Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á ábúðarlögum á þskj. 791. Efni frv. er um að veita heimild til veðsetningar vegna bústofnskaupa á ríkisjörðum. Áður voru í gildi heimildir fyrir sveitarstjórnir að veita ábyrgð fyrir bústofnskaupalánum, en sú heimild fyrir sveitarstjórnir hefur nú verið niður felld. Þá skapast vandamál fyrir ábúendur ríkisjarða þar sem samkvæmt núgildandi ábúðarlögum er ekki heimild til að þeir geti veðsett eignir sínar á ríkisjörðum. Þess vegna er frv. flutt. Þetta hefur komið upp núna sérstaklega hjá þeim bændum sem hafa vilja til að hverfa að einhverju leyti frá refarækt yfir í minkarækt, en þá strandar á því að þeir geti notið þessarar aðstöðu til jafns við ábúendur annarra jarða. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar eins og það kemur frá hv. Ed. og vísa til þskj. 1021. Í 1. gr. voru í upphaflegri gerð frv. talin nöfn nokkurra manna sem sótt höfðu um íslenskan ríkisborgararétt og uppfylltu að mati dómsmrn. ótvírætt þau skilyrði sem Alþingi hefur sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar á undanförnum árum. Þegar ég mælti fyrir frv. í Ed. lágu fyrir í ráðuneytinu nokkrar umsóknir að auki um borgararétt sem á ýmsan hátt virtust meðmælaverðar þótt þær uppfylltu ekki að öllu leyti þau skilyrði sem Alþingi hefur yfirleitt sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar á undanförnum árum. Þessar umsóknir voru sendar hv. allshn. Ed. Hv. allshn. Ed. hefur tekið afstöðu til þessara umsókna og bætt við allmörgum nöfnum þannig að alls er hér gerð tillaga um að 38 menn hljóti íslenskan ríkisborgararétt. Við þessa vinnu naut hv. allshn. Ed. aðstoðar embættismanna Alþingis svo sem venja hefur verið auk starfsmanna dómsmrn. Ég er sammála hv. allshn. Ed. um tillögur þeirra eins og þær birtast á þskj. 1021. Í 2. gr. eru sömu ákvæði um nafnabreytingar þeirra manna erlendra sem ríkisborgararétt öðlast og gilt hafa á undanförnum árum. Ég vil láta þess getið að við umræður í Ed. kom fram að ráðgert er að dómsmrn., allsherjarnefndir beggja deilda og skrifstofa Alþingis efni til samráðs á komandi sumri um hugsanlegar breytingar á þeim reglum sem gilt hafa frá því í maí 1978 til viðmiðunar við veitingu ríkisborgararéttar. Var þar m.a. nefnt að fyrir dyrum standi að Íslendingar gerist aðilar að þeim samningi milli Norðurlanda sem gilt hefur frá því árið 1969 um gagnkvæman rétt Norðurlandamanna til að öðlast ríkisborgararétt í öðru landi innan Norðurlandasvæðisins með skjótari hætti en gildir um menn með annað ríkisfang. Þá eru einnig til umræðu á vettvangi Evrópuráðsins breytingar á gagnkvæmum rétti til þess að öðlast ríkisborgararétt innan Evrópu. Verður það hvort tveggja lagt fyrir og tilraun til þess gerð að móta um þetta nýjar reglur. Hæstv. forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um virðisaukaskatt sem er 431. mál þingsins. Frv. um þetta efni hafa verið lögð fram áður, haustið 1983, haustið 1984 og 1986. Þessi frv. hlutu þá ekki afgreiðslu. Í grg. með frv. er rækilega fjallað um veigamestu þætti þess. Þar er gerð grein fyrir breytingum frá fyrra frv., helstu eiginleikum virðisaukaskattskerfisins í samanburði við núv. söluskattskerfi, áhrifum virðisaukaskatts á samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega, sérstaklega með afnámi uppsöfnunaráhrifa. Þar er gerð grein fyrir verðlagsáhrifum, þar er gerður samanburður á virðisaukaskattskerfi innbyrðis meðal aðildarríkja OECD. Þar er lýst helstu einkennum virðisaukaskattskerfisins, gerð grein fyrir undanþágum frá skattskyldu og skattskyldri veltu og frádráttarheimildum, lögð fram áætlun um tekjuöflun ríkissjóðs af virðisaukaskattskerfinu eins og það er útfært í þessu frv., vakin athygli á áhrifum af frestun tekna vegna innheimtukerfis og bættri fjárhagsstöðu fyrirtækja vegna aukinna veltufjármuna fyrirtækja við tilkomu virðisaukaskatts. Þá er fjallað um sérreglur að því er varðar landbúnað, sérreglur um byggingarstarfsemi, endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna hitunar íbúðarhúsnæðis. Þá er fjallað um skatthlutfallið og lagt mat á tekjur ríkissjóðs við mismunandi skatthlutföll, lagt mat á horfur um bætta innheimtu vegna eiginleika virðisaukaskattskerfisins, lagt mat á fjölgun framteljenda, sem þarf að vísu að leiðrétta, og fækkun skýrslna og enn fremur um kostnað við upptöku virðisaukaskattskerfis. Að því er varðar undirbúning málsins skal þess getið að fulltrúar þingflokka stjórnarflokkanna hafa á undanförnum mánuðum allt frá því í febrúarmánuði fjallað um málið og það hefur breyst nokkuð frá upphaflegri gerð við þá umfjöllun. Í þeirri umfjöllun var einkum staldrað við eftirtalin atriði. 1. Innheimta skatts í landbúnaði, sérstaklega vegna sölu til vinnslustöðva. 2. Endurgreiðsla af vinnu á byggingarstað íbúðarhúsnæðis. 3. Skattlagning á sölu dagblaða. 4. Endurgreiðsla vegna húshitunar. 5. Skatthlutfallið. 6. Niðurgreiðslur sem áframhaldandi þáttur hliðarráðstafana vegna óbeinna skatta. 7. Gjaldfrestur við innflutning. 8. Breytt gildistaka frá upphaflegum áformum sem nú færist aftur um mitt ár 1989. Frv. sem hér liggur fyrir er í þremur veigamiklum atriðum frábrugðið því frv. sem var til umfjöllunar fyrir hálfu öðru ári. Í fyrsta lagi skal nefnd sú meginbreyting að frv. er nú lagt fram sem liður í mótaðri heildarendurskoðun og endurmati á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Alþingi hefur þegar afgreitt veigamikla þætti þeirrar endurskoðunar þar sem eru breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt einstaklinga annars vegar og hins vegar ný tollalög og lög um vörugjald. Þau byrjunarskref sem þegar hafa verið tekin kalla á framhald og er frv, til laga um virðisaukaskatt stærsta skrefið í heildarendurskoðun tekjuöflunarkerfis ríkisins sem boðuð var í starfsáætlun núv. ríkisstjórnar. Í annan stað er nú svo komið að eftir ráðstafanir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, þar á meðal tekjuöflunarmálum á miðju síðasta ári og aftur í upphafi þessa árs, hafa skapast forsendur til upptöku á virðisaukaskatti með mun minni röskun á efnahags- og verðlagsmálum en búist var við. Söluskattsstofninn hefur þegar verið breikkaður mjög verulega og nær nú til flestra þeirra þátta sem virðisaukaskatturinn mun taka til samkvæmt frv. Í raun og veru er breikkun skattstofnsins, sem verður samkvæmt frv. umfram núgildandi kerfi söluskatts, einungis um 3%. Samfara þeirri breikkun sem gerð var áður voru gerðar ýmsar af þeim hliðarráðstöfunum sem áður þótti ljóst að grípa yrði til við upptöku virðisaukaskatts og voru vafalaust meginástæðan fyrir því að málið hefur hingað til ekki náð fram að ganga. Það mál er því nú þegar að baki. Breyting á tekjuskattskerfinu, hækkun barnabóta og barnabótaauka og lækkun tolla og vörugjalda var sá rammi sem settur var umhverfis breytingu á söluskatti um síðustu áramót. Heildaráhrif þessara breytinga á tekjudreifingu í landinu voru á þann veg að ráðstöfunartekjur í neðri hluta tekjustigans hækkuðu og kaupmáttur óx. Breyting úr söluskatti yfir í virðisaukaskatt nú hefur því allt önnur hliðaráhrif að því er varðar tekjudreifingu og verðlag en orðið hefði síðast þegar virðisaukaskattur var til umfjöllunar á Alþingi. Menn gera sér kannski ekki enn almennt ljóst að virðisaukaskattur er aðeins söluskattur í breyttri mynd, einn af mörgum neyslusköttum sem verið hafa hér á landi og annars staðar svo árum og áratugum skiptir. Menn virðast heldur ekki gera sér grein fyrir því að virðisaukaskattur hefur á síðustu 30 árum verið tekinn upp í hverju Evrópulandinu á fætur öðru og ætíð að undangenginni ítarlegri athugun í hverju landi og mati á kostum og göllum og mati á reynslu þeirra þjóða sem á undan hafa gengið. Það er athyglisverð staðreynd að engin Evrópuþjóð sem tekið hefur upp þetta skattform hefur horfið frá því aftur. Fullyrðingar um að ekki sé hægt að afnema skattinn eftir að honum hefur einu sinni verið á komið eru samt á misskilningi byggðar. Skýringin er önnur. Hún er sú að óbein skattheimta í formi neysluskatta hefur m.a. vegna niðurfellingar tolla orðið sífellt mikilvægari og stærri hluti af ríkissjóðstekjum viðkomandi landa. Þrátt fyrir stöðugt endurmat í þessum efnum hefur þessum löndum ekki tekist að finna annað skattheimtuform sem er jafnvirkt og samræmanlegt efnahagslegum markmiðum, þörfum atvinnuvega og skilyrðum þjóðarbúskapar eins og virðisaukaskattur. Við umræður um virðisaukaskatt hefur sú spurning æ ofan í æ komið fram hvers vegna ekki sé unnt að lagfæra söluskattskerfið og gera það betra í stað þess að taka upp flóknari virðisaukaskatt. Þessu er til að svara að jafnvel þótt unnt væri að gera söluskattskerfið sem slíkt bærilega viðunandi felur sá skattur í sér eiginleika og galla sem gera hann alls óviðunandi frá efnahagslegu og viðskiptalegu sjónarmiði. Það má vera að fram hjá þessum göllum megi líta og það hafi verið gert á meðan skatthlutfallið var tiltölulega lágt og á meðan nýir tollar einkenndu vöruviðskipti milli landa. Með þeirri þróun sem verið hefur og verður áfram með afnámi fjárhagslegra hafta á viðskiptum á milli landa verða gallar söluskattskerfisins æ berlegri og veikja stöðu þess ríkis sem beitir slíku skattkerfi gagnvart þeim ríkjum sem nota virðisaukaskatt. Það að stoppa upp í götin á söluskattskerfinu og byrgja fyrir undanskotsleiðir sem vissulega er mikilsvert markmið í sjálfu sér nægir því ekki til að gera söluskattinn að viðunandi frambúðarkosti. Ráðstafanir til að draga úr hinum óæskilegu samkeppnisáhrifum sem við þegar þekkjum í formi endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti í hinum og þessum atvinnugreinum gera kerfið æ flóknara í framkvæmd eftir því sem lengra er gengið í þá átt. Dæmi um tilraunir til að vinna á móti göllum söluskattskerfis að þessu leyti má sjá t.d. í Finnlandi. Það verður þó við skoðun finnska kerfisins ekki sagt að slíkt kerfi sé einfaldara í sniðum og framkvæmd en virðisaukaskatturinn sjálfur. Sem dæmi um hugmyndir manna um einfaldari lausnir með því að hafa áfram söluskatt og takmarka hann þá sérstaklega við innflutning, eins og nefndar hafa verið í þessum umræðum, vil ég vekja athygli á eftirfarandi staðreyndum: Innflutningur til Íslands árið 1987 er að verðmæti ca. 60 milljarðar kr. Söluskattur á innflutning þyrfti að vera yfir 50% til þess að gefa þær tekjur sem fást af núverandi söluskattskerfi. Um þriðjungur innflutningsins eru fjárfestingarvörur og aðföng til iðnaðar. Söluskattur á þær af þessari stærðargráðu mundi íþyngja rekstri og skaða svo harkalega samkeppnisaðstöðu að ekki yrði við búið. Yrði skattur af þessum vörum endurgreiddur hins vegar þyrfti skattur á öðrum innflutningi að hækka upp í hvorki meira né minna en á bilinu 60–70% til þess að gefa sömu tekjur og núv. söluskattskerfi skilar af sér. Ef því er við bætt að söluskattur verði einungis lagður á innlenda framleiðslu en hins vegar ekki á þjónustu og verslun væri verið að efna til þvílíkrar mismununar fyrirtækja og atvinnuvega að kerfið mundi augljóslega undir engum kringumstæðum ganga upp. Það er af þessum ástæðum sem frv. um virðisaukaskatt fær jákvæðar undirtektir flestra ef ekki allra talsmanna atvinnulífs á Íslandi við nánari skoðun. Þar gildir einu hvort menn spyrja um undirtektir talsmanna iðnaðar, landbúnaðar, sjávarútvegs eða verslunar. Uppsöfnunaráhrif söluskattsins, sem koma til vegna þess að framleiðendur söluvöru og seljendur þjónustu kaupa vörur til fjárfestingar á hluta aðfanga til framleiðslu með söluskatti, valda því að fyrirtækin verða að verðleggja vöru sína hærra en ella. Framleiðslukostnaðurinn er einfaldlega hærri vegna uppsöfnunaráhrifa skattsins á fyrri viðskiptastigum. Þetta er veigamikill þáttur í skýringunni á því hvers vegna framleiðslukostnaður í ýmsum greinum, þar á meðal t.d. í matvælaframleiðslu, er meiri hér á landi en víðast hvar annars staðar. Fyrirtæki sem selur vörur sínar á erlendum markaði keppir þar við framleiðendur sem bjóða vöru sína fala án þess að burðast með þær skattdreggjar í verði hennar sem íslenski aðilinn verður að gera. Sama máli gegnir um innflutning. Sala erlendrar vöru, sem hingað kemur frá landi með virðisaukaskatt, seld hinum íslenska innflytjanda án þess að í verði hennar felist nokkur skattur, á innlendum markaði nýtur góðs af því í samkeppni við innlenda vöru sem verðlögð hefur verið með tilliti til þess að greiða söluskatt af fjárfestingu og ýmiss konar aðföngum. Afnám hafta, lækkun tolla og aðflutningsgjalda gera þessa samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja, bæði í útflutningi og á heimamarkaði, sífellt alvarlegri. Ókostur söluskattsins og uppsöfnun hans hefur ekki aðeins áhrif á samkeppnisstöðu milli innlendrar og erlendrar vöru hvort sem er á innlendum eða erlendum markaði. Þessi áhrif birtast einnig í því að atvinnugreinum er mismunað og einstökum fyrirtækjum innan sömu atvinnugreinar er mismunað. Uppsöfnun söluskattsins er mjög mismunandi og einstök fyrirtæki verða á mismunandi hátt fyrir barðinu á uppsöfnuninni eftir því hvernig skipulagi þeirra er háttað, hvar framleiðsla þess er og hvernig framleiðsluferillinn er. Þannig hafa þessi uppsöfnunaráhrif verið metin á bilinu allt frá 2% upp í 6% í verði innlendrar framleiðslu á mjög mismunandi veg eftir því um hvaða atvinnugrein við erum að ræða. Þessi óæskilegu áhrif söluskatts á aðstöðu fyrirtækja til samkeppni kemur m.a. fram í því, öfugt við það sem hefur verið haldið fram í umræðum um virðisaukaskattskerfið, að söluskatturinn er vilhallur stórfyrirtækjarekstri en óvilhallur smærri fyrirtækjum og því í litlu samræmi við fyrirtækjauppbyggingu og fyrirtækjadreifingu í okkar landi. Vegna söluskattsins er hagkvæmara fyrir stórfyrirtæki að reka innan sinna vébanda ýmsa starfsemi, t.d. þjónustustarfsemi sem ella yrði að kaupa af minni aðilum en þá með söluskatti. Tilraunir hafa verið gerðar til þess að leysa þennan vanda með skattlagningu á innri þjónustu fyrirtækja, þar á meðal opinberra fyrirtækja, en slíkt fyrirkomulag hefur í reynd reynst nær óframkvæmanlegt. Þótt hér hafi aðeins verið drepið á nokkur atriði má ljóst vera að bætt söluskattskerfi er ekki raunhæfur kostur til að tefla fram á móti virðisaukaskatti. Því hefur verið haldið fram að virðisaukaskattur sé flóknari og dýrari í framkvæmd en söluskattur og af þeim ástæðum sé óráð að hafa skipti á þessum tveimur skattkerfum. Víst er það að reiknað er með að í framtíðinni verði meiru til kostað til þess að koma upp og viðhalda virðisaukaskattskerfinu en nú er gert við söluskattinn. Hitt er ósannað og verður ekki sannað að söluskattskerfi sem nálgast virðisaukaskatt að skilvirkni og gæðum mundi kosta nokkru minna. Staðreynd er það að hjá þeim þjóðum, sem hafa byggt upp virðisaukaskattskerfi af hvað mestri skynsemi og rekið það sem slíkt undan þágulaust og án frávika og hafa ekki látið þrýstihópa og sérhagsmuni setja sitt soramark á kerfið, er virðisaukaskatturinn ódýrasta skattheimta sem völ er á - ég endurtek, ódýrasta skattheimta sem völ er á - svo að ekki verður um deilt. Þannig er það t.d. staðreynd um virðisaukaskattskerfið í Svíþjóð að kostnaður við það, þegar það er orðið rótgróið og það skilar langsamlega mestum hluta af tekjum sænska ríkisins, er innan við 1% af þeim tekjum sem það skilar og er það langsamlega ódýrasti skatturinn í innheimtu í því landi. Eins og áður segir er frv. liður í heildarendurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Í byrjun þessa árs voru gerðar veigamiklar breytingar á þessu kerfi. Þær breytingar voru annars vegar liður í nýsköpun skattakerfisins og hins vegar við það miðaðar að undirbúa jarðveginn og skapa betri forsendur en áður voru fyrir hendi til upptöku á virðisaukaskatti. Meginástæða þess að gripið var til síðastnefndu breytinganna, þ.e. breytinga á söluskatti, voru þær að brýnt var að efla fjárhag ríkissjóðs og binda endi á skuldasöfnun hans sem hefur verið viðvarandi í mörg ár. Nú er ljóst að ekki var vanþörf á þessum ráðstöfunum. Þróun efnahagsmála frá áramótum hefur verið með þeim hætti að æskilegt hefði verið að reka ríkissjóð með verulegum tekjuafgangi til þess að freista þess að draga úr verðbólguþenslu og þar með viðskiptahalla. Sömu sögu má segja um nauðsyn á aðhaldi í fjárfestingarákvörðunum annarra opinberra aðila eins og t.d. sveitarfélaga, einkum og sér í lagi á suðvesturhorni landsins. Hluti aukinnar skattheimtu við sl. áramót er tilkominn vegna ákvarðana um auknar millifærslur, þ.e. beinar aðgerðir í tekju- og tryggingakerfinu til tekjujöfnunar í meira mæli en áður hafði verið. Raunveruleg aukning ríkistekna, þ.e. aukning tekna að frádreginni aukningu millifærslna, var hins vegar við það eitt miðuð að eyða annars fyrirsjáanlegum halla ríkissjóðs, en sú hækkun var rúmir 3 milljarðar kr. Auk þess að snerta fjárhag ríkissjóðs voru þær breytingar á söluskattskerfinu sem gerðar voru ekki án áhrifa á framfærslukostnað heimila og dreifingu neyslunnar. Þau áhrif voru hins vegar jöfnuð og rúmlega það með gildistöku nýrra ákvæða um tekjuskatt samfara staðgreiðslukerfi og með sérstökum ráðstöfunum sem gripið var til eins og t.d. hækkun skattfrelsismarka og hækkun fjölskyldubóta og niðurgreiðslna til að halda niðri vöruverði. Óvinsamlegasti hluti þessara breytinga í munni stjórnarandstæðinga hefur án efa verið skattlagning á matvörur. Af einhverjum ástæðum tókst þeim ekki að koma auga á skóginn fyrir trjánum eða vildu ekki gera það. Þeir neituðu hreinlega að horfast í augu við einfaldar staðreyndir um heildaráhrif skattkerfisbreytingarinnar en einblíndu á þann eina þátt þeirra sem þeir ætluðu trúlega að mundi veita þeim stundarvinsældir þótt árangur af þeirri viðleitni hafi verið misjafn. Þeim sem gera sér grein fyrir heildaráhrifum þessara umfangsmiklu breytinga dugir ekki að líta á hvern þátt fyrir sig heldur verður að setja þá alla í einu í samhengi og draga þannig fram heildaráhrifin hvort heldur á verðlag eða afkomu heimila. Slíkt mat hefur verið framkvæmt og niðurstöður þess eru ekki vefengjanlegar. Samkvæmt þeim er ljóst að hjá heimilum með meðaltekjur og þaðan af lægri tekjur hafa ráðstöfunartekjur eftir greiðslu beinna skatta hækkað. Gagnstætt gildir um heimili með tekjur fyrir ofan meðaltal. Heildaráhrif skattkerfisbreytingarinnar á tekjudreifingu voru þannig mjög afdráttarlaus. Þessar breytingar leiddu því allar til jafnari tekjudreifingar. Munurinn á ráðstöfunarfé launafólks minnkaði, tekjumunurinn minnkaði. Nauðsynlegt er að þetta komi skýrt fram því þetta er óvefengjanlegt og hefur margsinnis verið fram á það sýnt með tölum, enda hefur enginn þessara útreikninga verið dreginn í efa með talnalegum rökum. Í stuttu máli má segja að breytingar á tekjuöflunarkerfi ríkisins um síðustu áramót hafi gert það styrkara en áður og virkara sem tekjuöflunartæki. Hæfni þess til tekjujöfnunar er meiri en áður og það breytir dreifingu ráðstöfunartekna til hagsbóta þeim sem úr minna hafa að spila. Virðisaukaskattur, eins og frv. gerir ráð fyrir, mun enn tryggja og festa í sessi þann árangur og þau áhrif sem að framan er lýst. Undanþága á matvörur frá söluskatti eða virðisaukaskatti og áhrif slíkrar undanþágu á neyslumöguleika er eitt þeirra atriða sem hvað mest hafa verið í munni stjórnarandstæðinga. Formælendur undanþágufargansins hafa reyndar aldrei stutt það rökum eða sýnt fram á hin meintu æskilegu áhrif af undanþágunni. Þeir hafa aldrei gert grein fyrir því hvernig afla skyldi þess fjár sem tapast með undanþágunum og hvernig sú tekjuöflun kæmi niður á neytendur. Þvert á móti hefur verið bent á að til eru aðrar leiðir og betri en undanþágurnar í þeim tilgangi að jafna tekjuskiptingu. Beinar aðgerðir, hækkun persónuafsláttar, hækkun barnabóta, hækkun tryggingabóta o.s.frv., eru í þessu efni skilvirkari, ódýrari og áhrifaríkari tekjujöfnunaraðgerðir. Staðfest dæmi um það liggur nú fyrir þar sem er mat á skattkerfisbreytingunni hér á landi um síðustu áramót. Talsmenn slíkra leiða til tekjujöfnunar er ekki aðeins að finna hér á landi í þessari ríkisstjórn sem nú er við völd. Dæmi um sömu afstöðu má finna hjá öðrum þeim þjóðum sem hvað lengst hafa náð í að þróa skattkerfi sitt og lengst ganga í að þjóna félagslegum markmiðum í að jafna tekjuskiptingu. Hér er að sjálfsögðu vísað til grannþjóða okkar annars staðar á Norðurlöndum þar sem jafnaðarmenn hafa hvað lengst farið með völd. Það vill vefjast fyrir sumum að skilja þau einföldu rök sem liggja að baki þeirri afstöðu að í stað undanþáguleiða sé betra að skattleggja alla vörusölu og nýta þær tekjur sem þannig fást til að bæta hag þeirra sem minna mega sín. Á það má varpa ljósi með einföldu talnadæmi sem er ekki fjarri raunveruleikanum hér á landi. Gera má ráð fyrir að matvörusala á ári án skatts sé 38 milljarðar kr. Sé þjóðinni skipt í tvo jafnfjölmenna hópa, hina tekjulægri og hina tekjuhærri, og miðað við gefna vitneskju um neysludreifingu, má gera ráð fyrir að matvöruneysla tekjulægri hópsins sé 11–13 milljarðar en um 15–17 milljarðar hjá tekjuhærri hópnum. Sé virðisaukaskattur 22%, greiða hinir tekjulægri 2,4–2,9 milljarða í þennan skatt, en hinir tekjuhærri 3,3–3,7 milljarða kr. Undanþága á matvöru mundi svara til 6,2 milljarða niðurgreiðslu miðað við 22% virðisaukaskatt. Þar af mundu 600–1300 millj. kr. hærri fjárhæð lenda sem niðurgreiðsla hjá hinum tekjuhærri helmingi þjóðarinnar en hinum tekjulægri. Það væri þess vegna ekki tekjujöfnunaraðgerð. Heildaráhrifin færu þó eftir því hvaða tekjuöflunarleiðir fyndust til þess að afla þeirra tekna sem undanþágan kostar. 6,2 milljarðar verða ekki gripnir upp af götunni. Þeirra verður t.d. ekki aflað með hækkun á eignarskatti, enda má benda á að hér fyrir hinu háa Alþingi, í Nd., liggur fyrir stjfrv. þar sem verið er að draga úr eignarskattsbyrði tekjulágra eldri borgara, þ.e. þeirra sem búa í skuldlitlu eða skuldlausu húsnæði en hafa tiltölulega lágar tekjur á efri árum. Þessara tekna verður heldur ekki aflað þótt lengra yrði gengið í tekjuskattsálagningu fyrirtækja sem þó var aukin tvisvar sinnum í fyrri áföngum skattkerfisbreytingarinnar. 6,2 milljarðar verða því ekki gripnir upp af götunni né heldur þeir fjármunir sem mundu leka út því til viðbótar út um undanþágurifurnar og seint verður metið nákvæmlega en nemur stórum upphæðum. Án þessara tekna skerðast því möguleikar þjóðfélagsins til að sinna félagslegum verkefnum, ekki hvað síst til hagsbóta fyrir hina tekjulægri. Það er t.d. ástæða til að minna á að allar fjárveitingar ríkisins til allra verklegra framkvæmda og allar millifærslur ríkisins úr ríkissjóði til fjárfestinga í samvinnu við aðra aðila eins og sveitarfélög og öll framlög ríkisins til beggja húsbyggingarlánasjóðanna eru upphæð sem er ekki nema 1 milljarði hærri en þetta gat sem hefði hlotist af undanþágu í söluskattskerfinu sem hér er verið að fjalla um. Þeir peningar verða ekki gripnir upp af götunni. Hver er sú leið sem farin hefur verið af núverandi stjórn og fylgt er í þessu frv.? Hún er sú að innheimta skatt án undanþágu. Ríkissjóður fær þannig tekjur, t.d. þessa 6,2 milljarða, sbr. dæmið hér að framan, þar af stærri hlutann frá hinum betur settu. Hluti af þessum tekjum er síðan notaður til tekju- og neyslujöfnunar með því að auka ráðstöfunartekjur hinna tekjulægri og lækka verð á.algengustu matvöru, sbr. þá staðreynd að á árinu 1988 er tæpum 3 milljörðum kr. varið til þess að halda vöruverði í skefjum, einkum á innlendum matvörum, og 2,8 milljörðum er varið til útborgunar á barnabótum og barnabótaauka til að bæta afkomu og ráðstöfunartekjur fjölskyldna sem eru undir meðaltali tekna. Ég vara menn við því að leggja að jöfnu annars vegar millifærslur af þessu tagi sem mynda tekjur hjá hinum efnaminni samborgurum og hins vegar almenna skattlagningu sem varið er til sameiginlegra þarfa. Það sem gerðist í þessu efni um sl. áramót var fyrst og fremst þetta: Persónuafsláttur var aukinn og skattleysismörk voru stórlega hækkuð. Barnabætur og barnabótaauki hækkaði verulega, um það bil um 1 milljarð kr. Tryggingabætur hækkuðu um 100 millj. kr. Niðurgreiðsla algengustu matvöru var aukin um 1600 millj. kr. Séu þessar tölur bornar saman við þær tölur um skattheimtu, sem að framan voru nefndar, verður ljóst að með hinum beinu aðgerðum er náð umtalsverðri tekjujöfnun. Sú niðurstaða er í fullu samræmi við greiningu okkar á áhrifum þessara breytinga og þá greiningu sem unnin hefur verið eftir öðrum aðferðum. Hvað þýðir þessi niðurstaða? Hún þýðir einfaldlega að matarskatturinn svonefndi og samhliða breytingar í skattamálum og verðlagsmálum eru aðgerð í skattamálum, einhver hin mesta sem gerð hefur verið í tekjujöfnunarskyni og tekur langt fram afnámi söluskatts af matvælum. Herra forseti. Ég tel mig hafa sýnt fram á það með veigamiklum rökum að sú skattkerfisbreyting sem gerð var í upphafi þessa árs og er undanfari þeirrar breytingar, sem hér er til umræðu, var ekki matarskattur, eins og lýðskrumarar hafa nefnt hana, heldur meiri háttar tekjujöfnun, einhver hin mesta sem gerð hefur verið af opinberri hálfu hér á landi. Virðisaukaskattur eins og hann er áætlaður samkvæmt frv., undanþágulaus og almennur og með lægra skatthlutfalli en núv. söluskattur, mun styrkja þessa aðgerð og tryggja hinn góða árangur hennar. Ekkert er mikilvægara fyrir velferðarríkið en að tekjuöflun þess standi á traustum fótum. Það er trygging þess að haldið verði uppi þeirri fjölbreyttu þjónustu sem það krefst. Tekjuöflunarkerfið verður jafnframt að tryggja atvinnuvegunum hina bestu aðstöðu og má ekki verða þeim fjötur um fót í harðri samkeppni á innlendum sem erlendum mörkuðum. Af þessum ástæðum öllum ber brýna nauðsyn til þess, herra forseti, að Alþingi Íslendinga taki ákvörðun um þetta mál hið fyrsta. Frv. fylgir, eins og fyrr segir, ítarleg grg. þar sem útlögð eru efnisatriði frv. og einstakar greinar þess og gerð grein fyrir forsendum og áhrifum á þjóðhagsstærðir og ríkisútgjöld. Með hliðsjón af því að frv. liggur nú hér fyrir, þótt með nokkrum veigamiklum breytingum sé frá frv. sem lagt var fyrir haustið 1986, og með hliðsjón af því að öll meginatriði grg. eru hin sömu tel ég ekki ástæðu til að fjalla ítarlega um einstakar greinar eða einstök atriði en tel þó rétt að drepa á hin helstu þeirra og gera jafnframt grein fyrir megináhrifum frv. í hagrænu tilliti. Eins og áður segir er frv. í meginatriðum, umfram þau þrjú sem ég tók fram í upphafi, samhljóða því sem lagt var fram árið 1986, en veigamestu breytingarnar eru þó nokkrar og þessar helstar: 1. Lagt er til að skatthlutfallið verði 22% í stað 24% eins og áður var gert ráð fyrir. 2. Í stað sérreglu um lægra hlutfall í viðskiptum milli bænda og afurðastöðva, sem þó hafði engin áhrif á endanlega skattlagningu eða verð, er í frv. nú gert ráð fyrir sama skatthlutfalli í þessum viðskiptum og öðrum. Hins vegar er miðað við að almennt uppgjörstímabil í landbúnaði verði 6 mánuðir í stað 12 í fyrra frv. Bændur geti þó valið reglulegt tveggja mánaða uppgjörstímabil eins og aðrir atvinnurekendur og eiga jafnframt kost á sérstöku uppgjöri innan 6 mánaða tímabilsins ef um er að ræða stórfelld innkaup fjárfestingarvöru eða rekstraraðfanga. Þá er gert ráð fyrir að um skil afurðastöðva og virðisauka af kaupum þeirra á landbúnaðarafurðum verði settar sérstakar reglur samkvæmt heimildarákvæðum sem afstýri því að þörf verði á mikilli hækkun afurðalána vegna upptöku virðisaukaskatts. 3. Í stað sérstakrar úrskurðarnefndar í tilteknum málum varðandi skattskyldu og framkvæmd er í frv. gert ráð fyrir að slíkir úrskurðir verði í höndum ríkisskattanefndar eins og nú er varðandi söluskatt. 4. Heimild til að veita gjaldfrest á virðisaukaskatti í innflutningi er víkkuð frá því að taka einungis til hráefnis og fjárfestingarvöru þannig að hún taki einnig til almennrar vöru. Miðað er við að heimild þessi verði takmörkuð á sama hátt og heimild til að veita gjaldfrest á aðflutningsgjöldum. Samtök innflytjenda hafa bent á að verðhækkunaráhrif af því að greiða virðisaukaskatt í tolli án gjaldfrests gætu orðið umtalsverð. 5. Lögð er til sú breyting að gildistaka laganna miðist ekki við áramót heldur 1. júlí 1989. Í Ed. urðu eftirtaldar breytingar á frv. frá því sem það var lagt fram hér upphaflega: 1. Fasteignaleiga almennt, þar á meðal leiga hótel- og gistiherbergja, verði utan skattskyldusviðs. 2. Sala tímarita verði utan skattskyldusviðs. 3. Afnotagjöld útvarpsstöðva teljist ekki til skattskyldrar veltu. 4. Heimilt verði að setja sérstakar reglur um skil virðisaukaskatts af hráefni til fiskvinnslu í þeim tilgangi að jafna rekstraraðstöðu án tillits til rekstrarforms. Enn fremur voru gerðar breytingar sem snerta undanþágu menningarstarfsemi, innheimtu skattsekta og formsatriði er varða gildistöku. Eins og að framan getur er meginástæðan fyrir upptöku virðisaukaskatts fólgin í eiginleikum þess skatts og kostum hans umfram söluskatt. Þessir eiginleikar virðisaukaskattsins gera það að verkum að honum fylgja ekki uppsöfnunaráhrif eins og áður er að vikið. Með afnámi uppsöfnunaráhrifa nást fram mikilvægir kostir virðisaukaskatts umfram söluskatt. Ég nefni nokkra: Hann mismunar ekki framleiðslugreinum eða framleiðsluaðferðum. Hann bætir samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum aðilum hvort sem litið er á innflutning eða útflutning. Hann hefur ekki áhrif á val neytenda á neysluvörum eða þjónustu. Hann veldur ekki tilviljunarkenndri hækkun framleiðslukostnaðar eftir því hvort framleiðslustig eru fleiri eða færri á sömu vöru né heldur eftir því hvort sölustaður er fjarri eða nærri upprunastað vöru. Auk þessara kosta virðisaukaskattsins umfram söluskatt að því er varðar efnahagsleg og viðskiptaleg áhrif má gera ráð fyrir að innheimta og eftirlit með álagningu verði að einhverju marki öruggari en nú er í söluskatti vegna eiginleika kerfisins sjálfs. Óhjákvæmilegt er að jafnstórfelld breyting og upptaka virðisaukaskatts er hafi áhrif á verðlag, enda er það beinlínis hluti af tilgangi með upptöku kerfisins þar sem sú röskun verðhlutfalla sem stafar af uppsöfnun söluskatts verður ekki leiðrétt nema með breytingu þessara verðhlutfalla. Enn fremur breytast verðhlutföll af þeim sökum að virðisaukaskattur mun ná til sölu einhverrar þjónustu sem ekki er skattlögð nú eða ber ekki fullan söluskatt og mun hún þá að sjálfsögðu hækka í verði. Á móti þessu koma áhrif af lækkun skatthlutfallsins og lækkun verðs vegna þess að uppsöfnunaráhrif hverfa. Með upptöku virðisaukaskatts nú skipar Ísland sér á bekk með öðrum Norðurlandaþjóðum, bæði hvað varðar skatthlutfall og eins það að í þeim löndum er skatthlutfall eitt og hið sama fyrir alla sölu á vöru og þjónustu með örfáum undantekningum. Í töflu á bls. 26 í grg. með frv. er yfirlit yfir skattþrep í aðildarríkjum Efnahags- og þróunarsamvinnustofnunar Evrópu. Í þessari töflu vekur athygli sú sérstaða norðurálfuþjóða að halda skattkerfi sínu hreinu og nota aðeins eitt skattþrep. Þessar þjóðir eru þó öðrum fremur þekktar fyrir að leggja áherslu á jöfnuð og félagsleg viðhorf. Þetta kemur að sjálfsögðu ekki á óvart með hliðsjón af því sem ég hef áður rakið í ræðu minni. Þessar þjóðir hafa valið að halda þessum mikilvæga tekjuöflunarþætti sínum undanþágulausum, en sinna jöfnunarmarkmiðum með öðrum og áhrifaríkari aðferðum en undanþágur geta orðið. Sérstaða þessara þjóða kann einnig að tengjast því að þar er almenningur allur upplýstari en víðast hvar annars staðar og því meiri líkur á að þar verði skynsamleg rök lýðskrumi yfirsterkari. Frv. þetta gerir ráð fyrir að virðisaukaskattur verði lagður á nær alla sölu á vöru og þjónustu. Undanþágum er haldið í lágmarki. Þó reyndist nauðsynlegt að gera frávik af ýmsum ástæðum. Ástæður þessar eru af ýmsum toga, en eiga það sammerkt að þær hafa leitt til sömu niðurstöðu í flestum ríkjum sem hafa virðisaukaskatt. Frávik þessi eru af tvennum toga. Annars vegar er um að ræða að tiltekin vinna og þjónusta, ekki vörusala, er undanþegin skattskyldu. Um það er fjallað í 2. gr. frv. Hins vegar eru frávikin þau að sala á tilteknum vörum og þjónustu telst ekki til skattskyldrar veltu. Sú vinna og þjónusta sem er undanþegin skattskyldu og fjallað er um í 2. gr. er þríþætt: 1. Þjónusta á sviði heilbrigðis-, menningar- og félagsmála sem að meiri hluta til er rekin af opinberum aðilum. 2. Fólksflutningar, póstþjónusta, vátryggingastarfsemi, bankaþjónusta og þjónusta ferðaskrifstofa. Þessi síðast talda starfsemi á það raunar sammerkt að vera á alþjóðlegum markaði og er ekki unnt að beita hér öðrum reglum en gilda hjá grannþjóðum okkar. 3. Leiga á fasteignum skattfrjáls. Leiga gistiherbergja er einn örfárra þátta sem er með mismunandi hætti í virðisaukaskattskerfi Norðurlanda. Gisting ber þannig t.d. fullan skatt í Danmörku, er skattlaus með öllu í Noregi, en í Svíþjóð ber hún svokallað skert skatthlutfall sem gildir þar fyrir einstaka þjónustutegundir. Ákvæði 12. gr. um þá sölu sem ekki telst til skattskyldrar veltu lúta fyrst og fremst að útflutningi svo og sölu, útleigu og viðhaldi á haf- og loftförum að undanskildum skemmtibátum og einkaloftförum. Útflutningsvara á samkvæmt eðli skattsins ekki að bera skatt og að öðru leyti ná ákvæði þessarar greinar til sölu sem í flestum tilvikum kæmi, ef skattlögð væri, til frádráttar á síðara viðskiptastigi. Frávik frá þessu er þó sala dagblaða, landsmálablaða og héraðsfréttablaða og áskrift útvarpsstöðva sem ekki verður talin til skattskyldrar veltu. Hér ráða þau sjónarmið að verið sé að tryggja eðlilega skoðanamyndun og efla þá þjóðmálaumræðu sem er nauðsynlegur grundvöllur hennar. Þá skal hér getið þess að í tveimur tilvikum hefur verið ákveðið að gera ráðstafanir til að hindra að verðlagsáhrif af virðisaukaskatti komi fram. Eru það einu ráðstafanirnar af þeim toga sem nú er gert ráð fyrir með vísan til þess sem áður er sagt og þegar hefur verið gert. Slíkar ráðstafanir komu til framkvæmda með breikkun skattstofnsins í ársbyrjun. Þau tilvik sem hér um ræðir snerta annars vegar byggingarstarfsemi og hins vegar hitun íbúðarhúsnæðis. Eins og kunnugt er hefur vinna á byggingarstað verið undanþegin greiðslu söluskatts. Álitið er að með tilkomu virðisaukaskatts á þennan þátt mundi byggingarkostnaður íbúðarhúsnæðis geta hækkað um allt að 7%. Með hliðsjón af stöðu húsnæðismála og því að slík hækkun mundi hafa veruleg áhrif til hækkunar á vísitölu byggingarkostnaðar og þar með lánskjaravísitölu hefur verið ákveðið að sá virðisaukaskattur sem inn kemur vegna vinnu á byggingarstað við íbúðarhúsnæði verði endurgreiddur húsbyggjendum. Sú endurgreiðsla verður byggð á því að viðkomandi sýni fram á, t.d. í húsbyggingarskýrslu sinni með skattframtali, að hann hafi raunverulega greitt skattinn. Einnig kemur til álita að mæta þessari hækkun að hluta með niðurfellingu eða lækkun gjalda sem á byggingarframkvæmdum hvíla umfram tollabreytingarnar og vörugjaldslækkunina í upphafi árs. Þannig mun hækkun byggingarkostnaðar ekki verða til að íþyngja þeim sem byggja íbúðarhúsnæði. Nauðsynlegt er að undirstrika þetta atriði sérstaklega vegna rangra fullyrðinga í þessu efni sem fram hafa komið. Virðisaukaskattur á vinnu á byggingarstað íbúðarhúsnæðis verður endurgreiddur og því er út í hött að tala um hækkun íbúðarhúsnæðis þess vegna. Íbúðarhúsnæði mun ekki hækka vegna upptöku virðisaukaskatts. Hitt tilvikið snertir hitun íbúðarhúsnæðis. Í því er gert ráð fyrir að virðisaukaskattur verði endurgreiddur á smásölustigi, þ.e. hjá orkusölufyrirtækjum. Slík endurgreiðsla á orkusölustigi hefur sömu áhrif gagnvart neytandanum og niðurfelling skattsins. Verðið sem hann greiðir verður því hið sama og án skatts. Í þessu sambandi vil ég einnig minnast á atriði sem mun hafa veruleg áhrif á fjárhagsstöðu ríkissjóðs, a.m.k. tvö fyrstu árin eftir upptöku virðisaukaskattsins. Eins og fram kemur í frv. er gert ráð fyrir að almennt uppgjörstímabil í virðisaukaskatti verði tveir mánuðir, en það er einn mánuður í söluskattskerfinu. Þessi breyting mun hafa þau áhrif að skil á virðisaukaskatti til ríkissjóðs verða að jafnaði um einum mánuði síðar á ferðinni en skil á söluskatti eru nú. Það þýðir enn fremur að á árinu 1989 mun einungis skattur af ellefu mánaða sölu skila sér í ríkissjóð verði ekki að gert. Í frv. er hins vegar bráðabirgðaákvæði sem gerir ráð fyrir því að á fyrsta árinu verði síðasta uppgjörstímabili virðisaukaskattsins hagað á þann veg að þetta tímabundna tekjutap dreifist á tvö ár, þ.e. árin 1989 og 1990. Í reynd verður hér ekki aðeins um tímabundið tap að ræða heldur einnig það að þessi inneign ríkissjóðs hjá skilaaðilum virðisaukaskatts verður viðvarandi. Er það í reynd eins konar lán úr ríkissjóði og má gera ráð fyrir að þetta nemi nálægt 11/2 milljarði kr. Ríkissjóður mun því þurfa að fjármagna samsvarandi fjárhæð með öðrum hætti. Kosturinn við þetta er þó sá að með þessu mun lausafjárstaða fyrirtækja batna, þörf þeirra fyrir lánsfé minnka og það ætti þess vegna að geta leitt til lægra vöruverðs en ella. Eins og mönnum er kunnugt var í fyrstu miðað við að virðisaukaskattskerfið tæki gildi um næstu áramót, en nú er gert ráð fyrir að gildistíminn verði 1. júlí 1989. Virðisaukaskatt ber að greiða til ríkissjóðs fimmta dag hvers mánaðar sem hann gjaldfellur og er þar m.a. tekið tillit til nýrra viðskiptahátta sem notkun kreditkorta hefur leitt af sér. Hins vegar er eindagi söluskattsins 25. hvers mánaðar. Samtök viðskiptalífsins hafa fært að því rök að núverandi eindagi, sem er áður en allur innheimtur söluskattur hefur í raun skilað sér til söluaðila, auki kostnað við verslunarrekstur verulega. Þótt fjmrn. fallist ekki á ýtrustu útreikninga af þessu tagi, sem fram hafa verið lagðir, er ljóst að af þessu hlýst vaxtakostnaður sem vafalaust kemur fram í vöruverði. Í lögum um söluskatt eru takmarkaðar heimildir til að breyta eindaga skattsins. Vegna þess dráttar sem á upptöku virðisaukaskatts verður hefur verið bætt inn í frv. ákvæði til bráðabirgða sem gefur fjmrh. heimild til að færa eindaga söluskatts fram yfir mánaðamót þannig að verðhækkunaráhrifum eindagans verði eytt. Þótt flest atriði sem snerta virðisaukaskattinn séu þess eðlis að þau geri hann eftirsóknarverðan með tilliti til söluskatts má benda á nokkur atriði sem oft hafa verið talin mæla gegn honum. Ljóst er að þeim sem standa ber skil á virðisaukaskatti mun fjölga frá því sem er í söluskatti. Á móti kemur að framteljendur munu skila sex skýrslum á ári í stað tólf nú og sumir, svo sem bændur, aðeins tveimur á ári. Þess vegna munu skattskýrslur verða færri en þær eru nú. Gert er ráð fyrir að skýrslur sem nú eru 135 þús. verði framvegis 132 þús. á ári hverju. Annað atriði, sem oft er nefnt sem ókostur við virðisaukaskatt, er meint þörf á fjölgun starfsmanna og aukinn kostnaður. Víst er að þörf verður á auknum mannskap til að reka virðisaukaskattskerfið, en sú þörf er þegar fyrir hendi varðandi bætt eftirlit með söluskattskerfinu. Áætlað hefur verið að starfsmenn í því kerfi þurfi að vera á bilinu 70–80, þ.e. um það bil helmingi fleiri en nú starfa við söluskattsálagningu og söluskattsinnheimtu. Við mat á þessum upplýsingum ber þó að hafa eftirfarandi í huga: 1. Samanburður við núverandi söluskattskerfi er ekki eðlilegur. Vitað er að það er mjög undirmannað og þyrfti sjálfsagt að fjölga starfsmönnum í því verulega og mundi þó ekki duga til að starfrækja það með góðu móti. 2. Hafa ber í huga að virðisaukaskattur verður langsamlega stærsti tekjuþáttur ríkisins. Þótt starfsmenn við virðisaukaskatt verði fleiri en þeir eru nú við söluskatt verður þessi skattur engu að síður ódýrasti skatturinn hér á landi og tilkostnaður við öflun hans minni en nokkurs annars skatts eða tekna sem eitthvað hafa að segja fyrir afkomu ríkissjóðs. Annars staðar á Norðurlöndum liggur fyrir sú reynsla að virðisaukaskattskerfið sé rekið fyrir innan við 1% af því sem það aflar. Sú áætlun sem gerð hefur verið hér um mannaflaþörf bendir til svipaðrar niðurstöðu. Með hliðsjón af mikilvægi þessa skatts verður varla annað sagt en að slíkur kostnaður sé mjög viðunandi og að sá kostnaður sem kann að falla til í atvinnulífinu vegna upptöku skattsins muni fljótt skila sér aftur í bættri samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja, lægra vöruverði, skilvirkara skattakerfi, betri innheimtu og réttlátari niðurstöðu. Löggjöf um virðisaukaskatt er viðamikil og flókin og framkvæmd hennar þarf að vanda vel þegar í upphafi. Við undirbúning framkvæmdarinnar kann að koma fram sitthvað það sem gerir nauðsynlegt að breyta lögunum í einstökum atriðum eins og reynslan kenndi okkur varðandi staðgreiðsluskattinn. Af þeim sökum hefur verið ákveðið að skipa sérstaka nefnd fulltrúa stjórnarflokkanna og embættismanna er fylgist með undirbúningi og taki til umfjöllunar þau álitamál sem upp koma. Jafnframt verður nefndinni falið að taka til athugunar ákveðin atriði og hliðarráðstafanir sem þeim tengjast. Eftirtalin atriði eru meðal þess sem nefndin mun fjalla um eins og fram kemur á sérstöku þingskjali í nál: meiri hl. Ed.: 1. Mat á skattprósentu virðisaukaskatts. 2. Reglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu við nýbyggingar eða meiri háttar viðhald íbúðarhúsnæðis og annað sem tengist byggingarstarfsemi. 3. Reglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts af orkugjöfum til hitunar íbúðarhúsnæðis. 4. Reglur um skattskil af hráefni til fiskvinnslu, sem tryggir jafna stöðu fiskvinnslufyrirtækja hvort sem þau gera út eigin skip eða ekki, og endurgreiðsla á innskatti hjá fiskvinnslufyrirtækjum. 5. Reglur um það hvernig með virðisaukaskatt af menningar- og listastarfsemi skuli farið. 6. Reglur sem tryggja að jafnræði sé í samkeppni einkafyrirtækja og opinberra aðila. 7. Reglur um það hversu skattskilum skuli háttað á útgáfu tímarita. 8. Reglur um skattskil í viðskiptum bænda og afurðastöðva og annað sem varðar landbúnað sérstaklega. 9. Reglur um heimild til að veita gjaldfrest á innflutningi. 10. Reglur um það hvernig með virðisaukaskatt af fólksflutningum skuli farið. Herra forseti. Virðisaukaskattur hefur lengi verið á dagskrá hjá stjórnvöldum hér á landi. Niðurstaða þeirra sem kynnt hafa sér málið vegna þessa undirbúnings frá því að hann hófst hefur verið að spurningin sé ekki hvort heldur hvenær virðisaukaskattur verði tekinn upp og hvernig brugðist verði við þeim áhrifum af honum sem ástæða er til að mæta með sérstökum aðgerðum. Þessum spurningum þarf að svara nú. Með aðgerðum í efnahagsmálum og skattamálum á síðustu mánuðum hafa verið skapaðar allar forsendur í efnahags- og verðlagsmálum til að taka upp virðisaukaskattinn. Öðrum nauðsynlegum aðgerðum er lýst í frv. og grg. með því og nál. sem því fylgir frá meiri hl. fjh.- og viðskn. Ed. Ég treysti því að þingmenn veiti þessu máli brautargengi og leggi sitt af mörkum til að bæta skattakerfi landsins, gera það réttlátara fyrir þegnana, skilvirkara fyrir ríkissjóð og hagkvæmara fyrir atvinnuvegina og fyrirtækin. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég geri þá tillögu að máli þessu verði vísað til fjh.- og viðskn. deildarinnar að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Það hefur lengi verið í athugun hjá stjórnvöldum, einkum í fjmrn., að breyta álagningu veltuskatts á vörur og þjónustu úr söluskattsformi og yfir í virðisaukaskatt. Þetta mál hefur verið rætt og rannsakað af ríkisstjórnum undanfarinn 11/2 áratug og þetta mál var m.a. ásamt mörgu fleira til athugunar þegar ég starfaði í fjmrn. Ég lét þá kanna sérstaklega þetta mál frá mörgum hliðum, en ég flutti ekki frv. um álagningu virðisaukaskatts einfaldlega vegna þess að það varð niðurstaða mín að þessi skattaleið væri ekki heppileg, ekki skynsamleg af ýmsum ástæðum. Auðvitað er skoðun málsins sjálfsögð og eðlileg. Málið hefur verið athugað býsna lengi, en það er ekkert sem segir að málið hafi batnað við það að vera lengi til athugunar og ég sé ekki að málið sé neitt betra nú en það var þegar ég hafnaði því á sínum tíma að flytja frv. um upptöku virðisaukaskatts. Það voru fyrst og fremst tvær almennar ástæður sem ollu því að ég var ekki hlynntur upptöku virðisaukaskatts. Í fyrsta lagi óaði mér og mörgum öðrum við því að skriffinnska mundi aukast gríðarlega við upptöku skattsins og það held ég að sé enn þann dag í dag alveg óumdeilt að starfsmenn skattstofanna verði að vera tvöfalt fleiri en áður var þegar þessi skattur kemur til framkvæmda og sjálfsagt mun þeim fjölga sem vinna að þessum málum mjög verulega, sumir telja að það bætist við allt að 100 manns. Þetta var þá orðin reynsla margra annarra þjóða og ýmsir í nálægum löndum, sem stutt höfðu á sínum tíma upptöku virðisaukaskatts, höfðu skipt um skoðun kannski fyrst og fremst vegna þessa atriðis, þessarar hliðar málsins. Hins vegar er það svo með skattbreytingar af þessu tagi að þegar menn eru á annað borð komnir út í kviksyndið er oft erfitt að hífa sig til baka og þar af leiðandi hefur það hvergi gerst að menn hyrfu aftur frá þar sem álagning virðisaukaskatts hefur verið ákveðin, en enginn vafi á því að víða hafa menn áttað sig á því eftir á að um hafi verið að ræða feilspor. Hitt atriðið sem ég hef lengi sett fyrir mig í sambandi við virðisaukaskattinn er það að með álagningu hans er verið að leggja skattbyrði í stórauknum mæli á launafólk í landinu og létta skattbyrði á móti hjá atvinnurekstri. Það felst sem sagt ákveðinn tilflutningur í þessu skattformi frá því sem er í söluskattsforminu og ég hef ekki talið mig geta mælt með því að sá tilflutningur ætti sér stað, síst af öllu þegar eins illa er búið að launafólki og raun ber vitni hér á landi hvað kjör snertir. Vissulega væri hægt að komast að nokkru leyti hjá þessu með því að haga skattlagningunni með ákveðnum hætti og þá erum við komin að þriðja stóratriðinu sem varðar þessa skattlagningu, þ.e. hvaða búningur skattkerfinu er valinn. Þar kemur þrennt til greina. Í fyrsta lagi hvort undanþiggja á ákveðnar tegundir vöru og þjónustu og þá í öðru lagi hvort lagður er skattur á brýnustu lífsnauðsynjar og svo í þriðja lagi sá möguleiki að skatturinn sé lagður á í þrepum þannig að hann sé mismunandi eftir því hvaða vörutegundir eiga í hlut. Ég vil fyrst taka fram að jafnvel þótt ég hefði fallist á að hyggilegt væri að leggja á virðisaukaskatt hefði ég aldrei talið koma til greina að leggja skattinn á mat og menningu frekar en félags- og heilbrigðisþjónustu sem allir virðast vera sammála um að ekki eigi að leggja skattinn á. En ég vek á því athygli að í mörgum nálægum löndum hefur sú leið verið valin að hafa fleiri en eina prósentu í skattinum og í aðildarríkjum OECD mun það oftar vera að um fleiri en eina prósentu sé að ræða en hitt að skatturinn sé algerlega flatur. Og sums staðar er matur hreinlega undanþeginn eins og er í Bretlandi. Það er engin furða þótt Alþýðusamband Íslands hafi sérstaklega andmælt þeim skatti sem fólginn er í frv. með þeim rökum að ætlunin sé að leggja skattinn á með flatri prósentu yfir línuna. Það er auðvitað stórkostlegt hagsmunamál fyrir hina lægra launuðu að nokkur munur sé þar á gerður og eins nokkuð víst að ekki hefði verið ráðist í matarskattinn illræmda á liðnum vetri ef ekki hefði verið ætlunin einmitt að undirbúa jarðveginn fyrir upptöku virðisaukaskatts. Matarskatturinn í vetur var sem sagt skref í þá átt til þess að lokaskrefið yrði auðveldara og sætti ekki eins miklum andmælum. Ég vil sérstaklega nefna annað atriði sem er meira en lítið vafasamt, en það er að nú á að skattleggja vinnu iðnaðarmanna á byggingarstað og hækka þannig verð á íbúðarhúsnæði, fyrst og fremst nýju húsnæði sem síðan mun hækka almennt fasteignaverð í landinu að sama skapi. Þetta er að vísu eitt af þeim atriðum sem eru þess eðlis að ríkisstjórnin virðist ekki hafa gert upp við sig hvort hún ætlar að leggja skattinn á eða ekki eða hvort hún ætlar að endurgreiða skattinn með einhverjum ákveðnum hætti. Þetta er eitt af fjöldamörgum einkennilegum götum á þessum málatilbúnaði þar sem enginn veit í raun og veru hvað snýr upp og hvað snýr niður og um hvað verður að ræða og um hvað verður ekki að ræða. Ég minnist þess satt að segja aldrei að annað eins mál hafi verið til umræðu hér á Alþingi að menn væru að leggja á skatta svo næmi þúsundum milljóna og samt vissi í raun og veru enginn nákvæmlega á hvað skatturinn væri lagður vegna þess að ríkisstjórnin segði að hún væri að athuga það á síðara stigi hvort þetta eða hitt yrði nokkuð skattlagt. Þetta eru slík vinnubrögð að ég er viss um að þau eiga sér ekkert fordæmi í þingsögunni, hvorki fyrr né síðar, en það er mál út af fyrir sig sem ég ætla að víkja að á eftir. Frv. er þannig úr garði gert að vinna byggingarmanna á iðnaðarstað er skattlögð og við verðum að ræða málið út frá því sjónarmiði. En það er ekki aðeins að þessi ákvörðun valdi því að byggingarkostnaður muni hækka um 5–7% og ný íbúð muni kosta kannski 200–300 þús. kr. meira en áður var. Þessi ákvæði fela það líka í sér að eigin vinna verður virðisaukaskattsskyld, eigin vinna sem veldur eignaauka væntanlega. Maður sem dundar við það á kvöldin að byggja innréttingu í íbúðinni sinni, pússa gólf, byggja sér bílskúr, steypa upp grindverk í kringum lóðina sína verður að gera svo vel og meta það samkvæmt ákveðnum formúlum hversu mikil vinna hafi verið innt af hendi þetta og þetta sumarkvöldið og svo á hann að borga fjmrh. virðisaukaskatt af þessari vinnu. Það er í öllu falli engin leið að finna í þessu frv, neitt það ákvæði sem undanþiggur vinnu af því tagi virðisaukaskatti. Og ég þarf ekki að segja neinum að ef þetta kemur til framkvæmda er þetta alveg einstakt högg í andlit þeirra þúsunda manna sem hafa verið að reyna að auka við eigur sínar og bæta húsnæði sitt af litlum efnum með mikilli vinnu. Þetta er rothögg á sjálfsbjargarviðleitni þúsunda manna og almennt má segja að það ákvæði sem ég hef verið að ræða, að eigi að fara að skattleggja vinnu á byggingarstað, er einhver stórfelldasta árás á kjör og líf fólks, sérstaklega fátæks fólks, víðs vegar um land sem nokkru sinni hefur séð dagsins ljós því að það er fyrst og fremst hið fátækara fólk sem er að reyna að bjarga sér með eigin vinnu, vinnu kunningja sinna og vina eða ódýrri aðkeyptri vinnu til að eignast einhver verðmæti, hús, húsbúnað, lóðir og garða. Þetta ákvæði mun þá væntanlega hafa í för með sér að hæstv. fjmrh. verður að láta sendimenn sína fylgjast með því hvað þeir eyða mikilli vinnu við gerð kartöflugarða og uppsetningu á litlum gróðurhúsum og yfirleitt öllu sem hingað til hefur verið skattlaust og engum heilvita manni hefur dottið í hug að skattleggja. Nú má eins vera að hæstv. fjmrh. segi að þetta verði allt til nánari athugunar síðar og það sé meiningin að skipa nefnd sem taki svona vandamál til nánari meðferðar. En er þetta ekki ágætt dæmi um hve illa undirbúið þetta mál er, að hv. Alþingi skuli boðið upp á að samþykkja ákvæði af þessu tagi því það er það sem okkur er boðið upp á? Ég hafði ekki hugsað mér að hafa langt mál við 1. umr. Þetta mál á eftir að athugast betur í nefnd og verða allmörg tækifæri til að ræða það og þurfa margir að komast að. En ég get ekki annað en lagt á það áherslu hér að lokum að ef menn á annað borð taka þá ákvörðun að koma með virðisaukaskatt í staðinn fyrir söluskatt er alveg ljóst að það má velja honum ýmiss konar búning. Þar eru fjöldamörg álitamál á ferðinni. En það ætti engin ríkisstjórn að leyfa sér þá vanvirðu við Alþingi að koma með tillögur um svoleiðis skattlagningu fyrr en hún hefur sjálf gert það upp við sig og áttað sig á því hvernig hún vill haga skattlagningunni, á hvað skatturinn á að lenda og á hverju ekki. Því miður hefur hæstv. ríkisstjórn ekki unnið sína heimavinnu. Hún hefur ekki undirbúið málið með þeim hætti að viðunandi sé. Þetta mál er hálfkarað. Það er viðurkennt að skattprósentan eigi kannski eftir að verða einhver allt önnur en nefnt er í frv. Það er viðurkennt að allt sem varðar byggingarstarfsemi, hvort sem er vinna iðnaðarmanna, eigin vinna eða annað, sé óljóst, verði kannski skattlagt, verði kannski ekki skattlagt. Það er viðurkennt að kannski verði orkugjafar til hitunar skattlagðir, kannski verði þeir ekki skattlagðir. Það er viðurkennt að nú sé verið að leggja þungar byrðar á menningarstarfsemi í landinu, skattleggja t.d. tónleikahald, leiksýningar og alla menningarstarfsemi, en kannski verði það samt alls ekki gert því það sé meiningin að athuga málið á síðara stigi. Og það er viðurkennt að mikið álitamál sé hvort eigi að skattleggja tímarit. Að vísu er allt önnur formúla um það því að tímaritin eru tekin út úr og þau eru undanskilin í brtt. sem samþykktar voru í Ed. nú á dögunum sem gildir ekki í hinum tilvikunum þannig að það virðist ekki vera allt of mikil rökfesta í uppsetningu þessarar nefndar. Sumt er hreinlega tekið út úr og því breytt formlega með lögunum eða í frv. Annað er haft sem lauslegir fyrirvarar í nái. Eins er það með gjaldfrest af innflutningi, með fólksflutninga, um viðskipti bænda og afurðastöðva o.fl. Allt er þetta óljóst og enginn veit almennilega hvað mun snúa upp og hvað mun snúa niður að lokinni þeirri athugun. Þetta eru vinnubrögð sem engin ríkisstjórn getur leyft sér hversu lágt sem risið er á henni. Ég vil því alveg sérstaklega mótmæla því að hæstv. fjmrh. skuli leggja fyrir Alþingi jafnilla undirbúið mál.



Virðulegi forseti. Þá er frv. um virðisaukaskatt komið á borð í Nd. og ekki seinna vænna, þingi er að ljúka. Það voru þau tvenn skilaboð helst sem þingið fékk fyrir skömmu. Það á að senda þingmenn heim, en fyrst eiga þeir að flýta sér að samþykkja virðisaukaskatt. Helstu rök fyrir því að það megi hafast á svo skömmum tíma eru þau að virðisaukaskattur hafi verið til umræðu hátt á annan áratug og frv. þar að lútandi verið lagt fram tvisvar áður. Þar af leiðandi eigi öllum að vera málið kunnugt, það sé vel undirbúið og þarfnist því lítillar umfjöllunar. Þá er fyrst til að taka að lesi maður yfir þær umræður sem urðu um málið á þinginu t.d. þegar frv. var lagt fram síðast bera þær með sér að allir álíta að það sé einungis lagt fram til kynningar og umfjöllun þar af leiðandi ekki ítarleg. Menn lýsa í stórum dráttum yfir afstöðu sinni til frv. í heild og ræða lítillega um kosti og galla virðisaukaskatts samanborið t.d. við söluskatt og láta þar við sitja. Smærri efnisatriði eða útfærsla eru ekki rædd að ráði. Látum það nú vera. Með rökum má auðvitað halda því fram að með því að málið kæmi til umfjöllunar þingsins væri búið að koma umræðunni í gang sem ekki mundi ljúka og ættu því allir að vera vel undirbúnir nú. En viti menn. Tíminn hefur þá ekki verið nýttur betur en svo að frv. eins og það birtist nú er ekki heilsteyptara en svo að jafnvel stjórnarliðar eru að krukka í það, flytja brtt. og uppi harðar innbyrðis deilur um hin ýmsu atriði frv. Og það sem meira er: Með fylgir listi upp á ellefu liði sem á að endurskoða í sumar og eru þar nú engin smámál upp talin. Fyrsti liðurinn varðar hvorki meira né minna en mat á skattprósentu virðisaukaskatts. Hvernig er hægt að ætlast til þess af nokkurri sanngirni að þingmenn kyngi því að samþykkja frv. þar sem skattprósentan er ekki einu sinni ákveðin? Og síðan tekur við hvert smámálið á fætur öðru. Það eru reglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við nýbyggingar eða endurbætur og meiri háttar viðhald af íbúðarhúsnæði og annað sem tengist byggingarstarfsemi. Það eru reglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts á orkugjöfum til hitunar íbúðarhúsnæðis, reglur um skattskil af hráefni til fiskvinnslu sem tryggi jafna stöðu fiskvinnslufyrirtækja hvort sem þau gera út eigin skip að ekki. Tryggt verði að endurgreiðsla á virðisaukaskatti þeim sem leggst á hráefni fiskvinnslufyrirtækja gangi svo greiðlega fyrir sig að ekki valdi íþyngjandi rekstrarvanda. Reglur um hvernig með virðisaukaskatt af menningu og listastarfsemi skuli farið. Reglur sem tryggja að jafnræði sé í samkeppni milli einkafyrirtækja og opinberra aðila. Reglur um hversu skattskilum skuli háttað á útgáfu tímarita. Reglur um skattskil í viðskiptum bænda og afurðastöðva og annað sem varðar landbúnað sérstaklega. Reglur um heimild til að veita gjaldfrest á innflutningi. Reglur um það hvernig með virðisaukaskatt á fólksflutningum skuli farið. Önnur atriði sem upp kunna að koma. Þetta spannar sem sagt í rauninni allt virðisaukaskattsfrv. Þetta eru þau smámál, eins og áhrif virðisaukaskatts á fiskvinnslu og landbúnað, sem á að ræða í sumar, málaflokkar sem þarf að taka til athugunar. Og svo eru nýbyggingar og viðhald íbúðarhúsnæðis og hvernig með virðisaukaskatt af menningar- og listastarfsemi skuli farið. Ég ítreka aftur 11. liðinn, önnur mál sem upp kunna að koma. Og þá hlýtur spurningin að vakna: Hvað er það sem er svo hugsað að það eigi ekki að endurskoða það? Hvað er þessi listi annað en yfirlýsing um að það sé illa staðið að undirbúningi frv. og harla lítið vitað um afleiðingar virðisaukaskatts? Rökrétt er að álykta sem svo að það muni þurfa víðtæka endurskoðun á frv. í haust. Og því þá þessi asi? Er það til að hæstv. fjmrh. geti haft sjálfdæmi um breytingar á frv.? Því ekki að fresta endanlegri umfjöllun til haustsins eftir endurskoðun sumarsins? En það eru e.t.v. líka dæmi um vinnubrögð hæstv. fjmrh. að endurskoðunin er einungis falin stjórnarliðum og embættismönnum, væntanlega þeim sömu og sömdu frv. í núverandi mynd og hafa því þegar skerta sýn. Allir hafa tilhneigingu til að verja sín eigin afkvæmi og svo mun einnig í þessu tilfelli eða svo býður manni í grun. Væri nú ekki lýðræðislegra og skynsamlegra á allan hátt, hæstv. fjmrh., að reyna að sætta menn og sníða í sameiningu af helstu agnúa eða vill hæstv. fjmrh. ekki afskipti annarra en jábræðra í þessu máli? Afstaða okkar kvennalistakvenna er sú að við munum leggja til að öllu óbreyttu að frv. verði fellt og fyrir því eru margvísleg rök. Við erum hreint ekki enn sannfærðar um að virðisaukaskattur sé betri innheimtuaðferð en söluskattur. Allir eru sammála um að söluskattskerfið sé gloppótt og á því ýmsir annmarkar, en þeir peningar sem fara í kerfisbreytingar af þessu tagi eru miklir. Við erum sannfærðar um að með miklu minni kostnaði mætti endurbæta og laga söluskattskerfið. Með bættum innheimtuaðferðum og eftirliti getur það eflaust skilað meiru í ríkissjóð en það gerir í dag. Embættismaður fjmrn., sem spurður var um hvað þessi kerfisbreyting kostaði, sló á 100 milljónir. Það eru engir smápeningar. Ég get ekki stillt mig um að taka til samanburðar að framlög til lista undir liðnum 02 982 á fjárlögum eru samtals 138 millj. Kvennalistakonur lögðu til að sú fjárhæð yrði tvöfölduð í fjárlagaumræðunni fyrir áramótin. Þá voru þetta svo miklir peningar að þótti mesta óráðsía. En þegar það þarf að leggja álíka upphæð í þessa kerfisbreytingu, og ég segi álíka því varla hefur embættismaðurinn sem er einn aðalhöfundur virðisaukaskattsfrv. farið með ýkjur þegar hann nefndi 100 millj., var álíka upphæð varla umtalsverð. "Ódýrasta skattheimta sem völ er á", sagði hæstv. fjmrh. áðan. Ja, tölur eru sannarlega afstæðar. Reyndar vill svo til að hæstv. ráðherra hefur nú þegar fundið leið til að fjármagna skattkerfisbreytinguna því þau nýmæli eru í þessu frv. að nú á að skattleggja þá menningarstarfsemi sem eftir margra ára baráttu tókst að fá söluskatti aflétt af starfsemi sinni. Hér á ég við leiklistarstarfsemi og tónleikahald og mun ég koma betur að því síðar. Skattlagning sem gengur út á að skattleggja helstu nauðþurftir fólks eins og matvörur er okkur kvennalistakonum gjörsamlega óskiljanleg og munum við aldrei standa að slíkum aðgerðum. Gildir þá einu hvort um er að ræða söluskatt eða virðisaukaskatt. Skattlagningu af þessu tagi hafa flestar aðrar þjóðir vílað fyrir sér og eru matvörur ýmist algjörlega undanþegnar virðisaukaskatti eða bera lægra skattstig en aðrar vörur og þjónusta. Líklega er hægt að finna eitt dæmi líkt því og hér er lagt til og þá þykir sjálfsagt að apa það upp, finna sér í nafni réttlætis, skilvirkni og einföldunar versta fordæmi sem hugsast getur og síðan er það varið af hörku. Hæstv. fjmrh. talar þannig um matarskattinn, sem þjóðin og lýðskrumararnir eiga að skammast til að þakka fyrir, að það verður nánast óskiljanlegt hvernig þjóðin lifði af hörmungarnar áður en matarskatturinn var lagður á. Á sama tíma var komið í veg fyrir fleiri skattþrep, t.d. stóreignaskatt o.fl. sem hefði aukið tekjuöflun eftir öðrum leiðum en með flötum skatti á nauðþurftir fólks. Og lítið fer fyrir sparnaðaraðgerðum þótt fyrra vandlætingartal hæstv. fjmrh. um óráðsíu og bruðl sé nú í öðrum stíl. Hann getur svo sannarlega kallað þá öllum þeim nöfnum sem honum þykir hæfa sem vilja ekki fallast á þá grundvallarskoðun okkar "mjúkmálu klassapíanna" og annarra húsmæðra landsins að matarskattur er og verður vondur kostur. Um þetta ætla ég ekki að fjölyrða meira í þessari umræðu svo mikið hefur þegar verið rætt um þennan ljóta blett á hæstv. ríkisstjórn og hafa þó hvorki "klassapíurnar" né aðrir lýðskrumarar, húsmæður og launafólk sagt sitt síðasta orð í því máli.  Dómur um íslensku þjóðina féll rétt áðan. Almenningur á hinum Norðurlöndum er betur upplýstur en almenningur á Íslandi, sagði hæstv. fjmrh., og því líklegri til að skilja rök fremur en lýðskrum, það að skilja að bætur og hækjur ýmiss konar af því tagi eru betri en að fá skikkanleg laun fyrir eðlilega vinnu og hafa svo efni á að kaupa mat og e.t.v. örlitla menningu sem krydd. Nei, tekjum fólks skal ráðstafað í gegnum ríkisvald sem síðan greiðir bætur. Þetta heitir á venjulegu máli forræðishyggja því þannig er talað að allt sem innheimt er með matarskatti fari til fólks aftur í formi bóta. Því þessi hringrás peninga? Því þessi skriffinnska? Því þessi hræsni? En það er kannski vegna þess hve þjóðin er á lágu menningarstigi sem nú er ályktað sem svo að hún hafi ekkert með menningu að gera. Og komum við þá að fjöðrinni sem nú bætist við matarskattsfjöðrina sem blaktir svo glaðlega í hatti hæstv. fjmrh. Með álagningu virðisaukaskatts á menningarstarfsemi á borð við leiklist og tónlist er verið að greiða obbanum af þessari starfsemi rothögg og ég bið hv. þm. að marka orð mín. Nú í morgun þingaði helsta forsvarsfólk leik- og tónlistarstarfsemi landsins. Álagning virðisaukaskatts kom þessu fólki gjörsamlega í opna skjöldu. Svo mikið var grandaleysið að það hafði ekki ímyndunarafl til að láta sér detta í hug þessa aðför eftir margra ára baráttu til að losna við söluskatt og vinnur það þó flest við störf þar sem skapandi hugsun er forsenda. Þegar söluskatti var aflétt af þessari starfsemi var söluskattsprósentan 11%. Sem dæmi má taka að svo háttaði til hjá Leikfélagi Reykjavíkur að það greiddi alltaf meira til ríkisins í formi söluskatts en sem nam styrk ríkisins til starfseminnar. Á þessu var ein undantekning en það ár var minni aðsókn en fyrr og síðar. Það var fyrsta árið sem sjónvarpið starfaði. Það eru ekki góð rök að vera með samanburð á virðisaukaskatti á Norðurlöndum og hér á Íslandi. Í fyrsta lagi eru ekki öll Norðurlönd með virðisaukaskatt á menningarstarfsemi af þessu tagi. Í öðru lagi eru aðstæður svo ólíkar að það er ekki saman að jafna. Ber þá fyrst að telja að þar eru styrkir margfalt hærri til menningarstarfsemi, miðaverð miklu meira greitt niður og mun að jafnaði vera um 80% af miðaverði sem kemur í formi styrkja en hér er það líklega hæst um 50 og stundum eitthvað upp undir 60% eftir því hvernig árar og það hjá þeirri stofnun landsins sem best er stödd í þessum efnum, þ.e. Þjóðleikhúsinu. Annað má líka taka til og það er að leiksýningar og tónleikahald eru í þessum löndum ekki almenningseign á sama hátt og hér á landi. Leikhúsfólk t.d. á Norðurlöndum þykist harla gott ef það nær 5% þjóðarinnar í leikhús á ári hverju. Ef maður vill verja virðisaukaskatt getur maður því sagt: Það er ekki mikið. Það er einungis verið að skattleggja 5% þjóðarinnar ef hún vill menningu. Ef við leggjum álíka virðisaukaskatt á menningu hér á landi erum við að skattleggja alla þjóðina, t.d. bara hvað varðar leiklistarstarfsemi, tvisvar. Ef við tökum alla starfsemina hér í Reykjavík og áhugastarfsemina út um allt land og reyndar þá atvinnustarfsemi sem þar er líka mun láta nærri að við náum allri þjóðinni tvisvar inn í leikhús og það er ekkert sambærilegt hvaða álögur er þarna verið að leggja á fólk. Þeir styrkir sem íslensk menning nýtur núna eru svo litlir að þar er af engu að taka og er þó ekki úr háum söðli að detta t.d. hvað varðar laun og annan aðbúnað listamanna, þannig að ég fullyrði að komi þetta til framkvæmda verði samdráttur í þessari starfsemi svo mikill að það muni taka langan tíma að bæta þar úr. Og eins og nú háttar til með íslenska menningu með allri þeirri aðför sem er að henni í gegnum fjölmiðla og erlenda menningu ýmiss konar, sem mér dettur ekki í hug að halda fram að við ættum að loka fyrir, á íslensk menning í vök að verjast og þarf á öllum þeim styrk að halda, siðferðilegum og fjárhagslegum sem um er að ræða. Það er hægt að rekja sig í gegnum helstu dæmin. Ég nefndi aðeins Leikfélag Reykjavíkur áðan og hvernig háttaði til hjá því. Þá var skattprósentan aðeins 11% . Nú er gert ráð fyrir að hún verði 22% , a.m.k. þangað til við vitum hvað það mat á skattprósentu sem á að fara fram í sumar skilar. Það á eftir að koma í ljós. Við skulum vona að það hækki ekki, en ég held að jafnvel bjartsýnustu menn ímyndi sér ekki að það lækki mikið. Ef við tökum dæmi t.d. af fyrirtæki sem hér hefur barist í bökkum núna í mörg ár af fádæma dugnaði, sem er Íslenska óperan, þá háttar þannig til þar að hún er þegar komin yfir þau mörk sem almenningur hefur efni á og þeir súpa seyðið af því núna. Þeir fá ekki áhorfendur sem skyldi vegna þess að miðaverð er of hátt. Miðaverð er núna 1800 kr. og það getur hver og einn bætt við það í huganum og erum við þá komin talsvert yfir eða rétt yfir 2000 í miðaverði. Það er of hátt og þeir geta ekki tekið þetta af sinni starfsemi. Það er einfalt mál, það er ekki eitthvert svartsýnisraus, að því fyrirtækinu verður lokað. Þjóðleikhúsið mun þurfa að draga úr starfsemi og var þó verið að leggja þar í kostnað fyrir tveimur árum að bæta við svið og stendur víst til að bæta einu enn við svo ég veit ekki hvað á að fara fram á þessum sviðum. Kannski eiga þau bara að vera til sýnis almenningi og ókeypis og ekkert gerist á þeim. Það er hægt að sýna þau eins og hvern annan minnisvarða um stórhug fyrri tíma. Ég býst við að eitthvað álíka verði uppi á teningnum hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Þeir hafa verið að reyna að halda uppi ferðalögum um landið. Þeir hafa verið með ýmsa viðleitni til fjölbreyttari starfsemi svo sem eins og tónleikahalds fyrir unglinga og börn og annað slíkt sem reyndar leikhúsin hafa verið að hafa í frammi líka en mætir harla litlum skilningi hjá stjórnvöldum og ég býst við að að við þeim blasi ekkert annað en samdráttur líka. Mér dettur ekki í hug að halda því fram að Þjóðleikhúsinu verði lokað eða sinfónían verði lögð niður eins og t.d. ég mun halda fram um óperuna, en samdráttur verður þar. Um Leikfélag Akureyrar gildir það sama og Leikfélag Reykjavíkur. Ég minnist þess að þegar ég starfaði við leikhúsið á Akureyri fyrir nokkrum árum var einmitt það sama uppi á teningnum þar og hjá Leikfélagi Reykjavíkur að styrkur frá ríki var alltaf heldur lægri en söluskattur og styrkur frá bænum var alltaf heldur lægri en leiga húsnæðisins sem bærinn leigði leikfélaginu svo ekki riðu þeir feitum hesti frá opinberum aðilum. Hér er haldið uppi alls konar frjálsri - ja, frjálsri er náttúrlega öfugmæli, við skulum kannski fara að taka upp orð eins og "óháðri" - leik- og tónlistarstarfsemi bæði í Reykjavík og eitthvað úti á landsbyggðinni þó ekki sé eins mikið af því vegna þess að ferðalög eru dýr og í þau er ekki hægt að leggja fyrir fjárvana fyrirtæki og einstaklinga. T.d. háttar þannig til hjá þessum óháðu leikhópum hér í Reykjavík að þeir geta ekki greitt nokkur laun að ráði fyrir þá vinnu sem þar er fram lögð. Það er alltaf það, að ef sú greiðsla er einhver er hún það sem afgangs er þegar allt annað hefur verið greitt. Og það er hægt að taka dæmi af leiksýningu sem fram fer hér í einhverjum kjallara eða háalofti. Það er það eina húsnæði sem leiklistarstarfsemin hefur í að venda nú því að annað er ekki fyrir hendi nema kannski verði einhver smáskiki í íþróttahöllinni, hæstv. fjmrh. ætti kannski að athuga það og láta teikna smáviðbót. En það eru nú nokkur ár í það. En innkoman af þessum sýningum er ekki meiri en svo sökum þess hve sætin eru fá að meira en helmingur af innkomu hvers kvölds fer í auglýsingakostnað hjá Morgunblaðinu einu. Takið eftir: Hjá Morgunblaðinu einu! Það er auðvitað styrk staða þess sem gerir það að verkum að það gefur sáralítinn afslátt. Önnur blöð neyðast til þess að gefa meiri afslátt. En þetta er bara hjá Morgunblaðinu einu. Þá eru hin blöðin eftir og útvarp. Menn geta séð það sjálfir hversu mikið er afgangs og ef síðan á að taka enn þá meira af miðaverði leggst þessi starfsemi niður því þó að menn geti kannski unnið launalaust geta menn ekki gefið með sér. Og varðandi miðaverð er það ekki bara óperan ein. Hún er að vísu komin yfir markið, hún er komin yfir línuna, en það er samdóma álit annarra að miðaverð hafi þegar verið teygt það hátt upp að lengra verði ekki farið þannig að úrkostir verði ekki aðrir en að taka þessa skattprósentu af miðaverði álíka eins og það er í dag. Það verður ekki hækkað miðaverð sem nemur þessum skatti. Ég býst við, ég er ekki eins kunnug því, en ég býst við að um tónleikahald ýmissa hópa og einstaklinga utan Sinfóníuhljómsveitarinnar gildi nokkurn veginn sömu rök og um leiklistarstarfsemi þó það megi segja að vísu að oft er tilkostnaður ekki eins mikill, en mér segir svo hugur um að þar verði mikill samdráttur. Þá er eitt ótalið og það er sú áhugastarfsemi sem fram fer um allt land á vegum Bandalags ísl. leikfélaga og tónlistarstarfsemi ýmiss konar, hljómsveitir og kórar og annað slíkt sem eru að reyna að halda uppi félagslífi og menningarstarfsemi úti um allt land og komum við þá að byggðastefnunni því eins og margoft hefur verið bent á hér fer það ekki bara eftir atvinnu og efnahagslegum aðbúnaði hvar fólk velur sér bústað, það fer líka eftir því félagslífi og þeirri menningarstarfsemi sem þar fer fram og gerir fólki kleift að búa þar. Ef sú starfsemi legðist af held ég að það mundi ekki draga úr fólksflóttanum og byggðaröskuninni. En það gildir það sama og með atvinnustarfsemi sem þó er launuð, misjafnlega þó, að þar er svo naumt skammtað að ekki verður klipið þar af. Mér skilst að það standist nokkurn veginn á endum að leikfélög úti á landi geti, ef vel árar, náð sér í einhvern leiðbeinanda sem þau borga að vísu ekki há laun en það er sá eini launakostnaður sem þau leggja í og meiru hafa þau ekki efni á þannig að ekki veit ég hvar þau eiga að klípa af. Einhvers konar tónleikahald er sú fjáröflunarleið sem kórar og aðrir slíkir byggja á til að halda uppi sinni áhugastarfsemi og býst ég við að sama gildi þar, að ef þarf að hækka miðaverð mikið verða þær fjáröflunarleiðir ekki vænlegar. Á heildina litið er samdráttur það eina sem við blasir nema komið verði til móts við menningarstarfsemi í landinu með myndarlegu móti, en um það hefur maður ekki heyrt nein áform eða áætlanir. Ég mun víkja miklu betur að þessu aftur í seinni umræðum um þetta mál, en ég vil samt hér og nú kalla þá menn til ábyrgðar sem ætla að standa að þessum aðgerðum án þess að kanna það í grunn fyrst hvaða afleiðingar það hefur fyrir menningarstarfsemi í landinu. Íslensk menning á í vök að verjast núna og hún þarf stuðning, ekki bara sjálfrar sín vegna heldur þjóðarinnar vegna og það verður að bregðast við því, annaðhvort með niðurfellingu þessa skatts eða loforðum um stóraukin fjárframlög. Það má kannski hafa það til marks um, þó ég voni að svo sé ekki hvarflar það að manni að hafa það til marks um menningarlegt verðmætamat þeirra sem þetta frv. leggja fram að þar skuli t.d. tímarit talin svo nauðsynleg íslenskum almenningi að það sé meira áríðandi að þau séu undanþegin virðisaukaskatti í sölu en íslenskar bækur. Ég vona að það sé ekki menningarlegt verðmætamat sem þarna liggur að baki.  En það er nú einu sinni svo með þetta olnbogabarn íslensks þjóðfélags að það á alltaf að koma síðast. Það er alltaf sagt að það þurfi að gera þetta fyrst eða hitt fyrst og svo komi að þessu fjöreggi þjóðarinnar, þ.e. menningunni. Og nýjustu fréttir eru, ég vil enn ítreka að nýjustu fréttirnar eru um íþróttahöll og mér skilst á máli manna, a.m.k. hafa þeir verið að reyna að koma vitinu fyrir mig með þeim rökum, að með því að reisa íþróttahöll fáum við svo miklar gjaldeyristekjur að þá getum við stutt menninguna. En því miður, ég trúi ekki svona yfirlýsingum. Ég hef heyrt þær svo oft áður. Íþróttahöllin er sagt að kosti 300 millj. og ef fylgt verður íslenskri byggingarhefð eins og kom fram t.d. í flugvallarskýrslunni er líklegt að hún kosti svo sem eins og hálfan milljarð. Og það á eftir að sjást að hún skapi slíkar gjaldeyristekjur að það verði stórbreytingar á menningarlífi landsins. En ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri núna. Það verða tækifæri í síðari umræðum og auðvitað munum við kvennalistakonur flytja brtt. við aðrar umræður þessa máls um helstu þætti sem okkur þykja ámælisverðir í þessu frv. En að öðrum kosti munum við leggja til að það verði fellt.



Hæstv. forseti. Hér liggur vissulega fyrir stórt mál, frv. um virðisaukaskatt sem fór í gegnum Ed. Alþingis í nótt. Um það verður að segja almennt að auðvitað er hér um að ræða mjög opinn víxil sem í eru margar óvissur. Það er nú svo að þegar stóru málin koma á dagskrá skyldum við halda að Alþingi kafaði dýpst og legði mesta vinnuna í verkefnið. Nú, þegar við hér í hv. deild ræðum þetta mikla mál við 1. umr., er eins og oft áður fámennt á bekkjum þingmanna og ráðherrarnir fjarri vettvangi. Nú þegar hefur hæstv. fjmrh. vikið úr þessum sal.

Nei, ég hlusta hér.

Þakka þér fyrir. Ég ætla kannski fyrst og fremst að gera athugasemdir sérstaklega við eitt atriði þessa máls. Ég vil þó segja það um atriði sem hv. síðasti ræðumaður, 18. þm. Reykv., minntist á um að tímaritaútgáfa yrði undanþegin virðisaukaskatti en aftur á móti yrðu bækur með virðisaukaskatti að ég held að það væri virkilega verðugt verkefni fyrir fjmrh. að festa klærnar á þeirri miklu tímaritaútgáfu sem nú tröllríður þessu þjóðfélagi. Ég held að þar sé um verulega tekjulind að ræða og mín vegna mætti skattleggja þá útgáfu. En ég mundi fremur vilja líta til þeirra sem ástunda það að halda uppi menningu og leggja sig fram um að skrifa bækur núverandi kynslóðum og komandi kynslóðum til gagns og ánægju. Í umræðum um vantraustið á ríkisstjórnina voru fluttar tvær ræður sem settu að mér verulegan ugg. Það var ræða hæstv. viðskrh., sem hér er fjarri vettvangi, og ræða hv. þm. Kjartans Jóhannssonar. Hæstv. viðskrh. komst svo að orði, með leyfi forseta, í þessum umræðum: "Auðvitað hefði verið æskilegt að ná líka nokkurri lækkun útgjalda til annarra þarfa en velferðarmála almennings, sérstaklega að hætta að ausa í þá botnlausu hít sem landbúnaðarútgjöldin eru að verða og að fresta ýmsum framkvæmdum sem þola bið, en um þetta hefur enn ekki náðst samkomulag." Ég vil taka þessi orð hans til frekari umfjöllunar. Enn fremur sagði hv. þm. Kjartan Jóhannsson í sömu umræðum, með leyfi forseta: "Í þessu sambandi verður ekki hjá því komist að minna sérstaklega á landbúnaðarmálin. Það kerfi sem hirðir milljarða á milljarða ofan ár eftir ár í alls kyns bætur og styrki úr ríkissjóði á sama tíma og sífellt sverfur meira og meira að bændum getur ekki gengið. Þetta er sóun sem við þolum ekki. Þetta kerfi þjónar ekki hagsmunum bænda og það er andstætt þjóðarhag. Þess vegna verður að leita nýrra leiða. Meðan ekki er náð tökum á þessu fargani verða bæði bændur og ríkissjóður í sífelldri úlfakreppu. Mín skoðun er sú að hætt sé þá við að þau brýnu viðfangsefni sem ég taldi hér í upphafi muni áfram sitja á hakanum." Þarna voru sögð stór orð og settar fram miklar fullyrðingar. Ég er sannfærður um að á bak við þessi orð hæstv. ráðherra og þingmanns býr það að stríð er fram undan ekki síst um niðurgreiðslurnar sem þeir telja að séu styrkir til landbúnaðarins. Ég tel að í þessum orðum þeirra sé fólgin stríðsyfirlýsing sem mjög varðar hag heimilanna í landinu og einnig að hér sé fram undan nýtt stríð á milli landbúnaðarins og ákveðinna afla í landinu. Mig minnir að viðskrh. hafi síðar í þessum umræðum sagt eitthvað á þá leið að mikilvægast væri að skera niður framlög til landbúnaðarins sem væru á þessu ári yfir 3 milljarðar. Þetta sannfærði mig um að þar átti hann fyrst og fremst við niðurgreiðslur og kallar það hér fullum fetum styrk til landbúnaðarins. Þarna kom það strax fram sem við margir óttuðumst við skattkerfisbreytinguna þegar við féllumst á þau rök að til að koma í veg fyrir skattsvik væri nauðsynlegt að fækka undanþágum og að allar vörur væru seldar með sömu söluskattsprósentunni. Við gerðum þær kröfur að mikilvægustu neysluvörur heimilanna fengju verulegar niðurgreiðslur til að mæta hækkuninni. Í sumum tilfellum yrðu vörur vegna mikilvægis að fullu og meira en það niðurgreiddar. Þarna gerist það að einn vígalegasti ráðherrann í þessari ríkisstjórn, hæstv. viðskrh., segir þessum niðurgreiðslum stríð á hendur og fer eins og ég hef sagt rangt með það: Hann kallar þær styrki til landbúnaðarins en ekki til hagsbóta fyrir heimilin eins og þær eru vissulega hugsaðar. Hvað þýðir það ef svo fer að hér verður smátt og smátt farið að lækka niðurgreiðsluhlutfallið á landbúnaðarvörunum, þ.e. að vörur sem þegar eru verðþandar verða einfaldlega svo dýrar að heimilin munu taka að spara við sig kaup á hollum og góðum mat? Það kemur niður á börnum og næstu kynslóð. Ríkið fær bakreikninginn í verra heilsufari landsmanna. Þetta hefur áhrif á eina gróskumestu atvinnugrein okkar, komu ferðamanna til landsins sem hefur sífellt verið að aukast. Í ár munu koma hingað 130 þús. erlendir ferðamenn. Eftir sjö ár, 1993, með sömu aukningu og verið hefur ca. 300 þús. erlendir ferðamenn. Hér eru matvörur verðþandar eins og ég sagði og verða það sjálfsagt ávallt, en verði pakkinn til Íslands svo dýr munu útlendingar hverfa annað. Af hinu hef ég reyndar mestar áhyggjur, sem fólst í hótun ráðherrans í umræðunum, að í þessari ríkisstjórn, ef hún lifir, hefjist þegar í haust deilur um hverjum upphæðum skuli varið til niðurgreiðslna, að öflin sem vilja landbúnaðinn í landinu feigan hefji á ný sönginn um að bændur séu þjóðfélaginu dýrir og innflutning ætti í ljósi þess að gefa frjálsan sem auðvitað kemur aldrei til greina. Þetta stríð mun áður en varir hafa mikil áhrif á sölu landbúnaðarafurðanna eins og öll neikvæð umræða hefur. Ég sé á ýmsum sviðum að virðisaukaskattur getur orðið hér til góðs og er kannski mikilvægur gagnvart okkar viðskiptalöndum. Nú hafa hér á Alþingi bæði fyrr og síðar stangast á fullyrðingar um þá sem þetta kerfi nota í Efnahagsbandalagslöndunum. Sumir segja að nú sé verið að leggja drög að því að samræma þar fjölbreyttara virðisaukaskattskerfi þar sem þeir falla frá því að hafa sama skattstig yfir alla línuna. Þar sé verið að vinna að því að matvæli og nauðsynjar verði með lágum skatti. Sé rétt að lönd sem eðlilega bjóða fólki mun ódýrari landbúnaðarafurðir á borð fjölskyldunnar áformi að falla frá einni skattprósentu, hvers vegna reynum við hér með okkar verðþöndu vörur ekki að fara þessa leið einnig? Ég spyr fjmrh., sem ég hygg að hafi vel kynnt sér þessi mál um víða veröld um þetta atriði, hvort vinir vorir, sem þetta kerfi í útlöndunum nota, séu að áforma þá breytingu sem hér hefur verið fullyrt um á hv. Alþingi. En fólksins vegna hygg ég að það verði veskið sem ræður mestu um matarkaup. Því miður er það verðið en ekki hollustan sem ræður í allt of ríkum mæli innkaupum fjölskyldunnar. En það atriði sem ég einnig nefndi og er stórt í mínum huga er að ferðakarfan til Íslands verður allt of dýr ef við föllum frá niðurgreiðslunum á landbúnaðarafurðirnar og kannski þurfum við einmitt þess vegna að hafa tvær prósentur, aðra lægri á matvörunum, til þess að þessir erlendu menn, og við vissulega ætlum að hagnast á komu þeirra, haldi áfram að koma. Ég hef hér sagt að ég óttast baráttuna við að halda niðurgreiðslunum inni til að lækka nauðsynjar fjölskyldunnar. Ég spyr því enn og bið sérstaklega fjh.og viðskn. Nd. að íhuga vel hvort þeir sem þetta kerfi nota úti í heimi séu að huga að því að taka upp tvö skattstig. Nefndir þingsins verða að fara vel ofan í saumana á þessu máli þó ég treysti vel svari hæstv. fjmrh. á eftir í þeim efnum. Ég vil fá fram skýr og afdráttarlaus svör af hans hendi um það einnig hvort hann ætlar í haust að halda inni í fjárlögum næsta árs því niðurgreiðsluhlutfalli sem samstaða náðist um á síðasta ári. Ég spyr þig, hæstv. fjmrh. Jón Baldvin Hannibalsson, að því hvort þú sért tilbúinn að staðfesta það hér á Alþingi að þú munir beita þér fyrir því að halda niðurgreiðsluhlutfallinu inni í fjárlögum næsta árs og marka þar skýra og afdráttarlausa stefnu um að hér sé ekkert stríð að fara af stað. Við skulum átta okkur á því að það er dýrt að lifa í þessu landi. Ég kom á heimili í gærkvöld, dvalarheimili þar sem voru hjón um nírætt. Þau mega borga fyrir dvöl sína á þessu heimili 92 þús. kr., fyrir húsnæði, fyrir fæði, fyrir þjónustu. Þetta segir manni að maturinn hlýtur að vega þungt. 92 þús. kr. er mikil upphæð og það hlýtur að vera fátt fólk sem svo vel er sett í lífeyrissjóði að það geti verið inni á slíkum stofnunum. Ég segi þetta hér máli mínu til áherslu. Ég get kannski glatt fjmrh. með að þessi öldruðu hjón borga honum að auki 15–20 þús. kr. í skatta mánaðarlega og þeirra skattar hafa því miður hækkað með tilkomu staðgreiðslukerfisins um ca. 200 þús. kr. á árinu. Herra forseti. Ég get ekki staðið að frv. sem skerðir mjög kjör barnafólksins og þeirra sem síst skyldi ef það liggur í svari ráðherrans að líkur séu á því að hleypt verði af stað stéttastríði sem koma mun þungt niður á framleiðslustétt sem framleiðir matvæli í landinu sjálfu. Ef það blasir við að landbúnaðarafurðir standa hallloka með tilkomu þessa skatts miðað við innflutning er ekki hægt að sætta sig við hann. Þá mun ég verða sannfæringar minnar vegna að falla frá öllum þeim góðu rökum sem mæla með samþykkt frv. af þessari einföldu ástæðu.



Herra forseti. Það var athyglisverð ræða sem var flutt hér áðan af einum hv. þm. Framsfl. Hv. þm. líður greinilega illa yfir því að vera barinn til að standa að afgreiðslu þessa máls og er það skiljanlegt. Þeim líður sjálfsagt illa fleirum hv. stjórnarliðum sem hafa þá á annað borð það mikla meðvitund að þeir geri sér einhverja grein fyrir því hvað hér er að fara fram. Það var þó einna kostulegast að hlusta á ummæli hv. þm. hvað varðaði hinar miklu áhyggjur af velferð landbúnaðarins í sambandi við þetta mál. Staðreyndin er auðvitað sú að hv. þm. veit og gerir sér grein fyrir að með því að lögfesta þetta frv. er stríðið tapað endanlega. Það er enginn vafi á því að upptaka söluskatts á matvæli og í framhaldinu upptaka virðisaukaskatts er mesta áfall sem íslenskur landbúnaður hefur fengið á sig um áratuga skeið og eru þá vondar ríkisstjórnir og harðindi og kalár ekki undanskilin. Því það að hækka á einu bretti framleiðslukostnað landbúnaðarvaranna með þessum hætti um 25% eða 22%, eða hvað það nú verður að endingu að raunvirði, mun auðvitað þýða dýrari vörur þegar frá líður. Vegna þess að það er barnaskapur að láta sér detta í hug að það sé pólitísk staða í landinu til þess að auka niðurgreiðslurnar sem þessum mun nemur. Ætli mönnum reynist ekki nógu erfitt þegar frá líður að verja niðurgreiðslur svipaðar að raungildi og þær voru fyrir daga söluskatts og síðan virðisaukaskatts á matvæli? Það er nú trúa mín. Ef hv. þm. Guðni Ágústsson hefði haft fyrir því að fara yfir rauntölur um niðurgreiðslur á undanförnum árum þá hefði hann komist að því að þær eru núna lægri að raungildi en þær voru þegar þær voru hæstar fyrir daga söluskattsins. Því þær hafa verið að lækka ár frá ári sl. fimm ár. Þetta hefur m.a. komið fram í svari við skriflegum fsp. hér á Alþingi. Bæði árin 1985 og 1986.  Síðan hefur það gerst sem hv. þm. Guðni Ágústsson kom ekki að, eða ég heyrði hann a.m.k. ekki koma inn á það hér, að í þessu frv. er fallið frá hugmyndum sem voru í eldri frumvarpsdrögum að virðisaukaskatti um það að hafa landbúnaðinn og matvörurnar undanskilin og hafa þar lægri skattprósentu. Sú nýbreytni er nú sýnd í þessu frv. að ein flöt prósenta er lögð yfir allt. Í fyrri útgáfum höfðu menn þó a.m.k. tilburði uppi til þess að nálgast þetta vandamál með því að hafa sérstaka og lægri prósentu á vissum vöruflokkum. Nei, þetta var kostuleg ræða, herra forseti, og það verður gaman að vita hvort fleiri slíkar verða hér fluttar af stjórnarliðum með "móral" eða samviskubit eða hvað sem það nú á að kalla. Eða hvort þeir láta sér lynda það, sem er trúlegra, að þegja, hleypa í herðarnar og rétta upp höndina með þessum matar-, landbúnaðar- og landsbyggðarskatti hæstv. fjmrh. Það þýðir auðvitað ekki að bera það á borð fyrir nokkurn mann að umhyggja framsóknarmanna muni duga til þess að allt verði í stakasta lagi þó að þessar álögur séu lagðar á. Áður hefur maður nú heyrt það að þeir ætli að standa fyrir þessu og standa fyrir hinu og meðan þeir séu í ríkisstjórn þá sé allt í lagi. Rökin gjarnan þau að það gæti verið enn þá verra. Bændur gætu farið ennþá verr út úr þessu ef framsókn væri ekki til að passa upp á hagsmuni þeirra, þó að hún sé að berja þá í leiðinni. Þeir gætu bara verið lamdir enn þá fastar ef þeir væru ekki á milli svona eins og blaut tuska til að draga úr sárasta stuðinu af högginu. Þannig hefur málflutningurinn verið. En fram hjá þeirri staðreynd komast hv. þm. Framsfl. og hv. stjórnarliðar ekki að með þessum breytingum, söluskattinum á matvælin í haust og um áramótin, fyrst 10% eða 12%, síðan 25% og núna virðisaukaskattinn sem á að leggjast út yfir allt, þá eru þeir líklega að greiða landbúnaðinum og innlendri matvælaframleiðslu þyngsta högg sem þessar greinar hafa á sig fengið um áratuga skeið. Það er alveg borðleggjandi, herra forseti. Maður veit ekki alveg hvar maður á að taka upp þráðinn, herra forseti, frá þeirri miklu skattalotu sem fór hér fram um áramótin því þá barst auðvitað virðisaukaskatturinn í tal. 

Jú, það var um það talað hér fyrr í dag að halda samráðsfund kl. 4 með formönnum þingflokka. Þar sem einn þeirra, formaður þingflokks Alþb., er nú í ræðustól verður gert hlé á fundi, enda hefur fundur staðið sleitulaust síðan kl. 10 í morgun og hv. þingdeildarmenn eiga fyrir því að fá kaffihlé. Verður gert hlé á fundi og fundi fram haldið kl. hálffimm og mun þá formaður þingflokks Alþb. væntanlega halda áfram sinni ræðu.

- Fundarhlé. Já, virðulegur forseti. Ég reyni þá að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið, ef ég finn hann þá. Ég hóf nú reyndar ræðu mína undir áhrifum af tölu síðasta ræðumanns, hv. þm. Guðna Ágústssonar, sem ræddi hér nokkuð frá sjónarhóli þeirra framsóknarmanna, a.m.k. geri ég því skóna að fleiri deili með honum þeim áhyggjum sem hann lýsti varðandi þetta frv. og hvernig það kemur þá ekki síst við landbúnaðinn. Þar er ég honum sammála og gott betur. Ég hygg, eins og ég sagði hér áðan, að þetta sé kannski einhver mesti ógreiði sem landbúnaðinum hefur lengi verið gerður, þær breytingar sem hæstv. ríkisstjórn hefur nú á innan við einu ári staðið fyrir, fyrst með upptöku söluskatts á matvæli, síðan hækkun hans um síðustu áramót og svo nú áform um að innleiða hér varanlega skatt í formi virðisaukaskatts á þessar vörur. Sú uppgjöf hefur átt sér stað í þessu efni að í því frv. sem hér er nú til umræðu er ekki gert ráð fyrir neinu tilliti til stöðu matvælanna eða landbúnaðarins og ein flöt skattprósenta lögð út yfir allt. Það er reyndar skaði, herra forseti, hversu fáir hv. þm. stjórnarliðsins leggja það á sig að fylgjast með þessari umræðu hér í þessari virðulegu þingdeild. Maður hefði talið að þegar stórmál af þessu tagi er á ferðinni þá teldu menn það ekki eftir sér fremur en þeir eiga að gera endranær að sinna sínum þingskyldum og taka hér þátt í umræðunum. Hvað sem um hæstv. fjmrh. má segja þá verður því ekki á móti mælt að talsverðar sviptingar hafa verið í kringum hann í þessum skattamálum og ýmislegt þar að gerast, ekki skal ég draga úr því. Þó að mér sé til efs að það séu allt jafnþörf verk og hann vill gjarnan telja sjálfur, hæstv. ráðherrann, og ímyndar sér eflaust að hann komist á spjöld sögunnar sem ákveðinn kraftaverkamaður í þessum efnum. Maðurinn sem bretti upp ermarnar og hjólaði í kerfið. Við skulum trúa því til þess að reyna að laga það til. En ég óttast að hann hafi ekki árangur sem erfiði, hæstv. fjmrh., og þegar upp verði staðið, nær það nú verður, í haust eða seinna, hvort sem ríkisstjórnin lifir eða deyr, eins og hv. þm. Guðni Ágústsson sagði hér áðan, og mátti á honum heyra að hann efaðist mjög um heilbrigði stjórnarinnar og langlífi, að hæstv. ráðherra sitji uppi með það að hafa lagt skatt á mat og menningu, lagt skatt á alþýðuna í landinu en dagað síðan uppi, orðið "dagþrota" eins og sagt var í smölun á mínum heimaslóðum. Þegar mönnum entist ekki birtan þá urðu menn dagþrota. Og hæstv. fjmrh. verði þar dagþrota, að hann hafi komið því í verk að leggja skatt á mat og menningu, leggja skatt á almenning, alþýðuna í landinu, en orðið úti með öll hin stóru áformin. Orðið úti með stóreignaskattinn, orðið úti með skattinn á gróðaöflin og orðið úti með hin háreistu áform um að uppræta skattsvik. Það fer auðvitað að verða fróðlegt, herra forseti, og kannski tímabært ef ríkisstjórnin er nú senn öll að gera lista yfir þau kosningaloforð hæstv. fjmrh. og Alþfl., sem ekki hafa náð fram að ganga og ekki hillir undir. Það var nefnt hér í dag eitt af fyrstu og stóru loforðunum sem hæstv. fjmrh. gaf sem formaður Alþfl., að reka Jóhannes Nordal. Það voru heitstrengingar og svardagar. Hvað hefur skeð? Nú er ekki löng leiðin á milli þeirra nafnanna og eru þeir báðir í sama flokknum hæstv. bankamálaráðherra og hæstv. fjmrh. Væntanlega hefði hæstv. bankamálaráðherra hlýtt formanni sínum og hjálpað honum við að koma þessu loforði í framkvæmd ef þeir hefðu haft einhverja döngun í sér til þess. Það varð auðvitað að engu - þessi stóru orð urðu að engu. Svo er með stóreignaskattinn og svo má áfram telja. Það er líka fróðlegt að fara yfir þau loforð sem hæstv. ráðherra gaf mönnum í sambandi við þennan virðisaukaskatt fyrir ekki löngu síðan. Hvað sagði hæstv. fjmrh. hér fyrir nokkrum missirum um þennan virðisaukaskatt? Það væri fróðlegt að fara aðeins ofan í það. Ég hef reyndar áður vitnað til þess og það hafa fleiri gert; getur vel verið að hæstv. ráðherra sé að verða leiður á því að það er verið að fletta upp á gömlum ræðum hans. Ja, ekki gömlum, það þarf ekki að fara nema rúmt ár aftur í tímann. En ég ætla að leyfa mér að opna hérna einu sinni enn 9. heftið af þingtíðindunum árið 1986. Þar var til umræðu einu sinni sem oftar frv. til laga um virðisaukaskatt. Þar mælti hæstv. þáv. fjmrh., Þorsteinn Pálsson, fyrir frv. og síðan tóku þeir til máls hver á fætur öðrum foringjar stjórnarandstöðunnar. Hv. þáv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson hóf sitt mál með þessum orðum, með leyfi forseta: "Vegna ummæla hæstv. fjmrh. á þá leið að þrír stjórnmálaflokkar hafi lýst yfir stuðningi við tillögur um virðisaukaskatt vil ég taka það fram strax í upphafi máls míns að þingflokkur Alþfl. styður ekki þetta frv. Ég hef líka ástæðu til að ætla að því fari fjarri að stuðningur við þetta frv. sé víðtækur innan raða stjórnarflokkanna." Síðan sagði hæstv. núv. fjmrh., þáv. hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson: "Í því efni bendi ég sérstaklega á að það eru augljós rök fyrir því að endurskoða saman lög um tekju- og eignarskatt og um virðisaukaskatt. Vegna þess að það mun ráða allnokkru um það hversu langt við viljum ganga í að aflétta tekjuskatti af launum, hvort ríkisvaldið bætir sér upp tekjumissi sinn við það, með því að halda í [ég endurtek] halda í allt of háa söluskatts- eða virðisaukaprósentu eða ekki. M.ö.o.: Ef ríkisvaldið við upptöku virðisaukaskatts vill leiða í lög ákveðnar aðgerðir til tekjujöfnunar, sem óhjákvæmilegt virðist að gera, hefur það mikil áhrif á það í hvaða átt tekjuskattsbreytingin verður." Svo kom, eins og hæstv. ráðherra gerir stundum, í fyrsta lagi, öðru lagi og þriðja lagi. "Í fyrsta lagi: Prósentuálagningin, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er allt of há. Það eitt út af fyrir sig veldur því að frv. er með öllu óaðgengilegt." Hvernig hefur gengið að létta tekjuskatti af almennum launatekjum? Hvað hefur orðið um þau áform? Ég skal fara yfir það. Það hefur verið gert með því að í tengslum við staðgreiðslukerfi skatta er augljóst mál að skattbyrði einstaklinga hefur þyngst. Hún hefur breyst, hún dreifist öðru vísi en hún hefur þyngst. Það er næstum enginn vafi á því að við verðbólgustig eins og það sem verið hefur undanfarna mánuði og verður að meðaltali á þessu ári þá þýðir staðgreiðslukerfisbreytingin, þegar málin verða gerð upp, að skattbyrði einstaklinga af tekjuskatti hefur þyngst. A.m.k. ekki lækkað, það leyfi ég mér að fullyrða. Þannig að ekki eru það rök fyrir þessari háu virðisaukaskattsprósentu sem hér er til umfjöllunar að menn hafi á móti létt þá skattbyrði af fólki með lækkun tekjuskatts, eins og uppi voru áform um hér einu sinni. Þvert á móti hafa menn einmitt verið í kerfisbreytingum hvað tekjuskattinn varðar til þess væntanlega að koma á varanlegu innheimtuformi fyrir þann skatt en ekki til þess að leggja hann niður. Varla stæðu menn í þeim ósköpum öllum saman og eyddu öllum þeim peningum, sem sú breyting mun kosta, til þess eins að leggja hann svo niður eftir eitt eða tvö eða nokkur ár. Hæstv. fjmrh. er því í raun og veru kominn í allhroðalega mótsögn við sína fyrri afstöðu í þessum efnum. Þar sem hann bölsótaðist út í virðisaukaskatt á þeirri forsendu að skattprósentan væri allt of há, svipuð eða eilítið hærri heldur en hér er gerð tillaga um, og taldi að stuðningur sinn við áform um lækkun tekjuskatts færi fyrst og fremst eftir því hvaða skattprósentu yrði áformað að taka upp í virðisaukaskatti. Nú stendur hæstv. ráðherrann að því með nokkurra mánaða millibili að viðhalda sambærilegri, jafnvel meiri skattbyrði á einstaklinga í formi tekjuskatts og mæla fyrir frv. til laga um virðisaukaskatt með sambærilegri skattprósentu. Og það með einni flatri prósentu út yfir allar vörur, breiðari skattstofn en menn voru með í huga í fyrri virðisaukaskattsfrv. Svona hroðalega er nú komið fyrir þessum loforðum sem hæstv. fjmrh., þáv. hv. þm. og formaður Alþfl. bæði fyrr og nú, gaf kjósendum úr ræðustóli Alþingis fyrir tveimur árum síðan. Það má meta það, herra forseti, út frá fræðilegu sjónarmiði hvort virðisaukaskatturinn sem slíkur sé til bóta og þá hve mikilla bóta og fara yfir kosti hans og galla. Það gera auðvitað flm. frv. í grg. og það er næsta kostuleg lesning. Kaflafyrirsagnir í grg. eru vel þess virði fyrir hv. þingdeildarmenn að staldra ofurlítið við þá. Það er t. d. spurt á bls. 20 í frv., kafla 2.3: "Er virðisaukaskatturinn gallalaus?" Þetta er nokkuð skemmtileg kaflafyrirsögn. Já, það er einhver ástæða til þess að menn setja svona lagað á prent, þessa spurningu. Mönnum hefur greinilega dottið í hug að hér væri fundið algjörlega gallalaust skattform. Í kafla 2.2, bls. 19, undir fyrirsögninni "Eiginleikar virðisaukaskatts", er sagt, með leyfi forseta: "Virðisaukaskattur eyðir sjálfkrafa flestum göllum söluskattskerfisins." Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að þvílík áróðursmennska í formi þskj., í stjfrv., er alveg neðan við allar hellur. Maður ætlast til þess að í grg. með frv., ég tala nú ekki um stjfrv., sé reynt að leggja fram hlutlausar, hlutlægar upplýsingar um málin - en frasi af þessu tagi, virðisaukaskatturinn eyðir sjálfkrafa flestum göllum söluskattskerfisins. Síðan er spurt: Er virðisaukaskatturinn gallalaus? Og menn svara sér sjálfir og komast í raun og veru að því að hann sé svo til gallalaus. Þetta sé nánast alfullkomið. T.d. séu ræðuhöld um meiri skriffinnsku og fyrirhöfn á misskilningi byggð að mestu leyti. Það sem menn séu að finna að þessu næstum að segja alfullkomna kerfi sé yfirleitt á misskilningi byggt. Nei, herra forseti. Þetta er harla sérkennilegur málflutningur. Ég verð að segja það eins og er. Ég hefði tekið miklu meira mark á málflutningi hæstv. fjmrh. og grg. frv. ef menn hefðu hreinlega viðurkennt að auðvitað er virðisaukaskattur langt frá því að vera gallalaus og fullkomin aðferð eins og allar aðrar slíkar, langt frá því. En þessi rembingur, að reyna að halda því fram bæði í ræðu og riti að hér sé í raun og veru búið að uppgötva hið endanlega réttlæti í skattamálum og að gallar fyrri aðferða hverfi bara eins og dögg fyrir sólu, gufi upp, eyðist af sjálfu sér, er heldur barnalegur. Það sæmir varla reyndum hv. þm. og núv. hæstv. fjmrh. að bera slíkt á borð og er hann þó alkunnur og þekktur áróðursmaður. Auðvitað er staðreyndin sú að virðisaukaskattur er eins og aðrar slíkar skepnur langt frá því gallalaus, langt frá því að hann einn og sér tryggi það að það verði ekki áfram undandráttur, ekki áfram skattsvik, og síðan hefur hann ómótmælanlega í för með sér útgjöld og fyrirhöfn og ýmsa erfiðleika sem lenda ekki bara á hinu opinbera skattkerfi heldur líka á þolendunum, bæði einstaklingunum og þá ekki síður öllum þeim sem gera eiga skattskil og fjölgar um fleiri, fleiri þúsund. Ég verð líka að segja, herra forseti, að það sem mér hefur þótt nokkuð ámælisvert í sambandi við þessa skattaumræðu, sérstaklega virðisaukaskattinn, er sú tilhneiging, þeir tilburðir sem ég vil leyfa mér að segja að hafi verið uppi, til að blekkja fólk. Því var haldið fram hér í haust og vetur að nú stefndi allt í virðisaukaskatt í einni prósentu alls staðar í heiminum. Ég fór og náði mér í ýmsar upplýsingar um þau efni og það væri hollt fyrir hv. þm. Guðna Ágústsson að hlusta á þetta mál því hann var uppi með vangaveltur um þetta og var að biðja hæstv. fjmrh. um svör. Ég skal svara hv. þm. og upplýsa hann í eitt skipti fyrir öll að það er tómt rugl, svo ekki sé sagt lygi, að halda því fram að þróunin í heiminum, í OECD-löndunum, þar sem þessi skattur fyrst og fremst er við lýði, sé í átt til einnar skattprósentu eða hafi verið. Ég fór í Fjárlaga- og hagsýslustofnun, ég fór til Þjóðhagsstofnunar, ég fór til Seðlabankans í nóvember og desember í haust og bað um gögn um virðisaukaskatt. Ég leitaði jafnvel út fyrir landsteina til að fá um þetta efni upplýsingar vegna þess að mér bauð í grun að málin væru ekki eins einföld og postular virðisaukaskattsins voru að reyna að telja mönnum trú um hér uppi á Íslandi. Ég þóttist vita, hafa um það tilteknar vísbendingar, að málin stæðu ekki eins og hér var verið að reyna að telja fólki trú um. Og úr því merka bókasafni Seðlabankans, sem mér er sagt að enginn maður hafi komið inn í nema bókaverðir, fékk ég þessa skýrslu og ég ætla að tala af talsvert meiri lotningu um bókasafn Seðlabankans héðan í frá því það kom sér ágætlega að fá þetta gagn og ég las upp úr því hér fyrir jólin eins og einhverjir muna e.t.v. Þetta er skýrsla um það hvernig skattheimtu af þessu tagi er háttað í öllum OECD-löndunum, hvaða áform eru þar uppi og hvernig prósentur skiptast o.s.frv. Það muna e.t.v. einhverjir eftir því að ég las hvert einasta OECD-land yfir hv. þingdeildarmönnum. Ég hygg að það hafi verið í desember öðru hvoru megin við hina heilögu jólahátíð. Ég man líka eftir því að hv. þm. Eggert Haukdal kom inn í dyrnar illa sofinn þegar ég var að ræða um Tyrkland og skattheimtuna þar og hrökklaðist út aftur og hélt að hann hefði villst. En það er þannig, hv. þm., að þegar maður fer yfir þessi OECD-lönd kemur það í ljós að það sem á að fara að gera hér uppi á Íslandi yrði undantekningin, ekki reglan. Það yrði nær undantekningunni og þekkist í raun og veru eiginlega ekki nema eitt land, Danmörk, þar sem þetta er með sama hætti og hér á að fara að praktisera. Almenna reglan er sú að virðisaukaskattur, eða hliðstæður skattur af þessu tagi, er í fyrsta lagi lagður á í fleiri en einu skattþrepi og í öðru lagi eru iðulega ýmsar nauðsynjar undanskildar með öllu. Og skattprósentur upp á eitt, tvö eða fáein prósent eru algengar á matvæli, barnaföt og ýmsar slíkar brýnustu nauðsynjar fjölskyldnanna. Þetta er staðreynd málsins og hér vona ég að menn hætti að tala um þessa hluti eins og það sé sjálfsagt og hægt að rökstyðja það með vísan til annarra landa að hér eigi að taka upp einn flatan virðisaukaskatt á allar vörur, þar með talin matvæli og aðrar lífsnauðsynjar. Þannig standa nú þessi mál annars staðar. Það hefur verið vitnað til Evrópubandalagsins og sagt: Hinn stóri, sameiginlegi markaður og allt þetta og þróunin þar. Hver verður niðurstaðan þar? Hún verður sú, ef áform efnahagsráðunauta og stjórnar Efnahagsbandalagsins ná fram að ganga, að það verði lagður á virðisaukaskattur í tveimur þrepum, lág prósenta á bilinu 4,5 til 9% á matvæli og fleiri nauðsynjar og svo hærri prósenta á ýmsar aðrar vörur. Það er alveg öruggt mál að það verður aldrei, ekki næstu 20, 30, 40 árin lagður á í Efnahagsbandalagslöndunum matarskattur af því tagi sem hér á að fara að gera, aldrei. Eina landið sem berst þar um er aumingja Danmörk, ekki vegna þess að þá langi til að skattleggja matvæli og þeim sé það sáluhjálparatriði, heldur einfaldlega vegna þess að danski ríkissjóðurinn má ekki við þeim tekjumissi sem það mundi þýða að fara með hluta skattstofnsins niður í þessa lágu prósentu. Eðlilega eru þeir í vandræðum með að samþykkja þessi áform um virðisaukaskatt í tveimur prósentum. Alþýðusamband Íslands hefur mótmælt þessum skattáformum sérstaklega, eðlilega, vegna þess að þar vita menn hverjir koma til með að bera hitann og þungann af þessum skatti ef hann verður á lagður. Það er staðreynd sem ekki verður á móti mælt að þessi skattur er þyngstur í skauti lágtekjufólkinu. Því er ómótmælt að hann kemur betur út fyrir hina tekjuhærri í þjóðfélaginu. Um það ber öllum efnahagsspekingum saman. Alþýðusamböndin á Norðurlöndum hafa með sér margvíslegt samstarf og eitt af því sem Alþýðusamband Íslands hefur notið góðs af í því samstarfi er að þangað hafa menn getað sótt upplýsingar um reynslu nágrannaþjóðanna af þessu fyrirkomulagi. Það hafa menn gert og Alþýðusamband Íslands hefur að öðrum aðilum ólöstuðum líklega sett sig einna best inn í þessi mál. Ég á í mínum fórum þykkar skýrslur á sænsku og norsku sem Alþýðusamband Íslands hefur fengið frá hinum Norðurlöndunum til þess að afla sér upplýsinga og móta afstöðu sína til þessa máls. Niðurstaða Alþýðusambands Íslands er eindregin hafandi kynnt sér þessi mál vel. Ég bendi á greinargerð sem lögð var fyrir sambandsstjórnarfund Alþýðusambandsins um mánaðamótin nóvember/desember 1987 og samþykkt þar, þar sem stefna Alþýðusambandsins var í raun og veru mörkuð í þessu máli. Það er eindregin niðurstaða Alþýðusambandsins að leggjast gegn þessum áformum og sérstaklega þeirri ósvinnu að ætla sér að skattleggja matvæli og aðrar nauðsynjar rétt eins og hverja aðra vöru vegna þess að menn sjá ekki þörfina á að gera það og menn sjá ekki rökin fyrir því að gera það. Ef það væri eftirlitsatriði og tryggði betri skattskil að hafa þessa vöruflokka inni í kerfinu, bókfæra þá inni í virðisaukaskattinum, ætti sami árangur að nást hvað það varðar þó að skattprósentan væri lægri. Þetta kæmi eftir sem áður þar inn í reikningana. Síðan er það fróðlegt, herra forseti, að fara yfir þau rök önnur sem menn hafa kannski helst fært fyrir þessum virðisaukaskatti, að hann muni reynast mjög gagnlegt tól til að koma í veg fyrir skattsvik og undandrátt. Og þá var gjarnan talað um matarskattinn í því sambandi, að hann væri nauðsynlegur til þess að ekki væri verið að afgreiða í sömu búðinni annars vegar skattskyldar og hins vegar ekki skattskyldar vörur. Hér eru menn aftur komnir í dálitla mótsögn við sjálfa sig vegna þess að það kemur í ljós að helstu svið undanskots í þessum efnum eru ekki þar. Fyrir lá skattsvikaskýrslan svonefnda um það mál. Þar kemur fram svart á hvítu að matarskatturinn breytir engu um þær greinar þar sem menn óttast að undanskotin hafi verið mest. Verslunin er nefnilega alls ekki í efsta sæti í þessum efnum. Það eru ýmsar aðrar greinar eins og kemur fram í þeirri ágætu skýrslu. Það er líka hollt, herra forseti, að hafa það í huga að bestu fáanlegar upplýsingar, bæði héðan frá Íslandi og nálægum löndum, um umfang svartrar atvinnustarfsemi benda ekki til þess að hún hafi verið meiri hér en í nálægum löndum. En í þessum nálægu löndum, á hinum Norðurlöndunum og víða annars staðar í Evrópu, er einmitt virðisaukaskattur. Og ég spyr: Ef virðisaukaskatturinn er svona geysilega gott og árangursríkt tæki til að koma í veg fyrir undanskot, til að koma í veg fyrir dulda atvinnustarfsemi, af hverju er þá ástandið ekkert betra þar sem hann hefur nýlega verið innleiddur eða hefur jafnvel verið lengi við lýði? Niðurstaða mín af því að skoða hlutföll í þessum efnum er sú að það verði ekki séð að íslenska skattkerfið, hvað sem um það má segja að öðru leyti, hafi leitt til neitt meira eða stærra neðanjarðarhagkerfis að hlutfalli hér en algengt er í öðrum löndum. Það er talið sem sagt að innan þessa dulda hagkerfis sé hér velta sem svarar til kannski 4–6% af vergri landsframleiðslu þau ár sem þetta var sérstaklega kannað og ef við skoðum t.d. umfang nótulausra viðskipta hér og á Norðurlöndunum verður ekki annað séð en að Ísland standi bera heldur vel því umfang nótulausra viðskipta virðist vera meira á hinum Norðurlöndunum en hér að bestu manna yfirsýn, samkvæmt bestu fáanlegum upplýsingum. Virðisaukaskattur er ekkert töfraorð í þessum efnum. Það vita allir sem hafa kynnt sér skattamál annarra landa að það eru til alveg jafneinfaldar aðferðir í raun og veru til þess að komast fram hjá virðisaukaskatti, alveg nákvæmlega eins. Það þarf að standa svolítið öðruvísi að því. Við getum tekið dæmi um það hvernig menn þurfa þá að bregðast við þegar virðisaukaskattur kemur í staðinn fyrir söluskatt. Nú skulum við segja að maður ætli með eitthvert tiltekið tæki í viðgerð. Ég vil ekki vera að nefna bifreið af því að þá héldu menn að mér væri sérstaklega illa við bifvélavirkja. En við skulum segja að einhver einstaklingur sé með eitthvert tiltekið tæki í sínum fórum og það bili og hann þurfi að fá það viðgert. Hann fer með tólið á verkstæði, svona lítið notalegt verkstæði þar sem vinna einn eða tveir menn. Í gildandi söluskattskerfi hefði verið einfaldast fyrir þessa tvo aðila að koma sér saman um það að þessi viðskipti færu ekkert á nótur. Hvorugur aðilinn fengi í sínar hendur neina pappíra um það þannig að ekki yrði hægt að rekja neitt ef farið yrði ofan í saumana á þessum málum. Það mætti halda að þetta yrði snúnara í virðisaukaskattinum, sérstaklega ef t.d. þarf að setja varastykki í apparatið. Þá þarf að kaupa varastykkið og á því er ákveðinn innskattur o.s.frv. og þar með yrðu viðskiptin öllsömul bókhaldsfærð, kæmu inn í bókhald með einhverjum hætti. Hvað gera menn þegar virðisaukaskattur er kominn á í slíkum tilfellum? Það er einfalt. Verkstæðismaðurinn segir við Jón Jónsson sem kom með hlutinn til viðgerðar: Ef þú skreppur sjálfur niður í umboð og kaupir varastykkið og efnið sem ég þarf til að gera við hlutinn fyrir þig borgar þú einhvern smáinnskatt af því. Ég tek svo að mér að setja þetta í tækið fyrir þig, gera það upp og leggja fram vinnuna og enginn veit að hluturinn hafi nokkurn tíma komið inn á verkstæði hjá mér, ekki frekar en að þú hefðir gert þetta allt saman heima hjá þér. Málið leyst. Svona er hægt að taka dæmin áfram ef menn vilja. Það þarf ekki annað en að reyna að hugsa það hvernig þessir hlutir geta gengið fyrir sig úti í daglega lífinu og þá sjá menn að auðvitað er hægt að fara fram hjá þessu alveg nákvæmlega, nákvæmlega eins. Það er nánast hverfandi munur á því og því sem er í núgildandi kerfi ef menn á annað borð vilja standa í svona æfingum. Þeim mun auðveldara er þetta sem aðföng eru minni og vinna og þjónusta stærri hluti af viðskiptunum í hvert og eitt sinn, þeim mun auðveldara. Þetta gefur auðvitað auga leið. Þá þurfa menn að fara að hugsa: Er þetta þá allt saman þess virði? Er það þess virði að standa í þessum æfingum, að fjölga starfsmönnum opinberra aðila sem mörgum finnst vera nógu margir, stækka báknið um fleiri tugi og jafnvel hundruð manna, að fjölga framteljendum um tugi þúsunda í landi þar sem ýmiss konar smáatvinnurekstur er mjög almennur, að leggja það á einyrkja, sjómenn, bændur og smáfyrirtæki að fara út í svona bókhald í einhverri óljósri von um að það bæti eitthvað skattskil. Ég held að menn verði að hugsa þetta dæmi alveg til enda. Mér er sagt að þær æfingar sem hæstv. ríkisstjórn hefur þegar staðið fyrir í skattamálum hafi bakað ýmsum smærri aðilum í viðskiptum og í atvinnulífi meiri háttar vandræði. Mér er sagt að einstaklingar sem fram að þeim tíma að hæstv. ríkisstjórn, ríkisstjórn báknsins, tók við völdum gátu séð um sitt eigið bókhald, séu nú að bogna og gefast upp og þurfi að leita á náðir bókhaldsskrifstofa og sérfræðinga og kaupa þá þjónustu dýrum dómum - eða hætta, sem er reyndar býsna algengt þessa dagana. Svo dynja fyrst ósköpin yfir þegar virðisaukaskatturinn bætist við allt saman, bætist við staðgreiðsluna og aðrar æfingar sem hæstv. ríkisstjórn hefur staðið fyrir. Herra forseti. Um frv. að öðru leyti má segja það að það undrar mann nokkuð að mál sem hefur verið að velkjast í kerfinu, verið á undirbúningsstigi, ef svo má segja, að því er virðist í ein 15 ár, skuli koma hér inn í þingið á síðustu dögum svo hrátt og illa undirbúið að það þarf langan lista af fyrirvörum til þess að sveigja menn og telja menn á að samþykkja óbermið. Þá er mönnum lofað því að þetta og þetta og þetta og þetta verði nú strax tekið til skoðunar og athugað hvort ekki sé hægt að laga það og koma því betur fyrir. Þetta er heldur lágkúruleg útkoma fyrir hæstv. ríkisstjórn, að standa uppi með þetta plagg í höndunum á síðustu dögum þingsins og þurfa að hafa þennan langa fyrirvaralista á. Ég hygg að það séu ein 10–15 atriði sem á að setja í alveg sérstaka könnun og rannsókn í sumar af því að menn viti í raun og veru ekkert hvað þeir eru að afgreiða í frv. Það fyrsta er skattprósentan. Það á auðvitað að setja það í alveg sérstaka rannsókn hvort hún eigi að vera 22% eða eitthvað annað. Það er alveg óútkljáð. Er það þó ekkert smáatriði. Maður skyldi ætla að það varðaði einhverju þegar menn eru að samþykkja þetta kerfi hver prósentan á að vera. Nei, bíðum með það. Athugum það í sumar. Svo er með byggingarstarfsemina. Þar er einn stór hausverkur. Hann á bara allan að skoða í sumar. Orku til hitunar húsnæðis. Sérstök nefnd í það. Hvernig þetta hittir atvinnulífið, fiskveiðar og fiskvinnslu, menningar- og listastarfsemi, jafnræði í samkeppni einkaaðila og opinberra aðila, útgáfa tímarita, skattskil af viðskiptum bænda og afurðastöðva, gjaldfrestur af innflutningi, virðisaukaskattur af fólksflutningum o.s.frv., öllu vísað til nefndar. Þetta þarf allt að skoða betur. Það er lítið að verða eftir af gripnum. Það er fátt eitt sem ekki þarf að skoða betur nema fyrirsögnin. Ég hef engar tillögur heyrt um að það þurfi að setja nefnd í að skoða fyrirsögn frv. Hún er líklega í lagi. Það liggur við að það hefði mátt í staðinn fyrir þetta frv. afgreiða eina línu og gera að lögum eina línu: Stefnt skal að því að taka upp virðisaukaskatt í einhverri mynd á miðju ári 1989. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að taka upp einhvers konar virðisaukaskatt í einhverri mynd, sem hún ætlar að reyna að koma sér saman um í sumar, um mitt ár 1989. Lög þessi öðlast þegar gildi. - Það hefði verið alveg jafngott í raun og veru og sparað mikinn pappír ef hæstv. ríkisstjórn hefði farið svoleiðis í málið. Það er í raun og veru það sem verið er að gera hér. Og það vekur auðvitað furðu hafandi í huga hvað langan aðdraganda þetta mál á, herra forseti. Það er ekki margt fleira sem ég sé sérstaka ástæðu til að fara yfir við 1. umr. málsins. Þetta er í mínum huga mjög stórt mál og kemur ekki til greina af minni hálfu að hraða umfjöllun um það með óeðlilegum hætti á nokkurn hátt. Þetta er ekki mál af því tagi sem réttlætanlegt er að sulla í gegn lítt athuguðu eða lítt skoðuðu vegna þess að einhverja langar til að senda þingið heim núna eftir nokkra daga. Það verður bara að hafa það. Ég ræði um þetta mál eins lengi og ég tel þurfa og eins mikið og ég tel þurfa því að þetta er ekki mál af því tagi sem réttlætanlegt er að sýna eitthvert kæruleysi gagnvart. Að lokum ætla ég að hverfa aftur til upphafsins og ræða pínulítið um matarskattinn, skattinn á matinn og menninguna, því það er auðvitað það stórpólitíska sem hér er að eiga sér stað. Þar vill svo vel til að á ferðinni er einfalt atriði sem réttlætiskennd hvers einasta manns gerir kleift að dæma á staðnum og stundinni ef svo má að orði komast. Þá getur hæstv. fjmrh. leitt fram alla sína spekinga, teflt fram öllum sínum sérfræðingum, látið þá skrifa þindarlaust í Morgunblaðið og annars staðar greinar um hvað matarskattur sé mikil gersemi og hann má jafnvel kaupa endalausar heilsíður í dagblöðum undir þetta efni, reyna að fá þjóðina til að trúa því að það sé henni sérstakt bjargræði að borga skatt af matvælum. Það gengur ekki upp. Og þetta veit auðvitað hæstv. ráðherra. Hann tommar ekki móti þeirri einföldu staðreynd að fólki finnst matvælin vera grundvallarlífsnauðsynjar af því tagi sem síðast af öllu á að leggja skatta og álögur á. Það er þannig út um allan heim og þá fyrst hafa ríkisstjórnir, hvort sem heldur er hér eða í Póllandi eða Chile eða Argentínu eða hvar sem það nú er, lent í alvarlegum erfiðleikum þegar þær hafa rokið til og ætlað að hækka matvælin. Nú er það svo, herra forseti, að ýmislegt bendir því miður til þess að íslenskur almenningur þurfi að búa sig undir eitthvað krappari kjör, í fyrsta lagi vegna þess að þessi ríkisstjórn er hinum almenna launamanni andsnúin. Þetta er fyrst og fremst ríkisstjórn peningaaflanna í landinu sem gætir hagsmuna þeirra og er reyndar til þess sett, Alþfl. kannski óafvitandi. Hann gerir það samt, plataður af harðlínuöflunum, Sjálfstfl. og Framsfl., sem hafa þetta litla lamb í bandi og í skítverkunum fyrir sig eins og að leggja á matarskatt. Það er alvarleg staðreynd, einmitt í ljósi þess að hér á að fara að festa í sessi þennan matarskatt, að niðurstöður kjarasamninga nú, afstaða ríkisstjórnarinnar og ýmis önnur atriði, sem tína mætti til, benda því miður til þess að almennt launafólk þurfi að búa sig undir krappari kjör á næstunni. Í því ljósi er matarskatturinn jafnvel enn verri en menn hafa rætt um hingað til. Þá mun reiði fólks yfir þessum ósanngjarna skatti magnast og er hún þó ærin fyrir. Og enn þá vonlausara verður þá áróðursstríð hæstv. fjmrh. að reyna að telja fólki trú um að þetta sé réttlætismál eins og hann sagði í auglýsingunni í blöðunum, að matarskatturinn og tilheyrandi væri einfaldara, skilvirkara og réttlátara en það skattkerfi sem fyrir var. Hafi það verið erfitt á meðan þjóðinni var talin trú um að hún byggi við góðæri og allt væri í lukkunnar velstandi, og margir trúðu því og auðvitað ýmsir höfðu það gott, þá verður held ég enn erfiðara að vinna það stríð þegar tímarnir fara harðnandi eins og þeir gera því miður sjálfsagt ef þessi ríkisstjórn situr áfram við völd og lifir. En um það eru vissulega skiptar skoðanir eins og kom fram í ræðu framsóknarmannsins áðan, hv. þm. Guðna Ágústssonar. Herra forseti. Þetta frv. fer nú sína venjulegu leið til nefndar og verður þar sjálfsagt athugað af samviskusemi eftir því sem frekast eru tök á. Tíminn er of naumur til að gera því þar þau skil sem vert væri og skylt væri ef meiningin er að ljúka þingstörfum eftir fáeina daga. En ég endurtek þó að a.m.k. af minni hálfu verði tekinn sá tími sem óhjákvæmilegur verður talinn í að skoða þetta mál hvað sem öllum áformum um þinglok líður, enda dynja þær hörmungar víst nógu fljótt yfir sem væntanlegar eru eftir þinglausnir ef marka má ýmsar fregnir af stjórnarheimilinu og væri vissulega kostur ef hægt væri að koma því þannig fyrir að þetta frv. yrði ekki lögfest heldur biði þess að ríkisstjórnin sýndi á spilin því það snertir kjör almennings í landinu og gæti verið að einhverjum snerist hugur og bindið losnaði frá auganu á einum og einum manni varðandi þennan matarskatt ef hann sæi fyrir sér í sömu andrá þær ráðstafanir sem hæstv. ríkisstjórn er að sögn með á prjónunum í efnahagsmálum almennt. Hæstv. fjmrh. hefur fært þau rök fyrir því að þessi matarskattur sé í raun og veru jafnaðarmennska að með því sé verið að treysta tekjustofna ríkissjóðs. Það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra. Það er vissulega það eina sem hann hefur sagt 100% rétt um þetta mál. Þetta er einhver öruggasta leið til að afla ríkissjóði tekna sem til er í heiminum, þ.e. að skattleggja matvælin. Ætli það sé ekki eitt af því síðasta sem menn spara við sig, þ.e. maturinn. En það er sérkennilegur endi á hlutunum að byrja þarna hjá hæstv. ráðherra og formanni hins svonefnda jafnaðarmannaflokks á Íslandi, hæstv. fjmrh. Jóni Baldvin Hannibalssyni. Ef það fer svo, sem ég var að velta fyrir mér fyrr í ræðunni, að hæstv. ráðherra verði svo dagþroti í smöluninni og komi aldrei meiru í verk í þessum skattamálum en að leggja á matarskattinn getur vel verið að hann komist fyrir vikið á spjöld sögunnar. Ég ætla ekki að draga úr því. Það getur vel farið svo að einhver fátækleg orð muni standa á spjöldum sögunnar um hæstv. fjmrh. En það eru ábyggilega ekki þau meðmæli sem hann hefur vonast til að þar yrðu.



Herra forseti. Ótrúlegt en samt þó satt, suma menn ég aldrei skil. Þeir vilja leggja skatt á skatt, skatt á það sem ekki er til. Og svo er hæstv. fjmrh. eftir því sem mér er sagt að tala um lýðskrumara, lýðskrumara sem eru á móti matarskattinum. Ég hélt nú satt að segja að það hefðu flestir aðrir frekar efni á að kalla aðra lýðskrumara en hann. Ég mótmæli því að þeir sem eru á móti matarskattinum séu lýðskrumarar og bið hæstv. ráðherra að líta sér nær. Það er verið að tala um að það sé ekki hægt að hafa nema eina skattprósentu og síðasti ræðumaður kom töluvert inn á þetta mál áðan. Umfjöllun í Danmörku við Efnahagsbandalagsþjóðirnar er um hvernig eigi að afgreiða það mál þar vegna þess að það eru aðeins tvær þjóðir sem standa utan við að hafa tvær eða jafnvel fleiri skattprósentur í sambandi við virðisaukaskattinn. Meira að segja járnfrúin hin margumtalaða leggur ekki skatt á matvæli, en múrbrjóturinn á Íslandi virðist ætla að halda sig við það að leggja sama skatt á matinn og allt annað. Hvernig er reynslan í Svíþjóð af þessum virðisaukaskatti sem er ef ég man rétt um 23%? Hver er hún? Er hún ekki einmitt sú að það er vitað mál að það fer mjög mikið fram hjá verslunum t.d. af landbúnaðarvörum? Þeir fá ekki rönd við reist. Þeir gera það í því formi að ef menn vilja komast hjá því kaupa þeir nautið eða svínið og að nafninu til slátra þeir því sjálfir í þar til gerðum bílskúrum sem eru fullnægjandi fyrir heilbrigðiseftirlitið. Þeir eru að slátra nautinu fyrir sig eða svíninu. Þetta er gert út um alla Svíþjóð. Svo eru menn að tala um að það sé ekki hægt að fara fram hjá þessum skatti. Hver er reynsla annarra eða læra menn yfirleitt ekkert hér af reynslunni, reynslu annarra? Ég held að í því formi sem þetta mál er komið í væri þó skásta lendingin í þessu máli að fresta því til haustsins vegna þess að það eru svo mörg spurningarmerki eins og kom fram hjá hv. þm. hér áðan sem talaði fyrir Kvennalistann. Það er í mörgum liðum. Sem sagt að þegar maður horfir á 2. gr. frv. eins og hún kemur frá Ed. er mjög margt sem er ekki upp gert hvernig fara skuli með. Okkur var að berast bréf frá leiklistarráði þar sem þeir eru að kvarta undan því eðlilega að þessi skattur sé settur á leikhúsin. Eru einhverjar tekjur sem er hægt að benda á þannig að það sé hægt blátt áfram að setja skatt á leikhúsin? Er hugsanlegt að hækka leikhúsmiðann um 22% eða hafa leikhúsin yfirleitt möguleika á því að missa tekjur? Ég held að þarna sé verið að seilast t.d. þangað sem enginn grundvöllur er fyrir. Það er verið að leggja skatt á það sem ekki er til. Og hvernig er svo umhorfs í okkar þjóðfélagi? Það á að leggja skatt á lögfræðingana, þ.e. ekki á lögfræðingana sjálfa heldur þá sem leita til þeirra. Þeir hafa nóg að gera og það eru margir sem eru í erfiðleikum. Það er verið að innheimta hjá mörgum og ýmsir að verða gjaldþrota. Hverjir eiga að borga þennan skatt? Halda menn að það séu lögfræðingarnir? Halda menn að það séu þeir sem eru að láta innheimta kröfurnar? Nei, þeir ætla að bæta þessu á þolendurna, á þá sem eru komnir í vandræði. Ef maður fer að athuga í sambandi við húsbyggingarnar, hvernig það er hugsað. Það er hugsað að borga þennan skatt þar til baka, þ.e. það sem er unnið á byggingarstað. Við vitum hvernig þetta hefur verið fram að þessu. Verkstæðisvinnan hefur verið að verulegu leyti talin fram þannig að hún sé unnin á byggingarstað jafnvel þó að svo sé ekki. Sums staðar er líka verið að reisa hús á byggingarstað til að hafa möguleika á að vinna verkstæðisvinnuna á þeim stað og gera þetta löglega. Halda menn að þetta haldi allt saman? Ég gæti vel komið með dæmi sem ég þekki um hvernig er farið í kringum þetta og hvernig er verið að hugsa um að fara í kringum þetta. Ég ætla að geyma það til næstu umræðu. En hvernig er farið svo með eigin vinnu eða það sem fátæklingar eru að reyna að byggja og fá hjálp frá nágrönnunum í stórum stíl sem ég þekki dæmi til? Á að meta framlag nágrannanna og eigin vinnu fjölskyldunnar og borga skatt af því? Er það hugsað þannig? Er það hin nýja jafnaðarmennska á árinu 1988? Er það? Eða hvernig á að fara með þetta? Ég sé nú að hæstv. fjmrh. hefur ekki þolað að sitja hér í salnum  Ég sagði í gær eða fyrradag að margar byggðir væru nú að gefast upp. Mér dettur ekki í hug að halda því fram að það sé eingöngu þessari ríkisstjórn að kenna. En hún á stærsta þáttinn í því með því að pressa upp fjármagnskostnaðinn, gera hann meira en tvöfaldaðan á sinni valdatíð. Hæstv. bankamálaráðherra sagði að það væri ekki hægt að lækka vextina með valdboði. Það var hægt að hækka þá. Hvað er það annað en valdboð að bjóða alltaf hærri og hærri vexti? Ef ég skil mælt mál er það ekkert annað. Það er rétt hjá ráðherra að það er erfiðara að ná þeim niður með valdboði. Það skal ég viðurkenna. En ég hef reynt að taka þátt í því og sá banki sem ég hef svolítið að gera með hefur gengið á undan öðrum til að reyna að lækka vextina. Þó eru þeir allt of háir miðað við auglýsta verðbólgu. Ég segi: auglýsta verðbólgu. Auðvitað er lánskjaravísitalan og öll þessi vísitala ekkert annað en hrein vitleysa eins og flest annað sem er verið að gera nú í okkar þjóðfélagi. Þó það sé ekki þessari stjórn að kenna er það hagfræðingum að kenna, fyrrverandi ráðgjöfum ríkisstjórnarinnar. Hvaða vit er í því að miða vísitölu við það ef innfluttar vörur hækka erlendis? Væri ekki nær að taka upp aðra vísitölu þar sem væri miðað við það sem við framleiðum á hverjum tíma? Ætli sé ekki meiri skynsemi í því? Eða eru menn alveg hættir yfirleitt að hugsa rökrétt? Ég er á móti þessum virðisaukaskatti eins og hann er lagður fyrir. Og ég er fyrst og fremst á móti matarskattinum. Og þó ég segði í upphafi máls míns að ég væri hneykslaður á hæstv. fjmrh. að hann kallaði þá sem eru á móti þessum matarskatti lýðskrumara verð ég að viðurkenna að innst inni er þetta lofsöngur í hans munni.

Hvernig þá?

Að kalla þá sem eru á móti matarskattinum lýðskrumara.  Ég ætla ekki að hafa langt mál í þetta sinn. En ef þetta frv. á að fara í gegn í þeim búningi sem það er í og með öllum þeim fyrirvörum sem þar eru, sem eru í raun og veru að gefa heimild þessari ríkisstjórn ef hún situr í einhverjar vikur enn, sem er ólíklegt, þá tek ég ekki þátt í slíku, enda, þó að þetta verði samþykkt ef að líkum lætur, verður þetta mál í þinginu aftur að hausti þar sem eru 90% líkur fyrir því að það verði kosið fyrir hið reglulega þing eins og nú horfir í þessu þjóðfélagi og líklega fáum við þá að glíma aftur um bjórinn áður en lögin taka gildi.



Hæstv. forseti. Ég var frekar fylgjandi þessu virðisaukafrumvarpi þangað til ég heyrði hæstv. fjmrh. tala fyrir frv. Hann talað mig frá fylgi við það. Nú er það svo að þegar ég gegndi því embætti sem hann er kenndur við núna lagði ég þetta frv. fram  Nú kemur þetta frv. með fyrirvörum og er komið í gegnum þá deild sem neitaði að afgreiða það frá nefnd. Mér er ekki nokkur leið að skilja hvers vegna og hvað það er sem hefur snúið tveimur "hringlandi" stjórnmálaflokkum, Sjálfstfl. og Alþfl., til fylgis við frv. sem er hvorki fugl né fiskur nema að því leyti, sem ég get vel sætt mig við og viðurkenni, að það getur verið til hagsbóta fyrir atvinnurekstur, þ.e. sumar greinar atvinnurekstrar, ekki allar. Í mörgum tilfellum er það svo íþyngjandi fyrir lítil fyrirtæki að það fer fyrir þeim eins og kom hér fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., annaðhvort verður að kaupa sér of dýra þjónustu endurskoðenda, því þau ráða ekki við starfið sem fylgir öllum þessum nýju ráðstöfunum sem ríkisstjórnin er að þvinga inn á atvinnureksturinn, eða hreinlega hætta. Þriðji möguleikinn er sá, sem sami hv. þm. gat um, að verða í hópi þeirra sem eru neyddir til að brjóta lög. Þeir eru neyddir til þess með ráðstöfunum sem þeir geta ekki staðið við, en verða að vinna, þeir verða að gera eitthvað til þess að draga fram lífið, til að skapa sér og sínum lífsviðurværi. Þessa möguleika er verið að taka frá mörgum af þessum litlu atvinnurekendum., Ég skil ekki hæstv. fjmrh. þegar hann heldur því fram á sama hátt og íhaldsmenn gerðu í tíð Macmillans, hvernig sem þjóðfélagið braust um í þeim ólgusjó sem þá var undir þeirri íhaldsstjórn hélt forsætisráðherra þeirrar stjórnar alltaf áfram að segja í hvert skipti sem hann opnaði munninn: Þið hafið aldrei haft það eins gott. Og hæstv. fjmrh. okkar hefur tekið upp þessa tækni og hann notar til þess fé ríkissjóðs að auglýsa og auglýsa og blöðin hafa ekki svo ég viti til nokkurn tímann haft eins miklar tekjur úr fjmrn. og nú. Hann er að segja fólki hvað það hefur það gott. Á sama tíma er hann að hækka fjárlög um 50%, auka skattheimtu á einstaklingum um tugi milljarða á milli ára og fyrirtæki, bæði í einkaeign og kaupfélögin, hrynja allt í kringum okkur. Daginn eftir eldhúsdagsumræður hér kemur skýrsla frá Þjóðhagsstofnun sem staðfestir allt sem stjórnarandstaðan hefur verið að segja og sagði í þessum eldhúsdagsumræðum, að allir atvinnuvegir þjóðarinnar, hvort sem það er fiskvinnslan, -veiðin eða hvað það er, frystingin, landbúnaðurinn, iðnaðurinn, eiga í vaxandi erfiðleikum. En þá heldur hæstv. fjmrh. áfram að telja fólki trú um að það hafi aldrei haft það eins gott. Á sama tíma sem skattpeningarnir streyma inn í ríkissjóð á fólkið að hafa meira og meira til ráðstöfunar þegar tilfellið er að fólk á í vandræðum með að borga tryggingar af farartækjum sem það nauðsynlega þarf að eiga til þess að komast í og úr vinnu. Þegar fer að líða á mánuðinn, rétt áður en fólk fær útborgað, notar það alls ekki bíl. Það hefur ekki efni á að kaupa bensín á bílinn hvað þá að láta skoða hann. Svona er ástandið. Og hver segir að ekki liggi eitthvað á bak við þá ellefu liði, eins og hv. 18. þm. Reykv. taldi upp hér áðan, Þórhildur Þorleifsdóttir, plús einn óákveðinn sem á eftir að athuga betur? Hvaða lagafrv. er það sem hæstv. fjmrh. leggur hér fram og biður um hálfgert einræði til að ganga frá? Það á að athuga þessa ellefu til tólf liði með sumrinu. Svo skal ég láta ykkur vita. Þetta felst í látbragði mannsins. Ég skal láta ykkur vita hvað ég ákveð seinna, hvernig þetta verður endanlega. Eftir að hæstv. fjmrh., jafnaðarmaðurinn, sem telur sig vera, er búinn að hækka fjárlög á fyrsta fjárhagsári um meira en 50% treysti ég honum ekki til að hafa frjálsar hendur til að gera tillögur um prósentutölu virðisaukaskatts. Hann gæti alveg eins þotið upp í 30% þess vegna fyrir næstu fjárlög ef hæstv. ráðherra og ríkisstjórn telur sig þurfa að bæta öðrum 50% við útgjaldaliði fjárlaga á næsta ári. Er nokkur maður, nokkur Íslendingur, nema þá þeir sem vilja vera blindir, vilja líta fram hjá staðreyndum, sem trúir því að öll þessi útgjaldaaukning, allir þessir nýju skattar beri þann árangur einan að allir hafi það miklu betra með því að borga meira en þeir vinna fyrir í skatta, meira en þeir hafa efni á? Af hverju hækkaði þá ekki hæstv. ráðherra skattana og útgjaldahlið fjárlaga miklu meira ef það er lausnin á öllum vanda ríkisins og einstaklinganna? Því miður er það staðreynd að fólkið í landinu á enga samleið með þeirri stjórn sem nú situr með þessar aðgerðir sem hún býður upp á. Ég segi því miður vegna þess að það eru ekki lengur stjórnmálaflokkar í þeim hefðbundna skilningi sem hér var áður en þessi ríkisstjórn var mynduð vegna þess að andstaðan í þjóðfélaginu er öll komin í sömu sængina. Fjölmiðlarnir, hið skrifaða mál, það er allt úr sömu herbúðunum núna. Þeir eru allir með sama stofninn til að skrifa um. Lýðræðið er að því leytinu til í hættu. Og upplýsingar sem koma frá þessu fríða liði eru: Borgið þið, borgið þið. Borgið þið meira. Við þurfum meira. Við erum eins og óseðjandi padda sem verður að borða og borða og borða. Það skiptir engu máli hvort einhver annar líður fyrir það. Ég er ansi hræddur um að það sem er óákveðið í þessu frv., sem ég var frekar hlynntur, geri að verkum að það sé hættulegt að samþykkja það. En það eru punktar í þessu frv. og þetta er stofn að skattheimtu sem ég er ekki frá því að geti verið til bóta. En eins og það er lagt fram og það sem farið er fram á með þessu plaggi og sérstaklega í höndum þeirra manna sem eiga eftir að meðhöndla það, þá er það stórhættulegt og ég vara við því. Ég get ekki með nokkru móti samþykkt matarskattinn eins og hann er. Hæstv. ráðherra getur sýnt vinnufélögum sínum hér, þó í stjórnarandstöðu séu, þá lítilsvirðingu að kalla þá hvaða nafni sem hann vill. En ég mótmæli því að forseti, hver sem hann er, leiðrétti ekki eða víti ekki ráðherra þegar hann kallar stjórnarandstöðuna lýðskrumara vegna þess að þeir hafa aðra skoðun en hann á málum sem hann flytur. Það er ráðherra ekki til sæmdar að haga orðum sínum þannig til stjórnarandstöðunnar. Ég get ekki samþykkt virðisaukaskatt á marga þá liði sem hér voru taldir upp og ég er sammála frú Þórhildi Þorleifsdóttur, hv. 18. þm. Reykv., um allt sem hún sagði um listir og menningu. Og ég vil bæta við, þó að henni sé kannski illa við að fá þá viðbót, að ég vil koma íþróttunum þar undir. Kvennalistinn hefur barist frá því að þær komu til setu á Alþingi fyrir mjúku málunum og öllu því sem snertir börnin m.a. En það er ekkert barnaheimili til stærra í Reykjavík eða á landinu en íþróttafélögin. Þar eru börnin í hundruðum eða þúsundum og þar eru stærstu leikvellirnir. Og þegar komið er upp í eldri aldursflokka eru það áhugamenn, ekki launafólk, sem dregur að nokkra áhorfendur til að safna peningum fyrir rekstri á þessum stóru ég mundi segja barnaheimilum í þeim skilningi sem ég er að tala nú. Það á auðvitað ekki að setja á þá skatta, hvorki söluskatt, virðisaukaskatt né neitt annað. Það er að brjóta niður þjóðfélagið. Það er að brjóta niður það skipulag sem við höfum haft. Og það sama á við leikhúsin sem eru öll ung. Þetta er ung starfsemi eins og við erum ung sem lýðveldi. Það á að gefa þeim frið á þessum uppvaxtarárum. En virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri núna. Það er búið að segja margt af því sem ég hefði viljað segja og ég sé enga ástæðu til að endurtaka það frekar, en því miður er ég farinn að sjá svo marga galla, svo stóra óvissuþætti í frv. að ég er farinn að undrast að fjmrh. skuli láta sér detta í hug að bera það fram eins og það er útbúið. Og ég furða mig líka á því að bæði Sjálfstfl. og Alþfl. hafa snúist og stefna í öfuga átt við það sem áður var í þessu máli.



Herra forseti. Enginn verður með orðum veginn, segir á einum stað. Allt er óvissu undirorpið, segir á öðrum, nema skatturinn og dauðinn. Að lokinni þessari umræðu vil ég stilla orðum mínum mjög í hóf, þakka fyrir fróðlegar umræður. Margt af því sem fram hefur komið eru gamlir kunningjar úr fyrri umræðu skattkerfisbreytinganna. Einn hv. þm. beindi til mín sérstaklega tveimur spurningum sem ég vil gjarnan reyna að svara. Það var hv. 5. þm. Suðurl. Guðni Ágústsson. Hann spurði í fyrsta lagi: Hvaða fyrirheit liggja fyrir eða stefnumörkun að því er varðar niðurgreiðslur landbúnaðarafurða við upptöku virðisaukaskatts? Ég vek athygli hv. fyrirspyrjanda á skjali dags. 25. mars þar sem dregnar eru saman niðurstöður af athugunum fulltrúa þingflokka stjórnarliða um virðisaukaskattsfrv. Það var birt þingflokkunum undir fyrirsögninni "Frágangur virðisaukaskattsfrumvarps." Þar var gerð ítarleg grein fyrir þeirri breytingu sem var frá fyrra frv. til þessa að því er varðar innheimtu virðisaukaskatts í landbúnaði, sérstaklega vegna sölu til vinnslustöðva. Þetta plagg mun hafa verið rætt ítarlega við talsmenn samtaka bænda og leiddi m.a. til þeirrar niðurstöðu að það varð sameiginleg niðurstaða þeirra að í því formi sem frv. er nú væri hagsmunum bænda betur borgið en í eldri gerð frv. þar sem gert var ráð fyrir lægri skattprósentu. Í þessu sama skjali er fjallað um niðurgreiðslur með þessum sama hætti. Þar segir, með leyfi forseta: Við upptöku söluskatts á flestar vörur í ársbyrjun 1988 var ákveðið að greiða niður verð á hefðbundnum landbúnaðarafurðum þannig að verð þeirra breyttist lítið sem ekkert. Nú hafa komið fram óskir um að fyrir lægi bindandi ákvörðun um óbreytt niðurgreiðslustig við upptöku virðisaukaskatts. Niðurgreiðslur eru sem kunnugt er ákveðnar með sérstakri fjárveitingu ár hvert. Samstaða er um það að við upptöku á virðisaukaskatti verði niðurgreiðslum hagað þannig að breytt skattkerfi hafi ekki í för með sér verðbreytingu á verði niðurgreiddra landbúnaðarvara." Vona ég að þetta svar sé fullnægjandi við fsp. hv. þm. Seinni spurningin varðaði það hvort mér eða mínu ráðuneyti væri kunnugt um áform af hálfu þeirra sem nú búa við eins þreps undanþágulausan virðisaukaskatt um að hverfa frá því kerfi. Mitt svar er þetta: Það liggur fyrir mjög rækileg rannsókn á afleiðingum þess að hverfa frá eins stigs virðisaukaskatti í Svíþjóð. Sú rannsókn var gerð á vegum sænska fjmrn. á árunum 1983–1985. Hún var gerð af allfjölmennri nefnd sem hafði miklu sérfræðingaliði fjmrn. sænska á að skipa, en aðild að nefndinni átti m.a. sænska verkalýðshreyfingin. Ég hef áður vitnað í niðurstöður þessarar rannsóknar. Hún var mjög ótvíræð. Niðurstöður þessarar rannsóknar voru þær að það væri óhagkvæmara fyrir láglaunafólk sérstaklega og barnafjölskyldur sér í lagi með meiri en meðalframfærslubyrði að taka upp undanþágu á matvælum í stað þess kerfis sem þar ríkir. Ég ætla ekki að lýsa þessari niðurstöðu í ítarlegu máli úr þessum ræðustól. Ég hef gert það áður. Niðurstöðurnar hafa verið birtar áður. En sjálfsagt er að láta hv. þm. þessar niðurstöður í té. Jafnframt höfum við upplýsingar um að tillögur hafa verið uppi af hálfu þingflokka á þjóðþingum bæði í Noregi og í Danmörku um að taka upp annaðhvort algera undanþágu eða lægra skattþrep á matvæli. Í báðum þessum þjóðlöndum hefur þeim tillögum verið hafnað þannig að eftir því sem ég hef bestar upplýsingar um hefur reynt á það ítrekað í þessum þremur Norðurlandanna, sem lengsta reynslu hafa af undanþágulausum virðisaukaskatti, hvort undanþágan væri í hag láglaunafólki í þessum þjóðfélögum og niðurstaðan orðið á sömu lund. Herra forseti. Eins og ég sagði hafa þessar umræður verið fróðlegar. Það hefur ekki verið beint sérstökum spurningum til mín út af fyrir sig, en þó vil ég áður en ég lýk máli mínu drepa á tvennt. Í fyrsta lagi er það spurningin um hvort málið sé illa undirbúið. Það kom fram í máli hv. ræðumanna ýmissa að sú staðreynd að lagt er til að sett verði upp milliþinganefnd til að fjalla um upptalin álitamál sé til marks um að frv. sé illa undirbúið, jafnvel til marks um valdníðslu eða verið sé að framselja vald í hendur fjmrh. Þetta á ég dálítið bágt með að skilja. Hér er í langflestum tilvikum um að ræða að frv. sjálfu þarf að fylgja eftir með setningu reglugerðar. Venjan er sú að fela það ráðuneyti. Hér er farin sú leið að fela milliþinganefnd að fjalla um það sérstaklega þannig að fulltrúum Alþingis er þar með sérstaklega falið það verkefni að fylgjast með frá upphafi við undirbúning og setningu reglugerðar. Það hélt ég að væri lýðræðislegra, þingræðislegra en að fela það ráðuneytinu einu. Vissulega kemur sú spurning til álita hvers vegna eingöngu þingmönnum stjórnarliða. Svarið slíkt sem það er er að af málflutningi stjórnarandstöðu hefur mátt heyra að þeir væru andstæðingar þessa máls í heild sinni, þ.e. virðisaukaskattsfrv. Af minni hálfu kemur fyllilega til álita út af fyrir sig að endurskoða þá afstöðu. Annað atriði varðar menningarstarfsemi. Í fyrsta lagi er þess að geta að í frv. eru undanþáguákvæði að því er varðar hugverk skapandi listamanna og í annan stað er kveðið á um að fela milliþinganefndinni sérstaklega að fjalla um reglur um framkvæmd virðisaukaskatts og útfærslu hans að því er varðar menningar- og listastarfsemi almennt. Ég segi fyrir mína parta að mér fannst málflutningur hv. 18. þm. Reykv. Þórhildar Þorleifsdóttur um þau mál geðþekkur og vera gott innlegg til stefnumörkunar í þeim málum. Í mínum huga stendur valið um þetta: Vilja menn skilgreina þá menningarstarfsemi nákvæmlega sem meiri hluti þings vill sérstaklega undanþiggja skatti? Það getur verið nokkurt vandaverk. Langsamlega stærstu fjárhæðirnar sem hér er um að ræða eru aðgöngumiðasala hvers konar vegna samkomuhalds af öllu hugsanlegu tagi sem flokkast undir tómstundaiðju, skemmtanahald eða menningarástundun eða -neyslu. Ef litið er yfir það svið er trúlegt, þótt ekki byggi ég þar á nákvæmum áætlunum, að langsamlega stærstu fjárhæðirnar snúist um hluti eins og skemmtanir samkomuhúsa, popptónleika, blandaðar skemmtanir, sambland af popptónleikum og dansleikjum, íþróttasýningar, íþróttakappleiki sem reyndar eru sérstaklega undanþegnir í þessum lögum. Mitt sjónarmið er það að þarna kunni að vera stundum erfitt að draga markalínur því að þegar stórt er spurt verður fátt um svör. Hvað er menning? Einhver sagði að það væri rímorð sem rímaði á móti þrenning. Þetta getur verið vandaverk og álitamál er hvort ekki væri skynsamlegt að skattleggja meginhlutann af skemmtanaiðnaðinum á Íslandi sem veltir gríðarlegum fjárhæðum, jafnvel þótt það væri gert án undanþágu fyrir menningarstarfsemi, og nota síðan þá fjármuni sem þannig aflast í auknum mæli, því ekki mun af veita ef ég heyrði rétt, til þess að styrkja fremur menningarstarfsemi hvort heldur er á vegum ríkisstofnana eða á vegum frjálsra félagahópa. Það er á valdi íslenska ríkisins og Alþingis Íslendinga að móta sér menningarstefnu og að svo miklu leyti sem til þess þarf fjármuni skiptir ekki litlu máli og reyndar meginmáli að menn hafi til þess kjark að afla þeirra tekna sem til þarf. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri af minni hálfu. Ég vil þó nota tækifærið og leiðrétta eitt villandi atriði sem fram kom í máli hæstv. fyrrv. fjmrh. og talsmanns Alþb. í þessum umræðum, fyrri talsmanns þess, hv. 4. þm. Norðurl. v. Ragnars Arnalds. Hann virtist standa í þeirri trú að þetta frv. þýddi að íbúðaverð hækkaði stórum og nefndi tölur. Meðalíbúð mundi hækka í verði um 200–300 þús. Það er rangt og á misskilningi byggt. Í annan stað virtist hann standa í þeirri trú að eigin vinna, sem hann lýsti nánar sem sjálfsbjargarviðleitni fátæks fólks, hvort heldur væri við að koma upp eigin húsnæði eða rækta sinn húsagarð, væri skattskyld skv. þessu frv. Það er alger misskilningur. Að öðru leyti hygg ég að fleiri orð muni ekki leysa þann ágreining sem uppi hefur verið milli stjórnar og stjórnarandstöðu í þessu máli út af fyrir sig. Þar verður reynslan að skera úr um það er lýkur. Menn spyrja að sjálfsögðu um hluti eins og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Er virðisaukaskatturinn jákvæður fyrir það eða ekki? Hvernig stendur á því að talsmenn atvinnulífsins eru jákvæðir í umsögnum sínum um þetta mál? Menn hafa uppi fullyrðingar um að hið nýja kerfi sé hliðhollara stórum fyrirtækjum en smáum. Í mínu máli kom fram rökstuðningur fyrir því að því væri öfugt farið. Menn spyrja um hvort þetta skattkerfi sé dýrt í framkvæmd. Ég fullyrði samkvæmt reynslu annarra og áætlunum okkar að það sé ódýrt í framkvæmd. Menn spyrja um innheimtuöryggi. Við fullyrðum ekki meira um það en að ákveðnir eiginleikar þessa skatts eru þess eðlis að þeir skírskota til hagsmuna viðkomandi aðila um að standa betur að skattskilum en í núverandi kerfi. Menn fullyrða um að þetta leiði til hækkunar á íbúðaverði. Það er rangt. Sama máli gegnir um fullyrðingar um húshitun. Spurt er um skatthlutfallið. Getur það hækkað, getur það lækkað? Frv. kveður á um skatthlutfallið 22%, en því næst er sagt að milliþinganefndin skuli m.a. skoða það í sumar og það verði verkefni Alþingis að útkljá það endanlega þegar fyrir liggja allar staðreyndir við undirbúning fjárlaga á næsta hausti. Menn spyrja um fjölgun gjaldenda, en mættu þá gjarnan hafa í huga fækkun á skýrslugerð. Og jafnframt er rétt að leiðrétta einn misskilning og hann er sá að í núverandi kerfi er umtalsverður fjöldi framtalsskyldur í söluskatti, þar á meðal aðilar sem stunda byggingarstarfsemi, þar á meðal flestir þeir aðilar sem stunda venjuleg þjónustustörf þó þeir séu ekki skattskyldir. Í raun og veru er því talan í grg. frv. villandi um fjölgunina. Staðreynd er það hins vegar að vegna lengra bils milli skattskila fækkar skýrslugerð. Þannig má lengi spyrja og lengi deila um þetta mál. Þær deilur verða ekki útkljáðar í þessum ræðustól. Svona til gamans undir lokin er það ein af þversögnum umræðunnar að til þess hefur verið vitnað af talsmönnum stjórnarandstöðunnar að í ríki þeirrar fyrirmyndarfrúar sem kennd hefur verið við járn en ekki stál, járnlafðinnar bresku, eru í virðisaukakerfi þarlendu algerar undanþágur á matvæli og reyndar ýmsar aðrar vörur. Um þetta hafa menn látið falla góð orð og talið þetta til fyrirmyndar. Í þeim ríkjum annars staðar á Norðurlöndum þar sem t.d. áhrif jafnaðarmanna, verkalýðshreyfingar og launþegahreyfingar hafa lengi verið mun meiri er þessu hins vegar öfugt farið. Þar er virðisaukaskattskerfið því sem næst undanþágulaust. Nú geta menn metið hver eftir sínu viti, þekkingu og reynslu í hverju þessara landa hag almennings er betur komið, í hverju þessara landa ríkir meiri jöfnuður, meira félagslegt öryggi. Það er vafalaust umdeilanlegt líka. Hingað til hafa menn þó talið að það færi ekki á milli mála að það væri ekki í landi járnfrúarinnar.



Hæstv. forseti. Ég er ekki einn af þeim sem taka járnfrúna svokölluðu mér til fyrirmyndar og ég harma ef einhver af okkar hæstv. ráðherrum gerir það frekar en orðið er. Það er lítið svigrúm í okkar litla þjóðfélagi fyrir slíka framkomu jafnvel þó að þeir sem framkvæma hana hafi sérpróf og sérmenntun í að vera forsætisráðherrar. Ég nota bara orð hæstv. fjmrh. sjálfs. Þetta er hans eigið mat á sjálfum sér. En í tilefni af upphafsorðum hæstv. fjmrh. þar sem hann segir: Enginn verður með orðum veginn. Ég held að það sé rangt. Ég held að það sé hliðstæða milli byssukúlu og orðs. Talað orð verður ekki aftur tekið og byssukúla verður ekki aftur kölluð. Hún gerir þann skaða sem henni er ætlað og kannski í mörgum tilfellum miklu meiri skaða en til er í upphafi ætlast þegar menn skjóta. Þetta er kannski til umhugsunar fyrir hæstv. ráðherra vegna þess að ég held að hann hafi ekki hugsað orð sín til enda. Það líka að gefnu tilefni sem þetta er sagt. Annars vil ég taka upp þráðinn þar sem hæstv. ráðherra sagði að frv., sem ég kalla vont og get ekki samþykkt eins og það er, verði gert gott með starfi milliþinganefndar. Við skulum segja að það sé rétt. Við skulum vera reiðubúin til að samþykkja þá málsmeðferð. En af hverju að ganga frá frv. endanlega með þeim ágalla að milliþinganefnd þurfi að fínpússa það? Af hverju ekki að ganga frá því þannig að milliþinganefnd sé búin að skila sinni vinnu þannig að Alþingi geti unnið sitt verk sómasamlega? Auðvitað er það lýðræðislegra en láta ráðuneytið eitt ákveða einhverja reglugerð sem á að koma í staðinn fyrir allt sem vantar í þetta frv. Þessi vinna á að vera búin þegar málið kemur fyrir Alþingi. En viðurkenningin á því að hún er ekki búin bendir til þess að þetta frv. er ekki tilbúið til þess að Alþingi afgreiði það og er staðfest með þeirri ósk og með þeirri ákvörðun hæstv. ráðherra að nefnd skuli fjalla um það á milli þinga og síðan ráðuneytið með sínar reglugerðir sem ráðherra setur sjálfur. Ráðuneytið á mínum tíma var ekkert hrifið af virðisaukaskatti og lagði ekki til við mig sem ráðherra að fá það samþykkt. Það voru meira að segja sumir ágætir starfsmenn þar, reyndir í þessum málum, sem ráðlögðu gegn því. Ég skal ekki segja hvað hefur komið á borð hæstv. fjmrh. síðan. Af hverju á einhver milliþinganefnd að vinna verk sem heyrir Alþingi til? Af hverju skilar Alþingi ekki þeirri vinnu sjálft? Látum Alþingi skoða hvað milliþinganefnd hefur til málanna að leggja og tökum svo ákvarðanir á eftir. Það getur vel verið að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að það sé hægt að skattpína frekar en orðið er veitingahús, samkomuhús, poppskemmtanir sem er ekki mjög mikið af hér. Þær hafa tapað peningum sumar sem hafa haft heimsfræg nöfn sem aðdráttarafl. En ég skil ekki hvar hann ætlar að taka peninga af íþróttahreyfingunni þó hún selji inn á sína toppleiki sem maður kallar. Íþróttahreyfingin er styrkt að óverulegu leyti, um 24 millj. kr., það hefur eitthvað hækkað, ég veit ekki hvort það er komið upp í 40 millj. núna, en hún kostar um milljarð að reka. Ég veit ekki hvaða peninga hæstv. ráðherra ætlar að taka af henni eða leikhúsunum. Efnahagur fólks hér er að kikna undan 1700–1800 kr. aðgöngumiða að vel uppsettri óperu hér. Ég var nokkra daga í London fyrir fáeinum vikum. Þar kostaði aðgöngumiðinn, sem ég varð að kaupa, vegna þess að það var ekkert annað að fá, milli 12 og 15 sterlingspund og það var útselt á allar sýningar sem ég reyndi að fá miða á fyrsta kvöldið. Ég held að það sé meira en helmingi hærra en á leikhúsin hér. Fólk hefur ekki peninga hér og við höfum ekki erlenda gesti í Reykjavík eða á Íslandi eins og í heimsborgunum til að halda uppi leikstarfsemi. Við verðum að taka tillit til þess. Það er ekki hægt að halda áfram að skattpína. Það verður að hjálpa í þessu tilfelli. Ég held nefnilega að það sé ekki málið að skattpína og það er langt frá því, hæstv. fjmrh., og ég fer á hnén hér og bið hæstv. ráðherra um að átta sig á því, að það sé ímyndaður kjarkur sem hann er að sýna með því að skattleggja og skattpína eins og hann gerir. Ég bið ráðherra að átta sig á því að það er hrein heimska, ekki kjarkur. Svona hagar maður sér ekki gagnvart fólkinu. Það er ekki kjarkur sem þarf til að innheimta. Það er skynsemin. Ég tek undir þau orð sem oft hafa komið frá ráðherra áður en hann varð ábyrgur í ríkisstjórn. Það á að taka peningana þar sem er hægt að taka þá, en ekki taka frá þeim sem mega ekki missa þá, geta ekki komist af án þess að hafa þá á milli handanna. Það er allt annað. Ég átti tal við nokkuð umfangsmikinn innflytjanda í morgun til að spyrja hann hvernig virðisaukaskatturinn kæmi við hann. Hann sagðist vera með hráefni á lager sem væri í kringum líklega 60 millj. Hann þarf að borga virðisaukaskatt af þessum 60 millj. sem hann er með á lager. Hann sagðist ekki hafa efni á því. Hann sagði: Ég verð að fá lán til þess að geta staðið í skilum, til þess að fá ekki uppboð á mig frá opinberum aðilum og þetta lán er á svo háum vöxtum að fyrirtækið stendur ekki undir því. Ég talaði við þrjá aðila með sama vanda og þeir kvíða fyrir þessu. Þetta eru aðilar sem liggja með hráefni fyrir iðnaðinn á lager. Iðnaðurinn sjálfur, sem ekki þarf að liggja með mikinn lager heldur getur keypt af þeim sem flytja inn, er í allt annarri aðstöðu. Þetta á eftir að koma við fyrirtæki á margan hátt. Við megum alls ekki við því að fá fleiri fyrirtæki á vinnumarkaðinn með þá erfiðleika sem eru nú. Við erum alltaf að íþyngja fólkinu í landinu með okkar aðgerðum. Þetta getur ekki gengið lengur. Ég bendi á það aftur núna í fullri vinsemd að samvinnuhreyfingin, kaupfélögin, sem jafnaðarmenn hafa nú stutt hingað til, birta sínar ársskýrslur hvert af öðru og samtals eru þau með hundruð milljóna kr. í taprekstur. Og að sjálfsögðu neyðir þessi ríkisstjórn fólkið úti á landi að flytja þangað sem það hefur vonir um betri lífsskilyrði, oftast nær til Reykjavíkur. Og hvað skeður í Reykjavík? Það verður ekki pláss fyrir allt þetta fólk á vinnumarkaðnum. Svona er hægt að halda áfram. Þegar fólkið hættir að fá laun og fer jafnvel á atvinnuleysisstyrk hættir það að kaupa, hættir það að versla við kaupmanninn á horninu skulum við segja eða stórmarkaðina sem eru þyrnir í augum Alþfl. Það hættir þá að gefa peninga af sér í ríkissjóð. Svona er hægt að halda áfram keðjuverkandi. Þið eruð að setja þjóðina á hausinn, ekki bara eitt og eitt fyrirtæki, ekki bara kaupfélögin, ekki bara samvinnuhreyfinguna. Þið eruð að setja þjóðina á hausinn. Þið eruð að mylja undirstöðu þjóðfélagsins með aðgerðum ykkar. Og svo sitjið þið bara og segið við þjóðina bæði í töluðum orðum og skrifuðum: Þið hafið aldrei haft það eins gott. Trúið okkur bara þó að þið séuð svöng. Trúið okkur bara þó að fyrirtækin séu að fara á hausinn. Trúið okkur þó að þið séuð að missa atvinnuna af því að þið hafið aldrei haft það eins gott. Ég bið ykkur um að vakna og athuga hvað þið eruð að gera. En í sambandi við þetta virðisaukaskattsfrv. er það viðurkenning á göllum þess og þörf fyrir frekari vinnu að milliþinganefnd skuli eiga eftir að leggja eins mikla vinnu í það og ráðherra gat um áðan og ég óska eftir því að sú nefnd verði látin starfa í friði. Þar eru ágætir menn og það skiptir mig engu máli hvort þeir eru stjórnarliðar eða ekki stjórnarliðar, bara að hún fái að starfa í friði og málið komi svo betur undirbúið til afgreiðslu á Alþingi.



Herra forseti. Það eru örfá orð í framhaldi af því sem hv. þm. Albert Guðmundsson sagði hér. Hæstv. fjmrh. svaraði hv. þm. Guðna Ágústssyni í sambandi við þá undirskrift sem hann vitnaði hér í í sambandi við niðurgreiðslur. Ég bendi hv. þm. Guðna Ágústssyni á að í sambandi við afgreiðslu fjárlaga og lánsfjárlaga halda ekki lög hvað þá slíkir samningar, slíkar undirskriftir. Það má segja að það sé búið að tryggja e.t.v. fyrir þetta ár niðurgreiðslur á vöruverði, en við þekkjum það sem hér erum öll að lögum er breytt þrátt fyrir að það standi svona og svona í lögum. Það verður ekki gert eins og í lögunum stendur. Þannig afgreiðum við fjárlög og lánsfjárlög í stórum stíl. Það er engin trygging fyrir því að niðurgreiðslur haldi áfram nema þetta ár eða meðan sú ríkisstjórn situr ef hún situr það sem eftir er af árinu. Það sýnir reynslan okkur. Hæstv. fjmrh. var að tala um samkeppnina og allt það. Hvernig halda menn að þetta hafi áhrif á neysluvenjurnar í þjóðfélaginu ef verður farið eftir þessu? Það hefur þau áhrif, miðað við þær kerfisbreytingar sem gerðar voru um síðustu áramót, að innflutta varan lækkar og ef það fer þannig, og engin trygging er fyrir öðru, að niðurgreiðslunum verði breytt, þá sjáum við það að það er verið að færa neysluvenjurnar til innfluttrar vöru frá eigin framleiðslu. Ég yrði raunar ekkert hissa á því þó að hæstv. fjmrh. færi þessa leið. Ég hef þá reynslu að ég stjórnaði um mörg ár landbn. þessarar deildar og þar var hæstv. fjmrh. a.m.k. eitt kjörtímabil, var þar einn nefndarmaður. Ég mun við 2. umr. lýsa viðhorfum hans og taka það blátt áfram upp úr ræðu hans í sambandi við búvörulögin hvernig afstaða hans var og er í því máli og hverju er þá treystandi ef á að fara eftir þeirri stefnu sem hann afhjúpaði sig þá með. Hv. þm. Guðni Ágústsson. Hér er engu að treysta, hvorki þessu eða öðru í sambandi við niðurgreiðslur. Það kennir reynslan okkur.



Herra forseti. Það horfir svo vel með fundartímann að ég ætla að leyfa mér að bæta við fáeinum orðum. Það er af því að ég hef svo gaman af rökfimi og æfingum á því sviði, hvort sem það er að sanna að svart sé hvítt og eldurinn sé kaldur eða hvað það nú er. Það er og hefur verið ákaflega gaman að fylgjast með tilburðum þeirra alþýðuflokksmanna til að sanna það, færa rök fyrir því að upphafið að velferðarríki jafnaðarmennskunnar á Íslandi liggi gegnum matarskattinn, að það sé fyrsta skrefið inn í sæluna að leggja matarskatt á almenning. En þetta eru þeir vissulega að reyna, alþýðuflokksmenn, hæstv. ráðherrar og hv. þm. og jafnvel fleiri talsmenn Alþfl., eins og ritstjórar Alþýðublaðsins sem af stakri trúmennsku og samviskusemi reyna að klóra í þennan bakka. Þetta er nokkuð kostulegt vegna þess að það sem blasir auðvitað við er það að ef þeim væri í raun alvara mundu þeir byrja á hinum endanum. Allir menn sem þekkja hverfulleika lífsins, ég tala nú ekki um stjórnmálanna, gera sér grein fyrir því að á svona ferðalögum, svona Bjarmalandsferðum, þá mega menn ekki treysta því að þeir komist alla leið. Menn verða að huga að því þegar í upphafi ferðarinnar að svo geti farið að menn verði að hverfa frá verkinu einhvers staðar á miðri leið og þá geyma menn ekki það jákvæða og það besta þangað til síðast upp á von og óvon. Menn byrja á því ef þeir mögulega geta. Hæstv. fjmrh. og þeir hv. talsmenn Alþfl. áttu þess vegna auðvitað að byrja á því að gera þær ráðstafanir í velferðarmálum sem þeir teldu mest á ríða.

Þeir sýna að þeir geta það ekki.

Já, og aflað þá síðan þeirra tekna sem þyrfti til að standa undir þeim. Þetta er auðvitað farið svo kolöfugt að hlutunum að annaðhvort eru mennirnir með óráði eða þetta er ekki svona einfalt eins og þeir vilja vera láta. Það að bera ástand mála hér saman við og raunar rökstyðja matarskattinn hér uppi á Íslandi með því að virðisaukaskattur svo og svo hár, jafnvel í einni prósentu, standi undir velferðarkerfinu á hinum Norðurlöndunum, það er hlægilegt, það er vægast sagt barnalegt vegna þess að þar er í fyrsta lagi svo ólíku saman að jafna, þar er um svo ólíkar aðstæður að ræða að það að tína eitt atriði upp úr og segja: Þetta er allt í lagi með matarskattinn vegna þess að matarskatturinn er á hinum Norðurlöndunum og þar er þetta svona og svona, þar er velferðarkerfið svo og svo öflugt o.s.frv. Það er allt í lagi með það, hæstv. ráðherra getur haft fyrirmyndir sínar frá Norðurlöndunum og sennilega er þær ekki annars staðar skárri að finna, en þá verður hann líka að segja allt stafrófið, hæstv. ráðherra. Hann verður að fara yfir það í hverju íslenska velferðarkerfinu er ábótavant í samanburði við hitt. Hann verður einnig að fara yfir það hvernig skattkerfið er að öðru leyti annars staðar á Norðurlöndum, hvernig tekjujöfnunin í gegnum skattkerfið er þar, hvernig launakjörin eru og hvernig launamunurinn er. Það sem kannski mestu máli skiptir er að hann verður að fara yfir það, hæstv. ráðherrann, hvernig lífskjör láglaunafólksins eru annars staðar á Norðurlöndum og hvernig vinnutíminn sem að baki þeim stendur er. Þetta allt má ekki gleymast þegar rætt er um matarskattinn á Íslandi. Það eru ólíkir hlutir að leggja matarskatt á launamann uppi á Íslandi sem hefur 32 þús. kr. í taxtakaup fyrir 40 stunda vinnuviku en á að framfleyta vísitölufjölskyldu ef svo ber undir fyrir 120 þús. kr. á mánuði. Þetta eru ólíkir hlutir að bera saman við launakjör og aðstæður venjulegra launamanna sem vinna tímavinnu annars staðar á Norðurlöndum. Hæstv. ráðherra er ekki svo illa upplýstur um aðstæður hér í nágrenninu að hann eigi að leyfa sér að taka svona einfaldaðan samanburð. Sem sagt, ef þeir hæstv. ráðherrar Alþfl. hefðu þannig byrjað að segja í ríkisstjórninni: Góðir félagar, við þurfum að hækka elli- og örorkulífeyri, við þurfum að hækka barnabætur svo og svo mikið, við þurfum að hækka sjúkradagpeninga, þeir eru til skammar, við þurfum að gera þessar ráðstafanir í heilbrigðismálum, t.d. í vistunarmálum aldraðra og varðandi hjúkrunarpláss handa öldruðum, við þurfum að gera átak í dagvistunarmálum og við þurfum að hlúa að þessu og hinu í sambandi við uppeldi barna, umönnun sjúkra o.s.frv. Við förum hingað inn í þessa ríkisstjórn til þess að gera þetta og það er hluti af þeirri jafnaðarmennsku sem við viljum beita okkur fyrir. Þá segja hinir náttúrlega: Já, en þetta kostar peninga. Þá segja ráðherrar Alþfl.: Það er rétt, þetta kostar peninga, við vitum það, en við erum þá tilbúnir að afla þeirra. Þetta fer hönd í hönd. Við grípum til þessara ráðstafana, við eflum hér velferðarkerfið, við bætum hér kjör þeirra lakast settu með ýmsu móti, jafnvel með því að taka upp útborganlegan neikvæðan tekjuskatt vegna þess hve launin sem verið er að semja um úti á vinnumarkaðinum eru óþolandi lág. Við erum tilbúnir til að afla tekna til þessara verkefna á móti. Þá hefði verið hægt að taka mark á orðum þessara manna því þá hefðu þeir sýnt það með samhengi hlutanna að þeir meintu það sem þeir væru að segja. Þá hefði verið einhver von til þess að þeir kæmust eitthvað áfram með þetta, jafnvel þó að þeir yrðu svo dagþroti einhvers staðar á leiðinni. Þá hefði hugsanlega eitthvað af þessum umbótamálum þeirra verið komið í framkvæmd. En það sem líklega gerist, vegna þess hvernig alþýðuflokksmennirnir fara í þetta, er að afturhaldsöflin leyfa þeim að leggja skatt á almenning. Það er í góðu lagi. Það er í góðu lagi að þeir byrja á því að skattleggja almenninginn, en það er ekki á vísan að róa með framhaldið nema síður sé og vonandi hefur sú meinlega villa ekki slæðst inn í hugarheim hæstv. fjmrh. að hann sé ævikjörinn, að Alþfl. sé bara kominn til að vera í ríkisstjórn um aldur og ævi. Svo er ekki.

Ertu viss um það?

Ég er alveg viss um það, hv. formaður fjvn. Það er heldur ekki víst að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson verði formaður fjvn. um aldur og ævi. Þá komum við að því að auðvitað er byrjað hér á öfugum enda og þessi röksemdafærsla öll er ómerk af því. Þess sér í raun og veru hvergi stað að einhverjar umbætur af því tagi sem maður mundi tengja við jafnaðarmennsku og velferðarkerfi jafnaðarmanna séu á döfinni. Það eru ekki einu sinni uppi áform um slíkt mér vitanlega. Það er bara verið að leggja á matarskatt. Til hvers? Til að bæta fjárhagsstöðu ríkissjóðs í staðinn fyrir að gera það með stóreignaskatti, með skatti á gróðann, með skatti á þensluna o. s. frv. Menn skulu ekki gleyma því að á sama tíma og matarskatturinn var lagður á voru tekjur látnar út úr ríkissjóði á móti. Eða hvað? Þýddi það ekki tekjutap fyrir ríkissjóð að afnema lúxustollana? Jú auðvitað, þannig að það má með fullum rökum segja að með þessu móti sé verið að færa skattbyrðina til og þyngja hana á hinn almenna launamann. Þessi röksemdafærsla gengur því ekki upp, hún er brosleg og aumingjaleg og vægast sagt er nöturlegt að hugleiða þessi örlög sem Alþfl. býr nú við, ekki síst þegar haft er í huga heilbrigði ríkisstjórnarinnar sem hér hefur nokkuð verið til umræðu í dag og spáð hefur verið í af fleirum en ræðumanni. Það má kannski segja að þetta flokkist frekar undir almennar pólitískar vangaveltur heldur en beint undir umræður um dagskrárefnið, herra forseti, og ég vona að forseti virði mér það þá til betri vegs að ég leyfi mér að fara pínulítið út í þessa sálma í tengslum við umræðuna um matarskattinn, en ég geri það að gefnu tilefni. Ég geri það af því að hæstv. fjmrh. var hér áðan að reyna einu sinni enn að sýna fram á það hvernig velferðarríki jafnaðarmennskunnar ætti að hefja innreið sína á Íslandi í gegnum matarskattinn. Þetta eru auðvitað slík öfugmæli, svo fráleit að það er ekki hægt annað en mótmæla þeim, jafnvel þó að einhverjir kynnu að vilja að menn héldu sig meira efnislega og beint við þennan blessaðan virðisaukaskatt eins og eitthvert ópólitískt og dautt fyrirbæri, sem hægt væri að ræða um sem slíkt, sem út af fyrir sig er ekki. Auðvitað er málið stórpólitískt og það hlýtur einnig að ræðast á þeim grundvelli en ekki bara tæknilega. Ég get þá lokið þessu aftur með því að biðja menn um að reyna ekki að ræða þennan virðisaukaskatt, áhrif hans á lífskjörin á Íslandi, áhrif hans á almenning, einangrað og út af fyrir sig án þess að taka með í myndina aðstæður almennings í landinu að öðru leyti, bæði launakjörin, launamuninn í landinu og það að tekjuskattur er nú lagður á með einu flötu skattþrepi á Íslandi sem gerir það auðvitað að verkum að beinu skattarnir eru minna "prógressívir" og jafna minna tekjur manna heldur en víðast hvar annars staðar. Það eitt og sér dugar í raun og veru til þess að samanburðurinn sem hæstv. fjmrh. er að reyna að viðhafa hér við aðra staði á Norðurlöndum er ómark og gengur ekki upp og ég trúi reyndar ekki öðru en hæstv. fjmrh. viti það þó að hann reyni þetta hér aftur og aftur.