Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Því miður hefi jeg ekki, sökum mikils annríkis undanfarið, fengið tíma til að búa mig undir þessa framsögu eins og skyldi, og bið hv. deild að afsaka það. Í nál.hv.fjvn.Nd. er lokið lofsorði á hæstv. stjórn fyrir það, hve hún hafi búið frv. vel í hendur þingsins og áætlað tekjurnar varlega og stilt gjöldunum í hóf. Undir þetta er fjvn. þessarar deildar ljúft að taka, og er hún sammála hæstv. stjórn í því, að gera þurfi alt, sem hægt er, til að koma fjárhag ríkisins sem fyrst í betra horf, og að nauðsyn beri til að losna sem allra fyrst við lausu skuldirnar, og vill nefndin reyna að stuðla að því, að það verði mögulegt. Því hefir nefndin heldur ekki viljað auka tekjuhallann á frv. frá því, sem hann var, er frv. kom úr hv.Nd. Hinsvegar hefir nefndinni ekki ennþá unnist tími til að fara yfir og íhuga tekjuhlið frv., en mun gera það milli 2. og 3. umr. En jeg hygg, að tæplega muni ástæða til að hækka þá liði, ef annars á að fylgja þeirri gullnu reglu að áætla tekjurnar aldrei of hátt. En auðvitað tekur fjvn. það at til athugunar á sínum tíma. Jeg vona, að allir hljóti að sjá, og þá hv.Nd. og hv.fjvn. þeirrar deildar, að nefndin hjer hefir verið mjög bindindissöm í till. sínum. Býst jeg ekki við, að nokkrum muni ógna það, þó að fjvn. annarar þingdeildarinnar bæti við útgjaldaliðum, sem svara 50 þús. kr., og felli um leið burt önnur útgjöld um 70 þús. kr. í fjárlögum, þar sem tekjurnar eru áætlaðar 10 milj. kr. og útgjöldin rúmar 10 miljónir. Nefndin getur varla talist byltingasöm fyrir þetta. Þá má taka það fram, að nefndin hefir sem mest varast að hreyfa við till.fjvn.hv.Nd., því að svo mun oftast vera, að þær till., sem frá fjvn. koma, sjeu betur undirbúnar og samræmari einstökum greinum fjárlagafrv. en till. einstakra þm. Það eru því aðeins örfáar af till.fjvn.Nd., sein nefndin befir leyft sjer að gera brtt. við. Eins og tekið er fram í nál., sá fjvn. sjer ekki fært að fella niður svo mikið á gjaldabálkinum, að fjárlögin gætu orðið afgreidd tekjuhallalaus, enda myndi hv.fjvn.Nd. þá þykja sem við hefðum verið fullfrekir í gerðum okkar. - Annað finn jeg ekki ástæðu til að tala alment um málið. Jeg er svo heppinn, að skrifari fjvn., hv. 3. landsk. (HSn), hefir haft nál. sitt svo ítarlegt, að óvíða þarf miklu við að bæta. Þar er gerð grein fyrir hverri einstakri till., og er þá ekki nauðsynlegt að vera að prenta það upp í umræðupartinum, sem stendur í skjalaparti þingtíðindanna. Fyrsta brtt.fjvn. er við 10. gr. III. 3., um að hækka ríkisráðskostnaðinn úr 4 þús. kr. upp í 6 þús. kr. Þetta eru laun handa konungsritara. Hafði hæstv. stjórn lagt til í frv. sínu, að veittar yrðu í þessu skyni 8 þús. kr., en það fjekk ekki byr í hv.Nd. Því fór hæstv. stjórn fram á, að fjvn. þessarar hv. deildar hækkaði liðinn um 2 þús. kr., og varð nefndin við þeim tilmælum. Þessi maður, sem hjer er um að ræða, ríkisráðsritarinn íslenski, getur ekki komist af með það fje, sem hann hefir haft, og þar sem hann er nú einasti íslenskur embættismaður í stjórninni dönsku, þá þykir nefndinni ekki horfandi í að hækka upphæðina um 2 þús. kr. Er og talið, að konungurinn greiði honum svo mikið af borðfje sínu, að ekki komi til mála, að honum sje veitt minna en þetta hjeðan að heiman. Í frv. sínu hafði hæstv. stjórn látið nægja 3 þús. kr. styrk til læknisvitjana í sveitum. Hv. Nd. hækkaði styrk þennan upp í 6 þús. kr. eftir till fjvn. En auk þessa voru sjerstaklega teknir upp í frv. tveir liðir um sjerstakan styrk til læknahalds handa Kjósarsýslu og til Ólafsfjarðarbúa í Eyjafjarðarsýslu. Nefndin leit nú svo á, að það gæti ekki talist skylda þingsins að fara að sjá fyrir fje í því skyni, að samið yrði við sjerstakan lækni til að gegna sjúkravitjunum í Kjósarsýslu. Það heyrir undir hjeraðslækninn í Hafnarfirði, sem er hjeraðslæknir Kjósarbúa, og auk þess verður að álíta, að mjög víða á landinu sjeu menn ver settir í tilliti til læknisvitjana en í þessum sveitum. Að minsta kosti er vegurinn úr Kjalarnesi og Mosfellssveit til Reykjavíkur eða Hafnarfjarðar ekki lengri nje erfiðari en alment gerist. Hinsvegar mætti fremur segja það um Kjósarhrepp, enda hefir nefndin lagt til, að honum sje veittur 500 króna styrkur til læknisvitjana, en áður hefir hann fengið 300 kr. í þessu skyni. Mega Kjósarbúar vel við una, er athugað er, hve erfitt er að vitja læknis víða annarsstaðar á landinu, þar sem þó er enginn styrkur til þess veittur. Jeg skal í því sambandi minna á, hvernig ástatt er í Snæfjallahreppi við Ísafjarðardjúp, en þeim hreppi er nú í fyrsta sinni veittur nokkur styrkur, Leyfi jeg mjer að lesa upp nokkur orð úr brjefi hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) til fjvn., dags. 2. mars 1925. Þar segir m. a. svo: „Til læknisvitjana verður að fara sjóleiðina, manna út skip, oftast með 5 eða 6 mönnum. Þetta er því dýrara og erfiðara, sem það kemur æðioft fyrir, að fara þarf fleiri en eina ferð til að sækja lækninn í sama skyni, vegna þess að enginn sími er í hreppnum, og hefir þráfaldlega komið fyrir, að þá er hreppsbúar hafa komið á læknissetrið, hefir læknir verið fjarverandi, jafnvel utan hjeraðs, og ferðin því algerlega til einskis. Þar, sem lengst er, er vegalengdin úr þessum hreppi til læknisbústaðar um 17 sjómílur (kvartmílur).“ Öllum, sem kynna sjer þetta ástand, hlýtur að finnast það mun erfiðara en það, sem Kjósarbúar eiga við að búa, og getur því ekki talist rjett að veita Snæfjallahreppsbúum aðeins þennan litla styrk til læknisvitjana, en Kjósarbúum auk læknisvitjunarstyrks styrk til sjerstaks læknis fyrir hreppinn. Þá kem jeg að hinu atriðinu, um styrk til Ólafsfjarðarhrepps í Eyjafirði, til að launa sjerstakan lækni. Nefndin viðurkennir fúslega, að það geti oft verið mikil vandkvæði á því að ná þarna til læknis, en fjörðurinn er ekki sjerstakt læknishjerað, og enda vafasamt, hvort fengist læknir í fjörðinn, þótt svo yrði. Því er ætlast til, að Ólafsfirðingar fái 600 kr. styrk af fje því, sem veitt er til læknisvitjana, en auk þess leggur nefndin til, að þeir fái 2000 kr. styrk til viðbótar, ef þeir ráða sjer sjerstakan lækni. Styrknum til lækningaferða kringum landið hefir verið breytt lítið eitt frá því, sem áður var. Áður var styrkurinn ánafnaður augnlækni þeim í Reykjavík, sem styrk hefir til kenslu við háskólann. Nú er styrkveitingunni til augnlækningaferðalagsins þannig breytt, að stjórnin hefir frjálsar hendur að veita styrkinn þeim augnlækni bæjarins, sem henni sýnist. Jeg vil geta þess, að fjvn.Ed. var kunnugt um, að margar áskoranir hafa komið til Guðmundar Guðfinnssonar augnlæknis um að ferðast kringum land, og nefndin fyrir sitt leyti telur eins rjett, að hann verði ráðinn til þessa ferðalags, þótt annar maður hafi fengið styrkinn, sem augnlækni Reykjavíkur er ætlaður. Liðinn við 12. gr. 12 þótti nefndinni viðkunnanlegra að orða svo, að það væri endurgjald á ferðakostnaði, en ekki ferðastyrkur, af því að ferðin er þegar farin. Um 6. brtt. við 12. gr. 13 get jeg látið nægja að vísa til þess, sem stendur í nál.fjvn. Nefndin telur nauðsynlegt, að læknar geti farið eftir hæfilegan tíma erlendis, til þess að fylgjast með framförum í ment sinni, og hefir því lagt til, að þessi liður, sem áður stóð í fjárlögum, verði tekinn upp aftur, og það því frekar, sem nefndin hlaut að mæla með þeim mönnum, sem um er að ræða, og annar þeirra, Jón læknir Bjarnason, hafði orðið hart úti um styrk, er hann sigldi sem kandidat. Þá leggur nefndin til, að breytt sje orðalagi í aths. við fjárveitingu til landsspítalans. Er það af þeim ástæðum, að 24. þ. m. var undirskrifaður samningur milli ríkisstjórnarinnar annarsvegar og stjórnar landsspítalasjóðs Íslands hinsvegar um byggingu á landsspítala. Jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp helstu ákvæði þessa samnings, sem, eins og jeg gat um, er undirskrifaður af þremur ráðherrum og stjórn landsspítalasjóðsins, en í henni sitja: Ingibjörg H. Bjarnason, Ágústa Sigfúsdóttir, Laufey Vilhjálmsdóttir, Lilja Kristjánsdóttir, Jónína Jónatansdóttir, Elín M. Jónatansdóttir og Hólmfríður Rósenkranz. Í samningnum stendur: „Af því fje, er Landsspítalasjóðnum þegar hefir áskotnast, og safnað kann að verða meðan á byggingu Landsspítalans stendur, og áætlað er að nema muni að minsta kosti 300000 kr., lofar stjórn Landsspítalasjóðsins að leggja fram þ. á. alt að 75000 kr., og á næsta ári, 1926, 100000 kr., en síðan það, sem eftir verður þá af fje sjóðsins á þann hátt, sem síðar segir.“ Svo eru nánari fyrirmæli um útborgun eftir samningnum. Ennfremur: „Af hálfu gefendanna eru þessi skilyrði sett: 1. Ríkisstjórnin lætur á þessu ári byrja á undirbúningi og byggingu landsspítalans samkvæmt þeirri teikningu, er húsameistari ríkisins hefir gert af byggingunni og um ræðir í brjefi hans til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 12. febr. 1925, með þeim breytingum, er ríkisstjórnin telur nauðsynlegar eða heppilegar. Það skal tekið fram sjerstaklega, að hæfilega stórri fæðingadeild skal komið fyrir í spítalanum, og hún starfrækt frá þeim tíma, er spítalinn verður tekinn til notkunar. Gert er ráð fyrir, að fulltrúi sjóðsstjórnarinnar verði hafður í ráðum um þær breytingar, sem gerðar kunna að verða á teikningu húsameistara og um fyrirkomulag spítalans. 2. Um fjárframlög til spítalabyggingarinnar eru þessi skilyrði sett: a. Gegn framlagi spítalasjóðsins þ. á., alt að 75000 kr., er ekki krafist neinnar greiðslu úr ríkissjóði. b. Árið 1926 skal varið til byggingarinnar úr ríkissjóði að minsta kosti svo miklu fje, að jafngildi framlagi sjóðsins, eða 100000 kr., þannig, að varið verði til byggingarinnar það ár ekki minna en 200000 kr. alls. c. Síðan skal byggingunni hraðað svo sem frekast er unt, þar til henni er lokið.“ Í d-lið stendur: „Bygging Landsspítalans skal lokið og útbúningi svo fljótt, að hann verði tekinn til afnota 1930. Ríkisstjórnin samþykkir framanskráða ráðstöfun á fje Landsspítalasjóðsins, tekur umgetnu boði stjórnar hans og gengur að þeim skilyrðum, er sett eru af hálfu gefendanna.“ Það er kannske rjett að geta þess, að það er skýrt tekið fram í samningnum, að til þess fjár, sem landsspítalasjóðsstjórnin hefir ákvarðað til spítalans, telst ekki minningargjafasjóður spítalans. Jeg held mjer sje óhætt að segja, að ef þetta fje hefði ekki komið frá stjórn landsspítalasjóðsins, þá er það mjög vafasamt, hvort þingið eða stjórnin hefði sjeð það fært að ráðast í þetta stórfyrirtæki, sein hjer er um að ræða. Jeg þykist þess vegna mega flytja stjórn sjóðsins þakklæti þingsins fyrir það, að hún hefir gert það mögulegt, að nú þegar verði farið að byrja á slíku nauðsynjafyrirtæki og halda því áfram til fullnustu til blessunar fyrir þjóðina. Þá er 8. brtt., styrkurinn til sjúkraskýlis í Laugarási. Til þessa sjúkraskýlis voru í fyrra veittar 3 þús. kr. úr ríkissjóði. Svo kom ósk um hærri styrk nú til þingsins, þar sem talið var, að það mundi að öðrum kosti miklu ver sett hvað snertir styrk úr ríkissjóði en önnur sjúkraskýli, og samþykti hv.Nd. fyrir sitt leyti að veita sjúkraskýlinu 5 þús. kr. styrk. Fjvn. Ed. komst að þeirri niðurstöðu að lækka styrkinn um 1000 kr., og telur þá, að þetta sjúkraskýli geti ekki kvartað undan, að það verði ver sett en önnur, sem reist hafa verið. Fyrir 9, brtt. er gerð fullkomin grein í nál., svo jeg þarf ekki frekar á hana að minnast. Í till. vegamálastjóra til stjórnarinnar um þjóðvegalagningu árið 1926 var Langadalsvegur með 10 þús. kr., sem landsverkfræðingur lagði til að veita. Stjórnin sá sjer ekki fært að taka þessa upphæð upp, og lækkaði einnig aðrar tillögur landsverkfræðings á þessum lið. Nú hefir komið fram eindregin ósk um það, að eitthvað verði í fjárlögum 1926 veitt til þessa vegar. Það stendur svo á, að síðasta aðgerð endaði á mjög óheppilegum stað, og er það mjög nauðsynlegt, að vegargerðin geti haldið áfram, svo að vegurinn verði fær; en nú endar hann í ófæru. Landsverkfræðingur taldi, að komast mætti af með 4 þús. kr. fjárveitingu í þessu skyni í ár; nefndin hefir ekki sjeð sjer annað fært en leggja til, að upphæð þessi verði veitt, og væntir þess, að hv. deild fallist á það. Næsta brtt. er ekki annað en leiðrjetting, að liðurinn verði b.-liður undir B. II. Um hinn nýja gistingarstyrk í 12. brtt. er það að segja, að nefndin telur óþarft að hafa styrkinn til Arngerðareyrar í þessu skyni hærri heldur en á öðrum stöðum. Það er að vísu svo, að það er mikil umferð þarna á Arngerðareyri; og eftir skýrslum, sem liggja fyrir þinginu, hafa næturgestir á árinu 1924 orðið alls 160 hjá þeim manni, er greiðasöluna hefir á hendi. En alls hafa þegið greiða 1044 menn. Þótt styrkurinn verði ekki nema það, sem nefndin leggur til, 200 kr., þá er það rúmlega 1 kr. fyrir hvert rúmlán. Og þegar á það er litið, að þarna þarf ekki að halda uppi bygð sjerstaklega vegna umferðar, því þetta er mjög svo byggilegt pláss, þá álítur nefndin ekki ástæðu til að hafa styrkinn hærri heldur en hjá öðrum, sem styrks njóta í þessu skyni. Um 13. brtt. ætla jeg ekki að segja neitt frekar en það, sem stendur í nál., og lítillega um 14. brtt. Það hefði mátt skilja það svo, ef engin aths. hefði verið gerð við þá brtt., að landssímastjóri hefði átt að byggja símann á ríkissjóðs kostnað, hvað sem hann kostaði; en nefndinni virðist ekki ástæða til þess, þar sem þessi sími stendur hvorki í símalögum eða getur talist nauðsynlegur vegna hins opinbera. Og eftir að hafa borið sig saman við landssímastjóra, leggur nefndin til að veita 4/5 kostnaðar. Landssímastjóri fór fram á það við fjvn. sjerstaklega, að hún hækkaði gjaldalið í 13. gr. D. IV. 2., til aðalskrifstofa landssímanna, um 2000 kr. Fór hann fram á við stjórnina, að liðurinn yrði settur þannig í fjárlagafrv. og taldi sjer það nauðsynlegt, sjerstaklega vegna endurskoðunar, sem hann vill geta látið fara fram nokkru fyr en áður hefir átt sjer stað. En stjórnin hefir fært þessa upphæð niður í 1100 kr. En nefndin vildi verða við óskum landssímastjóra um hækkun, og leyfir sjer að vonast eftir samþykki háttv. deildar á henni. Landssímastjóri vildi halda því fram, að allur rekstrarkostnaður símans væri eiginlega alt of lágt áætlaður í fjárlagafrv. stjórnarinnar; hefir hún fært þann kostnað æðimikið niður, og býst jeg varla við, að þær upphæðir, sem hún hefir stungið upp á, muni hrökkva til, og verði því umframgreiðslur á þeim lið. Jeg vil í þessu sambandi minna á það, að svo getur farið um fleiri liði. Hæstv. fjrh. hefir bent nefndinni á, að skrifstofukostnaður lögreglustjóra Reykjavíkur væri alt of lágt áætlaður, og því óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að borga þar fje umfram veitingu. Þetta meðal annars gerir það að verkum, að mínu áliti, að það má ekki fara óvarlega í því að áætla tekjur, þegar maður er ekki viss um nema kostnaður á ýmsum útgjaldaliðum fari talsvert fram úr áætlun. Um 16. brtt. ætla jeg að láta nægja að vísa til nál. Hún er gerð eftir beinni ósk stjórnarinnar um heimild til þess að semja um skeytasamband við umheiminn. Jeg fyrir mitt leyti er ekki viss um, að hún hefði þurft sjerstaka heimild til þessa, en jeg get ekki skoðað þetta öðruvísi en sem kurteisi hjá hæstv. stjórn gagnvart þinginu, og álít jeg sjálfsagt að verða við þeirri ósk. 17. brtt. er fram komin eftir eindreginni ósk vitamálastjóra og er ekkert annað en breyting á röð liðanna um útgjöld til vita. Hann telur talsverð þægindi að því við reikningshald vitanna, að liðaröðin sje sú sama áfram og verið hefir. Um 18. brtt. mun jeg engu þurfa að bæta við það, sem í nál. stendur. Nefndin leggur til, að sjerstakur styrkur til byggingar á Skútustöðum verði feldur niður. Þessi umsókn frá sóknarmönnum mun vera komin til af því, að þeir vilja gjarnan fá aftur prestinn, sem þeir höfðu áður, og hann hefir dregist á það að sækja aftur um brauðið, ef bygt yrði upp. Hinsvegar vilja sóknarmenn hans, sem nú eru, gjarnan halda honum kyrrum. Og mjer er næst að halda, að prestinum sjálfum sje ekki áhugamál að skifta um, og fjölskyldu hans mun vera það frekar ógeðfelt. Nefndin álítur rjettast að vera ekki neitt að ýta undir, að presturinn flytji sig. Hvað snertir 19. brtt., þá er einnig gerð grein fyrir henni í nál. Fyrir þinginu lá beiðni frá yfirkennara Jóhannesi Sigfússyni um styrk til þess að halda áfram og ljúka við útgáfu kenslubókar á íslensku í sögu handa gagnfræðaskólum. Hann og yfirkennari Þorleifur H. Bjarnason hafa undirbúið og ætla að gefa út kenslubækur í sögu, sem hæfilegar sjeu fyrir gagnfræðadeild mentaskólans. Fornöldin og miðöldin búast þeir við að komi út í sumar, svo sú kenslubók getur verið tekin til notkunar nú í haust. Hin bókin er nokkru stærri, og ætlast þeir til, að hægt verði að byrja að nota hana 1926. Auk þess þarf að skrifa sögu á íslensku fyrir lærdómsdeild skólans. Hæstv. kenslumálaráðherra (JM) hefir talið það nauðsynlegt, að styrkur sá handa þessum skóla til útgáfu kenslubóka á íslensku, sem áður hefir verið í fjárlögum, verði tekinn upp aftur. Nefndin hefir fallist á, að svo væri gert, og leggur því til, að 2 þús. kr. fjárveiting verði tekin upp í þessu skyni. Það er óskaplega óviðkunnanlegt að hafa ekki kenslubækur t. d. í sagnfræði á íslensku og þurfa að nota þær á útlendu máli, og þá er ekki um annað að tala en dönsku. Þetta gerir nemendunum miklu erfiðari aðstöðu og hefir ýmsa aðra annmarka í för með sjer. 20. brtt. er ekkert annað en færsla á rekstrarkostnaði Eiðaskólans til þess staðar, sem hann á heima; hann hefir staðið í fjárlögunum sem bændaskóli einnig eftir að hann varð gagnfræðaskóli, og er nú lagt til, að þetta verði leiðrjett. Þá leyfir nefndin sjer að leggja til, að húsaleigustyrkur kvennaskólans í Reykjavík verði hækkaður úr 2000 kr. upp í 5000 kr. og að kvennaskólanum á Blönduósi verði veittur styrkur til aðgerða á skólahúsinu. Hefir stjórn kvennaskólans í Reykjavík skýrt frá því, að vegna mikillar dýrtíðar sjái hún sjer alls ekki fært að komast af með minna en 5000 kr., ef höfuðstóllinn eigi ekki að skerðast að miklum mun. Nú hefir það verið venja, að þessi skóli hefir fengið það, sem hann nauðsynlega hefir þurft, frá ríkissjóði; hefir nefndin ekki neitt að athuga við, að svo verði og í framtíðinni, en telur rjettara að taka upphæðina strax í fjárlög. Um kvennaskólann á Blönduósi er það að segja, eins og stendur í nál., að það þarf að gera talsverðar umbætur á húsinu, og er búist við, að kostnaður sá muni ekki nema minna en 3000 kr., sem nefndin leyfir sjer að leggja til, að veittar verði. Þá er 23. brtt. Þar leyfir nefndin sjer að leggja til að veita alt að 5000 krónum til að reisa barnaskóla utan kaupstaða, þriðjung kostnaðar, enda samþykki landsstjórnin uppdrætti að húsunum. Það, sem sjerstaklega hefir valdið því, að nefndin hefir sjeð sig knúða til að taka þennan lið í fjárlög, er ástandið í Ólafsfirði. Þar hefir skólinn hingað til verið rekinn í húsi, sem er bæði orðið alt of lítið, og auk þess er það svo ljelegt, að hlutaðeigandi hjeraðslæknir hefir algerlega neitað að gefa vottorð um, að húsið óbreytt, eða með kákbreytingum einum, geti orðið notað til skólahúss framvegis. Hann segir í brjefi sínu til skólanefndarinnar í Ólafsfirði, dags. 11. des. 1924: „Af þessum ástæðum og fleirum, sem óþarft er að telja hjer, því að þessar eru nægar og meira til, tilkynti jeg skólanefndinni munnlega við eftirlitið í byrjun þessa mánaðar það, sem jeg nú hjer með eftir tilmælum hennar tilkynni skriflega, að þótt jeg neyddist til að telja húsakynni skólans viðunandi í þetta sinn, eftir því sem á stóð, þó að því tilskildu, að ekki væri öll skólaskyld börn tekin, þá þarf ekki að vnta þess, að jeg gefi slíkt vottorð um þau óbreytt eða með kákbreytingum einum. Það eina, sem vit er í, það eina, sem sóma kauptúnsins er samboðið, er að hefjast þegar handa til undirbúnings nýs skólahúss, er uppfylli nauðsynlegar kröfur til slíkra húsa og sje svo við vöxt, að ekki verði rúmskortur innan fárra ára, þótt kauptúnið vaxi nokkuð.“ Um þetta mál segir fræðslumálastjóri í áliti sínu, dags. 3. mars þ. á.: „Öll barnaskólahús utan kaupstaða og eitt kaupstaðarskólahús hafa að undanförnu fengið styrk úr ríkissjóði, alt að byggingarkostnaðar, og virðist mjer því Ólafsfjörður eiga fullkomna rjettlætiskröfu til þess, að beiðni hreppsnefndarinnar verði sint.“ Hreppsnefndin hefir látið gera teikningu af nýju skólahúsi, og er áætlaður kostnaður 15 þús. kr., sem fræðslumálastjóri telur vera helst til lágt áætlað og býst ekki við minni kostnaði en 17–18 þús. kr. Nefndin fer fram á að veita af áætluðum kostnaði til byggingarinnar. Nefndin lítur svo á, að ekki sje hægt að neita um þennan styrk, þar sem hann er í fylsta samræmi við það, sem hefir átt sjer stað um styrk til annara barnaskólahúsa, þar sem eins stendur á, og þar sem Ólafsfjörður mun vera eina sjóþorpið, eða að minsta kosti eitt af mjög fáum, sem ekki hafa fengið slíkan styrk úr ríkissjóði. Þó vildi nefndin heldur orða liðinn eins og hún hefir gert, í samræmi við það, sem áður hefir staðið í fjárlögum, heldur en veita beinlínis til þessa staðar; en jeg dreg enga dul á það, að hún ætlar alla fjárveitinguna til þessa kauptúns. Þá leggur nefndin til, að aths. við fjárveitinguna til alþýðuskóla í sveitum verði breytt dálítið. Nefndinni dylst ekki, að gjaldþoli einstakra sýslubúa, og reyndar ríkissjóðs líka, myndi ofboðið, ef settur yrði á stofn hjeraðsskóli í hverri sýslu landsins, jafnvel þó að þær sýslur yrðu undanskildar, þar sem ríkisskólar eru nú fyrir. Enda hefir sú hugsun lengst af vakað fyrir mönnum, að einn góður og öflugur alþýðuskóli yrði stofnsettur í hverjum hinna gömlu landsfjórðunga. Nefndin leggur nú til, að þessi styrkur verði bundinn því skilyrði, að 2–3 sýslufjelög taki þátt í stofnun og rekstri hvers skóla. Tökum t. d. Suðurlandsláglendið, þar sem nú er helst hreyfing í þá átt að stofna slíkan skóla. Þar er annað óeðlilegt en að Árnes- og Rangárvallasýslur slái sjer saman um einn skóla. En nú lítur helst út fyrir, að Ámesingar ætli að stofnsetja alþýðuskóla hjá sjer, án samvinnu við Rangæinga, og jafnframt hafa Rangæingar sterkan hug á að koma upp sjerstökum skóla fyrir sig, og eru þeir það lengra á veg komnir, að búið er að ákveða staðinn, þar sem skólinn skuli standa. Nefndinni virðist þarna vera í óefni komið. Hún vill því ekki, að ríkissjóður veiti styrk til hjeraðsskóla í sveitum nema þessu skilyrði verði hlýtt, að 2–3 sýslufjelög taki þátt í byggingar- og rekstrarkostnaði skólans. Jeg álít t. d. lítið vit í því að stofnsetja marga skóla með líkum hætti sem alþýðuskóla Þingeyinga. Samkvæmt reikningum hans hvílir nú á honum víxilskuld að upphæð 25750 kr. Stofnkostnaður skólans er nú þegar orðinn nálega 88 þús. kr., og þó er hann ekki fullger enn, hvorki húsið sjálft nje að venjulegum áhöldum. Jeg tel það mesta óráð að ráðast í svo dýrar skólabyggingar og vildi helst mega óska, að slíkt kæmi ekki fyrir oftar, og á till. nefndarinnar að sjá fyrir því, að meiri fyrirhyggju verði framvegis gætt í þessum efnum. Alþýðuskóli Þingeyinga hefir nú enn farið fram á aukna fjárveitingu til skólabyggingarinnar, en hvorki hv.Nd. nje fjvn. þessarar hv. deildar hafa sjeð fært að verða við þeirri beiðni, enda var skólanum veittur óvenjulega hár byggingarstyrkur úr ríkissjóði á sínum tíma. Aftur á móti hefir háttv.Nd. samþykt að veita þessum skóla 5000 kr. styrk til byggingar sundlaugar, og er það allur áætlaður kostnaður við laugina. En á öðrum stað í frv. hefir hv.Nd. tekið upp 1000 kr. fjárveitingu til byggingar slíkra sundlauga annarsstaðar á landinu, og skal hæstv. stjórn skifta þeirri upphæð. Nú liggur fyrir beiðni frá sundnefnd Ungmennafjelags Svarfdæla um 3500 kr. styrk til að gera sundlaug. Er áætlað, að hún muni kosta 7300 kr., og er hjer því farið fram á hjer um bil helmings tillag úr ríkissjóði. Þá sækir sýslunefnd Norður- Ísafjarðarsýslu um 1500 kr. til byggingar nýrrar sundlaugar á Reykjanesi. Það er ekki nema þriðjungur kostnaðar, þar sem áætlað er, að sú laug muni kosta um 4500 kr., og hefir sýslusjóður Norður-Ísfirðinga lofað að leggja fram 1500 kr., en Ísafjarðarkaupstaður aðrar 1500 kr. Nefndin telur rjett, að í þessu máli gangi eitt yfir alla, og leggur því til, að hinn sjerstaki styrkur til Þingeyingaskólans verði feldur niður, en hinsvegar verði styrkurinn til sundlaugabygginga alment hækkaður úr 1000 kr. upp í 3000 kr. Ætlast nefndin að sjálfsögðu til þess, að þingeyski skólinn fái hlutdeild í þessum styrk, en með sömu skilyrðum og aðrir. Um orsakir 27. brtt. nefndarinnar get jeg að öllu leyti vísað til nál. Nefndinni barst umsókn frá þeim konum, sem hafa á hendi aðstoð við Þjóðmenjasafnið, svo og frá þjóðmenjaverði, um, að fjárveiting vegna þessarar aðstoðar yrði hækkuð upp í 2400 kr., eins og hún var árið 1924. Jafnframt vilja þær inna af hendi meira starf en þeim er nú ætlað, þar sem þær leggja til, að sýningartímum safnsins verði fjölgað um 2 á viku, þannig, að framvegis verði safnið opið þrisvar í viku, 2 stundir í hvert skifti. Það eru fjórar heiðurskonur, sem hafa þann starfa á hendi að sýna gestum safnið, þær Bríet Bjarnhjeðinsdóttir, Kristín Sveinbjarnardóttir, Sigríður Hjaltadóttir og Theodóra Thoroddsen. Þær hafa nú farið fram á þessa hækkun, og hefir fulltrúi kvenna hjer í þinginu, hv. 6. landsk. (IHB), eindregið lagt til, að farið verði eftir óskum þessara kvenna, og er fjvn. því samþykk, eins og 28. brtt. hennar sýnir. Í 29. brtt. er farið fram á aukinn styrk til Þjóðvinafjelagsins. Þetta er gamalt og mjög vinsælt fjelag og hefir unnið margt þjóðnytjaverkið, sem kunnugt er. Nefndinni þykir leitt að geta ekki orðið við óskum fjelagsins um 3000 kr. styrk, til þess að það geti haldið áfram starfsemi sinni í svipuðu formi og undanfarið, einkum að því er snertir útgáfu fræðibóka fyrir almenning, og jafnframt rjett við fjárhag sinn, sem varð mjög bágborinn meðan öll dýrtíð stóð sem hæst. Nefndin sá ekki fært að fara lengra en upp í 2000 kr., en væntir þess, að hv. deild samþykki því fremur þá upphæð. Þá vill nefndin veita Leikfjelagi Akureyrar lítilfjörlegan styrk, með sömu skilyrðum sem sett eru fyrir styrkveitingunni til Leikfjelags Reykjavíkur, að hlutaðeigandi bæjarsjóður leggi fjelaginu helmings styrk á móts við tillag ríkissjóðs. Leikfjelag Akureyrar hefir mjög aukið starfsemi sína á síðustu árum. Það hefir nú góðum leikurum á að skipa og hefir undanfarið sýnt ýms ágæt leikrit. Telur nefndin því rjett að örva starfsemi fjelagsins með því að veita því 800 kr. styrk, eins og 30. brtt. fer fram á. Þá leyfir nefndin sjer að gera talsverðar breytingar á styrknum til skálda og listamanna eins og hv.Nd. gekk frá honum. Í stjfrv. var sú upphæð ákveðin 10 þús. kr., en hv.Nd. lækkaði hana ofan í 8 þús. kr. Hinsvegar bætti hv.Nd. sjerstaklega við fjórum skáldum og ákvað, hversu mikinn styrk hvert þeirra skuli fá. Nefndin hefir ekki getað sætt sig við þessa ráðabreytni og leggur því til, að aðalupphæðin verði aftur hækkuð upp í 10 þús. kr., en þeir fjórmenningarnir, sem sjerstaklega voru teknir út úr, feldir niður, þó þannig, að Guðmundur Friðjónsson verði færður yfir í 18. gr. og settur á bekk með þeim skáldum, sem þar eru fyrir. Þetta þjóðkunna skáld er, að dómi nefndarinnar, þess maklegt, að því verði sýndur slíkur sómi, og vænti jeg, að hv. deild fallist á till. Hinsvegar þykir nefndinni Jakob Thorarensen enn of ungur til að komast í 18. gr., en þó vill hún ekki, að hann fái minni styrk en hv.Nd. hefir ætlað honum. Býst nefndin við, að svo geti orðið, þó að hans sje ekki sjerstaklega getið í fjárlögunum. Þá þótti nefndinni rjett að bæta aths. við orðasöfnunarstyrk Þórbergs Þórðarsonar. Hann hefir notið þessa styrks í nokkur ár, og eru engar líkur fyrir öðru en að hann haldi honum framvegis. Þess vegna er ekki nema rjett, að safn hans verði eign ríkisins að honum látnum, eins og ákveðið er um söfn ýmissa annara, sem hafa fengið ríkissjóðsstyrk vegna söfnunarinnar. 33.–35. brtt. eru aðeins orðabreytingar og þurfa engra skýringa við. Þegar þess er gætt, hversu mikið fje ríkissjóður leggur nú safni Einars Jónssonar, þá virðist ekki ósanngjarnt að fara fram á, að safnið verði opið 4 stundir á viku til sýnis almenningi endurgjaldslaust, og hefir nefndin því flutt brtt. í þá átt. Hingað til hefir safnið ekki verið opið endurgjaldslaust. Þá barst nefndinni tilkynning frá bræðrum dr. Helga sál. Jónssonar um, að hann hafi kveðið svo á á deyjanda degi, að ríkinu skyldu boðin kaup á grasasafni hans fyrir 10 þús. kr. Andvirðið skyldi renna í sjóð Eggerts Ólafssonar sem sjerstök deild. Ætlar bróðir dr. Helga sál., Bjarni alþm. Jónsson frá Vogi, að semja stofnskrá fyrir þessa deild og fá hana staðfesta af konungi. En sjóður Eggerts Ólafssonar á, sem kunnugt er, að styrkja menn til rannsókna á náttúru þessa lands og náms í þeim efnum. Safnið er besta grasasafn, sem til er hjer á landi, og er í því mikið af aukaeintökum, sem nota má til skifta við önnur söfn. Væri mikill skaði að missa safnið úr landi, en það verður að sjálfsögðu boðið til kaups erlendis, ef ríkissjóður vill ekki kaupa. Fanst nefndinni sjálfsagt að festa kaup á safninu, einkum vegna þess, að andvirðið á að renna í hálfopinberan sjóð, en þar sem upphæðin er nokkuð há, hefir samist svo milli nefndarinnar og bræðra dr. Helga sál., að kaupverðið skuli greiða á 4 árum, og leggur nefndin því til, að fyrsti fjórðungur þess sje tekinn upp í fjárlög 1926. Í stjfrv. voru Búnaðarfjelagi Íslands ætlaðar 150 þús. kr. árið 1926, og er það lítið eitt meira en það hefir fengið undanfarið. Nú hefir hv.Nd. hækkað þessa fjárveitingu upp í 200 þús. kr. Þetta þykir nefndinni nokkuð stórt skref og telur nægilegt að auka styrkinn um 25 þús. frá því, sem upphaflega var ákveðið í stjfrv., og ber því fram brtt. um lækkun niður í 175 þús. kr. Er það allálitleg fúlga, enda hefir Búnaðarfjelagið mikil og margvísleg störf með höndum og marga menn í sinni þjónustu. Munu um 60 þús. kr. ganga til launa og ferðakostnaðar starfsmanna fjelagsins. Á hinn bóginn vill nefndin hækka styrkinn til búnaðarfjelaga upp í 20 þús. kr., eins og hann var áður. Hann var af sparnaðarástæðum lækkaður niður í 10 þús. kr. á síðasta þingi. Margir líta svo á, að búnaðarfjelögin sjeu hyrningarsteinn allra jarðabóta í landinu og að engin styrkveiting úr ríkissjóði hafi borið jafngóðan ávöxt sem þessi. Í samræmi við brtt. nefndarinnar um Búnaðarfjelag Íslands, og af sömu ástæðum, flytur hún brtt. um, að styrkurinn til Fiskifjelagsins lækki niður í 60 þús. kr. Er það 10 þús. kr. meira en farið var fram á í stjfrv. og mun meira en fjelagið hefir fengið undanfarið. Forstjóri efnarannsóknarstofu ríkisins hefir skýrt atvinnumálaráðuneytinu frá því, að sú stofnun komi ekki að fullkomnum notum vegna áhaldaskorts. Hefir hann sent nefndinni skrá yfir ýmiskonar áhöld, sem stofuna vanhagar sjerstaklega um, og leggur hann til, að árlega verði veitt nokkur upphæð til áhaldakaupa, þangað til stofan hafi eignast öll hin bráðnauðsynlegustu tæki, sem slíkar stofnanir þurfa að eiga. Hann segir svo í niðurlagi erindis síns, sem atvinnumálaráðuneytið hefir sent nefndinni með bestu meðmælum: „Mjer finst, að þing og stjórn hljóti sóma síns vegna að gera eitthvað til þess, að stofnun, sem kölluð er „Efnarannsóknastofa ríkisins“, beri einhvern annan svip og sje annað og meira en ómerkilegt barnaskólalaboratorium“. Nefndin hefir fallist á, að ómynd sje að því, að efnarannsóknastofan komi ekki að tilætluðum notum vegna áhaldaskorts, og leggur því til, að 2000 kr. verði veittar í þessu skyni. 42. brtt. er aðeins málrjetting. Þá kem jeg að 43. brtt. nefndarinnar, sem er við liðinn til lendingarbóta í Grindavík, sem hv.Nd. hefir tekið upp. Þar syðra urðu feiknaskemdir í ofviðrinu 21. jan. síðastl. Hefir verkfræðingur, sem hæstv. stjórn bað um að rannsaka skemdirnar, áætlað, að fullkomnar endurbætur muni kosta alt að 105 þús. kr. Grindvíkingar hafa nú sótt um 35 þús. kr. styrk árlega í 3 ár, til þess að gera við skemdirnar. Hefir hv.Nd. nú samþykt 10 þús. kr. fjárveitingu í þessu skyni skilyrðislaust, enda kom till. ekki frá fjvn., heldur frá einstökum þm. Er þetta í engu samræmi við venju þá, sem fylgt hefir verið um slíkar styrkveitingar til að verja einkaeignir manna eða sveitarfjelaga skemdum. Nefndin er alls ekki á móti þessari fjárveitingu, en lítur svo á, að nauðsynlegt skilyrði fyrir henni sje, að fjárframlög komi annarsstaðar frá í sama hlutfalli og til annara mannvirkja, sem styrkt hafa verið af ríkisfje. Skjölin, sem fyrir liggja í máli þessu, bera ekki annað með sjer en að eigendur Grindavíkur ætli sjer ekki að leggja annað af mörkum til lendingarbótanna en afgjald jarða sinna í nokkur ár og ef til vill vinnu gegn vægu endurgjaldi. Þetta finst nefndinni ekki nóg og flytur því brtt. um að binda þennan styrk sama skilyrði sem aðrar styrkveitingar í svipuðu skyni. Um styrkinn til markaðsleitar get jeg vísað til umsagnar nál.fjvn.Hæstv. stjórn hefir farið fram á 10 þús. kr. í þessu skyni, en jeg býst við, að hæstv. atvrh. (MG) geti sætt sig við brtt. nefndarinnar. Ef óumflýjanlegt verður að nota meira en 5000 kr., þá býst jeg við, að hæstv. stjórn geri það, upp á væntanlega aukafjárveitingu síðar. Annars er nýbúið að senda menn utan í þessum erindum, og er mjer ekki kunnugt um, að knýjandi nauðsyn beri til frekari aðgerða í nánustu framtíð. Samband ísl. heimilisiðnaðarfjelaga hefir farið fram á, að því verði ekki veittur lægri styrkur en 10 þús. kr., þar sem starf þess sje svo mikið og þjóðnytsamlegt. Nefndin getur fallist á nauðsyn þess, að sambandinu sje veittur ríflegur styrkur, en hefir hinsvegar ekki treyst sjer til að verða við óskum þess að öllu leyti, og leggur því til, að styrkurinn verði hækkaður um 1000 kr., eða upp í 6200 kr. Þegar þess er nú gætt, að styrkurinn til Halldóru Bjarnadóttur er veittur í þessu sama skyni, þá verður ekki sagt, að ríkissjóður láti heimilisiðnaðarmálin með öllu afskiftalaus. Þá leggur nefndin til, að breytt verði dálítið styrkveitingunni til leiðbeinandans við húsagerð í sveitum. Ef þessi maður fær lífvænleg laun að lifa af og nokkurn ferðakostnað, telur nefndin það nægilegt, og getur ekki gengið inn á, að hann setji upp skrifstofu á ríkisins kostnað. Því leggur nefndin til, að till. eins og hún kom frá hv.Nd. verði lækkuð úr 1200 kr. niður í 800 kr. og að orðin „og skrifstofufje“ falli niður. Að því er snertir fjárveiting til þess að gera fossana Glanna og Laxfoss laxgenga, þá virtist nefndinni, að enginn undirbúningur hefði verið hafinn í því efni. Eins er það talið mjög tvísýnt, að þeir, sem eiga land að fossunum, muni leyfa, að þeir verði sprengdir. Sá nefndin því ekki, að ástæða væri til að veita fje til þessa að þessu sinni. Þá hefir nefndin leyft sjer að gera breyting á fjárveiting til Lofts Guðmundssonar, þannig, að í stað orðanna „fyrir kvikmyndatöku“ komi: „til umbóta á kvikmyndum af íslensku landslagi og atvinnulífi, er hann hefir gert“. - Nefndin álítur, að það gæti orðið mjög til góðs, til þess að breiða út áhuga á því að kynna sjer Ísland og sjá landið, að kvikmyndir sem þessar væru teknar og sýndar erlendis. Hinsvegar telur hún þessa mynd ekki svo góða sem hún ætti að vera, og vill því binda styrkinn því skilyrði, að Loftur bæti mynd mína. Ætti það að vera auðgert. Hinsvegar virðast, eftir því sem fyrir liggur, mikil líkindi til þess, að Loftur geti selt kvikmyndina til útlanda og fengið kostnaðinn greiddan þar. Enda var og nefndinni sagt, að einstakir menn hefðu hlaupið undir baggann með honum og myndu ekki ganga hart eftir að hjálp þeirra yrði endurgoldin. Hv. Nd. hefir lagt til, að Lúðvík Jónssyni verði veittar 5000 kr. til þess að endurbæta jarðyrkjuverkfæri þau, er hann hefir látið smíða. Nefndin lítur svo á, að hjer sje um mál að ræða, sem eðlilegast sje, að heyri algerlega undir Búnaðarfjelag Íslands, og muni það fjelag styrkja þennan mann, ef það álíti hann styrksins verðan. Að áliti nefndarinnar væri því þingið að taka fram fyrir hendurnar á þessu fjelagi, ef það veitti þessa upphæð, án þess að nokkur meðmæli liggi fyrir frá Búnaðarfjelaginu í þá átt. Þá hefir nefndin lagt það til, að styrkurinn til fyrverandi eigenda m/b Svans verði færður úr 6000 kr. niður í 4000 kr. Þingið 1923 veitti í þessu skyni allmiklar upphæðir í fjáraukalögum fyrir 1923 og í fjárlögum fyrir 1924, og margir litu svo á, að þar við yrði að sitja. Nú hefir hv.Nd. stungið upp á, að enn væru veittar 6000 kr. til þessara manna. Nefndin vill ekki leggja til, að sú upphæð verði feld niður með öllu, en hún er samþykk því, að hún verði lækkuð um 2000 kr. Það er enginn vafi á því, að hallinn, sem fjelagið beið, er gerði Svan út, stafaði að nokkru af óheppilegri stjórn, og nefndin fær ekki sjeð, að ríkinu beri að bæta að öllu slík mistök. Þá leggur nefndin til, að Rauðakrossfjelagi Íslands verði veittar 1000 kr. Fjelag þetta er nýlega stofnað, en hefir mætt svo góðum undirtektum, að eins dæmi má kalla. Seinast þegar jeg frjetti, voru um 1000 manns gengin í fjelagið; sjerstök deild hafði verið stofnuð á Akureyri og verið var að undirbúa stofnun annarar í Vestmannaeyjum. Þetta fjelag er hið þarfasta, og telur nefndin það metnaðarmál fyrir íslensku þjóðina að vera með í þessum fjelagsskap, sem hefir svo göfugt og gott takmark. Til þess að sýna viðurkenningu sína á gildi hans leggur því nefndin til, að fjelaginu verði veittar 1000 kr. í fjárlögunum. Meiningin er sú, að fjelagið þegar á þessu sumri ráði í þjónustu sína lærða hjúkrunarkonu, sem færi um veiðistöðvarnar og annarsstaðar þar, sem þörfin er mest. Myndi það koma að miklu gagni, því að hingað til hefir verið mikill skortur á konum, sem kunna að fara með meiðsli og annað, á hinum ýmsu útgerðarstöðum og í sveitum landsins. 52. brtt. er borin fram samkvæmt ósk fyrverandi skrifstofustjóra Einars Þorkelssonar. Er það aðeins orðabreyting. Hann óskar eftir, að nafn sitt sje tekið út úr fjárlögunum, en í stað þess komi tilvitnun í lögin um lífeyri hans. Um læknisekkjurnar þarf jeg engu að bæta við það, sem stendur í nál. Báðar þurfa þær þessa styrks við. Hið sviplega og sorglega fráfall Halldórs Gunnlaugssonar mun og ferskt í minni manna. Má vera, að það hafi valdið því, að ekkja hans fær örlítið hærri upphæð en hin, enda er og sagt, að hún kosti nú tvo syni sína í mentaskólanum. En báðar eiga þær fyrir ómegð að sjá. Um hækkunina til Ólafar Sigurðardóttur þarf væntanlega ekki að eyða orðum. Jeg geri ráð fyrir, að allir verði sammála um hana. Á Guðmund skáld Friðjónsson hefi jeg áður minst. Nefndin leyfir sjer að leggja til, að Sigrúnu Gestsdóttur. ekkju Stefáns Eiríkssonar, verði veittur nokkur lífeyrir. Bæði er það, að hún er merk kona sjálf, og eins vann maður hennar í lifanda lífi svo mikið fyrir íslenska útskurðarlist, að sjálfsagt sýnist, að hún njóti þess að nokkru. Stefán heitinn vann alla æfina fyrir lítið kaup og mun landinu ódýr, þótt þessi styrkur sje veittur. Næsta till. er komin fram eftir ósk hæstv. stjórnar. Held jeg, að allir muni sjálfsagt telja að veita þessa heimild og að það muni valda almennri ánægju, að þessi sendimaður, sem að alþjóðardómi stóð svo vel í stöðu sinni, bíði sem minstan halla af starfi því, er honum var á hendur falið. Sömuleiðis er það eftir ósk hæstv. stjórnar, að lánsheimildin til varnargarðsbyggingar á Siglufirði er tekin upp. Gert er ráð fyrir, að bæjarfjelag Siglufjarðar greiði helming kostnaðarins, en fái þessar 15000 kr. að láni úr viðlagasjóði með sömu kjörum og það hefir fengið slíkt lán áður. Að því er athugasemdina við kjötútflutninginn snertir, þá er það að segja, að till. er þannig orðuð, að engin takmörk eru sett fyrir því, hve mikið ríkissjóður má greiða í tilefni af tilraunum þeim, sem gerðar verða í þessu efni. Fanst fjvn. rjett, að þessari heimild fyrir stjórnina væri hagað svo, sem venja er til um aðrar, að viss takmörk væru sett, og ætla jeg, að allir megi vera ánægðir með till. nefndarinnar í þessu máli. Þá leggur nefndin til, að tvær ábyrgðarheimildir, sem hæstv. stjórn eru veittar í 25. gr., sjeu feldar niður. Sumpart finst henni þessi mál ekki nægilega undirbúin. Sjerstaklega sýnist henni sem undirbúning skorti undir tóvinnufjelag það, sem ráðgert er að stofna á Vestfjörðum, enda efast hún um, að slíkt tóvinnufjelag væri þar best komið hjer á landi. Nefndin vill ekki ýta undir einstaklinga eða fjelög til þess að ráðast í stórfyrirtæki, sem hægt er að fresta, meðan gengi vort er ekki betra en það er, og verkalaunin því hærri en búast má við, að þau verði, ef krónan kemst í fult gildi, eins og vonandi verður bráðlega. Nefndin er algerlega sammála hæstv. fjrh. (JÞ) um það, að landsmönnum beri, eins og ríkinu, að nota afgangsfje sitt sem mest til þess að losa sig við skuldir þær, er á þeim hvíla, og láta framkvæmdirnar heldur bíða uns þær verða ódýrari og hvíla ekki eins þungt á mönnum og nú. Jeg vil biðja hv.þd. að afsaka þessa ræðu mína. Hún var algerlega óundirbúin. Um brtt.hv.þdm. mun jeg geyma mjer að tala, þangað til hv.flm. hafa gert grein fyrir þeim.

Fjármálaráðherra (JÞ): Aðeins örfá orð til þess að láta í ljós þakklæti mitt til hv.fjvn. fyrst og fremst fyrir viðurkenningu þá, er hún hefir fyrir munn hv.frsm. (JóhJóh) veitt mjer fyrir undirbúning fjárlaganna. Verð jeg þó að segja, að það er einatt erfitt að áætla útgjaldaupphæðirnar svo, að ekki verði deilt um einstaka atriði, hvort hæfilega langt sje farið. Að öðru leyti mun jeg geyma mjer að minnast á fáeinar till., sem jeg finn ástæðu til að gera að umtalsefni, þangað til háttv.þdm. hafa gert grein fyrir till. sínum.

Ingvar Pálmason Svo er ástatt, að jeg er einn þeirra, sem eiga hjer brtt., og þykir mjer ekki hlýða að láta þær koma til atkvgr. án þess að gera nokkra grein fyrir þeim. Jeg sje ekki ástæðu til að fara mikið út í till. þær, sem fyrir liggja frá hv.fjvn., en mun að mestu láta nægja að sýna afstöðu mína til þeirra við atkvgr. Þó get jeg tekið það fram strax, enda þótt jeg telji, að það sje skyldara öðrum en mjer, að jeg get ekki fallist á till.hv. nefndar um að lækka styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands. Að vísu má líta svo á, að þessi lækkun sje að nokkru leyti tilfærsla. Skal jeg ekki ræða um hana ítarlega, en mjer virðist sem í tilfærslunni felist dálítil stefnubreyting, þannig, að hv.fjvn. telji rjettara að veita búnaðarfjelögunum styrk en Búnaðarfjelagi Íslands. Um þetta út af fyrir sig skal jeg ekkert segja að svo stöddu, en jeg ætla, að ef þessi stefnubreyting ætti að koma að nokkru gagni, þá hefði hv.fjvn. átt að taka sporið miklu stærra. Jeg sje ekki betur en að það skifti litlu máli, hvort búnaðarfjelögin fá 10 þús. kr. eða 20 þús. kr. styrk. Ef menn vilja ganga inn á þá braut að álykta, að rjettast sje, að nokkuð af fjenu, sem fer til Búnaðarfjelags Íslands, gangi beint til búnaðarfjelaganna, þá held jeg, að þeir ættu að styrkja þau miklu meira en hjer er gert. Jeg hefði því talið eins og sakir standa betra, að þessi tilfærsla ætti sjer ekki stað. Annars læt jeg mjer nægja fyrst um sinn að lýsa því yfir, að jeg tel, að því fje sje vel varið, sem fer til Búnaðarfjelags Íslands. Þá vil jeg minnast á niðurfærslu á styrknum til Fiskifjelags Íslands. Það er næsta einkennilegt, hve þetta fjelag hefir átt erfitt uppdráttar á Alþingi. Að vísu hafa menn altaf verið að hokra með nokkurn styrk til þess, en þær fjárveitingar hafa sífelt gengið erfiðlega, og oft hafa deildirnar lækkað þær hvor fyrir annari. Jeg veit, að erfiður fjárhagur ríkissjóðs hefir verið og er nokkur afsökun í þessu máli, en þess ber vel að gæta, að hjer á sá atvinnuvegurinn hlut að máli, sem eiginlega ber uppi öll gjöld ríkissjóðs, og ef menn því vilja styrkja Fiskifjelagið, ættu þeir ekki að skera það við neglur sjer. Hitt má vel vera, að einhverjir hv.þm. finnist, sem álíta, að engin slík styrkveiting eigi að veitast, en þá ættu þeir að fara fram á, að upphæðin væri alveg feld niður. Jeg hygg, að þeir sjeu ekki margir, sem líta svo á. Jeg ætla, að hinir sjeu í miklum meiri hluta, sem ætla, að Fiskifjelag Íslands sje fulls styrks maklegt, en þeim hefir ekki enn skilist, að það þurfi ekki minni styrk en Búnaðarfjelag Íslands. Mega menn þó vel vita, að framkvæmdir fjelagsins eru að mestu leyti undir því komnar, hve ríflegan styrk það fær. Jeg skal ekki fara lengra út í þetta. Jeg held, að það liggi í augum uppi, að styrkur sá, sem hv.Nd. leggur til, að veittur sje fjelaginu, sje fulllágur og megi síst skerða hann í þessari hv. deild. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til að tala um brtt.hv.fjvn. Mörgum þeirra er jeg samþykkur, en um hinar læt jeg nægja að greiða atkv. á móti þeim. Þá á jeg þrjár brtt. á þskj. 400. Þykir mjer hlýða að fara um þær nokkrum orðum. Sú fyrsta er við 16. gr. 24, um styrk til Þórdísar Ólafsdóttur á Fellsenda í Dalasýslu til skólahalds í hannyrðum og vefnaði og annari handavinnu kvenna 500 kr. Jeg hefi leyft mjer að setja við hlið hennar aðra konu, húsfrú Sigrúnu P. Blöndal í Mjóanesi í Suður-Múlasýslu. Þessi kona hefir um mörg undanfarin ár haldið uppi slíkri kenslu, og ekki nema að litlu leyti við fasta skóla, heldur aðallega á námsskeiðum. Hún var nokkur ár búsett á Eiðum og hjelt þá slík námsskeið í sambandi við Eiðaskólann. Síðastliðið vor fluttu þau hjónin að Mjóanesi, og í vetur hefir húsfrú Sigrún haldið þar skóla. Var þar nokkuð kent munnlegt, en einkum þó handavinna og vefnaður, einkum eldri handavinna íslensk, sem nú er mjög að leggjast niður. Geri jeg því ráð fyrir, að mjer sje óhætt að fullyrða, að hún þoli samanburð við þessa Þórdísi Ólafsdóttur, þótt jeg þekki þá konu ekkert. En mjer er fyllilega kunnugt um, að Sigrún Blöndal hefir mörg undanfarin ár unnið mjög að útbreiðslu þessara kvennlegu hannyrða á Austurlandi, og jeg get lýst því yfir, að jeg hefi sjeð eftir nemendur hennar handavinnu, einkum vefnað, sem jeg hefi hvergi sjeð aðrar slíkar hjer á landi. Jeg geri ráð fyrir, að hv. form. fjvn. (JóhJóh), sem er gamall Austfirðingur, sje ekki ókunnugur þessum hannyrðum Sigrúnar Blöndal, og jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að kensla hennar sje svo mikilsverð í þessari grein, að ekki sje úr vegi að sýna henni nokkra viðurkenningu. er hún er nú að reyna að koma upp hannyrðaskóla á heimili sínu. Jeg held, að hv.fjvn. skilji vel þýðingu þessarar starfsemi. Dreg jeg þá ályktun af því, að hún hefir tekið mjög vel í að styrkja heimilisiðnaðarfjelagið og aðrar konur, sem hafa sýnt sig í því að útbreiða íslenskar hannyrðir. Vænti jeg því, að háttv.þd. sjái sjer fært að verða með þessari brtt. minni, og jeg tel það víst, að hv. fulltrúi kvenna, sem hjer á sæti, telji sjer skylt að vera henni eindregið meðmæltur. Jeg hefi borið fram varatillögu, þannig, að ef till. mín verður ekki samþykt, þá legg jeg til, að styrkurinn til Þórdísar Ólafsdóttur verði feldur niður. Mjer fyndist nokkuð harður dómur feldur yfir Sigrúnu Blöndal, ef henni er neitað um styrk, en Þórdísi Ólafsdóttur veittur hann. Jeg skal játa, að jeg þekki þá konu ekki, en jeg hefi mikla tilhneiging til að fullyrða, að Sigrún Blöndal standi henni ekki að baki að þessu leyti. Því hefi jeg komið fram með varatillögu. ef aðalbrtt. mín verður ekki samþykt. Skal jeg svo ekki ræða þetta meira að sinni. Þá á jeg aðra brtt., við 17. gr. 10, um styrk til Goodtemplarafjelagsins. Hún er í tveim liðum. a. og b. Fyrri liðurinn er aðeins orðabreyting, og geri jeg ekki ráð fyrir, að hann mæti mótspyrnu. Mjer finst rjett að orða liðinn á þann hátt, sem brtt. fer fram á. Seinni liðurinn fer fram á, að styrkurinn til Stórstúku Íslands verði hækkaður úr 6000 kr. upp í 10000 kr. Það hefir ekki verið hljótt um bindindismálið upp á síðkastið, enda ekki ástæða til þess. Kemur það mikið til af því, að í blöðunum hefir staðið töluverð barátta um gagnsemi bannlaga þeirra, er nú gilda hjer á landi. Jeg má segja, að öll þau blöð, sem styðja hæstv. stjórn, sjeu á móti banninu, en enginn mælir þó gegn ágæti og gagnsemi bindindisins. Þvert á móti halda blöðin því flest fram, að það eina rjetta, sem við Íslendingar eigum að gera, sje að efla bindindisbugsjónina. Mjer virðist því enginn ágreiningur vera um það, að við eigum að leggja mikla áherslu á að útbreiða bindindi. Jeg býst nú við, að einhverjum háttv.þdm. þyki þessi styrkveiting of há og að það verði viðkvæðið, að fjárhagur ríkissjóðs sje of erfiður til þess, að hægt sje að veita svo mikið fje til slíkrar starfsemi, þó nauðsynleg sje. En jeg vil benda á, að þessi tillaga mín fer ekki fram á nema 11/4 af þeim tekjum, sem ríkissjóður hefir nú af áfengi. Eftir fjárlagafrv. því, sem nú liggur fyrir, eru tekjur ríkissjóðs áætlaðar af áfengistolli 500 þús. kr. og, af víneinkasölu 375 þús. kr., eða alls 875 þús. kr. Þar í er innifalinn tollur af óáfengum vínum og ávaxtasafa. Þar geri jeg ráð fyrir 75 þús. kr. Eftir eru 800 þús. kr. af tolli og víneinkasölu, og eins og menn sjá, eru 10 þús. kr. ekki nema 11/4% af því. Ef mönnum er nokkur alvara að vilja efla bindindi í landinu, er þá til mikils mælst, að ríkissjóður leggi fram 11/4% af áfengistekjum til þess? Jeg segi nei. Þetta er svo lítil krafa, að jeg þykist vera mjög lítilþægur að hafa hana ekki hærri. Jeg vona því, að háttv.þdm. sjái sjer fært að samþykkja þessa tillögu mína. Við vitum það, og það er ekki til neins að blekkja sig á því, að ástandinu hjer hvað snertir bindindismálið er mjög ábótavant. Að einu leyti hefir það þó batnað á síðustu árum, þar sem nú er svo komið, að nálega allir barnakennarar á landinu eru bindindismenn. Það hefir stundum viljað brenna við, að þessu væri ábótavant, en almenningsálitið er nú svo breytt, að lítt hugsanlegt er fyrir barnakennara, sem ekki er bindindismaður, að fá stöðu. Þetta bendir óneitanlega á, að þjóðin er að þroskast í þessu efni. Í þessu máli er það svo, eins og oftar, að ef umbætur eiga að komast á, verða þær að koma neðan að. Ef það er rjett, að bindindisstarfsemin í landinu þurfi að aukast og eflast - og um það virðast allir sammála, - þá ber að líta á það, að býsna miklir erfiðleikar eru á, að svo geti orðið, einkum vegna fjárskorts fjelags þess, sem aðallega vinnur að því máli. Einnig ber að líta á það, að ríkissjóður gerir töluvert til þess að tefja fyrir útbreiðslu bindindisins, þar sem hann hefir einkasölu á áfengi. Og ríkið hefir meira að segja gert sjer áfengið að drjúgum tekjulið. Þess vegna virðist mjer ekki til of mikils mælst, þó að við bindindismenn förum fram á ofurlítinn styrk af þessum tekjum ríkissjóðs í baráttu okkar gegn ofdrykkjunni. Jeg treysti því fyllilega, að hið háa Alþingi skilji þetta mál, og tel óþarft að fara fleiri orðum um þessa breytingartillögu. Þá er 3. brtt., við 25. gr., um að ríkissjóður ábyrgist alt að 110 þús. kr. lán fyrir Búðahrepp í Suður-Múlasýslu, til rafmagnsveitu. Svo stendur á þessari tillögu, að á Alþingi 1919 var tekin upp í fjárlögin fyrir 1920–21 slík ábyrgðarheimild, og hún var einnig tekin upp í fjárlögin 1921, en fjell svo burt. 1924 var hún aftur tekin upp, en fjell burt 1925. Það eru með öðrum orðum nú 6 ár síðan þessi heimild var fyrst veitt. Þau ár hafa verið erfið bæði fyrir ríkissjóð og einstaklinga, og hefir Búðahreppur því ekki sjeð sjer fært að leggja út í þetta nauðsynjafyrirtæki. En 1924, og þó einkum 1923, var afkoma þessa hrepps mjög góð, svo að menn fóru að hugsa sjer til hreyfings að koma þessu áleiðis og byrjuðu á undirbúningi. Í fyrra var svo hafist handa, þannig, að hreppurinn rjeði fastan mann til þess að leggja leiðslur í hús, til þess að hægt væri svo að ljúka verkinu á einu ári, þegar byrjað væri á því fyrir alvöru. Jeg hefi enga skýrslu um kostnaðinn, en veit, að mestan hluta sumarsins í fyrra hafði hreppurinn þennan mann. En í vetur, eftir að jeg kom til þings, fjekk jeg að vita, að fengið væri tilboð um verkið og vjelar og stöð, sem nemur 128 þús. kr., en eins og vænta má, fylgir því sá böggull, að skilríki þurfa að vera fyrir greiðslu. Í fyrrasumar stóð hreppsnefnd Búðahrepps í þeirri meiningu, að hún hefði á bak við sig ábyrgð ríkissjóðs, af því að 1924 stóð hún óhögguð í fjárlögunum. En í haust er leið, er þingtíðindin komu heim í hreppana, kom það í ljós, að ábyrgðarheimildin stóð ekki í fjárlögunum. Hreppsnefndin áleit, að ekki bæri að skilja það svo, að þingið hefði horfið frá loforði sínu, heldur væri þetta einungis gleymska. Það held jeg líka, að hafi verið, og má vel vera, að jeg eigi sjálfur að nokkru leyti sök á því. En nú og altaf hingað til hefir hreppsnefndin staðið í þeirri meiningu, að þegar hún sæi sjer fært að ráðast í verkið, mundi ekki bresta það bakhjarl, sem loforð var fyrir. Því vil jeg ekki álíta, að Alþingi vilji nú kippa að sjer hendinni og valda með því hreppnum stórtjóni. Jeg vænti þess sem sagt fyllilega, að Alþingi standi við sín gefnu loforð og veiti ábyrgðarheimildina. Jeg skal geta þess, að jeg hefi hjer farið fram á 10 þús. kr. meira en loforð var fyrir, því að þótt hreppsfjelagið sje sæmilega vel stætt, get jeg ekki búist við, að það geti staðið straum af meiru en 18 þús. kr. án ábyrgðar. En ef á því stendur, mundi jeg ekki vera ófáanlegur til að færa upphæðina ofan í 100 þús. kr., þó að jeg telji það ekki rjett. Það mundi jeg samt gera, ef á því stæði, en þessar 100 þús. kr. eru sanngirniskrafa, þar sem það er gamalt loforð, sem hreppurinn hefir treyst á í undirbúningi sínum. Þá skal jeg ekki þreyta hv.þdm. lengur, en vænti þess, að þeir sjái sjer fært að styðja brtt. mínar. helst allar, en ekki hvað síst þá síðustu.

Frsm. samgmn. (Jóhann Jósefsson) Jeg ætla að tala nokkur orð fyrir hönd samgmn. þessarar hv. deildar út af þeim tillögum, sem hún hefir leyft sjer að koma með á þskj. 374 um úthlutun flóabátastyrksins á næsta fjárhagstímabili. Þessi nefnd var á fundi með samgmn. Nd., eftir beiðni hv. formanns nefndarinnar þar (KIJ). Var rætt um styrkinn og úthlutun hans, en þegar þetta skeði, var styrkurinn dálítið lægri en hann er nú í fjárlögunum. Nefndirnar urðu sammála um skiftingu styrksins, og sú skifting var að öllu leyti samhljóða því, sem segir á þskj. 374. Við meðferð fjárlaganna í Nd. var svo bætt við 4 þús. kr., þannig að upphæðin er nú 87 þús. kr. Nefndinni hefir verið skýrt frá því af hv. formanni samgmn. Nd., að þessi viðbót væri sett með tilliti til Hornafjarðarbátsins, og hefir sá hv.þm. lagt áherslu á, að Hornafjarðarbáturinn geti ekki komist af með þann styrk, sem honum var ætlaður áður. Nú er vitanlegt, að nauðsynlegt er, að samgöngur milli Hornafjarðar og Austfjarða sjeu styrktar, og vill nefndin ekki rengja ummæli hv. formanns samgmn. Nd. um, að styrkurinn til bátsins þurfi að vera hærri en gert hefir verið ráð fyrir, að hann yrði. En hinsvegar áleit hún vafasamt, að rjett væri, að styrkhækkunin rynni öll til þessa eina báts og benti á í nefndaráliti á þskj. 374, að fleiri bátar væru ekki minna styrktar þurfandi, einkum þó Skaftfellingur og Breiðafjarðarbáturinn. Þetta má ekki skilja svo, að nefndin leggi alla áherslu á, að Hornafjarðarbáturinn fái ekki meginið af viðbótinni, heldur ætlast hún til, að þó hann fái meginið af viðbótinni, sjái atvinnumálaráðuneytið sjer fært að láta þessa báta njóta uppbótar að einhverju leyti. Samgöngur við Skaftafellssýslur eru einna erfiðustu samgöngur á sjó hjer við land. Mjer er svo kunnugt um, hvernig þær ferðir ganga, að jeg álít styrkinn til þeirra vera of lítinn, ef miðað er við. hvað aðrir flóabátar fá. Hv. samgmn. Nd. taldi æskilegt, að eitt og sama skip annaðist samgöngur milli Reykjavíkur, Faxaflóa og Breiðafjarðar. Það álit nefndarinnar er ekki samhljóða, því að 2 nefndarmenn voru þessu ósamþykkir. Samgmn. Ed. verður að fallast á álit minni hluta samgmn. Nd., þar sem hún álítur það ekki einungis óheppilegt, heldur yrði það því nær óframkvæmanlegt, að sá bátur, sem annaðist póstferðir milli Reykjavíkur og Borgarness, sem mjög er áríðandi að sjeu vissar, annaðist einnig ferðir um Breiðafjörð. Þá held jeg það sje ekki fleira, sem nauðsynlegt er að taka fram um þetta. Nefndin hefir gert grein fyrir því í nál., hvernig hún leggur til, að samgöngubótastyrknum sje varið, og vona jeg, að tillit verði tekið til þess, eftir því sem unt er, þegar endanleg úthlutun styrksins fer fram. Það er rjett að geta þess í þessu sambandi, að hv. formaður samgmn. Nd. hefir látið uppi ótvírætt álit um, að Hornafjarðarbáturinn þyrfti að minsta kosti 7 þús. kr. Jeg skal því næst leyfa mjer að minnast nokkuð á þær breytingartill., sem jeg hefi flutt eða er meðflytjandi að, og ef til vill aðrar tillögur, sem jeg læt mig sjerstaklega skifta. Það verður þá fyrst fyrir mjer IV. brtt. í röðinni, sem borin er fram af mjer og hv. 2. þm. G.-K. (BK), hv. 3. landsk. (HSn) og hv. 5. landsk. (JJ), um styrk til dr. Helga Pjeturss. Við leggjum til með þessari brtt., að dr. Helgi Pjeturss verði fluttur í 18. gr. Bæði er nú það, að maður þessi hefir notið lengi styrks frá Alþingi, og auk þess kominn á efri ár, en er þó viðurkendur vísindamaður bæði utan lands og innan, svo við teljum betur viðeigandi að skipa honum á bekk með rithöfundum þeim, sem taldir eru í 18. gr. II. g. Jeg hafði tækifæri til þess í fyrra að minnast þessa merka manns að nokkru hjer í þessari hv. deild, og get því látið mjer nægja að vísa til þess. En hitt er mjer óhætt að fullyrða, að fjöldi manna víðsvegar úti um land hefir miklar mætur á þessum merka vísindamanni og óskar þess, að þingið styrki hann og skeri ekki fjárhæð þá við neglur sjer. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða frekár um þetta, því að mjer er kunnugt um, að að minsta kosti einn af hv. meðflutningsmönnum mínum gerir brtt. þessa að umtalsefni, en vona hinsvegar, að hún nái fram að ganga. Þá er jeg einnig flm. að VI. brtt. ásamt þeim hv. 2. þm. G.-K. (BK) og hv. 5. landsk. (JJ), þar sem farið er fram á 2250 króna styrk til Listvinafjelagsins hjer í Reykjavík til þess að kaupa „Móðurást“ Nínu Sæmundsson, og er styrkur þessi miðaður við sama framlag annars staðar frá, enda verði listaverkið opinberalega til sýnis hjer. Till. sama efnis var borin fram í hv.Nd., en fjell þar með litlum atkvæðamun. Þessi unga listakona hefir áunnið sjer á mjög litlum tíma svo mikla tiltrú og viðurkenningu, að það mun einsdæmi. Jeg hefi hjer í höndum skjal frá Listvinafjelagi Íslands, þar sem gefnar eru nokkrar upplýsingar um þessa merku listakonu í sambandi við þetta verk hennar, sem hjer er um að ræða. Og af því að upp lýsingar þessar eru svo einstakar í sinni röð og merkilegar, þá vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa dálítinn kafla úr þessu skjali Listvinafjelagsins. Þessi kafli hljóðar svo: „Það munu vera liðin 7 ár síðan ungfrú Nína Sæmundsson myndhöggvari sýndi í fyrsta sinn listaverk eftir sig; var það á Charlottenborgarsýningunni í Kaupmannahöfn og vakti þar mikla eftirtekt og hlaut almannalof. Það var „Sofandi drengur“. Var það sýnt á 1. listasýningu fjelags vors og keypt til listasafnsins. Síðan hefir ungfrúin gert hvert listaverkið öðru betra og er nú orðin alkunn og viðurkend, ekki aðeins meðal listamanna og listvina á Íslandi og í Danmörku, þar sem hún hefir stundað nám sitt og starfað, heldur víðar um lönd. Hún hefir sýnt hvert listaverkið eftir annað á sýningum í Kaupmannahöfn og hjer í Reykjavík, síðast myndina „Rökkur“, sem keypt var til listasafnsins. Síðastliðinn vetur og síðan alt fram yfir síðustu áramót hefir ungfrú Nína Sæmundsson dvalið í Parísarborg og stundað list sína þar. Á síðustu allsherjarsýningu þar í borginni sýndi hún nýtt listaverk eftir sig, „Móðurást“. Er það í fyrsta sinni, að íslenskum listamanni hefir verið gefinn kostur á að taka þátt í þessum heimsfrægu listsýningum í miðstöð listanna á síðari tímun. Dómnefndin við þær sýningar kvað vera skipuð um 100 mönnum, og leggur hver dómandi bláan atkvæðismiða við þau listaverk, er hann telur æskilegt að sýna af þeim, sem fram eru send. Að loknum dóminum, er „Móðurást“ var til atkvæða, lágu öll atkvæðin hjá henni. Er þetta talið merki þess, að þessi listamaður sje framvegis hafinn yfir dóma við þessar sýningar og verk fröken Sigmundsson velkomin á þær, hvenær sem vera vill. „Móðurást“ hlaut nú hinn veglegasta stað á sýningunni, og var áhorfendum ætlað gott rúm fyrir framan hana, því búist var við mikilli aðsókn til þess að skoða hana; fregnin um hana hafði þegar borist út á meðal listamanna um borgina. Vjer höfum átt tal við mann, sem kom á sýninguna, og lýsti hann þessu svo: „Móðurást“ var fyrir öðrum endanum á afarstórum sal. Hún hafði vakið geysimikla eftirtekt, enda er hún í sannleika mjög hrífandi og átakanleg og jafnframt undrafögur. Áhorfendurnir flyktust að henni og stóð fólk jafnan í þröng fyrir framan hana, fult aðdáunar og ánægju.“ Listvinafjelagið heldur svo áfram og fullyrðir, að því mundi þykja mjög sárt, ef örlögin höguðu því svo, að það gæti ekki eignast þetta merka listaverk og komið því hingað heim. Kveðst fjelagið hafa leitað sjer upplýsinga um, hvað listaverk þetta mundi kosta, og ungfrú Sæmundsson svarað því, að hún treysti sjer ekki til að selja það undir 9 þús. króna, þegar búið væri að steypa það í bronsi. Jeg veit ekki, hvort nokkur Íslendingur hefir verið staddur á þessari Parísarsýningu, en hafi svo verið, þykir mjer sennilegt, að honum hafi runnið blóðið til skyldunnar og fagnað því, að íslensk kona skyldi vinna slíkan glæsilegan sigur í ríki listanna, sem óhætt er að telja að Frakkland sje nú. Og þegar litið er til hins einróma lofs, sem listdómararnir í Parísarborg gáfu þessari ungu listakonu, þá finst mjer, að við landar hennar getum verið stoltir af þeim heiðri, er hún hefir hlotið, og ættum þess vegna að stuðla að því, að Listvinafjelag Íslands beri gæfu til þess að ná í þetta merka listaverk. Jeg var fús að taka að mjer þessa málaleitun fjelagsins og bera hana hjer fram á Alþingi, og jeg vona, að hv.þdm., eða meiri hluti þeirra, verði mjer sammála um að veita þennan litla styrk, sem hjer er farið fram á. Til þess að fylgja rjettri röð brtt. á þskj. 400. frá okkur einstökum þm., þá ætla jeg næst að minnast á VIII. brtt., sem þeir bera fram hv. 3. landsk. (HSn) og háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ). um verðlaun til mjólkurniðursuðuverksmiðjunnar Mjallar í Borgarfirði, þar sem farið er fram á að veita verksmiðjunni 2 krónur fyrir hvern kassa niðursoðinnar mjólkur, sem hún framleiðir, en þó á upphæðin ekki að fara yfir 8 þús. kr. Þessi iðnaður, niðursuða mjólkur, er ungur hjá okkur og skamt á veg kominn, en í öðrum löndum hefir hann staðið lengi og hefir verið flutt hingað inn árlega svo mikið af niðursoðinni mjólk, að raunalegt er til þess að hugsa fyrir land eins og okkar, sem framleitt gæti þó nóga mjólk handa þjóðinni. Það má vera, að við kaupstaðarbúar verðum meira varir við þennan mjólkurinnflutning heldur en aðrir, enda er það svo í mínu kjördæmi, að þangað er flutt inn afarmikið af erlendri mjólk. Nú blandast mjer alls ekki hugur um, að best væri fyrir okkur að komast hjá því að flytja mikið inn í landið af niðursoðinni mjólk, og ánægjulegast að það væri ekki neitt. En það er nú síður en svo sje, því samkvæmt verslunarskýrslum frá 1922 fluttum við það ár inn niðursoðna mjólk fyrir rúma þó miljón króna. Hjer er því ekki um neitt smáræði að tala, ef við gætum sparað þennan innflutning. Jeg hefi sjálfur haft tækifæri til þess að ganga úr skugga um það, að þessi niðursoðna mjólk Mjallar stendur fyllilega á sporði hinni erlendu og stenst alla samkepni. Á jeg þar við sendingu, sem kom til Vestmannaeyja og var seld þar. Og reynslan varð sú, að þeir, sem komust upp á að nota Mjallarmjólkina, sóttust fremur eftir henni en þeirri útlentlu. En það er ekki nema von, þó að erfitt sje fyrir nýjan iðnað að ryðja sjer braut, og því rjett, að slíkir brautryðjendur sjeu styrktir af ríkinu á meðan þeir eru að ná tryggum markaði fyrir vöru sína, en vitanlega verður styrkur sá að vera innan vissra takmarka, enda verður ekki annað sagt en að í þessu tilfelli sje mjög hóflega af stað farið, að veita 2 kr. fyrir hvern mjólkurkassa, sem framleiddur er. Þegar byrjað er hjer í landi á nýjum iðnaði, þá er ekki nema eðlilegt, eins og jeg sagði áðan, að þingið styrki slík fyrirtæki. Það hefir svo mikið að segja fjárhagslega fyrir ríkið að geta búið sem best að sínu og minkað innflutning á þeim vörum, sem framleiða má í landinu. Þetta vona jeg, að allir skilji, svo að jeg þurfi ekki að orðlengja frekara um þetta, enda vona jeg, að brtt. þessi nái fylgi meiri hl. hv.þdm. -| Fundarhlje |. Þegar komið var að fundarhljei, var jeg kominn að brtt. minni undir X., um styrk til varðskipsins „Þórs“. Það hefir orðið að samkomulagi milli mín og hv frsm.fjvn. (JóhJóh), að jeg tæki hana aftur til 3. umr. Þá er brtt. frá mjer og hv. 5. landsk.þm. (JJ), undir XII, um 2/3 kostnaðar við að gera áætlun um vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Jeg sendi á sínum tíma hv.fjvn. erindi um þetta, og fylgdi því umsögn hr. Jóns Ísleifssonar verkfræðings, sem hefir rannsakað þetta mál. Eins og kunnugt er, þá hafa eyjarskeggjar til neysluvatns regnvatn, sem safnað er í brunna. Þegar þurkar ganga, verður oft brestur á vatni, svo að til vandhvæða horfir í Eyjunum. Þetta fyrirkomnlag hefir og marga galla frá heilbrigðilegu sjónarmiði, og skal jeg drepa á nokkra. Brunnarnir eru að vísu steinsteyptir, en það vill safnast í þá slý, en hinsvegar ekki gott að koma því við að hreinsa þá, því að til þess verður oft að spilla vatni. Og þar sem vatnsþurð er, er mönnum að vonum sárt um slíkt. Svo taka brunnveggirnir oft að springa, er þeir eldast, og geta óhreinindi síast inn í brunnana. Þá verður að taka vatnið af þökunum, og þau eru oft ekki svo hrein sem skyldi. Ryk af götunum kemst þannig ofan í brunnana. Einnig vill oft takast erfiðlega að ganga svo frá opunum, að trygt sje. Fyrirkomulagið er því mjög ótrygt. 1923 geysaði taugaveiki í Vestmannaeyjum. Gerði þá landlæknir sjer ferð þangað og gekk fram í því með miklum dugnaði að bæla sóttina niður. Taldi hann þá, að altaf myndi verða mikil hætta á útbreiðslu næmra sjúkdóma þar í Eyjum, meðan svo til hagaði með vatn þar eins og nú á sjer stað. Jeg skal ekkert um það segja, hvernig hv.þm. kynnu við að dvelja til lengdar þar, sem svo lítið er um vatn, að fólkið verður að spara það. En svo er það í Vestmannaeyjum. Má segja, að ekki sje aðeins stór nauðsyn á að fá úr þessu bætt fyrir sjálft bygðarlagið, heldur fyrir alt landið. Var og fyrir nokkrum árum veitt lítil fjárupphæð til að leita vatns í Vestmannaeyjum, og tókst að finna það. Er lítill vafi á, að vatn er þarna til, og bendir reynslan frá í fyrra á það, að það muni vera meira en haldið hefir verið. Tilraunabrunnurinn við Hlíðarbrekku varð þrautalending Vestmannaeyinga í fyrrasumar, þegar sífeldir þurkar gengu frá miðjum maí til ágústloka. Var seinast svo, að vatnslestir gengu til og frá brunninum allan sólarhringinn, því fjöldinn allur varð að sækja sjer vatn þangað. Að vatnið þraut ekki í brunninum í öllum þurkunum í fyrra, bendir óneitanlega á það, að nóg sje þar af vatni. En ómögulegt er að sækja vatn þangað nema í hestvögnum eða bílum. Hitt er einnig ljóst, að það vatn sje til þarna, þá er dýrt að hagnýta sjer það, þar sem brunnurinn liggur lægra en bygðin. Yrði að útbúa dælustöð niðri í sandinum og geymi uppi í fjallshlíðinni, svo nægilegur halli fáist niður í bæinn. Virðist þetta vera eina leiðin til að ráða bót á vatnsleysinu. En auðvitað er ekki leggjandi í vatnsleiðslu nema hún sje vel undirbúin áður og vatnsmagnið rannsakað. En verkfræðingur sá, sem áður hefir haft þetta mál til meðferðar, hefir í brjefi látið uppi það álit sitt, að ekki verði hægt að láta nákvæma rannsókn fara fram fyrir minna en 12–15 þús. kr. Þetta fje, sem hjer er beðið um, er því aðeins 2/3 kostnaðar, en gæti orðið til þess, að fullnægjandi undirbúningur undir vatnsveituna fengist. Í þessu sambandi má minna á, að það var alls ekki svo lítið, sem það kostaði ríkið, þegar taugaveikin kom upp, þó hún kæmi auðvitað ennþá þyngra niður á bænum, auk þess sem aðkomumenn voru teptir vikunum saman vegna sóttbannsins. Ennfremur verður núverandi fyrirkomulag því meir ófullnægjandi, sem bærinn stækkar. Leita nú einnig til Vestmannaeyja mörg skip, bæði erlend og íslensk, og eru mörg þeirra auðvitað vatnsþurfar. Sjá allir, hve það hlýtur að vera þeim bagalegt að geta ekki fengið nægilegt vatn þarna, nema þá með miklum erfiðismunum, og þó aðeins slæmt vatn. Jeg vil nú ennfremur, um leið og jeg lýk máli mínu um þessa málaleitun, sem jeg hefi sent til háttv.fjvn. og sem jeg nú hefi komið fram með í sjerstakri brtt., vegna þess að hv. nefnd sinti henni ekki, - þá vil jeg minna á það, að á ferðinni er ný skattaálagning, sem ekki snertir Vestmannaeyjar svo lítið, en sem íbúar þeirra fá þó í engu notið, og á jeg þar við hækkunina á útflutningsgjaldinu, sem ætlast er til að renni til ræktunarsjóðsins. Þessi aukni skattur á Vestmannaeyingum mun að líkindum nema um 30–40 þús. kr., ef gengið er út frá sama útflutningi og varð í fyrra. Væri það ekki ósanngjarnt, þó þeim væri lagt eitthvað til á móti og látnir njóta, þó ekki nema í litlu sje, þessara auknu útgjalda og annara, sem úr þessu bygðarlagi koma. Vona jeg, að að þessu athuguðu verði hv. deildarmönnum ljúft að greiða atkvæði með þessari sanngjarnlegu till. Þá vil jeg minnast að nokkru á aðra till. á sama þskj., XVI, um að Kristjáni Linnet bæjarfógeta verði veitt 15000 kr. viðlagasjóðslán til byggingar embættisbústaðar. Er ætlast til, að hann greiði. 6% vöxtu af upphæðinni. Jeg skal geta þess, að úr brtt. hefir fallið, að lánið skuli veitt gegn þeirri tryggingu, sem hæstv. stjórn tekur gilda. Kristján Linnet er nýfluttur til Eyjanna. Átti hann hús á Sauðárkróki, sem honum hefir ekki tekist að selja. Hefir hann því orðið að leigja sjer húsnæði og hefir orðið að hafa skrifstofur sínar í öðru húsi en því, sem hann býr í, og þó slíkt sje mjög óheppilegt, þá er samt ekki á öðru völ, þar sem húsnæðisvandræði eru mjög megn í Vestmannaeyjum. Hv. fjvn. hefir samt ekki getað sint þessu og ber það fyrir, að með þessu væri gefið hættulegt fordæmi og margir myndu á eftir fylgja. Hinsvegar hefi jeg ekki orðið var við, að hún hafi nokkuð út á lánið sjálft að setja hvað kjör og tryggingar snertir. En einmitt þetta fordæmi hefir þegar verið gefið á miklu óskynsamlegri hátt en hjer er farið fram á, og munu háttv.þm. vita, hvað jeg á við. En ekki ætti að vera nein hætta, þó lánaðar væru 15 þús. kr. út á 2. veðrjett í húsi, sem er 40 þús. króna virði. Nú er og þess að gæta, eins og áður hefir verið minst á, að nær ómögulegt er að fá fje að láni til að koma upp húsi. Líða margir af því ástandi, sem nú er í þessu efni, og má vera, að það leiði til þess, að eitthvað verði úr því bætt. Ef hægt er að benda þessum bæjarfógeta á lánsstofnun, sem væri fús að lána honum þessa upphæð út á 2. veðrjett með viðunanlegum kjörum, þá væri skiljanlegt, þó Alþingi kærði sig ekki um að sinna þessu. Mjer er kunnugt um, að nefndur bæjarfógeti hefir von um að fá lán út á 1. veðrjett, en það hrekkur hvergi til að koma húsinu upp, svo hann er jafnnær, ef Alþingi skýtur skolleyrum við þessari beiðni. Þá verður því heldur ekki neitað, að það er ekki síst á þessum stað mjög leiðinlegt, bæði fyrir bæjarfógetann og landið alt, að hann búi við mjög ljeleg húsakynni. Til Vestmannaeyja koma áætlunarskipin sunnanlands fyrst og mjög mörg skip önnur, bæði innlend og útlend, sem eiga erindi við bæjarfógetann. Bæjarfógetinn verður sömuleiðis mjög oft að taka á móti foringjum af varðskipinu, sem þangað leitar oft með sökudólga, og veit jeg, að það hefir í vetur verið mjög örðugt fyrir hann sökum húsnæðisleysis. Hinsvegar munu allir, sem til þekkja, bera þessum embættismanni þann vitnisburð, að hann sje mjög áhugasamur og skyldurækinn og í alla staði hinn vandaðasti maður. Það væri því mjög gott til þess að vita, ef landið gæti hjálpað honum til að koma upp sæmilegum embættisbústað. Hann er fátækur fjölskyldumaður, og er honum alls ekki kleift að byggja nema þessu erindi verði sint. Hvað þetta fordæmi annars snertir, þá finst mjer ekki illa viðeigandi, að ríkið sýni einhvern lit á því að gera vel við sína embættismenn, en það er margra manna mál, að í seinni tíð hafi sýslumenn og bæjarfógetar orðið illa úti. Þeir hafa búið við tiltölulega slæm launakjör, og ennþá er frv. á ferðinni hjer í hv. deild, sem miðar að því að rýra tekjur þeirra sýslumanna og bæjarfógeta, sem búa þar, sem útlend skip koma einkum að landi. Jeg vil, áður en jeg skil við þessa brtt., lesa upp nokkur orð úr erindi til Alþingis, sem mjer barst í hendur í dag frá umræddum bæjarfógeta. Hann segir þar svo: „Jeg lít svo á, að hjer sje í raun og veru ekki um lán í mína þágu að ræða. Upphæðin er sem svarar því, sem það kostar að hafa húsið stærra vegna tveggja skrifstofuherbergja og nauðsynlegrar geymslu fyrir embættið. Það er mjög áríðandi fyrir landið, að embættið hjer standi ekki uppi húsnæðislaust, og enda að skrifstofur embættisins sjeu sæmilegar og viðunandi, ekki síst vegna þess, hve margar afgreiðslur fara þar fram vegna útlendinga. En við því má auðveldlega búast vegna hinna miklu húsnæðisvandræða á þessum stað - líklega sá staður, sem vegna hraðfara vaxtar á íbúatölu er mest húsnæðisekla á -, að komið geti fyrir, að ómögulegt sje að fá húsnæði. Fari svo, að jeg geti ekki útvegað það, eða ekki fyrir það verð, sem mjer er fært að greiða, þá hlýt jeg að snúa mjer til stjórnarinnar á þeim tíma til að ráða bót á því. Geti hún það ekki heldur, mun ríkissjóður á skömmum tíma tapa meiru í tekjum en þessari litlu upphæð, sem jeg fer fram á að fá að láni. Þetta verður Alþingi vel að athuga, landsins vegna, er það tekur afstöðu til þessa máls, og eins hitt, að fái jeg lánið, get jeg bygt, en að öðrum kosti sje jeg mjer það alls ekki fært.“ Ég skal svo ekki þreyta hv. deild á lengri ræðu um þetta eða annað að svo komnu. Jeg vona, að hv.þm. muni geta fallist á, að lánbeiðni þessi sje að öllu leyti hættulaus fyrir ríkið og á fullum rökum bygð.

Eggert Pálsson Jeg á hjer aðeins tvær litlar brtt., sem báðar eru á þskj. 400, og skal jeg leyfa mjer að fara fáum orðum um þær. Það, sem fyrst og fremst einkennir þessar till. mínar, er það, að þær vita ekki að neinum sjerstökum einstaklingi, heldur koma þær öllum almenningi til góða, og þó vitanlega mest fólki í mínu kjördæmi og nærliggjandi hjeruðum, svo sem Árnessýslu. Hvað snertir styrkinn til bifreiðaferða austur í sýslur, þá á hann auðvitað sína sögu og skal jeg á hana minnast örfáum orðum. Í aukafjárlögum fyrir 1923 voru veittar 3000 kr. til bifreiðaferða austur, og þá víst aðallega til mannflutninga. Hafði þessi upphæð, þótt hún væri ekki stærri, hina mestu verkun í för með sjer, sem sjá má af því, að með mannflutningabifreiðum lækkaði farið úr 40 kr. niður í 20 kr. og í „kassabílum“, sem ekki þektust áður, kostaði nú farið að Garðsauka 10 kr. En auðvitað er, að margar af þessum ferðum hafa verið farnar til skemtunar, en ekki af nauðsyn. Því verður varla sagt, að eins mikil þörf hafi verið og sje á styrk til slíkra ferða sem til vöruflutninga. Þessi styrkur var aftur á móti ekki tekinn upp í fjárlög fyrir 1924, jafnvel þó hann hefði verið settur í fjáraukalög fyrir 1923, og er mjer óskiljanlegt, hvað þessu hefir valdið. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir 1925 var ekki heldur gert ráð fyrir neinum slíkum styrk, jafnvel þótt þess hefði mátt vænta af fyrverandi fjrh., sem orðinn var þá þm. Rang. En fjvn.hv.Nd. tók málið að sjer og setti till. um 1000 kr. styrk inn í frv., og var svo þessi styrkur hækkaður upp í 2000 kr. í þessari hv. deild. Þessi styrkur hefir gert mjög mikið gagn. Vöruflutningar með bifreiðum hafa aukist afskaplega á síðasta ári og árum, en áður voru þeir nær óþektir. Er það og mjög eðlilegt í augum hvers manns, sem þekkir til ástandsins í austursveitunum, að menn kjósi þessi flutningatæki fremur en önnur, sem kostur er á, þó neyðarkostur sje að vissu leyti. Þetta er eðlilegt. Það má heita ógerningur að fara í 8 daga kaupstaðarferð vor og haust til aðdrátta, þar sem kannske er ekki neinn maður vinnandi á heimilinu nema húsbóndi og húsmóðir. Því verður að taka þann kostinn að flytja á bifreiðum. En bifreiðaflutningurinn verður samt býsna dýr. Austur í Rangárvallasýslu fast flutningsbíll ekki fyrir minna en 150 kr. Og þó bílar þessir sjeu flestir svo gerðir, að ætlast er til, að þeir beri 1 tonn, þá er hjer vegna veganna ekki hægt að flytja með þeim meira en ca. 1500 pund. Kostar þá flutningurinn 10 aura á hvert pund, ef ekki er flutningur nema aðra leið. Sjá menn, að þetta eru fullkomin neyðarkjör. Sje á hinn bóginn hægt að fá nægar vörur að flytja í bílnum til baka, þá verður flutningsgjaldið auðvitað talsvert minna. En slíku er sjaldan að fagna, síst að öllu leyti. Þegar hæstv. stjórn lagði frv. til fjárlaga fyrir hv.Nd., þá hafði hún tekið upp 2000 kr. styrk í umræddu skyni. Er það virðingar- og þakkarvert, og mjer finst ekki nema eðlilegt, þó hún hafi ekki sjeð sjer fært að fara hærra. En það sjá allir, að þegar á að fara að skifta þessum 2000 kr. milli jafnmargra eins og hjer eiga hlut að máli, þá getur ekki komið mikið í hlut. Flutningarnir ganga aðallega í þrjár stefnur, eins og aths. sýnir, alla leið austur að Garðsauka og upp á Skeið, svo og upp í Grímsnes. Og þegar á að styrkja allar þessar flutningaleiðir af einum 2000 kr., kemur lítið á hverja. Þess vegna hefi jeg farið fram á, að þessi upphæð verði hækkuð um helming, og virðist þar ekki vera dýft mjög djúpt árinni; því öllum er það ljóst, að það mundi ekki talinn stórkostlegur styrkur til flutninga á sjó, ef um jafnmarga menn væri að ræða, sem notin eiga að hafa. Það er einu sinni svo, að megnið af flutningi til Árnessýslu og vesturhluta Rangárvallasýslu fer einmitt hjeðan að sunnan. Jeg held mjer sje óhætt að segja, að í vetur hafi vantað tilfinnanlega margar kornvörur fyrir austan heiði, svo menn urðu að brjótast í að fara þennan fjallveg meira og minna ófæran til þess að draga að sjer einhver föng. Eins og allir vita, er svo ástatt þarna fyrir austan, að það er ekki altaf hægt að lenda við sandana, en af því leiðir, að það er ekki hægt að draga að sjer föng sjóveg, nema helst að vorinu. Hvort heldur er um kaupmenn eða kaupfjelög að ræða, þá eru verslanir tregar til að sitja með mikið af matbjörg um mjög langan tíma, þegar óvíst er um sölu. Þess vegna er það orðið þannig, að verslunin í þessum hjeruðum hefir snúist aðallega til Reykjavíkur. Jeg hygg því, að menn hljóti að viðurkenna, þegar menn athuga þessar kringumstæður, að þessi styrkur er í raun og veru síður en svo að vera hár, þótt hann yrði það, sem jeg hefi stungið upp á. Eins og jeg sýndi fram á í fyrra, þá er það vitanlegt, að þótt styrkurinn sje fyrst og fremst miðaður við þörf þessara hjeraða, þá verður hann óbeinlínis Reykjavík líka til góðs, því að þegar flutningar eru orðnir nokkuð tíðir á milli Suðurlandsundirlendisins og Faxaflóa, þá getur bærinn vitanlega haft mikið gagn þar af. Fyrir þinginu hefir legið erindi, sein jeg bygg, að hv.þm. hafi lesið, frá sýslumanni Rangárvallasýslu, þar sem hann fer fram á sem oddviti sýslunefndar, að styrkurinn hækki upp í 5 þús. kr. Þar bendir hann einmitt á það, að ef flutningaferðir gætu verið nægilega tíðar og ábyggilegar, gæti það leitt til þess, að austan úr sýslum mætti flytja mjög mikið af t. d. kartöflum til Reykjavíkur. Þó þessi vara komi að góðu gagni heima fyrir, þá kemur hún þó að enn meira gagni, ef hægt er að skiftast á vörum við Reykjavík. Jeg hefi ekki þorað að fara eins hátt og farið er fram á í þessari beiðni, heldur fór jeg mitt á milli og nefndi 4 þús. kr. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki frekar að orðlengja um þetta; hv.þm. hlýtur að vera málið hjóst af því, sem jeg hefi nú skýrt frá og á síðasta þingi. Styrkurinn hefir þegar verið viðurkendur sem nauðsynlegur, bæði af hv.þm. sjálfum, með því að samþykkja 2000 kr. í fyrra, og sömuleiðis af hæstv. stjórn, með því að taka þessa upphæð í frv., svo hjer getur ekki verið um það að deila; aðeins er um það að ræða, hve hár hann skal vera. Þá hefi jeg borið fram brtt. um að veita 10 þús. kr. til húsbyggingar á Stóruvöllum vegna sandfoks. Þessi till. var borin fram í hv.Nd. og flutt af hv. samþm. mínum (KIJ), og hygg jeg, að hún hafi hlotið þar allmörg atkv.; minnir, að hún fjelli með svo að segja jöfnum atkvæðum. Svo mjer þætti líklegt, verði hún samþykt hjer, að hún fengi að standa í hv.Nd. En ástæðan fyrir, að þetta er borið fram, er sú, að búnaðarmálastjóri hefir sýnt glögglega fram á í ritgerð í Búnaðarritinu, 39. árg., að húsbygging á sandgræðslustöðvunum sjálfum sje alveg nauðsynleg. Jeg segi fyrir mitt leyti, að mjer finst það ákaflega eðlilegt. Eftir þeirri þekkingu, sem jeg hefi á öllum kringumstæðum þarna, þá verð jeg að segja það, að jeg get alveg undirskrifað það, sem búnaðarmálastjóri segir í ritgerð sinni. Jeg er í engum efa um, að þarna í Rangárvallasýslu, bæði á Landinu og á Rangárvöllum, er eitthvert mesta sandpláss, sem til er hjer á landi, og því stór þörf á að hefta þar sandfok. Sagan sýnir okkur, að sandurinn er þar búinn að leggja í eyði óskaplega mörg fögur og blómleg býli. Mig minnir, að það sje tekið fram í ritgerð búnaðarmálastjóra, að 70 býli á Rangárvöllum hafi eyðilagst síðan sögur hófust. Landið nefnir hann víst ekki, en þar mun ekki vera of mikið að gera ráð fyrir, að hálf sveit hafi eyðilagst. Ef ekki verður hafist handa að hefta sandfokið, þá er áreiðanlegt, að ótal bæir eiga eftir að fara sömu leið. Hvert einasta ár legst eitthvað af býlum í auðn, í fyrra t. d. tvö á Rangárvöllum, og býst jeg við, að í vor verði það ein þrjú, sem fara í auðn. Og það er sýnilegt, að það er ekki eitt og eitt býli, sem fara, heldur heil bygðarlög. Hvað snertir sandágang á Landið, þá hefir upphluti þess, niðurhluti Landmannahrepps, verið meira og minna undirorpinn sandágangi. Einnig er Holtahreppur í hættu fyrir sandágangi. Jeg hefi heima hjá mjer á Breiðabólsstað, á svonefndum Aurum, lítið sýnishorn af slíku, og er þar þó um tiltölulega lítinn sand að ræða. Þegar jeg kom, var þar dálítill mýrarfláki austast á Aurunum, sem hefir með árunum þornað og orðið að valllendi, en er nú að blása upp af sandfoki. Gangurinn er þessi, að roksandurinn gerir mýrarnar að valllendi, og þegar svo er komið, fara þær að blása upp. Þetta er eins og alda, sem fer jafnt og stöðugt áfram. Það getur engum efa blandast, að það er um stórkostlegt nauðsynjamál að ræða að hefta sandinn. Hann er vitanlega mestur nú einmitt á þessu svæði í Rangárvallasýslu, bæði í Landmannahreppi og á Rangárvöllum. Hinsvegar veit maður það, að það hefir verið, og getur verið, stórkostlegt gæðapláss, ef þessi meinvættur gerði ekki slík spellvirki sem hún vinnur hjeruðum þessum. Væri nú ekki von um árangur af því að reyna að bjarga hjeruðum þessum, mætti auðvitað segja, að fjenu, sem til sandgræðslu væri varið, væri fleygt í sjóinn. En eftir því, sem reyndastir menn og fróðastir í þessum efnum segja, er fullkomin von um að geta unnið bug á þessum óvin, Eftir því sem búnaðarmálastjóri segir í ritgerð sinni, þá gerir hann ráð fyrir því, að kostnaður við að græða upp þessa sandfláka í Landmannahreppi. Rangárvallahreppi og að nokkru leyti vestast í Holtahreppi muni nema um 50 þús. kr. Það verður maður að segja, að er vel til vinnandi að leggja slíka upphæð fram. Búnaðarmálastjóri hefir nú farið fram á, að veittar verði 25 þús. kr. til þess að koma upp húsi á Stóruvöllum, til þess að sandgræðslumaðurinn geti verið þar altaf; en hvorugur okkar þm. Rang. hefir þorað að fara svo hátt, ekki nema í 10 þús. kr., enda hyggjum við, að komast megi af með þá upphæð. Byggjum við það á því, að það megi fyrir þá upphæð koma upp sæmilegri vistarveru ásamt sæmilegri geymslu, og þó ekki síst, ef gera mætti ráð fyrir því, að margir á þessum stöðvum mundu fúsir til þess að ljetta eitthvað undir í þessu efni. Þessa stöð skilst mjer, að búnaðarmálastjóri álíti mjög nauðsynlega. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp niðurlagið á þessari ritgerð hans: „Á Stóruvöllum og þar í nágrenni er ærið verkefni fyrir sandgræðslu. Hjer liggja í einu lagi stórir sandflákar, sem þörf er á að græða upp. Í grendinni eru líka Rangárvellir, þar sem sandfokið hefir gert mestan usla hjer á landi. Í Landmannahreppi er því einkar vel til fallið, að verði miðstöð sandgræðslunnar hjer á landi.“ Þetta finst mjer jeg skilja vel, og jeg skil ekki annað en að allir hljóti að viðurkenna, að það er miklu betra, að sandgræðslustjórinn eigi heima þar, sem verkefni hans liggur fyrir framan hann, heldur en ef hann ætti heima t. d. í Reykjavík eða Hafnarfirði. Í niðurlagi ritgerðarinnar segir: „Þessi staður er einkar vel fallinn til slíkra tilrauna. Þar er hægt að stunda alt, sem að sandgræðslu lýtur og komið getur fyrir hjer á landi. Þar eru sljettir roksandar, óveðra sandöldur og hólar og blásin börð, sem sífelt fýkur úr. Þar er hægt að ná í vatn til áveitu á viss svæði, og fleiri kostir, sem að sandgræðslu lúta. Ef sandgræðslustöð kæmist upp á Stóruvöllum, þarf verkefni hennar að verð: 1. Að græða hinar stóru sandauðnir í landi Stóruvalla og á Klofaflötum. 2. Að gera tilraunir með, hverjar aðferðir sjeu hentugastar við sandgræðslu. Þar kemur til greina notkun garða til að stöðva sandfok, sáning í sandana, áveitur o. fl. 3. Í stöðinni ætti að safna melfræi í stórum stíl, til ræktunar þar og annarsstaðar. 4. Til greina gæti komið, að á þessari stöð væri hægt að safna grasfræi. Á því landi, seni enn er grasi gróið, vaxa hinar helstu tegundir af fóðurjurtum vorum. Í hinum sendna jarðvegi bera þær fræ flest ár. Hjer er því tiltölulega auðvelt að safna grasfræi.“ Þetta er þýðingarmikil hlið, því ef engin stöð er austur frá, þá ferst fyrir að safna fræi, þar er enginn til að halda því saman, og því síður staður til þess að geyma það á. Svo jeg hygg, að um leið og þessum húsakynnum yrði komið þarna upp yrði þar nokkurskonar hlaða fyrir melfræ, sem er afskaplega þýðingarmikill þáttur í því að græða upp sandauðnirnar. Úr því jeg er staðinn upp, vil jeg fara fáeinum orðum um brtt.hv.fjvn. yfir höfuð, sjerstaklega þær, sem mjer eru viðkomandi, og skal jeg þá fyrst nefna nr. 24, við 14. gr„ á þskj. 392. Þar er farið fram á, að aftan við styrk til hjeraðsskóla sje hnýtt þeirri aths., að ekki fáist útborgað, nema 2–3 sýslufjelög taki þátt í stofnun og rekstri skólans. Öllum er vitanlegt, að átt er hjer við væntanlegan Suðurlandsskóla með þessum 20 þús., og er því hjer um Árnes- og Rangárvallasýslur að ræða, og ef til vill Vestur-Skaftafellssýslu. Jeg hygg, að þeir menn, sem hafa haft kunningsskap af þessu skólamáli, telji lítt mögulegt að hugsa sjer samkomulag um skóla þar. Einu sinni var svo langt komið í samdrætti milli þessara þriggja sýslna um einn skóla, að skipuð var þriggja manna nefnd til þess að ákveða um stað og fyrirkomulag skólans; og það mátti segja, að samvinna þeirrar nefndar væri hin besta, og hún í einu lagi lagði til, að skóli fyrir þessar þrjár sýslur yrði reistur á Stórólfshvoli, sem þá nýskeð var orðinn eign sýslunnar fyrir góðan stuðning þingsins; því þingið sýndi góðan skilning á því máli, þegar það gaf sýslunni kost á að kaupa þessa miklu og vel settu eign, með þeim hætti að fá lán, sem átti að borgast á 28 árum með 6% rentum. Það virtist þannig ekkert til fyrirstöðu, en þegar til kastanna kom, dró Árnessýsla sig út úr og vildi ekkert hafa saman við hinar sýslurnar að sælda, eftir því sem allir skildu af því, að skólinn átti ekki að standa í Árnessýslu, heldur í Rangárvallasýslu, Nú þegar málið var vakið upp og var farið að stofna til væntanlegs skóla á Suðurlandsundirlendinu, þá vildi því skjóta upp, að menn langaði til að vita, hvar skólinn ætti að vera. Árnesingar vildu ekki gefa það upp - má vera, að þeir hafi ekki getað það, - og afleiðingin varð sú, að Rangæingar urðu daufir með þátttökuna, ef ekkert væri ákveðið, hvar skólinn skyldi standa fyr en eftir á. Þá þóttust þeir sjá í hendi sjer, að Árnesingar myndu ráða, af því þeir eru fjölmennari. Af þessu leiddi, að samkomulag hefir ekki getað orðið ennþá í þessu skólamáli. Því að ef það ættu að vera þrjár sýslur um skólann, þá segir það sig sjálft, að þessum tveimur austari mundi þykja það hart og að ýmsu leyti óhentugt, að skólinn yrði settur í Árnessýslu, þar sem hann yrði undir handarjaðri Reykjavíkur. Hefði hitt getað gengið, það, sem grundvöllurinn var lagður til í byrjun, að skólinn yrði reistur á Stórólfshvoli; þá var Rangárvallasýsla reiðubúin að halda áfram sem og Vestur- Skaftafellssýsla. Staður sá er að mörgu leyti hentugur mjög, fyrst og fremst með tilliti til þess, að sýslan á jörðina, og líka með tilliti til þess, að bygðin í kring er mjög þjett, og því þægilegt að fá þarfir skólans uppfyltar hvað landbúnaðarafurðir snertir. Sömuleiðis er hann hentugur af því, að þarna er ákveðið læknissetur. Í fjórða lagi er staðurinn hentugur sökum þess, að eigi alllangt burtu er ágætur foss, sem jeg er í engum vafa um, að með tímanum kemur til þess að gera stórvirki í Rangárvallasýslu. Það er foss í Rangá, sem er kallaður Tungufoss og er ærið aflmikill. En sem sagt, þegar maður lítur á allar kringumstæður, þá hygg jeg, að þessi aths. sje sama sem að dauðadæma þessar 20 þús. kr., og álít jeg þess vegna rjettara að strika þær alveg út en setja þessa aths. Hvort sem aths. stendur eða ekki stendur, þá býst jeg við, að eftir því sem kringumstæður standa, gæti ekki komið til mála útborgun á þeim, því enn munu Árnesingar ekki einu sinni vera á því hreina, hvar skólinn á að standa. Þeir hafa verið að hugsa um Haukadal og Laugavatn, og þar eru að vísu hitunarskilyrði góð, en líka aðrir agnúar, þar sem slíkir staðir eru svo afskektir, og því erfitt með alla aðdrætti og flutninga. Í þriðja lagi hefir verið talað um Reyki í Ölfusi. En jeg hefi heyrt í seinni tíð, að þar hafi þeir látið sjer detta í hug að koma upp hressingarhæli, og yrði því sá staður við það sennilega útilokaður fyrir skólann. Önnur brtt. frá fjvn. liggur hjer fyrir, sem jeg vildi leggja liðsyrði, sú sem sje að hækka styrkinn til búnaðarfjelaga í sveitum úr 10 þús. kr. upp í 20 þús. kr. Jeg er, eins og allir vita, ekki ókunnugur í sveitinni, þar sem jeg hefi alið aldur minn lengst af, og jeg verð að láta það í ljós sem skoðun mína, bygða á reynslu, jeg get ekki hugsað mjer nokkurn styrk, sem hefir borið jafnmikinn og góðan árangur sem þessi búnaðarfjelagastyrkur til sveita. Og mjer er nær að halda, að hefði styrkurinn verið t. d. 2/3 hærri en hann hefir verið, þá myndi vart sjást þúfa í túni á mörgum sveitabæjum. Þótt um lítið sje að ræða, þá er það góður spori á menn til þess að ganga rösklega að þúfunum. Menn láta sig muna um alt, þegar það er borgað í peningum, og þegar mikið hefir verið gert, munar dálítið um þessa viðurkenningu. Get jeg nefnt sem dæmi einn mikinn jarðabótamann, nágranna minn; jeg veit, að með þessum litla styrk, sem veittur er, hefir hann þó oft stungið í vasa sinn á annað hundrað krónum, og hann hefir metið vel þessa viðurkenningu. Um aðrar brtt. nefndarinnar hefi jeg ekki ástæðu til að fara mörgum orðum. Vildi þó aðeins geta þess, að þar sem farið er fram á að fella niður styrk til húsagerðar á Skútustöðum, þá finst mjer það atriði ekki praktískt, skoðað frá því sjónarmiði, að sóknarmenn bjóðast til þess að leggja fram úr sínum eigin vasa 5 þús. kr. Við eigum ekki þesskonar örlæti að venjast frá hálfu sóknarbúa, og finst mjer óviðeigandi, að þingið slái á þessa útrjettu örlátu hönd. Þess vegna tel jeg, að það hefði gjarnan mátt standa að veita 5 þús. kr. á móti þeim 5 þús., sem boðnar voru. Jeg get ekki sjeð, að það geti komið til mála að vísa á 5 þús. kr. í þessu efni af þessum 24 þús. kr., sem ætlaðar eru til endurbóta á prestssetrum, því að jeg hygg, að þegar sje búið að gera áætlun og ráðstafanir um þær. Hjer eru brtt. á þskj. 408, sem jeg verð að geyma mjer að tala um nokkur orð, af því að hv.flm. þeirra eru ekki búnir að tala. En þeirra ummæli býst jeg við, að verði frekar til að styrkja heldur en spilla fyrir því, að jeg greiði þeim atkvæði.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg ætla mjer ekki að ræða nema örfáar brtt.hv.fjvn., og þar til vil jeg fyrst nefna 38. brtt. á þskj. 392. um hækkun á styrknum til Búnaðarfjelags Íslands. Jeg veit ekki betur en að fjvn.Nd. hafi þegar bundið sig gagnvart Búnaðarfjelagi Íslands um að veita því 200 þús. kr., eins og nú stendur í fjárlagafrv., og enda þótt hv.Nd. geti ekki bundið hv.Ed., hygg jeg, að tilgangslítið verði að fara að breyta þessu, þar eð Nd. muni færa þessa upphæð aftur í sama horf. Jeg vil einnig benda á, að með tilliti til þessa loforðs Nd., er í fjárveitingunni felst, hefir Búnaðarfjelag Íslands þegar á ársþingi sínu gert áætlanir um framkvæmdir fjelagsins og annað á árinu 1926, með þessa upphæð fyrir augum. Jeg held það yrði því aðeins til að farga þeirri von, sem annars kynni að vera um, að Nd. samþykki fjárlagafrv. óbreytt eins og það verður afgreitt úr þessari hv. deild, ef þessum lið í frv. verður breytt. Um mestu brtt.fjvn., hækkun styrksins til búnaðarfjelaga. vil jeg geta þess, að í öðrum lið í 16. gr. eru veittar 50 þús. kr. samkvæmt því, sem fyrir er mælt í jarðræktarlögunum, og skal þessu fje aðallega varið til styrktar jarðabótum og þess háttar, og mun mikið af þessu fje fara til túnasljettunar o. s. frv. Þetta er áætlunarupphæð og getur þessi liður fjárlaganna orðið töluvert hærri en í frv., og fer það eftir því, hversu miklar jarðabætur verða unnar. Jeg álít því ekki nauðsynlegt að lækka þennan lið. Samkv. jarðræktarlögunum skal veita í styrk á hvert dagsverk í túnasljettunum alt að 1/4 kostnaðar, og er það miklu hærri styrkur en áður hefir verið veittur til þessa. Í Nd. kom að vísu fram till. um að hækka þennan lið, en vegna þessara ákvæða jarðræktarlaganna var sú till. feld. Jeg nota tækifærið til að votta hv.fjvn. þakklæti mitt fyrir 80. brtt. hennar, til efnarannsóknarstofunnar til áhaldakaupa. Efnarannsóknarstofan hefir að undanförnu orðið að notast við óviðunandi slæm áhöld til efnagreiningar, en úr þessu verður nú bætt. ef brtt. verður samþykt. Um lækkunina á fjárveitingunni til Fiskifjelags Íslands er það sama að segja og um Búnaðarfjelag Íslands. Þessar upphæðir voru ákveðnar þannig í Nd. vegna þess samkomulags, sem varð milli Búnaðarfjelags Íslands og fjvn.Nd., og því þótti nauðsyn á vera, að samræmi væri milli fjárframlaga ríkissjóðs til Búnaðarfjelags Íslands og Fiskifjelags Íslands. Þá sje jeg ekki fleiri brtt. frá háttv.fjvn., sem jeg hefi ástæðu til að gera að umtalsefni. Af brtt. á þskj. 400 vil jeg nefna þá fyrstu, frá háttv. 1. þm. Rang. (EP), til bifreiðaferða hjeðan austur yfir fjall, og teldi jeg mjög æskilegt, ef hv.Ed. sæi sjer fært að rífka þennan styrk, sem áreiðanlega mundi verða til mikilla samgöngubóta fyrir þessi hjeruð, því að þessar ferðir eru mjög mikið notaðar. Aftur á móti get jeg ekki mælt með, að VII. brtt. á þskj. 400, frá þessum sama hv.þm., nái samþykki hv. deildar, sem sje styrkur til húsabyggingar á Stóruvöllum vegna sandgræðslunnar; henni ríður á öðru meira en húsabyggingum, enda trúi jeg vart því, að sandgræðslumaðurinn, sem um leið er barnakennari í Hafnarfirði, fari að flytjast búferlum austur þangað. Till. í þessa átt lágu fyrir í Nd., en þar var meiri áhersla lögð á það, að húsabyggingar mættu bíða eitt eða tvö ár ennþá, meðan meira væri girt og friðað af söndunum þar austur; hinu lægi minna á, að taka þegar það land til notkunar, sem búið væri að græða upp, ef það aðeins væri friðað framvegis. En það er undarlega fljótt, sem landið grær upp aftur með góðri meðferð, og eru því góðar líkur til, að á þessum sandauðnum geti með tímanum risið upp góð býli. ef þær aðeins verða girtar og friðaðar. Þess vegna fjekk þessi húsbyggingartill. lítinn byr í Nd. og náði þar ekki samþykki. Þá er XI. brtt. á þskj. 400, frá hæstv. forseta (HSteins) að á eftir „Dalasýslu“ komi: eða annarsstaðar að. Tilgangur hv. fhn. mun vera sá, að fjárveitingin úr ríkissjóði sje ekki bundin því skilyrði, að sýslunefnd Dalasýslu leggi fram á móti, heldur sje sama, hvaðan fjeð kemur; en jeg vil einmitt, að ríkissjóðsstyrkurinn sje bundinn þessu skilyrði, því að mjer er vel kunnugt, að þeir, sem ábyrgð höfðu á rekstri bátsins Svans, höfðu stórskaða af. Nú sje jeg þarna útgöngudyr fyrir sýslunefnd Dalasýslu til að taka á móti þessum ríkissjóðsstyrk, en leggja ekkert fram á móti, en segja, að þessir menn verði að borga, þótt þeir hafi áður haft halla af þessari útgerð. Þetta legg jeg ríka áherslu á, að sýslunefnd Dalasýslu geti ekki gert, og ætlast jeg til, að ríkissjóður greiði þetta ekki nema gegn framlagi frá sýslusjóði Dalasýslu. Mjer er þetta áhugamál vegna þess, að einstakir menn þarna vestur hafa áður orðið hart úti af þessari bátsútgerð, og tel jeg því rjett, að þessi kostnaður falli jafnt á alla sýslubúa. En svona orðalag mundi ýta undir sýslunefndina til að koma sjer undan þessu, enda þótt jeg viti, að háttv.þm. Snæf. (HSteins) ætlist til, að slíkt framlag komi úr Snæfellsnessýslu, og vænti jeg því, að hann haldi ekki þessari brtt. sinni til streitu. Þá hefir háttv. samgöngumálanefnd lagt fram nál. sitt um skiftingu flóabátastyrksins 1926, og er það í ýmsum atriðum mjög svipað og í Nd. En það leiðir af sjálfu sjer að slíkar till., sem þessar geta ekki verið bindandi fyrir stjórnina, þar sem till. beggja deilda fara ekki alveg í sömu átt. Þegar ósamræmi er í till. deildanna, getur hvorug þeirra út af fyrir sig bundið hendur stjórnarinnar um úthlutun styrksins. Aftur á móti er hitt sjálfsagt, að taka eins mikið tillit til óska samgöngumálanefnda þingsins og tært er. Ennfremur er brtt. á þskj. 408, sem jeg ætla að fara um nokkrum orðum, - um skólann á Staðarfelli. Jeg veit ekki, hvort flm. þessarar brtt. er búinn að mæla fyrir henni eða ekki, enda skiftir það mig litlu. En þessu máli er þannig varið, að gefandi Staðarfells hefir afhent stjórninni nýtt gjafabrjef fyrir 10 þús. kr., sem verja skal til að kaupa fyrir áhöfn á jörðina. seni síðan skal leigð forstöðukonu húsmæðraskólans á Staðarfelli gegn 5% leigu af þessari upphæð, þ. e. 500 kr. á ári, sem einnig skal varið til að kaupa meiri áhöfn á jörðina, að því undanskildu, að gefandi ræður yfir leigunni í tvö ár, - ekki til sinna eigin hagsmuna, heldur mun hann verja þessu skólanum til góðs. En svo stendur á, að til þess að skóli þessi geti tekið til starfa á Staðarfelli. þarf að breyta þar húsum þó nokkuð. En þar sem ríkið er eigandi Staðarfells, skiftir þetta auðvitað ekki ríkissjóð svo miklu máli, en rekstrarstyrk skólans þarf að ákveða, og það verður að ganga út frá, að hann skuli greiða árlega meðan skólinn stendur. Þennan styrk hefir mentamálanefndin fyrir sitt leyti ákveðið 3000 kr. Þá er og gert ráð fyrir, að jörðin verði einnig leigð forstöðukonunni og afgjald jarðarinnar megi hún vinna af sjer í jarðabótum. Þá er í sambandi við þetta lánstill., sem minna kemur mjer við og jeg ræði því ekki, en þess vil jeg þó geta, að einhverjir opinberir sjóðir eða stofnanir mundu sennilega geta lánað þetta. Vitaskuld er þessi gjöf gefin vegna þess, að gefandinn leggur mikla áherslu á, að skólinn komi þarna sem fyrst, og með gjöfinni vill hann tryggja það, að áhöfn verði til á jörðina og fari vaxandi þar til hún að síðustu verði nægilega stór á jörðina. En það leiðir af sjálfu sjer, að eftir því, sem áhöfnin eykst, eykst einnig leigan, og má þá verja henni til fleiri hluta en að auka bústofninn, er stundir líða. En þessi gjöf er bundin því skilyrði, að skólinn taki til starfa í fardögum 1926, og fari nú svo, að skólinn byrji á miðju ári næsta ár. er spurningin, hvort hann á samt sem áður að fá 3000 kr. styrk á því ári. Um það vildi jeg gjarnan heyra, hver tilælun nefndarinnar er, til þess að þar fari ekkert milli mála.

Einar Árnason Jeg á brtt. á þskj. 400, ásamt hv. 3. landsk.þm. (HSn), og þó að jeg sje ekki aðalflm. tillögunnar, ætla jeg samt að mæla fyrir henni nokkur orð. Till. er um verðlaun eða styrk til mjólkurniðursuðuverksmiðjunnar Mjallar í Borgarfirði. Það mun öllum vera kunnugt, að inn í landið er flutt árlega geysimikið af erlendri niðursoðinni mjólk og nú um nokkur undanfarin ár hefir verðgildi niðursoðinnar innfluttrar mjólkur numið frá ½–1 milj. kr. á ári. Nú mun og öllum það jafnkunnugt, að allur þessi mikli innflutningur stafar ekki frá því, að ekki sje nóg mjólk framleidd í landinu, heldur stafar þetta frá því, að framleiðslu hjeruðin eru svo sett, að það er ekki hægt að flytja mjólkina til þeirra staða og hjeraða, sem hennar er þörf. Þessar örðugu samgöngur, sem menn eiga víðast hvar við að búa hjer á landi, gera það að verkum, að sumir landshlutar geta ekki fengið fullnægingu þarfa sinna að þessu leyti. Bændur víðsvegar um land á þeim svæðum, sem mikil mjólk er framleidd á, hafa oft nýtt með sjer, hvernig þeir gætu best komið mjólkinni í verð, og hafa því einna helst rent augum til mjólkurniðursuðu og hafa fundið þá nauðsyn, sem er á því, að hjer komist upp mjólkurniðursuðuverksmiðja, sem miðuð væri við þann innlendan markað sem hjer er og nú er notaður af erlendum framleiðendum. En það hefir þó ekki orðið fyr en nú á síðastliðnu ári, að ísinn var brotinn í þessu efni og fjelag var stofnað í Borgarfirði til þess að sjóða niður mjólk. Þetta fjelag sneri sjer til þingsins í fyrra og fór fram á, að það væri styrkt á einhvern hátt, t. d. með ábyrgð ríkisins fyrir láni, sem tekið yrði til að koma verksmiðjunni á fót. Þingið viðurkendi fyllilega nauðsyn þessa máls með því að heimila stjórninni að ábyrgjast alt að 40 þús. kr. lán handa fjelaginu, til þess að verksmiðjan kæmist upp. Nú er þessi verksmiðja (Mjöll) í Borgarfirði komin á fót. En stofnkostnaðurinn hefir orðið talsvert meiri en áætlað hafði verið og varð alls um 130 þús. Af þessu hefir fjelagið lagt fram 90 þús. kr., þar af 60 þús. kr. hlutafje. Þessi verksmiðja, sem tók til starfa laust fyrir áramótin síðustu, getur framleitt 300–400 þús. dósir á ári, eða sem næst fullan helming á móts við það, sem inn var flutt árið 1922 samkv. síðustu verslunarskýrslum. Þá var flutt inn um 750 þús. dósir. En þessa verksmiðju í Borgarfirðinum má án mikilli breytinga auka svo, að hún geti framleitt alla þá niðursoðna mjólk, sem landsmenn þarfnast. Að stofnkostnaður verksmiðjunnar fór svo mjög fram úr áætlun, var að ýmsu leyti óvæntum atvikum að kenna, og þó að komist hafi verið fram úr þeim og verksmiðjan sje tekin til fullra starfa, leiðir af þessu, að hún á við allmikla fjárhagsörðugleika að stríða, og er það ekkert nýtt hjer um ýms fyrirtæki, sem eru á byrjunarstigi. Það, sem einna erfiðast hefir orðið viðfangs fyrir þessa nýstofnuðu verksmiðju, er það, að einmitt um sama leyti og hún tók til starfa, lækkaði mjög verð á erlendri niðursoðinni mjólk, sem þá fluttist hingað á markaðinn. Það var að vísu ekki óeðlilegt, að erlendar vörur lækkuðu þá, vegna gengisbreytinga þeirra, sem þá urðu og síðan, en um þessa vöru, niðursoðnu mjólkina, er það að segja, að hún virðist hafa lækkað talsvert meir en nemur gengisbreytingunni, og varð þeirrar lækkunar fyrst vart eftir að fyrsta sendingin frá Mjöll kom hingað á markaðinn. Hvort þessi lækkun á erlendri mjólk stendur í nokkru sambandi við verksmiðjuna Mjöll í Borgarfirði, skal jeg ósagt láta, því að mjer er þetta ekki nægilega kunnugt. Stjórn verksmiðjunnar hefir því snúið sjer til fjhn.Nd. um einhvern styrk, og öll nefndin virðist hafa verið sammála um, að það bæri að styrkja þetta fyrirtæki, en skildi þó á um leiðirnar til þess, hverjar fara skyldi, og klofnaði fjhn.Nd. um það mál. Vildi meiri hl. nefndarinnar veita fjelaginu 8000 kr. styrk, eins og við 3. landsk.þm. (HSn) leggjum til að nú verði gert, en minni hl. vildi styrkja fjelagið með tollvernd. Áleit minni hl. rjett að setja nýjan toll á innflutta mjólk, og ætti á þann hátt að fást nokkur styrkur handa verksmiðjunni. Báðir hlutar nefndarinnar báru fram brtt. um styrk handa fjelaginu Mjöll, en minni hl. setti það skilyrði, að fjelagið fengi ekki þennan styrk, ef það nyti tollverndar. En þessi tvískifting nefndarinnar varð báðum tillögunum að falli, enda þótt líklegt sje, að meiri hluti deildarinnar hafi verið því samþykkur að veita verksmiðjunni styrk, sem næmi þeirri upphæð, er við nú förum fram á, að verði veitt. En þessi mistök urðu vegna þess, að menn greindi á um stefnur í tollamálunum. En till. um að hækka toll á erlendri niðursoðinni mjólk fjell í gær í Nd., svo jeg held það þurfi ekki að reikna með því, að verksmiðjan njóti styrks á þann hátt. Það er nú svo um þetta fyrirtæki, að á miklu getur oltið, hvort það fær staðist samkepnina eða ekki. Því að ef það veltur um koll í ár, má búast við, að öðrum mjólkurframleiðsluhjeruðum þyki ekki árennilegt að stofna til samskonar framkvæmda, og er því hætt við, að sama ástand haldist óbreytt, sem nú er, sem sje, að mjólk verði flutt til landsins í mjög stórum stíl, en mjólkurhjeruðunum verði ekki full not þeirrar mjólkur, sem þau framleiða. Getur það leitt til þess, að þau hjeruð verði að snúa frá búnaðarháttum sínum, nautgriparæktinni. En það væri, að mínu áliti, mjög illa farið, því að nantgriparæktin er ein mesta lyftistöng landbúnaðarins, þar sem ræktun landsins er að miklu leyti undir því komin, að hún fari vaxandi. Það eru nautgripirnir, sem eiga að rækta landið, en ekki sauðfjenaðinum, enda eru mörg hjeruð ágætlega til nautgriparæktar fallin, þar sem fjarri fer því, að sauðfjárrækt geti borið sig. Jeg álít því, að ekki verði deilt um nauðsyn þess, að eitthvað verði gert til að bæta ástandið í þessum efnum. Auk þess verður einnig á það að líta, að meiri trygging ætti að vera fyrir því, að íslensk mjólk sje að öllu leyti betri en útlenda mjólkin, enda hefir sannast við rannsókn hjer, að sum útlend mjólk hefir verið svikin. Persónulega get jeg ekki dæmt um gæði mjólkurinnar frá fjelagi þessu, en það gladdi mig að heyra hv.þm. Vestm. (JJós) skýra frá þeirri reynslu sinni, að mjólkin hafi gefist vel. Það er því engan veginn óeðlilegt, að þingið veiti máli þessu stuðning á einhvern hátt, einkum þegar þess er gætt, að öðrum innlendum framleiðsluvörum hefir verið veittur hliðstæður stuðningur, t. d. í tollalöggjöf okkar. Nú hefir verið lagður verðtollur á ýmsar innfluttar matvörutegundir, sem framleiddar eru í landinu sjálfu. T. d. er nú greiddur tollur af fiskmeti, kjötmeti, smjörlíki o. s. frv., sem er flutt inn, vegna þess, að þessar vörutegundir eru framleiddar í landinu. Sama máli gegnir um þær iðnaðarvörutegundir, sem nú er farið að framleiða hjer. Þær eru nær undantekningarlaust verðtollsskyldar. Enn má nefna baðlyf. Innlend framleiðsla þeirra er vernduð á þann hátt, að beinlínis er bannað að flytja inn útlend baðlyf. Einnig má benda á hliðstæð dæmi, þar sem smjörbúunum voru áður veitt verðlaun fyrir útflutt smjör, og þar sem nú eru veitt verðlaun fyrir útfluttan gráðaost. Alt er þetta stuðningur, veittur innlendri framleiðslu. Við flm. þessarar till. viljum ekki láta undir höfuð leggjast, að tilraun sje gerð til að rjetta fyrirtæki þessu hjálparhönd. Við álítum, að mikið liggi við, hvort þessi fyrsta tilraun til innlendrar mjólkurniðursuðu lánast eða ekki. Þarf jeg ekki að fjölyrða frekar um þessa brtt., en vænti þess, að hv. deild ljái henni fylgi sitt við atkvgr. Þá vil jeg aðeins gera örlitla aths. við tvær síðustu brtt.fjvn., þó að það kunni að þykja undarlegt. Þar sem jeg á sjálfur sæti í nefndinni. Þessar brtt. fara í þá átt að fella niður tvær ábyrgðarheimildir. aðra fyrir Akureyrarkaupstað til hafnarbóta, en hina fyrir tóvinnufjelag Vestur-Ísfirðinga. Í sambandi við þessar brtt. skal jeg geta þess, að jeg hefi verið beðinn að flytja till. um ábyrgðarheimild fyrir Siglufjarðarkaupstað. Það lán á að nota í sama tilgangi og Akureyrarlánið, til byggingar hafnarvirkja. Þegar þessar ábyrgðarheimildir voru ræddar í fjvn., varð ofan á að leggja það til, að þær heimildir, sem hv.Nd. hafði tekið upp í frv., skyldu feldar niður, eins og umræddar till. sýna. Jeg sá því, að ekki væri til neins fyrir mig að flytja þessa beiðni Siglufjarðarkaupstaðar, en hinsvegar vil jeg láta hv. deild vita, að verði þessar brtt. nefndarinnar ekki samþyktar nú, þá mun jeg flytja brtt. um ábyrgðarheimild fyrir Siglufjarðarkaupstað til hafnarbóta við 3. umr.

Björn Kristjánsson Jeg vil hjer fyrst minnast á brtt. á þskj. 400, sem jeg stend að ásamt tveim öðrum hv.þm. Fer hún fram á að lækka styrk til dr. Helga Pjeturss niður í 4000 kr., en jafnframt njóti hann dýrtíðaruppbótar. Að vísu hækkar þetta styrkinn nokkuð í bili, en jeg hygg, að flestir sjeu sammála um, að ekki megi láta mann þennan fara á gaddinn. Hefi jeg áður flutt till. um að gera vel við mann þennan, og vona jeg, að hv. deild bregðist vel við brtt. þessari. Enda þótt jeg sje ekki vanur að lengja umr. um fjárlög, vildi jeg þó minnast lítið eitt á fleiri brtt. Kem jeg þá fyrst að brtt. um hækkun á bifreiðastyrknum. Jeg hefi jafnan vænst þess, að þingið veitti þennan styrk ríflegar en gert hefir verið. Hlutaðeigandi sýslur eru hafnlausar með öllu nema á sumrin. Mjer fyndist því ekki of langt gengið, þó farið væri fram á 10 þús. kr. styrk í þessu skyni, í stað 4000 kr., sem hjer er farið fram á. Það, sem einkum kom mjer til að standa hjer upp, eru þó 2 breytingartillögur, sem varða kjördæmi mitt. Fyrri till. fer fram á styrk til læknisvitjana í Kjósarsýslu. Eins og kunnugt er, var Kjósarsýsla sjerstakt læknishjerað, uns síðasta skipun var gerð á embættum lækna, er læknirinn var fluttur til Hafnarfjarðar. Þetta kom mönnum á óvart, eins og reyndar fleira frá Alþingi, og leið ekki á löngu áður en sífeldar kvartanir fóru að berast til þingsins yfir breytingu þessari. Varð það til þess, að þingið veitti í fjárlögum 300 kr. styrk til læknisvitjana í hjeraði þessu, og get jeg verið þakklátur fyrir það. Undanfarin ár hafa hreppar. Kjósarsýslu orðið að ganga á milli læknanna í Reykjavík og oft gengið erfiðlega að fá nokkurn þeirra til hjálpar, þar sem engum þeirra ber skylda til þess. Hjeraðslæknirinn í Reykjavík hefir neitað öllum slíkum vitjunum vegna þess, að hann sæi sjer ekki fært að verða við þeim. Auk þessara örðugleika á að ná í lækni hafa hreppar þessir orðið að greiða miklu hærra gjald fyrir læknisvitjanir heldur en þeir hreppar, sem eiga við hagstæðari kjör að búa í þessu efni. Það má telja víst, að mörg mannslíf hafi tapast vegna þessa fyrirkomulags. T. d. má fullyrða, að tveir bændur þar dóu vegna þess, að ekki náðist í lækni í tæka tíð. Háttv. frsm. (JóhJóh) sagði, að víðar væru örðugleikar á að ná í lækni en í Kjósarsýslu, og nefndi þar til útkjálkahjeruð, svo sem Hornstrandir. Jeg hefði alls ekki á móti því, að slíkum hjeruðum yrði veittur samskonar styrkur, en þá hygg jeg, að óvíða sje ástandið eins ilt í þessu efni sem í Kjósarsýslu, þar sem hún nær aldrei í lækni sinn. Hann kemst ekki út fyrir Hafnarfjörð og kemur því ekki annarsstaðar að notum í umdæmi sínu.

Oft sjest hann hjer í Reykjavík

. Jeg segi honum þetta ekki til áfellingar, því að læknirinn er ágætismaður og góður læknir, en þó verður að segja sannleikann um þetta atriði. Hv. Nd. hefir fallist á að veita 2000 kr. til þess að fá ákveðinn lækni hjer í Reykjavík til að gegna læknisstörfum í Kjósarsýslu. Hv. fjvn. hefir nú lagt til að lækka þessa upphæð niður í 1500 kr. Mjer finst, að hjer gæti of mikillar sparsemi hjá háttv.fjvn., og mun ókunnugleiki valda þar um. Vildi jeg æskja, að háttv. deild vildi láta þessa upphæð standa eins og háttv.Nd. gekk frá henni, eftir að hafa heyrt ástæður þær, er jeg hefi nú fram flutt. Þá vík jeg að öðrum lið, sem hv.fjvn. hefir einnig viljað færa niður, styrknum til Grindavíkur. Eins og mönnum er kunnugt, þá varð þorp þetta fyrir miklu tjóni af sjógangi 21. janúar þ. á., sem var svo mikill, að sagan þekkir varla dæmi til annars eins. Hefir dugnaðarmaðurinn Einar G. Einarsson gengist fyrir því að fá tjónið metið af verkfræðingi. Benedikt Jónasson verkfræðingur fór þangað suður að athuga skemdirnar, og taldist honum, að skaðinn næmi 105 þús. kr., auk skemda á innanstokksmunum og öðru slíku. Háttv. frsm. (JóhJóh) sagði, að ekki væri venja að veita slíka styrki. Má vera, að svo sje; en á þetta mál má ekki líta eingöngu frá almennu viðskiftasjónarmiði. Að vísu skal jeg játa, að ekki er venja, að þingið leggi meira en einn þriðja hluta til bryggjugerða eða ræktunar. En hjer verður að líta svo á, að beint slys hafi orðið, eins og t. d. af eldgosi. Eigendur eigna þeirra, er fyrir skemdum hafa orðið, eru alls ekki færir um að leggja fram 2/3 til að bæta úr skaðanum. Má ef til vill segja, að ein ekkja (í Kotvogi) sje sæmilega stæð, en þó ekki betur en svo, að hún rjett bjargast á eigin efnum. Hr. Einar G. Einarsson hefir spurt ekkju þessa, hvort hún treysti sjer til að leggja nokkuð af mörkum, og hefir hún kveðið nei við því. Jarðirnar eru vitanlega óveðhæfar, þar sem sjórinn getur flætt yfir þær hvenær sem er, og eru eigendurnir þar með útilokaðir frá lánum út á þær til framkvæmda. Þó er vitanlegt, að þessi bygðarlög eru ein af mestu tekjulindum ríkissjóðs, ein tekjumestu hjeruð landsins, að Hafnarfirði meðtöldum. Fyrir Kjósarsýslu berum við þingmenn hennar líka aðeins eina fjárveitingartill. fram. þessar 1200 kr., því meira er það ekki í rauninni, þótt 1500 kr. standi á pappírnum. Jeg treysti því, að er hv.fjvn. hefir nú heyrt þessar skýringar mínar, muni hún bráðna og treysta sjer til að styðja þessar till. En svo var það Hvalfjarðarbáturinn, sem jeg vildi minnast á. Á þskj. 374 er gert ráð fyrir, að Hvalfjarðarbáturinn fái 700 kr. styrk. Það er þakkarvert, að hið háa Alþingi vill styrkja samgöngur um Hvalfjörð, enda hafa margir hreppar not af þeim flutningum, bæði Kjósarhreppur, Hvalfjarðarströnd, Svínadalur o. fl. þar fyrir vestan. Allir þessir hreppar nota bátinn til þess að flytja alt mögulegt. en gallinn er sá, að báturinn verður að hafa afgreiðslustöð hjer í Reykjavík, og þess vegna er þessi styrkur of lágur. Í ár fær báturinn 1000 kr. Nú vil jeg aðeins drepa á það, að það er ósk mín til hæstv. stjórnar, að þessi bátur fái áfram 1000 kr., að af 4000 kr. upphæðinni, sem ætluð er til þess að bæta upp þeim bátum, er styrkurinn reynist of lítill til, verði tekin sú upphæð, er hjer vantar á. Jeg hefi ekki verið mjög margorður, enda ekki vanur því. Við atkvgr. mun jeg sýna afstöðu mína til einstakra till. Um þær till., sem aðrir mæla fyrir, sje jeg ekki ástæðu til að ræða. Og eins og jeg tók fram, hefir hv.þm. Vestm. (JJós) talað fyrir þeim till., sem jeg stend á ásamt honum. Sleppi jeg þess vegna að tala um þær.

Forsætisráðherra (JM): Það eru aðeins nokkrar smáathugasemdir, sem jeg ætla að gera við þessa umr. fjárlaganna. Jeg held, að fáar brtt. hafi komið fram, sem skoðast geti snerta mitt embætti. Hv. fjvn. hefir lagt til, að breytt yrði nokkuð um styrk til læknahalds á tveim stöðum, í Olafsfirði og í Kjósinni. Mjer finst nefndin hafa misjafnað nokkuð milli þessara tveggja staða. Jeg er ekki alveg viss um, í hvorum staðnum þörfin er meiri. Það má heita svo, að Kjósarbúar sjeu nú alveg læknislausir. Því er að vísu borið við, að Hafnarfjarðarlæknirinn, sem nú er, eigi erfitt um ferðalög, en það sje aðeins um stundarsakir. En jeg er hræddur um, að hvaða læknir sem væri í Hafnarfirði, yrði hann ekki Kjósarbúum að fullu gagni. Þeir mundu altaf verða að leita fremur til Reykjavíkur. Munurinn er að vísu ekki mikill á vegalengd, en leiðin til Hafnarfjarðar úr Kjósinni liggur altaf um Reykjavík. Jeg tel rjettast, að látin verði standa sú upphæð, sem hv.Nd. samþykti. Annars geri jeg ráð fyrir að fylgja yfirleitt till.hv.fjvn. um fjárlögin. Jeg hygg, að það verði ekki nema 2–3 af brtt. nefndarinnar, sem jeg get ekki fylgt. Jeg er þakklátur hv. nefnd fyrir að taka upp styrk til þess að gefa út kenslubækur í sögu. Hann hefði mátt vera ríflegri, en við þetta má þó hlíta. Jeg tel líka þarflegt að taka upp fjárveitingu til þess að byggja barnaskóla, sem hv.frsm. (JóhJóh) talaði um. Um styrkinn til skálda og listamanna fellst jeg á það fyrirkomulag, sem lagt er til, og tel rjett, sem gert hefir verið, að setja Guðmund Friðjónsson í 18. gr.Hv. 1. landsk. (SE) talaði um, hvort stjórnin vildi ekki koma með till. um, að nefnd skifti styrknum, eins og áður var. Mjer finst ekki skifta miklu máli, hvor leiðin er farin. Hvorttveggja hefir verið reynt og ætíð orðið vart nokkurrar óánægju. Jeg býst við, að í þessu efni takist engum að gera svo, að öllum líki. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnin leiti álits þeirra manna, sem best vit hafa á þessum málum, og fari eftir tillögum þeirra. Það væri að vísu þægilegt fyrir stjórnina að losna við þennan vanda, en jeg legg alveg á vald háttv. deildar, hvor leiðin verður farin. Jeg er samþykkur því, að keypt verði grasasafn Helga Jónssonar. Safnið er dýrmætt og alveg sjálfsagt að sleppa því ekki. Jeg held, að ekki sjeu aðrar till. frá hv. nefnd, sem jeg sje sjerstaka ástæðu til þess að minnast á. Jeg vil skjóta því til hv. nefndar, þó ekki komi mjer það beinlínis við, hvort ekki væri vegur fyrir hana að athuga til 3. umr.brtt. um lendingarbætur í Grindavík. Það er ekki einungis, að veita þurfi styrk til þess að bæta lendinguna, heldur og til að hjálpa þeim, sem urðu fyrir skaða þar syðra. Þeir munu varla svo efnum búnir, að þeir hafi ráð á að leggja til 2/3 kostnaðar. Jeg skal ekki tala mikið um till. einstakra þingmanna. Að því er snertir till. II á þskj. 400, þá vildi jeg greiða atkvæði með því, að veittar væru 4000 kr. til iðnnáms eða verklegs náms erlendis, líkt eins og áður var siður; en eins og till. er orðuð, get jeg ekki greitt henni atkv. Jeg get ekki verið með því, að veittur verði styrkur sá, sem farið er fram á til þess að rannsaka vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Mjer finst, að ætlast verði til, að kaupstaðurinn sjálfur kosti rannsóknina. Hitt væri kannske ekki ósanngjarnt, ef rannsókn leiddi í ljós, að vatnsveita væri möguleg, að ríkið legði þá eitthvað til verksins. En að leggja fram 2/3 kostnaðar til rannsóknar, þar sem vel stæður kaupstaður á í hlut, tel jeg varla gerlegt. Hjer er að minsta kosti farið fram á of mikið. Jeg get fremur verið með því, að fje sje lánað þangað til sýslumannsbústaðar, og mun greiða atkvæði með þeirri tillögu.

Halldór Steinsson Jeg á hjer tvær eða þrjár örlitlar brtt., sem jeg þarf ekki að vera langorður um. Það er fyrst við 16. gr., um styrk til fyrv. eigenda Breiðafjarðarbátsins Svans. Eins og kunnugt er, fór þetta hlutafjelag illa í efnalegu tilliti. Það varð fyrir stórhnekki, sem olli því, að það varð gjaldþrota. Hluthafarnir mistu alt, en tjónið varð þó enn þyngra að því leyti, að stjórnin hafði oft orðið að binda sjálfa sig með ábyrgðum, til þess að hægt væri að halda rekstrinum áfram. Svo þegar báturinn varð að hætta, var ekki einungis alt hlutafjeð tapað, heldur einnig há upphæð, sem varð að lenda á stjórninni. Þetta fjelag er kunnugt háttv.þm. Þingið hefir áður hlaupið undir bagga með því og veitt því styrk. En þó að það hafi notið velvildar frá ýmsum hliðum, standa enn eftir um 12 þús. kr., sem ekki er annað sýnna en að lendi á stjórninni að greiða. Því hefir verið leitað til Alþingis um styrk til þess að greiða þessa skuld, en hv.Nd. hefir ekki sjeð sjer fært að veita í þessu skyni meira en 6000 kr. Hv. fjvn. þessarar deildar hefir þó þótt of ríflega til tekið og klipið af þessari upphæð 2000 krónur. Jeg sje ekki, að nein sanngirni mæli með þessari lækkun. Mennirnir, sem í stjórninni voru, áttu enga sök á, að svona fór, og það er ekki rjett, að einstökum mönnum blæði af því að þeim er treyst betur en öðrum til þess að standa fyrir þjóðþrifafyrirtækjum. Það hefir verið gert ráð fyrir, að Snæfellsnessýsla leggi fram aðrar 6000 kr. Vona jeg fastlega, að deildin felli þessa brtt. frá hv.fjvn. og láti fjárhæðina í frv. standa. En við þetta er það að athuga, að talað var um jafnháa upphæð frá Dala- og Snæfellsnessýslu. Jeg vildi breyta því þannig, að í staðinn fyrir þessar sýslur kæmi: eða annarsstaðar frá, - eða með öðrum orðum, ef sýslurnar sæju sjer ekki fært að greiða þessa upphæð, væri jafngilt, ef upphæðin kæmi annarsstaðar frá. En nú hefi jeg fengið símskeyti frá sýslufundi Snæfellinga, þar sem samþykt er að veita 3000 kr. til þessa, og þar sem telja má víst, að Dalasýsla komi á eftir, tek jeg þessa brtt. hjer með aftur. Þá er brtt. mín við 18. gr., um að veita 500 kr. til Matthildar Þorkelsdóttur júbilljósmóður. Jeg vona, að hv.þdm. muni eftir því, að á síðasta þingi kom fram tillaga um að veita Þórdísi Símonardóttur á Eyrarbakka 1000 eða 1200 kr. Þá gat jeg þess, að svo framarlega sem fullvíst væri, að sú tillaga næði fram að ganga, mundi jeg bera fram till. fyrir ljósmóður í mínu læknishjeraði. En það kom aldrei til, því að styrkurinn var feldur. Nú hefir þessi sama ljósmóðir verið tekin upp í fjárlögin í háttv.Nd., í 18. gr. þeirra. Tillagan gekk í gegnum Nd. og fjvn.Ed. gerði engar athugasemdir við hana. Jeg er því í fullu samræmi við það, sem jeg sagði á síðasta þingi, þegar jeg nú ber mína till. fram. Jeg skal þá færa rök að því, að þessi yfirsetukona er síst síður verðug styrks en ljósmóðirin á Eyrarbakka, að henni ólastaðri. Matthildur Þorkelsdóttir er fædd árið 1848, og er því 77 ára gömul. Hún tók yfirsetukvennapróf hjá doktor Haltalín 1873 og var þá sama ár lögskipuð yfirsetukona í Borgar- og Álftaneshreppi á Mýrum. Þannig hefir hún verið lögskipuð yfirsetukona í 52 ár, en áður hafði hún gegnt þessu starfi í 4 ár. Jeg hefi verið með henni sem læknir í 26 ár og jeg verð að segja, að hún er sú langbesta yfirsetukona, sem jeg hefi unnið með, því að hún sameinaði það tvent, að jafnframt því sem hún var ágæt ljósmóðir, er hún einnig góð hjúkrunarkona. Hjúkrunarhæfileikar hennar hafa komið að miklu liði, þar sem hún hefir setið í fjölmennasta hreppi sýslunnar. Eins og gefur að skilja, er hún, þar sem hún er orðin 77 ára gömul og hefir í fjölda mörg ár gegnt erfiðu yfirsetukvennaumdæmi, ekki lengur fær um að standa í stöðu sinni. Að hún hefir starfað fram á þennan dag, er ekki af því, að hún hafi ekki fyrir löngu óskað að losna, heldur af því, að ekkert liggur þá fyrir henni annað en hreppurinn. Hún býr með manni sínum, sem er 77–78 ára og hefir verið alblindur í 10 ár. Jeg vona því, að hv.þdm. sjái, að svo framarlega sem á að ganga inn á þá braut að styrkja þreyttar ljósmæður, þá stendur þessi ljósmóðir með þeim fremstu í landinu. Eftir því sem rök hafa verið færð fyrir ljósmóðurinni á Eyrarbakka, verð jeg að segja, að hún þolir alls ekki þennan samanburð, án þess jeg vilji á nokkurn hátt kasta skugga á hana. Þess vegna geri jeg ráð fyrir, að þessar ljósmæður fái að minsta kosti að fylgjast að. Þó þeir sjeu á móti þessu, sem álíta það principmál að styrkja ekki yfirsetukonur með ríkissjóðsfje, heldur eigi sýslusjóðir að gera það, er lítið við því að segja, en jeg vil, að báðum þessum ljósmæðrum sje gert jafnhátt undir höfði. Jeg vona því, að allir hv.þdm., hvort sem þeir eru með eða móti þeirri reglu að veita uppgjafaljósmæðrum eftirlaun úr ríkissjóði, geti greitt atkvæði með þessu núna, því að ef þessi ljósmóðir er feld nú, situr hin eftir. En það er ranglæti, og er því heppilegra að lofa þeim báðum að ganga til 3. umr. Um aðrar brtt. sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða. Afstöðu mína gagnvart þeim mun jeg sýna við atkvgr.

Jónas Jónsson Jeg ætla að minnast á fáeinar brtt., sem jeg er ýmist flm. eða meðflm. að. Einnig mun jeg víkja að nokkrum öðrum, sem mjer finst máli skifta. Á þskj. 400 á jeg brtt. með háttv. 2. landsk. (SJ) undir tölulið II, Þar hefir komist inn prentvilla, sem jeg býst við, að hæstv.forsrh. (JM) og fleiri hafi rekið augun í. Jeg hefi áður, þegar stúdentastyrkurinn var hjer til umr., minst á nauðsyn þess, að fleiri efnilegir menn og konur en stúdentar gætu fengið styrk til þess að stunda nám erlendis. Þessi litli styrkur er byrjun á því. En með því að mjer þótti of þröngt að orða liðinn svo, að hann ætti að vera til iðnfræðslu einungis, þar sem hjúkrun og búfræðinám á að heyra þar undir, orðaði jeg hann þannig: Til iðnfræðslu og verklegs náms og fleiri tegunda af skyldu námi. Þetta „skyldu námi“ hefir orðið að einu orði hjá prenturunum. Með því að fjvn. hefir tekið liðlega í málið, tek jeg hana aftur nú, en breyti henni til 3. umr. Mjer er kunnugt um, að Jón Gunnarsson frá Blöndubakka er mjög duglegur og reglusamur maður. Fyrir einu ári fjekk hann styrk af þessu iðnnemafje og hefði vafalaust fengið hann í ár, ef hann hefði ekki verið feldur í fyrra. Þessi maður hefir altaf stundað nám sitt af kappi, og jeg hygg, að þótt völ sje á þó nokkrum dugandi mönnum í þessari grein, sje ekki nema gott að bæta við einum manni, sem hefir lært þessa grein til hlítar í landi, sem að staðháttum líkist voru landi, en er þó lengra komið. Þá er brtt. á þskj. 400 undir tölulið III. Þannig er mál með vexti, að nálega allir barnakennarar landsins hafa með sjer fjelagsskap, er hefir í undirbúningi verk, sem hefir mikla þýðingu fyrir barnakenslu í landinu. Það er enginn hentugur landsuppdráttur af Íslandi til til barnakenslu. Það er til jarðfræðiskort Thoroddsens, en það er ekki hentugt til kenslu, þó að það sje ágætt í sinni röð. Nú hefir fjelagið fengið hæfan mann til þess að undirbúa stóran uppdrátt fyrir barnaskóla, sem á að prenta í Þýskalandi. En það er dýrt og yrði fjelaginu erfitt, og auk þess yrði kortið dýrara en góðu hófi gegndi. Það hefir verið hengt hjer upp sýnishorn af því, sem jeg vona, að hv.þdm. hafi sjeð. Uppdrátturinn er stærri en Thoroddsens, en þó ekki vísindalega nákvæmur, sem ekki er von, þar sem kort herforingjaráðsins er ekki komið af öllu landinu. En hann verður nægilega nákvæmur og mjög ljós fyrir kennara. Þessi litla fjárveiting getur orðið trygging fyrir því, að allir barnaskólar á landinu geti fengið heppilegan uppdrátt af Íslandi með hæfilegu verði. Þá er brtt. á þessu sama þskj. undir tölulið V, frá hv. 3. landsk. (HSn) og mjer, um að Tryggva Magnússyni málara verði veittar 1500 kr. styrkur til að fullkomna sig í málaralist. Þessi ungi málari er þegar orðinn nokkuð þektur, og jeg get fullyrt, að hann hefir hlotið alveg óvenjulega góð meðmæli allra okkar helstu listamanna, sem álíta hann sjerstaklega mikið mannsefni. En þar sem sjón er sögu ríkari, höfum við fengið hann til að sýna hjer sína síðustu mynd, og mjer til mikillar ánægju hefi jeg sjeð, að margir hv.þdm. hafa athugað hana og verið talsvert ánægðir með hana. Við höfum áður átt einn málara, sem hefir tekið til meðferðar þjóðsögur okkar, en hann er nú dáinn. Jeg á við Guðmund Thorsteinsson. En hann er nú dáinn og enginn af núlifandi málurum okkar hefir stefnt í þessa átt, og mætti þó ætla, að þjóðsagnaheimurinn væri hin ríkasta náma fyrir listamenn. Þegar kornungur maður, eins og Tryggvi Magnússon er, gerir annað eins verk og þetta út af þjóðsögunni um hringinn í höll álfakonungsins, hefi jeg mikla trú á, að hann verði þjóð sinni til gagns og sóma. Hann hefir brotist áfram á ótrúlegan hátt og stundað nám bæði í Danmörku, Þýskalandi og Ameríku. Jeg veit ekki, hvernig hann hefir gert þetta kraftaverk, en hann hefir komist þetta áleiðis, sem þessi nýja mynd hans ber vott um. Jeg vil undirstrika það, sem hv.þm. Vestm. (JJÓs), hv. 2. þm. G.-K. (BK) og hv. 1. landsk. (SE) hafa sagt um listaverk Nínu Sæmundsson. Jeg held, að ekki hafi verið sögð hjer sagan af því, hvernig heimurinn vissi fyrst, að hún var efni í listamann. Hún er ættuð úr Fljótshlíðinni, en fór kornung til Kaupmannahafnar. Þar var hún vinnukona og lenti hjá efnuðu, dönsku fólki. Einu sinni, þegar verið var að undirbúa veislu, gerði hún tiltölulega einfalt skraut, sem veislugestirnir sáu. Þetta varð til þess, að einn maður sagði, að þarna væri virkilegt listamannsefni og að henni var hjálpað til þess að komast í listaskóla. Síðan hefir hún haldið áfram frá sigri til sigurs, þangað til hún hefir nú unnið í París þann mesta sigur, sem einn listamaður getur unnið. Þessi saga er svo lík æfintýri, og það skemtilegu æfintýri, að jeg held ekki, að hv.þdm. muni iðra þess, þó að þeir leggi skerf til að kaupa þetta verk, sem 100 dómarar í París álitu þess vert, að það væri sýnt þar. Þá er næst brtt. undir tölulið VII, frá hv. 1. þm. Rang. (EP), til húsabygginga á Stóruvöllum vegna sandgræðslunnar. Jeg verð að segja, að jeg á bágt með að vera ekki með öllum till., sem ganga í þessa átt. Svo óheppilega vill til, að sandurinn kringum Heklu hefir teygt sig niður á láglendið og eyðilagt landið þar. En þar býr sá maður, Eyjólfur í Hvammi, sem fyrstur fann ráð til þess að hefta sandfokið. En það er ekki von, að eitt lítið fjall og einn bóndi geti af eigin ramleik stövað sandfokið, enda hygg jeg, að ekki líði mörg ár, þangað til veitt verður mikið fje til þess að gera stórar girðingar þarna, því að reynsla er fyrir því, að ef girt er, grær landið upp á tiltölulega fáum árum. Stundum er þarna svo mikið sandfok, að ekki sjer handaskil, og gerir þetta mikil óþægindi líka á þeim jörðum, sem ekki eru í beinni hættu. Það er mesta nauðsyn að reyna að græða þetta belti, til þess að hindra, að meira land eyðileggist, og auk þess skapa möguleika fyrir aukinni bygð. Jeg skoða þetta eins og þegar verið er í hernum að skjóta út útvirki, og mun jeg því greiða atkv. með tillögunni. Þá er till. undir tölulið XII, frá hv.þm. Vestm. og mjer. Jeg tel það viðurhlutamikið að fella þessa till. og finst undarlegt, að hæstv.forsrh. (JM), sem lengi hefir verið sýslumaður í Vestmannaeyjum og hefir hlotið að finna, hvílík óþægindi það eru að hafa ekkert drykkjarvatn annað en rigningarvatn, er ekki með þessari tillögu. Jeg álít, að yfir Vestmannaeyjum vofi mikil hætta, meðan ekki er bætt úr þessu. Nú vill svo til, að búið er að finna brunnstæði, þar sem líkur eru til, að megi fá nóg náttúrlegt og gott drykkjarvatn handa bæjarbúum. Jeg bauðst til að vera meðflm. að þessari till., til þess að undirstrika þá miklu nauðsyn, sem jeg tel vera á þessu. Jeg veit, að Vestmannaeyingar þurfa að fá höfn og bryggju og margt annað, en þetta tel jeg flestu nauðsynlegra, og sjerstaklega ættum við Reykvíkingar, sem höfum það besta drykkjarvatn, sem yfirleitt er hægt að fá, að skilja þetta. Þá hefir hv. 2. þm. G.-K. (BK), hv.þm. Vestm. (JJós), hv. 3. landsk. (HSn) og jeg flutt brtt um, að dr. Helgi Pjeturss fengi nokkra launahækkun frá því, sem hann hefir haft, og væri mjög æskilegt, að ekki yrðu umr. um það framvegis á hverju þingi. Jeg veit, að þessu muni verða vel tekið, en jeg vil taka það fram, að þessi maður er alment álitinn einn af okkar snjöllustu rithöfundum og sá, sem einna best ritar íslenskt mál. Þó að fáir menn sjeu honum alveg sammála hvað lífsskoðun snertir, eru afarmargir menn, sem lesa með óblandinni ánægju alt, sem hann ritar. Jeg lít á hann ekki beinlínis sem vísindamann, nú orðið, heldur sem einkennilegan rithöfund, sem einna best fer með íslenskt mál. Í sambandi við þá till., sem hv.þm. Snæf. (HSteins) flutti, var jeg í fyrra meðflm. hv. 1. landsk. (SE) að till. um styrk til ljósmóðurinnar á Eyrarbakka. Þá var hún feld, og mun jeg ekki taka upp aftur það, sem jeg sagði þá um þetta mál, en jeg veit, að Þórdís Símonardóttir verðskuldar, að henni sje þessi sómi sýndur, og hefi jeg af ræðu háttv.þm. Snæf. sannfærst um, að Matthildur Þorkelsdóttir á það ekki síður skilið. Það væri raunalegt, ef ljósmóðir, sem búin er að vinna meira en hálfa öld fyrir þjóð sína, þyrfti að fara á sveitina. Jeg held, að ræða hv.þm. Snæf. ætti að gera út af við þá skoðun, að vera á móti því að styrkja gamalt fólk, sem alla sína æfi hefir verið að vinna þjóðfjelaginu gagn. Þá er á þessu sama þskj.till. frá hv.þm. Vestm. um lán handa bæjarfógetanum í Vestmannaeyjum til þess að koma upp embættisbústað. Þó að jeg í mörgum tilfellum mundi greiða atkv. á móti slíkum till., þar sem jeg álít, að í flestum kaupstöðum landsins standi svo á, að embættismönnum ætti að vera vorkunnarlaust að fá húsnæði, þá held jeg ekki, að landinu sje sæmandi, að sá maður, sem tekur á móti fleiri útlendingum en nokkur annar maður, að undanskildum bæjarfógetanum í Reykjavík, verði að hafa skrifstofu sína í einhverri ruslakompu, sem er til minkunar, að nokkur útlendingur sjái. Þá vildi jeg víkja fáeinum orðum að brtt. á þskj. 408, sjerstaklega I. og III., en jeg verð fyrst sem einn í mentmn. að afsaka það, að við höfum bókstaflega ekki, sökum annríkis sumra hv.þdm. í nefndinni, getað haldið fund í langan tíma, og gátum ekki komið á reglulegum fundi fyr en í morgun. En jeg vona, að hv. deild láti málið ekki gjalda þess. Það hefir verið tekið fram af hæstv. atvrh. (MG) og hv. 1. landsk. (SE). hvernig liggur í þessu máli. Það er sem sje það, að Magnús Friðriksson á Staðarfelli hefir að nýju gefið landinu 10 þús. kr., en þessi gjöf fellur niður, ef ekki er hægt að stofna lítinn húsmæðraskóla á Staðarfelli. Nú hefir mentamálanefnd velt þessu fyrir sjer í vetur, og okkur kom saman um, að ekki mundi hægt að fá ríkið til að taka þessa stofnun að sjer og hæstv.forsrh. (JM) sagði, að ekki mundi hægt að nota Herdísarsjóðinn. En þegar við vorum að velta þessu fyrir okkur, hvernig mætti hrinda þessu máli í framkvæmd, kom þessi nýja gjöf, og í skjóli hennar höfum við leyft okkur að bera fram þessa till. Jeg álít vera ákaflega mikla nauðsyn á því, að slík tilraun verði gerð. Til eru tveir slíkir skólar hjer á landi, fyrst og fremst deild af kvennaskólanum hjer í Reykjavík, og svo er Blönduósskólinn. En þessi skóli getur orðið dálítið öðruvísi, af því að hann er í sveit, og af því að ungfrú Sigurborg Kristjánsdóttir, sem hefir beðið um Staðarfell fyrir skóla og sagt að hún gæti komið þar með ýmsa kenslu, svo sem skyrgerð og ostagerð, sem ekki væri hægt að kenna í Reykjavík eða Blönduósi, þá álít jeg, að hjer myndist heppileg verkaskifting, og ekki síst þar sem svo sáralítið hefir verið gert fyrir þessa mentun kvenna hjer á landi. Vona jeg, að þessu verði tekið vel og vil geta þess, að við í mentmn. höfum klipið utan af á alla vegu, til þess að baka ríkissjóði sem minstan kostnað. Breyting á húsinu á Staðarfelli mun kosta tæp 2000 kr. og eldavjel með miðstöð kostar 3000 kr. Jeg skal taka það fram, að jeg álít það nauðsynlegt, að konur í sveitum læri að þekkja þetta nýtísku hitunaráhald, því að það er alveg áreiðanlegt, að þessi hitun, sem nú er víða verið að koma á á efnaheimilum víðsvegar um land, bætir úr þessari tilfinnanlegustu vöntun sveitaheimilanna, Jeg held því, að ef hægt yrði að hafa ekki færri en 12 stúlkur við þessa kenslu, þá megi ekki sjá í það, þótt það kosti nokkur hundruð krónum meira, því þetta á einmitt að vera fyrirmynd. Þá kem jeg að e-liðnum; jeg veit, að hv.þm. muni hafa sannfærst um það, að við höfum reynt að klípa utan af öllu, og út af spurningu hæstv.forsrh. skal jeg geta þess, að við höfðum ekki vel áttað okkur á þessu atriði, að ef byrjað verður á næsta vori, verður það ekki nema hálft ár, sem styrkurinn nær til, en við höfum hugsað okkur þetta ársstyrk og ennfremur, að þetta nægði til ársins. Við gerum ráð fyrir, að hægt sje í bili að komast af með svona lítinn styrk; samt ætlar Sigurborg Kristjánsdóttir ómögulegt að komast hjá því að hafa aðra kenslukonu með sjer, og virðist það ekkert óhóf. Viðvíkjandi síðari liðnum, 15000 króna láni til bústofnskaupa, get jeg verið hæstv. atvrh. (MG) þakklátur fyrir, hvernig hann vjek að þessu máli í dag og þeim blæ, sem var á orðum hans, og jeg skil hann svo, að hann myndi heldur greiða fyrir, að lánið fengist, og þar sem Magnús Friðriksson og kona hans hafa gefið þetta, þá er ekki hætta á, að verði mikill kostnaður fyrir ríkissjóð, og landið á eftir fá ár bú á þessu höfuðbóli, en þetta er alt annars eðlis, svo að þó að hv. deild vildi samþykkja fyrri liðinn, þá dugir það ekki; það er ekki hægt að bjarga fyrirtækinu, ef síðari liðurinn er feldur, því að þessi jörð krefur talsvert mikils, sem ekki er hægt að kaupa fyrir hina nýju gjöf. Jeg vil því taka fram, að það er gagnslaust að samþykkja þennan lið, ef hinn er feldur. Þá vildi jeg víkja með fáeinum orðum að einstökum atriðum í brtt. nefndarinnar. Jeg vil gera að mínum orðum fyrirspurn háttv. 1. landsk.þm. (SE). hvað nefndin hugsar sjer að lægi í samningum við Stóra norræna ritsímafjelagið. Jeg álít þetta stórt mál, og mjer er kunnugt um, að það hefir af mönnum, sem hafa mikla þekkingu í þessari grein, verið álitið, að við yrðum að umbæta loftskeytastöðina hjer, svo að við gætum verið sjálfum okkur nógir, ef til þyrfti að taka. Jeg vil skjóta því til hv. forni. nefndarinnar (JóhJóh) og hæstv. atvrh. (MG), hvort þeir geti ekki frætt okkur um þetta, því að það mun vera nokkuð almenn ósk, að ekki verði gerður samningur til langs tíma við fjelagið, en að loftskeytastöðin verði gerð fullkomnari, til þess að geta fengið sanngjarnari kosti í bráð og lengd hjá fjelaginu. Þá vil jeg út af öðrum lið. 24. brtt. nefndarinnar, láta sorg mína í ljós yfir því, að fjvn.Ed. hefir líklega óviljandi unnið mikið skaðræðisverk. Það, sem vakir fyrir nefndinni. er það, að það væri skynsamlegt fyrst um sinn með þessa skóla, að það gætu staðið að þeim 2–3 sýslur, en það gengur nú svo, að það er ekki hægt að fá fólk til að ganga inn á það. Jeg vil t. d. skjóta því til þeirra hv.þm., sem þekkja til í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum, hvort þeir álíti, að slíkri samvinnu myndi hægt að koma þar á. Nei, fólk sækir skólana alveg á víxl, en það er ekki hægt að fá menn til að reka skólana saman, enda er í raun og veru ekki hægt að telja neinn rekstur frá hjeruðunum sjálfuni. Hvað leggur t. d. Reykjavík til kvennaskólans? 500 krónur. T. d. ef þetta skilyrði hefði verið fyrir fjárveitingu til Þingeyinga, þá hefði ekki verið hægt að fá Eyfirðinga til að leggja neitt til þess skóla. Sama er að segja um Árnesinga; þeir myndu ekki samþykkja að vera með Rangæingum, nje heldur Rangæingar að vera með Árnesingum. Jeg veit um, að fje hefir verið safnað í Árnessýslu til að byggja þar skóla, og hefir þar verið talað um tvo staði eða þrjá fyrir skólann, einn þeirra er Laugavatn, einhver yndislegasti staður á landinu. Eru þar svo mikil náttúrugæði, að þar þyrfti bókstaflega ekki að flytja að úr kaupstaðnum annað en kornmatinn. En það er annað, sem jeg vildi að jeg gæti hreyft hjartastrengi háttv. form. fjvn. (JóhJóh) með. Það stendur svo á, að Árnesingar hafa hjá sjer mann, sem allir vilja að stýri þessum skóla. það er sjera Kjartan Helgason í Hruna. Það er svo mikil trú á þessum manni, að það er áreiðanlegt, að menn myndu sækja til hans víðsvegar að. Jeg kom til hans fyrir 15 árum og hefi aldrei verið eins hrifinn af að heyra nokkurn mann tala um íslenskar bókmentir, bæði fornar og nýjar. Og það er það sárasta við þetta skilyrði, að fjárveitingin verður alls ekki notuð þar, og það, að ekki verður hægt fyrir þennan ágæta mann að hjálpa til, þegar til þarf að taka. Þetta skilyrði er þess vegna sjerlega óskynsamlegt, af því að það byggir ekki á þeim kringumstæðum, sem verður að taka tillit til, og við það dregst, að þetta hjerað geti notað það fje, sem það hefir til þess ætlað, nje heldur hægt að njóta hjálpar þessa mikla andans manns. Þá vil jeg tjá nefndinni þakklæti mitt fyrir að hækka styrkinn til sundlauga. Jeg vil fylgja henni með það, af því að við, sem höfum samþykt fyrir fáum dögum frv. um sundnám, skiljum það og viljum láta nota þessar laugar. En jeg er henni ekki eins þakklátur fyrir að fella niður styrkinn til sundlaugar við alþýðuskóla Þingeyinga. Jeg bauðst til að vera meðflutningsmaður að till. um vatnið í Vestmannaeyjum, af því að þar leikur á því, að líf fleiri hundruð manna geti verið í veði, en jeg tel, að sundlaugar sjeu okkur eins nauðsynlegar, enda erum við þar flestum þjóðum betur settir með okkar heitu laugar víðsvegar um landið, en það þarf að byggja sundlaugarnar. Má í því sambandi benda á, hvað stórborgirnar leggja á sig í því efni, t. d. Kaupmannahöfn, Stokkhólmur, Edinborg o. fl. Þar er lagt fram stórfje til að gera yfirbygðar sundlaugar handa fólkinu og varið til þess þúsundum og aftur þúsundum króna á ári að hita vatnið upp; en hjer er það til hjá okkur, og það verður vonandi ekki langt þangað til Reykjavík fær slíka laug, en það er verk, sem kostar 200–300 þús. kr. Annars vil jeg í þessu sambandi benda á, að það hefir aldrei verið önnur eins aðstaða og við skólann í Þingeyjarsýslu. Það er skóli, sem hitaður er upp með hveravatni, og þegar það kemur út úr húsinu, er hægt að hita upp laug með því, sem skólafólkið getur synt í allan skólatímann. Þetta er aðalástæðan fyrir þetta hjerað, en hjer er auk þess verið að gera tilraun, sem á að hafa þýðingu fyrir alt landið. Þess vegna má ekki fella þetta niður; það er eins og þegar þeir austanfjalls gerðu litla áveitu fyrst, til þess að vita, hvort það borgaði sig að gera hina miklu Flóaáveitu. En það er með þessar laugar, sem þannig geta komið upp, að við þurfum að vita, hvers þarf fyrir fólkið. Fólkið á Álafossi t. d. er miklu hraustara en annarsstaðar, - og af hverju? Af því að fólkið syndir daglega í heita pollinum, sem vatnið úr húsinu myndar. Jeg skil ekki annað en að hv. 6. landsk. (IHB), sem tók svo rækilega fram í nál. sínu um skyldusundið allar ástæður með því, líki það illa, ef ekki eru allar hendur á lofti, þegar greidd verða atkvæði um þessa till. Um Búnaðarfjelag Íslands og Fiskifjelagið vil jeg segja það, að jeg held, að þeim stofnunum veiti ekki af að fá það fje, sem þeim var ætlað, og jeg get sagt hv.þm. það, að Fiskifjelagið, sem fær minna, er altaf að ná betri og betri tökum á sínu verkefni, og maður getur vonað, að því fari svo fram, að það eigi rjettmætar kröfur á meiri styrk en nú er veittur því. Svo vil jeg minna á eitt atriði, sem hv.fjvn. er ekki nógu kunnug; það er sú breyting, sem hún hefir gert um útflutning á frystu kjöti. Það er ekkert fjárhagsmál, sem íslenskir bændur fylgja með eins mikilli athygli eins og kæliskipsmálið. Jeg hefi heyrt, að margir bændur segi: Ef við leggjum fje í nokkurt opinbert fyrirtæki, þá leggjum við í kæliskipið. Það er trú hjá fólkinu, að við eigum að koma annari aðalútflutningsvöru okkar nýrri á hinn mikla enska markað. Nú hefir fjvn.Nd., í stað þess að hefja fjársöfnun í kæliskipið, hugsað sjer að gera stærri tilraun en áður, nefnilega að leigja heilt skip. Hv. fjvn. hefir haldið, að Samband íslenskra samvinnufjelaga mundi gera þetta, en það er ekki rjett. Það hugsar fyrst um sjálft sig og því dettur ekki í hug að gera þessa tilraun, því að hún er gerð fyrir alla bændur á landinu, en margir þeirra eru ekki í Sambandi íslenskra samvinnufjelaga. Það, sem jeg hygg þess vegna, að hafi verið misskilið hjá nefndinni, er það, að fjelögin myndu gera þetta hvort sem væri, og þetta væri næg trygging, ef ekki stæði svona á, sem jeg hefi frá skýrt. En það er annað í þessu máli. Fjvn. Nd. snýr sjer til þessa kjötútflytjanda, Sambands íslenskra samvinnufjelaga, og biður hann að gera þessa tilraun. Menn hafa yfirleitt hugsað svo um þetta málefni, að það yrði líklega að kaupa eða byggja skip til þessara flutninga, sem þá yrði liður í Eimskipafjelagi Íslands, og það er enginn efi á því, að ríkið verður að leggja mikið í þetta skip og tryggja rekstur þess. En það má alveg eins fella þennan lið niður; hann verður ekki notaður eins og hann er. Nd. ætlast til, að hjer sje um framkvæmd fyrir alt landið að ræða, en ekki fyrir nokkurn hluta ríkisborgaranna. Jeg vil þess vegna skjóta því til hv.frsm.fjvn. (JóhJóh). hvort hann ekki teldi þessar upplýsingar mínar þess eðlis, að hann vildi taka aftur þessa till., að minsta kosti til 3. umr.



Það er nú nokkuð áliðið kvöldsins, enda skal jeg ekki lengja umr. mikið. Jeg er líka svo heppin að eiga enga brtt. að þessu sinni, aðrar en þær, sem nefndin hefir komið sjer saman um að bera fram. En þó langar mig að minnast lítilsháttar á mál, sem jeg hefi raunar oft hreyft áður, en að þessu sinni er það í sambandi við 7. brtt. nefndarinnar á þskj. 392, og á jeg þar við bygging landsspítalans. Fyrir rás viðburðanna get jeg verið stuttorð að þessu sinni. Hv. Nd. samþykti við 3. umr. fjárlagafrv. 100 þús. kr. flárveitingu til byggingar landsspítalans, og er jeg henni þakklát fyrir það. En sú fjárveiting var ekki bygð á þeim rjetta og endanlega grundvelli þessa máls, sem heldur ekki var von, því nú nýlega hafa samningar tekist milli hæstv. ríkisstjórnar og stjórnar landsspítalasjóðsins um byggingu spítalans, eins og hv. frsm. (JóhJóh) mintist á í dag. En vegna þess, að jeg tel æskilegt. að samningurinn komi í heild sinni fyrir almenningssjónir í Alþingistíðindunum, þá mun jeg taka hann upp í ræðu þessa. Samninguriun hljóðar svo: „Samkvæmt heimild 1. gr. laga nr. 74, 28. nóv. 19l9, um húsagerð ríkisins, hefir ríkisstjórnin gert svofeldan samning við stjórn Landsspítalasjóðs Íslands: Af fje því, er Landsspítalasjóðnum þegar hefir áskotnast, og safnað kann að verða meðan á byggingu Landsspítalans stendur, og áætlað er að nema muni að minsta kosti 300000 kr., lofar stjórn Lands spítalasjóðsins að 1eggja fram þ. á. alt að 75000 kr., og á næsta ári, l926, l00000 kr., en síðan það, sem eftir verður þá af fje sjóðsins, á þann hátt, sem síðar segir. Hið fyrsta framlag Landsspítalasjóðsins - alt að 75000 kr. - skal greitt eigi síðar en um áramót 1925–26. Árið 1926 fer greiðslan fram þannig: fyrsti þriðj ungur framlagsins á tímabilinu l. jan. til 30. apríl, annar á tímabilinu 7. maí til 31. ágúst og hinn þriðji á tímabilinu frá 1. sept. til 31. des. Síðari greiðslur af hálfu Landsspítalasjóðsins eftir samkomulagi. Alt fje sjóðsins skal talin gjöf til Landsspítalans frá íslenskum konum, er formlega verður afhent af sjóðsstjórninni samkv. 5. gr. skipulagsskrár Landsspítalasjóðs Íslands 19. júní 1916 (staðfest 24. nóv. s. á.), er spítalinn verður reistur. Af hálfu gefendanna eru þessi skilyrði sett: 1. Ríkisstjórnin lætur á þessu ári byrja á undirbúningi og byggingu Landsspítalans samkvæmt þeirri teikningu. er húsameistari ríkisins hefir gert af byggingunni og um ræðir í brjefi hans til dóms og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 12. febr. 1925, með þeim breytingum, er ríkisstjórnin telur nauðynlegar eða heppilegar. Það skal tekið fram sjerstaklega, að hæfilega stórri fæðingadeild skal komið fyrir í spítalanum og hún starfrækt frá þeim tíma, er spítalinn verður tekinn til notkunar. Gert er ráð fyrir, að fulltrúi sjóðsstjórnarinnar verði hafður í ráðum um þær breytingar, sem gerðar kunna að verða á teikningu húsameistara og um fyrirkomulag spítalans. 2. Um fjárframlög til spítalabyggingarinnar eru þessi skilyrði sett: a. Gegn framlagi spítalasjóðsins þ. á., alt að 75000 kr., er ekki krafist neinnar greiðslu úr ríkissjóði. b. Árið 1926 skal varið til byggingarinnar úr ríkissjóði að minsta kosti svo miklu fje, að jafngildi framlagi sjóðsins, eða 100000 kr., þannig, að varið verði til byggingarinnar það ár ekki minna en 200000 kr. alls. Þyki það hentugt, að varið sje meiru til byggingarinnar það ár en 200000 kr., og örðugleikar á því að greiða meira úr ríkissjóði en 100000 kr., gerir sjóðsstjórnin þess kost að bæta við úr Landsspítala sjóðnum alt að 50000 kr., eða leggja þá fram alt að 150000 kr. alls. c. Síðan skal byggingunni hraðað svo sem frekast er unt, þar til henni er lokið, og skal hvert ár greiða til framhalds verksins að minsta kosti 200000 kr. Fje það, sem til þess þarf, skal greitt úr ríkissjóði, að frádregnu framlagi Landsspítalasjóðsins, er sjóðsstjórnin lofar að greiða til verksins að jöfnu við ríkissjóð, meðan fje Landsspítalasjóðsins endist. Til þessa telst ekki Minningargjafasjóður Landsspítalans. d. Bygging Landsspítalans skal lokið og útbúningi hans svo fljótt, að hann verði tekinn til afnota árið 1930. Ríkisstjórnin samþykkir framanskráða ráðstöfun á fje Landsspítalasjóðsins, tekur umgetnu boði stjórnar hans og gengur að þeim skilyrðum, er sett eru af hálfu gefendanna. Af samningi þessum eru gerð tvö samrit. Verður annað í vörslum ríkistjórnarinnar, en hitt afhendist stjórn Landsspítalasjóðs Íslands.“ Eins og samningurinn ber með sjer, skal alt fje landsspítalasjóðsins teljast gjöf til landsspítalans frá ísl. konum, er formlega verður afhent af sjóðsstjórninni samkv. 5. gr. skipulagsskrár landsspítalasjóðs Íslands þegar landsspítalinn er fullgerður - Vjer konur þykjumst nú með þessu hafa gert það, sem í okkar valdi stóð, til þess að hrinda landsspítalamálinu í framkvæmd. Eins og skýrt hefir verið frá, þá er samningur þessi nýundirskrifaður, og með honum er því slegið föstu, að byrjað verði á byggingunni í ár. Er þetta því mikið gleðiefni öllum þeim fjölda manna, er staðið hafa að þessu máli, og ekki þá síst mjer og öðrum þeim konum, er að því hafa starfað undanfarin ár, að landsspítali yrði reistur hjer í Reykjavík. Að ekki hefir tekist að byrja á byggingunni fyr, er meðfram að fjárhagsörðugleikum ríkissjóðs, og líka því, að fylgi við málið hefir ekki verið eins alment og vænta mátti. En það er jafnan óblandin gleði að sjá þó, að gott mál sigrar að lokum. Jeg þykist ekki þurfa að skýra frá því, að landsspítalasjóðsstjórnin hefir jafnan gert sjer að skyldu að greiða fyrir því, að þetta stærsta áhugamál ísl. kvenna kæmist sem fyrst til framkvæmda. En það hefir líka verið áhugamál margra fleiri, bæði karla og kvenna um alt land, og mætti í því sambandi minna á erindi Læknafjélagsins í fyrra um að hraða þessu máli sem mest, og læknarnir vita, hvað þeir syngja í þessu efni : að hjer í höfuðstað hins íslenska ríkis er ekkert, sem jafnmikið vanhagar um eins og fullkomið nýtísku sjúkrahús. Alt hefir þetta orðið til þess að ýta undir málið og hrinda því áfram, en þó veldur mestu um, að málið siglir nú hraðbyri til sigurs, að sjóðsstjórnin hefir boðið fje fram til byggingarinnar, ekki þó að láni, eins og í fyrra, heldur er það full gjöf til spítalans, og þess vegna er það, eins og jeg tók fram áðan, að nú hefir því verið slegið föstu, að byggingin verði hafin í haust. Verður því ekki sagt, að við konur, sem beitt höfum okkur fyrir fram kvæmd þessa máls, höfuin unnið til ónýtis. Eftir samningnum, sem jeg las upp, leggur ríkissjóður ekkert af mörkum til byggingarinnar á þessu ári. en á næsta ári, eða 1926, leggur ríkissjóður fram 100 þús. kr., gegn sömu upphæð úr landsspítalasjóði, og sömuleiðis 1927. Hefir þá spítalasjóðurinn lagt til 300 þús. kr., sem að vísu er ekki mikill hluti þess kostnaðar að reisa spítalann, en sýnir þó, að við konur látum ekki á okkur halla hvað getu okkar snertir, þegar um það er að ræða að styðja gott málefni. Við hefðum að vísu kosið, að mál þetta hefði komið fyr til framkvæmda og á annan veg, að ekki hefði þurft að slaka á klónni og taka lægri áætlunina; en um það er ekki að fást úr því sem komið er. Og þess vegna segi jeg nú, og mæli það fyrir munn allra þeirra kvenna, sem að máli þessu standa, að alt sje gott þegar endirinn allra bestur verður. Það má segja, að byggingin sje nú hafin, og henni verður haldið áfram, uns henni verður lokið, en það er árið 1930, að landsspítalinn á að verða fullger og tekinn til starfa. Þetta eru aðalatriðin í samningi þeim, er jeg las upp og undirritaður er af ríkisstjórninni og okkur konum, sem erum í stjórn landsspítalasjóðsins. Og þó að okkur konunum finnist bygging spítalans dragast helsti lengi, þá verðum við að sætta okkur við það; við vitum, að ríkissjóður hefir í mörg horn að líta og að fjárhagur hans er þröngur, en hinu treyst um við líka, að landsspítalinn verði fullger til afnota árið 1930. Jeg skal taka það fram, að þessi samningur er orðinn til og gerður af fúsum og frjálsum vilja sjóðsnefndar. Mjer þykir rjett að taka þetta fram, vegna þess að jeg hefi heyrt utan að mjer - ekki þó hjer á þingi -, að við, sem spítalasjóðinn höfum haft undir höndum, hefðum verið neyddar til þess að gera þennan samning. er þau sund voru lokuð, er við hefðum ætlað að fara. En þetta er hinn mesti misskilningur. Samningurinn er gerður með yfirlögðu ráði og af fúsum vilja og skynsamlegu viti okkar; við viljum afhenda fjeð sem fyrst, til þess að byggingin verði hafin og að hið háa Alþingi sjái, hver alvara okkur sje í þessu máli. Það verður heldur ekki talin nein áhætta að afhenda fjeð nú þegar, enda álít jeg, að þessu samskotafje sje heppi1egast varið á þann hátt að flýta framkvæmdunum. Við tókum það líka fram í öndverðu, í ávarpi því, er við birtum, er við hófum samskotin, að við vildum stuðla að því í orði og verki, að landsspítalinn mætti sem fyrst rísa af grunni, og það er í fullu samræmi við ávarpið, að samningurinn er nú gerður. Við vissum jafnan, að okkur mundi ofvaxið að safna svo miklu fje með samskotum eða á annan hátt, að við gætum einar staðið að byggingu spítalans. Annars sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja neitt frekar um þetta, en undirstrika það, sem jeg sagði áðan, að við sjóðsnefndarkonurnar vorum ekki knúðar til neins í þessu máli, og að jeg lít svo á, að þingið geti ekki og hafi ekki vald til að ákveða, að ríkissjóðsstyrkurinn skuli bundinn því skilyrði, að jafnmikið fáist úr spítalasjóði. Við einar, sem sjóðnum stjórnum, getum ákveðið, hvað mikið við greiðum, og það höfum við nú gert með samningnum. Mjer mundi aldrei hafa komið til hugar að fara í vasa eða vörslur neins manns, án samþykkis hans, en það ætlast hv. Nd. til, að ríkissjóður geri, með aths. þeirri, sem fylgir styrknum til landsspítalans. En nú hefir fjvn. þessarar hv. deildar lagt til að breyta aths., og vona jeg, að sú brtt. verði samþykt. Að lokum vil jeg taka það fram, að jeg lít svo á, að málið sje komið á þann rekspöl, að það sje ekki nema tímaspursmál þangað til landsspítalinn rís af grunni. Og jeg fyrir mitt leyti er ánægð; það er stuttur tími, þessi fáu ár, sem við getum talið á fingrum okkar, þangað til við fáum þann nýtískuspítala, sem þörfin kallar á. Háttv. frsm. (JóhJóh) tók það fram í dag, að samkvæmt samningnum verður minningagjafasjóði landsspítalans haldið sjerskildum, eins og hingað til, og kemur ekki til greina við byggingu spítalans. Sjóði þessum á að verja til þess að styrkja fátæka sjúklinga víðsvegar að af landinu, er sjúkravistar 1eita í landsspítalanum, og mun þess full þörf, að hann geti á meðan byggingin stendur yfir aukist og ávaxtast. Hann er nú um 80 þús. kr. og óx síðastliðið ár um 12 þús. kr. Þá læt jeg máli mínu lokið um landsspítalann, en áður en jeg sest niður langar mig að minnast fáum orðum á tvær breytingartillögur. Sú fyrri er 28. brtt. í röðinni á þskj. 392, frá fjvn., um aðstoð við þjóðminjasafnið. Jeg hygg, að báðum fjvn. þingsins hafi borist erindi frá konum þeim, sem aðstoða við þjóðminjasafnið, þar sem þær skýra frá, að þetta ár sje veitt til starfans 1600 kr. í fjárlögum. Brtt. nefndarinnar fer fram á að hækka upphæðina um 800 kr., eða upp í 2400 kr., svo með henni koma þá 600 kr. í hlut þessara fjögra kvenna, og verður ekki sagt, að það geti minna verið, þegar þess er gætt, að þeim er gert að skyldu að vinna 6 stundir á viku og þar af 2 stundir sunnudagavinna alt árið. Áður var greitt dálítið meira fyrir þessa aðstoð en nú, og safnið þá opið 6 stundir á viku, en þegar styrkurinn var færður niður í l600 kr., þá var starfstíminn líka færður niður í 4 stundir á viku. En það hefir valdið mikilli óánægju og margir óskað eftir, að safninu yrði haldið opnu að minsta kosti 6 stundir á viku eins og áður. Jeg er líka sannfærð um, að það mun alstaðar mælast vel fyrir að hækka við þessar heiðurskonur, sem allar eru ekkjur og komnar til ára, og þó að upphæðin sje ekki stór, sem hver þeirra fær, þá munar þær þó dálítið um það, en ríkissjóður veit ekki af því, hvort hann greiðir 1600 kr. eða 2400 kr. á ári. Í erindi því, er konur þessar sendu fjvn. deildanna, taka þær til samanburðar, hvað greitt er fyrir aðstoð við listasafn Einars Jónssonar, og þó að jeg ætli ekki að lasta það, þá er ólíku saman að jafna, hvað betur er greitt fyrir að halda listasafninu opnu en þjóðminjasafninu. Enginn má þó skilja orð mín svo, að jeg áliti, að of vel sje gert við listamanninn Einar Jónsson í þessu efni; heldur vildi jeg drepa á þetta til samanburðar, og af því að þær sjálfar - aðstoðarkonurnar við þjóðminjasafnið - vöktu athygli mína á því. Eins og hv. frsm. (JóhJóh) benti á, þá eru það frúrnar Theodóra Thoroddsen, Sigríður Jensson, Kristín Sveinbjarnardóttir og Bríet Bjarnhjeðinsdóttir, sem aðstoð veita við þjóðminjasafnið, og nöfnin ein ættu að nægja til þess, að þeim yrði veitt þessi sanngjarna uppbót, því ekki er hægt að segja, að það sje mikið, þó að jafnþjóðkunnar konur og merkar fái 2 kr. um tímann fyrir starf sitt. Vona jeg, að enginn hv. þdm. greiði atkv. móti jafnsjálfsagðri brtt. og þessi er. Hin brtt., sem jeg vildi aðeins minnast á, er á þskj. 400 og sú VI. í röðinni, um lítilsháttar styrk til Listvinafjelagsins til þess að kaupa listaverk eftir unga og fátæka listakonu, ungfrú Nínu Sæmundsson, er nú dvelur í París. Það er nú búið að tala svo vel fyrir þessari brtt., að eiginlega þarf jeg engu við að bæta. Og þó að jeg þekki ef til vill betur sögu þessarar ungu listakonu heldur en flestir aðrir, sem sæti eiga hjer í hv. deild, þá ætla jeg þó ekki að rekja hana að þessu sinni; aðeins get jeg bætt því við, að ungfrú Nína Sæ mundsson hefir hvarvetna hlotið hið mesta lof og hefir nú náð þeirri viðurkenningu á listamannsbrautinni, að fáum eða engum Íslendingum hefir hlotnast jafnmikill heiður. Þess vegna ætti það að vera metnaður hins háa Alþingis að leggja lítið eitt af mörkum til þess að landið geti eignast þetta listaverk, sem aukið hefir svo mjög hróður hinnar ungu og fátæku listakonu. Jeg reyndi að fá fjvn. til þess að taka upp í brtt. sínar fjárhæð í þessu skyni, en fjekk því ekki framgengt. Þess vegna er mjer það óblandið gleðiefni, að þessi brtt. skuli vera fram komin, og treysti hv. þdm. til þess að samþykkja hana. Jeg geri ekki ráð fyrir, að jeg þurfi að tala meira fyrir þessari fjárveitingu; það hafa aðrir gert það svo prýðilega.

Sigurður Jónsson Jeg skal ekki tefja tíma þingsins með löngum ræðum nú, frekar venju. Tillaga sú, sem jeg er meðflutningsmaður að á þskj. 400, hefir verið tekin aftur, svo um hana þarf jeg ekki að tala. En brtt. XV. á sama þskj. gaf mjer tilefni til að taka til máls. Mjer finst ekki nema eðlilegt, þó að fram komi tillögur til viðbótar þeirri, er samþykt var í Nd. um styrk til júbilljósmóður Þórdísar Símonardóttur. Enda hefir hv.þm. Snæf. (HSteins) komið fram með tillögu um að veita annari ljósmóður slíkan ellistyrk. Hefir hann talað svo vel fyrir tillögu sinni, að ekki verður annað hægt, ef önnur þessi ljósmóðir fær styrkinn, þá fá þær hann báðar. Það, sem jeg því vildi taka fram, er, að verði styrkur til þessara ljósmæðra samþyktur, þá mun jeg við 3. umr. koma fram með brtt. um, að ljósmóðurinni Kristínu Sigurðardóttur verði sömuleiðis veittur slíkur styrkur. Hún er búin að starfa sem ljósmóðir, altaf í sama stað, full 52 ár og heldur áfram enn. Á unga aldri fór hún utan og nam fræði sín í Kaupmannahöfn. Hefir hún gegnt starfi sínu ágætlega og altaf verið talin standa framarlega í stjett sinni. Jeg býst ekki við, að það hafi þýðingu að fara að ræða um þetta nú. En jeg læt þessa getið, til þess að háttv. deildarmenn megi vita, á hverju er von frá mjer við 3. umr. Annars finst mjer ekki hægt að bera á móti því, að allmikil sanngirni mæli með, að ríkið taki að sjer ljósmæður, sem starfað hafa 50 ár og þar yfir. Að hjer sje því verið að fara inn á hættulegt fordæmi, get jeg ekki fallist á, því að þær eru fáar ljósmæðurnar, sem starfað hafa svo lengi. Það hefir verið sagt, að hreppsfjelögin eða sýslufjelögin ættu að taka við þeim, en það hefir reynst árangurslítið að fara fram á það, þar sem jeg þekki til.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 5. landsk. (JJ) og háttv. 1. landsk. (SE) spurðust fyrir um það, hver væri tilgangurinn með viðbótartillögunni, sem fjvn. hefir flutt við 13. gr. D. IV.4, að stjórninni sje falið að gera samning um skeytasamband við umheiminn frá þeim tíma, sem einkaleyfi Mikla norræna ritsímafjelagsins er á enda. Það mun öllum kunnugt, að 26. ágúst 1926 eru samningar við Mikla norræna ritsímafjelagið á enda. En þá þarf að sjá fyrir sambandi við umheiminn. Jeg leit svo á í fyrstu, að það væri eitt af skyldustörfum stjórnarinnar að gera allar ráðstafanir til þess, að hægt yrði að hafa samband við umheiminn, þó að samningar við ritsímafjelagið fjellu niður. En við nánari athugun þótti mjer þó rjettara að fá beina heimild hjá þinginu til þess að gera þetta, en skoða það þó frekar sem kurteisi við þingið en að þess hafi verið þörf. Annars er erfitt að tala um þetta mál eins og nú standa sakir. Vildi jeg því heldur hafa lokaðan fund með þinginu, til þess að skýra því frá þessu máli, seinna þegar tími væri til. Jeg býst við, að háttv. þingmönnum sje ljóst, að ekki er hægt að segja ákveðið um þessa samninga nú; aðeins gang málsins hingað til, en hvað framundan er, verður ekki sagt. Frá þessu skal jeg skýra á lokuðum fundi í sameinuðu þingi, ef tími vinst til. Þá er önnur heimild, sem komin er inn í frv., stækkun loftskeytastöðvarinnar hjer. Er sú heimild fengin til þess, að stækka megi loftskeytastöðina, svo að hún geti náð tryggu sambandi við útlönd, ef til þess kæmi, að samningar næðust ekki við Mikla norræna ritsímafjelagið. Annars skal jeg geta þess, að komið hefir til mála að stækka loftskeytastöðina, þó að samningar tækjust við ritsímafjelagið, svo framarlega sem hægt er að fá vissu fyrir því, að kostnaðurinn við stækkunina náist upp á skömmum tíma með auknum tekjum. Út af orðum háttv. 5. landsk. (JJ) um 59. brtt.fjvn. vil jeg beina þeirri fyrirspurn til nefndarinnar, hvernig beri að skilja hana. Breytingartillagan er við 23. gr., og verði hún samþykt, skilst mjer, að II. liður greinarinnar komi til með að hljóða svo: „Að greiða að 3/4 hlutum tjón það, sem verða kann á tilraunum Sambands íslenskra samvinnufjelaga við að senda frosið kjöt á erlendan markað 1925, miðað við verð það, sem framleiðendur fá á útflutningshöfn. Ennfremur halla þann, er verða kann á því að taka skip á leigu til útflutnings“. Spurningin er nú, hvort „3/4“ á bæði við halla af að senda út frosið kjöt og halla af kæliskipsleigu, eða aðeins við hið fyrnefnda. Jeg hefi skilið tillöguna þannig, að hjer væri aðeins átt við halla af því að senda út frosið kjöt. En mjer virtist háttv. 5. landsk. (JJ) skilja hana svo, að líka væri átt við halla af leiguskipi. Um þetta vildi jeg gjarnan heyra álit. háttv.frsm. nefndarinnar (JóhJóh). Þá vildi jeg með örfáum orðum minnast á 49. brtt.hv.fjvn. á þskj. 392, um að fella niður styrk til Lúðvíks Jónssonar. Mjer er kunnugt um, að maður þessi hefir eytt öllu, sem hann átti, í tilraunir til að gera ný jarðyrkjuverkfæri. Hafa verkfæri þau, sem hann hefir búið til, reynst vel, aðeins þótt of veik til þess að þola áreynsluna. En nú liggur fyrir dyrum að gera þau sterkari, en til þess brestur hann fje. Hann hefir árangurslaust snúið sjer til Búnaðarfjelags Íslands. Er því ekki um aðra leið fyrir hann að ræða en að reyna að fá styrk úr ríkissjóði, eða að hætta að öðrum kosti. Jeg vil því mæla hið besta með því, að hann fái dálítinn styrk í þessu skyni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi ekki miklu að bæta við þau fáu orð, sem jeg sagði fyr í þessari umræðu. En út af þeim umræðum, sem jeg hefi hlýtt á, vil jeg þó segja nokkur orð. Umræðurnar hafa mest hnigið í þá átt að mæla með auknum útgjöldum, fram yfir það, sem fjvn. hefir lagt til. Háttv. Nd. hefir við meðferð sína á fjárlögunum aukið raunveruleg útgjöld ríkissjóðs um 700 þús. kr. og afgreitt frv. með tekjuhalla, sem nemur milli 3 og 4 hundruð þús. kr. Og nú hefir fjvn. þessarar deildar borið fram tillögur til hækkunar útgjöldunum, sem nema samtals um 50 þús. kr. Vitanlega hefir hún farið fram á ýmsar lækkanir, sem nema samtals heldur hærri upphæð. En jeg tel tvísýnu á, að þær tillögur verði samþyktar, eða að þær fái að standa í Nd., þó aldrei nema þær yrðu samþyktar hjer. Þá liggja og hjer fyrir hækkunartillögur frá ýmsum þingmönnum, sem nema samtals 60 þús. kr., og eftir því, sem jeg hefi skilið umræðurnar, þá þykir mjer ekki ugglaust, nema þær verði samþyktar, að minsta kosti mikið af þeim. En ef svo fer, þá bætast hjer við útgjöldin milli 60 og 100 þús. kr., og ef neðri deild bætir svo við ennþá miklum upphæðum til útgjalda, sem fyllilega má búast við, þá er hætt við, að þingið fari ekki öldungis ámælislaust frá meðferð sinni á fjárlögunum í þetta sinn. Það er sýnilegt af þeim tillögum, sem hjer hafa fram komið, og á það bendir öll meðferð fjárlaganna, að menn hafa látið hina góðu afkomu síðasta árs draga nokkra blæju fyrir hin góðu áform síðasta þings, svo að þau standa ekki eins skýr fyrir þeim nú eins og í fyrra. Jeg held, að það færi vel á því, að þessi deild sýndi, að hún er sá hluti þingsins, sem vænta má mestrar festu af. Og nú gefst henni tækifæri til þess að sanna þetta með því að halda nokkuð fast fram stefnu síðasta þings um afgreiðslu fjárlaganna. Þetta vildi jeg gjarnan segja áður en brtt.hv.fjvn. og einstakra hv. þingmanna koma til atkvæða. Hinsvegar ætla jeg ekki að fara neitt út í það að mæla á móti einstökum upphæðum. Jeg vil þakka háttv.fjvn. fyrir það, að hún hefir felt úr frv. heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ganga í ábyrgð fyrir tveimur lánum. Jeg álít, að það sje öldungis óforsvaranlegt að ýta með þessu móti undir bæjarfjelög og einstaklinga til þess að ráðast í verklegar framkvæmdir, sem ekki bera alveg sjerstaklega mikinn og fljótan arð. En það er víst, að ef fjárlögin heimila stjórninni að ganga í ábyrgðir, og jafnvel þótt stjórnin sýni þá harðneskju að neita að nota heimildina, þá verður samt litið á þessa heimild sem einskonar stimpil frá þinginu, að framkvæmdin sje skynsamleg og rjett ráðin, ef hlutaðeigendur hafa einhver úrræði um að fá fje. Því var lýst greinilega af háttv.frsm. (JóhJóh), í hverju hættan væri fólgin fyrir fyrirtæki, sem stofnuð eru á þessum tímum, og skal jeg því ekki fara frekar út í það. En af þessari afstöðu leiðir það, að jeg vil fremur beiðast undan því, að heimildin á þskj. 400,XVII, um ábyrgð á láni til eins hrepps vegna rafmagnsveitu, nái fram að ganga. Því fremur, sem jeg þykist sjá af upphæðinni, að hjer er um verulega vafasamt fyrirtæki að ræða hvað snertir fjárhaginn. Jeg er hræddur um það, ef verðgildi peninga hækkar, og verð fyrirtækisins lækkar að því skapi, þá muni þing og stjórn fá litlar þakkir eftir á hjá þeim mönnum, sem eiga að verða aðnjótandi þessara hlunninda nú. Þá ætla jeg að minnast ögn á brtt. 400, XVI, sem fer fram á heimild til þess að lána bæjarfógetanum í Vestmannaeyjum 15 þús. kr. til þess að koma upp embættisbústað. Þó jeg geti ekki fullyrt um það, að fje verði fyrir hendi í viðlagasjóði til slíkra útlána, því það fer eftir því, hvað inn borgast af útistandandi skuldum og lánum, þá verð jeg að segja það, að jeg tel, að það standi nær að verja fje viðlagasjóðs til þess að koma upp sæmilegum embættisskrifstofum en til annars, sem ríkinu kemur minna við. Hvað fjárhagshliðina snertir, þá á ríkið mikið undir því, að embættisfærsla bæjarfógetans í Vestmannaeyjum sje í góðu lagi, því hjer er um að ræða eitthvert hið mesta uppgangspláss hjer á landi hvað snertir tekjur fyrir ríkissjóð. Aðstaðan er hjer einnig sjerstök að því er snertir afgreiðslu útlendra skipa og það, hvað bæjarfógetinn þarf að koma mikið fram gagnvart útlendingum. Jeg hugsa þó, ef það kennir til minna kasta að nota þessa heimild, þá muni því skilyrði verða bætt við, að lánið falli í gjalddaga þegar húsið verður ekki lengur notað sem embættisbústaður. Og með þeirri viðbót vil jeg mæla með því, að heimildin verði veitt.

Guðmundur Ólafsson Jeg þarf ekki að tala hjer fyrir neinum brtt. vegna míns kjördæmis, því það lítið, sem stendur í fjárlögunum til þess, hefir verið sett inn af fjvn., og hefir háttv.frsm. (JóhJóh talað um þau atriði í framsöguræðu sinni. En út af ræðu hæstv. fjrh. (JÞ), er hann sagðist vera þakklátur nefndinni fyrir það að hafa sýnt mikla gætni í því að hækka gjaldahlið frv., þá verð jeg að segja það, að mjer þykir það ekkert undarlegt, þó hann lyki lofsorði á nefndina fyrir þetta. Till. hennar til útgjalda mega ekki miklar kallast, þar sem þær nema ekki nema rúmum 50 þús. kr., en aðgerðir hennar við frv. að öðru leyti miða til þess að minka vitund tekjuhallann. Þá gaf hæstv. fjrh. (JÞ) í skyn, að margt af því, sem nefndin leggur til að verði felt niður, muni verða sett inn aftur í hv.Nd., og skal jeg ekki bera á móti því. En jafnvel þó að allar gjaldahækkunartill. nefndarinnar og einstakra þm. næðu hjer fram að ganga, þá væri samt ekki hægt að segja, að þessi háttv. deild ætti mjög mikinn þátt í þeirri breytingu, sem frv. hefir tekið frá því, sem það kom frá hendi hæstv. stjórnar. Þó að gjöldin yrðu nú hækkuð hjer um ca. 40 þús. kr., þá er það ekki mikið í samanburði við það, sem hv.Nd. hefir gert, svo framarlega sem þessi hv. deild á annað borð á að hafa nokkuð um fjárlögin að segja, hvernig þau skuli líta út. Þegar hæstv. fjrh. fylgdi fjárlagafrv. úr hlaði frá hv.Nd., þá sagði hann, að tekjuhallinn væri að vísu rúml. 350 þús. kr. á pappírnum, en ljet í ljós, að greiðast mundi svo úr tekjunum, að þær mundu reynast það drýgri, að ekki mundi verða raunverulegur tekjuhalli. Og get jeg vel fallist á það, að tekjuáætlunin sje enn svo lág, að hún megi hækka nokkuð. Jeg hefi ekki talið mig nje heldur verið talinn af öðrum til þeirra útausandi manna, heldur hefi jeg víst fremur fengið óorð á mig fyrir naumleika. En jeg veit ekki nema það sje fremur óþakklátt verk að vera að bregða fæti fyrir það, sem aðrir hv.þm. vilja, að fram gangi. Og jeg verð að segja það, þar sem hjer eru á ferðinni fleiri en eitt frv., sem lítur út fyrir, að verði að lögum, og sem jeg og ýmsir fleiri telja miða að því að rýra tekjur ríkisins, þá gæti nú svo farið, að jeg breytti til og yrði ekki eins sparsamur fyrir hönd ríkisins og áður - þegar stjórnin að áliti margra sýnir, að henni er áhugamál að rýra tekjur ríkissjóðs stórkostlega að þarflausu. Ef jeg hefi tekið rjett eftir af hæstv. fjrh. (JÞ), þá var sjerstaklega ein ábyrgðarheimild, sem hann varaði menn við að fylgja, ábyrgðin til Búðahrepps. Jeg álít, að ríkissjóður hafi oft farið óvarlegar en þó hann tæki nú á sig þessa ábyrgð. En það, sem gerir það að verkum, að jeg mun greiða atkv. með þessari till., er, að mjer er skýrt svo frá, að þeir menn, sem eiga hjer hlut að máli, sjeu þegar komnir út í fyrirtækið, vegna þess að heimild þessi hefir áður staðið í fjárlögunum. Ef þetta verk er nú svo langt komið, sem mjer er sagt, og jeg efast ekki um, að sje rjett, þá finst mjer alveg órjett og eiginlega um svik að ræða hjá þinginu, fari það nú að kippa að sjer hendinni, þegar alt er komið á flugstig. Út af till.fjvn. um lækkun á styrk til Búnaðarfjelags Íslands vil jeg geta þess, að jeg er ekki fylgjandi því að lækka styrkinn til þess. En það kom dálítið ónotalega við mig, er hæstv. atvrh. (MG) sagði í ræðu sinni, að búið væri í Nd. að semja við búnaðarþingið um þessa styrkupphæð. Þetta sýnir, hvaða tillit þar er tekið til þessarar deildar og fjvn. hjer, þegar fjvn.Nd. leyfir sjer að gera samning um fjárveitingar upp á sitt eindæmi. Mjer þykir það a. m. k. ekki nema sæmileg kurteisi að skýra okkur frá slíku í tíma, svo við sjeum ekki að gera brtt., sem við fáum síðan að vita, að ekkert hafa að þýða og ekkert tillit er tekið til. Það virðist mjer vera fulllangt gengið. Það hefir að vísu komið fyrir áður í þinginu, að samið hefir verið við fjvn. um að þetta og þetta skyldi borga, án þess að þingið fengi nokkuð um það að segja. Þetta er vægast sagt ekki viðkunnanlegt, og alveg rangt, og jeg held, að þá væri rjettast að vera ekki að tefja þingið neitt með umr. um fjárlög, ef þessi ósiður verður ekki kveðinn niður. Jeg hefði ef til vill minst hjer á till. einstakra þm., ef jeg hefði tekið til máls í gær. En nú eru mjer úr minni liðin ýms þeirra hjartnæmu ummæli. En vegna þess, hvað þeir töluðu fallega fyrir till. sínum, þá þykir mjer líklegt, að margar þeirra verði samþyktar. Jeg hefi áður sagt, að hv.frsm. nefndarinnar hefir talað fyrir brtt. hennar, svo að jeg þarf þar litlu við að bæta. Jeg skal þó aðeins minnast á eina, sem hv. 2. þm. G.-K. (BK) vildi finna að, þar sem nefndin leggur það til, að styrkur til læknisvitjunar úr Kjósar-, Kjalarnes-, og Mosfellshreppum sje lækkaður úr 1500 kr. í 500 kr. Jeg hugsa, að öllum, sem til þekkja, þyki undarlegt, að veita þurfi styrk til læknisvitjunar úr Mosfellshreppi. Þar er ekki um mikla fjarlægð að ræða. Hitt veit jeg að er rjett, að Kjósarhreppur er illa settur í þessu efni, en þó ekki ver en ýmsir aðrir hreppar úti um land. Því er borið við, að hjeraðslæknirinn komi aldrei út fyrir Hafnarfjörð, nema þá til Reykjavíkur. Hann er þá líklega svoleiðis gerður, þó hann sje annars sagður góður læknir, að hann geti ekki sint sjúklingum. nema þá rjett við sitt aðsetur. Jeg held, að nefndin þurfi nú ekki að fyrirverða sig fyrir till. sína, þó hún ákvæði bara 500 kr. til fjarlægari hreppanna, og þá einkum til Kjósarhrepps. Hinir eru ekki svo illa settir, að þeir þurfi á þessum styrk að halda. Þá er brtt. XII. á þskj. 400 frá hv. 5. landsk. (JJ) og hv.þm. Vestm. (JJós). Háttv. þm. Vestm. hefir talað vel fyrir henni. Það er styrkur til að gera kostnaðaráætlun um vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Þetta mætti eins orða svo, að þeir fengju styrk til þess að sækja sjer vatnið. Þeir hafa fengið styrk til þess að finna vatnið, og hv.þm. Vestm. skýrði frá því, að líkur og nokkur reynsla væru fyrir því, að vatnið væri nóg. Jeg er ekki að gera lítið úr því, að þarna sje þörf á vatni. En Vestmannaeyingum ætti ekki að vera það ofvaxið að ná vatninu heim án ríkissjóðsstyrks, úr því þeir eru búnir að finna það, Það hefir lengi verið svo, að hver sem hefir verið þm. Vestm., hefir gert nokkuð háar kröfur til ríkissjóðs, svo þetta er ekkert nýtt hjá þessum hv.þm. (JJós). En mjer finst, að hann megi vera ánægður með það, að tveir hæstv. ráðherrar (JM og JÞ) hafa mælt fram með lánveitingu til sýslumannsins í Vestmannaeyjum. Jeg veit, að þarna er þörf á styrk, eins og sagt hefir verið. Og þegar þessi styrkur er borinn saman við lán, sem öðrum sýslumanni hefir verið veitt, þá er hann hverfandi lítill. Það athugaverðasta í málinu er þetta, að fleiri sýslumenn munu æskja hins sama. En ef hæstv. stjórn hvetur til þess, að öllum sýslumönnum sje gert jafnt undir höfði í þessu tilliti, þá er líklega ekkert við því að segja.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg skal þá fyrst leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt.hv.þm. á þskj. 400 og skýra frá afstöðu nefndarinnar til þeirra, að svo miklu leyti sem hún hefir átt kost á því að bera sig saman um þær. I. brtt. er frá hv. 1. þm. Rang. (EP) um það, að styrkur til bílferða austur um sýslur verði hækkaður upp í 4000 kr. Hv. þm. (EP) misminnir um styrk þennan, að hann sje 2 þús. kr. í núgildandi fjárlögum. Hann er ekki nema 1000 kr. Þessi hv. deild hækkaði hann að vísu í fyrra upp í 2000 kr., en hv.Nd. lækkaði hann aftur. Nú hækkaði hæstv. stjórn styrkinn upp í 2000 kr., og hefir sú upphæð staðið óbreytt í hv.Nd.Fjvn. þykir nokkuð mikið að tvöfalda upphæðina, en hinsvegar gæti hún gengið inn á, að styrkurinn hækkaði upp í 3000 kr., ef hv.flm. (EP) vill nú taka till. aftur til 3. umr. En eins og till. liggur fyrir, getur nefndin ekki mælt með henni, og það því síður, sem styrkur til annara samgöngubóta fyrir Rangárvallasýslu hefir verið aukinn allverulega, og á jeg þar við styrk til skipaferða. Brtt. II. hefir verið tekin aftur af flm. En treystist hann til þess að breyta dálítið orðalagi till. fyrir 3. umr., þá býst jeg við því, að nefndin geti þá fallist á hana. Þá er brtt. III, um styrk til þess að gefa út landslagsuppdrátt af Íslandi með hæðalitum og hafdýpislitum, sem nefndin að vísu telur gott og þarft fyrirtæki, en þar sem undirbúningi undir það verk er enn ekki lokið, þá leit nefndin svo á, að bíða mætti með styrk til útgáfunnar til næsta þings. Þó hefir nefndin hjer óbundin atkv. Brtt. IV og XIV, um flutning fjárveitingar til dr. Helga Pjeturss frá 14. gr. fjárlaganna í 18. gr., er samþykt af nefndinni, þar sem upplýst er, að það er gert með samþykki þess manns, sem á hlut að máli. Þá er V. brtt., frá hv. 3. og 5. landsk. (HSn og JJ), um styrk til Tryggva Magnússonar málara. Nefndinni þótti leitt að sjá sjer ekki fært að hlynna sjerstaklega að þessum listamanni, því hún hafði löngun til þess, en sá sjer hinsvegar ekki fært að taka hann út úr listamannahópnum, en telur sjálfsagt, að hann fái styrk af því fje, sem til lista er veitt. En úr því till. um þetta er sjerstaklega fram komin og einn nefndarmanna er flutningsmaður hennar, hefir nefndin að sjálfsögðu um hana óbundin atkv. Þá kem jeg að brtt. VI, um styrk til Listvinafjelagsins til þess að kaupa „Móðurást“ Nínu Sæmundsson. Nefndin vill síst gera lítið úr list þeirrar konu, sem er um að ræða, en eftir því, sem upplýst var í gær, þá mun hróður hennar lítið aukast þótt myndin verði keypt. Finst mjer spursmál, hvort rjett sje að setja þá mynd undir mæliker hjer, í stað þess að láta hana ganga um heiminn og efla svo frægð höfundarins og hróður Íslands. Í fjárlagafrv. því, er fyrir liggur, eru ætlaðar 3000 kr. til þess að kaupa fyrir listaverk, og sje eins nauðsynlegt að eignast þetta listaverk og talið er, mundi stjórnin geta veitt Listvinafjelaginu fje af þessum styrk. Annars skal jeg í þessu sambandi benda á, að það er orðin talsverð upphæð, sem veitt er til lista hjer á landi, þótt það sje fátækt. í 15. gr. 16. lið eru 4000 kr. til Leikfjelags Reykjavíkur; í 17. lið eru 22400 kr. ætlaðar skáldum og listamönnum; í 34. lið eru 4000 kr, ætlaðar til listasafns Einars Jónssonar og í 35. lið 9200 kr. til Einars Jónssonar. Þetta verður samtals 39600 kr. Og nú liggja fyrir hv. deild till. um að hækka þessi styrki enn um 4550 kr., og ef þær till. ná fram að ganga, yrðu alls veittar 44150 kr. til lista, og er það ekki smáræði, borið saman við margt annað. Meiri hl. fjvn. gat því ekki fallist á, að tekin væri upp sjerstök fjárveiting í þessu skyni. Þá kem jeg að brtt. VII. Nefndin getur ekki fallist á að veita svo mikla upphæð og þar er farið fram á að þessu sinni, meðal annars af þeim ástæðum, að efasamt er, að það komi að tilætluðum notum. Hæstv. atvrh. (MG) mælti og í móti brtt., og vísa jeg til þess, er hann sagði. Nefndin sjer sjer því ekki annað fært en verða á móti till., og það því fremur, þar sem verður vafasamt, að fjárveitingin komi að notum, þótt veitt yrði, þar sem búnaðannálastjóri áleit, að þurfa mundi 25 þús. kr. Þá kem jeg að 8. lið, um verðlaun til mjólkurniðursuðu, alt að 8000 kr. Hjer er farið fram á að auka framleiðslu fyrirtækis, sem er nýlega stofnað. En það er viðsjárvert, að ýtt sje undir framleiðslu án þess að trygging sje fyrir því, að varan seljist. Þetta er álit meiri hl. nefndarinnar, einkum þar sem framleiðslan hefir ekki reynst gallalaus, eins og sjá má í Morgunblaðinu í morgun. Hv. flm.till. hefir og gefið nefndinni þær upplýsingar, að hún er í efa um, hvort það mundi verða fyrirtækinu að neinu liði, þótt það fengi lítinn styrk, og efasamt, hvort það getur haldið áfram, enda þótt það fái styrk þennan. Þannig er til þess stofnað. Eftir upplýsingum, er fyrir liggja, greiðir fyrirtækið 30 aura fyrir hvern líter af mjólk. Telja sumir landbúnaðarmenn, að þetta sje alt of hátt verð og mundu bændur geta látið sjer nægja að fá 25 aura fyrir líter, en við það mundi hagur fyrirtækisins batna. Af þessum ástæðum vill meiri hl. nefndarinnar ekki styðja þetta mál. Þá er 9. liður á sama þskj., brtt. frá háttv. 2. þm. S.-M. (IP) um, að styrkur til hannyrðakenslu sje hækkaður upp í 1000 kr. og skift jafnt milli Þórdísar Ólafsdóttur á Fellsenda og frú Sigrúnar P. Blöndal í Mjóanesi. Það er rjett, sem hv.flm. sagði, að jeg þekki hina síðarnefndu konu, sem styrkaukans á að verða aðnjótandi, og fleiri í fjvn., svo sem hv. 6. landsk. (IHB), og við erum bæði sammála um það, að ef á að veita sjerstakan styrk til skólahalds í hannyrðum, þá verði ekki framhjá henni gengið. Hinsvegar hefir fjvn. komið fram með 1000 kr. hækkun á styrknum til heimilisiðnaðar í landinu, og lengra treystumst við ekki til þess að fara. Hv. þm. Vestm. (JJós) hefir tekið aftur brtt. sína í 10. lið á þskj. 400, og ætlar að koma fram með hana aftur við 3. umr., vegna þess, að fjvn. gat ekki verið með henni eins og hún er. Hv. þm. Snæf. (HSteins) hefir tekið aftur brtt. sína í 11. lið á þskj. 400, og skal jeg því ekki ræða um hana. Þá er 12. liður á þessu þskj., um styrk til þess að undirbúa vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Nefndinni þykir hv.flm. (JJós) vera furðuásælinn við ríkissjóð, að ætla honum að greiða 2/3 kostnaðar við það að gera kostnaðaráætlun um þetta efni. Þó blandast nefndinni ekki hugur um, að hjer er um mikið nauðsynjamál að ræða, að bæta úr vatnsskortinum í Vestmannaeyjum, en lítur svo á, að Vestmannaeyingum sjálfum beri fyrst og fremst að greiða verulegan hluta kostnaðarins. Hv. 5. landsk. (JJ) mælti mikið fram með þessari till. í gærkvöldi, og við viðurkennum líka, að það sje nauðsynlegt að hafa nægilegt og gott vatn, en jeg man ekki til þess, að ríkissjóður hafi áður kostað neina vatnsveitu, heldur sjeu þær vatnsveitur, sem nú eru, gerðar á kostnað bæjarfjelaganna sjálfra. Svo er það að minsta kosti í Reykjavík og á Seyðisfirði. Af því að svo margir sækja til Vestmannaeyja víðsvegar að af landinu, mundi nefndin þó vilja veita nokkurn styrk til þessa, og ræður því hv.flm. til að taka till. aftur og koma með aðra til 3. umr., er seilist ekki svo djúpt í vasa ríkissjóðs. Svo er mjer og spurn á því, hver á að kosta vatnsveituna sjálfa, þegar í hana verður ráðist að undirbúningnum loknum. Er það einnig meiningin að krefjast 73 kostnaðarins við að gera vatnsveituna sjálfa úr ríkissjóði ? Hv. flm. (JJós) talaði um ræktunarsjóðinn og skatt þann, sem lagður er á landsmenn út af honum, og að Vestmannaeyingar mundu hafa lítið gott af sjóðnum. (JJós. Hvað láta Vestmannaeyingar mikið í ríkissjóð. Hvað sagði hæstv. fjrh. (JÞ) um það?). Hann sagði, að stór hluti af tekjum ríkissjóðs kæmi þaðan, en jeg veit líka, að Vestmannaeyjar eru eina sveitarfjelagið, er nýtur styrks úr ríkissjóði, þar sein ríkið verður að borga fyrir að hafa gengið í ábyrgð fyrir það til hafnargerðar þar, og er farið að borga skuld þá, er það stendur í ábyrgð fyrir. Þá er 13. liður. brtt.hv. 2. þm. S.-M. (IP) um styrk til Goodtemplara. Hann mælti fyrir þeirri till. og vildi bera hana saman við þær tekjur, er ríkið hefir af áfengisversluninni. Jeg lít svo á, að bindindisstarfsemi sje góð, en jeg fæ ekki betur sjeð en að hún sje fullkomlega styrkt með 6000 kr. Styrkurinn hefir verið tvöfaldaður á mjög skömmum tíma, og virðist fjvn., að hjer við megi sitja. Aðalstjórn þessa fjelagsskapar er nú flutt til Akureyrar, og má vera, að aukinn kostnað leiði af því, en á því ber ríkissjóður enga ábyrgð. Þá eru það þessar blessaðar júbilljósmæður. Það er langt frá því, að jeg álíti að þær eigi ekki að fá heiðurslaun fyrir starf sitt, en það eiga þær að fá úr sýslusjóði, en ekki ríkissjóði. Það er nú svo um þessa fyrstu júbilljósmóður, að hún ætlar ekki aðeins að draga á eftir sjer dilk, heldur dilka. Hv. 2. landsk. (SJ) ætlar að koma með þá þriðju og háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir eina slíka á sínum örmum. Þær eru því ekki eins sjaldgæfar og menn skyldu halda. Verður því eitt yfir þær allar að ganga, og jeg fyrir mitt leyti vil ekki, að þær sjeu teknar á ríkissjóð nema að litlu leyti, og þá í sama hlutfalli og hann greiðir laun ljósmæðra. Meiri hl. nefndarinnar er þessu fylgjandi. En jeg játa það, og eins nefndin, að kona sú, er hæstv. forseti (HSteins) ber fyrir brjósti. eigi það skilið, að henni sje sómi sýndur. Býst jeg við, að sumir nefndarmenn greiði málinu atkv. til 3. umr., en þá má búast við brtt. frá nefndinni. Jeg get ekki sjeð, að menn þurfi endilega að binda sig við það, að ljósmæður hafi verið starfandi í 50 ár. Hví má ekki sýna þeim sóma, ef þær hafa gegnt starfi sínu í 49 ár, 45 eða 40 ár! Þetta tímatakmark er því út í loftið. Mjer finst það ekki mikið, þótt þessum júbilljósmæðrum yrði veitt viðurkenning úr sýslusjóði, en jeg veit ekki orsökina til þess, að það hefir ekki verið gert. Þá er 16. liður á þskj. 400. um að veita Kristjáni Linnet bæjarfógeta lán til þess að koma upp embættisbústað. Hæstv. stjórn er þessu meðmælt og álítur þetta ekki athugavert. Þar er jeg á öðru máli. Mjer finst þetta fordæmi þess, að þá er embættismaður kemur og segist ekki fá það hús, er honum líkar, þá eigi viðlagasjóður að hlaupa undir bagga. Hv. flm.till. talaði um, að erfitt væri að fá húsnæði í Vestmannaeyjum, en mjer er spurn: Hvað er orðið af húsi fyrverandi bæjarfógeta þar? Jeg veit ekki betur en að stjórnin hafi íhlutunarrjett um það. Mjer finst, að Vestmannaeyingar sjálfir gætu lánað bæjarfógetanum þessar 15000 kr. með aðgengilegum kjörum. Jeg þekki persónulega þennan bæjarfógeta, met hann mikils og mjer þykir persónulega vænt um hann, en þar fyrir verð jeg að leggjast á móti þessu, vegna þess, að jeg álít, að það muni draga dilk á eftir sjer. Þá er 17. liður. Hæstv. fjrh. (JÞ) mintist á ábyrgðarheimild þá, sem hjer er um að ræða, og bað hv.þdm. að leysa sig undan þessum vanda. Hann benti á það, að upphæð sú, - 110 þús. kr. -, sem hjer væri farið fram á, væri svo há, að um 230 kr. kæmu á hvert nef í þorpinu, sem telur 556 íbúa, og finst mjer nokkuð erfitt fyrir sveitarfjelag að bæta við sig slíkum skuldaþunga. Eftir því sem jeg gat skilið af ræðu háttv.flm., þá hefir aðeins komið fram tilboð um að vinna þetta verk, en hann vissi ekkert um það, hvort tilboðinu mundi verða tekið eða að nokkur von væri um að fá slíkt lán með sæmilegum kjörum, enda þótt ábyrgð ríkissjóðs fengist fyrir láninu. Eins og jeg hefi þegar tekið fram áður, og sömuleiðis hefir hæstv. atvrh. (MG) látið hið sama í ljós, þá eiga hvorki stjórn ríkisins nje fjvn. þingsins að hvetja bæjarfjelög nje aðra til að leggja fje í fyrirtæki, sem vafasamt er um, að gefi arð af sjer fyr en ef til vill seint og síðar meir, og leggur því fjvn.Ed. á móti þessari brtt. Um brtt. á þskj. 408 er það að segja, að þegar fjvn. hjelt fund með sjer í morgun klukkan 9, var þetta þskj. ekki komið fram, og hefir nefndin því ekki haft tækifæri til öll í heild sinni að taka afstöðu til þessarar brtt., og veit jeg því ekki, hvernig hv. samnefndarmenn mínir líta á þetta mál, en jeg fyrir mitt leyti álít, að þessi till. um skólastofnunina komi allhastarlega eins og þruma úr heiðskíru lofti yfir þingið, og ef jeg man rjett, var frv. um skólahald á Staðarfelli sent til mentmn., en þaðan hefi jeg ekki enn sjeð neitt nál. um það mál. Jeg hefi því ekki haft tækifæri til að gera upp með sjálfum mjer, hvort rjett sje að stofna þennan húsmæðraskóla eða ekki, en á brtt. sjest ekki, hvort þetta á að verða ríkisskóli eða einkastofnun. En það skiftir og nokkru máli. En það er ljóst, að skólinn á að vera á ríkiseign og á ríkið að lána bæði jörð og húsnæði og veita skólanum að auki rekstrarstyrk árlega, en þó skildist mjer á háttv.frsm. mentmn., að skólinn ætti að vera einkaskóli, og þykir mjer það líklegra. En það hygg jeg, að væri einsdæmi í þingsögu okkar, er einstök nefnd (mentmn.) færi að gerast svo umsvifamikil að ráða þannig fram úr þessu máli, án þess að þingið alt fái að segja álit sitt þar um, - byggja jörð ríkissjóðs, ákveða eftirgjaldið og greiðsluskilyrðin o. s. frv. Mjer skildist svo, sem skólinn mætti vinna af sjer eftirgjald jarðarinnar með jarðabótum og að skólinn ætti að byrja þegar í næstu fardögum. En þá yrði að reka burt af jörðinni þann embættismann ríkisins, sem þar býr nú, og byggja annarsstaðar yfir hann eða lána honum til þess fje úr viðlagasjóði. Jeg skýt því þess vegna til háttv.flm.brtt., hvort það væri ekki sæmilegri kurteisi gagnvart fjvn. að taka þessa brtt. aftur til 3. umr., til þess að fjvn. geti fengið tækifæri til þess að bera sig saman um hana. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að þeim brtt.fjvn., sem andmælum hafa sætt við þessa umr., og skal jeg reyna að vera ekki margorður, til að lengja ekki þessa umr. úr hófi fram, enda hefir hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) svarað sumu af því. En frá sjálfum mjer vil jeg bæta því við það, sem hann sagði um styrkinn til læknisvitjana úr Kjós og hv. 2. þm. G.K. (BK) lagðist mjög á móti, að jeg á bágt með að trúa því, að svo sje, sem hv.þm. sagði, að læknirinn væri svo þungur, að enginn hestur bæri hann, og gæti hann þess vegna ekki ferðast nema í bifreið eða sjóveg, og ætti hann því mjög erfitt með að sinna þessum læknisferðum. Þessu á jeg sein sagt ekki gott með að trúa. Því að þótt þessi læknir sje bæði hár og gildur að vallarsýn, ætti hann þó að vera bær góðum hesti, og ekki er hann heklur svo við aldur ennþá, að hann geti ekki ferðast þess vegna. Hann mun vart vera miklu þyngri en t. d. hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), sem ferðast einhestis á Nú tímum milli Vopnafjarðar og Seyðisfjarðar, og hefir engum hesti orðið að sök, svo kunnugt sje. En sje svo, að læknirinn treystist ekki að taka þessar ferðir á hendur innan síns læknishjeraðs, ætti hann heldur að sækja um eitthvert annað og hægara embætti. Hann er bæði í svo góðu áliti sem læknir og hefir auk þess þann embættisaldur, að hann ætti að fá það hjerað, er hann sækti um, en hans vegna er ekki hægt að ætlast til, að stofnað verði þarna nýtt læknishjerað. Hitt er algengt, að aldraðir og lúnir einbættismenn sækja um önnur ljettari embætti. Jeg hefði t. d. aldrei sótt í burtu frá Seyðisfirði, ef jeg hefði ekki sjeð fram á, að með aldrinum mundi jeg ekki geta þolað það erfiði, sem embættisferðir mínar um Norður- Múlasýslu höfðu í för með sjer. Það er að vísu langt að sækja lækni ofan úr Kjós til Reykjavíkur eða til Hafnarfjarðar, en þó er það ekki lengra eða erfiðara en t. d. ofan af Hólsfjöllum að Brekku í Fljótsdal, og svo mætti víðar upp telja. Háttv. 2. þm. G.-K. (BK) talaði um litlar fjárframlögur til samgöngubóta Kjósarbúum, en jeg man þó eftir Hvalfjarðarbátnum, sem styrktur er, og Kjós liggur þó að Hvalfirði, og svo er Kjalarnesvegurinn.

Hann er landssjóðsvegur hvort sem er

. Já, en þessi vegur kemur einnig Kjósarbúum að liði. - Fjvn. mun ekki breyta neitt um skoðun sína í þessu máli, en heldur fast fram þessari brtt. Hæstv. atvrh. (MG) mun svara aths. þeim, sem komið hafa gegn 16. brtt.fjvn., og tala jeg því ekki um hana. Háttv. 1. þm. Rang. (EP) mótmælti till.fjvn. um styrk til húsabóta á Skútustöðum, en nefndin heklur sjer við það, sem áætlað er í frv. til húsabóta á prestssetrum, og er það venja, að til þeirra er að jafnaði tekið eitthvert lán, og sjer nefndin enga nauðsyn til bera, að höfð sje önnur aðferð við þennan stað. En hinni spurningunni skiftir nefndin sjer heldur ekki af, þ. e. hvort presturinn, sem þar var áður, sækir þangað aftur eða ekki. Þá er hjeraðsskóli Suðurlands. Háttv. 5. landsk. (JJ) og háttv. 1. þm. Rang. (EP) töluðu á móti brtt.fjvn. og töldu sannað, að samkomulag næðist ekki milli Árnes- og Rangárvallasýslna um stofnun og rekstur eins hjeraðsskóla fyrir báðar sýslurnar. Fjvn. álítur, að fari svo, að ekki náist samkomulag um þetta mál milli Rangárvalla- og Árnessýslna, þá eigi ekki að greiða þennan styrk; hann verður þá ekki notaður. En það ætti að liggja hverjum manni í augum uppi, að það mundi leiða til fjárhagslegra vandræða bæði fyrir hlutaðeigandi sýslufjelög og ríkissjóð, ef stofna ætti hjeraðsskóla í hverju sýslufjelagi. Þess vegna er það nauðsynlegt, að fleiri en eitt eða tvö sýslufjelög sameinist um þetta, til þess að geta orðið styrks aðnjótandi. Enda hafa og önnur sýslufjelög á landinu sagt það, að þau geti sameinast um slík mál. Hv. 5. landsk. (JJ) lagði mikla áherslu á það, að Árnesingar hefðu mann, sem vel væri til fallinn að veita þessum skóla forstöðu; en skólastofnunin mætti ekki dragast, til þess að maðurinn gæti komist að skólanum, því að hann væri þegar við aldur. Hv. 5. landsk. (JJ) brýndi mig og á því, að þar eð þessi maður væri mjer nákominn, bæri mjer skylda til að vinna að því, að hann hlyti þessa stöðu. En það er öðru nær en að jeg taki tillit til þess háttar hluta. Jeg lít á málin frá sjónarmiði almenningsheillar og án tillits til persónulegra hagsmuna. Þess vegna eru engir hlutir fjær mjer en þessi. Jeg álít, að þó að búið sje að safna allmiklu fje til þessa skóla Árnesinga, og loforð sjeu til fyrir einhverju í viðbót, verði þó sá skóli fult eins dýr og þingeyski skólinn, og það þótt Árnessýsla fengi allan þennan styrk. Það myndu samt vanta um 50 þús. kr., og yrðu sýslubúar því að taka lán til þess, sem á vantar, og mun það fullerfitt fyrir sýslufjelagið að bæta slíkum bagga ofan á þær byrðar, sem fyrir eru, og auk þess er enn ótalinn allur rekstrarkostnaður skólans. Jeg fæ því ekki sjeð, að Árnesingar geti risið undir þessu. Jeg gleymdi að taka það fram áðan um þennan væntanlega skólastjóra hv. 5. landsk (sjera Kjartan Helgason), að hann gegnir nú svo veglegum og þýðingarmiklum embættum og gerir þar svo mikið gagn, að jeg tel vafasamt, að hann fengi meira áunnið annarsstaðar eða í annari stöðu. Jeg álít og, að það sje alls ekki glæsilegt fyrir mann, sem er orðinn 60 ára, að taka að sjer nýtt starf, - fara að stjórna skóla, sem hlýtur að vera af vanefnum stofnaður og vanta alt til alls og enginn getur sagt um, hversu lengi verður hald ð uppi. Nefndin heldur sjer við það, að með því að sýna fram á það, að ef 2–3 sýslufjelög bindist samtökum um stofnun skóla, þá verði þeim veittur styrkur og að líkur eru til, að sá styrkur kæmi þá og að betri notum, viti menn eftirleiðis, hvað þeir eigi að gera í þessum efnum. Háttv. 5. landsk. (JJ) hafði og á móti brtt.fjvn. um að fella niður styrkinn til sundlaugar við alþýðuskóla Þingeyinga, og við það hefi jeg ekki að athuga. Fjvn. álítur auðvitað ágætt, að sundlaugar komist upp sem allra víðast á landinu, en álítur, að ekki sje ástæða til, að ríkið leggi fram alt fje til þessa á þessum eina stað á landinu, því rjettara sje, að jafnt gangi yfir alla. Hæstv. atvrh. (MG) mótmælti lækkun fjvn. á fjárframlagi til Búnaðarfjelags Íslands og gaf í skyn, að fjvn.Nd. hefði gefið bindandi loforð um þá upphæð, er þar var samþykt. Þetta er fjarstæða, sem jeg á bágt með að trúa, að fjvn.Nd. geri bindandi samning um fjárveitingar, enda þótt viðkomandi ráðherra sje því samþykkur. Mjer finst, að fjvn.Ed. sje skylt að mótmæla þess háttar framferði sem óþolandi. Þrátt fyrir það að hæstv. ráðherra segði, að fjelagið gæti ekki komist af með minni upphæð en 200 þús. kr., voru þó ekki áætlaðar til þess nema 150 þús. kr. í fjárlagafrv. stjórnarinnar upphaflega. Hæstv. atvrh. taldi þessa niðurfærslu óvænlega til samkomulags milli deildanna, þar eð Nd. mundi breyta þessu aftur, þótt þetta yrði gert hjer. Þessi 50 þús. kr. hækkun var samþykt í Nd. með 15:13 atkv., svo ekki hafa allir verið svo mjög hrifnir af henni. Enda þótt fjvn.Ed. sje ekki á móti því að hækka í frv. framlag til Búnaðarfjelags Íslands, telur hún þó of stórt stökk úr 150 í 200 þús. kr., þegar ekki er upplýst um neinar sjerstakar framkvæmdir, sem fjelagið hafi í ráði fram yfir það, sem venjulegt er. Fjvn. getur því ekki vænst annars en að þessi háttv. deild samþykki þessa brtt. Hæstv. atvrh. (MG) og hv. 2. þm. S.-M. (IP) mæltu á móti brtt.fjvn. um hækkun á styrknum til búnaðarfjelaganna, en hv. 1. þm. Rang. (EP) mælti með þeirri brtt., og læt jeg mjer nægja að skírskota til ummæla þess háttv.þm., og eru þeir margir, sem líta svo á, að styrkur til búnaðarfjelaga komi landbúnaðinum að einna bestum notum. Um lækkunina á framlagi til Fiskifjelags Íslands er hið sama að segja og um Búnaðarfjelag Íslands, en hæstv. atvrh. gaf í skyn, að þar væru einnig loforð gefin í Nd. og að fjelagið gerði sjer von um þá upphæð, sem þar var samþykt; en jeg skírskota til þess, sem jeg sagði um Búnaðarfjelag Íslands, að jeg álít þetta alls ekki bindandi fyrir fjvn.Ed., enda þessi upphæð einnig hærri en í frv. til fjárlaga hafði upphaflega verið áætlað. Um 43. brtt.fjvn. tek jeg það fram, að vegna þess að það hefir verið upplýst í umræðunum af 2. þm. G.-K. (BK) o. fl., að eigendur jarða þeirra, er fyrir skemdunum urðu, væru of hart leiknir, ef vænst yrði jafns tillags annarsstaðar að móts við ríkissjóðsstyrkinn, tekur fjvn. þessa brtt. aftur til 3. umr. Þá hefir bæði hæstv. atvrh. (MG) og hv. 1. landsk. (SE) mælt með því, að styrkurinn til Lúðvíks Jónssonar fái að standa í fjárlögunum, en fjvn. leggur til, að hann verði niður feldur. Fjvn. álítur, að það heyri beint undir verksvið Búnaðarfjelags Íslands að styrkja tilraunir eins og þá, sem hjer er um að ræða, og beri því hreint og beint skylda til að styrkja þær umbætur í búnaði, sem líklegar eru til frambúðar og Búnaðarfjelag Íslands hefir viðurkent, að sjeu styrks verðar. Geri það ekki þetta, bregst fjelagið þeirri skyldu, er á því hvílir, og liggur þá næst að athuga, hvort ekki væri rjettara, að ríkið hætti að halda fjelaginu við lýði, en stofnaði heldur sjerstaka deild í stjórnarráðinu fyrir búnaðannál. til þess að öll ábyrgð þeirra mála hvíldi á atvinnumálaráðherranum. Það getur alls ekki komið til mála að veita Búnaðarfjelagi Íslands háan árlegan styrk og veita auk þess sjerstaklega fje til almennra búnaðarframkvæmda, sem heyra beint undir verksvið Búnaðarfjelagsins. Um hækkun á styrknum til Breiðafjarðarbátsins Svans er það að segja, að fjvn. álítur, að Alþingi sje fyllilega búið að gera skyldu sína gagnvart útgerðarmönnum þessa báts, með því, sem þingið samþykti í fyrra, og þess vegna sje nægilegt að veita nú þessar 4000 kr. í viðbót. Hv. 1. landsk. (SE) hjelt því fram, að upphæð sú, sem ætluð væri til að bæta upp fjárhagslegt tjón fyrverandi sendiherra vors, væri of lág; en því er þar til að svara, að stjórnin fór ekki fram á hærri fjárveitingu en þá, er fjvn. leggur til, að verði veitt. 59. brtt. tekur fjvn. aftur til 3. umr., og þarf því ekki að ræða þann lið. Nú held jeg, að jeg hafi svarað öllum þeim andmælum, sem brtt.fjvn. hafa mætt, og vænti þess, að þurfa ekki að taka oftar til máls við þessa umræðu, sem orðin er alllöng; en fyrir hönd fjvn. leyfi jeg mjer að mælast til þess af þessari hv. deild, að brtt.fjvn. verði yfirleitt allar teknar til greina og samþyktar.

Eggert Pálsson Það hefir nú andað heldur köldu frá hv.fjvn. í garð þeirra brtt., sem jeg hefi borið hjer fram. Hæstv. fjrh. bað menn að fara varlega í því að skapa ríkissjóði útgjöld, og ferst honum einnig vel að tala svo, því að hann hefir gætt hins ítrasta sparnaðar sjálfur í fjárlagafrv. eins og það kom frá hans hendi. Þess ber að gæta, að aðstaða þeirra hv.þm., sem sæti eiga í fjvn., er alt önnur og betri en okkar hinna, sem erum utan hennar. Þeir geta komið þar að mörgu af því, sem þeir vilja láta ganga fram af fjárbændum. Þannig get jeg bent á, að einn hv.þm., sem þar á sæti, hefir komið þar að tveim brtt., er hans kjördæmi varða. Það er því síst að furða, þótt till. okkar utannefndarmanna eigi erfiðara uppdráttar en till. þeirra þm., sem koma þeim undir stimpil fjvn. Jeg mun þá víkja að þessum brtt. mínum. Þar sem jeg sagði um fyrri till. mína, að hún færi fram á 2000 kr. hækkun á bifreiðastyrk frá því í fyrra, þá var það misminni mitt, sem bygðist á því, að mig minti, að þær 2000 kr., sem samþykt var að veita í þessu skyni hjer í deildinni, hefðu fengið að standa. En svo var ekki. Hv. Nd. færði þá upphæð niður í 1000 kr. aftur. Þetta sýnir aðeins, að jeg er ekki langrækinn maður, og þess vegna hefi jeg gleymt þessari ráðstöfun Nd. En því fremur er það þá þakkarvert, að hæstv. stjórn lagði nú til í fjárlagafrv. sínu að veita 2000 kr., í stað 1000 kr. í fyrra, í þessu skyni. Sýnir það, að hæstv. stjórn hefir sjeð, hvílík þörf er á bak við þetta. Hv. frsm. (JóhJóh) færði einkum fram sem ástæðu gegn þessari till. minni, að styrkur væri veittur til sjóferða í Rangárvallasýslu. Jeg get ekki sjeð, að þetta sje fullgild ástæða, því að þessir sjóflutningar ljetta ekki undir með þeim, sem flytja vöru sína í bíl. Jeg kannast við, að það er fallega gert af því opinbera að styrkja þessar sjóferðir. En einmitt af því, að það er gert, er hætt við, að þeim, sem eingöngu eiga við landflutninga, finnist, að þeir sjeu hafðir útundan, ef lítið sem ekkert er litið á þeirra þörf. Jeg sýndi í gær, við hve mikla örðugleika þessir menn ættu að stríða. Þeir verða að borga alt að 10 aur. undir hvert pund, sem bílarnir flytja, ef þeir hafa ekki flutning háðar leiðir, eða 5 aura, ef flutningur er báðar leiðir. Styrkurinn kæmi heldur ekki eingöngu Rangæingum að gagni, - það geta allir sjeð, - heldur og engu síður Árnesingum. Jeg þykist því vita það, fyrst háttv.fjvn. legst á móti till. minni, að hún muni lítils gengis eiga von í þessari fámennu deild. Tek jeg því till. mína aftur við þessa umr. og vona, að hv. deild meti þá tilhliðrunarsemi við mig með því að samþykkja við 3. umr.brtt., er jeg býst þá við að koma með, er hljóði upp á lægri fjárveitingu en hjer er farið fram á. Þá vík jeg að hinni till. minni, sem fer fram á sjerstaka fjárveitingu vegna sandgræðslu. Hún mætti og andmælum frá hv.frsm. (JóhJóh) og hæstv. atvrh. (MG), sem þó virtist málinu velviljaður, en vildi láta verk þetta bíða. Heyrðist mjer á honum, að hann áliti fjárveitingu þessa of litla til þess að hún kæmi að gagni. Þótt áætlaðar hafi verið 25 þús. kr. til húsbyggingar þessarar, þá hygg jeg, að hægt væri að hafast við í húsi, sem kostaði aðeins 10 þús. kr., og auk þess veit jeg, að íbúar Landmannahrepps myndu vera þessu máli liðsinnandi að ýmsu leyti, jafnmikið áhugamál sem sandgræðslan er þeim. Þá sagði og hæstv. ráðherra (MG), að sandgræðslumaðurinn mundi ekki vilja flytja sig austur, vegna þess, að hann væri bundinn við barnafræðslu í Hafnarfirði. Jeg held, að það geti varla verið svo glæsileg staða, að maður þessi vildi ekki eins flytja austur og fá þar bújörð, ásamt einhverjum styrk. Auk þess er alls ekki útilokað, að hann gæti og fengist við barnafræðslu þar eystra, því að ekki þarf síður að kenna börnum í Landmannahreppi en í Hafnarfirði. Brtt. í sömu átt og um sömu upphæð kom og fram í hv.Nd. frá háttv. 2. þm. Rang. (KIJ). Hafði hann borið sig saman við forstjóra Búnaðarfjelagsins um hana, og hefir hann því álitið þessa upphæð nægilega. Og með því að ekki hefir verið gefið fyrirheit um að fá lægri fjárveitingu samþykta, get jeg ekki tekið þessa brtt. aftur. Þá vildi jeg víkja nokkuð að fleiri brtt. Vil jeg fyrst minnast á till. um að kaupa „Móðurást“, listaverk Nínu Sæmundsson. Þessi listakona er alin upp í mínu prestakalli og jeg hafði þann heiður að búa hana undir fermingu. Jeg er því allvel kunnugur högum hennar í æsku og veit, við hvílíka örðugleika hún hefir átt að stríða. Hún komst af hendingu til Kaupmannahafnar af því, að hún átti þar föðursystur, sem studdi hana, og þar ruddi hún sjer listabraut sína. Jeg vil því þessari listakonu alt hið besta og hefi stundum verið hreykinn af því, að hún skuli vera úr mínu prestakalli. Myndi jeg því ekki sitja hjá, ef farið væri fram á verulegan styrk til hennar. En jeg get ekki sjeð, að henni geti orðið neinn styrkur að því, þótt listaverk þetta verði keypt fyrir það verð, sem brtt. ákveður. Myndi hún hvar sem væri geta fengið það verð, og jafnvel hærra, fyrir myndina. Og þótt æskilegt kunni að vera að fá listaverk þetta heim til Íslands, þá get jeg ekki sjeð, að landi voru sje minni sómi að því erlendis. Fleiri þjóðir hafa orðið að láta sjer lynda að eiga listaverk úti um, heim, svo sem Ítalir og Hollendingar, og hefir frægð listamanna þeirra ekki orðið minni fyrir það. Jeg á bágt með að fylgja þessari till., enda sje jeg ekki, að hlynt sje verulega að þessari listakonu á þennan hátt. Þá vildi jeg, úr því jeg er staðinn upp, minnast nokkrum orðum á tillögu mentmn., á þskj. 408,1, að því er snertir Staðarfell. Jeg hygg, að það mál verði ekki á annan hátt betur leyst en þar er gert ráð fyrir. Þessar tvær gjafir, gjöf Staðarfellshjóna og gjöf frú Herdísar Benediktsen, verða sennilega aldrei sameinaðar í eitt. Og þá verður sennilega aldrei neitt lætur gert við Staðarfell en að leyfa þeirri konu, sem hjer ræðir um, að koma þar upp húsmæðrakenslu, fyrir ekki meira fje eða tilkostnað en hjer er farið fram á. Jeg þekki forstöðukonu þá, sem boðist hefir til að reka skólann á Staðarfelli og veita honum forstöðu, og að öllu góðu. Hún er áreiðanlega mjög vel gefin kona, og eftir því sem mjer finst með mjög heilbrigðar skoðanir. Jeg veit því, að óhætt er að treysta henni til að gera vel það, sem hún tekur að sjer. Hún hjelt námsskeið í hjeraði mínu síðasta ár, og held jeg, að allar stúlkur, sem hjá henni voru hafi talið sig hafa haft mjög gott af kenslu hennar. Þrátt fyrir þetta get jeg þó ekki vel felt mig við þá aðferð, sem hjer er beitt, að koma svo stóru máli sem þessu í gegn við alls eina umræðu. Mjer finst, að hv. mentmn. hefði átt að gefa álit sitt út um málið áður en hún fór fram á fjárveitingu í þessu skyni. Minna mátti ekki vera. En úr því má nokkuð bæta með því nú að taka þessar till. aftur til 3. umr. Um 3. till. mentmn. á sama þskj. get jeg hinsvegar ekki verið sammála hv. nefnd. Brtt. fer fram á að veita 15 þús. kr. ríkisábyrgð til að kaupa áhöfn á Staðarfellsjörðina. Jeg tel ekki miklu máli skifta, að þegar sje komið upp fullri áhöfn á jörðina, enda held jeg, að oftast nær sje hollast í íslenskum búskap að byrja ekki mjög stórt, heldur feta sig frekar áfram smátt og smátt. Lántaka til bústofnskaupa í stórum stíl er og verður jafnan hættuleg.

Sigurður Eggerz Jeg vil fyrst snúa mjer að 16. brtt. á þskj. 392, um það, að stjórninni sje falið að gera samning um skeytasamband við umheiminn, er einkaleyfistími Mikla norræna fjelagsins er úti. Það hefir verið sagt, að þessi aths. væri fram komin af því, að stjórnin vildi með því sýna þinginu kurteisi. Jeg lít nú svo á, að þetta sje svo stórt mál, að þingið megi alls ekki sleppa því úr höndum sjer. En samkvæmt till. þarf stjórnin ekki að leita samþykkis þingsins á samningum þeim, sem gerðir verða; samþykkið er veitt fyrirfram. Jeg vildi því mælast til þess, að hv.frsm. (JóhJóh) taki mál þetta til yfirvegunar. Þá vil jeg minnast á þá brtt. á þskj. 392, sem fer fram á, að styrkur til Lúðvíks Jónssonar verði fellur niður. Jeg skal ekkert endurtaka af því, sem jeg fyr hefi um þetta mælt, en vil aðeins taka fram, að mjer finst hjer um svo þýðingarmikið mál að ræða, að jeg vil ekki bera ábyrgð á því, að það nái ekki fram að ganga. Þá kem jeg að till. um Staðarfellsskólann. H. frsm. (JóhJóh) tók svo kynlega illa í mál þetta, að það hefir hlotið að liggja eitthvað sjerstaklega illa í honum. Hann sagðist ekki vita, hvort hjer væri um einkaskóla eða ríkisskóla að ræða. Auðvitað er þetta einkaskóli, því að ungfrúin, sem ætlar að veita honum forstöðu, rekur hann á eigin ábyrgð, en aðeins með styrk úr ríkissjóði. Þá sagði hv.frsm., að fjvn. ætti að gerast allumsvifamikil, ef hún ætti að skifta sjer af því, hvernig ríkissjóður bygði jarðir sínar. Þetta er alveg fullkominn misskilningur, enda hefir þingið aldrei skift sjer af slíku. Hjer var aðeins lagt til við stjórnina, að hún leigði jörðina til 10 ára, án þess að fjhn. skoðaði það á nokkurn hátt bindandi fyrir stjórnina. Þá hefir verið talað um það, að þetta mál hafi komið seint frá mentmn. Má vera, að svo sje, en ekki er það nefndarinnar sök. Fyrst lá fyrir nefndinni frv. um stofnun ríkisskóla á þessum stað, en nefndin gat ekki fallist á það. Þá barst henni þetta erindi um stofnun einkaskóla, en um það gat nefndin auðvitað ekki tekið ákvörðun fyr en hún vissi, með hvaða skilmálum forstöðukonan vildi taka skólann að sjer. Alt þetta hlaut að taka alllangan tíma. Annars verð jeg að telja það góða lausn á málinu hjá nefndinni, að eftir till. hennar er hægt að fá húsmæðraskóla stofnaðan fyrir einar 3000 kr. á ári. Þær 1800 kr., sem veita á til aðgerða á Staðarfellshúsinu og til eldavjelar, miða aðeins til endurbóta á eigninni. Þá er ríkisábyrgð á 15 þús. kr., en hana á aðeins að veita gegn fullri tryggingu. Það þýðir ekki að fresta og fresta öllu, þegar alt er að verða of seint í annríkinu, en þrátt fyrir þetta vil jeg bera undir nefndina, hvort hún vill fyrir sitt leyti taka þessa brtt. aftur til 3. umr.Háttv. 1. þm. Rang. (EP) vildi ekki láta byrja búskap á jörðinni með svona mikilli áhöfn. Jeg tek tillit til álits hans, þar sem hann er þaulreyndur búmaður. En nefndin verður að halda fast við þetta af því, að það er eitt af skilyrðunum fyrir því, að ungfrú Sigurborg Kristjánsdóttir fáist til þess að taka við skólanum. Ef litið er á þetta mál með fullri sanngirni, verður að kannast við, að skólinn getur komist af stað með ótrúlega litlum kostnaði. Auðvitað er það mest að þakka Magnúsi frá Staðarfelli, sem enn hefir sýnt þá miklu rausn að bæta 10 þús. kr. ofan á fyrri gjöf sína. Jeg held, að jeg þurfi ekki að minnast frekar á þetta mál. En jeg vildi leyfa mjer að fara enn fáeinum orðum um fjárveitinguna til þess að kaupa listaverk Nínu Sæmundsson, þó að það þyki kannske að bera í bakkafullan lækinn. Hv. 1. þm. Rang. (EP) talaði hlýlega í hennar garð, eins og aðrir hjer í háttv. deild. En háttv. þingmaður (EP) leit svo á, að ekki væri nauðsynlegt að kaupa listaverkið; það skifti ekki miklu máli, þó að það færi til annara landa. Jeg verð að segja, að mjer finst það skifta miklu máli. Þetta er merkilegt listaverk, sem stöðugt hækkar í verði. En svo er annað, sem ekki má gleyma. Hjer á hlut að máli fátæk listakona, sem ekki getur beðið eftir því, að listaverkið komist í það verð, sem fyrir því liggur að komast í. Jeg veit ekki, hvort háttv. deild er það kunnugt, að braut þessarar stúlku er þyrnum stráð, eins og svo margra annara listamanna. En auk fátæktarinnar á hún við berklaveiki að stríða, svo að skiljanlegt er, að hún þarfnist skjótrar hjálpar. Jeg skal geta þess, að þegar jeg úthlutaði síðast listamannastyrk, var jeg svo heppinn að hafa fengið upplýsingar um þessa efnilegu stúlku. Hún var að vísu þá ekki búin að skapa þetta listaverk sitt, sem hjer er um að ræða. Hún fjekk þá 500 krónur og var mjög ánægð yfir þessum litla styrk. Jeg vildi aðeins benda á þetta, að hún mun hafa mikla persónulega þörf fyrir fje nú. Þá vil jeg drepa á styrkinn til þess að rannsaka vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Mjer finst hafa verið tekið óvenjulega kuldalega í það mál. Það var rjett, sem háttv. 5. landsk. (JJ) tók fram, að við, sem ekki höfum af öðru en góðu vatni að segja, getum varla gert okkur í hugarlund, við hve mikla örðugleika þeir eiga að stríða, sem eingöngu verða að notast við rigningarvatn. Því hefir verið haldið fram, að Vestmannaeyingar gætu sjálfir kostað þessa rannsókn. Jeg vil benda á, að Vestmannaeyjakaupstaður mun vera skuldugur vegna hafnargerðarinnar, svo að fjárhagsástæður hans munu vera fremur örðugar. Jeg styð það með gleði, að Vestmannaeyingar verði styrktir til þess að framkvæma þetta nauðsynlega verk. Að því er snertir Breiðafjarðarbátinn Svan, vil jeg aðeins taka það fram, að mjer er kunnugt um, að eigendur Svans hafa við mikla örðugleika að stríða og hafa fulla þörf fyrir að fá það, sem hjer er farið fram á.

Einar Árnason Jeg þarf aðeins að gera stutta athugasemd út af tveimur atriðum í ræðu hv.frsm. (JóhJóh) um styrk til Mjallar í Borgarfirði. Hv. frsm. gat þess, að framleiðslan hjá fjelaginu hefði verið gölluð. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um þetta mál síðan í gær. Það er rjett hjá háttv.frsm., að í byrjun urðu nokkrar misfellur á niðursuðunni hjá Mjöll. En orsökin var sú, að byrjað var á að nota mótor, en ekki gufuvjel. En þar sem hitastig mjólkurinnar má ekki breytast á meðan á niðursuðunni stendur, en mótorinn hinsvegar reyndist ótryggur, varð afleiðingin sú, að fram kom súr í mjólkinni. Vjelin, sem loka átti dósunum, reyndist einnig dálítið gölluð. Nú hefir verið bætt úr þessu hvorutveggja, fengin ný vjel til þess að loka dósunum og gufuvjel í stað mótorsins. Síðan hefir alt gengið vel. Jeg vil benda á í þessu sambandi grein, sem kom í Morgunblaðinu í morgun. Hún er skrifuð af manni, sem hefir gott vit á þessu máli. Hann tekur fram, að gallar þeir, sem fyrst hafi verið á niðursuðunni, sjeu nú horfnir. Hann mælir með mjólkinni og hvetur menn til þess að kaupa hana fremur en útlenda mjólk. Þá mintist háttv.frsm. á, að verð það, sem bændurnir fá fyrir mjólkina, mundi vera óþarflega hátt. Það er þó meira en helmingi lægra en mjólkurverð hjer í Reykjavík. Jeg þykist vita, að bændurnir hafi reynslu fyrir því, að þetta verð sje hægt að hafa upp úr mjólkinni með því að breyta henni í skyr og smjör. Jeg þarf ekki að fara um þetta fleiri orðum. Vildi ekki láta því ómótmælt, að þessi framleiðsla væri nú gölluð.

Jónas Jónsson Jeg gleymdi í gærkvöldi að gera athugasemd við þá brtt.hv.fjvn. að fella niður byggingarstyrkinn á Skútustöðum. Eins og allir vita, eru Skútustaðir í þjóðbraut og í þá sveit settir, sem flestir útlendir og innlendir menn heimsækja á ferðum sínum um Norðurland. Erlendir ferðamenn hafa í bókum sínum margsinnis minst á Skútustaði og þann myndarskap, er þeir nutu í gestrisni húsbændanna. Nú er bærinn kominn að hruni, ferðamönnum meinað að gista þar og heimamönnum varla líft í kofunum. Hafa Mývetningar fundið sárt til þess, ef þetta höfuðból sveitarinnar yrði að leggjast í hálfgerða auðn. Þess vegna hafa þeir gefið 5 þús. krónur til þess að byggja upp staðinn, með því skilyrði, að ríkið gæfi aðrar 5 þúsundir. Hv. Nd. skildi nauðsyn þessa máls og samþykti þessa upphæð, sem hv.fjvn. þessarar deildar leggur nú til, að sje feld. Með því að fella þennan styrk getur dregist um óákveðinn tíma að byggja upp staðinn. En vitanlegt er, að fyr eða síðar verður ríkið að hlaupa hjer undir bagga, og er þá óvíst, að sóknarmenn verði jafndrjúgir á gjöfum sínum og nú. Annars mun það einsdæmi, að sóknarbörn bjóðist til að leggja svo mikið af mörkum, enda hafa Mývetningar mikinn sóma af máli þessu. Og gott fordæmi getur það ekki talist, ef hið háa Alþingi hafnar slíku boði. Þá er það athugasemd háttv.fjvn. um styrkinn til hjeraðsskóla í sveitum, sem jeg vildi lítilsháttar minnast á. Það var nú áður vitað, enda hefir það líka komið fram í umr., að styrkur þessi er ætlaður Sunnlendingum, austan Hellisheiðar. En hitt er líka löngu víst, að sýslurnar austanfjalls koma sjer aldrei saman um, hvar skólinn eigi að standa. Um það hefir verið sá reipdráttur milli Árnes- og Rangæinga um meira en heilan tug ára, að þar er ekki neins samkomulags að vænta. Þess vegna segir athugasemd hv.fjvn. ekki annað en það, að fyrir þennan styrk verði ekki komið upp hjeraðsskóla á Suðurlandi í náinni framtíð, og ætti því að strika aths. út. Hv. frsm. (JóhJóh) mintist á Seyðfirðinga í þessu efni og benti á, að þeir hefðu komið sjer upp barnaskóla. En hann hefði þá átt að geta þess, að í Árnessýslu er fólksfjöldinn um 6 þús., en á Seyðisfirði eitthvað um 1 þús. manns. Og þó að Seyðisfjörður eigi sinn barnaskóla með mörgum góðum kennurum, þá ætti ekki að neita Árnesingum um að koma upp hjeraðsskóla, og allra síst þegar litið er á það, að barnafræðslan í sýslunni er mjög af skornum skamti og sumstaðar engin. Það er heldur engin eyðsla, þó að sýslur, sem telja um 4–6 þús. manns, kæmu sjer upp hjeraðsskóla hver í sínu hjeraði. Og þar sem menn yfirleitt trúa á gagnsemi hjeraðsskólanna, þá er undarlegt að gerast Þrándur í Götu slíkra framkvæmda. Annars hefi jeg hugsað mjer, verði brtt. þessi samþykt nú, að koma með aðra brtt. við 3. umr., og færa þá athugasemdina til betra og rjettara máls. Þá vildi jeg næst minnast á sundlaug Þingeyinga. Hv. fjvn. vill fella niður styrk til hennar. En það er ekki sambærilegt að nefna Reykjaneslaugina í Norður-Ísafjarðarsýslu í sömu andránni, þar sem aðeins er ætlast til, að sund verði kent einhvern tíma vorsins. í sundlaug Þingeyinga á að kenna sund allan ársins hring, jafnt sumar og vetur, og þess vegna verður hún að vera yfirbygð. Enginn maður með viti mundi skipa óhörðnuðum unglingum að synda í opinni laug, þótt volg væri, í hvaða veðri sem er að vetrinum. En það er hægt í yfirbygðri laug. Hv. frsm. (JóhJóh) vill ekki láta fólkið synda alt árið, en heilsufræðingar allra landa telja það mestu hollustu hverjum manni, sem hefir ástæðu til þess. Þess verður heldur ekki langt að bíða, að Reykvíkingar eignist sína yfirbygðu sundlaug, sem áætlað er, að muni kosta um 200 þús. kr. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til Jakobs skálds Thorarensens falli niður. Þessi maður er viðurkendur orðinn sem eitt af okkar bestu og einkennilegustu skáldum og á marga lesendur víða um land. Þessi maður, sem var áður duglegur trjesmiður og vann mikið, hefir nú lengi verið frá verkum og ekki þolað að stunda iðn sína. Hann varð í fyrra að leggjast í sjúkrahús og láta gera á sjer uppskurð, sem að vísu heppnaðist, en hann hefir ekki náð sjer enn og bíður eflaust um stund að hann verði jafngóður. Væri því rjettara og viðkunnanlegra að lofa þessum styrk að standa áfram heldur en að fella hann niður. Jeg býst ekki við, að jeg hafi mikil áhrif á háttv.þm., þó að jeg fari nokkrum orðum um Stefán skáld frá Hvítadal og reyni að færa nokkur rök fyrir því, að ómaklegt sje að fella styrk þann niður, er samþyktur var honum til handa í háttv.Nd. Eins og kannske margir vita, hefir Stefán frá Hvítadal verið heilsutæpur um margt ár og dvelur nú á Vífilsstöðum sem sjúklingur. Annars er heimili hans vestur í Dölum, og þar dvelur kona hans með fjórum dætrum þeirra kornungum, og er heimilið því forsjárlaust. Er því auðsætt, að hjer er um mjög bágar ástæður að ræða. Og þó að gera megi ráð fyrir, að dvöl hans í hælinu verði greidd að nokkru leyti af hinu opinbera, þá mun honum síst veita af að fá þennan litla styrk, og ætti því að halda honum. Stefán frá Hvítadal er ótvírætt eitt af okkar bestu og ljóðfimustu skáldum. Hann varð frægur af sinni fyrstu bók og vakti þá þegar strax meiri eftirtekt en títt er um ung ljóðskáld. Og hann hefir ekki brugðist þeim vonum, er menn þá gerðu til hans. Nú fyrir skömmu hefir hann látið prenta mjög merkan kvæðaflokk, er hann nefnir „Heilaga kirkju“ og hlotið hefir almenna viðurkenningu bæði innanlands og utan. Og hann mun einnig hafa nú tilbúna ljóðabók að mestu leyti, sem ekki er ósennilegt, að komi út í haust. Þætti mjer því betur fara, ef hv.þdm. sæju sjer fært að láta styrk þennan standa áfram í fjárlögum, því Stefán frá Hvítadal er hans maklegur mörgum öðrum fremur. Um Staðarfellsskólann ætla jeg ekki að tala svo að neinu nemi, enda hefir mentnm. orðið ásátt um að taka brtt. sínar aftur til. 3. umr. Aðeins finst mjer rjett að þakka hv.þdm. góðar undirtektir þessa máls og samúð þá og rjettan skilning, er þeir hafa í því sýnt. Jeg get þó ekki komist hjá því að skýra frá því, út af því, sem orð fjellu hjá hv.frsm. (JóhJóh), að mentmn. hefir altaf haft málið til meðferðar í vetur og athugað það vel og gaumgæfilega, átt tal um það við hæstv.forsrh. (JM) og marga fleiri. Þó sá nefndin sjer ekki fært að leggja neitt álit fram, fyr en kunnugt var um þá stóru og höfðinglegu gjöf, sem minst var á hjer í gær. Og eins og háttv. 1. landsk. (SE) skýrði frá í gær, þá er það í sambandi við þessa gjöf, að brtt. okkar eru bornar fram. Hæstv. atvrh. (MG), sem kemur til með að hafa þetta mál með höndum og gera endanlega samninga, hefir fylgst vel með öllu því, er gerst hefir í málinu, og sýnt, að hann er því velviljaður. Hv. 1. þm. Rang. (EP) hjelt því fram, að lánsheimild til þess að kaupa áhöfn á jörðina mundi þarflaus. En þetta er fram borið samkvæmt bestu heimildum, sem nefndin gat fengið um þá nauðsyn, að bæta þarf ýmsu við þar á Staðarfelli. T. d. þarf að kaupa báta o. fl. til þess að starfrækja eyjarnar. Sá nefndin sjer því ekki fært að krefjast minna fjár en nefnt er í brtt., og þó að þessi liður um ábyrgðina verði samþyktur, er það á valdi hæstv. atvrh. að ganga svo frá samningunum, að ríkið bíði engan skaða þar við, enda efast jeg ekki um, að hann mundi aldrei láta meira fje í búið en rannsókn leiddi í ljós, að nauðsynlegt væri. Af því jeg lofaði hæstv. forseta (HSteins) að vera stuttorður og liðið er langt á kvöld, læt jeg hjer staðar numið, enda þótt ástæða væri til að minnast á ýmislegt fleira.



Það mætti nú segja, að það væri „að bera í bakkafullan lækinn“ að fara enn að minnast á Staðarfellsskólann væntanlega. En af því að jeg stend að brtt. á þskj. 408, þá þykir mjer hlýða að skýra lítilsháttar afstöðu mína til þessa máls. Það var fyrst á þingi 1923, að þessu skólamáli var hreyft, en af því að það var þá svo illa undirbúið, gat jeg ekki ljeð því fylgi mitt. Á þinginu í fyrra var ekkert á málið minst. En nú á öndverðu þessu þingi bar hv. 5. landsk. (JJ) fram frv. þess efnis, að ríkið setji á stofn húsmæðraskóla á Staðarfelli, og var mentmn. þessarar hv. deildar fengið málið til meðferðar. Ekki hafði nefndin samið neitt endanlegt álit, er henni fyrir skömmu síðan barst erindi frá ungfrú Sigurborgu Kristjánsdóttur, þar sem hún bauðst til að taka Staðarfell á leigu og gerast forstöðukona hins fyrirhugaða húsmæðraskóla þar. Meðan á þessum heilabrotum stóð, átti nefndin tal við Magnús Friðriksson á Staðarfelli. Gaf hann þá í skyn, að hann myndi gefa enn nokkra fjárhæð, ef það yrði til þess að koma áhugamáli hans í framkvæmd, sem sje að koma upp húsmæðraskóla á Staðarfelli. Varð þetta svo úr, og hefir hann nú afhent hæstv. atvrh. skilríki fyrir 10 þús. kr. gjöf til skólans og hefir látið svo um mælt, að það ætti að vera til þess, að skólinn gæti með tíð og tíma eignast áhöfn á jörðina Staðarfell. Þetta ýtti undir okkur í nefndinni að ganga að tilboðum ungfrú Sigurborgar Kristjánsdóttur, að stofna þarna skóla sem einkafyrirtæki. Að vísu fór ungfrú Sigurborg Kristjánsdóttir fram á meira fje en brtt. nefndarinnar á þskj 408 gerir ráð fyrir, en nefndin sá sjer ekki fært að verða við þeim tilmælum hennar. Hinsvegar telur nefndin, að ekki megi áætla liðina a. og b. lægri en gert er. Kynni mín af ungfrú Sigurborgu Kristjánsdóttur eru þannig, að jeg tel málinu vel borgið í höndum hennar. Um 3. lið á þskj. 408 þarf jeg ekki að vera langorð. Það hefir verið talin hál braut, sem þar hefir verið farið inn á. En það atriði hefir nú verið svo vel athugað af öðrum, að jeg treysti mjer ekki til að gera það betur. Að nefndin var svona síðbúin með brtt. þessar, sem raun varð á, var ekki fyrir þá sök, að hún vildi fremja lögleysu. Heldur var það sökum þess, að nefndinni vanst ekki tími til að athuga þetta mál svo snemma, að hún gæti borið brtt. fram á venjulegan hátt. Annars þýðir ekkert að vera að fjölyrða um þetta nú, þar sem því hefir verið lýst yfir, að tillögurnar verði teknar aftur til 3. umr., svo háttv. fjvn. geti gefist kostur á að athuga þær. En hvaða breytingar, sem hv. fjvn. kann að gera við þær, mun mentmn. halda fast við till. sínar í öllum aðalatriðum. Mjer hefir þótt rjett að lýsa afstöðu minni til þessa máls lítilsháttar, áður en jeg skilst við það, með því að það mun svo að segja orðið landfrægt, að jeg var á móti stofnun skóla þessa fyrst, er því var hreyft á þinginu 1923; en þá horfði málið alt öðruvísi við en nú. En jeg skammast mín ekkert fyrir það. Málið var þá algerlega óundirbúið og órannsakað, eins og jeg hefi tekið fram á öðrum stað í ræðu minni. Þá vildi jeg segja fáein orð út af VI. brtt. á þskj. 400. Það er eitt atriði, sem ekki hefir verið tekið fram ennþá viðvíkjandi þeim lið. En það er, að það mun vera ósk ungfrú Nínu Sæmundsson, að hið mikla listaverk hennar „Móðurást“, sem gert hefir hana fræga, verði eign Íslands. Jeg get viðurkent, að það geti orðið meiri hróður fyrir hana, ef listaverk þetta gæti orðið lengur til sýnis erlendis, því betri meðmæli með list hennar mun tæp lega hægt að fá. En úr því að hún óskar þessa sjálf, þá vil jeg eindregið leggja það til, að fjárhæð þessi verði veitt, til þess að landið geti eignast listaverkið.

Ingvar Pálmason Áður en gengið er til atkvæða, vil jeg fara nokkrum orðum um þær brtt., sem jeg er viðriðinn á þskj. 400. Er þá fyrst brtt. IX. Henni var ekki óvingjarnlega tekið af hv.frsm. (JóhJóh) að því leyti, að hann játaði, að ef um styrk til einstakra kvenna til þess að halda uppi hannyrðakenslu væri að ræða, þá stæði þessi kona áreiðanlega með þeim fremstu. Að öðru leyti gat fjvn. ekki fylgt henni, því að hún taldi, að fje það, sem veita ætti til hannyrðakenslu, ætti frekar að veita til fjelaga en á einstök nöfn. í þessu get jeg verið nefndinni sammála, og læt því skeika að sköpuðu, hvernig fer um tillöguna. Þá er brtt. XIII. Háttv. frsm. fór nokkuð fljótt yfir hana. Hann gat þess aðeins, að hann væri hlyntur bindindisstarfsemi í landinu og vildi styrkja hana með fjárframlögum. Þetta er gott út af fyrir sig, en jeg hygg, að varla sje til maður, sem gefi öðruvísi svör. Jeg skal vitanlega játa, að styrkurinn til Stórstúku Íslands er töluverður, en ef starfi hennar á að miða áfram, þá er hann alt of lítill. Háttv. frsm. gat þess, að styrkurinn hefði nýlega verið hækkaður úr 3000 kr. upp í 6000 kr. Þetta er rjett. En ástæðan fyrir þeirri hækkun mun hafa verið sú, að Alþingi hafði á tilfinningu sinni, þegar vínsalan var leyfð aftur, að auka bæri bindindisstarfsemina. Þá gat og hv.frsm. þess, að tillaga þessi myndi komin af því, að stjórn stórstúkunnar væri flutt til Akureyrar, og af því myndi vera aukinn kostnaður. En þetta er tilgáta hjá hv.frsm. Aukakostnaður við þann flutning er enginn. Ástæðan fyrir tillögunni er því ekki sú, heldur hitt, að bæði jeg og aðrir, sem verjum starfskröftum okkar í þarfir þessa málefnis, finnum glögglega, hve aflvana við erum, þegar fjármagnið er lítið, sem úr er að miðla. Er það því ósk okkar, að þessi styrkur verði hækkaður. Háttv. frsm. gat þess ennfremur, að jeg hefði komið með samanburð um styrk til Stórstúku Íslands og tekjur af áfengisversluninni. Þetta er rjett, og jeg vil leyfa mjer að koma með annan samanburð. Styrkur þessi er ekki nema rúmlega helmingur af launum eins manns, sem vinnur við áfengisverslunina. Og ef maður hugsar sjer hann notaðan til þess að launa manni til að útbreiða bindindisstarfsemi í landinu, þá hrekkur hann ekki nema fyrir árs launum hans ásamt ferðakostnaði. Þessi samanburður er því rjettmætur. Og mjer finst, að örlitlum hluta af áfengisgróðanum sje ekki betur varið á annan hátt en hlynna að bindindisstarfseminni í landinu. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að síðustu brtt. minni, heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ábyrgjast alt að 110 þús. kr. lán til Búðahrepps í Suður-Múlasýslu til rafveitu. Tillaga þessi hefir mætt allmiklum andmælum. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir óskað að verða leystur undan því að veita þessa ábyrgð. Virtist hann draga þá ályktun, að með þessari rafveitu væri hreppsfjelagið að binda sjer stærri byrði en það gæti borið. Jeg skal ekki fara mikið út í þessa sálma. En þrátt fyrir föðurlega umhyggju hæstv. ráðherra fyrir hreppsfjelagi þessu, þá hygg jeg, að hreppsnefnd Búðahrepps telji sig eins færa að dæma um, hvað mikið megi á hreppsfjelagið leggja eins og hæstv. fjrh. Hæstv. ráðherra gat þess, að á þessum tímum ætti ekki að vera að gefa hvorki hreppsfjelögum eða öðrum undir fótinn, svo þau rjeðust í vafasöm fyrirtæki. En ef þetta á að vera aðvörun til Búðahrepps, þá kemur hún of seint, því að Alþingi er búið að gefa hreppsfjelaginu hvatningu fyrir fimm árum síðan. Er þetta því að byrgja brunninn eftir að barnið er dottið ofan í hann. Hvað undirbúning undir þetta fyrirtæki snertir, þá er það víst, að hann er kominn allvel á veg, og það mikið fyrir það, hversu vel Alþingi hefir tekið í málið. Ef því ætti að fara að brigða þetta loforð nú, sem mörg undanfarin þing eru búin að gefa, kæmi það á versta tíma, þar sem búið er að ákveða að framkvæma verkið. Jeg er þess fyllilega viss, að hlutaðeigandi hreppsfjelag hefir skoðað vandlega huga sinn, áður en það ákvað að leggja út í þetta fyrirtæki. Sjest það best á því, að ábyrgðarheimildin er fyrst gefin 1920. En 1924 er fyrst byrjað á verkinu, og þá með fullri vissu, að enn standi ábyrgð ríkissjóðs fyrir láninu. Hvernig sem á þetta er litið, er ekki hægt að telja þessa ábyrgðarbeiðni sambærilega við aðrar ábyrgðarbeiðnir, sem fyrir þinginu hafa legið. Hjer er aðeins um að ræða að uppfylla gamalt loforð. Treysti jeg því fastlega, að hv. deildarmenn taki með í reikninginn, þegar þeir greiða atkvæði um þessa till., að hjer er um að ræða að uppfylla þrefalt loforð, og sömuleiðis, að með því að fella tillöguna er hreppnum gerður mikill fjárhagslegur ógreiði.

Atvinnumálaráðherra (MG): Aðeins örfá orð út af því, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði um símasamningana. Jeg skal endurtaka það, sem jeg sagði í dag, að það er síður en svo, að jeg sje á móti því að halda fund með þinginu um þetta mál. Mun því gera það, þegar tími verður til. En nú sem stendur sje jeg það ekki fært vegna anna, þar sem fundir standa nær því frá morgni til kvölds. Vegna orða hv. 1. landsk. (SE), um að rjett sje að bera samningana undir þingið til endanlegrar samþyktar, vil jeg benda á, að það getur verið miklum erfiðleikum bundið, og get jeg því ekki ráðið til þess.

Guðmundur Ólafsson Aðeins örfá orð út af ummælum hv. 1. þm. Rang. (EP). Hann byrjaði á því að segja, að jeg hefði vítt hann og aðra einstaka þingmenn, sem komið hefðu fram með brtt. En þetta er misskilningur. Jeg byrjaði miklu frekar með því að fara lofsamlegum orðum um þá fyrir að hafa talað vel fyrir brtt. sínum. Það eina, sem jeg sagði, var, að þeir væru ósparsamari en fjvn. Jeg vjek ekki einu orði að till. hans, en sagði, að tillögur einstakra þingmanna myndu eiga óvenju góðum undirtektum að fagna. Þá sagði þessi háttv.þm., að ekki sæti á mjer að vera að vita einstaka þingmenn, þó að þeir kæmu fram með tillögur. Þetta hefir mjer aldrei dottið í hug. Og þó að jeg sje í fjvn., þá bera till. hennar þess lítinn vott, því jeg kom ekki fram öllu, sem jeg vildi og þurfti, en hefi þó viljað hlífast við að koma fram með brtt. Jeg gleymdi síðast að minnast á VI. till. á þskj. 400. Það er nú búið að lýsa listakonunni svo vel, að jeg mundi hafa fylgt styrknum til Listvinafjelagsins, ef farið hefði verið fram á sömu upphæð og í hv.Nd. En þar sem búið er að hækka upphæðina frá því, sem þar var, sje jeg mjer ekki fært að fylgja henni, einkum af því jeg býst við, að henni verði síður lífs auðið, þegar hún kemur til háttv.Nd., ef hún verður hækkuð. Jeg get þessa, ef flm.till. vilja athuga þetta til 3. umr.

Jóhann Jósefsson Jeg gleymdi að geta þess, þegar jeg talaði í hið fyrra sinn, að jeg er þakklátur hv.fjvn. fyrir till. hennar viðvíkjandi læknisekkju Önnu Gunnlaugsson. Og það, sem hv.frsm. (JóhJóh) sagði um erfiðleika hennar, er síst ofmælt. Þá hafa þeir hv.frsm., háttv.þm. A.-Húnv. (GÓ) og enda hæstv.forsrh. (JM) minst á till. mína á þskj. 400,XII, og hafa ummæli sumra þeirra verið þannig löguð, að einn hv.þm. hefir fundið ástæðu til að benda á, að þau væru óvenjulega kuldaleg og í fylsta máta órjettlát. En þar sem jeg býst við, að þau ummæli hafi verið sprottin af þekkingarleysi á málinu, þá mun jeg ekki svara þessum hv.þm. eins og jeg annars hefði gert. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) kvað það ekkert einsdæmi með mig, heldur hefði það jafnan verið svo um fyrirrennara mína, að þeir hefðu verið kröfuharðir fyrir sitt hjerað. Ekki bera nú þingtíðindin þess vott. Það er fyrst 1913, að samþykt eru heimildarlög þau, sem eru tildrög til hafnarlaganna fyrir Vestmannaeyjar. Þangað til er lítið um fjárveitingar til þessa hjeraðs. Hv. frsm. (JóhJóh) sagði, að jeg hefði talað röggsamlega fyrir minni till. Jeg get gert honum sömu skil. Hann lagði mikla áherslu á það að sýna, að mín brtt. færi of langt. En það er ekki sanngjarnt að gera samanburð á vatnsveituverkum þar, sem svo hagar til, að lækir renna í námunda við bæina og aðeins þarf að leggja pípur að vatninu til að ná því heim. Seyðfirðingar, sem hv.frsm. mintist á, hafa að minsta kosti ekki þurft að hafa fyrir að finna vatnið fyrst. Á staðháttum þar og í Vestmannaeyjum er mikill munur. Í Eyjunum er vatnið hulið í jörðu og rannsókn verður að gera til þess að komast að, hvar og hve mikið það sje. Það er þessi rannsókn, sem verður að gera, og það er ekki skynsamlegt að byrja á vatnsveitu fyr en sannað er, að vatn sje til, sem nægi kaupstaðnum. En þessi rannsókn kostar mikið; það verður sennilega að sökkva pípum víðsvegar í sandinn og reyna með mótordælum, hversu mikið vatnið er. Þetta vildi jeg biðja hv.þm. að taka til greina. Þar sem nú svo hagar til, að sjerlega erfitt er að koma slíku verki sem þessu fram, er sanngjarnt, að ríflegur styrkur sje veittur til þess úr ríkissjóði. Hv. frsm. var að brýna mig með því, að ríkið hefði hlaupið undir bagga með hafnarskuldum Vestmannaeyja. Jeg hjelt, að hann væri svo kunnugur þessum málum, að hann ljeti sjer ekki detta í hug að viðhafa ummæli um þau slík sem þessi. Það er engin sanngirni í því að ætlast til, að Vestmannaeyjabær geti greitt allan þann kostnað, sem hefur orðið af byggingu hafnargarðanna, á stuttum tíma. Og ekki var það Vestmannaeyingum að kenna, að garðarnir biluðu hvað eftir annað. Þar er við sterk öfl að etja. En það, sem gert hefir verið, er þó til stórbóta. Nú er hægt að reka meiri útveg í Vestmannaeyjum en áður var. Það þýðir auknar tekjur handa ríkissjóði. Leyfi jeg mjer í þessu sambandi að minna hv.þdm. á ummæli hæstv. fjrh. við þessa umr. fjárlaganna, þau, að ríkissjóðstekjur úr Vestmannaeyjum færu óðum vaxandi. Jeg gerðist svo djarfur að minna á, að það stæði til að leggja skatt á Vestmannaeyjar handa ræktunarsjóðnum. Þetta er álitið rjettmætt. Jafnrjettmætt er það að hjálpa Vestmannaeyingum til þess að koma vatnsveitu á hjá sjer. Út af ummælum hv.frsm.fjvn. um brtt. frá háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) undir VIII, þá verð jeg að segja, að mig stórfurðaði á þeim rökum, sem hann viðhafði. Jeg get ekki skilið, að neinum detti í hug, að þeir menn, sem að mjólkurfjelaginu Mjöll standa, fari að framleiða meira af mjólk en markaður er fyrir aðeins til þess að fá þessar 2 kr. á kassann. Þá beindi hv.frsm.fjvn. þeirri fyrirspurn til mín, hve mikið ætlast væri til, að ríkið legði til vatnsveitunnar sjálfrar, þegar þar að kæmi. Jeg get sagt háttv.frsm., að það kemur alt undir hag bæjarfjelagsins, hvað það treystist að leggja fram. Eins og sakir standa á bæjarsjóður erfitt. Hafnarskuldirnar eru miklar, og hefir bæjarsjóður meðal annars orðið að taka 300 þús. kr. lán til þess að standa straum af þeim. Auk þess eru Vestmannaeyingar skattlagðir með vörugjaldi til hafnarinnar, tvöfalt á við það, sem er í Reykjavík, að minsta kosti. Bæjarsjóður verður einnig að borga 260 þús. kr. fyrir útgerðina á Þór frá þeim tíma, er Alþingi vildi ekki styrkja útgerðina. Að það hafi verið skammsýni, munu háttv.þdm. vera mjer sammála um. Það er ekki vegna þess, að bærinn vilji ekki greiða kostnaðinn við undirbúning á vatnsveitu, að jeg fer fram á þessa fjárveitingu, heldur vegna þess, að honum er um megn að kosta verkið að öllu leyti ásamt öðrum framkvæmdum sínum. Það er líka ýmislegt, sem Vestmannaeyjabær verður að kosta að öllu leyti sjálfur, sem ríkið annast að öllu eða nokkru annarsstaðar, t. d. vegirnir. Styrk til sjúkrahússins í Vestmannaeyjum hefir ríkið engan veitt, sem þó er gert annarsstaðar. Það er því ekkert undarlegt, þótt farið sje fram á þá fjárveiting, er hjer ræðir um. Ásakanir hv.frsm.fjvn. voru ekki rjettmætar, en jeg vil ekki taka hart á þeim, vegna þess, að hann er ókunnur staðháttum í Vestmannaeyjum og veit ekki. hvernig þar hagar til.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg þarf að gera eina stutta aths. Úr því að hv. mentmn. gat ekki komið með tillögu sína fyr en raun er á orðin, þá er það skortur á kurteisi að bera hana fram nú, en geyma hana ekki heldur til 3. umr. Nú hefir hún lýst yfir því, að till. sje tekin aftur. Það má vel vera, að háttv.frsm. mentmn. (SE) hafi rjett fyrir sjer í því, að jeg fari of seint á fætur, en út í það vil jeg ekki fara, þar sem það er einhuga ósk allra, að umr. verði lokið fyrir kl. 7.

Sigurður Eggerz Jeg skal fyrst leyfa mjer fyrir hönd mentmn. að minnast á brtt. á þskj. 408. Hæstv. atvrh. hefir að vísu minst nokkuð á hana, og get jeg þess vegna verið stuttorður. Vil jeg byrja ræðu mína með því að þakka honum, með hve miklum velvilja í alla staði og skilningi hann hefir talað um þessa till. Mun mjer óhætt að bera það þakklæti fram í nafni allrar mentmn. Eins og kunnugt er, kom snemma á þinginu fram frv. um það að stofna húsmæðraskóla á Staðarfelli, og var því vísað til mentmn., en hún sá sjer ekki fært að mæla með því. En síðar barst nefndinni brjef frá ungfrú Sigurborgu Kristjánsdóttur, þar sem hún býðst til að reka húsmæðraskóla sem einkafyrirtæki á Staðarfelli. Setti hún vitanlega ýms skilyrði. Get jeg tekið það fram, að nefndin átti um þetta marga fundi og talaði við ungfrúna, og niðurstaðan af þessum fundum eru till. þær, sem hjer eru fram komnar, og er þar mikið dregið úr kröfum þeim, sem ungfrú Sigurborg Kristjánsdóttir gerði í fyrstu. Fyrsti liður brtt. er, eins og hæstv. atvrh. (MG) mintist á, aðeins um breyting og aðgerð á Staðarfellshúsinu. Þar sem hjer er um ríkiseign að ræða, er ætlandi, að ekki gangi erfiðlega að fá þessar 1800 kr. til þess. Um till. um að setja eldavjel í húsið, sem um leið geti hitað upp miðstöð, þarf fátt að segja. Það er nauðsynlegt, ef þarna á að vera húsmæðraskóli, að þar sje góð eldavjel, og heppilegast, allra hluta vegna, að miðstöð sje í húsinu. Aðalatriðið og það, sem hefir í för með sjer mest útgjöld fyrir ríkissjóð, er e-liðurinn, eða 3000 kr. til skólahaldsins. En nefndin verður að líta svo á, að með því fyrirkomulagi, sem hjer er hugsað, verði komið á fót húsmæðraskóla með mjög ódýrum kjörum fyrir landið, og þess vegna þykir henni fært að leggja til, að þessi upphæð verði veitt. Hjer á landi eru engir húsmæðraskólar, nema hvað kent mun ýmislegt í kvennaskólanum, sem þar til heyrir. En þótt jeg viðurkenni, eins og jeg svo oft hefi gert í þessari hv.þd., að sá skóli sje í alla staði fyrirmyndarskóli, þá er brýn þörf á húsmæðraskóla eins og þeim, er hjer ræðir um.

þm. gleymdi Blönduósskólanum

. Jeg veit ekki, hvort slík fræði eru kend við Blönduósskólann. Og jeg vona, að hv.þm. (GÓ) minnist þess, að jeg hefi altaf farið hlýjum orðum um þann skóla. En hann bætir ekki úr þeirri þörf, er hjer um ræðir. Eitt af því, sem ungfrú Sigurborg Kristjánsdóttir setti að skilyrði fyrir að reka húsmæðraskólann á Staðarfelli, var það, að hún þyrfti, eins og sjálfsagt er, að hafa ráð á því að kaupa áhöfn á skólajörðina. Gerði hún ráð fyrir, að áhöfnin myndi kosta 25000 kr. Nú er farið fram á það í brtt., að ríkissjóður ábyrgist alt að 15000 kr. í þessu skyni. Hinar 10000 kr., sem á vantar, komu alveg á óvæntan hátt, sem sje þann, að Magnús Friðriksson og kona hans, sem áður hafa gefið Staðarfell, bættu nú enn við þessum 10000 kr. til skólahaldsins. Hæstv. atvrh. (MG) kom annars svo mikið inn á þetta, að ekki er ástæða fyrir mig að dvelja ítarlega við þessi atriði. Jeg vil aðeins taka það fram, að það kom til tals, hvort ekki væri hægt að nota gjöf frú Herdísar Benediktsen í þarfir þessa skóla; en eftir mjög skýrri og ótvíræðri yfirlýsingu hæstv.forsrh. (JM) getur það alls ekki komið til mála. Ungfrú Sigurborg Kristjánsdóttir, sem boðist hefir til þess að koma þessu einkafyrirtæki á stað, hefir numið hjer við kvennaskólann í Reykjavík. Svo var hún á skóla í Sorö nokkur ár, og hefir þaðan mjög góð meðmæli; er hún talin mjög duglegur kvenmaður. Jeg gat þess í byrjun, að jeg þakkaði hæstv. atvrh. (MG) í nafni mentmn. fyrir það, hve vel hann hefði tekið í þetta mál. En mjer finst og rík ástæða til að minnast hjer á Magnús Friðriksson á Staðarfelli og húsfreyju hans. Það er kunnugt hjer á Alþingi, að Magnús Friðriksson og kona hans hafa gefið landssjóði þessa ágætu eign, Staðarfellið, og þess vegna er nú hægt að koma þessum skóla á fót. Nefndin hefir gefið hæstv. stjórn þá bendingu, að hún teldi heppilegast, að jörðin væri ekki leigð lengur en til 10 ára til að byrja með, en auðvitað verður hæstv. stjórn að ráða þessu og gera það, er hún telur heppilegast. Sem sagt, Magnús Friðriksson og kona hans hafa gefið landinu þessa ágætu gjöf, Staðarfell. Ástæðurnar til gjafarinnar munu vera fleiri en ein, en jeg vil minna á aðaltilefnið. Þau hjónin Magnús Friðriksson og kona hans mistu tvo efnilega syni sína. Hugsun þeirra hafði verið sú, að þessir synir hjeldu áfram hinum mikla rausnarbúskap á Staðarfelli. En þeir druknuðu báðir á ákaflega sviplegan og sorglegan hátt. Aðaltilefnið til þess, að landinn var gefin þessi ágæta gjöf, mun því hafa verið heit ósk þeirra hjóna um að halda uppi minningu þessara sona sinna. En ennfremur mun það hafa vakað fyrir þeim hjónum, að þau vildu gjarnan, að jörðin, þar sem þau höfðu svo lengi alið aldur sinn og lagt mikla vinnu í að rækta og prýða, yrði meira ræktuð og haldið áfram að gera hana sem besta. Annað tilefni gjafarinnar mun því hafa verið ræktarsemi við jörðina sjálfa. Í þriðja lagi mun tilefni gjafarinnar hafa verið hinn mikli áhugi þessa ágæta manns og góðu konu á þessu nauðsynlega skólafyrirtæki. En sem sagt sjest það skýrt, hve mikil alvara þeim hjónum er um það mál, þar sem þau nú, til þess að flýta því, hafa enn bætt 10000 kr. við hina miklu gjöf sína. Þetta er óvenjuleg rausn og það er vert þess, að þessa stóra og mikla höfðingskapar sje getið hjer á hinu háa Alþingi og gjöfurunum þakkað. Jeg hefi sjálfur komið að Staðarfelli, sjeð fegurð jarðarinnar og hve stórkostlega vel hún er hýst, því ekki er þar aðeins hið myndarlegasta og vandaðasta íbúðarhús, heldur og ágætis útihús öll. Jeg get tekið það fram, að brúttótekjur af hlunnindum jarðarinnar voru á þessu ári á fjórða þúsund króna, og í meðalári gefur túnið af sjer um 400 hesta af töðu. Sýnir þetta, hve stórfeld gjöfin er og mikilsverð. Þá má og benda á, að Magnús Friðriksson kom með tvær hendur tómar að Staðarfelli, en hann eignaðist ekki aðeins jörðina og gat hýst hana svona myndarlega, heldur er hann utan þessa mjög efnaður maður, á um 50–60 þús. kr. Sýnir þetta, hve miklir möguleikar felast í jörðinni fyrir þann, sem kann að færa sjer þá í nyt. Um leið og jeg því mæli með, að þessar till. mentmn. verði samþyktar, vil jeg að minsta kosti í mínu nafni leyfa mjer að þakka Magnúsi Friðrikssyni og konu hans fyrir þá höfðinglegu gjöf, sem þau hafa gefið landinu. Það er gott að vita af slíkum mönnum, sem hafa svo brennandi áhugi á ýmsum málum, sem eru alþjóð í hag. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en snúa mjer að minni eigin till. á þskj. 408, sem fer í þá átt, að hæstv. stjórn er heimilað að greiða úr ríkissjóði hæfilega leigu fyrir herbergi það, sem Steinunn Sigurðardóttir hefir nú í Landsbankahúsinu. Ástæðurnar fyrir till. eru þessar: Frú Steinunn Sigurðardóttir er ekkja Magnúsar heitins Vigfússonar, sem yfir 20 ár var dyravörður í stjórnarráðinu. Var hann þektur að góðu einu og reyndist hinn duglegasti í starfi sínu. Er hann dó, hjelt ekkjan starfinu um 1–2 ár, en af því að karlmaður verður að gegna þessari dyravarðarstöðu, varð hún að láta það laust. Meðan hún var í stjórnarráðinu hafði hún frían hita og ljós og ágæta íbúð. Nú stóð svo á, þegar hún varð að fara, að þá var tilætlunin, að landið tæki tvær efri hæðir Landsbankahússins og að ýmsir embættismenn hefðu skrifstofur sínar þar. Til þessa ætlaðist fyrv. stjórn, og jeg má segja þingið. Þess vegna hjet fyrverandi stjórn frú Steinunni Sigurðardóttur, að hún mætti fá eitt kvistherbergi í Landsbankahúsinu. Tilætlunin var ennfremur sú, að hún fengi vinnu við að gera hrein skrifstofuherbergi hinna ýmsu embættismanna, og hefði þannig nokkurn styrk í ellinni. Hæstv. núv. stjórn hefir ekki fundið ástæðu til að nota húsið á þennan hátt; því er ástandið það, að frú Steinunn situr nú í kvistherbergi sínu með mikil vonbrigði. Hefir nú Landsbankinn krafið hana um húsaleigu. Vildi jeg ógjarnan, að hún þyrfti að greiða hana eða flæmast burtu, þrátt fyrir gefin loforð, og þar sem hjer er aðeins um smáupphæð að ræða, vænti jeg þess, að hv.þd. sje fús til að samþykkja hana. Þá vildi jeg leyfa mjer að minnast á örfáar brtt. aðrar, en jeg skal fara ákaflega fljótt yfir sögu. Það er þá fyrst 16. brtt., frá hv.fjvn., við 13. gr., um þráðlausu stöðina í Reykjavík. Þar stendur: „Aftan við athugasemdina bætist: Ennfremur er henni falið að gera samning um skeytasamband við umheiminn frá þeim tíma, er einkaleyfi Mikla norræna ritsímafjelagsins er á enda.“ - Mjer skildist á hv.frsm. (JóhJóh), að það væri meira af kurteisis hálfu, að hæstv. stjórn bæði Alþingi um þessa heimild en að það væri nauðsynlegt. Jeg lít svo á, að hjer sje í rauninni um stórmál að ræða. Jeg veit að vísu ekki, hvernig málið horfir nú við, en jeg teldi æskilegt, ef hæstv. stjórn sæi sjer fært að skýra þinginu frá, hvernig það stendur. Má vera, að hún geti það ekki nema á lokuðum fundi, og er sjálfsagt að gera það þá þar, því að jeg geri ráð fyrir, að málið sje svo stórt og þýðingarmikið, að rjett sje að leita samþykkis þings á samningunum eftir á. Það var aðeins þessi litla athugasemd, sem jeg vildi skjóta til hæstv. stjórnar. Jeg vil mæla sem best og mest með 19. brtt., við 14. gr., um útgáfu á kenslubókum handa mentaskólanum, 2000 kr. Jeg tek alveg undir það með hv.frsm. (JóhJóh), að það er hrein og bein minkun, að við skulum ekki vera komnir lengra á þessu sviði en að hinar og þessar námsgreinar eru enn kendar á dönskum bókum, svo sem saga, náttúrufræði o. fl. Jeg vona því, að þessi till.hv.fjvn. verði samþykt með öllum atkv. Þá er hjer till. um að fella niður styrk til nokkurra skálda og listamanna. Jeg vildi í sambandi við þá till. leyfa mjer að skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort hún sæi sjer ekki fært að koma með till. í þá átt, að styrknum til skálda og listamanna sje úthlutað eftir till. sjerstakrar nefndar. Jeg skal geta þess, að fyrir nokkrum árum gat jeg komið þeirri till. inn í fjárlögin, að sjerstök nefnd gerði till. um þennan styrk. Jeg man, að þáv. ráðherra hjelt, að þetta væri gert til þess að amast við honum. En það var ekki meiningin. Og þegar jeg tók við stjórninni síðast, þá lagði jeg fast að þinginu að halda þessari nefnd áfram. En till. var samt feld, þrátt fyrir mótmæli mín. Jeg held, að þetta hafi verið ákaflega skakt að farið, og það af mörgum ástæðum. Fyrst og fremst á stjórnin erfitt með að úthluta þessu, af því að hana skortir sjerþekkingu þá, er til þarf, að jeg nú ekki nefni alla þá óánægju, sem hún verður fyrir út af úthlutuninni. Jeg man t. d. eftir einum manni. Þegar hann fjekk ekki styrkinn, sendi hann mjer afskaplega hatramlegt brjef og kvaðst mundu ofsækja mig alt mitt líf. Auðvitað verða stjórnirnar að sætta sig við margar hnútur, en það er óþarft, að þær láti þessar lenda á sjer alveg að raunalausu. Þess vegna vil jeg skjóta því til hæstv.forsrh. (JM), hvort hann vill ekki koma með till. um nefndarskipun í þessu máli, því að jeg geri ráð fyrir, að hann hafi fundið til þess eins og jeg, hve þessi úthlutun er ákaflega erfið. Þá langar mig til að minnast á 49. brtt., við 16. gr., sem fer í þá átt, að styrkurinn til Lúðvíks Jónssonar falli niður. Þessi Lúðvík Jónsson hefir búið til nýtísku jarðyrkjuverkfæri, og samkvæmt vottorðum frá Búnaðarsambandi Austurlands og merkismanninum Birni Hallssyni lítur út fyrir, að menn eystra hafi mikla trú á þessum verkfærum. Mjer skilst, að einn aðalkosturinn við þessi áhöld sje sá, hve mikla vinnu þau spari, en eins og kunnugt er, þá er búskapnum nú það mest til meins, hversu allur vinnukraftur er ákaflega dýr. Þess vegna finst mjer, að menn eigi að líta með velvild til þeirra, sem búa til verkfæri, er gera mönnum fært að spara hann. Og þar sem menn með sjerþekkingu, svo sem formaður Búnaðarsambands Austurlands, hafa mælt með þessari styrkbeiðni, þá vil jeg segja, að jeg kýs að mæla eindregið með því, að styrkurinn verði ekki feldur niður. Jeg tel varhugavert að draga úr viðleitni þessa manns til þess að gera endurbætur á þessu sviði. Maðurinn mun vera fátækur, hefir varið fje því, sem hann hefir komist yfir, til tilrauna. Jeg geng út frá því, að þeir, sem unna landbúnaði, taki hjer í líkan streng. Þá er 57. brtt., við 19. gr., um að heimila stjórninni að greiða Sveini Björnssyni, fyrv. sendiherra, 10 þús. kr. upp í tjón, er hann hefir beðið af húsakaupum í Kaupmannahöfn vegna embættis síns. Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla þessari tillögu, heldur til þess að taka fram, að mjer finst hv. nefnd lítið tillit taka til tjóns þess, sem Sveinn Björnsson hefir orðið fyrir vegna embættis síns. Hann mun hafa tapað á húsakaupunum einum um 30 þúsund krónum, og væri það að vísu ekki mjög tilfinnanlegt, ef ekki væri um annað tap að ræða. En laun hans voru svo lág, að hann varð að leggja fram frá sjálfum sjer stórfje árlega. Starfið rækti hann prýðilega, og er öllum kunnugt, hve vel hann vann í þarfir landsins. Nægir að benda á samninginn við Norðmenn um kjöttollsmálið. Má mest þakka Sveini Björnssyni þau málalok, sem þar urðu. Jeg mælist til þess, að stjórnin hækki þessa upphæð. Þó greiddar væru 10 þús. kr.. væri það lítið upp í öll þau smánarlegu töp, sem maðurinn hefir orðið fyrir í þjónustu landsins. Þá vil jeg minnast á brtt. VI. á þskj. 400. um að veita Listvinafjelaginu styrk til þess að kaupa „Móðurást“ Nínu Sæmundsson. Jeg var beðinn að bera fram till. um þetta, en færðist undan, ekki af því, að jeg vildi ekki styrkja málið, en jeg áleit heppilegra, að einhver úr stærri flokkum þingsins bæri það fram. Jeg tel alveg sjálfsagt að veita þetta fje. Nína Sæmundsson er fátæk stúlka, ættuð úr Fljótshlíð. Af eigin ramleik fer hún til útlanda og brýtur sjer braut, skapar þetta listaverk og kemur því á sýningu, sem ákaflega mikils virði þykir fyrir listamenn að fá aðgang að. Og listaverkið er ekki einungis tekið á sýninguna, heldur láta þessir 100 dómendur, sem velja eiga, svo um mælt, að höfundur þessa listaverks geti framvegis látið gripi á sýninguna eftir vild, án þess að spyrja þá leyfis. Saga þessarar fátæku stúlku úr Fljótshlíðinni er hreint og beint æfintýri. Jeg hefi minst á þessa stúlku í Norræna fjelaginu. Markmið þess fjelagsskapar er að koma á nánara sambandi milli Norðurlanda, bæði á andlega sviðinu og í verklegum efnum. Þetta fjelag hjer er enn í bernsku. Alþingi hefir eitt sinn veitt því lítilsháttar styrk, og þannig viðurkent starfsemi þess. Starf fjelagsins verður vitanlega einkum á andlega sviðinu, en við eigum þar erfiða aðstöðu, þar sem skáld okkar rita á tungu, sem fáir skilja. Það þarf ekki lítinn gáfnaþrótt til þess að kynda andlega elda svo sjáist frá landi til lands. Okkur nægja ekki neinir smáeldar. Nú hefir fátæka stúlkan okkar úr Fljótshlíðinni skapað listaverk, sem fengið hefir stórfelda viðurkenningu í Frakklandi. Hún hefir þannig gert þjóð sinni mikinn sóma. Jeg álít stórhapp fyrir okkur að eiga kost á að fá þetta listaverk heim. Síðar verður það vafalaust margfalt meira virði, svo að hjer er um beinan fjárhagslegan gróða að ræða. Það er enginn vafi á, að við miklu má búast af þessari stúlku, sem þegar hefir hlotið frægð. Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, að þessi tillaga verði samþykt. Jeg vona, að hún verði samþykt með öllum atkvæðum, til viðurkenningar stúlkunni, sem gert hefir Íslandi svona mikinn heiður. Það er kannske hjáleitt að minnast á Vestmannaeyjavatnið í sömu andránni og talað er um listina, en jeg tel sjálfsagt, að þessi styrkur til þess að rannsaka vatnsveitu verði veittur Vestmannaeyingum.