Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins nr. 60/1984, sbr. lög nr. 77/ 1985, þskj. 1052, 442. mál Nd. Eins og hv. alþm. vita voru gerðir nýir kjarasamningar, samkomulag aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnar um nýjar leiðir í kjaramálum, sem marka vissulega tímamót í efnahagsmálum á Íslandi. Horfið var frá hefðbundnum aðferðum sem ávallt hafa mistekist eða oftast. Ákveðin var niðurtalningarleið sem þýðir lækkun verðlags, tilkostnaðar á öllum sviðum, lækkun gjalda, lækkun vöruverðs og þjónustu, lækkun fjármagnskostnaðar, þar með taldir vextir, stöðugt gengi sem gefur vonir um hækkandi kaupmátt. Og áhrifin láta ekki á sér standa. Verðbólgan lækkar og áætlað er að í árslok verði hún jafnvel komin niður í 6%. Ég tel ástæðu til í byrjun þessa máls að fagna sérstaklega þessum kjarasamningum, ekki síst kaflanum um húsnæðismál sem felur í sér stóraukið framlag lífeyrissjóða til byggingarsjóða ríkisins. Ég hef áður sem félmrh. marglýst því yfir og lagt áherslu á nauðsyn þess að aukið fjármagn frá lífeyrissjóðunum komi til að fjármagna húsnæðiskerfið. Þess vegna fagna ég þessari ákvörðun í samkomulaginu alveg sérstaklega. Ríkisstj. fylgdist vandlega með þessum hugmyndum aðila vinnumarkaðarins um breytingu á húsnæðismálum og var viðbúin að taka afstöðu í málinu. Í bréfi ríkisstj. til samningsaðila 27. febrúar s.l. gaf ríkisstj. eftirfarandi yfirlýsingu um húsnæðismál: "Ríkisstjórnin fellst á grundvallaratriði þeirra hugmynda sem fram hafa komið í yfirlýsingu samningsaðila um húsnæðismál og er reiðubúin til þess að athuga þær vandlega í samráði við aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega útgjöld ríkisins í þessu sambandi. Ríkisstj. er reiðubúin að beita sér fyrir breytingum á lögum og reglum um húsnæðismál í samræmi við niðurstöður þessarar nefndar." Á grundvelli þessarar yfirlýsingar var skipuð sérstök nefnd sem samdi frv. sem hér liggur fyrir. Ég vil sérstaklega fagna því að samstaða tókst á hv. Alþingi milli félmn. beggja deilda sem störfuðu saman að athugun á frv. og vísa ég til nál. á þskj. 1017 og till. félmn. Nd. á þskj. 1018 sem hv. Nd. samþykkti við afgreiðslu málsins. Ég vil vekja sérstaka athygli hv. þm. á fskj. sem fylgdi þessu nál. sem var tekið saman af Húsnæðisstofnun ríkisins. Þar er samanburður á lánum skv. gildandi lögum og breytingar skv. þessu frv. á öllum lánaflokkum húsnæðisútlána. Þær breytingar sem félmn. Nd. eða meiri hl. hennar gerði voru fyrst og fremst lagfæringar á augljósum atriðum sem þurfti að leiðrétta í sambandi við lánsrétt o.fl. og eins að laga stöðu vissra útlánaflokka. Aðalbreytingin var sú að það var bætt við fulltrúa frá atvinnurekendum eða VSÍ í stjórn Húsnæðisstofnunarinnar. Ég sé ekki ástæðu, virðulegi forseti, að fara að tefja Ed. á því að lesa þessar brtt. upp. Þær skýra sig sjálfar og eru sjálfsagt í þskj. sem hv. þm. hafa undir höndum. Ég lýsti því yfir við 1. umr. málsins í Nd. að frv. þetta væri fyrst og fremst sniðið eftir samkomulagi aðila vinnumarkaðarins og nefnd ríkisstj., sem samdi frv., hafi einskorðað sig við samkomulagið sem slíkt. Ég lýsti því einnig yfir að milliþinganefnd skipuð fulltrúum allra þingflokka, sem ég skipaði formlega 1985, ætti að starfa áfram að mótun húsnæðisstefnu til framtíðar skv. erindisbréfinu. En nefndin sem samdi þetta frv. hafði samráð við milliþinganefnd um samkomulagið og þessa frumvarpsgerð. Eins og áður segir mun þessi milliþinganefnd starfa formlega áfram og henni er ætlað að leggja fram tillögur fyrir næsta þing. Hjá nefndinni liggja margar hugmyndir og tillögur allra stjórnmálaflokkanna og margar fleiri. Í nál. félmn. Nd. er henni ætlað að athuga viss atriði sem hafa komið upp í meðferð þessa máls í félmn. Alþingis. Þess er sérstaklega getið í þessu ítarlega nál. sem ég gat um áðan og báðar félmn. þingsins standa að. Varðandi aðra þætti samkomulagsins er rétt að taka fram að ráðgjafarstofnun Húsnæðisstofnunar ríkisins vinnur ötullega að því að leysa úr greiðsluerfiðleikum þeirra sem byggðu eða keyptu húsnæði á árunum 1980 og síðar eins og samkomulagið gerði ráð fyrir. Stofnunin hefur til umráða um 500 millj. kr. og hafa þegar verið veitt lán til 400 aðila að upphæð tæplega 100 millj. kr. Þar eru veitt lán allt að 400 þús. kr. til 31 árs. Það var samið við bankakerfið fyrr í vetur um skuldbreytingalán til átta ára og standa nú yfir formlegir samningar um að lengja slíka fyrirgreiðslu í tíu ár eins og samkomulagið gerði ráð fyrir. Húsnæðisstofnun vinnur að könnun á þörf fyrir byggingu leiguíbúða í landinu öllu sem hægt verður að byggja áætlun á fyrir lánsfjáráætlun og fjárlög 1987. Þá er ríkisskipaða nefndin að vinna áfram að ákvæði um húsnæðisafslátt eins og er í samkomulaginu og er gert ráð fyrir að fljótlega liggi fyrir tillögur um hugmyndir nefndarinnar og útfærslu á því atriði til að útfæra það nánar því um það þarf lagabreytingu að sjálfsögðu næsta haust. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að taka langan tíma. Ég vil draga saman í lokin að sú breyting sem hér er fyrst og fremst gerð í húsnæðiskerfinu á þessu stigi máls er hin gífurlega hækkun á fjármagni vegna aukins framlags lífeyrissjóðanna sem þýðir stórhækkun lána. Húsnæðislánin hækka sérstaklega til þeirra sem eru að koma sér upp þaki yfir höfuðið í fyrsta sinn. Lánin geta orðið fyrir þá sem eru að byggja eða kaupa sína fyrstu íbúð: Ný íbúð allt að 2 millj. og 100 þús. kr. og notuð íbúð allt að 1 millj. 470 þús. kr. og lánstíminn er lengdur í 40 ár. Fyrir þá sem eiga íbúð fyrir: Ný íbúð allt að því 1 millj. 470 þús. kr. og notuð íbúð allt að 1 millj. og 29 þús. kr. og lánstíminn 40 ár. Þessar fjárhæðir eru miðaðar við byggingarvísitölu 250. Lánsréttur miðast við skuldabréfakaup lífeyrissjóða eins og ég sagði áður. Lánsréttur fer eftir því hversu háu hlutfalli af ráðstöfunarfé sínu lífeyrissjóður umsækjanda ver til kaupa á skuldabréfum af Húsnæðisstofnun. Skuldabréfakaup fyrir 55% af ráðstöfunarfé veita fullan rétt, en 20% hlutfall veitir minnsta rétt. Miðað er við að umsækjandi hafi greitt í lífeyrissjóð í undangengin tvö ár áður en umsókn er lögð fram. Ég vil geta þess sérstaklega og undirstrika að síðan 1980 hefur öllum launþegum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi verið rétt og skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði. Það hafa komið fram vissar efasemdir og menn hafa áhyggjur af Lífeyrissjóði bænda sem er vissulega rétt. Þessi lífeyrissjóður er skyldur lögum samkvæmt að láta 25% af ráðstöfunarfé sínu sem framlag til Stofnlánadeildar. Ég legg þann skilning í þetta að ef Lífeyrissjóður bænda leggur fram 55% af því sem hann á þá óráðstafað, sem er umfram þá skyldu sem hann hefur gagnvart Stofnlánadeildinni, til Húsnæðisstofnunar fullnægi hann þessu ákvæði og bændur eigi þannig fullan rétt á lánum. Hins vegar vil ég taka fram að alveg er ljóst að það hljóta að koma upp ýmis vafaatriði í sambandi við meðferð þessa máls vegna mismunandi aðstöðu lífeyrissjóðanna. Það verður þá að vinna úr því sérstaklega. Ég held að sá skilningur sé opinber að það ætlast enginn til þess að mönnum sé mismunað hvað þetta snertir. Það verður að leysa úr því þannig að allir fái aukinn rétt í sambandi við þessa ráðstöfun. Lánsréttur einstaklinga og hjóna miðast við skuldabréfakaup lífeyrissjóðsins sem fólkið greiðir í. Lánsréttur hjóna eða sambýlisfólks sem bæði eru á vinnumarkaði ræðst af meðaltali skuldabréfakaupa lífeyrissjóða þeirra. Lánsréttur hjóna eða sambýlisfólks þar sem heimilisstarf er aðalstarf annars þeirra ræðst af lánsrétti þess sem er á vinnumarkaðnum. Ég held, virðulegur forseti, að það sé ástæðulaust að ég fari nánar út í þetta. Ef eitthvað kemur upp á eftir mun ég svara því. En á tímabilinu 1. sept. til 31. des. 1986 ræðst lánsréttur af því hve háu hlutfalli af ráðstöfunarfé sínu á árinu 1986 lífeyrissjóður umsækjanda ver til kaupa á skuldabréfum Húsnæðisstofnunarinnar. Sá sem á óafgreidda lánshluta getur því fengið þá afgreidda samkvæmt nýja kerfinu strax eftir 1. september ef lífeyrissjóður umsækjanda fer inn í kerfið á þessu ári, t.d. kaupir fyrir 55 % af ráðstöfunarfé sínu strax á þessu ári. Þeir lánshlutar sem eru óafgreiddir fyrir 1. jan. 1987 verða allir afgreiddir eftir nýja kerfinu ef umsækjandi óskar þess. Í sambandi við Byggingarsjóð verkamanna er sú breyting gerð að lánshlutfall hækkar úr 80% í 85% og heimilt er, ef sérstaklega erfiðlega stendur á, að lána útborgun til allt að þriggja ára. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að um þetta mál sé áfram samkomulag gegnum þessa hv. deild og hægt verði að nýta vel þennan stutta tíma, sem er vissulega mjög stuttur það sem eftir er af þingi, til að tryggja að frv. verði að lögum. Þetta er samkomulagsmál og ég vonast til þess að meðferð hv. Ed. sýni að svo er einnig í þessari hv. deild.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Hér er ótvírætt um stærsta og merkasta mál þessa þings að ræða að ég tel og getur, ef vel tekst til, valdið gjörbyltingu í þeim málaflokki sem hér um ræðir. Við skulum gæta þess að þetta er afrakstur kjarasamninga. Þetta er afrakstur þeirrar baráttu sem verkalýðshreyfingin hefur háð við sína vinnuveitendur, beinn afrakstur af því, gott sýnishorn af því hversu félagsleg atriði geta áunnist í slíkum samningum og dapurlegt í raun í allri þeirri gagnrýni sem á þessa samninga hefur verið hversu lítt þessu stórmáli hefur verið haldið til haga og er það sérkapítuli sem ég ræði ekki hér. Meginatriði þessa frv., þessa afmarkaða máls svo stórt sem það er, er annars vegar forsendan, þ.e. þátttaka lífeyrissjóðanna. Á þeirri þátttöku í uppbyggingu húsnæðiskerfisins hefur verið mikill misbrestur hjá mörgum lífeyrissjóðum og margir stórir sjóðir og sterkir tekið þar lítinn þátt eða nær engan. Sannleikurinn er sá að kerfið hefði ekki verið svelt eins og það hefur verið ef þau mál hefðu alls staðar verið í lagi hjá lífeyrissjóðunum. Hins vegar er það sem snýr að húsbyggjendum og húskaupendum, þ.e. hærri lán til lengri tíma, sem ætti mjög að auðvelda öll húsnæðismál fólks, einkum til lengri tíma litið. Það er öllum ljóst að hér er engan veginn á öllum þáttum tekið. Þar bíður fjölmargt frekari vinnu og væntanlegra úrlausna. Félagslega kerfið allt, nýjar leiðir þar t.d., þarf alveg sérstaklega að fara yfir og reyna þær lausnir sem viðráðanlegar verða þeim efnaminnstu. Nýjar leiðir þarf þar sérstaklega að athuga. Í nál. meiri hl. félmn. Nd., en Alþb. stóð að því nál., eru gefin fyrirheit um þetta og margt fleira sem nánari vinna verður lögð í. En þessi áfangi er hinn merkasti þó margt hefði eflaust getað á annan veg verið. Ég hnýt máske sér í lagi um stærðarmörk í þessu sem mér þykja óhóflega rúm. Nd. leiðrétti frá upphaflegri gerð ýmislegt, m.a. varðandi elli- og örorkuþega, endurbótalán til öryrkja, hámarksrétt elli- og örorkuþega svo og ákveðna viðbót vegna orkusparandi aðgerða. Ekki verður hjá því komist að hafa uppi ýmsar efasemdir um framkvæmd lánsréttar, en á það skal líka bent að þá reynir fyrst og fremst á þroska og þegnskap forráðamanna lífeyrissjóðanna hvernig þar til tekst. Ef allir sýna þar þann þroska og þegnskap að taka þátt í þessu sameiginlega húsnæðislánakerfi mun framkvæmd lánsréttarins ekki verða neitt vandamál. Fá mál hafa verið meira í brennidepli í okkar þjóðfélagi en einmitt húsnæðismálin. Það ber því að fagna þessum áfanga alveg sérstaklega. Við vitum hins vegar að sú umræða sem um þessi mál hefur farið fram hefur mestmegnis farið fram um neyð þeirra mörgu sem hafa lent í hinum mestu vandræðum með íbúðarhúsnæði sitt, kaup eða byggingar, og því er vert að geta um það sérstaklega og minna á það að fyrsta atriðið í samkomulagi ASÍ, VSÍ og Vinnumálasambands samvinnufélaganna var einmitt aðgerðir til lausnar á greiðsluerfiðleikum þeirra sem byggðu eða keyptu húsnæði á árinu 1980 og síðar, að 300 millj. til viðbótar þeim 200 millj. sem fyrr voru komnar í þetta verði varið til þessa málaflokks, einmitt til þessa fólks. Á þessu er svo hnykkt í nál. meiri hl. félmn. Nd. þar sem segir sérstaklega, með leyfi virðulegs forseta: "að gerðar verði ráðstafanir til þess að koma enn frekar til móts við þá sem höfðu byggt eða keypt íbúð og lent í verulegum greiðsluerfiðleikum eftir 1980 og hið nýja húsnæðislánakerfi tekur ekki til." Ég sé ekki ástæðu til á þessum knappa tíma að fara frekar í þetta stóra mál. Ég mun í nefnd skoða það betur, en lýsi eindregnum stuðningi við frv.



Virðulegi forseti. Ég hefði raunar ekki þurft að koma hingað til annars en þess að hnykkja betur á síðustu athugasemd hæstv. síðasta ræðumanns. Ég a.m.k. hefði ekki staðið að því nál. sem skilur þessi mál eftir í svo lausu lofti.



Frú forseti. Þó að ég komi í ræðustól með mikið af pappírum í höndunum þýðir það ekki að ég ætli að rugla því samkomulagi sem er um að reyna að ljúka þessu á sem skemmstum tíma. Í grófum dráttum er það við þetta frv. að athuga frá minni hálfu að mönnum sem að þessu stóðu virðist hafa sést yfir þá staðreynd að þeir eru að breyta lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það er ekki bara stefna Húsnæðisstofnunar eða pólitík stjórnvalda að lána peninga heldur að stuðla að því með lánveitingum, eins og segir í 1. gr. laganna um Húsnæðisstofnun ríkisins, "með lánveitingum og skipulagi húsnæðismála og húsbygginga að landsmenn geti búið við öryggi í húsnæðismálum". Ég tel að þetta frv. gangi nokkuð langt í að uppfylla þær kröfur sem stjórnvaldið gerir til sjálfs sín hvað lánveitingar snertir því að því er alls ekki hægt að neita að hér er um stórbreytingu að ræða hvað það snertir. Aftur á móti, og ég kenni því um hverjir að málinu stóðu því að það eru ekki stjórnvöld sem að þessu máli standa heldur óskyldir samningsaðilar úti í bæ, er algerlega brugðist síðari hluta 1. málsgr. 1. gr. laganna að standa þannig að því "með skipulagi húsnæðismála og húsbygginga að landsmenn geti búið við öryggi í húsnæðismálum". Þegar þessi lög nema gildi, er verið að sigla inn í enn eina húsbyggingarölduna. Hér er gjörsamlega horfið frá þeirri stefnu, sem menn héldu að allir væru að verða sammála um að ætti að verða ofan á núna, þ.e. húsnýtingarstefnu, og sem kemur greinilegast fram í þeirri mismunun sem er milli þeirra sem byggja nýtt og kaupa nýtt og hinna sem kaupa gamalt. Eina leiðin til að stuðla að fullnýtingu eldra húsnæðis er sú að gera þessum aðilum a.m.k. jafnhátt undir höfði. Þannig mætti kannske ná því að nýta sem gerst allt það húsnæði sem þegar er byggt og útrýma heilsuspillandi og úrsérgengnu húsnæði og ef rétt væri líka að málum staðið hvað viðkemur útlánastefnu og skilyrði 1. málsgr. 1. gr. laganna mætti örva byggingu leiguíbúða á frjálsum markaði til að draga úr því óeðlilega fjölskyldumynstri sem allir þekkja og kannast við í dag. Og síðast en ekki síst af stóru atriðunum sem hér er að að finna þó margt sé hér gott á ferðinni: Hvað í ósköpunum ætla stjórnvöld að gera fyrir fólkið sem einu sinni gekk undir nafninu Sigtúnshópurinn en er nú svo með öllu gleymt að menn vita eiginlega varla hvað þeir eiga að kalla þann hóp? Það er alveg greinilegt að hvorki þeir aðilar sem sömdu grunn þessara laga, þá á ég við samningsaðilana úr Garðastrætinu, né stjórnvöld sáu nokkra ástæðu til að taka alvarlega á því máli. Þannig eru þessi lög að stuðla að mjög mikilli mismunun til frambúðar ef ekki kemur neitt annað til af hálfu stjórnvalda sem réttir hlut þessa fólks.



Virðulegi forseti. Ég skal reyna að virða það samkomulag sem gert var og takmarka mjög mál mitt hér. Ég vil byrja á því að taka fram að mér þykir mjög miður að ekki skuli gefast meiri tími til að vinna þetta mál hér í þinginu en raun ber vitni og vil minna á að það liðu fullar þrjár vikur frá því að kjarasamningar voru gerðir og það samkomulag sem þetta frv. byggir á, þar til fullskipuð nefnd tók að vinna að þessu máli. Þó var ljóst og hafði verið ljóst frá því í janúar, að stefnt var að því að ljúka þingi síðasta vetrardag. Heldur var því hægt farið af stað, finnst mér, í það að vinna þetta mikla mál og þinginu frá upphafi ætlaður lítill tími til þess að fjalla um það. Ég hlýt líka að gagnrýna hvernig þetta frv. er til komið. Ég tel að um húsnæðismál eigi ekki að semja í samningum aðila vinnumarkaðarins heldur eigi stjórnvöld á hverjum tíma að stjórna því hvernig þessum málum er háttað, enda til þess kjörin. Hvað frv. varðar, sem hér liggur nú fyrir til 1. umr., þá er þar að finna verulega hækkun og lengingu lána. Það er sannarlega af því góða og það styð ég heilshugar. Í Nd. vorum við Kvennalistakonur aðilar að meirihlutaáliti félmn. með fyrirvara. Sá fyrirvari helgast af nokkrum atriðum. Ég skal rétt reyna að tæpa á þeim og vera eins stuttorð og mér mögulega er unnt. Í fyrsta lagi teljum við að heldur skammt sé gengið í þá átt að tryggja rétt þeirra sem ekki geta nýtt sér þessi lánsréttindi í fyrstu umferð. Þ.e. ef menn hafa ekki tækifæri til að nýta sér réttindin að fullu í fyrsta skipti sem þeir reyna að festa kaup á íbúð sökum bágra fjárhagsástæðna teljum við að það hefði átt að tryggja að þeir gætu nýtt sér það sem þeir ekki nýttu í fyrsta skipti í annað skipti þ.e. þegar þeir reyndu að stækka við sig. Það má að mínu viti ekki búa þannig um hnútana að réttur þeirra sem geta strax við fyrstu atrennu keypt sér fullnægjandi íbúð sé sterkari en hinna sem ekki geta það af efnalegum ástæðum. Í öðru lagi hefði ég viljað sjá lánshlutfall til eldri íbúða hærra en þarna er. Um það fluttum við Kvennalistakonur brtt. við 1. umr. í Nd. og teljum mikið við liggja að sú húsnýtingarstefna, sem menn hafa mjög haft á orði en síður á borði, verði viðurkennd og staðfest með lögum þannig að hana sé hægt að framkvæma. Við lögðum á það áherslu að þessi atriði kæmu inn í nál. meiri hl. félmn. í Nd. Það hafa þau gert og teljum við það nokkurn áfanga þar sem þar er kveðið á um að milliþinganefndin skuli áfram vinna að þessum málum og mun þá fulltrúi okkar þar halda áfram og fylgja þessum málum eftir í nefndinni. Það er áfangi, en björninn er ekki unninn. Eins helgast fyrirvari okkar við þetta frv. af því að við höfum töluverðar efasemdir um fjármögnun þessa nýja lánakerfis, en forsenda þess að það geti staðist er sú að það verði töluverð vaxtalækkun á næstunni. 5-6% vaxtamunur á teknum lánum og veittum eins og nú er gengur vitaskuld ekki. Eins og réttilega hefur verið bent á mundi það þýða að það tæki okkur ekki ýkja mörg ár að kollvarpa þessu kerfi endanlega. Þess vegna hefðum við viljað hafa ákveðnari fyrirætlanir um það hvað stendur til að gera í vaxtamálunum. Eins helgast fyrirvari okkar af því að við erum allsendis ósáttar við þá kjarasamninga sem hér voru gerðir um mánaðamótin febrúar og mars. Það kemur m.a. fram í nál. minni hl. félmn. í Nd. að ein ástæða þess að minni hl. styður frv. er sú að það er hluti af þeim samningum sem gerðir voru og sem sá minni hl. studdi. Sú ástæða er ekki okkar ástæða og ég vil að það komi hér skýrt fram. Við lögðum á það mikla áherslu í félmn. Nd., þar sem við fengum áheyrn í tilefni þessa máls, að áfram yrði unnið að málefnum þess stóra hóps fólks sem kallað er misgengishópurinn og sem hefur farið afar illa út úr tilraun sinni til að koma sér upp þaki yfir höfuðið á undanförnum fimm árum eða svo. Ég hef miklar áhyggjur af þessum hópi. Það er engin tilraun gerð til þess í frv. að taka á málum hans. Þetta frv. vísar fram á við, ef svo má segja, en ekki aftur á bak. Ég vil því að endingu leggja mikla áherslu á að áfram verði unnið að málefnum þessa hóps. Ég veit að milliþinganefndin mun áfram vinna að því, en einnig þurfa stjórnvöld að sýna því þá athygli, þann áhuga og þann góða vilja sem nauðsynlegur er til að leysa mál þessa hóps.



Enn er einn á mælendaskrá, hv. 5. landsk. þm., en hann hefur boðist til að virða það samkomulag sem gert var um að reyna að ljúka þessu máli og koma því til nefndar á hálftíma og fresta sinni ræðu þar til við 2. umr. Er það nú þegið og þakkað fyrir þá tillitssemi.