Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Þeim hv.þdm., sem áttu sæti á síðasta þingi, er mál þetta sæmilega kunnugt, því að það var þá felt alveg samhlj. frv. hjer í hv. deild. Nú hefir þetta mál verið góðan tíma hjá allshn.; hún hefir nú athugað það aftur og komist að sömu niðurstöðu og í fyrra, að ekki væri vert að láta þetta mál ganga fram. Ástæður nefndarinnar eru teknar greinilega fram á þskj. 464, og jeg sje því eiginlega ekki ástæðu til að bæta neinu þar við að svo stöddu. Og þótt jeg búist jafnvel við, að allshn. fái fremur vanþakklæti fyrir þessa niðurstöðu sína hjá hv.flm., sem leggur svo mikið kapp á þetta mál, að hann ber það nú fram þing eftir þing, þá geri jeg ráð fyrir að svara honum fremur litlu, þótt hann vilji segja eitthvað, sem ekki væri einskært hrós um nefndina.

Ingvar Pálmason Mál þetta var flutt nokkuð snemma á þessu þingi. Það var tekið til 1. umr. 19. febr., og er búið að dvelja hjá nefndinni frá 19. febr. til 30. apríl, eða 70 daga. Maður gæti nú búist við, að hjer væri ekki að neinu flanað, en alt vel athugað. En hvorki af nál. nje framsöguræðunni er hægt að marka slíkt. Mjer er ekki grunlaust um, að nefndin hafi ætlað sjer að leggjast á málið. Jeg hefi eiginlega fulla ástæðu til að álíta, að það hefi verið fyrir ítrekaða áskorun mína, að málið kom fram. Þessi meðferð nefndarinnar virðist mjer benda í þá átt, að hún hafi haft það á meðvitund sinni, að ekki væri rjett að farið með þetta mál - að í málinu fælist meiri sanngirni en nefndin vill kannast við. Það er auðvitað, að ef um fjarðstæðu hefði verið að ræða, þá tók það ekki langan tíma fyrir sömu mennina, sem höfðu málið til meðferðar á síðasta þingi, að komast að niðurstöðu. Þess vegna þori jeg að draga út frá þessu þá ályktun, að nefndinni þyki ekki ugglaust um, að hún fari rjett að í þessu máli. Það væri nú hugsanlegt, að önnur ástæða lægi til grundvallar fyrir drætti á málinu, sem sje sú, að nefndin hefði verið að afla sjer frekari upplýsinga heldur en hún átti kost á í fyrra. Að vísu þykist jeg hafa gefið ítarlegar upplýsingar um þetta mál og fært fram sæmileg rök fyrir því - sem ekki hafa enn verið hrakin - að hjer væri um sanngirniskröfu að ræða. - En það væri sem sagt afsakanlegt hjá nefndinni, úr því að hún var heldur treg til þess að ganga með málinu, þótt hún vildi afla sjer frekari upplýsinga og staðfestinga á umsögn um málið. Og til þess gat auðvitað þurft að nota talsverðan tíma. En jeg held mjer sje óhætt að staðhæfa, að nefndin hafi ekki leitað minstu upplýsinga um málið; það kom enda fram í þeim fáu orðum, sem hv.frsm. (GÓ) ljet fylgja frv. nú. Jeg veit það fyrir víst, að hjer í Reykjavík var innan handar að leita til manna, sem mjög vel höfðu vit á þessu máli. Þar vil jeg fyrst benda á landlækni, sem nú á síðasta sumri var í embættisferð um Austurland og dvaldi nokkra daga á Norðfirði. Jeg veit fyrir víst, að hann leit svo á, að það væri mjög varhugavert fyrir Alþingi, að standa móti þessari kröfu Norðfirðinga, sökum þess, að af því gæti stafað töluvert tjón fyrir kauptúnið frá heilbrigðislegu sjónarmiði. Það hefði mátt vænta þess, að nefndin hefði leitað umsagnar þessa manns. Það var bein skylda hennar, eins og jeg benti á í fyrra við umræður um þetta mál. Ein ástæðan fyrir því, að krafa þessi er fram komin, er sú vanhirða, sem þetta kauptún, sem mörg fleiri, hefir orðið fyrir í uppvextinum. Jeg sýndi fram á það, að það væri töluvert alvarlegt mál fyrir löggjafarvaldið, að ráða bót á þeirri vanhirðu, sem uppvaxandi sjóþorp á þessu landi hafa orðið fyrir undanfarið. Það mætti máske segja, að þetta væri afsakanlegt fyrir löggjafarvaldið, vegna þess að fremur stutt er síðan þessi sjóþorp og kauptún fóru að vaxa. En þegar reynslan er búin að benda löggjafarvaldinu á, að um hættu er að ræða, og þegar kröfur eru fram komnar um, að úr sje bætt að einhverju leyti, þá virðist það vera næstum að segja ófyrirgefanlegt athugaleysi af löggjafarvaldinu, því að jeg vil ekki álíta það annað en athugaleysi, að þverskallast við þessum kröfum, án þess að ganga úr skugga um, að kröfurnar sjeu ekki á rökum bygðar. Það, sem jeg átel hv.allshn. mest fyrir, er það, að hún notaði ekki þennan langa tíma, sem hún hefir haft málið til athugunar, til þess að kynna sjer það ítarlega. Allir allshn.mennirnir eru ókunnugir á þessum stað, að undanteknum einum, sem hefir haft nokkur kynni af Norðfirði fyrir nokkuru, þegar kaupstaðurinn var að byrja að vaxa. Og jeg hygg, að sá maður, sem er hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), hafi í sinni embættistíð fengið töluverða reynslu fyrir því, að kauptúni á stærð við Norðfjörð hefir orðið það heilladrjúg hjálp að geta fengið sjálfstjórn í sínum málum nægilega snemma. Mjer er óhætt að fullyrða, að ef Seyðisfjörður hefði ekki fengið sín bæjarrjettindi á þeim tíma, sem hann fjekk þau, þá væri hagur hans allur annar nú. Jeg vil ennfremur benda á, að um fleiri menn var að ræða hjer í Reykjavík, sem ekki var nema sjálfsagt að allshn. leitaði álits til. Vil jeg þar nefna skipulagsnefndina, sem starfar í þessum málum og gerir skipulagsuppdrætti fyrir kauptún og bæi. Þessi skipulagsnefnd var einmitt s. l. sumar á ferð á Austurlandi, og fyrir tilverknað hreppsnefndarinnar í Neshreppi var hún fengin þangað, til þess, ef hægt væri, að fá hrundið í framkvæmd mælingum til undirbúnings skipulagsuppdrætti fyrir Neskauptún. Annars hafði skipulagsnefndin ekki hugsað sjer, að mæling á Neskauptúni yrði framkvæmd á næstunni. En hreppsnefndin sætti lagi og sendi menn og hesta eftir nefndinni til Eskifjarðar á sunnudegi, því að aðra daga gátu þeir ekki mist vegna sinna föstu áætlana. En hvað skeður? Þegar skipulagsnefndin kemur til Norðfjarðar, sannfærist hún strax af eigin sjón, að engan tíma má missa og símar þegar eftir mælingamanni til þess að gera mælingar og uppdrætti af Neskaupstað. Og það hefi jeg eftir Guðmundi prófessor Hannessyni, að hann sagði, að hvert ár, sem liði án þess hafist væri handa í þessum skipulagsmálum, kostaði ekki aðeins kauptúnið heldur landið líka tugi þúsunda. Ef háttv.allshn. hefði notað 1 dag af þeim 70, sem málið lá hjá henni, til þess að kalla Guðmund Hannesson á fund sinn, hefði hann getað veitt henni upplýsingar til staðfestingar á því, er jeg nú hefi haldið fram. Einasta ástæðan, sem fram er færð gegn kröfu Neskauptúns um bæjarrjettindi, er sú, að meiri hl. sýslunefndar er henni mótfallinn. Það er rjett, og mjer dettur ekki í hug að neita því. En síðar mun jeg koma að því, af hvaða rót sú andspyrna er runnin. En ef háttv.allshn. hefði ómakað sig til þess að leita upplýsinga hjá sýslumanninum í Suður-Múlasýslu, sem hefir manna best, þeirra, er í sýslunefnd sitja, þekkingu á þessu máli og aðstöðu til þess að vera að sjálfsögðu tekinn til greina, þá mundi hún hafa komist að raun um, að hann leggur með því, að kauptúnið fái bæjarrjettindi. Háttv. allshn. datt ekki í hug að hafa svo mikið fyrir. Hún hefir legið á málinu og ekki gert neina tilraun til þess að afla sjer fróðleiks um það. Það er ámælisvert. Jeg verð að líta svo á, að málið sje, eins og það kemur nú frá hendi háttv.allshn., með öllu óupplýst af nefndarinnar hálfu. Þær einu upplýsingar, sem liggja fyrir, eru þær, sem jeg gaf við framsögu þessa máls á þingi í fyrra, og stendur það alt óhrakið enn, er jeg sagði þá. Jeg get því fyllilega vænst þess, að háttv. deild taki þær upplýsingar gildar. Skal jeg svo víkja örfáum orðum að nál. Það er það helsta, sem fyrir liggur frá nefndinni, því að á framsöguræðunni var ekki mikið að græða. Í nál. kemur í ljós, að háttv.allshn. þykir kynlegt, að sami maður skuli flytja þetta frv. aftur nú. Það getur vel verið, að henni þyki það kynlegt. En jeg get fullvissað hana um það, að hjeðan af verður það flutt á hverju þingi, þar til það nær fram að ganga. Hverjir svo sem verða þingmenn Sunn-Mýlinga, og hvaða flokki sem þeir fylgja, þá verða þeir allir á sínum tíma að flytja það. Það kemst enginn að sem þingmaður, nema hann heiti þessu máli fylgi.

Þá skal mig ekki furða, þótt hv.þm. (IP) fylgi því fast eftir

. Þetta bendir aðeins á, að hlutaðeigendum, hverjum stjórnmálaflokki sem þeir fylgja, er uppfylling þessarar kröfu slíkt áhuga- og nauðsynjamál, að þeir geta með engu móti sætt sig við annað en að fá því framgengt. Í nál. stendur, að nefndin hafi ekki skift um skoðun síðan í fyrra. Það er sjálfsagt mikið rjett, en ekki sjerlega hrósvert, nema ef hún hefði reynt að leggja meiri drög til andmæla en hún hefir gert. En það skortir mjög, að henni hafi tekist að finna nokkur rök fyrir mótstöðu sinni, þrátt fyrir tveggja þinga leit. Að vísu notar hún þessa einu röksemd, að sýslunefndin sje á móti og Suður-Múlasýsla bíði fjárhagslegt tap, ef Neskauptún hlýtur bæjarrjettindi. Jeg get ekki neitað því, að sýslusjóður Suður-Múlasýslu tapar 14 af tekjum sínum, ef þessi krafa nær fram að ganga. En á hitt verður maður að líta, hvílíkt fjárhagslegt tjón það er kauptúninu, sem alt á eftir ógert, vantar vatnsveitu, raflýsingu, heilbrigðisráðstafanir o. s. frv., að vera ekki fjár síns ráðandi. Er nokkur sanngirni í því, að þetta kauptún greiði 8–9 þús. kr. á ári í sýslusjóð og fái ekki neitt í staðinn? Það er ábyrgðarhluti fyrir löggjafarvaldið, ef það verður vart við slíkar misfellur sem þessar, að þverskallast þá við að leiðrjetta og færa í betra horf. Lítum nú á afstöðu sýslunefndarinnar í Suður-Múlasýslu. Á fundi í s. l. apríl var þetta mál enn borið upp til atkvæða. Reyndust 9 sýslunefndarmenn vera á móti því, að Neshreppur fengi kaupstaðarrjettindi, en 6 með, og þar á meðal var sýslumaður. Svo langt er þá komið, að sýslumaðurinn kannast við, að hjer sje um misrjetti að ræða, og hann vill sýna fulla sanngirni, þótt sýslusjóður verði fyrir tekjumissi. Auk þess ber sýslufundargerðin frá 1926 það með sjer, að sýslunefndin hefir öll í einu hljóði viðurkent rjettmæti þessarar kröfu, en ekki viljað sleppa hinum góðu tekjum. Nei, það er tvíeggjað sverð hjá háttv.allshn., að nota gjöld Neshrepps í sýslusjóð sem ástæðu á móti þessu frv. Það er einmitt aðalástæðan, sem mælir með því. Þau hlunnindi, sem Neskauptún hefir frá sýslunni, eru ekki önnur en hluti Neshrepps af berklavarnakostnaði, hálf laun yfirsetukonu og 12–14 hundaskamtar. Ekki einn eyrir til vega, ekki einn eyrir til hreinlætis- og heilbrigðisathafna í kauptúninu. Þetta er alt og sumt, sem Neshreppur fær úr sýslusjóði fyrir sitt 8–9 þús. kr. tillag. Ef þetta er ekki ástæða með málinu, þá get jeg ekki skilið, hvernig hægt er að nota það sem ástæðu móti því. Háttv. allshn. víkur að því í niðurlagi nál. síns, að af þessu frv. leiði fjölgun embættismanna, og það er hlutur, sem helst ekki má nefna. En þessi ástæða er haldlaus, því að hvar sem þörf krefur, þýðir ekkert að hamla á móti, að nauðsynlegir embættismenn bætist við. Þjóðin gerir sjálf kröfu í þá átt. Ef það er rjettmætt, að Neskauptún fái kaupstaðarrjettindi, verður þjóðfjelagið að taka á sig aukinn kostnað, sem af því leiðir. En annars er vansjeð, hvort aukin útgjöld ríkissjóðs af þessari breytingu gætu ekki unnist upp á öðrum sviðum. Jeg skal benda á eitt dæmi: Nú er launalitlum og ábyrgðarlitlum hreppstjóra falið að annast innheimtu tolla og skipagjalda í Norðfirði. Þótt hann ræki starf sitt sem best hann getur, má búast við, að eithvað geti farið utanhjá, t. d. skipagjöld. Skipakomur á Norðfjörð eru mjög tíðar, og sjerstaklega er ilt að hafa hendur í hári hinna útlendu skipa, en þeirra fjöldi er mikill. Er erfitt fyrir launalága hreppstjóra að ganga úr skugga um að ekkert skip sleppi, þegar á sumum tímaum árs að skip eru að koma og fara nær allan sólarhringinn. Þar liggja kannske í einu 40–50 skip, og væri talið nóg starf einum manni annarsstaðar að annast eftirlit með þeim. En það er ekki sanngjarnt, að ætlast til slíks af hreppstjóra, sem hefir aðeins nokkur hundruð krónur í laun á ári. Það er óþarfi að taka það fram, að jeg er ekki með þessu að gefa í skyn vanrækslu á þessu sviði, þótt jeg telji ekki ugglaust um, að eitthvað kunni að sleppa af skipum, án þess að greiða lögboðin gjöld. Hjer er aðeins um galla á skipulagi að ræða. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á það, sem sett er í niðurlag nál., þar sem talað er um stofnun nýs embættis og bætt við þessari klausu: „sem af kunnugustu mönnum er mjög um deilt, hvort þörf sje á“. Væri gaman að vita hvaðan háttv. nefnd eru komnar þessar upplýsingar. Þetta eru líklega þær einu upplýsingar, sem hún hefir aflað sjer á þessum 70 dögum. Hverjir eru svo þessir kunnugu menn? Ekki er það jeg, og ekki er það sýslumaðurinn í Suður-Múlasýslu. Nei, jeg held, að hjer hafi skolast upp hjá nefndinni veikleikinn sá, að hún var sjálf alt of ókunnug. Þá er líka bent á í niðurlagi nál., að með þessari kröfu sje ýtt undir kauptún, sem hafa líka aðstöðu, að koma fram með samskonar kröfur sjer til handa. Jeg álít, að hvert það kauptún, sem hefir sömu aðstöðu og Nes, eigi að fá kaupstaðarrjettindi, hafi til þess fulla sanngirniskröfu. En jeg vil benda mönnum á, ef þeim er það ókunnugt, að ekki er eins ástatt um eitt einasta kauptún annað á landinu. Væri fróðlegt að grenslast eftir, hvort háttv.allshn. hefir kynt sjer skipakomur þangað eða innflutning og útflutning af Norðfirði síðastliðið ár. Mjer leikur sterkur grunur á, að hún hafi alls ekki kynt sjer þessa höfuðþætti í lífi kauptúnsins. Var þó ekki mikil fyrirhöfn að fletta upp í Hagtíðindunum. Í framsöguræðu minni gaf jeg háttv. nefnd kost á að kalla mig á fund til þess að veita henni þær upplýsingar, er jeg mætti, áður en hún ákvæði sig um málið. En hún hefir ekki sjeð ástæðu til þess. Hún hefir sjálfsagt haft kunnugri menn að leita til. Hitt viðurkenni jeg, að háttv. nefnd gerði mann á minn fund með þau skilaboð, hvort jeg vildi ekki heldur að málið yrði svæft í nefndinni en drepið í deildinni. Jeg neitaði því, og því er málið nú hjer til umræðu og atkvæða. Mjer er ekki grunlaust, að háttv. nefnd hafi leitað lags, hvort ekki væri mögulegt að vísa málinu til hæstv. stjórnar. Þannig ber öll meðferð háttv. nefndar þess vott, að hún vill helst komast hjá að eiga nokkuð við þetta mál. Það er rjett eins og hún hafi á tilfinningunni, að ekki sje það sem rjettast, sem hún leggur til. Ef þetta mál væri einhver fjarstæða, þyrfti ekki að fara í neina launkofa með það, heldur ætti að vera óhætt að leggja það fram í dagsins ljós. En meðferð háttv.allshn. á því sýnir glögglega, að hún vill hliðra sjer hjá því, af því að undir niðri sjer hún rjettmæti þess og veit, að það hlýtur að ganga fram fyr eða síðar. Jeg vil benda háttv. deild enn einu sinni á, að það er spurning, hvort það er ekki fjárhagslegt tjón fyrir ríkissjóð að þverskallast við þessari kröfu. Jeg hygg það kosti ríkissjóð nokkra upphæð árlega, að málið verður borið fram hjer á Alþingi á hverju ári þar til það verður samþykt. Jeg held óhætt sje að láta hjer við sitja. Jeg þykist hafa sýnt fram á, að meðferð málsins í háttv. allshn, gefi síst ástæðu fyrir háttv. deild að verða á móti frv. Og jeg þykist líka hafa sýnt fram á, að þau rök, er jeg færði máli mínu til stuðnings á síðasta þingi, og hefi að nokkru endurekið aftur nú, standi enn óhrakin; og með því að þau voru allítarleg, sje jeg ekki ástæðu til að endurtaka þau frekar. Jeg er þess fullviss, ef háttv. deild athugar þau rök nægilega, mun hún ekki sjá sjer fært að verða við till.háttv. allshn á annan veg en þann, að samþykkja frv. Jeg treysti því, að háttv. þingmenn hafi sjálfir kynt sjer þetta mál og skapað sjer á því skynsamlega skoðun, og byggi jeg meira á henni en því, sem fram er komið fyrir tilverknað allshn.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það fór líkt og jeg bjóst við og gat um í framsöguræðu minni, að von væri á einhverju frá hv.flm. (IP), og jeg yrði að standa upp aftur. En jeg bjóst ekki við, að hv.flm. (IP) þætti nál. ómerkilegt, því að sjeð hefi jeg nafn hv. 2. þm. S.-M. (IP) undir ekki merkilegra nál. en þessu, og framsöguræður hefir maður heyrt úr þeirri átt litlu veigameiri en mína. Það er auðheyrt, að háttv.flm. (IP) álítur, að varla sje um önnur mál að ræða á þingi en þetta, hvort bæjarstjórn skuli vera á Norðfirði ellegar ekki. Hann virðist halda, að þessa 70 daga, sem hann segir málið hafa legið fyrir allshn., hafi nefndin annaðhvort altaf verið að athuga þetta mál og leita sjer upplýsinga um það, ellegar ekkert gert. Að sjálfsögðu hefir nefndin haft mörg mál til meðferðar, og ekki nema eðlilegt, að hún eyddi ekki miklum tíma í það, sem hún hafði athugað til hlítar í fyrra. Var málið ítarlega rætt þá, og hefði lítt prýtt framsöguræðu mína, þótt jeg hefði tekið upp í hana alt, sem þá kom fram, enda mun mörgum tamara en mjer að tyggja upp sömu ummælin þing eftir þing. Þótt málið hafi lengi legið hjá allshn., nær engri átt að drótta að henni iðjuleysi fyrir því, enda hygg jeg, að frá engri nefnd í háttv. deild hafi verið afgreidd jafnmörg mál nú á þinginu. Nefndin hefir sömu skoðun á málinu nú og í fyrra, og hafði gert grein fyrir skoðun sinni þá. Og nefndin spurðist fyrir um það hjá háttv.flm. (IP), hvort endilega væri nauðsynlegt, að það kæmi fyrir sem allra fyrst, til þess að verða felt. Jeg sje ekki betur en að eins sje hægt að bera það upp á næsta þingi, þótt það verði ekki felt fyr en í dag. Háttv. flm. (IP) var að furða sig á því, að allshn. skyldi ekki hafa leitað til landlæknis. Jeg hefi ekki heyrt, að landlæknir væri neitt sjerstakt „autoritet“ í þeim efnum, hvar ætti að setja bæjarstjórnir og hvar ekki. Ef landlæknir er ágætur ráðunautur á því sviði, gæti kannske komið til mála að leita til annara lækna hjer í bænum alveg eins.  Það getur meir en satt verið hjá hv.flm. (IP), að kauptúnið sje í sjerstakri vanhirðu, þótt ekki hafi nefndin heyrt þess getið. En það er óvíst, að sú vanhirða hverfi, þótt þar komi bæjarstjórn. Kauptúnið er hreppur út af fyrir sig og eins ástatt um það eins og mörg kauptún önnur, sem hafa litlu og sum engu færri íbúa en þetta, og ekki kvartað um vanhirðu fyrir þær sakir. Hv. flm. (IP) tók til dæmis Seyðisfjörð, og kvað þann bæ mundu vera æði mikið ver staddan, ef hann hefði ekki fengið kaupstaðarrjettindi á sínum tíma. Seyðisfjörður var kauptún í miklum uppgangi, en er hann fjekk sín bæjarrjettindi, skeði það merkilega, að hann hætti að eflast. Hvort það var fyrir vanhirðu sakir eða ekki, veit jeg ekki. Um það veit háttv.flm. (IP) miklu betur en jeg. En hitt veit jeg, að þetta getur vel komið fyrir með þessi sjávarþorp. Meðan alt leikur í lyndi hvað aflabrögð snertir og útgerðin er í lagi, fjölgar fólkinu, og þá finst því þegar brýn þörf að fá bæjarrjettindi. En er sjórinn bregst, fækkar fólkinu og þörfin minkar fyrir bæjarstjórn, ef hún nokkurntíma hefir verið fyrir hendi, eða hverfur alveg. Þótt háttv.flm. geri lítið úr þeirri skoðun, sem allshn. lætur í ljós í sambandi við þetta frv., að hún telji varhugaverða fjölgun embættismanna, nema brýn þörf sje á, þá ætla jeg ekki að gera neitt „númer“ úr því. En jeg man ekki betur en háttv. 2. þm. S.-M. (IP) sje fyllilega með á nótunum, þegar rætt er um fækkun embættismanna yfir höfuð. Því verður ekki neitað, að mörg kauptún hafa svipaða aðstöðu og Nes í Norðfirði og mundu koma á eftir með samskonar kröfur. Þá vitnaði háttv.flm. kröftulega í skipulagsnefndina. Hún hafði komið þar og unnið að skipulagsuppdrætti, og Guðmundur prófessor Hannesson á að hafa talið skaðlegt, að framkvæmdir drægjust nokkuð. Jeg hefi líka talað við prófessorinn. Hann álítur, að þessu skipulagsverki þurfi að flýta í öllum kauptúnum. Þörfin er víðar brýn, þótt bíða verði. Nes í Norðfirði er ekkert sjerstakt að því leyti, og eins má byggja eftir skipulagi í kauptúni og kaupstað. Hv. flm. lagði lítið upp úr því, þó að meiri hluti sýslunefndarinnar væri á móti málinu, en tók hinsvegar fram, að sýslumaðurinn hefið mjög gott vit á þessum hlutum. En honum láðist alveg að færa einhver rök fyrir því, að sýslumaðurinn hefði meira vit á þessu heldur en sýslunefndin. Þá áleit hv.flm. það lítið þrósunarefni fyrir nefndina, að hún væri sömu skoðunar nú og í fyrra. Jeg get a. m. k. ekki álitið það ámælisvert, og það bendir þó í þá átt, að eitthvert vit hafi verið í áliti hennar í fyrra, fyrst hún hefir ekki þurft að skifta um skoðun. Hv. flm. bætti því við, að nefndin væri enn sömu skoðunar eftir tveggja ára starf. Hann heldur víst, að nefndin hafi setið yfir þessu máli milli þinga. Jeg verð nú að segja fyrir mig, að jeg lagði það á hilluna milli þinga, eins og fleiri feld mál. Mjer fanst annars hv.flm. undarlega æstur í þessu máli og einhliða, en ef til vill hefir hann verið það vegna tilhugsunarinnar um að þurfa að láta þennan bagga fylgja sjer á hvert þing. Því að væntanlega býst hann við að eiga eftir að sitja á mörgum þingum enn. Jeg held, að jeg kysi fremur í hans sporum að leggja niður þingmensku, heldur en verða að burðast með þennan sama böggul ár eftir ár. Þá lýsti flm. því yfir, að margt væri ógert í þorpinu, það vantaði vatnsveitu, raflýsingu o. s. frv. En jeg held, að þetta hljóti að vera þorpsbúum sjálfum að kenna, fyrst efnahagur er góður og engin vissa fyrir, að því yrði fremur kipt í lag, þó kauptúnið fengi kaupstaðarrjettindi. Þá var hann að tala um þessar miklu skipakomur til Norðfjarðar. Hann sagði, að skipin væru þar að koma og fara allan sólarhringinn og stundum lægju þar 50 skip samtímis. Jeg fer að halda, að það sje meira um skipakomur þarna en hjer í Reykjavík. En þetta lítur náttúrlega dálítið öðruvísi út, ef þetta er svona aðeins lítinn tíma úr árinu. Annars hefir mjer nú heyrst af því, sem rætt hefir verið hjer í þinginu um strandferðirnar, að ónógar ferðir væru til Norðfjarðar heldur en hitt. Hv. flm. mintist litið á nál. Honum þótti það þó ofsagt, að kunnugustu menn deildu um þörf þessarar breytingar. Sýslunefndin gerir samt ekki mikið úr þessari þörf. Hún segir, að breytingunni mundu fylgja nokkur þægindi fyrir Neskauptún, en úr nauðsyn hennar gerir hún ekki mikið. Það mun nú líka hafa reynst svo, að þesum nýju kaupstöðum hefir þótt bæjarstjórnarfyrirkomulagið nokkuð dýrt. Á það má líka líta, að ef Norðfjörður fengi þessi rjettindi, mundu ýms kauptún vilja fara sömu leið. En það gæti orðið alltilfinnanleg aukning á gjöldum ríkissjóðs, ef hann þyrfti að kosta dýra embættismenn í öllum kauptúnum, jafnfjölmennum. Jeg sje svo ekki ástæðu til að karpa meira um þetta, enda býst jeg við, að hv.flm. fari nú að uppgefast, þar sem hann hefir engin ný rök fram að bera.

Jón Baldvinsson Mjer skilst, að aðallega sje karpað um það nú, hvort ný rök hafi komið fram í málinu. En það er alls ekki höfuðatriðið, því að hjer er ekki þörf á neinum nýjum rökum. Það eru alveg sömu ástæður fyrir hendi hjer og verið hafa, þegar núverandi kaupstaðir hafa fengið sín kaupstaðarrjettindi. Að vísu hefir altaf verið nokkur reipdráttur um þetta, því að jafnan reynist erfitt að breyta gömlu skipulagi, þó að óyggjandi sje, að hið nýja gefist betur, og þó að vitanlegt sje, að ekki verði staðið á móti breytingunni til lengdar. Það er altaf nokkur hluti manna, sem er ófús á allar breytingar. Yfirleitt hefir það dregist of lengi hjer á landi, að kauptún fengju að ráða málum sínum og nota gjaldþol íbúanna til þarflegra framkvæmda í þágu kauptúnanna, svo sem til að koma á vatnsveitu, skolpræsum og öðru, sem miðar að því, að gera kauptúnin vistleg og byggileg. En á þesskonar framkvæmdum er venjulega ekki byrjað fyr en kauptúnin hafa fengið að ráða málum sínum sjálf. Nú stendur svo á, að mikill vöxtur hefir hlaupið í kauptúnið Nes í Norðfirði, og því meir sem það stækkar, því brýnni er nauðsyn þess, að það fái að ráða málum sínum sjálft. Hjer þarf engin ný rök fram að færa. Jeg álít það rjett gert af hv.flm., að bera málið fram ár eftir ár. Það er algengt um nauðsynjamál, að þau ná ekki fram að ganga fyr en búið er að velta þeim fyrir þinginu í mörg ár. Mótstaða hreppanna í kring er svo sem auðskilin. Sumpart er hún sprottin af venjulegri íhaldssemi, og sumpart af því, að þeir óttast að missa tekjur við breytinguna. Hv. flm. hefir gert grein fyrir því, að þetta kauptún er í örum vexti, en hinsvegar ef til vill um vanrækslu að ræða í heilbrigðisráðstöfunum, erfiðleika á tollinnheimtu o. fl., sem orðið gæti landinu dýrari heldur en samþykki kaupstaðarrjettindanna. Mjer fanst hv.frsm. (GÓ) taka málið í hálfgerðu gamni og vilja koma sjer hjá rökræðum með kímilegum útúrsnúningi. Það er auðvitað hægt að vekja bros með slíkum málaflutningi, en ljett eru venjulega þau rök og lítils virði, sem þannig eru fram borin, þegar þau eru krufin til mergjar. Jeg vil stuðla að því, að þetta frv. nái fram að ganga.

Ingvar Pálmason Jeg býst við, að hv.frsm. (GÓ) þykist nú hafa gert hreint fyrir dyrum nefndarinnar. Jeg held, að hann hafi nú samt í upphafi tekið rjetta stefnu með því að segja sem fæst. Hann sagði, að jeg hefði borið nefndinni á brýn hroðvirkni, eins og jeg vissi ekki, að hún hefði haft nein önnur mál til meðferðar. En hv.frsm. verður að gá að því, að nefndin fjekk þetta mál með þeim fyrstu, en setti það samt algerlega á hakann. En af hverju? Jú, hv.frsm. sagði, að nógur tími væri í dag til að fella frv. Það lítur samt út fyrir, að nefndinni hafi þótt rjettara að hafa vaðið fyrir neðan sig og koma svo seint með álit sitt, að litlar líkur væru til þess, að frv. næði fram að ganga, þó að það kynni að verða samþ. Í þessari deild. Háttv. frsm. sagði, mjög brosleitur, að hann vissi ekki til, að landlæknir væri neitt „autoritet“ í þessu máli. Jeg hjelt, að hann hefði þó töluvert með heilbrigðismálin að gera, og þau koma þessu máli ekki svo lítið við. Annars fór hv.frsm. á svig við allar röksemdir. Hann sagði, að ekkert nýtt hefði komið fram í málinu. En þess var engin þörf, því að hann hefir ekki hrakið neitt af þeim rökum, sem fram komu í fyrra. Háttv. frsm. vildi snúa við dæminu, sem jeg nefndi um Seyðisfjörð, og sagði, að aðstreymi til bæjarins hefði minkað, þegar hann fekk kaupstaðarrjettindi. Þetta er rjett. En þó aðstreymið hyrfi, hefir hann samt getað haldið sjer svo í samkepninni við nærliggjandi kauptún, að hann þrífst vel. Á það má líka benda, að Seyðfirðingar hafa kosið sjerstakan bæjarstjóra, af því að þeir álitu, að bæjarmálin eigi helst að vera í höndum slíks manns. Af þessu sjest, hve mikils þeir meta rjettindi sín. Háttv. frsm. fórst heldur óhöndulega, þegar hann fór að tala um skipakomurnar til Norðfjarðar. Honum fanst frásögn mín koma kynduglega fyrir, af því að við hefðum kvartað um strandferðaskipsleysi. En ætli honum fyndist það bæta mikið úr strandferðaleysinu á Blönduósi t. d., þó að þangað kæmu 2–3 hundruð færeysk fiskiskip eða enskir togarar eða franskar fiskiskútur. Jeg held, að þessi hnittni komi hv.frsm. að litlu haldi. Þá sagðist hann ekki geta sjeð, að sýslumaðurinn í Suður-Múlasýslu hefði meira vit á þessu máli en aðrir sýslunefndarmenn. Enginn mun nú samt kunnugri þessum málum en hann. Enginn mun kunnugri skipakomum, tollgjöldum og slíku, svo að ekki er ólíklegt, að hann geti um þetta mál dæmt öðrum fremur. Þá þótti hv.frsm. það ærið óskemtilegt fyrir mig, að rogast með þennan bagga á þing ár eftir ár. Jeg get sagt honum það, að mjer er aldrei nauðugt að fylgja þeim málum, sem jeg veit að eru góð. Það sjá allir, hversu mikil blóðtaka það er fyrir Neshrepp, að þurfa að greiða 8–9 þús. kr. árlega í sýslusjóðsgjald, og fá lítið eða ekkert aftur í staðinn. Það væri ekki svo lítið, sem mætti gera í þorpinu sjálfu fyrir þá upphæð, ef það fengi að njóta hennar. Jeg býst nú við, að hv.frsm. (GÓ) svari mjer því, að þörfin fyrir sjerstakan bæjarfógeta á Norðfirði sje vafasöm, þar sem kunnuga menn deili á um það, eins og sveigt er að í nál. Jeg býst við, að þessir kunnugu menn sjeu sýslunefndarmennirnir í Suður-Múlasýslu. En jeg verð nú að segja, með allri virðingu fyrir sýslunefndinni, þá tel jeg hana á engan hátt kunnugri þessu máli en mig. En það er aldrei nema satt, að hún er kunnugri en háttv.frsm., sem þó þykist tala hjer eins og kunnugur maður. Jeg held jeg finni svo ekki ástæðu til að svara háttv.frsm. öllu meira, með því líka, að jeg tel tilgangslaust að færa fram ný rök í málinu, þar sem nefndin hefir látið undir höfuð leggjast að hnekkja þeim rökum, sem fram hafa verið borin með máli þessu, enda þótt hún leggi á móti því, að það verði samþykt. Það hefir altaf verið svo hjer á Alþingi, að þingið hefir haft tilhneigingu til þess að standa á móti slíkum kröfum sem þessum; hafa því þau bæjarfjelög, sem bæjarrjettindi hafa fengið, orðið að toga alllengi í, þar til þau hafa fengið rjettindin, og eins mun fara hjer. Norðfjarðarkauptún fær bæjarrjettindi, þó að seinna verði. Hjer er því aðeins um tímaspursmál að ræða; það ætti hv. deild að athuga. Jeg tel ekkert vit vera í því, að eyða tíma þingsins ár eftir ár til þess að hamla á móti þessu sjálfsagða máli, sem hlýtur að ganga fram, og það áður en langt líður. Það kostar peninga fyrir landið, og þá ekki svo litla, auk þess sem það gerir kauptúninu mikið tjón.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Háttv. 5. landsk. (JBald) hafði vikið einhverju að mjer, sem jeg því miður ekki heyrði. Hann hafði slegið því föstu, að nefndin hefði ekki komið fram með nein ný rök í málinu. Það er aldrei nema satt, en rökin frá í fyrra duga, enda taldi hv.flm. (IP) heldur enga þörf á nýjum rökum. En eins og jeg tók fram, heyrði jeg ekki ræðu hv. 5. landsk. (JBald), en jeg býst við, að hún hafi verið lík öðrum ræðum hans, sem hann er að gera sjálfum sjer til skemtunar að flytja. Háttv. flm. var meðal annars að tala um, að nefndin fengi ekki þakklæti hjá honum fyrir afgreiðslu þessa máls. Jeg held, að það hafi verið óþarfi af háttv.flm., að taka þetta fram, því satt sagt vissi nefndin það fyrirfram, að hún mundi ekkert þakklæti fá hjá honum fyrir afgreiðslu málsins. Flm. mála eru nefnilega ekki vanir að þakka nefndum fyrir, þegar þær ráða til að fella mál þeirra. Frv. þetta var borið fram fyrir ári síðan, og þá felt hjer í deildinni; er því ekki að búast við, að það verði samþ. nú, af nær alveg sömu mönnum og feldu það þá. Annars býst jeg við, að kauptúnið setti ekki mjög mikið ofan, þó að frv. þetta yrði t. d. ekki að lögum bráðlega, úr því líka að það hefir blómgast svo mjög sem af er látið undir þessu gamla sveitarstjórnar fyrirkomulagi. Þá var hv.flm. að tala um, að þetta væru ekki barnabrek, þar sem það væri borið fram hvað eftir annað af sömu mönnum. En jeg veit ekki, hvað lýsir betur barnabrekum en það, að vera altaf að klifa á því sama, sem búið er að neita um. Þegar hv.flm. fór að tala um skipakomurnar á Norðfjörð, hætti jeg að fylgjast með. Nú sagði hann, að þangað kæmi dálítið á fjórða hundrað skipa á ári, en í fyrri ræðu sinni sagði hann, að skip væru að koma þangað og fara allan sólarhringinn, og meira að segja væru 50 skip stundum inni í einu. Jeg veit satt að segja ekki, hvernig á að vera hægt að koma þessu saman. Mjer er því næst að halda, að hv.flm. hafi verið að reyna að blekkja deildina með þessum ummælum um skipagöngurnar.

Ingvar Pálmason Það er dálítið snúningasamt, að elta hv.frsm. (GÓ), þegar hann hefir ekki önnur ráð til þess að verja nefndina en að snúa út úr orðum mínum. Hann benti á ósamræmi í skýrslu minni, þar sem jeg sagði, að skip væru að koma og fara allan daginn frá og til Norðfjarðar. Jeg held, að hv.frsm. hafi ekki gert þetta af því, að hann hafi ekki skilið, hvað jeg meinti, heldur af því, að hann hafi ekki viljað skilja það. Það er það sama sem vantar hjer, sem vantar í alla framkomu hv.allshn. í þessu máli, það er skilningur og rjettsýni. Þá sagði hv.frsm. áður, að úr því að við á Norðfirði gætum borgað 8–9 þús. kr. árlega í sýslusjóð, þá gætum við líka komið upp hjá okkur vatnsveitu o. fl. En jeg hjelt, satt sagt, að hv.frsm., sem er góður bóndi, mundi skilja það, að ef hann þarf t. d. að borga 3/4 af tekjum bús síns í ýms opinber gjöld, þá dregur það úr framkvæmdum yfirleitt. Að endingu vil jeg láta það koma skýrt fram, að hv.allshn. vill ekki skilja þetta mál og færir engin rök fram gegn því, heldur reynir hún að snúa því í villu og bjarga sjálfri sjer á þann hátt.

Jón Baldvinsson Háttv. frsm. (GÓ) hefði ekki átt að fara að svara þessum fáu orðum, sem jeg sagði, úr því að hann heyrði þau ekki. Enda hafði hann skakt eftir mjer, þar sem hann sagði, að jeg hefði sagt, að engin ný rök hefðu komið fram í málinu frá því í fyrra. Þetta voru ekki mín orð. Jeg sagði, að engin ný rök þyrftu að koma fram í því, þar sem það hefði verið svo vel rökstutt þá, að því hefði ekki verið með rökum á móti mælt. Annars er það býsna undarlegt, að menn skuli ekki vilja leyfa þessu kauptúni að búa að sínu, aðeins fyrir trygð við hið gamla skipulag. Hjer ræður því hið gamla íhald, sem engar breytingar þolir. Hv. frsm. gerði enga tilraun til þess, að afsaka það, sem jeg sagði, að hann hefði flutt skemtilega útúrsnúningaræðu, til þess að koma sjer hjá að tala með rökum um málið. Þá sagði hv.frsm., að jeg hefði haldið fyrri ræðu mína sjálfum mjer til skemtunar. Jeg er satt að segja hissa á þessum hv.þm., sem annars er fyndinn, að vera að koma með þetta í stað raka, því að það er engin fyndni í því heldur. Það sýnir því meðal annars, að málstaður hans er ekki góður, þar sem hann reynir allar mögulegar leiðir til þess að forðast að tala um málið sjálft. Enda hefi jeg ekki heyrt nein rök hjá honum gegn því, að þetta væri nauðsynlegt mál. Það má kannske segja, að hann hafi tæpt á einni; það er embættafjölgunin. En þar sem ekki er talað hjer um meira en 3000 kr. laun, þá tel jeg ekki, að það spursmál, út af fyrir sig, gefi ástæðu til þess, að þingið setji sig á móti þessu. Enda hefir háttv.frsm. ekki haft á móti því, að ríkissjóður gæti hagnast af því, að hafa þarna sjerstakan lögreglustjóra, því að eins og kunnugt er, og hv.flm. hefir skýrt frá, er mikil sigling til Norðfjarðar á sumrin, og ef innheimta á samviskusamlega öll gjöld, sem falla þar til, þá er það sannarlega nægilegt starf fyrir einn mann. Annars finst mjer allar þær ástæður, sem fram hafa verið færðar með frv. þessu, svo mikilvægar, að ekki verði hjá því komist að framfylgja því. Jeg segi þetta ekki aðeins af umhyggju fyrir Norðfirðingum, til þess að þeir geti betur búið að sínu, heldur líka fyrir þá sök, að jeg tel hag ríkissjóðs betur borgið, ef frv. verður samþykt.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Hv. 5. landsk. (JBald) byrjaði á því, að segja, að engin rök hefðu komið fram frá nefndinni. það lítur helst út fyrir, að hann hafi ekki haft tíma til þess að lesa nál., því að þar eru færð fram rök fyrir því, hvers vegna nefndin leggur á móti frv. Þar að auki má vitna til þeirra ástæðna, sem færðar voru fram gegn þessu máli hjer í þinginu í fyrra. Svo byrjaði hv.þm. (JBald) á að tala um, hvað það væri bráðnauðsynlegt fyrir kauptúnið, að fá sjerstaka bæjarstjórn og losna við hið úrelta og möljetna sveitarstjórnarfyrirkomulag, sem þar væri nú. Mjer finst nú satt að segja, að sveitarstjórnarfyrirkomulag ætti að vera líkt þar og annarsstaðar, hvorki úreltara nje möljetnara. En jeg hygg, að hv.flm. (IP) hafi komið þessum möl í hv.þm. (JBald), þegar hann var að lýsa þrifnaðarástandinu í þorpinu. Hv. þm. sagði, að það væri almannarómur, að málið væri gott. Nefndin er nú svo sanngjörn, að hún getur fallist á það, að það gætu orðið þægindi að því, í bili að minsta kosti, fyrir Norðfjörð, að fá bæjarstjórn, en hitt er miklu fleira, sem mælir í móti því, t. d. það, að um leið þyrfti að stofna nýtt, dýrt embætti á ríkissjóðs kostnað; auk þess mundu mikið hækka gjöld þorpsbúa til stjórnar sveitarmálefna sinna, og svo yrði það sýslufjelaginu til stórtjóns, að missa efnaðasta og stærsta hreppinn út úr sýslufjelaginu.