Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég talaði allítarlega fyrir þessu máli fyrr í umr. og ætla ekki að bæta þar miklu við. En ég sé ástæðu til að þakka þeim hv. þm., sem þegar hafa rætt um málið, fyrir góðar undirtektir á heildina litið við þessa þáltill. um iðnaðarstefnu, þó að fram hafi komið hjá sumum þeirra vissar athugasemdir og raunar verið lagðar fram brtt. frá nokkrum hv. þm. Sjálfstfl. við þáltill. Ég tel eðlilegt, að þetta mál ásamt brtt. fari til nefndar til athugunar, og ætla ekki að eyða hér mörgum orðum að þeim ábendingum eða till. sem fram hafa komið. Þó vil ég segja fáein orð um þær till. í nokkrum liðum sem fram hafa komið. Þar er í fyrsta lagi lagt til að auka við kaflann um markmið iðnaðarstefnu tveimur nýjum liðum, og hv. 1. flm., sem talaði fyrir þessu máli, lét þess getið, að það væri í samræmi við stefnumörkun sjálfstæðismanna eða Sjálfstfl., iðnn. hans, að mig minnir, sem þessi atriði væru hér upp tekin, enda bera þau þess glöggt vitni að þau eru þaðan runnin. Þar er um að ræða áherslu á frjálst framtak einstaklinga og samtaka þeirra í sambandi við iðnþróun, að hún verði byggð á slíkri stefnu, og í öðru lagi varðandi orkufrekan iðnað, að uppbyggingu hans verði hraðað í samvinnu við erlenda aðila. Ég get ekki tekið undir það, að slíkum markmiðum verði aukið við í þessa þáltill. Ég vek athygli á því, að hún kveður ekki fast á um rekstrarform, og hefðum við Alþb.-menn, ef við hefðum borið þetta fram sem okkar málefni, eflaust viljað hafa þar á nokkuð annan svip í sambandi við félagslegan rekstur sérstaklega. En til þess að skapa samstöðu um málið og gefa því sem breiðastan svip og halda möguleikum opnum var slíkt ekki tekið inn í markmið eða leiðir með till. sérstaklega, heldur gert ráð fyrir því, að rekstrarform geti verið með misjöfnum hætti, eins og ég reyndar tel eðlilegt að sé í okkar þjóðfélagi, þó að ég sé hlynntur félagslegum rekstrarformum öðrum fremur. Að þessu er vikið í 16. tölul. í leiðum í þáltill. þar sem talað er um að stuðlað verði að rekstrarformum sem miði að auknum réttindum og ábyrgð starfsfólks á vinnustað og á rekstri fyrirtækja. Um orkufrekan iðnað hefur þegar verið mikið rætt hér í sambandi við annað þingmál og spurninguna um fjármögnun í því sambandi. Þar hefur ríkisstj. sett fram ákveðna stefnu og ég tel að það, sem er lagt til í brtt., falli ekki að þeim viðhorfum, sem samstaða geti tekist um, og er því ekki meðmæltur því að þetta verði tekið inn í till. við framhaldsmeðferð málsins. Í brtt. hv. þm. Sjálfstfl. eru viðaukatillögur varðandi nokkra liði og orðalagsbreytingar. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þær mörgum orðum. Ég bendi á eitt atriði sem er í 7. lið brtt. varðandi nýbyggingargjald, þar sem segir að jafnframt verði nýbyggingargjald þegar í stað fellt niður. Það hefur þegar verið gert frá síðustu áramótum. Það er vikið að aðstöðumálum iðnaðarins, eins og er í till. sjálfri, í þó nokkrum liðum í sambandi við leiðir að marki, en flm. brtt. vilja hafa það ítarlegra. Það er auðvitað alltaf matsatriði hversu langt skuti gengið í þeim efnum. En ég vek athygli á því, að nú er unnið á vegum stjórnvalda að ýmsu er varðar aðbúnaðarmál iðnaðarins. Sérstök starfsskilyrðanefnd er starfandi sem er að kanna stöðu atvinnuveganna með tilliti til rekstrarskilyrða af opinberri hálfu, og sú nefnd lítur m.a. á þætti sem hér er að vikið, svo sem um samræmingu í sambandi við skattlagningu á atvinnuvegi og aðgang að lánsfjármagni. Þetta er að sjálfsögðu mikilsvert atriði, að þarna fáist fram eðlilegar leiðréttingar fyrr en seinna, svo að atvinnuvegirnir - og alveg sérstaklega þeir sem í samkeppni eiga - njóti sambærilegrar aðstöðu. Önnur atriði, sem þarna er að vikið, eru meira um áherslur eða orðalag, þannig að ég sé ekki ástæðu til þess hér að víkja sérstaklega að því nema þá síðasta liðnum, þar sem sérstök áherðing er á aðstöðu fyrir einkarekstur og samtök einstaklinga í sambandi við iðnþróun. Er það í samræmi við það sjónarmið flm. brtt. að leggja sérstaka áherslu á einkarekstur og kemur vissulega ekkert á óvart sem sjónarmið frá Sjálfstfl. í sambandi við uppbyggingu atvinnulífs. Í umræðum um þetta var nokkuð vikið að samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar, og einn hv. ræðumaður, hv. 12. þm. Reykv., fjallaði allítarlega um það mál um leið og hann tók mjög jákvætt undir þessa till., eins og raunar aðrir sem um málið fjölluðu. En hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson vakti sérstaka athygli á stuðningsaðgerðum erlendis, í samkeppnislöndum okkar, við iðnað og iðngreinar. Ég tek undir það, að nauðsynlegt er að fylgjast með þeim málum eins og kostur er. Ég vil ekki leggja dóm á einstakar staðhæfingar í þessu efni. Þó hef ég orðið var við það, að í sumum löndum, sem höfðu byggt upp umtalsvert styrkjakerfi til að vernda iðngreinar sem stóðu höllum fæti, hafa menn frekar horfið frá slíkum aðgerðum, enda lenda menn í ógöngum ef stefna skal að því að viðhalda atvinnurekstri sem styrkja þarf með stórum fjárhæðum, sérstaklega ef þar er um að ræða undirstöðuatvinnuveg eins og iðnaður er víða í okkar grannlöndum, og iðnaðurinn eða sá grundvöllur, sem hann veitir, er m.a. notaður hér til að styrkja sjávarútveg, sem er okkar undirstöðuatvinnuvegur enn sem komið er og verður það eflaust um langa framtíð. Ég varð t.d. var við það nýlega á ferð í Noregi, að Norðmenn hafa dregið verulega í land í sambandi við stuðningsaðgerðir gagnvart sínum iðnaði, a.m.k. eftir því sem stjórnvöld þar fullyrða, og fyrst og fremst stendur eftir stuðningur við skipaiðnaðinn þarlendis sem enn er allnokkur, en stefnt að því að hverfa í áföngum frá honum, enda hafa fyrirtæki í þeirri iðngrein fengið í vaxandi mæli önnur verkefni sem m.a. tengjast uppbyggingu olíuiðnaðarins þar. Þar hafa þau getað hagnýtt sér þróaðan málmiðnað og aðstöðu í skipasmíðaiðnaði til þess að ráðast í verkefni sem honum tengjast. Ég held að það sé sérstök þörf á því, að við Íslendingar hugum að því í sambandi við iðnþróun hérlendis að byggja á þeirri viðspyrnu sem heimamarkaður getur gefið og þ. á m. frumvinnslugreinar og undirstöðuatvinnuvegir eins og sjávarútvegurinn, að hagnýta þá viðspyrnu, sem þar er að fá, þ. á m. í sambandi við okkar skipaiðnað bæði varðandi viðgerðir og nýsmíði. Þar hefðum við mátt betur að hyggja á liðinni tíð til þess að ná þar þeirri fótfestu sem þessi verulegi markaður hefði getað gefið okkur ef við hefðum borið gæfu til þess að sigla dálítið jafnar í sambandi við uppbyggingu fiskveiðiflotans á liðnum áratugum. En um það er ekki að sakast. Við getum hins vegar dregið af þessu nokkra lærdóma og það varðar m.a. þróun sjávarútvegs okkar og tengingu hans við iðnað. Ég vil líka taka mjög undir það sem hér hefur verið bent á, bæði í þessari umræðu og oft þegar iðnaðarmál hefur borið á góma, að við reynum eftir föngum að hagnýta okkur opinbera innkaupastefnu, innkaup opinberra aðila til þess að efla iðnþróun og styðja við innlend fyrirtæki, eftir því sem réttlætanlegt getur talist miðað við verð og samkeppnisstöðu þeirra gagnvart innflutningi. Það hefur verið sagt með réttu, að iðnþróun og uppbygging iðnaðar verði ekki leyst með orðræðum á Alþingi einum saman, og ég tek fyllilega undir það, að aðgerða er þörf í sambandi við okkar iðnaðarmál. Það, sem hér er gert á hv. Alþingi, þarf fyrst og fremst að vera grunnur sem snýr að hinu opinbera, opinberum aðilum, að lagagerð og reglugerðaratriðum varðandi aðstöðu til iðnrekstrar. Síðan þarf framkvæmdavaldið að huga að því sem að því snýr. Þar reynir vissulega á okkar framkvæmdavald og íslenska ríkið í sambandi við meiri háttar verkefni í iðnaði. Alveg burt séð frá því, hvort menn aðhyllast einkarekstur eða önnur rekstrarform, liggur það nokkuð ljóst fyrir, að einkafjármagn er mjög takmarkað hér í landinu og menn þurfa að leggja saman, ef um stór verkefni er að ræða á sviði iðnaðar og iðnþróunar. Ég er hins vegar hlynntur því, að hlúð verði að almennum rekstri og fjölþættum rekstrarformum í sambandi við okkar iðnþróun, ekki síst varðandi hin minni verkefni, og tryggja þurfi að sá jarðvegur, sem iðnaðinum er búinn, veiti eðlilega aðhlynningu, eðlileg skilyrði til vaxtar iðnaðar sem flestir eru sammála um að þurfi að verða til þess að tryggja hér atvinnu og lífskjör í framtíðinni.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðh. fyrir að hafa gert tilraun til að svara ýmsum fsp. sem komu fram í mínu máli þegar ég m.a. gerði grein fyrir brtt. sem birtast á þskj. 187. Um þetta mál urðu á sínum tíma, þ.e. talsvert fyrir jól, miklar umræður, og inn í þær umræður blandaðist álit hæstv. iðnrh. á stöðunni í stóriðjumálum sem hann vék ekki að núna sem eðlilegt er. Auk þess var fjallað um nokkur atriði sem snerta iðnaðinn og hann kaus ekki heldur að koma inn á í þessari síðustu ræðu sinni. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að nýbyggingargjaldið hefur verið fellt niður, og að það skuli vera í till. okkar á sér þá skýringu, að hún var komin fram löngu fyrir áramót, en nýbyggingargjaldið var ekki fellt út fyrr en stuttu fyrir jól. Í 13. tölul. fyrri hluta efnahagsáætlunar ríkisstj., sem þjóðinni var boðuð á gamlársdag, segir svo, með leyfi forseta: „Hraðað verði samanburði á starfsskilyrðum höfuðatvinnuveganna og þau samræmd. Tryggt verði að starfsskilyrði iðnaðar verði ekki lakari en annarra atvinnugreina,“ o.s.frv., en ég held ekki lengur áfram tilvitnun í þennan 13. tölulið. Ýmsum kann að þykja, þegar þetta er lesið, að hér sé á ferðinni eitthvað nýtt, eitthvað sem hæstv. ríkisstj. ætlar að beita sér fyrir nú á því herrans ári 1981, eitthvað sem ekki hafi komið til mála að unnið væri að áður. Það má vel vera að svo sé. En eftir að hafa hlýtt á hæstv. ráðh. held ég að óhætt sé að skilja þennan 13. tölulið svo, að þar sé átt við störf þeirrar nefndar sem nú vinnur að þessari úttekt og hæstv. ríkisstj. hefur skipað til þess arna. Og sé það rétt til getið er fullkomin ástæða til að taka undir það sem kemur fram í efnahagsáætluninni, þar sem segir að þessu skuli hraðað. Ástæðan er einfaldlega sú, að hinn 30. mars á s.l. ári, aðeins rúmum mánuði eftir að núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð, var samþykkt í hæstv. ríkisstj. till. sem flutt var þar af hæstv. iðnrh., þeim hinum sama sem talaði hér áðan, um að sett yrði á stofn nefnd til að vinna að þessu máli. Í till. hæstv. iðnrh. kemur fram að nefndin eigi að gera athugun á lækkun á sölugjöldum á fjárfestingarvörum og hjálpartækjum með tilliti til jöfnunar og samkeppnisaðstöðu og aukinnar framleiðni svo og breytingu á stimpilgjöldum. Ýmislegt fleira kemur fram í þessari till. sem bendir til þess að það hafi verið ætlun flm., hæstv. iðnrh., að þetta starf væri unnið með tilliti til þess, að aðlögunargjald fyrir iðnaðinn yrði lagt niður við lok síðasta árs. Þess vegna segir skýrum stöfum í till. hæstv. iðnrh., sem hann gerði í ríkisstj. 30. mars, að ætlunin sé að nefndin skili áliti tiltölulega snemma, og með leyfi hæstv, forseta vil ég vitna orðrétt til þessarar tillögu. Þar segir: „Skipuð verði nefnd til að vinna að þessu máli og verði við það miðað, að hún skili áliti fyrir 1. júlí n.k.“ - ég endurtek innan sviga (fyrir 1. júlí n.k. þýðir 1. júlí á s.l. ári) og hefst þá tilvitnun aftur: „Í nefndinni verði m.a. fulltrúar frá hagsmunasamtökum í viðkomandi atvinnuvegum.“ Það, sem gerðist næst í þessu máli, var ekki að þessi nefnd skilaði áliti 1. júlí - einfaldlega vegna þess að hún var ekki skipuð fyrr en 9. sept. Sá hraði var á þessu starfi hæstv. ríkisstj. að málinu, sem átti að hraða, málinu, sem átti að vera tilbúið til ríkisstj. 1. júlí, var hraðað með því offorsi að hinn 9. sept. var nefndin skipuð, sú nefnd sem maður getur ekki séð annað en hafi átt að skila tillögum um það, hvernig bregðast ætti við þegar aðlögunartímabilinu lyki. Um þetta var gerð fsp. hér á hv. Alþingi fyrir jól til hæstv. forsrh., en hann skipaði þessa nefnd. Í svari hæstv. forsrh. kom fram að gert væri ráð fyrir því, að nefndin gæti skilað áliti innan tiltölulega skamms tíma. Áramótin komu, engin niðurstaða frá nefndinni. Og það sem er kannske sárgrætilegast af öllu saman, að þegar felld voru niður þau gjöld sem kalla mætti verndargjöld, þá efndi ríkisstj., í stað þess að lækka skatta, til nýrrar skattheimtu sem fræg hefur orðið að endemum hér á hv. Alþingi. Út í það ætla ég ekki fara, en það sýnir betur en flest annað hvar á vegi hæstv. ríkisstj. er stödd þegar fjallað er um málefni atvinnuveganna, að meiri áhersla er lögð á það að leggja gjöld á einstakar atvinnugreinar til þess að standa undir eyðslu ríkissjóðs heldur en að líta á þau gjöld sem tæki til þess að skapa skilyrði fyrir þróun atvinnugreinanna. Þetta er sú sorgarsaga sem blasir við þegar stefna og störf þessarar hæstv. ríkisstj. eru skoðuð. Nú gætu einhverjir haldið að hæstv. ríkisstj. hefði breytt um stefnu, þegar þess er gætt, að í efnahagsaðgerðum ríkisstj. er það boðað að fresta skuli opinberum framkvæmdum til þess á ná tökum á efnahagsmálum þjóðarinnar. En sagan er öll önnur, því að í Ríkisútvarpinu sagði hæstv. fjmrh. á þá leið, að það væri alls ekki víst að nota ætti þessa heimild á þessu ári, en það kæmi samt sem áður til greina að hún yrði notuð, ef þörf krefði, á síðari hluta ársins. Sem sagt, forseti íslensku þjóðarinnar er látinn skrifa undir brbl. þess efnis, að brýna nauðsyn beri til að ríkisstj. fái heimild til þess hugsanlega og kannske að fresta opinberum framkvæmdum, ef þörf krefur, síðari hluta ársins. Svona kafli ætti að birtast í íslenskri fyndni, ég segi ekki meira, ekki síst vegna þess að í fjárlögum - sem ég býst við að sumir meðlimir hæstv. ríkisstj. hafi lesið - er heimild fyrir hæstv, ríkisstj. og meira að segja fyrir ráðh. sjálfan til að skera ríkisútgjöld niður um 3 milljarða gamalla kr., og þá er talað um niðurskurð, en ekki frestun opinberra framkvæmda. Ég leyfi mér, herra forseti, að minna á þetta vegna þess að í þessum orðum felst m.a. lýsing á því, hver raunveruleg stefna hæstv. ríkisstj. er gagnvart atvinnuvegunum. Mig langar samt af þessu tilefni - vegna þess að ég veit að hæstv. iðnrh. er velviljaður, a.m.k. í orði kveðnu, í garð iðnaðarins og ég veit að þar fylgir hugur máli - spyrja hann að því, hvort hann geti upplýst þingheim um það, hvernig störfum þessarar ágætu nefndar hefur verið farið að undanförnu og hvenær búast megi við að hún skili niðurstöðum. Ég tek það fram, að ég fagna þessum 13 tölulið í fyrri hluta efnahagsaðgerðanna eða áætlunarinnar, en mér finnst ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðh. um þetta atriði. Í lok ræðu minnar, sem ég flutti þegar ég gerði grein fyrir tillögum okkar þm. sjálfstæðismanna, minntist ég á nefnd sem send hafði verið til Spánar á s.l. ári til að taka þar þátt í ráðstefnu um stefnumótun í iðnaðarmálum næsta áratuginn á vegum Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu. Í lýsingu þessarar nefndar á því, sem fram fór á þeirri ráðstefnu, koma fram margvísleg atriði sem ég veit að íslensk stjórnvöld gætu lært heilmikið af. Þar kemur fram að almennt hafi menn á þessari ráðstefnu verið sammála um hver væru undirstöðuatriði jákvæðrar og árangursvænlegrar iðnaðarstefnu. Ég spurði hæstv. ráðh. að því, hvort hann hygðist gera þessi viðhorf að fyrirmynd að sinni stefnu, því að í þeim koma skýrt og greinilega fram sams konar viðhorf og koma fram í iðnaðarályktun Sjálfstfl. Þar er mikið lagt upp úr fríverslun og frjálsu framtaki. Og það er þess vegna sem mín spurning var fram komin. Til þess að koma í veg fyrir þann misskilning, að á ferðinni hafi verið eintómir harðlínusjálfstæðismenn, skal það tekið fram, að í þessari sendinefnd voru fulltrúi iðnrn., Jafet S. Ólafsson, framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs, Vilhjálmur Lúðvíksson aðstoðarmaður forsrh., Þórður Friðjónsson, og sá sem var aðstoðarmaður forsrh. þegar hann var iðnrh., Þorvarður Alfonsson, allt valinkunnir menn, ágætismenn, sem hafa glöggt auga fyrir stefnumótun í iðnaði, hafa gott skyn á hvaða atriði það eru sem skipta máli ef við ætlum að móta stefnu sem leiði til árangurs. Hæstv. iðnrh. kemur í ræðustól á Alþingi og segir ekki eitt einasta orð af þessu tilefni. Ég þarf ekkert að biðja hann um að koma hér upp og svara þessu, en ég bið hann samt um að lesa þessa skýrslu vel og láta það, sem þar kemur fram, hafa áhrif á þá stefnumótun sem fram fer í iðnrn. Og ég vonast til þess, að þessi skýrsla sé ekki falin í neðstu röð, í ysta bunka á bak við hurðina í einhverju herbergi iðnrn. En ef svo er, þá ætti hæstv. ráðh. að gera gangskör að því að setja starfshóp í það að leita að skýrslunni.



Herra forseti. Aðeins örfá orð sem innlegg í þær umræður sem hér fara fram nú. Hæstv. iðnrh. fór nokkrum orðum um þær styrktaraðgerðir sem rætt hefur verið mikið um að undanförnu í nágrannalöndum okkar og mörgum helstu viðskiptalöndum. Hann taldi að þar væri fremur verið að draga úr þessum aðgerðum, enda væru þær ekki til góðs þegar til lengdar léti. Ég vil vona að það sé rétt mat hjá honum. Hann vitnaði sérstaklega til Noregs í sínu máli. Einhvern veginn segir mér svo hugur um, að flestar þessar þjóðir feli þessar styrktaraðgerðir sem einhvers konar atvinnustyrkjandi aðgerðir, byggðastefnuaðgerðir, atvinnuleysisbætur eða eitthvað slíkt, og það kann að vera erfitt að finna þær. Það eru sérfróðir menn sem sérstaklega leita að leiðum til þess - ég vil segja: beinlínis að fela þessar aðgerðir. Félag ísl. iðnrekenda hefur hvað eftir annað gert þetta mál að umræðuefni og bent á fjölmörg atriði í þessu sambandi. Sérstaklega hefur verið bent á að t.a.m. í Svíþjóð eru veittir sérstakir flutningastyrkir til iðnfyrirtækja sem geta numið 15–35% af flutningskostnaði vegna aðfanga og afurða. Þar eru auðvitað um mikinn styrk að ræða. Í Svíþjóð er líka um að ræða sérstaka gjald- og greiðsluþrotastyrki, styrki sem geta numið allt að 50% af launakostnaði fyrirtækja sem eru í miklum greiðsluerfiðleikum. Í Svíþjóð er líka til að greiddir eru sérstakir styrkir í vissum greinum, t.d. í vefjar- og fataiðnaði, vegna eldri starfsmanna sem hjá þessum fyrirtækjum vinna, og dæmi eru um að 25 kr. sænskar eru greiddar á vinnustund með fólki sem er eldra en 50 ára. Hámark mun þó vera á slíkum styrk að hann geti ekki numið nema um 15% af heildarlaunakostnaði fyrirtækja. Í Noregi hafa verið greiddir ýmsir rekstrarstyrkir og þeir hafa verið veittir ýmsum greinum, eins og t.d. húsgagnaframleiðendum og vefjar- og fataiðnaði, þar með talin veiðarfæragerð. Þessir styrkir hafa mest verið í formi fastrar krónutölu á vinnustund í fyrirtækjum og hún hefur verið talin nema á bilinu 2.00–3.40 kr. norskar á vinnustund. Það er mat manna, að nú um þessar mundir sé þessi styrkur 2.55 kr. norskar á vinnustund. Í Noregi er ríkiseinokun á innflutningi veiðarfæra. Er þar um að ræða Norges fiskeredskabsimport, sem jafnframt hefur einmitt sérstaklega verið rætt dálítið í okkar þjóðfélagi undanfarið, að erfitt muni reynast fyrir Íslendinga að flytja út veiðarfæri vegna þessara aðstæðna í Noregi. Í Finnlandi er jafnvel um að ræða nokkurs konar ríkisábyrgð á kostnaðarhækkunum eða svonefnt „Kgaranti“, þ.e. að áhætta eða óvissa vegna innlendra kostnaðarhækkana er tryggð fyrirtækjum. Þetta er hreint ekki lítils virði. Jafnframt kemur fram í Finnlandi það sem kallað er niðurgreiðsla á vöxtum til minni útflytjenda þar í landi. Í Noregi hafa verið veitt vaxtalaus fjárfestingarlán í vefjar- og fataiðnaði. Fjárfestingarstyrkir eru veittir í mörgum löndum EBE og eru þá styrkir vegna byggðastefnu í rauninni undanskildir. Það er talið, að fjárfestingarstyrkir til iðnfyrirtækja geti numið 15% í Bretlandi eða allt 2000–6000 pundum á hvern starfsmann. Hér hefur verið bent á ýmis atriði sem Félag ísl. iðnrekenda hefur tíundað og eru hvert út af fyrir sig glettilega alvarleg fyrir innlendan iðnað í okkar landi. Það er alveg ljóst, að veikur iðnaður okkar á í vök að verjast þegar fluttar eru inn iðnaðarvörur sem beinlínis eru á þennan hátt styrktar eða niðurgreiddar í þessum löndum, en fluttar jafnvel inn undir yfirskini fríverslunarsamnings um að engir tollar skuli vera. Ég ítreka það enn, að í þessu sambandi hvílir mikil ábyrgð á íslenskum stjórnvöldum. Atvinnuleysi í löndunum í kringum okkur er gífurlegt og geigvænlegt og við þurfum mikillar varúðar að gæta svo að það breiðist ekki út til okkar líka. Auðvitað er það vísasta leiðin til þess að drepa veikan iðnað ef slíkir styrkir eru beinlínis fluttir hér inn eða þessar þjóðir flytja út atvinnuleysi sitt á þennan hátt hingað til okkar. Ég vil sérstaklega benda á þetta í þessum umræðum. Hins vegar geri ég mér fyllilega grein fyrir að hæstv. iðnrh. er öllum hnútum kunnugur í þessu sambandi, og ég treysti honum til að taka fast á þessu máli. Ég þykist vita að viðskrh. sé að vinna í þessu máli núna, og ég vænti þess, að innan tíðar komi nokkur úrslit í því. Ég hef áður sagt það hér á þinginu, að innan Efnahagsbandalagsins mun starfa sérstök deild sem hefur það verkefni að fylgjast með niðurgreiðslum og undirboðum þannig að fríverslunarsamningur innan bandalagsins sé virkur. Slík deild bendir þá öðrum ríkjum á það, að þau verði að leggja á nokkurs konar jöfnunartolla til þess að verja sinn iðnað og koma í veg fyrir á þennan hátt - ég vil segja: óréttmæta viðskiptahætti. Þetta er geysilega mikið mál og mér segir svo hugur um að óhjákvæmilegt sé fyrir okkur Íslendinga að beita sérstökum jöfnunartollum einmitt á þær iðngreinar sem þannig eru fluttar hér inn. Og ég held að við eigum að koma þeim á fyrr en síðar. Ég vil sérstaklega ítreka í þessu sambandi þá þætti í þessari þáltill. sem lúta að samkeppnisaðstöðu innlends iðnaðar. Það er afar brýnt að þau mál séu tekin föstum tökum og samkeppnisaðstaðan, jafnréttisaðstaða innlends iðnaðar, sé tryggð. Á því má í rauninni ekki verða nein bið. Ég gerði ítarlega grein fyrir mínum viðhorfum til þessarar að mörgu leyti ágætu þáltill., sem iðnrh. hefur látið vinna, í fyrri umr. hér á þinginu um þetta mál. En í framhaldi af þessu langar mig sérstaklega að bera fram eina fsp. til hæstv. iðnrh. og hún er þessi: Hvað líður því atriði, sem þarna er minnst á í þáltill. og reyndar er líka í okkar stjórnarsáttmála, sem er opinber innkaupastefna? Þar er stefna sem menn eru sammála um að innleiða: að kaupa innlendar iðnaðarvörur, að opinberir aðilar kaupi innlendar iðnaðarvörur, séu þær samkeppnisfærar að verði og gæðum, þá séu þær látnar ganga fyrir. Ég fæ ekki séð að það sé ástæða til að halda um þetta mál langar ræður á Alþingi eða skrifa um það langar greinar eða flytja um það margar tillögur. Þetta er mál sem við eigum hreinlega að ganga frá. Þetta er mjög mikilvægt mál og það er brýnt að koma því í framkvæmd. Mig langar að heyra frá hæstv. iðnrh. hvað því máli líður.



Herra forseti. Ég vil mjög eindregið taka undir aðvörunarorð síðasta ræðumanns, hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar, 12. þm. Reykv., varðandi nauðsyn þess, að íslensk stjórnvöld fylgist mjög náið með þeim aðgerðum sem stjórnvöld í öðrum löndum, viðskiptalöndum okkar, hafa beitt til stuðnings atvinnuvegum í löndum sínum! Slíkar stuðningsaðgerðir: styrkir, millifærslur, uppbætur, eru auðvitað, að ég tali ekki um verndartolla skýrt brot á fríverslunarsamningum þeim sem við Íslendingar og okkar viðskiptaþjóðir eru aðilar að, hvort heldur um er að ræða lönd innan Efnahagsbandalags Evrópu eða Fríverslunarbandalagsins, EFTA. Fyrir forgöngu Félags ísl. iðnrekenda og einkum formanns þess, Davíðs Scheving Thorsteinsson, hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að EFTA safnaði skýrslum um slíkar stuðningsaðgerðir í EFTA-löndum. Og þótt þar séu ekki öll kurl til grafar komin, þá er ljóst að um slíkar stuðningsaðgerðir: styrki, uppbætur og annað því um líkt, er að ræða sem tálma frjálsri verslun og hagkvæmustu verkaskiptingu þjóða á milli. Ég vil því mjög eindregið leggja áherslu á að íslensk stjórnvöld taki virkan þátt í því, ásamt með frjálsum félagssamtökum eins og Félagi ísl. iðnrekenda, að koma í veg fyrir að viðskiptaþjóðir okkar beiti slíkum aðgerðum. Það er því nauðsynlegra sem við Íslendingar höfum talið okkur skylt að taka tillit til viðskiptalanda okkar í okkar aðgerður. Nefni ég þar aðeins mál eins og aðlögunargjaldið sem fellt var niður um síðustu áramót einmitt vegna þess að önnur lönd innan EFTA-samtakanna mótmæltu að það yrði áfram í gildi eftir því sem okkur var tjáð. Því höfum við þá einu leið færa að beita áhrifum okkar innan þessara fríverslunarsamtaka til þess að önnur lönd beiti ekki óréttmætum aðferðum til að koma í veg fyrir að markaður fáist fyrir iðnaðarvörur okkar. Þetta er höfuðskilyrði þess að um heilbrigða iðnþróun geti verið að ræða hér á landi, sem ég býst við að við séum sammála um að brýna nauðsyn beri til ef tryggja á atvinnuöryggi landsmanna. En svo nauðsynlegt sem þetta er og sjálfsagt hvað snertir iðnþróun, þá er ekki síður nauðsynlegt að ekki sé beitt slíkum óréttmætum viðskiptaháttum í öðrum viðskiptalöndum okkar gagnvart t.d. sjávarútvegi. En á því bryddir óneitanlega t.d. í Noregi, þar sem fiskveiðar og fiskvinnsla njóta mjög víðtækra stuðningsaðgerða stjórnvalda, að vísu þar í skjóli svokallaðrar byggðastefnu. En áhrif þessara aðgerða gagnvart okkar sjávarútvegi eru hin sömu þótt sú afsökun sé viðhöfð af Norðmanna hálfu. Ég gladdist sem sagt yfir því, að hæst.v. iðnrh. taldi að viðskiptalönd okkar sæju nú berlega að styrkir, uppbætur, millifærslur og annað gervikerfi í iðnaði þeirra væri ekki vænlegt til að leysa vandamálin eða treysta atvinnu eða atvinnuvegi í viðskiptalöndum okkar hvað iðnaðinn snertir. En því athyglisverðara er að hæstv. iðnrh. skuli ekki draga þá eðlilegu ályktun af því, ef þessar aðgerðir duga ekki í iðnaði viðskiptalanda okkar til að tryggja atvinnuuppbyggingu þar, að útilokað er að slíkt kerfi sé tekið upp í aðatatvinnuvegi okkar Íslendinga, sjávarútveginum. En birt hefur verið efnahagsáætlun ríkisstj. það sem einmitt er farið inn á þessa braut, braut millifærslu, styrkja og uppbótakerfis hvað snertir höfuðatvinnuveg okkar, sjávarútveginn. Það er hugsanlegt að unnt sé að beita þessum aðferðum tímabundið við atvinnuvegi okkar aðra en sjávarútveginn, sem hafa minna gildi í heildinni en hann. En það er algerlega útilokað að ætla sér að byggja sjávarútveginn sem aðalatvinnuveg landsmanna á slíku styrkja-, uppbóta- og millifærslukerfi. Ég vil þess vegna benda hæstv. iðnrh. - og raunar öðrum viðstöddum ráðh. - á það að taka til greina reynslu nágrannalanda okkar, þá reynslu sem hæstv. iðnrh. greindi svo skilmerkilega frá og kvaðst vera í raun og veru sammála ráðamönnum nágrannalanda okkar um, að millfærslur dygðu ekki til atvinnuuppbyggingar. Úr því að svo er, þá er það aðvörun til íslenskra ráðamanna um að fara ekki inn á þá sömu braut, hvort heldur snertir aðalatvinnuveg okkar eða aðra atvinnuvegi sem eru vaxtarbroddar atvinnuuppbyggingar í landinu, eins og iðnaðurinn hlýtur að vera. Þá vildi ég, áður en ég lýk máli mínu, aðeins taka það fram, að hæstv. iðnrh. sagði að það væri ekki líklegt að einkaframtak fengi miklu áorkað vegna þess að hér væri ekki um fjárráð einstaklinga að ræða sem væru nægileg til þess að standa að því átaki sem nauðsynlegt væri í iðnaðaruppbyggingu. Það má til sanns vegar færa, þessi orð hæstv. iðnrh. En það er auðvelt að bæta úr þessu með því að draga úr skattheimtu á einstaklinga og atvinnufyrirtæki. Það er ekki að ófyrirsynju að núv. ríkisstj. hefur farið þveröfuga leið. Hún hefur farið leið aukinnar skattheimtu, þannig að nú er erfiðara að safna fjármagni til iðnaðaruppbyggingar á Íslandi en oftast áður. Og þarna skilur á milli stefnu Sjálfstfl. annars vegar og stefnu Alþb. hins vegar. Alþb. hefur það á stefnuskrá sinni að atvinnureksturinn sé í raun best kominn í höndum hins opinbera. Afleiðingin er sú, að Alþb. skattleggur atvinnuvegina, atvinnufyrirtæki og einstaklinga, svo að einstaklingar hafa engin fjárráð og atvinnufyrirtækin takmörkuð fjárráð - ef nokkur - til uppbyggingar og framtíðarþróunar. Hér er um ranga stefnu að ræða skv. skoðun okkar sjálfstæðismanna. Við teljum að heilbrigð iðnþróun verði ekki hér á landi nema ríkisvaldið virði rétt einstaklinga og atvinnufyrirtækja til fjármagnsmyndunar er sé uppstaða atvinnuuppbyggingarinnar. Það er hægt að semja tiltölulega fagrar áætlanir við skrifborð í stjórnarráði. En ég hygg að þar verði ekki um frumlega hluti að ræða, ekki það framtak og ekki það hugvit sem býr meðal dreifðra einstaklinga sem lifa og starfa við mismunandi skilyrði í þjóðfélaginu. Vaxtarbroddurinn hlýtur að vera þar, hjá einstaklingunum sjálfum, og reynslan hefur raunar kennt okkur þessi sannindi fyrir löngu. Ég tel ekki ástæðu að lengja þessar umræður að sinni, en ítreka og endurtek það, að ég vona að sá lærdómur, sem hæstv. iðnrh. dró af reynslu Norðmanna í nýlegri ferð sinni til Noregs, og sá lærdómur, sem hann hefur dregið af reynslu annarra viðskiptalanda okkar, eins og t.d. Svíþjóðar, af styrktar-, uppbóta- og millifærslukerfi, verði honum víti til varnaðar svo að ekki verði nú hér á landi lagt inn á slíka braut hvað snertir sjávarútveg eða aðra atvinnuvegi landsmanna, eins og iðnað. Það væri banahögg á iðnþróun og atvinnuþróun á Íslandi.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að fara örfáum orðum um aths. og fsp. sem til mín var beint af hv. ræðumönnum sem hér hafa talað á eftir mér í umr. Hv. 1. þm. Reykv. beindi að vísu engum sérstökum fsp. til mín, en ég vil aðeins segja það í sambandi við orð hans, sem vörðuðu millifærsluaðgerðir í sambandi við atvinnuvegina, að ég hygg við getum verið sammála um það, að gæta beri varúðar í sambandi við slíkar aðgerðir, þó að þær við vissar kringumstæður geti verið réttlætanlegar til að ná fram tímabundnum markmiðum sem nauðsynleg geta talist, eins og ríkisstj. hefur talið vera nú í þeirri sóknaraðgerð gegn verðbólgu sem hún beitir sér fyrir. En ég er þeirrar skoðunar, að miðað við það að við höldum þeim búskaparháttum, sem innleiddir hafa verið hér um skeið, með opið hagkerfi og samkeppni innan þeirra fríverslunarsamtaka sem við eigum aðild að, þá þurfum við að gæta þess að byggja okkar atvinnurekstur upp þannig að hann sé samkeppnishæfur og þurfi ekki á að halda til langframa styrkjum eða stuðningsaðgerðum af opinberri hálfu, því að það er mjög hætt við því, að menn lendi þá fljótt á villigötum og út í dæmi sem erfitt er að gera upp nema því fylgi í reynd lífskjaraskerðing, horft til lengri tíma. Og þetta er alveg sérstaklega þýðingarmikið í sambandi við þann tiltölulega flókna atvinnurekstur sem iðnaður er og að baki iðnþróun þarf að búa. Hv. 12. þm. Reykv. vék enn að styrktar- og stuðningsaðgerðum og hvatti til þess, að við fylgdumst með þeim. Ég er honum sammála um nauðsyn þess. En við skulum ekki gera lítið úr þeim miklu erfiðleikum sem eru á því fyrir okkur að grípa þar til mótaðgerða í formi jöfnunartolla, sem eru býsna sértækar aðgerðir og á þeim, sem þeim beitir, hvítir sönnunarbyrði. Til marks um það, hvað það virðist erfitt að beita þessum jöfnunartollum, sem svo eru kallaðir, er að ekkert EFTA-landa mun hafa gripið til þeirra. Hins vegar hefur Efnahagsbandalagið gert það, sérstaklega varðandi innflutning frá löndum þriðja heimsins, sem svo eru kölluð, eða frá þróunarríkjunum. Ég hygg að slík beiting jöfnunartolla orki út af fyrir sig tvímælis eins og styrktaraðgerðir þegar lítið er til samkeppni við iðnvarning frá þróunarríkjunum. Það má segja að það sé ákveðin varnaraðgerð hinna iðnvæddu ríkja gegn þeim, og í því felst í rauninni heldur neikvæð afstaða þegar horft er til möguleika þessara landa til að vera þátttakendur í sókn til bættra lífskjara og ná fótfestu á mörkuðum þróaðra iðnríkja. Það, sem í gangi er í víðu samhengi í heiminum nú, er afar flókið samspil þar sem um sókn nýrra ríkja, fyrrv. nýlendna iðnvæddra ríkja, er að ræða, sem þrengja að aðstæðum hefðbundins atvinnurekstrar í iðnaði þróaðra landa. Við, sem viljum að allir eða sem flestir á jarðarkringlunni geti notið gæða svipað og gerist í okkar heimshluta, hljótum út af fyrir sig fremur að fagna því, að um slíka þróun er að ræða, og ef við ætlum að einangra okkur frá viðskiptum við þessi lönd, þá erum við í rauninni að vinna gegn möguleikum þeirra til lífsbjargar og betri lífskjara. Út í þá sálma ætla ég ekki að fara hér, þó að áhugavert sé, en vil þó aðeins tengja það því sem fram kom hjá hv. 10. þm. Reykv. þar sem hann vitnaði til ráðstefnu um iðnþróun sem haldin var í Madrid á s.l. vori, og hann kom raunar að henni í framsöguræðu sinni fyrr í þessari umr. Þar var einmitt til umræðu þetta víða samhengi í sambandi við iðnþróun, litið til heimsins alls og þeirrar nauðsynjar sem það er, að iðnvædd ríki veiti vanþróuðum ríkjum svigrúm til þróunar með iðnaðaruppbyggingu og bregðist ekki á neikvæðan hátt við þeirri þróun sem þar er í gangi. Hv. þm. virtist túlka álit þessarar ráðstefnu í Madrid, sem ég hef kynnt mér, með þeim hætti að það væri einhliða stuðningur við markaðshyggju eða markaðsbúskap, ef ég hef skilið hann rétt. Það má til sanns vegar færa, að ýmislegt í þeirri álitsgerð er stuðningur við markaðsbúskap og það sem honum tengist, en þó eru þar slegnir verulegir varnaglar, að slíkir viðskiptahættir séu engan veginn einhlítir og að ekki beri að fordæma aðgerðir af hálfu stjórnvalda til þess að grípa inn í þróunarsamhengi og stýra með vissum hætti þróuninni, ákveðið skipulag sé þar nauðsynlegt. Á þessari ráðstefnu tókst með vissum hætti nokkur mátamiðlun á milli ólíkra sjónarmiða, og það var langt frá því að þau frumskógarlögmál, sem ýmsir boðberar óhefts markaðsbúskapar boða, menn eins og Milton Friedman, svo að nefndur sé kannske einn þekktasti boðberi þeirrar stefnu, - þau sjónarmið voru sem sagt alls ekki einhliða ráðandi á þessari ráðstefnu. Ég tel að það sé full ástæða til þess fyrir menn að kynna sér þau álit og sjónarmið, sem þarna komu fram. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að efnahagsvandi verði leystur með einhverjum einhliða töfrabrögðum. Ég er ekki boðberi ríkisrekstrar sem einhvers töfraráðs út úr öllum vanda. Ég tel þvert á móti að það þurfi að hyggja að dreifðum rekstrarformum og hvetja að sem mestu frumkvæði þess fólks, sem vinnur í atvinnurekstri, til að hafa þar áhrif og koma að sínum sjónarmiðum, m.a. til þess að uppbygging atvinnulífsins sé með mennskum hætti og þess sé gætt að varast rekstur sem einna best hefur verið lýst í kvikmynd Chaplins, Nútímanum, þar sem menn eru tengdir við færibandið til þess að ná sem mestum afköstum. Hv. 10. þm. Reykv. vék að störfum starfsskilyrðanefndar sem varð til í framhaldi af till. sem ég flutti í ríkisstj. í marsmánuði s.l. Sú nefnd komst á laggirnar seinna en ég hafði kosið, en það var til athugunar með hvaða hætti hún skyldi starfa og hvernig hún yrði saman sett. Það varð t.d. að niðurstöðu að rn. tilnefndi menn í nefndina, og ég minnist þess, að að því var fundið að ekki skyldi af hálfu iðnrn. vera tekinn aðili frá samtökum iðnaðarins inn í þá nefnd, en fulltrúi, sem ég tilnefndi í nefndina, var Ingi R. Helgason hrl. En ég get upplýst það, að hann hefur skipulagt samstarf við talsmenn úr röðum samtaka iðnaðarins í sambandi við málsmeðferð þannig að ákveðin tengsl eru þar tryggð. Og í efnahagsáætlun ríkisstj. er, eins og hv. þm. vék að, lögð áhersla á að hraða þeim verkefnum sem iðnaðinn varða og þessari nefnd hefur verið ætlað að sinna, og ég veit að boðum hefur verið komið til hennar þar að lútandi. Formaður þessarar nefndar var tilnefndur af forsrh. og hún starfar á vegum forsrn., svo að ég hef ekki hér í smáatriðum yfirlit yfir störf hennar, en veit að þar hafa verið dregnar saman margháttaðar upplýsingar. Það hafa verið haldnir margir fundir og þessi nefnd er sem sagt að störfum og ég vænti þess, að það líði ekki á löngu þar til nokkuð spretti upp af hennar verkefni, ekki síst að því er varðar aðstöðumál iðnaðarins. Það var hér minnst á sölugjöld eða aðflutningsgjöld varðandi iðnaðinn. Það hefur eflaust ekki farið fram hjá hv. þm., að stigið var allstórt spor um síðustu áramót þar sem felld voru niður aðflutningsgjöld á mjög mörgum aðföngum samkeppnisiðnaðar okkar sem höfðu borið slík gjöld. Það má eflaust segja með réttu, að ekki hafi verið um endanlegt uppgjör að ræða, enda er það svo, að þessi mál þarfnast stöðugrar athugunar, og það eru mörg markatilfelli sem erfitt er að skera úr með fullnægjandi hætti. Og hér er vissulega um tekjuöflun að ræða gagnvart ríkissjóði, þannig að það er ofur eðlilegt að fjmrn. horfi á hvað það lætur úr aski hans í þessu samhengi. En þarna var sem sagt tekið betur á í þessum efnum en gert hefur verið um langt skeið, og það hefur verið metið að það afnám aðflutningsgjalda, sem fallist var á með sérstakri auglýsingu frá fjmrn. sem tók gildi 2. jan. s.l., svari til tekjumissis ríkissjóðs sem nemi 1500 millj. gamalla kr. eða svo, 15 millj. nýkr. yfir árið, svo að þarna á að vera um allumtalsverðar hagsbætur að ræða. En eftir standa ýmis atriði sem verða til meðferðar, og að því er vikið í efnahagsáætlun ríkisstj. að áfram verði tekið til skoðunar varðandi alla atvinnuvegi það sem segir í 10. lið í viðbótargreinum efnahagsáætlunar, með leyfi hæstv. forseta: „Tollheimta af tækjum til atvinnureksturs verði endurskoðuð með það fyrir augum að auka möguleika á framleiðniaukningu í þessum greinum.“ Þarna eru að mínu mati ekki síst þættir sem snerta tölvubúnað og það sem varðar nýtingu á tölvum í sambandi við atvinnureksturinn, - atriði sem geta örvað verulega framleiðni í atvinnuvegunum ef rétt er að staðið. Við þurfum hins vegar í þessu samhengi að hafa auga á fyrirætlunum um framleiðslu á slíkum búnaði hérlendis sem á að vera unnt að koma á í vissum greinum a.m.k. En þessi mál verða, eins og ég greindi frá, til frekari meðferðar á næstunni. Ég geri ráð fyrir að iðnrekendur og þeir, sem í iðnaði starfa, verði seint út af fyrir sig ánægðir með þessi efni, það verði stöðugt knúið á um endurskoðun, enda breytast viðhorfin og mat manna á því frá ári til árs hvað séu samkeppnisgreinar. Ég held að ég hafi nefnt hér fyrr í umr. dæmi um það, að sumir vilja líta svo á að okkar byggingariðnaður sé orðinn samkeppnisgrein vegna þess að flutt séu inn hús til landsins og þess vegna þurfi að létta gjöldum af öllum tækjum og aðföngum í okkar byggingariðnaði. Það er sjónarmið út af fyrir sig. En þetta er dæmi um jaðartilvik þar sem iðngrein, sem við höfum talið hafa staðarvernd, er farin að bera fram kröfur um að teljast til samkeppnisiðnaðar. Ég vil aðeins víkja að aðlögunargjaldinu sem nokkuð hefur komið inn í þessa umr. Það var sett á á miðju ári 1979, en féll niður um síðustu áramót. Í lögum um jöfnunargjald er heimild varðandi aðlögunargjaldið, hækkun á jöfnunargjaldi, aðlögunargjaldi eða ígildi þess, eins og það mun vera orðað, og þetta aðlögunargjald var m.a. sett á með tilvísun til þeirra verndaraðgerða sem við vitum að tíðkaðar hafa verið í grannlöndum okkar. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið þeirrar skoðunar, að við hefðum þurft að viðhalda þessu gjaldi enn um skeið á meðan verið væri að ná upp betri stöðu í einstökum greinum og afla um leið tekna til að standa fyrir nauðsynlegum þróunaraðgerðum. Þessi mál eru nú til athugunar á vegum ríkisstj. og ég vil út af fyrir sig ekki fullyrða neitt hvað út úr þeirri athugun kemur. En ég vænti þess, að það verði jákvætt og að við getum haldið slíkum gjaldstofni við til verndar okkar iðnaði enn um sinn, en mín hugmynd var sú, að við stigjum út úr þessu í tveimur áföngum, á þessu ári og hinu næsta. Hv. 12. þm. Reykv. spurðist sérstaklega fyrir um hvað liði aðgerðum varðandi opinber innkaup á vegum stjórnvalda. Það mál hefur verið til meðferðar um nokkurra ára skeið og ég skil það út af fyrir sig vel, að menn vilji fara að sjá markvissar aðgerðir í þessu samhengi. Það hafa þrjú rn. komið að þessu máli að undanförnu, fjmrn. og viðskrn. fyrir utan iðnrn. Viðskrn. snertir þetta að svo miklu leyti sem það getur varðað samninga okkar, fríverslunarsamningana, og þarf að hafa auga á því að því leyti. Það hefur verið fjallað um þessi mál m.a. í Samstarfsnefnd um iðnþróun og þar er það enn til meðferðar. Þar liggja fyrir tillögur og hugmyndir sem er verið að meta hvernig best verði staðið að skipulegum aðgerðum til þess að beina viðskiptum okkar að innlendum iðnaði að svo miklu leyti sem opinberir aðilar geta haft þar áhrif á. Eitt atriði, sem er til athugunar í þessu sambandi, er að koma upp eins konar upplýsingaráði iðnaðarins, stofnun eða ráði þar sem væru fulltrúar frá opinberum aðilum og iðnaðinum og hefði það hlutverk að miðla með skipulegum hætti upplýsingum til framleiðsluiðnaðar okkar um verkefni sem í vændum væru, - upplýsingum um það, hvaða markaður væri þarna á ferðinni, og það helst vel fram í tímann, þannig að okkar iðnaður geti með skipulegum hætti búið sig undir að taka þátt í tilboðsgerð og öðru sem varðar möguleika til þess að hagnýta sér þennan heimamarkað. Slíkt ráð hefur verið sett upp nýlega, eða frá 1. ágúst s.l., í Danmörku og ég veit að menn binda þó nokkrar vonir við starfsemi þess þar í landi. Annað atriði, sem er til athugunar, en menn greinir nokkuð á um hvort réttmætt sé, er spurningin um að lögbjóða einhverjar reglur um þessi efni, t.d. varðandi verðmun eða önnur atriði sem mættu koma til álita í sambandi við viðskiptalegt mat á slíkum innkaupum. Þar geta skapast árekstrar við fríverslunarsjónarmið sem þarf að gefa gætur. Ég held að það verði erfitt að kveða með ákveðnum hætti á um að einhver ein tiltekin prósenta megi t.d. gilda, það þurfi að vera nokkur sveigjanleiki í slíku mati þegar um er að ræða samanburð á verði. En hitt er ótvírætt, að út frá þjóðhagslegum sjónarmiðum getur það fyllilega verið réttlætanlegt, svo að ekki sé meira sagt, að skipta við innlenda aðila og kaupa innlendan varning þó að hann sé þó nokkru dýrari en innflutt vara, þegar allir þættir eru teknir inn í myndina sem varða þjóðhagslega útkomu. Herra forseti. Það mætti margt segja fleira um þessi efni. Eins og fram hefur komið hefur ríkisstj. vikið að nokkrum atriðum, sem varða iðnaðinn, í sinni efnahagsáætlun. Auk þess sem hér hefur verið minnst á eru það lánamál iðnaðarins og aðgangur iðnaðarins að rekstrarfjármagni. Þau mál hafa verið tekin upp nýlega við Seðlabankann og eru til athugunar milli iðnrn. og Seðlabankans þeir þættir sem að er vikið í seinni hluta 13. gr. yfirlits um efnahagsaðgerðir frá síðustu áramótum, þar sem gert er ráð fyrir að hlutdeild iðnfyrirtækja í rekstrar- og afurðalánum Seðlabankans verði aukin til samræmis við hliðstæð lán til annarra atvinnuvega, og jafnframt verði endurskoðaðar reglur varðandi veðhæfni á aðföngum og framleiðslubirgðum iðnfyrirtækja. Þessi mál skipta iðnfyrirtæki miklu, að sitja þarna við sama borð. Það veldur ýmsum fyrirtækjum verulegum erfiðleikum, m.a. þeim sem eru að glíma við ný verkefni, þegar gerðar eru kröfur um fasteignaveð eða slíkt til þess að fá lán út á birgðahald eða framleiðsluvörur. Sú till. sem hér hefur verið rædd og er enn til umr., um iðnaðarstefnu, leysir vissulega ekki sem slík vanda okkar iðnaðar, en hún á að vera leiðbeinandi fyrir stjórnvöld um þá þætti sérstaklega sem geta verið á þeirra valdi til þess að greiða fyrir æskilegum og eðlilegum vaxtarskilyrðum iðnaðar í landinu. Og sú vinna, sem þegar hefur verið lögð í þetta mál, og þær umr., sem þróast hafa í kringum þessa tillögugerð, hafa þegar leitt til jákvæðs árangurs að mínu mati. Þær hafa reynst leiðbeinandi í ýmsum skrefum sem stigin hafa verið af stjórnvöldum. Síðan þarf að vinna hnitmiðað að því að hrinda í framkvæmd þeim áformum sem dregin eru upp og sett eru fram markmið um í þessari tillögugerð. Að því er sumpart þegar unnið, en á öðru þarf að taka sem fyrst. Ég vænti þess, að þessi till. fái greiða og jákvæða afgreiðslu í hv. n. sem fær hana til meðferðar, atvmn. Sþ., að lokinni þessari umr. og verði síðan vegvísandi eftir að Alþingi væntanlega hefur tekið afstöðu til hennar og samþykkt hana fyrir lok þessa þings.



Herra forseti. Á þskj. 68 flytjum við, ég og hv. 1. landsk. þm., Pétur Sigurðsson, svohljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að feta ríkisstj. að beita sér fyrir því, að Landssími Íslands komi upp og starfræki strandstöð á Gufuskálum eða á öðrum stað á Snæfellsnesi, sem tryggi alhliða fjarskiptaþjónustu fyrir hafsvæðið frá sunnanverðum Vestfjörðum um djúpmið Breiðafjarðar suður fyrir Snæfellsnes.“ Í des. s.l. var málefni þessarar till. til umr. hér í Sþ. vegna fsp. hv. 1. þm. Vestf. til sjútvrh. um hvað liði framkvæmd laga um tilkynningarskyldu íslenskra fiskiskipa. Upplýsingar Landssímans, sem fram komu í svari hæstv. sjútvrh. við nefndri fsp., voru ekki á þann veg, því miður, að samþykkt þessarar till. sé ekki nú jafnnauðsynleg og við töldum vera fyrir tæpu ári er við lögðum hana fyrst fram hér á hv. Alþingi. Í maí 1968 voru sett lög um tilkynningarskyldum íslenskra skipa og reglugerð um framkvæmd þeirra laga. Þau lög, sem gilda um tilkynningarskylduna nú eru 9 árum yngri eða frá því í maí 1977. Í þeim lögum segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „skipum á þeim hafsvæðum hér við land, sem búa við mjög slæm móttökuskilyrði, verði bætt aðstaðan með uppsetningu nýrra strandstöðva.“ Þótt nú séu liðin senn 13 ár frá fyrstu lagasetningu um tilkynningarskyldu íslenskra fiskiskipa eru enn hafsvæði við landið þar sem erfitt reynist að sinna þessari skyldu og þó sérstaklega á þeirri tíðni sem nú er talið æskilegt að nota, þ.e. VHF eða metrabylgjunni svokölluðu. Það verður jafnan fyrst fyrir að ræða þennan þátt öryggisþjónustunnar þegar fjarskiptaþjónusta Landssímans er rædd. Það er þó alls ekki til þess að gera lítið úr þeirri miklu og góðu þjónustu sem veitt er af hendi Landssímans með fjarskiptum til skipa við strendur landsins. Fjarskiptasamband milli skipa og frá skipum til strandstöðva er einn aðalþátturinn við það að gæta öryggis sæfarenda. Með fjarskiptum er einnig haldið uppi sambandi milli ættingja og vina, útgerðar- og viðskiptamanna í landi og þeirra sem á sjónum eru. Þessi starfsemi byggist á því, að strandstöðvar Landssímans hafi móttöku og svörunarhæfni á öllu hafsvæðinu við landið. En svo er ekki enn. Sérstaklega á þetta við um metrabylgjukerfið, sem ég nefndi áðan, en sífellt fleiri skip hafa tekið upp viðskipti á þeirri bylgju í stað millibylgju. Forráðamenn slysavarna telja þetta rétta þróun og að stefna beri að því, að skip og bátar, sem eru hér við landið, noti metrabylgjukerfið í stað millibylgjunnar. Þau svæði, sem hafa ekkert eða lélegt metrabylgjusamband, eru Húnaflói, hafsvæðið milli Nes- og Hornafjarðarradíós, Norðurland vestra frá Almenningi að Horni, þ.e. Skagafjörður og Húnaflói, svo og djúpmið Breiðafjarðar og sunnanverðir Vestfirðir. Um svæðið frá sunnanverðum Vestfjörðum um djúpmið Breiðafjarðar er það að segja, að móttökuskilyrðin eru það vond að hin lögbundna tilkynningarskylda hefur meira og minna fallið niður. Loðnunefnd hefur gengið illa að hafa samband við sín viðskipta- og veiðiskip á þessu svæði. Þetta svæði er ein fjölfarnasta skipaleið og veiðisvæði við strendur Íslands. Það verður varla við það unað, að skip á þessu svæði geti ekki - með þeirri fjarskiptatækni sem nú er best talin hæfa - sinnt lagalegri tilkynningarskyldu sinni né heldur haft eðlilegt þjónustusamband við land. Uppsetning og rekstur strandstöðva Landssímans fyrir þetta svæði er því öryggismál sem eðlis málsins vegna þarf ekki að fjölyrða um. Á Gufuskálum á Snæfellsnesi hefur Landssími Íslands yfir að ráða aðstöðu sem gerir auðvelt að koma upp slíkri strandstöð nú þegar. Þar er fyrir hendi íbúðarhúsnæði fyrir starfsmenn og aðrar aðstæður ættu að gera auðvelt að starfrækja þar strandstöð, m.a. rafmagnsframleiðsla með vélum sem tryggir starfsemi óháða rafmagni fluttu eftir óöruggum flutningslínum. Í umr. þeim, sem ég minntist á áðan, um fsp. hv. 1. þm. Vestf., Matthíasar Bjarnasonar, kom fram í svari ráðh. að Landssíminn teldi að búið væri að leysa þau fjarskiptavandamál, sem ég hef hér bent á, með uppsetningu fjarstýrðra fjarskiptastöðva: fyrir austursvæðið með stöðu á Hafnarnesi, fyrir Húnaflóa og Skagafjörð með stöð á Skaga og fyrir Vestfirði og Breiðafjörð með stöð á Kleifaheiði. Allar þessar stöðvar eru góðra gjalda verðar, það er fengur að þeim, en ég er hræddur um að þær leysi ekki til fullnustu þau mál, sem ég hef rætt um, a.m.k. ekki stöðin á Kleifaheiði gagnvart vestursvæðinu. Sjálfsagt er enn eftir að betrumbæta þá stöð, en af þeirri reynslu, sem skipstjórar, sem ég hef rætt við, á bátum, sem nú róa frá Breiðafjarðarhöfnum, - hafa haft af stöðinni, verður ekki ráðið að enn sé um neina lausn að ræða í sambandi við betra fjarskiptasamband en áður var og ég hef lýst. Það er vitað að sú stefna er uppi að leggja niður vakt við sumar af strandstöðvum Landssímans, svo og leysa strandþjónustu annarra svæða með byggingu fjarstýrðra stöðva. Að mínu mati er sú stefna röng, a.m.k. í sumum tilfellum. Nauðsynlegt er að starfræktar verði strandstöðvar með stöðugri vakt, svo sem verið hefur, á nokkrum stöðum á landinu. Ein slík stöð þarf að vera við Breiðafjörð. Það má sjálfsagt segja mörg orð um kosti og galla fjarstýrðra stöðva. Mér finnst þó aðallega bera á göllunum, enda eru þeir stórir svo sem þeir koma mér fyrir sjónir. Öryggisþjónustan gegnum fjarstýrða stöð frá Ísafirði eða Reykjavík, sem staðsett er á Kleifaheiði, yrði trúlega mjög léleg fyrir Breiðafjarðarsvæðið. Bilanatíðni slíkrar stöðvar við verstu aðstæður í vondum veðrum og náttúruhamförum hlyti að verða mjög há. Það má skjóta því hér inn í, að á tímabilinu frá því á annan í jólum og fram um 6.–7. jan. hefði þessi stöð verið gagnslaus fyrir norðanverðan Breiðafjörð vegna þess að símasambandið, sem hefði átt að flytja viðskipti frá stöðinni gegnum stöðina hér í Reykjavík, var ekki fyrir hendi. Fjarstýrileiðin er það löng og það kallar á svo margar bilanahættur að vafasamt er að byggja öryggisþjónustu við jafnstórt hafsvæði upp á slíkri stöð. Einnig má benda á þá hættu sem felst í of miklu álagi á afgreiðslustöðvar. Við vissar aðstæður getur verið hætta á því, að þar verði allt of mikið að gera ef stór svæði eru tengd við fjarstýringu til einnar afgreiðslustöðvar. Þá má einnig benda á þann ókost sem er samfara því að afgreiðslustöð er fjarri viðskiptasvæði. Við það tapast kunnugleiki afgreiðslufólks á staðháttum og viðskiptamönnum. Kunnugleiki og þekking á umhverfi er mjög mikils virði fyrir báða aðila í þessari þjónustu. Mér er kunnugt um að sjómenn við Breiðafjörð og Vestfirði telja þá leið, sem hér er lagt til að farin verði, heppilega og nauðsynlega. Samtök slysavarna styðja hana eindregið, nýafstaðinn fundur Landssambands ísl. útvegsmanna lýsti yfir stuðningi við till. Ég vænti einnig stuðnings hv. alþm. við þessa tillögu. Ég legg til að að lokinni umr. verði till. vísað til atvmn. Magnús H. Magnússon: Herra forseti. Ég er algerlega sammála hv. flm. þessarar þáltill. um nauðsyn skjótra úrbóta í fjarskiptamálum þessa svæðis. Hins vegar tel ég þá leið, sem þáltill. gerir ráð fyrir, að setja upp nýja strandstöð á Gufuskálum, allt of dýra. Í rekstri kæmi hún til með að kosta um 80–90 millj. gamalla kr. á ári, án þess að skila nokkrum umtalsverðum tekjum á móti. Og þó að strandstöð yrði sett upp á Gufuskálum yrði eftir sem áður að fjarstýra viðtækjum a.m.k. og einhverju af sendum, því að hlustunarskilyrði á Gufuskálum sjálfum eru líklega einhver þau allra verstu á öllu landinu vegna truflana frá gífurlega sterkum sendi lóranstöðvarinnar þar. Ef fjarstýra þarf viðtækjum og sendum á þessu svæði hvort eð er, þá er svo til alveg jafnauðvelt að gera það frá loftskeytastöðinni í Reykjavík án verulegs aukatilkostnaðar í rekstri. Auðvitað, eins og fram kom hjá hv. flm., geta orðið bilanir, en það geta líka komið bilanir innan svæða, þannig að það er erfitt að tryggja sig gegn því nema þá að hafa fleiri varasambönd á þeim leiðum, þ.e. á aðalleiðunum frá Reykjavík til Snæfellsness. Það er líka rétt hjá hv. flm., að höfuðkosturinn við sérstaka stöð er staðþekking eða kunnugleiki á staðnum sem menn mundu fá eftir langdvalir þar. Til að byrja með yrðu þó allir mennirnir ókunnugir á Gufuskálum, og á þessum stöðvum eru tíð mannaskipti þannig að það er ekki heldur einhlítt að það breyti svo miklu hvort um er að ræða fjarstýringu frá Gufuskálum eða frá Reykjavíkurradíói. Það, sem gera þarf bæði á þessu svæði og ýmsum öðrum sem hv. flm. gat um, er að koma upp nægilega mörgum viðtækjum og sendum á metrabylgjusviðinu til að ná til allra stranda landsins og grunnmiða allt í kringum landið og fjarstýra þeim frá þeim loftskeytastöðvum sem nú eru starfandi. Hitt er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. flm., að þessar framkvæmdir hafa gengið allt of hægt, þær hafa tekið allt of langan tíma. Það er unnið að þessu allt í kringum landið meira og minna, en þetta gengur allt of hægt. Ég er algerlega sammála því. Menn hafa að vísu millibylgjustöðvar líka, en reyndin er sú, að menn vilja hitt heldur. Það er þægilegra á ýmsan hátt. Ég er síður en svo að mæla á móti því, að þarna þurfi hraðar aðgerðir. En það er erfitt að krefjast aukinnar hagkvæmni í rekstri Pósts og síma og hlutfallslegrar lækkunar gjaldskrár samtímis því að skylda stofnunina til að bæta stórlega við sig óarðbærum kvöðum sem hægt er að sinna annars staðar frá með svo til jafngóðu móti. Þessar kvaðir kemur hinn almenni símnotandi auðvitað til með að greiða. Herra forseti. Ég vil láta leysa þau vandamál, sem hér er vissulega um að ræða, og leysa þau fljótt, en gera það með litlum tilkostnaði miðað við þá lausn sem þáltill. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég er algerlega sammála hv. flm. þessarar þáltill. um nauðsyn skjótra úrbóta í fjarskiptamálum þessa svæðis. Hins vegar tel ég þá leið, sem þáltill. gerir ráð fyrir, að setja upp nýja strandstöð á Gufuskálum, allt of dýra. Í rekstri kæmi hún til með að kosta um 80–90 millj. gamalla kr. á ári, án þess að skila nokkrum umtalsverðum tekjum á móti. Og þó að strandstöð yrði sett upp á Gufuskálum yrði eftir sem áður að fjarstýra viðtækjum a.m.k. og einhverju af sendum, því að hlustunarskilyrði á Gufuskálum sjálfum eru líklega einhver þau allra verstu á öllu landinu vegna truflana frá gífurlega sterkum sendi lóranstöðvarinnar þar. Ef fjarstýra þarf viðtækjum og sendum á þessu svæði hvort eð er, þá er svo til alveg jafnauðvelt að gera það frá loftskeytastöðinni í Reykjavík án verulegs aukatilkostnaðar í rekstri. Auðvitað, eins og fram kom hjá hv. flm., geta orðið bilanir, en það geta líka komið bilanir innan svæða, þannig að það er erfitt að tryggja sig gegn því nema þá að hafa fleiri varasambönd á þeim leiðum, þ.e. á aðalleiðunum frá Reykjavík til Snæfellsness. Það er líka rétt hjá hv. flm., að höfuðkosturinn við sérstaka stöð er staðþekking eða kunnugleiki á staðnum sem menn mundu fá eftir langdvalir þar. Til að byrja með yrðu þó allir mennirnir ókunnugir á Gufuskálum, og á þessum stöðvum eru tíð mannaskipti þannig að það er ekki heldur einhlítt að það breyti svo miklu hvort um er að ræða fjarstýringu frá Gufuskálum eða frá Reykjavíkurradíói. Það, sem gera þarf bæði á þessu svæði og ýmsum öðrum sem hv. flm. gat um, er að koma upp nægilega mörgum viðtækjum og sendum á metrabylgjusviðinu til að ná til allra stranda landsins og grunnmiða allt í kringum landið og fjarstýra þeim frá þeim loftskeytastöðvum sem nú eru starfandi. Hitt er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. flm., að þessar framkvæmdir hafa gengið allt of hægt, þær hafa tekið allt of langan tíma. Það er unnið að þessu allt í kringum landið meira og minna, en þetta gengur allt of hægt. Ég er algerlega sammála því. Menn hafa að vísu millibylgjustöðvar líka, en reyndin er sú, að menn vilja hitt heldur. Það er þægilegra á ýmsan hátt. Ég er síður en svo að mæla á móti því, að þarna þurfi hraðar aðgerðir. En það er erfitt að krefjast aukinnar hagkvæmni í rekstri Pósts og síma og hlutfallslegrar lækkunar gjaldskrár samtímis því að skylda stofnunina til að bæta stórlega við sig óarðbærum kvöðum sem hægt er að sinna annars staðar frá með svo til jafngóðu móti. Þessar kvaðir kemur hinn almenni símnotandi auðvitað til með að greiða. Herra forseti. Ég vil láta leysa þau vandamál, sem hér er vissulega um að ræða, og leysa þau fljótt, en gera það með litlum tilkostnaði miðað við þá lausn sem þáltill. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að eyða löngu máli varðandi þessa till. til þál. Hv. flm. hefur gert glögga grein fyrir henni og ástæðum hennar. Í mínum huga er slík tillaga fyrst og fremst reist á þeim forsendum að gæta öryggis sjómanna. Það er mála sannast, að fjarskiptasamband er ekki nægjanlega gott víða um land. Eins og kom fram hjá hv. flm. er því þannig farið á því svæði sem till. fjallar um. Það er skylda okkar gagnvart sjómönnum okkar að sjá fyrir og stuðla að sem allra bestum og mestum fjarskiptum. Það er stórmál, hefur verið það, er og verður. Sú till., sem hér um ræðir, er bundin við eitt svæði. Ég álít hins vegar eðlilegra að taka slíkt mál upp á breiðari grundvelli og athuga í samhengi landið allt í þessu tilliti. En ég lýsi yfir fyllsta stuðningi við þessa till. Ég tel hana af hinu góða og lýsi fyllsta stuðningi við hana.



Herra forseti. Það er ekki af því að ég þurfi hér neinu við að bæta öðru en því, að mér hefur borist í hendur ályktun frá aðalfundi útvegsmanna og sjómanna á Snæfellsnesi þar sem skorað er á Alþingi að samþykkja þessa þáltill. Þar eru tilfærð ýmis þau rök sem þegar hafa komið fram í málinu, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þau hér. En þetta er mikið mál fyrir sjómenn á þessu svæði og þeir leggja mikla áherslu á að úrbætur fáist á þessu sviði. Ég er enginn sérfræðingur í þessum málum, en ég vænti þess, að þessi þáltill. verði til þess að málið verði tekið fastari tökum og viðunandi úrbætur fáist í þessu sjálfsagða öryggismáli sjómanna.



Herra forseti. Um tilgang þessarar till. er sjálfsagt ekki nema gott eitt að segja. Hins vegar orkar það tvímælis, hvort framkvæmd málsins skuli vera sú sem gert er ráð fyrir í till. Það, sem auðvitað skiptir meginmáli hér, er að fjarskipti á þessu svæði séu trygg, hvort sem það er gert með mannaðri stöð eða fjarstýrðum tækjum annars staðar frá. Það er engan veginn víst að sú tilhögun, að tækin séu fjarstýrð, hafi minna öryggi í för með sér. Það liggur engan veginn ljóst fyrir. Hitt finnst mér vera umhugsunarefni, að hv. 4. þm. Vesturl., þm. Alþb., skuli flytja till. um að koma þessari starfrækslu fyrir í lóranstöðinni á Gufuskálum sem Landssími Íslands rekur í umboði bandarísku strandgæslunnar og Atlantshafsbandalagsins að einhverju leyti.



Herra forseti. Mér finnst ástæðulaust af hv. alþm. að vera að blanda Norður-Atlantshafsbandalaginu inn í þetta. Við vitum það, að allur íslenski fiskiskipaflotinn notar orðið lórankerfi við staðsetningar og veiðar, og það kemur þessu máli ekkert við. Ég vil aðeins segja það sem er auðvitað höfuðatriði málsins, að það er óhæfa að á tveimur stórum hafsvæðum við landið, út af Norðurlandi vestra og út af Breiðafirði, sé erfitt og næstum ógerlegt að hafa eðlilegt samband við land, hvorki í þjónustuskyni né öryggis, með þeim tækjum sem algengust eru um borð í fiskiskipaflotanum og heppilegust eru. Ég held að menn eigi ekki að horfa svo mjög í kostnaðinn við að leysa þetta vandamál. Þetta samband má alls ekki bila hvernig sem viðrar og allra síst auðvitað þegar illa viðrar. Mér er ekki kunnugt um það sem hv. þm. Magnús H. Magnússon kom inn á, hvernig móttökuskilyrði eru á Gufuskálum. Trúlega hefur lóranstöðin truflandi áhrif. En ég vil aðeins vona að hvernig svo sem þetta mál verði leyst, þá verði það tryggt, að sjómenn - og þá ekki aðeins út af Breiðafirði, heldur einnig úti á Húnaflóa - geti haft tryggt og öruggt samband við land með þessum svokölluðu metrabylgjutækjum. Og hvernig svo sem fer með þessa þáltill., þá legg ég áherslu á það, að nú á þessu þingi verði gengið frá því og það tryggt, að þetta samband náist frá þessum hafsvæðum sem nú eru útundan. Annað er ekki sæmandi.



Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þessi till. mín hefur fengið hér hjá hv. þm., þó að ég svolítið undrandi yfir vissum aths. sem komu fram hjá hv. 4. þm. Suðurl. og 5. þm. Vesturl. En þrátt fyrir það lýstu þeir yfir stuðningi við till. og ég þakka það. Það er þá í fyrsta lagi um það, að sá kostnaður, sem hv. 4. þm. Suðurl. talaði um að mundi verða við að koma þessari strandstöð upp á Gufuskálum, sem hann nefndi 80–90 millj. kr. -  Ég tel að sú aðstaða, sem á Gufuskálum er, þurfi ekki að kalla á miklar aukaframkvæmdir frá símanum. Þegar er þar ákveðinn þáttur af þessum útbúnaði, þ.e. millibylgjustöð. Það var ekki verið að bera því við, að hlustunarskilyrði væru vond, þegar sú millibylgjuendurvarpsstöð var sett niður á Gufuskálum til þess að sinna tilkynningarskyldu við bátaflotann við Breiðafjörð, eða réttara sagt til þess að gera tilraun til að sinna tilkynningarskyldu við bátaflotann við Breiðafjörð. Sú endurvarpsstöð er á Gufuskálum. Ég vil aftur á móti segja smásögu af þeirri stöð sem skeði nú um áramótin og sýnir kannske að það vantar vissa stjórnunarhæfni í þá ágætu stofnun sem heitir Landssími Íslands. Um áramótin tók ein stjórnhönd Landssímans úr sambandi radíósamband við Snæfellsnes, taldi að sú þjónusta, sem búið er að byggja upp í gegnum stöðvar á innanverðu Snæfellsnesi, við Kothraun í Helgafellssveit og Akurtraðir í Eyrarsveit, ætti að nægja til að sinna símaþjónustu við Snæfellsnes. Skömmu seinna uppgötvaðist það, að þessi endurvarpsstöð, sem sett var upp á Gufuskálum, var biluð. Og það liðu 10 dagar þar til þessi ágæta stofnun hafði áttað sig á því, af hverju þessi bilun stafaði. Stjórnunarhæfni innan stofnunarinnar var ekki meiri en það, að hægri höndin vissi ekki hvað sú vinstri gerði. Meðan sú vinstri tók úr sambandi hafði sú hægri ekki hugmynd um að verið væri að taka úr sambandi lífsnauðsynlega skylduþjónustu við íslenska flotann. Ég skaut þessu bara hér inn í, en það, að þessi stöð var sett upp á Gufuskálum, bendir þó til þess, að tæknimenn Landssímans telji ekki svo mikla truflun af lóranstöðinni á ákveðnum bylgjusviðum að ekki sé hægt að hafa þessa aðstöðu á Gufuskálum. Og ég tel þá fullyrðingu hv. 4. þm. Suðurl. ranga, að hlustunarskilyrði á Gufuskálum séu þannig að ekki sé hægt að nota þá aðstöðu, sem þar er, til að sinna strandstöðvarþjónustu Landssímans. Fleira kom hér fram reyndar. Lögð var áhersla á það, að hægt væri að byggja þessa þjónustu upp í gegnum fjarstýringu. Ég veit að við vissar aðstæður er hægt að gera þetta með fjarstýringu, en það þýðir aftur aukinn kostnað notenda við það að þurfa að nota símaþjónustuna meira og minna til þess að sinna viðskiptum við skip, og það ætti að einhverju leyti að jafna þann kostnað sem að sjálfsögðu leiðir að einhverju leyti af uppsetningu strandstöðvarinnar á Gufuskálum. Auk þess má ítreka það, að bilanatíðni endurvarpsstöðva, bilanatíðni á línum að og frá endurvarps- eða fjarstýrðum stöðvum er mikil og hættuleg. Hættast er við bilunum þegar mest liggur á og þess vegna er ekki rétt að byggja kerfið í jafnauknum mæli og stefnt er að upp á fjarstýrðum stöðvum. Það þurfa að vera á ákveðnum stöðum á landinu strandstöðvar, sem eru í gangi jafnvel þó að ýmsar línur á milli landshluta séu bilaðar og rafmagnstruflanir eigi sér stað á almenningsveitum. Þetta væri hvort tveggja fyrir hendi á Gufuskátum. Þar er rafmagnsframleiðsla sem getur sinnt þeirri þjónustu þó að almenningsveita bili. Og til gamans mætti bæta því við - það er verst að hv. 5. þm. Vesturl. er farinn burt - að það mætti nýta NATO-stöðina á Gufuskálum enn þá betur, að sagt er. Með því að nota rafmagnið á Gufuskálum væru þær algengu símatruflanir, sem eiga sér stað vegna bilana á atmenningsveitum, úr sögunni og þá væri símasambandið við Snæfellsnes oftar í sæmilegu lagi. En menn hafa ekki viljað grípa til þess að nota rafmagnið frá Gufuskálum til þessa þó að ég teldi það alls ekki vera neitt hættuspil. Ég vil svo bara endurtaka það, að ég þakka þær undirtektir, sem hér hafa komið við þessa till., og ég vænti þess, að hv. alþm. veiti okkur lið í að koma þessu máli í gegn á þessu þingi.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 86 till. til þál. sem er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hún beiti sér fyrir því, að þeir húseigendur, sem leggja þurfa í mikinn viðgerðarkostnað vegna alkalískemmda á steinsteypu í húsum sínum, fái fjárhagsaðstoð til þeirra viðgerða, annaðhvort í formi bóta eða lána eða hvors tveggja. Ef nauðsyn ber til sérstakrar lagasetningar í því efni skal ríkisstj. undirbúa slíka löggjöf og leggja fyrir Alþingi sem fyrst.“ Með þáltill. þessari er hreyft máli sem hefur komið mjög illa niður á allmörgum einstaklingum án þess að þeir eigi þar nokkra sök á eða hafi nokkuð getað að gert. Það hafa á undanförnum árum komið fram mjög alvarlegar skemmdir á steinsteypu í húsum hér á landi, einkum á höfuðborgarsvæðinu. Árið 1967 skipaði iðnrh. nefnd til að fjalla um vandamál varðandi steypuskemmdir og gerð steinsteypu. Nefndin hlaut nafnið Steinsteypunefnd og hefur kostað ýmsar rannsóknir á vandamálum í sambandi við steinsteypugerð og birt nokkrar skýrslur um þau mál. Á árinu 1979 kom út rit á vegum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins þar sem fjallað er um niðurstöður af rannsóknum á ástandi steyptra útveggja húsa, en þær rannsóknir voru kostaðar af Steinsteypunefnd. Skýrslan ber nafnið „Steypuskemmdir, ástandskönnun“, en höfundur hennar er Ríkharður Kristjánsson. Í skýrslunni er fjallað um helstu tegundir steypuskemmda og m.a. ítarlega gerð grein fyrir svonefndum alkalískemmdum, en rannsóknir á þeim eru tiltölulega nýtilkomnar hér á landi. Í skýrslunni kemur fram að tíðni alvarlegra alkalískemmda er mikil, m.a. segir að búast megi við að a.m.k. 6.6% húsa, sem byggð hafa verið í Reykjavík á árunum 1956–1972, hafi alvarlegar alkalískemmdir, jafnframt megi búast við að slíkar skemmdir sé að finna víðar. Reyndar er öruggt að svo sé, þó að það kunni að vera eitthvað mismunandi eftir landshlutum. Nú er þess að gæta, að skemmdir þessar koma mjög hægt í ljós og því má búast við að þessi tala kunni að hækka þegar fram líða tímar. Um þetta mál, orsakir þess, leiðir til úrbóta, möguleika til viðgerða o.fl., er fjallað ítarlega í þessari skýrslu og ég skal ekki rekja hana, enda er hún mjög tæknilegs eðlis, en þar kemur fram m.a. að líklegustu orsakirnar séu notkun íslensks sements, sem hafi haft mikið alkalíinnihald, svo og notkun alkalívirkra fylliefna sem tekin hafa verið úr sjó hér á Reykjavíkursvæðinu, en ekki verið þvegin. Efnisútdráttur úr þessari skýrslu kemur fram í lokakafla hennar, eins konar útdráttur úr skýrslunni í heild, og til þess að hv. alþm. geti glöggvað sig á niðurstöðum hennar hefur lokakafli skýrslunnar verið birtur sem fskj. með till. á þskj. 86. Ég vil þó vekja athygli á einum þætti og lesa upp, með leyfi forseta, nokkur orð úr skýrslunni á bls. 95, en þar segir: „Ein er sú spurning, sem Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins getur ekki svarað, og er hún þó brennandi fyrir marga, en hún er hvort eigendur einir verði að bera þann mikla fjárhagsbagga, sem alvarlegar alkalískemmdir hafa í för með sér. Í raun getur Alþingi eitt svarað þessari spurningu. Höfundur þessarar skýrslu fær ekki annað séð en Viðlagasjóður eða aðrir hliðstæðir sjóðir verði að hlaupa hér undir bagga, þar sem engir, ekki færustu vísindamenn veraldar á þessu sviði, bjuggust við skemmdum þar sem þær nú koma fram.“ Menn hafa leitast við að finna leiðir til viðgerða í þessu sambandi. Í apríl 1980 kom út á vegum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og borgarverkfræðings í Reykjavík rit sem ber nafnið „Viðgerðir á steinsteypu“, en höfundur er Vífill Oddsson verkfræðingur. Rit þetta hefur að geyma leiðbeiningar um viðgerðir á skemmdum í steinsteypu. Þar kemur m.a. fram varðandi viðgerðir á alkalískemmdum að ekki séu enn fullreyndar þær aðferðir sem helst séu taldar koma til greina til viðgerða, þar sem uppgötvanir þessara skemmda séu svo nýjar af nálinni hér. Af þeim ástæðum hefur Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins farið þess á leit við Húsnæðisstofnun ríkisins að hún veiti fjármagn til frekari rannsókna og tilrauna á þessu sviði. Síðast þegar ég vissi til var sú beiðni enn til umfjöllunar hjá húsnæðismálastjórn og hafði ekki fengið afgreiðslu. Hver sem niðurstaðan verður varðandi heppilegustu aðferð til viðgerða á þessum alkalískemmdum í steinsteypu húsa er ljóst að húseigendur, sem fyrir þessu hafa orðið, hafa beðið mikið tjón og verða fyrir mjög miklum útgjöldum. Útgjöld á hvern húseiganda eða hvern íbúðareiganda geta skipt milljónum og jafnvel tugum milljóna. Hér er um mjög óvænt útgjöld að ræða sem rekja má til ytri orsaka, jafnvel til efnasamsetningar sements sem Sementsverksmiðja ríkisins hefur framleitt og selt. Þessu tjóni má því fyllilega jafna við tjón sem nú er bætt t.d. úr Bjargráðasjóði Ístands eða af Viðlagatryggingu Íslands. Það er því mikið sanngirnismál að þeir húseigendur sem fyrir slíku verða geti orðið sér úti um fjármagn til að standa straum af þeim mikla kostnaði sem þeir verða fyrir. Af ásettu ráði hef ég ekki í þessari till. gert ákveðnar tillögur um í hvaða formi slíkar greiðslur eiga að verða eða úr hvaða sjóðum þær eiga að koma, en fleiri en ein leið koma þar til greina. Ég skal drepa á hvaða helstu leiðir ég tel að þarna komi til greina. Í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, 11. gr., 4. tl., er ákvæði um að Byggingarsjóði ríkisins sé heimilt að veita „lán til meiri háttar viðbygginga, endurbóta og endurnýjunar á eldra íbúðarhúsnæði“. Lagaheimild er því ótvíræð fyrir lánveitingu frá húsnæðismálastjórn í þessu skyni. Hins vegar liggur það jafnljóst fyrir að húsnæðismálastjórn hefur ekki fjármagn til að veita slík lán þannig að til þurfa að koma sérstakar ákvarðanir og sérstakar fjármagnsútveganir til handa húsnæðismálastjórn. Slík lánafyrirgreiðsla mundi vafalaust hjálpa mikið. Fer það þó eftir því með hvaða lánskjörum menn eiga kost á slíku láni. Ef um mikið tjón er að ræða kemur vel til greina að menn fái greiddar hreinar bætur, a.m.k. að því er snertir hluta kostnaðar þegar um mikið tjón er að ræða, og mætti setja um það ákveðnar reglur og ákveðin mörk hvenær menn eigi rétt á slíkum bótum. Til þess skortir þó lagaheimildir því að ég hygg að lögin um Viðlagatryggingu Ístands, eins og þau eru nú, veiti ekki heimild til að greiða bætur í þessum tilvikum. Það er mjög þröngt afmarkað í þeim lögum hvaða tilvik heimili bætur, en það eru fyrst og fremst náttúruhamfarir. Bjargráðasjóður Íslands hefur stundum, þegar atvik koma upp sem jafna má til þessara, t.d. ef hússkemmdir verða í ofviðri, tekið að sér greiðstu slíkra bóta. Ég minnist þess t.d. þegar mikið óveður gekk hér yfir Suðvesturland fyrir nokkrum árum og olli miklum skemmdum á ýmsum húseignum að Bjargráðasjóður Íslands hljóp undir bagga og lánaði viðkomandi sveitarfélögum, sem síðan greiddu bætur þeim sem verst höfðu orðið úti. Gallinn við Bjargráðasjóð Íslands er hins vegar sá, að hann er alveg peningalaus og þess vegna þarf sérstök aðgerð að koma til ef hann á að geta staðið undir þessu. Þessi þáltill. gerir ráð fyrir. að ríkisstj. taki þetta mál til athugunar og beiti sér fyrir því, að þetta tjón verði uppi borið og settar verði um það ákveðnar reglur og, ef nauðsyn beri til, sérstakar lagasetningar í þessu efni, - t.d. ef mönnum sýnist að Viðlagasjóður sé eðlilegur vettvangur fyrir þessar bætur skuli ríkisstj. undirbúa löggjöf og leggja fyrir Alþingi sem fyrst. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Hér er til umr. till. til þál. um viðgerðarkostnað vegna alkalískemmda á steinsteypu í húsum. Ég vil fyrst taka það fram og taka undir með hv. flm., að hér er um allverulegt vandamál að ræða og það hefur komið fram á síðustu árum að fjölmörg hús hér á Reykjavíkursvæðinu sem og á Akureyri, þar sem þetta hefur verið kannað, eru stórskemmd af völdum alkalívirkni. Þessi alkalívirkni er nokkuð merkilegt fyrirbæri og ætla ég ekki hér að gerast neinn sérfræðingur í þeim efnum eða fara að lýsa henni en það er athyglisvert að tíðni alkalívirkninnar vex verulega eftir 1960. Að vísu er þarna kennt um sementinu og má það vera rétt. Hins vegar vitum við um ástæður fyrir alkalívirkninni. Hún fer af stað þegar saman fer mikill raki eða vatn og notuð hafa verið sjávarefni í steypuna. Virðist svo sem alkalívirknin sé í hámarki þegar um er að ræða slíka samsetningu. Ef bornir eru saman staðir, þ.e. Akureyri og Reykjavík, kemur fram að alkalívirknin er allverulega meiri á Reykjavíkursvæðinu. Fyrst og fremst er það rakið til þess, að úrkoma er meiri hér syðra. Auðvitað geta fleiri þættir komið þarna inn í, en fyrst og fremst er þar um að ræða meiri úrkomu. Nú er afskaplega erfitt að mínum dómi að meta til fullnustu hvar höfuðorsökin liggur, og þarna er um að ræða nokkuð langt orsakasamhengi. Nú getur verið um tvö hús að ræða. Í öðru sýnist „grassera“ alkalívirkni, þ.e. þessu húsi hefur e.t.v. verið haldið mjög illa við, þess hefur ekki verið gætt e.t.v. að mála þetta hús og sprungufylla. Alkalívirknin veldur ómældum skaða. Annað hús er e.t.v. við hliðina þar sem alkalívirknin blundar, ef ég má svo að orði komast, en viðkomandi húsi hefur verið mjög vel við haldið og alkalívirknin ekki náð sér á strik. Í þessari till. er ýjað að því að greiða jafnvel bætur þeim sem hafa orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Þetta, sem ég síðast nefndi, þ.e. munur á viðhaldi húsa hjá hinum ýmsu einstaklingum, getur komið til álita og blandast saman við þessar umræður. Í þessu sambandi eru menn að tala um, og ég vil út af fyrir sig ekki draga úr því, að það sé ámælisvert að um hefur verið að ræða hér á markaðnum efni sem hefur sumpart valdið þessari alkalívirkni. En ég vil minna á að undanfarið hafa verið notuð ýmis byggingarefni sem e.t.v. er ábyrgðarhlutur að hafa samþykkt að nota mætti. Við skulum láta hugann reika aftur til áranna 1955–1956. Ég minnist þess, að á þeim árum var mjög algengt að notaður væri hleðslusteinn í hús, vikursteinn. Eftir því sem ég veit best um fjölmörg þeirra húsa, sem byggð voru á þeim tíma, er búið að klæða þau og hefur komið í ljós að mjög mörg þeirra eru bókstaflega gegndreypt raka og yfirleitt er saggi í þessum húsum og þau mjög óþægileg í umgengni. Fjölmörg þessara húsa er búið að einangra núna og klæða að utan. Þegar þessi hús voru byggð var það gert sumpart að tilhlutan opinberrar forsjár, ef ég má svo að orði komast. Síðan hafa eigendur orðið fyrir umtalsverðu tjóni af þeim sökum sem ég er þegar búinn að nefna. Vandamál húseigenda eru því á ýmsum öðrum forsendum en alkalívirkni. Það má enginn skilja orð mín svo, að ég sé á nokkurn hátt að draga úr því, að áframhaldandi rannsóknir fari fram á alkalívirkni í steinsteypu, þvert á móti, og einmitt þyrfti að athuga það víðar um landið en eingöngu hér á stór-Reykjavíkursvæðinu og á Akureyri. En eitt finnst mér þó athyglisvert í samanburði við annað byggðarlag. Nú er ég e.t.v. ekki nægilega kunnugur því, en ég hef þó grun um að alkalívirkni hafi verið athuguð í steinsteypu í Keflavík, þar sem um hefur verið að ræða notkun sements sömu gerðar, en gott malarefni. Eftir því sem ég veit best hafa menn ekki komist á snoðir um alkalívirkni þar í steinsteypu sem neinu nemur. Þar kemur fram í þeim skýrslum sem handbærar eru um þessi mál, að alkalívirknin er mun algengari í stórhýsum, sérstaklega í fjölbýlishúsum. Það hlýtur að mínum dómi að leiða hugann að því, hvort þarna ráða ekki gífurlega miklu þau vinnubrögð sem eru viðhöfð við húsbyggingar, og á það er að sjálfsögðu bent í þeim skýrslum sem eru tiltækar. Það er afskaplega mikilvægt að steypan sé ekki þynnt allt of mikið með vatni. Hefur greinilega komið fram að það eykur alkalívirknina allverulega. Fjölmargir aðrir þættir að því er varðar niðurlögn steypu og jafnframt hönnun húsa skipta máli. Mér finnst samanburðurinn á fjölbýlishúsunum og hinum minni húsum, sem er blokkunum mjög í óhag, benda til þess, að ein af ástæðunum fyrir þessu sé óvönduð og hroðvirknisleg vinnubrögð í byggingarmáta og þá kannske fyrst og fremst í niðurlögn steypunnar. Enda þótt ég hafi farið um þetta nokkrum orðum og einhver hafi e.t.v. tekið þau að einhverju leyti sem neikvæð gagnvart tillögunni, þá vonast ég til þess að enginn hafi tekið orð mín svo. Ég vil lýsa stuðningi við þessa till. Ég efast um að það sé réttlætanlegt að fara út í beina fjárhagsaðstoð, þ.e. óafturkræf framlög, í þessu skyni, en ég vil taka undir það, að athuga þyrfti mjög vel að veita sérstaka lánafyrirgreiðslu í þessu tilliti. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri, en ég vil taka undir þann hluta till. sem ég hef lýst.



Herra forseti. Ég vil mjög eindregið taka undir efni þeirrar till. sem hér er flutt. Ég tel að hér sé um tímabæra till. að ræða og lýsi við hana stuðningi á þeim grundvelli, eins og ég skil hana, að ríkisstj. sé falið að kanna með hverjum hætti þessum málum verði best fyrir komið. Tillaga þessi fjallar um skaða sem húsbyggjendur hafa orðið fyrir og er mjög mikill víða, sérstaklega hér í Reykjavík og í nágrenni Reykjavíkur. Till. fjallar um skaða sem menn sáu ekki fyrir, ekki sérfræðingar á þessu sviði og þaðan af síður leikmenn. Hún fjallar um skaða sem er það mikill að þeir, sem þátt eiga í þessu máli, hvort sem um er að ræða steypustöðvar, Sementsverksmiðju ríkisins eða aðra aðila, hafa ekkert fjárhagslegt bolmagn til að bera hann, jafnvel þó þeir kynnu að einhverju leyti að vera taldir ábyrgir. Alkalívirkni hefur komið hér fram í húsum og er Ísland, að ég hygg, eina landið þar sem það er þekkt. Steypuefni eru kölluð alkalívirk ef þau innihalda ókrystallaða eða lítt krystallaða kísilsýru, en í slíku tilviki koma fram efnaáhrif frá alkalísamböndum eða kalksamböndum sementsefjunnar við þessa kísilsýru. Við þá efnabreytingu, sem þannig fer fram, myndast seigfljótandi alkalíkísilhlaup. Þetta alkalíkísilhlaup er út af fyrir sig ekki skaðvænlegt nema til komi vatn að auki, en hlaupið hefur þann eiginleika að það drekkur mjög í sig vatn og þegar vatn er til staðar veldur þetta mikilli þenslu í steypunni sem getur sprengt hana og brotið niður styrkleikabönd hennar. Auðvitað getur þessi skaði, sem þarna er um að ræða, verið mismunandi eftir því hvernig þenslan er og hversu efnasamsetning hlaupsins er. En ég held að ég fari rétt með það, að fyrir 1940 þekkti enginn maður þessar alkalíefnabreytingar í steypu. Þá töldu menn að þau áhrif, sem menn síðar hafa rakið til alkalíefnabreytingar, væru frostþensla. Eins og fram kom hjá flm. var hin íslenska Steinsteypunefnd fyrst stofnuð 1967. Ég hygg að það hafi svo verið 1969 sem alkalíefnahvörf fundust hér á landi fyrst og þá fundust þau á byrjunarstigi í höfninni í Þorlákshöfn. Forstjóri Sementsverksmiðjunnar, Guðmundur Guðmundsson, hefur ritað talsvert um þessi efni og þ. á m. um íblöndun á fínmöluðu líparíti í venjulegt Portlandssement eða svokallaða possotanvirkni. Um 1976 var þessi líparítíblöndun aukin í um 9%, en hún dregur mjög úr hættuvirkni alkalíhlaupsins. Það skeður síðan 1976 - svo seint sem árið 1976 - að menn fyrst finna merki um efnahvörf af alkalígerð á háu stigi í húsi hér á Íslandi. Ég held að ég fari rétt með að það hafi erlendum fræðimönnum þótt mikil frétt, því að almennt hygg ég að meðal verkfræðinga hafi menn ekki talið að hætta væri á alkalívirkni í útveggjum húsa. Hins vegar höfðu menn áður þekkt að alkalívirkni gat verið hættuleg, sérstaklega þar sem mannvirki voru í miklum tengslum við vatn. Forsendur þess, að alkalíefnahvörf geti komið fram, eru sem sagt þrenns konar: það verða að vera alkalíefni í steypunni í talsvert ríkum mæli, kísilrík korn verða að vera í fylliefni, en auk þessa verður að vera stöðugur raki. Á Íslandi virðist þessi hætta hafa verið sérstaklega mikil þegar grannt er skoðað vegna þess hve íslensk sementsframleiðsla inniheldur mikið alkalí í fyrsta lagi. Í öðru lagi hefur þessi hætta aukist mjög við það, að menn hafa farið að nota fylliefni af sjávarbotni. Í þriðja lagi veldur veðrátta okkar, slagregn sem hér eru tíð, því að útveggir verða mun rakari en ella. En í fjórða lagi, og kannske það sem gerir að verkum að þessi virkni hefur - ég held ég megi segja það - hvergi fundist í útveggjum húsa nema á Íslandi, er gerð útveggjanna sem tíðkast hér, einangrun við steypta útveggi húsa að innan. Slíkt er í venjulegri verkfræði ekki talið sérstaklega æskilegt. Besta einangrunin að ýmsu leyti er að einangra útvegginn að utan, en því fylgja aftur í okkar veðráttu nokkuð mikil vandamál að vatnsverja einangrunina. Þess vegna hafa menn einangrað að innan. Það veldur aftur því, að steinsteypan er óvarin fyrir slagregni og þeim raka sem utan frá berst. Rannsóknir sýna að rakamagn í útveggjum húsa á Íslandi er mikið. Þessi raki er síðan aðalhvatinn að því, að alkalíefnahvörf eiga sér stað. Ef vatn og raki væri ekki til staðar væri ekki um þessi efnahvörf að ræða. Eins og fram kemur í máli flm. er samkv. rannsóknum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins talið að lágmarkstíðni alvarlegra alkalískemmda, bara í Reykjavík og á stór-Reykjavíkursvæðinu, sé slík að um 6.6% af húsum sem byggð eru á tímabilinu 1956–1972, séu með miklar alkalískemmdir. Þegar þetta er skoðað virðist að það séu sérstaklega veikir punktar í húsum þar sem slagveðursátt er ríkjandi og kantar á göflum, sem standa upp fyrir húsið sjálft og ekki eru lokaðir, eða útskagandi bríkur og súlur, sem eru óvarðar að ofan, verði sérstaklega fyrir þessum skaða. Þegar menn líta til viðgerða á þessu er ljóst að viðgerðir eru talsvert viðamiklar. Takist hins vegar að gera við hús með þeim hætti að vatn eigi ekki lengur aðgang að útveggjum hússins stöðvast þessi alkalívirkni og þá blundar hún áfram. En meðan vatn hefur fullan aðgang að útveggjum heldur alkalívirknin áfram og hætta er á að steypan grotni niður. Viðgerðir beinast að því nr. 1, nr. 2 og nr. 3 að því að minnka raka útveggjanna niður fyrir það rakastig sem getur valdið alkalískemmdum. Hvernig á að gera þetta? Það geta menn deilt um og sjálfsagt þyrfti að gera á því nokkru meiri athugun með hverjum hætti væri hægt að gera það haganlegast og hagkvæmast. Ég hygg að flestir verkfræðingar telji að loftræst klæðning sé öruggasta leiðin í þessari vörn, að húsið eða steypan sé klædd með loftræstri klæðningu og veggurinn þannig varinn fyrir utanaðkomandi raka. Með því munu sjálf efnahvörfin stöðvast þegar rakinn minnkar í húsinu og veggurinn þornar. En tilraunir hafa jafnframt verið gerðar með því að reyna að verja vegginn með einhvers konar málningu, sementsmálningu eða sílikonhúðun eða einhverju slíku. Ekki held ég að menn séu á eitt sáttir um varanleik slíkra aðgerða og ljóst er að þær þurfa mikils viðhalds við. Sementsverksmiðja ríkisins segir okkur að með íblöndun kísilryks frá málmblendiverksmiðjunni sé þessi alkalívirkni íslenska sementsins úr sögunni, lengur sé ekki hætta á þessu, þannig að vonandi sé nú komið að tökum í því máli og þar af leiðandi unnt að slá því föstu að skemmdir verði ekki meiri. Þar með er málið auðvitað ekki búið. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins slær því fram, að eitt meginvandamálið í þessu öllu sé hversu lítið fjármagn sé skammtað til rannsókna. Þar benda menn á nauðsyn þess, að kannað sé ítarlega á hvern hátt sé hagkvæmast að gera við þessar skemmdir, og sumir varpa fram efasemdum um hvort þær ráðstafanir, sem Sementsverksmiðjan nú hefur gripið til, muni koma í veg fyrir þessar skemmdir í framtíðinni, þar þurfi menn að fylgjast mjög vel með. Spurning, sem fram kemur í þeirri skýrslu sem flm. vitnaði mikið til, er og hvort hefðbundin uppbygging útveggja sé óhentug með tilliti til alkalískemmda svo og annarra skemmda. Ég hygg að einmitt hér á þinginu sé komin fram nú önnur þáttill. og fjalli hún um einangrun útveggja húsa. Athugun á því máli snertir þetta mál beint. Það er ljóst að þarna eru nokkur atriði sem þarf að skoða betur vegna þeirra gífurlegu fjármuna sem í veði eru. Það má segja að þeir húsbyggjendur sem í þessu hafa lent, séu að nokkru leyti leiksoppar aðstæðna og hafi að engu leyti getað ráðið við það, í hverju þeir lentu. Mér eru í fersku minni orð eins kunningja míns, sem stendur frammi fyrir mjög alvarlegum alkalískemmdum á húsi sínu. Hann sagðist vera búinn að eyða fram að þessu nánast öllum tíma sínum, orku og fé í að byggja húsið sem hann nú býr í, en nú séu á því svo miklar alkalískemmdir að það liggi við að hann verði að byrja á að byggja það aftur. Það er ljóst að hið opinbera hlýtur að skoða mjög vandlega hvernig unnt er að aðstoða þá sem frammi fyrir slíkum vanda standa. Það má vel vera, eins og flm. drap á, að Viðlagatrygging ætti að einhverju leyti að koma inn í þetta mál. Það er alveg ljóst að þeir, sem frammi fyrir slíkum skaða standa, verða að eiga aðgang að lánakerfi landsmanna til viðgerða. Ég vil hins vegar segja það varðandi þessa till., svo þörf og nauðsynleg sem hún er, að það er nokkrum vanda undirorpið með hverjum hætti á að nálgast þetta mál fjárhagslega, hvers konar kerfi menn hugsa sér, hversu miklar skemmdir þurfi að vera til þess að eðlilegt sé að viðkomandi fái lán eða hvort við ákveðnar skemmdir sé eðlilegt að hann fái einhvern styrk. Þetta er flókið mál og þetta þarf talsvert mikillar athugunar við. - En ég ítreka það, sem ég sagði hér í upphafi, að þessi till. er þörf og hún er nauðsynleg og ég styð það að ríkisstj. verði falið að taka til alvarlegrar athugunar með hverjum hætti megi létta þeim, sem í þessu hafa lent, þær byrðar sem á herðar þeirra hafa verið lagðar.



Herra forseti. Það er kannske rétt að byrja á að þakka hv. 12 þm. Reykv. fyrir þennan fróðlega fyrirlestur og tæknilega um þetta vandamál sem till. sú, sem hér er til umr., fjallar um. Það er vissulega orðið alvarlegt mál þegar í ljós er komið að verulegur hluti nýrra húsa á höfuðborgarsvæðinu er stórkostlega skemmdur, liggur undir skemmdum og að frekari skemmdir eiga enn eftir að koma í ljós. Þetta er enn alvarlegra þegar það er haft í huga að steinsteypan hefur nú um langt árabil verið það sem menn hafa treyst á til að fjárfesta í, lagt ómældan hluta tekna sinna og vinnu í að koma sér upp eigin húsnæði, þegar það síðan kemur í ljós að þessi mannvirki liggja meira og minna undir skemmdum. Þess vegna er þessi till. þörf og tímabær. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt, ef koma á í veg fyrir margvísleg vandræði og vandkvæði, að komið sé til móts við þá eigendur íbúðarhúsa sem verða fyrir stórkostlegum skakkaföllum af völdum atriða sem þeir geta ekkert ráðið við. Það hefur ýmislegt verið sagt hér um orsakir þessara steypuskemmda. Ég var staddur á fundi fyrir stuttu þar sem forstjórar Sementsverksmiðjunnar fjölluðu m.a. um þessi mál og skýrðu þau á afskaplega ljósan og einfaldan hátt: Sem sagt: Íslenskt sement er alkalívirkt. Það er í lagi ef notaður er í það sandur sem ekki er alkalívirkur. Þegar bætist við alkalívirkur sandur nægir það til að það sígur á ógæfuhlið í þessum efnum og skemmdir fara að eiga sér stað. - Nú hefur hins vegar, eins og síðasti ræðumaður minntist á, verið brugðið á það ráð að blanda kísilryki, sem sagt úrgangs- og mengunarefnum frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, í sementið og með því telja þeir, sem gerst eiga til að þekkja, að þetta vandamál eigi ekki að skapast. Þessi efni koma sem sagt frá þeirri verksmiðju sem nú hefur því miður verið lokað um stundarsakir, en hv. formaður þingflokks Framsfl., Páll Pétursson, lét sér sæma í umr. í gær eða fyrradag að kalla „delluverksmiðju“ - og talaði þar fulltrúi argasta afturhalds og mestu íhaldsaflanna sem hér heyrist í. Ég hygg að það hafi komið í ljós, að raunhæfasta leiðin til að ráða bót á þessum vanda sé sú, sem hér hefur raunar verið minnst á, að nota þá gömlu byggingaraðferð sem hér var viðurkennd fyrir 40–50 árum, og það er bárujárnið eða hinar nútímalegu myndir þess, þ.e. að klæða þessi steinsteyptu hús að utan með bárujárni. Það hefur komið í ljós, að oft er það gott sem gamlir kváðu, að eina vörnin er að gera steypuhallir okkar nútímamanna að bárujárnshúsum að nýju. Það er það eina sem hefur reynst öruggt og haldgott, eins og síðasti ræðumaður raunar gat um og fjallaði um af sérþekkingu. Þess eru dæmi hér í Reykjavík að heil hverfi húsa liggja meira og minna undir skemmdum af þessu tagi og raunar sums staðar búið að klæða ýmist gafla eða húshluta til að koma í veg fyrir slíkar skemmdir. Annars staðar eru menn að basla við að eiga viðskipti við þá aðila sem fást við að þétta veggi. Það er ekki löggilt iðngrein hér og misjafn sauður þar eins og víða annars staðar. Ég hygg að margir geti sagt fróðlegar sögur af viðskiptum við þá sem við þetta fást og auglýsa slíka þjónustu. Ég held að það þurfi ekki aðeins að koma til móts við þá, sem hér verða fyrir skakkaföllum, með þeim hætti sem þessi till. gerir ráð fyrir, heldur þurfi einnig að kanna niður í kjölinn hversu stórt og umfangsmikið þetta vandamál er, hversu miklir fjármunir eru hér í húfi, að það liggi fyrir, og í öðru lagi þurfi að veita almenningi leiðbeiningar um það, hvernig bregðast skuli við þessu og hvernig best verði úr bætt. - Ég er sem sagt þeirrar skoðunar að hér sé vissulega hreyft þörfu máti og rík ástæða sé til að samþykkja þessa tillögu og það sem allra fyrst.



Herra forseti. Á þskj. 85, 79. mál Alþingis, hef ég leyft mér að flytja þáltill. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá svo um, að þjónustustofnunum ríkisins verði gert skylt að senda allar tillögur um efnislegar breytingar á gjaldskrám til umsagnar Neytendasamtakanna og Verslunarráðs Íslands.“ Þessi till. er endurflutt breytt, en á síðasta þingi flutti ég tillögu sama efnis. Þegar talað er um efnislegar breytingar á gjaldskrám er rétt að skilgreina það nokkru nánar. Hér er ekki átt við hækkanir á gjaldskrám sem verða vegna almennra verðlagshækkana í landinu, heldur fyrst og fremst við það þegar breytingar á reglugerðum eða breytingar á gjaldskrám leiða til þess, að um breytingar á einstökum kostnaðarliðum verður að ræða þannig að hlutfallsbreytingar eigi sér stað innbyrðis á gjaldskránni. Það hefði þess vegna mátt segja að þetta væru formbreytingar á gjaldskrám frekar en efnis, en ég vona samt að efni till. komi nægilega skýrt fram með þessari útskýringu. Eins og allir vita er ríkið stærsti og öflugasti framleiðandi þjónustu hér á landi og sú þjónusta, sem ríkið selur, er oftast þannig, að ríkið hefur einkarétt á sölunni, og í sumum tilvikum er nánast um að ræða kaupskyldu þeirra sem búa í landinu. Ef við lítum t.d. til hitaveitna, sem að vísu eru ekki ríkisfyrirtæki, heldur sveitarfélaga, má segja að það sé skylda húseigenda, ef ákveðin reglugerð er fyrir hendi, að tengja hús sín við veiturnar. Þegar ríkisvaldið hefur einokunarrétt á framleiðslunni, eins og um er að ræða í þessum tilvikum skortir hið sjálfvirka eftirlitskerfi hins frjálsa samkeppnismarkaðar og í staðinn fáum við kerfi þar sem reynt er að líkja eftir markaðsöflunum. Þetta er gert með því að ákveðnir opinberir aðilar leyfa verðbreytingar á opinberri þjónustu eftir ákveðnum reglum. Oftast er það þannig að Alþingi setur lög, en reglugerðirnar, sem skipta kannske meira máti, eru settar með þeim hætti að stofnanirnar eða þjónustufyrirtækin semja reglugerðirnar og ráðh. gefur síðan út. Um eftirlit neytenda er því varla að ræða og fyrir hefur komið að þjónustufyrirtæki hafa ekki einu sinni farið að lögum þegar um breytingar á gjaldskrám hefur verið að ræða. Til viðbótar þessu má geta þess, að vísitala framfærslukostnaðar hefur áhrif á svokallaða verðbóta- eða kaupgjaldsvísitölu og þar með snýst öll efnahagsstarfsemi þjóðarinnar í kringum vísitöluna. Þetta hefur valdið því, að í tengslum við kjarasamninga hefur verið sett á laggirnar nefnd, gjaldskrárnefnd, sem er pólitísk trúnaðarnefnd ríkisstj., og henni er ætlað að halda niðri verði á opinberri þjónustu með ákveðnu kerfi. Er því ágætlega lýst í nýlegri grein Kristmundar Halldórssonar deildarstjóra í iðnrn. sem hann ritar í nýútkomin Sveitarstjórnarmál, nr. 6 frá 1980, þar sem hann fjallar um þessi efni og segir frá því m.a. að gjaldskrárnefnd sé skylt, að sögn formanns hennar, að fara eftir stjórnarsáttmála ríkisstj. Þetta stafar af því, eins og ég sagði áðan, að ríkisstj. þarf að halda niðri vísitölu því að vísitalan heldur niðri launum í landinu. Þessi staðreynd um póltíska duttlunga verðlagsákvörðunarvaldsins hefur svo valdið því að verðlag hefur stórbrenglast á þjónustu opinberra stofnana. Eitt nýjasta og mjög tiltækt dæmi í þessu sambandi er þegar Hitaveita Reykjavíkur sótti um hækkun á þjónustu sinni, fékk talsvert mikla hækkun á svokölluðu heimæðagjaldi, en litla sem enga á heitu vatni. Þannig varð, í stað þess að jöfn hækkun yrði á heimæðagjaldinu og heita vatninu, fimmfaldur munur á því leyfi sem kom frá gjaldskrárnefnd. Ástæðan var einföld: Heita vatnið í Reykjavík er í vísitölunni, heimæðagjaldið ekki. Þetta hefur leitt til þess, að heitt vatn í Reykjavík er með því alódýrasta á landinu, en heimæðagjöld Reykjavíkur með því aldýrasta sem þekkist þrátt fyrir það að ekkert bendi til þess að kostnaður við heimæðarnar sé meiri í Reykjavík, nema síður sé. Ég er þeirrar skoðunar, og hef reyndar flutt um það tillögur hér á Alþingi ásamt hv. þm. Sigurgeir Sigurðssyni, sem hér sat á Alþingi sem varaþm. fyrir jól, að þjónustufyrirtæki rekin af sveitarfélögunum eigi að hafa frjálsan aðgang að því að hækka eða lækka eftir atvikum verð á þjónustu sinni. Það ættu samt sem áður að gilda sömu reglur um þá þjónustu og ég er að leggja til með þessari till. minni, sem nær aðeins til ríkisfyrirtækjanna, að senda ætti efnislegar breytingar á gjaldskrá til ákveðinna aðila sem helst er að vænta að láti sig varða hag almennings, og þar á ég við Neytendasamtökin, eða hag fyrirtækjanna, og þar á ég við Verslunarráð Íslands. Verslunarráðið er tiltölulega hlutlaus aðili hvað snertir atvinnuvegina. Innan vébanda Verslunarráðsins eru fyrirtæki úr nánast öllum greinum íslensks atvinnulífs. Þannig er lítil hætta á að ráðið hafi áhuga á að mismuna atvinnuvegunum í þessu tilliti. Á sama hátt held ég að enginn pólitískur ágreiningur sé um að starf Neytendasamtakanna sé mikilvægt og kannske mikilvægast á þeim sviðum þar sem almennur neytandi getur ekki látið álit sitt í ljós með því að gera upp á milli vörutegunda eða tegunda á þjónustu í frjálsu markaðskerfi. Neytendasamtökin hafa á undanförnum árum látið opinbera þjónustu meira til sín taka en áður og unnið þar að mínu viti á margan hátt ágætt starf. Í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstj. er í kaflanum um verðlagsmál minnst á Neytendasamtökin. Þar segir að ríkisstj. vilji efla samtök neytenda til að þau geti gegnt því mikilvæga verkefni að gera verðlagseftirlit neytendanna sjálfra virkt. Undir þetta vil ég taka og tel, að í þessu felist stuðningur þeirra afla sem standa að baki ríkisstj., og vænti þess vegna stuðnings af hálfu þeirra við tillöguna. Herra forseti. Ég leyfi mér að fara fram á að þessi þáltill. fari til skoðunar í allshn., en vil láta það fylgja að vænna þætti mér um að ríkisstj. tæki málið upp hjá sjálfri sér án slíkrar till. og gerði á þessum málum þær breytingar sem ég tel vera eðlilegar, en það er að senda tillögur um gjaldskrárbreytingar þessum tveimur aðilum til að fá umsögn áður en endanleg ákvörðun er tekin, hvort sem síðan taka á tillit til þeirra umsagna eða ekki. Þetta hafa Neytendasamtökin reynt. Þau skrifuðu á sínum tíma samgönguráðherra Magnúsi H. Magnússyni um þetta efni, en hann vísaði til reglugerðar og taldi að ráðh. einn ætti að fara með það vald. Það er að sjálfsögðu rétt, en þýðir ekki það, að hann megi ekki taka tillit til þeirra sem þjónustunnar eiga að njóta.



Herra forseti. Á þskj. 143 hef ég ásamt sjö hv. alþm. öðrum: Salome Þorkelsdóttur, Davíð Aðalsteinssyni, Karli Steinari Guðnasyni, Stefáni Jónssyni, Jóhönnu Sigurðardóttur, Jóni Helgasyni og Agli Jónssyni, leyft mér að flytja svohljóðandi till. til þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka nú þegar til algerrar endurskoðunar öll geðheilbrigðismál hér á landi með tilliti til þess að byggt verði upp nýtt skipulag þessara mála. Í þessu skyni skipi viðkomandi ráðh. nefnd til undirbúnings málinu þar sem m.a. aðstandendur geðsjúkra eigi fulla aðild. Nefndin skili áliti fyrir árslok 1981. Brýnustu viðfangsefni, sem vinna þarf að ýmist samhliða nefndarstarfinu eða í nefndinni sjálfri, eru þessi: 1) Að lokið verði við framkvæmdir við Geðdeild Landspítalans á næstu tveimur árum og starfsfólk ráðið svo deildin geti sinnt verkefni sínu að fullu. 2) Að aðstaða til skyndihjálpar og neyðarþjónustu verði bætt. 3) Fullkomnari göngudeildarþjónustu verði komið á. 4) Fjölgað verði vernduðum heimilum fyrir geðsjúka. 5) Sérstök áhersla verði lögð á aðstöðu fyrir unglinga með geðræn vandamál (12–16 ára), svo sem lög kveða á um. 6) Í stað fangelsisvistar geðsjúklinga komi viðeigandi umönnun á sjúkrastofnunum. 7) Reglur um sjálfræðissviptingu verði teknar til rækilegrar endurskoðunar. 8) Atvinnumál geðsjúkra verði í heild tekin til athugunar, m.a. með tilliti til verndaðra vinnustaða, nauðsynlegustu iðjuþjálfunar, endurhæfingar, þar með talinnar símenntunar og ráðgjafaraðstoðar til að komast út í atvinnulífið á ný. Kannaðir verði allir möguleikar hins opinbera svo og atvinnurekenda til lausnar þessa vanda. 9) Stóraukin verði almenn fræðsla um vandamál geðsjúklinga og aðstandenda þeirra svo og um eðli geðrænna sjúkdóma. Ráðgjafaþjónusta verði sem allra best tryggð.“ Þessi till. var flutt á síðasta löggjafarþingi. Hún fékk þá ekki afgreiðslu. Í henni var þá 1. liðurinn nokkuð öðruvísi orðaður af eðlilegum ástæðum þar sem framkvæmdir við Geðdeild Landspítalans voru þá á öðru stigi en þær eru nú, og ber að fagna þeim áfanga sem þar hefur náðst. Í öðru lagi komu fram nú í sumar nokkrar aths. við þann lið þessarar till. sem þá fjallaði um sérstaka deild í heilbr.- og trmrn. sem tæki að sér sérstaklega að fjalla um geðheilbrigðismál og hafa yfirstjórn þeirra með höndum. Við flm. urðum þess áskynja að það voru vissar efasemdir um að þetta væri rétt, og því felldum við það niður. Meginuppistaða grg. og rök fyrir till. eru sett fram af stjórn Geðhjálpar, og þar hefur Sigríður Þorsteinsdóttir hjúkrunarkennari alveg sérstaklega unnið að bæði grg. og einstökum upplýsingum til handa okkur flm., og kunnum við henni ásamt öðrum stjórnarmönnum þar bestu þakkir fyrir það starf því að við, sem flytjum þessa till., höfum litla sérþekkingu á þessu sviði og getum því ekki um það dæmt hver skuli vera meginatriði í tillöguflutningi af þessu tagi. Við gerum okkur hins vegar ljóst af því umhverfi, sem við lifum og hrærumst í, að í þessum málum er þörf mikilla úrbóta. Ég hef tekið eftir því nú í umfjöllum um málefni fatlaðra á þessu alþjóðaári þeirra, umfjöllun um frv. til nýrra laga um málefni þeirra, að fulltrúar t.d. Öryrkjabandalagsins hafa ítrekað bent á þann stóra sjúklingahóp, sem er með geðræn vandamál, og bent á það um leið hversu stutt við værum á veg komnir einmitt í aðstoð og hjálp við það fólk. Ber þó ekki að vanmeta það sem margir aðilar og mörg félagasamtök hafa vel gert í þessum efnum. Ég nefni þar sérstaklega Geðvernd, Geðhjálp, félagsskapinn Vernd og fleiri aðila sem hafa hér vel að unnið, enda segja þeir hjá Geðhjálp að vissulega sé margt vel gert og við stöndum vel að vígi á ýmsum sviðum, en miður annars staðar varðandi heilbrigðisþjónustuna. Það, sem þeir telja miður farið, er einmitt varðandi geðheilbrigðismálin. Þeir segja, og ég held að það sé fyllilega rétt og til athugunar fyrir okkur, að e.t.v. sé það vegna þeirrar hulu sem hvílir yfir geðsjúkdómum sökum lítillar umræðu og fræðslu um þessa sjúkdóma almennt, og þar af leiðandi er það ekki rætt að geðsjúkdómar hrjái fólk, nema þá í flimtingum og glensi manna á meðal, því miður. Þetta segja þeir hjá stjórn Geðhjálpar og ég tek fyllilega undir það. Till. þessi er í raun og veru tvíþætt. Hún gerir ráð fyrir skipun nefndar sem hafi það að markmiði að taka öll geðheilbrigðismál til endurskipulagningar og þar sem leyst yrði úr ýmsum vandamálum til frambúðar. Hins vegar er bent á ýmis atriði sem knýja þannig á um úrbætur að ákveðið er að vekja á þeim sérstaka athygli og fá fram úrbætur svo fljótt sem mögulegt er, helst áður en Alþingi afgreiddi lagafrv. þessa efnis. Í grg. með þessari till. er vikið að hverjum einstökum lið og ég sé ekki ástæðu til að fara í það nú vegna þess að þegar um þetta mál var fjallað í fyrra flutti ég fyrir því ítarlega framsögu. Þar komu svo aðrir flm. inn í. Einnig kom inn mjög merkilegt og gott innlegg frá hv. þm., sem þá sat hér, Haraldi Ólafssyni, um þetta mál. - Ég vil þó ekki láta hjá líða að minna á ýmis ógnvekjandi atriði, sem fram koma í upplýsingum frá Geðhjálp, og grípa niður í t.d. lið nr. 1: „Samkv. upplýsingum frá Bjarka Elíassyni gista að jafnaði þrír einstaklingar fangageymslur á nóttu hverri allan ársins hring að bíða eftir „plássi“ á geðdeild. Sökum sjúkdóms síns geta þeir ekki verið heima og rými er ekki til á geðdeildum.“ Þetta hefur því miður ekki breyst til batnaðar að ráði, að mér er sagt, þó að vissulega hafi sú opnun, sem þegar er orðin á Geðdeildinni, breytt þar einhverju til batnaðar. Þessi till. fjallar um viðamikið og viðkvæmt mál og þarf því góða athugun í nefnd. Við flm. eru engir bókstafstrúarmenn í þessum efnum, síður en svo. Við ætlumst ekki til þess, að allir þeir liðir, sem við erum með hér, séu teknir orðréttir upp. Við gætum jafnvel, til þess að taka af öll tvímæli um það, hugsað okkur að sú tillgr., sem kæmi endanlega frá n., fæli í sér að öll þessi mál væru tekin til algerrar endurskoðunar með tilliti til þess, að byggt yrði upp nýtt skipulag þessara mála, og aðstandendur geðsjúkra ættu aðild að slíkri nefnd. Þó að þau áhersluatriði séu nefnd sem koma þarna á eftir teldum við að aðeins þetta væri svo mikilvægt skref í rétta átt að við mundum fyllilega við una. Í öðru lagi vil ég segja að núna á þessum dögum sérstaklega, þegar verið er að fjalla víða úti í þjóðfélaginu um málefni fatlaðra og málefni ýmissa hópa, þá kemur æðioft upp að við eigum ekki að vera með nein sérgreind lög fyrir einstaka hópa í þjóðfélaginu, það sé röng stefna, heldur sé það eitt rétt í þessum málum að aðlaga þessa hópa hinni almennu löggjöf í sem allra flestum greinum. Ég er algerlega sammála þessu meginsjónarmiði. Við eigum grunnskólalöggjöf sem á að tryggja nokkurn veginn jafnan rétt allra. Við eigum lög um heilbrigðisþjónustu sem einnig eiga að tryggja jafnan rétt allra. Við eigum hins vegar enga félagsmálalöggjöf og félagsmálalöggjöf á langt í land hjá okkur, hvort sem um yrði að ræða rammalöggjöf eða löggjöf sem væri rækilega úr garði gerð og tæki til flestra þátta félagsmála. Það vegur kannske þyngst, held ég, hjá okkur öllum flm. varðandi þennan sérstaka hóp, að þessi hópur ásamt fjöldamörgum öðrum á svo gífurlega langt í land að ná að standa jafnfætis öðrum þjóðfélagsþegnum hvað snertir margvíslega aðstöðu í þjóðfélaginu. Þess vegna er það eðlilegt milliskref í þessum málum og sjálfsagt um leið, ef við ætlum að tryggja þessu fólki jafnrétti, að við setjum áherslulög um málefni þeirra þannig að þau þokist hraðar í átt til þess fullkomna jafnréttis sem við öll erum sammála um að stefnt sé að. Því er það, að við erum ekki á því að það sé af hinu illa, síður en svo, að taka geðheilbrigðismálin sérstaklega út úr, fá nýtt skipulag á þau mál og semja um þau heildarlöggjöf sem gæti orðið til þess að tryggja þessum stóra hóp réttindi - þessum ótrúlega stóra hóp þar sem jafnvel er talað um að um 20% af íbúum hins vestræna heims þurfi að leita geðlæknis einhvern tíma á ævinni og geðrænir sjúkdómar sé einhver algengasta fötlun sem um getur. - Við álítum það sem sagt af hinu góða að þessi mál verði tekin til rækilegrar endurskoðunar, sérlög um þau sett og þannig á þeim tekið að við förum hraðar en hingað til hefur verið í átt til þess að jafnrétti þessa fólks verði sem mest - eða kannske réttara sagt: að réttur þess verði með einhverjum hætti tryggður, því að e.t.v. er þessi hópur ásamt þroskaheftum í þjóðfélaginu verst tryggður í dag þrátt fyrir að ég ætli ekki að gera lítið úr því sem þegar hefur verið í málinu gert. Till. skýrir sig sjálf að miklu leyti. Þessi mál eru sérstæð. Sérstaða sjúklinganna er alveg augljós og því þarf vissulega að mörgu að gæta. Það má aftur víkja að viðkvæmni þessara mála allra, svo að aðeins sé að sjálfræðissviptingunni einni vikið, sem er stórt mál. Hér er líka um að ræða fólk sem vissulega hefur sætt fordómum almennings og sætir enn að nokkru marki og því er vissulega þörf ærinna úrbóta, sem við flm. erum hér að benda á og höfum fyrir okkur þá aðila sem gerst þekkja, aðstandendur hinna geðsjúku sem eldurinn brennur heitast á. Við flm. viljum þó ítreka nokkur atriði sérstaklega: 1. Aðstandendur geðsjúkra eru yfirleitt illa í stakk búnir að takast á við vandann þegar geðrænir sjúkdómar herja á. Þar er fræðslan upphaf alls. Því meira sem fólk veit um vandann, því betri möguleikar eru á að leysa hann. Við erum þó ekki að leggja eingöngu áherslu á fræðslu aðstandenda. Ekki leggjum við síður áherslu á fræðslu geðsjúklinganna sjálfra um eðli sjúkdómsins, hvert stig hans er og batamöguleika kannske fyrst og fremst. 2. Eins og ég benti á áðan minnum við á reglurnar um sjálfræðissviptinguna sem í dag eru slíkar að engir geta við unað. Hér þarf vel að hyggja að. Það er vissulega erfitt að setja nýjar reglur hér um. Við getum lítið til næstu landa um fyrirmyndir, en um alhæfingu getur ekki orðið að ræða og við gerum okkur fyllilega ljóst að það er erfitt að finna hér reglur sem samræma hvort tveggja mannúðar- og öryggissjónarmið. 3. Þá leggjum við afar mikla áherslu á svokallaða áningarstaði og verndaða vinnustaði. Þeir eru að vísu til, en þeir fullnægja hvergi þörfinni. Geðvernd er nú t.d. með hús í byggingu sem á að verða áningarstaður. Þeir góðu menn, sem þar starfa, fullyrða hins vegar að vissulega leysi það hús alls ekki allan vanda. Hér er um eitt mikilvægasta skrefið að ræða fyrir sjúklinginn og eitt mikilvægasta skrefið að því marki að hann aðlagist þjóðfélaginu á nýjan leik. En þar getur verið um gífurlegt átak að ræða og þar þurfa margir að leggjast á eitt. Þar þarf fyrst og fremst ráðgjöf og félagslega aðstoð sem allra besta. 4. Í beinu framhaldi af þessu nú leggjum við áherslu á atvinnumálin. Þar ráða fordómar enn of miklu. Við mig hefur verið fullyrt af þeim sem gleggst þekkja hér til, að fordómarnir séu mun meiri hjá vinnufélögum en vinnuveitendum. Það er kannske eðlilegt vegna þess að sjúklingurinn er í miklu nánari snertingu við vinnufélagana en vinnuveitandann sjálfan, sem gerir kannske lítið annað en greiða honum laun. En engu að síður sýnir þetta okkur að sem best samstarf þarf að takast við stéttarfélögin í þessum efnum og það þarf að eiga sér stað viss fræðsla á vinnustaðnum svo ekki komi til þeirra erfiðleika sem sagt er að beri allt of mikið á þó að búið sé að útvega þessum manni vinnu sem á þarf að halda. Nátengd þessu, og því miður í mjög vaxandi mæti, eru vandamál barna og unglinga. Þau eru kannske ógnvænlegust af því öllu. Það er mál sem ég ætla ekki að fara náið út í hér, og það mál hefur reyndar verið tekið sérstökum tökum og er vissulega margt vel gert í þeirra málum. En allir sjá að skólakerfið þarf að vera hér vel á verði. Varðandi nám þessa fólks og aðlögun þess að náminu á nýjan leik er ekki um minni erfiðleika hjá því fólki að ræða en hjá þeim fullorðnu sem þurfa að fara út í atvinnulífið. Þetta fólk á kannske enn erfiðara. Það hefur orðið fyrir mikilli seinkun í námi sínu þó það sé orðið heilbrigt á nýjan leik, og það gengur erfiðlega að ná tengslum aftur inn í námið, við félagana, að aðlagast skólakerfinu í heild. Ég held að þetta sé mál sem brýnt er að leysa í velferðarþjóðfélagi okkar. Ég held líka að það sé aldrei lögð of þung áhersla á að þessi mál á að ræða opinskátt og af fullri reisn, svo sem þeim ber. Ekki á að vera á nokkurn hátt með þann feluleik sem of oft hefur einkennt þessi mál sem margt fólk vill því miður enn í dag sveipa vissri hulu vegna þess að ýmsir sjúkdómar eru þess eðlis, að þeir nálgast að vera fínir, en þessi sjúkdómur er af því taginu, að menn varast að nefna hann ef nokkur leið er að komast hjá því. Ég held að sú nefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, þurfi að leita til þeirra aðila sem gerst þekkja þessi mál. Ég held að það væri verðugt átak á alþjóðaári fatlaðra ef sá stóri hópur, sem hér er um að ræða, fengi nýja löggjöf, nýjar úrbætur í málum sínum, eins og honum ber, vegna þess að það er viðurkennt af öllum að hér erum við á eftir þrátt fyrir góðan vilja, bæði sérfróðra manna sem ýmissa þeirra sem að þessu hafa unnið af áhuga og í sjálfboðavinnu. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þessa till. nú. Ég vísa til ítarlegrar grg. með till. og ég vísa til ítarlegrar framsögu í fyrra um alla þætti hennar og mikilvægi hvers um sig, mismunandi mikilvægi að sjálfsögðu. Ég endurtek það, um leið og ég óska eftir að þessari till. verði vísað til hv. allshn. og síðari umr., að ef nefnd, sem fær till. til umfjöllunar, hrýs hugur við því að telja upp öll þau áhersluatriði sem þarna eru, þá erum við flm. fyllilega ásáttir við að hér verði eingöngu teknar fyrstu málsgr., sem kveða á um endurskipun þessara mála og nefnd þar sem aðstandendur geðsjúkra eigi fulla aðild.



Herra forseti. Hv. 1. flm. hefur gert skilmerkilega grein fyrir þeirri till. sem hér er fjallað um, en till. gerir fyrst og fremst ráð fyrir að komið verði á fót starfshóp sem taki til endurskoðunar stöðu geðheilbrigðismála í þessu landi, en jafnframt að gerðar verði tillögur um skipulag og úrbætur í bráð og lengd. Jafnframt eru talin upp í nokkrum liðum ýmis þau verkefni sem vinna þarf í næstu framtíð. Í grg. er fjallað nánar um þessa þætti alla með það að markmiði að sem flest komi inn í þessa umræðu um geðheilbrigðismál, ekki aðeins á hinu háa Alþingi heldur og ekki síður vegna þess starfs, sem till. gerir ráð fyrir að unnið verði, að finna þessum vandmeðfarna málaflokki, geðheilbrigðismálum, eðlilega farvegi. Hér er aðeins fjallað um einn þátt í heilbrigðiskerfinu af mörgum sem vert væri að skoða með sem mestan árangur að markmiði, en jafnframt ráðdeild í fjármögnun. En forsenda þess að sjá yfir sviðið allt án þess að tapa áttum er að gera sér ljósa grein fyrir stöðu hinna einstöku þátta heilbrigðiskerfisins svo að komist verði sem næst því að vinna að málum í réttri röð. Ég hef ekki í hyggju að fjalla sérstaklega um einstaka liði till., heldur fara aðeins örfáum orðum um efnið. Það er mála sannast að mjög margir verða einhvern tíma á lífsleiðinni fyrir andlegum áföllum, þótt ekki sé um að ræða andlega uppgjöf í öllum tilfellum, en slíkt er alltaf afstætt. Tilfinningaleg uppgjöf er e.t.v. miklu algengari þáttur samt sem áður í mannlegu lífi en menn gera sér almennt ljósa grein fyrir. Mikið tilfinningalegt álag stofnar í hættu ekki aðeins andlegri heilbrigði einstaklinganna, heldur einnig líkamlegri, sem birtist á margan hátt. Því er hiklaust haldið fram að þriðjungur sjúklinga, sem liggja á lyflæknisdeildum, hafi sem sjúkdómsvald tilfinningaleg eða geðræn vandamál. Þegar litið er til þessa ásamt fjölmörgu öðru, hljótum við að leiða hugann að mikilvægi þess að sinna geðheilbrigðismálum eins vel og kostur er, ekki aðeins vegna geðheilbrigði einstaklinganna, heldur líka vegna líkamlegra sjúkdóma sem sigla í kjölfar andlegrar óheilbrigði. Ég lít svo á, að það sé ekki of fast að orði kveðið að engin grein innan heilbrigðiskerfisins eigi við eins hatramma fordóma að stríða og einmitt sá málaflokkur sem við hér fjöllum um. Ég gæti vel trúað því, að fjölmargir þeirra, sem heilbrigðir teljast, veigri sér jafnvel við því að tala um geðsjúkdóma nema þá í hálfum hljóðum. Þeir fordómar, sem hér hefur verið minnst á, eiga fyrst og fremst rætur í vanþekkingu og skilningsleysi þeirra sem heilbrigðir teljast. Það er óhæfa að sá, sem leita þarf hjálpar vegna andlegrar vanheilsu, skuli í mörgum tilfellum vera lítilsvirtur og jafnvel um langan tíma brennimerktur í því umhverfi sem hann lifir og starfar í. Slíkum viðhorfum er hægt að breyta, m.a. með aukinni fræðslu um þessi mál. En vegna ótta við sitt nánasta umhverfi og þau viðhorf, sem allt of víða eru ríkjandi, veigra margir sér við því að leita lækningar fyrr en í óefni er komið. Það er aldrei of oft á það minnt, hversu nauðsynlegt er að ná til sjúkra á byrjunarstigi. Þegar það tekst ekki verður lækning óhjákvæmilega mun erfiðari. Enda þótt opinberar aðgerðir séu nauðsynlegar að því er varðar starfslið og stofnanir til að sinna andlega vanheilu fólki og samfélagið láti allmikið fé af hendi rakna í því skyni komumst við ekki hjá því að leiða hugann að þeirri þjóðfélagsgerð sem við búum við. Spyrjum við okkur nægilega oft þeirrar spurningar, hvort við leggjum okkur fram um að móta þjóðfélag okkar, bæta umgengnishætti okkar á þann veg að stuðlað verði að andlegri velferð og geðheilbrigði einstaklinga m.a.? Mér finnst það alls ekki undrunarefni að allur sá hraði og öll sú spenna og kröfuharka sem leiðir af sér streituþjóðfélag okkar valdi í fjölmörgum tilfellum vanheilsu hjá fjölda einstaklinga. Auðvitað ber okkur skylda til þess að geðsjúkir fái notið allrar þeirrar aðstoðar sem samfélagið getur veitt, en það gerum við ekki eingöngu á forsendum stórra og mikilfenglegra stofnana, þótt hlutverk þeirra verði aldrei dregið í efa. Að mínum dómi er mest um vert hvaða viðtökur sjúklingurinn fær að meðferð lokinni, sem vonandi hefur verið á þann veg að leitast hefur verið við að hjálpa honum til sjálfshjálpar. Það er skylda samfélagsins að stuðla að andlegri heilbrigði. Það er skylda samfélagsins að koma í veg fyrir aukaálag fordóma og gera hóflegar kröfur til þeirra, sem vanheilir eru á geði, þegar þeir hinir sömu reyna á ný að taka sinn sess í fjölskyldu, í atvinnu, í samfélagi okkar. Þar ræður allra mestu skilningur og mannleg hlýja, sem hvort tveggja kostar lítið.



Herra forseti. Ég vil af alhug taka undir þá till., sem hér er flutt, og fara um hana nokkrum orðum. Það er nú svo, að það vill brenna við hér á hinu háa Alþingi að þegar mál af þessu tagi, sem jafnmikilvæg eru, koma til umr. eru þeir ekki ýkjamargir mennirnir sem sitja í salnum og hlusta á og fjalla um málin sem kannske skipta okkur mun meira en þau sem allt argaþrasið er um hér í fundastreðinu. Ég vil minna á í sambandi við þessa þáltill. að það er almenn skoðun geðlækna og sérfræðinga um allan heim, að geðræn vandamál fari stöðugt vaxandi. Það er svo, að hundraðshluti þeirra manna, sem á ævi sinni verða fyrir geðrænum truflunum af ýmsum ástæðum, fer stöðugt vaxandi og hefur gert það mjög, einkum og sér í lagi frá heimsstyrjöldinni síðari. Fyrir 10–15 árum var hafin á Íslandi umræða um geðheilbrigðismál. Ég held ég halli ekki á neinn þó að ég segi að stærsta þáttinn í því að hetja þá umræðu hafi átt prófessor Tómas Helgason, núverandi yfirlæknir á Kleppsspítalanum. Áður en sú umræða hófst voru málefni geðsjúkra á þann veg hér á landi að sá sem fór á Klepp var nánast dæmdur úr leik. Við munum allir eftir þeim orðum sem við sjálfir tókum okkur í munn þegar við vildum fara niðrandi orðum um náungann: að hann væri Klepptækur. Sem betur fer held ég að sá þáttur sé úr sögunni, þetta sé ekki lengur notað sem skammaryrði. Hins vegar fer það ekkert milli mála, að fordómarnir, þekkingarleysið og myrkrið, sem hvílir yfir þessum málaflokki, er aldeilis með ólíkindum. Menn fjalla kinnroðalaust um það ef þeir fá magasár eða brjóta á sér fót, en þeir gera það ekki ef þeir verða fyrir einhverju andlegu áfalli og þurfa meðferðar við. Ég er þeirrar skoðunar, að þegar þessi till. kemur til nefndar megi mjög gjarnan fjalla um eitt atriði þessa málaflokks, sem ég hef ekki fundið í þessari till., en það er staða geðsjúkra gamalmenna. Þetta er af flestum talið eitt af erfiðustu vandamálum sem við eigum nú við að glíma á sviði geðsjúkdóma. Geðsjúk gamalmenni eru raunverulega komin út fyrir ramma kerfisins. Þau eiga hvergi heima. Þau eiga hvergi samastað. Maður á miðjum aldri eða fullorðinn maður, gamall maður, sem verður óeðlilega fljótt „senil“, á óskaplega erfitt og aðstandendur hans, vegna þess að honum er hvergi ætlaður staður. Ég vil líka leggja á það mikla áherslu, að þegar þessi till. kemur til umr. í nefnd verði ekki eingöngu fjallað um hvað gera skuli eftir að menn hafa orðið veikir, heldur jafnframt og e.t.v. miklu frekar hvað gera skuli til að koma í veg fyrir geðsjúkdóma. Til þess eru mörg ráð. Geðsjúkdómar eru margbreytilegir og orsakir þeirra eru mjög margbreytilegar. Ein sú helsta er ofneysla ýmissa vímugjafa, streita, áhyggjur og almennt það álag sem nútímaþjóðfélag leggur á einstaklinginn. Ég held að þessi þáttur hafi ekki verið gaumgæfður nægilega mikið. Geðverndarfélagið hefur nú tekið þetta upp í stefnuskrá sína til umfjöllunar, til að auka fræðslu um hvernig einstaklingurinn geti áttað sig á því ef hann verður fyrir einkennum er gætu leitt til geðtruflana eða geðrænna vandamála af einhverju tagi. Þetta er mikið grundvallaratriði vegna þess að það er ávallt og hefur ávallt verið talið betra að koma í veg fyrir sjúkdómana en að lækna þá eftir að þeir eru komnir í skrokkinn. Það fer ekkert milli mála að það, sem við erum að glíma við núna, á rætur að rekja til baráttu mannsins, baráttu einstaklingsins við hið óeðlilega samfélag sem hann sjálfur hefur skapað sér, þ.e. brotthvarfið frá hinu upprunalega og hinu eðlilega umhverfi. Sérfræðingar á þessum sviðum telja að þróun mannsins á síðustu tveimur öldum hafi verið það hröð að möguleiki heilans til að taka við öllum þeim breytingum hafi ekki verið fyrir hendi. Jafnvel hafa þeir gengið svo langt að skipta heilanum í tvennt og tala gjarnan um gamla heilann og nýja heilann. Um þetta eru til mikil fræði í nýjum bókum. Tveir franskir geðlæknar eru frægir fyrir kenningu sem þeir hafa haldið fram, kannske meira í gamni en alvöru. Þeir hafa sagt að það væru raunverulega hinir heilbrigðu sem í geðsjúkrahúsunum væru, en hinir óheilbrigðu sem úti í þjóðfélaginu væru. Skýring þeirra er einföld. Þeir segja: Maður, sem getur staðið uppréttur úti í nútímasamfélagi, getur ekki verið heilbrigður. Þess vegna er það heilbrigt að gefast upp fyrir samfélaginu eins og það er. „Fílósófískar“ hugleiðingar af þessu tagi eiga kannske ekki heima hér, en ég er sannfærður um að það tækni- og velferðarþjóðfélag, sem við hér á hinu háa Alþingi erum að berjast við að betrumbæta og gera fullkomnara, hefur fært okkur upp í hendurnar þennan vanda, að maðurinn er ekki tilbúinn að hverfa frá uppruna sínum, frá því samfélagi þar sem heimurinn var býsna mikið öðruvísi en hann er núna. En ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, að líklega er einn höfuðgallinn á þessu samfélagi, sem við erum að skapa, sem við erum þátttakendur í að skapa og fleiri eiga eftir að taka þátt í að skapa, að mannleg samskipti hafa farið úr skorðum. Einveran og einstæðingsskapurinn eru hvergi meiri en í þessum svokölluðu velferðarsamfélögum. Það er einn vandinn sem við er að stríða, og ég held að sú hugarfarsbreyting, sem við kannske flestir óskuðum að gæti átt sér stað, eigi því miður langt í land með að verða að veruleika, en hún með bættum mannlegum samskiptum, gæti kannske dregið meira úr þeim vandamálum, sem við erum að fjalla um hér, en flest annað, en það pillukerfi sem búið er að koma upp og maðurinn hefur ánetjast að vissu leyti. En ég endurtek að ég lýsi fyllsta stuðningi við þessa till. Það er oft með góðar till. af þessu tagi að þær vilja verða undir, þær verða einhvern veginn eftir, þær týnast og hverfa, eins og hér kemur fram. Það er verið að endurflytja þessa till. núna. Við getum spurt sjálfa okkur: Af hverju? Er það af því að þm. hafa ekki meiri áhuga á þessu máli en svo að þeir sitja sjö í salnum þegar það er rætt? Það er kannske ástæðan fyrir því að ekki gengur betur. Ég vil þess vegna hvetja flm. til þess - og mun styðja þá með ráð og dáð - að koma þessu máli fram sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég mun ekki bæta löngu máli við framsöguræðu hv. þm. Helga Seljans, forustumanns um flutning þessa máls, sem ég vil enn þakka þrautseigju hans og áhuga og umhyggjusemi fyrir málefnum geðsjúkra. Hann gerði mjög ítarlega grein fyrir þessu máli í hinni upprunalegu framsöguræðu sinni er hann mælti fyrir þessari till. á þinginu í fyrra. Ég óskaði þess áðan að framsöguræða hans núna hefði verið skrifleg, þannig að auðveldara hefði verið að tryggja að henni yrðu gerð ítarleg skil hið fyrsta í dagblöðum. Öðrum ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls, vil ég einnig þakka undirtektir þeirra undir þetta mál. Ég hygg að hv. þm. Árni Gunnarsson þurfi síður en svo að biðjast afsökunar á „fílósófískum“ eða heimspekilegum bollaleggingum sínum í sambandi við hina bágu stöðu geðsjúkra í samfélaginu því að hér fjöllum við raunverulega um vandamál sem e.t.v. í þessari stöðu og í tengslum við þetta mál stafar frekar af viðhorfi samfélagsins, - þess háttar samfélags sem Árni Gunnarsson lýsti lauslega, - viðhorfum samfélagsins til þeirra sem kallaðir eru geðsjúkir. Við leikmenn vitum sáralítið um orsakir og eðli hinna ýmsu svonefndu geðsjúkdóma og komumst því miður að þeirri raun við athugun og í viðræðum við hina menntuðustu sérfræðinga í læknastétt á þessu sviði að einnig þeir vita sáralítið. Ég las fyrir tveimur mánuðum nýútkomna bók eftir heimsfrægan geðsjúkdómafræðing. Bókin heitir Schizophrenia, fjallar um sjúkdóm sem nefndur hefur verið geðklofi á íslensku, en fékk í upphafi þessarar aldar heitið „schizophrenia“. Þar heldur höfundur, þessi heimsfrægi sérfræðingur í geðsjúkdómum, því fram að schizophrenia sé ekki heiti á sjúkdómi, það hafi ekki tekist enn þá að sanna að schizophrenia, sem svo hefur verið nefnd í senn hundrað ár, sé sjúkdómur, heldur sé þetta lýsing á afbrigðilegu framferði miklu fremur. Heitið var búið til, enda þótt læknar þess tíma viðurkenndu það, þegar á þá var gengið, að þeir hefðu ekki greint þann sjúkdóm sem þeir skírðu schizophrenia, heldur var nafnið búið til til þess að réttlæta innilokun manna með þessi sérkennilegu hegðunarmerki, ekki af tillitssemi við hinn meinta sjúkling eða einstakling þann sem þannig hagaði sér, heldur af tillitssemi við frændur og granna til þess að þeir þyrftu ekki að horfa upp á þetta óþægilega „félagslega fyrirbæri“. - Alveg fram á vora daga er „schizophrenia“ notað sem sjúkdómsheiti. Að vísu hefur heldur dregið úr áráttunni til þess að loka þetta fólk inni innan þykkra veggja með grindur fyrir gluggum eða binda það í stíur, en heitið er enn þá notað sem sjúkdómsheiti, þó sjúkdómsgreining hafi enn ekki átt sér stað. Mig brestur til þess þekkingu að ræða þessa hlið málsins svo nokkru megi góðu til leiðar koma. Hitt er alveg ljóst, að svo sem hv. frsm. kom inn á og raunar ræðumenn eftir hann brestur helst á í samfélagi okkar umhyggjuna með því fólki sem þjáist, hvort heldur af geðsjúkdómi sem kynni að eiga sér lífrænar orsakir eða tilfinningalegar, - samfélagslega umhyggju og ef við, sem ræðum þessi mál hér í Sþ., leyfum okkur að nota nafngift eins og félagslegt hjartalag eða pólitískt hjartalag í umfjöllun okkar um slík mál. Ég er efalaus um það, að enda þótt hv. Alþingi geti litlu til leiðar komið í þá átt að auka vísindalega þekkingu eða fræðilega þekkingu á eðli þeirra fjölmörgu sjúkdóma, þeirra fjölmörgu einstaklingsbundnu vandamála sem hér er um að ræða og við fjöllum hér um undir einu heiti, sem eru geðsjúkdómar, þá á það að vera á valdi þessarar stofnunar að hvetja mjög til þess og eiga frumkvæði að því, að málefni þessara sjúklinga verði tekin allt öðrum félagslegum tökum en gert hefur verið fram til þessa og e.t.v. ekki síst að sjá til þess að sá kjánaskapur, sem enn þá virðist eiga sér rætur í brjóstum mjög margra manna og einna þungbærastur er fyrir þá einstaklinga sem sjúkir eru á þessu sviði, verði upprættur. Enn þakka ég frumkvæði Helga Seljans að flutningi þessa máls og góðar undirtektir annarra ræðumanna og heiti mínum atbeina.



Herra forseti. Ég þakka þær ágætu umr., sem hér hafa orðið um þetta mál, og það innlegg, sem um málið hefur komið frá þeim sem um það hafa rætt. Ég vil alveg sérstaklega þakka þær ábendingar sem komu fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., Árna Gunnarssyni. Það var mjög þörf ábending sem hann kom með, ef við tökum áhersluatriði inn í þessa tillögugerð á annað borð, varðandi gamla fólkið. Það er atriði sem reyndar var búið að benda mér á, en mér hafði láðst að minnast á. Það gladdi hug minn í fyrra þegar ég varð þess var, að okkar ágætu dagblöð tóku nokkuð myndarlega á þessu máli og a.m.k. tvö þeirra, Morgunblaðið og Tíminn, munu meira að segja hafa fært þetta inn í leiðara sína að hluta til. Það sýndi að mönnum þótti þetta mál allrar athygli vert og full ástæða til að gefa því gaum. Vegna þess að hv. síðasti ræðumaður talaði um áhuga og frumkvæði get ég ekki annað en nefnt aftur, - ég held að ég hafi gert það í minni fyrri ræðu, - það mikla frumkvæði sem félagið Geðhjálp hafði í þessum efnum og alveg sérstaklega það, hve fyrrv. formaður þess félags, Sigríður Þorsteinsdóttir hjúkrunarkennari, gerði mikið í þessum efnum. Hún lagði á sig mikla vinnu til að búa þetta mál sem allra best úr garði, eins og ég held að komi glögglega fram í grg. Hv. 6. þm. Norðurl. e. kom einmitt inn á það í ræðu sinni, hverjar orsakir margar væru hér til. Nú vill einmitt svo til, að höfundur þessarar grg., þessi hjúkrunarkennari, er einmitt starfsmaður á þeim vettvangi þar sem margra orsaka er að þessu að leita, þ.e. hjá SÁÁ, og þekkir þess vegna glögglega til ýmissa þeirra vandamála sem einmitt leiða til geðrænna truflana að ýmsu tagi. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, afgreiði það ekki. Nefndin hafði vissa afsökun í fyrra, svo ég taki hennar málstað, að því leyti til að málið kom þá seint fyrir. Að vísu var boðið þá að afgreiða málið í formi fyrstu tveggja málsgr., en þá þótti mönnum sem þeir þyrftu að skoða það betur. Nú gefst tækifæri til þess til vorsins, og vil ég ekki trúa öðru en allir nm. í hv. allshn. muni að því vinna að skila þessari till. í óbreyttu formi, - og ekki síður óska ég þess í endurbættu formi, ef um það væri að ræða, þó að mér sé ljóst að það sé ekki okkur flm. að þakka, heldur frábærri vinnu fyrrv. formanns Geðhjálpar, að till. er þannig úr garði gerð að það væri fyllilega óhætt að samþykkja hana óbreytta. Þó tel ég sjálfsagt að taka inn í hana sérstaka ábendingu hv. þm. Árna Gunnarssonar varðandi gamla fólkið og þá kannske einnig ríkari áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.