Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samkomulag er um það milli forseta og formanna þingflokka að þingfundur geti staðið lengur í dag en til kl. 20 ef þörf krefur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Það er gott að vera komin aftur inn á þingið á þessu síðasta þingi fyrir næstu kosningar. Lýðræðið fer nefnilega ekki í sóttkví þó að ég fái það stundum á tilfinninguna að ríkisstjórnin óski þess að við í þinginu förum okkur aðeins hægar. En það er á okkar herðum og okkar ábyrgð að veita málefnalegt aðhald og þess vegna höfum við í Viðreisn meira og minna stutt flestar aðgerðir ríkisstjórnarinnar en líka komið með gagnrýni á ríkisstjórnina og stundum fengið bágt fyrir. Það er athyglisvert að fylgjast með ríkisstjórninni og ég sé að ríkisstjórnarfundirnir eru að lengjast þegar verið er að fjalla um sóttvarnaráðstafanir stjórnvalda. Þess vegna langar mig til að vita: Er algjörlega full samstaða innan ríkisstjórnarinnar um sóttvarnaaðgerðir? Mér finnst líka pínulítil upplýsingaóreiða. Í gær var sagt að banna ætti áhorfendur á íþróttakappleikjum en nú mega áhorfendur blessunarlega fara á íþróttakappleiki ef þeir eru með grímur. Ég vil beina því til ríkisstjórnarinnar að skerpa aðeins á upplýsingum og upplýsingaflæði til fólks og almennings. Í fyrsta lagi langar mig til að spyrja: Er full samstaða innan ríkisstjórnarinnar um aðgerðirnar? Síðan vil ég brýna hæstv. forsætisráðherra til að setja fram efnahagsaðgerðir sem eru í samræmi og samhengi við mjög sterkar og skýrar sóttvarnaaðgerðir. Ríkisstjórnin hefur lofað ýmsu fögru en mér finnst það orðið svolítið endurnýtt og bætt. Við höfum heyrt miklar yfirlýsingar um að fara eigi í fullt af framkvæmdum. Síðan kemur í ljós að framkvæmdir minnka milli ára, m.a. í samgöngumálum á milli áranna 2019 og 2020. Hljóð og mynd fer ekki saman hjá ríkisstjórninni. Hæstv. samgönguráðherra sagði í gær: Orð eru til alls fyrst þegar verið var að tala um atvinnu og atvinnuuppbyggingu. Ég spyr sérstaklega: Erum við ekki komin lengra en svo að segja að orð séu til alls fyrst? Við þurfum að fá skýrari aðgerðir og skýrari skilaboð. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Mun ríkisstjórnin beita sér fyrir því að koma með aðgerðapakka sem veitir fólki meira öryggi en bara til næstu vikna? Getum við fengið að sjá aðgerðir sem veita fólki svigrúm til næstu 10–12 mánaða? Þá er ég að tala um að framlengja strax tekjutengingu, m.a. atvinnuleysisbóta, að tryggingagjald verði lækkað tímabundið næstu 12 mánuði, m.a. fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Þetta eru tvær spurningar til hæstv. forsætisráðherra.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að það er gott að við séum komin aftur af stað á þinginu og það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að lýðræðið fer ekki í sóttkví. Það skiptir auðvitað máli að við eigum áfram þetta mikilvæga samtal á Alþingi Íslendinga um þá stöðu sem við erum í núna, bæði hvað varðar sóttvarnir og efnahagslegar og samfélagslegar ráðstafanir. Ég vek athygli forseta á því að klukkan í púltinu er í einhverri skógarferð, við skulum orða það þannig. Hún er alla vega …  Hv. þingmaður spurði um sóttvarnaráðstafanir. Staðan er auðvitað þannig núna, eins og kemur fram í ágætri færslu hjá Thor Aspelund núna í morgun, að rauð flögg eru alls staðar, hvort sem litið er til nýgengis smita eða alvarleika veikinda. Staðan er alvarleg. Þess vegna var mjög mikilvægt að grípa inn í með afgerandi hætti. Ég skynja, eins og við öll, þreytu í samfélaginu á þessu ástandi en ég skynja líka mikinn skilning á því að það er nauðsynlegt að grípa inn í með afgerandi hætti gagnvart sóttvörnum. Okkur tókst mjög vel upp í því að ná tökum á faraldrinum í fyrstu og annarri bylgju og það er engin ástæða til að ætla annað en að við munum líka ná tökum á þriðju bylgju með því að fylgja enn og aftur ráðleggingum okkar besta fólks og byggja á þeim gögnum og þeirri þekkingu sem við höfum þegar öðlast í baráttunni við faraldurinn. Er eining í ríkisstjórninni? Já, það er eining í ríkisstjórninni um þessar aðgerðir. Þó að fundir séu langir segir það ekki neitt annað en það að fólk vill fara ítarlega yfir aðgerðirnar og stöðuna. Hún veldur okkur öllum áhyggjum. Ég vil nota tækifærið hér og hvetja okkur öll til þess að gera allt sem við getum til að stuðla að samstöðu því ef okkur tekst að takast saman á við þessa þriðju bylgju þá munum við ná henni hraðar niður en ella. 
             Já, allt í lagi, ég fæ þá að ræða aðeins efnahagsráðstafanir í síðara svari.

Ég hygg að hæstv. forsætisráðherra hafi nú fengið sínar tvær mínútur og vel það en ég biðst velvirðingar á þessu með klukkuna. Það er eitthvert flökt á atkvæðagreiðslukerfinu líka sem á nú að vera lokað þannig að eitthvað er að stríða okkur aðeins í tækninni. Forseti mælir þá tímann upp á gamla móðinn.

Herra forseti. Ég vil taka eindregið undir með forsætisráðherra, það er brýnt að efla og undirbyggja samstöðu í samfélaginu. Ég hef margsagt það hér, samstaðan er svo dýrmætt verkfæri fyrir okkur til þess að komast í gegnum erfiðleika. Því samhentari sem við erum, því betur komumst við í gegnum erfiðleika og þann stóra skafl sem er ekki lengur nýlunda. Þess vegna vil ég brýna ríkisstjórnina í því að vera tilbúin með aðgerðir. Þetta er þriðja bylgjan núna. Það er búið að segja okkur að þær verði hugsanlega nokkrar. Þess vegna vil ég hvetja ríkisstjórnina til að setja fram efnahagsaðgerðir sem eru í samræmi við þessa miklu kreppu og þetta mikla atvinnuleysi, hvort sem það er á Suðurnesjum eða annars staðar í samfélaginu, til að fólk fái skýr svör. Það er það sem er verið að kalla eftir. Ég tel mjög mikilvægt að þingið verði virkjað í ríkari mæli, ég undirstrika það. Mér hugnast það ekki sérstaklega þegar ég sé að ríkisstjórnin er að fá sérfræðiálit um það hversu langt hún megi ganga í stjórnvaldsákvörðunum. Gott og vel. Ef það er til þess að vita hver mörkin eru þá er það fínt. En ég vil beina því til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar að ég tel farsælla að virkja lýðræðislegan vettvang og hann er hér. Hann er Alþingi Íslendinga. Og vitið til, hér er meiri samstaða en fólk grunar og meiri stuðningur við margar af þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin er að setja fram. En við segjum líka: Komið með það sem hefur ekki dugað og veitið svör. Eigum við að nefna brúarlán? Þau hafa ekki virkað. Hvaða önnur úrræði ætlið þið t.d. að bjóða ferðaþjónustunni upp á? 

Herra forseti. Það er mikilvægt sem hv. þingmaður segir, samstaðan er oft meiri á þingi en fólk grunar. Það er þannig og mér finnst sjálfri að umræðan sem við höfum átt, alveg frá því í vor um aðgerðir og ráðstafanir til að bregðast við faraldrinum, hafi verið af hinu góða. Mér finnst umræðan í þinginu hafa verið heilbrigð og ég held að við séum um margt öfundsverð að því leyti. Hv. þingmaður spurði um aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Í fyrsta lagi erum við auðvitað búin að boða umfangsmiklar aðgerðir, m.a. til að mæta rekstraraðilum í vanda. Þar er ferðaþjónustan auðvitað fyrirferðarmest en ég vil líka nefna til að mynda þau sem starfa innan skapandi greina. Þeim verður mætt með ráðstöfunum af hálfu ríkisstjórnarinnar sem við munum leggja til hér við Alþingi og munu birtast í fjáraukalagafrumvarpi. Ég nefni sömuleiðis tímabundna lækkun tryggingagjalds, sem var tilkynnt á dögunum, til að styðja atvinnulífið í gegnum þennan skafl. Við munum ræða slíkar ráðstafanir í fjármálaáætlun, bæði til skemmri og lengri tíma. Hv. þingmaður nefndi opinbera fjárfestingu sem dæmi. Hún hefur aukist gríðarlega í tíð þessarar ríkisstjórnar en þó hafa einhverjar framkvæmdir tafist. Ríkisstjórninni er ekki um að kenna í því. Hv. þingmaður vitnaði til greinargerðar, væntanlega Páls Hreinssonar, um lagaheimildir sóttvarnalaga þegar hún nefndi lagaheimildir til stjórnvaldsákvarðana. Auðvitað er mjög mikilvægt á hverjum tíma að stjórnvöld iðki ákveðna sjálfsgagnrýni og leiti til færustu sérfræðinga til að fara yfir valdheimildir laganna. Þar komu fram nokkrar mjög góðar ábendingar sem munu koma á borð Alþingis 

Herra forseti. Í atvinnukreppu er enga vinnu að fá fyrir atvinnuleitendur. Í heimsfaraldri og á óvissutímum eru um 20.000 manns án atvinnu á Íslandi. Allir vita um stöðu ferðaþjónustunnar, sem var orðin stærsta atvinnugreinin á Íslandi, en faraldurinn hefur einnig mikil áhrif vegna álags á félags- og heilbrigðisþjónustu. Framlínufólkið okkar er undir miklu álagi og þar eru kvennastéttir í meiri hluta. Úti um allan heim er veirufaraldurinn ekki aðeins að auka á ójöfnuð heldur einnig á kynjahalla með viðbrögðum margra ríkja við kreppunni, og það á einmitt við hér á landi. Svokallað fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar eykur á kynjamisrétti því að það eru í kringum 85% starfanna sem unnin verða af körlum. Fjárfesting í nýsköpun hallar einnig á konur og augljóslega átakið Allir vinna þar sem nær eingöngu er einblínt á hefðbundin karlastörf. Niðurstaða greiningarinnar í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár á áhrifum aðgerða á jafnrétti kynjanna er að mikill meiri hluti starfa sem skapast vegna aukinna útgjalda verði unninn af körlum. Munar þar mest um fjárfestingarátakið og að meiri hluti annarra ráðstafana er talinn stuðla að óbreyttu ástandi þar sem fyrir er kynjahalli, körlum í vil. Atvinnuleysi bitnar ekki síður á konum en körlum. Atvinnuleysi kvenna er meira en karla í næstum öllum landshlutum og á Suðurnesjum, þar sem heildaratvinnuleysi er mest, var atvinnuleysi kvenna í ágúst 21% en karla 16%. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvers vegna hæstv. ríkisstjórn ákvað að bregðast frekar við atvinnuleysi karla en kvenna og ýta undir misrétti kynjanna með svo afgerandi hætti í atvinnukreppu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á mjög mikilvægu efni sem er ólíkar afleiðingar heimsfaraldurs fyrir karla og konur. Við sjáum það um heim allan að heimsfaraldurinn hefur valdið auknu heimilisofbeldi. Jafnvel er talað um sérstakan faraldur í þeim efnum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þar hafa íslensk stjórnvöld brugðist við með því að styðja við Kvennaathvarfið sérstaklega og ráðast í aukna vitundarvakningu um ofbeldi. Íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að skera ekki niður í hinu opinbera kerfi. Það er mjög mikilvæg og pólitísk ákvörðun og þar er meiri hluti starfsfólks konur. Það er hins vegar alveg rétt að þegar við skoðum sérstakt fjárfestingarátak eingöngu, eins og hv. þingmaður kýs að gera hér þegar hún talar um áhrifin á kynin, þá er alveg ljóst að þegar horft er til framkvæmda í samgöngumálum, svo að dæmi sé tekið, eða byggingargeirann, sem eru hinar hefðbundnu fjárfestingar, þá gagnast þær fyrst og fremst í því að skapa störf sem hefðbundið eru unnin af körlum. Hver er ástæðan fyrir því? Jú, ástæðan er sú að íslenskur vinnumarkaður er sá kynjaskiptasti sem finna má. Það er vandamál og það er eitt af því sem við höfum tekið til sérstakrar skoðunar. Nú erum við að fara af stað í sérstaka skoðun á launamun og kynjaskiptum vinnumarkaði með aðilum vinnumarkaðarins vegna þess að þarna þarf að horfa til lengri tíma. Af hverju er íslenskur vinnumarkaður jafn kynjaskiptur og raun ber vitni? Það er langtímaverkefni að breyta því. Ég vil segja það við hv. þingmann að þegar við horfum á þessa fjárfestingaráætlun munu margar þeirra ákvarðana sem þar eru undir ekki síður nýtast konum. Ég nefni rannsóknir, nýsköpun, grænu verkefnin og skapandi greinar. Allt eru það fjárfestingar sem munu svo sannarlega gagnast konum ekki síður en körlum. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að vera mjög meðvituð um það viðfangsefni sem kynjaskiptur vinnumarkaður er og ég fagna því ef Alþingi tekur umræðu um þau mál. En það er líka stór ákvörðun sem felst í því að verja almannaþjónustuna, heilbrigðiskerfið, skólana og allar þær stofnanir sem konur hafa haldið uppi og ef við getum dregið eitthvað úr þessum faraldri þá er það ekki síst sú mikla ábyrgð sem hefur verið lögð á axlir kvennastétta í öllu opinbera kerfinu okkar sem þær hafa svo sannarlega risið undir. 

Enn er klukkan aðeins að stríða okkur en nú ber svo við að hún bætir af miklu örlæti 20–30 sekúndum við ræðutíma hv. þingmanna og fær forseti ekki við það ráðið en forseti vekur athygli á því að ekki þarf að fullnýta þann tíma heldur er æskilegt að menn haldi sig við tvær mínútur í fyrri umferð og eina mínútu í seinni.

Herra forseti. Niðurstaðan er samt sú að með aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar, með þeim útgjöldum sem lögð eru til til að bregðast við atvinnukreppu, hallar á konur. Þannig er það. Við hljótum að krefjast þess að því verði breytt. Hæstv. ríkisstjórn ætlar ekki einungis að auka kynjamisrétti með aðgerðum sínum heldur líka að mismuna fólki sem er atvinnulaust og í erfiðri stöðu. Þegar tekjutengda tímabilið var lengt í byrjun september benti ég ítrekað á að með þeirri lagasetningu væri verið að skilja eftir þau sem voru komin á grunnatvinnuleysisbætur og búin með þriggja mánaða tekjutengdar bætur. Stjórnarliðar kusu að hlusta ekki og skildu 12.000 manns eftir þegar aðrir atvinnulausir fengu tekjutengdar bætur í sex mánuði. Hvers vegna var jafnræðis ekki gætt? Hvers vegna vill ríkisstjórnin að sumir taki á sig allramesta skellinn í þessari kreppu?

Herra forseti. Hvað þennan síðasta punkt varðar tel ég mikilvægt að við skoðum það sérstaklega, þ.e. að brugðist verði við gagnvart þeim sem féllu á milli skips og bryggju þegar kemur að tekjutengda tímabili atvinnuleysisbóta. En það að hv. þingmaður komi hér upp, svona í alvöru talað, og tali um að ríkisstjórnin sé meðvitað að auka kynjamisrétti með aðgerðum sínum er auðvitað eins og hver annar brandari, herra forseti, þegar við horfum á það sem þessi ríkisstjórn hefur verið að gera, þegar við erum að efla almannaþjónustu, efla menntun, grípa til raunverulegra aðgerða til að bæta heilbrigðiskerfið til þess að standa með þeim stéttum, eins og ég lýsti áðan, sem hafa haldið uppi þessu kerfi. Þegar við erum að breyta því hvernig við hugsum um fjárfestingar, erum einmitt að horfa á græna fjárfestingu, horfa á rannsóknir, horfa á nýsköpun. Jú, það kemur fram í þessu mati að karlar séu líklegri til að fá úr samkeppnissjóðum en konur. Það er eitthvað sem þarf að taka til sérstakrar skoðunar í kerfinu. En það eru örugglega fáar ríkisstjórnir sem hafa lagt meiri áherslu á kynjajafnréttismál á undanförnum árum, sem horfa á jafnréttismálin sem eina heild. Við erum að fara að ræða endurskoðun jafnréttislaga hér. Mér finnst því eiginlega hálfhlægilegt að taka út fyrir sviga löngu tímabæra eflingu og aukningu í samgönguframkvæmdum og byggingarframkvæmdum og tala um það sem sérstakra aðför að kynjajafnrétti. Mér finnst þetta í raun og veru ekki halda nokkru einasta vatni.

Virðulegur forseti. Aðalfundur Öryrkjabandalagsins var að álykta, með leyfi forseta: „Aðalfundur Öryrkjabandalagsins krefst þess að ríkisstjórnin endurskoði afstöðu sína gagnvart lífskjörum fatlaðs og langveiks fólks og bæti kjör okkar án tafar. Skömm ríkisstjórnarinnar er að halda okkur í fátækt og skýla sér á bakvið Covid og slæmt efnahagsástand.“ Þá segir einnig í ályktuninni: „Í þrjú ár hefur ríkisstjórn Katrínar, Bjarna og Sigurðar Inga ákveðið að auka fátækt fatlaðs og langveiks fólks í stað þess að bæta kjör okkar. Sístækkandi hópur öryrkja býr við sárafátækt.“ 25.000 milljónir tókst Samtökum atvinnulífsins að kreista út með krókódílatárum. Á sama tíma voru 25 milljónir að skila sér í mataraðstoð. Á sama tíma þurftu 50 manns frá að hverfa og fengu enga mataraðstoð. Á sama tíma er fólk heima eftir tíu daga í mánuðinum matarlaust og getur ekki einu sinni farið í raðir. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er ekki kominn tími til að segja við þessa einstaklinga að þeirra tími sé kominn og þau eigi ekki að bíða lengur? Eða hvenær í ósköpunum er þeirra tími kominn? Hann var ekki kominn í góðærinu. Er hann ekki kominn núna? Ég spyr: Er það virkilega metnaður þessarar ríkisstjórnar að verja þetta ástand, verja það að fólk eigi ekki fyrir mat, að verja það að fólk þurfi að fara í biðraðir eftir mat, að verja það að einhverjir séu heima og eigi kannski ekkert nema smá lýsi eða maltdós í ísskápnum? Er ekki kominn tími til að þessir einstaklingar fái lífskjarasamning, þó ekki væri nema bara það? Hvers vegna í ósköpunum fær þessi hópur ekki lífskjarasamning eins og allir aðrir hafa fengið? Ef það stendur ekki til þá hlýtur ráðherra að geta svarað því hvort það sé út af einhverju, eða eru ekki til peningar? Ef við horfum á þetta í samhengi við það sem á að fara að eyða út af Covid eru það gífurlegir fjármunir og 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp. Mig langar aðeins að fara yfir það sem gert hefur verið á þessu kjörtímabili þar sem framlög til málefna örorku hafa aukist úr 62 milljörðum, að raunvirði, í tæplega 80 milljarða. Auðvitað er það að einhverju leyti vegna lýðfræðilegra breytinga en líka vegna hækkana sem hafa orðið. Þar má nefna sérstakt framlag sem Alþingi ákvað að verja til að draga úr skerðingum á örorkulífeyrisþega og þar með að koma til móts við eina af þeim kröfum sem hefur verið hvað háværust í málflutningi þeirra, eðlilega. Sömuleiðis höfum við í öllum aðgerðum okkar, allt kjörtímabilið, forgangsraðað í þágu tekjulægri hópa. Ég vil nefna barnabætur. Ég vil nefna breytingar á skattkerfi sem skila skattalækkunum fyrst og fremst til tekjulægstu hópanna. Ég vil nefna greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu sem við ræddum hér árum saman og höfum núna tekið stór skref til að draga úr kostnaði sjúklinga í heilbrigðiskerfinu, sérstaklega með áherslu á örorkulífeyrisþega og aldraða. Tannlæknakostnaðurinn sem hafði ekki verið endurskoðaður síðan 2004, þar var loksins gripið til aðgerða. Síðan vil ég nefna það síðasta sem lýtur að öldruðum, þ.e. nýjan viðbótarstuðning til þeirra sem höllustum fæti standa í þeirra hópi. Hann byggir á mjög vandaðri vinnu sem unnin var með eldri borgurum við það að greina hverjir það væru sem stæðu verst. Það er alveg sannanlegt að sú ríkisstjórn sem hér sat 2013–2016 réðst í mjög stórtækar breytingar og jók mjög framlög til aldraðra á sínum tíma með lagabreytingum sem voru samþykktar árið 2016. Fyrsta verk núverandi ríkisstjórnar var síðan að hækka frítekjumark vegna atvinnutekna, ráðast í breytingar sem varða kostnað í heilbrigðiskerfinu og núna síðast að koma með þennan félagslega viðbótarstuðning Eftir stendur auðvitað að ekki hefur verið gerð sú breyting á örorkulífeyriskerfinu sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra lagði upp með í upphafi kjörtímabils. Ég tel mjög mikilvægt að ráðist verði í slíkar breytingar til þess einmitt að við getum mætt þeim sem 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Það er rétt sem hún segir, en staðreyndin blasir við: Fólk borðar ekkert fyrir þetta, það er jafn svangt og fær eftir sem áður neitun í biðröð eftir mat. Það er jafn slæmt að vera heima þegar það á ekki mat í ísskápnum. Ég spyr og hæstv. ráðherra hefur ekki svarað því enn: Hvers vegna í ósköpunum er þetta eini hópurinn sem fær ekki lífskjarasamninga? Hvers vegna í ósköpunum er hægt að verja lífskjarasamningana með kjafti og klóm og láta Samtök atvinnulífsins fá ótakmarkaða peninga en ekki hægt að setja krónu til þessa hóps? Hæstv. forsætisráðherra talar um að minnka skerðingar. Kerfið er svo gjörsamlega arfavitlaust að við það að minnka skerðingar tapar fólk peningum, þá eru bara teknar af því húsaleigubætur eða einhver annar bótaflokkur og fólk stendur illa og jafnvel verr á eftir. Það eru mörg dæmi um það. Þess vegna segi ég: Það er kominn tími til að svara því í eitt skipti fyrir öll af hverju þessi hópur fær ekki leiðréttingu launa eins og allir aðrir. Og hvers vegna í ósköpunum er ekki hægt að taka utan um þennan hóp þannig að hann þurfi að lágmarki ekki að standa í biðröð eftir mat?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég vil minna á að í fjárlagafrumvarpinu kemur skýrt fram að bætur almannatrygginga hækka um 3,6% um áramótin sem byggist á mati á áætluðum meðaltaxtahækkunum á vinnumarkaði í heild fyrir árið 2021. Það er í samræmi við 69. gr. laga um almannatryggingar þar sem kveðið er á um að þessar bætur skuli breytast árlega og taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en samkvæmt neysluvísitölu. Þetta byggir á þessu mati. En síðan hlýt ég að spyrja þegar hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kemur upp og segir að ríkisstjórnin láti Samtök atvinnulífsins fá ótakmarkaða fjármuni: Hvað á hv. þingmaður við? Telur hv. þingmaður að of langt sé í því gengið að tryggja störf í þessu landi, að skapa störf í þessu landi, að greiða fyrir atvinnulífinu þannig að fólkið í landinu geti haldið áfram að sækja sér vinnu? Telur hv. þingmaður of langt gengið í því? Telur hv. þingmaður að þetta snúist um einhverja aðila sem starfa hjá Samtökum atvinnulífsins? Það er nefnilega ekki þannig. Þetta snýst um mat á heildarhagsmunum samfélagsins og hvernig við getum haldið áfram að skapa verðmæti í samfélaginu, eitthvað sem ég hefði trúað að allir hv. þingmenn ættu að geta sammælst um, og komið okkur sameiginlega í gegnum þennan skafl. Um það snýst þetta jú, að við höldum áfram, hvort sem það er að veiða fisk eða skapa nýja þekkingu og aukin verðmæti til útflutnings, hvort sem það snýst um að veita þjónustu eða selja ferðir eða búa til matvæli. 

Virðulegur forseti. Vakið hefur athygli svar ríkislögreglustjóra við fyrirspurn Morgunblaðsins um einstaklinga á skrá sem ekki hafa fundist þegar vísa átti þeim úr landi undanfarin tvö ár. Samkvæmt svari ríkislögreglustjóra er um 64 einstaklinga að ræða, hvort tveggja er að þetta eru umsækjendur um alþjóðlega vernd og aðrir sem vísað hefur átt úr landi vegna ólöglegra dvalar á Íslandi. Þá hlýtur maður að spyrja: Eru það menn sem hafa orðið uppvísir að brotum eða eru það aðilar sem hafa verið lengur á landinu en dvalarleyfi þeirra leyfði? Það segir líka í svari embættisins, með leyfi forseta „að ekki sé hægt að segja til um nákvæmlega hve margir eru enn hér á landi en margir hafi yfirgefið landið, hugsanlega með fölsuðum skilríkjum“, sem þeir hafa þá væntanlega orðið sér úti um hér. Síðan segir: „Í einhverjum tilfellum hafa menn fundist hér á landi og þeim þá vísað úr landi.“ Maður hefur á tilfinningunni að þetta hafi væntanlega gerst þannig að lögreglan hafi verið að ganga niður Laugaveginn og rekist á einhverja slíka aðila, orðið áskynja um dvöl þeirra hér samkvæmt því og vísað þeim úr landi. En þetta er flóknara en svo vegna þess að þetta fólk þarf jú húsaskjól og mat til að komast af og maður veltir fyrir sér við hvaða kringumstæður og aðstæður þetta fólk dvelur hér. Lögreglan virðist ekki hafa eftirlit með þessum hópi og það hefur flogið fyrir að hér á landi dveljist að staðaldri hópur fólks sem hefur komið hingað ólöglega, þá er ég ekki að tala um fólk í hælisleit eða slíku heldur aðra aðila. Í framhaldi af því verður maður að spyrja hæstv. ráðherra hvernig því eftirliti sé háttað og hvort í athugun sé að formbinda það eða auka með einhverjum hætti. Af þeim ástæðum sem ég hef rakið nú þegar 

Forseti minnir á að klukkunni er þannig háttað núna að hún bætir sjálfkrafa 25–30 sekúndum við hvern ræðumann, þannig að forseti er kurteislega að benda ræðumönnum á að nota ekki þann tíma til fulls.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr aðallega út í verklag stoðdeildar ríkislögreglustjóra sem sér um þessa vinnu. Þar vinna tíu manns og hafa ákveðið verklag sem ég hef nýlega farið yfir með þeim. Fyrst og fremst er ákveðin tilkynningarskylda á aðilum sem á að brottvísa og hafa ekki farið sjálfir úr landi. Ef hún bregst kemur annað verklag í kjölfarið. Auðvitað er fylgst vel með og lögreglan lýsir eftir aðilum. Það er ekki þannig fólk sjáist á vappi á Laugaveginum, eins og hv. þingmaður vill vera láta. Það getur haldið sig annars staðar, brotið síðan af sér og þess vegna komist í kast við lögin og verið brottvísað í kjölfarið. Það þarf auðvitað alltaf að fara yfir verklagið og þess vegna átti ég nýlega fund með stoðdeild ríkislögreglustjóra þar sem tíu manns vinna einungis við þetta. En það er auðvitað ljóst að það fer fjölgandi í þeim hópi sem þarf að brottvísa, enda sjaldan fleiri sem hingað hafa leitað.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta rýra svar. Ég er engu nær um það hvort hæstv. ráðherra er ljóst hvernig þessum málum er farið. Ég vil líka nefna annan vinkil. Fólki í þessum kringumstæðum er hættara við mansali, við því að verið sé að hýrudraga það o.s.frv. Þess vegna spyr ég ráðherra aftur hvort ekki standi til að gera gangskör í að efla eftirlit þannig að þessir aðilar séu ekki á þennan ólöglega hátt á Íslandi.

Virðulegur forseti. Ég hafði ýmsar spurningar um verklagið á undanförnum vikum og þess vegna fundaði ég sérstaklega með stoðdeild ríkislögreglustjóra til að fara yfir allt þetta verklag. Hvar er hægt að gera betur? Hvar er það sem löggjafinn rammar inn verkefnið og gerir þeim kannski erfiðara fyrir en ella? Hvar er hægt að gera betur til að hafa aukið eftirlit og til að þessar framkvæmdir reynist auðveldari? Við þurfum að skoða úrræði og það hafa verið umræður í Evrópulöndum um ákveðin úrræði, að hafa fólk á ákveðnu svæði, sem við höfum t.d. ekki framfylgt með breytingum á okkar lögum. Það er víða í löndunum í kringum okkur þar sem þessu er háttað þannig að aðilar eru á ákveðnu svæði eftir að þeir fá t.d. neitun frá báðum stjórnsýslustigum til að það sé hægt að framkvæma þetta með auðveldari hætti. Það gerist þá ekki að aðilar séu týndir í samfélaginu og ekki sé hægt að framfylgja ákvörðunum. Það eru lagabreytingar sem þyrfti að ráðast í en annars erum við að skoða verklagið í heild sinni í þessu eins og öðru. Hv. þingmaður kemur inn á skipulagða brotastarfsemi og mansal og við erum auðvitað líka að skoða hvað við getum gert betur og sitjum nú yfir því með öllum lögregluembættunum.

Virðulegi forseti. Í vor kvörtuðu stjórnvöld yfir því að það væri svo mikil óvissa að ríkisstjórnin gæti ekki lagt fram áætlun sína út af kófinu. Þing og þjóð þurftu að bíða í hálft ár eftir stefnu stjórnvalda. Fyrir helgi var biðinni loksins lokið og stefna stjórnvalda leit dagsins ljós. Í stuttu máli er stefna stjórnvalda svona: Það verður hallarekstur og niðurskurður nema við fáum aftur 2 milljónir ferðamanna hingað til Íslands árið 2023 í staðinn fyrir árið 2026. Bónus ef loðnan kemur aftur. Þurftum við í alvörunni að bíða í hálft ár eftir þessu? Við stöndum frammi fyrir risavöxnu vandamáli, stærstu efnahagskreppu í heila öld, og lausnin er að bíða og vonast eftir fleiri ferðamönnum. Atvinnuleysi nálgast hraðbyri 10% og mun að öllum líkindum haldast þar fram yfir áramót hið minnsta þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Það er stórkostlega merkilegt að á aðeins einum stað í fjármálaáætluninni eru sett fram markmið um ný störf. Markmiðið er að búa til heil 200 störf á næsta ári í þekkingargeiranum þegar þörfin er hundraðföld sú tala. Á meðan bíður einn af hverjum tíu á atvinnuleysisbótum, tvö af hverjum tíu hjá ungu fólki sem bíður eftir íbúðum á Suðurnesjum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er planið virkilega bara að bíða og vona hið besta um komu ferðamanna? Hvers vegna eru engar aðgerðir í fjármálaáætlun um ný og varanleg störf? Er þessi ríkisstjórn með stefnu í atvinnumálum yfirleitt?

Herra forseti. Ég verð að segja að ég átta mig eiginlega ekki á því hvert hv. þingmaður er að fara. Sú fjármálaáætlun sem hér liggur frammi felur annars vegar í sér þá stefnumörkun að við erum ekki að ráðast í niðurskurð. Það er einfaldlega ekki svo, herra forseti. Við erum einmitt að segja: Við ætlum að standa vörð um þann árangur sem hefur náðst, hvort sem er í heilbrigðismálum, velferðarmálum eða menntamálum. Og ekki nóg með það heldur ætlum við að gefa í þegar kemur að menntun og auknu framboði á henni. Ég vil nefna sérstaklega nýja ákvörðun um að efla og fjölga menntunartækifærum á Suðurnesjum í gegnum menntanefnd Suðurnesja þar sem atvinnuástand er einmitt mjög slæmt. Við erum að efla þennan þátt sérstaklega, af því að við vitum að þetta er ein af þeim leiðum sem virka. Það skiptir máli fyrir fólk að geta sótt sér ný tækifæri. Ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður sé sammála því þótt hann láti hér ólíklega. Síðan erum við að horfa til lengri tíma. Engin önnur ríkisstjórn hefur lyft öðru eins grettistaki þegar kemur að grunnrannsóknum og nýsköpun, hvort sem það er í gegnum eflingu samkeppnissjóða háskólastigs, endurgreiðslur til rannsókna og þróunar, stofnun nýs nýsköpunarsjóðs, Kríu, eða eflingu Tækniþróunarsjóðs. Þetta eru fjárfestingar sem munu skipta verulegu máli. Ég veit alveg hvað einhverjir hv. þingmenn munu segja. Þeir munu segja: Af hverju ekki meira? Af hverju ekki meira strax? Ég þekki þennan geira ágætlega og veit að það skiptir einmitt máli að hafa skýra framtíðarsýn og auka jafnt og þétt. Þessi fjárfesting mun taka tíma. Og já, það munu verða til fleiri störf hér í þekkingargeiranum. Og já, við munum sjá aukna verðmætasköpun á öllum sviðum samfélagsins. Ég nefni líka matvælasjóðinn sem farið var af stað með þar sem ætlunin er að auka nýsköpun í matvælaframleiðslu sérstaklega. Eigum við Íslendingar tækifæri þar? Já, við eigum heilan helling af ónýttum tækifærum sem loksins er verið að sinna, annars vegar með þessum sjóði og hins vegar með aukningu til garðyrkjubænda og sömuleiðis fleiri tækifærum þar. Síðan eru það fjárfestingar. Ætlar hv. þingmaður að segja að ekki skapist störf við það að ráðast í samgönguframkvæmdir, byggingarframkvæmdir og annað slíkt sem er verið að boða? Það er auðvitað ekki þannig, herra forseti, að hægt sé að koma hér upp og tala með þeim hætti sem hv. þingmaður gerði. 

Virðulegi forseti. Ég get bara talað svona mjög auðveldlega. Þetta stendur í fjármálaáætluninni. Ég spurði um ný varanleg störf. Ég spurði af því að stjórnarandstaðan var með nákvæmlega sömu tillögur um nýsköpun í vor sem ríkisstjórnin hafnaði þá. Ég spurði af því að það er um 10% atvinnuleysi, þrátt fyrir allt þetta. Þessa dagana treysta tugir þúsunda manna á opinbera framfærslu. Við getum aðeins vonað, því að það er ekki áætlun um annað svo sjáist í fjármálaáætlun, að flestir þeirra sem eru á atvinnuleysisbótum komist af þeim sem fyrst, það eru einungis tímabundin úrræði í boði, og vonast til þess að ferðamenn verði komnir 2023 svo að ekki þurfi að fara í niðurskurðinn. Þetta stendur einfaldlega í fjármálaáætlun, mjög auðvelt að finna það. Að þiggja lífeyri er hins vegar ekki tímabundin ráðstöfun og því nauðsynlegt að þar sé sérstaklega hlúð vel að fólki. Ríkisstjórnin ætlar hins vegar ekki að gera það, enda á að skilja lífeyrisþega eftir með hækkun langt undir þeim kjörum sem aðrir hafa fengið í samningum að undanförnum. Það eru engar áætlanir um að hlúa andlega að þeim mikla fjölda sem mun eiga um sárt að binda í atvinnuleysi og ekkert í boði fyrir hann nema bíða og vona. Þetta eru mikil umskipti frá orðum hæstv. ráðherra um að réttlætið þyldi enga bið. Hefur farið fram einhvers konar mat á þeim kostnaði sem verður til framtíðar með því að halda fólki í áframhaldandi óvissu og óöryggi á lágum bótum?

Herra forseti. Ég get auðvitað ekkert sagt til um það hvað hv. þingmaður kýs að segja hér og hann má segja það sem hann vill, ég er bara hjartanlega ósammála honum. Ég hlýt að halda staðreyndum til haga eins og til að mynda þeirri að engin önnur ríkisstjórn hefur eflt geðheilbrigðismál með sama hætti og sú sem nú situr. Það hefur verið gert með markvissum hætti allt frá upphafi því að við lítum ekki á það sem tímabundið verkefni heldur erum við núna vegna ástandsins að bæta enn frekar í það sem þegar hafði verið ákveðið. Ég get því ekki tekið undir það sem hv. þingmaður segir þar sem hann lætur eins og ekkert sé að gerast í þeim efnum. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af atvinnustiginu sem ég hef svo sannarlega líka, því að ég held að viðvarandi atvinnuleysi sé eitt það mesta böl sem nokkurt samfélag getur búið við. Því furða ég mig á viðbrögðum Pírata þegar ríkisstjórnin kynnti aðgerðir sínar til að styðja við íslenskt atvinnulíf á dögunum, m.a. skattaívilnanir til grænna fjárfestinga, styrki til þeirra rekstraraðila sem tæpast hafa staðið og þá nefni ég að sjálfsögðu aðila í ferðaþjónustu en líka aðila í skapandi greinum og öðrum. Ég nefni tímabundna lækkun tryggingagjalds. Og jú, ég heyrði viðbragð þingflokks Pírata. Þetta var náttúrlega bara til þess að gera eitthvað sérstakt fyrir Samtök atvinnulífsins. Heldur hv. þingmaður virkilega að það eigi ekki að styðja við íslenskt atvinnulíf á þeim tímum sem við lifum núna með aukningu í nýsköpun, með því að koma til móts við þá sem verst standa, með því að hjálpa fólkinu í landinu og koma fyrirtækjunum í gegnum þennan skafl? Ég hlýt að spyrja að því miðað við viðbrögð þingflokks Pírata þannig að ég sé ekki eiginlega ekki að hér standi steinn yfir steini.

Hæstv. forseti. Óveðrið sem gekk yfir landið í desember í fyrra hafði miklar afleiðingar eins og okkur er öllum kunnugt. Ríkið brást hratt við og gengið hefur verið í mikilvæga vinnu varðandi rafmagnsmál. Vinnu við að koma rafmagni í jörð hefur verið hraðað og munu 250 km komast í jörð á þessu ári. Það er vel. Þessi framkvæmd styrkir byggð um land allt og tryggir bændum og öðrum landsmönnum betra öryggi og aukin lífsgæði. En óveðrið hafði víðtækari áhrif. Veðurofsinn kubbaði niður girðingar á stórum svæðum. Girðingar eru stór kostnaðarliður á hverju búi. Ofan í þetta kom svo í ljós kal í túnum á stórum svæðum norðan og austan lands. Samkvæmt mínum heimildum eru þar svæði þar sem enginn sleppur við kalskemmdir. Auðvitað brugðust bændur við með því að endurvinna tún og rækta en veðráttan var áfram erfið eins og svo oft á okkar góða landi. Á Norðurlandi var vorið afar þurrt og stór hluti endurvinnslunnar mistókst af þeim sökum. Þá hafa gæs og álft einnig lagt sitt af mörkum, ágangur þeirra er mikill. Nú er staðan sú að margir eru tæpir á hey og þurfa því að taka ákvörðun um hvort mæta eigi því með fækkun á búfé eða kosta upp á kostnaðarsöm heykaup. Heyrist mér bændur ekki allir bjartsýnir á að hið opinbera komi að málum með þeim því að ekki hefur verið sett aukið fjármagn í Bjargráðasjóð. Síðast var sótt um aukið fjármagn í hann árið 2013. Stjórnvöld hafa farið þá leið að safna ekki upp fjármunum í sjóðinn en alltaf komið til aðstoðar þegar áföll hafa orðið. Nú liggja fyrir sjóðnum umsóknir vegna 4.700 hektara af kalskemmdum og u.þ.b. 200 km af girðingum. Hæstv. forseti. Ég vil því spyrja hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að aukið fjármagn verði sett í Bjargráðasjóð því að ekki trúi ég því að bændur eigi að sitja einir uppi með þetta tjón.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um þetta brýna mál. Það er alveg hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að bændur, sérstaklega á Norður- og Austurlandi, urðu fyrir verulegum búsifjum í tengslum við óveðrið sem hún gerði að umtalsefni. Hv. þingmaður nefnir í þessu sambandi Bjargráðasjóð sem starfar samkvæmt lögum frá árinu 2009 og er í grunninn sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins. Sjóðurinn hefur það verklag að vinna úr eignum sínum auk þeirra fjármuna sem koma árlega á fjárlögum inn í sjóðinn. Eignir hans voru um síðustu áramót um 200 millj. kr. en fjárlögin eru u.þ.b. 8 milljónir á ári sem er lítið fé í því stóra samhengi sem hér er nefnt í kjölfar þessa óveðurs. Sjóðurinn auglýsti eftir umsóknum um styrki og frestur til að skila umsóknum rann út 1. október síðastliðinn. 271 umsókn barst um bætur vegna kals í túnum og 74 umsóknir vegna tjóns á girðingum og verið er að fara yfir umsóknir. Það er alveg augljóst að í ljósi þessa umfangs dugar ekki hin venjulega fjárveiting, 8 millj. kr., og spurning hvaða svigrúm verður til að mæta þessum óskum öllum saman. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að leggja sig fram um það og mun beina þeim tilmælum til þingsins við meðferð fjárlaga að það verði gert. Eins og hv. þingmaður benti réttilega á eru fordæmi fyrir slíku, árin 2012 og 2013 var kaltjón bætt með sérstakri fjárveitingu, og ég sé ekki forsendur fyrir öðru en að slíkt verði endurtekið í ljósi þeirra miklu hörmunga sem gengu yfir bændur á þessu svæði síðastliðinn vetur.

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra gott svar og treysti því að hann fylgi þessum málum eftir. Glöð skal ég taka við því hér í þinginu og leggja mitt á vogarskálarnar hvað það varðar. En þá langar mig örstutt í lokin að koma að máli sem er reyndar ekkert smátt og ekki hægt að taka fyrir á örstuttum tíma. Á dögunum kom í ljós mikið misræmi á milli talna um útflutning landbúnaðarvara frá ESB og talna um innflutning á Hagstofu Íslands. Þetta er mikið og stórt hagsmunamál og miklir hagsmunir í húfi, störf innan lands, tapaðar tekjur fyrir ríkissjóð og það eru sameiginlegir hagsmunir bænda, neytenda og innflutningsaðila að heiðarleiki ríki um viðskipti sem þegar hefur verið samið um. Þetta kom mönnum verulega á óvart og ljóst að íslenskir bændur verða fyrir miklum búsifjum og miklu tjóni. En það kemur niður á okkur öllum, bæði neytendum og framleiðendum. Mér sýnist að við þurfum að halda fast á þessum málaflokki og mig langar að athuga hvort ráðherra getur rætt þetta mál aðeins.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið aftur og vænti góðs samstarfs við hv. þingmann um vinnu að því að Bjargráðasjóður fái bætur á fjárhagsstöðu sinni. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir hér þá er það rétt að ákveðið misræmi hefur komið upp í tollskrám, skránni sjálfri, og innflutningi. Mér er kunnugt um að fjármálaráðherra er með það mál í vinnslu og hefur sett af stað vinnu við að uppfæra tollskrána og reyna að eyða þeim götum sem þar hafa verið. Það er alveg ljóst að stærsti veikleikinn í þessum efnum, ef við getum talað um veikleika, er sá samningur sem gerður var í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á árinu 2015, sem þáverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, og þáverandi landbúnaðarráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, kynntu í september það ár og fól í kjölfarið í sér stóraukinn innflutning. Forsendur fyrir þessum samningi eru að mínu mati brostnar og við höfum þess vegna hafið vinnu, ég og hæstv. utanríkisráðherra, við að undirbúa endurskoðun á þeim sama samningi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Frumvarpið flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis en nefndin stendur öll að frumvarpinu ásamt áheyrnarfulltrúum Viðreisnar og Flokks fólksins. Tilefni er þingheimi vel kunnugt. Reynslan af störfum fastanefnda Alþingis í Covid-19 faraldrinum hefur sýnt að festa þarf í sessi í þingsköpum heimild fyrir alþingismenn til að taka þátt í nefndarfundum með notkun fjarfundabúnaðar. Ákvæði þingskapa gera ráð fyrir að alþingismönnum sé skylt að mæta á nefndarfundi en um það gilda sömu reglur og um fundarsókn þingmanna. Hefur ákvæðið í 1. mgr. 17. gr. þingskapa verið skilið svo að nefndarmaður teljist mættur á nefndarfund sé hann á staðnum. Þannig telst nefndarfundur aðeins ályktunarbær ef meiri hluti nefndarmanna er staddur á fundinum, samanber 22. gr. þingskapa. Þó svo að bæði símafundir og notkun fjarfundabúnaðar hafi tíðkast í ákveðnum mæli í nefndarstörfum undanfarin ár hefur það verið svo að nefndarmaður hefur ekki getað tekið þátt í atkvæðagreiðslu um mál, átt tillögurétt eða komið að öðrum ákvörðunum þingnefndar nema vera á staðnum, að óbreyttum þingsköpum. Á síðasta löggjafarþingi voru samþykkt tímabundin afbrigði frá þingsköpum eins og heimilt er samkvæmt 95. gr. til að víkja frá 1. mgr. 17. gr. þingskapa um mætingarskyldu þingmanna á fundum fastanefnda og 22. gr. um ályktunarbærni nefndarfunda. Í kjölfarið voru settar leiðbeiningar um framkvæmd afbrigðanna og notkun fjarfundabúnaðar. Var þetta gert til að skapa alþingismönnum skilyrði til að sinna nefndarstörfunum þrátt fyrir samkomubann og takmarkanir voru fjarlægðar vegna kórónuveirufaraldursins. Voru slík afbrigði fyrst samþykkt á þingfundi 12. mars síðastliðinn en þau voru síðan framlengd og þeim breytt eftir því sem faraldrinum vatt fram. Ég hygg að almennt séð hafi verið ánægja með hvernig til tókst, bæði meðal þingmanna og gesta, og augljóst mál að fjarfundatæknin létti okkur mjög róðurinn að komast í gegnum síðastliðinn vetur og síðastliðið vor. Forseti. Markmið frumvarpsins er að heimila þingmönnum að taka þátt í ályktunarbærum nefndarfundi með notkun fjarfundabúnaðar þegar sérstaklega stendur á. Þannig er lagt til að meginreglan verði áfram sú að nefndarmenn séu staddir á fundarstað en komi upp ófyrirséðar aðstæður er þingmönnum heimil þátttaka í fundi með notkun fjarfundabúnaðar. Tekur heimildin t.d. til heilsufars- og sóttvarnaaðstæðna eins og þeirra sem við búum við núna. Veikindi barna eða annarra aðstandenda geta sömuleiðis verið andlag þess að menn noti fjarfundabúnað, röskun á samgöngum vegna veðurs eða niðurfellingar ferða þannig að þingmenn verði sannanlega tepptir í sínum kjördæmum, fjarri fundarstað, eða þegar nefndarfundir eru haldnir utan starfsáætlunar þingsins. Felur frumvarpið í sér breytingu á 17. og 22. gr. þingskapa vegna þessa. Áfram er gert ráð fyrir að settar verði nánari og kannski fastmótaðri reglur um útfærslu á notkun fjarfundabúnaðarins. Þar verður að sjálfsögðu litið til og byggt fyrst í stað á þeim leiðbeiningum sem þegar hafa verið gefnar út um sama efni. Það er rétt að árétta að hér er ekki um að ræða almenna og opna heimild til handa þingmönnum til að taka þátt í nefndafundum með fjarfundabúnaði sem vissulega einhverjir kynnu að vilja sjá en aðrir gjalda varhuga við því að gengið sé of langt í þessum efnum, a.m.k. fyrst í stað á meðan menn fóti sig betur í þessum nýja veruleika. Hér er farin sú leið sem ég tel að ætti að geta verið öllum ásættanleg. Nokkuð nákvæmlega skilgreindar aðstæður skapa möguleikann til að vera í fjarfundi á nefndarfundi eða halda fjarfundi nefnda. Síðan er byggt á nánari leiðbeiningum um hvernig það fari allt sem best fram. Ég held við höfum öll lært mikið af því að ganga í gegnum síðastliðinn vetur, síðastliðið vor og eftir atvikum síðastliðið sumar. Við erum enn í þeirri stöðu að þurfa að búa við það sama og augljóst mál að þetta getur skipt verulegu máli, jafnvel sköpum, hvað varðar það að þingnefndir haldist starfhæfar þrátt fyrir að smit kynnu að koma upp eða einhverjir að vera tepptir frá þingstaðnum vegna sóttkvíar eða jafnvel einangrunar. Niðurstaðan er sú að leggja til þessa breytingu á lögum um þingsköp og æskilegt væri að málið fengi hér skjóta afgreiðslu þannig að við þurfum ekki að byggja áfram á afbrigðum eða framlengdum afbrigðum frá þingsköpum. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður fór yfir er hér ekki um að ræða almenna heimild heldur eitt skref í þá áttina. Ég held að það sé skynsamlegt að við tökum ekki stóra stökkið akkúrat núna heldur fetum okkur áfram í átt að aukinni fjarvinnu. Ég velti samt fyrir mér hvort við þurfum skýrari skilgreiningar á ákveðnum atriðum í þessu máli, eins og t.d. varðandi samgöngutruflanir. Hv. þingmaður sagði hér að það ætti við þegar þingmenn væru sannanlega tepptir heima í kjördæmi. Ég velti fyrir mér hvort við þurfum að vera með einhverja skilgreiningu á hvað felst í því, hvort leggja þurfi fram vottorð um samgöngutruflanir, eða hvað það er, þannig að þetta verði ekki að almennri heimild. Ef við miðum bara við huglægt mat hvers og eins gæti freistingin orðið að nýta þetta meira en efni standa til. Mig langar að spyrja um heilsufarsástæður sem varða þingmanninn sjálfan og veikindi barna. Þegar fólk er veikt eða þegar fólk sinnir veiku barni er það bara veikt og er ekkert að sinna vinnunni. Þannig virkar það á öllum vinnustöðum. Ef fólk er veikt heima eða að sinna veiku barni látum við það ekki mæta á fundi þótt það sé í fjarfundi. Ég velti fyrir mér hvort þessi þáttur sé yfir höfuð skref í rétta átt. Veikt fólk á bara að fá að vera veikt og foreldrar veikra barna eiga bara að fá að annast um þau. Ef við látum veika þingmenn mæta á fundi, sem þeir geta alveg eins kallað varamenn á, er ég ekki viss um að Alþingi gangi á undan með góðu fordæmi varðandi það hvernig fólk á að umgangast veikindarétt sinn á vinnumarkaði.

Herra forseti. Varðandi samgöngutruflanir er auðvitað fyrst og fremst haft í huga, svo að dæmi sé tekið, ef þingmenn landsbyggðarkjördæma sem nýta sér flug heiman að og heim um helgar ætla sér að sækja nefndarfund á mánudagsmorgni en síðan er ósköp einfaldlega ekki flogið til Ísafjarðar. Það er einfalt og opinbert mál og liggur þá fyrir og ætti ekki að vera flókið í sjálfu sér. Það er fyrst og fremst gengið út frá því að við slíkar augljósar aðstæður geti þingmaðurinn hringt inn og óskað eftir því að vera á fjarfundi. Það kemur fram í síðasta málslið 1. gr. að menn reyni að tilkynna nefndarritara það með eins góðum fyrirvara og unnt er. Varðandi það að möguleikinn sé til staðar þegar þingmaðurinn er t.d. tepptur heima vegna veikinda barns held ég að ekki sé ástæða til að óttast að til standi að fara að pína þingmenn til að vera annaðhvort sjálfir veikir á fundi eða hlaupandi frá fárveikum börnum. En þessi möguleiki er til staðar, t.d. ef varamaður viðkomandi þingmanns á þess ekki kost að hlaupa í skarðið og ef þingmaðurinn sjálfur vill. Segjum að hann hafi tekið þátt í vinnslu máls í alllangan tíma, nú sé komið að afgreiðslu þess úr nefnd og hann vilji gjarnan vera með á málinu, eins og sagt er, vera með á nefndaráliti, þá á hann þess kost að tengjast fundi í gegnum fjarfundabúnað. Hann er þá ályktunarbær, getur tekið afstöðu. Að sjálfsögðu verður það í valdi hvers og eins þingmanns hvort hann kýs að nýta sér þessa möguleika þegar þeir eru til staðar og hann hefur réttmætar ástæður til þess. Ég held að ekki sé ástæða til að óttast að Alþingi sé að fara út á hálan ís hvað varðar vinnuverndarlöggjöfina eða annað því um líkt, ef það veldur þingmanni áhyggjum. Ég sé það ekki. Fyrst og fremst byggir þetta að sjálfsögðu á því að treysta þingmönnum, að þeir eigi valið sjálfir og meti hvað er skynsamlegast að gera.

Virðulegur forseti. Það sem vinnandi fólk og vinnustaðir hafa lært í Covid er að þegar við finnum fyrir einkennum veikinda eigum við ekki að harka af okkur, mæta á vinnustaðinn og hætta á að smita fólk. Þetta er ein af stóru lexíunum sem eiga væntanlega eftir að breyta því hvernig fólk sinnir vinnu í framtíðinni. Á sama tíma eru mörkin á milli vinnu og heimilis að vissu leyti að mást út sökum fjarvinnunnar. Það er eitthvað sem við þurfum að gæta okkur á. Þetta snýst ekkert um hvort vinnuverndarlöggjöf sé brotin á Alþingi heldur um það hvort við sem vinnustaður ætlum að viðhalda menningu þess að harka af sér veikindi og mæta á fundi eða að stilla veikum börnum fyrir framan YouTube og taka einn nefndarfund. Þetta er ekki spurning um að pína þingmenn til að gera þetta heldur er þetta spurning um að opna ekki á þennan möguleika sem er, að ég tel, slæmt fordæmi. Þegar fólk er veikt eða þegar fólk er heima að sinna veikum börnum er það í veikindaleyfi og á ekki að vinna. Ég skil vel hugsunina að baki þessu en hver og einn þingmaður er bara ekki það ómissandi að hann þurfi að mæta á alla fundi. Þess vegna eru allir þingmenn í öllum nefndum með varamenn. Ef sá varamaður forfallast geta allir þingflokkar kallað til einhvern annan fulltrúa úr þeim þingflokki til að fylla sæti viðkomandi. Við erum ekki það ómissandi að við þurfum að vinna þegar við erum veik.

Herra forseti. Ég hefði haldið að það væri einmitt af hinu góða að opna þann möguleika að menn geti verið heima, að sjálfsögðu af heilsufars- og sóttvarnaástæðum ef þær eru til staðar, eins og þær eru við núverandi aðstæður, eða vegna mögulegra veikinda, að það sé af hinu góða að í stað þess að harka af sér og mæta í vinnuna geti menn tekið þátt í nefndarfundi um fjarfundabúnað að heiman. Það er akkúrat það sem við viljum, sérstaklega við núverandi aðstæður og er hvatt til þess, og hefur verið gert í upplýsingamiðlun undanfarið, að hafi menn einhvern minnsta grun um að þeir séu veikir, annaðhvort vegna þess að þeir finna til vægra einkenna sjálfir eða vegna þess að einhver í kringum þá er mögulega veikur, mæti þeir ekki í vinnuna. Á meðan þessi vafi er uppi getur t.d. verið ágætt fyrir viðkomandi að eiga þess kost að sinna sínum störfum í gegnum fjarfundabúnað. En að sjálfsögðu er það rétt að það er viðkomandi þingmanns, varamanns hans eða viðkomandi þingflokks að leysa úr því ef sú staða kemur upp. Eigum við ekki að treysta þeim aðilum til að velja sameiginlega þann kost sem er bestur? Þ.e. að annaðhvort mæti varamaðurinn eða að þingflokkurinn tilnefni mann í staðinn, ef það er í boði, eða ef menn telja best að viðkomandi þingmaður sinni skyldum sínum áfram í gegnum fjarfundabúnað geri hann það. Hér er gengið út frá því að það sé ekki endilega okkar að hafa vit fyrir mönnum í þessum efnum. Ef hv. þingmaður er hins vegar andvígur því að þessi heimild sé þarna til staðar, að eigin veikindi eða aðstandenda séu höfð með sem andlag mögulegrar heimildar til að sækja fjarfund, er sjálfsagt að nefndin skoði það sjónarmið. En ég myndi reikna með að hv. þingmaður væri í talsverðum minni hluta með það sjónarmið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að nefna að ég er meðflutningsmaður á þessu máli. Ég var í forsætisnefnd þegar málið var afgreitt þaðan og styð því málið. Aftur á móti vildi ég gera grein fyrir fyrirvörum mínum við það ágæta mál, vegna þess að það er lægsti sameiginlegi samnefnari sem allir nefndarmenn forsætisnefndar gátu komið sér saman um. Það er ekki þar með sagt að þeir séu allir sammála um það hvernig sé best að haga þessu. Hv. 2. þm. Norðaust. og virðulegur forseti, Steingrímur J. Sigfússon, fór yfir meginatriði málsins áðan í ræðu sinni og tel ég óþarft að tvítaka það sem þar kom fram. Hins vegar kom þar fram einkenni frumvarpsins um að heimild til að þingmenn nýti fjarfundatækni til að mæta á nefndarfund er bundin skilyrðum. Þessi skilyrði vil ég gera að umtalsefni og fara aðeins út fyrir rammann um hvað það er sem við þurfum nauðsynlega að gera. Með því á ég við að fjarfundatækni, eins og reyndar tækniþróun almennt, sé eitthvað sem Alþingi eigi að hafa metnað til að nýta sem mest, ekki vegna þess að það sé hipp og kúl eða töff heldur vegna þess að það er gott fyrir starfið. Það bætir möguleika Alþingis á því að starfa vel. Það eykur möguleika landsbyggðarþingmanna og þingmanna almennt til að taka þátt í starfinu án þess að þurfa að eiga t.d. við samgöngur eða vera lengur fjarri fjölskyldu, vinum, nærumhverfi og kjósendum sínum en þeir þurfa. Af einhverjum ástæðum er hér á Alþingi alveg óskapleg feimni við að gera best og stundum velti ég því fyrir mér hvað hafi orðið um viðhorfið sem var hér skömmu eftir hrunið 2008 og var þá í umræðunni þar áður, reyndar í einhverjum aðeins meiri flottræfilshætti, að Ísland yrði best í nýtingu tækni vegna þess að við hefðum fulla burði til þess. Ákveðna hluti liggur ekki fyrir Íslandi að verða best í að gera, segjum bílaframleiðslu eða eitthvað því um líkt eða ýmsar tegundir af iðnaði. Samfélög þurfa að vera stór til að takast á við suma hluti sómasamlega. Upplýsingatækni er ekki þar á meðal, virðulegi forseti. Stærð eða fjöldi landsmanna kemur því ekkert við hversu vel við getum staðið okkur í þeim geira. Það eina sem við þurfum að gera er að hafa viðhorfið, að nýta tæknina til fullnustu og átta okkur á því að tækifærin felast í nákvæmlega því. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að sumir þingmenn væru þeirrar skoðunar að hér mætti ekki fara of geyst, eins og það var orðað. Það er nákvæmlega svona orðalag sem ég velti fyrir mér, virðulegi forseti. Hvers vegna er þessi ótti við að fara of geyst í jafn einföldum hlut og að nýta nútímatækni til þingstarfa? Hvaðan kemur sú feimni? Hvað er svona varhugavert við að nota tölvur? Á þessu kjörtímabili hef ég þurft að eiga rökræður við aðra þingmenn um það hvort yfir höfuð eigi að heimila tölvur í þingsal, virðulegi forseti, og alltaf látið eins og þær séu einhver leiktæki. Þetta er vinnutæki, ég er að nota tölvu núna, ég nota tölvu úti í þingsal, ég nota reyndar tölvu til flestra minna verka innan sem utan þings. Af hverju erum við alltaf föst í einhverju hugarfari um að það að nýta tæknina sé einhvern veginn varhugavert og hættulegt? Þegar spurt er að þessu, virðulegi forseti, er afskaplega lítið um raunveruleg rök, það eru einhver tilfinningarök um að það þurfi að læra að gera þetta vel og svoleiðis. Við lærum að gera þetta vel með því að gera þetta. Það er þannig sem maður lærir á tölvur og aðra tækni, með því að nota hana. Hv. þingmenn og starfsfólk þingsins er væntanlega ekki að fara í eitthvert sérstakt nám til að gera okkur í framtíðinni reiðubúin til að nota fjarfundatækni meira. Og ef svo væri, hvernig væri slíkt nám? Það fælist jú í því að nota tæknina og engu öðru. Það eru ekkert meiri fræði á bak við að nýta þá tækni en það sem felst í því að nota hana. Af hverju notum við hana ekki bara? Hvers vegna þurfa að vera takmarkanir? Þær eru, með leyfi forseta: „… þegar sérstaklega stendur á, svo sem af heilsufars- eða sóttvarnaástæðum, vegna samgöngutruflana eða veikinda aðstandenda eða þegar fundir eru haldnir utan starfsáætlunar þingsins.“ Af hverju? Af hverju má ekki bara vera almenn heimild sem formaður nefndar eða meiri hluti nefndar, hvernig svo sem fólk vill hafa það, ákveður bara beinlínis eftir geðþótta, beinlínis eftir því hvort nefndarmönnum finnst það gott eða ekki? Þá er alveg hægt að taka tillit til þess að sumu fólki finnst skemmtilegra eða þægilegra eða eitthvað að mæta einhvers staðar á einhvern tiltekinn stað, af ástæðum sem mér eru ekki augljósar, frekar en að nýta tæknina til að sækja fjarfundi. Mér þætti vænt um að við myndum reyna að temja okkur aðeins meiri rökfestu í svona ákvörðunum almennt. Ég verð líka í því sambandi að benda á tækifærin sem eru tekin af borðinu með þessu. Það er vissulega hægt að láta sig dreyma og ég læt mig dreyma um að einn daginn verði þessi sérstaka takmörkun afnumin. En ég velti fyrir mér hvernig umræðan verður á þeim tíma. Verður hún ekki bara þannig að fólk spyr: Hvers vegna var þetta ekki gert árið 2020? Ég held að það verði engin svör þá nema að menn vildu ekki fara of geyst, vildu ekki hætta sér út í einhverjar öfgar eða eitthvað. Ég ætla nú ekki að herma eftir neinum þingmönnum þannig að þeir taki því ekki þannig að ég sé að leggja þeim orð í munn. Þetta er tilfinningin sem ég fæ af orðræðunni, að þetta sé eitthvað hættulegt, eitthvað varhugavert. Þetta er það bara ekki neitt, virðulegi forseti. Ég heyri ekki betur en að það sé svo gott sem samdóma álit allra þingmanna sem hafa tekið þátt í fjarfundum að það hafi gengið þokkalega vel, ekki algerlega snurðulaust en almennt mjög vel og betur og betur eftir því sem fólk venst tækninni, lærir að nota hana, lærir að nota heyrnartól, svo ég nefni það nú hérna fyrir spjöld sögunnar og fleira í þeim dúr. Tæknin mun bara batna, ferlar til að biðja um orðið og þess háttar. Þetta er ekki vandamál, virðulegi forseti, og hefur ekki verið raunverulegt vandamál hingað til, jafnvel þótt flestir þingmenn séu að nota þessa tækni í fyrsta sinn, alla vega í þeim mæli sem við höfum verið að gera á þessu ári. Sum okkar hér á þingi erum vanari þessari tækni en önnur vegna þess að við höfum notað hana til samskipta við útlönd eða jafnvel bara í leik. Í Covid varð þekkt að halda hreinlega partí á netinu þar sem fólk kemur saman á hinum stafræna bar og þykir gaman að því. Þessi tækni er nytsamleg, virðulegi forseti. Hún er einfaldlega nytsamleg í leik og starfi og daglegu lífi. Það er ekkert að því að nota hana meira. Það er ekkert varhugavert við það, það er ekki að fara of geyst að búa til almenna heimild fyrir Alþingi, æðstu stofnun lýðveldisins, til að nýta tæknina að því marki sem Alþingi eða nefndum þess sýnist. Það er engin hætta á ferðum og þetta er bara sama gamla feimnin við nýjungar sem er því miður einkennandi fyrir Alþingi af einhverjum rómantískum, tilfinningalegum ástæðum sem eru mér á köflum hulin ráðgáta þótt ég finni auðvitað til sambærilegra tilfinninga af og til sjálfur. Það sem ég geri hins vegar í þeim tilfellum, virðulegi forseti, er að ég hunsa þær tilfinningar ef ég finn og þekki rök sem trompa þær rómantísku tilfinningar. Við erum ekki hér til þess að vera fínt klædd og koma saman í einhverju herbergi. Það er hluti af starfinu og gott og vel, ég er ekki að kvarta undan því, ég er bara að segja: Það er ekki markmiðið með því að koma hingað. Við komum hingað til að vinna vel að löggjöf, til að skoða vel hugmyndirnar sem koma fram, rannsaka forsendurnar, tala við ytri aðila, leggja fram nefndarálit, halda ræður og greiða atkvæði. Ekkert af þessu, virðulegi forseti, ekki neitt af þessu, krefst þess að tveir þingmenn hittist nokkurn tímann í lífinu í eigin persónu, ekki neitt. Það er hægt að sinna þessu starfi algerlega og alfarið með nútímatækni án þess að tveir þingmenn hittist einu sinni. Ég er ekki að leggja það til hér og nú, það væri of geyst fyrir marga hv. þingmenn að ímynda sér það með góðu, alla vega þannig að þeim líði vel með það. En ég er bara að benda á að tæknin er sú að það er tæknilega mögulegt án þess að það komi neitt niður á starfinu. Það kemur kannski niður á því hvernig þingmenn vilja haga starfi sínu, hvernig þeim líður í vinnunni og allt það, það má vel vera, en ekki til að sinna starfinu. Meira að segja atkvæðagreiðslur gætum við haldið á netinu vegna þess að þær eru opinberar. Það þarf enga kosningaleynd á Alþingi, alla vega almennt ekki, reyndar af og til þegar við kjósum forseta og þess háttar, en meira að segja sú kosningaleynd er ekki meiri en sú að fólk getur horft hér á takkana hvert hjá öðru. Tæknilegu áskoranirnar, virðulegi forseti, eru nákvæmlega engar. Áskoranirnar við að taka þetta upp í ferlum þingsins ætla ég ekki að segja að séu algjörlega engar vegna þess að ég er viss um að þetta kallar á breytt vinnulag, t.d. hjá starfsfólki þingsins og á einhvern hátt breytt vinnulag hjá þingmönnum eins og við þekkjum, en alvarlegra er það ekki. Mér finnst að þegar við erum að taka svona ákvarðanir þá eigum við ekki að festast í því hvernig hlutirnir hafi verið heldur hvernig þeir geti orðið betri og þeir geta orðið betri að þessu leyti með því að hafa almenna heimild sem formaður nefndar eða meiri hluti nefndar getur nýtt til að halda fjarfund af þeim ástæðum sem þeirri nefnd sýnist. Mig langar einnig að fara aðeins út í hvernig þetta gæti bætt störf þingsins í miklu víðara samhengi. Alþingi Íslendinga er hér í þessu húsi í 101 Reykjavík. Reyndar held ég að formlega sé það í póstnúmeri 150, ef ég man rétt, en alla vega á því svæði sem fólk kallar 101 og mikið kvartað undan því, með réttu að mínu mati, að Alþingi sé tiltölulega Reykjavíkurmiðað batterí og skyldi engan undra vegna þess að hérna erum við jú, og meira að segja þingmenn sem starfa lengi á Alþingi og eru af landsbyggðinni, bjóða sig fram fyrir landsbyggðina, áttu eða eiga heima á landsbyggðinni, þurfa mikið að vera hér í Reykjavík og missa því auðvitað ákveðin tengsl við heimasvæði sitt. Fjarfundir myndu laga þetta. Látum okkur nú dreyma, við skulum eiga okkur smádraum hérna. Hvað ef það væri almennilegt skipulag á Alþingi, þar sem atkvæðagreiðslur væru að jafnaði á einhverjum einum degi vikunnar, hvað þá? Hvað ef við gætum raunverulega skipulagt þingræður þannig að þær færu eftir einhvers konar reiknireglu eða kvóta eða hverju sem er til þess að þingmenn gætu þá skipulagt ræður sínar og haldið þær á einhverjum tilteknum tímum en sinnt nefndarstörfum í kannski tvo, þrjá daga vikunnar í heild? Þá myndi þörf þingmanna til að koma hingað til Reykjavíkur minnka niður í kannski tvo, þrjá daga í viku í staðinn fyrir fjóra. Ég tel að það myndi muna um það. Þetta er auðvitað háð víðtækari breytingum en við komumst ekki í þær breytingar án þess að gefa almenna heimild hér. Nú ætla ég að ganga lengra, ég vona að ég hafi ekki gengið fram af öllum þingmönnum, hvað ef þingræður væru haldnar á fjarfundum eða með fjartækni einhvers konar? Nú veit ég að einhverjir hv. þingmenn súpa hveljur, enda er ég að nálgast guðlastið í þingferlum. En hvað er því raunverulega til fyrirstöðu? Hvert er markmiðið með að halda þingræðu? Jú, það er til að koma sjónarmiðum á framfæri. Er eitthvað við internetið sem hindrar það? Nei, virðulegi forseti, þveröfugt, það er internetið sem gerir það kleift. Það er internetið sem gerir það að verkum að hvaða borgari sem er á Íslandi, eða svo gott sem, getur fylgst með umræðunni í beinni á símanum sínum og getur flett upp aftur í tímann. Það er gott, virðulegi forseti, það er tölvutæknin sem er nýtt til þess, til þeirra starfa. Það er engin ástæða og engin raunveruleg tæknileg ástæða fyrir því að við stöndum akkúrat á þessum punkti í akkúrat þessu húsi að segja þessa hluti. Ég gæti sagt þessa hluti inn í þessa myndavél sem ég er með fyrir framan mig, ég gæti notað símann minn til þess. Göngum lengra, virðulegi forseti, guðlastinu er ekki lokið. Hvað með atkvæðagreiðslur? Hvers vegna þurfum við að mæta hingað inn í þetta herbergi, inn í þennan sal í þessu húsi í 101 Reykjavík, til að greiða atkvæði? Þetta eru ekki leynilegar atkvæðagreiðslur. Ef eitthvað myndi klikka í öryggi eða eitthvað því um líkt þá myndi þingmaðurinn einfaldlega hringja og láta vita af því. Atkvæðið mitt er ekki alveg í lagi, myndi viðkomandi hv. þingmaður segja og þá væri það bara lagað. Þetta er ekkert vandamál, virðulegur forseti, nema vegna þess að Alþingi þarf alltaf að búa til einhver vandamál til að halda í einhverjar gamla, rómantíska, tilfinningaþrungna mynd um það hvernig hlutirnir séu „eðlilegir“ og vona ég nú að því viðhorfi fari svolítið að linna hér á Alþingi því að ég vil meina, í öllum mínum ótæmandi hroka, að hinn almenni borgari sé kominn lengra en þetta, að atvinnulífið sé komið lengra en þetta, að félagasamtök séu komin lengra en þetta og mér finnst svo leiðinlegt að Alþingi, sem er æðsta stofnun lýðveldisins, hafi þann orðstír, með réttu, að vera langoftast einhvern veginn eftir á í þessum atriðum. Það er ekki bara í þessu atriði sem ég velti fyrir mér spurningunni, heldur oftar og oftar eftir því sem ég vinn hér lengur, því ég sé tækifæri og spurningin er: Af hverju erum við ekki best í þessu?

Í anda þeirrar rómantíkur sem kom fram í ræðu þingmannsins vill forseti minna á að þingmálið er íslenska.

Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að lengja þessa umræðu, enda hæstv. fjármálaráðherra að stikla hér eftir að komast í að mæla fyrir máli sínu, en ég held ég verði að bera hönd fyrir höfuð Alþingis. Mér finnst ekki rétt að stilla þessu þannig upp að hér sé um að ræða eitthvert forneskjulegt hugarfar, ómálefnalega afturhaldssemi eða að Alþingi sé hrætt við nýjungar og breytingar. Það er reyndar ekki svo að Píratar hafi einkarétt á því að vera í nútímanum í þeim efnum og kunna á tölvur. Það er bara ekki þannig. Alþingi á ágætissögu í þeim efnum og er enn í dag að mínu mati framsækið. Alþingi var fyrsta þjóðþingið sem tók upp hljóðritun á ræðum í staðinn fyrir að þær væru skrifaðar niður. Þegar núverandi atkvæðagreiðslukerfi og stýran kom til sögunnar var það með því framsæknasta sem þá þekktist. Það er vissulega rétt að dregist hefur úr hömlu að endurnýja ýmsan slíkan búnað en það er nákvæmlega verið að gera það núna. Alþingi hefur veitt mikla fjármuni undanfarin ár í að ljósleiðaravæða Ísland. Það er ekki afturhaldssemi, það er ekki forneskjulegt. Það er einmitt gríðarlega mikilvæg undirstaða þess að þjóðin öll geti nýtt sér nútímatækni í þessum efnum. Við erum að fjárfesta akkúrat sem við tölum í uppfærslu hugbúnaðar, eins og hv. þingmaður veit, nýrri þingmannagátt o.fl. Það er í undirbúningi að endurnýja algerlega stafrænan búnað hér í salnum og færa hann til þess besta sem þekkist og reyndar salinn allan í heild vonandi. Þetta er líka í góðum takti við áherslur stjórnvalda, áherslur framkvæmdarvaldsins, um Stafrænt Ísland og hvað það nú heitir sem fjármálaráðherra gæti sagt okkur ýmislegt um. Síðast en ekki síst höfum við fjárfest mikið undanfarna mánuði í nýjum búnaði, vissulega vegna heimsfaraldursins, eða það hefur ýtt við okkur, en það er búið að stórefla getu Alþingis til að halda góða fjarfundi í vönduðum búnaði o.s.frv. Af hverju einhverjar takmarkanir? spyr hv. þingmaður. Er það bara afturhaldssemi eða íhaldssemi? Nei, það hafa verið færð fram málefnaleg rök fyrir því að vissa hluti sé erfitt að leysa á slíkum fjarfundum, t.d. meðferð trúnaðarupplýsinga, umræður í trúnaði þegar menn þreifa fyrir sér kannski með pólitískar málamiðlanir, móttöku gesta sem hafa trúnaðarupplýsingar fram að færa og fleira í þeim dúr. Þetta gerir það að verkum 

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á þessu með trúnaðargögnin. Ég fæ ekki séð hvernig það getur verið tæknileg fyrirstaða. Það er auðvitað þannig að nethugbúnaður almennt hefur öryggisþarfir og það þarf að tryggja öryggi með einhverjum hætti. Það er ekki endilega gert með því að fólk hittist í eigin persónu. Allir þingmenn sem ég veit um og sennilega allir gestir eru með snjallsíma á sér sem því miður eru misnotaðir reglulega til að taka hljóðupptöku af fólki án þess að það verði vart við það, eitthvað sem er beinlínis ólöglegt í flestum tilvikum, að ég hygg, og því miður allt of algengur ósiður. En ég bendi á að það er nákvæmlega ekki neitt því til fyrirstöðu að gestur eða þingmaður taki upp nefndarfundi í dag með símanum sínum. Vonandi gerist það ekki, ég veit ekki til þess að hafi gerst en það er ekkert minni öryggisógn en það að halda fjarfund og tryggja þar með örugg samskipti yfir netið með tilheyrandi dulkóðun ráðherra og þess háttar. Auðvitað þarf að vanda þar vel til, en þá þarf bara að gera það. Það er ekki umfram getu Alþingis eða annarra stofnana að gera það. Hvað varðar varnarræðu hv. þingmanns og virðulegs forseta þá vil ég ekki meina að Alþingi sé verst í þessu en ég kalla eftir því að við séum best, að við gerum eins vel og við getum á hverjum tímapunkti. Nú er verið að uppfæra hugbúnað á Alþingi og ýmsan tæknibúnað, sem er mjög gott. Það er mjög jákvætt skref. Það er fullt af hlutum sem Alþingi gerir sem er til fyrirmyndar og ég gæti haldið aðra ræðu um það sérstaklega. En það sem ég tek eftir er að það er verið að gera þetta fyrst núna þegar það hefði mátt gera fyrr. Sömuleiðis snýr þetta líka að verkferlum Alþingis, ekki bara það að við notum takka hér við borðið, sem er ágætt, eða að notaður sé hugbúnaður við stýringu þingfunda, sem er ágætt og gott og flott og ágætishugbúnaður eftir því sem ég fæ best séð. En þegar kemur að ferlum eins og að mæta á nefndarfund þá spyr ég: Hvers vegna þurfum við að vera holdinu klædd á nefndarfundi þegar allt kemur til alls? Það er ekki af tæknilegum ástæðum. Ég er alla vega ósammála hv. þingmanni og virðulegum forseta um það. Þau rök þykja mér einfaldlega ekki góð, virðulegi forseti.

Réttur til andsvara verður rýmkaður við framsöguræðu fjármála- og efnahagsráðherra, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021 sem er 1. mál 151. löggjafarþings. Samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar ber að leggja fram frumvarp til fjárlaga fyrir Alþingi þegar það kemur saman og í 25. gr. þingskapalaga er kveðið á um að frumvarpið skuli lagt fram á fyrsta fundi haustþings. Fjárlagafrumvarpið er byggt á grundvelli fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025 sem lögð er fram samhliða frumvarpinu. Það er frábrugðið því sem gert er ráð fyrir í lögum en þetta er í samræmi við það sem við höfum áður ákveðið. Frumvarpið er lagt fram á grundvelli endurskoðaðrar fjármálastefnu sem samþykkt var í byrjun september. Eins og kunnugt er brustu á fordæmalausar aðstæður í mars síðastliðnum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og óhjákvæmilegt reyndist að endurskoða þágildandi fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 þar sem allar meginforsendur höfðu brostið. Þá var auk þess, í ljósi þessara óvenjulegu aðstæðna, ákveðið að framlagningu fjármálaáætlunar yrði frestað. Nú blasir við að faraldurinn sem enn sér ekki fyrir endann á mun hafa gríðarleg áhrif á líf og lífsviðurværi þjóðarinnar næstu árin. Fjárlagafrumvarpið sem nú er lagt fram heldur áfram á þeirri braut sem mörkuð var með mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar á yfirstandandi ári þar sem áhersla var lögð á viðamiklar og öflugar aðgerðir til stuðnings heimilum og fyrirtækjum. Áfram mun meginviðspyrnan felast í því að ríkisfjármálunum verður beitt af fullum þunga með það að leiðarljósi að íslenskt samfélag komist eins hratt og kostur er út úr þessari dýrustu kreppu nútímahagsögunnar. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar markmið ríkisstjórnarinnar um að vinna gegn þeirri djúpu niðursveiflu í hagkerfinu sem við stöndum nú frammi fyrir. Þar er mikilvægur fjárhagslegur styrkur ríkissjóðs sem er afleiðing þess góða árangurs sem náðst hefur undanfarin ár og gerir okkur kleift að halda áfram uppbyggingu innviða og grunnþjónustu ríkisins þrátt fyrir erfiða stöðu. Við aðstæður sem þessar kemur í ljós hversu miklu hefur skipt að nýta góðu árin til að búa í haginn fyrir þau magrari. Sú staðreynd að ríkissjóður hefur verið rekinn með góðum afgangi á toppi hagsveiflunnar og skuldir lækkaðar gerir okkur nú mögulegt að mæta breyttum aðstæðum af fullum krafti og án harkalegra niðurskurðaraðgerða. Virðulegur forseti. Ríkissjóður hefur tekið á sig þungt högg. Efnahagsáfallið hefur leitt til þess að tekjur hins opinbera hafa dregist saman um á annað hundrað milljarða kr. á yfirstandandi ári á sama tíma og útgjöld hafa stóraukist, einkum vegna aukins atvinnuleysis og mótvægisráðstafana stjórnvalda. Samanlagt eru áhrif þess á afkomu hins opinbera af þeirri stærðargráðu að vart eru fordæmi fyrir því í hagsögu Íslands. Áætlun fjárlagafrumvarps ársins 2021 gerir ráð fyrir að halli verði á rekstri ríkissjóðs sem nemur rúmlega 264 milljörðum kr. eða um 8,6% af vergri landsframleiðslu. Gert er ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs verði 1.036 milljarðar kr. á árinu og aukist um 118 milljarða á milli ára. Tekjur ríkissjóðs munu hins vegar dragast saman en gert er ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs verði um 772 milljarðar kr. eða 137 milljörðum lægri en áætlað var. Frumjöfnuður ársins verður neikvæður um 6,8% af vergri landsframleiðslu. Umtalsverð og óhjákvæmileg skuldaaukning fylgir í kjölfarið á áætluðum hallarekstri. Skuldir ríkissjóðs munu vaxa gríðarlega næstu tvö árin þrátt fyrir forsendu þjóðhagsspár um 3,9% hagvöxt á næsta ári enda hefur hagkerfið orðið fyrir miklu framleiðslutapi. Raunar er útlit fyrir að áfallið verði það þungt að skuldir aukist næstu árin að öðru óbreyttu og er gert ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs verði orðnar um 50% af vergri landsframleiðslu undir lok fjármálaáætlunar samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál. Til skemmri tíma litið hafa stjórnvöld markað sér þá stefnu að styðja við hagkerfið þar til atvinnulífið hefur tekið við sér að nýju líkt og kemur fram í endurskoðaðri fjármálastefnu. Þar eru sett fram markmið um afkomu- og skuldaþróun ríkissjóðs og hins opinbera fram til ársins 2022. Í stefnunni er gert ráð fyrir að halli á rekstri ríkissjóðs verði ekki meiri en 9% af vergri landsframleiðslu á komandi ári og gera núverandi áætlanir ráð fyrir að halli á afkomu ríkissjóðs verði innan þessara marka. Í þessu felst að þrátt fyrir lægri tekjur ríkissjóðs verða útgjöld ekki skorin niður á næsta ári heldur verða þau í þess stað aukin til að standa undir tímabundnum sértækum mótvægisaðgerðum og atvinnuleysi vegna farsóttarinnar. Í fjárlögum næsta árs munu framlög til lykilmálaflokka halda áfram að aukast. Í því endurspeglast sá ásetningur ríkisstjórnarinnar að standa vörð um tilfærslukerfin, mikilvæga uppbyggingu innviða og þjónustu ríkisins. Ekki verði þó efnt til nýrra eða aukinna útgjalda annarra en þeirra sem tengjast beinum mótvægisráðstöfunum eða aðstæðum af völdum kórónuveirufaraldursins. Útgjaldamál af öðrum meiði mun þurfa að fjármagna innan gildandi ramma. Þannig endurspeglast útgjaldabreytingar í fjárlagafrumvarpi ársins 2021 fyrst og fremst af viðbrögðum við faraldrinum og afleiðingum hans. Gert er ráð fyrir að aukin framlög í tengslum við kórónuveirufaraldurinn nemi tæpum 31 milljarði á komandi ári. Þar af vega þyngst framlög vegna aukins atvinnuleysis en gert er ráð fyrir að þau verði 23 milljörðum kr. hærri á komandi ári en áætlað var í fjárlögum ársins sem nú er að líða og nemi alls tæpum 50 milljörðum á árinu 2021. Þá verður 27 milljörðum varið til aukinnar fjárfestingar í innviðum, hugviti og þekkingu en alls er gert ráð fyrir að verja meira en 100 milljörðum til slíkra verkefna á tímabili fjármálaáætlunar í samræmi við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um að styðja við hagkerfið þar til atvinnulífið hefur tekið við sér. Kemur þetta átak til viðbótar öðrum stórum fjárfestingar- og framkvæmdaverkefnum sem þegar hefur verið gert ráð fyrir samkvæmt fyrri áætlunum, svo sem byggingu nýs Landspítala, fyrri átaksverkefnum í samgöngumálum og byggingu nýs skrifstofuhúsnæðis fyrir Alþingi. Í fjárlögum næsta árs verða heilbrigðis- og velferðarmál áfram í forgrunni. Framlög til heilbrigðismála aukast um ríflega 15 milljarða að frátöldum launa- og verðlagsbreytingum. Þannig verður haldið áfram að styrkja heilbrigðiskerfið með það að markmiði að bæta þjónustu óháð efnahag og búsetu, greiðsluþátttaka sjúklinga verður lækkuð og áframhaldandi sókn er í byggingu hjúkrunarheimila. Framkvæmdir vegna byggingar nýs Landspítala halda áfram og verður tæplega 7 milljörðum varið til verksins á komandi fjárlagaári. Auk þess er áformað að verja 2 milljörðum til annarra fjárfestinga innan heilbrigðiskerfisins í tengslum við fyrrnefnt fjárfestingar- og uppbyggingarátak stjórnvalda. Frá árinu 2017 hafa framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála hækkað verulega og vega þau þyngst á gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Þau eru 26% af heildarframlögum. Meðal helstu áherslna á kjörtímabilinu má nefna hækkun frítekjumarks atvinnutekna aldraðra, lengingu fæðingarorlofs sem verður 12 mánuðir á árinu 2021, aukin stofnframlög til byggingar leiguhúsnæðis fyrir þá tekjulægri auk laga um hlutdeildarlán sem taka gildi 1. nóvember næstkomandi, en slíkum lánum er ætlað að auðvelda tekju- og eignalitlum einstaklingum að eignast sína fyrstu íbúð. Þá hefur menntakerfið verið eflt bæði á framhalds- og háskólastigi auk þess sem unnið hefur verið eftir metnaðarfullri áætlun um máltækni. Markmið hennar er að hægt verði að nota íslensku í öllum tækjabúnaði og í hugbúnaði stærstu tæknifyrirtækja heims. Gert er ráð fyrir að framlög til mennta- og menningarmála aukist um tæpa 6 milljarða á árinu 2021. Þar af eru 2 milljarðar vegna áætlaðrar fjölgunar nemenda vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins ásamt því að tekið er mið af nýsamþykktum lögum um Menntasjóð námsmanna. Þá verður 1 milljarði varið til háskólastigsins í samræmi við stefnumörkun um að Ísland nái meðaltali OECD um fjármögnun háskólastigsins. Virðulegur forseti. Mikil áhersla hefur verið lögð á nýsköpun og rannsóknir og má í því samhengi nefna stofnun Kríu, fjárfestingarsjóðs sem er ætlað að stuðla að uppbyggingu, vexti og aukinni samkeppnishæfni atvinnulífsins. Auk þess hafa ívilnanir til fyrirtækja vegna rannsókna og þróunarstarfs verið um það bil þrefaldaðar frá árinu 2017 en gert er ráð fyrir að sá fjárstuðningur hækki í 7,3 milljarða í fjárlagafrumvarpi ársins 2021. Áætluð framlög til nýsköpunarmála eru tæplega 26 milljarðar kr. og eru stóraukin milli ára, eða sem nemur um 9 milljörðum frá fjárlögum yfirstandandi árs. Auk þess er gert ráð fyrir að framlög ársins 2020 hækki um tæpa 7 milljarða frá fjárlögum sem skýrist að stærstum hluta af aðgerðum vegna kórónuveirufaraldursins. Þá stóraukast framlög til verkefnisins Stafræns Íslands og verkefnastofan Stafrænt Ísland er efld en hún sér um stafvæðingu opinberrar þjónustu í samstarfi við stofnanir ríkisins. Með auknu framlagi er settur enn frekari kraftur í að bæta samskipti og þjónustu ríkisins með einföldun afgreiðsluferla og frekari stafrænum lausnum. Við erum í miðju verkefni við að stórauka framboð af opinberri þjónustu með stafrænum hætti og höfum nýlega opnað nýjan vef í þeim tilgangi. Við sjáum fyrir okkur að á næsta ári verði komið snjallsímaforrit sem gerir mönnum kleift að nálgast vefsíðuna með rafrænum hætti. Á þingmálaskrá minni er nýtt frumvarp um stafrænt pósthólf og það stendur yfir mikil vinna við að aðlaga lagaumhverfi og leysa tæknilegar hliðar þessara mála þannig að við getum náð stórum skrefum á komandi mánuðum og árum í átt að tæknivæddari opinberri stjórnsýslu. Það mun ekki bara einfalda afgreiðsluferla og spara tíma fyrir fólk heldur felst í þessu líka mjög mikil bæting á nýtingu fjármuna. Hagræðingin er augljós fyrir alla hlutaðeigandi, stofnanir og alla sem þangað þurfa að leita. Umhverfismál hafa verið í brennidepli allt kjörtímabilið. Má þar nefna aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, landgræðslu og endurheimt votlendis, auk þess sem mikil áhersla hefur verið lögð á að lækka álögur á vistvæna ferðamáta og stuðning við orkuskipti. Þá hefur auknum framlögum verði varið til viðamikillar uppbyggingar innviða á ferðamannastöðum samhliða aukinni landvörslu. Alls eru nærri 24 milljarðar áætlaðir til umhverfismála á komandi ári en það er 3,4 milljarða kr. aukning á milli ára. Þyngst vegur aukning til ofanflóðasjóðs til að efla ofanflóðavarnir en auk þess nema ný framlög við styrki vegna fráveitumála til sveitarfélaga 800 millj. kr. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur minnkað álögur á kjörtímabilinu markvert og áhersla er lögð á að halda áfram að draga úr skattbyrði heimila og fyrirtækja með breytingum á fjármagnstekjuskatti, framlengingu á virðisaukaskattsendurgreiðslum, hækkun skattleysismarks erfðafjárskatts og frekari skattaívilnunum fyrir þriðja geirann. Umfangsmestar eru breytingar á tekjuskatti einstaklinga en þær eru þegar lögfestar og verða komnar að fullu til framkvæmda á næsta ári. Þær felast í upptöku þriggja þrepa skattkerfis með mun lægra grunnþrepi en áður. Með nýju skattkerfi hækka ráðstöfunartekjur heimila verulega en breytingin mun lækka skatta um rúmlega 14 milljarða árið 2021. Um áramót taka gildi síðari tveir hlutar tekjuskattsbreytingarinnar en í henni felst í heildina lækkun á tekjuskatti einstaklinga um 21 milljarð frá því sem ella hefði orðið á ári. Það samsvarar ríflega 10% af tekjum ríkisins af þessum skattstofni. Að öðrum skattstofni, tryggingagjaldi, sem er iðulega í umræðunni. Það hefur einnig lækkað umtalsvert á kjörtímabilinu og verður skattbyrði fyrirtækja 8 milljörðum kr. minni á næsta ári en ella hefði orðið. Við þá lækkun bætist einnig tímabundin lækkun tryggingagjalds til að mæta áhrifum samningsbundinna launahækkana á almennum vinnumarkaði sem staðið verður við þrátt fyrir samdrátt vegna farsóttarinnar. Nemur sú tímabundna lækkun um 4 milljörðum kr. og verður því tryggingagjald orðið 12 milljörðum lægra á árinu 2021 en ella hefði orðið ef gjaldið hefði staðið óbreytt. Í tengslum við kjarasamninga verður einnig unnið að útfærslu á skattalegum aðgerðum sem hafa það að markmiði að hvetja og styðja fyrirtæki til fjárfestinga í því skyni að efla nýsköpun og samkeppnishæfni atvinnulífsins, með áherslu á græna umbreytingu og loftslagsmarkmið. Jafnframt verða skoðaðir skattalegir hvatar til að örva þátttöku almennings í atvinnulífinu með kaupum á hlutabréfum. Þá er einnig vert að minnast á flýtingu á lækkun bankaskatts, sem þegar er ákveðin, auk þess sem upphæð endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar fyrirtækja var tvöfölduð. Ég hef miklar væntingar til þess að skattalegar aðgerðir til að hvetja til fjárfestinga geti skilað auknum umsvifum á næsta ári. Að mati Samtaka atvinnulífsins gæti þar munað milljörðum og hafa jafnvel verið nefndir milljarðatugir. Ég held að í því samhengi skipti máli að við horfum ekki til of skamms tíma í útfærslunni og gefum nauðsynlega atrennu að því að fara í fjárfestingu. Þeim mun stærri sem fjárfestingarverkefnin eru þeim mun lengri meðgöngutíma hafa þau almennt þurft að hafa. Þessu úrræði má ekki vera sniðinn svo þröngur stakkur að ekki sé raunhæft fyrir þá sem vilja nýta þessa ívilnun að gera það innan tímarammans. Þó verður ekki fram hjá því litið að við horfum auðvitað til þess að auka umsvifin þegar okkur skortir þau sárast. Eitt af því sem stendur upp úr í hagtölum ársins er hvað atvinnuvegafjárfestingin hefur skroppið mikið saman og er enn að skreppa saman. Þann vanda leysum við ekki eingöngu með því að auka opinbera fjárfestingu vegna þess að það er sjálfstætt vandamál að atvinnuvegirnir skuli ekki fjárfesta. Það verður alls ekki bætt upp með opinberri fjárfestingu einni og sér. Opinbera fjárfestingin þarf að jafnaði að vera nægjanleg til þess að þeim nauðsynlegu innviðum sem við byggjum á sé viðhaldið og byggt sé upp til framtíðar og umfram þær afskriftir sem við þurfum að horfast í augu við. Og jafnvel þótt við gerum átak til að auka framleiðni í opinbera geiranum þá erum við að sjálfsögðu líka að horfa til þess að það nýtist þjóðfélaginu öllu. Má ég nefna í þessu sambandi hugmyndir um að leggja sæstreng þar sem við horfum á allt hagkerfið og leggjum upp með að leggja sæstreng í þeim tilgangi að tryggja að fjarskiptainnviðir við Ísland séu til staðar. Það mun án vafa gagnast ekki bara hinu opinbera með beinum hætti heldur einmitt þjóðfélaginu öllu. Einkageiranum munu opnast ný tækifæri fyrir tilstuðlan þeirrar fjárfestingar. Þetta vildi ég nefna sérstaklega og við munum ræða það í sjálfstæðu þingmáli þegar að því kemur hvernig við útfærum það skattalega úrræði sem hér er um rætt. Svo maður fari aðeins nánar ofan í það þá erum við fyrst og fremst að tala um fyrningarreglur skattalaga í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Ef litið er fram hjá sérstökum aðgerðum vegna kórónuveirufaraldursins verður skattlagning á næsta ári um 34 milljörðum kr. lægri en verið hefði ef ekki hefðu komið til skattalækkanir ríkisstjórnarinnar á kjörtímabilinu. Sérstakar aðgerðir vegna faraldursins eru metnar í kringum 17 milljarða á næsta ári og alls eru þetta um 52 milljarðar ef menn vilja reyna að nálgast einhverja tölu í þessu samhengi. En ég vil alltaf halda því til haga að þegar við reynum að mæla umfang skattbreytinga þá horfum við á það í einhvers konar tvívíðu samhengi en auðvitað trúum við því að með lægri sköttum náum við að örva og skapa sem muni skila sér í aukinni landsframleiðslu og að tekjutap ríkisins verði ekki nákvæmlega sú tala sem hér er undir heldur verði til nýir, sterkari tekjustofnar. Skattbreytingar síðustu ára hafa samkvæmt þessu engu að síður dregið verulega úr álögum og hækkað ráðstöfunartekjur fólks, tekjuskattsbreytingin sem ég hef hér rakið að hefur þegar verið lögfest. Þessi síðustu skref taka gildi um áramótin. Tekjuskattsbreytingin var lykilaðgerð í því að loka kjarasamningum og hefur hún stórhækkað ráðstöfunartekjur fólks en um leið bætt samkeppnishæfni atvinnulífsins. Einnig hafa skattbreytingar undanfarinna ára unnið að framgangi umhverfismarkmiða ríkisstjórnarinnar. Ég nefni sérstaklega það sem snýr að orkuskiptunum. Virðulegi forseti. Við upphaf kjörtímabilsins ríkti jafnvægi í ríkisfjármálum. Losun hafta markaði kaflaskil í fjármálum ríkisins og var sá viðsnúningur nýttur til að lækka skuldir og greiða inn á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar. Með því skapaðist svigrúm til sóknar. Ríkisstjórnin markaði stefnu um verulega eflingu velferðarkerfa, stórsókn í innviðafjárfestingum, endurskoðun skattkerfa auk metnaðarfullra markmiða í umhverfismálum. Hafa framlög til flestra málefnasviða aukist jafnt og þétt í takt við aukið svigrúm til útgjaldavaxtar. Ég hef leyft mér að orða það þannig í þessum sal að þegar rætt er um töluverðan útgjaldavöxt á undanförnum árum þurfum við að skoða heildarmyndina. Við vorum á sama tíma að lækka skuldir og búa í haginn til framtíðar. Við ættum kannski frekar að horfa til þess hvort við erum að auka útgjöld með sjálfbærum hætti en ekki bara einblína á útgjaldavöxtinn að nafnvirði eða í prósentum. Ég tel rétt að nálgast þetta þannig og það vildi ég rifja aðeins upp. Við erum fyrst og fremst að hlúa að samfélaginu með ríkisfjármálunum, ná utan um samfélagsleg verkefni sem við hyggjumst fjármagna. Það er í því samhengi oft og tíðum gleðiefni að geta aukið framlög til einstakra málaflokka, náð betur utan um þau verkefni, náð betur því markmiði okkar að hlúa að samfélaginu. Við stundum jú ekki ríkisrekstur í þeim tilgangi að hafa af því einhvern afgang eins og fyrirtækið rekur sig til að skila eigendum sínum einhverjum hagnaði. Langt í frá. En við skulum hafa í huga þegar við horfum núna fram á gríðarlega mikinn hallarekstur, ekki bara á komandi ári heldur inn í framtíðina, að við þurfum að endurheimta getuna til að hlúa að samfélaginu. Hún er ekki til staðar í augnablikinu og við þurfum að taka lán til að geta staðið undir þeim vilja okkar að taka utan um þau verkefni. Við getum ekki byggt framtíð okkar á lántökum heldur þurfum að endurheimta getu okkar til að standa með sjálfbærum hætti undir samfélagslegum verkefnum. Það er stóra verkefnið sem við okkur blasir núna og við ræðum það nánar þegar við förum ofan í fjármálaáætlunina. Við höfum dreift ávöxtum langs hagvaxtarskeiðs í þessum tilgangi. Við lækkuðum skuldir, við styrktum opinberu þjónustuna, við þéttum félagslegt stuðningsnet og við lækkuðum skatta til hagsbóta fyrir heimili og fyrirtæki. Þessar ráðstafanir og þessar áherslur hafa gert okkur kleift að bregðast við núverandi efnahagsáfalli af völdum kórónuveirufaraldursins af jafn miklum krafti og raun ber vitni með því að grípa til umfangsmikilla mótvægisráðstafana. Geri menn sér grein fyrir því hversu mikla þýðingu það hefur fyrir okkur í dag þá hljóta þeir að stefna að því marki að koma ríkissjóði aftur í þá stöðu að geta brugðist við meiri háttar áföllum. Það hlýtur að vera markmið. Það er ljóst að það verkefni verður ekki leyst án þess að tekið verði á hallarekstrinum og það verður rætt nánar í samhengi við fjármálaáætlun á hverju ári á áætlunartímabilinu. Þetta verkefni verður ekki leyst í þessari umræðu en það verður viðvarandi verkefni næstu ára. Það sem ég tel vera vísustu leiðina til árangurs í því eru aðgerðir sem auka landsframleiðsluna. Aukin framleiðni hagkerfisins, bæði í opinbera geiranum og í einkageiranum, er frumforsenda þess að lífskjör á Íslandi verði áfram á meðal þeirra bestu sem þekkjast. Fjárfesting hins opinbera í innviðum, menntun, nýsköpun og rannsóknum hefur mikil áhrif en í augnablikinu er áberandi að mest vantar upp á að atvinnulífið taki við sér með kröftugum hætti að nýju. Við þurfum að tryggja að sú viðspyrna sem nauðsynleg er sé til staðar þegar heimsfaraldurinn gengur yfir. Hið opinbera leikur þar lykilhlutverk við að skapa réttu aðstæðurnar, nota hvatana sem ég hef hér verið að ræða um og beina mönnum inn á brautir aukinnar verðmætasköpunar. Það mun renna styrkum stoðum undir samkeppnishæft þjóðfélag þar sem velsæld byggist á öflugum mannauði og kröftugu efnahagslífi. Virðulegi forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra er ekki í öfundsverðri stöðu, ég átta mig alveg á því. Atvinnuleysi er okkar helsta áhyggjuefni í dag. Nú eru um 20.000 Íslendingar atvinnulausir og þeim fer fjölgandi. Ég velti því fyrir mér, í andsvari mínu til ráðherra, hvort ekki hefði mátt gera betur í fjárfestingar- og uppbyggingarátaki ríkisstjórnarinnar. Við sjáum að einungis 1% af landsframleiðslu á að fara í það átak. Sömuleiðis gerir frumvarpið ráð fyrir að atvinnuleysi lækki einungis um 1 prósentustig á næsta ári. Aftur varpa ég fram þessari spurningu: Þurfum við ekki að gera meira? Að sjálfsögðu veit ég vel að hallinn er mikill en á þessum tíma getur verið skynsamlegt að verja aðeins meiri peningum til að skapa peninga. Með því að skapa störf, í gegnum fjárfestingu og nýsköpun, fær ríkissjóður auknar tekjur til baka.

Virðulegi forseti. Af mörgum ástæðum er mikilvægt að við förum af krafti í fjárfestinguna. Við höfum hér á fyrri stigum aukið fjárfestingarstigið. Við fórum í sérstakt átak vegna þess að horfur voru um góðar heimtur af arði opinberra félaga til ríkisins og við ákváðum að auka við í samgöngumál vegna þess og við höfum verið í skammtímaátaksverkefnum. En hér erum við að kynna til sögunnar miklu stærra fjárfestingarverkefni en fyrr á kjörtímabilinu og erum með í kringum 1% aukningu. Það sem ég vil benda á er að það er ekki lítið verkefni - segjum að við værum ekki að tala um aukningu upp á 1% heldur 2% - að bæta öðrum 30 milljörðum á útgjaldahliðina á næsta ári. Þetta er ekki bara spurning um afkomu á næsta ári og fjármögnun, þetta er líka spurning um að koma þessum verkefnum öllum fyrir á einu ári, á tólf mánuðum.

Herra forseti. Get ég þá skilið hæstv. ráðherra þannig að ef atvinnulífið, nýsköpunargeirinn o.s.frv. telja sig geta fundið þessi verkefni þá sé hæstv. ráðherra til í að auka hér talsvert í? Ég veit að þetta þurfa að vera raunhæf og arðbær verkefni en af þeim er nóg. Ég velti fyrir mér hvort við ættum ekki að skoða það vel, í meðförum nefndarinnar, að auka fjárfestingarpakkann. Mér finnst 1% aukning á landsframleiðslu í fjárfestingarátak of lítið til að mæta þessari djúpu kreppu sem allir eru meðvitaðir um að er mjög alvarleg. Við sjáum að viðbótin í nýsköpunarmál er sömuleiðis einungis 0,3% af landsframleiðslu. Aftur ítreka ég að nýsköpun er töfraorð í kreppu og Tækniþróunarsjóður, svo að dæmi sé tekið, hefur talið að fjöldamörg verkefni uppfylli hæstu einkunn þess sjóðs en það eina sem strandar á í þeim verkefnum er að fjármagnið vantar. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra sé ekki til í að koma með okkur í þann leiðangur að bæta aðeins í þegar kemur að fjárfestingunum. Við hæstv. ráðherra erum sammála um að það þarf að koma hjólum atvinnulífsins aftur af stað og til þess þurfum við að beita ríkisfjármálunum með myndarlegri hætti en hér er gert.

Virðulegur forseti. Ég vil benda á eitt í þessu. Því hefur aðeins brugðið við í opinberri umræðu að menn horfa á opinberu tölurnar og segja að það vanti eitthvað upp á það sem við sögðumst ætla að gera. Það hefur m.a. með það að gera hvernig menn flokka fjárfestingu. Við höfum verið mjög opin með það að við lítum á það sem fjárfestingu í framtíðinni að setja peninga inn í samkeppnissjóðina, í nýsköpunarverkefni og annað þess háttar, þó að það myndi ekki koma í dálkinn fjárfesting hjá Hagstofunni. Þar er meira horft á fastafjármuni og slíka hluti. Þegar ég segi að það verði verkefni að koma 30 milljörðum út í slíkar verklegar framkvæmdir þá byggi ég það á þeim upplýsingum sem koma innan úr stjórnkerfinu. Ég vek athygli á því að við erum t.d. að fullfjármagna samgönguáætlunina eins og hún var afgreidd á þinginu, jafnvel þótt það vantaði gríðarlega mikið upp á þegar þingið sleppti henni frá sér. Það var eiginlega hliðarkafli sem var ófjármagnaður. 

Virðulegur forseti. Nú er talað um að hækka eigi lægstu bætur samkvæmt launaþróun. Ef við tökum prósentuna í lífskjarasamningunum er það rúmlega 7% hækkun á lægstu laun. En sú launaþróun sem ráðherra er að fara eftir um næstu áramót er 3,6%. Ég spyr: Hvernig er þetta reiknað? Hvernig fær hann það út að það sé nákvæmlega það sama fyrir lífeyrisþegana og lífskjarasamningurinn kveður á um, þegar það ætti að vera akkúrat helmingi meira? Ég spyr hvort hann sé til í að leiðrétta það á þeim forsendum að verðbólgan er núna um 3,5% og gengið hefur fallið gífurlega þannig að allt hefur stórhækkað.

Virðulegi forseti. Já, hér er verið að vinna á grundvelli lagareglunnar sem kveður á um að bætur skuli hækka í samræmi við almennar launabreytingar næsta árs, væntar, eða í samræmi við verðlag ef verðbólgan er hærri en launabreytingarnar sem gert er ráð fyrir. Nú er það þannig að almennar launahækkanir, sem samið hefur verið um og vænst er að taki gildi á næsta ári, eru hærri en vænt verðbólga og þess vegna er horft til launaliðarins. Þetta er því, að því er við teljum í fjármálaráðuneytinu, bara nákvæmlega í samræmi við lögin.

Virðulegur forseti. Þetta er eiginlega stórfurðulegt. Það stendur í fjárlagafrumvarpinu að launaskrið á næsta ári verði 5%. Var það einhver ritdeila? Og hvernig getur það þá samrýmst þessu? Verið er að tala um að þegar allar skattalækkanir séu komnar fram muni það skila 10.000 kalli á mánuði, þegar allt er komið fram. Í síðustu skattalækkun var persónuafslátturinn líka lækkaður. Stendur það til núna? Eða stendur til að hækka hann samkvæmt vísitölu? Og hvað með persónuafsláttinn? Hvernig fylgir hann þessu? Það er vaninn í þessu kerfi að ákveðin upphæð er gefin með vinstri hendinni en stór hluti síðan dreginn frá henni með skerðingum með þeirri hægri. Mér er spurn. Þetta var gert í síðustu skattalækkunum með persónuafsláttinn: Stendur það líka til núna?

Virðulegi forseti. Reglan sem ég vísaði til horfir til þess hvernig almennar umsamdar launabreytingar hafa orðið samkvæmt kjarasamningum. Það er viðmiðið sem horft er til. Það felur í sér að bætur almannatrygginga hækka ekki í samræmi við launaskrið, ef það á sér stað í samfélaginu. Þannig að 5% talan, sem hv. þingmaður vísar til, er þá markaðurinn í heild sinni, umsamdar launabreytingar að viðbættu launaskriði. Varðandi tekjuskattinn er það grundvallaratriði að persónuafslátturinn hefur haldið verðgildi sínu. Við höfum í gegnum þessa skattbreytingu boðað að við verðtryggjum persónuafsláttinn þannig að hann muni hækka í samræmi við verðlag í gegnum þessa breytingu og 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Ég vil koma aðeins inn á þessa miklu skuldaaukningu ríkissjóðs og hins opinbera og nauðsyn þess að vinna úr þessu og ná jafnvægi í opinberum rekstri. Það er lykilatriði að hér verði öflugur hagvöxtur á næstu árum, eins og komið hefur fram. Hæstv. ráðherra. Hvað er helst í þessu frumvarpi til fjárlaga sem undirbyggir hagvöxt til framtíðar? Hvaða mælanlegu markmið eru þar á bak við? Auk þess vil ég spyrja hæstv. ráðherra um nýja spá um atvinnuleysi sem er töluvert dekkri en fyrri spár. Það mun væntanlega þýða að taka þarf lán til að standa straum af greiðslu atvinnuleysisbóta sem eru komnar í hæstu hæðir. Gangi þessi dökka spá eftir, hvaða áhrif mun það hafa á afkomu ríkissjóðs?

Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi mismælt mig í síðasta andsvari þegar ég talaði um persónuafsláttinn. Ég var að tala um skattleysismörkin, að þau hafi verið verðtryggð. Að þessari fyrirspurn. Hvað er það í fjárlögunum sem undirbyggir hagvöxt til framtíðar og hvaða mælanlegu markmið erum við með? Þannig er nú með hagfræðina að þetta eru ekki raunvísindi, þetta eru meira félagsvísindi og ekki hægt að setja tommustokk á hagfræðikenningarnar og segja að við fáum nákvæmlega þetta út. En það sem við trúum á er aukið súrefni, að fái skapandi greinar t.d. aukinn stuðning muni það skila sér til baka. Við trúum á rannsóknir og þróun. Við trúum á að við séum í tæknibyltingu og þurfum að sinna umbreytingu í opinbera geiranum með því að fjárfesta þar. Við trúum á að innviðafjárfestingin sé mjög mikilvæg fyrir framtíðina þannig að 

Herra forseti. Tíminn er knappur og hæstv. ráðherra kom ekki inn á spurningu mína varðandi atvinnuleysi, þessa dökku mynd og áhrifin á afkomu ríkissjóðs. Hann gæti kannski komið inn á það í síðara andsvari. Árið 2025 er stefnt að hallalausum frumjöfnuði en ekki heildarjöfnuði. Ríkissjóður verður sem sagt rekinn með halla og munurinn á frumjöfnuði og heildarjöfnuði getur verið töluvert mikill, vaxtakostnaður hár, við verðum að taka há lán o.s.frv. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra: Hvað áhrif má ætla að þetta hafi á afkomuna og er ástæða til að grípa inn í? Hæstv. ráðherra gæti einnig komið að öðru atriði sem ég vildi koma hér að. Það eru afskriftir skattkrafna, þ.e. 17,8 milljarðar kr. og aukning um 741 millj. kr. frá fyrri fjárlögum. Hvers vegna gengur svona illa, hæstv. ráðherra, að ná 

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um atvinnustigið og atvinnuleysið sem er aðalverkefni okkar um þessar mundir. Mér finnst hafa tekist vel til, þó að ég segi sjálfur frá, í fyrsta lagi að stilla upp grunnsviðsmynd, vera svo með sviðsmyndagreiningar, bæði svartsýnni og bjartsýnni spá, setja sér markmið um að skuldahlutföllin hætti að versna á tímabilinu og draga þannig fram í raun og veru í hverju verkefni okkar felst, sem er að skapa ný störf í einkageiranum fyrst og fremst. Hvað ef dekkri sviðsmyndir rætast? Það eru vond tíðindi. Það mun kosta meiri aðlögun. Það er spurt um afskriftir skattkrafna. Þetta er að hluta til vegna þess að verið er að leggja á fyrirtæki sem á endanum fara á hausinn og þá bara gufar allt upp og það er ekki í neitt að grípa. En þetta er samt mjög stór liður og sjálfsagt að fara betur ofan í saumana á honum. Það er rétt sem sagt er að frumjöfnuður er önnur 

Virðulegur forseti. Hið opinbera er í ákveðinni jafnvægislist til að koma til móts við efnahagslífið með viðeigandi hætti án þess að setja ríkissjóð í of mikinn halla. Afleiðingar af því yrðu verðbólga eða veikara gengi krónunnar. Með viðeigandi mótvægisaðgerðum skiptir halli ríkissjóðs hins vegar engu máli því að aðgerðirnar ættu að skila arðbærum árangri sem jafnar smám saman hallann aftur. Sama á við ef verðbólgan fer ekki á flug. Þá skiptir hallinn í rauninni mjög litlu máli. Óviðeigandi mótvægisaðgerðir lengja hins vegar kreppuna og rýra lífsgæði okkar. Ég spyr því: Eru 35 milljarðar kr. nóg og eru þær aðgerðir sem valdar eru betri en aðrar? Ég býst við að svarið verði já, en ég hlakka til að heyra rökin. Ég spyr því að tækifærin sem hægt er að nýta eru miklu fleiri, en ríkisstjórnin virðist ákveða að grípa þau ekki. Ég spyr af því að samkvæmt lögum um opinber fjármál eiga stjórnvöld að rökstyðja stefnu sína. Ég spyr af því að það vantar þessi rök. Af hverju eru 35 milljarðar á næsta ári 

Virðulegi forseti. Það er bara alrangt að við séum að boða að 35 milljarðar séu nóg. Við erum að segja að 260 milljarðar séu það sem þarf. 260 milljarðar, ekki 35. Það er bara fjárfestingin. Við segjum: Leyfum ríkissjóði að fara í halla þrátt fyrir að tekjurnar hrynji. Berum það saman við aðra efnahagsstefnu sem var prófuð fyrir tíu árum þar sem menn fóru í fjöldann allan af skattaaðgerðum til þess að endurheimta tekjur. Þeir breyttu tekjuskatti einstaklinga, hækkuðu tryggingagjaldið, bjuggu til raforkuskatt og ýmsa aðra skatta til þess að ná inn tekjum fyrir ríkissjóð. Það er efnahagsaðgerð hjá okkur að gera það ekki. 260 milljarðar eru meira en við höfum áður séð og við erum sömuleiðis að fara í ýmsar sértækar aðgerðir eins og hlutabótaleiðina og annað þess háttar. Varðandi fjárfestinguna sérstaklega, af því að hún er tekin hérna út úr, 35 milljarðarnir, þá held ég að menn verði aðeins að hugsa hversu miklu sé hægt að koma út á tólf mánaða tímabili ef við tölum t.d. um verklegar framkvæmdir. 

Virðulegi forseti. 35 milljarðar eru þessar sérstöku mótvægisaðgerðir. Það kemur skýrt fram í fjárlagafrumvarpinu og fjármálaáætluninni. Hitt eru sjálfvirku sveiflujafnararnir sem á að grípa til og eru bara góð hagfræði og ég hrósa ríkisstjórninni fyrir að fara eftir þeim réttu hagfræðikenningum að ríkið taki á sig þessa sveiflu í auknu atvinnuleysi með atvinnuleysisbótum o.s.frv. Ef við tökum það til hliðar eru sérstakar mótvægisaðgerðir 35 milljarðar. Það stendur skýrum stöfum í fjárlagafrumvarpinu. Ég skil ekki af hverju það er nóg. Sérstaklega miðað við það að þegar við lögðum um 9 milljarða til í nýsköpun í vor þá kom upp úr kafinu í lok sumars að eftirspurnin eftir þeim fjármunum var meiri en nóg. Nú er það orðið stefna stjórnvalda fyrir næsta ár að leggja til nákvæmlega sömu upphæð og stjórnarandstaðan lagði til í vor en núna er þörfin orðin enn meiri en var í sumar. Þannig að ég átta mig ekki á því hvernig 35 milljarðar eru nóg. 

Virðulegi forseti. Margt af því sem við höfum verið að gera á þessu ári eru stórar aðgerðir að umfangi en þær kosta ríkissjóð ekki endilega gjaldamegin. Við getum tekið sem dæmi frestun á staðgreiðslu, frestun á greiðslu opinberra gjalda. Við aukum svigrúmið fyrir atvinnulífið um fleiri milljarða en eini kostnaður ríkissjóðs er hugsanlegt tap vegna þess að menn komist ekki í gegnum erfiða tíma og svo fjármagnskostnaður. Þannig verður að meta umfangið eftir eðli aðgerðanna hverju sinni. Ég segi bara aftur: Það er auðvelt að standa hér núna og segja að auðvitað eigi bara að láta sjálfvirku sveiflujafnarana virka. En það er alls ekki sjálfsagt að ríkisstjórnir geri það. Það er sérstök ákvörðun okkar að leyfa einmitt því að gerast. Margar aðrar ríkisstjórnir eru að fara aðrar leiðir og íslenskar ríkisstjórnir hafa farið aðrar leiðir. Það er flokkunaratriði að segja að sérstakar aðgerðir séu þessar og sjálfvirku sveiflujafnararnir séu svona. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Mig langar aðeins að ræða um fjárfestingar í verkefnum og framkvæmdum. Nú myndi ég ætla að það væri brýnast að koma sem mestu fyrir á sem skemmstum tíma. Hæstv. ráðherra hefur minnst hér á að það geti verið erfitt en áhyggjurnar geta snúið að því að margar opinberar framkvæmdir muni ekki ná flugi fyrr en eftir þann tíma sem við erum að vonast til þess að við séum á leið upp úr kreppunni. Þá er spurningin: Hvað er það nákvæmlega sem menn ætla að gera á næstu tólf mánuðum? Er sá listi tilbúinn? Það er eiginlega of seint að opinberar framkvæmdir fari af stað eftir níu mánuði, eftir tólf mánuði. 

Virðulegi forseti. Já, við getum lagt fram listann yfir verkefni sem eru á bak við þessar tölur. Eins og ég nefndi hér áður þá myndi það í sumum tilvikum ekki falla að öllu leyti að skilgreiningu Hagstofunnar í þjóðhagsreikningum um fjárfestingu. En ég segi það fullum fetum að það er mikil áskorun að koma miklu meira út í framkvæmdafé. Við höfum t.d. séð það bara við byggingu á Landspítalanum, það hefur gengið aðeins hægar að koma fyrir öllu því sem við höfum fjármagnað á undanförnum árum. Ég ætla bara að minna á það að við höfum farið þá leið að reyna að forgangsraða í þágu verkefna sem eru tilbúin, í það sem er raunhæft að fara af stað með, í verkefni sem eru mannaflsfrek og skila aukinni framleiðni. Þetta eru þættir sem við höfum sérstaklega horft til. Þetta eru verklegu framkvæmdirnar. Svo eru öll hin málin sem við lítum á sem fjárfestingu í samfélaginu sem eru 

Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar til að inna eftir tvennu. Eitt stórt verkefni sem er í kortunum er brú yfir Ölfusá sem menn hafa hugsað sér að setja í einkaframkvæmd. Sú framkvæmd, ef ég skil rétt, er í sjálfu sér tilbúin en tefst væntanlega vegna þess að það tekur tíma að koma á einkaframkvæmd. Væri það dæmi um verkefni sem væri hugsanlega hægt að taka fram fyrir í röðinni og beita þá einkaframkvæmdinni á öðrum sviðum? Varðandi fjárfestingar í mýkri geirum, skulum við segja, nýsköpun og þess háttar, spyr ég líka: Væri ekki skynsamlegt að flýta t.d. fjármagninu í Tækniþróunarsjóð, inn í Stuðnings-Kríu sem var vanfjármögnuð um 500–600 milljónir, með fjárauka núna einmitt til þess að koma af stað öllum þessum verkefnum strax? Það er það sem við þurfum svo mikið á að halda.

Virðulegi forseti. Ég tel að Ölfusárbrúin sé dæmi um verkefni sem við ættum að reyna að ýta á, ágætisdæmi hjá hv. þingmanni. Að hve miklu leyti við ættum að bæta jafnvel enn frekar við með fjáraukalögum get ég ekki lagt mat á, en við höfum sýnt það í verki að við höfum ríkan vilja til að stórefla stuðninginn þarna. Við höfum komið með fjárauka þegar á þessu ári og erum aftur að auka í fjárlagafrumvarpi og í fjármálaáætlun á næstu árum. Menn þurfa aðeins að gæta sín á því að vera ekki með mjög mismunandi fjármögnun í samkeppnissjóðina frá einu ári til annars heldur að hafa frekar stigvaxandi vöxt og leyfa fjármögnuninni að lifa í einhver ár vegna þess að ella geta menn lent í vandasamri stöðu. Svo vil ég bara minna aftur á að það er atvinnuvegafjárfesting á Íslandi sem skortir og við þurfum að eyða meiri tíma í að ræða hvað við getum gert til þess að fá fyrirtækin aftur til að fjárfesta. Það verður lagt fram sérstakt frumvarp um það hér á haustþingi en það er ekki opinbera fjárfestingin 

Herra forseti. Þessi fjárlög fjölga hvorki störfum né taka utan um þann hóp sem hefur misst atvinnuna. Þessi fjárlög eru ekki hin græna bylting sem hér hefur verið boðuð og enn eru fjárfestingarnar of litlar. Af hverju segi ég þetta? Því fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar nemur 1% af landsframleiðslu og dugar engan veginn til að mæta einni dýpstu kreppu í 100 ár. Viðbótin í umhverfismál er 0,1% af landsframleiðslu og viðbótin í nýsköpun er 0,3%. Það er of lítið og of naumt skammtað, herra forseti. Við þurfum að gera betur til að koma hjólum atvinnulífsins aftur af stað og til þess þarf að beita ríkisfjármálunum með myndarlegri hætti en hér er gert. Ég átta mig á því að halli ríkissjóðs er mikill en það er réttlætanlegt í mínum huga að hafa hann meiri til að við getum komist upp úr þeim djúpa öldudal sem íslenskt hagkerfi er núna í. Að sjálfsögðu mun birta um síðir og hagkerfið taka við sér til lengri tíma litið en núna er tíminn til að beita ríkisfjármálunum myndarlega þegar kemur að grænum skrefum, fjárfestingu, nýsköpun og opinberri þjónustu. Atvinnuleysi er helsta vandamál okkar í dag. Það er eitur í beinum Íslendinga. Núna er um 20.000 Íslendingar atvinnulausir. Það stefnir í að þeir verði um 25.000 næstu jól. Við þurfum að beita öllum tiltækum ráðum til að sporna gegn atvinnuleysi en í þessu fjárlagafrumvarpi sýnist mér gert ráð fyrir að það lækki einungis um 1 prósentustig. Það er ekki nægjanlegt í því ástandi sem við erum að glíma við, herra forseti. Við þurfum að stuðla að atvinnuskapandi tækifærum. Við þurfum að treysta innviðina og hina opinberu innviði sem margir hverjir voru í talsverðum vandræðum fyrir Covid. 20.000 manns eru án atvinnu en því til hliðar hefur störfum fækkað á vinnumarkaði. Það hefur fækkað um 20.000 störf á vinnumarkaðinum, fyrir utan þá sem eru atvinnulausir, sem er hlutfall af þeim sem eru á vinnumarkaðnum. Til að setja þá tölu í samhengi eru 20.000 störf samanlagt öll störfin á Akureyri, Austfjörðum og Vestfjörðum og fari atvinnuleysi upp í 30.000 manns eins og hefur heyrst þá getum við bætt Reykjanesbæ við þennan dapurlega samanburð. Hér er ekki nægilega mikið gert í fjárfestingarhlutanum. Hæstv. ráðherra hefur sagt að þessi tala, sem hann teflir hér á borð og er 1% af landsframleiðslu, taki mið af þeim verkefnum sem hægt er að ráðast í. Þá spyr ég hv. formann fjárlaganefndar og ráðherra - ef við finnum frekari verkefni, ef sveitarfélögin koma til fjárlaganefndar og segjast geta gert meira, eða nýsköpunargeirinn eða hið opinbera - hvort við séum ekki tilbúin að taka því fagnandi hendi og tryggja fjármögnun í þau verkefni sem skapa arð og störf. Fjárfestingarnar eru eitthvað sem ég hef talsverðar áhyggjur af. Ég hef líka áhyggjur af atvinnuleysisbótunum og við erum ítrekað búin að ræða það í þessum sal að þær eru of lágar. Ég veit að íslenska ríkið er að setja mikla fjármuni í atvinnuleysisbætur og það tekur að sjálfsögðu mið af þessu mikla atvinnuleysi en að ætlast til að fólk lifi á rúmlega 240.000 kr. eftir að tekjutengda tímabilinu lýkur er ekki ásættanlegt, herra forseti. Við ættum að taka skref til að hækka tímabundið grunnatvinnuleysisbæturnar. Þetta er ömurleg staða. Auðvitað vita allir að það er ömurlegt að missa vinnuna. Að sjálfsögðu er það mikið efnahagslegt högg en það hefur líka alls konar félagslegar og jafnvel heilbrigðislegar áskoranir í för með sér fyrir viðkomandi einstakling og fjölskyldu. Við þurfum að gera betur gagnvart þessum stóra hópi. Nú þegar eru of stórir hópar sem þurfa að lifa á 250.000–300.000 kr., öryrkjar, hluti eldri borgara o.s.frv. Við megum ekki fjölga í þeim hópi Íslendinga sem neyðast til að lifa á 240.000 kr., það er of lág upphæð og það vita auðvitað allir í þessum sal. Ég deili ekki þeim áhyggjum sem hafa heyrst um að með því að hækka atvinnuleysisbætur muni það draga úr vilja fólks til að leita sér að atvinnu. Það er umræða sem við höfum svo sem tekið áður og er tekin víða um heim en þegar enga atvinnu er að finna þá er það ekki tilfellið. Ég nálgast þetta frekar úr hinni áttinni. Ég vil að við léttum undir með þeim fjölskyldum sem hafa misst vinnuna. Það finnst mér að við ættum að einhenda okkur í, herra forseti. Þetta eru helstu gagnrýnisatriði hvað þetta varðar sem ég sé í fjárlagafrumvarpinu. Það er auðvitað áhugavert að skoða skattbreytingar. Ég hef verið svolítið krítískur á þá hugmynd sem er í fjárlagafrumvarpinu að hér eigi að fara að skattleggja raunávöxtun fjármagnstekna í stað nafnávöxtunar. Það er umræða sem við tökum væntanlega síðar í vetur. Mér sýnist hér verið að verja fjármagnseigendur, einn hópa, gegn verðbólgu. Það eru 2 milljarðar eyrnamerktir í þessa skattalækkun. Kannski hljóma ég eins og rispuð plata. Ég hef verið að gagnrýna það og bent á það að krónutala veiðigjalda hefur verið að lækka, m.a. vegna þeirra kerfisbreytinga sem við höfum farið í. Stundum er sagt við mig að veiðigjaldið væri enn lægra, hefðu menn ekki farið í þá breytingu sem þessi ríkisstjórn gerði 2018. Þá bendi ég á, til að svara þeirri gagnrýni, að þegar ríkisstjórnin breytti lögum um veiðigjald 2018 kom umsögn frá Alþýðusambandinu og þar stendur, með leyfi forseta: „Alþýðusamband Íslands mótmælir harðlega fyrirhugaðri lækkun veiðigjalda …“ Þetta er gagnrýni sem var teflt fram á sínum tíma þegar þessar breytingar voru gerðar og veiðigjöldin þurfa að vera hærri. Þau voru næstum því þrisvar sinnum hærri síðast þegar ríkisstjórnin var við völd. Ég veit að þau eru afkomutengd. Ég þekki það ágætlega. En þegar krónutala veiðigjalda er orðin álíka há og útvarpsgjaldið ættum við að íhuga á hvaða vegferð við erum komin með kerfið. Við sáum tölurnar sem greinin birti sjálf um daginn, á sjávarútvegsdeginum, þá kom í ljós að arðgreiðslur til eigenda útgerðarfyrirtækja voru um 62 milljarðar á undanförnum fimm árum. Hugsið ykkur, 62 milljarðar á fimm árum. Arðgreiðslur eru að sjálfsögðu fyrir utan launin sem þessir aðilar fá, fyrir utan hagnaðinn sem fyrirtæki þeirra sýna, fyrir utan hækkun hlutabréfa þeirra og fyrir utan söluhagnað ef þeir selja þessi sömu hlutabréf. Þannig að árlegar arðgreiðslur renna beint í vasa útgerðarmanns og fjölskyldu hans og þær eru orðnar hærri en veiðigjöldin sum árin. Við sjáum bara krónutöluna, aftur er ég að bera saman krónutöluna, veiðigjöldin hafa verið að lækka frá ári til árs þrátt fyrir að hagnaðurinn sé talsverður í greininni. Hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja undanfarin fimm ár var nefnilega 200 milljarðar. Að sjálfsögðu vil ég að sjávarútveginum vegni vel en mér finnst samt sanngjarnt að stórútgerðin, ég er fyrst og fremst að tala um stórútgerðina, greiði hærra verð fyrir þennan aðgöngumiða að einum gjöfulustu fiskimiðum jarðar. Um það snýst þessi grundvallarspurning og ég nefni það í þessu samhengi því þetta tengist tekjumöguleikum íslenska ríkisins og við þurfum að sjálfsögðu á öllum okkar tekjum að halda til að mæta þessu höggi. Ég er alveg sammála þeim sem hafa sagt að nú sé ekki tíminn til að hækka skatta og við ættum í rauninni ekkert að vera að gera það. Við ættum frekar að lækka skatta til að örva. Við eigum að spýta í sums staðar og jafnvel lækka skatta. Ég hef áhyggjur af litlu fyrirtækjunum sem sjaldan er talað um sem eru hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi. Það eru fyrirtæki með kannski einn, tvo, þrjá, fjóra, fimm starfsmenn, þetta eru einyrkjarnir, iðnaðarmenn, hárgreiðslustofur, endurskoðendaskrifstofur, þetta er ótrúlega fjölbreytileg starfsemi og við þurfum einhvern veginn að létta henni róðurinn. Þetta eru veitingastaðir að sjálfsögðu, sem eru í sérstakri hættu út af Covid, listamenn o.s.frv. Við þurfum einhvern veginn að ná betur til þessara hópa en hér er gert. Ég hef talsverðar áhyggjur af þessu. Við þurfum að stækka netið og hugsa til ákveðinna hópa og svæða. Suðurnesin eru svæði sem ég hef talsverðar áhyggjur af. Þar er atvinnuleysi orðið 20%. Ég gat áðan um listafólk og fólk sem vinnur í menningu, skemmtikraftana, þeir hafa ítrekað bent á að þeir eru að upplifa algjört tekjufall og hafa í rauninni ekki fundið farveg í þeim aðgerðum sem hér hefur verið ráðist í þannig að við skulum bara hlusta á fólkið úti í feltinu. Auðvitað veit ég að fólk er að reyna að gera sitt besta og ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er ekki í öfundsverðri stöðu. Ég læt ekki eins og svo sé. Ég veit að þetta er erfið staða og ég veit að þetta er eitthvað sem enginn sá fyrir, þetta gríðarlega högg í íslenska hagkerfinu. Það er kannski ágætt að fara yfir þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur ráðist í. Sumt hefur gengið ágætlega og annað ekki eins og gengur en við sjáum að hlutabótaleiðin virtist virka þannig að ég hrósa því nú. Ég er hrifinn af Allir vinna átakinu sem nú er verið að framlengja. Svona atriði þurfum við að draga betur í ljósið. Landsbankinn birti ákveðna greiningu á fjárfestingum á þessu ári og þar kom svolítið áhugavert fram vegna þess að hér hafa verið samþykktir tveir, þrír fjáraukar. Landsbankinn sagði fyrir viku síðan, með leyfi forseta: „Fjárfesting ríkissjóðs minnkaði um 17,1% milli fyrri árshelminga 2019 og 2020 […] Sé litið á heildarmyndina er samt nokkuð ljóst að áform síðustu missera um stóraukna opinbera fjárfestingu hafa ekki náðst enn sem komið er, hvort sem litið er á opinberar tölur um þjóðhagsreikninga eða tölur um fjármál hins opinbera.“ Hér er Landsbankinn að draga fram að fjárfestingartölurnar eru kannski ekki eins og við bjuggumst við og þetta snertir það sem ég gat um í upphafi, að við þurfum að setja meiri fjármuni í fjárfestingar, alls konar fjárfestingar, auðvitað verklegar fjárfestingar, samgöngubætur, en við þurfum líka að huga að því að ná til mismunandi hópa í okkar samfélagi, til beggja kynja o.s.frv. Aðrar aðgerðir sem ríkisstjórnin fór í voru umdeildari, eins og uppsagnarleiðin. Ég hef ekki séð aðrar ríkisstjórnir fara þá leið að niðurgreiða uppsagnir. Ég held að sú leið hafi verið mistök. Brúarlán voru ein af þessum stóru aðgerðum og áttu að vera 80 milljarðar en voru núna í byrjun september orðin 1 milljarður samkvæmt þeim fréttum sem ég rakst á og eini lántakandinm var Icelandair, eða sú samstæða. Frestun skattgreiðslna tekur kannski einhvern tíma en það var einn fimmti af því sem til stóð, lokunarstyrkirnir voru í lok sumars einungis 8% af því sem til stóð og afgreidd stuðningslán um 11%. Ferðagjöfin var of lítil. Markaðsátakið fór fyrir lítið þegar landinu var lokað. Svo er gagnrýnisverður fyrirhugaður stuðningur við fjölmiðla því að hann var svolítið sérkennilegur. Búið var að ákveða að styrkja einkarekna fjölmiðla um 400 milljónir fyrir Covid. Svo var tilkynnt að styrkja ætti fjölmiðla vegna Covid og þá ákvað ríkisstjórnin að taka fyrri 400 milljónirnar og bara styrkja þá um 400 milljónir. Ég vona að þetta sé nokkurn veginn skýrt. Við þurfum að huga svolítið að einkareknum fjölmiðlum og mér sýnist að verið sé að gera það í þessu frumvarpi. Félagslegu aðgerðirnar eru ekki alveg nógu sterkar og þá ekki síst þegar kemur að vanda hinna atvinnulausu, það er það sem við þurfum að huga að. Ég veit, herra forseti, að verkefnin eru ærin en það er svo margt sem við getum verið sammála um. Það er enginn sem talar gegn nýsköpun eða aukinni fjárfestingu í raun og veru. En það sem við deilum hér um er umfang fjárfestingar og nýsköpunar. Ég tek það stundum sem dæmi, af því að við fáum þessar upplýsingar í fjárlaganefnd, að Tækniþróunarsjóður, sem er lykilsjóður á vettvangi nýsköpunar, hefur bent á að fjöldi verkefna sem fá hæstu einkunn í mati sjóðsins á styrkhæfum verkefnum er mikill. En fjölda verkefna er ekki hægt að fjármagna vegna skorts á fé. Þetta eru ekki stórar tölur, ég held að Tækniþróunarsjóður sé kominn upp í 3 milljarða, eitthvað svoleiðis. Það er verið að leggja meira fé í þetta og fagna ég því, höldum því alveg til haga, en hér held ég að við ættum að setja enn meira. Ég sá fréttir í sumar um að Tækniþróunarsjóður teldi að ef hann fengi 5–6 milljarða myndi það duga til að fjármagna þau verkefni sem eru burðug og uppfylla þau ströngu skilyrði sem eru fyrir styrk, sem dæmi. Auðvitað finnst mér að við ættum að hlusta á svona tillögur því við erum með stór fjárlög, 1.000 milljarða. Tölurnar eru orðnar stórar og við erum kannski orðin svolítið blind á þær. En allt telur þetta. Að lokum, herra forseti, þá vil ég taka þetta saman: Við erum á fordæmalausum tímum en þeir eru tímabundnir. Við munum komast upp úr þessu. Við þurfum að beita ríkisfjármálunum með myndarlegri hætti. Við þurfum að fjölga störfum hjá hinu opinbera og ekki síst einkageiranum, við getum gert hvort tveggja. Ef við lítum aðeins á opinbera geirann þá er ég ekki að tala um einhverja atvinnubótavinnu. Ég er að tala um að styrkja hinar opinberu stofnanir þar sem þess er þörf. Við sjáum að það vantar 400 hjúkrunarfræðinga í heilbrigðiskerfið. Við erum samt búin að mennta 1.000 hjúkrunarfræðinga sem starfa við annað en hjúkrun. Lögreglusamband Íslands metur að það vanti um 200 lögreglumenn. Það vantar sálfræðinga í heilsugæsluna og skólana og félagsráðgjafa vantar víða þannig að ég bendi á þessar grundvallarstéttir sem við gætum fjölgað í. Formaður BSRB hefur bent á að stöðugildum hjá ríkinu hafi fækkað hlutfallslega á undanförnum 11 árum. Það er umhugsunarvert vegna þess að verkefnið er risavaxið hjá þessum geira. Ég hef verið gagnrýndur fyrir að tala of mikið um opinber störf. Ég vil tala um opinber störf vegna þess að þau eru hluti af myndinni en við þurfum að sjálfsögðu líka að styrkja einkageirann. Hann er í vandræðum og ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra hvað það varðar að við þurfum að taka markviss skref til að byggja aftur upp. Við þurfum að nálgast ferðaþjónustufyrirtæki sem eru að fá þetta risavaxna högg, skemmtanaiðnaðinn, veitingahúsaiðnaðinn, þessi afmörkuðu svið, við þurfum með einhverjum hætti að ná betur til þessara aðila. Mér finnst það satt best að segja ekki gert nægjanlega í þessu frumvarpi. Auðvitað er hægt að finna ýmislegt jákvætt í því en það sem ég er að reyna að gera hér er að hvetja ráðherrann og meiri hlutann til góðra verka. Hann hefur haft orð á því að við séum í sama báti, þá skulum við sýna að við séum það. Teygjum okkur aðeins lengra þegar kemur að fjárfestingarhlutanum, þegar kemur að því að hjálpa þeim sem þurfa að lifa á strípuðum atvinnuleysisbótum. Það er útlátalítið af okkar hálfu núna. Við getum gert það og það er góð hugmyndafræði og góð pólitík að mínu mati að beita ríkisfjármálunum með þeim hætti og taka síðan aðeins lengri tíma til að greiða niður hallann. Nú er ég kannski kominn aðeins út fyrir efnið því við ræðum fjármálaáætlun á morgun en það glittir í óútfærðan niðurskurð eftir rúm tvö ár upp á tæplega 40 milljarða. Við eigum eftir að takast á um það. Ég óttast auðvitað að sá niðurskurður, ef farið verður í hann, gæti lent á þeim hópum sem reiða sig á opinbera þjónustu, hvort sem það eru eldri borgarar, öryrkjar, námsmenn, sjúklingar eða fátækt fólk. Þetta eru hópar sem hafa reitt sig á opinbera þjónustu og við þurfum að hlífa þeim eins og kostur er. Þessir hópar hafa verið mjög krítískir á þessa ríkisstjórn og nú síðast hafa bæði Öryrkjabandalagið og félög eldri borgara ályktað með frekar hörðum hætti um þetta fjárlagafrumvarp, telja langt því frá að það nái að mæta þeirra þörfum þótt að hluta sé. En þetta er eitthvað sem við þurfum að gera. Við hljótum að geta gert aðeins betur þegar kemur að þessum stóru hópum. Ég hef ítrekað sagt að Ísland er þrátt fyrir allt ríkt land. Við erum tíunda ríkasta land í heimi en til að geta hjálpað þessum hópum þá þurfum við að sjálfsögðu að afla tekna. Á meðan það er ekki hægt þá eigum við að skuldsetja okkur eins og er verið að gera í þessu frumvarpi. En við þurfum að gera það meira, svo ég tali bara hreina íslensku, við þurfum að auka hallann meira og taka svo aðeins lengri tíma til að ná honum niður. Ísland er land tækifæranna en ekki fyrir alla. Við þurfum að búa til spennandi hagkerfi og samfélag þar sem allir finna sína fjöl, þar sem allir geta lifað sómasamlegu lífi. Ég veit að við gerum ekki allt fyrir alla en getum við ekki byrjað á tekjulægstu hópunum, ekki síst þegar kemur að svona ástandi eins og núna er? Þegar fólk sem vill vinna fær ekki vinnu þurfum við að skapa vinnuna á meðan, bæði hjá einkageiranum og opinbera geiranum, en taka líka tímabundið betur utan um þá hópa sem neyðast til að lifa á Íslandi sem er dýrasta land í heimi og það nær enginn endum saman á 240.000 kr. Það segir sig svolítið sjálft, herra forseti. Að öðru leyti hlakka ég til vinnunnar í nefndinni og ég veit að við fáum fjölmargar umsagnir og vonandi getum við hlustað á þær. Það hefur verið svolítil lenska hjá okkur í fjárlaganefndinni að fá marga gesti en gera kannski aðeins of lítið með þær umsagnir þannig að ég vil hvetja fjárlaganefnd til að sameinast um tillögur málinu til framdráttar og lenda ekki í pólitískum skotgrafahernaði því núna er neyðarástand og við eigum að snúa bökum meira saman. Við erum lítið samfélag og við erum allt of oft að rífast um keisarans skegg. Ég er ekkert undanskilinn þar og vona að við getum aðeins unnið betur saman og gert þetta frumvarp betra og gefið fólki von í því. En því miður er það ekki nægjanlegt að mínu mati við fyrsta lestur.

Virðulegi forseti. Við höfum átt orðastað áður um þetta frumvarp og þau efni sem eru hér sérstaklega nefnd í ræðu hv. þingmanns. Mig langar til að nefna tvennt sérstaklega. Ég ætla annars vegar að spyrja hv. þingmann hvað hann á við þegar hann vill meina að stórútgerðir eigi að greiða hærra veiðigjald. Er hann að boða einhverja hugmyndafræði um ólíkt veiðigjald eftir stærð fyrirtækja eða við hvað er nákvæmlega átt? Við höfum þó verið sammála um að það sé aðgangurinn sem slíkur, rétturinn til að sækja miðin, sem er grundvöllur álagningarinnar. Þess vegna hljómar dálítið einkennilega að til viðbótar við það förum við að gera upp á milli tegunda útgerða. En hitt sem ég ætla að nefna eru atvinnuleysisbæturnar. Auðvitað er auðvelt að taka undir með hv. þingmanni þegar hann segir að atvinnuleysisbætur mættu vera hærri, en þetta eru tryggingarréttindi. Þetta er hluti af tryggingagjaldinu og þau eru fjármögnuð með atvinnutryggingagjaldi. Þannig að þegar menn boða hærri atvinnuleysisbætur þá þurfa þeir að taka afstöðu til þess hvort hækka eigi tryggingagjaldið á móti og hverfa mögulega frá því að þetta séu tryggingarréttindi. Það eru ekki mörg ár síðan að vinnumarkaðsaðilar vildu hreinlega fá atvinnuleysismálin til sín með húð og hári, þ.e. bæði tekjurnar af atvinnutryggingagjaldinu og ábyrgðina á því að greiða út bæturnar. Ég veit ekki alveg hvort þeir væru búnir að hringja núna ef við hefðum látið undan því. Þeir væru a.m.k. að taka tugmilljarða lán ef ríkisstjórnin hefði látið undan ákallinu um að fá að taka þennan málaflokk bara yfir. Hv. þingmaður telur að við ættum að hækka bæturnar og nefnir þessa tölu, 240.000 kr. eftir skatt, það sé ekki nægjanlega mikið til að lifa af. En hvað vill hv. þingmaður segja við þann sem er að vinna á lægsta taxta VR? Hann var í upphafi árs hjá skrifstofufólki 317.000 kr. Eftir skatta og launatengd gjöld sitja eftir 252.000 kr. Eða þann sem er á lægsta taxta Eflingar upp á 335.000 kr. og hefur 263.000 kr. á milli handanna? Þarna erum við með tvo, annar þeirra er með 252.000 

Áður en hv. 3. þm. Reykv. s. svarar andsvarinu vill forseti benda á að klukkan er í einhverjum ólestri, bæði á skjánum hjá forseta og í púltinu. Þannig að forseti reynir að telja niður.

Herra forseti. Tvær spurningar. Nei, ég er ekki að boða mismunandi veiðileyfagjald eftir stærð fyrirtækja. Mér fannst það bara liggja í hlutarins eðli að eftir því sem fyrirtæki eru stærri á þessum markaði eru þau með hærri kvótaheimildir og þá greiði þau hærra gjald fyrir þann aðgang. Ég tel að þessi lykilgrein sé aflögufær á þessum tímapunkti. Við þurfum að taka umræðuna um með hvaða hætti við fjármögnum það sem er fram undan og mér finnst einfaldlega að auðlindagjöld ættu að vera hærri og ekki bara í sjávarútvegi heldur líka t.d. í orkunni. Þetta eru sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar samkvæmt lögum og við sjáum að það gengur vel í útgerðinni og ekki síst í stórútgerðinni. Við erum með risavaxin fyrirtæki í sjávarútvegi, meira að segja á evrópska vísu, sem eru að hagnast, ekki bara af eigin hyggjuviti og skynsemi í rekstri heldur líka af nýtingu á þessari sameiginlegu auðlind. Ég gat um þessar tvær tölur, arðgreiðslurnar eru 62 milljarðar á fimm árum og hagnaðurinn er 200 milljarðar á fimm árum. Bókfært eigið fé útgerðarinnar var 300 milljarðar í fyrra og hafði hækkað um 60% á fimm árum. Það er alltaf verið að tala um að staðan sé að versna. Hún er ekkert að versna í sjávarútvegi almennt séð. Menn fara alltaf fljótlega að tala um litlu útgerðirnar en ég er að fókusera á stórútgerðirnar, að þær greiði hæsta gjaldið, þannig að það sé alveg skýrt. Varðandi atvinnuleysisbæturnar er það pólitísk sannfæring Samfylkingarinnar að við viljum hækka atvinnuleysisbætur. 270.000 kall eftir skatt er of lítið. Ef vantar upp á það þá höfum við eitthvað sem heitir skattar. Tryggingagjaldið er skattur. Við getum fjármagnað þetta með sköttum og lántökum. Nú vil ég gera það með lántökum. Við getum kannski mæst á miðri leið: Getum við ekki hækkað grunnatvinnuleysisbæturnar tímabundið, tekið það að láni, við skulum bara orða það þannig, svo að við getum hjálpað þessum hópi tímabundið? Það að ég vilji hækka atvinnuleysisbætur kemur ekkert í veg fyrir að ég geti barist fyrir því að laun hækki líka, en það sem Samfylkingin hefur lagt til núna er að við hækkum atvinnuleysisbætur um 10–15%. 

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að færa það inn í umræðuna hér um sjávarútveginn að eftir því sem honum gengur betur þeim mun meiri skatta mun hann greiða. Hann greiðir það í gegnum tekjuskatt, í gegnum laun og launatengd gjöld, sem sagt í gegnum staðgreiðsluna. Það skilar sér ótrúlega mikið ef menn geta ráðið til sín fólk o.s.frv. Ég held að sú hugmynd að stóru fyrirtækin séu einhvern veginn betur aflögufær hljóti á endanum bitna á minni fyrirtækjunum ef menn ætla að vera með sambærilega álagningu áfram. Varðandi atvinnuleysisbæturnar þá er ég bara að benda á að það er fullt af fólki sem vinnur allan daginn á þessum lægstu töxtum og er með ráðstöfunartekjur sem eru á því bili sem hv. þingmaður segir að séu algerlega óboðlegar fyrir atvinnulausa. Ef á sérstaklega að rétta hlut þeirra þá eru þeir komnir í sömu stöðu og fólk sem vinnur allan daginn og stendur skil á sínu. Auðvitað er það hrikaleg staða að verða atvinnulaus. En það sem við höfum gert til að koma til móts við þá hópa sem eru með starfsöryggi sitt í uppnámi er að fara fram með hlutabótaleiðina og bjarga þannig starfinu og viðhalda vinnusambandinu. Ég held að styrkur á uppsagnarfresti hafi líka verið mjög mikilvægur vegna þess að hann tryggði fullar efndir á öllum launatengdum gjöldum og uppsagnarfrestinum sjálfum. Svo höfum við verið að framlengja tekjutengda tímabilið. Þetta eru allt saman aðgerðir sem eru hugsaðar vegna þess að störf eru í uppnámi. En það er mjög vandasamt og það er mjög varasamt að fara að hreyfa mikið við atvinnuleysisbótunum þannig að maður sé á endanum jafn settur og mögulega, ef menn ganga of langt, betur settur en fólk sem er að mæta til vinnu og skila öllu sínu með vinnuframlagi. Í mínum huga skiptir máli að það sitji meira eftir fyrir þá sem mæta til vinnunnar.

Herra forseti. Þegar enga vinnu er að finna, eins og núna er, þá er fólk ekkert að leika sér að vera á bótum. Það vill enginn vera atvinnulaus. Það er það sem ég er að reyna að draga fram. Það hafa 20.000 störf horfið úr íslenska hagkerfinu samkvæmt Hagstofunni. Það eru 20.000 manns, sem er önnur tala, atvinnulausir. Meðan við sjáum ekki metnaðarfyllri atvinnuuppbyggingu og sköpun starfa þurfum við að nálgast þennan hóp með myndarlegri hætti. Ég held við eigum ekki að etja þessum tveimur hópum saman, atvinnulausum og þeim sem eru á lágmarkslaunum. Þeir sem eru á lágmarkslaunum eru á allt of lágum launum, 330.000 kr., það er lágt. Ég veit það. Ég hlýt að geta barist fyrir því að við eigum að geta hækkað atvinnuleysisbætur á sama tíma og ég tel að lágmarkslaun séu of lág. Það hlýtur að geta farið saman, herra forseti. Mér finnst það líka vera rétt nálgun gagnvart þessum hópi, sem er afmarkaður hópur, að bætur séu ekki svona lágar, a.m.k. tímabundið, ef hæstv. ráðherra er hræddur um að þetta sitji of hátt of lengi. Ég skoðaði aðeins í sumar hvort hækkun atvinnuleysisbóta letur fólk til atvinnuþátttöku eða ekki. Það er ekki. Ég skoðaði rannsóknir hjá Yale, Harvard og Moody's sem sýndu fram á að það var ekki. Meira að segja sums staðar í Bandaríkjunum eru atvinnuleysisbætur hærri en lágmarkslaunin. En það var samt ekki letjandi fyrir fólk að leita sér að vinnu. Hugsið ykkur. Ég er ekki að tala um að atvinnuleysisbætur fari upp fyrir lágmarkslaun. Ég er að tala um að við hækkum þær tímabundið í einhverjum skrefum til að gera þetta erfiða tímabil í lífi fólks aðeins bærilegra. Þegar fólk er komið á 250.000 kall á mánuði þá eyðir það öllu sem það fær vegna þess að það hefur ekki efni á öðru þannig að þetta fer aftur út í hagkerfið. Það er líka góð hagfræði, til að koma hjólum atvinnulífsins af stað, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir prýðisræðu. Eins og ég skil hv. þingmann er hann nokkuð sammála stefnunni sem birtist í þessum fjárlögum og snýr að því að verja lífskjörin, verja tilfærslukerfin, hreyfa ekki við sköttum, lækka fremur álögur, eins og hæstv. ríkisstjórn hefur verið að gera og kemur nú að fullu til framkvæmda. Ég nefni sem dæmi í því efni þriggja þrepa kerfið og tekjuskattinn. Hins vegar kemur hv. þingmaður mikið inn á að ekki sé verið að gera nóg. Nú afgreiddum við þrjá fjárauka á tímabilinu apríl til júní, samtals um 103 milljarða, ef ég man tölurnar rétt. Við horfum framan í þá stöðu núna að við erum með rúmlega 1.000 milljarða fjárlög sem eru nokkurn veginn í samræmi við gildandi fjármálaáætlun. Svo ræðum við endurskoðun fjármálaáætlunar á morgun. Hv. þingmaður er hins vegar duglegur að setja stærðir í samhengi og segir að ekki sé nóg gert, það þurfi að gera meira. Við verjum grunnkerfin okkar, eins og verið er að gera og ég veit að hv. þingmaður telur mjög mikilvægt, þ.e. heilbrigðisþjónustuna, velferðarkerfið og menntamál. Ef við tökum málefnasvið þessara þriggja kerfa plús vaxtagjöld eru tekjurnar á næsta ári áætlaðar 772 milljarðar. Þá duga þær akkúrat fyrir þessu. Öll hin málefnasviðin, útgjöldin, sem við erum að verja til að viðhalda opinberu þjónustustigi og lífskjörum  Ég veit að það kom fram í ræðu hv. þingmanns að hann væri sammála þeirri stefnu sem í þessu birtist. En það hljóta að vera einhver mörk á því 

Herra forseti. Það er ekki nóg í svona ástandi að verja 1% af landsframleiðslu í sérstakt fjárfestingar- og uppbyggingarátak ríkisstjórnarinnar. Það er tilfellið. Það er ekki nóg að viðbótin nýsköpun sé einungis 0,3% af landsframleiðslu. Það er ekki nóg, herra forseti, að viðbótin umhverfismál, hin svokallaða græna bylting, fái 0,1% af landsframleiðslu. Það er fullkomlega rétt að bera þetta saman við landsframleiðslu. Við tölum oft um þetta. Sá samanburður er málefnalegur. Þetta er ekki nóg til að mæta einni dýpstu kreppu í hundrað ár. Það er ekki nóg fyrir einstakling sem missir vinnuna að lifa á 240.000 kr. Hann nær ekki endum saman. Þess vegna er ég ósammála mörgu í þessu frumvarpi þegar kemur að umfangi aðgerða sem lúta að nýsköpun, grænu málunum, fjárfestingu og síðan þegar kemur að þeim hópi sem missir vinnuna. Annað sem ég er ósammála í frumvarpinu er, og ég veit ekki hvort menn hafa tekið eftir því, að enn þá er aðhaldskrafan á sjúkrahúsin og skólana sem ég gagnrýndi í þingstubbnum. Ekki mikil, ég veit það alveg. En af hverju er sem dæmi enn þá 0,5% aðhaldskrafa á þessum Covid tíma? Mér finnst að menn geti gert aðhaldskröfuna árið eftir eða þar á eftir. Það er því margt gagnrýnisvert hérna. Auðvitað veit ég alveg að þingmenn úr öllum flokkum eru að reyna að gera sitt besta og ég veit að hallinn er mikill. Að sjálfsögðu veit ég það. En ég segi að miðað við stöðuna sem íslenskt hagkerfi er í núna þurfum við að gera meira. Það skapar tekjur á móti. Þegar við búum til starf, hvort sem það er í opinbera geiranum eða einkageiranum, fær ríkið tekjur á móti. Þumalputtareglan er svona þriðjungur. 

Hæstv. forseti. Ég var mögulega ekki nægilega skýr í spurningunni af því að hv. þingmaður vék síðan að því í ræðu sinni að hann hefði áhyggjur af því að þegar við ræddum fjármálaáætlun 2023–2025 þyrftum við að huga að því að draga úr skuldaaukningunni, 35–40 milljarðar árlega. Það kemur til af því að við þurfum að borga vexti af þessari lántöku, 60 milljónir á næsta ári. Það væri nú gott að geta notað þá peninga í annað. Þegar við horfum á lög um opinber fjármál velti ég fyrir mér grunngildunum sjálfbærni og stöðugleika og hvort það væri ábyrg pólitík að horfa ekki á heildarstöðuna þegar við förum með skuldir upp í 50%. Það eru ekki dekkstu sviðsmyndirnar, 50% af allri verðmætasköpun í landinu á einu ári. Ef hæstv. ríkisstjórn kæmi með fjárlög og myndi bæta verulega í til allra málefnasviða og allra þessara þátta sem hv. þingmaður segir að séu ekki nóg, gætu það þá verið ábyrg stjórnmál eða ábyrg fjármálastýring? Við þyrftum þá að kljást við miklu, miklu hærri fjárhæðir inn í framtíðina og leggja byrðar á komandi kynslóðir. Hv. þingmaður sagði sjálfur í ræðu sinni að þetta væri tímabundið ástand. Við erum með ónotuð framleiðslutæki og vinnuafl. Störfin eru ekki farin frá þeirri atvinnugrein þar sem þetta birtist hvað sterkast, í ferðaþjónustunni. Við verðum bara að viðhalda trúnni og, eins og verið er að gera með öllum aðgerðum, halda þessu gangandi eins og hægt er svo að við getum mætt eftirspurninni og störfin haldið lífi þegar eftirspurnin kemur. Því að hún kemur.

Herra forseti. Já, eftirspurnin kemur en hún er ekki fyrir hendi núna. Þess vegna er ég að kalla eftir öflugri viðspyrnu. Ríkisstjórnin talar oft um viðspyrnu. Hún þarf að vera öflug. Hún þarf að vera kröftug. Og ég gat aðeins um það áðan. Í sumar hef ég verið að hlusta á hin ýmsu hlaðvörp um kreppuúrræði. Það var ótrúlega áhugavert. Hvort sem litið er til kreppunnar miklu, bankahrunsins eða annarra áfalla sem hagkerfið hefur lent í, var rauði þráðurinn hjá sérfræðingum að ein helstu mistökin sem ríkisstjórnir gera í slíkum krísum er að gera of lítið. Hér var sagt mjög snemma að ríkisstjórnin ætlaði að gera frekar meira en minna. Gerum það. Gerum þá frekar aðeins meira en minna. Ég veit að það kemur að skuldadögum. Að sjálfsögðu veit ég það. Þess vegna kalla ég eftir fjárfestingu. Fjárfestum í okkur sjálfum og fjárfestum í fólki og fyrirtækjum. Við þurfum að koma hjólunum af stað núna. Skuldsetjum okkur. Ég veit að einu sinni mátti ekki nefna það orð hér. Jú, skuldsetjum okkur meira. Vextir eru t.d. lágir. Ólíkt bankahruninu skuldum við fyrst og fremst sjálfum okkur í dag. Leggjum saman í þennan leiðangur, búum til nýjan iðnað og eflum þann iðnað sem fyrir er. Veðjum á kvikmyndageirann og sjónvarpsgeirann, veðjum á innlenda grænmetisframleiðslu, veðjum á hönnun, tölvuleikjaþróun, hvað eina sem fólki dettur í hug. Gerum fólki og fyrirtækjum kleift að komast upp úr þessum öldudal og taka viðspyrnuna með okkur. En þá vantar stundum herslumuninn. Það vantar opinbera umgjörð sem oft er í formi aðstoðar á tímapunkti sem þessum, hvort sem það er í gegnum Nýsköpunarsjóð eða annað sem við höfum. Nýtum þessi úrræði aðeins betur. 1% fjárfestingarátak er ekkert átak, herra forseti.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til fjárlaga 2021. Í því frumvarpi er ýmislegt merkilegt á þessum ótrúlegu tímum sem við lifum í dag. Á stuttum tíma höfum við lifað tvö ótrúleg tímabil. Fyrra tímabilið var bankahrunið. Þá var maður hér fyrir utan að mótmæla. Nú er maður kominn inn og getur mótmælt hér í Covid og mótmælt harðlega aðförinni sem þetta fjárlagafrumvarp er að þeim sem minnst hafa í okkar þjóðfélagi. Frá ágúst 2019 til ágúst 2020 hefur launavísitalan hækkað um 6,4%. Þetta eru nýjar opinberar tölur. Hún hækkaði um 4,3% frá ágúst 2018 til ágúst 2019. Samt var lífeyrir almannatrygginga aðeins hækkaður um 3,5% í fyrra og núna á aðeins að hækka hann um 3,6%. Kjaragliðnun örorku- og ellilífeyrisþega heldur gjörsamlega áfram. Og hvað eru stjórnvöld alltaf að gera? Jú, hópurinn sem þarf mest á þessum fjármunum að halda og hefur það verst má þakka fyrir að fá helminginn af því sem hann á að fá. Þessi 3,6% ná rétt að halda í við verðbólguna. Þau rétt ná því. En það vantar auðvitað hitt líka, hækkun á mat og öðrum vörum vegna gengis. Það er alveg komið á hreint að dollarinn hefur hækkað um 9,7% pundið um 14,1% og evran um 17,5%. Þetta eru orðin 15% og nálgast 20%. Hvað þýðir það? Jú, það þýðir að þessi smánarlega hækkun, 3,6%, er ekki að skila sér. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hreinlega hér í andsvörum að þetta væri vænt launaþróun fyrir næsta ár en á bls. 104 í fjárlagafrumvarpinu segir skýrt að hún sé 5,2%. Og ég spyr: Í hvaða talnaleik er þessi ríkisstjórn? Og hvers vegna í ósköpunum hefur hún ekki meiri metnað en svo að fara út í fáránlegan talnaleik í þeim eina tilgangi að sjá til þess að ekki sé farið eftir 69. gr. laga um almannatryggingar? Ekki er metnaðurinn mikill. Síðan er það persónuafslátturinn. Bara ef þeir sem hafa verið við stjórn undanfarna áratugi hefðu reiknað hann rétt og það er fjórflokkurinn, til skiptis. Fjórflokkurinn hefur skipt með sér stjórnartaumunum undanfarna áratugi. Og hvað hafa þeir gert? Jú, þeir hafa farið þannig með persónuafsláttinn að ef hann hefði verið rétt reiknaður miðað við launavísitölu, eins og ætti að gera, værum við núna með 300.000 kr., skatta- og skerðingarlaust, alveg að lágmarki. Ég segi fyrir mitt leyti að það væri miklu nær að taka á þessu, að koma persónuafslættinum í réttara horf, einbeita okkur að sköttum frekar en þessum gegndarlausu hækkunum alltaf, bæði á launum og lífeyrislaunum almannatrygginga. Síðan er annað auðvitað alveg rosalega skrýtið. Núna á þessari öld tölum við enn þá um lífeyrisbætur, bótakerfi. Þetta eru lífeyrislaun. Þetta er bara réttur fólks og það er ekki verið að bæta fólki upp eitt né neitt. Það er verið að greiða því laun til að lifa. Annað sem maður hlýtur líka að spyrja sig er hvers vegna í ósköpunum persónuafslátturinn hefur ekki verið látinn fylgja verðbólgu. Við munum að það er ekki svo langt síðan að skattprósentan var lækkuð. En persónuafslátturinn var lækkaður líka. Það er stórfurðulegt að í almannatryggingum, skattkerfinu og alls staðar sé búið til þannig kerfi að einhverjum er rétt með vinstri hendinni en síðan er næstum allt rifið af með þeirri hægri. En aldrei er sagt frá því. Það er bara sagt frá því sem rétt var með vinstri eins og það sé heilagur sannleikur. Þetta er nákvæmlega sama röksemdafærsla og hæstv. fjármálaráðherra hefur beitt þegar hann segir að almannatryggingar hafi hækkað úr 40 milljörðum í 80 milljarða. Það segir okkur bara enga sögu, ekki neina, vegna þess að eldri borgurum og öryrkjum fjölgar, það er verðbólguskrið og alls konar kemur inn í dæmið. Það hefur ekkert með það að gera hvort þeir sem eru í almannatryggingakerfinu fái einhverja kjarahækkun eða hvort þeir standi betur eða verr. Þeir standa alltaf verr. Það sem við þurfum að gera og ættum að gera strax er að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði. Skattleggjum þær bara. Þetta eru svona 100 milljarðar. Og hvað segir það okkur? Hvert erum við að setja þessa peninga núna? Jú, við erum að setja þá í lífeyrissjóðina. Hvað gera lífeyrissjóðirnir við þá? Þeir fjárfesta í fyrirtækjum. Sáuð þið Lífeyrissjóð verslunarmanna? Hann fjárfesti í Icelandair. Hvað varð um þá peninga? Eigum við að fara í hrunið og horfa á allar skatttekjurnar sem töpuðust þá? Ef hægt er að segja að ekki séu til peningar til að hækka þá sem eiga ekki fyrir mat og bíða í biðröð eftir mat þegar bara vika er liðin af mánuðinum, hvers vegna í ósköpunum getur þá ekki verið hægt að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði og nota þá fjármuni fyrir þetta fólk? Og ég spyr mig: Hvers vegna í ósköpunum vill ríkisstjórnin ekki gera það frekar en að leyfa að „gamblað“ sé með þessar skatttekjur á markaði þar sem þær tapast jafnvel og engin trygging er fyrir að þær skili sér inn? Við þurfum á þessum tekjum að halda núna. Við eigum að nota þær núna vegna þess að við vitum ekkert hvað verður annars um þær. Annars eru þær bara eitthvað úti í skógi sem aldrei verður í hendi. Við getum ekki hjálpað þeim í framtíðinni sem þurfa hjálp okkar núna. Við verðum að sjá til þess að við gerum það. Og hvað getum við líka gert í sambandi við þetta? Við getum stóraukið framlag til heilbrigðiskerfisins. Það er okkur til háborinnar skammar að það eru biðlistar, bæði núna í Covid og á meðan góðæri var. Biðlistar lengjast, eftir liðskiptaaðgerðum og eftir meðferðum fyrir börn. Í dag bíða 1.200 börn vegna geðrænna vandamála. Þúsund manns bíða eftir liðskiptaaðgerðum. Hvaða áhrif hefur þetta? Það hefur þau áhrif að auka álag á heilbrigðiskerfið. Það segir sig sjálft að sé einstaklingi sagt að hann eigi að bíða á biðlista í þrjú, fjögur, fimm ár gerist það á meðan að hann grotnar niður, bryður lyf og endar inni á sjúkrahúsi þar sem sólarhringurinn kostar yfir 100.000 kr. Á sama tíma lækkar þessi ríkisstjórn auðlegðarskatt og bankaskatt um tugi milljarða. Hugsið ykkur að á sama tíma hefur þessi ríkisstjórn sparað sér tugi milljarða á því að neita öryrkjum um að króna á móti krónu fari burt. Nei, nei, hún beitti blekkingum, 65 aurar á móti krónu var allur galdurinn. Fyrir vikið eiga öryrkjar tugmilljarða þarna inni sem var búið að lofa þeim fyrir síðustu kosningar. Ég segi fyrir mitt leyti: Guð hjálpi ykkur ef þið ætlið að trúa því eina ferðina enn þegar rykið verður dustað af kosningaloforðunum að þessi ríkisstjórn muni breyta einhverju. Og hvernig verður ástandið eftir tvö ár þegar á að fara að skera niður? Hjá hverjum verður fyrst skorið niður? Þeir eru búnir að finna breiðu bökin. Það eru eldri borgarar, öryrkjar og láglaunafólk af því að þetta er grímulaus hægri stjórn. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að lífeyrisþegar á landinu núna eru 65.000 og þar af 20.000 öryrkjar. Og þetta fólk má éta það sem úti frýs í boði ríkisstjórnarinnar. Verðbólgudraugurinn er farinn af stað. Og hvað sögðu þeir okkur síðast þegar það skeði, í bankahruninu? 12.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Ég spyr: Hversu langt á að ganga? Maður verður eiginlega orðlaus stundum yfir því að í þessum ótrúlegu kjaramálum öryrkja hafi kjaragliðnun verið látin viðgangast og hvergi nokkurs staðar í fjárlagafrumvarpinu er á neinn hátt reynt að minnka þá 30% kjaragliðnun sem þessi hópur hefur orðið fyrir. Það er hvergi verið að setja krónu í það að reyna. Það er eins og þá langi ekki einu sinni eina sekúndu að reyna að bæta hag þessa fólks. Metnaðurinn er ekki meiri en svo að þeir eru búnir að lýsa því yfir að þeir ætli að verja þessa stöðu eins og þeir geta. Og verja hvað? Jú, það er sem betur fer hópur eldri borgara sem hefur það gott og það eru líka öryrkjar sem hafa það gott og það er líka ákveðinn hópur launþega sem hefur það gott. En á sama tíma er svakalega stór hópur, allt of stór og okkur til háborinnar skammar hve stór hann er, sem hefur það ekki gott og lepur eiginlega dauðann úr skel. Það gerir sér enginn grein fyrir því fyrr en hann lendir í þeirri aðstöðu hversu ömurlegt það er að bíða eftir mánaðamótum og þegar mánaðamótin koma byrjar biðin eftir næstu mánaðamótum. Og hún byrjar í skelfingu vegna þess að viðkomandi gerir sér grein fyrir því að hann má þakka fyrir að lifa viku eða hálfan mánuð og þá eru fjármunirnir búnir. Hvað skilar sér best fyrir þennan hóp? Jú, það hefur verið búið til þannig kerfi að það eina sem skilar sér beint í vasa hjá þessum hóp er að láta hann fá skattlausan pening. Manni ber auðvitað líka að þakka það og hann skiptir máli þessi 10.000 kall sem á að setja í skattalækkanirnar. En mun hann skila sér að fullu? Nei, því miður. Hann mun ekki gera það vegna þess að það er strax byrjað og hefur verið í undirbúningi allan tímann að sjá til þess að þegar þessi 10.000 kall skilar sér verður búið að taka annað eins til baka í skerðingum, keðjuverkandi skerðingum sem er eitt það ömurlegasta sem ég held að hafi verið fundið upp. Það virðist hafa verið fundið upp eingöngu til að valda öryrkjum og eldri borgurum búsifjum, til að láta þá halda að þegar þeir fá einhverjar hækkanir skili þær sér í vasa þeirra. Nákvæmlega það sama skeði og við samþykktum það á sínum tíma í fyrsta frumvarpinu sem ég lagði fram á þingi en þar var séð til þess að hætt var að skatta ýmsa styrki til öryrkja og eldri borgara. Það var svo gígantískt dæmi sem sýndi fáránleikann í kerfinu. Þegar hætt var að skatta runnu styrkirnir beint til viðkomandi. En meðan þeir voru skattaðir var hægt að nota þá í endalausar og keðjuverkandi skerðingar. Það endaði með því að fólk fór að tapa á að taka við þessari fjárhæð. Og hversu ömurlegt getur það verið að við skulum ekki enn þá vera búnir að lagfæra svona fáránlegt kerfi? Það virðist enginn vilji til að laga það. Metnaðurinn er að verja það. Það er mikill metnaður að verja ömurlegt kerfi. Því miður er sárafátækt að aukast. Tugir þúsunda eru í þeirri aðstöðu sem er ömurlegt. Þar eru foreldrar sem spyrja sig hvernig í ósköpunum þeir eigi að fæða og klæða börnin sín við þessar aðstæður. Og ekki batnar það þegar 20.000 manns eru komin á atvinnuleysisbætur. Á sama tíma má segja að þeir ríku syngi: Græðgin er góð. Og þeir græða sem aldrei fyrr, eins og kom fram hjá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, 65 milljarða arður á síðustu fimm árum, 12 milljarðar á ári. Þessi hópur hafði það svo bágt að lækka þurfti veiðigjöld um 6 milljarða. Athyglisvert. Hér áðan var rætt um að ekki væri hægt að einn hefði 260.000 kr. og annar 240.000 kr. Og ef það yrði aðeins meira, væri hækkað í 260.000 kr., væri enginn hvati til að vinna. Við höfum búið til svo stórfurðulegt kerfi að öryrkjarnir eru neðstir með 220.000 kr. útborgaðar eða tæpar 260.000 kr. fyrir skatt. Síðan koma atvinnulausir með 290.000 kr., eru rétt að skríða yfir 300.000 kr. núna. Síðan koma lágmarkslaun sem fara í 351.000 kr. þegar lífskjarasamningarnir tikka inn. Á einum stað erum við búin að reikna nákvæmlega rétt út hvað þarf til að lifa. Hvar er það? Jú, listamannalaun eru 408.000 kr., algjör snilld. Þarna er talan komin. Höfum alla vega metnað til að sjá til þess að enginn fái lægri tölu en 408.000 kr. Einhver reiknaði þetta út. Það væri gaman að vita hver reiknaði þetta út og hvernig það var reiknað út. Það er auðvitað að mörgu leyti stórmerkilegt að hægt sé að reikna út framfærslu í þessu kerfi okkar á svona gjörsamlega mismunandi hátt og að þeir sem eru veikir, þeir sem hafa minnsta möguleikann á að bjarga sér, skuli vera þeir sem fá minnst. Í 69. gr. laga um almannatryggingar segir að bætur almannatrygginga skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Í fjárlagafrumvarpinu kemur fram hver árleg uppfærsla fjárhæðar í almannatryggingakerfinu verður. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að prósentuhækkun bóta almannatrygginga, þ.e. elli- og örorkulífeyris, og bóta samkvæmt lögum um félagslega aðstoð verði 3,6% frá og með 1. janúar 2021.“ Helminginn vantar upp á. Þetta ættu að vera 7% að lágmarki ef rétt væri gefið. Væri verið að gera eitthvað vegna kjaragliðnunar ætti þetta að vera að lágmarki 10% og auka 10.000 kall skattlaus ef eitthvað væri reynt að hjálpa þessum hópi. „Hækkunin byggist á mati á áætluðum meðaltaxtahækkunum á vinnumarkaðinum í heild fyrir árið 2021.“ Þessi aðferð samrýmist engan veginn 69. gr. laga um almannatryggingar. Þar segir nefnilega: „Bætur almannatrygginga […] skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Hefur verið farið eftir þessu? Nei, það er langt í frá. Samt er þetta skýrt, „skal taka mið af launaþróun“. Þeir hunsa það. Þeir fara bara beint niður í vísitölu neysluverðs og segja að það sé alveg nóg fyrir þennan hóp. Og það ætla þeir að verja með kjafti og klóm. Hér segir ekkert um að ákvörðunin skuli taka mið af væntanlegri launaþróun eða spám um breytingu á vísitölu neysluverðs. Því er nærtækara að túlka ákvæðið sem svo að það beri að miða við launaþróun frá síðustu uppfærslu. Þar fyrir utan er sú aðferð nákvæmari enda liggja gögn þegar fyrir og því þarf ekki að spá fyrir um hvað hugsanlega kunni að gerast í framtíðinni. Þetta er líka eitt af því furðulegasta sem hefur verið í almannatryggingakerfinu: Spádómar. Veikt fólk, eldri borgarar og öryrkjar, þetta fólk á alltaf að spá fyrir um verðbólgu til að uppfæra tekjuáætlun fram í tímann. Ríkið notar nákvæmlega sömu aðferð til þess eins að viðkomandi ellilífeyrisþegar og öryrkjar fái ekki þá hækkun sem þeir eiga rétt á. Þeir horfa bara í spákúlu, finna út alls konar prósentur, 5,2%, 4,3%, og segja svo bara: Við látum þá bara hafa 3,6%. Er eitthvað lagt hér fram sem sýnir svart á hvítu hvernig þetta er reiknað út? Aldrei, ekki stafur enda ekki hægt, held ég. Auk þess er einkennilegt hvernig launaþróunin er athuguð í fjárlagafrumvarpinu. Þar kemur fram að stuðst sé við mat á áætluðum meðaltalshækkunum á vinnumarkaði í heild fyrir árið 2021. Ekki er að finna nánari upplýsingar um þetta mat í frumvarpinu. Við höfum auk þess séð það ítrekað á síðustu árum að erfitt er að spá fyrir um gerð og framkvæmd kjarasamninga. Nú síðast þegar SA gerðu atlögu að lífskjarasamningunum. Væri ekki nærtækara að styðjast við launavísitölumælikvarðann sem Hagstofa Íslands hefur notað frá 1989 til að mæla launaþróun, eins og lög gera ráð fyrir? Allt of einfalt fyrir undanfarnar ríkisstjórnir. Það er miklu betra að verja það að fara ekki eftir lögum og láta einstaklinga eingöngu fá verðbæturnar, hækkun vísitölu neysluverðs. Með því verða fátækir fátækari en á sama tíma þarf auðvitað að sjá til þess að þeir ríku verði ríkari. Það er enginn vafi um það í mínum huga að þegar ákvæðið var leitt í lög var sá skilningur lagður í það að stuðst yrði við launavísitölu við notkun þess. En það er einhver skýring á því hvers vegna launavísitalan er ekki notuð. Það er vegna þess að hún myndi hækka bæturnar meira. Akkúrat: Skila meiru til örorkubóta- og ellilífeyrisþega. Það er eitur í beinum ríkisstjórnarinnar. Það er alveg fáránlegt að reyna að skila meiru til eldri borgara sem hafa byggt upp þetta land. Og veikt fólk? Þar eru breiðu bökin. Það á að bera byrðarnar. Hér er einfaldlega valin reikniaðferð sem hentar betur og kostar ríkissjóð minna í stað þess að velja sanngjarna og skilvirka aðferð. Það sést kannski best á því að bera hana saman við aðra aðferð í fjárlagafrumvarpinu, þ.e. við að ákvarða launaþróun. Eins og ég kom að áðan segir orðrétt á bls. 104: „Spáð er 5,2% hækkun launa.“ Spákona ríkisstjórnarinnar, sem er sennilega hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, spáir 5,2% hækkun launa. Hann sagði: Við förum eftir spá til að hækka lífeyrislaun til almannatryggingaþega. En einhvern veginn hoppaði 5,2% niður í 3,6%. Þá fór hann í einhverja skógarferð að reyna að útskýra að munur væri á einhverju sem ég verð bara að segja alveg eins og er að er alveg út úr kú, bara óskiljanlegt fyrirbrigði. Þarna er enginn munur. Annaðhvort er þessi tala rétt og við áttum að fá hana eða þeir kunna ekki að spá. Hvers vegna er þessi spá mun jákvæðari en sú sem fjallar um hækkanir á lífeyri í almannatryggingum? Svarið er einfalt. Þarna er verið að áætlaða tekjur ríkissjóðs af tryggingagjaldi en ekki kostnað vegna almannatrygginga. Þá er að sjálfsögðu stuðst við mælikvarða sem gefa til kynna betri spá. Ég held að það sé nefnilega skýringin. Þarna spáðu þeir um tryggingagjaldið og þá gátu þeir tekið aðeins meira þar inn. Ef þessu er snúið við er betra að hafa hina töluna vegna þess að þá þurfa þeir ekki að borga eldri borgurum og öryrkjunum meira. Ég verð að segja alveg eins og er að ég skil hvorki þessa ríkisstjórn né þær fyrri sem hafa einhvern veginn fest í þessum furðulegu fjárlögum ár eftir ár þar sem einn hópur er alltaf látinn sitja eftir. Einhvern veginn er ákveðið að langbest sé að láta þá sem minnst hafa herða sultarólarnar alltaf meira og meira. Við erum að sjá afleiðingarnar. Ég segi alveg eins og er að við erum í svolítið undarlegri stöðu og verðum að passa okkur vegna þess að við erum í Covid-faraldri. Við erum að einangra fólk. Við erum að setja reglur um það að fólk sé meira einangrað heima, að ákveðinn hópur þeirra sem viðkvæmastir eru geti ekki farið út. Hver er hættan í þeirri stöðu? Aðalhættan er að einhverjir gleymist, að veikt fólk gleymist. Við höfum skelfileg dæmi um það sem hefur skeð. Einstaklingur, bara innan borgarmarka Reykjavíkur, fannst úti í skógi og hafði verið þar mánuðum saman. Það hringdu engar viðvörunarbjöllur. Í þeirri stöðu sem við erum í núna skelfir það mig mest að við séum að svelta fólk hérna. Hver ætlar að fylgjast með því? Hver fylgist með því hvað verður um einstaklinga sem nú eru heima og treysta sér ekki til að fara í röð eftir mat enda sjá þeir engan tilgang í því vegna þess að ekki allir sem fara í röðina fá mat? Þeir hafa ekki efni á að panta matinn á netinu. Hvað verður um þessa einstaklinga ef þeir eru einir? Það eina sem við getum gert, það eina sem ríkisstjórnin á að gera og ber skylda til að gera er að sjá til þess að þeir hafi framfærslu, geti pantað sér mat og þurfi ekki að svelta heima hjá sér. Það er skylda hverrar ríkisstjórnar, það er í stjórnarskránni og það er í mannréttindasáttmálanum að það eigi að sjá til þess að allir fái mannsæmandi framfærslu, ekki bara fáir útvaldir.

Herra forseti. Í fjárlagafrumvarpinu, sem við ræðum hér og er sett fram við erfiðar aðstæður í efnahagslífinu, kemur fram að tekjur og gjöld verða nánast þau sömu og áætlað er að þau verði í ár. Það mun þýða að skuldsetning ríkisins mun aukast verulega á skömmum tíma og halli ríkissjóðs á árunum 2020 og 2021 sá mesti í Íslandssögunni. Hér er því um verulega erfiðar aðstæður að ræða í efnahagslífinu og mikilvægt að vel til takist af hálfu ríkissjóðs að reyna að milda þá erfiðleika sem eru hér til staðar með öllum tiltækum ráðum. Hallinn sem átti að verða 10 milljarðar á þessu ári verður rúmir 269 milljarðar. Á næsta ári verður staðan sú sama, halli upp á 264 milljarða. Á tveimur árum verður því hallinn rúmir 533 milljarðar kr. Þegar bankahrunið varð árið 2008 var hallinn 194 milljarðar. Við erum því komin í verri stöðu hvað skuldir varðar en í bankahruninu. Þessi staða felur í sér mikla erfiðleika fyrir hluta þjóðarinnar, sérstaklega þá sem hafa misst vinnuna og eru að missa hana. Tölur um atvinnuleysi fara hækkandi og sömuleiðis spár um atvinnuleysi og spárnar hafa versnað bara núna á skömmum tíma. Vinnumálastofnun hefur hækkað spá sína um þróun atvinnuleysis og Samtök atvinnurekenda spá því að allt að 30.000 manns geti verið án atvinnu um áramótin. Þetta er að sjálfsögðu mjög alvarlegt, herra forseti, en því miður er almennt skortur á því í fjárlagafrumvarpinu að auknum fjárveitingum fylgi skýr og mælanleg markmið um fjölgun starfa sem er meginverkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Arðbærar fjárfestingar ríkissjóðs í þessu árferði eru afar mikilvægar. Þær þurfa að vera meiri en kveðið er á um í þessu frumvarpi. Og ef ekki núna þá hvenær? Ástandið í atvinnumálum er sérstaklega slæmt á Suðurnesjum, ég vil koma því hér að. Atvinnuleysið er rétt um 20% í Reykjanesbæ. Það er ákaflega dapurlegt að ekki skuli hafa orðið af milljarða framkvæmdum í Helguvík á vegum Atlantshafsbandalagsins vegna ósættis í ríkisstjórninni, eðlilegar viðhaldsframkvæmdir sem koma síðan að borgaralegum notum og eru samkvæmt skuldbindingum okkar gagnvart NATO og bandalagsþjóðum. Hér er enn eitt dæmið um það hvernig Sjálfstæðisflokkurinn beygir sig í duftið fyrir hugmyndafræði Vinstri grænna í þessum málaflokki. Til þess að takast á við vandann sem við blasir í efnahagsmálum á ekki og stendur ekki til að hækka skatta og það er skynsamleg leið. Það á heldur ekki að ráðast í niðurskurð, og ég kem nánar að því hér á eftir, heldur á að taka lán til að komast í gegnum mikla efnahagserfiðleika sem allir vona að verði skammvinnir. Hagstofan spáir 3,9% hagvexti strax á næsta ári. Vonandi gengur það eftir. Það er ákaflega mikilvægt að það gangi eftir en það er hins vegar mikilli óvissu háð, t.d. því að bóluefni við veirunni verði komið á markað og ferðamenn fari að koma hingað aftur til landsins og hjólin fari aftur að snúast með eðlilegum hætti í efnahagslífinu. En ég hef töluverðar áhyggjur af því að þessi hagvaxtarspá gangi ekki fyllilega eftir, ekki síst í ljósi þess sem skall hressilega á okkur núna, þessi auknu smit. Bein efnahagsleg áhrif faraldursins gera það að verkum að afkoma ríkissjóðs versnar um 192 milljarða kr. Þar vegur samdráttur skatttekna vegna minni umsvifa mest en hann er áætlaður um 89 milljarðar kr. Þrátt fyrir töluverða breytingu á spám um hagvöxt fyrir næsta ár er spá um atvinnuleysi á næsta ári sú sama og í uppfærðri fjármálastefnu eða um 6,7%. Hins vegar eru töluverðar líkur á því að atvinnuleysi gæti orðið hærra á næsta ári ef hagvaxtarhorfur hafa versnað og spár um hagvöxt ganga ekki fyllilega eftir. Nú liggja fyrir dekkri spár um atvinnuleysi. Þar af leiðandi er mjög líklegt að um sé að ræða vanmat í útgjöldum til atvinnuleysisbóta í frumvarpinu og þær gætu farið yfir 100 milljarða á næstu tveimur árum. Það er því ákaflega mikilvægt, herra forseti, að efla sköpun starfa. Ríkisstjórnin verður að hafa trúverðuga stefnu hvað þetta varðar. Hlutverk ríkisins er mjög mikilvægt. Ég vil víkja aðeins frekar að skuldasöfnun ríkisins. Þótt hún sé skásti kosturinn í stöðunni við þessar erfiðu aðstæður í efnahagsmálum þá er skuldasöfnun engu að síður mikið áhyggjuefni. Samkvæmt fjármálaáætlun sem við ræðum hér á morgun koma skuldir ekki til með að hætta að hækka fyrr en árið 2025 sem hlutfall af landsframleiðslu. Sú hætta er fyrir hendi að skuldahlutfall ríkisins og sveitarfélaga verði komið í 65% af landsframleiðslu á þeim tímapunkti ef ekki yrði gripið til ráðstafana. Það er gríðarleg breyting til hins verra á skömmum tíma. Hér skiptir því öllu að örva hagvöxt. Það er langur tími og áhyggjuefni að það skuli taka fimm ár að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Svo ég víki aðeins aftur að fjármálaáætlun - það er nauðsynlegt í tengslum við þessa umræðu hér þó að við förum vandlega yfir hana á morgun - þá gerir hún ráð fyrir því að afkoma ríkissjóðs verði neikvæð um 264 milljarða á næsta ári og um 800 milljarða árunum 2021–2025. Útlit er fyrir að skuldir ríkissjóðs hækki í 1.250 milljarða í lok þessa árs og verði 430 milljörðum hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Verði óvissusvigrúmið nýtt að fullu eins og heimildir eru til samkvæmt nýrri fjármálastefnu verða skuldir A-hluta ríkissjóðs komnar yfir 2.000 milljarða í lok árs 2022. Þetta eru náttúrlega fordæmalausar tölur sem við höfum aldrei séð áður, herra forseti. Þess vegna er afar brýnt að vel takist til í fjárlagavinnunni sem er lykillinn að því að ríkisvaldið komi inn með myndarlegum hætti til að reyna að draga úr því mikla höggi sem við höfum öll orðið fyrir í efnahagsmálum. Á næsta ári er gert ráð því að skuldirnar geti aukist um 268 milljarða og verði komnar yfir 1.500 milljarða í lok ársins eða í rúmt 41% af landsframleiðslu. Lágt vaxtastig og greiður aðgangur að lánsfé fyrir ríkissjóð á hagstæðum vöxtum er vissulega jákvætt hvað þetta varðar en það verður ekki þannig um ókomna framtíð. Vextir koma til með að hækka á ný, innan ekki svo langs tíma, og fjármagnskostnaður ríkissjóðs að hækka. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi það í framsöguræðu sinni að það hafi verið mikilvægt að búa í haginn og greiða niður skuldir á undanförnum árum. Það er rétt að ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar varðaði veginn þar. Hins vegar ríkti þenslustefna hjá nýrri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur nánast alveg þar til að menn vöknuðu af vondum draumi samdráttar í ferðaþjónustu. Það liggur hvorki fyrir í fjárlagafrumvarpinu né er þess getið í fjármálaáætlun hvaða árangri aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar hafa skilað vegna veirufaraldursins upp á tugi milljarða þrátt fyrir að lög um opinber fjármál kveði á um að meta beri árangur af aðgerðum sem þessum. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar einkenndust um margt af örvæntingu og voru ekki nægilega vel undirbúnar eins og við sáum svo glögglega þegar stöndug fyrirtæki fóru að nýta sér úrræði eins og hlutabótaleiðina án þess að þurfa á þeim að halda. Hér var undirbúningur aðgerðanna einfaldlega ófullnægjandi og höfum í huga að ríkissjóður er sameiginlegur sjóður okkar allra. Að misnota hann kemur alltaf í bakið á mönnum með einum eða öðrum hætti. Almennt er skortur á því í frumvarpinu að auknum fjárveitingum fylgi skýr og mælanleg markmið, t.d. um fjölgun starfa. Hverju á að ná fram, hvenær á að ná því fram og hvernig á að ná árangri? Að lokum þurfa að vera skýr mælanleg markmið. Þetta er afar mikilvægt í þeirri vinnu sem fram undan er. Stórir atvinnuvegir hafa veruleg áhrif á þróun hagvaxtar og nú þegar okkar stærsta atvinnugrein í útflutningstekjum þjóðarinnar, ferðaþjónustan, hrynur nánast á einni nóttu skiptir verulegu máli að hinar tvær útflutningsstoðirnar, stóriðjan og sjávarútvegurinn, gangi vel en í þeim greinum hefur einnig orðið samdráttur. Allt tal um að stóriðjan megi missa sín og að hraða megi hinni grænu byltingu er ábyrgðarlaust með öllu. Þeir hinir sömu gera sér enga grein fyrir stöðu efnahagsmála á Íslandi og mikilvægi verðmætasköpunar fyrir litla þjóð. Það sama má segja um sjávarútveginn. Það er þjóðinni ekki til framdráttar að tala stanslaust niður þessa helstu undirstöðuatvinnugrein okkar, ekki síst núna þegar innstreymi gjaldeyris hefur dregist verulega saman og atvinnuleysi er í hæstu hæðum. Margt má hins vegar laga í fiskveiðistjórnarkerfinu, sníða af því vankanta, eins og sagt er, kvótahámarkið, málamyndaleigu á kvóta, vigtunarmál og hvernig veiðigjöld eru reiknuð, en stjórnvöld eiga ávallt að leitast við að styrkja starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja og sér í lagi nú þegar efnahagsumhverfi er í alvarlegri stöðu. Það eru vonbrigði að í fjárlagafrumvarpinu skuli ekki vera gerð grein fyrir meiri lækkun tryggingagjaldsins en raun ber vitni. Tímabundin lækkun um 0,25% dugir skammt í þessum aðstæðum. Það þarf myndarlega lækkun eða niðurfellingu tryggingagjaldsins og það er ekki ávísun á glatað skattfé ríkissjóðs. Höfum það í huga. Það skapar verðmæti, skapar nýjar tekjur fyrir ríkissjóð þegar störfum tekur að fjölga og ekki þarf að greiða atvinnuleysisbætur. Það er lífsnauðsynleg aðgerð til að fjölga störfum og í raun mætti tengja lækkunina þannig að hún virkaði hvetjandi fyrir fyrirtæki að ráða fólk til starfa. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í ræðu sinni að á næsta ári yrði gjaldið 10 milljörðum lægra. Engu að síður á gjaldið að skila 100 milljörðum í ríkissjóð á næsta ári. Ráðherra sagði einnig að ríkissjóður gegndi lykilhlutverki í þeim efnum. Undir það skal heils hugar tekið hér en þá er að beita þessu lykilhlutverki á réttan hátt. Myndarleg lækkun tryggingagjalds vinnur gegn atvinnuleysi sem mun kosta ríkissjóð 100 milljarða á tveimur árum. Hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Hvert einasta starf er mikilvægt og ekki síst á þeim tímum þegar atvinnuleysi stefnir í sögulegt hámark. Það verður að hlúa að fyrirtækjunum svo þau geti haldið starfsmönnum sínum og vonandi fjölgað þeim. Hátt tryggingagjald veikir einnig samkeppnishæfni. Bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg og sérstaklega núna. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og er sú næsthæsta á Norðurlöndunum á eftir Noregi. Þrátt fyrir boðaða lækkun tryggingagjaldsins er reiknað með því að það skili rúmum 100 milljörðum kr. í ríkissjóð á næsta ári en eins og kunnugt er er tryggingagjaldið sérstakt gjald sem launagreiðendum ber að greiða af heildarlaunum launamanna sinna. Gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna og því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun, því hærri fjárhæð þarf að greiða í tryggingagjald og því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, því dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtækið. Því hærri sem prósentan er, því minni launahækkunum getur fyrirtæki staðið undir og þá starfsfjölda einnig. Gjaldið dregur úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar einkafyrirtækja eru því hindraðir með háu tryggingagjaldi. Hæstv. fjármálaráðherra kom einnig inn á það í ræðu sinni að mjög mikilvægt væri að einkafyrirtækin myndu fjárfesta. Lækkun tryggingagjalds myndi auðvelda þeim það einnig. Samkeppnisstaða innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum hefur versnað á undanförnum árum vegna innlendra kostnaðarhækkana, mælt í erlendri mynt. Sú þróun er nú sýnileg í minni verðmætasköpun útflutningsgreina og þeirra fyrirtækja á innlendum markaði sem keppa við erlend fyrirtæki. Ávinningurinn af góðri lækkun tryggingagjaldsins er því mikill. Einnig á að styðja við bakið á fyrirtækjum með því að veita skattafslátt vegna hlutabréfakaupa og að söluhagnaður þessara bréfa verði skattfrjáls. Þetta er einnig mikilvæg innspýting. Þessi háttur var viðhafður fyrir nokkrum árum og það myndi gefa almenningi kost á því að vera þátttakandi í því að byggja upp fyrirtæki sem síðan skapa störfin. Það er jákvætt að sjá aukningu í fjárveitingum til samkeppnissjóða í frumvarpinu til eflingar á rannsóknum og nýsköpun en það er hins vegar mikilvægt að þar að baki liggi skýr og mælanleg markmið um t.d. aukningu sjálfbærra starfa í framtíðinni. Á það skortir hins vegar af hálfu ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Það er augljóst að í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar má sjá þess merki að það eru kosningar á næsta leiti. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir því að hagvöxtur verði strax á nýju ári og ferðaþjónustan taki við sér á ný er ekki dregið úr útgjöldum. Að því leytinu til eru þessi fjárlög kosningafjárlög. Það er lagt í hendur næstu ríkisstjórnar að ná niður halla ríkissjóðs. Ríkisstjórnin sem á innan við eitt ár eftir af stjórnarsetu sinni telur mikilvægt að sett verði skýr og raunhæf stefnumið um að stöðva hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á lokaári fjármálaáætlunarinnar og að rjúfa með því vítahring hallareksturs og skuldasöfnunar í því skyni að endurheimta styrka fjárhagsstöðu hins opinbera í framtíðinni, eins og segir í fjármálaáætluninni sem við ræðum á morgun, en rétt er að koma inn á hana í þessu samhengi vegna þess að það er augljóst að ríkisstjórnin þorir ekki að mæta miklum halla með því að draga úr umsvifum hins opinbera. Til þess er of stutt til kosninga. Gera verður kröfu um eðlilega skilvirkni og hagræðingu í allri starfsemi hins opinbera, sérstaklega undir þeim erfiðu kringumstæðum þegar halli ríkissjóðs er svo gríðarlegur. Það er ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum að mæta þessari kreppu með einhverjum niðurskurði á útgjöldum. Það er hægt að ráðast í niðurskurð án þess að draga úr aðstoðinni við almenning. Það er grundvallaratriði. Þá fjármuni sem myndu sparast með niðurskurði á að nýta til að skapa t.d. tímabundin störf. Færa sveitarfélögunum ákveðna fjármuni til að þau skapi tímabundin störf í sinni heimabyggð og síðan að ríkissjóður skapi einnig tímabundin störf. Þetta skiptir verulegu máli og dregur úr atvinnuleysi, dregur úr atvinnuleysisbótum og felur í sér nauðsynlega hagræðingu innan ríkisins. Ég vil víkja stuttlega að loftslagsmálunum vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að þau eigi ekki að hafa forgang þegar við ræðum lífskjör almennings í alvarlegustu kreppu sem þjóðfélagið hefur lent í í 100 ár. Málaflokkurinn umhverfismál hækkar um 4,4 milljarða milli ára að frádregnum framlögum til ofanflóðasjóðs og styrkjum til sveitarfélaga vegna fráveituframkvæmda. Að þessum málefnum frádregnum er þetta 2 milljarða hækkun. Er það eðlilegt í þessu árferði? Ég tel svo ekki vera. Í fjárlögum fyrir árið 2019 var hækkunin 2 milljarðar og hækkun til stjórnsýslu umhverfismála nemur 1,6 milljörðum milli ára. Í fjárlögum fyrir árið 2019 var hún 800 milljónir og hækkun milli 2019 og 2020 var 572 milljónir. Skoðum fleiri liði þar sem hægt er að spara til að reyna að fjölga störfum, nýta peningana í að fjölga störfum. Málaflokkurinn umsækjendur um alþjóðlega vernd fær á fjárlögum um 3 milljarða og útlendingamálin rúma 4 milljarða. Þessi málaflokkur er í ólestri og í honum er hægt að spara háar fjárhæðir. Við eigum að ræða það sem betur má fara í þessu kerfi eins og í öðrum kerfum. Við ræðum hvað má betur fara í heilbrigðiskerfinu. Við ræðum hvað má betur fara í almannatryggingakerfinu en það er eins og það megi ekki ræða hvað má betur fara í málefnum hælisleitenda. Mikill meiri hluti þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi er fólk sem er í leit að betri lífskjörum. Það er ekki lögmæt og gild ástæða fyrir því að fá hér dvalarleyfi. Þessar umsóknir á að afgreiða strax á tveimur sólarhringum eins og gert er í Noregi. Það er ekki gert hér og ríkissjóður þarf að greiða framfærslu fyrir þetta fólk svo mánuðum skiptir þar til mál þeirra eru loksins afgreidd. Það vantar skilvirkni í málaflokkinn og að stytta málsmeðferðartímann. Það er ábyrgðarhluti að ekki skuli tekið á þessu og það skrifast á ríkisstjórnina og ég verð að segja, herra forseti, sérstaklega á Sjálfstæðisflokkinn vegna þess að hann hefur haft málaflokkinn á sinni könnu árum saman. Hann virðist ekki vera fær um að taka á vandanum. Og ekki gengur ríkisstjórnin fram með góðu fordæmi í ráðdeild í ríkisfjármálum. Í frumvarpinu fær hún 681 milljón og hækkun upp á 20 millj. kr. milli ára, enda ekki vanþörf á að ráða fleiri aðstoðarmenn og fjölmiðlafulltrúa. Það er mat ríkisstjórnarinnar að engin ástæða sé til að spara á ríkisstjórnarheimilinu þó svo að við séum komin í verstu kreppu í 100 ár. Hækkun til utanríkismála nemur tæpum 1 milljarði milli ára. Hækkun til sendiráða nemur um 205 milljónum. Hækkun til stjórnsýslu ríkisfjármála nemur 2,2 milljörðum milli ára. Það er alveg ljóst, herra forseti, að þarna eru margir liðir þar sem hægt er að hagræða og nýta þá fjármuni síðan til að fjölga störfum og draga þar með úr atvinnuleysisbótum. Við getum ekki byggt framtíð okkar á lántökum, sagði hæstv. fjármálaráðherra í ræðu sinni, og ég tek heils hugar undir það. Það er blóðug sóun úti um allt í opinbera kerfinu, sagði hæstv. fjármálaráðherra. Það er alveg ljóst að hægt er að hagræða og sækja fjármuni víða í ríkiskerfinu til að mæta þessum miklu erfiðleikum, mæta fólkinu sem hefur misst vinnuna og er að missa vinnuna. Þess vegna verðum við að hagræða í ríkisrekstrinum, og það er mjög auðveldlega hægt að gera það án þess að það bitni á því fólki sem nú á um sárt að binda. Ef ekki er tilefni til þess að spara núna í ríkisfjármálunum þegar hallinn á rekstri ríkissjóðs er í sögulegu hámarki er það aldrei. Ég hef því bent hér á milljarða sem hægt væri að nýta til þess að skapa tímabundin störf í einu mesta atvinnuleysi í sögu þjóðarinnar. Sem fyrr er hleður ríkisstjórnin undir báknið með Sjálfstæðisflokkinn í fjármálaráðuneytinu og sem fyrr er slagorð Sjálfstæðisflokksins, Báknið burt, hrein öfugmæli og orðið að aðhlátursefni. Ekki hefur verið mikil hagræðingarkrafa innan Stjórnarráðsins á síðustu árum og orðið löngu tímabært að ráðast í uppstokkun á opinbera kerfinu og draga úr umsvifum hins opinbera. Það er auk þess óskynsamlegt að bæta í ríkisbáknið eins og gert hefur verið þar sem það er erfitt og sársaukafullt að vinda ofan af útgjaldaaukningu ef tekjuforsendur ríkisins breytast eins og nú hefur raungerst svo harkalega. Hækkanir á fjárveitingum til ríkisstofnana umfram almennar verðlagshækkanir eru regla fremur en undantekning. Ríkisreksturinn verður því stöðugt dýrari skattgreiðendum og þannig er síaukinn kostnaður vegna eftirlitsstofnana ríkisins. Í frumvarpinu eru aðhaldskröfur til ríkisstofnana litlar og sætir það furðu í ljósi gríðarlegs halla á ríkissjóði. Eðlilegt er að gera a.m.k. 10% hagræðingarkröfu á rekstur allra ráðuneyta. Það ætti að skila ríkissjóði sparnaði upp á rúman milljarð króna. Herra forseti. Þessarar ríkisstjórnar verður lengi minnst þegar kemur að landbúnaðinum. Hún hefur ekki fært landbúnaðinum þann stuðning sem honum er nauðsynlegur og hann á skilið. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa hver í sínu horni samþykkt ályktanir um mikilvægi landbúnaðarins. Ekki verði séð að ályktun Framsóknarflokksins um að tryggja sanngjörn starfsskilyrði landbúnaðarins hafi verið í hávegum höfð þegar opnað var fyrir aukinn innflutning á landbúnaðarvörum. Það sama á við um Sjálfstæðisflokkinn sem talaði fyrir því fyrir síðustu kosningar að viðhalda styrk íslensks landbúnaðar. Á sama tíma vill hann ekki hrófla við tollasamningi sem grefur undan landbúnaðinum. Tollasamningurinn við Evrópusambandið er íslenskum landbúnaði mjög óhagstæður. Hann á að færa íslenskum bændum sömu möguleika í Evrópu og Evrópusambandið fær hér á landi og það gerir samningurinn ekki. Miðflokkurinn hefur margsinnis bent á nauðsyn þess að segja samningnum upp vegna brostinna forsendna en úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu gerir það að verkum að okkar stærsta og besta markaðssvæði hverfur úr samningnum núna um áramótin. Semja verður upp á nýtt við Evrópusambandið um tollkvóta á landbúnaðarvörum. Margt bendir síðan til að framkvæmd þessa samnings sé í miklum ólestri. Hingað streymi inn í landið meira magn landbúnaðarafurða frá Evrópusambandinu en heimilt er samkvæmt samningnum. Eftirlit með framkvæmd samningsins virðist því vera í ólestri og þetta hefur m.a. forysta Bændasamtakanna bent á. Miðflokkurinn hefur óskað eftir að ræða þetta mál sérstaklega á Alþingi. Þetta er högg fyrir íslenskan landbúnað ofan á allt annað. Veirufaraldurinn hefur gert það að verkum að ríki hafa horft meira inn á við. Á tímum óvissu í efnahagsmálum heimsins, hruns í útflutningstekjum, atvinnuleysis og ferðatakmarkana skulum við minnast þess að öflugur landbúnaður, íslensk matvælaframleiðsla og matvælaöryggi er undirstaða fullveldis, þróttmiklar byggðar og mannlífs í landinu. Herra forseti. Fastur liðir eins og venjulega í tengslum við fjárlagafrumvarpið eru breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga. Til einföldunar er þetta nefnt gjaldskrárhækkanir og taka iðulega gildi um áramót. Þessar hækkanir hafa að sjálfsögðu verðlagsáhrif, hækka vísitölu neysluverðs, hækka lán landsmanna og kynda undir verðbólgu. Ríkisvaldið á að taka virkan þátt í þeirri viðleitni að draga úr hækkun verðlags og efna ekki til hækkana umfram það sem getur talist algerlega nauðsynlegt. Verðbólga hefur verið lág undanfarin misseri en blikur gætu verið á lofti í þeim efnum. Það verður ekki séð að nauðsynlegt sé að ríkisvaldið gangi fram með þessum hætti. Gæta verður ýtrasta aðhalds við gjaldskrárbreytingar og það á sérstaklega við nú þegar landsmenn mega svo sannarlega ekki við því að verðbólgan fari úr böndunum. Herra forseti. Ég vil, nú þegar tími minn er farinn að styttast, koma aðeins inn á málefni sveitarfélaganna. Staða margra sveitarfélaga er slæm og allt of lítið hefur farið fyrir umræðunni um áhrif veirufaraldursins á sveitarfélögin. Í fjárlagafrumvarpinu er lækkun á framlögum til sveitarfélaga og byggðamála upp á 1,4 milljarða kr. og lækkun til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga upp á 1,2 milljarða. Á sama tíma hafa útgjöld sveitarfélaganna til fjárhagsaðstoðar aukist verulega og koma til með að aukast enn frekar. Útgjöld vegna fjárhagsaðstoðar aukast um 30% á þessu ári og 60% á því næsta samkvæmt tölum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Sveitarfélögin standa frammi fyrir miklum erfiðleikum og til að ná endum saman þurfa þau innspýtingu upp á 50 milljarða kr. Ekkert er minnst í frumvarpinu á samning þann sem fjármála- og efnahagsráðherra gerði fyrir skömmu við sveitarfélögin um aukinn stuðning vegna veirufaraldursins. Ljóst er að hann dugir hvergi til. Áætlað er að aukin útgjöld til skattrannsókna verði um 250 millj. kr. og það er ágætt, en það vantar að vísu mælanleg markmið um hverju slík aukin fjárheimild eigi að skila skattgreiðendum. Í umfjöllun um nýsköpun er einungis minnst á framhalds- og háskólastigið. Til að ná fram heildstæðu markmiði fyrir nýsköpun í framtíðinni þarf að sjálfsögðu að huga einnig að grunnskólakerfinu og stefnumörkun í þeim efnum. Afskriftir skattkrafna í frumvarpinu eru 17,8 milljarðar kr. og aukast um 741 millj. kr. Ég hef áður rætt þennan lið hér, herra forseti, í fjárlagaumræðunni. Það er alveg ljóst að það virðist ganga mjög illa að ná þessu niður af hálfu fjármálaráðuneytisins og fjármálaráðherra og það er mikið áhyggjuefni vegna þess að hér er um verulega háa upphæð að ræða, 17,8 milljarðar af lögbundnum skattkröfum sem skila sér ekki í ríkissjóð. Það er eitthvað að þessu kerfi ef þetta heldur svona áfram ár eftir ár og upphæðin gerir ekki annað en að hækka á milli ára. Á þessu verður að taka. Hallinn næstu tvö árin á fjárlögum getur verið um 600 milljarðar, eins og hefur komið fram, og hann stefnir í 900 milljarða á næstu fimm árum sem nemur heilum fjárlögum á næstu fimm árum, sem er mjög alvarlegt, herra forseti. Í frumvarpinu er ekki gerð grein fyrir því hvernig á að greiða þetta upp. Það tekur fimm ár að ná jafnvægi sem er mjög langur tími í ljósi þess hversu sveiflukennt íslenskt hagkerfi er. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir niðurgreiðslu skulda heldur lækkun sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, þannig vinnist á þeim. Þá hefur ríkissjóður lítið svigrúm og næsta ríkisstjórn mun því þurfa að taka erfiðar ákvarðanir. Hratt gekk að vinna á skuldum sem urðu til við síðustu kreppu við fall fjármálafyrirtækjanna. Þá voru það þrotabúin og stöðugleikaframlögin sem gegndu lykilhlutverki. Nú er ekkert viðlíka til staðar. Nú þarf að greiða niður skuldir, væntanlega með hækkun skatta, sölu eigna og arðtekjum sem fara minnkandi, ekki nema að hagvöxturinn verði þeim mun meiri á komandi árum sem verður að teljast fremur ólíklegt. Ekki hefur komið fram hvernig skuldasöfnunin kemur niður á komandi kynslóðum. Þetta þarf að ræða innan nefndarinnar. Ráðuneytið á reyndar að vera búið að skila skýrslu eða yfirliti um þetta sem er mjög mikilvægt að fá fram fyrir umræðuna fram undan. Tímans vegna hef ég ekki getað komið að mikilvægum málefnum sem ég hefði viljað ræða hér. Það eru kjör eldri borgara og annarra sem reiða sig á lífeyrisgreiðslur. Ég verð að koma inn á það síðar í þessari umræðu, en það er alveg óumdeilt að kjör þeirra aldraðra sem minnst hafa milli handanna eru í engu samræmi við almenn lífskjör í landinu og það er mjög brýnt að taka á skerðingum bóta almannatrygginga og að horfa til þessa hóps sem hefur gleymst í umræðu veirufaraldursins. Að lokum vil ég segja það, herra forseti, að ég vonast til þess að fram undan sé góð vinna í fjárlaganefnd um frumvarpið og vænti þess að eiga gott samstarf við alla nefndarmenn. Auk þess vænti ég þess að ríkisstjórnin horfi nú vel til þeirra tillagna sem við í Miðflokknum komum til með að leggja fram 

Herra forseti. Mig langar að varpa hér fram spurningu og koma með athugasemdir við ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar sem fór hér um víðan völl og tæpti á mörgum málum sem að sjálfsögðu væri ávallt áhugavert að ræða af meiri dýpt. En þar sem hann bar niður um útgjaldavöxt og sóun fjármuna, eins og ég skildi hann, og nefndi sérstaklega utanríkisþjónustuna þá vil ég koma því á framfæri við hv. þingmann og jafnframt leggja það til, virðulegi forseti, að við rýnum það kannski betur í vinnu okkar í fjárlaganefnd í meðferð þessa fjárlagafrumvarps um þróun útgjalda. Ég vil vekja athygli hv. þingmanns á því, þegar hann ræðir um sóun í opinberum fjármálum og aukin framlög til utanríkismála, og segja aðeins að það eru tvö ráðuneyti. Ef skoðuð er útgjaldaþróun ráðuneyta allt til ársins 2007 á leiðréttu verðlagi til ársins 2020, þá hafa útgjöld til utanríkismála dregist saman um 2% á þeim tíma. Það eru minni útgjöld til þessa málaflokks en raunin hefur verið í mjög langan tíma, alveg öfugt við flest önnur ráðuneyti. Það er reyndar annað ráðuneyti sem sætir sams konar meðferð, þ.e. atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið sem er með mun meiri samdrátt en utanríkisráðuneytið. Ég held að það sé ágætt að við nefnum þetta þegar hv. þm. Birgir Þórarinsson fjallar um fjárlagafrumvarpið með þessum hætti. Ég get aðeins sagt að í fáum ráðuneytum hefur verið gengið jafn rösklega fram á undanförnum árum við að veita aðhald og hagkvæmni í rekstri. Það hefur verið gert með fækkun sendiskrifstofa, lokun sendiráða, staðarráðna starfsmenn o.s.frv. Þetta er ábending mín í fyrra andsvari við hv. þingmann, hvort hann hafi gert sér grein fyrir því að samdráttur hefur verið til utanríkismálefna á undanförnum árum í fjárlögum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ábendinguna. Hann gat sérstaklega um utanríkisráðuneytið. Ég nefndi það að hækkun milli ára eins og hún birtist í fjárlagafrumvarpinu nemur 1 milljarði. Ég veit að hluti af því er hækkun framlaga til þróunarsamvinnu, en það er t.d. hækkun þarna til sendiráða um rúmar 200 milljónir. Ég geri mér grein fyrir að utanríkisráðuneytið er mikilvægt ráðuneyti og þar starfar mjög hæft starfsfólk og gegnir mjög þýðingarmiklu hlutverki í stjórnsýslu okkar. En nú blasir við einn mesti samdráttur og ein mesta skuldasöfnun ríkissjóðs nánast í sögunni og þá verðum við að leita allra leiða til að hagræða og nýta peningana sem best. Og maður spyr: Hækkun upp á 200 milljónir til sendiráða, er það nauðsynlegt? Hækkun til stjórnsýslu ríkisfjármála upp á 2,2 milljarða kr., er það nauðsynlegt? Er nauðsynlegt að setja 3 milljarða í málaflokkinn um umsóknir um alþjóðlega vernd þegar flestallir sem sækja um hér eru að leita betri lífskjörum og eiga ekki lögmætan rétt til að sækja um? En svo erfiðlega gengur að afgreiða þessar umsóknir að við þurfum að halda þessu fólki uppi á meðan það bíður eftir sinni niðurstöðu. Allt kostar þetta peninga, hv. þingmaður. Nú verðum við að velta við öllum steinum. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi réttilega að það væri blóðug sóun úti um allt í opinbera kerfinu og ég held að það sé margt til í því. Það er víða hægt að hagræða. Og ef það er ekki tími núna til að reyna að finna þá peninga sem við getum nýtt til að skapa t.d. tímabundin störf til að draga úr atvinnuleysi, draga úr greiðslu atvinnuleysisbóta úr ríkissjóði, þá spyr ég bara: Hvenær er það hægt? Þetta er bara það sem liggur fyrir, hv. þingmaður, og blasir við í frumvarpinu. Það er rétt að við förum algerlega í saumana á því í vinnunni sem fram undan er og ég vona að ég eigi bandamann í hv. þingmanni hvað þá vinnu varðar.

Herra forseti. Það fór svo sem eins og mig grunaði að þegar hv. þingmaður nefndi sérstaklega útgjaldavöxt til utanríkisþjónustu þá hafði hann ekki áttað sig á sögu málsins, en ég ætla ekkert að erfa það við hann, ég held að nauðsynlegt sé að við förum yfir þetta eins og hvað annað. Sú útgjaldaaukning sem hann gerir þar að umtalsefni tengist miklu frekar gengisþróun útgjalda, af því að útgjöld vegna ríkisþjónustu eru eðlilega talsvert háð gengisþróun. En annað atriði í ræðu hv. þingmanns sem ég get ekki stillt mig um að ræða, þó svo það sé kannski umræða fyrir utan fjárlagafrumvarp, voru orð hv. þingmanns um tollasamning og afkomu bænda. Ég tek að mörgu leyti undir það sem hv. þingmaður nefnir. En ég vil, virðulegur forseti, að við höfum umræðuna kannski aðeins innihaldsmeiri vegna þess að ég er einn af þeim sem stóðu að samþykkt þess þingmáls þar sem við fastsettum þann tollasamning. Þá vil ég líka að hv. þingmaður kannist við hverjir gerðu þann samning. Ef hann vill það ekki legg ég til að fram fari opinber rannsókn á því hver gerði tollasamninginn. En það er að sjálfsögðu alvarlegt mál hvernig málefni eru að þróast þar. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra vinnur að endurmati á þeim samningi en sá samningur var tengdur miklu stærra máli sem var staðfesting búvörusamninga. Ég vil ekki að við förum í þann pólitíska leik að kannast ekki við ábyrgð á því máli og hv. þingmaður skilur hvað ég á við þegar ég segi þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég verð að segja varðandi landbúnaðarmálin að það er alveg klárt mál að gerð voru mistök við samningsgerðina og við verðum bara að læra af því. Við eigum þess vegna að taka þennan samning upp vegna þess að hann er okkur óhagstæður. Og nú sjáum við fram á miklar breytingar í samningsumhverfinu. Bretar eru að fara úr þessu samstarfi og úr þessum samningi og fengu þar aðlögunartíma sem rennur út um áramótin. Það mun hafa veruleg áhrif á samninginn hvað okkur varðar. Síðan er það að koma fram núna að eftirlit með samningnum er nánast ekkert. Verið er að flytja hingað inn miklu meira af landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu en heimild er til. Það kemur náttúrlega niður á kjörum bænda og er mjög alvarlegt mál. Við verðum að taka á þessu og sameinast um það vegna þess að aldrei var samið um að menn færu fram hjá þessum samningi, eins og greinilegt er að verið er að gera. En ég veit að hv. þingmanni er umhugað um landbúnaðinn og hefur lagt fram margt gott í þeim efnum. Ég veit að við erum sammála um að nauðsynlegt er að þessi samningur verði íslenskum bændum hagstæður. Hann er ójafn eins og hann er og við þurfum að leiðrétta það og ég fagna því ef utanríkisráðherra er kominn í þá vinnu sem hv. þingmaður upplýsti hér. Það væri gaman að vita hvernig sú vinna gengur og hvort hæstv. ráðherra sé bjartsýnn á að við náum þá samningi sem er hagstæður fyrir íslenskan landbúnað. Við þurfum að styrkja íslenskan landbúnað og sérstaklega í því árferði sem við erum í nú. Þess vegna eigum við alls ekki að láta svona hluti viðgangast eins og eru greinilega í gangi, að samningur sem var gerður og er okkur óhagstæður verði gerður enn óhagstæðari með því að misnota hann með þeim hætti sem greinilegt er vegna þess að hann er eftirlitslaus og hingað streyma inn landbúnaðarvörur sem eiga með réttu ekki að koma í gegnum þennan samning.

Herra forseti. Við fjöllum hér um fjárlög komandi árs. Ég ætla að reyna að halda mig við þau frekar en að blanda umræðunni mikið við fjármálaáætlun sem við ræðum aftur á morgun en sjálfsagt er nú óhjákvæmilegt að eitthvað flæði þar á milli. Það blandast engum hugur um að við eigum núna við að etja aðstæður sem eru að mörgu leyti fordæmalausar og þess vegna þarf að grípa til aðgerða í ríkisfjármálum sem hæfa því tilefni. Ríkisstjórnin hefur gjarnan sagt, eða a.m.k. sumir fulltrúar hennar og ráðherrar, að það sé ástæða við þessar aðstæður að gera heldur meira en minna og undir það tek ég og undir það tökum við í Viðreisn. Við höfum reyndar orðalag yfir þessi mál og segjum: Stór skref strax. Þarna er því strax orðin býsna góður samhljómur sem ég held að við ættum að reyna að nýta okkur í framhaldinu. Það eru mörg vandamál sem við glímum við og það sem hæst ber og fyrst ber að nefna er ein afleiðing af þessari kreppu, sem er atvinnuleysið. Atvinnuleysi er nú í hæstu hæðum og á væntanlega eftir að verða enn meira. Atvinnuleysi er böl sem við viljum ekki hafa í samfélagi okkar. Það kemur mjög misjafnlega niður á landsmönnum. Það er bæði svæðisbundið og það er greinabundið. Það þarf að taka á þeim málum í samræmi við það. Aðgerðir þurfa að beinast að því að ráðast gegn atvinnuleysinu þar sem það er mest. Það er sömuleiðis kunnara en frá þurfi að segja að það eru mjög mörg fyrirtæki í landinu sem eiga við mikinn rekstrarvanda að stríða og þar er það sama upp á teningnum, þeim vanda er mjög misskipt. Þarf ekki að hafa mörg orð um það að í ferðaþjónustunni og tengdum greinum hafa menn orðið harðast úti og liggur víða við - eða liggur ekkert við, sú starfsemi er algerlega lömuð og má segja að reksturinn liggi niðri. Á sama tíma eru svo aðrar greinar sem spjara sig ágætlega. Það þarf líka að hafa þetta í huga þegar við ræðum um skynsamlegar aðgerðir. Það blasir við að þegar stór hluti fólks er án tekna, og er talið að það geti orðið 25.000 manns og upp undir 30.000, segja sumir, um áramótin, verður samdráttur í innlendri eftirspurn þegar tekjur fólks rýrna. Þess vegna er mjög mikilvægt að reyna að halda uppi eftirspurninni með því að aðstoða þetta fólk. Það er líka ýmis vandi sem fylgir svona miklum samdrætti hjá fyrirtækjum og heimilum og það er hinn félagslegi vandi, fyrir utan að sjálfsögðu hinn heilsufarslega. En það eru ekki bara áhrif Covid á þá sem smitast af þeim sjúkdómi heldur er hætt við því að langvarandi atvinnuleysi og óvissa hafi áhrif á félagslega stöðu og almennt heilsufar, ekki síst andlega heilsu. Síðan glímum við við mikið tekjufall hjá ríkissjóði. Það blasir við og um það er ekki deilt að það er mikil skuldasöfnun. Við erum þó, held ég, flest sammála um að rétt sé að beita ríkissjóði við þessar aðstæður en auðvitað eru því á endanum takmörk sett hvað ríkissjóður getur gert og hvað er skynsamlegt að hann geri mikið. Við verðum líka að horfast í augu við að segja má að ríkisfjármálin hafi verið orðin ósjálfbær fyrir Covid. Þau eru svo sannarlega ekki sjálfbær eins og nú er en auðvitað stefnum við að því að þau verði sjálfbær. Herra forseti. Ég hef aðeins minnst á í mjög stórum dráttum það sem við er að etja og kemur sjálfsagt engum á óvart. Þá vil ég nefna og hugleiða með þingheimi nokkur atriði sem geta haft mikil áhrif á hvernig málin þróast og nokkrar staðreyndir í efnahagslífinu. Þetta er ekki endilega í mikilvægisröð en ég ætla að byrja á forsendum fjárlagafrumvarpsins sem kunna að vera nokkuð bjartsýnar, ekki síst í ljósi síðustu tíðinda um að miklu hægar gangi en við vonuðum öll til að takast á við Covid og kann að vera að það sé of mikil bjartsýni. Þá blasir líka við að verðbólgan er aðeins farin að láta kræla á sér, aðeins segi ég en hún er náttúrlega talsvert mikið farin að láta á sér kræla. Við búum líka við það að kaupmáttur hér hefur verið að eflast mjög á undanförnum árum og er það í sjálfu sér fagnaðarefni en að sama skapi búum við það að framleiðniaukning í samfélaginu hefur ekki verið nægjanlega mikil og eiginlega langt frá því. Sagan segir okkur að á endanum skilar það sér út í verðbólgu ef launahækkanir eða kaupmáttur fer langt fram úr framleiðniaukningunni. Þarna er ég að horfa til lengri tíma. Þessu tengt er að gengi krónunnar hefur lækkað umtalsvert á þessu ári. Það vitum við líka að skilar sér inn í verðlagið og er þegar tekið að gera það. Þetta eru undirliggjandi þættir sem ég held að sé mjög mikilvægt að við höfum í huga. Eitt af því sem við erum öll að tala um er að reyna að veita góða viðspyrnu við þessu og til þess eru margar leiðir færar. Okkur og ríkisstjórninni verður tíðrætt um að ráðast í arðbær verkefni og framkvæmdir og ég held að við séum flestöll sammála um að það sé skynsamlegt. Ég kýs að tala í einu lagi um verkefni og framkvæmdir því að þetta getur verið af ýmsum toga. Hinar verklegu framkvæmdir eru mikilvægar og þar held ég að sé mjög brýnt, og reyndar á það við hin verkefnin líka og svo sem allt þetta viðbragð, að gera meira en minna og taka stór skref strax. En ég hef reyndar nokkrar áhyggjur af því að það gangi fullseint að hrinda þessum verkefnum af stað og koma framkvæmdum af stað. Ástæðan fyrir því að ég er að tala um þetta eru m.a. viðvörunarorð fjármálaráðs sem segir að það sé mjög óskynsamlegt ef staðan verður sú að akkúrat þegar viðsnúningurinn í hagkerfinu verður sem hraðastur og mestur, og við öll vonum að þetta ástand vari ekki mjög lengi, það sé frekar stutt og snart, sé mjög óheppilegt og óæskilegt og jafnvel hættulegt að þá fyrst séu að koma til framkvæmda stór verkefni á næstu árum á eftir, þegar við þurfum ekki á þenslu að halda eða því að setja spennu í hagkerfið þegar almennt atvinnulíf er að taka við sér. Þess vegna hlýtur það að vera forgangsverkefni fyrir okkur að finna sameiginlega bæði verklegar framkvæmdir og önnur arðbær verkefni sem kunna að vera fyrir hendi hjá ríki og sveitarfélögum og hafa þá þann kost, fyrir utan það að vera arðbær, að geta skapað störf, að hægt sé að ráðast í þau strax. Þetta er mjög mikilvægt og ég trúi ekki öðru en að ríkisstjórnin sé þegar búin að lista upp fjöldann allan af verkefnum sem er hægt að hrinda af stað strax, því að það er aðalmálið. Vandinn er núna, vandinn verður vonandi ekki með þessum hætti að ári eða tveimur liðnum. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Við erum líka flestöll sammála um að það sé mjög mikilvægt að horfa til framtíðar og þar held ég að við getum gert enn betur en við erum að gera núna og enn betur en fram kemur í fjárlagafrumvarpinu. Þá á ég fyrst og fremst við það að við beitum þeim tækjum sem við höfum til að beina fjármagni inn í nýsköpunargeirann núna og á næstu mánuðum. Þess vegna held ég að þrátt fyrir góða viðleitni til að auka fjármuni inn í þennan geira sé mikilvægt að skoðað verði mjög vandlega hvort ekki sé rétt að flytja sérstakt fjáraukalagafrumvarp strax um það að samkeppnissjóðirnir fái aukið fjármagn þegar á þessu ári. Ástæðan fyrir því að það er skynsamlegt er sú að það liggur fyrir að mikil þörf er fyrir þetta fé. Umsóknir hafa aldrei verið fleiri í þessa sjóði. Það liggur fyrir að langt innan við helmingur af þeim umsóknum sem taldar eru mjög verðugar hefur fengið stuðning. Það væri mjög mikilvægt ef hægt væri að koma þessu fjármagni strax í vinnu, ekki vera að bíða með það fram eftir næsta ári. Þarna eru tækifæri, þarna er atvinnusköpun og þarna er framtíðin. Ef við drífum okkur í þetta strax koma bjartari horfur í efnahagslífinu fyrr fram og til lengri tíma og leiða til þeirrar nauðsynlegu umbyltingar í efnahagslífi okkar sem við verðum að undirbúa og gera það strax. Þessu tengt langar mig til að nefna að samþykkt var á þessu ári að veita fjármagn í svokallaða Stuðnings-Kríu sem felst í því að ríkið lánar nýsköpunarfyrirtækjum sem eiga við fjárhagsvanda að etja, lánar þeim fé gegn því að aðrir fjárfestar komi með sambærilegt fé á móti. Um þetta var talsvert rætt hér þegar fjáraukalög voru samþykkt og þar gagnrýndi ég og við hjá Viðreisn að um allt of lítið fé væri að ræða, eða 700 milljónir, sem kæmi frá ríkinu inn í þetta verkefni. Nú er komið í ljós að það voru 26 fyrirtæki sem fengu samþykktar umsóknir og eru þær til úrvinnslu hjá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins sem hefur með þessi mál að gera. En þá kemur í ljós að ríkið getur ekki mætt þeim loforðum sem gefin voru, vissulega með fyrirvara um að það yrði að skera niður ef fjármagnið dygði ekki hlutfallslega til fyrirtækjanna en við erum ekki að tala um neinn smá niðurskurð. Þetta er upp undir helmings niðurskurður þannig að fyrirtæki sem hafði viðurkennda fjárþörf upp á 200 milljónir fékk fjárfesti til þess að lofa 100 milljónum gegn því að ríkið kæmi með aðrar 100, en nú segir ríkið: Því miður. Peningarnir eru nógir. Þið fáið bara 50 milljónir eða 55 milljónir eftir atvikum. Við skulum hafa í huga að þetta eru lán. Þetta eru ekki styrkir. Það sem hefur líka verið að koma í ljós er að þeir skilmálar sem fylgja þessum lánum eru ákaflega stífir og íþyngjandi. Það er raunverulega mjög merkilegt að þegar við erum að hjálpa fyrirtækjum, nýsköpunarfyrirtækjum, sem við tölum öll um að séu framtíðin þá allt í einu verðum við eins og grimmasti fjárfestir þegar við lánum fé til þessara verkefna. Þá segjum við: Ríkið verður að vera jafn grimmt og örgustu kapítalistar. Ég veit ekki alveg hvort þetta sé rétt stefna ef þetta er viðbragð við neyð þessara fyrirtækja og ef þetta er framtíðin sem við erum að reyna að skapa. Ég held að skynsamlegast væri að ganga strax til verks í því að flytja fjáraukalagafrumvarp og koma þessu í horf. Það myndi Viðreisn styðja með ráðum og dáð og ekkert því til fyrirstöðu í sjálfu sér að gera það. Það eru ýmsir aðrir þættir sem blasa við að við verðum að takast á við. Við getum nefnt að það er mikill vandi hjá sveitarfélögunum og þau finna mjög þungt fyrir afleiðingum af svona kreppum. Það verður mikið álag á félagsleg kerfi í sveitarfélögunum og það verður að bregðast við því. Sveitarfélögin eru þannig í sveit sett að þau eiga erfitt með að afla sér tekna, þau hafa ekki skattlagningarvald og hendur þeirra eru nokkuð bundnar í lántökum. Þarna er því stórt verkefni sem við verðum að takast á við sameiginlega. Það eru ærin verkefni sem þarf að takast á við. Ég hef kosið í þessu innleggi mínu við 1. umr. að fara ekkert mjög stórum orðum um fjárlagafrumvarpið sjálft eða vera eitthvað sérstaklega harðorður í gagnrýni í þessari fyrstu umferð. Það er auðvitað margt gott í þessu frumvarpi og skárra væri það nú. Það er mjög margt þarna sem er eðlilegt og sjálfsagt að sé þar. Það sem ég vonast til að gerist í vinnu fjárlaganefndar er að það komi viðbrögð frá þeim sem fara með meiri hlutann í þeirri ágætu nefnd, stjórnarmeirihlutanum, að menn leggi sig fram um það að hlusta eftir þeim tillögum og hugmyndum sem verða lagðar þar fram af hálfu stjórnarandstöðunnar og Viðreisnar, sem ég er að tala fyrir hér. Þær tillögur verði ræddar af alvöru og tekið mark á þeim. Þrátt fyrir að ég viti og dragi ekki í efa að hæstv. fjármálaráðherra og þau sem standa að þessu frumvarpi hafi reynt að vanda sig eins og þau gátu þá eru mannanna verk þannig að það má lengi bæta og laga. En auðvitað hlýtur meginviðfangsefnið að vera að skapa kröftuga viðspyrnu strax. Það þarf að gera núna. Það þýðir ekki að gera það eftir nokkra mánuði eða jafnvel ár, eins og ég vék að áðan varðandi stærri framkvæmdir. Talandi um stærri framkvæmdir þá átti ég orðastað hér við hæstv. fjármálaráðherra eftir framsöguræðu hans þar sem þessi mál bar aðeins á góma og nefndi þar m.a. brú yfir Ölfusá sem er á samgönguáætlun en er fyrirhugað að fara með í gegnum svokallaða PPP-fjárfestingarleið, þ.e. samvinnuverkefni einkaaðila og ríkisins. Ég hef af því áhyggjur að sú aðferðafræði, sem ég hef ekkert á móti, ég ítreka það, það er ágæt aðferðafræði, verði til þess að verkefnið muni tefjast. Eftir því sem ég best veit er mannvirkið fullhannað og tilbúið í sjálfu sér til að fara í útboð og hægt að hefja vinnu við það strax. Ég held að það væri skynsamlegt, þó að það sé kannski ekki algerlega fjárlaganefndar að mæla fyrir um þá forgangsröðun en engu að síður, að flytja svoleiðis verkefni fram fyrir í röðinni, verkefni sem er tilbúið og mun skipta miklu máli. Þetta er stór framkvæmd og líka mjög arðbær framkvæmd sem ég held að enginn deili um að sé mikilvæg. Ég held að þetta sé eitt af því sem við ættum að skoða mjög vandlega. Það eru ýmis önnur atriði sem að einhverju leyti er tæpt á í fjárlagafrumvarpinu. Það er t.d. að hraða orkuskiptum. Þar held ég að væri hægt að gera mikið átak, enn meira átak en þegar hefur verið boðað, t.d. að byggja upp hleðslustöðvar um allt land og ýta undir að ökutæki verði vistvæn. Ég held að þetta skipti gríðarlegu máli. Síðan leggjum við í Viðreisn áherslu á að hægt er að grípa til margvíslegra tímabundinna aðgerða sem geta örvað atvinnulífið. Eins og ég minntist á í upphafi þarf að beina sjónum sérstaklega að þeim greinum sem hart hafa orðið úti. Ég held að að sumu leyti hafi t.d. tekist ágætlega til með svokallaða ferðagjöf sem enn er í gildi og setti a.m.k. symbólískt kraft í það að við Íslendingar ferðuðumst innan lands og gistum á hótelum og borðuðum á veitingastöðum. Ég held að við gætum hugsanlega endurtekið þann leik með myndarlegri hætti og gefið t.d. þrefalda ferða- og menningargjöf. Ég held að við ættum að tengja það saman þannig að það væru ekki bara ferðalög heldur væri líka hægt að nýta þetta á menningarviðburðum. Við vitum að þær greinar hafa orðið hart úti þannig að það gæti verið skynsamlegt. Við þurfum líka að skoða mjög alvarlega og beita því af fullum krafti, og um það eru viss fyrirheit í fjárlagafrumvarpinu, að fara í grænar fjárfestingar. Ég held að það sé mjög skynsamlegt að hjálpa fyrirtækjum, styðja við fyrirtæki sem vilja stíga stór græn skref og að þau fái fyrirgreiðslu til að gera það. Það hjálpar okkur í loftslagsmarkmiðunum og það skapar líka vinnu og framkvæmdir á vegum fyrirtækjanna að ráðast í slík verkefni. Eitt af því sem mig langar að nefna til viðbótar þessu er tryggingagjald sem hefur verið talsvert til umræðu. Nú er búið að boða, og var partur af samkomulagi við Samtök atvinnulífsins, að lækka tryggingagjaldið heilt yfir um 0,25%. Ég leyfi mér a.m.k. hafa fyrirvara við að það hafi endilega verið skynsamlegast að gera þetta. Ég legg til að við skoðum mjög ítarlega að beita lækkun tryggingagjalds miklu frekar markvissar í átt að þeim greinum sem hafa orðið fyrir mestu áfalli. Ég held að við ættum líka að skoða mjög alvarlega að beita því þannig að það sé veittur afsláttur eða lækkun tryggingagjalds þegar fyrirtæki ráða inn til sín fólk af atvinnuleysisskrá. Þannig værum við að örva það og hvetja til þess að fólk fengi vinnu og fyrirtæki væru djarfari í því að ráða til sín fólk. Þetta yrðu tímabundnar aðgerðir. Það held ég að skipti miklu máli með margt af þessu, að við höfum tímabundnar aðgerðir. Það hefur líka mikið verið talað um hvað væri skynsamlegt og óskynsamlegt að gera varðandi atvinnuleysisbætur. Ég held að í fyrsta lagi verðum við að tryggja að við gætum jafnræðis gagnvart fólki sem hefur misst vinnuna þannig að allir sitji við sama borð þar. Það er búið að ákveða að framlengja tekjutenginguna og við í Viðreisn höldum að skynsamlegt væri að stíga stærri skref og ákveða að framlengja hana alveg út næsta ár. Annað sem ég held að væri mjög skynsamlegt að skoða er hvort leyfa eigi þeim sem eru á atvinnuleysisbótum að afla sér tekna án þess að það skerði bæturnar. Ég held að ég fari rétt með að nú um stundir sé frítekjumark, ef svo má kalla, 70.000 kr., sem menn geta aflað sér í tekjur. Ég held að það ætti að auka þetta, þrefalda það a.m.k. Og hvað vinnst með því? Jú, fólk er þá að gera eitthvað, það aflar meiri tekna. Ég held að það sé líka skynsamlegt vegna þess að margt fólk sér ekki fram á að geta horfið til fyrri starfa, vill búa sér til eitthvert nýtt, reyna fyrir sér í einhverju nýju, hefur þá meira svigrúm til að vinna að þeim hugðarefnum sínum. Herra forseti. Það er auðvitað margt sem er hægt að segja og tala um viðfangsefni okkar í fjárlaganefnd og síðan Alþingis í því að búa fjárlögin sem best úr garði þannig að þau komi sem flestum vel. Ég vil leggja áherslu á, eins og ég gerði að umtalsefni fyrr, að við reynum að vinna þetta saman. Gerum þetta saman ef menn meina það sem sagt er, að það þurfi að virkja Alþingi og að skynsamlegustu leiðirnar finnist með samtali og samráði og samvinnu. Ég held að við ættum að þræða þá leið. Ég vil undir lok þessarar ræðu minnast aðeins á næturhagkerfið. Næturhagkerfið er ekki svarta hagkerfið, eins og einhver gæti kannski haldið, heldur er það hagkerfi þeirra greina sem fyrst og fremst eru að störfum á kvöldin og nóttunni. Þetta eru alls konar skemmtistaðir, barir, veitingahús og lista- og menningarstarfsemi af ýmsu tagi. Þessi starfsemi hefur orðið fyrir miklum búsifjum og stundum finnst manni öðrum þræði að menn líti þannig á að þessi starfsemi sé þeirrar gerðar að það sé ekki mikil samúð með því að koma þeim til aðstoðar. Ég held þetta sé alrangt. Þetta er mjög stór og mikilvægur þáttur í efnahagslífinu og það er líka mjög stór og ríkur þáttur í því að fólk yfirleitt haldi heilsu, ekki síst geðrænni heilsu, að það geti notið skemmtanar af ýmsu tagi. Þar held ég að við getum gert meira. Það er ekki sérstaklega gleðilegt fyrir þá sem reka veitingahús og bari, sem eru meira og minna búin að vera lokuð eða hálflömuð, að fá þau tíðindi að nú eigi að hækka á þeim áfengisgjaldið. 
             Að svo mæltu er ég viss um það og trúi því og treysti að við 

Herra forseti. Við ræðum fjárlög ársins 2021. Hæstv. fjármálaráðherra fór, má segja, í heild sinni yfir fjárlögin í ítarlegri framsöguræðu hér fyrr í dag og ég ætla ekki að fara að endurtaka allt sem þar var komið inn á eða að fara yfir fjárlagafrumvarpið í heild sinni. En mig langar að nota svolítinn tíma hér í dag til að fara yfir tiltekin atriði í fjárlagafrumvarpinu sem ég tel að séu sérlega mikilvæg og skipti miklu máli, ekki hvað síst í því efnahagsástandi sem er núna og við horfum fram á á komandi ári. Það sem er einna markverðast í fjárlagafrumvarpinu í mínum huga er hlutur sem er alls ekki sjálfgefinn, þ.e. að þrátt fyrir lægri tekjur ríkissjóðs, vegna þess einfaldlega að ríkissjóður fær minni tekjur, m.a. í gegnum skatta þar sem umsvifin í samfélaginu eru minni vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, þá er ekki verið að skera útgjöld niður á næsta ári heldur verða þau hreinlega aukin á sumum stöðum til að standa undir tímabundnum sértækum mótvægisaðgerðum og atvinnuleysi. En af umræðunni mætti stundum halda að við værum að ræða niðurskurðarfjárlög. Svo er alls ekki og það eitt og sér er gríðarlega mikilvægt efnahagslegt og samfélagslegt atriði sem er nauðsynlegt að halda til haga. Í fjárlagafrumvarpinu er nefnilega lögð áhersla á að verja þann mikla árangur sem hefur náðst á kjörtímabilinu. Velferðarkerfið er varið fyrir áhrifum Covid-kreppunnar. Opinberar fjárfestingar eru auknar og þar með fjölgar störfum. Framlög til heilbrigðis-, umhverfis- og nýsköpunarmála eru aukin stórlega og raunar líka til mennta- og menningarmála. Í fjárlagafrumvarpinu á bls. 88 er mynd, eða tafla, þar sem skipting fjárheimilda ríkissjóðs fyrir árið 2021 er sýnd og hún er gríðarlega gagnleg því að hún útskýrir í raun hvar hinar stóru tölur í fjármálum samfélags okkar liggja. Þar sést að 26% fjárheimildanna á næsta ári fara í félags-, húsnæðis- og tryggingamál og 25% fara í heilbrigðismál, þ.e. rétt rúmur helmingur fjárheimildanna fer í það sem við köllum í daglegu tali velferðarkerfið okkar. Þetta er mikilvægt að hafa í huga, annars vegar þegar við tölum um það að við erum að verja velferðarkerfið fyrir áhrifum Covid-kreppunnar og hins vegar þegar við erum að ræða um upphæðir sem fara í ýmis önnur mál. Þar erum við á mörgum stöðum að auka gríðarlega mikið í, en ef það er reiknað sem prósenta af öllum fjárheimildunum þá getum við fengið út ansi lága tölu ef maður vill fara út í slíka talnaleikfimi einfaldlega vegna þess að velferðarhlutinn, sem ég held að okkur sé öllum svo gríðarlega annt um, er svo óskaplega veigamikill. Mér þykir vænt um að búa í samfélagi sem leggur svona mikla og ríka áherslu á velferðarmálin. Það eru fleiri töflur í fjárlagafrumvarpinu, bæði á blaðsíðunum á undan og eftir þeirri skemmtilegu bls. 88 og ég mæli með því, fyrir þá sem langar að glöggva sig á því í hvað skattpeningarnir þeirra fara og hvernig útgjöldin skiptast, að skoða þessar myndir sem eru á bls. 87, 88 og 89, því að þær segja okkur á frekar fljótlegan hátt ansi mikið um ríkisfjármálin. Ég talaði um að við værum að verja velferðarkerfið nú á tímum þessarar Covid-kreppu og ég held að við áttum okkur öll á því að það skiptir gríðarlega miklu máli til að takast hreinlega á við þá heilbrigðisógn sem steðjar að samfélaginu vegna kreppunnar. En þetta þýðir svo miklu meira en aðeins það. Við stöndum vörð um allt hitt sem er í velferðarkerfinu og það skiptir líka gríðarlega miklu máli í þessu samhengi að um leið og við erum að verja og viðhalda grunnþjónustu erum við að koma í veg fyrir atvinnuleysi í starfsgreinum, opinberum starfsgreinum, þar sem konur eru í miklum meiri hluta. Það er alveg þekkt að þegar niðurskurði er til að mynda beitt í kreppu og skorið niður í opinberri þjónustu þá er það eitt af því sem gerist að þjónusta, sem veitt er af hinu opinbera, flyst inn á heimilin og verður þar að ólaunaðri vinnu sem oft er í höndum kvenna í samfélaginu. Þetta er atriði sem mér finnst skipta máli að draga fram í þessari umræðu, því að með því að verja velferðina erum við líka að verja störf og í þessu tilfelli, þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, erum við mjög oft að verja kvennastörf og koma í veg fyrir aukið álag sem lendir oft á konum. Þetta skiptir svo sannarlega máli í sambandi við það í hvernig samfélagi við búum. Mér finnst raunar mikilvægt að í fjárlagafrumvarpinu er fjallað nokkuð ítarlega um kynjaða fjárlagagerð og þau áhrif sem þær aðgerðir sem verið er að ráðast í með þessu fjárlagafrumvarpi hafa á kynin. Þar sést til að mynda að hluti af innspýtingunni, sem ég held að við séum öll sammála um að sé gríðarlega mikilvæg og er í framkvæmdageiranum, m.a. í því að styrkja vegakerfið okkar og samgöngukerfið, eru aðgerðir sem gagnast fyrst og fremst körlum. Ég held að mikilvægt sé að við áttum okkur á þessu þegar við ræðum þessa hluti í fjárlagafrumvarpinu, að það getur haft ólík áhrif á kynin hvar fjármagnið ber niður. Það þarf ekkert að vera slæmt eins og þegar kemur að vegaframkvæmdunum, að það séu fyrst og fremst störf sem karlmenn vinna, heldur er bara mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir þessu því að það segir okkur svo gríðarlega margt um samfélagið okkar og m.a. það hve vinnumarkaðurinn er kynskiptur. Ef litið er á útkomuna, þegar búið er að fara í ýmsar samgöngubætur, þegar búið er að kynjagreina það eins og reynt er að gera í fjárlagafrumvarpinu, kemur í ljós að það hefur oft jákvæð eða jákvæðari áhrif á vinnu- og atvinnuþátttöku og atvinnusvæði kvenna. En mér finnst alveg gríðarlega mikilvægt að fjallað sé um þetta í fjárlagafrumvarpinu því að þetta er eitt af því sem við getum notað á svipaðan hátt og töflurnar og skýringarmyndirnar sem eru hér einnig til þess að átta okkur betur á því hvar og hvernig fjármagn hefur áhrif í samfélaginu. Herra forseti. Af því að ég minntist aðeins á það að framlög til heilbrigðis-, umhverfis- og nýsköpunarmála séu aukin stórlega í fjárlagafrumvarpinu langar mig að nefna nokkur dæmi sem skipta gríðarlega miklu máli í heilbrigðismálunum. Það þarf kannski ekki að koma á óvart að bygging nýs sjúkrahúss telur þar ansi mikið, eðlilega. Þar er um gríðarlega stóra og flókna framkvæmd að ræða, sem ég held að við séum öll sammála um að skipti miklu máli og kannski má segja að það sé ansi gott, akkúrat núna þegar einmitt er mikilvægt að vera með mikil opinber umsvif, að við séum að byggja sjúkrahús. En það er líka verið að halda áfram á þeirri vegferð sem hefur verið mótuð í þessari ríkisstjórn með því að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga enn frekar. Verið er að auka áfram sálfélagslega þjónustu með áherslu á unglinga og börn og verið er að setja aukið fé í byggingu og rekstur á hjúkrunarrýmum. Það eru hlutir sem skipta alltaf máli á öllum tímum, hvort sem kreppa er eða góðæri. En ég held samt að við hljótum að sjá það að vegna til að mynda þeirra sálrænu erfiðleika og þeirrar sálrænt flóknu stöðu sem við erum öll að upplifa vegna Covid-ástandsins, og ekki kannski hvað síst ungt fólk, þá skiptir einmitt mjög miklu máli að þarna sé aukning. Aðeins að umhverfismálunum. Á kjörtímabilinu hefur verið 47% aukning á fjárframlögum í þann málaflokk. Það skiptir gríðarlega miklu máli til framtíðar. Við þurfum samfélag sem tekur á umhverfismálunum með allt öðrum hætti. Ég held að það sé nokkuð sem allir eru í raun orðnir sammála um. Verið er að auka framlög til nýsköpunarmála og þar eru framlög til fjárfestinga í sprotafyrirtækjum aukin, endurgreiðsluhlutföll hækkuð sem og fjárhæðarþök sem hafa verið hækkuð á kjörtímabilinu. Einnig er verið að setja meiri peninga í Tækniþróunarsjóð og Rannís. Þetta eru atriði sem skipta máli til að við komum sterkari út úr kreppunni og einnig til að auka fjölbreytileikann í íslensku atvinnulífi. Ég minntist líka á að framlög til menntamála eru að aukast. Til að mynda er verið að koma til móts við Menntasjóð vegna nýs fyrirkomulags við lánastuðning og styrki til námsmanna, en líka vegna þess að við vitum að nú þegar meira atvinnuleysi er þá fer fleira fólk í nám. Það eru peningar sem er að mínu mati óskaplega vel varið. Svo er verið að fjölga þeim sem geta fengið listamannalaun, sem ég held að vel flestir séu sammála um að sé mikilvægt í þessu Covid-ástandi þar sem við höfum m.a. heyrt um og séð hversu erfitt hefur verið hjá listamönnum, þannig að það er aðgerð í fjárlagafrumvarpinu sem skiptir gríðarlega miklu máli. Það þarf kannski ekki að koma neinum á óvart að framlag er aukið til Vinnumálastofnunar upp á 685 milljónir. Það skiptir auðvitað gríðarlega miklu í því atvinnuástandi sem við erum í núna. Hér eru fjárlög sem, líkt og ég sagði í upphafi, eru svo mikilvæg, að þrátt fyrir lækkaðar tekjur er ekki verið að skera niður. Það er verið að auka í m.a. í heilbrigðiskerfinu og í umhverfis- og nýsköpunarmálum. Herra forseti. Mig langar að lokum að nefna það að þrátt fyrir að tekjur ríkisins hafi lækkað er samt verið að standa við það að um þessi mánaðamót verður sú breyting á skattkerfinu sem við höfum rætt um, þ.e. að koma á þriggja þrepa skattkerfi. Það verður lögfest og kemur til fullra framkvæmda. Þessi breyting er stórmál þar sem með þessu lækkar skattbyrði á þá einstaklinga sem hafa lágar atvinnutekjur. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli fyrir afkomu heimilanna og þetta er eitt af því sem ég tel að sé mikilvægt að halda til haga. Það munar um þetta og ég tel að við sem styðjum þessa ríkisstjórn eigum og getum verið mjög stolt. Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða í meiri smáatriðum um aðra málaflokka en þá sem ég hef rétt aðeins tæpt á í þessari ræðu. Á morgun munum við ræða fjármálaáætlun til fjögurra ára og þá munu fagráðherrar einnig sitja fyrir svörum þingmanna varðandi sín málefnasvið. Þá verður kafað mun dýpra ofan í hvern málaflokk fyrir sig og ég hlakka til að fylgjast með og mögulega taka þátt í þeirri umræðu. Ég vil að lokum endurtaka það sem ég sagði í upphafi. Það markverðasta í fjárlagafrumvarpinu er að þrátt fyrir lægri tekjur ríkissjóðs en vænst var erum við með fjárlög sem auka í velferðarkerfið og gera það að verkum að við sem samfélag eigum að geta komið sterk út úr þeim efnahagsþrengingum sem við okkur blasa akkúrat núna.

Virðulegi forseti. Stutt og einfalt: Finnst hv. þingmanni það vera réttlætanleg krafa að lífeyrir almannatrygginga fái sömu hækkun og lægstu laun samkvæmt lífskjarasamningum? Og hvað með atvinnuleysisbætur?

Herra forseti. Sem betur fer er ekki mjög langt síðan atvinnuleysisbætur voru hækkaðar og það skiptir miklu máli. Sömuleiðis hefur tekjutengda tímabil atvinnuleysisbótanna verið lengt. Þetta eru tvær aðgerðir sem skipta gríðarlega miklu máli fyrir þá sem eru atvinnulausir. Ég er þeirrar skoðunar að þegar kemur að örorkulífeyriskerfinu skipti máli að ná utan um það að kerfið sé þannig að hægt sé að bæta kjör þeirra sem hafa eingöngu greiðslur frá Tryggingastofnun sér til framfærslu. Ég sá á þingmálaskrá að hæstv. félagsmálaráðherra mun leggja fram frumvörp þar sem farið verður í kerfisbreytingar á kerfinu vegna þess að það skiptir svo miklu máli hvernig peningarnir dreifast inn í kerfið til að þeir komi þeim að gagni sem hafa lægstu tekjurnar. Það skiptir máli þegar við tölum um að hækka greiðslurnar vegna þess að þær eru gríðarlega lágar, sérstaklega hjá þeim sem eru eingöngu með tekjur frá Tryggingastofnun og ekkert annað sér til framfærslu. Það eru sem betur fer ekki allir öryrkjar sem hafa það slæmt. Við þurfum að sjá hvernig aðrar breytingar, sem hafa verið á kerfinu, hafa gagnast fólki, t.d. skattkerfisbreytingar. Ég tel því að þar eigi áherslan að vera. Við þurfum að ná til þeirra sem hafa lægstu bæturnar.

Virðulegur forseti. Þetta var voðalega einföld spurning: Finnst hv. þingmanni það vera réttlætanleg krafa að lífeyrir almannatrygginga fái sömu hækkun og lægstu laun samkvæmt lífskjarasamningum? Þetta er ekki flóknari spurning en það. Svör um að það komi frumvarp seinna o.s.frv., þarf að bíða með að svara þessari spurningu þar til þá? Ég velti því fyrir mér. Þannig að ég spyr aftur: Finnst hv. þingmanni það vera réttlætanleg krafa að lífeyrir almannatrygginga, samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga, fái sömu hækkun og lægstu laun samkvæmt lífskjarasamningum sem eru á þessu ári 33.750 kr.?

Herra forseti. Ég svara spurningunni aftur og reyni að vera skýr með það að ég tel að mikilvægt sé að beina fjármagni inn í almannatryggingakerfið þannig að við getum bætt kjör þeirra … 

Virðulegur forseti. Fyrst vil ég klára skylduna og segja að þau viðbrögð sem birtast okkur í orðum ríkisstjórnarinnar um aukin útgjöld ríkisins og lækkun skatta eru góð hagfræði í þessum aðstæðum. Í niðursveiflu er eðlilegt að hið opinbera komi með innspýtingu í hagkerfið og minnki niðursveifluna og hið andstæða á svo að gerast í uppsveiflu. Orð ríkisstjórnarinnar um þessa hagfræði sína eru eitt en hvað ríkisstjórnin ákveður að gera við innspýtinguna er annað. Einnig hljótum við að spyrja hvort mótspyrnan sé nægilega mikil, of lítil eða kannski of mikil. Verkefnin fram undan eru því tvíþætt. Annars vegar þarf ríkisstjórnin að útskýra af hverju 35 milljarðar á næsta ári eru nægilega mikið í mótvægisaðgerðir, fyrir utan sjálfvirku útgjaldakerfin, í mestu kreppu í heila öld. Í öðru lagi þurfa stjórnvöld að útskýra af hverju þau verkefni sem ríkisstjórnin velur eru góð. Af hverju eru þau verkefni betri en einhver önnur verkefni? Í upphafi þessarar umræðu lagði ég einfalda spurningu fyrir fjármálaráðherra, grundvallarspurningu sem hefði átt að vera auðvelt að svara. Eru mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar viðeigandi miðað við aðstæður? Sérstaklega miðað við að ítrekað hefur verið sagt að betra sé að gera meira en minna, sérstaklega miðað við það að ef ekki verður meiri hagvöxtur en búist er við þá þarf að fara í niðurskurð árið 2023. Svör fjármálaráðherra voru fyrirsjáanlegur pólitískur útúrsnúningur þar sem spurningunni var ekki svarað heldur fengum við fullt af orðum um eitthvað allt annað en spurt var um. Svarið var að það væri ekkert sjálfsagt að fara eftir fræðunum, sem er stórkostlega merkilegt. Það ætti að hrósa stjórnvöldum fyrir að fara eftir faglegum og fræðilegum aðferðum í stað pólitískra aðferða. Ég er ósammála þessu og þess vegna set ég umfang sjálfvirku tækjanna til hliðar þegar ég skoða viðbrögð stjórnvalda. Sjálfvirku tækin ættu að virka óháð því hverjir eru við stjórn. Kostnaðurinn við þau væri sá sami sama hverjir væru við stjórn. Það er ekki pólitískt tæki, einfaldlega hagfræðilegt og efnahagsleg tæki. Atvinnuleysisbætur eru efnahagslegt tæki til að bregðast við atvinnuleysi. Til viðbótar þurfa stjórnvöld svo að leggja til viðeigandi aðgerðir ef þarf eða jafnvel stilla til sjálfvirku tækin. Það er stundum gert. Hækka kannski atvinnuleysisbætur tímabundið eins og gert hefur verið með tekjutengingu eða einhverjar aðrar aðgerðir sem virka á þessi sjálfvirku tæki. En aðgerðirnar sem við þurfum að fjalla um eru þessar sérstöku mótvægisaðgerðir stjórnvalda, ekki þær sjálfvirku nema kannski stillingarnar á þeim. Aftur að fjárlagafrumvarpinu. Það eru ansi mörg málefnasvið sem þarf að ræða í því. Við þurfum að ræða um lífeyri, málefni sveitarfélaga, heilbrigðiskerfið, menntakerfið. Við þurfum að fjalla um samgöngur, nýsköpun og umhverfismál og síðast en ekki síst þurfum við að ræða um framtíðina því að þegar allt kemur til alls er framtíðin mikilvægust. Þetta er jú frumvarp um framtíðina, nánar tiltekið um opinber fjármál á næsta ári. Í þessu frumvarpi er stefna ríkisstjórnarinnar fyrir árið eftir kófið - vonandi lýkur kófinu í kringum áramótin eða mjög snemma á næsta ári. Kannski gerist það ekki og þá erum við tvímælalaust í annarri stöðu. Ég sé þetta fjárlagafrumvarp sem stefnu ríkisstjórnarinnar eftir kófið, sem uppbyggingarfrumvarp. Á árinu 2020 höfum við verið að sinna varnarstarfi og að mínu mati sinnt uppbyggingarstarfi of lítið. Við höfðum tækifæri til að setja meira fjármagn í nýsköpun strax í upphafi en ríkisstjórnin greip það tækifæri ekki. Nú leggur ríkisstjórnin fram sömu upphæð í nýsköpun og stjórnarandstaðan lagði til í vor. Að sjálfsögðu ber að fagna góðum verkum en það þurfti þessa fjármuni fyrr og núna þarf meira af því að komið hefur í ljós að það var tvímælalaust þörf fyrir alla þá fjármuni sem stjórnarandstaðan lagði til í vor og þeir hefðu getað nýst strax í sumar. Síðan þá hafa enn fleiri tækifæri komið upp. Og ef við hefðum brugðist betur við í sumar værum við jafnvel með enn fleiri möguleika núna því að tækifæri búa til ný tækifæri. Atvinnuleysið myndi kosta okkur minna og við fengjum meiri tekjur vegna nýrra starfa. Lykilatriðið sem við þurfum að huga að er uppbyggingin. Þannig náum við aftur sjálfbærni í ríkisfjármálunum. Píratar horfa alltaf til framtíðar. Píratar eru stofnaðir sem framtíðarflokkur. Þar kom saman fólk sem sá að ef við héldum áfram á sömu braut og var verið að feta myndi það þýða gríðarlegar skerðingar á borgararéttindum og samfélag Stóra bróður Orwells myndi valta yfir okkur. Ég verð að segja að sá spádómur hefur gengið eftir að miklu leyti. Ef fleiri hefðu hlustað á Pírata úti um allan heim þá væri ástandið betra. Píratar náðu þó nokkrum árangri í Evrópu og nýlega leit dagsins ljós persónuverndarlöggjöf sem er bein afleiðing baráttu Pírata. Það var stórt framfaraskref í baráttunni gegn þeirri framtíð sem Píratar sáu fyrir fyrir áratug, en enn á eftir að stíga mörg skref á þeim vettvangi. Við erum hins vegar í áhugaverðri stöðu á Íslandi. Við erum með fjármálaráðherra sem horfir ekki til framtíðar eftir lausnum heldur til fortíðar. Við erum með fjármálaráðherra sem talar alltaf um Ísland 2.0, eins og hann sé einhver Pírati með hugbúnaðaruppfærslu fyrir Ísland. Vandamálið er að við hefðum átt að uppfæra í 2.0 um síðustu aldamót eins og allir aðrir gerðu. Svo hefði átt að halda uppfærslunum áfram og ef við hefðum gert það værum við að uppfæra Ísland í 5.0 núna. Og hvað á ég við með því? Jú, ég á við þá almennu tækniuppfærslu sem veraldarvefurinn hefur gengið í gegnum. Það er viðeigandi samlíking því að þróun veraldarvefsins hefur verið tæknivæðing samskipta. Og stjórnmál eru lítið annað en samskipti. Það er einnig viðeigandi af því að við þurfum vissulega að uppfæra Ísland í 2.0 en við þurfum að ganga miklu lengra en það. Við þurfum líka að fara í gegnum uppfærslur 3, 4 og 5 sem fyrst. Við eigum ekki að bíða í áratugi eftir næstu uppfærslu. Núverandi ástand, Ísland 1.0, er eins og fyrsta útgáfan á vefnum þar sem við getum bara lesið og skoðað. Þar er engin gagnvirkni, engin samskipti, bara tölvuvæddur pappír. Í 2.0 uppfærslunni bætist sá möguleiki við fyrir notendur, kjósendur í þessu tilviki, að eiga samskipti. Það er hægt að koma með athugasemdir. Þetta er til að mjög takmörkuðu leyti í dag t.d. með umsagnarkerfi Alþingis og samráðsgátt stjórnvalda. Það liggur hins vegar við að það þurfi að senda bréfpóst til að geta tekið þátt í því athugasemdakerfi. En ef við skoðum alla stjórnsýsluna erum við langt frá því að vera komin með þá stjórnsýslu samskipta sem felst í 2.0 uppfærslunni. Sú uppfærsla er miklu víðtækari en bara að geta sent athugasemdir fram og til baka. Hún er nefnilega virkt samráð við öll sem hafa áhuga á því samráði, meira að segja á hún að þýða að stjórnvöld geri sem mest í því að athuga hvort þau sem hafa ekki áhuga hafi örugglega ekki áhuga. Enn fremur þarf að hlusta á athugasemdir sem fram koma í samráðsferli. Tökum dæmi. Í áðurnefndri samráðsgátt stjórnvalda er umsögn Jóns Ólafssonar um drög að frumvarpi til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í þeim drögum sem nú liggja fyrir á samráðsgátt Stjórnarráðsins er nánast ekkert reynt að tengja tillögur, röksemdir og útskýringar við almenningssamráðið, vísanir til einstakra þátta þess eru tilviljanakenndar og á stöku stað villandi. Ekki er reynt með neinum kerfisbundnum hætti að byggja á samráðinu þegar svo vill til að niðurstöður þess eru í samræmi við frumvarpsdrögin og engin tilraun er gerð til að skýra frávik þegar í drögunum eru farnar aðrar leiðir en samráðið gefur til kynna að almenningur styðji.“ Það er ekki tilefni til að spara stóru orðin í þessu. Stjórnarskrárfélagið segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Höfuðtilgangurinn virðist sá að réttlæta og fá fólk til að sætta sig við hreina og klára valdníðslu; að stjórnmálaflokkar á Alþingi geti gert breytingar á stjórnarskrá eins og þeim sýnist þrátt fyrir að yfir 2/3 hlutar kjósenda hafi þegar samþykkt efnislegan grundvöll nýrrar stjórnarskrár í þjóðaratkvæðagreiðslu sem boðað var til í nafni þingsins. Landsmönnum virðist ætlað að gleyma að allt það sem stjórnarskrárnefnd formanna stjórnmálaflokkanna er að fást við hefur þegar verið rætt og afgreitt í löngu lýðræðislegu ferli utan og innan Alþingis. Þessi framganga er óréttlætanleg út frá siðferðilegum og lýðræðislegum sjónarmiðum og á ekki að eiga sér stað í nokkru lýðræðisríki.“ Þannig að þegar fjármálaráðherra kallar eftir 2.0 uppfærslu fyrir Ísland hefur hann greinilega ekki hugmynd um hvað hann er að tala um því að hann og ríkisstjórn hans vinna gegn þeim breytingum sem sú uppfærsla byggir á. Þriðja uppfærslan í kjölfarið er sjálfvirkni og samþætting. Við erum með þessa uppfærslu á nokkrum stöðum í stjórnkerfinu. Skil á skattskýrslum uppfylla þessa uppfærslukröfu. Einnig er verið að vinna í því að gera þinglýsingar rafrænar og aðgengilegri. Þar er tækniuppfærsla athugasemda komin í ákveðna sjálfsafgreiðslu. Það væri frábært að komast í 3.0. Það væri gríðarlegur sparnaður fyrir hið opinbera og einnig myndi það laga margan hausverkinn í samskiptum við hinar ýmsu stofnanir. Þetta er uppfærsla sem t.d. leysir áttunda verkefni Ástríks í þrautunum tólf. Það verður ekkert mál að finna leyfi A38 þegar við höfum uppfært Ísland í 3.0. 4.0 er svo risavaxin uppfærsla. Hún snýst um aðgang að gögnum. Kannast einhver við það? Eins og með 3.0 uppfærsluna erum við þegar með vísi að þessari uppfærslu í opnum reikningum ríkissjóðs. En það er bara byrjunin á því sem ætti að vera aðgengilegt fyrir alla. Möguleikarnir sem 4.0 uppfærslan býður upp á eru endalausir og eru nauðsynlegir fyrir fimmtu uppfærsluna sem snýst um að opinber þjónusta verði sniðin að hverjum og einum, persónuleg þjónusta. Þegar við fáum Ísland 5.0 getur hið opinbera haft ákveðið frumkvæði að því að varðveita réttindi. Það þarf ekki að leita eftir endurgreiðslunni á virðisaukaskatti sem maður á rétt á. Maður fær hana af því að maður á rétt á henni og án þess að þurfa að vesenast í að sækja um hana. Fjármálaráðherra vill setja upp gamalt stýrikerfi. Ísland 2.0 er gamalt stýrikerfi sem stjórnvöld settu ofan í skúffu. Það er ekki framtíðarsýn að taka það upp og dusta af því rykið því að við þurfum ekki 20 ára gamalt stýrikerfi sem veit ekki einu sinni hvað snjallsímar eru. Förum aðeins í klassíska pólitík svo fólk hér innan húss hafi kannski smááhuga á þessu. Það eru mörg málefni sem við þurfum að ræða í þessari umræðu. Það eru málefni sveitarfélaga, heilbrigðiskerfið, menntakerfið, samgöngur og nýsköpun. Af því að þetta er 1. umr. um málið skal ég geyma aðeins ítarlegri umfjöllun til 2. umr. eftir að við erum búin að fá umsagnir frá almenningi. En ef ég renni léttilega yfir þessi málefni eins og þau birtast mér í fjárlagafrumvarpinu þá þarf þingið að skoða þau mjög vel. Sveitarfélögin verða fyrir tekjuskerðingu vegna atvinnuleysis í gegnum útsvar en þau verða einnig fyrir tekjuskerðingu út af jöfnunarsjóðnum. Þau verða í raun fyrir tvöfaldri skerðingu á tekjustofnum sínum af sömu ástæðu. Það er mjög undarlegt fyrirkomulag því að ef sveitarfélög þurfa að fara í lántökur til að sinna lögbundnum verkefnum þá tapa allir, líka ríkissjóður. En ríkissjóður er miklu betur í stakk búinn til að fjármagna slíkt tap en sveitarfélögin. Þetta er vandamál með tekjustofna sveitarfélaga, við vitum það öll, en það hefur ekkert verið gert í því. Tekjustofnarnir duga einfaldlega ekki fyrir þeim verkefnum sem sveitarfélögin sinna. Það er þekkt vandamál. Mig grunar að það sé einfaldlega verið að svelta sveitarfélögin til sameininga. Ef svo er, er það óheiðarleg aðferðafræði. Þó að fjármálaráðherra segi að sveitarfélögin séu sjálfstætt stjórnsýslustig með sjálfstæða tekjustofna og hafi tæknilega rétt fyrir sér er það rangt á svo marga aðra vegu. Ríki og sveitarfélög eru í samvinnu sem opinberir aðilar. Sú samvinna er ekki á jafnræðisgrundvelli, langt frá því. Ríkið hefur miklu meiri aðkomu að þinginu sem í vissum tilvikum lítur út eins og stimpilstofnun fyrir ráðherraræðið. Með því hefur framkvæmdarvaldið gríðarlega mikinn aðgang að löggjafarvaldinu og skilgreiningunni á því hvernig tekjustofnar sveitarfélaganna eru. Það er gríðarlega ójafnt gefið þar. Ríkið er með sveitarfélögin í ákveðnu ölmususambandi þar sem tekjustofnar sveitarfélaganna duga mjög skammt til að sinna lögbundnum verkefnum. Engin ríkisstjórn virðist hafa verið viljug til þess að laga það vandamál af ýmsum ástæðum, bæði góðum og slæmum. Nýlega og sérstaklega í uppsveiflu myndi maður segja að það hafi verið af slæmum ástæðum, ég alla vega, eða af eigingjörnum ástæðum. Eigingirni er ekki góð. Menntakerfið og nýsköpunarmál eru síðan lykillinn að framtíðinni. Við þurfum að sinna menntun, grunnrannsóknum og hlúa að þeim tækifærum sem við fáum þar. Það er gleðilegt að loksins sé verið að leggja aukið fjármagn í nýsköpun og grunnrannsóknir en mig grunar, miðað við þær upplýsingar sem við fáum, að til séu enn fleiri tækifæri sem hægt er að nýta og ef einhvern tímann á að nýta þau tækifæri þá er það núna. Ég mun kalla eftir upplýsingum um stöðu mála í nefndarvinnunni. Við þurfum að fá gott yfirlit um úthlutanir og umsóknir í alla hina helstu nýsköpunarsjóði og um stöðu menntakerfisins. Svokallað reiknilíkan er notað til að reikna hversu mikið háskólar og framhaldsskólar fá fyrir hvern nemanda og það hefur verið hunsað í mjög langan tíma að uppfæra það. Ástæðan er sú að næsta svið sem á inni uppfærslu er mjög fjölmennt, það eru mjög margir nemendur þar á bak við, þannig að sú uppfærsla kostar mjög mikið. Þá stoppar allt. Það er mjög merkilegt. En ég sé engar breytingar í menntakerfinu. Einu breytingarnar sem ég sé í rauninni er að koma til móts við fleiri nemendur. Það er ekki aukið fjármagn nema það sem fylgir þeim nemendum sem eru í kerfinu nú þegar, en það er alveg jafn lítið fjármagn á hvern nemanda og hefur verið áður. Þá eru það heilbrigðismál og samgöngur. Mér finnst dálítið fáránlegt að heyra ríkisstjórnina monta sig af auknum fjárframlögum í þessi málefnasvið. Það er einfaldlega búið að svelta þessi málefnasvið lengi. Við erum með mikla skuld á þessum sviðum, innviðaskuld, og það þurfti að fara að greiða upp þá skuld. Það er nákvæmlega ekkert merkilegt við að aukin fjárframlög fari í heilbrigðismál og samgöngur. Þetta var nauðsynlegt og það vissu það allir og allir lofuðu því fyrir kosningar. Þetta er annað dæmi um að ríkisstjórninni finnst sjálfsagt að fá klapp á bakið fyrir að gera það sem þarf að gera. Eins og fjármálaráðherra sem vildi fá hrós fyrir að beita sjálfvirkum efnahagstækjum. Það er ekkert merkilegt við það. Mér finnst það bara sjálfsagt. Að lokum eru svo lífeyrismál og umhverfismál. Að mínu mati eru þessi mál ásamt atvinnumálum stóru áskoranirnar. Ég ætla að enda umfjöllunina um málefnasviðin á þeim málum. Ég hef þegar fjallað aðeins um atvinnumálin, þ.e. framtíðina og nýsköpunina, en umhverfismálin eru ekki síður mikilvæg til framtíðar. Umhverfisáhrif vegna loftslagsbreytinga munu kannski ekki verða gríðarleg á Íslandi í náinni framtíð og því finnst kannski mörgum erfitt að veita þeim þá athygli sem þau þarfnast. Það er auðveldara að beina athyglinni að snjóflóðavörnum, sem dæmi, sem fá fjármagn upp á 1,6 milljarða aukalega en loftslagsvarnir sem fá 1 milljarð, af því að það voru mörg snjóflóð síðasta vetur. Það er eðlilegt að bregðast við slíkum aðstæðum með auknu fjármagni. En við sjáum síður afleiðingar hnattrænnar hlýnunar og enn síður hvaða áhrif það mun hafa á Ísland. En vandamálið er samt til staðar hangandi yfir okkur eins og snjóhengja sem bara stækkar og stækkar. Það væri betra að vera búin að klára varnirnar áður en hún fellur, ekki eftir að hún fellur. Kannski verðum við heppin eins og við vorum í vetur, það mátti ekki miklu muna, en kannski verðum við óheppin. Við eigum enn eftir að fá nægilega góða loftslagsáætlun sem útskýrir fyrir okkur hvernig við ætlum að ná settum markmiðum, hvað það kemur til með að kosta og hver ábatinn af þeirri áætlun er. Núverandi aðgerðaáætlun skilar okkur nefnilega einungis hálfa leið. Við sjáum nú þegar áhrif loftslagsbreytinga víða um heim. Sjaldgæfir umhverfisatburðir gerast oftar, meiri flóð, meiri þurrkar, fleiri hitabylgjur, meiri öfgar. Við ráðum enn við breytingarnar þótt þær séu farnar að valda skaða. Vandamálið er að það mun kosta okkur gríðarlega mikið að aðlagast breytingunum. Það er vandinn í hnotskurn. Við viljum ekki þurfa að eyða pening í að aðlagast breytingum. Við viljum einfaldlega koma í veg fyrir að við þurfum að aðlagast og það gerum við með því að koma í veg fyrir svo miklar breytingar á loftslagi. Stór svæði sem nú eru í byggð munu verða óbyggileg. Það þýðir fólksflutninga og uppbyggingu annars staðar. Stór landsvæði, sem hafa verið kölluð brauðkarfa heimsins, munu þorna upp og ekki geta staðið undir nafni. Það mun þurfa að rækta upp og byggja upp ný brauðkörfusvæði. Það kostar og tekur tíma. Bein áhrif á Ísland eru kannski ekki mikil, mesta óvissan þar er súrnun sjávar og hækkun sjávarborðs og Golfstraumurinn og náttúrlega jöklarnir eftir því sem líður á og orkuframleiðslan hjá okkur, en það eru önnur úrlausnarefni sem koma til með að laga það áður en það gerist, minna vandamál þar. Vandamálið í heild er hins vegar hnattrænt og við verðum að leysa okkar hluta af vandanum. Hann er vissulega lítill í hnattrænum skilningi því að við erum lítil þjóð en það getur aldrei verið afsökun fyrir því að gera ekki neitt. Okkar hluti er hlutfallslega stærri en smæð okkar í alþjóðasamfélaginu. Og ef litlu aðilarnir komast upp með að gera ekki neitt þá nota stóru aðilarnir sömu rök. Og hvar á að draga línuna? Það má ekki draga hana neins staðar, allir verða að taka þátt. Að lokum þurfum við að ræða lífeyrismál, ekki lífeyrissjóðina þó að það þurfi vissulega að ræða líka. Við þetta tilefni þurfum við að ræða um lífeyri almannatrygginga. Í fjárlagafrumvarpinu hækkar lífeyrir almannatrygginga um 3,6% um áramót. Það er til jafns við spá um almenna launaþróun í landinu á næsta ári. Þannig virka lögin um almannatryggingar. Það hefur komið fram hérna í máli ríkisstjórnarinnar að svona eru bara lögin. Lífeyrir á að hækka jafn mikið og almenn launaþróun eða verðbólga, hvort sem er hærra. Lífeyririnn er þannig verðtryggður og einnig launatryggður. Vandamálið er að lífeyrir hækkar samkvæmt spá, ekki samkvæmt raunverulegri verðbólgu eða raunverulegri launaþróun. Afleiðingin af því er að lífeyrir hefur rýrnað um a.m.k. 50% frá aldamótum. Hann ætti að vera 50% hærri. Spáin hefur ítrekað mistekist. Í einungis sex skipti á undanförnum 23 árum hefur spáin verið hærri en raunin varð. Sú túlkun að lífeyrir hækki bara samkvæmt spá er ákvörðun. Það er ákvörðun fjármálaráðuneytisins að túlka lögin þannig. Það er ekki sjálfsögð túlkun og að mínu mati er það röng túlkun. Vandamálið sem blasir við okkur í þessu fjárlagafrumvarpi er ekki bara að lífeyrir hækki einungis um 3,6%, sem verður örugglega minna en laun þingmanna hækka, hlutfallslega meira að segja, alveg eins og lífeyrir hækkaði bara um 3,5% um síðustu áramót meðan laun þingmanna hækkuðu um 6,3%. Vandinn sem blasir við okkur núna eru lífskjarasamningarnir eða réttara sagt að lífeyrisþegar fá ekki lífskjarasamninga. Lífskjarasamningar miðuðu við að hækka lægstu laun hlutfallslega mest. Það þýðir að ef lífeyrir hækkar samkvæmt meðalhækkun þá er það hlutfall miklu lægra en lægstu laun hækkuðu um. Gefum okkur dæmi þar sem einn er með 100.000 kr. í laun, einn er með milljón og einn með 10 milljónir. Ef við hækkum laun um 10.000 kr. þá hækkar sá sem er með lægstu launin um 10%, sá sem er með miðlaunin hækkar um 1% og sá hæstlaunaði hækkar um 0,1%. Meðaltalshækkun í þessu fyrirkomulagi er 0,27%. Ef við hækkum hins vegar öll laun um sömu prósentu fá þeir launahæstu mesta hækkun í krónutölu en þeir sem eru með lægstu launin hækka minnst í krónutölu. Hlutfallslegur munur helst þó hinn sami milli allra launa. Vandamálið sem við glímum við núna er að lífeyrisþegar fá meðaltalslaunahækkunina sem er 0,27% en ekki 10.000 kr. eins og allir hinir fá. Það þýðir að lífeyrisþegar fá bæði hækkunina sem hefur rýrt lífeyri þeirra um meira en 50% á tveimur áratugum og eru að missa af lífskjarasamningum. Ég varð dálítið orðlaus þegar ég sá þetta í fjárlagafrumvarpinu. Ef það er eitthvað sem við þurfum að laga í frumvarpinu þá er það þetta. Þetta er framtíðarvandamál. Þetta er risastór galli á frumvarpinu. Síðast lögðum við Píratar fram breytingartillögu til að laga þessa rýrnun sem ríkisstjórnin hafnaði. En núna leggjum við fram tillögu sem lagar þennan galla varðandi lífskjarasamningana og ég vona að þingið taki henni vel. Hún er í framlögðu breytingartillöguskjali sem allir hafa aðgang að hérna frammi og á netinu. Þau rök eiga augljóslega líka við um atvinnuleysistryggingar en þar þarf að bæta lífskjarasamningum við líka, alla vega hvað varðar strípaðar atvinnuleysisbætur. Ekki þær sem eru tekjutengdar núna, það ætti ekki að þurfa. Upphæðin varðandi atvinnuleysisbæturnar myndi ekki eiga við ef tekin væri ákvörðun um að hafa þær áfram tekjutengdar nema að því leyti til að það myndi hafa áhrif á lægstu laun á nákvæmlega sama hátt og lífskjarasamningarnir gera, þannig að upphæðin yrði lægri en hún er í breytingartillögunni. Þess vegna þarf nefndin að fara dálítið yfir tölurnar og hvernig aðrar ákvarðanir eru teknar samhliða þeim. Almennt séð eru Píratar framtíðarflokkur. Við horfum til framtíðar og sjáum fyrir okkur ákveðna sviðsmynd, ákveðið samfélag sem byggist á velsældarhagkerfi, sem er að komast af stað í fjármálaáætlun núna, mjög gleðilegt. Hvaða áhrif þau viðmið hafa er ógreinilegt akkúrat eins og er, en þetta eru góð fyrstu skref. Við sjáum hins vegar aðrar breytingar sem eru að gerast í náinni framtíð sem við þurfum að taka tillit til í opinberum fjármálum. Það er ákveðin sjálfvirknivæðing sem er að fara að ganga yfir. Það er sjálfvirknivæðingin sem er hluti af 5.0 uppfærslunni sem við ættum að vera á fullri ferð í að innleiða. En nei, við erum langt, langt eftir á þar. Þessi sjálfvirknivæðing hefur mjög mikil áhrif á atvinnulífið og vandamálið sem liggur fyrir framan okkur núna er atvinnulífið, atvinnuleysið. Með aukinni sjálfvirknivæðingu fækkar störfum en það hefur alltaf verið sagt: Það myndast ný störf. Já, það hefur verið rétt hingað til. Það þýðir ekki að það haldi áfram að vera rétt. Enn fremur virkar þetta á þann hátt að nýju störfin sem skapast eru ekki eins langlíf og störfin sem þau tóku við af. Ný störf verða fyrr sjálfvirknivædd. Tökum þá þróun áfram í nokkra hringi í viðbót. Nýtt starf sem myndast hefur kannski tíu ára líftíma áður en búið er að sjálfvirknivæða það. Starf sem tekur við hefur kannski fimm ára líftíma áður en það verður sjálfvirknivætt o.s.frv. Það verða óhjákvæmilega gríðarlegar breytingar á því hvernig atvinnu mannveran kemur til með að stunda á næstu áratugum. Þetta er eitthvað sem við þurfum að horfa til og hugsa um. Hvernig á hagkerfið að líta út í því umhverfi? Við sjáum fram á ákveðna orkubyltingu, loksins. Það er mjög græn bylting í gangi. Ég sá fréttir bara í gær um ákveðna rafrás sem býr einfaldlega til eigið rafmagn, virkar á mjög lítilli orku en virkar samt. Það eru framfarir í ofurþéttum rafhlöðum sem eru mjög umhverfisvænar. Þessi orkubylting mun þurrka út það forskot sem við höfum í grænni orku, það að byggja stíflur og nota fallvötn til að búa til orku verður miklu óhagkvæmara og ekki nærri eins umhverfisvænt og þeir kostir sem koma til með að bjóðast okkur á næstu áratugum. Við sjáum fram á gríðarlega byltingu í landbúnaði, t.d. með kjötrækt sem ég hef oft talað um hérna. Þegar ég talaði fyrst um það vissi landbúnaðarráðherra ekki einu sinni hvað ég var að tala um, hélt að ég væri að tala um eitthvert próteinduft. Ég vona að fólk hafi lært eitthvað síðan þá. Þetta er rúmlega 100 ára gömul tækni sem er að nálgast fjöldaframleiðslu. Þegar það gerist þá útrýmum við þörfinni á fjöldaframleiðslu dýra til manneldis. Það verður gríðarlega gott fyrir þær aðstæður sem við sjáum núna, t.d. varðandi faraldra. Mikið af þessum fjölónæmu bakteríum og faröldrum byrjar einmitt á þessum stöðum þar sem dýr eru, fara á milli þeirra eða koma upp vegna sýklalyfja o.s.frv. Það allt hverfur sem gerir að verkum að við verðum miklu betur í stakk búin að glíma við framtíðarfaraldra. Uppruni þeirra verður á miklu fyrirsjáanlegri stað í rauninni en núna. Úti um allt er dýrarækt sem mjög lítið eftirlit er með, eins og við höfum séð í Kína. Við sjáum líka fram á opið aðgengi að framleiðslu sem kemur til með að breyta öllu. Niðurstaðan er að framtíðarsamfélagið verður ekki eins og það sem við búum í núna. Ef við horfum eftir lausnum sem voru notaðar fyrir 20 árum komum við til með að sitja eftir með sárt ennið þegar framfarirnar skella loksins á okkur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Margt var athyglisvert og án vafa er margt af því sem hv. þingmaður kom inn á og nefndi verkefni nefndarinnar fram undan að fjalla um. Ég hygg að hv. þingmaður hafi eitthvað verið að ræða fjölónæmar bakteríur og týndi orðinu hér, það var einhvern veginn fast í kollinum, svona áður en ég kem að andsvarinu. Hv. þingmaður kom inn á sjálfvirka sveiflujafnara. Við notum þetta mikið í umræðunni, sjálfvirka sveiflujafnara. Ég er ósammála hv. þingmanni að einu leyti. Við erum auðvitað sammála um að það er rétt og skynsamleg hagfræði að leyfa þeim, eins og verið er að gera, að vinna af fullum krafti í gegnum ríkisfjármálin og beita þannig ríkisfjármálunum. Og af því að hv. þingmaður segir að þetta sé bara sjálfsagt mál þá hefur sagan kennt okkur að það er ekki alltaf. Þetta er á tekjuhliðina. Skattarnir minnka við minnkandi umsvif þannig að tekjur ríkissjóðs minnka, sem er kannski hið snögga tekjufall sem ríkissjóður verður fyrir eins og allt hagkerfið og er í raun og veru ástæða hallans af því að við erum að halda útgjaldastiginu. Þar sem þetta er á tekjuhliðina vil ég jafnframt draga fram að við erum að lögfesta skattkerfisbreytingar á til að mynda tekjuskatti sem koma að fullu inn á næsta ári. Það má alveg velta fyrir sér hvort menn hefðu viljað hægja á því eða ekki. Það er alltaf ákvörðun. Ég ætla að koma síðan að bótakerfinu sem er útgjaldamegin í seinna andsvari. Ég er því ekki sammála hv. þingmanni að þetta sé sjálfsagt mál.

Virðulegi forseti. Uppskriftin er alla vega að minnka álögur og auka útgjöld. Þannig er almenna uppskriftin. Ríkisstjórnin er að fara eftir þeirri almennu uppskrift sem hefur vissulega ekki verið gert áður. Síðast þegar við fórum í gegnum kreppu var rifrildi um það hvort niðurskurður eða þessi aðferð ætti að vera rétta aðferðin til að beita. Við erum búin að læra annað síðan þá. Hvað er hins vegar gert við þessar aðgerðir? Það sem skiptir aðalmáli er hvernig álögur eru lækkaðar og hvernig útgjöld eru aukin. Mjög stór hluti af þessu eru sjálfvirku kerfin okkar eins og atvinnuleysisbætur o.s.frv. Þau útgjöld lenda á hverjum sem er. Sérstakar ákvarðanir um það hvernig álögur eru lækkaðar eru gagnrýndar á mismunandi hátt. Það er hægt að gagnrýna að það eigi t.d. að verðbólgutengja fjármagnstekjuskatt, að verið sé sérstaklega að velja þann skattstofn til að minnka álögur. Eða erfðafjárskattinn, það er áhugavert að verið sé að velja hann umfram eitthvað annað. Þetta er eitthvað sem við getum rætt um á einn eða annan veg. Ég er bara að segja almennt að þessi aðferðafræði, lækkun álagna og hækkun útgjalda, er rétt aðferðafræði, en hvernig það er nánar stillt af getum við síðan rifist um. Ég tek hins vegar til hliðar þau kerfi sem eru þegar upp sett til að glíma við sveiflurnar, með þessum sjálfvirka sveiflujafnara, sem á ekki að þurfa að taka sérstaka ákvörðun um að beita. Ef stjórnvöld ákveða að stilla það á einhvern hátt, eins og t.d. að bæta við tekjutengingu, þá er það skoðunarvert og er aukaaðgerð í rauninni ofan á hitt. En í fjárlagafrumvarpinu er því stillt þannig upp að það séu 35 milljarðar í sérstakar mótvægisaðgerðir, það horfi ég á, og er það sem fjárlagafrumvarpið segir.

Hæstv. forseti. Við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson erum sammála um að það sé skynsamleg og rökrétt hagfræði að leyfa bótakerfunum og skattkerfunum að virka með sjálfvirkum hætti og af krafti í gegnum ríkisfjármálin, þannig að ég ætla ekki að paufast við þann þátt. Það þarf þó alltaf að taka ákvörðun um að hreyfa ekki við því. En hvernig það er gert skiptir líka máli og ég tek undir með hv. þingmanni núna að það skiptir máli í þeirri umræðu sem fram undan er og þeim ákvörðunum sem teknar eru. Þegar við vorum á vormánuðum að afgreiða fjárauka þá vorum við til að mynda að fara í aðgerðir, hlutastarfaleiðina, og þar setjum við miklar fjárhæðir sem koma af enn meiri krafti með þeim tilfærslukerfum sem eru til staðar. Það setur enn aukinn kraft í gegnum ríkisfjármál. Jákvætt dæmi um hvernig það er gert er lenging á tekjutengingartímabili atvinnuleysisbóta sem mun líka virka með sambærilegum hætti. Það sem vantar kannski upp á til að fylla þessa umræðu er þegar við rekum ríkissjóð með þetta miklum halla og talandi um að það snúist bara um hvernig, þá er auðvitað í þessu 1.000 milljarða útgjaldaumfangi, þegar tekjurnar eru bara 700 milljarðar, hægt að velta fyrir sér: Hvernig eigum við að mæta því til framtíðar og huga að grunngildum í lögum um opinber fjármál? Þá er ég að vísa til sjálfbærni, stöðugleika o.s.frv.

Virðulegi forseti. Það er einmitt nákvæmlega þar sem gagnrýni mín byrjar, hver áhrif einstakra ákvarðana eru. Við þurfum að vita það til að vita hvaða ákvarðanir við eigum að framlengja. Erum við að framlengja t.d. tekjutengingu á störf sem koma ekki aftur fyrr en 2023? Markmið stjórnvalda er að fá 2 milljónir ferðamanna hingað 2023 en ekki 2026. Það er sviðsmyndagreiningin í fjármálaáætluninni sem lýsir því að ef það gerist ekki, þurfi að fara í niðurskurð eftir það. Þetta er það sem ég sé úr fjárlagafrumvarpinu. Það sem ég sé hins vegar ekki er sú uppbygging sem hv. þingmaður, formaður fjárlaganefndar, vísaði í til að gera ríkissjóð sjálfbæran aftur. Ég sé 35 milljarða í sérstakar mótvægisaðgerðir beint úr fjármálaáætlun, beint úr fjárlögum. Ég sé ekki hvernig þeir 35 milljarðar eiga að hjálpa okkur að verða sjálfbær aftur á tímabili fjármálaáætlunar. Það er ekkert útskýrt. Það er hluti af vandanum sem ég hef alltaf verið að gagnrýna hérna. Það vantar helvítis kostnaðar- og ábatagreiningar - afsakið orðbragðið, en ég er búinn að segja þetta svo oft að það er orðið viðeigandi. Án þeirra getum við ekki sagt að þessi aðgerð sé betri en hin aðgerðin. Og þegar við erum með takmarkað fjármagn, sérstaklega núna, við erum að taka ákvarðanir um að auka hallann um 50 eða 100 milljarða, þá skiptir máli að aðgerðin sem við veljum borgi upp þann halla í kjölfarið, af því að hún á að vera arðbær aðgerð. En án þess að vera með þá greiningu erum við bara að giska. Enn og aftur erum við að giska.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2021. Í andsvörum er tíminn tvisvar sinnum tvær mínútur og ég var að ljúka andsvari við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og væri freistandi að halda áfram þeirri umræðu. Ég heyri að hv. þingmaður hefur beðið um andsvar þannig að ég kallaði þetta yfir mig, hæstv. forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór ágætlega yfir efni frumvarpsins í framsögu sinni og ég vil nú nefna það hér, sem margir aðrir hv. þingmenn hafa nefnt í umræðunni fyrr í dag, að það er kannski sérstakt, við þær aðstæður sem við erum að kljást við, að við ræðum samhliða fjárlagafrumvarpinu endurskoðun fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025. Sú umræða fer reyndar fram á morgun en við munum í kjölfarið fjalla um þessi mál til afgreiðslu bæði í þinginu og hv. fjárlaganefnd. Þannig má segja að hið hefðbundna stefnumörkunarferli - stefna, áætlun, fjárlög - fari úr skorðum. Það er að vissu leyti bagalegt en það dregur líka fram þær alvarlegu aðstæður sem við erum að kljást við og kannski einn angi af því ástandi sem við búum við og erum að takast á við. Í þessari umræðu í dag, sem er að mörgu leyti mjög góð, hrópar einhvern veginn á mann að stærsti óvissuþátturinn er í raun og veru veiran sjálf og afleiðingar hennar, sá grýtti farvegur sem við erum að feta hér um sóttvarnir og þá heilbrigðisógn sem fylgir veirunni og svo þær efnahagslegu afleiðingar sem ákvarðanir henni tengdar hafa. Að því leyti má segja að faraldurinn raski mjög mörgu og sé þá í raun stærsti efnahagslegi óvissuþátturinn og það litar um leið stefnumörkunina og fyrirætlanir fyrir fjárlagaárið 2021 og í miklu meira mæli, vil ég meina, en þær efnahagshorfur og -spár sem venjulega búa að baki og er auðvitað fjallað um í greinargerðinni með frumvarpinu. Þegar kemur að faraldrinum er hvorki um að ræða efnahagshorfur sem eru mælanlegar með nokkuð fyrirsjáanlegum hætti né erum við að horfa á forsendur fjárlaga sem við erum vön að horfa til sem eru mælanlegar og byggjast á spá um helstu hagstærðir landsframleiðslunnar, um heildareftirspurn og heildarframboð í hagkerfinu, staka þætti sem mynda heildareftirspurnina, um einkaneyslu, samneyslu, fjárfestingar, útflutningstekjur og innflutning. Vissulega eru þær til staðar en óvissan er meiri en oftast áður og meiri en ég man eftir. Hér er um að ræða, talandi um forsendur, misdökkar sviðsmyndir og gríðarlega tímatengda óvissu. Tíminn sem líður verður í raun og veru óræð stærð sem ræður úrslitum um hversu mikil og langvinn þessi kreppa verður. Við verðum að tala um kreppu vegna þess að niðursveiflan er það snögg og djúp og varir í einhvern tíma sem við getum ekki sagt til um. Þess vegna er óvissa um áhrifin á þessar hagstærðir framleiðslunnar og þá hagvísa sem við styðjumst við sem mælikvarða á gang efnahagslífsins, um hagvöxt, atvinnustig, atvinnuleysi, verðlagsþróun og væntingar. Sviðsmyndirnar draga þó mjög skýrt fram þá grafalvarlegu stöðu og tekjufall atvinnugreina, rekstraraðila, sveitarfélaga og svo ríkissjóðs sem birtist í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég held, virðulegi forseti, að við verðum að leitast við að virða þessar kringumstæður, ef svo má segja. Þá vil ég vísa til þess þegar við tökum ákvarðanir til að mæta stöðunni hvað best. Ég heyri það bara á umræðunni og þessu samtali sem við höfum átt hér í dag - við förum svolítið til þess tíma þegar við vorum að afgreiða fjáraukalagafrumvörpin til að bregðast við stöðunni - að við vorum öll sammála um að hér þyrfti að bregðast sterklega við með ríkisfjármálunum og nýta þá sterku stöðu sem ríkissjóður var vissulega kominn í og byggðist upp á undanförnum árum, án þess að ég ætli kannski að fara að rekja það. En eftir að við fórum í þessar aðgerðir sem voru yfir 100 milljarðar í þremur fjáraukalagafrumvörpum, mjög óvenjulegt, verðum við að viðurkenna þann vanmátt sem felst í því að hafa ekki allar upplýsingar tiltækar og til grundvallar ákvörðunum, hvað þá að geta spáð fyrir um hvar, hvenær og hvernig þróunin verður. Við erum í þriðju bylgju, sem kallað er, faraldursins og aukið álag er á heilbrigðiskerfið. Það er þetta sem ég er að tala um og við þurfum að virða þessar kringumstæður. Veiran er í þessu tilliti, eins og einhver góður maður orðaði það síðast í dag, ófyrirsjáanleg og ósanngjörn. Svo var einn góður þjálfari sem sagði þegar hann kom úr sóttkví að hún væri bröndótt og brögðótt. Þetta er einhvern veginn það sem við erum öll að kljást við. Samt erum við aðeins að reyna að togast á um það hvað er nóg án þess að vita nákvæmlega og hafa allar upplýsingar um það hvað liggur að baki og hversu langt við eigum að ganga með fyrirmæli í lögum um opinber fjármál, um það hvaða grunngildi við eigum að hafa til hliðsjónar. Ég held að við verðum að virða þessar kringumstæður með tilliti til ríkisfjármálanna og hvernig við beitum þeim til að verja efnahag heimila og fyrirtækja og verja viðkvæma hópa samfélagsins. Við þurfum að feta okkur áfram í þessu, halda einhvers konar jafnvægi á milli sóttvarna og efnahagslegra áhrifa sem þær valda. Við höfum séð, og m.a. hefur það verið dregið fram í línulegu samhengi, hvernig harðari sóttvarnaaðgerðir hafa mikil áhrif á efnahagsumsvifin til lækkunar, um leið og við þurfum að hlífa og halda hagkerfinu gangandi með einhverjum hætti þannig að það hafi skjól og það er kannski rétta orðið, að tryggja að hagkerfið haldi áfram. Það er ekki gott orð að það malli en ég ætla að nota hér vegna þess að við erum með fjölmörg fyrirtæki þar sem eftirspurnarfallið er gríðarlegt, tekjufallið samhliða afar mikið og við erum að reyna að halda sjó til að hafa þrótt í viðspyrnuna þegar þar að kemur að heimurinn færist í eðlilegra horf. Þegar Covid-19 heimsfaraldur kom hingað voru fyrstu viðbrögð á vormánuðum og inn í sumarið að verja störf og versnandi lausafjárstöðu þar sem allir sameinuðust um að mæta snöggu tekjufalli, versnandi lausafjárstöðu og passa upp á greiðsluhæfi fyrirtækjanna sem halda utan um störfin. Þetta voru eðlileg viðbrögð sem birtust í aðgerðum eins og hlutastarfaleið og greiðslufrestun og fyrirtæki í fjármálaþjónustu voru með á þeim vagni. Ég kom inn á að traust staða ríkissjóðs gerði það að verkum að við brugðumst óhikað við. Það er mikilvægt. Með trausta stöðu er hægt að bregðast óhikað við þrátt fyrir að óvissa sé mikil. Markmiðið var þá að fleyta okkur áfram og í gegnum skaflinn, eins og það var gjarnan orðað, í von um að um skammvinnan faraldur væri að ræða. Ég held að okkur hafi ekkert endilega órað fyrir því á þeim tímapunkti að við yrðum hér í októbermánuði að ræða samhliða fjárlög og fjármálaáætlun og værum í þriðju bylgju faraldursins með þeim ógnvekjandi tölum sem við sjáum í fjölda smita dag frá degi. Ég held að ekkert okkar geti fullyrt hvaða aðgerðir verði nægar, hvort heldur á sóttvarnahliðinni eða efnahagshliðinni. Þetta er einhvers konar jafnvægi sem ég get í það minnsta ekki fullyrt neitt um en við erum að reyna að ná í þessu fjárlagafrumvarpi og í fjármálaáætlun til næstu ára. Þar finnst mér lög um opinber fjármál hafa sannað gildi sitt. Hið hefðbundna ferli er að við höfum stefnu sem við ætluðum ekkert að breyta á heilu kjörtímabili en höfum nú í tvígang breytt, sem dregur fram hvað við höfum verið að kljást við, tilneydd í það minnsta við þessar kringumstæður. Við reynum að halda hringrás stefnumörkunar þótt við séum að ræða samhliða hér fjármálaáætlun sem byggist á stefnumiði og þá ítarlegri markmiðum um það hvaða aðgerðir eigi að fara í og svo fjárlögin, hvar þessar aðgerðir, framkvæmd markmiðanna birtist. Þannig að við erum þó að reyna að virða það með því að fresta fjármálaáætluninni, horfa inn í framtíðina og horfa á það hvað við þolum. Hvað getum við gert? Hversu langt getum við gengið með þó þann halla sem blasir við okkur akkúrat nú inn á næsta ár? Ég held að þetta samtal um það hvenær nóg sé nóg muni halda áfram. Í umfjöllun okkar í hv. fjárlaganefnd verðum við að skoða það út frá málefnasviðunum. Ég ætla ekki í þessari ræðu, hæstv. forseti, að fara inn á einstök málefnasvið eins og þau birtast í fjárlagafrumvarpinu, það geymi ég inn í þá umfjöllun og umræðu sem er fram undan í nefndinni og í samtali við þá aðila sem koma til með að gefa okkur umsagnir um málið. Það má segja, ef maður reynir að setja þetta í einhvers konar samhengi, að þriðjungurinn af því þjónustustigi sem við höfum byggt upp, það umfang fjárlaga sem hér birtist, er tekinn að láni. Það má orða það þannig af því að við höfum aukið útgjöld. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson taldi það nú bara sjálfsagðan hlut að auka útgjöld til heilbrigðismála af því að það hefði byggst upp það mikil skuld á umliðnum árum við þá innviði sem byggja upp það kerfi. Ef við tökum útgjöld til heilbrigðismála, velferðarmála og menntamála, og það eru kannski þessi grunnkerfi sem við virðum öll sem erum í pólitík, og bætum vaxtagjöldunum við sem hljótast af þessum skuldum, þá eru það nokkurn veginn þær tekjur sem við horfum fram á næsta fjárlagaári. Þetta nær ekki helmingnum af málefnasviðunum sem við erum að fjármagna og það eru um 15 málefnasvið sem rúmast innan þessara sviða, heilbrigðisþjónustu, velferðar- og mennta- og menningarmála, af 35 málefnasviðum. Þá eru tekjurnar búnar þannig að allt annað, öll önnur málefnasvið, allt annað sem við erum að gera - við erum að taka pósitífa ákvörðun um að viðhalda því útgjaldastigi sem er í gildandi fjármálaáætlun - er tekið að láni. Allar þær Covid-aðgerðir og allt það sem við tökum ákvarðanir um að gera í framhaldinu verður tekið að láni. Er það skynsamlegt? Er það rökrétt í þessar kringumstæður? Alveg örugglega. Ég er sannfærður um það. En við skulum samt sem áður horfa á það í þessu samhengi. Á móti myndi ég vilja segja, þegar við virðum kringumstæðurnar, að þá má sýna því skilning að ný útgjöld takmarkist við mótvægisráðstafanir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Það stendur hér í greinargerð á bls. 94 með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Útgjaldamál af öðrum meiði mun þurfa að fjármagna innan gildandi ramma. Þetta markmið endurspeglast glöggt í frumvarpinu í því að útgjaldabreytingar frá núverandi fjármálaáætlun stafa fyrst og fremst af viðbrögðum við faraldrinum og afleiðingum hans, t.d. aukin útgjöld vegna atvinnuleysis, áhrif af tímabundinni lengingu tekjutengdra atvinnuleysisbóta og fjölgun nemenda í framhaldsskólum og háskólum.“ Þetta er dæmi um það hvernig stefnumörkunin við þessar aðstæður birtist í útgjöldum á málefnasviði. Á móti eru allar sértækar afkomubætandi ráðstafanir látnar bíða og ekki frekari aðhaldskröfur gerðar til málefnasviða ráðuneyta árið 2021 fremur en í ár. Að því leytinu er staðinn vörður um og mikil áhersla lögð á að standa vörð um tilfærslukerfin eins og lagt var upp með í gildandi fjármálaáætlun. Það er þetta sem ég er að tala um, hæstv. forseti, þegar ég tala um að við reynum að virða kringumstæðurnar. Ég er hins vegar fullviss um að við eigum eftir að greina mjög margt þegar kemur að málefnasviðum í vinnu sem fram undan er hjá hv. fjárlaganefnd og það er fjölmargt sem það hefur komið fram í umræðunni hér og ég get alveg tekið undir og við þurfum að skoða og greina. Ég ætla bara að rifja upp umsögn fjármálaráðs frá því í byrjun september við endurskoðun fjármálastefnu, gagnsæi er hér algjört lykilorð og að við verðum dugleg við það þótt við náum ekki utan um allar upplýsingar sem gætu leiðbeint okkur um það hvaða ákvarðanir er best væri að taka. Við drögum fram allar mögulegar upplýsingar sem hjálpa okkur við að taka rökréttar ákvarðanir um það hvernig megi verja lífskjörin, sem er auðvitað viðvarandi verkefni. En ég læt þetta nægja að sinni, hæstv. forseti.

Forseti. Við vorum í samræðum áðan sem við lukum á því að ræða hvernig við værum að giska á hvaða aðgerðir væru góðar og hvaða aðgerðir væru ekki góðar. Mig langaði þess vegna að spyrja hv. formann fjárlaganefndar: Hvað getum við gert til að fá stjórnvöld til að fara eftir lögum um opinber fjármál og láta okkur fá þær greiningar sem eiga að fylgja fjárlögum og fjármálaáætlun? Mér finnst það rosalega einföld spurning og er búinn spyrja hennar mjög oft. Ég skil ekki af hverju hún kemst ekki til skila og við fáum það sem við eigum að fá lögum samkvæmt. Ég ímynda mér alla vega að Alþingi gæti sagt: Stopp, við gerum ekkert meira. Við getum ekki tekið neinar ákvarðanir um það hvort við eigum að gera þetta eða hitt fyrr en við fáum þessar greiningar. En einhverra hluta vegna hefur Alþingi bara það fyrirkomulag að það er ýtt á takka: Þetta ætti bara að vera allt í lagi, við treystum á að það sé í lagi. En það hefur komið upp úr dúrnum að það sé nú bara ekki allt í lagi. Ég hef áhuga á störfum nefndarinnar. Getum við kannski gert þetta pínulítið öðruvísi? Við þurfum ekki að fá alla umsagnaraðila til okkar til að segja okkur það sem stendur í umsögninni þeirra. Það væri mjög viðeigandi að við færum dálítið vel yfir umsagnirnar og myndum kannski senda út frekari spurningar um einstaka atriði í þeim eða ef eitthvað er virkilega flókið gætum við valið þá umsagnaraðila til að koma. Við gætum þá nýtt þann tíma sem nefndin annars hefur til að vera í þessum greinilega nákvæmu samræðum við ráðuneytin um það af hverju þessi aðgerð en ekki hin er svona góð til að komast út úr kófinu til framtíðar. Hvar er forgangsraðaði verkefnalistinn? Ef við sleppum ekki ráðuneytunum eins auðveldlega og ég held að við höfum gert alltaf hingað til 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurningarnar. Þær eru mjög góðar en ég bjóst við því að hv. þingmaður héldi áfram að ræða aðgerðir og hvernig við tökum ákvarðanir sem snúa að því að beita ríkisfjármálunum. Það snertir auðvitað spurningar hv. þingmanns um nefndina. Hvað getum við gert til þess að kalla eftir upplýsingum? Þegar hv. þingmaður hélt sína ræðu, og fleiri hér í dag, skrifaði ég hjá mér að í sambandi við lista yfir arðbær verkefni þyrftum við að draga mjög skýrt fram af hverju þessi verkefni væru valin umfram önnur sem ekki væru valin. Ég held að það sé afar mikilvægt og tek undir það. Það er eitt sem felst í raun og veru í spurningu hv. þingmanns. Það er að upplýsingarnar liggja bara oft ekki fyrir þegar við köllum eftir þeim. Stundum fáum við þær alls ekki. Það er mjög bagalegt. Ég get því miður ekki svarað því öðruvísi en svo að við verðum að halda áfram að vera samstiga í því mati hvaða upplýsingar eru nauðsynlegar og mikilvægar fyrir nefndina og býsna grimm í að draga þær fram. Varðandi störf nefndarinnar og að undirbúa sig með frekari spurningar þá erum við í nefndunum auðvitað úr öllum flokkum og kann að vera að við horfum ólíkt á hlutina þegar við lesum umsagnir. Þá er nú kannski auðveldasta leiðin að leiða það bara áfram í samtalinu. Ég held að það sé afar mikilvægt að við eigum samtalið við umsagnaraðila og þá sem vilja koma til okkar og koma sjónarmiðum sínum sterkt á framfæri. En það er vissulega hægt að nýta tímann betur. Það er vissulega hægt. Ég skal reyna að svara þessu betur í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki bæta miklu við en hv. þingmaður talaði um gagnsæi og ég velti því dálítið fyrir mér. Á þessu ári höfum við farið í gegnum þó nokkra fjárauka, fram og til baka. Við höfum tekið ákvarðanir mjög hratt. Á einungis viku höfum við afgreitt fjárauka sem kemur í gegnum þingið að hluta til gegn því loforði að mjög mikið gagnsæi sé í ákvörðunum um það hvernig fjárheimildirnar verði síðan notaðar. Mig langar að spyrja hv. formann fjárlaganefndar þó að ég viti svarið: Hafa einhverjar upplýsingar borist um það hvernig farið hefur verið með fjárheimildir síðan við tókum ákvörðunina um fyrsta fjáraukann? Höfum við farið í einhverjar eftirágreiningar á því hvort ákvarðanirnar sem við tókum með svo stuttum fyrirvara hafi skilað þeim árangri sem við bjuggumst við? Og ef aðgerðirnar skiluðu ekki árangri af hverju brugðumst við ekki við til að þær gerðu það ef þær áttu í rauninni að skila einhverjum árangri til að byrja með? En eins og ég sagði áðan vitum við ekki hvaða árangri aðgerðirnar áttu að skila af því að við fáum aldrei upplýsingar. Við erum í mjög erfiðri stöðu þegar kemur að eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Við skoðum þetta þannig: Já, notuðuð þið þetta og breyttist framkvæmdastigið svona? Var það eins og þið bjuggumst við eða var það meira eða minna eða hvað eiginlega? Við erum alltaf í lausu lofti af því að alltaf er verið að giska, svo ég endi nú á því.

Hæstv. forseti. Ég ætla að klára aðeins varðandi starf nefndarinnar fram undan og það að nýta tímann og senda spurningar á undan og á eftir. Við gerum það gjarnan. Við mættum kannski oftar sendar spurningar á undan. Við höfum gert það og það hefur alltaf nýst vel. Svo kemur auðvitað upp í samtali á fundum okkar eitthvað sem við viljum vita frekar um. Þá biðjum við gjarnan um minnisblað og sendum spurningar til að nýta tímann betur svo að meira komi út úr fundinum. Varðandi gagnsæið fékk ég fyrir þessa umræðu aðstoð ritara til að taka saman áhrif aðgerðanna. Ég nýtti það reyndar ekki í ræðu minni. Það eru miklar fjárhæðir í fjáraukalagafrumvarpinu. Þetta snertir mismunandi málefnasvið og er ansi fjölbreytt. Fjármálaráð leiðbeindi okkur um að við þyrftum að fylgja vel eftir gagnsæinu, utanumhaldinu um þessar aðgerðir, markmiðinu með þeim og áhrifunum. Það er mjög mikilvægt og er auðvitað bara verkefnið fram undan. Ég hef ekki séð neina heildstæða úttekt á því. Það skal viðurkennast. Ég staðfesti það bara hér að ég tek undir með hv. þingmanni. Við verðum að kalla eftir og draga fram hvaða fjármunir fóru í hvað, hvers vegna, hvaða árangri það átti að skila og hvort það skilaði þeim árangri. Ég held að lærdómurinn af því sé líka mikilvægur til framtíðar litið.

Heyr, heyr.

Herra forseti. Til umræðu er fjárlagafrumvarp fyrir árið 2021 í allri þeirri óvissu sem ríkir og öllu því ástandi sem ekki þarf að lýsa í mörgum orðum. Ég vil aðeins segja í upphafi að það er mikilvægt að við áttum okkur á því, og rétt að draga fram það sem hv. formaður fjárlaganefndar byrjaði á í sinni ræðu, að stærsta efnahagslega óvissan í öllu þessu ástandi núna er faraldurinn sem við glímum við. Það er ekki hægt að spá fyrir um hann. Ég held að okkur hafi ekki grunað í upphafi fyrstu aðgerða okkar að hann yrði jafn langvinnur. Út úr hagkerfinu eru horfin 8% af landsframleiðslunni, mikið verðmætafall í samfélaginu sem endurspeglast í tekjufalli ríkissjóðs. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að staða ríkissjóðs, þótt hann komi vel undirbúinn inn í þetta efnahagsáfall, inn í þessa kreppu og þetta ástand, er mjög alvarleg þegar við horfum til lengri tíma. Það er ekki létt að horfa til þess að við séum að stuðla að því að skuldahlutfall ríkissjóðs hækki á tiltölulega stuttum tíma úr 30% af landsframleiðslu og upp í 50%. Þótt í samanburði sé íslenski ríkissjóðurinn í betri stöðu en ríkissjóðir margra annarra landa er þetta atriði sem við verðum alltaf að hafa í huga þegar við ræðum fjárlagafrumvarp næsta árs og ekki síður á morgun þegar við ræðum um fjármálaáætlun næstu ára. Hvers vegna dreg ég þetta fram? Mér finnst á margan hátt að umræðan um fjárlagafrumvarpið frá því að það kom fram fyrir helgi og þangað til við komum til umræðunnar í dag, hafi batnað mjög mikið. Ég leyfi mér að segja þetta vegna þess að þegar fjárlagafrumvarp kemur fram og er kynnt hafa margir eðlilega miklar skoðanir á því og menn hafa uppi miklar yfirlýsingar en ég skynja á umræðunni í dag að hvar sem við stöndum í flokki þá horfum við framan í ískaldan veruleikann. Það er óvissan. Það er óvissan um hvað faraldurinn varar lengi og hvaða samfélag mun koma út úr þessum faraldri. Við höfum haft það sem þungamiðju í öllum okkar aðgerðum að varðveita framleiðslutækin, að viðspyrnan geti orðið kröftug og vonandi tekst okkur það. En við vitum heldur ekki, virðuleg forseti, í hvaða ástandi við komum út úr þessum faraldri og ekki heldur hvernig heimurinn sjálfur mun bregðast við. Kannski erum við að horfa til tíma sem eru allt öðruvísi en þegar við stóðum hér á sama tíma í fyrra og ræddum fjárlagafrumvarpið fyrir árið sem nú er að líða og þær væntingar sem við höfðum þá. Við horfum mögulega framan í allt annan heim, allt annan veruleika þegar þessum faraldri lýkur eða við höfum lært að lifa með honum. Nú veit ég ekki hvort það verður hægt að segja að honum ljúki, heldur hvernig við ætlum að vinna með honum. Ég held að ég dragi það út úr öllum þeim ræðum sem hafa verið fluttar í dag um fjárlagafrumvarpið að það er þetta sem við erum að fást við og er svo mikilvægt að við áttum okkur á. Þá má aftur spyrja, og um það stendur umræðan eðlilega: Eru þetta réttu viðbrögðin sem birtast í fjárlagafrumvarpinu? Hér er haldið áfram að lækka tekjuskatt. Hér er 14 milljarða tekjuskattslækkun fest í sessi í lægsta tekjuþrepinu. Hér er lögð til lækkun tryggingagjalds. Hér er áfram lagðir til miklir fjármunir, sem samræmist þeirri fjármálaáætlun sem varð til fyrir ári og búið er að bæta í með fjáraukalögum, til fjárfestinga opinberra framkvæmda. Allt eru þetta atriði sem stuðla að því að við varðveitum kaupmátt, varðveitum samfélag og framleiðslutæki þannig að við getum haft öfluga viðspyrnu. Við getum síðan haft margar skoðanir á því hvort það eigi að vera meira þarna eða minna hinum megin. En meginmálið er, rétt eins og hv. formaður fjárlaganefndar ræddi hér áðan, að þetta eru þau viðbrögð sem við leggjum upp með í dag og þannig verðum við að átta okkur á hvernig það spilast. Eitt atriði sem ég hef hoggið eftir í umræðunni í dag og hefur verið nokkur rauður þráður hér er hvort þessi viðbrögð dugi. En þótt menn telji út úr fjárlagafrumvarpinu hvað margir milljarðar fari til þess að auka atvinnu og til að skapa viðspyrnu þá vil ég aðeins segja það að það verður aldrei ríkið eingöngu sem mun byggja upp atvinnuna. Ríkið getur stuðlað að sókn og verðmætasköpun því að það sem ríkissjóður horfir framan í, og veruleikinn er ískaldur þar, er að 100 milljarðar munu fara til atvinnuleysisbóta á tveimur árum. Ríkissjóður þarf fyrst og fremst á því að halda, eins og samfélagið allt, ekki bara ríkissjóður, að hér verði sú viðspyrna að verðmætasköpun komist í gang á nýjan leik. Ríkið mun aldrei eitt og sér standa fyrir því og þess vegna eru birtir aðrir hvatar í frumvörpum er tengjast fjárlagafrumvarpinu, eins og skattalegir hvatar til fjárfestinga auk annarra atriða til að liðka fyrir sókninni, gríðarlega mikilvægri. Við getum vafalaust ekki lagt skýran verðmiða á þá en þeir miða allir að því marki að við stöðvum þessa blæðingu sem allra fyrst. 100 milljarðar til atvinnuleysisbóta á stuttum tíma eru nefnilega gríðarlegur skellur. Það er á annan hátt hægt að segja að í þessu fjárlagafrumvarpi og í fjármálaáætlun, sem við ræðum um á morgun og maður freistast til að gera hana eilítið að umtalsefni því að þetta eru það nátengd mál, er fjallað um framtíðarskuldasöfnun ríkissjóðs. Í fjármálaáætluninni er nefnilega tæpt á því að til að stöðva skuldasöfnunina miðað við þær hagspár sem nú liggja fyrir þurfi að ráðast í niðurskurð í opinberum rekstri til að koma ríkisfjármálunum í jafnvægi á nýjan leik. Hv. þm. Birgir Þórarinsson ræddi hér í dag að honum fyndist það langur tími að koma jafnvægi á ríkissjóð á fimm árum. Ég get alveg verið honum sammála um að það sé gríðarlega langur tími og ég hef reyndar þá trú að viðspyrnan geti orðið miklu kröftugri og öflugri ef mál skipast þannig. En stóra málið er þetta: Við horfum framan í það að ef efnahagurinn braggast ekki hraðar þurfum við að takast á við mikinn samdrátt á næstu árum. Það verður hið pólitíska viðfangsefni, eðlilega. Nú höfum við þá sérstöku stöðu að eitt ár er eftir af kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar. Þess vegna segi ég að sú framsetning hjá ríkisstjórninni að setja fjármálaáætlun fram með þessum hætti; vekja athygli á því hvernig er hægt að stöðva skuldasöfnunina, hvernig hægt er að bregðast við með stýritækjunum, er ábyrg, án þess að útfæra hana í einhverjum smáatriðum því að það verður eðlilega viðfang þeirra sem starfa hér á næsta kjörtímabili. Þetta er saman dregið eins og ég met umræðuna um fjárlagafrumvarpið í dag. Við getum að sjálfsögðu tínt til marga þætti í fjárlagafrumvarpinu sem við erum ánægð með og óánægð með út frá því hvar við stöndum í pólitíkinni og hvaða áhugamál og fyrir hvaða málaflokk hver og einn þingmaður brennur. En ég ætla að sleppa því og það verður mun ítarlegri umræða eins og oft í 2. umr. um fjárlagafrumvarpið. Ég vil loka þessu örstutta innleggi mínu með því að segja að staða ríkissjóðs er alvarleg og okkur ber að umgangast umræðuna um fjárlagafrumvarpið og fjármálaáætlun á morgun með það í huga að mestu máli skiptir að við getum aftur skapað atvinnu og skapað verðmæti á sama tíma og við notum sterka stöðu ríkissjóðs til að verja kerfin okkar, velferðarkerfið, menntakerfið og heilbrigðiskerfið, til að takast á við þennan vanda.

Herra forseti. Ég hef óskað eftir því að formaður fjárlaganefndar sitji hér í salnum á meðan ég fer með mína ræðu. Hefur forseti komið þeirri beiðni minni áleiðis?

Já, forseti gerði það.

Og hvernig var tekið í þá beiðni?

Það hefur ekki borist svar enn þá.

Ekki borist svar. Það er nú svolítið slæmt því ég get illa haldið áfram nema að ég viti að hv. þingmaður, formaður fjárlaganefndar, sé að hlusta. Varla er formaður nefndarinnar farinn úr húsi þegar við ræðum þetta mikilvæga stefnuplagg sem hann hefur síðan forystu um að vinna með.

Forseti heldur að hv. þingmaður sé í húsi. Hann er iðulega í þessu húsi alla daga þannig að það kann að vera að hann heyri ræðuna þótt hann sé ekki í salnum. Ég tel rétt að hv. þingmaður haldi samt áfram ræðunni.

Ég get þá í versta falli sent honum hlekkinn í gegnum netið. Herra forseti. Fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd er búinn að fara yfir stóru myndina og stóru áherslur okkar í Samfylkingunni og ég þarf ekki að endurtaka það hér. Ég vil þó nefna nokkur atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að hv. fjárlaganefnd fari yfir og taki til sérstakrar skoðunar því að það er svo, herra forseti, að þessi kreppa leggst mjög misjafnlega á fólkið í landinu og fyrirtækin. Sum heimili eru í góðum málum og hafa ekki orðið fyrir miklu tekjufalli. Sum sveitarfélög eru meira að segja í þokkalegum málum og hafa ekki orðið fyrir miklu tekjufalli. En síðan eru það önnur heimili og önnur fyrirtæki og önnur sveitarfélög sem bera þyngstu byrðarnar í þessari kreppu. Þess vegna er svo mikilvægt að við beinum sjónum okkar þangað. Ég vil byrja á að ræða um stöðu sveitarfélaganna. Útsvarstekjur hafa í sumum sveitarfélögum fallið mjög mikið, útsvarið sem á að standa undir nærþjónustunni, útsvarið sem á að standa undir þjónustu við fatlaða, við börnin og við eldri borgara og allt það. Í þeim sveitarfélögum þar sem útsvarið hefur fallið mest er einmitt mesta álagið á þjónustu sveitarfélaganna. Þar er mesta álagið í þessu ástandi á félagsþjónustuna, á barnaverndina og utanumhald til að rjúfa félagslega einangrun hjá þeim sem eldri eru. Annar tekjustofn, jöfnunarsjóðurinn, hefur líka fallið vegna þess að hann er tengdur tekjum ríkissjóðs. Ef tekjur ríkissjóðs falla fer jöfnunarsjóðurinn niður. Síðan er þriðji tekjustofninn fasteignagjöld, sem kannski haggast minna, en þó hefur verið kallað eftir því að sveitarfélögin lækki gjöld á meðan þessir erfiðleikar ganga yfir. Síðan er auðvitað krafa, sem er líka eðlileg í þessu ástandi, að sveitarfélögin dragi ekki saman í framkvæmdum heldur haldi áfram að byggja skóla og laga til og halda byggingum við til að halda uppi atvinnustigi líka. Þegar við í Samfylkingunni höfum talað um þetta við stjórnarliða, hvort sem það eru hæstv. ráðherrar eða hv. þingmenn, eru svörin einhvern veginn á þá leið að sveitarfélögin verði bara að skuldsetja sig eins og ríkissjóður. Það verði bara að vera þannig. En það er mjög klént svar vegna þess að það er auðvitað mismunandi eftir sveitarfélögum hver lánakjörin eru. Það má vera að þau séu þokkaleg hjá borginni og stærstu sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu, en það er ekki þannig víða um land. Ef staðan er þannig úti á landi í minni sveitarfélögum að atvinna er af skornum skammti og þjónusta og félagsþjónustan og nærþjónustan einnig við börnin og fólkið sem þarf á henni að halda þá flytur fólk burtu. Þess vegna segi ég: Ef hæstv. ríkisstjórn lítur ekki á vanda sveitarfélaganna og kemur ekki með sérstakan stuðning þar, einkum á þeim stöðum þar sem vandinn er mestur, er það ekki bara slæm velferðarstefna heldur arfavitlaus byggðastefna því fólk mun auðvitað fara og færa sig af þeim svæðum þar sem hvorki vinnu né þjónustu er að fá. Ef við horfum út til norrænu ríkjanna sjáum við að frændur okkar á Norðurlöndum eru að gera vel við sveitarfélögin og taka utan um þau og íbúana til að sjá til þess að þjónusta þeirra raskist ekki á þessum erfiðum tímum. Ég vona að hv. þingmenn sem hér sitja og eru í fjárlaganefnd taki málefni sveitarfélaganna til sérstakrar skoðunar og hafi í huga hvaða fólk það er sem þarf á þeirra þjónustu að halda núna á þessum erfiðu tímum og þeir horfi sérstaklega á landshluta. Ég get nefnt Suðurnesin af því að það er bara svo augljóst dæmi um landshluta sem þarf að beina sjónum sínum að varðandi þjónustu sveitarfélaganna, að félagsþjónustunni, barnaverndinni, skólastarfinu og þjónustu við fatlaða einstaklinga og þá sem eldri eru. Herra forseti. Það eru sveitarfélögin sem ég bið þingmenn og fulltrúa í hv. fjárlaganefnd að skoða sérstaklega. Það sem ég vil nefna númer tvö eru lífeyrisþegar. Í fjárlagafrumvarpinu er miðað við að ellilífeyrir og örorku- og endurhæfingarlífeyri hækki um 3,6%. Það er auðvitað mun minna en hefur verið í launaþróun og með því skrefi mun enn draga í sundur á milli þeirra sem þurfa að reiða sig á greiðslur Tryggingastofnunar og þeirra sem eru á lægstu laununum eða launatekjutryggingunni. Það eru 19.284 öryrkjar sem eiga rétt á bótum og af þeim eru 5.681 með heimilisuppbót. Þetta eru nýlegustu upplýsingarnar frá Öryrkjabandalaginu. En þegar menn tala hér um þær greiðslur sem öryrkjar þurfa að reiða sig á er alltaf talað um grunnlífeyri plús heimilisuppbót. En heimilisuppbót er félagsleg aðstoð. Grunnlífeyririnn er aðeins 255.000 kr. á árinu 2020 og með þeirri hækkun sem boðuð er í fjárlagafrumvarpinu fer þessi greiðsla upp í rétt rúmar 265.000 kr. á næsta ári. Á meðan fer launatryggingin eða lægstu launin upp í 351.000 kr. á mánuði 1. janúar 2021, þannig að það dregur enn í sundur. Auk þess hefur frítekjumark vegna launatekna staðið í stað í tíu ár, krónutalan sjálf. Hún var 109.000 kr. árið 2010 og hún er það enn. Ef þessi upphæð hefði fylgt launaþróun ætti frítekjumarkið að vera um 200.000 kr. Það er því augljóst, forseti, að það verður að skoða þetta kerfi og það er augljóst að það er innbyggt óréttlæti í þetta kerfi. Og ef ég skil fjárlagafrumvarpið rétt á ekki að stíga nein önnur skref en bara þau sem tekin hafa verið á undanförnum árum. Þetta var um örorku og endurhæfingarlífeyri. Hitt er svo annað sem eru fjárlögin og eldri borgarar. Finnur Birgisson hefur skrifað um þau mál og útskýrt á samfélagsmiðlum. Ég leyfi mér, herra forseti, að vitna í hann þegar hann segir: „Undanfarið hef ég verið að birta hér samanburð á þróun ellilífeyris síðustu 10 ár annars vegar og þróun lágmarkslauna og launavísitölu hins vegar. Í lögum um almannatryggingar er skýrt kveðið á um að við árlegar ákvarðanir um breytingar á grunnupphæðum hjá almannatryggingum skuli tekið mið af launaþróun. Upplýsingarnar sem ég hef sett fram sýna þó ótvírætt að þetta ákvæði hefur verið brotið í sífellu, ár eftir ár, þannig að mikið misgengi er orðið milli lífeyrisins og launanna. Ef einhver skyldi halda að þetta snúist um eitthvert smáræði eða minni háttar ónákvæmni, þá er það mikill misskilningur. Þetta snýst um háar upphæðir sem skipta sköpum fyrir þá sem eiga allt sitt undir greiðslum almannatrygginga. Í tölum lítur þetta svona út: Árið 2010 var ellilífeyririnn 153.500 kr. á mánuði, en í ár er hann 256.800 kr. Ef hann hefði hækkað eins og launavísitalan væri hann núna 297.600 kr. eða 40.800 kr. hærri. Ef hann hefði hækkað eins og lægstu laun væri hann núna 313.500 kr. eða heilum 56.700 kr. hærri! Það munar um minna en slíkar upphæðir hjá fólki sem hefur ekki annað til að lifa af en þessar greiðslur frá TR.“ Finnur Birgisson sýnir hvernig munurinn á milli lífeyris og lægstu launa hefur alltaf breikkað og breikkað á síðastliðnum tíu árum. Það þarf að stöðva þá þróun. Ég vona að fjárlaganefnd velti því fyrir sér, sem sum ríki hafa gert, hvort það væri ekki ráð á þessum erfiðu tímum, þó ekki væri nema tímabundið í fjóra mánuði eða svo, að þeir sem eru á þessum lægstu bótum fengju eingreiðslu. Þetta hafa Ástralir gert með góðum árangri. Ég veit að þeirra kerfi er öðruvísi en okkar en þeir settu fram eingreiðslur fyrir atvinnulausa og fyrir lífeyrisþega, ekki bara til þess að heimili þeirra fengju notið auranna heldur líka til þess að hagkerfið fengi notið neyslu þeirra. Það kæmi þá einhverjum hjólum af stað. Bæði heimilin og hagkerfið myndu græða á því að við tækjum okkur til og setjum eingreiðslu til þeirra sem eru á allra lægstu greiðslunum. Það er auðvitað skammarlegt fyrir okkur, þessa ríku þjóð, að við skulum ekki sjá betur fyrir ástandinu. Ég veit alveg að núna er erfiður tími hjá ríkissjóði en það er ekki þar með sagt að við eigum ekki að horfa á þetta vandamál og að við eigum ekki að plana eitthvað inn í framtíðina um hvernig við viljum taka á þessu máli, hvernig við viljum auka jöfnuð. Ef við ætlum að gera það, ef við viljum auka jöfnuð, þá eigum við að láta bæturnar fylgja launaþróun. Það er það sem við eigum að gera ef við viljum ekki að það dragi í sundur og ég á við alvörulaunaþróun. Öryrkjar hafa bent á það að við alþingismenn fáum greiðslu aftur í tímann. Launaþróunin er metin og við fáum að njóta hinnar raunverulegu launaþróunar á meðan öryrkjar eru alltaf á einhverri áætlun sem er ekki leiðrétt og það veldur líka skekkju í þessu öllu saman. Að lokum, forseti, vil ég ræða um atvinnuleysi og atvinnuleysisbætur. Hv. þingmaður sem stóð í þessum ræðustól á undan mér talaði um að það væri verið að greiða hvorki meira né minna en 100 milljarða í atvinnuleysisbætur. Mér fannst einhvern veginn tónninn vera eins og það væri nú aldeilis rausnarlegt af hæstv. ríkisstjórn  Herra forseti. Mig langar að renna yfir atvinnuleysistölur. Nýjustu atvinnuleysistölurnar sem eru birtar hjá Vinnumálastofnun sýna að mesta atvinnuleysið er á Suðurnesjum, um 18%. Það er 18% í þeim landshluta þar sem búa rétt tæplega 30.000 manns. Samtals er atvinnuleysi á landinu öllu 9,4%. Síðan er það mjög misjafnt eftir landshlutum. Á Vestfjörðum mælist það 3,2%, á Norðurlandi vestra 3,7%, á Austurlandi 4,2% og á höfuðborgarsvæðinu 9,9% og þar er auðvitað allur fjöldinn undir. Það eru því þúsundir manna á höfuðborgarsvæðinu atvinnulaus. En eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar þá leggst þessi kreppa, þessi atvinnukreppa, misjafnlega á landsvæði og auðvitað atvinnugreinar og, herra forseti, á kynin. Það er t.d. þannig á Suðurnesjum að af 18% heildaratvinnuleysi er 21% atvinnuleysi meðal kvenna en 16,1% atvinnuleysi meðal karla. Og í næstum öllum landshlutum er atvinnuleysi meðal kvenna meira en karla. Því er það svo skrýtið að aðgerðirnar sem ríkisstjórnin grípur til eru að mestu hefðbundin karlastörf. Ég vil biðja hv. formann fjárlaganefndar að taka þetta upp í nefndinni og fara yfir það. Auðvitað þurfum við að vinna gegn atvinnuleysi karla en við verðum líka að vinna gegn atvinnuleysi kvenna. Þegar ég fór yfir þetta með hæstv. forsætisráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag og ég benti á, líkt og gert er í fjárlagafrumvarpinu sjálfu á bls. 120, að hér væri verið að ýta undir misrétti hvað þetta varðar á milli karla og kvenna, þá fannst henni þetta nú afskaplega fyndið, hlægilegt, ætti ekki við rök að styðjast. En ég vil, herra forseti, lesa það sem stendur einmitt um þetta í fjárlagafrumvarpinu. Ég vil draga það fram um leið að sem betur fer var það svo að þegar við gengum frá lögum um opinber fjármál þá gerðum við það að lögum að meta þyrfti fjárlagafrumvörp eftir áhrifum á kynin, sem betur fer, af því að það er fullt af tölum í þessu frumvarpi sem segja okkur lítið um það. Þess vegna er mikilvægt að taka tölurnar og meta hvort það er verið að auka á kynjamisrétti, láta það standa í stað eða vinna gegn ójafnrétti. Hér stendur á bls. 120 í niðurstöðukafla í fjárlagafrumvarpinu þar sem er fjallað um þetta, með leyfi forseta: „Í ljósi aukins atvinnuleysis hafa ný atvinnutækifæri mikið vægi þegar lagt er mat á áhrif frumvarpsins á jafnrétti en skráð atvinnuleysi á landinu öllu í ágúst 2020 var örlítið hærra meðal kvenna en karla, hvort sem hlutabætur er taldar með eða ekki. Niðurstaða greiningarinnar er að mikill meiri hluti starfa sem skapast vegna aukinna útgjalda verður unninn af körlum og munar þar mest um fjárfestingarátakið sem nemur tæpum 30% af nýjum og auknum útgjöldum. Störf í opinberri þjónustu, þar sem konur eru í meiri hluta, eru varin með því að fara ekki í miklar aðhaldsráðstafanir og er það vel, einnig m.t.t. umönnunarhagkerfisins. Þessi ráðstöfun skapar þó ekki ný störf fyrir þær konur sem þegar eru atvinnulausar. Meiri hluti annarra ráðstafana, sem mögulegt er að leggja mat á, er talinn stuðla að óbreyttu ástandi þar sem fyrir er kynjahalli, í flestum tilfellum körlum í vil.“ Þannig að það er með opin augun sem hæstv. ríkisstjórn fer fram með þessum hætti, að koma með nýja peninga til þess að vinna gegn atvinnuleysi og að mestu fara þeir í að vinna gegn atvinnuleysi karla. Auðvitað vitum við að það eru karlar sem vinna að mestu leyti við að byggja byggingar og búa til vegi og við viðhald á byggingum. Þegar fjárfestingaráætlunin er sett í gang fara u.þ.b. 85% í hefðbundin karlastörf. En það er líka þannig að með átakinu Allir vinna er nánast eingöngu einblínt á hefðbundin karlastörf. Þar er verið að ýta undir viðskipti við iðnaðarmenn og það er bara ágætt. En það hefði mátt líta til kvennastétta og ekki bara hefði mátt, heldur er nauðsynlegt að gera það þegar vinna á gegn atvinnuleysi á landinu. Það er auðvitað það sem skiptir máli í þessari stöðu. Ég segi bara eins og formaður Framsóknarflokksins sagði í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra, það er auðvitað atvinna, atvinna, atvinna. Við eigum að skapa störf og vinna okkur þannig út úr þessari kreppu. Óvissan er algjör á meðan við erum ekki komin með bóluefni. Við vitum það. En við þurfum samt sem áður að taka skrefið og vinna gegn atvinnuleysi, beina sjónum okkar sérstaklega að þeim svæðum sem verst verða úti, gæta vel að börnum og þeim sem veikast standa fyrir og láta ekki eins og steinsteypan muni öllu bjarga.