Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mun ekki setja hér á langa tölu varðandi það frv. sem hér er flutt. Það var flutt á síðasta þingi, að vísu í þinglok sem næst, og náði þá hvorki að fá afgreiðslu úr n. né héðan af Alþ. Frv. er sem sagt flutt algjörlega óbreytt og ég leyfi mér að vísa til þeirra fáu orða sem ég þá sagði um frv. Ég hygg að hér sé ekki um mikinn ágreining að ræða. Ákvæði frv. mundu ná til um 180 oddvita í landinu, þ.e.a.s. til þeirra sveitarfélaga þar sem sveitarstjórar eða bæjarstjórar og borgarstjóri eru ekki starfandi. Ég vil aðeins vekja athygli á því að þetta frv. gerir raunar ekki aðra leiðréttingu en þá að innheimtukostnaður er færður til samræmis við bað sem tíðkast um alla innheimtu. Það eru orðin löngu úrelt ákvæði að þeir, sem annast raunar fjárreiður og umsýslu alla auk innheimtu, hafi ekki nema 4% af stofni sem innheimtulaun. Það má nefna ýmis fordæmi fyrir því að 6% eru hin almenna regla sem gildir í dag. Ég vil auk þess aðeins vekja athygli á því að í grg., sem fylgir frv„ eru breyt. frá því frv. sem flutt var í fyrra. Þar er tekið mið af breyttum tölum. Þar er tekið annað úrtak en gert var í fyrra. Það úrtak, sem er hér tekið til leiðbeiningar eða til að gefa hugmynd um hvernig þetta mundi breytast, er unnið hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Menn hafa e.t.v. veitt því athygli að það kann að gæta nokkurs misræmis varðandi heildartekjur og íbúafjölda. Það stafar af því að úrtakið er tekið hæði úr dreifbýlishreppum eða sveitahreppum sem og þéttbýlishreppum, en í þéttbýlishreppum eru yfirleitt þyngri álögur og tekjur sveitarsjóðanna þar þess vegna meiri á íbúa heldur en í strjálbýlli sveitarfélögum. Á þessu vildi ég aðeins vekja athygli. Ég vil svo leyfa mér, virðulegi forseti, að leggja til að málinu verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og til félmn.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Kvenréttindafélag Íslands gefur út ársrit sem heitir 19. júní. Árið 1974 fór ritstjóri þess fram á að ég ritaði grein í þetta ársrit um stjórnarskrána í tilefni af 100 ára afmæli hennar. Í lok þeirrar ritgerðar eru talin upp nokkur atriði sem þurfi sérstaklega að taka til athugunar við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Í 20. lið segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Taka þarf í stjórnarskrána ákvæði um jafnstöðu milli karls og konu, eins og Kvenréttindafélag Íslands og samband norrænna kvenréttindafélaga hafa samþ. á ráðstefnum sínum.“ Ég nefni þetta vegna þess að um leið og lagt er hér fram frv. um jafnstöðu kvenna og karla er rétt að minna á að inn í stjórnarskrána þarf að koma á sínum tíma skýrt ákvæði um jafnrétti og jafnstöðu kvenna og karla. En í öðru lagi nefni ég þetta vegna þess að hér er notað orðið jafnstaða milli karls og konu í stað jafnréttis sem löngum hefur meir verið notað. En ástæðan er sú að það er ekki nægilegt að jafnrétti ríki að lögum í þessu efni. Það hefur viða komið fram að þó að konur og karlar njóti lagalegs jafnréttis, þá njóta konur ekki jafnrar aðstöðu eða stöðu í framkvæmd. Þetta orð jafnstaða er því viðtækara og með því lögð áhersla á að hið lagalega jafnrétti er ekki nægilegt ef því fylgir ekki jöfn aðstaða í framkvæmd. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er notað orðið jafnstaða yfirleitt bæði í fyrirsögn og í greinum frv., og það ber heitið: Frv. til laga um jafnstöðu kvenna og karla. Á s.l. sumri var ákveðið að fela frú Guðrúnu Erlendsdóttur hrl., sem er formaður Jafnlaunaráðs og formaður kvennaársnefndar, og ráðuneytisstjóra félmn. Hallgrími Dalberg að semja frv. til laga um jafnrétti og jafnstöðu kvenna og karla. Árangurinn af því starfi liggur fyrir í þessu frv. Áður en frv. var lagt fram hér á Alþ. var það sent samtökum kvenna til kynningar og ætlunin er sú varðandi meðferð málsins að sú n., sem fær frv. til meðferðar, fái formlegar umsagnir samtakanna, annaðhvort skriflegar eða með því að boða forustumenn þessara samtaka á fund til sín. Það er hlutverki og tilgangur þessa lagafrv. að stuðla að jafnrétti og jafnstöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Þótt konur og karlar búi við sama lagalegan rétt til menntunar, atvinnu og launa, þá skortir í rann nokkuð á að jafnstaða og jafnrétti kynjanna ríki á þessum sviðum. Það er staðreynd að atvinnulíf landsmanna greinist að verulegu leyti í ákveðin kvennastörf og karlastörf. Konur sinna heimilisstörfum, barnagæslu og ýmiss konar þjónustustörfum, karlar fremur ríkjandi við stjórnun, tæknistörf og aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. Þrátt fyrir laganna rétt skipa konur á mörgum sviðum ekki sama sess og karlar og veldur þar miklu um hin rótgróna og hefðbundna hlutverkaskipan í þjóðfélagi okkar sem viðgengst án þess að aðilar eigi oft á tíðum í raun nokkurt val. Lýðræðislegt þjóðfélag byggir á jafnrétti og frelsi til að velja sér lífsstarf. Flestir eru sammála um að nauðsynlegt sé að gera konum auðveldara um val á lífsstarfi, en til þess að slíkt sé mögulegt telja flestir óhjákvæmilegt að karlmenn verði virkari þátttakendur við heimilisstörf en verið hefur. Vorið 1975 lá fyrir niðurstaða af könnun sem námsbraut í þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands hafði verið falið af félmrn. að gera. Þessi skýrsla fjallar um raunverulegt jafnrétti karla og kvenna að því er varðar menntun, störf, launakjör og hvers konar þátttöku í félagslegum verkefnum. Í skýrslunni kemur fram að konur hafi almennt minni og einhæfari menntun en karlar. Þar kemur einnig fram að þjóðfélagsleg forusta á Alþ., í sveitarstjórnum, í embættismannakerfi, í stjórnmálaflokkum og hagsmunasamtökum er nær algerlega í höndum karla. Í niðurstöðum skýrslunnar kom fram að án nýrra aðgerða og breyttra víðhorfa verði ekki um að ræða umtalsverðar breyt. í jafnréttismálum kynjanna í náinni framtíð. Hvað snertir sömu laun fyrir sömu störf til handa konum og körlum voru opinberir starfsmenn fyrsta starfsstéttin sem hlaut lögverndað launajafnrétti, en það var á árinn 1954. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38 frá 1954, 3. gr., segir svo: „Konur og karlar hafa jafnan rétt ti1 opinberra starfa og til sömu launa fyrir sömu störf.“ Á árinu 1961 voru sett lög um almennan launajöfnuð kvenna og karla og skyldi honum náð 1967. Þessi lög voru í samræmi við fullgildingu á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100 sem fullgilt var af Íslands hálfu 17. febr. 1958. Með henni skuldbatt Ísland sig til að tryggja jöfn laun til kvenna og karla fyrir jafnverðmæt störf. Á árinu 1964 fullgilti Ísland fyrir sitt leyti samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 111, um útrýmingu á hvers konar misrétti í atvinnu eða starfi. Á árinu 1973 voru sett lög um Jafnlaunaráð er kveða á um að konum og körlum beri að fá sömu laun fyrir jafnverðmæt störf og atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Jafnlaunaráði er ætlað að tryggja framkvæmd laga um jafnrétti kynjanna í atvinnulífinu og hefur starfsemi Jafnlaunaráðs gefið góða raun. En þrátt fyrir lagalegt jafnrétti til menntunar, atvinnu, launa og stjórnmálalegrar þátttöku ríkir hér enn nokkurt misrétti milli kvenna og karla á ýmsum sviðum. Til þess að flýta þeirri jafnréttisþróun ákváðu Sameinuðu þjóðirnar að árið 1975 yrði útnefnt alþjóðlegt kvennaár. Á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem haldin var í Mexíkó dagana 19. júní til 2. júlí í fyrra, var samþ. framkvæmdaáætlun til næstu 10 ára. Í þessari framkvæmdaáætlun voru ríkisstj. hvattar til að stuðla að jafnrétti kynjanna á öllum sviðum m. a. með lagasetningu sem kveði á um fullt jafnrétti í vinnumálum, menntamálum o.fl. Mörg ríki hafa sett löggjöf sem hefur þann tilgang að útrýma slíkri mismunun. Lagaákvæði þessi eru nokkuð mismunandi, allt frá almennu banni gegn mismunun til lagaákvæða sem beinast að sérstökum tegundum mismununar og þá aðallega á sviði atvinnulífs. Lög um jöfn laun fyrir sambærilega vinnu hafa verið sett í mörgum löndum, og jafnréttislöggjöf er mjög þróuð t.d. í Vestur-Þýskalandi og Bandaríkjunum. Á Norðurlöndum hafa ekki enn verið sett almenn lög sem banna mismunun kynjanna. Í marsmánuði 1975 var lagt fram í Noregi fyrir Stórþingið frv. til laga um jafnstöðu kynjanna, en það frv. hefur ekki enn hlotið afgreiðslu. Jafnréttismál hafa mjög verið til umr. á Norðurlöndum, og á fundi Norðurlandaráðs, sem haldinn var í 73eykjavík 1975, var samþ. að skipa sérstaka samstarfsnefnd um jafnréttismál til að fylgjast með því sem er að gerast í þessum efnum á Norðurlöndum. Norðurlöndin hafa líka öll staðfest alþjóðasamninga sem skuldbinda þau til að koma í veg fyrir hvers konar mismunun kvenna og karla. Frv. því, sem hér liggur fyrir, er ætlað að útrýma þeirri mismunun kvenna og karla sem á sér stað í þjóðfélagi okkar í dag. Það má búast við því og er vonast eftir því að verði frv. að lögum geti það markað verulegt spor í þá átt að breyta ríkjandi viðhorfum og flýta fyrir því að fullt jafnrétti og jafnstaða náist. Í 1. gr. þessa frv. kemur fram stefnuyfirlýsing, þar sem tekið er fram að tilgangur laganna sé að stuðla að jafnstöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Samkv. því er hvers konar mismunun vegna kynferðis óheimil, hvort heldur er í atvinnulífi, á sviði menntunar eða á hverju því sviði, þar sem hætta er á mismunun. Innan veggja heimilis er mikil hætta á ójafnri stöðu kvenna og karla, eins og reynslan sýnir. Það er atriði sem löggjafinn hefur ávallt verið ófús að skipta sér af. Heimilislíf og fjölskyldusambönd eru þau lífssambönd sem erfiðast er að setja fastskorðaðar reglur um og líka óæskilegt. Þarna grípa líka inn í reglur stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs. Það er ekki tilgangur þessara laga að við framkvæmd þeirra verði farið að hnýsast í einkamál fólks og segja því til um hvernig það skuli haga sínu einkalífi. Aftur á móti er það trú og von þeirra, sem að frv. standa, að með þeirri stefnuyfirlýsingu, sem felst í 1. gr. þess, svo og öðrum ákvæðum frv., sérstaklega þeim sem snerta fræðslumálin, verði viðhorfi almennings breytt smám saman í það horf að full samstaða náist með tímanum einnig innan veggja heimilanna. Það, sem hér var sagt um friðhelgi einkalífs, gildir að miklu leyti einnig um ýmis einkafélög og mannúðarfélög. Samkv. stjórnarskránni er hér félagafrelsi og ekki felst í þessu frv. að hægt sé að þvinga slík einkafélög, sem eingöngu eru fyrir karla eða eingöngu fyrir konur, til að taka inn félaga af hinu kyninu. Hins vegar hefur þróunin sýnt að slík kvennafélög og karlafélög verða æ færri og væntanlega breyta slík félög með tímanum samþykktum sínum og heimila báðum kynjum aðgang, a.m.k. í miklu fleiri félögum en nú er. Til þess að tilgangi laganna verði náð er þýðingarmikið skref í þá átt að konum og körlum verði veittir jafnir möguleikar til atvinnu og menntunar og greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og að öðru leyti sambærileg störf. Ljóst er að konur hafa, eins og ég gat um áðan, almennt minni og einhæfari menntun en karlar og að atvinnulíf landsmanna hefur löngum skipst í ákveðin kvennastörf og ákveðin karlastörf, kvennastörfin oft minna metin en karlastörfin. Tilgangurinn með 2. gr. frv. er að reyna að koma í veg fyrir þá mismunun kynjanna sem ríkir í atvinnulífinu og í þjóðfélaginu yfirleiti. Þessum lögum er ætlað að vera liður í þeim tilraunum að breyta viðhorfum almennings til þessara mála. Auðvitað fer því fjarri að löggjöf sem þessi leysi öll vandamál varðandi jafnrétti kynjanna því að svo margt annað grípur þar inn í, svo sem fjárhagur ríkis og sveitarfélaga, t.d. varðandi byggingu dagheimila, og margt fleira. Það kemur skýrt fram í 2. gr. frv. að konum og körlum skuli veittir jafnir möguleikar til atvinnu og menntunar. Með slíkri yfirlýsingu er lögð áhersla á að opinberir aðilar eigi að leggja áherslu á jafnrétti kynjanna við framkvæmd mála. Orðalagið „jafnverðmæt og sambærileg störf“, sem nú er í lögum um Jafnlaunaráð, er einnig í samræmi við samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem fjallar um jöfn laun til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf og fullgilt var af Íslands hálfu 17. febr. 1958. Það er vissulega oft á tíðum matskennt hvaða störf eru jafnverðmæt og sambærileg. Það verður að meta það á hlutlausan hátt eftir verðmæti starfsins. Þetta er auðvelt þegar karl og kona vinna sama starf. Einnig ætti það yfirleitt að vera auðvelt þegar um er að ræða störf sem að öllu ytra umfangi svipar hvoru til annars. Það verður að meta alla þætti hvers starfs fyrir sig, t.d. vinnuaðstöðu, menntun, hæfni, reynslu, ábyrgð í sambandi við starfið o.fl. Það er einnig ljóst að í mörgum tilvikum er erfitt að meta hvort launamismunur eigi rót sína að rekja til þess að verið sé að mismuna kynjunum eða hvort launamunurinn stafar af öðrum ástæðum. Þegar rætt er um jöfn laun verður að hafa í huga að stundum er unnt að hækka laun með viðbótarmenntun, starfsreynslu o.s.frv. Þá skiptir meginmál að sömu reglur gildi fyrir karla og konur um möguleika til slíks þegar laun eru ákveðin af þessum ástæðum. Ef konum og körlum eru ekki veittir sömu möguleikar í þessum efnum og til ýmissar tekjuöflunar að öðru leyti, t.d. oft á tíðum í sambandi við eftirvinnu, þá geta þessi lagaákvæði komið til. Þegar talað er um laun í greininni er ekki aðeins átt við grunnlaun, heldur einnig hvers kyns launatengd fríðindi. 3. gr. frv. styðst við samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá 1958 er varðar misrétti með tilliti til atvinnu eða starfs. Með fullgildingu þeirrar samþykktar árið 1964 hefur íslenska ríkið skuldbundið sig til að fylgja stefnu sem miði að því að koma á jafnrétti um vinnumöguleika eða meðferð í atvinnu og starfi og útrýma hvers konar misrétti í þessum efnum. Þetta er einnig í anda alþjóðasáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Ísland undirritaði 30. des. 1968. Benda má á það að í 3. gr. samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 111 hefur hvert aðildarríki skuldbundið sig til þess að setja þau lög sem telja megi að tryggi að stefnan um jafnrétti í þessum efnum verði viðurkennd og virt. Í þessari gr. frv. segir að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Oft er í auglýsingum um starf aðeins auglýst eftir karlmanni. Gefur það þá vísbendingu í þá átt að þar sé starfsfólki mismunað eftir kynferði við ráðningu eða skipun í starf. Þessi grein á við alla atvinnurekendur, hvort sem um er að ræða einkarekstur eða opinberan rekstur. Það skiptir ekki máli hvort um langtímastarf er að ræða eða starf um stundarsakir, heilsdagsstarf eða starf hluta úr degi. Þess munu dæmi að konum hafi verið mismunað með því að búin hafi verið til ný stöðuheiti fyrir karlmenn sem í raun gegna sama starfi og konur. Ákvæðum 3. gr. er m.a. ætlað að koma í veg fyrir slíkt háttarlag. 4. gr. frv. er efnislega í beinu framhaldi af 3. gr. Það kemur oft fyrir að auglýsingar eru orðaðar á þann hátt að ljóst er að atvinnurekandi óskar frekar eftir karli en konu í starfi, stundum öfugt. Greininni er ætlað að taka af allan vafa um að starf, sem auglýst er til umsóknar, skuli vera opið jafnt körlum sem konum, auglýsingar, sem ganga í gagnstæða átt, óheimilar. Í 5. gr. er gert ráð fyrir að atvinnurekandi hafi vissa upplýsingaskyldu gagnvart umsækjendum þegar bæði karl og kona sækja um sama starf. Án slíkrar upplýsingaskyldu væri erfitt fyrir þann, sem ekki hefur fengið starfið, að vita hvort um er að ræða brot á jafnstöðulögunum. Nú er það vitanlegt að val atvinnurekenda á starfsfólki er oft matskennt, og það væri mjög tímafrekt að eiga að fara að sundurgreina í smáatriðum á hvaða ástæðum slíkt mat er byggt. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir að atvinnurekandi geri grein fyrir öllum þeim ástæðum sem val hans hvílir á, heldur eingöngu, eins og segir í frv., að hann upplýsi hvaða menntun, starfsreynslu og aðra sérstaka hæfileika sá hefur til að bera sem ráðinn er í starfið. Upplýsingaskylda hvílir á atvinnurekendum í þeim tilvikum þegar sá umsækjandi, sem krefst upplýsinga, er af gagnstæðu kyni við þann sem starfið hefur hlotið. Tilgangurinn með þessu ákvæði er að koma í veg fyrir mismunun, og á því ákvæðið aðeins við í þeim tilvikum þar sem upplýsingaskyldan getur haft þýðingu við framkvæmd jafnstöðulaganna. Ein aðalástæðan fyrir því, að konur eru víða verr settar en karlar í atvinnulífinu, er sú að konur hafa oft minni menntun en karlar. Mikilvægi menntunar fyrir jafnstöðu kvenna og karla er .áréttað í 2. gr. frv., þar sem sagt er að konum og körlum skuli veittir jafnir möguleikar til menntunar. Fræðslumálum er yfirleitt stjórnað af opinberum aðilum og af þessari aðalreglu í 2. gr. leiðir að jafnstaða kynjanna til menntunar gildir við allar menntastofnanir, jafnt hjá hinu opinbera og einkaaðilum. Í 6. gr. frv. er í framhaldi af þessu ákveðið að konur og karlar, sem starfa hjá sama atvinnurekanda, skuli njóta sömu möguleika til framhalds starfsþjálfunar og til að sækja námskeið sem haldin eru til að auka hæfni í starfi eða til undirbúnings annarra og betri starfa, þótt segja megi að þetta felist að vissu leyti í 2. gr. 7. gr. frv. kveður á um að í skólum og öðrum menntastofnunum skuli veita fræðslu um jafnstöðumál kvenna og karla og að kennslubækur og kennslutæki, sem þar eru notuð, skuli vera þannig úr garði gerð að kynjum sé ekki mismunað. Það er almennt viðurkennt að eitt af verkefnum skólanna sé að stuðla að jafnrétti kvenna og karla. Þetta kemur m.a. fram í 7. gr. laga um skólakerfi, nr. 55 frá 1974, þar sem segir: „Í öllu starfi skóla skulu konur og karlar njóta jafnréttis í hvívetna, jafnt kennarar og nemendur.“ Öll fræðsla um jafnstöðumál kvenna og karla svo og kennslutæki, sem notuð eru í skólum, hafa mikil áhrif á mótun viðhorfs barna til jafnstöðumála. Þess vegna er eðlilegt að krefjast þess að öll fræðsla, kennslubækur og önnur kennslutæki, sem notuð eru í því sambandi, séu þannig úr garði gerð að þau byggi á jafnstöðusjónarmiði. Þar sem í gr. er talað um skóla er átt við grunnskóla og framhaldsskóla, menntaskóla, háskóla, bréfaskóla o.s.frv. og allar aðrar fræðslustofnanir. Einnig er ætlast til að leikskólar og dagheimili falli hér undir. Þar sem talað er um kennslutæki og áhöld, sem notuð eru við kennslu, er átt við kennslubækur, tímarit, segulbönd, kvikmyndir sem framleiddar eru í þeim tilgangi að nota við kennslu. Leikir og leikföng í leikskólum og dagheimilum teljast og til kennslutækja í þessu sambandi. Í 8. gr. er auglýsendum bannað að birta nokkrar þær auglýsingar í orðum eða myndum sem geti orðið öðru kyninu til minnkunar eða lítilsvirðingar. Það skiptir ekki máli hvar auglýsingin birtist, hvort heldur í dagblöðum, tímaritum, auglýsingaspjöldum, kvikmyndum, útvarpi, sjónvarpi. Einnig er ætlunin að ljósaskilti, auglýsingar í verslunum eða á vörum teljist til auglýsinga í þessu sambandi þótt ekki birtist þær í fjölmiðlum. Í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir skipun fimm manna Jafnstöðuráðs til þess að annast framkvæmd laganna. Það kemur í stað Jafnlaunaráðs, sem skipað var skv. l. nr. 37 frá 1973 og hefur starfað síðan og hefur, eins og ég gat um áður, gefið góða raun. Er ætlast til að framkvæmd þessara laga heyri undir Jafnstöðuráð. Í 10. gr. eru talin í 6 tölul. verkefni Jafnstöðuráðs. Það á í fyrsta lagi að sjá um að lögunum sé framfylgt. Það tekur á móti ábendingum um brot á ákvæðum laganna, rannsakar mál af því tilefni til að komast að rann um hvort um brot sé að ræða. Upplýsingaskylda hvílir á opinberum stofnunum og félagssamtökum gagnvart Jafnstöðuráði. Af þessari grein má sjá, að verkefni Jafnstöðuráðs eru margvísleg, fyrst og fremst að hafa eftirlit með því að jafnréttisákvæðum laganna sé framfylgt. Auk þess á það að vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum í málefnum sem varða aðstöðu kynjanna. Jafnstöðuráð skal fylgjast með þjóðfélagsþróuninni í jafnréttismálum og stuðla að góðri samvinnu við samtök atvinnurekenda og launafólks svo og aðra þá aðila sem jafnstöðumál varða. Gera má ráð fyrir því að Jafnstöðuráð standi að ýmsum félagslegum könnunum. Ef Jafnstöðuráð kemst að þeirri niðurstöðu að rannsókn lokinni að ákvæði laganna hafi verið brotin, þá á ráðið að beina rökstuddum tilmælum um ákveðnar úrbætur til hlutaðeigandi aðila. Ætlunin er sú, að unnt verði að leysa sem flest deilumál á þennan hátt, þannig að ábendingar ráðsins verði teknar til greina. Ef aftur á móti verður ekki fallist á tilmæli ráðsins er því heimilt, í samráði við hlutaðeigandi starfsmann, að höfða mál í umboði hans til viðurkenningar á rétti hans. Einstaklingur, sem leitar til ráðsins, á að geta notið allrar lögfræðilegrar aðstoðar ef svo langt gengur að málið fari fyrir dómstóla. Mál af þessu tagi eru í eðli sínu mannréttindamál ekki siður en kjaramál og þykir því eðlilegt að almennir dómstólar fjalli um slík mál. Í 12. gr. er kveðið á um skaðabótaskyldu þess sem af ásettu ráði eða gáleysi brýtur gegn lögunum og hún fer eftir almennum reglum, enn fremur að brot gegn lögunum skuli varða fésektum nema þyngri refsing liggi við að öðrum lögum. Brot á jafnstöðulögunum getur haft í för með sér fjárhagstjón fyrir einstaklinga, t.d. umsækjanda sem hefur ekki fengið starf og af þeim sökum verið atvinnulaus um tíma eða starfsmann sem hefur ekki fengið laun í samræmi við 2. gr. frv. Ef sá sem er skaðabótaskyldur skv. þessum lögum greiðir ekki bætur af fúsum vilja verður tjónþoli að leita til dómstóla til að ná rétti sínum. Almenningur mundi í mörgum tilvikum hika við að fara þá kostnaðarsömu leið og ætti því Jafnstöðuráð að aðstoða tjónþola við að leita réttar síns, annaðhvort með því að reka málið sjálft í umboði hans eða sjá um að hið opinbera greiði kostnað við málið. Í 13. gr. segir að héraðsdómari skuli kveðja til tvo meðdómendur þegar hann fer með mál út af brotum á lögum þessum. Kveðja skal öðrum fremur til menn sem hafa viðtæka þekkingu á kjaramálum launþega og jafnstöðumálum. Það er von mín, að þetta frv. fái góðar undirtektir á Alþ. Ég legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegur forseti. Tilgangur frv. þess, sem hér hefur verið lagt fram, er, eins og segir í 1. gr. frv„ að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Í lögum um Jafnlaunaráð, sem samþ. voru á Alþ. í apríl 1973, en það voru merk lög sem mörkuðu tímamót, er fjallað um að körlum og konum skuli greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Starfsemi jafnlaunaráðs hefur gefið góða raun svo langt sem það nær. Enn ríkir þó nokkurt misrétti milli karla og kvenna á ýmsum sviðum. Það er ósköp eðlilegt, því að ríkjandi viðhorfi á þessu sviði sem öðrum verður ekki breytt snögglega með neinni lagasetningu, hversu réttmæt og sanngjörn sem sú lagasetning kann að vera. Lagafrv. því, sem hér er til umr. um jafnstöðu kvenna og karla, er ætlað, ef að lögum verður, að stuðla að og flýta fyrir því að fullt jafnrétti kynjanna á öllum sviðum náist í reynd. Í 2. gr. frv. er rætt um jafna möguleika til atvinnu, menntunar og launa. Segja má að konur og karlar hafi nú þegar lagal. rétt á þessu sviði. Sennilega á þó nokkuð langt í land að jafnrétti ríki í raun. Þessi lagagr., ef samþ. verður, mun þó hafa mikil áhrif í þá átt að breyta ríkjandi viðhorfum. Með lögum er hægt að tryggja jafnan rétt til vinnu og launa og stuðla að jöfnum rétti til menntunar með því að allar námsbrautir séu opnar fyrir bæði kynin með jöfnum rétti til námslána, námsstyrkja, fyrirgreiðslu í húsnæðismálum o. s. frv. Líklega breytir þó engin lagasetning viðhorfum foreldra til menntunar barna sinna í skjótri svipan, en smám saman mun lagasetning þó hafa sín áhrif, - ef vilji er fyrir hendi og markvisst er unnið að því að hún nái tilgangi sínum. Komið hefur fram í skýrslu námsbrautar í þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands að konur hafa almennt minni og einhæfari menntun en karlar. Í niðurstöðum þessarar skýrslu kemur einnig fram að nýrra aðgerða sé þörf sem stuðli að því að breyta ýmsum ríkjandi viðhorfum ef jafnrétti eða jafnstaða kynjanna í raun eigi að nást í náinni framtíð. Í 3. gr. frv. segir að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að setja lög sem telja megi að tryggi jafnrétti í þessum efnum, þ.e. um vinnumöguleika, bæði með fullgildingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá júní 1958, sem var samþ. hér 1964, og einnig má benda á alþjóðasáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Ísland undirritaði í árslok 1968. Eðlilegt er því að þetta ákvæði verði lögbundið. Í 4. gr. segir að starf, sem auglýst er til umsóknar, skuli standa opið jafnt konum sem körlum. Svo til öll störf í atvinnulífi landsmanna hafa til skamms tíma verið aðgreind í kvennastörf og karlastörf. Hin hefðbundna hlutverkaskipting kynjanna á heimilunum er sennilega þyngst þar á vogaskálunum. Sú kynbundna verkaskipting á heimilunum fylgir svo einstaklingum fjölskyldunnar út af heimilunum inn í skólana og út í atvinnulífið og á vinnumarkaðinn. Hins vegar ættu allir þjóðfélagsþegnar í lýðræðislegu þjóðfélagi að hafa sama rétt til að velja sér námsleið og í framhaldi af því að velja sér lífsstarf. Flestir munu vera þeirrar skoðunar að konur eigi að hafa þetta valfrelsi ekki síður en karlar. Rótgróin hlutverkaskipan kynjanna hefur þó verið og er enn þarna þrándur í götu. Ef bæði hjóna, heimilisfaðir og húsmóðir, vinna fullan vinnudag utan heimilis og annað þeirra, þ.e. húsmóðirin, á svo að bæta við sig öllum heimilisstörfunum, þegar heim kemur, minnkar og þrengist valfrelsi hennar af eðlilegum ástæðum. Ég tel þó að hin hefðbundna hlutverkskipan á heimilinu hafi tekið miklum breytingum hér á landi á s.l. 10–15 árum. Margir ungir heimilisfeður telja nú jafnsjálfsagt að taka þátt í heimilisstörfum eins og feðrum þeirra þótti það fráleitt. Það er staðreynd að konur eru yfirleitt langlífari en karlar. Margir telja að aðalorsökin sé sú að konur hafi yfirleitt meiri hreyfingu, þar sem þær vinni öll almenn heimilisstörf meðan heilsa og starfsþrek leyfir. Skv. þessu yrðu karlmenn bæði heilsubetri og langlífari ef þeir tækju þátt í heimilisstörfunum og væri það vel. Einnig segir í 4. gr. frv. að í auglýsingu sé óheimilt að gefa til kynna að vinnuveitandi óski frekar eftir starfsmanni af öðru kyninu en hinu. Frv. þessu er ætlað að vinna að því að breyta rótgrónum og ríkjandi viðhorfum. Varla getur það sakað neinn þótt umsóknir um auglýst starf berist frá báðum kynjum. Vinnuveitandinn fær fleiri umsóknir og þar af leiðandi meiri valmöguleika. Ekki er heldur ólíklegt að margur fari að gera sér betur grein fyrir að við ýmis störf, sem hingað til hafa verið unnin eingöngu af körlum eða eingöngu af konum, eru bæði kynin jafnfær að inna starfið vel af hendi. Ef að er gáð kemur einnig í ljós að hæfni til að gegna ýmsum störfum er einstaklingsbundin, en ekki kynbundin. 5. gr. frv. er í beinu áframhaldi af 4. gr. og fjallar um upplýsingaskyldu atvinnurekenda. Tilgangurinn með þessu ákvæði er einungis sá að koma í veg fyrir mismunun kynjanna. Ákvæðið um upplýsingaskyldu á aðeins við í þeim tilvikum þar sem sú skylda getur haft þýðingu við framkvæmd laganna. og karlar hafa auðvitað sama, rétt til að óska eftir upplýsingum. Í 6. gr. segir að konur og karlar, sem vinna hjá sama vinnuveitanda, skuli hafa sama rétt til starfsþjálfunar, áframhaldsmenntunar o.s.frv. konur hafa oft minni menntun eða starfsþjálfun en karlar. Mikilvægi þjálfunar og menntunar er óumdeilanlegt. Í 2. gr. frv. er m.a. fjallað um jafna möguleika til menntunar við allar menntastofnanir. Ef konur eiga að hafa sömu möguleika og karlar, t.d. til stöðuhækkunar í starfi, er nauðsynlegt að þær hafi sömu möguleika eða jafnan rétt til framhaldsþjálfunar eða til að sækja námskeið. Í 7. gr. er kveðið á um, að í skólum og öðrum menntastofnunum skuli veita fræðslu um jafnstöðumál kvenna og karla, enda kemur það fram í 7. gr. laga um skólakerfi frá 1974. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í öllu starfi skóla skulu konur og karlar njóta jafnréttis í hvívetna, jafnt kennarar sem nemendur.“ Augljóst er að öll kennsla, kennslutæki og fræðsla, sem fram fer í skólunum, hefur mikil áhrif á mótun viðhorfs barna til jafnstöðumála kvenna og karla. Þess vegna er mjög eðlilegt að þess sé krafist að öll fræðsla, kennslubækur og kennslutæki, sem notuð eru við kennslu séu þannig að þau stuðli að jafnstöðusjónarmiði, en ekki öfugt. Ljóst er að allt tekur sinn tíma. T.d. má nefna að í Noregi er í gangi sífelld endurskoðun námsbóka. Þetta mun taka sinn tíma hér sem annars staðar. 8. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Auglýsendum er óheimilt að birta nokkrar þær auglýsingar í orðum eða myndum, er orðið geti öðru kyninu til minnkunar eða lítilsvirðingar.“ Grein þessi höfðar, tel ég, fyrst og fremst til dómgreindar og sjálfsvirðingar hvers og eins. Í öllu því auglýsingaflóði í myndum og orðum, sem yfir okkur dynur dag hvern, er vandfundinn mælikvarði á hvað sé til minnkunar og lítilsvirðingar. Er því vandi að setja auglýsendum skorður um hversu langt megi ganga í að setja, fram aðstæður í auglýsingum sem geta virst lítillækkandi eða til minnkunar fyrir konur eða karla. E.t.v. er besti mælikvarðinn sá að hver og einn spyrji sjálfan sig hvort hann kysi að selja sig eða sína nánustu inn í sumar þær auglýsingar er okkur birtast. Nefna mætti dæmi. Það virðist t.d. vera vinsælt að auglýsa hjólbarða með því að skreyta myndina með fáklæddri stúlku. Sú hugsun læðist að manni hvern sé verið að lítilsvirða. Væntanlega kaupanda hjólbarða með því eð draga athyglina frá vörunni, sem verið er að auglýsa, og gera tilraun til að slæva dómgreind hans - eða einstaklinginn sem notaður er sem tálbeita. Einnig læðist sú hugsun að manni hvort gæði hjólbarðans séu í réttu eða öfugu hlutfalli við fönguleik fatafellu. 9.–13. gr. í þessu frv. eru að mestu leyti samhljóða lögum um Jafnlaunaráð, enda er í þeim lögum lögð rík áhersla á að konur og karlar standi jafnt að vígi með tilliti til launa. Lög um Jafnlaunaráð fólu í sér staðfestingu á því að lögin frá 1961 um almennan launajöfnuð karla og kvenna, sem tóku endanlegt gildi 1967, höfðu ekki náð tilgangi sínum til fulls, áréttingar var þörf og lögin um Jafnlaunaráð voru slík árétting. Frv. til l. um jafnstöðu karla og kvenna gengur lengra en lögin um Jafnlaunaráð og er það eðlileg þróun mála. Má nefna 4. gr. þar sem skýlaust er kveðið á um að öll störf skuli standa opin jafnt konum sem körlum, 5. og 6. gr. þar sem konum er tryggður sami réttur til starfs, starfsþjálfunar, áframhaldsmenntun og körlum, enn fremur 7. gr. þar sem vinna á markvisst að því að tryggja að ekki verði viðhaldið venjubundinni verkaskiptingu milli karla og kvenna, - verkaskiptingu sem á sér aðeins að litlu leyti stoð í því þjóðfélagi sem við búum við í dag. Jafnrétti til atvinnu, menntunar og launa er í eðli sínu mannréttindamál. Lagafrv. því, sem hér er til umr., er ætlað að stuðla að og flýta fyrir því að konur ekki síður en karlar njóti þeirra mannréttinda. Á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem haldin var s.l. sumar í Mexíkó, var samþ. framkvæmdaáætlun til næstu 10 ára. Í þessari áætlun voru ríkisstj. hvattar til að stuðla að jafnrétti kynjanna, m.a. með lagasetningu sem stuðli að jafnrétti kynjanna á öllum sviðum, vinnumálum, menntamálum o.s.frv. Hæstv. forseti. Ef þetta verður samþ. mun það flýta fyrir því að fullt jafnrétti kynjanna í reynd nái fram að ganga. Ég fagna því að frv. þetta skuli vera fram komið. Ég vil styðja þetta frv., þótt ég áskilji mér rétt til að stuðla að eða stuða einhverja þá brtt. sem kynni fram að koma síðar í þessum umr.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég á sæti í þeirri n., sem mun fá þetta frv. til athugunar, og mun því ekki ræða að þessu sinni hin einstöku atriði þess, en ég vil þó að það komi skýrt fram hér við 1. umr. að ég fagna þessu frv. Ég fagna því að það er fram komið, og styð það heilshugar. Kjarni þessa frv. eru lög um Jafnlaunaráð, og fyrir mér er þetta svipuð reynsla og að sjá barnið mitt eftir nokkra fjarveru og komast að raun um mér til ánægju að það hefur þroskast og dafnað og því hefur farið vel fram í fjarveru sinni. Það gekk ekki alveg þrautalaust á sínum tíma að koma fram frv. um Jafnlaunaráð. Mörgum, bæði utan þings og innan, fannst algjör óhæfa að reyna að tryggja jafnrétti með lögum. Þeim fannst sóun á fjármunum að stuðla að stofnun ráðs eða stofnunar til þess að framfylgja þeim lögum, og margir gátu engan veginn hugsað sér að þetta gæti á nokkurn hátt stuðlað að jafnrétti kynjanna. Ég man eftir því að þegar ég var að vinna að frv. um Jafnlaunaráð, þá átti ég tal við einn ágætan dómara hér í bæ og hann spurði mig hvort það væri virkilega ætlun mín að ætla að fara að leiða það í lög að atvinnurekandi mætti ekki mismuna kynjum. Ég sagði já, það væri ætlun mín. Og hann sagði: Ja, segjum svo, að það stæði næst að hækka konu í starfi, hún hefði starfsaldur til þess, hún hefði hæfni til þess, en ef atvinnurekandanum þætti hún svo ljót að hann gæti ekki hugsað sér að hafa hana nálægt sér, ætti þá virkilega eð skikka hann til þess með lögum? - Ég sagði þessum ágæta dómara að ef málum væri komið svo, þá væri ekki lengur um að ræða jafnrétti í atvinnumálum, heldur fegurðarskyn atvinnurekandans. Ég gæti fallist á það með honum að slíkt væri ekki hægt að leiða í lög. Þetta er barn eitt dæmi um ýmislegt skemmtilegt sem menn létu sér um munn fara þegar Jafnlaunaráð var hér á döfinni. Það þurfti að yfirvinna ýmsa tregðu af margs konar tagi sem nú er til allrar hamingju ekki fyrir hendi því að það hafa orðið þær umr. um þessi mál á síðustu árum. Íslenskar konur hafa veríð mjög samhentar í því að þoka sínum málum áleiðis og ég hygg að þetta frv. sé einn árangurinn af þeirri samvinnu. Ég lít svo á að þetta frv. sem hér liggur fyrir til umr., sé sönnun þess að grundvöllurinn hafi verið réttur. Þau ákvæði. sem hér koma til viðbótar lögum um Jafnlaunaráð, eiga tvímælalaust rétt á sér. Hin auknu verkefni, sem ráðinu er ætlað að inna af hendi, eru nokkuð umfangsmikil og sannarlega mikilvægt að leiða þessi ákvæði í lög. Ég vil hins vegar benda á það, að til þess að ráð af þessu tagi geti rækt starf sitt á þann veg að það beri árangur og veki traust, þá verður að koma til nægilegt fjármagn. Góður vilji ráðsmanna dugir ekki til ef fjármagnið vantar til þess að unnt sé að framfylgja lögunum til fulls. Jafnlaunaráð hefur því miður ekki haft nægilegt fé, og því brýnna er að hvetja til þess að fjármagnið sé veitt þegar þessi verkefni bætast við. T.d. er í þessu frv., í 10. gr.. enn þá ætlast til þess að ráðið fylgist með þjóðfélagsþróun sem varðar þetta lagaefni. Til þess að geta gert bað þarf vitaskuld starfsmann eða starfsmenn. Það er ekki hægt að ætlast til þess að ráðsmenn geti gefið sig að þessu verkefni og öðrum, sem ætlast er til af þeim, í hjáverkum því að hér er um oft flóknar rannsóknir að ræða, tímafrekar athuganir og mikið starf. Ég nefni sem dæmi eitt atriði sem hefur nýlega komið fyrir og ég hef áður nefnt úr þessum ræðustól í öðru samhengi. Það gerðist í jan. s.l. að Fiskvinnsluskólanum voru sett skilyrði. Ef rannsóknarstofur ættu að taka nemendur þaðan til þjálfunar, eins og gert hefur verið undanfarin ár, þá voru þau skilyrði sett að það yrði eingöngu karlkyns nemendur, stúlkur voru útilokaðar og þetta tel ég að hafi verið, ef ekki brot á lögum um skólakerfi, þá vissulega brot á lögum um Jafnlaunaráð og hér hefði Jafnlaunaráð átt að grípa inn í. Það eru slík atvik sem ráð af þessu tagi, hvort sem þau heita Jafnlaunaráð eða Jafnstöðuráð, eiga að skipta sér af og kippa til betri vegar. Hér eiga sannarlega persónulegir fordómar ekki að fá að ráða þar sem við eigum skýr lög sem banna slíkt. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um orðið jafnstöðu og ég hef velt því nokkuð fyrir mér. Það er vissulega rétt myndað orð, en ég verð að játa að mér finnst það ekki fallegt orð og ég hefði fremur kosið að þarna stæði frv. til l. um jafnrétti og orðið jafnréttisráð verið notað frekar en Jafnstöðuráð. Ég mun síðar í ræðu minni víkja að meginrökum mínum fyrir þessu, en láta nægja að þessu sinni að benda á að ég hygg að það sé ekki alveg rétt hjá hæstv. ráðh. að jafnrétti þýði aðeins lagalegur réttur. Ég hygg að til sé réttur þó að hvergi sé bundinn í lögum og sá réttur geti ef til vill verið öllu dýrmætari en lagalegur réttur. Það er réttur sem byggist á siðferði og siðgæðisþroska og að því leyti til held ég að við þurfum ekki að einskorða orðið jafnrétti eingöngu við Lagasafnið. Hins vegar felst í þessu orði, jafnstaða, að kynin eigi að standa jafnt að vígi í menntakerfinu og í atvinnulífinu. En spurningin er í mínum huga hvort orðið í þessu samhengi sé ekki beinlínis villandi, því að þó að öll þessi ákvæði séu góð og gild sjálfsögð, eðlileg og nauðsynleg, þá eru það ekki þessi ákvæði ein sem tryggja jafnstöðu, sem tryggja það að kynin standi jafnt að vígi í menntakerfi og í atvinnulífinu. Hér þarf vissulega meira að koma til. Ég vil minna á það að vorið 1971 var gerð samþykkt hér á hinu háa Alþ. um rannsókn á jafnrétti þegnanna. Eins og hæstv. ráðh. vék að, kom út úr þeirri rannsókn bók sem námsbraut í þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands samdi. En ég vil minna á það að sú bók var ekki niðurstaða samþykktarinnar allrar. Samþykktin var lengri. Samþykktin var á þá leið að gerð skyldi rannsókn á jafnrétti þegnanna og jafnframt skyldi rannsakað hvaða breytingar þyrfti að gera á gerð þjóðfélagsins til þess að raunverulegt jafnrétti næðist. Þessa rannsókn er eftir að gera. Ég vil beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh. að hann athugi hvort það sé ekki tímabært að framfylgja þessum þætti samþykktarinnar. Þessi bók, Jafnrétti kynjanna, var ansi svartsýn. Höfundar hennar drógu þá ályktun, að eins og nú væri háttað væri ekki séð að breyting yrði í átt til aukins jafnréttis um ófyrirsjáanlegan tíma. Ég hygg að þessi niðurstaða þjóðfélagsfræðideildar hafi ekki verið nægilega rædd, og ég held að við ættum ekki að gera okkur ánægð með að ljúka umr. þarna, heldur reyna að finna leiðir. Það, sem hér þarf að koma til, eru vitanlega ýmsar þjóðfélagslegar umbætur, - þjóðfélagslegar umbætur sem stuðla að jafnrétti og hafa þannig áhrif á einkalíf manna. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um að ekki sé hægt að leiða í lög hvernig menn skuli haga sér á heimilum. En hitt er annað mál, að ýmsar þjóðfélagslegar úrbætur geta með óbeinum hætti bætt úr misrétti sem tíðkast á heimilum. Ég vil í fyrsta lagi nefna dagvistunarheimilin, leikskóla, dagheimili og skóladagheimili. Við ættum að setja okkur það mark að fullnægja þörfum fyrir dagvistunarheimili á vissu árabili. Skortur á dagvistunarheimilum er tvímælalaust hinn mesti þrándur í götu jafnréttis. Það er vissulega uppeldi barnanna sem kemur í veg fyrir að konu nýtist menntun, vegna þess að hún hefur ekki hjálp við uppeldið, og enn þá er miklu hagkvæmara fyrir föðurinn að vinna úti heldur en hitt. Með þessu er ég sannarlega ekki að segja að foreldrarnir eigi að koma uppeldinu öllu yfir á dagvistunarheimilið og fóstrur. Ég hef rætt það oft um þessi mál að ég hygg að það fari ekki á milli mála að ég lít á dagheimili og fóstrur sem ákaflega mikla hjálp við heimilin, - að þau eigi að starfa með foreldrunum að uppeldi barnanna. En til þess að geta komið þessum málum áleiðis þarf vissulega mikið fjármagn. En því miður fór svo í vetur að hv. stjórnarsinnar sviptu dagvistunarheimilin öllu ríkisframlagi til rekstrar og gerir það sveitarfélögum miklu erfiðara fyrir að reka þessi heimili. Ég frétti af því fyrir skömmu að einn kaupstaður úti á landi hefði sem beina afleiðingu af þessari lagabreytingu ríkisstj. - sem beina afleiðingu hennar hækkað daggjöldin á einu bretti úr 7000 kr. upp í 17 000 kr. Og ef þróunin á að vera þessi, þá er vitaskuld svo komið að það getur ekki nokkur maður notað sér dagheimilin nema hann hafi mjög háar tekjur. Þarna er komin mismunun á þjóðfélagsþegnum eftir efnum og ástæðum. Annað atriði, sem er öllu flóknara, sem þarf að gerast í þjóðfélaginu til þess að raunverulegt jafnrétti komist á, er stytting vinnutímans. Ég geri mér það vitanlega alveg ljóst að hér þarf að komast á samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins til þess að svo geti orðið, en styttri vinnutími gerir hvort tveggja í senn: hann minnkar vinnuálag konu sem býr oft við tvöfalt vinnuálag, allt of langan starfsdag, hann minnkar þann tíma sem barnið er á dagheimilinu og hann eykur tímann sem fjölskyldan öll getur verið saman og starfað þá samtímis að heimilisstörfum. Svíar eru að hugsa um að fara inn á þessa braut og taka upp 6 stunda vinnudag í stað 8, einmitt með jafnrétti kynjanna í huga. Auk þessara atriða mætti nefna ýmiss konar þjónustu til heimilanna sem er mjög ábótavant hér hjá okkur. En öll þessi atriði: styttri vinnutími, fleiri dagvistunarheimili, betri þjónusta við heimilin, þau falla undir það sem norðurlandabúar kalla familiepolitik eða fjölskyldupólitík og eiga öll að stuðla að því að taka alla þætti inn í myndina til þess að bæði lagalegt jafnrétti og þjóðfélagslegar umbætur geti haldist í hendur og þar með komið á raunverulegu jafnrétti. Það eru þessar mismunandi aðstæður, þessi atriði sem koma í veg fyrir að konur geti notfært sér nám og stundað störf til jafns við karlmenn. Að síðustu vil ég nefna eitt atriði sem mér finnst ekki hafa verið rætt nægilega vel. Í lögum um Jafnlaunaráð er í fyrsta sinn talað um jafnverðmæt störf, fram að því var alltaf talað um sömu laun fyrir sömu vinnu. Mönnum hættir til að túlka þetta svo að karl og kona yrðu að standa hlið við hlið og vinna nákvæmlega sömu vinnuna til þess að réttlætanlegt væri að greiða þeim sama kaup. Ef þau stóðu ekki hlið við hlið og einhver mismunur var á störfum þeirra, þá þótti mönnum þeir vera lausir allra mála og réttlætanlegt að greiða þeim mismunandi laun og konum miklu lægri laun. Orðalagið jafnverðmæt störf kallar vissulega á nýtt gildismat. Hér þarf ný viðhorf. En ég held að það þyrfti að leggja áherslu á það við þá, sem vinna að starfsmati, að það er leitt í lög hér á Íslandi að konur og karlar skuli fá jöfn laun fyrir jafnverðmæt störf. Ég hef þessi orð þá ekki fleiri, hæstv. forseti, en vil ítreka ánægju mína með þetta frv.

Sigurlaug Bjarnadóttir Hæstv. forseti. Ég kem nú hér upp í ræðustól aðallega til þess að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er komið hér fram, og tjá þakkir mínar til hæstv. félmrh. sem hefur átt frumkvæði um samningu þess og einhvern þátt í því jafnframt. Það er enginn vafi á því að hér eru mörg merk nýmæli á ferðinni. Sumt af því er raunar endurbót á fyrri löggjöf, eins og ákvæðið um Jafnstöðuráð sem hét áður jafnlaunaráð, og ég vil meina að það sé einn merkasti þátturinn í þessu frv. hvað raunhæfar umbætur á högum kvenna í atvinnulífinu snertir. Fyrri hluti frv. hefur einnig mjög margt jákvætt og nauðsynlegt að geyma. Vil ég þá sérstaklega nefna 2. gr. um jafna möguleika karla og kvenna til atvinnu og menntunar. Ég vil nefna 3. gr. sem segir í rauninni flest það sem þarf að segja í þessu máli til þess að réttlæti sé fullnægt, en hún kveður svo á að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Sérstaklega vil ég einnig nefna 6. gr. um að konur og karlar hjá sama atvinnurekenda skuli njóta sömu möguleika til framhaldsstarfsþjálfunar og til að sækja námskeið o.s.frv. Einnig 7. gr. tel ég sjálfsagða, og raunar eru skólar landsins farnir að vakna til meðvitundar um að þarna þurfi að verða breyting á í skólanámi. Það eru hins vegar einnig þarna í fyrri hluta frv. ákvæði sem ég er ekki alveg jafnsannfærð um að eigi ótvíræðan rétt á sér. Ég geri ráð fyrir að þessar greinar - þá á ég við 4. gr., 5. gr. og 8. gr. - hljóti að koma til frekari athugunar í þeirri hv. n., sem um frv. mun fjalla, og mér kæmi ekki á óvart þó að kæmu fram einhverjar athugasemdir við þessar sérstöku greinar. Ég vil nefna fyrst 4. gr. Raunar er búið að túlka þetta allt mjög vel og skýra í framsöguerindi og af þeim ræðumönnum sem hér hafa talað áður. 4. gr. hljóðar þannig að starf, sem auglýst er laust til umsagnar, skal standa opið jafnt konum sem körlum og í slíkri auglýsingu er óheimilt að gefa til kynna að fremur sé óskað starfsmanns af öðru kyninu en hinu. Þetta lítur út fyrir að vera svo sem gott og blessað. En eins og staða okkar í þessum málum er nú er ég ekki viss um nema þetta kunni að hafa í för með sér vissa erfiðleika. Mér er t.d. ekki kunnugt um ef heilsugæslustöð eða heilsugæsluumdæmi þarf að auglýsa eftir ljósmóður, hvernig komist skal fram hjá því að þarna skuli auglýst eftir konu. Ég skal raunar ekki fullyrða um nema það séu einhverjir karlar í ljósmóðurstétt, mér vitanlega er það ekki. Mér dettur í hug saumaverkstæði sem þarf aukinn starfskraft í að sauma og þarf að fá saumakonu. Ég veit ekki hvernig þeir ætla að koma ósk sinni á framfæri: saumakarl kannske eða saumari eða eitthvað því um líkt. Ég tek þessi dæmi af handahófi. Ég játa að ég hef ekki kafað dýpra um önnur dæmi sem þarna kynnu að koma inn, en mér sýnist alla vega að þetta muni leiða til nokkurrar nýyrðasköpunar í íslensku máli. Það út af fyrir sig er kannske ekki til að amast við. En þarna er um smáhnökra að ræða sem ég tel ekki varða miklu um heild þessa máls, en mér finnst kannske að orki tvímælis að setja í lög. Það var tekið hér fram af einhverjum ræðumanni hér að það gæti komið upp sú staða að atvinnurekandi gæti ekki hugsað sér að ráða konu því að hún væri svo hræðilega ljót. Ég gæti alveg eins ímyndað mér að það kæmi upp á hinn veginn, að kona eða karl, þurfi að ráða karl til starfa og karlinn gæti verið svo hræðilega ljótur að það væri ekki nokkur leið að horfa á hann í nágrenni við sig. Einnig 5. gr. finnst mér full-afdráttarlaus til þess að hún sé ekki líkleg til að geta valdið árekstrum og sárindum og vandræðum sem við viljum öll stýra fram hjá, en þar er tekið fram að atvinnurekandi skuli veita skriflegar upplýsingar um hvaða menntun, starfsreynslu og aðra sérstaka hæfileika sá hefur til að bera er ráðinn var í starfið, og þessi réttur er jafn til handa konu og karli. Vissulega hefur starfsreynsla og menntun og aðrir sérstakir hæfileikar, sem eru tilteknir þarna, mikið að segja um hæfni starfsmanns. En þarna kemur fleira og raunar ótalmargt fleira til sem ekki er hægt að gefa fulla skýringu á, ýmislegt svo persónulegs eðlis að það kann að vera hverjum meðalmanni í stétt atvinnuveitenda ofraun að tjá sig um það. Ég er ekki víss um nema þarna sé höggvið fullnærri persónufrelsi einstaklinga og rétti einstaklinga til að taka persónulegar ákvarðanir sem við a.m.k. í Sjálfstfl. höfum hingað til viljað leggja mikið upp úr, svo fremi auðvitað að ekki sé hallað á annan einstakling með ákvörðun hins. Varðandi 8. gr. er talað um að auglýsendum sé óheimilt að birta nokkrar þær auglýsingar í orðum eða myndum er orðið geta öðru kyninu til minnkunar eða lítilsvirðingar. Að sjálfsögðu - og ég hygg að við séum öll sammála um það - er þarna fyrst og fremst um það að ræða að almenns velsæmis sé gætt. Og ég verð að segja það sem mína meiningu, að ég held að við séum að gera lífið bragðdaufara og leiðinlegra ef það má ekki lengur bregða upp skopteikningu af konu, jafnvel þó að barmurinn sé í þrýstnara lagi, af karlmanni með meira en meðalstóra ístru og þar fram eftir götunum. Ég held að þetta geri okkur ekkert til, hvorki karli né konu, þó að jafnvel hjólbarði, svo hversdagslegur hlutur sem hjólbarði sé settur í samband við skopmynd af þessu tagi, hvort sem í hlut á karl eða kona. Við vitum það mætavel að maður grípur oft blað eða tímarit í hönd og getur fengið fullt eins mikla sálubót af því að hlæja að smellnum auglýsingum eins og læsilegu og snjöllu lesefni. Og ég spyr: Hver á að meta hvar á að draga mörkin þarna? Er hægt að framkvæma þessa lagagrein svo að í raun og veru sé mark á takandi? Þessar greinar vil ég vænta að hv. þingnefnd taki sérstaklega til athugunar. Ég fyrir mitt leyti, - og þá er ég kannske full-íhaldssöm eða róttæk - hefði talið að þessar greinar allar, 4. gr., 5. gr. og 8. gr., mættu fara út úr frv., því að umfram allt verðum við að hafa auga á aðalatriðunum, en vera ekki að eltast við smáatriði. Ég held að ef hinar greinar frv. væru framkvæmdar eins og lögin gera ráð fyrir, þá væru þessar, sem ég tiltók, óþarfar. Það hefur verið talað hér almennt um jafnrétti og jafnstöðu kvenna. Það er enginn vafi á því að bæði þessi lög og annað í umr. um þessi jafnréttismál, sem hafa verið mjög á döfinni að undanförnu, þá ekki síst á okkar nýliðna kvennaári, það felur í sér grundvallarbreytingar sem, eins og hér hefur réttilega verið bent á, verða ekki framkvæmdar með einu pennastriki eða lagaboði. Ég held að við þurfum að fara með nokkurri gát í áhuga okkar á að koma á hinni fullkomnu jafnstöðu, það geti verið óheillavænlegt að fara of geyst, við kunnum að missa jafnvægið og jafnvel tapa áttunum. Við skulum hafa í huga að t.d. kvennaársáform Sameinuðu þjóðanna tekur yfir 10 ár þess vegna kannske ástæða til að hafa í huga að það er hyggilegra að fara sér nokkuð hægt í að fastbinda í lögum atriði sem stríða á móti rótgrónum venjum gegnum margar kynslóðir sem erfitt verður að breyta með lagabókstaf einum saman. Hugsunarháttur og viðhorf manna eru margfalt erfiðari viðureignar til breytingar heldur en ótalmargar breytingar þótt grundvallarbreytingar séu. Við getum tekið breytta kennsluhætti og skólakerfi, gagngerar breytingar í atvinnuháttum, skuttogara í stað síðutogara og fjöldamargt annað. Þetta er nokkuð sem við framkvæmum eftir því sem við höfum hugvit og fjármagn til. En það þarf annað og meira til þess að gerbreyta rótgrónum og hefðbundnum viðhorfum í lífsviðhorfum manna. Hv. 5. landsk. minntist á styttan vinnutíma sem hugsanlega lausn á þeim erfiðleikum, sem konur sérstaklega eiga við að stríða enn í dag, við að taka fullgildan og eðlilegan þátt í atvinnulífi okkar. Ég mæli því óhikað í gegn að stytta vinnudaginn almennt í 6 tíma á dag. Ég held að það hljóti að verða aðrar leiðir sem við leitum í þessu skyni, ekki aðeins til þess að konan geti verið lengur úti á vinnumarkaðinum, heldur að karlmennirnir þurfi að vera þar skemur. Þess vegna hef ég frá upphafi verið því mjög hlynnt og haft þá skoðun að þetta vandamál leystum við hvað best með sveigjanlegri vinnutíma en við eigum við að búa í dag, og ég veit raunar að þetta er atriði sem hefur í vaxandi mæli komið á dagskrá nú á okkar atvinnumarkaði. Ég vil líka minna í þessu sambandi á könnun sem getið var um í íslenskum dagblöðum og hafði farið fram í Noregi á s.l. ári, framkvæmd af norskri félagsmálastofnun, en hún gekk í þá átt einmitt að skipta vinnudeginum milli konu og karls, giftra hjóna. Það kom þannig út að þau beinlínis skiptu deginum til hálfs, konan vann helming dagsins úti og karlmaðurinn helming. Þetta hafði það í för með sér - og það var að sjálfsögðu eðlilegt - að tekjur heimilisins rýrnuðu. En sá hópur fólks, sem tilraun var gerð á í þessu tilliti, kom út mjög ánægður. Hin almenna niðurstaða fólksins, sem þessi tilraun var gerð á, var sú: Við berum minna úr býtum peningalega, en við fáum ýmislegt í staðinn sem ekki verður metið til peninga. - Þetta tel ég, ákaflega jákvæða niðurstöðu og gleðilega um leið. Það eru nýafstaðnir hjá okkur viðtækir kjarasamningar þar sem við vorum að keppast við að ljá hinum verst settu í þjóðfélaginu, svokölluðum láglaunahópum, skaplegar úrbætur. Það fór nú eins og það fór, ekki meira en svo vel frekar en fyrri daginn. En þetta vekur upp hjá okkur hugleiðingar og vangaveltur hvernig vinnu almennings er í raun orðið háttað. Við tölum um það réttilega að 60 þús., jafnvel 60–70 þús. kr. laun á mánuði hrökkvi engan veginn fyrir framfæri fjölskyldu. Þetta er hárrétt. En ég veit ekki hvort það liggja tölur fyrir um það hve margar fjölskyldur, nema þá einstæðir foreldrar, ég veit að þeir eru þarna einir á báti, - hve margar fjölskyldur í raun og veru þurfa að framfleyta sér á þetta litlum launum, einfaldlega vegna þess að fyrirvinnurnar á íslenskum heimilum og ekki hvað síst í hinum stærri kaupstöðum eru yfirleitt orðnar tvær, þannig að í mörgum tilfellum er þarna um helmingi meiri tekjur að ræða en almennt er látið í veðri vaka. Dæmin eru svo vafalaust mörg um að það er aðeins ein fyrirvinna og með alls ófullnægjandi tekjur. En engu að síður væri athugunarefni einmitt þetta, hvað stór hópur það er raunverulega sem við þurfum að þessu leyti sérstaklega að greiða fyrir. Það er enginn vafi á því að hin hraðvaxandi sókn kvenna út í atvinnulífið sem við öll viljum styðja að og gera það mögulegt að þær eigi þarna val. hvort þær vinni á sínum heimilum eða fari út í atvinnulífið, - þessi stórfellda sókn hefur á margan hátt raskað okkar atvinnumarkaði. Þetta er atriði sem við skulum horfast í augu við af fullri hreinskilni. Nú eru meira en 50% allra íslenskra kvenna sem stunda vinnu utan heimilis. Í einu Evrópulandi Frakklandi, veit ég til að hin sívaxandi ásókn kvenna út í atvinnulífið hefur leitt til offramboðs á vinnumarkaðinum í þeim mæli að frönskum húsmæðrum er boðin borgun fyrir að hypja sig af vinnumarkaðinum og heim til bús og barna. Auðvitað voru það konurnar sem var vísað heim fyrst, áður en hróflað var við karlmönnunum. Þetta leiðir hugann að því, sem raunar hefur oft verið fjallað um, hvort ekki væri tími til kominn að meta störf húsmæðra til peninga eitthvað á svipaðan hátt og gerist á almennum vinnumarkaði. Ég vil ekki lengja þessar umr. meira, en ég vil aðeins segja það, að á meðan við erum að vinna að auknum mannréttindum í okkar þjóðfélagi, og þar tel ég að jafnstöðumál karla og kvenna heyri undir, þá skulum við umfram allt ekki hætta að vera manneskjuleg og einblína ekki um of á það sem við metum til peninga, heldur er það ótalmargt sem þarna kemur inn í myndina sem of oft er lítið fram hjá. Það hefur stundum verið talað um í hópi hörðustu kvenréttindakvenna að kveneðlið sem slíkt sé talið annars flokks, konur í okkar þjóðfélagi séu annars flokks verur. Af hverju? Af því að konur hafa til skamms tíma haldið sig innan veggja heimilisins. Ég tel að þarna sé ákaflega rangt á litið og illa farið ef gera á húsmóður- og móðurstarfið annars flokks starf í augum kvenna sem karla. Þar fyrir er ég heils hugar fylgjandi því að barnauppeldi og heimilisstörf færist margfalt meira en nú er yfir til karlsins. Ég held að honum væri þægð í því líka. En uppeldisstarf, sem unnið er á heimilunum, má ekki vanmeta, og þá tek ég heimilið fram yfir dagheimili og leikskóla, þó að ég sé alls hugar hlynnt þeim og vilji að við getum fjölgað þeim sem mest. Ég held raunar að konur séu almennt að gera sér grein fyrir því upp á nýtt, að það er ekkert minnkunarvert við að vera bara húsmóðir, hvað sem hver segir. Ég vil líka benda á - og kannske er þetta mín persónulega afstaða og sennilega talin ákaflega gamaldags og úrelt, en ég hef alltat ímyndað mér að það hlutverk, sem náttúran leggur konunni á herðar, að ganga með og ala upp börn, hafi beinlínis frá náttúrunnar hendi, áður en nokkrar þjóðfélagshefðir, venjur eða kreddur komu til, haft þau áhrif á sálarlíf hennar allt og lífsviðhorf, að það sé ekki alveg út í bláinn að tala um kveneðli annars vegar og eðli karlsins hins vegar. Jafnframt vil ég benda á það, að ég tel hörmulega rangsnúið mat og heimskulegt að stimpla þennan eðlismun sem annars flokks eðli. Þetta er atriði sem ég held að við þurfum að hugleiða í allri okkar viðleitni til þess að skapa sem mesta og heilbrigðasta jafnstöðu milli kynjanna, hvort sem er á heimilinu við heimilisstörfin eða úti í atvinnulífinu.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess fyrst og fremst að láta með fáeinum orðum í ljós sérstaka ánægju yfir því, að þetta frv. skuli hafa verið flutt, og eindregnu fylgi mínu og míns flokks við meginstefnu frv. Til þess hefur að vísu ekki gefist aðstaða, enda ekki til þess ætlast við 1. umr., að tekin sé afstaða til einstakra atriða í frv. Það mun verða gert í n. og við 2. og 3. umr. En meginstefnu þess tel ég tvímælalaust ganga í rétta átt og lýsi þess vegna þegar við 1. umr. fylgi mínu og míns flokks við þá meginstefnu sem í frv. er mörkuð. Þetta þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart þegar hliðsjón er höfð af því að við þm. Alþfl. fluttum snemma á þessu þingi till. til þál. um setningu löggjafar um jafnrétti kynjanna þar sem gert var ráð fyrir að Alþ. fæli ríkisstj. að láta semja frv. um jafnrétti kynjanna. Ég get vel á það fallist að það sé til bóta, það nafn sem á frv. hefur verið valið, að tala um jafnstöðu kvenna og karla. En í tillgr. var sú stefna mörkuð í meginatriðum sem er hliðstæð þeirri sem fram kemur í þessu frv. Mér er kunnugt um það þegar þessi till. var flutt að félmrn. hafði í samningu frv. sem ég hafði ástæðu til að halda að stefndi að sama marki og tillgr. gerði ráð fyrir. En mér var jafnframt kunnugt um að þá, þegar till. var flutt, hafði ríkisstj. ekki tekið afstöðu til þess að flytja frv., þó að mér væri um það kunnugt að hæstv. félmrh. væri því fylgjandi, að svo yrði gert, og mundi beita sér fyrir því. En vegna þess að kunnugt var að ákvörðun hafði ekki verið tekin í ríkisstj. um málið, þá ákváðum við þm. Alþfl. að flytja till. Nú hefur þetta frv. verið flutt sem stjfrv., og miðað við þær undirtektir, sem það hefur fengið af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna, ættu því að vera miklar líkur á því að það að meginstefnu til nái fram að ganga og er það fagnaðarefni.



Herra forseti. Ég vil lýsa því yfir að ég fagna mjög þessu fram komna frv. Mér finnst það ákaflega jákvætt að hæstv. félmrh. skuli þannig sýna vilja í verki og ég vil þakka honum það. Þótt ég efist ekki um hæfni og góðan vilja þeirra, sem falið var að semja frv., verð ég að harma að ekki skyldi vera leitað víðara samstarfs, ekki skipuð fjölmennari n. til þess að undirbúa þetta frv. og leitað álits og ábendinga þeirra aðila t.d. sem hæstv. ráðh. segist nú hafa sent frv. til kynningar. Í bréfi frá rn., sem fylgdi frv. til þessara aðila til kynningar, er ekki beðið um umsögn, en vonandi verður bætt úr því við meðferð málsins í n. og fengið álit sem flestra aðila sem málið varðar. Í sambandi við þetta frv., svo ágætt sem það er að þessi mál skuli nú tekin hér á dagskrá, langar mig að mæla fáein varnaðarorð. Skilyrði til jafnstöðu kynjanna eða jafnréttis kynjanna, hvort sem fólk kýs nú að nefna það, - ég ætla ekki að blanda mér í þá deilu, - er að bæta í raun stöðu kvenna með ákveðnum aðgerðum, m.a. með því að tryggja konum atvinnu í námunda við heimili sín, e.t.v. með styttri vinnutíma, einkum þó fyrir foreldra ungra barna, og með nægum dagvistunarplássum fyrir börn þeirra foreldra sem það kjósa, aukna þjónustu við heimili og fullkomið sjálfræði kvenna varðandi barneignir. Hér er þörf aðgerða á ýmsum sviðum, og almenn formleg lög um jafnrétti eða jafnstöðu mega ekki skyggja á þessa þörf eða leiða athyglina frá henni. Í umr. um þáltill. um skipun n. til þess að semja jafnréttisfrv. fyrr á þessu þingi benti ég á að e.t.v. væri árangursríkara að fá fremur löggjöf gegn misrétti, eins og ýmsir þeir álíta sem fjallað hafa um sams konar frv. sem nú liggja fyrir þingum víða á Norðurlöndum. Í frv. því, sem nú liggur fyrir framan okkur, er varla kveðið nógu sterkt á um ýmis atriði til þess að koma í veg fyrir mismunun, en slíka annmarka má vafalaust laga í meðförum þingsins og í meðförum n. Það er greinilegt með samanburði að þetta frv. er að miklu leyti sniðið eftir norska frv. um sama etni og kveður á um flest sömu atriði. Það er þó heldur ónákvæmara. Mér finnst frv. sýna mjög góðan vilja, en kannske ekki ná nógu langt. Ég vil nefna nokkur dæmi. í 1. gr. er talað um að tilgangur laganna sé að stuðla að jafnrétti. Þarna álít ég að mætti segja hreint og beint „koma á“ eða „tryggja“ jafnrétti. Það er náttúrlega túlkunaratriði hvað eru jafnverðmæt og sambærileg störf og jafnir möguleikar til menntunar, ekki er nóg að segja að þeir skuli veittir. Ég hygg að svo sé kveðið á í lögum sem þegar eru gildandi í landinu og nægir þó ekki. Í þessu sambandi get ég nefnt sem dæmi ýmis ákvæði í sambandi við verkmenntun. Þar verður að líta á hver það er sem ræður. Þar gengur ekki hvaða kona eða hvaða karl sem er og segir: Ég vil læra þessa iðn. - Það gengur hreinlega ekki, vegna þess að eins og nú er, þá eru það ekki fræðsluyfirvöld, heldur meistarar, sem ráða hverjum er hleypt inn í viðkomandi námsbraut. Ég er samþykk atriðum 3., 4. og 5. gr., þótt allt slíkt sé túlkunaratriði og verði það ætíð í framkvæmd, en þá er bara eftir að sjá hvernig fer. Ég vil gera smáathugasemd við 6. gr. Þar er talað um möguleika til þess að sækja námskeið og fá starfsþjálfun í þeim tilgangi að auka hæfni í starfi eða til undirbúnings annarra og betri starfa. Ég tel dálítið hættulegt að fara að meta störf betri eða verri. Ég býst við að þarna sé átt við betur launað starf og tel líka hæpið að tala um slíkt. Ég held að það, sem í raun og veru vakir fyrir þeim sem samið hafa frv., og hugsunin, sem þarna liggur að baki, sé að fólk geti fengið tækifæri til þess að nýta þá hæfileika sem það hefur áunnið sér með þeirri þjálfun, sem það hefur þegar fengið í starfinu, og með viðbótarþjálfun, en ekki endilega til þess að fá meira kaup. Í 1. gr. er kveðið á um að veita skuli fræðslu um jafnstöðu kvenna og karla í skólum og að kennslubækur og kennslutæki, sem þar eru notuð, skuli þannig úr garði gerð og hönnuð að kynjum sé ekki mismunað. Þetta hygg ég að muni eiga að vera skilningurinn í 7. gr. laga um skólakerfi líka, en þar er ekki kveðið nógu hart á um þetta og varla hér heldur. Ég held að þarna sé ekki nógu langt gengið og að þarna þyrfti líka að taka fram að það verði að koma í veg fyrir að viðhaldið sé að óþörfu úreltri kynskiptingu starfa og beinlínis að það þurfi að brjóta þessa tilhneigingu niður í kennslubókum. Í sambandi við auglýsingarnar, sem ekki mega vera öðru kyninu til minnkunar eða lítilsvirðingar, er ég vissulega sammála hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur að þetta er túlkunaratriði, en ég gel ómögulega lítið á þetta sem eitthvert skop. Ég geri ráð fyrir að það, sem þarna vakir fyrir semjendum frv., séu ekki skopmyndir þar sem kannske er gert grín að karli fyrir að vera með stóra bumbu eða konu með stór brjóst, heldur auglýsingar þar sem konulíkaminn er beinlínis notaður til að selja vöru sem í raun og veru kemur konulíkamanum alls ekki neitt við. Ég held að þarna gæti misskilnings hjá hv. þm. Í sambandi við menntastofnanir vil ég líka taka það fram, að auk þess sem ég álit að það þurfi að kveða hart á um að ekki megi viðhalda úreltri kynskiptingu, þá þurfi beinlínis að reyna að beina kynjunum inn á námsbrautir sem áður hafa einkum verið fyrir hitt kynið. Dæmi um hið gagnstæða, sem ég tel að sé mjög illa farið, er í hinum nýja fjölbrautaskóla hér í Reykjavík eða í Breiðholtinu, þar sem stúlkum er nú beint inn á svokallaða snyrtiiðnbraut. Ég hef ekki heyrt að neinum strák hafi verið boðið slíkt og þvílíkt. Þá er það Jafnstöðuráð. Það er sjálfsagt ágætt að skipa það 5 mönnum. En ég tel að ef árangur á að nást og ef við ætlum virkilega að bæta stöðu kvenna, þá verði það að vera skilyrði, að þarna séu a.m.k. tvær konur og helst þrjár, a.m.k. þessi 10 ár sem við ætlum samkv. samþykkt Sameinuðu þjóðanna að vinna að því að kynin nái jafnstöðu. Þá vil ég líka benda á, að völd Jafnstöðuráðs eru í raun og veru mjög óljós eftir þessum lögum. Það hefur í raun og veru ekki úrskurðarvald. Þá er ekki heldur kveðið neitt á um fastan starfsmann né hvaðan þetta Jafnstöðuráð á að fá fjármagn til starfa. Af reynslunni af Jafnlaunaráði má ráða að slíkt er nauðsynlegt að taka fram strax í upphafi. Í 11. gr. er talað um að fallist atvinnuveitandi ekki á tilmæli ráðsins um úrbætur þegar brotið er, þá sé ráðinu heimilt í samráði við hlutaðeigandi starfsmann að höfða mál. Þarna tel ég að ætti að standa hreint og beint að ráðinu sé það skylt. Auk þeirra atriða, sem ég hef nú nefnt, finnst mér lögin ekki ná nógu langt. Þau ná t.d. ekki, eins og hæstv. ráðh. tók fram, til einkalífsins, þ.e.a.s. heimilanna væntanlega, þar sem undirokun kvenna hefur þó verið hvað mest fyrr og síðar. Ég veit ekki nema það þyrfti hér kannske sérstaka fjölskyldulöggjöf, eins og sums staðar hefur verið sett í öðrum löndum. En ég tel að það hljóti að vera krafa að heimilisstörfunum sé skipt réttlátlega á milli kynjanna eða fulltrúa kynjanna sem á heimilinu búa. Sama gildir um ýmiss konar félagsstörf, bæði einkafélög og mannúðarfélög, eins og hæstv. ráðh. nefndi. Ég tel ekki eðlilegt að ákveðin félög eða ákveðnir hópar séu undanþegnir lögunum. Það gæti gengið allt of langt. Það gæti orðið til þess, eins og er reyndar þegar í norska lagafrv., að trúfélög séu undanþegin lögunum. Þetta gæti sem sagt gengið mjög langt, og ekki síst finnst mér að þetta geti verið hættulegt í sambandi við stéttarfélög. Ég tel það vera sjálfsagða kröfu, að beinlínis sé kveðið á um það í lögunum að í stjórnum og nefndum slíkra félaga séu konur í réttu hlutfalli við fjölda þeirra af heildarfélagatölunni. En eins og hv. þm. er vafalaust kunnugt, þá er langt frá því að svo sé. Síðast, en ekki síst þykir mér það galli á frv., svo gróður sem tilgangurinn er annars, að svo virðist sem gengið sé út frá að staða karla og kvenna sé jöfn nú og það sé verið að vernda hana og tryggja jafnan rétt og skyldur áfram. En eins og raunar flestir viðurkenna er langt frá því að jafnstaða sé ríkjandi nú þrátt fyrir margs konar lagaákvæði. Þess vegna þurfa þau lög, sem sett verða, ekki aðeins að viðhalda „status quo“, heldur beinlínis að verka þannig að metin jafnist, verka til hvatningar og uppörvunar fyrir konur. Lög um kosningarrétt og kjörgengi kvenna hafa verið í gildi hér um áratugi. Það var lengi búið að berjast fyrir því áður en árangur náðist. Áreiðanlega hafa þeir, sem í fararbroddi voru í þeirri baráttu, vænst mikilla breytinga. En hver er raunin? Hv. þm. þurfa ekki annað en að líta yfir þennan sal - svona venjulega, en ég skal taka fram að aldrei þessu vant lítur út fyrir að fleiri konur séu hér staddar nú en karlar, en líklega stafar það af áhugaleysi karla fyrir þessu máli, því miður. En það mætti spyrja: Hvar eru konurnar á Alþingi íslendinga? Eða eigum við kannske frekar að spyrja: Hvers vegna eru þær hér ekki þrátt fyrir þessi lög? Eins og hv. þm. Geirþrúður H. Bernhöft benti á breytast viðhorf ekki á svipstundu með lagasetningu. Aldalangri kúgun og undirokun verður ekki velt af sér með einu handtaki. Vegna þess ástands, sem nú er ríkjandi, þ.e.a.s. þeirrar mismunandi stöðu sem karlar og konur búa við nú, er ástæða til að íhuga hvort ekki sé nauðsynlegt að grípa til sérstakra aðgerða til að jafna metin. Já, nú skulu hv. þm. halda sér fast. Ég er hér sem sagt að ýja að því hvort ekki skuli beita tímabundinni mismunun, þ.e.a.s. velta konum ákveðin forréttindi um tíma á meðan þær eru að ná karlmönnunum. Slíkt tímabil gæti t.d. staðið þann tíma sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett sér til að jafna rétt og stöðu kynjanna og væri reyndar mjög í anda þeirrar samþykktar, sem Sameinuðu þjóðirnar hafa gert um þetta, bæði 10 ára starfsáætlunina, sem samþ. var á kvennaráðstefnunni í Mexíkó, og fleiri yfirlýsingar. Svo að hv. þm. verði nú ekki allt of hræddir vil ég benda á sem dæmi um slík forréttindi ákvæði gegn réttindaskerðingu kvenna vegna barneigna eða uppeldisskyldna, og eins það, sem ég reyndar kom inn á áðan, að beina konum inn á áður hefðbundnar karlanámsbrautir með vægari inntökuskilyrðum, t.d. í sambandi við tæknimenntun, og öfugt, þ.e. reyna að beina körlum inn á t.d. hjúkrunarbrautir og í fóstrumenntun o.s.frv. með vægari inntökuskilyrðum en fyrir konur. Sama gæti gilt um atvinnugreinar. Þar mætti a.m.k. biðja atvinnurekendur, - það er kannske ekki hægt að skylda þá til þess, - að taka í vinnu einhverja lágmarkstölu kvenna eða karla eftir því hver atvinnan er. Í norska lagafrv. er aðeins ýjað að því að beita megi slíkri mismunun. Ég ætla að leyfa mér að lesa þá grein, með leyfi forseta. Þar stendur, - ég ætla nú að lesa það á norsku ef ég má: „Som forskjellsbehandling regnes ikke ulik behandling som í overensstemmelse med lovens formål fremmer likestilling mellom kjönnene“ - þ.e.a.s. að mismunun, sem beitt er til að jafna stöðu kynjanna, telst ekki misrétti. Er þar reyndar vísað í tilgangsgrein frv., þar sem tilgangurinn telst ekki aðeins vera að stuðla að jafnrétti kynjanna, heldur og að bæta stöðu kvenna. Með leyfi forseta, þá hljóðar gr. þannig: „Denne lov skal fremme likestilling mellom kjönnene og tar særlig sigte på å bedre kvinnens stilling“. Ekkert slíkt fyrirfinnst í því frv. sem liggur nú fyrir framan okkur. En vissulega má úr því bæta. Þessu frv. var dreift hér í d. á síðasta fundi og hefur því lítill tími gefist til þess að skoða það nákvæmlega. En ég vil láta koma fram í þessum umr. að ég fagna mjög þeirri ágætu viðleitni, sem hér hefur verið sýnd, og ég vona, að leitað verði umsagna og ábendinga fleiri aðila en þegar hafa fengið um þetta frv. að fjalla, og boða, að ég mun fyrir 2. umr. leggja fram brtt.



Virðulegi forseti. Mig langar til að leggja nokkur orð í belg við þessa umr. enda þótt ég eigi sæti í þeirri n. sem kemur til með að fjalla um frv. Ég get tekið undir margt af því sem sagt hefur verið í síðustu ræðum. Það þarf enginn að ætla að margra alda hefð verði kollvarpað í einni svipan. Það er enginn efi á því að íslendingar hafa verið í forustusveit hvað snertir kvenréttindi, en eigi að siður hefur verið hér viss tregða af hálfu margra aðila. Og hér er ekki við neinn einn að sakast. Það er, að ég hygg að megi segja, eðlislæg, en því e.t.v. jafnframt hefðbundin hneigð konunnar að vera hlédræg, og það hygg ég að hafi valdið því sð konur hafa oft á tíðum verið mjög tregar til að taka að sér störf, sérstaklega á hinu opinbera sviði. Þetta hefur að vísu tekið miklum breytingum hin síðari ár. En ég veit að víða hefur ekki staðið á karlmönnum, sem leitað hafa eftir góðu starfsliði, t.d. til þess að starfa að sveitarstjórnarmálum, að leita til kvenna, en oft á tíðum reynst erfitt að fá þær til þess, vegna þess að það, sem ég vil kalla hefðbundna hlédrægni, hefur valdið því að þær hafa ekki gengið þar fram fyrir skjöldu. Það hefur líka gengið illa að opna mörgum atvinnurekendum nýja sýn, þ.e.a.s. þá sýn að konur eru oft á tíðum jafnhæfar og karlar til líkamlegra starfa, ef undan eru skilin erfiðustu störfin sem unnin eru í þjóðfélaginu. Þar hygg ég, að konur geti aldrei náð til jafns við karlmenn, þ.e.a.s. í þessum vissu störfum, og þar hlýtur áfram sem hingað til að verða mat þeirra, sem stjórna viðkomandi fyrirtækjum, hvernig fer um ráðningar. Það hefur líka verið hefðbundin blinda, vil ég segja, hjá mörgum atvinnurekendum fyrir því að konur eru fullkomlega eins færar um að stjórna vélum og tækjum og karlmenn. Á síðustu árum hefur þetta þó þokast þannig smátt og smátt að fleiri og fleiri atvinnurekendur eða forstöðumenn opinberra stofnana eða sveitarfélaga hafa ráðið til sin konur, til að byrja með til reynslu, og gefist vel. Mér er raunar í minni að verkstjóri hjá sveitarfélagi sagði mér á s.l. sumri að hann réð til sín stúlku í holræsagerð út af neyð vegna þess að annan starfskraft var ekki að hafa, og þegar upp var staðið og ræsum lokað gat hann þess að hann hefði ekki annan betri starfskraft fengið heldur en þessa stúlku. Þetta tek ég hér sem dæmi. Mér finnst ástæða til þess líka að vekja athygli á því að þessi aðstöðumunur kvenna og karla í atvinnulífinu er e.t.v. mestur og verstur hjá því unga fólki sem að sumri til er að vinna fyrir sínum skólakostnaði. Þar kemur að sjálfsögðu margt til. Sumt af því er hefðbundið. Það er ekki tekið tillit til þess í úthlutunarreglum lánasjóða eða annarri fyrirgreiðslu, en það mun ekki óalgengt að sumartekjur stúlkna séu rétt um það bil helmingurinn af því sem sumartekjur pilta eru. Þess vegna vil ég sérstaklega fagna framkomu þessa frv. og fagna öllum þeim umr. sem leiða til aukins jafnréttis, hvort heldur það er á sviði atvinnu eða á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Ég vil taka það fram, eins og hv. þm. frú Geirþrúður H. Bernhöft, að ég vil ekki á þessu stigi lýsa mig samþykkan öllum greinum frv. Ég vil áskilja mér rétt til þess að standa að ýmsum breytingum sem kunna að koma upp í umr. um frv. Ég lít fyrst og fremst á þetta frv. sem stefnumarkandi frv., en ekki frv. þar sem hægt verður nákvæmlega að túlka ákvæði hverrar greinar út af fyrir sig til hlítar. Þar má t.d. minnast á 8. gr. um auglýsingar. Mig rekur minni til þess að útvarpið í eina tíð setti bann við því að auglýsa dansleiki. Hvernig verkaði það? Það hafði engin áhrif önnur en þau að orðið dansleikur var ekki nefnt í útvarpsauglýsingunum, en það komu allir sínum auglýsingum á framfæri. Og hvernig mundi verka ákvæðin í 8. gr.? Mundu þau þýða að það yrði aldrei auglýsing með karlmanni í fötum eða konu með mismunandi mikið af fötum á líkamanum? Ég held að þetta sé óframkvæmanlegt, að hugsa sér að það verði ekki haldið áfram að auglýsa með myndum. En þá kemur þetta túlkunaratriði, hvað er ósæmilegt og hvað er sæmilegt. En það er annað atriði sem mig langaði aðeins til að drepa hér á, en ekki hefur verið hreyft í þessum umr. Það snertir ekki nema að litlu leyti atvinnumálin - en þó. Það er um hin almennu réttindi í sambandi við félagsstarfsemi í landinu. Segjum sem svo að því marki verði náð að hér komist á algjört jafnrétti. Er þá heimilt karlmönnum eða konum að eiga með sér félagsskap sem er því skilyrði háður að hitt kynið fái ekki inngöngu? Ég tel vera alveg tvímælalaust í mörgum tilvikum rétt að það sé heimilt. Ég tel alveg fráleitt að setja um það lög að t.d. kvenfélögin verði opnuð karlmönnum. Ég tel alveg fráleitt líka að þeim sem hafa ánægju af því að vera í leynilegum reglum samkv. erlendri fyrirmynd, þar sem alþjóðareglan bannar að konur stigi fæti sínum inn fyrir nema á systrakvöldum eða einhverju slíku, - þeim sé meinað að koma saman sér til ánægju eitthvert kvöld.  Mér er raunar ekki kunnugt um að það séu til lokuð hagsmunasamtök karlmanna, enda þótt það séu eingöngu karlmenn í sumum þeirra. Það stafar eflaust af því að konur eru þar ekki starfandi - eflaust að sumu leyti fyrir hefð - eða þá að það eru hreinar undantekningar, ein eða tvær. En mér er ekki kunnugt um að þeim sé lokaður aðgangur að þessum hagsmunafélögum. Spurning er um það hvort kunni að koma upp sú staða að það verði stofnuð hagsmunasamtök karla þar sem konum verði meinaður aðgangur, og þá kemur líka upp spurningin: Stenst það skv. þessu og skv. anda laganna og framkvæmd að það séu starfandi hagsmunasamtök kvenna þar sem karlmönnum er meinaður aðgangur? Ég vil vekja athygli á þessu. Konur hafa verið í sjómannastétt allt frá landnámsöld. Þær Þuríður sundafyllir og Þuríður formaður hafa getið sér ódauðlegt orð í sjómannasögu Íslands, og við vitum að það eru nokkrar konur í sjómannastétt í dag. En spurning er um það hvort þær komi til með að stofna sér félag sem heiti Sjókvennafélagið, þar sem karlmenn hafi ekki aðgang. Og þá er spurning um það líka hvort önnur félög, eins og t.d. félög starfsstúlkna eða félög verkakvenna, halda áfram að starfa á þeim grundvelli sem þau starfa í dag. Ég vil taka það fram, svo að ekki verði misskilið, að ég tel það hafa verið fullkomlega eðlilegt á sínum tíma að þessi félög voru stofnuð, á meðan réttur kvenna var mun minni en hann er í dag. En þessu vil ég varpa fram til hugleiðingar, hvernig á þessu verði tekið þegar til framkvæmdar laganna kemur og þegar innan tíðar - skulum við reikna með - anda þeirra verður fullnægt.



Eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram er þetta frv. fyrst og fremst stefnumarkandi og má vel vera að sitt sýnist hverjum um ýmis einstök ákvæði frv. Ég vil taka það fram út af þeim ábendingum, sem hér hafa komið fram, að þær verða að sjálfsögðu vandlega skoðaðar í þeirri n. sem málið fær til meðferðar. En fyrst og fremst vil ég þakka þeim þm., sem tekið hafa til máls, fyrir undirtektir þeirra. Ég vænti þess, miðað við þær ágætu undirtektir undir þetta frv., að það eigi góðu fylgi að fagna í Alþ. og nái að verða að lögum á þessu þingi.