Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir ástæða til að gera nokkra grein fyrir frv. þessu. 1. gr. frv. er ekki annað en samskonar ársfrestur á endanlegri skipun seðlaútgáfunnar og á þrem undanförnum þingum, og er því aðeins bráðabirgðaráðstöfun, sem er nauðsynleg meðan þessum málum er ekki ráðið til lykta. Nú hefir það enn ekki tekist, og er því þetta frv. fram komið. 2. gr. frv. er ný. Er hún þar komin vegna þess, að nú er inndrætti Íslandsbanka svo langt komið, að hann hefir ekki í umferð nema 5 milj. Verður því altaf meiri og meiri seðlaumferð Landsbankans, sem fer með seðlaútgáfuna fyrir hönd ríkissjóðs. Það má því segja, að nú sje seðlaútgáfan komin í hendur beggja bankanna. En seðlaútgáfunni fylgir sú skylda að halda uppi gjaldeyri landsins. Þarf oft fjárútlát til þess, enda hefir seðlabankinn vanalega arð af seðlaútgáfunni. Eftir núgildandi lögum hefir Íslandsbanki að því er þetta snertir stuðning af arði þeim, er seðlaútgáfan gefur, en Landsbankinn aftur á móti ekki, þar sem allur arðurinn af henni rennur í ríkissjóð. En þetta er óeðlilegt og órjettlátt, þar sem Landsbankinn hefir tekið að sjer þær skyldur seðlabankans að halda uppi gildi gjaldeyrisins. Ef arðurinn rennur í ríkissjóðinn, má líta svo á, að honum beri þá einnig að taka á sig skyldur seðlabankans. Í frv. er stungið upp á, að arðurinn verði lagður í sjerstakan reikning, til þess að vera tiltækur í því skyni, sem greinin hermir. Það er auðvitað sama og að arðinum megi verja til þess kostnaðar, sem Landsbankinn kann að hafa af því að halda uppi gjaldeyri landsins. Þetta er og bráðabirgðaráðstöfun, til þess að gera jöfnuð á aðstöðu Landsbankans til seðlaútgáfu ríkisins og aðstöðu Íslandsbanka til seðlaútgáfu sinnar. 3. gr. frv. fer fram á, að feldur verði niður frekari inndráttur á seðlum Íslandsbanka þetta ár. En eftir lögunum frá 1921 á hann að draga inn 1 miljón á ári. Það er þó ekki eftir ósk Íslandsbanka, að þetta er sett í frv., heldur eftir bendingu frá einum af bankastjórum Landsbankans, sem sjer fram á, að óþægindi muni leiða af inndrættinum sem stendur. Inndrátturinn hefir ekki aðra þýðingu en að Íslandsbanki verður skuldunautur Landsbankans fyrir jafnhárri upphæð og inndrættinum nemur, en Landsbankinn fær tilsvarandi seðlaupphæð frá ríkissjóði. En það mun valda óþægindum fyrir Landsbankann að fara lengra inn á þá braut að gerast lánveitandi Íslandsbanka meðan ekki er komið endanlegt skipulag á seðlaútgáfuna. Jeg hefi gert grein fyrir brtt. á þskj. 590, sem fer fram á, að 3. gr. falli burt. Svo er hjer brtt. á þskj. 594 frá minni hl. fjhn., sem jeg skal um leið taka afstöðu til. Brtt. fer fram á, að í staðinn fyrir, að Landsbankinn á nú að greiða gjöld af seðlum í umferð 2% undir forvöxum, skuli hann greiða 2%. Það hafði komið til orða í Ed. að slaka þannig til, að bilið milli forvaxta og seðlagjalds hækkaði upp í 3%. Þetta var borið undir einn af bankastjórum Landsbankans, og benti hann á, að eini hemill í lögum á seðlaútgáfu hjer væri sá, að Landsbankinn yrði að greiða svo hátt gjald, að honum væri ekki gróði að því að gefa út seðla. Væri vikið frá þessu án gulltryggingar, væri úr löggjöfinni slept öllum hömlum á seðlaútgáfu, en það getur ekki talist rjett. Því síður væri rjett að samþykkja þessa brtt., þar sem með því væri seðlagjaldið fært enn þá. meira niður og seðlaútgáfan gerð arðvænlegri. En sjerhver aukning seðlaútgáfunnar ætti að heimta aukna gulltryggingu.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg ætla aðeins að víkja nokkrum orðum að brtt. á þskj. 594, frá minni hl. fjhn. Það bar vel í veiði, að hæstv. fjrh. lýsti afstöðu sinni til þessarar brtt. Hann hefir það eftir Landsbankastjórninni, að eini hemillinn á seðlaútgáfunni sje þessi 5%, sem bankinn greiðir ríkissjóði. En þessir hemlar eru fleiri. Einn þeirra er fjármálaráðherrann, og þeim hemli er ekki slept, þó okkar till. verði samþykt. Okkar till. miðar að því að láta Landsbankann standa eins að vígi og venjulegan seðlabanka. Þetta gjald er miðað við gulltrygginguna, sem venjulega er 1/3 af seðlamagninu. Þetta er því nákvæmlega sami hemill og seðlabankar hafa yfirleitt, hið sama og gert var ráð fyrir í Landsbankafrumvarpi meiri hl. bankanefndarinnar og hæstv. stjórnar, sem svæft var í Ed. Við gerum í till. okkar Landsbankann á þessu ári að seðlabanka með seðlabankaaðstöðu. Hæstv. fjrh. hlýtur að játa, að till. okkar er ekki hættuleg frá „bankateknisku“ sjónarmiði. En þetta snertir nokkuð gengismálið, og því flytjum við flutningsmenn nú þessa tillögu. Við viljum amast við, að verið sje að mynda gengissjóð, og við viljum gera Landsbankanum mögulegt að verða seðlabanki á þessu ári og reka þá gengispólitík, er hagsmunir þjóðarinnar heimta. Það er engin freisting, sem hjer er verið að leggja fyrir þá bankastofnun, sem var við því búin að taka að sjer alla seðlaútgáfuna á þessu ári, að dómi hæstv. fjrh. og yfirgnæfandi meiri hluta þessarar deildar.

Jakob Möller Jeg á aðeins að skila frá meiri hl. fjhn., að hann leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt. Að öðru leyti hefir hæstv. fjrh. tekið af mjer ómakið að lýsa ástæðunum, sem til þess liggja. Aðalbreytingin er fólgin í 3. gr., þar sem gert er ráð fyrir frestun á inndrætti seðlanna. Þegar sett var reglugerð um seðlainndrátt Íslandsbanka, var auðvitað gert ráð fyrir, að mjög fljótt yrði sett á fót stofnun, sem tæki við seðlaútgáfunni. Þetta hefir dregist og nú vantar viðtakanda, sem taki við seðlaútgáfunni af Íslandsbanka. Þetta er óhentugt, ekki einungis Íslandsbanka, heldur einnig stjórninni og Landsbankanum. Það, sem Íslandsbanki má nú hafa í umferð af seðlum, er komið niður fyrir það, sem óhjákvæmilegt er að hafa vegna gjaldmiðils þarfar landsmanna. Hjer er aðeins farið fram á það að fresta inndrætti seðlanna. Hæstv. fjrh. hefir skýrt frá, að þetta væri borið fram í samráði við stjórn Landsbankana, enda er ekki ágreiningur um þetta í fjhn. Um brtt., sem fyrir liggja, ætla jeg ekki neitt að segja. Það má gera ráð fyrir, að ekki komist skipulag á seðlaútgáfuna fyr en eftir almennar kosningar. Till. hv. 2. þm. Reykv. er því rjettmæt. Till. minni hl. fjhn. hefir hæstv. fjrh. gert að umtalsefni, og get jeg því slept að minnast á hana.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil aðeins taka það fram, að það er heldur ofmælt, að þetta sje borið fram í samræmi við stjórn Landsbankans. Frv. er samið í floti og hefi jeg aðeins borið mig saman við einn bankastjóranna. Auðvitað má segja, að þetta sje allri bankastjórninni kunnugt, þó að hún hafi ekki beinlínis tekið afstöðu til þess.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að undirstrika frekar það, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir sagt út af brtt. á þskj. 594. Þegar gengismálið var afgreitt hjer með rökstuddri dagskrá, var það skýrt tekið fram, að ekki mætti eyða neinu fje úr ríkissjóði til þess að halda genginu uppi. Nú er aftur með þessu frv. gerð tilraun til að verja allmiklu fje úr ríkissjóði til þess að halda við núverandi gengi. Það er ekki Landsbankinn, sem á að leggja fram þetta fje, heldur ríkissjóður. Hann á að afhenda bankanum þessa peninga til þess að halda við núverandi gengi. Það er verið að stofna til þess að fá samþ.till. þvert ofan í þann vilja, sem áður hefir komið fram hjer í deildinni. Brtt. minni hl. fjhn. samþykki jeg með glöðu geði. Jeg vil leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að bera upp 2. gr. frv. sjerstaklega. Mun jeg þá greiða atkvæði á móti henni og vænti þess, að deildin haldi fast við þá skoðun sína, sem áður hefir komið fram í þessu máli.

Jón Baldvinsson Jeg hefi borið fram tvær brtt. við þetta frv. Mjer skilst, að tímatakmarkið, sem sett er, geti orkað tvímælis, hvort það er nógu rúmt. Það hefir sýnt sig hjer, hve treglega gengur að koma bankamálunum áleiðis. Stjórnin hefir ekki sýnt þann áhuga til að hrinda því áfram, sum vænta hefði mátt um jafnmerkilegt mál. Það gæti vel farið svo, að næsta þing afgreiddi ekki heldur þetta mál. Það er ómögulegt að sjá, hvernig afstaða Ed. er. Mjer skilst, að hún hafi felt að taka Landsbankafrv. fyrir með 9 atkv. gegn 2. Mjer þykir ekki ólíklegt, að svo kunni að fara, að afgreiðsla þessa máls dragist fram á árið 1928. Jeg get hugsað mjer, að þeir, sem ekki vilja afgreiða það nú, kæri sig ekki um, að það sje afgreitt rjett fyrir kosningar. Jeg vil því setja tímatakmarkið við 1928. Þá hefi jeg gert brtt. um að fella niður 3. gr., sem raunar hefði ekki þurft, þegar gr. frv. eru bornar upp hver fyrir sig. En jeg vildi bara leggja. áherslu á, að þessi grein frv. ætti að falla niður. Mjer skilst, að sá samningur, sem gerður hefir verið við Íslandsbanka um innlausn seðla, mætti standa áfram óbreyttur, og því sje óþarfi að vera að gera þar á neina breytingu. Enda hefir Íslandsbanki ekki, mjer vitanlega, æskt neinna breytinga. Og ætti á þessu nokkur breyting að verða, þá ætti að ákveða vissa fjárupphæð, sem bankinn skyldi draga inn á árina. Jeg get skilið, að erfitt muni vera að draga inn mjög mikið, en að fella inndráttarskylduna alveg niður tel jeg ekki rjett, og því kem jeg með þessa brtt. um að fella 3. gr. frv. niður.

Fjármálaráðherra (JÞ): Ákvæði 1. gr. um það, að framlengja skuli frestinn á skipun seðlaútgáfunnar um 1 ár, er í samræmi við það, sem hefir verið gert. Það er ekki rjett að setja tveggja ára frest. Því lengur sem líður, því erfiðara er að bjargast við það fyrirkomulag, sem nú er. Að 3. gr. breyti samningum við Íslandsbanka, held jeg að ekki sje rjett. Þetta er aðeins tilslökun frá hendi annars samningsaðilja. Þingið getur altaf haft full tök á þessu með því að fella burt undanþáguna frá gullinnlausn seðlanna. Það var kátlegur misskilningur hjá þeim háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og háttv.þm. Str. (TrÞ), að hjer væri að ræða um gengismálið. Ef svo væri, þá gengur brtt. minni hl. fjhn. lengra heldur en ákvæði frv. Ákvæði frv. þýðir ekki það, að ríkissjóður eigi að sleppa þessu fje úr hendi sjer; það er aðeins heimild til að verja fjenu að seðlabankahætti, ef með þarf. Því fer fjarri, að till. minni hl. fjhn. feli í sjer endanlegt skipulag á seðlaútgáfunni. Mjer sýnist lítið samræmi í því að vilja ekki verja neinu fje úr ríkissjóði til að varna gengisbreytingu, en vilja hinsvegar gefa bankanum eftir meiri hlutann af þessu fje. Till. minni hl. fjhn. fer fram á að setja inn ákvæði, sem hvorki eru leyfileg nje nýtilegur grundvöllur seðlaútgáfu. Freistingin til seðlaútgáfu yrði of mikil. Jeg er að vísu ekkert hræddur um, að slíkt vald yrði misbrúkað af núverandi bankastjórn eða landsstjórn. En svona ákvæði á jafnan að miða við það, sem alment talið þykir rjett vera.

Jörundur Brynjólfsson Mig langar til að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjrh., hvort þetta frv. er borið fram í samráði við stjórnir beggja bankanna. Það skiftir miklu máli, sjerstaklega að því er snertir inndrátt seðlanna. Á það hefir verið bent, að búið væri að draga inn svo mikið af seðlum, að ekki væri unt að taka meira af þeim úr umferð; og það, sem Íslandsbanki tæki úr umferð af seðlum, yrði Landsbankinn að lána út vegna viðskiftaþarfarinnar, annaðhvort sjálfur beint til þeirra, er peninganna þurfa nauðsynlega með, eða til Íslandsbanka. Og þess vegna skifti litlu þó Íslandsbanki væri undanþeginn þeirri skyldu, er á honum hvílir nú að draga inn 1 miljón kr. á yfirstandandi ári. En jeg vil leyfa mjer að benda á, að ríkissjóði getur ekki á sama staðið, hvernig unt þetta fer, því hann á þarna hagsmuna að gæta. Dragi Íslandsbanki inn seðlana eins og lög áskilja og Landsbankinn lánaði fjeð út, næmi það víst nær 60 þús. kr. tekjum, er ríkissjóði áskotnaðist, en þeirra fer hann alveg á mis, ef Íslandsbanki verður undanþeginn því að draga inn seðlana. Mjer hefir skilist, að svo geti farið, að Íslandsbanki eigi erfitt með að fullnægja lögunum um inndrátt seðlanna, og því kemur mjer í hug, hvort ekki mætti leyfa honum að draga inn aðeins helminginn af þeirri upphæð, sem lögin tiltaka. Um gulltrygging seðla þeirra, er Landsbankinn gefur út, er ekki að ræða. Fyrst um sinn verður ríkissjóður að ábyrgjast seðlaútgáfu Landsbankans, og þar með eru þeir gulltrygðir. Jeg get ekki fallist á brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Um fyrri brtt. er það að segja að það ætti ekki að gera gyllingar til þess að hafa seðlaútgáfuna lengi í óreiðu, og síðari brtt. get jeg heldur ekki fallist á því jeg álít, að það gæti farið svo að það væri rjett að veita Íslandsbanka einhverja ívilnun um seðlainndráttinn, ef brýna nauðsyn ber til þess.

Jakob Möller Viðvíkjandi því, sem þeir hafa sagt hv.þm. Str. (TrÞ) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), en þó sjerstaklega hæstv. fjrh. (JÞ), vil jeg taka það fram, að áhættan við seðlaútgáfu og gengisverslun Landsbankans getur alveg eins stafað af því, að gengið lækki, og því er það augljóst, að það væri ranglæti að neita þeim banka, sem á að hafa hemil á genginu, um einhverjar tekjur af seðlaútgáfunni, því bankinn þarfnast auðvitað talsverðs fjár til að standast þessa áhættu. Það er satt sem hæstv. fjrh. sagði, að brtt. 594 tekur ekki þessar tekjur af bankanum nema að nokkru leyti og hann hefir vald til að verja þessum tekjum að nokkru leyti til að halda við genginu, en gegn því hafa komið fram ákveðin mótmæli af flm. frv. o. fl. Þeir vilja ekki verja til þess einum eyri, en þó segjast þeir vilja láta halda því föstu, sem alls ekki er hægt nema með því að verja til þess einhverju fje. Hinsvegar hafa komið raddir um það í þessum umræðum, að stjórnin ætti að styðja bankann með fjárútvegun til að halda genginu föstu, en jeg vil benda á, að það má alveg eins búast við, að gengið leiti niður eins og upp á við, og í báðum tilfellum kostar það fje að halda því föstu. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) vil jeg svara því, að það er talsvert meira en hæpið að telja seðlalúgáfuna tekjugrein fyrir ríkissjóð. Um leið og hinir gulltrygðu seðlar Íslandsbanka eru dregnir inn verður að gefa út ógulltrygða seðla, sem ríkissjóður verður að bera ábyrgð á, og það er ærið hæpin leið, sem seðlaútgáfunni þannig er beint út á. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) þarf ekki að óttast það, að þetta hafi neina raunverulega breytingu á samningnum við Íslandsbanka í för með sjer; bankinn er aðeins leystur frá því í svip að draga inn alla þá seðla, sem honum var gert að draga inn; en ef bankinn kýs það sjálfur, má hann auðvitað draga þá inn. Honum er þetta aðeins í sjálfsvald sett, í stað þess að hann var skyldur til þessa áður.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. fjrh. benti á það, og það var rjett, að með brtt. 594 eru Landsbankanum veitt betri kjör en áður um seðlaútgáfuna og að hann mundi hafa talsverðan hagnað af henni. Þá sagði hæstv. fjrh., að þessum gróða bankans yrði varið til að bæta upp halla, sem bankinn kynni að verða fyrir af því að viðhalda genginu; en í 2. gr. frv. sagði hæstv. fjrh., að bankanum væru veitt of góð kjör, sem gætu leitt til þess, að of mikið yrði gefið út af seðlum. Jeg er þó alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að núverandi stjórn Landsbankans fellur ekki í þessa freistni, en með þessu gefur hæstv. ráðh. í skyn, að hlunnindi frv. til bankans hafi verið ennþá meiri, ef brtt. fer nærri því fulllangt. Mótmæli hæstv. ráðh. gegn brtt. minni hl. eiga ekki við rök að styðjast, og ber hjer að þeim sama brunni og áður í umræðunum um þetta mál, að hjer er ekki um neinn árekstur í deildinni að ræða út af gengismálinu. Jeg endurtek því áskoranir mínar til háttv. deildar að halda fast við yfirlýsta stefnu í þessu máli og skora eindregið á menn að veita ekki stórfje til þeirra framkvæmda, sem áður er búið að mótmæla, að verði framkvæmdar.

Jón Baldvinsson Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) mælti á móti brtt. mínum og sagði, að bankanum væri þetta aðeins í sjálfsvald sett, hve mikið hann drægi inn af seðlum á árinu. Þetta var mjer vel ljóst; jeg vissi, að hann getur dregið inn seðlana eftir vild sinni, en mjer skilst, að með þessu sje ákvæðum og orðalagi gerðs samnings breytt. Og þó að þetta sje aðeins í vil Íslandsbanka, getur hann þá ekki, ef þetta er gert að honum fornspurðum, sagt, að nú sje án bankans samþykkis breytt þeim samningi, er áður hefir verið gerður um seðlainndráttinn, og bankinn þannig losni við að standa við hann og haldi sig aðeins að sjerleyfinu, er veitt var í upphafi? Jeg vil ekki fullyrða, að bankinn geti losnað undan kvöðum þeim, er lögin frá 1922 leggja honum á herðar gagnvart ríkinu. En eins og jeg hefi áður á minst, þykir mjer rjettara að fella niður þessa 3. gr. frv. og láta haldast þau ákvæði, er nú eru í lögum um inndrátt seðla hjá Íslandsbanka.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er misskilningur hjá hv.þm. Str. (TrÞ), að 2. gr. frv. veiti bankanum betri kjör en brtt. 594, og jeg held fast við það, að næsta þing verður að binda endahnútinn á þetta seðlaútgáfumál, þó að okkur hafi ekki tekist það á þessu þingi. Þetta fje er ekki eyðslufje samkvæmt brtt., nema bankinn endilega þurfi þess með vegna gjaldeyrisráðstafana, en brtt.hv. minni hl. fjhn. gefur bankanum beinlínis allmikið fje, hvort sem hann þarf þess eða ekki. Þetta er og í ósamræmi við meiri hluta þingsins, sem hefir 1ýst því yfir, að genginu skuli haldið föstu eins og það er nú, nema þá hv.þm. Str., sem vill alls ekki festa gengið. Það er eðlilegt, að hann vilji ekki setja ákvæði í frv., sem geri það viðunanlegt fyrir bankann að taka á sig áhættuna af væntanlegum gengissveiflum.