Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Utanrrh. (Guðmundur f. Guðmundsson): Herra forseti. Árið 1945 stofnuðu Sameinuðu þjóðirnar til Menningarmálastofnunar, sem hlotið hefur nafnið UNESCO. Í stofnskrá þessarar stofnunar segir, að tilgangur hennar sé að stuðla að friði og öryggi með því að efla samstarf þjóða í milli með fræðslu-, vísinda- og menningarstarfsemi. Í þau ár, sem þessi stofnun hefur starfað, hefur hún orðið mjög kunn af störfum sínum um allan heim. Ég þykist ekki þurfa að rekja þessi störf hér, enda er stofnskrá Menningarstofnunarinnar birt með þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég vil aðeins geta þess, að á liðnum árum hefur Menningarmálastofnunin veitt mjög stórar fjárhæðir í styrki til fræðslu-, vísinda- og menningarstarfsemi í þeim löndum, sem hafa verið aðilar að Menningarmálastofnuninni. Það er álit manna, að ef Ísland væri aðili að þessari stofnun, mundum við á margan hátt geta notið þarna styrks og stuðnings og að styrkir þeir, sem líklegt er að hingað fengjust til að efla fræðslu-, vísinda- og menningarstarfsemi, mundu nema nokkru hærri fjárhæð en árlegur kostnaður okkar af þátttöku í þessari stofnun. Samkv. fjárhagsáætlun Menningarmálastofnunarinnar fyrir árin 1964, 1965 og 1966 er talið, að árgjald okkar mundi nema eitthvað um 400 þús. kr. Á þeim tíma, sem liðinn er, síðan Menningarmálastofnunin komst á fót, hafa allar þjóðir, sem aðild eiga að Sameinuðu þjóðunum, gerzt þarna meðlimir nema Suður-Afríka, Portúgal og Ísland. Á tímabili var Þó Suður-Afríka meðlimur, en sagði sig úr UNESCO. Portúgal hefur nú áheyrnarfulltrúa hjá UNESCO. Við erum þannig orðnir næstum eina þjóðin, sem ekki er meðlimur í Menningarmálastofnuninni. Ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að það sé skynsamleg og hagkvæm ráðstöfun fyrir Ísland að gerast þarna aðili, og þess vegna var það lagt til í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1964, að fé yrði veitt í því skyni, að Ísland gerðist aðili að Menningarmálastofnuninni á árinu 1964. Við afgreiðslu fjárlaga var á þessa till. fallizt og féð veitt. Með þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, fylgir ríkisstj. þessari hugmynd sinni eftir og leggur til, að formleg heimild sé veitt fyrir ríkisstj. til þess að sækja um upptöku fyrir Ísland í Menningarmálastofnunina. Þetta er fyrri umr. um till. Það hefur verið ákveðið að hafa umr. í tvennu lagi vegna þeirra útgjalda, sem till. fylgja, og legg ég til, að málinu verði vísað til siðari umr. og utanrmn.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir, er borin fram af 10. þm. Framsfl. og mun ég af hálfu flm. gera nokkra grein fyrir málinu. Það, sem mestu máli skiptir með hverri þjóð, er manngildi þjóðfélagsþegnanna og að hver maður fái sem bezt notið hæfileika sinna til farsældar fyrir hann og eflingar þjóðinni. Hjá fámennri þjóð eins og Íslendingum, þar sem nærri óþrjótandi verkefni bíða úrlausnar, þarf að vera valinn maður í hverju rúmi. Hæfileikar manns eru þó ekki einhlítir til að tryggja farsæld hans, holl áhrif á félaga og samvistarmenn eða heillavænlegt starf. Hegðun, starfshættir og framkoma í félags- og skemmtanalífi ræður miklu um giftu, manndóm og gildi einstaklingsins í þjóðfélaginu. Hinir ungu eiga að erfa landið. Hverju góðu heimili er annt um þau ungmenni, sem þar alast upp. Á sama hátt þarf ríkisvaldið og þjóðarheildin að láta sér umhugað um æskufólkið, búa því góð skilyrði til menntunar og þroska, laða það að hollum viðfangsefnum og veita aðhald, ef það leggur út á óheillavænlega braut. Af hálfu íslenzkra stjórnvalda, ýmissa félagasamtaka og einstaklinga hefur þessu verið nokkur gaumur gefinn. Á síðari árum hefur íslenzka þjóðin lagt mikið af mörkum til að búa æskunni góð skilyrði til menntunar og félagslífs. Skólar hafa verið reistir, félagsheimilum og öðrum samkomuhúsum komið á fót, íþróttamannvirki gerð og samgöngur bættar, en það greiðir fyrir félagsstarfi á stórum svæðum. Barnaverndarnefndir hafa unnið gott starf á sínu sviði. Ýmsir uppeldisfræðingar, æskulýðsleiðtogar, kennarar og kennimenn kirkjunnar hafa jafnframt beitt sínum áhrifum til að leiða æsku landsins á réttar brautir. Vissulega ber allt þetta mikinn árangur. Á tveim síðustu áratugum hafa ungmennin haft miklu meiri fjármuni milli handa en nokkur kynslóð önnur á uppvaxtarárum hér á landi. Það veitir mörg ný tækifæri, en ýtir um leið undir það, að þeir, sem ístöðulitlir eru, falli fyrir freistingum eyðslusemi og óreglu. Það er og augljóst, að í sambandi við skemmtanir, félagslíf og tómstundir æskufólks eru margþætt vandamál og annmarkar, sem virðast fara vaxandi með hverju ári sem líður. Í daglegu lífi og víðar í þjóðfélaginu birtist spegilmynd þessara vandamála. Nægilegrar hófsemi er ekki gætt. Félags- og skemmtanalif æskufólks er ekki ávallt með þeim menningarbrag sem skyldi og ytri skilyrði veita aðstöðu til. Áfengisnautn er áberandi í skemmtanalífinu og ekki sízt ef löggæzla á samkomum er takmörkuð eða engin, svo að veikar eru varnir að því leyti. Þess eru dæmi, að svo keyri úr hófi fram, að á skemmtiferð ungmenna á friðsæla staði úti á landi, svo sem í Þjórsárdal, verði svo mikil vandkvæði af umgengni og framkomu manna og séu gerð þau spjöll,. að dómsmálastjórn og lögregla verði að gera gangskör að gaumgæfilegri athugun. Margháttuð afbrot unglinga fara því miður vaxandi. Af sama toga eru spunnin, þótt fulltíða menn kunni stundum að eiga í hlut, innbrot, óleyfilegur bifreiðaakstur, er stundum leiðir til umferðarslysa, ávísanafalsanir, er mikið hefur orðið vart við að undanförnu. Þannig er ytra borð þessara margþættu vandamála. Hin hliðin er ekki jafnáberandi, en spegilmynd hennar er þó ekki síður alvarleg, of mikið hirðuleysi við nám og starf, vaxandi ístöðuleysi æskumannsins gagnvart skaðlegum nautnum, glataðar vinnustundir til tjóns fyrir einstakling, heimili og þjóðfélag, áhyggjur fjölskyldu og vandafólks út af velferð æskumannsins og því, hvert braut hans muni leiða, jafnvel þung raun á heimilum. Ríkisvaldinu ber skylda til að gefa þessu gaum og hafa forustu um, að leitað sé að sem flestum leiðum, sem færar eru til að breyta hér um til bóta. Þær leiðir hljóta annars vegar að stefna að því marki að leiðbeina, laða æskufólk til hófsemi og menningarlegra hátta í félagsog skemmtanalífi og hins vegar með vissum ráðstöfunum draga úr áhrifum þess, er reynst viðsjált á vegum ungmenna, og veita nauðsynlegt aðhald með aukinni löggæzlu og fleiru. Hér verður ekki gert yfirlit um Þær leiðir og þau ráð, er til greina koma, enda er það samkv. till. hlutverk æskulýðsmálaráðstefnunnar að benda á leiðir. Nokkur atriði vil ég þó nefna. Ótvíræð reynsla sannar, að hættan er mest á því sviði, sem hér um ræðir, þegar Bakkus er með í för. Það, sem fyrst kemur til athugunar í þessum efnum, er að draga úr áfengisneyzlu og takmarka að miklum mun frá því, sem nú er, möguleika æskumanna til að komast yfir áfengi. Þetta verður að gera, bæði með breytingum á áfengíslögum og strangari framkvæmd á áfengissötu og vínveitingum. Ríkið hefur einkasölu á áfengi, og ríkisvaldinu ber að hlutast til um þetta. Frv. um breyt. á áfengíslögum, sem nú liggur fyrir Alþingi, stefnir að mínum dómi í rétta átt. Ríkisvaldið gæti mælt fyrir um og haft eftirlit með, að í öllum skólum, sem ríkið kostar eða styður fjárhagslega, sé aukin fræðsla um bindindismát og gott fordæmi gefið um hófsemi. Þegar þess er gætt, að i framhaldsskólum landsins sitja samtals um 20 þús. nemendur, verður augljóst, hve skólarnir eru áhrifaríkur aðili á þessu sviði. Niðurstöður nefndar þeirrar, sem rannsakaði atburðina i Þjórsárdal s.l. sumar, eru vafalaust góð leiðbeining, en þær niðurstöður eru m.a. þessar: Aukin verði félagsleg fræðsla og félagsstarfsemi í unglinga- og framhaldsskótum undir forustu hæfra leiðtoga, sem sinni félags- og tómstundaþörfum nemenda, bæði á skólatímanum og á sumrum. Æskulýðsstarfsemi á vegum bæir- og sveitarfélaga, svo sem Æskulýðsráðs Reykjavíkur og fleiri bæja, verði í auknum mæli beint inn á þau svið, sem skólar og frjáls félagasamtök ná ekki til. Leitazt verði við að auka stuðning af hálfu hins opinbera til félaga, er starfa að æskulýðsmálum, svo að þau geti sinnt betur því hlutverki að sjá ungmennum fyrir hollum og þroskandi tómstundastörfum. Kleift vari að koma á fót í höfuðborginni, þar sem fjölmennið er mest, félagsheimilum, þar sam haldið væri uppi undir opinberu eftirliti fétagsstarfi og skemmtunum, er orðið gætu til fyrirmyndar, með það fyrir augum að ná þeim markmiðum, er stefna þarf að. Með samstilltu átaki og skipulegu þarf að gera menningarstarfsemi í félagsheimilunum úti um land fjölþættari en nú er, með því t.d., að þau fái notið í vaxandi mæli lista í ýmsum greinum með heimsókn þjálfaðra manna frá höfuðborginni. Þá verður einnig, ef vel á að fara, að draga úr áhrifum þess, sem viðsjált reynist á vegum æskumanna. Kvikmyndahúsin eru eftirsóttir skemmtistaðir. Allmikið þykir að því kveða, að myndir séu valdar meira með tilliti til væntanlegra tekna en menningarlegs gildis. Þessu þyrfti að gefa meiri gaum en gert hefur verið. Þess þarf stranglega að gæta, að sölustaðir sælgætis og gosdrykkja séu ekki settir í næsta nágrenni við skóla eða aðrar menningarstofnanir, og óhjákvæmilegt er að auka og efla löggæzlu á samkomum hvarvetna um landið. En til þess að ráðstafanir, sem gerðar eru á þessu sviði, beri góðan árangur, þarf almenningsálitið að standa að baki ríkisvaldinu. Hér þarf þjóðlega, vakningu í þessum efnum. Einstakir áhugamenn, stofnanir og félagssamtök hafa opin augu fyrir þeim vanda, sem hér er rætt um, á sviði uppeldismála og þjóðlífs, og þessir aðilar leggja sig fram við að koma á breytingum til bóta, en samvinna þeirra á milli er allt of lítil, svo að átökin verða dreifð. En skipulegt samstarf margra aðila, er allir vilja ná sama marki, er líklegast að dómi okkar flm. til góðs árangurs, þar sem viðfangsefnið er svo vaxið, að sækja verður gegn straumi aldarandans. Við leyfum okkur því að leggja fram svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kveðja til ráðstefnu, er hafi það verkefni að taka til rækilegrar athugunar hin margþættu vandamál i sambandi við skemmtanir, félagslif og tómstundir æskufólks og gera till. til úrbóta. Ríkisstj. skipar 25 fulltrúa til setu á ráðstefnunni. Skipan þeirra skal vera með þessum hætti: Ríkisstj. skipar einn fulltrúa án tilnefningar, og skal hann vera formaður, aðrir fulltrúar séu skipaðir samkv. till. aðila, en þeir eru þessir: Alþingi 4 fulltrúar, þ.e. 1 frá hverjum þingflokki. Kvenfélagasamband Íslands 5 fulltrúar, þ.e. 1 úr Reykjavik og 1 úr hverjum landsfjórðungi. Þessir aðilar tilnefni 1 fulltrúa hver: Kirkjuráð. Háskólaráð. Samband framhaldsskólakennara. Samband ísl. barnakennara. Ungmennafélag Íslands. Íþróttasamband Íslands. Æskulýðsráð. Stórstúka Íslands. Rithöfundasamband Íslands. Alþýðusamband Íslands, Stéttarsamband bænda. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands. Landssamband iðnaðarmanna. Samband ísl. verzlunarmanna. Lögreglustjórn Reykjavíkur. Nú skorast aðili undan tilnefningu fulltrúa, og skipar þá ríkisstj. í það sæti. Ráðstefnan skal fela 5 manna nefnd úr hópi fulltrúa að starfa milli funda. Ríkisstj. hefur yfirumsjón með ráðstefnunni og sér henni fyrir hæfilegri aðstöðu til starfa. Ráðstefnan skal hafa lokið störfum fyrir 1. okt. 1964 og sent till. sínar ríkisstjórninni, en hún leggur þær fyrir Alþingi. Starf fulltrúa sé ólaunað. en þóknun til 5 manna n. og annar kostnaður við ráðstefnuna, þ. á m. ferðakostnaður fulltrúa, greiðist úr ríkissjóði" Með till. þessari er stefnt að því að leita eftir uppástungum og áhrifum að þessu leyti sem víðast úr þjóðlífinu og skapa vettvang til skipulegs samstarfs á þessu sviði af hálfu margra áhrifamikilla stofnana og félagsheilda í landinu. Ýmsir uppeldisfræðingar, æskulýðsleiðtogar og kennimenn hafa opinberlega vakið athygli á þeim vandamálum, sem hér er drepið á, m.a. á s.l. hausti hinn þjóðkunni æskulýðsleiðtogi, Snorri Sigfússon, fyrrv. námsstjóri, í skörulegu útvarpserindi, er vakti mikla athygli. Það er því án efa mikill og vaxandi vilji fyrir hendi um það meðal þeirra, sem um þessi vandamál hugsa, að tekið sé á þeim með röggsemi og festu og reynt að finna heppilegar leiðir til úrbóta. Um þetta mál hafa verið ákveðnar tvær umr., en í eðli sínu er þetta ekki stórt fjárhagsmál, heldur miklu fremur almenns eðlis, menningar- og uppeldismál. Ég vil því að lokum gera það að till. minni, að málinu verði vísað til allshn., eftir að þessari umræðu lýkur. Það hefur nú atvikazt svo, að liðinn er fullur ársfjórðungur, síðan þetta mál var lagt hér fram á hv. Alþingi og þangað til mér gefst kostur á að mæla þessi orð til skýringar á málinu. Ég vænti þess, að hv. nefnd, sem málið fær til afgreiðslu, láti þessa miklu töf ekki verða því til hindrunar, að það fái fullnaðarafgreiðslu nú á þessu þingi.



Herra forseti. Í þessari till. er hreyft mjög athyglisverðu máli. Á því leikur enginn vafi, að vaxandi tekjur almennings síðustu ár og áratugi og auknar tómstundir, ekki hvað sízt æskufólks, hafa í för með sér margvísleg vandamál, sem vafasamt er að úr greiðist með heppilegum hætti, nema atbeini ríkisins, hins opinbera, komi þar til, a.m.k. að nokkru leyti. Mjög aukin fjárráð æskufólks og auknar tómstundir þess hafa ekki aðeins bjartar hliðar, heldur færa æskufólki og ýmsan nýjan vanda, sem áður var óþekktur. Um margt er að velja í nútímaþjóðfélagi til þess að nota fjármuni og tómstundir til, og skiptir þá mjög miklu máli, að skynsamlega sé valið. Ég tel það tvímælalaust vera eitt af hlutverkum ríkisvaldsins og bæjar- og sveitarfélaga og meira að segja eitt af mikilvægustu hlutverkum þessara opinberu aðila að hjálpa æskufólki til þess að nota aukna fjármuni og auknar tómstundir sér til aukins þroska, til mannbóta, en ekki á þann hátt, að það hafi öfug áhrif. Þetta hefur menntmrn. verið ljóst undanfarin ár, og þess vegna hefur þar nokkuð verið unnið að því með gagnasöfnun og öðrum hætti, viðræðum við ýmsa aðila, með hverjum hætti bezt yrði snúizt við þessum sívaxandi vanda. Í lok s.l. árs var svo komið, að ég taldi heppilegast til að hrinda málinu fram að skipa nefnd æskulýðsfulltrúa eða æskulýðsleiðtoga til þess að fjalla nm þetta mál, nánar tiltekið til þess að athuga, hvort ekki væri orðið tímabært að setja löggjöf um æskulýðsmál. Hinn 20. des. s.1. skipaði menntmrn. því nefnd til að semja frv. til l. um æskulýðsmál, þar sem sett séu ákvæði um skipulagðan stuðning hins opinbera, þ.e.a.s. ríkis og sveitarfélaga, við æskulýðsstarfsemi, er m.a. miði að því að veita æskufólki þroskandi viðfangsefni í tómstundum. Í n. skipaði menntmrn. oddvita eða forustumenn helztu æskulýðssamtaka landsins eða þeirra samtaka, sem láta æskulýðsmál til sín taka, og eiga þessir menn sæti í n.: Séra Bragi Friðriksson framkvstj. Æskulýðsráðs Reykjavíkur, séra Eiríkur J. Eiríksson, sambandsstjóri Ungmennafélags Íslands, Gísli Halldórsson forseti ÍSÍ, Jón Pálsson tómstundaráðunautur Æskulýðsráðs Reykjavíkur, Jónas B. Jónsson skátahöfðingi, Ölafur Egilsson formaður Æskulýðssambands Íslands. Ólafur Þ. Kristjánsson stórtemplar, séra Ólafur Skúlason æskulýðsfulltrúi þjóðkirkjunnar, Þorsteinn Einarsson íþróttafulltrúi ríkisins og Knútur Hallsson deildarstjóri í menntmrn., og er hann jafnframt formaður nefndarinnar. Í skipunarbréfi hennar er sagt, að þess sé óskað, að n. hafi lokið störfum svo snemma, að unnt verði að leggja frv. um æskulýðsmál fyrir Alþingi, er það kemur saman haustið 1964. N. er þegar tekin til starfa og hefur nú þegar safnað nokkrum gögnum um æskulýðslöggjöf og skipan æskulýðsmála erlendis. Af þeim gögnum, sem n. hafa þegar borizt og hún hefur hafið að vinna úr, telur hún, að engin sérstök heildarlög um æskulýðsmál séu til í nágrannalöndunum, heldur séu ákvæði um þau efni á víð og dreif í ýmsum lögum. N. telur, að þar sem væntanlega sé við engar beinar hliðstæður að styðjast í erlendri löggjöf, kunni hlutverk n. að verða nokkru tímaírekara og vandasamara en ætlað var í fyrstu, en n. hefur þó heitið því að hraða störfum sinum eins og unnt er. N. hefur og hafizt handa um söfnun gagna um framlag ríkis og hinna ýmsu bæjar- og sveitarfélaga til æskulýðsmála, svo og framlag æskulýðssamtakanna sjálfra og annarra aðila til þessara mála, til að fá glögga mynd af því, hvernig skipan þessara mála er háttað á Íslandi í dag, og er slík gagnasöfnun að sjálfsögðu undirstöðuatriði í starfi nefndarinnar. Með hliðsjón af því, að þegar er hafið starf að þeim málum, sem till. fjallar um, vildi ég beina því til þeirrar hv. n., sem málið fær til meðferðar, hvort hún teldi ekki heppilegustu meðferð málsins þá að vísa þessari till. ,til ríkisstj. Með því á ég ekki við það, að í því felist ekki fullkomin viðurkenning á því, að hér er um mikilvægt mál að ræða, heldur þvert á móti undirstrikun á því, að hér er um mikilvægt mál að ræða, sem ég lýsi ánægju minni yfir, að margir þm. eins stjórnmálaflokksins hafa sýnt þann áhuga á, að till. er fram komin hér á hinu háa Alþingi. Hins vegar skal ég segja það og enga dul á það draga, að ég hef meiri trú á því að fela þetta sérstakri nefnd, sem sé beinlínis skipuð af ríkisvaldinu, heldur en að kveðja til altfjölmenna ráðstefnu eða ráðstefnu 25 fulltrúa, eins og hér er gert ráð fyrir, og virðast raunar flm. vera mér sammála um þetta að því leyti, að í till. er beinlínis gert ráð fyrir því, að þessi ráðstefna kjósi 5 manna nefnd, sem raunverulega eigi að vinna aðalverkið, að því er mér hefur skilizt. Þó að ég telji 25 manna ráðstefnu vera of fjölmenna til að geta sinnt beinu starfi að undirbúningi löggjafar, tel ég hins vegar 5 manna nefnd vera of fámenna, til þess að öll sjónarmið, sem eðlilegt er að menn vilji láta koma fram, fái notið sín í aðeins 5 manna nefnd, því að samtökin, sem láta sig þessi mál miklu skipta, eru 9 starfandi í landinu, og mér þótti þau ölt vera Þess eðlis, að mjög eðlilegt væri, að raddir þeirra heyrðust, þegar löggjöf um þetta mál yrði undirbúin. Ég vil beina því til hv. n., herra forseti. að hún taki til athugunar, hvort það væri ekki eðlilegust afgreiðsla á þessu mjög svo mikilvæga máli, að ríkisstj. fengi till. þessa til athugunar. Hún mundi þá að sjálfsögðu láta hana koma til meðferðar í n., sem þegar er að starfa að þessum málum.



Herra forseti. Það kom fram í ræðu hæstv. menntmrh., að hann hefur góðan skilning á þeim vandamálum, sem hér eru gerð að umræðuefni í sambandi við þessa till., eins og vænta mátti. En hann virðist ekki líta svo á, að þörf sé á eða ástæða til, að Alþingi geri ályktun í þessu máli á annan veg en þann að vísa till., sem hér liggur fyrir, til ríkisstj., og skírskotar til þess, að hann sem ráðh. hafi skipað nefnd manna til að undirbúa löggjöf um æskulýðsmál. Ég vil nú taka fram og leggja á það áherzlu, að mér virðist, að þetta tvennt geti vel farið saman og þurfi alls ekki að rekast á, sú till., sem hér er til umræðu, þótt samþykkt yrði, og sú nefndarskipun, sem hæstv. ráðh. hefur beitt sér fyrir. Það er, eins og kveðið var að fornu, að það „varðar mest til allra orða, að undirstaðan sé réttleg fundin,“ og þetta á sérstaklega við, þegar setja á löggjöf um nýmæli, sem jafnvel ekki á sér fullkomnar hliðstæður í löggjöf annarra þjóða, eins og hæstv. ráðh. gaf nú upptýsingar um. Það er því að mínum dómi og okkar flm. eðlileg aðferð i þessu máli að leita fyrst eftir till. og uppástungum sem víðast að úr þjóðfélaginu og reyna að virkja þann áhuga meðal margra einstaklinga og félagsheilda í þessum efnum, sem til staðar er, en nú er allt of dreifður og skilar ekki sameiginlegu átaki, til þess að færa þessi mál í það horf, sem við erum sammála um að þörf sé á. Með till. okkar er sérstaklega miðað við það að fá uppástungur, ábendingar og till. sem viðast að, vekja áhuga hjá mörgum félagasamtökum og áhrifamiklum stofnunum í þjóðfélaginu og tengja þær þannig við þetta mál að víssu leyti, áður en löggjöfin er sett, því að það er alveg augljóst, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, að hér þarf að sækja gegn straumi aldarandans, og til þess að fá góðan árangur, þarf almenningsálitið að standa að baki aðgerðum ríkisvaldsins á þessu sviði. Við ætlumst til, að þessi ráðstefna starfi í sumar og þessir 25 fulltrúar sitji ekki að störfum mjög langan tíma, heldur komi fram með sínar till. og beri ráð sín saman, síðan vinni 5 manna undirnefnd að því að gera till. til ríkisstj. eftir þeim ábendingum, sem fram koma á ráðstefnunni, og við ætlumst til, að þessu starfi verði lokið fyrir 1. okt. 1964. Ég fæ ekki betur séð en það væri augljós ávinningur fyrir þá nefnd, sem hæstv. ráðh. hefur skipað og hefur því hlutverki að gegna að semja frv. til laga um þetta efni, að fá upp í hendurnar einmitt tillögugerð sem og álit ráðstefnu, sem við leggjum til að kvödd verði til starfa. Mér virðist því, að þetta þurfi alls ekki að brjóta í bága hvort við annað, heldur sé mjög vel hægt að samræma þetta og það gæti orðið stuðningur að því fyrir þá nefnd, sem á að undirbúa löggjöf á þessu sviði, að hafa til hliðsjónar og leiðbeiningar þær till., sem ráðstefnan kynni að gera, og það væri eðlilegt með tilliti til þess, hve viðfangsefni n. er að ýmsu leyti fjölþætt og ekki kannað nema að litlu leyti, og má alveg gera ráð fyrir, eins og hæstv. ráðh. drap á, að hún þurfi lengri tíma til starfa en fram að þingbyrjun á næsta hausti, og ég fæ ekki betur séð en það væri einnig stuðningur fyrir ríkisstj. í viðleitni hennar til að ráða bót á þessum vanda að hafa á bak við sig samþykkt Alþingis á þeim grundvelli, sem við leggjum til. Ég vil því eindregið vænta þess, að sú nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, líti á þau sjónarmið. sem ég hef dregið hér fram, og skoði málið í því 1jósi, að samþykkt till. þeirrar, sem hér liggur fyrir, þarf alls ekki á nokkurn hátt að brjóta í bága við störf þeirrar n., sem hæstv. ráðh. hefur skipað, því að hér er um þjóðfélagslegt vandamál að ræða, sem við erum sammála um, að þarf að ráða bætur á.



Herra forseti. Ég hef ásamt tveim öðrum þm. úr Norðurl. e. leyft mér að flytja á þskj. 85 till. til þál. um strandferðir norðanlands og útgerð strandferðaskips frá Akureyri. Efni till. er að skora á ríkisstj. að athuga möguleika á því, að Skipaútgerð ríkisins í samráði við hlutaðeigandi bæjar- og sýslufélög komi á fót á Akureyri útgerð strandferðaskips, er annist strandferðir norðanlands, enda séu ferðir þess í samræmi við ferðir strandferðaskipa frá Reykjavik til Austfjarða og Vestfjarða, og niðurstöður athugunarinnar verði lagðar fyrir Alþingi svo fljótt sem unnt er. Á Alþingi því, er nú situr, og á þingi í fyrra voru uppi ýmsar till. frá þm. varðandi strandferðamál. Það hafa verið fluttar sérstakar till. varðandi strandferðir á Vestfjörðum og varðandi strandferðir á Austfjörðum og varðandi ferðir milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, svo að ég nefni nokkrar till., sem ég man eftir. Það kemur fram í þessum till., að þeir, sem að þeim standa, telja, að rétt sé og eðlilegt að skipuleggja ferðir einstakra skipa með sérstöku tilliti til þarfa þeirra landshluta, sem þau eiga að þjóna. Það er nú svo, að það er nokkuð áberandi stundum, þegar strandferðaskipin fara hringferðir, að þau verða mikinn hluta af leiðinni að sigla þannig, að þau hafa lítinn farm að flytja, en þar á milli býðst þeim það mikill farmur, að þau geta ekki fullnægt eftirspurninni. Með tilliti til þess virðist auðsætt, að þörf sé á því, ef unnt er, að skipuleggja strandferðirnar þannig, að flutningsmöguleikar skipanna notist sem bezt. Við flm. þessarar till. erum þeirrar skoðunar, að það komi mjög til athugunar að taka upp það fyrirkomulag á strandferðum, sem sérstaklega er þörf á vegna Norðurlands, að það strandferðaskip, eitt eða kannske fleiri, sem innir þá þjónustu af hendi, þ.e.a.s. er í ferðum sérstaklega fyrir Norðurland, það sé staðsett á Norðurlandi og gangi á milli hafna norðanlands, mæti svo á Austfjörðum og Vestfjörðum öðrum strandferðaskipum, sem hafa samband við Reykjavík, og að skipin skiptist á farþegum og farmi, eftir því sem þörf er á. Við teljum, að það þurfi að athuga til hlítar, hvort ekki sé heppilegast að koma strandferðunum norðanlands fyrir á þennan hátt. Ég leyfi mér svo að öðru leyti að vísa til þeirrar grg., sem till. fylgir, og óska þess, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 4. þm. Norðurl. e. till. til þál. á þskj. 90 um eflingu útflutningsiðnaðar. Efni þessarar till. er það, að lagt er til, að kosin verði 7 manna mþn., sem, eins og segir í till., taki til athugunar, með hvaða hætti tiltækilegast sé að koma á fót nýjum framleiðslugreinum útflutningsiðnaðar og hvernig megi efla þann útflutningsiðnað, sem fyrir er. Í grg. till. er að því vikið, að heildarútflutningsverðmæti þjóðarinnar séu nú orðin kringum 4000 millj. kr. á ári. Um 90% af þessum útflutningsvörum eru sjávarafurðir í einu eða öðru formi, en kringum 10% eru landbúnaðarafurðir. Þannig hefur þetta verið nú um allmörg ár, að útflutningurinn hefur verið samansettur í aðalatriðum þannig. Flestar eru þessar vörur, sem fluttar eru út til sölu á erlendum markaði, aðeins hálfunnar vörur eða jafnvel alveg óunnar hráefnisvörur, sem síðan ganga til frekari vinnslu í markaðslöndunum. Ef litið er t.d. á útfluttar sjávarafurðir, kemur þetta greinilega í ljós, að svona er þessu háttað. Þýðingarmesta greinin af útfluttum sjávarafurðum er frosinn fiskur og þá sérstaklega frosin fiskflök, en þau höfum við flutt út nú á ári fyrir í kringum 1000 millj. kr. og jafnvel nokkru hærri upphæð sum árin. Þessi framleiðsluvara er sú, sem er hvað mest unnin og á hvað fullkomnustu framleiðslu- eða vinnslustigi hér hjá okkur, því að því verður ekki neitað, að sérstaklega í sambandi við framleiðslu á frosnum fiski höfum við Íslendingar staðið nokkuð framarlega og talsvert miklu framar en ýmsir keppinautar okkar í fiskframleiðslu. En þó verður að játa það eins og það er, að hraðfrystu fiskflökin, sem við flytjum út og eru svona þýðingarmikil útflutningsvara hér hjá okkur Íslendingum, sú vara er í rauninni ekki nema hálfunnin sem markaðsvara. Megnið af þessari vöru er tekið í markaðslöndunum og unnið þar í miklu verðmætari vöru, áður en hún fer á hinn eiginlega sölumarkað. Það gerist meir og meir að því, að upp rísa sérstakar fiskvinnsluverksmiðjur, sem byggja að langmestu leyti vinnslu sína einmitt á því að vinna úr hraðfrystu fiskflökunum. Við Íslendingar rekum eina allstóra slíka verksmiðju í Bandaríkjunum, en enga hér á landi. Sú verksmiðja vinnur úr mjög miklum hluta af fiskflökunum, sem eru send út héðan til sölu á Bandaríkjamarkaði. Þessar fiskvinnsluverksmiðjur vinna í aðalatriðum þannig, að fiskflökin eru þar tilreidd, stelkt eða soðin og búnir til úr þeim sérstakir fiskréttir. Síðan er það mjög algengt eða algengast, að þessir fiskréttir séu aftur teknir og frystir til frekari dreifingar, pakkaðir inn í hagstæðar umbúðir, rétt aðeins fyrir daglega notkun, og þannig framleidd þykir þessi vara mjög aðgengileg á markaði, og er þá í rauninni litið annað að gera fyrir þá, sem eiga að framreiða matinn á heimilunum, en taka þessa svo að segja tilbúnu fiskrétti og rétt aðeins ylja þá upp, og þá er matargerðinni lokið. Slíkar verksmiðjur sem þessar ryðja sér nú mjög til rúms viða í heiminum. Keppinautar okkar t.d. í Noregi eru nú að vinna að því að koma upp svona verksmiðju í Englandi, og Íslendingar hafa haft fyllilega vitneskju um þessar verksmiðjur og þekkja til þeirra og hafa gert sér grein fyrir því fyrir löngu, að hér er um þýðingarmikla framhaldsvinnslu á þessari merkilegu útflutningsvöru að ræða. Það er skoðun okkar flm., að það eigi að athugast m.a. í þeirri mþn., sem hér er stungið upp á að kosin verði og gert er ráð fyrir að starfi að sínum verkefnum í nánu samstarfi við sérfróða menn um þessi mál, og það er skoðun okkar, að það séu allar líkur, sem bendi til þess, að Íslendingar eigi að koma sér upp hér í landinu sjálfu a.m.k. einni slíkri verksmiðju sem þessari og stórauka útflutningsverðmæti, t.d. frosinna fiskflaka, á þann hátt og tryggja okkur reyndar einnig miklu sterkari og betri aðstöðu á hinum ýmsu mörkuðum með því að fylgjast á þennan hátt með fullvinnslu vörunnar. Þetta er aðeins eitt dæmi af fjölmörgu, sem mætti nefna um möguleika okkar til að vinna meir og betur eða á verðmætari hátt okkar útflutningsvörur en við gerum. Nú er svo komið, að við erum farnir að flytja út allmikið af frosinni síld. Það hefur komið í ljós, að markaðir fyrir frosna síld eru í mörgum löndum og allmiklir markaðir. Við erum nú farnir að flytja út á hverju ári í kringum 30 þús. tonn af frosinni síld, en enginn vafi er á því, að við gætum framleitt og við gætum selt a.m.k. 70-80 þús. tonn af þeirri vöru, ef betur væri staðið hér að þeim framleiðslumálum en verið hefur. En þessi frosna síld, sem hefur reynzt okkur mjög þýðingarmikil útflutningsvara og miklir möguleikar eru að selja í ýmsum löndum, er þó í rauninni aðeins hráefni til frekari vinnslu erlendis. Megnið af þessari frosnu síld er tekið og notað sem hráefni í reykta síld, í niðursuðu á síld og aðra frekari fullvinnslu á síld. Reykt síld er víða mjög útbreidd neyzluvara, og er þar hvort tveggja um að ræða flakaða síld og allmikið tilreidda og eins líka heilreykta síld og það í miklu ófullkomnara ástandi, en eigi að síður sækjast markaðirnir eftir slíkri vöru. Það er því enginn vafi á því, að það eru einnig stórfelldir möguleikar hjá okkur til þess að gera miklu meiri peninga úr þessari grein okkar útflutningsvara, úr frosnu síldinni, heldur en við höfum gert til þessa. Þarna er um að ræða möguleika upp á stórfelldar fjárhæðir, ef vel væri á haldið. Við vitum einnig um saltsíldina, sem við framleiðum hér árlega og flytjum á ýmsa markaði. í rauninni er það svo, að verulegur hluti af saltsíldinni, sem við flytjum út, er aðeins hálfunnin vara. T.d. næstum öll sú saltsíld, sem við seljum til Svíþjóðar nú á hverju ári, kringum 120-130 þús. tunnur á ári, þessi síld er tekin til miklu fullkomnari vinnslu þar í landi og jafnvel endurútflutnings í mörgum greinum. Þar er sem sagt verðmætið margfaldað frá því, sem það er á hráefninu, sem við fáum fyrir saltsíldina. Auðvitað ber okkur að stefna að því að reyna að vinna hér sem dýrmætasta vöru úr okkar saltsíld, en minnka það jöfnum höndum að flytja hana út í því hálfverkaða ástandi, sem við höfum gert í langan tíma. Auðvitað gildir það um alla þessa framleiðslu, að við mundum reka okkur á nokkra byrjunarörðugleika, ýmis vandamál, bæði tæknilegs og kunnáttulegs eðlis og eins líka í sambandi við söluna í hinum einstöku markaðslöndum, en yfir þá erfiðleika verðum við að komast og getum komizt að sjálfsögðu ekki síður en aðrir. Nefna mætti að sjálfsögðu miklu fleiri greinar af útfluttum sjávarafurðum, sem alveg augljóslega er hægt að nýta miklum mun betur en við höfum gert á undanförnum árum, ef við snerum okkur að því verkefni að vinna þær vörur meira og betur en við höfum gert. Svipað er í rauninni ástatt um okkar landbúnaðarafurðir í ýmsum greinum. Þær þeirra, sem við flytjum út, höfum við flutt út á undanförnum árum sem mjög litið unnar vörur eða í bezta lagi hálfunnar vörur. Við vitum, að við höfum flutt allmikið af íslenzku ullinni út gersamlega óunninni og hún hefur verið mjög eftirsótt hráefni í mörgum löndum, og það leikur enginn vafi á því, að íslenzka ullin er mjög gott hráefni og það væri auðvitað hægt fyrir okkur að byggja hér upp iðnað í okkar landi á grundvelli þessa hráefnis og margfalda þannig verðmæti íslenzku ullarinnar gjaldeyrislega séð. Svipað eða í rauninni það sama er að segja um þau skinn, sem við flytjum út. Þar er um mikið til óunna vöru að ræða, og við vitum, að það er sótt eftir þeirri vöru hjá okkur frá fjöldamörgum löndum, vegna þess að í þeim löndum er kappkostað að fá slíka vöru sem hráefni til frekari vinnslu í löndunum sjálfum, en þessa vinnslu gætum við og ættum við að sjáifsögðu að taka að okkur. Nokkuð svipað er að segja um kjöt það, sem við flytjum út. Það höfum við flutt út í eins lítið unnu ástandi og getur verið um að ræða. Ég er ekki í neinum vafa um, að það liggur fyrir okkur að koma hér upp í landinu líka nokkuð fullkominni kjötvinnslu og flytja þetta kjöt okkar út miklu meira unnið og þar með sem verðmætari útflutningsvöru en við höfum gert. Ég skal nú ekki telja hér upp miklu fleira en þetta, en af miklu er í rauninni að taka um möguleika á því að auka við okkar útflutningsiðnað, efla þann útflutningsiðnað, sem fyrir er, og auka við í nýjum greinum. Möguleikarnir eru miklir og þá fyrst og fremst við það miðaðir að notfæra sér þau hráefni, sem til falla í landinu sjálfu. Við höfum veitt því athygli, að á undanförnum árum hefur það orðið algengara og algengara, að rætt sé um, að það sé nauðsynlegt íslenzku efnahagslífi að gera atvinnuvegi okkar fjölbreyttari en Þeir eru. í þeim efnum er allmikið rætt um það, að hér þurfi að koma upp stóriðnaði, og ýmsar greinar eru tilnefndar. Nú um þessar mundir er allmikið rætt um, að það þurfi að koma hér upp mikilli alúminíumvinnslu, og ýmsar fleiri greinar hafa verið nefndar. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þau verkefni, sem í þessum efnum standa okkur miklu nær en að koma hér upp alúminíumvinnslu eða leyfa erlendum aðilum að byggja hér stóriðjufyrirtæki, þau verkefni, sem liggja okkur miklu nær til að styrkja okkar atvinnuvegi og til að gera þá í raun og veru fjölbreyttari og auka okkar gjaldeyristekjur, eru að snúa okkur að því að vinna meira úr okkar eigin framleiðsluvörum en við höfum gert. Þar eigum við miklu meiri möguleika fyrir okkur en þótt við snerum okkur að stóriðju á þeim grundvelli, sem hér hefur mest verið rætt um að undanförnu. Við skulum hafa það í huga í þessum efnum, að það er alviðurkennt, að öruggasta framleiðslugreinin, sem menn ræða um nú, er einmitt sú grein, sem er tengd við matvælaframleiðslu. Um það eru fulltrúar frá flestum þjóðum sammála, að eitt af stærstu og erfiðustu verkefnunum, sem liggja muni fyrir að ráða við í heiminum á næstu árum, er einmitt að geta framleitt nægilega mikið af matvælum handa íbúum á okkar jörð. Það er því allt, sem bendir til þess, að Þeir, sem eru fyrst og fremst bundnir við það að framleiða matvæli, eiga þar við að búa eina öruggustu framleiðslugreinina. Hins vegar er hitt líka viðurkennt, að í ýmsum öðrum greinum, t.d. eins og öllum efnaiðnaði, eru sveiflurnar svo miklum mun meiri nú á tímum, að þar er um allmikla áhættu að ræða, einkum fyrir litil þjóðfélög, fyrir lítil efnahagskerfi, að ætla sér að byggja í mjög stórum stíl á framleiðslu einstakra efna, sem vitanlega geta svo að segja horfið af markaðinum eða orðið að víkja fyrir öðrum nýrri, sem ryðja sér þar til rúms á tiltölulega mjög skömmum tíma. Það er því ekki nokkur vafi á því að mínum dómi, að það, sem við Íslendingar eigum að gera í okkar efnahagsmálum í þessum efnum, er einmitt að reyna að notfæra okkur í vaxandi mæli þá gífurlega miklu möguleika, sem við eigum á því að stórauka okkar útflutningsverðmæti með því að vinna meira úr sjávarvöruframleiðslu okkar og að vinna meiri og dýrari vöru einnig úr hráefnum okkar landbúnaðarframleiðslu. Það er á þessum sviðum, sem við eigum stórverkefni óleyst, og við erum einmitt svo heppnir í þessum efnum, að við liggjum réttu megin, við erum aðallega bundnir við matvælaframleiðslu, einmitt þá framleiðslugreinina, sem viðurkennd er langöruggust, langauðveldust og bezt að treysta á. En hitt er að verulegu leyti villuljós að mínum dómi, að ætla að hlaupa frá þessu verki hálfnuðu og reikna með því, að nýjar og okkur að ýmsu leyti mjög framandi starfsgreinar geti raunverulega leyst af hóimi að meira eða minna leyti þá gömlu atvinnuvegi okkar, sem við höfum þó treyst á til þessa. Mér er það að vísu ljóst, að það er eðlilegt, að við Íslendingar tökum okkar eðlilega þátt í því að byggja upp verksmiðjur í ýmsum greinum, eftir því sem geta okkar og aðstaða leyfir, t.d. á svipaðan hátt og við gerðum, þegar við byggðum hér sementsverksmiðju og tókum þá framleiðslu í okkar hendur, eða þegar hér var komið upp áburðarverksmiðju. Slíkar framleiðslugreinar eru eðlilegar og geta fyllilega átt rétt á sér í íslenzku efnahagslífi. En ég lít allt öðrum augum á einhver risafyrirtæki eins og alúminíumframleiðslu. Ég álít, að slík framleiðsla geti ekki orðið að neinum verulegum stuðningi fyrir íslenzkt athafnalíf og það sé mjög hæpið að ætla að skerða þá möguleika, sem við annars eigum til þess að útvega okkur lán erlendis, t.d. til að koma hér upp fullkomnum og miklum fiskiðnaði eða iðnaði til að vinna úr landbúnaðarvörum, - að skerða okkar möguleika á þeim sviðum með því að taka stórfelld erlend lán, sem raunverulega eiga að bindast í því að gera það kleift, að erlendir aðilar geti rekið hér alúminíumverksmiðju í einhverja áratugi. Þessi till., sem hér liggur fyrir, ætti, ef samþykkt yrði, að opna möguleikana fyrir því, að gaumgæfileg athugun færi fram á því, hvaða möguleika við eigum til þess að efla okkar útflutningsiðnað, og það tel ég orðið mjög aðkallandi mál, ekki sízt eins og Þessum málum hefur nú verið háttað hér að undanförnu, Þegar rætt er um nauðsyn þess að efla og auka okkar atvinnuvegi. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð hér að sinni, en óska eftir því, að þessari till. að lokinni þessari umr. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 95 till. til þál. um breytingu á gjaldskrá landssímans. Efnislega samhljóða till. var árið 1960 flutt af hv. 3. þm. Reykn., en enn þá hefur breyting sú, sem ályktunin gerir ráð fyrir, ekki komið til framkvæmda, og þess vegna er till. þessi flutt nú enn á ný. Svo sem þskj. 95 ber með sér, er efni ályktunarinnar það að fá fram samræmingu á símagjöldum Suðurnesjamanna, t.d. á borð við afnotagjöld þess fólks, sem byggir landssvæðið frá Reykjavík suður til Hafnarfjarðar. Ákvörðun um sama afnotagjald á þessu byggðasvæði er m.a. studd þeim staðreyndum, að stór hluti íbúanna sækir á tiltölulega fáa vinnustaði og að náin félagsleg samskipti eru á milli byggðarlaga þessa svæðis, þ.e. á svæðinu frá Viðey í Reykjavík að Hvaleyrarholti við Hafnarfjörð. Fyrir örfáum árum hélt sjálfvirkni innreið sína við símaþjónustuna hér á landi og vinnur nú verk margra handa öllum þeim, er njóta, til mikils hagkvæmnisauka. Eðlilega hafa ýmsir byrjunarörðugleikar orðið samfara hinni miklu breytingu, sem sjálfvirknin hefur haft í för með sér. Næst á eftir fyrrnefndu landssvæði hélt sjálfvirkni talsímans innreið sína á Reykjanesskagann. Símnotendur þar telja sig misrétti beitta miðað við hið fyrrnefnda landssvæði, þ.e. frá Reykjavík til Hafnarfjarðar. Að því er virðist liggja nákvæmlega sams konar rök til þess, að íbúar Suðurnesja sitji við sama borð í þessum efnum og í mörgum atriðum öðrum, og því e.t.v. enn ríkari þörf, ef hliðsjón væri af því höfð, hve atvinnugreinar íbúanna á Suðurnesjum eru einhæfar. Þær eru bundnar sjó og sjávarstörfum og þar af leiðandi í orðsins fyllstu merkingu háðar duttlungum íslenzkrar veðráttu. í dag er meginhluti fiskiflotans, e.t.v. allur, í Grindavík, eða skiptist milli Grindavikur og Sandgerðis, en á morgun í Keflavík vegna veðráttu eða aflamöguleika. Við jafnsveiflukennda atvinnuaðstöðu kemur tækni talsimans að sérstaklega góðu haldi og er af þeim sökum mikið notuð í mjög nauðsynlegum tilgangi. Hin dreifðu byggðarlög Suðurnesja hafa aðeins eina að- og útskipunarhöfn millilandaskipa í Keflavík. Þessi sérstaða krefst einnig mikillar símanotkunar, er öllum, sem minnstu kynni hafa af, er augljós. Við, sem búum hér á landssvæðinu frá Reykjavik til Hafnarfjarðar, teljum sjálfsagt að greiða 1.10 kr. fyrir símtalið innan þess ramma, án tillits til lengdar þess. Suðurnesjamenn greiða sama gjald fyrir hverjar 24 sekúndur, sem þeir tala saman sín í milli eða á milli byggðarlaga þar. Án viðvörunarmerkis er hverju viðtalsbili þar lokið. Hér er um ósanngjarnt misræmi að ræða, - misræmi, sem vart verður lengur varið. Vegalengdirnar milli útvegsbæjanna á Suðurnesjum verða vart lengur taldar geta staðið í vegi fyrir því, að talsímanotendur á Suðurnesjum sitji við sama borð í greiðslu afnotagjalds talsímans. Við tölum oft fjálglega hér og á öðrum samkomum um nauðsyn þess, að vel sé hlúð að sjávarútvegi og því starfsfólki þjóðarinnar, sem við þann útveg vinnur, og spörum oft ekki fjárframlög í því skyni. Hér er aðeins farið fram á rökrétt jafnrétti þessa fólks, án stórfelldra fjárútláta. Nefnd sú, sem till. Þessa fær væntanlega til meðferðar, verður að breyta því í till., sem nú fær ekki lengur staðizt af þeim ástæðum, hve langt er um liðið, síðan till. var lögð fram. Herra forseti. Ég legg svo til, að till. verði að loknum umr. nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég get nú verið fáorður um þessa till. Samhljóða till. þessari hefur verið flutt hér áður og gerð hér grein fyrir henni, en allýtarleg grg. fylgir till. Efni þessarar till. er það, að hún beinir þeirri áskorun til ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, hvort unnt sé og hvað kosta mundi að koma á hringveg kringum landið, þ.e.a.s. að tengja vegasambandið úr Fljótshverfi í Vestur-Skaftafellssýslu við vegasambandið í AusturSkaftafellssýslu. Við álítum það, sem búum á Austurlandi, að hér sé um mjög mikið mál að ræða og að margt bendi til þess, að nú séu orðnir fullir möguleikar á því að leysa þann vanda, sem þarna er við að glíma. Það má heita fullvíst, að það liði ekki mjög langur tími, Þangað til vegasambandið frá Höfn í Hornafirði og í Öræfasveit verður orðið samfellt, þangað til verður búið að brúa þær ár, sem þar eru á leiðinni enn óbrúaðar. En þá er eftir vegarstæði, sem mun spanna yfir um það bil 30 km svæði, að vísu erfitt svæði til vegagerðar, því að það liggur yfir Skeiðarársand, en mjög margt bendir til þess, að það eigi ekki að hræðast Þá erfiðleika, sem þarna er við að glíma. Svo miklar breytingar hafa orðið á hlaupum Skeiðarár nú hin siðari ár, að jafnvel þó að þessi vegagerð yrði að byggjast á því, að nokkur hluti á þessum kafla yrði að byggjast á tiltölulega ódýrum staurabrúm, sem maður gerði hreinlega ráð fyrir að kynnu að sópast í burtu, þegar jökulhlaup verða, þá er þar ekki um meiri kostnað að ræða en svo, að við álítum, að það eigi ekki að horfa í það að byggja vegagerðina á þessum grundvelli. Ég hef átt tal við nokkra þá menn, sem eru mjög kunnugir staðháttum á þessu svæði og hafa mikla trú á því, eins og nú er komið, að hægt sé að koma á eðlilegri vegagerð þarna á milli. Ég vil því, að Alþingi skori á ríkisstj. að láta fara fram athugun á þessum málum. Hér hefur nokkuð verið rætt um það í þinginu áður, að gerðar yrðu tilraunir til þess að halda uppi ferðum yfir þetta svæði með svonefndum vatnadreka, þ.e.a.s. nokkurs konar skriðdreka, sem gæti flutt bila, ferjað bíla þarna yfir. Slíkt kann auðvitað að bæta nokkuð úr í einstaka tilfellum, en það leysir ekki þann meginvanda, sem hér er um að ræða. Sé vegagerðin möguleg, þurfum við að fá vitneskju um það. Ef þetta mætti takast, er um leið búið að tryggja Austurlandi öruggt vegasamband við Suðurlandsundirlendið og Reykjavík allt árið, en slíkt hefði gífurlega þýðingu fyrir alla byggð og allan rekstur á Austurlandi. Þá gefur það auðvitað alveg auga leið, hvað þetta vegasamband mundi þýða fyrir Austur-Skaftafellssýslu, íbúana þar og allan rekstur á því svæði. Ég skal ekki, eins og ég sagði, eins og öllu háttar við þessa umr., hafa um þetta fleiri orð, en ég vildi leggja til, að að þessari umr, lokinni yrði till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 5. þm. Austf. till. til þál. um endurskoðun raforkulaga. í till. er lagt til, að Alþingi kjósi 7 manna nefnd til að endurskoða þessi lög og þá alveg sérstaklega með tilliti til þess, að stefnt verði með nýrri löggjöf í fyrsta lagi að því, að verð á raforku til sams konar nota verði hið sama eða sem jafnast um land allt. í öðru lagi, að athugað verði gaumgæfilega, hvort hagur atvinnurekstrar og almennings verði ekki bezt tryggður með því, að ríkið eigi og reki ölt orkuver og orkuveltur í landinu. í þriðja lagi, að dregið verði úr misræmi milli verðlags annars vegar á raforku til heimilisnota og hins vegar á raforku til iðnaðar og annarra nota. í fjórða lagi, að stefnt verði að því í sambandi við vatnsaflsvirkjanir næstu áratugi, að upphitun húsa fari í vaxandi mæli fram með raforku. Og loks í fimmta lagi, að rafvæðingu allra byggða landsins verði lokið á sem skemmstum tíma og tryggð sem fullkomnust nýting orkuveranna, m.a. með því, að samtengingu þeirra verði hraðað. Við þm. Alþb. höfum á undanförnum þingum flutt till, í raforkumálum, sem mjög hafa hnigið í sömu átt og sú, sem er hér flutt. Er af þeim ástæðum síður ástæða til að fjölyrða um efnisatriði till., og vil ég þó fara um þau örfáum orðum. Það er þá fyrst verðjöfnunin. Það er skoðun okkar flm., að raforkan sé við nútímaaðstæður slíkt frumskilyrði fyrir atvinnulíf landsmanna og raunar fyrir lífvænlega búsetu, að bæði sé eðlilegt og nauðsynlegt, að þjóðfélagið sjái fyrir því, að þessu frumskilyrði sé fullnægt og þá á þann hátt, að öllum landsmönnum sé gert sem jafnast, að verða má, undir höfði. En á það skortir enn þá verulega, m.a. að því er verðlag á raforku snertir, þó að jöfnun hafi fyrir löngu hlotið viðurkenningu hvað áhrærir annan aðalorkugjafann, sem notaður er í landinu, þ.e.a.s. olíuna. Ef við athugum notendagjaldskrár í árslok 1962, sjáum við, að þær eru mjög misjafnar hjá hinum ýmsu rafveltum. Þannig er t.d. almennur lýsingartaxti lægstur 250 aurar á kwst., en hæstur 440 aurar, þ.e.a.s. 76% hærri en hinn lægsti. Almenn heimilisnotkun er þá lægst 55 aurar kwst., en hæst 110 aurar, þ.e.a.s. 100% hærri. Næturhitun er lægst 9 aurar á kwst., en hæst 20 aurar, eða 122% hærri en lægsti taxtinn. Daghitun hreyfist til dæmis frá 40 aurum upp í 80 aura, eða hæsti taxtinn er m.ö.o. 100% hærri en sá lægsti. Svipað verður uppi á teningnum að því er snertir rafmagnsverð til atvinnulífsins. Verð á rafmagni til stórra véla er t.d. frá 42 aurum kwst. og upp í 100 aura, miðað við rof nokkra stund á degi. Og verðmismunurinn á rafmagni til véla almennt er jafnvel enn þá meiri. Í reynd þýðir þetta t.d., að munurinn á rafmagnskostnaði tveggja síldarverksmiðja, sem vinna jafnmikið magn síldar, getur numið hundruðum þús. kr. á einu sumri. Hjá hraðfrystihúsunum var rafmagnsverð 1962 frá 39 aurar kwst. og allt upp í 97 aura kwst. Ég hygg, að þessi dæmi nægi, þó að af fleira sé að taka, til þess að sýna, hversu landsmenn búa við mjög mishátt rafmagnsverð, og yfirleitt er það svo, að það er dreifbýlið með litlum undantekningum, sem býr við óhagstæðasta verðið, en lægra verðið er frekar gildandi á svæðum stærri virkjananna í þéttbýlinu. Mismunurinn á rafmagnsverðinu á sér í raun og veru orsakir í sjálfum raforkulögunum, þeim sem nú gilda, m.a. að því leyti, að lögin opna möguleika fyrir eignarhaldi óskyldra aðila bæði á virkjunum og veltum og hver aðili um sig verðleggur sína rafmagnsframleiðslu eftir mismunandi stofnkostnaði. í sambandi við það viðfangsefni, sem hér ræðir um, hlýtur mjög að vakna og mjög að koma til álita alger þjóðnýting á allri raforkuframleiðslu og dreifingu, og má benda á það, að inn á þá braut hafa fleiri og fleiri ríki fárið á síðari árum, m.a. Vestur-Evrópuþjóðir eins og Frakkar og Ítalir. Um leið og verð til sams konar nota yrði jafnað, kæmi einnig mjög til álita að draga allverulega úr þeim mismun, sem nú er annars vegar á rafmagni til heimilisnota og hins vegar til iðnaðar, og gæti slík breyting orðið til þess, að ekki þyrfti að koma jöfnunarinnar vegna til neinna verðhækkana á rafmagni til heimilisnota, þ.e.a.s. hjá þeim, sem njóta beztu kjara, eða a.m.k. mjög lítilla. Stærri notendur ættu að geta borið byrðarnar af verðjöfnun að verulegu leyti. Þetta skýrist m.a. af þeim staðreyndum, að t.d. árið 1962 nam almenn heimilisnotkun 21.4% af heildarsölu rafmagns, en fyrir þessi 21.4% af notkuninni var greitt 40.3% af heildarsöluverðinu eða þar var um nær tvöfalt meðalverð að ræða. Lýsing var það ár 4.3% af heildarnotkuninni, en gjaldið fyrir hana nam 14.7% af heildarsöluverðinu, þ.e.a.s. þar var um þrefalt meðalverð að ræða. En á sama tíma notuðu þrír aðilar, áburðarverksmiðjan, sementsverksmiðjan og Keflavíkurflugvöllur, 37.6% af heildarnotkuninni, en greiddu fyrir þá notkun aðeins 8.4% af heildarsöluverðinu. Hefur því hjá þessum svokölluðu stórnotendum verið um að ræða 1/4 af meðalverði eða tæplega það. Þegar svo þess er gætt, að ekki þyrfti nema um 20 millj. kr. til þess að jafna raforkuverð til heimilisnota við lægsta gjald, virðist vel frambærilegt að jafna verulegum hluta þeirrar upphæðar á þá notendur, sem nú gjalda óeðlilega lágt gjald fyrir sína orku, þannig að jöfnunin þyrfti ekki nauðsynlega að valda neinni verulegri hækkun á heimilisnotkun, en hins vegar mjög víða talsverðri lækkun. Annað meginatriðið, sem stefnt er að með þáltill., er það, að stefnt verði að þeirri breytingu á stefnunni í raforkumálum þjóðarinnar, að upphitun híbýla fari í vaxandi mæli fram með raforku og fullt tillit verði tekið til þeirrar stefnu við vatnsaflsvirkjun í næstu framtíð. Sú staðreynd liggur fyrir, að við Íslendingar þörfnumst stærri hluta heildarorkunotkunarinnar til þess að hita híbýli okkar en flestar aðrar þjóðir. Þannig er talið, að í Evrópu almennt fari um 28% notorku til húsahitunar, en á Íslandi fara nú um 53% notorkunnar til húsahitunar og heimilisnotkunar og til hitunarinnar einnar fara rösklega 48% af allri notorkunni, þ.e.a.s. sem næst helmingur af allri orkuþörf þjóðarinnar. Það gefur því auga leið, að miklu skiptir bæði fyrir þjóðarheildina og einstaklingana, hversu mikilli hagsýni er beitt til öflunar þessarar orku, svo gífurlegar fjárhæðir sem hér er um að ræða. Ég hef því miður ekki hér tiltækar tölur um árlegan kostnað um fullnægingu orkubarfarinnar, en lausleg ágizkun mín er sú, að sá kostnaður nálgist nú milljarðinn á ári með miklum hraða, og eins og ég áður sagði, fer allt að helmingur þessa kostnaðar til að hita híbýli okkar. Eins og sakir standa, er orkunnar til húsahitunar aftað þannig, að aðeins 6% eru fengin með rafmagni, 9% með kotum, 30% með jarðhita og 55% með olíu. Þannig er aðeins liðlega þriðjungurinn fenginn frá innlendum orkugjöfum, en sem næst 2/3 orkunnar eru keyptir erlendis frá, fluttir yfir heimshöfin með ærnum kostnaði og dreift um landið eftir þreföldu dreifingarkerfi. Sú spurning hlýtur því að verða áleitin, hvort ekki megi leysa hinn erlenda orkugjafa af hólmi með raforku, a.m.k. þar sem jarðhiti verður ekki nýttur, og vitanlega er tæknilega séð ekkert því til fyrirstöðu. Spurningin varðar eingöngu fjárhagslegu hliðina, þ.e.a.s. getur raforka orðið álíka samkeppnishæf við aðkeypta orkugjafa og allir eru t.d. sammála um að jarðhitinn sé, þar sem hann er? Og það verður að segjast, að allt bendir til þess, að svo sé. Gunnar Böðvarsson verkfræðingur, einn allra færasti sérfræðingur okkar í orkuvísindum, hefur komizt að þeirri niðurstöðu fyrir tveimur árum, að greiða mætti þá 35-40 aura fyrir kwst. af raforku til hitunar miðað við kostnaðarverð þeirra hitunaraðferða, sem nú tíðkast aðallega, þ. á m. hitunar með jarðvarma. Allir útreikningar, sem gerðir hafa verið um stórvirkjanir, virðast benda til þess, að þær geti gefið fulla möguleika á sölu raforku til híbýlahitunar á jafnvel verulega lægra verði og geti því reynzt hagkvæmastar allra úrlausna varðandi bann mikilvæga þátt orkuöflunar, sem hér um ræðir. Það bendir flest til þess, að sá markaður fyrir raforku, sem breytt stefna varðandi hitun híbýla með rafmagni mundi skapa, ásamt annarri sívaxandi raforkuþörf okkar geti skapað grundvöll fyrir stórvirkjun og síðar stórvirkjanir til innlendra þarfa og þurfi því ekki að koma til stóriðju á vegum útlendinga til þess að leysa vanda okkar eigin orkumála. Því fyrr sem hugað er með framtíðar- og frambúðarlausn þeirra mála fyrir augum að þeim málum, því betra, því að ella kann svo að fara, að við verðum óhæfilega háðir kaupum á erlendum orkugjöfum, sem fara þverrandi og verða því að öllum líkindum því dýrari sem tímar líða. Þannig er því spáð af mikilsvirtum sérfræðingum, að jafnvel á allra næstu árum muni framleiðsla olíu verða langt aftur úr eftirspurninni. Það er því harla líklegt, að okkur reynist sífellt óhagstæðara að snúa okkur ekki að því að búa að okkar eigin orku til sem allra flestra nota. Till. sú, sem hér liggur fyrir, stefnir að því, að raforkulögin, sem að sjálfsögðu eru undirstaðan að stefnu okkar í orkumálum, verði nú tekin til gagngerðrar endurskoðunar miðað við nýjar þarfir og stórbreytt viðhorf að ýmsu leyti, frá því að þau voru sett fyrir 18 árum. Ýmis atriði koma þar til greina fleiri en ég hér hef tæpt á og fjölyrði ég ekki um þau að sinni, enda ætla ég, að ljóst megi vera, hver nauðsyn er orðin á mótun ákveðinnar og að ýmsu leyti nýrrar stefnu í orkumálum þjóðarinnar. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég flyt á þskj. 105, fjallar um mál, sem ég tel líklegt og reyndar fullvíst, að allir hv. alþm. séu mér sammála um, að krefjist rækilegrar athugunar og einhverra þeirra aðgerða, sem flýtt gætu fyrir og auðveldað viðhlítandi lausn. Hér er um það að ræða, með hverjum hætti bezt verður tryggt á komandi árum, að ríkið og ríkisstofnanir fái komið upp varanlegum og hentugum húsakosti fyrir eigin starfsemi, svo að þessir aðilar geti innt af höndum þá þjónustu, sem til er ætlazt og af þeim hlýtur að verða krafizt í nútímaþjóðfélagi. Um nauðsyn þess, að gert sé myndarlegt átak í þessum efnum, hygg ég, að naumast geti verið skiptar skoðanir. Hitt kynni fremur að vera álitamál, hvaða leiðir sé bezt að fara til að ná markinu. Sú hugmynd, sem hér er vakið máls á, um sérstakan byggingarsjóð, sem tryggðar séu fastar, árlegar tekjur, er engan veginn hið eina, sem til greina kæmi í þessum efnum. Ég tel hins vegar, að hún hafi ýmsa þá kosti, sem séu þess eðlis, að vert sé að athuga hana rækilega. Leiði sú athugun til jákvæðrar niðurstöðu, sem ég geri mér fastlega von um, væri eðlilegt og æskilegt, að hv. Alþingi markaði stefnuna í byggingarmálum þessum með samþykkt þáltill, í svipuðum anda og hér er fram lögð. Allt frá því, er Íslendingar tóku að rétta úr kútnum eftir aldalanga áþján, hefur byggingarstarfsemi verið eitt af höfuðviðfangsefnum þeirra. Svo er enn, og svo verður vafalaust um langa framtíð. Fram á þessa öld mátti heita, að landið væri snautt af varanlegum byggingum. Hér þurfti því að reisa nær allt frá grunni. Þegar þess er jafnframt gætt, að þjóðin hefur tvöfaldazt að fólksfjölda s.l. 50 ár og kröfur til húsnæðis og hvers konar bygginga stóraukizt með vaxandi athafnalífi og bættum þjóðarhag, er sízt að undra, þó að enn skorti mjög á, að byggingarþörfinni sé fullnægt. Kröfurnar um bættan og aukinn húsakost hafa á undanförnum áratugum verið miklar og borizt úr öllum áttum, og mikið hefur verið byggt. í þessu kapphlaupi um uppbyggingu landsins í bókstaflegri merkingu hafa byggingarmál ríkisins sjálfs og margra ríkisstofnana setið svo mjög á hakanum, að naumast má vansalaust telja. Þar hefur skort viðhlítandi skipulag, svo sem löggjöf, er tryggði hæfilegt fjármagn og segði til um, í hvaða röð opinberar byggingar skyldu reistar. Þess hefur ekki verið gætt að búa svo um hnútana af hálfu löggjafar- og framkvæmdavalds, að hægt yrði að vinna samkv. áætlun gerðri til nokkurs tíma í senn að byggingarmálum ríkis og ríkisstofnana. Þess í stað hefur gerzt eitt af þrennu, í hvert skipti sem skórinn kreppti harðast að í þessu efni: í fyrsta lagi og raunar sjaldnar en skyldi hefur verið veitt fé á fjárlögum til tiltekinna bygginga og þær síðan reistar, eftir því sem fé var fyrir hendi. í öðru lagi, og þess eru mörg dæmi, hefur ríkið og stofnanir þess tekið á leigu húsakynni hjá einstaklingum og fyrirtækjum, stundum til nokkuð langs tíma og gegn álitlegri fyrirframgreiðslu og þannig gert þessum aðilum kleift að koma upp stórhýsum fyrir milljónir, jafnvel milljónatugi. í þriðja lagi, og það er því miður algengast, hafa ýmsar stofnanir ríkisins mátt kúldast árum og jafnvel áratugum saman í allsendis ófullnægjandi húsakynnum, sem orðið hafa starfsemi þeirra mikill fjötur um fót. Svo rík hefur löngum verið sú stefna hins opinbera í byggingarmálum, að nálega hver sem var skyldi hafa forgangsrétt gagnvart ríkinu, að jafnvel þær opinberar stofnanir, sem sjálfar gátu komið sér upp nauðsynlegum húsakosti fyrir eigið fé, hafa þráfaldlega fengið synjun um heimild til að bæta úr húsnæðisþörf sinni. Segja má, að slík íhaldssemi sé skiljanleg á tímum, þegar hið opinbera telur óhjákvæmilegt að takmarka mjög alla fjárfestingu til bygginga vegna gjaldeyrisskorts. En sé sú reglan, að opinberar byggingar skuli einnig sitja á hakanum, þegar fjárfesting er frjáls og allir, sem komast yfir eitthvert fé, geta byggt, vaknar óneitanlega sú spurning, hvenær hinu opinbera sé þá ætlað að koma sér upp varanlegum og viðhlítandi húsakosti. Á 18. öld, þegar húsakostur landsmanna almennt var einhver hinn bágbornasti, sem um getur í allri sögu landsins, var þessu á annan veg háttað. Segja má, að þá hafi verið gengið út í öfgarnar á hinn veginn. Engum ráðamönnum datt í hug á þeim tíma, að hið opinbera ætti að telja það í verkahring sínum að greiða á einn eða annan hátt fyrir almenningi um umbætur á húsakosti. Þá, á tímum hins svokallaða upplýsta einveldis, var hins vegar allmyndarlegt átak gert í því efni að koma hér upp opinberum bygginrum, varanlegum og veglegum miðað við sinn tíma. í því sambandi nægir að minna á byggingar á Þessastöðum, í Viðey, dómkirkjuna á Hólum og hegningarhúsið við Arnarhól, það hús, sem síðan varð aðsetur æðsta yfirmanns landsins og hefur nú verið stjórnarráðsbygging Íslands í 60 ár. Á 19. öld gerðist fátt stórra tíðinda í byggingarmálum hins opinbera hér á landi. Þó er þess að geta, að skömmu eftir að fjárveitingavaldið fluttist inn í landið, var hafizt handa um byggingu alþingishússins. Þar var óneitanlega um að ræða myndarlega byggingu. hvort heldur miðað er við fjárhagsgetu landssjóðs eða þarfir Alþingis á þeim tíma, þegar þm. voru helmingi færri en nú og þingstörf öll langtum umfangsminni, eins og ljóst er af því, að gömlu mennirnir á þeim tíma komust af með 7-8 vikna þinghald annað hvort ár og þingmál skiptu þá álíka mörgum tugum og þau skipta hundruðum nú. Eftir að framkvæmdavaldið fluttist inn í landið og við höfðum eignazt fyrsta innlenda ráðh., leið ekki á löngu, unz gert var myndarlegt átak í byggingarmálum hins opinbera. Á Alþingi 1905 var fyrir forgöngu Hannesar Hafsteins sett löggjöf, þar sem lagður var grundvöllur að byggingarframkvæmdum á vegum ríkisins. Ég þori að fullyrða, að hefði fjárveitinga- og framkvæmdavaldið í þau tæp 60 ár, sem síðan eru liðin, borið gæfu til að treysta þann grundvöll, sem þá var lagður, ættum við örugglega í dag ýmsar opinberar byggingar, sem nú skortir mjög tilfinnanlega. Ég á hér við lög nr. 29 frá 20. okt. 1905, um stofnun Byggingarsjóðs Íslands og byggingu opinberra bygginga. í 1. gr. laga þessara segir, með leyfi hæstv. forseta: „Af andvirði embættisjarðanna Arnarhóls og Örfiriseyjar skal stofna sjóð, sem nefnist Byggingarsjóður Íslands. Sjóði þessum skal varið til bygginga, eftir því sem nánar er tiltekið í lögum þessum og síðar verður ákveðið með lögum.“ Síðar í lögum þessum eru sjóðnum ákveðnir tveir aðrir tekjustofnar, 7500 kr. árlegt framlag frá Landsbankanum, og framlag úr ríkissjóði eða landssjóði, eins og hann hét þá, er ákveðið skyldi þó í fjárlögum hverju sinni. í grg. ráðh. fyrir frv. er það tekið fram, að ekki sé það nema nokkur hluti Arnarhólslands, sem til greina komi að selja, þar eð landið þurfi að eiga nokkurt svæði undir opinberar byggingar. Hins vegar sé eftirspurn eftir lóðum í þessum bæjarhluta orðin það mikil, að kleift mundi að selja af landi jarðarinnar dávæna spildu fyrir allt að 300 þús. kr. Þá lægi og fyrir tilboð frá Reykjavíkurbæ um kaup á Örfirisey. í 6. gr. þessara laga segir: „Stjórnarráðinu veltist heimild til þess að láta reisa bókasafnsbyggingu úr steini eða steinsteypu. Hún skal vera þannig byggð, að auka megi við hana síðar eftir þörfum, en í bráð skal hún rúma landsbókasafnið og landsskjalasafnið eins og þau eru nú ásamt viðauka, er ætla má að þau fái næstu 50-60 árin. Skal haga svo til, að fyrst um sinn geti orðið geymd þar einnig hin önnur söfn landsins, eftir því sem rúm leyfir. Til byggingar þessarar má verja allt að 160 þús. kr.“ Þessi 60 ára gamla lagasetning er athyglisverð um margt og getur að sumu leyti verið til eftirbreytni í dag. Að vísu má gagnrýna þau ákvæði laganna, sem gerðu ráð fyrir, að einn helzti tekjustofn sjóðsins yrði fé, sem fengist með sölu landeignar ríkisins í Reykjavíkurbæ. Var og sá hluti löggjafarinnar brátt endurskoðaður og góðu heilli hætt við sölu verulegs hluta Arnarhólsjarðar. En að öðru leyti stóð löggjöfin um byggingarsjóðinn áfram, og aðaltekjur sjóðsins næstu árin voru framlög til hans á fjárlögum. Með tilstyrk þessara laga um Byggingarsjóð Íslands tókst að koma upp safnahúsinu við Hverfisgötu með þeim myndarbrag, sem raun ber vitni. Í meira en 50 ár hefur það nú hýst söfnin tvö, sem tilgreind eru í 1., og um áratugaskeið voru þjóðminjasafn og náttúrugripasafn þar einnig til húsa. En því miður varð þar ekki eðlilegt og æskilegt framhald á. Byggingarsjóður Íslands, sem Alþingi stofnsetti svo myndarlega fyrir atbeina Hannesar Hafsteins árið 1905, náði ekki að vaxa og þróast, eins og til var stofnað. Eftir að safnahúsið var komið upp, kipptu þáverandi ráðamenn fjárhagsstoðunum undan sjóðnum. Kvöðin um árlegt framlag Landsbankans var numin burt úr lögum, og fjártög voru samþykkt ár eftir ár, án þess að þar væri nein fjárveiting ætluð til byggingarsjóðsins. En lögin í heild voru ekki numin úr gildi. Áratugum saman hafa þau hins vegar verið pappírsgagn eitt, þar eð sjóðnum hefur ekki verið séð fyrir neinum tekjum, og þar eð sjóðurinn hefur af skiljanlegum ástæðum ekki starfað í hálfa öld, geri ég ráð fyrir, að mörgum, jafnvel sumum hv. alþm., sé lítt eða jafnvel allsendis ókunnugt um tilvist hans. Svo var a.m.k. háttað um mig, þegar ég samdi till. þá, sem hér liggur fyrir, og grg., sem henni fylgir. Það var fróður maður, sem benti mér á hina merku löggjöf frá 1905, sem hann hugði að vísu, að væri fyrir löngu úr gildi numin. Þegar ég fór að kynna mér málið, kom hins vegar í ljós, að lög nr. 29 frá 20. okt. 1905, um Byggingarsjóð Íslands, eru enn í gildi og fletti maður ríkisreikningi 1962, þar sem birtir eru reikningar opinberra sjóða, getur að lita á bls. 172 efnahagsreikning byggingarsjóðs. Þar er þá kominn sjóðurinn, sem stofnaður var á öðru ári innlendrar stjórnar og átti að standa straum af kostnaði við smíð opinberra bygginga. Þetta er sjóðurinn, sem hafði allmiklar tekjur á fyrstu árum sínum og kostaði byggingu safnahússins, en var síðan afræktur og hefur staðið fjárvana og alls ómegnugur um langa hríð. Eignir hans eru ekki heldur miklar, aðeins rúmlega 1/2 millj. kr. Tekjur hans á árinu 1962 voru líka litiar, aðeins vextir af innstæðu um 30 þús. kr. En nú spyr ég hv. alþm.: Er ekki fullkomlega tími til þess kominn að blása nýju lífi í hugmynd Hannesar Hafsteins, endurskoða löggjöfina um Byggingarsjóð Íslands og sníða henni stakk við hæfi nútímans? Yrði það gert af sama myndarskap og stórhug, miðað við allar aðstæður í dag, sem einkenndi löggjöfina frá 1905, gæti það markað tímamót í byggingarmálum hins opinbera. Í grg. fyrir þeirri þáltill., sem ég flyt á þskj. 105, hef ég nefnt nærri 20 ríkisstofnanir, sem búa nú ýmist við ófullnægjandi húsnæði eða leiguhúsnæði, nema hvort tveggja sé. Ég gæti enn bætt við þá upptalningu, en sé ekki ástæðu til. Öllum hv. alþm. er ljóst, að á þessu sviði er afar mikið ógert og sum verkefnin þess eðlis, að þau þola naumast nokkra verulega bið. Fyrir tiltölulega skömmu fóru hér fram á Alþingi næsta fróðlegar umr. um húsnæðismál þingsins. Þarf ekki að lýsa því fyrir neinum, sem starfar hér innan veggja, hversu brýnna umbóta er þörf, svo að starfsaðstaða innan þessarar virðulegu stofnunar geti talizt sómasamleg. En það eru margar fleiri opinberar stofnanir. sem búa við alls kostar ófullnægjandi starfsskilyrði sakir óhentugs húsnæðis eða þrengsla. Byggingarþörfin er mikil, viðfangsefnin á þessu sviði mörg. Engum dettur í hug, að hægt sé að leysa öll þessi viðfangsefni á skömmum tíma eða mjög mörg í einu. Hitt held ég, að naumast geti verið álitamál, ef menn leiða að því hugann á annað borð, að ekki er vanþörf á að taka þessi byggingarmál hins opinbera stórum fastari tökum en gert hefur verið, gera um þau áætlanir nokkur ár, jafnvel allmörg ár fram í tímann, og tryggja með löggjöf, að árlega verði unnið samkv. slíkum áætlunum að lausn þess verkefnis eða þeirra verkefna, sem brýnust þykja á hverjum tíma. Till. sú um byggingarmál ríkis og ríkisstofnana, sem ég hef leyft mér að flytja, gerir ráð fyrir, að Alþingi feli ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um byggingarsjóð fyrir ríkið og ríkisstofnanir. Tilgangur þess sjóðs yrði sá að standa undir kostnaði við byggingar þær, sem ríkið sjálft og opinberar stofnanir þurfi að koma upp vegna starfsemi sinnar. Við undirbúning og samningu löggjafar um slíkan sjóð þarf að kanna og taka ákvarðanir um mörg atriði, sem hér verða ekki öll upp talin, en markmiðið virðist mér alveg ljóst, að kleift verði að vinna árlega eftir fyrirframgerðri áætlun að hinum nauðsynlegustu byggingarframkvæmdum í þágu þess opinbera, eftir því sem fé er fyrir hendi og aðrar aðstæður gera kleift á hverjum tíma. Meðal þess, sem kanna þarf og taka verður afstöðu til við undirbúning slíkrar löggjafar, eru eftirtalin atriði: Í fyrsta lagi, hve víðtækt verksvið hins fyrirhugaða byggingarsjóðs eigi að vera, þ.e. hvaða stofnanir eigi að njóta fjárveitinga úr honum. Virðist liggja beint við, að það séu stjórnarskrifstofur hvers konar, söfn og aðrar Þær opinberar stofnanir, sem ekki fá fé til byggingar samkv. sérstakri löggjöf. Sjóðurinn næði til að mynda ekki til skóla, sjúkrahúsa, kirkna, embættisbústaða eða annarra þeirra bygginga, sem löggjafarvaldið hefur þegar fellt í fast kerfi og ráðstafar árlega fé til samkv. Þeim lögum, sem þar um gilda. Í öðru lagi verði athugað, hvort rétt sé og hagkvæmt, að til hins fyrirhugaða byggingarsjáðs renni það fé, sem þegar hefur verið veitt á fjárlögum til ákveðinna opinberra bygginga, en ekki er enn fárið að nota. Þannig er til að mynda ástatt bæði um stjórnarráðshús, Listasafn Íslands og Handritastofnun Íslands, að árlega er á fjárlögum ætlað nokkurt fé í byggingarsjóð þessara stofnana, hverrar um sig, en svo lítið hverju sinni, að ekki hefur þótt kleift að hefja framkvæmdir. Eins og ljóslega kom fram í sambandi við fyrirspurn um byggingarsjóð listasafnsins, er ákaflega gagnslítið á verðbólgutímum að velta margar smáar upphæðir í ýmsa byggingarsjóði í þeirri von, að safnist, þegar saman komi, og að einhvern tíma verði hægt að hefjast handa. Byggingarsjóður listasafnsins er að heita má jafnmáttlaus til framkvæmda í dag með sinn 3 millj. kr. höfuðstól og hann var fyrir réttum 20 árum, þegar fyrsta 300 þús. kr. fjárveitingin var veitt til Kjarvalshúss. M.ö.o.: hinar litlu fjárveitingar, sem lagðar hafa verið í þennan sjóð s.l. 20 ár, hafa ekki gert öllu betur en mæta rýrnandi verðgildi peninga, og eru litlar líkur til, að það breytist á næstunni. Hér þarf því að taka upp nýjan sið, hætta að leggja margar smáupphæðir í dreifða sjóði, en efla í þess stað einn sjóð, byggja síðan árlega fyrir það fé, sem tiltækt er, og í þeirri röð, sem rétt er talin að góðra manna yfirsýn, miðað við þörf og hagkvæmni á hverjum tíma. Væri að því ráði horfið að láta pá byggingarsjóði opinberra stofnana, sem þegar eru til, renna inn í hinn fyrirhugaða almenna byggingarsjóð ríkisins, ættu þær stofnanir, sem svo er ástatt um, skilyrðislaust að koma í allra fremstu röð, þegar sá byggingarsjóður tæki til starfa. Í þriðja lagi virðist ástæða til að kanna, hvort ekki væri rétt, að Þær ríkisstofnanir, sem nú þegar eða á komandi tímum fyrir tilstyrk sjóðsins starfa í húsnæði, sem er ríkiseign, verði látnar greiða hóflega húsaleigu og rynni hún til byggingarsjóðsins. Með beim hætti fengi sjóðurinn fastan tekjustofn, sem allmikið munaði um, og yrði þannig færari en ella til að gegna hlutverki sínu. Í fjórða lagi þyrfti að athuga, á hvern hátt byggingarsjóðurinn gæti aðstoðað opinberar stofnanir, sem hafa sjálfstæða tekjustofna og þá e.t.v. nokkurt bolmagn til að standa straum af byggingu eigin húsnæðis, án þess þó að fá undir slíkri fjárfestingu risið, nema aðstoð eða stuðningur í einhverri mynd komi til. Mér virðist tvennt geta komið til greina í slíkum tilfellum, að stofnanir, sem þannig er ástatt um, ættu Þess kost að fá tiltekinn hundraðshluta byggingarkostnaðar sem beinan styrk úr sjóðnum eða þær gætu fengið þar tiltölulega hagkvæm lán til hóflega langs tíma. Sem dæmi vil ég nefna þá stofnun, sem ég starfa við, menningarsjóð. Menningarsjóður er eitt þeirra mörgu ríkisfyrirtækja, sem starfa í ekki tiltölulega hentugu leiguhúsnæði. Nokkur undanfarin ár hefur hann lagt til hliðar dálítið fé, sem ætlað er til að kaupa fasteign eða byggja yfir eigin starfsemi. Ætti menningarsjóður kost á sæmilega hagkvæmu láni, sem næmi 40-50% byggingarkostnaðar, gæti hann byggt eða keypt hæfilegt húsnæði umsvifalaust, en með svipaðri þróun verðlagsmála og verið hefur nú um hríð, sé ég ekki betur en liðið geti mörg ár, þar til sjóðurinn væri þess um kominn að byggja algerlega fyrir eigið fé. Þannig hygg ég, að á geti staðið hjá ýmsum fleiri opinberum stofnunum, sem þó hafa sjálfstæða tekjustofna og gætu staðið straum af kostnaði við eigin húsnæði, fengju þær viðhlítandi lán til framkvæmda. Er vissulega illt til þess að vita, að margar ríkisstofnanir, sem e.t.v. skortir ekki annað en tiltölulega litla aðstoð eða fyrirgreiðslu til að koma sér upp eigin húsnæði, skuli þurfa áratug eftir áratug að greiða umtalsverða fjármuni í húsaleigu, oft fyrir dýrar og miður hagkvæmar vistarverur. Í fimmta lagi þyrfti í l. um byggingarsjóð hins opinbera að vera ákvæði um það, hvaða aðili ákveður röð byggingarframkvæmda og eftir hvaða meginreglum skuli farið í þeim efnum. Mér virðist einsætt, að Alþingi taki formlegar og endanlegar ákvarðanir um slíkt, til að mynda á svipaðan hátt og átti sér stað um vegalög. Gangur mála yrði þá sá, að ríkisstj. semdi í samráði við húsameistara og aðra sérfræðinga og að fengnum till. forstöðumanna þeirra stofnana, sem til greina koma, frv. að byggingarlögum ríkisins og ríkisfyrirtækja. Það frv. sætti síðan venjulegri meðferð á Alþingi, er segði þá síðasta orðið um hvort tveggja, árlega fjárveitingu á fjárlögum til byggingarsjóðsins og í hvaða röð skyldi ráðizt í fyrirhugaðar byggingarframkvæmdir. Væri þessi þáttur löggjafarinnar endurskoðaður árlega eða svo oft sem þurfa þætti. Hér er að mínu áliti um stórt mál að ræða. Því verður ekki á móti mælt, að byggingarmál ríkisins og ríkisstofnana hafa lengi setið svo mjög á hakanum, að hvorki má vansa - né vandræðalaust telja. Það verður fyrr eða síðar að breyta hér um stefnu og taka að vinna skipulega og markvisst eftir fastri áætlun að lausn brýnna verkefna. Að sjálfsögðu mun allt þetta uppbyggingarstarf kosta mikið fé. Það verður háð ákvörðun Alþingis, hversu mikið fjármagn það leggur byggingarsjóðnum til á ári hverju. Hér er fyrst og fremst bent á leið, sem ætti að geta stuðlað að aukinni festu og bættu skipulagi varðandi byggingarmál hins opinbera. Ég er ekki í neinum vafa um, að um þessi mál skortir hagkvæma löggjöf. Ég vænti þess, að hv. Alþingi sjái sér fært að taka jákvæða afstöðu til þeirrar hugmyndar, sem hér hefur nú verið reifuð. Ég legg síðan til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.