Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Eins og kunnugt er stóð til að halda hér fund fram eftir kvöldi í gær, en vegna beiðni nokkurra þingmanna varð ekki unnt að halda þeirri áætlun. Forseti vill því fara þess á leit við hv. þm. að þeir reynist samvinnuþýðir um að það náist að ljúka þessum fundi hér í kvöld, ella raskast dagskrá allrar vikunnar. Þess vegna er það beiðni forseta að menn reyni sem unnt er að stilla svo máli sínu í hóf að þeir sem á mælendaskrá eru nái að tala hér í dag, og verður haldið áfram eins lengi og unnt er.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég vil byrja á því að færa forseta þakkir fyrir þá ákvörðun sem hér var tekin um skipan þessarar umræðu um skýrslu utanrrh. sem hófst hér í sameinuðu þingi í gær. Sú skýrsla sem hæstv. ráðherra hefur lagt fram er að flestu leyti með hefðbundnu sniði. Þó ber hún þess merki að hæstv. ráðherra hefur lagt á það sérstaka áherslu að þessu sinni að hafa skýrsluna nokkru meiri að vöxtum en venja er til. Nú er það ekki alltaf svo að samhengi sé á milli magns og gæða en það verður heldur ekki sagt í þessu tilviki að skýrslan sé efnisrýrari en jafnan áður. Ef fyrst er vikið að hinni almennu stefnumörkun og grundvallaratriðum utanríkisstefnunnar, þá er fyrst að líta á yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, stjórnarsáttmálann, þann kafla sem fjallar um utanríkismál og hæstv. ráðherra birtir í upphafi skýrslunnar. Þar segir að markmið utanríkisstefnu Íslendinga séu að treysta sjálfstæði landsins og gæta hagsmuna þjóðarinnar í alþjóðlegum samskiptum. Síðan er talið upp í nokkrum málsliðum með hvaða hætti hæstv. ríkisstjórn ætlar að vinna að þessum markmiðum. Það vekur athygli að í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar kemur hvergi fram með hvaða hætti hún ætlar að vinna að þeim grundvallaratriðum sem legið hafa að baki utanríkisstefnu Íslendinga í fjóra áratugi. Til að mynda er í þessari upptalningu ekki vikið einu orði að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og ekki vikið einu orði að varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Óhætt er að fullyrða að engin ríkisstjórn hefur verið mynduð á síðari tímum þar sem jafnótraustur málefnalegur grundvöllur liggur að baki utanríkisstefnunnar. Það hlýtur að vekja athygli bandamanna okkar og samherja að mynduð skuli ríkisstjórn á Íslandi þar sem fram kemur að hæstv. ríkisstjórn þorir ekki eða getur ekki sett á blað tilvísanir í grundvallaratriði utanríkisstefnunnar. Allt vekur þetta upp ýmsar spurningar, gerir stjórnarstefnuna ótraustari og er til þess fallið að rýra álit okkar út á við. En það skiptir auðvitað meginmáli að við sýnum stefnufestu og öryggi í málflutningi gagnvart öðrum þjóðum. Sennilega á þetta við um allar þjóðir en ekki síst fámennar þjóðir eins og við Íslendingar erum. Þó að þannig standi á um málefnasáttmála hæstv. ríkisstjórnar þá verður að taka það fram að hæstv. utanrrh. hefur í störfum sínum og þar á meðal í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir freistað þess í flestum efnum að fylgja eftir þeirri grundvallarstefnu sem mörkuð hefur verið og víðtæk samstaða er um meðal Íslendinga að fylgja. Hann hefur einnig í flestum atriðum, að því er grundvallarstefnuna varðar, aðlagast hinum breyttu tímum og nýju viðhorfum í alþjóðasamskiptum, meiri þíðu, vilja til gagnkvæmrar afvopnunar á grundvelli gagnkvæmra samninga og í samræmi við skuldbindingar okkar við bandalagsþjóðirnar. Þannig eru á vissan hátt mótsagnir í ótraustri yfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar þar sem bæði Framsfl. og Alþfl. hafa verið að kaupa Alþb. til samstarfs með málamiðlunum í yfirlýsingum um utanríkismál. En ég ítreka að mér sýnist að í flestum grundvallaratriðum hafi hæstv. utanrrh. staðið við markmið okkar og að því er varðar framkvæmdir á utanríkisstefnunni í flestum efnum fylgt þar eðlilegri stefnu í samræmi við það sem á undan er gengið, þó að í nokkrum atriðum, og það nokkuð alvarlegum að því er varðar framkvæmd utanríkisstefnunnar, hafi orðið misbrestur á sem ástæða er til að víkja hér að síðar. Það vekur einnig athygli að hæstv. utanrrh. gerir ekki í skýrslu sinni og gerði ekki í framsöguræðu sinni hér í gær fyrir þessari skýrslu neina grein fyrir þeim mikla ágreiningi sem er innan ríkisstjórnarinnar og hefur komið fram opinberlega milli stjórnarflokkanna um afstöðuna í utanríkismálum og afstöðu til einstakra framkvæmdaatriða. Hér er ekki einasta um að ræða ágreining sem hefur komið fram hér innan lands heldur hafa ráðherrar hæstv. ríkisstjórnar dregið þennan ágreining fram á alþjóðavettvangi. Allt veikir þetta þá festu sem nauðsynleg er að baki utanríkisstefnu fámennrar þjóðar og rýrir um leið álit okkar á alþjóðavettvangi. Það er býsna kynlegt að í málefnasamningi skuli ekki vísað til aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfsins við Bandaríkin. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu felur í sjálfu sér grundvallaratriði utanríkisstefnunnar. Þegar hún var ákveðin þá stigum við ný skref í afstöðu okkar til annarra þjóða. Framan af eftir að fullveldi fékkst fylgdu Íslendingar hlutleysisstefnu. Í styrjöldinni og kjölfar hennar stóðu menn frammi fyrir breyttum aðstæðum og þegar útþenslustefna Sovétríkjanna varð ljós tóku Íslendingar ákvörðun um að tengjast bandalagi lýðræðisþjóðanna til þess að tryggja varnir landsins og til þess að taka sameiginlega þátt í sókn og vörn lýðræðisþjóðanna fyrir frelsi og mannréttindum. Við tökum þannig afstöðu á alþjóðavettvangi. Um leið og við gætum sjálfstæðis og fullveldis Íslendinga og öryggishagsmuna okkar, þá tökum við afstöðu á alþjóðavettvangi með þeim þjóðum sem standa vörð um frelsi, lýðræði og mannréttindi og það höfum við gert með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu. Starf Atlantshafsbandalagsins hefur borið mikinn árangur í 40 ár og óhætt er að fullyrða að óskir og vonir þeirra sem að stofnun þess stóðu hafa í flestum atriðum ræst og það sem mestu máli skiptir er það að staðfesta Atlantshafsbandalagsins hefur tryggt frið í álfunni í 40 ár. Þrátt fyrir þessar augljósu staðreyndir og þrátt fyrir það að tveir af þremur stjórnarflokkanna styðji aðild að Atlantshafsbandalaginu hefur ekki tekist að fá tilvísun til þessa grundvallarþáttar utanríkisstefnunnar inn í málefnasáttmála hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. utanrrh. hefur eigi að síður í störfum sínum og með þeirri skýrslu sem hér er lögð fram sýnt að hann hefur í engu hvikað frá þeim grundvallaratriðum sem fylgt hefur verið og það er auðvitað mikilvæg staðreynd í þessari umræðu þrátt fyrir þann veikleika sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það fer ekkert á milli mála að það er fyrst og fremst staðfesta Atlantshafsbandalagsríkjanna sem ráðið hefur úrslitum um þá gleðilegu þróun sem átt hefur sér stað á alþjóðavettvangi undanfarin ár. Við Íslendingar hljótum að fagna því enn að rekja má upphaf þeirrar þróunar til fundar forseta Bandaríkjanna og leiðtoga kommúnistaflokks Sovétríkjanna sem haldinn var hér í Reykjavík. Þar reyndi verulega á lýðræðisríkin í Atlantshafsbandalaginu þegar háværar kröfur komu fram um einhliða afvopnun og svæðabundna afvopnun sem bornar voru fram af svokölluðum friðarhreyfingum. En sú stefna Atlantshafsbandalagsins að semja af styrkleika hefur borið árangur, að treysta varnirnar en vera um leið tilbúið til þess að semja hefur skilað árangri. Ef við víkjum svo að einstökum atriðum að því er varðar framkvæmd utanríkisstefnunnar og utanríkismálanna og þeirra verkefna sem nú falla undir utanrrn. sem eru orðin býsna viðamikil og einstökum ágreiningsatriðum á milli stjórnarflokkanna, þá vil ég fyrst koma að þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um svonefndar skipulagsbreytingar í utanrrn. Hæstv. ráðherra hefur í umræðu að undanförnu gert allmikið úr skipulagsbreytingum í ráðuneytinu þó að takmarkaðar upplýsingar hafi enn verið gefnar um þau efni. Svo virðist sem hér sé fyrst og fremst um að ræða mannabreytingar. Það fer auðvitað ekki hjá því að þær hljóta, eins og að þessum málum hefur verið staðið, að tengjast mjög innanbúðarmálum Alþfl. Hér á ég sérstaklega við þær breytingar sem gerðar hafa verið í tengslum við skipan nýs fastafulltrúa Íslands hjá Fríverslunarsamtökunum. Fyrir tveimur árum eða svo tók nýr fastafulltrúi við því starfi, einmitt í þeim tilgangi að undirbúa forustu Íslands í Fríverslunarsamtökunum en að því kemur nú á miðju þessu ári. Nú hefur einn af forustumönnum Alþfl., fyrrv. formaður flokksins, einn af fáum forustumönnum Alþfl. sem enn er fulltrúi frjálslyndra viðhorfa, verið skipaður til þess að taka við þessu starfi. Ég ætla ekki að gagnrýna þá skipan vegna þess manns sem í hlut á. Ég tel að hv. þm. Kjartan Jóhannsson sé hinn hæfasti maður til þess að takast á við það verkefni. Hitt vil ég gagnrýna hvernig hæstv. ráðherra stendur að þessum breytingum og hvaða tíma hann velur til að gera breytingar á þessu veigamikla embætti þegar við erum að taka við forustu í Fríverslunarsamtökunum um nokkurra mánaða skeið. Það hefði ekki verið gagnrýniefni ef þetta hefði gerst fyrir nokkrum mánuðum síðan eða ári síðan eða í lok þess tíma þegar forustu Íslands í samtökunum lýkur. En það er líklegt að þetta veiki stöðu Íslands og sýni hringlandahátt þegar við erum að takast á við viðamikið verkefni. Og það er vandasamt verkefni fyrir fámenna þjóð eins og okkur að takast á við þetta forustustarf, ekki síst þegar fyrir dyrum standa umfangsmiklar viðræður Fríverslunarsamtakanna við Evrópubandalagið. Það er þessi þáttur málsins sem ég tel vera gagnrýniverðan, að gera hér á breytingar aðeins nokkrum vikum áður en þessi forusta fellur í okkar hlut. Ég tel það bera vott um hringlandahátt og það kunni að rýra traust okkar út á við þó að ég vilji endurtaka að ég ber fyllsta traust til hv. þm. Kjartans Jóhannssonar sem bráðlega tekur við þessu mikilvæga starfi, en hjá því verður auðvitað ekki litið að þessar breytingar á þessum tíma hljóta að tengjast meir hagsmunum Alþfl. en hagsmunum utanríkisþjónustunnar. Hæstv. núv. utanrrh. gerði það að tillögu sinni meðan hann var fjmrh. í síðustu ríkisstjórn að sendiráð á Norðurlöndunum yrðu lögð niður og jafnvel einnig sendiráðið í París. Nú er það svo að það er ekki alveg óþekkt að ábyrgðarlitlir fjármálaráðherrar hendi fram sparnaðartillögum af ýmsu tagi í vissu þess og kannski öllu fremur í trausti þess að viðkomandi fagráðherrar stöðvi framgang þeirra. Þeir koma svo gjarnan eftir á og segja sem svo: Sjáið, ég hafði sparnaðartillögur fram að færa en það voru hinir vondu eyðsluseggir sem komu í veg fyrir þetta. Nú stendur svo á að hæstv. ráðherra varð utanrrh. aðeins örfáum vikum eftir að þessar tillögur um sparnað og skipulagsbreytingar í utanríkisþjónustunni voru lagðar fram af honum sem fjmrh. En á þeim tíma sem hann hefur gegnt stöðu utanrrh. hafa engar tillögur verið gerðar um skipulagsbreytingar í þessu efni og sýnir það auðvitað fyrst og fremst að hér var um að ræða af hans hálfu marklausar yfirlýsingar. Á hinn bóginn er það mín skoðun að margt bendi til þess að það megi hagræða í utanríkisþjónustunni og skipa málum á þann veg að við getum nýtt fjármuni með öðrum hætti. Samstarf Norðurlandaþjóðanna hefur verið að þróast á undanförnum árum og áratugum og tekið miklum breytingum. Ég hygg að varla sé unnt að finna dæmi um jafnnáið samstarf þjóða í milli eins og hér á sér stað. Þetta samstarf má segja að sé grasrótarsamstarf, það eru varla til þau samtök fólks á Norðurlöndum sem hafa ekki með sér norrænt samstarf af einu eða öðru tagi og samskipti stjórnvalda hafa þróast á þann veg, auk starfa Norðurlandaráðs sem þingmannasamkomu, að samskipti stjórnvalda milli ríkisstjórna landanna fara að mestu leyti fram beint á milli ráðuneyta og í gegnum ráðherranefndir Norðurlandaráðs. Þessi þróun er ánægjuleg. Hún hlýtur hins vegar að vekja upp spurningar um það hvort við getum þá ekki hagrætt á öðrum sviðum þessa samstarfs. Með öðrum orðum sýnist mér að við höfum náð það langt í Norðurlandasamstarfinu að það megi nú endurskoða hina gömlu og hefðbundnu samskiptaleið ríkisstjórna þar sem ríkisstjórnarerindi og stjórnvaldserindi á milli landa fara í gegnum sendiráðin. Þess vegna teldi ég að það kæmi fyllilega til álita nú, ekki að Ísland stígi einhliða skref af því tagi sem hæstv. utanrrh. lagði til meðan hann var fjmrh., heldur að við tækjum það upp við Norðurlandaþjóðirnar, samstarfsþjóðir okkar innan Norðurlandaráðs, að þær legðu allar niður sendiráðin hver hjá annarri. Í þess stað væri unnt að setja upp sameiginlegar skrifstofur, litlar þjónustuskrifstofur við einstaklinga í hverju ríki þar sem Norðurlandaþjóðirnar sameinuðust um eina skrifstofu í höfuðborgunum til þjónustu við einstaklingana. En stjórnvaldserindum og málefnum ríkisstjórna yrði í þeim mæli sem verið hefur fram til þess og í auknum mæli beint í gegnum viðkomandi ráðuneyti. Þetta mundi sýna styrk Norðurlandasamstarfsins. Þetta mundi sýna hversu langt við hefðum náð í samstarfi þessara þjóða. Þetta mundi sýna hversu gott og traust þetta samstarf er en um leið mundi þetta svara eðlilegum kröfum um að fyllstu hagræðingar sé gætt og aðgæslu að því er varðar kostnað í svo umfangsmiklu starfi á milli þjóða. Með þessum hætti væri svo unnt að skapa svigrúm til annarra átaka sem brýn eru í utanríkisþjónustunni, ekki síst eftir að utanrrn. hefur fengið það verkefni að hafa utanríkisviðskipti með höndum. Ég hygg að þessir hagsmunir séu líka mjög brýnir hjá hinum Norðurlandaþjóðunum sem allar eru að sækja fram í viðskiptum við aðrar þjóðir og þurfa að skapa fjárhagslegt svigrúm, eins og við, til þess að treysta viðskiptastöðu okkar á nýjum mörkuðum. Með þessu gætum við skapað svigrúm, að mínu mati, til þess að koma upp sendiráðum á þeim svæðum þar sem við teljum að við getum haslað okkur völl í viðskiptum og fundið nýja markaði til þess að treysta útflutning Íslendinga. Hæstv. ráðherra gerir allgóða grein í skýrslunni fyrir þeim störfum sem unnin hafa verið varðandi aðlögun okkar að hinum nýja Evrópumarkaði. Í flestum efnum sýnist mér að þau mál séu í góðum farvegi. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum að nýjar aðstæður skapast í Evrópu með innri markaði Evrópubandalagsins 1992. Það er fullljóst að það skiptir Íslendinga miklu máli að fylgjast með í þeirri þróun, verða ekki að hornrekum í þeirri miklu þróun til nánari samvinnu og meiri samskipta á milli þjóða. Lífskjör Íslendinga eru undir því komin að við tökum þátt í þessu samstarfi. Það skiptir hins vegar miklu máli hvernig við aðlögum okkur að þessum nýju aðstæðum og hver staða okkar verður þar á endanum. Mér sýnist eðlilegt að við fylgjum fríverslunarþjóðunum svo langt sem komast má í viðræðum við Evrópubandalagið. Við gerðum á sínum tíma mjög hagstæðan samning við bandalagið. Nú hafa aðstæður breyst. Nýjar þjóðir eru komnar inn í Evrópubandalagið, mikilvægar viðskiptaþjóðir Íslendinga. Við þurfum líka að auka samráð okkar og samskipti við Evrópuþjóðirnar á öðrum sviðum, svo sem á sviði vísinda, mennta og umhverfismála. Í meginatriðum sýnist mér því að hér hafi verið farið af stað með eðlilegum hætti. Það er mikilvægt að við tökum upp viðræður við Evrópubandalagið, skýrum okkar afstöðu og freistum þess með öllum ráðum að ná sem hagstæðustum samningum fyrir okkur þegar þar að kemur, þó að ég um leið taki undir það að aðild að bandalaginu er ekki á dagskrá. Hitt vekur hins vegar upp spurningar hvernig samstarfi hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarflokkanna hefur verið varið að því er þennan undirbúning varðar. Það má segja að núv. ríkisstjórn reki svokallaða fyrirvarapólitík að því er varðar mikilvæg samskipti okkar við aðrar þjóðir. Þetta á bæði við um stefnumörkun Norðurlandaráðs að því er varðar efnahagssamvinnu þeirra og hina nýju stefnumörkun sem leiðtogar EFTA-ríkjanna ákváðu á fundi sínum í Osló fyrir ekki löngu síðan. Þessi fyrirvarapólitík hefur hins vegar valdið deilum innan ríkisstjórnar Íslands og hlýtur að vekja upp nokkrar spurningar um stöðu okkar í þeim viðræðum sem fram fara og stöðu Íslands sem forusturíkis á næstu mánuðum í fríverslunarsamtökunum, í viðræðum þeirra við Evrópubandalagið. Hæstv. utanrrh. tók það fram eftir fundinn í Osló að sú samþykkt sem þar var gerð hefði verið einróma og Íslendingar ætluðu að taka fullan þátt í umræðum um þau atriði sem þar bæri hæst, svo sem frjálsræði fyrir fjármagn, þjónustu, vinnuafl og vörur. Hæstv. utanrrh. tók sem sagt fram af sinni hálfu eðlilega að Ísland stæði að þeirri stefnumörkun sem fram kæmi í yfirlýsingunni þó að öllum sé auðvitað ljóst að Fríverslunarsamtökin eru ekki yfirríkjabandalag þar sem meiri hluti getur bundið minni hluta. Hæstv. viðskrh. ítrekaði þetta svo í kjölfar fundarins á fundi iðnrekenda. Það er athyglivert að Alþfl. hefur þannig ítrekað viðhorf sín, frjálslynd viðhorf sín í efnahags- og viðskiptamálum að því er varðar samstarf við aðrar þjóðir, en hefur svo á hinn bóginn gengið hér erinda Alþb. í að hneppa íslenskt efnahagslíf í meiri fjötra og meiri miðstýringu. En það sýnist nú vera innanbúðarmál Alþfl. en snerta ekki beint umræður um afstöðu okkar til utanríkismála og utanríkisviðskipta. Hæstv. forsrh. hefur síðan margítrekað að ríkisstjórn hans hafi fyrirvara um öll þau atriði til aukins frjálsræðis sem hæstv. utanrrh. hefur sagt að Ísland standi að. Nú er það svo að það er í sjálfu sér ekki einkamál okkar Íslendinga hvernig hæstv. ríkisstjórn stendur að þessu málum, ekki síst í ljósi þess að forustan í Fríverslunarsamtökunum er að koma í okkar hlut innan fárra vikna. Það hlýtur að rýra álit okkar út á við og vekja upp spurningar bandalagsþjóða okkar um traust Íslendinga og trúverðugleika þegar hæstv. ríkisstjórn talar með þessum hætti, einn ráðherra í austur og hinn í vestur. Og það hlýtur að veikja forustu hæstv. utanrrh. í Fríverslunarsamtökunum þegar forsrh. hans hæstv. lýsir annarri afstöðu til þeirra viðræðna og til þeirra markmiða með viðræðunum sem hæstv. utanrrh. á að leiða í samtölunum við Evrópubandalagið. Þetta er gagnrýnivert. Það skiptir með öðrum orðum mjög miklu máli, bæði vegna hagsmuna okkar í því að ná sem bestum samningum við Evrópubandalagið og eins með tilliti til álits okkar út á við, að ríkisstjórn Íslands á hverjum tíma komi fram heilsteypt í svo mikilvægum málum þannig að ekki síst forusta okkar í slíkum samtökum verði ótvíræð og óumdeild. En sýnt þykir að við þetta þurfum við að búa meðan núv. hæstv. ríkisstjórn situr. Annað atriði sem ágreiningur hefur komið upp um innan þessarar hæstv. ríkisstjórnar lýtur að afvopnun og hugmyndum um fækkun kjarnorkuvopna og þeim umræðum sem fram hafa farið um kjarnorkuvopnalaus svæði. Það er ekki svo lítið atriði varðandi heilsteypta stefnu Íslendinga í þessu efni, öryggishagsmuni okkar og skuldbindingar við bandalagsþjóðir, að fá megi heilsteypta stefnu frá hæstv. ríkisstjórn. Nú vil ég ítreka enn á ný að mér sýnist að hæstv. utanrrh. hafi af sinni hálfu fylgt fram stefnu í fullu samræmi við það sem áður hefur gerst, í fullu samræmi við breytta tíma, þíðu og vilja til afvopnunar, í fullu samræmi við þá nýju strauma sem eru að skapast í samskiptum þjóða um leið og hann ítrekar og einmitt með því að ítreka þá stefnu sem Atlantshafsbandalagið hefur fylgt. Í skýrslunni segir hæstv. utanrrh.: ,,Viðræður eru nýlega hafnar, annars vegar um niðurskurð hefðbundinna herja á svæðinu frá Atlantshafi til Úralfjalla og hins vegar um frekari traustvekjandi aðgerðir. Fyrri viðræðurnar verða öðru fremur prófsteinninn á raunverulegan friðarvilja Sovétmanna í næstu framtíð, en allt frá stríðslokum hefur ójafnvægi á sviði hefðbundinna herja í Evrópu verið Sovétmönnum í vil, verið ein helsta undirrót erfiðleika í samskiptum austurs og vesturs. Ég hef áður lýst áhuga á því að gengið verði til samninga um afvopnun á höfunum þegar viðræður um niðurskurð hefðbundinna herja og traustvekjandi aðgerða á landi hafa borið tilætlaðan árangur.`` Á öðrum stað segir hæstv. utanrrh.: ,,Ég vil ítreka í ljósi þeirra umræðna sem átt hafa sér stað hérlendis um hættuna af kjarnavopnum á og í höfunum að START-viðræðurnar taka einnig til stýriflauga á og í höfunum sem flutt geta kjarnavopn. Það er því sérstakt hagsmunamál Íslendinga að viðræður þessar beri ávöxt.`` Og í kaflanum um kjarnavopnalaus svæði tekur hæstv. utanrrh. skýrt fram að sá vinnuhópur embættismanna, sem nú starfar á vegum ríkisstjórna Norðurlandanna, taki þar til skoðunar grundvallarskuldbinding þeirra ríkja sem eiga aðild að Atlantshafsbandalaginu og stefnu þeirra ríkja sem hlutlaus eru. Hér tekur hæstv. utanrrh. alveg skýrt og greinilega á málum og ég er í einu og öllu sammála þeirri stefnumörkun sem þar kemur fram. Það fer ekkert á milli mála að sá árangur sem náðst hefur á þessu sviði er vegna þessarar staðfestu Atlantshafsbandalagsins sem hér hefur verið lýst. Við eigum auðvitað mikilla hagsmuna að gæta Íslendingar, að fækkun kjarnorkuvopna taki einnig til hafsvæðanna. Þar kemur til sú staða að lífsafkoma okkar er byggð á fiskveiðum og við viljum gæta þess svo sem frekast er kostur að kjarnavopn leiði ekki til umhverfisslysa á mikilvægum fiskimiðum. Þetta höfum við jafnan lagt ríka áherslu á. Ég gerði það á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins fyrir rúmu ári síðan og aftur á afvopnunarþingi Sameinuðu þjóðanna sl. sumar, og núv. hæstv. utanrrh. hefur ítrekað þessa stefnu og undir hana vil ég taka. En nú bregður svo við að fyrir ekki alllöngu fór hæstv. fjmrh. í ferð til Moskvu. Í fréttatilkynningu var sérstaklega tekið fram að þar hefði hann rætt viðskiptamál við sovésk stjórnvöld. Ýmsir hljóta að spyrja: Hvers vegna fer hæstv. fjmrh. til Moskvu til þess að ræða um viðskiptamál sem heyra undir hæstv. viðskrh. og hæstv. utanrrh.? Varla hefur það stafað af öðru en því að honum hefur fundist sem þessir tveir hæstv. ráðherrar í ríkisstjórn Íslands stæðu ekki að viðskiptaviðræðum við sovésk stjórnvöld svo sem Alþb. líkaði og því hefur hæstv. fjmrh. þótt nauðsynlegt að taka fram fyrir hendur þessara tveggja ráðherra og hefja sérstakar viðræður að eigin frumkvæði og eigin hálfu við sovésk stjórnvöld. En í beinu framhaldi af ferð sinni til Moskvu heldur hæstv. fjmrh. ræðu á sérstökum fundi í Osló þar sem hann varpar fram hugmyndum um afvopnunarviðræður sem ganga að ýmsu leyti þvert á stefnu hæstv. utanrrh. og stefnu bandalagsþjóða Íslendinga. Sovétstjórnin sá ástæðu til þess að fagna sérstaklega þessu frumkvæði Ólafs Ragnars Grímssonar fjmrh., þessu frumkvæði Íslendinga og tók sérstaklega fram að þessar síðustu yfirlýsingar Íslendinga á sviði utanríkismála væru í samræmi við ræðu Mikhaíls Gorbatsjovs í Múrmansk í október 1987 er hann bauð norrænum ríkjum að ræða löngu tímabærar spurningar á sviði öryggismála, eins og þar segir. Nú er það svo að engin Norðurlandaþjóðanna hljóp inn á þetta viðræðutilboð Gorbatsjovs á sínum tíma. Og fyrstu jákvæðu viðbrögðin koma þá frá fjmrh. Íslands og þau eru greinilega á þann veg flutt að Sovétstjórnin hefur talið sig geta túlkað þau sem yfirlýsingu íslensku ríkisstjórnarinnar. Í fregnum norskra fjölmiðla frá þessari ráðstefnu er gjarnan vísað til tillögu Íslands og talað um íslenskt frumkvæði. Viðbrögð á þessari ráðstefnu við frumkvæði hæstv. fjmrh. um mótun nýrrar utanríkisstefnu fyrir Íslendinga voru að vísu misjöfn og Johan Jörgen Holst, varnarmálaráðherra Noregs, tók þeim fálega og vísaði til þess að Atlantshafsbandalagið er flotabandalag, en Varsjárbandalagið landveldi og Atlantshafsbandalagið hefur m.a. af þeim sökum lagt áherslu á að stuðla beri að jafnvægi landherja í Mið-Evrópu. Hér er komið upp enn eitt málið þar sem ágreiningur er á milli stjórnarflokkanna sem fer ekki einungis fram hér innan lands heldur er færður á erlendan vettvang. Og nú er það spurning mín til hæstv. utanrrh.: Er hann sáttur við þetta frumkvæði hæstv. fjmrh. sem gengur þvert á þá stefnu sem hann sjálfur hefur lýst og eðlilegt er að Ísland fylgi í samræmi við stefnu sína og skuldbindingar við bandamenn? Ef hann er ekki sáttur við að hæstv. fjmrh. móti þannig sérstaka utanríkisstefnu fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar, hefur hann þá gert ráðstafanir til þess á erlendum vettvangi að gera öðrum ríkisstjórnum grein fyrir því að hæstv. fjmrh. talar ekki fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar og það sem hann gefur til kynna að sé sérstakt frumkvæði Íslendinga og Sovétstjórnin hefur fagnað sé ekki stefna íslensku ríkisstjórnarinnar? Eða hefur hæstv. ráðherra gert ráðstafanir til þess að eyða þeirri óvissu sem með þessu hefur verið sköpuð og treysta um leið ásjónu Íslands í samfélagi þjóðanna? Því að auðvitað er þetta enn eitt dæmið um það hvernig álit Íslands er rýrt út á við þegar utanríkisstefna þjóðarinnar er kynnt með svo ólíkum hætti af ráðherrum í hæstv. ríkisstjórn. Ég ætla ekki hér að fara mörgum orðum um hvalveiðimálið sem hefur verið býsna viðkvæmt og erfitt mál. Á sínum tíma tók Alþingi þá ákvörðun að mótmæla ekki hvalveiðibanninu en hefja vísindalegar rannsóknir á hvölum og í fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mótuð stefna um vísindaveiðar og þeirri vísindaáætlun á að ljúka á þessu sumri. Ég er þeirrar skoðunar að þessari vísindaáætlun sem mótuð var á sínum tíma og fyrri ríkisstjórn fylgdi eigi að ljúka. Veiðunum hefur verið hagrætt eftir aðstæðum og í kjölfar samninga við aðrar þjóðir, sérstaklega við Bandaríkjamenn þannig að við höfum fylgt sveigjanlegri framkvæmd á þessari stefnu. En hæstv. samgrh. hefur gert athugasemdir við þessa stefnu og í viðtali við Þjóðviljann segir hann svo, með leyfi forseta: ,,Ég lít svo á að stefna þessarar ríkisstjórnar í hvalveiðimálum sé ekki útrætt mál. Það hefur verið rætt á nokkrum fundum í stjórninni, m.a. að minni ósk, því ég vil meina að þessi ríkisstjórn eigi enn eftir að gera upp sína afstöðu í raun til þess hvernig haldið verði á þessum málum í framtíðinni. Það er ekki sjálfgefið að stefna fyrri ríkisstjórnar verði óbreytt stefna þessarar ríkisstjórnar.`` Nú vil ég inna hæstv. utanrrh. eftir því hvort hæstv. samgrh. hafi fylgt þessu máli eftir, hvort hæstv. ríkisstjórn hafi fjallað um þessa stefnu sem hæstv. samgrh. mælir hér fyrir að því er ég skil af hálfu Alþb. í ríkisstjórninni og hvort vænta megi nýrra átaka á milli stjórnarflokkanna um þetta efni. Um hvalveiðimálið vil ég svo aðeins segja það til viðbótar að hæstv. ráðherra gerði býsna mikið mál úr því á dögunum að sérfræðingur Bandaríkjastjórnar, dr. Evans, hefði komið í bakið á Íslendingum í viðræðum sínum við japönsk stjórnvöld. Björn Bjarnason ritstjóri hefur með viðræðum við Evans og starfsmenn viðskrn. í Bandaríkjunum sýnt fram á í blaðagrein að upphlaup hæstv. ráðherra um þetta efni virðist hafa verið á hæpnum forsendum byggt og þess vegna hefði kannski verið ástæðulaust af hálfu hæstv. ráðherra að fjalla um það með þeim hætti sem gert er í skýrslunni á bls. 61 og taka fremur tillit til nýrra upplýsinga í málinu. Það er svo að ekki síst fámenn þjóð þarf oft að taka upp og gæta hagsmuna sinna af býsna miklum krafti og það gagnvart bandamönnum okkar ekkert síður en öðrum. Það höfum við gert í samskiptum okkar við Bandaríkin. Það gerðum við þegar deilan stóð um flutningana til varnarliðsins. Það gerðum við þegar deilurnar stóðu vegna hugsanlegrar staðfestingarkæru Bandaríkjanna. En það getur rýrt okkar stöðu ef við hrópum úlfur, úlfur þegar ekki er raunverulegt tilefni til. Og því geri ég þessa athugasemd við þessa grein í skýrslunni. Að öðru leyti vænti ég þess svo sem fram hefur komið að núverandi vísindaáætlun verði lokið, en brýnt er að Íslendingar gefi út skýra stefnu um það hvað við skuli taka. Ég teldi ekki, og hef lagt á það áherslu áður, að það væri eðlilegt að Alþingi fjallaði um það mál og mótaði þá stefnu. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að svokölluðu varaflugvallarmáli. Um það fóru fram miklar umræður hér í þinginu að frumkvæði hv. 1. þm. Norðurl. v. og ætla ég ekki að endurtaka þær umræður hér og nú, aðeins að draga fram nokkur höfuðatriði í þessu máli. Það lá fyrir í ágústmánuði á sl. sumri að yfirvöld Bandaríkjahers voru tilbúin til þess að fallast á öll skilyrði Íslendinga um þennan flugvöll, með hvaða hætti hann yrði rekinn, að þar yrði ekki vopnaviðbúnaður né hermenn á friðartímum. Þessi atriði komu öll fram í viðræðum við bandarísk yfirvöld á sl. sumri. Hæstv. utanrrh. fékk þau svo staðfest í vetur sem leið í bréfi frá aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins. Hæstv. ráðherra hefur lýst vilja sínum til þess að sú forkönnun á hugsanlegum varaflugvelli verði gerð. Þetta hefur sætt andmælum af hálfu Alþb. fyrst og fremst. Fyrir ekki alllöngu greindi Þjóðviljinn frá því að fyrirætlanir hæstv. utanrrh. í þessum efnum hefðu verið brotnar með öllu á bak aftur. Í tvígang hygg ég að hæstv. ráðherra hafi verið inntur eftir því í umræðum hér á Alþingi hvort þessi staðhæfing sé rétt, að Alþb. hafi brotið fyrirætlanir hans í þessum efnum á bak aftur. Hæstv. ráðherra hefur látið hjá líða að svara þessum spurningum. Ég vil því ítreka þá spurningu hvort þessi fullyrðing er rétt. Ef svo er ekki, þá vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann sé reiðubúinn að standa að samþykkt þáltill. hér á þessu þingi um það að Alþingi sé því samþykkt að hæstv. utanrrh. heimili þessa forkönnun. Svo virðist sem hæstv. utanrrh. sé að láta undan þrýstingi Alþb. að því er varðar þetta mál. Þó að fram hafi komið að hæstv. ráðherra hafi í meginefnum fylgt grundvallarstefnu Íslendinga og tekið þátt í aðlögun hennar að nýjum og breyttum tímum, þá hefur það verið í huga margra að svo kynni að fara að Alþb. mundi nota stöðu Alþfl. til þess að knýja hæstv. utanrrh. til undanhalds í ýmsum efnum varðandi framkvæmd þessarar stefnu og varðandi framkvæmd þeirra áforma sem hann hefur lýst. Og grunsemdir eru uppi um það að hæstv. ráðherra muni ekki treysta sér til þess vegna andstöðu Alþb. og forneskjulegra hugmynda þeirra í varnarmálum, sem eru að daga uppi í nútímaþróun í alþjóðlegum samskiptum, að framkvæma stefnu sína. Þess vegna eru þessar spurningar ítrekaðar. Hæstv. ráðherra vék hér að heræfingum sem einnig hafa verið til umræðu hér á Alþingi og fyrirhugaðar eru á sumri komanda. Hann greindi frá því að hann hefði tekið ákvörðun um að fækka þátttakendum um þriðjung. Augljóst er af þessu að hæstv. ráðherra er að byrja að bogna fyrir hótunum Alþb. Í skýrslu hæstv. ráðherra kemur ekki annað fram en hann telur þessar æfingar eins og þær hafa verið kynntar eðlilegar og sjálfsagðar og það er því augljóst að hér hefur átt sér stað breyting, skyndileg breyting á afstöðu hæstv. ráðherra. Það er augljóst að hann er að láta undan þrýstingi Alþb. Nú sýnist mér málið snúa á þann veg að einu gildi fyrir Alþb. hvort þátttakendur í þessum æfingum verða tvöfalt fleiri en síðast eða þrefalt fleiri. Auðvitað hefði Alþb. ekkert farið að hlaupa úr ríkisstjórn þó að æfingarnar hefðu farið fram með þrefalt fleiri þátttakendum í staðinn fyrir tvöfalt fleiri en síðast. Auðvitað hefði Alþb. setið sem fastast. Einstaka þingmenn Alþb. hafa verið að gefa til kynna að það kunni að hafa áhrif á afstöðu þeirra til hæstv. ríkisstjórnar ef þessar heræfingar verða leyfðar. Öllum má vera ljóst að hér er um að ræða marklausar hótanir. Öllum má vera ljóst að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, sem hefur gefið þetta til kynna, heldur áfram stuðningi sínum við hæstv. ríkisstjórn hvort sem hæstv. ráðherra leyfir tvöfalt fleiri þátttakendur eða þrefalt fleiri þátttakendur í þessum heræfingum. Hæstv. ráðherra var þess vegna alveg óhætt stólsins vegna að leyfa þessar heræfingar með þeim hætti sem hann hafði áður lýst að væru eðlilegar og sjálfsagðar. En staðreyndirnar tala hér skýru máli. Hæstv. ráðherra er að byrja að gefast upp fyrir hótunum Alþb. og það er ástæða til þess að hafa nokkrar áhyggjur af framvindu utanríkismálanna og framkvæmd utanríkisstefnunnar ef þessar hótanir halda áfram og ef hæstv. ráðherra heldur áfram að bogna fyrir þeim. Þá komum við aftur að upphafinu, sem sagt því að í málefnasamningi þessarar ríkisstjórnar er mjög ótraustur grundvöllur fyrir utanríkisstefnunni eins og hún hefur verið framkvæmd um áratugi og það kann að veikja stöðu hæstv. ráðherra þegar fram í sækir ef fram heldur sem horfir. Hæstv. ráðherra gerði svo nokkra grein fyrir fyrirhuguðum breytingum á stjórn og hugsanlega eignaraðild að Aðalverktökum. Hann tók fram að nú ætti að auka þátt ríkisins í þessu fyrirtæki sem haft hefur einkarétt að mestu á framkvæmdum á vegum varnarliðsins og nú þegar hafa Aðalverktakar samþykkt að fjölga ríkisfulltrúum um einn. Stjórnarformaður, að ég hygg, frekar en forstjóri fyrirtækisins, segir í viðtali við Morgunblaðið í dag að þetta breyti ákaflega litlu og skipti ekki sköpum. En hæstv. ráðherra talaði einnig um að til stæði að breyta eignaraðildinni. Af því sem hann sagði má helst ráða að hann sjái það helst til ráða að auka hlutverk og þátttöku ríkisins í þessu fyrirtæki. Það fer eftir öðru að helstu lausnir sem Alþfl. sér um þessar mundir er að auka þátttöku og umsvif ríkisins í atvinnurekstri. Miklu nær hefði verið að mínu mati að hugsa þetta mál að nýju og koma framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli í þann farveg að þær fari fram á grundvelli almennra útboða með frjálsum aðgangi íslenskra verktakafyrirtækja. Ég hygg að það hafi verið eðlilegt á sínum tíma að standa að málum með þessum hætti þegar verktakaiðnaður á Íslandi var veikburða og tryggja þurfti varnarliðinu að það gæti átt samskipti við traust fyrirtæki. Nú hefur íslenskum verktakafyrirtækjum vaxið fiskur um hrygg, þau eru fyllilega fær um að takast á við hin vandasömustu og mestu verkefni. Þess vegna hefði ég talið að það væri kominn tími til þess að endurskoða fyrirkomulag varnarliðsframkvæmda í því ljósi að þær gætu farið fram á grundvelli almennra útboða sem er hin almenna stefna sem íslenska ríkið rekur að því er varðar eigin framkvæmdir. Nú segja ýmsir sem svo: Ja, þá töpum við nokkrum spóni úr aski okkar, þá þurfa íslensk fyrirtæki að keppa um þessi verkefni og hagnaðurinn verður þar af leiðandi minni. Mín skoðun er sú að það verði að tryggja sérhverju fyrirtæki eðlilegan ágóðahlut. Ekkert vel rekið fyrirtæki tekur að sér verkefni á grundvelli útboðs nema það telji sig hafa af því nokkurn ágóða. Það er hin eina rétta og eðlilega viðmiðun í þessu efni. Öll önnur sjónarmið um ágóða af slíkum framkvæmdum eru óeðlileg að mínu mati. Þess vegna hefði átt að vera kominn tími til að huga að frekari breytingum í þessu efni. Það er auðvitað ljóst að um þetta er ágreiningur í flestum stjórnmálaflokkum, bæði í Sjálfstfl. og ég vænti einnig í Alþfl. og Framsfl. En að mínu áliti er kominn tími til að hugsa um þessi mál frá nýjum sjónarhóli og ástæða til þess að inna hæstv. utanrrh. eftir því frekar hvaða áform hann hafi uppi í þessu efni. Frú forseti. Niðurstaða mín er sú að það sé enn á ný staðfest í þessari umræðu að starfsgrundvöllur hæstv. ríkisstjórnar að því er varðar utanríkismál eins og fleiri þættir er ótraustur og til þess fallinn að veikja utanríkisstefnu Íslands. Hæstv. ráðherra hefur á hinn bóginn staðið eðlilega að framkvæmd utanríkisstefnunnar í flestum atriðum að því er varðar grundvallarþætti, en alvarlegir þættir hafa komið upp varðandi einstök framkvæmdaatriði og ég hef hér vikið að nokkrum þeirra. Og ástæða er til þess að hafa áhyggur af framhaldinu ef hæstv. ráðherra ætlar í fleiri atriðum að beygja sig fyrir vilja Alþb.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Síðast þegar við ræddum skýrslu utanrrh. hafði verið að birta til í samskiptum risaveldanna og í afvopnunarmálum. Þessa sáust einnig merki í utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Þáv. utanrrh. í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar, Steingrímur Hermannsson, hafði sýnt það á nokkrum sviðum að hann tæki tillit til, þessarar þróunar, t.d. með afstöðu á alþjóðavettvangi. Ákvarðanir hans höfðu með jákvæðum hætti tekið mið af ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 og hann sýndi nokkra djörfung með því að breyta um áherslur á ýmsum umdeildum sviðum. Þegar svo ný ríkisstjórn var mynduð sl. haust, sem telur sig sjálfkjörinn málsvara jafnréttis og félagshyggju, reiknuðu ýmsir með að verulega yrði tekið til hendinni á sviði utanríkismála. Margir reiknuðu með því að þessi ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og með aðild Alþb. yrði a.m.k. ekki eftirbátur grannþjóða okkar á Norðurlöndum sem sumar hverja lúta stjórn sósíaldemókrata. Þessar vonir hafa nú hins vegar brugðist með hrapallegum hætti og snúist upp í andhverfu sína á mörgum mikilvægum sviðum eins og ég mun víkja að hér á eftir. Við ræðum hér skýrslu utanrrh. og utanríkismál í tengslum við hana, seint á þingi miðað við það sem áætlað var. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis var ætlunin að ræða utanríkismál um miðjan marsmánuð en síðan hefur umræðunni verið seinkað tvívegis. Ég hefði talið það æskilegt að umræða um skýrslu utanrrh. færi fram mun fyrr á þinginu, jafnvel í upphafi þings, svo ljóst sé hvernig utanrrh. hyggst fara með stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum mikilvæga málaflokki. Það hefur verið áberandi í vetur hve oft ákvarðanir utanrrh. hafa orðið tilefni til umræðna utan dagskrár vegna afstöðu hans á alþjóðavettvangi. Í þeim efnum hefur hann talið mikilvægast að nota vald sitt m.a. til að greiða atkvæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með þeim hætti sem fullyrða má að sé í andstöðu við meirihlutavilja þjóðarinnar. Það sem honum finnst greinilega skipta mestu máli er að hans persónulegu viðhorf komist á framfæri. Að hlusta á aðra virðist ekki vera hans sterka hlið, hvað þá heldur að taka mið af því sem aðrir segja eða skoðunum annarra. Stefna núv. ríkisstjórnar í utanríkismálum með hæstv. utanrrh. í broddi fylkingar hefur verið að láta sem þíðan í samskiptum stórveldanna sé ekki staðreynd og því sé engin ástæða til að einhver merki sjáist um þá þíðu í afstöðu Íslands til alþjóðamála né í því sem er að gerast í vígbúnaði hér á landi. Hernaðarumsvif hafa aukist verulega hérlendis á seinni árum. Nýjar vígvélar, olíuhöfn, ratsjárstöðvar og flugskýli sem þola kjarnorkuárás bera vott um þá staðreynd að Ísland er nú notað sem víghreiður. Ísland er einn möskvinn í hernaðarneti stórveldanna. Á undanförnum árum höfum við flækst æ fastar í því neti. Nú er kominn tími til að snúa við blaði. Við lestur skýrslu utanrrh. er varla hægt að segja að maður fyllist bjartsýni, hernaðarhyggjan er þar allsráðandi. Varla er þar að finna vott af afvopnunar- eða friðarvilja heldur frekar þvert á móti. Ráðherrann telur jafnvel að rétt sé að Atlantshafsbandalagið endurnýi birgðir skammdrægra kjarnavopna. Þetta er að vísu í samræmi við yfirlýsta stefnu Atlantshafsbandalagsins en við heyrum nú að Þjóðverjar séu að mótmæla þessari stefnu og segi að það sé ekki í samræmi við vilja almennings í Vestur-Þýskalandi að endurnýjun verði á kjarnorkuvopnabirgðum bandalagsins. Og sams konar fréttir berast nú frá Belgíu. Við Íslendingar megum á sama tíma búa við það að ríkisstjórnin mælir með frekari kjarnorkuvígvæðingu. Er þá e.t.v. komin skýringin á því hvers vegna ráðherrann hæstv. vildi ekki greiða atkvæði hjá Sameinuðu þjóðunum gegn frekari tilraunum með kjarnorkuvopn og uppsetningu kjarnavopna. Hvað segir Alþb. um þessa frammistöðu sem það ber ábyrgð á í ríkisstjórninni? Hefur orðið stefnubreyting á þeim bæ? Á undanförnum árum hafa utanríkisráðherrar verið spurður um það hvort á Íslandi séu eða muni verða staðsett kjarnavopn. Svörin hafa verið misjafnlega óljós. Síðast fyrir nokkrum vikum spurði ég hæstv. utanrrh. með hvaða hætti því hefði verið komið á framfæri á alþjóðavettvangi að á Íslandi megi ekki staðsetja kjarnavopn. Hann svaraði fyrirspurn minni á þann veg að ljóst er að íslensk stjórnvöld hafa aldrei komið því á framfæri með ótvíræðum og formlegum hætti á alþjóðavettvangi að hér megi ekki staðsetja kjarnavopn. Og þá að sjálfsögðu ekki flytja þau inn á íslenskt yfirráðasvæði, þ.e. á íslenskt land eða landhelgi. Þetta er í fyllsta samræmi við það sem ráðamenn hjá NATO halda fram og augljóst af hernaðaráætlunum sem herstöðin er hluti af. Ísland er því ekki kjarnorkuvopnalaust svæði eins og reynt hefur verið að telja okkur trú um og skiptir engu máli þótt íslenskir ráðherrar segi það á fundum eða í hanastélsboðum með kollegum sínum á erlendri grund að Íslendingar vilji ekki hafa kjarnavopn í landi sínu. Yfirlýsingar íslenskra ráðherra virðast því eingöngu vera gerðar til að slá ryki í augu fólks. Þótt lítið fari fyrir afvopnunar- og friðarvilja af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar vekja afvopnunarviðræðurnar í Vín vissar vonir um að árangur geti orðið í afvopnun á landi. Það er hins vegar verulegur galli á þeim viðræðum að alls ekki virðist mega ræða um afvopnum í höfunum á þessum fundum. Eftir upplýsingum íslenskra embættismanna sem starfa að þessum málum að dæma er fyrst og fremst um að kenna tregðu innan NATO að afvopnun í höfunum er ekki til umræðu á Vínarfundi eða annars staðar. Það hlýtur að vera okkur sérstakt kappsmál að afvopnunarviðræðurnar takmarkist ekki við landher eingöngu heldur nái til allra þátta vígbúnaðar. Ég tel eðlilegt að Ísland hafi frumkvæði í þessum málum og krefjist tafarlausra viðræðna um þessi mál. Við getum alls ekki sætt okkur við að bíða eftir því hvenær stórveldunum þóknast að byrja að ræða þessi mál. Fyrsta merki um stefnu ríkisstjórnarinnar í afvopnunarmálum birtist í ákvörðun hæstv. utanrrh. mánuði eftir að þing kom saman sl. haust. Þá ákvað ráðherrann hæstv. að í atkvæðagreiðslu hjá Sameinuðu þjóðunum skyldi Ísland ekki styðja tillögu um kjarnorkuafvopnun, svokallaða frystingu kjarnavopna. Sú ákvörðun var í fullu ósamræmi við þann vilja sem komið hefur fram, bæði hér á Alþingi og ekki síður annars staðar í þjóðfélaginu. Þar kaus ráðherrann að nota vald sitt til að taka afstöðu án þess að taka tillit til skoðana meiri hluta þjóðarinnar. Annar herflugvöllur er algjör nauðsyn, var það næsta sem yfir okkur dundi frá ráðherranum. Herflugvöllur sem hann segir að sé í raun ekki herflugvöllur. Engin herflugvél muni koma þar nema í neyðartilvikum og ef komi til styrjaldar. Ef þessi svokallaði varaflugvöllur verður byggður mun varla líða langur tími þangað til herflugvélar og dátar þurfa að æfa sig í að nota völlinn því annars er ekkert gagn að honum. Og ætli þess yrði langt að bíða að sérstakt herlið þyrfti að æfa varnir gegn árás á hervöllinn og átta sig á aðstæðum hér á landi eins og talið er nauðsynlegt að varalið herliðsins á Keflavíkurflugvelli gerir nú í sumar? Það næsta sem dundi yfir íslenskan almenning voru fréttir um mikla heræfingu sem hefjast ætti á þjóðhátíðardaginn. Að vísu var fljótlega borið til baka að heræfingin sjálf byrji þann dag heldur var látið nægja að kveðja liðið út í minningu Jóns Sigurðssonar. Þessum háu herrum hefur e.t.v. verið bent á að skothríð á fæðingardegi hans þætti Íslendingum ekki viðeigandi. En eðli og umfang heræfinganna breytist ekki þótt dagurinn sé fluttur til eða dátunum fækkað um þriðjung eins og hæstv. ráðherra greindi frá í ræðu sinni í gær. Eftir sem áður verða þetta tvöfalt umfangsmeiri heræfingar þessa varaliðs en áður hafa farið fram hér á landi. Hvernig getur það farið saman við óskir Íslendinga um afvopnun á höfunum að hér skuli eiga að fara fram einhverjar umfangsmestu heræfingar frá stríðslokum? Er það dæmi um friðarvilja okkar að leyfa slíkar heræfingar? Getur það verið að öll ríkisstjórnin standi að baki þessari ákvörðun? Og ég spyr enn: Hefur orðið stefnubreyting hjá Alþb. hvað varðar þessi mál? Utanrrh. reynir í skýrslu sinni að gera lítið úr þessum fyrirhuguðu heræfingum. Hann telur að þúsund manna heræfing skipti ekki neinu máli, sé bara smáæfing og því taki varla að ræða hana. Sú fækkun dátanna sem kunngerð var í gær er líklega gerð til þess að auðveldara sé fyrir Alþb. og hluta Framsfl. að kyngja stóru yfirlýsingunum. Segja má að sú staðreynd að búið er að veita leyfi til heræfinganna komi alls ekki á óvart því ekki virðist mega hrófla við Bandaríkjamönnum og hernaðarbrölti þeirra hérlendis. Ráðherra virðist vaða í þeirri villu að heræfingin sé liður í því að þjálfa óbreytta Bandaríkjamenn í að verja okkur Íslendinga. Það þarf ekki að kafa djúpt í þessi mál til að sjá að tilvist þessa varaliðs er auðvitað liður í vörnum Bandaríkjanna og hefur ekkert með varnir almennings á Íslandi að gera. Það sama gildir auðvitað um bandaríska herliðið sem er hér á landi. Hvernig dettur líka nokkrum manni í hug að þessir menn sem hingað koma í framhaldi af þjóðhátíðinni og ætla að dvelja innan hergirðingarinnar við æfingar kynnist í raun aðstæðum hér á landi? Þeir eru auðvitað hingað komnir til að æfa sig að verja herstöðina sem er talin mikilvægur hlekkur í vörnum Bandaríkjanna. Kvennalistakonur eru andvígar hugarfari hermennskunnar. Okkur ber að stöðva allar hernaðarframkvæmdir hér á landi þegar í stað og stefna að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar. Við verðum að gera það upp við okkur hvert við stefnum. Í mínum huga er enginn vafi á því hvert við eigum að stefna og ég er sannfærð um að meiri hluti þjóðarinnar er mér sammála. Notum komandi vordaga og þjóðhátíðina til að uppræta hugarfar hermennskunnar í stað þess að ala á því eins og nú er gert af íslenskum stjórnvöldum. Fyrir fáeinum dögum vorum við óþyrmilega minnt á kjarnorkuvígbúnaðinn í höfunum þegar sovéskur kafbátur fórst suður af Bjarnarey. Slys eins og þarna átti sér stað er því miður ekkert einsdæmi því eins og fram hefur komið hafa orðið mörg hundruð meiri og minni háttar slys af þessu tagi. Ég tók eftir því að ráðherrann talaði um að takmarka þyrfti ferðir kjarnorkuknúinna kafbáta sem nota ætti til árása. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að ef bátur eða skip er kjarnorkuknúið getur orðið meiri háttar mengunarslys þó ekki séu vopn um borð í bátnum. Brýna nauðsyn ber því til að við gerum eitthvað raunhæft í málunum. Nú er kominn tími til athafna. Á sama tíma og ráðherrann ákvað að Íslendingar styddu ekki tillögu um stöðvun kjarnorkuvígbúnaðarins gerði hann okkur að algjöru viðundri með því að styðja ekki tillögu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um fordæmingu á hermdarverkum Ísraelsmanna á hernumdu svæðunum. Varla þarf að fara mörgum orðum um það sem hefur verið að gerast fyrir botni Miðjarðarhafs undanfarna mánuði. Það er algjörlega óviðunandi að við Íslendingar stöndum hjá og látum sem ekkert sé frammi fyrir slíkum voðaverkum. Á þingi Sameinuðu þjóðanna nýverið urðu ákvarðanir ráðherrans fyrir hönd Íslands tilefni þess að maður þurfti enn einu sinni að skammast sín í þessu máli. Ráðherrann hæstv. virðist ekki geta metið það á hlutlausan hátt hvað Ísraelsmenn eru að gera fólki á þessu svæði. Hvers eiga börn að gjalda sem þarna eru myrt í hundraðatali fyrir að kasta grjóti að hermönnum gráum fyrir járnum? Lítur ráðherra hæstv. á aðgerðir barnanna sem hryðjuverk sem megi leggja að jöfnu við þau hryðjuverk sem eiga sér stað á þessu svæði af hálfu Ísraelsmanna? Nú hafa Palestínumenn lýst yfir stofnun sjálfstæðs Palestínuríkis. Í tengslum við það lýstu þeir yfir viðurkenningu á Ísraelsríki með vísan til samþykktar Sameinuðu þjóðanna nr. 181 frá 1947 og samþykktar öryggisráðsins nr. 242 og 338. Fyrri afstaða PLO til þessara samþykkta var talin hafa staðið í vegi fyrir að hægt væri að hefja umræður um lausn á deilunum fyrir botni Miðjarðarhafs. Fljótlega kom í ljós að Ísraelsmenn töldu þessar yfirlýsingar ekki nægjanlegar og þrjóskast enn við að fallast á viðræður þar sem PLO er viðræðuaðili. Í skýrslu utanrrh. segir m.a. um þennan atburð, með leyfi forseta: ,,Ríki þetta fékk þegar í stað viðurkenningu flestra arabaríkja þótt fullyrða megi að slík viðurkenning sé í andstöðu við viðurkenndar reglur og venjur í þjóðarétti.`` Hvað á ráðherrann við með ,,flest arabaríki``? Hafa engin önnur ríki viðurkennt Palestínuríki og enn fremur hafa ekki öll arabaríkin gert það? Hvað er átt við með þessu orðalagi? Samkvæmt mínum heimildum hafa a.m.k. 87 ríki viðurkennt hið nýja ríki. Það væri fróðlegt að vita hvað ráðherrann á við með því orðalagi sem þarna kemur fram. Einnig vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því í hvaða viðurkenndu reglur og venjur hann er að vitna í þessu sambandi. Mér fannst ekki ljóst á ræðu hans í gær hvað þar væri átt við. Annars finnst mér allur kaflinn um Miðausturlönd bera vott um mikla vanþekkingu á því sem þar er að gerast. Það mætti halda að ráðherrann hafi lítið sem ekkert fylgst með framvindu mála þar. Vonandi fer ráðherrann að láta sér segjast í þessu máli sem og fleirum svo við þurfum ekki að fyrirverða okkur enn frekar en orðið er vegna afstöðu Íslands á alþjóðavettvangi. Í því sambandi vil ég minna á að nú er til meðferðar í utanrmn. tillaga um málefni Palestínu og vonandi getum við fljótlega tekið af skarið um stefnu Alþingis varðandi þetta mál. Eitt stærsta mál fyrir þjóð eins og okkur Íslendinga eru samskiptin við aðrar þjóðir. Þessi samskipti eru bæði mikil og margþætt og varða margs konar samstarf, svo sem á sviði vísinda, menningar og viðskipta. Í þessu samstarfi og samvinnu er mikilvægt að við höldum vöku okkar, missum ekki fjárhagslegt sjálfstæði og seljum ekki landið og sjálfstæði okkar í hendur útlendinga. Fáar þjóðir eru eins háðar viðskiptum við aðrar þjóðir og við Íslendingar. Við erum mjög háð innflutningi en höfum fyrst og fremst okkar dýrmætu sjávarafurðir til að selja til útlanda. Sífellt stærri hluti útflutnings okkar fer til landa Evrópubandalagsins en útflutningur til Bandaríkjanna hefur jafnframt dregist saman. Mikilvægt er fyrir okkur að líta til fleiri markaða þannig að við höfum ekki öll eggin í sömu körfunni. Það er yfirlýst stefna Kvennalistans að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina. Með aðild að slíku bandalagi mundu Íslendingar fórna yfirráðum yfir auðlindum sínum og efnahagsmálum og þar með sjálfstæði sínu. Aðild okkar að EFTA getur haft verulega þýðingu fyrir samskipti okkar við Evrópubandalagið. Okkur er nauðsyn á að hafa góð samskipti við Evrópubandalagið og EFTA-þjóðirnar, en við verðum að gæta þess vandlega að fórna ekki sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar. Á fundi forsrh. EFTA-landanna í Osló í síðasta mánuði samþykktu ráðherrarnir að efla samtökin og vinna að því að auka samvinnu við EBE. Á þessum fundi náðist sá mikilvægi árangur að samþykkt var fríverslun með fisk innan EFTA. Íslenski forsrh. gerði fyrirvara við ályktun Oslóarfundarins að því er varðaði afnám á hömlum á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga. Þessi fyrirvari var mjög eðlilegur í ljósi þess hve lítið og viðkvæmt íslenskt efnahags- og peningakerfi er. Athyglisvert er að viðskrh. í ríkisstjórninni virðist ekki taka mark á orðum þess ráðherra sem fer með forsæti í ríkisstjórninni og hefur hann ítrekað sagt í ræðu og riti að Íslendingar hafi samþykkt yfirlýsingu Oslóarfundarins án fyrirvara. E.t.v. veit hæstv. viðskrh. ekki betur. En hvað með hæstv. utanrrh.? Ég tel mikilvægt að það komi fram við þessa umræðu hvort hæstv. utanrrh. tekur mark á fyrirvara hæstv. forsrh. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem utanrrh. fer með þessi mál fyrir hönd Íslands og mun fyrir Íslands hönd verða í forsæti EFTA seinni helming þessa árs. Ég vil ítreka þetta þar sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns að hann telur að enginn fyrirvari hafi þarna verið gerður og hefur greinilega allt aðra skoðun á þessum málum en hæstv. forsrh., og ég m.a. Ein af þeim fréttum sem vöktu ugg meðal þjóðarinnar voru frásagnir af því að hæstv. sjútvrh. hefði á fundi með fulltrúum Evrópubandalagsins hafið máls á því að Íslendingar væru til viðtals um veiðiheimildir við flota Evrópubandalagsins innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Þar fór ráðherrann inn á hættulega braut. Ég vil nota tækifærið til að vara við slíku frumhlaupi og vona að þarna hafi verið um mistök að ræða sem komi ekki fyrir aftur. Nýlega kynnti hæstv. utanrrh. svokallaðar skipulagsbreytingar á utanríkisþjónustu í utanrmn. sem trúnaðarmál. Ég er nú þeirrar gerðar að ég tek hátíðlega þann trúnað sem mér er sýndur og geri það einnig í þetta skipti. Mér skildist að ráðherrann væri að sýna okkur í utanrmn. tillögur sínar til þess að hlusta á það sem við hefðum um tillögur hans að segja og jafnvel taka tillit til þess, hafa samráð eins og gert er ráð fyrir að ríkisstjórnin hafi við utanrmn. Trúnaðarmálið birtist svo nokkrum dögum seinna í Alþýðublaðinu. Ég held að rétt sé að taka til endurskoðunar hugtökin trúnaðarmál og samráð að því er varðar samskipti utanrmn. og hæstv. utanrrh. Þegar skipulagsbreytingar ráðherrans eru skoðaðar nánar kemur í ljós að þær eru í raun ekkert annað en umbúðir utan um þá ákvörðun að enn einn alþm. fari í sendiherrastöðu. Ég tel það með öllu óviðunandi að alþingismenn eigi á þennan hátt að ganga inn í stöður, hvort sem er innan utanríkisþjónustunnar eða annars staðar, og þannig sé gengið jafnvel fram hjá reyndu fólki á viðkomandi sviði. Oft virðast þessar ráðningar frekar verða til þess að losa sæti eða vera liður í einhverjum hrossakaupum, jafnvel til að reyna að leysa upp stjórnmálaflokka. Hættulegt er ef slík sjónarmið eiga að vera ráðandi þegar mat er lagt á hver skuli hljóta ákveðin störf. Í endurskipulagstillögum ráðherrans, sem, eins og ég sagði áðan, birtust í Alþýðublaðinu, er einnig talað um að þessi viðbót við sendiherrastöður muni ekki þýða fjölgun starfsmanna utanríkisþjónustunnar. Þetta hlýtur að þýða að fækkun mun verða í starfsliðinu á öðrum stöðum. Ekki hefur enn verið upplýst hvar það verður, en við fáum þá væntanlega að heyra það í Alþýðublaðinu fljótlega. Framlög Íslendinga til þróunarmála hafa verið skammarlega lág og eru það enn þrátt fyrir nokkra raunhækkun samkvæmt fjárlögum í ár. Þau eru samt langt frá að ná því marki sem Alþingi setti sér í ályktun á 107. löggjafarþingi. Þá var samþykkt ályktun um aðm stefnt skyldi að því að framlag Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjum verði 0,7% af þjóðarframleiðslu. Það er því lítil reisn yfir því framlagi sem rennur til þessara mála þetta árið. Ég vil benda á það að á seinni árum hefur aðstoð við þróunarríkin í æ ríkara mæli beinst að aðstoð við konur. Ástæðan er ekki síst sú að þeir sem hafa starfað í þessum löndum gera sér betur og betur grein fyrir því mikilvæga hlutverki sem konur gegna í þessum þjóðfélögum, sem og öðrum. Við afgreiðslu fjárlaga í janúar sl. lögðum við kvennalistakonur til að framlag til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands yrði hækkað til að hægt yrði að ljúka við Kvennahúsið í Mindelo á Grænhöfðaeyjum. Þetta hús á að vera skóli og þjálfunarstöð fyrir konur, en eins og kunnugt er er aðstaða kvenna á eyjunum vægast sagt afar erfið. Sameinuðu þjóðirnar hafa einnig lagt áherslu á hlutverk kvenna í því að stuðla að friði í heiminum. Ein af þeim tillögum sem samþykktar hafa verið á þingum Sameinuðu þjóðanna tengist yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá 1982 um þátttöku kvenna í því að stuðla að friði í heiminum. Í tillögunni kemur fram hvatning til ríkisstjórnar til að kynna yfirlýsinguna og koma á framfæri boðskap hennar. Ég hef ekki orðið vör við framkvæmd þessarar tillögu hér á landi. Valdbeiting, ofbeldi og virðingarleysi við það sem lífsandann dregur hefur um of verið ríkjandi í stjórn heimsins. Að baki liggur hugarfar sem er í hrópandi andstöðu við menningu kvenna sem þiggur lífskraft sinn frá endurnýjun lífsins, verndun þess og viðhaldi. Það er því engin tilviljun að Sameinuðu þjóðirnar leggja áherslu á þátttöku kvenna í friðarstarfi. Út um allan heim starfa friðarhreyfingar sem að mestum hluta eru bornar uppi af konum. Auðvitað eru karlar þar einnig virkir þátttakendur. Hlutverk kvenna á öllum sviðum þjóðfélagsins er mikilvægt, en hlutverk þeirra að stuðla að friði í heiminum er nýr tónn í friðarbaráttu og við hann bindum við miklar vonir. Við verðum að rísa gegn þeirri hernaðarhyggju sem mótar afstöðu þeirra sem fara með völdin. Við getum ekki falið örfáum mönnum líf okkar og framtíð. Því tökum við afstöðu með þeim sem vinna að friði í heiminum og stefnum að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar í heimi án hernaðarbandalaga.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það er alltaf nokkur viðburður þegar utanríkismál eru tekin hér til umræðu á Alþingi Íslendinga og hér hefur það gerst að það er ekki aðeins að hæstv. utanrrh. hafi lagt fram og flutt skýrslu sína, heldur hafa komið fram yfirlitsskýrslur um ýmsa aðra þætti utanríkismála, varðandi norræna samvinnu, varðandi Evrópuþingið, Evrópuráðið og varðandi Alþjóðaþingmannasambandið svo að eitthvað sé nefnt. Það ber að fagna því að skilað er inn á Alþingi yfirliti um þátttöku Íslendinga í alþjóðastarfi með þessum hætti, en hitt er jafnljóst að í umræðum hér á Alþingi sem skammtaður er takmarkaður tími að sjálfsögðu verður ekki stiklað nema á nokkrum þáttum þeirra mála sem fyrir þingið eru lögð í þessum skýrslum og sem vert væri að koma að. Ég þakka allt þetta framlag sem hér liggur fyrir þó að vissulega sé þar að finna skoðanir og álitamál sem gætu verið umræðuverð og athugasemda verð. Ég mun hér í mínu máli fyrst og fremst fjalla um skýrslu utanrrh. og það sem tengist henni, svo og ræðu hæstv. ráðherra hér í Sþ. í gær, þó að ég hefði gjarnan kosið að geta varið nokkrum tíma til umræðu um samstarf Íslendinga á öðrum vettvangi, svo sem í Norðurlandaráði þar sem ég á sæti. Ég mun þó víkja nokkrum orðum að þeim þætti síðar í ræðu minni. Ég vænti þess, virðulegur forseti, að hæstv. utanrrh. sé hér nærri vegna þess að margt í mínu máli snýst um framlag hans hér, bæði skýrslu og ræðu sem hann flutti hér í gær við upphaf þessarar umræðu. Ég vil taka það fram að sitthvað af því sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. var mér ánægjuefni og gott á að hlýða. Þar komu fram ýmis atriði sem bera vott um það að hæstv. ráðherra er að reyna að leggja sig fram um það að endurmeta stefnuna í utanríkismálum út frá sínum forsendum, út frá athugun á breyttri heimsmynd og margt af því sem hann sagði þar að lútandi var að mínu mati réttmætt, réttmætar ábendingar sem vekja vonir um það að einnig hann --- ég segi einnig hann --- sé reiðubúinn til þess að taka þátt í þeirri sjálfsögðu og nauðsynlegu endurskoðun á íslenskri utanríkisstefnu, mati okkar á þessum þáttum og öllu sem því tengist. Ég segi þetta hér vegna þess að Alþfl., sem hæstv. ráðherra er formaður í, hefur verið mjög freðinn í þessum efnum. Hann hefur verið mjög nálægt Sjálfstfl. og stundum hef ég þurft að orða það svo að Alþfl. væri jafnvel kaþólskari en páfinn þar sem Sjálfstfl. er í hlutverki páfans í sambandi við sérstaklega mat á öryggishagsmunum Íslands. En það er smávottur af því hjá hæstv. utanrrh. að hann sé að byrja að endurmeta þessa þætti og ég fagna því sérstaklega. Ég tel að í fyrri hluta ræðu hans sem hann flutti hér í gær hafi komið fram vísbendingar um þetta, en hitt er annað mál að margt í hans máli, varðandi þessa þætti, er öðruvísi en ég vildi leggja mat á hlutina og þarf kannski engan að undra það. Ég mun leyfa mér hér að gera fáeinar athugasemdir varðandi þetta almenna svið, þetta almenna mat á utanríkishagsmunum okkar, með tilliti til breytinganna í umheiminum. Hæstv. ráðherra vitnaði snemma í máli sínu í gær í George Kennan sem hann með réttu taldi mikilsvirtan aldinn diplómat sem hefði lagt mikið til mótunar bandarískrar utanríkisstefnu eftir stríð. Hann gat þess sérstaklega að það væri mat George Kennans að ekki væri lengur ástæða til að líta á Sovétríkin sem hinn ógnvekjandi hernaðarandstæðing. Hvaða ástæður sem hafi verið fyrir því áður fyrr séu þær ástæður nú að líða undir lok. Þetta eru orð án beinnar tilvitnunar í ræðu ráðherrans hér í gær. Það er athyglisvert að hæstv. ráðherra skuli einmitt leiða George Kennan fram í sambandi við þessa breytingu á mati á aðstæðum nú. Ég efa ekki að hæstv. utanrrh. muni það, þó að hann hafi kannski ekki verið fullveðja þegar þessir atburðir urðu sem marka upphaf að utanríkisstefnu eftirstríðsáranna, en það var einmitt á þeim tíma sem George Kennan gerði sig mjög gildandi í sambandi við bandaríska utanríkisstefnu. Hann hefur stundum verið talinn höfundur Marshall-áætlunarinnar, en hann hefur líka verið talinn höfundur innilokunarstefnu Bandaríkjanna í sambandi við hernaðarmálefnin á þessum tíma, ,,strategy of containment``, sem svo hefur verið kölluð. Og George Kennan var einn af þeim sem vöruðu við stofnun Atlantshafsbandalagsins á sínum tíma. Hann varaði við endurvígvæðingu á eftirstríðsárunum undir forustu NATO. Þetta man hæstv. utanrrh. efalaust. Og hann taldi ekki að stofnun NATO væri skynsamleg ákvörðun og að hún gæti leitt til vígbúnaðarkapphlaups sem einnig varð raunin á þó að ég sé ekki að fara hér í sagnfræðilegt yfirlit á því hver átti þar upptökin. Ég vil líka nefna það hér að George Kennan, sem hér var leiddur fram í gær af hæstv. utanrrh., benti skýrt og ákveðið á hættuna af endurvígvæðingu Þýskalands. Og hann má með vissum hætti teljast höfundur hugmyndarinnar um kjarnorkuvopnalaus svæði því að hann var þeirrar skoðunar að það ætti að reyna að halda kjarnorkuvopnunum utan Mið-Evrópu, utan Þýskalands sérstaklega, þannig að hæstv. utanrrh. getur ekki leitt George Kennan fram sem sérstakan talsmann fyrir þeirri stefnu sem hann var að halda hér fram í áframhaldi sinnar ræðu, þ.e. nauðsyn þess að Atlantshafsbandalagið var stofnað fyrir 40 árum og þeirra klisja sem við þekkjum nú hér og kunnum nærri því utan að um hlut þessa bandalags í varðveislu friðar og frelsis o.s.frv. o.s.frv. Þetta vildi ég segja um þetta mat hæstv. utanrrh. sem ég held að hann þurfi að endurskoða með því m.a. að lesa George Kennan betur en hann virðist hafa gert eftir því sem fram kom í máli hans hér í gær. Ég er hins vegar alveg sammála hæstv. utanrrh. í því að þær þjóðfélagsbreytingar sem eru að gerast og hafa verið að gerast undanfarin ár í Austur-Evrópu vekja sannarlega vonir, ekki aðeins um breytt andrúmsloft, heldur um breytta tíma ef þær ná fram að ganga sem við að sjálfsögðu vonum, og það mikla framlag, sem fram hefur komið úr þeirri átt og hæstv. utanrrh. tíundaði, til afvopnunar til þess að taka fast og ákveðið á afvopnunarmálum og það með svo ákveðnum hætti að Atlantshafsbandalagið og talsmenn þess hafa verið í mestu vandræðum að taka á móti kröfunum úr austri varðandi afvopnun og hafa snúist þar til varnar. Það hefur verið dregið upp hér í skýru máli af ráðherra eftir ráðherra á undanförnum árum, m.a. núv. hæstv. forsrh. sem kvartaði undan því sérstaklega á vettvangi NATO meðan hann fór með utanríkismál á Íslandi að þeir væru bara alltaf í vörn fyrir þessari stöðugu friðarsókn Gorbatsjovs úr austri og NATO þyrfti að taka sig á og það er einn þáttur málsins. Það er ekki aðeins Varsjárbandalagið, þar sem breytingar hafa verið að gerast sem ber að fagna, heldur er það líka Atlantshafsbandalagið sem þarf að taka sig á í þessum málum og ég mun koma að síðar í mínu máli. Hæstv. ráðherra féll í þá gryfju í máli sínu hér í gær að fara út í það að rekja talnalegan samanburð og samanburð á vopnum og vopnakerfum sem skýringar á því m.a. að Atlantshafsbandalagið hefur ekki viljað fallast á að taka upp formlegar viðræður um afvopnun á höfunum, er ófáanlegt til þess enn sem komið er, og í sjónvarpskvikmynd sl. fimmtudag um hernaðinn á höfunum í nokkuð góðri kvikmynd sem dró fram kjarnann í sóknarstefnu Bandaríkjahers, m.a. á norðurslóðum og NATO, hafði fyrrverandi yfirmaður þar, Lee Bagget, þessi orð uppi í lok þáttarins, varðandi þennan þátt, þetta atriði, vígvæðinguna á höfunum: ,,Hvort sem verður af viðræðum um flotastyrk á höfunum eða ekki er þó víst að af því verður ekki í fyrirsjáanlegri framtíð. Það er vegna þess að það er háð því að Sovétmenn dragi úr hefðbundnum vopnabúnaði á landi, en þar hafa þeir gífurlega yfirburði.`` Þetta sagði þessi yfirmaður Atlantshafsflotans, aldinn maður sem talaði þarna í þessari sjónvarpskvikmynd, og við heyrðum enduróminn af sömu rökum frá hæstv. utanrrh. hér í gær. Það er margt sem um þetta mætti segja og þennan tæknilega samanburð á vopnakerfum. Ég er alls ekki að draga eitt eða neitt í efa, hvorki af því sem fram hefur komið hjá Varsjárbandalaginu eða Atlantshafsbandalaginu í þessum efnum vegna þess að ég er ekki í færum um að meta það sjálfstætt og vil ekki leggja neitt orð í belg um það hvor aðilinn hafi þar rétt fyrir sér. Þar greinir á um tölur, en þar greinir alveg sérstaklega á um mat á vopnakerfunum, getu þeirra, því sem kalla mætti gæði þó að mér sé illa við að tala um gæði í sambandi við vopn, ,,quality`` á enskunni. Það dylst auðvitað engum og er viðurkennt bæði af Sovétmönnum og Bandaríkjamönnum að vopnabúnaður Sovétríkjanna og Varsjárbandalagsins stendur tæknilega langt að baki vopnabúnaði Atlantshafsbandalagsins. Þetta endurspeglast m.a. í eina stóra afvopnunarsamningnum varðandi kjarnorkuvígbúnað sem gerður hefur verið, INF-samningnum um fækkun og eyðingu meðaldrægra eldflauga, því að þar undirgangast Sovétríkin að leggja margfalt fleiri kjarnaodda í púkkið til afvopnunar samkvæmt þeim samningi vegna þess að þeir viðurkenna það sjálfir og gagnaðilinn að tölurnar segja ekki nema hálfa sögu af eintökum vopna. Þetta gildir um öll þessi kerfi og hér mátti heyra í ræðu hæstv. ráðherra í gær að hann var iðulega að skjóta þessu inn að Sovétríkin væru nú að þróa þarna ný vopn og nýjan búnað, sérstaklega í sambandi við höfin. Hann talaði um nýja gerð stýriflauga sem Sovétmenn væru að þróa. Hvað um Tomahawk-stýriflaugar Bandaríkjanna í bandarísku árásarkafbátunum? Hefur hæstv. utanrrh. kynnt sér hvenær sú þróun fór fram, hvenær Tomahawk-stýriflaugarnar voru settar í bátana, hvenær sá vopnabúnaður var þróaður og tekinn í notkun? Við skulum fara varlega í það að vera að trúa áróðurstölum risaveldanna varðandi vopnabúnað og eintök og reyna að meta hlutina dálitið út frá heilbrigðri skynsemi og okkar forsendum eins og við hljótum og eigum a.m.k. að meta þessi mál. Það finnst mér skorta nokkuð á og við eigum sannarlega ekki að vera að binda trúss okkar þar við hernaðarstjórn Atlantshafsbandalagsins þegar um grundvallarhagsmuni Íslendinga er að ræða í sambandi við afvopnun. Ég hlýt að nefna í því sambandi alveg sérstaklega eitt atriði sem fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. en það er þar sem hann í skýrslu sinni víkur að skammdrægum eldflaugum í Evrópu. Ég var satt að segja mjög hissa og varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég sá það á blaði hjá hæstv. utanrrh. að hann teldi að óskynsamlegt væri að útiloka endurnýjun skammdrægra eldflauga Atlantshafsbandalagsins í Vestur-Þýskalandi. Hvernig má það vera að við hér uppi á Íslandi ætlum að fara að leggjast á sveif með örgustu haukunum í NATO í sambandi við endurnýjun skammdrægra eldflauga með þeim hætti sem þarna kemur fram á sama tíma og löndin í Mið-Evrópu, sem á að troða þessum vopnabúnaði upp á, þessum nýju og margefldu skammdrægu flaugum, neita að taka við þeim, þegar Genscher utanríkisráðherra Vestur-Þjóðverja liggur á hnjánum vestur í Washington hjá hinum nýja hermálaráðherra Bandaríkjanna, Cheney og segir: Takið þið þennan kaleik frá okkur. Það var síðast í gær eða í morgun sem utanríkisráðherra Vestur-Þýskalands var í viðræðum við hermálaráðherra Bandaríkjanna og bað um þetta. Hvað sagði Cheney? Hann sagði nei. Þið skuluð sko taka við þessum nýju margefldu, skammdrægu flaugum sem eiga að draga þrefalt lengra en þær sem fyrir eru. Þið skuluð taka við þeim þó að það sé ekki okkar að leggja land undir þær. Og Bandaríkin sögðu nei við þessu, en hér á Alþingi Íslendinga stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að utanrrh. landsins styður ekki þessa kröfu, kröfu sem tekið er undir af Atlantshafsbandalagsríkjum eins og Danmörku, af Belgíu og öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins í Mið-Evrópu þó að ekki hafi öll lagst á þá sveif. Ég tala nú ekki um talsmenn sósíaldemókrata í Evrópu sem eru eindregnir í þessum efnum og meira að segja Holst, varnarmálaráðherra Noregs, hefur lagst á þá sveif, auðvitað hikandi vegna þrýstingsins að vestan, en gert það samt. Ég vona að í þessum umræðum dragi hæstv. utanrrh. þetta mat sitt og þessi orð sín til baka. Það væri smávegis innlegg í afvopnunarmálin og í afvopnunarumræðuna. Það væru athafnir af Íslands hálfu því að atkvæðin eru vegin þó að atkvæðavægið sé misjafnt á vettvangi NATO og ég er út af fyrir sig ekki að blanda mér í uppgjörið í þeim klúbbi, en mér er ekki sama hvernig íslenskir stjórnmálamenn standa að málum í þeim efnum. Að mínu mati, virðulegur forseti, eiga megináherslurnar í utanríkisstefnu Íslendinga að vera að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu og taki upp hlutleysisstefnu, óháð togstreitu stórveldanna, að erlent herlið fari sem fyrst af landi brott, að land okkar og umhverfi þess verði friðlýst gegn kjarnorkuvopnum og gegn umferð kjarnorkuknúinna skipa, kafbáta og flugvéla sem borið geta kjarnavopn, að íslensk stjórnvöld beiti sér af alefli fyrir afvopnun á höfunum, sérstaklega á norðurslóðum, að norrænt samstarf sé eflt og samvinna okkar við grannþjóðirnar, Færeyinga og Grænlendinga, að Ísland standi utan viðskiptabandalaga en leiti tvíhliða samninga við slík bandalög og einstök ríki um fríverslun og félagsleg og menningarleg samskipti, að baráttan fyrir umhverfisvernd verði snar þáttur í utanríkisstefnu þjóðarinnar, alveg sérstaklega fyrir verndun hafsins gegn mengun og rányrkju. Þessi áhersluatriði sem ég hef nefnt hér eru nokkur þau helstu í stefnu Alþb. í utanríkismálum, en því miður eru þau ekki nema að litlu leyti ríkjandi stefna í utanríkismálum Íslendinga, ekki enn sem komið er. Það er því miður, þegar litið er til einstakra þátta í skýrslu utanrrh. varðandi þessi mál, heldur fátt að finna af þeim baráttumálum sem ég nefndi hér. Á mörgum sviðum er unnið og talað í öfuga átt. Ísland er enn njörvað í hernaðarbandalag og utanrrh. syngur enn, þrátt fyrir þær hugrenningar sem við heyrðum hér í gær, sérstakan dýrðaróð um NATO, telur sér það kannski sérstaklega skylt í tilefni fertugsafmælisins. Það er verið að festa herstöðvarnar í sessi hér á Íslandi, í raun á öllum landshornum, með uppbyggingu hernaðarratsjárstöðva sem gerðar hafa verið að eins konar landvættum nútímans af þeim flokkum sem bera ábyrgð á tilkomu þeirra hér á eyjunni okkar hvítu þar sem AWACS-flugvélarnar, tvær að staðaldri, ratsjárvirki, eru svífandi yfir í háloftunum. Bandaríkjunum er að takast það þessi árin sem herráð þeirra einsetti sér við lok síðustu heimsstyrjaldar, að gera Ísland að útvarðstöð í hernaðarneti Norður-Ameríku til langframa. Við erum hér til að vera, sagði McVadon, yfirmaður heraflans á Keflavíkurflugvelli, á hátíðarfundi hjá Varðbergi og Samtökum um vestræna samvinnu, fyrir skemmstu. Og hann trúir því, en það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga, í ljósi þeirrar þróunar sem nú er að ganga yfir heiminn, hvort við ætlum að láta þetta gerast. Herstöðvarnar hér eru að mati Bandaríkjahers ómissandi í sóknarstefnu bandaríska flotans og ef til kjarnorkuátaka kæmi við Sovétríkin í norðurhöfum. Það hefur í reynd ekkert verið gert til þess af Íslands hálfu enn sem komið er á alþjóðavettvangi að bægja kjarnorkuhættunni frá landinu og koma af stað samningaviðræðum um afvopnun á höfunum. Flokkur hæstv. utanrrh. hefur því miður ekki borið gæfu til þess, ekki einu sinni lagst á sveif með krataflokkum á öðrum Norðurlöndum í baráttunni fyrir því að Ísland verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði, baráttu sem háð er undir forustu Ankers Jörgensen, fyrrv. formanns danska Jafnaðarmannaflokksins. Í þessu efni er það, eins og á fleiri sviðum afvopnunarmála, Alþb. sem á samleið með jafnaðarmannaflokkum og vinstri flokkum í nágrannalöndunum. Í afstöðunni til NATO, herstöðvanna og kjarnorkuvígbúnaðarins er því miður fátt eitt sjáanlegt sem greinir að Alþfl. og Sjálfstfl., enda spara talsmenn Sjálfstfl. ekki traustsyfirlýsingarnar á hæstv. utanrrh. í umræðum hér á Alþingi. Þó verð ég að segja það að í ræðu hæstv. utanrrh. hér í gær komu fram atriði sem vekja vonir um það að formaður Alþfl. sé að taka þessi mál til endurskoðunar með þeim hætti að hann kunni, ef vel tekst til um þessar umþenkingar og endurmat Alþfl., að losa um böndin við Sjálfstfl. sem hafa verið það í rauninni sem hefur njörvað Ísland í þá stöðu í hernaðarumsvifunum á norðurslóðum sem er staðreynd enn í dag. Því miður eru hernaðarmálefnin ekki einu málefnin sem okkur greinir á um, okkur hæstv. utanrrh. En ég legg á það mjög mikla áherslu að þessi mál snerta þannig grundvallarhagsmuni okkar Íslendinga, öryggishagsmuni, að á það verður að leggja ríka áherslu að um þau fari fram opnar umræður hér á Alþingi í utanrmn. þingsins og úti í þjóðfélaginu til þess að sem flestir geti orðið þátttakendur í þeirri endurskoðun utanríkisstefnunnar sem er orðin knýjandi nauðsyn fyrir okkur Íslendinga. Ég vil víkja hér, virðulegur forseti, frá hernaðarmálefnunum um sinn og nefna hér samskiptaþættina sem snúa að utanríkisviðskiptum í framtíðinni og stöðu Íslands gagnvart viðskiptabandalögum, en á því sviði er margt að gerast og mikil nauðsyn á því að við Íslendingar kunnum fótum okkar forráð, leggjum í það vinnu af alúð að átta okkur á því hverjir okkar hagsmunir eru í þessum efnum, hvert beri að stefna. Haldinn var fundur forsætisráðherra og utanríkisráðherra EFTA-ríkjanna í Osló um miðjan marsmánuð. Á þeim fundi voru til umræðu samskipti EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið og stefna EFTA-ríkjanna í þeim samskiptum. Þannig vill til að hæstv. utanrrh. á að sitja við borðsendann í ráðherraráði EFTA á seinni hluta þessa árs. Þar mun leggjast mikið starf og mikil ábyrgð á hæstv. utanrrh. og það skiptir máli m.a. af þessum ástæðum en einnig vegna þess að við erum aðilar í EFTA og þátttakendur í starfi innan EFTA, þá þurfum við að leggja okkur fram um það að ná fram sem skýrastri stefnumörkun að þessu leyti. Ég hef lýst yfir áhyggjum yfir því hér við umræður utan dagskrár á Alþingi í aðdraganda fundarins í Osló að það væri ekki nægur samhljómur í máli íslenskra forustumanna í þessum efnum. Síðan hefur verið rætt um þessi málefni, bæði í utanrmn. og í ríkisstjórn, og ég vænti þess að þeim ágreiningi og mismunandi áherslum sem uppi voru milli ráðherra íslenskra í sambandi við túlkun á Oslóaryfirlýsingu EFTA-ríkjanna hafi verið eytt og það verði tryggt að íslenska ríkisstjórnin verði samstiga í sambandi við málsmeðferð á vettvangi EFTA og gagnvart Evrópubandalaginu. Þingflokkur Alþb. tók þessi mál til sérstakrar umræðu á sínum vettvangi í framhaldi af Oslóarfundinum. Í ályktun þingflokks Alþb. 20. mars sl. var tekið eindregið undir fyrirvara forsrh. Íslands, Steingríms Hermannssonar, sem hann gerði í ræðu sinni snemma eða við upphaf EFTA-fundarins í Osló. Í þessari samþykkt þingflokks Alþb. segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Þau atriði sem að mati þingflokksins þarf sérstaklega að gæta að og varða sérstöðu Íslands eru: 1. Að Ísland afsali sér engu valdi í eigin málum til ákvarðana innan EFTA. 2. Að ekki verði gerðar breytingar á núverandi skipan á flutningi fjármagns, þjónustu og vinnuafls nema ljóst sé að það hafi jákvæð áhrif á íslenskt efnahagslíf og samfélag. Jafnframt er nauðsynlegt að allar breytingar sem gerðar kunna að verða byggist á nákvæmri skoðun á raunverulegum íslenskum aðstæðum. 3. Að kröfur annarra EFTA-ríkja um aðlögun að innri markaði Evrópubandalagsins og um náin tengsl við bandalagið verði ekki til að binda hendur Íslendinga, m.a. varðandi samskipti við aðra heimshluta.`` Síðan er í þessari ályktun tekið fram varðandi ýmis atriði sem snerta óhefta fjármagnsflutninga sérstaklega, en þau mál eru eitt af því viðsjárverðasta í sambandi við þær breytingar á efnahagskerfinu þar sem Ísland þarf sannarlega að gæta sín. Ég ætla ekki að vitna hér frekar orðrétt eða með beinum hætti í þessa ítarlegu samþykkt þingflokks Alþb. en það er gott vegarnesti sem aðrir þingflokkar mættu taka til eftirbreytni, að marka stefnu fyrir sitt leyti í þessum málum. Á vettvangi Evrópustefnunefndar Alþingis, nefndar sem stundum er svo kölluð, hefur verið mikið fjallað um þessi mál. Þar hefur eðlilega verið tekist á um þessi mál. Þar er ekkert útkljáð enn sem komið er. Þar er stefnumörkunin eftir, en að því verður væntanlega unnið á næstu vikum og mánuðum að þoka þeim málum lengra og tel ég það skipta mjög miklu máli að slík vinna verði lögð fram. En ég vil segja í þessu samhengi: Við eigum ekki, þrátt fyrir þýðingu EFTA-samstarfsins og viðskiptalega þýðingu samskipta okkar við Evrópubandalagið, að einblína á þessi samskipti ein og sér. Við eigum á þessum vegamótum, sem eru með vissum hætti að verða í viðskiptalegum efnum í heiminum, að taka okkar viðskiptalegu hagsmuni í heild til gaumgæfilegrar endurskoðunar og endurmats. Við eigum að átta okkur á því hvað okkur er fyrir bestu upp á framtíðina, í þeirri framtíð sem við getum kortlagt og þar er ég sannfærður um að það skiptir miklu að við horfum einnig til annarra svæða viðskiptalega séð, til okkar hagsmuna varðandi önnur svæði, Norður-Ameríku, Austur-Evrópu, Austur-Asíu, svo að nokkur séu nefnd, en heimurinn allur þarf að vera undir í þessum efnum. Í rauninni þyrfti þetta að vera meginviðfangsefnið núna og ég hvet mjög eindregið til þess að í þetta víðtæka mat verði lögð vinna nú áður en íslenskir ráðherrar og íslenska embættismannakerfið fer á bólakaf í EFTA- og EB-samskiptunum. Þar er auðvelt að drukkna í verkefnunum og gleyma því sem utan við liggur. Þess vegna á þetta endurmat um nýjar leiðir varðandi viðskiptalega hagsmuni Íslands og samskipti landsins út á við að vera forgangsmál á næstu vikum og mánuðum varðandi mat á okkar viðskiptalegu tengslum. Það má margt gott segja um það sem hefur verið í undirbúningi varðandi EFTA-málefnin, en ég óttast að þar gleymi menn sér. Það er líka ákveðin rómantík, svo að maður noti það orð um þá viðskiptalegu hætti og hagsmuni sem þarna eru á ferðinni --- þá hefur árið 1992 orðið til þess, það hefur prentast svo fast inn í heilabúið á valdamönnum í Vestur-Evrópu að ég er ansi smeykur um að þeir gleymi að litast um sem vert væri og séu of uppteknir af þessum hagsmunum sem eru vissulega mjög stórir og athugunar verðir. Þessi mál eru einnig uppi á norrænum vettvangi og býsna fyrirferðarmikil í norrænu samstarfi. Það var eitt meginviðfangsefni síðasta Norðurlandaráðsþings í Stokkhólmi að fjalla um þessi efni, m.a. efnahagsáætlun Norðurlanda. Í sambandi við það mál gerði hæstv. fjmrh. fyrir Íslands hönd skýran fyrirvara við undirbúning þeirrar áætlunar og það er af þeirri sjálfsögðu varúð að við eigum eftir að fara yfir málið hér heima fyrir. Við eigum eftir að átta okkur á því hvernig við ætlum að bregðast við breyttum aðstæðum, tryggja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs, hagsmuni þjóðarinnar sem best í viðskiptalegu tilliti. Það hefur verið kunngert að einn af okkar alþingismönnum, raunar formaðurinn í EB-nefnd Alþingis, hafi af hæstv. utanrrh. verið kvaddur til þess að fara að sinna þessum verkum á öðrum vettvangi, hv. þm. Kjartan Jóhannsson, sem væntanlegur sendiherra landsins í Genf. Ég óska honum að sjálfsögðu alls hins besta á þeim vettvangi, alls hins besta, en ég hlýt að segja það jafnframt, af því að það er mín skoðun og varðar ekki hv. þm. Kjartan Jóhannsson né neina einstaklinga, að ég tel ekki skynsamlegt að vera að kveðja alþingismann eftir alþingismann út af þingi til verkefna í utanríkisþjónustunni sem sendimenn og sendiherra. Ég hef gert grein fyrir því opinberlega áður og það er mín skoðun sem ég hef ekki beðið minn flokk um að skrifa upp á og ég tala hér sem þingmaður og einstaklingur um þetta efni. En mér finnst að það hljóti að vera umhugsunarefni fyrir Íslendinga og Alþingi Íslendinga hvort það er skynsamlegt og eðlilegt og hvetjandi fyrir starf hér á Alþingi að Alþingi sé eins konar biðsalur fyrir væntanlega sendiherra og bankastjóra. Ég segi nei. Alþingi er vettvangur út af fyrir sig, löggjafarvald og fjárveitingavald og aðhald að framkvæmdarvaldinu. Við eigum ekki að vera að upptaka hugi manna hér á Alþingi með því að þeir séu að vinna sig upp í störf af þessu tagi þó að ég geti vissulega tekið undir að slíkir hæfileikamenn sem hér eru geti nýst í þeim störfum sem annars staðar, en þetta er fagleg vinna sem kallar á sveigjanleika og traust í samskiptum, óháð pólitískum viðhorfum og pólitísku mati. Ég ætla þá, virðulegur forseti, að víkja aðeins frekar að samskiptum okkar út á við að því er snertir afstöðu á alþjóðavettvangi til afvopnunarmála sérstaklega þó að ég hafi gert það að umtalsefni hér áður, alveg sérstaklega í sambandi við skammdrægu eldflaugarnar. Ég verð að segja það og hef raunar sagt það hér áður á Alþingi, í umræðum utan dagskrár í nóvembermánuði sl., að það urðu mér mikil vonbrigði að sjá það gerast undir merkjum ríkisstjórnar sem ég veiti stuðning hér á þingi að Ísland væri að stíga skref til baka í sambandi við afvopnunarmálin á alþjóðavettvangi, að það væri að koma annar og herskárri andi og blær yfir nafn Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna undir merkjum ríkisstjórnar sem ég hafði ákveðið að styðja í septembermánuði sl. Sitthvað af því sem hæstv. utanrrh. hefur gert á þeim vettvangi hefur verið storkandi fyrir samstarfsaðilana. Það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Sumar af ákvörðunum hans þar eru ekki í samræmi við þá sýn og það mat varðandi bætt andrúmsloft sem þó mátti heyra hér í ræðu hæstv. ráðherra í gær að hann vildi reyna að taka með inn í sitt heildarmat. Látum vera óraunsæjar og rangar staðhæfingar um stefnu og hlut NATO á liðnum árum. Ég hef þegar rætt það nokkuð, en það er verra þegar íslenskir ráðherrar, hverjir sem þeir eru, skipa sér öfugu megin í sveit í deilumálum sem haft geta mikla þýðingu á alþjóðavettvangi. Ég bendi í því samhengi á afstöðu hæstv. ráðherra á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í atkvæðagreiðslu um margrædda tillögu um stöðvun kjarnorkuvígbúnaðarins, frystingu, tillögu sem borin hefur verið fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna árum saman og beinist m.a. gegn þeirri gífurlegu viðbót kjarnavopna sem áformuð er af NATO m.a. og Bandaríkjastjórn sérstaklega. Þar á ég m.a. við endurnýjun skammdrægu flauganna í Evrópu. Hæstv. ráðherra lét Ísland sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þessa tillögu og hann var eini utanríkisráðherrann á Norðurlöndum sem ekki studdi hana. Í skýringu við afstöðuna lét hann koma fram að með tilliti til þess árangurs sem nýlega hefði náðst í afvopnunarmálum teldi hann þessa ályktun ekki jákvætt framlag til yfirstandandi afvopnunarviðræðna. Þetta eru rökleysur að mínu mati. En þær komu því miður fleiri fram í umræðum um þetta mál hér í nóvember sl. án þess að ég ætli að fara lengra út í þá sálma. Ég vil ekki trúa því að það sé samhengi á milli þessarar afstöðu og þeirra orða sem lesa má í skýrslu hæstv. ráðherra, að vilja ekki slá striki yfir endurnýjun skammdrægu flauganna þó að leiða mætti rök að því að þarna væri samhengi á milli. Ég vona að hæstv. ráðherra beri gæfu til þess að endurmeta þessa afstöðu áður en þessi mál koma á nýjan leik fyrir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna ef hann gegnir þá því ábyrgðarmikla starfi sem hann nú hefur með höndum. Tillaga um stöðvun allra tilrauna með kjarnorkuvopn kom einnig til atkvæða á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Einnig sú tillaga hlaut ekki stuðning Íslands og Ísland var eitt Norðurlanda um það að greiða þessari tillögu ekki atkvæði. Í skýrslu hæstv. ráðherra er að finna yfirklór vegna þessarar afstöðu, ofarlega á bls. 17, og ég verð að segja það að mér finnst það sæta furðu að það skuli vefjast fyrir íslenskum ráðherrum að taka þátt í því að greiða atkvæði með tillögu af þessu tagi, um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn. Nokkuð svipað má sjá í sambandi við umræðu um geimvopn í þessari skýrslu. Þó er það svo að hæstv. ráðherra tók jákvætt undir till. til þál. sem ég hef flutt hér í Sþ. með hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur á undanförnum mörgum þingum og ég geri mér von um það að hann verði með stuðningsmönnum þess máls við afgreiðslu þess, væntanlega nú fyrir lok þessa þings. Verði það niðurstaðan, þótt með eitthvað breyttu orðalagi væri, ætla ég ekki að áfellast ráðherrann fyrir það að orðalag varðandi geimvopnin og ABM-sáttmálann í því samhengi sem sjá má í skýrslu hans sé mér ekki að skapi. Ég þarf held ég ekki að eyða mörgum orðum að því hér að geimvopnaáætlun Reagans forseta, stjörnustríðsáætlunin, er nú í rauninni að verulegu leyti afskrifuð vestan hafs. Það er sem sagt að koma á daginn að það sem við höfum mælt hér fyrir þing eftir þing eftir þing á Alþingi Íslendinga, þar sem við höfum varað við þessum áforum, bent á ummæli virtustu sérfræðinga, innlendra og erlendra, og stjórnmálamanna eins og Samuels Nunns á Bandaríkjaþingi, á við fyllstu rök að styðjast og það standa vonir til þess að Bandaríkjastjórn hin nýja eigi hlut að því að draga þarna úr og jafnvel að kistuleggja stjörnustríðsáformin margumtöluðu. Ég vil þá, virðulegur forseti, víkja svolítið nánar að vígbúnaðarmálunum á höfunum sérstaklega. Sá þáttur vígbúnaðarkapphlaupsins sem snýr að okkur Íslendingum er meira en nokkuð annað ógnin af kjarnavopnum á og í höfunum og umferð kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta. Á þetta vorum við minnt þegar sovéski kjarnorkukafbáturinn sökk við Bjarnarey 7. apríl sl. sem gert var að umtalsefni af hæstv. ráðherra við umræðuna hér í gær, en það hafa orðið kjarnorkuslys síðan sem ekki hafa vakið þá athygli sem eðlilegt væri og sýnir með öðru hvernig risaveldin bæði leggja sig fram um að halda lokinu yfir upplýsingum og umræðu um þessa miklu vá. Til hvers er ég að vitna? Sprenginganna um borð í bandaríska herskipinu Iowa 350 km norðaustur af Puerto Rico hér á dögunum. Þar létust ekki 42, eins og gerðist í sovéska kafbátnum, í sprengingunni í honum, heldur 47 manns. Og ætli kjarnorkuvopn hafi þar hvergi verið nærri? Þetta er eitt fullkomnasta herskip Bandaríkjaflota og hvað best búið vopnum, endursmíðað, síðast 1982 eða 1983, og með vissu búið tugum kjarnaodda, tugum kjarnavopna sem þar eru um borð, hvað þá á heræfingum eins og þarna var um að ræða. En ekki orð um þetta mál. Kannski hæstv. utanrrh. eigi eftir að fá frá yfirherstjórn Bandaríkjanna yfirlýsingu jafnvel í einhverju formi um þetta mál svipað og hann hefur dregið fram hér í umræðunum um þessi efni, en ég er nokkuð viss um það að í þeirri yfirlýsingu verður hvorki játað né neitað tilvist kjarnavopna um borð í Iowa í nefndu tilviki því að það er hin yfirlýsta stefna Bandaríkjastjórnar, hvað sem á gengur varðandi kjarnavopn, umræðu um þau, hvað sem líður kröfum einstakra þjóðríkja um það að þau vilji ekki sjá þau. Þetta eitt er öruggt, hvorki að játa né neita tilvist þessara vopna. Hæstv. ráðherra vék hér að þessum málum, sem sannarlega var ástæða til, í ræðu sinni í gær. Og hann sagði þar margt rétt og vel meint og ég tek undir varnaðarorð hans, hvert og eitt sem féll í þessum málum, og nauðsyn þess að við Íslendingar höfum þarna varann á og beitum frumkvæði umfram allt til að verja okkar lífshagsmuni að þessu leyti. En það var einn þáttur í ræðu hæstv. ráðherra sem vakti mér nokkra undrun þar sem hann í ræðu sinni kom að till. til þál. sem ég er 1. flm. að ásamt þremur öðrum hv. þm. varðandi afvopnun á norðurhöfum, kjarnorkuafvopnun á norðurhöfum. Og hæstv. ráðherra, þessi tillaga um afvopnun liggur hér fyrir sameinuðu þingi og gerir ráð fyrir því að ríkisstjórnin hafi frumkvæði að því að kveðja hið fyrsta saman alþjóðlega ráðstefnu til að ræða um afvopnun á höfunum og undirbúa samningaviðræður með sérstöku tilliti til kjarnorkuafvopnunar á norðurhöfum. Fleira kemur fram í þessari tillögu, m.a. um viðbrögð við hugsanlegri geislamengun og að leitað verði eftir því við kjarnorkuveldin að þau takmarki umferð kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta í grennd við Ísland. Vonandi er þetta tillaga sem allt Alþingi Íslendinga, allir á Alþingi geta tekið undir fullum hálsi. Í grg. með þessari þáltill. er m.a. að finna, þetta er tiltölulega stuttorð grg. miðað við stærð málsins, tilvísun í skýrslur frá Bandaríkjaher í sambandi við slys og óhöpp á liðnum árum í sambandi við kjarnorkuvígbúnaðinn. Þar segir orðrétt, virðulegur forseti: ,,Á árunum 1965--1977 er talið að orðið hafi 380 slys og hættuleg atvik sem tengdust kjarnorkuvopnum bandaríska sjóhersins. Helstu orsakir slíkra slysa og bilana eru raktar til mannlegra mistaka og bilana í tækjabúnaði.`` Hæstv. ráðherra innti mig sérstaklega eftir því, þó að hann nafngreindi mig ekki en væntanlega var því beint til mín sem 1. flm. þessa máls, hverjar heimildirnar séu fyrir þessu og hæstv. ráðherra hagaði orðum sínum með þeim hætti að það mátti túlka þau svo eða skilja svo að hann væri að gera lítið úr þessari ábendingu, lítið úr þessum heimildum. Ég verð að segja það að það kom mér á óvart að hæstv. ráðherra teldi ástæðu til þess hér í umræðunni að fara að draga þessi efni hér inn með þeim hætti sem hann gerði. Auðvitað er sjálfsagt að leita heimilda og auðvitað má gera þá kröfu til flm. hér á Alþingi að þeir bendi á heimildir sínar í sambandi við þessi efni og það skal fúslega gert að því er þetta varðar. Þannig er mál með vexti að Bandaríkjaher og bandarísk yfirvöld hafa engu síður en sovésk haldið upplýsingum um slys og óhöpp í sínum kjarnorkuvopnabúnaði undir lás og slá eins og þau mögulega hafa getað og það er auðvitað ekki boðlegt, ég verð að segja það, virðulegur forseti, að koma hér inn á Alþingi með greinargerð sem tengist þessum málum eins og gert var hér í umræðu um sovéska kjarnorkukafbátinn sem sökk 9. apríl sl., greinargerð frá SACLANT sem hæstv. ráðherra lagði hér inn í umræðuna, komna frá yfirflotastjórn Bandaríkjanna þar sem nánast er ekkert gert úr hættunni af þessum kjarnorkuvopnabúnaði. Reikna menn með því að þetta sé eitthvað sem liggur á lausu nema þannig fari að óhöppin verði það mikil að það verði ekki þagað yfir þeim? Þá heimild sem hér er um að ræða varðandi þennan fjölda slysa og óhappa hef ég þegar afhent hæstv. utanrrh. Hún er bréf frá bandarísku kvekarasamtökunum, ,,American friend service committee``, frá 21. jan. 1986, með fylgiskjölum, þar sem dregin eru fram þau slys og óhöpp og tilvik sem vitnað er til í þessari þáltill. Og hvernig ætli þau séu komin í hendur þessara bandarísku samtaka? Jú, það gerðist í krafti ,,Freedom of Information Act``, lagaskyldunnar um upplýsingar sem Bandaríkin búa svo vel og eiga í sínu lagasafni og ég hef hvatt hér til aftur og aftur á Alþingi Íslendinga að yrði lögfest með ekki ómarkverðari hætti og helst með fyllri hætti hér í íslenskum lögum. Það láku út upplýsingar um að heimildir lægju fyrir um þessi efni og það var sótt og þessi bandarísku samtök fengu aflétt þagnarskyldunni yfir þessum slysum og óhöppum á nefndu tímabili, um 30 að meðaltali á ári hverju. Og hvernig brást þá herinn við? Jú, þeir eru ekki svo galnir á þeim bæ. Þeir brugðust þannig við að segja: Jú, jú. Hérna liggur þetta fyrir og þetta eru svo sem ekki svo mikil leyndarmál. Það er meira að segja ekki allt talið og síðan dengdu þeir út lista yfir 680. Lengdu listann, lengdu tímabilið og felldu inn rispurnar á málningu á kafbátum eða skipum sem hæstv. utanrrh. gat um hér í gær til þess að gera lítið úr þessum upplýsingum. Virðulegur forseti. Ef það væri ekki með tilliti til tímans sem okkur er skammtaður hér, af því að við höfum víst lofað að ljúka þessari umræðu fyrir þingtíma á morgun, hefði ég talið ástæðu til þess að lesa hér upp upplýsingar og heimildir um þessi óhöpp og slys, mörg hver hin alvarlegustu sem orðið hafa í tengslum við bandarískan vopnabúnað. Ég skal hafa það í styttra lagi með tilliti til þeirra mörgu sem þurfa að komast að í þessari umræðu. Ég vil hins vegar nefna heimildir í þessum efnum. Þetta má m.a. lesa í dagblaðinu Þjóðviljanum þann 9. júlí 1987 þar sem er að finna grein úr gagnmerkum greinaflokki eftir Vigfús Geirdal sem ég leyfi mér nú að kalla sérfræðing í vígbúnaðarmálum og afvopnunarmálum því að ég hygg að það séu fáir hér á Íslandi sem búa yfir jafnmikilli þekkingu og heimildasafni um þau málefni og hann sem hefur lagt mjög mikið fram til þessarar umræðu og ritað um það margar greinar í blöð. Þar er m.a. fjallað um þessar upplýsingar sem þá voru nýlega fram komnar og ég er viss um það að hæstv. ráðherra af tilefni þessarar umræðu á eftir að útvega sér þessar upplýsingar, fara yfir þær og draga þær fram. Þar er m.a. gerð grein fyrir því hvernig Bandaríkjaher flokkar þessi óhöpp. Þetta gengur undir ýmsum nöfnum eins og Nuclear flash eða kjarnablossi sem er óhapp af fyrstu gráðu, hið hættulegasta, hugsanleg kjarnorkusprenging sem skapað gæti hættu á kjarnorkustyrjöld milli risaveldanna. Síðan er það í öðrum flokki svokalluð ,,Broken Arrow`` eða brotin ör, sem er notað um alvarleg slys án þess að um stríðshættu væri að ræða. Síðan eru þrír aðrir flokkar, lægri áhættuflokkar, í sambandi við þessi slys og óhöpp. Það vill svo til og er greint frá einmitt í þessum upplýsingum að það hafa ekki orðið færri en 32 brotnar örvar samkvæmt þessari flokkun Bandaríkjahers í sambandi við slys tengd kjarnorkuvígbúnaði Bandaríkjaflota. Og það væri hægt hér á Alþingi að taka tíma við annað tækifæri til að fara yfir þessi efni. Það er margt vandmeðfarið í þessum málum, hæstv. utanrrh. Ég man ekki betur en hæstv. ráðherra nefndi hér sprungna hjólbarða sem dæmi um eitthvað lítils háttar, svona rispur á málningu og sprungna hjólbarða. Ætli sprungnir hjólbarðar á sprengjuþotum sem bera kjarnorkuvopn og gera út frá flugvélamóðurskipum séu ekki hættuleg tilvik? Ætli það hafi ekki gerst einmitt af þeim sökum að hjólbarðar hafa sprungið á slíkum þotum, að þær hafa farið fyrir borð? Um það hef ég heimildir, hæstv. utanrrh. Við skulum vara okkur á því að draga niður í sambandi við umræður um þessi mál, gera lítið úr hættunni. Það er allt of stórt mál til þess að við getum leyft okkur það hér á Alþingi Íslendinga. Auðvitað eigum við ekki að mikla fyrir okkur hættur. Það er víst nógu geigvænlegt útlitið í heiminum, þó að við gerum það ekki og margt sem heldur fyrir okkur vöku, en því miður er það svo að þar er af allt of, allt of mörgu að taka. Og ég segi við hæstv. utanrrh.: Gerum nú gangskör að því hér á Alþingi Íslendinga og af hálfu íslenskra stjórnvalda, gerum kröfu til samstarfsaðila í Atlantshafsbandalaginu um það að við fáum tryggingu fyrir því að Ísland verði virt sem kjarnorkuvopnalaust svæði, að hingað verði hvorki flutt til lengri tíma kjarnorkuvopn eða flutt til skamms tíma kjarnorkuvopn. Gerum þá skýlausu kröfu til bandarískra stjórnvalda, til bandarískrar herstjórnar, að ekkert slíkt komi inn á íslenskt yfirráðasvæði, lofthelgi eða landhelgi, eins og hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson gerði í orði í ágætis yfirlýsingu hér á Alþingi Íslendinga, ef ég man það rétt, 16. apríl 1985. En það er bara einn galli á gjöf Njarðar. Málinu er ekki fylgt eftir. Það er bara tekið trúanlegt, það er tekið á móti þeirri ófrávíkjanlegu stefnu bandarísku herstjórnarinnar, og gengur yfir NATO, allt NATO-liðið, að hvorki játa né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í herskipum eða flugvélum. Ég sat við borðið í utanrmn. þegar þar gekk á milli ,,top secret``-plagg sem William nokkur Arkin færði hingað til Íslands í desembermánuði 1985 líklega, þó að ég muni það ekki alveg nákvæmlega, og varð tilefni mikillar umræðu, þar sem fram kom heimild Bandaríkjaforseta til þess að flytja hingað til Íslands á neyðartímum 48 B-57-kjarnadjúpsprengjur til þess að setja um borð í Orion-flugvélarnar sem eru gerðar út frá Keflavíkurflugvelli. Líkurnar á því að þetta sé gert árlega af Bandaríkjaforseta eru mjög miklar. Tökum þessi mál alvarlega. Brjótum í blað að þessu leyti, bægjum frá Íslandi þeirri stöðugu vá sem yfir okkur býr vegna þátttöku okkar og flækju í þessu kjarnorkuvígbúnaðarneti. Losum okkur úr því. Verum menn til þess. Það er of seint ef illa fer og hættan dynur yfir. Þá er það um seinan. Við heyrum um það, hæstv. utanrrh., m.a. nú á nýliðnum vetri, að það séu áform uppi um það hjá bandarísku herstjórninni að auka flotaheimsóknir hingað til Íslands, m.a. til þess að venja skip úr fastaflota Atlantshafsbandalagsins við birgðastöðvarnar hér í Hvalfirði og væntanlega í Helguvík og kannski að venja Íslendinga við komu slíkra skipa og heimsóknir sem vissulega hafa átt sér stað á liðnum árum en í mjög takmörkuðum mæli og í minni mæli um skeið eftir yfirlýsingu hæstv. fyrrv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar sem ég nefndi áðan. En í ,,Aviation Week & Space Technology``, tímariti sem vitnað var til í umræðu hér um daginn, frá 14. nóv. sl., er að finna yfirlýsingar frá McVadon, yfirmanni herliðsins á Keflavíkurflugvelli í þessa átt, að það eigi að auka flotaheimsóknir af þessu tagi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað liggur fyrir í þessum efnum? Hvað getur hæstv. utanrrh. upplýst okkur um varðandi hugsanlegar heimsóknir úr fastaflota Atlantshafsbandalagsins eða annarra herskipa hingað til lands? Það eru ekki bara stóru skipin sem borið geta kjarnorkuvopn, sem eru ,,nuclear capable`` eins og það er orðað á enskunni, bera búnað fyrir kjarnorkuvopn og til að leysa þau úr læðingi með öllu saman. Hleypum ekki slíkum farkostum inn í íslenska landhelgi. Hvaða athuganir hafa farið fram á afleiðingum þess ef illa fer í tengslum við komur slíkra skipa til landsins, til höfuðborgar landsins, Reykjavíkur, og til annarra staða? Ég hvet hæstv. ráðherra vegna þess að hann hefur sýnt áhuga í þessum málum, eins og kom fram í máli hans hér í gær, til þess virkilega að taka á í þessum efnum varðandi kjarnorkuvopnin og hlutdeild Íslands í kjarnorkuvopnabúnaðinum sem er grunnþáttur samofinn þeim vopnabúnaði sem hér er, því miður. Aðildin að NATO, þessu fertuga friðarbandalagi, svo að ég noti hér orð eins helsta talsmanns Sjálfstfl. í utanríkismálum, hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar. Hann kallar þetta gjarnan mesta friðarbandalag allra tíma þegar hann ...

Eitt merkasta bandalag Íslandssögunnar.

Og merkasta bandalag Íslandssögunnar. Svo kært er það honum að hann er búinn að taka þetta inn í Íslandssöguna. Þetta bandalag er býsna fyrirferðarmikið í skýrslu hæstv. ráðherra, bæði í yfirlitskafla og í sérkafla skýrslunnar. Umfjöllunin um þetta hernaðarbandalag er hins vegar með nokkrum vandræðablæ sem hægt er að skilja í ljósi þeirrar stöðu sem málefni þess eru komin í. Óvinarímyndin hefur bliknað mikið vegna þjóðfélagsbreytinga, m.a. austan járntjalds og í sumum fylgiríkja Sovétríkjanna í þeim heimshluta. Frumkvæðið í afvopnunarmálum hefur komið úr þeirri átt undir forustu Gorbatsjovs og NATO hefur ekki reynst þess megnugt að byggja upp trúverðuga ímynd og svör við þessari óvæntu sókn úr austri. Sú stefna Bandaríkjanna að knýja önnur aðildarríki NATO til að taka á sig aukinn kostnað vegna vígbúnaðar hefur fengið lítinn hljómgrunn við þessar aðstæður í hinum bandalagsríkjunum sem ætlað er að axla byrðarnar. Ágreiningurinn um nýjar skammdrægar flaugar í Vestur-Þýskalandi, sem ég hef minnst hér á, hefur leitt til mikilla vandræða í samskiptum aðildarríkjanna og einnig hefur ágreiningur um viðskiptamál milli Evrópubandalagsins og Bandaríkjanna ekki orðið til að bæta andrúmsloftið þvert yfir Atlantshafið. Ókrýndur forustumaður hernaðarbandalagsins, hinn nýi forseti Bandaríkjanna og stjórn hans, sætir nú vaxandi ámæli vegna seinagangs í stefnumótun í afvopnunarmálum og raunar fleiri þáttum alþjóðamála. Þessi þróun hefur leitt til þess að nýtt hugtak er æ meir notað í stjórnmálaumræðunni. Það eru ekki bara austur--vestur málefni, heldur vestur--vestur málefni. Og þau eru vissulega umræðuverð og bera vott um þær breyttu aðstæður sem við erum að ræða hér í tengslum við þessa skýrslu hæstv. ráðherra. Þessi nýju viðhorf sem blasa við NATO fá hins vegar mjög takmarkaða umfjöllun í skýrslu hæstv. ráðherra. Þess í stað er þar að finna allt of margar gamlar uppbakaðar lummur. Það er, virðulegur forseti, afvopnunin í reynd sem máli skiptir, bæði í hefðbundnum herafla og í kjarnorkuvígbúnaði, og þar vantar enn þá margt á að hlutirnir hreyfist í rétta átt á heildina litið. Í þeim efnum hefur NATO af engu frumkvæði að státa, því miður. Þvert á móti hefur bandalagið sýnt tennurnar meir en áður á vissum sviðum, m.a. með mestu sjóheræfingum eftirstríðsáranna á Noregshafi sem þátttaka var í frá herstöðvum hér á landi, þ.e. hinni svokölluðu Teamwork-æfingu í september sl. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. alveg sérstaklega vegna vopnabúnaðarins hér á landi og vegna þess að hann dró upp í umræðunni hér æfingarnar í Noregi. Þegar rætt var um heræfingarnar hér um daginn, væntanlegar heræfingar á Miðnesheiði, dró hann upp heræfingarnar í Norður-Noregi sem tengdust Teamwork-æfingunum í september 1988. Það liggur fyrir að það var veruleg þátttaka í þessum mestu sjóheræfingum á norðurslóðum frá herstöðvum á Íslandi. Og það liggur fyrir skjalfest, m.a. í margnefndum greinum, greinasafni í Aviation Week, frá 14. nóv. sl., að þarna var um mikla þátttöku frá herstöðvunum hér að ræða og það var komið hingað með hervélar og liðssafnað til þátttöku í þessum heræfingum. Í tengslum við þær var flogið inn yfir Ísland, æft árásarflug inn yfir Vatnajökul, víðs fjarri hinum svokölluðu varnarsvæðum, af herflugvélum frá nýjustu flugvélamóðurskipum Bandaríkjaflota sem lágu hér í hafinu utan við. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Er það með vitund og vilja íslenskra stjórnvalda að bandarísk stjórnvöld taka að því er virðist án sérstakra heimilda inn herbúnað til þátttöku í heræfingum af þessu tagi? Og það er staðhæft af bandarískum heryfirvöldum að þeir þurfi enga sérstaka heimild til þess að auka hér á vígbúnaðinn og vopnabúnaðinn í landinu í sambandi við heræfingar. Þetta er það mikilvægt atriði að um það þurfa að liggja fyrir upplýsingar hér á Alþingi Íslendinga. 

Ég var að spyrja hvort þú ætlaðir að gleyma heræfingunum ykkar núna og varaflugvellinum?

Hv. þm. spyr um heræfingarnar okkar og hann spyr um varaflugvöllinn, spyr hvort það eigi ekki að ræða. Ég skil það mjög vel að það er áhugaefni hv. þm. að ég ræði það efni, væntanlega kemur hann að því hér á eftir því að það brennur greinilega mjög á hv. þm. Ég skal verða við þessari ósk hv. þm. því að það er sannarlega ekki ætlun mín, virðulegur forseti, að láta óræddan þann þátt sem snertir hernaðarumsvifin hér á landi og ég var raunar kominn þar í ræðu minni að fjalla um þátttöku herbúnaðar, hervéla frá Íslandi í tengslum við viðamestu heræfingar sem fram hafa farið á norðurhöfum sl. haust. Í VII. kafla skýrslunnar er fjallað um hernaðarumsvifin hér sérstaklega. Þeir þættir tengjast náið þeirri hugmyndafræði sem hefur verið umræðuefni hér af minni hálfu í sambandi við réttlætingu erlendra herstöðva hér og herfræði Bandaríkjanna á norðurslóðum. Á bls. 10 í skýrslu hæstv. utanrrh. er að finna kafla um þessi efni þar sem segir m.a., virðulegur forseti: ,,Fyrirrennarar mínir í starfi hafa á undanförnum árum leitast við að auka hlutdeild Íslendinga við þróun áætlana varðandi varnir landsins, svo og við starfrækslu ratsjár- og fjarskiptastöðva. Samfara þessu hafa Íslendingar leitast við að gerast virkari aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Haldið verður áfram á sömu braut í tíð núv. ríkisstjórnar.`` Það má vissulega til sanns vegar færa að nokkrir íslenskir starfsmenn hafa tekið við af bandarískum í því ratsjárkerfi sem hér er í uppbyggingu og fóðra herstjórnina hér og í Bandaríkjunum með upplýsingum sem koma frá þessum búnaði. Aukin hlutdeild Íslendinga við þróun áætlana varðandi svokallaðar varnir landsins er hins vegar þjóðsaga sem hefur verið rækilega afhjúpuð í umræðunni um heræfingarnar sem hér hafa verið mjög á dagskrá frá því að fréttir bárust um áætlanir þar að lútandi í tengslum við þjóðhátíðardaginn hér á Íslandi. Það gerði raunar sjálfur utanrrh. þegar hann staðfesti þau ummæli varnarmálaskrifstofunnar --- og raunar Tómasar Stone stærðfræðikennara sem stýrir því varaliði Bandaríkjahers sem hingað á að koma til æfinga --- að engar slíkar áætlanir lægju fyrir varðandi svæði hérlendis utan herstöðvanna. Hvenær halda menn að frumkvæði hafi komið frá Íslendingum um byggingu einstakra hernaðarmannvirkja hérlendis, t.d. styrktra flugskýla og stjórnstöðvar til að gera herstjórninni á Miðnesheiði kleift að halda út í eina viku eða svo í kjarnorkustyrjöld, eftir að afgangurinn af mannabyggð hér við Faxaflóa væri eyddur af geislavirkni? Auðvitað eru slíkar hugmyndir ekki ættaðar frá Íslendingum. Ég hlýt að segja sem betur fer. Í fskj. 14 með skýrslu hæstv. utanrrh. er reynt að láta líta svo út sem íslensk stjórnvöld hafi með auknum afskiptum af skipulagi varna sem boðuð voru í skýrslu utanrrh. til Alþingis í apríl 1984 verið hvatning til betra skipulags og þjálfunar á þeim herafla sem ætlað er til að annast varnir Íslands eins og það er kallað. Þetta hafði leitt til ákvörðunar um það varalið sem hingað á að koma til æfinga í þriðja sinn í júní nk. Einnig hér er um goðsögn að ræða, söguskýringu sem orðið hefur til eftir á. Fyrir liggur að John Lehman, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna á þessum tíma, greindi frá varaliðinu svokallaða í fyrsta sinn við yfirheyrslur í hermálanefnd Bandaríkjaþings í mars 1983 og þá í tengslum við sóknarstefnu bandaríska flotans á Norður-Atlantshafi og í norðurhöfum. Í viðtali við þjálfara varaliðsins og yfirmenn herliðsins á Keflavíkurflugvelli, sem m.a. birtist í Aviation Week í nóvember sl., kemur ljóst fram að varaliði þessu er einvörðungu ætlað það hlutverk að verja hernaðarmannvirki í sjálfri herstöðinni og þá sérstaklega gegn hugsanlegum skemmdarverkasveitum sem af Rússunum eru kallaðar ,,Spetsna`` og er einnig að finna upplýsingar um í nefndu bandarísku tímariti. Í umræðum um varaliðið hefur þannig verið staðfest það sem herstöðvaandstæðingar hafa ætíð bent á að herstöðvarnar hér hafa ekkert með vernd eða varnir Íslendinga, íslenskra borgara að gera heldur eru liður í allt öðru samhengi sem er sóknarstefna Bandaríkjanna í norðurhöfum og aðrir hernaðarhagsmunir risaveldisins og fleiri aðila innan NATO. Það eru herstöðvarnar og herbúnaðurinn sem hér er sem dregur að stórfellda hættu fyrir íslenskan almenning ef til alvörunnar drægi, mestu sjóorustu sögunnar hér norður af landinu sem brugðið var upp í sjónvarpskvikmyndinni sem Albert Jónsson, starfsmaður Öryggismálanefndar, átti þátt í að gerð var og sýnd var í sjónvarpinu á fimmtudaginn í síðustu viku, þessa hildarleiks m.a. sem þar var gerður að umtalsefni og ég ætla ekki að fara nánar út í. Það er hins vegar nú allra síðustu árin, 40 árum eftir stofnun NATO og 38 árum eftir komu hersins að íslenskum utanríkisráðherrum fer að líða eitthvað illa undan því og fara að klóra sér í höfðinu út af því að blekkingin um að verið sé að verja Íslendinga blasir við hverjum manni. Nú í miðri þíðunni í alþjóðamálum þegar jafnvel yfirmenn herliðsins og þeir sem þeim tengjast eru opinskátt farnir að tala um innrás í Ísland sem fjarlægan möguleika, þá er rokið upp til handa og fóta til að samþætta starfsemi bandaríska herliðsins hér og íslenskra stofnana allt frá Almannavörnum til lögreglu og Pósts og síma. Utanrrh. greindi frá því í umræðunni um heræfingarnar hér á Alþingi um daginn og um það má lesa á bls. 89 í skýrslu hans að slík samþætting herliðs og íslenskra stofnana hefur verið undirbúin á undanförnum árum og einnig í tengslum við þetta svokallaða U.S. Army Forces Iceland sem á að koma til að sprikla hér á Miðnesheiði í júnímánuði nk., í langnættinu í júní um Jónsmessuleytið. Það er upplýst af hæstv. ráðherra að Tómas stærðfræðikennari óski sérstaklega eftir því að fá að æfa þetta varalið sitt hér í tengslum við íslenska aðila utan varnarsvæða af tilefni heimsóknarinnar hér í júní. Og ég spyr hæstv. ráðherra vegna yfirlýsinga hans hér í gær um það að dregið skuli um þriðjung úr þessum heræfingum: Hvað er það tölulega, hæstv. ráðherra, sem hér er á ferðinni? Við hvað er miðað? Hér var tíundað upp á hundrað og upp á tug, hvað um var að vera þegar við ræddum þessi mál hér utan dagskrár um daginn. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra veiti hér upplýsingar sambærilegar um hvað hér er á ferðinni, en alveg sérstaklega spyr ég hæstv. ráðherra um þær hugmyndir varðandi hliðaræfingu í samþættingu við innlendar stofnanir sem hann ræddi um í því samhengi og sagði, að hann teldi sjálfur að væri skynsamlegt og æskilegt að ætti sér stað. Er meiningin að fara út í slíkar hliðaræfingar? Hvers konar æfingar? Hverjir eiga að taka þátt í þeim? Ég tel það skipta miklu máli að það verði upplýst hér því að ég tel þetta eitt hið hættulegasta í sambandi við þróun mála hér ef það á í vaxandi mæli að fara að gera herliðið, fasta herliðið og varahersveitir sem hingað koma að þátttakendum í starfi íslenskra aðila í sjálfsögðum almannavörnum hérlendis, starfi sem íslenskar stofnanir eiga einar og sér að bera ábyrgð á, vera mótandi um og taka að sjálfsögðu þátt í og allt of lítið hefur verið gert af undir íslenskri forustu á liðnum árum. Ég spyr hæstv. ráðherra um það hvort Tómas stærðfræðikennari ætli sér um leið og hann æfir varaliðið sitt hér í glímunni við hugsanlegar skemmdarverkasveitir á berangrinum á Miðnesheiði, hvort kerfi okkar, þessara innfæddu, á vegum sómakærra embættismanna yfir nefndum stofnunum og ég ætla ekki að fara að nafngreina hér, hvort það sé sæmilega smurt þannig að þeir ráði við það verkefni að senda fólk af Suðurnesjum og höfuðborgarsvæðinu austur fyrir heiði og fari síðan í það verkefni að hjálpa til við að kljást við skemmdarverkasveitirnar hugsuðu í Hafnarfjarðarhraunum. Er það meiningin í tengslum við þetta mál? Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. sé ekki á því spori. Ég tel að sú yfirlýsing sem hæstv. ráðherra gaf hér í gær um samdrátt í þessum heræfingum sé auðvitað skref í rétta átt, en hún er ekki nægjanleg. Spurningin er: Inn í hvaða samhengi er verið að tala? Hæstv. utanrrh. sagði okkur að í tengslum við þetta yrði óskað fyllri upplýsinga um hvers væri að vænta í framtíðinni með góðum fyrirvara. Ef þessi samdráttur er gerður af einhverri sérstakri tillitssemi við þá dáta sem hingað eiga að koma og leyfa þeim að sprikla einu sinni enn og svo búið, ef það er liður í þessari ákvörðun, þá tel ég að hér sé um markvert og athyglisvert skref að ræða, ef við eigum síðan að vera lausir mála við æfingar af því tagi í staðinn fyrir stigmögnun slíkra æfinga. Það er spurningin að rata í rétta átt, hæstv. utanrrh., að hlusta á þá *y2/3*y hluta íslensku þjóðarinnar sem svöruðu því í skoðanakönnun, eins og kunngert var í gær, að þeir væru andvígir þessum heræfingum, tækju undir með þeim sem segja: Burt með þetta brölt af Íslandi. Ég vænti þess, virðulegur forseti, að menn fari að staldra við og hæstv. utanrrh. í þeim hópi og fari að velta því fyrir sér hvert sá grái leikur, sem þessar heræfingar m.a. eru þáttur í, er að bera okkar íslenska samfélag. Framhald á þessum þáttum gæti leitt til dapurlegrar niðurstöðu, ég tala nú ekki um vaxandi samþætting á herlífi og starfsemi herliðs og þjóðlífs á Íslandi. Það voru stigin mikilsverð skref í þessu samhengi, m.a. 1974 þegar ákveðið var að loka herliðið af meira en gert hafði verið. Það var farsælt skref. Opnum ekki þessar gáttir á nýjan leik. Ísland hefur haft þá ánægjulegu sérstöðu að vera laust við hernaðaranda og heraga. Jafnframt blundar á bak við kannski óttinn að eigin þjóð, samlandar sem eru andstæðrar skoðunar með öllum þeim sem átta sig á hættunum sem fylgja uppskiptingu annars vegar í herlið, lokuð kerfi, og hins vegar frjálst þjóðlíf, hefur kannski átt vissan þátt í því að menn hafa hikað við að fara inn á þessa braut samþættingar herliðs, herlífs og þjóðlífs hérlendis. Ég hlýt að vænta þess og gera kröfu til þess að þetta skref, sem hæstv. utanrrh. var að kunngera hér í gær, verði ekki lokaorð hans í sambandi við þessi mál. Ég mun fara yfir þau efni og meta þau út frá því sem fram kemur hér í þessum umræðum og síðan á vettvangi þings og stjórnar landsins um þessi mál. Þessi umræða sem hér hefur farið fram, m.a. í tengslum við þessar heræfingar, kallar á það að farið sé ofan í saumana á starfsháttum svonefndrar varnarmálaskrifstofu og varnarmálanefndar og það þótt fyrr hefði verið. Ég hef borið fram um það kröfur einnig í utanrmn. og ég vænti þess að upplýsingar verði þar fram reiddar því að til þess er sannarlega ástæða af tilefni þessarar umræðu. Undir það tek ég og tek þá jafnframt undir með hæstv. forsrh. og fleirum sem rætt hafa þessi mál hér á Alþingi. Ég ætla, virðulegi forseti, ekki að taka hér sérstakan tíma í það að ræða um hugmyndirnar varðandi varaherflugvöll á Íslandi. Þar er um að ræða hugmyndir um framkvæmd sem engan veginn rúmast innan stjórnarsáttmála íslensku ríkisstjórnarinnar. Þar væri um slíkt stórmál að ræða, ef menn ætluðu að gera athafnir úr orðum í sambandi við forkönnun mála og hvaðeina sem að undirbúningi slíks málefnis lýtur, að hæstv. utanrrh. gerir sér væntanlega grein fyrir því hvaða afleiðingar slíkt mundi hafa fyrir það samstarf sem hann er þátttakandi í um ríkisstjórn landsins.

Hverjar eru þær?

Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson er að verða bráðlátur  Ég vil hins vegar í sambandi við varaflugvöllinn vekja athygli á því að það hafa komið fram rangar upplýsingar og rangar staðhæfingar varðandi undirbúningsþætti þess máls, m.a. að því er varðar stöðu mála á vettvangi NATO og Mannvirkjasjóðs NATO varðandi þennan varaflugvöll. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fram hafa verið reiddar liggur ekkert fyrir um þátttöku NATO í þessum hugsanlega flugvelli og yfirlýsingar frá Wörner, aðalframkvæmdastjóra NATO, að þessu leyti, sem er eitt af fylgiskjölunum með þessari skýrslu hæstv. utanrrh., eru auðvitað markleysa því að þessi framkvæmdastjóri NATO getur varla haft mikið um mál að segja sem ekki er búið að taka á dagskrá á þeim vettvangi. Það væri hins vegar full ástæða til þess að ræða um þann þrýsting í kostnaðarlegri þátttöku, þann þrýsting af hálfu Bandaríkjanna sem endurspeglast einmitt í þessu varaflugvallarmáli. Það tengist þeirri staðreynd að herstöðvarnar hér eru að mati yfirherstjórnar Bandaríkjanna hluti af CONUS-kerfinu. Hvað er það? Það er Continental U.S., skammstöfun á því, meginland Norður-Ameríku, Bandaríkin. Það er sótt um fjárveitingar til framkvæmdanna hér sem hluta í vörnum meginlands Bandaríkjanna. Þau mál, virðulegi forseti, sem ég hef tæpt á hér, hef ég ekki mikið fleiri orð um tímans vegna þó að hér væri þörf á að segja mjög margt fleira. Þegar núv. ríkisstjórn var mynduð sl. haust, þá væntum við sem veittum henni brautargengi þess, a.m.k. að því er Alþb. varðaði, að hún framfylgdi utanríkisstefnu sem væri í einhverjum takt við tímann, endurspeglaði m.a. kröfuna um slökun og afvopnun og stöðvun kjarnorkuvígbúnaðarins svo að dæmi séu tekin.  Niðurstaðan eftir rösklega hálfs árs störf þessarar ríkisstjórnar valda mér vissulega vonbrigðum á mörgum sviðum að því er meðferð utanríkismálanna varðar og það á væntanlega við um fleiri en mig, fleiri samstarfsaðila en okkur alþýðubandalagsmenn í ríkisstjórninni. Ég tek það hins vegar fram að margt af því sem hér kom fram hjá hæstv. utanrrh. vekur vonir um það að á þessu geti orðið breyting, en á það verður þó að sjálfsögðu að reyna. Hæstv. utanrrh. þarf með samstarfsaðilum sínum í ríkisstjórn að fara yfir sviðið, því að það er fátt eitt talið í málefnasamningi ríkisstjórnar, til þess að stilla saman um stefnuna í þessum geysilega þýðingarmikla málaflokki sem hæstv. ráðherra fer með. Og það hlýtur að vera áhugaefni þeirra sem vilja treysta þetta stjórnarsamstarf að stefnan í utanríkismálum verði í einhverju samræmi við væntingar þeirra sem veita þessari ríkisstjórn stuðning, jafnt hér á Alþingi sem úti í þjóðfélaginu. Þar gæti hæstv. utanrrh. lagt mikið af mörkum og ég vænti þess að í framhaldi af þessari umræðu sjáum við þess nokkur merki og að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því með samstarfsaðilunum að taka með öðrum hætti á mikilvægum þáttum þessara mála heldur en raun ber vitni á undanförnum mánuðum. Ég segi hæstv. utanrrh. það alveg hreint út að ég tel það varða afar miklu í sambandi við störf þessarar ríkisstjórnar að meðferð utanríkismálanna verði í takt við þær breyttu aðstæður sem skapast hafa í alþjóðamálum og þá hagsmuni Íslendinga sem við blasa, öryggishagsmuni, m.a. að því er varðar vígbúnaðinn á höfunum og hættuna af kjarnorkuvá. Ég skal, virðulegur forseti, ekki taka hér fleiri þætti mála til umræðu þótt ástæða væri til og margt sé órætt af því sem ég vildi sagt hafa. Íslensk utanríkisstefna þarf að taka mið af því að Ísland verði á ný óháð ríki, herlaust land og friðlýst, land friðsamrar þjóðar sem býr í sátt við umhverfi sitt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti hlýtur að hafa talað óskýrt hér áðan. Á fundi sem haldinn var í gær varð samkomulag um að þessari umræðu lyki á þessum degi. Ef allir þeir tíu ræðumenn sem hér eru á mælendalista tala í 1*y1/2*y tíma lýkur þessari umræðu kl. 9 í fyrramálið. Ég vil biðja menn að hugsa um það hvort ekki er hægt að reyna að hafa hemil á mælsku sinni þannig að allir þeir sem hafa tilkynnt sig á mælendaskrá fái að láta skoðanir sínar í ljós.

Benedikt Bogason Virðulegi forseti. Ég skal reyna að hafa hemil á mælsku minni. Nú í ár eru 45 ár síðan við Íslendingar öðluðumst fullt sjálfstæði og tókum þar með í eigin hendur alla stjórn utanríkismála okkar. Heimsstyrjöldin síðari var í algleymingi. Ísland hersetið af bandamönnum en gamla herraþjóðin, Danir, mátti þola hersetu Þjóðverja. Stríðinu lauk ári síðar og heimurinn sat eftir á rústum dauða og eyðileggingar. Siðmenningin hafði beðið skipbrot. En ekki átti fyrir sigurvegurunum eða öðrum að liggja að setjast á friðarstól. Upp hófst kalda stríðið, einkum milli ofríkisstefnu kommúnistaríkjanna undir harðstjórn Stalíns og hins vestræna heims sem smám saman hafði þroskast frá fyrri tíma nýlendukúgunar. Allt fram undir síðustu ár hafa þjóðir heims orðið að búa við ógnarjafnvægi stigvaxandi vopnakapphlaups, að loksins er tekið að rofa til og veruleg slökun orðið. Enn þá búa þjóðir heims við það ástand að aðeins hluti sprengjubirgða kjarnorkuveldanna getur þurrkað út allt mannkyn auk alls kyns stórvirkra drápstækja, svo sem sýkla- og efnavopna. Hefðbundnar byssur og sprengjur, skriðdrekar og byssubátar eru nú aðeins barnaleikföng marskálkanna í samanburði við ósköpin og sverð og spjót fyrri alda eins og naglasköfur þótt iðulega yrði mikið mannfall við notkun þeirra. En eitt er víst: Milli heimsstyrjaldanna tveggja á öldinni liðu aðeins 22 ár, en nú hefur liðið tvöfaldur sá tími án þess að stríðsátök hér og þar um heim hafi náð að breiðast út. Á sama tíma og fyrrnefnd spenna hefur ríkt hér á jörðu hafa orðið meiri tækniframfarir en í allri mannkynssögunni áður. Þessar framfarir hafa m.a. leitt til þess að almenn samskipti milli þjóða hafa margfaldast, menningarleg sem viðskiptaleg. Óbreyttir borgarar ferðast heimshorna á milli og viðskipti blómgast milli andfætlinga á jörðinni, samanber vaxandi viðskipti okkar við Japana. Inn í þessa þróun sem á undan er lýst lendum við Íslendingar, tæplega búnir að rjúfa aldalanga einangrun hér norður við Dumbshaf. Samhliða hraðri uppbyggingu frá því að heita bjargálna til þess velferðarríkis sem við búum við í dag höfum við orðið að fastmóta okkar stefnu gagnvart umheiminum sem svo að segja hefur hvolfst yfir okkur á þessum tíma. Við höfum orðið að mæta ,,læpuskaps ódyggðum eikjum með flæða``, eins og skáldið sagði, í ríkulegum straumum. En hvernig hefur til tekist? Nokkuð vel, finnst mér, ef á heildina er litið. Eftir bitra reynslu heimsstyrjaldarinnar hurfum við frá hlutleysisstefnu 1949 og skipuðum okkur í hóp vestrænna lýðræðisríkja er við gengum í NATO. Í kjölfarið gerðum við svo varnarsamning við Bandaríkin 1951. Þetta var að sjálfsögðu hitamál í umróti kalda stríðsins, en mikill meiri hluti þjóðarinnar vildi fara þessa leið þá og æ síðan. Snörp andstaða herverndarandstæðinga fyrstu árin hefur smám saman veikst, Keflavíkurgöngur orðið þreyttari og fámennari og hafa svo lagst af nú síðustu ár. Stefna stjórnvalda hefur verið að forðast sem mest árekstra vegna veru varnarliðsins og æ fleiri Íslendingar viðurkennt nauðsyn á vörnum í válegum heimi. Á hinn bóginn hefur verið mikil tregða hjá stjórnvöldum að gera ýmsar breytingar miðað við breyttar forsendur, svo sem í sambandi við verktakavinnu og tengingu almannavarna við varnarkerfi NATO. Það má segja að við svo að segja stukkum inn á vettvang heimsmálanna er við gerðumst fullgildir aðilar að Sameinuðu þjóðunum 19. nóv. 1946. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna var undirritaður 26. júní 1945 í San Francisco, í lok ráðstefnu þar, og gekk í gildi 24. október sama ár. Þjóðabandalagið sem stofnað var eftir fyrri heimsstyrjöld reyndist gagnslaust þegar á reyndi, en nú skyldi gengið þannig frá hlutunum að til gagns mætti verða. Það hefur svo sannarlega orðið þó að oft hafi blásið á móti. Grundvallaratriðin felast í sáttmálanum sem ég ætla að lesa, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vér hinar Sameinuðu þjóðir staðráðnar í að bjarga komandi kynslóðum undan hörmungum ófriðar sem tvisvar á ævi vorri hefur leitt ósegjanlegar þjáningar yfir mannkynið, að staðfesta að nýju trú á grundvallarréttindi manna, virðingu þeirra og gildi, jafnrétti karla og kvenna og allra þjóða hvort sem stórar eru eða smáar, að skapa skilyrði fyrir því að hægt sé að halda uppi réttlæti og virðingu fyrir skyldum þeim er af samningum leiðir og öllum heimildum þjóðréttar að stuðla að félagslegum framförum og bættum lífskjörum án frelsisskerðingar, og ætlum í þessu skyni að sýna umburðarlyndi og lifa saman í friði svo sem góðum nágrönnum sæmir, að sameina mátt vorn til að varðveita heimsfrið og öryggi, að tryggja það með samþykkt grundvallarreglna og skipulagsstofnun að vopnavaldi skuli eigi beita nema í þágu sameiginlegra hagsmuna og starfrækja alþjóðaskipulag til eflingar fjárhagslegum og félagslegum framförum allra þjóða höfum við orðið ásáttar um að sameina krafta vora til að ná þessu markmiði. Því hafa ríkisstjórnir vorar, hver um sig, fyrir milligöngu fulltrúa er saman eru komnir í borginni San Francisco og lagt hafa fram umboðsskjöl sín er reynst hafa í góðu og réttu lagi komið sér saman um þennan sáttmála hinna Sameinuðu þjóða og stofnað hér með alþjóðabandalag sem bera skal heitið hinar Sameinuðu þjóðir.`` Utanríkisstefna okkar hefur verið í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna og svo er enn. Í bakgrunni er hin nána samvinna Norðurlandanna svo og þátttaka í ýmsum samtökum Evrópuþjóða. Virðulegi forseti. Ég hef reynt hér í almennum orðum að lýsa þeim grundvelli sem blasti við okkur borgaraflokksfólki er við mótuðum stefnu okkar í utanríkismálum fyrir kosningarnar 1987 og áréttuðum á landsfundi um haustið. Nú þegar skýrsla hæstv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, er til umræðu tel ég rétt, með leyfi forseta, að lesa helstu atriðin úr utanríkisstefnu okkar undir fyrirsögninni ,,Alþjóða- og öryggismál``. ,,Gæta þarf fullrar reisnar í samskiptum Íslendinga við aðrar þjóðir, læra það besta af þeim og miðla því besta frá okkur til þeirra á öllum sviðum mannlegra samskipta. Ísland á samstöðu með öðrum vestrænum þjóðum vegna menningar og sögu þjóðarinnar. Mikilvægt er að taka þátt í samstarfi Sameinuðu þjóðanna og norrænni samvinnu. Efla þarf viðskipta- og tækniþátt utanríkisþjónustunnar. Í ljósi örra framfara í allri samskiptatækni ber að hafa skipulag utanríkisþjónustunnar í stöðugri endurskoðun. Þess sé gætt að fjölga kjörræðismönnum á helstu markaðssvæðum þjóðarinnar og fleiri kjörræðismenn tilnefndir á væntanlegum markaðssvæðum. Ísland er aðili að varnarbandalagi vestrænna þjóða, NATO. Eðlilegt er að varnarsamningurinn við Bandaríkin verði endurskoðaður með reglulegu millibili. Lögð verði ríkari áhersla en áður á almannavarnir og öryggismál Íslendinganna sjálfra í varnarsamstarfinu. Almannavörnum ríkisins verði gert kleift að sinna lögboðnum verkefnum sínum og nægur sérhæfður starfsmannafjöldi verði tryggður til þess. Hjálpar- og björgunarsveitum verði tryggður starfsvettvangur, t.d. með niðurfellingu aðflutningsgjalda á búnaði. Auk þess skulu starfsskilyrði Landhelgisgæslu og lögreglu bætt og starfsemi þeirra tryggð. Komið verði á fót sameiginlegri þjálfunarstöð allra aðila sem vinna að almannavörnum. Stuðlað verði að eðlilegum viðskiptum varnarliðsins við Íslendinga, t.d. með því að þeir kaupi framleiðsluvörur og þjónustu af Íslendingum. Alþingi beiti sér fyrir því að öll verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli verði tekin til endurskoðunar. Sjálfsagt er að taka þátt í öllum umræðum um afvopnunarmál er leitt geta til varanlegs friðar og eyðingar kjarnorkuvopna. Borgfl. fagnar fram komnum hugmyndum um alþjóðlegt friðarsetur á Íslandi. Borgfl. fagnar samkomulagi stórveldanna um fækkun gereyðingarvopna og árangri þeim sem þegar hefur náðst í afvopnunarmálum. En jafnframt lýsir flokkurinn sérstökum áhyggjum af stóraukinni hættu sem leiðir af umferð með kjarnorkuvopn á úthöfunum. Því hvetur Borgfl. til þess að Íslendingar beiti sér fyrir því að koma í veg fyrir umferð með kjarnorkuvopn um Norður-Atlantshaf. Mengunarslys í úthöfum eru slík ógn að einskis má láta ófreistað til að koma í veg fyrir þau.`` Þrátt fyrir margvíslegar sveiflur á flestum sviðum stjórnmála hefur ríkt stefnufesta og verið sæmilegur friður um utanríkismálin. Þessi skýrsla hæstv. utanrrh. ber með sér að ekki er um neina grundvallarbreytingu að ræða frá stefnu fyrri ríkisstjórnar. Skýrslan er mjög ítarleg og vel úr garði gerð sem slík. Í stórum dráttum fellur stefnan í utanríkis- og varnarmálum að stefnu okkar í Borgfl., enda kannski auðvelt að fóta sig í þeirri slökun sem orðið hefur í alþjóðamálum allt frá árinu 1985. Þau langþráðu straumhvörf hafa glætt vonir heims um nýrri og betri veröld þótt ógnir kjarnorkuvígbúnaðar, efna- og sýklavopna og sívaxandi mengun valdi þungum áhyggjum. Auk þess er það mörgum áhyggjuefni að vaxandi skuldasöfnun þróunarríkja við iðnríki hefur nú á þessum áratugum smám saman leitt til þess að allar efnahagslegar framfarir hafa stöðvast víða í þróunarríkjunum, sem eiga fullt í fangi með að greiða vexti, hvað þá afborganir af uppsöfnuðum ríkisskuldum. En þessi staða gæti valdið alvarlegri kreppu víða um lönd, ekki síst í iðnríkjunum sjálfum. Það fer vel á því að á 40 ára afmæli mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna á liðnu ári skuli aukin mannréttindi fylgja vígbúnaðarslökun og efnahagsframförum í sumum ríkjum Austur-Evrópu. Og það er tímanna tákn að sósíaldemókratískur utanrrh., vinstra megin við miðju með marxískum bakgrunni, skuli í skýrslu sinni (neðst á bls. 8) hafa fengið beint í æð í heimsókn sinni í Póllandi opinskáa viðurkenningu á því að miðstýrt hagkerfi marx-leninísmans, sem þröngvað var upp á Pólverja á árunum eftir stríð, væri höfuðástæðan fyrir efnahagslegum ógöngum þeirra nú. Við fögnum þeim ásetningi að auka þróunaraðstoð við vanþróaðar þjóðir, fikra sig að því 0,7% markmiði, þ.e. 0,7% af þjóðarframleiðslu sem OECD, Efnahags- og framfarastofnun Norður-Evrópu, þ.e. lönd OECD hafa sett sér. Hins vegar þarf að marka ákveðna stefnu um hvernig aðstoðin er veitt, að við veitum þjóðunum hlutdeild í þekkingu okkar og reynslu í þeim efnum sem við skörum fram úr, svo sem allt varðandi útgerð og fiskvinnslu, orkunýtingu, vatnsöflun o.fl., með því að kosta sérfræðinga og búnað á staðinn en forðast að senda peninga nema um neyðarhjálp sé að ræða og þá fremur íslensk matvæli og fatnað. Hvalamálið hefur mætt mikið á okkur Íslendingum og þrátt fyrir deildar skoðanir um vísindaáætlun okkar er ljóst að við verðum nú að fylgja fast eftir stefnu þeirri sem ríkisstjórnin hefur fylgt, mæta ofbeldi grænfriðunga með festu í hvala- og selamálum. Hins vegar ber okkur að virða baráttu þessara samtaka fyrir bættu umhverfi. Við eigum allt undir því að okkur takist að halda hvers konar mengun frá fiskimiðum okkar, landi, legi og lofti. En það hefur komið fram hjá erlendum vinum okkar og viðskiptavinum að allt of lítið hefur verið gert af hálfu stjórnvalda á Íslandi til að kynna málstað okkar erlendis. Á þessu ætti ríkisstjórnin að gera bragarbót, t.d. með því að kaupa kvikmynd Magnúsar Guðmundssonar um grænfriðunga og dreifa henni sem víðast. Af hverju ekki að ráða hann til að skipuleggja kynningarherferð? Hann virðist kunna það vel. Aukin hlutdeild okkar í þróun áætlana varðandi varnir landsins er mikilvægt mál, svo og þátttaka okkar í rekstri ratsjár- og fjarskiptastöðva. Einnig er leitast við að auka virkni okkar í starfi Atlantshafsbandalagsins, auka fræðslu og upplýsingar, hætta öllum feluleik og beina athyglinni að almannavörnum fólksins í landinu gegn hvers konar vá. Endurnýja þarf form verktöku fyrir varnarliðið og auka kaup varnarliðsins á íslenskum vörum og þjónustu. Sérstaklega þarf að færa alla hönnun mannvirkja til Íslendinga. Við þekkjum best aðstæður í okkar landi og getum leyst öll almenn tæknimál. Bygging fullkomins varaflugvallar á vegum NATO á Íslandi virðist hálfgert feimnismál hjá ríkisstjórninni, sennilega vegna þröngra sjónarmiða sumra alþýðubandalagsmanna eins og kom reyndar fram hjá síðasta ræðumanni --- og skilst mér að hann hafi talað bara mjög stutt um það mál miðað við allt sem hann hefði viljað sagt hafa. En könnun á málinu ætti engan að skaða. Það skref að færa utanríkisviðskiptin til utanrrn. árið 1987 var framfaraspor. Við þróun hins nýja fyrirkomulags er nauðsynlegt að hafa í huga það yfirlýsta markmið ríkisstjórnarinnar að laga íslenskt atvinnulíf að breyttum viðskiptaháttum vegna sameiginlegs markaðar Efnahagsbandalagsins og tryggja viðskiptastöðuna, ekki síst í gegnum EFTA, en án þess að ganga í bandalagið. Stórefla þarf viðskipti við lönd utan Efnahagsbandalagsins og kanna möguleika á fríverslunarsamningi við Bandaríkin. Lega landsins á miðju Atlantshafi hefur gífurlega kosti varðandi viðskiptamöguleika í allar áttir. Innganga í EB mundi í einu vetfangi stórskaða þá stöðu auk ýmissa annarra grundvallaratriða varðandi frelsi og menningu smáþjóðar sem ég ætla ekki að fara út í að sinni. Í stórum dráttum verðum við með dugmiklu sölu- og markaðskerfi að ná jákvæðum viðskiptajöfnuði næstu árin. Grundvöllur þess er að sjálfsögðu einnig efnahagslegt jafnvægi innan lands. Það þarf að afnema alla sjálfvirkni vísitalna og skrá gengið rétt miðað við stöðu innlends samkeppnisiðnaðar, ekki síður en við stöðu útflutningsgreina þannig að atvinnurekstur geti skilað hagnaði hér á landi og sitji við sama borð og erlendir keppinautar. Ef þetta er gert kvíði ég engu um nánustu framtíð Íslands. Virðulegi forseti. Ég hef stiklað á stóru varðandi skýrslu utanrrh. sem er eins og áður sagði vel úr garði gerð. Það er meginatriðið í öllum erlendum samskiptum okkar að við Íslendingar erum í engu eftirbátar nágrannaþjóða og því fyrr sem við losum okkur við arf okkar frá fyrri tíma yfirráða Dana, minnimáttarkenndina, þeim mun hressari verðum við. Fámennið og strjálbýlið sem fyrir nokkrum áratugum var okkur fjötur um fót í alþjóðlegri samkeppni er nú á tímum upplýsingaskipta og hugvits kostur. Hagkvæmni stærðarinnar á iðnaðaröld nýtist aðeins að takmörkuðu leyti í dag. Því getum við búið okkur og afkomendum okkar glæsta framtíð ef við aðeins kunnum fótum okkar forráð.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Skýrsla um utanríkismál sem hér hefur verið lögð fram og rædd er auðvitað á hverju ári hér í þinginu er stórviðburður. Á sl. ári tók ný ríkisstjórn við völdum undir forsæti Steingríms Hermannssonar og hefur hún nú setið í nokkra mánuði. Þeirri utanríkisstefnu sem þessi stjórn hefur framfylgt hefur í meginatriðum svipað til stefnu fyrri ríkisstjórna þrátt fyrir að gerð hefur verið hörð atlaga af einum stjórnarflokknum að þessari stefnu. Í þessari skýrslu er rætt mjög náið um ýmis atriði sem okkur varðar töluvert mikið um. Þar er fyrst til að taka samskipti austurs og vesturs og þá rætt sérstaklega um hin nýju viðhorf sem skapast hafa til þessara mála eftir að Sovétmenn hafa beygt af og gert sér ljóst að aðeins með því að hafa samvinnu við Vesturlönd og hafa samvinnu á öllum sviðum við vesturlandabúa er hægt að ná friði og framförum í heiminum og þá sérstaklega í Sovétríkjunum. Það tímabil sem núna er og má rekja til þíðu í þessum samskiptum er mikið gleðiefni fyrir alla þá sem unna friði í heiminum og óska eftir því að sem flestar þjóðir byggju við velsæld og frið eins og við á Vesturlöndum. Á þessu tímabili hafa mörg merk mál komið fram auk þessa. Ég minni á í þessu sambandi að á liðnu ári voru 40 ár frá því að mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna var samþykkt á allsherjarþinginu. Þessi yfirlýsing er einhver merkasta yfirlýsing sem hefur verið samþykkt á þessari öld og er grundvöllur þess að fólk geti lifað í sátt og samlyndi alls staðar í heiminum. Sú samstaða sem skapast hefur á Vesturlöndum og myndað hefur varnarbandalag NATO hefur hnykkt á þessari yfirlýsingu og það hefur orðið kjörorð okkar á Vesturlöndum að menn starfi eftir mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Allt fram á þennan dag hefur verið töluvert um brot á þessum sáttmála og það er fagnaðarefni að það virðist vera aukinn skilningur á því víða um heim að mannréttindi þurfi að virða. Ég vil í þessari ræðu líka minnast á að í ályktunum á ráðstefnum um öryggi og samvinnu í Evrópu, sem hafa verið, eru mannréttindi áréttuð. Það er mikilsvert að við hér á Íslandi stöndum fremstir í flokki hvar sem augað eygir í þessum málum og við krefjumst þess jafnt við okkar vinaþjóðir sem og aðrar að mannréttindi verði virt. Ég minni á ummæli Búkovskí sem voru í Morgunblaðinu fyrir fjöldamörgum árum þegar hann sagði: Það er engin slökun án mannréttinda. Ég held að þessi ummæli séu grundvöllur þess að við getum starfað að þessum málum í framtíðinni. Það er engin slökun án mannréttinda og það er heldur engin þíða án mannréttinda. Þess vegna leggjum við áherslu á að mannréttindi verði virt alls staðar í heiminum og þær vonir sem nú hafa vaknað við að fólki er leyft að kjósa að hluta til víða í Austur-Evrópu nú standa og falla með því hvort mannréttindi verða virt í framtíðinni. Sé svo þurfum við engu að kvíða. Það er því mikilsvert að við tökum mjög hart á þessum málum og stöndum í fararbroddi hvað þetta varðar. Um utanríkisstefnu okkar má segja að hún spegli annars vegar innanríkismál okkar og hins vegar hagsmunamál okkar gagnvart öðrum þjóðum. Á þessu tímabili hefur eitt mál þó sérstaklega verið hitamál og það er svokallað hvalamál og sýnist mönnum sitt hvað um það. En hitt er alveg ljóst, að Íslendingar verða að fá að ráða sínum málum sem mest sjálfir. Þeir geta hins vegar ekki litið fram hjá því að þetta mál snýr öðruvísi við fjölda fólks á Vesturlöndum og víðar. Ég vil líka undirstrika það mál sem hefur komið til þingsins um mengun og má vísa í því sambandi til þess slyss sem varð í norðurhöfum er kjarnorkukafbátur Sovétmanna sökk. Það hlýtur að vera mikið atriði í okkar utanríkisstefnu á næstunni að krefjast þess að það verði leitað allra ráða og alþjóðlegrar samvinnu um að ná þessum kafbáti upp þannig að hann muni ekki menga höfin á næstu árum eða næstu hundruðum ára þegar þau efni sem eru í honum sleppa út. Það hlýtur að verða okkar krafa að svo verði gert. Ég vil einnig minna á að hafréttarmál eru stór hluti af okkar utanríkisstefnu og við hljótum að hafa frumkvæði í þeim málum eins og við höfum haft á undanförnum áratug. Það er krafa okkar að við stöndum í fararbroddi þar, bæði hvað varðar Rockall og svæðin út af Jan Mayen á milli Noregs og Íslands. Til þeirra þjóða sem við þurfum að ræða við um þetta hljótum við að gera kröfur um þessi svæði og ganga frá því til frambúðar. Þá hljótum við að fagna því að 40 ár hafa liðið í okkar farsæla öryggis- og varnarbandalagi NATO með þeim hætti að það hefur ríkt friður á Vesturlöndum og mesta velsæld sögunnar hefur ríkt á Vesturlöndum frá upphafi. Ég tel að við hljótum að halda áfram á sömu braut, starfa með okkar vinaþjóðum. Það hefur sýnt sig í þessu starfi að máttur NATO hefur orðið til þess að stefnan hefur breyst hjá Sovétmönnum, það hefur orðið þíða. Styrkur NATO í hernaðaruppbyggingu hefur sýnt Sovétmönnum að þeir verða að slaka á, því að samtakamáttur vestrænna ríkja hefur kennt þeim að þeir geta ekki lengur haldið viðstöðulaust áfram að byggja upp hernaðarmátt sinn. Það er komið að endamörkum þeirrar stefnu. Nú verða þeir að gefa eftir, enda hafa þeir margfalt meiri hernaðartól undir höndum og heri en vestræn ríki hafa nokkru sinni haft. Ég legg áherslu á hér að við höldum áfram þessu samstarfi og þá skulum við ekki víkjast undan því að taka á okkur skyldur í þessu sambandi. Þá eigum við að vinna að því að svokölluð forkönnun á varaflugvelli fari fram. Ég vonast til þess að hæstv. utanrrh. muni beita sér fyrir því að svo verði þannig að við getum lagt til enn einn hlekkinn í trausta samvinnu um varnir hinna vestrænu ríkja sem styrkir okkur og eykur lýðræðið í þeim ríkjum sem eru austan tjalds og víða í heiminum. Þetta eru staðreyndir sem við getum ekki gengið fram hjá. Í þessu sambandi minni ég á fsp. sem ég lagði fram í þinginu núna í vetur um Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins þar sem kemur fram að full aðild að honum og greiðslur í sjóðinn eru smámunir miðað við það ef við gerðumst þátttakendur í Mannvirkjasjóði NATO, fullir aðilar, höfum við eigið frumkvæði í þessari mannvirkjagerð og yfirumsjón með öllum mannvirkjum og framkvæmdum hér. Ég teldi að það væri mikið framfaraspor að forræði okkar á framkvæmdum sem hér hafa verið væri algert í stað þess að það væri í höndum Bandaríkjamanna. Ég hafði ekki hugsað mér að halda langa ræðu þó af geysimörgu sé að taka, en ég ætla að minnast á utanríkisviðskipti. Það er ljóst að utanríkisviðskipti Íslands eru einhver mikilvægasti þátturinn sem snýr að okkur, einkum vegna þess hve efnahagslíf okkar er einhæft og við erum háð fiskveiðum. Þess vegna hljótum við að leggja áherslu á þjónustu við útflutningsfyrirtæki, bæði á sviði fiskvinnslu og iðnaðar, til að auka hlutdeild okkar í heimsmarkaðnum. Í því sambandi þykir mér rétt að minna á tvö atriði. Annars vegar hljótum við að koma inn á að Efnahagsbandalagið verður æ sterkara. Nú höfum við sérstaka nefnd í þinginu til að athuga þau mál. Það er þó svo að ég tel að við þurfum ekki að hræðast það afl og óttast svo mjög. Ég held að ef við stöndum fastir á okkar, bæði hvað varðar réttindi til fiskveiða fyrir okkur og önnur atriði, munum við ná þeim samningum sem við getum treyst að séu okkur hagstæðir. Það er því ekki eins mikil ástæða og margir halda til að vera hræddir um að við missum af lestinni ef við hröðum okkur ekki. Ég held að við getum farið okkur hægt því að reynslan hefur sýnt að smáríki eiga alltaf betri samningsaðstöðu en stórveldi þegar um slíka hluti er að ræða. Ég minni á Lúxemborg og Lichtenstein sem dæmi um ríki sem hafa náð geysigóðum samningum þó að þau haldi sínu sjálfstæði. Einnig má minna á Mónakó sem er smáríki en hefur afskaplega hagstæða samninga við Frakkland á öllum sviðum. Þetta eru staðreyndir. Ég held að þegar við lítum til þess að við erum smáríki getum við verið nokkuð rólegir, miklu rólegri en grannar okkar á Norðurlöndunum sem eru miklu stærri þjóðir og hafa miklu meira að kvíða en við. Þá vil ég minnast á að það hefur komið fram, hefur reyndar komið fram áður opinberlega og kom fram í morgun á fundi utanrmn., að Sovétmenn hafa ýjað að því óbeint að þeir muni óska eftir fiskveiðirétti í okkar fiskveiðilögsögu. Ég tel að það sé alveg fráleitt alveg eins og við Efnahagsbandalagið. Þess vegna er mikilsvert að við ljáum ekki máls á því að ræða um þessi réttindi og stöndum þar einhuga. Það er af mörgu að taka hvað varðar afvopnun og takmörkun vígbúnaðar og væri hægt að halda langa ræðu um það. En ég fagna þeim árangri sem þegar hefur náðst um niðurskurð meðaldrægra kjarnaflauga og vonast til þess að það verði haldið áfram á sömu braut. Ég minni líka á hinar ýmsu viðræður sem hafa átt sér stað hvað varðar efnavopn og hefðbundin vopn, sem eru allar mikilsverðar viðræður. Ég tel að þetta sé á réttri leið. Ég held að það sé ljóst að utanríkisstefnan hefur á þessu ári verið nokkuð góð frá okkar hálfu og hefur verið haldið ágætlega á málum. Skýrslan sem hæstv. utanrrh. ber fyrir okkur í Alþingi er nokkuð ítarleg og góð og grípur á flestum þeim málum sem okkur skipta. Ég þakka hversu hún er vel unnin og grípur á held ég flestu sem ég hefði viljað ræða hér. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra nú, en undirstrika þó að við höldum okkar stefnu sem líkastri og hún hefur verið og treystum okkar viðskiptasambönd við allar þær þjóðir sem við höfum viðskipti við og jafnframt treystum okkar sambönd við okkar vinaþjóðir í NATO. Það er fróðlegt að lesa um ýmsa þætti eins og ég sagði í þessari skýrslu. Ég held að ég muni ekki hafa mál mitt öllu lengra, en þakka utanrrh. sérstaklega aftur fyrir ágæta skýrslu og að hann skuli vera svo hægri sinnaður eins og skýrslan ber með sér.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Í allan þennan áratug hefur verið samfelld stefna í varnarmálum og öryggismálum landsins. Allir utanríkisráðherrar á þeim tíma hafa haldið þar vel á málum. Raunar má segja að stefnan hafi strax verið mörkuð fyrir 40 árum með þátttöku okkar í stofnun Atlantshafsbandalagsins, þess bandalags sem ég hef leyft mér að kalla mikilvægasta bandalag Íslandssögunnar. Kannski mætti líka segja mikilvægasta bandalag heimssögunnar því að hvað hefði nú gerst ef vestræn ríki hefðu ekki stöðvað Ráðstjórnarríkin þegar þau voru að byrja sína hernaðarstefnu, yfirlýst heimsyfirráð? Það er verið að brosa að því að ég kalli þetta mikilvægasta bandalag Íslandssögunnar. Ég held ég breyti því bara, mikilvægasta bandalag mannkynssögunnar að líkindum því að menn geta nú gert sér í hugarlund þær hörmungar sem mannkynið hefði gengið í gegnum ef Ráðstjórnarríkin hefðu getað komið fram áformum sínum um að ná heimsyfirráðum.  ,,Utanríkisstefna sú sem fylgt hefur verið hefur reynst þjóðinni farsæl og á það jafnt við öryggis- og varnarmál sem viðskiptamál`` og síðar: ,,Fyrirrennarar mínir í starfi hafa á undanförnum árum leitast við að auka hlutdeild Íslendinga í þróun áætlana varðandi varnir landsins, svo og við starfrækslu ratsjár- og fjarskiptastöðva. Samfara þessu hafa Íslendingar leitast við að gerast virkir aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Haldið verður áfram á sömu braut í tíð núv. ríkisstjórnar.`` Það er ljóst að ríkisstjórnin öll verður að standa á bak við þá stefnu. Hann leggur sýnilega sitt starf að veði þar, að hann muni ekki og þar með ekki ríkisstjórnin hvika frá þeirri stefnu sem fylgt hefur verið. Í framhaldi af þessu er talað t.d. um varaflugvöll á Íslandi og það geta menn lesið sér til um. En hér ætla ég að skjóta því inn í að ég frétti í gær mikil ótíðindi og einstök tíðindi. Svo er mál með vexti að í eftirmiðdaginn hringdi vikublað í mig, Pressan mun það heita, kemur víst út á fimmtudögum eða svo, eitthvað í tengslum við Alþfl. held ég, og ég spurður þeirrar spurningar hvernig mér lítist á kröfugerð Ráðstjórnarríkjanna um veiðiréttindi innan okkar fiskveiðitakmarka í tengslum við viðskipti. Og ég hvái auðvitað: Hvað ertu að segja? Og þetta er endurtekið að það séu ákveðnar kröfur af hálfu Ráðstjórnarríkjanna í samningaviðræðum við okkar embættismenn um það að Ráðstjórnarríkin fái hér veiðiheimildir. Ég hef fengið það staðfest hjá hæstv. utanrrh. og hann hefur leyft mér að skýra frá því að slíkar kröfur hafi komið fram í viðræðum og hljóti þess vegna að verða til skoðunar. Þegar mér var ljóst í gær að þetta var ekki einhver bóla svaraði ég mjög skýrt og skorinort og menn þurfa ekkert að spyrja að því hvert það svar var. Ég sagði: Það kemur aldrei til greina að þeir fái að veiða svo mikið sem einn einasta titt innan okkar fiskveiðimarka. Og það sem meira er: Þeir eiga að hverfa af 150 mílna beltinu utan 200 mílnanna á Reykjaneshrygg. Við eigum 350 mílur á Reykjaneshrygg og það á að gera þeim grein fyrir því strax að ef þeir halda áfram veiðum þar verði þeir teknir. Þeir hafa verið að veiðum og veiða karfa þar, austantjaldstogarar, jafnvel tugum saman. En ástæðan til þess að ég tek þetta fram í upphafi ræðu minnar, hæstv. forseti, er sú, að hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson var fyrir skömmu í Ráðstjórnarríkjunum og þegar hann kom heim greindi hann frá því að hann hefði átt viðræður við ráðamenn þar og þar á meðal um viðskiptamálefni. Ég óska eftir því, hæstv. forseti, að reynt verði að fá þann vaska mann, hæstv. fjmrh., til að koma hér þó seinna væri í kvöld til þess að það sé hægt að spyrja hann að því hvort það hafi borið á góma í þessum viðræðum hans við stjórnvöld í Ráðstjórnarríkjunum, viðræðum um viðskiptamál eins og hann greindi frá í fjölmiðlum, hæverskur að vanda, að ráðstjórnarþjóðirnar fengju veiðiréttindi á Íslandi og hverju hann hefði þá svarað. Þessar spurningar ætla ég að bera fyrir hæstv. ráðherra og ég veit að hann telur ekkert eftir sér að koma í kvöld og svara því hver hans afstaða hafi verið. Ég hygg að um leið og við fáum svona fréttir beri að kveða þær í kútinn. Við gerðum það þegar illu heilli var farið að ýja að því að það gætu verið einhverjir möguleikar á því að Evrópubandalagsþjóðir fengju að veiða hér fyrir innan. Það var kveðið niður á stundinni. Það kemur ekki til greina. Það vita það allir að íslenska þjóðin leyfir það aldrei. Það er rétt að gera stjórnvöldum í Ráðstjórnarríkjunum grein fyrir þessu strax. Ég vil svo sannarlega og við öll áreiðanlega auka samskipti við Ráðstjórnarríkin eins og þróunin er þar nú og hafa þau sem víðtækust. En að ætla sér að gefa þeim einhverjar vonir um að þeir fái að veiða innan okkar landhelgi er það versta sem við getum gert af því að það getum við aldrei leyft þeim og þeir yrðu þá bara fyrir vonbrigðum. Þeir eiga rétt á því að fá að vita strax að það kemur aldrei til greina. Öll önnur heiðarleg viðskipti --- og öll heiðarleg viðskipti, það á ekki að segja önnur, vegna þess að það eru engin heiðarleg viðskipti að við gefum þeim auðlindir okkar --- munum við með glöðu geði eiga við Ráðstjórnarríkin, ekki síst í von um að þar séu að verða betri tímar og þá fyrir okkur um leið og heiminn allan. Þetta innskot vildi ég hafa nú og veit að hæstv. forseti kemur óskum mínum á framfæri og við fáum þá meira um þetta að vita þegar á kvöldið líður. Við Íslendingar höfum verið svo gæfusamir að okkur tókst að ná allsherjarsamkomulagi um mikilvægustu málefni mannkyns, afvopnunar- og öryggismál, með ályktun Alþingis frá 23. maí 1985. Það er ekki lítils virði fyrir smáþjóð að hafa slíka algera samstöðu um öryggismál sín sem er óbreytt þennan tíma, í fjögur ár nú rétt, og verður væntanlega áfram. Við heyrum að vísu eina og eina hjáróma rödd, en þessi ályktun stendur og það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir inntaki hennar. Hún hefur stundum verið svolítið rangtúlkuð, en ég nota þetta tækifæri til að víkja að ályktuninni og greinargerð sem henni fylgdi. Með leyfi forseta les ég úr þingtíðindum þegar mál þetta var til umræðu 23. maí 1985. Þar var undirritaður frsm. utanrmn. og flutti boð hennar allrar og les ég nú úr þessari framsöguræðu: ,,Ekki var í lítið ráðist þegar allir stjórnmálaflokkar sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga ákváðu í fyrravetur að freista þess að nefna til fulltrúa sem könnuðu hvort þess kynni að vera kostur að ná sameiginlegri niðurstöðu um eina ályktunartillögu er varðaði afvopnunar- og kjarnorkumál í stað þess að bitist yrði um þær margar. Þingi lauk þá án þess að þessar tilraunir bæru fullan árangur. Nú á þessu þingi var talið rétt að skipuð yrði undirnefnd til að fjalla um afvopnunarmálin og skilaði hún áliti í tillögu til hv. utanrmn. 6. þ.m. Þar hefur tillaga þessi verið samþykkt óbreytt eftir nokkrar umræður, en þó með skýringum sem mér er falið að greina hér frá svo að forðast megi allan hugsanlegan misskilning.`` --- Síðan kemur þessi greinargerð frá utanrmn. ,,Allmiklar umræður urðu í utanrmn. um fyrri málsl. 6. mgr. ályktunartillögunnar og skilning á honum. Ýmsum hugmyndum var varpað fram um orðalagsbreytingar, en á það var fallist að halda orðalagi undirnefndarinnar óbreyttu, en formanni falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar`` --- ég endurtek: falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar --- ,,eftirfarandi skýringum er hann mælti fyrir tillögunni: 1. Sá landfræðilegi skilningur væri réttur að Norður-Evrópa næði a.m.k. yfir Norðurlönd, eyjar á norðanverðu Atlantshafi og Norður-Þýskaland, þ.e. Norður-Evrópusléttuna, og allt frá Grænlandi til Úralfjalla. 2. Sá skilningur sem fram kæmi í eftirfarandi hugmynd um breytingu á upphafi 7. mgr. væri réttur`` --- og hann er svona: ,,Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaus svæði í Norður-Evrópu sem nái til aðildarríkja Norður-Atlantshafsbandalagsins, Varsjárbandalagsins og hlutlausra ríkja, jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því. Samningur þessi verði liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaðarspennu.`` --- Síðan lýkur þessari greinargerð, en ræðu heldur áfram: ,,Samkomulag er um það í utanríkismálanefnd að með tillögunni sem hér er lögð fram sé lokið afgreiðslu fjögurra tillagna um afvopnunar- og kjarnorkumál sem fyrir nefndinni hafa legið, en þær tillögur þekkja allir hv. alþm.`` Það er í sjálfu sér kannski ekki neitt mikilvægt málefni að við skyldum fyrstir tala um svæðið frá Grænlandi segjum við nú, en nú er talað raunar bæði af Atlantshafsbandalaginu og Varsjárbandalaginu um svæðið frá Atlantshafi til Úralfjalla. Það er orðið það svæði sem nú er verið að tala um þegar um allsherjarafvopnun er að ræða. En ekki meira um þetta. Mig langar að gagnrýna eitt í skýrslu hæstv. utanrrh. og ræðu hans í gær og það var að gera ekki hafréttarmálunum betri skil en raun varð á. Mér finnst að það hefði mátt taka betur á málum þar og hraustlegar. Þess er að gæta að norðurslóðir svonefndar, þ.e. svæðið frá Jan Mayen, til Noregs og alla leið frá Svalbarða til Færeyja, það hafsbotnssvæði, geta Íslendingar, Norðmenn og Danir helgað sér í sameiningu, en það hefur ekki verið fylgt nægjanlega vel eftir í því efni þó að við vitum að æðstu ráðamenn í Noregi séu sammála þeim skoðunum sem við höfum sett fram og okkar sérfræðingar um það með hvaða hætti við getum helgað okkur þessar norðurslóðir allar eða svo til allar. Með þeim hætti gætu þjóðirnar hér á norðurslóðum helgað sér allt hafsvæðið frá Noregsströndum og Skotlandsströndum og allt til Kanada ef samvinna er höfð og vel og hraustlega tekið á málum og allt er það eftir réttum reglum hafréttarins. Ég hef heldur ekki verið ánægður með vinnubrögð okkar ráðamanna varðandi Rockall-hásléttu. Við vitum að hæstv. forsrh. hitti forsrh. Breta, Margaret Thatcher, í nóvembermánuði hygg ég að það hafi verið. Hún óskaði eftir því, eftir að þau höfðu rætt þetta mál eftir kortum af þessu svæði, að fá bréf frá okkar forsrh. Það dróst eina þrjá mánuði að það bréf yrði sent sem auðvitað átti að senda samdægurs eða næsta dag eða þá í síðasta lagi á þriðja degi því að ráðherrann hafði í fórum sínum öll þau gögn og vel til reidd sem þurfti til að senda þetta bréf. Það þurfti ekki að taka nema litla stund að ganga frá því. Þá er um Reykjaneshrygg að ræða sem ég vék að áðan. Þar eigum við Íslendingar 350 mílna hafsbotnsréttindi. Það getur enginn maður gert neinar kröfur á því svæði nema við og getur enginn mótmælt eða þau mótmæli væru einskis virði að við verjum þessi réttindi okkar, ef svo má segja, að við hindrum aðrar þjóðir í því að veiða á þessu svæði. Enn er eitt í sambandi við hafréttarmálin og fiskveiðimálin yfirleitt, að Færeyingar rányrkja íslenskan lax algerlega í blóra við hafréttarsáttmálann. Að vísu er ekki unnt að neita að svokölluð Atlantshafslaxveiðiverndunarstofnun eða eitthvað slíkt var stofnuð hér í Reykjavík 1982. Fáir vissu nú af því að það væri á döfinni. Þar var ákveðið að heimila Færeyingum þvert ofan í ákvæði hafréttarsáttmálans ákveðnar veiðar á laxi í sjó. Engir hafa leyfi til að veiða lax í sjó aðrir en þeir sem hafa stundað það um langan aldur og það verður að vera efnahagslegt áfall fyrir viðkomandi ríki ef þær veiðar eru stöðvaðar. Þess vegna var það ógæfuspor sem stigið var 1982, en því verðum við sjálfsagt að gleyma. En stofnunin getur auðvitað dregið til baka þessar heimildir. Nú þegar Norðmenn hafa endanlega bannað allar veiðar á laxi í sjó eru Grænlendingar einir eftir og svo Færeyingar. Grænlendingar hafa sögulegan rétt til einhverra veiða á laxi og þess vegna verður annaðhvort að bæta þeim að hætta við þær veiðar eða þá að þeir geri það bótalaust sem ég tel ekki endilega sanngjarnt. En Færeyinga á að neyða til þess ef þeir ekki gera það með góðu að hætta þessum veiðum og við Íslendingar höfum alla möguleika til þess vegna þess að við leyfum þeim veiðar á öðrum fisktegundum og það er heldur ekki neitt tjón fyrir Færeyinga að hætta þessum veiðum. Þvert á móti eru Færeyjar mjög vel fallnar til hafbeitar og væri hægt að hafa við þá samvinnu um framleiðslu á seiðum þannig að þeir gætu stundað hafbeit og laxveiðar á okkar hafsvæði á norðurslóðum yrðu þar með endanlega bannaðar, laxveiðar í sjó. Þessum verkefnum þurfa stjórnvöld að sinna. Ég gat um þetta á fundi í utanrmn. í morgun og eftir það veit ég að báðir hæstv. ráðherrar sem ég hér gagnrýni, og er eðlilegt að ég geri það hér af því að ég gerði það í nefndinni, munu taka þessi mál föstum tökum og við sameinast um það. Það er orðin tíu ára barátta Íslendinga í hafréttarmálum sem er loks að ljúka með fullnaðarsigri. Það er hægt að vinna sigur á norðurslóðum og á Reykjaneshrygg höfum við þegar sigrað og á Rockall-hásléttu í góðri samvinnu við Breta, Íra, Dani og Færeyinga. Það er enginn vafi á því, en auðvitað þarf að fylgja málinu eftir. Sannleikurinn er sá að allt frumkvæði í þessum hafréttarmálum hefur komið frá Íslendingum í heilan áratug og við vorum þeir fyrstu ég held þjóða heims til þess að hagnýta í verki ákvæði hafréttarsáttmálans og fara út í að helga okkur hafsbotnsréttindin og við eigum að halda þeirri forustu. Þess vegna er ekkert hægt að tala um það nú að við Íslendingar förum að taka einhverja forustu í hafréttarmálum, hvorki á norðurslóðum né annars staðar. Við höfum haft hana í heilan áratug með margítrekuðum einróma samþykktum Alþingis Íslendinga og þeim samþykktum ber að fylgja fram til fullnaðarsigurs. Það er beðið um að við styttum okkar mál og ég skal þess vegna reyna það þó að ótalmargt sé sem ég gjarnan vildi víkja að. Ég kemst þó ekki hjá því að nefna aðeins Evrópubandalagið og samstarfið við Evrópuþjóðirnar sem er hið mikilvægasta. Það var líka gæfuspor að við Íslendingar skyldum sameinast um að ljá ekki máls á aðild að bandalaginu á þessu stigi a.m.k., að það væri alls ekki á dagskrá. Í ferð utanrmn. til Strasbourg og Brussel haustið 1987 var þetta margítrekað og við vorum öll sem þar vorum, fulltrúar allra íslenskra stjórnmálaflokka, sammála um að rétt væri að greina helstu ráðamönnum Evrópubandalagsins frá því að Ísland væri ekkert um það bil að sækja um neina aðild, það mál væri yfirleitt ekki á dagskrá og um það væru allir sammála. Ég er ekki í minnsta vafa um að þeir sem ráðið hafa í Evrópubandalaginu að undanförnu og ráða nú vilja að Ísland fái áfram að vera Evrópuríki, það sé Evrópuríki og fái að vera það, og við munum njóta allra bestu kjara, einmitt að við ýjum aldrei að því að við ætlum eða getum orðið þar bandalagsþjóð. Þess vegna þarf að varast að gefa nokkuð í skyn í því efni. Evrópustefnunefndin sem Alþingi ákvað að setja á stofn í fyrra hefur starfað vel undir góðri forustu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar og ferðaðist nú fyrir skemmstu til Genfar og Brussel og þar skýrðust mál auðvitað. Bæði gátum við skýrt okkar sjónarmið og heyrt hvað bandamenn okkar, ég kalla þá það, höfðu um málin að segja. Ég vil sérstaklega fagna því að hæstv. forsrh. hélt mjög vel á málum okkar í Osló varðandi fríverslun með fisk í EFTA. Ráðherrann og reyndar utanrrh. líka áttu langa og mikla fundi með Evrópustefnunefndinni svokölluðu um þessi málefni. Þar varð niðurstaðan sú að hæstv. forsrh. ætti alveg til síðustu stundar á þessum fundi í Osló að halda til streitu þeim kröfum okkar að fríverslun yrði í EFTA vegna mikilvægis þess að ná þar fríverslun með samningum við EBE. Ráðherrann gerði þetta og mér skilst að það hafi verið síðustu fimm mínútur þessara funda þar sem málin voru leyst með því að Finnar, sem voru einir orðnir eftir með þvergirðingshátt, féllust á fríverslunina, en þeir voru að reyna að halda þeirri stefnu fram að hún yrði ekki tekin inn í ályktunina vegna einhverra smásíldarveiða við einhverjar eyjar þar og einhverra veiða á laxi í sjó sem verið er alls staðar að banna hvort sem er þannig að við þurftum ekki að hafa neitt samviskubit af því að vera harðir í horn að taka og fylgja fast eftir okkar málum þar. Það var sem sagt gert með ágætum af ráðherrunum og í fullu samráði við Evrópustefnunefndina þar sem málin voru rækilega rædd og lagðar fram tillögur og menn skiptust á skoðunum um það hvaða aðferðum ætti að beita til þess að ná þessu fram þannig að þessum þvergirðingshætti lyki. Um Evrópubandalagið er svo margrætt og merkilegir hlutir þar að gerast. Það er rétt, sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir sagði, að það er að verða mikið skrifstofuveldi í Evrópubandalaginu og í þessum alþjóðastofnunum. Það er lítið eða ekkert við því að segja. Það mikilvægasta kannski við Evrópubandalagið af öllu mikilvægu er að héðan í frá geta ekki hættulegar styrjaldir byrjað milli tveggja þjóða í Vestur-Evrópu. Það er útilokað með þeim samtökum sem þarna hafa orðið. Það eitt ætti að gera auðveldara t.d. að bægja frá dyrum ráðamanna í Rússlandi öllum ótta um að styrjaldir sem hæfust í Vestur-Evrópu, eins og hefur nú æðioft gerst á liðnum öldum, mundu síðar bitna á þjóðum austar í álfunni. Menn skulu ekki halda að Evrópubandalagið verði heilagt og þar verði ekkert barist. En sem betur fer verður það ekki hægt með vopnum. En það verður barist með blýöntum og skrifstofuveldið verður þar vafalaust mjög mikið. Um ferns konar frelsi, frelsin fjögur þykir mér nú varla geta verið íslenska en ferns konar frelsi, er alltaf talað. Ég tel satt að segja að við eigum ekki svo mjög að óttast frelsi til fjármagnsflutninga og jafnvel þjónustu. Ég á ekki von á því að erlent fjármagn mundi streyma hingað til lands þó að menn fengju að flytja það hingað inn. Ég held að við höfum verið á höttunum eftir fjármagni alltaf frekar en hitt að við þyrftum að forðast það. Ég er ekki hræddur við það. Sannleikurinn er sá að það kom fram bæði í Genf og Brussel þegar við töluðum þar við ráðamenn og embættismenn að það er ekki lengur talað um fjármagnsmarkað EB, jafnvel ekki fjármagnsmarkað Evrópu í heild, ekki fjármagnsmarkað Evrópu, New York-kauphallar og Tókíó-kauphallar. Þeir tala um heimsmarkað. Þeir kalla það glóbal-markað. Þegar kominn er heimsmarkaður með fjármagnið, sem allt gengur meira og minna í gegnum tölvur og telex og hvað þetta nú allt saman heitir sem ég kann lítið á, eru fjármagnsflutningar orðnir alþjóðlegir og það stöðvar þá enginn nema sá sem ætlar sér að verða langt, langt aftur úr öllum öðrum í þróun á þessu mikilvæga sviði. Þess vegna held ég að við þurfum ekki að vera með mikinn ótta í sambandi við fjármagnsflutninga og ég held heldur ekki með þjónustu. En það vinnst tími til að ræða það allt nánar síðar. Ég get varla lokið máli mínu öðruvísi en að heiðra hv. þm. Hjörleif Guttormsson. Hann er ekki í salnum, en engu að síður ætla ég ... 

Ég vil upplýsa að hv. 2. þm. Austurl. er farinn úr húsinu.

Já, já. Það er líka allt í lagi. Ég festi bara nokkur kveðjuorð í þingtíðindum og kem svo boðum á framfæri við hann persónulega. En ég get líka lofað því að flytja fyrir hann boð til vinar míns Geirs Hallgrímssonar, fyrrum utanrrh. Það var eins og enginn vissi hvað átt hefði fyrr en o.s.frv. Hann talaði um ágætisyfirlýsingar Geirs Hallgrímssonar hinn 16. apríl 1985, hann man dagsetningar sem ég geri illa, og taldi þær sem sagt hafa verið mjög merkar og athyglisverðar og bæri að halda á loft. Því ætla ég að koma á framfæri. En að því er varðar afstöðu Alþb. veit ég varla hver hún gæti verið. Alþýðubandalagsmenn sjást ekki í umræðum um utanríkismál. Hæstv. menntmrh. kom aðeins inn í nokkrar mínútur. Auðvitað er hæstv. forseti hér og hlýtur að sitja í sínum stól í embættiserindum og mundi kannski vera hér þó að það væri ekki nauðsynlegt. Ég held kannski ekki að þeir séu alveg hættir að hafa áhuga á utanríkismálum eða t.d. varnarmálum. En ég man ekki betur en hæstv. utanrrh. hafi sagt fyrir nokkrum dögum að honum kæmi ekki á óvart að Alþb. færi að styðja Atlantshafsbandalagið. Er það ekki rétt? Ég mundi vona að þeir gerðu það bara opinskátt. Ég veit að margir alþýðubandalagsmenn styðja NATO og fara ekki dult með það, kannski ekki endilega þó varnarliðið, en jafnvel það þekkist. Það væri mjög ánægjulegt ef sú þróun yrði rétt sem hæstv. utanrrh. spáir og víst skal ég verða fyrstur manna til að fagna því, enda er ljóst að það getur ekki verið til hagsbóta fyrir neina vestræna þjóð, neina lýðræðisþjóð að þetta bandalag riðlaðist eins og sakir standa í heiminum í dag. Allt okkar traust verðum við að leggja á samstöðu í þessu mikilvæga bandalagi. En annars var ræða þessa hv. þm., sem fjarverandi er, hvort tveggja í senn, haltu mér, slepptu mér og svo jafnvel að hann hældi hæstv. ráðherra. ,,Það var að vísu eitt í ræðu ráðherrans sem vakti mér nokkra undrun``, varð honum að orði. En ég get ósköp vel skilið að þeim alþýðubandalagsmönnum gangi dálítið erfiðlega að fóta sig þar til þá að þeir gera sér grein fyrir því að þeir vilji vera í hópi annarra Íslendinga sem vilja af festu og skynsemi halda á okkar mikilvægustu málum, þ.e. öryggis- og sjálfstæðismálunum.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Hér hefur verið fjallað um hið stóra samhengi vítt og breitt og ég tel mjög nauðsynlegt að við fáum til þess tíma að fjalla um svo mikilvægan málaflokk sem utanríkismálin eru í sínu víðasta samhengi, en þar eð hv. 12. þm. Reykv. Kristín Einarsdóttir hefur fjallað hér nokkuð um skýrslu utanrrh. og gert grein fyrir og minnt á stefnu Kvennalistans í utanríkismálum hef ég valið að takmarka mál mitt við samskipti við þau lönd sem standa okkur næst í landfræðilegu og menningarlegu tilliti þar sem skýrsla um Norðurlandasamstarf og reyndar ýmsar fleiri skýrslur eru einnig til umræðu á dagskránni. Í fyrra var í fyrsta skipti lögð fram hér á Alþingi skýrsla um Norðurlandasamstarfið og með henni skýrsla Íslandsdeildar Norðurlandaráðs sem til þess tíma hafði verið hluti af skýrslu utanrrh. Á síðasta þingi vannst ekki tími til að ræða þær skýrslur, en markmiðið með því að leggja fram sérstakar skýrslur um þetta samstarf var að árlega yrði efnt til umræðna um norrænt samstarf hér á Alþingi. Þetta árið ætlaði það greinilega ekki að takast og því eru Norðurlandaskýrslurnar og ýmsar fleiri nú til umræðu samhliða skýrslu utanrrh. Umfang Norðurlandasamstarfsins hefur aukist með ári hverju og hefði að mínu áliti verið heppilegra ef tekist hefði að ná því markmiði að ræða skýrslurnar um það sérstaklega og vona ég að það takist á næsta þingi. Það kom fram í máli hæstv. viðskrh., sem nú gegnir stöðu samstarfsráðherra um störf norrænu ráðherranefndarinnar, að eitt af meginverkefnum norræna samstarfsins sé að löndin styrki innviði sína og innbyrðis tengsl á hinum ýmsu sviðum, ekki síst efnahagslega, vegna þeirrar þróunar sem nú er í Evrópu og einnig á sviði umhverfismála. Ég tel nauðsynlegt að sú heild sem Norðurlöndin mynda stilli saman strengi sína og þau reyni sameinuð að hafa áhrif á þróun mála í Evrópu um leið og þau styrkja sig innbyrðis. Nú er það svo að ekki eiga allir þingflokkar á Alþingi fulltrúa í Norðurlandaráði þannig að þingmenn eiga þess ekki allir kost að taka beinan þátt í því mikilvæga og fjölbreytilega starfi sem þar fer fram. Sú skýrsla sem við höfum til umfjöllunar vakti að vissu leyti forvitni mína. Þó ég telji mig fylgjast nokkuð vel með og fjölmiðla gera Norðurlandasamstarfi ágætis skil vakna upp margar spurningar og maður kemst að raun um að þarna fer fram mjög mikið starf. Mér taldist til að flestar nefndir haldi 8--9 fundi á ári sem þýðir að þær hittast nánast mánaðarlega. Það hefði verið mjög gott að við hefðum getað tekið langan eftirmiðdag í að ræða þessi mál og fá svarað ýmsum spurningum. Ég ætla að afmarka mál mitt enn frekar við einn anga af Norðurlandasamstarfinu, vestnorræna þingmannaráðið, sem var stofnað árið 1985 í Nuuk á Grænlandi. Á þeim vettvangi fer fram mikilvægt norrænt samstarf með þátttöku fulltrúa frá öllum þingflokkum. Í vestnorrænum löndum búa fámennar þjóðir sem eiga margt sameiginlegt og þá e.t.v. fyrst og fremst það hversu einhæft efnahagslíf þær búa við og hversu háðar þær eru þeim auðlindum sem hafið hefur að geyma. Á árlegum fundum vestnorræna þingmannaráðsins er mikil áhersla lögð á umhverfismálin og vil ég í því sambandi minna á tillögur sem samþykktar voru á síðasta fundi ráðsins á Grænlandi sl. sumar og nú munu vera til umfjöllunar í hv. utanrmn. Er það von mín að þær verði afgreiddar fyrir þinglok þannig að við þurfum ekki að taka þær upp að nýju á fundinum sem fyrirhugaður er hér á landi í sumar. Þar eð tillögur ráðsins hafa hingað til ekki verið bornar sérstaklega upp á þjóðþingum landanna hefur framkvæmd þeirra ekki verið vandkvæðalaus og mun hafa slæm áhrif á framtíð ráðsins og starfsemi þess ef ekki verður úr bætt. Vil ég því nota þetta tækifæri, reyndar fyrir allt að því tómum þingsal, til að skora á hæstv. ríkisstjórn að gera átak til að hrinda ályktunum þessum í framkvæmd. Í máli hæstv. viðskrh. kom fram að á næsta Norðurlandaráðsþingi væri ætlunin að endurskoða norræna áætlun um varnir gegn mengun sjávar. Því fagna ég að sjálfsögðu og get í því sambandi ekki látið hjá líða að minna á eina af ályktunum vestnorræna þingmannaráðsins frá síðasta ári sem fjallar einmitt um aukið samstarf og samræmingu þessa starfs meðal þjóðanna hér í útnorðri. Hæstv. viðskrh. talaði líka um efnahagsmálin og þá þróun sem við stöndum nú frammi fyrir og nauðsyn þess að Norðurlöndin styrktu sig innbyrðis til að standa sameinuð gagnvart þeirri sterku heild sem innri markaðurinn verður. Í tilefni af þeim orðum hans vil ég reyndar minna á enn aðra tillögu vestnorræna þingmannaráðsins sem gerir ráð fyrir nánara samstarfi þjóðanna í markaðs- og útflutningsmálum. Það væri vissulega hægt og mjög áhugavert að minnast á marga fleiri þætti norræns samstarfs en hér hafa komið fram en við vitum öll að tíminn er ekki ótakmarkaður og ætla ég aðeins að minnast á einn þátt til viðbótar áður en ég lýk máli mínu. Það veldur a.m.k. okkur konum og trúlega mörgum körlum líka áhyggjum hversu hægt gengur að ná raunverulegu jafnrétti kynjanna. Í skýrslu samstarfsráðherrans er kafli um framkvæmdaáætlun um norrænt samstarf á sviði jafnréttismála. Í honum kemur fram að formlegt samstarf á sviði jafnréttismála hófst árið 1974. Síðan hefur verið gerð jafnréttisáætlun og hún endurskoðuð árið 1982 og nú liggur fyrir sérstök framkvæmdaáætlun um norrænt samstarf á sviði jafnréttismála fyrir árin 1989--1993. Ég get verið sammála meginviðfangsefni áætlunarinnar, þ.e. hlutverk kvenna í efnahagsþróuninni eins og þar segir, með leyfi forseta, og leiðir til að auðvelda konum og körlum með fjölskylduábyrgð að taka þátt í atvinnulífinu. Ekki virðist nú reyndar körlum með fjölskylduábyrgð hafa reynst erfitt að taka þátt í atvinnulífinu. Það sýna allar þær kannanir sem hafa verið gerðar hér á landi. Það væri e.t.v. frekar ástæða til að hvetja karla og auðvelda þeim að taka á sig raunverulega fjölskylduábyrgð. Samkvæmt framkvæmdaáætluninni er ráðgert að stofna til afmarkaðra rannsóknaverkefna þar sem sérstök áhersla verður lögð á athuganir á kjörum kvenna og karla á vinnumarkaðnum og leita leiða til að draga úr launamisrétti. Ég tel vart þörf á að við Íslendingar leggjum miklu meiri vinnu í kjararannsóknir en nú þegar hefur verið gert. Við eigum miklar upplýsingar sem allar staðfesta það eitt að ekkert er eftir nema það að leiðrétta kjör kvenna. Vona ég að jafnréttis- og félagshyggjuríkisstjórnin leggist ekki undir feld heldur grípi til raunhæfra aðgerða hvort sem er hér heima eða á norrænum samstarfsvettvangi. Að lokum, virðulegi forseti, sé ég ástæðu til þess að minnast aðeins á norrænu kvennaráðstefnuna og jafnréttisráðstefnuna sem haldnar voru fyrir tilmæli norrænu ráðherranefndarinnar sl. sumar. Þetta tel ég að hafi verið mjög jákvætt framtak. Ráðstefnurnar gáfu konum í þessum löndum tækifæri til að fræðast og skiptast á skoðunum, skiptast á reynslu og hafa vafalítið orðið til þess að styrkja konur sem áttu þess kost að taka þátt og efla þannig samstöðu sína. Ég minni samt á að ef fullkomið jafnrétti á að ríkja á slíkri ráðstefnu verður að sjá til þess að allir sem hana sækja geti tjáð sig og skilji það sem fram fer. Fram kemur í skýrslu um Norðurlandasamstarfið að innan Norðurlandaráðs sé nú um það rætt hvort ekki sé rétt að koma á laggirnar túlkaþjónustu þannig að Íslendingar geti talað sitt móðurmál eins og hinar þjóðirnar. Vona ég að niðurstaða fáist sem fyrst úr þeirri umræðu. Það er mín skoðun að ef við ætlum að gefa fólki frekari tækifæri til samstarfs verði alla vega að hafa þann möguleika opinn að fólk geti sótt námskeið og ráðstefnur á vegum Norðurlandaráðs og þeim sem þess þurfa standi til boða túlkaþjónusta.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Svo sem kunnugt er tóku Íslendingar í raun alla stjórn mála sinna í eigin hendur 10. apríl 1940 og hafa staðið á eigin fótum síðan. Í hartnær hálfa öld hefur þjóðin siglt sinn sjó og tekið hverja ákvörðunina annarri veigameiri í utanríkismálum. Segja má að utanríkisstefna sú sem fylgt hefur verið hafi reynst þjóðinni farsæl. Hygg ég að um það séu flestir á einu máli. Ef litið er í málefnasamninga eða sáttmála þeirra ríkisstjórna sem komið hafa til valda hér á landi síðustu áratugina verður að segja að ákvæði þeirra um utanríkismál og utanríkisstefnu eru harla keimlík hvaða flokkar sem staðið hafa að ríkisstjórn. Hér er til umræðu skýrsla hæstv. utanrrh. til Alþingis 1989 um utanríkismál. Skýrsla þessi er efnismikil og margþætt. Hún ber með sér hversu ör þróun og mikil útþensla hefur orðið í erlendum samskiptum á liðnum áratugum. Þess er auðvitað enginn kostur að fjalla ítarlega um alla þætti þessara miklu mála. Ég verð því að láta nægja að sinni að minnast á örfá atriði í fáum orðum. Að því er varðar samskipti austurs og vesturs er þess getið að þíðunnar í samskiptum stórveldanna hafi gætt um víða veröld. Minnir þetta orðalag nokkuð á fyrstu hlutleysisyfirlýsingu sem gefin var fyrir Íslands hönd sumarið 1809 í Reykjavík, en þar segir m.a. um utanríkismál: ,,Ísland hefur frið um alla veröld.`` Fagna Íslendingar að sjálfsögðu slíkum vorblæ minnugir hins fræga fundar leiðtoga risaveldanna í Höfða við sundin blá. Þó að nú sé friðvænlegra í heimsbyggðinni en oft áður er þó vafalaust full ástæða til hóflegrar bjartsýni og aðgæslu í öryggismálum. Það er ánægjulegt að nú skuli hafa rofað til í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna. Í þeirri alþjóðlegu sveit og samstarfi vilja allir Íslendingar vera. Svo var þó ekki þegar tillaga um aðild að Sameinuðu þjóðunum var samþykkt á Alþingi. Þá greiddu sex þingmenn atkvæði á móti tillögunni og átta sátu hjá. En þetta heyrir nú sögunni til. Nú eru rúm 40 ár liðin frá því að Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna var samþykkt á allsherjarþinginu en á henni byggjast allir helstu alþjóðasamningar um mannréttindi sem síðar hafa verið gerðir. Hinn 4. apríl sl. voru liðin 40 ár frá því að Atlantshafssáttmálinn var undirritaður í Washington. Þess er sérstaklega getið í skýrslu ráðherra að jafnan hafi ríkt einhugur þar á bæ um þá tvíþættu stefnu bandalagsins sem byggir á festu og árvekni á sviði varna annars vegar og vilja til að draga úr tortryggni og leysa ágreining með pólitískum samningum hins vegar. Hvað sem öðru líður hefur góður friður verið ríkjandi í þessum byggðum heimsins sl. 40 ár. Í utanríkisviðskiptum eru ný viðhorf á döfinni, m.a. hvað varðar EFTA og Evrópubandalagið, sem fróðlegt verður að fylgjast með og geta haft stórvægileg áhrif á þjóðarbúskapinn allan. Þar opnast nýjar víddir og margs konar möguleikar. Starfsemi Evrópuráðsins var með hefðbundnum hætti á liðnu ári, stendur þar, en einnig þau kunnu samtök undirbúa nú fertugsafmæli sitt. Samvinna Norðurlandanna er víðfræg á alþjóðavettvangi. Oft er litið á Norðurlönd sem eina heild, enda fylgja þau ríki, svo sem kunnugt er, sömu stefnu í mörgum málum út á við og hafa nána samvinnu sín á milli á heimavelli. Ein þeirra mála sem hæst ber um þessar mundir í norrænu samstarfi eru umhverfismálin. Þau skipta miklu máli í norðurhöfum og varða raunar gjörvalla heimsbyggðina. Á aukaþingi Norðurlandaráðs sem haldið var í Helsingör í Danmörku í nóv. sl. var samþykkt tillaga ráðherranefndar Norðurlandanna um umhverfismál. Innan vébanda norrænnar samvinnu starfa svæðisbundin samtök, svo sem þau er ná yfir Ísland, Færeyjar og Grænland eða hið svokallaða útnorður, en hlutverk þeirra er að annast samstarf þjóðþinga Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga og vinna að auknu samstarfi um sameiginleg hagsmunamál þjóðanna. Þess má geta að hinn 1. maí. nk. verða liðin tíu ár síðan lögin um heimastjórn Grænlendinga tóku gildi og þeir fengu að miklu leyti yfirráð sinna mála. Flutt hefur verið hér á Alþingi till. til þál. um ályktanir vestnorræna þingmannaráðsins 1988. Það er 169. mál þingsins. Fyrri umræðu um þá tillögu er lokið og um hana er nú fjallað í utanrmn. Tjáði formaður þeirrar nefndar mér í dag að nefndin mundi mjög bráðlega ganga frá ályktun í því máli. Verða því ekki höfð fleiri orð um hana að sinni. Þá hefur Íslandsdeild Norðurlandaráðs lagt fram skýrslu mikla um norrænt samstarf frá mars 1988 til mars 1989, þingmál nr. 478. Þetta er að sjálfsögðu mikil greinargerð enda samstarfið fjölskrúðugt og umfangsmikið. Þar er m.a. greint frá aukaþingi Norðurlandaráðs á Helsingjaeyri 16. nóv. 1988, en þar voru til umræðu, eins og áður segir, og sérstakrar meðferðar tillögur um umhverfismál og varnir gegn mengun sjávar. Og svo er auðvitað sagt frá 37. þingi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi sem haldið var um mánaðamótin febrúar--mars. Enn má nefna hér þingmál nr. 484 á þskj. 868. Það er skýrsla um störf 40. þings Evrópuráðsins frá íslensku þingmannanefndinni í Evrópuráðinu. Þá er og skylt að nefna skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins sem er 132. mál þessa Alþingis, lögð fram á haustþingi, en framhaldssögu í þeim málum má lesa á þskj. 911. Geta má þess að nú er nýbúið að leggja fram á þingi skýrslu Jóns Sigurðssonar hæstv. samstarfsráðherra um norræn málefni um störf norrænu ráðherranefndarinnar á árunum 1988--1989. Svo að haldið sé ögn áfram má loks minnast á skýrslu um þátttöku Íslands á 43. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sl. haust en þeirri skýrslu var dreift meðal þingmanna snemma á þessu ári. Þar er m.a. gerð stutt grein fyrir ekki færri en 138 málum sem fjallað var um á allsherjarþinginu. Af þeim dæmum sem nú hafa verið nefnd má glöggt sjá að þátttaka Íslands í alþjóðasamskiptum er orðin harla víðtæk og margbrotin. Utanríkisþjónustan hefur í mörg horn að líta og starfsfólk hennar vinnur mikilvæg störf. Spyrja má reyndar hvort allt þetta umstang sé ekki orðið of viðamikið og kostnaðarsamt fyrir fámenna eyþjóð við ysta haf. Því er til að svara að hér sem annars staðar verður auðvitað að gæta hófs og sparnaðar eins og frekast verður við komið. Það er ekki alltaf nauðsynlegt að elta uppi hvern einasta fund sem haldinn er með ærnum kostnaði þó að skylt sé að halda svo á málum að sóma lands og þjóðar sé gætt í hvívetna. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa af hálfu þjóðarinnar að farið sé vel með opinbert fé. Sagan hefur kennt okkur að það er dýrt að vera fátækur en það er líka dýrt að reka frjálst og fullvalda þjóðarbú af þeirri reisn sem hæfir og vera ber. Og það er hlutfallslega miklu dýrara þegar um er að ræða fámenna þjóð í strjálbýlu landi sem halda verður til jafns við fjölmennar stórþjóðir um allt sem lýtur að ríkisrekstri, velferðarmálum og þjónustu við þegnana eins og almennt er krafist nú á tímum. Sé enn spurt hvaða ávinning Íslendingar hafi haft af erlendum samskiptum frá stofnun lýðveldis nægir í raun og veru að nefna Sameinuðu þjóðirnar og landhelgismálið, sögu þess og sigra á sviði hafréttarmála. Þó að hafréttarsáttmálinn hafi ekki enn verið fullgiltur nema af 38 aðilum má þó segja að hann sé orðinn allsherjarviðmiðun og ákvæði hans tekin upp í löggjöf margra ríkja, en hann öðlast gildi eftir að 60 aðilar hafa fullgilt hann. Sagt er að síðasta allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hafi einkennst af bjartsýni um framtíðina og þann árangur sem nú er í augsýn við lausn margra þeirra heimsvandamála sem stofnunin hefur glímt við undanfarin ár. Almenna umræðan hafi einkennst af hófsemi og ekki slík afaryrði með mönnum eins og oft áður. Þetta eru að sönnu fagnaðartíðindi sem minna á þann anda og þær vonir sem svifu yfir vötnunum þegar allsherjarþingið var haldið í Lake Success á Long Island í New York haustið 1949, fyrir 40 árum, þó að vandamálin þar væru bæði mörg og stór og framtíðarhorfur óvissar og ískyggilegar á margan hátt. Þegar nú er horft til framtíðar tel ég mestu máli skipta að íslenska þjóðin móti og fylgi áfram stefnu í utanríkismálum sem er hafin yfir þras dægurmála sem við verðum að hafa og búa við hér heima, stefnu sem meginhluti þjóðarinnar getur fylgt og leitt fær til farsældar, bæði heima fyrir og út á við á alþjóðavettvangi.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Áður en ég kem að efni þeirrar skýrslu eða þeirra skýrslna sem hér eru til umræðu hefði ég gjarnan viljað segja eitt eða tvö orð um vinnubrögðin og skipulag vinnunnar hér. Það var upphaflega svo að ætlunin var að halda kvöldfund hér í gærkvöldi en síðan var fallist á beiðni ákveðinna þingmanna um að sá fundur yrði ekki haldinn í gær heldur yrði umræðunni haldið áfram í dag og henni lokið í kvöld. Ég veit ekki um ástæðurnar fyrir ósk þessara hv. þm. fyrir frestun á umræðunni, en hafi hún eingöngu verið sú að þeir hafi talið að fjölmiðlar mundu ekki veita máli þeirra svo ríka athygli í gærkvöldi sem gerast mundi í dag leyfi ég mér að lýsa því yfir að það er að mínu mati ekki næg ástæða til frestunar. En um þetta verður auðvitað ekkert fullyrt. Ég vildi í öðru lagi víkja að því að ég held að brýnt sé orðið að við hv. þm. endurskoðum þær vinnureglur sem við fylgjum þegar ræddar eru skýrslur af þessu tagi. Ég held að reynslan hér í dag hafi sannað það enn einu sinni svo að ekki verður um villst hversu brýnt er að breyta þessum reglum. Hér talaði einn hv. þm. hátt í tvo klukkutíma. Hér á ég við hv. 2. þm. Austurl. Hjörleif Guttormsson. Hann er því miður ekki í salnum svo að ég get ekki beint orðum mínum til hans. En þegar ræðutími er takmarkaður að því leytinu til að þessum umræðum á að ljúka í kvöld eða nótt eða fyrir fundartíma á morgun, eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson orðaði það hér í dag þegar hann hótaði því líka að taka aftur til máls hér síðar, verður þetta auðvitað umhugsunarefni, að einn þingmaður skuli tala hátt í tvo klukkutíma um þetta mál. Í ræðu hans var fátt sem vakti athygli og ekkert nýtt. Raunar heyrðum við hann flytja þessa ræðu hér fyrir fáeinum vikum þegar til umræðu voru fyrirhugaðar æfingar varaliðs á vegum varnarliðsins á Miðnesheiði. Þá flutti hann okkur þessa ræðu. Hann hefur flutt hana hér einu sinni eða tvisvar á ári í mörg undanfarin ár, svo lengi sem ég hef átt sæti á hinu háa Alþingi, og þar var eins og ég segi fátt sem vakti athygli og ekkert nýtt. En það sem mér þykir taka í hnúkana er tillitsleysið gagnvart öðrum þingmönnum, það voru margir á mælendaskrá, hið fullkomna tillitsleysi sem þessi hv. þm., Hjörleifur Guttormsson, sýnir öðrum þingmönnum með ræðuflutningi á borð við þann sem hann ástundar í umræðum af þessu tagi þegar hann talar aldrei skemur en í hálfa aðra klukkustund og stundum töluvert mikið lengur. Hann hafði mörg orð um það hér í ræðu sinni í dag að hann gæti ekki sagt allt sem honum lá á hjarta vegna þess að hann ætlaði að taka tillit til þeirra tilmæla að menn styttu mál sitt og talaði bara í tæpar tvær klukkustundir. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt, virðulegi forseti, að þær reglur sem gilda um umræður um skýrslur af þessu tagi, skýrslu utanrrh. og fleiri skýrslur, verði endurskoðaðar, að umræður um þær verði með þeim hætti að flokkarnir komi sér fyrst saman um það hversu löngum tíma skuli verja til umræðnanna, við getum sagt 10 klukkustundum eða 12 klukkustundum eða eitthvað nærri því laginu, að flokkarnir komi sér saman um heildartímann. Síðan komi flokkarnir sér saman um skiptingu þessa tíma milli flokkanna. Þingflokkarnir hver um sig komi sér síðan saman um skiptingu tímans innbyrðis milli sinna þingmanna og talsmanna. Ég held að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi enn einu sinni sannað fyrir okkur hér í dag hversu ómögulegt þetta fyrirkomulag er sem nú er við lýði, þegar hann sýnir samþingismönnum sínum þessa dæmalausu ókurteisi sem hann gerir ár eftir ár. Víst skal það viðurkennt að ýmsir aðrir þingmenn vildu gjarnan tala á öðrum tíma en á kvöld- eða næturfundum þegar hér er fátt um fólk í salnum og við bætist kannski líka að fjölmiðlar sýna þeim málum minni áhuga sem koma hér fram seint á kvöldum eða nóttum. Ég held, virðulegi forseti, að nú sé mjög brýnt að við breytum þessum reglum þó ekki sé nema bara vegna þess hvernig hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fer fram í þessum umræðum. Mér þykir vænt um að hann skuli hafa komið hér í salinn og hlýtt á þessi orð mín. Virðulegi forseti. Það er ekki ágreiningur um þá meginstefnu sem fylgt hefur verið í utanríkismálum hér á landi undanfarna áratugi. Þorri þjóðarinnar stendur að baki þeirri stefnumótun og þeirri stefnu sem þar er fylgt. Það er aðeins einn stjórnmálaflokkur, Alþb., að sumu leyti Kvennalisti líka --- en ég sé að það er enginn hv. þm. þess stjórnmálaflokks hér í salnum nú um stundir þannig að ekki er svo auðvelt við þær að ræða. En Alþb. hefur sérstöðu í utanríkismálum, hefur þar dagað uppi eins og nátttröll á heiði, misst jarðsamband og veruleikaskynjan og sem betur fer er það svo að áhangendum og fylgjendum þeirrar stefnu í utanríkismálum fer óðum fækkandi. Ég hlýddi á nokkurn hluta ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Hann talaði þar um kjarnorkuslys, alvarlegt mál sem ástæða er til að gefa fyllsta gaum. Hins vegar kom mér það nokkuð spánskt fyrir sjónir að heyra hann tala um sprenginguna sem varð um borð í bandarísku herskipi þar sem 47 sjóliðar biðu bana eins og þar hefði orðið kjarnorkuslys. Ég veit ekki hvort hv. þm. hefur einhverjar upplýsingar sem við hin höfum ekki um að þarna hafi orðið kjarnorkuslys en þetta er auðvitað óábyrgur og ómerkilegur málflutningur í hæsta máta. Það hefur ekkert komið fram sem betur fer sem bendir til þess að neitt slíkt hafi átt sér stað, ekkert. Og ég endurtek: Sem betur fer. Og það er ómerkilegt að reka hér hræðslupólitík í lagi eins og hv. þm. gerði, að gefa í skyn að þarna hafi orðið miklu alvarlegra og válegra slys en varð. Nóg var nú samt. Mér þótti það líka skrýtið að heyra þennan hv. þm. vitna í orð Williams Arkins, sem starfar hjá einhvers konar rannsóknastofnun svokallaðri vestur í Bandaríkjunum, eins og þar væri um heilagan sannleika að ræða. Þetta er maðurinn sem kom því inn hjá fréttamönnum Ríkisútvarpsins á sínum tíma að hann hefði örugga vitneskju um það að á Keflavíkurflugvelli væru geymd kjarnorkuvopn. Þetta er maðurinn sem kom hér svo ári síðar og sagði við okkur allmarga þingmenn niðri í þingflokksherbergi Framsfl.: Því miður, herrar mínir, mér þykir það ákaflega leitt, en þetta var allt saman rangt sem ég sagði hér í fyrra. Svo kemur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og vitnar í þennan svokallaða fræðimann eins og þar sé um óskeikula heimild að ræða. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og raunar hv. þm. Kristín Einarsdóttir ræddu bæði um varaflugvöll sem hér hefur borið á góma og er eðlilega fjallað um í þessum umræðum. Hv. þm. sagði og eftir honum var haft í útvarpi að ef utanrrh. hæstv. léti fara fram þá forkönnun sem um er talað mundi það mál valda stjórnarslitum. Ég trúi því ekki fyrr en ég heyri þau orð töluð úr munni einhvers ábyrgari talsmanns Alþb. en hv. 2. þm. Austurl. er í þessum efnum því að auðvitað trúir því ekki nokkur maður að Alþb. láti það varða stjórnarslitum þó að hæstv. utanrrh. gegni þeirri sjálfsögðu skyldu sinni, að ég tel, að láta slíka forkönnun fara fram. Ég tel það ekkert álita- eða áhorfsmál. Það ber að gera. Það er mín skoðun. Engum sem þekkir sögu Alþb. í stjórnarsamstarfi við aðra flokka flýgur það í hug að Alþb. mundi láta slíka könnun valda stjórnarslitum, og ég segi sem betur fer. Þar fengi þó skynsemin að ráða enda þótt hv. þm. Hjörleifur Guttormsson tali á annan veg. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir, sem ég sé að er komin hér í salinn, talaði um frumhlaup hæstv. sjútvrh., að hann skyldi hafa vogað sér að ræða sjávarútvegsmál og mál sem varða fiskveiðar við einhverja af talsmönnum Efnahagsbandalagsins. Raunar voru nú fleiri sem höfðu um þetta stór orð á sínum tíma þegar hæstv. sjútvrh. gegndi þeirri sjálfsögðu skyldu sinni að ræða þessi mál við ýmsar af þeim þjóðum sem við eigum mikil viðskipti við og þar sem við eigum margvíslegra hagsmuna að gæta. Ég man ekki betur en hv. 1. þm. Suðurl. hafi haft um þetta ýmis orð í blaðaviðtölum og dæmt það mjög hart. Ég er satt að segja alveg hissa á þessum ummælum hv. þm. vegna þess að ég sé nákvæmlega ekkert athugavert við það að sjávarútvegsráðherra okkar Íslendinga ræði þessi mál við aðrar þjóðir. Það var ekki verið að falbjóða eitt eða neitt. Það var ekki verið að bjóða það sem við höfum engum að bjóða, það sem er ekki til skiptanna fyrir okkur og dugar okkur ekki, er ekki til sölu eða falboðið öðrum. Þess vegna finnst mér þetta fráleit og óréttmæt gagnrýni á hæstv. sjútvrh. og ég sé ekki hvað það getur skaðað, hvern það getur skaðað eða hvernig það má til nokkurs tjóns verða að fulltrúi okkar ræði þessi mál við aðrar þjóðir. Mér finnst satt að segja það að gagnrýna það og hafa á móti því svo ótrúleg þröngsýni og svo ótrúleg skammsýni að það er með ólíkindum, enda hef ég ekki heyrt hv. 1. þm. Suðurl., eftir þessa fyrstu hrinu þegar þetta bar að, nefna þetta á nafn.  var rangt, að þetta var ekki réttmætt. Auðvitað ber ekkert að hafa á móti því að við ræðum við aðrar þjóðir en það er kannski bara í stíl við þá einangrunarstefnu, stefnu einangrunar og afturhalds, sem bæði Kvennalistinn og Alþb. fylgja í utanríkismálum, að hafa á móti því að talað sé við aðrar þjóðir. Þá gagnrýndi hv. þm. Kristín Einarsdóttir þær gjörðir hæstv. utanrrh. að hann skyldi hafa fengið stjórnmálamenn til liðs við utanríkisþjónustuna og til starfa þar. Það er auðvitað ekkert nýtt. Það hefur gerst oft áður í áranna rás og það er ekkert séríslenskt fyrirbæri. Ef menn horfa til landanna hér í kringum okkur er það mjög algengt að menn sem sinnt hafa stjórnmálum taka við störfum í utanríkisþjónustu. Það var helst að heyra á málflutningi hv. þm. Kristínar Einarsdóttur að það eitt að menn hefðu setið á Alþingi og starfað þar um skeið gerði þá í rauninni óhæfa til annarra starfa því að hún sagði: ,,Svo eru þingmenn jafnvel teknir fram fyrir aðra starfsmenn.`` Nú veit ég ekki hvað hv. þm. hugsar sér þegar hún hættir störfum á Alþingi eftir reglum Kvennalistans. Sjálfsagt bíður hennar eitthvert starf einhvers staðar í opinbera kerfinu, sumir hafa lag á því að láta geyma sér störf og það getur auðvitað verið réttmætt í einhvern tíma. Það getur ekki verið réttmætt í langan tíma. Ég held að það sé mjög rangt og í grundvallaratriðum, ég vil næstum segja hættuleg skoðun, að halda því fram að þeir menn sem sinnt hafa hér trúnaðarstörfum á Alþingi séu til annarra starfa óhæfir að þingsetu lokinni. Ég held hins vegar að það hafi þvert á móti gefið góða raun í afar mörgum tilvikum að fá menn úr stjórnmálalífi til þátttöku t.d. í starfi utanríkisþjónustunnar, það hefur gefið góða raun í grannlöndum okkar, það hefur gefið góða raun hér líka og sé hreint ekkert sem mælir gegn því að alþingismenn geti gengið til ýmissa starfa, t.d. á vegum hins opinbera, þótt ekki hafi þeir gengið upp þann hefðbundna tröppugang stofnananna sem hv. þm. virðist telja forsendu þess að menn geti starfað í utanríkisþjónustunni t.d.  Það væri vissulega freistandi, virðulegi forseti, að víkja hér að ýmsum atriðum öðrum í skýrslu utanrrh. Ég mun ekki gera það í ljósi þess að ég ætla ekki að tala mjög lengi. Á bls. 60 er fjallað um hvalamálið í þessari skýrslu ráðherra. Ég vil bara lýsa þeirri skoðun minni hér skýrt og skorinort að við eigum að ljúka við þá vísindaáætlun sem nú er í gangi, hiklaust. Og þar eiga engar vöflur að vera á okkur. Við höfum ekki kynnt okkar málstað svo sem vera ber. Ég hef oft vakið athygli á því áður hér á hinu háa Alþingi. Þar þurfum við að gera betur. Þar hefur einstaklingur sýnt athyglisvert framtak, Magnús Guðmundsson kvikmyndagerðarmaður, sem vakið hefur mikla athygli. Hið opinbera þarf þar að fylgja á eftir miklu betur en gert hefur verið. Hv. þm. Friðjón Þórðarson, sem talaði hér áðan, vék að störfum Vestnorræna þingmannasambandsins. Ég átti þar sæti um nokkurt skeið en verð satt að segja að lýsa nokkrum vonbrigðum með það starf sem þar átti sér stað, ekki vegna þess að þar hafi ekki verið vel og skynsamlega unnið og samþykktar hinar ágætustu tillögur, heldur vegna þess að við sátum þarna á fundum, samþykktum tillögur um ýmisleg efni, sendum þær síðan stjórnvöldum í þessum þremur löndum, Færeyjum, Grænlandi og Íslandi, og síðan var nákvæmlega ekkert með þær gert. Þarna vantar einhvern hnykk til þess að a.m.k. sé höfð uppi viðleitni til þess að framkvæma þau mál sem þessar samþykktir fjalla um vegna þess að þau eru ekki öll flókin eða viðamikil eða kosta mikið fé í framkvæmd. Sumt af þessu er tiltölulega einföld mál og satt að segja verður ekki annað séð en að það sé kannski fyrst og fremst áhugaleysi, viljaskortur, eða það að þetta lendir með einhverjum hætti uppi á milli í embættismannakerfinu og lítið verður úr framkvæmdum. Hér liggja einnig fyrir til umræðu, virðulegi forseti, tvær skýrslur aðrar, þ.e. skýrsla Norðurlandaráðsdeildar um norræna samstarfið og skýrsla samstarfsráðherra Jóns Sigurðssonar um Norðurlandasamstarfið innan ráðherranefndanna. Nú mætti um þetta langt mál hafa og margt segja en norrænt samstarf verður jafnan fyrir nokkurri gagnrýni og henni harðastri frá þeim sem þekkja það minnst. Ég lýsi hiklaust þeirri skoðun að þetta samstarf hefur reynst okkur gagnlegt og gott og í rauninni verjum við til þess sáralitlu fjármagni, of litlu vegna þess að við fáum það margfalt til baka. Þetta norræna samstarf er nú að ýmsu leyti á tímamótum. Það er á tímamótum vegna þess að í Evrópu er að gerast ákaflega ör þróun sem ég þarf ekki að fara mörgum orðum um hér, svo mikið sem hún hefur verið rædd hér á ýmsum stigum, og auðvitað verðum við sem störfum á vettvangi Norðurlandaráðs og í hinu norræna samstarfi að fylgjast þar með, fylgjast vel með því sem þar er að gerast og hafa áhrif á þá þróun sem á sér stað í Evrópu og beina henni inn á þær brautir sem við viljum fara eftir því sem við höfum vald og krafta til og aðlaga okkur að þeim breytingum sem eru að eiga sér stað. Umræður um alþjóðamál setja í æ ríkara mæli mark sitt á starfið í Norðurlandaráði og hefur sú breyting gerst býsna fljótt og á mjög skömmum tíma í rauninni. Sem dæmi um mál sem hafa beinlínis svipt okkur í norræna samstarfinu inn í alþjóðlegt samstarf eru umhverfismálin þar sem vandamálin virða auðvitað engin landamæri og þar hefur Norðurlandaráð að ýmsu leyti tekið athyglisvert frumkvæði sem fylgja þarf eftir af fullri festu. Íslendingar hafa þar unnið vel og skipulega, leyfi ég mér að segja, og það hefur borið árangur og bar sérstaklega árangur á aukaþinginu um umhverfismál sem haldið var á Helsingjaeyri sl. haust. Og það er öruggt mál að umhverfismálin mun bera hátt í umræðum á þingi Norðurlandaráðs sem fram fer í Reykjavík árið 1990. Nefnd sem skipuð hefur verið innan Norðurlandaráðs, sem forsætisnefndin skipaði, nefnd um alþjóðleg samskipti sem stundum er kennd við formann sinn Karin Söder, hefur skilað áliti um það hvernig fjalla skuli um alþjóðleg samskipti á vettvangi Norðurlandaráðs. Um álit nefndarinnar er ekki fullkomin samstaða innan þingflokkanna í Norðurlandaráði eða flokkahópanna eins og stundum er sagt. Þar hefur komið í ljós nokkur ágreiningur um það hvort skipa skuli sérstaka nefnd til að fjalla um þessa hluti. Því máli hefur nú verið vísað til laganefndar Norðurlandaráðs og enn fremur fjalla þingflokkarnir í ráðinu um þessi efni. Þar sem sá er þetta mælir gegnir nú formennsku í laganefndinni kemur þetta mál óneitanlega til kasta hans og hér er um mál að ræða sem erfitt kann að reynast að leysa þannig að í fullri sátt sé því ágreiningur er um ýmis atriði sem væntanlega leysist þó og vonandi í haust. Laganefnd Norðurlandaráðs fjallar um mál sem varða samræmingu löggjafar, hún fjallar um neytendamál, jafnréttismál og málefni flóttamanna. Til meðferðar í nefndinni er nú tillaga um jafnréttismál sem ég hef flutt, jafnréttismál á alþjóðavettvangi, um það að Norðurlandaráð beiti sér fyrir aukinni samvinnu Norðurlandanna í þeim alþjóðastofnunum sem fjalla um jafnréttismál og jafnframt fyrir því að styrkja þær stofnanir sem fyrir eru á þessu sviði eins og alþjóðakvennanefndina í Vínarborg og jafnvel stefna að því að á vegum Sameinuðu þjóðanna starfi sérstök stofnun sem fjalli eingöngu um jafnréttismál í framhaldi af þeim ráðstefnum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér fyrir í þeim efnum. Þá er um það fjallað líka í nefndinni hvernig megi fylgja eftir því ágæta starfi sem unnið var á Nordisk Forum þar sem komu 10.000 norrænar konur sl. sumar í Osló. Þá vildi ég einnig geta um tillögu, sem samþykkt var á síðasta þingi Norðurlandaráðs og verið hafði til meðferðar í laganefndinni, um bann við útflutningi á hættulegum varningi frá Norðurlöndunum. Það er nefnilega svo að eitthvað hefur verið um það að ýmiss konar varningur, sem ekki er leyfður til sölu eða neyslu á heimamörkuðum hér, hefur verið fluttur út til annarra landa og nú hefur Norðurlandaráðið tekið afstöðu gegn slíku. Annað mál sem er til meðferðar nú innan Norðurlandaráðs og ágreiningur er um er það hvaða reglum skal fylgja í sambandi við kosningar í trúnaðarstörf í ráðinu. Vinstri sósíalistar eða kommúnistar eiga nú ekki lengur fulltrúa í forsætisnefnd ráðsins og gætir auðvitað lítillar ánægju í þeirra hópi með þá niðurstöðu. Þrátt fyrir miklar samningaumleitanir á síðasta þingi tókst ekki að ná samkomulagi um þetta mál. Forsætisnefndinni tókst ekki að leysa það og hefur því nú verið vísað til laganefndar sem fengið hefur það hlutskipti að gera tillögur að nýjum kosningareglum í Norðurlandaráði og hvernig endurspegla megi valdahlutföllin í ráðinu með sem raunhæfustum hætti í forsætisnefndinni og ýmislegt fleira í því sambandi og á nefndin að hafa skilað áliti um það fyrir 1. okt. í haust. Ég hef þá drepið á nokkur þeirra mála sem eru efst á baugi á vettvangi laganefndar í Norðurlandaráði. Mig langar aðeins að lokum, virðulegi forseti, að víkja nokkrum orðum að menningarmálaþættinum, en það samstarf hefur lengi verið okkur mikilvægt og kannski mikilvægast. Í mörg ár hefur sjónvarpssamvinna, einkum sjónvarpssamvinna um gervihnött, verið til umræðu í Norðurlandaráði. Það mál er nú nánast að engu orðið vegna þess að samstaða tókst ekki. Hins vegar eiga Norðurlandabúar margir hverjir kost á því að horfa á þetta 12--20 sjónvarpsrásir frá öðrum löndum, en enga norræna. Að vísu er það svo að búið er að skjóta Tele-x-hnettinum á loft sem átti að þjóna sem sjónvarpshnöttur fyrir austurhluta Norðurlanda, en þar er ekkert sjónvarp, og hnötturinn svífur á sinni braut eða á sínum stað öllu heldur því að hann er kyrr yfir miðbaugi, verkefnalítill, en notast þó sem fjarskiptahnöttur. Þetta er ein sorgarsaga. Ég held að samt sé ekki of seint að snúa vörn í sókn í þessu máli vegna þess að það eru auðvitað mörg tækifæri til þess að leigja sjónvarpsrásir í ýmsum gervihnöttum og koma á fót norrænni sjónvarpsrás þar sem væru kannski fyrst og fremst fréttir, íþróttir og kvikmyndir. Ég held að þetta væri tiltölulega einfalt, gæti orðið vinsælt efni og gæti fært Norðurlöndin nær hvert öðru. Ég held að þetta þurfi ekki að vera svo ákaflega dýrt og ég held að þetta sé raunhæf hugmynd. Annað atriði í þessu sambandi vil ég nefna og það er að fagna þeirri ákvörðun samstarfsráðherranna, sem tekin var í tengslum við þingið í Stokkhólmi, að stofnsetja norrænan sjónvarps- og kvikmyndasjóð með 30 millj. kr. framlagi. Þar á auðvitað eftir að koma til enn meira fjármagn þannig að sjóðurinn geti gefið það af sér að hann verði einhvers megnugur í gerð efnis fyrir kvikmyndahús og sjónvarp. Þar fullyrði ég að er gott mál á ferð sem við eigum áreiðanlega og íslensk kvikmyndagerð eftir að njóta góðs af á komandi árum. Eitt atriði enn vildi ég nefna og það er hið svokallaða Nordjob eða vinnuskiptaáætlun fyrir ungt fólk á Norðurlöndunum, framtak eða hugmynd sem upphaflega kom frá svokallaðri Gyllenhammar-nefnd. Þetta hefur tekist ákaflega vel en hins vegar vil ég nefna það hér og leggja á það áherslu að stjórnvöld þurfa að styðja betur við bakið á þessu framtaki og láta nokkurt fé af hendi rakna þannig að við getum rækt okkar skyldur í þeim efnum, Íslendingar, og ungt fólk héðan eigi þess kost að fara til sumarstarfa á Norðurlöndum og norrænir unglingar að koma hingað til starfa. Það eru góðir sumarskólar sem borga sig vel. Þá vildi ég að lokum, virðulegur forseti, aðeins nefna það að ég hef nokkrum sinnum vakið máls á því að ég tel nú brýnt að við Íslendingar njótum raunverulegs jafnréttis í Norðurlandaráði þannig að við getum, ef við viljum, talað íslensku á fundum og þingum ráðsins og það verði síðan þýtt jafnóðum eins og gert er með finnsku. Það er auðvitað alveg staðreynd sem er augljós að við höfum fæst okkar hinar norrænu tungur svo á takteinum að við getum stokkið blaðalaust upp í ræðustól til andsvara þegar á þarf að halda, þó að við gerum það, og þá vill það nú stundum verða svo að maður segir ekki það sem maður vildi sagt hafa, heldur segir maður það sem maður getur sagt. Mér er alveg ljóst að innan íslensku Norðurlandaráðsdeildarinnar er ekki endilega einhugur um þetta mál. En jafnrétti er í rauninni ekki nema milli þeirra þriggja þjóða sem tala hin skyldu mál og kannski Finna sem geta talað sitt móðurmál ef þeir vilja og það er þýtt jafnóðum, bæði á nefndarfundum og þingunum, en Færeyingar, Grænlendingar og Íslendingar, og raunar Samar líka, þurfa að tala önnur mál en sitt eigið og það háir mönnum hvort sem menn viðurkenna það fúslega eða ekki, því að, eins og ágætur maður sagði við þann sem þetta mælir, helmingurinn af andlegu orkunni fer stundum í það bara að þýða. Við stöndum því ekki jafnfætis og við sitjum ekki við sama borð og ég mun fylgja þessu máli eftir innan íslensku nefndarinnar. Reynist það ekki hafa meiri hluta þar gerist auðvitað ekkert frekar í málinu, en ég hygg að þetta sé nú samt mál sem fyrr eða síðar muni ná fram að ganga.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Ég vil eins og fyrri ræðumenn þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög greinargóða skýrslu um utanríkismál sem hann hefur lagt fyrir Alþingi. Eins og fram kemur í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar, sem fjallar um stefnu stjórnarinnar í utanríkismálum, er markmið utanríkisstefnu Íslendinga að treysta sjálfstæði landsins og gæta hagsmuna þjóðarinnar í aðþjóðlegum samskiptum. Að því verður unnið með virkari þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Þessum markmiðum verður m.a. náð með aukinni aðstoð og samvinnu við þróunarríki, með aðstoð við baráttu fyrir mannréttindum hvar sem hún er háð, með því að stuðla að friðsamlegri og bættri sambúð þjóða með virkari þátttöku í umræðum um afvopnunarmál og kjarnorkuvopnalaus svæði í okkar heimshluta, áhersla verður lögð á að auka þekkingu Íslendinga á vígbúnaðarmálum, sérstaklega á hernaðarumsvifum á Norður-Atlantshafi, til að leggja óháð mat á öryggismál landsins og nálægra svæða, með því að hvetja til og taka þátt í alþjóðlegu samstarfi um umhverfismál, sérstaklega um mengunarvarnir á Norður-Atlantshafi, með því að búa íslenskt atvinnulíf undir þær breytingar sem verða á viðskiptaháttum og efnahagsstjórn í Evrópubandalaginu á næstu árum. Sérstaklega verði unnið að því að laga íslenskt efnahagslíf að hinum nýju aðstæðum og tryggja viðskiptastöðu íslenskrar atvinnustarfsemi án aðildar að bandalaginu. Ríkisstjórnin áréttar áður yfirlýsta stefnu Alþingis, að hér á landi skuli ekki vera kjarnorkuvopn. Ríkisstjórnin mun ekki gera nýja samninga um meiri háttar hernaðarframkvæmdir og skipti Íslendinga við varnarliðið verða endurskipulögð. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er komið inn á flest svið utanríkismála og málefni utanríkisviðskipta. Hæstv. forseti. Ég mun ekki í ræðu minni koma inn á nema nokkur þeirra atriða enda hefur hæstv. utanrrh. gert þeim góð skil í ræðu sinni en á nokkur mun ég drepa. Aukið traust í samskiptum ríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins hefur þegar borið ávöxt í afvopnunarmálum. Framkvæmd fyrsta afvopnunarsamningsins á sviði kjarnavopna, samningsins um meðaldræg kjarnavopn, miðar samkvæmt áætlun. Árangur hefur náðst í viðræðum um helmingsfækkun langdrægra kjarnavopna og unnið er að allsherjarbanni við efnavopnum. Þá eru og nýlega hafnar viðræður annars vegar um niðurskurð hefðbundinna herja á svæðinu frá Atlantshafi til Úralfjalla og hins vegar um frekari traustvekjandi aðgerðir. Þegar þessum árangri hefur verið náð þarf að halda áfram og ganga til samninga um afvopnun á höfunum strax og viðræður um niðurskurð hefðbundinna herja og traustvekjandi aðgerðir á landi hafa borið tilætlaðan árangur. Ég held að þetta sé mjög brýnt verkefni, ekki síst með tilliti til þess slyss sem varð norður af Bjarnarey þegar sovéskur árásarkafbátur af MIKE-gerð sökk þar, en hann var útbúinn bæði kjarnaofni og kjarnorkuvopnum. Það hlýtur að vera brýn nauðsyn fyrir okkur Íslendinga sem byggjum allt okkar líf á auðlindum hafsins að gengið verði til samninga um gagnkvæma afvopnun á höfunum og ekki síður að allar varnir sem mögulegar eru verði viðhafðar til að forða mengun í höfunum. Íslendingar ættu að hafa frumkvæði að því að kalla til fundar þá aðila sem búa hér við norðanvert Atlantshafið og reyna að ná samkomulagi um að þegar í stað þegar slík óhöpp eiga sér stað séu þau tilkynnt milliliðalaust til allra þeirra aðila sem máli skipta og björgunaraðgerðir verði þegar í stað hafnar til þess að ná upp þeim hlutum sem falla til botns og gætu hugsanlega valdið mengun. Á þriðja framhaldsfundi ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, sem haldinn var í Vín, var samþykkt ítarlegt lokaskjal. Í því voru m.a. áréttaðar ýmsar grundvallarreglur mannréttinda og kveðið á um sérfræðingafundi fram að næsta framhaldsfundi sem hefst í Helsinki 1992. Á Vínarfundinum var einnig lagður grundvöllur að traustvekjandi aðgerðum og niðurskurði hefðbundinna vopna. Eins og fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. þekkir mengun engin landamæri og barátta gegn umhverfisspjöllum útheimtir alþjóðasamstarf sem Íslendingar eiga að fara í fararbroddi fyrir. Allt okkar efnahagslíf og möguleikar til áframhaldandi búsetu á landinu byggist á því að tryggt sé svo vel sem kostur er að mengun verði ekki hér í Norður-Atlantshafinu. Þess vegna legg ég ríka áherslu á að Ísland hafi forgöngu um allar þær aðgerðir sem mögulegar eru til þess að koma í veg fyrir slíkt. Hvalamálið hefur verið í brennidepli hér á landi í mörg ár. Við höfum þurft að berjast við fjársterk samtök sem hafa beitt sér með efnahagsþvingunum gegn okkur, en sem betur fer höfum við verið nokkuð einhuga í þessu máli og höfum staðið af okkur marga byljina. Ég er sannfærður um að forusta hæstv. sjútvrh. hefur ekki síst verið þess valdandi að staða okkar í þessu erfiða máli, sem bæði varðar nýtingu sjávarspendýra og baráttuna gegn efnahagsþvingunum, hefur borið árangur. Sýnist mér að árangur sé nú að koma í ljós og mál séu að snúast okkur frekar í hag en lengi leit út fyrir að verða mundi. Það er nauðsynlegt að geta lokið þeirri vísindaáætlun sem við höfum gert í samráði við Alþjóðahvalveiðiráðið, þannig að unnt verði að leggja niðurstöður þeirra rannsókna fyrir fund hjá Alþjóðahvalveiðiráðinu sem stefnt er að að halda á næsta ári. Á undanförnum árum hefur að forgöngu íslenskra utanríkisráðherra hlutdeild Íslendinga aukist í þróun áætlana um varnir landsins, m.a. með yfirtöku okkar á rekstri ratsjár- og fjarskiptastöðva, og um leið höfum við leitast við að verða virkari aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Í mínum huga er það ljóst að við höfum ekki getað tekið þann þátt í þessu starfi sem þurft hefði. Nú sér þó fram á að menn eru hér á landi að öðlast þá þekkingu og menntun sem er nauðsynleg til þess að gerast þarna virkir aðilar. Ég tel brýna nauðsyn til þess að meðan við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu og höfum gert samning við Bandaríkjamenn um að vera með varnarlið hér á landi séum við virkir aðilar í skipulagi þess starfs sem þar er unnið og eigum að leitast við að taka að okkur sem mest af þeim störfum sem ekki eru talin hernaðarleg og er þegar kominn góður vísir að því með yfirtöku ratsjár- og fjarskiptastöðvanna sem nú er stefnt að að verði reknar eingöngu af íslenskum starfsmönnum. Og hugbúnaður sá sem þær munu nota er hannaður af íslenskum hugvitsmönnum sem sýnir hvers við erum megnugir. Það er e.t.v. á fleiri sviðum sem við getum tekið að okkur slík verkefni. Hæstv. forseti. Það kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. að hann hefur gefið leyfi sitt til þess að æfing sú sem fyrirhuguð hafði verið hér í júnímánuði nk. á vegum varaliðs Bandaríkjahers hér á varnarsvæðunum hefur verið ákveðin. Ég held að ráðherra hafi náð þar lausn sem allir ættu að geta unað við, þ.e. um þriðjungs fækkun í því liði sem hingað kemur og að fresta um nokkra daga hvenær hún á að hefjast. Miðað við þessa niðurstöðu hæstv. utanrrh. virðist æfingin eiga að vera af svipaðri stærðargráðu og fyrri æfingar sem hér hafa verið. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt í þessum stól, að meðan samningur við Bandaríkjamenn um að annast varnir landsins er í gildi er nauðsyn til þess að það varalið sem hugsanlega þyrfti að kalla til á tímum spennu eða stríðsástands sé kunnugt staðháttum hér á landi þó svo að að sjálfsögðu sé rétt að hafa þær æfingar í sem mestu lágmarki en þó þannig að þær komi að fullu gagni. Það hefur verið í athugun að gera breytingar á tilhögun verktöku fyrir varnarliðið. Það er sjálfsagt að endurskoða allt fyrirkomulag á nokkurra ára fresti en ég vara við miklum breytingum á því fyrirkomulagi sem verið hefur í gildi. Það hefur að ýmsu leyti gefið góða raun. Íslenskir aðalverktakar eru sterkt fyrirtæki sem hefur verið fært um að annast allar nýframkvæmdir á vegum varnarliðsins og vara ég við því að þessi markaður verði opnaður að fullu, m.a. með heimild til Bandaríkjamanna að bjóða beint út öll verk. Ég er hræddur um að slík tilhögun mundi valda undirboðum milli verktaka í von um aukna verkaðild. Þá má ekki gleyma þeim hundruðum manna sem starfa á vegum Íslenskra aðalverktaka og öðrum íslenskum verktökum á varnarsvæðinu. Öll óvissa í verkefnum þessara fyrirtækja veldur hugarangri hjá starfsfólkinu. Það traust sem það hefur haft til þeirra verktakafyrirtækja sem nú starfa hefur gert það að verkum að margt af þessu starfsfólki hefur unnið hjá þeim í áravís, jafnvel áratugi. Þá þarf einnig að hafa í huga að varnarsvæðið og öll Suðurnes eru í reynd eitt atvinnusvæði og fullt frelsi til útboða mundi valda því að hugsanlega færu stórir hlutar af þessum verkum til stórra verktaka sem flyttu starfsfólk að til einstakra verkþátta og síðan burt og það öryggi sem starfsfólkið hefur haft og getað treyst á verður ekki fyrir hendi. En hafa ber í huga við heimildir til varnarliðsins til nýverka að ekki séu miklar sveiflur á milli ára. Vegna þeirra mengunarslysa sem orðið hafa á varnarsvæðunum, m.a. mengun vatnsbóla af olíuleka eða öðrum ástæðum, verður að herða allt mengunareftirlit á þeim svæðum og nauðsynlegt er að hraða uppbyggingu nýrra vatnsbóla sem annað geti Keflavík, Njarðvík og flugvallarsvæðinu og e.t.v. öðrum stöðum á Suðurnesjum þar sem mengun sú sem fundist hefur getur skaðað allt vatnslagnakerfi á þessu svæði sem og torveldað og jafnvel sett í rúst ýmsan atvinnurekstur á Suðurnesjum og þá á ég ekki síst við fiskeldi og fiskiðnað. Hæstv. forseti. Miklar umræður hafa verið um varaflugvöll vegna óska Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins til þess að láta fara fram forkönnun á hugsanlegri staðsetningu varaflugvallar á Íslandi. Slíkur varaflugvöllur mundi líka gagnast fyrir allt millilandaflug sem fram fer frá Keflavíkurflugvelli. Sú forkönnun er nauðsynleg til þess að bera saman þá valkosti sem eru með hagsmuni Íslendinga að leiðarljósi. Í því sambandi má benda á að varaflugvöllur þarf að vera staðsettur á öðru veðursvæði en á Keflavíkurflugvelli. Varaflugvöllur þarf og að geta annað stærstu farþega- og fraktflugvélum sem þekktar eru í dag og hann þarf einnig að geta verið nauðsynlegur varaflugvöllur fyrir vélar varnarliðsins þannig að ef veður breytast skjótt þá eigi þær, sem og íslenskar flugvélar, möguleika á öðrum flugvelli við slíkar aðstæður. Slíkur flugvöllur þarf, eins og ég sagði áðan, að vera staðsettur á öðru veðursvæði en á Keflavíkurflugvelli og hann þarf að geta annað allri innlendri og erlendri flugumferð. Hann þarf að vera útbúinn öllum þeim öryggisatriðum sem nauðsynleg eru á slíkum stað, bæði slökkviliði, flugumsjón, varaeldsneyti og öðru slíku. Það er nauðsynlegt að þessi könnun fari fram svo valkostirnir séu ljósir. Þó ekki séu nú fyrirhuguð kaup íslenskra flugfélaga á vélum af stærstu gerð, hvorki til farþega- eða fraktflutninga má minna á að flug Flying Tiger flugfélagsins sem flytur fiskafurðir til fjarlægra markaða hefur gefið góða raun og mun aukast, enda krafa flestra fiskmarkaða, ekki síst í fjarlægari Austurlöndum um ferskleika afurðanna. Svo mikil aukning hefur orðið á síðustu árum á fiskeldi og útflutningi ferskra fiskafurða að þetta flug hlýtur að aukast mjög mikið, vonandi bæði á vegum þess og innlendra flugfélaga. Hæstv. forseti. Með því að heimila slíka forkönnun mundi það styrkja rétt og hagkvæmt mat á staðarvali fyrir varaflugvöll hér á landi og þá er ég ekki síst með hagsmuni Íslendinga í huga. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að aukin verði aðstoð og samvinna við þróunarríkin. Undir það tek ég heils hugar. Ég tel að það sé ekki vansalaust að velferðarríki eins og Ísland skuli ekki taka á myndarlegan hátt þátt í aðstoð við þróunarríkin eins og t.d. hin Norðurlöndin. Tímabundnir efnahagsörðugleikar hér á landi eru þar engin afsökun. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar er sérstaklega vikið að því markmiði að búa íslenskt atvinnulíf undir þær breytingar sem verða á viðskiptaháttum og efnahagsstjórn í Evrópubandalaginu á næstu árum. Sérstaklega verður unnið að því að laga íslenskt atvinnulíf að hinum nýju aðstæðum og tryggja viðskiptastöðu íslenskrar atvinnustarfsemi án aðildar að bandalaginu. Á vegum Alþingis hefur verið starfandi svokölluð EB-nefnd til að gera úttekt á þeim möguleikum og breytingum sem nauðsynlegar kunna að verða á íslensku atvinnu- og efnahagslífi við þær breytingar sem augljóslega verða þegar innri markaður EB verður fullmótaður í árslok 1992. Skýrsla þessarar nefndar er væntanleg innan fárra vikna og er ljóst að hún verður góður grundvöllur fyrir þá vinnu sem mun verða viðamikill þáttur í utanríkisstefnu Íslendinga og mikið verður rædd hér á hinu háa Alþingi þegar þar að kemur. Jafnframt er verið að vinna að því að efla mjög viðskiptatengsl við þjóðir utan Evrópubandalagsins. Vegna væntanlegrar formennsku Íslands hjá EFTA á síðari hluta þessa árs er ljóst að Ísland verður leiðandi afl innan EFTA-ríkjanna gangvart þeim samningum sem fram undan eru gagnvart Efnahagsbandalaginu. Og að sjálfsögðu erum við reiðubúin að taka þátt í þeim samningum með óbundnar hendur en opnum huga gagnvart öllum atriðum. Rétt er að árétta orð Steingríms Hermannssonar forsrh. þegar hann lýsti því yfir að Íslendingar væru reiðubúnir að semja um fullt frelsi í vöruviðskiptum en hann hefði ýmsa fyrirvara um hin atriðin þrjú, þ.e. þjónustuviðskiptin, fjármagnsflutninga og flutninga fólks milli landa, m.a. vegna einhæfs efnahagslífs og fámennis þjóðarinnar. Hins vegar værum við reiðubúin til fullrar þátttöku í ýmsum öðrum málaflokkum sem stefnt er að nánari samvinnu um, m.a. á sviði vísinda, mennta- og umhverfismála. Hæstv. forseti. Utanrrh. hefur nú nýverið kynnt hugmyndir sínar um endurskipulagningu á starfsemi utanrrn. Endurskipulagning á skipulagi ráðuneytisins er mjög brýn, ekki síst eftir að utanríkisviðskiptin voru flutt úr viðskrn. yfir í utanrrn. en ljóst er að mjög aukin áhersla verður á næstu mánuðum og árum lögð á viðskiptastörf í sendiráðum Íslands erlendis. Hæstv. forseti. Samstarf okkar við erlendar þjóðir einkennist fyrst og fremst af þátttöku í nokkrum alþjóðlegum stofnunum. Í fyrsta lagi þátttöku okkar hjá Sameinuðu þjóðunum, í öðru lagi í Norðurlandasamvinnunni og í þriðja lagi í samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins auk Evrópuráðsins. Ég er sannfærður um að nauðsyn beri til þess að styrkja aðild okkar að þessum alþjóðasamtökum og efla okkar starf á þeim vettvangi og gera okkur gildari þar en við höfum verið. Við eigum að taka meiri þátt í alþjóðlegu samstarfi en við höfum gert. Það er ljóst, og ekki síst eftir leiðtogafund þeirra Reagans og Gorbatjovs sem haldinn var hér í Reykjavík, að það er hlustað á okkur Íslendinga þó þetta sé lítið eyríki í Norður-Atlantshafinu. Allt slíkt starf krefst mikils mannafla og kostar mikið fé og auðvitað verður að reyna að gæta hófs í því sem öðru. En ég er sannfærður um að við getum haft áhrif til góðs, þjóð sem alin er upp við lýðræði lengur en nokkrar aðrar þjóðir í veröldinni og höfum aldrei farið með ófrið gegn annarri þjóð. Allt slíkt starf mun styrkja stöðu okkar í alþjóðlegum viðskiptum. Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til hæstv. utanrrh. fyrir ítarlega og greinargóða skýrslu um utanríkismálefni sem hann hefur lagt hér fyrir Alþingi og er hér til umræðu og læt máli mínu lokið.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég vil leyfa mér að spyrja hvort hæstv. utanrrh. sé væntanlegur á fundinn og ef svo er þá hvenær.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegur forseti. Ég vildi taka undir orð hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur. Það er alls ekki við hæfi að hæstv. utanrrh. skuli ekki vera viðstaddur þegar verið er að ræða skýrslu hans. Ég ítreka það vegna mikilvægis þeirra mála sem hér eru á ferðinni að hæstv. utanrrh. verði boðaður á þennan fund.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Vegna þeirra athugasemda sem hér hafa fallið vildi ég taka það fram að hæstv. utanrrh. er bundinn við önnur skyldustörf skamma hríð á þessu kvöldi, er hér væntanlegur í þingsalinn, innan fárra mínútna, vil ég vona. Ég er hér á meðan einkum vegna þess að við því var búist að á þessum fyrsta klukkutíma eftir að þingfundur hófst að nýju yrði m.a. rætt um Norðurlandamálefni en þau eru hér m.a. á dagskrá. En að sjálfsögðu mun ég líka taka þau boð og fyrirspurnir og athugasemdir sem kynnu að berast hæstv. utanrrh. meðan hann er fjarri.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég bar fram þessa einföldu spurningu um það hvenær hæstv. utanrrh. væri væntanlegur vegna þess að mér dettur ekki í hug annað en að hæstv. ráðherra ætli sér að vera viðstaddur umræðuna um sína eigin skýrslu og sitja fyrir svörum eftir því sem þarf við slíkt tækifæri. Ég hlýt að undrast skipulagið á þessari vinnu. Mér finnst það með ólíkindum. Annars vegar finnst mér það óvirðing við hæstv. utanrrh. að láta þessa umræðu fara fram að honum fjarstöddum þegar hann er bundinn við önnur skyldustörf. Ég undrast skapstillingu hæstv. utanrrh. að láta bjóða sér slíkt. Á hinn bóginn er það líka óvirðing við Alþingi að umræðan fari fram án þess að sá sem til hennar stofnaði, hæstv. ráðherra, sé viðstaddur. Og svo ég nefni annan hv. þm. sem sýnir mikla skapstillingu, þá þykir mér það vera formaður utanrmn. sem hér flutti ítarlega og ágæta ræðu. Sjálfur formaður utanrmn. þarf að flytja sína ræðu að fjarstöddum hæstv. utanrrh. Nú má það vel vera að það hafi verið samkomulag þeirra í milli að svo skyldi verða en óneitanlega lítur þetta ákaflega einkennilega út. Ég hlýt að gagnrýna það að þingstörfin skuli þá ekki hafa verið skipulögð með þeim hætti að hafa frekar deildarfundi í kvöld og byrja fyrr í dag á utanríkismálaumræðunni þannig að hæstv. ráðherra hefði getað sinnt þeim störfum sem hann þarf á þeim tíma sem hann þarf. Ég gagnrýni það alls ekki að hann þurfi þess. Ég gagnrýni hins vegar skipulagið á vinnubrögðunum. Ef hæstv. ráðherra er væntanlegur innan skammrar stundar, eins og hæstv. viðskrh. sagði, þá vil ég leggja það til við hæstv. forseta að hún geri örlítið hlé á fundinum. Það yrði þá hlé til sameiginlegrar kvöldkaffidrykkju eins og tíðkaðist hér í þingæsku minni en slíkt fyrirkomulag hafði afskaplega góð áhrif á þingheim og samkomulag stjórnar og stjórnarandstöðu. Vil ég stinga upp á því að þessi tilraun verði gerð.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Svo sem á hefur verið bent er auðvitað ekkert athugavert við það að gera örstutt fundarhlé. Það er alveg hárrétt. En hæstv. viðskrh. hefur skýrt frá því að hæstv. utanrrh. er bundinn við önnur skyldustörf og ætlaði að vera kominn hér í húsið um þetta leyti og er sjálfsagt alveg að koma. En hitt er líka rétt og nauðsynlegt að fram komi í þessari umræðu, að það var ætlunin að umræðum um þessa skýrslu, sem hófust í gærdag, yrði haldið áfram á kvöldfundi í gærkvöldi. En frá því var horfið vegna eindreginna óska ákveðinna þingmanna og þá hefði ekki þurft að koma til þess, að ég hygg, að utanrrh. hefði þurft að vera við skyldustörf annars staðar. En það er auðvitað ekkert á móti því að gera örstutt hlé á umræðunni og bíða þess að hæstv. ráðherra komi hér í húsið. Það getur varla dregist í mjög margar mínútur.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég get skilið það að hæstv. utanrrh. hafi ýmsum hnöppum að hneppa og sé oft upptekinn á kvöldin en verð þá jafnframt að lýsa furðu minni á því, ég vil segja skipulagsleysi að það skuli efnt til fundar að kvöldi dags um jafnmikilvægt mál og skýrsla utanrrh. er. Ég get ekki fallist á það að þessi umræða fari fram með þeim hætti eins og hér er stefnt að, að við hv. þm., sem höfum ekki verið að flytja hér langar skýrslur eða ræður, fáum hér aðeins nokkrar mínútur eða næturfundi fram eftir allri nóttu til að fjalla um þessi veigamiklu mál. Ég mótmæli þeirri aðferð í sambandi við þessi mál. Það ber eiginlega keim af því að ekki sé óskað eftir því að þingmenn fjalli yfirleitt um þessa veigamiklu þætti sem hér eru á ferðinni að undanskildum örfáum þingmönnum sem flytja þessar meginskýrslur og meginræður fyrir hönd flokkanna. En ég get skilið það og er ekki að gagnrýna hæstv. utanrrh. fyrir það, virðulegi forseti, að hann skuli ekki geta verið hér. En við aðrir þingmenn hefðum e.t.v. getað sagt hið sama. Ég vil vekja athygli á því að það er búið að boða til funda í nefndum, m.a. í einni nefnd sem ég á sæti í, kl. 8 í fyrramálið, þannig að það er náttúrlega í hæsta máta óviðeigandi að ætlast til þess að við komumst að klukkan tólf, eitt eða tvö í nótt til að fjalla um þessi mál og eigum svo að mæta á erfiðum nefndarfundum strax í fyrramálið, þannig að ég vil jafnvel óska eftir því, virðulegi forseti, að þessum umræðum sé þá frestað. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. hafi nægan tíma til að vera á þingi og sitja á þingi út maí. Við erum hér, ég vil segja starfsmenn þjóðarinnar í ákveðnum skilningi og teljum það ekki eftir okkur að fjalla um málefni þjóðarinnar eins og þörf krefur. Það er hægt að víkja að því, virðulegi forseti, með öðrum hætti en aðeins í sambandi við utanríkismálin. En ég skal halda mig við efnið, virðulegi forseti. Ég skal halda mig við efnið. Ég hafði nefnilega hér fram að færa ákveðnar spurningar til hæstv. utanrrh. sem ég held að hæstv. viðskrh. geti ekki svarað þótt hann vildi og það nægir mér ekki að hæstv. viðskrh. skrifi niður mínar spurningar. Þær eru bæði margar og flóknar og snúa að málum eins og öryggis- og varnarmálum sem eru mjög flókið viðfangsefni núna þessa stundina eins og allir vita. Það eru atriði varðandi Evrópubandalagið sem er mjög brýnt að hæstv. utanrrh. svari hér og geri betur grein fyrir en kemur fram í skýrslu og ræðu ráðherra. Síðan vil ég, virðulegi forseti, fá að vita hvernig núv. hæstv. utanrrh. stendur að málum eins og viðræðum um afvopnunarmál. Hvaða skipulag er á þessum viðræðum af hálfu Íslendinga? Hverjir taka þátt í þeim o.s.frv.? Og ég vil einnig vita hvað hæstv. utanrrh. gefur sér góðan tíma til þess að setja sig inn í þessi mikilvægu mál sem afvopnunarmál eru. Síðan er það ekki síður mikið atriði fyrir okkur þingmenn og þjóðina alla að fjallað sé um það hvernig skipulagi utanrrn. sé háttað. Þar hefur greinilega orðið á mjög mikil breyting á aðeins einu ári sem krefst þess að Alþingi Íslendinga ræði það ítarlega hvort utanrrn. eins og það er skipulagt nú geti raunverulega staðist. Og þá vík ég að því atriði, virðulegi forseti, sem ég tel að þurfi að vera sérstök umræða um, þ.e. hvort ekki sé orðið tímabært að skipta þessu ráðuneyti upp í fleiri ráðuneyti þannig að veigamiklir málaflokkar, eins og t.d. varnar- og öryggismálin, afvopnunarmálin o.s.frv., fái þá umfjöllun sem þörf krefur við nútímaaðstæður. Þetta eru atriði, virðulegi forseti, sem ég vil leyfa mér að vekja athygli á að er nauðsynlegt að fjalla um hér að hæstv. utanrrh. viðstöddum. Ég legg því til að þingmenn athugi það gaumgæfilega að þeir gefi sér góðan tíma til þess að fjalla um þessi mál. Þinghald haldi áfram, ekki til 6. maí heldur jafnvel til loka maímánaðar. Það er full þörf á því.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill ítreka það sem áður hefur fram komið að til stóð að þessi umræða færi fram í gærkvöldi. Vegna óska tveggja þingmanna var fallist á að fresta henni þar til í kvöld. Hæstv. utanrrh. hafði fyrir mörgum vikum ráðstafað tíma sínum í kvöld. Hann mun hins vegar koma hingað á hverri stundu. Það var samið um það að þessari umræðu lyki hér í kvöld og henni mun ljúka hér í kvöld. Það verður enginn frestur gefinn hér og menn geta talað um þingsköp eins og þeir vilja þangað til ráðherra kemur. --- Og næstur hefur beðið um orðið um þingsköp hv. 2. þm. Austurl. sem var annar þeirra tveggja þingmanna sem olli því að þessari umræðu var frestað í gær. Það er lífsins ómögulegt fyrir forseta að semja hvað eftir annað við fulltrúa þingflokkanna og síðan stendur aldrei nokkur hlutur sem sagður hefur verið. Það er ákveðið að þessari umræðu ljúki hér í kvöld. Hér er viðstaddur hæstv. viðskrh. sem jafnframt er samstarfsráðherra um Norðurlandamálefni og það er engum neitt að vanbúnaði að halda fundi hér áfram.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það var nú óskað eftir því af málshefjanda hér, hv. 3. þm. Reykv., að það yrði upplýst af forsetum þingsins hvað ylli því að hæstv. ráðherra væri fjarverandi þessa umræðu. Ég var ekkert hissa á því þó beðið væri um slíkar upplýsingar, en þær hafa ekki verið veittar. Það hefur hins vegar komið fram í kvöld, það hefur flogið fyrir að hæstv. ráðherra hafi verið mjög vant við látinn og búinn að binda sig við önnur skyldustörf. Það er auðvitað mjög illa til fundið að þannig standi á þegar hann mælir hér fyrir skýrslu og síðan er samið hér um starfstíma. En mér er tjáð að hæstv. ráðherra hafi verið að gegna brýnum skyldustörfum sem mundu flokkast undir tengsl við vestræna samvinnu. Samtök um vestræna samvinnu voru að kveðja einhvern af ágætum yfirmönnum svokallaðs varnarliðs á Íslandi eða mönnum honum tengdum. Og það er auðvitað orðið dálítið sérkennilegt hlutskipti Alþingis Íslendinga að vera að ræða utanríkismál að hæstv. ráðherranum fjarstöddum við skyldustörf af því tagi. En hver og einn verður að meta það hvað sé brýnt í þeim efnum. Mér fannst þetta vera orðið hálfgert feimnismál hér í þessari þingskapaumræðu, en ég hef þetta fyrir satt. En hæstv. ráðherra er nú kominn og ég ætla ekki að tefja hér með því að ræða þetta frekar. Vegna ummæla hæstv. forseta um það að ég hafi verið annar tveggja þingmanna sem hafi sérstaklega óskað eftir því að þessi umræða færi ekki fram í gærkvöldi heldur á fundi í dag, þá er það nú málum blandið. Ég ætla ekki að fara að orðlengja það mikið meira, en ég óskaði eftir því hér á dögunum, þegar þessari umræðu var frestað öðru sinni að hún færi fram á eðlilegum starfstíma þingsins eftir ítrekaðar frestanir og ég tók því undir það að mér fyndist eðlilegt að þessi umræða héldi áfram í dag og yrði kvöldfundur í kvöld til þess að ljúka henni og hafði þá ekki hugmynd um það að hæstv. utanrrh. væri vant við látinn. Það lá ekki fyrir þegar þau mál voru rædd.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að þeir ræðumenn sem hér hafa talað meðan hæstv. utanrrh. var fjarverandi gerðu það að höfðu samráði við forseta þingsins.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Það skal vera örstutt. Það er einungis til þess að fyrirbyggja vissan misskilning í sambandi við samningagerð hæstv. forseta um fundahaldið nú í kvöld. Formaður þingflokks sjálfstæðismanna, hv. þm. Ólafur G. Einarsson, tjáði mér í dag að þegar hann tók þátt í þessari samningsgerð hefði hann ekki haft minnstu hugmynd um að aðalforsenda þessa samnings væri bara hreint ekki fyrir hendi, sem sé sú að hæstv. utanrrh. yrði við umræðuna. Þetta vil ég að komi fram til þess að ekki líti svo út að sjálfstæðismenn hafi brugðist einu eða neinu í þessu samkomulagi. Auðvitað verða forsendur að vera fyrir hendi. Það var einungis þetta, frú forseti.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að okkur hv. þm. sé sýnd svona sæmileg kurteisi og það sé ekki talað niður til okkar hv. þm. Það er hægt að stjórna hér og hafa aga á liðinu án þess að gera það með þeim hætti sem stefnt var að hér áðan af hv. forseta. Ég óska eftir því að það verði ekki tíðkað hér meira í framtíðinni. Þá verður að mæta því með viðeigandi hætti. Ég vil, virðulegi forseti, taka það fram út af þessu svokallaða samkomulagi sem gert var og taka undir orð hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur að meginforsenda þess að þetta samkomulag gæti staðist sem formaður þingflokks Sjálfstfl. gerði byggðist auðvitað á því að hæstv. utanrrh. væri viðstaddur og mér var ekki frekar en hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur kunnugt um að hann yrði ekki viðstaddur hér í kvöld vegna annarra skyldustarfa. Þess vegna leyfði ég mér að óska eftir því að þessum umræðum yrði framlengt þar til hann væri viðstaddur. Nú hefur hæstv. ráðherra mætt í salinn og fagna ég því og þá getur umræðan auðvitað haldið áfram.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill vekja athygli á því að vegna staðsetningar forsetastóls er forseta ógerlegt annað en að tala niður til hv. þingheims. Umræðum um þingsköp er lokið og hæstv. utanrrh. er kominn til þings.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég sé ástæðu til þess að fagna hæstv. utanrrh. sérstaklega og dáist að röskleika hans að vera kominn á milli staða svo skjótt sem raun ber vitni og sýnir það þá ánægjulegu staðreynd að hæstv. ráðherrum er það annt um málaflokka sína að þeir séu viðstaddir þegar um þá er fjallað og þá vafalaust reiðubúnir til að svara fyrirspurnum okkar. Mig langar til þess að fara aðeins örfáum almennum orðum um skýrsluna sem fyrir liggur, þakka fyrir hana og lýsa yfir ánægju með það að hún hefur mikið heimildagildi. Hún lýsir mjög ákveðið að því er mér virðist afstöðu hæstv. ráðherra til mikilvægs þáttar utanríkismála, þ.e. hins vestræna samstarfs sem hér hefur raunar verið vikið að af öðrum ástæðum. En einmitt það atriði setur mjög svip sinn á þessa skýrslu eins og það atriði hefur sett svip á íslenska utanríkisstefnu sl. 40 ár. Þetta vekur aftur á móti hugleiðingar um samstarfsandann í hæstv. ríkisstjórn. Það er ljóst að visst orðalag í samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar byggist á því að ríkisstjórnin er ekki samstíga um þetta mikilvæga efni. Það sýna dæmin næstum því daglega nú um þessar mundir. Það er ljóst að þeir sem eru lengst frá hæstv. utanrrh. í afstöðu sinni til hins vestræna samstarfs samt þeir sem ráða ferðinni í ríkisstjórninni og það eru þeir sem halda ríkisstjórninni saman með því að þeir geta sett ýmiss konar kosti sem gengið er að, annaðhvort í raun og veru eða þá að svo lítur út sem gengið hafi verið að þeim. Þeir sem eru lengst frá hæstv. ráðherra í sjónarmiðum að þessu leyti, alþýðubandalagsráðherrarnir, þeir geta með nokkrum hætti sagt að hér sé hæstv. utanrrh. að stíga skref í rétta átt, þeir séu sem sé að draga hann til sín með einhverjum hætti. Ljótt er ef satt er, en ég held að það sé ekki einu sinni misskilningur hjá þeim. Þetta er látið í veðri vaka vegna áhuga þess flokks á því að sitja í ríkisstjórninni hvernig sem hún er og hvaða stefnu sem hún hefur þrátt fyrir allt í afstöðunni til vestrænnar samvinnu. Mér kemur í hug saga sem oft er sögð börnum eða var a.m.k. sögð börnum þegar ég var lítil stúlka, og það er sagan um Loðinbarða. Það var verulegur hrollur farinn að fara um mann þegar komið var þar í sögunni er Loðinbarði sagði: Hvort viltu að ég beri þig eða dragi? Það var sem sé enginn kostur góður og það er heldur ekki í þessari ríkisstjórn. Alþýðubandalagsmennirnir geta þess vegna verið í hlutverki Loðinbarða. Hinir flokkarnir í ríkisstjórninni eru á valdi þeirra, hvort sem þeim líkar betur eða verr, hvort sem þeir eru bornir eða dregnir í því samstarfi. Þetta hljómar kannski eins og langt sótt líking en svo er ekki t.d. ef við bara lítum á fregnir í blöðunum í dag. Hér fór fram fyrir skömmu síðan umræða um heræfingar Atlantshafsbandalagsins, varnarliðsins og varaliðsins og þá féllu þung orð í ræðum hæstv. ráðherra Alþb. Ég var að lesa ræðu hæstv. samgrh. í þeim umræðum. Hann fullyrðir að það minnsta sem unnt sé að bjóða Íslendingum sé að segja það skýrt og skorinort við Bandaríkjamenn að við þessar heræfingar verði hætt. Sami hæstv. ráðherra birtist á sjónvarpsskermi í gærkvöldi, brosti feimnislega og sagði: Ja, það væri náttúrlega best ef þessar æfingar færu ekki fram, en eins og málin horfa nú, þá má segja að það sé stigið skref í rétta átt. Svo mörg voru þau orð. Í þessa veru talaði hæstv. ráðherra. Það var svo sem ekki lengur alveg fráleitt að þessar æfingar færu fram af því að nú hafði hæstv. utanrrh. fækkað þátttakendum með einhverjum hætti sem enn hefur ekki verið útskýrður. Það var eitt þeirra atriða sem ég ætlaði að leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra um: Hvert er hið raunverulega umfang þessara æfinga? Hvort er hér um að ræða fækkun úr 1200 niður í 800 eða fækkun úr 1000 niður í 666 eða fækkun úr 1800 niður í 1200? Eða hvaða fjöldi er það sem um er verið að tala? Nú er það ekki svo að ég spyrji vegna þess að það breyti í raun og veru afstöðu minni til þess hvort þessar æfingar fara fram eða ekki, heldur skiptir það máli eins og það sem olli umræðunni hér um daginn um heræfingarnar, en það var þetta: að ríkisstjórn Íslands væri trúverðug í umfjöllun sinni um þetta mál, að menn ekki einungis segðu það sama heldur einnig meintu það sama. Alþingi á kröfu á því að þetta mál sé útskýrt því að við viljum taka þátt í þessu samstarfi með fullri reisn og fullri ábyrgð. Við vitum það að ábyrgðin felur í sér skuldbindingar, felur í sér það raunsæi að við viljum sjálf leggja eitthvað af mörkum til þess að það starf, sem unnið er til þess að stuðla að öryggi í vörnum landsins, beri árangur. Það þarf ekki að fara um það fleiri orðum. Það atriði var ítarlega rætt um daginn. En merking þessa, sem hæstv. ráðherra hefur sagt, er ekki ljós. Það kom fram í máli fleiri þingmanna hér í dag, m.a. þess hv. þm. sem nú gengur hér um gólfið, hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Þessi hv. þm., sem er helsti talsmaður Alþb. í utanríkismálum, en Alþb. veitir meginstuðninginn við ríkisstjórnina. Talsmaður þess flokks í utanríkismálum veit ekki hvað þetta þýðir. Það kom fram í ræðunni í dag. Okkur hinum, stjórnarandstæðingum, er jafnmikil nauðsyn á því að vita um hvað raunverulega er verið að tala í þessu sambandi. Og jafnglögglega og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir þessum málum um daginn --- og það skal honum þakkað hve greinargóðar upplýsingar hann gaf þá í einstökum atriðum um einstaka þætti, dagsetningar, tölur, fjölda, eftir því sem við getum búist við að vopnlausar manneskjur hafi yfirleitt þekkingu á að skýra. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi skýrt þetta ákaflega vel um daginn. Þess vegna tel ég mig mega vænta þess að við fáum jafngóðar skýringar nú. En eins og málið lítur út núna, þá er ekki annað að sjá en að hæstv. ráðherra hafi slegið verulega af hinni ákveðnu stefnu sem hann hafði hér á dögunum þegar utandagskrárumræðurnar fóru fram og mun það væntanlega vera fyrir áhrif hv. 2. þm. Austurl. og hans flokkssystkina. Tæplega getur annað verið. Einhver sinnaskipti hafa þarna orðið. Ég verð að segja það að jafnmikið traust og ég ber almennt til hæstv. utanrrh. þegar vestræn samvinna er annars vegar, og ég hafði haldið að hann hefði kjark til að fylgja þeirri stefnu fram í einu og öllu, þá sýnist mér að þarna hafi komið upp það sama og ég reyndar hef séð í öðrum vissum þáttum í þessu stjórnarsamstarfi, m.a. í því hvernig til stjórnarinnar var stofnað, að veruleg frávik hafa verið frá þessari festu. Ég tel það miklu varða að við getum treyst stefnufestu og sá meiri hluti þjóðarinnar sem ég tel vera fyrir því að traustlega sé á þessum málum haldið eigi á því kröfu að hér sé alveg ljóst og greinilega talað um hlutina af hálfu hæstv. ráðherra. Við vitum það að ríkisstjórnin hefur verið í verulegri hættu og er það alltaf öðru hvoru, og hvernig á annað að vera um ríkisstjórn sem er í þeirri aðstöðu að það hrynur af henni fylgið meðal almennings. Þá skilur maður að það þarf að grípa til ýmiss konar ráðstafana til að hrista einhvern veginn saman þá fáu sem fylgja henni enn þá. En það verður þó að vera með þeim hætti að skiljanlegt sé um hvað er verið að tala þegar mikilvægir hagsmunir eins og varnarhagsmunir landsins eru til umræðu og að ráðherra leggi það skýrt fyrir um hvað nýtt hefur verið samið eða hvað hefur nýtt verið ákveðið í því sambandi. Ég nefndi þetta strax því að þetta var dæmi um það hvar ríkisstjórnin var innbyrðis mjög ósammála. Það er vitanlega svo um fleiri atriði í utanríkismálum, eða svo lítur út, en það er á vissum sviðum í afstöðunni til Evrópusamstarfsins, til þess hvernig hugsað er að víkka út samstarfið milli Evrópubandalagsins og EFTA eða hvaða stefna verður tekin í þeim málum. Þar er auðvitað mikill ágreiningur milli stjórnarflokkanna. Ég vona, eins og skilja má af þessum hugleiðingum mínum, að enginn bilbugur verði á hæstv. utanrrh. eða ríkisstjórninni í heild í afstöðunni til hins vestræna samstarfs og aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu og að varnarsamstarfinu. Rökin fyrir hinu vestræna samstarfi hafa verið rétt. Það hefur hið 40 ára gamla starf Atlantshafsbandalagsins sýnt. Það væri mjög illa farið að sá hlekkur í þeirri keðju sem Ísland er, yrði á einhvern hátt veikari því að þar má telja víst að okkar litla land skipti meira máli en ætla mætti af stærð þess og valdi í veröldinni. Í skýrslu hæstv. utanrrh. ítrekar hann það sem segir í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar um stefnu stjórnarinnar í utanríkismálum með þessum orðum sem þar eru skráð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Markmið utanríkisstefnu Íslendinga eru að treysta sjálfstæði landsins og gæta hagsmuna þjóðarinnar í alþjóðlegum samskiptum. Að því verður unnið með virkri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi.`` Síðan eru talin upp hin einstöku atriði en ekki áréttað í þessu sambandi hvernig samstarfinu við Atlantshafsbandalagið eigi að vera háttað. Vissulega erum við öll sammála um það að markmiðið sé að treysta sjálfstæði landsins og gæta hagsmuna þjóðarinnar í alþjóðlegum samskiptum. Einn af þeim þáttum sem hljóta að teljast til þess starfs að gæta hagsmuna í alþjóðlegum samskiptum og að gæta sjálfstæðis landsins hlýtur að vera sá að gæta varna landsins og öryggis ef út af ber í annars friðsamlegri sambúð ríkja hér á þessu svæði heimsins. Þess vegna er það að ég vil undirstrika einu sinni enn að aðildin að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfið er liður í því starfi sem fram fer til að treysta sjálfstæði landsins. Og það væri mikið ábyrgðarleysi að ætla sér að varðveita sjálfstæði landsins án þess að taka þátt í samstarfi með öðrum ríkjum til þess að treysta varnir landsins. Í því sambandi skiptir líka máli að þá erum við ekki einungis að hugsa um okkur sjálf. Við skulum segja það alveg feimnislaust að í samstarfi við önnur ríki erum við að tala um sameiginlega hagsmuni. Það eru ekki einkahagsmunir okkar, til þess getum við aldrei ætlast, heldur fara okkar hagsmunir saman með hagsmunum annarra þjóða og það er sómi fyrir Íslendinga að taka þátt í samstarfi sem fram fer til þess að varðveita frið og samstöðu meðal lýðræðisríkja eins og gert hefur verið með starfi Atlantshafsbandalagsins. Þetta held ég að við eigum að hafa í huga og minnast þessa þegar nátttröllin rísa upp öðru hvoru og telja hina mestu ófriðarhættu felast í samstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins. Slíkt er auðvitað fráleitt og fæstir hlusta á slíkt lengur nema af gömlum vana eins og svo sem þegar maður hlustar á í útvarpinu eitthvert lag sem maður er orðinn svolítið leiður á, en maður slekkur ekki á því. Það er svona huggulegt að heyra þennan klið stundum og gerir ekkert til á meðan þorri þjóðarinnar heldur sönsum að þessu leyti og sýnir því skilning hver nauðsyn er að sinna þeim störfum og sinna því samstarfi, sem við höfum tekið hér þátt í, af fullri ábyrgð og fullri reisn. Ég hef farið hér nokkrum orðum um Atlantshafsbandalagið. Það er kunnara en frá þurfi að segja að stundum hafa komið upp á Bandaríkjaþingi raddir um að draga beri úr fjárframlögum til sameiginlegra varna Bandaríkjanna og Evrópu og þá einkanlega til Evrópu. Það hafa stundum komið gagnrýnisraddir í þá átt. Við vitum auðvitað ekki hver þróunin í þessu verður á næstu árum. Þess vegna er það að ég vil ítreka hugmynd sem ég setti fram hér í gær í sambandi við skýrsluna um Evrópuráðið, að ég er þeirrar skoðunar að íslenska ríkisstjórnin ætti að æskja áheyrnaraðildar fyrir Ísland að Vestur-Evrópubandalaginu. Það er lítill vafi á því að þýðing Vestur-Evrópubandalagsins fer vaxandi með nánari samvinnu Evrópuríkja. Vestur-Evrópubandalagið var, eins og ég sagði í gær, stofnað á sínum tíma til þess að hafa umræðuvettvang fyrir Evrópuríkin um varnarmál en varnarmálaþátturinn er ekki á verkefnaskrá Evrópuráðsins. Þess vegna eru þessi mál rædd í Vestur-Evrópubandalaginu. Menn spyrja kannski: Hví hefur heyrst svo lítið um þetta bandalag? Það var stofnað á sínum tíma, á undan Atlantshafsbandalaginu. Síðan lagðist starfsemi þess að mestu niður þegar Atlantshafsbandalagið tók við þessum verkefnum, en það var endurvakið nú fyrir nokkrum árum. Ég tel að þar fari fram mjög mikilvægar pólitískar umræður sem snerta sameiginleg varnarmál Vestur-Evrópuríkjanna og því er það að ég tel skipta máli fyrir Íslendinga að geta fylgst þarna með. Hér var um að ræða samstarf milli Breta og nokkurra ríkja á meginlandinu. Norðmenn fengu áheyrnaraðild að þessu bandalagi í fyrra. Þetta er atriði sem þarf að kanna og ég vonast til þess að utanrrh. beiti sér fyrir því að ráðuneytið geri athugun á þessu sérstaklega og hvort við ættum ekki þarna að feta í fótspor Norðmanna og gerast áheyrnaraðilar til að kynna okkur þetta starf betur. Það er ljóst að Vestur-Evrópubandalagið virðist hafa meiri og meiri þýðingu í stefnumörkun í varnarmálum Evrópu. Þá langar mig til að víkja að spurningu um annað efni og hún er þessi: Hver eru rökin fyrir endurskipulagningunni í utanríkisþjónustunni eins og ætlað er að hún verði? Og í öðru lagi um það efni: Fór fram sérfræðileg úttekt á rekstri ráðuneytisins? Í þriðja lagi: Fór fram sérfræðileg úttekt á rekstri utanríkisþjónustunnar? Ef svo var, er þá hugmyndin um endurskipulagningu í samræmi við niðurstöðu þeirrar úttektar? Og enn: Hver var sá galli í núverandi fyrirkomulagi sem leiddi til niðurstöðunnar um endurskipulagningu? Ástæðan til þess að ég spyr er sú, hreinskilnislega sagt, að ég kem ekki auga á rökin ef þau eru þá augljós og allt lítur þetta svo út í mínum augum sem þarna hafi verið hrært rækilega í og við það látið sitja. Það kann vel að vera að slík aðgerð, það einungis að hræra í og breyta til, hafi tilgang í sjálfu sér, en ég sé hann ekki. Þá langar mig til að víkja að hinum breyttu viðhorfum vegna hraðrar þróunar í samstarfi Evrópuríkja, einkanlega á vettvangi Evrópubandalagsins og í því sambandi að samstarfinu milli EFTA-ríkjanna og aðild EFTA að viðræðum við Evrópubandalagið. Ég verð að segja það eins og er að mér þykir með ólíkindum hve ræða sú sem Jacques Delors hélt í janúarmánuði um hugsanlegt nánara samstarf við EFTA-ríkin hefur fljótt farið að velta ýmsum boltum á undan sér sem fara sístækkandi að því er virðist. Ég er ekki laus við þann grun að Jacques Delors hafi ekki sjálfur gert sér afskaplega nákvæma grein fyrir því hvernig hann vildi haga ýmsum þáttum í samstarfi EFTA og Evrópubandalagsins þegar hann setti fram sínar hugmyndir þar að lútandi í janúarmánuði. Ég er heldur ekki viss um það að hann hafi gert sér svo nákvæma grein fyrir því hvað var meiningin að láta felast í því sem stundum er kallað hin félagslega vídd, eða ,,social dimension`` eins og þeir segja í þessu samstarfi, enda kom það í ljós nú á dögunum þegar íslenska Evrópustefnunefndin heimsótti m.a. Evrópubandalagið og ræddi við nokkra embættismenn þess að við gátum ómögulega fengið svar við þeirri spurningu hvað menn hugsuðu sér að fælist raunverulega í þessari margumræddu félagslegu vídd. Og mér er nær að halda að þeir viti það ekki enn. Ég held að þarna hafi menn dottið ofan á nokkrar hugmyndir sem hafi hljómað nokkuð vel. Það átti að ná samstarfi á ýmsum áhugaverðum sviðum mannlífsins, í félagsmálum, hinni þjóðfélagslegu velferð, í mennta- og menningarmálum, vinnumarkaðsmálum, umhverfismálum o.s.frv. Mér líður ekki úr minni að ég spurði á fundi um það hvernig menn hygðust ná samstarfi um þessa félagslegu vídd, hvað fælist í þessu. Og þá fékk ég þau hreinskilnislegu svör að það væri ekki ljóst. Það í fyrsta lagi segir okkur það að það er ekki tímabært að rjúka neitt ekki upp til handa og fóta út af því. Í öðru lagi kom það fram að það væri hugmyndin, það leiddi af sjálfu sér að nánara samstarf á efnahagssviðinu, sameiginlegur markaður hlyti að leiða til þess að margar reglur sem kæmu til greina í samskiptum manna þyrfti að samræma, svo sem eitt og annað á tryggingasviði, á sviði vinnumarkaðar og fleira. Það var þó óljóst hvort þetta ætti að gera með því að búa til nýja sérstaka samninga, búa til einn nýjan sérstakan samning um félagslegt öryggi fyrir Evrópubandalagið eða þá einfaldlega að taka upp Evrópuráðssamninginn um félagslegt öryggi sem er búinn að vera til árum saman. Það er nýlega búið að ganga frá breytingum á þeim samningi. Það kom nú kannski þrátt fyrir allt til greina að nýta þann samning og allt það geysilega starf sem að baki honum liggur. Og það fer fram samstarf núna um þessar mundir. Það var fyrir nokkrum dögum fundur um þetta efni í Hollandi. Hann sátu þeir sem þátt tóku í félagsmálanefnd Evrópuráðsins og nokkrir sérfræðingar sem og samsvarandi nefnd frá Evrópubandalaginu. Ég segi frá þessu hér til þess að sýna hve óralangt frá raunverulegri framkvæmd þessi mál eru, hvílíkt óhemjustarf á eftir að vinna til þess að við getum talað um að þarna sé raunverulega eitthvert samræmingarstarf í gangi á þessu sviði. Sama má segja um fleiri þætti. Okkur er tíðrætt um samstarfið í menntamálum. Nú vil ég taka fram áður en ég held lengra að ég tel það mjög æskilegt og af hinu góða fyrir okkur og öll þessi lönd að það samstarf sem þegar er orðið á grundvelli sáttmála, t.d. um félagslegt öryggi Evrópuríkja, allra Evrópuríkjanna sem taka þátt í Evrópuráðinu, sé tekið upp og innleitt með enn rækilegri hætti í Evrópubandalaginu og sé þá opið fyrir þá sem vilja taka þátt í því og sömuleiðis tel ég mjög æskilega og til góðs samvinnuna um menntamál, þó að því tilskildu að hún verði ekki til þess að loka fyrir þeim sem utan bandalagsins standa. Það er ekkert nýtt, upp fundið í Brussel, að koma á samstarfi milli Evrópuríkja um aðgang að háskólum eða viðurkenningu prófskírteina eða sérþekkingar. Þetta er starf sem er búið að kosta margra ára vinnu í flestum Evrópulöndum. Þetta er e.t.v. lengst komið innbyrðis milli Norðurlanda, en svo langt er þetta samt frá því að verða veruleiki milli Evrópulandanna og hlýtur að vera jafnvel innbyrðis milli Evrópubandalagslandanna, sem þó eru komin verulega áleiðis með Erasmus-áætlun sína sem er um samstarfið á háskólasviðinu, að því fer svo fjarri að slík framkvæmd nái einu sinni til heilla ríkja innan bandalagsins. T.d. í Þýskalandi, við þekkjum það sem eitthvað höfum komið nálægt menntmrn. eða samstarfi Háskóla Íslands við önnur lönd, að það er t.d. svo að það hefur hvað eftir annað komið í ljós gagnvart íslenskum stúdentum að próf héðan í vissum greinum eru ekki viðurkennd nema við tiltekna háskóla í Þýskalandi. Háskólinn í Munchen viðurkennir alls ekki það sama og háskólinn í Karlsruhe og innbyrðis milli ýmissa skóla í Þýskalandi ganga skírteinin ekki. Sama er að segja um fleiri lönd svo að menn sjá af þessu hve langt er í land með það að menn séu að tala um raunverulega samræmingu. Hver er þá niðurstaða mín af þessum bollaleggingum? Er tilgangurinn að vera neikvæð út í þetta samstarf? Sá er ekki tilgangurinn. Tilgangurinn er sá að undirstrika það að efnahagssamstarfið sé bundið við efnahagssamstarfið, það fari ekki inn á öll möguleg svið þjóðlífsins, að menn séu ekki að reyna að gleypa sólina, það er of erfitt í einum bita. Menn séu ekki að reyna að leysa öll vandamál mannlegs lífs á einu bretti. Það er miklu skynsamlegra að snúa sér að þeim þáttum sem við raunverulega getum haft yfirsýn yfir og sem skipta máli til þess að ná skynsamlegri niðurstöðu í beinhörðum viðskiptum landanna. Hinir þættirnir eru þegar í vinnslu í öðrum stofnunum þar sem bæði Evrópubandalagsríkin og EFTA-ríkin eiga hvort sem er samstarf. Það er enn önnur ástæða til þess að ég fer orðum um þetta atriði og hún er sú að nú þegar Ísland tekur við formennsku í EFTA-ráðinu, þá þykir mér það skipta máli að Ísland athugi þessi atriði sérstaklega vel, að við göngum ekki í þá gildru að styðja sem allra víðtækast samstarf á sem flestum sviðum í stofnunum sem eru ekki með samstarf í þeim greinum, heldur einbeitum okkur að því að ná árangri á þeim sviðum sem hægt er að fást við og sem við verðum að ná árangri á til að tryggja hagsmuni okkar og raunar samstarfsþjóða okkar í viðskiptamálum. Áður en ég vík að öðru vil ég svo sannarlega óska utanrrh. Íslands alls góðs í því vandasama starfi sem hann tekst á hendur þegar hann tekur við formennsku í EFTA-ráðinu og í sambandi við slíkar heillaóskir tel ég ekki síður ástæðu til þess að óska þeim hv. þm. sem annaðhvort hefur þegar verið útnefndur sendiherra eða verður það mjög fljótlega við sömu stofnun líka alls góðs í sínum störfum. Ég þekki hans störf að góðu. Ég tel hins vegar ástæðu til að undirstrika þetta. Við skulum ekki búa til enn eitt báknið. Við skulum nýta þessi bákn sem hafa möguleikana, sérfræðiþekkinguna og við eigum aðgang að og okkar sérfræðingar eiga aðgang að þátttöku í með litlum tilkostnaði, eins og Evrópuráðið. Það er atriði sem kannski hefur ekki þótt sérstaklega kurteislegt að vera að ræða en það skiptir okkur máli, að við nýtum það samstarf sem okkur býðst með tiltölulega litlum tilkostnaði. Með þessu er ég þó alls ekki að segja að við eigum aðeins að horfa á það atriði. Í því sambandi vil ég sérstaklega nefna eina stofnun sem ég tel að við raunar sinnum of lítið, en það er OECD. Þar þurfa okkar menn að vísu að taka þátt í störfum með fullum tilkostnaði eins og í öðrum stofnunum nema Evrópuráðinu þar sem greitt er fyrir sérfræðingana. OECD er ein þeirra stofnana sem vinna svo frábæra sérfræðivinnu að þar væri þó ekki áhorfsmál að taka meiri þátt í störfum. Ég nefni svið eins og t.d. heilbrigðisþjónustuna. Þar er unnið frábært starf sem getur verið til mikillar leiðbeiningar í sambandi við kostnað í heilbrigðisþjónustunni. Einnig í sambandi við kostnað og árangur í rekstri tryggingakerfis í ljósi breyttra aldurshlutfalla í íbúafjölda ríkjanna. Með öðrum orðum, þar byggja menn á nýjum tölfræðilegum upplýsingum og þróun sem sumpart þegar er orðin eða menn geta af faglegri þekkingu reiknað nokkuð fram í tímann. Á þessu vil ég vekja athygli að í þessu starfi gætum við tekið árangursríkari þátt. Við höfum séð að við höfum haft verulegt gagn af slíku samstarfi á menntamálasviðinu, og mér þykir það nægilegt dæmi að nefna í þessu sambandi og sams konar verk væri hægt að vinna á fleiri sviðum. Mér er sjálfri farið að þykja, frú forseti, sem ég sé komin í þann farveg sem ég hugsaði um þegar hæstv. ráðherra flutti ræðu sína að sennilega væri hæstv. utanríkisráðherra ekkert mannlegt óviðkomandi en þegar ég fór að athuga málið sá ég hve mjög utanríkismálin tengdust mörgum sviðum og einkanlega þegar þess er gætt að hið alþjóðlega samstarf sem við tökum þátt í tengist hinum margvíslegustu sviðum. Hæstv. ráðherra lagði sérstaka áherslu á tvennt sem ég hef ekki minnst á. Annars vegar umhverfismálasamstarf almennt og umhverfismálastarf hér á landi svo og viðskiptamál. Það gleður mig að hæstv. ráðherra leggur áherslu á það, ef ég skil hann rétt, að það sé ekki síst hlutur okkar Íslendinga sjálfra sem þarf að styrkja og bæta. Hvað við getum sjálf lagt af mörkum sem hefur þýðingu ekki einungis fyrir okkur heldur og fyrir umhverfi okkar allt. Þess vegna tek ég mjög eindregið undir orð hans í sambandi við umhverfismálin og ekki síst það sem veit að mengunarrannsóknum á höfunum sem við erum öðru hvoru minnt á, með óþyrmilegum hætti þó, hvaða þýðingu hefur fyrir okkur, bæði fyrir líf og heilsu fólks í landinu og ekki síður fyrir útflutningshagsmuni landsins. Beinlínis fyrir lífsbjörg þessa lands. Frá því máli vil ég svo flytja mig yfir í umfjöllun um utanríkisviðskiptin og sérstaklega eitt atriði sem hæstv. ráðherra hefur undirstrikað. Það er þáttur sem ég tel að of sjaldan sé tekinn verulegum tökum á Alþingi, enda er Alþingi kannski ekki sá aðalstaður sem ætti um það að fjalla en það er hins vegar verkefni sem Alþingi má aldrei loka augunum fyrir og er þetta: Til þess að ná árangri í utanríkisviðskiptum þurfum við Íslendingar ekki síst að gera hreint fyrir okkar eigin dyrum, ef svo má segja, og það er ekki síst hér á heimavettvangi sem við þurfum að gá að hlutunum. Svo maður orði það eins og ég gæti ímyndað mér að viðskiptafræðingar eða hagfræðingar mundu orða það: Það þarf að styrkja samkeppnishæfni íslenskra útflutningsgreina. Ég sé að hv. þm. sem er hagfræðingur kinkaði kolli og ég leyfi mér að skilja það svo að ég hafi notað rétt hugtak. --- Það er samkeppnishæfni. Og hví skyldi ég vera að minnast á þetta í sambandi við umræður um utanríkismál? Það er ósköp einfaldlega vegna þess að mín skoðun er sú að á hverjum íslenskum útflytjanda hvíli næstum því meiri ábyrgð en á einstökum útflytjendum í miklu stærri og fjölmennari ríkjum. Ég held að sú vara sem er íslensk og keypt á erlendum markaði, af henni sé e.t.v. það sem íslenskt er metið. Ef hún er gölluð held ég að það sé stærri skaði heldur en einungis það sem maður verður fyrir ef hann kaupir gallaða vöru úr búð. Miklu stærri skaði verður ef heilu vörusendingarnar eða hluti af stórum vörusendingum úr mikilvægum útflutningsgreinum eru gallaðar. Þær draga úr áliti, ekki aðeins á þeim sem selja þá vöru heldur á allri íslenskri framleiðslu. Þetta kemur e.t.v. fyrir vegna þess að það er varla hægt að segja að Íslendingar séu orðnir að fullu iðnvædd þjóð. Við höfum e.t.v. ekki enn þá vanið okkur af þeirri hugsun að við getum einfaldlega sótt gull í greipar Ægis eða með einhverjum hætti það sem við höfum kallað lifað á landsins gæðum. Við teljum að það sem tryggi afkomuna sé e.t.v. einungis að ná auðlindunum með einhverjum hætti í fangið en hugsum ekki alla leiðina, þ.e. að allt verði að vera frágengið í þeim búningi sem best er á þeim mörkuðum sem harðastar kröfurnar gera. Þess vegna styð ég eindregið að því starfi sem unnið er á vegum utanrrn. og beinist að markaðsmálum erlendis sé í vaxandi mæli beint að því að veita aðhald til þess að auka samkeppnishæfni útflutningsvaranna. Þetta hygg ég að sé verkefni sem skili sér margfalt ef vel er að því staðið. Að lokum, frú forseti, eitt lítið atriði í sambandi við norræna samvinnu. Hv. þm. Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl., vék að ýmsum atriðum í norrænni samvinnu, m.a. tveimur atriðum í sambandi við menningarsamstarfið. Það er nú varla hægt að minnast ógrátandi á norræna sjónvarpshnetti svo það er best að gera það ekki. Það mál fór út um þúfur. Ég held að við séum orðin of sein með það vegna þeirrar þróunar sem hefur orðið annars staðar í heiminum og út um alla Evrópu, það sé í sjálfu sér ekki lengur á dagskrá. En hitt vil ég nefna að ég er innilega ósammála hv. þm. um það að við eigum að stefna að því að nota einungis ástkæra ylhýra málið á fundum erlendis, m.a. í norrænu samstarfi, og fá það þýtt jafnharðan eins og Finnar gera. Hvað gerist með Finna sem eru ekki sænskumælandi eða mæla einhverja norræna tungu? Þeir einangrast meira og minna í samskiptum við annað fólk í hinu norræna samstarfi. Það er engan veginn nóg í slíku samstarfi að koma í ræðustól á hundrað manna fundi, flytja þar fimm mínútna ræðu og búið. Menn verða að geta tjáð sig, skilið annað fólk og látið skilja sig, geta náð persónulegu sambandi við starfsbræður og systur frá öðrum löndum. Í því er gildi þessa samstarfs fólgið. Í því er fólginn möguleikinn til ótrúlega auðveldra upplýsingaskipta um mikilvæg þingmál og miðlun þekkingar. Því held ég að við ættum að láta af því að hafa nokkrar meiri háttar áhyggjur af því þó að við tölum okkar skandinavísku, skóladönskuna okkar með íslenskum framburði eða hvað sem það nú er sem við tölum. Það er algjörlega ljóst að þetta mál sem Íslendingar tala, skandinavískan, er fullkomlega gjaldgengt í norrænu samstarfi. Það skilja allir Íslendingana betur en t.d. Svíar skilja Dani. Það er miklu skynsamlegra að tala sína skandinavísku og láta skilja hana heldur en að tala sama málið næstum því, eins og Danir og Svíar virðast gera stundum, og skilja svo ekki hvor annan. Ég hef því ekki meiri háttar áhyggjur af því að það muni fara allur kúfurinn af orku hv. þm. í þessu samstarfi í það að koma frá sér nokkurra mínútna svari á skandinavísku í ræðustól. Ég hef m.a. heyrt hv. þm., sem nú vill fara að láta kosta upp á þýðingar fyrir okkur jafnharðan, margsinnis flytja ræður í Norðurlandaráði og eftir atvikum svara fyrir sig fullum hálsi. Mér hefur bara ekki dottið í hug annað en að það væri gjörsamlega áreynslulaust eða áreynslulítið fyrir hann. Auðvitað er það erfiðara að vinna á öðrum tungumálum en sínu eigin. Mér dettur ekki í hug að halda öðru fram. Það er miklu meiri áreynsla. En við breytum því ekki að okkar móðurmál er tungumál sem 250.000 manneskjur í heiminum skilja. Ef við ætlum ekki að einangrast í samstarfi við annað fólk verðum við að hlíta því að það kostar vinnu að vera fámenn þjóð sem vill halda uppi sjálfstæðri menningu og varðveita sitt eigið tungumál sem við vissulega viljum gera. Það kostar okkur þá vinnu að við verðum að leggja á okkur að læra eitthvað af öðrum tungumálum, enda er blessuðum börnunum ekki vorkennt það í grunnskólanum þegar þau byrja litlu greyin 10 og 11 ára gömul að læra erlend tungumál og með ágætum árangri. Ég held því að við ættum ekki að vera að fara inn á sömu braut í þessum þýðingarmálum og þær þjóðir sem tala tungumál sem eru í raun og veru ekki norræn. Þó að finnska þjóðin sjálf sé vissulega í hinni norrænu þjóðafjölskyldu þá er finnskan ekki norrænt tungumál að uppruna. Það vitum við og það væri einkennilegt ef við, sem erum eina þjóðin á Norðurlöndum sem hefur ekki gleymt tungunni sem var töluð þar til forna, ættum að fara að láta túlka. Það væri laglegur ósigur. Ef menn ekki treysta sér til að tala þessa skandinavísku, svo fögur eða ófögur sem hún er, þá tali þeir bara íslensku óþýtt. Ég er á móti tilkostnaði eins og þessum sem hv. 3. þm. Vesturl. nefndi. Óska að öðru leyti norrænu samstarfi vitaskuld alls hins besta.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Það er óneitanlega ærið sérkennilegt í umræðum um skýrslu utanrrh. tiltekinnar ríkisstjórnar að verulegur fundartími skuli fara í að hlýða á ræður meintra stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar um þessa skýrslu og um gjörðir og athafnir utanrrh. Eitt af því sem hæstv. núv. ríkisstjórn hefur kallað yfir sig er að hafa Alþb. með sér í ríkisstjórn en ég skal koma nánar að því eilítið síðar. Mætti ég ekki minna forseta á það að hv. 8. þm. Reykv. Eyjólfur Konráð Jónsson bar fram þá ósk fyrir kvöldmat í dag að kallað yrði á hæstv. fjmrh. sem hefur nú látið töluvert til sín taka á erlendum vettvangi í eigin nafni og Íslands eftir atvikum. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson bað um að fá fjmrh. á fundinn til þess að geta lagt fyrir hann spurningar um utanríkismál. Ég bara rétt minni á þetta, virðulegi forseti, því að nú eru sennilega liðnir einir sex eða sjö tímar síðan þessi ósk var fram borin. Ég vil byrja umfjöllun mína um ræðu og skýrslu utanrrh. með að fagna þeirri almennu greiningu á alþjóðamálum sem þar kemur fram. Hún er í höfuðatriðum í samræmi við þá afstöðu og greiningu á þessum málum sem flestir stuðningsmenn Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. hafa fylgt í mjög langan tíma, að breyttu breytanda að vísu. Ég nefni lítið dæmi úr þessari skýrslu þessu til áréttingar, en á bls. 8 í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Allt frá stríðslokum hefur ójafnvægi á sviði hefðbundinna herja í Evrópu Sovétmönnum í vil verið helsta undirrót erfiðleika í samskiptum austurs og vesturs.`` Ég ætla ekki að lesa lengra hér en það var þessi tilvitnun fyrst og fremst en síðan er önnur á bls. 52 um markmið Íslendinga í öryggis- og varnarmálum sem er auðvitað full ástæða til að taka undir. Þar segir að hornsteinn stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum sé þátttaka okkar í varnarsamstarfi vestrænna þjóða. Tilgangur þess samstarfs hafi ætíð verið að tryggja frið í okkar heimshluta og innan ramma varnarsamningsins við Bandaríkin frá 1951 höfum við lagt fram okkar skerf til varnarsamstarfs ríkja Atlantshafsbandalagsins. Það eru auðvitað grundvallaratriði sem þessi sem ástæða er til þess að undirstrika og sem full samstaða er um með utanrrh. og til að mynda okkur sjálfstæðismönnum, þó svo að raddir aftan úr forneskju heyrist nú því miður enn á hv. Alþingi þegar komið er að þessum málum. Atlantshafsbandalagið hefur starfað í 40 ár. Það hefur uppfyllt þær kröfur sem til þess voru gerðar og þær vonir sem við það voru bundnar hafa ræst. Fyrir tilverknað þessa bandalags og þess frjálsa samstarfs lýðfrjálsra ríkja sem þar er að finna er skriður kominn á raunverulegar viðræður um afvopnun og á sínum tíma tókst að halda aftur af þeim öflum í álfunni sem vildu leggja undir sig og brjóta á bak aftur frjáls lýðræðissamfélög í Evrópu. Um þetta er ekkert deilt í dag nema á fundum einhverra sérvitringa sem koma saman til þess að halda upp á gamlar endurminningar um þessi mál. Það er engu að síður ástæða til þess að árétta þetta, m.a. vegna þeirrar 100 mínútna ræðu sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar, flutti um þetta efni. Það hlýtur að vera erfitt að vera alþýðubandalagsmaður og stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar og hæstv. núv. utanrrh. og þurfa að skrifa upp á þau ummæli sem standa í skýrslu utanrrh. á bls. 10, með leyfi forseta: ,,Fyrirrennarar mínir í starfi hafa á undanförnum árum leitast við að auka hlutdeild Íslendinga við þróun áætlana varðandi varnir landsins svo og við starfrækslu ratsjár- og fjarskiptastöðva. Samfara þessu hafa Íslendingar leitast við að gerast virkari aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Haldið verður áfram á sömu braut í tíð núv. ríkisstjórnar.`` Ég fagna þessu. Ég get ekki annað en skilið að það sé erfitt að vera alþýðubandalagsmaður með sjónarmið hv. 2. þm. Austurl. og þurfa að bera ábyrgð á þessum skrifum og þessari stefnumörkun sem í þeim felst. Það fer þó ekki hjá því að hv. 2. þm. Austurl. og hans skoðanabræður hafi einhver áhrif á störf utanrrh. Það kom fram varðandi ákvörðun ráðherra um æfingar varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og þess varaliðs sem hingað á að koma komi til ófriðar, að ráðherrann hefur vikið frá fyrri áformum að því er virðist eingöngu til þess að koma til móts við Alþb., nema hann sé þá líka að koma til móts við forsrh. sinn og koma honum út úr þeirri klípu sem ummæli hans um þetta efni höfðu óneitanlega komið honum í. Það er nú búið að fjalla um þetta fyrr í umræðunum. Ég skal ekki gera þessar æfingar að frekara umtalsefni en litlu verður Vöggur eflaust feginn og Alþb. getur þá tuggið á því beini sínu sem utanrrh. hefur í það kastað að varaliðinu sem kemur til Íslands í júní hafi verið fækkað um hvorki meira né minna en 200 manns. Hins vegar mun væntanlega fljótlega á það reyna hvort áhrifamáttur Alþb. nær lengra en til þess að takmarka þátttökuna í þessum æfingum varnarliðsins. Það mun á það reyna hvort neitunarvald Alþb. í ríkisstjórninni nær til að mynda til þess að koma í veg fyrir þá forkönnun á alþjóðlegum varaflugvelli í samstarfi við Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins sem ákvörðun þarf að taka um innan tíðar. Ég minni á að við nokkrir þingmenn höfðum flutt þáltill. um að Alþingi taki af skarið í þessu máli og hreinlega feli utanrrh. að heimila þessa forkönnun til að það leiki enginn vafi á því hver vilji Alþingis er í þessum málum hvað svo sem einstakir þingmenn Alþb. láta frá sér fara um þetta efni. Ég treysti því að utanrrh. láti ekki Alþb. kúga sig í því máli þó svo hann hafi gefið eftir að hluta til varðandi æfingarnar fyrirhuguðu í júní og, eins og ég sagði, þá eflaust líka til þess að bjarga forsrh. sínum úr klípu. Virðulegi forseti, þegar verið var að fjalla um skýrslu þáv. utanrrh. í fyrra gerði ég nokkuð að umtalsefni í ræðu minni með hvaða hætti atkvæði Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum hafði verið varið í nokkrum málum sem þá komu til umfjöllunar. Ég rakti það í mjög ítarlegu máli hvernig afstaða hafði verið tekin til einstakra tillagna hjá Sameinuðu þjóðunum og færði rök fyrir því að sú stefnubreyting sem virtist vera orðin hjá íslensku ríkisstjórninni frá því sem var í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar væri óábyrg. Því var í engu svarað af hálfu þáv. utanrrh. nema með einhverjum almennum orðum þegar farið var rækilega yfir hverja einustu tillögu sem ég gerði athugasemdir við. Hins vegar hefur hæstv. núv. utanrrh. svarað þessu fyrir sitt leyti í verulegum mæli með því að breyta afstöðu Íslands aftur í fyrra horf, a.m.k. að því er varðar þær tillögur þar sem afstöðubreytingin var einna fáránlegust. Ég nefni sem dæmi tillögu, sem ég lagði reyndar fram fyrirspurn um í þinginu í fyrra, frá Úkraínu og fleiri ríkjum. Þó að Úkraína sé ekki sjálfstætt ríki á hún aðild að Sameinuðu þjóðunum af sögulegum ástæðum. Þar urðu hrapalleg mistök að mínum dómi í fyrra sem utanrrh. hefur nú leiðrétt og ég fagna því. Sama er að segja um nokkur önnur mál eftir því sem ég fæ séð í fljótu bragði en þó ekki öll því að í a.m.k. tveimur eða þremur tilvikum hefur utanrrh. haldið sig við þá afstöðu sem forveri hans tók jafnvel þó að samstarfsríki okkar innan Atlantshafsbandalagsins hafi tekið aðra afstöðu. Ég nefni hér til að mynda tillögu nr. 43/78e, stöðvun kjarnorkuvopnakapphlaupsins og kjarnorkuafvopnun sem flutt er af Argentínu, Bangladesh og fleiri ríkjum. Þar vorum við á móti í hittiðfyrra. Því var breytt í fyrra yfir í hjásetu og þannig hefur það verið í haust þó svo að Noregur og flest NATO-ríki hafi verið á móti. Nú er að vísu erfitt að fjalla um þessi mál löngu eftir að þessar atkvæðagreiðslur eru um garð gengnar og kannski ekki hægt um vik að vera með gagnrýni eftir á þegar menn hafa ekki aðgang að upplýsingum um leið og málin eru afgreidd. Það er þó auðvitað þannig um flest þau mál sem snerta afvopnun --- og það veit ég að ráðherrann er mér sammála um --- að þá eiga lýðræðisríkin innan Atlantshafsbandalagsins auðvitað samleið. Hér er önnur tillaga sem Tékkóslóvakía hefur flutt, tillaga nr. 43/78c, um alþjóðlega samvinnu um afvopnun. Þar kemur fram að ráðherrann hefur ekki látið sér nægja að sitja hjá heldur hefur hann stutt þessa tillögu þó svo að öll NATO-ríki önnur en Noregur og Danmörk hafi annaðhvort setið hjá eða verið á móti. Ísland var til skamms tíma á móti þessari ályktun, enda tel ég að um hana eigi við sömu röksemdir og um tillögu Úkraínu og fleiri aðila sem ég gat um áðan og hef rætt nokkrum sinnum á Alþingi. Ég furða mig því hvernig hér hefur verið staðið að málum og að þetta skuli hvergi hafa komið fram fyrr en í þessari skýrslu um þátttöku Íslands á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna. Mér finnst engu að síður mikilvægast að ráðherrann skuli hafa tekið undir gagnrýni mína frá því í fyrra einfaldlega með því að breyta atkvæði Íslands aftur þegjandi og hljóðalaust yfir í það sem það var, þannig að það fari ekkert á milli mála að í fyrra hafi þarna verið um ákveðin mistök að ræða. Ég hafði hugsað mér að víkja örlítið að utanríkisviðskiptum og alþjóðlegum viðskiptamálum. Hér segir í skýrslu ráðherra með leyfi forseta: ,,Á alþjóðlegum vettvangi munu Íslendingar taka þátt í samstarfi á ýmsum sviðum með það að markmiði að stuðla að auknu frelsi í viðskiptum hvar sem því verður við komið.`` Þetta er auðvitað mjög jákvæð og eðlileg yfirlýsing og stefnumörkun af Íslands hálfu þó svo að síðar komi í ljós að við þetta eru þó alls kyns undarlegir fyrirvarar. Má ég, með leyfi forseta, vitna hér í skýrslu utanrrh. á öðrum stað, en á bls. 48 segir: ,,Með markvissum aðgerðum til að lækka tollmúra og draga úr öðrum viðskiptahindrunum aukast viðskipti þjóða á milli öllum til hagsbóta.`` Mikið rétt, hárrétt, nákvæmlega rétt. Þetta eru almenn sannindi sem við hljótum öll að taka undir. Aukning alþjóðaviðskipta, t.d. frá því í lok síðustu heimsstyrjaldar, er eitt af því og sennilega það sem hefur mest bætt lífskjörin í heiminum. Aukin verkaskipting þjóða í milli hefur gert þjóðunum kleift að hagnýta framleiðsluþætti sína á mun hagkvæmari hátt en ella væri. Það eru augljós sannindi að engir eiga meira undir slíkri verkaskiptingu og þeirri hagkvæmni sem henni fylgir en þau ríki sem eru eins háð utanríkisviðskiptum og verslun og við Íslendiangar. Í framhaldi af þessu, virðulegi forseti, er á bls. 13 í skýrslu ráðherra vikið að fundi leiðtoga EFTA-ríkjanna sem haldinn var í Osló fyrir skömmu. Þar er því lýst hvernig yfirlýsing fundarins hljóðar. Þar segir m.a. að EFTA-ríkin séu tilbúin að efna til könnunarviðræðna við Evrópubandalagið um alla þætti innri markaðar bandalagsins, þ.e. óhindruð vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjármagnsflutninga og flutning fólks milli landa að því marki sem unnt væri. Sömuleiðis er því lýst á bls. 45 með dramatískum hætti að Íslendingar hafi ákveðið að setja fyrirvara við alla yfirlýsingu leiðtogafundar EFTA þar til ljóst væri að fríverslun með fisk næðist fram og í yfirlýsingunni yrði tekið fram og fallist á fríverslun með sjávarafurðir innan EFTA. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Þessum fyrirvara var haldið til streitu og á lokamínútum þessa fundar samþykktu Finnar ...`` Þar með var hindruninni rutt úr veginum og væntanlega fallið frá fyrirvaranum. Málið er nú engu að síður það, virðulegi forseti, og það kemur aftur fram á bls. 13 að Steingrímur Hermannsson forsrh. gerir í ræðu sinni ,,ýmsa fyrirvara`` um hin atriðin þrjú, þ.e. þjónustuviðskipti, fjármagnsflutninga og flutning fólks milli landa að því marki sem unnt væri vegna einhæfs efnahagslífs og fámennis þjóðarinnar. Hins vegar væru þeir reiðubúnir til fullrar þátttöku í ýmsum öðrum málaflokkum o.s.frv. Mér er spurn, virðulegi utanrrh. Hvernig getur maður sem gerir fyrirvara við yfirlýsingu út af tilteknu atriði, fær sínu framgengt að því er varðar það atriði, síðan gert fyrirvara við alla yfirlýsinguna? Hvers konar vinnubrögð eru það? Slík vinnubrögð tíðkast ekki í samskiptum manna á meðal eða í samskiptum einstakra hópa, hvað þá í samskiptum ríkja. Ef maður les saman yfirlýsingu EFTA-fundarins, sem er birt sem fskj. V í skýrslunni, bls. 69 og ræðu hæstv. forsrh. á bls. 71 er ekki að sjá að verið sé að tala um sama hlutinn. Það er ekki að sjá að hæstv. forsrh. sé yfirleitt að tala um þetta plagg. Ég verð að lýsa alveg sérstakri undrun og furðu minni á því hvernig þessar yfirlýsingar hafa verið túlkaðar sem einhver sérstakur allsherjarfyrirvari Íslands við þessa mikilvægu EFTA-yfirlýsingu sem gengur nákvæmlega út á þau sömu stefnumið um frjálsa verslun og alþjóðaviðskipti og ég var að lesa upp úr skýrslu utanrrh. Ég verð að lýsa furðu minni á almennum fyrirvara af hálfu forsrh. um þessa merkilegu yfirlýsingu. Ég get hins vegar tekið undir að haldbær rök séu fyrir því að Íslendingar vilji gá að sér að því er varðar frjáls viðskipti með fjármagn, vinnuafl og jafnvel þjónustu, þó að það sé nú langsóttara. Hvað segir þá í yfirlýsingunni sjálfri, virðulegi ráðherra? Þar segir í 11. lið: ,,Við gerum ráð fyrir því að samningaviðræður mundu leiða til samkomulags að svo miklu leyti sem það er mögulegt um óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni eða fólki með það að markmiði að koma á einu samræmdu evrópsku efnahagssvæði.`` Að svo miklu leyti sem það er mögulegt. Hvað heitir þetta orðalag á íslensku? Þetta er fyrirvari. Þetta er almennur fyrirvari inni í skjalinu sem allir gera, að svo miklu leyti sem það er mögulegt, að svo miklu leyti sem það hentar hverju ríki og aðstæðum á hverjum stað.

Just.

Just, virðulegi ráðherra. Hvað á það að þýða af hálfu forsrh. Íslands og af hálfu utanrrh. að taka það upp í skýrslu sína að það sé fyrir utan þetta einhver almennur fyrirvari við öll meginatriði málsins? Hvað á það eiginlega að þýða, virðulegi ráðherra? Hvers lags misskilningur er þá hér á ferðinni? Ef það er svo, eins og lýst er í skýrslunni, að Íslendingar hafi gert fyrirvara um að afgreiða þetta mál vegna þess að ekki tókst að fá samþykki um frjálsa verslun með sjávarafurðir, þá er það auðvitað hneisa að halda sig við fyrirvarann eftir að fallið er frá því skilyrði, eftir að það mál hefur náð fram að ganga. Og ef það er svo að menn vilja engu að síður hnykkja á sérstöðu Íslands að því er varðar frelsi í flutningum fjármagns, fólks og þjónustu á milli landa, þá á auðvitað að gera það í undirbúningsvinnunni. Ég geri ráð fyrir því að fulltrúar Íslands við samningu þessa skjals hefðu með hægu móti getað hnykkt á þessum fyrirvara í yfirlýsingunni sjálfri sem ég var að lesa ef ástæða hefði verið talin til þess, ,,að svo miklu leyti sem það er mögulegt`` og að svo miklu leyti sem það hentar aðstæðum í hverju landi, hverju ríki. Þetta eru auðvitað eðlileg og rétt vinnubrögð að standa þannig að málinu, gera það við undirbúning málsins, en koma ekki síðan eftir á og flytja einhverja ræðu, sem manni sýnist að sé um eitthvert allt annað mál heldur en þetta skjal, vera svo uppi með einhverja fyrirvara út og suður og standa svo upp og segja: Ja, það vita allir að við erum svo sérvitrir hér á Íslandi, eins og hæstv. forsrh. hefur látið hafa eftir sér. Nei, það er kannski eilítil ósanngirni, virðulegur forseti, að vera að beina spjótum sínum að utanrrh. vegna þessa, því að hann hefur ekki flutt þessa ræðu sem hér er vitnað til eða hér er birt á bls. 71. Þetta er ræða forsrh. Íslands, en ekki utanrrh. Mér býður í grun að utanrrh. sjálfum finnist þetta ekki allt of þægilegt eða t.d. viðskrh., en þeir hafa báðir tjáð sig um þetta efni. En ég tel þessi vinnubrögð afar ámælisverð og síst til þess fallin að auka traust eða hróður Íslendinga í þessu samstarfi. Það ber nú mjög vel í veiði að væntanlegur fastafulltrúi hjá EFTA skuli enn vera hér á meðal vor og heyra þessi ummæli mín, því að ég veit vel að hefði hann t.d. átt aðild að samningu þessa skjals, eða í framtíðinni þegar til þess kemur, þá hefði honum auðvitað verið fulltreystandi til þess að koma inn í sjálfa yfirlýsinguna öllu því sem við Íslendingar vildum sagt hafa um þessi mál og þeim fyrirvörum sem við teljum nauðsynlegt að gera. En þessi vinnubrögð sem ég var að lýsa ná auðvitað engri átt að mínum dómi og rýra traust okkar og álit út á við. Ekki bara í þessum tiltölulega litla og þrönga EFTA-hópi heldur einnig í víðara samhengi. Læt ég nú útrætt um þessi atriði en mig langar hins vegar, virðulegur forseti, án þess að ætla nú að tefja þessa umræðu mjög mikið, að víkja eilítið að afvopnunarviðræðunum í Vínarborg, sem menn hafa vikið hér að, og afstöðu Íslendinga til þess fundar og undirbúningi fyrir þann fund. Þannig er að í janúar sl. undirrituðu sendiherrar viðkomandi ríkja eða settu stafi sína við sérstaka dagskrá fyrir þennan fund. Það voru miklar og strangar samningaviðræður sem leiddu að lokum til þess að um dagskrána náðist samkomulag. Og eins og ráðherrann sagði réttilega í sinni ræðu í gær og segir réttilega í sinni skýrslu er ekki gert ráð fyrir því að í þessum viðræðum um fækkun hefðbundinna vopna á meginlandi Evrópu verði fjallað um kjarnorkuvopn né heldur sjóheri eða efnavopn. Mönnum verður tíðrætt um þessar mundir um nauðsyn þess að fækka kjarnorkuvopnum á höfunum og minnka sjóherina, draga úr vopnabúnaði á höfunum. Það er út af fyrir sig auðvitað mjög verðugt umræðuefni og keppikefli. Auðvitað er það svo að okkur Íslendingum ber að huga vel að umhverfismálum og mengunarvörnum, en okkur ber jafnframt að gera greinarmun á umhverfismálum og öryggismálum. Það hygg ég að sé jafnframt ljóst og röksemdir fyrir umhverfisvörnum og mengunarvörnum verður jafnframt að meta í ljósi öryggis- og varnarhagsmuna. Því geri ég þetta að umtalsefni hér, virðulegur forseti, að það vakti undrun ýmissa að í nafni utanrrh. Íslands þegar þessi ráðstefna hófst var flutt ræða þar sem í voru ummæli sem komu mönnum nokkuð á óvart að þessu leyti til, vegna þess að hér er um að ræða ráðstefnu þar sem dagskráin er alveg ákveðin og umsamin fyrir fram --- og ég hef hana hér í höndunum. Það kom mönnum nokkuð á óvart að í nafni íslenska utanrrh. skyldi fitjað upp á umræðuefni sem segir skýrt og skorinort í dagskránni að sé ekki til umræðu. Spurningin er þá sú hvers vegna utanrrh. hafi látið sendiherra sinn í þessum viðræðum gera tillögu um umræður um afvopnun á höfunum þótt sá sami sendiherra hafi u.þ.b. mánuði áður undirritað samkomulagið um dagskrána, þar sem skýrt er tekið fram að þetta mál sé ekki til umræðu á fundinum. Í öðru lagi vaknar sú spurning hvort utanrrh. hafi greint sínum samstarfsmönnum innan Atlantshafsbandalagsins, kollegum sínum í NATO, frá þessari tillögu sinni áður en hún var nefnd í þessari ræðu, eins og áskilið er í samþykktum bandalagsins um pólitískt samstarf og samráð á hinu pólitíska sviði. Nú hafði t.d. utanrrh. tækifæri til þess á venjubundnum fundi utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins í Brussel í desember að gera grein fyrir þeim hugmyndum og tillögum sem hann hefði hér að lútandi. Og ég vil fá svar við því hvort hann kynnti þessa tillögu t.d. á þeim vettvangi þegar hann var þar á ferð eða við önnur tækifæri sem hann hefur haft til þess að hitta sína starfsbræður innan Atlantshafsbandalagsins. Nú svo vaknar auðvitað líka sú spurning hver hafi orðið viðbrögðin við þessari tillögu, bæði frá bandalagsríkjum okkar og öðrum sem taka þátt í ráðstefnunni, þ.e. Varsjárbandalagsríkjunum, hver hafi orðið viðbrögðin formleg eða óformleg frá öðrum aðilum. Ég er ekki, virðulegi forseti, mikið í sambandi við erlenda diplómata en ég hef engu að síður verið spurður út í þetta mál.

Hver spurði?

Það var sendimaður NATO-ríkis hér á Íslandi. Okkur náskyldur. Og ég vek athygli á því að í Morgunblaðinu 21. mars ritar Hreinn Loftsson lögfræðingur grein þar sem þetta er rakið og átalið. Nú vil ég taka það skýrt fram að ég er ekki né væntanlega Hreinn Loftsson, sem ég vitna í, er auðvitað ekki andvígur því að um þessi mál verði talað og samið þegar þar að kemur. Athugasemdir okkar lúta hins vegar að málsmeðferðinni. Við erum í samstarfi frjálsra bandalagsríkja sem hafa komið sér saman um ákveðið pólitískt samráð. Við heyrum það í fréttunum í dag m.a. hvernig Þjóðverjar, þegar þeir eru ósammála t.d. Bandaríkjamönnum, eiga við þá viðræður áður en mál sem ágreiningur er um eru kynnt annars staðar sem formleg tillaga. Í því tilfelli eru þýsku stjórnvöldin andvíg því að skammdræg kjarnorkuvopn í Evrópu verði endurnýjuð, en Bandaríkjamenn og hæstv. utanrrh. Íslands, að því er kemur fram í þessari skýrslu, eru þeirrar skoðunar að rétt sé að endurnýja þessi vopn, eða í það minnsta telur utanrrh. Íslands að það komi vel til greina --- og ég er honum sammála um það, en það er náttúrlega ekki það sem skiptir máli hér. Þessi spurning er um vinnubrögð, hún er um málsmeðferð, hún er um að standa þannig að málum innan bandalagsins að Ísland komi ekki bandalagsríkjum sínum að óvörum með tillöguflutningi sem skapar óvissu, vekur tortryggni og spurningar. Þess vegna spurði ég ráðherrann að því hvort hann hefði notfært sér hið pólitíska samráð innan bandalagsins til þess að kynna þetta mál. Ég hygg að ráðherrann sé mér sammála um það að hið pólitíska samráð innan bandalagsins sé kjörinn vettvangur og réttur vettvangur til skoðanaskipta um þetta efni og auðvitað er það á þeim vettvangi sem við Íslendingar eigum að beita okkur í þessu máli. Það er auðvitað þar sem á fyrst að telja Atlantshafsbandalagsríkin á okkar band og síðan á þetta bandalag að koma sameinað til viðræðna við gagnaðila um fækkun vopna á höfunum. En við skulum nú engu að síður gá að einu, ekki síst vegna frammíkalls hv. 2. þm. Austurl., að hvað sem líður nú frómum óskum hans og okkar hinna hér á hv. Alþingi þá verða það engar slíkar óskir sem munu ráða úrslitum um það hvort kjarnorkuvopnum fækkar hér í höfunum í kringum Ísland. Það er því miður ekki þannig. Og þessu máli verður ekkert komið áleiðis nema með samkomulagi þeirra ríkja sem eiga þessi vopn. Það er kjarni málsins. Einhver tillaga í Osló eða Moskvu um einhverja alþjóðlega ráðstefnu hér á Íslandi um þessi efni er auðvitað út í bláinn vegna þess að vopnum fækkar ekki nema þau ríki sem eiga þau og stjórna þeim komi sér saman um að fækka þeim. Þá kem ég að því, eins og réttilega er vikið að í skýrslu utanrrh., að í Genf eiga sér nú stað svokallaðar START-viðræður þar sem stórveldin eru að ná samkomulagi um hvorki meira né minna en 50% niðurskurð á langdrægum kjarnavopnum. Það hefur nú einhvern tímann þótt muna um minna. Það á að vera okkar krafa gagnvart okkar bandalagsríki, Bandaríkjunum, að inni í þessum 50% niðurskurði sé veruleg fækkun kjarnavopna á hafsvæðinu hér í kringum Ísland. Þá kröfu eigum við að gera gagnvart okkar bandalagsríki, að þeir beiti sér fyrir því að sú fækkun geti orðið. Þar er verið að tala um þessi mál í alvöru. Og þar er reyndar, að því er manni skilst, mjög langt komið með að ná samkomulagi um mjög mikilvægan texta í þessu efni. Ég vek athygli á þessu og undirstrika það sem fram kemur í skýrslu ráðherrans, einmitt um mikilvægi þessara viðræðna. Það á að vera okkar krafa að START-viðræðurnar leiði til raunhæfs niðurskurðar á langdrægum kjarnavopnum, ekki bara á landi eða í flugvélum heldur sömuleiðis í kafbátum hér á svæðinu í kringum Ísland. En að gera því skóna að í þessum efnum sé það eina sem gildir að halda nógu fjölmennar alþjóðlegar ráðstefnur ríkja, sem ekki ráða yfir þessum vopnum, það er bara ósköp einfaldlega misskilningur að mínum dómi. Ég skal ekki orðlengja frekar um þetta en ég tel að sú ræða sem flutt var í nafni utanrrh. og þetta mál sem ég hef verið að fjalla um sé afar ógætilegt. Ég ætla ekki að fara sterkari orðum um það en að segja að þessi málsmeðferð og þessi vinnubrögð sem ég hef gagnrýnt séu afar ógætileg gagnvart því samstarfi sem við erum aðilar að en ekki síður og auðvitað enn fremur gagnvart þeim gagnaðilum sem þarna er verið að semja við. Ég treysti því að við utanrrh. séum innst inni á sama máli um þessi efni þó svo að þarna greini á um málsmeðferð. En það er mjög mikilvægt að rækta það samstarf og það samráð sem fyrir hendi er innan Atlantshafsbandalagsins í þessum efnum eins og aðrar þjóðir gera sem standa að þessu samstarfi með okkur. Ég hef ekki hugsað mér að hafa þetta mikið lengra, virðulegi forseti. Það er margt forvitnilegt í skýrslu utanrrh., þó svo að ræða hv. 2. þm. Austurl. væri að sínu leytinu miklu fróðlegri því að hún lýsti svo ótrúlega forneskjulegum viðhorfum á okkar dögum að mér finnst. Ég skal ekki fara frekar út í það. En ég vil leyfa mér að andmæla því sem hv. 2. þm. Austurl. sagði hér um varnarmálaskrifstofu utanrrn. og starfsmenn hennar. Ég tel að það fólk sem þar starfar og hefur gert á undanförnum árum hafi rækt sitt starf afar vel og það sé fullkomlega tilhæfulaust að vera hér á Alþingi sí og æ með einhverjar beinar eða óbeinar árásir á þá starfsemi sem þar fer fram. En það kom fram bæði í ræðu hv. 2. þm. Austurl. og t.d. í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. hér í umræðum á Alþingi fyrir nokkru síðan. Ég skal ekki hafa þetta mikið lengra. Ég bíð eftir því með nokkurri athygli að sjá hinar nýju starfs- og skipulagsreglur sem utanrrh. hefur kynnt varðandi utanrrn. Hann hefur að því er fréttir herma t.d. ákveðið að sendiherrar skuli ekki gegna störfum lengur en til 65 ára aldurs á erlendri grund. Og án þess að ég sé að gagnrýna það á einn eða neinn hátt þá er það undarleg tilviljun að það skuli vera eitt hans síðasta embættisverk áður en þessi ákvörðun er tekin að skipa í embætti sendiherra sem er að verða 66 ára. En ég veit að sá sendiherra er reyndar í fullu fjöri enn og mun eflaust gegna --- og örugglega gegna sínum skyldum og störfum af alúð og samviskusemi þrátt fyrir þennan aldur. Það vekur því þá spurningu hvort þessi nýja regla hjá utanrrh. sé hugsuð til hlítar.

Forseti (Valgerður Sverrisdóttir) Hv. 8. þm. Reykv. hefur kvatt sér hljóðs um þingsköp en áður en hann tekur til máls vill forseti taka fram að það hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að finna hæstv. fjmrh. Það hefur því miður ekki tekist. Ég get upplýst að hann mun vera á fundi einhvers staðar í Reykjavík ef hv. þm. er einhvers virði að vita það.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Það er gott að vita til þess að hæstv. fjmrh. er hér í bænum einhvers staðar, en það nægir mér nú eiginlega ekki. Ég óskaði þess við forseta fyrir rúmum fimm klukkutímum eða skömmu fyrir kvöldmatarleyti að komið yrði á framfæri við hæstv. fjmrh. ósk um að hann kæmi hingað og honum yrði birt það erindi sem hann ætti hér. En þannig eru málavextir að það hefur spurst út að í viðræðum við forustumenn Ráðstjórnarríkjanna um viðskiptamálefni hafi þeir krafist þess, sumir segja jafnvel að það væri harkaleg krafa af þeirra hálfu, að þeir fengju veiðiréttindi innan íslenskra fiskveiðitakmarkana í sambandi við viðskiptasamning við þá. Spurningin sem ég bað hæstv. forseta að bera hæstv. utanrrh. var sú hvort þessar kröfur hefðu komið fram í viðræðum þeim sem hann auglýsti rækilega að hann hefði átt við ráðamenn í Ráðstjórnarríkjunum í marsmánuði sl. og ef þær hefðu komið fram hver svör hans eða viðbrögð hefðu verið. Ég tel algjörlega nauðsynlegt að fá úr því skorið áður en þessum umræðum lýkur hvort það hafi verið í viðræðum við hæstv. fjmrh. sem þessar kröfur voru fram bornar af hálfu ráðamanna í Ráðstjórnarríkjunum og svör hans við því, hvað hann sagði þessum mönnum, hvernig hann tók þessum kröfum þeirra eða tilmælum. Ekki veit ég orðalagið, en mér hefur verið sagt að það a.m.k. nálgaðist kröfur. Ef það er ekki nokkur leið að finna manninn, hvorki með starfsliði þingsins né jafnvel lögreglu, það var nú einu sinni gert um miðja nótt að finna forseta með ...

Ekki um miðja nótt.

Jæja, en hæstv. forseti kannast við það atvik. En það er nú ekki neitt grín á ferðinni í þessu efni. Ég vil fá þessi svör áður en þessari umræðu lýkur. Kannski getur hæstv. utanrrh. eitthvað frætt okkur um málið. Ég heyrði að hann greip hér fram í eða eitthvað heyrðist í honum um það, að kannski gæti hann einhverju svarað. Það væri til bóta, en hitt er þó sjálfsagt að finna manninn. Það getur ekki verið að fjmrh. landsins feli sig svo rækilega þegar ekki er einu sinni komin nótt eins og hæstv. forseti sagði og ég legg til að það verði nú gerð ...

... samningafundur hjá BHMR?

Já, t.d. ef það væri nú vitað, þá ætti nú einhver úr fjölskyldu t.d. þeirra manna sem þar sitja að hafa hugboð um hvar þeir væru.

Forseti (Valgerður Sverrisdóttir) Forseti vill taka fram að nýlega var haft samband við heimili hæstv. fjmrh. og þar liggja fyrir honum skilaboð um að hafa samband við Alþingi þegar hann kemur heim og þar sem nú er miðnætti þá held ég að það hljóti nú að styttast í það að hæstv. fjmrh. skili sér heim. Og jafnvel gæti svo farið að hann birtist hér áður en umræðunni lýkur þar sem enn eru nokkrir á mælendaskrá þannig að það er ljóst að umræðum mun ekki ljúka alveg strax.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Það er fyrst í framhaldi af því sem fram kom hjá hv. 8. þm. Reykv. þar sem hann óskaði eftir nærveru hæstv. fjmrh. hér og vék m.a. að því að einhvern tíma hefði það verið gert að sent hefði verið eftir þingmanni af formanni þingflokks. Það vill svo vel til að það var einmitt núv. hæstv. fjmrh. sem þá var formaður þingflokks Alþb. ef ég man rétt, og það var einmitt virðulegur forseti sem þá þurfti að koma til atkvæðagreiðslu. Eftir virðulegum forseta var sendur lögreglubíll og auðvitað kom forseti, þáv. þingmaður, hingað í salinn til þess að sinna sínum skyldustörfum. Það væri því ekkert óeðlilegt þó að kannski væri svarað í sömu mynt þegar svona stendur á. En það er jafnvel búist við því að hæstv. fjmrh. komi hér. Ég minnist þess fyrir nokkuð löngu síðan þó að hér stóð í ræðustól einn af stjórnarandstæðingum þá og gerði kröfu til þess að þáv. fjmrh. kæmi hér. Ég man það að það var um hálfþrjúleytið að næturlagi sem hann kom hér samkvæmt kröfu þeirra sem hér voru að tala og var þá mættur. En ég vildi einmitt út af þessari umræðu og þeim athugasemdum sem fram komu frá hv. 8. þm. Reykv. leyfa mér að segja það að þegar fram fara umræður um utanríkismál samkvæmt skýrslu utanrrh., þá tel ég að það sé í verkahring forustumanna þeirra flokka sem í ríkisstjórn sitja að vera í þingsal, vera hér viðstaddir við þessa umræðu. Það er þeirra þingskylda að sitja þingfundi. Hér er um að ræða málefni sem vissulega eru með þeim hætti að þar talar stundum ekki ein rödd fyrir hönd ríkisstjórnar, ekki tvær, heldur þrjár, svo að það er ekki óeðlilegt að þingmenn hefðu áhuga á því að heyra hvað hæstv. forsrh., formaður Framsfl., hefði að segja um ákveðin atriði, hvað hæstv. fjmrh., formaður Alþb., hefði að segja um ákveðin atriði. En ég geri ekki ráð fyrir því að á þessari umræðu verði gerð breyting, en ég veit að forseti mun e.t.v. síðar sjá svo til að þegar slíkar umræður fara fram, þá séu þeir aðilar hér í þingsal sem bera ábyrgð á þeirri ríkisstjórn sem starfar í landinu. Ég er ekki með þessu móti að kasta neinni rýrð á hv. 2. þm. Austurl. sem hér hefur talað sem fulltrúi Alþb. og haft sínar skoðanir, sín sjónarmið. Síður en svo. Heldur hitt að við erum hér á Alþingi Íslendinga. Það er verið að ræða ein þýðingarmestu mál einnar ríkisstjórnar, utanríkismál, og þá eru forustumenn ríkisstjórnarinnar ekki hér til staðar til að fjalla um þessa hluti. En það er mjög margt sem hefur verið til umræðu hér eftir ræðu hæstv. utanrrh. og út frá þeirri skýrslu sem hann hefur lagt fram. M.a. hefur verið bent á að það hefur vakið athygli að þegar núv. ríkisstjórn var mynduð, þá var í stjórnarsáttmálanum látið hjá líða að víkja einu orði að þátttöku Íslendinga í því fjölþjóðlega samstarfi sem verið hefur undirstaða utanríkisstefnu þjóðarinnar í meira en 40 ár. Ástæðan er að sjálfsögðu augljós. Það eru friðkaupin við Alþb. sem hafa verið slík að það er ákveðið að minnast ekki á Sameinuðu þjóðirnar, minnast ekki á norrænt samstarf til þess að þögnin um Atlantshafsbandalagið yrði ekki of æpandi í stjórnarsáttmálanum. Áhrif Alþb. á yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um utanríkismál koma þó gleggst fram í lokaorðum hennar þar sem fram kemur sú ætlan ríkisstjórnarinnar að stöðva eðlilega þróun, --- ég segi stöðva eðlilega þróun varnarsamstarfs okkar við ríki Atlantshafsbandalagsins. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem samstarfsflokkar Alþb. í ríkisstjórn láta undan og fallast á skilyrði sem sá flokkur hefur sett fyrir stjórnarþátttöku og varða þennan þýðingarmikla málaflokk. Slík skilyrði hafa þó yfirleitt verið höfð í sérstökum leynisamningum og utanríkisráðherrum viðkomandi ríkisstjórna hefur þó ekki þótt ástæða til að taka leynimakkið of hátíðlega og talið, eins og glöggt kemur fram í skýrslu þáv. utanrrh. Ólafs Jóhannessonar árið 1983, þar sem segir að liðssveitir Bandaríkjanna séu fyrst og síðast hér til varnar- og eftirlitsstarfa í þágu okkar sjálfra og þá að sjálfsögðu jafnframt þeirra þjóða sem við erum í varnarbandalagi með. Ólafur Jóhannesson lét ekki sitja við orðin tóm og það er skemmst að minnast framgöngu hans þegar hann kom í veg fyrir að Alþb. tækist að stöðva nauðsynlegar nýframkvæmdir og endurnýjun á búnaði varnarliðsins. Þegar núv. hæstv. utanrrh. fylgdi skýrslu sinni úr hlaði sl. mánudag kom þessi tvískinnungur vel fram en hann fann sig einmitt knúinn til sérstakra orðskýringa og las það í eyður stjórnarsáttmálans sem undir eðlilegum kringumstæðum hefði átt að standa þar berum orðum. Hann neyddist m.a.s. til að horfa fram hjá lokayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um utanríkismál þegar hann fullyrti í ræðu sinni að ríkisstjórnin fylgdi í raun sömu stefnu í öryggis- og varnarmálum og allar íslenskar ríkisstjórnir hafa fylgt sl. 40 ár. Það staðfestir í raun og veru fátt betur en þetta þann ágreining sem er innan ríkisstjórnarinnar um stefnuna í öryggis- og varnarmálum og gerir hæstv. utanrrh. erfitt um vik að láta athafnir fylgja orðum. Það verður hins vegar ekki fram hjá því gengið að í skýrslu utanrrh. kveður við nokkuð annan tón en í framangreindri stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Til marks um þetta má vitna í þau orð utanrrh. í skýrslunni að utanríkisstefna sú sem jafnan hefur verið fylgt hafi reynst þjóðinni farsæl og eigi það jafnt við um öryggis- og varnarmál sem viðskiptamál. Undir þetta skal tekið. Hann segir í skýrslunni að haldið verði áfram að auka hlutdeild Íslendinga í þróun áætlana varðandi varnir landsins svo að Íslendingar geti gerst virkari aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Þessi stefna var mörkuð í ráðherratíð sjálfstæðismanna í utanrrn., m.a. með þeirri skipulagsbreytingu að stofnuð var sérstök varnarmálaskrifstofa og skipaðir varnarmálafulltrúar til þess að fylgjast með þessum málaflokki. Ég efast ekki um að félagar hæstv. utanrrh. í núv. ríkisstjórn fagni þessum stuðningi við stefnumörkun okkar sjálfstæðismanna. Það kemur og fram í skýrslu utanrrh. stuðningur við stefnu Atlantshafsbandalagsins í afvopnunarmálum. Þetta er lofsvert þegar hafður er í huga félagsskapur utanrrh. í núv. ríkisstjórn. En enn sem komið er virðist hæstv. utanrrh. þó ekki treysta sér að fullu til þess að sýna félögum sínum í verki að hann sé í raun og sanni stuðningsmaður Atlantshafsbandalagsins eins og forverar hans gerðu, sem störfuðu við svipuð skilyrði og hann, og ég vitnaði í hér að framan. Eins og marga rekur eflaust minni til, þá sagði þáv. utanrrh., Steingrímur Hermannsson, í skýrslu sinni til Alþingis í fyrra að hann vonaðist til þess að Ísland gæti orðið miðstöð umræðu um ýmis vandamál heimsins. Við fleiri tækifæri lét hann í ljós áhuga á því að hér á landi yrði sett á laggirnar stofnun þar sem reynt yrði að kryfja til mergjar helstu vandamál heimsbyggðarinnar og leysa þau. Það var ekki ljóst með hvaða hætti hann hugsaði sér þessa stofnun, t.d. að hve miklu leyti hún kæmi inn á verksvið Sameinuðu þjóðanna eða kannski að hún tæki alfarið yfir öll verk Sameinuðu þjóðanna. Sjálfur sýndi hann fram á haldleysi eigin hugmynda með ótímabærum og illa ígrunduðum yfirlýsingum varðandi hin ýmsu málefni, t.d. vandamálin fyrir botni Miðjarðarhafs. Ekki jók sú frammistaða álit á getu hæstv. þáv. utanrrh. til að leysa ýmis vandamál heimsins og ekki eykur nú frammistaða hans sem forsrh. í núv. ríkisstjórn tiltrú á honum sem heimsleiðtoga, enda er talið að gott minni sé ein forsenda þess að menn nái árangri. Það er hins vegar augljóst að núv. utanrrh. hefur raunsærri hugmyndir um ráðstöfun þeirra takmörkuðu fjármuna sem við getum lagt til þessa málaflokks. Hann ætlar utanríkisþjónustunni öðru fremur, eins og fram kemur í skýrslunni, að þjóna íslenskum hagsmunum í viðskiptum og í varnar- og öryggismálum. Þetta er skynsamlegt og í samræmi við þá stefnu sem flestir forverar hæstv. utanrrh. hafa fylgt. Þá boðar hæstv. utanrrh. að utanríkisþjónustan verði efld til að sinna viðskiptahagsmunum þjóðarinnar og er það mjög í samræmi við þá stefnu sem áður hefur verið fylgt í ráðuneytum utanríkis- og viðskiptamála. Það á hins vegar enn eftir að koma í ljós hver framkvæmdin á að vera og með hvaða hætti hæstv. utanrrh. hyggst efla utanríkisþjónustuna að þessu leyti og hvort það verður yfirleitt um annað og meira að ræða en að hygla sínum eigin flokksmönnum. Eitt eiga þeir þó sameiginlegt, núv. hæstv. utanrrh. og hæstv. fyrrv. utanrrh., en það er yfirlýsingagleðin sem kemur fram í þeirri áráttu að fara utan, berja sér á brjóst, gefa stórkarlalegar yfirlýsingar, koma síðan heim og segja eins og karlinn sagði sem varð undir í slagnum: Sjáið þið nú hvernig ég tók hann. Ég vík að fundi norrænna utanríkisráðherra í Þórshöfn á dögunum þar sem utanrrh. Íslands var mættur ásamt fríðu föruneyti. Þá sá danski utanríkisráðherrann ástæðu til þess að verðlauna hann fyrir eina slíka yfirlýsingu með gjöf sem honum þótti við hæfi. Það mun hafa verið undirmálskarfi. En spurningin er: Þjónar það íslenskum hagsmunum að haga málflutningi sínum þannig að fulltrúar annarra þjóða sem við eigum samstarf við svari fyrir sig með slíkum hætti? Ég segi: Svari hver fyrir sig. Hér hefur verið vikið að kaflanum um afvopnunarmál og ég hef áður getið þess að í skýrslu utanrrh. er víða að finna stuðning við stefnu Atlantshafsbandalagsins í afvopnunarmálum og í öryggis- og varnarmálum. Þetta er vissulega jákvætt, enda hefur sú stefna gefist vel og tryggt frið í okkar heimshluta í 40 ár. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því raunsæi sem felst í þeim ummælum hæstv. utanrrh. að yfirburðir Varsjárbandalagsins yfir Atlantshafsbandalaginu á sviði hefðbundins vígbúnaðar og skammdrægra kjarnavopna séu gífurlegir og skapi mikla ógn fyrir aðildarríki Atlantshafsbandalagsins í Mið-Evrópu. Skammdrægu kjarnavopnin eru talin verða úrelt um miðjan næsta áratug og segir hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni, eins og hér hefur verið bent á áður, að ekki ætti að útiloka þann möguleika að birgðir Atlantshafsbandalagsins verði endurnýjaðar við núverandi aðstæður. Þetta er athyglisverð afstaða og það væri virkilega ástæða til þess að spyrja hæstv. forsrh. og spyrja hæstv. fjmrh. hvort um þessa afstöðu sé einhugur í ríkisstjórninni. Ég efast um að svo sé. Sjálfur vona ég að árangur geti orðið það mikill í viðræðunum á milli austurs og vesturs sem eru nýhafnar í Vínarborg um hefðbundinn vígbúnað annars vegar og traustvekjandi aðgerðir hins vegar að í kjölfar þeirra geti hafist viðræður um niðurskurð vígbúnaðar á öðrum sviðum svo sem hvað snertir skammdræg kjarnavopn. Þá er einnig ástæða til þess að taka undir með utanrrh. að viðræðurnar í Vínarborg eru nokkur prófsteinn á raunverulegan friðarvilja Sovétmanna. Eins og flestum er kunnugt taka viðræðurnar um hefðbundnu vopnin við af viðræðum um gagnkvæma fækkun og jafnvægi í herjum í Mið-Evrópu, MBFR-viðræðunum svonefndu sem staðið höfðu frá því árið 1973 og ekki skilað árangri. Í viðræðunum í Vín er samkomulag um að þar skuli ekki fjallað um m.a. vígbúnað á höfunum. Að vísu hafa Sovétmenn hvað eftir annað reynt að fá sjóheri inn í dagskrá Vínarfundarins eins og hér hefur verið bent á. En það hefur verið stefna Atlantshafsbandalagsins að ójafnvægi á sviði hefðbundins vígbúnaðar sé svo gífurlegt í Evrópu að nauðsynlegt sé að draga úr því áður en viðræður um önnur mál hefjast. Ríki Varsjárbandalagsins mynda eina landfræðilega heild og hafa því miklu betri möguleika en ríki Atlantshafsbandalagsins til að flytja heri og vopn með skömmum fyrirvara. Atlantshafsbandalagið er hins vegar flotabandalag og þarf nauðsynlega að tryggja örugga samgönguleið yfir Atlantshafið. Það verður að vega upp ójafnvægi á sviði hefðbundins vígbúnaðar, m.a. með öflugum flota. Það skilja engir betur en Íslendingar hve mikilvægt það er að nánustu viðskipta- og samstarfsþjóðir okkar tryggi með okkur frjálsar siglingar á höfunum. Þetta þekkjum við úr margra alda sögu okkar eyju. Hér fyrr í kvöld var vikið að ræðu utanrrh. Íslands við upphaf Vínarfundanna og þeim ummælum sem gátu gefið til kynna að Íslendingar tækju undir það sjónarmið Sovétmanna að flotamál skyldu rædd þar á næstunni sem ekki er í samræmi við þá mörkuðu stefnu sem samkomulag er um innan Atlantshafsbandalagsins og við Íslendingar höfum tekið þátt í að móta, m.a. á fundi utanrrh. bandalagsins hér í Reykjavík árið 1987. Í skýrslu utanrrh. kemur á hinn bóginn fram stuðningur við stefnu ríkja Atlantshafsbandalagsins í þessu efni, þ.e. að fyrst verði að sjást árangur í viðræðunum um hefðbundinn vígbúnað áður en menn ræða önnur mál, þar á meðal flotamálin. Ástæða er til að undirstrika þessa forgangsröðun málefna sem nýtur stuðnings utanrrh. að því er fram kemur í skýrslunni. Ýmsir íslenskir stjórnmálamenn hafa í ræðu og riti reifað hugmyndir ekki ósvipaðar þeim sem fram komu í frægri ræðu Gorbatsjovs Sovétleiðtoga sem hann hélt í Murmansk í október 1987. Ég vil hvetja menn til að gæta að sér í þessum efnum því þegar grannt er skoðað kemur í ljós að tilgangur Sovétleiðtogans virðist vera sá að veikja samstöðu ríkja Atlantshafsbandalagsins með því að höfða til ákveðins hóps þeirra og blanda saman, eins og hér hefur verið bent á, umhverfismálum og öryggismálum. Þannig er hugsað að veikja varnir Atlantshafsbandalagsins á siglingaleiðinni yfir Atlantshafið. Ég skil skýrslu hæstv. utanrrh. svo að hann vilji áfram treysta samstöðu ríkja Atlantshafsbandalagsins og koma í veg fyrir að rekinn verði fleygur í það með vanhugsuðum tillögum af þessu tagi. Norræn ríki innan Atlantshafsbandalagsins eru hluti af varnarsvæði þess og reynslan kennir að samstaðan færir okkur nær raunhæfum markmiðum í afvopnunarmálum. Saga meðaldrægu kjarnavopnanna í Evrópu er besta dæmið um það að ríki Atlantshafsbandalagsins nota samtakamátt sinn til að tryggja öryggi og frið við eins lágt stig vígbúnaðar og frekast er unnt. Ekki þarf að taka það fram að við Íslendingar styðjum heils hugar allar raunhæfar tilraunir til afvopnunar, en til þess að unnt sé að ræða þessi mál af hreinskilni, þá verða menn að gera sér ljósa grein fyrir grundvallarstaðreyndum. Ófriðarhættu verður ekki bægt frá með einhliða afvopnun vestrænna ríkja. Þvert á móti kynni hún að aukast ef út á þær brautir yrði farið. Þótt víða komi fyrir í skýrslu utanrrh. rökstuðningur fyrir stefnu sem ég er sammála er ástæða til að ætla að ekki ríki einhugur um hana innan þeirrar ríkisstjórnar sem hann á sæti í. Af þeim sökum virðist hann eiga í erfiðleikum með að hrinda í framkvæmd tilteknum þáttum stefnunnar, sem verða prófsteinn á það hvort hann þorir að fylgja þeirri stefnu á borði sem hann styður í orði í skýrslu sinni til Alþingis.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég skal ekki flytja hér of langa ræðu þar sem orðið er áliðið kvölds, en ég vildi gera grein fyrir störfum þeirrar nefndar sem tekur þátt í þingmannasambandi NATO eða Atlantshafsbandalagsins. En áður en ég geri það vildi ég víkja örfáum orðum að því sem gerðist hér fyrr í umræðunni í kvöld. Það var þegar hv. þm. Eiður Guðnason ræddi um hv. þm. Hjörleif Guttormsson. Ég verð að segja eins og aðrir þingmenn hafa sagt hér fyrr í kvöld eftir þessa ræðu hv. þm. Eiðs Guðnasonar að það var, ég vildi jafnvel segja hálfskelfilegt að hlusta á það hvernig þessir stjórnarþingmenn tala hver við annan. Það er skelfilegt að verða vitni að því að hér komi hver stjórnarþingmaðurinn á fætur öðrum og tali með þeim hætti sem þeir gera í þessum málum, sem eru varnar- og öryggismál sérstaklega, sem og í öðrum málum hér á þessu háa þingi. Það er furðulegt raunverulega að þetta stjórnarsamstarf skuli enn vera við lýði. Þegar maður hlýðir á þessa þingmenn, þá hlýtur maður að spyrja sjálfan sig að því: Hvernig geta þessir menn starfað að jafnalvarlegum málum og varnar- og öryggismálum með þeim hætti að það sé traustvekjandi? Maður hlýtur að efast um það að hæstv. utanrrh., sem sér nú ekki sóma sinn í því að sitja hér inni,  Það virðist vera þannig t.d. í þeim málum sem hér eru til umræðu að þar hafi alþýðubandalagsmenn neitunarvald. Frá því var skýrt í fréttum í kvöld að einn hv. þm., Hjörleifur Guttormsson, hefði lýst því yfir að ef hæstv. utanrrh. léti framkvæma svokallaða forkönnun í sambandi við hugsanlegan varaflugvöll þá mundi það varða stjórnarslitum, þá mundi stjórnin fara frá, þá nyti hún ekki lengur stuðnings. Ég skildi það þannig af fréttunum. Þar sem hv. þm. hlýtur að vigta töluvert í sínum flokki, þá mundi Alþb. ekki lengur vera í þessari ríkisstjórn. Þetta er náttúrlega mjög alvarlegt mál, ekki aðeins fyrir hæstv. utanrrh. því að ríkisstjórnir koma og fara og hann hefur kannski ekki lag á því að koma sér aftur í ríkisstjórn, það er annað mál. En það er náttúrlega mjög alvarlegt mál ef alþýðubandalagsmenn geta stöðvað eðlilegar varnarframkvæmdir. Ef svo er þá hlýtur það að leiða hugann að því að með þeim hætti eru þeir beint eða óbeint að styðja svokallaða Norðurlandaáætlun Gorbatsjovs sem hann kynnti á sínum tíma í Murmansk árið 1986 varðandi afstöðu og stefnu Sovétríkjanna til Norðurlandanna og hver væri hans skoðun og Sovétríkjanna um það með hvaða hætti Norðurlöndin ættu að haga sinni utanríkisstefnu og utanríkismálum. En í stuttu máli má segja það að samkvæmt svokallaðri Norðurlandaáætlun Gorbatsjovs er lögð áhersla á það að framkalla ákveðið hlutleysi, ákveðið varnarleysi af hálfu vestrænna þjóða í Norður-Atlantshafi. Nú vitum við það allir, og það hefur margoft komið fram í ræðum manna hér í dag og hæstv. utanrrh. veit það mjög vel, að NATO-ríkin hafa rekið svokallaða varnarstefnu í sínum hermálum ef ég mætti orða það þannig, sérstaklega hér á Norður-Atlantshafi, en Sovétríkin hafa hins vegar byggt upp og rekið ákveðna sóknarstefnu. Um það vitna bæði framkvæmdir Sovétmanna á Kola-skaganum sem og athafnir þeirra í Norður-Atlantshafi. Þess vegna hlýtur maður að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann hafi ekki kynnt sér þessa svonefndu Norðurlandaáætlun Gorbatsjovs sem birtist í margumtalaðri ræðu sem var flutt í Murmansk árið 1986 og hann hefur áréttað og ítrekað í ræðum sínum á sl. ári. Maður hlýtur að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann vilji ekki greina frá því hér í umræðunni í hverju þessi áætlun er fólgin því það er auðvitað liður í því, til þess að skapa tiltrú og öryggi í þessum málum, að þá hljóti utanrrh. að vera vel upplýstur um ráðagerðir þessa annars mesta herveldis heimsins, sérstaklega þar sem það snertir okkur Íslendinga svo mjög. En meginkjarni þessarar stefnu er einmitt að framkalla ákveðið hlutleysi í norðurhöfum og einnig að framkalla ákveðna stöðvun í öllum varnarframkvæmdum innan NATO-ríkjanna, ekki aðeins hér á Íslandi heldur einnig í Noregi. Þessi stefna miðar sérstaklega að því að gera hafið milli Íslands og Noregs og Íslands og Grænlands hlutlaust svæði í þeirri merkingu að Sovétríkin hafi frjálsan aðgang að því að sigla þar um óáreitt á sama tíma sem unnið er að því að brjóta niður eftirlitsmöguleika og varnarmöguleika vestrænna þjóða. Það er mjög mikilvægt, þar sem það kemur nú fram í þessu plaggi hæstv. ráðherra um utanríkismál að aðild Íslands að NATO sé eiginlega hornsteinn utanríkisstefnu Íslendinga og grundvallaratriði og meginforsenda, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir kom mjög vel að í ræðu sinni hér áðan. Samstarfið hefur gengið vel innan Atlantshafsbandalagsins. Það vitum við öll. En það er náttúrlega mjög alvarlegt mál ef menn vegna innlendrar valdabaráttu leyfa sér þann munað, ég segi þann munað, að vera með innan ríkisstjórnar menn eða stuðningsmenn sem ég vil segja óafvitandi --- því að ég ætla þeim það ekki að þeir gangi erinda Sovétríkjanna á Íslandi, alls ekki, þá skuli vera menn sem raunverulega eru að framkalla þá niðurstöðu sem Norðurlandaáætlun Sovétríkjanna felur í sér. Það er mjög alvarlegt mál og snertir m.a. margumtalaðan varaflugvöll sem ég mun víkja að hér á eftir. Það hefur ekki mikið verið vikið að því í sambandi við þessa skýrslu að hlutverk Atlantshafsbandalagsins er annað og meira en að sinna hermálum. Það sem hefur gerst á síðustu árum sérstaklega er að innan NATO hefur að sjálfsögðu verið unnið að því að efla varnir og öryggi, en hins vegar hefur verið lögð aukin áhersla á það að þessi ríki ynnu saman á sviði stjórnmála, efnahagsmála, einnig í tengslum við vísindi og einnig hefur verið lögð áhersla á það að auka almenn samskipti. Þetta er öllum hv. þm. kunnugt um. En eftir sem áður er náttúrlega meginþunginn í samstarfi NATO-þjóðanna á sviði varnar- og öryggismála. Til þess að undirstrika þessar, ég vil segja breyttu áherslur fyrir utan varnar- og öryggismálin, þá er hægt að nefna það að það hafa átt sér stað aukin samskipti á öðrum sviðum, t.d. eru tíðari ráðherrafundir um mikilvæg mál sem varða bæði innri mál og samstarf NATO-ríkjanna sjálfra og í öðru lagi í sambandi við afstöðu þeirra til annarra ríkja, svo sem til Varsjárbandalagsins, í sambandi við samninga um eldflaugar og fleira og í þriðja lagi hafa NATO-ríkin aukið sitt samstarf til þess að framkalla sameiginlega afstöðu í viðræðum um samninga varðandi afvopnunarmál, eyðingu kjarnorkuvopna o.fl. Þingmannasamband NATO, sem hefur ekki látið mikið að sér kveða innan bandalagsins til þessa, hefur núna á síðustu árum stóreflt sína starfsemi. Það hefur ekki komið mikið fram í umræðum á hinu háa Alþingi í gegnum árin í hverju starf þessa þingmannasambands væri fólgið. Þingmannasambandið var stofnað 14. júlí 1955 og Ísland var aðili frá upphafi og hefur jafnan átt aðild að því. Fyrstu fulltrúar Íslands á fundum þingmannasambandsins voru Jóhann Hafstein, Guðmundur Í. Guðmundsson og Björn Björnsson, en núverandi fulltrúar eru Guðmundur H. Garðarsson, Jóhann Einvarðsson og Karl Steinar Guðnason og til vara eru þingmennirnir Salome Þorkelsdóttir og Ingi Björn Albertsson. Aðalstöðvar þingmannasambandsins eru í Brussel og er starfsemin í stórum dráttum þannig að það kemur saman tvisvar á ári, vor og haust, en á haustfundum fer raunverulega fram aðalþinghaldið og stendur yfir í viku. En það sem hefur gerst á síðari árum, og er mikil breyting frá því sem áður var, er að þingmannasambandið hefur stóreflt alla sína starfsemi á milli þessara tveggja meginþinghalda og gerist það í starfi nefnda sem ég mun víkja að hér á eftir. Einnig hefur svokölluð fastanefnd, sem er stjórn þingmannasambandsins, reglulega fundi sem við Íslendingar getum því miður ekki tekið þátt í sem skyldi. En Ísland á einn fulltrúa í fastanefnd eins og öll önnur NATO-ríki nema hin stærri sem eiga tvo fulltrúa, þ.e. hin fjölmennari ríki, eins og Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Ítalía og Vestur-Þýskaland, eiga tvo fulltrúa í fastanefndinni en hin ríkin einn. Þessi fastanefnd sem starfar, eins og ég sagði áðan, mjög mikið á milli þinghalda hefur starfsliði á að skipa og hefur sínar aðalstöðvar í Brussel og starfar sjálfstætt, þ.e. starfar ekki á vegum eða í sambandi við NATO sem slíkt. Á fundum fastanefndar er fjallað um það hvernig unnt er að auka samstarfið innan NATO-ríkjanna og til þess eru m.a. notaðar starfsnefndir, en þær hinar helstu eru: Stjórnmálanefnd, efnahagsnefnd, félags- og menningarmálanefnd, öryggis- og varnarmálanefnd og vísindanefnd. Virðulegi forseti. Ég er að gefa hér munnlega skýrslu sem ég fer nú að ljúka. Í þessum nefndum eru fulltrúar Íslands að sjálfsögðu. Í stjórnmálanefnd er Jóhann Einvarðsson, formaður utanrmn. Alþingis. Í efnahagsnefnd er Guðmundur H. Garðarsson. Í félags- og menningarmálanefnd er Karl Steinar Guðnason. En varamennirnir, Ingi Björn Albertsson er í öryggis- og varnarmálanefnd og Salome Þorkelsdóttir í vísindanefnd. Þessar nefndir hittast mjög oft, starfa mjög skipulega og hafa starfsmönnum á að skipa, bæði föstum starfsmönnum sem og tilkvöddum sérfræðingum og á vegum þeirra eru margar undirnefndir. M.a. er mjög þýðingamikil nefnd núna að störfum sem fjallar um samskipti austurs og vesturs. Í tengslum við þá nefnd hefur m.a. verið efnt til sérstakra ferða fulltrúa fastanefndar til Austur-Evrópuríkjanna, svo sem til Póllands og Tékkóslóvakíu og fram undan er ferð til Moskvu, til þess að ræða þar við ráðamenn. Þá er undirnefnd í viðskiptamálum sem er talin mjög mikilvæg í sambandi við samskipti Norður-Ameríkuríkjanna, þ.e. Bandaríkjanna og Kanada, annars vegar og Vestur-Evrópuríkjanna hins vegar og inn í þær viðræður koma mjög mikið Evrópubandalagsmál. Þá er undirnefnd í svokölluðum afvopnunarmálum o.s.frv. Ég gat um það, virðulegi forseti, að því miður hefðum við Íslendingar ekki getað tekið sem skyldi þátt í störfum þessara nefnda vegna takmarkaðs fjár. Það hefur verið fjárskortur sem hefur takmarkað þátttöku okkar, en ég vil undirstrika það, virðulegi forseti, að þingmannasamband NATO er orðin mjög virk stofnun og er það miður að við Íslendingar skulum ekki geta tekið þátt í störfum þess sem skyldi. Ég vil einnig skýra frá því að fastanefnd hefur það fyrir reglu að halda fundi sína í hinum ýmsu NATO-ríkjum til skiptis. Á næsta ári mun fastanefndarfundur verða haldinn hér á Íslandi, þ.e. í Reykjavík, og er stefnt að því að sá fundur verði í apríl árið 1990. Á þessum fundi munu að sjálfsögðu fastanefndarmenn mæta ýmsir, en einnig munu koma með þeim sérfræðingar. Þessi fundur mun verða allfjölmennur eða um 100 manns. Meðal hinna erlendu aðila verða ýmsir áhrifamiklir stjórnmálamenn frá NATO-ríkjunum og munu þeir sitja á þessum fundi undir forsæti breska þingmannsins Patricks Duffy sem er núverandi forseti þingmannasambandsins. Ég vil, virðulegi forseti, ljúka þessari munnlegu skýrslu minni með því að segja að það mun verða lögð hér fram á þessu þingi ítarleg skrifleg skýrsla um þátttöku okkar á þessum vettvangi. Það hefur víst ekki verið venja hingað til en það mun verða gert eftirleiðis. Ég vil svo víkja nokkrum orðum, virðulegi forseti, að öðrum atriðum og ég vildi gjarnan að hæstv. utanrrh. væri viðstaddur.

Hann heyrir það.

Ég skal segja þér, hæstv. utanrrh., að ég nenni ekki að tala við menn í gegnum dyr. Ég hef aldrei gert það og ætla ekki að byrja á því. --- Já, ég skil hvers vegna hæstv. ráðherra vill vera þarna. En ég vil helst geta horft framan í hann þegar ég legg fyrir hann spurningar. Virðulegi forseti. Ég vildi gjarnan fá að leggja hér nokkrar spurningar fyrir hæstv. utanrrh. og óska eftir því að hann svari þeim hér á eftir. Fyrsta spurningin sem ég vildi leggja fyrir hæstv. ráðherra er á þá leið að ég spyr hvort hæstv. utanrrh. ætli að láta yfirlýsta andstæðinga NATO í áratugi kúga sig til að þjóna þeim neikvæða málstað að koma í veg fyrir að sú forkönnun verði gerð um varaflugvöll á Íslandi sem ég veit að hugur ráðherra stendur til. Ég notaði þarna orðið kúga vegna þess að það er staðreynd. Það hefur aldrei verið farið dult með það að varaflugvöllur, sem er náttúrlega nauðsynlegur vegna alþjóðaflugs á friðartímum og við sem höfum verið að berjast fyrir því að slíkur flugvöllur yrði byggður hér á landi höfum aldrei farið dult með það og höfum gert okkur grein fyrir því allan tímann að slíkur varaflugvöllur mundi auðvitað þjóna varnarmarkmiðum NATO á Íslandi ef þörf krefur. Það er því rétt, sem andstæðingar NATO segja, að með því að byggja þennan flugvöll er auðvitað verið að styrkja varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins í Norður-Atlantshafi. En með því að koma í veg fyrir það að þessi flugvöllur verði byggður er verið að tryggja framkvæmd svonefndrar Norðurlandaáætlunar Sovétríkjanna, sem ég gat um áðan, sem er að hindra það að Ísland geti tekið þátt í þeim vörnum og þeim öryggishagsmunum sem breyttar aðstæður krefjast. Það er fyrst og fremst fólgið í því að með því að hafa hér varaflugvöll, þá styrkjum við möguleika NATO til þess að hafa hér nauðsynlegt eftirlit með því sem er að gerast í Norður-Atlantshafi, sérstaklega á milli Íslands og Noregs og Íslands og Grænlands. Sá hörmulegi atburður sem átti sér stað við Bjarnarey fyrir nokkrum vikum, þegar sovéskur kafbátur fórst þar, undirstrikar nauðsyn þess að auka eftirlit í norðurhöfum, þannig að við þurfum ekki að eiga von á því að vakna einn góðan veðurdag upp við það að sovéskir kafbátar séu innan íslenskrar landhelgi án þess að nokkur hafi hugmynd um það. Það er því nauðsynlegt að fá það upplýst hvort hæstv. ráðherra ætlar að láta, eins og ég sagði og undirstrika, yfirlýsta andstæðinga NATO koma í veg fyrir það að þessi forkönnun eigi sér stað. Ég tel að ef ráðherra ætlar ekki að hafast neitt að í þessu máli annað en að mæla hér fögur orð eða tala tvírætt, þá jafngildi það því að verið sé að reka fleyg í varnaruppbyggingu NATO-ríkjanna og þar með hafa andstæðingar þessa samstarfs frá upphafi náð þeim árangri sem að er stefnt. Það getur einnig hugsanlega stórskaðað samningsstöðu NATO-ríkjanna í samningum við Varsjárbandalagið um afvopnun eða eyðingu kjarnorkueldflauga. Þessi staða styrkir nefnilega stöðu Sovétríkjanna og veikir stöðu Atlantshafsbandalagsins. Ég vil einnig spyrja hæstv. utanrrh. að því hvernig hann hyggist efla þá starfsemi í utanrrn. er lýtur að varnar- og öryggismálum. Ég vil undirstrika það eins og hv. þm. Geir H. Haarde gerði áðan að í minni spurningu felst ekki gagnrýni á núverandi starfsmenn ráðuneytisins sem fjalla um þessi mál. Ég vil láta styrkja þeirra stöðu og þeirra starfsemi og ég vil láta framkalla það skipulag á þessum málum að þessir starfskraftar sem og fleiri sem nauðsynlega þarf til að kveðja geti sinnt þessum málum sem skyldi. Þá vil ég einnig spyrja hæstv. ráðherra að því hvernig hann ætli að fara að því að tryggja það að Íslendingar hafi eðlilegan aðgang að upplýsingum er máli skipta fyrir okkur um umsvif NATO og Varsjárbandalagsins í Norður-Atlantshafi. Ég tel að það séu ekki nægilegar upplýsingar fyrir hendi um það. Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hafi í huga að tryggja það að Íslendingar fái eðlilega þátttöku í sameiginlegum viðræðum NATO við Varsjárbandalagið í þeim málum sem skipta máli fyrir bandalagið í heild og svo okkur Íslendinga sérstaklega. Við skulum hafa það í huga að þær viðræður sem hafa átt sér stað í Evrópu um þessi mál á undangengnum árum geta framkallað breytt vægi ríkja og landsvæða og þá er mikilvægt að við Íslendingar gerum okkur grein fyrir því í hverju breytingarnar eru fólgnar. Undirrót alls þess sem við tölum um varnar- og öryggismál er auðvitað sú að við leggjum áherslu á það að tryggja frið og öryggi. Við sem höfum stutt aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu allt frá því að Ísland gekk í NATO árið 1949 teljum að við höfum tekið þátt í því að tryggja frið og öryggi á okkar svæðum, þ.e. í Evrópu og á Norður-Atlantshafi, þannig að það er fyrst og fremst sú forsenda sem ýtir undir okkur að á þessum málum sé haldið með öðrum hætti í framtíðinni, þ.e. við breyttar aðstæður sé nauðsynlegt að við Íslendingar komum að þeim með þeim hætti sem ég hef áður lýst. Ég tel að það vanti mikið á að svo sé og vil m.a. undirstrika það að eins og utanrrn. hefur þróast er það gjörsamlega útilokað að einn ráðherra geti haft umsjón með öllum þeim þáttum sem þar koma við sögu. Og ósjálfrætt læðist að manni sá grunur að varnar- og öryggismál mæti þar afgangi. Ég sagði að það læðist að manni sá grunur að svo sé, en því miður hafa dæmin sýnt, eins og gerðist hér um daginn þegar umræddur kafbátur fórst, þá kom í ljós að utanrrn. og hæstv. ráðherra voru alls ekki undir það búnir og höfðu ekki þær upplýsingar sem nauðsynlegt og æskilegt hefði verið að þeir hefðu haft. Það var eitthvert sambandsleysi þar á ferðinni sem er bæði hættulegt og óæskilegt. Þá eru hérna spurningar í sambandi við utanríkisviðskipti. En áður en ég kem að því finnst mér eðlilegt að varpa fram spurningum í sambandi við utanrrn. Eins og skýrsla um utanríkismál ber með sér er utanrrn. orðið mjög stórt og viðamikið ráðuneyti. Og þá kemur upp sú spurning: Er það yfirleitt framkvæmanlegt fyrir einn og sama ráðherrann að hafa yfirumsjón með og fjalla um 1. almenna utanríkisþjónustu, 2. að fylgjast með því sem gerist í sambandi við alþjóðastofnanir sem Íslendingar eru aðilar að, 3. að fylgjast með öllu því er viðkemur utanríkisviðskiptum, 4. að fylgjast með öllu því er lýtur að varnar- og öryggismálum, 5. að fylgjast með öllu er lýtur að hafréttarmálum, 6. að fylgjast með því sem er að gerast í tengslum við Evrópubandalagið á sama tíma sem viðkomandi maður, og það vill svo til að núv. hæstv. utanrrh. sem situr hér á Alþingi er einnig þingmaður, og hann er einnig formaður í stjórnmálaflokki. En ég vil taka skýrt fram, að það gæti alveg eins verið svipað ástatt um einhvern úr öðrum flokki eins og hæstv. utanrrh. þannig að spurningin er ekki persónubundin við hann í þessu starfi. Maður sér það fyrir sér í öðrum flokkum að sá möguleiki gæti einnig komið upp að það væri formaður úr öðrum flokki í sæti utanrrh. og þarf ekki að fara langt aftur í tímann til þess að finna slík dæmi. Ég spyr: Er þetta framkvæmanlegt? Er það framkvæmanlegt að einn maður, einn ráðherra sé með öll þessi svið á sinni ábyrgð? Er það framkvæmanlegt? Ef maður lítur á vægi þessara þátta --- ég hef nú talað um varnar- og öryggismálin töluvert, mönnum er tíðrætt um þau --- tökum þá utanríkisviðskiptin. Það þarf ekki að fara langt frá þeim málafllokki til þess að koma að Evrópubandalagsmálunum. Það er nýverið búið að gefa út nokkur rit um Evrópubandalagið sem þingnefnd hefur staðið að. Þar að baki er mikil vinna. Ég veit að núv. hæstv. utanrrh. er hæfileikamaður á ákveðnum sviðum. En samt leyfi ég mér að efast um að hann geti fylgst svo vel með öllum þessum málum að fullnægjandi sé. Eitthvað hlýtur að láta undan og ég verð að segja, og það á því miður við hjá fleiri ráðherrum en núv. hæstv. utanrrh., að einhvern veginn læðist sú hugsun að mér að sá þáttur, sem utanrrn. á að fjalla um, sem hefur orðið út undan sé fyrst og fremst varnar- og öryggismál og það er mjög alvarlegt mál svo ekki sé meira sagt. Ég vildi gjarnan heyra skoðun hæstv. utanrrh. á þessu, hvort ekki sé tímabært að stokka hér eitthvað upp og breyta til. Það er hægt að stofna ný ráðuneyti án þess að efna til þess með ærnum tilkostnaði. Það er hægt að færa til menn og færa saman. Það mætti t.d. hugsa sér að í tengslum við það að setja á laggirnar sérstakt varnar- og öryggismálaráðuneyti mætti sameina það dómsmálum og löggæslu þannig að úr því yrði nokkurs konar innanríkis- og öryggismálaráðuneyti sem væri rökrétt. Ég veit að hæstv. utanrrh. er maður sem horfir fram í framtíðina og kærir sig nú ekki um að sitja að málum þannig að þau séu ekki framkvæmd. Það væri gaman að heyra skoðanir hans á þessari hugmynd. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að utanríkisviðskiptum, en áður en ég geri það, vil ég segja, virðulegi forseti, að það er ekkert furðulegt þótt hv. þm. séu hér kvöld eftir kvöld eða dag eftir dag að fjalla um skýrslu utanrrh. vegna þess að málaflokkarnir bjóða upp á það. Ef við bara ræðum um utanríkisviðskiptin ein út af fyrir sig, þá erum við að tala um inn- og útflutning. Við erum að tala um grundvallarforsendur þess að Ísland geti þróast með þeim hætti sem nútímamenn gera kröfur um. Nú er svo komið að það er búið að vista utanríkisviðskiptin alfarið í utanrrn., þ.e. bæði inn- og útflutningsviðskiptin. Og þá vaknar upp sú spurning: Til hvers var verið að flytja þetta allt í utanrrn.? Ég fæ ekki svör við því í þessari skýrslu utanrrh. Sá kafli sem lýtur að utanríkisviðskiptum er afskaplega fróðlegur svona almennt um utanríkisviðskipti. Þetta er eins og menn taka saman hjá útflutningssamtökunum. Það er hægt að segja góða sögu af því að þegar þau eru búin að búa til sínar skýrslur og senda þær í ráðuneytin og í opinberu stofnanirnar, þá er stundum hringt aftur í viðkomandi fyrirtæki og þau eru spurð um það hvort ekki sé hægt að gera hlutina einhvern veginn öðruvísi en gert hafi verið því eitthvað verða embættismennirnir að hafa sér til dundurs. En ég spyr hæstv. utanrrh. Þessi skýrslugerð var að mig minnir upphaflega í Landsbankanum þegar Jóhannes Nordal var þar hagfræðingur bankans fyrir nokkrum áratugum. Síðan fluttist það í Seðlabankann. Svo fór það í Þjóðhagsstofnunina en núna er þetta komið í utanrrn. Það er allt gott um skýrslugerðir að segja í sambandi við utanríkisviðskipti, en það sem skiptir máli í sambandi við utanríkisviðskipti er að þau séu framkvæmd með eðlilegum hætti. Og þá er spurningin: Er verið að byggja hér upp bákn, kerfi, búa til stöður, búa til skrifstofuveldi? Er verið að stefna að því að auka afskipti hins opinbera af utanríkisviðskiptum? Um hvað snýst þetta tal sumra manna um aukið frelsi í viðskiptum, aukið útflutningsfrelsi? Hér áður fyrr börðust sumir gegn sölusamtökunum og töldu þau of stór, þar væri saman komið of mikið vald, of mikið skipulag. En mér sýnist að nú sé búið að færa þetta stjórnunarvald, ef það er hægt að orða það þannig, upp í ráðuneyti undir hæstv. utanrrh. Að vísu hefur núv. hæstv. utanrrh. ekki verið ráðherra í þessu máli nema í nokkra mánuði. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það sé meining hans að auka afskipti hins opinbera af þessum málum. Ég tel það mjög hættulega þróun og hún verði mjög neikvæð. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. En ég hef nú lagt fyrir ráðherrann nokkrar spurningar. Ég ætlast til þess að hann svari þeim með þeim hætti að svör hans séu skýr. Það er grundvallaratriði að fá að vita það hvort hæstv. ráðherra ætlar að láta Alþb. beygja sig í því sem ég veit að hugur hans stefnir til sem er að það verði byggður hér varaflugvöllur sem þjóni Íslendingum sérstaklega. Á sama tíma gerum við okkur grein fyrir því að slíkur flugvöllur er þeirrar gerðar að hann þjónar varnarhlutverki Íslands innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta veit hæstv. ráðherra. Því óska ég eftir því að fá skýr svör við því hvort hann ætlar að láta framkvæma þessa forkönnun eða ekki.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það eru nú liðnar 6--7 klukkustundir síðan ég tók hér þátt í umræðunni og hefur margt verið sagt síðan. Þetta hafa verið fróðlegar umræður sem hér hafa farið fram. Menn hafa lýst viðhorfum sínum til margra þátta sem tengjast þeim skýrslum sem hér hafa verið fram lagðar og við eigum eftir að heyra hér á eftir í hæstv. utanrrh., væntanlega áður en þessari umræðu lýkur, vegna þess að allnokkrar fyrirspurnir hafa verið fram bornar til hans. Það eru fáein atriði hér sem fram hafa komið í máli manna sem ég tel ástæðu til að víkja að af minni hálfu og síðan eru það tvö atriði sem ég vildi nefna sem ég ræddi ekki sérstaklega í máli mínu fyrr í umræðunni. Það er lítillega um það sem snýr að utanríkisþjónustunni og síðan að mannréttindamálum og þá m.a. í ljósi atburða í Palestínu. Hér var áðan flutt ræða af hv. 14. þm. Reykv. sem talaði sem mjög ötull stuðningsmaður Atlantshafsbandalagsins eins og raunar þeir fimm hv. sjálfstæðisþingmenn aðrir sem tjáð hafa sig hér í umræðunni og mun þeim áreiðanlega hlýna um hjartaræturnar sem kynnu að óttast eitthvað um hag þessa fertuga bandalags að heyra þann málflutning sem hér hefur verið uppi hafður og ætla ég ekki að kasta neinni rýrð á hann. Þar er mælt út frá því sjónarhorni sem þessir hv. þm. líta á málin. Það kom fram í máli hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar að hann hefði beyg af því, og það gildir raunar um ýmsa fleiri sem hér hafa talað, t.d. hv. 17. þm. Reykv. Geir H. Haarde, að þeir hafa mikinn beyg af því að áhrif Alþb. á mótun utanríkisstefnunnar séu veruleg og háskaleg að þeirra mati og á ýmsa vegu, m.a. að því er snýr að hugsanlegum framkvæmdum eða framkvæmdum sem þeir telja nauðsynlegar og hafa sjálfsagt heyrt rætt um á vettvangi NATO og víðar að óskað er eftir af ýmsum hér á landi til að auka hér hernaðarumsvifin. Það er nú svo að í ríkisstjórnum reyna menn að ná saman um ákveðin sjónarmið. Ég hefði sannarlega kosið að áhrifa Alþb. gætti meira formlega og með beinum hætti hvað snertir stjórnarsáttmála og einnig hvað snertir stjórnarákvarðanir til þessa á utanríkismálin og það kom fram held ég nokkuð skýrt í fyrri ræðu minni hér við umræðuna. Ég bendi hins vegar á að um sitthvað af því sem fram hefur komið hjá hv. talsmönnum Sjálfstfl. hér í umræðunni má segja að þar er nú kannski nokkuð langt seilst að vilja gera það allt að sjónarmiðum Alþb. eða Alþb. eins í ríkisstjórn, hvað þá á Alþingi. Ég vænti þess að menn hafi lagt hér við hlustir þegar aðrir hv. þm. töluðu. Ég tók t.d. eftir því að margar áherslur komu fram hjá hv. 12. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur sem falla mjög að þeim sjónarmiðum sem ég ber í brjósti í sambandi við þróun mála varðandi utanríkisstefnu Íslands. Og ég hygg að ef fleiri hv. framsóknarmenn hefðu tekið hér til máls, þá hefðu einnig komið fram sjónarmið sem eru ekki fjarri þeim viðhorfum sem ég hef mælt hér fyrir þannig að það er nú engan veginn svo að Alþb. geti eitt, og ég segi sem betur fer, að Alþb. geti eitt helgað sér sjónarmið af því tagi sem hv. þm. Sjálfstfl. hafa verið að eigna því, t.d. varðandi varaflugvöll. Halda hv. þm. að það sé ekki andstaða við hugmyndina um varaherflugvöll á Íslandi annars staðar en í röðum Alþb.? Hafa hv. þm. Sjálfstfl. ekki heyrt í talsmönnum Kvennalistans hér á Alþingi og heyrt ályktanir þeirra og áherslur, flokks sem hefur mælt meira fylgi í landinu heldur en Alþb. á þessu kjörtímabili? Hafa hv. þm. ekki heyrt í mörgum framsóknarmönnum, svo að dæmi séu tekin, sem mæla mjög eindregið gegn þessari framkvæmd? Og það bæði úr röðum yngri manna í þeim flokki og eldri manna og reyndra manna í þeim flokki, manna sem hafa nú ekki verið taldir í hópi þeirra sem ætla að reyna að koma fram Norðurlandaáætlun Gorbatsjovs hér á Íslandi, voru m.a.s. farnir að tala áður en Gorbatsjov setti fram sín sjónarmið í Murmansk sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson hefur lofað mér að koma á framfæri en ekki efnt enn þá því að hann hefur rætt þessi áhyggjumál sín í utanrmn. þingsins --- og ég leyfi mér að nefna það eftir að hann hefur fært það hér inn í þingsali Alþingis --- og lýst þar þungum áhyggjum ekki aðeins vegna mín heldur vegna hv. þm. sem séu undir sterkum áhrifum af þessari Murmansk-ræðu Gorbatsjovs. Sá maður, sem ég ætlaði að nefna þarna til sögunnar úr röðum eldri manna úr Framsfl., er Þórarinn Þórarinsson, fyrrum ritstjóri Tímans, sá maður sem ég fræddist meira af en nokkrum öðrum varðandi alþjóðamál í æsku og fram eftir ævi vegna þess að hann var mjög ötull að miðla fróðleik og þýða greinar um þessi efni í það heimilisrit sem helst barst inn á mitt heimili fyrir utan Ísafold og Vörð, en það var dagblaðið Tíminn og þótti mér það mjög fróðlegt og lærdómsríkt. Ég hef lesið það frá þessum ritstjóra, í seinni tíð einnig, að hann hefur varað mjög sterkt og eindregið við öllum hugmyndum um varaflugvöll. Hann þekkir til innan búðar hjá Atlantshafsbandalaginu og hefur ekki verið talinn þar sitja á sérstökum svikráðum við það bandalag, þó ég segi ekki að hann sé heittrúaður í þeim efnum eins og ætla mætti af málflutningi sumra hér á Alþingi. En ég mæli þessi orð vegna þess hvað menn hafa einfaldað þessa umræðu mikið og ætlað að varpa henni bara inn á borð Alþb., þar séu þessir voðamenn sem vilji koma í veg fyrir þessa nauðsynjaframkvæmd að sumra mati. Málin eru sem betur fer ekki þannig. Sem betur fer. En það er víða farið að gæta áhrifa Gorbatsjovs aðalritara, og forseta víst, er hann orðinn. Þeirra er víða farið að gæta. Eftir að ég talaði við umræðuna hér í dag greip ég niður í málgagn hæstv. utanrrh., eitt af þessum fáu beinu flokksmálgögnum á Íslandi, Alþýðublaðið frá 25. apríl 1989. Þar er grein sem fjallar um hinn margumrædda sokkna sovéska kafbát. Og hvað lesum við þar? Þar lesum við eftirfarandi, með leyfi virðulegs forseta, varðandi þessi mál: Johan Jörgen Holst, en sá er varnarmálaráðherra í Noregi, hefur lýst yfir áhuga sínum á því að gera tvíhliða samning við Sovétríkin um ferðir kjarnorkuvopnaskipa og -kafbáta svipað og stórveldin hafa rætt um. Stórveldin hafa viðrað bann á kjarnorkuvopnum í kafbátum nema langdrægar kjarnaflaugar sem þýddi að kafbátar stórveldanna þyrftu ekki að sigla nálægt ströndum hvers annars. --- Ég kem því hér að, það er sérstakt áhyggjuefni hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar einmitt að þeim verði bægt frá landi, að þeir fái ekki að fara inn í landhelgina ef ég hef skilið hv. þm. rétt eins og hann talaði hér áðan. En það er einmitt þarna á dagskrá hjá Holst. --- Holst hefur lýst yfir vilja sínum til að gera samning við Sovétmenn um öryggisráðstafanir hvað Noregsstrendur varðar. Hvernig líst nú hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni á? Og hvað segir hæstv. utanrrh. um þetta? Er þarna ekki einmitt komin hugmynd sem tengist þeim atriðum sem hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni með verðugum hætti í ræðu sinni þar sem ráðherrann kom betur að þessu máli, gekk lengra en ég hafði þorað að vona fyrir fram í sambandi við nauðsynina á að ná fram afvopnun á höfunum? Hann er að vísu enn í þessu NATO-hafti í sambandi við að segja eftir Vín, eftir RÖSE, ekki fyrr, ekki fyrr á dagskrá, ekki líkur á að ná formlegum viðræðum, en hann er samt með einum og öðrum hætti að leita leiða, það heyrði ég í hans máli, til þess að taka á þessu efni. Og það er sérstök ástæða til að fagna því. Hér er hjá ...  Auðvitað tengist þetta líka þeim hrolli sem fór hér um hv. 17. þm. Reykv. í umræðunni í dag þegar hann var að álasa hæstv. utanrrh. fyrir afar ógætilegt framferði á Vínarfundinum þegar hann var hafinn hér í fyrra mánuði, 6. mars, og haldin var ræða í nafni hæstv. ráðherra. Þá leyfði hæstv. utanrrh. Íslands sér að láta talsmann sinn við setningu fundarins impra á því að það væri áhugamál Íslendinga að Íslendingar vildu í náinni framtíð sjá teknar upp samningaviðræður um traustvekjandi aðgerðir sem snertu hafið og að það væri sérstakt áhugaefni okkar að koma af stað eða sjá upp teknar viðræður að þessu leyti. Hvernig má það vera að það setji hroll hér að talsmönnum á Alþingi Íslendinga og að utanrrh. landsins verði fyrir ákúrum fyrir þá sök svokallaða að taka upp þetta brýna hagsmunamál landsins á alþjóðafundi suður í Vín? Þó hann hafi fengið orð í eyra frá bandamönnum, sem svo eru taldir vera, sem ekki vilja, sem standa í veginum fyrir því að þessar umræður séu upp teknar og segja: Ekki núna. Ekki í fyrirsjáanlegri framtíð, segja aðmírálarnir. Og ég býst við að hann segði það, sá sem hann var að kveðja í kvöld, McVadon, yfirmaður herliðsins í Keflavík. Hann mundi sennilega taka undir það. Og ef það væri komið þetta hermálaráðuneyti sem hv. 14. þm. Reykv. er að leggja til hér í sérstakri þáltill. á Alþingi  Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara nánar út í þessa sálma svo fróðlegt sem það væri og ekki að elta ólar við það sem hér hefur verið sagt, margar mjög sérkennilegar staðhæfingar í sambandi við vígbúnaðarkapphlaupið, stýriflaugar, aukinn vígbúnað. Ég vil þó aðeins minna hv. þm. á hinar nýju flaugar sem Bandaríkjaher er að búa sig í að þróa, Scram-flaugarnar sem meiningin er að komi í F-111 þoturnar í Bretlandi, Scran-T-flaugarnar, 1300 talsins er óskatalan til þess að koma í 200 herþotur í Bretlandi, F-111. Og það eru uppi verulegar áhyggjur hjá þeim innan Bandaríkjaþings, sem vilja horfa á málin raunsætt og hafa raunverulegan áhuga á afvopnun, að þessi þróun setji INF-samninginn um meðaldrægar flaugar í mikla hættu. Lesið um þetta, hv. alþm., lesið um þetta í blöðunum, um þessa þróun og áhyggjur manna vestur í Bandaríkjunum og í Evrópu út af þessari þróun, aukningu vígbúnaðarins, nýjar flaugar í aukinn flota langdrægra sprengiþotna á grund í Bretlandi sem Margrét Thatcher hefur lýst yfir að hún er reiðubúin að fjölga úr 160 upp í 200 talsins eða svo. Svo eru menn hér að tala um aukinn vígbúnað hinum megin, rétt að fylgjast með því. Það eiga menn að gera grannt. En menn skulu skoða hlutina í eigin garði og í bakgarðinum hjá sér líka. Þá vildi ég, virðulegur forseti, leyfa mér aðeins að víkja að utanríkisþjónustunni þó ég dræpi aðeins á einn þátt þess máls hér í umræðu fyrr í dag. Hæstv. utanrrh. hefur kynnt utanrmn. Alþingis tillögur um breytingar á skipulagi og starfsmannahaldi utanríkisþjónustunnar. Svo fór, eins og drepið hefur verið á hér í umræðunni, að umrætt flokksmálgagn, Alþýðublaðið, birti þessar hugmyndir sem voru kynntar okkur sem trúnaðarmál á laugardaginn var þannig að þar liggur fyrir megnið af þessu. Ég veit ekki hvort fréttamenn hafa ekki trúað Alþýðublaðinu eða ekki lesið það, en það hefur lítið farið það ég hef heyrt út um þetta þannig að þetta er kannski enn þá trúnaðarmál að mestu. Varðandi þessar tillögur tel ég að það sé allt of skjótráðið að ætla að fara að ganga frá þessum skipulagsbreytingum hér og nú af einum ráðherra í ríkisstjórn Íslands án undangenginnar verulegrar umræðu og athugunar máls, t.d. í utanrmn. Alþingis og hér á Alþingi, því að auðvitað á að ræða svona stórmál hér á Alþingi. Það eru þarna mörg álitamál að mínu mati og það segi ég einfaldlega sem áhugamaður um það að við getum náð fram sem bestri, hagkvæmastri og virkastri utanríkisþjónustu. Við erum á þessu sviði allt of lítilvirkir. Við búum allt of illa að þessari þjónustu okkar. Hún er ekki skipulögð samkvæmt réttum áherslum. Hún er auðvitað eins og kerfi vilja þróast og að því leyti tek ég alveg undir með hæstv. utanrrh. Það er full þörf á að fara yfir þetta og athuga um breytingar. Það er alveg ljóst að það er breytinga þörf. Þessu kerfi hefur kannski ekki verið breytt mikið á undanförnum árum og þó hafa þarna orðið breytingar sem við skulum taka með í umræðuna og geta verið full rök fyrir að viðhalda og taka inn í þetta nýja kerfi að athuguðu máli. Ég vil segja það að formleg skipan þessara mála, t.d. varðandi sendiráð, að það er ekkert á móti því að fara yfir það hvar núverandi sendiráð eru starfandi og hvort það er rétt að breyta þeirri skipan og fjölga sendiráðum. Alveg sjálfsagt að athuga breytingar á því sviði. Hv. 1. þm. Suðurl. viðraði hér hugmyndir að þessu leyti. Þær á einnig að taka inn í athugun þessa máls að mínu mati. Ég er ekki að taka afstöðu til þeirra hér með. Alls ekki. En hæstv. utanrrh. hefur fyrst og fremst gert tvær tillögur varðandi skipan sendiherra. Hann hefur fjölgað sendiherrum um einn nú þegar, eða gerir það með skipan væntanlegs fastafulltrúa í Genf og kallar þá þann sendiherra sem fyrir er þar heim, ef ég hef skilið málið rétt. Þar fjölgar sendiherrum um einn. Síðan boðar hæstv. utanrrh. fjölgun sendiherra í Brussel, þar verði sjálfstæður sendiherra hjá Evrópubandalaginu auk sendiherra hjá Atlantsbandalaginu því að hann reiknar ekki með því að leggja það af þó að ófriðvænlegt sé þar innan búðar þessa stundina núna á 40. árinu. Enn þá gerir hann ráð fyrir sendiherra þar áfram, hjá NATO. Þetta eru breytingar sem ég er ekkert sannfærður um að séu réttar áherslur. Ég er ekkert sannfærður um það þó að það sé alveg ljóst að það þarf að styrkja starf sem lýtur að Evrópubandalaginu, athugun mála hjá því ekki síst hér heima, á heimavettvangi, og þær byrðar sem á okkur leggjast í EFTA á þessu ári og það aukna starf sem þar fer fram. Það kallar auðvitað á aðstoð. En samhliða þessum tillögum, auk tilfærslna hér innanvert hjá ráðuneytinu, þá boðar hæstv. ráðherra að það verði ekki fjölgað mannafla. Það á að vera bara status quo, ef ég hef skilið málið rétt, nema það er fjölgað í efri lögunum en fækkað í neðri lögunum, hjá aðstoðarfólkinu á neðri þrepunum.

Þetta er þróunin.

Já, hv. 14. þm. Reykv. Ég er nú ekki alveg viss um að þetta séu réttar áherslur eða þær séu framkvæmanlegar til þess að ná fram þeim árangri sem ég er viss um að hæstv. ráðherra stefnir að. Ég lýsi sem sagt efasemdum en ég er sannarlega reiðubúinn til umræðna um þessi mál og tel að þau séu fullkomlega þess virði að á þau sé litið, einnig tillögur hæstv. ráðherra, að sjálfsögðu, ég er alls ekki að hafna þeim öllum með þessum orðum mínum. Reglan um að kalla heim sendimenn 65 ára verður náttúrlega ekki tekin alvarlega eftir það sem gerst hefur í þeim efnum nýverið, ekki alvarlega í bókstaflegum skilningi kannski en þar með getur hugmyndin átt rétt á sér. Varðandi svo hverjir eru valdir til starfa þá hef ég lýst mínum sjónarmiðum að því leyti að ég tel ekki að Alþingi eigi að vera uppeldisstofnun fyrir utanríkisþjónustuna frekar en fyrir fjármálastofnanir eða bankana í landinu. Ég er bara einfaldlega þeirrar skoðunar að það eigi ekki við. Það eigi ekki heima. Alþingismenn eiga ekkert að vera í meiri vandræðum að framfleyta sér þó að þeir hverfi út af þingi heldur en aðrir þegnar í þjóðfélaginu og þurfa enga öryggispalla í þeim efnum. Þeir eiga að geta notið sín, eiga að vera eftirsóttir ef þeir hafa vakið á sér einhverja athygli hér á Alþingi með jákvæðum hætti, sem flestir væntanlega gera, þá ættu þeir ekki að vera í vandræðum með að fá verkefni við hæfi úti í þjóðfélaginu. Þeir hljóta að vera eftirsóttir fyrst menn hafa svona mikla trú á þeim í utanríkisþjónustuna og í bankana. Eru þeir þá ekki eftirsóttir annars staðar? En það er bara ekki á réttum stað að vera að taka menn hér út af vettvangi Alþingis og tengja þá inn í framkvæmda- og fjármálavald í landinu og þar með þeim pólitísku tengslum sem þeim fyljga. Það er málið. Við þurfum fagleg vinnubrögð í þessum stofnunum og í utanríkisþjónustunni og þau verða best tryggð með því að veita því liði, vel menntuðu og vel þjálfuðu, aðhald, góðu fólki og starfsmöguleika á þeim vettvangi. Ég tek það fram að ég tala hér ekki fyrir minn flokk. Þar eru skiptar skoðanir í þessum efnum, en þetta eru sjónarmið sem ég held að sé réttmætt að heyrist hér á Alþingi og vil ekkert liggja á þeim.

Þú talar einn fyrir flokkinn hér. Þú hlýtur að tala fyrir hann úr því að hinir mæta ekki.

Hv. þm. Eyjólfur Konráð. Ég tala hér sem alþýðubandalagsmaður.  En nú ætla ég að víkja mér, virðulegur forseti, að því sem ég ætla að gera að síðasta þætti í mínu máli, en það er um mannréttindamál og í tengslum við það málefni Palestínumanna. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er farið á allnokkrum stöðum yfir ýmsa þætti mannréttindamála og ég tek undir þær áherslur sem þar er að finna í þessum efnum. Þó ég sé ekki að vega og meta þar hvert orð, þá tek ég undir þær áherslur sem þar eru fram settar og undir það að við hér á Alþingi Íslendinga og Íslendingar í sínu starfi á alþjóðavettvangi eiga hvarvetna að reisa kröfuna um fyllstu mannréttindi, að mannréttindi séu virt og staðið sé við alþjóðasamninga að því leyti. Það er t.d. ósköp upp á að horfa, og hefur auðvitað verið lengi, í sambandi við málefni þjóða í Austur-Evrópu hvernig mannréttindamálum hefur þar verið fyrir komið, hvaða skrípamynd hefur ríkt þar í þeim efnum. Og þó að þar horfi til betri vegar núna seinustu árin, þá fer því víðs fjarri að þau mál sé þar í því horfi sem við teljum frambærilegt, hvað þá fyrirmynd og það er fullkomlega réttmætt að reisa kröfur á alþjóðavettvangi um það að þar verði úr bætt. Það er t.d. ömurlegt upp á að horfa hvernig staða mála er í því ríki Rúmeníu, tiltölulega gjöfulu landi að ég hefði haldið, þar sem traðkað hefur verið á mannréttindum með þeim hætti sem menn hafa fengið nokkrar fregnir um og réttmætt er að benda á það hér bæði í skýrslu og hér í umræðum á Alþingi og gjarnan mættu koma hér fram þingmál því máli til stuðnings og víðar. En það eru fleiri svæði í heiminum þar sem á skortir og við megum ekki gleyma. Hæstv. utanrrh. víkur að málefnum Mið- og Suður-Ameríku, rómönsku Ameríku í alllöngum kafla í sinni skýrslu og segir þar margt réttmætt varðandi stöðu mála. En mér finnst samt á skorta að þar séu mannréttindamálin tekin til umræðu og lýst á þá þætti á þann hátt sem ástæða væri til, á það hvernig fasistastjórnirnar og herstjórnirnar í ýmsum löndum rómönsku Ameríku traðka á mannréttindum. Í skjóli hverra? Þar eru það ekki Rússar. Þeir eru víst farnir að verða forgöngumenn fyrir mannréttindum að sagt er sums staðar í Austur-Evrópu seinni árin.  Eigum við ekki að reyna að hafa samræmi í málflutningi okkar hér á Alþingi og kröfum okkar að þessu leyti? Ég sakna þess að það sé gert. Það eru hafðir út undan heilir heimshlutar þar sem þessi mál eru í mjög slæmu horfi. Þau lönd sem hafa verið að reyna að reisa sig með sjálfstæðum hætti undan oki amerísks imperialisma, amerískrar heimsvaldastefnu sem svo mætti kalla, þar sem auðhringarnir eru hinn raunverulegi drottnunarvaldur og njóta stuðnings erlendrar þjónustu til þess að tryggja völd sín og áhrif, ætli við þekkjum ekki dæmin? Ætli menn séu búnir að gleyma Chile og fleiri ríkjum af því tagi. En svo aðeins Palestínu í þessu samhengi, virðulegur forseti. Fyrir þinginu liggur till. til þál. um málefni um deilur Ísraels og Palestínumanna. Sú tillaga hefur verið rædd í utanrmn. en ekki enn afgreidd, en að því er stefnt að reyna að ganga frá þeirri tillögu hér til þingsins fljótlega og ég vænti að svo verði. Þar er verið að fjalla um mál sem hlýtur að brenna meira en flest önnur efni á heimsbyggðinni, þeim sem fylgjast með og vilja reyna að vera stuðningsmenn mannréttinda og friðarberar í heiminum. Ég ætla ekki að fara að hefja langt mál. Það er þarflaust að draga upp mynd hér af því sem þar hefur verið að gerast. Við erum minnt á það daglega í fréttum. Núna um helgina 34 særðir, nokkrir fallnir, 34 særðir, 13 börn, fjögurra, sex, átta ára. Börn sem höfðu leyft sér að taka upp steina, að sagt var, gegn byssustingjum. Þetta eru fregnirnar sem við fáum hér daglega í gegnum fjölmiðlana um það sem er að gerast á herteknum svæðum. Við þurfum að muna eftir þessu fólki, þessu landlausa fólki sem þarna er að berjast fyrir sínum frumréttindum. Við eigum að minnast þeirra hér á Alþingi Íslendinga og álykta um málefni þeirra áður en þinginu lýkur. Ég treysti því að svo verði. Ísland hefur sem betur fer tekið þátt í að styðja þessi efni á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í ýmsum ályktunum, þó ekki alltaf sem skyldi, en t.d. í ályktunum núna á yfirstandandi þingi, t.d. ályktun nr. 43/176 sem fjallar um málefni Palestínumanna og er samþykkt allsherjarþingsins um málefni Palestínu og Mið-Austurlanda. Þessa ályktun studdi Ísland á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem betur fer, og þar er að finna áherslur ekki ósvipaðar þeim sem við mælum fyrir sem berum fram þáltill. sem utanrmn. nú fjallar um, þar á meðal fyrir þátttöku PLO á jafnréttisgrundvelli í þeirri alþjóðlegu friðarráðstefnu sem boða skal til samkvæmt þessari ályktun og einnig er gert ráð fyrir í þáltill. sem ég tengi þessari umræðu hér. Þar er einnig vitnað til, auk ályktana öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 242 og 338, til lögmæts þjóðarréttar palestínsku þjóðarinnar. Og þar er einnig vitnað til öryggis, að tryggt verði öryggi allra ríkja, einnig þeirra sem talað er um í ályktun 181 frá 29. nóvember 1947, innan öruggra og þjóðréttarlega viðurkenndra landamæra. Þetta er allt efni sem við erum að biðja um að Alþingi Íslendinga álykti um. Og Ísland hefur fyrir tilstuðlan hæstv. utanrrh. stutt þessa ályktun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna svo ég treysti því að með þessari tillögu sem þarna liggur fyrir og fleiri tillögum sem um er að ræða, t.d. tillögu nr. 43/58/B þar sem einnig er vikið að þessum málum og stöðu Palestínumanna með þeim hætti sem ég teldi vera sóma að fyrir Alþingi að taka undir. Ísland er eitt Norðurlanda, virðulegur forseti, og á Norðurlandavettvangi fer fram mikið starf sem ég er þátttakandi í sem aðili að Norðurlandaráði og af því starfi mætti margt læra. Þar reyna íslenskir alþingismenn að leggja sitt af mörkum, hver á sinn hátt. Sumir staldra stutt við á þeim vettvangi, aðrir lengur. Virðulegur forseti Sþ., aðalforseti, hefur átt þar sæti. Ég tók við af henni í Norðurlandaráði. Ég vil nefna það hér að hún flutti þar mál sem fengu framgang og undirtektir og er unnið að á þeim vettvangi, tillögu sem varð tilefni áætlunar um verndun hafsins gegn mengun og var fjallað um á aukaþinginu í Helsingör í nóvember sl. og sérstök áætlun sem er staðfest af Norðurlandaráði um það efni. Og ég leyfi mér að nefna það mál sem hún flutti sem varðar þjóðréttarsamning Norðurlanda, mál sem fékk mjög hraða afgreiðslu á þeim vettvangi og auk þess stuðning við athuganir og rannsóknir á svonefndum Suðurlandsskjálfta. Þetta leyfi ég mér að nefna hér sem árangur af starfi sem núverandi forseti Sþ. stóð fyrir á vettvangi Norðurlandaráðs. Og ef ég færi að tíunda afrek annarra á þeim vettvangi, þá gæti sá listi orðið nokkuð langur, sem betur fer, virðulegur forseti, en ég ætla ekki að lengja hann hér í þessari annarri ræðu minni hér við þessa umræðu. Ég vil svo aðeins segja það að lokum í máli mínu hér að ég vænti þess að í framhaldi af þessari umræðu og eftir að hafa heyrt í mönnum hér taki hæstv. utanrrh. meðferð íslenskra utanríkismála til nokkurs endurmats í ljósi þess sem er að gerast á alþjóðavettvangi og í ljósi þeirra óska sem eru úti í samfélaginu á Íslandi. Þær óskir eru með allt öðrum hætti en þau viðhorf sem er verið að tengja hér hernaðarbandalögum og hernaðarumsvifum og menn eru að telja sér trú um að tengist grundvallarhagsmunum Íslendinga, en að mínu mati er það um margt á miklum misskilningi byggt. Ég vænti þess að það gildi ekki aðeins um hæstv. utanrrh., þó að það skipti hvað mestu á meðan hann gegnir því þýðingarmikla starfi, að hann hlýði á þessar raddir, hann hlýði á þíðuna en ekki á frostbrestina í steingervingum fyrri tíðar. Þeir mega molna niður í þíðunni, þeir bráðna og þeir hverfa. En það er jarðvegurinn sem þarf að spretta upp úr um leið og árangur næst á sviði afvopnunarmála og í að skapa friðvænlegri heim, það er sá jarðvegur sem okkur ber að rækta og yrkja. Það verður vonandi hlutverk okkar Íslendinga að leggja þar lóð okkar á vogarskálir í framtíðinni og það fyrr en seinna með allt öðrum hætti heldur en verið hefur á þeim 44--45 árum sem lýðveldi hefur verið á Íslandi. Sú er mín ósk til þessarar ríkisstjórnar og þeirra sem á eftir fylgja.

Kjartan Jóhannsson Frú forseti. Mér finnst tilhlýðilegt að nota þetta tækifæri til þess að fara fáeinum orðum um störf nefndar um stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu, nefndar sem Alþingi kaus á sl. vori. Ég vil rifja það upp að nefndin ákvað að skipta starfi sínu í áfanga og birta afraksturinn af vinnu sinni nokkurn veginn jafnharðan og það vannst. Með þessu móti taldi nefndin sig geta stuðlað að og flýtt fyrir umræðum meðal almennings og þeirra sem áhuga hefðu um þessi mál sem henni var falið að fjalla um. Það er mitt mat að þetta hafi verið rétt ákvörðun hjá nefndinni og hafi skilað nokkrum árangri einmitt í þá veru sem til var ætlast. Svo mikið er víst að umfjöllun og umræða um Evrópumálefnin hefur aukist mjög, ekki bara hér á Alþingi heldur almennt í þjóðfélaginu og í fjölmiðlum. Þessi afrakstur nefndarstarfsins hefur þegar birst í þremur heftum eða ritlingum sem nefndin hefur gefið út á undangengnum mánuðum eins og alþingismönnum er kunnugt, enda hefur þeim verið dreift hér til alþingismanna. En það er rétt að geta þess að það hefur mikil eftirsókn verið eftir þessum ritlingum af hálfu almennings í landinu og hið prentaða upplag er til þurrðar gengið á hinum fyrstu þeirra. Það styður reyndar þá skoðun að útgáfa þeirra hafi verið tímabær og haft verulegt upplýsingagildi og þá jafnframt stuðlað að umræðu og umfjöllun víðs vegar í þjóðfélaginu eins og ætlunin var. Nefndin hefur einnig unnið sérstaklega að efni í tvö önnur hefti, annars vegar varðandi atvinnuvegina og það sem þeim tengist beint, þ.e. iðnað, landbúnað, sjávarútveg og samgöngur, og hins vegar um efnahagsmál í víðtækum skilningi, þ.e. efnahagssamvinnu, peningamál og fjármálastjórn, þar með talin skattamál, og von mín er sú að nefndin geti gengið frá þessum bæklingum til útgáfu fljótlega. Í þessum bæklingum kemur stefnumörkun ekki fram nema að takmörkuðu leyti, en að því leyti sem hún kemur ekki fram né heldur mat á afstöðu Íslands eða tillögur um afstöðu, þá hefur nefndin geymt sér það starf og birtingu þess til síðari tíma. Hugsunin er þá sú að kynna fyrst eftir því sem kostur er hinar ytri aðstæður og þróunina hjá Evrópubandalaginu og meðal þeirra þjóða sem eru félagar okkar í EFTA, en stefnumörkunin bíði þá að því leyti sem hún er ekki kynnt þar til hið almenna yfirlit liggur fyrir. Í ályktun Alþingis sem ég vitnaði til áðan um stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu sem var samþykkt á sl. vori var tiltekið að nefndin sem kjörin var skyldi skila skýrslu um málið til Alþingis fyrir 1. apríl 1989. Reyndin hefur hins vegar orðið sú, eins og liggur í þeim orðum sem hér hafa þegar verið sögð, að skýrslan birtist eiginlega í áföngum. Fyrstu ritlingarnir birtust í nóvember og desember sl., aðrir eru væntanlegir fljótlega og þannig koll af kolli. Þannig má segja að sumum hlutum skýrslunnar hafi verið skilað til alþingismanna fyrir alllöngu, en sumt, og þar með lokaskýrsla, hefur dregist fram yfir hina tilgreindu dagsetningu. Það er von nefndarinnar að Alþingi virði þessa starfshætti, en verkið í heild hefur verið meira en ætlað var og hefur verkið því ekki unnist hraðar en þetta þrátt fyrir að nefndarmenn hafi setið marga og stranga fundi. Ég ætla engu að spá um einstaka þætti í stefnumörkuninni þegar þar að kemur. Hingað til hefur hins vegar verið samstaða um það sem nefndin hefur gengið frá, en erfiðir þættir eru reyndar fram undan. Ég sagði áðan að nefndarmenn hefðu setið marga og stranga fundi en þar á ofan hafa þeir lagt á sig mikla vinnu við að kynna sér þau mál sem hér um ræðir. Þeir hafa lesið ógrynni af skjölum og lagt nefndinni til efni með samningu minnisatriða og efniskafla vegna skýrslugerðarinnar. Sem nefndarformaður kann ég nefndarmönnum þakkir fyrir þetta ötula starf þeirra í nefndinni og fyrir samstarfið það sem liðið er og er þess fullviss að svo verði áfram. Ég nota þetta tækifæri til þess að þakka nefndarmönnum starf þeirra og samstarfið. Og ég geri það núna með hliðsjón af því að það sé ekki víst að mér bjóðist annað hentugt tækifæri til þess á vettvangi sameinaðs Alþingis að færa fram slíkar þakkir. Ég læt svo lokið að gefa þetta stutta yfirlit um störf nefndar um stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu sem mér þótti sem sagt rétt að koma hér á framfæri í þessari umræðu. Að lokum, frú forseti, vil ég þakka þau vinsamlegu orð sem ýmsir þingmenn hafa hér í þessari umræðu látið falla í minn garð, svo og þær heillaóskir sem þeir hafa borið fram mér til handa vegna nýrra starfa sem ákveðið hefur verið að fela mér á erlendum vettvangi. Ég vænti þess að mega njóta góðs samstarfs við alla þingmenn í þessu nýja starfi eftir því sem tilefni og tækifæri gefst til og þá auðvitað óháð því hvort þingmenn eru sæmilega sáttir við þessa skipan mála eða hafa á henni gagnstæða skoðun eins og sumir hafa lýst að þeir hafa. Ég vænti sem sagt góðs samstarfs við alla þingmenn. Ég er auðvitað alls ekki að flytja neina kveðjuræðu. Það er of snemmt. Það lifir enn nokkuð af þingi og margt er óunnið. En ég vildi ekki láta hjá líða að gefa þessa stuttu greinargerð um störf nefndar um stefnu Alþingis og geta þess að ég met mikils bæði þær heillaóskir og þau vinsamlegu ummæli sem þingmenn hafa flutt í minn garð.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Þessar umræður eru orðnar langar og á köflum fróðlegar. Þær hafa staðið núna í samfellt 11 klukkustundir. Það hafa talað hér fulltrúar allra flokka sem setu eiga á Alþingi fyrir utan fulltrúa Framsfl. og Samtaka um félagshyggju og jafnrétti ef ég kann rétt að taka eftir.

Framsóknarmaður talaði.

Þá biðst ég afsökunar vegna þess að ég var fjarverandi og vissi ekki af því. Þá skulum við hafa það sem réttara er. Fulltrúi Framsfl. talaði, formaður utanrmn., en af kunnum ástæðum missti utanrrh. af þeirri ræðu. Það er sumt sem vekur athygli mína öðru fremur við þessar umræður sérstaklega. Ég tek eftir því að það hafa talað hér sex fulltrúar Sjálfstfl. Þeir hafa borið fram urmul af spurningum en flestir sömu spurningarnar. Það vekur athygli mína að fulltrúar Sjálfstfl. í umræðum um utanríkismál hafa á undanförnum árum lagt sérstaka áherslu á það að Íslendingum beri skylda til að leggja sjálfstætt mat á íslenska hagsmuni, sérstaklega íslenska öryggishagsmuni og skipuleggja utanríkisþjónustuna með þeim hætti að þeir séu til þess bærir. Kjarni málsins hefur verið sá að búa okkur betur í stakk til þess að leggja sjálfstætt mat á okkar eigin hagsmuni og framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu, að sjálfsögðu í samstarfi við bandamenn. Þess vegna finnst mér dálítið merkilegt að í nokkrum þeim tilvikum þar sem Íslendingar hafa lagt sjálfstætt mat á sína eigin hagsmuni, þá heyrist mér af þeirra málflutningi að þeir kveinki sér og kvarti og hafi uppi efasemdir, viðvaranir og jafnvel nokkur frýjuorð til utanrrh. um að nú sé hann kannski að villast af réttri leið. Þetta á t.d. við þá ákvörðun utanrrh., þess sem hér stendur, að draga nokkuð úr fjölda þátttakenda í áformum Bandaríkjanna um heræfingar hér á næsta sumri. Það er nú lítilsvert. En þetta á sér í lagi við þann geysistóra þátt íslenskra utanríkismála sem varðar spurninguna um afvopnun á og í höfum og um traustvekjandi aðgerðir á höfunum. Þar heyrist mér sem þeir kveinki sér einum um of við það að í málflutningi utanrrh. hefur það komið skýrt fram að ég telji það eitt samrýmast lífshagsmunum Íslendinga í þessu máli að Íslendingar taki þar sjálfstætt frumkvæði. Að öðru leyti er það ekkert launungarmál að í öllum grundvallaratriðum að því er varðar afstöðu til utanríkis- og öryggismála eða samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins og nauðsyn varnarsamningsins við Bandaríkin er ekki uppi ágreiningur milli mín og þeirra og vissulega var ég látinn njóta sannmælis að því leyti í þessari umræðu. Eins er það að mér fannst málflutningur fulltrúa Kvennalistans í þessum umræðum, hv. 12. þm. Reykv., eilítið þversagnarkenndur kannski. Í ræðu hv. þm. kom það fram að hún hefði orðið fyrir vonbrigði með framkvæmd utanríkisstefnu í tíð þessarar ríkisstjórnar og þau vonbrigðu væru allmikil, sér í lagi í samanburði við framkvæmd utanríkisstefnu í tíð fyrri ríkisstjórnar undir forsæti Sjálfstfl. Í máli hennar kom fram að það henti að hún fyriryrði sig fyrir málflutning og afstöðu fulltrúa Íslands á alþjóðavettvangi. Sér í lagi var nefnt sem dæmi um þessi vonbrigði að hernaðarumsvif færu sívaxandi. Nú er það svo að í tíð þessa utanrrh. og þessarar ríkisstjórnar hafa engar ákvarðanir verið teknar um aukin hernaðarumsvif. Allar ákvarðanir um hernaðarframkvæmdir þær sem unnið er að voru teknar í tíð forvera minna, þar á meðal forvera míns, sem mér heyrðist hv. þm. hins vegar telja allan annan og miklu betri og þekkilegri vegna friðsamlegri tóns í málflutningi eða í framkvæmd utanríkisstefnu. Það er líka ein þversögnin enn að sumir talsmenn Sjálfstfl. lýstu áhyggjum sínum af því að utanrrh., sá sem hér stendur, kynni hugsanlega að víkja frá einhverjum grundvallarreglum, sæta afarkostum, sætta sig við neitunarvald samstarfsaðila o.s.frv. Engu að síður varð það ljóst á málflutningi þeirra að þeim þótti framkvæmd utanríkisstefnunnar í tíð forvera míns hafa verið mjög svo í skötulíki, órökrétt, ekki byggð á grundvallarsjónarmiðum, þrátt fyrir þá staðreynd að það var í tíð ríkisstjórnar undir forustu Sjálfstfl. Ég hlýt því að álykta að ekki sé það nóg að Sjálfstfl. hafi forustu í ríkisstjórn til þess að tryggja það að sú festa og staðfesta við grundvallarsjónarmið ríki í framkvæmd utanríkisstefnunnar þó að ég minnist þess nú yfirleitt ekki að hafa heyrt þennan málflutning frá hv. þm. meðan þeir voru í stjórnarsamstarfi við fyrrv. utanrrh. Þó voru á því nokkrar undantekningar. Látum nú vera um þennan tón. Það skiptir kannski ekki miklu máli. Mitt hlutverk hér er fyrst og fremst það að reyna að svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint og það skal ég reyna að gera. Þó má vera að ég geti ekki svarað þeim öllum en reyni þó að gera það eftir bestu samvisku. Fyrst vil ég víkja að þeim spurningum sem til mín var beint af hálfu þeirra sjálfstæðismanna. Í máli hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteins Pálssonar kom fram uggur út af áformum um breytingar á skipulagi utanríkisþjónustunnar. Hann komst að orði eitthvað á þá leið að það væri óráðlegt að skipta um fastafulltrúa hjá EFTA í Genf. Það hefði annaðhvort átt að gerast fyrr eða síðar, bara ekki núna. Nefndi jafnvel að það bæri vott um hringlandahátt eða væri hugsanlega gert í þágu flokkssjónarmiða. Ég vík kannski að þessu máli á eftir vegna þess að það voru bornar fram margar spurningar um hugmyndirnar um endurskipulagningu utanríkisþjónustunnar. Það kom fram í máli margra, hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og fleiri. Ætli ég víki ekki að því út frá spurningum hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur. Hún spurði: Hver eru rökin fyrir þessari endurskipulagningu? Um það vísa ég einfaldlega í þá skýrslu sem lögð hefur verið fram, lögð, kynnt og rædd í þaula í utanrmn., kynnt í ríkisstjórn, kynnt í utanrmn. þar sem hv þm. á sæti. Hún spurði: Hverjir voru þeir gallar á starfi þjónustunnar sem kölluðu á endurskipulagningu? Það kemur vel fram í þessum rökstuðningi. Það var galli t.d. að það var engin föst regla um starfstíma sendimanna erlendis. Það er ekki gott og kann ekki góðri lukku að stýra að sendimenn dveljist langdvölum erlendis, jafnvel áratugum saman án þess að vera kvaddir heim. Það er augljóst mál. Það er galli þegar skipulagsbreyting er gerð á stjórnkerfinu og viðskiptamál eru færð yfir til utanrrn. og það eru engar ráðstafanir gerðar til þess að styrkja starf ráðuneytisins á sviði viðskipta þrátt fyrir það. Það er galli á skipulagi ráðuneytisins þegar ytri kringumstæður valda því að stór, viðamikil verkefni, kannski stærstu verkefni sem utanríkisþjónustan hefur fengist við, blasa við fram undan og þá er ég að tala um samskiptin innan EFTA og samstarfið við Efnahagsbandalagið, ef starfskraftar í ráðuneytinu eru ekki undir það búnir, ef stefnumótunarhlutverki ráðuneytisins er ekki sinnt. Þá má það heita galli ef stefnumótunarhlutverkið, kerfisbundin vinna að lausn langtímaverkefna, ef ekki er hægt að sinna því vegna þess að það er ekki næg sérhæfing milli starfsmanna. Það getur hver sem er kynnt sér sem kannar það hversu margir starfsmenn eru t.d. í alþjóðadeild til þess að sinna t.d. málefnum sem varða öryggis- og varnarmál, samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins, Sameinuðu þjóðirnar, málefni ýmissa annarra alþjóðastofnana o.s.frv. þannig að það eru ýmsir gallar og það voru ærin rök fyrir þessum breytingum. Fór fram sérfræðileg úttekt? Sérfræðileg úttekt fór fram að því leyti að það var leitað sérstaklega álitsgerðar að því er viðskiptaþáttinn varðar, sem er hinn nýi þáttur, hjá Útflutningsráði og framkvæmdastjóri Útflutningsráðs skilaði álitsgerð til ráðuneytisins. Eru niðurstöður um breytingar í samræmi við þær tillögur? Að verulegu leyti eru þær, já, ekki að öllu leyti. Útflutningsráð vildi ganga lengra í því að skipa viðskiptafulltrúa strax, en við verðum auðvitað að starfa innan ramma fjárlaga svo að þess er ekki kostur fyrir utan það að við höfum kannski á því það mat að það er ekki nauðsyn alls staðar. Ein athyglisverð hugmynd kom fram um þessi mál í ræðu hv. 1. þm. Suðurl., formanns Sjálfstfl. Hann lýsti þeirri hugmynd hvort ekki væri ráð að efna til samstarfs við Norðurlandaþjóðirnar um það að í stað hefðbundinna sendiráða yrðu settar á stofn sameiginlegar þjónustuskrifstofur Norðurlanda. Þetta finnst mér mjög athyglisverð hugmynd og lýsi vilja mínum til þess að skoða hana nánar. Sýnist mönnum svo, að það geti tekist samstaða um það, þá væri ég fyrir mitt leyti tilbúinn að beita mér fyrir því fyrir afgreiðslu næstu fjárlaga að slíkri hugmynd yrði hrundið í framkvæmd. Það er ástæða til að vekja athygli á því hér að þessi þáttur alþjóðasamstarfsins sem varðar Norðurlandaráð er orðinn geysilega viðamikill í íslensku stjórnkerfi og reyndar í störfum Alþingis. Þess er skemmst að minnast að þegar Norðurlandaráðsþing eru haldin er Alþingi óstarfhæft. Það er verulegur fjöldi hv. þm. sem tekur mikinn þátt í störfum Norðurlandaráðs og er mikið fjarverandi af þeim sökum, en það er þó ekki allt vegna þess að það er einnig orðið svo í helstu ráðuneytum, að mjög margir embættismenn, sumir hverjir sem gegna lykilstörfum, eru í mjög tímafrekum nefndastörfum á vegum Norðurlandaráðs og stöðugum ferðalögum þangað. Með öðrum orðum: Meginþunginn í samstarfi okkar við Norðurlönd fer ekki fram í gegnum utanrrn. og fer ekki fram í gegnum sendiráð. Reyndar er þess að geta að sérstakur ráðherra fer með þessi málefni og þótt Norðurlandaskrifstofan sé vistuð í utanrrn., þá má heita svo að utanrrn. sem slíkt hafi ekki tengsl við þetta starf. Það fer fram á öðrum vettvangi. M.a. af þessum ástæðum --- að Norðurlandasamstarfið fer lítið sem ekkert fram í gegnum sendiráðin og í annan stað vegna þess að viðskiptasambönd okkar við Skandinavíu eru með þeim hætti að þau eru ákaflega einhliða, við flytjum ákaflega mikið inn frá Norðurlöndum, en útflutningur þangað er lítill og viðskiptajöfnuður okkar við þau er mjög óhagstæður, nálægðin hins vegar slík að það er ekki sérstök nauðsyn á sérstakri þjónustu opinberra aðila vegna fyrirgreiðslu á mörkuðum þar --- þá er eiginlega niðurstaðan sú að ég tek fyllilega undir það með formanni Sjálfstfl. að það sé tímabært að skoða hvort þessum samskiptum eigi ekki að haga með öðrum hætti. Menn eiga nefnilega að hafa opin augu fyrir því að þetta þarf ekki allt saman alltaf að vera í sama forna farinu. Að verulegu leyti er hlutverk sendiráða á Norðurlöndum hlutverk fógetaskrifstofa, þ.e. að annast þjónustu, kerfisþjónustu við þá landa okkar sem þar eru búsettir sem reyndar eru orðnir býsna margir. Ég hef ekki töluna á reiðum höndum, eitthvað tæplega 4000 manns í Svíþjóð einni. Ætli það séu ekki a.m.k. 5000 manns í Danmörku og eitthvað lægri tala í Noregi. Einföld fógetaþjónusta, og þá á ég við fyrirgreiðslu eins og varðandi barnsburð, fæðingarvottorð, hjúskaparskilríki, skilnaðarpappíra og annað slíkt, er kannski tímafrekasti parturinn í þessu. Hvers vegna þá ekki að setja á stofn þjónustukontór, draga saman seglin þarna að því er varðar það að halda úti sendiráðum með formlegum hætti til þess að geta lagt aukna áherslu á starfsemi sendiráða eða á aðra þætti í utanríkisþjónustunni sem eru brýnni og meira aðkallandi? Með öðrum orðum: Jákvæð hugmynd, athyglisverð tillaga og allrar athygli verð. Það var spurt hverju sætti um fyrirvara hæstv. forsrh. að því er varðaði Oslóaryfirlýsinguna og hvort þetta væru fyrirvarar við fyrirvara, eins og fram kom í máli ýmissa fulltrúa Sjálfstfl., þeirra á meðal hv. 1. þm. Suðurl. og hv. 17. þm. Reykv. Mér finnst vera búið að eyða óhemjumiklu púðri í þetta mál af nánast engri ástæðu. Oslóaryfirlýsingin var samþykkt einróma af öllum EFTA-ríkjunum. Það er alveg á hreinu. Það er jafnljóst að EFTA-ríkin eru í samstarfi á grundvelli fríverslunarsamnings og starfsreglur þess þar eru með þeim hætti að ekkert eitt ríki getur í atkvæðagreiðslu borið annað ofurliði. Það er jafnframt ljóst að Oslóaryfirlýsingin er ekki um annað heldur en að ríkin bindast sammælum um að efna til óskuldbindandi viðræðna og í þeim eru fyrirvarar. Það er líka ljóst að leiðtogar annarra EFTA-ríkja hafa lýst sérstöðu ríkja sinna með ýmsum hætti. Það reynir ekkert á hvort við Íslendingar setjum í alvöru sérstaka fyrirvara fyrr en vinnunni er þannig komið að við höfum eitthvað til þess að taka afstöðu til á grundvelli einhverra konkret mála eða málsniðurstaðna sem fyrir okkur eru lögð. Þannig að þau orð sem látin eru falla um þetta eru mestan part óþörf og lýsa óþörfum áhyggjum. Það var spurt um í sambandi við ferð hæstv. fjmrh. til Moskvu og viðræður þar við stjórnvöld hvort utanrrh. væri sáttur við frumkvæði Ólafs Ragnars Grímssonar. Ég hef ekkert um það að segja. Ólafur Ragnar Grímsson nýtur ferðafrelsis. Hann var í Moskvu sem formaður, að ég hygg, alþjóðasamtaka, Parliamentarians for Global Action, og hann notaði tækifærið til viðræðna við sovéska ráðamenn. Það tel ég alveg sjálfsagðan hlut. Ég bað embættismenn mína um það að undirbúa hann fyrir fundinn, gefa honum upplýsingar um viðskipti Íslands og Sovétríkjanna og hann gaf greinargóða skýrslu um þær viðræður þegar hann kom til baka. Ég tek það fram að íslenskir ráðamenn aðrir sem fara til Sovétríkjanna hafa að sjálfsögðu rætt við sovéska ráðamenn og gefið um það skýrslur. Hvort fjmrh. hafi talað í nafni ríkisstjórnar á ráðstefnu í Osló? Svarið við því er alveg ljóst. Hann tók það sjálfur skýrt fram í þeim umræðum að hann talaði ekki í nafni ríkisstjórnar, heldur væri hann að lýsa hugmyndum sem væru hans eigin, en þær hugmyndir voru um það að ef áhugi væri á því meðal ríkisstjórna á Norðurlöndum, þá teldi hann skynsamlegt að efna til ráðstefnu til þess að undirbúa hugmyndir og tillögur, kveðja þar til vísindamenn, stjórnmálamenn og fleiri aðila til þess að undirbúa hugmyndir og tillögur um nýja áfanga að því er varðar afvopnun í og á höfum. Ég hef ekkert við það að athuga, ekki nokkurn skapaðan hlut. Þá vík ég að því hvað kom fram í frásögn og skýrslu hæstv. fjmrh. að því er varðaði viðræðurnar um viðskiptamál. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson beindi þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. og ég vil gjarnan svara því hér fyrir hans hönd, þrátt fyrir það að mér skilst að það hafi glumið hér í eyrum landsmanna í alla nótt eða seinustu klukkutímana að fjmrh. væri eftirlýstur að svara þýðingarmiklum spurningum á Alþingi, en hann hefur ekki komið í leitirnar enn. Því er til að svara að fjmrh. lagði fram í ríkisstjórn greinargerð þar sem hann skýrði frá þessum viðræðum sínum. Nú man ég ekki nákvæmlega hversu marga hann ræddi við, en mig minnir að hann hafi rætt við aðstoðarsjávarútvegsráðherra og aðstoðarutanríkisviðskiptaráðherra. Eitt meginumræðuefnið var að sjálfsögðu af hálfu Sovétmanna að útskýra perestrojku, hvar hún væri stödd, hvaða breytingar væru í aðsigi og hvernig þær breytingar hefðu áhrif á fyrirkomulag utanríkisviðskipta. Á það var bent að valdið ætti nú að færast frá miðstjórnarkerfinu í Moskvu til lýðvelda og til fyrirtækja í lýðveldum og því aðeins gætu þessir aðilar gert bindandi samning um utanríkisviðskipti að þeir öfluðu sjálfir þess gjaldeyris sem þyrfti. Þetta þýddi að því er varðaði sjávarútveginn að þau ein fyrirtæki gætu verslað með fiskafurðir við Íslendinga sem sjálf hefðu til þess gjaldeyristekjur og þau gætu ekki aflað þeirra gjaldeyristekna nema með því að gera það í einhvers konar samstarfi við viðskiptalöndin. Þar kæmi ýmislegt til greina sem upp var talið, þar á meðal t.d. sameiginleg aðild að útgerðarfyrirtækjum, sameiginlegar veiðar á vannýttum stofnum en sér í lagi væri eitt grundvallarskilyrði fyrir slíkum viðskiptum í framtíðinni og það væru veiðiheimildir innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Og á það var lögð mikil áhersla. Fjmrh. gerði rækilega grein fyrir því þegar hann fylgdi skýrslu sinni úr hlaði að þetta hlyti að valda okkur verulegum áhyggjum að því er varðaði framtíð viðskipta af þessu tagi og vegna þess að það er að mínu mati svo að þótt að þessu hafi verið ýjað almennt séð með vísan til þess sem kynni að gerast í framtíðinni, þá held ég að þetta hafi verið í fyrsta sinn a.m.k. að því er ég best veit sem það var sett fram með jafnafdráttarlausum og ákveðnum hætti af jafnáhrifamiklum mönnum í sovéska stjórnkerfinu. Um viðbrögð fjmrh. var það að segja að hann gerði viðmælendum sínum skilmerkilega grein fyrir því að þetta væri ekki á dagskrá að því er varðaði íslensk stjórnvöld því sú stefna væri ríkjandi að við værum ekki til viðtals um slíkt og hefðum hafnað slíkum kröfum frá Efnahagsbandalaginu árum saman. Hv. 1. þm. Suðurl. spurði með vísan til hvalamálsins hvað tæki við eftir að við hefðum lokið okkar lokaári núverandi vísindaáætlunar. Ég hef ekki svar við því. Sú stefna hefur ekki verið mótuð. Þá vék hann að undarlegri ritsmíð eftir aðstoðarritstjóra Morgunblaðsins þar sem aðstoðarritstjórinn var eitthvað að reyna að bera blak af manni sem heitir Bill Evans og er starfandi í viðskiptaráðuneyti Bandaríkjanna. Sá maður fór í ákveðnum erindum bandarískra stjórnvalda til Japans og gerði Japönum þar ákveðið tilboð sem fór í bága við samkomulag sem Bandaríkjastjórn hafði við okkur gert. Um þetta höfum við öruggar heimildir og staðfestar heimildir, bæði innan japanska stjórnkerfisins og þess bandaríska. Við andmæltum þessu. Það var við það kannast og málið var látið niður falla þannig að athugasemdir Björns Bjarnasonar af því tilefni voru einfaldlega ekki teknar gildar og það er skýringin á því hvers vegna hlutirnir eru orðaðir með þeim hætti sem gert er í skýrslunni. Það er mikið spurt um varaflugvöll og það er spurt hvort Þjóðviljinn fari með rétt mál um það að áform utanrrh. hafi verið brotin á bak aftur og svo koma frýjuorðin, hvort utanrrh. ætli að láta kúga sig, og það eru látnar uppi grunsemdir um það að kannski megi ekki treysta utanrrh. í þessu máli o.s.frv. Og hvað er um þetta mál að segja? Ég hef lýst því skýrt og skilmerkilega að ég geri ráð fyrir því, nema því aðeins að fram komi einhverjar veigamiklar röksemdir sem breyti þeirri afstöðu minni, að veita þessa heimild. Ég hef hins vegar ekki tekið þá ákvörðun og mun ekki taka hana í bráð. Spurt er hvort ég geti ekki lýst yfir stuðningi við þál. sem leiði í ljós álit Alþingis í því efni. Mitt svar við því er ósköp einfaldlega það: Ég þarf enga þál. til þess að skora á sjálfan mig að framkvæma hlut sem ég er fylgjandi að því er mig varðar persónulega. Það er hins vegar ekki ástæðulaust að spyrja til baka út frá þessum hugmyndum um varaflugvöll hvernig á því stóð, þegar sjálfstæðismenn fóru með bæði samgöngumál og utanríkismál, að þeir létu ekki þessa könnun fara fram og hvernig á því stóð að þáv. samgrh. Matthías Bjarnason tók, af ástæðum sem mér er ókunnugt um hverjar voru, þá ákvörðun að verja 1 millj. kr. til þess að láta fara fram könnun hér innan lands á vegum innlendra aðila. Ég held a.m.k. að þeir sem ætla að hafa uppi stór frýjuorð í minn garð geti sparað sér þau. Ég gekk nefnilega hreint til verks í þessu máli og í ljósi þeirra orða sem í stjórnarsáttmála standa, og slík orð ber að virða og standa við, að ekki skuli í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar efnt til meiri háttar nýrra hernaðarframkvæmda, þá gekk ég úr skugga um það að afla allra upplýsinga sem fáanlegar væru um þetta mál og m.a. rækilega að fara ofan í saumana á því hver væru skilyrði Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins og Atlantshafsbandalagsins yfirleitt. Og ég hef fært á það sönnur sem ekki hafa verið hraktar að þetta mannvirki, ef byggt yrði, yrði ekki notað nema sem venjulegt samgöngumannvirki á friðartímum. Um það færi síðan á ófriðartímum svo að um það yrði gerður samningur og það þýðir að þetta mannvirki yrði notað á ófriðartímum á nákvæmlega sama hátt og flest önnur samgöngumannvirki og flest önnur mannvirki sem við kunnum upp að telja. Þetta hef ég gert. Þetta var ekki gert í stjórnartíð sjálfstæðismanna og þar með er borðið hreint að því leyti að það er ekki verið að brjóta neinn stjórnarsáttmála þótt forkönnunin yrði heimiluð. Er þetta partur af einhverri Norðurlandaáætlun Gorbatsjovs? Nei. Hvað gerist ef niðurstaðan yrði sú að þetta yrði ekki heimilað? Það gerist það eitt að Atlantshafsbandalagið mundi þá byggja þetta mannvirki annars staðar. Það mundi ég harma ef svo færi. Ég met málið svo að mannvirkið yrði þar miklum mun verr komið. Um heræfingar. Er hann nú byrjaður að bogna? Er hann að láta undan? Boðar það einhver sinnaskipti? Er verið að slá af? spyrja sjálfstæðismenn. Hvers vegna svona spurningar? Af hverju svona fáfengilegar spurningar? Staðreyndir málsins eru ósköp einfaldlega þessar: Bandaríkjamenn höfðu uppi áform um það að hér færu fram heræfingar þar sem virkir utanaðkomandi þátttakendur væru 1040 manns, 800 í varaliði og 240 úr stórfylki fastaliðs Bandaríkjanna í Kaliforníu. Þar fyrir utan margir eftirlitsaðilar og stjórnendur. Áformin voru auðvitað löngu kynnt og voru þekkt úr tíð forvera minna. Spurningin var hins vegar sú hvort við ætluðum að leggja eitthvert sérstakt mat á það sjálfir hvort þessar æfingar færu fram, hvenær þær færu fram, hvar þær færu fram, hvernig þær væru skipulagðar, hvaða markmiðum þær þjónuðu o.s.frv. Mér skilst að af hálfu forvera minna hafi aldrei verið lagt sjálfstætt mat á það heldur hafi vinnubrögðin verið þau að áformin hafi verið tilkynnt og vinnureglan síðan verið sú, og hún er algeng innan NATO, að ef ekki eru gerðar athugasemdir þá er litið á það sem ákvörðun eða samþykki. Og eftir því sem ég best veit hafa aldrei verið gerðar athugasemdir eða framkvæmt sérstakt mat á slíkum áformum eða beiðnum fyrr en nú. Ég vitnaði til þess áðan að sjálfstæðismenn hafa haft orð á því að þeir vildu að við fylgdum sjálfstæðri utanríkisstefnu, hefðum til þess burði að leggja sjálfstætt mat á svona hluti. Til þess vildum við koma okkur upp sérfræðingum. Ég er algjörlega sammála því. En hvers vegna þá að gagnrýna það þegar slíkt mat er framkvæmt og íslenskur utanrrh. kemst að slíkum niðurstöðum? Ákvörðunin var sú að breyta tímanum. Það mál vel vera að ég hefði haft uppi óskir um að breyta honum enn frekar og ég hefði haft lengri aðdraganda að því máli, en það var ljóst að það var ekki unnt nema með því að kollvarpa þá öllu því mikla undirbúningsstarfi sem hafði verið lagt í þetta mál. Það vildi ég ekki gera. Ég fækkaði þátttakendum eftir að hafa kannað það mjög rækilega hvort slík fækkun mundi í nokkru raska eða koma í veg fyrir að tilgangur, markmið æfinganna gæti skilað sér. Hvers vegna að vera að fækka? Jú, hvers vegna ekki? Ef æfingarnar geta farið fram og skilað sínum árangri þrátt fyrir fækkun, hvers vegna ekki að verða við óskum sem eru bornar uppi hér af samstarfsaðilum og á Alþingi um það að Íslendingar gefi slíkt merki frá sér að það verði reynt að hafa hóf og hemil á slíkum æfingum jafnvel þó að þær séu að vísu svo smáar í eðli sínu að þær séu ekki tilkynningaskyldar? Ja, það er allt í stakasta lagi, heyri ég. Það hefur eiginlega vakið athygli mína að það hefur lítið sem ekkert verið rætt um samskiptin við varnarliðið út frá því sem þarna hefur verið sagt í skýrslunni um Aðalverktaka. Þar var þó undantekning hv. þm. Benedikt Bogason sem vék að því máli.  Ég hef lýst þeirri skoðun minni að núverandi fyrirkomulag verktöku í þágu varnarliðsins sé óeðlilegt og ég hygg að það séu ekki pólitískar forsendur í landinu fyrir því að halda því kerfi óbreyttu mikið lengur. Þetta mál hefur lengi verið til umræðu. Ég minnist þess að við alþýðuflokksmenn beindum mjög mörgum og ítarlegum spurningum til þáv. hæstv. utanrrh. um Aðalverktaka á sínum tíma. Þá var lögð fram hér skýrsla um það mál. Í tíð forvera minna hefur verið unnið að tillögugerð um hvað skuli gera, hvaða breytingar eigi að framkvæma og ég hef að sjálfsögðu notað tímann til þess að skoða þær tillögur allar og kynna mér starfsemi Aðalverktaka, reyna að leggja mat á það hvernig ástandið er, hvernig kerfið er og þær tillögur sem fram hafa komið um breytingar. Aðalverktakar eru risavaxið fyrirtæki, fjárhagslega voldugt. Það er sameignarfyrirtæki samsteypuverktaka, Sameinaðra verktaka, annars verktakafélags sem Reginn heitir og kennt er við samvinnumenn og ríkisins. Ríkið á einungis fjórðung í þessu fyrirtæki. Þetta fyrirtæki hefur hlaðið upp miklum auð í skjóli milliríkjasamnings, samnings sem íslenska ríkið gerði við annað ríki. Eiginfjárstaða þess er gríðarlega sterk. Það á geysilega fjármuni víða í hinu íslenska fjármálakerfi. Þeir menn sem þessu fé stýra hafa gríðarlegt vald og það getum við kannski kallað dulið vald og spurning hvort það er ábyrgt vald. Tillögurnar sem uppi hafa verið um að breyta þessu hafa verið margar, allt frá tillögum t.d. verktaka um það að það eigi að afnema svona kerfi og opna verktakamarkað sem formaður Sjálfstfl. lýsti sem t.d. sínum hugmyndum. Það hafa líka verið tillögur um það að skipta þessu fyrirtæki upp, að slíta þessu sameignarfyrirtæki, að stofna almenningshlutafélag um þetta. A.m.k. hafa menn verið að leita að leiðum til þess að opna þetta fyrirtæki, annaðhvort fyrir þátttöku almennings í landinu nú eða opna það með eðlilegum hætti fyrir starfsemi annarra verktaka o.s.frv. Hér hefur aðeins verið gert tvennt að svo stöddu eftir sex mánaða aðdraganda og það er að tekist hefur samkomulag um það að ríkið fær tvo fulltrúa í stjórn og jafnframt er kunnugt að það er gert ráð fyrir því að ríkið ráði sérstakan forstjóra að þessu fyrirtæki. Jafnframt hefur verið bókað að aðilar séu sammála um að taka upp viðræður um breytingar á eignaraðild og eignarhlutföllum í þessu fyrirtæki. Þar með er málið komið nokkuð á rekspöl og það gæti orðið upphaf að breytingum sem eru löngu, löngu tímabærar og skipta mjög miklu máli. Ég held að gallinn við þá skoðun sem formaður Sjálfstfl. lýsti, að opna bara þarna fyrir almennan verktakamarkað, sé svo augljós að það sé ekki unnt að leysa málið á þeim grundvelli. Ég hef þegar svarað fyrirspurnum hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar um viðræður við Sovétmenn þar sem þeir hafa sett fram sínar hugmyndir um veiðiheimildir í íslenskri lögsögu og svör við því. Að því er varðar hafréttarmálin, þar sem kom fram gagnrýni að við hefðum ekki fylgt nægilega vel eftir því frumkvæði sem við höfum haft annars vegar á norðurslóðum, þ.e. varðandi það að ná samkomulagi um skiptingu gráa svæðisins þar og svo hins vegar að því er varðaði Rockall, þá vil ég samt sem áður taka það fram að þetta mál hefur ekki legið í láginni, sbr. það sem um það er sagt í skýrslunni og sbr. bréfaskriftir forsrh. við forsrh. Breta. Að því er varðar boðaða og áformaða fundi með embættismönnum og sérfræðingum út af norðurslóðamálinu, þá er það svo að ég ræddi það mál t.d. við Uffe Elleman Jensen í opinberri heimsókn og viðræðum við danska utanríkisráðherrann sem m.a. taldi sig þá vera í erfiðri stöðu meðan deilur þeirra og Norðmanna væru í gangi. Upplýst hefur verið af forsrh. að Norðmenn væru nokkuð hikandi í þessu máli, m.a. vegna þess að þeir eiga í nokkuð erfiðum viðræðum við Sovétmenn á Barentshafi og það hafi nokkur áhrif á þetta. Að því er varðar Rockall, þá er það svo að ein ástæðan fyrir því að fundi nr. 2, milli embættismanna um það mál, var frestað er sú að samkvæmt mati vísindamanna okkar sjálfra, þá liggja ekki fyrir endanlegar niðurstöður sem þeir eru að bíða eftir, ég er að vitna í Guðmund Pálmason hjá Orkustofnun, en þeirra sé hins vegar að vænta. En þær þurfa að liggja fyrir áður en embættismannafundur verður haldinn aftur. Ég vil því árétta að það er kannski ekki alveg sanngjarnt að segja að menn hafi lagt upp laupana. Málunum hefur verið haldið vakandi og ég held að ég geti fullyrt að þau verði ekki látin niður falla. Hins vegar má kannski segja að drátturinn að því er þetta varðar á því að íslenskir vísindamenn telji sig tilbúna til þess að setjast þarna að samningaborðinu nægilega vel undirbúnir, það er þá okkar verkefni núna að reka á eftir því. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hreyfði þeirri hugmynd hvort ekki væri orðið tímabært að Íslendingar gerðust aðilar að Vestur-Evrópusambandinu, West-European Union sem er m.a. sameiginlegur umræðuvettvangur um varnarmál. Það mál hefur verið rætt í ráðuneytinu og ég mundi jafnvel orða það svo að það væri í skoðun. Ég er því sammála að það væri vafalaust þarft. Spurningin er hins vegar sú hvort við erum að dreifa kröftunum um of vegna þess að verkefnin sem við er að fást eru ærin. Að því er varðar spurningar hv. þm. Geirs H. Haarde, þá hef ég þegar svarað þessum spurningum um varaflugvöll. Spurningar sem varða atkvæðagreiðslur í Sameinuðu þjóðunum, ég hef svo oft fjallað um það að ég held ég þurfi ekki að rekja það í löngu máli. Fyrirvara að því er varðar Oslóaryfirlýsingu. Því hefur þegar verið svarað. En þá er eftir hið stóra mál sem varðar afvopnun í höfunum þar sem mér var borið á brýn að við hefðum farið fram afar ógætilega og reyndar kannski jafnvel rofið trúnað við samstarfsaðila okkar með þeim orðum sem látin voru falla í ræðu utanrrh. í Vín sem embættismaður flutti. Það kemur skýrt fram í skýrslu utanrrh. að það var samkomulag bæði innan Atlantshafsbandalagsins og reyndar við Varsjárbandalagið um grundvöll afvopnunarviðræðnanna í Vín, þ.e. að þær skyldu snúast um afvopnun að því er varðaði heri og venjulegan vopnabúnað. Það er skýrt tekið fram í skýrslunni að við erum ekki að gera ágreining um það eftir á. Það sem við gerðum hins vegar var það að segja: Það er augljóst lífshagsmunamál Íslendinga að næsti áfangi afvopnunarviðræðna snúist um afvopnun á og í höfunum. Það var skýrt tekið fram í þessari ræðu að við gerðum okkur fulla grein fyrir þeim mun sem er á Varsjárbandalagi og Atlantshafsbandalagi að því er varðar það að annað er fyrst og fremst meginlandsbandalag, hitt er byggt á sjóflutningum milli tveggja heimsálfa og má þess vegna kalla Atlantshafið líflínu þar á milli, full grein gerð fyrir þeirri sérstöðu. En engu að síður var því haldið fram að lífshagsmunir Íslendinga krefðust þess að Atlantshafsbandalagið, þó það hafi ekki verið sagt í þessari ræðu, að Atlantshafsbandalagið eða við í samstarfi við bandamenn okkar legðum á það áherslu að næsti áfangi afvopnunarviðræðna snerist um þessi mál. Hvers vegna vera að orða þetta við upphaf afvopnunarviðræðna sem ekki snerust um þetta? Það er vegna þess að í hinum almennu ráðherraræðum voru menn ekki bara að fjalla um afvopnunartillögurnar sem fyrir lágu. Menn töluðu um fjöldann allan af öðrum þáttum afvopnunarmála. Þannig ræddi t.d. utanríkisráðherra Sovétríkjanna um aðgerðir Sovétmanna að því er varðaði eiturefnavopn. Það gerði utanríkisráðherra Bandaríkjanna líka. Hann hélt sig ekki við þetta eina umræðuefni þannig að við það var út af fyrir sig ekkert að athuga. Það sem mér finnst skrýtið er það að þegar fullur þriðjungur af ræðu utanrrh. snýst um þetta mál, og ræðan nokkuð löng, og þegar þessum málum eru gerð svona rækileg skil í skýrslu utanrrh., þá skuli viðbrögðin vera fyrst og fremst þau að spyrja hvort það hafi verið brot á formalisma að einhver orð voru uppi höfð í ræðu í Vín, þar sem ekki var reyndar annað sagt heldur en að við óskuðum eftir því að í náinni framtíð yrði þetta meginmálið. Við erum hér að fjalla um gríðarlega stórt mál. Og sá sem segir: Við viljum leggja sjálfstætt mat á íslenska hagsmuni, hann getur ekki sagt: Við framseljum það í hendur öðrum þótt bandamenn séu og sættum okkur við það að láta slík mál niður falla, ræða þau ekki. Ég vitna til þess að forveri minn, Geir Hallgrímsson, fyrrv. utanrrh., hafði árið 1984 uppi sterkari orð en ég gerði þarna af þessu tilefni um að það væri sérstakt áhugamál og hagsmunamál Íslendinga. Spurningin um það hvernig við ætlum að fara fram í þessu máli, hvort við ætlum að gera það í samvinnu við bandalagsþjóðir okkar, þetta stendur alveg skýrum stöfum í mínum málflutningi og minni skýrslu, að við eigum að taka þetta mál upp innan Atlantshafsbandalagsins. Og af því að þar er verið að vinna að endurskoðun á varnarmálastrategíu Atlantshafsbandalagsins undir hugtakinu Comprehensive Concept, þá ber okkur að sjálfsögðu skylda til að koma þeim hugmyndum á framfæri. Ég spyr fulltrúa Sjálfstfl. sem fyrst og fremst hafa uppi þennan málflutning: Hver er þeirra stefna í þessu máli? Hvaða afstöðu hafa þeir til þess máls sem snýst um traustvekjandi aðgerðir á höfum og afvopnun á og í höfunum? 

Hvernig væri að svara spurningum ...?

Já, ég var að svara þeim. Og ef ég þarf að endurtaka það, þá skal ég gera það. Í fyrsta lagi er því yfirlýst að við munum vinna að undirbúningi að stefnumótun í samstarfi við samstarfsmenn. Í annan stað var það sagt í þessari ræðu, og ekki brot á neinum reglum, að við óskuðum eftir því og legðum á það áherslu að í náinni framtíð yrði þetta næsti áfangi afvopnunarmála. Síðan var spurt: Hefur hæstv. utanrrh. kannski fengið einhverjar athugasemdir? Það kom nefnilega fram í ræðu hv. þm. Geirs H. Haarde að hann hefði verið spurður út um þetta af fulltrúa ríkis sem ekki var nefnt. Já, það er nefnilega rétt. Það hafa verið gerðar athugasemdir við þetta. Það er ekki fullkomin eining um þetta mál og ekkert óeðlilegt við það. Ég er t.d. spurður, svo að ég víki að tengdu máli: Hver er afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar til spurningarinnar um endurnýjun skammdrægra kjarnavopna? Og í skýrslu minni stendur að við teljum það ekki útilokað. Hver eru tengslin þarna á milli? Í fyrsta lagi er það ljóst að af hálfu vestur-þýskra stjórnvalda og í Vestur-Þýskalandi hefur verið lýst miklum áhyggjum út af þessu máli af þeirri einföldu ástæðu að verði þessar flaugar endurnýjaðar, þá er ætlunin að þær verði á þýsku landi. Ríkisstjórn Kohls kanslara er veik og hún hefur haft uppi málflutning um það að það eigi ekki að taka afstöðu til þessa máls strax. Vel má vera. Ef afvopnunarviðræðurnar í Vín skila árangri í samræmi við þær vonir sem vaktar hafa verið þegar tillögur beggja bandalaga liggja nú fyrir og ef sá árangur verður fyrr heldur en svartsýnustu menn ætla, þá hefur það auðvitað áhrif á þessa spurningu. Því að hvers vegna þarf Atlantshafsbandalagið og hefur þurft hingað til að reiða sig á kjarnavopn og þá m.a. skammdræg kjarnavopn? Það er vegna hinna massívu yfirburða Varsjárbandalagsins í hefðbundnum vopnum sem eru byggð m.a. á árásarherfræði, þ.e. þetta er vopnabúnaður, bæði yfirburðir að magni og mannafla byggður á kenningu um leiftursókn, töku lands og það að halda landi. Ef sá tími er kominn og hann verður staðfestur í afvopnunarsamningunum í Vín, að það takist að ná jafnvægi í hefðbundnum vopnabúnaði, þá breytir það auðvitað þessum þætti hernaðarstrategíu Atlantshafsbandalagsins. Þess vegna er það ósköp rökrétt að við segjum: Það á ekki að byrja á því í þessum samningaviðræðum að segja: Þær verða ekki endurnýjaðar. Það á að áskilja sér réttinn til þess að meta það þegar búið er að leggja prófstein á afvopnunarvilja Sovétríkjanna í Vín. Og Íslendingar eiga sérstaklega að fylgjast vel með þessu máli vegna þess að ef því er yfir lýst að þær verði felldar niður, þá skulu menn ekki velkjast í vafa um það að hætta er á því að ef ekki þessum flaugum sjálfum heldur þá öðrum skammdrægum flaugum verði komið fyrir í höfunum.

Það er yfirlýst.

Nei, nei, það er ekkert yfirlýst.

Jú. Það hefur víst komið fram.

Ja, það hefur margt komið fram í því máli. Ég get út af fyrir sig vitnað í tiltölulega nýlegt viðtal við Johann Jörgen Holst, varnarmálaráðherra Noregs, í Arbeider-blaðinu í Noregi í fyrri viku þar sem hann vitnar til þess að af hálfu þýskra stjórnvalda --- hann vitnar að vísu í opinbera embættismenn --- þá hafi því sjónarmiði verið hreyft að nær væri að koma þessum flaugum fyrir í hafinu. Til þess að ekkert fari nú á milli mála í þessu máli, þá vil ég endurtaka: Utanrrh. Íslands lét sendiherrann í afvopnunarviðræðunum í Vín hafa uppi þessi orð til þess að það yrði heyrum kunnugt að við teldum að næsti áfangi í afvopnunarviðræðum ætti að fjalla um þessi mál. Var búið að greina starfsbræðrum utanrrh. frá þessari tillögu? Svarið við því er þetta: Forverar mínir þrír hafa innan Atlantshafsbandalagsins og annars staðar á alþjóðavettvangi og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna lýst þessu sem megináhugamáli og hagsmunamáli Íslendinga. Og það er rétt að það komi fram líka að í viðræðum mínum við utanríkisráðherra Bandaríkjanna í ársbyrjun var þetta eitt af helstu umræðuefnum okkar, þar sem ég lýsti því mjög ákveðið yfir að þetta væri sérstakt hagsmuna- og áhugamál Íslendinga. Og fram kom af hans hálfu að þrátt fyrir alla eðlilega fyrirvara Bandaríkjanna að því er varðaði takmörkun á flotauppbyggingu Atlantshafsbandalagsins miðað við líflínu Atlantshafsbandalagsins, þá teldi hann ekkert því til fyrirstöðu að kanna vissa þætti þess máls eins og t.d. takmarkanir á Cruise Missiles um borð í kafbátum. Að sjálfsögðu um leið og athugasemdir bárust eða fyrirspurnir um það í hverju þessi stefnumótun væri fólgin, þá var þeim fyrirspurnum svarað rækilega innan Atlantshafsbandalagsins og ég veit ekki betur en þau svör hafi þótt fullnægjandi. Ég varði miklum hluta af ræðu minni til þess að fjalla um þessi mál. Ég vitnaði m.a. í Johan Jörgen Holst, varnarmálaráðherra Noregs, og ég vísa til þess sem um það sagði í minni ræðu, þar sem ég vitnaði í fyrirlestur sem hann flutti í Kanada þar sem hann gerir grein fyrir mörgum hugmyndum sem þurfi að kanna um þessi mál. Ég hika ekkert við að segja að það er eðlilegt að land eins og Ísland og að land eins og Noregur sinni þessum málum sérstaklega, hafi af þeim meiri áhyggjur en kannski önnur lönd, hafi með sér náið samráð um að skiptast á skoðunum um þessi mál og leggi jafnvel jafnframt fram vinnu sérstaklega til þess að meta rækilega allar fram komnar hugmyndir og tillögur sem eru skoðunar verðar um þetta. Þetta er allt unnt að gera án þess að rjúfa samstöðu innan Atlantshafsbandalagsins eða kollvarpa nauðsynlegu öryggi Atlantshafsbandalagsins á Norður-Atlantshafsleiðinni. Að sjálfsögðu --- og það kemur skýrt fram í mínu máli --- gerist það því aðeins að hér verði um að ræða gagnkvæma samninga og lausnin getur ekki byggst á svæðisbundnum lausnum. En ég minni á að í ræðu minni er lýst hugmyndum og tillögum sem fram hafa komið eitthvað 10--15 talsins og ég vitna í fyrirlestur Johans Jörgens Holst, viðtöl við hann. Það er reyndar hægt að vitna í annað. Það er hægt að vitna í ályktun þingmannasambands NATO, sem ég man ekki betur en hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson segði að væri mjög virt stofnun.

Já.

Já, mjög virt stofnun og ályktar sérstaklega um nauðsyn þess að ... 

Það er undirnefnd í þessu meira að segja.

Einmitt. Gott. Þá er það fram komið. Virðulegi forseti. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen fann að því að í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar væru ekki upp talin þau alþjóðasamtök sem eru nánast ramminn utan um milliríkjasamstarf okkar og þar á meðal er Atlantshafsbandalagið ekki nefnt á nafn. Það er alveg rétt. Það er ekki nefnt á nafn. En Sameinuðu þjóðirnar eru heldur ekki nefndar á nafn og Norðurlandaráð, m.a.s. sjálft Norðurlandaráð er ekki nefnt á nafn, hvað þá heldur samtök eins og Fríverslunarsamtök Evrópu eða þess háttar. Það er bara ekki talað um svoleiðis. Það liggur hins vegar alveg ljóst í orðanna hljóðan að við ætluðum okkur að halda áfram að starfa í þessum samtökum, Atlantshafsbandalaginu, Sameinuðu þjóðunum, Norðurlandaráði, Fríverslunarsamtökunum og m.a.s. ýmsum öðrum alþjóðasamtökum þannig að það er nú ekki mikill mælikvarði á stefnuna. Ég held að frýjuorð sem hann fór með um það að hæstv. fyrrv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, hafi sko ekki látið beygja sig í samstarfi við Alþb. þegar það var með kröfur um að stöðva nýframkvæmdir, eigi ekki sérstakt erindi við mig. Ég beini enn þeirri spurningu til baka til þeirra sjálfstæðismanna: Hvað dvaldi orminn langa þegar þeir fóru með utanríkis- og samgöngumálin og ákváðu af einhverjum mér óskiljanlegum ástæðum að breyta þeirri könnun þá sem snerti varaflugvöll í 1 millj. kr. framkvæmd og innlenda framkvæmd. Þeir sem hafa uppi frýjuorð nú mættu líta í eigin barm. Athugasemd hæstv. fyrrv. utanrrh. um undirmálskarfann hans Uffe Ellemans Jensen fannst mér í hæsta máta ósmekkleg vegna þess að þegar íslenskur utanrrh. segir það fullum fetum í viðtali við danska fjölmiðla að hann hafi ekki orðið var við stuðning danskra stjórnvalda eða ríkisstjórna Norðurlanda við málstað Íslendinga eða norðurhjarabúa í hvalveiðimálum er svarið að danskur utanríkisráðherra leggur á borð undirmálskarfa í öskju og segir það sem tákn um stuðning dönsku ríkisstjórnarinnar við íslenskan málstað. Og hann fékk reyndar verðug svör. Hann fékk þau svör að við þessari smánargjöf væri ekki tekið af þeirri einföldu ástæðu að ég vissi ekki til þess að danskur utanríkisráðherra hefði nokkurn kvóta í færeyskri fiskveiðilögsögu, fyrir utan það að við sem atvinnumenn þægjum ekki undirmálsfisk, sem ætti að fleygja fyrir borð, af amatörum sem væru að gutla kvótalausir út um Ballarhaf og dugði það svar bærilega. Og ef hæstv. fyrrv. utanrrh. vildi með orðum sínum taka undir málflutning Dana í þeim málum, þá veit ég ekki hvert hann var að fara. Ég held að hann hafi ekki vitað það sjálfur. Ég hef þegar svarað spurningum hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar að því er varðar varaflugvöll. Spurninguna um það hvort mér sé kunnugt um Murmansk-ræðu Gorbatsjovs og hvað í henni fólst, þá er svarið já. Hv. þm. hefur gert grein fyrir því sjálfur. Spurningunni um utanríkisviðskiptin, hvort til standi að gera utanríkisviðskiptaskrifstofuna í utanrrn. að einhverju bákni, þá er svarið nei. Þar starfa núna í fullu starfi fjórir menn. Einn sinnir einkum og sér í lagi Austur-Evrópuviðskiptum, einn sinnir einkum og sér í lagi EFTA- og EB-málum og er jafnframt ritari EB-nefndar, einn sinnir einkum og sér í lagi veitingu útflutningsleyfa og einn almennum störfum. Þetta er nú ekki mikið bákn. Það eru ekki áform um að gera þetta að neinu bákni. Það eru uppi áform um það að útflutningsleyfin eða öllu heldur stýringin ef hún á einhver að vera á útflutningi á gámafiski og ferskum fiski fari úr ráðuneytinu. En þar hefur verið lýst ýmsum hugmyndum um aflamiðlun. Það hefur líka verið lýst eftir fiskvinnslustefnu. Að þessu máli er unnið innan ráðuneytisins í samstarfi við sjútvrn. og aðra aðila. Engu að síður er gert ráð fyrir því að leyfaveitingin sjálf sé í höndum ráðuneytis og svo er hérna enn spurningin um eflingu á eftirliti. Ég tel það mjög æskilegt að stuðla að auknu útflutningsfrelsi og það hafa verið stigin ákveðin skref í þá átt. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að reynslan kenni mönnum oft að það er verið að stýra mörkuðum og það kann að þurfa að gera það. Hitt er svo niðurstaðan af skipulagshugmyndum okkar að það er brýn nauðsyn á því að efla þann þátt í starfi viðskiptaskrifstofunnar sem lýtur að stefnumótun og að því er stefnt með skipulagsbreytingunum. Hvernig er ætlunin að auka starf að varnar- og öryggismálum? spurði hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson. Það er í fyrsta lagi gert með því að væntanlegur er heim starfsmaður, sérstakur varnarmálafulltrúi, sem hefur orðið nokkra starfsreynslu í störfum sínum á vegum Atlantshafsbandalagsins. Í annan stað með því að auka sérhæfingu í alþjóðaskrifstofu og fela þar sérstökum starfsmanni að fást við afvopnunarmál. Hvernig hyggjumst við taka þátt í afvopnunarviðræðum? Sérstakur sendiherra hefur sinnt þeim sem aukastarfi hingað til. Áform eru uppi um það að fela sérstökum starfsmanni hjá fastanefnd Íslands hjá NATO að sinna þeim málum framvegis. Hvaða skoðun hef ég á þeim hugmyndum sem hv. þm. hefur lýst varðandi stofnun sérstaks varnarmálaráðuneytis eða nýjum hugmyndum sem hann nú lýsti um sérstakt sameinað ráðuneyti innanríkis- og öryggismála, þar með talið löggæslu- og dómsmál? Ég hef ekki tekið fyrir fram afstöðu til þess. En ef ég er spurður hvort núverandi kerfi dugi, þ.e. að einn maður geti út af fyrir sig sinnt þeim verkefnum sem utanrrh. nú sinnir, þá er ég þeirrar skoðunar að öllu samanlögðu að það geti hann vel. Það geti hann hins vegar með því að framkvæma þær hugmyndir sem lýst hefur verið um endurskipulagningu og meiri sérhæfingu. Í raun og veru má hins vegar spyrja ef verið er að hreyfa hugmyndum um sérstakt varnar- og öryggismálaráðuneyti: Þarf ekki að ganga lengra? Er kannski verið að ýja að því að nauðsynlegt sé að taka upp stofnun á innlendum her eða innlendri varnarstarfsemi? Eða búa á bak við það einhverjar aðrar hugmyndir umfram þær sem ég hef þegar lýst um aukna þátttöku Íslendinga í varnarsamstarfinu? Hv. þm. Benedikt Bogason vék að verktökunni fyrir varnarliðið og spurði sérstaklega: Er ekki ástæða til þess að Íslendingar taki í auknum mæli í sínar hendur hönnun á framkvæmdum? Það er mál sem mér þykir vert að skoða en viðurkenni að athygli minni hefur ekki verið beint að því sérstaklega hingað til. Hv. þm. Hreggviður Jónsson lýsti þeirri skoðun sinni að miðað við upplýsingar um tilkostnað gæti verið skynsamlegt af Íslendinga hálfu að gerast fullgildir meðlimir að Mannvirkjasjóðnum og ég er reyndar sammála honum í þeirri skoðun. Ég er ekki sammála þeim sem létu þau orð falla að ræða hv. 2. þm. Austurl. væri einhver sérstök fornaldarspeki. Mér þótti ræðan á margan hátt athyglisverð, ítarlega rökstudd. Það er alveg ljóst að við erum ekki skoðanabræður í öllum málum, ég og hv. 2. þm. Austurl., en ég kann hins vegar vel að meta það þegar menn leggja mikla vinnu í sinn málflutning og reyna að færa rök fyrir sínum málum. Það sem hann sagði um endurmat á alþjóðamálum var um margt athyglisvert. Það gæti verið gaman að ræða það í góðu tómi með meiri tíma við hv. þm. en ég ætla að spara mér það í þetta skiptið. Ég vil vekja athygli á því af því að hv. þm. komst svo að orði að Alþb. væri sá flokkur sem ætti í ýmsum málum meiri samleið með krataflokkum, jafnvel meiri samleið heldur en Alþfl. íslenski. Þá vona ég að það stefni að því, það stefni hægt og örugglega í þá átt. Ég vek samt athygli hans á því að flestallir jafnaðarmannaflokkar í Evrópu eru eindregnir stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins. Sama gildir reyndar um flokka sem ekki eru í alþjóðasambandi jafnaðarmanna. Það á við um ítalska Kommúnistaflokkinn. Einmitt vegna þess að þeir hafa tekið afstöðu sína til Sovétríkjanna til endurmats og gerðu það fyrir löngu síðan. Það er ákaflega fróðlegt fyrir jafnaðarmenn í Vestur-Evrópu að heyra það beint og milliliðalaust af vörum forustumanna kommúnistaflokka í Austur-Evrópu, hvort heldur er í Póllandi eða í Ungverjalandi eða jafnvel hjá sumum talsmönnum perestrojku í Sovétríkjunum, að þeir séu reyndar allir saman lýðræðissinnaðir jafnaðarmenn nú til dags. Það er hugmyndaþróun sem hv. þm. kannast við og það er ein meginástæðan fyrir því að það er svolítið friðvænlegra í heiminum. Og við getum gert okkur vonir um að undirrót kalda stríðsins, sem var kúgunarkerfið sovéska og ótti manna við það á Vesturlöndum, fari að breytast. Um það vona ég að við hv. þm. getum verið að verulegu leyti sammála. Að því er varðar einstakar spurningar, þá hef ég þegar svarað spurningunni um afstöðu mína til endurnýjunar skammdrægra kjarnaflauga. Ég held að það sé ekki sérstök ástæða til þess að fara út í upprifjun á fyrri rökræðum um afstöðu til einstakra tillagna hjá Sameinuðu þjóðunum. Hv. þm. endurtók sínar röksemdir. Ég gerði rækilega grein fyrir því á sínum tíma hvaða rök væru fyrir minni afstöðu og ég hef ekki breytt þeirri afstöðu í neinu. Hv. þm. gaf í skyn, ef ég skildi hann rétt, að slysið um borð í Iowa hefði hugsanlega verið kjarnorkuslys. Ég hef ekki þær heimildir. Reyndar held ég að það sé hreinlega ekki upplýst. Ég held að það hafi verið sett upp nefnd til þess að kanna það mál. Hún hefur ekki skilað sínum niðurstöðum. En sjónar- og vitundarvottar voru einfaldlega ekki til frásagnar. Þetta var hörmulegt slys og óþarfi að orðlengja um það úr því að það hefur út af fyrir sig ekki verið upplýst. Að því er varðar spurninguna um incidents, sem svo hafa verið kallaðir, og varðar bandaríska flotann, þá höfum við svolítið skipst á skoðunum. Í ræðu minni vék ég að því máli og vitnaði þar í opinberar upplýsingar sem við höfðum óskað eftir að fá frá bandaríska flotanum, höfðu verið þýddar á íslensku og birtar í íslenskum blöðum. Þar er því haldið fram að þessir atburðir hafi verið mun fleiri en sagt var í grg. með þáltill., en hins vegar vantaði skilgreiningu þar á því til hvaða hluta þetta tæki. Nú hefur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson afhent mér heimild sína sem eru gögn frá fulltrúum félagsskapar sem heitir American Friend Service Committee, þ.e. frá félagsskap kvekara og einstaklingi í þeim félagsskap sem hefur fjallað um þessi mál og er, ef ég skil rétt, formaður friðarfræðslunefndar á vegum kvekara. Nú er það út af fyrir sig fróðlegt að kynnast því með hvaða hætti þessar upplýsingar frá bandaríska flotanum voru opinberaðar, en þær upplýsingar sem hér liggja fyrir breyta engu um það sem ég fullyrti eftir hinum opinberu heimildum, að það er ekki um að ræða neitt atvik sem getur kallast kjarnorkuslys í þeim skilningi að það hafi orðið til þess að spilla náttúrulegu umhverfi þannig að mælanleg áhrif hafi verið greind. Í þeim skilningi lít ég svo á að orðalag í grg. hv. þm. með tillögunni sé villandi vegna þess að það verður ekki lesið á annan hátt en þann að þarna hafi verið um að ræða meiri háttar slys og raunveruleg kjarnorkuslys þannig að ég held að við þurfum út af fyrir sig ekki að deila um þetta, ekki á grundvelli þessara upplýsinga sem enn eru fram komnar. Hv. þm. spurðist fyrir um það hvort bandalagsríki okkar hefðu til þess heimild að beina flugvélum t.d. sem taka þátt í flotaæfingum yfir íslenskt land án heimildar íslenskra stjórnvalda eða að flytja inn í landið t.d. flugvélar til viðbótar við liðskost varnarliðsins. Fordæmið var það að t.d. við hina miklu flotaæfingu úti fyrir ströndum Noregs 1988, þá flugu flugvélar sem tóku þátt í þeim æfingum lágflug yfir Vatnajökul. Um það mál er það að segja að það var tilkynnt á sínum tíma og ekki brugðist við á þann veg að gera athugasemdir. Þær flugu lágflug sem er óvenjulegt og það er mat embættismanna að að sjálfsögðu getum við synjað um slíkt, en verðum þá að gera það af sérstökum ástæðum, þannig að mitt svar er það að það sé ekki sjálfgefið að menn hafi slíkar heimildir og íslensk stjórnvöld hljóta að áskilja sér rétt til þess að hafa um það seinasta orðið. Þá spurði hv. þm. um hina svokölluðu hliðaræfingu, þ.e. það sem varðar það sem vikið er að í skýrslunni, þ.e. æfingu sem á að hafa það hlutverk að prófa fjarskiptakerfi og fjarskiptatengsl. Það er ekkert fleira um þá æfingu að segja. Hún hefur þetta hlutverk. Í henni felst samprófun á fjarskiptakerfum varnarliðsins og fjarskiptakerfi Almannavarna og hún fer fram á sama tíma og þær æfingar sem áður hefur verið greint frá. Að öðru leyti vísa ég til þeirra upplýsinga sem í skýrslunni eru um samþættingu eða tengsl varðandi viðbragðaáætlanir íslenskra stjórnvalda og samþættingu þeirra við samsvarandi áætlanir á vegum varnarliðs. Hv. þm. vék talsvert að skipulagi utanríkisþjónustunnar. Hann hefur lýst þeirri skoðun sinni að hann telji að þar eigi ekki að vera við störf aðrir en svokallaðir karríer-diplómatar, þ.e. embættismenn, og að stjórnmálamenn eigi ekki erindi inn í utanríkisþjónustuna. Ég er algjörlega öndverðrar skoðunar. Ég held að utanríkisþjónustan hefði mjög gott af því að fá í sínar raðir menn með reynslu víðar að og mörg störf innan hennar séu af því tagi að þeim væri ekki síður sinnt með þeim hætti. Ég held að það þurfi hvort tveggja til og deili út af fyrir sig ekki frekar um það. Það er ósköp eðlilegur skoðanaágreiningur. Þá er að lokum spurningin um mannréttindamál og það að vera sjálfum sér samkvæmur og afstöðuna til Palestínu. Ég vek athygli á því að þegar Saudi-Arabía og fleiri ríki báru upp fordæmingartillögu seinast í tilefni af mannfórnum sem urðu í átökum á milli Ísraelshers og óvopnaðra borgara, þá gerðist það að minni ósk að fulltrúi Íslands flutti viðaukatillögu. Viðaukatillagan var efnislega á þá leið að skora á deiluaðila að forðast ofbeldisverk sem gætu spillt tilraunum til friðsamlegrar pólitískrar lausnar. Ég verð að segja fyrir mig að það er til marks um það hvílík harka og hvílíkt ofstæki er ríkjandi í málflutningi um þetta mál að slíkri tillögu skuli hafnað. Hún er auðvitað með vísan til ályktana og tillagna eiginlega allra þeirra aðila sem hafa komið að þessum deilumálum á undanförnum árum. Ég vísa til Evrópuráðs, ég vísa til utanríkisráðherra Bandaríkjanna, til Alþjóðasambands jafnaðarmanna. Tillagan er augljóslega ekki um annað en að skora á aðila í nafni mannúðar og umburðarlyndis að forðast ofbeldisverk til þess að spilla ekki ófriðvænlegu ástandi frekar en orðið er. Henni er hins vegar lýst sem einhliða fordæmingu, sem er óskiljanlegt og út í hött og tæplega 100 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna fella slíka tillögu. Það gefur mér til kynna að umræðurnar sjálfar og forsendurnar fyrir þessum umræðum séu varla með felldu, varla eins og þær ættu að vera. Ég held að allar ásakanir um það að Íslendingar hafi á alþjóðavettvangi í afstöðu sinni til þess máls gert sig seka um tvöfeldni --- við erum reiðubúnir til þess að fordæma mannréttindabrot hver sem þau fremur, hvar sem er. En eins og ég hef sagt: Fordæmingin er ekki nóg. Ef menn vilja leysa slík mál, þá held ég að fordæmingarvaðallinn í málflutningnum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna oft og tíðum sé síst af öllu til þess fallinn að leysa nokkurt mál. Þvert á móti held ég að hann verki oft sem olía á ófriðarelda.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Í 38. gr. þingskapalaga er forseta gefin heimild til, ef umræður dragast úr hófi, að úrskurða ræðutíma hvers þingmanns og hvenær umræðum skuli ljúka. Forseti hefur aldrei gripið til þessarar heimildar fyrr, en með tilliti til þeirra anna sem fram undan eru á morgun og þess að hér eru inni hv. þm. sem eiga að vera komnir hingað aftur kl. 8 í fyrramálið mun forseti nú úrskurða að þessum umræðum skuli lokið kl. 20 mínútur yfir 3. Þeir hv. þrír þingmenn sem beðið hafa um að gera athugasemd hafa tvær mínútur til þess og fyrstur tekur til máls hv. 17. þm. Reykv.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Naumt er nú skammtað en ég skal enga athugasemd gera við það. Ég hafði nú hugsað mér að sýna forseta, þeim sjö þm. sem hér eru inni og þeim embættismönnum sem hér eru í hliðarherbergjum þá tillitssemi að vera afskaplega stuttorður. Ég kem hér upp vegna þeirrar viðkvæmni sem kom fram í máli hæstv. ráðherra vegna þeirrar athugasemdar sem ég gerði við ræðu sem flutt var í hans nafni á Vínarfundinum margumrædda. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hér hljóðs er sú tilraun hans að skýla sér á bak við ummæli þáv. hæstv. utanrrh., Geirs Hallgrímssonar, við setningu Stokkhólmsráðstefnunnar 1984. Þetta er mikill misskilningur og þetta er mikil, mér liggur við að segja ósvífni. Það sem Geir Hallgrímsson gerði réttilega var það að hann vakti athygli á þeirri hættu, þeirri umhverfishættu, mengunarhættu sem Íslendingum getur stafað af slysum vegna kjarnorkuslysa á höfunum. Það er kunnur sannleikur. Það sem ég var að gera athugasemd við var hins vegar, eins og ég tók fram, málsmeðferð, vinnubrögð í sambandi við þetta mál, ekki síst í ljósi þess sem ráðherrann segir sjálfur um hið pólitíska samráð innan Atlantshafsbandalagsins á bls. 18 í skýrslu sinni þar sem talað er um að nú sé verið að vinna að mótun allsherjarstefnu í afvopnunarmálum. Hvernig væri þá að reyna að koma þessu máli þar inn, hæstv. ráðherra? Ég er hérna með þessa ræðu Geirs Hallgrímssonar og önnur gögn í þessu máli, en ég fæ ekki tóm til þess að koma nánar inn á þetta. En ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan: Gerum greinarmun á umhverfismálum og öryggismálum. Við skulum ekki vera með neina myrkfælni í þessu. En hvernig stendur á viðkvæmni utanrrh.? Er það vegna þess, eins og svar hans bendir til, að hann hafði ekkert samráð um þetta? Hann vísar bara í almennar yfirlýsingar forvera sinna þriggja um þetta, samanber það sem ég segi um Geir Hallgrímsson, en hann hefur ekki haft neitt samráð um þetta við aðildarríkin innan Atlantshafsbandalagsins á réttum vettvangi og hann er eitthvað viðkvæmur fyrir því að það hefur eitthvað verið ýtt í hann út af þessu máli. Hann hefur fengið einhverjar athugasemdir sem greinilega hafa farið fyrir brjóstið á honum og út af fyrir sig skil ég það vel.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. utanrrh. fyrir það að upplýsa okkur nú að nokkru a.m.k. um það mál sem ég spurðist fyrir um, þ.e. þessa frétt að harkalegar kröfur væru af hálfu Ráðstjórnarríkjanna til veiðiheimilda innan íslenskrar efnahagslögsögu ef samningar ættu að nást, almennir viðskiptasamningar. Hæstv. ráðherra orðaði það svo að veiðiheimildir hefðu verið settar sem eitt grundvallaratriði fyrir því að samningarnir gætu tekist. Það er því nánast rétthermi að það hafi verið harkalegar kröfur sem fram hafa verið settar. Nú langar mig að biðja hæstv. utanrrh. að sjá til þess að hv. utanrmn. fái greinargerð þá sem hann segir að hæstv. fjmrh. hafi lagt fram í ríkisstjórn, að utanrmn. fái þá greinargerð í hendur, helst sem allra fyrst. Það má þá koma því til einstakra nefndarmanna, en lögum samkvæmt ber ríkisstjórninni að bera undir utanrmn. utanríkismál almennt og þá einkum og sér í lagi auðvitað alvarleg utanríkismál. Ég tel það eitt mjög alvarlegt mál að mikið viðskiptaríki okkar skuli gera slíka kröfu og ég held að það verði að skoðast mjög rækilega hver okkar viðbrögð verða við slíkri kröfugerð. Ég skal ekki orðlengja um þetta. Það er einföld ósk að við fáum að sjá þessa greinargerð sem lögð var fram í ríkisstjórninni væntanlega fyrir einum mánuði eða einum og hálfum mánuði eða svo. Ég fagna því að upplýsingar hafa fengist um þetta dularfulla mál. Það er sem sagt rétt að í þessum viðræðum, sem fjmrh. átti úti í Moskvu við ráðamenn þar, hafi Sovétmenn sett fram þessar kröfur um að þeir fengju veiðiheimildir ef samningar ættu að takast á sviði viðskipta.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans við þeim spurningum sem lagðar voru fyrir hann. En ég vil að gefnu tilefni, virðulegi forseti, taka fram: Í sambandi við hugmyndir um sérstakt innanríkis- og öryggismálaráðuneyti varpaði hæstv. utanrrh. því fram hvort verið væri að ýja að því að stofna innlendan her. Ég svara þessu alfarið neitandi. En ástæðurnar fyrir því að ég minntist á það að til greina kæmi að tengja þetta löggæslu og dómsmálum eru þessar: Í fyrsta lagi: Löggæslan er í niðurníðslu. Það er mjög alvarlegt mál. Dómsmál, framkvæmd þarfnast endurskoðunar. Það getur verið rökrétt að sameina í einu ráðuneyti dóms-, löggæslu- og varnarmál. Það er margt skylt með þessum málaflokkum og þau varða sérstaklega vernd og öryggi borgaranna, bæði inn á við og út á við. Virðulegi forseti. Í sambandi við varaflugvöll og forkönnun, þá vil ég undirstrika það sem hæstv. utanrrh. sagði orðrétt: ,,Ég geri ráð fyrir því að veita þessa heimild, en ég mun ekki gera það í bráð.`` Þar með hefur hæstv. ráðherra lýst því yfir sem handhafi þessa valds í núv. ríkisstjórn að hann muni láta framkvæma þessa forkönnun. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, vil ég taka það fram í sambandi við þau orð hæstv. ráðherra þegar hann talaði um fækkun meðaldrægra eldflauga á meginlandi Evrópu að það er augljóst mál og hefur komið fram í yfirlýsingum og ræðum áhrifamanna erlendis innan NATO-ríkjanna að þá muni vægi varna færast norður á bóginn, þ.e. út á höfin eins og kom fram í ræðu ráðherra. Þetta er atriði sem við Íslendingar verðum að gera okkur ljóst. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, segja það að ég er því fylgjandi að samráð sé gott á milli Norðmanna og Íslendinga í sambandi við þróun varnar- og öryggismála í Norður-Atlantshafi.