Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Umræða um þjónustu við börn og unglinga sem eiga við geðræn vandamál að stríða er víðfeðm og forræði málaflokksins er á margra höndum. Því verða málinu ekki gerð viðunandi skil í stuttri utandagskrárumræðu enda er tilgangur minn með þessari umræðu í dag að beina athyglinni að vanda fjölskyldna barna og unglinga með geðræna sjúkdóma vegna viðvarandi úrræðaleysis innan velferðarþjónustunnar. Hæstv. heilbrigðisráðherra ber þyngstu ábyrgðina og því skiptir höfuðmáli hvernig þjónustunni er háttað, þ.e. hvernig heilbrigðisþjónustan er byggð upp með tilliti til forvarna, nærþjónustu, sérfræði- og sjúkrahúsþjónustu og síðast en ekki síst þverfaglegrar vinnu og samstarfs stofnana innan og utan heilbrigðiskerfisins. Hæstv. forseti. Nú eru liðin tíu ár frá því að sveitarfélögin tóku við rekstri grunnskólanna. Við þá breytingu virðast hafa orðið nokkur vatnaskil við greiningu og meðferð barna með geðræna sjúkdóma, sérstaklega meðferð vægari sjúkdóma. Við breytinguna var gengið út frá því að sérfræðiþjónusta skóla sæi um ráðgjöf, forvarnir og greiningu á nemendum sem eiga í sálrænum eða félagslegum erfiðleikum hafi þessir erfiðleikar áhrif á nám nemenda, en ríkið sæi um meðferð barna og unglinga með geðræn vandamál. Sérfræðiþjónusta, þ.e. greining og meðferð vægari einkenna, stuðningur við foreldra og veikari börn, fór út úr skólunum án þess að vísað væri á viðeigandi heilbrigðisþjónustu eða úrræði. Það var enginn til að taka við boltanum og er það ekki enn tíu árum síðar. Afleiðingin hefur m.a. komið í ljós með mikilli aukningu umsókna á barna- og unglingageðdeildir Landspítala – háskólasjúkrahúss og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Sum sveitarfélög hafa nú ákveðið að bjóða upp á þjónustu á þessu sviði þótt samkvæmt reglugerð sé óljóst hvort það sé í þeirra verkahring. Það eru eingöngu hin stærri og fjársterkari sveitarfélög sem geta tekið að sér aukna þjónustu við börn og unglinga sem eiga við geðræn vandamál að stríða og eykur það enn frekar á ójöfnuð fjölskyldna eftir búsetu. Þjónusta á þessu sviði er því ófullnægjandi vegna skorts á meðferðarúrræðum. Eins er mikil óreiða í skipulagi þessara mála. Hæstv. forseti. Á Íslandi eru sjötíu þúsund börn og talið er að um 3–5% þeirra eða um fjögur þúsund börn séu með verulegar geðraskanir en meira en helmingi fleiri þurfa á tímabundinni aðstoð að halda. Hér á landi eru úrræði fyrir 0,6% barna á aldrinum 0–18 ára á öllu landinu. Til samanburðar má nefna að í Noregi og Danmörku eru úrræði fyrir um 2% barna á þessum aldrei. Hafa Danir frekar fjölgað meðferðarúrræðum en hitt. Því eru hér miklu færri pláss eða úrræði til að sinna þessum börnum. Aukin lyfjanotkun barna og unglinga með geðraskanir veldur mörgum áhyggjum. Margar skýringar liggja að baki þessari þróun, m.a. hafa geðrænir sjúkdómar verið vangreindir allt fram á síðustu ár, en börn geta í dag fengið faglegri greiningu og meðferð með tilkomu fleiri sérfræðinga á þessu sviði. Önnur skýring er sú að heimilislæknar ávísi um of lyfjum þegar önnur úrræði eru ekki fyrir hendi. Hugsanlega væri hægt að draga úr ávísunum lyfja ef nægur stuðningur innan og utan skólakerfisins væri fyrir hendi fyrir þessar fjölskyldur. Geðheilbrigðisþjónustu barna hefur lítið verið sinnt á heilsugæslustöðvum hingað til þótt slíkt falli vel að hlutverki þeirra samkvæmt lögum. Ítrekað hefur verið bent á nauðsynlegar úrbætur og í því skyni voru gerðar lagabreytingar svo að hægt væri að ráða fleiri starfsgreinar inn á stöðvarnar og voru sálfræðingar nefndir sérstaklega í þessu sambandi. Hæstv. forseti. En ekkert hefur gerst, hvorki fastráðningar né að gengið sé til samninga við sálfræðinga um greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins. Mikið skortir á stuðning við foreldra barna með geðraskanir og telja þeir að allt of löng bið sé eftir þjónustu þegar börn hafa fengið viðeigandi greiningu eða hún fáist alls ekki. Starfsfólk á barna- og unglingageðdeildum er undir miklu álagi og ætti nýliðun lækna á þessu sviði að vera hæstv. heilbrigðisráðherra áhyggjuefni. Álag á sjálfstætt starfandi sérgreinalækna hefur aukist ár frá ári og hafa skapast erfiðleikar í þjónustunni þar sem einingafjöldi Tryggingastofnunar ríkisins hefur ekki fylgt þróuninni. Þessi staða hefur enn aukið erfiðleika fjölskyldna í brýnum vanda. Það er ekki ásættanlegt að þurfa að bíða í marga mánuði eftir tíma hjá barna- og unglingageðlækni. Hæstv. forseti. Ég hef lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra: Telur ráðherra að geðheilbrigðisþjónusta barna og unglinga sé ásættanleg í dag? Ef ekki, hvaða þjónustu þarf að bæta? Hver er forgangsröðun innan ráðuneytisins í þessum málaflokki í dag? Er unnið að stefnumörkun á þessu sviði og ef svo er, hverjar eru helstu áherslur heilbrigðisráðherra í geðheilbrigðisþjónustu barna og unglinga? Að lokum: Hvað tefur viðbyggingu og endurbætur á húsakynnum BUGL við Dalbraut?

Virðulegur forseti. Spurt er: Telur ráðherra að geðheilbrigðisþjónusta við börn og unglinga sé fullnægjandi? Því er til að svara að eðli heilbrigðisþjónustunnar er almennt þannig að það er ávallt erfitt að halda því fram að tilteknir þættir þjónustunnar séu fullnægjandi. Í geðheilbrigðismálum barna og ungmenna hefur hins vegar mikið verið gert á undanförnum árum og margt mjög vel gert. En við þurfum hins vegar að halda áfram að byggja upp þjónustuna. Vísbendingar eru um að vandi hafi aukist meðal tiltekinna hópa og þar þurfum við að beita okkur sérstaklega. Ég mun leggja áherslu á það í ráðuneytinu. Í öðru lagi spyr hv. 10. þm. Norðaust. hvað það sé sem betur mætti fara. Við þurfum að halda áfram á þeirri braut sem hefur verið mörkuð og flytja þjónustuna við börn, ungmenni og fjölskyldur þeirra nær þeim sem þurfa á þjónustunni að halda. Ég heyri að við hv. þm. Þuríður Backman erum sammála um það. Við þurfum á þeim vettvangi að grípa fyrr inn gagnvart þeim sem eiga við vandamál að stríða og það er einmitt þetta sem verið er að gera, t.d. á heilsugæslunni í Grafarvogi sem gæti orðið öðrum gott fordæmi, enda árangurinn af því starfi góður. Það er því ekki rétt að ekkert hafi verið gert. Þar er einmitt tilraunaverkefni innan heilsugæslunnar í gangi við að efla greiningarþjónustu og fyrstu meðferð og það verkefni lofar mjög góðu. Einnig er verið að vinna á svipuðum nótum á Akranesi og Suðurlandi, þann þátt erum við að efla. Barna- og unglingageðdeild Landspítala – háskólasjúkrahúss er í ákveðnu lykilhlutverki á þessu sviði og þar þarf að efla þjónustuna t.d. með öflugri göngudeildarþjónustu og styrkja möguleika starfsmanna BUGL til að veita tiltekna þjónustu á landsvísu og styðja við bakið á þeim öðrum stofnunum sem sinna börnum. Síðan þarf að tryggja að legudeildirnar, barna- og unglingadeild, eflist og dafni. Virðulegi forseti. Í þriðja lagi spyr þingmaðurinn hvaða vinna sé í gangi á þessu sviði. Undanfarin missiri hefur verið lögð mikil vinna í að bæta stöðu barna og unglinga með geðraskanir. Fyrir utan bein fjárframlög hefur verið lögð áhersla á bæði úttektir og stefnumótun. Tvennt vil ég nefna sérstaklega sem ég bind miklar vonir við, fyrir utan það sem ég nefndi hér að framan, og snýr það að aukinni þjónustu markvisst í heilsugæslunni. Sérstakur verkefnisstjóri var fenginn til að gera tillögur um hvernig samþætta megi þjónustu hinna ýmsu kerfa við börn og unglinga með geðraskanir á grundvelli úttektar sem hann gerði. Nefnd um geðheilbrigðisþjónustu við börn og ungmenni skilaði fyrir stuttu tillögum til heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Tillögurnar og nefndarálitið má finna á heimasíðu ráðuneytisins en þar er gerð grein fyrir aðstæðum og helstu úrræðum á þessu sviði og bent á að forræði á geðheilbrigðismálum barna er margskipt. Tillögurnar eru raunhæfar og þeim má hrinda frekar hratt í framkvæmd og að því er stefnt. En þær eru þessar helstar: Í fyrsta lagi eru tillögur sem lúta að því að tryggja börnum og forráðamönnum þeirra greiða leið að þjónustu og bæta samfellu þjónustunnar. Þar er gert ráð fyrir að stjórnendur stofnana skýri starfssvið stofnananna. Í öðru lagi eru markmið sem lúta að því að tryggja börnum nauðsynlega þjónustu og koma í veg fyrir tafir í því sambandi. Tillögur undir því markmiði falla að því að efla heilsugæsluna með þverfaglegri nálgun nokkurra fagstétta og að sálfræðiþjónusta í skólum verði efld. Gert er ráð fyrir tenglakerfi innan heilsugæslunnar, svokallaðs „case manager“ sem beri ábyrgð á hverju barni og fjölskyldunni. Í þriðja lagi eru markmið sem lúta að bættu aðgengi barna og unglingageðdeildar á BUGL og styttingu biðlista þar. Tillaga þar lýtur að því að hraða framkvæmdum við nýbyggingu barna- og unglingageðdeildar. Virðulegur forseti. Einnig er spurt hvaða vinna sé nú í gangi í heilbrigðisráðuneytinu á þessu sviði. Því er til að svara að það stendur yfir vinna við að hrinda framangreindum tillögum í framkvæmd. Þess utan vil ég nefna að sænskur sérfræðingur hefur verið fenginn að fara yfir málin í geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga. Sérfræðingurinn heitir Anders Milton og er þekktur í Svíþjóð fyrir störf sín á þessu sviði en hann var af hálfu sænsku ríkisstjórnarinnar fenginn til að gera úttekt á geðheilbrigðisþjónustu Svía. Hann mun fá nokkur vandamál til skoðunar sem hafa blasað hér við um nokkurt skeið og gera grein fyrir viðhorfum sínum og leggja fram hugmyndir sínar um hvernig megi bæta úr strax í sumar. Ég bind því talsverðar vonir við starf hans. Þá tel ég einnig rétt að geta þess að áform um uppbyggingu á barna- og unglingageðdeild við Dalbraut hafi verið til skoðunar í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu. Áformin gera ráð fyrir kostnaði við framkvæmd sem nemur um 680 millj. kr. en fyrsti áfanginn er nú sérstaklega til skoðunar. Miðað við þær upplýsingar sem við höfum tekið saman er búið að safna rúmum160 milljónum í þá framkvæmd. Í fjórða lagi er spurt, hæstv. forseti: Er verið að vinna að stefnumörkun á þessu sviði? Og ef svo er, hverjar verða helstu áherslur í geðheilbrigðisþjónustu barna og unglinga? Ég vil nefna hérna sérstaklega að færa þjónustuna nær börnunum, þ.e. að efla hana á heilsugæslusviðinu.

Frú forseti. Það eru nákvæmlega þrjú ár í þessum mánuði frá því að tillögur frá fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Jóni Kristjánssyni, voru samþykktar og sendar voru út fréttatilkynningar um að geðheilbrigðisþjónusta við börn og ungmenni skyldi hafa algjöran forgang. Tvennt átti að gera. Stækka og byggja við barna- og unglingageðdeildina og auka göngudeildarþjónustu. Þetta var rétt fyrir síðustu kosningar. Ekkert hefur verið gert enn þá. Ég spyr: Voru þetta innantóm kosningaloforð? Þrjú ár eru liðin. Aldrei í 35 ára sögu barna- og unglingageðdeildarinnar hefur verið annað eins álag á deildinni, segir yfirlæknirinn. Biðlistar hafa aldrei verið lengri en nú. Yfir 100 börn bíða eftir fyrstu komu á deildina en þar að auki eru langir biðlistar eftir innlögn. Milli 70 og 80 börn bíða eftir iðjuþjálfun. Svona má halda áfram. Eftirspurnin eykst jafnt og þétt og deildin hefur ekki haft undan lengi vegna ónógra úrræða. Ekki er síður skortur á stuðningi og sérúrræðum utan deildarinnar. Læknar deildarinnar hafa nú séð sig knúna til að skrifa ráðherra bréf og krefjast þess að gripið verði til ráðstafana án tafar. Mikið álag er á starfsfólki deildarinnar sem er orðið langþreytt á að framkvæmdir við stækkun BUGL dragist á langinn. Við getum ímyndað okkur álagið á aðstandendur barnanna sem bíða eftir þjónustunni. Áætlað er að framkvæmdir við stækkun BUGL taki þrjú ár frá því að framkvæmdir hefjast og um 100 milljónir vantar þrátt fyrir að fyrirtæki, samtök og einstaklingar hafi komið með fjárframlög að undanförnu. Það þarf að spýta í lófana. Við getum ekki látið börn og unglinga með geðræna sjúkdóma líða fyrir 

Virðulegi forseti. Sennilega eru fá mál viðkvæmari og erfiðari úrlausnar en vandi barna og ungmenna með geðraskanir og áhrif veikinda þeirra á nánustu fjölskyldur. Það er þung byrði að glíma við þann harða veruleika þegar barn eða ungmenni í fjölskyldu á við geðrænan vanda að stríða. Oft er slík byrði óbærileg og álagið getur vegið að undirstöðum fjölskyldunnar. Stuðningur samfélagsins við slíkar aðstæður getur skipt sköpum um afdrif viðkomandi barns og fjölskyldunnar sem heild. Á síðustu árum hefur verið lögð mikil áhersla á að mæta vaxandi þörf og eftirspurn eftir geðheilbrigðisþjónustu við börn og ungmenni, eins og hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra gerði grein fyrir áðan. Þjónusta við geðfötluð börn og ungmenni er veitt af heilbrigðis- og meðferðarstofnunum, hjá sjálfstætt starfandi sérfræðingum, á heimilum, í skólum, innan félagsmálakerfisins, svo fátt eitt sé nefnt. Málefni þeirra falla því undir mörg ráðuneyti og koma til kasta fjölmargra aðila. Ég tel að öllum sé ljóst að aukin samhæfing í þjónustu við geðfötluð börn er stærsta viðfangsefnið fram undan. Foreldrar upplifa sig oft eins og þeir séu að berjast við marghöfða þurs þegar þeir eru að leita úrræða fyrir börn sín. Hér er því verk að vinna. Í skýrslu nefndar sem gefin var út af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í nóvember 2005 um þessi mál er lagt til að heilsugæslan verði samhæfingaraðili og tengiliður fjölskyldna við meðferðaraðila og stuðningsaðila vegna vanda barna þeirra. Ég vil leggja áherslu á að hrinda þessari hugmynd í framkvæmd. Skólaskylda barna er til sextán ára aldurs. Skólaheilsugæslan hefur í auknum mæli komið að málefnum barna og ungmenna með geðraskanir og hefur yfirsýn yfir vanda þeirra. Skólaheilsugæslan er snertiflötur heilbrigðiskerfisins, félagslega kerfisins og menntakerfisins og er þess bær að axla formlega slíka ábyrgð, enda koma þar að fjölmargir fagaðilar sem hafa víðtæka þekkingu á þessum málum, þar með taldir sálfræðingar sem sérstaklega hefur verið rætt um hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda hv. þm. Þuríði Backman fyrir að færa þetta mál hér til umræðu í Alþingi. Málið varðar geðheilbrigði barna og unglinga. Geðsjúkdómar snerta fjölmarga í samfélaginu og ekki einungis þá sem veikjast heldur einnig og oft ekki síður aðstandendur þeirra. Fullyrða má að viðhorf til geðsjúkdóma hafi breyst til batnaðar á síðustu áratugum. Þó er staðan erfið og verður sífellt brýnna að efla geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga á öllum þjónustustigum, bæði hjá sveitarfélögum og ríki. Þann 1. þessa mánaðar lýstu fjórir sérfræðilæknar á barna- og unglingadeild Landspítala – háskólasjúkrahúss, BUGL, yfir miklum áhyggjum af þróun þjónustu við börn og unglinga með geðraskanir. Vildu sérfræðingarnir að gripið yrði til róttækra ráðstafana án tafar. Þeir bentu m.a. á að auka þyrfti úrræði í nærumhverfi barna og unglinga sem glíma við geðraskanir af einhverju tagi. Gríðarlegt álag hefur verið á barna- og unglingadeild Landspítala – háskólasjúkrahúss um langa hríð. Biðlistar langir og mikið álag á starfsfólki deildarinnar. Framkvæmdir við stækkun deildarinnar hafa tafist verulega og þegar framkvæmdir við viðbygginguna hefjast loksins líður að minnsta kosti eitt ár þar til unnt verður að taka bygginguna í notkun. Þeim sem koma á göngudeild BUGL hefur fjölgað um 30% á milli ára og meira en 100 börn bíða eftir fyrstu komu á göngudeild, auk þess sem tugir barna bíða eftir innlögn. Af þessu má sjá að bæta þarf grunn- og geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga almennt og einnig þarf að bæta aðstöðu barna- og unglingageðdeildar svo fljótt sem unnt er. Öllum er ljóst að stjórnvöld verða að sinna þessum málaflokki mun betur og ég vona að þessi umræða á hinu háa Alþingi skili börnum og unglingum ávinningi og verði til þess að þeim málaflokki verði betur sinnt af stjórnvöldum í framtíðinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir að vekja máls á þessu mjög svo brýna máli. Það má velta því fyrir sér hvað veldur að ár eftir ár gjósa upp umræður um geðheilbrigðismál barna og unglinga. Í grein í Morgunblaðinu 15. nóvember er haft eftir Ólafi Ó. Guðmundssyni, yfirlækni BUGL, með leyfi forseta: „Hvert geta foreldrar eða kennarar leitað, þegar barn hegðar sér eða líður illa? Svarið er … að markviss verkaskipting … er ekki til.“ - Og því tilviljunum háð hvernig leitað er til þeirra aðila sem eiga að sinna þessum málum. - „Hver ber ábyrgð á óreiðunni, sem hefur þróast ómarkvisst í áranna rás? … Lýst er eftir leiðakorti um óreiðustíga þess kerfis, sem mæta á vanda hins stóra hóps barna og unglinga, sem búa við skert aðgengi að nauðsynlegri þjónustu …“ Grunnskólar landsins þurfa að reiða sig á að fyrir liggi greining frá barna- og unglingageðlækni ef nemandi á í vandkvæðum og þarf stuðning við kennslu. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga tekur ekki þátt í kostnaðinum nema að slíkar greiningar liggi fyrir. Þegar biðin er svona löng og málin í slíkum ólestri eru það börnin sem líða fyrir. Á meðan reyna skólayfirvöld að leysa málin og kennarar allt of oft með mál sem ættu að vera í höndum barna- og unglingageðlækna. Í lok síðasta árs skrifuðust á þáverandi hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Jón Kristjánsson, og nokkrir sjálfstætt starfandi barna- og unglingageðlæknar í Morgunblaðinu. Þar var m.a. tekist á um einingafjölda sem ætlaður var í málaflokkinn. Að mati læknanna var ekki tekið tillit til aðstæðna ársins á undan sem var um margt ólíkt því sem venjulegt er, og er þar átt við verkfall kennara og samningsleysi milli sérfræðilækna og Tryggingastofnunar. Það sem við þurfum að einblína á er að í lok ársins í fyrra voru allt að sjö vikur sem barna- og unglingageðlæknar gátu ekki sinnt sínu starfi, eins og Páll Tryggvason hefur sagt frá opinberlega. Það kemur líka fram að enginn er að nema þessi fræði við Háskóla Íslands og við þurfum að sjá til þess að prófessorsstaða verði til við háskólann svo einhver vilji læra fagið. Auk þess verðum við að búa til heildstætt teymi, líta á heildarmyndina, klára málin á landsvísu, samhæfa vinnu ráðuneyta og sveitarfélaganna 

Frú forseti. Þegar rætt er um geðheilsu barna- og unglinga, stefnu og framtíðarsýn, þarf að taka margt með í reikninginn. Að leggja grunn og viðhalda góðri geðheilsu barna og unglinga er viðfangsefni og skylda samfélagsins í heild sinni. En því miður verður ekki hjá því komist að á hverjum tíma greinast börn með geðraskanir sem hafa mismikil áhrif á þeirra daglega líf. Heildarstefna í málaflokknum hlýtur að byggja á góðu samstarfi ríkis og sveitarfélaga, hér skarast verksvið ráðuneyta og einnig er mismunandi aðkoma sveitarfélaga að málinu. Jafnframt lögbundnum skyldum sínum eru skólar misvel í stakk búnir til að sinna sannanlega veikum börnum. Almennur kennari hefur litla sem enga sérþekkingu á meðhöndlun geðraskana, enda þurfa þessi börn á þjónustu starfsfólks úr heilbrigðisþjónustunni að halda. Við vitum að nú er verið að vinna að stækkun barna- og unglingageðdeildar og er það vel. Því eins og staðan er í dag eru það aðeins börn sem eru í bráðri lífshættu eða haldin mjög alvarlegum geðtruflunum sem komast til innlagnar. Öflug eftirfylgd og ráðgjöf er nauðsynlegur þáttur þjónustunnar sem barna- og unglingageðdeildin þarf að veita öllum þeim er málið varðar. Frú forseti. Að mínu mati er ekki nægilegt að sinna aðeins þeim veika. Foreldrar þurfa á góðri ráðgjöf að halda og systkini þurfa líka sinn stuðning. Það segir sig sjálft að fjölskyldutengsl og daglegt líf inni á heimilum barna með geðraskanir fer úr skorðum og oft hefur ástandið varað árum saman. Ég veit að allir þeir sem láta sig málið varða hafa miklar væntingar til nýrrar og öflugrar geðdeildar og ég treysti hæstv. heilbrigðisráðherra til að vinna hratt og örugglega í þessum mikilvæga málaflokki.

Frú forseti. Það ber að þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir að efna til þessarar utandagskrárumræðu. Geðheilbrigðisþjónusta barna og unglinga á Íslandi er ekki ásættanleg í dag. Þetta er enn og aftur spurning um forgangsröðun hjá núverandi ríkisstjórn. Einkavæðing, stóriðja og sendiráð eru yfirleitt efst á lista í stað þess að taka til hendinni hér heima og þá fyrst og fremst í heilbrigðismálum, málefnum fatlaðra og geðheilbrigðismálum barna og unglinga. Í frétt á heimasíðu Landspítala – háskólasjúkrahúss þann 12. maí 2004 kemur fram að samkvæmt áætlun gæti viðbótarhúsnæði barna- og unglingageðdeildar verið tilbúið til notkunar um mitt ár 2006. Ekki hefur það ræst og ekki er að heyra, miðað við umræðuna hér í dag eða svör ráðherra, að það sé að gerast á næstunni. Almenningur hefur sýnt þessu skilning og mikinn áhuga eins og sést þegar farið er yfir listann með þeim aðilum sem gefið hafa fé til verkefnisins, hálf önnur milljón til BUGL með styrktartónleikum, foreldrafélag færir gjafir, Félagsstofnun stúdenta, Gámaþjónustan, Skeljungur, Kögun, Lions-menn. En ekkert gerist. Það er spurning hvort menn séu að bíða eftir Jóhannesi í Bónus til að þetta fari af stað. Frú forseti. Það þarf að skoða fleira en BUGL til að bæta geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga. Þangað fara alvarlegustu tilfellin en vegna vægari tilfella getur dugað sú þjónusta sem er í almannakerfinu, þ.e. heilbrigðis-, félags- og skólakerfinu, en það þarf að samþætta þjónustu og meðferðarúrræði. Hægt er að finna tillögur að lausnum í því sambandi í skýrslu sem ráðherra lét vinna og vitnaði til áðan, Samhæfing í málefnum barna og unglinga með geðraskanir. Frú forseti. Þessari skýrslu var skilað 31. ágúst 2004. Þetta er góð skýrsla með góðum tillögum að úrbótum en ekkert hefur gerst. Enn og aftur virðist það gerast, sem margoft hefur verið nefnt hér, að menn láti vinna svona skýrslur og telji að þá séu þeir lausir 

Frú forseti. Þann 11. mars sl. birtist ítarlegt viðtal við Sigrúnu Ólafsdóttur í Blaðinu. Sigrún vinnur að doktorsverkefni í félagsfræði við Indiana-háskólann í Bandaríkjunum. Doktorsverkefni Sigrúnar fjallar um heilbrigðismál og sérstaklega stöðu geðrænna vandamála í heilbrigðiskerfinu. Í störfum hennar hefur komið fram að einkum tveir þættir skipti afar miklu máli varðandi hvernig tekið er á geðrænum vandamálum barna og unglinga, annars vegar að hugað verði að fordómum í samfélaginu, hvernig þeir birtast og hvaða áhrif þeir hafa á líðan og upplifun barna sem eiga í erfiðleikum, og hins vegar verður að huga að aðstæðum og úrræðum sem eru í boði fyrir börn sem eiga við andlega vanlíðan að stríða. Varðandi aðstæður og úrræði má segja að of mikil áhersla hafi verið lögð á hið læknisfræðilega sjónarhorn þar sem lyfjagjöf á að vera hin endanlega lausn á geðheilbrigðisvanda barna og unglinga. Þetta þýðir ekki að læknisfræðilega sjónarhornið sé ekki mikilvægt eða að lyf hjálpi ekki börnum í einhverjum tilfellum. Hér er hins vegar átt við að hvorki sé nægjanlegt tillit tekið til þess sem aðrar stéttir hafa fram að færa né að tekið sé á þeim félagslegu aðstæðum sem börn búa við. Það er t.d. mikilvægt að velta fyrir sér langtímaafleiðingum þess að hafa börn á geðlyfjum og/eða að hafa þau inni á stofnunum frekar en að fyrsta skrefið sé á þann veg að þeim sé hjálpað í skólakerfinu eða reynt sé að bæta úr félagslegum aðstæðum þeirra. Til dæmis fara öll börn á grunnskólaaldri í læknisskoðun á hverju ári. Það mætti spyrja hvort við þyrftum ekki einnig að huga að andlegri heilsu þeirra. Þetta þýðir ekki að við séum að sjúkdómsvæða geðheilsu þeirra heldur undirstrika mikilvægi þess að athuga hvernig börnum almennt líður. Því er grundvallaratriði að önnur meðferðarúrræði sem boðið er upp á, t.d. af sálfræðingum og iðjuþjálfum, fái notið sín að fullu í kerfinu. Frú forseti. Hluti af vandanum liggur í heilbrigðiskerfinu, t.d. er þjónusta geðlækna niðurgreidd á meðan sálfræðiþjónusta er það ekki. Þannig verður beinni leið á milli þess að fara til heimilislæknis og síðan til geðlæknis frekar en að vísað sé á aðrar úrlausnir.

Hæstv. forseti. Heilsugæslan er sá grunnur sem á að byggja nærþjónustuna á. Því er mikilvægt að efla starfsemi hennar með fleiri starfsgreinum, þverfaglegri vinnu og samvinnu við skóla- og félagsmálayfirvöld, enda fannst mér vera samhljómur hjá okkur hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra. Þá kallar maður eftir meiri viðbrögðum í yfirlýsingum og ræðum þar sem þetta er samkvæmt heilbrigðisstefnu stjórnvalda, bæði í lögum og eins í yfirlýsingum fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra án þess að því hafi verið fylgt eftir. Í hverju samfélagi, sveitarfélagi eða heilsugæsluumhverfi höfuðborgarsvæðisins þarf að vera til staðar þverfaglegt teymi sem fólk, foreldrar og börn, kennarar og aðrir, geta leitað til þegar geðrænn vandi kemur upp. Ég tel að nú sé nóg komið af skýrslum, þær leiða í ljós að þetta sé það sem við eigum að byggja á.  Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra nefndi hér tvo hópa sem sérstaklega þyrfti að huga að, hún nefndi ekki hvaða hópar það væru en ég tel að sérstaklega þurfi að horfa til framhaldsskólanema, þeir vilja oft falla milli stafs og hurðar eða milli kerfa, og svo er annar hópur sem eru unglingar í fíkniefnaneyslu. Staða þeirra er mjög erfið, af öllum erfiðum 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur orðið um málefni þeirra sem eiga við geðheilbrigðisvandamál að stríða, og sérstaklega barna. Mér heyrist vera nokkur samhljómur í því að þingmenn telja að efla eigi sem mest nærþjónustuna og það er að sjálfsögðu til þess að koma í veg fyrir að vandamálið þróist, og leita leiða til að koma til móts við stærsta hópinn sem er minna veikur en sá hópur sem er langt genginn með sinn sjúkdóm. Það er einmitt það sem ég tel mjög mikilvægt, þ.e. að efla úrræðin í nærþjónustunni, í heilsugæslunni. Þess vegna eru þau verkefni sem eru núna í gangi mjög spennandi. Þar er einmitt verið að efla heilsugæsluna til að takast á við vandann til að greina hann mjög snemma í ferlinu og hefja fyrstu meðferð. Að sjálfsögðu er það ekki nóg. Það er hópur sem þarf á mun meiri þjónustu að halda, sérhæfðari þjónustu eða 3. stigs þjónustu, og þá kemur til kasta BUGL á Landspítalanum. Það þarf líka að efla þá starfsemi sem þar er. Hér er kallað eftir viðbyggingu sem verið hefur í umræðunni og það er mjög eðlilegt. Það er talið að framkvæmdin kosti um 680 millj. kr. og fyrsti áfangi er til skoðunar. Búið er að gera frumathugun fyrir þann áfanga og lýsa áformum um bygginguna. Það hefur nú verið sent til fjármálaráðuneytisins til skoðunar  Virðulegur forseti. Ég vil einnig draga fram að ég bind nokkrar vonir við starf þessa Svía, sem er sérfræðingur á þessu sviði og hefur skoðað þetta fyrir Svíana, og að hann komi með hugmyndir, af því að þetta er þverfaglegt og það er skipt forræði yfir málaflokknum en það gerir þetta svo flókið 

Frú forseti. Hér kemur til atkvæðagreiðslu frumvarp til laga um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flytjum frávísunartillögu við málið. Við teljum að hér sé enn eitt einkavæðingarfrumvarpið á ferðinni í að einkavæða almannaþjónustuna. Þó að einstakir þingmenn stjórnarliða hafi gefið yfirlýsingar um að ekki standi til að selja Rafmagnsveitur ríkisins þó að þær verði hlutafélagavæddar, hafa aðrir sagt annað. Það er verið að setja í gang sama ferli hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Landssíminn fór í gegnum. Fyrst var hann hlutafélagavæddur og gefnar hástemmdar yfirlýsingar um að hann yrði aldrei seldur, skömmu seinna var hann settur í söluferli og er nú allur seldur. Ég held að þjóðin vildi heldur hafa átt hann nú. Frú forseti. Þess vegna flytjum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs tillögu til rökstuddrar dagskrár sem hljóðar svo: „Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leggja áherslu á að raforka til almennra notenda og fyrirtækja sé mikilvægur þáttur almennrar grunnþjónustu sem á að reka á félagslegum grunni. Þau skref sem hafa verið stigin í markaðsvæðingu raforkukerfisins hafa þegar leitt til mikilla hækkana á verði raforku til neytenda víða um land, þvert á gefin loforð um annað. Hlutafélagavæðing Rariks er liður í yfirlýstum markmiðum stjórnvalda að einkavæða raforkukerfið og búa orku- og dreifingarfyrirtæki landsmanna undir sölu á almennum markaði. Þau áform eru andstæð hagsmunum almennings í landinu. Með vísan til framanritaðs vísar Alþingi máli þessu frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Frú forseti. Verði þessi tillaga ekki samþykkt og frumvarpið komi til atkvæða sem slíkt þá erum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs andvíg þessu frumvarpi og einstökum greinum þess. Við leggjum áherslu á að Rafmagnsveitur ríkisins eru grunnalmannaþjónustufyrirtæki sem á að vera í sameign landsmanna og á ekki að einkavæða.

Hæstv. forseti. Við samfylkingarmenn afgreiddum þetta mál frá iðnaðarnefnd með fyrirvara. Við höfum áður tekið þátt í því að samþykkja hér að gera fyrirtæki á orkusviði að hlutafélögum og teljum ekki óeðlilegt að þannig sé með slík fyrirtæki farið. Þetta var að vísu nokkuð gallað frumvarp og það eru fimm breytingartillögur við þær tíu greinar sem eru í frumvarpinu sem segir auðvitað sína sögu um það. Við flytjum auk þess breytingartillögu við frumvarpið þar sem við leggjum til að fjármálaráðherra fari með eignarhaldið í fyrirtækinu. Það kom mjög skýrt fram í umfjöllun í nefndinni að mikil nauðsyn er á því. Fram kom frá þeim aðilum sem eru að vinna í orkugeiranum, t.d. frá fulltrúum Orkuveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Suðurnesja og fleirum að auðvitað er óforsvaranlegt og veldur hagsmunaárekstri að hæstv. iðnaðarráðherra, sem úthlutar réttindum til rannsókna og nýtingar á orkulindum, velji á milli þeirra fyrirtækja sem undir hana eru sett með þeim hætti sem þarna er, þ.e. sem yfirmaður Rariks, Landsvirkjunar og Orkubús Vestfjarða velur hún á milli þeirra fyrirtækja og annarra fyrirtækja sem eru í samkeppninni á þessu sviði sem verið er að myndast við að setja á. Þessu er nauðsynlegt að breyta og við flytjum því þessa breytingartillögu við 3. gr. Af sjálfu leiðir að þar sem við höfum afgreitt þetta mál með jákvæðum hætti verðum við að leggjast gegn tillögu Vinstri grænna um að vísa málinu frá. Við höfum hins vegar það við málið að athuga sem ég hef fært hér fram. Það er ýmislegt jákvætt við að gera fyrirtækið að hlutafélagi. Það gerir því mögulegt að vinna hraðar og jákvæðar að þeim verkefnum sem eru á sviði fyrirtækja af þessu tagi. Ég held að ekki eigi að leggja stein í götu þessa fyrirtækis þó að það sé í opinberri eigu. Það er jú vel að merkja gert ráð fyrir því að öll hlutabréfin verði í eigu ríkisins áfram.

Hæstv. forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um frumvarp til laga um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins. Hér er um eðlilega breytingu að ræða og mjög gott mál. Hér er verið að gera rekstur Rariks sveigjanlegri með það að markmiði að bæta þjónustu við viðskiptavini Rariks hf. Jafnframt mun reksturinn í framtíðinni verða hagkvæmari sem mun að sjálfsögðu þá leiða til þess að raforkureikningar 49 þúsund notenda, viðskiptavina Rariks hf., munu lækka um alla framtíð. Það er engin tilviljun, hæstv. forseti, að m.a. Hitaveita Suðurnesja skuli vera hlutafélag, Norðurorka skuli vera hlutafélag og Orkubú Vestfjarða. Það eru fleiri aðilar á þessum markaði sem einnig eru á þessu formi. Það er nefnilega samdóma álit stjórnenda þessara fyrirtækja að hlutafélagaformið sé best til þess fallið að reka fyrirtæki sem þessi í samkeppnisrekstri, með það að markmiði, eins og ég nefndi áðan, að veita viðskiptavinum sínum betri þjónustu og lægra raforkuverð til framtíðar litið. Hæstv. forseti. Það er þjóðsaga sem Vinstri grænir hafa uppi í sölum Alþingis að hér sé verið að einkavæða Rarik hf. Kveðið er skýrt á um það í því frumvarpi sem hér um ræðir að öll hlutabréf í Rarik hf. skuli vera áfram í eigu ríkisins. Hér er því einungis um söguburð að ræða af hálfu þingmanna Vinstri grænna að verið sé að fara að selja þetta fyrirtæki úr almenningseigu. Það er ekki á stefnuskrá Framsóknarflokksins.

Hæstv. forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um að setja Rafmagnsveitur ríkisins yfir í hlutafélag. Í slíkt ferli hefur verið farið með Orkubú Vestfjarða nú þegar. Það verður að segjast alveg eins og er, hæstv. forseti, að allt ferlið á kjörtímabili núverandi ríkisstjórnar varðandi raforkumál hefur ekki þjónað hagsmunum almennings, þvert á móti. Það hefur orðið til kostnaðarauka fyrir almenning og nú síðast notaði hæstv. iðnaðarráðherra það sem rök fyrir ákveðnum svörum sínum í þessum ræðustól að tekin hefði verið upp skattlagning á orkufyrirtækin og þess vegna hefði m.a. orkuverð hækkað.

Þetta er ekki rétt.

Það er afar leitt til þess að vita að hæstv. ráðherra skuli vera svo trénuð, hæstv. forseti, að hún geti ekki skipt um skoðun á máli sem greinilega færir þjóðinni ekki ábata.

Hvað á þingmaðurinn við með því að konan sé trénuð?

Með því á ég við að hún sitji kyrr í því fari sem hún hefur markað sér. 
            

Forseti biður hv. þingmann um að gæta orða sinna.

Hæstv. forseti. Ég tel að það ferli sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur leitt áfram í raforkumálum almennt sé ekki þjóðinni og fólkinu í landinu til hagsbóta. Þess vegna er það niðurstaða okkar í Frjálslynda flokknum að styðja þá frávísunartillögu sem hér verður borin upp og síðan munum við, að henni felldri ef svo fer, sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Umræða um hlutafélagavæðingu raforkugeirans hefur að talsverðu leyti snúist um eignarhald. Þar höfum við fengið fjórar útgáfur frá stjórnarmeirihlutanum, talsmenn Sjálfstæðisflokksins hafa talað fyrir sölu á Rarik ef gott verð fæst, iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur sem kunnugt er talað fyrir því að raforkugeirinn verði seldur og hefur ráðherra nefnt lífeyrissjóðina sérstaklega í því sambandi, formaður iðnaðarnefndar hefur síðan talað fyrir því að meirihlutaeign í Rarik eigi að vera á hendi ríkisins og síðan í fjórða lagi höfum við sjálft frumvarpið sem lögbindur að Rarik verði einvörðungu í eign ríkisins. Í okkar huga snýst deilan ekki fyrst og fremst um eignarhaldið, heldur þá ákvörðun að markaðsvæða þessa starfsemi. Það hefur einfaldlega sýnt sig að fyrir neytendur er miklu skynsamlegra að hafa grunnþjónustu samfélagsins rekna sem þjónustu en ekki á grundvelli samkeppni. Alls staðar erlendis hefur markaðsvæðing raforkugeirans misheppnast. Samkeppnin hefur látið á sér standa, við hefur blasað samþjöppun, samráð, hærra verðlag og rýrari þjónusta. Við segjum nei við slíku.

Hæstv. forseti. Við þingmenn Samfylkingarinnar bárum fram þessa tillögu til að láta reyna á það hvort einhver sannfæring væri á bak við það sem við höfum heyrt hjá fjölmörgum þingmönnum hér, að þeir teldu mjög eðlilegt að ábyrgð á þessu fyrirtæki væri hjá fjármálaráðuneytinu en ekki ráðherra iðnaðarmála. Ég lýsti því fyrr í dag hvernig hagsmunaárekstrar eru bókstaflega í höndum þessa ágæta ráðherra þegar hún afgreiðir mál hinna ýmsu aðila í raforkugeiranum. Það var þess vegna mjög sérkennilegt að hlusta á nei frá ýmsum þingmönnum sem ég hef heyrt segja já um þetta mál áður. Það segir sitt um það að handjárnin virka vel þegar á þarf að halda í sölum Alþingis, líka sitthvað um það hvað menn hafa velt mikið fyrir sér hvernig þeir afgreiða mál í sölum Alþingis 

Frú forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um lagafrumvarp um heimilisofbeldi. Það sem þetta frumvarp gerir einkum er að bæta við refsiþyngingarástæðu í lögin þegar kemur að heimilisofbeldi. Að mati okkar í Samfylkingunni snýst þetta mál hins vegar ekki eingöngu um að þyngja refsingar, heldur um hvort við höfum lög sem ná utan um heimilisofbeldi með fullnægjandi og heildstæðum hætti. Heimilisofbeldi er eitt algengasta mannréttindabrot á Íslandi en hvergi er minnst á heimilisofbeldi í íslenskri löggjöf og það er hvergi skilgreint. Það má því segja að heimilisofbeldi sé týndur brotaflokkur í kerfinu. Nú er dæmt eftir mörgum ólíkum lagaákvæðum fyrir heimilisofbeldi sem þó eru ekki fullnægjandi að því er varðar þetta ofbeldi. Heimilisofbeldi hefur nefnilega margs konar sérstöðu. Það á sér stað innan veggja heimilisins og getur verið andlegt, líkamlegt og kynferðislegt ofbeldi sem oft nær yfir langan tíma og er jafnvel án sýnilegra áverka. Líkamsárásarákvæði núgildandi laga, sem fyrst og fremst leggja áherslu á hið líkamlega tjón en ekki hið andlega, ná því ekki almennilega utan um heimilisofbeldi og því hefðum við viljað að sett yrði sérstakt ákvæði í lögin um heimilisofbeldi sem tæki tillit til sérstöðu þessa ofbeldis. Það vildu einnig Stígamót, Kvennaathvarfið, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum Háskóla Íslands, velferðarsvið Reykjavíkurborgar og Alþýðusamband Íslands. Frú forseti. Við styðjum það hænuskref sem þetta frumvarp býður upp á en við teljum að þingheimur hefði átt að ganga lengra í þessum efnum og setja sérstakt lagaákvæði um heimilisofbeldi eins og aðrar þjóðir hafa gert.

Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til atkvæðagreiðslu er þess eðlis að það hefur í rauninni fengið mikinn stuðning. Það skref sem hér er stigið hefur verið stutt af flestum ef ekki öllum þeim aðilum sem um það hafa fjallað og sú tillaga sem felst í frumvarpinu nýtur jafnframt stuðnings þeirra hv. þingmanna sem um það hafa fjallað, bæði í nefnd og hafa tekið til þess afstöðu í umræðum. Ég er ósammála hv. 10. þm. Reykv. s., að hér sé um að ræða hænuskref. Ég held að þetta sé mikilvægt mál. Í því felst mikilvæg heimild fyrir dómara til þess að líta til náinna tengsla brotaþola og geranda í brotum af þessu tagi, gefur dómara tilefni til þess að beita þyngri refsingu þegar sá trúnaður er brotinn sem felst í þessum nánu tengslum. Þess vegna held ég að þetta sé mikilvægt mál. Í því felst líka, og í afgreiðslu þess, sterk vísbending um það hversu alvarlegum augum löggjafinn lítur brot af þessu tagi. Það er rétt sem hv. 10. þm. Reykv. s. benti á, það eru skiptar skoðanir um það hversu langt eigi að ganga í þessum efnum, þ.e. hvaða úrræði séu virkust til að berjast gegn heimilisofbeldi. Menn eru sammála um þau markmið að löggjafinn og stjórnvöld verði að taka fast á þessum málum. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er auðvitað bara hluti af þeim aðgerðum sem eru í gangi í því sambandi og má minna á að í stjórnsýslunni hafa af hálfu lögreglunnar verið settar nýjar verklagsreglur sem ég bind miklar vonir við að muni skila betri árangri í þessum málum. Auðvitað er þetta mál ekki einangrað, það er liður í aðgerðum til þess að vinna gegn heimilisofbeldi en á hinn bóginn hafa vissulega verið skiptar skoðanir um það hvort æskilegt væri, eða jafnvel tækt inn í hegningarlögin, að setja sérstakt heimilisofbeldisákvæði af því tagi sem hv. þingmaður vísaði til. Ég tel að sú athugun sem fram hefur farið af hálfu refsiréttarnefndar, og farið hefur verið vandlega yfir og rætt nákvæmlega í allsherjarnefnd, gefi ekki tilefni til að setja slíkt ákvæði inn í löggjöfina á þeirri forsendu að refsiákvæði verða að vera skýr, refsiheimildir í lögum verða að vera skýrar og þær hugmyndir sem uppi hafa verið um ákvæði af þessu tagi hafa ekki falið í sér nægilega skýra verknaðarlýsingu og þar með ekki nægilega skýra refsiheimild til að það mundi falla inn í hegningarlög okkar að setja 

Frú forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs styðjum það frumvarp sem hér er verið að greiða atkvæði um en við viljum ítreka að hér er farið allt of skammt inn á þá braut og það þarf að stíga miklu ákveðnari og meira afgerandi skref. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er þetta: Við þurfum að ná að draga verulega úr og helst útrýma heimilisofbeldi. Heimilisofbeldi er ein ljótasta birtingarmynd kynbundins ofbeldis í samfélagi okkar. Boðið hefur verið upp á þverfaglegt samstarf til að fara í þær lagabreytingar sem þörf er á að gera í þessu tilliti. Ekki hefur verið tekið í þær útréttu hendur á nægilega jákvæðan hátt hvað varðar ríkisstjórnina. Það er nauðsynlegt að fara í þessa vinnu með þeim frjálsu félagasamtökum sem hafa gefið kost á sér og boðið fram fræðslu sína og reynslu í þessum efnum. Ég held að það sé einboðið að það verði að halda áfram á þessari braut. Til að ná almennilega utan um lagaákvæði er varða heimilisofbeldi þarf að fara í þverfaglega vinnu í þeim efnum. Ég hef talað hér fyrir austurrísku leiðinni sem heimilar að lögregla fái í hendurnar tæki til að fjarlægja ofbeldismann af heimili í stað þess að börn og konur séu gerð burtræk af sínu eigin heimili, sem fórnarlömb, flóttamenn í sínu eigin landi og sett í kvennaathvarf á meðan ofbeldismaðurinn kemst upp með það að sitja inni á heimilinu. Það er algerlega nauðsynlegt að þær leiðir séu skoðaðar sem nágrannalönd okkar hafa verið að festa í lög. Það er skrýtið að íslenska ríkisstjórnin skuli draga lappirnar í þessum efnum og skuli núna, þriðja árið í röð, geyma frumvarp mitt um austurrísku leiðina í allsherjarnefnd og heimila ekki að það frumvarp verði afgreitt út. Það hefur fengið mjög jákvæðar undirtektir, mjög góðar umsagnir og það er ekkert eftir annað en vilji ríkisstjórnarinnar til að stíga það skref, skrefið sem á vantar til að við séum hér að taka afgerandi skref í löggjöf sem kemur til með að draga úr heimilisofbeldi.

Frú forseti. Við í Frjálslynda flokknum styðjum þetta mál og teljum að hér sé ekki farið of skammt. Ég tel einmitt að menn eigi að fara varlega í þessum málum, þau eru viðkvæm og ég held að ef menn fara yfir þessi mál ætti þeim að verða ljóst að fæst þeirra verða leyst í fangelsum landsins, hvað þá í réttarsölum. Það á miklu frekar að beina sjónum að úrræðum til að aðstoða fólk út úr ástandinu sem ríkir á heimilum. Mönnum hlýtur að vera ljóst að þessi mál snúast oftar en ekki um óreglu frekar en margt annað. Ég styð þetta mál, frú forseti.

Virðulegi forseti. Í því frumvarpi sem er að ganga til atkvæða er lagt til að veita heimild til að afsala til Landsvirkjunar vatnsréttindum og landi vegna Búrfellsvirkjunar. Málið er skýrt með því að það sé talið nauðsynlegt að afsala til Landsvirkjunar þessari eign vegna þess að gert hafi verið ráð fyrir því í upphafi þegar Landsvirkjun var stofnuð að ríkið legði þessa eign til. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að í úrskurði óbyggðanefndar frá 2002, sem í raun hrindir þessu máli af stað, kemur fram að í tilvitnuðum lögum og lögskýringargögnum sé hvergi að finna áform í þá veru að stofna til hefðbundinna eignarréttarheimilda Landsvirkjun til handa að lands- og/eða vatnsréttindum. Í öðru lagi fékk ríkislögmaður málið til umsagnar og komst að þeirri niðurstöðu að hann telur niðurstöðu óbyggðanefndar ágætlega rökstudda, sannfærandi og eðlilega og telur jafnframt líklegt að niðurstöður nefndarinnar varðandi lands- og vatnsréttindi Landsvirkjunar á þessu svæði yrðu staðfestar af dómstólum ef eftir því yrði leitað. Þá kemst ríkislögmaður að þeirri niðurstöðu að úrskurður óbyggðanefndar hafi hvorki breytt eignarhlutföllum né réttarstöðu eigenda Landsvirkjunar. Í ljósi þessara álita ríkislögmanns og úrskurðar óbyggðanefndar vantar tilgang frumvarpsins. Ég spurði eftir því í umræðunni um frumvarpið hvers vegna frumvarpið væri flutt í blóra við álit ríkislögmanns og í andstöðu við úrskurð óbyggðanefndar, og fengust engin svör við því. Ég spurði líka eftir því hvers virði þau réttindi sem verið væri að gefa Landsvirkjun með þessu frumvarpi væru en það fengust engin svör við því. Ég vek athygli á því að ef frumvarpið nær fram að ganga er verið að afsala úr höndum ríkisins þessum réttindum að hálfu til annarra aðila. Þess vegna hlýtur að vera mikilvægt að vita hvers virði þau réttindi eru. Ég fer því fram á það, virðulegi forseti, að allsherjarnefnd komi saman á milli 2. og 3. umr. og afli upplýsinga við þessum spurningum og kanni tilgang frumvarpsins. Ég treysti mér ekki til að standa að þessu frumvarpi miðað við þær upplýsingar sem ekki hafa fengist og mun því ekki greiða atkvæði um málið, heldur sitja hjá og bíða, vonandi, betri upplýsinga um það við 3. umr. málsins.

Hæstv. forseti. Þær athugasemdir sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gerði grein fyrir áðan komu fram, réttilega, við 2. umr. málsins í umræðum hér í gær. Það er rétt að fram komi að ég lýsti því í þeirri umræðu sem framsögumaður nefndarinnar í þessu máli að ég teldi að hv. þingmaður læsi hugsanlega fullmikið í frumvarpið miðað við það sem efni þess gæfi tilefni til. Hér er um að ræða frumvarp sem felur það í sér að staðfesta skýrt réttarástand og eignarheimildir sem gengið var frá við stofnun Landsvirkjunar fyrir rúmum 40 árum þannig að ekki væri hugmyndin að fara í neina nýja eignayfirfærslu, heldur fyrst og fremst að staðfesta að þær yfirlýsingar sem þá voru gefnar og það framsal réttinda sem þá átti sér stað með samningi aðila væri staðfest. Sú hefur verið nálgun okkar í allsherjarnefnd í þessu máli og á þeirri forsendu var málið afgreitt út úr allsherjarnefnd. Hv. þingmaður hefur komið fram með ný sjónarmið í þessu máli, sem ekki höfðu heyrst áður í þessari umræðu, og jafnframt óskað eftir upplýsingum. Ég sem framsögumaður í málinu mun taka það upp á næsta fundi allsherjarnefndar og leggja til að málið verði tekið þar aftur til athugunar til þess að fara yfir þessar athugasemdir og vonandi greiða úr þeim sjónarmiðum sem upp hafa komið þannig að 3. umr. geti hafist án þess að einhverjir þættir séu þar óvissir. Þess vegna mun ég leggja til í allsherjarnefnd að þetta verði aftur tekið til meðferðar. Þó ítreka ég þá persónulegu skoðun mína að ekki sé tilefni til að hafa þær áhyggjur sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur. En það er sjálfsagt að fara yfir málið á vettvangi nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Eftir samráð við félaga mína sem eiga sæti í allsherjarnefnd geri ég eftirfarandi grein fyrir afstöðu okkar til málsins, nú þegar þessum vangaveltum hefur verið lýst hér. Ég las þetta mál, eins og sennilega flestir, með því að skoða fyrst og fremst athugasemdir við lagafrumvarpið. Í þeim stendur, með leyfi forseta: „Forsvarsmenn ríkisins voru í góðri trú um að það væri eigandi þeirra réttinda sem lögð voru fram af þess hálfu til sameignarfélagsins enda byggðust þau á afsali frá fyrirtækinu Titan h/f frá árinu 1952.“ Það er ástæða til að halda að þarna sé í raun og veru sett fram röng fullyrðing. Svo heldur áfram: „Þar sem eignarhlutur ríkisins í Landsvirkjun hefur ásamt öðru miðast við framsal vatnsréttinda og lands á þessu svæði til fyrirtækisins er það niðurstaða eigenda fyrirtækisins að nauðsyn beri til að flytja frumvarp þetta og leita með því eftir heimild Alþingis til að afsala til Landsvirkjunar beinum eignarrétti að þessum réttindum. Með því móti er tryggt að fyrirtækið verði að gengnum úrskurðum óbyggðanefndar eins sett og til var stofnað …“ - Hér er talað um úrskurð óbyggðanefndar en þegar úrskurður hennar er skoðaður kemur það fram sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði áðan að í raun sé niðurstaðan sú að þessi gamli samningur, hvað varðar Titan, kemur málinu ekkert við. Óbyggðanefnd kemst að þeirri niðurstöðu að þessar réttarheimildir hafi verið utan við þann eignarrétt sem þar var um að ræða, eða menn töldu að um væri að ræða, eins og segir hérna, með leyfi forseta: „Eins og að framan er rakið hefur löggjafinn í skjóli valdheimilda sinna veitt Landsvirkjun með lögum, ákveðinn en þó óskilgreindan nýtingarrétt á svæði því sem um ræðir í máli þessu. Samkvæmt c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 er það hlutverk óbyggðanefndar að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Þau sérstöku réttindi sem löggjafinn hefur veitt Landsvirkjun falla í öllum meginatriðum utan þeirrar hefðbundnu eignarréttarlegu skilgreiningar sem liggur nefndu lagaákvæði til grundvallar.“ Þetta þýðir einfaldlega að það sem Landsvirkjun var lagt til á þessum tíma kom þessu Titan-máli ekkert við. Það hefur ekki orðið nein breyting á því eignarhaldi sem um var að ræða og var lagt til Landsvirkjunar við úrskurð óbyggðanefndar, engin breyting. Það virðist samt vera sem forráðamenn Landsvirkjunar hafi séð sér hag í því  Við munum sitja hjá við þetta mál núna og óskum eindregið eftir því að málið komi inn til nefndarinnar eins og um var talað en líka að iðnaðarnefnd fái að líta yfir það.

Hæstv. forseti. Ég vil geta þess hér, þar sem ég er einungis áheyrnarfulltrúi fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í allsherjarnefnd, að ég hef haft mjög miklar efasemdir um þetta mál og ég gerði grein fyrir þeim í nefndinni en stöðu minnar vegna í henni hafði ég ekki tök á að gefa hér minnihlutanefndarálit. Efasemdir mínar byggjast að hluta til á þeirri stefnu þessarar ríkisstjórnar að skilgreina vatn undir einkaeignarrétt. Ég tel að hér sé á ferðinni angi af því máli sem mótast í sjálfu sér af þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur í þessum málum sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa mótmælt hér harðlega. Í umræðunni í gær sem ég átti því miður ekki kost á að vera viðstödd velti hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson upp ákveðnum atriðum sem ég tel fullt tilefni til að skoða nánar í nefndinni og ég fagna því að hv. þm. Birgir Ármannsson, sem hefur verið talsmaður nefndarinnar í þessu máli, skuli hafa gefið yfirlýsingu um að málið verði, vegna þessara nýju upplýsinga, kallað inn í nefndina aftur. Það er nefnilega þannig að þjóðlenduúrskurðurinn frá 2002 leiðir það í ljós, sem jafnvel eru áhöld um, að ríkið hafi ekki haft yfirráð yfir þeim réttindum sem það lagði inn í Landsvirkjun 1965, og með þeim gerningi sem hér er lagt til að farið verði í færir ríkið sér þessi réttindi einhliða og af því að ríkisstjórnin getur það í krafti lagasetningarvaldsins virðist hún vilja gera það. Bent hefur verið bent á að aðrar leiðir séu færar í þessum efnum, t.d. sú sem getið er um í umsögn Umhverfisstofnunar en hún er sú að ríkið héldi réttindunum hjá sér en innheimti leigu eða endurgjald, í samræmi við 3. gr. þjóðlendulaganna, af Landsvirkjun. Frú forseti. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu að Gnúpverjahreppur hefði ekki átt afréttinn sem um ræðir og því hvorki verið til þess bær að afsala þar landi né vatnsréttindum en í mínum huga vakna við lestur þessa máls spurningar um það hvort, þegar öllu er á botninn hvolft, Gnúpverjar hafi ekki haft til að bera næmari tilfinningu fyrir landinu sem í hlut á en Landsvirkjun og hvort þá sé bara ekki réttast að fela þeim þessi réttindi frekar en Landsvirkjun. Landsvirkjun gæti þá greitt þeim 

Forseti vekur athygli hv. þingmanna á því að þeir eru hér að fjalla um atkvæðagreiðsluna en ekki efnislega um málið sem er til atkvæða.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að tjá mig um atkvæðagreiðsluna í þessu máli og lýsi því jafnframt yfir að ég hef miklar efasemdir varðandi málið. Þeir þingmenn sem talað hafa á undan mér hafa í raun og veru lýst því ágætlega. Allt frá því að ég sá þetta frumvarp fyrst læddist að mér sá illi grunur að hér væri vont mál á ferðinni. Sá grunur hefur ekki minnkað. Ég skil ekki hvað gerir það að verkum að svo mikið liggi á að afgreiða málið í gegnum þingið. Mjög alvarlegar spurningar hafa vaknað um það hvort við séum að gera hér rétt eða rangt. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að taka undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram, að málið verði tekið fyrir aftur í allsherjarnefnd en að iðnaðarnefnd fái líka að skoða málið og það komi ekki aftur til 3. umr. fyrr en að mjög vandlega athuguðu máli og að kallaðir verði á fund þessara nefnda færustu lögspekingar okkar í þessum málum til að skýra hvaða álit þeir hafi á þeim gjörningi sem hér er að fara fram. Ég ætla ekki að fara nánar út í málið efnislega hér og nú en lýsi því yfir að ég mun sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Við greiðum hér atkvæði um 1. gr. frumvarpsins. Þar er lagt til að forsætisráðherra hafi heimild til að gera nákvæmlega það sama og hann gerði 1965, þ.e. afsala sér ákveðnum réttindum til ákveðinnar virkjunar. Óbyggðanefnd sló varnagla við að ríkið hefði haft heimild til að afsala þessum réttindum. Það vill svo til að við úrskurð óbyggðanefndar féll eignin til nákvæmlega sama aðila, þ.e. ríkisins. Ríkið er að afsala sér núna nákvæmlega sömu hlutum og það gerði 1965 og er nákvæmlega jafnmikill eigandi og þá þannig að ég sé engan mun á því og greiði atkvæði með þessu.