Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Í sambandi við stj.myndunina á síðastl. vori var ráðstafað fé því, er ætlað var til sjóða verkamannabústaða, með það fyrir augum, að hægt yrði á þessu og næsta ári að byggja að verulegu leyti verkamannabústaði í kaupstöðum landsins. Í samræmi við það, sem búizt var við um framkvæmdir, voru 27. maí 1939 sett bráðabirgðal., er gerðu lítilsháttar breyt. á l. um verkamannabústaði. Þetta frv. liggur nú fyrir hv. d., og tel ég rétt að víkja að því nokkrum orðum. Í grg. fyrir setningu bráðabirgðal. er tekið fram, að ríki og bæjarsjóðir leggi fram talsverða fjárhæð til styrktar byggingarfélögum verkamanna. Þetta kemur þannig fram, að í kaupstöðum, þar sem verkamannabústaðir eru reistir, leggja kaupstaðirnir fram 2 krónur á hvern íbúa, en ríkið sömu upphæð. Þessar tekjur hafa runnið að nokkru leyti frá ágóðanum af tóbakseinkasölunni. Nú er það svo, að samkv. l. þurfa þeir, er fá bústaðina, ekki að greiða meira en 5% á ári í vexti og afborganir, en byggingarsjóðirnir hafa orðið að taka lán til starfseminnar, og nemur sú lánsupphæð nú 300 þús. kr., tekin með 6% vöxtum. En raunverulega eru þeir vextir, sem þeir greiða, er fá verkamannabústaði, aðeins 4%, því að afborganirnar, sem miðaðar eru við 10 ára tímabil, munu nema sem svarar réttu 1% á tímabilinu. M. ö. o., sjóðirnir, sem fá nokkur lán frá kaupstöðunum og ríkinu, veita beinan styrk til verkamannabústaðanna. Þá er þess getið í grg. brbl., að þessi félög njóta hlunninda í því, að ríkissjóður ábyrgist öll lán þeirra, en bæjarfélögin eru þar í bakábyrgð. Auk þess lætur ríkið, samkv. l., sjá um ókeypis teikningar af verkamannabústöðum annaðhvort á skrifstofu húsameistara ríkisins eða þá þannig, að ríkið greiðir fyrir teikningarnar, ef þær eru gerðar annarstaðar. Auk þess hefir ríkið greitt fyrir eftirlit með byggingunum. Ríkinu hlýtur því að vera það talsvert áhugamál, að rekstur þessara félaga sé sem beztur. Því var sú skipan gerð með brbl., að ráðh. skyldi skipa formenn félaganna, er rétt hafa til að fá lán úr ríkissjóði. Auk þess var kveðið á um það, hvernig stj.kosning ætti að fara fram í félögunum. Það er auðskilið, að ríkið á hagsmuna að gæta í sambandi við félögin og að því séu full rök til þess, að ríkið hafi trúnaðarmenn í slíkum félögum, er líti eftir rekstri þeirra. Það er líka kunnugt úr ýmissi löggjöf síðari ára, að formenn nefnda og stjórna, er framkvæma hluti, sem snerta hagsmuni ríkisins, eru skipaðir af ráðuneytinu, t. d. formenn fræðslun. og skólan. Stjórnir vinnumiðlunar í bæjum eru að nokkru leyti kosnar af bæjarstj., en að nokkru af félögum verkamanna, en ráðh. tilnefnir formann, og eins er um stj. sjúkrasamlaga. Því var eðlilegt frá almennu sjónarmiði, að ríkið gerði þessa ráðstöfun. En það hefir líka komið á daginn, að þess var full þörf. Starfsemi sumra byggingarfélaga hefir ekki verið rekin svo vel sem skyldi. Ég get nefnt það, að á Akureyri hefir starfað byggingarfélag verkamanna í 10 ár. Hafa á þessum tíma verið haldnir einir 3 aðalfundir, auk stofnfundar. og aðeins 5 stj.fundir. Félagið hefir ekki haldið uppi eðlilegum félagsskap, og hafa framkvæmdir orðið eftir því. Hafa að vísu verið byggð nokkur hús, en skipulagslitið og ekki í samræmi við fyrirmæli l. Það hefir því komið á daginn. að full ástæða var til að gera þessa breytingu. Þá skal ég geta þess, að út af þessari löggjöf hefir orðið nokkur úlfaþytur meðal kommúnista, sérstaklega í Reykjavík. Þeir gerðu mikla aðför að lagasetningunni, töldu hana óeðlilega og rangláta. Ástæðan var eingöngu sú, að þeir vildu einoka undir félagsskap, er þeir stjórnuðu, alla byggingu verkamannabústaða í Reykjavík. Þetta var því ekki af umhyggju fyrir verkamannabústöðunum sjálfum. Og sjálfsagt var ekki ástæð, til, að sá flokkur hefði á hendi framkvæmdir í þessu máli, sem mest gys hafði gert að löggjöfinni og kallað hana umbótakák, sem litlu góðu hafi til leiðar komið. Auk þess hefir borið á því í þessu sem öðru starfi kommúnista, að gætt hefir þar mikils misréttis og ranglætis. Til dæmis um það er, að í verkamannabústöðunum vestur frá voru haldnir kommúnistískir klíkufundir í litlum sal, sem þar er, en þegar aðrir stjórnmálaflokkar fóru fram á að fá að nota salinn til funda, þá var því neitað. Þetta er aðeins eitt dæmi. Ég taldi því ekki ástæðu til í þessu máli frekar en öðrum að taka aðfinnslur kommúnista til greina, enda eru aðfinnslur þessara manna sízt reistar á umhyggju fyrir þjóðarhag, - þessara manna, sem daglega berjast fyrir ríki úti í heimi á kostnað síns eigin lands og skirrast ekki við að koma óorði á land sitt og þjóð, ef þeir halda, að það sé vel séð af einræðisríki í Austur-Evrópu. Ég get líka fullyrt, að löggjöfin hefir orðið að miklu gagni. Nýtt byggingarfélag verkamanna hefir risið upp í Reykjavík, því að sú fámenna klíka, sem réð lögum og lofum í Byggingarfélagi alþýðu, vildi ekki beygja sig undir l., þrátt fyrir það, þó að þeim væri gefinn kostur á að fylgja setfum reglum. Annars hygg ég, að það hafi ekki orðið að skaða, að aðrir menn færu hér með framkvæmdir. Við tilkomu nýs formanns í byggingarfélaginu á Akureyri hefir verið hafizt handa um að undirbúa byggingar. Á að byrja á þeim í sumar, og verða það hinir myndarlegustu verkamannabústaðir. Hinir, sem áður höfðu verið reistir, voru mjög ófullkomnir og dreifðir víða um bæinn, skipulagslaust. En samkv. skipulagningu þeirri, sem nú hefir verið gerð, á að rísa fagurt verkamannahverfi á Oddeyri með nægu landrými og leikvöllum fyrir börn. Í Reykjavík var það svo, að hina nýju bústaði átti að setja niður í kvos eða dæld í Austurbænum, á ljótum stað, þar sem um ekkert landrými var að ræða, en hið nýja byggingarfélag hefir fengið því áorkað, að þeir verða nú reistir á einum fegursta stað í bænum. Ég álít því, að ástæðurnar fyrir setningu brbl. og framkvæmdirnar, sem á eftir koma, séu þannig, að sýnt sé, að l. voru eðlileg og sjálfsögð, og því sé rétt, að málið fái hér afgreiðslu. Sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta frv. En hinsvegar gæti það verið til athugunar fyrir n. þá, er fær málið ti1 meðferðar, hvort ástæða væri til að gera breyt. á fleiri ákvæðum laganna. Legg ég svo til, að málinu verði vísað til allshn.

*Héðinn Valdimarsson: Það var auðheyrt í málafærslu hv. síðasta ræðumanns, að þetta frv. stendur ekki sterkum fótum, sem hann ber fram, enda munu fá frv. hafa komið fram á Alþingi, er mætt hafa jafnalmennri mótstöðu og fyrirlitningu innan svo að segja hvaða stjórnmálaflokks sem er. Enda er það svo. þegar farið er að rekja sögu málsins, að þá kemur í ljós, að þetta frv. er eitt bezta dæmið um þá leiðu spillingu í pólitík hér á landi, sem látið var í veðri vaka, að ætti að uppræta við myndun þjóðstj., en hefir einmitt þrifizt vel í þeim herbúðum, þar sem einstakir ráðh., eins og t. d. þessi, sem ekki er kosinn með vilja síns flokks, og er auk þess ekki þm. nota stöðuna til þess að skara eld að sinni köku, og á ég þar þó einkum og sér í lagi við þennan ráðh. Þeir hafa setið áfram að þeim beinum, sem þeir höfðu fyrir, en reyna svo auk þess að festa sig í sessi, hvað sem líður hagsmunum fólksins, sem þeir eiga að vera fulltrúar fyrir. L. um verkamannabústaði mættu í upphafi talsverðri andstöðu, einkum sjálfstæðismanna, en Alþfl. bar þau fram, og var ég aðalflm. og hefi jafnan haft manna mest með málið að gera. En þegar l. fengust samþ. með aðstoð Framsfl., var stofnað byggingarfélag hér í Reykjavík. Fyrstu meðlimir þess félags voru aðallega alþýðuflokksmenn. Síðar, er framkvæmdir félagsins tóku að verða vinsælar, þá tóku menn af öllum flokkum að ganga í félagið. Innan félagsins varð enginn reipdráttur um málin. Var byggt fyrir samtals 2 millj. króna, og hefir ekkert tapazt á rekstrinum. Hefir félagið og gætt þess eftir föngum, að menn stæðu í skilum, þó að hlífzt hafi verið við því í lengstu lög að ganga að mönnum. Árið 1938 er enn verið að reyna að fá fé til félagsins, því að fé hafði áður verið tekið nokkuð fyrir sig fram við byggingar á undanförnum árum. Höfðu verið tekin lán, aðallega hjá líftryggingarfélögunum, gegn lágum vöxtum. var gert ráð fyrir, að unnt myndi verða að hefja byggingar á ný þegar á þessu ári. Hv. síðasti ræðumaður skýrði þannig frá þessu, að í sambandi við þjóðstjórnarmyndunina hefði verið ákveðið, hve miklu fé skyldi verja til bygginganna, og er ekki nema gott um það að segja út af fyrir sig. Ég skal nú rekja gang málanna að því er snertir félag það, er ég hefi verið formaður fyrir. Það endurtekur umsókn sína um það leyti, sem Magnús Sigurðsson bankastjóri var farinn til útlanda, en fyrir hann hafði þá verið settur Stefán Jóh. Stefánsson, hv. síðasti ræðumaður, sem þá var orðinn ráðherra. Hann frestaði að skýra frá því, hvort félagið fengi byggingarlánið eða ekki. Hefði um það verið að ræða, að breyta þyrfti fyrirkomulagi félagsins, var nægur tími til, þegar vitað var að átti að byggja, að bera fram frumvarp þar um á þessu þingi. Það var ekki gert. Þessi hv. ræðumaður og örfáir aðrir menn, sem höfðu horn í síðu félagsstjórnarinnar, ákváðu að breyta um hana. Ef það tækist, átti allt að heita gott, ef ekki, átti það fyrirkomulag að dæmast ómögulegt, sem ekki hafði áður verið að fundið. Í gildandi lögum um verkamannabústaði er svo um hnútana búið, að eftirlit er nægilegt. Ekkert samvinnufélag á landinu er háð slíku eftirliti sem þetta. Bæði er til þess ætlazt, að byggingarsjóðurinn hafi eftirlit í kaupstöðunum með byggingarfélögunum þar, og svo er um þetta aðalbyggingarfélag hér búið, að reikningarnir lágu allir fyrir byggingarsjóðsstjórn, auk þess sem sérstakur eftirlitsmaður, Bjarni Benediktsson prófessor, kynnti sér reikninga félagsins, sat aðalfund og aðgætti, hvort íbúðunum væri rétt úthlutað, en þar er farið eftir töluröð félagsmanna. Ég tel rétt að skýra nokkuð ástæðuna fyrir því, að síðasti ræðumaður vildi koma þessu félagi fyrir kattarnef. Það er ekki af öðru en litilmótlegri hefnigirni. Þegar skiptingin varð í Alþfl. síðastl. vetur, er kunnugt, að mikill hluti verkamanna hér í bænum snerist á móti meiri hl. sambandsstjórnarinnar, og þannig varð það einnig innan byggingarfélagsins. Þetta þurfti ekki að koma. neitt nálægt byggingarmálunum. Menn borga nokkurnveginn það sama til byggingarfélagsins, hvaða stjórnmálaskoðun sem þeir hafa. Fyrir mann með svipuðu hugarfari og síðasti ræðumaður var það fyrir neðan allar hellur, að láta viðgangast, að í félagi, sem stofnað var af Alþfl.-mönnum, væru langflestir á móti þeirri stjórnmálastefnu, sem hann hafði tekið. Móti því átti að koma, að ef þessir menn vildu ekki sætta sig við sjónarmið síðasta ræðumanns, þá átti að svipta þá þeim rétti, sem þeir voru búnir að vinna sér, á sama hátt og þessi hv. ræðum og hans flokksmenn hafa beitt þá atvinnukúgun. Það kom eins og þruma úr heiðskíru lofti, þegar þessi ógeðslegu brbl voru sett. Svo sýndi það sig, að það, sem með þeim átti að nást, náðist ekki, því lögfræðingsvitið hefir brugðizt, þegar þau voru samin. Vil ég skýra það nánar. Sú breyting, sem gera átti á byggingarfélaginu, var: Að stjórn byggingarfélagsins sé skipuð 5 mönnum ( í stað 3 ), og skal formaður stjórnarinnar skipaður af þeim ráðherra, sem fer með félagsmál, en hina stjórnarnefndarmennina skal kjósa hlutbundinni kosningu af þeim félagsmönnum, sem fullnægja skilyrðum 4. tölul. þessarar greinar, - þ. e. a. s., af þeim félagsmönnum, sem ekki hafa hærri árstekjur en 4–5 þús. kr., eftir barnafjölda þeirra, en það eru þeir menn, sem geta eignazt verkamannabústaði. Það er ljóst, enda ekki leynt með það farið af þeim, er að lögum þessum stóðu, að þau eru aðeins gerð til þess að koma mér úr stjórninni, en koma að manni af lögfræðingsskrifstofu ræðumanns. En svo þegar stjórnin er á ný kosin eftir hinum breyttu samþykktum félagsins, þá erti allir hinir sömu menn kosnir í stjórnina aftur. Og þar er það, sem fram kemur, að lögfræðingsvitið hefir brostið. Í l. er sem sé aðeins talað um kosningarrétt, en ekki minnzt á kjörgengi. Þegar brbl. þessi komu út, hafði verið um þau ritað í Alþýðublaðinu og víðar, og var öllum ljóst, við hvað þau áttu. Nokkrar árásargreinar á félagið höfðu verið birtar í Alþýðublaðinu til að undirbúa komu l., þar á meðal sú slúðursaga, að kommúnistar hefðu haldið fund í fundarsal verkamannabústaðanna. En þetta er hreinasta skröksaga, enda hefir þessum sögum verið hrundið af dómstólunum og ummæli Alþýðublaðsins því dauð og ómerk og allar þær forsendur því úr sögunni. Hjá félagsmönnum mættu þessar aðfarir almennri mótstöðu, án tillits til stjórnmálaskoðana þeirra. Aðeins nokkrir menn, sem sérstaklega eru innundir hjá ræðumanni, eða njóta bitlinga hjá honum, munu hafa litið öðrum augum á þetta mál, án þess að farið skuli út í það. En ég veit, að sérstaklega meðal sjálfstæðismanna í byggingarfélaginu var almenn fyrirlitning á þessum lögum. Þá kom bréf frá hv. síðasta ræðumanni, ekki sem félagsmálaráðh., heldur sem formanni byggingarsjóðsstjórnarinnar í fjarveru Magnúsar Sigurðssonar. Það er dags. 6. júní, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa það upp. Það er á þessa leið: „Á fundi í gær samþykkti stjórn byggingarsjóðs verkamanna að svara lánbeiðnum byggingarfélags alþýðu í Reykjavík á þá leið, að félagið muni geta fengið umbeðið lán til byggingar verkamannabústaða í Reykjavík á þessu ári, allt að kr. 650000.00, að sjálfsögðu að því tilskildu, að félagið hlíti bráðabirgðalögum frá 27. f. m. um breyt. á lögum um verkamannabústaði, nr. 3 9. jan. 1935, og óskar stjórn byggingarsjóðsins, að félagið hafi fyrir 15. þ. m. kosið stjórn í samræmi við .fyrrgreind bráðabirgðalög, til þess að geta fengið lán úr sjóðnum. Þetta tilkynnist yður hér með.“ Það, sem því liggur fyrir, eru brbl. og þetta bréf frá stjórn byggingarsjóðs. Ég þykist vita. að lagasmiðurinn hafi búizt við, að ekki yrði nema um tvennt að ræða í þessu máli. Annaðhvort að menn beygðu sig undir hans vilja og stjórnmálalegu forsjá, eða þeir mundu ekkert fá af þessu láni. Ég vil geta þess, að mér var skýrt frá því af þm. stjórnarflokkanna, a. m. k. þm. úr Sjálfstfl. og Framsfl., að l. höfðu ekki á neinn hátt verið borin undir þá. Lögin voru því eingöngu borin fram af þessum hv. ráðh., án þess að þar stæði á bak við nokkur þingvilji. Er einkennilegt að koma með brbl. um ekki meira mál, meðan Alþingi er frestað. Þegar haldinn var almennur fundur um málið í félaginu, kom þar fram sterk andstaða við þessa íhlutun félagsmálaráðh., þar sem svo var frá félaginu gengið, að engin ástæða var til íhlutunar ríkisstj. frekar en um hvert annað samvinnufélag á landinu væri að ræða. Ef byrja ætti á sömu aðförum við þau eins og þetta félag, mundi fara svo, að ríkisstj. heimtaði að fá að skipa formenn allra samvinnufélaga úr sínum hópi, þar sem ræða má um bæði beinan og óbeinan stuðning, sem samvinnufélögin fá, en út í það skal ég ekki fara hér. Jafnframt því, sem ákveðið var á fundi byggingarfélagsins að samþykkja almenn mótmæli gegn brbl., var ákveðið að breyta samþykktum félagsins til samræmis við þau, svo að félagið gæti haldið áfram að byggja fyrir menn, og þar með notfæra sér fengna reynslu félagsmanna. Stjórnarkosning fór því næst fram, og voru kosnir allir sömu mennirnir og áður, svo ekki var um að ræða, að skipting manna í stjórnmálaflokka réði þar nokkru um. Hér varð félagið þó raunverulega að brjóta sínar eigin samþykktir, því samkvæmt þeim er ekki hægt að breyta lögum félagsins nema á aðalfundi, en þar sem ekki var hægt að halda áfram starfsemi félagsins nema brbl. væri fylgt, var ályktað, að þar væri um óviðráðanlegar orsakir að ræða og breytingin skyldi því teljast lögleg, þótt hún væri gerð á almennum fundi. Breytingin varð því sú. að 5 manna stjórn skyldi verða í félaginu og formaður skipaður af félagsmálaráðh., en jafnframt því samþykkt mótmæli og skorað á þingið að fella brbl. Voru hinir 4 stjórnarnefndarmenn kosnir af hluttækum félagsmönnum eingöngu. Þá er það, sem félagsmálaráðh. fer að fetta fingur út í: Að félagið ákveður, að þessar breytingar á samþykktunum, sem gerðar eru á ólöglegum tíma, skuli ekki gilda, ef ekki fáist lán til félagsins eða brbl. falli úr gildi, eða að samþykkt með þessum áorðnu breytingum nái ekki samþykki hlutaðeigandi aðila, sem er fyrst og fremst byggingarsjóður og síðan ráðuneytið. Á þessu byggir svo félagsmálaráðh. mótmæli sín, segir, að þarna sé verið að setja skilyrði. Hvernig á að hugsa sér, að félag, sem er hreint samvinnufélag, en neytt til þess að breyta samþykktum sínum, að það setji þá engin skilyrði til að fyrirbyggja, að það verði svikið af þeim aðilum, sem það á að fá lánið hjá? Og til hvers á að breyta samþykkt, ef það fær ekki lán, staðfesting samþykktanna fæst ekki. eða brbl. verða felld? Meðan þau eru aðeins brbl., eru þau á ábyrgð þess manns, sem gaf þau. Þá var ákveðið, að stjórn félagsins skuli kjósa á þessum sama fundi. Var ekki nema tæpur mánuður frá því að stjórn hafði verið kosin á aðalfundi á venjulegan hátt. Einnig var samþ., að þar til ný stjórn væri kosin, skyldi gamla stjórnin fara með völd. Skilyrði byggingarsjóðs fyrir láninu voru þau, að stjórnin væri kosin fyrir 13. júní, en fundurinn var haldinn 13. júní, en boða verður fund með 2 daga fyrirvara, svo ekki var hægt samkvæmt samþykktunum að halda fund síðar. Enda varð ekkert til tíðinda á fundinum fyrr en búið er að samþykkja lagabreytinguna, að þá stendur upp Stefán Jóh. Stefánsson, sem mætti þarna sem heilög þrenning, sem félagsmálaráðh., formaður byggingarsjóðs og félagsmaður, og les upp bréf, sem hann hafði fram til þess tíma vandlega hulið. Bréfið var til byggingarfélags alþýðu, og skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp, - það er ekki langt : „Ráðuneytið hefir í dag ritað cand. jur. Guðmundi I. Guðmundssyni bréf, svo hljóðandi: „Samkvæmt 2. gr. bráðabirgðalaga frá 27. maí s. l., um breyt. á lögum nr. 3 9. jan. 1935, eruð þér, herra lögfræðingur, skipaður til næstu 3 ára formaður þess byggingarfélags í Reykjavík, er rétt hefir til þess að fá lán úr byggingarsjóði verkamanna til byggingar verkamannabústaða í Reykjavík. Með því að byggingarfélag alþýðu í Reykjavík hefir beðið um lán úr byggingarsjóði verkamanna til byggingar verkamannabústaða hér í bænum á þessu ári og stjórn byggingarsjóðsins hefir tilkynnt þessu félagi, að það muni geta fengið umbeðið lán, að sjálfsögðu að því tilskildu, að félagið hlíti fyrirmælum bráðabirgðalaganna, þá ber yður að snúa yður til byggingarfélags alþýðu, og ef það félag breytir samþykktum sinum í samræmi við bráðabirgðalögin, þá takið þér þegar við formennsku í félaginu og annist um, að félagið kjósi 4 meðstjórnendur yðar í samræmi við gildandi ákvæði laga um verkamannabústaði.“ Þetta tilkynnist byggingarfélaginu hér með.“ Undirskriftirnar eru Stefán Jóh. Stefánsson og Gunnlaugur E. Briem. Í stuttu máli: Það, sem í þessu bréfi stendur, er, að Guðm. I. Guðmundsson sé skipaður til 3 ára formaður í því félagi, sem hefir rétt til láns úr byggingarsjóði verkamanna. Stefán Jóh. Stefánsson stendur því næst upp og óskar, að Guðmundur I. Guðmundsson, sem kominn var á fundinn, taki þegar við stjórn fundarins og annist kosningu þeirra 4 manna, sem eftir sé að kjósa. Guðmundur þessi komst ekki á löglegan hátt inn á fundinn, þar sem dyravörður við aðaldyrnar neitaði honum um inngöngu, en vegna vinfengi við húsvörðinn í Iðnó komst hann inn um bakdyr á húsinu. Var nú borin upp sú fyrirspurn til félagsmálaráðh., hvort skoða bæri þetta bréf sem staðfestingu þess, að félagið hefði fullnægt skilyrðum byggingarsjóðs og ráðuneytisins til þess, að það fengi lánið, en ef svo var ekki, voru engin lög til fyrir því, að utanfélagsmaður hefði aðgang að fundinum, hvað þá gæti tekið við stjórn á félagi, sem ekki hefði hinn tilskilda rétt. Ef fara átti eftir almennum lögum, virtist það litlu máli skipta, hver hefði fundarstjórn á hendi við kosningu þá, sem eftir var. En þarna sást, hvers vegna félagsmálaráðh. hafði óskað eftir, að Guðm. I. Guðmundsson kæmi inn á fundinn og tæki við stjórn hans. Það var til þess að kveða upp úrskurð, sem fengi staðizt fyrir dómstólunum, en það er aðferð, sem þessir menn hafa oft notað, að kveða upp úrskurði í ýmsum tilfellum, sem þeir geta einhvern veginn varið lagalega séð. Að þessum fundi loknum er byggingarsjóði tilkynnt, að skilyrði brbl. séu uppfyllt og komin á á manna stjórn og að félagsmálaráðh. hafi tilkynnt, að búið sé að tilnefna formann fyrir félagið, og þar sem búið sé að breyta samþykktum þess hafi það rétt til að fá lán það, sem því hafi verið lofað með þessum skilyrðum. Þá byrjar ballið aftur, og kemur þá bréf, undirskrifað af Stefáni Jóh. Stefánssyni, sem félagsmálaráðh. að þessu sinni. sem ég vil leyfa mér að lesa, þótt það taki nokkurn tíma. Það er dags. 15. júní og hljóðar svo: „Ráðuneytið hefir móttekið bréf Byggingarfélags alþýðu, dags. 14. þ. m., ásamt viðauka við samþykktir félagsins, er samþykktur var á fundi þess 13. þ. m., og er farið fram á staðfestingu ráðuneytisins á því, að félagið fullnægi þeim skilyrðum, sem sett eru fyrir viðurkenningu byggingarfélaga samkvæmt lögum um verkamannabústaði. Út af þessu skal eftirfarandi tekið fram: Með bréfi, dags. 13. þ. m., var Byggingarfélaginu tilkynnt, að ráðuneytið hefði skipað lögfræðing Guðmund I. Guðmundsson formann þess byggingarfélags í Reykjavík, er rétt hefði til að fá lán úr byggingarsjóði verkamanna. Jafnframt var tekið fram, að ef Byggingarfélag alþýðu breytti samþykktum sínum í samræmi við brbl. frá 27. maí þ. á tæki hinn stjórnskipaði formaður þegar við formennsku í félaginu og annaðist um, að félagið kysi 4 meðstjórnendur í samræmi við gildandi ákvæði laga um verkamannabústaði. Á téðum fundi Byggingarfélagsins var hinum stjórnskipaða formanni, eftir að samþykktar höfðu verið breytingar á samþykktunum, meinað að taka við formannsstörfum samkvæmt tilnefningu ráðuneytisins, og þar af leiðir að félagið hefir ekki fullnægt skilyrðum þeim um kosningu meðstjórnenda, sem ráðuneytið hefir sett, og verður ráðuneytið því að líta svo á, að stjórnarkosningin, er fram fór á téðum fundi, sé ólögmæt, enda er það brot á almennum reglum, þegar formaður er tilnefndur Í félagi, að hann taki ekki strax við formennsku og stjórni kosningu meðstjórnenda sinna. Þá telur ráðuneytið, að ákvæði 4. og 5. gr. í samþykktum þeim, er gerðar voru á fundinum, fái ekki staðizt. Byggingarfélagið verður, et það vill njóta hlunninda laga nr. 3/1933, um verkamannabústaði, að fullnægja að öllu leyti ákvæðum téðra laga og brbl. frá 27. maí s. l., og getur að sjálfsögðu ekki sett nein skilyrði í samþykktir sínar, sem ekki samrímast téðum lögum. Ráðuneytið verður því að telja téð ákvæði 4. og ö. gr. markleysu. Er því rétt að fella gr. þessar úr samþykktinni. Ennfremur tilkynnist félaginu, að ráðuneytið hefir í dag falið hinum stjórnskipaða formanni þess að boða til fundar á ný í félaginu til þess að kjósa 4 menn í stjórn þess. ásamt honum, svo að félagið geti hafið byggingu verkamannabústaða hér í bænum sem allra fyrst.“ Undirskrifað: Stefán Jóh. Stefánsson og Gunnl. E. Briem. Þessu bréfi var síðan svarað af hálfu stjórnar byggingarfélagsins á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Vér höfum móttekið bréf félagsmálaráðuneytisins, dags. 15. þ. m., þar sem sú skoðun er látin í ljós, að stjórnarkosning sú, er fram fór í félagi voru hinn 13. þ. m., hafi verið ólögmæt, af þeirri ástæðu að því er virðist, að kosningunni hafi eigi verið stjórnað af hr. Guðmundi I. Guðmundssyni, sem skipaður hafi verið formaður þess byggingarfélags í Reykjavík, er rétt hefir til að fá lán úr byggingarsjóði verkamanna. Út af þessari athugasemd ráðuneytisins viljum vér leyfa oss að taka þetta fram: Á fyrrnefndum fundi í félagi voru voru samþykktar lagabreytingar, er miðuðu að því að færa lögin til samræmis við hin nýsettu bráðabirgðalög um verkamannabústaði frá 27. maí s. l. Samkvæmt 2. gr. hinna nýju samþykkta skyldu 5 menn skipa stjórn félagsins, formaður skipaður af þeim ráðherra, sem fer með félagsmál, en hina stjórnarmennina skal kjósa hlutbundinni kosningu af þeim félagsmönnum, sem fullnægja 1. lið laga nr. 3 9. jan. 1935, um verkamannabústaði. Samkv. 5. gr. samþykktanna skal stjórnin kosin í fyrsta sinn á fundi þeim, sem samþ. lagabreytinguna. Samkv. l. sjálfum var þannig tvímælalaust skylt að láta stjórnarkosningu fara fram á fundinum 13. þ. m. Hinsvegar er það augljóst mál, að enda þótt herra Guðmundur I. Guðmundsson væri mættur á fundi þessum, gat hann þó eigi tekið við formannsstörfum í félaginu, þar sem félag vort uppfyllti eigi skilyrði fyrir áframhaldandi lánveitingum úr byggingarsjóði fyrr en fengin var staðfesting stjórnar byggingarsjóðs á lagabreytingum, en Guðmundur hinsvegar skipaður formaður þess félags, sem rétt hefði til að fá lán úr sjóðnum. Við þetta bætist það, að samkv. sömu gr. (5. gr.) hinna nýju samþykkta á fyrri stjórn félagsins að gegna störfum þangað til staðfesting er fengin á samþykktum. Það hefði því verið tvímælalaust lagabrot, ef Guðmundur hefði þegar á þessum fundi verið látinn taka við formannsstörfum og sjá um stjórnarkosningu. Gerum vér ráð fyrir, að ráðuneytið hljóti, við nánari athug- un, að sjá, að þessi skoðun vor er alveg vafalaust rétt. Í fyrrnefndu bréfi ráðuneytisins er vikið að því, að 4. og 5. gr. í hinum nýju samþykktum fái ekki staðizt, að því er virðist af því, að þær samrímist eigi bráðabirgðal. Þessa skoðun ráðuneytisins getum vér með engu móti fallizt á. Bráðabirgðal. frá 27. maí ná einvörðungu til þeirra byggingarfélaga, sem lánsfjár eiga að njóta. Af því leiðir það, að svo framarlega sem oss væri synjað um staðfestingu á samþykktunum eða vér af öðrum ástæðum værum sviptir rétti til lána, erum vér algerlega sjálfráðir um, hvernig vér högum samþykktum vorum, innan þeirra takmarka, sem hin eldri l. setja. Sama gildir og að sjálfsögðu, ef bráðabirgðal. féllu niður. Ef annað af þessu tvennu því ætti sér stað, hlýtur oss að vera heimilt að láta fyrrnefnda breytingu á samþykktum vorum falla úr gildi. Meðan hinsvegar bráðabirgðal. standa í gildi og ef vér fáum rétt til að lána, eru samþykktir vorar, með þeim breytingum, sem á voru gerðar á fundinum 13. júní s. l., í fullu samræmi við ákvæði bráðabirgðalaganna. Vér væntum, að ráðuneytið muni einnig við nánari athugun hljóta að fallast á þessa skoðun vora.“ Það næsta, sem gerist í málinu, er það, að til stjórnar Byggingarfélagsins kemur svolátandi bréf frá Guðm. I. Guðmundssyni 15. þ. m.: „Félmrn. hefir falið mér að láta fara fram kosningu á fjórum mönnum í stj. Byggingarfélags alþýðu, með því að stjórnarkosning sú, sem fram fór á fundi félagsins þann 13. þ. m., geti ekki talizt 1ögmæt. Til þess að ég geti látið þessa kosningu fara fram og tekið að öðru leyti við stj. félagsins er mér nauðsynlegt að fá nú þegar afhenta meðlimaskrá Byggingarfélags alþýðu, ásamt bókum og skjölum félagsins. Vænti ég, að þér sem fyrrverandi formaður félagsins sjáið yður fært að afhenda mér þessi gögn eigi síðar en á hádegi næstkomandi þriðjudag. Sérstaklega vænti ég þess, að þér tefjið ekki fyrir því, að hægt verði að hefja byggingu nýrra verkamannahústaða hér í bænum, með því að halda fast við neitun yðar s. l. föstudag um að afhenda mér umbeðin skjöl. Verði ekki komið svar við þessari málaleitun minni innan fyrrgreinds tíma, neyðist ég til að líta þannig á, að þér haldið fast við neitun yðar. Með von um, að þér sýnið fullan skilning á því, að þetta mál verður að ná fram að ganga án frekari tafar.“ Fyrirspurninni var ekki svarað af ráðuneytinu, þannig að það fékkst því ekki staðfest, að hinar nýju samþykktir félagsins væru í samræmi við bráðabirgðal. til þess að G. I. G. gæti tekið þátt í stj. félagsins. Síðan er stj. byggingarsjóðs skrifað af hálfu Byggingarfélags alþýðu og það ámálgað við stj., að hún standi við þau loforð, sem búið var að gefa. Eftir mikinn áróður –og ég veit ekki hve mikinn af hálfu hæstv. félmrh. - kemur loks bréf til Byggingarfélags alþýðu, þar sem segir, að lán fáist ekki vegna ákvæða bráðabirgðal. sem félmrh. setti og líka voru sett til þess, að Guðm. I. Guðmundsson gæti orðið formaður í félagi, sem hann var ekki meðlimur í. Á meðan hæstv. félmrh. var þm. stóð hann að því, að það væri einn félagsskapur, sem hefði þetta með höndum, og sá, sem starfað hefir að því frá því fyrsta. En nú, þegar á 7. hundrað manns er í félaginu, leggur hann móti þeim og segir, að það séu allt kommúnistar og sá flokkur manna eigi ekki neinn rétt á sér í þjóðfélaginu, nema þeir gangi undir handleiðslu félmrh., Stefáns Jóh. Stefánssonar. Það er rétt að geta þess, að það var farið laumulega hér um bæinn og smalað mönnum í ákveðnum flokki eða flokksbroti til þess að vera efstu menn á lista. Það tókst með naumindum að fá nógu marga menn með þeim tekjum, að þeir gætu byggt verkamannabústaði. Með þessum mönnum er svo félagsskapurinn stofnaður. Nú stóð í blöðunum, að byggðar yrðu íbúðir fyrir 70 fjölskyldur. Þarna er hin ópólitíska (!) hlið þessa félagsskapar, sem hæstv. félmrh. reynir að ná undir sig. Byggingarfélag alþýðu hefir farið í mál við byggingarsjóð út af þessum ráðstöfunum félmrh. en byggingarsjóður hefir lofað þessu nýja sprengifélagi, með ákvæðum hæstv. félmrh., að fá þetta lán. Ég þykist nú hafa sýnt fram á, að öll þessi starfsemi hæstv. félmrh. hefir ekki gengið út á annað en að eyðileggja þann byggingarfélagsskap, sem hér var í bæ og hefir fengið meðlimum sínum betri og ódýrari íbúðir en áður hefir þekkzt, og til þess svo að stofna annan félagsskap í hans stað, undir hans eigin handleiðslu, þar sem hann einn getur stjórnað og skipað fyrir. Það mætti þá geta þess, hvað mikið gagn geti orðið að þessum ráðstöfunum. Hæstv. félmrh. tók það sérstaklega fram, að byggingarnar væru fluttar úr kvos eða lægð og fluttar á fagran og góðan stað. En ég vil þá fyrst og fremst taka það fram í sambandi við hinn nýja stað, að lóðin, sem bærinn lofaði gamla byggingarfélaginu, er miklu ódýrari. Gamla byggingarfélagið er búið að læra margt af reynslunni, sem hinir nýju menn hafa ekki haft vit á að hagnýta sér, eða fyrirlíta. Til dæmis skiptingin á milli tveggja og þriggja herbergja íbúða. Sú skipting er í allt öðrum hlutföllum en áður hefir gerzt, þannig að tveggja herbergja íbúðir hafa ekki allar gengið út hjá þessu nýja félagi, þótt þriggja herbergja íbúðir hafi gengið út, vegna þess að tveggja herbergja íbúðir eru tiltölulega dýrari, t. d. inngangur o. fl. Svo er dráttur ráðh. á þessum málum, sem hefir bakað Reykvíkingum mikið tjón, því Byggingarfélag alþýðu var þegar búið að gera ráðstafanir um efniskaup; það myndi hafa komið í ágúst. En mér er sagt, að það efni, sem nýja byggingarfélagið hefir útvegað, sé útvegað á mjög klaufalegan hátt, og hefir það verið útvegað af mönnum, sem sjaldan eða aldrei hafa fengizt við það áður. Sem dæmi má nefna, að áður kostaði sementstunnan kr. 8.00, en nú kr. 17.90. Járnið kostaði áður kr. 0.28 og nú 0.62, og timbrið eftir því. Þá geta menn nokkurn veginn farið að reikna út, hvaða fólk það sé, sem geti búið í þessum verkamannabústöðum. Það verða víst ekki menn, sem hafa á milli 4 og á 5 þús. kr. tekjur. Það eru ekki verkamenn hér í bæ. Það er líka farið ákaflega dult með þær áætlanir, sem um þetta eru gerðar. Og það er óhætt að fullyrða, að kostnaðurinn fyrir þessa menn við byggingarnar verður mun meiri en áætlað er. Ég hugsa líka, að það hafi vakað aðallega fyrir þeim húsameisturum. sem séð hafa um byggingarnar, að láta þær líta vel út, heldur en að fólkið, sem fær þær, komist að góðum kjörum. En þetta er samkv. þeirri stefnu, að hagur fólksins er fyrirlitinn, en hugsað um, að hæstv. félmrh. hafi eitthvað til að ráðskast með og flagga með. Ég ætla svo ekki að fara miklu fleiri orðum um þetta mál. En viðvíkjandi því, sem síðasti ræðumaður talaði um, að það hefði sýnt sig, að eftirlits hefði verið þörf, vegna þess að byggingarfélagið á Akureyri hefði ekki haldið fundi þá vita allir menn, að l. voru ekki sett vegna Akureyrar, heldur vegna byggingarfélagsins í Reykjavík. Hinsvegar er það vitað, að hæstv. félmrh. sem slíkum var heimill aðgangur að byggingarsjóðnum til þess að hafa eftirlit með honum. Ég hygg, að ekki muni hægt fyrir nokkurn þm., sem les í gegn plöggin í þessu máli og kynnir sér allan aðdraganda, að dæma þetta mál nema á einn veg: að það sé ósæmilegt að bera slíkt frv. fram, og að hæstv. félmrh. hafi setzt í ríkisstj. til þess að hnekkja starfsemi ákveðins félagsskapar, sem byggir íbúðir fyrir verkamenn hér í bæ. Hann sviptir hundruð manns því leyfi, sem þeir höfðu fengið til að byggja, en kemur svo á stað byggingum, sem eru ákaflega ópraktískar og dýrar. Þetta frv. mun ganga til fjhn. Ég skal ekki segja um það, hvort það nær framgangi á Alþingi eða ekki. Ég mun greiða atkvæði á móti því. Og ég væri ekki hræddur við allsherjar atkvgr. um málið.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég þarf ekki að svara hv. 3. þm. Reykv. með löngu máli. þótt ræða hv. þm. væri mjög löng. Það var margt þess eðlis, að það er ekki svaravert, og fjarri því, að hv. þm. kæmi með rökstuðning fyrir þeim málstað, sem hann vildi halda fram. Ég ætla ekki að fara að karpa við hv. 3. þm. Reykv. út af því, að ég fór í ríkisstj. Hv. þm. kemur það á engan hátt við og hefir ekkert um það að segja. En hv. 3, þm. Reykv. situr hér á Alþingi, kosinn af flokki, sem hann hefir svikið - hv. þm. situr á atkv. þeirra manna. sem hann hefir reynt að ofsækja á allar lundir, bæði innan þings og utan.  Ég ætla ekki að eyða orðum um frásögu hv. 3. þm. Reykv. um fundinn í Byggingarfélagi alþýðu 13. júní s. l., en sá fundur var aðallega boðaður til pólitískra æsinga, enda var þá samþ. ávarp, sem var fullt af botnlausum skömmum um mig og Alþfl. Og fundurinn var hreinn skrípaleikur, þegar að því kom, að ætti að fylgja fyrirmælum l. um verkamannabústaði. Ég gaf yfirlýsingar á fundinum, að viss skilyrði og ákvæði, sem borin voru þar fram á fundinum, yrðu ekki til greina tekin. En samt var haldið áfram á fundinum, og þegar átti að kjósa á ólögmætan hátt, þá gengu margir af fundi.  Þetta eru ósannindi. Því að það var farið með skrána til lögmanns, og hann var látinn draga röð af mönnum, sem eiga rétt til þess að fá hús um leið og þau verða byggð. Það er áreiðanlegt, að þar hefir engin hlutdrægni komizt að. Hv. 3. þm. Reykv. var að gera gys að því, að staðurinn fyrir nýju verkmannabústaðina væri ekki mikið skemmtilegri heldur en staðurinn, sem hann var svo lítilþægur að þiggja fyrir hönd verkamanna á meðan hann fór með völd í félaginu. Ég hefi gert samanburð á þessum stöðum og hefi haft til aðstoðar sérfróða menn, og skal ég lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, þann samanburð: Sérfræðingur í byggingar- og skipulagsmálum hefir gert eftirfarandi samanburð á verkamannabústöðum, byggðum í Norðurmýri og þeim stað, þar sem verkamannabústaðirnir eru byggðir nú. Á síðastl. vetri hafði bæjarverkfræðingur veitt lóðir undir þrílyfta verkamannabústaði, sambyggða, og var þeim ætlaður staður í norðurhluta Norðurmýrar, milli Rauðarárstigs og Hringbrautar, Grettisgötu og Nálsgötu. Á síðastl. sumri var þessu breytt þannig, að verkamannabústöðunum var valinn staður í Rauðarárholti ofarlega við Háteigsveg, á einkarfögrum og haganlegum stað. Fer hér á eftir nokkur samanburður á ofangreindum 2 stöðum og byggingum þeim, sem ætlaðar voru í Norðurmýri, og þeim, sem nú verða reistar í Rauðarárholti. 1. Norðurmýri: Norðurmýri liggur í hálfgerðri kvos við jaðar Rauðarárholtsins. Byggðin, sem risið hefir þar upp á síðari árum, er ein þéttasta byggð í bænum og sízt til fyrirmyndar, einkum er norðar dregur. Við sunnanverða Grettisgötu er núverandi byggð lokað með tveggja hæða sambyggingum gegn norðri. Norðanvert við sömu götu var hinum fyrirhuguðu verkamannabústöðum ætlaður staður, í þrílyftum sambyggingum á norður-, austur- og vesturlóðamörkum að Njálsgötu, Hringbraut og Rauðarárstig. Byggingareiturinn var aðeins fáanlegur 25 m. breiður með því að húsin stæðu í götumörkum við Njálsgötuna, en sunnan til í reitnum var 1800 fermetra barnaleikvöllur, sem ætlaður var börnum úr miklum hluta Norðurmýrar. Í hverju einstöku húsi voru áætlaðar 6 íbúðir, og land, sem fylgt hefði öllum 6 íbúðunum, hefði ekki farið langt fram úr l50 fermetrum samtals, eða 25 fermetrum á íbúð, og bar að skoða slíkt land sem litla forgarða með hinum háu húsum, en ekki sem land til afnota fyrir íbúa húsanna. Barnaleikvöllurinn inni á miðju svæðinu átti að bæta úr plássleysi þessu, sem athvarf fyrir börnin, en sá hinn sami leikvöllur var ætlaður fyrir aðra byggð og hefði auk þess orðið til muna of lítill fyrir þau rúmlega 300 börn, sem ætla mátti, að kæmu til viðbótar úr hinum nýju verkamannabústöðum. Um staðsetningu húsanna sjálfra var það að segja, að þau stóðu með þremur fjölförnum umferðargötum í lægð neðan við iðnaðarhverfi, og er líklegt, að grundvöllurinn undir byggingar á þessum stað sé engu betri en sunnar í mýrinni, eða með öðrum orðum hálfgert fen, þar sem þyrfti að vanda mjög til verksins með undirstöður jafnmikilla og hárra bygginga og hér var gert ráð fyrir, ef öruggt átti að vera um vatnsaga neðan frá. Því hefir verið haldið fram, að ódýrara væri að byggja sambyggt með fleiri hæðum, t. d. þremur í stað tveggja, eins og hér um ræðir. Kostnaðarmunurinn er að vísu nokkur, en þó ekki nema því sem munar auknum frágangi á göflum húsanna og að stigahúsum fjölgaði eitthvað um leið og húsin eru aðgreind. 2. Rauðarárholtið: Staður sá í Rauðarárholti, sem nú hefir verið valinn undir verkamannabústaði, og þar sem þegar er farið að byggja fyrstu húsin, er einkar vel settur, með fagurri útsýn og liggur vel við áttum. Húsin, sem þar eru byggð, eru einstæð, en með 4 fjölskyldum í hverju þeirra. Áætlaður kostnaður er 60000 kr. á hús., eða 15000 kr. á hverja íbúð. Mun erfitt að koma upp húsum þeirrar stærðar fyrir minna verð nú á tímum dýrtíðar í öllum byggingarefnum. Á hvert hús fellur lóð, sem er 613 fermetrar að stærð, eða um 154 fermetrar á íbúð, og auk þess sameiginlegur barnaleikvöllur í miðju hverfinu, sem er að stærð 2500 fermetrar. Mun það vera einn stærsti barnaleikvöllur þessa bæjar. Á hverja einstaka íbúð falla um 128 ferm. lóðar og er þar frádregið það, sem hússtæðinu sjálfu er ætlað. Alls verða þarna 4l hús, eða 164 fjölskyldur. Staður þessi liggur ofarlega við Háteigsveg, en ráðgert er, að hitaveitulögn komi í Rauðarárstíg, og til þess að sjá verkamannahverfinu fyrir hita frá hitaveitunni, þyrfti aðeins 150–200 metra leiðslu frá vegamótum þessara tveggja gatna, sem líklegt er, að næði fram að ganga um leið og hitaveitunni fyrir innbæinn væri fulllokið. Lega hverfisins og afstaða til innbæjarins er hin ákjósanlegasta, þar sem fyrirhuguð aðalbraut frá torgi við gatnamót Laugavegar og Hverfisgötu liggur beint að hverfinu og sameinast þar Háteigsveg.“ Ég ætla, að það sé ekki vafi, að hinn nýi staður beri mjög mikið af þeim gamla stað fyrir verkamannabústaðina, sem hv. 3. þm. Reykv. taldi sæmilegan. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að þessar byggingar yrðu dýrar. Það er augljóst mál, að þær verða dýrari en undanfarin ár. En þess ber þó að gæta, að byggingarfélagið hefir haft framsýni um að afla sér byggingarefnis, sem að litlu leyti er komin fram á stríðsáætlun. En allt byggingarefni, sem hér eftir verður flutt inn til landsins, verður miklum mun dýrara. Og ég er viss um, að þótt Byggingarfélag alþýðu hefði farið með byggingarmálin, þá hefðu ekki verið reist hús fyrir lægra verð heldur en þessi áætlun gerir ráð fyrir.*** Ég efast ekki um verzlunarþekkingu hv. 3. þm. Reykv. Ég veit, að hann hefir þekkingu til að græða á fyrirtækjum, er hann stjórnar, að hann hefir einurð til að setja slíkt verð á nauðsynjar, er hann selur, að hann hljóti góðan gróða. Þá sagði hv. þm., að það yrðu ekki verkamenn, sem nytu góðs af þessum nýju íbúðum. En það eru nú einmitt verkamenn, sem hafa fest kaup á íbúðunum, verkamenn, sjómenn. iðnaðarmenn, innheimtumenn, tollþjónar, nokkrir skrifstofumenn o. s. frv. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að brbl. hafi verið sett til að hnekkja starfsemi Byggingarfélags alþýðu. En þau voru sett til að bæta skipulag félagsskaparins, og yfirleitt félaga, sem hafa á höndum að reisa verkamannabústaði. Það er meiri trygging fyrir því, að félög þessi séu vel rekin, ef maður stendur fyrir þeim, sem valinn er af ríkisstj. á hverjum tíma. Þó að hv. þm. sé reiður af því að hann getur ekki framar orðið formaður byggingarfélagsins, er ekki ástæða til að andvarpa sérstaklega út af því. Andstaða hans gegn brbl. var sprottin af því, að hann vissi, að engum félagsmálaráðh. myndi nokkurn tíma detta í hug að skipa hann sem formann nokkurs byggingarfélags. Ég vænti þess svo, að frv. fari gegnum hv. d. á eðlilegan hátt, þó að hv. n. gæti athugað, hvort þörf væri frekari breytinga á l.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Það var lítilfjörleg vörn, sem hæstv. félmrh. hafði fram að bera, enda hæfði hún málstaðnum. Það þarf ekki að renna huganum langt aftur í tímann til að sjá, hvernig þessi gerræðislög eru til komin. Tilgangur þeirra var að ná sér niðri á pólitískum andstæðingum. Í 8 ár hafði Héðinn Valdimarsson veitt forstöðu Byggingarfélagi alþýðu. Undir hans stj. hafa verið reistir þeir verkamannabústaðir, sem hér eru til. Aldrei hefir á þeim tíma, eða þar til Héðinn Valdimarsson gekk í Sósíalistaflokkinn, komið frá hæstv. núverandi félmrh. nokkuð, þar sem sett væri út á stjórnina á félaginu, og Alþýðublaðið átti ekki til annað en hól og þakklæti til Héðins Valdimarssonar fyrir starf hans. Svo er þjóðstjórnin skyndilega mynduð og Stefán Jóhann er með undarlegum hætti gerður félmrh. Og þá eru gefin út þessi klaufalegu brbl. Er ekki vandi að sjá, að þau stöfuðu af þörf hans til að ná sér niðri á hv. 3. þm. Reykv., af því að hann var honum ekki sammála í pólitík. En hér er spurning, sem hlýtur að liggja fyrir Alþingi, hvort það lætur ráðh. haldast uppi að misbeita valdi sínu til að gefa út slík ofbeldislög. Hér er um það að ræða, hvort Alþingi ætlar að horfa aðgerðalaust á það. að einn ráðh. misbeiti valdi sinu á svona alvarlegan hátt. Ræða hæstv. ráðh. sýndi, að hann treystist ekki til að hrekja eitt atriði í ræðu hv. 3. þm. Reykv., enda var hann svo flæktur í sínum eigin mótsögnum, að vart er hugsanlegt annað en íslenzkur dómstóll myndi dæma hann fyrir athæfi hans, ef það yrði ekki beinlínis hindrað af stj.völdnnum. Í grg. fyrir brbl. tjáir hann konungi, að einhver nauðsyn beri til að setja l., nauðsyn, sem ekki var til í öll þessi 8 ár. Þá segir hann þar, að ríkissjóður leggi svo mikinn styrk til byggingarfélaganna, að l. séu nauðsynleg af þeirri ástæðu, þó að sýnt hafi verið fram á, að ríkið leggur í rauninni engan styrk til þeirra. Það hefir ennfremur verið sýnt fram á. hvernig ríkisstj. getur gegnum byggingarstj. og á annan hátt haft nægilegt eftirlit með félögunum. Þá hefir hæstv. ráðh. ekki hrakið það, að hann hefir sagt rangt til í grg. sinni til konungs. Hann sagði líka konungi, að nauðsynlegt væri að geta út þessi brbl. til tryggingar því, að félögin starfi l. samkvæmt, enda þótt hann geti ekki fært fram eitt atriði til sönnunar því, að félögin hafi brotið. Hann reyndi að nefna eitt dæmi. Hv. 3. þm. Reykv. hefir hrakið það dæmi, og hæstv. ráðh. reynir svo ekki frekar að verja það eða þá grg., er hann hefir lagt fyrir konung. Enda er það vitanlegt, að hér starfa hliðstæð félög, sem ráða sjálf sínum málum á lýðræðisgrundvelli, til dæmis Búnaðarfélag Íslands, sem fær 200 þús. kr. styrk frá ríkinu og auk þess til umráða aðrar upphæðir, sem það ver til styrktar bændum. Og þó hefir enginn ráðh. séð ástæðu til að taka af þeim allt sjálfsforræði með brbl., enda ekki þörf á því, fremur en með Byggingarfélag alþýðu og önnur byggingarfélög. Þá eru það ósannindi, sem hæstv. ráðh. sagði í framsöguræðu sinni, að kommúnistar hafi viljað einoka undir sína stj. framkvæmd l. Ég vil spyrja hæstv. félagsmrh. og skírskota til þingsins um það, hvernig hann svarar: Hverskonar stj. er það, sem setið hefir í 8 ár í Byggingarfélagi alþýðu og situr þar enn? Ég veit ekki betur en að þeir þrír menn hafi verið alþýðuflokksmenn, en ekki kommúnistar, og þeir eru það ekki heldur nú, þó að þeir séu í sameiningarflokki alþýðu, enda hafa þeir allt fram á síðustu tíma notið hóls og þakklætis Alþýðublaðsins. Kommúnistar hafa aldrei átt mann í stj. félagsins. Hvernig ættu þeir þá að einoka undir sig stj. félagsins? Ég skil ekki, hvernig maður, sem vill láta kalla sig ráðh., getur dirfzt að koma með svona fjarstæður á þingi. Svo segir hann, til þess að bæta úr rökskorti sinum, að Héðinn Valdimarsson hafi svikið sína umbjóðendur, og segir hann, að kjósendur muni síðar dæma í því máli. Honum ætti að vera kunnugt um, að reynt var að kveða upp slíkan dóm í vetur á vettvangi, þar sem Alþfl. hafði alltaf ráðið. Hæstv. núv. ráðh. fékk þar eitt atkv., en Héðinn Valdimarsson var kosinn með 150 atkv. Það voru ekki kommúnistar, sem réðu þarna úrslitum; það voru sömu mennirnir og þeir, sem starfað hafa í 8 ár í þessu félagi, sem hér um ræðir, og þeir kjósa aðeins þá stj., er reynzt hefir þeim vel og er eins sinnuð eftir að hún er gengin í Sameiningarflokkinn, af því að hún sá, að Alþfl. hafði brugðizt trausti alþýðunnar. Það er því bezt fyrir hæstv. ráðh. að tala varlega um dóm fólksins. Sá dómur hefir þegar verið kveðinn upp í þessu félagi og Dagsbrún. og Héðinn Valdimarsson þarf ekki að kvarta undan þeim dómi. Fyrst hæstv. ráðh. fór að tala um starfsemi verkalýðsfélaganna og annað í því sambandi, vil ég spyrja hann, hvort nokkurt verklýðsfélag á landinu hafi þakkað honum fyrir þau verk, er hann hefir unnið í byggingarmálum alþýðunnar. Ég vil líka spyrja hann þess, hvort hann hafi frá nokkru verklýðsfélagi fengið þökk fyrir að gerast félagsmálaráðh., því að vitanlegt er, að eina starfið, sem hann hefir unnið í þessu embætti, er að beita byggingarfélögin gerræði. Annars er ekki von, að hann hafi mikla tilfinningu fyrir verkalýðsfélagsskap. Hann hefir aldrei komið þar nálægt til annars en skríða upp eftir bakinu á alþýðunni og hlaupa þaðan í ráðherrastólinn í hennar óþökk. Það getur verið, að við hv. 3. þm. Reykv. höfum deilt hér um tölur. En það eru líka til aðrar tölur. sem hafa úrskurðað milli mín og hæstv. núverandi félmrh. Við stóðum eitt sinn báðir við kosningar á Akureyri, hann fyrir Alþfl. og Framsfl., en ég fyrir Kommfl. Hann náði ekki fyrir báða flokkana þeirri atkvæðatölu, sem ég hafði fyrir minn flokk einan. Hann man líka eflaust kosninguna hér í Reykjavík, er hann hrökklaðist af þingi. Fólkið hefir oft fellt dóm sinn um hann. Og í samanburði við Héðin Valdimarsson er ísinn hvað veikastur fyrir hann. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh. og biðja hann að vera nú hreinskilinn einu sinni á æfinni: Hvenær hefir Alþfl. áður fyrr ráðizt á Héðinn Valdimarsson fyrir fjármálaframkvæmdir hans í sambandi við verkamannabústaðina? Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að Héðinn væri góður fjármálamaður. En ef rannsakað er, kemur í ljós, að hann hefir einmitt notað þann hæfileika sinn til að stjórna byggingu verkamannabústaða á ágætan hátt. Mætti bera innkaup Héðins Valdimarssonar saman við þau innkaup, sem nú hafa verið gerð fyrir „verkamannabústaðina“ í gæsalöppum á Rauðarárholtinu. Þessi brbl. verða prófsteinninn á það, hve mikið er til af heiðarleik hér í þinginu. Þeir hv. þm., sem hlustað hafa á ræður þeirra hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. félmrh., geta ekki verið í vafa um það, hvor hefir réttara fyrir sér. Ég þekki, held ég, svo vel til þm. hér í hv. d., að ég þarf ekki að vera í neinum vafa um það, hvernig þeir hugsa í þessu máli. Ég hefi líka falað við svo marga menn utan Alþingis, bæði Alþfl.-menn og framsóknarmenn, að ég veit, hvernig þeir líta á þetta yfirleitt. Hitt er annað mál, hvort svívirðing samábyrgðarinnar er svo sterk, að þm. skoði sig yfirleitt bundna við að leggja blessun sína yfir hvaða óhæfuverk, sem ráðh. kann að fremja. Það fer þá að verða lítil sú trygging, sem þjóðin á í Alþingi, ef hún getur ekki treyst því, að þm. felli l., sem flutt eru fram með rangindum af ráðh., sem svífst þess ekki að misnota vald sitt. Það fer þá að verða erfitt að ná lögum og rétti í landinu, ef ekki er hægt að fá hv. þm. til að átta sig á því, hvernig í þessu máli liggur. Það er ekki til neins að reyna að koma sér hjá því að hugsa rökrétt með því að hrópa: kommúnistar, kommúnistar! Meðan heilbrigð skynsemi fær að njóta sín, munu þm. dæma eftir réttiætistilfinningu sinni, nema þá að stjórnmálaspillingin verði henni yfirsterkari. Ég mun því greiða atkv. móti þessu frv. og treysti jafnframt hv. þm. til að athuga vel þau gögn, sem fyrir hendi eru í málinu.

*Héðinn Valdimarsson: Það fór svo sem við var að búast, að hæstv. félmrh. gæti ekki svarað þeim rökum, sem ég lagði fram, enda er málið þannig vaxið, að ekki er hægt að verja það, þar sem hér er maður að misbeita valdi sínu til hefndar á pólitískum andstæðingum. Viðvíkjandi athugasemdum hæstv. ráðh. vil ég segja nokkur orð. Forsendur hans fyrir brbl. eru þær, sem oft hefir verið haldið fram af blöðum íhaldsins, að verkamannabústaðirnir nytu mikils styrks af bæjum og ríki. Áður fyrr, meðan hæstv. ráðh. var í Alþfl., sem þá var, stóð hann alltaf upp og andmælti þessari staðhæfingu, þegar hún var borin fram hér á þingi, en nú gerir hann hana að aðalforsendu sinni. Enda er auðvelt að hrekja þetta. Það er að vísu satt, að það eru ekki litlar fjárhæðir, sem hið opinbera veitir til byggingarstarfsemi, en þetta er þó aðeins gert á þann hátt, að fé er lagt til hliðar í sjóð, sem er opinber eign eftir sem áður. Þetta er aðeins lánsfé, sem er greitt aftur með vöxtum. Þannig hefir þetta verið til þessa, en á því kann að verða breyting, ef taka á stöðugt dýrari lán til þessarar starfsemi. Sá styrkur, sem hægt er að segja, að lagður sé til verkamannabústaðanna. er í hæsta lagi teikningar og eftirlit, sem er þó eins mikið í þágu ríkisins sjálfs, til tryggingar því, að allt fari vel úr hendi. Þessar forsendur eru því í rauninni alveg rangar. Ég skil vel, að hæstv. félmrh. kalli fundi í Byggingarfélagi alþýðu skrípaleiki, þegar félagsmenn ræða mál sín, ef skoðanir þeirra ganga eitthvað á móti skoðunum hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði haft þetta svona og svona eftir mínu höfði og hagað framkvæmdunum eftir því, sem bezt hefði hentað mér á hverjum tíma. En þetta er ekki rétt. Ég fór jafnan eftir vilja fólksins, eins og vera ber. Það, sem hæstv. ráðh. gremst hvað mest, er útreið sú, sem hann fékk á fundinum í sumar, þegar hann ætlaði að rýma fundinn með því að ganga af honum, en fékk aðeins l0 sálir með sér, þrátt fyrir það, að fundarmenn skiptu hundruðum. Viðvíkjandi kommúnistahræðslunni. sem svo mjög virðist hafa gripið ráðh., vil ég segja það eitt, að ég hygg, að fáir hafi verið félagar í Byggingarfélagi alþýðu, sem voru í Kommfl. Þá var hann að reyna að sýna fram á, að þessir nýju verkamannabústaðir, sem nú er verið að byrja á, yrðu að öllu leyti miklu betri en þeir gömlu, og jafnframt betur settir. Þessu til sönnunar las hann upp skjal mikið, er hann sagði, að væri frá málsmetandi mönnum, sem hann þó aldrei nefndi á nafn. Skjalið skyldi þó ekki vera frá Guðjóni Samúelssyni? Það var ekki haft svo mikið við stað þann, er búið var að velja undir þessa verkamannabústaði, að grundvöllurinn væri athugaður, hvað þá meira. Það er aldrei nema satt, að lóðir þær, sem nú á að fara að byggja á, eru stærri en hinar, sem fyrirhugaðar voru, en þess ber þá jafnframt að gæta, að þær eru dýrari fyrir fólkið, auk þess sem þær liggja mun lengra frá aðalvinnustöðvum bæjarins, eða sem næst 8–10 mín. gang. Af því, sem ég þegar hefi tekið fram, staðhæfi ég, að allar ráðstafanir hæstv. félmrh. í þessum málum eru til hins verra, og að stjórn sú, sem stýrir framkvæmdum hins nýja félags, er alls ekki starfi sínu vaxin. Hún kaupir t. d. byggingarefnið allt of dýru verði, og væri fróðlegt að fá upplýst, hvar efnið væri keypt, svo hægt væri m. a. að bera það saman við innkaupin á efninu til hitaveitunnar. Þá hrópaði hæstv. ráðh. upp með það, að ég hefði svikið Alþfl. En það vill nú svo vel til, að til er bók, sem heitir stefnuskrá Alþfl., og sé hún athuguð, þá má fljótt fá sannanir fyrir því, að fáir hafa vikið flokkinn meira en þessi hæstv. ráðh. og þeir, sem honum fylgja að málum. Annars er eins og hæstv. ráðh. sé töluvert sárt um að upplýsa, hvernig hann komst í þennan valdasess, - hann, sem er utanþingsmaður. Mér finnst hér ekki um neitt einkamál að ræða. og því sé sjálfsagt að snúa sér að ráðherranum og ræða við hann þau mál, sem undir hann heyra og hann hefir verið að skipta sér af.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Í raun og veru þarf engu að svara þessum tveimur síðustu ræðumönnum, svo aumleg er framkoma þeirra á allan hátt. Hv. 5. þm. Reykv. vil ég þó segja það, að sitji illa á nokkrum manni að tala um virðingarleysi Alþingis, þá situr það illa á honum. Manni, sem ekki hefir skirrzt við að láta hagsmuni þjóðar sinnar í einu og öllu sitja á hakanum fyrir hagsmunum erlends ríkis, - manni, sem ekki hefir vílað fyrir sér að senda til erlendra blaða ósannar fregnir, sem geta orðið stórhættulegar sjálfstæði landsins. Hv. þm. sagði m. a., að ég hefði ekki andmælt því, að aðstaðan til verkamannabústaðamálsins hér í Rvík hefði ekki verið misnotuð. Þetta er aldrei nema rétt, og það vita allir, að þetta hefir verið gert. Að ég ekki andmælti fullyrðingum hv. 3. þm. Reykv. um sakleysi sitt í þessum efnum, var af því, að það myndi hafa verið sama, hvaða sannanir ég hefði fært fram fyrir máli mínu, þá hefði það allt verið talið ósannindi. Hv. 3. þm. Reykv. tel ég ekki heldur ástæðu til að svara frekar en ég þegar hefi gert. Hann mun halda áfram sínum sama vaðli, og það er vægast sagt lítil ánægja fyrir þingheim að hlusta á vaðal hans frekar en orðið er.

*Einar Olgeirsson: Ég held, að tæplega sé hægt að gefast öllu rækilegar upp með að verja málstað sinn en hæstv. félmrh. gerði í síðustu ræðu sinni. Það hefði óneitanlega verið karlmannlegra af honum að sýna þingheimi snilld sína í því að rökræða þetta mál, heldur en hrópa bara upp: Þetta eru bara kommúnistar og við þá er ekki talandi, - og flýja svo úr þingsölunum þegar hann er kominn í bobba, svo ekki sé hægt að ræða við hann um hinar óteljandi mótsetningar, sem orðnar eru í orðum hans og gerðum í sambandi við þetta mál. Því að það er vitað, að það er varla nokkur maður utan hans flokks, sem hefir tekið upp málstað hans í sambandi við hin frægu bráðabirgðalög frá í sumar. Það lætur því óneitanlega illa í eyrum, þegar þessi maður er að veita öðrum ákúrur fyrir skort á velsæmi gagnvart þingi og þjóð, - maður, sem svo freklega brýtur þingræðið, að hann ekki aðeins brýtur það með því að gefa út gersamlega óhæf bráðabirgðalög, heldur neitar líka að ræða hér á Alþingi. Þýtur bara burt úr deildinni og lætur engan sjá sig. Annars höfum við þingmenn Sósíalistafl. lagt fram þau gögn í þessu máli, sem eiga að nægja, og það eitt er víst, að með því verður fylgzt af alhuga, svo að vart mun alþýða manna fylgjast betur með öðrum málum.

*Thor Thors: Umræður þessar hafa aðallega snúizt um það, að hinir fornu samherjar hafa verið að gera upp gamlar sakir. Það, sem ég vil segja að þessu sinni, er að minna á, hver afstaða okkar sjálfstæðismanna hefir verið til þessa máls á undanförnum þingum, og jafnframt, hver hefir verið afstaða þeirra hæstv. félmrh. og hv. 3. þm. Reykv. Lögin um verkamannabústaði voru sett 1931, og var þá svo frá þeim gengið, að fleiri en eitt byggingarfélag máttu vera í hverjum kaupstað. Nú bar svo til, að hátt á þriðja hundrað verkamanna hér í bænum stofnuðu með sér annað byggingarfélag. Menn skyldu nú ætla, að það hefði verið gleðiefni fyrir Alþfl.-fulltrúana a. m. k., ef þessum mönnum hefði tekizt að koma sér upp bústöðum. En það fór nú dálítið á annan veg. Í stað þess að gleðjast yfir þessu, rís núv. hv. 3. þm. Reykv. upp og beitti sér af alefli gegn þessum félagsskap og fékk því til leiðar komið, að hann var svo gott sem kyrktur í fæðingunni. Þessu og þvílíku ranglæti gat hann komið í gegnum þingið, enda þótt með miklum hörmungum væri. Hann var þá líka einn með valdamestu mönnum þingsins, alveg eins og hann er núna einn sá allra valdaminnsti. Hér í hv. Nd. gátum við Garðar Þorsteinsson fengið það samþ., að félag þetta mætti lifa. Í hv. Ed., var frv. aftur breytt í sitt fyrra form og kom því hingað aftur, og hér var svo till. okkar Garðars felld með 16 atkv. Hv. þm. Mýr. (BÁ) greiddi till. okkar atkv. þrátt fyrir það, þó að núv. hv. 3. þm. Reykv. gengi með krepptan hnefann á móti honum og æddi sem grenjandi ljón um deildina. Till. um að drepa félagið komst samt í gegnum þingið, og réð þar um atkv. eins þm., Magnúsar Torfasonar, sem þá var nýlega búinn að svíkja flokk sinn. Ef hv. 3. þm. Reykv. vildi nú vera sjálfum sér samkvæmur, ætti hann að láta félag sitt ganga inn í félag það, sem samþ. hefir verið af ríkisvaldinu og er nú að hefjast handa um framkvæmdir. Ég kenni alls ekki í brjóst um hv. 3. þm. Reykv. (Hv) vegna hrellinga hans í þessu máli. - síður en svo. Menn uppskera jafnan eftir því, sem þeir sá. Það má vel vera, að þessi núverandi hrjáði þm. hafi stundum unnið vel, en eitt er víst, að hann hefir jafnan gætt þess að vinna fyrst og fremst fyrir sjálfan sig í pólitískum tilgangi. Hv. núv. Alþfl.-menn hefðu eflaust gott af að minnast þess nú, hversu fast þeir stóðu á því 1934, að ekki ætti að vera nema eitt byggingarfélag í hverjum kaupstað, þar sem þeir játa það nú, að þau megi vera fleiri. Við bentum þegar á það 1934, að Héðinn Valdimarsson myndi jafnan beita pólitískum brögðum í þessum málum, og það hefir komið á daginn. Og yfirleitt hefir allt, sem við héldum fram 1934 í þessum málum, komið fram. Við kváðum skýrt á um það, að við hefðum alla tíð haft megnustu ótrú á núv. 3. þm. Reykv. (HV), bæði hvað snertir þessi mál og önnur. Það hefði því verið betra, ef Alþfl.-mennirnir hefðu viljað taka mark á orðum okkar þá. Þeir þyrftu þá ekki að vera að glíma við þennan draug nú. Hvað mál þetta snertir almennt, þá finnst mér, að sú stefna ætti að ráða, að sem flestir gætu notfært sér þau hlunnindi, sem hér getur verið um að ræða, hvort sem eitt eða fleiri félög eru á hverjum stað. Sé aðeins eitt félag, þá þyrfti að tryggja það með hlutfallskosningu, að allir flokkar gætu notið sín við stjórnarkosningu o. fl. Og jafnframt þyrfti að tryggja það, að það væru jafnan verkamennirnir sjálfir, sem færu með stjórn þessara mála, en ekki pólitískir snakkar, sem ekkert erindi eiga inn í félögin nema til þess að nota þau sér til pólitísks framdráttar.

*Héðinn Valdimarsson: Ég kannast vel við deilur þær, sem hv. þm. Snæf. var að minnast á, hvort vera skyldi eitt eða fleiri byggingarfélög í hverjum kaupstað, en ég get ekki fundið, að það sé réttmæt ástæða, sem borin var fram þá og hv. þm. Snæf. fór inn á nú, að byggingarfélögin væri hægt að nota pólitískt. Hitt er annað mál, hvort hægt hefði verið að halda því fram með einhverjum rétti, að Alþfl. gæti orðið of vinsæll af framkvæmdum sínum. Tilgangur slíkrar byggingarstarfsemi sem þessarar er eingöngu sá, að útvega félagsmönnum ódýra bústaði. En slík pólitísk áhrif geta aldrei orðið nema óbein. Geti menn nfl. komið sér upp bústöðum á ódýran hátt með því að standa margir saman, þá getur það verið þeim sönnun þess. að þeir geti komið fleiru í framkvæmd með því að standa saman heldur en vera sundraðir. Bein pólitísk áhrif í gegnum félagsskap sem þennan geta því ekki komið til greina, en það halda þeir hv. þm. Snæf. og hæstv. félmrh. Hefði Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna, eins og það var víst kallað, fengið sama rétt og Byggingarfélag alþýðu, hefði fé það, sem um var að ræða til byggingar verkamannabústöðum, farið í tvo staði, í stað þess að fara í einn. Ef þeir vilja fara eftir pólitískum skoðunum, þá geta þeir það. Ef þeir vilja fyrst og fremst kjósa slíka menn til þess að stjórna sínum byggingarmálum, þá geta þeir það. En það á ekki að útiloka menn frá því að taka þátt í slíkri starfsemi eingöngu af því, að þeir hafa ákveðnar pólitískar skoðanir, ef félagið hefir ekkert ógagn af því. Það lítur út fyrir af ræðum hæstv. félmrh. og hv. þm. Snæf., að ég hafi verið einvaldur í þessu byggingarfélagi. Ég veit ekki til, að ég hafi haft þar annað vald en það, sem félagsmenn hafa gefið mér af fúsum og frjálsum vilja og með löglegum kosningum. Ef ég hefi haft áhrif, þá er það vegna þess, að mikill meiri hluti félagsmanna hefir fallizt á þær till., sem ég hefi komið með. Ég veit ekki til, að það hafi verið komið fram með nein mál önnur en þau, sem snertu beinlínis hag félagsins. Það hefir verið talað um pólitískt ofurkapp, og er þar átt við þau mótmæli, sem komu fram gegn árás þeirri, sem gerð var á félagið með bráðabirgðal. Það má náttúrlega segja, að það sé pólitík að því leyti, sem það snertir mennina sjálfa. Ég álít, að það sé hættuleg skoðun, að ef einn pólitískur maður fær það t. d. inn í sig, að hann hafi ekki nema lítið fylgi í félagsskapnum, þá noti hann löggjöfina til þess að kúga þennan félagsskap í stað þess að fara að því á heilbrigðan hátt að reyna að afla þeim málum fylgis innan félagsskaparins, sem hann vill koma fram. Ég get frætt hv. þm. Snæf. á því, að um heimingur félagsmanna úr Félagi sjálfstæðra verkamanna var í Byggingarfélagi alþýðu, þegar árásin var gerð á það af félmrh. Þá voru komin inn í lög félagsins ákvæði um, að hægt væri að hafa sérstakar deildir innan félagsins, sem gætu stjórnað meira sínum málum. Það er til ennþá slík deild innan félagsskaparins, sem er aðallega samsett af mönnum úr Félagi sjálfstæðra verkamanna. Ég get fullyrt, að mikill hluti úr því félagi er eins mikið á móti bráðabirgðal. og hinir.

Þetta átti aðeins að vera stutt aths.

. Ég vil svo aðeins segja, að ég get ekki fallizt á þá skoðun, sem oft er að skjóta upp höfðinu, að það eigi að hafa hlutfallskosningar á öllum mögulegum stöðum, þar sem pólitík á ekki að hafa aðgang, eins og t. d. í byggingarfélaginu. Innan verklýðsfélagsskaparins eiga menn að geta haldið saman, þó þeir séu úr mismunandi flokkum.

*Thor Thors: Það eru aðeins örfá orð. Hv. 3. þm. Reykv. vildi mótmæla því, eins og hann gerði 1934 að gömlu l. um verkamannabústaði hefðu gert ráð fyrir, að fleiri en eitt félag gætu starfað á sama stað. Það er nú samt þannig í l. frá 1931, að þar er í 3. og 5. gr. talað um félög í einum og sama kaupstað. Í 5. gr. segir, að öll slík félög njóti réttinda og stuðnings samkv. l. Hv. 3. þm. Reykv. veit, að hann hafði réttinn til þess að njóta þessara hlunninda af þeim mönnum, sem voru í Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna. Hann veit, að aðalástæðan fyrir ofurkappi hans í því að koma löggjöfinni í gegn var að meina þessum mönnum að njóta þeirra réttinda, sem l. höfðu fengið þeim í hendur. Það er því býsna einkennilegt, þegar þessi hv. þm. þykist vera að bera hagsmuni þessara manna fyrir brjósti, þar sem hann hefir áður komið þannig fram. Verkamenn muna sjálfsagt fyrri aðgerðir þessa hv. þm. í þessu máli og kunna honum því fitlar þakkir fyrir, þó hann nú tali hlýlega í þeirra garð í þeirri fölsku von, að geta haft pólitískan ávinning af því. En þar mun honum skjátlast. Það kemur mér ekki á óvart, þó hv. þm. þykist vera mótfallinn hlutfallskosningum í ýmsum félögum, sem ríkisvaldið hefir meiri og minni íhlutunarrétt um. Það er vitanlegt, að lýðræðiskenndin ristir ekki djúpt hjá þessum hv. þm., og hefir aldrei gert.