Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg get verið fáorður um mál þetta; jeg skal leyfa mjer að skírskota til aths. þeirra, er fylgja frv., og þess, sem jeg sagði í upphafi þessarar umr. Aðalatriði frv. er, að löggjöf og landssjóður styrki sjúkrasamlögin, sem eru góð og gagnleg, svo að þau komist sem víðast á fót. Hjer er farið fram á að styrkja þau á þann hátt, að landssjóður greiði ¼ hluta af sjúkrahússkostnaði samlaganna, og til þess að efla samlögin betur fer frv. enn fremur fram á, að samlagsmenn verði sjálfir að greiða nokkuð, eða ¼ hluta, af lyfjum þeim, er þeir fá utan sjúkrahúss. Jeg hefi að vísu heyrt nokkrar raddir á móti því, að samlagsmenn verði að greiða þennan hluta af lyfjunum, en jeg hygg, að þessi kostnaður sje ekki svo tilfinnanlegur, að það geti staðið samlögunum fyrir þrifum. Þegar þess er gætt, að samlögin greiða allan sjúkrahússkostnað og ¾ hluta af lyfjakostnaði utan sjúkrahúss, þá hljóta menn að sjá, hvílíkt hagræði það er og hagnaður að vera í þeim. Og ef ástæða þykir til, þá er hægur hjá að breyta þessu síðar. Nefndin leggur til, að frv. sje samþ. óbreytt að efni til, en ber að eins fram tvær brtt. við það. Hin fyrri er um að fella burt tvær fyrstu málsgreinarnar í 2. gr. frv. Nefndin telur þetta óþarft, því að í 1. gr. laga nr. 39, 11. júlí 1911, um sjúkrasamlög, er þetta atriði tekið fram sem skilyrði fyrir, að sjúkrasamlag verði lögskráð, og síðari brtt. nefndarinnar er afleiðing af hinni. Jeg vona, að háttv. deild samþ. frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er þakklátur háttv. nefnd fyrir undirtektir hennar undir þetta frv. Jeg skal að eins taka það fram, að jeg held, að það væri skaðlaust, þó að ákvæðin úr 1. gr. laga nr. 39, 11. júlí 1911, um sjúkrasamlög, væru tekin aftur upp hjer í 2. gr., eins og gert er í frv. Jeg veit ekki, hvort háttv. nefnd hefir athugað það, að það, sem hjer er felt burt, var sett hjer til þess, að þessi lög breyttu ekki að neinu um þau sjúkrasamlög, sem þegar eru skrásett, þótt þau að einhverju leyti kynnu ekki að uppfylla þessi lög. Það er ekki rjett að taka rjett af skrásettum fjelögum, og það er rjett að fyrirbyggja allan árekstur um þetta. Það má vera, að óþarft sje vegna þessa að hafa þetta ákvæði í byrjun 2. gr., en jeg vil beina því til háttv. nefndar að athuga þetta atriði, ef hún hefir ekki gert það.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg þykist skilja ummæli hæstv. forsætisráðh., en jeg hygg samt, að það megi samþykkja breytingartillögu nefndarinnar, og þessara orða sje ekki þörf þarna, og það því fremur, sem það er tekið fram í 4. gr., að þetta eigi að færa inn í lögin, svo að þau verði ein heild, og getur því ekki verið að tala um árekstur milli þeirra fjelaga, sem eru og verða. Annars er nefndinni þetta ekkert kappsmál.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg sje ekki ástæðu til þess, við framsögu þessa, að bæta miklu við það, er segir í nál. Nefndin ræður háttv. deild til að samþ. frv. Nefndin finnur að vísu, að málið er mjög vandasamt, og veit, að það hefir verið kvartað yfir ýmsu, er snertir þessi lög; einkum hafa húseigendur kvartað yfir því þrennu, að með lögunum væri það fyrirbygt, að þeir gætu selt hús sín, og að þeir gætu ekki losað sig við hvimleiða leigjendur, þótt þeir vildu, og í þriðja lagi, að þeir gætu ekki tekið hús sín til eigin íbúðar, þótt þeir þyrftu þess með. En úr öllum annmörkum er ekki hægt að bæta svo, að eigi væri hagurneins fyrir borð borinn, eða lögin yrðu að engu gagni, og mætti þá eins afnema lögin með öllu. Nefndin hyggur, að lögin geri töluvert gagn, flutningar verði minni og færri verði húsnæðislausir, og þá um leið ekki úr eins miklum vandræðum að ráða; og þar sem þau hafa gilt um stund, og menn eru farnir að venjast að nokkru þeim reglum, er þau setja, þá telur nefndin varhugavert að kippa þeim í burt. Það mun og víst vera, að fátækari húsaleigjendur finni sig tryggari undir þessum lögum en ella. Þó hefir nefndin orðið sammála um, að rjett væri að rýmka að nokkru um rjett húseigenda frá því, sem er í frv., og því ber hún fram breytingu á 2. gr. frv. 2. gr. frv. er, eins og háttv. deild sjer, skift í tvær málsgreinar. Fyrri málsgreinin er um uppsögn á húsnæði eftir að lögin eru komin fram, og bannar uppsagnir, nema vanskil sjeu á húsaleigu eða leiguskilmálar að öðru leyti vanhaldnir. En hjer vill nefndin bæta við ákvæði um það, að ef húseigandi sjálfur þurfi á húsnæðinu að halda til eigin íbúðar, þá megi hann segja upp húsnæðinu, og um þetta efni er 7. brtt. nefndarinnar. Síðan málsgrein 2. gr. er um uppsagnir, sem fram voru komnar áður en lögin komu til framkvæmda, og þar er uppsögn húseigenda gild, ef hann sannar fyrir húsaleigunefnd, að hann þurfi á íbúðinni að halda til eigin íbúðar. Það getur raunar oft verið álitamál, hvort eigandi þarf á húsinu öllu að halda eða ekki. Segjum t. d., að maður eigi hús, sem búa í 4 fjölskyldur, og hann hefir sagt þeim öllum upp og vill taka sjálfur alt húsið til íbúðar. Með þessu móti getur hann bægt mörgum úr húsinu, þótt hann hafi ekki þörf þess alls, og svo má ske, ef hann vill fara kringum lögin, leigt út frá sjer aftur. En jeg álít, að þetta geti ekki komið til, vegna þess, að húsaleigunefndin hefir óskoraðan rjett til að meta það og dæma, hversu mikið húsnæði húseigandi sjálfur þarfnast, og leyfir honum þá ekki meira húsnæði en hann hefir þörf fyrir. Með því getur hann ekki bygt fleirum út en nauðsyn krefur. Og haldi húsaleigunefndin áfram að starfa á sama grundvelli og með sama skilningi og verið hefir, þá kemur þessi grein ekki neitt í bága við það. Við 3. gr. hefir nefndin gert lítils háttar efnisbreytingu. Þar er bannað að rífa íbúðarhús; þó getur bæjarstjórnin veitt undanþágu frá því, ef húseigandi tryggir, að hann veiti að minsta kosti jafnmikið húsnæði til íbúðar. Þessu vill nefndin breyta svo með 11. brtt. sinni, að bæjarstjórnin geti heimtað þessa tryggingu um íbúðir, en sje ekki skyld til þess. Aðrar brtt. nefndarinnar eru orðabreytingar, sem miða til betra máls eða skýrara.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og háttv. deild er kunnugt þá eru þessi lög sett eftir og með ráði bæjarstjórnar Reykjavíkur, svo að jeg býst við því, að háttv. nefnd hafi ráðfært sig við bæjarstjórnina um brtt. sínar. Þessi lög eru vitanlega fyrir Reykjavíkurbæ, og því mjög mikilsvert, að bæjarstjórn skilji til fulls anda þeirra. Jeg tók ekki eftir, hvort háttv.frsm. (K. D.) sagði, að bæjarstjórnin væri samþykk brtt. nefndarinnar. Nefndin leggur til, að 7. gr. frv. sje breytt svo, að húseigendur geti sagt upp leigjendum, ef þeir ætla sjer að taka húsið til eigin íbúðar. Mjer er allkunnugt um það, síðan jeg var bæjarfógeti hjer, að það hefir verið nokkuð mikið um það, að húsnæðislausir menn,er hafa flutt til bæjarins, hafa keypt sjer hús til íbúðar, ef þeir hafa ekki getað fengið húsnæði. Og með brtt. nefndarinnar við 2. gr. skilst mjer að þetta sje leyft. Á þetta atriði vildi jeg benda, ef nefndin hefði ekki athugað það, eða lofað bæjarstjórninni að koma með sínar athugasemdir. Þetta er stórt og þýðingarmikið atriði, er jeg gæti trúað að bæjarstjórnin legði mikla áherslu á. Frumvarp þetta var upphaflega samið af bæjarstjórninni, en breytt að nokkru af landsstjórninni í samráði við hana; mjer finst því rjett, að hún fái að segja álit sitt um brtt. þessar. Menn eru farnir að kunna vel við lögin, og flestir álíta, að þau geri mikið gagn, enda hafa tiltölulega litlar kvartanir heyrst um þau.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Út af ummælum hæstv. forsætisráðherra skal jeg taka það fram, að nefndin hefir ekki átt tal við bæjarstjórn Reykjavíkur eða borgarstjóra. Nefndin leit svo á, sem breyting sú, er hún ber fram, væri ekki svo víðtæk, að það væri ástæða til að ráðfæra sig við borgarstjóra, enda geri jeg ráð fyrir, að bæjarstjórnin hefði ekkert á móti þessari breytingu, og þótt svo væri, mundi nefndin eigi að síður hafa lagt það til, því að það virðist svo sjálfsagt, að eigandi fái sjálfur að búa í eigin húsi sínu. Og þar sem bæjarstjórnin hefir viðurkent, að þeir, er sagt höfðu upp fyrir 14. maí síðastl., mættu gera þetta, virðist liggja næst, að henni hafi beint skotist yfir að gera þá jafnrjettháa, er segðu upp eftir 14. maí. En þar sem hæstv. forsætisráðherra var að tala um það, að menn utan Reykjavíkur gætu eftir þessu keypt hús í Reykjavík og bolað þeim burt, er byggju þar, þá er rjett að fyrirbyggja það, og mætti athuga það til 3. umr. Það mætti setja inn ákvæði, sem útilokaði það, t. d. með því að binda uppsagnarrjettinn við það, að maður hefði verið búsettur í Reykjavík ákveðinn tíma, eða hefði verið eigandi húss eða orðið það fyrir einhvern ákveðinn tíma, svo að ekki væri hægt að kaupa húsin ofan af fólki. En hitt er sjálfsagt, að sá, sem er löglega og heiðarlega eigandi að húsi, geti á löglegan máta flutt í húsið, ef hann þarf þess. En nefndin mun athuga þetta nánar til 3. umræðu.

Forsætisráðherra (J. M.) Það gleður mig að heyra undirtektir háttv. nefndar um þetta atriði, þar sem hún ætlar að athuga það nánar. Jeg get sagt nefndinni það, að þetta er einmitt mjög þýðingarmikið atriði, og það er rjett af henni að bera sig saman við borgarstjóra um það. En úr því nefndin vill athuga þetta nánar, væri þá ekki rjett að taka málið út af dagskrá, svo að nefndin gæti, áður en breytingin er samþykt, borið sig saman við borgarstjóra? Það mun hafa verið föst venja hjer á þinginu um mál, er snerta Reykjavík jafnmikið og þetta frv. gerir, að þingið hefir ráðfært sig við borgarstjóra, áður en þau hafa verið afgreidd. Og hjer er ekki - í sjálfu sjer - heldur um neitt annað en sveitarstjórnarmál að ræða, sem sett er með ráði löggjafarvaldsins.

Magnús Kristjánsson Jeg fæ ekki betur sjeð en að lög þessi hljóti að ganga fullnærri eignarrjetti manna ef þau verða samþykt. Þingið hefir að vísu ekki altaf verið viðkvæmt í þeim sökum, en að öllu má ofmikið gera. Býst jeg helst við, að svo muni fara um þessi lög, sem önnur þau, er hafa að geyma ofströng ákvæði, að þau verði mest á pappírnum, og óframkvæmanleg þegar til kemur. Og allir munu kannast við það, að nóg sje til af slíkum lögum, þótt ekki sje við bætt. Finst mjer hjer heldur engin brýn nauðsyn til að grípa til þess óyndisúrræðis að gera húseigendur rjettlausa; hitt þykir mjer sennilegra, að fleiri leiðir sjeu til, til þess að bæta úr vandræðum þeim, sem stafa af húsnæðisskorti hjer í Reykjavík. Ef jeg man rjett, þá er til ákvæði í sveitarstjórnarlögunum, sem mælir svo fyrir, að enginn megi flytja til bæjar eða kaupstaðar, nema hann hafi áður tilkynt það yfirvaldinu þar á staðnum, og hafi hann þá útvegað sjer húsnæði. Hefði nú ákvæði þessu verið fylgt, þá þykir mjer von til, að minna mundi vera húsnæðisleysi hjer nú. Að minsta kosti tel jeg fulla ástæðu til að gæta vel þessa ákvæðis hjer eftir. Þá er eitt stórathugavert við lög þessi. Það er, að hætt er við, að þau fari sjálf í gagnstæða átt við það, sem til er ætlast, þegar til framkvæmdanna kemur. Því að ekki mun það hvetja neinn til húsabygginga, að menn sjeu sviftir rjetti og yfirráðum sinna eigin húsa, því að heita má, að slíkt sje gert með lögum þessum, þótt þeir fái af náð að halda einhverjum litlum hluta eða afkima af sínum eigin híbýlum. Oft mun þó standa svo á, að húseiganda sje umhugað um að veita ættingjum sínum eða vandamönnum húsnæði. Lög þessi eru því óneitanlega nokkuð hörð aðgöngu, því að ekki er það viðkunnanlegt að lifa í þeirri von, að þeim verði ekki framfylgt, þótt jeg hins vegar sje þess fullviss, að sú sje ástæðan fyrir því, að ekki hefir þegar risið óánægja út af þeim. Brtt. nefndarinnar eru flestar að eins orðabreytingar. Helsta efnisbreytingin er 7. brtt. við 2. gr. frv. Brtt. sú virðist þó heldur veigalítil, þegar þess er gætt, að nálega sömu ákvæði standa í niðurlagi 2. gr. frv. Ákvæði brtt. þessarar eru líka helst til þröng og mundu fyrst verða til bóta nokkurra ef feld væru burt síðustu orðin: »til eigin íbúðar«. Bendi jeg á þetta í þeirri von, að hin háttv. nefnd taki það til athugunar, áður en málið er leitt til lykta.

Magnús Torfason Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að nefndin hefði átt að snúa sjer til borgarstjórans með mál þetta, og hefir háttv. framsm. (K. D.) lýst yfir því, að hún hafi ekki gert það. Jeg lít svo á, að nefndin hafi farið þar rjett að. Því að sje svo, að einstakir menn þurfi að hafa hönd í bagga með þeim málum, er nefndir þingsins fjalla um, þá ber þeim að snúa sjer til nefndanna, en ekki nefndunum til þeirra. Að því er snertir 7. brtt., þá reyndi nefndin að synda þar á milli skers og báru, og þar sem henni hefir verið mótmælt úr báðum áttum, er það vottur þess, að það hafi tekist að þræða meðalveginn. Í 2. gr. frv. stendur, að húsaleigunefnd skuli skera úr, þegar ágreiningur verði milli leigutaka og leigusala. Þótti nefndinni það rjett, að hún hefði sem óbundnastar hendur til að ákveða, hvað rjett væri og hentast í hvert skifti. Hins vegar þótti nefndinni ekki ráðlegt að breyta lögunum nema hið allra minsta. Leit hún svo á, að húseigandi yrði að hafa brýnar ástæður fyrir hendi, til þess að geta sagt leigutaka upp húsnæði, en þá brýnu þörf er einmitt húsaleigunefnd ætlað að meta. Annars mun nefndin ekkert hafa á móti því, að þetta atriði verði tekið til nánari athugunar, og mun hún fús á að heyra álit borgarstjóra, ef hann leitar viðtals við hana um þetta mál. Háttv. þm. Ak. (M. K.) mintist á eitt atriði úr sveitarstjórnarlögunum. Það ákvæði ræðir að eins um flutning til búsetu, og má svo heita, að það sje dauður bókstafur, því að sjaldnast er hægt að segja um, hvort menn flytja til búsetu eða að eins stuttrar dvalar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Hæstv. forsætisráðherra tók það fram, hver væru tildrögin að lögum þessum, sem sje vaxandi vandræði manna með að fá íbúðir, sem boðlegar geti talist og sæmandi siðuðum mönnum. Engum getur því dulist, að frv. þetta á skilið góðar undirteknir, því að miklar vonir eru um, að það nái tilgangi sínum. Háttv. þm. Ak. (M. K.) drap á það, að hjer væri gengið ofnærri eignarrjetti manna. Það er ekki alveg rjett með farið, því að hjer er fremur um umráðarjett að ræða, og er það gömul saga, að hann sje skertur að meira eða minna leyti með löggjöfinni. Lög þessi eru í rauninni ekkert annað en ábúðarlöggjöf fyrir bæinn, tilsvarandi við ábúðarlög í sveitum. Sami háttv.þm. (M. K.) hjelt því fram, að lög þessi hefðu lítið gagn gert. Þar til er því að svara, að mjer er kunnugt um, að þau hafa komið að miklum notum, og má segja, að húsaleigunefndinni hafi tekist vel sitt starf. Um 7. brtt. er það mitt álit, að ef orðin »til eigin íbúðar« verða feld aftan af, þá verði greinin með öllu gagnslaus. Þýðingarmesta atriðinu er þá kipt burt og ákvæðið gert svo rúmt, að kringum það má fara á alla vegu. Álít jeg, að nefndin hafi gengið þar svo langt sem unt var í því að milda ákvæðið, án þess að skerða gildi þess. Vil jeg því eindregið mæla á móti því, að orð þessi verði feld burt.

Magnús Kristjánsson Það mun ekki þýðingarmikið að andmæla frv. þessu. Það mun þegar vera afráðið, að það gangi fram, þótt ýms ákvæði þess kunni að vera miður heppileg. Hæstv. atvinnumálaráðh. vildi leiðrjetta það hjá mjer, að hjer væri um skerðing eignarrjettarins að ræða. Taldi hann það frekar umráðarjettinn, sem takmarkaður væri. En mjer er spurn, hvers virði er eignarrjetturinn, ef umráðarjetturinn er tekinn burt? Þá er það rangt mál, að lög þessi nái að eins til þessa bæjar, því að í sjálfu frv. er gert ráð fyrir því, að þau geti einnig komist á í öðrum kaupstöðum landsins. Og þótt menn geri sjer þau að góðu hjer, þá getur annað orðið uppi á teningnum annarsstaðar. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að ákvæði það úr sveitarstjórnarlögunum, sem jeg mintist á áður, væri dauður bókstafur. Það sannar einmitt mitt mál, að bæði þessi lög og önnur, sem ganga nærri rjetti manna, reynast einkis virði og óframkvæmanleg. En þótt þessu ákvæði sveitarstjórnarlaganna hafi ekki verið framfylgt af þeim, sem áttu að gæta laganna, þá tel jeg víst, að ákvæði þetta gæti einmitt orðið þýðingarmikið í þessu efni, ef því væri framfylgt hjer eftir, til þess að koma í veg fyrir enn frekari vandræði, á meðan ástandið batnar ekki að því er húsabyggingar snertir.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg skil vel afstöðu háttv.þm. Ak. (M. K.) í þessu máli. Mótbárur hans eru hinar sömu og alment koma fram. En hjer er um vandamál að ræða, sem ekki er gott að ráða fram úr án þess að skerða hagsmuni neins. En það ætti að vera öllum ljóst, að hjer er um neyðarúrræði að gera, sem gripið er til í vandræðum og vonast er til, að ekki þurfi við að búa nema stuttan tíma. Ef feld væru burt orðin úr 7. brtt. »til eigin íbúðar«, þá mundi það auka rjett húseigenda og um leið rýmka svo ákvæðið, að lítið sem ekkert yrði á því bygt. Nefndin þorði því ekki að ganga svo langt. Jeg get ekki verið sammála um það, að lög þessi muni verða að eins á pappírnum, því að þau eru þegar farin að verka og bera árangur. Nefndin mun auðvitað verða fús á að athuga mál þetta nánar fyrir 3. umr., og vona jeg, að hæstv. forseti gefi svo langan frest, að tími vinnist til þess.

Frsm. (Kristinn Daníelsson); Eins og flestum er kunnugt er í lögunum um skipun prestakalla allmörg prestaköll ákveðin, sem lítt þykir fært að einn prestur geti þjónað. Það var eðlilegt, að svo gæti tekist til, er skipa átti í einu fyrir um þetta á öllu landinu, og auðvitað eru skiftar skoðanir um sumt. En um sum prestaköll eru varla skiftar skoðanir, að ókleift er að þjóna þeim, og þar á meðal er þetta. Sameiningin á þessum stað er að vísu ekki enn komin á, en söfnuðirnir vilja fyrirfram fyrirbyggja, að hún komist í framkvæmd, og synodus hefir einnig lagt það til. Nefndinni kom einnig saman um, að þetta sje alls ekki framkvæmanlegt, að gera alt þetta svæði, frá Einarslóni að Haffjarðará, að einu prestakalli. Það er hjer um bil ¾ af suðurströnd Snæfellsness. Nefndin hefir þess vegna fallist á frv. og ræður háttv. deild til að samþykkja það, með þeim breytingum, sem hún hefir gert á því í nefndaráliti sínu. Jeg skal þess vegna ekki fjölyrða frekar um málið, en leyfi mjer að skírskota til greinargerðarinnar með frv. Breytingarnar, sem þar er farið fram á, eru, að 1. gr. frumvarpsins sje skift í tvær greinir, samkvæmt greinaskiftingu í lögunum sjálfum, og að 3. grein falli burt. Nefndinni þótti óþarft, vegna þessarar litlu breytingar, að prenta upp sjálf lögin, sem eru alllöng.

Halldór Steinsson Jeg get verið allsherjarnefndinni þakklátur fyrir tillögur hennar í málinu. Hún hefir fallist á frumvarpið að efni til. Brtt. hennar eru að eins orðabreytingar, sem jeg felli mig öllu betur við. Jeg álít það eigi mikilsvert atriði, hvort 3. gr. er feld burt eða látin standa. Það getur verið álitamál, hvort heppilegra er að færa breytingar á lögum inn í sjálf aðallögin eða ekki. Yfirleitt felli jeg mig vel við breytingar nefndarinnar.

Flm. (Kristinn Daníelsson) Við þessa umræðu vil jeg leyfa mjer að skírskota til þess, sem jeg sagði við 1. umr. Án þess, að athugasemdir komi fram frá háttv. deildarmönnum, sje jeg ekki ástæðu til að tefja háttv. deild með neinni ræðu; málið er svo ljóst og umfangslítið, að jeg vænti, að það fái að ganga áfram óhindrað. Jeg skal einungis geta þess, að það er að eins eitt atriði, sem nokkur ástæða gæti verið til athugasemda, og það er, að hagstofunni sje látið í tje endurgjaldslaust eftirrit af manntalinu. En þetta er svo lítið fje, sem hjer er um að ræða, að varla tekur að tala um það, og það virðist vera eðlilegast, að bærinn leggi til afritið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki sjeð, að það sje sanngjarnt að heimta það af bæjarfógeta Reykjavíkur, að hann láti í tje svona stórt afrit endurgjaldslaust. Jeg geri að vísu ráð fyrir, að bæjarfógeti geti heimtað þetta fje af bæjarsjóði, en samt virðist það varla vera rjett af Alþingi að heimta það, að eftirritið kosti ekkert, því að jeg er viss um, að það muni ekki kosta minna nú en 300 kr. Það hefir altaf orðið dýrara og dýrara að afskrifa þetta, og því vildi jeg skjóta því til flutnm. (K. D.), hvort rjett sje að láta þetta af hendi endurgjaldslaust. Það er hið sama og að leggja yfir 200 kr. skatt á bæinn. Afritið er stórt, og eftir því, sem bæjarbúum fjölgar, stækkar það og, kostar því eðlilega altaf meira og meira. Jeg sje ekki, að það sje í raun og veru bein þörf á því, að hagstofan fái þetta afrit, en ef svo er, þá getur hún sjálf keypt eftirritið.

Flm. (Kristinn Daníelsson) Jeg bjóst, satt að segja, við þessari aths., því að, eins og jeg tók fram, þá getur verið álitamál, hvort skylt eigi að vera að láta afritið endurgjaldslaust eða ekki. Þegar jeg talaði um þetta mál við Þorstein hagstofustjóra Þorsteinsson, þá kom okkur saman um, að bænum stæði næst að láta það af hendi endurgjaldslaust, þar sem það gæti verið til hags fyrir hann að fá unnið úr manntalinu, eftir því sem föng væru til. Annars er mjer þetta atriði ekkert kappsmál; upphæðin er svo lítil, að það getur ekki skift miklu máli, hvort landið eða bærinn greiðir hana. Aðalatriðið er það, að prestarnir, sem hafa ekki tíma eða gögn til að gera ábyggilegar skýrslur um manntalið, sjeu leystir undan þeirri skyldu, og að hagstofan fái manntalið til að vinna úr því. Annað er aukaatriði.

Forsætisráðherra (J. M.) Það getur vel verið, eins og nú er, að hægt sje að láta þetta afrit í tje, en jeg veit, að borgarstjóri hefir haft í hyggju að breyta algerlega um manntalið, þannig að það væri á spjaldskrám; það kostar ærið fje, bæði spjöldin og svo að leiðrjetta spjöldin, því að það þarf að gera á ári hverju, og býst jeg við, að þetta verði að gera í næstu framtíð, og þá er það orðin talsverð kvöð á bænum að láta hagstofunni í tje afrit af manntalinu endurgjaldslaust. Hvað því viðvíkur, að hagstofan vinni úr manntalinu, svo að það geti verið að gagni fyrir bæinn, þá er jeg hræddur um, að það eigi nokkuð langt í land, að hagstofan hafi tíma til þess. Og varla getur það komið til mála að láta hagstofunni árlega í tje afrit af spjaldskránni. Það er alveg rjett hjá háttv.flm. (K. D.), að deilan milli okkar er að eins um það, hvort bærinn eigi að láta í tje afritið endurgjaldslaust eða eigi. Sú krafa finst mjer vera ósanngjörn, og því vil jeg skjóta því til háttv.flm. (K. D.), hvort hann vilji ekki breyta þessu við 3. umræðu.

Flm. (Kristinn Daníelsson) Jeg er fús til, til 3. umr., að bera mig saman við hæstv. forsætisráðherra um, hver greiða eigi afritið, og koma fram með brtt., ef ástæða þykir til þess.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Þetta litla frv. er í raun og veru ekki annað en lög nr. 62, 10. nóv. 1905, um heimild fyrir stjórnarráð Íslands til að setja reglugerðir um notkun hafna við kauptún í landinu o. fl., með lítils háttar breytingum, en lög þessi eru svo stutt, að sjávarútvegsnefndinni þótti rjettara að taka þessi lög upp öll heldur en gera breytingar við þau og hafa tvenn lög um sama efni. Jeg vil að öðru leyti taka mjer í munn orð háttv. flutningsmanns þessa máls á Alþingi 1905: »Jeg ætla að vonast til þess, að frv. verði lofað að ganga gegnum deildina umræðulítið og án nefndar«. Þessi von flutningsmannsins rættist svo, að alt málið tók 1 bls. í þingtíðindunum með öllum atkvæðagreiðslum og umræðum. 
             Tilgangur þessa frv. er að tryggja nokkru betur en nú er hagsmuni útgerðarmanna í kaupstöðum og veiðistöðum. Lögin 1905 voru aðallega gerð vegna Siglufjarðar, til þess að tryggja, að eigendur hafna og hafnartækja gætu fengið gjald fyrir notkun þeirra. En síðan þau voru sett hefir sjávarútvegurinn þroskast stórum, og hjer er kominn upp mikill mótorbátaútvegur; það er því nauðsynlegt að tryggja líka hagsmuni útgerðarmanna nú. Það er með þetta fyrir augum, að sjávarútvegsnefndin ber fram þetta frv., og þar sem Alþingi hefir áður sýnt mikinn áhuga á að bæta mótorbátahafnir, þá vænti jeg, að það taki þessu frumvarpi vel, því að það þarf að sjá um, að þær notist sem best. Breytingar þær, sem gerðar eru á lögunum, eru þær, að þetta nái ekki að eins til löggiltra hafna, heldur til allra hafna. Þetta hefir má ske ekki mikla þýðingu, þar sem flestar víkur og vogar landsins eru löggilt, en þó gæti hugsast, að enn þá væri einhver vík eða vogur ólöggilt, er væri góð höfn, og þá gæti þetta haft þýðingu. Hin breytingin er viðbót við 2. gr., og miðar hún til þess, að þeir, sem höfnina nota, geti gert það fyrir ákveðið sanngjarnt verð. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meir um frv., en bið háttv. deild að láta það ná fram að ganga, svo að það taki ekki meira rúm en áður. 
            

Flm. (Eggert Pálsson) Jeg tel óþarft að eyða mörgum orðum að frv., eftir hinn góða byr, sem það fjekk hjer í deildinni við 1. umr. Jeg vildi að eins óska, að því reiddi eins vel af við þessa umræðu.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer skilst, að frv. hafi ekki gengið til nefndar. Jeg vildi vekja athygli háttv. deildar á því, að í þessu frv. felst dálítil stefnubreyting frá leið, sem áður hefir verið farin. Hingað til hefir landssjóður fylgt þeirri stefnu að koma kirkjunum af sjer. Hjer er farið í töluvert aðra átt. Að vísu óttast jeg ekki, að hjer sje nein hætta á ferðum. En jeg tel rjettara, að frv. sje athugað af nefnd. Ef á að tryggja fjeð, mætti gera það á annan hátt en gert er ráð fyrir í frv., t. d. með því móti, að sjerstök ábyrgð kæmi frá söfnuðunum, er fá lán. Jeg skal samt ekki segja neitt um það, hversu frumvarpið er heppilegt. En þegar um það er að ræða, að landssjóður taki á sig ótakmarkaða ábyrgð, tel jeg rjettara að athuga slíka ráðstöfun gaumgæfilega. Venjulega hefir ábyrgðin verið bundin við einhverja ákveðna fjárhæð, t. d. 15, 20 til 30 þúsundir. Mín tillaga er þess vegna sú, að málið verði athugað í nefnd, ef það hefir ekki verið gert enn þá.

Flm. (Eggert Pálsson) Jeg get ekki sjeð neina nauðsyn á, að skipuð sje nú nefnd í málið, fremur en við 1. umr. Þá mælti enginn þm. með nefndarskipun, nje var þeirrar skoðunar, að hennar væri þörf, svo að mjer væri kunnugt. Nú hefir hæstv. forsætisráðh. bent á, að rjettara muni að vísa málinu í nefnd. Jeg hefi að vísu ekkert á móti því, ef háttv. deild álítur slíkt nauðsynlegt. En jeg fæ ekki sjeð, að þörf sje á nefndarskipun vegna stefnubreytingar, sem felist í frumvarpinu. Jeg hefi ekki orðið var við, að nein sjerstök stefna hafi rutt sjer til rúms í kirkjumálum hjer á landi. Reyndar hefir dálítið bólað á tilhneigingu til aðskilnaðar ríkis og kirkju. En hvorki þing nje stjórn hafa unnið neitt að þeim skilnaði. Stefnan hefir verið að láta móka í sama farinu. Og það samband, sem nú er milli ríkis og kirkju, mun standa um hríð. Jeg sje þess vegna ekkert því til fyrirstöðu, að landssjóður beri ábyrgð á fje hins almenna kirkjusjóðs. Það er að mínum dómi ekki rjett að skylda kirkjurnar til þess að leggja fje í sjóð, sem enga aðaltryggingu hefir að baki sjer. En með þessu lagafrumvarpi er landssjóði gert að skyldu að ábyrgjast fjeð. Jeg skal ekki þrátta frekar um þetta mál. Ef hæstv. forsætisráðherra gerir það að tillögu sinni, að frumvarpinu sje skipað í nefnd, þá sætti jeg mig við það. En þá er að ráða fram úr, til hvaða nefndar skuli vísa því. Úr því að jeg hefi ekki stungið upp á nefnd í málið áður, mun jeg ekki heldur gera það að þessu sinni.

Forsætisráðherra J. M.): Jeg talaði ekkert um aðskilnað ríkis og kirkju, heldur sagði jeg, að landssjóður hefði reynt að koma af sjer kirkjunum. Það hefir verið föst regla.  (E. P.: Ekki þjóðkirkjunni í Reykjavík)  . Hann hefir reynt það, en ekki tekist. Þess vegna virðist mjer dálítið vikið frá þessari reglu í frumvarpinu. Þar með vil jeg þó ekki segja, að ekki megi samþykkja frumvarpið. En jeg tel sjálfsagt að athuga það í nefnd. Hugsast gæti, að einhver önnur trygging kæmi til mála. Yfirleitt virðist mjer viðsjárvert að láta landssjóð ábyrgjast meira fje en nauðsynleg þörf er á. Því að þegar landssjóður fær lán. eru reiknaðar ábyrgðir hans. Jeg játa að vísu, að hjer er um lítilræði að tefla. En þrátt fyrir það virðist mjer rjettara að vísa frv. í nefnd. Og jeg leyfi mjer að stinga upp á fjárveitinganefnd.

Forseti: Deildirnar hafa verið í vafa um, í hvaða nefndum ýms mikilsvarðandi mál ættu heima. Jeg hefi átt tal um þetta við forseta neðri deildar. Og okkur kom saman um, að ein föst nefnd í báðum deildum hefði lítið að starfa, sem sje mentamálanefndin. Og okkur fanst, að öll kirkjumál og heilbrigðismál ættu heima í henni. Annars mun flokkun aðalmálanna í nefndir verða athuguð síðar. Jeg vildi skjóta þessu fram til íhugunar.

Kristinn Daníelsson Jeg vil að eins drepa á það, að hæstv. forsætisráðherra bar frv. saman við þá stefnu, að landssjóður hafi reynt að koma kirkjunum af sjer. En þetta tvent er óskylds efnis. Þó að landssjóður vilji ekki burðast með fjárhag einstakra kirkna, þá er hjer öðru máli að gegna. Kirkjunum er af löggjafarvaldinu gert að skyldu að leggja fje sitt í þennan sjóð, og virðist þá eðlilegast, að löggjafarvaldið sjái einnig um, að fjeð sje þar trygt. Frv. miðar að því að gera umráðamenn kirknanna öruggari með fjárhag kirkjunnar. En að öðru leyti er þessi ábyrgð ekki svo ægileg, því að sjóðurinn verður vitanlega hjer eftir sem hingað til undir umsjá biskups, og hann mun gæta allrar varúðar, að því er til gæslunnar kemur, eins og hann hefir gert að undanförnu. Hjer er því varla um neina hættu að ræða. Um nefndina er það að segja, að mjer finst vel til fallið, að kirkjumál fari í mentamálanefnd, eins og hæstv. forseti benti á. En vegna þess, að þetta frumvarp fjallar um fjárhagslegt atriði, þá virðist mjer, að það eigi heima í fjárveitinganefnd. Annars get jeg fallist á hvora nefndina sem er.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held, að rjettara sje að vísa frumvarpinu í mentamálanefnd, ef kirkjumál eiga þar á annað borð heima. Frumvarpið felur að vísu í sjer fjárhagslega ábyrgð af hálfu landssjóðs. En í eðli sínu er það samt einvörðungu kirkjumál, sem hefir útgjöld í för með sjer, eins og mörg önnur málefni, sem hverfa undir mentamálanefnd. Mentamálanefndin gæti líka leitað fyrir sjer um þetta atriði hjá fjárveitinganefndinni. Það er að eins eitt atriði í frumvarpinu, sem jeg vildi drepa lítið eitt á. Það eru orðin „frá 1. janúar 1918 að telja“. Mjer fyndist rjettast, að þessi orð væru feld úr frv., vegna þess, að draga má í efa, hvort landssjóði beri að tryggja skaða af eldri lánum en frá 1. jan. 1918. Tilgangurinn mun auðvitað vera sá, að trygging landssjóðs nái bæði yfir eldri og yngri tíma. En þá er þetta tímatakmark villandi og ætti að falla burt. Eftir bendingu hæstv. forseta sting jeg upp á, að málinu verði vísað í mentamálanefnd.

Forseti: Jeg vil vekja athygli háttv. deildar á, að í síðustu málsgr. 16. gr. þingskapanna er skýrt tekið fram, að fjárhagsmál geti vel verið í öðrum nefndum en fjárveitinganefnd, en ef um útgjöld er að ræða, ber nefnd þeirri, sem málið hefir til meðferðar, að leita álits fjárveitinganefndar.

Sigurður Eggerz Jeg vil mæla með því, að málinu sje vísað til mentamálanefndar, enda mun sú nefnd lítið hlaðin störfum. Hins vegar allar aðrar fastanefndir mjög önnum kafnar. En verst er þó, að fastanefndirnar taka svo upp tíma manna, að aðalnefnd þingsins, sem er lausanefnd, bjargráðanefndin, fær aldrei nógan tíma til að vinna störf sín. Þessu vildi jeg leyfa mjer að skjóta til hæstv. forseta til athugunar.

Hannes Hafstein Jeg vil mæla með því, að frumvarpinu verði vísað til mentamálanefndar. Jeg felli mig vel við þá uppástungu hæstv. forseta, að þangað sje vísað heilbrigðismálum og kirkjumálum. Ef sú regla væri upp tekin, hefði þessi nefnd eitthvað að gera.

Forseti: Nefnd sú, sem hv. 2. landsk.þm. (S.E.) stakk upp á að málinu yrði vísað til, er ekki fastanefnd, heldur lausanefnd, sem verður að víkja fyrir fastanefndum, þegar hún kemur í bága við þær.

Forseti: Jeg vil skýra háttv. deild frá því, að á morgun fer fram jarðarför hins framliðna þingbróður vors, Skúla Thoroddsens, Jarðarförin hefst kl. 12, og á að aka líkkistunni hingað í Alþingishúsið, en hjer verður sunginn sálmurinn: »Hærra minn guð til þín.« En að ósk móður hins látna verða engin minningarorð töluð hjer í þinghúsinu, en að eins sunginn sálmurinn. Skólabræður hins látna bera hann úr þinghúsinu að kirkjunni, en yfirdómsmálaflutningsmenn bera hann í kirkju, en forsetar og varaforsetar þingsins bera hann úr kirkjunni.