Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. sem er á þskj. 735 við frv. til laga um Námsgagnastofnun, einnig við brtt. við það frv. á þskj. 701. Ég flyt þessa brtt. ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur, 6. þm. Reykv. Eins og fram kemur í nál. hv. menntmn. varðandi þetta frv. skrifuðum við tvær sem flytjum þessa brtt. undir nál. með fyrirvara. Þessi fyrirvari varðar 2. gr. frv., f-liðinn í brtt. á þskj. 701 sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við greinina bætist ný mgr. er orðist svo: Ef stofnuð verða landssamtök foreldrafélaga skal þeim heimilt að tilnefna einn áheyrnarfulltrúa í námsgagnastjórn með málfrelsi og tillögurétti.`` Fyrirvari okkar var sem sagt við þennan lið þar sem breytingin frá frv. er annars vegar sú að þarna er aðeins gert ráð fyrir áheyrnarfulltrúa í stað fullgilds fulltrúa í námsgagnastjórn, áheyrnarfulltrúa með málfrelsi og tillögurétti, og það höfum við sæst á, að fulltrúi foreldra verði áheyrnarfulltrúi, en hins vegar erum við ekki sáttar við það að sá fulltrúi taki ekki sæti í námsgagnastjórn nema ef stofnuð verði landshlutasamtök foreldrafélaga. Þess vegna höfum við flutt þessa brtt., í fyrsta lagi við 2. gr., f-lið á þskj. 701, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við greinina bætist ný mgr. er orðist svo: Landssamtökum foreldrafélaga er heimilt að tilnefna áheyrnarfulltrúa með málfrelsi og tillögurétti í námsgagnastjórn.`` Og síðan í öðru lagi: ,,Við bætist svofellt ákvæði til bráðabirgða: Meðan ekki eru starfandi landssamtök skal tilnefningum skv. 3. mgr. 2. gr. hagað þannig að samtök foreldrafélaga í hverju fræðsluumdæmi skiptast á um að tilnefna einn áheyrnarfulltrúa til eins árs í senn. Ef ekki eru starfandi foreldrasamtök í fræðsluumdæmi skulu fræðsluráðin hafa tilnefningarréttinn.`` Þarna viljum við tryggja að þessi áheyrnarfulltrúi foreldra geti strax tekið sæti í námsgagnastjórn en að það sé ekki bundið því að hann fái einungis þar áheyrnarrétt ef landssamtök foreldrafélaga verða stofnuð. Í frv., eins og það var lagt fram, var gert ráð fyrir því að það yrði í hendi ráðherra fyrst um sinn, á meðan ekki væru til landssamtök foreldrafélaga, til hvaða félags væri leitað um að tilnefna fulltrúa í námsgagnastjórn. Við viljum hins vegar færa þessa tilnefningu heim í fræðsluumdæmin og fela heimamönnum að taka slíka ákvörðun. Hins vegar hlýtur það þá að koma í hlut hæstv. ráðherra að ákveða úr hvaða fræðsluumdæmi verði tilnefnt í fyrsta sinn í námsgagnastjórn. Þetta er sem sagt brtt. okkar. Ég vænti þess að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um þetta. Það hefur mikið verið rætt um það á undanförnum árum og ég held að skólamenn ekki síður en foreldrar séu sammála um að nauðsynlegt sé að auka samstarf foreldra við skólana, gera þá ábyrgari um hvað fer fram í skólanum, að þeir geti betur fylgst með námsefni og starfsháttum skóla yfirleitt. Ég lít svo á að þarna sé stigið eitt stórt skref í þá átt með því að þeir eygi tækifæri til þess að fylgjast með, hafi málfrelsi og tillögurétt varðandi stjórn Námsgagnastofnunar.

Frsm. menntmn. (Eiður Guðnason) Herra forseti. Hér er ekki um stórmál að ræða og mín skoðun er raunar sú að skynsamlegra hefði kannski verið að láta þetta standa eins og það er í brtt. nefndarinnar, þ.e. ,,ef stofnuð verða landssamtök foreldrafélaga skal þeim heimilt að tilnefna einn áheyrnarfulltrúa í námsgagnastjórn með málfrelsi og tillögurétti``. Ég held að þetta hefði getað haft þau áhrif að flýta fyrir stofnun slíkra samtaka. Það er hins vegar ljóst að flm. brtt. hafa dregið nokkuð í land með þær tillögur sem upphaflega voru á kreiki í umræðum í nefndinni. Og eftir atvikum sýnist mér að hægt sé að fallast á þá málamiðlun sem brtt. þeirra gerir ráð fyrir þótt að vísu mætti kannski segja að í ákvæðinu til bráðabirgða ættu að vera skýrari reglur um það hvernig eigi að skiptast á, hvar eigi að byrja t.d., hvaða umdæmi skuli fyrst tilnefna þarna áheyrnarfulltrúa. Eftir atvikum held ég þó að rétt sé að fallast á þetta og því dreg ég til baka f-liðinn á þskj. 701 þannig að hann kemur þá ekki til atkvæða hér.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég þakka hv. nefnd fyrir að hafa afgreitt frv. Þær brtt. sem hún hefur gert eru margar til bóta. Það er mjög athyglisvert að nefndin kaus að bæta þarna inn á verkefni Námsgagnastofnunar tónlistarskólum sem er góðra gjalda vert, en eins og kunnugt er þá eru þeir hins vegar samkvæmt nýjum lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga kostaðir öðruvísi en aðrir skólar, öðruvísi en grunnskólar, þannig að það er mál sem verður kannski pínulítið flókið að koma fyrir. Ég tel engu að síður skynsamlegt að taka á þessu eins og nefndin gerir tillögu um. Við meðferð málsins í 1. umr. skýrði ég frá því hvernig ég hefði hugsað mér að vinna að því að kalla til fulltrúa foreldrafélaga. Það var með þeim hætti að ég hefði óskað eftir því hjá fræðsluráðum eða fræðslustjórum að benda á virk foreldrafélög í viðkomandi umdæmum til að tilnefna fulltrúa í námsgagnastjórn. Ég benti á í því sambandi að þegar aðalnámsskrá grunnskóla var unnin á sl. ári fór ég fram á það við fræðslustjórann í Reykjavík annars vegar og fræðslustjórann á Vesturlandi hins vegar að þeir bentu á skóla þar sem væru mjög virk foreldrafélög. Það var gert og ég hafði hugsað mér að hafa svipaða aðferð við að kalla foreldrafulltrúana til í námsgagnastjórn. Nefndin hefur hins vegar kosið að fara hér aðra leið og hv. 3. þm. Vesturl. hefur greint frá því að hann geti fyrir sitt leyti og nefndin að öðru leyti fallist á brtt. hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og Salome Þorkelsdóttur um þetta mál og það get ég út af fyrir sig líka gert. Varðandi það hvernig á þessu máli yrði haldið vil ég láta það koma fram að ég tel eðlilegt að á fyrsta tímabili verði það þau einu foreldrasamtök sem til eru í umdæmi sem tilnefni mann í þetta. Það eru samtökin Samfok í Reykjavík. Og í framhaldi af því væri náttúrlega eðlilegt að kalla til foreldrasamtök í því umdæmi sem þá hefðu verið mynduð, hvar svo sem það er. Ef þau hafa hins vegar ekki verið mynduð þegar fyrsta tímabilinu er lokið geri ég ráð fyrir að ég styngi upp á að leggja af stað sólarsinnis í kringum landið og byrja á að óska eftir því að fræðsluráð Vesturl. tilnefndi fulltrúa í námsgagnastjórn og svo koll af kolli.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í þessum breytingum er lagt til að lagfærð verði ákvæði laga um vinnu barna og unglinga. Tilgangur þessara breytinga er annars vegar að auka vernd gegn slysum og hins vegar að samræma aldursmörk við þau sem gilda í lögum um vernd barna og ungmenna, nr. 53/1966, með áorðnum breytingum. Eins og hv. þm. vita hefur vinna barna og unglinga aukist mjög á undanförnum árum, ekki bara þátttaka í sumarvinnu af ýmsu tagi sem börn og unglingar hafa ævinlega stundað heldur líka vinnu með skóla. Fáar kannanir hafa í raun verið gerðar í þeim efnum. Kvennalistinn lagði fram þáltill. um þetta efni, þ.e. að könnuð verði launavinna framhaldsskólanema. Þessi könnun hefur þó ekki farið fram enn þá. Það er mjög mikilsvert að gera sér grein fyrir því hvers konar vinnu unglingarnir vinna, hvers vegna þeir vinna og hvaða áhrif það hefur á skólagöngu þeirra. Ég hef hér meðferðis í ræðustólinn könnun sem framkvæmd var meðal nemenda í 4.--9. bekk Hólabrekkuskóla og gefin út af Félagsvísindadeild. Þetta er grunnskóli hér í Reykjavík og þar kemur fram að 31% grunnskólanema stunda vinnu með skóla sínum og reyndar fleiri stúlkur en drengir og þær vinna lengri vinnutíma. Að vísu er langmest af vinnu þeirra sem flokka mætti undir létt og hættulítil störf en þó er þarna einnig um að ræða verkamannastörf sem ekki eru nánar skilgreind. Tíundi kafli laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, fjallar um vinnu barna og unglinga. Þessi kafli laganna fylgir reyndar með á eftir grg. þessa frv. sem fskj. I til nánari glöggvunar fyrir hv. þm. Þó að áðurnefnd lög hafi verið sett 1980 hafa enn ekki verið settar sérstakar reglur um framkvæmd þessa þáttar laganna. Reynslan hefur sýnt að ákvæðin, sem varða vinnu ungmenna, veita þeim ekki næga vernd gegn slysum. Allt of mörg dæmi eru þess að börn og unglingar yngri en 15 ára hafa verið sett til vinnu við mjög hættulegar vélar sem þau kunnu lítið með að fara eða þá að búnaði vélanna var áfátt að einhverju leyti. Slíkt getur og hefur reyndar leitt til alvarlegra slysa. Ég gæti nefnt nokkur dæmi sem komið hafa inn á borð Vinnueftirlitsins, að ég veit til, en ég mun ekki gera það hér. Enn fremur ber á það að líta að ákvæðin um vinnu barna og unglinga í lögum nr. 46/1980 eru ekki í samræmi við ákvæði laga um vernd barna og ungmenna, nr. 53/1966, um sama efni hvað varðar aldursmörk. Í marsmánuði 1983 var reyndar gerð eftirfarandi breyting á skilgreiningu barna og ungmenna í þessum síðastnefndu lögum svohljóðandi: ,,Með börnum er samkvæmt lögum þessum átt við einstaklinga innan 16 ára aldurs, en ungmenni eru unglingar á aldursskeiði 16--18 ára ...`` Mér hefur gefist kostur á að líta á drög að frv. sem er árangur af endurskoðun á lögunum um vernd barna og ungmenna og þar hefur þessum aldursmörkum ekki verið breytt. Þeim er ætlað að gilda áfram. Í þessu frv. eru aldursmörk hækkuð til samræmis í því skyni að lengja það æviskeið sem í lögum er kölluð bernska. Jafnframt er bætt inn sérstöku ákvæði um hættulegar vélar og hættulegar aðstæður að gefnu tilefni. Báðar þessar breytingar eru gerðar með það í huga að draga úr slysahættu og óhóflegu vinnuálagi á börn. Brýnt er að settar verði nánari reglur um framkvæmd þessara lagaákvæða strax þegar breytingar þessar hafa náð fram að ganga. Ég vil þá, með leyfi hæstv. forseta, fjalla um greinar frv. Það er þá 1. gr. ,,59. gr. laganna orðist svo: Barn merkir í lögum þessum einstakling innan 16 ára aldurs. Ungmenni merkja í lögum þessum unglinga á aldursskeiði 16--18 ára.`` Þarna er sem sé verið að hækka aldursmörkin úr 14 í 16 ára fyrir börn og úr 14--17 ára í 16--18 ára fyrir ungmenni í samræmi við áorðnar breytingar á lögunum um vernd barna og ungmenna.`` 2. gr. frv. hljóðar svo: ,,60. gr. laganna orðist svo: Börn yngri en 14 ára má ekki ráða nema til léttra, hættulítilla starfa. Ekki má láta börn á aldrinum 14 og 15 ára, né heldur þau sem yngri eru, vinna við hættulegar vélar og við hættulegar aðstæður. Stjórn Vinnueftirlits ríkisins setur leiðbeinandi skilgreiningar um hvað teljast létt, hættulítil störf, hættulegar vélar og hættulegar aðstæður, sbr. lög nr. 53/1966, um vernd barna og ungmenna, og að höfðu samráði við Barnaverndarráð Íslands.`` Í athugasemdum við þessa grein er þess getið að hér er að hluta til stuðst við fyrri skilgreiningu á börnum, þ.e. að börnum yngri en 14 ára er einungis ætlað að vinna létt og hættulítil störf. Hins vegar má fela 14 og 15 ára börnum erfiðari störf en þau sem skilgreind eru sem létt, en sérstök áhersla er jafnframt lögð á að hvorki þau né yngri börn megi vinna við hættulegar vélar eða hættulegar aðstæður. Það þykir rétt að stjórn Vinnueftirlitsins hafi samráð við Barnaverndarráð Íslands þegar hún setur nánari reglur og skilgreiningar um vinnu barna og ungmenna. 3. gr. frv. fjallar í raun um samræmingu: ,,Í stað orðsins ,,unglinga`` í fyrri málsgrein 61. gr. komi: barna. Í stað orðsins ,,unglingar`` í síðari málsgrein greinarinnar komi: ungmenni.`` Og þarfnast þessi grein raunar ekki skýringar. 4. gr. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Hún þarfnast heldur ekki skilgreiningar. Ég vil geta þess einnig að sem fskj. með frv. er 41. gr. laga nr. 53/1966, um vernd barna og ungmenna, sem fjallar einmitt um vinnu barna og ungmenna. Sömuleiðis er þriðja fskj. með þessu frv. og það er IV. kafli reglugerðar nr. 105/1970, um vernd barna og ungmenna. Ég tel ekki ástæðu til að hafa lengra mál um þessar þörfu breytingar sem hér eru lagðar til og eru í raun smávægilegar ef litið er til þess hversu fljótir hv. þm. gætu verið að taka tillit til þeirra og meðhöndla þær á jákvæðan hátt en þær geta skipt miklu máli fyrir vernd barna og ungmenna gegn slysum við vinnu sína. Að lokinni umræðu legg ég til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og til félmn. þessarar deildar.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Hæstv. forseti. Ég ætla að leggja aðeins orð í belg varðandi það frv. sem hér hefur verið lagt fram. Ég vil þakka flm. framlagningu þess því að allt sem lýtur að því að vernda börn og unglinga við sína vinnu fyrir slysum er af hinu góða. Ég ætla þó ekki að fjalla mikið efnislega um þær breytingar sem þarna eru lagðar til. Ég ætla hins vegar aðeins að koma hér inn á gildi þess sem ég tel að það hafi í okkar þjóðfélagi að hér hefur svo verið í aldanna rás, og er enn, að unglingar og reyndar börn hafa þegar þau hafa fengið þroska til tekið þátt í atvinnu þeirra fullorðnu, tekið þátt í verðmætasköpun hvert í sínu byggðarlagi. Því miður hafa þjóðfélagsaðstæður breyst svo að í hinu stærra þéttbýli er þetta mikið til að hverfa. Það er bjargföst skoðun mín og trúa að þetta hafi haft mikið uppeldislegt gildi. Annað er það sem hv. 1. flm. kom hér inn á áðan sem ég hef tekið eftir. Það er vinna skólabarna með námi og þar finnst mér að hlutir hafi þróast mjög á verri veg. Ég man það þegar ég var í skóla, bæði gagnfræðaskóla, sem nú mundi heita grunnskóli, og menntaskóla, að við vorum ósköp sátt við það, skólafólk á þeim tíma, að vera fátækir námsmenn og láta okkur nægja það sem við unnum okkur inn yfir sumarmánuðina og það sem foreldrar okkar gátu þess utan skaffað okkur. Og ég get ekki meint að við höfum verið neitt óhamingjusamari sem skólafólk á þeim tíma en nú er nema síður sé. Og ég sakna þessa líka að því leyti að það er bæði hollt og skemmtilegt að vera námsmaður sem hefur ekki úr allt of miklu að spila og á þann hátt geta staðið eilítið til hliðar við okkar neysluþjóðfélag og veitt því visst aðhald. Ef við komum síðan að vinnu barna. Það sem snýr að mér er kannski fyrst og fremst þátttaka barna í vinnu í sveitum. Þar hafa orðið verulegar breytingar á með aukinni tækni þannig að kannski er minni vettvangur fyrir börnin til vinnu. Það er líka orðin sú breyting á og til mikilla bóta að það er nánast að hverfa að ung börn séu látin vinna vélavinnu, í það minnsta þar sem ég þekki til. Þegar við bætist líka að dráttarvélar í dag eru orðnar miklu öruggari tæki fyrir þá sem stýra þeim og stjórna en var áður, þá hefur hættan á slysum þess vegna minnkað stórlega og heyrir því betur nánast undantekningum til. Raunar miklu meiri hætta fyrir þá sem eru í kringum vélarnar og þá alveg burtséð frá því hvort það eru fullorðnir eða unglingar sem stýra þeim. Annar þáttur þessa máls er þátttaka barna og unglinga í verðmætasköpun við sjávarsíðuna. Þann þátt þekki ég miklu síður en hyggst þó vita að þar hafi unglingar oft hlaupið inn í þegar mikið hefur legið við og jafnvel lagt nótt við dag með hinum fullorðnu þegar þannig hefur staðið á. Við því held ég að sé ekkert að segja ef þeir fá sinn eðlilega hvíldartíma á milli þess sem tekið er á verkum á hverjum tíma. Að lokum held ég að við megum ekki undir nokkrum kringumstæðum falla í þá gryfju að fara að rugla atvinnuþátttöku barna og unglinga í okkar atvinnulífi hér á landi, eins og hefur verið í gegnum tíðina og ég sagði áðan að ég teldi það hafa mikið uppeldislegt gildi, saman við þá sem við þekkjum úr mannkynssögunni annars staðar frá og vitum að viðgengst enn þá í sumum hlutum heimsins að börn séu sett í vinnu gagngert til auðgunar fyrir þá sem ráða þau eða skikka þau til vinnu, oft og tíðum bæði erfiða og óþrifalega. Þetta er það innlegg sem ég hefði viljað koma inn í þessa umræðu. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að það að stuðla að því að börnum og unglingum stafi ekki hætta af þátttöku í atvinnulífinu tel ég vera af því góða.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Ég get tekið undir flest það sem frsm. sagði um þetta mál og nauðsyn þess að sjá til þess að börnum sé hvorki ofgert með vinnu né þau sett á þau hættusvæði þar sem megi búast við að þau geti farið sér að voða. En þegar verið er að setja ákveðnar reglur eða lög á Íslandi tel ég að það sé nauðsynlegt að við bindum okkur ekki mjög við fyrirmyndir frá öðrum löndum vegna þess að okkar þjóðfélag er á þann hátt að víða er það raunverulega kannski mikið atriði að börn og unglingar fái og megi, án þess að foreldrar eða aðstandendur séu þar í einu eða neinu að brjóta reglur, sinna atvinnurekstri og ýmiss konar verkum sem þarf að vinna. Ég vil t.d. benda á það að ég vildi ekki segja við ungling sem væri að leita eftir skiprúmi, sem er hættulegt starf og það hættulegasta starf sem við Íslendingar förum í, að hann þurfi að verða fullra 18 ára þegar hann leitar til þess starfs. Ég vil líka nefna að smalamennska á Íslandi er vitaskuld hættuleg vinna en ekkert er sjálfsagðara en leyfa unglingunum að taka þátt í þeirri vinnu að ákveðnum mörkum. Og um ýmislegt annað í hinni almennu vinnu á Íslandi, ég er þá ekki að tala hér um verksmiðjuvinnu eða þess háttar, má ekki setja þannig reglur. Ég er ekki viss um að það felist kannski endilega í þessu. Ég vil þó láta þetta koma fram og vara við því að foreldrar og umsjónarmenn unglinga þurfi ekki að finna fyrir því að þeir séu að brjóta lög eða reglur þegar verið er að láta unglinga taka þátt í sameiginlegu starfi fjölskyldunnar undir sumum kringumstæðum, eins og ég nefndi í sambandi við skráningu til sjóstarfa, að þar þurfi að fylla einhvern ákveðinn aldur langt fram yfir það sem áður var talið, langt fram yfir fermingarár. Oft var það nú þannig, og ég held að það hafi ekki orðið neinum til skaða, að eftir ferminguna var fyrsta verkið að láta skrá sig í skipsrúm og fara á síld eða fara á sjó á einhvern annan máta. 14--15 ára unglingar geta oft sinnt slíkum störfum, þó þau séu hættuleg, alveg á sama máta og fullorðinn maður og ég held að í ótalmörgum tilfellum hafi unglingarnir gott af því. Og skólafólkið hefur ábyggilega gott af því að stunda sumarvinnu á þann máta sem ég er hér að nefna, annaðhvort til sveita eða sjávar. Það er mikið heilbrigðara fyrir þetta fólk að stunda slíka vinnu og hafa þá heimild til þess án þess að vera að brjóta reglugerðir en að vera að vinna alls konar aukastörf þegar skólinn stendur yfir eins og nú tíðkast miklu meira en áður var.

Karl Steinar Guðnason Frú forseti. Efni þess frv. sem hér liggur fyrir hefur oft verið rætt, hvernig með skuli fara. Ég bendi á að þau ákvæði sem hér er talað um eru í kjarasamningum. Í kjarasamningum eru ákvæði um það að unglingum innan 16 ára er bannað að vinna á hættulegum vélum, sem þá eru tilgreindar mjög tæmandi. Ég held því reyndar fram að ástandið í þessum efnum hafi batnað mikið. Það hafi framkallast vilji fyrir því að koma í veg fyrir slys því að slys voru nokkuð tíð hjá börnum á þessum aldri. Ég minnist þess að fyrir eitthvað tveim vikum síðan var ég á vinnustaðafundi og þá sem formaður verkalýðsfélags að ræða um ýmis mál. Þar kom fram að einn drengurinn þar, 15 ára gamall, var mikið á roðflettingarvél. Ég upplýsti það að þetta væri algerlega bannað og einhverjir vissu það þarna. Eftir það ræddi ég við vinnuveitandann og varð hann alveg æfur út af því að drengurinn skyldi gera þetta vegna þess að honum hafði verið margbannað að fara á þessar vélar. Tilfellið er að oft er þetta erfitt agaspursmál að því leyti til að krakkar sækja mjög í að vinna á svona vélum. Og ég býst við að svo verði áfram þrátt fyrir að við lögfestum þetta ákvæði. Það hefur verið býsna mikil barátta gegn því að unglingar starfi á svona vélum og ég tel að sú barátta hafi skilað árangri. Ég tel að það muni þó vera til góðs að lögfesta þennan þátt. En eins og hér kom fram áðan verður að skilgreina við hvað er átt. Ég býst við að ég hefði orðið alveg æfur þegar ég var á þessum aldri ef ég hefði aldurs vegna ekki mátt fara á sjó. Hygg ég að svo sé farið með marga aðra. Þetta mál var rætt í stjórn Vinnueftirlitsins fyrir nokkru síðan, reyndar í tilefni af því að stórslys hafði átt sér stað suður í Sandgerði þar sem stúlka missti framan af hendi, sem var reyndar grædd á hana aftur. Þá voru menn að ræða um endurskoðun laga um vinnuvernd líka. Þau voru með sólarlagsákvæði og áttu að gilda, ég man ekki hvort það voru fimm eða tvö ár. Mönnum kom saman um það þar að fresta þessu til þeirrar endurskoðunar. En ég vil samt leggja áherslu á að fyllsta ástæða er til að þessi ákvæði verði lögfest. Ég tel að þau verði til bóta en það þarf að skoða ýmsa þætti í þessu í nefnd. Ég þakka hv. flm. fyrir að hafa hreyft þessu máli og tel að sú hugsun sem fylgir frv. verði að komast í lög.

Margrét Frímannsdóttir Virðulegi forseti. Vissulega er það af hinu góða að sett skuli í lög ákvæði til að draga úr slysahættu og annað varðandi starf barna og ungmenna á vinnustöðum. En það kemur samt upp í huga mér svona ákveðinn efi að stjórn Vinnueftirlitsins geti metið hvað er hættulegt á hverjum stað. Það er til að mynda ábyggilega hættulegt fyrir ungling sem aldrei hefur komið í fiskverkunarstöð að vera settur þar á ákveðnar vélar, en fyrir ungling sem aftur á móti hefur alist upp við vinnustað og á vinnustað er það ekki eins hættulegt. Ég er hrædd um að það gæti farið svo að t.d. humarvinnsla sem yfirleitt er að stærstum hluta og jafnvel öllum í höndum unglinga á aldrinum 14--16 ára, ýmsir þættir þeirrar vinnslu væru taldir hættulegir af stjórn Vinnueftirlits þó skýrslur sýni að þar hafa aldrei átt sér stað nein slys. En það hafa verið gerðar athugasemdir varðandi ákveðnar vélar sem unglingar eru látnir vinna við. Og einnig er það svo, a.m.k. við sjávarsíðuna, að þar sækja unglingar 15--16 ára í það að vera á sjó yfir sumartímann. Það mundi áreiðanlega flokkast undir hættulegan vinnustað sem væri þá settur í bann. Ég held að eðlilegra væri að það væri á ábyrgð atvinnurekenda að þau börn og unglingar sem hjá þeim vinna verði ekki sett á vélar sem þeim væri talin stafa hætta af. Það yrði til þess, sem er reyndar í dag á flestum vinnustöðum, að atvinnurekendur, verkstjórar og aðrir pössuðu upp á þessa hluti mjög vel. Ég vil svo líka benda á það að með þessu frv. til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eru fylgiskjöl. Það er t.d. 41. gr. laga um vernd barna og ungmenna. Þar virðist skipta máli hvort um er að ræða stúlkubarn eða dreng vegna þess að hér segir: ,,Eigi má hafa yngri karlmenn en 15 ára og eigi yngri konur en 18 ára við vinnu í skipum, nema skólaskipi eða æfingaskipi. Yngri menn en 18 ára mega ekki vera kyndarar eða kolamokarar, og eigi mega yngri menn en 19 ára starfa við vélgæslu á skipum. Eigi má ráða yngri karlmenn en 15 ára og eigi yngri konur en 18 ára til vinnu í loftfari. Til iðnaðarnáms má eigi ráða barn yngra en 16 ára.`` Þarna er sem sagt túlkunaratriði hvort 14 eða 15 ára unglingur, karlkyns eða kvenkyns, er hæfur og hvort þarf þá að greina á milli hvort þeirra megi taka að sér störf við vélgæslu eða við vélavinnu t.d. í fiskvinnslu. En það er ákaflega afstætt hvað er hættulegt og hvað ekki. Það sem börnin alast upp við reynist þeim hættulítið eða hættulaust, en það sem er þeim ókunnugt getur reynst þeim hættulegt. Ég held það sé mjög vafasamt að fá stjórn Vinnueftirlitsins í hendur að setja um þetta reglur sem skulu vera algildar.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég vildi koma hér upp og lýsa stuðningi mínum við tilgang þessa frv. Ég tel það gott mál að finna einhverjar ráðstafanir eða einhver ráð til þess að koma í veg fyrir alvarleg vinnuslys vegna vinnu barna og unglinga. Það hefur komið fram hér að börn og unglingar á Íslandi vinna mikið. Þau eru alin upp við mikla vinnu. Þau venjast því frá blautu barnsbeini að vinna, a.m.k. yfir sumartímann og foreldrar sækjast eftir því að koma börnum í sveit. Þetta er sá hugsunarháttur sem ríkir hjá okkur að það sé þroskandi fyrir börnin að læra snemma að taka til hendi. Ég hugsa að við séum öll sammála um það. Skólabörn á Íslandi hafa lengra sumarleyfi en gerist víða annars staðar þó það hafi að vísu styst á undanförnum árum og það er áreiðanlega gott og þroskandi fyrir börn að taka til hendi. Og ekki verra þótt þau læri snemma að meta vinnuna og það sem þau fá greitt fyrir hana. Það er ekki allt saman sjálfgert. Þau þurfa stundum að vinna fyrir hlutunum sjálf, enda geri ég ráð fyrir því að flm. þessa frv. séu mér sammála í því efni. Á hinn bóginn hefur það allt of oft gerst að börn og unglingar verða fyrir slysum þegar þau eru við vinnu. Við þekkjum dæmi þess, jafnvel þegar börn eru send í sveit til að öðlast þroska við vinnu á sveitaheimilum. Þar eru líka hættur og því miður hafa orðið hörmuleg slys af þeim sökum þar sem börn hafa lent í dráttarvélaslysum, svo að dæmi séu tekin. Og eins og kom fram áðan er erfitt að ráða við fríska unglinga sem hafa áhuga á því að vinna á vélum, sláttuvélum, traktorum eða hvað nú er ef við tökum sveitastörfin sem dæmi. Þess vegna hafði ég hugsað mér að spyrja hvernig þetta kæmi inn í kjarasamninga en hv. 4. þm. Reykn. kom einmitt inn á þann þátt hér, að þetta væri í kjarasamningum hvernig börnin mættu vinna og það er auðvitað af hinu góða. Ég vildi aðeins lýsa stuðningi mínum við meginhugmyndir að baki þessu frv. Ég á sæti í þeirri nefnd sem fær það til umfjöllunar og hef því tækifæri til að fylgjast með því hvaða afgreiðslu það fær í félmn. Ég hef ekki alveg gert mér grein fyrir því hvernig stjórn Vinnueftirlitsins getur fylgt því eftir, eins og kom fram í máli hv. 4. þm. Suðurl., en ég vil sem sagt í stórum dráttum lýsa stuðningi mínum við meginefni frv.

Karl Steinar Guðnason Herra forseti. Það er aðeins örstutt viðbót. Ég vil geta þess að þáttur í því að koma í veg fyrir vinnu unglinga undir 16 ára aldri á hættulegum vélum er að vinnuveitandinn getur ekki tryggt unglinga undir þessum aldri sem fullgildan starfsmann og því lenda hugsanlegar skaðabætur beint á atvinnurekandanum. Það á þátt í því að þessa hefur verið frekar gætt. Það var ýjað að því að stjórn Vinnueftirlitsins gæti ekki sett reglur um þetta. Ég mótmæli því harðlega. Ég held að það sé alveg fullfært um það og bendi á að við Vinnueftirlitið starfar fólk sem þekkir mjög vel til verka. Annað er líka að engar reglugerðir eða reglur eru þar settar fram öðruvísi en þær hafi verið yfirfarnar af þeim sem gerst til þekkja. Auðvitað hafa menn ekki vit á öllu frekar en við hér í Alþingi og því er leitað til vísra manna um aðstoð í þeim efnum. Í stjórninni eiga sæti fulltrúar frá verkalýðshreyfingunni annars vegar og vinnuveitendum hins vegar og síðan ríkinu. Ég vil líka geta þess af því að sá misskilningur hefur oft verið hér uppi í Alþingi að Vinnueftirlitið væri dýrt. Það hefur vaxið mjög á síðustu árum, en það þarf að koma fram að ekki fer ein einasta króna úr ríkissjóði til Vinnueftirlitsins. Allar tekjur sem Vinnueftirlitið fær eru af skoðunargjöldum og öðrum gjöldum. Stofnunin stendur því alveg fyrir sínu peningalega séð. En ég fullyrði að Vinnueftirlitinu er mjög vel treystandi til þess að setja fram reglur í þessum efnum. Þær verða ekki settar fram öðruvísi en að yfirsýn bestu manna, eins og einhvern tíma var sagt.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Herra forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni og lagt þessu máli lið og tekið undir erindi þess. Sérstaklega vil ég þakka hv. 4. þm. Reykn. sem hefur mikla reynslu á sviði vinnuverndar og er því mjög vel hæfur til að gefa okkur upplýsingar um það hvernig framkvæmd þessara mála er í raun. Ég vil segja hér nokkur orð til að svara sumum þeirra athugasemda sem komu fram. Ég vil undirstrika það að hér er ekki verið að leggja til eða reyna að koma í veg fyrir að börn njóti þeirrar dýrmætu reynslu sem er fólgin í því að læra í þeim skóla sem er skóli lífsins. En þar er vinnan einmitt drjúgur kennari. Hér er hins vegar fyrst og fremst verið að leggja til, af gefnu og ærnu tilefni, að vinnuálag verði ekki of þungt á börnum eða að þau séu sett til starfa við hættulegar vélar eða við hættulegar aðstæður. Eins og kom fram í máli mínu áðan eru allt of mörg dæmi þess að mjög alvarleg slys hafa hlotist af. Ég valdi þá leið að lýsa ekki slíkum slysum með dæmum þó að ástæða hefði kannski verið til einmitt til að varpa ljósi á það hvers konar aðstæður ég ætti við. Ég get nefnt sem dæmi unglinga sem hafa hreinlega misst útlimi sem ekki var hægt að græða á aftur, eins og kom fram hér áðan, ýmist handleggi eða fótleggi eða hluta af útlimum við vinnu á vélum í frystihúsum eða við gatnagerð eða ýmis önnur störf. Ég get nefnt dæmi um réttindalausa unglinga sem aka lyfturum í lagervinnu og valda þannig slysum og örkumlum á öðrum. Ég get nefnt dæmi um 13--14 ára ungmenni sem eru ráðin sem ódýr vinnukraftur á skemmtistöðum við að bera glös, sem eru ýmist tóm eða hálffull af víni, fram í eldhús fram eftir nóttu. Þarna er auðvitað enginn staður fyrir unglinga. Þetta mætti flokka undir hættulegar aðstæður. Þannig mætti nefna mörg tilvik um það hvar unglingar eða börn eru sett til vinnu þar sem þau eiga í raun ekki heima. Það kom fram í máli hv. 4. þm. Suðurl. að rétt væri að setja eftirlit með vinnu barna og ungmenna í hendur atvinnurekenda. En, eins og reyndar kom fram í máli hv. 4. þm. Reykn., þá tel ég vera ýmislegt við það að athuga. Auðvitað getur eftirlit verið með ýmsum hætti hjá vinnuveitanda hverju sinni, allt eftir því hverja hann álítur vera helstu hagsmuni sína. Þá ber þess að geta líka að vinnuveitendur og verkstjórar fara eftir settum reglum sem Vinnueftirlitið hefur sett um vinnu fullorðinna og það sama hlýtur einnig að gerast með börn og ungmenni. Um þau hljóta einnig að gilda reglur sem settar eru og samþykktar af aðilum vinnumarkaðarins og Vinnueftirlitið sér um að framfylgja. Þessu eftirliti er framfylgt með reglubundnum skoðunum hjá fyrirtækjum til að kanna hvernig starfsemin fer fram og hvaða vélar eru í notkun og hverjir fara með þær vélar. Þetta er auðvitað matsatriði, margt af þessu, og viðfangsefni Vinnueftirlitsins á hverjum degi er að meta aðstæður og hættur sem bundnar eru við ákveðna vinnu. Ég vil leggja áherslu á það líka sem kom fram í máli hv. 4. þm. Reykn., börn eru ekki metin eins og fullorðnir þegar kemur að bótum. Það er þá undir vinnuveitanda komið hverju sinni hvort hann er borgunarmaður fyrir þeim bótum sem börn eiga rétt á. Annar þáttur er líka sem ég vil vekja athygli á og Vinnueftirlitið hefur reyndar kært. Það er sívaxandi tilhneiging til að ráða bæði ungmenni og aðra sem verktaka til ákveðinna verkefna. Það er dæmi þess að unglingi var ráðlagt af vinnuveitanda að ráða sig sem verktaka við vinnu með vél sem var vanbúin og unglingurinn kunni ekkert með að fara. Hann hafði mjög litla reynslu og lítið vit á því hvaða hættur fólust í því verkefni sem hann tók að sér. Hann varð fyrir alvarlegu slysi þar sem hann skaddaðist á auga, líklega varanlega, og hefur enga tryggingu vegna þess að hann gætti þess ekki að tryggja sig sem skyldi. Vinnueftirlitið hefur reyndar kært þennan vinnuveitanda fyrir vítaverða vanrækslu. Sú reglugerð sem hv. 4. þm. Suðurl. vitnaði til og er hér með sem fylgiskjal og greinir skýrt á um það sem piltum leyfist og það sem stúlkum leyfist ber þess kannski einmitt merki hve gömul hún er og þess að hún þarfnast endurskoðunar. Hv. 6. þm. Reykn. minntist á dráttarvélarslysin sem hafa verið mörg, allt of mörg og hörmuleg. Aðbúnaður á dráttarvélum hefur verið lagfærður þannig að þær eru öruggari en þær voru. Samt sem áður þurfa vitanlega að gilda ákveðnar reglur um það hverjir mega nýta þær vélar og hvernig. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um málið hér í þessari 1. umr. en ég vil enn og aftur þakka fyrir þær góðu undirtektir sem það hefur fengið og vonast til að það nái fram að ganga sem fyrst því ég held það verði til mikilla bóta og til þess að tryggja öryggi barna og ungmenna.