Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á að framlengja l. um skattfrelsi h/f Eimskipafélags Íslands um tveggja ára skeið, eins og gert hefur verið ávallt síðan 1928. Það, sem liggur hér til grundvallar, er það, að litið er á þetta félag sem alþjóðarstofnun. Fjhn. hefur ekki orðið sammála um þetta. Hv. þm. V.-Húnv. neitaði að fylgja meiri hl. og hefur skilað séráliti. Þegar Eimskipafélagið var stofnað, olli það meiri gleði en nokkur önnur félagsstofnun, og allur almenningur taldi sér skylt að leggja eitthvað af mörkum. Um gagn þessa félags þarf ekki að deila. Það er alþjóðarstofnun, og þykir því skylt og eðlilegt, að ríkisvaldið fari ekki að taka hagnað þess í skattgreiðslur og draga þannig úr möguleikum þess til að bæta samgöngur landsins. Ég skal ekki fara inn á þá braut að ræða afstöðu minni hl., því að hv. þm. V.-Húnv. mun gera það, en ég vona, að hv. þingd. geti orðið sammála meiri hl.



Herra forseti. Það varð ekki samkomulag um afgreiðslu þessa máls í fjhn. Ég gat ekki fallizt á að mæla með samþ. frv., nema með breytingum, sem meiri hl. fjhn. vildi ekki samþykkja. Það eru liðin um 20 ár síðan Eimskipafélaginu var veitt undanþága frá skattgreiðslu með l. Þessi l. hafa síðan oft verið framlengd, og árið 1928 var það skilyrði sett, að félagið borgaði ekki hluthöfum nema 4 af 100 í arð og veitti ákveðinni tölu manna ókeypis far með skipum sínum - samkvæmt ákvörðun menntamálaráðs. Þannig hafa þessi skilyrði verið síðan. Og það mun oftast nær hafa verið nokkurn veginn samkomulag um það hér á Alþ. áður að framlengja þessi l. Alþ. hefur yfirleitt litið svo á, að réttmætt væri að styrkja félagið á þennan hátt og hjálpa því úr fátæktinni til bjargálna og vel það, vegna þess að það er ákaflega þýðingarmikil starfsemi fyrir þjóðina, sem Eimskipafélagið hefur haft með höndum frá fyrstu tíð. En síðan þessi l. voru síðast framlengd og þessi hlunnindi veitt, tel ég svo miklar breytingar hafi á orðið og viðhorfið sé nú allt annað og ekki réttmætt að veita félaginu þessi réttindi með sama hætti og áður hefur verið gert. Þegar reikningar félagsins fyrir árið 1943 komu fyrir almenningssjónir á s.l. ári, kom í ljós, að félagið hafði safnað gróða á því eina ári, sem nemur á okkar mælikvarða stórfé. Ég tel, að félagið hafi þarna gengið óhæfilega langt í því að safna fé í sjóði sína á þessu eina ári, þegar á það er litið, að á sama tíma hefur ríkið orðið að verja mjög miklum fjárhæðum til þess að hafa hemil á dýrtíðinni í landinu. Eins og ég hef vikið að í nál. minni hl., er rekstrarágóði félagsins fyrir árið 1943 rúmar 18 millj. kr. En tekjuafgangur á árinu er í raun og veru nokkru meiri, vegna þess að þá er búið að telja með rekstrargjöldum hjá félaginu yfir 2 millj. kr., sem það hefur lagt í eigin vátryggingarsjóð af tekjum ársins og sömuleiðis lagt til hliðar 31/2 millj. kr. til þess að mæta væntanlegum kostnaði við viðgerðir á skipum félagsins, og er þetta fært með gjöldum. Þá má einnig benda á, að á reikningnum er einnig, eins og hann er upp gerður, varið 1 millj. og 600 þús. kr. rúmlega til afskrifta á eignum félagsins, aðallega á einu skipi, sem áður hafði verið fært nokkuð hærra en hin skip félagsins. En jafnvel þótt þessari afskrift sé sleppt, hefur tekjuafgangur félagsins á þessu eina ári verið yfir 23 millj. kr. Efnahagur félagsins er líka mjög góður orðinn á okkar mælikvarða, þar sem það á samkvæmt efnahagsreikningi í árslok 1943 um það bil 31 millj. 700 þús. kr. hreinar eignir. En raunverulegar eignir félagsins eru miklu meiri, því að fyrst og fremst má bæta við þessum 31/2 millj. kr., sem teknar hafa verið frá til þess að mæta viðgerðarkostnaði skipanna, og er sú upphæð talin með skuldum á efnahagsreikningnum. Og þá má einnig líta á, að eignir félagsins eru bókfærðar fyrir sáralítið verð eða svo að segja ekki neitt, þar sem skip þess, 6 að tölu, eru þá talin til eigna á aðeins 5 þús. kr. hvert og fasteignir og áhöld einnig mjög lágu verði. Ég tel því, að það séu allt aðrar ástæður nú en nokkru sinni hefur verið áður að því er snertir þetta mál. Og þó að ég viðurkenni réttmæti þess, eins og ég hef áður sagt, að styrkja félagið áður fyrr til þess að gera það vel bjargálna, þá horfir vitanlega allt öðruvísi við, eftir að það er orðið svo auðugt nú, og sennilega auðugra en nokkurt annað fyrirtæki hér á landi. Mér dettur hins vegar ekki í hug að bera á móti því, að þörf sé fyrir mikið fé til þess að bæta við flutningaskipaflota okkar næstu ár, en ég vil minna á í þessu sambandi, að það er fleira, sem þarf að gera. Það er engu minni þörf á því að endurbyggja fiskiskipaflotann. Og þeir, sem þann rekstur hafa með höndum, útgerðina, munu yfirleitt vera stórum verr á vegi staddir nú og hafa minni möguleika til þess að leysa sín verkefni en Eimskip hefur til þess að sinna þeim þörfum, sem því er sérstaklega ætlað að leysa. Það má gjarnan í þessu sambandi víkja að því, til samanburðar, hvernig löggjafarvaldið býr að öðrum fyrirtækjum, þ.e.a.s. útgerðarfyrirtækjum, sem nú eiga að borga aukaskatt samkvæmt því frv., sem var hér til umræðu næst á undan þessu frv. á fundi í dag, til viðbótar við alla þá skatta, sem fyrir eru. En vegna þess að ég viðurkenni fúslega þörfina á því, að til séu sjóðir til þess að verja til kaupa á flutningaskipum, hef ég þó ekki viljað leggja til, að frv. væri fellt, heldur yrði gerð á því sú breyting, að Eimskipafélaginu væri gefinn kostur á því að njóta hlunnindanna áfram með því móti, að ríkið gerðist þáttakandi í félaginu frekar en hefur verið áður og fengi þar með meiri íhlutun um stjórn þess og rekstur. Mér virðist einkum hagur félagsins hin síðustu ár, og þó einkum 1943, gefa fullt tilefni til þess, að farið sé inn á þessa braut. Samkvæmt till. minni vil ég, að Eimskipafélagi Íslands verði heimilað að greiða skatta til ríkisins, þ.e.a.s. tekjuskatt, stríðsgróðaskatt og eignarskatt með hlutabréfum í félaginu, sem verði reiknuð til skattgreiðslu með nafnverði, og ríkið hafi hlutfallslegan rétt til þess að ráða málefnum félagsins. En þó vil ég ekki, að lengra verði gengið í þessu en svo, að eftir að ríkið hefur eignazt hluti í félaginu, sem nema jafnmikilli fjárhæð og samanlagðar hlutafjáreignir annarra hluthafa, m.ö.o., þegar ríkið er orðið eigandi félagsins að hálfu, þá verði félagið leyst undan frekari skattgreiðslum til þess, og gildi þá framvegis ákvæði l. frá 1928 um skatt- og útsvarsgreiðslu félagsins. Ég vil benda á, að ef fallizt verður á þessa leið, sem ég vil kalla samkomulagsleið í málinu, þá heldur Eimskipafélagið öllum sjóðum sínum sem það nú á, og því, sem það kann að græða hér eftir, og getur varið þeim fjármunum til þeirra verkefna á sviði samgöngumála eftir þörfum. Aðeins með þessu móti er ríkinu gefinn réttur á því að hafa meiri áhrif á stjórn og rekstur félagsins. Þetta yrði félagsrekstur ríkisins og einstaklinga eins og viða á sér stað bæði hér og í nágrannalöndum okkar. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að þegar Útvegsbanki Íslands var settur á stofn 1930 á rústum Íslandsbanka, þá var sú leið farin að gera úr þeirri stofnun félagsrekstur ríkisins og einstaklinga með fjárframlagi frá ríkinu til þess að reisa við bankann. Ég sé ekki, að það ætti að þurfa að ganga nokkru verr, að því er snertir þennan rekstur, þó að slíkt fyrirkomulag væri tekið upp. Og ég vil benda á í þessu sambandi, hve ríkið hefur mikilla hagsmuna að gæta í þessu máli. Það má t.d. benda á, að ríkið hefur nú eina útgerð, skipaútgerð ríkisins, og ef farið væri inn á þessa leið, sem ég geri hér till. um, fyndist mér ekki ólíklegt, að nánara samstarf gæti orðið einmitt á milli ríkisins og annarra eigenda félagsins um þessa starfsemi alla og þar á meðal um strandferðirnar: Eins og segir í nál. mínu, sé ég mér hins vegar ekki fært að mæla með því, að frv. verði samþ., nema þessi breyting verði á því gerð eða einhver önnur, sem leiddi til svipaðrar niðurstöðu. Ég held, að einmitt með því að fara inn á þessa braut verði bezt borgið hagsmunum allra, sem hér eiga hlut að máli, bæði ríkisins og Eimskipafélagsins einnig. Félagið gæti þá haldið sínum sjóðum og losnað undan skattgreiðslu og varið fé sínu til skipakaupa og e.t.v. annarra framkvæmda á þessu sviði. Við 1. umr. þessa máls flutti hæstv. samgmrh. ræðu m.a. og bar þar fram meðmæli með því, að þessi l. yrðu framlengd eins og áður. Hæstv. ráðh. ræddi í því sambandi um þá miklu þörf, sem væri á því að auka skipastólinn og hve mikill kostnaður yrði því samfara, og hafa reyndar fleiri að því vikið í þessu sambandi. En ég held þó, að ýmsir séu óþarflega svartsýnir í þessum efnum, þ.e.a.s., að þeir telji verð og byggingarkostnað skipa munu verða meiri en ef til vill verður. Það er náttúrlega ekki gott að segja um þetta. En í umr. um þetta, held ég, að menn yfirleitt líti um of á það, hvað kostnaður við bátasmíði hér á landi hefur orðið mikill. Ég vil einmitt í sambandi við þetta mál geta hér um upplýsingar um verð á flutningaskipum, sem birtar voru í brezku tímariti í janúarmánuði í vetur. Þetta tímarit heitir The motorship. Þar er m.a. skýrt frá greinum, sem þá hafa nýlega verið birtar í sænsku blaði varðandi byggingarkostnað skipa í Svíþjóð fyrir stríð og nú. Þetta sænska blað segir, eftir því sem þetta brezka blað skýrir frá, að sænska eimskipafélagið hafi upplýst, að burðarmagnstonn í 7 þús. smál. mótorskipi, sem gekk 16 mílur, hafi hjá því félagi kostað 440 sænskar kr. fyrir stríð. En nú kostaði burðarmagnstonnið í slíku skipi 700 sænskar kr. Þá mun láta nærri, með því gengi, sem er á sænskri kr., að það kostaði nálægt 1100 ísl. kr. Og þess er getið, að hækkun á byggingarkostnaði skipa af þessari gerð frá því fyrir stríð sé 59%. Í þessu sambandi upplýsir þetta brezka tímarit, að burðarmagnstonn í 9500 tonna Dieselmótorskipi, 12 mína, byggðu í Bretlandi rétt fyrir stríð, hafi kostað 141/2 sterlingspund, en kostnaðurinn nú um það bil 24 sterlingspund hver smálest, og er þá hækkunin um það bil 65,5%. Ef miðað er við þessar tölur, sem gefnar eru upp nú, að kostnaðurinn sé 24 sterlingspund hver smál., þá verður hann í ísl. kr. 630,00. Samkvæmt þessum upplýsingum hefur byggingarkostnaður skipa hækkað heldur meira í Bretlandi en í Svíþjóð frá því fyrir stríð. Enn fremur bendir blaðið á það, að þar sem 700 sænskar kr. jafngildi 40,5 sterlingspundum miðað við núverandi gengi, þá líti út fyrir, að það sé mun ódýrara að fá byggð skip í Bretlandi en í Svíþjóð. Mér þykir líklegt, að það megi taka töluvert mark á því, sem þetta brezka tímarit segir, og þeim upplýsingum, sem það gefur, því að það virðist vera þar um að ræða tímarit, sem sérstaklega hefur þessi málefni til meðferðar. Jafnvel þótt við tækjum hærri upphæðina, byggingarkostnaðinn í Svíþjóð, sem er nálægt 1100 ísl. kr., mundi samkvæmt því hægt að fá 7 þús. smál. flutningaskip, sem gengi 16 mílur, fyrir 7–8 millj. ísl. kr. Aftur ef miðað er við það, sem gefið er þarna upp um byggingarkostnað slíkra skipa í Bretlandi, þá er hann 40% lægri en í Svíþjóð. Mér sýnist því þetta benda til þess, að horfurnar séu ekki eins ískyggilegar í þessu efni og mér hefur skilizt, að margir telji, að þær muni vera. Þegar farið verður að vinna að því að bæta siglingar okkar, þá getur vitanlega fleira komið til greina en smíði á svo og svo mörgum skipum. Það væri vert að taka það til athugunar, hvort hægt væri að fá á leigu með sæmilegum kjörum hentug flutningaskip. Gæti það verið hentugt, ef um það væri að ræða, því að þá þyrfti ekki eins að hraða nýbyggingum skipa, og mætti þá ef til vill vænta þess, að byggingarkostnaður skipa lækkaði síðar. Annars virtist mér, að í ræðu hæstv. samgmrh. kæmu fram nokkuð önnur sjónarmið og stefna hans nokkuð á annan veg en maður hefði getað gert ráð fyrir, eftir því, sem áður hefur komið frá hans fl. um þetta. Og sama er að segja um afstöðu flokksbróður hans, hv. 5. landsk., sem kemur fram í undirritun hans undir nál. meiri hl., þótt að vísu sé með fyrirvara. Á s.l. ári, 1944, var allmikið rætt hér í sumum blöðum um Eimskipafélagið og málefni þess, eftir að uppvíst var um það, hve miklum gróða félagið hafði safnað á árinu 1943. Og í málgagni Alþfl., Alþýðublaðinu, var m.a. að þessu vikið í grein 27. maí 1944, og segir þar m.a. á þessa leið. með leyfi hæstv. forseta: „Eimskipafélag Íslands hefur á einu einasta ári grætt 24 millj. kr. á farmgjöldum til landsins, þó að allt sé á sama tíma að sligast af völdum dýrtíðar innanlands. Hvernig eiga menn að skýra annað eins fyrir sér?“ 3. júní 1944 ræðir þetta sama blað einnig um þetta mál og bendir á það, að nú sé einmitt varið stórkostlegum upphæðum úr ríkissjóði til þess að halda niðri vöruverði í landinu, og segir blaðið síðan um Eimskipafélagið: „Það getur að minnsta kosti varla hjá því farið, að þjóðin geri kröfur til, að þetta hneykslismál sé upplýst til hlítar þannig, að úr því verði skorið, hver sökina ber á því, að dýrtíðin í landinu hefur verið mögnuð á svo ábyrgðarlausan hátt.“ 8. júní 1944 segir enn fremur í sama blaði: „Félagið er hálfopinber aðili, eins og viðskiptaráð bendir alveg réttilega á. Það nýtur ýmislegra fríðinda og hlunninda af hálfu ríkisvaldsins, svo sem skattfrelsis.“ Og enn fremur segir: „Félagið hefur unnið gegn fyrirætlunum ríkisvaldsins í baráttunni gegn ægilegasta dýrtíðarbleg, er þjakað hefur þetta land, og orðið til þess að magna dýrtíðina mjög tilfinnanlega.“ Þessar ásakanir á hendur Eimskipafélaginu eru svo þungar, að þær geta engan veginn legið í þagnargildi. Og Alþýðublaðið segir einnig um þetta mál þann 29. júlí 1944: „En þetta óskabarn verður að hafa aðhald ekki síður en önnur börn, ef það á að verða þjóðinni að því gagni, sem af því hefur verið vænzt. Og fyrr má græða og búa í haginn fyrir framtíðina en að 24 millj. kr. sé rakað saman á einu ári á flutningsgjöldum til landsins, meðan þjóðin sjálf berst í bökkum til þess að verjast hrapandi flóði dýrtíðarinnar.“ Mér finnst sem sagt, að það muni vera orðin nokkur breyting á afstöðu hæstv. samgmrh. og hans fl. til þessara mála, ef athuguð eru fyrri ummæli hans og flokksbræðra hans um félagið og gróða þess árið 1943. En það eru fleiri góðir menn, sem hafa látið eitthvað til sín heyra um þetta mál á þessu síðasta ári. Það er einnig gefið út blað, sem heitir Þjóðviljinn og er málgagn Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl. Og þar var nú stundum vikið að þessu félagi og málefnum þess árið sem leið. 2. júní segir svo í Þjóðviljanum: „Það passar ekki í kramið hjá Birni Ólafssyni, að ríkið hefði grætt 23 millj. á farmgjöldum eða lækkað verð í landinu um þá upphæð. Það er betra að láta „óskabarn Jóns Árnasonar og Eggerts Claessens“ taka 23 millj. og segja svo við þjóðina: Ríkissjóður er tómur, og það verður að lækka launin.“  Nú, það er fleira um þetta í þessu blaði þennan sama dag, t.d.: „Hvað hefur ríkissjóður og Reykjavíkurbær orðið að borga mikið fé aukreitis í launauppbætur vegna þessarar skipulögðu dýrtíðar? Er það máske einn milljónatugurinn enn? Þjóðin heimtar fullkomna rannsókn á þessu máli ..... Og Eimskipafélagið verður að takast til gagngerðrar meðferðar af ríkisins hálfu. Stjórnleysið og sérréttindin þar geta ekki lengur farið saman. Eimskipafélagið er alveg skattfrjálst og útsvarsfrjálst. Það græðir 23 millj. kr. s.l. ár og á um 50 millj. kr. í skuldlausum eignum.“ Og svo er talað um, að stríðsgróðafélögin hin þurfi ekki að borga útsvör af yfir 200 þús. kr. gróða. Og svo er bætt við: „Með þessum aðferðum gamla þjóðstjórnarafturhaldsins á þingi, gegn vilja Sósíalistafl., hefur afturhaldið fengið því framgengt að skella mestöllum þunga útsvaranna yfir á láglauna- og miðlungstekjumenn. Þess vegna er útsvarsálagningin í Reykjavík nú sú óréttlátasta, sem þar hefur lengi, máske nokkurn tíma verið. Það er verið að sliga fjöldann af launþegum með svívirðilegum útsvörum á sama tíma sem Eimskipafélagið er útsvarsfrjálst af 23 millj. kr. gróða.“ - Og enn er í Þjóðviljanum: „Reiði manna yfir öllu þessu hróplega óréttlæti er þess vegna eðlilega meiri en nokkru sinni fyrr. En til þess að breyta þessu, er ekki nóg að vera reiður. Til þess að breyta þessu þarf alþýðan að ná meiri hluta í Reykjavíkurbæ og svo miklum áhrifum á þingi, að hún geti hnekkt mestu hneykslum afturhaldsins þar.“ - Ég veit ekki um reiðina; að hún sé nokkuð farin að sjatna, það kann nú að vera. En það er sagt þarna, að það sé ekki nóg að vera reiður, heldur þurfi meira til, til þess að breyta þessu. Og nú skyldi maður ætla, að þegar tveir af hv. alþm. þessa flokks eru komnir í ríkisstj., þá hefði verið tekið til höndunum þarna. En það hefur bara farið ákaflega leynt, því að maður hefur ekkert af þessu heyrt - fyrr en nú, þegar hv. 8. þm. Reykv. undirskrifar nál. meiri hl., - nú er hann ekki lengur í minni hluta, blessaður, - um það að láta nú þetta félag hafa þessi fríðindi áfram, sem það undanfarið hefur notið. Ég skal nú ekki þreyta hæstv. forseta eða hv. þm. með því að lesa miklu meira upp úr þessu blaði. Þó eru hér ein eða tvær klausur enn, sem mætti minnast á. 5. júlí 1944 segir í Þjóðviljanum: „Það má ekki dragast lengur, að allt Eimskipafélagsmálið sé tekið til gagngerðrar endurskoðunar. Það er óþolandi, að fyrirtæki, sem nýtur hvers konar fríðinda og forréttinda af hálfu hins opinbera, skuli misnota þessa aðstöðu sína til þess að féfletta almenning með óhæfilega háum flutningsgjöldum.“ - Og síðan er 19. júlí í sama blaði talað um Tímann og framsóknarmenn, að þeir hafi verið fremstir þar í flokki, er þetta skattfrelsi var veitt. Og þar segir: „Sósíalistar stóðu gegn því, en máttu ei við margnum.“ - Blessaðir. - Og svo stendur hér: „Framsfl. er sjálfur einn höfuðpaurinn í öllu því hneyksli ... En það er vitanlegt mál, að til þess, að nokkuð verði gert í þá átt og aðra endurbótaátt, þá verður sú dulbúna Framsóknarflokksafturhaldsstjórn, sem nú ríkir, að víkja og frjálslynd, framsækin stjórn að taka við.“ - Þarna hafa menn það. - Og nú er hún farin fyrir fjórum mánuðum, þessi „dulbúna Framsóknarflokksafturhaldsstjórn“, og nú er „frjálslynd og framsækin stjórn“, að dómi Þjóðviljans, tekin við. - Og niðurstaðan er þetta: Hv. 8. þm. Reykv. mælir með frv., sem hér liggur fyrir. Áður máttu þeir ekki við margnum, blessaðir, segir í Þjóðviljanum. Og það er sagt í Þjóðviljanum, að fleiri sósíalista þurfi í bæjarstjórn og á þing. En mér finnst þetta mesti misskilningur. Mér virðist, að þessir, sem hér eru frá Sósíalistafl., geti vel runnið frá öllum stóryrðunum, þótt þeir séu ekki fleiri. Mér virðist ofanlátið ganga mjög greiðlega hjá þeim, þótt þeir séu ekki fleiri en tíu hér á þingi; sem sitja að því borðhaldi.



Herra forseti. - Ég kann ekki við annað en svara hv. þm. V.-Húnv. nokkrum orðum og kvitta fyrir það, sem hann beindi til mín í sinni síðustu ræðu. Hann hafði réttilega eftir mér, að ég hefði haldið fram, þegar þetta mál var til 1. umr., að ég bæri mjög fyrir brjósti, að Eimskipafélagið hefði efni á að kaupa þann skipastól, sem það þyrfti til þess að annast flutninga að landinu og frá því, eftir því sem þörf krefði og án þess að útlendir menn þyrftu þar að koma nærri til aðstoðar, og helzt á þann hátt, að okkar íslenzka félag, Eimskipafélagið, væri þannig sett í þeirri samkeppni, að líkur væru til þess, að það þyrfti ekki að bíða þar lægri hlut. Nú kemur þessi hv. þm. með þær upplýsingar úr einhverju tímariti, sem hann telur sig hafa lesið, en að vísu liggur ekki hér frammi, svo að hægt sé að sannprófa þær tölur, sem hann talaði um, - en að sjálfsögðu eru þær rétt eftir hafðar og með farnar, ég dreg það ekki í efa að svo stöddu, - en samkv. þessum tölum og útreikningi þessa hv. þm. eiga skipabyggingar í Svíþjóð að vera með því verði, að í 700 smálesta mótorskipi kosti það tæplega 1100 íslenzkar kr. að byggja burðarmagnssmálest, eins og hann orðaði það, og er ekki alveg ljóst, hvað hann á við með því, svo að það fari ekki á milli mála. Í Englandi sagði þessi sami hv. þm., að það kostaði 630 íslenzkar kr. að smíða smálestina í mótorskipum. Þetta eru svo lágar tölur, að ég hef ekki heyrt neitt líkt þeim fyrr. Ef maður spyr hér á Íslandi, hver byggingarkostnaður sé á húsum hér, þá getur maður fengið mismunandi svör, kannske, að það kosti 100 kr. á teningsmetrann, jafnvel 80 kr. á teningsm., og líka getur maður fengið það svar, að byggingarkostnaðurinn á teningsmetrann í húsum sé 300 kr. Og allt þetta getur verið satt. Byggingarkostnaður á húsum á íslandi fer eftir því, hvernig húsin eru gerð. Og byggingarkostnaður skipa í Svíþjóð og á Englandi fer eftir því, hvernig skipin eru gerð. Og það mætti vel segja mér það, að búa mætti . til einhvers konar skip, sem e.t.v. gætu flotið úr höfn, fyrir 630 kr. á smálest. En tæplega geri ég ráð fyrir, að það yrðu skip við okkar hæfi og til siglinga á þeim leiðum, sem við þurfum að beita okkar skipum á. Því að fyrir þetta verð er gefið, að ekki er hægt að byggja skip nema með lakasta útbúnaði. Það vill svo til, að ég hef fengið tilboð um smíði skipa frá Svíþjóð. En kostnaðurinn við það er ekki 630 kr. á smálest, heldur 7 þús. kr. á smálest. Það eru líka flutningaskip, og þetta tilboð er gefið fyrir nokkrum mánuðum og er frá skipasmíðastöð og að öllu leyti ábyrgum aðilum eins og frekast er hægt að gera sér grein fyrir. Það má nú mikið á milli vera, hvort skipin kosti á smálestina 630 kr. eða 7 þús. kr. Þarna skakkar ekki nema nærri tifaldri upphæðinni, sem hv. þm. nefndi. Þessi gögn er ég fús til að leggja á borðið fyrir þennan hv. þm., ef hann véfengir þau. Og ég óska þess, og sjálfsagt fleiri, að hann legði einnig gögn á borðið um það, hvar í heiminum sé hægt að kaupa skip við okkar hæfi, sem fá megi fyrir 630 ísl. kr. smálestina í. Við mundum vera honum þakklátir, ef hann legði okkur þessi gögn upp í hendurnar. Þau yrðu þakksamlega móttekin. En að tala um hluti, sem ekkert koma málinu við, heldur eru einhvers staðar uppi í skýjunum, það getur að vísu gilt í vissum herbúðum, en á ekki við hér. Við 1. umr. þessa máls taldi ég mig ekki þess umkominn að segja nákvæmlega um, hve mikið þessi skip mundu kosta eða hverju maður gæti reiknað með sem meðalsmálestarverði í þessum kaupskipum, og ég er heldur ekki tilbúinn til þess í dag. En ég er alveg viss um, að það verður ekki hægt að leggja þetta 630 kr. verð til grundvallar, þrátt fyrir það, þótt ég mjög gjarnan vildi óska þess, að svo gæti verið. En það þýðir ekkert að tala um tölu, sem er ónothæf í þessu sambandi. En ef Eimskipafélag Íslands á í handbærum peningum 30 millj. kr., þá er það að sjálfsögðu mikið fé, og hægt er að fá fyrir það mörg skip á okkar mælikvarða. En hve mörg og stór þau gætu verið, treysti ég mér ekki til að segja. Eftir þeirri lauslegu kynningu, sem ég hef af þessu máli, tel ég líkur til þess, að ekki verði hægt að fullnægja þeirri þörf til skipasmíða, sem við nú höfum í augnablikinu, með þessari upphæð. Það liggur fyrir sem staðreynd í málinu, að Eimskipafélag Íslands hefur misst tvö af sínum beztu skipum og um leið stærsta farþegaskipið. Ég hef ekki í höfðinu, hve marga farþega þau tóku, en hygg, að þau hafi tekið 50–60 farþega hvort um sig. En þau skip, sem eftir eru, hafa hæst innan við 20 farþegarými á skip. Það er því þannig, að þau skipin, sem dýrast er að byggja og mest kosta vegna sinnar innréttingar per smálest, þau hefur félagið misst. Enn fremur má segja, og félagið hefur beinlínis lýst því yfir, að tvö af þeim skipum, sem félagið enn hefur í notkun, séu þannig á sig komin, að þau mundu ekki vera notuð nema í ýtrustu nauðsyn og þegar annars er ekki úrkosta. Það má því segja, að félagið þurfi að fá fjögur ný skip, til þess aðeins að halda í horfinu, svo að skipastóllinn verði ekki rýrari heldur en hann var í stríðsbyrjun. Og enn fremur hefur félagið við nána athugun komizt að þeirri niðurstöðu, að það þurfi að bæta við tveimur til þremur skipum þar fram yfir, til þess að geta innt af hendi þá flutninga, sem ætla má, að nauðsynlega þurfi að taka upp til landsins að stríðinu loknu. Ég tel því, - og það voru meginrökin fyrir afstöðu minni til málsins - að með þessari fjársöfnun, hvað sem menn kunna að segja um hana að öðru leyti, þá er enn tæplega aflað nægilegs fjár til þess að fullnægja þeirri þörf, sem landið hefur í augnablikinu fyrir flutningaskip. Hv. þm. V.-Húnv. vildi halda fram, að það væru önnur sjónarmið, sem ég tileinkaði mér nú, heldur en komið hafa fram áður frá mínum flokki. Og svona til þess að sanna sitt mál, kom hann með uppskriftir, sem hann sagði úr Alþýðublaðinu, og má vera, að þær séu það, og áttu þær að sanna þessi ummæli hans. En ég reyndi nú að leggja eyrun við þessum upplestri, og ég gat hvergi í honum fundið, að Alþýðublaðið tæki afstöðu á móti skattfrelsi Eimskipafélagsins. Sjálfsagt hefur hv. þm. leitað vel til þess að finna þetta, en þó hefur honum ekki tekizt betur en svo, að í þessum greinum, sem hann segir, að séu úr Alþbl., þá kemst hann það næst um þetta mál, að hann segir, að blaðið hafi sagt eitthvað á þá leið, - um leið og blaðið spyr, hver eigi sökina á því, hve dýrtíðin sé há, - að félagið magni dýrtíðina með svo háum farmgjöldum, þar sem félagið njóti fríðinda, svo sem skattfrelsis. M.ö.o. blaðið slær föstu, að félagið njóti skattfrelsis. En þar með er ekki sagt, að blaðið segi, að það eigi ekki að njóta skattfrelsis. En það er annað, sem kemur þarna til greina og blaðið leggur aðaláherzluna á, og það er farmgjaldahæðin. Og það getum við verið sammála um, að farmgjöldin 1943 hjá félaginu voru óhæfilega há, og sá gróði, sem safnaðist þá hjá félaginu, var óhæfilegur. En þetta hefur verið leiðrétt og kemur skattfrelsinu ekkert við, annað en það, sem blaðið segir, að þar sem félagið njóti skattfrelsis, - og það er í blaðinu engin till. um að afnema það, - þá eigi það að haga farmgjöldum sínum í samræmi við það og þarfir þjóðfélagsins í heild. - Ég sé því ekki annað en þau ummæli a.m.k., sem hv. þm. V.-Húnv. las upp úr þessu blaði, séu mjög samhljóða þeirri afstöðu, sem ég hef haldið hér fram, sem er í stuttu máli, að félagið eigi að njóta þess skattfrelsis, sem það hefur haft, en það eigi að binda það þeim skilyrðum, sem Alþ. og ríkisstj. tekur gild, til tryggingar því, að fé félagsins verði varið til skipakaupa og á annan hátt í þágu samgöngumála og annars þjóðheillavænlegs rekstrar, sem Alþ. og ríkisstj. geri nánari grein fyrir. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að eitthvert blað, sem hann las upp úr, - ég tók ekki alveg eftir því, úr hvoru blaðinu það var, en ætla þó frekar, að það hafi verið úr Þjóðviljanum, - en ég ætla ekki að fara að svara fyrir það blað, þeir hafa verið hingað til færir um að gera það sjálfir, sem að því standa, - en ég hjó eftir því, að hv. þm. sagði, að þetta blað heimtaði, að Eimskipafélagshneykslið væri krufið til mergjar, og nú hefði ríkisstj. setið í 4 mánuði eða vel það og ekkert verið krufið til mergjar í þessu efni. Ég vil nú benda hv. þm. á, að það, sem hér var um að ræða, var farmgjaldahæðin, sem olli því, að gróði félagsins varð svo mikill sem raun ber vitni. Þetta atriði var tekið til athugunar af viðskiptaráði og verðlagsstjóra, og farmgjöldin voru lækkuð mjög verulega, ekki aðeins frá þeim tíma er lækkunin var ákveðin, heldur einnig nokkuð aftur í tímann. Og farmgjöldin voru færð eins langt niður og þá var af þessum aðilum talið forsvaranlegt. Og ég ætla, að við þessa ráðstöfun hafi flokkur hv. þv. V.-Húnv. átt svo marga fulltrúa, að hans sjónarmið hafi komið fullkomlega til álita. Yfirleitt var ekki krafizt frekari aðgerða en að þetta væri gert. Og þetta hefur verið gert. Hvað viðvíkur því, sem annars má segja um farmgjaldahæðina hjá þessu félagi, þá er það alltaf stjórn viðkomandi félags, sem mesta ábyrgð hlýtur að bera á því á hverjum tíma, hvernig þeim málum er skipað, og erfitt er fyrir utanaðkomandi aðila, nema með mikilli vinnu og fyrirhöfn, að komast þar alveg til botns í, fyrr en eitthvað eftir á. Þess vegna hljóta ásakanir, ef nokkrar eru, að beinast að þeim, sem þessum ráðum hafa ráðið. En þar hafa hvorki ég né minn flokkur átt neinn hlut að. Hins vegar hefur flokkur hv. þm. V.-Húnv. átt fulltrúa í stjórn Eimskipafélags Íslands. Og ég hef aldrei orðið þess var, að fulltrúi Framsfl. hafi átt þátt í ágreiningi út af farmgjöldum hjá félaginu. Hvenær hefur fulltrúi Framsfl. í stjórn Eimskipafélagsins gert ágreining um þetta atriði? Ég skal svo ekki fara miklu frekar út í þetta mál. Ég hef nokkuð lýst afstöðu minni til þess. Og ég tel mig mega fullyrða, að það gæti einskis ósamræmis í afstöðu minni nú á við þá afstöðu, sem flokkur minn hefur haft til þessa máls áður. En hv. þm. V.-Húnv. hefur reynt að blanda hér saman alls óskyldum málum, sem eru farmgjöld félagsins annars vegar og skattfrelsið hins vegar. En það eru óskyldir hlutir, sem ekki þarf endilega að ræða samtímis. Þá skal ég að lokum ræða þá aðferð, sem hv. þm. V.-Húnv. vill hafa um afgreiðslu þessa máls, sem er í stuttu máli á þá leið, að héðan í frá verði Eimskipafél. gefinn kostur á því að greiða alla skatta, bæði tekjuskatt, stríðsgróðaskatt og eignarskatt, til ríkissjóðs með hlutabréfum í félaginu. Við skulum nú ögn athuga þessa brtt. Hlutafé Eimskipafélagsins mun vera kringum 1,6 til 1,7 millj. kr., eftir því sem bezt er vitað, en þó sennilega ekki svo há upphæð, þegar öll kurl koma til grafar, vegna þess að ýmislegt af smábréfum er komið úr sögunni. Líklega má því telja, að hlutafé félagsins sé 1,5 millj. kr., en eign félagsins sé á milli 30 og 40 millj. kr., þannig að hvert hlutabréf sé, ef félagið væri gert upp nú, í um það bil tuttugu-og-fimmföldu verði. M.ö.o., það kostaboð, sem hv. þm. V.-Húnv. vill gera félaginu, er það, að hver króna, sem félagið á að borga í skatt í peningum, verði ekki framvegis borguð með einni kr., heldur með 25 krónum eða sem því svarar, og yfirráð yfir félaginu þar með afhent af núverandi eiganda þess og afhent ríkinu. Það væri eins og ef einhver maður skuldaði einhverja upphæð í krónum og honum væri gefinn þess kostur að lúka þessari upphæð í jafnmörgum sterlingspundum eða einhverju slíku. Ég lýsti því yfir við 1. umr., að ég teldi út af fyrir sig langbezt á því fara, að þetta félag væri rekið af ríkinu og ríkið ætti það, og ég vildi líka stuðla að því, þar sem sjálfsagt væri ekki um það að ræða, að ríkisstj. og það opinbera fengi þær tryggingar, sem metnar væru nægilegar, fyrir því, að reksturinn gæti orðið með hag almennings fyrir augum. En mér hefði aldrei dottið í hug - aldrei - að fara þessa leið, sem hv. þm. V.-Húnv. vill fara, til þess að ná yfirráðum yfir félaginu, því að hún er tæplega heiðarleg. Með því er verið að gera tilraun til að sölsa eignir félagsins undir ríkissjóðinn með óheiðarlega lágu verði. Ef ríkissjóður ætti að taka yfirráð yfir félaginu, sem er mjög eðlilegt og rétt, þá mælir okkar stjskr. þannig fyrir, að eigendum skuli borgað fyrir að fullu, og kringum það komumst við að sjálfsögðu ekki. En að fara þessa leið til þess að ná yfirráðum yfir félaginu undir ríkissjóð, að gefa því kost á að borga tuttugu og fimmfaldan skatt, það þarf svo mikið hugmyndaflug til að gera þetta, að mér hefði aldrei dottið í hug, að nokkrum manni gæti dottið í hug að fara þá leið. Ég held fast við það, sem ég áður sagði um það, að ég tel heppilegast, að félagið fái sitt skattfrelsi. Ég geri ráð fyrir því, að af hálfu Alþfl. verði bornar fram við 3. umr. einhverjar þær brtt., sem tryggja það, sem ég taldi þurfa að tryggja í þessu máli, að rekstri félagsins verði hagað með hag þjóðfélagsins fyrir augum. Mun ég þess vegna greiða atkv. með frv. til 3. umr. í trausti þess, að þær brtt. verði teknar til greina við þá umr.



Það kann að vera, að það sé heldur illa varið tíma þ. þessa síðustu daga að fara langt í það að svara ræðu eins og þeirri, sem fram kom áðan hjá hv. þm. V.Húnv., enda skal ég ekki langt út í það fara. Það er ábyggilegt, að þetta mál verður samþ., hvort sem það verður rætt skemur eða lengur, og því aðeins til þess að tefja tímann að ræða það meir en gert hefur verið. Samt sem áður finnst mér ástæða til þess að segja örfá orð út af ræðu hv. þm. V.-Húnv., enda þótt hæstv. samgmrh. hafi nú gert henni allrækileg skil og ekki sé miklu við að bæta. Hv. þm. V.-Húnv. játaði, að það hefði oftast verið þannig, að skattfrelsi Eimskipafélagsins hefði verið framlengt með samkomulagi undanfarin ár og 1928 hefði verið sett það skilyrði, að félagið borgaði aldrei meiri arð en 4% á ári af höfuðstól. Ég veit ekki annað en félagið hafi staðið við þetta skilyrði, og það mun ekki ætla sér að brjóta á neinn hátt þetta skilyrði um 4% ársarð til félagsmanna sinna. Það, sem virtust vera aðalrök hv. þm. V.-Húnv. fyrir því að afnema núv. l. um skattgreiðslur Eimskipafélags Ísl., kemur fram í nál. hans og er á þá leið, að fél. hafi grætt svo mikið árið 1943, að ekki sé hægt að framlengja skattfrelsi þess nú. Það er eins og upp hafi verið rekið harmakvein yfir því, að félagið skyldi hagnast svona á árinu. Ég álít, að það eigi að vera okkur Íslendingum gleðiefni, að okkar eigið félag, Eimskipafélagið, bætir hag sinn til þess síðar að geta aukið við skipastól sinn, alþjóð til hagsældar. Það má náttúrlega um það deila, að hve miklu leyti farmgjöldin voru réttlát á þessu ári. Ég hef litið svo á, að það væri að mjög miklu leyti fyrir óvænt höpp, sem Eimskipafélaginu féll þessi gróði í hlut. Ég hygg, að farmgjöldin hafi að mestu leyti verið miðuð við, hvað borgaði sig fyrir eigin skip fél. Ég hygg, að það sé rétt með farið, að á eigin skipum félagsins á þessu ári hafi verið lítill hagnaður. Næstum allur eða allur hagnaðurinn, sem kom fram hjá fél. á þessu ári, var á rekstri leiguskipanna, sem fél. fékk til afnota. Það, sem helzt ætti að vera ásökunarefni á hendur fél. í þessu sambandi, var það, að það skyldi ekki hafa flutningsgjöldin miklu lægri á leiguskipunum en sínum eigin skipum. Það má miklu frekar vera gleðiefni en sorgar fyrir þjóðina, að fél. bæti hag sinn, því að það gefur fél. tækifæri til þess að gegna betur þeirri skyldu að halda uppi samgöngum við önnur lönd. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að gróðinn hefði numið 23 millj. kr., og ég skal ekkert mótmæla því, en hvað ætli megi byggja mörg skip fyrir 23 millj. kr., eins og verðlagi er háttað nú? Þá sagði hv. þm., að það væri ólíkt, hvernig að öðrum félögum eða útgerðarfél. í landinu væri búið, því að það væri illa að þeim búið. Þetta er satt, og það hefur oft verið á það bent hér á Alþ., bæði af mér og mínum flokksbræðrum, en það er nýtt að heyra það orð frá hv. þm. V.Húnv., að það sé verr búið að útgerðarfyrirtækjum í okkar landi en skyldi. Fjárþörf ríkissjóðs er svo mikil, að þurft hefur að grípa til þess úrræðis að leggja meiri og hærri skatta á útgerðarfélögin eða fyrirtækin en hyggilegt er vegna framtíðarinnar, og það er náttúrlega alveg rétt hjá hv. þm. V.-Húnv., að þetta þyrfti að vera á annan veg, til þess að unnt væri að auka útgerðina og gera hag hennar betri en nú er að stefnt. En hver eru þá ráðin, sem hv. þm. vill grípa til? Hann vill ekki taka þessa peninga frá Eimskipafélagi Íslands í skattgreiðslum til þess að létta á öðrum fyrirtækjum, heldur vill hann, eins og hæstv. atvmrh. lýsti, til þess að þynna út og gera rýrari eignir fél. Tilgangurinn virðist vera sá einn að ná yfirráðum yfir þessum félagsskap. Nú er það vitað mál, að flutningsgjöldin hafa síðan 1943 verið lækkuð til stórra muna, og það er ekki líklegt, að um neitt svipaðan gróða verði að ræða hjá fél. á næstunni og sennilega aldrei um ókomna framtíð og því sennilega ekki um það að ræða að setja undir þann leka, að slíkt endurtaki sig, sem gerðist 1943. Það er rétt hjá hv. þm. V.-Húnv., að ríkið hafi mikilla hagsmuna að gæta í þessu sambandi. Það hefur mikilla hagsmuna að gæta og þjóðin öll í því, að þetta fél. vaxi og dafni og geti sem bezt sinnt hlutverki sínu. Það getur það því betur sem betur er að því búið af ríkisins hálfu. Það virtust nú vera einhver heilabrot um það hjá hv. þm., að í stað þess að kaupa skip eða láta smíða skip fyrir Eimskipafélagið væri réttara nú fyrst um sinn að taka leiguskip og komast þannig hjá að byggja skip. Hvort tveggja getur komið til mála, ég held þó, að hitt verði farsælla að láta byggja skip, og bezt hefði verið, að það hefði verið gert fyrr, en það voru skoðanabræður hv. þm. V.-Húnv., sem komu í veg fyrir það, að Eimskipafélagið byggði stór skip fyrir stríðið.

Þetta er ekki rétt.

Varðandi þær greinar, sem hv. þm. V.-Húnv. var að lesa upp úr blöðum annarra flokka, þá þarf ég ekki að segja neitt um það. Þeir eru menn til þess að svara fyrir sig, en ég held, að hv. þm. hefði getað bætt því við að lesa upp úr Tímanum ýmsar greinar, sem birtust á árunum 1943–1944. Það var eðlilegt, að hann gerði það ekki, en ég tel, að það sé ekki ástæða til að harma það á neinn hátt, þó að þeir, sem standa að þeim blöðum, sem hv. þm. var að lesa upp úr, hafi öðlazt betri skilning á því en sumir þeirra höfðu þá, hvílík nauðsyn það er að búa vel að óskabarni þjóðarinnar, Eimskipafélagi Íslands.



Herra forseti. Ég skal gera mjög stutta grein fyrir afstöðu minni. Það er þá fyrst til máls að taka, að það er höfuðnauðsyn að auka kaupskipastól landsmanna stórlega, og þessi nauðsyn hefur nú orðið því berari, sem svo hefur til tekizt, að tvö af beztu skipum siglingaflotans eru nú glötuð. Það, sem er þá spurningin í þessu máli, er: Hvaða aðili á að annast um þessa óumflýjanlegu aukningu flotans? Ég dreg enga dul á það, að frá mínu sjónarmiði væri æskilegast og réttast, að það væri ríkið sjálft. En hitt er alþjóð kunnugt, að flokkur sá, sem ég fylgi, hefur gert samkomulag við aðra flokka, sem að ríkisstj. standa, að gera ekki svo mjög að ágreiningsefni, hvaða aðilar það væru, sem stæðu að nauðsynlegum endurbótum og nýsköpun atvinnulífsins, heldur lagt á það áherzlu, að nýsköpunin ætti sér stað. Það er því í fullu samræmi við þetta, að við getum fallizt á það, að Eimskipafél. Íslands verði nú gert kleift og raunverulega falið að auka kaupskipastól landsmanna svo sem verða má á allra næstu árum. Ég vek sérstaka athygli á því, að nú, begar lagt er til að framlengja skattfrelsi Eimskipafélagsins, kemur nýtt ákvæði, sem ekki hefur sézt áður, um það, að það fé, sem félagið fær vegna þessara fríðinda, verði notað til þess að kaupa skip til samgöngubóta. Ég skal svo víkja örfáum orðum að málæði hv. þm. V.-Húnv. Hann leitast við að ræða þetta mál á allt öðrum grundvelli en fyrir liggur. Hann talaði um álag Eimskipafélagsins og þann óhæfilega gróða, sem því hefði hlotnazt, slælegt eftirlit og stjórn félagsins, sem lítt væri í samræmi við alþjóðarhag. Ég vil fyrst á það minna, að það er upplýst, að fél. hefur notið skattfrelsis í 20 ár, og hverjir voru það, sem að því stóðu fyrst og fremst? Hverjir hafa verið ráðamestir í stjórnmálum og stórmálum undanfarin ár? Engir aðrir en framsóknarmenn, flokksmenn hv. þm. V.-Húnv., og sjálfur hefur hann setið á rökstólunum og fjallað um þetta mál, en fyrir því skattfrelsi, sem framsóknarmenn stóðu að, voru engin skilyrði sett. Fél. var veitt skattfrelsi, en ekkert spurt um, hvernig því fé væri varið, sem þannig sparaðist. Það var ekki hugsað um, að féð yrði notað til þess að auka skipastólinn eða verða alþjóð til hagsbóta á neinn hátt. Í sambandi við þetta get ég ekki látið hjá líða að minnast á afstöðu annarrar mjög virðulegrar stofnunar í þjóðfélaginu, sem þm. V.-Húnv. og aðrir framsóknarmenn hafa mjög um fjallað og miklu um ráðið, en þar á ég við S.Í.S. Oft og einatt hefur það komið fram hjá félagsmönnum í S.Í.S., að rétt væri og sjálfsagt, að þetta mikla verzlunarfyrirtæki ætti skip til þess að flytja vörur til landsins í samkeppni við Eimskipafélagið. Úr framkvæmdum hefur þó ekki orðið, vegna þess að framsóknarmenn, undir forustu hv. þm. V.-Húnv. og fleiri manna, hafa jafnan eytt málinu. Síðast, þegar um þetta mál var spurt, var það upplýst, að ekki væri rétt, að S.Í.S. stofnaði til samkeppni við Eimskipafélagið. Þannig hefur afstaða Framsfl. verið gagnvart Eimskipafélaginu. Því hefur verið veitt skattfrelsi skilyrðislaust, og flokkurinn hefur komið í veg fyrir, að stofnað væri til eðlilegrar samkeppni við það, og komið í veg fyrir, að neytendur í landinu, sem standa að S.Í.S., mættu sjálfir flytja eigin vörur með eigin skipum. Það er kunnugt, að valdamesti maðurinn innan S.Í.S. hefur, í stað þess að beita sér fyrir þessu þjóðþrifamáli, setið í stjórn Eimskipafélags Ísl., tilkvaddur af hálfu framsóknarmanna og beitir sér fyrir því, að Eimskipafél. hafi skattfrelsi og einokunaraðstöðu um alla flutninga. Svo líður og bíður. Undir þeirri stjórn, sem situr í Eimskipafél., þar sem einn af valdamestu framsóknarmönnunum á sæti, gerist það, að álagið á farmgjöldum verður svo óhæfilega hátt, að fram úr öllu hófi keyrir. Þá er við völd stjórn, sem má telja framsóknarstjórn. Valdamesti maðurinn í stjórninni var miðstjórnarmaður í Framsfl., Vilhjálmur Þór. Undir tvö- og þrefaldri stjórn framsóknarmanna, Jóns Árnasonar í Eimskipafél., Vilhj. Þór í ráðhernasæti og Svanbjörns Frímannssonar í verðlagsráði, viðgengst mesta hneyksli, þar sem misnotuð er aðstaða Eimskipafél. á þann hátt að leggja óhæfilega á vörur landsmanna og auka þannig verð erlendra vara stórkostlega. Þessu hefur nú verið kippt í lag. Farmgjöldin hafa verið lækkuð, og það mun fyrirbyggt, að slíkar álögur eigi sér stað framvegis. Ég skal nú ekki lengur rekja afstöðu framsóknarmanna til þessara mála fyrr og síðar. Ég get aðeins bætt því við, að ef þeir hefðu valdaaðstöðu á þ. núna, þá er það eins víst og 2 og 2 eru 4, að þeir stæðu allir með skattfrelsi Eimskipafél. og mundu væntanlega eins og áður gleyma að setja nokkur skilyrði um not fjárins til þess að bæta úr brýnni þörf á fleiri skipum og bættum samgöngum. Ég ætla að síðustu að segja hv. þm. V.-Húnv. það, að ég mun ekki taka afstöðu til þessa máls eins og hann, eftir einhverju orðakasti og fleipri. Ég hef gert grein fyrir því, að ég mun fylgja því fram hér á þ. með þeim breyt., sem kynni að verða samkomulag um með þeim, sem stjórnina styðja, en ég mun sízt þiggja ráð hjá framsóknarmönnum og ekki frekar hjá hv. þm. V.-Húnv. en öðrum.



Það virðist svo, sem stuðningsmenn hæstv. ríkisstj.. hafi ekki mikinn áhuga fyrir framgangi þessa. máls, ef dæma ætti eftir sókn þeirra á þingfundi, enda er það ekki undarlegt, þegar tekið er tillit til fyrri afstöðu sumra þeirra í málum Eimskipafélagsins. Hæstv. samgmrh. gerði hér að umræðuefni áðan sumt af því, sem ég ræddi um í framsöguræðu minni, og þá einkum ummæli mín viðvíkjandi skipabyggingum. Kvaðst hann. ekki hafa heyrt svo lagar tölur eins og ég nefndi,. og talaði um tilboð frá Svíþjóð, en þær tölur voru miklu hærri en þær, sem ég hafði úr hinu enska tímariti. En ég hygg, að hann geti náð í þetta rit, og skal ég jafnvel vera hjálplegur í því efni, ef með þarf. Hæstv. ráðh. telur, að þótt eignir félagsins séu miklar, þá muni þær ekki nægja til að fullnægja þörfum félagsins um skipakost. Ég vil vekja athygli á því, að samkvæmt mínum brtt. fær félagið að halda öllum sjóðum og aðstöðu til áframhaldandi tekjuöflunar til að mæta þörfunum. Ég legg einungis til, að ríkið fái aukna íhlutun í rekstri félagsins. Hæstv. ráðh. kvaðst hvergi finna það í því, sem ég las upp úr Alþýðublaðinu frá í fyrra, að þar væri sagt, að afnema skyldi skattfrelsi Eimskipafélagsins. En ég hygg, að það hafi verið vilji Alþfl. og þessa málgagns hans, að þessi fríðindi skyldu niður falla. Hann viðurkenndi, að farmgjöldin hefðu verið of há, en segir svo, að það komi málinu ekkert við. Það virðist alleinkennileg málfærsla að viðurkenna annars vegar, að hér hafi átt sér stað óhæfilegt athæfi, en segja svo, að það komi málinu ekkert við. Hæstv. ráðh. kveðst fús að styðja að því, að ríkið fái aukið eftirlit með rekstri félagsins. Ég held, að hann geri það ekki betur á annan hátt en styðja mína till. Hann kvað erfitt að komast til botns í gögnum félagsins fyrir aðra en stjórn þess. Þetta mælir mjög með mínu máli. Það vill svo til, að einn maður í stjórn Eimskipafélagsins er framsóknarmaður, en er þó ekki kosinn í stjórnina af Framsóknarfi., heldur stjórnskipaður. En ég held, að allir sjái, hversu það er fráleitt að halda því fram, að þessi maður, sem er einn af 7 eða 9 í stj., geti ráðið málum félagsins. En þessi maður hefur gert ágreining í stjórn félagsins. Fyrir stríð vildi hann byggja flutningaskip, en hinir aðrir vildu byggja farþegaskip, og svo var auðvitað ekkert gert. Nú er það ljóst orðið, hvert tjón hefur orðið af því, að ekki var farið að till. þessa manns. Þá kem ég að mjög eftirtektarverðum kafla í ræðu hæstv. ráðh., en það var viðvíkjandi hlutafénu. Hann kvað hlutaféð vera 1 millj. og 600 þús. kr., en eignir félagsins nú eru 30–40 millj. kr. Og síðan segir hann, að hvert hlutabréf sé tuttugu og fimm sinnum meira virði en það er skrásett fyrir. Þetta er rétt samkvæmt þessum tölum. En svo talar hæstv. ráðh. um, að ég sé að gera fél. það kostaboð að kaupa bréfin við nafnverði. Þótti honum þetta hin mesta fjarstæða. Með þessu hefur hæstv. ráðh. gefið í skyn, að þetta sé gróðafyrirtæki og verið sé að taka fé af hluthöfunum, ef ríkið eignist hlutina. Því hefur verið haldið fram, að hér væri ekki um að ræða venjulegt hlutafélag og félagana dreymdi ekki um að fá meira í arð en sem svaraði hæfilegum vöxtum, en nú kemur hæstv. ráðh. og telur ekkert athugavert við það, að hluthafarnir selji hlutabréf fyrir tuttugu og fimm sinnum hærra verð en þau eru skráð að nafnverði. Ég held, að þessi yfirlýsing gefi tilefni til nánari athugunar. Ef líta ber á þetta sem gróðafyrirtæki, þá er ekkert vit í að láta það hafa skattfrelsi. Hæstv. ráðh. telur það óheyrilegt, að ég ætli að sölsa eignir félagsins undir ríkissjóð. Það, sem ég hef lagt til, er byggt á þeim skilningi, sem hefur ríkt um starfsemi þessa félags. Hann telur það ganga nærri stjórnarskrárbroti að taka þær eignir af félaginu, sem það hefur fengið sem ágóða af rekstri leiguskipa, sem ríkisstj. lét því í té. Nei. Það, sem hér er um að ræða, er það, hvort á að fást í sambandi við þetta mál einhver trygging fyrir því, að félagið verði rekið með almenningshag fyrir augum. Að því er stefnt með till. minni. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég sé ástæðu til að segja út af ræðu hæstv. ráðh. Hv. frsm. meiri hl. er ekki hér í hv. d. Hann sagði um þetta mál nokkur orð og talaði um Eimskipafélagið á sama hátt og oft hefur verið gert áður, að þetta væri alþjóðarfyrirtæki. Talaði hann um, að þessar 23 millj. segðu nú ekki mikið, er að því kæmi að endurbyggja flutningaskipaflotann. Má vel vera, að það þurfi meira fé. En mín till. gengur ekki heldur í þá átt að takmarka á neinn hátt þá sjóði, sem þarna eru fyrir hendi til þeirra hluta. Hann virðist vera á þeirri skoðun, eins og hæstv. ráðh., að þetta fé sé raunverulega allt eign hluthafanna, enda er það svo, að lagalega séð er það auðvitað rétt. En ég vil endurtaka það, sem ég hef um þetta sagt, að því hefur alltaf verið haldið fram af þeim sjálfum, að ekki væri gert ráð fyrir því, að hluthafarnir fengju meira fé út úr þessu en það, sem þeir höfðu upphaflega í félagið lagt, og hæfilega vexti af fé sínu. En ef þessi skoðun fer að skjóta upp kollinum, að það sé eðlilegt, að hluthafarnir noti sér út í æsar þessa aðstöðu, þá er enn ríkari ástæða til að spyrna hér við fótum í þessu máli en að halda áfram að láta félagið auðgast, ef sú er meiningin, að þetta sé allt eign hluthafanna og renni í þeirra vasa. Þá kom fram ýmislegt fleira í ræðu hv. þm. a.-Húnv., sem hann hefði helzt ekki átt að segja, því að þar fór hann ekki með rétt mál, t.d. það, að mínir skoðanabræður hefðu komið í veg fyrir, að Eimskipafélagið keypti skip fyrir stríðið. Ég er búinn að víkja að þeirri till., sem Jón Árnason kom með, um kaup á skipum fyrir stríð, en var hafnað. Þá sagði hv. þm. a.-Húnv., að ég hefði vel mátt lesa upp úr Tímanum eins og ég las úr öðrum blöðum um Eimskipafélagið. Það er raunar rétt, að ég hefði vel getað það. En ég held, að framkoma mín og till. í þessu máli sé í góðu samræmi við það, sem hefur verið haldið fram í Tímanum um þetta mál. Þá er það hv. 8. þm. Reykv. Það var raunar ekki margt merkilegt í ræðu hans, sem ástæða er til að svara. Hann byrjaði á að tala um, að hann hefði talið eðlilegast, að ríkið annaðist um nauðsynlega aukningu flotans, En hins vegar hefði flokkur hans gengið inn á það til samkomulags við aðra, sem stóðu að hæstv. ríkisstj., að Eimskipafélagið annaðist þetta. Hafi flokknum nokkru sinni verið alvara með það, sem hann hefur haldið fram í þessu máli, sem ég lýsti hér að nokkru í fyrri ræðu minni, þá hefði hann vitanlega haft allt aðra aðferð við afgreiðslu þessa máls. Þá ræddi hv. þm. um Eimskipafélagsgróðann og sagði hann til orðinn vegna slælegs eftirlits og slæmrar stjórnar þeirra, sem ráðið hafa í síðustu 20 ár, og Framsfl. hafi beitt sér fyrir þessu skattfrelsi. Það er allt annað mál, þó að félaginu væri hjálpað á þennan hátt, þegar það var fátækt, en nú, þegar það er orðið auðugasta félagið í landinu og skattar eru lagðir á aðra með öldungis óviðurkvæmilegum aðferðum. En Sósfl. söðlar hér alveg um. Einmitt þegar félagið er orðið ríkt og þarf síður á stuðningi að halda, vill hann veita því fríðindi áfram til að græða enn þá meira. En þessi hv. þm. telur, að áður hafi flokkurinn verið á móti þessu, meðan félagið hafði lítið fé og þurfti á meiri stuðningi að halda. Þetta er bara í góðu samræmi við aðra framkomu þessa hv. þm. í ýmsum málum. En svo kom annar þáttur í ræðu hans, sem ég get ekki látið hjá líða að mótmæla, því að hann fór þar beinlínis með rangt mál, þar sem hann talaði um S.Í.S. í þessu sambandi. Sagði hann, að margir menn innan þessa félags hefðu haldið því fram, að félagið ætti að eignast skip. Svo kemur það furðulegasta í ræðu hans, sem sé það, að þessi hugmynd hafi verið barin niður af Framsfl., þ. á. m. af mér, og á þann hátt hafi verið komið í veg fyrir, að samvinnufélögin stofnuðu til samkeppni við Eimskipafélagið. Hér er öllu snúið öfugt, þannig að ég get ekki hjá því komizt að fara um þetta nokkrum orðum. Það eina, sem er rétt í þessu, er það, að nú fyrir nokkru komu till. fram um það á fundum hjá S.Í.S. og ýmsum kaupfélögum, að rétt væri að safna fé í því skyni, að Sambandið og félög þess gætu eignazt eitthvað af skipum til að annast flutninga fyrir félögin að einhverju leyti. Aðalupphafsmaður að þessu máli var einn af framkvæmdastjórum Sambandsins, Jón Árnason, sem hv. þm. talaði um í þessu sambandi, þótt hann nefndi hann ekki með nafni. Jón Árnason og fleiri, sem kjörnir voru í nefnd til að vinna að þessu máli, sendu síðan erindi um þetta til allra kaupfélaga úti um land, og var hafin almenn fjársöfnun hjá kaupfélögunum í þennan sjóð. Undirtektir voru misjafnar, en viða hafa ýmsir kaupfélagsmenn og kaupfélög lagt allmikið fé í þennan sjóð. Ég tel það enn þá ámælisverðara, að hv. 8. þm. Reykv. skuli snúa þarna öllu við, vegna þess að hann hefur haft aðstöðu til að vita hið rétta, þar sem hann hefur verið fulltrúi á aðalfundum Sambandsins undanfarið, þar sem gefnar hafa verið skýrslur um þetta mál. Þessi hv. þm. hefur einnig verið í stjórn Kaupfélags Reykjavíkur, sem er í Sambandinu. Ég veit ekki, hvað hann hefur beitt sér fyrir þessu máli og hve mikið hefur safnazt til skipakaupa þar í félaginu. En ef miðað er við mannfjölda í þessu samvinnufélagi og borið saman við félagsmannafjölda í mörgum öðrum kaupfélögum, hefði þetta félag nú átt að vera búið að leggja fram allmikla upphæð til þess að komast þar hlutfallslega jafnlangt og ýmis önnur kaupfélög og félagsmenn þeirra. Annars var megnið af ræðu hv. þm. tilraun til þess, eftir að hann var kominn í vandræði og gat ekki fært nein rök fyrir hringsnúning sínum, að koma sínum ávirðingum á aðra og kenna öðrum um það, sem miður hefur farið í stjórn þess félagsskapar, sem þarna er um að ræða. Það er bara mannlegt, þótt hann reyni þetta. Árangurinn verður að sjálfsögðu lítill, þótt hann reyni á þann hátt að klóra í bakkann, því að allt, sem hann sagði um þessa hluti, er vitanlega út í bláinn og alveg öfugt við það, sem rétt er í málinu. Hv. þm. endaði með því að segja, að ef Framsfl. væri nú í valdaaðstöðu, mundi hann samþ. skattaafstöðuna án nokkurra skilyrða. En ég vil segja honum það, að þótt flokkur hans sé búinn þegar og verði ekki mikið fyrir að gleypa allt, sem hann hefur áður sagt um þetta mál, munu aðrir ekki vera eins fúsir til þess að hverfa þannig í einu vetfangi frá sinni stefnu, enda hafa þeir ekki gert það.



Herra forseti. - Það mun ekki vera til þess ætlazt, að það hafi mikla þýðingu að ræða þetta mál, því að heita má, að stjórnarliðið, sem stendur að málinu, sé flúið og uni sér illa undir þeim umr., sem hér eiga sér stað. Þeir, sem hér hafa talað fyrr á deginum, hafa vandlega falið sig og vilja þannig vera lausir við að hlusta á það, sem aðrir hafa um málið að segja, og taka á móti því, sem þeir yrðu að kingja, ef þeir væru ekki horfnir úr salarkynnum þingsins. Hjá hv. þm. A.-Húnv. kom fram atriði, sem sýnir vel, hversu ástatt er í hugskoti þeirra, sem hér eiga hlut að máli. Hann sagði sem sé, að það væri ákveðið; að þetta mál yrði afgreitt og þýddi ekkert að ræða. Það er erfitt að hugsa sér, að fyrirlitning fyrir þingræði og almennri skynsemi, fyrir því, sem er grundvallaratriði í almennri meðferð mála á þingi, að menn ræði málin með rökum, geti komið betur fram en í orðum þessa hv. þm. Og ég geri ráð fyrir, að þessi fyrirlitning fyrir rökræðum og þessi andlega eymd, sem liggur til grundvallar ummælum eins og þessum, sé víða til staðar, en hún komi óvanalega skýrt fram hjá þessum hv. þm. í þessum orðum. Ég skal ekki vera langorður um þetta mál, þar sem ég talaði ýtarlega um það við 1. umr. Þó vil ég bæta nokkru. við, bæði í tilefni af ummælum hv. þm. A.-Húnv. og ýmissa annarra, sem talað hafa hér í dag. Ég vildi þá fyrst minnast á verð skipanna. Ber mjög á milli, hve hátt það muni verða. Hv. þm. V.-Húnv. hefur bent á ummæli í merku ensku tímariti, að verð skipanna sé talið af þarlendum mönnum miklu lægra en hér hefur heyrzt. Hæstv. samgmrh. skýrir frá tilboði, sem hann hefur fengið um miklu hærra verð en greinir í þessu tímariti. Um þetta er ekki hægt að segja. En hæstv. ríkisstj. verður að rannsaka þetta mál mjög vel og sjá til þess, að niðurstaðan verði ekki sú, að okrað verði á okkur í sambandi við væntanleg skipakaup til landsins. Eins og er, þá er mjög mikið að gera í öllum skipasmíðastöðvum og engum þægð í að fá nýja samninga um skipasmíðar. Má því búast við, að væntanleg tilboð verði mjög há. Er því mjög þýðingarmikið, að hæstv. ríkisstj. láti rannsaka þetta eins vel og henni er unnt, og mér finnst hæstv. samgmrh. þurfi ekki að setja á sig stút, þó að hv. þm. V.-Húnv. hafi hér lesið upp úr merku tímariti nokkur ummæli í þessa átt, er benda til, að tilhneiging er í ýmsum löndum til að sel ja skip dýrara en ástæða er til og landsvenja. Ég gat um það við 1. umr., að ég áliti ekki mikla þörf fyrir Eimskipafélagið að safna meiri. fjármunum í sjóði. Ég hélt því fram, að það væri ekki heppilegt að veita félaginu skattfrelsi að óbreyttum aðstæðum þess. Þessi till., sem hér liggur fyrir, gengur að því leyti til móts við till. hæstv. ríkisstj., að ef þessi leið yrði farin af hendi Eimskipafélagsins, gæti félagið haldið áfram að safna öllu því fé, sem það kemst yfir gegnum. reksturinn. En hins vegar er haldið fast við þá skoðun, er ég lýsti við 1. umr., að þetta er - ekki hægt að gera nema því aðeins, að í móti komi af hálfu Eimskipafélagsins, að það geti fallizt á, að félagið eða eigendur þess verði ekki aðeins í eðli sínu, heldur einnig formlega sameign allrar þjóðarinnar. Það hefur verið talað mikið um það, að Eimskipafélagið væri alþjóðareign. Ef okkar till. væri samþ., þá hefði Eimskipafélagið um tvennt að velja í þessum efnum: Annaðhvort að borga skatta eða að fá skattfrelsi um alveg óákveðinn tíma gegn því, að félagið verði sameign allra landsmanna. Hæstv. samgmrh. lét þau furðulegu ummæli falla í sambandi við þessa till., að hér sé gert ráð fyrir, að ríkið sölsi undir sig eignir þessara manna. Það er ekki sæmilegt að viðhafa slík ummæli, þegar þess er gætt, að með þessari till., ef samþ. verður, eru engar skyldur lagðar á Eimskipafélagið að láta neitt af hendi, heldur er því bara gefinn kostur á skattfrelsi eða það vilji láta á móti þessi hlunnindi. Gegnir furðu, að hæstv. ráðh. skuli vera að þreyta sig á því að koma fram með aðra eins fjarstæðu, sem ekki kemur til mála í þessu sambandi. Nú mætti vel vera, að menn vildu ekki fara þá leið, sem stungið er upp á í till. hv. þm. V.Húnv., og kjósi heldur að koma samstjórn ríkis og hluthafa fyrir með öðru móti en þar um ræðir. Þá væri rétt, að menn legðu fram slíkar gagnuppástungur í stað þess að lemja höfðinu við steininn og halda því fram, að engra umbóta sé þörf, því að það er í samræmi við skoðanir þorra manna í landinu á þessu máli. Það er ég sannfærður um eftir því, sem maður hefur orðið var við á undanförnum tímum. Hæstv. samgmrh. gerði mikið úr því, að það væri ósanngjarnt að fara þessa leið, sem við hefðum stungið upp á, í garð félagsins. En ég vil minna á það, að ég veit ekki betur en það hafi verið stefna Alþfl. á undanförnum árum, t.d. í sambandi við styrkveitingar til félaga á fjárl., réttast væri, að sett væru þau skilyrði, að styrkurinn yrði veittur því aðeins, að hann væri gerður að hlutafé í félögunum jafnóðum, og ríkisvaldið fengi þannig íhlutun í félögum á við þann stuðning, sem það veitti þeim. Hve oft þessi stefna hefur komið fram á Alþ., hef ég ekki rannsakað. En hæstv. samgmrh. veit, að þessi stefna hefur mjög oft komið fram í sambandi við styrkveitingar á fjárl. Og ég býst við, að það hafi vakað fyrir þeim Alþfl.- mönnum, sem héldu fram þessari skoðun, að félög gætu, ef þau vildu, verið laus við styrkinn, ef þau kysu heldur. Enda er það ekki okkar till., að styrknum verði neytt upp á Eimskipafélagið með þessum skilyrðum, heldur hitt að gefa félaginu kost á því, ef það vildi, að verða alþjóðarstofnun, ef það vildi fá skattfrelsið til frambúðar. Hitt er fjarstæða, sem hæstv. ráðh. sagði, að með till. okkar væri miðað því, að félagið greiddi skilyrðislaust skatt með hlutabréfum. Till. okkar er um, að félagið skuli borga skatt með hlutabréfum, þangað til komið er að vissu marki, en þegar því marki væri náð, þá væri skattfrelsi fyrir þá stofnun, sem Eimskipafélagið þá væri orðið. Hæstv. samgmrh. og aðrir sem hér hafa talað, hafa sagt, að það yrði að setja einhver ákvæði til tryggingar því, að fjármagn, sem félaginu hefur bætzt nú nýlega, yrði notað til samgöngumála þannig, eins og þeir hafa komizt að orði, að það væri notað á sem þjóðheillavænlegastan hátt. En í því efni hafa hinir sömu menn í umr. gengið mjög framhjá kjarna málsins. Ég hef haldið því fram, að engin trygging væri til fyrir því, að þannig yrði þetta notað, önnur en sú, að á þessu félagi væri samstjórn ríkisvaldsins og hluthafanna. En þó að einhverjar ómerkilegar klausur væru settar inn í þál. um þetta skattfrelsi, svo sem það, sem hæstv. samgmrh. vildi setja þar inn, að það sé gert að skilyrði, að þessu fé verði varið til samgöngumála, þá hefur slíkt sáralitla eða enga þýðingu. Það er hægt að verja fénu til samgöngumála með svo misjafnlega hentugu móti, eftir því, hvernig rekstri samgangnanna er háttað. Það mætti t.d. segja, að það væri verið að verja þessu fé til samgöngumála að leggja kannske mest af þessu fé í fyrirtæki eins og gistihús. Og það hefur a.m.k. verið meining Eimskipafélagsins að eiga hlut í því. Og ég veit ekki, hvað hægt væri að teygja þetta orð, en það væri hægt að teygja það m jög langt, svo loðið sem það er. Auk þess hef ég bent á það við fyrri umr., að það er engin trygging fyrir því, þótt þetta ákvæði væri samþ., að Eimskipafél. hagaði skipakaupum sínum eins og hentugast mundi fyrir þjóðina í heild sinni. Og í því sambandi er vert að athuga það, að Eimskipafél. var fyrir stríð farið meira og meira að láta þær siglingar eiga sig, sem erfiðast var að halda uppi, en ríkið varð að halda þeim uppi með ærnum kostnaði. Auk þess var deilt um það fyrir stríð, hvort félagið ætti að láta byggja dýrt og vandað farþegaskip eða láta byggja vandað vöruflutningaskip. Það voru þá margir, sem héldu því fram og færðu fyrir því glögg rök, að það að láta það sitja fyrir að byggja vandað farþegaskip, lúxusskip, sem kallað var, væri ekki það, sem þjóðinni væri fyrir beztu, heldur kæmi metnaður þeirra, sem standa að Eimskipafélaginu, þar mjög til greina. Auk þess hef ég bent á það hér, og það er ekki hægt að hrekja það, að það er ákaflega óheppilegt að hafa aðeins eitt skipafélag í landinu, sem nýtur sérstakra hlunninda, sem gerir það að verkum, að enginn annar aðili í landinu getur haldið uppi eðlilegri samkeppni við félagið, og að það skuli þá ekki heldur vera nein opinber íhlutun um það, hvernig rekstri félagsins skuli háttað. Þetta er ákaflega óheppilegt fyrirkomulag. Og mér skilst, að við þessar umr. treysti enginn sér til að halda því fram, að þetta fyrirkomulag sé hentugt. Það er stagazt á því sí og æ, að það þurfi að safna fé til þess að kaupa skip. Það er rétt. Og það er sagt, að þetta óskabarn þjóðarinnar hafi komið að miklu liði. Og hver dregur það í efa? En það er bara gengið framhjá því, hvað er heppilegast fyrirkomulag á samgöngunum í heild sinni. Og það hafa ekki verið færð rök fyrir því, að það væri óheppilegt, að einstaklingar og ríki ættu saman þetta voldugasta fyrirtæki, sem að samgöngumálum hefur starfað hér á landi. Þá væri t.d. hægt að koma því svo fyrir, að Eimskipafélagið, sem er fjárhagslega sterkt fyrirtæki, tæki flugmálin að meira eða minna leyti í sínar hendur alþjóð til hagsbóta. Og þá væri einnig auðvelt að koma við því fullkomnasta skipulagi ekki aðeins á millilandaferðum, heldur einnig strandferðum, í sambandi við það fyrirtæki, sem Eimskipafélagið væri orðið, ef það opinbera hefði íhlutun um rekstur þess. En eins og þessu er háttað nú, er ekki hægt að koma slíku við, nema fá það í hendur tiltölulega fáum mönnum, sem hafa yfirráð í Eimskipafélaginu. - Það er eins og það sé ekki hægt að safna saman fjármunum til þess að auka skipastól og bæta samgöngur, nema með því að hafa stjórn þessa félags eins að öllu leyti og hún er. Og er eiginlega óskiljanleg sú þrjózka, sem kemur fram hjá sumum hv. þm. í sambandi við það. Enginn hv. þm. Sósfl. hefur haft andlegt þrek til þess að vera viðstaddur hér þessar umr. nú, nema rétt á meðan hv. 8. þm. Reykv. talaði. En eftir það hafði hann sig fljótlega á brott. Hv. 8. þm. Reykv. ræddi hér um S.Í.S. og verzlunarmál. Hann deildi, að mér skildist, á S.Í.S. fyrir það, að það hefði stutt Eimskipafélagið. Þessu skýtur heldur skökku við úr munni manns, sem ætlar að fylgja þessum hlunnindum til handa Eimskipafélaginu. En afstaða S.Í.S. var sú, að það studdi Eimskipafélagið með ráðum og dáð, og það var vegna þess, að S.Í.S. taldi, að það væri þjóðnytjaverk, sem Eimskipafélagið innti af höndum. Hitt er annað mál, að á síðari árum hefur komið upp óánægja innan samvinnuhreyfingarinnar út af því, hvernig Eimskipafélagið hefur hagað sínum rekstri, út af því, að Eimskipafélagið virðist hafa sífellt tekið minna og minna tillit til þarfa þjóðarinnar í sambandi við rekstur sinn. Og þess vegna hafa samvinnumenn farið að vinna að því á síðari árum, að samvinnufélög gætu komið sér upp eigin skipum til þess að koma á eðlilegri samkeppni í landinu á milli Eimskipafél. og þeirra skipa, sem S.Í.S. ræki, og til að gera tilraun í þá átt, hvort ekki væri unnt að koma flutningum heppilegar fyrir með þessu móti. Og þannig er afstaða S.Í.S., að það hefur ævinlega tekið skip Eimskipafél. fram yfir erlend skip, sem hér hafa starfað. Og ég hygg, að mörg fyrirtæki í landinu geti ekki sagt sömu sögu í sambandi við flutninga fyrir sig undanfarið. En af ástæðum, sem ég hef getið, hefur S.Í.S. talið heppilegt að stefna að því að eignast sjálft skip til flutninga. Og ef það kemst í framkvæmd, tel ég það ekki aðeins gott fyrir samvinnumenn í landinu, heldur líka alla, því að þá kæmi samanburður um það, hvernig öðrum en Eimskipafél. gengi að reka slíka starfsemi. En vitanlega getur enginn aðili í landinu keppt við Eimskipafél., meðan það hefur fullkomið skattfrelsi. Og það er einn versti ágallinn á því fyrirkomulagi, sem væri hægt að sníða af að nokkru með því að Eimskipafél. væri sameign ríkisins og hluthafanna. En þessi ágalli verður aldrei sniðinn af, meðan haldið er áfram á þeirri braut, sem farin hefur verið í þessu efni. Hv. 8. þm. Reykv. ræddi lítið um þann snúning, eða það ofaníát, eins og hv. þm. V.-Húnv. kallaði svo, sem Sósfl. hefði orðið að taka á sig í sambandi við þetta mál. Þegar rætt var um farmgjöldin 1943, þá gagnrýndi Sósfl. mjög stefnu Eimskipafél. í þeim málum og hét mönnum því, að ef sá fl. gæti nokkru ráðið um þetta mál, þá skyldi það hneyksli verða rannsakað til fulls, eins og það var orðað. En hér hefur átt sér stað gerbreyt. á stefnu hjá þessum fl. í þessu sambandi. Nú segir hv. 8. þm. Reykv., að það þurfi engum á óvart að koma, þó að þeir hafi söðlað um í þessu máli, því að þeir hafi komið sér saman um það í sambandi við stjórnarmyndunina að gera ekki ágreining um það eða önnur efni, sem snerta sérstaklega deilumál milli flokkanna. Hv. 8. þm. Reykv. þurfti náttúrlega ekki að gefa þessa yfirlýsingu, því að Sósfl. hefur orðið og verður að kingja fleiru en því, sem hann hefur sagt um Eimskipafél. Nægir í því sambandi að benda á það, sem flokkurinn hefur orðið að kingja í sambandi við dýrtíðarmál, skattamál o.fl. En Sósfl. hafði bent á, að eitt aðalatriði í sambandi við dýrtíðarmálin væri að lækka eða afnema tolla, en nú verður flokkurinn að vera með því að leggja á veltuskatt, sem verður einn tollurinn enn. Og flokkurinn verður líka að kingja því, að ekki verði hreyft við gömlu tollunum. Hitt er örðugt að sjá, hvað þeir fá í staðinn annað en það, að alltaf þokar í áttina til þess fyrirheitna hruns, sem þá dreymir um, að verði í landinu. Það er það, sem þeir eru að stofna til. Og það er ekki furða. þó að þeir geti séð af gömlum áhugamálum sínum, til þess að geta náð árangri í þessu efni. - Það hefur undanfarið mjög mikið verið rætt um, að þjóðarnauðsyn krefðist þess, að landinu væri stjórnað með einingu allra flokka, til þess að koma í framkvæmd þeim stórfelldu umbótamálum, sem fram undan væru og biðu úrlausnar. Og það væri fróðlegt að fá að heyra frá hv. þm. Sósfl., - en því er ekki að heilsa, þeir eru ekki viðstaddir frekar en áður -, hverjir það væru, í ríkisstj., sem hefðu ekki meiri skilning á þörfum þjóðarinnar fyrir samstarf um þessi miklu vandamál, sem svo mikið er talað um, en svo, að þeir færu úr ríkisstj. og slitu samstarfinu, ef þingið fengi að njóta sín um mál eins og Eimskipafélagsmálið og um mál eins og ýmsa þætti skattamálanna. Hverjir eru það í ríkisstj., sem hafa svona daufan skilning á þörfinni fyrir samstjórn þá, sem nú er, að þeir hafi í hótunum um það að fara úr ríkisstj., ef hin og önnur hneyksli, sem upplýst hefur verið um, fá ekki að standa, og sem eru svo aðgangsharðir, að heilir flokkar verða að beygja sig í duftið, til þess - að manni skilst - að samstarfið rofni ekki og allt fari út um þúfur? Þjóðin þarf að fá að vita, hverjir starfa svo í ríkisstj. að heimta t.d. það, að þetta mál sé afgreitt með því móti, sem hér liggur fyrir till. um frá stjórnarfl. Það væri fróðlegt að fá þetta upplýst, svo að þjóðin fái að vita, hvað liggur á bak við allt þetta skraf um nauðsyn á þjóðlegri einingu og hve hátt einstakir flokkar, sem standa að ríkisstj., setja þá nauðsyn alþjóðar, sem þeir eru sífellt að tala um. Því að það er auðséð á vinnubrögðunum hjá stjórnarflokkunum, að sá háttur er á hafður í ríkisstj., að hótanir ganga á víxl um að rjúfa samstarfið, ef þessi eða hinn fær ekki að halda sínum kreddum eða að halda hlífiskildi yfir þeim, sem hann telur sig þurfa að halda hlífiskildi yfir, fjárhagslega. eða með öðru móti. Og svo leka menn niður hver fyrir öðrum á víxl. En það væri nauðsynlegt, að það kæmi gleggra fram en orðið er, hvernig þessu er háttað hjá stjórnarflokkunum.



Herra forseti. - Hv. 2. þm. S.-M. undraðist það, að menn skyldu ekki hafa andlegt þrek til þess að sitja hér og hlusta á þessar uppbyggilegu ræður hans og hans félaga, sem nú hafa farið fram undanfarið. En ég undrast það nú ekki spor, þó að menn hafi ekki af því mikla ánægju, því að fátt nýtt hefur komið fram í þeim ræðum. Og meira hafa þær verið fyrir mínum eyrum sem eitthvert óánægjunöldur, sem þeir hafa fundið sig knúða til að hafa í frammi, heldur en að efni stæðu til þeirra andmæla, sem þeir hafa komið fram með. Hv. þm. V.-Húnv. hélt hér nokkurt framhald af sinni fyrri ræðu og fór um það ýmsum orðum, sem ég sagði þá á eftir honum. Hv. þm. sagði, að byggingarkostnaður sá, sem hann hefði minnzt á, að væri greindur í þessu tímariti, væru upplýsingar í málinu, sem ríkisstj. þyrfti að taka til greina og athuga. Og það er vissulega rétt. Það er sjálfsagt að athuga þetta. Ég skýrði aðeins frá því, að ég hefði aldrei séð eða heyrt nefndar svona lágar tölur um byggingarkostnað í þeim tilboðum, sem ég hefði átt kost á að sjá og kynnast. Og einnig sagði ég, að það, sem hv. þm. greindi, þótt rétt reyndist, segði ekki nema hálfan sannleikann. En það er oft einkennandi fyrir málfærslu þessara hv. þm., að þeir segja ekki nema hálfan sannleikann. Og eftir því á svo, skilst mér, að fella dóm. Þeir segja, að það megi fá smíðuð skip í Englandi fyrir 630 kr. ísl. á smálest og í Svíþjóð fyrir 1100 kr. á smálest, en þeir segja ekkert um það, hvernig þessi skip séu, sem fáist smíðuð fyrir þetta verð. En ef þessi skip uppfylla ekki kröfur okkar, sem við verðum að gera til skipa, þá má okkur í léttu rúmi liggja, hvort það kostar 630 kr., 1100 kr. eða eitthvað annað að smíða í þeim smálestina, því að þá getum við ekki notað skipin. Til þess að þessar tölur séu athugandi, þarf það að liggja fyrir, að þetta sé kostnaður á smíði skipa, sem okkur geti orðið til nota við okkar flutninga. En þessarar hliðar málsins lét hv. þm. V.-Húnv. ekki getið. En ég vænti, að það standi ekki á honum með að gefa upplýsingar um þetta. Ég þarf svo ekki fleiri orð um það. En þessi málfærsla, að setja þetta fram svona einhliða, er málfærsla, sem helzt ekki á að nota í þessu sambandi, - að segja aðeins sannleikann hálfan. Hv. þm. V.-Húnv. sagðist óska eftir því, að ríkið hefði meiri íhlutun en nú um stjórn þessa félags. Ég er honum sammála um þetta. Eins og ég hef áður tekið fram, tel ég æskilegt, ef unnt er, að ríkissjóður hefði þá aðstöðu til stjórnar í þessu félagi, sem þyrfti, til þess að geta stjórnað því með alþjóðarhag fyrir augum. En ég tel bara, að sú aðferð, sem hér er bent á til þess að ná þessu marki, sé svo langt fyrir neðan allar hellur, að hún komi ekki til greina.

Hver er þá, aðferð hæstv. ráðh.?

Hún mun koma fram síðar í brtt., sem ég hef boðað, að Alþfl. muni flytja. - Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að Alþfl. mundi vilja, að skattfrelsið væri af félaginu tekið, og hann las nokkrar greinar úr Alþýðublaðinu, sem áttu að sanna, að afstaða mín til málsins væri önnur en afstaða sú, sem Alþfl. hefði haft til þessa máls áður. En hv. þm. tókst ekki að sanna þetta. Því að í þessum greinum var gengið út frá því, að félagið héldi þessu skattfrelsi, og af þessu var svo dregin ályktun um þörf á meiri íhlutun hins opinbera um störf félagsins, sem ég er einnig samþykkur. - Ég lét þau orð falla, að Alþfl., ætti engan fulltrúa í stjórn félagsins og þyrfti þess vegna ekki honum um að kenna, ef eitthvað hefði farið þar öðruvísi en vera ætti. Hins vegar sagði ég, að Framsfl. hefði átt þar fulltrúa, sem aldrei, mér vitanlega, hefði gert neinn ágreining um þessa miklu farmgjaldaaukningu, sem þar hefði átt sér stað og leiddi til gróða þess, sem hv. þm. krítiseraði mest. Hv. þm. sagði, að þessi framsóknarmaður í stjórn Eimskipafél. væri ekki fulltrúi Framsfl. í þessari stjórn, og það er rétt. Hann er fulltrúi ríkisstj., og hann hefur verið settur inn í stjórnina af ríkisstj. til að gæta alþjóðarheilla í sambandi við rekstur félagsins. Og þar sem þessi maður er auk þess ágætur framsóknarmaður, þá hefði hann a.m.k. átt að láta ríkisstj. vita, hvað hér var á ferð, og aðvara hana, ef um annað eins hneyksli var að ræða í stjórn félagsins og hér hefur verið talað um. En hvað gerir þessi framsóknarmaður í stjórn Eimskipafél.? Ég veit ekki til þess, að hann hafi látið nokkuð á sér bæra. Þá sagði hv. þm. V.-Húnv., að það væri fjarstæða, að þessi maður gæti stjórnað félaginu. Vitanlega gat hann það ekki einn, en hann gat þó látið ríkisstj. vita um það, hvað væri að gerast í félaginu, svo að ríkisstj. gæti gert sínar ráðstafanir gegnum verðlagsyfirvöldin og viðskiptaráð. Þetta bar honum að gera undir öllum kringumstæðum. Hann segir, að hann hafi gert ágreining í stj. um skipakaup, þegar um hafi verið að ræða á síðustu árum fyrir stríðið, að félagið keypti nýtt skip, hann hafi viljað kaupa vöruflutningaskip, en ekki fólksflutningaskip, eins og sennilega meiri hl. stj. vildi þá. Ég vil engan dóm á það leggja, hvað réttast hefði verið að gera þá, en ég vil aðeins á það benda, að þá var skorturinn á farþegaskipum til landsins svo mikill, að það varð að taka eina almennilega strandferðaskipið, sem við eigum, Esju, og senda það til útlanda til að flytja fólk.

Það var gamla Esja.

Hvað sem um það er, þá var tekið það einasta strandferðaskip til að fara í fólksflutninga, sem Eimskipafélagið virtist ekki hafa skip til að annast. Ég hygg, að það hefði verið rétt að kaupa bæði fólksflutningaskip og vöruflutningaskip, ef félagið hefði getað keypt bæði skipin, og sennilegt er, að ef ekki hefði verið ágreiningur um þetta, þá hefði það orðið til þess, að bæði skipin hefðu verið keypt. Hann segir, að það hafi verið mikill skaði, að ekkert hafi orðið úr þessum skipakaupum, og er ég honum þar sammála, en ég veit ekki, hvern ég á að ásaka í þessu efni, ég er ekki kominn til að kveða upp neinn dóm um það. Þá kem ég að því, sem hann sagði, að væri aðalatriðið í gagnrýni hans á ræðu minni, en það voru þau ummæli, sem ég hafði látið falla, að ég teldi mjög ósanngjarnt, svo að ekki væri meira sagt, að félaginu væri gert að greiða skatta, tekjuskatt og eignarskatt, í hlutabréfum, því að bréfin væru miklu meira virði en nafnverð þeirra segir til. Þetta þótti hv. þm. vera mjög undarleg yfirlýsing af minni hálfu. Í alveg sama streng tók hv. 2. þm. S.-M., sem taldi, að bréfin væru að vísu einkaeign hluthafanna, en vildi þó telja, að hluthafarnir hefðu einhverja móralska skyldu til að afsala þeim til annarra. Ég skal fara um þetta nokkrum orðum og skýra, á hverju ég byggi þessa umsögn mína. Félagið á, eins og ég sagði, rúmlega 11/2 millj. kr. í hlutafé. Eignir þess eru aftur milli 30 og 40 millj. króna. Ég vil draga af því þá ályktun, að hlutabréfin væru metin með venjulegum hætti 20–25-falt að verðmæti á við það, sem nafnverð þeirra segir til. Þetta er nefnilega sú raunalega staðreynd fyrir þá í málinu, að hluthafarnir hafa ekki undirgengizt neinar kvaðir um meðferð þessara bréfa, og þessir hv. þm. hafa báðir verið með því að veita félaginu skattahlunnindi, sem eingöngu voru bundin við það, að félagið borgaði ekki hærri arð en 4% til hluthafa og veiti nokkrum námsmönnum ókeypis far til útlanda. Lengra náðu skuldbindingarnar ekki, en svo þegar tímabil skattfrelsisins var útrunnið, þá hafði félagið rétt til að haga starfsemi sinni eins og önnur einkahlutafélög. Nú er lagt til að gera verulegan mun með þessu frv. Nú er lagt til að setja það skilyrði í fyrsta sinn, að tekjuafgangi félagsins verði varið til að kaupa skip eða á annan hátt í þágu samgöngumála. Þetta hafa þeir, sem áður hafa verið ráðh., aldrei sett sem skilyrði fyrir skattfrelsinu, og því er komið sem komið er, að nú er félagið frjálst að fara með sínar eignir nákvæmlega eftir eigin geðþótta og við stöndum frammi fyrir því opna spursmáli, m.a. fyrir aðgerðir þessara hv. þm., að félagið geti nú hagað starfsemi sinni eins og hvert annað einkafyrirtæki, en það, sem hér er verið að tryggja, er að færa það í það lag, sem hefur verið vanrækt m.a. af þessum hv. þm.

Hefur það þá ekki líka verið gert af þessum hæstv. ráðh.?

Jú, það voru á sínum tíma ekki sett nein skilyrði, en þó hefur félagið aldrei gert tilraun til að leika sér með þetta fé, sem það hefði þó getað. Þingið 'stendur nú frammi fyrir þeim möguleika að veita félaginu hlunnindi með þeim skilyrðum, að það verði þjóðinni að gagni, án þess að hnekkja rekstri þess í neinu, eða veita ekki þessi skattfríðindi og félagið hafi þann möguleika að reka starfsemi sína eins og hvert annað einkafyrirtæki. Hv. 2. þm. S.-M. talaði um móralska skyldu í þessu sambandi. Hann sagði, að hann væri hræddur um, að hluthafarnir kynnu að fara að líta svo á, að þeir mættu fara með bréf sín og eignir sínar eins og þeim kynni að henta bezt. Þetta væri meira en hugsanlegt,, ef þeim skyldi detta í hug, að þeir hefðu uppfyllt öll skilyrði, sem sett hefðu verið fyrir skattfríðindunum. Nú er þessu skattfríðindatímabili lokið, og þeir standa uppi með þennan hagnað að loknu tímabilinu. Ég tel ákaflega illa farið, ef Alþingi yrði til þess að hrekja félagið út af þeim grundvelli, sem það hefur starfað á undanfarin ár. Það hefur starfað hingað til á þeim grundvelli, sem er óvéfengt af þessum hv. þm., að það hefur ekki notað hagnað sinn til að greiða hluthöfunum arð. Það hefur eingöngu borgað eins og til stóð 4–5% af nafnverði hlutabréfa og stundum ekkert, en það hefur hagað rekstri sínum, eftir því sem mér skilst, oftast á þann veg, að þjóðin má þar vel við una. Vil ég þó taka undan þetta ár, 1943, með fragthækkuninni þá, því að það hefði að mínu viti mátt betur fara, en ég tel, að það mál eigi ekki að taka upp í þessu sambandi, heldur af viðkomandi verðlagsyfirvöldum og ráðast til lykta af þeim. Ég tel hins vegar, að félagið hafi yfirleitt hagað rekstri sínum og starfsemi á þann veg, að það hefur verið þjóðinni í heild til mikils ávinnings. En ef nú ætti að neita félaginu um skattfríðindi eða setja þau skilyrði fyrir þeim, eins og hv. þm. V.-Húnv. vill, sem eru raunverulega sama og neitun, þá er félagið hrakið út af þeirri braut, sem það hefur starfað á, og hefur möguleika til að fara út í sams konar rekskur og venjuleg hlutafélög, þ.e.a.s. að einstaklingssjónarmið verði þar gildandi, og það er mikil freisting fyrir hluthafana að gera það, en ég tel, að það yrði illa farið, ef það yrði árangurinn, í staðinn fyrir að fara út í þær skipabyggingar, sem félagið óskar að fara út í og þjóðin hefur mikla þörf fyrir. Hv. þm. báðir sögðu, að það væri ekki viðeigandi og alls ekki sæmandi orðbragð hjá mér, þegar ég sagði, að till. hv. þm. V.-Húnv. gengi út á að sölsa eignir félagsins undir ríkið, en ég get satt að segja ekki séð, að það sé neitt ofmælt. Félaginu er samkvæmt till. hans heimilað að greiða tekjuskatt, eignarskatt og stríðsgróðaskatt, sem því ber að gjalda ríkinu í hlutabréfum í félaginu, er reiknuð séu til skattgreiðslunnar með nafnverði, enda verði engar takmarkanir á. atkvæðisrétti á hluthafafundum félagsins, að því er hlutafé ríkissjóðs snertir.

Vill hæstv. ráðh. ekki lesa till. alla?

Jú, með ánægju, með leyfi hæstv. forseta. „Eftir að hlutafjáreign ríkissjóðs í félaginu er orðin jafnhá samanlagðri hlutafjáreign annarra hluthafa, gilda ákvæði laga nr. 33 7. maí 1928 um skattgreiðslu félagsins.“ Mér skilst, að hv. 2. þm. S.-M. vilji skjóta sér undir það, að þessi greiðsla í hlutabréfum sé eingöngu bundin við það tímabil, þangað til hlutafjáreign ríkisins er orðin jafnhá hlutafjáreignum annarra hluthafa í félaginu, en svo komi þessi miklu hlunnindi, sem í skattfrelsinu felist. Sér eru nú hver hlunnindin, þegar ríkið er búið að eignast félagið. Það hefur þá fengið meirihlutaaðstöðu í félaginu og getur ráðið því til fulls. Ég tel, að þessi aðferð, sem stungið hefur verið upp á af hv. þm. V.-Húnv., sé fyrir neðan það, sem ríkisstj., ríkissjóður og Alþingi geti leyft sér að gera. Ég er með því fullkomlega, að ríkissjóður eignist aukin ítök í félaginu, en ég vil ekki gera það á þann hátt, sem ég tel allt að því ósæmilegt. Hv. þm. V.-Húnv. segir, að því sé haldið fram, að þetta sé alþjóðarfyrirtæki og menn hafi ekki dreymt um það að fá neinn arð af þessu fé nema venjulega vexti, og ég get gengið inn á það, að þannig muni féð hafa verið lagt fram af fjölda mörgum, þegar félagið var stofnað. En það er eins með þetta félag og önnur, að þegar félagið hefur eignazt einhver verðmæti, þá eru menn ekkert sérstaklega fúsir til að gefa þau frá sér. Ég heyri sagt, að S.Í.S. hafi eignazt talsvert mikið af sjóðum, safnað sér digrum sjóðum, meðan styrjöldin hefur staðið. Ég er ekki viss um, að þetta fyrirtæki kæri sig um, að þeim verði stráð út í veður og vind og jafnað milli landsmanna. Þannig er ég óviss um, að hluthafar Eimskipafélagsins kæri sig um, að fé, sem þeir hafa lagt fram í upphafi og hafa átt síðan, verði dreift milli allra landsmanna, ef þeir eru til með að tryggja, að félagið sé rekið eins og í upphafi var ætlazt til með hag alþjóðar fyrir augum. Ég lýsti yfir í fyrri ræðu minni, að það mundu verða bornar fram af hálfu fulltrúa flokksins í fjhn. nokkrar brtt. við þetta frv., og ég hef átt þess kost að sjá þær og veit, að þær eru m.a. í þessa átt, í fyrsta lagi að setja það skilyrði, að ekki verði borgað nema 4% í arð af hlutafé, í öðru lagi, að tekjuafgangi félagsins verði eingöngu varið til samgöngubóta og skipakaupa, í þriðja lagi, að fram fari könnun á því, hverjir séu nú eigendur hlutabréfa félagsins, og í fjórða lagi, að samningar náist við félagið um þátttöku í kostnaði við strandsiglingar. Ég tel, að með þessu sé náð því, sem fyrir mér er aðalatriðið í þessu máli, nefnilega það, að hagnaðinum af rekstri félagsins sé varið til siglinga- og samgöngubóta og félagið eigi þess kost að efla skipastól sinn og kaupa þau 6–7 nýju skip, sem það hefur lýst yfir, að það þurfi að kaupa, þegar stríðinu lýkur og samkeppnin byrjar við útlendinga, því að þá megi ekki, eins og ég sagði í minni frumræðu, hvíla á skipum félagsins það miklar skuldir, að félagið neyðist til að þrengja í þeirri baráttu niður kaupi skipshafna eða draga úr aðbúnaði þeirra. En til þess, að það megi takast, verður félagið að eiga sem allra mest í sínum skipum skuldlaust. Það fór ekki hjá því, og ég tók eftir því, að hv. 2. þm. S.–M. endaði bæði fyrri og síðari ræðu sína á sama atriði, og það gefur mér tilefni til að ætla, að það sé fyrir honum mjög verulegt atriði í málinu, svo að ekki sé meira sagt, en það voru skipakaup S.Í.S. Hann virtist áhyggjufullur um framtíð þess fyrirtækis vegna þeirra skattfríðinda, sem Eimskipafélaginu hafa verið veitt. Hann sagði, að það hafi verið talið heppilegt af Sambandinu að búa sig undir að kaupa skip, sem kæmi til að sigla í samkeppni við Eimskipafélagið, og er ekkert við því að segja. En þó að hann standi að þessum skipakaupum með S.Í.S., þá má það ekki verða til þess, að hann standi betur að vígi í samkeppninni við Eimskipafélagið, leggi stein í götu þess. Ég er ekki að segja, að þetta hafi verið meiningin, en ég aðvara hann um það, sem kom fram hjá honum áðan, að hugsunin um skip S.Í.S. verði ekki til að leggja stein, kannske óviðráðanlegan, í götu Eimskipafélagsins. Annars virðist nú vera ofarlega á baugi hjá Framsfl. að taka upp samkeppni og frjálsa verzlun á sem flestum sviðum, og er ekkert við því að segja, og gefst kannske síðar tækifæri til að verða við þeim óskum að verulegu leyti, en ekki hefur það alltaf verið efst á baugi hjá Framsóknarflokknum að berjast fyrir þessu. Hv. 2. þm. S.-M. sagði frá því í lok ræðu sinnar, hvernig samningar gengju til í ríkisstj. Mér þótti það ærið furðulegt, hvernig hann sagði frá um það atriði. Ég veit ekki, hvaðan hann hefur fengið þær upplýsingar, sem þar komu fram. Hann sagði, að þar gengju hótanir um að rjúfa samstarfið fjöllunum hærra og svo lækju menn þar niður á víxl hver fyrir öðrum. Ég er satt að segja undrandi yfir, hvaðan hv. þm. hefur þessar upplýsingar. Þetta er ánægjulegt fyrir hann og hans flokk, ef samstarfið gengi svona stirt, en ég get fullvissað hann, að ekkert þess háttar hefur átt sér þar stað. Þau mál, sem fram hafa komið frá stj., hafa flest verið borin fram á þeim grundvelli, sem lagður var í þeim málefnasamningi, sem gerður var við stjórnarmyndunina, og þurfti ekkert um það að rífast og enginn að leka niður fyrir öðrum, eins og hann orðaði það. Ég get fullvissað hv. þm. um, að það hafa engar hótanir eða átök eða neitt þess háttar valdið því, að þetta mál var borið fram og afstaðan til þess er eins og hún er. En æskilegt væri, að hv. þm. hefði betri heimildir fyrir fullyrðingum sínum næst, þegar hann talar, en hann hefur haft fyrir þessum fullyrðingum sínum. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að hafa um þetta nokkuð fleiri orð. Ég tel mig hafa svarað öllum meginatriðum, sem fram hafa komið hjá hv. þm. Ég fyrir mitt leyti vil gjarnan, að málinu verði hraðað, svo að hægt sé að ljúka afgr. þess sem fyrst, og geri því ekki ráð fyrir að ræða um það frekar að þessu sinni, nema sérstakt tilefni gefist til.



Það eru aðeins fáein orð út af því, sem hæstv. samgmrh. sagði. Annars geri ég ráð fyrir, að menn hafi hug á að ljúka þessari umr. á þessum degi, og skal ég ekki vera meinsmaður þess. Hæstv. samgmrh. hefur vikið að því hvað eftir annað út af flutningsgjöldunum hjá Eimskipafélaginu, að Framsfl. hafi átt fulltrúa í stj. Eimskipafélagsins, sem hefði látið undir höfuð leggjast að aðvara ríkisstj. um það hneyksli, sem þar hefði verið í uppsiglingu. Framsfl. hefur engan fulltrúa þar, en hins vegar er fulltrúi ríkisstj. framsóknarmaður, en vinnur þar á engan hátt sem fulltrúi flokksins. Hæstv. ráðh. veit vel, að málefni eins og þau, hvernig farmgjaldataxtanum er háttað, heyra aðallega undir framkvæmdastjórnina. Hæstv. ráðh. og flokksbræður hans ættu að minnast þess, að verðlagsyfirvöldin hafa yfirleitt mjög látið uppi þá skoðun, að framkvæmdastjórn Eimskipafélagsins hafi gefið ranga hugmynd um, hvernig farmgjöldin þyrftu að vera, og verðlagsráðið hefur afsakað sig með því, að það skyldi ekki hafa tekið fyrr í taumana. Hann segir, að þau boð, sem boðin eru í till. Framsfl., séu þannig, að þeim hlyti að verða neitað. Þar er aðeins gert ráð fyrir, að menn fái nafnverð fyrir þau nýju bréf, sem út eru gefin. Þetta er náttúrlega alveg byggt á misskilningi hjá hæstv. ráðh. Í fyrsta lagi er það, að Eimskipafélagið fær að vísu ekki nema nafnverð greitt, þegar það lætur nýju hlutabréfin af hendi við ríkissjóð, en það fær skattfrelsi um óákveðinn tíma, og það er miklu meira virði. Ráðh. sagði, að eftir að nýju hlutabréfin væru afhent, væri félagið orðið ríkisfyrirtæki. Ríkið ætti þó aldrei meira en helming hlutabréfa, og munur er á helmingi og heilu. Það hefur aldrei komið neitt fram, sem sýni, að hluthafar félagsins ætli sér meira gagn af eign sinni í félaginu en nafnverði bréfanna nemur. Þessi afstaða hluthafanna hefur ekkert breytzt við efnaaukning félagsins, ekkert t.d. við hinn mikla gróða 1943. Þeir munu telja sig siðferðislega bundna við að gera það ekki. Ég er undrandi, að hæstv. ráðh. skuli ekki vilja leggja þessa skoðun, sem hluthafarnir hafa viðurkennt í verki, til grundvallar samningum við félagið og fallast á brtt. hv. þm. V.-Húnv. Eða vill hann í alvöru halda því fram, að hluthafarnir séu á gagnstæðri skoðun um skyldur sínar og takmörkin fyrir því, hvernig leyfilegt sé að verja fé félagsins? Eiginlega var það á honum að heyra. Menn hljóta að undrast það stórlega, að enginn hefur gengið lengra í því en hann að halda fram 100 % rétti hluthafanna til að gera af félagseignunum það, sem þeim sýnist. Hvað gengur honum til þess? Hann talar eins og hluthafarnir muni nota sér þann rétt til hins ýtrasta. Mér finnst glapræði að tala slíkt - að óreyndu. Mér finnst það ófrávíkjanleg skylda forráðamanna landsins að halda hinum skilningnum fram gagnvart félaginu, ef einhverjir hluthafar vildu láta sjálfræði hluthafanna verða slíkt sem ráðh. bjóst við. Hinar sterku fullyrðingar forystumanna félagsins um, að hluthafar ætli sér ekki persónulegan hag af velgengni félagsins, eru sá grundvöllur, sem ófyrirgefanlegt væri að eyðileggja. Það virðist vera sjónarmið hæstv. samgmrh., að úr því búið sé að veita félaginu skattfrelsi áður, dugi ekki annað en gera það áfram ótakmarkað, því að ella yrðu eignir félagsins lagðar í eitthvað og eitthvað, sem hluthöfum þætti gróðavænlegast, eða fluttar úr landi, - félagið hefði engar skyldur, sem byndu það. Þetta er háskalega óheilbrigð skoðun. Skattfrelsi bindur. En mér finnst ekki hægt að veita hlunnindin áfram, nema það sé fest með nánari ákvæðum, hvers eðlis skuldbindingar félagsins við ríkið eru. Það, sem ráðh. stingur upp á í því efni, skilst mér vera heldur þýðingarlítið, þótt skárra sé en ekki neitt, að féð skuli notað til samgangna. Ég vildi spyrja hæstv. ráðh., hvort svo eigi að skilja, að félaginu sé þá skylt að verja til þeirra ekki aðeins framtíðargróða, heldur einnig fengnum gróða, t.d. fúlgunni frá 1943. Ráðh. reyndi tvívegis að draga S.Í.S. inn í þetta mál og sagðist ekki vera viss um, að það kærði sig um, að þessu fé yrði sundrað með löggjöf. Það mundi vissulega líta slíka löggjöf óhýru auga. En hér er um gersamlega óskylt mál að ræða: skuldbindingar, sem félagi er ætlað að gangast undir, ef það vill njóta tiltekinna hlunninda. Hvað kemur þetta S.Í.S. við? Ég var ekki að draga skipakaup inn í umr., þótt ég gæti um athuganir S.Í.S. viðvíkjandi skipakaupum og gerði það að gefnu tilefni í ræðu hv. 8. þm. Reykv. Þá var hæstv. ráðh. að brýna okkur framsóknarmenn á hlutum liðins tíma, tala um áhuga okkar á frjálsri verzlun o.þ.h. Við höfum báðir staðið að innflutningshömlum af illri nauðsyn á sínum tíma og hvorugur af því, að hann teldi slíkt ástand æskilegt, sem gerði þær nauðsynlegar. Enginn óskaði þess meir en ég, að unnt yrði að létta þeim af og leyfa frjálsa verzlun. Ráðh. lét vel af samkomulaginu innan ríkisstj. og spurði, hvaða heimild ég hefði fyrir því, að það væri ekki gott. Ég hafði bara ræðuna, sem hv. 8. þm. Reykv. flutti í dag, þegar hann skýrði, hvers vegna flokkur hans hefði orðið að ganga inn á að viðhalda öðru eins fyrirkomulagi og blað flokks hans hafði lýst allsvæsið og hér hefur verið lesið upp. Ástæðan var sú, sagði hann, að það yrði flokkurinn að vinna til samkomulags. Ef flokkur neyðist til að sætta sig við það, sem hann telur hneyksli, er erfitt að skilja, að hann telji það gott samkomulag að vera neyddur þannig. Mér dettur ekki í hug, að það sé. Mér er sama, hvað ráðh. vitnar oft um elskulegt samkomulag. Nóg tilefni eru til að benda á hið gagnstæða.



Það er sitt hvað að gera yfirlýsingu eins og hv. 8. þm. Reykv. gerði, um að flokkur treystist ekki til að framkvæma stefnumál sín, eða að slæmt samkomulag hljóti að vera í samstjórn flokka, sem starfa að lausn mála á afmörkuðum grundvelli. Þetta veit hv. 2. þm. S.-M., þótt hann láti öðruvísi. Hv. þm. taldi, að mér væri skylt sem einum af forráðamönnum landsins að halda fast fram hinum „móralska“ rétti ríkisins til að ná valdi yfir Eimskipafélaginu og láta hluthafana afsala sér yfirráðunum yfir því. Ég vildi gjarnan geta farið eins langt í því og frekast væri unnt. En ég sé ekki nokkra minnstu lagalega átyllu til að knýja hluthafa félagsins til að semja á þeim grundvelli, og það fást þeir áreiðanlega ekki til að gera, þótt ég álíti og treysti, að þeir telji sér skylt að nota ekki eigur félagsins til persónulegs hagnaðar fyrir sig. Á þeim einum grundvelli, sem áður hefur verið markaður, þegar félaginu var veitt skattfrelsi, er nú hægt að semja, svo að starfið geti haldið áfram. Þetta er óumflýjanlegt að gera.



Nú er mjög framorðið, og skal ég ekki verða margorður. Ég lít svo á, að þetta pex hv. framsóknarmanna sé orðið sjálfsagður þáttur í meðferð allra merkari mála og líklega illskást að umbera það með þögn og þolinmæði. Sú skoðun er þar uppi, að Eimskipafélagið hafi drýgt einhverja misgerð með því að hagnast á erlendum leiguskipum 1943. Hitt er sannleikurinn, að sá gróði félagsins var eitthvert allra mesta happ, sem fyrir landið hefur komið. Að stríðinu loknu verður það með allra erfiðustu hlutverkunum að sjá fyrir nægum siglingum. Um það verður ekkert samkomulag milli þjóða, heldur hörð samkeppni, þar sem búast má við, að þær þjóðir, sem geta haft ódýrasta flutninga, geti brátt „keppt út“ þær þjóðir, sem hafa gömul og óhentug skip og skuldug útgerðarfyrirtæki, sem megna ekki að endurnýja skipastólinn, hlaðin vaxtagreiðslum og álögum. Ég býst við, að það verði ekki véfengt, að Eimskipafélagið þurfi að byggja 6 eða 7 skip. Það fé, sem því hefur áskotnazt, hrekkur hvergi nærri fyrir því. Auk þess býst ég við, að litið verði til þess sem eina fyrirtækisins, sem fært sé um að taka að sér flutninga á hraðfrystum fiski á markað. Hér vantar skip með kælirúm nema það litla, sem er í Brúarfossi. Vitað er það um gróðann 1943, að hann varð ekki af íslenzkum skipum, á þeim varð tap. Farmgjöld á þeim voru því sízt of há, og þannig var gróðinn ekki tekinn af almenningi með því að setja farmgjöld óeðlilega há. Þetta verður að viðurkenna til að geta skilið, hvert happ þjóðina henti í það sinn. Í öðru lagi er vitað, að landsmenn hefðu soltið í hel, ef félagið hefði engin skip haft í förum. Þetta er ekki fyrsta sinn, sem Framsfl. sýnir Eimskipafél. hug sinn og vill koma því undir ríkið. Tilgangurinn var að ná því undir sig til þess að geta misnotað þetta félag eins og öll félög, sem sá flokkur hefur náð á tökum, og geta beitt því með sín markmið fyrir augum. Ráð á 1/2 hlutafé eru meir en nóg, því að dreifðir hluthafar mæta aldrei allir á fundum. Þá var tillagan sú, að styrkur, sem félagið hafði til strandferða, skyldi reiknast sem hlutafé. Þá var sett n. til að rannsaka, hvort félagið græddi á strandferðum. N. komst að því, að félagið beið sífellt tap af strandferðunum, stundum svo að nam hundruðum þús. kr. Í þessari n. var m.a. hæstv. forseti þessarar d. Við þetta þagnaði kliðurinn um, að styrkurinn yrði hlutafé. Og þessi öfund, sem fram hefur komið hjá þessum flokki fyrr og síðar, stafar af því, að þessi félagsskapur virðist vera óvinnandi borg fyrir Framsfl. til þess að misnota hann. Það má kannske segja, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé frekar „principmál“ heldur en það hafi praktíska þýðingu. Það er nú fyrst og fremst vitað, að félagið mun ekki greiða hærri arð heldur en 4%. Það er vitað, að það mun halda áfram rekstri sínum í þágu alþjóðar. Það er vitað, að félagið hefur ákveðið að verja gróða sínum til þess að auka skipastólinn og gera landsmönnum mögulegt að flytja til landsins og frá því. Þetta er allt vitað og einnig það, að félagið hefur ekkert grætt á því ári, sem var að líða, og næsta ári á undan ekki svo, að neinu næmi. Það eru því ekki nein fríðindi, þótt það sé gert skattfrjálst fyrir árið, sem leið. Og það má heita útilokað, að það geti grætt á yfirstandandi ári. Þetta er því ekki praktískt mál, en það hefur mikla óbeina þýðingu. Því að með samþ. þessa frv. stj. er það staðfest, sem alltaf hefur verið samþ. á Alþ., að félagið er skoðað sem alþjóðarfyrirtæki, sem eigi að koma fram við á allan hátt í samræmi við þá siðmannlegu framkomu, sem félagið hefur alltaf sýnt með starfsemi sinni. Og það mun verða til þess að staðfesta þann hugsunarhátt hjá yfirráðamönnum þess, að þeim ber ætíð að starfa á þeim grundvelli, að félagið sé ekki einkahagsmunafyrirtæki, heldur fyrirtæki, sem vinnur að öryggi og hagsmunum alþjóðar. Ég hef ekki mikla tilhneigingu til að blanda mér inn í þann ágreining, sem varð á milli hv. 2. þm. S.-M. og hæstv. samgmrh., varðandi sinnaskipti Framsfl. En það er alltof skoplegt mál, til þess að hægt sé að ganga framhjá því. Hv. 2. þm. S.-M. stóð hér og signdi sig, eins og hann og hans nánustu eru vanir að gera, þegar þeir ætla þar inn fyrir, sem þeir eiga ekki að koma, og sagði, að þeir framsóknarmenn hefðu alltaf verið samkeppnismenn. Einu sinni man ég eftir því að þeir uppnefndu Sjálfstfl. og kölluðu hann samkeppnisflokk, því að þeim finnst sjálfsagt að uppnefna alla, sem eru á móti þeim.

Gerir Sjálfstfl. það ekki?

Ég var aðeins að tala um Framsfl. Eða álítur hv. þm., að ef maður hefur í frammi óknytti, þá sé sjálfsagt fyrir Framsfl. að vera ekki eftirbátur í því? Framsóknarmenn uppnefndu Sjálfstfl., svo að árum skipti, og kölluðu hann samkeppnisflokk. En nú ætlar hv. þm. að gera sig heilagan með því að segja, að hann sé samkeppnismaður. Hvað sýnist mönnum um þetta? Og það er alveg rétt, sem hæstv. samgmrh. tók fram í ræðu sinni, að nú tala framsóknarmenn ákaflega mikið um frjálsa verzlun, frjálsa samkeppni og skattalækkanir. Þetta eru nú aðalmálin. En þetta er þó flokkurinn, sem hefur hætt aðra fyrir að vera samkeppnismenn, flokkurinn, sem hefur beitt sér fyrir höftum og böndum meir en nokkur annar flokkur og skaðað Íslendinga um milljónatugi með haftatrú sinni, illu heilli. Og þetta er flokkurinn, sem frægur er fyrir mestu skattakúgun, sem þekkzt hefur í landinu. Þeir eru ekki spéhræddir þessir menn. En nú hlær líka hver Íslendingur, þegar þessir sömu menn koma fram og gera þessi mál að sínum aðalmálum. Fundarhlé kl. 7,40–9 síðdegis.

Forseti (JörB): Það eru að vísu ekki nema 9 þm. hér, og mun þeim ekki ætlað að ráða úrslitum málanna. Það er því miður ekki í þingsköpum, að þm. tali fyrir auðum stólum, þótt það hafi tíðkazt hér upp á síðkastið.



Ég vil aðeins láta þess getið, að einhvern tíma var sú tíð, að framsóknarmönnum þótti hlýða að ganga úr salnum, þegar vissir þm. töluðu, og þótti viðeigandi, að þeir töluðu yfir tómum stólum, og væri ekki nema gott og sanngjarnt, að framsóknarmenn æfi sig að tala yfir tómum stólum.

Forseti (JörB): Hv. 8. þm. Reykv. kann að hafa eitthvað til síns máls, að þm. hafi séð sig knúða til þess að ganga úr salnum, en ég hygg þetta taki ekki til mín.



Herra forseti -  Ég sagði hér í dag frá upplýsingum, sem er að finna í brezku tímariti, sem ég nafngreindi og kom út í des. s.l. Eru þar upplýsingar um verð á flutningaskipum af ákveðnum stærðum, bæði í Svíþjóð og Englandi, og er verðið tilgreint eins og það var fyrir styrjöldina og einnig nú. Ég veit ekki, hvernig á því stendur, en það er eins og þær upplýsingar, sem ég gat um, hafi komið eitthvað óþægilega við hv. samgmrh. og hann virðist ekki geta stillt sig um að dylgja um það, bæði í síðustu ræðu sinni og eins áður, að þessi málafærsla mín væri þeirrar tegundar, sem ekki ætti að nota, og ég segði ekki nema hálfan sannleikann. Ég held satt að segja, að það væri sæmilegra fyrir hæstv. ráðh. að kynna sér það, sem stendur í þessu tímariti, hann á þess vafalaust kost, heldur en að fara með þessar dylgjur, að það sé ekki rétt.  Hæstv. ráðh. sagðist telja það æskilegt, að ríkið hefði meiri íhlutun um stjórn Eimskipafél. en það nú hefur. En hvað er þá í veginum? Hvers vegna getur þá hæstv. -ráðh. ekki fallizt á till. mína í þessu máli? Ég þarf ekki að svara því, - hæstv. ráðh. eða aðrir þeir, sem nú hafa skipt um stefnu í þessu máli, bjarga sér ekki með því að reyna að koma ábyrgð á því, sem aflaga hefur farið, yfir á einn mann af 7 eða 9, sem í stjórn Eimskipafél. eru. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði einmitt vantað farþegaskip fyrir stríð, og í því sambandi minntist hann á það, að Esjan hefði verið notuð til farþegaflutninga milli landa. Esjan hefur líklega farið fáeinar ferðir fyrir stríð milli Skotlands og Íslands og flutt aðallega farþega. Ég býst ekki við, að þetta hafi eingöngu verið fyrir það, að svo sérstaklega hafi vantað skip til þessara farþegaflutninga eða það sanni nokkuð um það, að meiri þörf hafi verið fyrir farþegaskip en vöruflutningaskip. Ég hygg, að þetta hafi verið þannig, að Esjan hafi verið látin fara þessa ferð til þess að ná inn einhverjum tekjum til að mæta halla á útgerð skipsins að öðru leyti. Fyrst hæstv. ráðh. fór að tala um Esjuna í þessu sambandi, þá má gjarnan minna á, að það voru framsóknarmenn, sem stóðu fyrir því, að Esjan var keypt til landsins rétt fyrir stríð. Eimskipafél. hins vegar var þá með ráðagerðir um að kaupa stórt farþegaskip, en ekkert varð úr framkvæmdum. Mér þykir hins vegar ekki ólíklegt, að það hefði verið mögulegt fyrir Eimskipafél. á þeim árum að ná í skip til vöruflutninga, ef stjórn fyrirtækisins hefði lagt kapp á það. Þá sagði hæstv. ráðh., að bæði ég og hv. 2. þm. S.-M. hefðum verið með því áður fyrr að veita Eimskipafél. skattfrelsi. Það er einkennilegt, að hæstv. ráðh. gerir ekki neinn greinarmun á því að veita fél. stuðning, þegar það átti litla sjóði og var fátækt fél., eða hinu að veita fél. sams konar fríðindi eftir að það er orðið fjársterkasta fyrirtækið í landinu., Hæstv. ráðh. sagði, að nú séu sett fram ný skilyrði fyrir þessum hlunnindum og vegna þess að slík skilyrði hafi ekki verið sett áður, hafi fél. verið frjálst að fara með eigur sínar eftir eigin geðþótta og það hafi verið eins og hvert annað hlutafél. Ég vil út af þessum ummælum hæstv. ráðh. spyrja um það, hverjir af ráðamönnunum í þessu fél. hafa verið með bollaleggingar um það að verja fé fél. til annarra hluta en til þess að efla samgöngurnar. Ég hef, sem betur fer, ekki orðið var við bollaleggingar um slíkt eða að neinum hafi dottið það í hug. Það hefur ekkert komið fram, sem bendir til, að nokkrum ráðamanni í Eimskipafél. hafi dottið í hug að draga fé út úr þeim rekstri, sem fél. hefur með höndum. Mér finnst liggja í þessum orðum hæstv. ráðh. ásökun á fél. og ráðamenn þess, um að þeir ætli sér þetta og því nauðsynlegt að taka það fram, að fél. eigi að verja tekjuafgangi sínum til kaupa á skipum eða á annan hátt í þágu samgöngumálanna. Það er svo gengið frá þessu í stjórnarfrv., að ekki er gott að skera úr um, hvort fél. er lögbundið til þess að verja þannig því fé, sem það hefur safnað í sjóð, eða ekki. Það er a.m.k. mikill vafi á því, að þannig sé hægt að skilja frvgr. eins og hún er orðuð. Ég vil nú bara benda á það, að ég sé ekki, að það sé neitt betur tryggt, nema síður sé, að fé fél. verði eingöngu varið til kaupa á skipum eða á annan hátt í þágu samgöngumála, þótt þetta frv. sé samþ. eins og stjórnin leggur það fram, heldur en þótt málið verði afgr. á þann hátt, sem við framsóknarmenn leggjum til. Það er vitanlega meiri trygging fyrir því, ef till. okkar verður samþ., að fé fél. verði varið á þann hátt, því að jafnvel þótt þetta ákvæði sé í stjórnarfrv., þá getur fél. vitanlega komizt hjá því, með því að nota sér ekki þau hlunnindi, sem l. veita. Þ.e.a.s. ef það ver fé sínu með öðrum hætti, þá skilst mér það verði ekki aðnjótandi þessara hlunninda, en þá er ekkert hægt við því að segja, a.m.k. kemur þetta frv. ekki í veg fyrir, að slíkt gæti átt sér stað, ef vilji væri fyrir hendi til slíkra ráðstafana, en ég hef aldrei orðið var við það. Ég sé því ekki, að það sé neitt merkilegt á ferðinni með þessu ákvæði eða skilyrði, sem sett er í frv., og þess vegna sé það ákaflega hæpið fyrir hæstv. ráðh. að afsaka snúning sinn og annarra stjórnarstuðningsmanna með þessu. Hæstv. ráðh. fór nú að lesa upp till. mína í síðustu ræðu sinni. Ég held, að hann hefði átt að gera það í upphafi umr. En ég vil nú vænta þess, að það verði til þess að auka eitthvað skilning hans á málinu. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að ég legði til, að ríkissjóður eignaðist meiri hluta í fél., og yrði þá engin meirihlutastjórn þar. Ég hef nú ekki heyrt fyrr, að helmingur væri meiri hluti, að annar helmingurinn væri stærri en hinn. Það er ný uppgötvun hjá hæstv. ráðh., en annars verð ég að segja það, að einhvern tíma hefði það þótt í frásögur færandi, ef því hefði verið haldið fram, að ráðh. Alþfl. teldi það fyrir neðan allar hellur, að ríkið ætti helming af hlutafé Eimskipafél. Ísl. Sá hefði ekki þótt spámannlega vaxinn, sem hefði haldið því fram fyrir nokkrum árum, að ráðh. Alþfl. á árinu 1945 myndi telja það fyrir neðan allar hellur, ef till. kæmi fram um það, að ríkið eignaðist helming af hlutafé Eimskipafél. Svo fór hæstv. ráðh. í ræðu sinni að bera saman Eimskipafél. og S.Í.S. Hann hefði átt að láta það ógert, því að það, sem hann sagði um þá hluti, sýndi allt of lítinn skilning á þeim mun, sem er á samvinnufél. og hlutafél. Hann fór að tala um, hvað við því yrði sagt, ef til þess yrði ætlazt, að S.Í.S. færi að dreifa sjóðum sínum út meðal landsmanna. Ég skal segja hæstv. ráðh. það, af því að það lítur út fyrir, að hann viti það ekki eða hann læzt ekki vita það, að hver einasti maður hér á landi hefur rétt til þess að gerast félagsmaður í samvinnufél. og þar með meðeigandi að þeim sjóðum, sem samvinnufél. og sambönd þeirra eiga. Hann þarf að vísu að uppfylla viss skilyrði, en þau eru þannig, að það mun fæstum erfitt. Það mun vera þannig, að til þess að öðlast inngöngu í samvinnufél. þurfa menn að leggja fram 10 kr. inngöngugjald og svo að hafa náð vissum aldri, þó ekki háum. Að bera þetta svo saman við Eimskipafél., sem er hlutafélag, lokaður félagsskapur, það er náttúrlega málfærsla út af fyrir sig, sem hæstv. ráðh. ætti sízt að hafa með höndum, og ég get einnig frætt hæstv. ráðh. um það, hvernig farið hefði, ef samvinnufélagsskapur hefði haft með höndum þann rekstur, sem Eimskipafél. hefur haft. Þá hefði þessu verið hagað þannig, að þau árin, sem tekjuafgangur varð verulegur hjá fyrirtækinu, hefði ríflegum hluta af honum verið úthlutað milli félagsmanna í hlutfalli við viðskipti þeirra hvers um sig, því að það er eitt af grundvallaratriðum samvinnufél. Þeir, sem borguðu of há flutningsgjöld, fengju hluta af því aftur í sinn vasa. Ég sé sem sagt ekki, að það séu nema tvær leiðir til í þessu máli. Önnur leiðin er að breyta þannig stjórn fél. og valdaaðstöðu, að það verði sameign ríkisins og einstaklinganna, sem fyrir eru í fél., á þann hátt, sem við framsóknarmenn leggjum til, - að þar verði framvegis samstjórn ríkisins og einstaklinganna í málum fél. og fél. njóti þá áfram þeirra hlunninda, sem það hefur notið. Þetta er önnur leiðin. Hin leiðin er, að fél. starfi eins og hvert annað einstaklingsfyrirtæki og njóti þá ekki neinna hlunninda umfram önnur, því að þá verður fél. að taka því, að aðrir stofni til samkeppni við það á þessu sviði, og það er yfirleitt ekki hægt, ef það nýtur sérstakra hlunninda fram yfir önnur fyrirtæki. Hitt, að veita þessu fél. áframhald þessara hlunninda, án þess að íhlutun ríkisins um stjórn þess og rekstur verði aukin, er óverjanlegt með öllu, því að þannig er fél. veitt einokunaraðstaða, án þess að ríkið geti haft þar hönd í bagga að nokkru verulegu leyti, til þess að sjá um, að vel sé séð fyrir þörfum heildarinnar á hverjum tíma. Hv. 7. þm. Reykv. flutti hér ræðu, en hann er nú ekki sjáanlegur hér núna. Ég vil þó með örfáum orðum víkja að ræðu hans. Hann virtist vera í mjög slæmu skapi 



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja hér fáein orð út af ummælum hæstv. samgmrh. og hv. 7. þm. Reykv. Hæstv. samgmrh. minntist á það í sinni síðustu ræðu eða viðurkenndi, að ég mundi sennilega hafa nokkuð rétt fyrir mér í því, þegar ég lýsti því yfir. varðandi hluthafa í Eimskipafélagi Íslands; að það væri ekki þeirra ætlun að nota félagið sem féþúfu fyrir sig, og þar með viðurkenndi hæstv. samgmrh., að þeir myndu líta allt öðrum augum á þessa afstöðu til hlutabréfanna en hann hefur lagt svo mikla áherzlu á í þessum umr. En nú vil ég beina því til hæstv. samgmrh., ef hann er þessarar skoðunar eins og þeir, hvort það sé þá ekki rétt fyrir hann að vera með okkar leið, því að þá fá hluthafarnir í Eimskipafélaginu að segja til um það, hvort þeir vilji, að ríkið verði áfram eignaraðili eða ekki. Að öðru leyti skal ég ekki þreyta þolinmæði hæstv. forseta út af því, sem við samgmrh. höfum talað um. Hv. 7. þm. Reykv. sletti hér í ýmsar áttir, áður en hann fór í mat, kannske er hann nú eitthvað geðbetri, - um það á reynslan eftir að skera úr, - en það lá við, að hann fengi kast. Hann sagði, að Framsfl. hefði flutt till. á þingi hvað eftir annað um, að Eimskipafélagið yrði háð ríkinu. Í þessu er engin hæfa, því að það hafa aldrei komið till. frá Framsfl. í þessa átt. Hins vegar hefur Alþfl. flutt till. áður um þessa stefnu, og í Alþýðublaðinu í gær er játað, að það hafi verið stefna þeirra að koma Eimskipafélaginu undir yfirráð ríkisins. Hv. 7. þm. Reykv. ætti því að beina þessum ummælum sínum að einhverjum öðrum 'en okkur framsóknarmönnum, að því er liðna tímann snertir. Maður þekkir orðið þennan söng um óvildina í garð Eimskipafélagsins, þessar upphrópanir, sem af og til kveða við úr herbúðum Sjálfstfl., og ef einhver vill benda á, að eitthvað ætti að vera öðruvísi, þá er þetta óp rekið upp og menn bornir ásökunum. Afstaða Framsfl. hefur frá öndverðu verið þannig, að hann hefur viljað beita sér fyrir því, að Eimskipafélagið fengi skattfrelsi og hefði það meðan það þyrfti á því að halda. En þá var það, sem sumir sjálfstæðismenn, t.d. Magnús Jónsson, voru á móti þessu, og form. Alþfl. beitti sér einnig gegn þessu, en Framsfl. og nokkrir þm. úr Sjálfstfl. fluttu málið og komu því í gegn. Hv. þm. sagði, að Framsfl. væri ráðamikill innan samvinnufélaga, en samvinnufélögin hafa samt ávallt verið með beztu stuðningsaðilum Eimskipafélagsins. Hitt er svo allt annað mál og í fullu samræmi við það, sem áður hefur verið sagt og komið hefur fram, að nú er hag Eimskipafélagsins allt öðruvísi hattað en. nokkru sinni fyrr og að ýmsu leyti þannig, að ógerlegt er að halda áfram eins og verið hefur, hvað snertir fyrirkomulag félagsins. Hv. 7. þm. Reykv. er ekki of gott að viðhafa sín köpuryrði; það tekur sér enginn þau nærri, hvort sem er.  Ég sé, að hæstv. forseti er orðinn nokkuð óþolinmóður, en vil aðeins segja við hv. 7. þm. Reykv. að lokum, að hann ætti framvegis að vera þess minnugur, að það á aldrei að nefna snöru í hengds manns húsi.



Herra forseti. Mér finnst ég verða að svara þeim tveim hv. þm., hv. þm. V.-Húnv. og hv. 2. þm. S.-M., sem töluðu hér á undan mér, með nokkrum orðum, af því að hæstv. forseti hefur ekki amazt við því, að minnzt væri á skattamálin almennt, sem að vísu eru þessu máli óviðkomandi, þar eð hér er til umr. skattfrelsi ákveðins félags, en ekki skattamál almennt. Þeir minntust báðir á það, að mér hefði ekki farizt að vera að bera Framsfl. sökum fyrir framkomu hans í skattamálunum. Ég gat þess, sem alkunna er, að Framsfl. var búinn að geta sé,r landsfrægð fyrir skattaálögur sínar, og um margra ára skeið stóð deila milli Framsfl. og Sjálfstfl. um þessi mál, þar sem Sjálfstfl. hélt því fram, að skattaálögurnar væru meiri en landsmenn gætu borið, en Framsfl. virtist hins vegar aldrei verða saddur af að leggja á skatta, - og það, þegar þjóðin var sízt fær um að bera þá. Hv. 2. þm. S.M. sagði í lok ræðu sinnar, að núv. ríkisstj. væri að leggja á þunga skatta og það í góðæri, og sýnir þetta, hvernig hugsunarháttur hans er, þegar um skattaálagningar er að ræða. Hann álítur réttara að leggja þunga skatta á í harðæri. Það er ekki hægt að búast við heilbrigðri skattapólitík af hendi manns, sem er svo gersamlega varnað skilnings á þessum málum. - Hv. þm. V.Húnv. sagði, og hv. 2. þm. S.-M. endurtók það, að þjóðin hefði aldrei fengið yfir sig þyngri skattaálögur en þær, sem núv. ríkisstj. hefði lagt henni á herðar, og hv. 2. þm. S.-M. sagði, að ég ætti ekki að minnast oftar á skattamálin, því að það ætti aldrei að tala um snöru í hengds manns húsi. Ég sé hér enga snöru eða gálga nema þann, sem Framsfl. sjálfur dinglar í, því að Framsfl. er nú til hliðar lagður í íslenzkri pólitík, m.a. fyrir stórsyndir sínar í skattamálunum. Þó held ég, að þessi flokkur hafi aldrei gert sig hlægilegri fyrr en hann samþ. lög vegna landbúnaðarafurðanna, sem hafa í för með sér útgjöld fyrir ríkissjóð, sem skipta tugum milljóna króna, en svo þegar núv. ríkisstj. kemur til valda og á að standa við þessa samninga sína og Framsfl., þá rísa þeir nær allir upp á móti hæstv. ríkisstj. Þeir vilja ekki, að aðrir efni loforð sín. Ég veit ekki, hvernig hugsunarháttur þeirra er, ef þeir geta samþ. þung útgjöld fyrir ríkissjóð, en neita síðan næsta dag að samþ. leiðir til þess að afla ríkissjóði tekna upp í þessi útgjöld. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur hafið göngu sína með því að leggja þungar skattaálögur á þjóðina; hún hefur ekki setið nema örskamma stund og verður að biðja þjóðina um fjármuni upp í það mikla fen, sem aðrir hafa stofnað til og fyrst og fremst Framsfl.

Við höfum ekki haft fjmrh. síðan 1939.

Framsfl. hefur ekki ráðh. í ríkisstj. lengur. Ég þarf ekki að strika yfir nein stór orð frá fyrri tíð og held því fram, að í skattamálum þjóðarinnar eigi að gæta hófs eins og annars staðar, en held því jafnframt fram, að ef einhver ríkisstj. hefur drýgt syndir í fjármálum þjóðarinnar, þá verði þjóðin að afplána þær, hver sem hefur drýgt þær, og eigi að standa við allar þær skuldbindingar, sem gerðar hafa verið, og það er aðeins það, sem núv. hæstv. ríkisstj. er að gera. Þá vildi hv. 2. þm. S.-M. halda því fram, að ég hefði farið með ósannindi, þegar ég hélt því fram, að Framsfl. hefði verið óvinveittur Eimskipafélaginu. Ég held, að það þýði ekkert fyrir hv. þm. Framsfl., sem hér hafa talað, að vera að breiða yfir þetta, því að öllum er of kunnugt um, að þessi flokkur hefur einatt borið kala til Eimskipafélagsins. Það þýðir ekki að vitna í það, að samvinnufélögin hafa haft mikil viðskipti við Eimskipafélagið, því að það sáu ekki aðrir fyrir flutningum til landsins, að heita mátti. Hitt er líka alkunna, að Eimskipafélagið hefur oft orðið að dekra við samvinnufélögin, þegar það hefur ekki getað annað flutningum til landsins. Ég vil að lokum segja þessum hv. þm., sem töluðu hér á undan mér nú eftir matarhléð, að það er alger óþarfi að vera að tala um geðvonzku í mér. Ég veit ekki betur en að ég hafi orðið fyrir þeirri miklu gleði að sjá flokk þessara hv. þm. víkja burt af umráðasviði stjórnar landsins; hlýtur því hver maður að skilja, að ég er í góðu skapi. Ég sé, að þessi óhappaandi er horfinn burt af valdasviðinu, og veitir slíkt mér mikla hamingju. Hitt get ég skilið, að þeim sé þungt innanbrjósts, sem nú liggja undir dómi og búast ekki við honum of mildum og vita ekki, hvort þeir verða nokkurn tíma leystir úr því fangabúri, sem þeir nú sitja í.



Herra forseti. Það er nú allt það fyrsta að hefja umr. um málið, því að brtt. var verið að útbýta núna og nál. ekki komið enn. Frv. er sem kunnugt er borið fram af hv. fjhn. Ed. eða meiri hl. hennar, samkv. beiðni hæstv. fjmrh. Að efni til fjallar frv. um að leggja skuli sérstakt gjald á útflutningsverðmæti fiskafla þeirra skipa, sem veiða og flytja fiskinn sjálf á erlendan markað, og þetta er miðað við s.l. ár, 1944. Það er gert ráð fyrir því, að tekjur ríkissjóðs af þessum l. verði rösklega 2 millj. kr. Fjhn. þessarar d. var sammála um að mæla með, að frv. næði fram að ganga að efni til óbreytt, en n. taldi rétt að ræða við tollstjórann í Rvík um formshlið málsins, þar sem hann,. eins og kunnugt er, mun verða að fjalla um meiri hlutann af innheimtu þeirra tekna, sem hljótast af samþykkt frv. Eins og frv. kemur frá hv. Ed. er gert ráð fyrir, að þeir menn eða félög, sem hér um ræðir, geri sérstakt framtal, jafnhliða framtali til skatts, um fisksölu sína erlendis árið 1944. Tollstjóri hefur talið þetta óþarft og til þess eins fallið að gera framkvæmdirnar seinlegri og erfiðari en vera þurfi. Eins og hv. þm. mun kunnugt, gera skipstjórar á þeim skipum, sem sigla með eigin afla á erlendan markað, skýrslu fyrir hverri sölu að aflokinni hverri ferð. Samkv. þessum skýrslum skipstjóra er útflutningsgjald lagt á fiskinn, og tollstjóri hefur talið eðlilegra og einfaldara í framkvæmd að miða einnig þennan skatt við þessa skýrslu, en bíða ekki eftir síðasta uppgjörinu. Það er upplýst, að aflamagn, og þá um leið verð, verður svo að segja það sama samkvæmt þessum skýrslum og hinum endanlegu skýrslum Fiskifélagsins. Smávegis munur hefur þó komið fram á þessum tveimur framtölum, en hann er svo óverulegur, að það er ekki talið skipta neinu máli. Samkvæmt 2. gr. frv. er gengið út frá því, að þetta gjald leggist aðeins á þann fisk, sem veiddur er á þeim skipum, er sjálf flytja hann á erlendan markað. Tollstjóri hefur bent á, að það komi alloft fyrir, að slík skip kaupi fisk í íslenzkum höfnum til viðbótar eigin afla. Þess vegna þykir rétt að bæta við 3. gr. frv. ákvæði um, hvernig með skuli farið, þegar skip siglir bæði með eigin afla og afla, sem það hefur keypt í íslenzkri höfn. Þær reglur, sem lagt er til, að bætt verði við 3. gr. frv., eru í samræmi við þá reglu, sem höfð hefur verið varðandi útflutningsgjöld, þegar eins hefur staðið á, að skip hafa siglt bæði með eigin afla og keyptan fisk. Þá hefur útflutningsgjaldið verið lagt á samkv. kaupverði aflans hér heima, en síðan skipt eftir þeim reglum, sem um getur í viðbótinni við 3. gr. Þá er lagt til, að 6. gr. frv. verði umorðuð. Upphaflega var svo ráð fyrir gert, að um innheimtu þessa gjalds og lögtaksrétt fari samkv. l. um tekju- og eignarskatt, nr. 6 frá árinu 1935. Þetta taldi tollstjóri óþarft og að það mundi heldur verða til trafala. Samkv. þessu yrði að innheimta gjöldin á manntalsþingum, og kæmu þau inn á skattaskrár. Þetta mundi valda því, að innheimtan færi fram á mismunandi tíma og á mismunandi stöðum, sem varla eru þó fleiri en 4: Hafnarfjörður, Reykjavík, Patreksfjörður og Akranes, og að þetta mundi dragast nokkuð fram eftir árinu og rétt sé að láta gjöldin falla í gjalddaga ekki síðar en 1. maí, og taldi tollstjóri þó, að vel mætti hafa hann fyrr á árinu, og væru þá sett ákvæði um dráttarvexti. Ég ætla, að þessar breytingar, sem eru eingöngu formlegar, þurfi ekki frekari skýringa við. Fjhn. var sammála um að mæla með þeim og einnig sammála um meginefni frv., þar sem augljóst er, að þau fiskiskip, sem flytja veiði sína sjálf á erlendan markað, hafa haft allmiklu betri afkomu en önnur fiskiskip á s.l. ári. Þykir því rétt, að þau taki þátt í að mæta tekjuþörf ríkissjóðs með því að skila honum nokkru af þeim hagnaði frá s.l. ári. Ég sé hér till. frá hv. þm. Borgf., sem n. hefur ekki haft tækifæri til að athuga og ég get ekki gert að neinu leyti að umræðuefni hér, því að ég hef ekki haft tíma til að lesa hana. Ég vænti þess, að hv. þm. muni gera grein fyrir henni.



Ég hef á þskj. 1169 flutt tvær brtt. við þetta frv. Önnur þeirra er við 2. gr. frv., en hin er við 3. gr. þess, þar sem lagt er til að umorða þá grein. Eins og þetta frv. liggur hér fyrir. og það hefur þegar hlotið samþykki í Ed., þá er gert ráð fyrir, að það verði tekið ákveðið gjald, 2%, af andvirði þess fisks, sem þau skip, sem um ræðir í þessu frv., hafa aflað og flutt sjálf á erlendan markað. Ég hef flutt hér brtt. við 2. gr., þar sem ég legg til, að þeir einstaklingar eða félög, sem beðið hafa halla á árinu 1944 af þeim rekstri, er l. þessi taka til. séu undanþegin þessum gjöldum, enda færi þeir aðilar sönnur á það fyrir ríkisskattanefnd, að um halla á rekstrinum hafi verið að ræða. Mér finnst það því mjög hart, að einstaklingur eða félag, sem hafa rekið útgerð sína með halla, skuli ekki vera undanþegin þessu gjaldi. Með tilliti til þessa hef ég flutt þessar brtt. á þskj. 1169, og eru málavextir þannig, að ég tel ekki gerlegt að leggja viðbótarskatt á taprekstur. Það gildir allt öðru máli þar, sem mikill gróði hefur safnazt fyrir, en þegar um taprekstur er að ræða, horfir þetta allt öðruvísi við, enda eru þá að engu orðnar þær forsendur. sem þetta er byggt á. Ég vænti því, að hv. deild geti fallizt á að samþ. hina fyrri brtt. mína. Um hina brtt. mína, við 3. gr., er það að segja, að hún er umorðun, sem felur í sér, að umboðslaun og annar sölukostnaður erlendis skuli dreginn frá. áður en skattur er lagður á, og er brtt. svo hljóðandi: „Við 3. gr. Greinin orðist svo: Heildarsöluverð samkv. 2. gr. telst sú upphæð, sem erlendur kaupandi greiðir fyrir fiskinn, þegar frá hafa verið dregin umboðslaun og annar sölukostnaður erlendis.“ Mér virðist það full sanngirniskrafa að haga þessu þannig, að þessi hluti kostnaðar sölu aflans sé undanþeginn skatti. Og vil ég geta þess, að mér finnst. að brýn þörf þurfi að vera fyrir, ef það á að leggja þennan skatt á útgerðina, þegar litið er á ástandið og skipastólinn. Flestir togararnir eru gamlir og litlir, og þegar taka skal upp samkeppni við erlend ríki með togara af nýjustu gerð, verður sú samkeppni hörð, ef ekki dauðadæmd. Það er því mjög illt að þurfa nú að nýju að skerða aðstöðu þeirra, sem að útgerðinni standa, til þess að færa þennan hluta útgerðarinnar í það horf, að hann verði samkeppnisfær. Ég vænti því, að brtt. mínar séu þess eðlis, að þær verði samþykktar.



Herra forseti. - Hér er um að ræða eitt af þeim skattafrv., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir þingið eða fengið flutt. Hér er farið inn á nýja leið í tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Það er sem sé lagt til, að tekinn verði skattur af veltu fyrirtækja án tillits til hagnaðar eða taps, og tel ég þetta mjög varhugaverða stefnu, enda ólíkt því, sem áður hefur verið, þar sem aðrir skattar eru miðaðir við það, að tekjur séu fyrir hendi. Þó gegnir öðru máli um þennan skatt en veltuskattinn, því að flest fyrirtæki, sem hér um ræðir, hafa verið rekin með gróða. Vegna þess að mér er ljós þörf ríkissjóðs til tekjuöflunar, vildi ég ekki leggjast á móti þessu í fjhn., en skrifaði undir með fyrirvara, því að mér finnst þetta varhugaverð leið. Hv. þm. Borgf. hefur flutt hér tvær brtt., og finnst mér sú fyrri a.m.k. eiga rétt á sér.



Herra forseti. Ég vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til hv. þm. Borgf., hvort hann gæti ekki fallizt á að taka till. sínar aftur til 3. umr., svo að fjhn. geti athugað þær.



Herra forseti. - Ég get að sjálfsögðu orðið við bón hv. frsm. um að taka till. mínar aftur til 3. umr.