Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Það er eins um þetta frv. og hitt, sem jeg áðan flutti, að það er samið af bæjarstjórn og falið okkur þm. bæjarins til flutnings, án þess að við viljum í raun og veru gera öll orð þess að okkar orðum. Höfum við því áskilið oss óbundnar hendur um einstök ákvæði þess, eins og greinargerðin ber með sjer. Tveir flm. hafa hvergi komið nálægt samningu frv. og því ekki nema eðlilegt, að þeir hafi eitthvað við það að athuga. Helstu breytingar, sem frv. fer fram á, eru: 1. Að þeginn sveitarstyrkur svifti menn ekki kosningarrjetti nje kjörgengi til bæjarstjórnar. 2. Að þeim kjósendum verði varnað að neyta kosningarrjettar síns, sem standa í skuld fyrir skattgjaldi til bæjarsjóðs. Samkvæmt gildandi lögum hafa þeir menn einir kosningarrjett, sem gjalda í bæjarsjóð. En frv. fer fram á að sleppa gjaldskyldunni og sveitarstyrk. Ýmsum mun nú líklega þykja nóg að gert, þó aðeins yrði fallið frá gjaldskyldunni og ekki meira. - En frv. vill hjer slá tvær flugur í einu höggi og alls ekki meta kosningarrjett manna til peninga. Og þess verður aldrei mjög langt að bíða, að slíkum rjettarkröfum fáist framgengt. Hugsunarháttur manna er nú smátt og smátt að breytast frá því sem áður var, og krafan um það, að fjárhagur manna hafi ekki áhrif á borgaralegan rjett þeirra, er að verða háværari, ekki aðeins erlendis, heldur einnig hjer. Þessi krafa kemur nú fram hjer í frv., ekki frá einstökum flokki manna, heldur sem almenn krafa bæjarbúa, fyrir munn bæjarstjórnarinnar. Því þó ágreiningur nokkur hafi orðið í bæjarstjórninni um frv., þá hefir hann meira verið um einstök atriði þess. Aðalstefna frv. er samkv. eindregnum vilja meiri hl. bæjarstjórnarinnar. Jeg skal taka það fram, að það virðist vera nokkurt ósamræmi í frv., þar sem það annars vegar fer fram á, að gjaldskylda sje ekki sett sem skilyrði fyrir kosningarrjetti, en hins vegar þó það skilyrði sett fyrir því, að kjósandinn fái að neyta kosningarrjettar síns, að hann skuldi ekki bæjarsjóði nein gjöld, sem honum ber að greiða. Og jeg skal taka það fram nú þegar, að þetta ákvæði frv. get jeg ekki fallist á. En jeg býst við, að bæjarstjórnin gangi hjer út frá því, að gjöldin sjeu lögð þeim einum á herðar, sem geti borgað, og því stafi greiðsludrátturinn frekar af viljaleysi en getuleysi kjósandans, og megi hann því sjálfum sjer um kenna að vera sviftur kosningarrjettinum. En dráttur á innheimtunni getur og verið sök innheimtuvalds, en þá væri ekki rjettlátt að láta það koma gjaldanda í koll. Eins og nú er, þá er þeim mönnum, sem ekki eru aflögufærir, hegnt með því að svifta þá kosningarrjetti. Þetta hljóta menn að finna að er rangt, því örbirgð manna stafar venjulega af óviðráðanlegum ástæðum, heilsubresti, ómegð o. fl. Fyrir þessar sakir eru svo saklausir menn látnir sæta refsingu og settir á bekk með illræðismönnum. Allir hljóta að viðurkenna, að þetta má ekki lengur svo til ganga, og að þessum mönnum bera full mannrjettindi. Helsta ástæðan til að vera á móti þessari sjálfsögðu rjettarbót hefir verið talin sú, að ýmsir óverðugir yrðu þar með kosningarrjettarins aðnjótandi. Það getur vel verið. En hitt er líka víst, að eins og er, fara margir verðugir á mis við þennan rjett. Það nær því engri átt lengur að binda kosningarrjett manna við fjárhaginn, því fjárhagurinn er engin trygging fyrir því, að maður noti atkv. sitt rjettilega. En hitt er nær sanni, að setja þau skilyrði fyrir kosningarrjetti, að maður sje fjár síns ráðandi, þ. e. hafi ekki verið sviftur fjárforræði, sakir óvits, og í annan stað að maður hafi ekki gerst brotlegur við lög landsins, þannig að mannorðsspjöll hafi af hlotist. Eins og jeg sagði áður, er þessi sjálfsagða rjettlætiskrafa nú almenn orðin um allan heim. Hún hlýtur að fá framgang, einnig hjer á landi, fyr eða síðar, Og jeg tel hiklaust rjett, að henni verði sem allra fyrst fullnægt, og því beri að samþ. þetta frv. nú þegar, óbreytt í aðalatriðum.

Gunnar Sigurðsson Hv. þm. Dala. (B. J.) hefir að mestu tekið af mjer ómakið, að tala mikið um þetta frv. Jeg get þó ekki orða bundist að minnast á, hve fáránlegt þetta frv. er frá höfundanna hendi. Aðalstefna frv. er rjettlát, nefnilega sú, að svifta menn ekki kosningarrjetti, þó að þeir hafi þegið sveitarstyrk, því að það er ómannúðlegt og engin sanngirni í að svifta þá kosningarrjetti, sem verða fyrir því óláni að missa heilsuna, og setja þá þar með á borð með glæpamönnum. Þá er það beint svívirðilegt að taka atkvæðisrjettinn af þeim mönnum, sem verða styrkþurfar sakir þess, að ómegð hleðst á þá. Það geta oft verið nýtustu mennirnir í þjóðfjelaginu, og efnileg börn eru miklu meira virði en skuldir þeirra við sveitarsjóði. En svo kemur þessi makalausi seinni partur. Það litur út fyrir, að bæjarstjórnin haldi, að hún nái gjöldum til bæjarins betur inn með þessu ákvæði. En það mundi geta haft öfuga afleiðingu. Benda má á, að menn þyrftu ekki annað en segja sig til sveitar rjett fyrir kosningarnar, og ná þá kosningarrjetti. Með þessu ákvæði er líka opnuð leið að hættulegu mútukerfi. Menn gætu innleitt þá reglu að bjóðast til að greiða útsvar fyrir kjósendur, gegn því, að þeir fylgdu sjer að málum eða sínum flokksmönnum. Jeg skal svo ekki taka fleira fram að sinni, en jeg vil geta þess, að jeg álít, að færa ætti aldurstakmarkið niður í 21 ár, og mun rökstyðja það nánara síðar.

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að taka fram nokkur atriði, til athugunar fyrir þá hv. nefnd, sem væntanlega fjallar um þetta mál. Það er þá fyrst, hvort ekki muni ástæða fyrir löggjafarvaldið að setja ein lög um kosningarrjett til sveitarstjórnar um land alt. Þau munu vera nokkuð mismunandi nú. Og jafnframt vil jeg hreyfa því, hvort ekki væri æskilegt, að kosningarrjettur til sveitarstjórna væri sem líkustum skilyrðum bundinn og kosningarrjettur til Alþingis. Í því sambandi vil jeg minnast á kjörskrárnar. Það hefir sýnt sig hjer í Reykjavík, að það er afarmikið verk og vandasamt að semja kjörskrár til Alþingis og bæjarstjórnarkosninga. Nú er tilhögunin, sú, að samin er sjerstök alþingiskjörskrá, sem gildir eitt ár í senn. En fyrir kosningar til bæjarstjórnar er samin önnur sjerstök kjörskrá nokkru áður en kosningarnar fara fram. Þetta fyrirkomulag er afar óheppilegt. En ef það gæti orðið svo, að skilyrði fyrir kosningarrjetti til sveitarstjórna yrðu að miklu leyti þau sömu og til Alþingis, mætti taka til athugunar, hvort þær alþingiskjörskrár, sem samdar eru á hverju ári, gætu ekki, ef til vill með einhverjum viðaukum, gilt líka fyrir kosningar til sveitarstjórnar. Jeg vildi aðeins leyfa mjer að skjóta þessari athugasemd til hinnar hv. nefndar, er fær málið til meðferðar.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Það er samkvæmt ósk safnaðarins í Stafafellssókn í Austur-Skaftafellssýslu, að jeg leyfi mjer að bera þetta frv. fram. Í prestakallalögunum frá 1907 er svo ákveðið, að Stafafellssókn leggist til Bjarnaness og Einholtssókn til Kálfafellsstaðar. Var þá með því fækkað um einn prest í Austur-Skaftafellssýslu. Það er svo til ætlast, að í allri Austur- Skaftafellssýslu verði aðeins 3 prestar. Áður fyrri, eða alt fram undir 1880, voru 5 prestar í sýslunni. En um þær mundir mun Einholtssókn hafa verið lögð til Bjarnaness. Þessi sameining, sem prestakallalögin gera ráð fyrir, hefir þó aðeins verið á pappírnum þangað til síðastl. sumar, að Stafafellssókn var sameinuð Bjarnanesi við fráfall síra Jóns á Stafafelli. Núverandi Bjarnanespresti, sjera Ólafi Stephensen, mun hafa borið skylda til, samkvæmt þessum lögum, að þjóna Stafafellsprestakalli, en losnar þó eigi við Einholtssókn, með því að eigi er hægt að skylda prestinn á Kálfafellsstað, sem orðinn er aldraður maður, til að bæta þeirri sókn við sig. Bjarnanesprestur verður því, eins og nú standa sakir, að þjóna 3 sóknum - 3 prestaköllum, eins og þau voru í gamla daga - og vita allir kunnugir, að það er ofætlun. Og engir kunnugir munu heldur neita því, að sameiningar þær, er prestakállálögin mæla fyrir um í Austur-Skaftafellssýslu, eru afaróhagstæðar. Landslagi er þann veg háttað, að slæmar torfærur, stórvötn, fjallvegir og eyðisandar skilja svo að segja eina sveit frá annari. En þó taka út yfir torfærurnar milli Bjarnaness og Stafafells, Almannaskarð og Jökulsá í Lóni. Er því rjett lýst í brjefi sóknarnefndar Stafafellssóknar, sem prentað er með frv. þessu. Undir eins og þessi sameining komst í framkvæmd, reis upp megn óánægja hjá Stafafellssöfnuði út af sameiningunni, og skrifuðu þeir í haust prófasti brjef það, sem prentað er með frv. Prófastur kallaði svo saman hjeraðsfund, og var hann haldinn 12. október. Samþykt hjeraðsfundar um málið hefi jeg hjer við höndina, og, með leyfi hæstv. forseta, ætla jeg að lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Lagt fram brjef frá sóknarnefndinni í Stafafellssókn, dags. 24. sept. þ. á., þar sem þess er óskað, að hjeraðsfundur gefi sín meðmæli með því, að Stafafellssókn verði eftirleiðis, eins og hingað til, sjerstakt prestakall. Er þar rækilega bent á þá miklu annmarka, sem sameiningin við Bjarnanes hefir í för með sjer. Fundarmenn ræddu þetta mál allmikið, og eftir þær umræður var samþ. svo hljóðandi till.: Fundurinn fellst á ástæður þær, er færðar eru fyrir því í brjefi sóknarnefndarinnar í Stafafellssókn, að sameining Stafafellssóknar við Bjarnanes sje með öllu ógerleg, og mælir fundurinn hið kröftugasta með því, að Stafafellssókn sje gerð að sjerstöku prestakalli. Samþykt með öllum atkv.“ Menn sjá af þessu, að hjeraðsfundurinn lagði eindregið á móti sameiningunni, taldi hana ógerlega og óframkvæmanlega, og vildi því láta Stafafellssókn hafa sinn prest, eins og áður hafði tíðkast. Prófastur sendi svo samþykt hjeraðsfundar til biskups og mælti hið kröftugasta með henni. Hefi jeg einnig hjer við höndina brjef prófasts til biskups, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr því dálítinn kafla, er hljóðar svo: Svo má skoða þessa sameiningu frá safnaðarins hlið: fyrst er það, hve sjaldan hann fær messu, og svo hve erfitt honum er gert að vitja prests. Frá Hvalnesi, austasta bæ í Lóni, er dagleið að Bjarnanesi, er engar torfærur hamla. Tekur það því tvo daga að sækja og flytja prestinn. Ekki furða, þó að söfnuðurinn kvarti undan slíku, eins og alt er dýrt nú. Sömu umkvörtunina heyri jeg hjá Einholtssókn, er þeir eiga að fara að sækja prest að Kálfafellsstað við næstu prestaskifti þar; vilja heldur vitja prests yfir Hornafjarðarfljót, þó ilt sje, en sækja prest langan veg yfir Hellishólsvatn, Heiðnabergsvötn, Kolgrímu og Staðará. Samsteypa þessi gerir bæði prestaköllin ómöguleg; sannast hjer það, sem hr. Hallgrímur sál. sagði 1907, að samsteypan „gengi lengra en góðu hófi gegndi, hvort sem litið er til presta eða safnaða.“ Staðhættir hjer í sýslu, eyðisandar og stórvötn, gera það að verkum, að undir öllum kringumstæðum er of lítið að hafa 3 presta í sýslunni, ef á annað borð nokkur prestsþjónusta á að vera.“ Jeg get vel búist við, eins og prófastur tekur líka fram í brjefi sínu, að óánægja muni verða ekki öllu minni hjá íbúum Einholtssóknar, þegar þau ákvæði komast í framkvæmd, að Einholtssókn verður lögð til Kálfafellsstaðar, þar sem mörg og stór vötn eru þar á milli. Nei, einasta sameiningin, sem gerleg er, er þessi, sem staðið hefir nú um fleiri áratugi, Bjarnanes- og Einholtssókn, því þar er þó ekki nema eitt stórvatn á milli, Hornafjarðarfljót, og vegalengdin ekki tiltakanleg. Jeg skal nú játa, að það er í raun og veru neyðarúrræði að verða að koma með till. um að auka embættabyrðina á landinu, einmitt nú á þessum vandræðatímum, því að það er öllum ljóst, að hún er orðin óhæfilega mikil. En þó að þessi áböggull verði settur ofan í milli, mun það ekki verða til að sliga þjóðina. Og jeg hafði búist við því, að frumv. stjórnarinnar um hækkun sóknargjaldanna gengi fram; þá lendir þó allmikið af byrðinni á söfnuðina sjálfa, og er það mikið sanngjarnt í raun og veru. Hitt væri ósanngjarnt, að hækka tillög safnaðanna til prestanna að miklum mun, og svifta þá um leið prestsþjónustu að meira eða minna leyti, a. m. k. torvelda þeim alla prestsþjónustu, sem þarna eiga hlut að máli, í Austur-Skaftafellssýslu. Jeg sje ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál. Vona aðeins, að að hv. deild lofi því að fara áfram til 2. umr. og þá til allsherjamefndar, og vona jeg þá, að nefndin fari mjúkum höndum um það og leyfi því fram að ganga.

Bjarni Jónsson Jeg hygg, að í löggjafarsögu okkar Íslendinga sje um einna auðugastan garð að gresja hjá bæjarstjórn Reykjavíkur, ef leita skal að gerræði í löggjöf. Kemur þetta gerræði í ljós í því frv., er hjer var næst áður til umr. Þar er einstökum flokki eigenda sýnt gerræði, með því að þeim er ekki gert jafnhátt undir höfði og öðrum eigendum. Í því frv., sem hjer liggur fyrir, er einnig gerræði sýnt einstökum mönnum, og er í því fólgið, að bæjarstjórnin vill svifta alla þá kosningarrjetti, er eiga ógoldin skattgjöld í bæjarsjóð, þegar kosning fer fram. Er heimilt, samkvæmt frv., að strika út af kjörskrá, rjett fyrir kosningu, alla þá menn, sem ekki hafa greiðslum lokið til bæjarsjóðs, Þetta er gerræði við einstaka menn, en jafnframt ágætt vopn í hendi bæjarstjórnar til þess að hafa áhrif á kosningar. Hún heimtir gjöldin inn, og henni er í lófa lagið að ganga vægt eftir greiðslum hjá þeim mönnum, er henni eru andvígir, en strika þá síðan út af kjörskrá rjett fyrir kosningar. Mega nú allir sjá, hve þetta ákvæði frv. er rjettlátt og heppilegt. Þó kemur fram í þessu frv. nokkuð, sem annars er fágætt hjá bæjarstjórninni, og það er, að í fyrri hluta frv. er um allmikla rjettarbót að ræða, þar sem feld eru niður bæði gjaldskylda og þeginn sveitarstyrkur sem skilyrði fyrir kosningarrjetti. En þegar til seinni hluta frv. kemur, keyrir um þvert bak. Því þar eru þær rjettarbætur teknar aftur, sem heimilaðar voru í fyrri hlutanum. Er þar ekki eingöngu sýnt gerræði einstökum flokki manna, heldur líka allri heilbrigðri hugsun, því fyrri og síðari hluti frv. stangast eins og reiðir hrútar. Í fyrri hluta frv. er gjaldskyldan tekin burtu, og svo sveitarstyrkurinn, sem skilyrði fyrir kosningarrjetti. Þetta hvorttveggja er mikil rjettarbót. Er það einn mesti smánarbletturinn á íslenskri löggjöf, að slík skilyrði skuli eigi hafa verið niður feld úr stjórnarskrá vorri. En ekki er það mín sök, því jeg gerði alt sem jeg gat til þess að fá þessi skilyrði burt úr stjórnarskránni. En enn þá heldur bæjarstjórnin fram skilyrðinu um óflekkað mannorð í þessu frv. Það þykir enn þá sjálfsagt og rjett, að flekkað mannorð svifti menn helgustu borgararjettindum. En flekkað mannorð er það kallað, ef menn þola refsingu fyrir hin stærri afbrot. Sjálf tekur þjóðin sjer vald til þess að refsa slíkum mönnum, og mælikvarðinn á mannorð hennar og siðgæði ætti að vera sá, hvernig henni ferst við þessa menn. Sumir vilja í þessu efni fylgja fram reglunni: „auga fyrir auga og tönn fyrir tönn“, og gæti þá samkvæmt henni refsing fyrir öll stærri afbrot varað æfilangt. Aðrir halda því fram, að refsingin sje og eigi að vera afbrotamönnunum til betrunar. Og virðist sú stefna vera hjer ríkjandi, eins og nafnið „betrunarhús“ bendir til. Jeg vil nú ósagt láta, hvort sú betrunarvist og þau ágætu uppeldisbrögð, sem þar eru um hönd höfð, sjeu veslingum til góðs. En ef sú skólavist er afbrotamönnum til betrunar, þá ættu þeir ekki að koma verri út aftur. Og finst mjer þá harla undarlegt að banna þeim mönnum kosningarrjett og önnur borgararjettindi, sem ef til vill í mörg ár hafa notið fyrirmyndaruppeldis í betrunarskóla þjóðarinnar. En eins og nú standa sakir, er slíkum mönnum ekki aðeins bannaður kosningarrjettur, heldur hafa þeir einnig fyrirlitningu almennings. Úr því nú bæjarstjórnin á annað borð gekk svona langt, eins og fyrri hluti frv. ber með sjer, þá tel jeg rjett, að gengið sje enn feti lengra og þessum mönnum leyft að fljóta með upp að kjörborði. Þeir eru ekki svo margir, að það geri nokkurn verulegan mun, og svo er hitt, að jeg fyrir mitt leyti treystist ekki að taka þá menn alla í ábyrgð, sem nú ganga óhindraðir að kjörborði, vegna þess, að þeir eru af almenningi taldir hafa óflekkað mannorð. Svo er þetta alveg hugsunarvilla, þegar frv. fellir niður sem kosningarrjettarskilyrði skattgjald í bæjarsjóð og það að vera skuldlaus fyrir þeginn sveitarstyrk, að taka atkvæðisrjettinn af mönnum, ef þeir hafa ekki greitt sveitarútsvar sitt vissan dag þetta og þetta ár. Hvers vegna ætti að taka atkvæðisrjett af þeim, sem ekki getur borgað skuld sína við sveitarsjóðinn, þar sem hver önnur lögmæt skuld getur ekki svift menn atkvæðisrjetti. Þetta er mjög ósamhljóða hjá höfundi frv., að seinni partur greinarinnar tekur gersamlega aftur það, sem veitt er í fyrri setningunni og jeg tel vel gert og lofsvert. Jeg vona, að hin háttv. nefnd, sem fer með málið hjer í deildinni, geti lagað það svo í meðferðinni, að þær rjettarbætur, er það ber með sjer, fái að njóta sín, en kippi burtu þessari hugsunarvillu, sem felst í því.