Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 273, um bráðabirgðabreytingu á lögum nr. 66 frá 12. apríl 1945, um útsvör, var sent heilbr.- og félmn, til umsagnar að lokinni 1, umr. hér í þessari hv. deild. Heilbr.- og félmn. hefur rætt frv. allýtarlega á nokkrum fundum og fengið sér til ráðuneytis skrifstofustjóra félmrn., Hjálmar Vilhjálmsson, við athugun þess. Nefndin hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins, og munu tveir nm., þeir Jón Skaftason, hv. 4. þm. Reykn., og Hannibal Valdimarsson, skila séráliti. Meiri hluti nefndarinnar leggur til, að frv., verði samþykkt með þeim breytingum, sem fram koma í nál. hans á þskj. 497. Eru þessar helztar efnislega séð: Á a-lið 7. gr. frv. leggur meiri hluti n. til að gerð verði sú breyting, að þrjú neðstu þrep þess útsvarsstiga, sem þar er tilgreindur, verði felld burt. Eins og fram kemur af grg. frv., er umræddur útsvarsstigi, sem ætlaður er hinum minni sveitarfélögum, saminn að tilhlutan stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, sem kvaddi sér til aðstoðar í þessu sambandi fimm starfandi hreppsnefndaroddvita. Gerði útsvarsstigi þessi ráð fyrir, að byrjað væri að leggja á 3000 kr. tekjur. Telja kunnugir, að þetta hafi verið gert fram að þessu og nauðsynlegt er fyrir sum minnstu sveitarfélögin, sem lélegastan tekjustofn hafa, að fá að halda þessari heimild. En meiri hl. heilbr.- og félmn. telur, að ekki sé rétt að heimila nokkru sveitarfélagi að leggja útsvar á svo lágar tekjur, þrátt fyrir það að vitað er, að þetta getur valdið einstaka sveitarfélögum einhverjum örðugleikum og jafnvel orsakað, að fleiri þeirra lendi með aukaframlag úr jöfnunarsjóði en gert var ráð fyrir, er frv. var samið. Þá leggur meiri hl. n. til, að tekin verði ný grein inn í frv. og komi hún eftir 7. gr. þess og sé þess efnis í fyrsta lagi, að sláturhús og mjólkurbú verði undanþegin veltuútavari, í öðru lagi, að útsvar af landbúnaðarafurðum framleiddum innanlands og seldum í umboðs- eða heildsölu verði að hámarki ekki meira en 21/2% af heildarveltu, og í þriðja lagi, að veltuútsvör, miðað við tegund gjaldstofns, verði hvergi hærri en þau voru árið 1959. Um sláturhús og mjólkurbú er það að segja, að meiri hl. nefndarinnar telur að athuguðu máli, að vörur þær, sem hér um ræðir, séu hjá umræddum aðilum aðeins í vinnslu, svo að þær verði söluhæfar, og afhentar þaðan án álags. Hvað mjólkinni viðvíkur sérstaklega, hlyti það að teljast í fullu ósamræmi, ef hún yrði gerð útsvarsskyld á vinnslustigi, þegar þess er gætt, að mjólkursamsalan, sem annast sölu mjólkur til neytenda, er með sérstökum lögum undanþegin útsvari. Varðandi annan lið þeirrar greinar, sem lagt er til að tekin verði inn í frv., þ. e„ að útsvar af landbúnaðarafurðum, seldum í umboðs- eða heildsölu, skuli aðeins vera 21/2%, er það að segja, að mjög var um það spurt hér í hv. deild við 1. umr. frv., hvenær ætlazt væri til, að útsvarið væri lagt á söluverð þessara vara, og hvenær á þau umboðslaun, sem tekin væru fyrir dreifingu þeirra. Var sérstaklega um þetta spurt í sambandi við afurðir bænda, sem kaupfélögin tækju við og önnuðust fyrirgreiðslu á. Í þessu sambandi er rétt, að hv. þm. geri sér grein fyrir, að fram að þessu hefur það alveg verið á valdi hverrar niðurjöfnunarnefndar út af fyrir sig að meta, hvenær veltuútsvar væri lagt á andvirði vara og hvenær væri aðelns lagt útsvar á þá þóknun, sem greidd væri sem umboðslaun fyrir meðferð vörunnar. Hver niðurjöfnunarnefnd hefur svo orðið að mynda sér sína eigin reglu í þessu sambandi. Heildarreglur eða ákveðin skilgreining hefur ekki verið fyrir hendi. Nefnd sú, sem undirbjó þetta frv., leitaði í þessu sambandi álits tveggja aðila, sem mjög hafa fengizt við skatta- og útsvarsmál og eru öllum aðstæðum kunnugir, en það voru skattstjórinn í Reykjavík og form. niðurjöfnunarnefndarinnar. Töldu þessir aðilar eðlilegast, að við þá bráðabirgðabreytingu, sem verið er að gera á útsvarslögunum, yrði heimild til álagningar veltuútsvara á þessar vörutegundir mjög lág, eins og lagt er til í þeirri brtt., sem hér liggur fyrir. Það, sem hér veldur erfiðleikum, er, að umboðslaun eru mjög mismunandi há, eða frá 2–3% upp í allt að 20–25%, t.d. af bókum og tímaritum, sem í flestum tilfellum er selt í umboðssölu, eða mun hærra en leyfileg álagning á marga vöruflokka, sem veltuútsvar hefur árum saman verið lagt á. Við heildarendurskoðun útsvarslaganna hljóta hins vegar að verða settar fastar reglur um, hvenær útsvar skuli lagt á umboðslaun og hvenær veltuútsvar skuli lagt á andvirði vara, sem seldar eru í umboðssölu. Þetta er atriði, sem þarf nákvæmrar athugunar við, og því eðlilegt, að það bíði heildarendurskoðunar laganna. Í 3. mgr. þeirrar greinar, sem meiri hlutinn leggur til að tekin verði inn í frv., er tekið það ákvæði, sem áður var í 5. gr. þess varðandi veltuútsvarsálag í Reykjavík, að það mætti ekki vera hærra, miðað við tegund gjaldstofns, en það var árið 1959, en nú látið ná til sveitarfélaganna allra, þó með því fráviki, að þar sem veltuútsvör voru ekki á lögð s.l. ár eða voru lægri að hundraðshluta en í Reykjavík, megi þau í ár hækka til samræmis við það, sem þau voru á lögð það ár á þessum tilgreinda stað. Breyting sú, sem meiri hl. n. leggur til að gerð sé við 8. gr. frv., þess efnis, að kaupstöðunum, sbr. 6. gr., og öðrum sveitarfélögum, sbr. 7. gr., sé heimilt að fella niður útsvar af tekjum, sem lægri eru en svo, að útsvar af þeim nemi 1000 kr., byggist á því, að mjög hefur verið eftir því sótt af þeim kaupstöðum, sem áður höfðu ekki lagt útsvör á lægri tekjur en 20 þús. kr., að fá heimild til þess að halda þeirri aðstöðu óbreyttri, og hefur meiri hl. n. fallizt á það sjónarmið með þessari brtt. Breyting sú, sem lagt er til að gerð sé á 9. gr. frv., að heimila sveitarfélögunum að undanþiggja við útsvarsálagningu að öllu eða einhverju leyti bætur almannatrygginga, byggist á því, að fyrir liggur vitneskja um, að þetta hefur verið gert í mjög mörgum sveitarfélögum við álagningu útsvara undanfarin ár, þó að um það hafi engin föst regla verið, enda mjög misjafnt, að hve miklu leyti tekið hefur verið tillit til bóta almannatrygginga í hinum ýmsu sveitarfélögum við niðurjöfnun útsvara. Sama er að segja um heimildina um að lækka útsvör gjaldenda, sem orðnir eru 65 ára. Þetta eru þær efnisbreytingar, sem meiri hl. heilbr.- og félmn. leggur til að gerðar verði á frv. frá því, sem það var, þegar það var sent nefndinni eftir 1. umr. hér í þessari hv. deild. Mér þykir hlýða við þetta tækifæri að fara nokkrum orðum um frv. almennt. Þegar efni þess er rætt, verður að hafa það í huga, að hér er aðeins um bráðabirgðabreytingu á útsvarslögunum að ræða. Er ætlunin, að heildarendurskoðun þeirra fari fram þegar á þessu ári og verði frv. um nýja útsvarslöggjöf lagt fram, þegar hv. Alþingi kemur saman aftur til fundar. Nefnd sú, sem hæstv. fjmrh. skipaði hinn 7. des. s.l. til þess að undirbúa þetta frv., lét fara fram margþætta athugun í sambandi við undirbúning málsins og þær breytingar, sem talið er nauðsynlegt að gerðar séu á útsvarslögunum. Fljótlega eftir að nefndin tók til starfa, varð henni ljóst, að heildarendurskoðun útsvarslaganna yrði ekki framkvæmd innan þess tíma, sem henni var ætlað að skila till. sínum. Málið er umfangsmeira en svo og margþættara, að slíkt væri unnt, enda eðlilegt, að endurskoðun útsvarslaganna og breytingar á þeim, sem til frambúðar eiga að standa, færu fram samtímis heildarendurskoðun skattalaganna. Af þeirri ástæðu lagði nefndin til, að þær bráðabirgðabreytingar, sem um er að ræða í þessu frv., sem hér liggur fyrir, væru lagðar fyrir þetta hv. Alþingi. Í 4. gr. gildandi útsvarslaga er svo fyrir mælt, að útsvar skuli leggja á eftir efnum og ástæðum. Er þetta meginregla þeirra útsvarslaga, sem nú gilda. Niðurjöfnunarnefndir sveitarfélaganna, yfirskattanefndir og ríkisskattanefnd og löggjafarvaldið sjálft hafa hins vegar fyrir löngu gert þetta ákvæði óvirkt. Hver niðurjöfnunarnefnd fyrir sig hefur búið sér til sínar eigin reglur og leggur útsvar á eftir þeim í samræmi við skattaframtal hvers gjaldanda. Er þá byggt á þeim tekjum og eignum, sem fram koma á framtalinu, og mun það heyra til undantekninga, ef niðurjöfnunarnefnd vefengir framtöl, eftir að skattayfirvöld hafa yfirfarið þau og metið hag og aðstæður gjaldenda, heldur hafa nefndirnar lagt útsvar á eftir því. Má segja a.m.k. hvað kaupstaðina snertir, að niðurjöfnun útsvara sé að mestu leyti orðin bein skrifstofuvinna og útreikningar eftir vissum reglum, enda er það svo, að ef niðurjöfnunarnefnd vefengir framtal og metur gjaldanda og leggur útsvar á hann eftir efnum og ástæðum, eins og útsvarslögin gera ráð fyrir, krefjast þær n., sem yfir niðurjöfnunarnefndirnar eru settar, að niðurjöfnunarnefnd sanni beinlínis tölulega mat sitt á eignum og tekjum viðkomandi aðila. Takist n, þetta ekki, er útsvar viðkomandi aðila í langflestum tilfellum lækkað til samræmis við framtalið, hvort sem það hefur verið rétt eða rangt. Mat niðurjöfnunarnefnda á gjaldþoli gjaldenda og útsvarsálagning eftir efnum og ástæðum er því ekki lengur fyrir hendi, heldur verður heildarupphæð útsvara, sem sveitarstjórn hefur ákveðið, að skiptast niður á gjaldendur í samræmi við tekjur þeirra og eignir eftir ákveðnum reglum án tillits til annarra aðstæðna. Með lögum eru svo niðurjöfnunarnefndirnar skyldaðar til að birta opinberlega þær reglur, sem notaðar hafa verið við niðurjöfnunina, þannig að gjaldandi geti sannprófað, hvort útsvar hafi verið lagt á samkvæmt framtali hans eða ekki. Um þetta er ekkert nema allt gott að segja. Það losar bæði niðurjöfnunarnefndir og framteljendur í mörgum tilfellum við óþarfa umstang við óraunhæfar útsvarskærur. En með þessu lagaákvæði er heimild niðurjöfnunarnefnda til þess að meta gjaldþol hvers einstaklings eftir efnum og ástæðum og leggja útsvar á eftir því endanlega gerð óvirk. Þegar þannig er komið, er ekki nema eðlilegt, að endurskoðun útsvarslaganna eigi sér stað, enda hafa komið fram ákveðin tilmæli um það frá sveitarstjórnunum sjálfum. Að sjálfsögðu má um það deila, hve víðtæk slík endurskoðun eigi að vera, og einnig, hvernig hún verði bezt undirbúin. Löggjöf sú, sem nú gildir um þetta efni, er að vísu ekki nema 15 ára gömul. En aðstæður allar hafa breytzt svo hin síðari ár, að eðlilegt verður að teljast og til hagræðis fyrir alla aðila, að heildarendurskoðun og verulegar breytingar verði gerðar á þessari löggjöf, þegar er nægjanlegt undirbúningsstarf hefur verið unnið. Þessu er nú þannig háttað, að hvert sveitarfélag fyrir sig, en sveitarfélögin munu vera rúmlega 230 í öllu landinu, hefur búið sér til sínar eigin reglur við niðurjöfnun útsvara, og mun það vera undantekning, ef fleiri en eitt sveitarfélag nota nákvæmlega sömu regluna. Þykir e.t.v. sumum nokkuð stórt stökk að ætla í einum áfanga að fækka útsvarsstigunum í landinu úr rúmlega 200 niður í aðeins þrjá. En n. sú, sem undirbjó þetta frv., var sammála um, að þetta mundi framkvæmanlegt. Byggir hún þetta á þeirri athugun, sem hún lét fara fram í þessu sambandi á útsvarsstigum, gjaldstofni og heildarupphæð útsvara í hinum ýmsu sveitarfélögum og kaupstöðum. Í fyrstu og reyndar lengi vel taldi n. sér fært að leggja til, að útsvarsstigarnir yrðu aðeins tveir, annar fyrir kaupstaðina, Reykjavík þar meðtalin, og hinn fyrir hin smærri sveitarfélög. En við nánari athugun kom í ljós, að einstaka kaupstaðir og þá helzt þeir, sem mjög lág veltuútsvör höfðu lagt á, mundu ekki ná út tilskilinni heildarfjárhæð útsvara. nema með nokkru hærri útsvarsstiga en n. fyrst hafði í hyggju að leggja til að tekinn yrði inn í frv. Af þessari ástæðu voru útsvarsstigarnir fyrir kaupstaðina hafðir tveir. Hins vegar er að sjálfsögðu að því stefnt við heildarendurskoðun útsvarslaganna að hafa stigana aðeins tvo, annan fyrir kaupstaðina alla og þau sveitarfélög, sem þann stiga geta notað, og hinn fyrir hin smærri sveitarfélög, sem hærri útsvarsstiga þurfa með til þess að ná inn tilskilinni heildarfjárhæð útsvara samkvæmt ákvörðun sveitarstjórna. Um það má að sjálfsögðu einnig deila, hvernig bezt yrði unnið að undirbúningi fyrirhugaðrar endurskoðunar þessara laga. Umrædd n„ sem undirbjó það lagafrv„ sem hér liggur fyrir, var sammála um, að raunhæfasta og öruggasta leiðin í þessu sambandi væri að samþykkja þær bráðabirgðabreytingar, sem lagt er til í frv. Skýrslusöfnun um niðurjöfnun útsvara undanfarinna ára og aðstæður í hverju einstöku sveitarfélagi er mikið verk, en gefur ekki rétta mynd, þar sem framlag jöfnunarsjóðs nú verkar mjög í þá átt, að hægt verði að finna grundvöll fyrir útsvarsstiga, sem öll hin smærri sveitarfélög gætu notað. Ég held, að menn almennt geri sér ekki ljóst, að jöfnunarsjóðsframlagið verkar fyrst og fremst til lækkunar á útsvörum í hinum smærri sveitarfélögum. Athugun sú, sem n. lét fara fram í þessu sambandi, leiddi í ljós, að í mörgum sveitarfélögum kemur framlag þetta til með að nema allt að 33% , miðað við þau útsvör, sem álögð voru árið 1959, og allt að 50%, miðað við heildarálagningu útsvara eftir árið í ár, að óbreyttum öðrum aðstæðum. Það liggur því alveg í augum uppi, að lögin um jöfnunarsjóð sveitarfélaga verka mjög í þá átt, að hægt verði við heildarendurskoðun útsvarslaganna að hafa aðeins einn útsvarsstiga fyrir hin smærri sveitarfélög, eins og full ástæða er til að ætla að takast muni hvað kaupstaðina snertir. Um útsvarsstiga þá, sem tilgreindir eru í frv., varðandi tekjur og eignir, þarf ég ekki að vera margorður. Útsvarsstigi sá, sem tilgreindur er í 5. gr. frv., er útsvarsstigi Reykjavíkur frá 1959 óbreyttur. Útsvarsstigi 6. gr. er ætlaður kaupstöðunum, en samkvæmt 8. gr. er kaupstöðunum þó heimilt að nota útsvarsstiga 5. gr., enda hafi þeir tekjustofna til þess að ná inn heildarfjárhæð áætlaðra útsvara samkvæmt þeim útsvarsstiga. Útsvarsstiginn tilgreindur í 7. gr. er, eins og áður er sagt, ætlaður hinum smærri sveitarfélögum og samkvæmt tillögum stjórnar Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Undirbúningsnefnd frv. tók stigann óbreyttan inn í frv., þar sem hún taldi þá aðila, sem að honum stóðu, dómbærasta á, hvað eðlilegt væri í þessu sambandi. Meiri hl. heilbr.- og félmn. vill hins vegar ekki mæla með, að byrjað verði að leggja á lægri tekjur en 7 þús. kr. samkvæmt þessum stiga, og telur það reyndar algert lágmark. Um frávik þau, sem tilgreind eru í 3. gr. frv. um frádrátt frá tekjum, áður en útsvar er lagt á, er það helzt nýmæli, að útsvar liðins árs, sé það greitt að fullu fyrir áramót, er nú gert frádráttarbært. Eins og nú er háttað innheimtu útsvara, verður þetta að teljast eðlilegt og sjálfsagt. Mikill hluti útsvarsgreiðenda, eða allir, sem greiða útsvör sín reglulega af launum mánaðarlega, hafa raunverulega engan ráðstöfunarrétt á þessum hluta tekna sinna og sjá hann yfirleitt aldrei. Verður vart annað talið en að eðlilegt sé, að gjöld þessi séu frádráttarbær. Ég hef heyrt á það bent, að þetta atriði mundi verka til óhagræðis fyrir þá, sem e.t.v. erfiðastar aðstæðurnar hafa, að þeir mundu sízt ná til að greiða útsvör sín að fullu fyrir áramót og þess vegna ekki fá þau dregin frá. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að reynslan sýnir, að þar sem þetta ákvæði hefur verið í gildi, hefur allt annað komið í ljós en að svo væri. Útsvör verkamanna og launamanna, sem a.m.k. í kaupstöðum eru fjölmennasti hópur útsvarsgreiðenda, eru undantekningarlítið innheimt hjá vinnuveitendum við útborgun launa. Þessir aðilar eru því í langflestum tilfellum búnir að greiða útsvör sín að fullu um áramót eða á tilskildum gjalddögum og eru því sízt í hættu með, að þetta ákvæði verði þeim til óhagræðis. Það eru þeir, sem sveitarsjóðirnir hafa engan óbeinan aðgang að, miklu færri útsvarsgreiðendur, sem hafa það upp við sig að gera, hvort þeir greiða útsvar sitt fyrir áramót og gera það þar með frádráttarbært eða ekki. Ég er sannfærður um, að það á eftir að sýna sig, að þetta er einfaldasta leiðin til að tryggja innheimtu útsvara hjá þeim aðilum, sem sveitarsjóðirnir eiga annars engan óbeinan aðgang að. En reynslan verður að sjálfsögðu að skera úr um það, hvort stefnt er í rétta átt með þessu ákvæði eins og með öðrum nýmælum, sem í frv. eru. Um veltuútsvör þau, sem tilgreind eru í 6. gr. frv., er það helzt að segja, að nokkurs ótta hefur gætt hjá ýmsum aðilum um, að niðurjöfnunarnefndir mundu skilja þetta ákvæði svo, að ætlazt væri til, að þær færu með veltuútsvörin í það hámark, sem tilgreint er í útsvarsstiganum. Ég tel rétt, að hv. þm. geri sér ljóst, að hér er síður en svo um nokkurt valdboð um álagningu veltuútsvara að ræða. Hér er aðeins verið að lögbjóða hámark veltuútsvara, sem áður hafa ekki verið nein takmörk sett. Það mun öllum í þessari hv. d. vera ljóst, að sveitarfélögin hafa nú aðstöðu til að leggja á veltuútsvör að heita má eftir eigin geðþótta. Þessi réttur sveitarfélaganna hefur verið staðfestur bæði af ríkisskattanefnd og æðsta dómstól landsins. Það er því með þessu ákvæði frv. verið að skerða rétt sveitarfélaganna í þessu sambandi, en ekki verið að ganga á rétt gjaldenda. Engri niðurjöfnunarnefnd er fyrirlagt með frv. að nota heimildina um álagningu veltuútsvara. Hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða, sem hverri nefnd er sett í sjálfsvald, hvort hún notar eða notar ekki. Nýmæli 5. og 6. gr. frv. er það, að nú er niðurjöfnunarnefndum heimilað að leggja veltuútsvar á samvinnufélög eftir sömu reglum og aðra, sem hliðstæðan rekstur hafa. Að sjálfsögðu má um það deila, hvort rétt sé að veita sveitarfélögum heimild til álagningar veltuútsvara. En sé slík heimild veitt, getur það varla verið nokkurt áhorfsmál, að eðlilegt sé, að hún nái til allra rekstrarforma, jafnt samvinnufélaga sem annarra. Og þegar rætt er um samvinnufélögin í þessu sambandi, er rétt að rifja upp upphaf 41. gr. laga nr. 46 frá 1937, um samvinnufélög, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þangað til fram hefur farið gagnger endurskoðun á löggjöfinni um tekjur sveitar- og bæjarsjóða, greiða samvinnufélögin gjöld til þeirra sem hér segir.“ Er svo í 2. og 3. tölul. umræddrar greinar þessara laga tiltekið, með hvaða hætti og eftir hvaða reglum samvinnufélögin skuli greiða útsvar og samvinnuskatt til sveitar- og bæjarsjóða. Er það, eins og kunnugt er, eftir allt öðrum reglum og mun lægra en aðrir aðilar í þjóðfélaginu með hliðstæðan rekstur hafa orðið að leggja sínu sveitarfélagi til. Verður ekki annað séð af upphafi þessarar gr. samvinnulaganna en að þeir aðilar, sem að þessari lagasetningu stóðu, hafi beinlínis ætlazt til þess, að hér væri um bráðabirgðaákvæði að ræða, sem aðeins stæði þar til gagnger endurskoðun á löggjöfinni um tekjur sveitarsjóða færi fram. Þetta ákvæði þessara laga hefur staðið óhaggað um áratugabil. Nú liggur hins vegar fyrir, að sú endurskoðun, sem vitnað er til í umræddri grein samvinnulaganna, hefur sumpart farið fram með lögunum um jöfnunarsjóð sveitarfélaga og liggur sumpart fyrir í því frv., sem hér er verið að ræða, og einnig er fyrirhuguð heildarendurskoðun útsvarslöggjafarinnar nú á þessu ári. Það er því ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að einmitt þetta ákvæði samvinnulaganna sé nú við afgreiðslu þessa máls, sem fyrir liggur, tekið til endurskoðunar og aðstaða samvinnufélaganna færð til samræmis við aðra aðila, er hliðstæðan rekstur hafa. Ef litið er á útsvörin eins og raunverulega ber að líta á þau, sem greiðslu fyrir þá þjónustu, sem sveitarfélag lætur í té, er vandséð og ég held vandfundin nokkur frambærileg rök fyrir því, að samvinnufélögin leggi ekki sínu sveitarfélagi til eftir sömu reglum og aðrir. Mér er ekki kunnugt um annað en að samvinnufélögunum sé veitt nákvæmlega sama þjónusta af hendi sveitarfélaganna og öðrum aðilum, sem þar eru staðsettir. A.m.k. veit ég ekki dæmi þess, að þau sitji þar við annað eða lakara borð, enda mundu þau af eðlilegum ástæðum ekki una því. Og fyrst svo er, hvaða rök eru þá gegn því, að þau greiði þá þjónustu, sem þeim er látin í té, eins og aðrir aðilar og eftir sömu reglum? Og það er eitt, sem ekki má gleyma í þessu sambandi, en það er, að allar ívilnanír frá hendi niðurjöfnunarnefnda, hvort sem þær eru tll einstaklinga, samvinnufélaga eða til hvers sem er, hvort heldur þær eru gerðar af frjálsum vilja eða niðurjöfnunarnefndir eru lögum samkvæmt neyddar til slíkra ívilnana, að þá mæða þær beint á öðrum gjaldendum í byggðarlaginu í hærri útsvarsálögum. Ég sé ekki nokkurt réttlæti í því, að haldið sé áfram að láta verkamenn, launamenn og aðra greiða í hærri útsvörum þá þjónustu, sem sveitarfélögin láta samvinnufélögunum í té. En það er einmitt þetta, sem gert hefur verið að undanförnu. Aðrir aðilar í sveitarfélaginu hafa orðið að taka á sig hærri útsvarsálögur vegna útsvarsfríðinda samvinnufélaganna. Ég tel slíkt fullkomið óréttlæti. Nú kann vel svo að fara, að niðurjöfnunarnefndir einhverra sveitarfélaga noti ekki heimildina til að leggja veltuútsvar á samvinnufélag, sem þar er staðsett. Við því er að sjálfsögðu ekkert að segja. Þá er það vilji fólksins sjálfs, sem þar býr, sem ræður, og fólkið sjálft, sem af frjálsum vilja tekur á sig hærri álögur og ræður sjálft, hvort það með því eykur sjóði samvinnufélaganna eða lætur féð renna í sveitarsjóðinn. Á þessu er aðeins sá munur einn, að sveitarsjóðurinn er sameiginlegur sjóður allra, sem í sveitarfélaginu búa, en sjóðir samvinnufélagsins eru aðeins eign þeirra, sem þar eru aðilar. En þetta er atriði, sem fólkið sjálft í hverju sveitarfélagi verður að gera upp við sig. Ég vil svo að lokum leggja sérstaka áherzlu á þrjú atriði í sambandi við þetta frv. Í fyrsta lagi munu vera til í landinu um eða yfir 200 mismunandi útsvarsstigar. Frv. er ætlað að koma á samræmingu í þessu sambandi, þannig að í ár verði notaðir aðeins 3 útsvarsstigar. Í öðru lagi, að aðeins er um heimildarákvæði að ræða varðandi veltuútsvörin. Hverri sveitarstjórn er því í sjálfsvald sett, hvort hún notfærir sér þetta ákvæði eða ekki, en þó aldrei nema að því marki, sem tilgreint er í frv. Og í þriðja lagi, að ákvæði frv. eru aðeins bráðabirgðaákvæði, sem ætlazt er til að notuð verði við niðurjöfnun útsvaranna nú í ár, til þess að sem traustastur grundvöllur fáist til að byggja á við þá heildarendurskoðun útsvarslaganna, sem fyrir liggur. Mjög margar ábendingar hafa komið fram til einstakra nm. um margs konar breyt. á útsvarslögunum umfram það, sem er í því frv., sem hér liggur fyrir. Að sjálfsögðu verða allar þessar ábendingar teknar til athugunar við heildarendurskoðun útsvarslaganna, þó að ekki hafi þótt fært að taka tillit til þeirra við þá bráðabirgðabreytingu, sem verið er að gera með því frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Eins og fram kom af ræðu hv. frsm. meiri hl., ræddi heilbr.- og félmn. á nokkuð mörgum fundum frv. hæstv. ríkisstj. um bráðabirgðabreyt. á l. um útsvör og gat ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Það kom fram strax hér við 1. umr. málsins í hv. þd., að mjög voru skiptar skoðanir um þetta frv. Það sætti þá þegar allmikilli gagnrýni, og á sömu lund fór, þegar umr. hófust um málið í heilbr: og félmn. Frv. kom til n. nokkru fyrir páska, en þegar við höfðum rætt um það á tveimur fundum, var það áreiðanlega að tilstuðlan hæstv. ríkisstj. eða stuðningsflokka hennar, að umr. var þá hætt um sinn um frv., og við í minni hl. n. höfðum helzt þær spurnir af, að hæstv. ríkisstj. mundi hafa fengið einhvern höfuðverk út af þessu frv. og hefði skipað undirnefnd eða undirnefndir til þess að athuga smíðina betur og hugleiða, hvort ekki yrði samkomulag í stjórnarliðinu um að gera þar á meiri eða minni breyt. Svo mikið er víst, að horfið var frá að fjalla um málið fyrir páskana um nokkurt skeið, og þegar þm. komu aftur úr páskafríi og þingstörf hófust á ný, þá liðu langir tímar, án þess að heilbr.- og félmn. fengi aftur þetta frv. til meðferðar, og voru gefnar þær upplýsingar, að málið væri í gagngerðri athugun hjá stjórnarflokkunum. Og það var því nú fyrir örskömmu, að aftur hófust fundir í heilbr.- og félmn. til þess að fjalla um útsvarslagafrv. Meðan á þessum hvíldartíma stóð, að því er snertir meðferð þessa máls, hafði dunið á Alþ. skæðadrífa mótmæla úr ýmsum áttum, einkanlega frá sveitarstjórnum og kaupfélagsstjórnum - stjórnum samvinnufélaga - út af sérstökum ákvæðum frv. og raunar þó út af meginstefnu þess í ýmsum atriðum. Þegar umr. hófust um málið aftur í n., kom í ljós, að þeir óánægðu í stjórnarliðinu, sem sennilega hafa ekki gefið þess kost að fylgja þessu frv. fram, nema á því yrðu gerðar breytingar, höfðu verið frekar lítilþægir, sætt sig við smávægilegar breytingar, því að það er ekki hægt að segja annað en þær breytingar, sem eftir alla biðina og töfina komu frá stjórnarliðinu, eru smávægilegar. Frv. heldur öllum sínum meginókostum eftir sem áður. Breytingarnar eru aðallega þrjár: Það er í fyrsta lagi fallizt á það, að mjólkurbú og sláturhús verði undanþegin veltuútsvari, en að öðru leyti er ekkert hróflað við veltuútsvarsákvæðunum í frv. Önnur breyt. er sú, að í stað þess, sem var gert ráð fyrir í frv. um útsvör, eins og það var lagt fyrir hér í vetur, í þeim útsvarsstiga, sem lögfesta skyldi fyrir kauptúnahreppa og sveitahreppa, þá yrði útsvarsstiginn ekki látinn byrja á 3000 kr. árstekjum, eins og þar var gert, heldur skyldu 3 neðstu þrepin - eða efstu þrepin í honum, ef maður vill heldur orða það þannig - numin burt, þannig að sá einstaklingur, sem hefði 3000 kr., 4000 kr., 5000 kr. og allt upp í 6000 kr. árstekjur, skyldi ekki falla undir útsvarsstigann. Eftir breyt. skal byrja að leggja útsvör í sveitarhreppunum á hvern þann einstakling, sem hefur markið 7000 kr. árstekjur. Og þannig liggur frv. fyrir Alþ. nú, að því er þann útsvarsstiga snertir, sem gilda skal fyrir sveitirnar. Þar skal byrja að leggja útsvar á 7000 kr. hreinar tekjur einstaklings, og skulu slíkar árstekjur bera 530 kr. útsvar, ef ég man rétt. Þriðja breyt. er svo sú, að það verður heimilað - ekki skylt, það verður heimilað að undanþiggja bætur almannatrygginganna útsvarsálagningu, það skal ekki teljast til lögbrota. Og það má lækka frá útsvarsstiga útsvör á gamalmenni, sem orðin eru eldri en 65 ára. Ég held, að það sé rétt hjá mér, að þetta séu þær meginbreyt., sem nú eru lagðar fram eftir alla þessa bið og hvíld, og þar með virðist allt stjórnarliðið vera orðið sammála um, að nú sé útsvarslagafrv. gott, nú geti þeir rétt upp puttana með því og stutt að því, að það verði að lögum. Ég hefði sannast að segja búizt við, að ýmsir menn í stjórnarliðinu þyrftu að fá fram miklu stórfelldari breyt. á frv. í meginatriðum en þessar brtt., sem nú eru orðnar kunnar, bera vitni um. Þegar menn hafa í huga þessar brtt., sem meiri hl. leggur fram, þá liggur frv. nú fyrir hv. Alþ. að öðru leyti í sama formi og upphaflega. Það er í raun og veru þrennt, sem hægt er að segja að sé meginefni þessa frv. Það er í fyrsta lagi það, að svipta á sveitarfélögin í landinu aldagömlum sjálfsákvörðunarrétti um það, hvernig sveitarstjórnirnar jafni útsvörum niður á gjaldþegna sína. Og það er ekki svo óveruleg réttarskerðing gagnvart sveitarfélögunum, sem í þessu felst, að ekki sé orð á því hafandi. Það er vitanlega geysilega mikilsverður réttur - sjálfsákvörðunarréttur, að sveitarfélögin sjálf megi ráða því að sinni vild, hvernig þau afla fjár til síns rekstrar og til sinna nauðsynlegu framkvæmda og athafna. En með samþykkt slíks frv. sem hér liggur fyrir er verið að taka þennan rétt af sveitarfélögunum og leggja hann eins og margt fleira í hendur ríkisvaldsins. Það er verið að „sentralisera“ valdið í þjóðfélaginu, taka það af sveitarfélögunum. Það er rétt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan, að fram að þessu hefur það verið meginatriði - grundvallarregla - í gildandi útsvarslöggjöf, og það ákvæði er víst aldagamalt, að sveitarstjórnirnar mættu leggja á eða skyldu leggja á útsvör fyrst og fremst eftir efnum og ástæðum. Ákvæðin um þetta eru í 4. gr. útsvarsl. frá 1945 og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta, það eru upphafsorð 4. gr.: „Útsvar skal leggja á eftir efnum og ástæðum. Skal þá til greina taka eignir aðila, hverjar þær eru og hversu verðmætar, hversu miklar skuldir hvíla á aðila og hversu miklar eignir hann á afgangs skuldum.“ Síðar í gr. segir: „Ástæður aðila að öðru leyti, svo sem fjölskyldu hans, heilsufar hans og þeirra, sem á vegum hans eru, höpp eða óhöpp, sem hann hefur orðið fyrir, svo sem slys, dauðsföll, fjárskaða af sjó, veðri eða vötnum, sérstakan uppeldiskostnað eða menningarkostnað barna hans, er nauðsynlegan má telja eða venjulegan, tap á ábyrgðum og sérhvað annað, er telja má máli skipta um gjaldþol hans og með sanngirni má til greina taka til hækkunar útsvari hans eða lækkunar.“ Þetta eru meginatriðin í gildandi útsvarslöggjöf um það, hvaða tillit eigi að taka af niðurjöfnunarnefnd eða sveitarstjórn við útsvarsálagningu á gjaldþegnana. Og þarna er sýnilega ætlazt til þess, að mikillar sanngirni sé gætt og álagningu nokkuð hagað eftir því, hvernig blásið hefur í seglin hjá hinum ýmsu gjaldendum, hvort þeir hafa orðið fyrir áföllum, meiri eða minni, eða hvort þeir hafa orðið fyrir höppum, og þar með gefið í skyn, að það sé í raun og veru ekki fullnæging á réttlæti að binda sig við einhverjar fastar reglur og leggja á útsvör miskunnarlaust eftir tölum tekna og eigna, heldur taka margvísleg mannleg tillit. Og ég verð að segja það, að ólíkt felli ég mig betur við þann anda útsvarslöggjafarinnar heldur en þann, sem hér skal nú innleiða, að lögfesta tölulegan útsvarsstiga fyrir sveitarfélögin, og það meira að segja mismunandi eftir tegundum sveitarfélaga, þannig að Reykjavík skuli hafa einar útsvarsreglur lögfestar, aðrir kaupstaðir talsvert aðrar og kauptúnahreppar og sveitahreppar þriðju lögfestu reglurnar, sem ég mun koma nánar að síðar. Ég held, að í kaupstöðum úti um land hafi það komið fyrir og komi fyrir í hvert einasta skipti, sem niðurjöfnunarnefnd situr að störfum, að þeir menn, sem þar starfa, teldu sig gera rangt, vera að fremja ranglæti, ef þeir legðu sömu útsvarsupphæð á jafnháar tekjur tveggja gjaldenda, ef ástæður þeirra að öðru leyti væru gerólíkar, annars gjaldþegnsins að ýmsu leyti bágbornar vegna ýmiss konar ástæðna hans eða hans fjölskyldu, en ástæður hins mannsins að öllu leyti miklu betri. En svigrúmið til þess að taka slík tillit yrði mjög svo takmarkað, þegar búið væri að lögfesta ákveðinn útsvarsstiga, sem útsvörin skyldu á lögð eftir, og þá ekki hægt að taka önnur tillit en þau, sem beint væru upp talin í löggjöfinni, en það eru ein 3 eða 4 atriði, sem eru upp talin hér í þessu frv., sem orkað geta til þess að lækka eða hækka útsvar frá útsvarsstiganum. Ég tel, að þetta atriði útsvarslagafrv. sé til hins verra. Í fyrsta lagi sé það lítt verjandi að svipta sveitarfélögin þessu mikilsverða sjálfsstjórnaratriði um tilhögun útsvarsálagningarinnar og festa það í l., svo að lítt frávíkjanlegt er, af hendi ríkisvaldsins. Það grípur mjög inn í fjárhagslegt sjálfræði og sjálfstæði sveitarfélaganna, og ég hygg, að það verði sízt til þess að örva þeirra sjálfsbjargarviðleitni eða fyrirhyggju í fjármálaefnum, að ríkisvaldið grípi um úlnliði þeirra manna, sem eiga að stjórna sveitarfélögunum, og segi þeim fyrir í smáu og stóru með lagastaf, hvernig þeir eigi að haga sér um stjórn sveitarfélagsins. Ég hef trú á því, að frjálsræði sveitarstjórnarmanna hafi mikla þýðingu að því er það snertir, að þeir leggi sig betur fram um stjórn sveitarmálefnanna, ef ábyrgðin og skyldurnar hvíla á sveitarstjórnarmönnunum í nokkuð ríkum mæli og þeir verða því kallaðir til ábyrgðar, ef illa tekst til um þeirra stjórnarháttu í hinum einstöku tilfellum. En ábyrgðin hvílir að miklu meira leyti á ríkisvaldinu sjálfu, þegar það er búið að taka völd og ráð úr höndum sveitarstjórnarmannanna og binda þeirra athafnafrelsi og takmarka það með lagastaf. Af þessu atriði leiðir, að meginmál frv. fjallar um þá væntanlegu útsvarsstiga, sem ætlunin er að lögleiða, og þeir eru 3, eins og ég áðan sagði. Ég tel það rangt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan, að í rauninni væri breyt. ákaflega lítil, því að það hefðu verið í gildi, - ég held hann hafi sagt í kringum 200 útsvarsstigar í landinu, en nú væri meiningin að fækka þeim niður í 3. Það væri meginbreytingin. Nei, það er annað, sem er meginbreyting, og það er þetta: að útsvarsstigarnir, sem hafa verið notaðir til hliðsjónar með regluna um að leggja á útsvör eftir efnum og ástæðum fyrst og fremst, það er gersamlega annað en lögfesta útsvarsstigann. Að hafa útsvarsstiga til hliðsjónar við álagningu útsvara er allt annað. Það er reginmunur á því eða eiga að fara eftir lögfestum tölum útsvarsstiga við álagningu útsvara, svo að hér er um allt annað að ræða en það, að útsvarsstigum sé fækkað úr 200 í það, að nú séu þeir bara 3. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að lögfesta útsvarsstiga fyrir Reykjavík. Þar skulu vera hjá einstaklingi útsvarsfrjálsar árstekjur allt að 25 þús. kr. En af hreinum 25 þús. kr. árstekjum skal einstaklingurinn síðan greiða 940 kr. í útsvar. En svo fer maður út fyrir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, t.d. í Kópavogskaupstað eða Hafnarfjarðarkaupstað eða í einhvern kaupstað úti um land. Þar skal vera annar lögfestur útsvarsstigi. Og í hvaða kaupstað sem maður grípur niður, þá eiga útsvarsfrjálsar tekjur einstaklings í öllum þessum kaupstöðum aðeins að vera 15 þús. kr., 10 þús. kr. lægri. Í þeim kaupstöðum skal byrja að leggja útsvör á 10 þús. kr. upphæð, sem útsvarsfrjáls skal vera í Reykjavík. Og á 15 þús. kr. tekjur skal leggja 2150 kr. í kaupstöðunum, en 940 kr. á 10 þús. kr. hærri tekjur í Reykjavík, sem sé 25 þús. kr. hreinar tekjur. Þó versnar til muna, þegar kemur að þriðja lögfesta útsvarsstiganum, sem hér er gert ráð fyrir, þ.e.a.s. stiganum, sem á að gilda í öðrum sveitarfélögum en kaupstöðum, því að þar á, eins og ég áður drap á, að byrja að leggja útsvar á 7000 kr. árstekjur. Þeir góðu menn höfðu þó í haust eða í vetur, þegar þeir lögðu útsvarslagafrv. fram, látið sér detta í hug, að það væri sæmandi að byrja á útsvarsálagningu á 3000 kr. árstekjur, en hafa nú horfið frá því, talið það fulldjúpt í ár tekið. Og útsvarið á 7000 kr. árstekjurnar í sveitarhreppi skal vera 530 kr. Á 10 þús. kr. árstekjur einstaklings í hreppsfélagi skal leggja 830 kr. útsvar. Á 15 þús. kr. árstekjur, sem var lágmarkið í kaupstöðunum, sem skyldi vera útsvarsskylt, skal leggja 1380 kr. útsvar. Og á 25 þús. kr. árstekjur, sem er lágmarkið í Reykjavík, skal leggja 2630 kr. útsvar. Það fer þannig ekkert á milli mála, að með slíkum lögfestum útsvarsstiga eru það þeir tekjulægstu í sveitunum, sem verða langharðast úti um útsvarsgreiðslur. Þeir eiga að borga umtalsverðar upphæðir í útsvar af tekjum, sem engum dettur í hug í kaupstað að sé forsvaranlegt að taka útsvar af. Til þess að sýna, hversu útsvarsbyrðarnar koma misjafnlega niður á menn eftir því, hvar menn eru búsettir, ef þetta frv. verður að l., vil ég taka nokkur dæmi. Og ég vil þá taka fyrst 50 þús. kr. árstekjur, sem eru mjög algengar, venjulegar tekjur hjá vinnandi fólki og verða þó að teljast með lægri tekjum. Maður með 50 þús. kr. árstekjur, búsettur í Reykjavík, mundi af þeim borga 6100 kr. útsvar. Í hverjum hinna kaupstaðanna yrði hann að borga 8200 kr. í útsvar, en í kauptúns- eða sveitarhreppi 6680 kr. Einstaklingur í Reykjavík, sem hefði 70 þús. kr. hreinar árstekjur, á skv. útsvarsstiganum í þessu frv. að borga 10890 kr. útsvar. Sé hann búsettur í einhverjum kaupstaðanna úti á landi eða utan Reykjavíkur, á hann að borga 13500 kr. í útsvar. Og sé hann í kauptúns- eða sveitarhreppi, þá 10880 kr. Einstaklingur í Reykjavík, sem hefði 100 þús. kr. tekjur, á að borga 18390 kr. í útsvar, í einhverjum hinna kaupstaðanna skyldi hann greiða 22200 kr. og í sveitarhreppi 18380 kr., eða nálega sömu upphæð, þegar komið er upp í þessar tekjur, 100 þús. kr. tekjur, eins og gjaldþegn í Reykjavík. En slíkar tekjur mundu vera frekar fágætar í sveit, nema þá hjá allra stærstu búhöldum. Að lokum langar mig svo til að bera saman útsvar á tekjur manns, sem hefði 150 þús. kr. Þá væri útsvarið á Reykvíkingnum 33390 kr., ef honum hefði ekki verið ívilnað neitt, hefði ekki verið þannig settur, í kaupstað utan Reykjavíkur 37200 kr. og í kauptúns- eða sveitarhreppi 30880 kr. Þessi dæmi frá lægstu tekjum og allt upp í 150 þús. kr. tekjur sýna það, að eftir þessum lögfestu útsvarsstigum væri mönnum mjög mismunað í útsvarsgreiðslum eingöngu eftir því, hvar þeir væru búsettir á landinu. Lágtekjumenn sveitanna yrðu langharðast úti, hundeltir með útsvarsgreiðslur af allt niður í 7 þús. kr. árstekjur, meðan Reykvíkingur slyppi þó með að borga ekki einn einasta eyri í útsvar, nema því aðeins að hann hefði 25 þús. kr. árstekjur. Gjaldendurnir í kaupstöðunum utan Reykjavíkur yrðu, hvort sem þeir væru lágtekjumenn eða hátekjumenn, yfirleitt langþyngst úti, bæru þyngstu byrðarnar að því er snerti útsvarsgreiðslur. En Reykvíkingar slyppu verulega léttara, og liggja til þess margvíslegar sérstakar ástæður, sem ég vil víkja nokkru nánar að. Það má segja, að útsvörin yrðu yfirleitt léttbærust í Reykjavík, þungbærust í kaupstöðunum, að undanteknu fólkinu með lægstu tekjurnar í sveitunum. Ég held, að það verði að segja, að það sé frekar ólíklegt, að það yrði almenn ánægja með slíkt misrétti, lögfest misrétti. Ég efast um, að það yrði stætt á því til lengdar, þó að ríkisvaldið gæti knúið það í gegn á Alþingi, að viðhalda svona mismunandi lagaákvæðum um útsvarsgreiðslur, eingöngu eftir því, hvar menn hefðu lögheimili á þessum hólma okkar. Hvaða orsakir liggja nú til þess, að Reykjavík telur sig geta haft aðstöðu til að leggja á skv. vægari útsvarsstiga en t.d. bæjarfélögin hin? Það mundu vafalaust einhverjir úr röðum Sjálfstfl. segja: Það er af því, að Gunnar Thoroddsen borgarstjóri hefur stjórnað borginni svo vel, og þess vegna er betra að vera í Reykjavík, þess vegna sleppa menn með lægri útsvör þar. - Nú sem sé félli það lof á hæstv. fjmrh. Ég held, að þegar menn líta á þetta með allri virðingu fyrir snilli hæstv. núv. fjmrh. og hans kunnáttu í því að stjórna Reykjavíkurborg sem borgarstjóri, þá liggi aðrar, ég vil segja allt aðrar ástæður til þess, að Reykjavík getur sloppið með lægri útsvör á sína einstaklinga en hin smærri bæjarfélög úti um land. Öllum er það kunnugt, að Reykjavík sem höfuðborg landsins nýtur þeirrar sérstöðu að taka útsvör af öllum embættismönnum ríkisins, sem hér eru staðsettir, einungis af því að þessi borg er höfuðborg landsins. Og þessir menn eru í mörgum tilfellum alltekjuháir menn, góðir gjaldþegnar, og útsvör þeirra falla Reykjavík einni til, þó að þeir séu starfsmenn þjóðarinnar allrar. Það er sennilega allálitleg milljónafúlga, sem Reykjavíkurbær fær í útsvörum af embættismannaliði ríkisins, sem hér hefur búsetu, vegna þess að Reykjavík er höfuðborg landsins. En það kemur fleira til. Hér í Reykjavík eru staðsett fjöldamörg fyrirtæki og stofnanir, sem alls ekki eru rekin eingöngu í þjónustu Reykjavíkur eða Reykvíkinga, heldur eru í þjónustu landsins alls. Starfsemi þeirra nær til landsins alls. Meðal slíkra fyrirtækja má nefna skipafélög, heildsölufyrirtæki, útflutningssamtök margs konar, tryggingafélög, verzlunarstofnanir ríkisins og margvísleg fyrirtæki önnur. Og það eitt er víst, að slík fyrirtæki borga marga tugi milljóna í bæjarsjóð Reykjavíkur í útsvörum. Ég held það liggi tölur fyrir um það, hvaða útsvarsupphæð bæjarsjóði Reykjavíkur kemur árlega frá tveimur ríkisstofnunum, sem þarna falla undir, Áfengisverzluninni og Tóbakseinkasölu ríkisins, og ef ég man rétt, þá held ég, að útsvör þessara fyrirtækja tveggja séu 13 millj. kr.  Ég held því fram, að það mæli engin sanngirni með því, að útsvör slíkra stofnana, sem ég hér hef verið að ræða um, eigi að renna til neins eins sveitarfélags, og vitanlega þá sízt af öllu til þess sveitarfélagsins í landinu, sem hefur bezta aðstöðu sökum fjölmennis og margvíslegrar sérstöðu annarrar, m.a. þeirrar, að flestir embættismenn ríkisins eru hér búsettir og að fjöldamörg landsfyrirtæki eru hér staðsett. Og þá blasir sú hugsun eðlilega og beint við, að öll fyrirtæki, sem starfa í þjónustu landsins alls, eigi að greiða landsútsvör, en vera laus við það að greiða sveitarútsvar á þeim stað, þar sem þau eru sjálf staðsett með sínar höfuðbækistöðvar. Og það er till. mín í sambandi við þetta frv., að metin verði jöfnuð milli Reykjavíkur og annarra kaupstaða með því, að öll þau fyrirtæki, þær stofnanir, sem starfa fyrir landið allt, eigi að greiða landsútsvör, en vera laus við greiðslu sveitarútsvars í því sveitarfélagi, þar sem þau eru staðsett. Þegar þetta hefur verið gert, er mér nær að halda, að það væri framkvæmanlegt, sem hv. frsm. meiri hl. lét í veðri vaka að stefnt væri að og þyrfti að vera hægt að framkvæma, þegar aðalendurskoðun útsvarslaganna hefði farið fram, t.d. á næsta ári, að koma saman einum og sama útsvarsstiga fyrir öll bæjarfélögin í landinu. Ég tel, að þau landsútsvör, sem þannig yrðu á lögð, ef brtt. mín yrði samþ., ættu öllsömun að renna í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna og þar ætti að skipta þeim niður á öll sveitarfélög landsins, auðvitað eftir íbúatölu þeirra, þannig að þau fengju öll hlutfallslega sinn skerf af landsútsvörunum. Á þennan hátt teldi ég mjög eðlilegt og sanngjarnt, að aðstaða sveitarfélaganna yrði jöfnuð sem mest fjárhagslega. En í framhaldi af því, þegar þetta hefði verið gert, þá hefði ég talið langæskilegast, að hinum aldagamla grundvelli um niðurjöfnun útsvara eftir efnum og ástæðum væri síðan haldið, af því að ég tel, eins og ég áður hef sagt, að sveitarstjórnarmenn njóti sín bezt við sín störf og inni þau bezt af hendi, ef þeir hafa sem mest svigrúm og finna þannig, að þeir bera hina fyllstu ábyrgð. Að vísu er það svo, að það má halda því fram, að Reykjavík sé nú orðin svo stór, að niðurjöfnunarnefnd, þótt aldrei nema hún sé skipuð mjög kunnugum mönnum í borginni, þá geti þeir alls ekki haft nægilega nánan persónulegan kunnugleika til þess að geta dæmt svo um hagi manna sem nauðsynlegt sé, ef grundvöllur útsvarsálagningarinnar eigi að vera efni og ástæður gjaldþegnanna. Ég játa, að það gæti í ýmsum tilfellum verið svo, að enginn niðurjöfnunarnefndarmanna hér í Reykjavík hefði þá yfirsýn, að hann vissi um sérástæður, höpp eða óhöpp, sem taka bæri tillit til, ef þetta væri meginreglan hér í Reykjavík. Þess vegna hef ég nú látið mig hafa það, hálfgert þó með samvizkunnar mótmælum, að það yrði þá látið eftir vilja meiri hl. um að lögfesta útsvarsstiga í Reykjavík með tilliti til þessara sérástæðna og svo hins, að þetta vilja þeir endilega hafa, þeir vilja ekki, að niðurjöfnunarnefndin hafi það frjálsræði, sem sveitarstjórnarmönnum hefur verið trúað fyrir um aldir og yfirleitt hefur verið nokkuð almenn ánægja með. En ég vil hins vegar halda því fram, að í öllum kaupstöðum öðrum sé það vorkunnarlaust fyrir niðurjöfnunarnefndarmenn að starfa eftir grundvelli núv. útsvarslaga, að leggja útsvörin á fyrst og fremst eftir efnum og ástæðum, og teldi því rangt að lögfesta útsvarsstiga fyrir aðra kaupstaði landsins og alveg tilefnislaust að gera það fyrir kauptúna- og sveitarhreppana. Brtt., sem ég flyt á þskj. 500 ásamt Karli Guðjónssyni, eru fyrst og fremst um þetta, að landsútsvör verði lögð á fyrirtæki og stofnanir, sem reka starfsemi, er ná til landsins alls, og að ákvæði frv. um lögfesta útsvarsstiga í öðrum kaupstöðum en Reykjavík og í kauptúnum og sveitarhreppum skuli niður falla. Þá vil ég þessu næst fara nokkrum orðum um það atriði frv., sem kveður svo á, að leggja skuli ekki aðeins veltuútsvör á samvinnufélög sem önnur viðskiptafyrirtæki, eftir sömu reglum, heldur að veltuútsvörin gildi ekki aðeins um viðskipti samvinnufélaganna við utanfélagsmenn, heldur einnig félagsmennina í samvinnufélögunum. Ég tel það alrangt að leggja sama mælikvarða á samvinnufyrirtæki og einkafyrirtæki. Það er mikill eðlismunur á þessum rekstrarformum, og er hægt að rökstyðja það í löngu máli. En það nægir að benda á þann eðlismun, að samvinnufélögin eru skylduð til þess skv. lögum, skv. ákvæðum samvinnulaganna, að ráðstafa arði, sem myndast vegna viðskiptanna, á aðalfundi, dreifa þannig þeim arði, sem myndast við starfsemi þeirra. Og arðsúthlutunin verður í flestum tilfellum á aðalfundum gerð að samfélagsins eign. Sá hluti af arði, sem myndazt hefur, sem á að verða eign félagsmannanna, fer í stofnsjóð þeirra og er skattlagður þar, skattlagður bæði til tekjuskatts og útsvars, allar stofnsjóðsinnstæður meðlima samvinnufélaganna. Og vitanlega væri alrangt að skattleggja þetta líka hjá fyrirtækinu sjálfu. Í þriðja lagi er það svo alkunnugt, að samvinnufélögin hafa með höndum margvíslega þjónustu fyrir fólkið á sínu félagssvæði, sem þau í sumum tilfellum hafa engar heimildir til að taka gjald fyrir og hafa í öðrum tilfellum ekki aðstöðu til þess. Mikið af verzlun samvinnufélaganna er umboðssala innlendra afurða, og tilhögunin er sú, að framleiðendurnir fá nákvæmlega það verð fyrir vöruna, sem hún gefur, að frádregnum sannanlegum kostnaði við dreifingu og sölumeðferð. En slík viðskipti, sem af þessu leiðir hjá mörgum samvinnufélögum, nema háum upphæðum að því er veltuna snertir, en það er þarna enginn afgangur til til þess að leggja veltuútsvar á og allt öðruvísi farið en hjá einkafyrirtæki, sem ræki verzlun og nyti venjulegs frjálsræðis einkarekstrarins í verzlunarrekstri. Það er því óneitanlega mikið af starfsemi samvinnufélaganna óarðbær verzlunarrekstur, óarðbær þjónusta fyrir fólkið í byggðarlögunum, og sannanlega í mörgum tilfellum enginn verzlunarlegur hagnaður af þessari starfsemi. Þeir menn, sem neita því að gera greinarmun á samvinnufélagsskap og einkarekstri í verzlun, setja kíkinn fyrir blinda augað og sjá ekki það, sem við blasir öllum heilskyggnum mönnum. Og það er þessi aðferð, sem sýnilega hefur verið viðhöfð af þeim mönnum, sem hafa staðið að því að semja þetta útsvarslagafrv. Þeir sjá engan eðlismun á samvinnufélögum og t.d. verzlunarfyrirtæki í einstaklingseign. Ég held, að rökin, sem samvinnumenn geta borið fram til þess að sanna það, að rekstri kaupfélaganna er allt annan veg farið en venjulega er í kaupmannaverzlun, komi vel fram í áskorun á Alþingi, sem stjórn Kaupfélags Ísfirðinga sendi hingað í vetur, eftir að útsvarslagafrv. kom fram, og vil ég því, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa þessa áskorun til þingsins hér upp í heyranda hljóði, - áskorunin er á þessa leið: „Á fundi sínum hinn 3. apríl 1960 samþ. félagsstjórn Kaupfélags Ísfirðinga á Ísafirði svo hljóðandi áskorun á Alþingi: Í sambandi við fram komið stjórnarfrv. um breyt. á útsvarslögunum skorar stjórn Kaupfélags Ísfirðinga mjög ákveðið á hv. Alþ. að fella það ákvæði frv., að veltuútsvar verði lagt á viðskipti meðlima kaupfélaganna. Í þessu sambandi vill stjórn Kaupfélags Ísfirðinga benda á þá staðreynd, að samvinnuverzlanir víða um landið þurfa að annast ýmis viðskipti, sem eru nauðsynleg þjónusta fyrir viðkomandi byggðarlög, en eru sannanlega fjárhagslegur baggi fyrir viðkomandi kaupfélög, m.a. sökum ákvarðana ríkisvaldsins í verðlagsmálum, sem engin verzlun í einstaklingseign mundi taka að sér af þeirri ástæðu. Enn fremur er það augljóst mál, að á meðan ekki er stóraukið eftirlit ríkisvaldsins með framtölum verzlunarfyrirtækja í eigu einstaklinga eða hlutafélaga frá því, sem nú er, verður hér fyrst og fremst um að ræða auknar og ósanngjarnar álögur á kaupfélögin, sem lögum samkvæmt eru háð strangri endurskoðun og árlegum aðalfundum. Stjórn Kaupfélags Ísfirðinga vill benda á það, að ef útsvarsálagning á Ísafirði á s.l. ári hefði verið framkvæmd skv. téðu ákvæði fyrirhugaðrar löggjafar, þá hefði Kaupfélag Ísfirðinga komið til með að greiða í útsvör rösklega helmingi hærri upphæð en þær 14 verzlanir í bænum, sem eru í einstaklingseign, en verzla þó með sams konar vörur, auk þess sem Kaupfélag Ísfirðinga greiðir 40 þús. kr. á ári í samvinnuskatt. Í stjórn Kaupfélags Ísfirðinga. Ragnar Ásgeirsson, Björgvin Sighvatsson, Guðmundur Guðmundsson, Stefán Stefánsson, Marías Þ. Guðmundsson. Til Alþingis, Reykjavík.“ Í viðbót við það, sem ég sagði áðan, en kemur fram í þessu bréfi, - þetta er áskorun til þingsins, - er það augljóst mál, að kaupmaður, sem rekur einkaverzlun, er með því eftirlitsleysi, sem nú er um framtöl slíkra fyrirtækja, nokkurn veginn sjálfráður um það að ákveða sjálfur, hvað hann telur sína veltu hafa verið. En slíkt er ekki á færi kaupfélags. Það verður að skila endurskoðuðum reikningum fyrir sinn aðalfund og er þannig undir opinberri gagnrýni, og við slíkan aðstöðumun yrði þarna framið ranglæti gagnvart samvinnufélögunum með því að skella veltuútsvarsákvæðunum á eins og þau eru í þessu frv. Á þskj. 500 berum við Karl Guðjónsson fram till. um það, að öll ákvæði í frv. um það, að veltuútsvör skuli lögð á jafnt viðskipti félagsmanna í samvinnufélögunum sem utanfélagsmanna, skuli niður felld og ákvæði frv. verði á þá lund, að veltuútsvar falli einungis á utanfélagsmannaviðskipti samvinnufélaganna eftir sömu reglum og kaupmanna á sama stað. Þá held ég, að þetta yrði fyrst nokkurn veginn réttlátt gagnvart hvorum tveggja aðilanum. Nú hef ég gert að umtalsefni þá viðleitni, sem mér finnst liggja í þessu frv. til þess að skerða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna, og ákvæðin gagnvart veltuútsvari á samvinnufélögin, jafnt á innanfélagsmannaverzlun sem utanfélagsmannaverzlun, sem ég vil kalla árásina á samvinnufélögin. Og þetta tel ég hvort tveggja af hinu illa. Í þriðja lagi er svo ákvæði í frv., sem hv. frsm. meiri hl. gerði einnig að umtalsefni, og það er í 3. gr. frv. og er um heimild gjaldþegns til þess að draga útsvar fyrra árs frá tekjum sínum, áður en útsvar er á lagt, og því er haldið fram í aths. með frv., að þetta sé mikilsvert atriði með tilliti til innheimtu útsvaranna. Ef svo væri, að þetta væri sett inn í frv. til þess fyrst og fremst að örva skilvísi manna, þá finnst mér, að ákvæðið í þessari mynd nái ekki tilgangi sínum. Þá ættu þeir menn, sem borga skilvíslega mánaðarlega eða a.m.k. reglubundið af sinni útsvarsupphæð, að fá þá upphæð, sem þeir eru búnir að greiða af útsvari fyrra árs skilvíslega, dregna frá. Það er ekki ætlunin hér. Einungis sá maður, sem hefur fulllokið útsvarsgreiðslu sinni, skal fá útsvar fyrra árs dregið frá. En skilamaðurinn, sem er búinn að borga 29 þús. af 30 þús. kr. útsvari, fær enga umbun fyrir sína skilvísi. Ég vil halda því fram, að ef tilgangurinn með þessu ákvæði í frv. væri sá að örva skilvísi manna, umbuna þeim, sem búnir eru að greiða meginþorra síns útsvars, þá eigi það að ná til allra þeirra, sem hafa sýnt skilvísi, þannig að sveitarfélagið hafi notið góðs af því. Ég verð að segja, að hár útsvarsgjaldandi, sem kæmi til gjaldkera sveitarfélagsins á gamlársdag með sínar 30 þús. kr. og fengi þannig sína útsvarsupphæð dregna frá við útsvarsálagningu næsta árs, er ekki meiri skilamaður eða hefur ekki gert sveitarfélagi sínu meiri greiða en maðurinn, sem hefur smátt og smátt greitt meginþorra síns útsvars og sveitarfélagið hefur þannig fengið það í kassann eftir hendinni yfir allt árið. Hinn síðarnefndi hefur haft sína peninga í eigin veltu og vörzlu fram á síðasta dag ársins, en hann fær það frádregið. Nei, ég held líka, að það sé auðséð, að þetta er ekki megintilgangurinn með ákvæðinu. Megintilgangurinn er sá, að háir útsvarsgreiðendur skulu fá útsvarsfríðindi. Það er augljóst mál, að maður, sem hefur 30 þúsund króna útsvar í fyrra og hefur greitt það nú fyrir 1. maí og framvegis fyrir áramót, hann fær umtalsverða útsvarslækkun, þ.e.a.s. hátekjumennirnir fá, með því að hafa greitt útsvar sitt fyrir áramót, mjög mikla lækkun á útsvari sínu næsta ár á eftir. En lágtekjumennirnir, sem hafa skilvíslega borgað þá útsvarsupphæð, sem þeim ber, fá enga ívilnun, sem um munar. Ákvæðið kæmi því hátekjumönnum fyrst og fremst til góða og mundi í ýmsum tilfellum valda því, að hátekjumennirnir fengju útsvarsbyrði, sem væri hlutfallslega léttari en á lágtekjumönnunum. Ég efast um, að stighækkun skalans næði á nokkurn hátt til slíks hátekjumanns, sem hefði fengið 30 þús. kr. útsvar ársins á undan dregið frá og þannig ákveðið miklu lægra útsvar. Ég gæti ímyndað mér, að hann væri kominn með útsvar eftir lægri skala en ýmsir lágtekjumennirnir í viðkomandi sveitarfélagi. Og það hefur þó verið talið nokkurn veginn réttmætt, það hefur verið viðurkennt sem réttmætt, að útsvarsstigar ættu að vera stighækkandi, því hærri sem tekjurnar væru, því hærri upphæð hlutfallslega væri réttmætt að menn greiddu í sveitarsjóðinn. Ég held það sé þessi fiskur, sem liggur undir steini með ákvæðinu um heimildina til að draga útsvör frá, ef þau væru að fullu greidd fyrir áramót. Og þá verða þau eingöngu til ívilnunar fyrir hátekjumennina. Það kemur fram í aths. með frv., að útsvörin í Reykjavík mundu lækka um 19–20% við þetta ákvæði, að menn mega draga útsvar frá, ef það er greitt fyrir áramót. Það er ekkert lítið. Og þessarar lækkunar á allt að fimmta hluta af heildarupphæð útsvaranna í Reykjavík njóta hverjir? Alveg augljóslega hátekjumennirnir í Reykjavíkurborg að langmestu leyti. En þá kemur annað, og það er það: það verður ekki einungis þannig, að lágtekjumennirnir með lágu útsvörin njóti ekki góðs af þessu sem neinu nemur, heldur verður það til þess að hækka á þeim útsvörin, því þegar búið er að lækka á hátekjumönnunum, þannig að heildarútsvarsupphæðin lækkar um 20%, þá þarf að hækka á lægri gjaldendunum sem því svarar og færa þannig til frá hátekjumönnunum og yfir á lágtekjumennina. Og þetta veldur þannig gífurlega mikilli tilfærslu á útsvarsbyrðunum af þeim með breiðu bökin yfir á þá máttarminni, með veikari bökin. Og það er þessi tilhneiging í frv., sem ég verð að lýsa mig algerlega andvígan ásamt mörgu öðru. Í þessu atriði einu liggur sem sé tilhneiging til tilfærslu útsvarsbyrðarinnar af hátekjumönnunum og yfir á mennina með lágar tekjur og miðlungstekjur. Ég var farinn að halda, að stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. mundu ætla að hverfa frá því að knýja þetta frv. fram á þessu þingi. Þetta er, eins og í heiti frv. segir: Bráðabirgðabreyting á lögum um útsvör. Og það stendur fyrir dyrum sem sé að gera gagngerðar breytingar á útsvarslöggjöfinni og um það rætt í athugasemdum með frv., að þeirri víðtæku endurskoðun verði sennilega lokið á næsta ári. Ég fellst því ekki á, að það sé nokkur minnsta ástæða til þess að vera að knýja þetta frv. í gegnum þingið nú, allt of vanhugsað, áreiðanlega þannig úr garði gert, að það skapar óánægju og vekur andspyrnu sveitarstjórnarmanna víðs vegar um land, og það verður ekki hægt að mæla gegn því, að gjaldendur eru beittir misrétti um útsvarsgreiðslur eftir því, hvar þeir eru búsettir á landinu, þegar búið er að lögfesta þessa 3 útsvarsstiga. Ég held það væri því að öllu leyti affarasælla fyrir hæstv. ríkisstj. og hennar flokka að hætta við afgreiðslu þessa máls nú og láta það bíða, þangað til þeir hafa haft tóm og tíma til að endurskoða útsvarslöggjöfina gagngert. Það er ekkert, sem stendur í vegi fyrir því, að það sé hægt að leggja á útsvörin á grundvelli núgildandi útsvarslaga, eftir efnum og ástæðum, með útsvarsstiga, sem hver niðurjöfnunarnefnd eða sveitarstjórn hefur búið út sér í hendur til þess að hafa til hliðsjónar. Og þannig teldi ég, að það ætti að vera, þangað til þessari vandlegu endurskoðun, sem nú er yfirstandandi, væri lokið. Ég get því lýst því yfir, að ég er fylgjandi því, að málinu verði nú vísað frá með rökstuddri dagskrá, eins og fram kemur á nál. hv. 2. minni hl. Ég teldi það ákaflega eðlilegt, að svona stórmál, sem snerti svo mjög bæði fjárhagsafkomu og sjálfsákvörðunarrétt sveitarstjórnanna í landinu, væri ekki knúið í gegnum Alþingi, fyrr en það hefði verið sent til umsagnar öllum sveitarstjórnum landsins, og að aðalendurskoðunin færi þá fyrst fram, þegar svör hefðu borizt frá sveitarstjórnarmönnunum. Nú liggur það fyrir, að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur lýst yfir megnri óánægju með ýmis meginatriði þessa frv., og það mundi hún varla gera að óathuguðu máli. Ég hygg, að þessi óánægja stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga sé nokkurn veginn spegilmynd af því, að sveitarstjórnirnar í landinu, sveitarstjórnarmennirnir í landinu eru síður en svo ánægðir með þessa breytingu. Og ég fæ ekki séð, að málinu liggi svo mikið á, að ekki megi leita eftir skoðunum hinna reyndu sveitarstjórnarmanna víðs vegar um landið. En fari svo, að hin rökstudda dagskrá, sem hv. 2. minni hl. ber fram, verði felld, þá mundi ég vilja freista þess að fá fram ýmsar breyt. á frv. og þá fyrst og fremst þessar: Að landsútsvör verði á lögð og þannig jöfnuð metin milli bæjarfélaganna í landinu. Að ákvæðið um frádrátt útsvars, sé það greitt fyrir áramót, sé fellt niður, af því að það mismunar gjaldþegnunum, kemur til með að létta útsvarsbyrðar á hátekjumönnum og ekki aðeins að koma að litlu eða engu gagni fyrir lágtekjumennina, heldur til þess að þyngja útsvörin á þeim, því að þau verður að þyngja, þegar þau lækka á hátekjumönnunum, til þess að sömu heildarútsvarsupphæð verði náð. Og í þriðja lagi að nema í burtu úr frv. öll ákvæði, sem ætlast til þess, að veltuútsvör séu lögð á félagsmannaverzlun samvinnufélaga. Ég er andvígur því, að veltuútsvörin nái til annarra viðskipta samvinnufélaganna en þeirra, sem fram fara við utanfélagsmenn. En að því er þau viðskipti snertir, tel ég alveg sjálfsagt, að þau séu útsvarsskyld á sama hátt og hjá kaupmönnum, eigendum einkafyrirtækja, því að þau viðskipti samvinnufélaganna eru sama eðlis, en félagsmannaviðskiptin ekki. Nokkrar fleiri smávægilegar breytingar felast í brtt. mínum á þskj. 503, en ég vil láta hér staðar numið. Ég vil að síðustu taka fram, að ég vildi helzt, að þetta frv. yrði sent til umsagnar sveitarstjórnarmönnum og þannig ekki afgr. á þessu þingi, látið bíða þess, að vilji sveitarstjórnarmannanna lægi fyrir um það, í hvaða átt þeir telji nauðsynlegt og æskilegt að breyta útsvarslöggjöfinni í landinu, og að hin varanlega vandlega endurskoðun fari þá fyrst fram, þegar svör sveitarstjórnarmannanna hafa fengizt. En það yrði auðvitað að bíða næsta þings, og ég sé ekki, að nokkur gild rök hnígi að því, að þessi breyting á útsvarslögunum mætti ekki bíða til næsta þings.



Herra forseti. Eins og fram kemur á nál. mínu í þskj. 509, hefur heilbr.- og félmn. Nd. þríklofnað í afstöðu sinni til frv. þess, sem nú er verið að ræða í hv. d., um bráðabirgðabreyt. á útsvarslögunum. Hef ég í nál. á þskj. 509 gert allýtarlega grein fyrir afstöðu minni til frv. og legg til, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. En verði sú dagskrártill. felld, hef ég flutt nokkrar brtt. við frv„ sem liggja hér fyrir d. á sama þskj. Það hefur lengi verið viðurkennt af flestum, er eitthvað þekkja til, að löggjöf um tekjuöflun sveitarfélaga sé orðin úrelt og það fyrir löngu. Sveitarfélögin hafa orðið að afla langstærsta hluta tekna sinna með beinum álögum á tekjur gjaldenda sinna. Eignarskattar til þeirra hafa verið hverfandi brot af heildartekjunum. Reynslan hefur sýnt, að tekjur gjaldenda og velta atvinnufyrirtækjanna hafa í mörgum sveitarfélögum hvergi nærri verið viðhlítandi gjaldstofn. Framkvæmdafé sveitarfélaganna hefur verið svo lítið, að kyrrstaða hefur verið í framkvæmdum hjá sumum þeirra, aðbúnaður íbúanna af hálfu sveitarfélagsins lélegur og sveitarútsvör langtum hærri á lágar tekjur og miðlungstekjur en í ýmsum þeim sveitarfélögum, sem yfir ríflegu framkvæmdafé hafa að ráða. Þetta ástand hefur svo smátt og smátt haft þau áhrif, að atvinnureksturinn hefur leitað burt til annarra sveitarfélaga, sem lögðu á minni gjöld og veittu betri aðbúnað, og fólkið hefur svo fylgt á eftir. Ástandið í þjóðmálum Íslendinga síðustu árin og áratuginn hefur og ýtt undir þessa þróun. Strangar hömlur í fjárfestingu og skortur á lánsfé hefur orðið til þess, að allir, sem fást við atvinnurekstur, hafa að öðru jöfnu viljað staðsetja rekstur sinn í höfuðstöðvum fjárfestingaryfirvalda og bankastofnana, sem sagt hér í höfuðborginni. Ríkisstjórnaraðsetur, Alþingi og stjórnarráð og hvers kyns stjórnarskrifstofur í Reykjavík hafa sömuleiðis ýtt undir þessa þróun, auk þess sem fjölmennið hér í höfuðborginni hefur að sjálfsögðu haft sitt að segja. Hér eru því mörg samverkandi öfl að verki og við ramman reip að draga fyrir þá, sem á annað borð trúa því, að þjóðarheildinni sé fyrir beztu, að skynsamlegt jafnvægi sé í byggð landsins og að þeir staðir á landinu við sjó og í sveit, sem byggilegir eru, leggist ekki í auðn. Ég hef nokkuð lengi haft sannfæringu fyrir því, að ein af þeim leiðum, sem hjálpað gætu í þessu efni. væri sú að gerbreyta til um álagningu og reglur beinna skatta ríkisins og sveitarfélaganna, viðurkenna í verki, að þéttbýlið hér í höfuðborginni hefur óneitanlega eftir núgildandi skattareglum aðstöðu til þess að skattleggja landsmenn alla í sinn sérsjóð með útsvarsálögum á ríkiseinkasölur, stóra viðskiptaaðila og framleiðendur, og höfuðborgin léti eitthvað af þessu renna aftur til annarra bæjar- og sveitarfélaga, svo að þau komist ekki fjárhagslega á vonarvöl. Um skipan hins nýja skattkerfis hef ég lagt fram þáltill. ásamt með 4 öðrum þm., og vísa ég til hennar um þetta atriði. Löggjöf um útsvör er mikið verkefni, og á miklu veltur, að til alls undirbúnings sé vel vandað. Ég þekki ekki til neinnar þjóðar, sem hefur talið sér fært að setja löggjöf um slíkt stórmál án undangenginnar nákvæmrar rannsóknar sérfræðinga, sem oft hefur staðið svo árum skiptir. Hér á hins vegar að fara þveröfugt að, knýja áfram stórfellda breytingu á útsvarslöggjöfinni án viðhlítandi undirbúnings og rannsóknar og bíða síðan og sjá til, hvernig til tekst um framkvæmd þessarar löggjafar. Ég hélt, að við, sem lifum á 20. öldinni, hefðum fyrir löngu lagt á hilluna slíka happa- og glappaaðferð, en fram komið útsvarsfrv. virðist þó benda til annars. Þessi vinnubrögð eru þó þeim un fráleitari, þar sem ljóst er, að enginn nauður rekur stjórnarflokkana til þessara aðgerða einmitt nú. Útsvarslögin frá 1945 geta vissulega gegnt sínu hlutverki um 1–2 ára skeið enn þá, eða þar til fyrir lægju niðurstöður þeirra tveggja nefnda, sem nú rannsaka löggjöfina um tekjustofna sveitarfélaga og skattamál ríkisins. En eins og fram kemur í athugasemdum með þessu frv., vinna nefndir þessar saman að nokkru leyti. Á niðurstöðum nefndanna ætti síðan að byggja löggjöf um útsvör. Þá kemur fleira til, sem rennir stoðum undir dagskrártill. mína, og það er sú staðreynd, að um lagasetningu þessa hefur ekki verið haft nægilegt samráð við ýmsa þá aðila í landinu, sem málið varðar miklu og eðlilegt er að samráð sé haft við. Fáar sveitarstjórnir hafa verið hér spurðar ráða. Fulltrúaráðsfundur Sambands íslenzkra sveitarfélaga, sem haldinn var hér í Reykjavík dagana 8. og 9. apríl s.l., lýsti yfir megnri óánægju með ýmis veigamikil atriði frv. M.a. fyrir þá gagnrýni stöðvaðist frv. um skeið í meðferð þessarar hv. d., og nú er ljóst, að nokkrar breytingar hafa fengizt fram á frv., þótt ekki geti ég talið þær stórfelldar. Við samtök gjaldenda hefur alls ekki verið talað. Hvorki framleiðendur, atvinnurekendur né launþegar hafa fengið að koma hér orði að, enda þótt algengt sé, að til slíkra aðila sé leitað um ráð og ábendingar, þegar um meiri háttar tekjuöflunarfrv. ríkisins er að ræða, t.d. eins og söluskattinn nú nýverið. Afleiðingar þessa segja líka fljótt til sín, því að nú rignir mótmælum gegn ýmsum stórum þáttum frv. yfir Alþingi úr hinum ólíkustu áttum. Vinnuveitendasambandið, kaupmannasamtökin, samvinnusamtökin, öll þessi voldugu samtök og eflaust fleiri aðilar hafa mótmælt frv. að meira eða minna leyti. Hvernig halda svo hv. alþm., að frv., sem hlotið hefur svona undirbúning og viðtökur strax í byrjun, reynist í framkvæmd? Væri ekki viðurhlutaminna að fresta framgangi frv. um sinn og undirbúa málið betur? Læt ég þessi orð nægja um málsmeðferðina. Um efni frv. mætti tala langt mál, en ég mun þó, m.a. með hliðsjón af því, að síðasti hv. ræðumaður (HV) kom inn á mjög mörg atriði í frv., reyna að stikla aðeins á stærstu atriðum þess. Útsvarsstigana þrjá, sem nú á að lögbjóða, tel ég brjóta freklega þá meginreglu í skattamálum, bæði ríkis og sveitarfélaga, sem ég tel eina heiðarlega og réttláta, sem sagt þá, að gjaldendur, einstaklingar og félög, greiði sömu sveitarútsvör, hvar svo sem þau hafa búsetu. Þetta hefur að vísu verið þannig hér á landi á undanförnum árum, að útsvör hafa verið misjöfn, en slík regla er ekki samkvæmt lagaboði frá Alþingi. Hitt er að mínu viti óhæfa, að Alþingi leggi blessun sína yfir þetta ófremdarástand, eins og gert er með frv. Ég get fyllilega viðurkennt, að fjármálum sumra sveitarfélaga væri nokkuð þröngur stakkur skorinn, ef þeim væri fyrirskipað að nota t.d. Reykjavíkurstigann, og því freistast sveitarfélögin til þess að heimta hærri útsvarsstiga fyrir sig. Sú stefna er að mínu viti alröng, og um hana mætti segja, að skamma stund verði hönd höggi fegin, því að ég ætla, að hag þeirra sveitarstjórna væri ekki vel komið, sem drepið hefðu niður atvinnureksturinn hjá sér og flæmt í burtu með of miklum álögum. Þau sveitarfélög, sem þannig er ástatt um, eiga því að beina spjótum sínum að rótum meinsins, sem að mínu viti er fyrst og fremst, að í gildi er nú löggjöf um skattamál ríkisins og sveitarfélaganna, sem er óréttlát, úrelt og of dýr. En víkjum aftur að útsvarsstigunum og vísdómi þeirra. Jón Jónsson í Reykjavík hafði í nettótekjur á s.l. ári 24999 kr. og borgar af þeim í Reykjavík ekkert útsvar. Búi hann hins vegar í Kópavogi, má taka af honum í útsvar þar af sömu tekjum 2145 kr. Búi hann vestur á Seltjarnarnesi, sem er næsta nágrenni við okkur, þá getur hann orðið að greiða 2625 kr. af þeim tekjum, sem eru útsvarsfrjálsar í Reykjavík. Hefði þessi maður haft 50 þús. kr. nettótekjur, sem er ekki óalgengt, þá mundi hann hafa borgað samkvæmt stigunum: í Reykjavík 6090 kr., í Kópavogi 8200 kr., á Seltjarnarnesi 6680 kr. Hvernig má nú þessi skipan vera réttlát? Er svona miklu ódýrara að búa í Kópavogi og Seltjarnarnesi en í Reykjavík? Ekki mun svo vera. En er þá þetta miklu betur að gjaldandanum búið af hálfu þessara tveggja síðastnefndu sveitarfélaga en gert er í Reykjavík? Síður en svo. Ég hef hér tölur úr tveim næstum samliggjandi bæjarfélögum, Reykjavík og Kópavogi, er sýna ljóslega mátt þessara tveggja bæjarfélaga til framkvæmda. Hef ég deilt heildarupphæð álagðra útsvara árin 1957–1960 með íbúafjöldanum á þessum stöðum, og þá kemur þetta út: Árið 1957 voru álögð útsvör í Reykjavík á íbúa 2776 kr., en í Kópavogi 1473 kr. Árið 1958 voru útsvör í Reykjavík 3034 kr. á íbúa, en í Kópavogi 1553 kr. Árið 1959 voru álögð útsvör á íbúa í Reykjavík 3114 kr., en 1764 kr. í Kópavogi. Árið 1960 voru álögð útsvör á íbúa í Reykjavík 3387 kr., en í Kópavogi 1878 kr. Í fáum orðum sagt, Reykjavík hefur nálægt því helmingi meira fé af útsvörum á íbúa en Kópavogur og getur þar af leiðandi gert fast að því helmingi meira í hvers kyns verklegum framkvæmdum en við í Kópavogi getum gert. Svipaða sögu er hægt að segja úr flestum öðrum sveitarfélögum á landinu. Það hlýtur því að verka sem kaldur gjóstur á íbúa þessara sveitarfélaga, þegar nú ýmsir af þeim þm., sem þeir hafa sent til þess að vinna að málum sínum hér inn á hið háa Alþingi, rétta upp hendurnar til þess að styðja þá stefnu, að þeim skuli lögskipað að greiða hærri útsvör en íbúum þess sveitarfélagsins, sem um flest getur búið miklu betur að sínu fólki en önnur sveitarfélög í landinu geta gert. Þó kastar fyrst tólfunum um misrétti frv. og misrétti gjaldenda eftir því, hvar þeir hafa búsetu, þegar litið er til veltustiganna, sem nú á að lögbjóða. Það er ekkert vafamál, að flestar tegundir atvinnurekstrar hafa betri skilyrði hér í Reykjavík en annars staðar á landinu. Verzlun er betur staðsett í Reykjavík en annars staðar, iðnaðarfyrirtæki yfirleitt sömuleiðis og hvers kyns önnur framleiðslufyrirtæki önnur en þau sum hver, er vinna framleiðsluvörur úr sjávarafla og úr landbúnaðarvörum. Ég þarf ekki að rekja orsakir þær, er liggja að þessu, þær liggja í augum uppi. Ég vil þó sem dæmi benda á það skilningsleysi valdhafa á þörfum atvinnurekstrarins víða úti um land, að á öllum Suðurnesjum og alveg inn undir Reykjavík, sem er eitt hið stærsta framleiðslusvæði á öllu landinu, hefur þess ekki þótt þurfa með á undanförnum árum, að einhver þjóðbankanna setti þar upp útibú, enda þótt hér í Reykjavík við nánast eina og sömu götuna, sem þó heitir að vísu þremur ólíkum nöfnum, séu nú staðsettir svo að segja hlið við hlið 4 bankar með a.m.k. 4 útibúum. Útgerðarmenn í Sandgerði, í Grindavík og Keflavík verða vegna bankaviðskipta sinna að fara margar ferðir á mánuði hverjum hingað í bankaerindum til Reykjavíkur, meðan á hávertíð stendur, og er sú tímaeyðsla og fyrirhöfn alveg gífurleg. En sem sagt, ofan á þetta á að lögbjóða hér á Alþingi, að auka skuli enn þá aðstöðumun atvinnurekstrarins í Reykjavík og utan Reykjavíkur. Nú á að lögbjóða helmild til miklu hærri veltuútsvarsálagningar á atvinnureksturinn utan Reykjavíkur en annars staðar. Ég fæ ekki betur séð en það val, sem t.d. bæjarfélög utan Reykjavíkur eiga, að velja á milli Reykjavíkurstigans og stigans skv. 6. gr., eigi ekki að gilda um veltustigann. Ég skil 1. málsgr. 9. gr. frv. þannig, að bæjarfélögum utan Reykjavíkur sé bannað að nota veltustigann þar. Ég hef í þáltill., sem ég hef flutt ásamt 4 öðrum þm. Framsfl. um skipun milliþn. í skattamálum, sem ætlunin er að taki það að sér að rannsaka hin beinu skattamál ríkisins og sveitarfélaganna, bent á fjölmörg dæmi um þann aðstöðumun og þær misjöfnu álögur, sem atvinnurekstrinum er ætlað að búa við, eftir því, hvort hann er staðsettur hér í Reykjavík eða utan Reykjavíkur. Ég hirði ekki um að lesa þann lista upp aftur, en vil aðeins vísa til hans um upplýsingar fyrir hv. þm. Þennan mismun á álögum virðist þó þingmeirihlutinn eða stjórnarsinnarnir á þingi ekki telja nægilegan. Atvinnurekstrinum í öðrum bæjarfélögum en Reykjavík á að banna að draga frá veltu sinni, áður en á hana er lagt, þessa frádráttarliði, sem leyfðir eru í Reykjavík: söluskatt, gjald til útflutningssjóðs, gjald af innlendum tollvörutegundum, skemmtanaskatt og gjald af kvikmyndasýningum. Ofan á það að búa við miklu hærri veltuprósentsálögur, þá er atvinnurekstrinum utan Reykjavíkur líka bannað að draga frá vissa frádráttarliði, sem á að leyfa hér í Reykjavík. Þetta er svo fráleitt og hlýtur að enda með þeim ósköpum, að ekki tekur nokkru tali. Ég hygg, að flestir hv. alþm. finni það inn á sér, að með frv. því, sem nú er til 2. umr., sé verið að lögbjóða stefnu, sem er stórhættuleg og veldur röskun í þjóðlífinu. Það nægir ekki við setningu útsvarslaga að einblína eingöngu á tekjuþörf hinna einstöku sveitarfélaga og miða þá allar aðgerðir við það og hið úrelta skipulag, sem nú er í gildi um tekjustofna þeirra. Gjaldþol gjaldþegnanna er líka atriði, sem verður að gefa gaum. Við samningu þessa frv. hefur algerlega verið lítið fram hjá því. Veltuútsvörin á nú að löghelga. Fá opinber gjöld hafa verið gagnrýnd meir en þau, og sú gagnrýni er í langflestum tilfellum alveg réttmæt. Heimild til álagningar á brúttóveltu allt að 3% er hreinasta fásinna, hvernig sem á slíkt er litið. Tekjuútsvör og tekjuskattur geta að þessu frv. samþykktu numið 55% af hreinum tekjum félaga. Þá er eftir að telja margs kyns opinber gjöld önnur til ríkis og sveitarfélaganna. Opinber skattlagning er ærin fyrir, þótt veltuútsvörunum sé sleppt. Það er engin röksemd fyrir veltuútsvörunum, að svo og svo miklu sé stolið undan af tekjum og eignum og nauðsynlegt sé að hafa þau þess vegna. Ef menn aðhyllast þá skoðun, þá eru þeir um leið að gjalda jáyrði sitt við því, að þeim, sem telja rétt fram viðskipti sín, tekjur og eignir, skuli refsað sérstaklega fyrir það með háum greiðslum veltuútsvara, en hinum, sem undan dragi, skuli sleppt, sem sagt, þeir séu sérstaklega verðlaunaðir, skattsvikararnir, fyrir undandráttinn. Þessum bresti í þjóðlífinu, skattsvikunum, á að svara á annan og manndómslegri hátt, með því að setja sanngjörn skattalög, sem hvetja ekki um of til undandráttar tekna, koma á harðara skatteftirliti og þyngdum viðurlögum við skattsvikum. Þetta getum við vafalaust gert, eins og aðrar menningarþjóðir í Vestur-Evrópu. Ég hef þá trú, að slíkar breytingar á skattalögum og slík breyting á skattframkvæmd og skatteftirliti þyrfti ekki að leiða til tekjutaps, hvorki fyrir ríkissjóðinn né sveitarfélögin, því að ég teldi, að með þessu móti mundi vera talið miklu meira fram en nú er gert, sem sagt, þá fengjust réttari framtöl. Um veltuútsvörin, eðli þeirra og verkanir mætti tala langt mál. Ég hygg, að fullyrða megi, að allir sérfræðingar í skattamálum séu á einu máli um það, að þau séu óheilbrigður skattur, sem standi í vegi fyrir eðlilegum og nauðsynlegum vexti fyrirtækja. Vil ég í þessu sambandi minna á ummæli Vösthagens, sem er sérfræðingur í skattamálum og var kvaddur hingað til Íslands fyrir nokkrum mánuðum að tilhlutan Iðnaðarmálastofnunarinnar. Hann upplýsti, að veltuútsvörin í því formi, sem við þekkjum hér á Íslandi, væru alveg sérstakt fyrirbæri, sem hvergi þekktist annars staðar í menningarríkjum, og var mjög eindreginn andstæðingur þeirra. Allir munu í raun og veru sammála um, að óeðlilegt sé að taka af fyrirtæki í opinber gjöld meira en hreinum tekjum þess nemur, og nauðsynlegt sé fyrir fyrirtækið að halda eftir nokkrum tekjum. Hver sá hundraðshluti eigi að vera, er nokkuð umdeilt. Í Bandaríkjunum mega opinber gjöld fyrirtækja ekki fara fram úr 52% af hreinum tekjum og í Noregi ekki fram úr 65% af hreinum tekjum. Ég flyt við frv. um bráðabirgðabreytingu á útsvarslögunum brtt., sem gerir ráð fyrir því, að opinber gjöld fyrirtækja megi ekki fara fram úr 65% af hreinum tekjum, eins og gert er í Noregi. Við setningu útsvarslaga eins og hvers kyns annarrar löggjafar verða alþm. að hafa það hugfast, að alla lagasetningu ber að miða við það takmark að auka þjóðarframleiðsluna, afla meira til skiptanna. Aukning þjóðarframleiðslunnar ræður lífskjörunum að langmestu leyti. Veltuútsvörin vinna á móti aukinni þjóðarframleiðslu. Framleiðslufyrirtæki og þjónustufyrirtæki keppast ekki eins um að framleiða sem mest og ódýrast eða veita sem bezta þjónustu og ódýrasta jafnframt, ef þau eiga það yfir höfði sér, að opinberar álögur hirði allan afrakstur. Veltuútsvörin ber því að afnema. En mér er ljóst, að ef slíkt á að gerast, þarf samtímis að breyta öllu skatta- og útsvarskerfinu frá grunni. Um það hef ég, sem fyrr segir, lagt fram þáltill. og bent á, hver atriði þurfi helzt athugunar við og hverjar breytingar helzt þurfi að gera. Sú þáltill. er til umr. á fundi í Sþ. í kvöld. Samkv. útsvarsfrv. á nú að breyta álagningarreglum á samvinnufélög. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt og ritað um skatta- og útsvarsmál samvinnufélaga og margir sleggjudómar kveðnir upp í því sambandi. Ég hef leyft mér að flytja svofellda brtt. við ákvæði frv. um veltuútsvör varðandi samvinnufélög, með leyfi hæstv. forseta: „Samvinnufélög greiða eftir sömu reglum og aðrir veltuútsvar af þeim rekstri, sem ekki er aðgreindur í skipti við félagsmenn og utanfélagsmenn, en þegar um er að ræða þætti starfseminnar, þar sem slík sundurgreining á sér stað, greiðist veltuútsvarið aðeins af viðskiptaupphæð utanfélagsmanna“. Samkv. till. þessari er lagt til, að veltuútsvör á þau viðskipti samvinnufélaga, sem eru ekki sundurgreind í félagsmannaviðskipti og utanfélagsmannaviðskipti, fari eftir sömu reglum og um aðra eru viðhafðar. Þetta tel ég eðlilegt, enda er það þessi þáttur í samvinnustarfinu, sem hvað mest hefur orðið fyrir gagnrýni og bent á sem dæmi um skattfríðindi samvinnufélaga. Um félagsmannaviðskiptin gegnir hins vegar allt öðru máli. Það er ekki vottur af sanngirni í þeim reglum frv., að þau skuli sett við sama borð um greiðslu veltuútsvara og t.d. kaupmannaviðskiptin. Hér er gersamlega ólíku saman jafnað. Kaupmannaviðskiptin hafa að markmiði að safna verzlunarágóða fyrir kaupmanninn. Félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna eiga að tryggja sem lægst vöruverð. Hagnaði af félagsmannaverzlun samvinnufélaganna er skilað aftur, annaðhvort sem endurgreiðslum til félagsmanna, miðað við viðskipti þeirra, stundum með innlögum í séreignasjóði þeirra eða þá hann rennur í óskiptanlega sameignarsjóði. Að leggja veltuútsvör á þessi viðskipti og endurgreiðslur væri sambærilegt við það að leggja veltuútsvör á sannanlegan afslátt, er kaupmaður veitti viðskiptamönnum sínum. Sú till. hefur þó aldrei komið fram, af því að allir viðurkenna hana fráleita. En nú á að framkvæma þessa kenningu á samvinnufélögunum. Er ekki vandi að sjá, að slík stefna styðst meira við glórulaust ofstæki þeirra, sem að þessu frv. standa, en hlutlægt mat. Skal því tæpast trúað að óreyndu, að allir stjórnarsinnar séu hér á einu máli, og leyfi ég mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp örfáar línur úr bók, er einn stjórnarstuðningsmanna hefur skrifað nú fyrir rúmu ári, en það er hv. 5. þm. Vesturl. Í þessari bók, sem hann hefur skrifað fyrir rúmu ári, segir hann um skattamál samvinnufélaga og þann áróður, sem uppi hefur verið hafður að undanförnu og hefur verið mjög sterkur, að þau búi við einhver sérstök skattfríðindi, - þar segir greinarhöfundur þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Andstæðingar samvinnufélaganna halda því mjög á lofti, að þau njóti stórkostlegra skattfríðinda og hafi þar af leiðandi miklu betri aðstöðu í samkeppni en einkafélög. Eins og sjá má af því, sem hér hefur verið sagt, er þetta fjarri sanni. Eini munurinn, sem er á skattgreiðslum samvinnufélaga og annarra félaga, er sjálfsögð viðurkenning á ólíkum viðskiptaháttum, sem fram koma í endurgreiðslu. Hver sá, sem vill skila viðskiptavinum sínum aftur gróða og tryggja þeim þannig sannvirði, getur fallið undir sömu reglur og samvinnufélögin. Ef menn telja hlut þeirra miklu betri en t.d. hlutafélaga, hví taka þeir þá ekki upp endurgreiðslu gróðans eða breyta félögum sínum í samvinnufélög, sem allir geta gert? Sú staðreynd, að andstæðingar samvinnufélaganna hafa ekki gripið til þessara ráða, talar skýru máli. Það er einnig auðvelt að afsanna þá fullyrðingu, að samvinnumenn hafi vegna skattamála betri samkeppnisaðstöðu en hlutafélag eða einkarekstur. Þau fyrirtæki samvinnumanna, sem hafa náð skjótustum og mestum árangri í samkeppni við einkarekstur á síðasta áratug, eru einmitt félög eins og Samvinnutryggingar, Olíufélagið, Dráttarvélar, sem öll greiða skatta eins og hlutafélög og geta því ekki haft neitt forskot á því sviði. Skattamál eru vissulega ekki gild skýring á því, hvers vegna samvinnumönnum hefur gengið vel í mörgum greinum samkeppninnar. Enn er þess að minnast, þegar rætt er um skattamál félaga, að hér á landi starfa í atvinnulífi mörg samtök, sem notið hafa árum saman fullkomins skatt- og útsvarsfrelsis. Þetta er staðreynd, sem ekki er sanngjarnt að ganga fram hjá, þegar rætt er um skattamál félaga, og væri vissulega meiri ástæða til að íhuga aðstöðu þessara skattfrjálsu aðila en gera ómaklegar árásir á samvinnufélögin. Skipadeild SÍS hefur greitt allmikla skatta og útsvör. Eimskipafélag Íslands var hins vegar skatt- og útsvarsfrjálst með öllu til ársins 1955, og var aðstaða samvinnumanna í samkeppni við það því ekki góð hvað skatta snerti. Innflutningsdeild Sambandsins hefur greitt skatta og útsvör, en innflytjendasamband heildsala, Impuni, hefur aldrei sézt á neinum skattskýrslum og greiðir enga skatta eða útsvör. Útflutningsdeild Sambandsins hefur greitt skatta og útsvör. Deildin flytur út fisk, að vísu ekki í samkeppni við Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda, en Sölusambandið er skatt- og útsvarsfrjálst. Þannig mætti nefna fleiri dæmi, en þess gerist ekki þörf. Þrátt fyrir þetta ástand í skattamálum stórfyrirtækja verða samvinnufélögin sí og æ fyrir árásum vegna skattamála. Það er gamla sagan, menn tala um flís í augum annarra, en sjá ekki bjálkann í eigin auga“. Þetta sagði hæstv. forseti þessarar deildar eða sá, sem situr í sæti hans, fyrir rúmu ári. Og við skulum vona, að hann sé enn sama sinnís í þessu máli, en á það mun reyna hér á eftir. Í frv. er það nýmæli, að draga skuli fyrra árs útsvar, ef það er greitt fyrir áramót, frá hreinum tekjum, áður en lagt er á þær útsvar. Ef tekið er tillit til þess, hvernig útsvarsstigarnir eru uppbyggðir, og þeirra stórkostlegu skattalækkana, sem hátekjumenn hafa hlotið nýverið umfram aðra með breyt. skattalaganna, mundi þetta ákvæði í framkvæmd þýða enn þá meiri útsvarslækkun fyrir hátekjumenn en aðra útsvarsgreiðendur. T.d. mundi einstaklingur í Reykjavík með 200 þús. kr. nettótekjur árið 1959, sem hefði goldið 50 þús. kr. útsvar vegna tekna ársins 1958, lækka í útsvari 1960 um 15 þús. kr. En einstaklingur í Reykjavík með 60 þús. kr. tekjur árið 1959, sem goldið hefði 8500 kr. útsvar vegna tekna ársins 1958, mundi lækka í útsvari 1960 um aðeins rúmar 2000 kr. Ég tel ekki rétt að taka þátt í því að lögleiða slíkt ákvæði, miðað við það, sem á undan er gengið, og mun því flytja brtt. við þessa grein frv. um að leyfa aðeins greidd eignarútsvör til frádráttar. Verði sú brtt. samþykkt, mun ég við 3. umr. leggja fram brtt. um lægri útsvarsstiga, sem þessum frádráttarlið svarar, og láta lækkun útsvarsstigans vera mesta á lægstu tekjubilunum. Í 3. gr. frv. eru nokkur ákvæði um heimildir niðurjöfnunarnefnda til þess að víkja frá skattframtölum, eins og frá þeim er gengið af hálfu skattyfirvalda. Þessi ákvæði eru að mínu viti mjög vafasöm. Þau opna leiðir til mismununar og ívilnunar eftir því, hvernig afstöðu gjaldendur hafa til ráðandi bæjaryfirvalda á hverjum stað og hverjum tíma. Í sjálfu sér tel ég, að það sé fráleitt, að þegar ein skattanefnd eða skattstjóri hefur athugað skattaframtal gjaldenda og gert á þær aths., sem hann telur réttmætar, þá geti annað hliðstætt yfirvald í skattamálum, sem sagt hreppsnefnd eða niðurjöfnunarnefnd, tekið þetta plagg og farið með það sem eitthvert ómerkt skjal, breytt því á alla vegu og gert hvað eina annað við það. Það öryggi, sem gjaldendur eiga við að búa undir slíku skipulagi, getur ekki verið mikið. Þá eru ákvæði í b-lið 3. gr. um, að víkja megi frá ákvæðum skattalaga um sérstakan frádrátt frá tekjum samkv. 4. gr. laga nr. 36 1958, um tapfrádrátt milli ára og um fyrningarfrádrátt og afskriftir eigna hjá atvinnufyrirtækjum og félögum, einnig að sama skapi mjög vafasöm og opnar leiðir til mismununar og ívilnunar. Hvaða vit er í því, að einni niðurjöfnunarnefnd eða einni hreppsnefnd sé heimilað með lagasetningu að strika út allar fyrningarafskriftir hjá einu fyrirtæki og taka ekkert tillit til þeirra? Það er að mínu viti hreint barbarí og mætti ekki undir neinum kringumstæðum lögfesta slík ákvæði. En þetta er hér í frv. Þá er í frv. hvergi nærri að mínu viti skilgreint, hvað orðið velta merki. Þetta atriði hefur valdið skattyfirvöldum miklum heilabrotum á undanförnum árum, og mjög algengt hefur það verið, að leita hefur þurft til dómstólanna til þess að fá þetta atriði úrskurðað. Er slíkt að sjálfsögðu bæði tímafrekt og dýrt, auk þess sem það skapar óviðunandi öryggisleysi. Ég spurði um það í heilbr.- og félmn. t.d., hver væri velta sláturhúss og mjólkurbús, sem á að undanþiggja samkv. frv. Við því fékk ég ekki nokkur viðhlítandi svör, enda er ég ekki að segja frá þessu hér til þess að gera neitt litið úr þeim mönnum, sem með mér sitja þar, það eru ágætir menn. Þetta hefði vafizt fyrir fleirum. En svona er hægt að taka fjölda dæma, þar sem eru vafatilfelli um það, hvað telja skuli til veltu. Ein spurning er mjög ofarlega í hugum allra, sem líta í þetta frv., og hún er sú: Hver er velta umboðssölufyrirtækis? Hæstv. forseti hefur í sinni ágætu bók, sem ég vitnaði í hér áðan, farið um þetta atriði nokkrum orðum, og vil ég, með leyfi hans, leyfa mér að lesa það upp, - hann segir: „Þá er rétt að benda á erfiðleika þess að ákveða, hvað telja beri veltu til útsvara. Þegar Sambandið eða eitthvert annað fyrirtæki selur vörur frá vörugeymslu í Reykjavík, leggur á hana heildsöluálagningu, blandast engum hugur um, að það er velta, sem fellur undir slíkan veltuskatt. En panti SÍS vörur fyrir aðila úti á landi og sé varan send þangað beint án viðkomu í Reykjavík, hefur ekkert gerzt í höfuðstaðnum, nema hvað 2–3 bréf voru skrifuð. Er rétt að leggja útsvar á slíka veltu?“ Ég tel, að frv., að því er þetta atriði snertir, sé engan veginn nærri nógu vel úr garði gert, og þótt ekki væri margt fleira annað, sem rennur undir þá aðaltill. mína, dagskrártill., að frv. verði visað frá að sinni með rökst. dagskrá, þá tel ég þetta atriði eitt út af fyrir sig nægja til þess, að fresta ætti meðferð frv. og taka þetta til nánari íhugunar. Ég hef nú rætt frv. þetta nokkuð og reynt að sýna fram á stærstu galla þess og nauðsyn þess, að málið fái meiri og betri undirbúning. Þess vegna hef ég leyft mér að leggja til, að málinu verði vísað frá með svo hljóðandi till. til rökst. dagskrár: „Eins og fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga benti á og rökstuddi með dæmum í yfirlýsingu á fundi sínum 8.–9. f. m., þarf frv. þetta nánari athugunar við, áður en það er lögfest. Þeirri athugun verður ekki komið við á þessu þingi, sem nú er nærri lokið, enda er eðlilegast vegna sjálfstæðis sveitarfélaga innan þjóðfélagsins, að Alþ. hafi þau vinnubrögð í málinu að leita álits og till. sveitarstjórna um frv., áður en það er gert að lögum. Ákveður því Nd. að fela ríkisstj. að senda frv. nú þegar öllum bæjarstjórnum, hreppsnefndum og sýslunefndum í landinu og biðja um álit þeirra og tillögur fyrir næsta haust og jafnframt sé frv. sent til umsagnar heildarsamtökum framleiðenda, atvinnurekenda og launþega - og með tilliti til þess tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá“. Ef þessi dagskrártill. verður felld, hef ég leyft mér að flytja nokkrar, átta held ég, brtt. við frv., og liggja þær frammi á þskj. 509. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að rekja efni þeirra ýtarlega. Flestar eru þess eðlis, að þær skýra sig sjálfar. Þó vil ég aðeins geta um 1. brtt. mína, við 3. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í stað orðanna „um fyrningarfrádrátt og afskriftir eigna hjá atvinnufyrirtækjum og félögum“ í b-lið komi: um hækkun fyrningarfrádráttar, sem felst í lögum um sérstakar fyrningarafskriftir.“ Tilgangurinn með flutningi þessarar brtt. er sá að koma í veg fyrir, að niðurjöfnunarnefndir og hreppsnefndir geti algerlega strikað út allar fyrningarafskriftir hjá fyrirtækjum og lagt á full útsvör. Ég legg til, að þeim sé aðeins heimilað að strika út þær sérstöku fyrningarafskriftir, sem eru allverulega hærri en hinar venjulegu afskriftir og hafa verið samþykktar nú ár eftir ár samkv. sérstökum lögum. Þá hef ég flutt þá brtt. að undanþiggja veltuútsvari áburð, fóðurvöru, salt og veiðarfæri. Það er vitað, að verzlun með þessar vörur er síður en svo nokkurt gróðafyrirtæki og óeðlilegt að leggja á þessar vörutegundir, sem eru allar bráðnauðsynlegar höfuð- eða undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, há veltugjöld, eins og verðlagningu þeirra er nú háttað. Þá sé ég aðeins ástæðu til þess að nefna seinustu brtt. mína. Hún er um það, að samanlögð upphæð veltuútsvara megi ekki í neinu sveitarfélagi vera hærri en sem nemur 15% af heildarupphæð álagðra útsvara þar og ekki megi leggja hærra veltuútsvar á gjaldanda en svo, að samanlögð upphæð tekjuútsvars og veltuútsvars nemi 65% af hreinum tekjum hans. Ég tel, að þessi ákvæði séu hvor tveggja bráðnauðsynleg og sjálfsögð, enda eru dæmi eða hliðstæður til þeirra í öllum menningarríkjum í Vestur-Evrópu, sem ég þekki eitthvað til um skattamál hjá. Ég mun svo ekki tefja þingfundinn lengur að þessu sinni. Ég vil aðeins endurtaka það, að mér finnst af efni frv. um breyt. á útsvarsl. og af þeim rökum, sem við höfum hér flutt, tveir síðustu ræðumennirnir, að þá sé það ekki óeðlileg málsmeðferð að fresta nú umr. um frv. og vísa því frá með þeirri dagskrártill., sem ég hef leyft mér að flytja hér og ég var að lýsa áðan.



Herra forseti. Frv. til laga um bráðabirgðabreyt. á lögum um útsvör frá 12. apríl 1945, sem nú liggur hér fyrir til 2. umr., er í veigamiklum atriðum mjög frábrugðið gildandi lögum um útsvör. Það fyrsta, sem maður hlýtur að reka sig á, er, að í frv. er gert ráð fyrir, að Reykvíkingar skuli greiða 1/3 lægra útsvar en þeir, sem eru búsettir utan höfuðstaðarins. Samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að lögfestir verði þrír mismunandi útsvarsstigar. Sérstakur útsvarsstigi á að gilda fyrir Reykjavík, og skulu útsvörin þar verða lægst. Þeir, sem búsettir eru í kaupstöðum utan Reykjavíkur, skulu bera allt að 1/3 hærra útsvar en Reykvíkingar og fólk búsett í sveitum og sjávarþorpum á að greiða miklum mun hærra útsvar en fólk búsett hér. Í Reykjavík skal ekki leggja útsvar, eins og stendur í frv., á lægri tekjur en 25 þús. kr. Í kaupstöðum utan Reykjavíkur skal útsvar lagt á 15 þús. kr. tekjur, eða 10 þús. kr. lægri tekjur en í Reykjavík, og í sveitum og sjávarþorpum, eins og frv. var lagt fram í upphafi, skulu menn greiða útsvar af 3000 kr. tekjum, eða 22 þús. kr. lægri tekjum en búsettu fólki í Reykjavík er gert að skyldu að greiða útsvar af. Af hreinum tekjum skulu einstaklingar í Reykjavík greiða af 25–35 þús. kr. 940 kr., í kaupstöðum utan Reykjavíkur skulu menn greiða af 30–40 þús. kr. hreinum tekjum 3300 kr. Í sveitum og kauptúnum greiða einstaklingar af 25–30 þús. kr. hreinum tekjum 1980 kr., og af 10–15 þús. kr. tekjum greiðir einstaklingurinn þar 830 kr. í útsvar. Í Reykjavík er fólk með svo lágar tekjur algerlega útsvarsfrjálst. Menn búsettir í sveit, sem engar tekjur hafa aðrar en ellilaun eða örorkubætur, en þeir eru á 2. verðlagssvæði, og það þýðir, að þeir fái í örorkubætur 19440 kr. fyrir hjón yfir árið, greiða því mikið á annað þúsund kr. í útsvar. Ef þeir ættu heima í Reykjavík, greiddu þeir ekkert útsvar af sömu tekjum. Frá útsvari, eins og það er reiknað samkvæmt útsvarsstiga Reykjavíkur, er veittur fjölskyldufrádráttur, 800 kr. fyrir konu og fyrir eitt barn 1000 kr., annað barn 1100, fyrir þriðja barn 1200 kr. og þannig áfram, að frádrátturinn hækkar um 100 kr. fyrir hvert barn. Sami fjölskyldufrádráttur skal gilda í öðrum kaupstöðum. Í öðrum sveitarfélögum skulu aðrar reglur gilda. Þar skal veita fjölskyldufrádrátt, sem hér segir: Fyrir konu 500 kr. í stað 800, sem er í Reykjavík og öðrum kaupstöðum, og 500 kr. fyrir hvert barn innan 16 ára aldurs, sem er á framfæri gjaldenda, í stað 1000 kr. frádráttar fyrir 1. barn, og 100 kr. hækkun fyrir þau börn, sem fram yfir eru. Ég vil segja, að þetta getur maður kallað að sé réttlæti í lagi. Það verður varla sagt, að í þessu frv. sé gengið út frá þeirri meginreglu, sem ætti þó að gilda, að menn séu jafnir fyrir lögunum, heldur þveröfugt. Það er engu líkara en að þeir menn, sem samið hafa frv., hafi vitandi vits stefnt að því að skapa óverjandi og óviðunandi misræmi og ranglæti í álagningu útsvars eftir því, hvar menn eru búsettir. Fólk búsett í Reykjavík skal búa við allt önnur og rýmri skilyrði hvað álagningu útsvars viðkemur en fólk búsett utan Reykjavíkur. Og það er ekki talið nægilegt að hafa útsvarsstigann langtum hærri utan Reykjavíkur, heldur skal til viðbótar mismunað í fjölskyldufrádrætti, þannig að hvert misræmið og ranglætið er öðru verra. Ætli hæstv. ríkisstj., sem lætur flytja þennan óskapnað í frumvarpsformi, telji, að með slíkri lagasmíð sé verið að stuðla að jafnvægi í byggð landsins? Það hefur þó ekki vantað, að gefin hafa verið fögur loforð og mikil og stór fyrirheit um uppbyggingu landsbyggðarinnar utan höfuðstaðarins. Menn tala sí og æ um flóttann úr sveitunum og sjávarþorpunum víðs vegar á landinu hingað suður að Faxaflóa og til Reykjavíkur. Menn telja, og það með miklum rökum, að ef slíkt misræmi haldi áfram, geti slíkir fólksflutningar stefnt að gereyðingu heilla byggðarlaga. Vitanlega er þessi skoðun alveg rétt, og móti slíkum óeðlilegum fólksflutningum ber vitanlega að vinna með öllum tiltækilegum ráðum. Á það má benda, að í tíð vinstri stjórnarinnar var gert stórt átak í þá átt að stöðva þessa óheillavænlegu þróun, m.a. með því að beina aukningu framleiðslutækjanna meira út um landið en áður hafði verið gert um fjöldamörg ár. Þessi stefna varð til þess, að vinstri stjórnin stöðvaði að mestu leyti fólksstrauminn utan af landsbyggðinni til Reykjavíkur og kaupstaðanna hér við Faxaflóa, enda varð gerbreyting til batnaðar á öllu atvinnulífi í kaupstöðum og sjávarþorpum úti um land frá því, sem áður hafði verið, enda naut vinstri stjórnin mikils trausts fólksins úti á landinu. En þessi stefna átti ekki fylgi að fagna meðal auðstétta Reykjavíkur og fylgifiska þeirra, - slík stefna, sem hafði hlúð að og bætt hag þess fólks, sem búið hafði við skarðan hlut árum saman víðs vegar um land. Já, hún var af forustuliði Sjálfstfl. - og ég vil segja nokkrum hluta Alþýðufl. - talin óalandi og óferjandi. Það er ekki óeðlilegt, þó að maður láti sér til hugar koma, að þær ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa verið að koma á, og þá máske fyrst og fremst með þessu frv., sem hér er til umræðu, eigi að verða nokkurs konar refsidómur yfir því fólki, sem vildi ekki taka undir rógsiðju afturhaldsins gagnvart vinstri ríkisstj. Ég held, að þess séu engin dæmi, að flutt hafi verið á Alþingi Íslendinga frv., þar sem svo herfilega og á hinn ósvífnasta hátt hefur verið gert upp á milli manna, allt eftir því, hvar menn hafa búsetu, eins og gert er í þessu frv. Í þessu sambandi má benda á, að sama óréttlætið og rangsleitnin hefur verið og er enn viðhöfð í sambandi við skiptingu landsins í tvö verðlagssvæði, eins og gert er ráð fyrir í lögum um almannatryggingar. Vitanlega eru slík ákvæði í þeim lögum hrein svívirðing og ekkert annað, sem verður ekki unað við og verður ekki varin með neinum rökum. Hvers á sá maður að gjalda, sem t.d., svo að dæmi sé nefnt, á heima í Hveragerði eða þorpunum í Mosfellssveit. að hann skuli ekki fá í ellilífeyri eða ellilaun yfir árið nema 19440 kr., þegar annar maður, sem eins er ástatt fyrir, en á heima í Reykjavík, Siglufirði eða Hafnarfirði, fær 25920 kr.? Í báðum tilfellum er átt við hjón, sem bæði eru á fullum ellilaunum. Halda menn, að það sé svo miklu ódýrara að lifa í smærri þorpunum en í kaupstöðunum? Ég held, að það sé mjög mikill misskilningur, ef menn halda slíku fram. Í sumum tilfellum er dýrara að búa úti á landi, í dreifbýlinu, en í kaupstöðunum. Maður, sem ætlar sér að koma börnum sínum í skóla í langan tíma, t.d. í menntaskóla, kennaraskóla eða verzlunarskóla, verður að kosta nám þeirra í skóla utan síns héraðs og þá fyrst og fremst hingað til Reykjavíkur. Við slík aukaútgjöld sleppa þeir menn að miklu leyti, sem hér eiga heima í Reykjavík. Það væri hægt að benda á fleiri dæmi, sem sýna ljóslega, að það er sízt ódýrara að búa úti á landsbyggðinni en hér í Reykjavík og nágrenni. M.a. eru flestar vörutegundir dýrari úti á landsbyggðinni en hér. Það gerir m.a. það, að flestum vörum er skipuð upp í Reykjavík og svo aftur út gegnum Reykjavíkurhöfn og fluttar þannig út um landsbyggðina. Það liggur í hlutarins eðli, að á vöruna hlýtur að leggjast aukakostnaður, sem neytandinn úti á landsbyggðinni verður að greiða, en Reykvíkingarnir sleppa við. Fyrir því er allur mismunur á því, hvað menn skuli fá greitt, t.d. sbr. almannatryggingarnar og skiptingu landsins í tvö verðlagssvæði, eins og lögin um almannatryggingar gera ráð fyrir, og mismunur á því, hvað menn skuli greiða lögum samkvæmt í útsvar, hrein fjarstæða. Það er vitanlega hrein fjarstæða, að það eigi að fara að lögleiða 3 skala á landinu og það skuli fara eftir því, hvar menn eru búsettir. Slíkt er vitanlega hreinasta fjarstæða. Með slíkri lagasetningu er verið að gera upp á milli manna og skapa óviðunandi ranglæti. Það er rétt, að það sé athugað, hver muni vera aðalorsök þess, að t.d. Sjálfstfl., sem ræður málefnum Reykjavíkur í krafti síns meirihluta, getur leyft sér þann lúxus, ef svo mætti að orði komast, að láta lögfesta stórum lægri útsvör hér en annars staðar á landinu. Ég vil spyrja: Er það vegna þess, að rekstur Reykjavíkurbæjar sé ódýrari en annarra bæja? Stjórnar Sjálfstfl. Reykjavíkurbæ betur en öðrum bæjum er stjórnað? Fátt bendir til þess, að svo sé, heldur þveröfugt. Nei, ástæðurnar fyrir því, að Sjálfstfl. telur sig hafa efni á því að láta löggilda lægri útsvarsálagningarreglur en annars staðar á landinu, eru fyrst og fremst þær, að hér í Reykjavík er mikill fjöldi alls konar stofnana og fyrirtækja, sem reka margs konar þjónustustarfsemi fyrir allt landið og draga til sín stórfé hvaðanæva af landinu, en greiða aðeins útsvör í Reykjavík. Þannig lifir Reykjavíkurbær að stórum hluta á útsvörum, sem aðrir landshlutar ættu að njóta góðs af. Vitanlega er það hið hróplegasta ranglæti, sem er ekki hægt að búa við og verður að fást breyting á. Þessi fyrirtæki eru t.d. heildsöluverzlanir, þar með talið Samband íslenzkra samvinnufélaga, sem að mjög miklu leyti hefur viðskipti sín við kaupfélögin úti um land, tryggingafélögin, útflutningssamtök, tóbakseinkasala ríkisins og að langmestu leyti útsvar áfengisverzlunar ríkisins o.fl., o.fl. Þá má og benda á, að hér í höfuðstaðnum er mikill meiri hluti embættismanna landsins búsettur og allir þeir hæst launuðu. Sú algera sérstaða, sem Reykjavíkurbær hefur á þessu sviði fram yfir alla aðra staði á landinu, gerir það að verkum, að ráðamenn Sjálfstfl. geta leyft sér það og hæla sér af að láta lögfesta, að útsvarsstigi Reykjavíkurbæjar skuli verða allt að 1/3 lægri en annars staðar á landinu. Það má segja, að fulltrúum Reykjavíkur í þeirri nefnd, sem þetta frv. hefur samið, sé vorkunn, þó að þeir hafi lagt til eftir þeim gögnum, sem lágu fyrir, að útsvarsstigi fyrir Reykjavík skyldi vera svo lágur, miðað við aðra staði á landinu. Aftur á móti tel ég það vítavert af þeim fulltrúum, sem nefndina skipuðu og telja verður fulltrúa landsbyggðarinnar utan Reykjavíkur, að þeir skyldu fallast á frv. þetta, eins og það nú er. En annað verður ekki séð en um það hafi verið fullt samkomulag í nefndinni, eins og það var lagt fram a.m.k. hafa ekki komið fram nein mótmæli frá þeirra hendi. Slíkt verður að telja alveg furðulegt, þegar það er og haft í huga, að í frv. er gert ráð fyrir hróplegu misræmi, sem fyrst og fremst kemur til með að bitna á því fólki, sem búsett er utan Reykjavíkur. Sú sérstaða, sem Reykjavíkurbær hefur í útsvarsálögum, miðað við aðra bæi og sveitarfélög, er vitanlega hreint hneyksli, sem er ekki hægt að una við. Það, sem á að gera til leiðréttingar á því misræmi, sem ríkir í þessum málum, er sú leið, sem við þrír þm. Alþb. leggjum til að verði farin, en það er, að útsvör þeirra fyrirtækja, sem staðsett eru í Reykjavík og hafa tekjur sínar víðs vegar að af landinu, skuli renna í sérstakan sjóð, sem síðan sé skipt á milli allra sveitar- og bæjarfélaga eftir ákveðnum reglum. Það virðist vera svo sjálfsögð og réttlát leið, að um það ætti ekki að þurfa að deila, sérstaklega nú, þegar ríkisvaldið er að taka ráðin af sveitarfélögunum um álagningu útsvara. Það má benda á, að sú ráðstöfun er vitanlega bein árás á það frelsi og sjálfstæði. sem sveitarfélögin hafa haft. Um það, eftir hvaða reglum útsvörin hafa verið lögð á, hafa engin frambærileg rök verið færð fram fyrir nauðsyn þess að lögfesta sérstakar álagningarreglur. Fram að þessu hefur það að miklu leyti verið á valdi bæjarstjórnanna og niðurjöfnunarnefndanna að ákveða þær reglur, sem útsvörin skulu vera lögð á eftir. Nú er lagt til að lögskipa ákveðnar reglur hér um, sem sé lögfesta sérstakan útsvarsskala, og ekki einn, heldur þrjá. Ekki hef ég orðið þess var, að sveitarfélögin hafi óskað eftir slíkri breytingu, nema síður sé. Þá skal og ákveðið í lögum að leggja útsvar á veltu. Það voru til lagafyrirmæli um það áður. En breytingin á þeim lögum virðist fyrst og fremst vera gerð til þess að ná til samvinnufélaganna. Í frv. segir: „Gjaldendum, þar með talin samvinnufélög, sem hafa með höndum atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, má gera að greiða útsvar af veltu þeirra, en velta telst heildarsala vöru, vinnu og þjónustu, jafnt hjá félagsmönnum sem utanfélagsmönnum, ef um samvinnufélög eða önnur félög er að ræða, áður en frá eru dregin nokkur gjöld vegna starfseminnar“. Eins og lögin eru nú, eru kaupfélögin undanskilin því að þurfa að greiða útsvar af verzlun félagsmanna. Um þetta ákvæði hafa verið háðar hinar hörðustu deilur. Umbjóðendur kaupmanna og heildsala hafa hvað eftir annað hafið hinar hörðustu deilur á kaupfélögin og fundið þeim flest til foráttu. Má í því sambandi minnast Björns heitins Kristjánssonar, kaupmanns og alþm. Hvað sem menn annars segja um kaupfélögin og starfsemi þeirra, verður það samt ekki hrakið, að mörg þeirra hafa verið og munu verða um ófyrirsjáanlega framtíð mikil lyftistöng fjölmargra sveitarfélaga. Á mörgum stöðum hafa kaupfélögin verið og eru einu atvinnurekendurnir. Þau hafa byggt hraðfrystihús viðkomandi staða, keypt skip og báta, reist verksmiðjur og komið á fót mismunandi iðnaði. Þetta eru lýðræðisleg samtök, byggð upp af fólkinu sjálfu og stjórnað af fulltrúum þess, sem meðlimir félaganna hafa sjálfir kosið. Á mörgum þeim stöðum, þar sem nú eru starfandi kaupfélög, sem hafa með höndum margs konar atvinnurekstur, hafði einkaframtakið gefizt beinlínis upp, lagt á flótta og skilið þorpin eftir án nokkurra framleiðslutækja. Á mörgum slíkum stöðum blasti við neyð og yfirvofandi hallærí. Þá var það, sem alþýðan á viðkomandi stöðum myndaði sín samtök á svíði verzlunar- og atvinnurekstrar og bjargaði sér þar með frá yfirvofandi hörmungum. Þessi starfsemi hefur frá fyrstu tíð verið ofsótt af sérhagsmunamönnum, svo sem stærri kaupmönnum og heildsölum, enda hefur Sjálfstfl. haft forustu fyrir rógsherferð á hendur kaupfélögunum. Nú telur Sjálfstfl. með stuðningi vina sinna og samherja í Alþfl. sig hafa bolmagn til þess á Alþingi að ná sér niðri á kaupfélögunum, m.a. með því að skattleggja viðskipti félagsmanna jafnt sem utanfélagsmanna. Nú er það vitað, að rekstri kaupfélaganna er þannig háttað, að ef um verulegan ágóða er að ræða af viðskiptum, er þeim ágóða skipt á milli félagsmannanna, þegar búið er að greiða tilskildar prósentur í sjóði félagsins. Af þeim ágóða, sem meðlimirnir þannig fá fyrir viðskipti sín við kaupfélagið, verða þeir að sjálfsögðu að greiða sína skatta og gjöld sem af öðrum tekjum. Með þeirri breytingu, sem nú er fyrirhuguð, greiðir kaupfélagið fyrst skatta af allri verzlun, svo verður hver einstakur að greiða skatt eða útsvar af þeim ágóða, sem hann kann vegna viðskipta sinna við kaupfélagið að fá. Ég get ekki séð, að í þessu sé neitt réttlæti. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir, að greitt útsvar verði frádráttarbært, þegar reiknaðar verði útsvarsskyldar tekjur næsta ár á eftir. Rétt er að athuga, hvað þetta þýðir. Ef miðað er við þann skattstiga, sem á að gilda í kaupstöðum, lítur dæmið þannig út: Útsvar af 40 þús. kr. nettótekjum lækkar um 1580 kr. Ég skal viðurkenna, að það er allmikil upphæð. Útsvar af 60 þús. kr. lækkar um 2800 kr. Útsvar af 100 þús. kr. lækkar um 6850 kr. Útsvar af 130 þús. kr. lækkar um 11125 kr. Það er auðséð, hverjir koma til með að græða mest á þessari breytingu. Það verða ekki láglaunamennirnir, sem á þeirri breytingu græða stórupphæðir, heldur hinir, sem hafa háar tekjur. Það verða þeir ríku í þjóðfélaginu, sem græða. Það eru alltaf þeir sömu, sem græða á kostnað hinna mörgu fátæku. Þessir menn græða mest á tekjuskattslækkuninni, og vitanlega eiga þeir að fá að græða líka í stórlækkuðu útsvari. Það þarf að vera samræmi í hlutunum að dómi hæstv. ríkisstj. Í sambandi við þennan nýja skatt á kaupfélögunum er rétt að taka fram, að eins og eðlilegt er hafa kaupfélögin víðs vegar um land mótmælt því ákvæði frv., að veltuútsvar verði lagt á viðskipti meðlima kaupfélaganna. Kaupfélögin hafa bent á þá staðreynd, að samvinnuverzlanir víðs vegar um land hafa orðið að taka að sér ýmis viðskipti, sem eru bein þjónusta við fólkið, en eru sannarlega baggi fjárhagslega fyrir viðkomandi kaupfélag, en verzlanir einstaklinga taka ekki að sér af þeim sökum. Veltuútsvar á öll viðskipti meðlima kaupfélaganna mundi því verða alveg sérstök refsing fyrir þá, sem mesta þjónustu inna af hendi við fólkið á hverjum stað. Þá hafa og sum kaupfélögin bent á, t.d. Kaupfélag Siglfirðinga, í álitsgerð, sem það gerði á aðalfundi sínum, að á meðan ekki er stóraukið eftirlit með framtölum verzlunarfyrirtækja í eigu einstaklinga eða hlutafélaga frá því, sem nú er, verður fyrst og fremst þarna um að ræða auknar og ósanngjarnar álögur á kaupfélögin, sem lögum samkvæmt eru háð strangri endurskoðun og árlegum aðalfundi, þar sem endurskoðaðir reikningar eru lagðir fram. Að kaupfélögin geti falsað framtal eða talið rangt fram, er afar ótrúlegt, enda er allur rekstur félaganna undir smásjá meðlimanna sjálfra. Hver aðalfundur kýs endurskoðendur fyrir félagið, og þeir eru ábyrgir gagnvart meðlimum félagsins fyrir því, að allt reikningshald sé í lagi. Vitanlega getur átt sér stað, að upp komi óreiða í einu kaupfélagi, alveg eins og hjá öðrum fyrirtækjum, en það er undantekning, sem bætt er úr strax og því verður við komið. Einstaklingsverzlanirnar geta hagað sínum framtölum að meira eða minna leyti eftir eigin geðþótta, enda allt skatteftirlit úrelt og í molum. Ekkert hefur fram komið af hendi hæstv. núv. ríkisstj., sem bendir til þess, að úr þessu eigi að bæta. Í gildandi lögum um útsvör frá 1945 er ákvæði, sem segir, að jafna skuli niður útsvörum eftir efnum og ástæðum. Þetta ákvæði útsvarslaganna á eftir þessu frv. að fella niður. Ég tel það fjarri öllu lagi að fella slíkt ákvæði úr lögum, jafnvel þótt hægt sé að benda á, að niðurjöfnunarnefndirnar hafi í sumum tilfellum ekki farið eftir þessu ákvæði nema að litlu leyti. Þetta ákvæði hefur lagt niðurjöfnunarnefndunum þá skyldu á herðar að kynna sér hag og ástæður gjaldenda frekar en ella, auk þess sem gjaldendur hafa getað kært útsvör sín, ef þeir hafa talið, að nefndin hafi ekki kynnt sér ástæður gjaldenda, ef ekki eru teknar til greina veigamiklar ástæður, sem gjaldandinn hefur fram að færa, svo sem veikindi, slys og fleira þess háttar, auk þess sem það er mjög algengt, að menn, sem reka sjálfstæðan atvinnurekstur, sýna ár eftir ár taprekstur, þó að allar líkur bendi til hins gagnstæða. Undir slíkum kringumstæðum gátu niðurjöfnunarnefndirnar notað sér ákvæði laganna að leggja á útsvar eftir efnum og ástæðum. Með því að fella þetta ákvæði burt úr lögum er það að mestu útilokað, að hægt sé að leggja á útsvör nema eftir bláköldum tölum skattaskýrslnanna. Við frv. hafa komið fram nokkrar minni háttar brtt. frá meiri hl. félmn. Þessar brtt. eru flestar mjög smávægilegar og breyta litlu aðalgöllum frv. Það er t.d. lagt til, að niður verði felld útsvör á mjólkurbú og sláturhús. Þetta er til bóta frá því, sem áður var. Þá leggur meiri hl. n. til, að ekki verði lagaleg skylda að leggja útsvör á ellilaun. Er það lagt í vald niðurjöfnunarnefnda, hvort lögð skuli útsvör á ellilaun eða ekki. Það má benda á það, að fjöldamörg bæjarfélög hafa undanfarin ár alls ekki lagt útsvör á ellilaun, a.m.k. það sveitarfélag, sem ég þekki bezt til í, hefur ekki gert það. Og það eru mörg önnur, sem hafa ekki gert það, svo að hér er ekki neitt nýtt á ferðinni, enda er þetta lagt að nokkru leyti, að mér skilst, á vald niðurjöfnunarnefndanna, hvort skuli lagt útsvar á ellilaun eða ekki. Aftur á móti er því ákvæði haldið áfram að lögfesta veltuútsvar í ríkara mæli en áður. Með því er raunverulega nýr almennur skattur á allan almenning, sem mun þýða nýjan skatt á ýmsar rekstrarvörur og neyzlu. Þannig virðist skattaæði núv. stjórnarflokka óstöðvandi, og allt stefnir að sama marki, að auka verðbólguna og rýra lífskjör almennings. Þá hafa þeir hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj) og hv. 4. landsk. (HV) flutt brtt. á þskj. 500 um landsútsvar, þannig að þar tiltekin fyrirtæki skuli greiða landsútsvar, er renni í jöfnunarsjóð sveitar- og bæjarfélaga, og skiptist heildarlandsútsvarið milli sveitarfélaganna í réttu hlutfalli við íbúatölu þeirra. Þá leggja sömu þm. til, að veltuútsvörin falli niður á sannanleg viðskipti félagsmanna kaupfélaganna. Þá er og lagt til, að í öðrum kaupstöðum - utan Reykjavíkur – og sveitarfélögum skuli jafna niður útsvörum eftir efnum og ástæðum, þ.e.a.s. taka upp að mestu leyti það ákvæði í l., sem frv. gerði ráð fyrir að fella úr gildi. Allar eru þessar breytingar til stórbóta frá því, sem er í frv., þó að ég telji hins vegar galla frv. eftir sem áður alveg yfirgnæfandi, enda tekið fram í grg. frv., að hér sé aðeins um bráðabirgðalausn að ræða. Þau rök, sem þar eru færð fyrir nauðsyn þess að breyta útsvarslöggjöfinni frá 1945, án þess þó að um varanlega lausn sé að ræða, get ég á engan hátt viðurkennt. Ég sé ekkert, sem kallar á það að samþykkja þetta frv. og gera þær breyt., sem hér er lagt til að verði gerðar, og sé ekkert, sem mæli með því. Ég sé aftur á móti margt og mjög mikið, sem mælir á móti því, að það verði samþykkt. N. sú, sem frv. samdi, viðurkennir, að enn hafi ekki verið lokið við endurskoðun laga um nýja tekjustofna fyrir bæjarfélögin, einmitt það málið, sem mest veltur á fyrir sveitarfélögin. Það er vitað, að öll sveitarfélög utan Reykjavíkur vantar stórlega tekjustofna. Ríkisvaldið hefur mörg undanfarin ár lagt síauknar fjárhagslegar byrðar á herðar sveitarfélaganna án þess að tryggja þeim nýja tekjustofna á móti vaxandi útgjöldum. Flestu af því, sem ríkisvaldið hefur samþykkt að láta sveitar- og bæjarfélögin greiða, er varið til nauðsynlegra og nytsamra hluta, það skal viðurkennt, sem menn eru sammála um að ekki hafi verið unnt að komast hjá að lögleiða. En jafnhliða því, að hin ýmsu lög um slík mál voru sett, sem vissulega horfa í framfaraátt á sviði félagsmála og fræðslumála, láðist ríkisvaldinu algerlega að sjá sveitar- og bæjarfélögunum fyrir nauðsynlegum tekjum á móti. Þetta hefur vitanlega haft þær afleiðingar, að útsvör sumra bæjar- og sveitarfélaganna hafa verið svo há, að til vandræða hefur horft fyrir gjaldendur. Sú breyt., sem nú er fyrirhuguð á útsvarslöggjöfinni, bætir á engan hátt úr þessu ástandi, nema síður sé. Hér er aðeins lagt til að lögfesta óþolandi misræmi milli gjaldendanna, allt eftir því, hvar þeir eiga heima, hvort þeir eiga heima í Reykjavík eða úti á landi. Slíkt misræmi er óþolandi, og á því verður að fást leiðrétting. En varanleg lausn á þessu ófremdarástandi óg misræmi á milli þegna þjóðfélagsins, allt eftir því, hvar þeir hafa búsetu, fæst ekki nema með því, að hið opinbera útvegi sveitar- og bæjarfélögunum nýja, aukna tekjustofna. Þar í liggur sú eina og rétta og varanlega lausn á þessu máli. Allt annað er vandræðafálm út í loftið, sem stefnir þó örugglega í þá átt að auka misræmi á milli gjaldendanna, allt eftir því, hvar þeir eru búsettir. Ég get ekki fylgt þessu frv., eins og meiri hl. félmn. leggur til að það verði, og mun því greiða atkv. á móti frv.



Herra forseti. Um það leyti, sem þingmenn voru að fara í páskaleyfi, sat hér á rökstólum í Reykjavík fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga. Þetta fulltrúaráð var kvatt saman til þess að fjalla um frv. til l. um bráðabirgðabreyt. á l. nr. 66 12. apríl 1945, um útsvör. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hafði lagt til, að frv. yrði sent sveitarstjórnarþinginu til athugunar, og var það gert. Á þessum fundi fulltrúaráðsins var m.a. samþykkt till., þar sem Alþ. var bent á það, að mál þetta þyrfti nánari athugunar við í ýmsum atriðum. Benti fundurinn á það m.a., að varhugavert væri að gera útsvör fyrra árs frádráttarhæf, og svo hitt að leggja á félagsmannaverzlun samvinnufélaganna eins og kaupmannaverzlun. Satt að segja hafði ég gert mér von um, að hæstv, ríkisstj. mundi láta þessar aðvaranir fulltrúafundarins sér að varnaði verða. Ekki sízt var ástæða til að ætla, að svo mundi verða, þar sem að samþykktum á fulltrúaráðsfundinum stóðu þrír af þeim mönnum, sem í n. sátu, sem frv. samdi. Það sýndi sig þess vegna á þessum fundi hjá fulltrúaráði sveitarfélaganna, hver vilji þeirra er, þegar hann fær að njóta sín. Þá óskuðu þeir eftir því, að þetta mál yrði betur undirbúið og betur athugað en hæstv. ríkisstj. hefur látið gera. Það hefur verið sýnt fram á það hér í umr., að það bar enga nauðsyn til að hraða þessu máli núna, og ég mun víkja að því síðar, og það hefur komið fram í ræðum hv. þm. hér á Alþ., m.a. hjá frsm. meiri hl., að það er unnið áfram að málinu, og ég held, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að láta vinna áfram að þessu máli, en ekki drífa það gegnum Alþ. að þessu sinni. Þá hefur á þessu tímabili, sem frv. hefur verið til meðferðar hér á hv. Alþ., rignt yfir Alþ. mótmælum út af frv., - mótmælum, sem hafa verið rökstudd. Ekki hafa þar verið eingöngu að verki pólitískir andstæðingar stjórnarliða. Nei, þar hafa verið að verki menn, sem vissu, hvað þeir voru að segja, og sýndu fram á það með rökum, að sú þróun, sem frv. stefndi að, væri til óheilla fyrir byggðarlögin, og þess vegna vöruðu þeir við. Ég hafði því satt að segja vonað, að það yrði stefna hæstv. ríkisstj., að frv. færi ekki lengra en til n. í fyrri deild og yrði svo tekinn tími til þess að athuga málið með gaumgæfni og festu og reyna að finna það bezta út úr því. Það hefur hins vegar ekki orðið ofan á, heldur er nú sjáanlegt, að hæstv. ríkisstj. ætlar að drífa málið í gegn hér á hv. Alþ., áður en þingslit fara fram. En þar sem því er margyfirlýst, að þetta frv. eða lög eigi að vera áfram til athugunar, þá hef ég kosið að láta á þessu stigi málsins koma fram mínar athugasemdir, enda þótt það sé ljóst, að stjórnarliðar muni ekki samþykkja mikið af brtt. á þessu stigi málsins. Það hefur þó hins vegar sýnt sig, að fyrir harða andstöðu við 1. umr. hafa stjórnarliðar þó hörfað nokkuð og m.a. eru svo rausnarlegir nú, að þeir ætlast ekki til, að útsvar verði lagt á þá, sem hafa ekki tekjur fyrir fæði. Nú er svo komið, að það á ekki að fara að leggja útsvör á fólk, fyrr en það hefur fæðistekjur. Samkv. skattaframtali munu fæðistekjur nú vera um 7000 kr., og það er það markmið, sem hæstv. stjórnarliðar ætlast til að verði byrjað að leggja útsvar á. Ef maður hefur að borða, þá skal hann bera útsvar. Hins vegar var það svo, er frv. kom fram fyrst, að þá þurfti ekki svo mikið til. Þá vil ég spyrja í sambandi við brtt. þeirra stjórnarliða, þar sem talað er um, að sláturhús og mjólkurbú skuli vera undanþegin veltuútsvari: Hvað er átt við hér með sláturhúsi? Er það sá aðilinn, sem kaupir féð af bændunum? Er það það, sem er undanþegið veltuútsvarinu, t.d. kaupfélag, sem á sláturhús og þar sem bóndinn leggur sitt fé inn, þegar kaupfélagið selur næsta aðila, næsta heildsala eða smásala, þá er þessi sala undanþegin? Ég óska eftir að fá skýringar á þessu. Ég skil þetta svo, að það sé þetta, sem er undanþegið veltuútsvarinu, þar sem talað er um sláturhús, því að ef það væri ekki, þá er það næsta óskiljanlegt, hvað við er átt, og þessi skýring er hliðstæð því, sem er hjá mjólkurbúunum. Þegar hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir þessu frv. við 1. umr. málsins og hv. frsm. hér í dag, töldu þeir, að höfuðþáttur þessa frv. væri það, að nú væri felld niður reglan um að leggja á útsvör eftir efnum og ástæðum. Sú regla hefði skapað lausung í þessum málum og nú yrði sköpuð meiri festa, meira öryggi, útsvörin yrðu samræmd meira en áður hefði verið, svo sem hv. frsm., 3. þm. Sunnl., orðaði það, þar sem nú yrðu útsvarsstigarnir þrír, en áður hefðu þeir verið um 200. Þetta mundi verða til þess að draga úr tortryggni og skapa gjaldendunum meira öryggi, eins og ég áður gat um. Nú má um það deila, hvort reglan um efni og ástæður hefur verið sú regla, sem æskilegt er að losna við. Það hafa verið leidd rök að því hér í dag, að einmitt reglan um efni og ástæður, það er sú regla, sem er réttlátust, og hafa útsvör ekki komið nær því að vera réttlát en þegar hún hefur verið notuð. Hins vegar hefur verið á það bent, að vegna þess að fjölmenni gerist nú meira en áður, þá sé erfiðara að meta efni og ástæður en áður tíðkaðist. En nú vil ég víkja nokkuð að því, hvernig það verður með framkvæmd á þessari löggjöf, ef að lögum verður, hvort þar eru ekki æðimörg matsatriði, sem nálgast það að vera eins og reglan um efni og ástæður. Í 3. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Útsvör skal miða við hreinar tekjur og eign samkv. skattskrá með þeim frávikum, sem hér greinir: a) Heimilt er að vefengja skattframtal og áætla tekjur og eignir, þó að skattayfirvald hafi metið framtalið gilt.“ Hér mundi ég segja, að væri verið að meta efni og ástæður manna. Ég mundi segja, að hreppsnefnd og niðurjöfnunarnefnd, sem fengi þessa heimild, gæti sagt við hv. 3. þm. Sunnl.: Þú hafðir 20–30 þús. kr. meiri tekjur en skattframtalið þitt segir, og við leggjum á 20–30 þús. kr. meiri tekjur hjá þér en framtalið gefur tilefni til, vegna þess að samkv. l. um bráðabirgðabreyt. á l. um útsvör er okkur heimilt að gera þetta. Okkur er heimilt að hækka tekjur þínar, okkur er heimilt að hækka eignir þínar, af því að okkur sýnist, að það ætti að vera annað. -Þetta frávik er í þessum lögum, og það er fullkomin ástæða til einmitt, að hreppsnefndir og bæjarstjórnir noti þetta, og það er ekki nokkur vafi á því, að þetta frávik er hægt að nota alveg eins og atriðið um efni og ástæður. Þess vegna hefur þeim mönnum, sem ætluðu sér að víkja því til hliðar, sézt hér yfir, þegar þetta er látið standa eftir. Hitt veit ég, af hverju það er. Það er af þeirri einföldu ástæðu, að þegar átti að fara að binda hendur sveitarstjórna og niðurjöfnunarnefnda, sáu mennirnir, sem voru að semja frv., að þeir gátu ekki bundið það svo, að það mætti þar í engu hreyfa. Þá var búið að gera þetta mál þannig, að ósvífinn gjaldþegn, sem hefði getað komizt í gegn með sitt framtal hjá skattyfirvaldi, hafði valdið, en ekki niðurjöfnunarnefndin. Þess vegna stendur þetta eftir þrátt fyrir allt. Þá kemur næsta atriði í þessari sömu grein. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Víkja má frá ákvæðum skattalaga um sérstakan frádrátt frá tekjum samkv. 4. gr. l. nr. 36 1958,“ - það er sjómannafrádráttur, - „um tapfrádrátt á milli ára og um fyrningarfrádrátt og afskriftir eigna hjá atvinnufyrirtækjum og félögum.“ Hvað er hér á ferðinni? Halda þessir hv. þm., að það verði ekki einhver sveitarfélög á landinu, sem noti sér þetta ákvæði? Og halda þeir, að það verði þá samræmi á milli þessa og hjá hinum, sem nota það ekki? Hæstv. fjmrh. benti á það í sinni framsöguræðu, að ýmis sveitarfélög hefðu ekki farið eftir þessari reglu, önnur hefðu notað hana. Þau geta það jafnt eftir sem áður. Þau þurfa ekki að virða þennan frádrátt, þó að í skattalögum sé, samkv. þessum lögum. Og þess vegna getur Keflavíkurbær virt þetta, en Vestmannaeyjabær ekki - eða öfugt. Þess vegna er ekkert samræmi á milli útsvaranna í Keflavík og Vestmannaeyjum t.d., vegna þess að annar tók þetta atriði, en hinn hitt. Svo höldum við áfram, og þá komum við í 9. gr. frv. Þar segir, að lækka skuli útsvar vegna sjúkrakostnaðar, slysa, dauðsfalla, eignatjóns, tekjurýrnunar, annarra óhappa eða menntunar barna. Haldið þið, að það verði ekki mat hreppsnefndar og niðurjöfnunarnefndar, hvernig á að framkvæma þessi atriði? Haldið þið, að það verði sama reglan um allt land, hvernig á að framkvæma þessi atriði? Nei, það verður það ekki. Ein niðurjöfnunarnefndin metur þetta svona og önnur á hinn veginn. Og það má um þessi atriði deila, eins og hv. 3. þm. Sunnl. sagði um útsvör kaupfélaganna, sem ég kem að síðar. Ég hef heyrt því haldið fram í sambandi við kostnað af menntun, að menn hafa sagt sem svo: Er það eðlilegt, að ungi maðurinn, sem vinnur á eyrinni og menntar sig ekki, hans útsvar sé hærra, vegna þess að hinn fær frádrátt vegna sinnar menntunar? Þessi rök eru líka til, og þið skuluð sanna, að það verður deilt um þessi ákvæði og þau verða ekki samræmd frekar en verið hefur. Þess vegna er það svo, ef þið farið, flm., að skoða frv. ykkar, þá kemur í ljós, að það er hægt að ganga í gegnum löggjöfina uppréttur og það fyrir stærstu menn. Hún er ekki felldnari en svo, og matið um efni og ástæður, sem á að þurrka út samkv. þessu frv., það er hægt að finna alls staðar ástæður fyrir því, að það sé enn þá í gildi. Og ef við höldum svo áfram að leita að þessu samræmda, sem á að vera í þessari löggjöf, þá kemur nú rúsínan í pylsuendanum, og það eru reglurnar, sem þessir hv. herrar koma með í þessu frv. Hér eru settir upp þrír útsvarsstigar. Það er sagt: Einn skal vera fyrir Reykjavík, annar fyrir önnur bæjarfélög og hinn þriðji fyrir sveitarfélög. - Hefði nú ekki verið hægt að setja þetta upp á þann veg að setja upp þrjá útsvarsstiga og segja: Sveitar- og bæjarfélögum landsins er skylt að leggja á eftir einhverjum af þessum stigum? Þurfti endilega að taka það fram, að Reykjavík ætti að nota einn, sveitirnar annan og kaupstaðirnir þriðja? Þurfti að brennimerkja þetta eins og gert er í frv.? Halda þessir hv. þm. og hæstv. ríkisstj., sem að þessu frv. standa, halda þeir, að þetta geti ekki náð tilgangi sínum, þó að þetta hefði verið sett upp á þennan hátt? Og ég verð að segja það, að ég sé fram á mikil vandkvæði við útsvarsálagningu í Borgarnesi á þessu ári. Við höfum tvö s.l. ár notað þá reglu, sem Reykjavík hefur notað, og höfum meira að segja verið lægri en Reykjavík. Við höfum notað nákvæmlega útsvarsstigann úr Reykjavík, nema við höfum lækkað hann um 14%. Nú er okkur gert að skyldu að nota sveitastigann, þriðja stigann, og megum fara upp í kaupstaðastigann, en við megum alls ekki nota Reykjavíkurstigann, hvað þá að við megum fara að puða fyrir neðan hann. Ég veit satt að segja ekki, hvernig við komumst fram hjá þessu atriði. Og hér er ekki um neitt smáatriði að ræða. Ef maður, sem býr í Reykjavík, hefur 40 þús. kr. tekjur, þá á hann að greiða 3900 kr. Ef hann er í öðrum kaupstöðum, þá á hann að greiða 5700 kr. En ef hann er í sveit, þá á hann að greiða 4900 kr. samkv. þessu. En hér eru ekki öll kurl komin til grafar, því að það er nefnilega meira eftir í þessum samræmdu reglum, þar sem á ekki að nota 200 útsvarsstiga á landinu, heldur aðeins 3, eins og hv. frsm. sagði. Það er það, að ef það eru hjón með barn, þá er frádrátturinn í Reykjavík 1800 kr. fyrir þessa aðila, ef það er í öðrum kaupstöðum, þá er það sama, en ef það er úti á landsbyggðinni, þá er það 1000 kr. Og ef það eru hjón með 10 börn, þá lækka þeirra útsvör í Reykjavík og öðrum kaupstöðum um 15300 kr. vegna persónufrádráttar, en ef þau eiga heima í sveitum og kauptúnum landsins, 5500. Og svo segja menn, að það sé verið að samræma útsvarsreglurnar í landinu, þegar þannig er að farið. Trúi þeir, sem trúa vilja, að þetta sé til þess að samræma, að setja upp slíkar reglur, að persónufrádráttur skuli vera 500 kr. á barn úti á landsbyggðinni og ekki stighækkandi, en hann byrjar á 1000 kr. og stighækkar um 100 kr. við hvert barn í öðrum stöðum. Hér er unnið flausturslega að málum, og ég hef ekki trú á því, að þessir hv. þm. og hæstv. ríkisstj., þó að ég treysti henni ekki of vel, hafi gert sér grein fyrir því, hvers lags afskræmi þetta frv. er. Eins og ég tók fram áðan, var hægt að setja upp þrjár reglur eða þrjá útsvarsstiga í þessari löggjöf. En það þurfti ekki að nota þá sem sérstaka auglýsingu, það þurfti ekki að fara að nota löggjöf landsins til þess að auglýsa það, að í Reykjavík væri bezt búið að þegnunum. Og svo skulum við bara hugsa okkur eitt. Við skulum hugsa okkur það, að hugmyndin um landsútsvör nái fram að ganga. Og það skulu menn sanna, að henni vex nú fylgi, eftir að slík auglýsingastarfsemi er hafin, og þá skulum við bara hugsa okkur það, að svo langt yrði gengið, að útsvarsstiginn fyrir Reykjavík dygði ekki. En hún má ekki nota nema þennan eina stiga, hún má ekki nota stigann, sem aðrir kaupstaðir landsins hafa. Hún er þrælbundin við þennan eina stiga, þó að hann nægi henni ekki. Og er nokkur skynsemi að setja slíkt í löggjöf, að það sé ekki hægt í raun og veru að snúa sér í hálfhring án þess að rekast á lögin sjálf? Þess vegna er þetta einnig gagnvart Reykjavík svo fráleitt að vera að binda þetta við Reykjavík, aðra kaupstaði og sveitir, en segja ekki bara, þessar reglur mega sveitarfélögin í landinu nota. Nú munu hv. fylgismenn málsins segja sem svo: Ja, hinir kaupstaðirnir mega nota Reykjavíkurstigann, og þið megið nota kaupstaðastigann. - En þetta er ekki eins einfalt og slíkt tal gefur til kynna, að lækka allan útsvarsstigann, eftir að búið er að leggja á eftir honum og hann gefið of há útsvör, eins og ég benti á áðan um útsvör í Borgarnesi, þar sem við vorum með reglur, sem voru lægri en í Reykjavík, en eigum nú að nota reglur, sem eru mun hærri. Við t.d. byrjuðum að leggja á 25 þús. kr. tekjur. Nú megum við það ekki. Nú verðum við a.m.k. að byrja með 15 þús. kr., og svo eigum við að lækka öll útsvörin hlutfallslega. En að lækka útsvörin hlutfallslega, það er ekki jafneinfalt og menn ætla. Með því móti að lækka útsvörin hlutfallslega er verið að eyða aftur hluta af persónufrádrættinum. Einhleypur maður, sem hefði 70 þús. kr. tekjur, ætti að greiða 13500 kr. í útsvar, en hjón með þrjú börn ættu þá að greiða af þessum sömu tekjum 8400. Ef við nú lækkum stigann um 20%, þá lækkar einhleypi maðurinn um 2700 kr., á sama tíma sem hinn lækkar um 1680 kr. Hér er verið að færa saman bilið, það er verið að eyða af persónufrádrættinum, sem þeim var áður veittur. Þess vegna eru þessir hlutir ekki svo einfaldir í framkvæmd eins og í fljótu bragði virðist vera. Þá er það annað atriði, sem einnig er í 3. gr. frv., og það er það að gera fyrra árs útsvar frádráttarhæft við álagningu nú. Hv. frsm. meiri hl., 3. þm. Sunnl., lagði mikið upp úr því, að þetta auðveldaði bæjarfélögum innheimtuna verulega mikið. Það má vel vera, að hv. þm. hafi þessa reynslu af útsvarsinnheimtu, en ég þekki hana ekki, enda höfum við ekki gefið afslátt á útsvörum í sambandi við innheimtu þeirra og innheimtast þau samt. En hér kemur miklu fleira til en þetta með innheimtuna, og því er, eins og hann benti réttilega á, þannig farið með innheimtuna, að aðallega er innheimt hjá fyrirtækjum. Þess vegna er það ekki nema mjög litill hluti af fólkinu, sem þetta ætti við. En það eru allsæmileg innheimtulaun, sem sumir menn fá fyrir það að greiða sín útsvör samkv. þessari reglu. Maður, sem hefði 50 þús. kr. tekjur, hans útsvar lækkar um 1400 kr., en maður, sem hefur 100 þús. kr., hans útsvar lækkar um 5400. Ef hann hefur 150 þús., þá er þetta komið upp í 10200, og ef það eru 200 þús., þá fær hann 14700 kr. lækkun á sínu útsvari, og ég held, að það muni margir telja sæmilega greidd innheimtulaun, þó að minna sé greitt en þetta. Hér ber að sama brunni og fyrr hjá þessari hæstv. ríkisstj. Það stefnir allt að því að hygla þeim, sem mestar hafa tekjurnar, og það er tekið af þeim, sem minna hafa. Máli mínu til sönnunar um, að það sé tekið af þeim, sem minna hafa, vil ég benda á í grg. fyrir þessu frv. á bls. 7, að þar er tekið fram, að jöfnunarsjóðsframlagið muni lækka útsvör að öðru jöfnu um 19–20% og það sé framkvæmanlegt að gera útsvörin frádráttarhæf vegna þess atriðis. Það er lagður almennur söluskattur á fisk, kjöt og brýnustu neyzluvörur, til þess að það sé hægt að lækka útsvör á hátekjumönnum. Hér er ekki verið að skera við neglur sér, þar sem hugmyndin er að hygla að. Þetta atriði, að gera útsvörin frádráttarbær, mun verða þess valdandi, að sum sveitarfélög verða þrátt fyrir framlag jöfnunarsjóðsins að hækka sín útsvör. Þar, sem bezt lætur, er kannske hægt að halda í horfinu, með því þó að draga úr framkvæmdum. En sveitarfélögin, sem líka hafa haft við vanskil að etja og missa eitthvað af jöfnunarsjóðstekjum sínum þannig, þeirra hlutur verður ekki stór út úr þessum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. Það, sem eðlilegast var í þessu sambandi, var að lækka útsvarsstigana, gera þá lægri í heild vegna jöfnunarsjóðsframlagsins, en ekki láta þá njóta mests, sem hæst hafa útsvörin og mestar tekjurnar. Það var sú leið, sem hæstv. ríkisstj. átti að fara. Þá var hægt að réttlæta að nokkru leyti söluskattinn, en ekki með því að nota hann til þess að lækka útsvör þeirra manna, sem mestar hafa tekjurnar. Ef við höldum svo áfram að virða fyrir okkur frv., sem á að samræma, eyða tortryggni og gefa fáar útsvarsreglur í staðinn fyrir margar, þá komum við næst að því, að það á að leggja á veltuútsvör og það er beinlínis heimilað í lögum. En þar er bara um heimild að ræða, og það geta nokkur sveitarfélög á landinu notað sér þetta og önnur ekki. Eitt getur notað þessa prósentu, annað hina, þriðja allt aðra o.s.frv. Og svo koma menn og segja, að það sé verið að samræma útsvörin, skapa meiri festu en áður, eyða tortryggni o.s.frv., þar sem er hægt að fara þannig með það, að engin regla felst í þessu, enda ekki framkvæmanleg, og það er hægt að hagnýta sér þetta eftir geðþótta. Þess vegna geta á þessu ári orðið líka 200 útsvarsreglur í landinu, eins og var s.l. ár. Það er ég sannfærður um að muni líka verða. Þetta frv. útilokar það ekki, og sem betur fer bindur það ekki svo hendur sveitarstjórnanna, að þær geti ekki eitthvað snúið sér við á eðlilegan hátt. Til hvers er þetta? Til hvers er verið að setja þessa löggjöf núna, þegar sömu dagana er því lýst yfir, að þetta sé bara bráðabirgðaatriði, sem eigi að nota þangað til annað betra sé komið? Af hverju er verið að þessu? Af hverju er ekki haldið áfram við það, sem er, og reynt að gera svo frv. þannig úr garði, að það sé hv. Alþ. sæmandi að afgreiða það? Hér er, eins og ég hef bent á, fullt af undanþágum, alls konar frávikum, sem er hægt að hagræða eftir vild, svo að það er hægt að hafa 200 reglur gildandi í landinu, alveg eins og þrjár. Þetta er þannig úr garði gert, því að eftir öll frávikin, allar undanþágurnar, sem nöfnum tjáir að nefna, þá má svo breyta þessu öllu með því að hækka og lækka eftir vild. Þannig er þetta, og ég er satt að segja mjög undrandi yfir því, að hæstv. ríkisstj. skuli vera að eyða tíma sínum í að flana út í mál, sem er ekki betur úr garði gert en þetta frv. er. Og eins og ég gat um áðan, hefði hún átt að hagnýta sér þá bendingu, sem fulltrúaráð sveitarfélaganna gaf henni. En það eru ekki öll kurl komin til grafar í þessu máli, og það er ónefnt, sem fyrst og fremst er að stefnt með þessu frv., og það er það að leggja útsvör á samvinnufélögin, verzlun félagsmanna eins og utanfélagsmanna. Hæstv. fjmrh. sagði í sinni framsöguræðu fyrir þessu frv. við 1. umr., með leyfi. hæstv. forseta: „Það þykir ekki eðlilegt og ekki sanngjarnt, að ein tegund atvinnurekstrar njóti að þessu leyti annars og meiri réttar en atvinnureksturinn almennt.“ Það er ástæða til að víkja nokkuð að þessu. Það hefur verið bent á það hér um samvinnufélögin og annan atvinnurekstur, að hann er ekki sambærilegur. Í því sambandi vil ég nefna það, sem hv. 3. þm. Sunnl. talaði hér um, að samvinnufélögin yrðu eins og aðrir að taka þátt í þeim kostnaði, sem af starfsemi þeirra leiddi á hverjum stað. Þar sem ég þekki til, hefur þeirra hlutur ekki legið eftir. Það má vel vera, að þar sem hv. þm. þekkir til, sé þessu öðruvísi varið. En það er bara allt annars eðlis að ræða um samvinnufélög heldur en önnur félög. Þegar ég fluttist í Borgarnes fyrir 5 árum, átti ég ekki kost á því að gerast félagsmaður í Verzlunarfélagi Borgarfjarðar. Ég átti ekki kost á því að gerast félagsmaður í öðrum hlutafélögum á staðnum. Verzlunarfélag Borgarfjarðar var þar engin undantekning. Þetta voru hlutafélög, rekin eftir formi hlutafélaga og lokuð félög. En ég þurfti ekki að fara að biðja stjórn Kaupfélags Borgfirðinga eða kaupfélagsstjórann um leyfi til að gerast félagsmaður í Kaupfélagi Borgfirðinga. Ég fór á skrifstofu félagsins og gerðist félagsmaður. Og því er nú svo varið með flesta Borgnesinga, að þeir eru félagsmenn í Kaupfélagi Borgfirðinga. Þegar þetta félag skilaði sínum reikningum og ársarði eftir árið 1959, var honum deilt út til félagsmannanna. Þessu var skipt út til félagsmannanna. Það er þeirra eign, og það er þess vegna ekki sambærilegt að bera þetta saman við lokuð félög. Félagsmennirnir, eins og hefur verið bent á, greiða skatt af tekjum sínum og eignum í Kaupfélagi Borgfirðinga, og svo er með önnur kaupfélög. Þess vegna er ekki hægt að bera þetta saman, og eins og hv. frsm. 2. minni hl. benti á, er þetta álíka og að gera kaupmanninum skylt að greiða veltuútsvar af afslætti þeim, sem hann gæfi viðskiptafólki sínu. Það mundi ekki vera farið fram á, að hann gerði það, enda ekki réttmætt, því að það eru fjármunir, sem hann tekur ekki til sin, heldur greiðir hann af hinu, sem hann ræður með. Ég benti á það hér um daginn og vil endurtaka það nú, að það fjármagn, sem kaupfélögin safna, er kyrrt á staðnum og það er ekki hægt að flytja þaðan. Það er ekki hægt að flytja það burt úr byggðarlaginu. Það er kyrrt, og hreppsfélagið nýtur þess áfram, þó að mannaskipti verði. Hér er líka meginmunur. Það er meginmunur á þessu eða þegar hægt er að flytja fjármagnið burt. Það er annað sjónarmið frá bæjardyrum þeirra, sem sveitarfélögunum stjórna, þegar öryggi er fyrir því, að fjármagnið verði notað í þágu byggðarlagsins. Hér er svo mikill munur, að það er ekki hægt með neinum rökum að bera þetta tvennt saman. Þess vegna er það bæjarfélag, sem tekur veltuútsvar af viðskiptum kaupfélaganna eins og af kaupmannaviðskiptunum, að skaða sjálft sig. Það er að skaða sjálft sig, vegna þess að gróði kaupmannsins er ekki bundinn við staðinn og getur orðið fluttur burt eftir nokkra daga eða mánuði, en hitt er kyrrt á staðnum og tekur þátt í uppbyggingunni þar. Það er því reginmunur, þegar á að bera þetta tvennt saman, og ég veit, að þessi hv. þm., sem brosir, hv. 2. þm. Vesturl. (SÁ), veit þetta vel.  Ég ætla ekki að þreyta hv. þm, með langri ræðu að þessu sinni. Ég vil að endingu segja það, að ég held, að það væri öllum fyrir beztu og ekki sízt þeim, sem fyrir þessu máli standa, að þetta mál yrði ekki afgreitt hér á hv. Alþ. nú, og það er röng stefna að búa þannig að sveitarfélögunum, að þau hafi ekki nægilegt olnbogarými. En að setja upp löggjöf, sem er ábending í hina og þessa áttina og hefur engan heildarsvip, það á ekki að gera hér á hv. Alþingi.



Hæstvirtur forseti. Það frv., sem hér er til umr., mun hafa verið lagt fyrir þingið, fyrir þessa deild, í lok marzmánaðar í vetur. Það er því búið að vera hér í d. og til athugunar hjá einni þingnefndinni hátt á annan mánuð. Þetta frv. er því kunnugt orðið mörgum, ekki aðeins þingmönnum, heldur landsmönnum yfirleitt, öllum þeim, sem hafa áhuga á þingmálum og því, sem hér gerist. Menn hafa rætt um þetta frv., það hefur verið tekið fyrir á fundum víða um land, og það hafa komið fram og verið sendar hingað til Alþ. álitsgerðir um þetta mál víða frá. Ef maður athugar það, sem komið hefur til þingsins um málið, þá kemur það í ljós, að yfirleitt eru það andmæli gegn frv. eða a.m.k. höfuðatriðum þess. Það kann að vera, að einstaka aðili, sem hefur sent um það umsögn, sjái eitthvað í því, sem hann hefur getað fellt sig við, en yfirleitt er þetta gagnrýni og víða hörð andmæli gegn frv. og aðalákvæðum þess. Það, sem einna almennustum andmælum hefur sætt, það er ákvæði frv. um veltuútsvör. Slík ákvæði hafa aldrei áður verið hér í lögum. Ýmis bæjarfélög og sveitarfélög önnur hafa á undanförnum árum lagt á svonefnd veltuútsvör og eftir ákaflega mismunandi reglum. Þau hafa verið illa þokkuð yfirleitt. Það hefur verið á það bent, að slík skattheimta þekktist hvergi annars staðar á byggðu bóli. Þeir, sem hafa beitt þessum útsvörum, þær sveitarstjórnir, hafa talið sig hafa heimild til þess í ákvæðum útsvarslaganna um, að leggja megi á gjaldþegn eftir efnum og ástæðum. Þessi veltuútsvör koma þyngst niður á þeim, sem veita þjónustu fyrir minnsta þóknun. Fyrirtæki, sem hafa mikla veltu, en litla álagningu, verða harðast úti í þessu efni. Þau verða sérstaklega illa fyrir barðinu á þessum veltuútsvörum. Önnur fyrirtæki, sem hafa litla umsetningu, en tiltölulega ríflegan hagnað miðað við veltuna, sleppa vitanlega miklu betur. Og það versta við þessi veltuútsvör hefur verið það, að þau eru lögð á alveg án tillits til þess, hver rekstrarafkoman hefur verið hjá fyrirtækinu. Það er alveg eins lagt á þau fyrirtæki, sem engan hagnað hafa, og hin, sem hafa einhvern rekstrarafgang, og það er meira að segja lagt á fyrirtæki, sem eru rekin með tapi, það er ekkert litið á það. Í þeim tilfellum hefur þetta verið eignaupptaka, án þess að nokkrar bætur kæmu fyrir. Ég nefndi við 1. umr. þessa frv. till., sem mþn. í skattamálum, sem starfaði fyrir nokkrum árum, lagði fram og afhenti ríkisstj. árið 1955. Í þessari mþn. voru 5 menn, og meiri hl. n., 3 nm., var einmitt úr þeim flokkum, sem standa að núv. hæstv. ríkisstj. N. skilaði tillögu, sem hún stóð öll að, og allir nm. voru sammála um þá till. Hún var um það að hækka nokkuð söluskatt, sem þá var í lögum, skipta þeirri hækkun milli allra sveitarfélaga í landinu miðað við íbúatölu, en banna að leggja á veltuútsvör, afnema veltuútsvörin. Þetta var því miður ekki tekið til greina á þeirri tíð og engin breyt. á þessu gerð síðan. Veltuútsvörin hafa verið á lögð viða, þó að mikill fjöldi sveitarfélaga hafi aldrei notað sér þetta, aldrei lagt á veltuútsvör. En nú er komið fram frv., ekki um að afnema þennan rangláta skatt, heldur að lögfesta hann. Það er eðlilegt, að fram komi mótmæli víða frá gegn þessu. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk) hefur lagt hér fram á þskj. 509 till. til rökst. dagskrár í þessu máli, en hann flytur einnig brtt. til vara, ef ekki verður á dagskrártill. fallizt. Ein af till. hans er um það, að ekki megi leggja hærra veltuútsvar á gjaldanda en svo, að samanlögð upphæð tekjuskatts, tekjuútsvars og veituútsvars nemi 65% af hreinum tekjum hans. Krafa um þetta hefur komið víða frá, að ef veltuútsvör verði í lög leidd, þá verði þau þó takmörkuð þannig, að aldrei sé hægt að taka í veltuútsvar að viðbættum tekjuskatti og tekjuútsvari nema ákveðinn hluta af hreinum tekjum gjaldanda. Og það virðist alls ekki til mikils mælzt, þó að á þetta verði fallizt, þessar kröfur frá fjölmörgum aðilum. En ég vil segja það, að ef meiri hluti þings getur ekki á þetta fallizt, þá er þó það minnsta, sem hann ætti að gera, að setja í lög, að veltuútsvör séu frádráttarhæf við álagningu tekjuskatts og tekjuútsvars. Þetta vantar í frv., sem hér liggur fyrir. Það er ekki þörf á þessu, ef síðasta till. á þskj. 509 verður samþ., vegna þess að þá láta menn ekki nema ákveðinn hluta af tekjum sínum í þessi útsvör, en verði hún felld, þá er nauðsynlegt að fá inn slíkt ákvæði, því að þá er veltuútsvar í mörgum tilfellum alveg hliðstætt við eignarskattinn, sem er lagður á án tillits til þess, hvernig rekstrarafkoma gjaldanda hefur verið á skattárinu, og eignarskattur er frádráttarhæfur við álagningu tekjuskatts. Ég sé, að hv. frsm. meiri hl. hefur vikið úr deildinni, ég vildi nú heldur hafa hann viðstaddan, þegar ég flyt mína ræðu. Það er hv. 3. þm. Sunnl. Hv. 3. þm. Sunnl., frsm. meiri hl., sagði, að samkv. þessu frv. væri útsvarsstigum fækkað, þeir yrðu nú aðeins þrír, hefðu verið ákaflega margir áður. Ég vil benda á, að þetta fær ekki staðizt hjá hv. þm., því að mér skilst, að útsvarsstigarnir geti orðið næstum því eins margir og sveitarfélögin eru í landinu eftir sem áður. Ákvæðin um veltuútsvör eru þannig, að þar geta orðið, hygg ég, jafnmargir stigar og sveitarfélögin eru. Það er því ekki hægt að fallast á það með honum, að þetta frv. verði sérstaklega til þess að koma á samræmingu. Hv. þm. talaði um ívilnanir og segir, að allar ívilnanir, sem veittar séu, hljóti að koma niður á öðrum gjaldendum í viðkomandi sveitarfélagi. Hann hefur líklega munað eftir því, sem gerðist hér í höfuðborg vorri árið sem leið. Þá vitnaði hv. 3. þm. Sunnl. í samvinnulögin og það ákvæði, sem þar er um, að þar til endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga hafi farið fram, skuli samvinnufélögin greiða eftir ákveðnum reglum, sem eru tilgreindar í þeim lögum, og svo segir hv. þm.: Nú liggur fyrir, að endurskoðun hefur farið fram. - Ég sé á þessu, að hann er ákaflega gamansamur eða hefur það til, ef hann kallar, að þetta sé endurskoðun á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér liggur fyrir. Ég veit ekki betur en bæði hann og aðrir, sem að frv. standa, séu stöðugt að tala um það, að þessi endurskoðun standi nú yfir og bráðum eigi að koma hið fullkomna frv. um þessi efni, byggt á endurskoðun, sem nú sé verið að vinna að, svo að ég held, að það sé alveg í fullkomnu ósamræmi við ákvæði samvinnulaganna að fara að fella niður þær reglur nú, sem hafa gilt undanfarið um greiðslur félaganna til sveitarfélaga. Það er engin forsenda fyrir slíku, hún er ekki til enn. Endurskoðuninni er ekki lokið. Hv. þm. segir, og sumir fleiri segja það: Veltuútsvör eiga að ná til allra rekstrarforma, samvinnufélaga á sama hátt og annarra. - Það er ástæða til að íhuga þetta svolítið. Veltuútsvör hafa verið lögð á verzlunarfyrirtæki, og það er hugmyndin að gera það áfram. En hvað er verzlun? Verzlunarrekstur er það að kaupa vörur til að selja þær öðrum, og þeir sem reka verzlun, hvort sem það eru einstakir menn eða fleiri saman, gera það til þess að skapa sér við það atvinnu og í mörgum tilfellum með það fyrir augum að hafa af þessu hagnað eins og af öðrum atvinnurekstri. En útvegun á vörum til eigin nota er ekki verzlun. Það er ekki verzlunarrekstur, þó að ég t.d. panti fyrir sjálfan mig frá útlöndum einhvern hlut, ef hann einhvern tíma yrði settur á frílista. Það er ekki verzlun. Ef ég er þarna bara að kaupa hlut, sem ég þarf að nota, annað hvort til míns heimilis eða til atvinnurekstrar, sem ég hef með höndum, einhverrar framleiðslustarfsemi, það er ekki verzlun. Það er ekki heldur verzlun, þó að ég og hv. 3. þm. Sunnl. tækjum okkur saman og keyptum í félagi eitthvað frá útlöndum, sem við ætluðum að nota á okkar eigin heimilum eða við eitthvað það, sem við erum að starfa við. Það er ekki verzlun. Og það er ekki verzlun, þótt við tækjum fleiri menn í félag við okkur og við keyptum slíka hluti bara til eigin nota. Þess vegna er það, að sá þáttur, meginþátturinn í starfsemi kaupfélaganna hér á landi, að útvega félagsmönnum sínum nauðsynjavörur og láta þá hafa þessa hluti með sannvirði, það er ekki verzlun. Hins vegar hafa mörg þessi félög verzlun líka. Þau selja óviðkomandi mönnum vörur, utanfélagsmönnum. Það er verzlun, og um það eiga að gilda sömu reglur og gilda um aðrar verzlanir. Ef við, ég og hv. 3. þm. Sunnl., förum að panta vörur til að selja öðrum, þá erum við að reka verzlun, en við erum ekki að reka verzlun, þótt við kaupum eitthvað inn til eigin nota. Já, hv. 5. þm. Vesturl. (BGr) hlustar á þetta með athygli. Þetta mun vera alveg í samræmi við þær kenningar, sem hann hélt fram í bók, sem hann ritaði nýlega og hér hefur verið getið, og ég veit, að hann er mér alveg sammála um þessa hluti. Já, ég veit það. Það er nú ýmislegt athugavert við þetta frv. Sumir þeir, sem hér hafa talað á undan mér, hafa tekið nokkur atriði þess til meðferðar, og fer ég ekki að endurtaka það. Ég vil víkja hér næst að einni brtt., sem hv. meiri hl. heilbr: og félmn. flytur á þskj. 497. Það er 6. brtt. Hún er um það, að það komi ný grein inn í frv. viðkomandi veltuútsvörunum. Þeir hafa orðið varir við það, sem að þessari brtt. standa, að það hefur mælzt ákaflega illa fyrir m.a. í þessu frv. að heimila að leggja há veltuútsvör á framleiðsluvörur bænda, og einn af stuðningsmönnum stjórnarinnar reis hér upp við 1. umr. málsins og mótmælti þessu. Skv. till. meiri hl. á þessi nýja grein að hefjast á þessum orðum: „Undanþegin veltuútsvari eru sláturhús og mjólkurbú“. Nú er það svo, að það er vafasamt, að það sé heimild til að leggja á sláturhús og mjólkurbú, eins og frv. er, því að hús er ekki velta. En ég tel alveg víst, að það, sem þeir eiga við þarna, séu þær vörur, sem eru teknar til meðferðar í þessum húsum, það sé mjólkin, sem fer í mjólkurbúin og þar eru unnar úr söluvörur, og það séu þær vörur, sem unnar eru í sláturhúsunum, sauðfjárafurðir, sem þar er unnið að. Ég hygg, að það sé réttur skilningur. En þá er eitt að athuga í þessu sambandi. Nú er það yfirleitt svo, a.m.k. hjá öllum hinum stærri sláturhúsum - ég held undantekningarlítið - og þeim, sem bezt eru búin, að þá er frystihús í sambandi við þau. Yfirleitt er það svo, að þetta eru sambyggingar. Frystihúsin eru áföst við sláturhúsin, og þegar búið er að slátra fénu, þá er kjötið fært úr sláturhúsinu inn í frystihúsið, fryst þar og geymt, þangað til það er flutt á markað. Ég vil skilja þetta svo, að þetta breyti engu. Ég vil skilja þetta svo, að þessar vörur, í þessu tilfelli kjötið, sem ég nefndi, og aðrar sláturfjárafurðir, verði jafnt undanþegnar veltuútsvari, þótt þær séu færðar úr sláturhúsinu inn í frystihúsið. Ég tel víst, að þetta sé meiningin hjá þeim, sem till. flytja, og ef engar aths. koma um þetta frá hv, frsm. meiri hl. eða öðrum, er standa að frv., þá tel ég, að því sé slegið föstu, að þessi skilningur minn sé réttur. Ég tel, að þá megi slá því föstu, að þetta sé réttur skilningur, þó að vitanlega hefði verið hægt að orða þetta upphaf greinarinnar betur en gert hefur verið. En látum það vera. Ég tel, að þetta hljóti að mega skilja á þennan hátt. Þá segir næst í þessari brtt.: „Útsvar af landbúnaðarafurðum framleiddum innanlands og seldum í umboðs- eða heildsölu má eigi meiru nema en 21/2 af heildarveltu.“ Nú þykist meiri hl. líklega gera vel við framleiðendur landbúnaðarvara að setja þó þetta hámark, að af þessum vörum, þegar þær eru seldar í umboðs- eða heildsölu, megi veltuútsvarið ekki nema meiru en 21/2 af þúsundi. En hvað er að segja um aðra umboðssölu samkvæmt frv.? Reykjavík hefur hér í sínum útsvarsreglum, sem birtar eru með frv., ákvæði um það m.a., að leggja megi allt að 2% veltuútsvar á umboðslaun. Ég skil þetta svo, að þeir, sem útvega vörur frá útlöndum, og það eru ýmis umboðssölufyrirtæki, sem gera það og taka umboðslaun fyrir, þurfi ekki að borga veltuútsvar meira en í mesta lagi 2% af umboðslaununum, og þá liggur það í hlutarins eðli, að það er ekki lagt frekar veltuútsvar á þær vörur, sem umboðssölufyrirtækin eru að útvega. Ef umboðssali hér útvegar vörur frá útlöndum einhverjum öðrum, einhverri verzlun fyrir 1000 kr. og tekur af því 2% umboðslaun, skulum við segja, þá fær hann 20 kr. fyrir ómakið. Þá má Reykjavíkurbær skv. þessu ekki leggja á þetta nema 40 aura í mesta lagi, 2% af umboðslaununum. En samkvæmt till. meiri hluta heilbr.- og félmn. er hægt að leggja á það fyrirtæki, sem selur landbúnaðarafurðir í umboðssölu, kr. 2.50 á hvert þúsund í söluverði vörunnar. Þeir segja hér: Útsvarið má eigi nema meiru en 21/2 af heildarveltu. - Ég skil, að það sé heildarsöluverð varanna, – mér skilst, að þeir meini það, - varanna, sem er verið að selja. Og þá er það mest kr. 2.50 af hverjum 1000 kr., sem fást fyrir þessar landbúnaðarvörur. En eins og ég sagði áður: Fyrirtæki, sem útvegar vöru frá útlöndum gegn umboðslaunum og tekur 2% umboðslaun, þarf ekki að borga nema í mesta lagi 40 aura af hverjum 1000 kr., sem þarna er um að ræða. Það er sem sagt: Meiri hl. n. ætlar bændum að borga meira en sex sinnum hærra veltuútsvar af sínum afurðum heldur en þeim, sem fá vörur hjá umboðssala hér í Reykjavík frá útlöndum. Hvernig stendur á þessu? Þetta er atriði, sem hv. meiri hl. þarf mjög að endurskoða. En svo er fleira í sambandi við þetta með umboðsviðskiptin. Það er aðeins, að því er snertir Reykjavík, talað um álagningu á umboðslaun, en ef umboðssalinn er búsettur utan Reykjavíkur, við skulum segja, að hann sé í Hafnarfirði eða suður í Keflavík og útvegar vörur gegn umboðslaunum frá útlöndum, þá má e.t.v. skilja frv. svo, að það megi leggja á hann allt að 2%, ekki af umboðslaununum, heldur af heildarverði þeirrar vöru, sem hann er að útvega, því að í 6. gr. frv. stendur, að það megi leggja allt að 2% veltuútsvar á umboðs- og heildverzlun. Þetta er atriði, eitt af mörgum, sem hv. meiri hl. þarf endilega að taka til endurskoðunar. Það er óhjákvæmilegt. Ég álít, að þarna eigi að koma inn í 6. gr., að það megi aðeins leggja á umboðslaunin, alveg eins og manni skilst að sé að því er varðar Reykjavík. Það nær vitanlega ekki nokkurri átt, að umboðssölufyrirtæki, sem ætti helma suður í Hafnarfirði eða Keflavík eða í Vestmannaeyjum, þurfi að borga margfalt hærra veltuútsvar af sinni starfsemi en slíkt fyrirtæki í Reykjavík. Ég þykist vita, að hv. 3. þm. Sunnl. sé mér sammála um þetta og þetta sé bara atriði, sem farið hefur fram hjá n. Hún hlýtur að taka þetta til athugunar. Og það er í raun og veru ósköp auðvelt að laga þetta. Það er ekki annað en að samþykkja hér eina af till. hv. 2. minni hl. heilbr.- og félmn., hv. 4. þm. Reykn. (JSk). Það stendur hér í 4. brtt. hans, b-lið, að af umboðsviðskiptum, þ. e. útvegun á vörum gegn umboðslaunum og vinnslu og sölu á innlendum vörum í umboði framleiðenda eða eigenda, reiknast veltuútsvarið aðeins af umboðslaununum. Þetta á skv. hans till. að gilda fyrir alla staði á landinu. Þá er hér enn viðkomandi veltuútsvörunum, þar sem er um mikið ósamræmi að ræða, ef borin er saman höfuðborgin og aðrir staðir. Í 5. gr. frv., sem gildir fyrir Reykjavík, eru talin upp nokkur opinber gjöld, sem á að draga frá veltunni, áður en veltuútsvar er á lagt. Það er í fimm liðum. Hins vegar er frv. þannig úr garði gert, að það er ekki skylt að draga þessi gjöld frá annars staðar, hvorki í öðrum kaupstöðum né hreppsfélögum, og þetta er svo fráleitt, að ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að hv. meiri hl. ætli sér að lögfesta það svona. Ég trúi því ekki, að veltuskattsskyld fyrirtæki hér í Reykjavík eigi að fá að draga öll þessi gjöld frá veltunni, áður en útsvarið er á lagt, en sams konar fyrirtæki í Hafnarfirði eða Vestmannaeyjum megi ekki draga þetta frá. Þetta hlýtur meiri hl. að taka til athugunar, og það er eins og með það, sem ég nefndi áðan, það er brtt. um þetta atriði hér frá hv. 4. þm. Reykn., sem lagar þetta ósamræmi, ef samþykkt verður. Það er ákaflega margt skrýtið í þessu frv., sem eðlilegt er, vegna þess að það virðist vera ætlun þeirra, er að því standa, að lögfesta ýmsar reglur, sem gilt hafa hjá einstökum sveitarstjórnum eða niðurjöfnunarnefndum undanfarið, hversu fráleitar sem þær eru. Ég skal taka hér dæmi t.d. úr 6. gr. Þar er veltuútsvarsprósentan tvenns konar: Í fyrsta lagi allt að 3% , og það má leggja allt að 3% á kvikmyndahús, bara og billjardstofur, söluturna, skartgripaverzlanir, tóbaks- og sælgætisverzlanir og eitthvað fleira, og í þessum flokki er líka olíuverzlun. Það má leggja jafnmikið veltuútsvar á olíuverzlun og bara og billjardstofur, tóbaks- og sælgætisverzlanir, skartgripaverzlanir o.s.frv. Hvaða vit er nú í þessu, þó að slíkt hafi viðgengizt í einhverju sveitarfélagi undanfarið? Olían er einhver brýnasta nauðsynjavara landsmanna, t.d. til atvinnurekstrarins í öllum greinum, fyrir sjávarútveginn, landbúnaðinn og iðnaðinn. Og það er meira en það. Þeir, sem eru ekki svo lánsamir að hafa raforku eða heitt vatn til húsahitunar, nota nú mjög margir olíu til húsahitunar. Það er orðið miklu meira um það, bæði í sveitum og kauptúnum og kaupstöðum, að olía sé notuð til húsahitunar, heldur en kolin. Það hefur færzt í það horf á síðari árum, og þessi vara á að vera í sama flokki hvað veltuútsvör snertir og mestu munaðarvörur og ýmsar óþarfavörur, og þetta bara fyrir það, að einhverjar sveitarstjórnir eða bæjarstjórnir hafa fundið það upp á liðnum árum að leggja svona óverjandi há gjöld á olíuna. Menn segja kannske, að þetta sé allt í lagi, olíufélögin séu ekki of góð til að borga. En við megum vita það, að þetta kemur allt niður á notendum olíunnar. Hún verður þeim mun dýrari, sem þessu nemur. Það er fleira þarna jafnfráleitt. Við skulum taka útsvarsreglur Reykjavíkur, sem nú á að fara að lögfesta. Þar eru farm- og fargjöld, ótalin annars staðar, í flokki, þar sem má leggja á allt að 1.1% , en svo eru í sérflokki, innan um ýmislegt, innan um blómaverzlanir og ýmislegt þess konar, farmgjöld tankskipa. Við vitum ósköp vel, hvernig á þessu stendur. Það er eitt olíutankskip til í eigu þjóðarinnar, og það er af annarlegum ástæðum, sem bæjarstjórnin í Reykjavík leggur miklu hærra veltuútsvar á þetta skip, þetta flutningaskip, sem flytur þessa nauðsynjavöru til landsins, heldur en á önnur skip, sem flytja aðrar vörur, oft margfalt ónauðsynlegri. Þetta er af annarlegum og sérstökum ástæðum, og nú á að fara að setja þetta í lög hér á voru landi. Já, það er ýmislegt fleira skrýtið í þessu, sem nú á að fara að setja í lög. Ég vík að því aftur. Í 6. gr., í hærri flokknum, allt að 3%, flokknum, eru t.d. söluturnar. Ég geri ráð fyrir, að það sé átt við þær vörur, sem seldar eru í þessum söluturnum, sem megi leggja á allt að 3%. En ef sömu vörurnar eru seldar í húsi með risi eða flötu þaki, þá fara þær niður í 2% flokkinn. Ég sé ekki betur. En þetta hefur verið í reglum niðurjöfnunarnefndar í Reykjavík og jafnvel hjá fleirum, og þá er sjálfsagt að setja þetta í lög. Þetta á að koma í lagasafninu hjá okkur, lög frá Alþingi. Og þarna í þessum hærri flokki eru verzlanir og veitingastaðir, opnir til klukkan 23.30, þ. e. hálftólf að kvöldi. En ef þeir loka nú korter yfir ellefu, þá sleppa þeir náttúrlega með lægra gjaldið. Nei, það eru ekki einstök atriði, fá, sem hér þyrfti að athuga betur, frv. allt er ósköp flausturslega samið, vægast sagt, og ekki samboðið hinu háa Alþingi að gera þetta að lögum. Hæstv. forseti. Ég á nú eftir þó nokkuð af minni ræðu. Ég ætlaði að vitna hér í umsagnir, sem komið hafa um málið viða frá, en ef forseti vill, þá gæti ég frestað framhaldinu þar til síðar, vegna þess að nú er komið að kvöldverðartíma.  Fundarhlé. Ég gat þess í upphafi máls míns, að það hefðu borizt til Alþingis mótmæli gegn þessu frv. og einstökum atriðum í því. Mér þykir rétt að minnast nokkuð á þessi erindi, sem Alþingi hafa borizt, þó að þau séu nú víst fleiri en ég hef hér tekið, en elns og ég sagði, eru þau allmörg, sem borizt hafa. Ég hygg, að það fyrsta, sem kom hingað, hafi verið frá stjórn Kaupfélags Ísfirðinga. Það hefur þegar verið getið um þetta af öðrum, það er áskorun á Alþingi frá félagsstjórn Kaupfélags Ísfirðinga, þar sem segir m.a. í sambandi við fram komið stjfrv. um breyt. á útsvarslögunum: „skorar stjórn Kaupfélags Ísfirðinga mjög ákveðið á hv. Alþingi að fella það ákvæði frv., að veltuútsvar verði lagt á viðskipti meðlima kaupfélaganna.“ Fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga var á fundi hér í Reykjavík 9.–10. apríl í vor. Þetta fulltrúaráð gerði ályktun um það frv., sem hér liggur fyrir. Þar segir: „Fundurinn telur, að frv. það, sem komið hefur fram á Alþingi því, sem nú situr, um bráðabirgðabreyting á útsvarslögum, þurfi nánari athugunar í ýmsum atriðum. Bendir fundurinn á eftirfarandi dæmi um þetta: Varhugavert er að lögbjóða án frekari undirbúnings og athugunar en hér hefur átt sér stað til frádráttar frá tekjum við útflutningsálagningu útsvar fyrra árs, annað en veltuútsvar. Væri því athugandi að þetta ákvæði yrði aðeins heimildarákvæði.“ Og í 2. lið í þessari ályktun segir þannig: „Ekki er rétt, að samvinnufélög greiði útsvör af skiptum sínum jafnt við félagsmenn og utanfélagsmenn eftir sömu reglum og kaupmenn sama staðar, svo sem fyrir er mælt í 12. gr. frv.“ Þetta er í ályktun, eins og ég sagði, frá fulltrúaráði Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Hinn 20. apríl barst svo bréf frá stjórn Kaupmannasamtaka Íslands, þ.e. ályktun, sem stjórn samtakanna hefur gert á fundi sínum hinn 12. apríl. M.a. segir í þessari ályktun, að samtökin mótmæli því, að bæjaryfirvöldunum sé veitt áframhaldandi heimild til þess að leggja útsvör á veltu án nokkurs tillits til hagnaðar viðkomandi atvinnugreinar eða starfsemi. Enn fremur mótmælir stjórnin því misræmi, sem frv. er ætlað að lögbjóða að viðhaldið sé, með því að sama tegund verzlunar þurfi að greiða misháan hundraðshluta af veltunni eftir því, undir hvaða bæjar- eða sveitarfélag hún á að sækja. „Fyrir því leyfir stjórn samtakanna sér allravirðingarfyllst að skora á hið háa Alþingi, að sá fyrirvari verði settur í frv. þetta, ef að lögum verður, að aldrei megi útsvarsfjárhæð ákveðin hærri en ákveðinn hundraðshluti af hreinum tekjum fyrirtækisins, í annan stað, að veltuútsvar skuli hvar sem er á landinu vera að hundraðshluta jafnhátt, miðað við sömu grein verzlunar eða starfsemi, og hvergi hærra en í Reykjavík 1959.“ Þetta er áskorun frá Kaupmannasamtökum Íslands. Þeir benda þarna réttilega á, að það sé óhæfa að leggja á veltuútsvör án tillits til afkomu fyrirtækja, og þeir benda í öðru lagi á, að það sé rangt að gera upp á milli fyrirtækja eftir því, hvar heimilisfang þeirra er. Næst barst til Alþingis hinn 25. apríl ályktun frá Blönduósdeild Kaupfélags Húnvetninga. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á aðalfundi Blönduósdeildar Kaupfélags Húnvetninga var eftírfarandi tillaga samþ. með öllum greiddum atkvæðum gegn 4: Deildarfundur Kaupfélags Húnvetninga í Blönduóshreppi 1960 skorar á ríkisstj. og Alþ. að fella niður þau ákvæði í fram komnu frv. ríkisstj. um veltuútsvar á samvinnufélög fram yfir 11/2% af utanfélagsmannaverzlun félaganna, þar sem sannanlegt er, að samvinnufélög greiða félagsmönnum sínum þann arð, er verður ár hvert.“ Enn fremur eru í þessari samþykkt mótmæli gegn því, að veltuútsvör séu lögð á afurðasölufélög, þ.e.a.s. umboðssölu á framleiðslu bænda. Það telur fundurinn að nái engri átt, nema að því marki er viðkomandi sveitarfélag kann að hafa gjöld af rekstri félaganna á hverjum stað. Enn kom bréf um þetta mál hinn 28. apríl frá stjórn Kaupfélags Siglfirðinga. Stjórnin sendir þar til Alþingis till., sem samþ. var einróma á aðalfundi Kaupfélags Siglfirðinga á Siglufirði 24. apríl 1960. Og ályktunin, sem þar var samþ. einróma, hefst á þessum orðum: „Aðalfundur Kaupfélags Siglfirðinga, haldinn 24. apríl 1960, skorar á hv. Alþ. að fella úr fram komnu frv. um breytingar á útsvarslögunum það ákvæði frv., að veltuútsvar verði lagt á viðskipti meðlima kaupfélaganna. Aðalfundur Kaupfélags Siglfirðinga álítur, að óréttlátt og þjóðhagslega rangt sé að lögleiða veltuútsvar, sem lagt er á án tillits til rekstrarafkomu eða annarra aðstæðna.“ Næst er erindi frá sýslumanni Suður-Þingeyjarsýslu. Það barst hingað til þingsins 5. maí. Það er ályktun sýslufundar S-Þingeyjarsýslu. Í þeirri ályktun segir m.a. á þessa leið: „Lögleiðing veltuútsvars á viðskipti almennt er dulbúin aðferð til að færa mjög verulegan hluta af útsvarsþunga bæja og kauptúna yfir á íbúa þeirra sveitabyggða, sem verða að hafa aðalviðskipti sín í bæjum, en hafa engin skilyrði til gagnkvæmra ráðstafana á hendur þeim.“ Þarna er bent á atriði, sem var nokkuð rætt við 1. umr, þessa máls. Skv. þessu frv. er ætlazt til þess, að viðskiptamiðstöðvar geti með veltuútsvörum skattlagt mjög verulega íbúa þeirra héraða, þeirra sveitarfélaga annarra, sem sækja þangað sín viðskipti. Þeir segja enn fremur, sýslufundarmennirnir í Suður-Þingeyjarsýslu: „Með fyrirhuguðu veltuútsvari á vörur í umboðssölu, sem engin verzlun er í venjulegum skilningi, og þá fyrst og fremst framleiðsluvörur landbúnaðarins, er allra lengst gengið í rangsleitninni, og það því fremur að frv. opnar leið til að leggja á eina og sömu vörueiningu í þremur sveitarfélögum.“ Þeir segja síðan: „Þar sem engar óumflýjanlegar ástæður geta legið til þess, að gera þurfi bráðabirgðabreyt. á útsvarslögunum á þessu þingi, skorar sýslunefndin á hv. Alþ. að afgreiða engar breyt. á nefndri löggjöf, fyrr en n. sú, sem vinnur að breyt. á henni, hefur lagt fram fullnaðartillögur sínar í því efni og landsmönnum gefizt ráðrúm til að gagnrýna þær breyt., sem þar verða væntanlega bornar fram.“ Þá er ályktun frá Kaupfélagi Borgfirðinga, sem kom hingað til þingsins 9. maí, þ.e. tillaga, sem samþ. var á aðalfundi Kaupfélags Borgfirðinga hinn 6. maí næstliðinn. Þar segir: „Aðalfundur Kaupfélags Borgfirðinga, haldinn í Borgarnesi 5. og 6. maí 1960, mótmælir harðlega frv. um útsvör, sem fram er komið á Alþ., og sérstaklega því atriði þess að heimila bæjar- og sveitarstjórnum að leggja veltuútsvör á samvinnuverzlanir, mjólkursamlög og sláturhús eftir sömu reglum og verzlunarfyrirtæki í einkaeign. Telur fundurinn, að veltuútsvör á viðskipti félagsmanna í samvinnufélögum séu ranglát, og skorar á Alþ. að fella frv. í því formi, sem það er fyrir lagt.“ Till. hlaut samþykki fundarins með 53 shlj. atkv. Enga formælendur átti stjórnin þar í þessu máli. Og svo var það víðar, þar sem ályktanir voru gerðar. 9. maí barst þinginu annað bréf um þessi mál. Karl Kristjánsson, 1. þm. Norðurl. e., sendi þá ályktun aðalfundar Kaupfélags Þingeyinga, þar sem mótmælt er tilteknum ákvæðum varðandi veltuútsvar samvinnufélaga í fram komnu frv. til l. um bráðabirgðabreyt. á lögum um útsvör og skorað á Alþ. að fella þau ákvæði úr frv. Það, sem þar er sérstaklega mótmælt, er eins og hjá öðrum veltuútsvarið í sumum greinum. Þeir telja það fjarstæðu og rangsleitni að lögbjóða, að leggja skuli veltuútsvar á heildarsölu hvers konar vöru, engar íslenzkar framleiðsluvörur undanskildar á nokkru sölustigi, svo og á vinnu og þjónustu, jafnt hjá félagsmönnum og utanfélagsmönnum, ef um samvinnufélög eða önnur félög er að ræða. Þeir segja enn fremur: „Bera þau ákvæði og fleiri í frv. vott um hróplegt skilningsleysi á aðstöðu sumrar framleiðslu og samvinnusamtökum almennings í verzlun og viðskiptum." Skorar fundurinn á alla þá alþm., er telja sig samvinnumenn, að koma í veg fyrir, að þessi og þvílík ákvæði verði lögleidd. Þessi till. var samþ. þar shlj. 11. maí berst Alþ. ályktun frá aðalfundi Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis, sem haldinn var hér í Reykjavík 8. maí. Þar segir svo: „Aðalfundur KRON 1960 skorar á Alþ. að fella úr frv. til l. um útsvör, sem nú liggur fyrir, ákvæði um, að leggja skuli á veltuútsvör og að leggja skuli tekjuútsvar á félagsmannaviðskipti samvinnufélaga. Verði ákveðið að leggja tekjuútsvar og veltuútsvar á félagsmannaviðskipti, er brotin grundvallarregla, sem viðurkennd er í flestum löndum, að tekjuafgangur af viðskiptum félagsmanna er sparnaður þeirra, en ekki verzlunarágóði.“ Hinn 13. maí barst hingað til þingsins ályktun frá aðalfundi Kaupfélags Norður-Þingeyinga, sem haldinn var á Kópaskeri 10. maí 1960. Fyrstu tveir liðirnir í þessari ályktun eru um önnur mál, þ.e. um þá ákvörðun að krefja kaupfélag í landinu um að senda til Seðlabankans helming af aukningu innlánsdeilda félaganna. Mótmæli gegn þessu hafa verið hér fleiri í ályktunum. Og einnig eru hér mótmæli í 2. tölulið gegn hóflausri hækkun á vöxtum lánsfjár. En síðan segir í 3. lið ályktunarinnar, að fundurinn andmæli ákveðið að lögbjóða eða leyfa veltuútsvar á kaupfélög og Samband íslenzkra samvinnufélaga, sem byggja rekstur sinn og þjónustu að mestu leyti á umboðsstarfi fyrir allan fjölda smáframleiðenda og neytenda um landið allt og geti ekki brugðizt við þessu á annan hátt en hækka sín umboðslaun fyrir þjónustuna, sem þessum þunga skatti nemur, og kemur því loks niður á öllum almenningi. Hinn 19. maí barst hingað ályktun frá aðalfundi Kaupfélags Húnvetninga á Blönduósi, sem haldinn var 10. og 11. maí. Þar segir m.a.: „Fundurinn telur fráleitt, að heimild sé gefin til að leggja veltuútsvar á viðskipti kaupfélaga við félagsmenn sína, þar sem það er meginregla, að verði hagnaður af þessum viðskiptum, þá endurgreiði kaupfélögin hann. Fundurinn skorar því á hæstv. Alþ. að fella þetta ákvæði úr lagafrv., þar sem fundurinn telur það alveg óþolandi.“ Þá vil ég að síðustu geta um ályktun, sem gerð var á aðalfundi Vinnuveitendasambands Íslands, sem haldinn var hér í Reykjavík 12. –14. maí 1960. Þar segir svo m.a.: „Aðalfundur Vinnuveitendasambands Íslands, haldinn 12.–14, maí 1960, mótmælir fyrirhugaðri lögfestingu veltuútsvara, sem lögð séu á án tillits til afkomu félags, svo sem ráðgert er í frv. um þetta efni, sem nú liggur fyrir Alþingi.“ Mér þótti rétt að láta þetta koma fram, það sem ég hef nú lesið. Það er áreiðanlega ástæða til þess fyrir hv. þdm. að íhuga þessi mótmæli, rökstudd mótmæli, sem komið hafa frá mörgum stöðum á landinu, viðkomandi þessu máli, ekki sízt viðkomandi ákvæðum frv. um veltuútsvörin.



Herra forseti. Þar sem mér hefur verið tjáð, að nefnd þeirri, sem hefur fjallað um frv. það, sem hér liggur fyrir um bráðabirgðabreytingu á útsvörum, hafi verið falið þetta atriði, þá tel ég, að þessi brtt. sé síður en svo til að flýta því, og segi nei.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að gera hér fsp. til hæstv. viðskmrh. vegna ákvæða í þessu frv., og svo ákvæða, sem eru í lögum þeim um efnahagsmál, sem voru sett á í febrúarmánuði s.l. En ég sé, að hæstv. viðskmrh. er hér ekki staddur, og vildi þess vegna beina því til hæstv. forseta, hvort það væri ekki hægt að fá málinu frestað þangað til ráðherrann væri viðstaddur. Umr. frestað um stund, en var fram haldið síðar á fundinum.



Herra forseti. Mig langaði til þess að beina einni fsp. til hæstv. viðskmrh. í sambandi við ákvæði, sem er í þessu frv., og svo annað ákvæði, sem er í lögunum um efnahagsmál, sem voru samþ. hér í febrúarmánuði s.l. Í lögunum um efnahagsmál, 27. gr. þeirra, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðlagsyfirvöld skulu þegar eftir gildistöku þessara laga setja nýjar reglur um álagningu í heildsölu og smásölu á innfluttum vörum, er miðist við það, að álagningin í krónum hækki ekki nema sem svarar beinni hækkun dreifingarkostnaðar vegna ákvæða þessara laga. Hækkun á verði innlendra iðnaðarvara og hvers konar þjónustu vegna ákvæða þessara laga má ekki eiga sér stað nema með samþykki verðlagsyfirvalda, og hún má ekki vera meiri en svarar þeirri hækkun tilkostnaðar, sem leiðir af ákvæðum laganna.“ Samkvæmt þessu lagaákvæði virðist það vera í gildi nú, að álagning megi ekki vera hærri en hún var, þegar lög um efnahagsmál tóku gildi, að þó viðbættri þeirri hækkun, sem leiðir beint af hækkun dreifingarkostnaðar vegna ákvæða laganna, en við það sé álagningin fastbundin. Í því frv., sem hér liggur fyrir, í 3. gr. þess, segir hins vegar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Verðlagsákvarðanir allar skulu miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, er hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur.“ Mér sýnist, að ef þessi regla er tekin upp og hún verður í lögum, sem eru sett seinna en efnahagsmálalögin, þá muni hún verða sú, sem verðlagsyfirvöldin nýju eigi að fara eftir, þ.e.a.s. þau eigi eingöngu að binda sig við þörf þeirra fyrirtækja, er hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur, en séu þá ekki lengur bundin af þeim ákvæðum, sem nú eru í 27. gr. efnahagsmálalaganna. Það, sem ég vil spyrja hæstv. viðskmrh. um, er, hvort þessi skilningur minn sé ekki réttur, að ef árekstur verður á milli þeirra ákvæða, sem eru í væntanlegri löggjöf um verðlagsmál samkvæmt þessu frv., og þeirra ákvæða, sem eru nú í efna hagsmálalöggjöfinni, þá verði það ákvæði hinna nýju verðlagslaga, sem komi til með að gilda, þ.e. að verðlagsákvarðanir verði fyrst og fremst miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, er hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur, en verði hins vegar ekki bundnar af þeim ákvæðum, sem nú er að finna í efnahagsmálalöggjöfinni. Ég hef í sambandi við frv. lagt fram brtt., sem ég þarf ekki að mæla fyrir mörgum orðum. Hún er um það, að í stað orðanna í 1. gr. frv., að formaður hennar, þ.e. verðlagsnefndar, skuli vera ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., komi, að formaður verðlagsnefndarinnar skuli skipaður af ríkisstj, eftir tilnefningu hæstaréttar. Ég held, að það sé mjög óheppilegt fyrirkomulag að gera ráðuneytisstjóra, sem á að vera hlutlaus og óumdeildur embættismaður, að oddamanni í dómstóll, sem getur þurft að fjalla um mjög viðkvæm deiluefni, og þess vegna sé heppilegt að fela öðrum aðila að fara með þetta oddavald. Og ég hygg, að þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, neytendur annars vegar og svo verzlanir hins vegar eða vinnuveitendur, mundu bezt geta sætt sig við það, að slíkur oddamaður væri tilnefndur af hæstarétti. Ég held, að þetta sé svo augljóst mál, að óþarft sé að fara fleiri orðum um það.



Herra forseti. Skilningur sá, sem hv. 7, þm. Reykv. (ÞÞ) lýsti á 27. gr. laga um efnahagsmál og ákvæðum 3. gr. þessa frv. um verðlagsmál, er réttur og er í samræmi við þann skilning, sem ríkisstj. leggur í þessar greinar. Ákvæðin í 27. gr. efnahagsmálalaganna höfðu þýðingu fyrir þá breytingu, sem nauðsynlegt var að gera á verðlagsákvæðum í beinu framhaldi af gengisbreytingunni. Ákvæðin í 27. gr. voru eins konar leiðarvísir til verðlagsyfirvalda um, hvernig þau skyldu haga þeim. Í fyrsta lagi voru það fyrirmæli um að setja ný verðlagsákvæði, setja nýjar hlutfallstölur um hámarksálagningu, og í greininni fólst vísbending um, hvernig þessi nýju hámarksákvæði skyldu sett. En það var frá upphafi til þess ætlazt, að þessi gr., 27. gr., gilti eingöngu um þá endurskoðun verðlagsákvæða, sem fara skyldi fram þegar eftir gildistöku laganna, en byndi á engan hátt hendur verðlagsyfirvalda áfram. Þess vegna er sjálfsagt, að þegar þetta frv. hefur verið samþ., ef svo fer, þá felast þær reglur, sem verðlagsyfirvöld eiga að starfa eftir, í 3. gr. frv., þar sem svo er kveðið á, að verðlagsákvarðanir allar skuli miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, er hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Þetta er einnig skoðun forstjóra innflutningsskrifstofunnar, sem nú fara með verðlagsmál, og eftir þessu telur ríkisstj., að væntanleg verðlagsnefnd eigi að starfa.