Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er borið fram til staðfestingar á brbl., og hefur því dvalizt alllengi hjá n. og fulllengi. N. hélt fund um þetta mál í dag. Fjórir nm. mæltu með því, einn með fyrirvara. Hins vegar lét einn nefndarmaður, hv. þm. V.-Húnv., þess getið, að hann óskaði upplýsinga um framkvæmd á þessum brbl., áður en hann tæki afstöðu. Þetta frv. fjallar um að láta smíða eða kaupa fiskiskip utan lands eða innan. Og með því að láta smíða skipin innanlands, hefur verið unnið verk, sem er þarft fyrir okkar skipasmíðastöðvar. Það er ekki viðunandi fyrir þjóð, sem ætti að vera ein mesta fiskveiðaþjóð Evrópu, að geta ekki smíðað skip, a. m. k. hin smærri. Og það er ekki fært fyrir skipasmíðastöðvar okkar að láta smíða þessi skip öðruvísi en með því að tryggja afsetningu á þeim. Og ekki er hægt a. m. k. að tryggja afsetningu á þeim, nema með því að gera samninga um sölu á þeim fyrirfram, áður en þau eru smíðuð. Og samningar, sem ríkisstj. hefur gert við margar skipasmíðastöðvar okkar, hafa orðið til þess að ýta undir þessa mjög þörfu grein innlendrar framleiðslu, og mun vafalaust sýna sig seinna meir, að þetta á mikinn þátt í því að skapa okkur hér skipasmíðastöðvar, sem síðar meir - ef ekki tiltölulega fljótt - verða samkeppnisfærar við erlendar skipasmíðastöðvar. - Fjhn. ákvað því að mæla með þessu frv., og legg ég því til fyris hönd n., að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til 3. umr.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, mun vera samhljóða brbl., sem út voru gefin einhvern tíma á árinu 1945. Frv. þetta var til 1. umr. í þessari hv. d. hinn 8. dag októbermánaðar á því ári, og var því þá vísað til fjhn. Árið 1945 leið nú í aldanna skaut, án þess að málið væri nokkru sinni tekið fyrir í fjhn. Og enn liðu þrír mánuðir og hálfur af árinu 1946. En svo loks, mánudaginn 15. apríl á því ári, síðari hluta dags, þá var haldinn fundur í fjhn. og þá var mál þetta tekið fyrir. Ég óskaði eftir því þá, að n. leitaði nokkurra upplýsinga um það, hverjar framkvæmdir þegar hefðu verið gerðar samkv. þessum brbl., því að ekkert slíkt hafði borizt n. nokkru sinni. En aðrir nm. töldu, að ekki væri tími til þess að fá þær upplýsingar, og ákvað meiri hl. n. að mæla með frv., án þess að nokkrar skýringar lægju fyrir á frv. Ég sé mér hins vegar ekki fært að taka þátt í meðferð málsins, meðan engar upplýsingar liggja fyrir um framkvæmdir eftir þessum brbl. En ég geri ráð fyrir, að nál. mitt um þetta mál komi fljótlega, þó að ekki liggi það fyrir , nú á þessum fundi. En ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að bera hér fram spurningar, sem ég vænti, að annaðhvort hv. frsm. meiri hl. n. eða hæstv. atvmrh. geti gefið svör við, annaðhvort nú eða þá á næsta fundi. Í fyrsta lagi: Hvað hefur verið samið um smíði á mörgum skipum samkv. þessum brbl. og hjá hvaða skipasmíðastöðvum? Í öðru lagi: Hver er stærð þessara skipa og umsamið verð? Og í þriðja lagi: Er búið að selja nokkuð af þessum skipum?



Það hefur verið skýrt frá því í blöðum fyrir nokkru, að það er búið að semja um smíði á 35 skipum. Ég man ekki svo fyrir víst um allar stöðvar, sem samið hefur verið við um það. En hv. þm. V.-Húnv. getur fengið hér skrá yfir það, ef þess er óskað. Þessi skip eru 35 til 55 tonna skip. Þá hefur verið samið um smíði á 4 skipum 60 til 65 tonna. Það er ekki búið að selja neitt af þessum skipum, og nokkur þeirra verða þó tilbúin fyrir næstu síldarvertíð. Og þau verða seld strax er séð er fyrir endann á því, hvernig hægt er að lofa afhendingu á þeim. Það eru miklir erfiðleikar á því að selja skip áður en hægt er að lofa, hvenær þau verði tilbúin. Það sýndi sig í sambandi við Svíþjóðarbátana, að það eru miklir erfiðleikar, sem því fylgja fyrir menn, ef menn fá skip seinna en um hefur verið samið. Og miðað við þá reynslu í þessu efni í sambandi við Svíþjóðarbátana verða þessir bátar, sem hér er um að ræða í sambandi við þetta mál, ekki seldir fyrr en vitað er, hvenær þeir verða tilbúnir. Það eru komnar vélar í 4 bátana. Hins vegar hafa margir beðið um þessa báta, sem eru allir skráðir, og sumir þeirra hafa tjáð sig reiðubúna til að kaupa bátana strax. Ráðuneytið hefur svarað því, að það mundi ekki slá föstu um kaupin á þessum bátum, fyrr en víst væri, hvenær þeir væru tilbúnir. Ég vænti þess, að bráðlega verði hægt að ganga frá samningum um kaup á þessum bátum, sem búið er að fá vélar í, og hægt er að slá því föstu, að þeir verði tilbúnir fyrir næstu síldarvertíð. En ef óskað er frekari upplýsinga, get ég skýrt frá því á morgun.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Ég saknaði þess í ræðu hæstv. atvmrh., að hann gaf engar upplýsingar um verðið á þessum skipum. En e. t. v. er hann ekki við því búinn nú og ekki fyrr en á næsta fundi.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð. Ég vildi vekja athygli bæði hæstv. forseta og hv. þdm. á meðferð þessa máls. Eins og hv. þm. V.-Húnv. gat um, þá er þessu máli vísað til fjhn. þessarar hv. d. í októbermánuði s. l., eitthvað um það bil 3 vikum fyrir veturnætur 1945. Það hefur legið í n. síðan og aldrei verið tekið þar fyrir - og er þetta þó stjfrv. - þangað til 9 nóttum fyrir sumar 1946, að mér skilst. Og þegar málið er svo tekið fyrir í n., þá er hafður á þessu slíkur skyndingur og flaustur, að það er ekki einu sinni tækifæri til þess fyrir minni hl, n., hv. þm. V.-Húnv., sem þó er kunnur að því að vera greiður í störfum, að gefa út nál. af sinni hendi, áður en málið er tekið fyrir til 2. umr., né heldur að koma á framfæri brtt., sem hann kynni að gera, sem mér er ekki kunnugt um, hverjar væru. En hann kann að hafa sérstöðu til málsins. Út af þessu vil ég beina því til hæstv. forseta, að mér virðist þetta ekki sæmileg vinnubrögð. Mér sýnist því skynsamlegast að fresta þessari umr. þessa máls a. m. k. til morguns, þannig að mönnum gefist tóm til bæði að hlýða á þær upplýsingar, sem hæstv. atvmrh. þarf að búa sig undir að gefa, og eins til þess, að komið geti fram nál. af hendi hv. minni hl. n. og brtt., ef ástæða þætti til. En viðvíkjandi efni málsins vildi ég gera fyrirspurn til hæstv. atvmrh. um eitt atriði, um það, hvað Landssmiðjunni ég man það ekki frá því í haust - var ætlað að smíða marga báta. 

Forseti (BG) : Út af ræðu hv. 2. þm. S.-M., þar sem hann beinir tilmælum til forseta um að fresta afgreiðslu þessa máls, þá verð ég að svara því til, að ég sé ekki beina ástæðu til þess að fresta umr. nú, vegna þess að málið er nú til 2. umr. Og forseti mun sjá til þess, að tóm gefist þeim, sem það vilja, til þess að bera fram brtt. við 3. umr. málsins.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Við Landssmiðjuna hefur verið gerður samningur um smíði 12 báta. En síðan hefur Landssmiðjunni verið tjáð, að óskað væri, að hún tæki ekki fyrir smíði fleiri en 4 báta, nema eftir sérstökum fyrirmælum ríkisstj. aftur. Það er þannig búið í bili að stöðva smíði á 8 bátum hjá Landssmiðjunni, þannig að það eru þá 27 bátar, sem bindandi er búið að gera samninga um smíði á. Nú er það þannig viðkomandi tilboðum frá öðrum löndum í smíði báta, að þau eru, þegar þau koma fyrst, oft stórlega mikið fyrir neðan tilboðin um íslenzku bátana. En þegar búið er að setja fram allar kröfur um að breyta bátunum frá upphaflegu tilboðunum frá útlöndum, setja inn allar kröfur Íslendinga um styrk og útbúnað bátanna og um hvers konar tæki, sem bátunum þurfi að fylgja, þá er verðmunurinn ekki svipað því eins mikill á þessum bátum og innlendu bátunum sem í upphafi, er tilboð hafa komið um smíði bátanna. Og þar við bætist svo það, að það er miklu meiri vissa fyrir því, að bátarnir verði tilbúnir á tilsettum tíma, ef bátarnir eru smíðaðir hér heima og það er ekkert lítið fjárhagsatriði. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að íslenzku skipasmíðastöðvarnar væru búnar að skila frá sér kannske langflestum sænsku bátunum, ef þeim hefði verið falið að gera það. Það kom að vísu ekki að sök, þó að þeir kæmu ekki fyrir síðustu síldarvertíð, af því að hún var svo ill. En hefði hún verið góð, þá hefði verið öðru máli að gegna um þetta. Þá hefði það verið mikilla peninga virði að fá bátana fyrir þá vertíð. Og enn er óvíst um helming þeirra báta og kannske meira, hvort þeir koma fyrir næstu síldarvertíð. En þannig er ástatt um bátana, sem smíðaðir eru hér heima, að það er hægt að segja um það svo að segja nákvæmlega fyrirfram, hvenær þeir verði tilbúnir. Það er því fyrir þessar sakir margt, sem mælir með því að smíða báta hér heima, jafnvel þó að það verði eitthvað dýrára en ef þeir væru smíðaðir erlendis. Og að líkindum er þó hagkvæmara að smíða þá hér. Ég er þess vegna ekki viss um, að rétt sé að hætta við að smíða báta hér, þó að burt sé horft frá því öryggi, sem það skapar okkur atvinnulega út af fyrir sig, að við gerum þetta upp á okkar spýtur. Það er að vísu nóg atvinna nú í landinu. En það getur komið sá tími að við þökkum fyrir að geta gert sem allra mest sjálfir fyrir okkur: Enn fremur má geta þess, að við smíði bátanna í Svíþjóð hafa þeir á engan hátt neitt fullkomnari tæki til þess að smíða þessa báta en við. Þilskipasmíði er unnin sem handverk nær því um allan heim. Það er ekki hægt að koma við fullkomnum og afkastamiklum vélum við smíði þessara báta. Það er hægt fremur við smíði járnskipa. Ég tel þess vegna ekki, að að því liggi nægileg rök, að við ættum að hætta sem mest við smíði þessara báta hér hjá okkur. Þó hefur ríkisstj. ákveðið þetta, að láta ekki smíða hjá Landssmiðjunni, a. m. k. ekki strax, nema 4 báta, og sjá til, hvernig útkoman verður á þessu. Annars er eftirspurn eftir þessum bátum mjög mikil. Og ég tel miklar líkur til þess, að hægt verði að selja þá áfram. Ég vil taka undir það með hæstv. forseta, að það er ekki ástæða til þess að fresta þessu máli við þessa umr. Það má alltaf koma að brtt. við 3. umr., sem væntanlega yrði þá á morgun. Og skal ég þá gefa þær upplýsingar, sem hér hefur verið óskað eftir.



Herra forseti. Þó að meðferð þessa máls sé óneitanlega ábótavant og hún sé fáránleg, þá er það meira af annarra hendi en hæstv. forseta: Ég skal þess vegna ekki mikið segja út af því, þó að 2. umr. fari nú fram. Ég álít, að það sé skynsamlegt, að frestað hefur verið framkvæmdum af hendi Landssmiðjunnar um smíði 8 af þessum bátum. Ég álít, að það sé alveg sjálfsagt að athuga mjög gaumgæfilega aðstæður allar, áður en haldið er lengra áfram á þeirri braut að smíða bátana þar. En ég sakna þess, að hæstv. atvmrh. hefur ekki á reiðum höndum skýrslu um verðlag á þessum bátum annars vegar og t. d. sams konar bátum frá dönskum skipasmíðastöðvum hins vegar. Því að óneitanlega væri gott að fá upplýsingar um það. Ég vænti þess, að hæstv. atvmrh. gefi slíkar upplýsingar við 3. umr. málsins.



Um alllangt skeið hefur það verið eitt af vandasömustu viðfangsefnum bæði löggjafans og framkvæmdavaldsins, á hvern hátt væri hægt að veita sem hagnýtasta aðstoð til þess að greiða fyrir því, að landsmenn gætu búið í sem beztum og heilbrigðustum íbúðum. Fyrir löngu gerði Alþ. mikilsverðar tilraunir í þessu máli, sem snertu sveitir landsins, með l. um byggingar- og landnámssjóð, og hvað snertir kaupstaði með l. um verkamannabústaði, sem upphaflega voru sett 1929, og l. um samvinnubyggingar, sem voru sett nokkrum árum síðar. Það er ekki nokkur vafi á því, að öll þessi löggjöf hefur gert mikið til þess að hjálpa mönnum til að koma upp vistlegum heimilum yfir höfuð sín. En nú á allra síðustu árum hefur borið mjög á því, að húsnæðisskortur færi í vöxt, sérstaklega í kauptúnum og kaupstöðum landsins. Á vissum tímum stríðsins dró allverulega úr byggingu íbúðarhúsa í kauptúnum og kaupstöðum, samtímis því sem fólkið fluttist þangað, ekki hvað sízt til Reykjavíkur. Það hefur því verið rætt mikið um það á seinustu tímum, að það beri að gera enn þá meira en gert hefur verið til þess að greiða fyrir byggingarmálefnum landsins. Á öndverðu árinu 1945 var samþ. till. hér á Alþ. um það að fela ríkisstj. að láta athuga, með hverjum hætti bezt verði hægt af hálft hins opinbera að greiða fyrir byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum og sveitum landsins. Árangur af þessari ályktun Alþ. var sá, að núverandi hæstv. ríkisstj., eða nánar tiltekið félmrh., lét eftirlitsmann sveitarstjórnarmálefna leita fyrir milligöngu félagsmálaráðuneytisins umsagnar frá kaupstöðum og kauptúnum og starfandi byggingarfélögum um það, hvað hægt væri að gera í þessum málum til úrbóta. Niðurstaðan var sú, að aðallega var snúið sér að málefnum kauptúna og kaupstaða hvað þetta snerti. Að fengnum allmiklum upplýsingum um þetta efni frá einstökum kauptúnum og starfandi byggingarfélögum verkamanna og byggingarsamvinnufélögum var samið að tilhlutun félagsmálaráðuneytisins frv. til l. um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, sem hér er til umr. Þetta frv. var lagt fram fyrir hv. Ed. fyrir alllöngu, og hefur það verið alllengi þar í meðförum, sem meðal annars stafar af því, að reynt var að ná samkomulagi milli flokka um einhverja skynsamlega lausn á málinu. Nú fyrir skömmu náðist í aðalatriðum verulegt samkomulag um málið í Ed., og hefur hv. Ed. afgr. málið fyrir sitt leyti, en þó með nokkrum verulegum breyt. á því frv., sem lagt var fyrir d. í upphafi. Þetta frv., sem þannig komst til þessarar hv. d., hefur verið til meðferðar heilbr.- og félmn. og liggur nú hér fyrir til 2. umr. Félmn. hefur að vísu ekki farið ýtarlega á fundi eða fundum yfir þetta mál, en ég hygg, að hún hafi kynnt sér það allrækilega, bæði þegar það kom fram, undir meðferð þess í Ed. og eins og það var afgr. frá Ed. Það var niðurstaða meiri hl. n. að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt, en sumir nm. áskildu sér rétt til þess að bera fram brtt. Hv. 11. landsk., sem er einn af meiri hl. n., sem leggur til, að frv. verði samþ., hefur borið fram brtt., sem nú liggja fyrir, og mun ég ekki að þeim víkja fyrr en hann hefur gert grein fyrir þeim af sinni hálfu. Hv. 2. þm. Eyf. hefur áskilið sér rétt til þess að vera með eða flytja brtt. við frv., en hann hefur enga brtt. flutt, og ég veit ekki, hvort þær brtt., sem 11. landsk. og 2. þm. N.-M. (PZ) flytja, eru þannig að hv. 2. þm. Eyf. vilji fylgja þeim. En það kemur fram í meðferð málsins. Að öðru leyti töldum við í meiri hl. n., sem leggjum til, að frv. verði samþ., að þar sem svo mjög er áliðið þingtímans, sæjum við okkur ekki fært að bera fram brtt. við frv., a. m. k. þær brtt., sem gerðu það að verkum, að málið drægist nokkuð á langinn. Og ég fyrir mitt leyti, þó að ég hefði óskað breyt. á ákvæðum frv., tel mér ekki fært að fylgja neinni af þeim brtt., sem kynnu að setja málið í hættu við það, að það færi þá til Ed. á ný. Ég álít, og svo mun vera um meiri hl. nm., að það frv., sem hér liggur fyrir, feli í sér verulegar endurbætur á þeim tvennum l., sem fyrir voru um þetta efni, l. um verkamannabústaði og 1. um samvinnubyggingar. Hvað snertir þau fyrri, l. um verkamannabústaði, þá er gert ráð fyrir í I. kafla þessa frv., sem nú liggur fyrir, að hækka framlög til þessara bygginga úr ríkissjóði að allverulegu leyti og að breytt verði lánskjörum frá því, sem áður var. Lánstíminn í sumum flokkum er lengdur verulega, eða úr 42 árum, sem áður var, í A-fl. upp í 75 ár og í B-fl. upp í 60 ár. Lán þessi mega nema allt að 90% af kostnaðarverði eignarinnar. Þá er gert ráð fyrir, að í C-fl. verði lánshæðin 85% af kostnaðarverði hússins og lánstíminn 42 ár. Og er það ákvæði eins og að ákvæði, sem er í l. um verkamannabústaði, þannig að A-fl. og B-fl. eru nýmæli, sem eiga að gera það að verkum, að byggingarfélögum, sem stæðu fyrir byggingu verkamannabústaða, ætti að vera auðveldara að reisa slíka bústaði. Þetta er helzta ákvæði hvað snertir verkamannabústaði, sem gerir það að verkum, að það er nokkuð greitt fyrir byggingu þeirra, og er það sízt vanþörf. Því að eins og fram hefur komið í umr. í Ed. um málið, þá er það bæði svo, að nú er byggt mjög mikið af verkamannabústöðum víða í kaupstöðum og kauptúnum landsins, og þar að auki liggja fyrir margar beiðnir og umsóknir um byggingu verkamannabústaða hingað og þangað um landið. Og enn þá hefur ekki verið hægt að svara öllum þeim fyrirspurnum, sem þar er um að ræða. Það er vissulega tímabært, að þessu verði sinnt og gerðir meiri möguleikar til þess að byggja verkamannabústaði. Og hvað snertir breyt. á lánskjörum, þá er gert ráð fyrir, að vextir í öllum lánafl. verði 2%. Þetta eru helztu breytingarnar, og eru þær allar til bóta hvað snertir byggingarlöggjöf um verkamannabústaði. En hvað snertir byggingarsamvinnufélögin, þá er gert ráð fyrir því, að ríkisábyrgð nái til miklu hærri fjárhæðar en áður var, aðallega til samvinnufélagabygginga. Upprunalega var það svo í löggjöfinni um byggingarsamvinnufélög, að ekki mátti lána meira út á hverja byggingu en 15 þús. kr., miðað við ísl. peninga, en er dýrtíðin óx, breyttist þetta. Var þessi breyt. þannig, að hægt var að færa lánsheimildina upp í 60% af kostnaðarverði húsanna. Nú er gert ráð fyrir, að lánstíminn verði lengdur upp í 75 ár, og er þar um verulega fyrirgreiðslu að ræða hvað þessa ríkisábyrgð snertir fyrir samvinnubyggingarnar. Að öðru leyti er í þeim kafla ekki um stórvægilegar breytingar frá því, sem áður var, að ræða, og sé ég ekki ástæðu til þess að geta um þær. Í III. kafla er algert nýmæli hvað snertir leyfi til þess að greiða fyrir byggingarframkvæmdum í kaupstöðum og kauptúnum. Þar er gert ráð fyrir, því, að ríkið og bæir hafi samvinnufélagsskap um það að byggja hús fyrir það fólk, sem býr í ófullnægjandi húsnæði, eftir þeim reglum, sem nánar eru tilgreindar í III. kafla frv., og ég hirði ekki um að rekja þær, ég veit, að allir eru sammála, sem hafa kynnt sér kaflann eins og hann er nú hér í frv., en hér er vissulega um merkilegt nýmæli að ræða, sem ætti að geta orðið til þess á næstu tímum og ég vildi segja á næstu árum að útrýma því auma og lélega húsnæði, sem margur hefur orðið að sætta sig við í kaupstöðum þessa lands, og þá ekki hvað sízt hér í Reykjavík, þar sem fjöldi fólks hefur orðið að búa í hermannaskálum, kjöllurum og fleiri slæmum íbúðum, sem hafa verið óviðunandi og heilsuspillandi. Með ákvæðum þessa kafla ætti að vera hægt að gera með röggsamlegum framkvæmdum ríkisvaldsins annars vegar og bæja og kauptúna hins vegar ráðstafanir til þess, að þessi ljóta hlið í húsnæðismálum okkar hyrfi sem allra fyrst, og þá er vissulega vel farið. Loks er IV. kafli frv., sem gerir ráð fyrir því, að nokkur íhlutun hins opinbera verði höfð um innflutning og skiptingu byggingarefnis. Og er það að áliti meiri hl. og ég held allrar n. mjög nauðsynlegt, á meðan svo standa sakir, að fjöldi fólks býr við algerlega óviðunandi húsnæði og nokkrir örðugleikar eru að fá nægjanlegt byggingarefni til landsins, og á meðan svo er., þá virðist eðlilegt, að það efni, sem fæst, verði þá notað í hinar nauðsynlegustu byggingar, svo sem skólahús, verksmiðjur og sjúkrahús o. fl., og þá einnig til bygginga ódýrra og hagkvæmra íbúðarhúsa. Ég fyrir mitt leyti hef þá skoðun, að þessi kafli hefði átt að vera eins og hann var upphaflega í frv., en eins og ég sagði áðan, álít ég, að það sé ekki unnt að taka upp deilur um það mál vegna þess, hve áliðið er þings og málið þar með lagt í hættu. Þess vegna hef ég fyrir mitt leyti ekki viljað flytja brtt. við frv. Þá hygg ég, að ekki þurfi að hafa þessi almennu orð að því er snertir meðmæli með frv. fleiri. Mér gefst tækifæri til þess við áframhaldandi umr. að minnast á þær brtt., sem fluttar eru af hv. 11. landsk. og hv. 2. þm. N.-M. (PZ), og gera grein fyrir afstöðu minni til þeirra, og þá býst ég við, að það verði afstaða okkar þriggja í n. til þessara brtt., og ég geri ráð fyrir, að meiri hl. n., sem skrifaði undir nál., vilji ekki fara inn á jafnstórvægilegar breyt. og gert er ráð fyrir í þeim brtt., sem ég nefndi, frá hv. 11. landsk. og hv. 2. þm. N.-M. Enda hefur hv. 11. landsk. lýst því yfir hér, eða mér skildist það á honum, að hann væri málinu fylgjandi, hvernig sem færi með hans brtt., því að aðalatriðið var í hans augum, eins og okkar hinna, sem meiri hl. skipum, að fá í aðalatriðum þau ákvæði, sem í frv. felast eins og það liggur fyrir, samþ. nú á þessu þingi, enda þótt við hefðum allir haft nokkra tilhneigingu til þess að endurbæta það hver á sinn hátt og kannske á nokkuð mismunandi hátt. En við mælum eindregið með því, að frv. gæti sem fljótast og bezt farið gegnum þessa hv. d. og hlotið endanlega afgreiðslu og samþykki Alþingis.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. n. hefur nú skýrt afstöðu meiri hl. n. til þessa máls, og þá um leið gert grein fyrir þeirri sérafstöðu, sem ég hef í þessu máli. Ég er ekki í vafa um það, að hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða, sem nauðsynlegt er, að nái fram að ganga nú á þessu þingi. Hv. frsm. tók það fram, réttilega að vísu, að ég mundi fylgja þessu frv., hvaða afdrif sem brtt. mínar fengju. Honum hafði skilizt á mér, að ég teldi aðalatriðið að fá fram þau ákvæði, sem nú felast í frv. eins og það liggur fyrir, og skal ég að vísu játa, að ég tel mikið unnið með því, sem í frv. felst. En þó legg ég líka megináherzlu á það, að hægt verði að framkvæma þær endurbætur, sem felast í þessu frv. Brtt., sem ég flyt hér á þskj. 824, sérstaklega sú fyrri, miða einmitt að því að tryggja það, að þær endurbætur, sem í frv. felast eins og það liggur fyrir nú, geti orðið auðveldar. Það er ekki vafa bundið, að mikið er unnið með frv. eins og það liggur fyrir, en það tryggir ekki nægilega, að úr framkvæmdunum geti orðið. Og nægir í þessu efni að vísa til grg. fyrir frv. til l. um verkamannabústaði, sem 8. þm. Reykv. flutti hér á þingi og er í sömu átt og þær brtt., sem ég flyt nú við þetta frv. Hann bendir þar á í grg. sinni, að byggingarsjóði verkamanna hafi nú borizt meiri og stærri lánbeiðnir en áður, en hins vegar hafi aðstaða hans til fjáröflunar ekki batnað að sama skapi. Og nú er útboð á lánum hefur farið fram, hefur það sýnt sig, að fé hefur ekki fengizt. Brtt. mín fer í þá átt, eins og hv. d. er kunnugt um, að ef byggingarstj. samþykkir að afla lánsfjár til byggingarframkvæmda, þá skuli Landsbankanum skylt að taka við bréfum við nafnverði þegar í stað og síðan annast útsölu á þeim. En þó er sá varnagli, að Landsbankinn er ekki skyldur að taka meira af þessum bréfum en fyrir 20 millj. kr. Og ég legg áherzlu á, að þessi brtt. fáist inn í frv., því að hún tryggir, að hægt verði að framkvæma þær byggingaráætlanir, sem felast í frv. Þá er önnur brtt. mín um það, að tvö byggingarfélög verkamanna skuli hafa rétt til þess að starfa hér í Reykjavík, öðlist viðurkenningu og njóti sömu réttinda, samkv. reglum, sem frv. þetta felur í sér. Byggingarfélag alþýðu er elzta byggingarfélag hér í Reykjavík. Það hóf brautryðjandastarf eftir l. um verkamannabústaði, sem samþ. voru 1929, og lét smíða töluvert af íbúðum. En það var síðan svipt öllum réttindum með bráðabirgðal., eingöngu að því er virðist fyrir óvild þáverandi ráðh. til formanns félagsins, og því var þar með meinað að starfa og byggja meira með því að neitað var um lán. Hins vegar hafa félagsmenn, sem voru nokkuð á þriðja hundrað manns, og í það minnsta hefur á annað hundrað manns haldið tryggð við félagið. Þeir hafa greitt gjöld til þess síðan og vonað, að hlutur þeirra yrði réttur. Ég vona, að hv. d. verði við þeirri sanngirniskröfu þeirra félagsmanna og samþ. þessa brtt.

Frsm. minni hl. (Páll Zóphóníasson) : Fyrst vil ég vekja athygli hæstv. forseta á því, að það eru margar prentvillur á þessum þskj. Brtt. mínar á þskj. 823 eru sagðar gefnar út í Ed. í stað Nd., og annað er eftir því. Þetta er þess eðlis, að það þarf að leiðrétta það. En áður en ég byrja, vil ég víta þá meðferð, sem þetta mál fær hér í hv. d. Og þetta hefur viðgengizt hér áður, mál, sem eru búin að vera stundum vikur og mánuði í annarri d., þeim er fleygt inn í hina d. á síðustu stundu. Svo er ætlazt til, að menn samþ. frv. óhugsað og óathugað á einum eða tveim dögum. Og ef einhver nm. vill ræða frv. eða breyta því, þá er það ekki hægt, því að við engu má hrófla, ef frv. á að ná fram að ganga. Þetta eru óheyrileg vinnubrögð. Ég kenni engum sérstökum um þetta hér, þetta hefur skeð hér áður. En ég veit, að það fór til n. í Ed. 22. nóv., og frá þeirri d. var það afgr. 12. apríl. Þá var því ekki hraðað meira en svo, að allur formiðdagurinn var látinn líða án þess að kalla saman fund. En undir þingfundi var okkur skipað að ræða málið í n. Þeim vinnubrögðum neitaði ég. Svo var flaustrað af fundi í gær á nokkrum mínútum. Og þá var ómögulegt að breyta nokkru. Ég vildi koma með allmargar breytingar, en það mátti ekki hrófla við neinu, ef allt átti að vera búið á miðvikudag. Þetta er óviðeigandi í alla staði. Úr því það eru tvær d., þá á báðum að gefast tími til að ræða málin og ná samkomulagi um þau. Ég get ekki verið sammála meðnm. mínum og legg fram brtt. við frv. vegna ekki fárra orsaka. Ég tel heppilegast, að byggingarsjóður sé einn og annist lántökur til byggingarfélaga, hvort sem talað er um byggingarfélög verkamanna eða byggingarsamvinnufélög. Byggingarsjóður lánar svo slíkum byggingarfélögum út á hús, sem þau vilja byggja. Með framlagi ríkis og bæja má lækka vexti af byggingarlánum, koma á sameiginlegum innkaupum á öllu byggingarefni til húsa, sem sjóðurinn lánar til, og hafa sameiginlega menn til að hafa eftirlit og umsjón með öllum byggingunum. Styður þetta allt að því að gera byggingarnar ódýrari, en það tel ég annan höfuðtilgang frumvarpsins. Það er ekki vafi á því, að það fyrirkomulag að gera sameiginlega innkaup og hafa sameiginlega umsjón með þessum húsum, það mundi spara þúsundir eða tugþúsundir á hvert hús. Sjóðurinn á svo að lána út með lágum vöxtum og jöfnum höndum til verkamannabústaða og samvinnubyggingarfélaga og nota tekjur sjóðsins til að standa undir vaxtamismuninum. Að öðru leyti finnst mér, lánstíminn 45–60 ár vera of langur til fasteigna. Einnig finnst mér of mikill munur annars vegar á því, sem kallað er verkamannabústaðir, og hins vegar byggingarsamvinnufélagsskapur, sem hér er, talað um sem samvinnufélög. Ef byggingarsjóðsstjórnin er ein, getur hún jafnað þennan mismun, sem þarna er gerður. Ég hef lagt til, að munurinn yrði gerður hóflegri og þarna væri um 2–4% vexti að ræða, en það mun vera, um helmings munur miðað við þau kjör, sem menn búa nú við, eða meira. Ég skal svo ekki fara nánar út í þetta atriði. En svo er það annað atriði, sem hér kemur til greina. Eins og frv. nú er, eru það nokkrir menn, sem þannig er ástatt um, að þeir eru algerlega útundan og geta hvergi fengið nein lán, þótt þeir byggi hús, nema víxil og þess háttar lán. Veðdeildarlán fást aðeins út á hús, sem standa á löggiltri verzlunarlóð. Ef húsið stendur fyrir, utan verzlunarlóðina, og þar standa fleiri og færri hús í landinu, þá getur eigandinn ekki fengið veðdeildarlán. Það er að vísu til í Búnaðarbankanum smábýladeild, hún á að geta veitt lán til húsa, sem standa fyrir utan löggilta verzlunarlóð, en þó því aðeins, að því húsi fylgi nokkurt land og að þar megi hafa dálítinn búskap. Ef svo óheppilega vill til, að þar er ekki land, sem nemur 1–2 ha, og maðurinn ætlar að stunda verkamannavinnu eða sjómennsku, þá getur hann hvergi fengið lán. Það mætti segja, að þessir menn gætu komizt undir ákvæði þessa frv., ef þeir, eru það margir í þessu þorpi, að þeir geti stofnað byggingarsamvinnufélag eða kæmu upp verkamannabústöðum. En það er ekki víst, að slíkt sé hægt, og mörg þorp eru svo lítil, að líkindi eru ekki til þess, að nógu margir vilji byggja á sama árinu. Þessum mönnum er skipað í fjórða kafla hjá mér. Þar, er byggingarsjóði heimilað að lána til slíkra staða og hér um ræðir með sömu kjörum, enda sé þá slíkum lánsbeiðnum látin fylgja umsögn hlutaðeigandi sveitarstjórnar um byggingarþörf og ástæður lánbeiðenda. Með þessu frv. er séð fyrir lánaþörf þeirra, sem eru það margir saman, að þeir geta myndað verkamannabústaða- og byggingarsamvinnufélög. En eins og ég sagði áðan, standa þeir fyrir utan þetta, sem eru ekki á löglegri verzlunarlóð í þorpi og eru svo fámennir að geta ekki stofnað byggingarfélag. Og ef þetta er á stað eins og t. d. Selfossi, þá hafa þeir engin réttindi, því að þar er engin lögleg verzlunarlóð. Þar yrðu menn að fá sér nógu stóra lóð og koma sér upp smábýlum. Ég tel það mikilsvert, að þessari breyt. verði komið inn í frv. Ég er sammála meðnm. mínum um það, að mikil þörf er á því að samþ. löggjöf um það, er ýtir undir, að byggt sé í þorpum og kaupstöðum. Og að því leyti vil ég styðja að framgangi þessa máls. En ég hefði viljað óska þess, þótt það hafi enga þýðingu eins og málinu er nú komið, að frv. hefði fengið að vera í n. í 2–3 daga og reynt að fá samkomulag um það. En svo flausturslega er yfir það farið, að ekki eru einu sinni leiðréttar prentvillur og ekki dagsetningar. Það er hlaupið yfir frv. á því hundavaði, að það á að styrkja „leiksóla“ í verkamannabústöðum. Hvaða sólar eru það? Eru það sólar, sem krakkarnir ganga á, þegar þau eru að leika sér? Ég veit ekki. Og fleira er það, sem þyrfti að leiðrétta.



Þeir. hv. nm. félmn., sem hafa flutt hér brtt., hafa gert grein fyrir brtt. sínum, og mun ég nú minnast á þær nokkrum orðum, sérstaklega frá mínum sjónarhól, og vænti, að það geti orðið að nokkru leyti fyrir hönd hinna þriggja nm., sem enga brtt. flytja. Hv. 11. landsk. flytur brtt. á þskj. 824. Fyrri brtt. fjallar um það að skylda Landsbankann til þess að kaupa skuldabréf fyrir byggingarsjóð verkamanna allt að 20 millj. kr. Það er í samræmi við frv., sem var flutt áður hér í hv. d. af 8. þm. Reykv. og 1. landsk. Ég hef nokkuð um það rætt, þegar það var hér til meðferðar, og lýsti ég því yfir fyrir mitt leyti, að ég teldi nauðsyn til þess að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem tryggðu, að byggingarsjóður verkamanna gæti fengið nægt fé til þess að geta fullnægt þeirri eðlilegu eftirspurn, sem væri eftir lánum til verkamannabústaða. Hins vegar var þá, eins og nú, nokkur ágreiningur. um það, hvort hægt væri án frekari athugunar að skylda þjóðbankann til þess að lána allt að 20 millj. kr. Svo stendur á, að formaður byggingarsjóðs verkamanna, sem einnig er bankastjóri, er erlendis og mun hafa verið farinn af landi burt, þegar málið kom til umr. eftir frv. hv. 8. þm. Reykv. Ég fyrir mitt leyti hefði gjarnan kosið þetta og verið til umræðna um það atriði. En ég treysti því, að ef svo færi fyrir brtt. hv. 11. landsk., að hún yrði felld, að hæstv. ríkisstjórn leitaði þá samkomulags við þjóðbankann um það, hvort ekki væri unnt, að hann legði eitthvað verulegt af mörkum af sínu fé til þess að kaupa skuldabréf byggingarsjóðs verkamanna. Ég mun eindregið óska eftir, að tilraun verði gerð um slíkt samkomulag við Landsbankann, því að ég er í nokkrum vafa um það, hvort hægt sé að fara skyldulánsleiðina án þess að reyna samkomulag, ofan á þessar 100 millj. kr., sem Landsbankinn leggur af mörkum til stofnlánasjóðs sjávarútvegsins. En ekki skal standa á mér að stuðla að því, að sjóðurinn nái samkomulagi við Landsbankann eða aðrar stofnanir til þess að tryggja, að nægilegt lánsfé fáist í byggingarsjóð verkamanna. - Um síðari brtt. á þskj. 824 er það að segja, að það er fyrst og fremst við hana að athuga, að ég hygg, að að forminu til séu 3 byggingarfélög starfandi hér í Reykjavík, en ekki 2. Það er fyrst Byggingarfélag verkamanna, eina félagið, sem rekur hér byggingarstarfsemi nú, enda má ekki nema eitt félag á hverjum stað reka slíka starfsemi eftir þeim l., sem nú gilda, í öðru lagi Byggingarfélag alþýðu og í þriðja lagi mun hafa verið stofnað byggingarfélag verkamanna, sem kennir sig við sjálfstæði sérstaklega. Ég sé því ekki betur en það sé hæpið að slá því föstu, að í Reykjavík séu aðeins 2 byggingarfélög. En ég vil álíta, að almennt sé fengin reynsla fyrir því, að heppilegast sé að hafa ekki nema eitt byggingarfélag á hverjum stað. Ég álít það sé ekki til framdráttar hagsmunum verkamanna, að hafa þau fleiri. Ég hygg, að Byggingarfélag verkamanna, sem starfar í Reykjavík, hafi byggt svo mikið sem frekast var unnt að fá lán til að byggja hér í Reykjavík, og það mundi ekkert hafa bætt úr, þótt annað byggingarfélag væri í bænum. Ég vil og geta þess, að Byggingarfélag alþýðu vildi ekki á sínum tíma, þegar l. um verkamannabústaði var breytt, fullnægja þeim fyrirmælum, sem þar voru sett um stjórn byggingarfélaga, og hlaut því það félag að fara út úr byggingarstarfseminni. Í annan stað hygg ég þetta félag vera meira til á pappírnum og sem byggingarfélag fortíðarinnar heldur en raunverulegt byggingarfélag nú. Ég hygg, að allur fjöldinn í þessu félagi sé menn, sem hafi fengið íbúðir. Og mér er kunnugt um, að þetta félag hefur ekki haldið aðalfund um 2–3 ára skeið, og ber það ekki vott um sérstaklega mikinn áhuga þeirra, sem stjórna félaginu. Ég held þess vegna, að ekki sé til bóta frá því; sem nú er, að samþ. þessa brtt. hv. 11. landsk. Vil ég fyrir mitt leyti lýsa yfir andstöðu minni við hana með þeim rökum, sem ég nú hef gert grein fyrir. Þá skal ég víkja að hv. 2. þm. N.-M. En í ræðu hans og nál. bar mjög mikið á þeim vandlætingartón, sem tíðum heyrist úr hans horni hvað viðkemur störfum Alþ. og nefnda. Hann fann að því, að bæði í brtt. og nál. væru prentvillur. Og það má vel vera. En ég hygg prentvillurnar séu ekki hvað sízt í hans eigin brtt., og hef ég ekki neina vissu fyrir því, hvort um prentvillur er að ræða eða villur úr handriti hv. 2. þm. N.-M., því að brtt. hv. þm. eru nákvæmlega þær sömu og bornar voru fram í Ed. af hv. þm. Str., og þskj. það, sem brtt. hv. þm. Str. voru á, hefur verið lagt til grundvallar, og má mikið vera, ef vandvirkni hv. 2. þm. N.-M. hefur náð svo langt, að hann muni hafa lagað Nd. í stað Ed. Gæti því vel verið, að það sé hans sök, að brtt. hans líta svo út. Ég játa það, að hv. 2. þm. N.-M. er mjög áhugasamur þm. og stundar sína þingmennsku með mestu samvizkusemi, þótt honum sé áfátt um vísindalega nákvæmni í meðferð mála, og því ekki sérstök ástæða fyrir hann að setja sig upp á háan hest hvað snertir frágang þingskjala og þess háttar. Um meðferð félmn. á þessu málefni er það að segja, að fundur var boðaður af hv. þm. Ak. strax þegar, málið var tilbúið til athugunar frá Ed. Það var reynt að flýta fyrir málinu og kallaður saman fundur meðan á þingfundi stóð, en hv. 2. þm. N.-M. neitaði að mæta á þeim fundi. Málið var þó nokkuð rætt og fundur haldinn. Ákveðið var að halda næsta fund í gær. Allir hv. nm. mættu stundvíslega, og um málið var rætt eftir því, sem álitið var þörf fyrir, eins og venjulega er gert hér á Alþ. Mér er kunnugt um það, að allir hv. þm. höfðu rækilega fylgzt með þessu máli frá því það var lagt fyrir Alþ. Um það var rætt í n., hvort gera skyldi á frv. stórvægilegar breytingar frá því, sem gengið hafði verið frá því í Ed., eða samþ. frv. lítið breytt eða óbreytt. Meiri hl. var þeirrar skoðunar, að það gæti sett málið í hættu að fara að. umturna því nú. Ég veit, að hv. 2. þm. N.-M. er svo þingvanur maður, að hann veit, að það er siður á þinginu og hann verður svo að vera, að þegar maður vill ná samkomulagi um mál, þá verður hver og einn að slá af frá sinni hálfu og koma til móts við þá, sem hafa ólíkar skoðanir. Mér er það mjög minnisstætt, þegar við alþýðuflokksmenn vorum á Alþ. 1946 með alþýðutryggingafrv., þá þurftum við mjög að semja við framsóknarmenn. Við hefðum kosið að flytja við það brtt„ ef við hefðum álitið það nokkra von, að slíkar brtt. hefðu náð fram að ganga. Nú er það svo, að um málið hefur orðið samkomulag í Ed., að minnsta kosti í höfuðatriðum, milli þeirra flokka, sem styðja núverandi ríkisstjórn. Það má því búast við, að Ed. væri ófús að ganga inn á breyt. á frv., sem gerðar væru í Nd. Þetta er því meira til að koma á framfæri sínum brtt. með því að flytja þær hér nú heldur en ætlazt til að fá þær samþ. Í sjálfu sér er ekkert við það að athuga, hver þm. hefur rétt til að láta sínar brtt. koma til úrskurðar í þeirri d., sem hann situr í. En hv. 2. þm. N.-M. hefur nú flutt nákvæmlega sömu brtt. og hv. þm. Str. flutti í Ed. Þessar brtt. voru felldar af miklum meiri hluta Ed., og ég býst við, að svo muni enn fara. Þar að auki er ég andstæður í höfuðatriðum þeim brtt., sem hv. 2. þm. N.-M. flytur. Önnur brtt. hv. 11. landsk. á þskj. 824 var einnig felld í Ed. með öllum atkv. gegn 3. Ég geri ráð fyrir, að þótt svo ólíklega vildi til, að meiri hluti þessarar hv. d. vildi samþ. brtt. nr. 2. á þskj. 824, þá yrði það aðeins til þess að þvæla málinu gagnslaust milli deilda. En svo skal ég víkja örfáum almennum orðum að brtt. hv. 2. þm. N.-M. á þskj. 823: Þar er gert ráð fyrir, að byggingarsjóður sé einn, hvort sem talað er um byggingarfélag eða byggingarsamvinnufélag. Ég held, að það væri ekki breyt. til bóta, þó að þetta væri sameinað í eitt, og held einnig, að það sé nokkuð eðlilegt að gera þann greinarmun, sem gerður er nú í löggjöfinni um þessi efni. Í löggjöfinni um verkamannabústaði er byggt á því, að þeir, sem njóta hlunnindanna, séu yfirleitt fátækari og umkomulausari stéttir þjóðfélagsins, hinir tiltölulega lágt launuðu, verkamenn og sjómenn. Í löggjöfinni um samvinnubyggingar er aftur á móti gert ráð fyrir, að það geti verið um að ræða allt að því efnaða menn, sem eru í þeim félagsskap, en njóti þessara hlunninda til þess að greiða fyrir byggingum til handa sér og félagsmönnum sínum og hafi ríkisábyrgð á hluta af byggingarkostnaðinum. Ég álít, að rétt sé og eðlilegt að hafa þetta aðgreint. Þar að auki er þess að geta, að endur fyrir löngu hefur verið myndaður mjög myndarlegur sjóður, byggingarsjóður verkamanna, sem er myndaður eftir reglum löggjafarinnar um verkamannabústaði. Ég álít, að það væri óréttlátt að fara að setja undir fyrirgreiðslu þessa sjóðs byggingar, sem væru nokkurs annars eðlis en byggingar verkamannabústaða. Ég held þessar brtt. hv. 2. þm. N.-M. horfi ekki til bóta, fyrir utan það, að þær eiga greinilega ekki fylgi að fagna í Ed., og mundi það því tefja fyrir málinu að samþ. þær hér í d. og þvæla málinu á milli deilda. Ég fyrir mitt leyti, og ég held ég tali þá fyrir munn allra hv. nm. í heilbr.- og félmn. nema . hv. 2. þm. N.-M., get ekki fylgt þessum brtt. á þskj. 823 og vil mega vænta þess, að d. geti orðið meiri hluta n. sammála um það atriði og felli þessar brtt. Sömuleiðis vil ég einnig, að hv. d. felli alveg sérstaklega 2. brtt. hv. 11. landsk. En eins og ég sagði áður, er fyrri brtt. hans þess eðlis, að erfitt er að greiða atkv. gegn henni, þó að samþykkt hennar yrði sennilega ekki til annars en að hrekja málið á milli deilda. Ég vil þess vegna vænta þess, að þetta frv. geti nú haldið áfram leið sína, annaðhvort óbreytt eða þá svo lítið breytt, að þær breyt. yrðu frv. ekki til tafar, og því fremur sem hér er um málefni að ræða, sem er viðurkennt af öllum nm. í félmn., að sé mjög þýðingarmikið málefni. Og fyrirmæli frv., eins og það liggur fyrir, eru áreiðanlega til stórkostlegrar fyrirgreiðslu, jafnvel þótt við allir hefðum kosið að hafa þau eitthvað fullkomnari. Ég er sannfærður um, að þessi löggjöf verður endurbætt eftir því, sem ár líða, eins og löggjöfin um verkamannabústaðina var stórkostlega endurbætt frá því að hún var sett 1929. Löggjöfin um Byggingarfélag alþýðu hefur líka verið endurbætt frá því að hún var sett 1936. Og þessi löggjöf, sem væntanlega verður afgr. frá þinginu núna alveg á næstunni, verður áreiðanlega endurbætt og aukin á næstu árum. Til þess erum við hér á Alþ. og til þess eru menn að vinna að þjóðfélagsmálum, að endurbæta alltaf, láta ganga áleiðis, en ekki aftur á bak. Með því móti verður, þótt skrefið sé ekki ávallt stigið stórt, komizt æ lengra áleiðis til betra og bætts þjóðfélags, og þess vegna þörf fyrir mikla umbótamenn, allt að því byltingamenn, til þess að breyta því, svo að það verði eins fullkomið og við viljum vera láta.



Herra forseti. Það er vissulega rétt og satt, sem sagt hefur v erið í þessum umr., að í þessu frv. felist mjög verulegar umbætur á löggjöfinni um verkamannabústaði svo og á l. um byggingarsamvinnufélög. Þó vil ég segja, að þýðingarmestu nýmælin felast í III. kafla frv., sem fjallar um íbúðabyggingar sveitarfélaga, þar sem sveitarstjórnum er beinlínis gert að skyldu að fylgjast með því, hverjir af íbúum hvers sveitarfélags búa í heilsuspillandi íbúðum, og bæta úr þörfum þeirra manna, þar sem svo stendur á. Af því að ég vil á engan hátt tefja framgöngu þessa frv. né spyrna fyrir það fæti, mun ég greiða því atkv. eins og það er nú, þótt ég kysi á því margar breyt. Það ber að viðurkenna þá staðreynd, sem hv. 4. þm. Reykv. hefur bent á, að hér er um samkomulagsmál að ræða, og því verður við því að búast, að málið verði þannig afgr., að ýmsir telji, að betur hefði mátt fara. En framfarirnar eru miklar, og ég held, að ekki verði öllu lengra komizt og verði að taka því. Ég vil þó nota tækifærið til að skýra frá því, í hverju ég tel, að hér sé ábótavant, því að það er réttmætt, að skoðanir þm. komi fram í þessum efnum. Það eru tvö meginatriði, sem ég tel á skorta. Í fyrsta lagi, að allan fjárhagslegan grundvöll vantar fyrir framkvæmdir í I. og II. kafla frv., sem sé kaflanum um verkamannabústaði og kaflanum um byggingarsamvinnufélög. Það er raunar í báðum þessum köflum gert ráð fyrir, að ríkisábyrgð fáist fyrir lánsfé til byggingarframkvæmda þessara, en ekki meira. Nú er það staðreynd, sem fyrir liggur, að byggingarsjóður verkamannabústaða getur ekki fengið þau lán, sem hann þarf, þrátt fyrir ríkisábyrgð. Einmitt af þessum sökum er það, að ég ásamt hv. 1. landsk. lagði fram frv. á þskj. 579, þar sem svo er ráð fyrir gert, að Landsbanki Íslands sé til þess skyldaður að kaupa skuldabréf byggingarsjóðsins fyrir allt að 20 millj. kr. Hv. 11. landsk. hefur nú tekið upp þetta ákvæði frv. sem brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir. Það er vissulega eðlileg meðferð málsins og til þess ætlazt, því að með þessu frv. er gert ráð fyrir, að l. um verkamannabústaði verði úr gildi felld, og ekki annað að gera en stíla þessa brtt. við frv., sem fyrir liggur. Ég vildi mjög eindregið mæla með því, að þessi brtt. yrði samþ. Hv. 4. þm. Reykv. hefur talið sig samþykkan henni , að efni til, en hefur látið í ljós efasemdir um það, hvort fært væri að skylda Landsbankann með l. til þessara skuldabréfakaupa. Mér virðist, að Alþ. eigi að gera það upp við sig, hvort það er það, sem á að setja þjóðbankanum lög og reglur og mæla fyrir um starfsemi hans, eða hvort bankinn á að segja þinginu fyrir verkum. Ég er ekki í vafa um það, hvorum megin húsbóndarétturinn er, hann er vissulega hjá Alþ. Og það er engum vafa bundið, ef Alþ. ætlar að gera sínar skyldur um fyrirgreiðslu við atvinnulíf landsins, að þá verður það einnig að sjá til þess, að fjármunum þjóðarinnar verði varið til þeirra framkvæmda, sem það telur rétt og sjálfsagt og vill, að búið verði það. Það að gefa út l. um byggingarframkvæmdir eða aðrar stórfelldar framkvæmdir, án þess að tryggja, að fjármagni þjóðarinnar verði varið til þessara framkvæmda, það er vitanlega að fara út í bláinn. Peningarnir eru afl þeirra hluta, sem gera skal, og um leið og þingið ákveður, að hitt eða þetta skuli gert, er eðlilegt, að það gefi Landsbankanum fyrirmæli um að sjá til þess, að nægilegt fé fáist til framkvæmdanna. Alþ. hefur nú góðu heilli gengið inn á þessa braut. Það hefur sem sé afgr. frá sér frv. til l. um stofnlánasjóð sjávarútvegsins, þar sem Landsbankanum er gert að skyldu að verja 100 millj. kr. til lána til handa sjávarútveginum með mjög góðum kjörum. Þetta er góð stefna. Þingið hefur í þessu tilfelli talið nauðsynlegt að efla þennan mikla atvinnuveg þjóðarinnar, og því var ljóst, að lagafyrirmæli um slíkt voru lítils virði, nema fyrirmæli fylgdu til Landsbankans um að verja fé til þessara framkvæmda. Þingið virðist sammála um að gera stórt átak í byggingarmálum þjóðarinnar. En útlitið er ekki gott, að því er séð verður, því að það er augljóst mál, að hér ber að standa að verki á hliðstæðan hátt og gagnvart sjávarútveginum. Þingið á að gefa út fyrirmæli um það, hve mikið fé skuli notað frá bankanum. Og ég held því fari fjarri, að það sé of mikið, þó að 20 millj. skyldu renna til byggingar verkamannabústaða. Og ég vil taka það fram, að jafnvel þótt þetta yrði samþ., þá er ákaflega fjarri því, að bankinn hafi gert skyldur sínar í því efni að tryggja, að nægilegt fjármagn renni til byggingarstarfsemi í landinu. Og af þeim sökum er það, að ég hef flutt hér frv. til l. á þskj. 727, varðandi veðdeild Landsbankans, þar sem gert er ráð fyrir, að nýr flokkur komi til framkvæmda, sem hafi yfir að ráða 60 millj. kr., og þessi flokkur starfi að því að veita lán til bygginga byggingarsamvinnufélaga og sveitarfélaga, sem hafa slíkar byggingar með höndum, og til einstaklinga, sem byggja íbúðir til eigin nota. Ég tel, að Alþ. skilji illa við byggingarmálin, ef það samþ. ekki að efni til þessi tvö frv., annað sem brtt. við frv., sem fyrir liggur, en hitt sem sjálfstætt frv. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á það, að hér í Reykjavík og raunar alls staðar í kaupstöðum landsins eru byggingarsjóðir einstaklinga að basla við að byggja þak yfir sitt eigið höfuð. En lánskjörin, sem þeir eiga við að búa, eru slík, að bankinn lánar líklega sem næst 14% af byggingarkostnaðinum. Þetta er í alla staði ófullnægjandi, og ætti að hverfa að þeirri breyt., sem við höfum ráðgert, að skylda veðdeildina til þess að lána allt að 50%, og þó öllu meira, af matsverðinu sjálfu. Ég vil ekki ræða öllu meira um þetta atriði, en legg á það áherzlu, að þingið skilur við hálfgert verk, ef það afgr. frv. í þeirri mynd, sem nú er, en tryggir ekki þeim félögum, sem frv. fjallar um, fjárhagsmöguleika til lánsfjáröflunar. Það er raunar betra hálfgert verk en ógert, og því mun ég fylgja frv. En það er ekki nema hálfgert, það mun reynslan sýna, og mun ekki langur tími líða, þar til Alþ. telur nauðsynlegt að bæta hér um. Þetta var fyrra atriðið, sem ég tel mjög ábótavant í þessu frv. Annað atriðið er um stjórn byggingarmálanna í heild. Við hv. 2. þm. N.-M. erum sammála um það, að réttast væri og eðlilegast, að bæði byggingar verkamannabústaða og byggingarsamvinnufélaga væru undir einni sameiginlegri stjórn. Ég tel nauðsyn til bera að koma hér á fót stórri allsherjar byggingarstofnun ríkisins og get í því sambandi vísað til brtt., sem hv. 4. landsk., hæstv. forseti Ed., flutti um þetta efni. Ég tel, að byggingarstofnun, sem reist yrði samkv. l., ætti að hafa margs konar verkefni með höndum. Í fyrsta lagi ætti hún að annast byggingar fyrir byggingarsamvinnufélög og verkamannabústaði. Ég efast ekki um, að með þessu móti mætti gera framkvæmdirnar stórum ódýrari og betri í alla staði. Þarna yrði stofnun sett upp, sem hefði aðstöðu og getu til þess að taka nútíma tækni í sína þjónustu. Í öðru lagi ætti þessi byggingarstofnun ríkisins að annast innflutning byggingarefnis til þeirra framkvæmda, sem byggingarfélögin hafa með höndum. Í þriðja lagi ætti slík stofnun að hafa með höndum allar teikningar að slíkum byggingum og hafa á hendi leiðbeiningarstarfsemi fyrir þau félög, sem ekki stunda beinlínis byggingar sjálf. Í fjórða lagi ætti þessi stofnun að hafa eftirlit með húsnæðisþörfinni á hverjum tíma og gera till. um, hvernig úr því skuli bætt. Og einnig væri eðlilegt, að hún hefði nokkra íhlutun um það, hvernig yrði háttað um innflutning á byggingarefni og því bezt fyrir komið, án þess að íþyngja landsmönnum, þannig að þörfinni sé eðlilega fullnægt á hverjum tíma og hverjum stað. Ég skal ekki ræða meir um þessa stofnun. En aðalatriðið tel ég vera það, að til þess að framkvæmdirnar verði gerðar á sem haganlegastan hátt, þurfa þessi mál öll að safnast á eina hönd og hin ýmsu byggingarfélög að geta leitað til eins aðila um alla aðstoð og fyrirgreiðslu varðandi starfsemi sína. En þetta held ég að geti staðið til bóta á sínum tíma. Ég vil ekki koma fram með víðtækar brtt., sem ég þó álít, að stefna beri að, því að það mundi verða til þess að tefja málið. En ég vildi nota tækifærið til að lýsa því, hvernig ég tel, að stefna beri. Ég þarf svo aðeins að lokum að minnast með örfáum orðum á eitt atriði, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv. Þessi þm. gat þess, að Byggingarfélag alþýðu hefði misst rétt sinn til þess að verða lántaki úr byggingarsjóðnum, vegna þess að það hafi ekki viljað hlíta fyrirmælum laganna. Ég varð undrandi, að .þessi þm. skyldi fara að ræða þetta mál hér. Ég hygg, að flestir þm. þekki sögu þess. Ég held þeir viti, að maðurinn, sem barðist fyrir því, að sett yrði löggjöf um verkamannabústaði, hét og heitir Héðinn Valdimarsson, sem þá var þm. Reykv. á Alþ. Þessi maður beitti sér fyrir stofnun hins fyrsta byggingarfélags verkamanna, Byggingarfélags alþýðu. Hefur hann stjórnað félaginu frá upphafi og til þessa dags með frábærum dugnaði. Það var viðurkennt af hv. 4. þm. Reykv. á sínum tíma, að ekki þyrfti að efast um dugnað hans í þessu máli. Svo kemur það fyrir, að þessi maður verður ósáttur við hv. 4. þm. Reykv. á hinum pólitíska vettvangi. Þá fær þessi þm. vitrun, að hann sé óhæfur maður til þess að stjórna Byggingarfélagi alþýðu. Hann notar síðan sem ráðherra vald sitt til þess að gefa út brbl. til þess eins að svipta þennan mann forustu í elzta og fyrsta byggingarfélagi verkamanna. Enginn grundvöllur annar gat verið fyrir þessum brbl. en sá að svipta Héðinn Valdimarsson völdum í þessu félagi, af því að hann hafði komizt í pólitíska ósátt við hæstv. þáverandi ráðherra. Ég verð að segja, að þetta verk sé hið skelfilegasta verk, sem nokkur ráðherra hefur unnið, og þetta sú mesta misbeiting, sem hefur verið framin í sambandi við það vald, sem ráðherra hefur til að gefa út brbl. - Ég skal svo láta þessi orð nægja í sambandi við það mál. Ég endurtek aðeins, að mig furðar á því, að þessi hv. þm. skuli vera að rifja upp þessa sögu nú, sem ávallt mun verða honum mjög maklegur vitnisburður.



Við 1. umr. þessa máls vakti ég athygli á því, að Byggingarfélag alþýðu óskaði eftir, að tekið yrði til athugunar, hvort ekki mætti láta byggingarfélög, sem starfa hér í bænum, fá sama rétt til lántöku. Hv. 11. landsk. hefur tekið þetta upp, og er ég þakklátur fyrir það. Ég ætla ekki að fara að rifja upp sögu þessa máls. Hv. 4. þm. Reykv. tók fram, að hann væri á móti þessu, og heyrði ég ekki betur en hann segði, að þetta félag væri ekki til. Út af þessu vildi ég segja nokkur orð. Þetta félag var búið að byggja í þrennu lagi og byggja upp 171 íbúð, sem voru miklu betri íbúðir en hægt var að búast við á þeim tímum. Margir þeir menn, sem í verkamannabústaðina fóru, höfðu ekki nokkurn möguleika til þess að komast í íbúð nema í gegnum þetta byggingarfélag. Og fyrstu íbúðarhúsbyggingarnar hjá þessu félagi hafa víst verið fyrstu opinberu byggingarnar, sem byggðar voru, sem ekki fóru fram úr áætlun. Húsin urðu ódýrari en áætlað hafði verið í fyrstu, og þau voru byggð þannig, að fyrst og fremst var hugsað um að fá góðar íbúðir og ódýrar og byggja sambyggingar. Nú, þegar þetta félag er búið að starfa í 6 ár og ætlar að fara að byggja í fjórða skiptið, búið að fá lóð o. s. frv., þá er það svipt byggingarstyrknum. Og menn geta hugsað sér, hvernig þetta er, búið að byggja þarna 171 íbúð og borga af þeim í 6 ár, búið að byggja upp tryggingu fyrir framhaldandi lánum. Ég fæ ekki skilið, hvaða rök sé hægt að færa fyrir því, að það félag, sem er búið að byggja upp tryggingu fyrir sínum lánum og hefur staðið vel í stöðu sinni, sé af hálfu löggjafarvaldsins svipt möguleika til að halda áfram og lánakjörin veitt yfir í annað byggingarfélag, sem er nýstofnað. Svo er kallað, að þetta félag sé ekki til. - Viðvíkjandi því, hvernig það hefur starfað síðan, var Byggingarfélag alþýðu, þegar það var svipt þessum réttindum, búið að byggja fyrir 171 meðlim, og enn þá eru eftir á annað hundrað manns, og núna er þetta mál kemur hér fram, þá má búast við leiðréttingu. Það eru tvö ár liðin síðan fundur hefur verið haldinn í byggingarfélaginu, og ástæðan er aðeins sú, að erfiðleikar hafa verið á því að ná samningum við Rvíkurbæ um heitt vatn. Á eina staðnum, sem byggt var, kom það fram, að hitaspursmálið var leyst þar með sérstakri framsýni. Hitatækjum fyrir öll húsin var komið fyrir á einum stað, og fyrir 170 íbúðir þurfti ekki að leggja nema tvær stöðvar. Hér var hugsað um það eitt að byggja góðar og ódýrar íbúðir fyrir verkamenn, en þessar byggingar ná ekki því marki. Þetta félag mundi leggja kraft til byggingarframkvæmda í þessa átt, og loks vil ég segja það, að ég trúi ekki, að meðlimir Byggingarfélags alþýðu verði látnir sæta þrælatökum út af pólitík. Félagið hefur ávallt haldið reikninga og fylgt settum reglum, og ég trúi því ekki, þótt félag þetta hafi orðið fyrir pólitísku aðkasti, að hv. þdm. muni ekki veita þessu byggingarfélagi það lið, sem réttmætt má telja.



Herra forseti. Hv. frsm. sagði, að samið hefði verið um þetta mál á milli stjórnmálafl. í hv. Ed. og væri því erfitt að breyta hér miklu um. Ég hefði samt kosið að gera hér nokkrar breytingar, og vil ég nefna hér nokkur dæmi. Í fyrsta lagi er, að þótt frumv. feli í sér mörg hlunnindi, þá er þó of skammt gengið í II. kafla frumv., og er of mikill munur á I. kafla þess og II. kafla. Hins vegar er ekkert að finna um útvegun lána né um vaxtakjör, og má því ætla, að lánskjörin væru 4–4½% í 30–40 ár. Er mikill munur á þessu og í öðrum félögum. Ég hef leyft mér að bera hér fram 3 brtt. - Í upphafl. frv. er sagt, að það mætti stofna eitt byggingarsamvinnufélag í hverjum kaupstað. Frá þessu hefur hv. Ed. fallið. Hér í Reykjavík er það mjög tíðkað orðið, að starfsfólk ýmissa stofnana myndi með sér byggingarfélag, og er það þá venjulegast um 25–30 manns, sem taka sig þannig saman. Með breyt. Ed. geta þessir hópar ekki myndað félag. Þess vegna legg ég til, að í stað 30 komi 20 og í stað 50 komi 25. Hér er sem sé lækkuð lágmarkstala sú, sem krafizt er, að sé uppfyllt, er fólk vill mynda byggingarsamvinnufélag. Um þetta ætti enginn ágreiningur að vera. 2. brtt. mín er við 15. gr. frumv. og er um ríkisábyrgðina. Nú er það svo, að nokkur byggingarsamvinnufélög hafa ekki fengið ríkisábyrgð, og er hér því lagt til, að greinin verki aftur fyrir sig, þannig að á eftir 2. málsl. komi nýr málsl.: Þetta ákvæði nær einnig til þeirra samvinnubústaða, sem lokið er við að byggja eftir 1. jan. 1943. 3. brtt. mín er við 18. gr. frumv. Hámarksstærð samvinnubústaða hefur verið 500 teningsmetrar, og getur það verið afar erfitt að mega ekki fara fram úr þessu, og það hafa heyrzt raddir um að hækka húsin sem svarar góðu risi, en það mun ekki vera hægt samkv. þessu frumv. Ég legg því til, að hér komi 600 teningsmetrar í stað 500 teningsmetra. Reynslan bendir til, að þetta sé nauðsynlegt, og stórar fjölskyldur gera kröfur til stærra húsnæðis. Ég legg þá fram þessar skrifi. brtt. mínar, en þær eru óprentaðar enn þá. Mér er kunnugt, að hv. Ed. muni ekki setja sig í mót þessum breytingum á frumv., og mun hún ekki tefja málið.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Þær umr., sem farið hafa fram, síðan ég talaði síðast, sýna greinilega, að það, sem ég sagði, er rétt. Hv. frsm. meiri hl. viðurkennir, að málið hafi ekki verið til glöggvunar í n. fyrr en undir þingfund, og þá lá ekki meira á en það, að fyrri partur dagsins í gær var látinn líða án þess að nokkuð væri átt við nefndarfund. Hv. frsm. sagði, að málið hefði á nefndarfundi fengið þá sömu meðferð sem venja væri um hin mestu mál í n. Guð hjálpi þá n., sem hann starfar í, ef það er venjulegt þar, sem hér á sér stað. Það liggur fyrir, að 9 byggingarfélög hér úr bænum hafa sent grg. til Alþ. um það, hvernig þau vilja hafa þetta mál, en engin þeirra hefur verið lesin, enn síður rædd. Það liggur fyrir, að þetta mál er breyt. á tvennum eldri l., og n. bar ekki við að bera þetta frv. saman við þau l. Ef þetta er venja í þeim n., sem frsm. meiri hl. starfar í, þá er meira en lítið ábótavant starfi þeirra n., og ég veit, að það er ekki svona í þeim n., sem ég starfa í, þar er reynt að bera saman og sjá, í hverju breyt. sé fólgin, og reynt að fá upplýsingar hjá mönnum, sem málið snertir. Þess vegna eru þessi nefndarstörf, sem hv. frsm. ræddi um, ekki eins og þau eiga að vera, heldur þvert á móti. Hvað segir svo hv. frsm.? Hann segist gjarnan vilja bæta við 20 millj. kr., en mátti ekki vera að því að vita, hvort það væri fær leið. Svo mikið lá málinu á. Engum staf mátti breyta. Hvert einasta orð, sem hann sagði um þetta, sannar þess vegna það, sem ég sagði, að það er á málinu óheppileg meðferð í þinginu. Og enn greinilegar kemur þetta fram, þegar þarf að koma fram leiðréttingum, sem allir sjá, að eru sjálfsagðar, en ekki fengust ræddar í n. Hv. 2. þm. Eyf. var með leiðréttingar í n. frá hv. þm. Snæf. og vildi láta ræða þær og athuga, en um það var ekki að tala, því að engu mátti breyta. Hv. þm. sagði réttilega, að það yrði að semja um málið. En svo bezt er samið um það, að menn vilji hlusta á það, sem á milli ber, en því var ekki til að dreifa í n. að þessu sinni. Hv. frsm. sagði ekki eitt orð á móti mínum brtt. annað en það, að hann teldi verr farið að hafa stjórn byggingarsjóðsins í einu lagi og láta lána út í einu lagi til allra byggingarfélaga. Ég færði rök fyrir því í n., og á þau rök féllst hv. 8. þm. Reykv. nú í sinni ræðu, að með því að hafa þetta í einu lagi, ef menn fá lán úr sjóðnum, væri hægt að fá byggingar húsanna ódýrari en ef hvert félag potar fyrir sig. Ekki fékkst þetta heldur rætt. Ósk um að hafa félögin tvö í staðinn fyrir eitt fékkst ekki heldur rædd. Yfirleitt fengust engar brtt., sem stungið var upp á í n., ræddar. Ég vona, hvað sem annars líður meðferð þessa máls hér, að hv. frsm. n. og aðrir nm. læri það að starfa ekki á þennan hátt í nefndum og gefi sér tíma til að líta á málin og reyna að koma sér saman um þau, og þá jafnframt að þeir mæti á fundum, því að jafnvel á þennan fund komu ekki allir, þó að ég og frsm. n. kæmum á réttum tíma, 3 mættu, en ekki 2, sem eiga þó sæti í n. Hv. frsm. andmælti því ekki, að það er heill hópur af mönnum, sem þurfa að koma upp húsum, en hafa engan útveg til þess, ef það frv., sem nú liggur fyrir Alþ., verður samþ. Hv. 8. þm. Reykv. reyndi að bjarga því með því að vilja setja í frumvarpið heimild til meiri veðdeildarlána heldur en nú er gert í lögum. Það er gott, það sem það nær, en það nær heldur ekki til allra, ekki til þeirra, sem eru vinnulausir, og ekki til þeirra, sem liggja úti og búa í kjöllurum, sem hvergi geta fengið lán, nema viðkomandi sveitarstjórn telji sér skylt að fara að byggja eftir III. kafla frv., þá er það hugsanlegt, en það þarf þar ýmislegt til til þess að geta fullnægt þeim, og ég hefði talið miklu betra að geta komið ákvæði, sem er í 12. gr., í brtt. mínar. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum að þessu. Ég tel frv. í þessa átt vera mjög þarft og nauðsynlegt og skal ekki segja um það, hvernig mitt viðhorf verður, ef brtt. minar verða felldar. Það má vera, að einhverjir geti sætt sig við þá hugsun frsm. meiri hl., að þó að þetta sé ekki nema lítið spor í áttina, þá komi hitt síðar, og í því trausti, að það verði fyrr en síðar, get ég samþ. frv., þó að mínar brtt. nái ekki fram að ganga.



Herra forseti. Ég ætla stuttlega að svara hv. 2. þm. N.-M. Hans ræða nú, eins og hin fyrri, snerist að mestu um málsmeðferð í þessari d. og þá einkum innan heilbr.- og félmn. Ég hef sagt það áður í umr., að það væri ekki óvenjulegt, þegar mál er búið að ganga gegnum aðra d., í þessu falli Ed., og fá þar rækilega athugun og undirbúning og samkomulag hefur farið fram milli flokka, þó að ekki væri þá eytt mjög löngum tíma í meðferð málsins í n. í síðari d., þegar nm. eru líka flestir á einu máli um það, að nauðsyn beri til þess, að málið nái fram að ganga. Mér er vel kunnugt um það, þó að það hafi ekki komið til heilbr.- og félmn. Nd., að það lágu fyrir nokkrar umsagnir frá félögum út af þessari byggingarmálalöggjöf yfirleitt. En hv. 2. þm. N.-M. minntist ekki á það í n. og óskaði ekki eftir, að það væri tekið til athugunar í n., enda tel ég þess ekki hafa verið neina sérstaka þörf. Sami hv. þm. sagði, að ég væri ekki búinn að átta mig á því, hvort ég teldi fært að samþ. brtt. um að skylda Landsbankann til að lána 20 millj. kr. til byggingarsjóðs verkamanna. Ég hef þegar lýst þeirri skoðun minni hér í d., þegar rætt var um þetta, að ég teldi nauðsynlegt að reyna að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að byggingarfélögum verkamanna yrði aflað nauðsynlegs lánsfjár. Ég tók það þá fram, að ég væri ekki reiðubúinn til þess að ákveða, hvort sú leið væri fær fyrir Alþ. að skylda Landsbankann til þessara lánveitinga, án þess að gerð væri minnsta tilraun til þess að ná samkomulagi við bankann um þetta atriði. En það var vitað, að á meðan sá bankastjóri Landsbankans,, sem einnig er form. byggingarsjóðs verkamanna, var erlendis, þá mundi þess enginn kostur að ræða það mál við bankann svo að nokkurn árangur bæri. Ég held því, að hv. 2. þm. N.-M. hafi haft nægan tíma til þess að flytja brtt. hv. 11. landsk. þm., því að það er ekki nýmæli hér í d., heldur er upp undir mánuður síðan þetta kom fram, þótt í nýju frumvarpsformi væri. Hv. 2. þm. N.-M. sagði einnig; að brtt. hv. þm. Snæf., sem hefði verið í höndum eins nm., hefðu ekki fengizt ræddar í félmn. Það er ekki nákvæmlega með farið. Við bentum á það í n., að sumpart teldum við þessar brtt. ekki nauðsynlegar og sumpart mætti ná því, sem í þeim fælist, með framkvæmd löggjafarinnar. Ég tel þó brtt. hv. þm. Snæf. mjög vafasama, að færa stærð samvinnubygginga úr 500 teningsmetrum upp í 600 tm. Með svo mikilli stækkun eru þetta orðnar verulega stórar íbúðir, sem vafasamt er, hvort ástæða er til að veita þau sérstöku hlunnindi, sem annars ern veitt þeim íbúðum, sem byggðar eru eftir verkamannabústaðalögunum eða 1. um samvinnubyggingar. Eins og hv. þm. Snæf. tók fram; er nú verið að byggja hér nýjar samvinnubyggingar, þar sem hver íbúð er tæpir 500 tm., og mér er kunnugt um það, að þar er um mjög stórar og myndarlegar íbúðir að ræða. Ég tel því, að það sé fullnægt réttlátum kröfum þeirra manna, sem slík hlunnindi eiga að fá, jafnvel þótt ekki sé heimilt að fara upp í allt að 600 tm. hver íbúð. Ég skal hins vegar, úr því komnar eru fram þessar kröfur frá hv. þm. Snæf., játa að mér finnst ekki ósanngjarnt, ef á annað borð hv. d. sæi sér fært að gera nokkrar breyt. á frv., að verða við þeirri brtt. hans að lækka félagatölu í byggingarsamvinnufélögum niður í þá tölu, sem hann leggur til. Hins vegar mundi mér þykja vafasamt, að aðgengileg mundi þykja brtt. hans um það, að aftur á bak skyldi verka sú aukna ríkisábyrgð fyrir byggingar samvinnufélaga, sem hann fer fram á í sinni brtt. En ég vildi, þar sem hæstv. fjmrh. er staddur hér í d. og mun hafa látið í ljós nokkurt álit um ríkisábyrgðir í sambandi við byggingarfélög, óska þess, að hann léti til sín heyra um þetta atriði. Annars vildi ég skjóta því til hv. þm. Snæf., hvort hann vildi ekki taka aftur brtt. sína til 3. umr., þannig að tími ynnist til þess í félmn. að athuga, hvort ekki næðist samkomulag í þessa átt. Ég vildi fyrir mitt leyti stuðla að athugun á þessu, en vildi skjóta þessu til hv. þm. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða frekar um þessar brtt. hv. þm. Snæf. Frv. 8. þm. Reykv. hélt ræðu hér, og í niðurlagi hennar vék hann mjög að mér. Framan af var ræða hans skynug og skynsamleg. Minntist hann á mig og alþýðuflokksmenn. En svo kom upp gamli Þjóðviljaandinn í síðari hluta ræðunnar, og þá fór allt út um þúfur. Hann og hv. 1. landsk. þm. minntust nokkuð á afskipti mín og raunar alls Alþ. af bráðabirgðal., sem sett voru til að breyta löggjöfinni um byggingu verkamannabústaða. Sú saga var rakin á mjög óráðvandlegan hátt, a. m. k. þær breyt., sem gerðar voru með bráðabirgðal., voru ekki annað en það, sem meiri hl. Alþ. og meginhluta þess virðist nú sjálfsagt, að eigi áfram að vera í þessari löggjöf. Breyt. með bráðabirgðal. er ekki annað en það, að stjórnir byggingarfélaga verkamanna skyldu kosnar hlutfallskosningu og form. stjórnarinnar skyldi skipaður af þeim ráðh., sem færi með félagsmál. Þegar á því stigi málsins var, það auðsætt, að ríkið hafði svo mikil afskipti af þessum málum og átti svo mikið undir stj. félaganna, að nauðsynlegt þótti, að ríkið ætti fulltrúa í hverri stj., líkt og er í fjölmörgum n., þar sem fjallað er um þau mál, sem ríkið lætur sig miklu varða. Og það er alveg áreiðanlegt, að það var ekki ótímabært og sízt af öllu til ills, en miklu fremur til góðs, að þessi breyt. var gerð á l. um verkamannabústaði. Ég ætla, að þegar í Ed. var flutt brtt. um það að breyta þessu ákvæði líkt, þó ekki nema á þann veg, að stjórn byggingarfélags verkamanna skyldi öll kosin af félaginu, en ekki hlutfallskosningu eins og áður, þá hafi sú brtt. verið felld með öllum atkv. gegn 3. Og einmitt sá maður, sem einna bezt þekkir til þessa málefnis og hefur einu sinni verið í byggingarfélagi verkamanna og hafði mikinn áhuga fyrir því, að það gæti starfað hér í bænum, Bjarni Benediktsson borgarstjóri, hann tók það skýrt fram, að hann teldi nauðsynlegt, að ríkisvaldið hefði þetta í sínum höndum að skipa formann í stjórn byggingarfélagsins. Bráðabirgðal. þau, sem ég stóð nokkuð að, hafa því sannarlega staðið tímans tönn og reynslu, og virðist sú hugmynd hér innan sala Alþ. eiga fullkomið fylgi. Hitt er svo annað mál, sem sneri sérstaklega að Byggingarfélagi alþýðu hér í Reykjavík, að forstöðumenn þess félags vildu ekki hlíta landslögum og sviptu því sjálfa sig þeim rétti, sem félagið annars hefði haft til þess að njóta réttinda til lána úr byggingarsjóði verkamanna. Það var ekki löggjafarinnar sök, þó að menn í fullmiklum hita og ofstæki vildu ekki fylgja löggjöf, sem sett var um þetta efni, nauðsynlegri löggjöf, sem hefur sýnt sig að vera ekki gert út í loftið og ekki án þess að þörf væri á. Héðni Valdimarssyni hefur verið blandað nokkuð inn í þetta mál, en ég ætlaði ekki sérstaklega að fara að ræða um hann í þessu sambandi. Ég vil þó aðeins segja það út af því, sem hv. 8. þm. Reykv. sagði, að Héðinn hefði, að mér skildist einn, komið í framkvæmd löggjöfinni um verkamannabústaði, að að vísu var Héðinn þá í Alþfl. og duglegur afkastamaður, sem átti sinn þátt í þessari löggjöf og sinn þátt í framkvæmd hennar sem form. fyrsta byggingarfélagsins í Reykjavík, en að þessari löggjöf stóð Alþfl., sem Héðinn Valdimarsson stýrði á þeim tíma. Og Alþfl. með ágætri aðstoð Héðins Valdimarssonar framkvæmdi þessa löggjöf fyrstu árin. Annars finnst mér, að þessi hv. þm. ætti ekki að fara að bera Héðinn Valdimarsson fyrir sig. Ég ætla, að viðskilnaður hans og þetta sé þannig, að honum sé engin þægð í því, að þeir taki upp hanzkann fyrir sig. Ég held, að menn ættu heldur að halda sér að efni málsins. Ég get sagt það hverjum sem er, og það vita allir, að Alþfl. lagði, á það mikla áherzlu, að eitt byggingarfélag væri starfandi á hverjum stað. Ég er á móti till. í gagnstæða átt frá hv. 11. landsk. Í einu byggingarfélagi hér hefur ekki verið haldinn fundur í hart nær 4 ár, ekki einu sinni aðalfundur. Hvað snertir bráðabirgðalögin frá 1939, þá hafa þau reynzt nauðsynleg.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég er sammála hv. 8. þm. Reykv. Ég get þó líka tekið undir, að ýmislegt hefði verið hægt að gera betur. Ég hefði kosið ýmsa kafla öðruvísi, og ég vildi, að í frv. hefði verið ákvæði um að afla fjár til bygginganna. Hitt er annað mál, að ýmsar þær till., sem fram hafa komið, hefðu getað orðið frv. að falli. Ég vil því mæla með, að frv. verði samþ. óbreytt. Það hefur verið fundið að því, að mikill munur væri gerður á þeim, sem byggja verkamannabústaði, og þeim, sem lifa í samvinnubústöðum. Er það ekki algengt, að gerður er munur á þeim, sem einhvers mega sín, og þeim, sem einskis mega sín? Maður hefur séð í blöðum stjórnarandstöðunnar, að ekkert gengju störfin á Alþingi. En nú þegar búið er að afgreiða stærstu málin, þá er fundið að því, að málunum sé hraðað um of. Hv. 2. þm. N.-M. veit það vel, að algengt er, að stórmál, sem afgreiða þarf, bíði til seinustu stundar. Þessi mál hafa líka verið rædd mjög mikið. Ég hef áður sagt, að ég hefði kosið, að þetta frv. hefði verið víðtækara en það er. Ég sagði líka, að ýmsar brtt. hefðu getað orðið frv. skaðlegar, og get ég því ekki mælt með þeim. Það ber nauðsyn til að koma upp ódýrari húsum og bæta mönnum ýmislegt við byggingu húsa. Það má benda á það hér, að iðnaðarmenn eru að koma upp byggingarráðstefnu, og munu þar koma fram ýmsar nýjungar. Byggingarfélögunum er, í lófa lagið að koma upp samtökum um kaup á efni o. s. frv. Ég tel samþykkt á þessu frv. vera miklar framfarir. Ég vænti þess svo, að hv. þm. Snæf. taki sínar brtt. aftur til 3. umr.



Ég hefði ekki kvatt mér hljóðs, ef ekki stæði svo á, að ég tel mig þurfa að lýsa skrifl. brtt., sem ég flyt. Öðrum brtt. mínum hefur ekki verið mótmælt. Hv. 8. þm. Reykv. sýndi fram á, að Alþingi ætti að ráða í landinu, en ekki Landsbankinn. Hann kvað sig reiðubúinn að greiða till. atkv. Umr. háfa ekki heldur haggað því, að önnur brtt. mín ætti rétt á sér. - Þessi skrifl. brtt. mín er á þessa leið: „Aftan við frv. komi svo hljóðandi ákvæði til bráðabirgða: Ríkisstjórninni heimilast að endurgreiða toll af þeim innfluttum tilbúnum húsum, sem flutt verða inn á árinu 1946.“ Það kann að virðast, að þessi brtt, ætti fremur við sem brtt. á tollskrá. Það er nú í ráði að flytja inn 20 tilbúin hús. Ég tel réttlætanlegt að flytja þessa brtt. hér, til þess að létta undir með þeim, sem húsin flytja inn.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, þá telja sérfræðingar, að nauðsyn sé að stækka rúmmál íbúða úr 500 teningsmetrum í 600 teningsmetra. Annars skal ég ekki fjölyrða um þetta meira, og ég skal taka brtt. mínar aftur til 3. umr.



Ég vil taka það fram, að ég varð fyrir vonbrigðum að heyra, að hv. 4. þm. Reykv. væri reiðubúinn til að greiða atkv. gegn því, að bankinn yrði skyldaður til að kaupa 20 millj. kr. skuldabréf til aðstoðar við byggingu verkamannabústaða. Við erum komnir á Alþingi til þess að ráða málum þjóðarinnar. Við verðum að tryggja, að ákveðið magn af fjármunum þjóðarinnar sé lagt í þetta fyrirtæki .......... Rangfærsla var hvergi fyrir hendi. En ég veit vel, eins og allur þingheimur, í hverju fyrirmæli brbl. voru fólgin. Þau voru fólgin í því, að formaður Byggingarfélags alþýðu skyldi vera stjórnskipaður. Við vitum það, að til þess að gefa út brbl. þarf alveg knýjandi ástæða að vera fyrir hendi. Löggjafarvaldið á að vera hjá Alþ., en ekki hjá ríkisstjórninni. En hvaða nauðsyn var þá fyrir hendi, þegar hann var ráðh., til þess að gefa út þessi brbl.? L. um verkamannabústaði höfðu þá staðið um áratug, og hann hafði ekkert við þau að athuga. En það, sem skeði, var það, að pólitísk ósátt kom upp milli hans og formanns félagsins. Og til hefndar notaði hv. 4. þm. Reykv. sér það vald, sem hann hafði sem ráðh., og gaf út þessi brbl. Svo sagði hann með sætu brosi, að það væri ekki vegna þess, sem þessa hefði þurft, heldur hefði félagið ekki staðið í stöðu sinni. En félagsmenn vildu ekki þola ofbeldi ráðh., og sá manndómur var hjá þeim, að þeir vildu ekki, að níðzt væri á mönnum sínum. En nú vil ég spyrja hv. þm.: Hvað kom til, að ekki mátti draga þetta þar til Alþ. kom saman? En áður en þessi frægu brbl. voru sett, hafði félagið miklar framkvæmdir í undirbúningi. En þessar aðgerðir ráðh. leiddu til þess, að þær stöðvuðust. Og þegar svo þær byggingar, er reistar voru undir stjórn þeirri, er hann setti, voru komnar upp, þá voru þær orðnar langtum dýrari en ella hefði orðið. Ég er sannfærður um það, að ekkert verk hefur verið unnið skelmislegra úr ráðherrastóli en setning þessara brbl. Og réttur til að setja brbl. hefur aldrei verið verr notaður en af hv. 4. þm. Reykv. Það, að Alþ. staðfesti l. svo síðar, sannar ekkert um réttmæti þeirra, er þau voru sett. Vissulega eru svo mörg rök fyrir þessu tvenns konar fyrirkomulagi.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja umr., en vildi aðeins segja örfá orð út af ræðu hv. 4. þm. Reykv. Mér fannst hún gefa skýringu á því, hvernig þetta mál horfir við. Hann hefur tekið ósköp vel í þær brtt., sem fram hafa komið, allt þar til hv. 11. landsk. kemur með brtt. um Byggingarfélag alþýðu. Þá er eins og olíu sé hellt í eld. Út af því, að það hafi verið félaginu sjálfu að kenna, að ekki var byggt, þá vil ég segja það, að við vorum báðir á öllum fundum í því félagi, og honum ætti að vera um það kunnugt, að þetta er rangt. Þegar hann fann það, að félagsmenn vildu ekki breyta um fyrirkomulag og þeir áttu ekki nógu sterk orð til þess að hrósa formanni sínum og hann sá, að fólkið vildi ekki breyta um mann, þá hafði hann vald til þess að setja þessi brbl. og gerði það. Og eitt vil ég segja, og það er það, að enginn maður hefur unnið jafnmikið starf í þágu verkamannabústaðanna og Héðinn Valdimarsson. Byggingar þær, er reistar voru hjá Byggingarfélagi verkamanna voru 2 árum seinna á ferðinni en ef hitt félagið hefði haldið áfram að starfa. Ég bjóst við því, að hv. Alþ. sæi um, að félagsmenn í Byggingarfélagi alþýðu, sem beðið hafa í mörg ár með að fá að greiða gjöld sín, ættu að fá leyfi til þess og fá rétt til þess að byggja. En mönnum blandast ekki hugur um það, að það er ekki svo lítils virði að eiga þarna 1/5 hluta virði í byggingum. Við í Byggingarfélagi alþýðu bárum það traust til löggjafarsamkomunnar, þrátt fyrir brbl., að okkur yrði þá leyft að byggja og fyrnt væri yfir þessar gömlu væringar, en þá er hv. 4. þm. Reykv. eins og kveikja í tundri og ýfir þetta upp aftur.

Frsm. minni hl. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Það var brtt., sem fram er komin á þskj. 856, sem gaf mér tilefni til þess að standa upp. Hún fer fram á, að ríkisstj. sé heimilt að endurgreiða toll af þeim tilbúnum innfluttum húsum, sem flutt verða inn á árinu 1946. Eins og við vitum, eru þessi hús tolluð mikla hærra en venjulegt byggingarefni, svo að það nemur um 8–10 þús. kr. á húsunum, umfram toll á því timbri, sem til þeirra færi annars, og mun þessi tollur hafa verið settur svo hátt til þess að iðnaðarmenn hefðu nóg að gera. En nú hafa þeir allir nóg að gera. Þess vegna finnst mér sjálfsagt að endurgreiða það af tollinum, sem hærra er en á timbri. Ég leyfi mér því að leggja til að bæta við brtt. 856 svo hljóðandi: „að því leyti, sem hann er hærri en á því byggingarefni óunnu, er til húsbygginganna þarf.“ Það á ekki lengur að hafa aukatoll, er á sínum tíma var settur til verndunar fagmönnum. Ég vona svo, að hæstv. forseti leiti afbrigða fyrir þessari viðbótartill.



Herra forseti. Ég vildi fyrst segja það út af brtt. 856, hvort flm. vildi ekki taka hana aftur til 3. umr. Ég þarf raunar litlu að svara ræðum minna fyrrv. flokksmanna. Hv. 1. landsk. sagði, að till. hv. 11. landsk. hefði orðið til þess að hella olíu í eld. En ef einhverjar glæður hafa verið fyrir hendi, þá hefur hv. 8. þm. Reykv. lagt til olíuna. Hv. 1. landsk. sagði það, að félagsmenn í Byggingarfélagi alþýðu hefðu ekki viljað hlíta landslögum, og það er rétt, því að þeir höfðu verið æstir svo upp. Er fundurinn, sem hv. 1. landsk. talaði um, var haldinn, þá lágu brbl. fyrir og var samþ. þar að fara ekki eftir landslögum, og þá er sú saga búin.

Hvers vegna voru brbl. sett?

Mér er þetta mál vel kunnugt. Þegar þjóðstjórnin var mynduð 1939, þá var það eitt af skilyrðum Alþýðuflokksins, að útvegaðir yrðu nógir peningar til þess að byggja fyrir verkamannabústaði. En þá er ég nú kominn að hv. 8. þm. Reykv. Ég tek það fyrst fram, að hann er guðfræðingur, og hann er svo biblíufróður, að þegar vitnað er til Adams gamla, þá á það að vera tákn syndarinnar. Og hann vissi ekki, hvort heldur það var rödd hins gamla Adams eða Alþýðufl. sem talaði. Já, hér má segja: Sá hefur nú fengið endurfæðinguna! Hann hefur ekki enn verið eins lengi í Sósíalistafl. og í Alþfl., og mér er nær að halda, að hann eigi ekki eftir að vera þar lengi, ekki eins lengi og hann var í Alþýðufl. Hv. 8. þm. Reykv. sagði, að ég skyldi nefna rangfærslu hjá sér. Rangfærsla hans var auðsæ. Hann lagði áherzlu á það, að brbl. hefðu verið sett til þess að koma Héðni Valdimarssyni úr formannssæti. En hann spyr: Hvers vegna þurfti að grípa til þessara ráðstafana? Vegna þess að þá átti að reisa byggingar víða úti um land, og þess vegna var nauðsynlegt, að stjórnin hefði menn í stjórnum félaganna. Þá stóð til að byggja hjá Byggingarfélagi alþýðu í kvos við Hringbraut og Grettisgötu, en mönnum leizt ekki á staðinn. Við Háteigsveg hafa svo verið reistir á vegum Byggingarfélags verkamanna sérlega fagrir verkamannabústaðir. Erlendir verklýðsleiðtogar, er hér voru á ferðinni fyrir 2 árum, lofuðu mjög bæði bústaðina og staðinn, sem þeim var valinn. Eitt er það sem sagt, sem vannst við brbl., að betri staður, var valinn. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira út af ummælum þessara hv. þm. En ástæðan fyrir útgáfu brbl. var réttmæt og afleiðing þeirra var sú, að fegurri og glæsilegri bústaðir voru reistir. Læt ég svo athugasemd minni lokið.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að glæsilegur árangur hefði náðst af setningu brbl. og forðað hefði verið frá því, að verkamannabústaðir hefðu verið reistir í kvos í stað holts. Satt er það, að þessi árangur náðist vegna þess, að Byggingarfélag alþýðu var hindrað í því að reisa fjölda íbúða. Og bústaðirnir á hæðinni urðu hundruðum þúsunda kr. dýrari en hinir hefðu orðið. En viðvíkjandi kvosinni er það að segja, að þar rís nú upp eitt af skemmtilegustu hverfum bæjarins, þar sem þúsundir Reykvíkinga búa. Það var mjög glæsilegur árangur að hindra það, að fjöldi bygginga yrði reistur og aðrar miklu dýrari reistar í staðinn. Og svo kemur rúsínan: Það þurfti að setja menn frá stjórninni til þess að veita framkvæmdunum forstöðu. Það þurfti að setja Guðmund Í. Guðmundsson í staðinn fyrir Héðin Valdimarsson. En ég endurtek það, að heimildin til þess að gefa út brbl. hefur aldrei áður verið misnotuð jafnherfilega og í þetta sinn.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess út af tilmælum, sem fram hafa komið um að taka brtt. 856 aftur til 3. umr., að ég skal verða við þeim tilmælum og tek hana þá aftur til 3.



Með tilvísun til ummæla minna við umr. málsins greiði ég ekki atkv.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Þar sem mér er kunnugt um, að slíkt ákvæði, ef samþ. yrði, mundi sennilega verða frv. að falli, segi ég nei.



Í trausti þess, að heilbr.- og félmrh. segi rétt frá, segi ég nei. 3. gr. samþ. með 27 shlj. atkv. Brtt. 824,2 felld með 18:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: LJós, SigfS, SG, SK, STh, SvbH, ÞB, ÁkJ, EOl, GTh. nei: IngJ, JJós, JPálm, JS, JörB, ÓTh, SB, SEH, SkG, StJSt, BK, EmJ, EystJ, FJ, GÞ, GSv, HB, HelgJ. PZ, PÞ, PO, SÞ, BG greiddu ekki atkv. 2 þm. (ÁÁ, BÁ) fjarstaddir. 4. gr. samþ. með 27 shlj. atkv. 5.–10. gr. samþ. með 30 shlj. atkv. 11.–37. gr. samþ. með 28 shlj. atkv. 38. gr. samþ. með 29 shlj, atkv. Brtt. 823,2 felld með 18:7 atkv. - 823,3 tekin aftur. 39.–43. gr. og bráðabirgðaákvæði samþ. með 26 shlj. atkv. Fyrirsögn frv. og fyrirsagnir kafla þess samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 30 shlj. atkv.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Frv. þetta hefur nú legið nokkru lengur í n. en ástæða hefði verið til, og liggur að vísu ekki fyrir frá n. nál. En það var nú allmikið rætt hér við 1. umr., og komu þá fram ýmsar brtt., þannig að það fékk í raun og veru við 1. umr. þá meðferð, sem mál venjulega fá við 2. umr. Ég flyt hér á þskj. 849 brtt., sem ríkisstj. stendur að. Þetta mál hefur verið rætt við Landssamband íslenzkra útvegsmanna og Sölusamband frystihúsanna. Þegar þessar ábyrgðir voru veittar, hafði ríkisstj. aflað fylgis við málið hjá stuðningsflokkum sínurri á Alþ., og var þessi ábyrgð veitt í því skyni, að ekki færi svo, að vertið kæmist ekki af stað vegna þessarar óvissu, sem ríkjandi var um sölu afurða bátaútvegsins. Þegar þessar ábyrgðir voru fyrst veittar, var engin vitneskja fyrir sölu, hvorki á hraðfrystum fiski né saltfiski. Eina vitneskjan var um ísfiskmarkaðinn í Englandi. Þar seldist allt af þeirri vöru, sem komst óskemmt á markaðinn, og fyrir hámarksverð. En nokkurt hik var þá á hraðfrystihúsaeigendum um að hefja rekstur sinna frystihúsa, og enn fremur töldu menn óheppilegt að salta fisk, vegna þess að ekkert var vitað um verð, sem íslenzkir fiskimenn teldu nægilega hátt fyrir þá vöru, til þess að hægt væri að greiða það verð, sem ríkisstj. taldi nauðsynlegt, að greitt væri fyrir fiskinn til fiskimanna. Þegar sú ákvörðun var tekin að hækka um 5 aura fiskverðið á þorski og ýsu, þótti þess vegna óhjákvæmilegt að gera þessar ráðstafanir. - Nú hafa atvikin snúizt þannig, að búið er að selja allmikið af hraðfrysta fiskinum fyrir nokkuð mikið hærra verð en búizt hafði verið við í upphafi, og má heita, að góðar horfur séu um sölu alls hraðfrysta fisksins fyrir sama verð, þ. e. 121 eyri á hvert enskt pund. Þá hefur verið gengið frá sölu til Frakklands fyrir sem svarar kr. 1,21 pr. enskt pund. Salan til Ameríku er nokkru hærri, en flutningskostnaður meiri, og veldur það því, að búizt er við lakari útkomu úr þeim viðskiptum. Ef svo færi, að verðið yrði meira en þessi hækkun nemur, tel ég óeðlilegt, að sú hækkun færi til hraðfrystihúsanna eingöngu, álit, að fiskimenn og útvegsmenn fái sinn hlut. - Þetta liggur fyrir í brtt. á þskj. 849. Þar er gert ráð fyrir, að ef meira verð fæst en kr. 1,10, þá skuli það, sem er umfram 2½ eyri af pundi, skiptast jafnt á milli útvegsmanna og hraðfrystihúsanna og verði verðjöfnunarsvæði ákveðin. Það, sem ekki kemur til skipta af því, sem er umfram kr. 1,10, er ætlað til að mæta þeirri áhættu, sem ríkissjóður tekur á sig, í fyrsta lagi vegna áhættu á hraðfrysta fiskinum, í öðru lagi vegna áhættu á saltfiskinum, í þriðja lagi þegar vörur eru seldar til útlanda gegn greiðslufresti og í fjórða lagi vegna áhættu í sambandi við fiskflutninga. Þá er 2. till., þar sem óskað er eftir heimild til þess að ríkisstj. megi taka allt að 20 fiskflutningaskip á leigu í lok maí. Ef fiskverðið lækkar á enskum markaði, má búast við, að meira berist á land hér af fiski og áhættan því meiri. 3. brtt. er um það, að í stað 5000 tonna ábyrgðar af saltfiski komi 7 þús. tonna ábyrgð. Það þótti rétt að fara fram á hækkun á þessari ábyrgð, en hins vegar eru miklar líkur til, að allur saltfiskur seljist fyrir það verð, sem óskað hefur verið, að ríkissjóður ábyrgðist. Framleiðslan mun nú vera um 2800 tonn, og af því hafa þegar verið seld 2 þús. tonn. Það þarf varla að gera ráð fyrir, að aflinn verði meiri en 7 þús. tonn, en þrátt fyrir að góð von sé með þetta umrædda verð, má gera ráð fyrir, að nokkuð verði að selja gegn greiðslufresti, og þess vegna æskilegt að fá ábyrgð ríkissjóðs. Það hefur komið fram till. um að setja í frv. ákvæði um, að menn legðu fram sönnunargögn, að þeir hefðu greitt sjómönnunum ákveðið verð. Ég tel ekki ástæðu til að setja þetta í frv., því að óhjákvæmilegt er að setja slíkt í reglugerð, og legg ég því til, að þessi till. verði dregin til baka. Þá hef ég skýrt frá aðalatriðum frv. og læt því staðar numið að sinni.



Ég vil benda á, að þetta mál er til meðferðar í n., og stendur til, að það verði tekið fyrir í fyrramálið. Þessi brtt. gerir málið stærra og beinir því inn á nokkuð aðrar brautir. Í fullri alvöru bið ég forseta að forða því að ræða slíkt stórmál um hánótt og vænti, að forseti og ráðh. sjái sér fært að fresta því til morguns, og umrædd n. fái þá um leið tíma til að athuga málið.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Þetta er ekki nema 2. umr. og till. samin í samráði við samtök þeirra, sem hlut eiga að máli og býst ég því varla við, að n. breyti þessu máli nokkuð verulega, auk þess sem brtt. gætu komið fram við 3. umr. frv., og mælist ég því til, að þessari umr. verði lokið núna.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég á eina brtt. og fellst á að taka hana til baka til 3. umr. og vænti, að hægt sé að taka allar brtt. aftur til 3. umr.



Það er aðeins um meðferð málsins. Málinu hefur verið vísað til fjhn. Það var fundur í n. í dag, og ég gerði þá fyrirspurn um, hvort málið yrði ekki tekið fyrir, en form. kvað ríkisstj. ætla að athuga það nánar, áður en það væri tekið fyrir í n. Nú hafa komið fram allmargar brtt. Tel ég því eðlilegt, að umr. verði frestað og n. gefið tækifæri til að athuga málið.



Ég við benda á það, að ef allar brtt. verða dregnar til baka til 3. umr., þá er í rauninni einni umr. sleppt og lítið tóm gefið til að athuga slíkt stórmál. Tel ég eðlilegra að fresta umr. og gefa n. tóm til að athuga málið.



Það var aðeins vegna óska hæstv. atvmrh. um að taka brtt. aftur til 3. umr. Ég get fallizt á að taka mínar brtt. aftur, ef aðrir gera slíkt hið sama og málið verður falið fjhn. til umsagnar.

Forseti (BG) : Vegna þeirra tilmæla, sem fram hafa komið, er umr. frestað í þeirri von, að fjhn. skili áliti bráðlega.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Á þskj. 839 flytur menntmn. 8 brtt. við frv. þetta. - 1. brtt. er við 6. gr., um að takmarka nokkuð vald ráðherra frá því, sem gert er ráð fyrir í frv., og hljóðar svo: „Ráðherra getur samkvæmt till. háskólaráðs aukið verksvið deilda, enda sé áður leitað . .“ o. s. frv. N. þótti ástæðulaust að gefa ráðh. svo víðtæka heimild sem var samkv. frv. 2. brtt. er í sambandi við till., sem kom frá hv. þm. A.-Sk. við 2. umr. Varð n. sammála um eftirfarandi brtt. aftan við 7. gr.: „Búnaðarfélag Íslands ásamt tilraunaráðum jarðræktar og búfjárræktar, Fiskifélag Íslands og Landssamband iðnaðarmanna skulu ár hvert gera tillögur um það, að hvaða rannsóknum skuli unnið í þeim undirdeildum atvinnudeildar, sem hlut eigi að máli.“ Ég skal taka það fram, að þessar stofnanir hafa einungis tillögurétt hjá stjórn deildarinnar. 3., 4. og 5. brtt. fara í sömu átt og till. frá hv. þm. A.-Sk., sem fram komu við 2. umr. 6. brtt. er einungis leiðrétting. 7. brtt. er við 14. gr. og er í þrennu lagi. - a-liðurinn er á þá leið, að á eftir orðinu „tilraunastöðin“ í 1. málsgr. komi: í sjúkdómafræði. - b-liður miðar í þá átt að koma til móts við þá skoðun, sem kom fram í athugasemdum hv. þm. Ak. við 2. umr. - c-liður er í samræmi við 1. brtt., við 6. gr. frv. 8. brtt. er þess efnis, að í stað þess að fella úr gildi 9.–11. gr. nr. 64 1940 komi 9.–10. gr. Menntmn. varð sammála um að flytja þessar brtt. og mæla með þeim.



Þegar þetta mál var til 2. umr., bar ég fram brtt., sem ég gerði þá grein fyrir, en varð síðan við tilmælum, sem fram komu um að ég tæki þær aftur til 3. umr. Nú hefur menntmn. fjallað um málið og tekið að miklu leyti upp efni brtt. minna, og hefur hv. þm. Snæf. nú gert grein fyrir þeim till. Þó er eitt atriði, sem ekki náðist samkomulag um, en það er varðandi tilraunastöðina á Keldum, og flyt ég á þskj. 818 brtt. þar að lútandi. Svo er fyrir mælt í þessu frv., að tilraunastöðin á Keldum skuli falla undir læknadeildina, og er það tilfært, að þetta verði svo að vera til að fullnægja skilyrðum, sem Rockefellerstofnunin hafi sett varðandi rannsóknir búfjársjúkdóma. Ég gat ekki sætt mig við þessa afgreiðslu og held því fram, að öllum skilyrðum sé fullnægt, ef þessi stofnun er lögð undir stjórn háskólans, og gegn þeirri skoðun minni hafa ekki enn þá komið nein rök. Þess er vert að geta, að hér er um nokkurt fjárhagsmál að ræða, og væri að öllu leyti heppilegra að binda þessa starfsemi við aðrar rannsóknir og tilraunir landbúnaðardeildar. Ég get ekki látið hjá líða að benda á, að hv. n. virðist öðrum þræði fallast á þetta sjónarmið, t. d. vill hún gefa dýralæknum nokkurn íhlutunarrétt. - Ég sé annars ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa brtt. og læt þetta því nægja.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér mikið í þessar umr. þótt ég hefði nokkra löngun til þess. Það eru einungis nokkur atriði, sem ég vildi fá upplýst hjá hv. formanni n. og hæstv. ráðh. Samkv. þessu frv. lítur út fyrir, að atvinnudeildin sé að einhverju leyti lögð undir háskólann, og virðist háskólaráð eiga að taka ákvarðanir varðandi deildina. Hins vegar eru ekki greinileg ákvæði um það í frv. undir hvaða ráðh. t. d. tilraunastöðin á Keldum kemur til með að heyra, en það þyrfti að vera ljóst. Nú hygg ég, að það sé venja erlendis, að læknadeildum séu ekki fengnar í hendur slíkar rannsóknir, heldur eru þær flokkaðar undir fagbekkingu og viðkomandi ráðuneyti. Nú vil ég spyrja: Undir hvaða ráðuneyti eiga þær deildir, sem hér er um að ræða, að heyra? Ég get sætt mig við, að hver deild heyri undir viðkomandi ráðuneyti, en ég get ekki sætt mig við, að allt saman heyri undir háskólann og háskólaráð, en um þetta óska ég að fá upplýsingar.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) Menntmn. hefur orðið sammála um að flytja skriflega brtt. um viðbót við 5. gr. frv., og er hún á þessa leið: „Landbúnaðarráðuneytið hefur með höndum yfirstjórn þessarar deildar.“ - Er þá svarað fyrirspurn hv. 1. þm. N.-M. varðandi þessa deild. Um hinar deildirnar er það skýrt fram tekið, að þær hlíta lögum háskólans og heyra undir menntamálaráðuneytið. Mér þykir rétt að leiðrétta þann misskilning, sem fram hefur komið, að dósentum, sem starfa við atvinnudeildina, sé tryggt 3 mánaða sumarfri. Um slíkt er ekkert ákveðið í lögum þessum. Að vísu er, kennslutíminn ekki nema 9 mánuðir, en flestir kennarar við háskólann nota hinn tíma ársins til að vinna að sínum málum varðandi kennsluna, t. d. með því að semja kennslubækur. En aðalstarf þessara dósenta verður ekki kennsla, heldur rannsóknir, þess vegna er það misskilningur, að þeim sé tryggt sumarfrí. Ég vænti, að menntmn. hafi nú með brtt. sínum numið burtu flest það, sem ágreiningi hefur valdið.



Ég hlýt að fara færri orðum um þetta frv. en ella vegna þess, að það er til umr. hér um hánótt, því að ég geri ekki ráð fyrir, að þm. uni því vel, að farið sé að rekja málið nákvæmlega. Ég get sagt það, að málið er mjög vel undirbúið, enda þótt það hafi verið lengi á ferðinni hér. Frv. var sent sjútvn. deildarinnar snemma á þessu þingi af hæstv. ríkisstjórn með tilmælum um, að nefndin flytti það. Það er upphaflega samið af nefnd, sem ríkisstj. skipaði, og til ráða kvaddir margir góðir menn. Við nána athugun á frv. kom þó í ljós, að mörg atriði voru allvafasöm, og einkum hafði skipaskoðunarstjóri margt við frv. að athuga, og bárust nefndinni allmargar brtt. frá honum. Eftir miklar umræður um málið í nefndinni varð niðurstaðan sú, að allmiklar breytingar væru nauðsynlegar á frv., og þótti æskilegt, að til þess að gera þær breytingar yrðu valdir sérfræðingar. Nefndin sendi því frv. aftur til ráðh. með þessum ummælum. Því næst fór fram endurskoðun á frv., og lagði ráðherra það síðan fyrir deildina. Síðan hefur nefndin athugað frv. aftur með áorðnum breytingum og leggur nú til, að frv. verði samþ., en ber fram allmargar brtt. Það er ýmislegt í frv., sem frekar ætti heima í reglugerð, enda vill oft svo verða, þegar tíndir eru saman menn, sem óvanir eru að smíða löggjöf, og oft vill formið verða óæskilegt í slíkum tilfellum, því að sérhver vill láta ljós sitt skína. Nefndin leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem í nál. greinir og flestar eru fremur veigalitlar. 1. brtt. er við 2. gr., um að í stað orðanna „íslenzkum skipverjum“ komi: íslenzkri skipshöfn. Þótti betur fara á því orðalagi, og er ekki ástæða til að fara nánar út í það. - Næsta brtt. er við 3. gr., um það, að gr. falli niður. Hið sama er að segja um brtt. við 4. gr. Þá er brtt. við 7. gr. Það stendur hér í 7. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Nú tekur skip grunn, slæst við bryggju, verður fyrir hvers konar árekstri . . .“ Þessi orð, „hvers konar árekstri“, geta ekki staðizt, og leggur n. því til, að þau falli burt. - 5 brtt. er við 9. gr., en 9. gr. er um skipaskoðunarstjóra og hver skilyrði eru sett til þess að mega takast það embætti á hendur. Upphaf 2. málsgr. 9. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hann skal hafa starfið sem aðalstarf, vera skipaverkfræðingur, vélfræðingur, sérfræðingur“ o. s. frv., N. leggur til, að þetta verði orðað svo: Hann skal hafa starfið sem aðalstarf, vera skipaverkfræðingur eða vélfræðingur eða sérfræðingur - o. s. frv. - Þá leggur n. til, að aftan við greinina bætist: Við samningu reglugerðarinnar skal leita álits Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Alþýðusambands Íslands og Fiskifélags Íslands. - Þetta er gert samkv. ósk Farmanna- og fiskimannasambandsins. Ég skal ekkert segja frekar um þetta fyrir hönd n., hún taldi ekki óeðlilegt að verða við þessum tilmælum, en er þeirrar skoðunar, að þetta mundi ríkisstj. gera, þó að engin fyrirmæli væru um það. Næsta brtt. er við 10. gr., um það, að orðin „sérfræðingur um smíði tréskipa og fjórði“ falli burt. En það er ekki fyrir það, að n. áliti ekki, að aðstoðarmenn skipaskoðunarstjóra eigi að vera sérfræðingar um þessi efni, heldur af því, að n. fannst ástæðulaust að taka þetta sérstaklega fram: Þá er 7. brtt. við 15. gr., að á eftir orðunum „tillögum eftirlitsmanna“ í fyrri málsgr. bætist inn orðin: og Sjómannasamtaka á hverjum stað. - Þetta er einnig gert samkv. ósk áðurnefndra félagssamtaka, og virðist ekki vera óeðlilegt. 8. brtt., við 18. gr., er um það, að niðurlag 1. málsgr., frá orðunum „um öryggi skipa“, falli niður. 9. brtt. er við 20. gr., að á eftir orðunum „lög þessi séu brotin eða“ bætist inn orðin: að brotnar séu. - Þetta er breyt., sem n. leggur til, að gerð verði aðeins til þess, að orðalagið valdi ekki misskilningi. Þá er 10 brtt., við 21. gr., að orðin „íslenzkt eða útlent“ í 1. málsgr. falli burt. - Þá er 11. brtt. við 24. gr., að síðasta málsgrein orðist svo : Skoðun á opnum bát, hvort sem hann er með vél eða án vélar, skal framkvæmd af sérfróðum manni. - Þetta er aðeins orðabreyting. - Þá er 12. brtt. við 35 gr. B., að í stað orðanna „eigi minna“ í 2 málsgr. komi: a. m. k. - Þá er 13. brtt., við 36. gr., um það, að síðari málsgr. 3. tölul. og 4. tölul. falli burt. Þetta eru atriði til skýringar á 1. málsgr. 3. tölul. og eru óþörf. - Þá er 14. brtt., við 39. gr. D-lið, að síðari málsliður 3. málsgr. orðist svo : Því aðeins má hann mæla með innflutningi skips, að styrkleiki þess og búnaður jafnist í aðalatriðum við það, sem krafizt er í 1. þessum og það sé eigi eldra en 12 ára. - Þetta er aðeins orðabreyt. Þá er 15. brtt., við 43. gr., að aftan við gr. bætist: Reglugerðin skal samin að fengnum till. Alþýðusambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. - Þá er 16. brtt., við 64. gr., að greinin orðist svo: Skipaskoðunarstjóri, sérfróðir fulltrúar skipaskoðunarstjóra (sbr. 10. gr.) og eftirlitsmenn (sbr. 12 gr.) skulu launaðir samkvæmt l. um laun starfsmanna ríkisins. - Þetta er nokkur efnisbreyt., því að í upphafi X. kafla l., sem er um laun starfsmanna skipaeftirlitsins, er tilgreint, hver launin skuli vera, en það er svo, að starfsmenn þess eru teknir inn í launal. Þess vegna virðist n. ekki koma til greina annað en að þau ákvæði launal., sem um þessa starfsmenn fjalla, standi óhögguð og sé sjálfsagt, að þessir embættismenn, sem skipaðir eru af ráðh., séu í launal., og þess vegna leggur n. til, að þessi breyt. verði gerð. - Tvær næstu gr. falla niður sem afleiðing af þessari breyt. Fleira hef ég ekki að segja um þetta frv. frá hálfu n. að því undanskildu, að n. hefur talið kafla um dómstóla í þeim málum sem 1. fjalla um, mjög vafasaman, þ. e. a. s. kaflann um siglingadóm, og taldi að það mundi vera nokkuð vafasamt, hvort rétt væri að setja þennan dómstól, hvort ekki væri réttara að efla sjódómana og láta þá fjalla um þessi mál, það væri einfaldara og kostnaðarminna. En þetta vildi n. ekki taka ákvörðun umnema bera sig saman við sérfróða menn um þessi efni og sendi þess vegna þetta atriði sérstaklega til álits lögfræðings, sem hefur haft, meira en flestir aðrir, með slík mál að gera. Nú vannst n. ekki tími til að bera sig saman við hann til a hlítar, svo að hún treysti sér til að gera brtt. við þennan kafla í þetta sinn, og hefur n. því ekki neina brtt. fram að bera um þennan kafla, þrátt fyrir það, þó að hún telji vafasamt, að barna sé farið inn á rétta leið. Um þýðingu dómsins þarf ekki að deila, því að hún er mikil, en hitt er meira vafamál, hvort ekki er hægt að ná sama árangri á annan hátt. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, n. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim brtt. sem hún ber fram á þskj. 737.



Ég vil aðeins lýsa því yfir, að ég er, eftir atvikum, samþykkur þeim brtt., sem sjútvn. hefur borið fram við frv., og þó að þær geti ef til vill orkað tvímælis í smærri atriðum, tel ég hyggilegt, að þessar brtt. verði samþ. allar eins og þær liggja fyrir. Hins vegar vil ég vænta þess, að sjútvn. gæti, ef brtt. yrðu samþ., mælt með því, að ekki yrðu frekari breyt. á frv. gerðar. Þetta frv. hefur fengið alveg óvenjulega langa málsmeðferð og verið athuguð af flestum aðilum, sem þar koma til greina og hafa sérþekkingu á málinu, auk þeirrar n., sem hefur haft málið tvisvar sinnum á þessu þingi til ýtarlegrar meðferðar. Ég vildi þess vegna vænta þess, í fyrsta lagi, að brtt. yrði samþ., og í öðru lagi, að þeim samþ., að frv. gæti orðið afgr. Mér er kunnugt um, að mikil áherzla er lögð á það, að frv. nái fram að ganga, og síðast nú á landsþingi Slysavarnafélags Íslands var samþ. með öllum greiddum atkv., að málið fengi afgreiðslu á þessu þingi. Ég vildi því vænta þess, að hv. dm. gætu orðið við þeim tilmælum að afgr. frv. Undirbúningur málsins og meðferð öll hefur verið í mesta máta krítisk frá öllum hliðum, svo að það mætti ætla, að allt, sem máli skiptir, væri komið fram og þess vegna ekki eftir neinu að bíða með samþykkt þess.



Herra forseti. Ég vildi beina þeim tilmælum til hæstv. forseta að taka á dagskrá sem allra fyrst og helzt á dagskrá þessa fundar frv. til l. um breyt. á tollskrá o. fl. á þskj. 560. Ég flutti hér á öndverðu þingi frv. til l. um breyt. á tollskránni, sem þá var vísað til fjhn. Nefndin afgr. það ekki, en flutti svo að vísu alllöngu síðar frv. um sama efni, sem ég nú hef greint. Nú var þetta mál hér á dagskrá fyr 2–3 dögum og komnar fram við það allmiklar breytingar, og ég geri ráð fyrir, að það mál muni til lykta leitt. Ég hafði flutt till. til breyt. á ákveðnu efni, sem ég hafði áhuga fyrir, að kæmi fyrir á þessu þingi. Ég vildi því leggja mjög að hæstv. forseta með það, að ekki yrði horfið frá þessu máli í miðjum klíðum og hann sæi sér fært að taka málið á dagskrá helzt í dag, ef þess er kostur.

Forseti (BG) : Út af tilmælum hv. þm. Borgf. skal það tekið fram, að það mál, sem hann ræddi um, verður tekið á dagskrá næsta fundar.

Ég þakka hæstv. forseta

.