Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Blöndal Herra forseti. Það varð samkomulag um að bráðabirgðalögin skyldu koma til umræðu og sitja fyrir hér í deildinni, og ég skildi það svo að í því fælist að umræður um bráðabirgðalögin mættu ekki afgangi á einum fundi á eftir öðrum, hvað eftir annað. Það er mjög liðið á þennan mánuð og nauðsynlegt að koma bráðabirgðalögunum áleiðis. Ég viðurkenni það að vísu að um það var rætt á sínum tíma að ljúka bráðabirgðalögunum á morgun en við höfum orðið varir við það, a.m.k. þeir þingmenn sem í stjórnarandstöðunni sitja, að það verður æ knappari tími til fundarhalda. Það hefur raskast mjög starfsáætlun þingsins síðan það samkomulag var gert í fjh.- og viðskn. að bráðabirgðalögin skyldu afgreidd á morgun úr deildinni og ekkert staðið af því sem okkur var tilkynnt áður um það hvernig vinnubrögðum yrði háttað. Ég held þess vegna að það sé alveg óhjákvæmilegt að áfram haldi umræður um efnahagsaðgerðir. Ég vil líka vekja athygli hæstv. forseta á því að hæstv. forsrh. er í deildinni svo að það hittist vel á og þess vegna einmitt nauðsynlegt að taka frv. til umræðu. Ég hef ekki hugmynd um það hvar hann kann að vera á morgun. Ég legg því mjög áherslu á það að hægt verði að halda áfram umræðum um efnahagsaðgerðir. Ég vil líka biðja um að fleiri ráðherrar sem þau frv. varða séu viðstaddir, þannig að deildin geti afgreitt þetta mál frá sér.

Forseti (Jón Helgason) Vegna orða hv. 2. þm. Norðurl. e. um tafir á bráðabirgðalögum vil ég geta þess að á fundi með formönnum þingflokka á föstudaginn var, minnir mig, óskaði ég eftir því að hægt yrði að halda deildafundi á eftir fundi í Sþ. í dag af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi til að halda áfram umræðu um bráðabirgðalögin og í öðru lagi að koma til nefnda frv. sem þurfa nauðsynlega að fá afgreiðslu fyrir áramót. Ástæðan fyrir því að ég tók hér fyrir 5. dagskrármálið er að það er eitt slíkt sem ég vænti að mundi komast umræðulítið til nefndar.

Eiður Guðnason Herra forseti. Það er auðvitað rétt há hv. þm. Halldóri Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., að starfsáætlunin hefur raskast nokkuð. Hún hefur raskast með þeim hætti að bráðabirgðalögin eru hér á dagskrá í dag, en það var alls ekki gert ráð fyrir því upphaflega vegna þess að þessi dagur var ætlaður fyrir fund í Sþ. Röskunin er því í þá veru að flýta umræðu málsins. Í öðru lagi vil ég geta þess að ég ræddi við þingflokksformenn stjórnarandstöðuflokkanna hér í dag um það hvort ekki mætti hafa þann hátt á að reyna að koma áfram tveimur málum sem sýndust geta gert það umræðulítið, þ.e. breytingu á lögum um framhaldsskóla og frv. sem hv. menntmn. þessarar deildar flytur, og síðan yrði tekið til óspilltra málanna við að ræða bráðabirgðalögin, fyrst það þingmál sem nú er hér til umræðu, þ.e. 20. mál, og síðan 8. mál. Þessu var ákaflega vel tekið og ég vissi ekki annað en að þetta væri í góðu lagi. Og eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. minnti réttilega á áðan var í upphaflegu samkomulagi stjórnar og stjórnarandstöðu hér í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar gert ráð fyrir að byrjað yrði að ræða staðfestingu bráðabirgðalaganna á morgun. En við erum sem sagt töluvert langt á undan áætlun og ég sé ekki að það geti verið gagnrýniefni og enn síður sé ég að það geti verið til þess fallið að tefja nú þingstörf, tefja það að við komumst í að ræða bráðabirgðalögin, með ákaflega þarflítilli þingskapaumræðu.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Um leið og ég tek undir það sem hér kom fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. vil ég taka það á mig að ég hef lagt á það mikla áherslu að þessi mál, sem hér eru aftarlega á dagskránni og snerta framhaldsskólann og einnig framlengingu laganna um bann við ofbeldiskvikmyndum, megi fá sem skjótasta meðferð hér þannig að unnt sé að koma þeim til nefndar af því að þessi mál þurfa endilega að fá afgreiðslu fyrir áramót. Og ég vænti þess að í samræmi við það sem hæstv. forseti sagði áðan sé á því góður skilningur hér í deildinni að það sé brýnt að þessi mál fái sem allra skjótasta meðferð. Það þýðir ekki það að það sé á neinn hátt af okkar hálfu verið að tefja fyrir því að önnur mál sem eru hér á dagskránni fái eðlilega þinglega meðferð.

Halldór Blöndal Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá hæstv. forseta deildarinnar og hæstv. menntmrh. ef þeir halda að það sé svo brýnt að afgreiða 5. dagskrármálið nú fyrir áramót, frv. til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla. Eftir því sem ég les það frv. virðist mér það vera mjög óþarft og mjög nauðsynlegt að ræða ítarlega einmitt um það frv., og get ég undir engum kringumstæðum fallist á að það sé nein sérstök ástæða til að flýta því. Ég vil enn fremur vekja athygli hæstv. forseta á því að um það var sérstaklega rætt í fjh.- og viðskn. í morgun hvernig hægt væri að vinna tíma til þess að ræða þau nauðsynlegu frv. sem formaður fjh.- og viðskn. taldi að yrðu að komast í gegn og varða skattalög og lánsfjárlög og ýmislegt af því taginu. En svo hittist á að það er sami formaður í fjh.- og viðskn. og í menntmn. og svo hittist á að fulltrúi Sjálfstfl. í menntmn. á einnig sæti í fjh.- og viðskn. Ég man ekki hvort það er líka rétt hjá mér að a.m.k. annar fulltrúi Framsfl. eigi sæti í þessum báðum nefndum. Annars kann ég þetta ekki allt saman utan að, hvernig því er háttað. Ég ítreka hins vegar að það liggur síður en svo á því að taka þetta frv. um framhaldsskólana á dagskrá og væri nær að reyna að koma þessum bráðabirgðalögum áleiðis. Það er eftir því sem þjóðin bíður. Fólk vill fá að vita það hvort bráðabirgðalögin hafa fylgi hér í deildinni. Það er nú þannig ástandið í landinu að eitt fyrirtækið á fætur öðru er að segja upp sínu fólki. Atvinnuleysisvofan gægist æ víðar fram. Og ég held að meiri hlutinn ætti að reyna að koma sér að verki. Reyna að koma bráðabirgðalögunum til umræðu og til afgreiðslu í deildinni, þannig að það geti farið að fara til Nd., í staðinn fyrir að vera að fokka með smáfrumvörp sem eru bara til óþurftar fyrir menntakerfi landsins og skólakerfi landsins.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þessi ræða hv. 2. þm. Norðurl. e. staðfesta það að það er brýnt að þetta frv. um framhaldsskóla komi hér til umræðu hið fyrsta. Ég bjóst satt að segja ekki við því að það mundi taka mjög langan tíma, en það er alveg bersýnilegt að menn virðast ætla að taka verulegan tíma í að ræða það mál og það er mjög brýnt mál vegna þess að það er ein af forsendum fjárlaganna sem í því frv. felst. Þegar framhaldsskólalögin voru afgreidd hér á síðasta þingi var ekki frá því gengið hvernig þær breytingar sem þau hafa í för með sér yrðu fjármagnaðar á árinu 1989. Þannig var skilið við það mál. Þess vegna er algjörlega óhjákvæmilegt að það mál komist til umræðu, mér liggur við að segja hið allra, allra fyrsta, og hafi hér forgang vegna þess að þetta er eitt af þeim málum sem ráða úrslitum um afgreiðslu fjárlaganna fyrir árið 1989. Ég mun því fyrir mitt leyti, sem menntmrh., leggja á það ofurkapp að fengnum þessum yfirlýsingum hv. 2. þm. Norðurl. e. að hæstv. forseti taki þetta mál á dagskrá hið allra fyrsta þannig að það geti fengið þá umræðu sem óhjákvæmileg er.

Eiður Guðnason Herra forseti. Ég lýsi fyrst og fremst furðu og um leið vanþóknun á því orðbragði sem hv. þm. Halldór Blöndal viðhefur hér í ræðustól þegar hann talar um, og ég vitna til orða hans, að ,,fokka`` við einhver smáfrumvörp. Hér er verið að tala um kostnaðarhlutdeild í rekstri framhaldsskólanna sem, eins og hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, er ein af forsendum fjárlagafrv. Og ég nefndi hér annað frv. sem fjallar um bann við ofbeldiskvikmyndum, frv. sem menntmn. þessarar hv. deildar flytur og miðar að því að koma í veg fyrir að þessi lög falli úr gildi um áramót, þannig að sú vernd sem börn og ungmenni njóta af þessum lögum verði að engu gerð. Svo kemur hv. þm. hér í stólinn og talar með ,,forakt`` og lítilsvirðingu um þau störf sem við erum að vinna hér í þessari hv. deild að því er varðar skólamál og vernd barna og ungmenna að því er varðar bannið gegn ofbeldiskvikmyndum. Ég satt að segja verð að segja það, herra forseti, að mér er gjörsamlega nóg boðið að þurfa að sitja hér undir slíkri vanstillingu, undir slíku orðbragði. Þetta er hreint með ólíkindum og erum við þó ýmsu vön frá þessum hv. þingmanni.

Halldór Blöndal Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. 3. þm. Vesturl. er svo utan við sig að hann veit ekki einu sinni hvað sagt er beint fyrir framan hann, enda hefur það alloft komið fyrir að hann fari verulega rangt með það sem sagt er annars staðar. 

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir máli á þskj. 215, 184. máli þingsins, sem er frv. til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla, nr. 57/1988. Frv. gengur út á það að fresta svokölluðum fjármála- og stjórnunarköflum framhaldsskólalaganna. Ástæðan er sú að ekki hefur verið gengið frá breytingum á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem hefur verið til meðferðar á vettvangi núv. og fyrrv. ríkisstjórna um alllangt skeið. Verði af þeirri breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem nú er fjallað um er gert ráð fyrir að ríkið yfirtaki, með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í þessum lögum, kostnað við framhaldsskóla. Frv. er stutt og það er á þá leið að við gildistökuákvæði framhaldsskólalaganna bætist nýr málsl. sem orðist svo: ,,Ákvæði III. og VIII. kafla laganna auk ákvæða 7. og 8. gr. skulu ekki koma til framkvæmda fyrr en 1. jan. 1990. Þrátt fyrr 4., 5., 6., 8., 9., 12. og 13. tölul. 41. gr. skulu þau ákvæði þar tilgreindra laga, er fjalla um fjármál og kostnaðarskiptingu þeirra skóla sem þar er fjallað um og hlutverk og skipan skólanefnda þeirra halda gildi sínu fram til 1. jan. 1990.`` Þau ákvæði sem hér um ræðir eru í fyrsta lagi í III. kafla laganna þar sem fjallað er um stofnun og byggingu framhaldsskóla. Það er um að ræða tvær greinar, 3. og 4. gr. laganna. Þar er m.a. gert ráð fyrir því að kostnaður við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskóla skiptist þannig að ríkissjóður greiði 60% áætlaðs kostnaðar skv. viðmiðunarreglum þegar sveitarfélag eða sveitarfélög annast ráðningu hönnuða og verkframkvæmd. Hlutur sveitarfélags eða sveitarfélaga er þá sá hluti kostnaðar sem ríkissjóður greiðir ekki og er þar miðað við 40%. Í 4. gr. er síðan kveðið á um að þau skólamannvirki, sem lög þessi taka til, skuli vera eign ríkis og sveitarfélaga í sömu hlutföllum og stofnkostnaður er greiddur eða hefur verið greiddur sé um eldra húsnæði að ræða. Verði húsnæði framhaldsskóla ráðstafað til annarra nota en framhaldsnáms skulu eignaraðilar gera með sér samkomulag þar um. Verði eign seld öðrum hvorum eignaraðila skal hún metin af dómkvöddum mönnum. Þetta var III. kaflinn. IV. kaflinn fjallar aftur á móti um stjórn framhaldsskólans og ekki er gert ráð fyrir því í frv. að hróflað sé við þeim kafla að öðru leyti en því að 7. og 8. gr. verði frestað. Þær greinar fjalla um skólanefndir við framhaldsskóla. Í greininni, sem allítarleg umræða varð um hér í hv. deild sl. vetur, segir svo, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar skólanefnd við hvern framhaldsskóla. Í skólanefndum skulu sitja fimm menn. Skulu fjórir tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða sveitarfélögum. Þegar um er að ræða skóla sem annast starfsmenntun skal af hálfu sveitarstjórna gætt við tilnefningu að fulltrúi viðkomandi starfsgreina eigi sæti í skólanefnd. Skipunartími skólanefnda skal vera fjögur ár og miðast við kjörtímabil sveitarstjórna.`` Síðan segir: ,,Menntamálaráðherra skipar formann skólanefndar án tilnefningar.`` Eins og kunnugt er hafði forveri minn skipað formenn þessara skólanefnda í allmörgum tilvikum en ekki öllum rétt áður en ég kom í menntmrn. án þess að frá því hefði verið gengið hvernig skólanefndirnar yrðu skipaðar að öðru leyti. Þá er gert ráð fyrir því í 8. gr. hverjar séu lagaskyldur skólanefndanna og því er hér m.a. tillaga um það að þessari grein verði frestað. En hvað kemur þá í staðinn? Í staðinn koma stjórnunarákvæði þeirra laga sem í gildi eru að öðru leyti um viðkomandi skóla, þ.e. 41. gr. laganna. Þau ákvæði sem snerta stjórnir halda sér. Það eru í fyrsta lagi lög nr. 68/1966, nr. 18/1971 og nr. 68/1972 um iðnfræðslu. Í öðru lagi lög nr. 12/1970 og nr. 81/1984 um menntaskóla. Í þriðja lagi lög nr. 6/1971 og nr. 109/1974 um Hótel- og veitingaskóla Íslands. Í fjórða lagi lög nr. 1/1973, um Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum, lög nr. 53/1975, um hússtjórnarskóla, og lög nr. 51/1976, um viðskiptamenntun á framhaldsskólastigi. Öll þessi ákvæði halda sér vegna þeirrar frestunar sem hér er verið að gera á stjórnunarkafla framhaldsskólalaganna. Í frv. er síðan gert ráð fyrir því að V. kafli laganna haldi sér, þ.e. sá kafli sem fjallar um starfslið, sömuleiðis kaflinn sem fjallar um inntökuskilyrði en það er VI. kafli laganna. Þá er gert ráð fyrir því að kaflinn um námsskipan, sem er einn ítarlegasti kafli framhaldsskólalaganna, haldi sér óbreyttur frá því sem er í lögunum en ákvæðum VIII. kaflans, sem fjallar um rekstur framhaldsskólans, sé frestað. Þar segir: ,,Ríkissjóður greiðir skv. lögum þessum rekstrarkostnað þeirra framhaldsskóla sem ríkið rekur nú eitt sér eða í samstarfi við sveitarfélög svo og þeirra skóla sem stofnaðir verða samkvæmt ákvörðun Alþingis.`` Hér er gert ráð fyrir því að þessum kafla, þ.e. 32.--34. gr. VIII. kafla, verði frestað. Gert er ráð fyrir því að IX. kaflinn, sem fjallar um fullorðinsfræðslu og endurmenntun, og ýmis ákvæði í 37.--40. gr. X. kafla haldi sér. Þá er frá því að greina í þessu sambandi, herra forseti, að jafnvel þó að þessum lögum yrði ekki frestað er alveg augljóst mál að ekki hefur verið staðið sem skyldi að málum þannig að skólalögin tækju gildi að fullu núna um áramótin. Reglugerðavinna er og hefur verið mjög skammt á veg komin þannig að jafnvel þó að þeir kaflar laganna, sem hér er verið að tala um, tækju gildi er alveg ljóst að það yrði í rauninni í meginatriðum að magninu til frá og með næstu áramótum. Það á sérstaklega við um IV. kaflann sem fjallar um stjórn framhaldsskólans. Það á einnig við um V. kaflann í sambandi við starfslið, VI. kaflann í sambandi við inntökuskilyrði og að ekki sé minnst á VII. kaflann í sambandi við námsskipan þar sem veruleg vinna er eftir í þeirri nefnd sem nú er að undirbúa tillögur til ráðuneytisins að reglugerð um þetta mál. Þess vegna tel ég að ekki sé verulegur skaði skeður frá sjónarmiði menntmrn. þó að hér verði um nokkra frestun að ræða. Ég tel hins vegar og vil fara fram á það við hv. nefnd að hún íhugi sérstaklega hvort þessi frestun á að eiga sér stað út almanaksár eða út skólaár, þá væntanlega út skólaárið 1989--1990. Ég held að það sé mikið heppilegra að breytingar á kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga, að því er varðar rekstur skólanna, komi til framkvæmda á mörkum skólaára. Ef svo fer, eins og margir gera ráð fyrir, að Alþingi fái til meðferðar og samþykki í vetur breytingu á lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem snertir grunnskólann, dagvistir, heilsugæslu, sjúkratryggingar og fleira mun ég beita mér fyrir því að sú kostnaðarbreyting, sem gert er ráð fyrir í framhaldsskólalögunum, taki gildi á mörkum skólaára. Ég tel að það sé mikið heppilegra frá sjónarmiði skólans. Gallinn við þessa frestun frá okkar sjónarmiði er auðvitað fyrst og fremst sá að framhaldsskólastarfið líður fyrir það meðan óvissa er í þessum efnum. Jafnvel þó að þetta taki gildi nú um áramót, verandi með verkaskiptinguna hangandi í lausu lofti, þá heldur óvissan áfram eftir sem áður. Það er þessi óvissa sem er slæm fyrir framhaldsskólann og grunnskólann í landinu og reyndar alla þá aðila sem eru með þá þjónustu og rekstur sem fjallað er um í þessum umræðum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það er auðvitað alveg afleitt að Alþingi skuli vera árum saman með þessi mál án þess að geta í raun og veru höggvið á hnútinn að því er varðar þessa verkaskiptingu. Niðurstaðan verður sú að þær stofnanir sem hér um ræðir hanga í lausu lofti og rekstur þeirra er vanræktur. Ég tel ekki þörf á því, herra forseti, að fara mikið fleiri orðum um þetta frv. Ég bendi á að ef það verður ekki að lögum þýðir það aukaútgjöld fyrir ríkissjóð á næsta ári upp á um það bil 250 millj. kr. Það er óhjákvæmilegt að hv. þingdeild geri sér grein fyrir þeim þætti málsins. Hér er m.ö.o. verið að taka á máli sem ekki var tekið á þegar framhaldsskólalögin voru afgreidd á síðasta þingi. Þá var það augljóst mál og kom fram í ýmsum ræðum hér úr þessum stól, m.a. ræðum sem ég flutti, að ekki var þá gengið frá því tryggilega að ríkið mundi taka á sig þennan kostnað. Menn voru í raun ekki með neinar tillögur um það hvað ætti að spara í ríkiskerfinu á móti þeim kostnaði sem verið er að tala hér um. Það er m.a. vegna þess að málið var skilið eftir í lausu lofti að við stöndum núna frammi fyrir því að þessu verður að fresta. Ég hafði í hyggju við meðferð þessa máls að svo gæti farið ef okkur miðaði vel við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að ekki þyrfti að eiga sér stað þessi frestun á fjármálaköflum framhaldsskólalaganna. Þar sem verkaskiptingin er ekki lengra komin er þessi frestun algerlega óhjákvæmileg. Til viðbótar við þau atriði sem ég hef nefnt, herra forseti, er náttúrlega augljóst að nauðsynlegt er að endurskoða vissa aðra þætti í sambandi við framhaldsskólalögin. Ég á sérstaklega við að ég tel að það eigi að vera inni í lögunum ákvæði um lögskylt samráð framhaldsskólanna á hverju svæði. Það er auðvitað furðulegt ástand eins og það birtist okkur t.d. hér í þessu fjölmennasta fræðsluumdæmi landsins, Reykjavík, að ekki er um að ræða reglubundið samstarf framhaldsskólanna í Reykjavík um námsframboð eða hverfaskiptingu. Þetta þýðir að við erum örugglega með endurtekningu, að ég segi ekki tvíverknað í ýmsum þáttum þessa skólastigs, tvíverknað sem er mjög kostnaðarsamur fyrir samfélagið, einkum í verkmenntuninni. Ég ætla ekki að fara út í það í smáatriðum en ég tel í raun og veru mjög alvarlegan hlut að ganga þannig frá lögum, eins og gert var með lögin um framhaldsskóla, að menn skuli ekki vera knúnir til þess að hafa eðlilegt samstarf og kallað væri eftir því. Af þeim ástæðum hef ég t.d. beitt mér fyrir því að skólameistarar og skólastjórar framhaldsskólanna á Reykjavíkursvæðinu, þ.e. í Reykjavík og allt suður í Hafnarfjörð, hittist á fundi, sem verður reyndar haldinn núna næstu daga, þar sem fjallað verður sérstaklega um vanda framhaldsskólastigsins á þessu svæði. Vandinn er sá að í haust vantar pláss fyrir 150--200 nemendur. Vegna þess að menn hafa ekki fengist til þess að móta neina stefnu um hvernig á þessum málum verður tekið í heild er nær hver framhaldsskóli að berjast í sínu horni án samvinnu við aðra eða að mið sé tekið af öðrum. Miklar áskoranir frá ýmsum aðilum í þjóðfélaginu berast um húsnæðisendurbætur Menntaskólans í Reykjavík. Það birtast tillögur og óskir um að stækka Menntaskólann við Hamrahlíð þannig að þar geti rúmast 1000--1100 nemendur. Það eru uppi tillögur og óskir um endurbætur og stækkun á Iðnskólanum í Reykjavík. Mjög sanngjarnar kröfur eru um endurbætur og lagfæringar á Fjölbrautaskólanum í Ármúla sem er, að því er húsnæði varðar, sameign ríkisins og sveitarfélagsins. Okkur berast einnig óskir frá Menntaskólanum við Sund og allir þessir aðilar bera fyrir sig þá fjölgun sem fyrirsjáanleg er á þessu svæði eins og þeir ætli allir og hver um sig að taka við henni. Þannig getur málið náttúrlega ekki gengið fyrir sig. Það verður að kalla fram samstarf. Aðalgallinn við framhaldsskólalögin eins og þau eru núna er sá að mínu mati að þau kalla ekki fram þetta samstarf og þar með ábyrgð þeirra aðila sem stýra kerfinu í heild, ábyrgð sem óhjákvæmilegt er að kalla fram. Að því er varðar framhaldsskólana á öðrum svæðum vil ég skýra frá því sem ég tel mjög mikilvægt að á Vestfjörðum hefur Fjórðungssamband Vestfjarða lagt fram tillögur um framhaldsskóla fyrir allt umdæmið, tillögur sem eru mjög til fyrirmyndar. Þar er gert ráð fyrir því að Menntaskólinn á Ísafirði og Iðnskólinn á Ísafirði hafi samstarf og renni saman í einn skóla. Á Norðurlandi vestra erum við enn þá með einn framhaldsskóla, þ.e. Fjölbrautaskólann á Sauðárkróki. Á Norðurlandi eystra hefur hins vegar ekki verið komið á samstarfi sem skyldi, þó að menn þar hafi auðvitað talað saman um hlutina. Ég tel að það hefði verið framhaldsskólanum á Norðurlandi eystra til styrktar ef þar hefði náðst skipulegt samstarf um framhaldsskólann á svæðinu, bæði skólana í heild, hvern einstakan skóla og einstakar framhaldsdeildir sem menn vilja setja þar á stofn. Þetta vil ég nefna, herra forseti, vegna þess að ég tel óhjákvæmilegt að dregið sé inn í umræðuna að við þurfum að ná miklu betra samstarfi um þróun þessa skólastigs en verið hefur. Auðvitað er ekkert skrýtið þó að það hafi tekið tíma að koma þessu samstarfi á. Fyrst og fremst er það vegna þess að engin lög hafa verið til fyrr en nú og ég tel að þau séu til bóta. Það er enginn vafi í mínum huga, þau eru til bóta. Það var skynsamlegt og nauðsynlegt að setja lög um framhaldsskólann og þó að fyrr hefði verið. Engin ástæða er til þess að draga fjöður yfir það að forveri minn í menntmrn. vann þar að mínu mati gott verk. En vegna þess hvernig aðstæður eru með tilliti til þróunar skólans, bæði innra starfsins og hins fjárhagslega ramma, þá er óhjákvæmilegt að þessu verði frestað og vænti ég þess að hv. deild taki þeirri málaleitan með skilningi því að hún byggist bæði á fjárhagslegum og faglegum þróunarforsendum framhaldsskólans í landinu. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Halldór Blöndal Herra forseti. Hæstv. menntmrh. lauk máli sínu með því að segja að frv. byggðist á, ef ég hef tekið rétt eftir, fjárhagslegum og faglegum þróunarforsendum framhaldsskólanna í landinu. Fínt skal það vera. Ekki veit ég hvort hæstv. menntmrh. skilur til fulls þessi fallegu orð sem hann raðar þarna saman og væri eiginlega nauðsynlegt að hann flytti aðra ræðu hér á eftir til að útskýra nákvæmlega hvað fyrir honum vakti.

Það er velkomið.

Mér sýnist á svipnum að þetta hafi verið svona orðakonfekt sem er gott fyrir hlustirnar eins og venjulegt konfekt er gott fyrir munninn. Ég er þó hræddur um að það bráðni jafnfljótt uppi í hlustunum og skilji lítið eftir sig líkt og konfektið sem maður stingur upp í sig bráðnar fljótt og um leið og maður fer að borða saltfisk kemur annað bragð í munninn. Ég hef hins vegar gaman af því þegar menn tala með þessum hætti. Það sýnir að þeir hafa góða tilfinningu fyrir málinu og gaman er að hlusta á slíkt í ræðustól. Hitt er annað mál að þetta með faglegu forsendurnar er auðvitað hreint rugl. Við sem höfum starfað í skólamálum alllengi sem kennarar þykjumst vita að það er hverjum skóla hollt að hafa sérstaka skólanefnd. Ég sé ástæðu til þess, vegna margvíslegra ummæla sem komu fram í máli menntmrh., að rifja það upp að sú umræða var orðin mjög áleitin upp á síðkastið að nauðsynlegt sé í ríkara mæli en verið hefur að tengja skólastarf á hverjum stað því lífi og þeim atvinnuháttum sem eru í umhverfinu. Ástæðan fyrir því að menn hafa talið þetta skynsamlegt og rétt er m.a. sú að áhugi barnanna er auðvitað ríkari fyrir því sem þau þekkja og við vitum að ekki skiptir öllu máli nákvæmlega hvað unglingar læra á aldursskeiðinu 15--19 ára. Hitt skiptir meira máli að unglingarnir venji sig við að fræðast og læra, tileinka sér nýja hluti og hafi áhuga á því námsefni sem þeir eru að fást við hverju sinni. Það held ég að sé í rauninni miklu meira virði og þess vegna er það ein undirstaðan fyrir því að framhaldsskólinn geti tekist bæði hér í Reykjavík og eins úti um land að hægt sé sem mest að tengja hann því daglega lífi sem er umhverfis skólann um leið og gefinn er kostur á því að bjóða fram námsefni á sem víðtækustu sviði. Það fer auðvitað eftir því hversu fjölmenn byggðarlögin eru hversu margir nemendur eru í skólanum eða við getum sagt, t.d. hér í Reykjavík, að það fari eftir því hversu margir skólarnir eru hversu margvíslegt námsefnið getur verið sem boðið er upp á. Þetta er auðvitað mergurinn málsins. Ég þekki enga aðra leið betri til að gera þetta en þá að skipa skólanefndir fyrir framhaldsskólana og því fyrr því betra. Ég sé ekki að aðrir aðilar séu heppilegri til þess að skipa í skólanefndirnar en sveitarfélögin, eitt eða fleiri, sem standa að framhaldsskólanum á hverjum stað vegna þess að þau hafa flest hver sýnt mikinn metnað fyrir framhaldsmenntunina og yfirleitt er mikill þrýstingur einmitt frá sveitarstjórnunum um að hægt sé að bæta þá menntun með margvíslegum hætti sem boðin er fram í héruðunum. Það er líka laukrétt, herra forseti, að engin byggðastefna er heilbrigðari en einmitt sú að efla menntunina, efla skólastarfið. Það er bæði heilbrigð stefna til frambúðar um leið og skólalífið lífgar upp á umhverfið, gleður þá sem í kringum skólana eru og með margvíslegum hætti styttir skammdegið. Ég held þess vegna að það sé afskaplega nauðsynlegt á þessum síðustu tímum, þegar hraðinn er eins mikill og hann er, þegar fjölmiðlarnir sækja jafnhart fram inn í líf barnanna, að reyna eins og kostur er að styrkja varnir skólanna og um leið styrkja þá til að sækja fram á nýjum sviðum. Hæstv. menntmrh. talaði um fagleg rök fyrir því að skólanefndirnar tækju ekki gildi, að þær yrðu ekki skipaðar frá og með 1. jan. nk. Nú er auðvitað nauðsynlegt að við fáum upplýsingar um það hér í deildinni hvað t.d. félag skólameistara hefur sagt um það. Er það svo að félag skólameistara telji betra að fresta skipan skólanefndanna eða skyldi það vera á hinn bóginn að skólameistararnir sjái sér styrk í sínu starfi að hafa þessar skólanefndir á bak við sig? Ég hef að vísu ekki haft spurnir af því hvernig Félag skólameistara tekur á því máli, en eins og ég hef til að mynda kynnst skólastarfi á Norðurlandi, eins og ég hef kynnst starfi Iðnskólans fyrst og síðan Verkmenntaskólans á Akureyri er ég ekki í vafa um að skólameistari Verkmenntaskólans mundi telja það mikla afturför ef hann hefði ekki einmitt skólanefnd til þess að standa á bak við sig. Það er ekki aðeins að slík nefnd er honum til ráðuneytis í sambandi við sókn hingað inn á Alþingi til að fá leiðréttingu á fjárframlögum til skólans, til að knýja fram meira fé til nauðsynlegra byggingarframkvæmda við Verkmenntaskólann, heldur koma jafnan upp margvísleg rekstrarmál og ýmislegt sem varðar sveitarfélagið sem bæði hefur reynst hollt og gagnlegt að ræða innan skólanefndanna. Ég skal ekki nefna nein nöfn í þessari ræðu úr einkasamtölum, en hitt get ég sagt að ég hef rætt við skólameistara hinna svokölluðu ríkisskóla á framhaldsskólastigi og þeir skólameistarar sem ég hef talað við um þessi mál hafa allir lýst mikilli ánægju sinni yfir því að skólanefndirnar skuli skipaðar og skuli taka til starfa og skuli vera til ráðuneytis við stjórn skólanna. Ég hef enga úrtölurödd heyrt í þessu sambandi. Það að blanda því eitthvað saman við frv. um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er jafnfjarri því að vera fagmannleg röksemd og maður segi að svart sé sami litur og hvítt. Auðvitað slær hæstv. menntmrh. þessu fram vitandi vits í blekkingarskyni til að reyna að breiða yfir að skólanefndirnar eru með öllu óskyldar þeim ákvæðum í III. og VIII. kafla þessara laga sem fjalla um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga varðandi stofnkostnað og rekstrarkostnað skólanna. Ég var mjög undrandi þegar ég heyrði hæstv. menntmrh. lýsa þeirri óskapa upplausn sem mér skildist að væri í starfi framhaldsskólanna hér í Reykjavík. Ég gat ekki betur heyrt en hæstv. menntmrh. héldi því fram að yfirleitt héldu skólameistarar á höfuðborgarsvæðinu þannig á sínum kröfum og sínum málum að þeir ætluðust allir til þess að fá alla viðbót framhaldsskólanemenda á næsta ári. Ég gat ekki skilið hæstv. menntmrh. með öðru móti. Ég vona að ég hafi misskilið þetta, en ég tók svo eftir að hæstv. menntmrh. hefði sagt: Allir biðja um hækkun þannig að allir vilja taka við allri fjölguninni. --- Einhvern veginn svona var þetta orðað. Það gefur í skyn að samstarfið og samráðið milli skólameistaranna á Reykjavíkursvæðinu sé undarlega lítið. Nú hef ég að vísu tilhneigingu til að trúa því að hæstv. ráðherra hafi ofsagt, þetta sé alls ekki eins og hæstv. ráðherra sagði, alveg með sama hætti og mér er kunnugt um að gott samstarf er milli framhaldsskólanna í Norðurlandskjördæmi eystra gagnstætt því sem hæstv. menntmrh. var að gefa í skyn áðan. Það hafa menn sagt við mig sem hafa verið í skólanefndum þar nyrðra, m.a. í skólanefndinni á Húsavík, hafa haft sérstakt orð á því, hversu gott samstarf þeir hafi átt við skólameistara Menntaskólans á Akureyri og skólameistara Verkmenntaskólans á Akureyri og ég veit ekki betur en sú uppbygging sem orðið hefur á framhaldsskólastiginu á Dalvík . . . Það er svolítið erfitt þegar maður er að leiðrétta missagnir hæstv. menntmrh. að hann skuli fara fram rétt á meðan, en ég get auðvitað byrjað aftur á þessum kafla ræðu minnar og talað um daginn og veginn. Já, ég var að tala um það, herra forseti, að skólastarf norðan lands á framhaldsskólastiginu hefði verið unnið í mikilli og góðri samvinnu. Þannig var það í fulkominni samvinnu á sínum tíma sem Gagnfræðaskólinn á Akureyri tók upp kennslu í verslunarfræðum á framhaldsskólastigi og ég held og veit raunar að það var í mjög góðri samvinnu við menntaskólann sem ákveðið var að verslunarmenntunin og það sem laut að hjúkrunarfræðum skyldi ganga inn í Verkmenntaskólann og sömuleiðis að vélstjóranámið, Vélstjóraskólinn á Akureyri, skyldi ganga inn í Verkmenntaskólann á Akureyri. Á milli þessara tveggja skóla hefur því verið góð samvinna og verkaskipting svo langt sem hún getur náð, en auðvitað hlýtur alltaf að reka að því að eitt og annað sé kennt við báða skólana, sé hið sama, og auðvitað geta tvær námsbrautir nálgast að vera eins þó áherslumunur sé jafnan einhver. Eins er þetta um framhaldsskólann á Dalvík. Það var í fulkominni samvinnu og samráði við Verkmenntaskólann á Akureyri sem sú ákvörðun var tekin að kennsla í stýrimannafræðum skyldi vera við Gagnfræðaskólann á Dalvík og eins nú að fiskvinnslunámið skuli byggt upp á Dalvík og verkaskipting með þeim hætti höfð. Einnig var það svo þegar verið var að taka ákvörðun um stofnun framhaldsskóla á Húsavík og framhaldsskóla á Laugum að skólanefndir Laugaskóla og skólanefnd eða sveitarstjórnarmenn á Húsavík ræddust við og ég vissi ekki betur en þeir hafi í öllum aðalatriðum orðið sammála um þá verkaskiptingu og þá samvinnu sem skyldi vera á milli þessara skóla. Hitt er auðvitað laukrétt hjá hæstv. menntmrh. að allir skólamenn hafa metnað fyrir sína stofnun. Auðvitað hafa þeir það og sem betur fer. Þess vegna er það ekki undarlegt þegar vel gengur þótt skólamenn vilji efla starfið, vilji færa út kvíarnar ef þeir þykjast hafa nægilegan fjölda nemenda og auðvitað verður þess vart víða um land, ekki aðeins hér í Reykjavík heldur líka úti á landi. Það er hins vegar ólíku saman að jafna að ræða annars vegar um svæðið við Skjálfandaflóa og upp af því, en hins vegar velta því fyrir sér hvort tök séu á því á Vestfjörðum að hafa sérstakan framhaldsskóla sem eigi að gagnast Patreksfirði, Tálknafirði og Bíldudal eða setja upp sérstakan framhaldsskóla í Strandasýslu. Auðvitað eru landfræðilegar ástæður þar með allt, allt öðrum hætti en í fjölbýlinu fyrir norðan og auðvitað er miklu auðveldara á slíkum stöðum að koma sér saman um að framhaldsskólinn skuli aðeins vera á einum stað eða á Ísafirði. Hitt er misskilningur hjá hæstv. menntmrh. ef hann heldur að fullkomin samstaða sé um það í Norðurlandi vestra að þar skuli einungis vera einn framhaldsskóli. Ég veit ekki betur en Siglfirðingar setji þá kröfu mjög hart fram að kennsla í fiskvinnslu verði starfrækt þar. Það er hins vegar annað mál. Ég sagði hér um daginn að vonir mínar stæðu til þess að nám í fiskeldi yrði tekið upp við framhaldsskólann á Húsavík og er ekki í neinum vafa um að það er mjög heppilegt vegna þeirra óvenjugóðu skilyrða sem er í sambandi við fiskeldi, ekki aðeins í næsta nágrenni Húsavíkur heldur kannski einnig og miklu fremur í Kelduhverfi og Öxarfirði eins og allir vita. Um leið og sjávarútvegsdeildin er tekin til starfa við Háskólann á Akureyri tengist þetta allt saman og myndar sterka heild. Þarna hefur m.ö.o. verið gert ráð fyrir skynsamlegri verkefnaskiptingu þessara skóla. Það breytir aftur ekki hinu að allir hafa þessir skólar mikið gagn af því að sveitarstjórnirnar á stöðunum skipi í skólanefnd það heimafólk sem þeir vita að hefur mestan áhuga á því sem gerist innan veggja skólans. Margvíslegir menn bera mjög fyrir brjósti einmitt það að þeim unglingum fjölgi sem sækja á framhaldsskólanám, á langskólanám, og eru margir hverjir reiðubúnir til að leggja á sig ótrúlega vinnu til þess ekki aðeins að byggja upp ytri veggi skólans heldur líka glæða þá lífi innan veggja þeirra. Ég held þess vegna að það yrði mikið óheillaspor ef meiri hluti Alþingis mundi nú stíga það skref að fella niður þau ákvæði 7. og 8. gr. sem lúta að því að skólanefndirnar taki til starfa hinn 1. janúar nk. Hitt var svo eftir öðru hjá þessari ríkisstjórn, þegar mælt er hér fyrir þessu frv. sem byggist á fjárhagslegum og faglegum þróunarforsendum, að leggja til að fresturinn skuli vera til 1. jan. 1990, en í ræðunni sem hæstv. menntmrh. flytur fyrir frv. talar hann um að eðlilegra sé kannski að lögin taki gildi, ég veit ekki hvort hann vill heldur 1. september eða 1. ágúst á næsta ári, um leið og næsta skólaár byrjar, en 1989--1990 skildist mér. --- Er þá hæstv. menntmrh. að tala um að fresta lögunum til 1. sept. 1990?

Það fer eftir fjáröflun.

Já, það er nefnilega það já. Þá er það enn þá lengur, enn þá lengri frestun og auðvitað til enn meiri bölvunar. En ef hæstv. menntmrh. vill að þarna standi til 1. sept. 1990, af hverju skrifaði hann þá ekki þau orð í frv.? Af hverju skrifar hann þá 1. janúar? Ef hann telur heppilegra að breytingin eigi sér stað um leið og nýtt skólastarf hefst, af hverju miðar hann þá ekki við það í frv.? Ekki geta það verið fjárhagslegar og faglegar þróunarforsendur að setja annað í frv. en maður vill. Það er erfitt að rökstyðja það. Mér fannst þetta vera pínulítið undarlegt. Hitt var eftir öðru. Nú er auðvitað spurning, herra forseti. Það væri kannski rétt að fá úrskurð um það. Er einhver möguleiki fyrir því að fjh.- og viðskn. geti með brtt. sínum við frv. tryggt það, gengið frá því tryggilega eins og hæstv. menntmrh. sagði að ríkið taki á sig kostnað við breytingar á framhaldsskólafrv. á næsta ári? Hefur fjh.- og viðskn. eitthvert vald til þess samkvæmt stjórnarskrá og þingsköpum að ákveða sérstakar fjárhæðir í fjárlögum næsta árs eða þarnæsta árs sem ríkið eigi að taka á sig? Ég þekki ekki þessa fjárlagagerð. En ef hæstv. menntmrh. er þeirrar skoðunar að við getum nú í menntmn., hvað eigum við að segja, þrýst svo á fjmrh. eða eigum við að segja kúgað fjmrh. til þess að taka inn fjármagn til að koma lögunum í gildi, eigum við að segja 1. sept. 1990 eða vill hæstv. ráðherrann segja 1. janúar á næsta ári --- kúgað fjmrh. til að afla fé til þess á fjárlögum, þá væri það út af fyrir sig góð leiðbeining. En ef meiri hlutinn á annað borð er fyrir því að gera þetta er líka eðlilegast að standa að því við fjárlagagerðina eins og við erum vön. Auðvitað var þetta ekkert annað en aulaleg tilraun hæstv. menntmrh. til að koma höggi á fyrirrennara sinn, að halda því fram að hann hafi átt við afgreiðslu nefndarinnar á síðasta þingi að ganga frá fjárlögunum fyrir árið 1989. Það hefur aldrei þekkst. Nema hæstv. menntmrh. hugsi sér kannski að gera ráð fyrir því að sérstakir tekjustofnar skuli standa undir útgjöldum framhaldsskólanna. Þá væri það út af fyrir sig nýlunda sem rétt er að íhuga. Þetta var nú eitthvað skrýtið. Ég er ekki trúaður á að lögskylt samráð framhaldsskóla á hverju svæði, reglubundið samráð um námsframboð og hverfaskiptingu sé til góðs. Við ræddum um það ítarlega í þessari deild á árinu 1973--1974 hvernig hægt væri að blása nýju lífi í húsmæðraskólana á þeim tíma og þá var einmitt valin sú leið að setja rammalöggjöf og allsherjarlög um það námsframboð sem vera mætti í húsmæðraskólunum og þá var ákveðið að allir húsmæðraskólarnir skyldu reknir með sama sniði. Við sjálfstæðismenn vorum þessu andvígir og héldum því fram að þetta væri vísasti vegurinn til að viðhalda þeirri stöðnun í námsframboði og skólastarfi sem þá hafði gert vart við sig í húsmæðraskólum og fullyrtum að það mundi á skömmum tíma valda því að þessir skólar legðust niður eins og líka raunin varð, auðvitað vegna þess að í nútíma þjóðfélagi getur enginn skóli haldið sínum sessi nema honum sé gert kleift og leyfilegt að útskrifa nemendur á framhaldsskólastigi sem annað tveggja eða hvort tveggja hljóti viss starfsréttindi eða réttindi til að halda áfram námi. Hvorugu þessu var til að dreifa í sambandi við húsmæðraskólana á sínum tíma þannig að það var ósköp eðlilegt að þeir liðu undir lok. Þeir heyrðu gömlum tíma til. Ég hygg á hinn bóginn, ef við lítum yfir framhaldsskólana í heild, að það hafi haft marga góða kosti hversu frjálsar hendur einstakir skólameistarar hafa haft á liðnum árum og áratugum og ég hika ekki við að fullyrða að einmitt það hafi valdið því hversu fyrirhafnarlaust og fljótt framhaldsmenntunin í rauninni reis í landinu miðað við þá lágkúru sem yfir henni var fyrir ekki löngu. Það er rétt hjá hæstv. menntmrh. að það vantar pláss fyrir marga framhaldsskólanemendur einmitt núna og fyrir því eru fyrst og fremst tvær ástæður. Annars vegar sú að fleiri nemendur koma nú inn í skólana en áður. Við erum komnir inn í þann tíma þegar stærstu árgangarnir ganga inn í framhaldsskólana. En það er ekki eina ástæðan heldur líka hin, að unglingar eða ungt fólk sækir meir inn í framhaldsskólana en áður, það sem lét undir höfuð leggjast að gera það þegar það var á hinu venjulega ári, kaus að fara út á vinnumarkaðinn fyrst og koma síðan aftur inn í framhaldsskólana. Það er þess vegna eðlilegt að nauðsynlegt sé að halda áfram byggingarframkvæmdum við framhaldsskólana. Og það er víðar en á Reykjavíkursvæðinu sem uppi eru fjárlagabeiðnir. Það þarf ekki bara að tala um Menntaskólann í Reykjavík. Við getum líka talað um Menntaskólann á Akureyri. Það er nú einu sinni svo að ekki hefur verið kostur á því að halda honum við sem skyldi og nauðsynlegt að gera hvort tveggja í senn, stækka hann og reisa myndarlegar heimavistir og námsmannaíbúðir á Akureyri sem er allt annað mál. Ég held, herra forseti, að þetta frv. þurfi rækilega skoðun. Það sé nauðsynlegt að fá fram hvert sé sjónarmið skólamanna á því frv. sem hér liggur fyrir. Og ég ítreka það sem ég sagði áðan: Fyrir því liggja faglegar þróunarforsendur að rétt sé að skólanefndirnar taki til starfa sem fyrst og ég vona að deildinni verði ekki á í þeim efnum.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Það er rétt, sem fram kom í máli hæstv. menntmrh., að það hafi verið beðið lengi eftir lögum um framhaldsskólastigið þegar þau voru sett í fyrra, en þess ber reyndar að geta að ekki voru allir jafnánægðir með efni laganna og fyrirkomulag þeirra og þar vorum við að mörgu leyti sammála núv. hæstv. menntmrh. og við kvennalistakonur. Gagnrýni okkar var t.d. á skipan skólanefnda við framhaldsskólann. Okkur þótti sem þær ættu að hafa of mikið að segja um innra starf skólanna og sú gagnrýni stendur enn af hálfu okkar kvennalistakvenna. Það hefur komið fram að nauðsyn sé á skólanefndum til að tengja skólana við hið raunverulega líf á viðkomandi stöðum. Ég vil eiginlega mótmæla því að ekki skuli litið á starfsfólk skólanna sem hluta af því samfélagi sem það býr í. Það þarf að varast þann hugsunarhátt t.d. úti á landsbyggðinni að kennarar sú alltaf aðkomufólk sem kemur og fer. Það þarf einmitt að reyna að fá þá til starfa á þeim stöðum utan veggja skólans þar sem þeir eru einmitt til þess að þeir tengist betur fólki og atvinnufyrirtækjum á staðnum. En það er ýmislegt sem þarf að athuga við þetta mál eins og önnur viðamikil frumvörp sem við erum með í höndum okkar þessa dagana. Það kom reyndar fram í umsögnum um málið í fyrra að ekki eru allir skólamenn voru sáttir við það fyrirkomulag sem lögin buðu upp á. Skólameistarar og kennarar töldu það einkum til bóta að nú væru leyst viss mál varðandi fjárhag skólanna. Það fyrirkomulag hefur verið að stofnkostnaður menntaskólanna hefur verið greiddur af ríkinu, en fjölbrautaskólar hafa verið greiddir að hluta til, 40%, af sveitarfélögum og 60% af ríkinu. Mig langar til þess að lesa hér bréf sem mér barst og öðrum hv. þm. líka 30. ágúst sl. frá Skólameistarafélagi Íslands. Þar kemur fram gagnrýni þeirra á þá hugmynd sem þá þegar var komin fram um að fresta gildistöku fjárlagakafla framhaldsskólafrv. Það var þó eiginlega ljósi punkturinn sem þeir sáu við framhaldsskólalögin að fjármálunum væri komið í betra horf en áður hafði verið. En bréf þetta hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Komið hefur fram í fréttum að embættismenn hafa borið fram tillögur um að fresta gildistöku fjármálakafla framhaldsskólalaganna. Framhaldsskólar landsins hafa um langt árabil búið við mikla óvissu um stöðu sína og hlutverk. Nýsett lög um framhaldsskóla gáfu vissulega fyrirheit um bætt grundvallarskilyrði skólastarfs. Verði nú farið að hringla með þessi lög virðist okkur að skólinn gæti orðið nokkurs konar undanvillingur í samfélaginu sem enginn vildi gangast við. Líklegt er að honum yrði skammtað í samræmi við það, en ekki er bætandi á þrengingar í þeim efnum. Skólameistarar heita á alþm. og ráðherra að beita sér gegn því að þessi tillaga nái fram að ganga.`` Undir bréfið skrifar Ingvar Ásmundsson, formaður Skólameistarafélags Íslands, og 32 skólameistarar af öllu landinu hafa lýst sig sammála efni þess. Það kemur sem sé fram að skólameistarar telja að óvissu um fjárhag skólanna hafi verið eytt með lögunum. Það er ýmislegt sem þarf að athuga í sambandi við framhaldsskólann annað en einungis lagarammann sem um hann gildir. Nú er það svo að hæstv. menntmrh. minntist hér á aðstöðu í hinum ýmsu skólum og þá nefndi hann sérstaklega tvo skóla á Reykjavíkursvæðinu, Menntaskólann í Reykjavík og Menntaskólann við Hamrahlíð. Hann minntist raunar á fleiri en það virtist að við þessar tvær stofnanir væri mestra úrbóta þörf. Það má kannski geta þess hér um leið, þar sem við erum að tala um skólamál, að Menntaskólinn við Hamrahlíð er stofnaður fyrir rúmum 20 árum sem tilraunaskóli þar sem rekið er svokallað áfangakerfi og var ætlunin að gera úttekt á því að tíu árum liðnum. Það hefur ekki verið gert enn. Hins vegar hafa, nú þori ég ekki að segja hversu margir, sennilega um 20 nýir skólar risið upp einmitt á grundvelli þess áfangakerfis án þess að mat hafi verið lagt á gildi þess. Þannig er ýmislegt annað sem þarf að athuga við skólana en einungis lögin sem um þá gilda. Það er ýmislegt í innra starfi skólanna sem þarfnast mikillar athugunar. Reyndar hefur komið fram að mikill fjöldi nemenda hverfur frá námi á fyrsta ári og fer í aðra skóla eða hættir námi og eru svo sem ekki neinar þekktar ástæður fyrir því. Þess vegna get ég verið sammála hæstv. ráðherra um að það þurfi að endurskoða marga aðra þætti laganna, svo sem samstarfið á milli skólanna. Hann nefndi þá aftur sérstaklega samstarfið hér á Reykjavíkursvæðinu. Nú er það svo að flestir þessara nýju skóla úti á landi mynduðu með sér samstarf. Það má segja að það hafi sprottið upp nokkurs konar grasrótarvinna þar því að kennarar nýju skólanna úti á landi sameinuðust um að semja námsvísi. Reyndar byggir grundvallarhugmyndin á áfangakerfinu eins og það er rekið við Hamrahlíðarskólann. Samstarf hefur verið mjög virkt og öflugt og orðið til þess að efla bæði faglega samstöðu með kennurum, svo og einnig samstöðu þeirra í kjarabaráttu sem þeir hafa háð allvonlausa nú í mörg ár. Vegna þess að hæstv. ráðherra minntist aðeins á ástandið í skólunum vil ég aðeins nefna það líka því ég þekki sjálf nokkuð vel til flestra framhaldsskólanna í landinu. Mig langar aðeins að láta það koma fram í þessari ræðu minni núna að t.d. í Menntaskólanum við Hamrahlíð, þó ég sé ekki að gera lítið úr vandamálum annarra skóla, búa kennarar og nemendur nú við það að eina viku á önn hefur einn af kennurum skólans enga skólastofu og þeir skiptast á að flakka, þurfa að vera í svokölluðu flökkukerfi sem þýðir að annaðhvort verður kennarinn að kenna hópnum á göngum úti eða þá að hann er svo ,,heppinn`` að einn kennari er fjarverandi. Hæstv. ráðherra minntist á stærð skólanna og samvinnu þeirra. Það er einmitt eitt af því sem ég held að þurfi að taka afstöðu til hversu stórir skólar eiga að vera, hvað er hagkvæm stærð þannig að skólinn sé stofnun þar sem nemendum líður vel en námsframboð þó viðunandi. En varðandi það frv. sem hér liggur fyrir um að fresta fjármálakaflanum þarfnast það athugunar og umhugsunar. Eins og allir vita eru uppi mikil vandamál í íslensku efnahagslífi. Vil ég áskilja mér rétt til að kynna mér efni þessa frv. betur áður en ég tek endanlega afstöðu til þess og sérstaklega það sem hæstv. menntmrh. sagði áðan í máli sínu um það að ef lögin tækju gildi yrði það í raun og veru aðeins að nafninu til. Þetta atriði vildi ég sérstaklega fá að kynna mér betur áður en við í þingflokki Kvennalistans getum endanlega gert upp við okkur það sem felst í frv.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara út í efnisumræðu um framhaldsskólana heldur aðeins segja nokkur orð varðandi það frv. sem hér er lagt fram og hefur verið til umræðu. Ég get að vissu leyti fallist á að fresta gildistöku þessara tveggja kafla í frv. um framhaldsskóla á þeim rökum sem hæstv. menntmrh. rakti áðan, en hins vegar langar mig að spyrja hæstv. menntmrh. hvernig á því standi að fresta eigi ákvæði 7. og 8. gr. laganna. Það má vera að hann hafi svarað því hér áðan, en um þau ákvæði hefur verið að undanförnu nokkuð rætt og þá sérstaklega ráðherrann sjálfur þegar fyrrv. menntmrh. skipaði í þær skólanefndir sem lögin gera ráð fyrir. Mig langar einnig að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann hyggist á þessu eina ári sem er gert ráð fyrir að frv. verði frestað breyta eða endurskoða lögin og einnig skipan í þær nefndir sem þarna er rætt um. Ég á sæti í hv. menntmn. þessarar deildar og mun að sjálfsögðu taka þátt í starfi hennar og umræðu um frv. og ætla þess vegna ekki að hafa orð mín lengri að sinni.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég sakna nú vinar í stað þar sem er hv. 2. þm. Norðurl. e. til að ræða við hann um innri þróunarforsendur framhaldsskólans. Ég vænti þess þó að mér gefist kostur á því við síðari umræður þessa máls þegar það kemur til 2. og 3. umr. í hv. deild og ætla ekki að tefja tímann með að fara yfir þau mál í einstökum atriðum. Ég vil aðeins, herra forseti, leyfa mér að skýra frá því að það eru að störfum átta starfshópar í menntmrn. til að undirbúa reglugerðir á grundvelli þessara laga. Það eru: 1. Starfshópur um stofnun, stofnkostnað og byggingu framhaldsskóla. 2. Starfshópur um stjórnun framhaldsskóla undir forustu Sólrúnar Jensdóttur skrifstofustjóra. 3. Starfshópur um starfslið framhaldsskólans undir forustu Kristrúnar Ísaksdóttur. 4. Starfshópur um námsskipan almennt undir forustu Harðar Lárussonar deildarstjóra. 5. Starfshópur um námsskipan í iðnfræðslunni sérstaklega undir forustu Stefáns Ólafs Jónssonar deildarstjóra. 6. Starfshópur umm sérkennslu í framhaldsskóla þar sem Kolbrún Gunnarsdóttir er formaður. 7. Starfshópur um rekstur framhaldsskóla þar sem Örlygur Geirsson hefur forustu. 8. Starfshópur um fullorðinsfræðslu/endurmenntun þar sem Karl Kristjánsson er formaður. Þessir hópar hafa allir starfað talsvert en ekki skilað áliti. Það er rétt hins vegar að það komi fram út af orðum hv. þm. Halldórs Blöndals að hópurinn sem fjallar um stjórn framhaldsskólans hefur haldið þrjá fundi og hann leggur til að 7. gr. um skólanefndir verði frestað ef fjármálaköflunum verður frestað. Það er vegna þess að það er erfitt að samræma það annars vegar að gömlu skólanefndirnar starfi eins og gert er ráð fyrir í brtt. við 41. gr. og að nýju skólanefndirnar taki til starfa. Þetta þyrfti hv. nefnd auðvitað að taka til rækilegrar skoðunar og ég sé ekkert á móti því að hún ræði það ítarlega. Varðandi það sem hv. 11. þm. Reykv. sagði vil ég taka það fram að ég hef út af fyrir sig hugsað mér að setja í gang vissa endurskoðun á þessum framhaldsskólalögum, en ég segi það samt að ég hefði talið gott að þessi reglugerðarvinna hefði verið komin dálítið lengra. Þar er safnað saman miklum fjölda af góðu skólafólki og ég tel að það sé skynsamlegt af ráðuneytinu að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem þar koma fram ef á annað borð verður ákveðið að fara í endurskoðun á lögunum. Það sem mér er mest í mun í sambandi við lögin er að tryggja að skipan skólanefndanna verði með sem eðlilegustum hætti, sem sé þeim að þar séu fulltrúar þeirra sjónarmiða sem þurfa að vera. Ég get ekki neitað því að ég dreg í efa að það sjónarmið hafi verið haft í huga þegar formenn nefndanna voru skipaðir í haust. A.m.k. get ég hugsað mér að þar yrði aðeins öðruvísi á málum haldið og vildi þess vegna skoða það sérstaklega. Og ég er einmitt að hugsa um það, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að þessir skólar verði hluti af hinu lifandi umhverfi á hverjum stað. Ég hef séð framhaldsskóla sem hafa ekki orðið það, ekki orðið hluti af því lifandi umhverfi sem er á hverjum stað, félags- og atvinnuumhverfi. Það þarf að stuðla að því þó að ríkið fari að kosta þetta í auknum mæli, að umhverfið, sveitarfélögin og aðrir, finni skyldur hvíla á sér gagnvart framhaldsskólanum áfram. Ég met mikils þær ábendingar sem komu fram einnig hjá hv. 6. þm. Vesturl. sem þekkir þessi mál mjög vel og flutti um þau efni tillögur á síðasta þingi. Ef við förum út í umræður um endurskoðun á framhaldsskólalögunum tel ég eðlilegt að taka þau sjónarmið til greina að svo miklu leyti sem unnt er sem þar komu fram, sömuleiðis aðrar brtt. sem ræddar voru en náðu ekki fram að ganga. En það er ekki verkefnið sem nú er á dagskrá. Nú skiptir mestu að hv. deild geti komist til þeirra verka að taka afstöðu til þessa frv.

Frsm. menntamálanefndar (Eiður Guðnason) Herra forseti. Hv. menntmn. þessarar deildar hefur leyft sér að flytja á þskj. 214 frv. til l. um breytingu á lögum nr. 33 frá 1983, um bann við ofbeldiskvikmyndum, sbr. lög nr. 101/1987. Í gildandi lögum um bann við ofbeldiskvikmyndum er ákvæði sem stundum hefur verið nefnt sólarlagsákvæði, þ.e. lögin hafa takmarkaðan gildistíma og mundu að óbreyttu falla úr gildi um næstu áramót. Að höfðu samráði var það ráð tekið að menntmn. flytti þetta frv. Það var gert í góðu samráði við hæstv. menntmrh. sem raunar kom með þá ábendingu þar eð slíkt kynni að vera hampaminna og fljótlegra en að flytja sérstakt stjfrv. um málið. Þetta frv., svo stutt sem það er, er í rauninni aðeins tvisvar sinnum tvær setningar sem báðar hljóða á sama veg: Lög þessi öðlast þegar gildi, miðar að því að fella burt þetta tímabundna ákvæði um gildistíma laganna þannig að lögin um bann við ofbeldiskvikmyndum gildi héðan í frá ótímabundið. Auðvitað er sjálfsagt ástæða til að endurskoða þessi lög í ljósi fenginnar reynslu, en miðað við þá vitneskju sem ég hef aflað mér veit ég ekki annað en þessi lög hafi reynst vel, þau hafi náð tilgangi sínum. Þau voru e.t.v. svolítið umdeild í upphafi þegar þau voru sett. Ég minnist þess að sem flm. frv. um sama efni var ég kvaddur á fund hjá samtökum rithöfunda og þar fór fram löng og heit umræða um það hvort í þessu fælist einhvers konar ritskoðun. Ég minnist þess þó einnig að þorri fundarmanna þar var sannfærður um að bann við kvikmyndum eins og hér um ræðir ætti ekkert skylt við ritskoðun á einn eða neinn hátt. Hér væri miklu frekast um það að ræða að vernda börn og ungmenni gegn sora sem framleiddur hefur verið í allt of ríkum mæli víða í veröldinni og hefur flætt óhindrað um allt of mörg lönd. Norðurlöndin og sjálfsagt fleiri lönd hafa reynt að stemma stigu við þessu með löggjöf sem þessari. Og ég endurtek það: Ég veit ekki annað en hún hafi reynst hér bærilega vel og náð þeim tilgangi sem ætlunin var. Ég legg ekki til, herra forseti, að þessu máli verði í þessari deild vísað til nefndar þar sem nefndin flytur málið. Ég legg því aðeins til að málinu verði vísað til 2. umr., en það er einróma stuðningur við þetta mál í menntmn. þessarar hv. deildar.