Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna tvær utandagskrárumræður sem fara fram á síðari fundi þessa dags. Það er fyrst tilkynning um utandagskrárumræðu þar sem málshefjandi er Kristín Ástgeirsdóttir. Heilbr.- og trmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 50. gr. þingskapa 1. mgr. og er hálftímaumræða. Efni umræðunnar er læknavaktin á höfuðborgarsvæðinu. Í síðari utandagskrárumræðunni er málshefjandi Rannveig Guðmundsdóttir. Heilbr.- og trmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 50. gr. þingskapa 1. mgr. og er hálftímaumræða. Umræðuefnið er rekstur og framtíð meðferðarheimilis við Kleifarveg. Um fundahaldið í dag er það að segja að reiknað er með því að fyrirspurnafundi ljúki um kl. tvö og þá verði settur nýr fundur og byrjað á 10. dagskrármáli. Utandagskrárumræður sem áður getur hefjast kl. þrjú. Þá er gert ráð fyrir atkvæðagreiðslu að lokinni síðari utandagskrárumræðunni rétt fyrir klukkan fjögur, þ.e. rétt áður en þingflokksfundir hefjast. Ef þörf er á verður haldið áfram milli kl. sex og sjö samkvæmt dagskrá og þá aðallega til að ljúka annarrar umræðu málum frá nefndum þar sem fyrir liggur sameiginlegt nefndarálit. Þetta er gert þar sem ekki var unnt að hafa kvöldfund í gærkvöldi svo sem boðað hafði verið.

Hæstv. forseti. Samkvæmt þeim samningum sem verið hafa í gildi milli sérfræðinga og Tryggingastofnunar ríkisins mega kvensjúkdómalæknar einungis beita ómskoðun 50 sinnum á ári eða tæplega einu sinni í viku. Þeir kvensjúkdómalæknar sem veita slíka þjónustu á stofu hafa fyrir löngu rekið sig á að kvótinn er allt of lítill og yfirleitt búinn þegar komið er fram yfir mitt ár. Þá er um þrennt að ræða. Í fyrsta lagi að veita slíka skoðun ókeypis, í öðru lagi að láta viðkomandi konu greiða fyrir skoðun og í þriðja lagi að senda hana annað sem kann að kosta bið og hafa aukinn kostnað í för með sér. Í bréfum sem ég hef undir höndum frá einum kvensjúkdómalækni til Tryggingastofnunar ríkisins segir, með leyfi forseta: ,,Staðreyndin er sú að með heimild til einungis 50 ómskoðana á ári er ekki með nokkru móti hægt að halda sér í þeirri þjálfun sem nauðsynleg getur talist. Hvað þá að standa undir þeim kostnaði sem þessi þjónusta hefur í för með sér. Ómskoðun, einkum vaginal, ætti að vera snar þáttur og sjálfsögð þjónusta í daglegu starfi allra kvennlækna sem reka stofur. Öll greining verður skjótari og öruggari og hefur í för með sér verulega fækkun aðgerða, svo sem útskafana og kviðspeglana, sem Tryggingastofnun ríkisins greiðir í dag ómældar upphæðir fyrir.`` Í öðru bréfi frá sama lækni segir, með leyfi forseti: ,,Að hafa kvóta á slíkum rannsóknum stríðir gegn siðareglum lækna sem er skylt að veita þá bestu og öruggustu læknisþjónustu sem býðst á hverjum tíma. Í ljósi þessara upplýsinga vil ég spyrja hæstv. heilbrrh.: 1. Hversu margar ómskoðanir á konum (framkvæmdar hjá kvensjúkdómalæknum á stofum) voru greiddar af Tryggingastofnun á síðasta ári? 2. Hvaða reglur gilda um ómskoðanir kvensjúkdómalækna á eigin stofum? 3. Telur ráðherra að sá kvóti, sem settur hefur verið á ómskoðanir á stofum, dugi til að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og forvarnir?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hefur beint til mín þremur spurningum um ómskoðanir og verður spurningunum gerð skil hér á eftir. Fyrsta spurningin er: Hversu margar ómskoðanir á konum (framkvæmdar hjá kvensjúkdómalæknum á stofum) voru greiddar af Tryggingastofnun á síðasta ári? --- Á árinu 1995 voru Tryggingastofnun ríkisins sendir 529 reikningar fyrir ómskoðanir á konum sem gerðar voru á stofum kvensjúkdómalækna. Í öðru lagi er spurt: Hvaða reglur gilda um ómskoðanir kvensjúkdómalækna á eigin stofum? --- Um ómskoðanir kvensjúkdómalækna á stofum gilda gjaldskrárreglur. Hver kvensjúkdómalæknir hefur heimild til að beita gjaldskrárliðum reglunnar u.þ.b. 50 sinnum á ári samanlagt. Kvensjúkdómalæknir getur kosið að vísa sjúklingi sínum til ómskoðunar hjá öðrum slíkum lækni og er það á gert á kostnað heimildar þess læknis sem vísar sjúklingnum áfram. Í slíkum tilvikum á læknirinn sem gerir ómskoðunina ekki rétt á greiðslu fyrir viðtal við sjúkling. Í þriðja lagi er spurt: Telur ráðherra að sá kvóti, sem settur hefur verið á ómskoðanir á stofum, dugi til að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og forvarnir? --- Sá kvóti eða sú takmörkun á fjölda sem lýst er í svari við spurningu tvö hér á undan á við um fjölda ómskoðana sérfræðilækna á stofum í samningi þeirra við Tryggingastofnun ríkisins. Ekki er um að ræða einhliða ákvörðun Tryggingastofnunar heldur er fjöldi skoðana, sem greitt er fyrir samkvæmt gjaldskrá, samkomulagsatriði við sérfræðilækna úr kjarasamningum frá 1991. Nú er það svo að Tryggingastofnun ríkisins er hvorki ætlað að annast eða kosta forvarnir. Því er skýrt tekið fram í 1. gr. samnings um sérfræðilæknishjálp að sá samningur nái ekki til heilsuverndarstarfa en undir það falla forvarnir enda eru ekki takmarkanir á ómskoðunum hjá heilsugæslu. Með þessu móti er ómskoðun sérfræðilækna á stofum sniðinn ákveðinn stakkur en miðað við þær upplýsingar sem við höfum virðist hann vera viðunandi. Að sjálfsögðu er alltaf álitamál hversu langt skuli ganga í rannsóknum. Slíkt mat á þörf er ævinlega flókið og viðkvæmt. Möguleikar eru á að endurskoða fjölda heimilda til ómskoðana á stofum lækna en ekki hefur þótt ástæða til þess að svo komnu máli. Ómskoðanir kvenna á meðgöngu fara fram víða. Ómskoðanir á stofum sérfræðilækna er aðeins hluti heimildarinnar. Auk þeirra eru gerðar ómskoðanir á konum á meðgöngu, á göngudeildum, sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum. Almennt er gert ráð fyrir að hver kona fari einu sinni í ómskoðun á meðgöngu og oftar ef þurfa þykir. Ekki liggja fyrir nákvæmar tölur um heimildarfjölda slíkra skoðana á Íslandi. Samkvæmt upplýsingum frá læknum erum við ekki eftirbátar annarra þjóða í þeim efnum.

Herra forseti. Spurningin og svarið við henni hjá hæstv. ráðherra þykja mér varpa dálítið merkilegu ljósi á eitt af því sem við höfum deilt um í heilbrigðisþjónustunni, nefnilega þetta: Leiða þessar svokölluðu sparnaðarráðstafanir til raunverulegs sparnaðar? Það kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að sá kvóti sem settur er á ómskoðanirnar leiðir til þess að þegar læknar eru búnir að fylla kvótann hafa þeir val á tveimur leiðum. Að vísa til annars læknir sem þarf þá að nota sinn eiginn kvóta eða að vísa viðkomandi konu inn á sjúkrahús til skoðunar. Það hefur verið gert í nokkrum tilvikum. Þá er kostnaðurinn auðvitað orðinn miklu meiri. Spurningin er því hvort þessi kvótasetning á ómskoðanir leiðir raunverulega til sparnaðar. Mér þykir líka merkilegt að heyra það í svari hæstv. ráðherra að þetta er í raun spurning um kjarasamninga lækna. Það sem á auðvitað að ráða er fyrst og fremst heill og velferð kvennanna. Þetta hefur gildi sem nær langt út fyrir eftirlit með meðgöngu, t.d. hefur þetta forvarnagildi varðandi ýmiss konar sjúkdóma sem geta tekið sig upp hjá konum. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin en jafnframt lýsa miklum vonbrigðum með þau því ég fékk ekki betur heyrt af hennar lýsingu en að þetta væri nú eiginlega allt í besta lagi. Ástæðan fyrir þessari fyrirspurn minni eru einmitt ábendingar sem ég hef fengið frá kvensjúkdómalæknum. Ég hafði sambandi við nokkra þeirra í morgun til að heyra hvað þeir segðu um þetta. Þeim bar öllum saman um að þessi kvóti væri búinn þegar komið er rétt fram yfir mitt ár eins og ég gat um í fyrri ræðu minni og það að hafa svona takmarkaðan kvóta leiddi til þess að það yrði að vísa sjúklingum annað sem hefði aukinn kostnað í för með sér. Ég vil því taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að hér er einmitt um aðgerð að ræða sem á að takmarka kostnað en leiðir af sér aukinn kostnað annars staðar. Þau bréf sem ég hef undir höndum eru einmitt tilmæli til Tryggingastofnunar ríkisins um að endurskoða gjaldskrár og samninga milli sérfræðilækna og Tryggingastofnunar ekki síst vegna þess að viðkomandi læknum finnst að það sé verið að ýta þeim aftur á bak í þróuninni og þeim sé ekki gert kleift að nýta þá tækni sem þeir ráða yfir og sem þeir telja að komi í veg fyrir frekari sjúkdóma því þeir greinist fyrr. Það þýðir minni kostnað í heilbrigðiskerfinu og auðvitað meiri möguleika á því að viðkomandi sjúklingur nái bata. Þegar konur fara í skoðun til síns kvensjúkdómalæknis er það líka ákveðið öryggis- og eftirlitsatriði að fá fullkomna skoðun þó auðvitað eigi ekki að beita þeim í óhófi. En þessari skoðun er beitt við ýmis tækifæri. Það er ekki bara þegar um þungun er að ræða heldur er þetta almenn skoðun sem konur fá. Ég skora á hæstv. heilbrrh. að beita sér í þessu máli. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir konur og þeirra heilbrigði og heilsu. Þarna held ég að við séum með enn eitt dæmi um misheppnaða sparnaðartilraun.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði hér áðan þá var það samkomulagsatriði við sérfræðinga í kjarasamningum 1991, hversu margar slíkar aðgerðir væru gerðar. Þetta er endurskoðað í hverjum kjarasamningum. En ég sagði hér áðan og vil endurtaka það að við erum ekki eftirbátar annarra þjóða varðandi þessa skoðunaraðferð. Trúlega gerum við fleiri svona skoðanir en nokkur önnur þjóð. Við erum því ekki bara að tala um að gera þessar skoðanir hjá sérfræðilæknum. Við gerum þetta á heilsugæslustöðvum, göngudeildum og á kvennadeildum og á sjúkrahúsum eins og hér hefur komið fram. En auðvitað er alveg hárrétt að það er miklu hagstæðara að gera þetta á göngudeildum en inni á sjúkrahúsunum ef ekki er þörf á frekari aðgerðum. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Það er ágætt að vekja máls á þessu. En þetta er sem sagt kjarasamningaatriði og það var samkomulag gert við sérfræðinga á sínum tíma hversu margar skoðanir væru gerðar á stofum.

Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að leggja litla fyrirspurn fyrir hæstv. dómsmrh. Á grundvelli ýmissa valdheimilda fá stofnanir og embætti ríkisins miklar upplýsingar um einkalíf einstaklinga, þar á meðal mikilvægar trúnaðarupplýsingar. Í þessu ljósi tel ég mjög mikilvægt að við meðferð þessara upplýsinga gildi skýrar reglur og einkum er varðar samskipti milli stofnana ríkisins vegna þessara upplýsinga. Til að skýra mál mitt örlítið betur langar mig að gefa dæmi. Fyrir stuttu hafði samband við mig maður sem hafði höfðað mál gegn ríkinu og ætlaði að reyna að ná fram rétti sínum. Í greinargerð ríkisvaldsins er vitnað til upplýsinga sem geta hvergi hafa komið fram nema vegna forræðisdeilu sem maðurinn átti í fyrir margt löngu og síðar vegna kæru um kynferðislegt brot. Til þessara gagna er vísað í greinargerð ríkisins. Því leyfi ég mér að leggja fram svofellda fyrirspurn til hæstv. dómsmrh.: ,,Hvaða reglur gilda um meðferð trúnaðarupplýsinga um einstaklinga í innbyrðis samskiptum stofnana ríkisins, svo sem upplýsinga sem fram koma við hjónaskilnaði, deilur um forræði barna og rannsóknir lögreglu á opinberum málum?``

Herra forseti. Í lögum er ekki að finna reglur þar sem sérstaklega er fjallað um meðferð trúnaðarupplýsinga um einstaklinga í samskiptum opinberra stofnana. Í þessu efni verður því að vísa til almennra ákvæða í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, almennra ákvæða laga um skráningu og meðferð persónuupplýsinga, sérákvæða í lögum og reglugerðum svo og meginreglu stjórnsýsluréttarins. Um opinbera starfsmenn gildir sú almenna regla sem fram kemur í 32. gr. laga 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem segir: ,,Hverjum starfsmanni er skylt að gæta þagmælsku um atriði, er hann fær vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirboðara eða eðli málsins.`` Regla þessi hefur almennt gildi og gildir því jafnt í samskiptum opinberra starfsmanna við einstaklinga, fyrirtæki eða aðrar opinberar stofnanir. Í lögunum um skráningu og meðferð persónuupplýsinga, nr. 121/1989, er að finna almennar reglur um meðferð trúnaðarupplýsinga. Í II. kafla laganna kemur það fram að kerfisbundin skráning persónuupplýsinga sé því aðeins heimil að hún teljist eðlilegur þáttur í starfsemi viðkomandi aðila og taki einungis til þeirra er tengist starfi hans eða verksviði. Þar eru einnig taldar upp þær upplýsingar sem óheimilt er að skrá og varða einkamálefni einstaklings nema heimild sé til þess í lögum eða viðkomandi hafi sjálfur látið umræddar upplýsingar í té. Í 5. gr. laganna segir að án sérstakrar heimildar í lögum sé eigi heimilt að skýra frá framangreindum upplýsingum nema með samþykki hins skráða eða einhvers sem heimild hefur til að skuldbinda hann. Heimilt er þó með samþykki tölvunefndar að skýra frá nefndum upplýsingum ef sýnt þykir að brýnir almannahagsmunir eða hagsmunir einstaklinga krefjast þess. Vegna sérstakrar tilvísunar fyrirspyrjanda til mála er varða hjónaskilnaði, forsjárdeilur og rannsókn opinberra mála skal tekið fram að þær almennu reglur sem nefndar voru hér að framan gilda að sjálfsögðu við meðferð slíkra mála. Stjórnvald sem slík mál hefur til meðferðar í þessum tilvikum, sýslumannsembætti, lögregla og dómsmrn., gefur því aðeins öðru stjórnvaldi trúnaðarupplýsingar um einstaklinga sem komið hafa fram við meðferð málsins, að það stjórnvald sem æskir upplýsinganna hafi lagaheimild til þess að óska eftir umræddum upplýsingum eða aðili máls veiti samþykki sitt fyrir því að umræddum upplýsingum sé komið á framfæri. Sem dæmi um slíkt ótvírætt lagaákvæði má nefna þær heimildir sem barnaverndaryfirvöld hafa samkvæmt lögum um vernd barna og ungmenna til að kalla eftir upplýsingum og þá skyldu sem hvílir á þeim sem stöðu sinnar vegna hafa afskipti af málefnum barna og ungmenna til að skýra barnaverndaryfirvöldum frá óviðunandi misfellum á uppeldi og aðbúð barna eða ungmenna eins og það er orðað í 13. gr. laganna. Tekið er fram í umræddri grein að þessi tilkynningar- og upplýsingaskylda gangi framar ákvæðum laga um þagnarskyldu viðkomandi starfsstétta. Sérstök tilkynningarskylda hvílir á lögreglu skv. 14. gr. umræddra laga, m.a. vegna rannsóknar á opinberu máli þar sem börn eru annaðhvort þolendur eða gerendur. Í 16. gr. kemur fram að lögreglu er skylt að hafa samvinnu við barnaverndarnefndir og veita þeim aðstoð við úrlausn barnaverndarmála. Einnig má benda á lög um umboðsmann barna en þar segir í 5. gr.: ,,Stjórnvöldum er skylt þrátt fyrir þagnarskyldu að veita umboðsmanni barna allar þær upplýsingar sem að hans mati eru nauðsynlegar til að hann geti sinnt hlutverki sínu.`` Í lögum um umboðsmann Alþingis segir í 7. gr. að hann geti krafið stjórnvöld um þær upplýsingar sem hann þarfnast vegna starfs síns. Að því er varðar forsjárdeilur og hjúskaparmál sérstaklega má benda fyrirspyrjanda á að í reglugerð nr. 231/1992, um stjórnsýslumeðferð mála samkvæmt barnalögum, segir svo í 16. gr. ,,Sýslumanni er óheimilt, nema lög mæli annan veg, að afhenda úrskurð öðrum en aðilum máls. Þó má láta barnaverndaryfirvöldum eða sérstaklega tilnefndum tilsjónarmanni í té afrit úrskurðar, hafi þeim verið falið að liðsinna við framkvæmd úrskurðar um umgengni. Tryggingastofnun ríkisins skal enn fremur látið í té afrit úrskurðarorðs um meðlag er stofnunin greiðir, sé þess óskað, ásamt upplýsingum um kennitölu og heimilisfang hvors aðila og barns eða barna. Enn fremur geta opinberir aðilar, eftir skriflegri rökstuddri beiðni, fengið afrit úrskurðar, ef nauðsyn þykir bera til.`` Svipað ákvæði er að finna í 14. gr. reglugerðar nr. 230/1992 um stjórnsýslumeðferð hjúskaparmála. Að lokum má benda fyrirspyrjanda á þá meginreglu stjórnsýsluréttarins að opinber starfsmaður hefur ekki heimild til þess í skjóli starfa síns að afla sér trúnaðarupplýsinga er ekki hafa þýðingu fyrir verkefni sem honum eru falin í starfi. Þessi meginregla hefur verið staðfest að umboðsmanni Alþingis samanber skýrslu umboðsmanns til Alþingis frá árinu 1992 á bls. 236.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargóð svör. En jafnframt spyr ég að því hvort til standi að setja skýrar reglur um meðferð trúnaðarupplýsinga milli stofnana ríkisins.

Herra forseti. Eins og fram kom í svari mínu eru nokkuð skýrar reglur í þessu efni og almenn lög. Og eins og mál eru vaxin hefur ekki þótt ástæða til að setja sérstaklega viðbótarákvæði í þeim efnum.