Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Birgir Finnsson) Hæstv. forseti. Frv. til l. um breyt. á l. um almannatryggingar á þskj. 287, 146. mál, hefur verið til athugunar í heilbr.- og félmn. Frv. er einungis um hækkun á viðtals- og vitjunargjöldum lækna á stöðum, þar sem slík gjöld hafa verið greidd af sjúklingum, úr 5 kr. og 10 kr. í 10 kr. og 25 kr. fyrir hvert viðtal eða vitjun. Þann 23. febr. s.l. gaf nefndin út álit um frv. á þskj. 317 og mælti með samþykkt þess í breyttu formi, eins og þar greinir, en tveir nm., þeir Gísli Jónsson og Hannibal Valdimarsson, undirrituðu nál. með fyrirvara. Mál þetta hefur síðan verið á dagskrá hv. deildar nokkrum sinnum, en verið frestað að ósk heilbr.- og félmn. Ástæðan fyrir frestuninni er sú, að nefndin hefur jafnframt haft til athugunar tvö frumvörp önnur, sem tengd eru afgreiðslu þessa máls. Eru það frv. til l. um breyt. á læknaskipunarlögum, nr. 16/1955, 124. mál, þskj. 249, og frv. til l. um breyt. á l. um almannatryggingar, nr. 24/1956, sbr. lög nr. 28/1959, 125. mál, þskj. 250. Nú hefur meiri hl. n. ákveðið að mæla með samþykkt frv. um breytingu á læknaskipunarlögunum, og minni hl. mun að vísu ekki vera andvígur því, heldur telja, að það nái of skammt. Af þessu leiðir, að nefndin hefur öll orðið sammála um framhaldsmál. það, sem birt er á þskj. 495, og um brtt. þær við frv. á þskj. 287, sem eru í nál. Eru brtt. við það miðaðar, að tilgangi beggja frumvarpanna um breytingar á almannatryggingalögunum, á þskj. 287 og 250, verði náð, en bæði frumvörpin fjalla um breytingar á b-lið 52. gr. núgildandi laga. Nái tillögur nefndarinnar á þskj. 405 fram að ganga, hafa bæði frumvörpin þar með hlotið afgreiðslu. Rétt er að geta þess, að fullt samráð hefur verið haft við landlækni, fulltrúa frá Tryggingastofnun ríkisins og ráðuneytisstjóra félmrn. um tillögur nefndarinnar á þskj. 405, og að ósk Tryggingastofnunarinnar var tekin upp 2. brtt. á þskj., sem kveður á um skyldu héraðslæknis, sem situr í kauptúni eða kaupstað, til að taka að sér heimilislæknisstörf gegn föstu gjaldi, ef sjúkrasamlag krefst þess og Tryggingastofnun ríkisins samþykkir. Enn fremur er þar svo fyrir mælt, að takist samningar ekki, ákveði heilbrigðisstjórnin greiðsluna með tilliti til gjaldskrár eða gildandi samninga um heimilislæknisstörf á samsvarandi stöðum. Lagt er til, að þetta ákvæði komi sem viðbót við 2. mgr. 54 gr. almannatryggingalaga, og er hér um að ræða eðlilegt framhald af breytingu á læknaskipunarlögunum samkv. frv. á þskj. 249, ef að lögum verður, en samkv. því frv. greiðast embættislaun héraðslækna eftirleiðis fyrir embættisstörf og gegningarskyldu, en fyrir lækningar ber að greiða þeim miðað við greiðslu til starfandi lækna, sem eru ekki sérfræðingar. Að þessu leyti verður þá einnig tillaga nr. 1 á þskj. 405 um hækkun viðtals- og vitjanagjaldanna víðtækari en tillagan í frv. á þskj. 287. Samkv. núgildandi lögum hafa þessi gjöld tíðkazt á fyrsta verðlagssvæði og í kaupstöðum og kauptúnum á öðru verðlagssvæði. Þar sem læknir starfar auk héraðslæknis, getur sjúkrasamlagsstjórn ákveðið slík gjöld, að fengnu samþykki tryggingaráðs. Felst í þessum ákvæðum talsverð takmörkun á útbreiðslu gjaldanna, ef svo mætti að orði kveða. Sú takmörkun er úr sögunni, ef tillaga nr. 1 á þskj. 405 nær fram að ganga. Rétt er að geta þess, að samkv. fyrirhugaðri breytingu á b-lið 52. gr. laganna fellur niður ákvæði, sem nú stendur þar um vísitöluuppbætur á viðtals- og vitjanagjöld lækna, en þetta ákvæði var úr gildi numið með lögum um efnahagsmál frá 19. febr. 1960. Einnig er lagt til, að lög nr. 28 frá 1959 verði felld úr gildi, það er 3. till. á þskj. 405, en þau lög voru eingöngu um breyt. á b-lið 52. gr. almannatryggingalaganna. Loks er lagt til, að fyrirsögn frv. breytist, sbr. till. nr. 4 á þskj. 405. Hef ég þá gert nokkra grein fyrir samhenginu á milli frumvarpanna á þingskjölum 287, 250 og 249 og fyrir brtt. heilbr.- og félmn. á þskj. 405 og mun nú fara nokkrum orðum um efnisatriði frv. á þskj. 287, þ.e.a.s. um hækkun viðtals- og vitjanagjaldanna. Tilgangur sjúkratrygginga er að sjálfsögðu sá, að enginn þjóðfélagsþegn þurfi að fara á mis við nauðsynlega læknishjálp af efnahagslegum ástæðum. Þessum tilgangi hefur verið náð hér á landi betur en víðast hvar annars staðar. Hins vegar hefur nokkuð bryddað á því hjá okkur, eins og í öðrum löndum, þar sem almannatryggingar eru fullkomnar, að ýmsir hafa tilhneigingu til að misnota þá ódýru læknisþjónustu, sem tryggingakerfið veitir, og er viðtals- og vitjanagjaldið tilkomið að ósk lækna til þess að reyna með því móti að sporna við misnotkun læknisþjónustunnar. Gjaldið var fyrst tekið upp á 1. verðlagssvæði, þegar lögum um almannatryggingar var breytt 1956, og með lögum nr. 28/1959 var það einnig látið ná til kaupstaða og kauptúna á 2. verðlagssvæði, þar sem praktíserandi læknar starfa auk héraðslækna. Þegar orðið var við óskum læknanna í þessu efni, var frá því skýrt í grg. með frv. því, er síðar varð að lögum, nr. 24/1956, um almannatryggingar, að læknar hafi talið misráðið að fella niður svonefnt fjórðungsgjald og að þeir hafi mælzt til greiðslu af hálfu sjúklinga. Segir enn fremur, að læknar í Reykjavík hafi kvartað almennt undan mikilli aðsókn, þannig að ekki gæfist nægur kostur á að sinna þeim sjúklingum, sem nauðsynlega þurfa á aðstoð lækna að halda, læknar væru oft ónáðaðir af litlu eða engu tilefni. Tilgangur gjaldsins. þótt lágt væri, væri sá að koma í veg fyrir tilefnislaus viðtöl og vitjanir og draga úr ástæðulausri aðsókn til læknanna. Talið var enn fremur, að gjaldinu væri svo í hóf stillt, að engan hindraði það í að vitja læknis, ef þörf væri til. Þannig voru þau rök, sem leiddu til þess, að umrædd gjöld voru lögleidd, og virðist mér liggja í augum uppi, að þegar meta skuli, hvað séu nauðsynlegar vitjanabeiðnir og hverjar séu ónauðsynlegar, þá séu læknar dómbærustu aðilarnir. Við þetta má svo bæta því, að afleiðing misnotkunar á ódýrri læknisþjónustu getur auðveldlega orðið sú, að lyfjanotkun keyri úr hófi fram og komi jafnvel fátækum sjúkrasamlögum á vonarvöl fjárhagslega. Á hinn bóginn verður að hafa á því fulla gát, að gjöldin, sem sjúklingarnir greiða sjálfir, séu ekki ákveðin svo há, að almenningur dragi það við sig að vitja læknis, þegar raunveruleg veikindi eða slys ber að höndum. Með hliðsjón af þessu mun hafa verið talið réttara að hafa umrædd gjöld bundin í lögum, fremur en að láta ákveða þau í reglugerð. Þótt viðtals- og vitjanagjöld séu til komin á þann hátt, sem ég nú hef lýst, hafa gagnaðilar læknanna í kjarasamningum samt sem áður metið þau til tekna hjá læknum og fengið þá til að gefa eftir á launakröfum að öðru leyti. Þetta kemur m.a. fram í grg. með frv. því, sem síður varð að lögum nr. 28/1959. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar upp var tekið sérstakt gjald fyrir viðtöl og vitjanir með lögum um almannatryggingar frá 1956, var fastagjald til sjúkrasamlagslækna á 1. verðlagssvæði lækkað um 14%. Að sjálfsögðu mundu sjúkrasamlög á 2. verðlagssvæði verða aðnjótandi sams konar lækkunar á fastagjöldum, ef þau tækju upp þá greiðslutilhögun, sem frv. gerir ráð fyrir.“ Virðist af þessu auðsætt, að læknar hafi látið nokkuð á móti koma, þegar umrædd gjöld voru lögleidd. Um það má deila, hvort sú hækkun gjaldanna, sem frv. gerir ráð fyrir, sé ekki óþarflega mikil. Ég hygg þó, að þegar miðað er við verðlag almennt og kaupgetu almennings, þá sé hér ekki um slíkar upphæðir að ræða, að nokkur maður þurfi þess vegna að láta undir höfuð leggjast að leita læknis, ef nauðsyn ber til. Lögbinding gjaldanna á líka að hindra það, að á þeim verði tíðar breytingar til hækkunar. Frv. á þskj. 287 er flutt í sambandi við samninga, sem gerðir hafa verið milli ýmissa sjúkrasamlaga og læknasamtaka, eins og segir í athugasemdum. Meðan lagaheimild skortir til hækkunar viðtals- og vitjanagjaldanna, verða samlögin þess vegna að greiða hækkunina. Samkv. till. heilbr.- og félmn. á þskj. 405 er nú gert ráð fyrir, að gjöld þessi verði upp tekin um land allt, eins og ég hef áður vikið að, og þykir eðlilegt, að kjör lækna verði þannig samræmd, og jafnframt, að með þessu fyrirkomulagi á greiðslum til þeirra verði alls staðar reynt að sporna við ónauðsynlegum vitjanabeiðnum með sama hætti. Með hliðsjón af framansögðu legg ég til, að frv. á þskj. 287 verði samþ. með þeim breytingum, sem hv. þdm. hafa fyrir framan sig á þskj. 405. Þarf þá ekki að koma til frekari afgreiðslu á frv. á þskj. 250, það er 125. mál. Málinu verði vísað til 3. umr. og afgreiðslu þess hraðað úr þessu, vegna þeirrar greiðslubyrði, sem annars fellur á þau sjúkrasamlög, sem samið hafa við læknana um umrædda gjaldahækkun.

Hannibal Valdimarsson Hæstv. forseti. Þegar nefndin hinn 23. febr. gaf út nál., ritaði ég og þáv. formaður n., hv. 1. þm. Vestf., undir það með fyrirvara, og vil ég nú með nokkrum orðum gera grein fyrir þeim fyrirvara, því að hann er ekki afturkallaður með framhaldsnefndaráliti því, sem síðar hefur verið gefið út. Þegar almannatryggingalögin hlutu gagngerða endurskoðun seinast, var tekið upp það nýmæli, að læknum skyldu greiddar 5 kr. fyrir viðtal og 10 kr. fyrir vitjun, og olli þessi breyting allmiklum átökum hér á Alþingi. Voru margir, sem létu það í ljós, að þeim væri næsta óljúft að taka upp sérgreiðslur í sambandi við viðtöl og vitjanir lækna, því að sá væri megingrundvöllur trygginganna, að peningagreiðslur þyrftu ekki að koma til, þegar menn nytu fullrar tryggingar hjá almannatryggingunum. Það hafði og verið ein af röksemdum fyrir ávinningi við tryggingarnar, að hinir peningalausu, hinir fátækustu þyrftu ekki að spyrja um það, hvort þeir hefðu aura í buddunni eða ekki. Undireins og þeir eða einhverjir af þeirra nánustu væru veikir, væri hægt að ganga til læknis og fá læknisaðstoð strax á byrjunarstigi sjúkdóms, en það hefði úrslitaþýðingu um alla heilsugæzlu, að allir gætu vitjað læknis á byrjunarstigi sjúkdóms, þyrftu ekki að draga það af efnahagsástæðum. Með tilliti til þessara raka og annarra svipaðra voru menn andvígir því að taka upp þessar greiðslur árið 1956, þegar almannatryggingalögin voru endurskoðuð. Meðal þeirra, sem á móti þessu voru, var ég, og ég hygg, að hv. 1. þm. Vestf., Gísli Jónsson, hafi einnig verið alleindregið á móti þeirri breytingu. Það kom og í ljós nú, þegar við ræddum þennan samning, sem ríkisstj. hafði gert við læknana, að þetta vakti andstöðu, því að nú átti að útfæra þetta á þann veg að tvöfalda viðtalsgjaldið og í staðinn fyrir 10 kr. gjald fyrir sjúkravitjun kæmi 25 kr. gjald hverju sinni. Vorum við hv. formaður nefndarinnar andvígir þessu. En það var upplýst, að hæstv. ríkisstj. væri búin að leysa læknadeiluna, sem hér hefur staðið lengi yfir, svo sem kunnugt er, með því að semja við þá á þennan hátt, og væri þetta þannig orðið bundið. Til Alþingis væri leitað með það fyrir augum að fá þennan samning ríkisstj. lögfestan. Nú verður því ekki á móti mælt, að slíkt er mjög óviðkunnanlegt í fyllsta máta, að Alþingi eigi að lögfesta samninga, sem ríkisstj, gerir úti í bæ, og er nokkurt óbragð að því og líka lítt boðlegt Alþingi að mínum smekk. Um það lét formaður n. einnig í ljós, að hann væri á móti slíkum vinnubrögðum, en hann situr ekki á þingi nú og getur því ekki gert grein fyrir skoðunum sínum snertandi þetta mál. En ég lét einnig í ljós þá skoðun í nefndinni, að ég hefði kunnað betur við það, að sú lausn, sem þarna varð með samningum á læknamálinu, hefði verið gerð á þann hátt, að byrðin af þeim dreifðist á þá aðila, sem bera uppi almannatryggingarnar, þ.e.a.s. hið opinbera og atvinnurekendur, sem sagt þá aðila, sem bera uppi útgjöldin af almannatryggingunum, og þessi aukagreiðsla til læknanna hefði dreifzt á þá aðila. En með þessu fyrirkomulagi kemur sá tekjuauki, sem læknunum er tryggður með samkomulaginu, eingöngu niður á þeim sjúku, og það er ekki geðfellt. Talið er, að heimili, sem t.d. þyrfti mjög á lækni að halda, - við skulum segja, að það væru börn á heimilinu, stór barnahópur, eða gamalmenni eða heilsutæpt fólk, þannig að oft þyrfti að vitja læknis, þá er ekki nokkur vafi á því, að þessi hækkun gjaldanna getur í mörgum tilfellum orðið þyngri byrði á hinum sjúku en sjúkrasamlagsgjöldin eru, og getur þannig falizt í þessu frv., að það sé verið í vissum tilfellum að tvöfalda gjöldin eða jafnvel leggja þyngri byrði á þá sjúku. En þetta er gert til þess að bæta tekjur læknanna. Og það er ekki nokkur vafi á því, að þeir virðast meta þetta sem tekjur til sín, sem allmikla úrlausn á þeirra deilumáli við tryggingarnar og ríkisvaldið, og má því reikna með að í fjölmennustu læknishéruðunum og í Reykjavík sérstaklega gefi þetta læknunum allverulegan tekjuauka, en það þýðir þá að sama skapi byrði á þá, sem læknis þurfa að vitja, sem sé hina sjúku. Þetta var það, sem ég vildi láta í ljós með þeim fyrirvara, sem ég hafði á um fylgi mitt við þetta frv. Mér finnst ógeðfellt að staðfesta samninga á Alþingi, sem gerðir hafa verið af stjórnarvöldum, áður en Alþingi kom saman. Hefði verið eðlilegast, að hæstv. ríkisstj. hefði tekið á sig ábyrgð af þeim samningum með útgáfu brbl., en óviðfelldið, að Alþingi fái slíkt valdboð um, að það skuli eiginlega staðfesta samninga, sem gerðir hafa verið. Í annan stað þetta, að með þessu formi fellur sú byrði, sem þarna er stofnað til, á hina sjúku, og hefði mér verið geðfelldara, að það hefði verið í því formi, að byrðin hefði dreifzt á þá aðila, sem bera uppi útgjöld trygginganna. Og ég vil a.m.k. áskilja mér rétt til þess, ef síðar yrði haldið áfram lengra á þeirri braut að hækka þessi gjöld, að þá hafi ég nú þegar lýst því yfir, að ég er andvígur því, að lengra sé haldið á þessari braut, og harma það, að Alþingi skuli hafa verið bundið af samningum um þessa deilu.