Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (M. K.) Jeg vil geta þess, að jeg tel rjett að leyfa, að rædd verði samhliða 1. og 2. mál á dagskrá, þál.tillögurnar á þskj. 269 og 270, sem báðar eru um sama efni (landsverslunina).

Jón Þorláksson Jeg tel rjett, að leyft verði, að umræður megi fara fram um síðari till. (á þskj. 270) eftir að þessari (á þskj. 269) hefir verið ráðið til lykta, ef menn æskja þess.

Forseti (M. K.) Jeg tel sjálfsagt, að það verði leyft.

Frsm. meiri hl. (Ólafur Proppé) 1) Mjer þykir vænt um, að hæstv. forseti (M. K.) hefir ákveðið, að ræða skuli báðar till., á þskj. 269 og 270, í einu. Hefði jeg annars farið þess sama á leit. Eins og till. bera með sjer, gat nefndin ekki orðið á eitt sátt. Vann hún þó óskift að málinu og rannsókn þess, sem aðallega lá í því, að fara gegnum reikninga, skoða ýms plögg, er lutu að versluninni, skuldaliði o. fl. Framan af leit vel út með, að nefndin yrði öll sammála, en endalokin urðu þó önnur. Orðalag tillagnanna er þó næstum eins. Það, sem milli ber, er aðallega það, að meiri hlutinn notar orðið eingöngu, þar sem minni hlutinn hefir aðallega, er ákveða skal, í hvaða átt landsversluninni skuli beint. En allir eru þó sammála um það, að hún eigi að fara hægt í það að gera ný innkaup á vörum, utan tóbaks og steinolíu. Það var greinargerðin, sem aðallega skifti flokkum í nefndinni. Skal jeg ekki fara mikið út í hana, því að jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi kynt sjer hana rækilega og borið saman frá báðum hálfum. Þess ber þó fyrst að geta, að endurskoðun nefndarinnar hefir aðeins verið yfirborðsendurskoðun, og á engan hátt tæmandi, sem naumast var von, þegar þess er gætt, að nefndin gat aðeins varið til þess 3–4 dögum. Ítarleg rannsókn í þessu máli hefði krafist að minsta kosti tveggja manna í 2–3 mánuði. Hinir skipuðu endurskoðendur reikninganna eru dr. Ólafur Daníelsson og Gísli Ísleifsson skrifstofustjóri. Mun síðasta endurskoðun þeirra hafa farið fram í mars síðasta ár, þar eð annar hefir verið veikur. Um tildrög landsverslunarinnar er það að segja, að þegar ófriðurinn skall á 1914, átti þingið setu, og var þegar gengið að því að samþykkja lagaheimild handa stjórninni, til þess að vera viðbúinn að afstýra þeim voða, sem búinn var versluninni vegna ófriðarins. Var stjórninni heimilað lán til innkaupa á vörum, svo ekki yrði skortur í landinu. Átti lagaheimild þessi aðeins að gilda til eins árs, og ekki grípa til þessa, nema við þyrfti. Þingið 1915 samþykti og samhljóða lagaheimild fyrir stjórnina. Næsta ár var stjórninni einnig falið að annast innkaup á vörum og veitt ótakmörkuð lánsheimild. Öll árin, til 1916, var verslunin í höndum stjórnarráðsins, en enginn sjerstakur forstjóri hennar. En frá 1917 er tekið að reka verslunina sem sjerstaka stofnun, og frá áramótum 1918 voru skipaðir þrír forstjórar fyrir landsverslunina, þeir Ágúst Flygenring, kaupmaður í Hafnarfirði, Hallgrímur Kristinsson og Magnús Kristjánsson alþingismaður. Um þær mundir hafði landsverslunin mestan hluta alls innflutnings til landsins. Var það næstum nauðsynlegt, því að ýms ríki gerðu það beinlínis að skilyrði, að verslunin gengi í gegnum hendur ríkisstjórnarinnar, til þess að tryggja viðskiftin. þriggja manna stjórnin stóð svo til 1920, eða rúmu ári lengur en ófriðurinn. Frá byrjun stefna þó allar umræður í þá átt, að hjer sje aðeins um bráðabirgðabjargráð að ræða, sem afnema beri þegar að ófriðnum loknum. Nú eru næstum fjögur ár síðan, og landsverslunin bráðum átta ára gömul. Bráðlega, að loknum ófriðnum, taka líka að heyrast raddir um það, að láta landsverslunina hætta störfum, eins og útflutningsnefndina og eins og aðrar ófriðarráðstafanir voru þá látnar niður falla. Urðu þær raddir æ háværari, eftir því, sem lengra leið. Á síðasta þingi tók viðskiftanefnd Nd. málið til meðferðar, og komu fram tvær till., frá meiri og minni hluta nefndarinnar. Samþykti þingið þá till., sem getið er um á þskj. 269, í greinargerð meiri hlutans, um að takmarka mjög innflutning á vörum, en beina starfi verslunarinnar meira að því að innheimta skuldir. Markar því þingið í fyrra þá stefnu, að landsverslunin skuli lögð niður. En það er skilningurinn á þessari stefnu, eða öllu heldur till. sjálfri, frá síðasta þingi, sem klofið hefir nefndina nú. Það er nú á allra vitorði, að síðastliðið ár hefir landsverslunin rekið allmikla innflutningsverslun. Má gera ráð fyrir, að ef hún hefði haldið sig við till. frá því í fyrra, þá mundu ýmsir reikningar líta öðruvísi út. Vil jeg taka upp, með leyfi hæstv. forseta, nokkur orð fyrverandi atvrh. (P. J.) frá síðasta þingi, er hann talar um landsverslunina: „ - - Jeg hefi áður lýst yfir því fyrir stjórnarinnar hönd, að hún er ekki hneigð til ríkisverslunar með almennar vörur yfirleitt. Þótt hún flytti frv. á þessu þingi um einkasölu á einstökum vörum, þá var það í sjerstöku augnamiði um hvert þeirra fyrir sig, sem engan verslunarlegan tilgang hafði. Stjórnin getur því ekki fallist á, að landsverslunin, slík sem hún hefir verið, eigi að vera framtíðarfyrirtæki“. Út af sjálfri till. farast fyrverandi atvrh. (P. J.) þannig orð: „Þá er till.hv.þm. Ak. (M. K.). Hún gerir ráð fyrir því, að keypt verði kol, steinolía, salt, sykur og kornvörur. En hjer er aðeins um heimild að ræða, en enga skipun, og getur stjórnin þá farið eftir því, hve þörfin er brýn“. Það er á þessu sviði, sem meiri hluti nefndarinnar hyggur að landsverslunin hafi farið lengra en góðu hófi gegndi, samkvæmt vilja síðasta þings. Aftur á móti hefir hún ekki lagt eins mikið kapp á að innheimta skuldimar. Munu skuldir landsverslunarinnar vera öllu hærri nú en 1921. Að vísu hefir sumt borgast af gömlum skuldum, en vörur voru ávalt keyptar á vörur ofan, svo að vegna vörubirgða varð að lána á ný. Lítur meiri hluti nefndarinnar svo á, að einnig í þessu hafi verið um of farið á snið við vilja þingsins. Má kenna fráfarandi stjórn um það, að hvað þetta snerti hafi hún ekki haft nægilegt eftirlit með framkvæmdum verslunarinnar. Því í fyrra kom það greinilega fram í umræðum í þinginu, að takmarka bæri mjög innflutning, nema í brýnustu nauðsyn. Leyfir því meiri hluti nefndarinnar sjer að gera þá fyrirspurn til hinnar fráförnu stjórnar, hverjar sjerstakar ástæður voru fyrir hendi, þá er hin ýmsu vörukaup voru gerð, og hvort kaup þessi í hverju einstöku tilfelli voru gerð að ráðstöfun stjórnarinnar og með hennar vilja og vitund? Að vísu mun hjer ef til vill ilt um svör, þar sem hjer situr nú aðeins einn maður úr hinni gömlu stjórn, en sjái hann sjer ekki fært að svara þessari spurningu, alt fram að áramótum, getur hann þó eigi skorast undan að svara, hvort ráðstafanir þær, sem gerðar voru eftir áramótin síðustu, og sennilega eftir að hann tók við atvinnumálaráðherraembættinu, hafi verið undir komnar fyrir einhverjar sjerstakar, knýjandi kringumstæður, og hvort þessar ráðstafanir hafa verið gerðar að undirlagi eða í samráði við hæstv. stjórn. Það er skoðun meiri hluta viðskiftamálanefndar, að á liðnu ári og til þessa tíma hafi aldrei þær kringumstæður verið fyrir hendi, sem rjettlætt gætu þessar ráðstafanir, sem óumflýjanlega hlutu að vera mikil áhætta á þessum verðfallstímum. Þó kannast nefndin við, að nauðsyn muni hafa verið til kolakaupa á öndverðu sumri, vegna kolaverkfallsins mikla á Bretlandi, en tæpast verður landsversluninni þakkað fyrir afskifti hennar af því máli, því að ekki var það landsverslunin, sem bjargaði úr því bráðasta öngþveiti, að togararnir yrðu allir að stöðvast, heldur „prívat“-maður, eða fjelag, sem rjeðst í að kaupa kolafarm frá Ameríku. Á elleftu stundu sendi svo landsverslunin „Borg“ til Belgíu eftir kolafarmi, sem álitinn var nær því ónothæfur og enn er ekki nærri uppseldur. En vissulega er óhætt að segja, að upphaflegi tilgangur landsverslunarinnar sje nú úr sögunni. Áður skifti hún mest við sýslu- og bæjarfjelög, en nú eru aðalviðskiftamennirnir ýmsir kaupsýslumenn og kaupfjelög, sem skifta nú við ríkissjóðinn, eingöngu í þeim tilgangi að reka sína eigin atvinnu, og þykir eðlilega gott, að öðru jöfnu, að nota til þess aðstoð ríkisins og lánshjálp, sem þá er ef til vill ekki heldur annarsstaðar að fá. Þá er það og einnig síst að undra, þótt einstaklingar, sem á það komast, þyki það þægindi og vafalaust sparnaður að geta fengið vörurnar á sama stað með þægilegum skilmálum, meira að segja oft til láns. Slíkt er engum láandi, en hollustan er ekki til frambúðar, eða að minsta kosti geta verið um það skiftar skoðanir. Það er því engum vafa undirorpið, að verslunin er komin langt frá sínu upprunalega ætlunarverki, og frá því sjónarmiði sjeð mun hún tæpast eiga tilverurjett lengur. Landsverslun við Pjetur og Pál, kaupmenn og kaupfjelög, álítur meiri hluti nefndarinnar, að megi ekki eiga sjer stað. Fjárhagur ríkisins er ekki svo glæsilegur. Þarf ekki annað en líta til hinna nýafgreiddu fjárlaga fyrir árið 1923, sem bera merki hins ítrasta sparnaðar, og það ekki síður hvað verklegar framkvæmdir snertir, svo sem símalagningar og fleira. Væri fje það, sem bundið er í landsversluninni, óefað betur komið annarsstaðar. Margar aðrar þjóðir tóku upp líkar ráðstafanir og vjer, er ófriðurinn skall á, en þeim til hróss má segja það, að þær hafa skilið betur en vjer tilgang þeirra, og hafa nú tekið þær af. Svo er bæði um Dani og Norðmenn o. fl. T. d. setti breska þingið nefnd, þegar að ófriðnum loknum, sem rannsaka átti og gera tillögur um, hvort halda skyldi eða sleppa ýmsum slíkum ráðstöfunum, er þeir höfðu sett á stofn, líkt og vjer, t. d. landsverslun og útflutningsnefnd. Nefndin komst að þessari niðurstöðu, sem jeg nú skal lesa, með leyfi forseta: „Besta ráðið til þess að koma verslun og framleiðslu á rjettan kjöl eftir ófriðinn liggur í dugnaði og framsýni borgaranna. Það meðal verður aldrei bætt, hvorki með styrk frá ríkissjóði, nje með stjórnareftirliti eða ráðstöfunum. Hin leiðandi stefna í allri verslunarpólitík eftir stríðið verður þess vegna að byggjast á einstaklingnum, á borgaranum, hvort sem hann er neytandi eða framleiðandi, verksmiðjueigandi, kaupmaður, bankamaður, útgerðarmaður, vinnuveitandi eða vinnuþiggjandi. Það verður að veita hverjum og einum sem best tækifæri til að þroska viljakraft sinn og framkvæmdasemi“. Þessar till. nefndarinnar gerði svo stjórnin að sínum till., og er langt síðan hún hefir losað sig við allar slíkar ráðstafanir. Árangurinn er líka kominn í ljós hjá Bretum. Þarf eigi annað en benda á, að bankavextir eru þar nú aðeins 4%. Það er engin skömm fyrir oss að feta í fótspor þeirra, sem komið hafa slíku vandræðamáli í gott horf. Að öllu þessu athuguðu er það eindregin skoðun meiri hluta nefndarinnar, að landsverslunin sje ónauðsynleg sem bjargráðastofnun, en rekstur hennar á hinn bóginn, að áliti meiri hlutans, kominn inn á ranga braut. Því er það, að till. meiri hlutans er orðuð svo ákveðið, að um ekkert nálarauga geti þar verið að ræða, því að meiri hlutinn vill enga ábyrgð bera á framtíðarrekstri verslunarinnar, ef svo skyldi fara, að till. næði ekki fram að ganga. Það, sem hjer að framan hefir verið sagt, gildir því nær eingöngu fyrsta lið tillögunnar, á þskj. 269. Jeg mintist áðan lítillega á annan liðinn, og skal jeg nú fara nokkru nánar út í hann. Skuldirnar hafa farið hækkandi. Það hefði mátt búast við hinu gagnstæða, þegar tekið er tillit til ályktunar síðasta þings. Að minsta kosti hefði mátt gera ráð fyrir, að skuldirnar væru yfirleitt trygðar, eða samningar um þær gerðir, en nefndin hefir ekki orðið þess vör. Það er t. d. áberandi, að skuldaupphæðin við eitt útibúið er um 170 þús. kr., og er það mikið, af ekki stærri verslunarveltu. En það má fara nærri um, hvernig og hvers vegna þessar skuldir eru stofnaðar. Landsverslunin lá með mikið af vörum, þegar verðfall fór að verða að mun, og kaus hún þá heldur að flýta sjer að koma þeim út, þó að hún yrði að lána, heldur en að verða fyrir beinu tapi. En þegar svo er farið að braska með ríkisfje, þá er ekki gott að vita, hvar lendir. Jeg sje, að hv. minni hluti hefir tekið upp í nál. sitt flokkun skuldanna, sem meiri hlutinn hafði gert við rannsókn málsins. Meiri hlutinn áleit ekki rjett að gefa mönnum undir fótinn með að greiða ekki skuldir sínar, en það er gert með því að lýsa yfir því, að 14 hluti skuldanna teljist tapaður. Menn munu óspart nota sjer þetta og greiða ekki nema 3/4, þó að þeir gætu greitt alt. Þeir sjá enga ástæðu til, að ríkissjóður gefi frekar upp öðrum en sjer. Þetta getur því orðið til stórbaga fyrir verslunina, og vildi meiri hlutinn ekki taka slíkt upp í greinargerð sína. En úr því að farið er að ræða þetta mál opinberlega, get jeg látið það í ljós, að jeg býst við þessum afföllum, ef ekki meira, um það er öll kurl koma til grafar. Um 3. lið till. sje jeg ekki ástæðu til að fara mörgum orðum. Allir virðast vera sammála um það, að sjálfsagt sje, að verslunin hafi á hendi tóbaksverslunina og hafi hönd í bagga með steinolíuversluninni. Jeg hirði ekki um að fara hjer mikið út í reikningana. Jeg vildi aðeins athuga ofurlítið efnahagsreikninginn. Varasjóður er nú í reikningunum talinn 1,908,792 kr., en það mun víst engum dyljast, að hann muni minka stórum áður en lýkur. Þarf þar ekki annað en að benda á skuldirnar, sem ógreiddar verða, og svo á væntanlega rýmingarsölu, þegar verslunin er að hætta. Jeg vil engu spá um það, hve miklu þessi lækkun kann að nema, en sennilega verður sjóðurinn lítið fyrir ofan 500 þús. kr. Því hefir verið haldið fram, að enginn gæti amast við landsverslun í frjálsri samkepni. En meiri hlutinn hlýtur að spyrja: Hvenær getur ríkisverslun talist í frjálsri samkepni, eða svo, að hún standi jafnt að vígi einstaklingunum? Mjer skilst, að það verði aldrei, og liggja til þess margar orsakir. Jeg vil hjer minnast á þá veigamestu, skattfrelsið. Verslunin greiðir engan eigna- eða tekjuskatt og ekkert aukaútsvar. En ef þær upphæðir, sem í þetta hefðu farið, væru reiknaðar með, þá held jeg, að varasjóðurinn væri farinn að minka. Auk þessa nýtur verslunin ýmsra hlunninda, svo sem ívilnana um yfirfærslu o. fl. Jeg held því, að óvilhallir menn geti tæplega talað um, að landsverslunin sje í frjálsri samkepni. Þessi fríðindi, sem landsverslunin nýtur, verða að leggjast á herðar annara, og þá helst kaupsýslumanna og útgerðarmanna. Og það, sem þeir verða að bera vegna hennar, er ekkert smáræði. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um, hve mikið muni vera lagt á kaupsýslumenn, og hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að um 10% af verslunarveltu sje lagt á smásala, en um 5–8% á heildsala, eftir því, hvaða vörur þeir selja. Til samanburðar skal jeg geta þess, að Steinolíufjelagið - og því er yfirleitt ekki hossað hátt - hefir nú greitt 117 þús. kr. útsvar, en það svarar um 6 kr. á hverja tunnu. Jeg segi þetta ekki til þess að lofa eða verja þetta fjelag. Jeg nefni það aðeins sem skýrt dæmi til samanburðar, og þó að menn vilji ekki gerast málssvarar fjelagsins, er þetta þó sannleikur, sem ekki er gangandi fram hjá. En úr því jeg mintist á steinolíufjelagið, þá vil jeg benda á, að einmitt steinolíuverslun landsverslunarinnar hefir mætt misjöfnum dómum og orðið að blaðamáli. Jeg get ekki slept því, að minnast nokkuð frekar á þetta mál. Út af blaðadeilum þessum barst nefndinni erindi frá Jóni Bergsveinssyni, forseta Fiskifjelagsins, þar sem hann æskir þess, að nefndin taki þetta deilumál til rannsóknar. Erindið var mjög hógværlega og kurteislega orðað, og gat því nefndin ekki gengið fram hjá því. En hún sendi vitanlega forstjóra landsverslunarinnar erindið til umsagnar og upplýsinga. En hvorugt hefir komið enn, og kemur sennilega ekki úr þessu, og er nefndin satt að segja talsvert undrandi yfir því. Um þetta steinolíumál hafa gengið ýmsar sögur, sem bæla þarf niður, ef þær eru ósannar, og skýt jeg því til hæstv. stjórnar, að hún taki málið til athugunar. Það má ekki skilja þessi orð mín svo, að meiri hlutinn sje að amast við steinolíuverslun ríkisins. Hann telur hana sjálfsagða, eins og sjest á 3. lið, og einmitt þess vegna vill hann, að verslunin hreinsi sig undan ámæli, og gefst henni kostur á því við þessa rannsókn. Eins hefir heyrst, þótt fyrverandi stjórn neitaði, að hún vissi nokkuð um það, að landsverslunin hafi gert samninga við fjelag það, sem hún skiftir nú við, en það heitir „British Petroleum Co.“. Um þetta atriði þyrfti einnig hið sanna að koma í ljós. Í sambandi við landsverslunina væri ef til vill ástæða til að minnast á útgerð ríkisins. En þetta mál hefir orðið út undan í till., og er því varla leyfilegt að fara út í það hjer. Jeg hefi líka heyrt, að samgöngumálanefnd hafi haft málið til meðferðar og látið í ljós álit sitt á því. Það er vitað, að útgerðin stendur höllum fæti, svo sem eðlilegt er, en samband landsverslunarinnar og útgerðarinnar er dýpra en svo, að hægt sje að kryfja það hjer. Meiri hlutinn er í fullu samræmi við vilja kjósendanna, og sanna þingmálafundargerðir það. Þingmálafundir eru nær undantekningarlaust á þeirri skoðun, að landsverslun eigi ekki lengur tilverurjett. Aðeins einn fundur, í Stöðvarfirði í Suður-Múlasýslu, er á annari skoðun, en hann lítur á verslunina sem bjargráðaverslun og vill halda henni í því formi, sem hún var í fyrst. Jeg þarf ekki að telja upp þessar þingmálafundargerðir; hv.þm. geta kynt sjer þær, ef þeir vilja. En það er merkilegt tímanna tákn, hve einróma þær eru. Áður en jeg lýk máli mínu vil jeg minna menn á, að í dag er 24. apríl. í dag eru 68 ár síðan verslunin var gefin frjáls, og sjaldan hefir slíkt heillaspor verið stigið í sögu Íslendinga. Jeg þarf ekki að minna á allar þær góðu og miklu afleiðingar, sem þetta hefir haft í för með sjer. Þær eru svo augljósar. Jeg vil ekki heldur rifja upp sögu einokunarinnar fram að 1854. Hún er of raunaleg til þess, enda hefir hún einnig verið skráð og geymist svo öldum og óbornum. En við munum minnast best 24. apríl í dag með því að leysa verslun landsins úr þeim læðingi, sem hún hefir komist í við styrjöldina, því að þau bönd, sem ef til vill hafa verið til styrktar áður, eru nú orðin fjötur, sem hindrar frjálsa framsókn. 1) Ó. P. hefir ekki farið sjálfur yfir handrit skrifara að þessari ræðu.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Friðjónsson) Þó að till. á þskj. 269 og 270 sjeu nokkuð líkar að orðalagi, stefna þær þó mjög sín í hverja átt; fyrri till. að því að hætta þegar öllum innkaupum til landsverslunarinnar, sem bjargráða- og samkepnisverslunar, en hin síðari að halda henni áfram fyrst um sinn um óákveðinn tíma, í líku horfi og verið hefir, og þó með áherslu og áminningu um innheimtu á skuldum verslunarinnar. Meiri hl. grundvallar sína till. aðallega á röksemdafærslu um það, að versluninni fylgi ábyrgð og áhætta fyrir ríkissjóð. En vjer minni hl. menn álítum, að reynslan sýni, að sú ábyrgð og áhætta sje ekki mikil fram yfir það, sem brýn nauðsyn stöku sinnum heimtar, eins og t. d. hefir komið fyrir í kolaversluninni. Meiri hlutinn sýnir nú allan rekstur verslunarinnar í sínu ljósi, eins og eðlilegt er. Hann leggur áherslu á það, að ef verslunin hefði ekki orðið fyrir sjerstöku happi á síðastliðnu ári, gróða á peningagengi, hefði orðið hjá henni rekstrartap. Hann tekur fram, að því er virðist í átöluskyni, að rekstrarkostnaður hafi vaxið á árinu, miðað við viðskiftaveltu. Hann undirstrikar það, að skuldir verslunarinnar hafi fremur vaxið en minkað á árinu, þrátt fyrir aðvörun síðasta þings, og gerir sem minst úr því, í líku skyni, að því er virðist, að viðskiftaveltan hafi minkað á árinu, og hendir um leið hnútu að fyrverandi stjórn um vanrækslu á eftirliti með versluninni. Úr öllu þessu gerir svo meiri hlutinn áhættugrýlu, sem í mínum augum að minsta kosti er ekki annað en þokumynd. Það má vel segja, að rekstrartap hefði orðið á versluninni, ef gengishagnaður hennar hefði ekki verið annars vegar. En hitt má líka segja, og að mínu áliti með meira rjetti, að ef verslunin hefði ekki orðið að greiða á árinu verðfall á vörum frá fyrra ári, verðfall, sem stafaði af alveg sjerstökum ástæðum, kolaverkfalli í Englandi o. fl., hefði hún grætt yfir hálfa miljón króna, eða rjettara sagt um 600 þús. kr., og það er ekki svo lítill skildingur. Það er rjett, að rekstrarkostnaður hefir vaxið á árinu hlutfallslega við viðskiftaveltu. En þetta er bein og eðlileg afleiðing af fyrirskipun síðasta þings, um að færa verslunina saman, og viðleitni forstjórans að hlýða þeirri fyrirskipun, og situr því ekki vel á nefndinni eða þinginu að finna að því. Og um hnútuna til fráfarandi stjórnar, um eftirlitsleysi með versluninni í þessu sambandi, vil jeg segja það, að mjer finst hún koma úr hörðustu átt, þar sem um suma meiri hluta menn er að ræða. Mjer er nú enn þá svo meinlaust við gömlu stjórnina, að jeg finn enga löngun hjá mjer til að kasta að henni hnútum að ástæðulausu. Það er að vísu rjett, að skuldir verslunarinnar hafa lítið minkað á árinu, en er það nú í rauninni hægt, eða var að búast við því, í svona erfiðu verslunarári, þar sem um bjargráða- eða hjálparverslun er að ræða? Og skuldirnar, sem meiri hlutinn virðist vilja gera svo mikið úr, eru þær nú í rauninni miklar, saman borið við skuldavafstrið í landinu yfirleitt? Mjer sýnist það ekki vera, og mjer sýnist einkum, að þær skuldir, sem hætta er á að tapist, sjeu tiltölulega alveg furðulitlar. Flokkun skuldanna á þskj. 270 er aðallega gerð af meiri hluta mönnum í nefndinni, andstæðingum verslunarinnar, og ætti það að vera trygging fyrir því að töpuðu skuldirnar sjeu ekki of lágt metnar. Og þó eru þessar áætluðu, töpuðu skuldir, sem jeg held að sjeu of hátt áætlaðar, ekki nema um 3/4% af viðskiftaveltu verslunarinnar frá því í maí 1917, og er þó eitthvað af skuldunum eldra. Jeg vil því fyrir mitt leyti ekki gera mikið úr áhættugrýlunni, en hitt er annað mál, hvort nauðsynlegt sje að halda versluninni áfram fyrir það. Um þá hlið á málinu treysti jeg mjer enn þá ver að dæma. Jeg hygg nú samt reyndar, að mótspyrnan gegn landsversluninni sje aðallega og því sem nær eingöngu frá kaupmannastjettinni og af því sprottin, að hún sje talin þar slæmur keppinautur. En þetta tek jeg mjer ekki sjerlega nærri, því að mjer finst kaupmannastjettin, satt að segja, óþarflega fingralöng. Samt sem áður er það skoðun mín, að landsverslunin eigi ekki að starfa sem samkepnisverslun til lengdar. Jeg get ekki annað sjeð en að samkepni sje nauðsynleg í viðskiftalífinu, og á þeim grundvelli rjettmætast, að samkeppendur standi jafnt að vígi. Og því verður ekki neitað, að landsverslunin stendur að sumu leyti betur að vígi en samkeppendur hennar. Að jeg þá tel rjett að halda henni enn áfram fyrst um sinn, er af þessum ástæðum: 1. Að jeg hygg, að innheimta skuldanna verði á þann hátt haganlegri og ódýrari. 2. Að mjer sýnist enn þörf fyrir hana, og byggi það einkum á því, hve margir leita athvarfs hjá henni. 3. Að mjer sýnist hún blátt áfram gróðafyrirtæki fyrir landið, og komin langt á leið með að afla sjer rekstrarfjár handa nýbyrjaðri og tilvonandi einkasöluverslun, sem jeg álít að vel megi vera einn þátttakandinn í hinni almennu verslunarsamkepni, að minsta kosti um stundar sakir. Á eitt aðalatriði þessa máls hefi jeg enn ekki minst, og það er fje það, sem verslunin bindur fyrir ríkissjóði og nú er um 2 milj. kr. Þessi skuld fer stöðugt minkandi, og mun nú um þetta leyti enn vera, eða verða, minkuð töluvert. Má vænta þess, að ef árferði fer batnandi, eins og nú horfir, og verslunin innheimtir skuldir sínar, eins og til er ætlast, að hún skili ríkissjóði lánsfje hans fljótlega, svo að ekki verði á hana talið að því leyti til lengdar, heldur hafi hún þá þvert á móti aflað þess fjár, sem ríkissjóður annars hefði þurft að leggja fram handa hinni nýbyrjuðu einkasöluverslun.

Jón Baldvinsson Þinginu hefir borist erindi frá allmörgum kaupsýslumönnum, þar sem þeir fara fram á það, að landsverslunin sje lögð niður. Það er ekki undarlegt, þó að þessi skoðun sje ríkjandi í þeim hóp og landsverslun álitin til ills eins, sjeð frá þeirra sjónarmiði. En á hitt finst mjer þó mega líta, hvort það yrði öllum almenningi til eins mikillar hagsældar, að landsverslunin væri lögð niður. Og jeg er ekki í neinum vafa um það, að niðurlagning verslunarinnar mundi verða til hins mesta tjóns fyrir allan þorra landsmanna. Þetta mál hefir legið fyrir þinginu, og viðskiftanefnd hefir tekið það til rækilegrar athugunar, og liggur árangurinn af því starfi hjer fyrir. Nú vil jeg beina máli mínu að nefndaráliti og greinargerð meiri hlutans. Það fyrsta, sem jeg rak augun í við lestur greinargerðarinnar, var tónninn, sem þar ríkti og mjer fanst miður hlýlegur í garð landsverslunarinnar. Jeg á bágt með að trúa því, að allir nefndarmenn hafi gert sjer það ljóst, hvað fólst í orðum þessarar greinargerðar. En í till. sjálfri, og að þar skuli ekki vera fastara að kveðið, finst mjer þó vera óbein viðurkenning á því, að því muni ekki vel tekið hjá þjóðinni að leggja landsverslunina niður. Greinargerð meiri hlutans byrjar á málinu eins og skilið var við það á síðasta þingi og prentar þar upp till. þá, sem þá kom fram, og notar hana svo til að færa rök að því, að ríkisstjórnin hafi ekki farið eftir þeirri till. Sjerstaklega er það eitt, sem meiri hlutinn telur mjög vanrækt af landsverslunarstjórninni, og það er innheimta. Að vísu eru útistandandi skuldir ofurlítið hærri en þær voru við áramót 1921, en þegar það er athugað, hve afarerfitt viðskiftaár síðasta ár hefir verið, og kaupsýslumenn ættu að fara nærri um það, þá ættu menn að sjá þann sannleika, að landsversluninni hefir tekist það furðanlega vel að verjast því, að skuldirnar hækkuðu. Í sambandi við það, sem jeg mintist á áðan, að tónninn í greinargerðinni hefði verið annað en hlýlegur, þá verð jeg að segja það, að jeg kendi þess hins sama í ræðu hv.frsm. meiri hl. (O. P.), og fanst hann nota alt að því ósæmileg orð í garð landsverslunarinnar. Hann var að fjargviðrast um það, að nefndin hefði ekki haft tíma til þess að rannsaka öll plögg landsverslunarinnar, og jeg skildi svo orð hans, að hann vildi fastlega skora á stjórnina að hefja nú alvarlega rannsókn á versluninni, alveg eins og hjer væri um einhvern sökudólg að ræða.  (Ó. P.: Misskilningur þingmannsins)  . Nú mætti kannske virðast svo í fljótu bragði, að farið hefði verið fram á það með þál.till. frá í fyrra, að takmarka að nokkru verslunina, en í raun rjettri var þetta lagt á vald ríkisstjórnarinnar og stjórnar verslunarinnar, og í till., sem samþykt var á síðasta þingi, er einnig bætt við verslunina einni vörutegund, sem sje steinolíu. Þá vörutegund hafði landsverslunin ekki áður, en í fyrra var beinlínis ætlast til þess, að hún tæki þessa tegund. Steinolíuverslunin hefir um langt skeið verið í höndum erlends fjelags, sem að vísu hefir skreytt sig með íslensku nafni. Með rjettu hefir landsmönnum þótt erfitt að búa við það, og jeg býst ekki við því, að þeir þingmenn sjeu margir, sem vilja láta fara í gamla horfið aftur og láta taka steinolíuna af landsversluninni. Í nál. er deilt harðlega á fyrverandi stjórn fyrir vanrækslusynd, sem hún hefir átt að drýgja með því að hafa haft of lítið eftirlit með versluninni. Jeg ætla mjer ekki að fara að bera neitt blak af þeirri stjórn, en mjer hefir altaf skilist, að henni hafi ekki verið ætlað að hafa svo mjög mikið eftirlit með daglegum rekstri landsverslunarinnar, enda nýtur forstjóri landsverslunarinnar hins mesta trausts bæði þings og stjórnar, og það ætti að vera nægileg trygging. Í stærri atriðum þykist jeg þó vita það, að forstjórinn hafi borið sig saman við stjórnina. Jeg veit ekki betur en það væri álitið heppilegast hjer á þingi fyrir nokkrum árum að draga sem mest yfirstjórn og eftirlit með landsversluninni út úr stjórnarráðinu, og þá var, að tilhlutun Alþingis, skipuð sjerstök stjórn fyrir verslunina. Mjer er það óskiljanlegt, að menn skuli nú vera að heimta það, sem áður þótti óhæfa og í alla staði óheppilegt. Eitt er það, sem nefndarmönnum var þyrnir í augum, og það var það, að kolareikningurinn hefði sýnt tekjuafgang. Og í greinargerðinni vill meiri hlutinn láta verðfallið á kolum koma á þennan reikning, og að það hefði ekki komið fram 129 þús. kr. hagnaður, heldur hefði reikningurinn sýnt ca. 200 þús. kr. halla. En jeg tók ekki eftir því, að hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.) mintist þess, hvernig þetta verðfall á kolum væri til komið, og hefði hann þó átt að gera það, ef hann vill, að sannleikurinn komi fram í þessu máli. Verðfall þetta er sprottið af því, að þegar kolaverkfallið breska lá fyrir dyrum 1920, þá rjeðst ríkisstjórnin - en ekki stjórn landsverslunarinnar - í það að láta flytja hingað allmikið af kolum, sem þá voru í háu verði. Margar fleiri þjóðir en við brendu sig á þessu sama, því flestir bjuggust við því, að kolaverkfallið þá mundi standa lengi. Hefði þetta ekki verið gert, þá er jeg sannfærður um, að látið hefði hátt í tálknunum á máltólum kaupmannaliðsins. Kolin fjellu í verði skömmu síðar. Þannig er þetta kolatap til orðið. Þetta var sjálfsögð bjargráðatilraun, og jeg hefi, sannast að segja, ekki orðið var við, að það hafi verið lastað. Jeg hefi ekki við höndina nákvæmt yfirlit yfir þetta verðfall á kolunum, en það mun hafa verið eitthvað um 1200 þús. kr. Þetta hefir landsverslunin unnið upp á síðastliðnum tveim árum, og ef maður bætti þessari upphæð við varasjóð hennar - sem rjett væri, því ef landsverslun hefði ekki verið til, hefði þetta verðfall komið beint á ríkissjóðinn - þá væri varasjóðurinn nú um 3 milj. kr. Landsverslunin hefir flutt mikið af kolum inn þetta ár og lagt undir sig að mestu smásöluna til almennings hjer í bænum, og sýnir það, að almenningur telur sjer hagnað að því að skifta við hana. Það lítur helst út fyrir, eins og meiri hluti nefndarinnar sje beinlínis ergilegur yfir því, að landsverslunin skuli hafa grætt á genginu, og það er eins og hann harmi það, að þetta skuli ekki hafa snúist upp í tap, og kallar það óvenjulegt happ, sem hafi „hent“ verslunina. Jeg hefi verið að spyrjast fyrir um þetta atriði og fengið þær upplýsingar, að þetta væri ekki eins mikil tilviljun og virðist, heldur sje það sprottið af því, hversu góð sambönd verslunin hafi erlendis og hve hentuga samninga hún hafi gert um greiðslu erlendra skulda. Þá ætla jeg örlítið að minnast á það, þar sem meiri hluti nefndarinnar er að tala um peninga í sjóði. Virðist hann gefa það í skyn, að þeir peningar, sem landsverslunin á í sjóði, sjeu sama sem útistandandi skuld. Jeg spurðist líka fyrir um þetta og fjekk það svar, að mestur hlutinn af þessari upphæð hefir greiðst í janúarmánuði - aðeins um 40 þús. kr. hafa komið síðar - og er það víst algengt að halda opnum kassa svo lengi, jafnvel hjá þeim kaupmönnum, sem telja sig fyrirmynd í öllum verslunarsökum. Mjer skilst svo á nál., að aðstandendur þess sjeu undrandi og óánægðir yfir því, að rekstrarkostnaður hafi hækkað. En er þetta ekki eðlilegt? Húsaleiga og mannahald hefir hækkað að miklum mun, og ýms annar kostnaður, en vörur aftur lækkað, og ætti því öllum að vera það skiljanlegt, að rekstrarkostnaður við verslunina sje hærri, í hlutfalli við veltu, en áður. Enda mun svo vera alstaðar. Jeg mintist á steinolíuverslunina áðan. Um hana hefir mikið verið rætt undanfarið, og reynt af hinum og þessum tylliboða-„spekúlöntum“ að þyrla upp moldviðri um steinolíuverslun landsins, til þess að gera hana tortryggilega. En það er það merkilega, að í öllum þessum gauragangi hefir aldrei verið minst á steinolíufjelagið, heldur aðeins á landsverslunina.  (Einhver þm.: Hvað kemur steinolíufjelagið þessu við?)  . Það kemur eigi lítið málinu við, ef menn með því gætu haft lag á að þyrla ryki í augu landsmanna og koma því til leiðar með því, að landsverslunin yrði látin hætta steinolíuversluninni. Það hefir mikið verið skrifað um steinolíutilboð og steinolíutylliboð, í málgagni kaupmannastjettarinnar. En lítið hefir orðið úr þeim framkvæmdum, að þessir menn, sem hæst hafa látið, hafi komið með steinolíu þessa á markaðinn og selt hana lægra verði. Hinn rjetti samanburður í máli þessu er vitanlega sá að bera saman hið raunverulega útsöluverð steinolíufjelagsins við útsöluverð landsverslunarinnar. Það er hvorttveggja sannanlegt. Í þeim samanburði veit jeg, að landsverslunin sigrar. Hefi jeg það frá góðum heimildum, að hingað til hafi verðlag landsverslunarinnar verið 10–20 kr. lægra á hverri tunnu en verðlag steinolíufjelagsins. Nú sem stendur lætur nærri, að það sje 16 kr. lægra. Steinolíufjelagið fjekk nýjan farm nú fyrir skömmu, og er sagt, að það selji kg. á 55–57 aura. Landsverslunin á innan skamms von á farmi og kemur til með að selja sína olíu á 44–46 aura kg. Sýnir þetta, að landsverslunin hefir altaf verið fyrir neðan steinolíufjelagið, og bendir það óneitanlega á það, að landsverslunin sje landinu hagstæðari verslun, og því sjálfsagt að fela henni einkasölu á þessari vörutegund. því hvaða ástæðu skyldi líka landsverslunin, sem háð er eftirliti þings og stjórnar, hafa til þess að útvega landsmönnum eigi eins ódýrar vörur og henni er frekast unt? Jeg skil eigi hugsanagang þeirra manna, sem halda fram því gagnstæða, og hvaða rök þeir geta rakið til þess. Hins vegar skil jeg vel, að ef úr landsversluninni verður dregið, þá muni steinolíufjelagið færast í aukana, og efalaust mundi það eigi horfa í 100 þús. kr. kostnað eða svo, til þess að undirbjóða landsverslunina, ef það gæti orðið henni að falli. Slíkt mundi margborga sig fyrir fjelagið, en ekki fyrir landið. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) var í ræðu sinni að reikna skatta þá, sem steinolíufjelagið hefði greitt í bæjar- og ríkissjóð, og komst að þeirri niðurstöðu, að það mundi vera um 6 kr. á hverja tunnu. Þó að þær væru dregnar frá verði landsverslunarinnar, þá mundi samt verða eftir sú fúlga til landsmanna, er næmi hundruðum þúsunda. Verslun landsverslunarinnar með almennar vörur hefir og verið landinu og landsmönnum mjög í hag, enda neitaði hv.frsm. (Ó. P.) því ekki, að verðlag hennar hefði verið fyrir neðan verðlag kaupmanna, og það svo mikið, að nema mundi stórfje, ef það væri lagt á allan innflutning landsins. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) afsakaði þennan mismun á verðlagi með því, hvað landsverslunin hefði betri aðstöðu. Getur verið, en sá munur, sem hún selur lægra verði en kaupmenn, er meiri en munurinn á aðstöðu. Er skemst frá því að segja, að nú undanfarið hafa kaupmenn selt sykur á 1 kr. 5 aura til 1 kr. 10 aura kg., en nú hefir landsverslunin fengið sykur, er hún selur 10 aurum ódýrari kg., og er það nokkuð mikið á slíkri vöru. Í hvert skifti, sem landsverslunina hefir þrotið að einhverri vörutegund, þá hefir nær undantekningarlaust sú vörutegund hækkað í verði hjá kaupmönnum, svo þess vegna er allur þessi gauragangur skiljanlegur. Þeir njóta sín sem sje ekki, kaupmennirnir, hennar vegna. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) ásakaði landsverslunina fyrir það, að hún skyldi ekki hafa hafist handa um kolakaup í fyrra sumar, en virtist þó í ræðu sinni annað veifið mótfallinn vörukaupum landsverslunar. Virðist mjer þar kenna nokkurs ósamræmis hjá honum. Hann fjölyrti enn fremur mjög um útistandandi skuldir verslunarinnar, hvernig þær væru til komnar og hverjum þær væru lánaðar. Skal jeg eigi fara út í það mál hjer, því bæði er það, að jeg er eigi svo kunnugur þeirri hlið málsins, að jeg geti sagt nokkuð um það með vissu, hefi sem sje eigi kynt mjer skuldalistann nægilega, og því eigi dæmt um, hvort skuldunum hefir verið forsvaranlega ráðstafað, og eins er hitt, að hjer munu vera menn, sem eru færari en jeg til að svara þessu atriði. Hygg jeg þó, að eigi hafi þessu verið óvarlegar ráðstafað en ástæða var til. Hv. þm. (Ó. P.) leit svo á, að þjóðin væri mótfallin því, að landsverslunin hjeldi áfram. Vitnaði hann, máli sínu til sönnunar, í ýmsa þingmálafundi, er samþykt hefðu ályktun, er færi í þá átt. Jeg fyrir mitt leyti legg eigi svo mikið upp úr samþyktum slíkra þingmálafunda, því það er sannast mála, að á slíkum fundum, og þó sjerstaklega úti um land, er það oftast vilji eins manns, sem er ráðandi. Það er einnig alkunnugt, að það er áhugamál kaupmanna, að landsverslunin sje lögð niður, og er því eigi að undra, þótt þeir ættu óskertan þátt í slíkum samþyktum. Það var auðheyrt á niðurlagsorðunum í ræðu hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.), að það mundi verða verslunarstjettinni kærkomin afmælisgjöf, ef landsverslunin yrði lögð niður. Jeg trúi því vel. Jeg býst einnig við, að það yrði haldið röggsamlega upp á afmælið, ef verslunarstjettin fengi svo heppilega gjöf frá þinginu. En jeg er ekki eins viss um, að þjóðinni þætti vænt um það, að landsverslunin yrði lögð niður, því almenningur kann að meta það gagn, sem landsverslunin hefir unnið honum. Jeg býst eigi við, að þjóðin yrði þakklát því þingi, sem slíkt gerði. Og mjer þætti það undarlegt, ef þm., og það ef til vill meiri hluti þeirra, vildi ljá sig til þess, þegar landsverslunin nú einu sinni enn er leidd á höggstokkinn af kaupmannaliðum, að veita henni banahöggið. Skil jeg eigi, hvernig þeir ætla að afsaka sig, er heim í hjerað kemur.

Halldór Steinsson Jeg hefi á undanförnum þingum látið mig þetta mál nokkru skifta og á því bágt með að sitja nú hjá, án þess að leggja nokkur orð í belg. Jeg ætla mjer ekki að fara út í einstök atriði, en vildi sjerstaklega minnast á landsverslunina alment, og þá einkum hvaða tilverurjett hún hefir haft á liðnum árum og hvaða tilverurjett hún á nú. Þegar stríðið gaus upp 1914, sat þingið á rökstólum, og þá var það, að mikill ótti greip marga þingmenn, eins og aðra landsmenn, ótti fyrir því, að vöruflutningar mundu að meira eða minna leyti stöðvast til landsins, og þess vegna var þá þegar byrjað á því að gera ráðstafanir til að birgja landið að vörum. Þetta hefði nú verið gott og blessað, ef þessi ótti hefði verið á nokkrum rökum bygður, en svo var ekki, enda reyndist það svo, að engin veruleg tregða var á innflutningi fram á árið 1916. Þess vegna var starfsemi verslunarinnar 2–3 fyrstu árin þarflaus og að mestu leyti fimbulfamb út í loftið. Þegar kemur fram á árið 1916, fara viðskiftin að verða erfiðari, og þessir erfiðleikar vaxa á árinu 1917. þegar svo var komið, hygg jeg, að tæplega hafi orðið hjá því komist að hafa ríkisverslun, sjerstaklega þar sem svo stóð á, að ýmsar vörur voru ófáanlegar, nema undir nafni ríkisins. Þar með er alls ekki sagt, að versluninni hafi verið vel stjórnað eða starfsemi hennar gengið í rjetta átt á þeim árum, síður en svo, því að á henni voru miklir gallar þá, eins og bæði fyr og síðar. Þegar svo stríðinu ljetti, fer þörfin fyrir verslunina hröðum fetum minkandi, og nú má segja, að sú þörf sje algerlega úr sögunni. Til þess, að ríki haldi uppi verslun með fje sínu, get jeg ekki hugsað mjer nema 3 frambærilegar ástæður: 1. Að vöruskortur sje í landinu og örðugleikar fyrir kaupmenn og kaupfjelög að komast yfir vörur. 2. Að verslunin sje rekin sem gróðafyrirtæki fyrir ríkið. 3. Að verslunin haldi uppi samkepni og veiti með því móti landsmönnum betri kjör en ella. Jeg vil nú athuga hverja af þessum ástæðum fyrir sig. Jeg vona, að menn geti verið mjer sammála um það, að nú orðið er það litlum örðugleikum bundið að birgja landið upp að vörum. Aðaltregðan hefir í seinni tíð legið í peningakreppunni og yfirfærsluvandræðunum. Þar hefir landsverslunin staðið mörgum eða flestum betur að vígi, þar sem hún hefir oftast haft greiðan aðgang að banka landsins. Það hefir og orðið til að lyfta upp þessari verslun, að skipakomur frá útlöndum til kaupstaða og kauptúna úti um land hafa verið mjög ófullkomnar og því mest viðskifti gengið í gegnum Reykjavík. Nú hefir verið bætt úr þessu og það svo, að skipakomur verða á þessu ári tíðari og fullkomnari en þær jafnvel voru fyrir stríðið. Það sem af er þessu ári hefir verið sjerlega hagstætt bæði til lands og sjávar, mikill fiskafli og útlit fyrir gott verð. En aukin framleiðsla með góðum markaði hlýtur að losa mjög úr peningakreppunni, og þetta alt, í sambandi við hentugar samgöngur við útlönd, útilokar það gersamlega, að ríkið þurfi að halda uppi versluninni sem bjargráðastofnun. Önnur ástæðan, sú sem sje, að verslunin sje rekin sem gróðafyrirtæki fyrir ríkið, þykir mjer svo fráleit, að jeg tel óþarft að eyða mörgum orðum um hana. Þegar litið er á reikning verslunarinnar, þangað sem hann nær, og tekið tillit til útistandandi skulda og rekstrarins yfir höfuð, þá leynir það sjer ekki, að gróðinn er ekki eins mikill og vænta hefði mátt. Ef glögg reikningsskil hefðu verið haldin með versluninni frá byrjun og hún ekki notið betri gengiskjara en aðrir og betri vaxtakjara hjá ríkissjóði, auk skattfrelsis og ýmsra annara hlunninda, þá er jeg ekki í neinum vafa um, að það sæist svart á hvítu, að gróði hennar hefir verið minni en enginn. En þetta er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að allri verslun fylgir áhætta, og eftir því meiri, sem verslunin er stærri, og þeir skellir, sem verslunin hefir þegar fengið, bæði á kolum og öðrum vörum, ættu að verða þau víti, sem þing og stjórn ljeti sjer að varnaði verða í framtíðinni. Verslunin hefir hingað til komist nokkum veginn klaklaust yfir þá skelli, en það sýnir engu að síður, hve afskapleg áhætta fylgir slíku fyrirtæki, og má telja það óverjandi að velta henni yfir á fátækan ríkissjóð. Það væri og allmikil ósamkvæmni í því hjá þessu sparnaðarþingi að draga sem mest úr útgjöldum ríkissjóðs, bæði til verklegra framkvæmda og annars, en samþykkja hins vegar, að ríkið hjeldi uppi verslun með ærnum kostnaði, sem ysi út lánum til hinna og annara, sumum tryggum, en öðrum ótryggum, eins og gengur og gerist. Þá kem jeg að þriðju ástæðunni, þeirri, að verslunin með samkepni veiti landsmönnum betri kjör. Því verður nú að vísu ekki neitað, að verslunin hefir stundum haft vörur með lægra verði en kaupmenn og kaupfjelög, einkum á fyrri árum hennar, en þetta er sannarlega ekki þakkarvert, þegar litið er á þau einkarjettindi og hlunnindi, sem hún hefir haft fram yfir aðra. Það hefði hlotið að bera vott um frámunalega óhagsýni forstjóranna, ef svo hefði ekki verið. Jeg skal aðeins nefna tvö dæmi af ótalmörgum, máli mínu til sönnunar. Engin verslun hefir átt jafngóðan aðgang að Landsbankanum sem landsverslunin, og það á þeim tímum, sem yfirfærsluvandræðin voru mest. Allir sjá, hve mikið hagræði þetta hlýtur að vera. Um langan tíma hafði landsverslunin einkarjettindi á innflutningi á dönskum sykri, svo að það þurfti ekkert sjerstakt mannvit til þess að geta kept við aðra með þá vöru. Þannig mætti telja ótal dæmi. Að rjettu lagi hefði því verslunin að jafnaði átt að hafa ódýrari vörur á boðstólum en aðrir, og þeim mun óskiljanlegra er það, að vöruverð hennar hefir þráfaldlega verið fyrir ofan verð kaupmanna og kaupfjelaga. Ef gengið er út frá því, að landsverslunin hafi jafna aðstöðu og aðrar verslanir, þá er engin frambærileg ástæða fyrir því, að hún geti selt vörur sínar með lægra verði, nema þá með tapi fyrir ríkissjóð, og þar með er þessi ástæða fyrir versluninni einnig vegin og ljettvæg fundin. Jeg vil taka það fram, að þótt útistandandi skuldir verslunarinnar sjeu miklar og of miklar, miðað við það, að margar þeirra má telja tapaðar og óvissar, þá hefði mjer ekki vaxið það svo mjög í augum, að jeg hefði fyrir þá sök viljað leggjast á móti rekstri hennar áfram, ef um þjóðarnauðsyn hefði verið að ræða, en jeg þykist hafa sýnt fram á, að svo er ekki, og að verslunin, að athuguðu ástandinu í landinu, eins og það nú er, á engan tilverurjett lengur.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) beindi til fyrv. stjórnar fyrirspurnum, sem jeg vildi svara nokkrum orðum. Hann byrjaði á því að halda því fram, að fyrverandi stjórn hefði lagst undir höfuð að hafa eftirlit með landsversluninni samkvæmt ályktun þingsins í fyrra. Er þá fyrst að athuga sjálfa þingsályktunina frá í fyrra og hvað í henni stendur. Þar er svo kveðið á, að starfsemin miðist mest við að innkalla skuldir og selja fyrirliggjandi vörubirgðir. Kaupum á nauðsynjavöru, svo sem steinolíu, kolum, kornvörum og sykri, sje hagað þannig, að á hverjum tíma sje ekki fyrirliggjandi meiri vörubirgðir en nauðsyn krefur. Hjer er því fyllilega ljóst, að gert er ráð fyrir slíkum vörukaupum, og enginn varnagli sleginn annar en sá að hafa ekki meira fyrirliggjandi en nauðsyn krefji. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) lagði áherslu á það, að starfsemi verslunarinnar hefði ekki átt að vera önnur en selja vörur og innkalla skuldir, og færa því saman kvíarnar. En þetta er allóákveðið, því að aðalstarfsemi verslana yfirleitt er jafnan að selja vörur og ná aftur í andvirði þeirra. Vörukaupin sjálf eru aldrei aðalatriðið, því að hver skyldi vilja kaupa inn vörur nema til að selja þær, og salan og innheimtan er aðalatriðið. Á þetta finst mjer nauðsynlegt að benda, því að með tilliti til þessarar till. ber að líta á framkvæmdir landsverslunarinnar á þessu ári. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) spurði, hvort ekki hefði verið borin undir stjórnina vörukaup verslunarinnar. En þetta mál heyrði ekki undir mig, nema á tímabili í vetur. Get jeg því eigi svarað, hvort þetta hefir verið gert altaf, en stundum vissi jeg til, að svo var. Forstjóri verslunarinnar var höfundur umræddrar tillögu og hlaut því að vita, hvað í henni lá, og jeg geri ráð fyrir, að fyrverandi atvinnumálaráðherra (P. J.), sem nú er látinn, eins og kunnugt er, hafi látið forstjórann ráða mestu um vörukaupin innan þess ramma, sem þingsályktunin setti. Jeg held, að erfitt verði að sýna, að farið hafi verið út fyrir þennan ramma, og jeg er fús til að taka á mig alla ábyrgð í þessu; hún mun ekki verða þungbær. Jeg skal geta þess, að stundum voru vörukaup borin undir stjórnina í heild, eins og t. d. þegar Lagarfoss fór til Ameríku síðastliðið haust. Var stjórnin þá spurð um, hvort kaupa skyldi hveiti þar. Þessu neitaði stjórnin fyrst, en þegar ekki var hægt að fá farm í skipið á annan hátt, ákvað stjórnin, að verslunin skyldi kaupa 300 smálestir af hveiti, en gerði það ekki fyr en heildsalar hjer höfðu beðið um, að það væri gert. Og steinolíu- og kolakaup var iðulega rætt um. En hins vegar minnist jeg þess ekki, að verslunin talaði um vörukaup við mig á þeim skamma tíma, sem jeg var atvinnumálaráðherra. Mjer virtist skína í gegnum ræðu hv.frsm. meiri hl. (O. P.), að landsverslunin hefði lítið dregið saman seglin. En jeg vil í tilefni af því benda honum á, að í árslok 1918 voru skuldir verslunarinnar við ríkissjóð 9,1 milj., í árslok 1919 6,3 milj., í árslok 1920 2,9 milj., og í árslok 1921 ca. 2 milj. Á þessum árum hafa því skuldir hennar lækkað úr 9 milj. niður í 2 milj. Jeg veit vitanlega ekki, hvað hægt er að draga saman seglin á skemstum tíma. En jeg get ekki sjeð annað en að hjer sjeu seglin allmikið dregin saman á tiltölulega stuttum tíma. Árið 1921 borgaði verslunin minna af skuldum sínum en hún hafði gert stundum áður. En ástæðan var sú, að ríkissjóður var búinn að koma lánum sínum og greiðslum svo fyrir, að hann þurfti ekki á fje að halda. Þótti því ekki rjett að heimta meira fje af landsversluninni en hann þurfti að nota, því á þann hátt hefðu fengist af því minni vextir en með því að hafa það kyrt í landsversluninni. Um landsverslunina 1922 var gamla stjórnin búin að koma sjer saman um, að hún skyldi aðeins versla með steinolíu og kol, nema ef sjerstaklega stæði á. Einnig var búist við því, að verslunin þyrfti á þessu ári að greiða ríkissjóði 1 milj., til þess að hann gæti staðist þær greiðslur, er á honum hvíla, án þess að taka ný lán, og benti jeg á þetta við umræðumar um fjárlögin. Og þessa upphæð var búist við að hún þyrfti að greiða um 1. júlí í sumar. Verður þá ekki eftir af skuldinni við ríkissjóð 1. júlí 1922 nema rúmlega 1 milj. Sje jeg ekki, að það sje of mikil upphæð fyrir verslunina til þess að geta haldið uppi verslun með steinolíu og tóbak, sem jeg tel sjálfsagt að hún geri, því jeg sje ekki ástæðu til að fresta lögunum frá 1917, um einkasölu á steinolíu. En verði ekki ástæða til þess, þá tel jeg sjálfsagt, að verslunin kaupi inn eins mikið af steinolíu eins og hún getur. Þar sem nú fjeð er ekki meira en þetta, og varasjóður verslunarinnar bundinn í vörum og hjá viðskiftamönnum, verð jeg að lýsa yfir því, að jeg get fylgt meiri hlutanum í atkvæðagreiðslunni um þetta mál, þótt jeg sje alveg ósamþykkur mörgum atriðum í greinargerð hans. Hv. frsm. minni hl. (S. F.) sagði, að sjer þætti ekki tap verslunarinnar mikið, þó að það væri milj. kr. En jeg, satt að segja, bjóst ekki við því nándar nærri svo miklu, og vona, að það verði ekki heldur svo mikið, þegar til kemur. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) sagði, að landsverslunin hefði ekkert gert til þess að ná í kol, meðan á kolaverkfallinu stóð í fyrra. Þetta er ekki rjett, því að bæði forstjóri verslunarinnar og stjórnin reyndi mjög mikið til þess, og árangurinn af því er kunnur.  (Ó. P.: Kolin voru ónotandi)  . Hv. frsm. (Ó. P.) segir, að kolin hafi verið slæm, en jeg vildi þá biðja hann að athuga, að það er ekki gott að velja úr vöru, þegar jafnmikil eftirspurn er eftir henni og var í fyrra eftir kolum, á meðan á verkfallinu stóð. Skal jeg svo endurtaka það og undirstrika, að fyrverandi stjórn var búin að tala við forstjóra landsverslunarinnar (M. K.) um að beina starfsemi verslunarinnar aðallega í þá átt að versla með steinolíu og kol, en ekki aðrar vörur, nema sjerstaklega stæði á. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Menn hafa lítið farið út í sögu þessa máls frá upphafi, og getur það máske stafað af því, að öllum sje hún svo ljós. En jeg leyfi mjer þó að efast um það. Hv. þm. Snæf. (H. St.) vjek þó lítið eitt að þessu í ræðu sinni. Hann sagði, að verslunin hefði verið algerlega ónauðsynleg til 1916, og aðeins tómt fálm og fimbulfamb út í loftið. Jeg leyfi mjer að mótmæla þessu. Eftir ófriðarbyrjun, í ágúst 1914, hjelt stjórnin fund með kaupmönnum og heildsölum hjer í bæ. Niðurstaðan af þeim fundi var sú, að kaupmenn treystu sjer ekki til að birgja landið að vörum, og því var nauðsynlegt að stjórnin hefði hjer hönd í bagga. Þá byrjaði landsverslunin. Tveir menn voru sendir til Ameríku til að kaupa þar hveitifarm, og þori jeg óhætt að fullyrða, að verslunin gerði þá strax stórmikið gagn. Hún var rekin beint frá stjórnarráðinu, meðan jeg var landritari, og bæði jeg og þáverandi skrifstofustjóri lögðum á okkur mikla aukavinnu við hana, án þess að fá eða hafa fengið einn einasta eyri að launum, að minsta kosti ekki jeg. Hún var því ekki kostnaðarsöm á þeim árum, landsverslunin. Vegna þessa alls vildi jeg ekki láta ómótmælt þeim orðum hv.þm. Snæf. (H. St.), að verslunin hefði ekki verið annað en kák og fimbulfamb. Þegar till. á þskj. 269 og 270 eru bornar saman, þá liggur nærri, að manni virðist, að þær hefðu mátt vera samferða. Þótt í annari standi aðallega og í hinni eingöngu, þá er munurinn mjög lítill. Um niðurstöðuna hefði því átt að geta orðið samkomulag. Þegar jeg las greinargerð meiri hl., þá verð jeg að segja það, að mjer finst hún að vísu ekki rituð með sjerlegum velvildarhug, en jeg get þó ekki sagt, að hún sje bein árás, en máske rjettast að segja, að hún sje lituð. En beri menn hana saman við ummæli sumra blaða, sem segja, að verslunin sje og hafi verið lands og lýða tjón, þá verður greinargerðin meinlaus og í sjálfu sjer í rauninni hreinn uppsláttur fyrir landsverslunina. Þegar maður athugar álit beggja nefndahluta, þá kemur það í ljós, að það er furðumargt, sem menn eru samdóma um í þessu máli. Þannig eru allir sammála um það, að eigi dugi að hætta landsversluninni alt í einu, og að eigi beri að kalla eftir útistandandi skuldum alt í einu, því að það yrði viðskiftamönnum verslunarinnar hið mesta tjón. Dugir því ekki að ganga of fljótt og of hart að mönnum. Álít jeg því, að landsverslunin verði að standa áfram sem slík fyrst um sinn, að minsta kosti til næsta þings, og því naumast rjett að binda alveg hendur stjórnarinnar þann tíma. Sjerstaklega mundi kaupmannastjettin líða við það, ef hart væri gengið að mönnum. Enda þótt kaupmannastjettinni sje ekki vel við landsverslunina, þá hefir hún þó notað hana mikið, því að eftir greinargerð meiri hluta nefndarinnar skulda kaupmenn henni tæpa 1 miljón kr., nálega eins mikið og Samband íslenskra samvinnufjelaga og önnur kaupfjelög skulda henni. Sýnir þetta ljóslega, að kaupmenn hafa eigi síður en Sambandið og kaupfjelögin notið góðs af versluninni og lánstrausts hennar. Jeg skal taka það fram vegna þess, sem fram kom í umræðunum um mál þetta hjer í deildinni í gær, að verslunin hefði sjerstaklega góða aðstöðu, þar sem hún hefði haft fje ríkissjóðs úr að spila, og auk þess sjerstök hlunnindi hvað yfirfærslu á peningum snertir, sem sje þau, að Landsbankinn hafi ávalt verið boðinn og búinn til þess að yfirfæra fyrir hana. Sje það rjett, að hún hafi notið slíkrar aðstöðu, þá er það vitanlegt, að það hefir einnig komið þeim að góðu, sem skulda versluninni stórfje, sem sje kaupmönnum. Annars finst mjer það gegna furðu, hversu mikinn kala margir kaupmenn bera til landsverslunarinnar, þar eð þeir hafa haft mikil not af gjaldfresti hennar og yfirfærslum. Úr því að landsverslunin á að halda áfram, eins og allir eru sammála um - þótt eigi væri nema til þess að gera upp reikninga sína - þá hlýt jeg sem atvinnumálaráðherra að hallast að þeirri till., sem rýmri er, og jeg tel sjálfsagt, að eigi væri útilokað að kaupa fleiri vörur, ef um sjerstaka nauðsyn væri að ræða. Jeg mun því haga mjer eftir þessum þremur liðum beggja tillagna, sem eru nálega samhljóða orði til orðs, og ekki fara að gera nein ný innkaup, nema einhver knýjandi þörf lægi fyrir, t. a. m. að vissa væri orðin fyrir því, að einoka ætti einhverja vörutegund, eða jafnvel væri búið að því. Þá mundi jeg telja mjer skylt og heimilt, samkvæmt vilja þingsins, að koma í veg fyrir slíka einokun og láta landsverslunina kaupa vöruna og selja hana. Eða t. a. m. að kolalaust yrði, eins og í fyrra. Mjer er því í rauninni sama, hvor till. verður samþykt. Hvað viðvíkur útistandandi skuldum verslunarinnar, hve miklar þær eru, og hvort þær sjeu tyggar eða eigi, þá vil jeg taka það fram, að um hið síðara mun mjög erfitt að dæma. En um upphæðina er það að segja, að jeg álít, að hún sje of hátt áætluð, 400–500 þús. kr., en þótt svo væri, þá væri það ekki svo ýkjamikið, þegar þess er gætt, að umsetning verslunarinnar hefir verið um 60 miljónir króna. Hefi jeg það frá forstjóra verslunarinnar. Jeg held, að eigi sje ástæða til þess að fara ítarlegar út í greinargerðina, þar eð jeg þykist hafa skýrt greinilega afstöðu mína til málsins. En jeg vildi leyfa mjer að svara fyrirspurn hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.) um það, hvort stjórnin hafi eigi í huga að rannsaka steinolíuverslun landsverslunarinnar, út af blaðagreinum, sem um hana hafa verið ritaðar, og út af erindi, er viðskiftanefnd hefir borist. Um það get jeg ekkert sagt sakir þess, að jeg hefi ekki sjeð erindið, og í greinargerð meiri hluta nefndarinnar er hvergi á það minst, svo að jeg hafði enga ástæðu til að búast við neinni fyrirspurn í þessa átt. Jeg hefi því enga afstöðu getað tekið um það atriði, sem eðlilegt er. Jeg hefi síðan í gær verið upptekinn við annað, eins og hv.þm. mun kunnugt, en blaðagreinarnar hefi jeg vitanlega lesið, eins og flestir hv.þm. munu og hafa gert, og er um þær greinar það að segja, að báðir málsaðiljar eru mætir menn, og er því ilt að trúa öðrum frekar en hinum. Hafa báðir sjálfsagt eitthvað til síns máls. Vona jeg því, að hv.frsm. (Ó. P.) lái mjer ekki, þó að jeg geti eigi svarað þessu allsendis óviðbúinn. Jeg finn ekki ástæðu til að taka fleira fram að sinni, enda eru umr. um mál þetta orðnar fulllangar.

Jón Auðunn Jónsson Hv. þm. mun kunnug afstaða mín til landsverslunarinnar. Var jeg einn þeirra manna á síðasta þingi, sem ekki vildi, að verslunin hætti að versla með aðrar vörur en einkasöluvörur. Ástæða mín fyrir því var sú, að jeg vildi eigi útiloka, að verslunin gæti tekið að sjer kolainnflutning, ef illa færa og kolaverkfallið í Englandi hjeldi áfram. Enn fremur vildi jeg ekki útiloka verslunina frá því að geta náð í aðrar vörur, sem lítið kynni að verða til af á heimsmarkaðinum. Annars skal jeg geta þess, að jeg tel, að verslunin hafi að mestu leyti starfað í rjetta átt og í fullu samræmi við þál.till. síðasta þings, að öðru leyti en því, að hún hefir eigi minkað skuldirnar sem vera bar. Að verslunin hafi tapað fje á þeim árum, sem hún var bjargráðaverslun, tel jeg ekki nema eðlilegt, og þó að ýms mistök og skakkaföll hafi á henni lent, þá finst mjer það ekki að undra, því að oft varð á þeim árum að ráðast í vörukaup með fyrirsjáanlegu tapi, t. d. kolakaupin, sem gerð voru fyrir nauðsyn þjóðarinnar. Álít jeg einnig, að til þessa hafi verslunin eigi haft mikla fjárhagslega áhættu fyrir ríkissjóðinn í för með sjer, nema á hinum allra erfiðustu tímum, en þá hættu bar þjóðinni einnig að taka á sig. Jeg er þess einnig fullviss, að forstjóri verslunarinnar hefir verið gætinn til þessa og um ráðvendni hans og heiðarleik efast enginn. Á þeim árum, sem kaupsýslumenn gátu eigi alment flutt inn vörur sínar sakir skipaskorts og annars, álít jeg, að landsverslunin hafi í sumum tilfellum haldið niðri verði á vörum. Til þessa hefir verslunin verið rekin svo, að ríkissjóði hefir lítil fjárhætta af því stafað, en rekstur síðasta árs bendir til, að nú sjeu þeir tímar komnir, að alvarleg áhætta sje að halda áfram að versla með aðrar vörur en einkasöluvörur og steinolíu. Ástæðurnar fyrir þessari skoðun minni eru þessar: Flestir kaupsýslumenn og kaupfjelög hafa tapað síðastliðið ár; liggja til þess margar orsakir. Fyrst og fremst lækkuðu vörur mjög í verði, í öðru lagi hefir salan gengið mjög treglega vegna almennrar óáranar, og í þriðja lagi hafa af sömu ástæðum útistandandi skuldir aukist mjög mikið. Þar við bætist, að lánsstofnanimar drógu inn lánsfjeð frá verslunarstjettinni í hlutfalli við lækkandi vöruverð, enda var full þörf á lánsfjenu til atvinnuveganna. Var því ekki nema von, að ýmsar verslanir leituðu til landsverslunarinnar um lán eða greiðslufrest síðastliðið ár. Eru mörg dæmi þess, að þessi lán í óvissum skuldastöðum hafi aukist mjög síðasta ár, og þar við bætist, að ýmsir atvinnurekendur, sem þröngt áttu í búi og voru eigi nógu efnaðir til þess að reka atvinnu, eða alls ekki höfðu lánstraust annarsstaðar, leituðu á náðir landsverslunarinnar. Eins og sjá má á skýrslu meiri hluta nefndarinnar, þá eru útistandandi skuldir hjá „prívat“-mönnum um eða yfir 150 þús. kr. Er eigi svo að skilja, sem þetta sje ásökun á hendur forstjóranum, því þetta er aðeins eðlileg afleiðing hinna erfiðu tíma. Þeir hafa valdið því, að skuldirnar hafa aukist og skuldastaðirnir versnað. Jeg ætla mjer ekki að meta skuldir verslunarinna og segi ekkert um það, hvort þær eru metnar of eða van í áliti minni hlutans. En jeg tel eigi efa á því, að verslunin hefir síðustu ár orðið lánsverslun meira en góðu hófi gegnir og ætlast var til. Álít jeg því, að ef haldið verður áfram með almenn vörukaup, þá verði það aðeins til þess, að skuldirnar aukist á ný. Jeg vissi af mörgum, sem gerðu alt hvað þeir gátu til þess að greiða skuldir sínar við verslunina um síðustu áramót. En þegar þeir heyra, að misbrestur er á skilum hjá nágrönnum sínum, þá hugsa þeir eðlilega sem svo, að þeir þurfi ekkert að borga fremur en hinir, því þar sem þetta sje ríkisverslun, þá geti hún eigi frekar heimtað greiðslu hjá einum en öðrum, og að þeir eigi allir jafnt tilkall til greiðslufrests; þetta sjeu einskonar ríkislán. Í þessu liggur hættan. Jeg skal játa það, að mjer finst nú svo komið, að hægt sje að hætta verslun með aðrar vörur en tóbak og steinolíu. Það, sem olli því, að verslunin hjelt áfram eftir stríðið, var það, að vörur voru af skornum skamti á heimsmarkaðinum og ilt mjög um skipakost til aðdrátta og örðugleikar um yfirfærslu á peningum. Eru nú þessir örðugleikar úr sögunni. Nú er nóg framboð á vörum á erlendum markaði og skipakostur til flutninga nægilegur og engar hömlur á flutningi varanna frá útlöndum. Vona jeg, að kaupmenn og kaupfjelög geti fullkomlega annast innflutninginn. Mjer þótti skjóta skökku við í ræðu hv.frsm. minni hl. (S. F.), er hjelt því fram, að reka bæri verslunina með sama hætti og bjargráðaverslun. Jeg get eigi sjeð neina ástæðu til þess, eins og nú er ástatt. Hygg jeg, að ef halda ætti áfram að lána eins og verslunin hefir gert undanfarið, þá mundi hv.þm. Ak. (M. K.) ekki vilja vera forstjóri hennar. Held jeg, að það sje einskis manns meðfæri að halda versluninni áfram sem landsverslun, án stórhættu fyrir ríkissjóð. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) var sammála hv.frsm. minni hl. (S. F.) um hitt, að eigi bæri að kaupa almennar vörur nema í brýnni nauðsyn. En hvað ofan á verður er erfitt að segja. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) gat þess enn fremur, að kaupmenn hefðu notað verslunina eins mikið og kaupfjelögin og Samband íslenskra samvinnufjelaga, og að þeir skulduðu nálega eins mikið og þau. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) segist hafa sjeð skuldalistann, og þá býst jeg við, að honum dyljist ekki, að einum kaupmanni, sem ekki hefði átt að þurfa að fá lán og alls ekki ætti að fá lán hjá landsverslun Íslands, skuldar ¼ hluta af öllum kaupmannaskuldum. Jeg skal taka það fram, að jeg er alls ekki hræddur um þessa skuld sem stendur, en vildi aðeins benda á þetta, ef hæstv. atvrh. (Kl. J.) hefir eigi tekið eftir því. Jeg get ekki verið sammála hv.frsm. meiri hl. nefndarinnar (Ó. P.), þar sem hann undrast svo mjög, að eigi sje komið svar frá forstjóra landsverslunarinnar við einu brjefi, er nefndinni barst og sent var honum til umsagnar. Jeg undrast það eigi, því bæði er það, að forstjórinn hefir haft mjög annríkt, eins og allir hv.þm. vita, og auk þess geri jeg ráð fyrir, að hann hefði sent svar sitt aðra leið. Jeg vænti eigi, að það eigi að skoða það sem ásökun á hendur Landsbankanum, að landsverslunin hafi haft greiðan aðgang að honum til yfirfærslu, eins og hv.þm. Snæf. (H. St.) talaði um. Er eigi nema eðlilegt, að Landsbankinn yrði hinum fremur til þess að yfirfæra fyrir verslunina. Vorið 1921 áleit stjórnin nauðsyn á að kaupa vörur, og var þá hvergi um skyldu til yfirfærslu að ræða nema hjá Landsbankanum. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hjelt því fram, að gróði landsverslunarinnar væri á þriðju miljón króna, en jeg álít ekki rjett að gera hlutina bjartari en þeir eru. Þetta er ekki rjett hermt hjá honum, og læt jeg mjer nægja í því sambandi að vísa til efnahagsreikninga verslunarinnar. Jeg álít að vísu hagnaðinn sæmilegan, en þó miklu minni en hv.þm. (Sv. Ó.) segir. Hann gat þess, að talsvert af skuldunum væri stofnað áður, er landsverslunin skifti aðallega við bæjar-, sýslu- og hreppafjelög, en þær skuldir eru nú um 40 þús. kr., og nokkuð af þeim nýjar. Þá gat hann einnig þess, að verslunin mundi geta haldið áfram eingöngu með gróðafje sínu, enda þótt hún borgi ríkissjóði innskotsfje hans. Er þetta hin mesta fjarstæða, því verslunin hefir ekkert starfsfje annað en útistandandi skuldir, er hún hefir greitt ríkissjóðstillagið. Segi jeg þetta ekki af því, að mjer þyki skuldirnar svo ákaflega miklar, en þó álít jeg þær of miklar, en jeg gat þessa aðeins til þess, að hv.þm. ljetu eigi blekkjast af röngum útreikningum. Þá sagði hv.þm. (Sv. Ó.), að varhugavert væri að hætta versluninni vegna skuldunauta hennar. Jeg álít þvert á móti, að það eigi að hætta versluninni til þess að auka ekki við skuldirnar og fjölga óvissum skuldastöðum. En um hitt getum við verið sammála, að eigi beri að ganga svo hart að mönnum um innheimtu, að þeir eigi örðugt með að halda áfram atvinnu sinni. Forstjóri verslunarinnar hefir vafalaust reynt alt, sem hann hefir getað, til þess að ná inn skuldum fyrir nýár. En að þær hafa aukist, en ekki minkað, sannar best, að það er hætta að halda versluninni áfram. Enn fremur er það, að mikinn hluta af þeim vörum, sem verslunin hefir selt síðan á nýári, hefir hún orðið að lána. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) gat þess til, að meiri hlutanum hefði þótt miður, að verslunin skyldi hafa grætt svo mikið á gengismun eins og hún hefir gert. Þetta er illkvitnisleg tilgáta, því jeg veit, að allir þingmenn gleddust yfir því, að verslunin gengi sem best. En jeg er honum aftur sammála um það, að það sje rannsóknarefni, hvort rjett sje, að ríkið taki einkasölu á steinolíu. Jeg segi þetta ekki til þess að hræða stjórnina frá því að ráðast í að taka einkasölu á steinolíu, heldur bendi jeg á þetta einungis frá mínu sjónarmiði, til athugunar fyrir hana, ef henni sýndist svo.

Magnús Kristjánsson Jeg geri ráð fyrir, að flestum þyki mál þetta snerta mig nokkuð, og þess vegna sje eigi undarlegt, þótt jeg óski að segja nokkur orð. Jeg verð þá að byrja á því að láta þá skoðun mína í ljós, að mjer finst, að hjer sje verið að leika, jeg vil ekki segja skrípaleik, heldur gamanleik, því það ætti að vera öllum ljóst, að þær tillögur, sem hjer er um að ræða, myndu eigi, hver þeirra sem samþykt yrði, hafa nein veruleg áhrif á rekstur verslunarinnar, sem er samkvæmt þingsályktunartillögu minni frá síðasta þingi. Því, segi jeg, leiðist mjer þóf þetta, og skal jeg því reyna að lengja ekki umræðurnar um skör fram. Þá skal jeg fyrst taka það fram, að mjer finst álit meiri hlutans allmjög litað af ósanngirni, og það sje alls ekki laust við hlutdrægni. En jeg býst við, að þar um hafi aðeins einn eða tveir nefndarmanna ráðið mestu. Er þar lögð mikil áhersla á að reyna að telja þinginu trú um, að útistandandi skuldir verslunarinnar sjeu mjög vafasamar. Jeg verð að líta svo á, að þótt aldrei nema tölur þær, sem meiri hlutinn áætlar, væru nærri sanni, þá væri það ekki nema hverfandi lítið í samanburði við verslunarveltuna, því það væri aðeins um ½%. Getur það eigi talist stórvægilegt, og sje það borið saman við reynslu annara stofnana, þá hygg jeg, að það þoli vel samanburð, og nægir þar að benda til bankanna. Þá skal jeg víkja að þeirri niðurstöðu, sem meiri hlutinn kemst að um efnahagsástand verslunarinnar og um það, hvort fyrirtækið hafi orðið til gagns eða ógagns. Hinn eiginlegi verslunararður fyrirtækisins er orðinn yfir 3 miljónir kr., og hefir honum að nokkru leyti verið varið til að greiða skakkaföll, sem stöfuðu af ófyrirsjáanlegum orsökum, fyrst og fremst af stríðinu, og einnig af verkföllum o. fl. Má í því sambandi sjerstaklega minnast á hið mikla verðfall á kolum, sem öllum ætti að geta komið saman um, að eigi hafi á nokkurn hátt orðið hjá komist. Hefði því þessi sjóður ekki verið til, hefði orðið að greiða þetta úr ríkissjóði. Þá er áhættan, sem mikið er gert úr, auðvitað til að gera fyrirtækið tortryggilegt. En til þess að skýra það betur, hversu mikil fjarstæða þetta er, vil jeg benda á, að af þeim 10 milj. kr. höfuðstól, sem verslunin hafði mest frá ríkissjóði, er þegar búið að greiða 8 miljónir, svo eftir voru aðeins 2 miljónir um síðustu áramót, og hafa á þessu ári verið greidd 200 þúsund af þeirri upphæð, og verður meira áður en langt um líður. Jeg hygg, að verslunin geti altaf greitt það af eftirstöðvunum, sem með nokkurri sanngirni verður heimtað, þegar tillit er tekið til þess, að henni er ætlað að leggja fram rekstrarfje til tóbaks- og olíuverslunarinnar. Þetta hjal um áhættuna er því jafnástæðulaust og það, sem meiri hlutinn vill halda fram um skuldatapið. Jeg hygg því, að meginstoðirnar undir rökfærslu meiri hlutans sjeu fallnar, enda voru þær bæði efnisrýrar og illa fúnar. Jeg vildi feginn komast hjá því að vekja deilur um þetta mál. En þó verður ekki hjá því komist að benda á, að ekki verður annað sjeð en að þeir menn, sem best hafa gengið fram í því að koma fram með þessa tillögu, vinni að því ákveðna takmarki að koma þessari stofnun út úr veröldinni sem allra fyrst, án tillits til almenningshagsmuna. Þeir álíta máske, að hún standi í vegi fyrir þeirra eigin hagsmunum, og eru því ekki eins vandir að meðulum sem æskilegt væri. Það mætti undarlegt heita, og jafnvel óafsakanlegt, ef margir af fulltrúum þjóðarinnar gleyptu við þessum skoðunum. Það hefir verið margviðurkent, eins og minni hlutinn heldur fram, að hagsmunir einstaklinganna verði að víkja fyrir hagsmunum heildarinnar, en álit meiri hlutans gengur í þveröfuga átt. Þetta eru þá í stuttu máli þær athugasemdir, sem jeg hefi að gera við nefndarálit meiri hlutans, og þykist nú hafa sýnt, að það hafi við mjög lítil rök að styðjast. Þá verður að taka til athugunar ræður nokkurra þingmanna, sem lengst hafa gengið í öfgum og ofstæki. En þó verð jeg að hliðra mjer hjá að gera það eins rækilega og skyldi, vegna þess, hversu átakanlega leiðinlegt það er að fylgja þeim mjög svo slitrótta bláþræði, sem kemur fram í röksemdafærslu þeirra. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) byrjaði ræðu sína með því að segja, að starf nefndarinnar hefði tæplega náð tilgangi sínum sökum þess, að tíminn hefði verið of stuttur til þess að gera alvarlega rannsókn. Með þessu virðist gefið í skyn, að ástæða hefði verið til ítarlegri rannsóknar, og þá um leið, að eitthvað hefði verið öðruvísi en æskilegt hefði verið. Þessi orð eru vel fallin til að vekja tortrygni. Þá mintist hann á, að endurskoðuninni væri ekki lokið, en það stafar, eins og kunnugt er, af veikindum annars mannsins, sem á að endurskoða reikninga verslunarinnar. Annars er þetta atriði, sem hefir ekki neina sjerstaka þýðingu, því öllum hv.þm. ætti að vera það kunnugt, að endurskoðunina hafa á hendi þeir menn, sem færastir eru til þess starfa hjer á landi, og hafa unnið að henni með mikilli nákvæmni og samviskusemi. Þá hjelt hann því fram, að rauði þráðurinn í hugsunarhætti almennings væri sá, að landsverslunin hefði aldrei átt að vera annað en bráðabirgðaráðstöfun, og álit almennings væri því, að nú ætti tafarlaust að leggja hana niður, og því fyr, því betra. En þetta er sleggjudómur, sem ekkert er hægt að byggja á. Þá kem jeg að nokkrum sundurlausum atriðum, sem jeg verð að fara mjög lauslega yfir vegna naumleika tímans, eins og t. d. það, að skuldirnar hefðu hækkað lítillega síðastliðið ár. Það getur ekki talist undarlegt, þótt svo væri, sem þó ekki er teljandi, þegar litið er á ástæðurnar, sem fyrir hendi eru og öllum munu skiljanlegar, nema ef til vill meiri hluta nefndarinnar. Þá er annað atriði, sem jeg vildi minnast á, og það er að þessi stofnun hefði ekki reynst sem best þegar kolaverkfallið var í fyrra. Hann tók það að vísu fram, að verslunin hefði fengið kolafarm þegar mest voru vandræðin um útvegun þeirra, en hann hefði reynst svo illa, að hann hefði verið ónothæfur. Jeg veit ekki, hvort þetta er sagt mót betri vitund, eða af því, að hv.þm. (Ó. P.) hafi fengið rangar upplýsingar. Því það er hægt að sanna það, að kol þessi reyndust ágæt skipakol, þó að þau væru nokkuð smá húsakol. Einnig átti honum að vera það kunnugt, að kol voru þá ófáanleg nema í Belgíu, og varð því að kaupa þá einu tegund, sem fáanleg var, eða engin að öðrum kosti. Þetta sýnir því greinilega, hversu langt er gengið í því að snapa alt, sem hugsanlegt er að hægt sje að gera stofnun þessa tortryggilega með. Þá vil jeg benda á ósamræmið í stefnu hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.). Þegar stríðið stóð sem hæst og aðflutningar allir voru mjög takmarkaðir, sem stafaði af því, að eigi var hægt að fá vörur frá útlöndum, nema ríkið stæði á bak við, þá var það óspart látið klingja, að eigi væri vandi að versla með vernd ríkisins á bak við. En það væri gaman að sjá landsverslunina í frjálsri samkepni. En bíðum nú við. Þessir tímar komu, og hver varð svo niðurstaðan? Einmitt sú, að þeir, sem mest höfðu hlakkað til að reyna sig við hana í frjálsri samkepni, eru nú að gefast upp, sjá ekki önnur ráð en að leita til þingsins í þeirri von, að þingmenn sjeu þeir aumingjar að láta telja sjer hughvarf í þessu máli. Nú er svo að sjá, sem þeir telji hina frjálsu samkepni einskis nýta. Ef þetta er ekki mótsögn, þá veit jeg ekki hvað mótsögn er. Enn fremur ætlaði þm. (Ó. P.) að leggjast ákaflega djúpt og koma með það, sem væri alveg rothögg á verslunina og enginn þyrði í móti að mæla, og það var að Bretar hefðu ekki verið lengi að átta sig á því, sem við hefði þurft eftir ófriðinn, sem var að afnema allar verslunarhömlur. Það væri þó þjóð, sem vissi hvað hún gerði. Því væri sjálfsagt, að kotríki eins og við fylgdum hennar dæmi. Jeg vil nú spyrja þennan hv.þm. (Ó. P.), hvort hann haldi, að þetta hafi verið einróma álit ensku þjóðarinnar. Ef hann heldur það, get jeg frætt hann um, að svo var ekki, því það var auðvaldið, sem þarna rjeð, og tókst að snúa þessum málsstað inn á þá braut, sem það óskaði, þrátt fyrir það, þótt öll alþýðan væri á annari skoðun og sæi, að þetta var eigi heppilegasta leiðin þjóðinni til viðreisnar. Það þýðir því ekki að vera að flagga með þessum röksemdum, því þær eru einskis virði. Jeg verð að biðja hv. samkomu velvirðingar á því, þótt þetta sje slitrótt og leiðinlegt, en jeg get ekki að því gert, því jeg fylgi alveg þræðinum hjá hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.). Þá kom hann næst að því, að lítið hefði verið gert í því að tryggja útistandandi skuldir verslunarinnar. Jeg veit ekki til, að það sje venja að hafa tryggingarbrjef fyrir öllum viðskiftum, en jeg skal geta þess, að í mörgum tilfellum eru víxlar til sem trygging, og það jafnvel frá sjálfum framsögumanni (Ó. P.) og hans fjelögum. Þá kem jeg að þeirri ástæðunni, sem sumum þykir nokkru máli skifta, og hún er sú, að verslunin er laus við opinber gjöld samkvæmt dómsúrskurði. Þetta er eina ástæðan, sem jeg get verið hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.) að nokkru leyti sammála um, því jeg get fallist á, að það sje ekki í alla staði ósanngjarnt, að verslunin, meðan hún er rekin í frjálsri samkepni, beri að einhverju leyti opinber gjöld til bæjarþarfa, þar sem hún er rekin. En hins vegar yrði þá að ákveða upphæðina með samkomulagi milli hlutaðeigenda, því eins og kunnugt er, hefir dómur verið upp kveðinn um það, að verslunin sje ekki útsvarsskyld að lögum. Hitt nær aftur engri átt, að þau gjöld geti verið eins há og hann talar um. Hann tók það fram, að það yki mjög óánægju gegn versluninni, að þessum gjöldum væri kastað yfir á aðra. En þótt verið sje að flagga með því hjer, að efnamennirnir verði að bera mestan hluta hinna opinberu gjalda, þá er það alls ekki svo, að burgeisar verslunarstjettarinnar beri mest af þeim, heldur er það alþýðan, því verslunarstjettin hefir vit á að leggja þessi gjöld á vörurnar, sem alþýðan kaupir, svo enginn skyldi halda, að þeir beri meira af þeim en sinn bróðurpart. Það er að mínu áliti ástæðulaust að nota milliliðina í versluninni sem nokkurskonar sáld fyrir hin opinberu gjöld, því ekki er óhugsandi, að eitthvað kynni að loða við og verða eftir í sáldinu. Einn kafli í ræðu hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.), sem virtist líkjast málfærslumannsinnleggi eða varnarræðu, var sá að lýsa blessun sinni yfir starfsemi steinolíufjelagsins. Var það þó einkum eitt, er hann taldi því til gildis, en það var að það hefði greitt sem svarar 6 kr. af hverri tunnu af steinolíu í opinber gjöld. Þetta ofbýður mjer nú ekki, því það er vel sannanlegt, að fjelagið hefir lagt vel á vöru sína. Reynslan sýnir, að það hefir selt sína olíu 10–20 kr. hærra en landsverslunin, sem að áliti sumra andstæðinga hennar hefir gert sig seka um að selja olíu með óhæfu verði. Annars finst fylgismönnum meiri hlutans engin ástæða til að finna að við steinolíufjelagið. En að almennri stofnun, sem landsversluninni, er veist með dylgjum og óhróðri, en stórgróðafjelagi þakkað fyrir útsvar af þeim mikla gróða, er það hefir. Þetta vil jeg biðja menn að athuga. Af einu ákæruefninu virtist hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.) vera þungt niðri fyrir, en það var að nefndin hafði ekki samstundis fengið svar við kæru, er nefndinni hafði borist frá formanni Fiskifjelags Íslands, hr. Jóni Bergsveinssyni. En jeg vil spyrja: Hvers vegna kærir formaður Fiskifjelagsins eingöngu yfir olíusölu landsverslunarinnar, en ekki yfir sölu annara, sem þó hafa selt olíuna til muna dýrari. Og að þetta er fram komið, eftir langar blaðadeilur um þetta atriði, bendir á, að þetta sje gert af illkvitni gagnvart mjer, þar sem jeg hefi gefið skýrslu um þetta atriði. Fanst mjer þetta bein móðgun og vildi eigi virða hana svars. Jeg tel engan hafa rjett til að hefja neina rannsókn um þetta nema landsstjórnina, hvorki neina nefnd nje formann Fiskifjelagsins. Jeg ber engan kinnroða fyrir gerðir mínar, hvorki í þessu nje öðru. Tel því þessa árás formanns Fiskifjelagsins ekki annað en hlægilega, jafnvel heimskulega árás á mig. Þá skal vikið að orðasveim, sem minst hefir verið á, að landsverslunin hafi gert samning við enskt fjelag um olíukaup. Jeg sje nú ekki neina hættu liggja í því, þótt svo væri, og veit ekki, í hvaða tilgangi það er dregið inn í umræðurnar. Jeg get frætt menn á því, að þessir umræddu samningar voru gerðir með ráði og samþykki stjórnarinnar. Venjulega þykir það tryggilegt og hyggilegt að gera slíka samninga, þegar um mikil innkaup er að ræða. Slíkir samningar eru tæplega gerðir munnlega. Þá hefir verið vikið að sambandi milli landsverslunarinnar og landssjóðsskipanna. Jeg skil ekki, hvernig hægt er að setja þær stofnanir í samband hvora við aðra, þar sem um tvær sjálfstæðar stofnanir er að ræða. En jafnvel þótt landsverslunin hefði haft einhver vildarkjör hjá landssjóðsskipunum, þá væri það aldrei nema vasaskifti á sömu flíkinni, og væri það naumast stórhættulegt. En nú er ekki því til að dreifa, því ekki er mjer kunnugt um nein vildarkjör, sem verslunin hafi notið fram yfir aðra, sem notað hafa landssjóðsskipin. Margt var fleira í ræðu hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.), en jeg nenni ekki að svara honum frekar, og vil ekki misbjóða þinginu með því að fara út í allan þann sparðatíning, svo auðvirðilegur sem hann var. Ástæður þær, sem aðrir þm. hafa fært fram fyrir hönd meiri hlutans, eru lítið annað en endurtekningar af ræðu frsm. (Ó. P.) og áliti meiri hl. nefndarinnar. Get jeg því stiklað ofurlauslega á þeim smávægilegu atriðum, er fram hafa komið. Hv. þm. Snæf. (H. St.) viðhafði nokkur glamuryrði. Það er ekki nýtt, þótt sá hv.þm. geri dálítinn hvell að ástæðulausu. Það fær ekki á mig, enda vita allir, að það er græskulaust gaman. Hann meinar það ekki illa, enda sló hann úr og í. Hann virtist einkum leggja áherslu á, að stjórn landsverslunarinnar hefði verið ábótavant, sjerstaklega meðan reksturinn var í höndum stjórnarráðsins sjálfs, eða fyrstu árin. Ekki skal jeg dæma um það. Það er ekki nema skiljanlegt, að þessi ásökun kæmi fram frá meiri hlutanum, eftir annari framkomu hans. En sem betur fer, er það órökstutt, eins og annað, og því ósannað. Þá talaði sami hv.þm. (H. St.) um þau hlunnindi, sem landsverslunin hefði haft hjá bönkunum. En jeg lýsi yfir því, að jeg er nú alls ekki ánægður með þau hlunnindi. Það hefði ekki verið nema eðlilegt, að sú stofnun, sem birgði landið á neyðartímum, hefði verið látin sitja fyrir öðrum um útlendan gjaldeyri. En á það hefir skort hjá bönkunum. Og jafnvel þótt landsverslunin hafi átt stórfje inni í þeim, þá hefir stundum gengið treglega að fá smáupphæðir yfirfærðar. Þá voru ýmsar glefsur til landsverslunarinnar, svo sem um „spekúlatiónir“, brask, tap á kolaverslun o. fl. Þetta alt læt jeg eiga sig, enda ekkert meint með því. Aðeins sagt til að reyna að vera fyndinn, en sú tilraun mishepnaðist algerlega. Læt jeg svo útrætt um þetta við hv.þm. Snæfellinga (H. St.). Óska honum svo að endingu, að honum gangi vel að vernda mannslífin, einnig með sölu á lyfjum sínum og lífsins balsami, og þá einnig anda þeim, sem ekki er heilagur. Kveð hann svo með allri virðingu. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði nokkur orð við þessa umræðu. Jeg vil ekki taka mjer í munn orð hins mikla manns: „Og þú líka, Brútus“, en jeg segi: Og þú líka, vinur minn. Mjer hefði þótt ilt að fá aðfinslur úr þeirri átt. En honum fór nú líkt og Pjetri postula forðum. Mjer virtist þessi hv.þm. (M. G.) vilja afneita öllum sínum afskiftum af landsversluninni, og það jafnvel oftar en þrisvar. En það gat verið hyggilega gert af Pjetri, eins og á stóð. En hjer stóð öðruvísi á, því engin hætta var og engin ástæða til afneitunar. Mjer fanst hv.þm. (M. G.) vilja taka þá afstöðu til þessa máls, að hann væri því ókunnugur og þess vegna ekki fær um að dæma um það. Jeg skal nú ekki segja margt um það, hvernig þessu er varið. En hitt get jeg sagt, að landsstjórnin rjeð oft miklu um gerðir landsverslunarinnar, og mætti þm. (M. G.) muna það, að jeg kom dögum oftar í stjórnarráðið til að bera mikilvæg mál undir landsstjórnina. Var hv.þm. (M. G.) þá oft viðstaddur, og var samvinna góð, enda kom hann þá fram sem dugandi maður. Þetta er sagt honum til lofs. þetta er dálítið annað en að vilja nú hvergi við koma þetta málefni. Hann virðist þó vilja bera einhverja ábyrgð á sumu, en jeg held, að hjer sje ekki um neitt það að ræða, sem þarfnast ábyrgðar hans, og geti hann því verið laus við hana. Þó var einn ljós punktur í niðurlagi ræðu hv.þm. (M. G.). Hann lýsti yfir því, að hann væri eindregið fylgjandi einkasölu á tveim vörutegundum, tóbaki, sem nú er einkasala á, og steinolíu, sem væntanlega verður og tekin bráðum. Þar þekti jeg aftur sama manninn, sem jeg áður hafði svo mikið álit á. Að hann lýsti yfir því, að hann ætlaði að greiða atkvæði með tillögu meiri hlutans, ber vott um það, að hver dregur dám af sínum sessunaut. Fellur mjer það illa, þar sem mjer er kunnugt um, að hann lítur á þessi mál eins og jeg, hvað sem þessu hvarfli hans nú veldur. Þó skil jeg við hann í fullri vinsemd og vona, að hann bæti ráð sitt mjög bráðlega. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) taldi greinargerð meiri hlutans þannig orðaða, að ekki væri ástæða til að þykkjast af henni. En ýmsir líta nú svo á, að hún sje illa lituð, og mjer, satt að segja, finst hún óþarflega illkvitnisleg. Er jeg því ekki sammála hæstv. atvrh.(Kl. J.), hvorki um það nje ýmislegt annað, er hann hefir sagt þessu máli viðvíkjandi. Jeg hefi líklega týnt nokkrum glefsum, er jeg hafði skrifað upp eftir hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), meðan hann var að halda ræðu sína, en verð þá að treysta á minnið og biðja afsökunar, ef jeg tala öðruvísi en vera ber. Mjer komu í hug orð Skarphjeðins við Þorkel hák: „Betra væri þjer að vera heima að búi þínu“, o. s. frv. Mjer fanst fremur lítið hugsað sumt það, er fram kom í ræðu þessa hv.þm. (J. A. J.), en einna verst fjell mjer þó þessi uppgerðarhógværð og miklu umbúðir utan um alla hans hugsanaþvælu. Það má segja, að þar var hver pokinn utan yfir öðrum. En eitt kom þó fram hjá honum, sem þó er rjettara að andmæla. Meðal annars það, að skuldir viðskiftamanna hefðu tvöfaldast hjá kaupmönnum á síðastliðnu ári, og væri þess vegna varasamt að halda áfram landsversluninni. En þetta sannar hið gagnstæða við það, sem til var ætlast. Því sje þessu svo varið, þá er útkoma landsverslunarinnar góð hvað útistandandi skuldir snertir, því þær hafa mjög lítið aukist á árinu, og því varla ástæða til að óttast svo mjög um þær. Jeg get tæpast skilist við þetta mál án þess að minnast á niðurlag ræðu hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.). Mjer fanst það nokkuð barnalegt hjá honum að setja þetta mál í samband við þann dag, er verslun landsins var gefin frjáls. Jeg álít, að fara ætti varlega í að breiða út flugrit hjer í þingsalnum í því skyni að hafa áhrif á lítilsigldar sálir. Jeg tel það blátt áfram ósæmilegt. Hv. frsm. (Ó. P.) gat varla fundið verri fjarstæðu en þá að fara að tala um einokun í þessu sambandi. Að reyna til að blekkja fáráðlinga með því að halda því fram, að hjer væri hliðstætt dæmi við hina illræmdu einokun fyrri tíma. Mjer sárnar, að þessi fjarstæða skuli vera boðin sæmilegum mönnum. Mjer virðist rjettara að snúa þessu við og bendi hv.frsm. (Ó. P.) á það, að honum hefði verið nær að benda á það, að vjer erum á þeim tímamótum, að rjettara væri að hlynna að þessum vísi, er á að fyrirbyggja það, að einokun nái að festa hjer rætur, sem allar líkur eru til, ef till. meiri hlutans yrði framkvæmd eins og hann virðist óska. Það er einkum sprottið frá stórsölunum, bæði innlendum og útlendum, að reyna að eyðileggja þessa þjóðnytjastofnun. Það má óhætt fullyrða, að væri þessi verslun ill og almenningi óhagstæð, myndu þeir eigi láta sjer svona ant um að útrýma henni. Hættan, sem hjer hefir verið stagast svo mjög á, stafar ekki frá landsversluninni, sem er fyrirtæki, sem öllum landsmönnum ætti að vera ant um að vernda, heldur frá utanaðkomandi áhrifum útlendra gróðafjelaga, sem mynduð eru að nafninu til sem íslensk fjelög. Hirði jeg ekki um að nefna nein sjerstök nöfn að þessu sinni. Þessi fjelög, sem reyna að teygja klær sínar eftir verslunarhagnaði landsins, eru okkur stórhættuleg. Kalla jeg það hörmulegt, ef þeir menn eru til meðal vor, er ljá vilja þeim lið og greiða þannig götu útlenda peningavaldsins hjer á landi. Jeg vona, að þeir verði fáir, sem hjálp vilja veita til þess að leggja þá hlekki um háls þjóðarinnar, sem hún seint eða aldrei gæti af sjer hrist.

Bjarni Jónsson Það er býsna einkennilegt fyrir mig að standa upp, eftir svona mikla ræðumenn, sem beita vopnum sínum svo fimlega, að þrjú sýnast sverðin á lofti. Það er ekki heldur af því, sem jeg stend upp, að jeg ætli mjer að fara í kappdeilur, „mjer er ekki ment sú ljeð, mannsblóð hefi jeg aldrei sjeð“, heldur er orsökin önnur. Jeg þykist hafa orðið þess var, að í nefndinni hafi ríkt samfeldur vilji þess að draga saman landsverslunina og láta hana aðeins fara með einkasölu ríkisins. Mjer hefir og sýnst frá upphafi, að í hendi samviskusamrar stjórnar væri sama, hvor tillagan væri samþykt. Því að stjórnin er ekki fastbundin við þessar till., heldur fer hún vafalaust eftir stefnuskrá sinni í þessu efni. Jeg hygg rjettast að draga fje út úr landsversluninni og láta hana ekki fást við annað en einkasölu, t. d. á steinolíu, tóbaki og ef til vill vínum. Er það sennilega mestur vinnusparnaður að hafa einokunarvörumar á einni hendi, og er það einnig í samræmi við almennan vilja. Annars vita allir hv.þm., að jeg hefi ávalt haldið því fram, að verslunin ætti að vera sem allra frjálsust. Það hefir verið sagt, að landsverslunin hafi notið ýmsra hlunninda fram yfir aðrar verslanir, svo sem skattfrelsi o. fl. Þetta er alveg rjett að vísu, en svona ætti að vera um allar verslanir; þær ættu allar að vera skattfrjálsar, því enginn þarf að láta sjer detta annað í hug en kaupmenn leggi þá skatta, sem þeir verða að bera, á vörurnar, og það eru því ekki þeir, sem borga skattana, heldur almenningur, sem kaupir vöruna, jafnt fátækir sem ríkir. Jeg segi nú þetta aðeins sem almenna athugasemd. Það gladdi mig að heyra, að hæstv. stjórn leit eins á þetta mál og jeg, sem sje að draga bæri saman verslunina framvegis. Og í öðru lagi, að sama væri, hvor tillagan næði fram að ganga. Jeg hygg líka, að yfirlýsing hæstv. stjórnar sje í fullu samræmi við almennan vilja manna um þessa verslun. Þótt önnurhvor till. verði samþykt sem áskorun til stjórnarinnar, getur hún vel skorast undan að framfylgja henni. En þegar stjórnin hefir heitið einhverju, verður ekki frá því horfið. Það er því miklu sterkari skuldbinding fyrir stjórnina, er hún hefir gefið yfirlýsingu um eitthvað í heyranda hljóði. Jeg hefi því hugsað mjer að bera fram rökstudda dagskrá í þessu máli. Er það alls ekki ætlun mín að koma með því í veg fyrir andlega burtreið manna hjer. Jeg hefi þvert á móti ánægju af að sjá, hve fimlega þeim tekst í æfingu mælskulistarinnar. En niðurstaðan vona jeg að verði sú, að fje landsmanna verði sem unt er dregið úr versluninni og eigi haldið áfram vöruinnkaupum, nema svo standi á, sem stjórnin gat um. Leyfi jeg mjer svo að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Þar sem stjórnin hefir lýst yfir því, að hún muni fara með landslandsverslunina í fullu samræmi við till. þær., sem fram hafa verið bornar um málið, þá telur þingið óþarft að samþykkja áskorun á stjórnina um þetta og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Hygg jeg, að allir geti sætt sig við þessi úrslit málsins, þar sem yfirlýsing hæstv. atvrh. (Kl. J.) er fengin, sem bindur stjórnina langtum sterkari böndum en áskorun þingsins í þessu efni.

Jón Þorláksson Það hefir verið gerð tilraun til þess hjer undir umr. að láta líta svo út, sem niðurlagning landsverslunarinnar væri sjerstaklegt hagsmunamál kaupmannastjettarinnar, en andstætt hagsmunum almennings. Jafnhliða hefir þó verið bent á, og það rjettilega, að kaupmenn skulda landsversluninni stórfje, eða um 900 þús. kr. Í rauninni þarf ekki annað en benda á þessar skuldir og á viðskifti þau milli landsverslunar og kaupmanna, sem hljóta að liggja á bak við þær, til þess að sýna, að staðhæfingin um, að niðurlagning landsverslunarinnar sje sjerstakt kappsmál kaupmannastjettarinnar, er staðleysa ein. Þeim kaupmönnum, sem skifta eitthvað við hana, hlýtur frekar að vera það áhugamál, að landsverslunin haldi áfram í sömu mynd og verið hefir, heldur en að hún leggist nú niður. Að vísu má segja, að heildsölunum muni yfirleitt fremur vera kappsmál, að vöruinnflutningur landsverslunarinnar leggist niður, en hið gagnstæða á sjer stað um smásalana yfirleitt. Og þar sem sá flokkur kaupmanna er margfaldur að fjölmenni við heildsalana, þá er ekki ofmælt, að þessi fullyrðing sje staðleysa ein, að þeir, sem nú vilja láta leggja landsverslunina niður, láti stjórnast af hagsmunum kaupmannastjettarinnar, í andstöðu við hagsmuni almennings, fullyrðing, sem auðsjáanlega er skotið fram af fylgismönnum landsverslunarinnar í því skyni að gera málsstað andstæðinganna tortryggilegan, þegar röksemdir brestur til að hnekkja honum. Ástæðurnar fyrir því, að við viljum leggja landsverslunina niður, eru alt aðrar. Margar þeirra hafa þegar verið teknar fram af hv.frsm. (Ó. P.) og öðrum, þar á meðal sjerstaklega sú ástæða, að allar þær orsakir og ástæður, sem stofnun og tilvera landsverslunarinnar bygðist á, eru nú burtu fallnar. Og jeg vil bæta því við, að landsverslunin, eins og hún nú er rekin, útláns- og skuldaverslun með almennar nauðsynjavörur fyrir reikning ríkissjóðs, fellur alls ekki inn í það þjóðfjelagsskipulag, sem við eigum við að búa, heldur fer hún alveg í bága við það, og þeim orðum mínum skal jeg nú þegar finna stað. Fyrst vil jeg þó gera athugasemd við þau ummæli, sem fram hafa komið, að nú standi einungis 2 miljónir kr. af landsfje í landsversluninni. Þetta er ekki rjett, og undarlegt, að því skuli vera haldið fram af þeim mönnum, sem ættu þó betur að vita. Að vísu er landsverslunin ekki talin skulda ríkissjóði nema rúmar 2 miljónir kr., en auk þess stendur í landsversluninni varasjóður hennar, á pappírnum hátt á aðra miljón króna, og er hann að mestu til orðinn á þann hátt, að landsversluninni var gefin upp skuld til ríkissjóðs, sem nam l½ miljón, og hefir sú upphæð verið greidd með sjerstökum skatti, sem landsmenn hafa borgað þar að auki notar landsverslunin lánstraust landsins handa sjer, skuldaði til dæmis um síðustu áramót um hálfa miljón kr. Það er vitanlega eigandi verslunarinnar, ríkissjóðurinn, sem skuldar þessa upphæð, og hins vegar er þá sú tilsvarandi upphæð, sem stendur í landsversluninni, eign ríkissjóðsins, alveg eins og á sjer stað um aðrar skuldir ríkissjóðs og eignir þær, sem lánsfje hans stendur í. Það eru því ekki 2, heldur um milj. kr. af almenningsfje, sem stendur í landsversluninni, og þessi upphæð getur vaxið takmarkalaust með því móti, að hún sjálf auki skuldir sínar erlendis. Þá kem jeg að því meginatriði, hver munur er á, hvernig ráðstafað er þessu opinbera fje, sem stendur í landsversluninni, og hinu, sem stendur beint í ríkissjóði. Samkv. stjórnarskránni sjálfri er óheimilt að greiða nokkra upphæð úr ríkissjóði, nema lagaheimild sje til þess veitt, og þetta ákvæði er með rjettu talið vera einn af hyrningarsteinum þjóðfjelags vors, að löggjafarvaldið, fulltrúar þjóðarinnar á Alþingi, ráði hvernig farið sje með fje ríkissjóðs. En þessu er öðruvísi varið með þær 4½ milj. kr., sem standa í landsversluninni. Um meðferð þess fjár ræður Alþingi engu, og það er með öllu óverjandi að láta slíka fjárhæð, sem nemur hálfri ársveltu ríkissjóðs, vera undir yfirráðum einstakra manna, íhlutunarlaust af Alþingis hálfu. Með þessu er forstjórum landsverslunarinnar fengið í hendur vald, sem á venjulegum tímum má hvergi vera annarsstaðar en í höndum löggjafarvaldsins. Sem dæmi upp á þennan mismun skal jeg nefna það, að hjer á Alþingi ræðum við máske 9 umræður, og oft með mjög mikilli athygli, og máske þing eftir þing, um það, hvort veita skuli einhverjum ungum manni 600 til 1000 kr. ferðastyrk. En þegar skrifstofustjóri landsverslunarinnar fer í tveggja mánaða ferðalag, sjálfsagt í þarfir verslunarinnar, þá fær hann á níunda þús. kr. í ferðakostnað, eins og reikningar verslunarinnar sýna, og þetta gengur greiðlega, því ekki þarf að hafa fyrir að sækja samþykki Alþingis. Annað dæmi má og nefna. Hjer á þinginu ræðum við ítarlega og yfirvegum vandlega í hverju einstöku tilfelli, hvort landsstjórninni skuli heimilað að veita lán úr viðlagasjóði til nauðsynjafyrirtækja, hvort sem eru fáar þús. kr. handa sýslufjelagi til að kaupa jörð fyrir læknissetur, eða stórupphæð, sem hjer er talin, svo sem 50 þús. kr., til að koma á fót klæðaverksmiðju. En forstjórn landsverslunarinnar lánar einni einustu erlendri selstöðuverslun 240 þús. kr., að Alþingi algerlega fornspurðu. Og sjálfræði forstjórnarinnar í fjármálum þessum er svo mikið, sem heyra mátti af ummælum hv.þm. Ak. (M. K.) hjer í þinginu, er hann sagðist ekki viðurkenna, að landsverslunarforstjórnin ætti að standa neinum reikningsskap öðrum en stjórninni, og tók það sjerstaklega fram, að þingnefnd eða þinginu teldi hann sjer ekki skylt að gera grein fyrir gerðum sínum. Með þessu eru, eins og jeg hefi tekið fram, umráð þess fjár, sem ríkið á í landsversluninni, dregin alveg úr höndum löggjafarvaldsins. Jeg skal nú minna á þá almennu ástæðu, sem ráðið hefir því hjer sem annarsstaðar, að svo ríkt er eftir því gengið í stjórnarskipunarlögum þingfrjálsra landa, að fjárveitingarvaldið sje í höndum þjóðarfulltrúanna, en ekki neinna einstakra manna. Ástæðan er dýrkeypt reynsla þjóðanna um það, að í höndum einstakra manna verður þetta vald venjulega misbrúkað. Það segir sig sjálft, að fyrirfram er ekki unt að tryggja það, að slíkt lánveitinga- og fjárbrúkunarvald, sem landsverslunarforstjórinn hefir nú, verði ekki misbrúkað. Sjerstaklega má þó teljast óviðeigandi að láta mann, sem stendur framarlega í flokkadeilum innanlands, hafa slíkt vald í höndum, og þá ekki síst, þegar maðurinn stendur framarlega í fylgiliði stjórnarinnar og vill ekki viðurkenna neinn dómara yfir gerðum sínum nema stjórnina sjálfa. Ekki þætti mjer ósennilegt, að ef landsmenn ættu að ganga til almennra kosninga næst undir líkum kringumstæðum og nú eru, að mikill fjöldi kaupfjelaga, kaupmanna og einstakra manna er stórskuldugur landsverslun, sem stýrt er af einum manni úr þingliði stjórnarinnar, þá mundu finnast þeir stjórnarandstæðingar, sem segðu, að vald þetta væri misbrúkað til að afla stjórninni kosningafylgis. Með þessu vil jeg þó ekki væna hæstv. núverandi stjórn þess, að hún í raun og veru misbrúkaði þetta vald á þennan hátt, en hún má eiga það víst, að einhverjir ímynda sjer þetta og beita því í kosningahríðinni, af því að það væri svo ofurauðvelt að misbrúka valdið þannig. Þetta, sem jeg nú hefi nefnt, er fyrir mjer og mörgum öðrum ein aðalástæðan til þess, að við viljum, að þetta mál gangi sinn eðlilega gang, þannig, að þessi landsverslun með almennar nauðsynjavörur verði lögð niður, þegar þörfin, sem skapaði hana, nú er burtu fallin. Þar við vil jeg og bæta því, að jeg tel það almannafje, sem stendur í versluninni, vera í talsverðri hættu. Verslun, sem er almenningseign, hefir miklu verri aðstöðu til að heimta inn torfengnar skuldir en verslanir einstakra manna, því menn gera sjer alment miklu dælla við landssjóðinn í fjárreiðum en við einstaklinga. Hv. þm. Dala. (B. J.) hefir borið fram rökstudda dagskrá með tilvísun til yfirlýsingar stjórnarinnar, og á þar við þau ummæli hæstv. atvrh. (Kl. J.), að ekki mundi verða haldið áfram verslun með aðrar vörutegundir en einkasöluvörur, nema sjerstök nauðsyn beri til, og að stjórninni væri sama, hvor till. yrði samþykt. En þótt hv.þm. Dala. (B. J.) sætti sig við þessa yfirlýsingu, þá er mjer hún ónóg, og get því ekki sætt mig við þá afgreiðslu málsins. Jeg verð sem sje að líta á það, hver muni í raun og veru verða dómari um það, hvort „sjerstök nauðsyn“ í þessu efni sje fyrir hendi. Það er nú alkunn stjórnarvenja, að í öllum þeim greinum starfseminnar, þar sem til eru skipaðir forstjórar utan stjórnarráðsins, þá leitar landsstjórnin ávalt umsagnar þeirra og tillagna um þau mál, sem falla undir verkahring hvers þeirra. Og það má heita föst venja, að stjórnarráðið fari eftir tillögum forstjóranna í þessum málum. Hjer yrði það þá landsverslunarforstjórinn, sem gera ætti tillögur um vörukaup, þegar honum þætti „sjerstök nauðsyn“, en mjer gat ekki betur skilist af ræðu hv.þm. Ak. (M. K.) en að núverandi forstjóra þætti sjerstök nauðsyn á að halda landsversluninni áfram í því formi, sem hún er í nú, og yrði það þá líklega útkoman. Þó er rjett að líta á, hve miklar líkur eru til, að hæstv. stjórn mundi brjóta í bága við stjórnarvenju og ganga í móti tillögum forstjórans um þetta efni. Er þá á það að líta, að forstjórinn er einn í þingliði stjórnarinnar og talinn einn af stólpunum þar, en þingfylgi hæstv. stjórnar hins vegar svo tæpt, að hún þolir ekki einu sinni að missa atkvæði forstjórans eins, því að þá er hún komin í minni hluta. Mjer þykir því ekki líklegt, að hæstv. stjórn geti breytt á móti tillögum þeim, er landsverslunarforstjórinn kynni að gera, og mun því greiða atkvæði á móti tillögu hv.þm. Dala. (B. J.).

Magnús Guðmundsson Jeg þarf að svara hæstv. forseta (M. K.) nokkrum orðum. Hann virtist töluvert reiður í síðustu ræðu sinni og sagði, að jeg hefði afneitað einhverju. Ekki gat hann um, hvað það hefði verið, en landsverslunin gat það ekki verið, því jeg hefi ætíð verið henni vinveittur, og þau fáu orð, sem jeg sagði, voru henni í vil. Annars get jeg vel látið mjer lynda að vera settur á bekk með Pjetri postula; það er engin vanvirða, og þakka má hæstv. forseti (M. K.) fyrir, ef hans orðstír verður jafnmikill eftir 1900 ár og Pjeturs orðstír er nú. En afleiðingin af þessari samlíkingu hlýtur að verða sú, að jeg hafi afneitað hv.þm. Ak. (M. K), sem hefir þá verið svo hógvær að líkja sjer við Krist, og er varla von, að sjálfur forseti sameinaðs þings láti sjer sæma minna. En annars mætti kannske minna hæstv. forseta á það, að hann hafði ekki mikið á móti kaupmönnum meðan hann var kaupmaður sjálfur, þótt hann afneiti þeim nú, svo að það eru þá fleiri en jeg, sem drýgja afneitunarbreyskleikasyndir. Hv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að stjórnin hefði ráðið vörukaupunum í heild sinni. Það er rjett, að þessi regla var alment gefin, og í mörgum tilfellum voru þessi kaup borin undir mig, svo sem hveitikaupin, olíu- og kolakaupin. En auðvitað var jeg ekki ætíð um spurður, enda var það ekki eðlilegt, því að þetta heyrði alment ekki undir mig. Annars er jeg samdóma hæstv. atvrh. (Kl. J.) um það, að rjett sje, hvað sem samþykt verður, að kaupa inn aðrar vörur en þær, sem einkasala er á, ef brýn nauðsyn ber til, en sjálfsagt að gera það ekki að nauðsynjalausu. Jeg undirbygði mína fyrri ræðu með tölum, sem ekki hafa verið hraktar, og sýndi fram á, að eftir 1. júlí í ár getur verslunin ekki haft úr að spila meiru en 1 milj. kr., því að varasjóður hennar er bundinn í útistandandi skuldum. En það er auðsætt, að til þess að reka olíu- og tóbaksverslunina þarf mikið fje, og auk þess mun ríkissjóði engin vanþörf á að fá eitthvað af innieign sinni goldið, þegar kemur fram á sumarið 1923. Er af þessu bert, að nauðsynlegt er, að landsverslunin rifi nokkuð seglin. Enn er ótalið fjeð, sem þarf til vínkaupanna. Er þar ekki nema um tvent að velja, annaðhvort að taka lán til þess, eða að landsverslunin leggi fjeð til. Það hefir verið sagt, að landsverslunin hafi notið hlunninda hjá bönkunum um yfirfærslu. Hafi þetta verið, er það án minnar vitundar, og jeg held, að hún hafi sætt sömu kjörum og aðrir. En þótt þetta væri, væri það ekki nema eðlilegt, því að hún hafði ætíð peninga til, en þurfti ekki að taka þá til láns. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að meira fje mundi í landsversluninni en jeg hefði sagt í gær. Þetta er rjett, ef varasjóður er tekinn með, en jeg gerði það ekki vegna þess, að hann er fastur í útistandandi skuldum og vörubirgðum, og yfirleitt ræddi jeg aðeins um það, hvað ógreitt væri af því fje, sem lagt hefir verið úr ríkissjóði til verslunarinnar.

Bjarni Jónsson Það er aðallega hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem jeg þarf að eiga orðastað við út af dagskrá minni, en raunar ætti þess ekki að þurfa, því að við erum sammála um flest. Hann sagði, að það væri ekki vel í samræmi við aðra meðferð á fjármunum ríkissjóðs að láta fje standa í fyrirtækjum, sem ráðið væri yfir af einstökum mönnum, og nokkuð á annan veg en þingið vildi. En það er auðsætt, að svo verður að vera að meira eða minna leyti, að einstakir menn hafi mikil umráð yfir því fje, sem varið er til þeirra fyrirtækja, er ríkið rekur. Mjer þótti vænt um það, að þessi sami hv.þm. (J. Þ.) tók til samanburðar þessa lúsamulninga, 500 kr. styrk eða svo, til fátækra en efnilegra manna, sem altaf er verið að telja eftir og tala um, að þjóðin fari á höfuðið fyrir, því að sá ótti verður næsta hlægilegur, þegar menn sjá, að yfirráðin verða að vera nokkuð rúm hjá forstöðumönnum svona fyrirtækja, og þar því lagt út í miklu viðsjárverðari hluti. Annars skal jeg geta þess, sem jeg raunar hefi áður minst á, að jeg hefi altaf álitið, að þessi afskifti landsins af versluninni hefðu átt að vera með öðrum hætti. Þegar þrot urðu hjá kaupmönnum á því að fá vörur, þá átti ekki að koma á fót landsverslun, heldur átti ríkisstjórnin að styrkja kaupmenn í því að fá skip til flutnings og útflutningsleyfi og annað, er með þurfti, en kaupmenn áttu að leggja til fjeð, starfsfólkið og húsin og verslunarvitið. Verð varanna hefði svo stjórnin mátt ákveða. Hefði þetta verið umsvifaminna, en þó öruggara. Erum við hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og jeg að þessu leyti mjög á sömu skoðun. Aftur á móti erum við ósammála um það, að stjórninni sje bæði skylt og rjett að fara eftir áliti forstjóra svona fyrirtækja í öllum greinum. Það er rjett, að stjórn verður mjög að hlíta vilja og ráðleggingum fræðslu- og vegastjóra og annara þeirra manna, sem sjerþekkingu hafa á því starfi, er þeir hafa umsjón með. En hjer gegnir öðru máli. Hjer kemur sjerþekkingin ekki til greina, heldur er það stefnan, sem á að ráða. Segi stjórnin forstjóranum að draga inn skuldir, þá á hann auðvitað að hlýða því. Geri hann það ekki, á að setja hann frá. Það er stjórnin ein, sem á að hafa og hefir máttinn. Hefi jeg nú heyrt hæstv. atvrh. (Kl. J.) lýsa því skýrt yfir, að hann vilji og ætli sjer að láta draga inn skuldirnar og hætta vörukaupum; er því ekki ástæða til annars en láta sjer þetta nægja, og er því algerlega óþarft, að þingið fari að skora á stjórnina að gera þetta. En jeg veit, að þetta kemur til af því, að hv.þm. (J. Þ.) treystir ekki stjórninni til að standa við þessa yfirlýsingu. En rökfærsla hans er ekki rjett. Hann sagði, að þingfylgi stjórnarinnar væri svo veikt, að hún þyldi ekki að missa þennan hv.þm. (M. K.), sem hjer á hlut að máli. Það er nú fyrst og fremst ósannað, að hv.þm. Ak. (M. K.) sje svo mikill kappsmaður, að hann vildi nota afstöðu sína þannig, en þótt svo væri, þá væri það samt miklu meiri hætta fyrir stjórnina að brigða loforð sín, því með því móti misti hún þingfylgi allra þingmanna. Eru og sumir ráðherrar ekki svo fastir við þessa stóla, að þeir kjósi heldur að vera mannorðsrýrir en að standa upp úr þeim. En haldi stjórnin ekki þau loforð, sem dagskrá þessi er bygð á, þá er jeg einráðinn í því að verða fyrsti maðurinn, sem kem með vantraust á hana á næsta þingi, svo sem jeg er og einráðinn í að bera fram vantraustsyfirlýsingu á hendur henni, ef hún gerir eigi meiri gangskör að því en fráfarin stjórn að framkvæma 7. gr. sáttmálans rjett og samkvæmt því, er jeg hefi haldið fram. Eru menn þeir, er stjórnina skipa, mjer ekkert kærari en aðrir, enda fer jeg aldrei í manngreinarálit, er um stefnur er að ræða. Er með þessu röksemd hv.þm. (J. Þ.) fallin um koll. Stjórninni er aldrei skylt að fara eftir áskorunum þingsins, en hitt dettur henni varla í hug, að rjúfa þá yfirlýsingu, sem hún hefir gefið þinginu.

Halldór Steinsson Jeg þarf að svara örfáum skeytum, sem beint hefir verið að mjer. Eru þá fyrst nokkur orð til hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann sagði, að jeg hefði talað af velvild mikilli um einstaka stjett, kaupmannastjettina. Jeg tek ekki orð hans nærri mjer. Jeg á þar góða vini, sem meðal annara stjetta, en jeg hefi aldrei sýnt mig á þingi sem sjerstaklega vinveittur þeirri stjett, öðrum stjettum fremur. Þá sagði hann, að jeg hefði talið ástæðurnar fyrir landsversluninni horfnar, en jeg hefði engin rök fært að því. En þetta er ekki rjett. Jeg taldi 3 hugsanlegar ástæður fyrir henni, en sýndi fram á, að þær væru allar horfnar. Hefir hann ekki treyst sjer til að hrekja það. Þá sagði hann, að jeg hefði sagt, að ekki væru öll kurl komin enn til grafar. Jeg hefði nú helst kosið að þurfa ekki að fara út í þetta aftur, en jeg get sagt, til þess að hugga hv.þm. Ak. (M. K.), að jeg átti þar ekki við landsverslunina eftir að hann tók við henni. En það var fyrst 1915, sem hugsað var um, að nauðsyn bæri til að endurskoða reikninga verslunarinnar, og menn kosnir til þess að reyna að kanna þetta kviksyndi. En þeir fundu engan botn. Það er því ekki ofmælt, að ekki munu öll kurl komin enn til grafar. Og þegar svo hjer við bætist, að verslunin hefir ekki greitt útsvar, notið góðs af gengismun og greitt aðeins 6% af lánum sínum, þá hefi jeg sannarlega ekki tekið of djúpt í árinni, þótt jeg teldi gróðann jafnvel „negativan“. Þá sagði þessi hv.þm. (Sv. Ó.), að verslunin hefði varið miklu fje til sendimanna erlendis. Jeg hjelt, að best væri fyrir hann að minnast ekki á þetta, því um það hefir verið deilt, hvernig sumu af því fje hefir verið varið. En mjer þykir gaman að gera þá fyrirspurn til hv.þm. Ak. (M. K.), hversu mikið fje muni hafa farið til Belgíu- og Englandsfarar skrifstofustjórans. Það kann að vera, að hann hafi haft töluverð „prívat“-þægindi upp úr ferðinni, en hitt munu skiftar skoðanir um, hvort verslunin hefir að sama skapi haft hag af henni. Þá sagði hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að verslunin væri gróði fyrir ríkissjóðinn, og taldi það einn af kostum hennar. En þar skilur okkur á. Ríkissjóður á ekki og má ekki reka gróðabrallsfyrirtæki; til þess er áhættan of mikil. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði að landsverslunin skapaði betri viðskiftakjör. Jeg sagði, að hún gerði það að sumu leyti, en hitt stend jeg við, að ef hún hefði sömu aðstöðu og kaupmenn og nyti engra forrjettinda, þá væru ekki líkur til þess, að hún gæti veitt betri viðskiftakjör. Það eiga þeir eftir að sanna. Þá kem jeg að síðasta atriðinu í ræðu þessa hv.þm. (Sv. Ó.), sem jeg hygg, að betur hefði verið ótalað. Hann sagði, að flestar þingmálafundargerðir, sem legðu til, að landsverslunin yrði lögð niður, væru úr kauptúnum, og þar af leiðandi samdar af kaupmönnum. Þetta er hörð aðdróttun til kjósenda og ekki lík jafnkjósendakærum manni sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Jeg get nú nefnt mörg kauptún, þar sem hv. kjósendur hans búa, svo sem Mjóafjörð, Djúpavog, Norðfjörð, Eskifjörð, Reyðarfjörð o. fl., og hygg jeg, að þeir kunni honum litla þökk fyrir, að hann ber þeim á brýn, að þeir sjeu þrællynd kaupmannaþý. En gott er, að þeir fá að heyra slík ummæli af vörum hans í þingsalnum. Þá kem jeg að hæstv. atvrh. (Kl. J.). Hann vildi halda því fram, að landsverslunin hefði gert mikið gagn fyrstu árin. Jeg skal nú ekki þrátta mikið um það við hann; jeg hefi umsögn margra kaupsýslumanna um það, að á þeim tíma hafi ekki verið nein tregða á innflutningum til landsins. Hvor okkar hefir hjer á rjettu að standa getum við látið bíða seinni tíma. Þá lagði hæstv. atvrh. (Kl. J.) þá merkingu í orðið „aðallega“ í tillögu minni hlutans, að með því væri átt við knýjandi nauðsyn, stjórnin mundi ekki nota heimildina nema knýjandi nauðsyn væri fyrir hendi. Það er auðvitað gott að fá þessa yfirlýsingu, en í orðið verður þó að leggja hina venjulegu merkingu. Og það opnar stjórninni víða gátt til þess að smeygja inn þúsundum tonna af hverju sem er, ef svo vill verkast. Þá gat hæstv. atvrh. þess, að kaupmenn hefðu notið góðs af landsversluninni vegna þess, að hún hefði setið fyrir kaupmönnum með yfirfærslu. Þetta ber ekki vitni um mikla verslunarþekkingu. Jeg hygg, að kaupmenn hefðu heldur kosið sjálfir að nota yfirfærsluna en að hafa landsverslunina sem millilið. Þá man jeg ekki eftir fleiru, er jeg þarf að svara hæstv. atvrh. (Kl. J.). Þá kem jeg að sjálfum höfuðpaurnum, hv.þm. Ak. (M. K.). Hann byrjaði með því að furða sig á, að hjer væri verið að leika gamanleik. Jeg bjóst nú sannast að segja heldur við því, að hann mundi kalla það sorgarleik. Það gildir að vísu einu, hvort hann nefnir þetta gamanleik eða sorgarleik; hann má vita það, að hann verður altaf aðalpersónan í leiknum. Hann kvað mína framsöguræðu hafa verið hvell og græskulaust gaman. Þessi ummæli eru nú gamlir kunningjar. Jeg átti einu sinni sæti í sömu deild og þessi hv.þm. (M. K.). Þá fjekk hann orð fyrir að vera skapstirður í meira lagi. Kom það þá eigi ósjaldan fyrir, er hann var kominn í þrot með öll skynsamleg rök, að skap hans ýfðist og hljóp með hann í gönur. Þá var það venjulega viðkvæðið hjá honum, að alt hjá mótstöðumönnunum væri hvellur og græskulaust gaman. Hann óskaði þess að síðustu, að mjer mætti ganga vel að selja lyf mín og lífsins balsam. Jeg vildi nú fegins hugar svara í sömu mynt og óska honum góðs gengis með landsverslunina, ef jeg áliti, að ósk mín fengi nokkuð bætt úr því álappalega ástandi, sem hún nú er komin í. En jeg veit, að engar óskir eru svo heitar og ekkert lífsins balsam hefir svo mikinn lækniskraft í sjer fólginn, að það megni að reisa landsverslunina úr þeim dauðateygjum, sem hún nú er í, í áliti allra landsmanna.

Frsm. meiri hl. (Ólafur Proppé) 1) Þótt umræðurnar sjeu nú orðnar langar, þá þarf engan að undra, þótt jeg kveðji mjer hljóðs, því að um mig hefir staðið eigi alllítil skæðadrífa sem frsm. meiri hluta nefndarinnar. Þó get jeg stytt mjer nokkuð leið, því að flestir, sem á móti hafa mælt, hafa gripið á sömu atriðunum, og get jeg því svarað þeim að mestu í einu lagi. Aðalásteytingarsteinn allra, sem andmælt hafa, að undanskildum hæstv. atvrh. (Kl. J.), er greinargerðin fyrir till. meiri hluta nefndarinnar á þskj. 269. Það er því ekki úr vegi að líta nokkuð á þessa greinargerð, þar sem sumir hv.þm. hafa talið hana litaða, og hæstv. forseti (M. K.) hefir jafnvel látið sjer sæma að kalla hana illkvitnislega ritaða. Jeg skal þá fyrst kannast við það, að jeg er höfundur greinargerðarinnar og ber að því leyti ábyrgð á því, sem þar stendur. Um fyrstu sex málsgreinarnar hefir enginn ágreiningur orðið. Það er aðeins inngangur almenns efnis. Ekki hefir heldur orðið ágreiningur um reikningana; það eru tölur, sem landsverslunin hefir sjálf látið uppi og minni hlutinn hefir tekið upp í sína greinargerð. Það, sem fyrst hneykslar hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) og hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), eru ummælin um kolaverslunina síðastliðið ár. Til þess, að hv.þm. og aðrir áheyrendur geti heyrt, hvað um þetta er sagt í greinargerðinni, skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa það upp: „Enda þótt kolareikningurinn sýni 129 þúsund króna tekjuafgang, er það þó síður en svo, að verslunin hafi hagnast á kolaversluninni umliðið ár. Eins og sjá má neðar á reikningnum, hefir verðfall á seldum vörum numið samtals 567 þúsund krónum, en þar af er verðfall á kolum og koksi ca. 398 þúsund. Beint tap hefir því numið ca. 200 þúsund krónum“. Þetta er þá sagt um kolaverslunina. Tapið er ómótmælanlega 200 þús. kr. Jeg vil því bera af mjer, að hjer sje nokkuð rangt frá skýrt, og því síður illkvitnislega. Þetta er ekki sagt til þess að álasa versluninni. Kolakaupin 1920 voru gerð vegna þjóðarnauðsynjar, en verslunin verður að bera skakkaföllin. Annað atriði, sem líka er töluverður ásteytingarsteinn hjá hv. minni hluta, og sumum hv.þm., er það, sem sagt er í greinargerðinni um gengishagnaðinn. Skal jeg því, með leyfi hæstv. forseta lesa það upp: „Um „Gengishagnaðinn“, kr. 348 þúsund, sem aðallega mun stafa frá viðskiftum við Ameríku, er það að segja, að ef slíkt óvenjulegt happ hefði eigi hent verslunina á umliðnu ári, hefði árságóðinn, sem, eins og reikningurinn ber með sjer, er kr. 73,385, snúist í 275 þúsund króna rekstrartap.“ Það getur enginn neitað því, að hjer er um óvenjulegt happ að ræða, og landsverslunin hefir aldrei orðið fyrir slíku happi þau 7–8 ár, sem hún hefir starfað, og hún getur ekki gert ráð fyrir slíkum hvalreka í framtíðinni til þess að bæta upp óhöppin og skakkaföllin. Þessu til sönnunar skal jeg geta þess, að á þessu ári er búið að borga í gengismismun 18,240 kr., og mun þó mega líta svo á, að með þessum 18 þús. sjeu ekki öll kurl til grafar komin. Sje nú litið á það, sem landsverslunin á útistandandi, verður ekki með sanni sagt, að hún sje samkepnisfær. Landsverslunin hefði getað afskrifað sem tap ekki litla upphæð árlega. Jeg hefi því miður ekki getað tínt til öll gögn, en af því, sem jeg hefi sjeð, mundi það nema nokkrum hundruðum þúsunda.  (Forseti M. K.: Þvert á móti)  . Það er því síst að undra, þótt hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) segðist vera hálfdeigur við að halda landsversluninni áfram, enda skal jeg segja það, honum til hróss, að í þeirri nefnd, sem starfaði að rannsókn þessa máls, var hann nær skoðunum okkar en flestir aðrir andstæðingar okkar, og bar lengi sáttaboð milli, og leitaðist við að verða samferða okkur. En jeg verð að segja það, að jeg tel, að betur hafi farið á því, að svo varð ekki. Hitt er og sannað, að landsverslunin getur ekki staðist sem samkepnisverslun. Hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) sagði, að hún stæði jafnt að vígi og keppinautarnir, en það hefir verið sýnt fram á það, bæði af mjer og öðrum, að það er langt frá því, að svo sje. Því hefir verið haldið hjer fram, að landsverslunin yrði að halda áfram vegna innheimtu á skuldum, og minni hluti nefndarinnar hefir einnig lagt það til, að hún hefði eitthvað af vörum til að miðla viðskiftavinum sínum. Um þetta eru mjög skiftar skoðanir. Jeg verð nú að líta svo á, að það hafi yfirleitt verið ólán landsverslunarinnar, að hún hafði á síðasta ári of miklar vörubirgðir á boðstólum, því að annars hefði þá borgast mikið af skuldum og væri borgað enn, ef ekki væri sífelt stofnað til nýrra skulda. Til dæmis um þetta má geta þess, að landsverslunin hefir á síðustu árum tekið að sjer kaupfjelög og kaupsýslumenn, sem staðið hafa höllum fæti, og lánað þeim upphæðir, sem ekki verða taldar í tugum, heldur hundruðum þúsunda. Þetta skal jeg benda á í bókum verslunarinnar, ef þess verður krafist. Í þessu sambandi þykir mjer hlýða að geta þess, að hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) sagði, að bækumar sýndu best, hversu mikil nauðsyn væri á því að halda versluninni áfram. Jeg er nú hjer á gagnstæðri skoðun, því að mjer virðast bækurnar einmitt sýna það, að tilverurjettur landsverslunarinnar sje fallinn í burtu. Því það var í fyrstu tilætlun og markmið verslunarinnar að útvega vörur bæjarfjelögum og sýslufjelögum, en nú lánar hún út vörurnar kaupfjelögum og einstökum kaupsýslumönnum, sem þannig nota fje ríkisins til þess að styðja eigin verslun, svo jeg hafi ekki sterkari orð. Um áætlun skuldanna sagði þessi hv.þm. (M. K.) það, að hún væri hvergi nærri áreiðanleg, en jeg er sannfærður um, að þegar öll kurl koma til grafar, verða þær talsvert meiri en 450 þús. kr. Ýmsir þeir, sem talað hafa af hálfu minni hlutans, hafa getið þess, að ekki sje von, að afkoma landsverslunarinnar sje góð nú, svo erfitt sem alt verslunarlíf hafi verið á síðasta ári. Jeg held nú, að einmitt vegna þessara erfiðleika hefði verslunin átt að fara varlega, en ýta ekki út vörunum, eins og hún virðist hafa gert, af lítilli forsjá. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) varpaði fram þeirri illkvitni, að jeg hefði talað um í ræðu minni hjer, að jeg vildi láta fara fram rannsókn á landsversluninni. Þetta hlýtur að stafa annaðhvort af misheyrn eða misskilningi, því jeg sagði aðeins, að ef rannsaka ætti hag landsverslunarinnar, yrði það einungis yfirgripsendurskoðun, því að jeg taldi ómögulegt, að það yrði gert nákvæmlega.  (J. B.: Hv. þm. (Ó. P.) sagði rannsókn)  . Jeg sagði aðeins: ef rannsókn ætti að fara fram, en gaf enga bendingu um, að slík rannsókn þyrfti að fara fram. Þá fór þessi hv.þm. (J. B.) mörgum lofsamlegum orðum um landsverslunina og sagði, að sjálfsagt væri að láta forstjóra hennar sem mest sjálfráðan. Það hefir nokkuð verið vikið að þessu áður, og eru deildar skoðanir um það, hve holt það sje, og skal jeg ekki ræða um það frekar. Enn fremur varð þm. harla skrafdrjúgt um ýms tylliboð í sambandi við steinolíuverslunina. Jeg hefi því miður ekki getað kynt mjer málið sem vera ber, en vil aðeins lýsa afstöðu nefndarinnar til þess. Nefndinni barst í gær skjal, kurteislega orðað, um að taka þetta mál til rannsóknar. Nefndin sendi aftur forstjóra landsverslunarinnar jafnhógvært erindi, þar sem hún leitaði álits hans um málið. En svarið kom ekki; var því ekki hægt að minnast á þetta í greinargerðinni, og svarið er ekki komið enn. Mjer skildist á hv. forstjóra landsverslunarinnar, að hann telji sig ekki skyldugan að standa þingnefndum reikningsskap ráðsmensku sinnar. En þegar hjer er um 12 manna nefnd að ræða, sem skipuð er úr báðum þingdeildum, virðist mjer mjög óviðeigandi, að einn þjónn ríkisins skuli líta svo stórt á sig að virða hana ekki einu sinni svars. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) mintist nokkuð á málið og kvaðst ekki hafa haft tíma til að athuga það eða átta sig til fullnustu á því síðan í gær. Þetta get jeg vel skilið. En jeg vona, að honum vinnist tími til að taka afstöðu til þess áður en mjög langt líður, og held, að það væri heppilegast fyrir landsverslunina og steinolíuverslunina. Það er síður en svo, að jeg eða meiri hluti nefndarinnar yfirleitt væni forstjórann ills, en það er þó hollast að leggja öll spilin á borðið, svo að alþjóð gefist kostur á að rannsaka þau. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) talaði mikið um verðlag landsverslunarinnar, og hve langt það væri fyrir neðan heildsalaverð yfirleitt. Þessu til sönnunar nefndi hann ýms dæmi. Jeg skal ekki þrátta um það, að ef landsverslunin hefir til sölu sömu vöru og heildsalar, selji hún hana nokkru ódýrari. En ef hún er ein um hituna, sníður hún verðlagið nokkuð eftir öðrum mælikvarða. Eitt þeirra dæma, sem hv.þm. nefndi, var það, að sykur hefði kostað hjá heildsölum hjer í bænum kr. 1.05 kg., en nú, þegar landsverslunin hefði fengið hann, hefði hún selt hann á kr. 0.95 eða 10 aurum ódýrara kg. Landsverslunin hefir nú fyr verið talsvert riðin við sykurverslun, og jeg vona, að hv.þm. hafi ekki gleymt því, þegar skrifstofustjóri landsverslunarinnar og hæstv.forsrh. (S. E.) stóðu upp á almennum borgarafundi til þess að verja 20 aura skatt, sem lagður var á hvert kg. af sykri, sem þeim þótti nauðsynlegt að leggja á, til þess að bæta upp gömul skakkaföll. Jeg held, að það jafnist fyllilega á við þessa 10 aura lækkun, sem landsverslunin gerir nú í dauðateygjunum, og jeg efast um það, hversu holl slík ráðsmenska sje fyrir ríkissjóð. Sama má og segja um rúgmjöl það, sem landsverslunin selur nú á 50 kr. það er víst, að ef landsverslunin ætti að bera skatta og skyldur ofan á þetta, þá yrði ekki mikið eftir í rekstrarkostnaðinn. Útúrsnúningum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) úr þingmálafundargerðum hefir hv. sessunautur minn (H. St.) svarað, og jeg skal aðeins bæta því við, að þessi hv.þm. (Sv. Ó.) hefir lesið þingmálafundargerðirnar mjög illa. Jeg hefi lesið þær allar lið fyrir lið og get sannað, að alt það, sem jeg sagði um þær, var rjett. Þá held jeg, að jeg hafi minst á flest það, sem hv.þm. mintust á í þessu sambandi, nema það, sem hæstv. forseti (M. K.) sagði. Þessi hv.þm. talaði lengi og af miklum fjálgleik, og fór geist að vanda. Datt mjer þá helst í hug stórt tvinnakefli, sem rakið er ofan af. Þar eru aðeins tvö lög af þræði, og innan undir þeim stór trjedrumbur.  (Forseti M. K.: Mjer datt nú helst í hug lítill tappi, þegar hv.frsm. (Ó. P.) talaði)  . Jeg get nú skilið það, því að nafn mitt minnir dálítið á þá hluti. Hann sagði, að tortrygni manna til landsverslunarinnar stafaði af því, að kaupmenn gætu ekki litið hana rjettu auga og reyndu að spilla fyrir henni leynt og ljóst. Jeg held, að hv.þm. Ak. (M. K.) fari hjer með algerlega rangt mál, enda er hjer ekki um þetta mál að ræða, heldur hitt, hvort þörf sje á landsversluninni eða ekki. En það hefir verið sýnt fram á það hjer með óyggjandi rökum, að tilverurjetti hennar er nú með öllu lokið. Um kolaráðstafanir landsverslunarinnar í fyrra, þegar mest á reið, sagði hv.þm. (M. K.) það, að þá hefði hún staðið vel í ístaðinu, og Borgarfarmurinn, sem þá kom hingað, hefði verið hin bestu gufuskipakol, sem hingað hefðu flust. En hvernig stóð þá á því, að landsverslunin vildi kaupa kol af öðrum á sama tíma handa ríkisútgerðinni? Um skattfrelsi landsverslunarinnar hefir verið allmikið rætt, bæði í gær og í dag, og mjer þótti vænt um að heyra, að hv.þm. Ak. (M. K.), forstjóri landsverslunarinnar, var mjer sammála um það, að hún ætti ekki að vera skattfrjáls. En hann hefði þó heldur átt að sjá það í ársbyrjun 1918, þegar hann tók við forstjórn hennar, því að þá væri vörn hans nú miklu affarasælli. Þá mintist hv.þm. (M. K.) á, að jeg drægi taum steinolíufjelagsins, og hallaði þar rjettu máli, því að jeg tók það fram, að meiri hluti nefndarinnar hefði ekkert út á það að setja, þó að ríkið hefði hönd í bagga með steinolíuversluninni. En hitt var ekki nema eðlilegt, þó að jeg mintist á það í þessu sambandi, að þetta fjelag væri beitt misrjetti, þar sem það verður að borga 6 króna skatt af hverri tunnu, en þann skatt er landsverslunin alveg laus við. Enn vildi jeg stuttlega drepa á það, að þó að landssjóðsútgerðin komi þessu máli ekki beinlínis við, er hitt þó víst, að landsverslunin hefir haft ómetanlegan hag af henni. Hv. þm. Ak. (M. K.) sagði að vísu, að það væri aðeins að taka úr öðrum vasanum og stinga í hinn. En þegar rætt er um landsverslunina sjerstaklega, er þetta svo mikið atriði, að ekki má ganga fram hjá því, þegar meta á fjárhagsafkomu hennar. Í ræðu sinni sagði hæstv. forseti (M. K.), að hann teldi þýðingarlaust að elta uppi einstök atriði úr ræðum andstæðinga sinna, og kallaði það sparðatíning. En þó stóð þessi sparðatíningur hans yfir í 1½ klukkustund, en mín ræða var þó aðeins í 1 klukkutíma. Hv. þm. (M. K.) var svo velviljaður, að hann sagðist kenna í brjósti um mig fyrir ummæli mín um verslunarfrelsið. Jeg beiðist engrar vorkunnar út af því, og vænti, að þau orð mín standi jafnt sem áður fyrir þessum ummælum hans. En jeg get vorkent, að hann verður nú að standa hjer og rjettlæta gerðir sínar frammi fyrir alþjóð, því þó að margt sje vel um þann mann, sannast þó hjer hið fornkveðna, að blindur er hver í sjálfs sín sök. 1) Ó. P. hefir ekki farið sjálfur yfir handrit skrifara að þessari ræðu.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg þarf aðeins að gera stuttar athugasemdir viðvíkjandi einstaka atriðum, sem komið hafa fram í umræðunum. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) nefndi mig í sambandi við tvo aðra þm., sem lagt hefðu áherslu á, að kaupmenn vildu landsverslunina feiga. En jeg tók alls ekki svo djúpt í árinni. Jeg drap á það, að mjer þætti það furðulegt, að kaupmenn skyldu yfirleitt vera á móti versluninni, þar sem þeir hafa notið mikils góðs af henni. Enda mun það vera svo, að það sjeu heildsalar aðallega, en ekki smákaupmenn, sem leggjast aðallega á móti versluninni. Hv. þm. (J. Þ.) hefir misskilið mig þarna, og finn jeg því ástæðu til að leiðrjetta það. Hv. þm. (J. Þ.) gerði ekki mikið úr yfirlýsingu minni viðvíkjandi þessum till. Hann efaðist um, að jeg væri fær um að halda hana, en jeg vona, að hann hafi ekki efast um, að jeg vildi gera það. Viðvíkjandi þessu vil jeg leyfa mjer að taka það upp aftur, sem jeg sagði í þessu sambandi. Jeg sagðist verða að skilja till. meiri hlutans svo, að hann teldi heimilt, að landsverslunin flytti inn og seldi einhverjar vörur, ef full vissa væri fyrir því, að þær vörur ætti að einoka, því þó að orðið „eingöngu“ standi í till. meiri hlutans, þá er þar einnig skýrt tekið fram, að landsverslunin skuli hafa á hendi steinolíuverslunina, þó að ekki hafi verið tekin einkasala á þeirri vöru, af ótta fyrir einokun. Þarna kemur fram hinn sanni vilji þingsins, og jeg sje því ekki betur en að yfirlýsing mín sje í fullu samræmi við vilja meiri hlutans og alls þingsins. Hv. þm. (J. Þ.) sagði, að það kæmi ekki til mála, að stjórnin gæti framfylgt þessari yfirlýsingu sinni; hún mundi leita til forstjórans og fara að till. hans í einu og öllu, eins og vant væri í þvílíkum tilfellum, en það væri vitanlegt, að hann mundi ekki letja til vörukaupa. Jeg er hræddur um, að hv.þm. (J. Þ.) byggi of mikið á sjálfs sín reynslu í þessu efni. Mjer er kunnugt um það, að þegar hann var landsverkfræðingur, átti hann miklu gengi að fagna hjá stjórninni, enda var það að vonum, því að hann kom jafnan með skýrar og vel rökstuddar áætlanir. Jeg held, að það hafi sjaldan eða aldrei komið fyrir, að stjórnin hafi gengið á móti till. hans. En þó að hann hafi sjálfur þessa reynslu, er ekki þar með sagt, að eins sje farið um aðra forstjóra. Það hefir ekki sjaldan komið fyrir, að stjórnin hefir ekki viljað hlíta till. forstjóranna. Jeg hefi ekki dæmi þess á hraðbergi, en jeg býst ekki við, að jeg þyrfti að leita lengi í skjölum stjórnarráðsins til þess að sanna mál mitt. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) taldi aðalástæðuna fyrir því, að stjórnin mundi fara eftir ráðum forstjóra landsverslunarinnar, vera pólitíska. Stjórnin hjengi á svo veikum þræði, að hún mætti ekki við því að missa eitt einasta stuðningsatkvæði. Jeg skal ekki segja um það, hversu mikið er komið undir því eina atkvæði fyrir stjórnina. Jeg skal fúslega viðurkenna, að ráðherrarnir hafi jafnan verið valtir í sessi. En jeg lít svo á, að ekki sje þá úr svo mjög háum söðli að detta. Fleira hefi jeg ekki að athuga við ræðu hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hv. þm. Snæf. (H. St.) talaði mikið um, að endurskoðendur landsverslunarinnar hefðu engan botn fundið í reikningum landsverslunarinnar 1916. Jeg fæ ekki vel skilið þetta. Jeg hefi talað við samverkamann minn þá, skrifstofustjórann á 2. skrifstofu stjórnarráðsins, og fullyrti hann við mig nú í símtali fyrir hálfri stundu, að alt hefði verið borgað upp frá árunum 1914–1916. Aðeins hefði tapast lítið eitt hjá einstöku hreppafjelögum hjer suður með sjó. Um fyrstu vörurnar, sem komu til landsverslunarinnar og kallaðar voru Hermóðsvörur, eftir skipinu, sem flutti þær, er það að segja, að þær voru borgaðar upp þegar í stað. Ræðumaðurinn (H. St.) tók það sjálfur fram, að hann hefði þessar sagnir frá kaupmönnum, og er þá skiljanlegra, hvers vegna þær eru svo mjög afbakaðar. Það er ósköp eðlilegt, því að kaupmenn voru gramir þá, vegna þess, að þá voru hreppsfjelög og kaupfjelög látin hafa vörurnar. Kaupmenn urðu eðlilega á hakanum, og gramdist það mjög. Hitt get jeg sagt, að ekki þarf lengi að leita í skjalabunkum 2. skrifstofu stjórnarráðsins til að finna fjölmörg brjef frá hreppsfjelögum, sem þakka landsstjórninni fyrir þessi innkaup sín. Hv. þm. Ak. (M. K.) fór á víð og dreif í ræðu sinni. Var hann ekki vel ánægður með ummæli mín um greinargerð meiri hluta nefndarinnar, er jeg talaði um, að þær skoðanir, sem þar kæmu fram, væru eiginlega uppsláttur fyrir landsverslunina, í samanburði við þá skoðun, sem mest hefir borið á í sumum blaðagreinunum. Mjer finst hv.þm. (M. K.) sýna óþarfa viðkvæmni út úr greinargerð meiri hlutans; í henni er ekki um neinar árásir á landsverslunina að ræða; aðeins nokkuð litaða framsetningu. Hv. frsm. meiri hl. nefndarinnar (Ó. P.) talaði um, að stjórnin væri ekki búin að átta sig á erindinu um verslunina með steinolíu. Það er ekki von, að hún sje búin að átta sig á því, sem hún hefir aldrei sjeð; jeg sagði það heldur aldrei, heldur hafði jeg þau orð, að stjórnin hefði enn enga afstöðu tekið í málinu, enda hefir tíminn verið svo naumur, síðan í gærkvöldi, að slíkt var ómögulegt. Jeg ímynda mjer, að fáir þm. muni hafa getað tekið fullkomna afstöðu til þessa máls aðeins eftir blaðagreinum, sem þeir hefðu lesið, ef þeir þá ekki eru sjerstaklega verslunarfróðir.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Friðjónsson) Það þykir líklega viðeigandi, að jeg segi nokkur orð sem frsm. annars hluta nefndarinnar. Annars álít jeg, að langar ræður um þetta mál sjeu fremur þýðingarlitlar. Býst líka við, að mín ræða verði það, en hún skal ekki verða löng. Hv. þm. Snæf. (H. St.) taldi, að aðeins þrjár ástæður gætu verið fyrir hendi sem frambærilegar til varnar landsverslun. Í fyrsta lagi vöruskortur í landinu, í öðru lagi gróðavon af versluninni, og í þriðja lagi nauðsyn á að halda niðri verði á vörum í landinu. Úr þessum ástæðum vildi hann þó ekki gera neitt, eins og nú stendur. Hann veit þó vel, að undanfarið hafa verið geysileg vandræði á því að yfirfæra peninga og þar af leiðandi erfitt að ná í vörur. Af því að landsverslunin hefir staðið betur að vígi í því efni en kaupmenn, er ekki óeðlilegt, að til hennar sje leitað með vörukaup, enda mun svo verið hafa alt að þessu. Viðvíkjandi því, hvort landsverslunin eigi að rekast sem gróðafyrirtæki fyrir landið, skal jeg ekki segja mikið. En því verð jeg að halda fram, að hún hafi hingað til frekar grætt, jafnframt því sem menn óbeinlínis hafa haft hagnað af henni, og í framtíðinni getur hún grætt engu síður, ef engin sjerstök óhöpp henda hana. Vel má búast við, að verslunin græði ca. miljón þetta ár, því að nú eru ekki fyrirliggjandi vörur, sem líklegt er að mikið verðfall verði á. Þá er þriðja ástæðan, samkepnisástæðan, og hefi jeg ljóslega bent á áður, að hún hlýtur að halda niðri vöruverði hjá kaupmönnum, og hefir margsinnis sýnt það. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) tók fram, að landsverslunin hefði borgað minna til ríkissjóðs síðastliðið ár en vænta hefði mátt. En þess ber að gæta, að landsverslunin hefir lagt fje fram til tóbakskaupa, sem ríkissjóður annars hefði orðið að gera. Sami hv.þm. (M. G.) gat um, að gert hefði verið of mikið úr töpuðu skuldunum í greinargerð minni hlutans. Jeg get vel fallist á það. Sú áætlun er líka tekin eftir meiri hl. nefndarinnar sem sönnunargagn þess, að þar muni vera farið að hámarki með áætlun töpuðu skuldanna, og þó ekki nema í ca. ¼ af varasjóðnum, sem ekki geti álitist stórhættulegt. Mjer skildist á hv.þm. (M. G.), að það væri aðalástæðan til þess, að hann hallaðist að till. meiri hluta nefndarinnar, að það væri eina leiðin til þess, að landsverslunin gæti borgað ríkissjóði eina miljón króna á þessu ári, sem hún þyrfti að gera. Til þess áleit hann, að hún yrði að hætta innkaupum alveg, en innheimta aðeins skuldir. En þessi ástæða er ærið veik. Jeg lít svo á, að landsverslunin muni fljótlega getað skilað lánsfje sínu til ríkissjóðs, án þess að breyta til um verslunarhætti. Gróði af versluninni á næsta ári og innheimtar skuldir munu vel geta fylt þá einu miljón kr., sem landsverslunin þarf, að áliti hv.þm., að borga ríkissjóði þetta ár. Þá er að minnast á ræðu hv.þm. Ísaf. (J. A. J.). Hann gerði mikið úr því, að skuldir verslunarinnar hefðu aukist síðastliðið ár, en þessi aukning nemur aðeins um 36 þús. kr., og er það ekki há tala, þegar tekið er tillit til verslunarveltu og þess, hve skuldir hafa aukist yfirleitt. Jeg get því ekki sjeð þá hættu, sem mönnum verður hjer tíðrætt um, enda játaði hv.þm. (J. A. J.) það, að sæmilegur hagnaður hefði orðið að versluninni. Þá kem jeg að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann vildi telja, að ríkissjóður ætti í raun og veru meira hjá versluninni en alment er talið, og benti þar á kola- og salttollinn. En jeg verð að telja, að þingið hafi lagt þar sinn dóm á og slegið því föstu til fulls og alls, að þessi skellur, sem varð af sjerstökum ástæðum, skuli ekki lenda á landsversluninni. Og jeg verð að álíta, að þessi dómur hafi verið rjettur, því að verslunin varð fyrir þessum skelli fyrir það að hlaupa undir bagga með almenningi í sjerstakri, mjög brýnni nauðsyn. Þá benti hv.þm. (J. Þ.) á, að verslunin skuldaði erlendis sem næmi um 439 þús. kr., og taldi hann það bundið fje fyrir ríkissjóð; en þar nægir að benda á, að hún á líka inni um milj. kr. í bönkum, og má telja, að þær standi fyrir þessari upphæð, og meira en það. Hv. frsm. meiri hl. (Ó. P.) fanst jeg kasta til sín hnútum út af rekstrarkostnaðinum, en jeg benti aðeins á, að hlutfallsleg hækkun hans væri bein afleiðing þess, að verslunin hafi fært saman kvíarnar. Þá hjelt hv.þm. (Ó. P.), að verslunin mundi skaðast á ábendingu minni hlutans um tap á skuldum, en sú ábending var gerð til þess að sýna, að skuldirnar væru í raun og veru tiltölulega lágar, og því ástæðulaust að hræðast þær. Loks vil jeg athuga eitt atriði í ræðu hæstv. atvrh. (Kl. J.). Honum fanst lítill munur á þessum 2 till. og áleit, að báðar færu í þá átt, að verslunin keypti ekki nýjar vörur, nema sjerstök óumflýjanleg nauðsyn væri fyrir hendi. Þetta er ekki rjett, og töluverður munur á till. Við minni hl. menn viljum gefa versluninni frjálsari hendur og teljum það engan veginn sjálfsagt, að hún hætti að kaupa vörur. En þó viljum við, að hún leggi aðaláherslu á innheimtuna og hagi vörukaupunum sem mest eftir því, og að óheppilegt sje, einmitt vegna innheimtunnar, að leggja hana niður mjög snögglega. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala lengur og býst ekki við, að langar umr. hafi mikla þýðingu úr þessu.

Jón Baldvinsson Það er vonandi, að umr. fari að styttast úr þessu, og þó að mikið efni sje fyrir hendi, þá mun jeg fara fljótt yfir sögu, enda hefir margt verið hrakið af því, sem jeg hefði viljað hrófla við. Jeg byrja þá á því, sem hendi er næst, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann bar mjög á móti því, að hann væri að berjast hjer fyrir hagsmunum kaupmanna, og benti á, að þeir hefðu margir hverjir notið góðs af versluninni og átt viðskifti við hana. Þetta getur verið satt um ýmsa smákaupmenn, en heildsölum og stærri kaupmönnum hefir landsverslunin reynst óþægilegur keppinautur, enda hafa þeir ofsótt hana með öllu móti. Það er hægt að sanna þetta skjallega, og þarf ekki annað en minnast á skrif, sem svokallað Verslunarráð Íslands sendi Alþingi, um afnám landsverslunarinnar, og var það undirskrifað af eitthvað um 400 kaupmönnum og fylgifiskum þeirra hjeðan úr Reykjavík. Út um land hafa kaupmenn einnig litið verslunina illu auga, og þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að það er kaupmannalýðurinn, sem hafið hefir sókn á hendur henni, og það er kaupmannalýðurinn hjer á þingi, sem heldur uppi þessari baráttu. Þetta er að sumu leyti skiljanlegt, því að kaupmönnum er þetta hagsmunamál, en þar er öðru máli að gegna um almenning; hagsmunir hans og kaupmannanna fara ekki saman. Þá talaði hv.þm. (J. Þ.) um, að landsverslunin fjelli ekki inn í það þjóðskipulag, sem við ættum við að búa. Mjer skildist, að hv.þm. (J. Þ.) ætti hjer við, að opinber rekstur ætti ekki að eiga sjer stað, og hættulegt væri að fela einstöku mönnum mikið fje til umráða. En við höfum önnur fyrirtæki, sem líkt stendur á um og landsverslunina, t. d. Landsbankann. Hann er peningabúð, og einstökum mönnum er þar falið mikið af fje landsins til umráða, og þessu fje ráðstafa þeir á eigin ábyrgð. Alveg eins er þessu farið um landsverslunina, og bæði þessi fyrirtæki hafa blessast vel. Jeg vildi gjarnan, að slík fyrirtæki yrðu fleiri, og jeg efast ekki um, að þau mundu hepnast, ef þau væru í höndum þeirra manna, sem vildu, að þau blessuðust, og jeg býst ekki við, að skortur sje á slíkum mönnum. Hv. þm. (J. Þ.) var hræddur um, að stjórnin neyddist til þess að fara mjög að ráðum forstjórans, því að hún þyrfti á stuðningi hans að halda. En þetta tel jeg ekki svo óttalegt, og jeg sje ekki betur en að stjórnin og forstjóri landsverslunarinnar hljóti að taka ákvarðanir um allar hinar stærri verslunarráðstafanir, og jeg sje ekki, hvernig þetta getur öðruvísi verið. Þá óttaðist hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að stjórnin mundi nota sjer þá aðstöðu, ef landsverslunin stæði fram að næstu kosningum, að landsverslunin ætti stórfje hjá kaupfjelögum og kaupmönnum, og þannig hafa talsverð tök á því að afla sjer fylgis, en mjer finst óþarfi að gera henni slíkar getsakir. Þá kem jeg að hv.frsm. meiri hl. (Ó. P.). Hann fór ólíkt gætilegar nú en í framsöguræðu sinni, og reyndi að afsaka alt sitt athæfi. Hann hefir t. d. tekið til greina aðfinslur þær, sem að honum var beint út af ummælunum um kolakaupin, og skildist mjer á honum, að hann ásakaði ekki stjórnina fyrir þau. En það hefði mátt ætla, að hv.þm. (Ó. P.) hefði eitthvað minst á þetta fyr, eins skrafdrjúgt og honum varð um kolatapið. Þá mintist hv.þm. (Ó. P.) á skuldalistann og bar hann saman við skuldir annara verslunarhúsa. Það voru „Kol og salt“, steinolíufjelagið og einhver heildsali hjer í bænum, og voru útistandandi skuldir þeirra allra eitthvað um 800 þús. kr. um síðustu áramót. Þetta getur vel verið, en hafa þessi verslunarhús þá ekki afskrifað eitthvað af skuldum árlega, svo að útistandandi skuldir þeirra sjeu í raun og veru hlutfallslega jafnmiklar og landsverslunarinnar? Hv. þm. (Ó. P.) bar það mjög af sjer, að hann gengi erinda steinolíufjelagsins, en hann virðist þó furðu nákominn því fjelagi, þar sem hann hefir svo greiðan aðgang að bókum þess.  (Ó. P.: Það er opinbert hlutafjelag)  . Annað bendir á ekki óhlýjan hug hv.þm. (Ó. P.) til þessa fjelags, og það er, hvernig hann og meiri hluti viðskiftamálanefndar hefir orðið við kröfu Jóns nokkurs Bergsveinssonar. Jeg varð hissa, er jeg frjetti, að hv. nefnd hafði sent þessa kæru forstjóra landsverslunarinnar. Mjer fanst það ganga ósvífni næst. Jeg vildi óska, að þessi umræddi maður ætti hjer sæti í nokkrar mínútur, til þess að hægt væri að fara um hann viðeigandi orðum, en ekki óska jeg þess, að hann sæti hjer til frambúðar. Þessi maður, sem á að standa á verði fyrir útvegsmenn þessa lands, en þeir hafa hagnast á steinolíuverslun landsins svo hundruðum þúsunda skiftir, hefir orðið til þess að hlaupa erinda steinolíufjelagsins og reynt að tortryggja landsverslunina eftir mætti. Og jeg aumkast yfir útgerðarmenn landsins, að þeir skuli hafa glæpst á því að gera þennan mann að trúnaðarmanni sínum sem formann Fiskifjelagsins. Og það er ekki honum að þakka, þótt ekki hljótist verra af. Hann hefir gert sitt til að eyðileggja hina hagfeldu steinolíusölu landsverslunarinnar. Og hvert stefnir þessi eltingaleikur hans, ef ekki að því að spilla verslun landsins og vinna steinolíufjelaginu þægt verk? Hv. þm. (Ó. P.) mintist á verðlag landsverslunarinnar, og varð að játa, eins og fleiri, t. d. hv.þm. Snæf. (H. St.), að það hefði verið undir verðlagi heildsala. Því gagnstæða hefir að vísu verið mjög hampað, en nú er svo komið, að enginn þorir að gerast talsmaður slíkra ummæla, og þá ekki heldur þessir hv.þm. En þeir reyna annað. Hv. frsm. (Ó. P.) reynir að gefa í skyn, að verslunin sje með þessu að selja sjer í óhag, en jeg held, að hún selji með sæmilegum ágóða, ekki of miklum og heldur ekki of litlum. Landsverslunin stendur þetta betur að vígi en heildsalar, eins og eðlilegt er, þar sem hún verslar í stórum stíl og getur því fengið hagkvæmari kaup en einstakir menn. Þetta er svo ljóst, að ekki ætti að þurfa að skýra það. Þá kem jeg að atriði, sem hv. frsm, (Ó. P.) mintist á í gær, og vona jeg, að mjer leyfist, eins og honum, að fara dálítið út í það, þótt það snerti ekki beint þessar umr. Það var um sölu landssjóðsskipanna. Jeg heyrði það fyrst í gær hjá hv.þm. (Ó. P.), að nú væri jafnvel búið að selja Borg til útlanda, og væri ef til vill verið í þann veginn að selja Villemoes líka, og furðaði mig á því. Jeg vissi ekki, að það væri tilætlunin að selja skipin, enda teldi jeg það óhyggilegt. Þessara skipa er þörf til flutninga, og ef þau væru seld út úr landinu, þá yrði að leigja erlend skip, og færi þannig fje út úr landinu. Jeg teldi í alla staði heppilegra að halda skipunum, úr því þeirra eru not, og láta ágóða þeirra renna til ríkissjóðs. Það má vera, að skipin hafi fallið í verði, og það ekki verið afskrifað, en það er vegna þess, að skipin hafa verið látin greiða halla af rekstri Sterlings, sem ríkissjóði bar að greiða, eins og styrk til strandferða. Ef þingið hefði ekki skotið sjer undan þessum gjöldum, þá hefðu öll skip landssjóðs verið í hæfilegu verði. Eitt atriði vil jeg benda á, sem mælir á móti sölunni, og það er atvinna sú, sem þeir landsmenn hafa við skipin, sem á þau komast. Það eru að vísu ekki nein uppgrip, en það blæs ekki svo byrlega fyrir menn að ná í atvinnu, að jeg álít, að við megum engu sleppa, sem atvinnu getur veitt. Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) hefir nú raunar verið svarað, en jeg vil bæta því við, að afkoma landsverslunarinnar hefir verið alveg furðanleg á síðasta ári. Hv. þm. (J. A. J.) gat þess, að skuldir verslandi manna hefðu hækkað um helming síðastliðið ár, og geri jeg ráð fyrir fullum kunnugleik hjá þingmanninum á þessu atriði, þar sem hann er bankastjóri. Og þetta sýnir, að landsverslunin hefir staðið sig betur en aðrar verslanir, þar sem skuldir hennar hafa aðeins hækkað um 40 Þús. kr. á síðasta ári. Annars var svo að heyra á sama hv.þm. (J. A. J.), að hann áliti, að menn rjeðu sjálfir um skuldir sínar við landsverslunina, en þess háttar finst mjer nú naumast svaravert. En þetta vildi þm. (J. A. J.) draga af því, að þegar nábúinn og starfsbróðirinn frjetti, að þessi og þessi skuldaði landsversluninni svo og svo mikið, þá hugsuðu þeir með sjer, að það væri best, að þeir færu að skulda líka! Þá vil jeg minnast á það, hversu menn álíta og telja það vítavert, að landsverslunin hafi greiðar yfirfærslur hjá Landsbankanum. Jeg tel það ekkert undarlegt, þótt svo væri, heldur tel jeg það blátt áfram sjálfsagt. Landsverslunin er aðeins innflutningsverslun, en margir kaupmenn flytja út mikið af vörum og þurfa því minni yfirfærslur; þeir geta keypt fyrir útfluttu vörurnar. Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) kallaði það illkvitnislega tilgátu, sem jeg hafði sagt um klausu í greinargerðinni, að nærri lagi, að gengishagnaðurinn snerist upp í tap. Leyfi jeg mjer að lesa hjer nokkur orð, með leyfi hæstv. forseta: (Sjá klausuna í greinargerð meiri hluta viðskiftamálalanefndar, á þskj. 269, A. bls. 582: „Um „Gengishagnaðinn“, kr. 348 þúsund - - rekstrartap“.)  . Og þetta síðasta orð undirstrikar hv. meiri hl., eins og hann vilji sýna, að honum þyki leitt, að ekki hafi orðið „rekstrartap“

Forseti (M. K.) Mjer hefir borist svohljóðandi krafa, frá níu þm.: G. B., E. Þ., Ing. B., Þór. J., Jóh. Jóh., S. St., B. H., M. P. og M. G.: „Vjer undirritaðir þingmenn óskum þess, að umræðum um 1. og 2. mál á dagskrá verði tafarlaust slitið“. Verður þá tafarlaust gengið til atkv. um þetta.

Jón Baldvinsson Jeg krefst þess að fá að ljúka máli mínu.

Forseti (M. K.) Auðvitað fær hv.þm. (J. B.) að tala að atkvgr. lokinni.

Jón Þorláksson Mjer sýnist einungis unt að greiða atkvæði um, hvort umr. skuli hætta um 1. mál.

Forseti (M. K.) Bæði málin, 1. og 2., hafa verið til umr. í einu, og nær því atkvgr. um að slíta umræðunum til þeirra beggja.

Forseti (M. K.) Þá getur hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) haldið áfram ræðu sinni.

Jón Baldvinsson (frh.): Þá vil jeg minnast á þær till., sem hjer liggja fyrir. Tvær þeirra eru á þskj. 269 og 270, og þriðja er dagskrártill. hv.þm. Dala. (B. J.). Mjer líkar engin þeirra, tel allar fara of skamt, og býst naumast við að geta greitt nokkurri þeirra atkv. mitt, af og frá með till. meiri hl. Jeg vil ekki, að lagðar sjeu niður allar aðrar vörutegundir en olía og tóbak, eins og till. fer fram á. Dagskrártill. kemur sennilega fyrst til atkvgr., og hana gæti jeg samþ. fyrir það eitt, að hún fellir till. meiri hlutans. Þótt jeg sje ekki stuðningsmaður hæstv. stjórnar, þá vona jeg samt, að hún gangi eigi svo langt, að hún drepi landsverslunina. Og mjer fanst hæstv. atvrh. (Kl. J.) gefa mjer tilefni til að vona það. Það er ekki hægt að taka það alt fram í ræðu, sem koma kann fyrir í viðskiftalífinu, og það er altaf álitamál, hvenær nauðsyn er á að kaupa vörur eða ekki. En setjum nú svo, að kaupmenn eða heildsalar setji okurverð á einhverja vöru; þá er það landsverslunin, sem á að bæta úr því og fyrirbyggja, að þeim geti haldist uppi slík óhæfa. Landsverslunin er sú trygging fyrir almenning og þjóðina í heild sinni, sem á engan hátt má skerða. Í stað þess að leggja verslunina niður, eins og sumir vilja, eða láta hana vera við þetta sama, eins og aðrir vilja, þá hefði jeg helst kosið, að hún hefði verið aukin og efld að miklum mun. Það hefði verið blessunarríkast fyrir þjóð vora.

Jón Þorláksson Hæstv. forseti (M. K.) hefir notað sjer aðstöðu sína til að láta mig fá orðið á undan sjer, þrátt fyrir það, þótt jeg sæi, að hann hefði skrifað sig á undan, en það er vafalaust samkvæmt þingsköpunum, og verð jeg því að sjálfsögðu að beygja mig undir það. Jeg hefi heyrt ræðu hæstv. atvrh. (Kl. J.), en sje, að hann er ekki viðstaddur sem stendur, og ætla því að geyma mjer að svara honum að svo stöddu. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) hjelt því enn fram, að verslunarstjettin væri aðeins mótfallin landsversluninni af eiginhagsmunalegum ástæðum. Þetta er ekki rjett, eins og jeg áður hefi leitt rök að. Kaupmannastjettin lætur stjórnast af alþjóðarheill, ekki síður en aðrar stjettir í landinu, og langt frá því, að eiginhagsmunir ráði skoðunum hennar í þessu máli. öðru atriði í ræðu hv.þm. (J. B.) vil jeg mótmæla. Hann vildi vefengja þá sjerstöðu, sem landsverslunin hefir í þjóðfjelaginu, og tók Landsbankann til samanburðar. Sá samanburður er ekki rjettur. Landsbankinn starfar einungis að örlitlu leyti með ríkissjóðsfje; honum hafa að vísu verið lagðar 100 þús. kr. árlega nú í nokkur ár, en sú upphæð er veitt bankanum á hvers árs fjárlögum, og þar með eru umráð þess fjár á löglegan hátt komin úr höndum þings og stjórnar, eins og þess annars fjár, sem veitt er í fjárlögum og greitt út úr ríkissjóði samkvæmt þeirri heimild. Bankinn vinnur aðallega með fje viðskiftavina sinna og fer alls ekki með fje landssjóðs á sama hátt og landsverslunin gerir. Þá sje jeg, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) er kominn inn, og vil jeg því minnast á ræðu hans í sambandi við dagskrártill. Hann hefir gefið öldungis fullnægjandi svar viðvíkjandi því, hvað hann geri, ef önnurhvor þáltill. yrði samþ. Hann hefir lýst yfir því, að landsverslun skuli þá ekki rekin með aðrar vörur en einkasöluvörurnar, tóbak og steinolíu, hjer eftir, nema svo stæði á, að einhver vörutegund væri orðin einokuð eða fyrirsjáanlega væri að verða einokuð. En jeg hefi ekki heyrt hann lýsa yfir því, hvort hann mundi framkvæma dagskrártill. á sama hátt. Ef hann gerði það, gæti jeg máske greitt henni atkv. mitt. En meðan sú yfirlýsing er ekki gefin tel jeg rjett að samþykkja meiri hluta till.

Jakob Möller Jeg ætla ekki að halda langa ræðu eða vekja nýjar deilur, enda er þetta mál orðið svo vel rætt, að vel má við una. Hvað mig snertir, þá þarf jeg enga grein að gera fyrir minni skoðun; jeg hefi áður látið hana í ljós, svo að hún mun flestum kunn. Þar við bætist það, að enginn þm. þarf að ætla sjer að sannfæra aðra hv.þm. í þessu máli. Það er vitanlegt, að því nær allir eru í raun og veru sammála um aðalatriði till., sem nú liggur fyrir, að láta landsverslunina draga saman seglin og leggjast niður. Deilurnar, sem orðið hafa, eru miklu fremur af kappi flokka og einstaklinga en af verulegum skoðanamun. Það sjest best með því að bera saman báðar till., hve munurinn er lítill. Orðamunur er sáralítill og meiningamunur svo sem enginn. Þetta er líkt og var í fyrra. Þá komu fram tvær till. mjög líkar, og sú loðnari var samþykt. Það var nú ekki hið versta, heldur hitt, að framkvæmd málsins síðan hefir orðið enn önnur en sú till. virtist þó ætlast til. Það er þetta, sem hefir vakið óhug manna og ofurkapp þeirra, sem andvígastir eru allri landsverslun. Það er óttinn við það, að landsverslunin sje að verða ofurefli þingsins, að hún sje að verða einskonar ríki í ríkinu. Það er, eins og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) benti á, að afstaða flokkanna á þinginu í fyrra rjeð úrslitum, og það ræður að líkindum, að svo fari aftur nú. Landsversluninni hefir síðustu árin verið haldið uppi af flokkspólitískum ástæðum fyrst og fremst. Og í raun og veru er með þessu borinn fyrir borð hinn sanni vilji þm., eins og líka reynt er með óljósu orðalagi á till. að fara í kringum hann. Jeg stóð nú aðallega upp til þess að skora á hv.þm. að hrista af sjer þessa flokkshlekki og greiða atkv. sjálfstæðir, og þá eiga þeir vitanlega að taka þá till., sem skýrar er orðuð, en það er sú, sem fyr er á dagskránni. Nú stendur að vísu svo á, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) hefir lýst því allskýrt, að stjórnin muni fara eins með málið, hvor till. sem samþykt verður. Og hann lýsti einnig yfir því, að starfsemi landsverslunarinnar yrði eingöngu bundin við einkasöluvörur, þ. e. tóbakið og steinolíu, sem heita má að sje í einokun fyrir, en því aðeins verði hún látin versla með aðrar vörur, að við borð liggi einokun einstakra manna eða verslunarfjelaga. Og þannig fer þá stjórnin einnig að, þó að till. minni hl. yrði samþykt. Eftir svo skýra yfirlýsingu má stjórnin vita, að eftir því mun verða gengið, að hún hagi sjer þar eftir, og að hún muni verða mint heldur óþægilega á þessa yfirlýsingu sína á næsta þingi, ef eitthvað yrði brugðið út af. Af því, sem jeg nú hefi sagt, mætti ætla, að jeg ætlaði að greiða atkvæði með dagskrártill. hv.þm. Dala. (B. J.). En þó að jeg ætli mjer það nú ekki, þá verð jeg að undirstrika það, að þó að sú till. verði samþykt, þá er stjórnin jafnt fyrir það bundin við þá yfirlýsingu, sem hún hefir gefið, því að á þeirri yfirlýsingu er dagskrártillagan bygð. En jeg sje enga ástæðu til að afgreiða málið þannig, en tel einmitt hættu á, að það mundi verða til þess, að reynt yrði fremur að hártoga afstöðu þingsins til þessa máls og teygja framkvæmdirnar meira í þá átt, sem till. minni hl. gengur. Mjer finst rjettast að samþykkja það, sem tekur helst af öll tvímæli um vilja þingsins, og greiði því atkv. með till. meiri hluta nefndarinnar.

Jón Auðunn Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) talaði alllengi um steinolíumálið, en þar vill nú svo vel til, að allir eru sammála um, að halda beri áfram að láta landsverslunina versla með hana. Sami hv.þm. var hissa yfir því, að jeg skyldi vilja leggja landsverslunina niður, þar sem jeg sagði þó, að útistandandi skuldir hennar hefðu aukist lítið á árinu. En það kemur fleira til greina. Í fyrsta lagi var það vilji síðasta þings, að skuldir yrðu innheimtar og færðust því niður, en ykust ekki. Þá munu þessar skuldir yfirleitt miklum mun ver trygðar en í fyrra, og loks er allmikil hætta á tapi, ef haldið er áfram í sama far. Þetta eru alt gildar ástæður. Þeir hv.þm., sem halda vilja landsversluninni áfram, hafa engin rök fært fyrir nauðsyninni fyr en nú, að hv.frsm. minni hl. (S. F.) kom með þrjár ástæður. Fyrst var sú, að nú væri hart í ári og menn skuldugir mjög, og því ekki heppilegt að ganga að þeim. Þetta tel jeg nú ekki næga ástæðu fyrir því að halda áfram að binda ríkisfje í skuldaverslun. Sú var önnur ástæðan, að landsverslunin gæti grætt, ef hún yrði ekki fyrir óhöppum. Jeg veit nú, að hún getur orðið fyrir óhöppum hjer eftir eins og hingað til, og eitt og stærsta fyrirsjáanlega óhappið er auknar útistandandi skuldir og verri og verri skuldastaðir. Þriðja ástæðan var sú, að hún þyrfti að halda vöruverði niðri, því að kaupmenn hækki jafnan verðið, ef lítið sje til fyrir af einhverri vörutegund. Þessi ástæða er rýr nú orðið. Nú er framboð á vörum orðið geysimikið erlendis og engin vandræði með aðflutninginn, en jeg veit, að þetta átti sjer stað þegar lítið var bæði um vörur og skipakost til aðdrátta. Nú held jeg, að fulltrygt sje að trúa heilbrigðri samkepni kaupmanna og kaupfjelaga fyrir því að halda verðinu niðri. Aðrar ástæður en þessar hafa hv. meðhaldsmenn landsverslunarinnar hjer ekki látið uppi. Þykir mjer það furða, og hún því meiri, sem jeg bjóst við, að hv.þm. Ak. (M. K.), forstjóri landsverslunarinnar, kæmi með skýr rök og þung. En það virtist svo, sem reiðin hlypi með hann í gönur, því að hann vafði um höfuð sjer heilum poka af digurmælum og svigurmælum, svo að hann sá ekki rökin, enda munu þau svo ljett, að best sje að hætta þeim ekki í dagsljósið. Og svo ljet hann blindast, að hann beindi skeytunum harðast til þeirra, er ekki höfðu að honum skotið. Því fór svo, að hann ætlaði að þvo af sjer það, sem aðrir en jeg báru á hann, með því að bera landsverslunina saman við bankana. Jeg veit nú ekki til, að landsversluninni hafi verið ætlað að vera lánsstofnun, heldur heildverslun, er seldi sem ódýrast, en gegn greiðslu við móttöku, eða því sem næst. Það þarf engan að undra, þótt bankarnir tapi nokkru á slíkum árum sem þessum. Þeir eiga hvort sem er að vera lánsstofnanir og eiga sjerstaklega að styðja atvinnuvegina og mega því ekki ganga of hart að á erfiðum tímum. Þó hafa bankarnir áreiðanlega ekki tapað eins miklu og landsverslunin, hlutfallslega við verslunarveltu, þar sem hún mun nú hafa tapað 400 þús. kr. eða meiru, að dómi þeirra, sem verja hana best og því eðlilega vilja gera sem minst úr tapinu. Það virðist því, sem hæstv. forseti (M. K.), landsverslunarforstjórinn, hafi reiðst af því, að jeg kom með rök, sem hann gat ekki hrakið. Þá þótti mjer skrítið, að hann (M. K.) sagði, að við, sem viljum láta landsverslunina hætta, bærum hag útlendra selstöðuverslana og gamallar einokunar fyrir brjósti. Hver af oss ætli mundi þó meta eina slíka verslun á við ¼ allrar kaupmannastjettar landsins? En það hefir nú forstjórinn sjálfur gert. Hann er enginn Skarphjeðinn, þótt digurt tali, og má hann nú sjálfum sjer um kenna, þótt svart sjáist í tönnum hans, og þann garnarenda mun honum erfitt burt að stanga úr tönnum sjer. Mjer þótti gott að heyra þá yfirlýsingu, sem hæstv. atvrh. (Kl. J.) gaf, en sú yfirlýsing var gefin gagnvart þál.till., en ekki dagskrártill. hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg mun því greiða atkv. móti dagskránni, en með þeirri till., sem er á þskj. 269.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Þegar jeg gaf yfirlýsinguna í dag, fyrir hönd stjórnarinnar, miðaði jeg eðlilega við tillögur þær, sem á dagskrá eru. Þá hafði hv.þm. Dala. (B. J.) enn ekki borið fram till. til rökstuddrar dagskrár, þá sem nú kemur til atkv. Ef hún verður samþykt, þá gildir yfirlýsingin jafnt fyrir því. Þetta vildi jeg leyfa mjer að taka fram, þar eð mjer virtust nokkrir hv.þm. vera í efa um það.

Forseti (M. K.) Það hefði óneitanlega verið gaman að senda nokkrar smákvittanir til nokkurra hv.þm., en jeg ætla að sýna þá sjálfsafneitun að falla samt frá orðinu, því jeg hefi enga tilhneigingu til þess að leggjast á náinn, eða að níðast á þeim, sem búnir eru að tala sig dauða. Mun þá heldur ekki verða sagt, að jeg misbeiti aðstöðu minni sem forseti.