Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Eftir að hafa hlustað á útskýringar hæstv. dómsmálaráðherra hvort tveggja hér í þingsal sem og í fjölmiðlum að undanförnu og eftir að hafa farið yfir þau gögn sem bárust Alþingi um vinnufyrirkomulag við skipun dómara við Landsrétt tel ég nauðsynlegt að fá svar við nokkrum spurningum. Í fyrsta lagi: Nú liggur fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra tók ákvörðun um að fara ekki að tillögu hæfisnefndar, þvert á ráðleggingar fjölda sérfræðinga sem hvort tveggja starfa innan ráðuneytis sem og utan þess. Nú geri ég ekki ráð fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra hafi eingöngu stuðst við brjóstvit sitt við þessa ákvörðun sína og spyr því hvort ráðherra geti upplýst hver, hverjir eða hvernig henni var talin trú um að hún væri réttum megin við lögin við þessa ákvörðun sína. Í öðru lagi: Nú liggur fyrir að tillögur dómsmálaráðherra berast ekki þinginu fyrr en 29. maí sem er tveimur dögum fyrir áætluð þinglok. Þá spyr ég einnig: Hvers vegna nýtti ráðherra ekki þann tímaramma sem hún hafði sjálf skapað með lagabreytingum í febrúar 2017, um að frestur til skipunar dómara við Landsrétt væri til 1. júlí 2017 en ekki 1. júní, svo að þinginu og öllum gæfist tími til að vinna málið með fullnægjandi hætti? Síðasta spurningin: Gögn málsins bera með sér að dómsmálaráðherra hafi fengið þau fyrirmæli að ef breyta ætti út frá sjónarmiðum í reglugerð hæfisnefndar og auka vægi dómarareynslu þyrfti að leggja það sama mat á alla umsækjendur út frá breyttum forsendum sem og veita umsækjendum tækifæri á að bæta við upplýsingar sem lágu fyrir og veita þeim rétt til andmæla. Hvers vegna fór dómsmálaráðherra ekki að þeim tilmælum sem hún fékk til sín eins og sjá má í gögnum sem liggja fyrir þinginu?

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina, sem ég vænti að fá að ræða í lengra og ítarlegra máli fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, vonandi á opnum fundi þar svo öllum megi vera ljóst verklag við þessa tilteknu skipun og jafnframt almennt verklag við skipun dómara og jafnvel embættismanna í stjórnkerfinu. Það er alveg rétt sem fram hefur komið, og það er svo sem ekkert nýtt í málinu, að að sjálfsögðu voru mér til aðstoðar ýmsir ráðgjafar, m.a. starfsmenn hæfisnefndarinnar umtöluðu, einnig sérfræðingar í mínu eigin ráðuneyti og öðru ráðuneyti af því að það vildi nú þannig til að ráðuneytisstjóri sem fór með málið var settur á þessum tíma vegna vanhæfis ráðuneytisstjóra í dómsmálaráðuneytinu vegna tengsla við einn umsækjanda. Ég leitaði til ýmissa sérfræðinga við mat á því hvernig fara ætti að með framkvæmd í ljósi þess að nú væri í fyrsta sinn verið að vinna eftir nýjum lögum þegar til þess kom að hugsanlega yrði tillögum hæfisnefndarinnar vikið frá. Fyrir því voru engin fordæmi. Lögin sjálf gáfu ráðherra mjög skamman frest, bara tvær vikur til að sinna sinni rannsóknarvinnu. Hæfisnefndin sjálf hafði haft nokkra mánuði til verksins. Í öðru lagi kváðu lögin líka á um aðkomu Alþingis og er óhjákvæmilegt að líta til þess þáttar þegar kemur að því að túlka skyldu ráðherra til að rannsaka málið. Þetta var í fyrsta sinn sem reyna átti á aðkomu Alþingis og má öllum vera ljóst að sú aðkoma hlaut að hafa eitthvert vægi við vinnslu málsins í heild. Ég fékk álit sérfræðinga. Sem ráðherra ber ég að sjálfsögðu ábyrgð á ákvörðunum sem teknar eru, eins og ráðherra gerir ávallt, hann þarf að gera það, auðvitað eftir eigin hyggjuviti. Ég nefni sem dæmi 

Virðulegur forseti. Það er miður að heyra að ráðherra svarar engri af þeim spurningum sem bornar voru fram við hana. Þá er kannski þess að vænta að ráðherra geti svarað spurningunni sem kemur einnig fram í gögnum málsins, sem hafa verið send til þingsins, en í skriflegu svari formanns hæfisnefndar vegna spurningar hæstv. ráðherra um það hvers vegna aðeins 15 voru valdir kemur skýrt fram að mat nefndarinnar var að það væru þessir 15 sem væru hæfastir og eftir því yrði að vinna og þeir sem neðar kæmu væru einfaldlega ekki jafn hæfir. Í bréfinu kemur einnig fram að ráðherra fundaði tvívegis, í mars og í maí, þar sem ráðherra vildi leggja línurnar um hvernig dómnefndin ætti að starfa. Þetta kemur fram í bréfi frá formanni hæfisnefndar. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Hvaða erindi átti ráðherra inn í störf nefndarinnar á 

Virðulegur forseti. Hér gefast mér bara tvær mínútur til þess að svara nokkrum spurningum sem ég skal ljúka við að svara, þ.e. þeim sem varpað var fram í upphafi. Fundir mínir með formanni nefndarinnar voru haldnir af augljósum ástæðum. Ég átti fund með formanni hæfisnefndar til þess að afhenda honum umsóknir sem ráðuneytinu höfðu borist. Í framhaldinu átti ég fund með formanni nefndarinnar þar sem mér voru kynnt drög að umsögnum. Viku síðar var mér afhent umsögnin endanlega og hafði ég engin afskipti, ekki nokkur einustu afskipti af störfum nefndarinnar þótt við höfum átt samtal, formaðurinn og ég, um það hvernig þeim störfum væri háttað. Var mjög upplýsandi fyrir ráðherra að heyra það. Ég hef talað hér um tveggja vikna frestinn. Hann er ákveðinn í lögum. Þegar ráðherra hefur skilað af sér tillögu til þingsins hefur hann ekkert um það að segja hvað þingið starfar lengi eða hvaða frest þingið vill gefa sér til að afgreiða málið. Það var algjörlega úr höndum ráðherra og alfarið  Svo vil ég leggja á það áherslu og hef lýst því ítarlega hvernig ég lagði heildstætt mat á alla umsækjendur í ljósi þess að verið var að skipa 

Herra forseti. Kolefnisjöfnun og kolefnisfótspor eru á allra vörum um þessar mundir og er það vel. Mikilvægt er að allir hugi að þeim málum og grípi til aðgerða hver fyrir sig og við sem samfélag. En eins og stundum vill verða er þetta rætt af mismikilli þekkingu og skynsemi. Nú er sem mjög margir a.m.k. hafi séð ljósið í þeim málum og er endurheimt votlendis mál málanna. Ég ætla ekki að gera lítið úr því eða draga það í efa, hvað þá heldur að bæta við þekkingu í þeim málum, hvernig framræsla mýrlendis hefur áhrif á umhverfið. Það sem mig langar að draga fram er að vitneskja varðandi endurheimt votlendis hér á landi og áhrif þess á kolefnisbúskapinn virðist vera af skornum skammti. Það liggur ekki fyrir hversu mikið kolefni losnar eftir því sem árin líða, manni dettur í hug að varla sé sama hvort land er framræst á þessu ári eða fyrir 60 árum t.d. Ekki liggur fyrir hver áhrif mismunandi jarðvegsgerða eru eða lofthita í landinu. Þá verður líka að nefna að ég sé hvergi að menn taki tillit til þess að þegar land er framræst eykst vöxtur gróðurs mikið og því binst kolefni væntanlega þar á móti. Þá má einnig nefna að aðrar aðgerðir kunna að vera valkostur og þar kemur skógrækt náttúrlega sterkt inn. Ég tel að betra væri að nýta fjármuni til að auka hana í sumum tilfellum í stað þess að eyða þeim í mokstur ofan í skurði. Ekki má gleyma því að talsvert af landi sem hefur verið ræst fram er á góðri leið með að verða aftur að votlendi af sjálfu sér. Hundruðum eða þúsundum kílómetra af skurðum er ekki haldið við í dag og í flestum tilfellum fyllast þeir sjálfkrafa upp á nýtt ef ekki verður að gert. Landeigendur eru því bæði meðvitað og ómeðvitað að breyta landi í talsverðum mæli í votlendi á nýjan leik og fljótt á litið a.m.k. sér maður ekki knýjandi þörf á að grípa inn í með ærnum tilkostnaði. Það er því sama í hvaða átt er litið í málinu, það skortir alls staðar þekkingu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé tilbúinn til að beita sér fyrir auknum rannsóknum á því hvað þetta allt saman þýðir við aðstæður okkar, rannsaka og áætla áhrif endurheimtar votlendis og hvaða aðgerðir eru mögulegar samhliða eða í staðinn fyrir þær og áhrif þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrirspurnina og býð hann um leið velkominn til þings. Ég vil fyrst af öllu segja að þau atriði sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni falla að stærstum hluta til að verksviði umhverfisráðherra en það sem snýr að landbúnaðarráðuneytinu í þessum efnum hef ég rætt við umhverfisráðherra. Við munum að sjálfsögðu koma inn í þau verk undir forsjá umhverfisráðherra sem hefur yfirumsjón með þessum málum í sínum höndum. Það er hins vegar eitt atriði sem snýr að því sem kom til afgreiðslu við fjáraukalögin í desember sem lýtur að stuðningi við sauðfjárræktina í landinu og snýr að verkefnum tengdum kolefnisjöfnun í landinu. Þar höfum við umhverfisráðherra rætt að stilla saman strengi, með hvaða hætti við getum unnið betur í þessum málum en gert hefur verið. Þetta er mitt svar að svo komnu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ástæðan fyrir því að ég beini þessu til hans er sú að það er mjög mikilvægt fyrir landbúnaðinn að vera með í kolefnisumræðunni og miklir hagsmunir þar í húfi að hann sinni sínum skyldum auðvitað eins og aðrir við kolefnisjöfnun og leysi þessi vandamál með öðrum. Ég vildi beina því til ráðherrans að passa upp á þetta. Þetta er mjög mikilvægt atriði og verður vaxandi í umræðunni. Ég tel að landbúnaðarráðuneytið þurfi að koma vel að þessu.

Virðulegi forseti. Já, eins og ég segi, ég lýsi mig fyllilega reiðubúinn til þess. Það er í fullu samræmi við ríkisstjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að taka á í þeim efnum. Ég bendi hv. þingmanni á þau atriði sem snúa að stjórnarsáttmálanum í þessum efnum þar sem m.a. er ætlunin að gera gangskör að því að vinna betur í þeim efnum. Eitt atriðið sem kemur þar til skoðunar er að stuðla að því í tengslum við endurskoðun búvörusamninga, að grípa til ákveðinna ráðstafana í þessum málum.

Herra forseti. Staðreyndin er því miður sú að dómsmálaráðherra hefur skapað vantraust á dómskerfið. Dómsmálaráðherra sem gerir slíkt - svo að við horfum á stöðuna og þær sviðsmyndir sem geta komið upp í þessu Landsréttarmáli, sem er að sjálfsögðu ekki lokið og kannski í rauninni bara rétt að byrja, en því gæti verið lokið í einni svipan með því að dómsmálaráðherra segði af sér. Það er mjög eðlilegt að dómsmálaráðherra sem skapar vantraust á dómskerfi landsins segi af sér. Það lítur út fyrir að það gerist ekki á næstunni en við sjáum til. Næstur ábyrgðaraðila er ekki í salnum en það er hæstv. formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson. Hann getur skipt um dómsmálaráðherraefni flokksins. Það er eitthvað sem getur gerst. En það gerist líklega ekki nema það sé nógu mikill þrýstingur á hann til að gera það. Því næst er forsætisráðherra sem getur farið fram á við forseta Íslands að skipa nýjan dómsmálaráðherra. Hún getur gert það. Það kostar líklega stjórnarsamstarfið nema það séu ærin tilefni og við búin að rannsaka þetta vel og fyrir liggi að þau geti ekki haldið dómsmálaráðherra við þessar kringumstæður. En við erum að rannsaka málið hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þá komum við að Alþingi sem er eftirlitsaðili með framkvæmdarvaldinu. Rétt eins og dómsmálaráðherra á að vera eftirlitsaðili með matsnefndinni sem hún hlýddi ekki. Og réttilega voru þar sjónarmið uppi en þá þurfti dómsmálaráðherra að gera það samkvæmt lögum sem hún gerði ekki. Það er þess vegna sem við erum hérna í dag. Alþingi getur sem eftirlitsaðili með dómsmálaráðherra upplýst þingmenn og almenning um verklag og ákvarðanir ráðherra við skipun Landsréttar. Meðan það er ekki gert og þetta er ekki uppi á borðum mun ekki ríkja traust hjá almenningi. Réttmætt traust til dómskerfisins er lykilatriði. Ég spyr því dómsmálaráðherra hvort hún sé tilbúin til að lýsa því yfir hér og nú að hún styðji rannsókn Alþingis á ákvörðunum og verklagi sínu við skipun dómara í Landsrétt og óski eftir stuðningi samflokksmanna sinna sem sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á því að sú rannsókn fari hratt og vel fram, það sé ekki reynt að tefja, það sé gert 

Virðulegur forseti. Það er kannski rétt að árétta gagnvart þeim sem ekki hafa fylgst með, að fallinn er hæstaréttardómur um stjórnsýslu ráðherrans í þessu máli. Hvorki ráðherra né aðrir þurfa að sæta tvöfaldri málsmeðferð eða ítrekaðri rannsókn á einhverjum atvikum. Það er verkefni Alþingis að fjalla sérstaklega um hver aðkoma stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða jafnvel Alþingis í heild geti verið að því að rannsaka tiltekna stjórnsýsluathöfn sem þegar er fallinn dómur um. Það kann auðvitað að vera að menn gruni það að komist verði að annarri niðurstöðu en Hæstiréttur gerði í sínum dómi. Það kann að vera. En ég beini því til þingsins að huga að þessu réttarfarsatriði. Nú er málið til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég hef ekki, frekar en aðrir þingmenn, fullan skilning á því hver tilgangur þeirrar meðferðar er. Ég hef hins vegar sagt að ég fagna því að þingnefndir og þingið sjálft taki til umfjöllunar heildstætt málefni er lýtur að skipun í embætti á vegum ríkisins. Ég hef nefnt það og haft frumkvæði við allsherjar- og menntamálanefnd. Ég bíð reyndar eftir boði á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en mun að sjálfsögðu óska eftir að koma fyrir nefndina verði ég ekki boðuð, því að ég heyri að nefndin er að kalla gesti til sín. Hins vegar las ég ummæli í Morgunblaðinu rétt áðan frá hv. þingmanni, fyrirspyrjanda hér, vangaveltur hans, þar sem kemur glögglega fram hver tilgangur umfjöllunar nefndarinnar er, að minnsta kosti af hans hálfu. Þar kemur sérstaklega fram að tilgangurinn sé ekki að rannsaka eitt eða neitt því að málið sé að fullu upplýst, heldur sá að 

Já, það er áhugavert. Tilgangur stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er að sjálfsögðu að rannsaka málið og þá kemur að því hvar við fáum upplýsingar um að rétt væri að gera það eða alla vega að við hefðum heimild til að gera það. Það er ekki tvöföld málsmeðferð eins og dómsmálaráðherra segir. Það kemur frá þeim sem komu fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, umboðsmanni Alþingis og aðallögfræðingi Alþingis. Það var alveg skýrt hjá þeim um þann dóm sem féll gegn dómsmálaráðherra þar sem hún braut lög á ákveðnu sviði, að það gæti verið miklu umfangsmeiri rannsókn og önnur atriði gætu komið í ljós ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd rannsakaði málið. Sem er síðan raunin. Upplýsingar hafa komið fram sem benda til þess að ráðherra hafi mögulega, eða a.m.k. eru meiri líkur á því, gert þetta vitandi vits. Það voru fleiri aðilar og í ráðuneytinu sem upplýstu ráðherra um að hún myndi brjóta lög ef hún héldi áfram framferði sínu. Það er greinilega ekki meiri tími en þetta til að klára þetta, en varðandi það sem ráðherra hefur sagt að hún hafi ekki haft tíma: Jú. Við  
            

Virðulegur forseti. Það kemur fram á mbl.is tilvitnun í hv. þm. Jón Þór Ólafsson sem lýsir kannski umræðunni á þinginu af hans hálfu, og einhverra flokkssystkina hans, í þessu máli.  „Við getum ekki knúið það fram að hún víki strax. En við getum haldið málinu lifandi með rannsókn sem er það líklegasta í stöðunni til að fá hana til að axla ábyrgð.“ 
             Málið liggur  Ég velti hins vegar fyrir mér: Af hverju greiddi flokkur hv. þingmanns, fyrirspyrjanda hér, ekki atkvæði með tillögum hæfisnefndarinnar? Þeir sátu ekki einu sinni hjá eins og þeir gera alltaf heldur greiddu atkvæði  
            

Ræðutímanum er lokið.

- þeim sem hæfisnefndin lagði til? 
            

Virðulegi forseti. Það er kannski við hæfi á þessum degi þegar rétt 45 ár eru liðin frá upphafi eldgossins í Heimaey, að beina fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra um Herjólf og mál tengd samgöngum til Vestmannaeyja. Herjólfur er að fara í slipp, skilst mér. Ég spyr um það skip sem á að leysa Herjólf af á meðan á því stendur, sem gæti tekið tvær, þrjár vikur. Hvernig er aðbúnaður farþega um borð? Þetta er farþegaferjan Bodø sem kemur frá Noregi. Mér skilst að þar séu engar kojur fyrir farþega, sem mér finnst algjörlega óboðlegt fyrir íbúa í Vestmannaeyjum á meðan flug til Vestmannaeyja fram og til baka til Reykjavíkur kostar 36.000 kr. Hefur ríkisstjórnin eða samgönguráðherra ekki hugað að því að niðurgreiða flug alla vega á meðan þessi óboðlegi farkostur er í boði, á meðan Herjólfur er í slipp? Hefur ekki komið til greina að greiða niður flug fyrir íbúa Vestmannaeyja? Ég veit að fólk sem er sjóveikt fer ekki þessa leið án þess að geta lagst í koju. Ef skipið er kojulaust, sem mér skilst að það sé, er það algjörlega óboðlegt fyrir langflesta íbúa í Vestmannaeyjum að ferðast á milli nema borga stórfé fyrir að fljúga. Svo er annað, er það rétt að ferjan geti ekki tengst landgöngubrúm í Þorlákshöfn og Vestmannaeyjum? Þurfa þá farþegarnir að ganga um bíladekkið upp á bryggjuna núna í janúar, í verstu vetrarveðrum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og tek undir að við hæfi er að ræða um Vestmannaeyjar á þessum merka degi vegna þess sem gerðist þar fyrir 45 árum, náttúrlega stórmerkilegur atburður í Íslandssögunni. Hvað varðar nákvæmlega búnað þessa skips, Bodø, þekki ég einfaldlega ekki. Ég skal leita eftir upplýsingum hjá Vegagerðinni og umboðsaðila eða þeim aðila sem fer með ferjusiglingarnar hvernig skip þetta er. En ég þekki til þess að það var mjög erfitt að fá skip til siglinga hér. Við vorum að leita eftir því þegar Baldur á Breiðafirði fór í slipp að reyna að fá skip, m.a. þetta skip, Bodø, og reyna að fá það aðeins fyrr sem reyndist ekki vera hægt heldur vegna þess að einfaldlega væri erfitt um vik að fá skip til afleysinga á þessum tíma. Ég get því einfaldlega ekki upplýst þingheim núna nákvæmlega hvaða búnaður er í þessu skipi, hvort engar kojur séu, hvað þá hvort ferjan geti ekki tengst landgöngubrúm báðum megin lands. Ég vonast nú til að þeir aðilar sem hafa farið með þessi mál séu ekki að bjóða upp á einhvern afleitan kost, en ég skal koma þeim upplýsingum að sjálfsögðu bæði til þingmannsins og þingheims um það hvernig búnaður á þessu afleysingaskipi er háttað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir þessi svör, sem voru raunar næsta lítil vegna þess að hann virðist ekki hafa kynnt sér þetta skip. En samkvæmt upplýsingum sem ég hef þá eru engar kojur um borð í norsku ferjunni. Menn verða að bera örlitla virðingu fyrir íbúum þessa lands í samgöngumálum. Við erum að tala um þrjár vikur sem íbúar í Vestmannaeyjum eru í fjötrum og komast ekki upp á land. Það er bara þannig. Ég þekki það sjálfur að fólk sem er sjóveikt fer ekki með fjölskyldurnar, börnin eða konurnar, upp á land ef ekki eru kojur um borð í skipunum. Þetta er tæplega þriggja tíma sigling. Ég vona og óska eftir því að hæstv. samgönguráðherra kanni það og hugi að því í framtíðinni að bjóða upp á almennilega ferju til Vestmannaeyja þegar Herjólfur þarf að fara í slipp.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að þegar við köllum eftir afleysingaskipum er rétt að þau séu af þeirri gerð og gæðum að þau séu boðleg í þær siglingar sem þau eiga að sinna. Það er bagalegt þegar það gengur ekki upp. Það var til að mynda mjög erfitt varðandi Baldur þegar hann fór í slipp. Þar kom reyndar óvænt upp bilun í Baldri þannig að hann var ónothæfur í nokkurn tíma - það hefur reyndar líka komið upp varðandi Herjólf - en þá var ekki hægt að fá neitt skip til siglinga. Baldur hefur stundum verið tekinn í afleysingar til siglinga frá Vestmannaeyjum í Landeyjahöfn. Hann er auðvitað ekki skip af sambærilegum gæðum og gerð og Herjólfur, enda horfa allir til nýrrar ferju sem kemur næsta sumar og á að leysa þessi mál til lengri framtíðar heldur en við höfum þekkt núna í nokkur misseri. Ég tek undir með hv. þingmanni að ef það reynist rétt að búnaður þessa skips sé ekki boðlegur er það auðvitað mjög bagalegt og ekki gott að bjóða almenningi í landinu upp á slíkan valkost. En ég skal kanna fyrirkomulagið á því og koma þeim upplýsingum til þingmanns og þingheims eins fljótt og auðið er.

Virðulegi forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi hert eftirlit með ávísunum svokallaðra eftirritunarskyldra lyfja og ráðstafanir sem því tengjast. Um er að ræða sérstaklega ávanabindandi sterk verkjalyf og ávanabindandi örvandi lyf. Í ágúst sl. boðaði Lyfjastofnun tillögur að hertum aðgerðum til að hamla misnotkun slíkra lyfja. Þessar aðgerðir fólu m.a. í sér auknar takmarkanir á ávísunum þeirra. Markmiðið með þessum tillögum sem eru enn í vinnslu hjá Lyfjastofnun var að draga úr heildarmagni lyfja í umferð og stemma stigu við misnotkun, sem er göfugt markmið í sjálfu sér. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort heildstæð áhrif slíkra takmarkana séu í skoðun hjá heilbrigðisyfirvöldum og þá sér í lagi gagnvart þeim einstaklingum sem eru veikir fyrir eða stríða við fíknivanda. Ástæðan er sú að árið 2016 var opnaður lyfjagagnagrunnur á grundvelli svipaðra sjónarmiða sem leiddi til þess að verð morfínlyfja á svörtum markaði hækkaði. Þrátt fyrir þá hækkun eru engin merki um að dregið hafi úr notkun umræddra lyfja heldur fór vandinn mögulega vaxandi samkvæmt upplýsingum frá nefndri Lyfjastofnun. Ef maður trúir því að minni aðgangur að vímuefnum valdi sjálfkrafa minni vímuefnavanda virðist lógískt að takmarka aðgengi án heildstæðrar stefnumótunar en reynslan sýnir hins vegar þvert á móti, hæstv. ráðherra, að takmarkanir án slíkrar heildarsýnar geta leitt til hærra verðs, meiri hörku á svörtum markaði, ýtt undir afbrot, ýtt undir innflutning enn hættulegri efna, auk þess að draga úr öryggi þeirra sem þegar tilheyra illa settum jaðarhópum. Auk þess að spyrja hæstv. ráðherra um það hvort slík stefnumótun sé í gangi samhliða hertu boðuðu eftirliti með eftirritunarskyldum lyfjum vil ég spyrja hvort samráðsvettvangi hafi verið komið á fót eða hvort það sé stefnan og þá með fólki sem býr yfir reynslu og sérþekkingu á sviði skaðaminnkunar og hefur reynslu af því að vinna með nefndum jaðarhópum. Þar nefni ég t.d. aðstandendur verkefnisins Frú Ragnheiður.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni spurninguna og tel raunar að hér sé jafnvel efni í sérstaka umræðu því að þetta er heilmikið og flókið mál sem er undir. Eins og fram kemur hjá fyrirspyrjanda hefur verið verulega aukinn þungi í eftirliti með ávísunum á vanabindandi lyf. Þar hefur verið haft samráð við fjölda lækna sem hafa fengið bréf með athugasemdum vegna lyfjaávísana. Embætti landlæknis birti nýlega leiðbeiningar um góða starfshætti lækna við ávísun o.s.frv. Lyfjateymið hefur gripið til sérstakra aðgerða vegna ávísana. Það hefur líka verið haft samráð við lækna á bráðamóttöku vegna lyfjaávísana til sjúklinga sem leita þangað og aðallega verið að skoða ávísanir á verkjalyf og skammtastærðir til að auka gæði en líka til að sjá hvort verið sé að ávísa of stórum og óeðlilegum skömmtum á sjúklinga. Ávísanir sterkra verkjalyfja hafa verið til sérstakrar skoðunar hjá nokkrum læknum sem ávísa allra mest. En verkjalyfjanotkun á tilteknum landsvæðum er meiri en á öðrum, það hefur komið fram í lýðheilsuvísum. Samráðsfundir hafa verið haldnir milli lyfjateymis embættis landlæknis og Lyfjastofnunar vegna þessa. Fyrst hv. þingmaður spurði í lokin um sérstakan samráðsvettvang varðandi þá sem best þekkja til og skaðaminnkunarsjónarmiðin þá liggur fyrir að lagðar voru fyrir forvera minn í embætti sérstakar tillögur um skaðaminnkunaraðgerðir. Þar með talin var sú aðgerð að bjóða upp á neyslurými. Ég hef tekið þá tillögu upp og raunar þegar hafið samtal við borgaryfirvöld um það mál. Ég vonast til þess að geta farið aðeins dýpra í svörin í seinna svari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og tek undir að þetta er efni í heildstæðari og dýpri umræðu. Vonandi er þetta bara byrjunin. Ástæðan fyrir því að ég er að nálgast þetta er sú að þær aðgerðir sem vísað er í eru mjög mikilvægar sem og sú vinna sem liggur að baki og markmiðið er göfugt. Í fljótu bragði virðist þetta vera leiðin til þess að hindra fjölgun, eða, ef ég má nota það orð, nýliðun, í hópi neytenda þessara lyfja. En það má ekki vera á kostnað þeirra sem fyrir eru illa staddir eða háðir þessum fíkniefnum því veruleiki þeirra má ekki verða harðari, hann er nógu harður fyrir, við það að við erum að reyna að stemma stigu við þessu. Ég ætla að leyfa mér að nota tækifærið þessar síðustu sekúndur til að hrósa hæstv. ráðherra fyrir þá ákvörðun að opna þessi neyslurými og spurning hvort það verði byrjunin á því að opna fyrir fjölbreyttari úrræði fyrir þessa hópa. En ég hlakka til umræðunnar og mun halda hæstv. ráðherra við efnið í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ef við drögum saman lyfjastefnu Íslands í fáum orðum eða lyfjastefnuna sem yfirleitt er höfð að leiðarljósi í vestrænum ríkjum þá samanstendur hún af tveimur þáttum. Annars vegar þeim að tryggja aðgengi að nauðsynlegum lyfjum og hins vegar þeim að stemma stigu við ofneyslu lyfja. Það er augljóst að flókið er að finna meðalveginn milli þessar tveggja sjónarmiða. Það að hafa öruggt aðgengi að lyfjum má ekki þýða að neysla þeirra sé of mikil. Á sama hátt þegar við stemmum stigu við ofskömmtun megum við ekki koma í veg fyrir að þeir sem þurfa á lyfjunum að halda fái að þeim fullan aðgang. Ég tek undir ábendingar hv. þingmanns. Ég vona að orðaskipti okkar, þó að þau séu allt of stutt, leiði til þess að hv. þingmaður óski eftir sérstakri umræðu um þetta mál. Ég mun verða við þeirri ósk með gleði.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til þess að lýsa hneykslan minni á þeim orðum sem hæstv. dómsmálaráðherra lét falla hér áðan þegar ráðherra fór að grafa undan því sjálfsagða eftirlitshlutverki sem þingmenn og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafa. Hæstv. dómsmálaráðherra vitnar í grein á mbl.is þar sem vitnað er í hv. þm. Jón Þór Ólafsson þar sem hann lýsir þeirri vel þekktu afstöðu sinni að auðvitað eigi dómsmálaráðherrann að víkja. Það eru varla fréttir fyrir hæstv. dómsmálaráðherra. Sjálfur sagði ég það sama í gær, að hæstv. ráðherra ætti að víkja. Það er linnulaust verið að kalla eftir því að Píratar og aðrir leggi fram vantrauststillögu. Ástæðan fyrir því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd heldur áfram að vinna að málinu, og við hreyfum engum mótbárum við því, er sú að það er sanngjarnt, það er málefnalegt. Það er málefnalegt að allur þingheimur hafi allt sem allur þingheimur þarf til að taka upplýsta ákvörðun um það hvort þetta þing treystir þessum ráðherra. Það að grafa undan því í einhverjum pólitískum tilgangi til þess að koma sér undan eigin ábyrgð er algjört hneyksli.  
            

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því að vera ekki betur að mér í fundarsköpum en það að biðja um dagskrárlið. Mér til málsbóta hef ég um 34 ár á við hæstv. forseta til að læra þetta. Ég veit að herra forseti er ekki nein staðreyndavakt hér en vegna þess að hann setti tvisvar ofan í við mig fyrir hálfum mánuði fyrir að hafa fullyrt að ráðherra segði ósatt vil ég benda honum á að dómsmálaráðherra bar upp á þingflokk Pírata að hafa greitt atkvæði um fjóra dómara og ellefu þegar staðreyndin er sú að þetta var borið upp í einni tillögu, ef ég man rétt. Það er ágætt að vekja athygli á því.

Virðulegi forseti. Í þingsköpum er talað um að forseti geti vítt þingmann ef hann talar óvirðulega um forseta þingsins eða ber þingið eða ráðherra eða einhvern þingmann brigslyrðum. Ég þurfti að leita að þessu af því að ég var borinn slíkum ásökunum af fyrrverandi forseta þingsins. Það er mjög sjaldgæft að þingmenn séu víttir. Dómsmálaráðherra kom hér áðan og sakaði þingmenn Pírata um að greiða atkvæði gegn tillögum hæfisnefndar. Svo ég vitni í orð hv. þm. Birgittu Jónsdóttur sem talaði um atkvæðagreiðsluna í fyrra, með leyfi forseta: „Ég vil líka segja fyrir hönd Pírata að við munum vera á rauða takkanum þegar málið verður afgreitt í heild sinni ef því verður ekki vísað frá. Það snýst ekki um þá einstaklinga sem eru að fara að taka sæti á þessu nýja dómstigi heldur um verkferlið.“ Ég frábið mér því algerlega orð og ásakanir dómsmálaráðherra. Ég spyr forseta hvort ekki eigi að beita ákvæði um brigslyrði þegar augljóst tilefni er til.

Herra forseti. Fyrst er þess að geta í tilefni af ummælum hv. þm. Loga Einarssonar áðan að öllum þingmönnum var ljóst og það var tilkynnt að ef menn vildu fá atkvæðagreiðslu síðasta vor um einstaka landsréttardómara var það heimilt. Ef menn vildu fá atkvæðagreiðslu um einstaka einstaklinga stóð það öllum til boða. Það hefur m.a. verið áréttað í dómsmeðferð vegna þessara mála. Varðandi það sem var tilefni þess að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom hér upp og fór að ræða fundarstjórn forseta þá hlýt ég eftir að hafa lesið þann texta sem birtist á mbl.is að spyrja mig hvort sú málsmeðferð sem nú á sér stað í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé pólitískur skrípaleikur, þjóni ekki þeim tilgangi að leiða neitt í ljós eða rannsaka neitt heldur sé pólitískur hráskinnaleikur af hálfu Pírata, hvor það sé tilgangurinn, hvort ummælin sem þarna er vitnað í séu röng og hvort það sé rétt sem fram hefur komið í t.d. ummælum hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar að hann telji málið fullupplýst  
            

Forseti. Nú hélt ég að það mætti búast við aðeins meiru frá hv. þm. Birgi Ármannssyni en að hann teldi að það að vilja sjá betra ferli og gera hlutina betur ætti einhvern veginn að fara eftir hvaða einstaklinga væri verið að kjósa um. Við vitum alveg að svoleiðis gengur það ekki fyrir sig. Við vorum að tala um ferlið allan tímann. En svo maður tali um rangfærslur langar mig að leiðrétta eitt sem hefur fengið að koma svolítið oft upp á yfirborðið, aðallega frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Það er sú ranga mýta að þingmenn Pírata taki aldrei afstöðu. Það er rugl. Við tökum afstöðu í aðeins 12,1% færri málum en Sjálfstæðisflokkurinn. En vert er að athuga að við mætum 12,7% betur en Sjálfstæðisflokkurinn. Þannig að ef skilningurinn á að vera sá að við tökum aldrei afstöðu verður skilningurinn líka að vera sá að Sjálfstæðismenn mæti aldrei.

Virðulegi forseti. Það er gott að hafa staðreyndir hérna á hreinu um þá umræðu sem er í gangi. Já, það var kosið um skipun allra dómaranna í einu. Það var búið að minna á að það ætti að greiða atkvæði um einstaka dómara samkvæmt lögum áður en var haldinn þingfundur. Að varpa þeirri ábyrgð að kalla eftir slíkri atkvæðagreiðslu yfir á einstaka þingmenn er einfaldlega óábyrgt. Það var búið að láta vita að það þyrfti að greiða atkvæði um hvern og einn og einasta. Ég vil bara hafa það á hreinu í umræðunni. Og að forseti svari kannski fyrri fyrirspurn minni um það hvort tilefni til áminningar varðandi brigsl eigi við eða ekki.

Virðulegi forseti. Ég sé að hæstv. dómsmálaráðherra hefur tekist að dreifa athyglinni yfir á það sem varðar ekki hennar ábyrgð, enda var það væntanlega markmiðið með þeim útúrsnúningum sem hún fór í áðan. Ég sat ekki á þingi þegar atkvæðagreiðslan fór fram og ætla ekki að svara fyrir það, ég leyfi öðrum að gera það. Hins vegar verð ég að bregðast við orðum hv. þm. Birgis Ármannssonar sem mun taka aftur til máls um fundarstjórn. Hann spyr hvort hér sé um að ræða pólitískan hráskinnaleik þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, nefnd sem ætlað er það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu, sinnir rannsóknarskyldu sinni til þess að allur þingheimur geti tekið upplýsta ákvörðun um hvort þetta þing treysti þessum ráðherra - að krefjast pólitískrar ábyrgðar. Ég ætla að lesa orð hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar sem hæstv. ráðherra vitnaði í. Þar segir, með leyfi forseta: „Við getum ekki knúið það fram að hún víki strax. En við getum haldið málinu lifandi með rannsókn sem er það líklegasta í stöðunni til að fá hana til að axla ábyrgð.“ Það snýst um rannsókn 

Herra forseti. Viðbrögð dómsmálaráðherra og helsta varðhunds flokksins - nei, fyrirgefið, ég ætla ekki að segja varðhunds heldur varðmanns, mjög öflugs varðmanns, mjög faglegs varðmanns, hv. Birgis Ármannssonar, sem ég hrósa í hástert fyrir að vera góður varðmaður flokksins í þinginu, segja manni strax að þau eru hrædd. En við hvað eru þau hrædd? Þau eru hrædd við að við viljum að þessar upplýsingar komi fram, allar ákvarðanir og verklag ráðherra, að landsmenn fái að sjá það. Það er allt og sumt. Hvers vegna mega landsmenn ekki sjá ákvarðanir og verklag ráðherra við skipan dómara þar sem hún hefur verið dæmd fyrir að brjóta lög? Þegar einhverjar upplýsingar koma fram aukalega eftir hæstaréttardóminn kemur í ljós að ráðherra var varaður við í ráðuneytinu og fór samt sem áður þvert á þetta allt saman, keyrði málið áfram. Við viljum að þetta sé upplýst. Ég tel að ráðherra þurfi að bera ábyrgð strax, af því að hún var dæmd í Hæstarétti. En það eru ekki allir á sama máli. Fleiri upplýsingar þurfa að koma fram þannig fleiri þingmenn þurfi að taka afstöðu til málsins. Það er það sem við köllum eftir; upplýsingum, gegnsæi og að ráðherra taki ábyrgð á grundvelli þess. 

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér fyrr í dag undir andsvörum hæstv. dómsmálaráðherra hvort ég ætti að fara upp í fundarstjórn forseta. Ég kem hér upp því að mér fannst ráðherrann tala óþarflega mikið niður til verkefna stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég ætla ekki að hafa skoðun á því hvort verið sé að snúa út úr fyrir Pírötum eða eitthvað slíkt, en ég hef hins vegar áhyggjur af því að sá andi og sá talsmáti sem ráðherrann hafði uppi í andsvörum sínum fyrr í dag er til þess fallinn að grafa undan þeim mikilvægu verkefnum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur. Hérna sitja tveir ráðherra á svokölluðum ráðherrabekk sem ég ætla að kalla sakamannabekk, því að báðar hafa þær verið dæmdar af Hæstarétti og báðar hafa þær kosið að gera ekkert í málinu. Maður veltir því fyrir sér og spyr sig: Hvenær þarf ráðherra að axla ábyrgð ef ráðherra er dæmdur af dómstólum landsins? Þær hafa aldrei axlað ábyrgð. Skiptir brotið máli? Skiptir úrskurður máli? Hins vegar er allt í lagi að flæma stjórnmálamenn frá störfum sínum sem saklausir eru. Hversu oft hefur maður heyrt 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé hollt fyrir okkur að átta okkur á því í hvaða tilgangi nefndastarf í þinginu þjónar, og þá sérstaklega starf í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar það hefur eitthvert rannsóknarhlutverk með höndum, væntanlega að leiða fram upplýsingar, kalla fram sjónarmið og þess háttar. Það getur átt rétt á sér og á rétt á sér þegar efasemdir eru um framkvæmd í stjórnsýslunni. Nú vill hins vegar til í þessu máli að tekist hefur verið á um það fyrir dómstólum hvort embættisfærsla ráðherra hafi verið réttmæt eða ekki. Fram hafa verið leidd sjónarmið, upplýsingar og rök í þeim efnum. Mér er ekki enn þá ljóst eftir hvaða upplýsingum og gögnum stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætlar að kalla eða hvaða staðreyndir hún ætlar að fá fram sem ekki eru þegar komnar fram í hæstaréttarmálinu. En ummælin í Morgunblaðinu gefa hins vegar tilefni til þess að ætla að ekki sé ætlunin að fá frekari upplýsingar fram í þessu máli, heldur bara  
            

Forseti biður um ró í salnum. Hér er mikilvægt 

Virðulegur forseti. Ég kem upp út af orðum hv. þingmanns um pólitískan hráskinnaleik. Það er alveg skýr skylda stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hafa eftirlit með störfum framkvæmdarvalds og þings og ég frábið mér að vera sett í þá fáránlegu stöðu að ég sé hér uppi til þess að vera í pólitískum leik. Eftir að dómur féll í Hæstarétti sá maður í gögnum málsins ýmislegt sem ekki kemur fram í dómi Hæstaréttar, t.d. um fjöldann allan af ráðleggingum til hæstv. dómsmálaráðherra sem hún virti fullkomlega að vettugi. Við sjáum einnig að það eru engar ráðleggingar sem liggja fyrir þess efnis að hún skyldi fara þá leið sem hún fór. Þetta er til að mynda algjörlega nýtt í málinu, að það eru engar ráðleggingar. Þess vegna 

Virðulegur forseti. Mér finnst nú leiðinlegt að eyðileggja stemninguna hérna, en mig langar að spyrja forseta út í póst sem þingflokksformenn fengu í gærkvöldi þar sem segir, með leyfi forseta: „Að afloknum óundirbúnum fyrirspurnum mun fjármála- og efnahagsráðherra mæla fyrir fjármálastefnu 2018–2022. Í framhaldi af umræðum um það mál á vettvangi þingflokksformanna í desember sl. þegar málið var lagt fram er það tillaga forseta …“ Það er verið að ræða ræðutíma og tilhögun umræðunnar um þetta dagskrármál. Nú er það þannig að það var ekki rætt og alls ekki útrætt í desember hvernig ætti að haga umræðunni um þetta mál. Ég vil hins vegar leyfa mér að þakka forseta fyrir að bæta við ræðutímann þessum litlu fimm mínútum. En það er þannig samkvæmt hefðinni í það minnsta að þingflokksformenn og forseti funda um dagskrá þingsins og hvernig fyrirkomulag er á henni. Ég hefði talið eðlilegt að um þetta hefði verið fundað. Ég ætla því að leyfa mér í ljósi allra yfirlýsinga um ný vinnubrögð, hvernig eigi að lyfta Alþingi á hærra plan o.s.frv., allt þetta bull sem heyrist frá ríkisstjórninni, að spyrja hvort ekki sé tími til kominn að sýna hlutina í verki og geri ráð fyrir að þetta hafi verið mistök af hálfu forseta.

Forseti mun bregðast við þessu þegar umræðum um fundarstjórn forseta er lokið.

Herra forseti. Hvað varðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skil ég einfaldlega ekki um hvað málið snýst annað en að við eigum að ætlast til þess að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fylgi eftir sínum störfum og fái allar heimildir til þess, stuðning þingsins. Ég vil minna á að hæstv. forsætisráðherra talaði um það í gær að málið ætti að fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Mér finnst þetta ekkert flókið. Nefndin heldur áfram störfum sínum og við eigum að treysta henni til þess. Við erum búin að velja þingmenn í þá nefnd og þau eiga að hafa allt það svigrúm sem þau þurfa til að fylgja eftir því máli sem hér um ræðir í tengslum við skipun dómara við Landsrétt. Að því sögðu vil ég einmitt fara líka yfir í annað mál, það er fjármálastefnan. Hvar sem borið er niður í viðtölum við ráðherra ríkisstjórnarinnar eru tvö mál talin mikilvægust á vorþingi, annars vegar kjarasamningar og hins vegar fjármálastefna. Það hlýtur að verða svo að orðið verði við óskum stjórnarandstöðunnar, m.a. um tvöfaldan ræðutíma, bæði í fyrri og seinni umræðu um fjármálastefnu. Þetta er risastórt mál, varðar framtíðarstefnu í ríkisfjármálum okkar. Það er ósköp eðlilegt að forseti þingsins taki tillit til þessara óska.

Þá hafa ekki fleiri beðið um orðið um fundarstjórn forseta, í bili a.m.k., og allmargir fullnýtt rétt sinn og talað tvisvar. Forseti ætlar því að láta á það reyna hvort þeirri umræðu sé lokið. Ég vil taka fram vegna ummæla sem hér féllu að forseti stendur ekki í rökræðum við þingmenn um hvort hann biður þá í einhverjum tilvikum að gæta orða sinna, hvað þá ef hann gengur lengra og vítir þingmenn. Þar eru endanleg orð fallin af hálfu forseta sem ekki verða aftur tekin og þarfnast ekki rökstuðnings. Í öðru lagi varðandi þá umræðu sem næst er á dagskrá, sem er 2. dagskrármálið, fjármálastefna, þá var um það samkomulag fyrir jól að fallast á ósk stjórnarandstöðunnar og taka það mál ekki fyrir og fresta því inn í janúarmánuð. Þar með mátti líka ljóst vera að það yrði eitt af fyrstu málum á þingi eftir að það kæmi saman að nýju í janúar. Á fundi með formönnum þingflokka síðastliðinn fimmtudag var sýnd fyrirhuguð dagskrá þessarar viku þar sem nefnd fjármálastefna var fyrsta mál á áætlaðri dagskrá þriðjudagsins, í dag, og var ekki hreyft sérstökum andmælum við því. Forseta rekur ekki minni til þess að neinar umræður hafi komið fram eða óskir um tvöfaldan ræðutíma í umræðum um fjármálastefnu. Hitt var rætt að þegar ríkisfjármálaáætlun kæmi á dagskrá þyrfti að semja sérstaklega um rýmkaðan ræðutíma í því stóra máli. Forseti vildi hins vegar bjóða upp á að rýmka nokkuð ræðutíma talsmanna þingflokka í fyrstu umferð og taldi að það væri sæmileg aukning að lengja ræðutíma ráðherra úr 15 í 20 mínútur og þingmanna úr 10 í 15 í fyrstu umferð. Forseti hefur nú ákveðið, með vísan til 67. gr. þingskapa, að þetta verði ræðutíminn, rýmkaður um fimm mínútur í fyrstu umferð til talsmanna þingflokka en að öðru leyti gildi venjulegar umræður og fullur andsvararéttur.

Hæstv. forseti Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Með fjármálastefnu til næstu fimm ára er mótuð stefna um afkomu og skuldaþróun opinberra aðila í heild, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga og stofnana, sjóða og fyrirtækja þeirra. Markmið stefnunnar er í fyrsta lagi að stuðla að sjálfbærni og stöðugleika í opinberum fjármálum. Í öðru lagi er fjármálastefnu ætlað að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum samhliða peningastefnu Seðlabankans. Framlagning fjármálastefnu leiðir jafnframt til festu og fyrirsjáanleika um opinber fjármál sem skapar traustari forsendur fyrir alla áætlanagerð og ákvarðanatöku, þar með talið um þörf fyrir breytingar á peningamálastefnunni á hverjum tíma. Árleg fjármálaáætlun er byggð á fjármálastefnu og skal lögð fram eigi síðar en 1. apríl ár hvert. Í henni er að finna pólitískar áherslur og áætlanir stjórnvalda sem settar eru fram með mun útfærðari hætti, þar sem m.a. koma fram áform um tekjuöflun og ráðstafanir í skattamálum sem og uppbyggingu þjónustukerfa og innviða og aðrar breytingar á opinberri starfsemi. Markvisst hefur verið unnið að því að tryggja samstarf milli ríkis og sveitarfélaga við undirbúning stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Slíkur vettvangur um opinber fjármál hefur verið skapaður til að efla samráð og tryggja samleitni í tölulegri greiningu og verkferlum. Markmið um afkomu og skuldir sveitarfélaga í fjármálastefnunni eru sett að undangengnu samráði við sveitarfélög og taka mið af fjárhagsáætlunum þeirra. Meginstefnumið fjármálastefnunnar er að umtalsverður afgangur verði á afkomu opinberra aðila í heild á tímabilinu, þ.e. um 3% af vergri landsframleiðslu öll árin. Þar af verður afgangur A-hluta ríkis og sveitarfélaga 1,4% af vergri landsframleiðslu í fyrstu en lækkar smám saman niður í 1%. Samhliða þessum ágæta árangri, sem er til þess fallinn að hægja á fremur en að ýta undir áframhaldandi eftirspurnarvöxt í hagkerfinu, verður kleift að styrkja grunnþjónustu og innviði og stuðla að því að allir landsmenn njóti góðs af yfirstandandi hagvaxtarskeiði. Í lögum um opinber fjármál er kveðið á um tölusetta mælikvarða um afkomu og skuldastöðu. Mælikvarðarnir gegna því hlutverki að setja ytri vikmörk við frávikum fjármálastefnu hins opinbera, í þeim skilningi að hún einkennist í senn af jafnvægi og takmarkaðri áhættu af langtímaskuldum. Þessir mælikvarðar eru fremur skýrir og fyrirsjáanlegir og eiga því að geta fallið vel að ákvarðanatökuferli stjórnvalda um þróun opinberra fjármála. Vissulega verður ávallt fyrir hendi ýmis óvissa og álitaefni sem tengjast breytilegu mati á þjóðhagsstærðum og efnahagsspám fram í tímann en segja má að þessar tölusettu reglur tiltaki lágmarkskröfur sem gerðar eru til þess hvernig opinberu fjármálin þróast. Fjármálastefnan byggir á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá nóvember 2017 sem nær til áranna 2017–2023. Vert er að nefna að fjármálastefnan byggist á hagfelldri hagspá fyrir allt spátímabilið. Þó að hagvöxtur næstu ára verði öllu minni en á árinu 2016 er þó gert ráð fyrir að hagvöxtur hafi verið 4,9% á síðasta ári og að uppsafnaður hagvöxtur yfir gildistíma stefnunnar verði ríflega 14%. Varðandi umsvif og afkomu hins opinbera byggist hagspáin á þeirri fjármálaáætlun sem samþykkt var á Alþingi um mitt síðasta ár. Aukinn útflutningur hefur verið ein helsta driffjöður hagvaxtar síðustu ára. Útflutt þjónusta, einkum ferðaþjónusta, hefur vaxið kröftuglega og afgangur hefur verið af vöru- og þjónustuviðskiptum þrátt fyrir aukinn vöruinnflutning samhliða vexti kaupmáttar og gengisstyrkingu. Gert er ráð fyrir að nokkuð dragi úr aukningu inn- og útflutnings á næstu árum en að viðskiptajöfnuður verði áfram jákvæður og mikill, þ.e. um 3,6% á ári frá 2018 til 2023. Uppgangur síðustu missera hefur ýtt undir fjárfestingu í hagkerfinu. Fjárfesting atvinnuveganna hefur vaxið mjög hratt síðastliðin ár og fjárfesting í íbúðarhúsnæði tók verulega við sér árið 2016. Gert er ráð fyrir að fjárfestingin haldi í við hagvöxtinn og að vöxtur hennar verði að meðaltali 5,2% á ári á þessu tímabili og nemi um 21% frá árinu 2018 til 2023. Samkvæmt hagspánni dregur úr stóriðjutengdri fjárfestingu á næstu árum, en atvinnuvegafjárfesting eykst á ný undir lok gildistíma fjármálastefnunnar. Þrátt fyrir töluverða spennu í hagkerfinu og verulegar launahækkanir á undanförnum árum hefur verðbólga verið undir markmiði Seðlabankans í tæp fjögur ár. Hagfelld ytri þróun, svo sem lág verðbólga í viðskiptalöndum og gengisstyrking, hefur haft sitt að segja í því samhengi. Þá hafa vextir lækkað um 1,5 prósentustig frá því fyrir um ári. Hagspáin gerir ráð fyrir að verðbólga verði við eða lítillega yfir markmiði frá yfirstandandi ári og út spátímabilið, en þó vel innan vikmarka verðbólgumarkmiðsins. Gangi þjóðhagsspáin sem fjármálastefnan byggir á eftir verður hagvöxtur út gildistíma stefnunnar umtalsverður og þar með yrði núverandi hagvaxtarskeið það lengsta í sögunni. Virðulegi forseti. Það er markmið fjármálastefnu þessarar að tryggja hæfilegt jafnvægi milli gjalda og tekna hins opinbera. Samtímis því skapar stefnan traustar forsendur til að efna áform og styðja við þau pólitísku markmið sem fram koma í samstarfssáttmála stjórnarflokkanna. Staða ríkissjóðs er traustari en hún hefur verið um árabil og þær horfur eru áfram jákvæðar. Þó er rétt að taka alvarlega og bregðast við teiknum um að hægja muni á í efnahagslífinu á næstu árum. Batnandi staða ríkissjóðs er nýtt til að styrkja innviði, bæði félagslega og hlutbundna. Áhersla er lögð á að útgjaldastefnan tryggi velferðarþjónustu á breiðum grunni og stuðli að jöfnuði og samfélagslegri sátt. Þess er áfram gætt að halda niðurgreiðslu skulda áfram þannig að ríkissjóður verði í færum til að bregðast við samdrætti eða áföllum sem kunna að dynja á síðar. Lækkun skulda er enn fremur réttlætismál gagnvart þeim sem eru yngri og komandi kynslóðum. Í fjármálastefnunni eru sett fram markmið um að heildarskuldir hins opinbera, þ.e. A-hluta, fari jafnt og þétt lækkandi yfir fimm ára tímabilið, eða úr um 38% af vergri landsframleiðslu í árslok 2017, samkvæmt áætlunum þar um, í um 25% af vergri landsframleiðslu árið 2022. Rétt er að vekja athygli á að samkvæmt stefnunni munu skuldir hins opinbera mæta skuldaviðmiði laga um opinber fjármál og verða lægri en 30% af vergri landsframleiðslu á árinu 2020. Það er einu ári síðar en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir, en skýring þess er að skuldir sveitarfélaga hækka um u.þ.b. 1% af vergri landsframleiðslu vegna uppgjörs þeirra gagnvart lífeyrissjóðnum Brú á lífeyrisskuldbindingum. Ekki hafði verið gert ráð fyrir því uppgjöri í fyrri áætlunum um þessi efni. Í fjármálastefnunni eru enn fremur sett markmið um að skuldir A-hluta ríkissjóðs lækki verulega á næstu árum og fari úr um 31% af vergri landsframleiðslu í árslok 2017 í um 25% af vergri landsframleiðslu í árslok 2022. Ljóst er að til að það markmið geti náðst þarf fleira að koma til en afgangur á afkomu sem geti numið 0,8–1,2% árlega. Stefnan er því í eðli sínu varfærin og hún styður við markmið um sjálfbærni í margháttuðu tilliti. Uppbygging þjóðarsjóðs, til að mæta ófyrirséðum áföllum, sem fjármagnaður yrði með reglulegum arðgreiðslum félaga í ríkiseigu miðar að sama marki. Afkomumarkmið fjármálastefnunnar taka breytingum frá fyrri stefnu og áætlunum en áfram er gert ráð fyrir að afkoma ríkis og sveitarfélaga skili góðum afgangi yfir allt tímabil stefnunnar þótt lítillega dragi úr honum er á líður. Það er til tvenns að líta hér, annars vegar gera efnahagsspár ráð fyrir heldur dvínandi hagvexti þegar litið er til næstu ára og horfur eru um margt tvísýnni en áður. Það á við svo dæmi sé tekið er varðar viðskiptajöfnuð og þróun útflutnings, einkanlega þjónustugreina. Hins vegar endurspeglar markmiðssetningin breyttar áherslur nýrrar ríkisstjórnar. Um þær breytingar er vísað til ítarlegs stjórnarsáttmála. Líkt og áður hefur komið fram er megintilgangur fjármálastefnunnar að tryggja sjálfbærni opinberra fjármála og áframhaldandi stöðugleika og jafnvægi í hagkerfinu. Samkvæmt núverandi horfum í efnahagsmálum og opinberum fjármálum eru sett þau markmið með stefnunni að heildarafkoma A-hluta ríkissjóðs verði 1,2% af vergri landsframleiðslu á árinu 2018, 0,2% hærri ef borið er saman við samþykkt fjárlög ársins 2017. Stefnan gerir síðan ráð fyrir áframhaldandi hóflegum og viðvarandi afgangi yfir allt tímabilið þótt smám saman verði dregið úr afgangi ríkisfjármálanna samhliða því sem dregur úr þenslu í hagkerfinu. Þannig verði afkoman ekki lægri en 1% af vergri landsframleiðslu árið 2019 og ekki lægri en 0,8% af vergri landsframleiðslu í lok tímabilsins. Afkomumarkmið ríkissjóðs svarar til þess að afgangur af rekstri ríkissjóðs verði að jafnaði 26–33 milljarðar kr. á ári eða ríflega 140 milljarðar kr. uppsafnað yfir tímabilið. Gangi hagspár eftir kann að skapast svigrúm til þess að rekstur ríkissjóðs skili afgangi i á tímabilinu sem verði hærri en það lágmark sem stefnan mælir fyrir um að náð skuli. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið nokkra lykilþætti fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022. Megintilgangur hennar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma og stuðla að sjálfbærum ríkisrekstri með því að tryggja hæfilegt jafnvægi milli gjalda og tekna hins opinbera. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar ber þess skýr merki að hún er gerð á tímum hagfelldra aðstæðna sem nýttar verða til nauðsynlegrar uppbyggingar, ásamt því að grynnka eins og kostur er skuldir ríkissjóðs og búa þannig í haginn fyrir komandi kynslóðir. Mig langar til að segja örfá orð undir lok ræðu minnar um það verklag sem við erum að fóta okkur í. Frá því að fjármálastefnan var lögð fram höfum við fengið álitsgerð fjármálaráðs sem fylgir málinu í gegnum þinglega meðferð. Þar koma fram ýmsar ábendingar, annars vegar um margt sem snertir það verklag sem stjórnvöld geta tekið til skoðunar með umbætur í huga. Þar má nefna sem dæmi að kallað er eftir því að við komumst að raun um hver hagsveifluleiðréttur afgangur opinberra fjármála er í raun og veru. Síðan er töluvert fjallað um einsleitni spálíkana og aðra slíka þætti. Ég vil af því tilefni láta þess getið að í fjármálaráðuneytinu hefur verið unnið að úrbótum á því sviði með sérstakri áætlun þar sem við reynum að styrkja alla umgjörð vegna framsetningar í opinberum fjármálum og koma til móts við gagnlegar ábendingar eins og þær sem fjármálaráð hefur komið á framfæri á undanförnum árum. Ég get tekið undir með fjármálaráðinu hvað varðar hagsveifluleiðréttan afgang, að það gæti verið gagnlegt fyrir umræðuna að hafa slíkar upplýsingar við höndina. En það er til þess að líta í því samhengi að það verða aldrei mjög nákvæm vísindi heldur einhvers konar nálgun við veruleika sem menn eru að reyna að höndla og gríðarlega margir óvissuþættir sem geta komið að niðurstöðu um hagsveifluleiðréttan afgang. Það má svo sem líka segja um margt annað sem fjármálastefnan byggir á inn í framtíðina, að breytingar á einkaneyslu, breytingar á viðskiptakjörum í viðskiptalöndum, aukin eftirspurn innan lands, meiri framleiðsluspenna en menn hafa séð fyrir í haglíkönum, geta haft veruleg áhrif, bæði til þess að gera myndina hagfelldari en líka á hinn veginn. Ef aflabrestur verður, minna verður um komur ferðamanna, áföll verða á viðskiptamörkuðum okkar o.s.frv., getur það haft veruleg áhrif á megináformin sem eru uppistaðan í fjármálastefnu hvers tíma. Það er m.a. af þessari ástæðu sem þess er getið í greinargerð fjármálastefnunnar að það er vissum vandkvæðum bundið að festa niður tölusett markmið fimm ár fram í tímann um heildarafkomu og skuldaþróun sökum þess hversu mikil uppsöfnuð áhrif af breytingum á þjóðhagsspám geta orðið á síðari hluta spátímabilsins, eða í þessu tilviki síðari hluta fjármálastefnutímabilsins. Sleginn er ákveðinn varnagli varðandi þetta í fjármálastefnunni sem ég vil gjarnan halda til haga, ég geri það vegna þess að það þarf töluvert mikið til að koma þannig að fjármálastefna verði endurskoðuð innan kjörtímabils. Rætt er um það í lögunum að þá þurfi einhverjar af meginforsendum stefnunnar að hafa brostið. En staðreyndin er sú að þótt ekki verði nema t.d. 0,5–0,75% minni hagvöxtur á hverju ári eða að aðrar undirliggjandi hagstærðir breytist að einhverju slíku umfangi geta uppsöfnuð áhrif af slíku sett fjármálastefnuna eða forsendur hennar í talsvert uppnám. Síðan er að finna ýmsar ábendingar í áliti fjármálaráðs þar sem reynt er að lesa saman við fjármálastefnuna sjálfa ýmislegt úr stjórnarsáttmálanum og bent á að varhugavert geti verið að lækka skatta á sama tíma og mikil framleiðsluspenna er í hagkerfinu ef ekki koma til aðrar ráðstafanir. Það er alveg hægt að taka undir með fjármálaráðinu um slíkar almennar hagrænar ábendingar, að tímasetja verði slíkar aðgerðir með tilliti til annars þess sem er að gerast í hagkerfinu. Ég tel að þegar horft er til þeirra tölusettu markmiða sem er að finna í fjármálastefnunni sé engin ástæða til annars en að ríkisstjórnin muni framfylgja sínum helstu stefnumálum með þeim hætti að það rúmist innan þeirra markmiða um afkomu- og skuldaþróun sem sett eru fram í áætluninni sjálfri. Það er meginatriði málsins, ríkisstjórnin meinar það sem hún segir með þeim afkomumarkmiðum, skuldaþróunarmarkmiðum sem hér er að finna og mun haga aðgerðum sínum, sem hún hefur að öðru leyti sett á dagskrá í stjórnarsáttmála, og munu m.a. birtast í ríkisfjármálastefnunni til næstu ára, í samræmi við það. Hún mun haga tímasetningum og frekari aðgerðum í þeim efnum með hliðsjón af svigrúmi hvers tíma, ella væru menn að kalla fram þau neikvæðu áhrif sem fjármálaráðið bendir á. Í blálokin er áhugavert að líta til baka, á sama tíma og maður lítur fram veginn eins og við gerum hér, og velta fyrir sér hvernig síðustu árin hafa liðið, hvað hafi gengið eftir af þjóðhagsspám og hvernig kenningarnar ríma við það sem við höfum séð. Segjum t.d. á árinu 2017, þá vorum við með rétt tæplega 5% hagvöxt. Við lækkuðum tekjuskattinn, við afnámum miðþrepið endanlega og lækkuðum lægra þrepið og þá komu til framkvæmda sömuleiðis síðustu aðgerðir í tollamálum. Launavísitalan fór upp um rétt 7% á því ári. Eftir að hafa talið allt þetta upp gæti einhver sagt við mig: Ja, það hlýtur að hafa orðið mikil framleiðsluspenna. En staðreyndin er sú að Seðlabankinn lækkaði vexti, verðbólgan var um 1,4% og í nýlegum þjóðhagsspám sem horfa fram í tímann segja menn að vissulega sé talsverð spenna á fasteignamarkaði og eignaverð hátt en að öðru leyti séu góðar horfur í efnahagsmálum. Um það eru allir spáaðilar sammála. En í þessum sal eigum við líka að horfa til þess sem getur hrokkið á hinn veginn, þ.e. það sem getur farið úrskeiðis. Það verður að vera hluti umræðunnar hér vegna þessa máls 

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að fræðast um atriði í fjármálastefnunni sem á að vera í henni samkvæmt lögum um opinber fjármál, en þar á að vera stefna um umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga hins opinbera og opinberra aðila í heild. Ég sé ekki í fjármálastefnunni að það sé fjallað sérstaklega um þróun langtímaskuldbindinga, þar af leiðandi lífeyrisskuldbindinga og annarra skuldbindinga. Það ætti þó að fjalla um þær til a.m.k. fimm ára í senn. Það er sérstaklega tekið út úr töflunni um þróun skulda og eigna og því um líkt. Lífeyrisskuldbindingar eru ekki hafðar með. Ég spyr ráðherra af hverju. Ég hef heyrt bent á þetta áður en mér finnst ekki vera komin nægilega góð skýring á því að þetta sé ekki tekið með í fjármálastefnunni. Það ætti að sýna alla vega stöðuna og segja þá bara að þetta verði óbreytt eða eitthvað því um líkt, hvernig sem það er. Ég sakna þessa hluta. Hitt málið sem ég myndi vilja spyrja ráðherra um er það sem á að gera samkvæmt lögunum, það á að staðfesta að fjármálastefnan uppfylli grunngildi og skilyrði sem eru talin upp, þ.e. skilyrði um heildarjöfnuð, heildarskuldir og skuldahlutfall. Ég sé í fjármálastefnunni að það er bara búin til setning sem segir að Alþingi staðfesti að öll grunngildi og skilyrði séu uppfyllt. Ég leitaði að rökstuðningi fyrir því að það sé verið að fara eftir t.d. grunngildi um gagnsæi, en það er ekki minnst einu orði á gagnsæi í fjármálastefnunni nema þegar er verið að vísa í sérstaklega lög um opinber fjármál. Þannig að ég spyr um skort á rökum hvað grunngildi og skilyrði varðar.

Virðulegi forseti. Varðandi grunngildin má kannski segja að skjalið í heild sé einn samfelldur rökstuðningur fyrir því að sé gætt að öllum grunngildum, síðan fáum við álitsgerð fjármálaráðs sem tekur það til enn frekari umfjöllunar. Það má segja að í áliti fjármálaráðs komi fram ábendingar um að það mætti með tölulegum greiningum, maður gæti jafnvel séð fyrir sér einhverjar fráviksspár, kafa dýpra í að greina nákvæmlega áhrif stefnunnar á framvindu mála. En það er ein af þessum áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum einhverja spá sem við setjum síðan fjármálastefnu ofan á, og þá þyrfti í raun og veru að gera nýja spá sem tæki tillit til þess hvaða áhrif stefnan hefur á framvindu mála. Það er þarna sem við þurfum dálítið að horfast í augu við að stjórnkerfislegir innviðir, ef ég mætti koma með það nýyrði hér, eru ekki nægilega sterkir. Geta okkar til þess að vinna með okkar eigið þjóðhagslíkan og spágetu inn í framtíðina hefur bara einfaldlega ekki verið byggð markvisst upp. Við höfum fyrst og fremst treyst á getu Seðlabankans í þessu efni og síðan Hagstofuna. Ég er þeirrar skoðunar og hef reyndar beitt mér fyrir því á undanförnum árum að við þurfum að styrkja efnahagsskrifstofuna í fjármálaráðuneytinu og reyndar sömuleiðis tel ég upp að vissu marki í forsætisráðuneytinu til þess að ná lengra í þessu. Varðandi langtímaskuldbindingarnar þá vísa ég til þeirra breytinga sem hafa orðið á A-deildinni sem hafa í raun og veru fleytt henni þannig inn í framtíðina að hún ætti að vera sjálfbær. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þá fáum við kannski yfirlit yfir langtímaskuldbindingarnar inn í nefndina eða eitthvað því um líkt, en alla vega með næstu fjármálastefnu, það er nú vonandi langt í það að við þurfum að fara í það ævintýri aftur. Það er talað um það í fjármálastefnunni að gerð var fráviksspá. Hagstofan gerði fráviksspá sem gerði ráð fyrir minni umsvifum og samdrætti í ferðaþjónustu o.s.frv., sem leiddi til u.þ.b. eins prósentustigs minni hagvaxtar en fjármálastefnan byggir á. Það er með tilliti til grunngildanna, sérstaklega grunngildanna um varfærni. Af hverju er þá ekki byggt á varfærnislegri spá en gert er? Mér finnst þar augljóslega farið gegn grunngildunum, sérstaklega með tilliti til þess að í kjölfarið gerði Seðlabanki Íslands nýja þjóðhagsspá sem rímaði við varfærnislegu spá Hagstofunnar. Það er eitthvert flakk á milli 2017 og 2018 o.s.frv., það er pínu óljóst hvað má lesa úr þessu í fjármálastefnunni, þannig að það væri bót í máli ef ráðherra færi aðeins yfir það ferli og þær nýju tilraunir með fráviksspár sem voru gerðar fyrir fjármálastefnuna.

Forseti. Ég fagna því að fá aðeins að ræða um fráviksspár í þessu samhengi vegna þess að það hefur beina tengingu við það sem ég sagði í framsögu minni um vandann við það að fastsetja með tölulegum hætti fimm ár fram í tímann tiltekin afkomumarkmið. Það sem fráviksspárnar sýndu var hvað óvissan getur byggst hratt upp. Ef það verður frávik strax á fyrsta ári sem síðan magnast upp á öðru, þriðja eða fjórða, þá eru menn komnir óravegu frá upphaflegum áætlunum um framvindu þjóðhagsmála. Þar af leiðandi getur orðið verulegum vandkvæðum bundið fyrir viðkomandi ríkisstjórn og Alþingi á þeim tíma að standa við skulda- og afkomumarkmið sem sett voru fimm árum fyrr. Þetta held ég að hafi verið helsta gagnið sem við höfðum af fráviksspánum. Varðandi það ákvæði á hvaða spá beri að byggja þá eru lögin dálítið búin að vísa veginn í því. Við tökum bara við þjóðhagsspánni frá Hagstofunni og notum hana eins og hún kemur fyrir, hvorki verri né betri. Hitt óttast ég að reyni á einhvern tímann í framtíðinni, að hér sitji ríkisstjórn með gilda langtímastefnu fyrir fimm ára tímabil í ríkisfjármálum sem hefur ekki orðið fyrir meiri háttar áföllum í efnahagsmálum eins og þeim sem geta opnað fyrir það að koma með nýja fjármálastefnu heldur hafi smáfrávik ár eftir ár eftir ár eftir ár safnað upp áhrifum sem setur þá ríkisstjórn í þrönga stöðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð varðandi fjármálastefnuna. Eins og kom fram í máli ráðherrans er vissulega verið að reyna að leggja grunninn byggðan á spám og líkönum, eins og gengur með svona stefnur, til fjögurra ára. Þar af leiðandi er ekkert óeðlilegt að ákveðnir fyrirvarar séu á öllu sem þarna er sett fram. Hins vegar kom líka fram í orðum ráðherra sú gagnrýni eða þær athugasemdir sem fjármálaráð hefur haft uppi varðandi fjármálastefnuna. Í fyrra andsvari langar mig samt að rifja upp athugasemd sem kom frá Reykjavíkurborg fyrir fjármálastefnu 2017–2022 þar sem Reykjavíkurborg gagnrýndi áætlanir varðandi A-hluta sveitarfélaganna; taldi þann hluta illa áætlaðan, að það vantaði inn í töflurnar eða líkönin þann mikla útgjaldaþrýsting sem í það minnsta var á sveitarfélögunum á þeim tíma. Einnig kemur fram hjá Reykjavíkurborg ákveðin gagnrýni, að ekki sé tekið tillit til tekjuvöntunar vegna ónógs fjármagns til sveitarfélaga vegna yfirfærslu verkefna o.s.frv. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í þessu fyrra andsvari hvort í þessari nýju fjármálastefnu sé búið að yfirfara og taka tillit til athugasemda Reykjavíkurborgar, og þá leyfi ég mér að segja áhyggjur sveitarfélaganna, sem maður hefur heyrt af, þ.e. að varðandi fjármálastefnuna sé ekki búið að taka inn þau miklu áhrif sem sveitarfélögin hafa eðlilega á efnahagsmálin og um leið þann mikla þrýsting, sem við þekkjum mörg sem höfum verið í sveitarstjórnarmálum, sem eru alltaf á útgjöld sveitarfélaganna, hvort sem það eru leikskólar eða hvað annað.

Virðulegi forseti. Samtalið við sveitarfélögin á sér fyrst og fremst stað við sambandið. Það er í sjálfu sér eini vettvangurinn þar sem ríkisstjórn hvers tíma getur náð samtali við einn og sama aðilann um heildarstöðu sveitarstjórnarstigsins. Tekið var eftir þessum ábendingum frá Reykjavíkurborg sem eflaust hefur ætlað sér með því að benda á að talsverður útgjaldaþrýstingur væri til staðar og mögulega hefur eitthvað verið horft til þess að í aðdraganda kosninga mættu menn ekki binda hendur sínar um of. Vissulega er borgin með mjög mikið umfang af heildarumfangi sveitarfélaganna í landinu. Það sem hefur gerst, þvert á það sem þarna var sagt, er að afkoma sveitarstjórnarstigsins hefur batnað svo mikið á svo stuttum tíma að sveitarfélögin eru að leggja meira til heildarafgangsins í þessari áætlun en í þeirri síðustu. Þannig að sú þróun er alveg sérstaklega jákvæð. Við höfum áður tekið lauslega umræðu um gengi á sveitarstjórnarstiginu almennt og margir þekkja það, sérstaklega í minni sveitarfélögum víða, að það hefur verið mjög mikil áskorun að halda skuldaviðmiðum í lagi og ná endum saman, mæta helstu áherslumálum víða um landið. Svo loksins fór efnahagsábatinn að skila sér í gegnum útsvarið þannig að flestar tekjuspár, a.m.k. margar þori ég að fullyrða, stóðust ekki heldur fóru menn fram úr á tekjuhliðinni, þ.e. meiri vöxtur var á tekjuhliðinni en þeir höfðu séð fyrir. Það hefur skilað sér í betri afkomu, meiri getu til þess að lækka skuldir o.s.frv.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú er það þannig að eftir nokkra mánuði, eftir 120 til 130 daga, verða sveitarstjórnarkosningar. Búast má við, ekki síst í ljósi þess sem ráðherra segir um það að hlutur sveitarfélaganna hafi aukist í batanum, að það verði freistnivandi hjá sveitarfélögunum í aðdraganda kosninga að boða miklar fjárfestingar eða önnur útgjöld. Þá veltir maður fyrir sér hvaða áhrif það hafi á fjármálastefnuna. Kannski hefur það ekki svo mikil áhrif til lengri tíma litið, en maður veltir því fyrir sér hvort ástæða sé til að endurskoða fjármálastefnuna - ég man ekki hvort það er hægt samkvæmt lögunum - í ljósi þess hvað menn ætla að spreða miklu fyrir kosningar. Ég efast ekki um að þessi blessaða Reykjavíkurborg, sem er nú rekin eins og ég veit ekki hvað, hljóti að lofa miklu, sérstaklega þessari miklu og furðulegu línu sem allir eru að tala um. Virðulegi forseti. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem fram kemur í athugasemdum fjármálaráðs. Þar segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að fram fari greining á framleiðniáhrifum þeirra innviðafjárfestingar sem fyrirhuguð er til að styðja við hagstjórnina og forgangsröðun verkefna. Við forgangsröðunina er jafnframt mikilvægt að huga að arðsemi.“ Nú hefur ríkisstjórnin boðað mikla innviðafjárfestingu og svo sem óljóst hve mikið gengur eftir. Miðað við þær yfirlýsingar sem hafa verið þá veltir maður fyrir sér hvort farið hafi verið í þá greiningu sem fjármálaráð er hér að velta fyrir sér, hver eru framleiðniáhrifin af innviðafjárfestingunni. Við hljótum að sjá að það er mjög mikilvægt að sú fjárfesting í innviðum sem verður farið í verði ekki eingöngu til þess að búa til þenslu og auka verðbólgu heldur að jafnvægi verði á þessum fjárfestingum og þær leiði til aukinnar tekjuöflunar fyrri ríkissjóðinn. Maður veltir fyrir sér hvort áhyggjur fjármálaráðsins séu eitthvað til þess að við þurfum að fara dýpra ofan í og hvort ráðherrann og ráðuneytið hafi farið ofan í það.

Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér ekki sagt mikið meira um sveitarstjórnarstigið, hvort hætta sé á að menn nái ekki að halda við þau markmið sem við höfum sammælst um. En þetta á sér allt ákveðið samráðsferli, það markmið sem er tölusett fyrir sveitarstjórnarstigið og gangi það ekki eftir verður svo sem erfitt að finna sveitarfélagið sem ber ábyrgð á því. En auðvitað skipta stærstu sveitarfélögin mestu varðandi heildarniðurstöðu fyrir afkomu sveitarfélaganna í heild. Og eins með skuldaþróunina. Það eru einungis örfá sveitarfélög í dag sem ekki ná 150% viðmiðinu varðandi skuldahlutföll. Þetta hefur allt verið að þróast á réttan veg. Síðan er það varðandi innviðafjárfestingar. Við höfum almennt hér í þinginu vísað til fjárfestinga í samgöngumannvirkjum, áþreifanlegra fjárfestinga, sem innviðafjárfestingar og svo höfum við líka talað um hina félagslegu innviði. Ég vil meina að með nýju fjárlagafrumvarpi sé innviðafjárfestingin í þessum skilningi nú þegar hafin með talsvert mikilli áherslu á heilbrigðismál og félagsmál, menntamál. Við munum síðan halda áfram slíkri uppbyggingu, m.a. á sviði samgangna, á grundvelli langtímaáætlana í þeim efnum. En um nauðsynlegan aðdraganda slíkra ákvarðana vil ég taka heils hugar undir með fjármálaráðinu að það þarf að tryggja að horft sé til þjóðhagslegrar hagkvæmni þegar slíkar ákvarðanir eru teknar. Ef eitthvað er þá held ég að það sé kannski helst þingið sem í gegnum tíðina hefur brugðist í því að forgangsraða með þeim hætti og hafi frekar tekið fram yfir einstaka pólitískar áherslur eins og þær hafa legið hverju sinni

Herra forseti. Ég ætla að hafa nokkur orð um fjármálastefnuna sem hæstv. fjármálaráðherra hefur fjallað aðeins um. Ég ætla að fara yfir þá gagnrýni sem ég tel að við þurfum að líta til og ekki þá síst þá gagnrýni sem svokallað fjármálaráð hefur gefið út. Það er mikilvægt að átta sig á hlutverki fjármálaráðs. Fjármálaráð er sjálfstætt í störfum sínum og ráðinu er einfaldlega ætlað að leggja hlutlægt mat á það hvort fjármálastefnan og fjármálaáætlun, þegar hún kemur seinna í vor, fylgi þeim grunngildum sem lög um opinber fjármál kveða á um. Það eru þau grunngildi sem við erum öll sammála um, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Ég vakti máls á hluta gagnrýni fjármálaráðs á fjármálastefnuna í gær. Hæstv. ráðherra talaði um að það væri ekki góð greining hjá mér á álitinu en ég held að það væri einfaldlega sanngjarnara að segja að greining fjármálaráðs sé ekki góð fyrir hæstv. fjármálaráðherra. Stefnan er nefnilega sögð vera þensluhvetjandi, hún er sögð vera ógagnsæ og ósjálfbær. Hún er einnig sög vera aðhaldslítil, að stefnumörkun sé ábótavant, það er beinlínis sagt í álitinu, og að hún geti stuðlað að óstöðugleika. Talað er um að greiningarnar séu slappar og spálíkönin einsleit. Það er meira að segja sérstaklega vakin athygli á því, sem er athyglisvert, komandi frá fyrirbæri eins og fjármálaráði, að engin áhersla er lögð á félagslegan stöðugleika. Hér ættu vinir mínir í Vinstri grænum að sperra eyrun því að þetta ræddum við í aðdraganda samþykktra fjárlaga, að ekki aðeins efnahagslegur stöðugleiki skiptir máli heldur líka félagslegur stöðugleiki. Það þarf að haldast í hendur. Við í Samfylkingunni höfum ítrekað bent á að við sjáum ekki pólitískan vilja til að efla félagslegan stöðugleika. Við höfum sömuleiðis áhyggjur af því að hér sé efnahagslegum stöðugleika hugsanlega stefnt í hættu. Ég man þegar hæstv. fjármálaráðherra var kosinn á sama tíma og ég á þing fyrir 15 árum. Þá var mikið talað um það, og það hef ég heyrt allan minn pólitíska feril, hvað Sjálfstæðisflokkurinn legði mikla áherslu á aðhald og stöðugleika. Ég er löngu búinn að læra að það eru orðin tóm, þetta eru aðeins frasar. Ég man ítrekað eftir umræðum hér þar sem við í stjórnarandstöðu þess tíma gagnrýndum harðlega fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins fyrir lausatök í ríkisfjármálum, fyrir að taka vanhugsaðar ákvarðanir í efnahagsmálum. Í upphafi máls míns ætla ég að vekja sérstaklega athygli á orðum ráðherrans áðan þegar hann fór að tala um nauðsyn þess að lækka skatta. Að sjálfsögðu getur verið mikilvægt að lækka skatta, en eins og hæstv. ráðherra nefndi er tímasetningin allt. Hann gat um, máli sínu til stuðnings, að hann hefði staðið fyrir lækkun skatta á tíma sem orsakaði ekki aukna þenslu en honum láðist að minnast á að það voru sérstakir tímar. Við vorum með mjög litla innflutta verðbólgu, það var sama sem engin verðbólga í Evrópu, vextir í Evrópu voru nánast núll, í sumum löndum voru þeir neikvæðir, við fengum eitt stykki makrílstofn sem synti inn í lögsögu okkar og svo stórjókst ferðamannastraumur til landsins. Þetta voru þær jákvæðu ytri aðstæður sem að sjálfsögðu hjálpuðu sveiflukenndu hagkerfi okkar. Eftir stendur að langflestir sérfræðingar, langflestir viðskiptafræðingar og hagfræðingar, segja að það sé óráð að lækka skatta í miklum mæli þegar það er þensla. Þetta með tímasetninguna er hárrétt hjá hæstv. ráðherra, tímasetningar skipta máli og auðvitað getur verið réttur tími til að lækka skatta, t.d. þegar við þurfum að örva hagkerfið, en í því þensluástandi sem við búum núna við er það ekki góð hagfræði og það er ekki góð pólitík. Við þurfum að vanda okkur hvað það varðar, sporin hræða. Þessa dagana er búsáhaldabyltingin níu ára gömul. Af hverju var búsáhaldabylting? Af því að hér varð efnahagslegt hrun. Þess vegna þurfum við að læra af reynslunni. Af hvaða kaliberi var hrunið á sínum tíma? Förum í sögulega upprifjun og setjum hlutina samhengi. Ef gjaldþrot þessara þriggja stóru íslensku banka væru sett saman í eitt gjaldþrot væri það eins og þriðja stærsta gjaldþrot í sögu Bandaríkjanna. Þetta hefði verið stærra gjaldþrot en Enron gekk í gegnum, sem er eitt frægasta gjaldþrot mannkynssögunnar, ef svo má segja. Það tap sem gjaldþrot íslensku bankanna orsakaði er um helmingur af Marshall-aðstoðinni. Allir hér í salnum og víðar vita að hvað Marshall-aðstoðin var og í því samhengi er ég ekki að tala um Marshall-aðstoðina til Íslands, ég er að tala um Marshall-aðstoð til Evrópu. Ef við núvirðum þá aðstoð sjáum við það að þær krónur sem töpuðust vegna hruns íslenska hagkerfisins og gjaldþrots bankanna þriggja er um helmingur af allri Marshall-aðstoðinni. Upphæðin sem tapaðist í hruninu var hærri en nemur allri erlendri aðstoð til Afríku, þar sem búa um 1,4 milljarðar. Sporin hræða því hvað þetta varðar. Ég rifja þetta upp vegna þess að ein af meginniðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis var að í aðdraganda hrunsins hefði m.a. verið slæm hagstjórn. Einn af fyrstu punktunum sem rannsóknarnefnd Alþingis kemur með er stjórnvöld þess tíma lækkuðu skatta á röngum tíma. Þau helltu olíu á eld. Þetta skiptir máli, þess vegna er ég að brýna fyrir ráðherra að passa sig að fara ekki í skattalækkanir á þeim þenslutímum sem við erum á. Það er mikil þensla í samfélaginu, það var mikill hagvöxtur í fyrra, 6–7% hagvöxtur, sem er svona asískur hagvöxtur. Hagvöxtur er aðeins að minnka en hann er engu að síður mjög mikill og í því umhverfi er ekki gott að fara í stórvægilegar skattalækkanir. Það segi ég fullum fetum. Auðvitað veit ég að skattar eru ekkert vinsælir en við verðum líka að átta okkur á því hvað við fáum fyrir skattana. Skattar eru það gjald sem við greiðum til að lifa í siðuðu samfélagi, var einhvern tímann sagt. Á sama tíma og kallað er eftir auknum fjármunum í innviði ætti ekki að mínu mati að lækka skatta, en hér er ég að fókusera á það að hagfræðilega er ekki skynsamlegt að fara í þann leiðangur á þessum tímapunkti. Þau varnaðarorð má einmitt finna í áliti fjármálaráðs um fjármálastefnuna þar sem segir, með leyfi forseta: „Skattalækkun á tímum mikillar framleiðsluspennu getur vart talist framlag til stöðugleika í efnahagsmálum nema hún sé sett í samhengi við annað. Slíkt er ekki gert í stefnunni.“ Svo segir aðeins seinna í álitinu: „Lækkun skatta við þessar aðstæður leiðir til aukinnar verðbólgu og er þar að auki þensluhvetjandi þ.e. ef önnur tekjuöflun er ekki aukin eða dregið úr útgjöldum hins opinbera á sama tíma. Stefnan útlistar engar slíkar aðgerðir.“ Þetta er sem sagt niðurstaða fjármálaráðs sem er að reyna að leggja hlutlægt mat á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og er einmitt að vara okkur við því að gera ekki mistök fortíðarinnar aftur. Hvað gerist ef við hellum olíu á eldinn og aukum þensluna, aukum framleiðsluspennuna? Það er bara tvennt sem gerist, vextir hækka því að ríkisfjármálin eru einn hluti af hagkerfinu og svo er það peningastefnan. Ef ríkisfjármálin klikka, sem þau gera því miður of oft, of mikil lausatök, of mikið agaleysi, þarf Seðlabankinn að grípa inn í. Og hver eru úrræði Seðlabankans? Það er vaxtastigið, vaxtavopnið, og ef við förum í þann leiðangur, af því að við trúum á þá möntru að við þurfum alltaf að lækka skatta eða að hægri pólitík okkar kalli á að skattalækkanir eigi alltaf rétt á sér, munu íslensk heimili borga brúsann, annars vegar með vaxtahækkun og hins vegar aukinni verðbólgu. Þetta gerist, hagfræði er engin geimvísindi og þetta er búið að segja áratugum saman. Það var einn stjórnmálaleiðtogi sem sagði að efnahagslögmálin giltu ekki á Íslandi. Auðvitað gilda sömu lögmál í hagkerfi á Íslandi og annars staðar. Þess vegna þurfum við að taka mark á sérfræðingum. Ég veit mætavel að hagfræðin er ekki raunvísindi, þetta eru félagsvísindi og það er hægt að finna hagfræðinga sem eru algjörlega ósammála en hagfræðingar eru engu að síður furðumikið sammála, m.a. um þetta atriði. Lækkum ekki skatta, a.m.k. ekki í einhverjum mæli, á tímum framleiðsluspennu og þenslu. Það er núna. Þess vegna þurfum við að passa okkur. Fyrir utan loforð okkar allra um að við ætluðum ekki að draga úr neinum ríkisútgjöldum. Eins og ég gat um í ræðu minni í gær ætlaði enginn flokkur að draga úr ríkisútgjöldum til að slá á þensluna, en það er að sjálfsögðu líka hægt. Við getum slegið á þensluna með því að draga úr ríkisútgjöldum eða auka tekjurnar. Þessi ríkisstjórn gerir hvorugt. Þess vegna hef ég miklar áhyggjur af þeirri hagstjórn sem blasir við í þessari stefnu og líka þeirri pólitík sem finna má í stjórnarsáttmálanum. Förum aðeins frekar inn í þætti þessarar stefnu. Það er mjög jákvætt að við erum nú farin að starfa eftir nýjum lögum um opinber fjármál. Við tókumst talsvert á um það þegar við ræddum um frumvarp til fjáraukalaga. Við sjáum enn þá allt of háa fjárauka og þess er skemmst að minnast að fjáraukalög síðasta árs voru um 25 milljarðar. Ég held að við séum flest sammála um það að við viljum aldrei sjá slík fjáraukalög aftur. Ráðherra gat um í ræðu sinni áðan að svona spár og svona stefna til fimm ára væri ákveðin nálgun á veruleikann. Burt séð frá því held ég að bæði fjármálaráðuneytið og allir sem að málinu koma geti staðið sig betur þegar kemur að áætlanagerð. Það munar svo miklu ef við lítum á hin Norðurlöndin, þau nota t.d. í talsvert minna mæli fjáraukalög, þau nota fjárlög. Þau glíma auðvitað við sömu sveiflur og við, ættu að gera það í raun og veru, þannig að ég kalla eftir bættri áætlanagerð, aukinni fagmennsku og auknum fyrirsjáanleika. Það hefur svolítið vantað. Það er ákveðið agaleysi og það er svo sem ekki bara bundið við þessa ríkisstjórn. Ég ætla ekki að kenna hæstv. fjármálaráðherra um það. Þetta er gamall vandi sem við þurfum að glíma við. Við þurfum líka að efla rannsóknir. Eins og hér er m.a. nefnt í áliti fjármálaráðs má dýpka aðeins spálíkönin, hafa þau fjölbreytilegri, setja meiri kraft í greiningarnar og annað slíkt. Í því sambandi væri hægt að rifja upp gott þingmál um að setja aftur á fót Þjóðhagsstofnun. Hún var á sínum tíma lögð niður í einhverri bræði fyrirrennara hæstv. fjármálaráðherra. Ég held að mikil vöntun sé á stofnun eins og Þjóðhagsstofnun sem er mikilvægt greiningarfyrirbæri eins og það var á sínum tíma. Samhliða því held ég að við á Alþingi þyrftum að hafa miklu betri aðgang að hagrænum greiningum og hagdeild. Það ætti að vera hægur leikur fyrir okkur, verandi með fjárveitingavaldið, að efla svolítið Alþingi á þessu sviði. Þá held ég líka að gagnrýni okkar gagnvart fjármálaráðherra og ráðherrum almennt batni. Ég varpa þeirri áskorun fram í þingsal: Af hverju eflum við ekki þá þjónustu sem Alþingi býr við þegar kemur að hagrænum greiningum og öðru slíku? Hér er verk að vinna að mati flestra sem skoða þetta. En við þurfum að einhenda okkur í þetta, þetta er ekkert hægri/vinstri mál, þetta einfaldlega að gera umræðuna dýpri og faglegri. Það eru nokkur atriði í lokin sem mig langar að nefna sem fjármálaráð flaggar, ef svo má segja. Það hefur áhyggjur af því að aðhaldsstigið sé ekki nóg. Þetta tengist því sem ég sagði rétt áðan um skattana. Fjármálaráð segir t.d., með leyfi forseta: „Því má velta fyrir sér hvort lending hagkerfisins verði jafn mjúk og gert er ráð fyrir í þeirri spá sem stefnan tekur mið af. Mjúkar lendingar eru undantekning fremur en regla í íslensku efnahagslífi og því telur fjármálaráð, eins og fram kom að ofan, að æskilegt væri að í stefnunni væri að finna greiningu á afleiðingum þess ef aðstæður yrðu aðrar … “ Seinna í álitinu segir: „Fjármálaráð vill ítreka ábendingar sínar sem fram komu í fyrri álitsgerðum að afgangur af rekstri hins opinbera endurspeglar ekki endilega aðhaldsstig opinberra fjármála.“ Það er ákveðnir þættir sem þeir draga þarna fram og fara dýpra í það að hugsanlega sé að draga úr aðhaldsstiginu, þrátt fyrir orð hæstv. fjármálaráðherra áðan. Aftur aðeins lengra inn í álitið, með leyfi forseta: „Þar sagði að svo virtist sem stjórnvöld væru að stíga lausar á bensíngjöfina þegar þau ættu að vera að bremsa og áfram yrði slakað á aðhaldsstiginu. Nú virðist sem verið sé að gefa aftur í á sama tíma og óvissan hefur aukist.“ Þetta er auðvitað þvert á það sem hæstv. fjármálaráðherra er alltaf að tala um, að hann sé málsvari aðhalds og stöðugleika. Við sjáum það svart á hvítu. Þetta er svo sem ekki ný gagnrýni á hagstjórn Sjálfstæðismanna að mínu mati. Hér er sömuleiðis talað um að stefnumörkuninni sé einfaldlega ábótavant. Nú sé ég að tími minn er að renna út. Við fáum þingsályktunartillöguna að sjálfsögðu til okkar í fjárlaganefnd þannig að það er einstakt tækifæri fyrir okkur í nefndinni til að fara aðeins dýpra í þetta mál og skoða það því að almennt séð á fjármálastefnan ekki að breytast. Þess vegna er það svolítið gagnrýnisvert að við fáum fjármálastefnu sem fær falleinkunn frá sjálfstæðum og hlutlausum aðila eins og fjármálaráði. Stefnan á almennt séð ekki að breytast. Hún getur breyst í undantekningartilvikum en almennt séð á hún ekki að gera það. Þess vegna verð ég að lýsa yfir talsverðri óánægju með þetta plagg og hefði einmitt búist við því að við hefðum fengið betra plagg, sérstaklega í ljósi fyrri gagnrýni frá fjármálaráði á fyrri fjármálastefnu.

Virðulegi forseti. Mig langar að segja aðeins fyrst örfá orð um hagstjórnina almennt. Hver hefur hún verið undanfarin ár? Við erum að skila afgangi ár eftir ár, fimmta árið í röð. Við höfum afnumið gjaldeyrishöft. Það hefur verið forgangsmál. Við höfum greitt upp mörg hundruð milljarða af skuldum. Við erum með hraðari uppgreiðslu skulda en önnur Evrópuríki. Langt, langt umfram það. Við höfum greitt rétt um 200 milljarða inn á lífeyrisskuldbindingar og gert A-deildina sjálfbæra. Verðbólga hefur verið í fjögur ár undir viðmiðunarmörkum eins og ég rakti í inngangsorðum mínum. Þetta hefur auðvitað skilað því að matsfyrirtækin hafa hækkað einkunnina á ríkissjóð Íslands. Þetta er einkunnin sem hagstjórnin almennt hefur verið að fá. Nú erum við að horfa fram á veginn. Það skal ávallt gaumgæft hvert spor inn í framtíðina þegar kemur að þessum málum. En það er engin spurning að við höfum verið að gera vel á undanförnum árum og skilað miklum árangri sem m.a. hefur skilað sér aftur í mjög auknum kaupmætti. Mig langar aðeins að koma inn á nokkur önnur atriði. Hér var rifjað upp tap bankanna. Sem betur fer var það tap erlendra aðila að uppistöðu til. Það skiptir máli að hafa það með. Varðandi skattalækkanir: Hv. þingmaður talaði mjög mikið um skattalækkanir eftir kosningarnar 2003 í þinginu sem síðar var talað um að hefðu verið óheppilega tímasettar. Ég held að það sé langt frá því að skattalækkanir á þeim tíma hafi verið meginorsök hrunsins. Ég tek undir með mönnum sem segja hér í umræðunni og vísa m.a. í fjármálaráðið að gæta verði að spennustigi hagkerfisins þegar skattalækkanir eru ákveðnar. En við gerðum kannski betur í því eða mættum gera meira af því að huga að áhrifum útgjaldaaukningar og þjóðhagslegri hagkvæmni 

Herra forseti. Ég er að gagnrýna hagstjórn Sjálfstæðismanna nokkur ár aftur í tímann. Ég held að verðbólgan hafi m.a. annars verið lág þrátt fyrir hagstjórnina. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra sé að skreyta sig með stolnum fjöðrum. Af hverju hefur verðbólga verið lág á Íslandi? Hæstv. fjármálaráðherra veit það mætavel. Hér hefur verið mjög lág innflutt verðbólga. Það er nánast engin verðbólga í Evrópu. Er hæstv. fjármálaráðherra að þakka sér það líka? Það hefur gríðarlega mikil áhrif á okkur sem byggjum mikið á innflutningi. Við þurfum að byggja hagkerfi okkar mikið á innflutningi. Hæstv. fjármálaráðherra veit líka mætavel að ytri skilyrði voru mjög jákvæð. Við vorum með mjög jákvæð viðskiptakjör þegar kemur að sjávarútvegsafurðum okkar. Hingað kom inn eitt stykki makrílstofn. Makríll er orðinn næstverðmætasti fiskstofn í lögsögunni. Þetta er enginn jaðarfiskstofn sem kom hingað á mjög heppilegum tíma. Og svo að sjálfsögðu ferðamennirnir. 500 þúsund ferðamenn árið 2008 eða hvað það var, 2,5 milljónir núna. Þannig að, jú, aðstæðurnar hafa unnið með okkur en aðstæðurnar í hagkerfinu hafa verið jákvæðar vegna þessara þátta en ekki vegna hagstjórnar Sjálfstæðismanna. Þvert á móti. Mér finnst þeir einmitt vera að fá falleinkunn eftir falleinkunn frá m.a. fjármálaráði og öðrum aðilum sem hafa varað við: Gerið ekki sömu mistök og í aðdraganda hrunsins. Rannsóknarnefnd Alþingis nefndi það sérstaklega að skattalækkanirnar í aðdraganda hrunsins voru rangar, voru þensluhvetjandi. Kárahnjúkar voru á röngum tíma. Seðlabankinn var ekki nógu aðhaldssamur, þ.e. hann hækkaði ekki vexti nógu mikið. Þetta voru allt atriði sem rannsóknarnefnd Alþingis benti á. Þess vegna óttast ég að við séum hugsanlega að endurtaka leikinn. Auðvitað átta ég mig á að við erum ekki að fara að upplifa annað eins hrun og síðast en það eru blikur á lofti. Það sem fer upp kemur aftur niður. Við munum upplifa fyrr en varir niðursveiflu í hagkerfi okkar. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við hellum ekki olíu á eld, eins og t.d. með vanhugsuðum skattalækkunum þvert á ráðleggingar sérfræðinga, á tímum framleiðsluspennu og þenslu.

Virðulegi forseti. Auðvitað er aðalatriðið hver niðurstaðan hefur verið. Það hefur verið svigrúm til skattalækkana. Við höfum aukið svigrúm heimilanna. Við viljum að fólk haldi eftir hærra hlutfalli af sjálfsaflafé og það hefur gengið upp. Menn ættu að fagna því. En vilji menn tala fyrir því að það hafi verið rangt að fara í tekjuskattslækkun og niðurfellingu vörugjalda og tolla o.s.frv. er þeim frjálst að gera það. Ég held því bara fram að það hafi verið aðstæður til að ráðast í allar þær aðgerðir og það hafi skilað gríðarlega miklum ávinningi til langs tíma. Heimilin hafa sterkari stöðu, það sést m.a. á skuldastöðu þeirra o.s.frv. Verðbólgan hefur verið lítil, m.a. vegna þess að viðskiptakjör hafa jú verið hagstæð og lítil verðbólga í viðskiptalöndum. Gengið hefur styrkst vegna þess m.a. að samkeppnisgreinarnar á Íslandi, útflutningsgreinarnar, hafa náð sér á strik. Hvernig ná þær sér á strik? Með því m.a. að hafa ekki evru, með því að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil aðlöguðum við okkur að þrengri skilyrðum á örskömmum tíma og náðum mun hraðari efnahagsbata en nágrannaríki okkar. Þetta er mjög áberandi þegar við berum okkur saman við önnur lönd. Varðandi aðhaldið almennt vil ég vekja athygli á því sem segir í áliti fjármálaráðsins að maður þarf að gera greinarmun á frumjöfnuðinum annars vegar og síðan fjármagnsliðunum hins vegar. Þegar við skoðum fjármálastefnuna og reyndar fjárlög yfirstandandi árs með þeim gleraugum er það mjög áberandi hversu gríðarlega sterkur frumjöfnuðurinn er á Íslandi. Hann er gríðarlega sterkur. Hann er líklega sá sterkasti í Evrópu að Grikklandi mögulega undanskildu. Það sýnir viljann til þess að hafa hér hressilegt aðhald þegar nauðsyn krefur. Við höfum á þessu næsta tímabili fjármálastefnunnar gert ráð fyrir viðvarandi afgangi allan tímann.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talar um svigrúm til skattalækkana. En af hverju ekki svigrúm til að setja meira í barnabætur? Hæstv. fjármálaráðherra hafnaði þeirri tillögu fyrir nokkrum vikum. Af hverju er ekki svigrúm til að bæta í vaxtabætur? Af hverju er ekki svigrúm til að láta Landspítalann ná að halda í horfinu? Af hverju er ekki svigrúm til að bæta kjör öryrkja og aldraðra? Þetta eru allt hópar og stofnanir og úrræði velferðarkerfisins sem ég myndi einmitt halda að við ættum að nota svigrúmið til að bæta. Það er einmitt það sem fjármálaráð m.a. segir, að við þurfum að setja meira í innviði. Það kostar að vanrækja innviðina. Þess vegna er það skynsamleg hagfræði að mínu mati og betri pólitík að nýta sér það svigrúm sem m.a. skýrist af jákvæðum ytri áhrifum. Nýta það til að bæta í innviðina, í þær stofnanir sem við búum við, minnka ójöfnuðinn, gera samfélagið okkar betra fyrir alla. Sóknarfærið er svo augljóst hvað þetta varðar. Hæstv. fjármálaráðherra minntist á evruna. Hann talar eins og gengisfelling sé bara einhver töfralausn. Hver borgar fyrir gengisfellingu? Það er alltaf almenningur. Almenningur borgar alltaf fyrir gengisfellingu. Þetta vita allir sem þekkja eitthvað til hagstjórnar, gengisfelling er hrikaleg leið til að rétta af lífskjörin. Hún verður ekki ókeypis. Ef við hefðum haft evruna í aðdraganda hrunsins eða í hruninu hefðum við ekki upplifað þessa svokölluðu tvíburakreppu. Við hefðum upplifað bankakreppu en ekki gjaldeyriskreppu. Evran hrundi ekkert þrátt fyrir erfiðleika í Evrópu. Krónan okkar hrundi svo gersamlega niður í gólf að það hálfa væri nóg. Svo má minnast sérstaklega á það að flest stærstu fyrirtæki Íslands gera nú þegar upp í evrum. Það finnst mér ótrúleg ósanngirni. Af hverju má Þorsteinn í Samherja gera upp í evrum á sama tíma og fiskvinnslukonan sem vinnur hjá honum þarf að gera upp í krónum?

Virðulegi forseti. Vegna þess að þingmaðurinn fór svo vel yfir álit fjármálaráðs langar mig að koma með ákveðnar vangaveltur um tölur yfir heildarafkomu og þar fram eftir götunum, sem koma fram á forsíðu þingsályktunarinnar, þar sem fjármálaráð veltir fyrir sér af hverju ekki er gefið upp innan ákveðinna marka hvert sé hæsta og lægsta afkomustig sem hið opinbera ætlar sé að ná heldur er sett fram föst tala. Í framhaldinu velti ég fyrir mér: Fyrst sett er fram föst tala telst eðlilegt að skila ekki afkomu sem er verri en talan. Þá finnst mér augljóst að spyrja: Af hverju telst ekki eðlilegt að skila ekki hærri afkomu en talan segir til um? Ef vel gengur og í raun næst meiri afgangur hjá ríkissjóði en stefnan og fjárlög búast við, af hverju á ríkið ekki að vera á bremsunni til þess að fylgja stefnunni og ná markmiðum varðandi heildarafkomu sem hún setti sér? Það verður ákveðin freistnivandi þegar árar vel og öllu eytt sem fæst aukalega. Kannski eru greiddar niður skuldir og eitthvað svoleiðis, eins og samkvæmt síðustu fjármálastefnu, sem gæti verið þá leið til að stilla afkomuna af, en ég sé ekkert slíkt í þessari stefnu.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir í lokin. Ef ríkið eða fjármálaráðuneytið eða ráðuneytin setja fram áætlun á það að vera markmið í sjálfu sér að halda sig við hana. Að sjálfsögðu þurfum við að vera samkvæm sjálfum okkur hvað það varðar. Þess vegna talaði ég talsvert um það í ræðu minni áðan að áætlanagerð væri slöpp og hefði verið það lengi. Þess vegna kallaði ég eftir frekari úrræðum. Ég vil efla fjármálaráðuneytið t.d. Ég var einu sinni efnahagsráðgjafi forsætisráðherra þannig að ég þekki vel til í ráðuneytunum. Ég vil efla ráðuneytin, auka fjölda sérfræðinga hjá þeim, því að það skiptir máli að þar sé gott fólk sem getur unnið vinnuna á þeim tíma sem verkin krefjast. Það sjáum við ekki. Við sjáum að ráðuneytin eru missterk. Í því samhengi hafði ég sérstaklega orð á því hvað þingið er illa í stakk búið þegar kemur að hagrænum greiningum. Eins og ég sagði er hægur leikur að laga þetta og það kostar í sjálfu sér ekkert svo mikið í tilviki þingsins. Við fáum betri áætlanagerð, betri ríkisfjármál, minni frávik, meiri fyrirsjáanleika og það hlýtur að vera hagur skattgreiðenda. Ég tek undir annað sem hv. þingmaður gat um - og ég held að fjármálaráð sé sjálfstætt frá fjármálaráðuneytinu þótt ráðherra skipi suma í ráðið - að fjármálaráð segir að vöntun sé á betri greiningum og fjölbreyttari spálíkönum. Þeir spyrja sérstaklega í áliti sínu af hverju ekki eru settar upp mismunandi sviðsmyndir eins og lágspá, miðspá og háspá. Ég var í bankaráði Seðlabankans í fjögur ár og þá fengum við á vettvangi bankans alltaf háspá, miðspá og lágspá. Það var mikið gagn að því. Þetta er eitthvað sem ég tek heils hugar undir hjá fjármálaráðinu að þurfi að bæta í plaggi eins og fjármálastefnunni. Það verður fróðlegt að sjá hvort það muni rata í fjármálaáætlunina, sem verður auðvitað ítarlegri og reyndar annars eðlis en þetta, en hins vegar er hér tækifæri a.m.k. til að bregðast við einhverjum af þeim 

Virðulegi forseti. Í máli hv. þingmanns kom fram að verið er að lækka skatta og ákveðnar vísbendingar um að verið sé að kynda undir efnahagsbálinu, ef svo má að orði komast, ýta undir þensluna o.s.frv. Þá langar mig til að setja upp ákveðna sviðsmynd. Segjum sem svo að heildarafkoman í lok 2018 eða 2019 verði ekki 1,2% af vergri landsframleiðslu heldur 1,5%. Þá eru tekjur meiri. Þá hefur stjórnin allt í einu 0,3% af vergri landsframleiðslu til þess að gera eitthvað við. Freistingin er náttúrlega að nota það í einhver ný og flott verkefni sem allir kalla eftir. En þau verkefni eru væntanlega ekki samkvæmt fjármálastefnu eða fjármálaáætlun eða fjárlögum jafnvel. Sett er fram stefna með alveg fastri tölu - væntanlega eru einhver smá frávik, vikmörk á þeirri tölu sem maður getur talið eðlileg, vísindaleg frávik - en alla jafna þegar stefnir í þenslu hefur stjórnin brugðist í því að vera á bremsunni í efnahagskerfinu. Stefnan segir: Nei, við ætlum að halda þenslunni niðri og ekki skila heildarafkomu sem er hærri eða lægri en þetta. Þá ætti ríkið að halda sig við það. Ef það er þensla í gangi og allt stefnir í umframkeyrslu ættu ríkisstjórnin að grípa til aðgerða sem færa afkomuna aftur í áttina að því sem stefnan segir til um, til þess að hafa festuna og stöðugleikann sem stefnan á að uppfylla.

Herra forseti. Það er væntanlega vandasamt að stjórna ríkisfjármálum, hvort sem það er þensla eða samdráttur. Þess vegna geri ég mikið úr því að við hlustum á sérfræðinga sem beina þeim orðum til okkar að nota úrræðin á réttum tíma, eins og með skattalækkanirnar. Við erum á þenslutímum. Sérfræðingar segja: Þá lækkið þið ekki skatta. Það er eins og að hella olíu á eld. Þegar kemur samdráttur skulum við lækka skatta. Þá þarf að örva. Ég aðhyllist hagfræði eins og Keynes talaði fyrir, að nota ríkisfjármálin til sveiflujöfnunar. Við eigum að gera það. Það er skást og best fyrir almenning. Við sláum allt of oft slöku við í ríkisfjármálunum, allir flokkar, freistnivandinn er mikill í starfsgrein okkar. Í aðdraganda kosninga lofum við öllu fögru o.s.frv. og verkefnin eru æðimörg, en við þurfum að standa í lappirnar og vera raunsæ því að annars er það hinn anginn á hagkerfinu eða hinni opinberu hagstjórn sem lendir í því að taka til eftir okkur. Þetta eru annars vegar ríkisfjármálin, sem eru þá fjárlög ríkisins og sveitarfélögin, og svo er það Seðlabankinn. Ef við sláum slöku við eða hellum olíu á eld í þensluumhverfi, eins og skattalækkanir í dag væru, þarf hinn angi ríkisfjármálanna að taka til starfa, þ.e. Seðlabankinn. Hann hefur í rauninni aðeins það úrræði að hækka vexti. Vextir eru í raun ekkert annað en verð á peningum. Bankinn hækkar vexti í þensluumhverfi til að gera peninga dýrari. Þetta er það úrræði og það líkan sem hann starfar eftir. Menn geta alveg gagnrýnt Seðlabankann en þetta er engu að síður það sem flestir seðlabankar nota. Við þurfum að vanda okkur, sérstaklega í ástandi eins og er núna, af því að það er þensla, en það eru blikur á lofti. Við skulum horfa til lengri tíma og það er jákvætt að fjármálastefna sé til fimm ára en það setur okkur líka í þá klemmu 

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022, tillögu sem hæstv. ríkisstjórn lagði fram samhliða framlagningu fjárlagafrumvarps eins og lög um opinber fjármál kveða á um og er verið að mæla fyrir nú, þ.e. fjármálastefnunni sem er til umræðu. Ég ætla, virðulegi forseti, að ræða um þessa þingsályktunartillögu meira út frá formi en efni í fyrri umræðu og ég segi það vegna þess að það er sérstakt að áður en tillagan fer til umsagnar og kemur til umfjöllunar í nefnd þá liggur fyrir umsögn fjármálaráðs. Þær aðstæður geta vissulega skapast og eru í samræmi við lög og ekkert óeðlilegt við það eins og ég segi enda fyllilega í samræmi við lög um opinber fjármál þar sem segir að fjármálaráð skuli senda Alþingi umsögn sína um stefnuna eigi síðar en tveim vikum eftir að tillagan hefur verið lögð fram á Alþingi og hið sama gildir reyndar um fjármálaáætlun. Þetta er auðvitað eilítið sérstakt þótt ég vilji ítreka að margar ábendingar í umsögn fjármálaráðs eru mjög gagnlegar eins og komið hefur fram í umræðunni, en það er auðvitað ekki fyrr en málið kemur til nefndar að kostur gefst á því að fá fjármálaráð fyrir hv. fjárlaganefnd þar sem það fylgir eftir umsögn sinni. Ég ætla því að geyma þá freistingu að miða þessa yfirferð mína við þá umsögn þótt ég hafi fullan skilning á því að hún liggi til grundvallar í umræðu um málið og umfjöllun fjölmiðla. Þá blandaðist umræðan um stefnumörkun sömuleiðis að einhverju leyti við umræðu um frumvarp til fjárlaga sem Alþingi afgreiddi fyrir áramót. Þess vegna má segja, virðulegi forseti, að umræðan um stefnuna sé í þroskaðri farvegi nú þegar en við eigum kannski öllu jafnan að venjast í fyrri umræðu. Ég ætla auðvitað ekki að leggja neitt mat á það hvort það væri nokkuð verra ef öðruvísi væri farið, þvert á móti. Ég held að þetta sé ágætt fyrir umræðuna. Eins og ég sagði ætla ég að ræða þetta meira út frá forminu. Fyrst vil ég segja að þegar við ræðum um hagstjórn þá er í grófri greiningu um að ræða tvær stefnur, það er annars vegar peningastefna og hins vegar stefna í ríkisfjármálum eins og við ræðum hér og nú. Peningastefnan er eins og við þekkjum á hendi Seðlabanka Íslands og skal bankinn m.a. lögum samkvæmt stuðla að framgangi ríkisstjórnar í efnahagsmálum svo fremi að gangi ekki gegn meginmarkmiði um stöðugt verðlag. Það er meginmarkmiðið sem við ræðum svo oft hér. Lög um opinber fjármál er sú lagaumgjörð sem hefur samkvæmt 1. gr. laganna það markmið að stuðla að góðri hagstjórn og er sá rammi sem við höfum um ríkisfjármálastefnu og áætlanagerð, framkvæmd og reikningsskil opinberra fjármála. Í II. kafla þessara laga er fjallað ítarlega um verklag þeirrar stefnu sem við ræðum hér. Í 4. gr. laganna er fjallað um fjármálastefnuna og kveðið á um hvenær ríkisstjórn beri að leggja fram slíka stefnu en það er svo fljótt sem auðið er eftir að ríkisstjórn er mynduð eða eigi síðar en samhliða fjárlagafrumvarpi sem var raunin í þetta skiptið eins og við öll vitum. Slík stefna skal fela í sér umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga opinberra aðila í heild og hins opinbera til ekki skemmri tíma en fimm ára. Markmið stefnunnar skulu sett fram sem hlutföll af vergri landsframleiðslu eins og sjá má í þeim stefnumiðum sem sett eru fram í töflu fremst í þingsályktunartillögunni. Þá skal fjármálastefnan enn fremur byggjast á grunngildum 6. gr. laganna um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi og skilyrðum 7. gr. um þróun afkomu og skulda. Það er mikilvægt met ég, virðulegi forseti, að við ræðum stefnuna í þessu samhengi, rammanum um opinber fjármál, efnahagslegar forsendur, samspil við peningastefnu og þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir. Að auki liggur auðvitað fyrir stjórnarsáttmáli þar sem við getum séð fyrirætlanir hæstv. ríkisstjórnar, sáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um samstarfið og þar fá efnahagsmálin og hagstjórnin sinn sess enda mikilvægt og viðurkennt að viðhalda efnahagslegu jafnvægi og varðveita þann árangur sem náðst hefur á undangengnum misserum. Þess vegna er þessi stefna forsenda fyrir því að hæstv. ríkisstjórn efni þau áform sem birtast í sáttmálanum. Jafnvægi er algjört lykilorð og er rauður þráður bæði í stjórnarsáttmálanum og í þeirri stefnu sem við fjöllum um hér þar sem gætt er að jafnvægi útgjalda og tekjuöflunar hins opinbera, hugað að fjárfestingu innviða til að mæta uppsafnaðri þörf; í senn félagslegum stuðningi, auknum stuðningi við heilbrigðiskerfið og vegna mannvirkja, þ.e. innviðum sem leggja grunn að uppbyggingu og framgangi atvinnuvega, ekki síst ferðaþjónustu sem er á viðkvæmu stigi og í örum vexti. Jafnvægi speglast líka í því að þegar við skoðum þau markmið sem óhjákvæmilega eru lykilmálin í slíkri stefnu sem við síðan útfærum í ríkisfjármálaáætlun sem kemur til umfjöllunar á þessu vori. Það er mikilvægt að horfa til þess að stefnt er að því að skila jákvæðri afkomu, heildarafkomu um 1,4%, sveitarfélögin þar með talin, af vergri landsframleiðslu. Þá er stefnt að því að greiða niður skuldir áfram og lækka vaxtabyrði til framtíðar. Að teknu tilliti til allra þessara þátta er umfangið í þessari umræðu töluvert en nauðsynlegt. Það er nauðsynlegur umræðugrundvöllur, tel ég, enda er slík umræða þörf og mikilvæg þegar við horfum á þann kúrs sem hæstv. ríkisstjórn setur. Ég legg áherslu á það, virðulegi forseti, að við skoðum þessa stefnu, tala nú ekki um hér í fyrri umr., í tengslum við þá ríkisfjármálaáætlun sem fram undan er og er útfærsla á þessari stefnu, enda skal þessi stefna samkvæmt 4. mgr. 4. gr. laga um opinber fjármál lögð til grundvallar þeirri áætlun sem við munum fjalla um í vor. Það verður nánari birtingarmynd á þeirri stefnu sem við ræðum nú. Hæstv. ríkisstjórn leggur upp með að byggja upp þróttmikið efnahagslíf sem undirstöðu félagslegs stöðugleika, til þess að auka hagsæld og bæta lífsgæði. Til þess þarf traustar undirstöður ríkisfjármála samhliða endurskoðun á ramma peningastefnunnar sem hefur verið í gangi og sér nú fyrir endann á. Þá blasir það við að samstaða á vinnumarkaði um raunverulegar kjarabætur er algjör lykilforsenda þess að viðhalda jafnvægi og stöðugu verðlagi og lægri vöxtum þannig að allt heldur þetta hvað í annað og á það hefur hæstv. ríkisstjórn lagt áherslu á í upphafi og hefur þegar boðað samráð við alla aðila vinnumarkaðar. Þar hefur hæstv. ríkisstjórn lagt áherslu á sem innlegg í þær viðræður að lækka tekjuskatt í neðra skattþrepi og lækkun tryggingagjalds á kjörtímabilinu. Þær forsendur sem liggja til grundvallar þessari stefnu og við köllum efnahagsspár gera ráð fyrir dvínandi hagvexti á komandi árum. Í því ljósi má segja að sé skynsamlegt að nýta afgang að hluta til til uppbyggingar og fjárfestinga, en um leið er mikilvægt að gæta að því að ná niður vaxtabyrði og auka þannig fjárfestingargetuna hægt inn í framtíðina og stuðla að langtímajafnvægi. Útgjaldavöxtur undangenginna missera hefur að hluta til verið vegna bættra launakjara, en auðvitað hafa útgjöld til viðamestu málaflokka aukist og þar horfum við sérstaklega til heilbrigðis- og velferðarmála. Það er auðvitað viðvarandi verkefni í ríkisrekstri að samhliða því að vinna að bættum lífskjörum og tryggja aukinn kaupmátt að forgangsraða með virkum hætti til þeirra málaflokka þar sem þörfin er mest og til þess þarf stöðuga og kerfisbundna greiningu á útgjöldum, endurmat á slíkri greiningu og eftirlit. Í því efni er rétt að benda á sérstakt átak sem nefnt er Betri rekstur og er til þess fallið að styðja og efla umbóta- og hagræðingarstarf í opinberum rekstri. Það er viðvarandi verkefni, en auvitað leiðir það hugann að því umhverfi sem við höfum búið við þann tíma frá því lög um opinber fjármál tóku hér gildi. Þau lög voru beinlínis sett með áherslu á langtímahugsun, stöðugleika og aga við framkvæmd fjárlaga og bætt reikningsskil. Lagaumgjörðin er sett með það að markmiði að treysta hagstjórn, efnahagsmál og fjármál opinberra aðila og treysta jafnframt aðkomu Alþingis að því að setja markmið í ríkisfjármálum og með mun ítarlegri ákvæðum um það hvernig skuli staðið að stefnumörkun eins og þeirri sem við ræðum hér og áætlanagerð. Á þessum tíma, virðulegi forseti, á liðlega tveimur árum frá því lögin tóku gildi höfum við kosið þrisvar sinnum. Hér erum við því að taka til umfjöllunar þriðju stefnuna til fimm ára með þeim pólitísku áherslum sem fylgja slíkri stefnu og tilheyrandi áherslubreytingum. Það má því kannski segja að við höfum ekki komist almennilega í gang með lögin eða þá umgjörð sem lögunum er ætlað að treysta. Hér birtist kannski hvað harkalegast sá pólitíski óstöðugleiki sem oft er rætt um. Allt að einu er auðvitað mikilvægt eins og nefnt er í lokaorðum greinargerðar að vinna slíkri stefnu trúverðugleika. Það gerist ekki í mínum huga öðruvísi en svo að útfærsla stefnunnar og framkvæmd sé í takti við þau markmið sem birtast í stefnunni. Þangað höfum við raunverulega ekki náð enn sem komið er í þessu umhverfi í þessu formi og því hefur ekki reynt almennilega á þá umgjörð eða þá stefnu sem ríkisstjórnir síðustu tveggja ára hafa sett fram. Ég segi það hér, virðulegi forseti: Á það mun vonandi reyna. Hv. fjárlaganefnd mun nú taka málið til sín milli umræðna. Ég met hlutverk fjármálaráðs afar mikils í þessu stefnumörkunarferli þar sem við fáum álit frá ráði sem er sjálfstætt í sínum störfum og hefur auk þess það hlutverk samkvæmt 13. gr. laganna að leggja sjálfstætt mat á það hvort stefna og áætlun í kjölfarið fylgi grunngildum 6. gr. og skilyrðum 7. gr. og að sama skapi gefur það umræðunni aukið vægi sem maður verður var við hér, bæði nú í fyrri umr. og svo í umfjöllun fjölmiðla. Hv. fjárlaganefnd mun nú gefast tækifæri á að fara yfir helstu ábendingar sem birtast í áliti ráðsins auk annarra umsagna sem munu berast. Ég vil í þessu samhengi draga fram ítrekaða ábendingu fjármálaráðs í fyrri álitsgerðum um nauðsyn samspils spágerðar og ferlis stefnumörkunar. Þar bendir fjármálaráð á að við gerð fjármálastefnu á sér stað samspil stjórnsýslu sem útfærir stefnuna og stjórnmálanna sem leggja línurnar. Eða eins og fram kemur á bls. 10 í áliti fjármálaráðs „þá snýst stefnumörkunin þannig að miklu leyti um samræðu stjórnmála og stjórnsýslu um markmið, leiðir og áhrif hennar“. Þess vegna er þetta samtal afar mikilvægt.

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði hér sem væri áhugavert að koma að. Í fyrsta lagi hef ég áður kvartað undan tvennu hvað varðar framsetningu fjármálastefnunnar, annars vegar því að það vantar yfirlit yfir umfang og langtímaskuldbindingar, og svo það sem ég nefndi síðast þegar ég fór yfir fjármálastefnuna, þ.e. þróun eigna. Það finnst mér áhugavert vegna þess að nú erum við að fara að tala um stofnefnahagsreikninginn kannski seinna í dag, sem gæti hjálpað okkur við fylgjast aðeins með eignaþróuninni. Í fjármálastefnunni er aðeins fjallað um fjárfestingar og innviðauppbyggingu og hvernig þróun fjárfestinga á að vera þar sem sagt er að það eigi að haldast í hendur við hagsveifluna. Þá velti ég því fyrir mér samhliða því að mikið var talað um innviðauppbyggingu fyrir kosningar, að það eigi í rauninni að halda sama fjárfestingarhlutfalli hins opinbera og á árunum 2010–2016, minnir mig að hafi verið. Við munum sem sagt halda sama fjárfestingarhlutfalli hins opinbera næstu fimm ár og það var í lok hruns. Ef vanþörf var á uppbyggingu á þeim tíma þrátt fyrir fjárfestingarhlutfall hins opinbera þá hlýtur það að vera miklu meira núna þar sem það er meiri fjárfestingarþörf vegna stækkunar hagkerfisins. Þá hljótum við að enda með sömu vandamál, þ.e. að við hugum ekki nægilega vel að innviðauppbyggingunni. Ég velti fyrir mér hvort ég hafi misst af einhverju í stefnunni sem gerir þetta skýrara.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurningu hans. Hún er má segja risastór. Fyrst að því hvort eitthvað hafi farið fram hjá hv. þingmanni varðandi fjárfestingar. Ég held að ég geti svarað því neitandi, ég held að hv. þingmaður sé afar glöggur og vinnusamur þegar kemur að tölum, að hann hafi örugglega náð öllu sem fram kemur í stefnunni. Það er hins vegar rétt sem hv. þingmaður segir og kom fram í andsvari hv. þingmanns og hæstv. fjármálaráðherra, að það skortir á yfirlit yfir langtímaskuldbindingar. Það er kjörið tækifæri fyrir hv. fjárlaganefnd að fara vel í saumana á því. Ég held að það hafi alveg legið fyrir og þetta er mjög góð spurning. Varðandi þróun eigna og ábendingu hv. þingmanns um stofnefnahagsreikninginn þá tökum við það mál til umfjöllunar síðar í dag, en við horfum á gjörbreytta framsetningu efnahagsreikninga. Við getum tekið stofnanir eins og Vegagerðina og Landhelgisgæsluna. Þar verður gjörbreyting. Ég bind alla vega vonir við að það gefi réttari mynd af eignaþróun þegar við horfum á efnahagsreikninga til lengri tíma og að það hjálpi til við það. Við greinum á milli fjárfestinga atvinnuvega og hins opinbera. Það er afar mikilvægt þegar við horfum á fjárfestingar hins opinbera að horfa til arðbærni verkefna og hagkvæmni. Við notum það kannski markvissar og betur og erum með virkari forgangsröðun í slíkum verkefnum inn í framtíðina en verið hefur.

Virðulegi forseti. Það skortir einmitt á kostnaðar- og ábatagreiningu, eins og fjármálaráð bendir á. Það er um að gera að fara í það verkefni og eins og fjármálaráðherra sagði er vinna þar í gangi, sem er gott. Þó að við vitum ekki alveg eignastöðuna höfum við samt fengið þó nokkrar upplýsingar um að það sé uppsöfnuð fjárfestingarþörf. Það væri a.m.k. hægt að fjalla um það í fjármálastefnunni hversu mikið á að vinna á þeirri uppsöfnuðu fjárfestingarþörf og þá hversu mikið hið opinbera ætlar að leggja til þar. Aðeins að öðru máli sem ég kvartaði undan við síðustu fjármálastefnu og endurtek hér. Mér finnst vanta upplýsingar um næstu skref, þ.e. þegar fjármálastefna er lögð fram á að vera vísbending í fjármálastefnunni á hvaða málefnasvið verður lögð áhersla á í fjármálaáætlun. Hver er gróf stefna stjórnvalda í hinum mismunandi málefnasviðum fyrir næstu fimm ár? Svo í kjölfarið á því ætti að gefa vísbendingar um það í fjármálaáætlun á hvaða málaflokka verði lögð áhersla í fjárlögum sem sé að lokum útfært í fjárlögunum. Ég kalla eftir upplýsingum um uppsöfnuðu fjárfestingarþörfina og um áhersluatriði, alla vega hvað varðar málefnasvið í fjármálaáætluninni eins og hún mun liggja fyrir seinna í vor.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Varðandi stefnumörkunina og áherslu á málefnasviðin þá hefur hæstv. ríkisstjórn lagt sína áherslu og gaf tóninn þegar í fyrstu fjárlögum. Mikið hefur verið talað um innviðauppbyggingu, en það var mjög áberandi hvaða fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar sem snúa að heilbrigðiskerfinu birtust í þeim fjárlögum. Síðan var boðað samráð við aðila varðandi velferðarkerfið og félagslega kerfið. Greina mátti viðleitni til þess að setja meira í menntakerfið. Ég held að hv. þingmaður hafi að hluta til svarað spurningunni sjálfur. Við sjáum þegar við tölum um stefnumótun að það er lengra ferli en bara stefna, við sjáum markmiðin. Við sjáum nánari útfærslu í ríkisfjármálaáætlun á því á hvaða málasvið útgjöldum er forgangsraðað. Í stefnunni sjáum við markmiðin og svo útfærsluna í áætluninni tímasetta á málasviðunum og ábyrgðina og tölusettar stærðir í auknum mæli. Varðandi fjárfestingar almennt töluðum við um að hagkvæmni og forgangsröðun skiptu máli. Það er mjög mikilvægt inn í framtíðina að það sé einhverjum takti við uppbyggingu þeirra atvinnuvega sem við horfum til.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins almennt um fjármálastefnuna þar sem hún á einmitt að fjalla um umfang, þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga. Í fjármálastefnu skal staðfest að stefnan sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem talin eru upp í lögunum. Það á við sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi annars vegar, þ.e. varðandi grunngildin, og svo varðandi heildarjöfnuð, heildarskuldir og skuldahlutfall sem eru þá skilyrðin. Staðfesta á að þessi stefna sé samkvæmt þessum grunngildum og skilyrðum. En ég ætla að leyfa mér að efast um að það sé nóg að segja og samþykkja bara, eins og stendur í þingsályktuninni um fjármálastefnu, að Alþingi staðfesti að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í lögum um opinber fjármál. Það er ekki nóg að segja það bara og stimpla það heldur verður að útskýra það. Hlýtur alla vega að þurfa. En ef við förum í gegnum greinargerðina með þingsályktuninni er talað um þessi grunngildi og skilyrði á eftirfarandi hátt: Um sjálfbærni er sagt að það sé ósjálfbært ef launahækkanir eru umfram framleiðnivöxt. Það þýðir væntanlega að stefna stjórnvalda sé að halda launahækkunum innan þessara framleiðnimarka eða hagvaxtar. Mér finnst hins vegar vanta að tekið sé tillit til hagræðingar og skilvirkni. Það er bæði hægt að ná meiri framleiðni með því að framleiða meira án hagræðingar og skilvirkni sem og að halda sömu framleiðni en með meiri skilvirkni og hagræðingu og allt þar á milli. Það er augljóslega svigrúm fyrir launahækkanir þó að framleiðni aukist ekki ef skilvirkniaukning er á móti. Ég er ekki viss um að þetta sé endilega staðfesting á að fjármálastefnan sé sjálfbær. En það er líka talað um sjálfbæran vöxt. Aðferðin er stöðugleiki í efnahagsmálum. Að hann nái fram einhvers konar sjálfbærni. Þetta eru náttúrlega bara hringrök þar sem eitt grunngildið er notað til að útskýra að annað grunngildi náist. Sem fer bara hring eftir hring. Það verða að koma ytri rök til að staðfesta að um sjálfbærni sé að ræða. Lækkun skulda eru teknar sem aðgerð í átt að sjálfbærni. Ég get alveg tekið undir það. Fjármálareglum er síðan þakkað fyrir að tryggja sjálfbærni í rekstri sveitarfélaga. Það eru líka hringrök því að fjármálareglurnar eru hluti af þeim skilyrðum sem þarf að uppfylla. Það er illa útskýrt hvað varðar ósjálfbærnina. En þó einna best af þeim grunngildum sem fjallað er um. Hvað varðar varfærni er sagt að stefnan sé varfærin í eðli sínu. Ég sakna rökstuðnings fyrir því. Sérstaklega þar sem gerð er varfærnisleg hagspá, eins og ég talaði um áðan, sem er síðan ekki farið eftir í gerð fjármálastefnunnar. Aðeins meira um það seinna. Um stöðugleikann síðan. Það er 19 sinnum minnst á einhvers konar stöðugleika. Að efnahagsástandið hafi verið stöðugt á undanförnum árum og hversu mikilvægt sé að hafa stöðugleika. Samt er sérstaklega sagt að meginstoðir efnahagskerfisins séu fáar og næmar fyrir ytri skilyrðum. Hvað er gert til að laga það? Miðað við nýsamþykkt fjárlagafrumvarp er fjallað um nákvæmlega sama vandamál með tilliti til skattstofnanna er ekkert gert til að styrkja þessar óstöðugu meginstoðir. Það er hins vegar minnt á hversu fallvaltur efnahagsstöðugleikinn er ef bara smábreyting verður í ferðaþjónustu eða viðskiptajöfnuði. Efnahagsstöðugleikinn byggir nefnilega ekki á aðstæðum sem við sköpuðum heldur svona hvalreka í formi makríls og ferðaþjónustu. Aðrar efnahagsstoðir okkar eru sjávarútvegur og orka. Sjávarútvegur sem þarf að fá gefins aðgang að auðlindinni og orkuiðnaður sem þarf að selja sig ódýrt til stóriðju. Við búum einfaldlega í landi hvalrekastöðugleika. Þrátt fyrir að minnst sé 19 sinnum á stöðugleika er ekkert útskýrt hvernig stefnan styrkir þessar stoðir og nær þeim stöðugleika sem markmiðið er samkvæmt grunngildunum. Festan. Þetta er að mínu mati besta grunngildið í fjármálastefnunni og útskýringin er þessi, tilvitnun, með leyfi forseta: „Framlagning fjármálastefnu leiðir jafnframt til festu …“ Nei. Það að leggja fram fjármálastefnu leiðir ekki til festu. Það að fara eftir fjármálastefnu gerir það hins vegar. Ég á eftir að sjá það gerast. Það hefur ekkert verið rosalega vel gert í íslenskum stjórnmálum að fara eftir því sem fólk segir. Gagnsæi er síðasta grunngildið og það er auðvitað besta grunngildið. En það er nákvæmlega ekkert útskýrt hvernig fjármálastefnan uppfylli þetta grunngildi. Orðið er notað þrisvar sinnum og þá bara til að vísa í lög um opinber fjármál sem segja að það eigi að vera gagnsæi. Eins og sjá má á þessari yfirferð er ekkert á bak við setninguna: „Alþingi staðfestir að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um …“ Það er nefnilega ekki nóg að segjast fara eftir lögum, það verður að sýna hvernig sé farið eftir þeim. Einhverjir eru kannski ósammála en þeir verða þá að útskýra af hverju en ekki bara segja: Ég er ósammála. Álit fjármálaráðs. Hægt er að fjalla um það, fyrst það liggur fyrir, en ég ætla hins vegar að geyma nákvæma umfjöllun um það álit þar til fjármálaráð er búið að kynna það fyrir fjárlaganefnd. Draga má nokkur atriði úr álitinu sem þarf að huga að. Ríkisstjórnin fékk t.d. lítinn tíma til að leggja fram fjármálastefnu. Fjármálaráð fékk líka lítinn tíma til að skila umsögn, bara tvær vikur í kringum jól og áramót, en skilaði þó áliti sínu tímanlega, þann 2. janúar. Ég verð að hrósa fjármálaráði fyrir gríðarlega góða vinnu á svo stuttum tíma. Kannski geta ákveðnir ráðherrar þessarar ríkisstjórnar lært eitthvað af þeim vinnubrögðum og hverju er hægt að skila af sér á þeim tveimur vikum í kringum hátíðarnar. Þau unnu það meira að segja á tíu virkum dögum. Vel gert. En að því sögðu er ekki óeðlilegt að gefa samt rýmri umsagnartíma. Þetta er jú fjármálastefna til næstu fimm ára og fjármálaráð er faglegur umsagnaraðili Alþingis. Meira og betur ígrundað ætti að vera betra. Á þeim stutta tíma vinna fimm meðlimir fjármálaráðs álitið. Þeir sem þekkja til laga um opinber fjármál ættu að muna að meðlimir fjármálaráðs eru einungis þrír en tveir varamenn sinna einnig vinnu við álitsgerðina að fullu. Fjármálaráð hefur vakið athygli á þessu í fjárlaganefnd, að eðlilegt væri að fjölga ráðsmönnum í fimm, en ef ekki vegna þess stutta tíma sem ráðið hefur til umráða þá af faglegum ástæðum. Aðeins um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þar er talað um fjárfestingar. Fjárfesting hins opinbera var að meðaltali 2,9% af vergri landsframleiðslu frá árinu 2010 til 2016. Gert er ráð fyrir að hlutfall hennar verði hið sama að jafnaði fram til 2022 þannig að fjárfestingin haldi í við hagvöxtinn. Þetta er nú öll innviðauppbyggingin. Fjárfestingin fylgir bara hagsveiflunni. Ef við erum að koma úr tímabili þar sem innviðauppbygging og viðhald var í lágmarki, eins og hefur komið fram í umræðunni og vísað er til sem ástæðu fyrir þörf á uppbyggingu innviða, hvernig er hægt að ná uppsafnaðri þörf ef bara er haldið í við almenn hagsveifluáhrif sem ein og sér í raun kalla á aukna uppbyggingu? Fjölgun ferðamanna hefur kallað á viðamiklar framkvæmdir og uppbyggingu við ferðamannastaði sem við erum ekki nálægt því að ná að sinna. Ef viðhaldsþörf er og þörf fyrir uppbyggingu innviða en opinber fjárfesting helst hlutfallslega óbreytt miðað við stærra hagkerfi er augljóst að hið opinbera sinnir ekki neinu umfram það sem það hefur gert á árunum 2010–2016. Ef hins vegar á að fara í uppbyggingu þá, miðað við þessi markmið, hlýtur einkageirinn að eiga að taka það að sér, atvinnuvegurinn. Þótt ég geri engar athugasemdir við það hvort uppbyggingin sé hjá hinu opinbera eða á vegum einkaaðila geri ég athugasemdir við það að ef hið opinbera þykist ætla að fara í innviðauppbyggingu á þessu tímabili fjármálastefnu, ef breyting verður gerð á þessari áætlun í áttina að auknum umsvifum í fjárfestingum hins opinbera þá væri það í gegnum eigin fjármálastefnu. En ekki er verið að gera það. Ég mun gera athugasemdir við slík áform því að þau færu gegn grunngildum um festu og stöðugleika, að segja eitt en gera annað. Vinnumarkaðurinn. Spáð er fyrir um hækkun launavísitölu næstu fimm árin. Gangi hagspáin eftir mun uppsöfnuð hækkun launavísitölunnar 2018–2023 vera rúm 33%. Gangi þetta eftir verður það svipuð hækkun og á árunum 2000–2005 sem var 37,6% og á árunum 2001–2006 sem var 38,5%. Réttara sagt var hækkun launavísitölunnar hærri á öllum fimm ára tímabilum á árunum 2000–2016 en spáð hækkun launavísitölu á tímabili fjármálastefnunnar, nema 2008–2013 þegar hækkunin var bara 32,4%. Því verður að spyrja hvort það sé stefna ríkisstjórnarinnar að endurtaka 2008–2013 í launaþróun og rétt sleppa við að vera á botninum í launaþróun fimm ára tímabils á þessari öld. Allt of lítill tími er til að fara yfir þetta. Ég sleppi nokkrum atriðum. Fer kannski í þau í seinni ræðu. Búsetuþróun og húsnæðismarkaður. Stuttlega er minnst á búsetuþróun og vandamál yngri kynslóðarinnar í því sambandi. Hægt er að giska á að mögulega verði gert eitthvað í þeim málum á tímabili fjármálastefnunnar, en það er bara sagt að þetta sé úrlausnarefni. Það verður að koma með eitthvað haldbært um þetta í fjármálaáætlun og það er ekki langur tími til stefnu hvað það varðar. Miðað við þann skort sem er á húsnæði og þá uppbyggingu sem er í gangi verður ekki séð að við komumst fram úr þeim framboðsvanda sem við stöndum frammi fyrir á næstunni. Nú er fjallað um lýðfræðilegar breytingar, hversu miklu færri á yngri aldri eru á móti hverjum eldri borgara en áður. Þetta er dæmi um alger mistök í áætlunargerð að sjá þessa þróun ekki fyrir. Bæði hefur hún átt sér stað í löndum í kringum okkur og ætti að vera fyrirsjáanleg með þó nokkuð margra ára fyrirvara, jafnvel áratuga. Þróunin stefnir í áttina að stöðugu fólksfjöldamódeli þar sem fólki er ekki að fjölga umtalsvert eins og á árum áður. Öll félagsleg kerfi þurfa að geta gengið upp í samfélagi þar sem mannfólki fjölgar ekki því það er bara óhjákvæmileg staðreynd að jörðin er takmörkuð auðlind, þótt ekki sé nema bara að stærð. Ef kerfi okkar virka í þannig fólksfjöldamódeli virka þau bara betur ef okkur fjölgar. Það væri bara bónus. Einnig er stuttlega fjallað um tækniþróun og „veruleg áhrif á þróun atvinnuhátta, vinnumarkaðinn og lífskjör, …“ Ég held að þessi spá vanáætli áhrifin gríðarlega. Án þess að fara út í of mikla framtíðarfræði má geta þess að fólk spáir yfirleitt rangt á sviðum sem búa við veldisvöxt þar sem spárnar ganga alltaf út frá línulegum vexti. Áhrif tækniþróunar munu koma fram í orkuiðnaði, landbúnaði, sjávarútvegi, samgöngum, samskiptum, bara alls staðar. Miklu fyrr en fólk á von á. Áhrifin verða ekki bara svipuð þróun og á fyrri árum. Þær tækniframfarir sem við munum horfast í augu við eru einfaldlega úrelding vatnsaflsvirkjana og ný landbúnaðarbylting sem gersamlega umbreytir því hvernig við yrkjum landið. Það verður engin þörf fyrir að sigla á einhverjum risavöxnum skipum um heimsins höf til að veiða fisk. Áhrifin verða ekki bara nýr, betri, minni og öflugri traktor, þau verða að ekki verður þörf fyrir traktor. Ekki þörf fyrir vatnsaflsvirkjanir sem sprengja þarf eða drekkja landi fyrir. Það mun ekki gerast smám saman heldur miklu hraðar en við búumst við. Vaxtarverkirnir verða gríðarlega miklir ef við undirbúum okkur ekki vel. Stóra spurningin er nefnilega hvort þær tækniframfarir sem eru á næsta leiti bjargi okkur yfir í það sjálfbæra samfélag sem er nauðsynlegt og sjálfsagt, tímanlega eða þá ekki. Það er algert lykilatriði að við sitjum ekki bara og bíðum eftir sjálfbærum lausnum heldur vinnum markvisst að því að komast á réttan stað fyrr eða seinna. Ísland hefur nefnilega skrifað undir markmið Parísarsamkomulagsins um samdrátt útblásturs og hefur forsætisráðherra einnig gefið út yfirlýsingu um kolefnishlutleysi árið 2040. Þótt það sé góðra gjalda vert hefur spurningum mínum um nákvæmlega hvað sé átt við ekki verið svarað. Er átt við að sá hluti útblásturs sem stefnt er að að draga saman miðað við Parísarsamkomulagið, verði orðinn hlutlaus eða allur útblástur af mannavöldum? Miðað við tölur er nefnilega sá hluti útblásturs sem er undir vegna Parísarsamkomulagsins einungis um fjórðungur af útblæstri Íslendinga af mannavöldum. Stærsti ótaldi hluti losunar er vegna framræsingar mýra, t.d. fyrir landbúnað eða vegagerð. Þessi losun er ekki hluti af því magni sem þarf að minnka samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Það væri heldur ekki hægt að nota endurheimt mýra til að kolefnishlutleysa það útblástursmagn sem samkomulagið gerir ráð fyrir. Það væri ódýr bókhaldsbrella að tvítelja slíkan gjörning. Hún kolefnisjafnar sig bara sjálf, þessi mýri. Það væri eins og að grafa skurð í þeim tilgangi einum að moka í hann aftur og segjast hafa grætt á því. Spurningin liggur í loftinu: Hvað á hæstv. forsætisráðherra við þegar hún segir: Kolefnishlutlaust Ísland árið 2040? Ég hef spurt hæstv. umhverfisráðherra en hann veit ekki neitt. Ef hann veit það ekki, hvernig er hægt að búa til áætlun sem nær settum markmiðum? Fjármálastefna er lögð fram af ríkisstjórn. Hún er ákveðin staðhæfing um hvaða ramma ríkisstjórnin ætli að vinna eftir á næstu fimm árum. Þetta fyrirkomulag er mjög gott og ber að virða markmið þeirra laga sem gera ríkisstjórninni að vinna samkvæmt þeim grunngildum, skilyrðum og fjármálareglum sem eru settar þar fram. En mig langar til að benda á dálítinn menningargalla sem ég held að skemmi fyrir þessu ferli. Þau markmið sem stefnt er að með afgangi og skuldahlutfalli eru álitin neðri mörk. Mig grunar að það sé menningarlegt hjá okkur að álíta þau ekki efri mörk líka. Að allir stökkvi á tækifærið til að skila meiri afgangi og meiri hagvexti. Og svo framvegis. Það fer hins vegar gegn grunngildum um stöðugleika og festu, freistingin til að kynda undir bálið til að fá meiri tekjur til að gera meira, til að verða vinsælli, freistingin til að leggja til minna og gera svo meira og slá sér svo á brjóst gengur gegn markmiðum laganna og tilgangi þess að leggja fram fjármálastefnu.

Herra forseti. Við ræðum fjármálastefnu sem er afskaplega mikilvægt tæki stjórnvalda til að ná fram hagstjórnarmarkmiðum og pólitískum markmiðum ekki síður því að hvorugt má verða út undan. Stefna að ákveðnu markmiði er nauðsynleg forsenda þess að aðgerðir og ráðstafanir verði markvissar og raunhæfar þegar fjármál hins opinbera eiga í hlut. Er að sjálfsögðu afar brýnt að vel sé vandað til stefnumótunarinnar og fullt tillit tekið til þarfa ríkisbúskaparins um leið og unnið er í þágu samfélags framtíðarinnar. Eins og önnur stefnumörkun felur fjármálastefna áranna 2018–2022 í sér fyrirheit um aðgerðir á ýmsum sviðum og jafnframt er settur rammi utan um athafnir stjórnvalda sem takmarka þær á ýmsa lund eða beina þeim í ákveðinn farveg. Haldið er fast við skilgreint markmið í lögunum um opinber fjármál hvað varðar lækkun á heildarskuldum hins opinbera niður fyrir 30% af vergri landsframleiðslu. En nú er gert ráð fyrir að það markmið náist í lok árs 2020. Þessi stefnumörkun ber vott um málamiðlun milli þeirra sjónarmiða að hraða eins og fært er niðurgreiðslu opinberra skulda og þess að verja handbæru fé til uppbyggingar á innviðum samfélagsins. Ekki er ástæða til að líta fram hjá því að á undanförnum árum hafa fulltrúar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs margoft gagnrýnt dapurt ástand ýmissa mikilvægra innviða og bent á nauðsyn þess að hefja endurreisn þeirra og endurbyggingu. Það er því fagnaðarefni að sú fjármálastefna sem við fjöllum um ber einmitt vott um stefnubreytingu í þá átt. Ekki stendur annað til en að áfram verði greitt af lánum og höfuðstóll þeirra lækkaður þannig að heildarskuldir komist niður fyrir 30% af vergri landsframleiðslu, eins og ég sagði áðan, og því er lýst yfir í fjármálastefnunni að óreglulegar tekjur sem kunna að falla til á gildistíma hennar verða að sjálfsögðu nýttar til skuldalækkunar og er gert ráð fyrir að fjárinnstreymi af því tagi kunni að nema um 140 milljörðum á tímabilinu. Ég vil þó taka undir gagnrýni fjármálaráðs þegar kemur að sundurgreiningu á óreglulegum tekjum, þ.e. arðgreiðslum eða eignasölu og öðru slíku. Ég held að við í fjárlaganefnd ættum að kalla eftir nánari greiningu. Það er ekki síður mikilvægt að byggja samfélagið upp en að greiða niður skuldir enda verður það samfélag sem líður fyrir lasburða og ófullnægjandi innviði smám saman ófært um að standa við skuldbindingar sínar. Fjármálastefnan felur í sér stefnubreytingu hvað þetta varðar. Fjármálastefnan felur í sér þjóðhagslega nálgun. Við munum ekki gleyma því að sú fjármálaáætlun sem henni fylgir núna á vormánuðum felur í sér ítarlegri útfærslu á markmiðum þeirrar stefnu sem við fjöllum nú um. Þar birtist frekari sundurgreining markmiða um tekjur og gjöld opinberra aðila og þróun þeirra. Ríkissjóði búnast ágætlega um þessar mundir og þá er lag að styrkja innviði samfélagsins, bæði þá sem verða vegnir og mældir og hina sem eru óefnislegir en felast í margs konar mikilvægri þjónustu við landsmenn á sviði heilbrigðis-, félags- og menntamála. Fyrstu skrefin í þessa átt hafa þegar verið tekin nú á fyrstu vikum eftir stjórnarskiptin og fleiri stærri munu fylgja á eftir. Enn er skammt liðið frá því að lögin um opinber fjármál tóku gildi. Nokkur reynsla hefur þó fengist af þeirri framkvæmd og gerð fjármálastefnu og eftirfylgni við hana. Breytingin sem varð við innleiðingu laganna var afgerandi og hefur reynt talsvert á stjórnsýsluna og löggjafarvaldið eins og kom einmitt fram í máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Eftir því sem lengra er haldið á þeirri braut sem mörkuð var með lögunum um opinber fjármál þróast verklagið og notagildi aðferðafræðinnar sem í lögunum felst kemur betur í ljós. Fjármálaráð hefur þó í álitsgerð sinni um þá fjármálastefnu sem við fjöllum um bent á tiltekna veikleika í forsendum spárinnar og leiðir til að bæta úr þeim, svo sem með því að draga upp sviðsmyndir miðað við mismunandi forsendur. Undir þetta tek ég enda held ég að ljóst sé að gagnsemi fjármálaáætlunarinnar fyrir stjórnvöld og allan almenning aukist ef í henni er gert ráð fyrir fleiri möguleikum en einum því að vitaskuld árar misjafnlega í þjóðarbúskapnum. Ég tek líka undir þá ábendingu fjármálaráðs að þörf sé á að endurhanna þau líkön sem Seðlabankinn og Hagstofan styðjast við þegar spáð er fyrir um líklega þróun opinberra fjármála því að þessi tæki voru ekkert hönnuð með þetta hlutverk í huga og við þurfum að laga þau að nýju og breyttu hlutverki. Ég ætla líka, af því að aðeins var rætt um það og hæstv. ráðherra gerði það líka, að taka undir með fjármálaráðinu varðandi hagsveiflu og leiðréttan frumjöfnuð, þ.e. ekki er bara hægt að horfa á frumjöfnuðinn heldur þarf að leiðrétta hann fyrir áhrifum hagsveiflunnar. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum að gera þannig að við höfum skýrari mynd en ella af áhrifum af slíkri stefnu sem hér er til umfjöllunar og er á hverjum tíma. Ég held að það sé aldrei þannig að við höfum of mikið af góðum gögnum. Staða og horfur í íslensku atvinnu- og efnahagslífi eru að mörgu leyti ágætar nú um stundir, en vissulega er margt að varast og reynslan segir okkur að snögg umskipti geta orðið í hinu smáa og kvika efnahagskerfi okkar. Kjarasamningar á almennum vinnumarkaði eru í aðsigi. Þar mun einnig verða leitað niðurstöðu varðandi álagningu opinberra gjalda. Með þeim hætti verður ríkið aðili að því samkomulagi sem gert verður. Gefin hafa verið fyrirheit um að lækka tekjuskatta einstaklinga í neðra skattþrepinu í tengslum við kjarasamningana og enn fremur er stefnt að því að lækka tryggingagjald. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að ríkið leggi sitt af mörkum til að kjarasamningar geti tekist og kjör þeirra sem minnst bera út býtum á vinnumarkaði batni. Varðandi tryggingagjaldið verð ég að minnast á að það hefur gegnt afar miklu hlutverki gagnvart Fæðingarorlofssjóði sem er fjármagnaður með því að hluta. Það er ekki til hagsbóta fyrir launþega að ganga svo hart að tryggingagjaldinu að fjármögnun Fæðingarorlofssjóðs verði í uppnámi. Þvert á móti er áríðandi að sá sjóður sé öflugur og geti tekist á við hlutverk sitt eins og honum er ætlað. Við höfum einmitt stefnt að því að hækka greiðslur og lengja fæðingarorlof. Íslenskt efnahagslíf er sveiflukennt í eðli sínu og því þarf að fara fram með gætni þegar teknar eru ákvarðanir um skattalækkanir rétt eins og þegar skattar eru hækkaðir á ný eða ný opinber gjöld lögð á greiðendur. Gæta þarf þess að skattalækkun verði bundin þeim skilyrðum að hvorki leiði sjálfkrafa af henni verðbólga né ósjálfbær efnahagsþensla. Í því sambandi ætla ég að víkja að hugmyndum um gistináttagjald, þ.e. um skattamálin, og ráðstöfun þess til sveitarfélaganna. Það er brýnt að styrkja tekjuöflun sveitarfélaganna. Ég held að gistináttagjaldið sé ein af leiðum til þess. Með því móti hljóta þau sveitarfélög tekjustofn, þar sem ferðamennska er mikil, sem getur þá gert þeim kleift að byggja upp innviði sína og takast á við verkefni á þeim vettvangi. Þetta er eitthvað sem við þurfum að mínu mati að útfæra og eigum að vinna að og talað hefur verið fyrir af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Enn er spáð fyrir verulegum hagvexti í íslensku efnahagslífi þótt hann dragist allnokkuð saman frá því sem hann var mestur. Við slíkar aðstæður og þegar áformað er að auka innviðafjárfestingu er mikilvægt að vanda sig til skipulags og vals á verkefnum. Ég bendi á að allvíða á landinu ríkir ekki slík þensla í efnahagslífi þannig að hætta sé á einhverjum öldugangi eða kollsteypu þótt efnt sé til opinberra framkvæmda. Þetta getur t.d. átt við samgöngumannvirki á borð við vegi, brýr eða hafnir. Stjórnvöld þurfa að hafa hugfast í þessu samhengi að þótt samfélag okkar sé vissulega ein heild þá eru mismunandi aðstæður uppi eftir því hvar borið er niður. Við hljótum því að gera ráð fyrir að auknar opinberar fjárfestingar verði skipulagðar m.a. með tilliti til staðbundinna áhrifa þeirra. Því er við að bæta í lokin, virðulegi forseti, að fari svo að hagvöxturinn sem knúinn hefur verið áfram af efnahagsþróun síðustu ára dragist saman eins og spár gera ráð fyrir, eða jafnvel meira, myndar það að sjálfsögðu sóknarfæri fyrir opinberar framkvæmdir og uppbyggingu sem ég tel svo sannarlega fulla þörf á.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom inn á innviðauppbyggingu en eins og ég fór yfir í máli mínu áðan er stefnt að því að fjárfestingarhlutfall hins opinbera verði hið sama og á árunum 2010–2016. Það er á þeim árum sem ekkert gríðarlega mikið var gert í innviðauppbyggingu enda ekki til peningur. Ég velti fyrir mér hvernig núverandi ríkisstjórn ætlar að fara í innviðauppbyggingu á þessu tímabili fjármálastefnunnar með sama hlutfall opinberrar fjárfestingar og á árunum 2010–2016. Þá verður spítalinn sem nú er verið að byggja nánast úreltur svona stærðarlega séð, vegna fjölda fólks o.s.frv., þegar byggingartíma hans lýkur eða nálægt því. Skólakerfið, þar er náttúrlega heill hellingur sem þarf að huga að. Þó að það hafi verið keyptur tími í framhaldsskólunum til fjölgunar út af styttingu framhaldsskóla kemur á móti álag á háskólakerfið. Samgöngur, þar er heill hellingur sem þarf að gera vegna aukins álags og fjölda ferðamanna. Með þessu sama fjárfestingarhlutfalli hins opinbera skil ég ekki rökin fyrir því í fjármálastefnunni að það verði einhver innviðauppbygging. Kannski haldið í horfinu og gert aðeins betur hér og þar. Mér finnst vanta yfirsýn og áherslur. Er verið að fara í innviðauppbyggingu í skólakerfinu? Hversu mikið fer í samgöngur? Þetta er það sem ég hef gagnrýnt áður varðandi fjármálastefnuna. Hún gefur ekki vísbendingar um hvað við erum að fara að gera næst í fjármálaáætlun, þó ekki væri nema bara vísbendingar en ekki farið í nákvæmar tölur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla að taka undir það að vísbendingar um fjárfestingar séu ekki skýrar. Ég talaði um það við gerð síðustu fjármálastefnu og þar áður líka held ég að mér fyndist að það ætti að stefna að því að með fjármálastefnu fylgdi líka fjárfestingaráætlun þannig að við gætum séð þetta. Ég trúi því að það sé okkar framtíðarmúsík því að þetta er alveg rétt og sú gagnrýni sem hefur komið fram þó að gagnsæið hafi batnað eins og ég sagði áðan. Það er verið að bregðast að einhverju leyti við fyrri ábendingum fjármálaráðs en það þarf að gera betur. Við þurfum að gera þetta enn skýrara. Auðvitað þekkjum við þörfina, hvort sem það er í skólakerfinu eins og hv. þingmaður kom inn á eða í sjúkrahúsmálum, samgöngum eða hvað það er. Ég tel að við getum fjárfest að einhverju leyti í öllu. Svo er auðvitað viðhald líka. Það er fjárfesting. Við megum ekki gleyma því. Þetta eru ekki allt nýfjárfestingar sem og að lagfæra, endurnýja og endurbæta það sem fyrir er. En eins og hv. þingmaður segir höfum við ekki beinlínis yfirlit yfir það. Við fáum það að einhverju leyti þegar samgönguáætlun kemur fram. Þá sjáum við hlutfall nýfjárfestinga og viðhalds. En það er líklega það eina sem við sjáum beinlínis, nema við fengjum einhvers konar fjárfestingaráætlun. Það er eitt af því sem við þurfum að stefna að og laga þegar næsta fjármálastefna verður lögð fram, þá verði slíkt plagg lagt fram samhliða.

Virðulegi forseti. Í fjármálastefnunni þarf að vera áætlun um þróun eigna, sem hún inniheldur ekki. Það er eitthvað sem stofnefnahagsreikningurinn sem við tölum um seinna getur alla vega hjálpað okkur rosalega mikið með. Ég talaði um það fyrr að við vitum að það er uppsöfnuð fjárfestingarþörf. Það var farið yfir það á málþingi fyrir nokkrum mánuðum, fyrir kosningar, hver væri uppsöfnuð fjárfestingarþörf í hinum ýmsu geirum. Það væri a.m.k. hægt að nota þær vísbendingar sem komu þar fram. Það voru gefnir út ákveðnir flokkar, A og B o.s.frv., að stefnan sé að fara á þessu tímabili í næsta flokk fyrir ofan eða minnka uppsafnaða fjárfestingarþörf í þessa átt eða um þetta hlutfall, eitthvað því um líkt. Mér finnst þarna vera glatað tækifæri að einhverju leyti. En það er spurning hvort við getum fengið fleiri hugmyndir og vangaveltur um þetta í áliti meiri hlutans varðandi fjármálastefnuna eftir því sem við tökum þetta til umfjöllunar í nefndinni.

Herra forseti. Ég tek undir með þingmanninum hvað þetta varðar. Fyrst við erum nú að fara að fjalla um stofnefnahaginn og fá þetta allt saman inn til okkar fer þessi stefnumótun kannski að taka á sig þá mynd sem til var ætlast samkvæmt lögunum. Það verður auðvitað ekki strax á fyrsta árinu eftir að stofnefnahagurinn kemur inn, eflaust verða einhverjir hnökrar á því og það gerist í einhverjum skrefum þó að það eigi að reyna að gera þetta í einu stóru stökki. Það er alveg rétt að það var málþing, mig minnir að Samtök iðnaðarins hafi verið með það en man það þó ekki. Þörfin er upp á fleiri hundruð milljarða, það er alveg vitað, ef við ætlum að færa allt upp til nútímans, vegakerfið okkar eða alla innviði. Það kemur auðvitað fram þegar við förum svo að ræða stofnefnahaginn hvernig við höldum við eignum okkar og pössum upp á þær. Svo kemur það líka fram að einhverju leyti í stjórnarsáttmálanum, í hugmyndum um fyrirhugaðar framkvæmdir og öðru slíku. En vissulega er stór þáttur þessi nýi spítali sem á að sjálfsögðu að byggja, þ.e. byggja við. Það er eitt af mörgu. Eins og ég sagði áðan höfum við ekki fjárfestingarlista í höndunum, fulltrúar meiri hlutans í fjárlaganefnd. Það er kannski þannig með okkur í áætlanagerð að við erum að hugsa of skammt, erum ekki endilega búin að ákveða fimm ár fram í tímann nákvæmlega hvaða aðgerðir við ætlum í enda eru, eins og við hv. þingmaður þekkjum, hagspár og aðrar áætlanir því miður svolítið gisk inn í framtíðina af því að við höfum ekki nógu góð líkön. Þess vegna reynum við að vera varfærin og fara þá eftir að minnsta kosti því 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ágætu ræðu. Það sem ég hjó eftir í máli þingmanns var í rauninni tvennt. Mig langar að spyrja út í ákveðna hluti í athugasemdum fjármálaráðs en ætla nú að byrja á að ræða það sem fram kom í ræðu þingmannsins. Ef ég heyrði rétt talaði hv. þingmaður um að skattalækkanir yrðu, ef af verður, skilyrtar. Mig langar að biðja hv. þingmann að segja mér nánar frá hvaða skilyrði er þar átt við. Eru það skilyrði gagnvart vinnumarkaðnum, skilyrði sem ríkisstjórnin setur sér sjálf eða einhvers konar viðmið, eða eru það skilyrði sem taka mið af verðbólguþrýstingi eða einhverju slíku? Við vitum að skattalækkanir geta haft hvata til að þrýsta upp verðbólgu. Vaka einhverjar skattahækkanir fyrir mönnum til að vega upp á móti hugsanlegu verðbólguskoti? Hitt er að hv. þingmaður sagði að ef hagvöxtur minnkaði væru sóknarfæri í opinberri uppbyggingu. Væntanlega gerir þingmaðurinn ráð fyrir að minnkandi hagvöxtur skapi svigrúm til að fara í opinberar framkvæmdir einmitt vegna minni verðbólguþrýstings eða áhrifa í þá veru. Þá langar mig að vita hvort ekki þurfi að horfa til þess hvernig fjármagna eigi þær opinberu framkvæmdir eða uppbyggingu sem þá yrði farið í. Er gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs minnki ekki þrátt fyrir að hagvöxturinn minnki mögulega? Að tekjur haldi áfram að aukast eins og undanfarin ár?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég sagði varðandi lækkunina á tekjuskatti er svo sem ekkert skilyrt af okkar hálfu. Fyrst og fremst þurfum við að standa vörð um stöðugleika og standa vörð um þau gildi sem fjármálastefnan byggir á. Við þurfum að gæta þess að það leiði ekki sjálfkrafa af sér verðbólgu eða aukna efnahagsþenslu eða eitthvað slíkt. Það hlýtur alltaf að vera grunnmarkmiðið. Ég held að það sé launþegum til hagsbóta, eins og ríkissjóði, þegar við förum að ræða innlegg af hálfu hins opinbera inn í kjarasamningagerðina. Ég hef sjálf viðrað það hvort við ættum t.d. frekar að hækka persónuafslátt eða eitthvað slíkt. Hvað kostar að lækka tekjuskattsþrepið? Er hægt að setja þá fjármuni inn í persónuafslátt eða eitthvað slíkt? Mér finnst við geta horft á það með ýmsum hætti. En það er ekkert ákveðið í þessu. Það er hins vegar hugmynd sem sett er fram í stjórnarsáttmála. Ég held að vinnumarkaðurinn verði líka að segja til um hvort þetta sé það sem menn telji heppilegast gagnvart skjólstæðingum sínum, að saman fari hagur ríkissjóðs og hagur launþega. Það hlýtur að vera brýnast í því þegar við göngum inn í kjarasamninga af hálfu ríkisins. Við sjáum að það er ekki ólíklegt að hagvöxturinn dragist eitthvað aðeins saman, spár gera ráð fyrir því. Þá er tími til þess að hið opinbera fari í framkvæmdir, þar eru sóknarfærin. Hvernig þær verða fjármagnaðar höfum við ekkert rætt enn þá enda erum við ekki komin í þá stöðu. Það er nokkuð sem við þurfum samt sem áður að horfa til 

Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Já, það er eðlilegt að hv. þingmaður geti ekki veitt skýr svör við þessum spurningum þar sem fjármálastefnan er mjög óskýr. Það eru endalausir fyrirvarar í stefnunni vegna þess sem fram kemur m.a. í athugasemdum fjármálaráðs, að líkön og annað sem notað er til þess að koma þessari stefnu á prent og setja hana fram er vitanlega ekki alfullkomið og er ýmislegt sem deilt er á þar. Þegar við ræðum hagvöxt og skatta er mikilvægt að hagur launþega sé tryggður og að hagur ríkissjóðs sé tryggður. Það er líka mjög mikilvægt að atvinnulífið, sem skapar störfin og er grunnurinn að því að launþegarnir hafi vinnu, að ríkið fái tekjur, sé ekki sett í snöru eða að þrengt sé að því. Þess í stað ætti að fara í þá vegferð sem sumir stjórnarflokkarnir hafa reyndar lofað, að létta skattbyrði af atvinnulífinu, m.a. með því að lækka tryggingagjald. Þess vegna veltir maður fyrir sér hvort ekki eigi að fara í neitt sem viðkemur því að bæta stöðu atvinnulífsins, atvinnurekenda, þegar kemur að skattgreiðslum, vegna þess að það er ekki endalaust hægt að taka þar af. Það eigum við öll að vita. Léttari skattbyrði af atvinnulífi, hvort sem það er útgerð eða lítil nýsköpunarfyrirtæki eða annað, getur leitt til þess að fyrirtæki fjárfesti í frekari þróun í sinni atvinnugrein, þrói tæki og tól og ráði inn fleira fólk. Þess vegna má ekki gleyma því þegar við ræðum um launþega og ríkið að þar á milli eru atvinnurekendur. Mér finnst hv. þingmaður í rauninni hafa undirstrikað það sem fram kemur í fjármálastefnunni, að hún sé mjög óljós og byggi á svolítið miklu giski, eins og hún orðar það svo ágætlega.

Herra forseti. Það er alveg rétt, og ég hef meira að segja talað um það í þessari pontu, að stefnan sé óskýr. Ég vil þó segja varðandi það og líkönin að kerfið var ekki undirbúið undir þessa breytingu þó að það hafi tekið mörg ár að semja lögin. Það var bara þannig þrátt fyrir allt. Ég hef talað fyrir því að við ættum að setja á fót stofnun eins og Þjóðhagsstofnun sem býr til alvöru þjóðhagsspár og líkön. Ég held að við þurfum á því að halda en ég veit ekki hvort það er heppilegt að slík stofnun sé í fjármálaráðuneytinu, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi. Það má vel vera að það þurfi að styrkja það starf enn frekar. Fjármálaráð bendir reyndar á að það geti verið heppilegt. Ég er alveg sammála líka því sem þingmaðurinn segir. Við í Vinstri grænum höfum ekki talað fyrir því að setja atvinnulífið í neina snöru. Við höfum t.d. talað fyrir því að það megi og eigi að lækka auðlindagjöld hjá litlu fyrirtækjunum. Ég held að við séum öll sammála um það. En ég hef líka talað fyrir því að mörg stærri útgerðarfélög geti borgað meira til ríkisins en þau hafa gert. Þá er ég ekki endilega að miða við toppárið fyrir tveimur árum, en ég tel líka að við þurfum að gera þetta nútímalegra. Það er ekki gott að gera miða við einhver ár aftur í tímann. Það eru fyrirheit um að lækka tryggingagjaldið. Það kemur atvinnulífinu vel. Ég vil hins vegar sjá að Fæðingarorlofssjóður sé fullfjármagnaður. Hann hefur verið fjármagnaður að hluta til með þessu gjaldi. Við leggjum til lengra fæðingarorlof og auknar greiðslur í fæðingarorlofi, 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við um áætlanir ríkisstjórnarinnar í fjármálum til næstu fimm ára. Eins og allir muna, og ekki er langt um liðið, þeyttum við í gegnum þingið á ljóshraða fjárlögum fyrir árið 2018, fjárlögum sem um margt ég er svolítið sorgmædd yfir, vegna þess að sú kona sem hér stendur er hér í ákveðnum tilgangi. Hugsjón mín lýtur að því að setja fólkið í landinu í forgang og mér er alveg nákvæmlega sama hvaða mál það eru sem koma á dagskrá. Númer eitt, tvö og þrjú er fólkið í landinu, almenningur í landinu. Í gær stóð ég hér og talaði um fíknivanda. Ég talaði um þá sorglegu stöðu sem lýtur að unga fólkinu og þeim sem glíma við þann erfiða sjúkdóm sem fíknin er. Hvað sjáum við í fjárlögunum fyrir árið 2018? Og hvernig mun það sýna sig í fjárhagsáætlun ríkisstjórnar til næstu fimm ára hver vilji þeirra er í verki til að taka utan um fátækt fólk í landinu, barnafjölskyldur, öryrkja, eldri borgara og fíklana okkar? Talað er um 33 milljarða kr. rekstrarafgang ríkissjóðs. Hæstv. fjármálaráðherra, sem ég sakna að sé ekki hér þegar við ræðum þetta stóra mál, kom hingað fyrr í dag þegar hann mælti fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu og talaði um að hér sé mikill hagvöxtur, hér sé mikið góðæri, allir eigi að njóta þess að vera til og allir eigi að geta tekið þátt í þessu góðæri. Ég veit ekki, herra forseti, hvernig maður getur eiginlega litið á þetta. Er þetta eitthvert grín? Er það vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra er ekki í tengslum við almenning í landinu, hefur aldrei staðið í þessum sporum? Hvernig í veröldinni stendur á því að ítrekað er reynt að loka augunum eða horfa fram hjá því að það eru tugir þúsunda Íslendinga í basli í öllu þessu góðæri? Í öllu þessu góðæri, herra forseti, þá er endalaust verið að hrópa á hjálp og biðja um hjálp, okkur sem hér stöndum, okkur sem hingað eru valin til verksins, þessa 63 fulltrúa löggjafans, sem eigum og ber skylda til að hugsa fyrst og síðast um hag allra landsmanna en ekki bara sumra. Ég sakna þess að fólkið okkar skuli ekki vera sett frekar í forgang. Hugsið ykkur, af þessum 33 milljarða kr. afgangi - myndi þjóðarskútan fara á hliðina ef við myndum strax taka t.d. 3% og setja í fíknivandann og aðstoða þá sérfræðinga sem glíma við þann vanda? Það þýðir hvorki meira né minna en 100% fjáraukningu til SÁÁ og þeirrar starfsemi sem þar fer fram. Við myndum hreinlega tvöfalda afköstin hjá SÁÁ. Setti það þjóðarskútuna á hliðina þótt við segðumst vera með 32 milljarða afgang en ekki 33 milljarða afgang? Gerði það gæfumuninn? Ég segi nei. Í öllu falli er það fólkið okkar sem á alltaf að vera í forgangi, fólkið þegar kemur að útdeilingu fjármuna úr ríkissjóði. Það á alltaf að njóta vafans. Þess vegna segi ég að margt má í rauninni betur fara, en góðra gjalda vert margt af því sem hefur komið fram í þeim góða vilja sem virðist ríkja á margan hátt hjá ríkisstjórninni. En er það bara í orði? Ég vil sjá það á borði áður en maður getur farið að róma eitthvað og óska þeim til hamingju. En ég skal líka verða fyrsta manneskjan til að óska þeim til hamingju þegar þeir fara að standa við stóru orðin, en í staðinn horfir maður upp á sáttmála sem í rauninni er svo opinn í báða enda og svo kafloðinn að maður veit ekki hvað í veröldinni hann er að segja nema góð fyrirheit og einhverjar yfirlýsingar um eitthvað sem kannski verður svona, hugsanlega hinsegin, verður sett í þetta og vonandi verður það svona. Hvað er ég að segja? Ég skil mig ekki einu sinni sjálf frekar en stjórnarsáttmálann. Ég vil sjá þennan vilja í verki. Ég vil sjá framkvæmdir strax. Ég vil sjá strax tekið utan um fólkið sem virkilega þarf á hjálp að halda. Ég kem ekki til með að segja neitt annað í þessari hæstv. pontu Alþingis. Ég hef enga ástæðu til að nýta hér allan þann tíma sem mér er gefinn. Ég vil einungis halda áfram að koma því á framfæri sem er hjartans mál Flokks fólksins og hjartans mál okkar sem erum hér og nú fyrir fólkið í landinu fyrst og síðast. Ég tel að þeir sem sinna sínum atvinnuvegi og hafa gert vel og þeir sem standa að því að verða milljarðamæringar á auðlindum hafsins, geti einfaldlega miklu frekar séð um sig sjálfir. Ég þarf ekki að standa hér til að aðstoða þá.

Virðulegur forseti. Við ræðum fjármálastefnu til næstu fimm ára. Maður segir nú stundum: Þetta er nú alveg örugglega skemmtilegasta umræðuefni þingsins, sem lýsir sér kannski í því hversu mikill flótti brast á þingmenn þegar hæstv. fjármálaráðherra hóf framsögu málsins. En það dregur ekki úr mikilvægi þess. Þetta er fjármálastefna ríkisins til fimm ára, grundvallarplagg sem markar, getum við sagt, hlutverk ríkissjóðs í efnahagsstefnunni til næstu fimm ára og dregur upp rammann utan um þau verkefni sem ríkisstjórn hvers tíma ætlar að ráðast í. Þess vegna er það eitt helsta áhyggjuefnið að mínu viti þegar við horfum á þessa tilteknu fjármálastefnu hversu lítt unnin hún er. Henni er fleygt saman á mjög stuttum tíma. Það er alveg ljóst að ekki liggur fyrir neitt mat á eiginlegum áhrifum hennar á hagstjórnina og kemur raunar mjög skýrt fram bæði í stefnunni sjálfri og umsögn fjármálaráðs um hana að sú þjóðhagsspá sem lögð er til grundvallar þessari fjármálastefnu byggir á fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar og þar af leiðandi þeim áhrifum sem ríkisfjármálin hefðu inn í hagkerfið á næstu fimm árum. Þetta er nokkurt lykilatriði. Umræða um fjármálastefnu, það sem skrifað er um hana, hvort sem er í stefnunni sjálfri eða umsögn fjármálaráðs eða annarra aðila, er, svo maður segi það á hreinni íslensku, alveg hundleiðinlegt tæknimál. Maður þarf að hafa sig allan við til að halda sér vakandi við lesturinn. En enn og aftur dregur það ekki úr mikilvægi þess sem þar er fjallað um. Þess vegna er ágætt að rifja upp af hverju við erum að þessu. Öll umgjörðin um opinber fjármál hefur mjög skýran, einfaldan tilgang: Að ríki axli sína ábyrgð í hagstjórn, að ríkisfjármál leggi sitt af mörkum til að tryggja meiri stöðugleika í efnahagslífinu sem fyrir almenning þýðir einfaldlega lægri verðbólgu og lægri vexti en ella. Það er ekki mikið flóknara en það sem allt þetta tæknimál snýst á endanum um. Þá er náttúrlega lykilágalli á slíkri stefnu að henni fylgir ekkert mat á hvaða áhrif hún hefur á þessa þætti. Við vitum það af umsögn fjármálaráðs að dregið er úr aðhaldi ríkisfjármálanna þrátt fyrir að fjármálaráð vari við því og segi að ástæða sé til að standa á bremsunni við þær kringumstæður sem hér eru. Við vitum líka af umræðunni um fjárlög þessarar ríkisstjórnar að Seðlabanki telur stefnu nýrrar ríkisstjórnar í þessum efnum þensluhvetjandi, að hún leiði til hærri vaxta, hærra gengis en ella, meiri hættu á efnahagslegum óstöðugleika. Þar af leiðandi væri eðlilegt og ég vona að verið sé að vinna nánari greiningu á áhrifum stefnunnar inn í efnahagsumhverfið til þess að þingið geti glöggvað sig á því, og ekki hvað síst fjárlaganefnd, í umræðu um stefnuna núna á komandi dögum og vikum. Ég átta mig þó á að það var skammur tími fyrir starfsmenn í fjármálaráðuneytinu til að vinna þessa stefnu. Kjarni málsins er: Hvernig axlar ríkið ábyrgð sína þegar kemur að efnahagsstjórninni? Hvernig stuðlar ríkið að því að efnahagslegur stöðugleiki verði meiri en ella? Það eru lykiláskoranirnar núna þegar við horfum fram á veginn og kemur það mjög skýrt fram í umsögn fjármálaráðs. Þrátt fyrir að við gerum ráð fyrir að heldur sé að hægja á hagvexti er spenna í hagkerfinu Við megum heldur ekki gleyma að spárnar okkar undanfarin tvö, þrjú ár hafa alltaf gert ráð fyrir umtalsvert minni hagvexti en raunin hefur orðið. Þess vegna er alveg klárt að ríkisfjármálastefnan við þær kringumstæður þarf að vera mjög aðhaldssöm þangað til það er orðið deginum ljósara að kominn sé raunverulegur slaki í hagkerfið. Þann slaka sjáum við hvergi enn þá. Þvert á móti sjáum við öll hefðbundnu ofhitnunarmerkin ef eitthvað er. Við sjáum einkaneyslu aukast verulega og langt umfram framleiðnivöxt í hagkerfinu og gera hagspár ráð fyrir sömu þróun áfram. Sú hagspá sem þessi fjármálastefna byggir á gerir líka beinlínis ráð fyrir að laun hækki langt umfram það þanþol sem hagkerfið hefur, eða framleiðniaukningu að viðbættu verðbólgumarkmiði. Og sú hagspá gerir ráð fyrir að verðbólga verði alveg í eða yfir verðbólgumarkmiði út spátímann. Þá er líka gott að hafa í huga að sú hagspá, eins og fjármálaráð gerir raunar grein fyrir í umsögn sinni, byggir á spálíkönum okkar sem hafa alltaf verið gagnrýnd fyrir það sama: Þau spá alltaf mjúku lendingunni sem aldrei kemur. Íslenska hagkerfið hefur ekki verið þekkt fyrir mjúkar lendingar hingað til. Við höfum þvert á móti verið þekkt fyrir mjög öfgakenndar sveiflur í báðar áttir. Við erum með hagvöxt sem er yfirleitt langt umfram hagvöxt í nágrannalöndum okkar þegar vel gengur og svo kemur verulegt bakslag í seglin þegar við ofrísum, eins og okkur er svo hætt við að gera. Það þýðir öðru fremur að ríkisfjármálin verða að vera alveg sérstaklega aðhaldssöm þegar við stöndum á hápunkti hagsveiflunnar. Auðvitað er til staðar hinn hefðbundni freistnivandi, að þegar fjármunir streyma inn í ríkissjóð sé nauðsynlegt að ráðast í öll þau verkefni sem hugurinn girnist. Þá er mjög freistandi að auka verulega í t.d. í samneyslunni, líkt og verið er að gera núna. Það er raunar búin að vera fordæmalítil útgjaldaaukning í ríkissjóði á undanförnum þremur árum í það minnsta. Hér erum við að endurtaka hagstjórnarmistök fyrri ára sem við höfum verið ítrekað vöruð við. Við erum að auka útgjöld mjög mikið í mikilli þenslu, kynda bálið. En þegar kemur að einu af kjarnagildum opinberra fjármála, eða laga um opinber fjármál, þ.e. sjálfbærni ríkisfjármálanna, er það einmitt lykilatriði. Getum við staðið undir þeirri samneyslu sem við höfum lofað þegar hægist á í hagkerfinu og tekjur ríkissjóðs dragast saman? Þar kemur að verulegum veikleika í fjármálastefnunni og raunar líka í þeirri fyrri, sem fjármálaráð bendir á; við þurfum að hagsveiflujafna afkomu ríkissjóðs. Við verðum að átta okkur á því hvar við stöndum í sveifluleiðréttri afkomu ríkissjóðs því að það segir okkur öðru fremur undir hvaða samneyslustigi við getum staðið. Við áttum okkur fyllilega á því að í síðustu niðursveiflu þurfti ríkissjóður að skera inn að beini þá þjónustu við borgara þessa lands því að ríkissjóður hafði einfaldlega ekki efni á að standa undir þeim loforðum sem gefin höfðu verið. Í tíð ríkisstjórnarinnar sem var á árunum 2007–2009 var einmitt spýtt verulega í á grundvelli góðs gangs í hagkerfinu og nægt fé streymdi inn í ríkissjóð. Það er ágætt að rifja það upp enn og aftur. Ég minnist þess að hafa átt samtöl við hæstv. fjármálaráðherra um það í öðru starfi. Það er enginn sem græðir meira á efnahagslegum óstöðugleika í uppsveiflunni en ríkissjóður. Það rignir bókstaflega inn fé í ríkissjóð á þeim tíma. Sérstaklega þegar vinnumarkaðurinn fer fram úr sér eins og hann hefur gert núna og launahækkanir eru, eins og er óumdeilt, talsvert umfram framleiðniaukningu. Við sluppum hins vegar, að því er virðist, fyrir horn með það en erum með varhugaverða stöðu núna. Það þýðir að tekjuafgangur ríkissjóðs er fyrir vikið miklu sterkari. Einkaneyslan skilar ríkissjóði svo miklu í skatttekjum heilt í gegn. Það er einmitt á þeim tímapunkti þegar við sjáum sérstaklega að hagsveiflan er að breytast úr útflutningsdrifnum hagvexti yfir í einkaneysludrifinn hagvöxt sem tekjuafgangur ríkissjóðs verður hvað sterkastur. Í ljósi þess sem ég sagði áðan um að við lendum sjaldnast mjúklega og erum þvert á móti útgildi í öllum samanburði þegar kemur að hagvexti bæði í vextinum og samdrættinum, að þó að meðaltalið sé fínt þurfum við einmitt að nýta hin sterku tekjuár til að búa í haginn fyrir þau mögru. Og við erum enn þá of skuldsett. Ég hef mestar áhyggjur af því, og við ræddum það ítarlega í umræðu um fjárlög, að ekki sé verið að leggja nægjanlega áherslu á niðurgreiðslu skulda þegar svona vel árar í hagkerfinu. Það er eiginlega óhugsandi að ríkissjóður fari inn í næstu niðursveiflu enn með 70–80 milljarða vaxtabyrði á ári. Það eru fjármunir sem við viljum á þeim tímapunkti geta nýtt í samneyslu en ekki vaxtakostnað. Þess vegna hef ég þyngstar áhyggjur af því að þegar boðað er í þessari fjármálastefnu að slaka á aðhaldskröfu ríkisfjármálanna á sama tíma og öll varnaðarorð eru uppi um að einmitt þurfi að standa á bremsunni, að ekki sé verið að leggja næga áherslu á að búa í haginn fyrir magrari ár. Auðvitað er það vel þekkt og almenn pólitísk samstaða um það í þessum sal að það er gríðarlega mikilvægt að standa að uppbyggingu innviða eftir langvarandi svelti. Um það er ekki deilt. Það er gríðarlega mikið undir í uppbyggingu samgöngukerfa, auknu fjármagni til viðhalds, uppbyggingu í heilbrigðiskerfið, uppbyggingu í félagslega kerfið. Þetta eru allt saman gríðarlega mikilvæg verkefni en við verðum fyrir það fyrsta að geta staðið undir því loforði sem við gefum til lengri tíma litið. Um það snýst jú sjálfbærni ríkisfjármálanna án þess þó að þurfa að grípa til verulegra skattahækkana þegar dregur saman í hagkerfinu. Enn og aftur: Það er mikilvægt að ríkið hjálpi til í hagstjórninni með því að sýna aðhaldssemi í uppsveiflunni en þurfi ekki að herða að hagkerfinu í niðursveiflunni með því að hækka skatta til að afla sér tekna. Það er kjarni málsins þegar við ræðum fjármálastefnuna. Hér er verið að marka línuna. Marka stefnuna til næstu fimm ára um hvernig við ætlum að láta ríkisfjármálin virka inn í þessa hagsveiflu. Þrátt fyrir að hún sé orðin ein sú lengsta í Íslandssögunni erum við ekki farin að sjá fyrir endann á henni. Það er engin forsenda fyrir því fyrir ríkissjóð að slaka á eða réttara sagt eins og það er orðað í umsögn fjármálaráðs, að stíga á bensíngjöfina á þessum tímapunkti þegar öll rök hníga einmitt að því að standa þurfi á bremsunni. Þarna held ég að við þurfum í meðhöndlun fjárlaganefndar um fjármálastefnuna, í seinni umræðu um hana og vonandi á milli umræðna, að fá fyllri mynd. Ég kalla eftir því við hæstv. fjármálaráðherra. Annars vegar að gerð verði tilraun til að átta sig á hver hin hagsveifluleiðrétta staða okkar er í ríkisfjármálum núna og hins vegar hvaða áhrif fjármálastefnan muni hafa inn í hagspárnar. Að við fáum einhverja sýn á hvaða máli það skiptir í hagstjórnarlegu samhengi að verið sé að slaka á klónni núna. Við höfum rætt um skynsemi í tímasetningum á skattalækkunum. Ég skil mætavel rök þeirra gagnrýnenda sem segja: Hvenær í ósköpunum er eiginlega hægt að lækka skatta ef ekki má gera það í uppsveiflunni af hagstjórnarlegum ástæðum? Og ríkissjóður hefur ekki efni á að lækka þá í niðursveiflunni. Þess vegna skil ég mætavel að talsmenn skattalækkana, sem ég tel mig vera á meðal, gagnrýni að stefna Viðreisnar t.d. í þeim efnum hafi verið sú að við verðum einfaldlega að greiða niður skuldirnar fyrst áður en við getum skapað svigrúm fyrir skattalækkanir. Það er sú grundvallarhugarfarsbreyting, sú stefnubreyting, sem lögin um opinber fjármál eiga að fela í sér en okkur hefur ekki auðnast að komast alla leið með enn þá, þ.e. að ríkissjóður búi í haginn. Að við snúum ríkisfjármálunum algerlega á haus miðað við hvernig þau hafa verið hingað til. Að þau haldi frekar aftur af hagkerfinu í mikilli uppsveiflu og séu í stakk búin til að örva það í mikilli niðursveiflu. Raunin hefur því miður oftast verið á hinn veginn í gegnum tíðina. Við höfum kynt hagkerfið í gegnum ríkisfjármálin þegar vel hefur árað og síðan þurft að draga verulega saman seglin og ekki haft neitt svigrúm, m.a. til opinberra framkvæmda, þegar þrengir að. Ég ítreka enn og aftur að ég held að full ástæða sé til að horfa til varnaðarorða fjármálaráðs og verð reyndar að segja að einkunnagjöf fjármálaráðs á þessa fjármálastefnu er ekki góð. Hún myndi jafnvel teljast falleinkunn. En það verður að horfa til hennar, bæði af hálfu bæði meiri hluta og minni hluta, í því samhengi að við erum líka að reyna að læra í þessu ferli. Við þurfum að ná að nýta okkur fjármálastefnuna í þeim tilgangi sem hún er hugsuð, að tryggja að ríkisfjármálin styðji við hagstjórnina á hverjum tíma, hjálpi okkur við að halda verðbólgu niðri og gengi stöðugu.

Virðulegi forseti. Ég vil koma örfáum athugasemdum á framfæri. Í fyrsta lagi er fjármálastefnan ekki samin á grundvelli þeirrar þjóðhagsspár sem fyrri fjármálastefna var samin á heldur var horft til nýrrar þjóðhagsspár frá því í nóvember við gerð þessarar fjármálastefnu. Síðan almennt finnst mér gæta þess talsvert hér í umræðunni að menn líta fram á veginn og horfa til þessarar stefnu og þeirra varnaðarorða sem er að finna í fjármálaráðsálitinu og velta upp sviðsmyndum um að þetta fari nú allt á mun verri veg. Það er varlegt og skynsamlegt að vera varkár við gerð langtímaáætlana en staðan er engu að síður sú að það er bara býsna bjart fram undan. Því er ekki spáð að við séum að missa verðbólguna úr böndum, því er ekki spáð að hér sé hagvaxtarskeiðinu að ljúka. Áfram er spáð fullri atvinnu og viðskiptajöfnuði á næstu árum. Það mætti gjarnan, ef menn vilja fara í þessa umræðu í stóra samhenginu, fara aðeins inn á það hvað við getum gert til að styðja betur við grunnatvinnuvegina í landinu til þess að viðhalda því ástandi og velta upp aðgerðum sem myndu tengjast því en ekki einblína bara á ríkisfjármálin í stóra samhengi hlutanna eða minni háttar skattbreytingar heldur skoða frekar aðgerðir sem geta stutt við áframhaldandi efnahagslegan viðgang í hagkerfinu. Svo vil ég halda því til haga sem gert hefur verið, fyrst minnst var á skuldir ríkissjóðs, hversu ótrúlegt átak hefur verið ráðist í með því að lækka skuldahlutfallið á örfáum árum úr yfir 90% 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra andsvarið. Fyrst að þessum leiðinlegu tæknilegu atriðum. Ég var ekki að vísa til þess að ekki væri unnið út frá nýjustu þjóðhagsspá í fjármálaáætlun heldur að þjóðhagsspáin sem byggt er á metur áhrif síðustu fjármálastefnu við mat á hagþróun áfram, ekki nýrri fjármálastefnu sem komin er. Það var það sem ég átti við. Kannski tæknilegt atriði en að því leytinu til er bara mjög gagnlegt fyrir okkur að vita hvaða áhrif sú breyting sem er í þessari fjármálastefnu hefur til breytinga á þeirri þjóðhagsspá, ef einhver. Ég vænti þess að þau séu einhver. Þegar kemur að hagstjórninni almennt þá er alveg rétt sem hæstv. fjármálaráðherra segir að auðvitað þarf að horfa til fleiri þátta. Armar hagstjórnar eru fyrst og fremst þrír. Það er peningastefnan, en hún má sín afskaplega lítils ef hinir tveir, þ.e. vinnumarkaðurinn og ríkisfjármálin, ganga ekki í takti við hana. Það hefur verið kjarnavandamálið okkar. Við höfum keyrt á verðbólgumarkmiði í nær tvo áratugi sem vinnumarkaðurinn hefur ekkert sérstaklega unnið eftir, ekki verið í takti við þegar samið hefur verið um kaup og kjör. Það er staðreynd þess máls. Þegar við berum okkur saman við nágrannalönd, t.d. Norðurlöndin, er nokkuð augljóst að við þurfum að læra af því og ríkisfjármálin hafa ekki gert það heldur. Þau hafa verið frekar sveifluhvetjandi en sveifluhamlandi. Það er lykilatriði ef við ætlum að ná árangri í þessu að við náum tökum á því sem til okkar ábyrgðar heyrir, sem eru ríkisfjármálin. Og auðvitað þarf vinnumarkaðurinn að gera sitt í þeim efnum líka. Ég er ekkert að gera lítið úr þeim árangri sem náðst hefur í skuldaniðurgreiðslu, hún hefur verið mjög mikil. En það má ekki heldur gleyma því að þessi hlutföll hafa tilhneigingu til að lækka mjög skarpt þegar landsframleiðslan vex jafn mikið og raun ber vitni. Sú þróun getur auðvitað 

Virðulegi forseti. Aðeins áfram um skuldirnar og skuldahlutföllin. Já, við höfum greitt upp mjög verulega beinar ríkisskuldir, dregið úr gjaldeyrisforðanum með uppgjöri á erlendum skuldum, það var mjög ánægjulegt að þær aðstæður skyldu skapast. En við höfum líka greitt upp aðrar skuldir. Þar hafa stöðugleikaframlög skipt miklu en á sama tíma höfum við verið að greiða um 200 milljarða á undanförnum árum inn á lífeyrisskuldbindingar. En ég er sammála hv. þingmanni. Við eigum að halda áfram. Og þá vil ég vekja máls á því að forsenda þess að við náum verulegum viðbótarárangri á þessu sviði er að losa um eignir. Þar hlýtur að vera nærtækast að selja fjármálafyrirtæki sem ríkið er með eignarhlut í upp á mörg hundruð milljarða og ráðstafa til uppgreiðslu á skuldum. Þá gætum við komist enn lengra niður með skuldahlutföllin.

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. fjármálaráðherra hvað varðar margt það góða sem gert hefur verið og tel raunar að hann og fyrrverandi fjármálaráðherra sem kom úr okkar ágæta flokki, að þeir frændur hafi bara staðið sig alveg ágætlega í þessu hlutverki, að sýna gott aðhald í ríkisfjármálunum og leggja höfuðáherslu á niðurgreiðslu skulda.

… á undan þeim?


             Jafnvel hæstv. forseti sem á undan þeim kom og glímdi við öllu þrengri búskap og má vel hrósa líka í því samhengi. En ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra að þetta er einmitt tímapunkturinn til að losa um eignir ríkissjóðs, ekki hvað síst í fjármálakerfinu, ég held að það sé fordæmalaust hversu miklar eignir ríkissjóður á í fjármálakerfinu, og greiða niður skuldir með. Ég er hins vegar hræddur um að þar sé ríkisstjórnin nokkuð ósamstiga, þ.e. ég hef ekki heyrt mikla sannfæringu Vinstri grænna fyrir því að selja eða einkavæða ríkisfyrirtæki í því samhengi. Og Framsóknarflokkurinn virðist heldur hafa haft stefnu um að kaupa fleiri banka en að selja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja þingmanninn út í þensluverðbólgu á vinnumarkaði. Þingmaðurinn fór ágætlega yfir hvaða áhrif hann teldi að fjármálastefna í því líki sem við sjáum hana hér geti mögulega haft til lengri framtíðar litið. Þingmaðurinn er reyndar líka nýkominn úr ríkisstjórn þar sem einnig var lögð fram fjármálastefna. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Hver er meginmunurinn á þeirri fjármálastefnu sem þá var lögð fram og þeirri sem nú er lögð fram? Er ekki ár síðan hún var lögð fram, þegar við vorum að skoða hana hér í þinginu? Alla vega er hún ekki mjög gömul. Það er ný þjóðhagsspá síðan í nóvember. Í ljósi þess að fjármálaáætlun 2017–2022 var gerð til fimm ára líkt og þessi hafa menn væntanlega verið að reyna að spá nokkurn veginn rétt. Það er áhugavert að sjá hvað andsvörin eru orðin löng í þessum ræðustól. Síðan langar mig að spyrja hvort þingmaðurinn hafi áhyggjur af því að fjármálastefnan hafi jákvæð eða neikvæð áhrif inn í þær viðræður sem við sjáum fram undan á vinnumarkaði. Ef það er rétt sem hv. þingmaður les út úr þessu, að þarna sé veruleg eða einhver hætta á þenslu og að verðbólgan fari af stað o.s.frv., þurfum við að hafa áhyggjur af því að það hafi einhver áhrif inn í kjaraviðræðurnar? Er ríkið þá kannski komið með lykilinn að því hvernig viðræðurnar munu þróast á næstu mánuðum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í fyrsta lagi er það alveg rétt, það er stutt síðan fjármálastefna síðustu ríkisstjórnar var lögð fram og afgreidd í þinginu. Það hafa í sjálfu sér engar grundvallarbreytingar orðið. Áfram er gert ráð fyrir mjög sterkum og miklum hagvexti og áfram er krafa um að ríkisfjármálin séu aðhaldssöm. Meginmunurinn á þessari fjármálastefnu og hinni fyrri er að dregið er úr aðhaldi, þá sér í lagi ríkisins, þannig að gert er ráð fyrir minni hlutfallslegum afgangi. Ég held að þar skeiki 0,3–0,4%, þ.e. í stað þess að það sé 1,5% afgangur er slegið af niður í 1,2% á yfirstandandi ári, ef ég man rétt, og svo niður í 0,8% undir lok tímans, sem átti að vera 1,1 eða 1,2% í fyrri fjármálastefnu. Þannig að það er augljóslega verið að gefa í í útgjöldunum. Það er líka umhugsunarvert að beinlínis er gert ráð fyrir því sem forsendum í fjármálastefnunni að ríkisútgjöld haldist svipuð sem hlutfall af landsframleiðslu það sem eftir er af þessu þensluskeiði. Sögulega séð hefur það alltaf verið sveiflujafnandi hlutverk ríkisfjármálanna að hlutfallstala ríkisútgjaldanna hefur heldur lækkað í uppsveiflunni einfaldlega af því að sveiflurnar eru svo öfgakenndar. Það þyrfti að auka ríkisútgjöld alveg gríðarlega mikið og með mjög ósjálfbærum hætti ef fylgja ætti þessari sveiflu. Af því hef ég áhyggjur. Hvað vinnumarkaðinn varðar og spurningu hv. þingmanns held ég að hluti þess vanda sem við erum að glíma við á vinnumarkaði, sem er langtímavandi - í raun og veru getum við sagt að við búum í dálítið verðbólgusýktu þjóðfélagi þrátt fyrir að bent sé á að við höfum búið hér við efnahagslegan stöðugleika undanfarin fjögur ár - þá er verðbólga lág fyrst og fremst af því að gengið hefur styrkst alveg gríðarlega mikið. Það hefur verið af alveg nógu að taka í innlendri verðbólgu á þessum tíma. Að mínu viti er hluti 

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanni svarið. Ef það er fyrirséð hver viðbrögð vinnumarkaðarins verða við fjármálaáætlun sem menn hafa áhyggjur af að sé þensluhvetjandi í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur - það er ekki bara þessi fjármálastefna heldur líka yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og stjórnarsáttmálinn þar sem notuð eru mjög sterk orð um fyrirhugaða uppbyggingu, fjárfestingu í innviðum o.s.frv. - þá veltir maður fyrir sér hvort fjármálastefnuumræðan endurspegli þann raunveruleika sem blasir við okkur á næstu mánuðum, þ.e. þær viðræður sem eiga að fara af stað. Gleymum því ekki að á sama tíma eru ekki bara launþegar úti á vinnumarkaðnum, heldur líka fyrirtækin sem þurfa að koma að málum og semja við launþegana. Þar hafa menn ekki staðið við fyrirheit um lækkun á tryggingagjaldi. Þvert á móti 

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er ákveðið hættuspil þegar farið er í kjaraviðræður ef tiltrú aðila t.d. á þætti ríkisstjórnmálanna í efnahagsstjórninni er ekki nægjanleg. Ég ætla ekki að segja neitt um fyrirsjáanleika í niðurstöðu þess. Ég hygg að þó svo að ákveðið ábyrgðarleysi í þessum efnum hafi verið lenskan hingað til sé mjög ríkur vilji til þess hjá öllum aðilum að reyna að ná betri tökum á því. Af hálfu hins opinbera er verið að reyna að bæta úr því með lögum um opinber fjármál og bæta stefnuna. Vinnumarkaðurinn hefur unnið hart að því að breyta vinnubrögðum þar. Það er hins vegar ekki samstaða um þau vinnubrögð enn sem komið er. Það er mikið áhyggjuefni. Ég held að full ástæða sé til þess að hafa uppi mikil varnaðarorð um hvað gæti gerst ef vinnumarkaðurinn fer aftur út af sporinu því að það er alveg ljóst að við sluppum 

Herra forseti. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson mælir hér varnaðarorð og það er gott. Það ber ætíð að leggja eyrun við slíku. Ef ég skil hv. þingmann rétt hefur hann áhyggjur af því að hér sé verið að auka útgjöld mjög mikið, glannalega mikið, við nokkuð þandar aðstæður í hagkerfinu. En skiptir þá ekki máli, hv. þingmaður, að hlutdeild hins opinbera í vergri landsframleiðslu er þó ekki að vaxa? Fjármálaráðherra grípur gjarnan til þessa ráðs þegar sótt er að honum úr þessari átt. Skiptir ekki máli í öðru lagi að útgjaldaaukningin er að verulegu leyti eyrnamerkt bráðnauðsynlegum innviðafjárfestingum sem undangengin þrengingarár hafa því miður þýtt að menn hafa orðið að svelta? Er ekki verulegur þjóðhagslegur arður í því fólginn að fara að borga inn á þennan reikning? Verður ekki að taka hér fleira með í reikninginn? Og verður ekki að hafa í huga þegar farið er með hefðbundna hagfræðiþulu um þetta ástand, þenslu versus samdrátt og hvernig eigi að beita ríkisfjármálunum, að Ísland er ekki í einhverjum jafnvægisaðstæðum að þessu leyti? Við eigum mikla skuld að gjalda við svelta fjárfestingu í innviðum sem við verðum einhvern tímann og einhvern veginn að fara að komast í færi til að borga inn á. Skiptir þá ekki líka í þriðja lagi máli, ef hv. þingmaður vildi koma inn á það, að við erum væntanlega komin vel yfir hápunkt hagsveiflunnar og hófsamari eða hóflegri hagvöxtur fram undan? Margt af því sem mér finnst hv. þingmaður vera að segja hefði í raun og veru kannski átt betur við fyrir tveimur árum síðan þegar við sáum að við vorum að stefna upp á toppinn eins og síðar kom í ljós, t.d. hinn mikli vöxtur 2016 þar sem við komumst í kínverskar hæðir hvað hagvöxt varðar. Er ekki í þessu ljósi ástæða til að ýta a.m.k. að einhverju leyti til hliðar hinni hefðbundnu analýsu sem gengur 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta og hv. þingmanni andsvarið. Ég veit að forseti er vanur útivistarmaður og veit þar af leiðandi að þegar gengið er á fjall veit maður aldrei hvenær komið er á toppinn fyrr en halla fer undan fæti aftur. Það er auðvitað vandinn líka í hagkerfinu. Við vitum aldrei hvenær toppi er náð fyrr en við erum farin að finna verulega fyrir kulnun eða samdrætti. Þess vegna hef ég alltaf haft þá lífspeki í þessu að betra er að vera svartsýnn en vona hið besta, fremur en að vera bjartsýnn og ekki búinn undir skakkaföllin þegar þau koma. Í því samhengi er það bara einmitt allt rétt og satt sem hér er sagt um mikilvægi innviðafjárfestinga sem hafa verið sveltar lengi vel. Við erum mjög brennd af að hafa ekki haft fjárhagslega burði eða svigrúm til að sinna innviðafjárfestingum þegar það hefði komið okkur best, sem var í síðustu niðursveiflu. Ríkissjóður var einfaldlega ekki í stakk búinn til að takast á við þær fjárfestingar. Við erum hins vegar líka um leið að reyna að rétta kúrs svo að við höldum ekki áfram í slíkum vítahring heldur getum einmitt nýtt betur svigrúm í næstu niðursveiflu eða þegar kólnar í hagkerfinu, enda sýna dæmin endalaust að það er miklu betra fyrir ríkissjóð að fjárfesta á slíkum tímum. Við fáum meira fyrir aurinn. Þjóðhagslegur ávinningur fjárfestingarinnar verður enn meiri á slíkum tíma en þegar við erum á útopnu í uppsveiflunni og öll verð í hæstu hæðum. Einhvern meðalveg þurfum við að geta ratað þarna til að geta sinnt nauðsynlegustu innviðafjárfestingum en um leið greitt nægjanlega hratt niður skuldir okkar og skuldbindingar til að hafa fjárhagslegt svigrúm til uppbyggingarinnar þegar kólnar. Bæði nýtum við þar fjármagnið betur en þar kemur þá ríkissjóður inn með rétt hlutverk í hagsveiflunni, að geta örvað hagkerfið á sama tíma 

Herra forseti. Ég tek aftur fram að mér finnst gott að hv. þingmaður mæli varnaðarorð. Það á alltaf að gefa gaum að slíku og síðastur manna ætla ég að gera það ekki, svo oft stóð ég í þeim sporum, t.d. á árunum fyrir hrun, og reyndi að vara við ýmsum hlutum sem lítið var hlustað á. Í öðru lagi finnst mér mikilvægt að sú ábending, hvað það nú heitir ráðið sem er búið að láta álit sitt í ljós á þessari tillögu, sé tekin, en í raun þarf að gera meira en þar er lagt til, að meta arðsemi þeirra fjárfestinga sem ríkið hyggst ráðast í. Það vantar nefnilega líka að meta arðsemi eða öllu heldur neikvæða arðsemi þess að gera það ekki. Það þarf að horfa á báðar hliðar á því máli. Það er að mínu mati hættulega dýrt fyrir Ísland að fara ekki að komast betur af stað í að byggja upp innviðina. Svo væri gaman að hafa tíma til að spyrja hv. þingmann um beitingu á sköttum í sveiflujöfnunarskyni. Oft tala menn eins og að nota eigi skattstigið upp og niður til þess að vinna á móti hagsveiflunni. 

Herra forseti. Mig langar að byrja á endinum hjá hv. forseta og þingmanni, með skattkerfið. Ég er alveg sammála því að auðvitað er best að við séum með mjög stöðugt og tiltölulega tregbreytanlegt skattkerfi. Það verður fyrirsjáanlegra, hægt er að eyða meiri kröftum í að einfalda það og gera það gagnsærra og, enn og aftur, er það fyrirsjáanlegra fyrir bæði fyrirtæki og almenning. Þá er jafnvel hægt að fikra sig niður í skattstigi ef svigrúm skapast til. En þetta er ákveðin stefnubreyting, finnst mér, í boðskap flokks hv. þingmanns og forseta þings og væri jákvætt ef við sæjum betri sátt skapast um tiltölulega lægra og stöðugra skattstig.

Ég hef ekkert …

- Ég þóttist nú vita það. En það er alveg rétt með þjóðhagslega ávinninginn, ég held að við þurfum líka að gera talsvert betur þegar kemur að mikilvægum samgönguáætlunum í að meta forgangsröðun slíkra verkefna, 

Forseti. Mig langar að koma að tveimur atriðum. Í fyrsta lagi, af því að við erum að tala um stöðugleika og varfærni og slíkt, er ég svolítið hissa á því að ekki skuli vera gerður greinarmunur á erlendum og innlendum skuldum þegar talað er um varfærni í skuldsetningu ríkisins. Það er grundvallarmunur á slíkum skuldum. Erlendar skuldir eru miklu hættulegri hlutur í kreppunni. Svo er annað sem mig langar að koma að um stöðugleikasjóðinn sem stefnt er að því að koma á. Það má eiginlega segja að maður sakni þess svolítið núna að hann skuli ekki vera til en þá þyrfti hann að vera til í erlendri mynt, að ég tel. Ef við hefðum hugsanlega getað í þessari gríðarlegu uppsveiflu safnað í þá stöðugleikasjóði í erlendri mynt og haldið aðeins aftur af gengishækkuninni myndi niðursveiflan ekki verða eins harkaleg og er hætt við að hún verði þegar hún loksins verður, af því að nú erum við kannski farin að ganga á getu útflutningsatvinnuveganna og við erum að skaða þá innlendu atvinnuvegi sem eru í samkeppni erlendis frá en í raun og veru eyðum og spennum aðeins um efni fram. Þannig gæti stöðugleikasjóður að mínu viti virkað og mín vegna, þótt ég viti ekki hvernig ætti að útfæra það, mættu lífeyrissjóðirnir taka þátt í slíkum stöðugleikapakka.

Virðulegi forseti. Mér þykir nú vænt um að fá að tala hér í dag, ég velti fyrir mér áðan hvað ég hefði gert af mér. Við fjöllum um fjármálastefnu og ég reikna ekki með, frú forseti, að nýta allan ræðutíma minn í þetta plagg því að það á að sjálfsögðu eftir að fara til fjárlaganefndar og fá þar umfjöllun. En það er þó þannig að í umræðunum í dag hafa komið fram margvíslegar áhyggjur af stefnunni og ekki síst þeim varnaðarorðum sem fjármálaráð hefur uppi. Margir þingmenn sem hér hafa talað hafa ýmiss konar reynslu af því að starfa í þessum heimi, hvað á ég að segja, úti í heiminum fyrir utan þinghúsið, þar sem verið er að semja um kaup og kjör, verið að reyna að gera áætlanir fyrir fyrirtæki og rekstur til lengri tíma. Fjármálastefnan er vitanlega bara einn hluti af þessari þríliðu, ef ég má orða það þannig; fjármálastefna, fjármálaáætlun og svo fjárlögin. Stefnan setur kannski og setur í rauninni stóru línurnar, umgjörðina sem menn reyna að átta sig á og spá fyrir um til næstu ára. Þess vegna eru það svolítil vonbrigði að í ábendingum fjármálaráðs koma fram ábendingar sem hafa komið fram áður, þ.e. menn hafa varað við því að líkönin séu ekki nógu góð o.s.frv. Einnig er hægt að taka undir með fjármálaráði að vitanlega væri æskilegt að hafa betri útlistun á pólitískum stefnumiðum ríkisstjórnarinnar þegar verið er að ræða þessa stefnu. Þó svo að einhvers konar stjórnarsáttmáli liggi fyrir þá er það vitanlega framkvæmd hans og hvernig á að tímasetja það sem þar er sem skiptir miklu máli þegar við lesum stefnuna og síðan áætlunina saman að sjálfsögðu. Ég velti fyrir mér þegar ég les ábendingar fjármálaráðs og stefnuna sjálfa að lítt, virðist vera, er velt fyrir sér hvaða áhrif árið 2018, með kjarasamningum og öðru, kann að hafa á þessar fyrirætlanir, þá stefnu sem þar er. Það er hins vegar eitthvað sem ég held að hljóti að skipta máli hvernig í það minnsta lokin á þessari áætlun kunni að standast. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra í dag að við megum vitanlega ekki gleyma að fókusera á grunnatvinnuvegi landsins, eins og hæstv. fjármálaráðherra orðaði það; við þurfum að hugsa það hvort við getum stutt betur við grunnatvinnuvegi landsins. Og þá fer maður að íhuga hvort það sé ekki einmitt það sem vantar aðeins inn í stefnu ríkisstjórnarinnar, þ.e. hvernig hún sér grunnatvinnuvegina. Það er ljóst að skattar á sjávarútveg munu stórhækka núna, auknir skattar eru á hann, fyrir utan stóriðjuna að sjálfsögðu og flugið, sem losa kolefni. Ekki er staðið við fyrirheit um að lækka tryggingagjald sem skiptir gríðarlega miklu máli, ekki síst fyrir minni fyrirtæki. Það vantar því svolítið upp á það hjá þessari ágætu ríkisstjórn að horft sé á atvinnulífið, því að að sjálfsögðu verðum við að hafa sterkt atvinnulíf ef við ætlum að vera með sterkan ríkissjóð og gera vel við launþega landsins. Einnig er ljóst að stefnan gerir að einhverju leyti ráð fyrir þeim fjárfestingum sem ríkisstjórnin hefur boðað en þó virðist það kannski ekki vera að öllu leyti. Það eru miklir fyrirvarar í stefnunni. Fjármálaráð bendir á að mikilvægt sé að hafa betri mynd og betri módel, betri líkön til að geta gert þessar áætlanir nákvæmari. Það er aðeins pirrandi að ekki sé í rauninni einhent sér í að gera það. Hæstv. fjármálaráðherra sagði vissulega að í ráðuneytinu sé verið að reyna að þróa þessa aðferðafræði, en ég velti fyrir mér, og kannski er það bara mjög einfalt, að fá líkön sem hafa virkað annars staðar til að nota hér við slíka gerð. Við þurfum kannski ekki endilega að finna það allt saman upp aftur, finna það upp frá grunni ef það er til, ég veit svo sem ekkert um það. En fjármálaráð kemur einmitt inn á þessa einsleitni sem líkönin eru sem verið er að vinna eftir. Nú náði ég því miður ekki að kynna mér það áður en ég fór í ræðustól hvað greiningardeildir viðskiptabankanna hafa t.d. verið að senda frá sér undanfarið, hverju helstu aðilar á vinnumarkaði hafa verið að velta fyrir sér fyrir einmitt þetta tímabil. Ef það er þannig að allir aðilar vinni meira og minna með sömu hugmyndirnar, sama módelið, þá verðum við að sjálfsögðu, hvað á ég að segja, berskjaldaðri fyrir óvæntum uppákomum. Þetta þarf að sjálfsögðu að laga með öllum tiltækum ráðum. Ég minntist fyrr í dag á áhyggjur sveitarfélaga og sér í lagi Reykjavíkurborgar. Ég hygg að þær áhyggjur séu svo sem víða um land. Fjármálaráðherra benti á að búinn væri að vera góður gangur hjá sveitarfélögunum, en það breytir því hins vegar ekki að mikilvægt er að sú raunmynd sem þar er sé tekin inn í áætlunargerð sem þessa eða stefnumótun. Í athugasemdum fjármálaráðs er líka rætt um fjárstreymi vegna óreglulegra tekna. Ég minnist þess ekki að hæstv. fjármálaráðherra eða einhver annar stjórnarliði hafi reynt að gera grein fyrir því hverjar þessar óreglulegu tekjur eru til lækkunar skulda, hvort það eru einhverjar einskiptisaðgerðir eða peningar sem koma úr sölu banka eða einhverju slíku, eða hvort þetta eru tekjur sem koma af hagnaði ríkisfyrirtækja, sölu bréfa eða hvað það er sem er að koma þar inn. Fjármálaráð kallar eftir ítarlegri upplýsingum og við gerum það að sjálfsögðu líka. Það sem skiptir að sjálfsögðu máli í þessu öllu er að fjármálaáætlunin, sem síðar mun byggja á þessari fjármálastefnu, sé þá í takt við stefnuna og endurspegli þau fjárlög líka sem eru gerð. Það er mikilvægt að allt þetta tali saman einni röddu þannig að við séum ekki með misvísandi skilaboð. Frú forseti. Minnst var á Þjóðhagsstofnun í dag eða mikilvægi þess að þingið hefði yfir betri tækjum að ráða til að meta efnahagsástandið og tek ég heils hugar undir það. Mjög mikilvægt er að við horfum til þess að gera þingið sjálfstæðara í öllum sínum vinnubrögðum, ekki síst þegar við fjöllum um svona veigamikil stefnumótunarplögg eins og þessa fjármálastefnu, fjármálaáætlun líka að sjálfsögðu. Þingið eða þingmenn svo dæmi sé tekið hafa mjög takmarkaða möguleika eða, ég leyfi mér að sletta, „resources“ til að leita eftir aðstoð eða einhvers konar upplýsingum, gera sjálfstæðar kannanir, rannsóknir, eitthvað slíkt, þetta þarf að laga. Einhvers konar styrkt batterí á vegum þingsins, þjóðhagsstofnun eða sterkari hagdeild á vegum þingsins, er eitthvað sem væri mikilvægt og vel þegið og tek ég undir með þeim sem hafa nefnt það í dag. Við megum nefnilega ekki gleyma því að þingið hefur mikið eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu og þess vegna er svo mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir hvað þetta plagg nákvæmlega þýðir. Nú fer það vissulega til fjárlaganefndar og fjárlaganefnd hefur einhvern tíma til að fara yfir plaggið, kalla eftir athugasemdum og eitthvað slíkt, en æskilegra væri ef hægt væri að leita eftir sjálfstæðri athugun hjá einhverju sérstöku batteríi á vegum þingsins. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra varðandi málið, það er búið að fá ágætisumfjöllun í dag. Mikið hefur komið fram í andsvörum og öðru og ég hlakka til að sjá hvað kemur út úr vinnu fjárlaganefndar og hlakka til síðari umr. sem ég held að verði ekki síður gagnlegri en sú sem farið hefur fram í dag.

Virðulegi forseti. Ég náði ekki að koma að nokkrum málum í upphafsræðunni, ég ætla því aðeins að renna yfir þau atriði. Í fjármálastefnunni er sagt, með leyfi forseta: „Sagan sýnir að kaupmáttaraukning hefur ekki alltaf haldist í hendur við launahækkanir hér á landi.“ Fyrst minnst er á þetta væri mjög gott að fá smá tölur með því. Hvenær hélst kaupmáttaraukning ekki í hendur við launahækkanir? Erum við að glíma við sambærilegar ytri aðstæður og þá? Samkvæmt tölum Hagstofunnar féll kaupmáttur launa á árunum 2008–2010 en annars hefur alltaf verið hækkandi kaupmáttur á þessari öld. En þetta er sérstaklega áhugavert með tilliti til þess sem sagt hefur verið hérna áður um launaþróun, sem sagt launavísitöluna, um hækkun launavísitölu. Launavísitalan hefur nefnilega alltaf hækkað á þessu tímabili þrátt fyrir að kaupmáttur hafi lækkað á árunum 2008–2010. Þá er bara spurning hvort kemur á undan, hvernig þetta helst í hendur. Ef við hækkum launin vitum við ekkert um hvert kaupmátturinn fer. En ef kaupmátturinn lækkar, er þá launavísitalan að lækka á móti eða hvað annað? Mér finnst þetta alla vega áhugaverð staðhæfing sem er ekki rökstudd frekar. Miðað við hvernig þetta hefur flakkað fram og til baka á þessari öld þá finnst mér það ekki vera nauðsynlega satt, þó að það geti verið satt, þá þarf að útskýra það frekar. Hérna er líka talað um skilvirkni opinberrar starfsemi og í greinargerð með fjármálastefnu er fjallað um skilvirkni opinberra útgjalda og þar segir, með leyfi forseta: „Öll útgjöld þarf að endurmeta reglulega.“ Ég vakti athygli á ákveðnu vandamáli í fjármálaumræðunni sem tengist einmitt endurmati útgjalda. Kannski er það bara afleiðing af þeirri hraðsuðu á afgreiðslu fjárlaganna sem hefur verið á þessum tveimur árum sem ég hef upplifað, en ég hef ekki orðið var við neina góða greiningu á útgjaldaramma fjárlagafrumvarpsins sem miðar að einhverju endurmati á útgjöldum. Eini kafli síðasta fjárlagafrumvarps sem fjallaði um þetta að nokkru leyti var sá sem fjallaði um aðhaldskröfuna. Í mörgum tilvikum var aðhaldið útskýrt á þann hátt að það væri tekið af útgjaldasvigrúminu. Og þá er greinilega engin endurskoðun í gangi; við ætlum bara að gera allt eins og vanalega, við ætlum ekki að skoða neitt og við bara gerum minna af nýju dóti. Það var nákvæmlega ekkert lagt í að útskýra hvaða aðhaldsaðgerða hefði verið gripið til í áttina að aukinni hagkvæmni í rekstri. Og hver svo sem ástæðan er fyrir því þá get ég verið sammála um það að endurmeta þurfi útgjöld reglulega, ég sé bara ekki að núverandi eða fyrrverandi stjórnvöld hafi farið eftir þeirri reglu. Sem dæmi má minnast á markmið úr fjármálaáætlun. Í gildandi fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að hlutfall brottskráðra nemenda úr framhaldsskóla hækki upp í að minnsta kosti 60% árið 2022. Brotthvarf úr námi á líka að lækka niður í 20%, samt á hlutfallslegur tími nemenda í námi að lengjast, þar sem fjögurra ára nám var með meðalnámstíma upp á 4,2 ár en þriggja ára framhaldsskólanám með meðalnámstíma upp á 3,2 ár. Heildartíminn er vissulega styttri, en umframnámstíminn eykst úr 5% í 6,67%. Það er sem sagt markvisst verið að stefna að því að auka þann tíma sem nemendur eru umfram áætlaðan tíma í námi. Markvisst er verið að gera ráð fyrir minni skilvirkni, sem er mjög áhugavert. Að lokum, aðeins um gengisþróun og utanríkisviðskipti. Í greinargerð með fjármálastefnu er varað við samdrætti eða sveiflum, t.d. í ferðaþjónustu. Vegna þess hversu mikill hluti af hagvexti undanfarinna ára hefur verið drifinn áfram af ferðaþjónustunni verður að spyrja mjög stórra spurninga um hagvaxtarspár ef á sama tíma er verið að gera ráð fyrir samdrætti eða sveiflum í ferðaþjónustu. Hér þyrfti að huga bæði að því hvort áframhaldandi fjölgun verði eða jafnvel stöðnun og hvaða áhrif það hefði á hagvöxt. Jafnframt þyrfti að taka tillit til þess að meðalferðamaðurinn dvelur skemur og eyðir minna en áður þegar gengið var veikara. Þetta tvennt, breytingar í fjölgun ferðamanna og samdráttur í neyslu mun hafa mikil áhrif á hagvöxt komandi ára ef fer eins og spáð er í fjármálaáætlun og núna í stefnu. Það er tilfinnanlegur skortur á sviðsmyndagreiningu hvað þetta varðar. Við fengum einhverjar ónákvæmar upplýsingar, orð hérna, og minnst var á þetta stuttlega á fjárlaganefndarfundi þar sem, minnir mig, talað var eitthvað um að um 125 þúsund ferðamenn væru 1% í hagvexti eða eitthvað því um líkt, fjölgun um það, eitthvað svoleiðis, en það er mjög óþægilegt að hafa þetta bara munnlega. Maður á að fá skriflega greiningu frá ráðuneytinu hvað þetta varðar. Ég kalla því aftur eftir meiri upplýsingum og hlakka til að fjalla um málið í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til lokafjárlaga fyrir árið 2016 sem dreift hefur verið á þskj. 49. Frumvarpið er til staðfestingar á ríkisreikningi fyrir árið 2016 og er lagt fram í samræmi við lög nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, og ákvæði I til bráðabirgða í lögum nr. 123/2015, um opinber fjármál. Framsetning á talnaefni frumvarpsins er í samræmi við fjárlög og fjáraukalög ársins 2016 og niðurstöðu ríkisreiknings sama árs og er með sama sniði og frumvörp til lokafjárlaga fyrir árin þar á undan. Í frumvarpinu er stuðst við sömu vinnureglur og áður hvað varðar útreikning á fjárheimildabreytingum vegna ríkistekjufrávika og ráðstöfun á fjárheimildastöðum í árslok. Samkvæmt 45. gr. fjárreiðulaga skal í lokafjárlögum leita heimilda til uppgjörs á gjöldum umfram fjárheimildir ársins og ónotuðum fjárheimildum sem ekki eru fluttar milli ára. Einnig skal í frumvarpinu gera grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs. Jafnframt skal í frumvarpinu leggja fram sérstaka skrá yfir geymdar fjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Í 37. gr. laganna er heimild til að geyma ónýttar fjárveitingar í lok reikningsársins, og með sama hætti að draga umframgjöld fyrra árs frá fjárveitingu ársins. Efnisatriði frumvarpsins eru í stórum dráttum á þá leið að í 1. gr. og sundurliðun 1 er farið fram á að fjárveitingum verði breytt til samræmis við það sem markaðar ríkistekjur samkvæmt uppgjöri ríkisreiknings víkja frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga ársins. Þar er þá um það að ræða að fjárheimildir stofnana og verkefna sem fjármögnuð eru með hlutdeild í þessum tekjum eru auknar eða minnkaðar eftir því hvort reikningsfærðar tekjur voru meiri eða minni en gert var ráð fyrir í fjárlögum og fjáraukalögum. Í 2. gr. og sundurliðun 2 eru tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok. Þar er m.a. um að ræða fjárheimildastöður verkefna þar sem útgjöld ráðast af öðrum lögum en fjárlögum, svo sem almannatryggingar, lífeyrisskuldbindingar og vaxtagjöld. Í fylgiskjali 1 með frumvarpinu er yfirlit um fjárheimildastöður í árslok 2016 sem gert er ráð fyrir að verði fluttar til ársins 2017. Það eru aðrar árslokastöður en þær sem lagt er til að verði felldar niður í árslok í 2. gr. frumvarpsins. Heildarfjárheimildir á árinu 2016 námu 854,8 milljörðum kr. en útgjöld samkvæmt ríkisreikningi voru 868,4 milljarðar kr. Fjárheimildastaða í árslok var því neikvæð um 13,6 milljarða kr., en það svarar til um 1,6% af heildarfjárheimildum ársins. Eins og jafnan áður eru það nokkrir óreglulegir liðir sem eru fyrirferðarmestir hvað varðar frávik reikningsfærðra útgjalda frá fjárheimildum. Þar má í fyrsta lagi nefna 27 milljarða kr. umframgjöld á fjárlagaliðnum Lífeyrisskuldbindingar, eftirlaun, vegna gjaldfærðra lífeyrisskuldbindinga í ríkisreikningi umfram það sem áætlað var í fjárlögum og fjáraukalögum. Í öðru lagi 21,7 milljarða kr. umframgjöld á fjárlagalið vegna niðurfærslu eignarhluta og hlutafjár sem að stærstum hluta er vegna niðurfærslu í ríkisreikningi á bókfærðu verðmati á eignarhlut ríkissjóðs í Seðlabanka Íslands vegna tapreksturs bankans á árinu. Í þriðja lagi 7,9 milljarða kr. afgangsheimild á gjaldalið fjárlaga fyrir greiddan fjármagnstekjuskatt ríkissjóðs sem einkum stafar af mismunandi meðhöndlun í ríkisreikningi og fjárlögum á arðgreiðslum frá Íslandsbanka af eignarhlut í bankanum sem gekk til ríkissjóðs við uppgjör á stöðugleikaframlögum. Í fjórða lagi 5,8 milljarða kr. afgangsheimild á lið fyrir ófyrirséð útgjöld ríkissjóðs, svo sem vegna launabóta umfram forsendur fjárlaga og náttúruhamfara. Í þremur fyrstnefndu tilvikunum er um að ræða reikningshaldslegar uppgjörsfærslur sem ekki voru fyrirséðar við afgreiðslu fjáraukalaga ársins 2016 þar sem þær eru gerðar við lokun á ríkisreikningi um hálfu ári síðar. Vík ég þá nánar að lagagreinum frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins, samanber nánari skiptingu í sundurliðun 1, eru tillögur um breytingar á fjárheimildum ársins 2016 vegna frávika markaðra skatttekna og annarra rekstrartekna stofnana frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga. Lagt er til að fjárheimildir verði auknar um 1.251 millj. kr. samkvæmt þessu uppgjöri á fjármögnun verkefna með mörkuðum ríkistekjum. Nánar tiltekið er hér leitað eftir heimild Alþingis til að ráðstafa þessum tekjum í samræmi við það hverjar þær urðu samkvæmt uppgjöri ríkisreiknings eða hver metin fjárþörf verkefna, sem fjármögnuð eru með þessum tekjum, reyndist vera. Almennt gildir um útgjaldaheimildir að þær hækka sem nemur reikningsfærðum mörkuðum tekjum umfram fjárlög en lækka hafi tekjurnar reynst minni en áætlað var í fjárlögum. Þetta viðmið er þó ekki algilt því ekki eru lagðar til breytingar á fjárheimildum vegna ríkistekjufrávika þar sem ekki er beint samband milli tekna og útgjaldaþarfar, svo sem á lið lífeyristrygginga. Sama gildir ef útgjaldaheimildir í fjárlögum hafa verið ákvarðaðar út frá verkefnum án tillits til áætlaðra tekna af mörkuðum tekjustofnum, svo sem framlög til vegamála. Í 2. gr. frumvarpsins, samanber nánari skiptingu í sundurliðun 2, eru tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok 2016. Meginviðmiðun hvað þetta varðar er sú að felld er niður staða á fjárlagaliðnum þar sem útgjöld ráðast af öðrum lögum en fjárlögum eða eru samningsbundin og verður ekki stýrt nema með breytingum þar á. Sama á við um liði þar sem útgjöld ráðast af hagrænum, kerfislægum eða reikningshaldslegum þáttum fremur en fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila. Einnig er við það miðað að afgangsheimildir í almennum stofnanarekstri og öðrum reglubundnum rekstrarverkefnum umfram 10% af fjárlagaveltu viðkomandi verkefna falli niður nema sérstakar ástæður séu taldar til annars. Fjárheimildastaða fellur einnig niður ef verkefni er lokið. Eins og jafnan við undirbúning frumvarps til lokafjárlaga hefur við undirbúning þessa frumvarps verið farið yfir stöður allra fjárlagaliða og tillögur um yfirfærslur og niðurfellingar gerðar með hliðsjón af málsatvikum samkvæmt þessum viðmiðunarreglum. Gert er ráð fyrir að á rekstrargrunni verði felld niður 33,5 milljarða kr. gjöld umfram heimildir en á greiðslugrunni falla hins vegar niður 16,5 milljarða kr. afgangsheimildir. Megnið af þessum mun milli rekstrargrunns og greiðslugrunns niðurfellinga stafar af því að niður falla gjöld umfram fjárheimildir þar sem útgjöld ráðast af reikningshaldslegum gjaldfærslum án þess að samsvarandi greiðslur úr ríkissjóði hafi fylgt á árinu, svo sem 27 milljarða kr. umframgjöld vegna lífeyrisskuldbindinga ríkissjóðs og 21 milljarðs kr. niðurfærsla á bókfærðu verðmæti eignarhluta og hlutafjár. Í fylgiskjali 1 með frumvarpinu er síðan yfirlit um fjárheimildastöður sem gert er ráð fyrir að verði yfirfærðar til ársins 2017. Hrein aukning fjárheimilda á árinu 2017 vegna þessara ráðstafana nemur 19,9 milljörðum kr., sem svarar til 2,6% af gjaldaheimild fjárlaga 2017. Í fylgiskjali 2 með frumvarpinu er yfirlit yfir talnagrunn þess. Yfirlitið sýnir uppruna allra fjárheimilda ársins 2016 bæði fyrir ríkissjóð í heild og einstök fjárlagaviðfangsefni. Þar er um að ræða að yfirfærðar fjárheimildastöður frá fyrra ári, fjárheimildir samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum, millifærðar fjárheimildir innan ársins og breytingar á fjárheimildum vegna frávika ríkistekna samkvæmt þessu frumvarpi eru yfirfærðar þarna. Því næst eru tilfærð útgjöld samkvæmt ríkisreikningi og loks fjárheimildastaða í árslok, þ.e. mismunur heildarfjárheimilda og reikningsfærðra útgjalda. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir helstu þætti frumvarpsins. Með því eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöður úr rekstri stofnana og verkefna A-hluta ríkissjóðs samkvæmt fjárheimildum á árinu 2016. Vísast í því sambandi til greinargerða í fjáraukalögum og ríkisreikningi 2016 um meginatriði í framvindu ríkisfjármálanna og helstu frávik í tekjum og gjöldum. Ég tel því ekki ástæðu til að tíunda frekar einstaka liði í frumvarpinu sem varða uppgjör samkvæmt fyrirliggjandi ríkisreikningi og legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra fór vel yfir málið sem er frumvarp til lokafjárlaga, þannig að ég sé enga ástæðu til að fara ítarlega í það en vil þó segja að um er að ræða ákveðin tímamót þar sem þetta er í síðasta sinn sem við tökum þetta til umfjöllunar í þessu formi, þ.e. frumvarp til lokafjárlaga. Mér hefur þótt gagnlegt í gegnum tíðina að skoða það í samhengi við fjárlög og fjárauka og ríkisreikning og má eiginlega segja að frumvarpið sé í samtali við það. Jafnframt hefur það vinnulag í hv. fjárlaganefnd verið í gegnum tíðina að mynda vinnuhópa sem hafa nýtt frumvarpið til þess að afla skýringa vegna tiltekinna frávika, gjalda og fjárheimilda sem hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir, alla vega meginfrávikin. Í staðinn má segja eða má ætla að með nýjum lögum komi virkara eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Meginreglan við meðhöndlun fjárheimilda um áramót hefur verið að færa bæði afgangsheimildir og umframgjöld til næsta árs, þ.e. fjárheimild hækkar ef stofnun á afgang frá fyrra ári en lækkar ef um halla er að ræða og hefur þróast í gegnum tíðina allt frá 1992. Þá var meginhugmyndin að hvetja til ráðdeildar í ríkisrekstri þannig að ef stofnun á afgang af fjárlögum í árslok þá nýtur hún góðs af því á næsta ári. Þannig má segja, virðulegi forseti, að hafi verið tekinn út sá hvati að nýta endilega fjárheimildina fyrir áramótin. Með sama hætti færist hallarekstur til næsta árs og forstöðumenn stofnana verða að grípa til aðgerða til að færa útgjöldin af fjárheimildum. Það eru auðvitað nokkrar undantekningar frá þessu verklagi. Eru ástæður þess taldar upp í frumvarpinu á bls. 63 og hæstv. ráðherra kom inn á, en þar er einkum horft til lögbundinna og hagrænna hliða, svo sem almannatrygginga og atvinnuleysistrygginga. Ég vil benda á að það fylgja tvö fylgiskjöl frumvarpinu. Mér hefur oft þótt þau að mörgu leyti skýrari en frumvarpið sjálft og þar eru dregnir fram fjárlagaliðir sem annars staðar er ekki að finna og yfirlit um allar afgangsheimildir og umframgjöld, sem eru í þessu frumvarpi færð til ársins 2017, og hins vegar er rakið upp hvernig heildarfjárheimild ársins 2016 og árslokastaðan er byggð upp. Um það er fjallað á bls. 64. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að lengja umræðuna, en málinu hefur verið vísað til hv. fjárlaganefndar og nefndin mun fjalla um málið eins og verið hefur og nýta til þess að fara í saumana á stöku liðum, helstu frávikum, afgangsheimildum, umframgjöldum, flutningi á milli ára og niðurfelldum fjárheimildastöðum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um stofnefnahagsreikning ríkissjóðs í heild og einstaka ríkisaðila í A-hluta. Með uppsetningu á stofnefnahagsreikningum verða umtalsverðar breytingar á framsetningu og innihaldi efnahagsreikninga fyrir ríkissjóð í heild og einstaka ríkisaðila í A-hluta. Lagt er til að breytingarnar komi til framkvæmda á næstu árum í samræmi við innleiðingaráætlun og að fyrsti ríkisreikningurinn sem uppfyllir kröfur alþjóðlegra reikningsskila fyrir opinbera aðila verði fyrir árið 2019. Uppsetning stofnefnahagsreikninga er gerð á grundvelli breyttra reikningsskilaaðferða í samræmi við ákvæði 52. gr. laga um opinber fjármál. Þessum breytingum má í aðalatriðum skipta í þrennt, þ.e. nýir liðir á eigna- og skuldahlið, breyttar matsaðferðir og breytt sundurliðun á eigin fé. Með þingsályktunartillögunni fylgir greinargerð sem ég ætla að leyfa mér að vísa til. En við erum hér að feta okkur áfram við að innleiða og hrinda í framkvæmd ýmsum breytingum sem fylgja nýlegum lögum um opinber fjármál. Með þeirri miklu breytingu sem hér er verið að innleiða þá getum við í framtíðinni betur lagt mat á það hver er í raun og veru afskriftarþörfin vegna hinna ýmsu fjárfestinga í ríkisfjármálunum og þá borið saman við nýfjárfestingu og áttað okkur á því hvort við séum að ganga kannski á stofninn á hverjum tíma eða hvort við erum að fjárfesta umfram afskriftaþörf. Þetta hefur vissa tengingu við þá umræðu sem hefur verið mjög fyrirferðarmikil í íslenskri stjórnmálaumræðu á undanförnum misserum og árum kannski, nefnilega að við hefðum mögulega átt að fjárfesta meira í innviðunum, en kortlagning á virði innviðanna, stofnkostnaðarvirðið og eðlileg afskrift yfir tíma samkvæmt því sem hér er verið að leggja upp með, hefði getað gefið betri vísbendingu um það hver raunstaðan í þessu tilliti hefur verið. Ástæðan fyrir því að við leggjum upp með að innleiða breytingarnar á nokkrum árum er sú að þetta er gríðarlega mikið verkefni sem felur m.a. í sér að menn fara nánast yfir alla innanstokksmuni í öllum ríkisstofnunum og meta virði þeirra, vegakerfi og aðrar stofninnviðafjárfestingar verða teknar með þegar allt er saman komið. Þetta er stórt skref ásamt öðrum sem við erum með á dagskrá á þessu þingi. Þar nefni ég sérstaklega afnám þess að marka tekjur sem mun koma fram á næstunni en tengist líka breytingum sem leiða af lögum um opinber fjármál. Ég legg til að tillögunni verði vísað til fjárlaganefndar og síðari umræðu að aflokinni þessari.