Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mun hafa verið haldinn fundur hér í Sþ. á laugardaginn var. Ég hlustaði á þingfréttir útvarpsins þá um kvöldið, og þingfréttamaður sagði frá því, sem hér hefði gerzt, skilmerkilega að vanda. Hann sagði frá því, hvernig atkv. hefðu fallið um mál þar, hverjir hefðu tekið þátt í atkvgr., nafngreindi þá, og síðan las hann upp nöfn 24 þingmanna, sem hafði vantað á fundinn. Vel get ég búizt við því, að einhverjum hlustanda hefði þótt þetta bera vott um, að þingmenn sinntu ekki svo störfum sem skyldi. Ég var einn af þessum 24, og ástæðan til fjarveru minnar var sú, að ég víssi ekki um þennan fund, fyrr en hann var afstaðinn. Að vísu var dagskrá borin út, og sá, sem flutti hana til mín, mun hafa látið hana í bréfakassa í anddyri hússins, þar sem ég bý, eins og hann er vanur, en gerði ekkert vart við sig. Ég tel, að þetta sé alls ekki fullnægjandi fundarboðun, þegar fundur er boðaður á óvenjulegum tíma. Vil ég af því tilefni benda á það, að þegar slíkt kemur fyrir, að fundi á að halda á óvenjulegum tíma, þarf að vanda betur til fundarboðunar en venjulegt er og hlutast til um það, að þm. fái örugglega um slíka fundi að vita. Vil ég einnig óska þess, að í næsta þingfréttatíma útvarpsins verði frá því sagt, að mistök við fundarboðun hafi valdið því, að svo marga menn vantaði á laugardagsfundinn.



Herra forseti. Till. til þál., sem liggur hér fyrir, er að efni til þannig, að fyrir henni hefur komið fram meirihlutavilji á Alþingi. Ýmsir af þm., sem greiddu atkv. gegn þeirri till., sem meiri hl. kjörbréfanefndar bar fram í þessu máli fimmtud. 7. febr., gerðu þá grein fyrir atkv. sínu, að þeir teldu, að 4. maður á lista Alþfl. í Reykjavík við síðustu alþingiskosningar ætti að fá kjörbréf, en það væri yfirkjörstjórnar, en ekki Alþingis að gefa það kjörbréf út. Hins vegar töldu þeir till., eins og hún lá þá fyrir, þannig orðaða, að hana yrði að skilja sem kjörbréf frá Alþingi Eggert Þorsteinssyni til handa. Bréf yfirkjörstjórnar til Alþingis i þessu máli hljóðaði þannig: „Yfirkjörstjórn taldi ekki fært, með hliðsjón af 31. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 117. gr. kosningalaganna, að gefa út formlegt kjörbréf til Eggerts Þorsteinssonar, og tilkynnti hún þá flokksforustu Alþfl. þessa niðurstöðu. En þar sem kjörinn þm. flokksins hér í Reykjavík, Haraldur Guðmundsson, er í þann veginn að hverfa af landi burt, en enginn varamaður fyrir hann, þá telur yfirkjörstjórnin rétt, svo sem mál þetta horfir nú við og með hliðsjón af 46. gr. stjórnarskrárinnar, að senda málið til hins háa Alþingis og að það taki ákvarðanir um það, hvort Eggert G. Þorsteinsson geti talizt löglega kosinn varaþingmaður fyrir Alþfl. fyrir yfirstandandi kjörtímabil.“ Eins og bréfið ber með sér, telur yfirkjörstjórn sér ekki fært, með hliðsjón af 31. gr. stjórnarskrárinnar, að gefa út formlegt kjörbréf til Eggerts Þorsteinssonar, nema fyrir liggi vilji Alþingis fyrir því. Vel má því skilja þetta bréf kjörstjórnarinnar svo, að hún telji það óformlegt kjörbréf til Eggerts Þorsteinssonar, sem eigi að teljast fullgilt, ef Alþ. leggi samþykki sitt á það. Það er a.m.k. erfitt að skilja orðin, að hún treysti sér ekki til að gefa út formlegt kjörbréf, á annan hátt. En eins og fyrr segir, eru ýmsir, sem eru þeirrar skoðunar, að Alþfl. eigi rétt á því, að Eggert Þorsteinsson fái kjörbréf, mótfallnir því formi, að Alþ. staðfesti þetta óformlega kjörbréf yfirkjörstjórnar, en vilja í þess stað, að yfirkjörstjórn gefi út, eftir að Alþ. hefur látið í ljós vilja sinn í málinu, kjörbréf til Eggerts Þorsteinssonar. Þetta er sá ágreiningur um formið, sem komið hefur fram í málínu, og til þess að taka tillit til hans er till. borin fram í þessu nýja formi. En spurningin er þá um það, hvort till. þessi eigi við eðlileg rök að styðjast, en það hefur, eins og kunnugt er, verið dregið í efa af ýmsum. En það, sem yfirkjörstjórn virðist hafa sett fyrir sig, er orðalag 31. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna telur yfirkjörstjórn sig vera í vafa um atriðið. En ef ætti að binda sig við orðalag 31. gr. stjórnarskrárinnar svo einstrengingslega, hafa menn þá athugað, hve mörgum öðrum atriðum kosningalaganna og stjórnarskrár þarf að ganga gegn til þess að fullnægja þessum skilningi á 31. gr.? Í 31. gr. stjórnarskrárinnar segir orðrétt: „Á Alþingi eiga sæti allt að 52 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegum kosningum, þar af a) 8 þingmenn í Reykjavík. Kosning þeirra er hlutbundin. Jafnmargir varamenn skulu kosnir samtímis og á sama hátt.“ Samkv. þeirri niðurstöðu, sem varð í kosningunum 1956, eiga að réttu lagi að sitja 52 menn á Alþingi og þar af 8 menn hér í Reykjavík, til þess að fullnægt sé ákvæðum 31. gr. stjórnarskrárinnar. Í þessari sömu gr. stjórnarskrárinnar segir: „Deyi þingmaður kosinn i einmenningskjördæmi eða fari frá á kjörtímanum, þá skal kjósa þingmann í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans.“ Við skulum nú athuga öll þessi ákvæði aðeins lítils háttar. Lítum fyrst á ákvæðið um kosningu varaþingmanna. Þegar ákvæðið er athugað, er auðsætt, að þegar talað er um, að jafnmargir varamenn skuli kosnir samtímis og á sama hátt og þingmenn í Reykjavík, er átt við og undirstrikað, að þetta gerist í sömu kosningunni. Ákvæðið, að kosið skuli upp í einmenningskjördæmum, ef þm. falli frá eða segi af sér, er auðvitað við það miðað, að kosningar, þar sem meirihlutaniðurstaða ræður úrslitum, geti farið fram hvenær sem er undir sömu kringumstæðum og við sömu aðstæður fyrir frambjóðendur og þegar hinar reglulegu kosningar fara fram. Varaþingmenn, sem kosnir eru til þess að taka sæti aðalmanna í kjördæmum, þar sem kosið er hlutbundinni kosningu, eru beinlínis til þess kosnir, að ekki þurfi uppkosning að fara fram, þó að þm. forfallist, og það er af þeirri ástæðu, að lítt framkvæmanlegt eða óframkvæmanlegt er að láta kosningu fara fram undir sömu aðstæðum og reglulegar kosningar, nema með því móti, að allir þingmenn og varamenn í hlutaðeigandi kjördæmi segi af sér og kosningar fari fram að öllu leyti að nýju í kjördæminu. Kosning á einum þingmanni í Reykjavík, eins og hv. 1. þm. Reykv. hefur stungið upp á, er alveg fráleit, styðst hvorki við ákvæði stjórnarskrár né kosningalaga og væri auk þess algerlega ólýðræðisleg, eins og hver maður sér. Tökum þetta mál, sem þál. er fram borin til þess að leysa, til meðferðar sérstaklega. Hugsanlegt er vitanlega, að enginn varamaður komi í staðinn fyrir Harald Guðmundsson alþm. En ég býst við, að fáir menn séu í vafa um, að það er ekki líklegt, að sá hafi verið tilgangur löggjafans, að þannig yrði með farið undir slíkum kringumstæðum, enda kemur það í bága við það, að 52 menn eiga að sitja á Alþingi og 8 þm., en ekki 7, fyrir Reykjavík. Það kemur einnig í bága við það ákvæði kosningalaganna, sbr. ákvæði 117. gr., að þingmaður kosinn í hlutbundnum kosningum skuli alltaf hafa varamann. - Önnur leið er sú að hugsa sér uppkosningu, eins og ég hef minnzt á áður. En ég fæ ekki með bezta vilja séð, hvar þeir menn, sem telja sér skylt að skýra 31. gr. stjórnarskrárinnar mjög þröngt, finna þau ákvæði í stjórnarskránni eða kosningalögunum, sem heimila kosningar undir þessum kringumstæðum. Og það væri fróðlegt að fá að heyra frá þeim, hvernig þeir hugsa sér að fá þeim kosningum komið fyrir í Reykjavík. Ég er þess vegna ekki í neinum vafa um það, að ein eðlilegasta lögskýringin er sú, að þegar varamaður segir af sér, fellur frá, missir kjörgengi eða lætur af öðrum ástæðum af starfi sem varaþingmaður fyrir fullt og allt, þá er rétt, að næsti maður á listanum taki hans sæti. Með því er fullnægt þeim ákvæðum stjórnarskrár, að rétt tala þingmanna er á þingi, rétt tala þingmanna fyrir Reykjavík, aðeins einn varamaður hverju sinni og fullnægt þeim rétti flokkanna, sem þeim var áskilinn í áðurnefndri 117. gr., þar sem svo er kveðið á, að þeir hafi rétt til jafnmargra varaþingmanna og þingmenn þeirra eru í kjördæminu, þar sem kosið er hlutbundinni kosningu, - rétti, sem þingflokkarnir verða ekki sviptir með því, að fyrsti varamaður þeirra forfallist eða segi af sér. Það hefur verið mikið notað sem rök í þessum málum, að þessi lögskýringaraðferð sé ekki heiðarleg gagnvart kjósendum. Með þessum hætti viti kjósendurnir ekki, hvern þeir hafi kosið. Fyrir þá, sem beita þessum rökum, er fróðlegt að athuga m.a. ákvæði 128. gr. kosningalaganna. Þar eru ákvæði um það, hverjir frambjóðendur þingflokkanna hafi hlotið uppbótarþingsæti, og skal hér ekki um það rætt, en í niðurlagi greinarinnar segir orðrétt: „Skorti nú á, að eftir sé á lista þingflokks tvöfalt fleiri nöfn en listanum hafa hlotnazt uppbótarþingsæti, nefnir hlutaðeigandi flokksstjórn til menn, sem koma neðst á listann, eftir því sem til þarf til viðbótar á listann, og skal veita henni hæfilegan frest til þess. Þeir, sem nú standa efstir á landslista hvers þingflokks, hafa náð kosningu sem landskjörnir þingmenn, svo margir af hverjum landslista sem hlutaðeigandi þingflokki hafa hlotnazt uppbótarsæti.“ M.ö.o.: Ef ekki eru nægilega margir á lista þingflokks, getur flokksstjórnin tilnefnt menn á listann, sem hljóti rétt til setu á Alþingi. Og með þetta ákvæði kosningalaganna fyrir framan sig telja sumir menn það eðlilegustu lögskýringuna, að aldrei hafi verið kosinn nema einn varamaður fyrir hvern þm., sem kosinn er í Reykjavík, þó að þeir geti ekki bent á neina lögskýringarleið til eðlilegrar lausnar í málinu. En þeir vísu menn, sem halda því fram, að skv. 31. gr. stjórnarskrárinnar hafi aldrei verið kosinn nema einn varamaður fyrir hvern þm. kosinn í Reykjavík og samtímis, virðast ekki hafa athugað ákvæði 117. gr. til hlítar. Þar stendur: „Varamennina á hverjum lista skal tilnefna á sama hátt sem aðalmennina, þannig að þeir eru tilnefndir sem varamenn, sem hæstar atkvæðatölur hafa, næst á eftir þeim, sem þingmannskjöri hafa náð. Nú hreppir varaþm. af lista í kjördæmi, þar sem kosið er hlutbundnum kosningum, uppbótarþingsæti, og skal yfirkjörstjórn sú, er í hlut á, þá koma saman að nýju og gefa næsta frambjóðanda á þeim lista, ef til er, kjörbréf sem varaþingmanni.“ Þeir, sem halda sig að hinni íhaldssömu lögskýringu á 31. gr., þ.e., að aldrei hafi verið kosinn nema einn varamaður samtímis í Rvík, geta þá heldur alls ekki komizt hjá því að álíta þessi ákvæði 117. gr. brot á ákvæðum 31. gr. stjórnarskrárinnar. Sá varamaður og sá eini varamaður, sem Alþfl. á heimtingu á samkv. hinni kynlegu lögskýringu, er annar maður á lista Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, því að eftir kenningu þeirra ætti að vera óheimilt þrátt fyrir ákvæði 117. gr., að annar maður taki það varamannssæti. En ef þeir fallast á það, að ákvæði 117. gr. stríði ekki gegn stjórnarskránni og að Gylfi Þ. Gíslason megi samkv. þeim ákvæðum, þrátt fyrir það að hann hafi verið kosinn sem varamaður, hverfa úr því sæti og taka sæti sem landsk. þm., en þriðji maður taka varasætið, þá eru þeir auðvitað búnir að brjóta niður þá kenningu, sem þeir byggja allt málið á, og þá erum við jafnframt komnir inn á þá leið, sem beinir okkur inn á hina réttu götu í þessu máli. Þrátt fyrir ákvæði 31. gr. stjórnarskrárinnar heimilar 117. gr., að varamaður, í þessu tilfelli Gylfi Þ. Gíslason, víki úr sæti og taki sæti sem uppbótarþingmaður, og „næsta frambjóðanda á þeim lista, ef til er, beri kjörbréf sem varaþingmanni“. Og fyrst þessar reglur eru taldar gilda í lögum, er náttúrlega ekkert eðlilegra en að sömu reglur séu framkvæmdar, ef næsti varamaður segir af sér eða forfallast á sama hátt og sá fyrsti. Og lögjöfnun liggur raunverulega alveg í augum uppi. Ég tel því óþarft að ræða um þetta atriði frekar. Það liggur í augum uppi, að Alþýðuflokknum beri þetta sæti og Eggert Þorsteinsson eigi að fá kjörbréf. En það er annað atriði, sem gert hefur verið mjög að umræðuefni hér á Alþingi og í blöðum Sjálfstfl. Heilsíðufyrirsögn hefur birzt um það, að ég gerði kjörbréfanefnd þau boð, að ég mundi leggja fram á Alþingi frv. til laga, sem skæri nánar úr um þetta atriði. Ég tel þetta að vísu, eins og ég hef sýnt fram á, lögskýringaratriði, sem Alþingi geti greitt úr og sé skylt að gera. En fyrr en lög eru sett um atriðið, er ekki full trygging fyrir því, að það verði ekki skýrt á fleiri en einn veg síðar, þar sem málið hefur valdið deilum. Lög verða því sett, til þess að þetta liggi ljóst fyrir í framtíðinni, hver sem í hlut á, en það er dálítið fróðlegt að athuga málfærslu sjálfstæðismanna í þessu máli. Þeir segja, að með þessari till. minni um lagasetningu sé ég að fremja slíkt hneyksli, að annað eins hafi ekki þekkzt í þingsögunni, því að með lögunum eigi að búa til nýja varamenn, þ.e. nýja þingmenn, á Alþingi. Í sunnudagsblaði Morgunblaðsins sé ég svo að stendur, að þessi heilsíðufyrirsögn og stórgrein Morgunblaðsins hafi verið svo mögnuð hjá hv. 1. þm. Reykv., Bjarna Benediktssyni, að ég hafi horfið frá því að leggja lögin fram. Ég hafi ekki vegna þess, hve rök þingmannsins voru þung og sterk í málinu, þorað að fremja hneykslið. Nú er fróðlegt að sýna Sjálfstfl. örlítið framan í sjálfan sig í þessu máli. Samkv. lögum nr. 81 23. júní 1936, 33. gr., giltu þau ákvæði um varamenn bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmanna, að þeir voru jafnmargir aðalmönnum. Þeir voru jafnmargir aðalmönnum. En 1942 lét Jakob Möller þáv. ráðh. bera fram frv. til breytinga á þessu, sennilega ekki án vitundar Bjarna Benediktssonar, hv. 1. þm. Reykv., þáv. borgarstjóra í Reykjavík. Samkvæmt þeirri breytingu, sem gerð var á Alþingi, skyldi 33. gr. laganna orðast þannig: „Hver framboðslisti, sem hlotið hefur bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn kosna hlutbundnum kosningum, hefur rétt til varamanna, og skulu frambjóðendur á lista, þeir er ekki ná kosningu, vera varamenn.“ Siðar segir svo: „Nú hafa tveir eða fleiri stjórnmálaflokkar sameiginlega lista í framboði við bæjarstjórnar- og hreppsnefndarkosningar og sæti eins aðalfulltrúa slíks lista losnar á kjörtímabilinu eða hann óskar að láta varamann sitja fund í sinn stað, og skal þá sá varamaður listans, sem er úr sama stjórnmálaflokki og aðalmaður sá, er um er að ræða, var fulltrúi fyrir, er hann var kjörinn, taka sæti hans í bæjarstjórn eða hreppsnefnd án tillits til þess, hver í röðinni hann er af varamönnum listans.“ Hér skal vakin athygli á tvennu: Í fyrsta lagi, að allir, sem ekki ná kosningu á framboðslista við bæjarstjórnarkosningar, verða varamenn, þótt ekki komist að nema einn af þrjátíu. Í annan stað vek ég athygli á ákvæðinu um sameiginlegan lista stjórnmálaflokka. Að síðustu vil ég svo vegna ummæla hæstv. 1. þm. Reykv., að ég ætli að brjóta stjórnarskrána með því að láta lög, samþykkt á þessu þingi, taka til varamanna fyrir þingmenn, sem kosnir voru 1956, sérstaklega benda á 2. gr. laganna frá 1942, en hún hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi og taka einnig til bæjarstjórnarkosninga og hreppsnefndarkosninga, sem hafa farið fram frá árslokum 1941.“ Ég vil alveg sérstaklega vekja athygli á þessari grein, þar sem ákveðið er, að lögin taki til bæjarstjórnarkosninga og hreppsnefndarkosninga, sem hafi farið fram frá árslokum 1941. Þær höfðu farið fram í Reykjavík 15. marz 1942, og lögin voru staðfest 15. maí sama ár. Af þessu er augljóst, að hv. 1. þm. Reykv. er nú að fordæma það, sem flokksbróðir hans gerði 1942, vafalaust í fullu samræmi við vilja hans sem borgarstjóra í Reykjavík. Ég þarf svo ekki að segja frekar um þetta mál að sinni.



Herra forseti. Margt og raunar flest af því, sem hæstv. forsrh. hefur nú sagt, eru atriði, sem ég er þegar búinn að svara í þeim umræðum, sem um þetta mál urðu hér á dögunum, og veit ég því ekki, hvort ég hirði um að eltast við allan hans rökstuðning. Um daginn lét hann sér nægja að senda boð til kjörbréfanefndar um það, að hann ætlaði að leggja fram lagafrv., sem form. n. (GíslG) sagði að sér skildist að ætti að skera úr um þetta tiltekna atriði. Nú er hæstv. ráðh. a.m.k. mjög á báðum áttum um það, hvort slíka löggjöf eigi að setja. Sú till., sem fram er komin, verður ekki skilin á annan veg en þann, að hann ætli að láta Alþingi skera úr málinu með þál., alveg gagnstætt því, sem hann lét boða hér s.l. fimmtudag, en hafði þá ekki enn þá haft aðstoðarmenn við höndina til þess að setja saman þann samsetning, sem hann nú var að stauta sig hér fram úr. Hann virðist vera, eins og ég segi, á báðum áttum um það, hvort hann eigi að halda fast við þessi skilaboð til þingsins eða ekki. Hann vill ekki viðurkenna það, að afneitun boðskaparins hafi falizt í framlagningu þeirrar þáltill., sem hann bar fram á laugardaginn og var nú að tala fyrir, og lætur í það skína, að hann ætli engu að síður að knýja fram lög. Hann sagði: Löggjöf verður sett. - Vera kann, að það sé vegna þess, að fylgismenn hans, kommúnistarnir, heimti, að málinu sé lokið með lögum. Aftur á móti var vitað, að Alþýðuflokksmenn sögðu eftir umr. á dögunum, að þeir mundu alls ekki sætta sig við það, að þm. tæki sæti með lögum, og þá virðist eiga að hafa báðar aðferðirnar, að bæði sé gerð þál. og löggjöf sett á eftir. Ætla mætti, að þetta væri þá nokkurn veginn tryggt og a.m.k. öllum stuðningsmönnum sæmilega fullnægt. En gallinn er sá, að eftir sem áður er það gersamlega óheimilt samkv. stjórnarskrá og landslögum, að þessi hv. þm. taki sæti á Alþingi með þessum hætti, og það verður hvorki gert löglegt með lagabreytingu né með þál. Það er sannast sagt harla hlálegt, þegar hæstv. forsrh. er að lesa upp, að þetta megi, vegna þess að stundum hafi einföldum lögum verið breytt eftir á með nýrri löggjöf, varðandi atvik, sem umliðin voru. Ég skal viðurkenna, að sú löggjöf er ætíð mjög hæpin, en út yfir tekur þó, og hæstv. forsrh. getur ekki nefnt neitt dæmi þess, að eftir á eigi að breyta sjálfri stjórnarskrá landsins, hvort heldur með þál. eða einfaldri löggjöf. Að vísu væri lögformlega rétt, ef í stjórnarskrá landsins væri nú með stjórnarskrárbreytingu sett ákvæði um það, að þingið, sem kosið var 1956, ætti að vera öðruvísi skipað en það í raun og veru er. Ef það væri knúið fram með venjulegri stjórnarskrárbreytingu, þá væri það formlega löglegt. Hitt er svo annað mál, að efnislega er það ekki hægt, vegna þess að stjórnarskrárbreyting getur ekki orðið, nema nýjar kosningar fari fram. Sagt hefur verið, og það er dálítið til í því, að æðsti handhafi stjórnarskrárgjafarvaldsins, sem hjá okkur er samsettur aðili, gæti sett hvaða lög sem hann vildi. Í Bretlandi er aftur á móti ekki neinn munur á stjórnarskrárgjafanum og löggjafanum. Þess vegna getur hinn almenni löggjafi þar sett hvers konar ákvæði, sem stjórnarskrárgjafi annars staðar þarf til að koma. Bretar hafa sagt, að löggjafinn þar gæti sett löggjöf um allt, nema hann gæti ekki breytt konu í karl. En mér sýnist sannast sagt, að það sé það, sem hæstv. forsrh. sé að gera, það sé að breyta hinum virðulega fyrrv. varaþingmanni Reykjavíkur, ungfrú Rannveigu, í einn ágætan herra. Allt sýnir þetta, út í hvílíkar ógöngur hæstv. forsrh. og hans meðstarfsmenn eru komnir. Einnig þegar hæstv. forsrh. er hér að vitna í löggjöfina frá 1942 varðandi bæjarfulltrúana, þá sannar fátt betur en einmitt sú löggjöf, að löggjafinn 1942 leit á þetta sömu augum og ég og þeir, sem mér eru sammála um þetta, gera nú. Ef hægt var að skýra ákvæðin með einfaldri ákvörðun, þannig að orðin „jafnmargir varamenn“ fælu í sér eingöngu þetta, að ætið ættu að vera fyrir hendi jafnmargir varamenn og kosnir hafa verið, þannig að nýir kæmu til, ef aðrir gengju úr skaftinu, þá þyrfti engin lög. Lagasetningin frá 1942 sýndi einmitt, að ekki var heimilt að fjölga varamönnum, nema til þess væri bein lagaheimild. Um sveitarstjórnarkosningarnar þurfti lagabreytingu. Varðandi alþingismenn þarf með sama hætti stjórnarskrárbreytingu. Hitt er svo annað mál, sem ég skal upplýsa hæstv. forsrh. um, að það kann að vera nokkur skýring á því, af hverju þessar reglur voru látnar gilda um þá bæjarfulltrúa, sem kosnir höfðu verið um veturinn. Ég segi það hiklaust, þó að það geti að vissu leyti á annan veg orðið hæstv. forsrh. til styrktar. En vegna þess að ég vil hafa það eitt, sem satt er og rétt í þessu máli sem öðru, þá er rétt, að það komi fram, að 1942 var á Alþ. upplýst, að í nokkrum hreppsnefndum og bæjarstjórnum höfðu ákvæðin verið skilin svo, að varamannatalan var ekki takmörkuð við jafnmarga aðalmenn og kosnir höfðu verið, þannig að í framkvæmdinni hafði verið breytt til. Annars staðar var þetta ekki gert, og þess vegna sögðu menn: Framkvæmdin hefur hér verið á reiki, og þess vegna er efnisbreyting ekki jafnmikil og sýnist; þar af leiðandi er ef til vill hægt að fara svona að, að láta þetta taka að vissu leyti aftur fyrir sig, þótt hæpið sé. Þar að auki efast ég um, að það sé rétt hjá hæstv. forsrh., og skal þó ekki fullyrða það, að tekið hafi verið fram í eldri sveitarstjórnarlöggjöf, að varamennirnir skyldu vera jafnmargir aðalmönnunum. Mér er nær að halda, að það hafi verið sagt, að varamenn ætti að kjósa. Ef einungis hefur verið sagt, að varamenn ætti að kjósa, án þess að tala þeirra væri fastákveðin, þá er allur rökstuðningur hæstv. forsrh. þar með gersamlega einskis verður varðandi þetta atriði, því að þá var afsakanlegt, að sumir teldu, að hægt væri að hafa varamennina fleiri, þó að það yrði ekki ofan á annars staðar. En mestu máli skiptir, og það, sem sker úr, er, að þáverandi ríkisstj., sem hæstv. forsrh. þá veitti forstöðu, bar fram lagafrv., þar sem berum orðum var tekið fram, að fjöldi varamanna ætti ekki að takmarkast við tölu aðalmanna. Það var álit hæstv. ríkisstj., sem þessi hæstv. forsrh. veitti forstöðu, að þessu væri ekki hægt að koma fram nema með beinni lagabreyt., þó að í þinginu upplýstist, að venjan hafi sums staðar verið á annan veg. Þá segir hæstv. forsrh., að það eigi nú að skilja lögin rúmt. Stundum hafa þessir félagar verið að tala um, að það ætti að fara eftir anda laganna. Hæstv. forsrh. hafði að vísu smekk til þess að nota ekki það orð. Hann hefur munað of vel deiluna, sem hér var í vetur eða í haust varðandi það, hvort taka ætti gilda 4 uppbótarþingmenn Alþfl. Þá studdust þeir eingöngu við, að það væri bókstafur laganna, sem gerði óhjákvæmilegt, að þá ætti að taka gilda. Það lá fyrir, að forseti hæstaréttar, Jón Ásbjörnsson, sem varð þeirra björgunarhella í því efni. lýsti berum orðum yfir, að ákvæðin, sem hann taldi sig neyddan til að fara eftir, væru mjög óeðlileg, en vegna þess að beinan lagabókstaf skorti til þess að breyta frá þeim, þá taldi hann sér ekki fært að gera það. Þá var sem sagt allt byggt á þrengsta bókstafsskilningi, og það er á þeim þrönga og lítilvæga stalli, sem þessir fjórir hv. Alþfl. þm. eru komnir inn í Alþingi. Að mínu viti og margra annarra eru að vísu skýr ákvæði um þetta í lögum og stjskr. á allt annan veg en ofan á varð. En játa verður, að ákvæðin eru vafasöm, og eina stoðin, sem þessir menn hafa við að styðjast, er hinn þrengsti bókstafsskilningur. Nú leyfir hæstv. forsrh. sér að koma hér fram og tala með nokkurri óvirðingu um „íhaldssaman skilning“ á stjskr., sem sé, að eftir bókstafnum eigi að fara, bókstaf, sem segir alveg skýlaust og umsvifalaust: 8 þm. eru í Reykjavík; kosning þeirra er hlutbundin; jafnmargir varamenn skulu kosnir samtímis og á sama hátt. Fram hjá þessum ákvæðum verður ekki með nokkru móti komizt. Ákvæðin eru alveg eins ljós og ótvíræð og fremst verður á kosið varðandi bókstaf laga og framsetningu. Hitt er annað mál, að menn hafa fyrir löngu gert sér grein fyrir því, að þessi ákvæði væru nokkuð einstrengingsleg. Það er bent á það t.d. í miklu riti, sem Einar Arnórsson skrifaði í kringum 1930 um réttarsögu Alþ. Þá bendir hann á, að þessi ákvæði séu óheppileg, en hann segir, að fram hjá bókstafnum verði ekki komizt, og hann bendir líka á það, að framkvæmdin hafi verið þessi, eins og bókstafurinn segir til um. Hér er sem sé um að ræða atriði, sem búið er að skera úr á Alþ. Íslendinga og af kjósendum, þjóðinni, fyrir meira en 30 árum. Það var 1926. Þá fóru fram kosningar, þegar mjög svipað stóð á eins og nú gæti komið til að standa á fyrir Alþfl., en raunar alls ekki liggur fyrir enn þá, eins og ég skal koma hér að nánar á eftir. 1926 stendur þannig á, að þá er varaþingmaður landsk. þm., sem deyr, einnig dáinn. Til eru margir fleiri frambjóðendur á þessum lista, sem voru á lífi, þannig að ef þá hefði átt að fara eftir sams konar reglu og þessir hv. þm. vilja nú, þá hefði einfaldlega átt að taka 3. mann þessa lista, sem var í fullu fjöri. Slíkt datt engum í hug, heldur var boðað til nýrra kosninga, og þær fóru fram, og flokkur Hermanns Jónassonar og Alþfl. sýndu ekki Íhaldsflokknum þá sanngirni að láta vera að bjóða fram á móti honum. Það vissu auðvitað allir, að ef það hefði átt að kjósa alla þrjá þm., þ.e. svo marga sem voru kosnir í einu um land allt hlutbundinni kosningu við reglulegar kosningar, þá var enginn vafi á því, að Íhaldsflokkurinn hlaut að fá einn þm. kjörinn. Úrslit kosninga sumarið 1926 gerðu það hins vegar vægast sagt ólíklegt eða a.m.k. með öllu óvíst, að frambjóðandi Íhaldsfl. yrði kjörinn, heldur virtust horfur á því, að maður af sameiginlegum lista Alþfl. og Framsfl. mundi ná kosningu. Þessir flokkar hikuðu þá ekki við að bjóða fram mann á móti þessum frambjóðanda Íhaldsfl. Þá voru þeir ekki að tala um sanngirni og réttlæti né um það, að ekki væri hægt að koma hlutfallskosningu við, þegar þannig stóð á. Þá sögðu þeir: Ákvæðin kunna að vera heppileg eða óheppileg, en þau eru alveg tvímælalaus, og við verðum eftir þeim að fara. - Um þetta voru þá allir sammála, og datt engum annað í hug heldur en að svo yrði að gera. Þessir hv. þm. segja að vísu nú: Það er að vísu rétt, að í stjskr. segir, að varamenn skuli vera jafnmargir og aðalmenn, en það segir hvergi, hvernig eigi að fara að, ef varamennirnir deyja eða forfallast, svo að þeir geti ekki tekið sæti. En hæstv. dómsmrh. veit það allra manna bezt, bæði af lærdómi sínum og margfaldri stjórnmála- og dómarareynslu, að lagaákvæði verður vitanlega að skýra með hliðsjón af öðrum lagaákvæðum, og allra minnstur vandinn er að skýra ákvæði stjskr. með hliðsjón af öðrum ákvæðum sjálfrar stjskr., ekki sízt þegar þau ákvæði eru í sömu grein stjskr. og það ákvæði, sem frekar þarf að leita skýringar á. Að vísu segir í a-lið, að jafnmargir varamenn skuli kosnir samtímis og á sama hátt. Þarna er þá ráðgert, að varamennirnir muni duga, að þeir muni verða nógu margir til þess, að ekki þurfi að verða þingmannslaust. En í þessari sömu gr. segir um þm. kosna í einmenningskjördæmum í c-lið: „Deyi þm. kosinn í einmenningskjördæmi eða fari frá á kjörtímanum, þá skal kjósa þm. í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans.“ Ákvæðið í a-lið verður vitanlega að skýra með hliðsjón af ákvæðinu í e-lið, þannig að ef varamennina samkv. a-lið þrýtur, verður að viðhafa regluna, sem segir í e-lið, enda var alveg hliðstætt ákvæði og nákvæmlega sambærilegt skilið á þennan sama veg 1926, þannig að um þetta höfum við þegar viðtekið fordæmi, samþykkt Alþingis, framkvæmd ríkisstj., almennar kosningar, sem á öllu þessu byggist. Sannast sagt er það furðulegt, að menn skuli nú þvert ofan í 30 ára gamlan úrskurð, þvert ofan i það, sem allir, sem um þetta mál hafa skrifað í millitíðinni af einhverri þekkingu, hafa talið og hvort sem þeim líkaði eða ekki, hvernig ákvæðin eru, að þá skuli menn nú skyndilega vilja fara að viðhafa allt aðra reglu en viðtekin hefur verið og óumdeilanlega er í gildi. Sumir segja: Þetta breyttist allt 1934, vegna þess að þá fengu flokkarnir meira vald og viðurkenningu heldur en áður. Ég vil taka fram út af því, sem hæstv. forsrh. las upp varðandi það, að flokksstjórnir gætu bætt þm. inn, þá er það eitt dæmi þess, að fróðir menn hafa talið, að hinn almenni löggjafi hafi gengið lengra í lagasetningu og skýringu á stjórnarskránni en góðu hófi gegni, og mjög hefur verið dregið í efa, að það ákvæði fengi staðizt, ég vil segja bæði samkv. heilbrigðri skynsemi og ákvæðum stjórnarskrárinnar, en um það höfum við ekki ákveðið fordæmi í framkvæmd. Á þetta hefur aldrei reynt, eins og búið er að reyna á það atriði, sem hér er til umræðu. Það er til 31 árs gamall úrskurður Alþingis og þjóðarinnar um það. Hér er því í sjálfu sér ekki um nokkurn skapaðan hlut að deila, því að málið er fyrir löngu afgert. Varðandi það atriði, að sagt er, að þetta breyttist 1934 og flokkarnir fengju þá meira vald en áður, má vel vera, að þeir fengju það að sumu leyti. En varðandi það atriði, sem hér um ræðir, er ekki gerð nein breyting. Ákvæðin eru látin vera alveg eins og þau áður voru. Og við getum séð, ef þetta er rétt, að flokkarnir ættu að fá fullkomið vald á þann veg, sem nú er verið að vitna til, þá leiddi auðvitað þar af ekki síður, að varamenn ættu að vera í einmenningskjördæmi. Menn segja: Það er hættulaust að láta kjósa í einmenningskjördæmum, vegna þess að þar fer hvort eð er eftir meiri hluta. - En meiri hlutinn breytist eftir atvikum hverju sinni. Það er sannast sagt í mjög fáum kjördæmum landsins, að þm. eru kosnir með algerum meiri hl. atkvæða. Það eru flestir, sem eru kosnir með minna en helming atkv. þeirra, sem mæta og greiða atkv., og ef andstæðingar slíks flokks, sem þar varð ofan á, ynnu saman í kosningum, þá má segja: Fyrir fram eru allar líkur til þess, að flokkurinn, sem náði kjördæminu við almennar kosningar, mundi tapa eða vera í yfirvofandi hættu, ef til uppkosninga kæmi. Við sjáum sem sagt, að þarna er alls ekki fylgt þeirri reglu, að flokksvaldið eigi að vera óskorað. Það verður að segja það alveg eins og er, að það er fullkomið ósamræmi og sannast sagt ekkert vit í því, ef það er tekið út frá því sjónarmiði, að ekki skuli vera alveg eins varaþingmenn fyrir þm. úr einmenningskjördæmum eins og fyrir þm. í Rvík, í tvímenningskjördæmum og uppbótarþingmennina. Hvernig er hægt að rökstyðja það, að við, sem eigum að fara í kvöld eða fyrramálið úr landi og verða burtu um tveggja vikna tíma, að fyrir suma okkar fær flokkurinn og kjósendurnir varaþingmenn, meðan við erum í burtu, en t.d. þm. N-Ísf. og þm. Hafnf. fara án þess að geta látið nokkurn mann mæta hér fyrir sig í millitíðinni, þannig að þeirra kjósendur eru bæði forsvarslausir og þeirra burtför veldur breytingum í hlutföllum milli flokka. Ef á að fara að viðhafa þær skýringaraðferðir, sem nú er vitnað til, þá er alveg eins hægt að finna upp á því, að án stjórnarskrárbreytingar væri hægt að setja lög um það, jafnvel ákvæði með þál. eða með skilaboðum til kjörstjórnar að úrskurða varaþingmenn fyrir þessa þingmenn. Nei, gallinn er sá, að stjórnarskrárákvæðin í heild, - og á því ber auðvitað enginn frekar ábyrgð en hæstv. forsrh. og hans flokkur, stjórnarskrárákvæðin i heild varðandi kosningar til Alþingis eru í brotum. Aldrei hafa fengizt sett heilleg ákvæði út frá rökréttu sjónarmiði, heldur hefur þessu verið tosað áfram til einnar smábreytingar frá annarri til þess að yfirvinna þá hörðu mótstöðu gegn sanngjörnum breytingum, sem hv. Framsfl. stöðugt hefur veitt. Þess vegna er hægt varðandi þessi ákvæði að sýna fram á, að þau eru töluvert öðruvísi en æskilegt er og nokkur maður mundi gera þau, ef hann væri að semja í einu heildaryfirlitsreglur. En einmitt af því, að slíkt hefur aldrei verið gert, þá er eina leiðin að skoða ákvæðin eins og þau eru og skoða og leita þeirrar framkvæmdar, sem orðið hefur og reynslan er búin að segja til um, hvernig eigi að vera. Þá er það atriði hjá hæstv. forsrh., að Alþfl. hafi nú einn varaþingmann og þá sé Gylfi Þ. Gíslason eini varaþingmaðurinn, ef eigi að skilja 31. gr. alveg bókstaflega. Þá kem ég að því aftur, að vitanlega verður að skýra a-lið 31. greinar stjórnarskrárinnar með hlíðsjón af öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar, og þá komum við að d-lið 31. gr., sem segir til um uppbótarþingmennina. Það er í skjóli d-liðs stjórnarskrárgreinarinnar, sem Gylfi Þ. Gíslason er réttilega kjörinn á þing sem aðalþingmaður, ja, réttilega kjörinn, hitt á að se a. Alþingi hefur úrskurðað hann inn á þingið. Ekki er hægt að deila um það, að hann situr hér með þingmannsrétti, og það er með tilvísun til þessa liðs, sem hann hefur fengið sitt þingmannsumboð. Hitt, hvort Alþfl. hafi átt rétt til nokkurs uppbótarmanns, er önnur deila, sem ég get ekki rakið í þessu sambandi. Alveg með sama hætti og skýra verður 31. gr. stjórnarskrárinnar með hliðsjón af 46. gr., þar sem segir: „Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir, svo og úr því, hvort þm. hafi misst kjörgengi,“ er auðvitað alveg fráleitt og fær ekki með neinu móti staðizt að segja, að Alþingi geti ekki tekið þingmanninn gildan, nema hann hafi kjörbréf. Það segir einmitt þvert á móti í 46. gr.: „Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir.“ Alþingi hefur samkv. þessu ákvæði ótvíræða og skýlausa heimild til þess að úrskurða hvern þann kosinn, sem það telur rétt vera. Þess vegna er erfitt að taka það gilt sem nokkra ástæðu, þegar nokkrir þm. sögðu hér á dögunum, að þeir vildu ekki greiða atkv. með því, að Eggert Þorsteinsson kæmi hér, af því að hann hefði ekki kjörbréf. Það er einmitt Alþingis að skera úr um það, hvort kjörbréf sé gilt eða ekki, hvort kjörbréf, sem afhent hefur verið, fær staðizt og hvort þm., sem ekkert kjörbréf hefur fengið, er engu að síður rétt kosinn til Alþingis. Þetta segir alveg berum orðum í 46. gr., og er ástæðulaust að vera um það að þræta, en 31. gr. og 46. gr. verður auðvitað að skýra með hliðsjón hvora af annarri og lesa samtímis, þannig að fullt samhengi fáist á milli. Þetta mál stendur þannig, að yfirkjörstjórn Reykjavíkur hefur lýst því yfir, að hún „taldi ekki fært með hliðsjón af 31. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 117. gr. kosningalaganna, að gefa út formlegt kjörbréf til Eggerts G. Þorsteinssonar, og tilkynnti hún þá flokksforustu Alþfl. þessa niðurstöðu. En þar sem kjörinn þm. flokksins hér í Rvík, Haraldur Guðmundsson, er í þann veginn að hverfa af landi burt, en enginn varamaður fyrir hann, þá telur yfirkjörstjórnin rétt, svo sem mál þetta horfir nú við og með hliðsjón af 46. gr. stjórnarskrárinnar, að senda málið til hins háa Alþingis, að það taki ákvarðanir um það, hvort Eggert G. Þorsteinsson geti talizt löglega kosinn varaþingmaður fyrir Alþýðuflokkinn fyrir yfirstandandi kjörtímabil.“ Þetta er alveg í samræmi við stjórnarskrána, að yfirkjörstjórn treystir sér ekki til þess að láta Eggert Þorsteinsson fá kjörbréf. Þrátt fyrir þrábeiðni neitar hún að láta Eggert Þorsteinsson fá kjörbréfið. Hún vísar málinu til Alþingis, eins og lög standa til, og réttilega er vitnað til 46. gr. stjórnarskrárinnar. Málið kemur svo fyrir Alþingi alveg á lögformlegan og réttan hátt. Alþingi neitar einnig. Þegar það úrskurðar og fer með málíð samkv. 46. gr., þá neitar Alþingi að láta taka kosningu mannsins gilda, að viðurkenna hann sem réttkjörinn varaþingmann. Alþingi er búið að neita þessu. Kjörstjórnin fæst ekki til þess að gefa kjörbréf. Alþingi fellir við formlega atkvgr., nafnakall, fram komna till. um að taka Eggert Þorsteinsson gildan sem varaþingmann. En maðurinn skal inn, hvað sem lögin segja og hvað sem stjórnarskráin segir. Aðferðin er ósköp einfaldlega þessi: Fyrst ætlaði hæstv. forsrh. að láta úrskurða þetta með lögum, Hann hefur a.m.k. gugnað á því, að sú aðferð væri einhlít, heykzt á því, eins og réttilega var sagt í Morgunblaðinu í gær. En þá á bara Alþingi að koma og segja: Nú verður kjörstjórnin að gera það, sem Alþingi er búið að neita að gera og yfirkjörstjórn er búin að neita að gera. Alþm. eru vandir að virðingu sinni og vilja ekki láta ota sér allt of langt út í ósómann. Það var neitað að brjóta gegn stjórnarskránni, neitað að taka kjörbréfið gilt, en yfirkjörstjórnin er ekki eins fín, hún er ekki eins hátt sett og Alþingi, og hún skal fá að ganga í þetta lítið skemmtilega verk. Ég hef ekki hugmynd um, hvort yfirkjörstjórn telur sér fært eða skylt að gegna slíkri fyrirskipun Alþingis. Sjálfur tel ég það með öllu fráleitt. Þeir menn gera upp sinn huga, og ég skal ekki segja neitt um það, hver þeirra niðurstaða verður. En ég segi, að aumlegri leikur og meiri skollaleikur hefur aldrei gerzt varðandi skipun Alþingis heldur en þetta. Ég segi: Það er sök sér, ef alþingismenn vilja úrskurða sjálfir og beita sinu valdi samkv. 46. gr. og segja: Maðurinn er rétt kosinn, og við tökum hann inn í okkar sali. - En þegar þeir hafa ekki kjark til þess, heldur segja, að yfirkjörstjórnin eigi að fara að gera það, sem hún er búin að neita að gera og Alþingi er búið að neita að gera, þá gera menn sig að of litlum körlum hér á Alþingi, jafnvel þó að mikið liggi við að halda lífinu í þessari hæstv. ríkisstj. Svo verður að spyrja enn og aftur: Af hverju er verið með þetta allt saman? Hvað kemur til? Er sæti Alþfl., þingmannssæti Alþfl. í Reykjavík laust? Er ekki Haraldur Guðmundsson, sem var réttilega kjörinn þm. Reykjavikur, í fullu fjöri? Að vísu er hann sendur úr landi í bili, en þó þannig, að hann á vonandi hingað afturkvæmt. Af hverju að vera að fara í mjög hæpna lagaskýringu, þótt vægilega sé til orða tekið, af hverju að láta ekki kosningarnar gilda, sem búnar eru að fara fram? Af hverju ekki að láta Reykvíkinga njóta þingmennsku þessa gamalreynda þingskörungs, sem hefur haldið litlum flokki við lýði, oft með miklum og þungum áhyggjum og sannarlega ekki fyrirhafnarlaust? Er hann ekki á sínum, - ja, við skulum vona, að hann eigi langan tíma eftir enn ólifað, - er hann ekki miklu betur kominn hér í sölum Alþ. samkvæmt umboði kjósenda Reykjavíkur heldur en í stöðu úti i löndum, stöðu, sem meiri hluti núverandi hæstv. stjórnarflokka hefur sagt að væri óþörf og ætti að leggjast niður, sendiherraembættinu í Osló? Hví á að fara að gera Haraldi Guðmundssyni og Alþfl„ báðum að vísu komnum nokkuð á gamals aldur og yfir sinn fegursta æviblóma, - hví á að fara að gera þeim báðum þessa vanvirðu nú, að fara að senda Harald sem útlaga til Osló í stöðu, sem nú er þinglegur meiri hluti til að leggja niður, ef mennirnir vilja standa við eitt af sínum gömlu loforðum? Haraldur Guðmundsson hefur ekki enn þá afsalað sér þingsætinu. Það eina, sem gerzt hefur, er, að eftir kosningarnar í sumar afsalaði einn af frambjóðendum Alþfl. hér í Reykjavík varaþingsæti, sem hann taldi sig eiga rétt til. Ég trúi ekki, að þetta hafi verið gert án vilja og vitundar Alþfl. Ég trúi því ekki, en hafi það verið gert, þá getur Alþfl. ekki sakazt við neinn nema sjálfan sig, og jafnvel þó að hann verði að lifa Rannveigarlaus, þá hefur hann enn þá Harald Guðmundsson sem réttkjörinn þingmann. Og af hverju vilja menn vera að gera hæpnari ályktun á Alþingi, fara út í meiri lagakrókaundanbrögð en hér hafa nokkurn tíma sézt áður í þingsögunni til þess eins að knýja Harald Guðmundsson til að flýja land og setjast að sem próventukarl í Noregi? Ég held, að þeir menn, sem fyrir þessari ráðagerð standa, ættu ekki að vera að tala um það, að við hinir viljum vera ósanngjarnir við Alþfl. eða láta hann ekki njóta réttar síns. Við viljum einmitt, að Alþfl. haldi sínum góða og göfuga þm., Haraldi Guðmundssyni, Reykvíkingar fái að hafa þann þm., sem þeir kusu, fái að hafa hann undanbragðalaust, og að stjórnarskrá landsins fái að losna við það tilræði, sem nú er verið að sýna henni. Það hefur farið eins og ég sagði hér í upphafi máls míns, að hæstv. forsrh. ætlar ekki að gera endasleppt. Á laugardaginn var lögð fram þáltill. um, að Alþingi úrskurðaði málið með þessari þáltill., sem nú er borin fram. Nú er komið frv., sem boðað hafði verið og sker úr um þetta mál. Því er útbýtt hér, meðan ég var að tala, að því er virðist vegna þess, að ekki mátti koma fram, að hæstv. forsrh. hefði beygt sig fyrir þeim þungvægu rökum, sem ég flutti hér á dögunum. Ég sá, að það var í Morgunblaðinu í gær sagt hv. meiri hl. til hróss, að það, að nú væri horfið frá þessu, sýndi þó, að stjórnarliðið skorti ekki allt velsæmi. Ég bið afsökunar á að hafa viðhaft þau orð um hina hv. þm. stjórnarflokkanna.



Herra forseti. Það hefur stundum að undanförnu þótt nokkuð á það skorta, að það væru mikil verkefni, sem lægju fyrir Alþingi, enda oft og tíðum svo, að það hefur verið mjög erfitt um að halda fundi og fundir oft ekki verið nema 5–10 mín. á dag. En nú hefur hæstv. ríkisstj. fundið nokkurt ráð til þess að bæta úr þessu aðgerðaleysi, þó að það ráð sé næsta kyndugt og óvenjulegt, og það er að efna með margvíslegu móti til umræðna um efnislega sama mál. Það er fyrst borið fram sem venjuleg beiðni um úrskurð á þingsæti til handa einum föllnum frambjóðanda hér í Reykjavík. Næst er svo borin fram till. til þál. um þetta sama mál. Og svo loksins er borið fram frv. til laga um þetta sama mál einnig, til þess að það geti þó þar orðið vinna fyrir báðar d. þingsins við þrjár umr. í hvorri deild að ræða þetta mál næstu daga. Sú till., sem hér liggur fyrir á þskj. 229 frá hæstv. forsrh., finnst mér vera rangnefnd, því að hún ætti miklu fremur að heita till. til þál. um að fyrirskipa yfirkjörstjórninni í Reykjavík að brjóta stjórnarskrána. Það væri miklu nær lagi og lýsti efnislega till. og því, sem hún hlýtur að leiða af sér, ef yfirkjörstjórnin í Reykjavík ætlar að fara eftir henni. Þar er yfirkjörstjórninni skipað að framkvæma verknað, sem hún hefur talið ólögmætan og meiri hl. Alþingis hefur einnig talið ólögmætan. Nú á að hafa þá aðferðina að fyrirskipa yfirkjörstjórninni að framkvæma þetta verk, og væntanlega á þá þessi þál. að skiljast sem fyrir fram loforð þeirra manna, sem að henni standa, til þess að Alþ. leggi svo blessun sína yfir kjörbréfaútgáfu yfirkjörstjórnarinnar, eftir að hún hefur farið fram. Hv. 1. þm. Reykv. hefur efnislega rætt þetta mál, og með skýrum rökum sannað, að hér er um tvímælalaust stjórnarskrárbrot að ræða, sem ekki verður komizt fram hjá með neinum vafningum eða þó að það sé klætt í fallegan búning, eins og einn af varamönnum í yfirkjörstjórninni í Reykjavík, einn af lögfræðingum Alþýðubandalagsins, hefur ]ýst að væntanlega muni verða gert til þess að gera þetta allt fallegra í augum almennings. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta, í grein, sem hann ritar í Þjóðviljann nú s.1. laugardag: „Þessi tilgangur hinna fyrirhuguðu laga“ - hann gerði þá ráð fyrir, að það yrðu lög, eins og boðað hafði verið í kjörbréfanefnd hér í Alþingi - „verður að sjálfsögðu sveipaður í moldviðri einhvers sýndarréttlætis og sanngirni. En engar umbúðir geta dulið tilganginn, og engin látalæti eða þvættingur geta hulið þá augljósu staðreynd, að slík löggjöf væri brot á stjórnarskrá íslenzka lýðveldisins“. Þetta getur verið til nokkurrar athugunar fyrir hv. þingmenn Alþýðubandalagsins, sem ráða úrslitum hér á Alþ. um afdrif þessa máls. Að vísu er sá rökstuðningur færður fram fyrir þáltill., eins og hún liggur hér fyrir, að afgreiðslan á Alþ., þegar um þetta mál voru greidd atkv. fyrir helgina, hafi leitt í ljós, að í rauninni sé meiri hluti fyrir því, að Eggert Þorsteinsson fái að taka sæti á Alþ„ ef það sé borið fram með öðru móti, þannig að Alþ. sé ekki sjálft látið kveða á um það, að hann skuli fá kjörbréf, heldur að það sé undirbúið á þann hátt, að yfirkjörstjórnin sé látin gera það og síðan Alþ. látið greiða um það atkv. Þetta eru sennilega umbúðirnar, sem varakjörstjórnarmaður Alþýðubandalagsins lýsir svo vel í þeim ummælum, sem ég las hér upp áðan. En af því að mér skilst, að á því velti endanleg afgreiðsla þessa máls hér í þingi, hvernig þingmenn Alþýðubandalagsins snúist við því, - þingmenn Framsóknar- og Alþýðuflokksins eru fyrir fram reiðubúnir til þess að samþykkja hvað sem er í þessu máli, - það velti á þeim rökstuðningi fyrir till. forsrh., að með henni sé gerð sú breyting á meðferð málsins, sem þingmenn Alþýðubandalagsins munu geta fellt sig við, þá get ég ekki stillt mig um annað en minnast á ræðu, sem hér var flutt, þegar málið var til meðferðar nú fyrir helgina, af form. þingflokks Alþýðubandalagsins, hv. 3. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, þar sem hann ræddi þetta mál í allýtarlegri ræðu og gerði grein fyrir sinni skoðun og við skulum vona skoðun síns flokks í málinu, meðan ekki kemur það fram, að hann vilji ekki lúta hans leiðsögn. Kjarni hans máls var sá, að hann taldi að vísu ekki óeðlilegt, að Alþfl. fengi varamann hér, úr því að svona stæði á, en alger forsenda fyrir þessu væri, að um það yrðu sett lög, ekki þál. Þingsályktun hefur ekkert lagagildi og getur ekki breytt neinum lögum a.m.k., og hann ítrekaði það margoft í sinni ræðu. Hann sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Úr þessu, þegar slíkur ágreiningur getur verið um tilgang stjórnarskrár og um kosningalög, álit ég einvörðungu hægt að skera með einu móti, og það er með lagasetningu Alþingis, svo fremi sem slík lagasetning brjóti ekki í bága við stjórnarskrána.“ - Það er þó sá fyrirvari á. Og hann bætir við: „Ég álít það alveg gersamlega óhugsandi að ætla t.d. að útkljá eitthvað þess háttar með einhverri yfirlýsingu á Alþingi.“ Nákvæmlega því, sem ætlunin er hér að gera, því að þál. hefur ekkert gildi annað en vera yfirlýsing Alþingis. Hann segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta, beinlínis um það, sem tilgangurinn er að gera með þessari þáltill.: „Það hefur aldrei komið fyrir, að Alþingi hafi svo að segja ákveðið að gefa út kjörbréf eða taka mann inn á Alþingi, án þess að hann hafi kjörbréf. Ég álít, að Alþ. geti ekki gert slíkt, megi ekki gera slíkt og geti alls ekki fyrirskipað neinni kjörstjórn, yfirkjörstjórn né landskjörstjórn, hvað hún skuli gera í slíkum efnum. Slíkt væri að mínu áliti alger valdbeiting af hálfu Alþingis.“ Þetta er nú dómur formanns Alþýðubandalagsins um þann verknað, sem hér á að framkvæma og hæstv. forsrh. segir í grg. sinnar till. að ljóst sé að hafi meirihlutastuðning á Alþingi. Vafalaust hlýtur það að byggjast á breyttri afstöðu þingmanna Alþb., einhverra eða allra. Hv. form. þingflokksins er nú ekki mættur hér á þingi, af hvaða ástæðu sem það er. Ekki getur sá meiri hluti byggzt á þeim skoðunum, sem fram komu frá hálfu Sjálfstfl. í umræðum um málið áður. Það verður því næsta fróðlegt fyrir Alþ. og ekki þá síður fróðlegt fyrir þjóðina að heyra endalok þeirrar atkvgr., sem fer fram um þetta mál, með hliðsjón af þeim ummælum, sem hér hafa verið viðhöfð. Ég vil ekki fyrir fram ætla þingmönnum Alþb. eitt né neitt varðandi þeirra afstöðu eða ætla, að þeir hverfi frá hinni skeleggu lýsingu formannsins á því stjórnarskrárbroti, sem hér sé verið að fremja, og þeim óhæfilegu vinnubrögðum að ætla að fara að skipa yfirkjörstjórn að gera það, sem sé alger misbeiting á valdi Alþingis. Við sjáum, hvað setur, þegar að atkvgr. kemur. Ástæðan til þess, að þetta mál er komið hér fyrir þingið, er auðvitað sú, sem alltaf mátti búast við, að þær tilfæringar og sá leikur, sem tekinn var upp af Framsfl. og Alþfl. í síðustu kosningum, hlyti að draga dilk á eftir sér og hefna sín á einhvern hátt og leiða til enn meira öngþveitis en þá þegar varð. Hæstv. forsrh. var að ræða hér um í ræðu sinni áðan, að það hefði þótt sjálfsagt, þegar lögunum um kosningar til sveitarstjórna var breytt, að heimíla flokki það, þar sem tveir flokkar hefðu staðið saman að lista, að varamaður úr sama flokki kæmi inn, ef aðalmaður forfallaðist. Ég veit ekki, hvort hann hefur átt við með þessu, að það ætti að vera einhver rökstuðningur í því máli, sem hér liggur fyrir, því að mér vitanlega hefur því verið haldið fram alveg ákveðið og var haldið fram í haust, þegar þessi sami hæstv. forsrh. og aðrir stuðningsmenn stjórnarinnar voru að afsaka kosningabandalag sitt frá í vor, að hér hefði ekki verið um að ræða það brot á kosningalögum, að það væru blandaðir listar, þannig að það hlýtur að verða að ganga útfrá því, - eða ég vil a.m.k. leyfa mér að spyrja, hvort eitthvað hafi breytzt síðar, sem gæfi ástæðu til að taka þetta mál upp aftur hér, - að Rannveig Þorsteinsdóttir hafi verið varaþingmaður Alþfl. hér í Reykjavík, þar sem hún var á hans lista. Getur því að sjálfsögðu ekki verið nein rök í þessu máli sú breyting á sveitarstjórnarlögunum, sem hæstv. ráðh. vék að. Það er sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi leyfa mér efnislega að minnast á hér í þessu máli og að vísu hefur nokkuð verið vikið að, en þó ekki til hlítar, en það er í sambandi við þá kenningu, sem fram kom hér við umræðurnar fyrir helgina, að það hefði orðið breyting á flokkavaldinu eða á viðhorfi Alþ. til áhrifa flokka á kosningar 1934. Í framhaldi af því var af hæstv. forsrh. nokkuð rætt um breytingu þá, sem gerð var á kosningalögum til sveitarstjórna 1942. Nú hefur þetta út af fyrir sig ekki afgerandi þýðingu, vegna þess að stjórnarskrárákvæðinu hefur ekki verið breytt. Hafi það verið ætlun Alþ. að auka áhrifavald flokkanna varðandi val varamanna, bar að sjálfsögðu að breyta þessu ákvæði. En einmitt síðari meðferð málsins sýnir ótvírætt, að það hefur verið gengið út frá því, að þessi regla ætti svo áfram að gilda, og henni hefur ekki verið breytt í stjórnarskránni, þótt síðar hafi farið fram stjórnarskrárbreytingar. Þetta staðfestir einmitt sú meðferð og breyting, sem gerð var á kosningalögum til sveitarstjórna 1942. Áður en sú breyting var gerð, hafði þetta ákvæði sveitarstjórnarlaganna, sem sett voru 1936, hljóðað þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Um það, ef ekki bjóða sig fleiri fram við bæjarstjórnar- eða hlutbundnar hreppsnefndarkosningar en kjósa á bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn, um talning atkvæða, um mat á gildum og ógildum atkvæðum og um úrslit kosninga, hverja skuli úrskurða kosna sem bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn og hverja varamenn, í hverri röð og hverjar atkvæðatölur þeirra séu hvers um sig, fer samkv. gildandi ákvæðum um kosningar til Alþ., þegar um hlutbundnar kosningar er að ræða.“ Þetta var það ákvæði, sem áður gilti um það, að varðandi það, hverjir ættu að vera varamenn og hvernig þeir skyldu valdir, skyldi fara eftir lögum um kosningar til Alþingis. En hvernig stóð þá á því, að það var talið nauðsynlegt að breyta sveitarstjórnarlögunum á Alþ., ef skilja mátti ákvæði kosningalaga til Alþingis; sem byggðust á ákvæðum stjórnarskrárinnar, á þann hátt, að heimilt væri að taka síðari varamenn inn fyrir aðalmenn, ef fyrri varamenn eða hinir kjörnu varamenn forfölluðust? Jú, rökstuðningurinn fyrir því kom greinilega fram í grg. þeirri, sem fylgdi stjórnarfrumvarpinu um þessa breytingu á sveitarstjórnarlögum. En í þeirri grg. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þeirri reglu hefur verið fylgt, að framboðslisti, sem hlotið hefur bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn, skuli hafa rétt til jafnmargra varamanna. Þegar framboðslisti hefur aðeins fengið kosna einn eða tvo aðalmenn, þá kemur það fyrir, að varamenn eru ekki fyrir hendi til þess að taka sæti í bæjarstjórn eða hreppsnefnd í stað forfallaðs aðalmanns, og getur þá svo farið, að bæjarstjórn eða hreppsnefnd verði óstarfhæf.“ Þarna er afdráttarlaust lýst yfir þeirri skoðun þáverandi hæstv. ríkisstj., og vafalaust hefur þetta frv. verið borið fram með leyfi og samþykki þáverandi hæstv. forsrh„ að samkv. þeim reglum, sem fylgt hafi verið, þ.e.a.s. samkv. ákvæðum laga um kosningar til Alþingis, sem byggjast á ákvæðum stjórnarskrárinnar og hljóta að verða að vera í samræmi við þau ákvæði, hafi alls ekki verið heimilt að viðhafa þá reglu að taka inn síðari menn og telja þá rétt kjörna varamenn. Og það er einmitt þess vegna, af því að það þótti ástæða til þess að heimila þetta, að þessi breyting var gerð á lögunum um kosningar til sveitarstjórna. En sú breyting haggar vitanlega á engan hátt því, hvaða regla gildi um kosningar til Alþingis, vegna þess að hvorki var þeim ákvæðum kosningalaga til Alþingis breytt, sem um þetta fjalla, né heldur var stjórnarskrárákvæðinu breytt, þegar síðari stjórnarskrárbreytingar voru gerðar. Og stjórnarskrárbreyting var einmitt til meðferðar um svipað leyti, þannig að það er næsta undarlegt, þegar þetta mál lá fyrir Alþ. og talið var eðlilegt og sanngjarnt, að þessi breyting væri gerð varðandi sveitarstjórnirnar, að það skyldi ekki vera gengið þannig frá, að það skyldi einnig verða heimilað með alþingismenn. Ég skal fyllilega játa, að það er margvísleg sanngirni, sem mælir með því, að þessi tilhögun gæti verið viðhöfð, sem hér er lagt til að verði. En það eru, eins og hv. 1. þm. Reykv. sagði, mörg önnur tilfelli, þar sem nákvæmlega sama sanngirnissjónarmið kemur til greina, en gersamlega útilokað er talið af öllum að framkvæma, nema því aðeins að þetta eigi að vera upphafið að því, að það eigi með þáltill. að mega heimila t.d., að varamenn komi inn á þing í staðinn fyrir þingmenn í einmenningskjördæmum, þá væntanlega tilnefndir af sínum flokkum, ef flokksvaldið á að fá þá miklu viðurkenningu, sem allur þessi málflutningur virðist byggjast á. En ég held, að slík aðferð væri vægast sagt næsta hæpin og vafasöm til tryggingar lýðræðinu í landinu, því að í sannleika sagt verð ég að segja, að reynslan a.m.k. í þetta sinn staðfestir ótvírætt, að það er mjög ógiftusamlegt og ólíklegt til réttlátrar niðurstöðu að veita Alþ. sjálfu vald til þess að kveða á um kjör þingmanna. Það liggur óvefengjanlega fyrir í þessu máli, að kosningu þingmanna fyrir Reykjavík á þessu kjörtímabili er endanlega lokið og að úrslit þeirra kosninga urðu þau, að Alþfl. fékk hér kjörinn einn mann af sínum lista. Það var úrskurðaður inn á þing annar maður á listanum sem uppbótarþingmaður, og þá kemur þriðja sætið sem varaþingmannssæti. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri þá verið að brjóta ákvæði stjórnarskrárinnar, ef 2. maður á listanum væri tekinn inn sem uppbótarþingmaður, vegna þess að það væri ekki gert ráð fyrir því i stjórnarskrárákvæðinu, að slíkt væri heimilt. Þetta er auðvitað reginvilla og hin furðulegasta lögskýring, vegna þess, eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram, að innan sömu lagagreinar verður auðvitað að skilja setningarnar og ákvæðin í samhengi hvert við annað, og auk þess segir alveg sérstaklega í 31. gr. stjórnarskrárinnar: „Að öðru leyti fer um skipun jöfnunarþingsæta eftir kosningalögum.“ Það er heimilað að setja um jöfnunarþingsætin nánari ákvæði með kosningalögum. Og það liggur auðvitað í augum uppi, að þessir 11 þm., sem til jöfnunar eru milli þingflokka sem uppbótarmenn, eru kosnir á sama tíma og kjördæmakosnu þingmennirnir, þannig að um þann mann er ekki að ræða sem varamann, þar sem hann hefur fengið kosningu sem landslistamaður. Þetta getur því auðvitað ekki á nokkurn hátt styrkt þá kenningu, að það sé heimilt að taka næstu tvo eða þrjá menn eða þá væntanlega eins lengi og listinn endist til sem varamenn inn á þing. Þó að það sé kannske ekki til sérstakrar fyrirmyndar að vera að vitna í Þjóðviljann, þá get ég samt ekki stillt mig um annað en að vitna í nokkrar setningar í þeirri grein, sem ég gat um hér áðan, af því að hún er rituð af einum af helztu lögfræðingum Alþb. og manni, sem mér skilst að sé varamaður í yfirkjörstjórn, þar sem hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Allir aðrir frambjóðendur þess lista, þ.e. í 4.–16. sæti, voru að öllu leyti fallnir á þeirri stundu, sem formaður yfirkjörstjórnar í Reykjavík hafði lokið við að lýsa í embættisnafni úrslitum kosninganna hér í bænum. Þeir höfðu ekki náð kosningu. Þeir voru aftur orðnir nafnlausir einstaklingar í hafi hinna óbreyttu borgara eins og við hinir, - ekki hv. þingmenn, ekki tilvonandi uppbótarmenn, ekki tilvonandi varaþingmenn, aðeins fyrrverandi tilvonandi, ekki einu sinni frambjóðendur lengur. Þeir voru ekki lengur neitt sérstakt. Listinn, sem nafnið þeirra stóð á fram að kjördegi, var ekki einu sinni framboðslisti lengur. Hann var aðeins skilríki frá liðinni tíð handa hagstofunni og Íslandssögunni. Þeir, sem áttu nafn sitt á honum, neðan þriðja sætis, mundu aldrei geta komizt í kallfæri við Alþingi Íslendinga sem innanhúsmenn þar, fyrr en kjörtímabilið væri liðið.“ Það er ekki neitt hikandi orðalag á skoðun þessa hv. varamanns í yfirkjörstjórn, sem þarna kemur fram. Þó að það ætti ekki að skipta miklu máli, hvort Eggert Þorsteinsson, sem er hinn mætasti maður, kemur hér inn á þing eða ekki í stað Rannveigar Þorsteinsdóttur, þá er það út af fyrir sig ekkert atriði í málinu, og sú andstaða, sem hér hefur komið fram gegn þeirri hugmynd, að Eggert Þorsteinsson taki hér sæti á Alþingi, stafar ekki á nokkurn hátt af andúð á honum, þvert á móti. En það er næsta kynleg hugmynd og sýnir hugsunarhátt þeirra manna, sem þar að standa, sem kemur fram í blaði hæstv. forsrh. nú um helgina, að afstaða Sjálfstfl. til málsins hafi auðvitað miðazt af því, að hann var í stjórnarandstöðu. Það sem sagt virðist vera skoðun blaðsins, að það sé óhugsandi, að þingmenn eða þingflokkar geti haft afstöðu til mála eftir því, sem þeir telja rétt og satt, heldur hljóti það að fara eftir því, hvað hagsmununum líður hverju sinni. Ef þessi hugsunarháttur á að ríkja hér á hinu háa Alþingi um þá úrskurði, sem Alþ. á að fella, þá er ég hræddur um, að það þurfi ekki að vænta mikillar virðingar þjóðarinnar. Það, sem hér er verið að framkvæma undir forustu hæstv. ríkisstj., er einhver sá blygðunarlausasti leikur, sem leikinn hefur verið á þessu sviði, þar sem ótvírætt er brotið gersamlega í bága við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins. Í slíkum leik viljum við sjálfstæðismenn ekki taka þátt, og af því markast okkar afstaða til málsins, en ekki á hinn minnsta máta af neinum fjandskap við þann mann, sem hér er verið að deila um. Og ég er heldur ekki í neinum efa um það, að þó að kannske allir hv. þm. stjórnarflokkanna muni hlýða forsrh. um það að rétta upp hönd sína með þessari þáltill., þá verður það með samvizkunnar mótmælum hjá mörgum. Stjórnarskrá okkar unga lýðveldis er sá hornsteinn, sem við byggjum á, og það er engra skylda fremur en Alþingis að sjá um, að stjórnarskráin sé í heiðri höfð. Og þó að það komi um stundarsakir illa við einstaka flokka að geta ekki hagrætt ákvæðum hennar eftir vild, þá verður það að teljast hin mesta ósvinna og verður að harma það, að ríkisstj. skuli láta leiðast til þess að ganga á undan með að brjóta ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins. Ég efast um, að hæstv. forsrh. og meðstarfsmenn hans hafi gert sér grein fyrir því, hvað þeir raunverulega eru hér að gera, í kappi sínu við að ná fram þeim árangri, sem þeir vilja endilega að náist hér. Ég öfunda þá sannarlega ekki af því hlutskipti, þegar dæmt verður siðar um þann verknað, sem þeir stofna hér til, ef meiri hluti Alþingis ætlar að leggja blessun sína yfir till. þeirra.



Herra forseti. Ræður þeirra hv. 1. þm. Reykv. og 2. þm. Eyf. voru að ýmsu leyti svipaðar og um sama efni og raunverulega var seinni ræðan endurtekning á þeirri fyrri. Það er nú komið út í þá sálma, að langar ræður eru haldnar um brottför Haralds Guðmundssonar, og það sýnir samræmið í þessu öllu saman, þegar verið er að ræða um stjórnarskrá, að setja á langar ræður um það, að hann sé sendur sem útlagi út í lönd. Leit hv. 1. þm. Reykv. svo á, að Jakob Möller væri sendur sem útlagi, leit hv. þm. svo á, að Gísli Sveinsson væri sendur sem útlagi, eða leit hann máske svo á, þegar hann skipaði Sigurð Nordal, að manni skildist Sigurði Nordal til heiðurs, sendiherra í Danmörku, að Sigurður væri sendur sem útlagi, eini embættismaðurinn á Íslandi, sem hafði verið ákveðið að tæki sérstök heiðurslaun við háskólann, til þess að hann gæti fengið aðstöðu til þess að njóta sinna ágætu hæfileika við rannsóknir og ritstörf? Nú heitir þetta að vera sendur sem útlagi, og um þetta er meginmál þessara ræðna, sem hér eru haldnar, þegar verið er að ræða um það, hvort stjórnarskráin hafi verið brotin eða ekki. Ég get bent í stuttu máli á það, sem þetta mál raunverulega snýst um, þ.e. 31. gr. stjórnarskrárinnar. Því er haldið fram af þessum hv. þm., að það eigi að kjósa jafnmarga varamenn samtímis og á sama hátt og aðalmennina. Ef það komist einn maður að hjá Alþfl., svo að maður taki það dæmi, þá er kosinn samtímis og á sama hátt einn maður til vara, þ.e. Gylfi Þ. Gíslason, og ekki hægt að breyta því með lögum á neinn hátt, vegna þess að þetta eru stjórnarskrárákvæði. Þetta segja þeir. En svo athuga þeir ekki, að jafnsnemma viðurkenna þeir um ákvæði 117. gr., sem ákveður það, að ef fyrsti varamaður, kosinn samtímis og á sama hátt, sá eini löglegi eftir þeirra skýringu, verður uppbótarþm., þá á að beygja sig fyrir því lagaákvæði, að hann verði uppbótarþm. og þriðji maður listans komi inn, en ómögulega lengra. Ef þriðji maður listans er forfallaður á sama hátt og fyrsti eða segir af sér, neitar að taka sæti, eins og í þessu tilfelli, þá er stjórnarskrárbrot, að sá fjórði komi til, aðeins sá þriðji. Allir sjá, að annaðhvort er kosinn einn varamaður, og það er Gylfi Þ. Gíslason, eða það á að taka við næsti varamaður, þegar hinn forfallast, alveg eins og ákveðið er með fyrsta varamann. Um leið og þeir fallast á, að þriðji maður listans megi taka sæti í hans stað, eru þeir komnir ofan af öllu þessu, þar sem þeir halda því fram, að hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða. Annars er dálítið fróðlegt að sjá, hvernig þeir velta þessu öllu saman fyrir sér og fara úr einum stað í annan í rökum. Það, sem hér á að ske, er það, að Eggert Þorsteinsson tekur sæti Haralds Guðmundssonar. Það er það, sem á að ske, en af því að það hafi ekki verið alveg víst fyrir Reykvíkinga, að þeir væru að kjósa Eggert varamann, þá á samkv. stjórnarskránni ekki að vera hægt, það á að vera ólýðræðislegt, að hann taki sæti. Ég hef vísað í 128. gr., þar sem ég sýndi fram á, að flokkunum er fengið svo mikið vald, að ef ekki eru nægilega margir menn á lista flokks, aðalmenn og varamenn, þá á kjörstjórn að gefa þeim tíma til þess að setja nýja menn á listann, sem eru þá samkvæmt því kosnir og ber að úrskurða kosna, m.ö.o. menn, sem kjósendur hafa aldrei nokkurn tíma haft hugmynd um að væru í framboði. Þessu hafa sjálfstæðismennirnir aldrei fundið að. En þegar bent er á það, segja þeir, að það sé náttúrlega sízt til fyrirmyndar. Ég er ekkert að halda því fram, hvort það sé til fyrirmyndar eða ekki til fyrirmyndar, en það er staðreynd, eins og ég las upp, að þessi eru ákvæði 128. gr. kosningalaganna. Svo halda menn, að það sé eitthvert brot á lögum að úrskurða, að næsti varamaður, sem hefur verið fjórði maður á lista flokks við framboð í Reykjavík, taki sæti næst á eftir, nákvæmlega eftir sömu reglu og 117. gr. ákveður, ef fyrsti varamaður forfallast. Eins er það, að það er sagt, að nú sé ég í einhverjum vafa um það, hvort ég ætli að setja lög. Ég sagði það vitanlega strax í minni frumræðu, að ég áliti, að þetta væri lögskýringaratriði fyrir Alþingi og þá lögskýringu ætti Alþingi að inna af höndum, þar sem yfirkjörstjórn hefur beðið um þá lögskýringu beinlínis. Hún hefur vísað því til Alþingis og beðið um álit þess. Þess vegna er Alþingi skylt að afgr. þetta mál. En haldið þið nú, að þeir menn, sem biðja um þessa lögskýringu, - að vísu efast ég ekki um það, að þeir geri það, sem þeir álíti að sé rétt, en formaður kjörstjórnar er sannarlega ekki flokksmaður Alþfl., - en þeir segja: Við erum í vafa. Formlegt kjörbréf treystum við okkur ekki að gefa út. Við biðjum um úrskurð Alþingis. - Þetta álít ég að Alþingi eigi að skýra, eins og því er skylt samkvæmt 46. gr. stjórnarskrárinnar. En vegna þess að deilt hefur verið um atriðið og til þess að ekki verði úrskurðað á annan veg siðar og allir flokkar búi við þennan rétt hér eftir, þá tel ég rétt að setja um það lög í samræmi við lögskýringuna. Nú minnast hv. þm. þess, hvernig hv. 1. þm. Reykv. (BBen) talaði hér s.l. föstudag, - mig minnir, að það væri þá, sem till. lá hér fyrir, - hvað hann hefur birt í Morgunblaðinu og hvað hann segir nú. Það var nefnilega alls ekki 31. gr. stjórnarskrárinnar, sem hann var að tala um að stæði í vegi fyrir því, að lög væru sett og eins og hann sagði látin gilda aftur fyrir sig. Efnið í ræðunni var þetta: Það á með lögum, sem hann talaði ekkert um í því sambandi hvort stönguðust á við 31. gr. stjórnarskrárinnar, - það á með lögum að setja ákvæði um að búa til nýja þingmenn, og samkvæmt þeim nýju lögum eiga kosningar að hafa farið fram 1956. - Það var þetta, sem hann fann að. Það var þetta, sem hann skrifaði um í Morgunblaðið. En nú bendi ég honum á það og hann meðgengur, að flokksbróðir hans hafi 1942 sett lög á Alþingi um varamenn i bæjarstjórn og þau hafi verið látin ná aftur fyrir sig, nákvæmlega á sama hátt og hann heldur fram að ég sé að gera og sé vítavert. Ég er ekki að gera það sama, því að ég álít, að lausnin á máli Eggerts sé lögskýringaratriði, og lögin, sem nú verða sett, eru aðeins staðfesting á því, sem ég álít að sé lög, en vil hafa skýrt. En það, sem hann hefur gert og vítt mig sérstaklega fyrir, að setja lög og láta þau ná aftur fyrir sig, það hefur flokksbróðir hans gert og sennilega, að ég segi ekki áreiðanlega, í samráði við borgarstjórann í Reykjavík, hv. núverandi 1. þm. Reykv. Lögin voru sett 15. maí, kosning 15. marz, og búnir til hvorki meira né minna en - ekki einn varamaður, sem er nú svo íhaldssamt hjá okkur, að það eigi aldrei nema einn að vera í gangi, heldur var lögfest, að ef það er einn maður kosinn af lista, þá eiga allir hinir 29, ef þeir eru á listanum, að vera varamenn þessa eina manns, eftir því sem það er framkvæmt. Nú segir hann að vísu og ber fyrir sig það, sem ég ber fyrir mig, - að ég álít réttilega, en hann ranglega, - að þetta hafi verið orðin venja með varamenn. Nú skal ég ekkert segja um það, hvort sú venja hefur verið rétt eða röng. Það getur vel verið, að það hefði mátt grípa til fleiri varamanna en þetta eftir lögunum. Það kemur ekki til mála, að ég taki án athugunar gilda lögskýringu bæjarstjórnar í þessu efni, en hann áleit, að þetta hefði verið framkvæmt. Nú skal ég lesa þetta, með leyfi hæstv. forseta. Grg. er þannig: „Þeirri reglu hefur verið fylgt, að framboðslisti, sem hlotið hefur bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn, skuli hafa rétt til jafnmargra varamanna. Þegar framboðslisti hefur aðeins fengið kosinn einn mann eða tvo menn, þá kemur það fyrir, að varamenn eru ekki til fyrir hendi til þess að taka sæti í bæjarstjórn eða hreppsnefnd í stað forfallaðs aðalmanns, og getur þá svo farið, að bæjarstjórn eða hreppsnefnd verði óstarfhæf.“ Við búum ekki til neinn nýjan varamann hér. Það er lögskýringaratriði, og maðurinn er kosinn. En hér er alveg vafalaust, eftir því sem þeir segja í grg. og það er flutt eftir beiðni þáverandi félmrh., Jakobs Möllers, að þessir varamenn voru ekki til, fyrr en þeir voru löggiltir um vorið, þeir sem höfðu verið í framboði um veturinn. Það var þetta, sem hv. þm. fann að við frv. mitt, en ekki, að það stangaðist á við 31. gr. stjórnarskrárinnar, þó að hann grípi til þess núna, þegar hann er búinn að sjá framan í þessar staðreyndir. Þá gerði hv. 2. þm. Eyf. (MJ) það að umtalsefni, að einhver hefði sagt það í Tímanum, að afstaða Sjálfstfl. væri auðvitað við það miðuð, að hann væri í stjórnarandstöðu; þetta væri grálegur dómur og ekki líklegt, að menn bæru mikla virðingu fyrir Alþingi, ef menn tækju að trúa slíkum staðhæfingum. Það mætti nú satt að segja af þeim, sem er kunnugri þingsögunni en ég, nefna eitthvað af dæmum um þetta og þau ekki svo fá. Mig rámar í þau ýmis, en ég ætla bara að nefna eitt, sem er mér minnisstæðast, og það er þingrofið 1931. Þá er því haldið fram með öllum þeim ósköpum, sem hægt var að stofna til hér á Alþingi, og þið ungu þm. hefðuð átt að vera hérna og sjá til þingmannanna, að þingrofið sé stjórnarskrárbrot. Það var farið heim í hús, - ég ætla ekki að nefna þau sérstaklega, mölvaðar rúður, haldnir hópfundir hér, talað hér af svölunum um stjórnarskrárbrot. Ég var lögreglustjóri í Reykjavík þá, og einn maður, sem ekki vildi rétta upp höndina með því, að það væri stjórnarskrárbrot, æruverðugur prestur, var með gleraugu. Þau voru mölvuð, rifin af honum kápan og honum kastað í götuna. Og aldrei hefur verið framið annað eins ódæði, eftir því sem sjálfstæðismenn sögðu. En það er skemmst af að segja um þetta óskaplegasta stjórnarskrárbrot, sem nokkurn tíma hafði verið framið í sögu Íslands, - það var fenginn sérstakur maður til að skrifa um það og gefa út fræðilegt álit um, að þetta væri hræðilegt stjórnarskrárbrot, og fjöldi manna trúði þessu í svip, - að engum lifandi manni, sem þekkir nokkurn hlut til stjórnskipunar, dettur í hug að halda þessu fram núna. Allir vita, að þetta var bóla, þetta var ekkert annað en skröksaga, sem var fundin upp til að æsa, og það var gengið svona langt til að framfylgja þessari skröksögu, fenginn fræðimaður til þess að skrifa um það og fylgt eftir hér í bænum með þeim hætti, sem ég ætla ekki að lýsa frekar og er sennilega í minni ýmissa. En nú hafa æruverðugir sjálfstæðisprófessorar orðið að kenna það við Háskóla Íslands, að þetta hafi verið allt saman tóm vitleysa. Það er ekkert skemmtilegt að heyra það, ég skil það: tóm vitleysa. Þetta, sem Sjálfstfl. hélt fram sem einn maður hér á Alþingi að væri stjórnarskrárbrot, hafa sjálfstæðisprófessorar síðan við Háskóla Íslands kennt nemendum sínum að hafi verið tóm skröksaga, það hefði ekki verið nokkur fótur fyrir því, það, sem gert var, hefði verið í samræmi við stjórnarskrána. Svo geta þeir ráðið því, sem vilja, hvort maður með tilliti til þessa og ýmislegs annars telur, að afstaða Sjálfstfl. mótist að einhverju leyti eftir því, hvort hann er í stjórnarandstöðu eða ríkisstj., eftir að hafa þennan lærdóm af honum og svo marga aðra, sem væri ástæða til að nefna, en tæki of langan tíma, þar sem lögskýringar hafa farið eftir því, hvar hann hefur verið í aðstöðu á hverjum tíma, nákvæmlega eins og hann kemur hér á Alþingi og segir: Það má ekki setja lög, sem ná aftur fyrir sig, - en 1942 hefur hann gert það sama, og meira að segja hafa menn þá verið svo sammála um það, að ég sé ekki, að það hafi verið nokkur maður, sem hafi greitt atkvæði gegn því, að lögin væru látin gilda aftur fyrir sig. Nú má það ekki.



Herra forseti. Þessar umr. eru nú nokkuð farnar á víð og dreif, eins og þegar hæstv. forsrh. lætur sér hér sæma að ráðast annars vegar á gamlan kennara sinn, Einar Arnórsson prófessor, og bera honum öll möguleg brigzl og hins vegar á gamlan samstarfsmann í ríkisstj., Jakob Möller, og leggja á hann þungar sakir. Hæstv. forsrh. veit ofur vel, að þingrofið 1931 var talið ólöglegt af Einari Arnórssyni, sem þá var tvímælalaust fremsti stjórnlagafræðingur Íslands, og að Einar Arnórsson hafði sett þá kenningu fram, að þingrof með þessum atvikum væri ólöglegt, áður en þau atvik gerðust, sem að höndum bar 1931. Það má vel líta þannig á, og ég er einn þeirra, sem telja, að Einar Arnórsson hafi þarna ekki haft rétt fyrir sér. En það er með öllu ómaklegt af þessum fyrrv. lærisveini Einars Arnórssonar, hæstv. forsrh., að ráðast nú á hann látinn og segja, að hann hafi þarna verið fenginn til þess að halda einhverjum kenningum fram, sem Sjálfstfl. komu vel, vegna þess að Einar Arnórsson hafði sett þessar kenningar fram löngu áður, þannig að þær voru ekki miðaðar við atburðina, eins og ég þegar sagði. Við sjálfstæðismenn lítum hins vegar á hvert mál eftir því, sem rök standa til, og víst var það eðlilegt, að margir féllust á þær skoðanir, sem Einar Arnórsson hafði haldið fram og fært rök að og kennt við Háskóla Íslands. Eins og ég segi: Þær kenningar voru umdeilanlegar, og persónulega hef ég nokkuð um það rætt í fræðilegri ritgerð og tekið fram þau atriði, sem ég tel þar skipta miklu máli. En víst skiptir það ekki minnstu máli varðandi skýringu á ákvæðunum um þingrof, að atburðirnir gerðust 1931, þingrofið var þá framkvæmt með þeim hætti, sem raun ber vitni um. Alþ. tók til starfa, var viðurkennt af alþjóð sem löglegt Alþingi Íslendinga, og þar með má segja, að úr þessari deilu hafi verið skorið í eitt skipti fyrir öll. Aftur á móti ef andstæðingar þingrofsins hefðu unnið meiri hluta á Alþ. 1931, - þeir fengu að vísu yfirgnæfandi meirihlutastuðning alþingiskjósenda, en Framsfl. varðar ekki svo mikið um það út af fyrir sig, bara ef hann getur fengið þingsætin, og víst er það lögum samkvæmt, - ef kosningar 1931 og áframhaldandi saga landsins þar með hefði orðið með öðrum hætti en hún var, þá er mjög sennilegt, að ýmsir mundu nú telja, að Einar Arnórsson hefði reynzt hafa rétt fyrir sér í þessu deilumáli frá 1931. Varðandi umdeilanleg lagaákvæði vita allir lögfræðingar, að það sker úr, að ef ákveðin venja er komin á, ákveðið fordæmi, sem náð hefur fram að ganga og allsherjar viðurkenningu, þá deila menn ekki lengur um það atriði, heldur segja: Um þetta var deilt, þangað til þessir atburðir gerðust, þangað til þessi atvik voru fyrir hendi, en með þeim atburðum var úr þessu skorið. - Þetta ætti ekki að þurfa að vera að segja hæstv. forsrh., hann sem dómsmálaráðherra og margra ára dómari veit manna bezt, hvernig hann hagar sínum störfum. En að hann skuli koma hér upp með þeim hætti, sem hann gerir, og tala á þann veg, sem hann gerir, sýnir sannast sagt betur en flest annað, hversu veikur hans málstaður er, enda segir hæstv. ráðh.: Þm. Sjálfstfl. halda því fram, að Gylfi Þ. Gíslason sé eini réttkjörni varaþingmaður Alþfl. - Þetta sagði hann hér berum orðum áðan, að við héldum því fram, að Gylfi Þ. Gíslason væri réttkjörinn varaþingmaður Alþfl. Svo byggir hann mál sitt á því að sýna fram á, hvílík endemis fjarstæða þetta er. Hæstv. forsrh. veit ósköp vel, og hann getur ekki einu sinni huggað sína annars ekki svo mjög árvökulu samvizku með slíkum blekkingum, - hann veit einmitt ósköp vel, að við höldum því fram, að Gylfi Þ. Gíslason sé ekki varaþingmaður Alþfl. Við höldum því fram og höfum sýnt fram á það með ótvíræðum rökum, að samkvæmt d-lið 31. gr. stjórnarskrár lýðveldisins er Gylfi Þ. Gíslason réttkjörinn 1. uppbótarþingmaður Alþfl., og næsti maður honum á listanum er 1. varaþingmaður Alþfl. Þetta er samkvæmt ótvíræðum fyrirmælum stjórnarskrárinnar, eins og hún er nú. Það hefur engum dottið annað í hug en þetta ætti svona að skiljast. Svo kemur hæstv. forsrh. og byggir sinn málflutning á því, að við höfum haldið fram allt öðru, þveröfugu við það, sem við höfum sagt og stjórnarskráin segir ótvírætt til um. Hæstv. forsrh. leyfir sér hér að segja, að yfirkjörstjórnin hafi beðið Alþ. um að segja sér að gefa út kjörbréf, og hann endurtók þetta núna í tilvitnun sinni í bréf yfirkjörstjórnarinnar áðan. Það er ómögulegt fyrir þá, sem ekki voru inni í málinu, annað en að halda, að eitthvað þessu svipað stæði í bréfi yfirkjörstjórnar, en þar stendur: „Yfirkjörstjórnin taldi ekki fært með hliðsjón af 31. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 117. gr. kosningalaganna, að gefa út formlegt kjörbréf til Eggerts G. Þorsteinssonar, og tilkynnti hún þá flokksforustu Alþfl. þessa niðurstöðu.“ Þetta er það, sem yfirkjörstjórnin segir. Hún taldi þetta ekki fært. Hún hefur ekki beðið Alþ. um nokkurn skapaðan hlut. Hún segir að vísu hér áfram: „En þar sem kjörinn þm. flokksins hér í Reykjavík, Haraldur Guðmundsson, er í þann veginn að hverfa af landi burt, en enginn varamaður fyrir hann, þá telur yfirkjörstjórnin rétt, svo sem mál þetta horfir nú við og með hliðsjón af 46. gr. stjórnarskrárinnar, að senda málið til hins háa Alþ. og að það taki ákvarðanir um það, hvort Eggert G. Þorsteinsson geti talizt löglega kosinn varaþingmaður fyrir Alþfl. fyrir yfirstandandi kjörtímabil.“ Yfirkjörstjórnin neitar að gefa út kjörbréfið, segist ekki telja það fært. Hún segir, að Alþ. eigi að taka ákvörðun um þetta samkv. 46. gr. stjórnarskrárinnar, og það er alveg rétt tilvitnun í 46. gr. stjórnarskrárinnar þetta varðandi. Hér er komið upp deilumál, sem samkv. ótvíræðum bókstaf 46. gr. stjórnarskrárinnar heyrir undir Alþ. að skera úr um, og yfirkjörstjórnin réttilega vísar málinu til Alþ. Hún neitar að gefa út kjörbréfið. Hún segir, að Alþ. eigi að taka ákvarðanir um þetta. Með þetta fyrir framan sig, með þetta í fullri vitund og minni, því að ekki er hann orðinn svo minnislaus, að hann muni ekki það, sem hann var að ljúka við að lesa sjálfur, leyfir hæstv. forsrh. sér að segja við þingheim Alþingis Íslendinga, að yfirkjörstjórnin hafi beðið Alþingi um að segja sér að gefa út kjörbréfið. Það er hægt að sanna ýmislegt með slíkum málflutningi. Það kann að vera, að slíkt dugi gagnvart þeim, sem einhliða lesa Tímann, þeim, sem einhliða vilja, að valdið nái fram að ganga, að nú sé kné látið fylgja kviði og lög og réttur að engu haft, en Alþ. Íslendinga er ekki aðeins óvirt með því að bera fram slíka till. og slíkt frv. sem nú er komið fram frá hæstv. forsrh., heldur er óvirðingin kórónuð með því að bera fram slíkar rökleysur og vísvitandi blekkingar eins og hæstv. forsrh. leyfir sér að gera. Ég hefði sannast sagt ætlað honum margt, en ekki það, að hann gengi svo langt í málafylgjunni sem raun ber nú vitni um, vegna þess að það er hvorki samboðið stöðu hans né þeirri veglegu stofnun, Alþingi Íslendinga, sem hann er nú staddur innan. Svipað er það, þegar hæstv. forsrh. kennir mér um löggjöf, sem sett var að tilhlutun Jakobs Möllers 1942. Ég drap á það áðan, að þessi löggjöf er einmitt sett að tilhlutan ríkisstj., sem hæstv. forsrh. var sjálfur forsrh. fyrir. Jakob Möller gat ekki borið fram, hafði ekki heimíld eftir stjórnlögum landsins til að bera fram þetta frv. nema með atbeina og samþykki hæstv. forsrh. Ég var þá ekki þm. Ég hafði ekkert um þetta frv. að segja. Það var ekki undir mig borið og ekki að neinni minni tilhlutan fram sett. En hafi frv. verið hæpið og sé hæpið að samþykkja það, og víst er það alltaf mjög hæpið að setja löggjöf eftir á um atburði, sem þegar eru skeðir, þá er sá maðurinn, sem ber mesta ábyrgð á þessu af öllum núlifandi Íslendingum, sami maðurinn, Hermann Jónasson, sem ber ábyrgð á þeirri löggjöf, sem nú er verið að bera fram, en hér eins og ella reynir hann að skríða bak við náinn, sá virðulegi herra. Það er stundum sagt, að skamma stund verður hönd höggi fegin, og ég segi það hiklaust, að bæði væri hæstv. forsrh. sæmra að sjá sig enn um hönd, áður en hann traðkar meira á lýðræði, lögum og rétti í þessu landi, og eins væri þm., sem margir vita og skilja fullvel, að hér er of langt gengið, sæmra að segja: Hingað og ekki lengra. - En veikleikinn er hjá þessum mönnum sjálfum. Á fimmtudaginn er tilkynnt í kjörbréfanefnd: Sama dag á að bera fram frv., sem sker úr málinu. - Þegar fram kom, að mér virtist þetta allfurðulegur boðskapur, þá hafði hinn varfærni og vitri þm. N-Þ. þá varúðarreglu, það kom nokkurt hik á hann, en hann lét bóka, að sér skildist eingöngu, að forsrh. ætlaði að láta skera úr málinu með þessu móti. Hann vildi sem góður flokksmaður og góður drengur taka skellinn af forsrh., ef þetta reyndist frumhlaup. Það var ljóst, að í umr. á fimmtudag var nokkurt hik komið á forsrh. Hann tók ekki til máls til staðfestingar því, að þennan boðskap ætti að lögfesta, þrátt fyrir það að þess væri beinlínis krafizt af hæstv. forseta Nd., Einari Olgeirssyni, að lög væru sett. Hæstv. forsrh. þagði þá um það atriði og tók ekki afstöðu til þess. Og það var alkunnugt mál og vitað, að Alþýðuflokksmenn létu það þá eftir sér heyrast, að þeir mundu ekki sætta sig við, að Eggert Þorsteinsson yrði gerður þm. með slíkri löggjöf eftir á, löggjöf, sem sett væri mörgum mánuðum eftir kosningar og þvert ofan í stjórnarskrá landsins. Svo var af skyndingu boðað til fundar hér á laugardag, af svo mikilli skyndingu, að hinn virðulegi þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, rís hér upp og bendir á, að ekki hafi unnizt tími til þess að kalla til jafneindreginn forustumann þingsins og stjórnarstuðningsmann og hann. Úr því að slíkt var ekki viðhaft við slíka stórhöfðingja, má nærri geta, hvernig um þá minni hefur farið, enda tók annar höfuðstólpi Framsfl., Steingrímur Steinþórsson, undir það hér áðan, að hann hefði ekki fengið fundarboð, og sá, sem á nú mestan framgang í vændum innan flokksins, Eiríkur Þorsteinsson, staðfesti það einnig, svo að eitthvað hefur legið á, úr því að allir þessir höfðingjar voru hvergi til kvaddir.  En svona stóð málið á laugardag, að þá átti að leysa málið með þál. Lögin, sem voru boðuð á fimmtudagsmorgun, höfðu ekki séð dagsins ljós. En þá kemur það fram, sem stundum vill verða, að það þarf lítið til þess að æra óstöðugan, og í Morgunblaðinu í gær stóð, að kappinn, hæstv. forsrh., hefði látið heykjast á því að setja löggjöf og skera úr málinu. Þar með hafði hinn ráðagóði Bjarni Ben. dregið upp þá dulu, sem dugði til þess að egna Hermann Jónasson fram, þannig að nú er lögunum skellt fram, eingöngu til þess, að því er á hæstv. forsrh. var að heyra, að ekki sannaðist, að hann hefði látið heykjast í slíku máli. Ef lög þurfti á fimmtudag til þess að skera úr málinu, af hverju var það ekki í gildi líka síðdegis á fimmtudag, þegar greidd voru atkv. samkv. 46. gr. stjórnarskrárinnar? Af hverju var það ekki nauðsynlegt á laugardag, þegar þáltill. var flutt? Af hverju var þáltill. nóg á sunnudag, þegar stjórnarblöðin segja með mikilli gleði frá þessari nýju leið, sem nú sé fundin til þess að leysa þetta vandamál? Af hverju er það fyrst eftir að hæstv. forsrh. les Morgunblaðið á sunnudag eða í dag, að hann vaknar aftur til vitundar um það, að það verði nú endilega ofan á þáltill. að skera úr um þetta með lögum, en þvert ofan i það, sem Alþingi er búið að ákveða með atkvgr. s.l. fimmtudag? Þar var skorið úr málinu í eitt skipti fyrir öll. Þá var fellt að taka kosningu þingmannsins gilda. Hæstv. forsrh. segir: Það kom annar þingvilji í ljós með grg., sem upp voru bornar. - En grg. eru ekki sama og atkv., og ef hann á ekki skeleggari stuðningsmennina en svo, að þeir vilji ekki standa með honum í atkvgr., þá getur hann hvorki breytt þeirri atkvgr., sem fram er búin að fara, eftir á með lögum né þingsályktun. Þá gerði hæstv. forsrh. mjög úr því, að samkv. 128. gr. kosningalaganna væri flokksstjórn heimilt að ákveða að bæta varaþingmönnum við, svo mörgum sem vildi eða þyrfti. Ég bið hv. alþm. að veita því athygli, að hæstv. ráðh. sagðist ekki skyldu verja þetta ákvæði, það bara væri fyrir hendi og þm. Sjálfstfl., ég og aðrir, hefðum aldrei neitt að því fundið fyrr en núna allt í einu, að við værum farnir að finna að því. Ég vil fyrst minna á það, að hér sem stundum ella heggur sá, er hlífa skyldi. Þeir, sem áttu meiri hluta á Alþingi, þegar kosningalögin voru sett, voru einmitt sömu flokkar sem nú eru að burðast við að koma hinum ágæta manni, Eggert Þorsteinssyni, inn í þingið. Það voru Framsfl. og Alþfl., sem þá höfðu meiri hluta á Alþingi og umfram allt bera ábyrgð á löggjöfinni, ef hún er hæpin. En svo vill til, að ég hef þegar og fyrir nokkuð mörgum árum látið uppi álit um þetta atriði, sem hæstv. forsrh. gerir nú að meginmáli í sinni kenningu, og það er 1935, fyrir 22 árum. Einu ári eftir að þetta ákvæði kosningalaganna var sett, gaf ég að nýju út ágrip af íslenzkri stjórnlagafræði, sem Einar Arnórsson hafði samið í fyrstu og ég bætt inn í þeim atriðum, sem miðuðu að nýrri löggjöf, og segir, með leyfi hæstv. forseta, í þessari bók, sem er gefin út fjölrituð 1935 og hefur síðan verið stofn þess, sem um þetta hefur verið kennt í háskólanum: „Ef ekki eru nógu margir efstir á lista þingflokks, til þess að full tala þingmanna og varaþingmanna fáist af listanum, nefnir hlutaðeigandi flokksstjórn til menn, sem koma neðst á listann, eftir því sem þarf til viðbótar á listanum (128. gr., 3. mgr.).“ Svo heldur áfram: „Flokksstjórnin sýnist ekki vera bundin við frambjóðendur, þegar hún tilnefnir slíka menn, og geta þeir þannig orðið þingmenn eða varaþingmenn, sem alls ekki hafa boðið sig fram við kosningarnar. Er þessi tilnefningarheimild flokksstjórnanna allhæpin, vegna þess að á Alþ. skulu eiga sæti samkv. 26. gr., 1. mgr. stjórnarskrárinnar þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegum kosningum, en erfitt sýnist vera að heimfæra þar undir menn tilnefnda af flokksstjórnum eftir þær eiginlegu kosningar. Verður því væntanlega að telja fyrri mgr. 128. gr. kosningalaganna brjóta í bága við stjórnarskrána, og verður þá sá flokkur, sem eigi hefur næga menn í öll uppbótarsæti samkv. framansögðu, að vera án uppbótarsæta, að svo miklu leyti sem mennirnir hrökkva ekki til.“ Þetta skrifa ég 1935. Hæstv. forsrh. segir hér: Ja, sjálfstæðismenn hafa hingað til aldrei haft neitt á móti þessu. Það kemur ósköp einfaldlega af því, að það er rétt, sem ég segi svo í næstu setningu á eftir: Praktískt er þetta vitanlega ekki. - Þetta er ekki praktískt, vegna þess að það eru ætíð svo margir fallnir frambjóðendur til hjá flokkum, að þetta ákvæði hefur enga raunhæfa þýðingu. En á þessu ákvæði, sem búið er að kenna yfir 20 ár í háskólanum og ég einmitt bendi fyrstur manna á að ekki fái staðizt samkv. stjórnarskránni, byggir hæstv. forsrh. mikinn hluta af sinni rökleiðslu hér í hv. Alþingi og leyfir sér meira að segja að halda því fram, að sjálfstæðismenn hafi aldrei haft neitt við þetta að athuga, þegar það liggur fyrir í heimild, sem hann gat ósköp vel aflað sér og átti að afla sér. Áður en hann fór að kveða upp um þetta slíkan fræðilegan og embættislegan dóm sem hann hefur viðhaft hér i dag, átti hann að afla sér upplýsinga um það, hvernig hefur verið litið á þetta, hvað hefur um þetta verið kennt, t.d. í háskólanum. Þvert ofan í það segir hann einfaldlega og fullyrðir og nefnir mig, að ég hafi aldrei haft neitt við þetta að athuga. Með slíkum rökum er auðvitað hægt að sanna ýmislegt, og ég segi það eins og er, að ég óttast, að hv. þm. séu nú búnir að láta binda sig svo mjög í þetta mál, að það verði ekki leyst með rökum. Ég er hræddur um það. Ég er hræddur um, að hér verði flokksvaldið látið ráða. Ég sé það á svipnum á hv. þm. V-Húnv., að hann tekur það mjög nærri sér að eiga að gera hér rangt, en hann hefur sem betur fer nokkra æfingu í því, svo að ég vonast til þess, að það verði honum ekki til aldurtila, en hitt er ég viss um, að þetta verður ekki hv. þm. til sæmdar, og þetta er mjög til áfellis tryggð þeirra og trúmennsku við þingræðið og þær lýðræðis- og lagareglur, sem þeir hafa unnið eið að að halda. Um þetta væri ýmislegt fleira hægt að segja og mörgum fleiri rökum hægt að koma að. Vera kann, að mér gefist tækifæri til þess síðar, en vegna þess að það er sérstaklega eitt atriði, sem ég hef ekki haft færi á að kanna og get ekki kannað, nema með því að verja til þess nokkrum tíma, vildi ég mega mælast til þess að mega halda ræðu minni áfram eftir fundarhléið, vegna þess að ég á ekki kost á því að koma með athugasemd siðar við umr. - Fundarhlé. Herra forseti. Um þetta mál mætti auðvitað tala lengi enn, en ég skal stytta mál mitt, enda mun ég gera till. um það, að málið gangi til n., ef því verður ekki vísað frá. En ég vil þó bæta við nokkrum atriðum, sem mér vannst ekki tími til að víkja að áðan. Ég vitnaði skýrt til þess í þeim orðum, sem ég sagði um þau ákvæði um varaþingmenn uppbótarþingmanna, sem hæstv. forsrh. vitnaði til og lagði mjög ríka áherzlu á að heimiluðu flokksstjórnum að velja uppbótarmenn, að sjálfur hefði ég þegar fyrir 22 árum látið það uppi í rituðu máli, að það ákvæði fengi ekki staðizt samkvæmt stjórnarskránni. Og ég vil benda á, að Einar Arnórsson, sem allra manna bezt var að sér í íslenzkum stjórnlögum, var einnig á sömu skoðun, því að í Réttarsögu Alþingis, útgáfunni frá 1945, segir hann berum orðum á síðu 633: „Verður ekki betur séð en að þetta fari í bága við ákvæði stjórnskipulaga.“ Þannig liggur þetta meginatriði, sem hæstv. forsrh. byggði mjög málflutning sinn á, alveg ljóst fyrir, bæði með því, sem ég hef áður sagt, og því, sem aðrir hafa um það ritað á fræðilegum grundvelli. Þá vil ég aðeins drepa á það, sem hæstv. forsrh. vitnaði til og var einmitt gott að rifja upp í þessu sambandi, að á sínum tíma var Gísli Sveinsson skipaður sendiherra. Er hann hafði verið skipaður sendiherra, varð vitanlega að fara fram aukakosning í hans kjördæmi, og Framsfl. sýndi ekki Sjálfstfl. þá tilhliðrunarsemi og ætlaðist enginn til þess af honum, að hann léti vera að bjóða fram á móti okkar fulltrúa þar, þótt við ættum þm., heldur buðu þeir fram og unnu kjördæmið með örfárra atkvæða mun. Ef þeir hefðu þá viljað fylgja slíkri sanngirnisreglu sem þeir vitna svo mjög til í þessu sambandi, þá hefðu þeir vitanlega látið vera að bjóða fram. Slíkt gerðu þeir ekki, heldur fóru að eins og venja hefur verið, ef þingsæti losnar. Þá er kosið um manninn að nýju, og allir aðilar verða að sætta sig við þau úrslit, sem ofan á verða. Hitt er fjarstæða, þegar hæstv. forsrh. heldur því fram, að vegna þess að Jakob Möller, Gísli Sveinsson og Sigurður Nordal hafi verið gerðir að sendiherrum, hafi þeir þar með verið sendir í svipaða útlegð og Haraldur Guðmundsson á nú að fara í. Það vita allir, að atvik voru mjög ósambærileg um alla þessa ágætu menn. Vitanlega eru til sendiherrar, sem ekki eru í útlegð í þeim skilningi, sem við tölum um hér, en Haraldur Guðmundsson varð fyrir því óhappi að taka, að því er stjórnarflokkarnir telja, of skýrt fram í síðustu útvarpsumræðum fyrir alþingiskosningar, að Alþfl. og Framsfl. mundu alls ekki vinna með Alþb. eða kommúnistum, og vegna þess að á móti þessu loforði hans var brotið, hefur verið talið nauðsynlegt að losna við þennan ágæta mann af Alþingi, og ráðið til þess er, að hann er settur í stöðu, sem meiri hluti núverandi stjórnarflokka hefur allt þangað til nú talið að væri óþörf og ætti að leggjast niður, það mætti vel vera án sendiherraembættisins í Osló. Ég hika ekki við að fullyrða, að slík sending er forsending og ekki líkjandi við neitt annað en útlegð. Þá hélt hæstv. forsrh. áfram að vitna til einstakra ákvæða stjórnarskrárinnar án þess að vilja viðurkenna, að þau ákvæði verður vitanlega að skilja í samræmi hvert við annað, alveg eins og ég hef þegar sagt, að ef Alþfl. átti rétt til uppbótarþm. á annað borð, þá var Gylfi Þ. Gíslason auðvitað sá, sem fyrstur Alþýðuflokksmanna átti að taka við því sæti, og að því leyti réttkjörinn. Það er alveg eins og ef sú setning er tekin ein út af fyrir sig, að ég segi: Gylfi Þ. Gíslason er rétt kjörinn 1. uppbótarþingmaður Alþfl., að því sé haldið fram statt og stöðugt, að nú sé ég búinn að viðurkenna, að Gylfi Þ. Gíslason hafi verið rétt kjörinn 1. uppbótarþm: Alþfl., og væri það eftir öðrum málflutningi að fara nú að halda því fram, þó að þau ummæli mín verði auðvitað að skiljast í samræmi við það, sem ég hef alltaf fyrr og síðar haldið fram, að Alþfl. ætti ekki rétt á neinum uppbótarþm. Og ef sá skilningur hefði orðið ofan á, að Alþfl. ætti ekki rétt á neinum uppbótarþm., þá hefði Gylfi auðvitað orðið fyrsti varaþm. Alþfl. En einstakar setningar verður vitanlega að skilja í sambandi við málflutninginn í heild, og ætti ekki að þurfa að ítreka það. Að öðru leyti skal ég ekki á þessu stigi lengja mál mitt. Ég tel óhjákvæmilegt, að ef þessu máli á að halda til streitu, þá beri að vísa því til kjörbréfanefndar til athugunar þar. Ég tel hitt þó réttara, að Alþ. láti nú þegar uppi þá skoðun sína, að málíð sé ranglega upp tekið, og leyfi mér því að bera fram og afhenda hæstv. forseta svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Yfirkjörstjórn hefur þegar neitað að veita Eggert G. Þorsteinssyni kjörbréf sem varaþm. Alþfl. í Reykjavík, og Alþingi hefur samkvæmt 46. gr. stjórnarskrárinnar fellt að taka hann gildan sem réttkjörinn varaþm., enda mundi þingseta hans bersýnilega brjóta gegn 31. gr. stjórnarskrárinnar. Alþingi telur því till. þessa óþinglega og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ef þessi tili. verður ekki samþ., þá ber ég fram sem varatill., að málinu verði vísað til athugunar kjörbréfanefndar.