Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm., (Ingólfur Jónsson): Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 70 ásamt öðrum hv. þm., hv. 2. þm. Árn., sem hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að innflutningur á varahlutum til bifreiða verði frjáls frá næstu áramótum að telja.“ - Eins og kunnugt er, hafa bifreiðavarahlutar verið settir á bátagjaldeyrislistann, sem tók gildi á þessu ári, og hefur þetta orðið mjög tilfinnanlegt fyrir bílaeigendur og útgerðarmenn bifreiða eða þá, sem annast útgerð þeirra. Það er með öllu óskiljanlegt, að bifreiðavarahlutar skyldu vera teknir með á þennan lista. Allir, sem þekkja til þessara mála, vita, að bifreiðavarahlutar teljast til brýnna nauðsynja í okkar landi, sem hefur svo slæma vegi og hefur varla önnur samgöngutæki upp á að bjóða á landi. Eina afsökunin fyrir þessu er sú, að margir af hv. þm. hafi ekki að fullu gert sér ljóst, hvað kostar að gera út bifreiðar á þeim vegum, sem við verðum að notast við. Ég ætla þó, að eftir þá reynslu, sem fengizt hefur af þessu í nær ár, eigi hv. þm. hægara með að gera sér þetta ljóst og séu fáanlegir til að taka bifreiðavarahlutana út af listanum, svo framarlega sem hann eigi að vera í gildi á næsta ári. Nú ætla ég ekki að leggja neinn dóm á nauðsyn þess að halda honum áfram, en ekki þykir mér ótrúlegt, að sá háttur verði hafður á, sem nú er, þar sem ástandið hefur ekki breytzt til batnaðar fyrir útgerðina. En ef þessi háttur verður hafður á áfram, verður að taka þessar brýnu nauðsynjar út af listanum, því að það hefur áreiðanlega verið fyrir misgáning hjá hv. þm. að taka bifreiðavarahlutana með. Það var ákveðið með bátaútvegslistanum, að á hann yrðu settar þær vörur, sem ekki teljast til brýnustu nauðsynja, eða þær, sem áður voru aðeins fáanlegar á svörtum markaði eða með öllu ófáanlegar, og er það réttlætanlegt að hafa þar þær vörur, sem fólk getur neitað sér um. En nú er óhætt að segja, að 90% af þeim bifreiðavarahlutum, sem fluttir eru til landsins, séu í vörubifreiðar og sérleyfisbifreiðar, en aðeins 10% í fólksbifreiðar, enda slit á þeim mun minna. Það er augljóst, að það er óréttlátt að skattleggja þannig vöru- og sérleyfisbifreiðarnar, auk þess sem það hefur geigvænleg áhrif á framleiðslukostnaðinn og líf fólksins að leggja þannig 60% skatt á bifreiðavarahlutana með þessu. Bifreiðar eru eina samgöngutækið, sem við notum á landi, og slit á þeim hér mun meira en í öðrum löndum, þar sem vegir eru betri. Hverjum dytti í hug erlendis, þar sem járnbrautir eru aðalsamgöngutækin á landi, að skattleggja varahluta til þeirra eða járnbrautarteina, líkt og við skattleggjum aðalsamgöngutæki okkar, eða að skattleggja olíu og varahluta til strandferðaskipanna eða annarra flutningaskipa hér við land? Þetta er ekki gert, af því að augljóst er, að slíkt hefði svo alvarleg áhrif á dýrtíðina og afkomu fólksins, að enginn hefur látið sér detta slíkt í hug. Þetta er þó ekki fráleitara en með bifreiðavarahlutana. Ég kem þá að því aftur, sem ég sagði, að hv. þm. hefðu ekki gert sér ljóst, þegar listinn var settur, hve mikil áhrif þetta hefði á dýrtíðina og atvinnulífið í landinu. T. d. er ljóst, að mjólk er seld dýrar af því, að varahlutar til bifreiðanna, sem flytja hana, eru skattlagðir þannig, svo að framleiðslan öll hlýtur að hækka sem því nemur. Þetta ýtir undir dýrtíðina, svo að hún fer upp, en ekki niður. Allir bifreiðaeigendur krefjast þess, að varahlutarnir verði teknir út af listanum, og þær kröfur verða ekki þagðar í hel. Hitt er svo annað mál, hvort bátaútvegurinn þarf að fá annað í staðinn, vegna þess að hans hlutur megi ekki vera minni. Um það ætla ég ekkert að segja né dæma um það. En megi ekki rýra listann, má bæta á hann öðrum vörum, sem ekki eru eins nauðsynlegar. Má áreiðanlega finna margt, sem ekki er eins nauðsynlegt fyrir allan almenning og bifreiðavarahlutar. Bezt væri þó að þurfa ekki að bæta neinu á listann, en þó vil ég ekki leggja neinn dóm á það á þessu stigi málsins. Bifreiðaeigendur gera kröfu til þess, að bifreiðavarahlutarnir séu teknir út af listanum og innflutningur á þeim gefinn frjáls, og því til sönnunar liggja hér frammi áskoranir frá fjölmörgum samtökum bifreiðaeigenda. Vörubílstjórafélagið Þróttur, bílstjórafélagið Hreyfill, félag sérleyfishafa og félag íslenzkra bifreiðaeigenda skora á Alþ. að samþ. þessa till., sem ég ber hér fram. Sérstök samþykkt er frá Þrótti, og er það skýr og ákveðin áskorun um að samþ. till. þessa, og sé ég ekki ástæðu til að lesa það hér. Mér þykir ekki ólíklegt, að fleiri bifreiðarstjórafélög eigi eftir að senda svipaðar áskoranir til Alþ., en þetta er þó frá fjölmennustu samtökunum. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál að svo stöddu, en vænti þess, að hv. Alþ. taki till. með þeim skilningi að afgreiða hana og samþykkja hið fyrsta. Veit ég, að hæstv. ríkisstj. mun taka henni með velvilja. - Vil ég svo vænta þess, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Rang. lýsti hér yfir í þeirri ádeiluræðu, sem hann hélt um, hvernig bátagjaldeyrislistinn væri samsettur, að sér væri óskiljanlegt, hvernig hlutir eins og bifreiðavarahlutar væru komnir inn á hann. Talaði hann um, að það hlyti að vera fyrir misgáning og af því að þm. hefðu ekki gert sér ljósa þýðingu þeirra og hina brýnu nauðsyn á innflutningi þeirra. Mig undrar, að hv. þm. skuli beina þessari aðdróttun til þm. Ég veit ekki til þess, að nokkur hv. alþm. hafi komið nærri því að setja þennan lista saman. Hafi einhver hv. þm. tekið þátt í því, væri æskilegt, að hann gæfi sig fram hér í þinginu. Bátalistinn var settur saman af hæstv. ríkisstj. og gefinn út af fjárhagsráði daginn sem Alþ. var slitið, án þess að Alþ. fengi nokkuð um hann að heyra. Hafi eitthvað verið um hann fjallað af hv. þm., hefur það þá verið í flokksherbergjunum og þá helzt í herbergi Sjálfstfl. Það er ráðh. þess flokks, sem ber ábyrgð á útgáfu listans, sem var gefinn út án þess, að til þess væri heimild í lögum, og án þess, að þeirrar heimildar væri aflað hjá Alþ. Hv. 2. þm. Rang. hefur rétt að mæla, þegar hann talar um misgáning og þekkingarleysi í sambandi við þennan lista, en hann á ekki að beina því til þingsins, heldur ríkisstj. og þá fyrst og fremst ráðh. Sjálfstfl., sem ábyrgir eru fyrir að gefa út þennan lista. Það eru hæg heimatökin fyrir hv. þm. að segja sínum flokksbræðrum til syndanna, sem gefa út þennan lista, sem þverbrýtur öll lög, og standa svo eins og þvörur hér á Alþ., þegar þeir eiga að verja gerðir sínar. Hv. þm. ætti að beina þessari aðdróttun til sinna ráðh. og láta okkur þm. frjálsa við ádeilu um slík efni. Það er satt að segja orðið varhugavert með okkar stjórnarfar, þegar þm. eru farnir að deila á Alþ. og þm. fyrir það, sem einungis er verk ríkisstj., og fyrir glappaskot og afbrot hennar. Og svo aum er hæstv. ríkisstj., að sá ráðh. Sjálfstfl., sem á að verja gerðir hennar, viðskmrh., flýr út úr d., af því að honum er þar ekki stætt. Þessi till. er orðuð svo, að Alþ. feli „ríkisstj. að hlutast til um . . .“. Alþ. hefur allan rétt, en ríkisstj. engan til að hlutast til um þessi mál. Hv. þm. veit, að þessi 60% skattur er lagður á án nokkurs réttar. Hér er um hreinan þjófnað að ræða, því að ríkisstj. er ekki leyfilegt að leggja slíkan skatt á án lagaheimildar, ekki einu sinni til að afla ríkinu tekna, hvað þá heldur einstaklingum. Sökinni á því, að bifreiðavarahlutarnir villtust inn á þennan lista, vísa ég algerlega frá þm. Þessi réttmæta ádeila hv. þm. á heima hjá ríkisstj. Alþ. hefur vald til að ráðstafa þessum hlutum, ef þm. vilja nota það vald, og þarf ekki annað en minna hæstv. ríkisstj. á stjskr. því til sönnunar, að ríkisstj. hefur ekkert vald án lagaheimildar frá Alþ. til að gefa einokun á þessum tækjum. Svo leggur hv. þm. til, að innflutningur á þessari vöru verði gefinn frjáls. Hefur ekki hv. þm. hlustað á ræður ráðh. Sjálfstfl., þegar þeir tala um, að innflutningurinn sé frjáls, og kalla meira að segja bátalistann frílista, þó að ekki sé um annað en hreina einokun að ræða? Og hver setti bifreiðavarahlutana inn á þennan lista? Það var ríkisstj., sem gerði það án þess að ráðfæra sig við Alþ. og rétt eftir að Alþ. var slitið. Listinn var birtur í Lögbirtingablaðinu 8. marz, eftir að Alþ. var slitið þann 7., og þannig forðazt að hafa nokkurt samráð við Alþ. Það er því langeðlilegast, ef eitthvað á að samþ. í þessu máli, að tilkynna ríkisstj., að henni sé algerlega óheimilt að leggja sérstakan skatt á þessa vöru né nokkuð annað án heimildar frá Alþ. Það þarf að koma eitthvað frá þessu þingi um þetta mál. Ég kann illa við, ef Alþ. á að fara að skipa þann sess að vera aðeins ráðgjafarþing ríkisstj. og spyrja hana, hvort hún vilji gera svo vel að reyna þessa leið. Það er ekki að ófyrirsynju, þegar samtök þeirra, sem orðið hafa fyrir barðinu á lögbrotum hæstv. ríkisstj., krefjast þess, að lagafyrirmælin yrðu þannig, að þessi ólöglegi skattur og einokun hyrfu af bifreiðavarahlutunum. En samt hefðu öll þessi samtök fyrir löngu átt að fara í mál við ríkisstj. vegna þessa. Hvað bifreiðavarahlutana snertir, er henni nú heimilt að innheimta 2% til fjárhagsráðs, en 60% skatturinn er með öllu ólöglegur og á sér hvergi stoð í l. Það er því rétt að fagna því, að komin er fram till. um þetta mál hér. Það þarf að taka þetta mál fyrir í heild, og sérstaklega þurfa ráðh. Sjálfstfl. að gera grein fyrir, á hvaða lagaheimild þeir byggja vald sitt til þessa. Ég stóð hér upp vegna þess, að ég vil ekki, að við þm. séum gerðir ábyrgir fyrir hlutum, sem við eigum enga sök á. Nógu er samt skellt á Alþ., þó að það þurfi ekki líka að bera ábyrgð á misgáningi, þekkingarleysi, skeytingarleysi og lögbrotum ríkisstj., þegar ríkisstj. drýgir þau án þess að ræða hið minnsta um það við Alþ.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður tók mikið fram af því, sem ég ætlaði mér að segja. - Ég vildi benda flm. á það, að þm. áttu ekki þarna hlut að og að það var ekki fyrir ókunnugleik þm., að þetta var sett inn á listann. Þegar verið var að ræða um innflutning á varahlutum til bifreiða, var gert ráð fyrir, að töluvert meira en helmingur allra bíla á landinu, eða um 60%, væru svo kallaðir lúxusbílar. Á þeirri forsendu voru varahlutarnir teknir með í fyrra. Hitt er svo annað mál, hvort sú forsenda er rétt, en 2. þm. Rang. mótmælti henni ekki í fyrra. - En það, sem ég vildi taka fram, er það, að þessi bátagjaldeyrir hefur a. m. k. að nokkru leyti misst marks, því að ekki nema lítill hluti af verðhækkun varanna, sem eru fluttar inn fyrir hann, hefur lent hjá útgerðarmönnum og sjómönnum, eins og upphaflega var ætlað, heldur hefur mestur hlutinn lent hjá innflytjendunum, þ. e. a. s. heildsölunum. Þeir hafa fengið þennan gjaldeyri á hærra gengi og álagningin þar af leiðandi verið hærri. – Ég vil biðja n. þá, sem fær mál þetta til athugunar, að gæta þess, hvort ekki sé hægt að koma því svo fyrir, að hagnaðurinn af bátagjaldeyrinum lendi hjá þeim, sem eiga að fá hann, þ. e. a. s. sjómönnum og útgerðarmönnum, því að það er engin ástæða að láta þá, sem flytja vörurnar inn, fá mestan hagnaðinn. Jafnframt vil ég biðja n. að athuga, hvort ekki séu fleiri vörur en þessar, sem hægt væri að taka út af frílistanum. Þar ætti sem minnst að vera.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um lögbrot, en það er ekkert nýtt úr hans munni. Hvorugur okkar er lögfræðingur, en ég vil halda því fram, að það, sem gert hefur verið, sé í samræmi við gildandi lög. Hv. 2. þm. Reykv. er ekki svo kjarklaus, að hann hefði ekki hafið máls á því, ef svo hefði verið. Þetta mál er bezt að ræða rólega, en ekki með neinum ofstopa. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að hæstv. viðskmrh. flýði alltaf úr d., þegar verið væri að ræða um viðskiptamál. Ég get fullvissað hv. 2. þm. Reykv. um það, að hæstv. viðskmrh. er ekki svo kjarklaus, að hann þori ekki að hlusta á þvætting hans um viðskiptamál. Hæstv. viðskmrh. er nú sem stendur að halda ræðu á landsfundi sjálfstæðismanna og getur því ekki verið hér. Það er því alveg rangt, að hann hafi flúið úr d.  Mér kom það einkennilega fyrir sjónir, þegar hv. 1. þm. N-M. sagði hér áðan, að meiri hl. bifreiða í landinu væri lúxusbílar. Hv. þm. verður að athuga, að allir litlir bílar eru ekki lúxusbílar, heldur er fjöldinn af þeim leigubílar. Og þó að einstakir menn eigi bíl, þarf það alls ekki að vera lúxusvagn. Ég á sjálfur lítinn bíl og tel það engan lúxus fyrir mig. Það mun sanni nær, að um 90% af innfluttum varahlutum sé notað í vörubifreiðar og sérleyfisbifreiðar, m. ö. o. þær, sem eru í þungum og erfiðum flutningum, en um 10% fer til smærri bíla, og eru það ekki allt lúxusvagnar, eins og ég sagði áðan. Þá vil ég koma að því, sem hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. þm. N-M. sögðu hér áðan, að ríkisstj. hefði gefið frílistann út án þess að ráðfæra sig við þingið og að ég hafi verið að ásaka þm. Ég held, að ég hafi farið varlega í það að ásaka þm., en hitt vil ég segja, að þetta hefði ekki verið gert, ef legið hefðu fyrir mótmæli frá meiri hl. þm. Þótt 2. þm. Reykv. undri sig á þessu nú, held ég, að hann hafi vitað í vor, hvað var að gerast, og hefði þá verið auðvelt fyrir hann að hreyfa mótmælum. Það er ástæðulaust að vera að ræða meira um þessa þáltill. nú. Hún fer til n. og fær þar afgreiðslu. - Ég vona svo, að hv. 2. þm. Reykv. hjálpi til að fá innflutning varahluta í bifreiðar frjálsan, enda þótt eitthvað kunni að standa eftir, sem hann og hans flokksmenn eru óánægðir með.



Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða um þessa þáltill., en mig langar til að fagna því, að fram skuli vera komin þáltill. frá hv. 2. þm. Rang., sem gengur í þá átt að draga úr þeim álögum, sem á almenning hafa verið lagðar. Ég mun því leggja til, að þessi þáltill. verði samþ. og varahlutar til bifreiða undanþegnir þeim skatti, sem á þá hefur verið lagður, - ja, það er víst a. m. k. óhætt að segja með vafasömum hætti, strax daginn eftir að Alþ. lauk störfum s. l. vor. Ég vil taka það fram, að á þessum lista eru ýmsar vörur, sem eðli sínu samkvæmt ættu að vera undanþegnar þessum skatti, og skal ég hér t. d. nefna ýmsar byggingarvörur. Það er þörf á því, að allt sé gert, sem hægt er, til þess að draga úr byggingarkostnaðinum, sem er að sliga þjóðfélagið, auk þess sem nær ómögulegt er að fá lán til byggingarframkvæmda. Ég vil lýsa því yfir, að ég mun bera fram vatill. við þessa þáltill., þar sem farið verður fram á, að byggingarvörur verði einnig felldar niður, og vænti ég mér þá stuðnings hv. flm.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Rang. tók nú að beina ásökunum sínum í aðra átt. Nú viðurkenndi hann, að ekki væri um misgáning hjá þm. að ræða eða þeir hefðu ekki gert sér ljóst, hvað var að gerast. Nú tók hann að beina árásum sínum til sérstakra tegunda þm. og sagði, að ef legið hefðu fyrir mótmæli frá meiri hl. þm., hefði þetta ekki verið gert. Hann var að vísu svo elskulegur að undanþiggja mig og sagði, að ríkisstj. hefði ekki leitað ráða hjá mér, en gaf það hins vegar í skyn, að hún hefði gert það hjá hv. 1. þm. N-M. Hv. 2. þm. Rang. gaf þær upplýsingar, að eftir að ríkisstj. hefði ráðgazt við suma þm., og þá sennilega aðallega þm. Sjálfstfl., - því að eins og hæstv. atvmrh. (ÓTh) sagði á landsfundi sjálfstæðismanna núna um daginn, þá eru það aðallega þeir, sem hafa ráðið stjórnarforustunni, - þá eru varahlutar til bifreiða settir á bátagjaldeyrislistann. Hvaða hv. þm. eru það hér, sem hefðu fyrst og fremst átt að mótmæla? Er það ekki einmitt hv. 2. þm. Rang.? M. ö. o., það er misgáningur hjá hv. 2. þm. Rang., að hann skyldi ekki mótmæla í vor. Þá hefði ríkisstj. tvímælalaust tekið mótmæli hans til greina. Ég get vel skilið, að hv. 2. þm. Rang. vilji gera tilraun til að leiðrétta þá villu, sem hér hefur verið gerð, en ég verð að vísa því lögbroti, sem hér hefur verið framið, á hendur Sjálfstfl. Við höfum hér á Alþ., án þess að vera spurðir ráða, gefið ráð. Ég stóð upp hér í vor til að lýsa því yfir, að ríkisstj. hefði ekki heimild til að gefa þennan lista út, án þess að leita áður álits Alþ. Hefði 2. þm. Rang. viljað taka þetta til greina í vor, þá var búið að benda honum á það, svo að ég held, að það sitji sízt á honum að vera að kvarta núna. Alþ. er ekki til að ráðfæra sig við, heldur til að taka ákvarðanir. En nú er sá háttur hafður á, að ríkisstj. gefur út reglugerðir og brbl., meira að segja strax og Alþ. er slitið, sem síðan er stjórnað eftir og eru metnar meir en lög sett af Alþ. Ég skil það vel, að hv. 2. þm. Rang. vilji ekki frekar en hæstv. viðskmrh. ræða þessi mál, því að það verður ekki gert öðruvísi en fram komi, að ríkisstj. hafi framið lögbrot. 2. þm. Rang. sagði áðan, að við værum ekki lögfræðingar, en við erum löggjafar. Með allri virðingu fyrir lögfræðingum þá er það þeirra að túlka l., en ekki setja þau, þó að nú þyki það mestir lögfræðingar, sem geta snúið og teygt l. sem mest sér í vil. Ég hef spurt hæstv. viðskmrh. í umr. hér á Alþ., hvaða lög það væru, sem fælu í sér heimild fyrir frílistann. Hæstv. viðskmrh. hefur sagt, að það væru l. um fjárhagsráð. Ég hef lesið upp þá grein í téðum l., sem fjallar um innflutning, en hvorki í þeirri gr. né annarri gr. í l. eru nein ákvæði, sem leyfa þetta. Sú gr., sem hér kæmi helzt til mála, er 12. gr. í 2. kafla l., en hún tekur af öll tvímæli í þessa átt, því að í henni segir, að miða beri úthlutun leyfanna við það, að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst, og reyna beri, eftir því sem unnt er, að láta þá sitja fyrir leyfunum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. M. ö. o., í l. þessum er boðað, að miða beri innflutningsleyfi við þá, sem geta selt ódýrast. En til hvers er bátagjaldeyririnn settur? Til þess að hægt sé að selja sem dýrast. Allar kaupmannaverzlanir og öll kaupfélög eru hindruð í því að flytja þessar vörur inn beint og á sem ódýrastan hátt. Hinn 8. marz í vor þverbraut því ríkisstj. l. um fjárhagsráð. Hæstv. viðskmrh. hefur sagt: Ja, við í ríkisstj. höfum góða lögfræðinga. - Hins vegar hefur það komið fyrir hér í hv. Nd., að fundizt hefur ákvæði í l., sem brotið hefur í bága við önnur lög, og hefur það ekki fengizt leiðrétt. Við hér á Alþ. vitum ekki, hverjir þessir lögfræðingar eru, og höfum ekki fengið að tala við þá. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að viðskmrh. væri ákaflega hugaður maður, og ég efast ekki um, að svo sé, en hann ætti bara að standa fyrir sínu máli hér á Alþ. Það þarf ekki mikið hugrekki til þess að segja, að heimildin til frílistans standi í þessari og þessari lagagr. En það þarf hugrekki til þess að viðurkenna, að í landsl. sé ekki til nein heimild fyrir frílistanum, og til þess brestur hæstv. viðskmrh. hugrekki. Hv. 2. þm. Rang. sagði hér áðan, að óþarfi væri að ræða þetta mál frekar. En hann og hans flokkur kemst ekki hjá því, m. a. vegna þess, að þeim berast stöðugt mótmæli frá sínum eigin flokksmönnum. Hv. 2. þm. Rang. spurði mig, hvers vegna ég hefði ekki fengið ákveðna menn til þess að höfða mál gegn ríkisstj., þar sem ég væri svo sannfærður um, að hér væri um lögbrot að ræða. Ég sagði útvegsmönnum og öðrum, að þetta væri lögbrot, og ég sagði það mönnum, sem hafa með kaupmannaverzlun og samvinnuverzlun að gera. En jafnvel hjá þeim mönnum úr Sjálfstfl., sem ég átti tal við, virtist hugrekkið ekki vera svo mikið til að fara í mál við ríkisstj., að þeir teldu sér það fært. Hvað þýðir að eiga í máli við ríkisstj. um svona mál? Það, að eiga í málaferlum árum saman. Og hvernig er að eiga við dómstólana, þegar við ríkisstj. er að eiga? Hvaða praktiska þýðingu hefði það haft fyrir menn að fara í mál út af þessu, þegar Alþ. kæmi saman 1. okt. og dómar mundu ekki vera fallnir fyrir þann tíma? Það er enginn leikur að fara í mál við ríkisstj., og þeir menn mundu varla standa sérstaklega vel að vígi og vera litnir réttu auga af þeirri ríkisstj., sem veitir einokunargjaldeyrisleyfi og ræður öllum innflutningi. Það er ekki hlaupið að því fyrir menn að ná rétti sínum í þessu landi. Og hv. 2. þm. Rang. spyr, hvers vegna ekki sé höfðað mál gegn ríkisstj. út af þessu. Því valda miður skemmtilegar orsakir, en því miður sannar. Hv. þm. sagði, að hann byggist við, að ég og fleiri, sem hefðum sömu skoðanir í þessum efnum, mundum hjálpa til þess að fá þessar vörur frjálsar úr þeim viðjum, sem Sjálfstfl. hefði ólöglega hneppt þær í. Það má hv. flm. vita, að ég - og sjálfsagt meiri hl. hv. þm. - mun hjálpa til þess að leysa þær úr viðjum. En það má vel vera, að meira þurfi en þáltill. til þess að fela ríkisstj. að gera þetta, því að það hefur komið fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að lítið sé gert með slíkar þáltill. Ég er hræddur um, að það þurfi lög til þess að banna hæstv. ríkisstj., og þó sérstaklega ráðh. Sjálfstfl., að hafa annað eins og þetta í frammi. Vona ég, að hv. þm. láti sér þetta að kenningu verða, a. m. k. þeir sem kenndir voru við misgáning í vor, og gangi þannig frá þessu máli, að ekki verði möguleiki á misgáningi hjá hæstv. ríkisstj. hér eftir.

Flm., (Skúli Guðmundsson): Herra forseti. Sá er tilgangur okkar, sem flytjum þessa þáltill., að fá undirbúnar breytingar á fræðslulöggjöfinni, sem geri hana frjálslegri en hún nú er. - Samkvæmt lögum eru börn og unglingar nú skólaskyld frá því þau eru 7 ára gömul og til 15 ára aldurs. Skólatíminn er í l. ákveðinn 7–9 mánuðir ár hvert. Við teljum, að námsskyldu í unglingaskólum eigi að nema úr l. og einnig að stytta skyldunámstímann í barnaskólum, en þó verði ekki dregið úr kröfum þeim, sem gerðar eru um þekkingu nemendanna við barnapróf. - Við bendum einnig á það í till., að setja þarf í lög ákvæði, sem gera mönnum mögulegt að ljúka prófum í bóklegum og verklegum greinum, ef þeir hafa þá þekkingu eða kunnáttu, sem til þess þarf, þótt þeir hafi ekki numið í skólum. Það er álit margra, að skyldunámstíminn sé nú allt of langur og þvingandi fyrir margt ungt fólk. Einn gamall og reyndur skólastjóri hefur látið svo um mælt í bréfi til mín, að margt ungmenni komi ofþjakað á líkama og sál frá námi eftir þessa löngu skólavist. Ég geri ráð fyrir, að allir séu sammála um það, að allir, sem hafa áhuga fyrir skólanámi og námshæfileika, eigi að geta notið slíkar fræðslu. En ég álít mjög varhugavert að þvinga ungt fólk til skólasetu og hindra það árum saman frá öðrum viðfangsefnum, sem það hefur meiri löngun og hæfileika til. Til þess að fá fram þær breyt. á fræðslul., sem við flm. teljum þörf á, þarf að breyta nokkrum l., því að ákvæðin um þau efni eru í fleiri lagabálkum. Við tókum því þann kostinn að bera fram þessa þáltill., þar sem hæstv. ríkisstj. væri falið að undirbúa breyt. á fræðslul. Við vildum ekki leggja vinnu í það að búa til nokkur frv. um breyt. á fræðslulöggjöfinni að svo stöddu. Töldum heppilegra að fá úr því skorið með flutningi slíkrar till., hvort þingvilji væri fyrir því að gera fræðslul. frjálslegri en nú er. Ef sá þingvilji væri fyrir hendi, þá töldum við heppilegast, að hæstv. ríkisstj. væri falið að undirbúa þær breytingar fyrir næsta þing. Sé ég ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð nú í upphafi. Legg ég til, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn. Vænti ég góðrar afgreiðslu málsins í þessari nefnd.



Herra forseti. Ég vil ekki láta þessa till. fara til n. án þess að segja nokkur orð, því að mér finnst hún að ýmsu leyti ærið furðuleg. Ég held, að næstum allir skólamenn og þeir, sem nokkuð hafa fylgzt með fræðslumálum, séu sammála um það, að fræðslul. frá 1946 hafi verið mikil endurbót, og reynslan hefur einnig staðfest það, að svo miklu leyti sem reynsla af þeim l. er enn þá fengin. Það er mjög fjarri því, að lög þessi hafi komið til fullra framkvæmda enn, og þess vegna er langt frá því, að af þeim sé fengin full reynsla. Það er t. d. fyrst á þessu skólaári, að kennsla í verknámsdeild kemur til framkvæmda, svo að nokkru nemi. En þær staðbundnu tilraunir, sem hafa verið gerðar í þessum efnum, t. d. á. Akureyri, hafa gefið mjög góða raun, þó að enn sé við vanefni að búa. Þessi till., sem hér er til umr., er í raun og veru till. um að afnema skólakerfið frá 1946, áður en það er komið til framkvæmda. Fyrsti tölul. er ekki aðeins till. um að stytta skólaskylduna frá því, sem hún er, heldur er það till. um styttingu á skólaskyldunni frá því, sem hún var fyrir 1946, því að nú skal skólaskylda í unglingaskólum numin úr l. og þar með stytt um eitt ár frá því, sem hún var fyrir 1946. Þar að auki skal stytta skólatíma í barnaskólum verulega. Það virðist því tilgangur flm. að stytta skólaskylduna frá því, sem hún var fyrir 1946. Flestir skólamenn litu svo á 1946, að það bæri þjóðfélagslega nauðsyn til þess að lengja skólaskylduna. Hv. flm. talaði um það, að börn kæmu þjökuð frá námi eftir hina löngu skólavist, og ber þar fyrir sig ummæli skólamanns. Ég vil segja flm., að ef svo er, og þess eru sjálfsagt dæmi, þá er það ekki skólaskyldunni að kenna, heldur skólunum, sjálfri fræðslunni, okkur hefur þá mistekizt um sjálfa fræðsluna. - En furðulegt er að tala um, að skólarnir dragi unglingana frá framleiðslustörfum, þegar hundruð og jafnvel þúsundir unglinga ganga atvinnulausir, þegar þeir koma úr skólunum. Þetta er ekki af því, að skólarnir hafi veitt þeim fræðslu, sem hafi orðið til þess, að þeir vilji ekki vinna, heldur af því, að þeir fá ekki vinnu. Sannleikurinn er sá, að megintilgangur núverandi fræðslulöggjafar er að gera íslenzka æsku hæfa til þess að stunda ýmiss konar framleiðslustörf og hin margvíslegu störf, sem menn þurfa að rækja í okkar þjóðfélagi og krefjast nú öll miklu meiri undirstöðuþekkingar en nokkru sinni fyrr. Það var einmitt eitt af meginsjónarmiðum þeirra manna, sem stóðu að núverandi fræðslulöggjöf, að sníða skólakerfið eftir núverandi þjóðfélagsháttum og skapa grundvöll undir það, að verklegum störfum yrði margfalt meiri sómi sýndur en áður. En þetta er allt á byrjunarstigi, og allir vita, að til þess að árangur náist, þarf langa þróun. Það er fásinna að láta sér detta í hug að kasta skólakerfinu fyrir borð, áður en reynsla er fengin og meðan allt bendir til, að stefnt sé í rétta átt, þ. e. a. s., að svo miklu leyti sem stefnt er í þá átt, sem fyrir mönnum vakti, þegar þessi lög voru sett 1946. Hitt er annað mál, að breyta þarf skólalöggjöfinni jafnskjótt og reynslan leiðir í ljós, að breyting sé nauðsynleg. Það er vissulega margt, sem nú þegar stendur til bóta, þó að þeir miklu vankantar, sem nú eru á öllum okkar skólamálum, séu ekki fyrst og fremst lagaatriði, heldur framkvæmdaratriði. Ég hef nú aðallega minnzt á 1. tölul. till. öðru máli gegnir um 2. tölul., enda þótt hann standi að hálfu í sambandi við 1. lið till. Tel ég alveg sjálfsagt að athuga þá till. vandlega, og út frá því sjónarmiði hef ég ekkert á móti því, að till. fari til n. og verði athuguð þar. Í grg. þessa frv. kemur fram gagnrýni á iðnfræðsluna, og tel ég þetta í aðalatriðum alveg rétt, en það kemur löggjöfinni frá 1946 ekkert við, heldur er það í andstöðu við allan anda hennar. Hefði það verið þarft verk, ef hv. flm. hefðu borið fram raunhæfar till. til breytinga og umbóta á iðnfræðslunni heldur en á fræðslulöggjöfinni frá 1946, en það er einmitt mun auðveldara að koma skynsamlegri skipun en nú er á þau mál.



Herra forseti. Mig langar til þess að taka fram þegar við þessa umr., að ég er andvígur þeirri stefnu, sem er mörkuð í fyrri hluta þessarar þáltill., þ. e. að skólaskylda í unglingaskólum skuli numin úr l. og skyldunámstími í barnaskólum styttur. Ég tek undir þau ummæli hv. 1. landsk. þm., að það er stórt spor aftur á bak, ef gera á ráðstafanir til þess að stytta mjög verulega skólaskyldu barna og unglinga. Það hefur verið stefnan í öllum nálægum menningarlöndum að lengja fremur skólaskylduna en stytta hana. Ýmsar merkar menningarþjóðir hafa lengri skólaskyldu en við. Annað mál er það, að ýmsir gallar á fræðslulöggjöfinni frá 1946 hafa komið í ljós, og er ég alls ekki á móti því, að á henni fari fram endurskoðun. Þó held ég, að það séu ekki fyrst og fremst l. sjálf, sem þurfi að bæta, heldur ýmsar framkvæmdir á sviði sjálfra fræðslumálanna. L. eru í sjálfu sér ekki annað en mjög ófullkominn rammi, sem síðan verður að fylla út í með kennslu og starfi. E. t. v. mætti stuðla að endurbótum þessum með breyt. á löggjöfinni en fyrst og fremst þarf að taka til breyttra skipulagshátta á þessu sviði. Ef till. þessi væri um, að endurskoða ætti fræðslul., gæti ég fylgt henni, en hún gengur lengra. Í henni er lagt til, að hæstv. ríkisstj. sé falið að gera tilteknar ráðstafanir, m. a. að stytta skólaskylduna. Þetta get ég ekki samþ. og lýsi því yfir andstöðu minni þegar á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Hv. 1. landsk. þm. (BrB) var kennslumálaráðh. á þeim árum er þessi löggjöf var sett, og er því ekkert undarlegt, þó að hann segi hér nokkur orð um þá till., sem hér er fram borin. En eitt var það í ræðu hv. þm., sem ég álit, að sé byggt á misskilningi á þessari till., og það alveg furðulegum misskilningi. Hv. 1. landsk. þm. sagði, að till. væri í raun og veru um afnám skólakerfisins frá 1946. Þetta er vitanlega fjarri því rétta. Það er á engan hátt haggað við því skólakerfi, sem þá var sett. Við gerum hér ekki till. um að leggja niður neina skóla, sem nú starfa, né að breytt verði fyrirkomulagi. Það getur hver skóli tekið við af öðrum eftir sem áður. Við förum aðeins fram á, að lög þessi verði gerð frjálslegri en þau nú eru. Við leggjum það ekki heldur til, að skólaskylda í barnaskólum sé afnumin, þó að skólaskyldutíminn verði styttur. - Það kemur einnig fram í okkar till., að við teljum, að ekki eigi að gera minni kröfur um þekkingu barna við barnapróf en gert hefur verið. Við gerum ekki till. um að fækka skólum, og skólar eiga að vera til fyrir þá, sem vilja þar nema og fá fræðslu, bæði bóklega og verklega menntun. Hins vegar fæ ég ekki séð, hvað er unnið við það að þvinga menn til skólavistar.



Herra forseti. Ég þarf nú ekki að bæta neinu verulegu við það, sem ég hef þegar sagt. Ef hv. flm. athugar sína till. nokkru nánar en hann hefur gert, mun hann komast að raun um, að hún raskar öllu kerfinu frá 1946. Ef skólaskylda í unglingaskólum er numin úr l., raskast kerfið, sem einmitt er byggt á þessari skyldu. Hv. flm. sagði, að hann vildi, að skólakerfið væri frjálst fyrir þá, sem nema vilja og í skóla vilja ganga, en hann sagðist vera andvígur skólaskyldunni. Ég veit ekki, hvort hann vill nema úr l. skólaskyldu barna og unglinga. Hér um ræðir skólaskyldu til 15 ára aldurs. Nú er spurningin sú, hvort börnin og foreldrar þeirra séu fær um að ákveða, hvort börn innan 15 ára aldurs skuli njóta fræðslu og hvort það sé nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið, að þau njóti fræðslu til 15 ára aldurs. Ef hv. flm. á við, að hann sé andvígur skólaskyldu barna og unglinga yfirleitt, þá er hann furðulegt fyrirbrigði aftan úr fortíðinni. Virðist það vera stefna hv. þm. að afnema skólaskylduna nokkurn tíma af þessu tímabili til 15 ára aldurs. Ég fæ ekki séð annað en að rökrétt framhald af því væri, að afnema skuli alla skólaskyldu, því að ef ekki er skólaskylda til 15 ára aldurs, þá eru það auðvitað foreldrar unglinganna, sem ákveða, hvort þeir gangi í skóla eða ekki, og mundu þar að vísu einnig koma til greina óskir unglinganna sjálfra. En ég hygg, að fáir skólamenn líti svo á, að börn innan 15 ára aldurs séu fær um að ákveða um það, hvort þau þurfi á fræðslu að halda eða ekki.



Herra forseti. Mér skilst, að megintilgangur hv. flm. með þessari till. sé að stytta eða afnema skólaskylduna á framhalds- og unglingastigi og stytta a. m. k. um eitt ár skólaskylduna á barnafræðslustigi og stytta skólaárið í barnaskólum um einn mánuð eða svo á ári. Þetta þrennt skilst mér, að endurskoðunin eigi að styðjast við. Hv. flm. talaði um, að það væri nauðsynlegt að létta af þeirri þvingun, sem fylgdi skólaskyldunni. Vitanlega yrði henni ekki aflétt, þó að þessar breytingar yrðu gerðar. Skólaskyldan var lögleidd hér á landi 1908 og var frá 10–14 ára aldurs. Átti hún að tryggja öllum íslenzkum þegnum lágmarksþekkingu, sem allir, ríkir jafnt sem snauðir, áttu að öðlast. Svo hafa breyt. verið gerðar, eftir því sem kröfurnar hafa aukizt, og þær hafa gengið í þá átt að lengja skólaskylduna, en ekki stytta. Með l. frá 1926 var hún færð úr 10 ára aldri niður í 8 ára aldur og heimilað að færa hana niður í 7 ára aldur, og gerðu það nokkur bæjarfélög. Með l. frá 1946 gerðist það, að skólaskylda barnaskólastigsins var stytt um eitt ár, en jafnframt var hún látin ná til tveggja ára unglingastigsins. Skólavistin lengdist þannig um einn vetur. Í stað þess, að börnin voru áður 7 ár í barnaskóla, eru þau nú 6 ár þar, en síðan tekur við tveggja ára unglingastig. Þetta er bein afleiðing af því, að 1946 var talið, að skólaskyldan, eins og hún var þá, tryggði ekki þá lágmarkskunnáttu, sem krefjast yrði. En reynslan af skólaskyldunni frá 7 til 15 ára er stutt og í molum. Það var heimilað að byrja í febr. 1946 og átti að koma henni í framkvæmd á árunum 1946–53. Framkvæmdir hafa þó orðið seinni. Það voru bara tveir skólar, sem hófu framkvæmdir strax, Gagnfræðaskóli Ísafjarðar og Gagnfræðaskóli Akureyrar. Þessir skólar eru fjögurra ára skólar, og nemendur, sem notið hafa þar náms, eru því nú rétt komnir upp. Fyrsti árgangurinn yfirgaf skólann á s. l. vori. Í öllum öðrum skólum eru nemendur á leiðinni, og enginn árgangur hefur verið útskrifaður. Í mörgum kaupstöðum hefur þetta ekki verið framkvæmt enn, ég held t. d., að það hafi ekki verið gert í Vestmannaeyjum, nema það sé nú gert í fyrsta sinn í vetur. Og nú í haust er hér verið að gera fyrstu tilraunirnar með verknám, og eru það á annað hundrað nemendur, sem fara í þetta verklega nám. Ég held því, að það sé of fljótt að hrófla við þessu nú. Þó að okkur sé öllum illa við þvingun, er þörf á einhverri skólaskyldu, um það eru væntanlega allir sammála, þótt deila megi um, hve löng hún skuli vera. En ef það er alvara, að verkmennta eigi æskulýðinn, tel ég, að það eigi að fara fram á skyldutímanum. Ef afnema á námsskyldu í unglingaskólunum, yrði því verknámið að fara fram í efstu bekkjum barnaskólanna. Ég hef fengið nokkra reynslu í þessum málum við minn skóla frá því 1947. Það var að vísu svo, að flestallir voru í gagnfræðaskólanum meðan það var frjálst; þeir, sem ekki voru þar, voru innan við 10%, en nú eru þeir líka með. Nemendur geta valið milli verknámsdeildar og bóknámsdeildar. Árgangarnir eru flestir í þremur deildum, og reynslan hefur orðið sú, að tvær þeirra eru verknámsdeildir, en ein bóknámsdeild. Það er því þannig nú, að 3/4 fara í verknámsdeild, en 1/4 í bóknámsdeild. - Ég held, að það sé rétt að bíða, þangað til frekari reynsla er fengin í þessum efnum frá fleiri stöðum. Það má vera, að annað gildi um sveitirnar, þar sem æskulýðurinn fær tækifæri til verknáms utan skólanna. Þar þarf ekki heldur að vernda unglingana frá iðjuleysi, og er ekki svo ástatt, að unglingarnir eigi flesta vetur ekki kost á neinum störfum. Ef til vill væri það rétt, að um þetta væru tvenn lög, ein lög fyrir þéttbýlið og önnur fyrir sveitir. Ég held þó, að það sé fljótræði að endurskoða fræðslul. nú og afnema námsskylduna í unglingaskólunum. Enn hefur þetta ekki verið reynt að fullu nema á tveimur stöðum. Alls staðar annars staðar er ekki byrjað að framkvæma l. eða það hefur aðeins verið gert í eitt eða tvö ár. Skólaskyldunni er nú lokið með unglingastiginu, og var ætlunin, að hægt væri að byggja á því í öllum framhaldsskólum, sjómannaskólanum, iðnskólunum o. s. frv. Þessir skólar þyrftu þá ekki að eiga von á því, að nemendurnir væru mismunandi undir námið búnir, einn hefði t. d. gagnfræðapróf, annar unglingapróf, þriðji barnaskólapróf og sá fjórði farskólapróf, en það mundi hafa í för með sér, að taka þyrfti upp þráðinn, svo að þeir, sem verst væru undirbúnir, gætu haft full not af kennslunni. Ef skólaskyldan í unglingaskólunum verður afnumin, kemur tvíverknaðurinn upp aftur. Það yrði þá að byrja á að kenna almennar námsgreinar þar, sem farskólunum sleppti. Skipulagsbreyt. sú, er l. hafa í för með sér fyrir framhaldsskólana, er enn ekki komin til framkvæmda, en þegar það verður, er auðséð, að kippa má út námsgreinum, sem nú eru kenndar vegna þess, hve nemendurnir eru mismunandi undirbúnir, þegar þeir koma í skólana. Þó að ekki væri annað en þetta, tel ég það umhugsunarefni, hvort rétt sé að afnema skólaskylduna til 15 ára aldurs. Mín skoðun er annars sú, að skólarnir eigi ekki að starfa lengur en 7½ mánuð á ári. Ég álít, að lífið veiti betri upplýsingu en skólarnir, ef unglingarnir hafa tækifæri til þess að taka þátt í lífrænu starfi. Sumarið á að vera starfstími, og ef skólarnir starfa í 9 mánuði, er atvinnulífið komið í gang áður en skólatíminn er á enda, og því er ekki lokið þegar skólinn tekur til starfa á ný. Með því móti verða unglingarnir af vor- eða sumarvinnu, og sá síðasti hálfi mánuður, sem því veldur, er dýrt keyptur að mínu áliti. En ég er ekki trúaður á, að kennslan í barnaskólunum geti fullnægt sömu kröfum, ef skólaskyldan er stytt um eitt ár. Það yrði að minnka námsefnið og slaka á kröfunum. Sú er líka reynslan nú, að minni kröfur eru gerðar t. d. í íslenzku og reikningi en áður, þegar skólaskyldan var frá 7–14 ára aldurs. Mér er ljóst, að l. frá 1946 hljóta að koma til endurskoðunar, þegar nægileg reynsla hefur fengizt. En þar sem l. hafa ekki enn komið til framkvæmda víðast hvar á landinu, held ég, að ekki sé hægt að mynda sér skoðun um, hvaða breyt. er þörf. Á meðan svo er, tel ég ekki rétt að breyta l. og stíga spor aftur fyrir það, sem ákveðið var í skólalöggjöfinni frá 1907. Hvað sem menn segja um skólaskylduna, verður því ekki neitað, að það er nokkuð algengt með unglinga, að þótt þeir hafi ekki námslöngun á unglingsárunum, komi hún siðar, og þá getur þörfin verið brýn. En þá getur það verið orðið of seint að afla sér undirbúningsmenntunar. Skólaskyldunni fylgir sá kostur, að menn eru skyldaðir til að nota þjóðfélagsleg réttindi, sem ekki væru notuð, ef byggt væri á frjálsum vilja. Við þekkjum allir mörg dæmi um það, að fullorðnir menn segja: Ég vildi bara, að ég hefði farið í skóla. Það kemur mér nú í koll, að ég gerði það ekki. - Unglingarnir eru því betur settir, ef þeir eru skólaskyldir til 15 ára aldurs, og það er betra fyrir þá, sem fátækir eru og yrðu að neita sér um skólagöngu, ef hún væri ekki skylda, því að þá yrði reynt að nota vinnuafl þeirra til að hjálpa til að framfleyta fjölskyldunni, þó að ekki sé mikil stoð í því að vetrinum í atvinnulausum kaupstöðum. Ég býst við, að við fáum aldrei skólalöggjöf, sem allir verða sammála um, og hygg, að við fáum hana ekki, þó að endurskoðun fari fram. Ég er því andvígur því, að endurskoðun fari fram, fyrr en núverandi lög hafa komið til framkvæmda sem víðast. Það er rétt að láta reynsluna skera úr um það, hvað vel gefst og hvað illa, og breyta síðan löggjöfinni með hliðsjón af því, ef þurfa þykir.



Herra forseti. Hv. 1. landsk. hefur nú horfið frá því, sem hann sagði fyrst, að með till. væri verið að afnema skólaskylduna. Hann segir nú, að með till. sé gildandi fræðslulöggjöf raskað. Ef hann athugar þetta nánar, spái ég því, að hann sjái, að þetta er ekki heldur rétt. Skólarnir eru til og taka við hver af öðrum eins og áður, þó að skyldunám í unglingaskólum verði numið úr lögum. Hv. þm. spurði, hvort svo bæri að skilja þetta, að ég væri andvígur skólaskyldu barna. Í till. er ekki lagt til, að skólaskyldan verði afnumin, eins og glöggt kemur fram. Við teljum, að ekki sé hægt að tryggja lágmarksfræðslu án skólaskyldu, en teljum heppilegt að stytta skólaskyldutímann. Það er ekki vikið að því, með hvaða hætti hann skuli styttur, en það er hægt með tvennu móti: með því að fækka árum og með því að stytta námstímann ár hvert. Hv. 6. landsk. (HV) virtist bera kvíðboga fyrir því, að þetta mundi leiða af sér, að í framhaldsskólum og sérskólum yrði að byrja að kenna nemendunum það, sem þeir hefðu átt að vera búnir að nema áður. En þetta vakir ekki fyrir okkur. Að sjálfsögðu yrðu gerðar sömu kröfur t. d. í stýrimannaskólanum og nú. Og ég sé ekki, að það skipti máli fyrir stýrimannaskólann, hvort þessi þekking er fengin með skyldunámi eða ekki. Skólinn getur gert þessar lágmarkskröfur. - Annars tók hv. 6. landsk. till. að ýmsu leyti vinsamlega og virtist vera okkur flm. sammála um, að skólatími barnaskólanna væri nú lengri en heppilegt gæti talizt. Hann óttast þó, - og vel getur verið, að það sé rétt, - að einhverjir, sem nú eru í unglingaskólunum, verði þar ekki, ef skólaskyldan er afnumin, og að námslöngun kunni að vakna hjá þeim síðar. Ég held þó, að takmarkaður árangur verði af námi þeirra unglinga, sem sitja í skóla vetur eftir vetur gegn vilja sínum. Ég held, að það sé eins heppilegt fyrir þá að sinna öðrum verkefnum. Ég held, að reynslan hafi sýnt það nægilega, að vafasamur árangur sé af því að þvinga unglinga til skólavistar. Og ég held, að komið hafi í ljós við barnaskólana, að þekking þeirra, sem eru þar 8–9 mánuði ár hvert, er ekki hlutfallslega meiri en hinna, sem eru þar jafnmargar vikur. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða frekar um málið á þessu stigi. Þetta er yfirgripsmikið mál, og ég tel það svo mikilsvert, að athuga þurfi það vel. Ég vænti þess, að n., sem um það fjallar, geri það.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja, áður en málið fer til n. Samkvæmt fræðslulöggjöfinni frá 1946 eru börn og unglingar skólaskyld frá 7 til 15 ára aldurs. Í þessari till. er hins vegar gert ráð fyrir því, að skólaskyldan frá 13 til 15 ára aldurs verði felld niður, eða einmitt sá tími, þegar unglingarnir eru búnir að fá mestan þroska til þess að stunda námið. Þegar skólalöggjöf var fyrst lögleidd hér á landi, fyrir 40–50 árum, var ákveðið, að skólaskylda skyldi ná frá 10 til 14 ára aldurs, - það þótti hæfilegt þá, fyrir nærri 50 árum, að börn og unglingar væru skólaskyld til 14 ára aldurs. Nú gera flm. ráð fyrir því í till. sinni, að svo langt sé gengið aftur á bak, að skólaskyldan verði færð um heilt ár niður fyrir það, sem þótti hæfilegt 1907. Ég verð að segja, að flm. hafi ekki verið búnir að gera sér ljóst, að það væri þetta, sem þeir voru að leggja til, - að þeir hafi ekki verið búnir að kynna sér svo þessa löggjöf, að þeir séu búnir að átta sig á þessu atriði, því að þá hefðu þeir tæplega lagt fyrir Alþ. að færa skólahaldið niður um heilt ár ofan frá, frá því sem var 1907. - Nú kunna hv. flm. að ætla að verja sig með því að búið sé að færa skólaskylduna svo langt niður fyrir, frá því sem var, þar sem hún er nú komin niður í 7 ár, en þá vil ég benda á annað, sem sé það, að þau spor, sem stigin hafa verið í þá átt að færa aldurinn niður, hafa komið smátt og smátt vegna þess, að með breyttum þjóðfélagsháttum hefur reynslan orðið sú, að heimilin gátu ekki annazt þá undirbúningskennslu, sem þau töldust geta annazt, fyrst þegar skólalöggjöf var lögleidd hér á landi árið 1907. Og með bættri þekkingu í skólamálum hefur komið í ljós, að það þarf sérmenntaða menn til þess að annast þá undirbúningskennslu, sem talið var, að heimilin sjálf gætu annazt, fyrst þegar skólalöggjöf var lögleidd hér á landi 1908. - Og það þýðir þess vegna ekki að neita því, að þessi till. fer fram á, að stigið sé spor aftur á bak frá því, þegar skólalöggjöf var fyrst lögleidd hér á landi árið 1908.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hv. 5. landsk. (ÁS) tók fram, að verið væri með þessari till. að skerða skólaskylduna um eitt ár ofan frá. Hvaða ástæður lágu til þess, að breyting var gerð á skólaskyldualdrinum úr 10 árum í 8 ára aldur? Var það gert til þess að auka þvingun? Nei, það kom í ljós, að með því að binda skólaskylduna við 10 ára aldur varð reynslan sú í kaupstöðum og sveitum, að kannske meira en helmingur af börnunum var ólæs, og það, að þau voru ólæs, stóð þeim fyrir þrifum um allt annað nám, um notkun allra kennslubóka í skólanum. Þess vegna þótti þegar nauðsynlegt að færa skólaskylduna, fyrst niður í 8 ára aldur, en síðan var kaupstöðum heimilað að færa hana niður í 7 ára aldur, og hefur sú heimild síðan verið notuð, og loks þótti í þriðja lagi nauðsynlegt, með tilliti til undirbúningskennslu og byrjunar í reikningskennslu, að hafa öll börn skólaskyld frá 7 ára aldri. Hver er svo ástæðan til þess, að mjög, margir vilja skólaskyldu til 15 ára aldurs? Ástæðan til þess er sú, að þjóðfélagsaðstæður eru þannig, að unglingar ganga þúsundum saman iðjulausir að vetrinum, hafa ekkert fyrir stafni, þar sem þjóðfélagið sér þeim ekki fyrir neinu til þess að uppalast við. Það er þess vegna gott, ef þeir nota tímann til þess að læra, og þess vegna var gert ráð fyrir því í nýju skólalöggjöfinni, að þessi skólaskyldualdur yrði að hálfu leyti notaður til verklegrar kennslu, það er tilætlunin með honum. Meðan meginþorri þjóðarinnar bjó í sveit, ólst hvert barn upp við hliðina á starfinu sjálfu, en í kaupstöðum, þar sem börnin alast ekki upp við hliðina á starfinu, þar eð vinna föðurins er að jafnaði utan heimilisins, alast þau upp „isóleruð“ út af fyrir sig og fá þar af leiðandi ekki aðstöðu til að taka þátt í starfinu frá blautu barnsbeini. Þeir þekkja því ekki atvinnuhætti, kunna ekki neitt til starfa, unglingar kaupstaðanna, og það vakti fyrst og fremst fyrir þeim, sem beittu sér fyrir skólaskyldu upp á við, að sá tími yrði að verulegu leyti notaður til verklegs náms. Enn er komin lítil reynsla í þessum efnum, en sú litla reynsla sýnir, að meginþorri unglinga æskir eftir þessari kennslu og stundar hana með gleði. Komið bara í eldhús skólahúsanna, þar sem verið er að kenna matreiðslu, komið í smiðastofurnar og komið í stofurnar, þar sem verið er að kenna að setja upp net, og þið munuð sjá, að alls staðar er gengið með gleði og fögnuði að starfi. Þið ættuð bara að sjá, þegar piltarnir sitja fyrir smíðakennurunum, er þeir eru á leið í skólann, til þess að reyna að tryggja sér að komast að smíðastofunni fyrir utan þann tíma, sem sérstaklega er ætlaður þeim til smíðanámsins. Og þetta vilja menn nema burt. Þá viðurkenndi hv. flm. í ræðu sinni að þetta mundi valda röskun á skólakerfinu.

Það sagði ég ekki.

En það er staðreynd, að þannig mundi fara. Hann sagði: „Hver skólinn tekur þá við af öðrum.“ Það er einmitt það, sem mundi raskast. Nú er hægt að byggja á því, að allir standi á því þekkingarstigi, sem krafizt er sem lágmarks við unglingapróf. Nú kæmist kannske helmingur allra unglinga í framhaldsskóla, án þess að hafa fengið nokkra fræðslu að afloknu barnaskólaprófi. Hvernig ættu þá framhaldsskólar, þar sem nemendurnir standa á svo mismunandi þekkingarstigi, að geta. tekið við beint þar sem gagnfræðastiginu sleppir? Nú er búið að gera það að skilyrði fyrir prófi í marga sérskóla, að unglingarnir hafi gagnfræðapróf. Þetta yrði því beinlínis til þess að útiloka helming af unglingum landsins frá þeim möguleika að komast í sérskóla, t. d. stýrimannaskóla. Í þessu mundi einmitt birtast höfuðókostur þess að afnema skólaskyldu á unglingsárunum. Það væri allt að því glæpur að ætla sér að gera kröfu um gagnfræðapróf sem inntökuskilyrði í ýmsa sérskóla, sem miða að framgangi atvinnulífsins, ef ekki er nema í einstöku skólum séð fyrir slíkri fræðslu. Og ef það yrði svo, eftir að fræðsluráð væru setzt að völdum, að ekki nema helmingur af æskulýð landsins færi í unglingaskóla að afloknu barnaskólaprófi, yrði afleiðingin sú, að framhaldsskólarnir yrðu þegar í byrjun að taka upp kennslu í hinum almennu námsgreinum, t. d. í landafræði, náttúrufræði o. s. frv., á því þekkingarstigi, þar sem barnaskólaprófi sleppir. Þeir, sem hafa svo farið í gegnum gagnfræðaskóla, yrðu svo að stagla allt upp aftur vegna hinna, sem ekki hafa notið þessarar kennslu. Það gæti þess vegna ekki hver skólinn tekið við af öðrum, þar sem unglingarnir stæðu á svo mismunandi þekkingarstigi. Þetta skref, unglingastigið, væri ekki lengur til, og þá væri annaðhvort að byrja á tvíverknaði í þessu eða byrja aftur þar, sem þeir standa, sem hafa versta aðstöðu. - Ég er alveg sannfærður um það, að ef jafngreindur maður og hv. þm. V-Húnv. íhugar þetta, skilur hann, að margs konar glundroða mundi leiða af þessari breyt. og margs konar mannréttindaskerðingu af því að fella niður skólaskyldu að því er snertir unglingastigið. Ég held, að það sé því sjálfsagt að vísa þessari till. til nefndar, því að ég er sannfærður um, að lengri tíma þarf hv. þm. V-Húnv. ekki til þess að sannfærast um, að till. er ekki tímabær og vafasamt, hvort hún sé þjóðholl.



Það hafa nú þegar orðið nokkrar umræður um þessa till., og er það ekki óeðlilegt, því að málefni það, sem hún fjallar um, er vissulega mikils virði. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr., og mun ekki lengja þær að miklum mun, en tel þó eðlilegt, út af því sem fram hefur komið í umr., að segja örfá orð. Hv. þm. V-Húnv., 1. flm. till., hefur skýrt svo skilmerkilega, hvað í henni felst, að ég tel ekki ástæðu til að bæta þar neinu við. - Hér hafa komið fram raddir um það, að með þessari till. væri stefnt að því að stíga stórt skref aftur á bak um fræðslu barna, jafnvel skref aftur fyrir það, sem stigið var 1907, en ekki 1908, eins og haldið hefur verið hér fram. En í till. segir: „en þó sé skylt að veita börnum þá lágmarksfræðslu, sem nú er krafizt við barnapróf . . .“ Mér skilst, að þetta sýni ótvírætt, að það vaki fyrir flm., að öllum sé leyft það nám, sem nú er kennt í barnaskólum. Þá segir í till.: „Námsskylda í unglingaskólum sé numin úr lögum og árlegur skyldunámstími í barnaskólum styttur verulega . . .“ Já, mér finnst ástæða til að staldra við þetta og gera sér grein fyrir því, hver námstíminn er nú samkv. l. Ég viðurkenni það, sem fram kom hjá hv. 1. landsk. (BrB), að l. eru að ýmsu leyti frjálsleg, í rúmum ramma utan um framkvæmdina, og að því leyti sem skyldunámi ýmsu viðvíkur, þá eru rúm ákvæði í l. Barnaskólarnir eiga að starfa 7 til 9 mánuði á ári, en þó er gert ráð fyrir því í l. og framkvæmdin er mjög víða sú úti um sveitirnar að skipta þessum 7 mánaða námstíma í heimavistarskólunum í tvennt, þannig að skólarnir taka tvær deildir og hvor deild situr aðeins í skólunum í 3½ mánuð yfir veturinn. Samt eiga þessi börn að ganga undir sömu kröfur til barnaskólaprófs og hin, sem eiga að sitja í skólanum í 9 mánuði hvern vetur. Mér er ekki kunnugt um annað en að framkvæmd l. hafi verið á þennan veg, og þegar þetta er athugað, hlýtur að vakna þessi spurning: Hvað veldur því, að hægt er að ná sama eða mjög svipuðum árangri með deild skólanemenda, sem situr í skólanum í 3½ mánuð, og aðrar deildir, sem sitja í skólanum í 9 mánuði? Mér finnst, að þetta sé athyglisvert og ekki að ófyrirsynju, að hv. þm. athugi það mál vandlega. Þess vegna tel ég það ekki illa farið í sjálfu sér, að svona till. komi fram og henni verði vísað til nefndar og málið athugað vandlega. Hv. 6. landsk. (HV) hefur bent á, að það séu þjóðfélagslegar aðstæður, sem þessu valdi. Ég er honum sammála um það, en það er athyglisvert mál, hvort ekki er hægt að jafna þær þjóðfélagslegu aðstæður á annan hátt en krefjast 9 mánaða skólasetu á hverjum vetri. Og mér skildist hv. 6. landsk., sem hefur allmikla reynslu í þessum efnum, vera þeirrar skoðunar, að það sé fulllangt gengið að heimta 9 mánaða árlega skólasetu.

Það er óvíða nema 8 mánuðir og svo smábarnaskóli.

Þá hefur komið fram í umr., að með þessari till. væri verið að raska mjög því skólakerfi, sem nú ríkir, og hefur verið fært fram því til stuðnings, að gert væri ráð fyrir, að unglingaprófi væri lokið áður en nemendur kæmu í framhaldsskóla ýmsa, t. d. sjómannaskólann o. s. frv. Mér finnst, að fullmikið hafi verið úr þessu gert í umr., með tilliti til þess, að skólakerfið er þannig byggt upp, að það er landsprófið, sem fyrst og fremst veitir réttindi inn í skólana, en til þess að ná miðskólaprófi er ekki nægilegt að ljúka skyldunámi við unglingaskóla, heldur þarf þar til viðbótar að koma frjálst nám á gagnfræðastigi, og þó að námið yrði frjálst svolítið lengri tíma en nú er til þess að ná miðskólaprófi, fæ ég ekki séð, að af því þyrfti að leiða stórfellda röskun á kerfinu út af fyrir sig. Hv. 6. landsk. hefur lýst þeirri reynslu, sem hann hefur fengið sem skólamaður af verknámi í gagnfræðaskólunum. Ég rengi á engan hátt, að hann hafi skýrt rétt frá þeirri reynslu, og það er vissulega mikilsvert, að unglingar, sem eru á þessum aldri, geti átt þess kost að iðka verknám. En mér finnst rétt að láta koma fram í þessum umr., sem bæði mér og öðrum var ljóst, sem sæti áttu hér á þingi 1946, þegar nýja skólalöggjöfin var sett, að það þarf geysimikið átak til þess að búa skólana þannig úr garði, að þeim sé almennt gert mögulegt að veita kennslu í verknámi eins og l. gera ráð fyrir. Það þarf miklu meira húsrými til verknáms en bóknáms, og auk þess er verknámi samfara miklu meiri kostnaður við kennslutæki og ekki hægt að hafa bekkina jafnstóra við verknáms- eins og við bóknámsdeildir. Það er þess vegna auðséð, að enn um skeið hljóta ástæðurnar að verða þær, að allvíða skorti aðstöðu til þess að kenna þetta verknám að því marki, sem l. í sjálfu sér ætlast til. Meðan svo er, væri því rétt að taka til athugunar, hvort ekki væri heppilegt að leggja þetta um skylduna meira á vald fræðsluráðanna í héruðunum en nú er gert. Það eru n., sem samkv. fræðslulöggjöfinni eru kosnar heima í héruðunum, sem eiga að hafa yfirumsjón með öllum skólastörfum í hverju héraði um sig, og hafa því allra bezta aðstöðu til að meta, hvernig aðstaðan er á hverjum stað og hvað eðlilegt er að ganga langt í kröfum um skylduna, á meðan þjóðfélagið hefur ekki aðstöðu til að búa skólana svo út sem þarf að vera, til þess að þetta verknám geti tekizt vel. Þessum aths. vildi ég hreyfa, en sé, að tíminn er á þrotum; ég hef ekki ætlað mér að tefja umr., og mun því ekki tala lengra mál að sinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af orðum, sem féllu hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. A-Sk. Hann vildi benda á það, sem að vissu leyti er rétt, að það er ekki samræmi í skólatíma þeim, sem er ætlaður börnum á þessu landi. Eins og nú standa sakir, þá fer þetta eftir því, hvar á landinu það er. Benti hann á, að sums staðar væri skólatíminn ekki nema 3½ mánuður, en annars staðar væri hann 9 mánuðir. Þetta er misskilningur. Þar, sem um 3½ mánuð er að ræða, þá er það vegna aðstæðna, og er ekki rétt að miða það við 9 mánaða skólatíma í Rvík, því að 9 mánaða skólatími í Rvík skiptist á börn á ýmsum aldri. Það er svo að segja ekkert barn í Rvík, sem á að vera 9 mánuði í skóla. - En hitt vil ég undirstrika, að það hefur ekki verið hrakið hér, að stefnt sé aftur á bak með till. þessari, ef fyrri hluti hennar verður samþ., því að hér er gert ráð fyrir, að barnaskólanámi ljúki einu ári fyrr en gert var ráð fyrir í löggjöfinni, sem sett var fyrir 44 árum, og virðist flm. ekki búinn að gera sér ljóst, að það er þó ekki eftir till. hægt að gera ráð fyrir, að minni þekkingar sé krafizt til barnaprófs en var fyrir 1946. Eins og upplýst var af 6. landsk. í umr. áðan, þá var einmitt dregið úr námsskyldu til barnaprófs, þegar fræðslul. voru samþ. 1946, vegna þess að aldurinn var færður niður um eitt ár. Og nú er gert ráð fyrir í till. að lögfesta þessar niðurfærðu námskröfur, sem lögfestar voru til barnaprófs 1946, en aftur á móti var þá lögfest námsskylda í unglingadeild, sem átti að bæta upp niðurfærsluna. Enn fremur vildi ég segja út af því, sem hv. þm. sló fram till. um að leggja ákvörðun um skólaskyldu í unglingaskólum á vald fræðsluráðs, að það er atriði sem verður að athuga í þn., sem fær málið til athugunar. En ég verð að segja, að það er mjög hæpin tilhögun að ætla sér að láta áhugamenn í héruðum ákveða um skólaskyldu, þar sem sums staðar eru áhugamenn um námsskyldu, en á öðrum stöðum eru fræðsluráðin skipuð minni áhugamönnum í þessum efnum og sums staðar áhugalausum mönnum um þessi efni, því að með allri virðingu fyrir fræðsluráðamönnum úti á landi, þá eru þeir menn misjafnir eins og aðrir. Hannibal Valdimarsson: Herra forseti. Það er aðeins eitt orð í ræðu hv. þm. A-Sk., sem ég ætla að víkja að. - Hann sagði á þá leið, að það þyrfti geysimikið átak til að hægt væri að framkvæma það skólakerfi, sem lög mæla fyrir um, í skólum landsins. Ég spyr hann því: Er tilætlunin með till. að komast hjá því átaki, og ef svo er, er það þá tilætlunin að komast hjá að veita ytri aðstöðu til verklegs náms?

Vill hv. þm. lesa grg.?

- Ég hef lesið hana.