Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá ritara þingflokks Samfylkingarinnar, Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, um að Katrín Júlíusdóttir, 4. þm. Suðvest., geti ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda. Í dag tekur sæti á Alþingi 1. varamaður flokksins í Suðvesturkjördæmi, Magnús M. Norðdahl lögfræðingur. Kjörbréf Magnúsar M. Norðdahls hefur þegar verið rannsakað og samþykkt. Hann hefur ekki tekið sæti áður á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. mgr. 2. gr. þingskapa.

Magnús M. Norðdahl hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fella úr gildi ályktun um málshöfðun gegn ráðherra frá 28. september 2010 og felur saksóknara Alþingis að afturkalla í heild ákæru útgefna með stefnu sem þingfest var fyrir landsdómi 7. júní 2011. Þar með ályktar Alþingi að falla frá málshöfðun á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrir landsdómi.“ Um rökstuðning fyrir þessari tillögu vil ég fyrst og fremst vísa til greinargerðarinnar sem liggur fyrir. Ég hyggst í stuttu máli rekja það helsta úr greinargerðinni og koma síðan að nokkrum öðrum álitaefnum sem hafa verið í umræðunni frá því að tillagan var lögð fram. Þá er fyrst að nefna að Alþingi fer með málshöfðunarforræðið í þessu máli. Það er grundvallaratriði. Það kemur fram í 13. gr. laga nr. 3/1963, um landsdóm, að Alþingi geti með þingsályktun tekið ákvörðun um málshöfðun á hendur ráðherra og skulu kæruatriðin nákvæmlega tiltekin í þingsályktuninni sem sókn málsins er bundin við. Í þessu samhengi er líka rétt að minnast þess að í ákærunni sjálfri kemur fram að saksóknari Alþingis höfði málið fyrir hönd Alþingis. Það er ekki sérstaklega kveðið á um möguleikann á afturköllun ákæru í lögum um landsdóm. Hins vegar ber við túlkun á þeim lögum að horfa til laga um meðferð sakamála þeim til fyllingar og þar er kveðið á um heimild ákæranda til að afturkalla ákæru. Það hefur ekki alltaf verið svo. Í eldri lögum var ekki til staðar almenn heimild ákæranda til að afturkalla ákæru með þeim hætti sem í dag gildir, en í dag gildir sú meginregla að sá sem fer með ákæruvaldið getur afturkallað ákæru, ekki eingöngu eftir að ákvörðun um ákæru er tekin eða ákæra gefin út, ekki bara fram að því að mál er þingfest, ekki bara fram að því að málflutningur fer fram eða málið dómtekið, nei, allt þar til dómur hefur verið kveðinn upp er sá réttur í höndum þess sem fer með ákæruvaldið að kalla ákæruna til baka. Jafnvel eftir að dómur hefur dómtekið málið er þessi réttur til staðar í lögum um sakamál. Nokkuð hefur verið tekist á um það hvort Alþingi hafi misst forræði á málinu eftir að það var afgreitt með þingsályktunartillögu haustið 2010. Ólík sjónarmið hafa tekist á um það, en ég tel að öllum skynsamlegum vafa, a.m.k. á lagalegum grundvelli, hafi verið eytt með því innleggi sem við höfum fengið frá vísum fræðimönnum um það efni. Ég leyfi mér að vísa til greinaskrifa Róberts Spanós um það efni, ég leyfi mér líka að vísa til greinaskrifa Stefáns Más Stefánssonar og Valtýs Sigurðssonar. Þeir eru allir í hópi okkar reyndustu lögfræðinga á þessu sviði. Loks vísa ég til þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á sakamálalögunum og svara því sem haldið hefur verið fram um fyrri ályktanir fræðimanna okkar um þessi efni vegna þess að þær komu fram í gildistíð eldri laga. Það er hafið yfir allan vafa að mínu áliti að Alþingi getur tekið þessa ákvörðun. Ég leyfi mér líka í þessu samhengi að vísa til þess að það fékk sérstaka skoðun hjá forseta Alþingis hvort málið væri þingtækt af þessum sökum. Niðurstaðan var skýr og þess vegna er málið á dagskrá í dag. Sumir halda því fram að þingið eigi ekki að skipta sér frekar af þessu máli eftir að ákæra var gefin út af saksóknara, það sé ekki bara í andstöðu við lög heldur einnig við aðrar meginreglur. Það hefur verið borið á mig og suma aðra þingmenn að þeir hafi gerst sekir um einhvers konar rökvillu með því að halda þessu fram um þetta mál þar sem þeir hafi haft uppi önnur sjónarmið í öðrum málum og málinu líkt við mál hinna svokölluðu níumenninga. Það er sá grundvallarmunur á þessu máli og því máli sem var þá til umræðu að í því máli fóru alþingismenn ekki með ákæruvaldið. Ákæruvaldið í þessu máli er hjá þinginu. Það er það sem gerir þetta mál svo sérstakt. Þess utan hefur því oft verið haldið fram í umræðu um þessa tillögu að það væri óeðlilegt með öllu að þingið hefði nokkur afskipti af því hver framgangur málsins væri eftir að þingsályktunartillagan hafði verið afgreidd haustið 2010. Þá er nærtækt að skoða greinargerðina með lögum um landsdóm frá 1963 - og eigum við ekki í þessu samhengi einnig að minnast minnisblaðs um starfssvið saksóknarnefndar Alþingis? Væri ekki ágætt fyrir þá sem halda því fram að það sé með öllu óeðlilegt að Alþingi hafi nokkur afskipti af málinu eftir að það hefur verið afgreitt héðan að rifja upp það ágæta minnisblað? Það byggir nefnilega á því að við komum á fót sérstakri saksóknarnefnd. Ég minni þá sem hafa haldið því fram að það væri óeðlilegt að þingið hefði nokkur afskipti af málinu á þessu stigi á það. Ég ætla að lesa örstutt upp úr minnisblaði um starfssvið saksóknarnefndar Alþingis. Þar segir, með leyfi forseta: „Sé litið til þess sem þegar hefur komið fram auk almenns málskilnings virðast frumskyldur saksóknarnefndar annars vegar vera þær að hafa eftirlit með því að saksóknari framfylgi ákvörðun Alþingis um málshöfðun gegn ráðherra og hins vegar að veita honum þá hjálp sem hann þarf á að halda til þess að honum sé fært að annast þau verk sem honum eru falin með lögum og ákvörðun Alþingis. Þá virðist ætlun löggjafans hafa verið að saksóknari gæti borið einstök atriði er varða starf hans undir saksóknarnefnd auk þess sem hann gæti leitað ráða hjá henni ef þörf krefði.“ Þetta eru reglurnar, virðulegi forseti, sem við komum okkur saman um, þ.e. að saksóknari gæti leitað ráða hjá þingmönnum ef þörf krefði. Var einhver sem hreyfði andmælum við því að reglurnar yrðu settar með þessum hætti? Hefur einhver á fyrri stigum málsins haldið því fram að þetta væri óeðlilegt? Nei, ég kannast ekki við það. Það er vegna þess að þetta er eðlilegt. Það er eðlilegt að sá sem fer með ákæruvaldið eigi samtal við þann sem framkvæmir vilja þingsins. Þessum hluta ræðu minnar ætla ég að ljúka með því að minna á að það hefur komið fram hjá saksóknara að verði það skýr vilji þingsins að draga ákæruna til baka muni hann að sjálfsögðu verða við því. Saksóknari Alþingis í málinu hefur líka tekið afstöðu til þess hvort þetta sé mögulegt. Um önnur efnisatriði tillögunnar vísa ég eins og áður segir til greinargerðar með henni, en þar ber sérstaklega að horfa til þess sem gerst hefur allt frá því að tillögur um ákærur á hendur ráðherrum voru lagðar fram á þinginu. Þá vísa ég í fyrsta lagi til þess að það hefur margítrekað komið fram hjá þeim þingmönnum sem sátu á Alþingi á þeim tíma að þeir væru ósáttir við niðurstöðuna og eins og menn hafa tekið eftir á undanförnum dögum telja margir að hún hafi beinlínis verið í andstöðu við meirihlutavilja þingsins, þ.e. að ef sú spurning hefði verið borin undir þingheim að ákæra einn af fyrrverandi ráðherrum eru viðkomandi þingmenn sem þó tóku þátt í því að greiða atkvæði með ákæru þeirrar skoðunar að það hefði ekki verið meiri hluti fyrir því. Meðal annars af þeirri ástæðu legg ég fram þessa tillögu. Ég hef sem sagt fundið fyrir því að á meðal þingmanna hafa orðið sinnaskipti. Mönnum þykir ranglæti á ferð, að réttlætinu hafi ekki verið fullnægt við endanlega afgreiðslu málsins. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það hvernig það gerðist í þingsal, það muna þeir sem hér sátu og þeir sem fylgdust með. Það ber líka að horfa til þess að fyrir landsdómi hefur veigamestu ákæruliðunum nú verið vísað frá dómi. Eftir standa ákæruatriði sem ég fullyrði að hefðu ein og sér aldrei komið til álita til að kalla saman landsdóm í fyrsta sinn í sögunni. Ein og sér hefðu þau aldrei komið til álita sem slík, það fór aldrei á milli mála við meðferð málsins í þinginu að þau atriði sem nú hafa verið felld út úr málinu voru meginákæruatriðin. Af þessari ástæðu er ég þeirrar skoðunar, og það er meðal rökstuðnings fyrir þessu máli, að það hafi orðið ákveðinn forsendubrestur. Tillagan byggir meðal annars á því. Í fyrstu liðum ákærunnar, eins og segir í greinargerð með tillögunni, var vísað til þeirra ráðstafana varðandi aðdraganda fjármálaáfallsins sem gagnrýndar höfðu verið og lutu almennt að störfum ákærða sem forsætisráðherra á umræddu tímabili. Það standa eftir tilteknir ákæruliðir sem varða afmarkaðar aðgerðir og þar er meðal annars um að ræða eftirlit með tilteknum samráðshópi stjórnvalda. Ég bið þingmenn að hugleiða hvort það hefði komið til álita í þeirra huga á sínum tíma að ákæra ráðherra fyrir að hafa ekki haft eftirlit með samráðshópi. Ég bið þingmenn um að hugleiða mjög alvarlega hvort það hefði virkilega komið til greina að ákæra vegna þess liðar sérstaklega og kalla saman landsdóm í fyrsta sinn af því tilefni. Ég trúi ekki öðru en að menn komist að þeirri niðurstöðu að það hefði verið fráleitt að efna til slíkra málaferla af þeirri ástæðu. Það er líka ágætt að hugsa til aðgerða sem hefðu átt að stuðla að minnkun bankakerfisins á árinu 2008 og flutningi svokallaðra Icesave-reikninga í dótturfélög í Bretlandi. Við skulum staldra við það atriði, að ákæra ráðherra fyrir að hafa ekki stuðlað að flutningi Icesave-reikninganna til Bretlands. Að hverju er látið liggja hér? Að þeir hafi verið á ábyrgð íslenska ríkisins? Að með því að flytja reikningana ekki yfir til Bretlands kynni einhvers konar ábyrgð að falla á íslenska ríkið eða íslenska skattgreiðendur? Er verið að láta að því liggja með þessum ákærulið? Það er þá gjörsamlega á skjön við málflutning íslenskra stjórnvalda fyrir EFTA-dómstólnum í dag þar sem sérstaklega er byggt á því að reikningarnir sem hér er rætt um hafi aldrei verið á ábyrgð íslenska ríkisins. Þegar menn taka afstöðu til þessa ákæruliðar þurfa þeir að gera það upp við sig hvort þeir eru þeirrar skoðunar að Icesave-reikningarnir og það hvort þeir voru vistaðir í Landsbankanum á Íslandi eða í dótturfélagi á Bretlandi séu það atriði sem ráði úrslitum um stöðu íslenska ríkisins og þar með íslenskra skattgreiðenda. Menn geta ekki skotið sér undan því að taka afstöðu til þessa liðar. Þeir sem eru þeirrar skoðunar að það sé réttlætanlegt að ákæra ráðherra fyrir að hafa ekki gripið til aðgerða vegna þessa hafna um leið málflutningi Íslendinga fyrir EFTA-dómstólnum, það er mín skoðun. Ég ætla ekki að rekja aðra ákæruliði sérstaklega, ég tel eins og áður segir að það hafi ekki bara komið í ljós að menn hafi almennt verið ósáttir við heildarniðurstöðuna, hún hafi verið í ósamræmi við skýran meirihlutavilja þingsins, heldur er einnig mikilvægt að margt hefur komið í ljós frá því að Alþingi tók ákvörðun um ákæru sem sýnir að margar af þeim ákvörðunum sem teknar voru haustið 2008, í ríkisstjórnartíð fyrrverandi forsætisráðherra, hafa skipt sköpum fyrir framgang mála á Íslandi og bjargað gríðarlegum hagsmunum fyrir íslenska ríkið og íslenska skattgreiðendur. Til þessa hljótum við líka að horfa þegar við fáum það heildarsamhengi á hlutina sem við höfum í dag en höfðum kannski ekki á þeim tíma sem málið var til umræðu. Vísa ég þar til dóma Hæstaréttar  Ég læt máli mínu lokið með því að vísa að öðru leyti til greinargerðarinnar með tillögunni. Ég legg til að málið gangi að umræðu lokinni til saksóknarnefndar sem er að mínu áliti eini rétti vettvangurinn fyrir málið til að fá frekari umfjöllun. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki fastanefnd sem að jafnaði skilar nefndaráliti, en það er engu að síður rétti vettvangurinn fyrir þetta mál og hún þyrfti að hafa hæfilegan tíma til að koma saman áður en málið kemur hingað aftur til síðari umr.

Frú forseti. Ég get ekki orða bundist eftir þessa ræðu hv. formanns Sjálfstæðisflokksins og þingmannsins Bjarna Benediktssonar. Afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haardes er í skjalinu sem liggur frammi ákaflega illa rökstudd. Það kom skýrt fram í máli hv. þingmanns að ekki stendur steinn yfir steini í rökstuðningi. Hv. þingmaður telur að málið sé ekki úr höndum Alþingis en ég leyfi mér að benda á að helstu lögspekingar landsins sem stuðst er við og vísað er til við lagadeild Háskóla Íslands, Gunnar G. Schram og Ólafur Jóhannesson, hafa báðir bent á í sínum ritum að málið sé úr höndum Alþingis þegar það er komið til saksóknara. Ég leyfi mér líka að benda á að sjálfur verjandi Geirs H. Haardes, Andri Árnason, hefur skrifað grein í Tímarit lögfræðinga, sem er ritrýnt fræðirit Lögfræðingafélags Íslands, um að Alþingi geti ekki kallað aftur ákæruna á hendur Geir H. Haarde. Ég vil því spyrja hv. þm. Bjarna Benediktsson: Hefur hann ráðfært sig við lögfræðing Geirs H. Haarde í þessu máli? Hvaða álit hefur hann þá á lögfræðingi Geirs H. Haardes ef hann fer ekki eftir áliti hans? Hvaða álit hefur formaður Sjálfstæðisflokksins á Gunnari G. Schram og Ólafi Jóhannessyni sem fræðimönnum í lögum? Samanburður hv. þingmanns við mál níumenninganna var lágkúrulegur. Það virðist skipta einhverju máli hver það er hver það er sem sækir mál ef Alþingi og framkvæmdarvald á að fara að grípa inn í dómsmál. Hvers konar málflutningur er þetta eiginlega? Ég leyfi mér svo að minna hv. þingmann á, af því að hann var að ræða um ábyrgð ríkisins á Icesave-samningunum og hvernig málsmeðferðin á því var, að hv. þingmaður greiddi því atkvæði fyrir örfáum mánuðum að íslenska ríkið bæri ábyrgð á Icesave-samningunum. Hann gerði það sjálfur eftir að hafa greitt atkvæði gegn því í tvígang áður. Þetta mál er alger rökleysa þetta mál og skömm fyrir Alþingi að það skuli vera hér á dagskrá.

Frú forseti. Þessi málflutningur kemur ekki á óvart frá hv. þingmanni. Hann bregst aldrei röngum málstað, hv. þingmaður.

Ekki fara í persónuna.

Það er þannig með þessa stuttu ræðu sem hann hér flutti að hann fór samfellt með rökleysu. Ég greiddi aldrei atkvæði með því að íslenska ríkið bæri lagalega ábyrgð á Icesave-reikningunum. Hann ruglar saman máli níumenninganna og því sem hér er til umræðu vegna þess að hann gerir ekki greinarmun á því hvort Alþingi fer með ákæruvald eða ekki og það er einungis vegna þess að Alþingi fer með ákæruvaldið í þessu máli sem það er hér til umræðu. Hann heldur áfram með þann málflutning að Alþingi geti ekki tekið málið á dagskrá en þetta er í raun og veru atriði sem búið er að taka afstöðu til með því að það er hér á dagskrá, er til umræðu í dag, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir. Þannig er það mál, það er búið að taka það til afgreiðslu. Hann vísar í greinaskrif verjanda Geirs H. Haardes og hann snýr einfaldlega út úr þeim orðum sem þar eru höfð eftir, hann snýr út úr þeim. Ég leyfi mér að vísa til orða verjanda Geirs H. Haarde frá því í þessari viku. Í blöðunum í þessari viku er öllu því svarað sem hv. þingmaður kemur að, öllu. Hann spyr hvort ég beri ekki virðingu fyrir fyrrverandi prófessorum í lagadeild Háskóla Íslands. Að sjálfsögðu geri ég það og ég ber líka virðingu fyrir öllum þeim fræðimönnum sem ég vísaði til og þeir, ólíkt þeim sem hv. þingmaður vísaði til, hafa haft tækifæri til að túlka lögin í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað, t.d. á lögum um meðferð sakamála, í millitíðinni. Það er grundvallaratriðið. En hv. þingmaður, sem hingað kom upp til andsvars, lætur sem ekkert hafi gerst, hann er staddur á árinu 1963 eða nítján hundruð fjörutíu og eitthvað, ég veit ekki í hvaða veruleika hann býr. Hann verður að horfast í augu við veruleikann eins og hann blasir við okkur í dag. Það er sá veruleiki sem við þurfum að takast á við hér og Alþingi hefur fullt forræði á þessu máli.

Frú forseti. Ég er hræddur um að veruleikaskyni einhverra annarra en mín sé viðbrugðið í dag. Það segir hér, hv. þingmaður, með leyfi forseta, og er haft orðrétt eftir verjanda Geirs H. Haarde í Tímariti lögfræðinga: „Eftir að Alþingi hefur samþykkt þingsályktun um málshöfðun og kosið saksóknara Alþingis, varamann og þingnefnd er málið úr höndum Alþingis. Alþingi getur ekki eftir það afturkallað málssókn, hvorki hið sama þing né nýskipað.“ Þetta skrifaði Andri Árnason, verjandi Geirs H. Haarde, um ráðherraábyrgð og landsdóm í grein í tímarit Lögfræðingafélagsins haustið 2009. Eins og annað í málflutningi hv. þingmanns þá eru þar tóm öfugmæli á ferðinni í því sem hann segir. Hann barðist, og hans flokkur, gegn því að mál níumenninganna kæmi á dagskrá þingsins og þingið mundi taka afstöðu til þess hvort það brygðist við í því máli. Sú útskýring að það skipti einhverju máli hver er saksóknari í málinu. Það er eitt að tala um það, annað að berjast gegn því að mál komist á dagskrá þingsins og það er greinilega ekki sama Jón og séra Jón og ekki sama um hvaða mál er að ræða. Það kom líka skýrt fram, í svari hv. þingmanns við öðru sem ég tæpti á, að hann er kominn algerlega í hring í röksemdafærslu og það er óboðlegt fyrir Alþingi að taka þetta mál á dagskrá. Þó að það sé komið á dagskrá er náttúrlega skömmin forseta þingsins og skömmin er Alþingis. Við því er ekki hægt að gera neitt héðan af nema vonandi að málinu verði vísað frá við lok umræðunnar seinna í dag. Það verða farsæl endalok á því.

Frú forseti. Ég bendi hv. þingmanni á að lesa grein sem birtist í Fréttablaðinu fyrir skemmstu og heitir „Getur Alþingi afturkallað málshöfðun á hendur fyrrverandi forsætisráðherra?“ Öllum áhyggjum hans vegna þessa er svarað í greininni. Ég nenni ekki að ræða það mál frekar við hv. þingmann. Hann sakar aðra þingmenn um að vera komnir í einhvers konar þversögn við sjálfa sig, þingmaðurinn sem greiddi atkvæði með því að lýst yrði vantrausti á ríkisstjórnina fyrir nokkrum mánuðum en var síðan kominn í stjórnarmyndunarviðræður við sömu ríkisstjórn nokkrum mánuðum síðar. Þingmaðurinn sem lýsti því yfir að það væri mikill samhljómur með stefnu síns flokks og stefnu Samfylkingarinnar og annarra flokka sem hann hafði rétt nokkrum mánuðum áður lýst vantrausti á. Mikill samhljómur með stefnu Hreyfingarinnar og flokkanna sem hann treysti ekki til að leiða ríkisstjórnina.

: … ósatt …

Ef einhver hefur farið í hringi í málflutningi sínum þá er það hv. þingmaður. Það er kannski ástæðan fyrir því að hann treystir þinginu ekki til að taka þetta mál til efnislegrar meðferðar. Hann er einn þeirra sem vilja koma í veg fyrir að þingið geti tekið málið til efnislegrar afgreiðslu. Hann treystir ekki þingmönnum til að greiða atkvæði um þetta mál. Hann vill fá málið af dagskrá. Það er einhver allra lágkúrulegasta nálgun við þetta mál sem hægt er að bjóða upp á vegna þess að undir í þessu máli eru grundvallarmannréttindi og þeir sem þykjast í ræðustól vera talsmenn mannréttinda í þessu landi ættu að hafa í huga að það eru einhver mikilvægustu mannréttindi sem hægt er að taka að sér að verja að menn séu ekki dregnir fyrir dómstól að ástæðulausu og um það snýst þetta mál. Það er það sem hv. þingmaður þarf að fara að koma auga á.

Forseti. Ég tók eftir því í lok ræðu hv. þm. Bjarna Benediktssonar að hann lagði til að málið yrði sett í nefnd sem samkvæmt þingsköpum er ekki til í þinginu, nefnilega saksóknarnefnd sem á stoð sína í lögunum um landsdóm. Þótt hann gerði þetta þá las hann réttilega upp úr minnisblaði frá nefndasviðinu um starfssvið saksóknarnefndar Alþingis þar sem talin eru tæmandi atriði í starfssviði rannsóknarnefndarinnar og ekkert af þeim atriðum er þannig að saksóknarnefndin geti tekið mál til umfjöllunar og hagað sér eins og fastanefnd í þinginu. Ég vonast til þess og bið um það að forseti úrskurði sem allra fyrst, áður en þessi umræða heldur áfram, að þessi leið sé óþingleg, og gagnrýni þá aðferð hv. þingmanns að haga sér með þessum hætti í máli sem hann telur vera þingtækt, hann telur vera mannréttindamál og hann telur vera 

Forseti vill hvetja þingmenn til að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég kemst ekki hjá því, út af ummælum hv. þm. Marðar Árnasonar, að benda honum á að hann las ekki alla tilvitnunina. Hann getur þess til dæmis ekki að í því minnisblaði sem hér er vísað til er meðal annars sagt að saksóknarnefnd hafi töluverðar heimildir til að marka sér sitt starfssvið sjálf. Ég hygg að ef hann les textann allan þá sjái hann slíka setningu að saksóknarnefndin hefur töluvert svigrúm. Talandi um það að mál hljóti óhjákvæmilega að ganga til fastanefnda en ekki til nefnda eins og saksóknarnefndar sem byggir á sérlögum þá spyr ég hann um það hvernig var með ákærumálið síðasta haust, eða haustið 2010, sem gekk til hinnar svokölluðu þingmannanefndar milli umræðna en ekki til fastanefndar þingsins.

Forseti. Það kom mjög skýrt fram að þessi tiltekna nefnd er ekki til þess bær að taka þetta mál til sín eftir að þessi tillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar kom fram. Ég lýsi furðu minni á því að ekki hafi verið gerð athugasemd við það og málið verið tekið af dagskrá því að það er ekki þingtækt.

Frú forseti. Ég var satt að segja á sínum tíma nokkuð undrandi á að þetta mál kæmi yfirleitt til umfjöllunar þingsins með þeim hætti sem hv. þm. Bjarni Benediktsson lagði það fram fyrir jól. Þó er höfuðið bitið af skömminni með því að leggja til að málinu verði vísað til saksóknarnefndar sem starfar samkvæmt lögum um landsdóm. Í 23. gr. þingskapa er kveðið á um að hægt sé að vísa þingmáli til fastanefndar þingsins. Það er meginreglan í þingsköpum. Í 32. gr. er kveðið á um að heimilt sé að skipa sérstakar sérnefndir um einstök mál. Það væri auðvitað hægt að gera það og kjósa sérstaka nefnd til að fjalla um þetta mál. Það yrði þá að gera í þingsal. En það er algerlega kristaltært í mínum huga að það væri þvert brot á þingskapalögum að vísa þingmáli … 

Frú forseti. Í þessari umræðu sakna ég þess að þeir sem gera athugasemdir við að málið fari til saksóknarnefndar komi með sterk málefnaleg rök gegn því, þ.e. að það sé óeðlilegt vegna eðlis starfa nefndarinnar, málefnaleg rök … 

Forseti. Það er auðvitað misskilningur hjá hv. þingmanni að gagnrýna að hér skuli ekki hafa komið fram tillögur um aðrar nefndir. Fastanefndir þingsins geta tekið svona mál til umfjöllunar og það er eðlilegt að vísa því til fastanefnda þingsins. Það skal ekki skorta á þær tillögur á eftir. En saksóknarnefnd er ekki fastanefnd í þinginu. Hún er heldur ekki sérnefnd af tagi þingmannanefndarinnar sem hv. þm. Birgir Ármannsson á meira að segja að skilja sjálfur. Saksóknarnefnd á að vera saksóknara til aðstoðar. Hún á að hafa eftirlit með því, svo ég lesi úr sama texta og hv. þm. Bjarni Benediktsson, að saksóknari framfylgi ákvörðun Alþingis. Hún á að veita honum þá hjálp sem hann þarf á að halda til að honum sé fært að annast þau verk og ætlun löggjafans er líka, segir í þessu minnisblaði, að saksóknari geti borið einstök atriði er varða störf hans undir saksóknarnefnd. Það er algerlega augljóst að saksóknarnefnd á ekki að gera það sem hv. þm. Bjarni Benediktsson fer fram á. Það eru einhverjar dularfullar aðrar ástæður en virðing við lög og reglur sem knýja þingmanninn til að koma  
            

Virðulegi forseti. Ég tek undir kröfu hv. þm. Marðar Árnasonar að úr því verði skorið hið allra fyrsta hvort eðlilegt sé að þessu máli, sem við ættum náttúrlega fyrir það fyrsta alls ekki að vera að ræða hér þar sem það er ekki þingtækt að mínu mati, verði vísað til saksóknarnefndar. Ég á sæti í þeirri nefnd. Frá því að við byrjuðum að starfa í þeirri nefnd hefur það verið kristaltært að okkar hlutverk er að fylgjast með ferli máls, en á engan hátt að taka efnislega afstöðu eða ræða um efni máls. Ég tel það algerlega fráleitt og bendi þar einnig á þingsköp, að þessu máli verði vísað til saksóknarnefndar og vil fá úr því skorið hið fyrsta hvort það gæti talist eðlilegt. Saksóknarnefnd er falið að fjalla um ferli máls en ekki efnisatriði.

Virðulegi forseti. Mér finnst eins og þeir sem hafa komið upp og gert athugasemdir við þá tillögu að vísa málinu til saksóknarnefndar hafi eiginlega sjálfir fært rök fyrir því að málið eigi að fara þangað þar sem nefndin byggir að sjálfsögðu á sérlögum sem lúta að landsdómi og er sérfræðinganefnd varðandi mál er snerta hann. Meðal annars hefur verið nefnt að nefndin eigi að framfylgja því sem Alþingi ákveður. Það hlýtur þá að vera, ef Alþingi ákveður að vísa þessu til nefndarinnar, að hún þurfi að taka málið upp. Ég held að menn eigi að halda ró sinni yfir þessu. Forseti mun að sjálfsögðu úrskurða í þessu máli af því að eftir því hefur verið óskað. Ég vil mælast til þess, ef ástæða er til, að hlé verði gert á þingfundi á eftir þannig að menn geti sest yfir málið eða forseti tekið sér tíma ef á þarf að halda. Fyrir mér er málið algerlega skýrt. Þessi nefnd getur tekið málið til sín og það á að sjálfsögðu að fara þangað.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því hvar við erum stödd í þessari umræðu. Hér liggur fyrir þingsályktunartillaga sem metin hefur verið þingtæk. Flutningsmaður hefur flutt framsöguræðu sína en þeir sem eru andvígir þessari tillögu eru ekki komnir hingað til að ræða málið efnislega heldur eru að velta fyrir sér til hvaða nefndar málið eigi að ganga. Það er atriði sem er afgreitt 

Forseti. Ég vil benda á að ekki virðist hafa komist nægilega skýrt áleiðis til sumra hv. þingmanna að hlutverk þessarar tilteknu, sérstöku nefndar, er að sinna og aðstoða saksóknara og tryggja gott samstarf á milli þingsins og saksóknara varðandi verkferlið og að þingmenn séu upplýstir. Þetta er ekki nefnd til að þjónka sérstaklega undir sérstaka þingmenn. Ég krefst þess að um þetta mál verði fjallað hið fyrsta og úr því skorið hvort þetta sé þingtækt.

Er ekki rétt að fara að ræða fundarstjórn forseta og hætta þessu bulli.

Forseti mun úrskurða um þetta atriði síðar á fundinum.

Frú forseti. Það mál sem hér er til umræðu er mikilvægt og hefur mikið fordæmisgildi, og skiptir miklu máli hvað varðar réttarríkið á Íslandi og aðra mikilvæga grunnþætti samfélags okkar. Ég legg því til, frú forseti, að við leggjum af þessa umræðu og ræðum málið efnislega úr því að það er komið á dagskrá. Síðan við lok umræðunnar, og þá tek ég undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni, getum við tekist á um það form sem á að vera á áframhaldandi umræðu þingsins, þ.e. í hvaða nefnd málið fer. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir virðingu þingsins að við tökum á þessu máli eins og það á skilið, af fullri alvöru, og látum af umræðum af því tagi sem hér hafa farið fram.

Virðulegi forseti. Við stöndum hér 20. janúar og ræðum þingsályktunartillögu formanns Sjálfstæðisflokksins á þriggja ára afmæli búsáhaldabyltingar. Forsaga þessa máls nær aftur til haustsins 2008 er fyrrverandi forsætisráðherra og aðrir fulltrúar þingflokka á Alþingi ákváðu að skipa rannsóknarnefnd Alþingis en skýrsla hennar ætti að liggja til grundvallar ályktunum Alþingis um hvort ráðherrar hefðu brotið lög um ráðherraábyrgð í aðdraganda hrunsins. Virðulegi forseti, ég hef meiri tíma en sést á klukkunni.

Forseti vekur athygli á því að klukkan er ekki rétt, en forseti tekur tímann hér í borðinu.

Þannig var lagt af stað, virðulegi forseti, undir forsæti fyrrverandi forsætisráðherra án þess að leggja til breytingar á lögum um ráðherraábyrgð eða landsdóm. Vorið 2010 ákvað Alþingi að skipa nefnd þingmanna til að móta afstöðu Alþingis til skýrslunnar og taka ákvörðun um hvort vísa ætti málum einstakra ráðherra til landsdóms vegna hugsanlegra brota á lögum ráðherraábyrgð. Sjö af níu nefndarmönnum töldu að málum þriggja eða fjögurra ráðherra ætti að vísa til landsdóms en Alþingi ákvað hins vegar að einungis væri ástæða til að vísa máli eins, þ.e. fyrrverandi forsætisráðherra, til landsdóms. Í málflutningi fyrir landsdómi krafðist verjandi ákærða þess að málinu yrði vísað frá og reisti kröfu sína á fimm atriðum. Hann taldi í fyrsta lagi að rannsókn málsins væri verulegum annmörkum háð, í öðru lagi að saksóknari Alþingis væri vanhæfur til að fara með málið, í þriðja lagi að ákæran væri svo vanreifuð að hún gæti ekki orðið viðhlítandi grunnur fyrir rekstri málsins fyrir dómi, í fjórða lagi að reglur um aðdraganda, undirbúning og rekstur málsins fyrir landsdómi svo og refsiheimildir laga um landsdóm væru svo óljósar að ekki yrði tryggt að viðkomandi fengi notið réttlátrar málsmeðferðar og í fimmta lagi að ekki hefði verið gætt að 65. gr. stjórnarskrárinnar með því að höfða mál eingöngu á hendur ákærða. Í úrskurði landsdóms frá 3. október 2011 er öllum þessum atriðum vísað frá nema hvað snertir lítinn hluta efnisatriða málsins.  Svo segir landsdómur, virðulegi forseti: „Reynist mat ákæranda, sem ákvörðun um ákæru er reist á, rangt eða í ljós kemur við meðferð málsins fyrir dómi að skorti á að það sé nægilega upplýst eða rennt sé nægilegum stoðum undir sakargiftir á hendur ákærða til að þær teljist sannaðar ber ákæruvaldið halla af því með þeim hætti að ákærði verði sýknaður af sakargiftum. Er sú niðurstaða ákærða hagfelldari en frávísun máls sem getur leitt til þess að bætt sé úr þeim annmörkum að málið yrði ákært að nýju.“ Svo segir landsdómur: „Samkvæmt framansögðu eru ekki þeir annmarkar á rannsókn máls að varðað geti frávísun þess og verður þessum röksemdum ákærða því hafnað.“ Virðulegi forseti. Þegar öllu er á botninn hvolft eigum við hér í þessum sal að taka afstöðu til þess hvort eitthvað hafi komið fram í málinu efnislega sem eigi að leiða til þess að Alþingi taki málið inn á sitt borð og/eða eitthvað hafi efnislega komið fram sem breyta á afstöðu Alþingis. Þá vil ég vekja athygli Alþingis á því að málsástæður eins og þær liggja fyrir í dag hafa farið í gegnum nálarauga saksóknara svo og nálarauga landsdóms og málið er áfram í ferli. Það má leiða að því líkur að saksóknari telji málið gegn fyrrverandi forsætisráðherra líklegt til sakfellingar því að annars hefði viðkomandi greint Alþingi frá því. Hvað lét saksóknari Alþingis hafa eftir sér þegar úrskurður landsdóms lá fyrir 3. október sl.? Í viðtali við Morgunblaðið þann dag segir: „„Þetta breytir ekki miklu fyrir undirbúning málsins og málsmeðferðina,“ segir Sigríður J. Friðjónsdóttir, saksóknari Alþingis, um niðurstöðu landsdóms að vísa frá tveimur ákæruliðum af sex gegn Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Landsdómur taldi að þessir tveir liðir ákærunnar væru ekki nægilega skýrir og vísaði þeim frá. Þetta þýðir að efnislegur dómur verður felldur um hina fjóra liði ákærunnar.“ Svo er vitnað beint í saksóknara: „„Það eru þarna tveir liðir sem landsdómur telur að hafi ekki verið nægilega skýrir. Fyrri liðurinn, þ.e. fyrsti liður ákærunnar, er til fyllingar öðrum ákæruliðum eða eins og segir í úrskurðinum, „litið verði á hina almenna lýsingu á þessum lið sem hluti af ákæru í öðrum liðum hennar“. Þetta er því ekki sjálfstætt ákæruefni að mati landsdóms. Seinna atriðið, liður 1.2. í ákærunni, fer út en landsdómur telur að hann heyri að hluta til undir annan ákærulið. Þetta breytir því ekki miklu fyrir undirbúning málsins og málsmeðferðina,““ hefur Morgunblaðið eftir Sigríði. Fjórar meginástæður eru dregnar fram í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir um efnisatriði málsins. Í fyrsta lagi að komið hafi skýrar í ljós að um alþjóðlega kreppu hafi verið að ræða. Það er í raun og veru ekkert nýtt fyrir þennan þingheim, það vissum við fyrir rúmu ári. Ég held hins vegar að á þeim tíma sem liðinn er hafi komið æ betur í ljós hvaða afleiðingar fjármálakreppurnar hafa haft á fyrirtæki og heimili í landinu. Þá er talað um að frávísun ákæruatriða sé ástæða til þess að Alþingi taki nýja ákvörðun, en eins og landsdómur segir og sömuleiðis saksóknari sjálfur skipta þau litlu. Þá er vísað til þess að viðkomandi standi einn. Það er óþarfi að rifja það upp í þessum sal en hver og einn greiddi hér atkvæði eftir bestu samvisku haustið 2010 og því er í raun og veru þessi röksemd ekki rétt út frá réttarfarslegu sjónarhorni. Ef menn grípa þessa röksemd eru menn um leið að viðurkenna að hér hafi verið um pólitískan gjörning að ræða, að flokkspólitík hafi ráðið för, ekki efnisatriði málsins, enda er hér um að ræða fyrrverandi forsætisráðherra. Niðurstaða landsdóms frá 3. október er sömuleiðis þannig að ekki sé grundvöllur frávísunar að einungis einn sé ákærður. Þá er talað um það í þingsályktunartillögunni að kostnaðurinn sé of mikill. Líklega hefur reyndar meginþungi kostnaðarins þegar fallið til og ef við ætlum að láta kostnaðarmatið ráða við svona kringumstæður ættum við væntanlega að leggja niður embætti sérstaks saksóknara. Staðreyndin er sú, virðulegi forseti, að ekkert efnislegt hefur komið fram sem gefur til kynna að Alþingi ætti að taka nýja ákvörðun í málinu. Saksóknari hefur ekki talið að nægilega skýrar ástæður til þess að draga málið til baka séu komnar fram og úrskurður landsdóms frá 3. október fer efnislega ofan í málið. Hann ákveður að víkja frá tveimur atriðum en engu að síður standa eftir fjögur atriði. Þau eru ekki minni háttar. Gleymum því ekki sem gekk hér á vormánuðina 2008 þegar áköll komu fram erlendis um aðgerðir til að minnka bankana, t.d. skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og símtal frá seðlabankastjóra Bretlands. Gleymum því ekki að þegar útstreymi hófst af peningum á innlánsreikningum átti Landsbankinn einungis eftir örfáa daga ólifaða og þegar gengið var frá gjaldmiðilssamningi við norrænar þjóðir og ráðherrar skuldbundu sig til þess að minnka bankakerfið. Þetta og fleira kom fram á fjölmörgum fundum æðstu stjórnenda landsins vorið 2008. Eftir úrskurð landsdóms standa eftir fjögur ákæruatriði: 1. Að ákærði hafi vanrækt að gæta þess að störf og áherslur samráðshópsins væru markvissar og skiluðu tilætluðum árangri. 2. Að hafa vanrækt að hafa frumkvæði að virkum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins til að draga úr stærð bankanna þegar upplýsingar lágu fyrir um vöxt þeirra og hættulega stöðu. 3. Að hafa ekki fylgt eftir og fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans. 4. Að hafa ekki haldið ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Það eru vissulega skiptar skoðanir meðal lögfróðra manna um hvort Alþingi geti tekið nýja ákvörðun. Hér hefur verið vitnað í grein Andra Árnasonar, verjanda Geirs, sem hann skrifaði í Tímarit lögfræðinga en þar tekur hann undir með Gunnari G. Schram og í sjálfu sér Ólafi Jóhannessyni sem skrifaði í Stjórnskipun Íslands að eftir að Alþingi hefur samþykkt málsókn og kosið sækjanda og þingnefnd fimm manna honum til aðstoðar sé málið komið úr höndum Alþingis. Það er óþarfi að rifja þetta hér upp að nýju. Kæri forseti. Landsdómur hefur sem sagt staðfest að meðferð Alþingis hafi verið rétt, meðferð rannsóknarnefndar og þingmannanefndar hafi verið í lagi og að ákæran hafi verið í lagi sem og starf saksóknara. Þá segir landsdómur að veigamestu ákæruatriðin standi skýr eftir þannig að hægt sé að taka afstöðu til sektar eða sýknu. Þannig hefur ekkert breyst í málinu efnislega frá því að Alþingi tók ákvörðun hér áður. Hafi hins vegar einhverjir hug á því að skipta um skoðun á því hvort málið eigi að fá efnislega meðferð fyrir landsdómi er það ekki á grunni þess að brotið hafi verið á réttindum viðkomandi ráðherra og ekki heldur að eitthvað efnislegt hafi komið fram, heldur eru þeir hinir sömu að viðurkenna að ákvörðun sína hafi þeir tekið út frá pólitískum sjónarmiðum en ekki efnislegum. Ekkert efnislegt hefur breyst í málinu.  Ég ítreka, virðulegi forseti, að ég hef enga sérstaka hagsmuni af því að fyrrverandi forsætisráðherra verði dæmdur sekur. Ég vona bara að okkar bestu lögspekingar í landsdómi komist að réttri niðurstöðu í málinu, hvort sem sú niðurstaða kveður á um sekt eða sakleysi viðkomandi. Ég legg ásamt þremur öðrum þingmönnum hér fram tillögu til rökstuddrar dagskrár sem kveður á um að þessu máli verði vísað frá. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa upp þá dagskrártillögu en ég verð að viðurkenna að ég hef enga hugmynd um hversu langan tíma ég á eftir af ræðu minni.

Það er ljóst á klukkunni í borðinu, hún var leiðrétt í miðri ræðu. Ræðutíminn er liðinn.

Þá vísa ég til þessarar rökstuddu dagskrártillögu en þar kemur skýrt fram, virðulegi forseti, að við teljum að vísa eigi þessu máli frá.

Hæstv. forseti. Það þarf ekki að koma á óvart en ég er ósammála afar mörgu sem fram kom í ræðu hv. þm. Magnúsar Orra Schrams. Sjónarmið af því tagi sem hann reifar hér eru þó umræðuverð, mér finnst rétt að farið sé yfir þessi sjónarmið með þeim hætti sem gert er að venju í þinginu, í nefndarstörfum og eftir atvikum tveimur umræðum, og ég spyr hv. þingmann: Af hverju í veröldinni leggur hann fram tillögu þar sem gert er ráð fyrir því að þessi tillaga, rök og gagnrök, fái ekki hina venjulegu þinglegu meðferð?

Virðulegi forseti. Mig langar að vitna í þá rökstuddu dagskrártillögu sem ég stend að ásamt þingmönnunum Eygló Harðardóttur, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur og Birgittu Jónsdóttur, en þar segir: „Alþingi fer með ákæruvald í málum vegna embættisbrota ráðherra. Ákvörðun þess sem fer með almennt ákæru- eða saksóknarvald um að fella niður ákæru verður að byggjast á málefnalegum rökum. Þetta leiðir af grunnreglum stjórnsýslunnar. Alþingi er á sama hátt bundið af sjónarmiðum um málefnalegar forsendur. Niðurfelling ákæru mundi fyrst og fremst eiga við ef í ljós kæmi að við útgáfu ákæru hefði verið byggt á röngum forsendum í grundvallaratriðum eða fram kæmu nýjar upplýsingar sem röskuðu grundvelli máls. Ákæruvaldi Alþingis í málum vegna meintra brota ráðherra í embætti er þannig fyrir komið að eftir að þingið hefur ákveðið að gefa út ákæru er áframhaldandi umsjón saksóknarvaldsins falin saksóknara þingsins. Verði slíkur saksóknari þess áskynja að málshöfðun sé byggð á röngum forsendum í grundvallaratriðum væri honum rétt að beina því til þingsins að fella hana niður af þeim sökum. Í því máli sem hér um ræðir hefur ekki orðið neinn sá forsendubrestur sem réttlætir að fallið verði frá málinu. Engin slík beiðni hefur borist, hvorki frá saksóknara Alþingis né landsdómi. Landsdómur hefur hins vegar hafnað með úrskurði kröfu um að vísa málinu frá í heild og standa því eftir fjögur atriði málshöfðunarinnar af sex óhögguð.“ Af framangreindum ástæðum leggjum við til að málinu verði vísað frá og næsta mál á dagskrá tekið fyrir. Í raun og veru er ekki miklu við þetta að bæta til að svara efnislega hv. þingmanni sem var hér í andsvari, en ég velti fyrir mér með hvaða hætti nefnd þingsins hyggist taka á málinu þegar það kemur til efnislegrar umfjöllunar. Erum við í raun og veru ekki að færa það sem á að gerast fyrir landsdómi inn í nefndarstörf þingsins?

Hæstv. forseti. Þessu er auðsvarað, sú þingnefnd sem fær svona mál til meðferðar þarf einmitt að fara yfir þær fullyrðingar sem er til dæmis að finna í frávísunartillögu hv. þingmanns, fara yfir það hvort um er að ræða breyttar forsendur eða ekki. Það er alvanalegt í nefndarstörfum þingsins og í þingstörfum almennt að menn séu ósammála um niðurstöðuna en taki samt umræðuna. Í þessu tilviki væri það hlutverk nefndar þingsins og eftir atvikum okkar hér við seinni umr. að fara einmitt yfir rökin fyrir tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar og gagnrök hv. þm. Magnúsar Orra Schrams. Efnisleg andstaða hv. þm. Magnúsar Orra Schrams við þá niðurstöðu sem tillaga Bjarna Benediktssonar gerir ráð fyrir er ekki rök fyrir því að vísa málinu frá þinglegri meðferð í miðju kafi.

Frú forseti. Stærstur hluti ræðu hv. þingmanns fór í að rekja niðurstöðu landsdóms. Það er erfitt að verjast þeirri hugsun að þingmaðurinn telji að tillagan sem hér liggur fyrir sé lögð fram til að hnekkja niðurstöðu landsdóms. Það er grundvallarmisskilningur. Landsdómur fjallaði ekki um þau atriði sem við erum hér að ræða um. Landsdómur hefur aldrei fjallað um það hvort tilefni hafi verið til ákæru. Það verður ekki fyrr en landsdómur, ef til þess kemur, fellir dóm í málinu sem hann kemst að niðurstöðu um hvort nægt tilefni hafi verið til að gefa út ákæru. Hv. þingmaður komst sjálfur að þeirri niðurstöðu að það hefði verið fullt tilefni til þess í þremur tilvikum að gefa út ákæru á hendur þremur ráðherrum á sínum tíma og hann vék að því í máli sínu að einhverjir kynnu að vera hér í þingsal sem skipt hefðu um skoðun frá því að málið var afgreitt. Hann hefur samt látið hafa eftir sér að þegar hann afgreiddi málið fyrir sitt leyti hafi hann ekki tekið afstöðu með sekt eða sýknu þeirra sem ákærðir voru. Nú er spurningin: Hefur þessi þingmaður sem hér talaði enn sömu skoðun? Hefur hann enn þá skoðun sem hann hefur lýst opinberlega, að ég hygg oftar en einu sinni, að með því að hafa greitt atkvæði með ákæru hafi ekki verið tekin afstaða til sektar eða sýknu í dómsmálinu gegn Geir H. Haarde? 
             
             
            

Virðulegi forseti. Það sem ég vildi leggja áherslu á í minni ræðu áðan var að þegar þingmenn tækju afstöðu til þeirrar dagskrártillögu sem ég legg hér fram með þremur öðrum þingmönnum þurfa menn að taka afstöðu til þess hvort nægilega mikið efnislega hafi breyst í málinu til að réttlæta það að Alþingi taki nýja ákvörðun. Við þau orð stend ég. Ég hef áður rakið það hér og annars staðar á hvaða grunni ég byggði mína afstöðu á sínum tíma. Ég tel mig hafa fært nokkuð málefnaleg rök fyrir henni. Ég ítreka það sem ég hef sagt áður, skoðun mín er sú að í tilviki þriggja ráðherra hafi komið fram nægilega skýr gögn sem eigi að leiða til þess að mál þeirra eigi að fara fyrir landsdóm, já.

Frú forseti. Þegar menn segjast ekki taka afstöðu til sektar eða sýknu liggur í þeim orðum að menn vísi málinu eitthvað annað til úrlausnar. Það er grundvallaratriði fyrir útgáfu ákæru að menn telji meiri líkur til sakfellingar en sýknu og það er af þeirri ástæðu sem ég komst að þeirri niðurstöðu á sínum tíma að ekki bæri að gefa út ákæru á hendur nokkrum ráðherra. Ég verð að játa að mér finnst mjög óskýrt hver niðurstaða hv. þingmanns er um þetta atriði í ljósi þeirra orða sem hann hefur áður látið falla. Tillagan sem hér liggur frammi er ekki um að hnekkja niðurstöðu landsdóms. Hún er um það að þingheimur taki afstöðu til þeirra álitaefna sem hv. þingmaður vék að, t.d. þess hvort nægilega margt hafi breyst í millitíðinni, hvort menn telji sig hafa tekið ranga ákvörðun, hvort menn ætli sér að skipta um skoðun. Það vill þannig til að þeir hafa komið fram, fleiri en einn þingmaður, sem telja að röng niðurstaða hafi fengist í þingsal. Þess vegna er æpandi sú spurning hvers vegna þingmaðurinn treysti ekki þingi til að taka afstöðu til þeirra efnisatriða sem hann hefur hér rakið. Hvers vegna vill þingmaðurinn ekki að þingmenn taki afstöðu til þeirra hver fyrir sig, hver á sínum forsendum, eins og hv. þingmaður hefur gert fyrir sitt leyti og ég get út af fyrir sig borið fulla virðingu fyrir þó að ég sé ósammála þeim?

Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður erum sammála um að þegar menn velta fyrir sér umræðu dagsins og taka afstöðu til málsins hér við atkvæðagreiðslu þurfi menn að velta fyrir sér efnisatriðum málsins. Það er alveg hárrétt, út frá þeim eigum við að taka afstöðu. Ég nálgast málið út frá því sjónarhorni og segi við þingheim: Hefur eitthvað komið fram sem réttlætir það að Alþingi eigi að taka nýja ákvörðun? 
             Ef þingmenn hér inni telja að þeir eigi að taka aðra ákvörðun nú en þeir gerðu á sínum tíma segi ég við þá: Það er þá væntanlega vegna þess að þið tókuð ekki ákvörðun út frá efnislegum forsendum á sínum tíma heldur út frá einhverju öðru. Mér finnst það röng nálgun á málið því að ég tel að við eigum að nálgast verkefnið sem við stöndum frammi fyrir út frá efnislegum forsendum. 

Frú forseti. Nú hefur það gerst sem maður mátti náttúrlega vita að mundi gerast þegar ákveðið var að taka þetta mál á dagskrá að málflutningur í þinginu er að breytast í réttarhald. Hér er farið að krefja þingmenn svara við því hvort þeir telji sakborning sekan eða saklausan í þessu máli. Þetta sýnir og sannar hversu óviðeigandi og óeðlilegt það er að Alþingi Íslendinga skuli yfirleitt standa í þessari umræðu.  
            

Frú forseti. Það er nú svo samkvæmt lögum að Alþingi ber að fjalla um það hvort það telji að ráðherrar hafi gerst brotlegir við lög eða ekki. Ég verð að lýsa furðu minni á þeim málflutningi sem birtist í ræðu hv. þingmanns að Alþingi geti einfaldlega ekki tekið afstöðu til þess hvort ráðherrar hafi gerst brotlegir við lög eða ekki. Hv. þingmaður tók þátt í atkvæðagreiðslu um einmitt það atriði og lýsti þar með skoðun sinni. Alþingi hefur enn ákæruvaldið í þessu máli. Það fer með ákæruvaldið. Já, það er einkennilegt. Já, það er sérstakt. Þetta er eina tilvikið í lögum þar sem Alþingi fer með ákæruvaldið. Það er óvanalegt. Er hætta á því að lagaleg álitaefni séu þar með flutt hingað inn í þingsalinn? Já, það er hætta á því. Það er bara önnur umræða. Svona eru lögin. Jafnmikið og hv. þingmanni þykir það óeðlilegt get ég sagt fyrir mitt leyti: Það er líka fullkomlega óeðlilegt að pólitíkin sé flutt í réttarsalinn.

Herra forseti. Mér þótti sú ræða sem flutt var áðan af hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur nokkuð vanstillt. Ég held að ástæða sé til að nálgast þetta mál af aðeins meiri yfirvegun. Það er eðlilegt að kallað sé eftir svörum hjá þingmönnum um afstöðu þeirra til þeirrar grundvallarspurningar hvort þeir hafi talið það líklegra eða meiri líkur en minni til þess að fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, yrði sakfelldur. Það er ein af lykilspurningum í þessu máli. Það er algerlega eðlilegt að slík umræða fari hér fram. Síðan tek ég auðvitað heils hugar undir þau orð sem hér hafa fallið hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni að eðlilegt sé, fullkomlega eðlilegt í ljósi þess að saksóknarvaldið er hjá Alþingi að þetta mál sé tekið hér til umræðu og sú umræða sé kláruð. Ég ætla að beina því enn og aftur til hv. þingmanna að við snúum okkur nú að hinni efnislegu umræðu í málinu og látum eiga sig sem slík form umræðunnar og tökum hana þá í lok málsins.

Forseti. Um fundarstjórn forseta verð ég að segja að ég skil ekki umræður hv. þingmanna Illuga Gunnarssonar og Bjarna Benediktssonar um hana. Spurning Illuga Gunnarssonar um hvað menn telji hér um sekt og sakleysi þess manns sem fyrir landsdómi stendur - henni hefur þegar verið svarað. Henni var svarað í september 2010 

Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Það er orðið ljóst að hér mun verða tilkynnt að fram komi frávísunartillaga á þá tillögu. Mér þykir það óeðlilegt og í raun sorglegt að slík tillaga skuli koma fram því að ég hefði haldið að þingið ætti að fá að ræða tillöguna og greiða svo um hana atkvæði einhvern tímann þegar umræðan er úti. Menn þurfa ekki endilega að vera sammála um hvort fara eigi þá leið sem þar er lagt til eða ekki. Ég er ósammála því að við eigum ekki að fá að ræða þessa tillögu og henni verði vísað til nefndar og hún fái hér eðlilega málsmeðferð. Ég hef nokkrar áhyggjur af því að verið sé að starta einhvers konar nýjum reglum í þinginu að ef meiri hluti þingmanna er á móti því að hér komi einhverjar tillögur inn verði reynt að fara í frávísanir. Það er búið að upplýsa okkur og lýsa því mjög ákveðið og vandlega að þessi tillaga er þingtæk. Um það hafa ritað til dæmis forseti lagadeildar Háskóla Íslands og ég veit ekki betur en yfirlögfræðingur Alþingis hafi líka kveðið upp úr um það. Hingað koma alþingismenn samt í þennan ræðustól eða í fjölmiðla sem telja eða gefa það í skyn að verið sé að grípa inn í með einhverjum hætti, Alþingi sé að grípa inn í dómsmál. Alþingi er ákærandi í málinu og fer samkvæmt lögum með þetta mál. Sumir þessara þingmanna hafa sjálfir lagt fram í þinginu tillögu um að Alþingi grípi inn í algjörlega óskyld mál. Hv. þm. Björn Valur Gíslason flutti tillögu á löggjafarþinginu 2009–2010, með leyfi forseta, sem hljóðar svo í fyrstu setningu: „Alþingi ályktar að fela skrifstofustjóra Alþingis að fara þess á leit við ríkissaksóknara að ákæra á hendur níu mótmælendum fyrir að hafa 8. desember […] verði dregin til baka …“ Þarna var tillaga hv. þingmanns um að Alþingi gripi inn í mál sem var ekkert á vegum Alþingis, algjörlega óskylt því. Annað mál var flutt svipaðs eðlis. Reyndar var talað þar um yfirlýsingu en engu að síður var verið að reyna að hafa áhrif á saksóknara, sem mundi kallast væntanlega sjálfstæður saksóknari. Virðulegi forseti.

Hvaða mál var það sem …?

Fullyrðing um að tillaga Bjarna Benediktssonar sé ekki þingtæk hefur verið hrakin eins og ég lýsti áðan. Því er ljóst að við þurfum því miður að taka afstöðu til frávísunartillögu. Verður það þá vitanlega gert. Það er hins vegar óheppilegt að mínu viti. Það er reyndar mjög sérkennilegt að þessi viðbrögð skuli vera þegar við erum með dæmi af ráðherrum í núverandi ríkisstjórn og forustuflokkunum þar sem ráðherrar hafa tekið þær ákvarðanir að virða ekki einu sinni dóma Hæstaréttar, eins og þegar hæstv. umhverfisráðherra fékk dóm varðandi skipulag Flóahrepps, svo dæmi sé tekið. Hæstv. forsætisráðherra var nú skammaður fyrir að virða ekki jafnréttislög. Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: „Með úrskurði landsdóms 3. október sl. var sakargiftum í liðum 1.1. og 1.2. í ákæru Alþingis vísað frá landsdómi. Ákæruatriðin voru nánar tiltekið þau, annars vegar að ákærði hefði sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sem forsætisráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, og sem honum hafi verið eða mátt vera kunnugt um og hefði getað brugðist við með því að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins, og hins vegar að ákærði hefði látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því með eigin aðgerðum eða tillögum til annarra ráðherra að unnin væri heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu …“ Landsdómur ákvað hins vegar að vísa frá veigamiklum ákæruliðum, sem voru þeir liðir sem ég nefndi áðan, en taldi ekki forsendur til að vísa öðrum liðum frá. Við skulum bara hafa það á hreinu. Þeir liðir verða hins vegar að teljast svona veigaminni en þeir liðir sem vísað var frá landsdómi eins og ég nefndi. Einhver mundi því telja að ekki væri ástæða til að halda áfram svo umfangsmiklu máli vegna þessa en aðrir telja svo ekki vera. Þar liggja að baki vissulega ýmsar ástæður og verðum við að virða í raun skoðanir hvers og eins í þessu máli. Eftir að landsdómur vísaði í meginatriðum málsins frá standa eftir fjögur atriði, eins og kemur fram í greinargerð með tillögunni; að störf og áherslur samráðshóps stjórnvalda um fjármálastöðugleika og viðbúnað hefðu mátt vera markvissari, vanrækt hafi verið að hafa frumkvæði að aðgerðum til að draga úr stærð bankakerfisins, að hafa ekki fylgt eftir og fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninganna og að hafa ekki haldið ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Ég tek undir það sem sagt er í greinargerð með tillögunni þar sem bent er á að ólíklegt verði að teljast að Alþingi, í það minnsta sumir alþingismenn, hefði talið tilefni til að ákæra einhvern út frá þeim fjórum liðum sem eftir standa. Kem ég þá aðeins að atkvæðagreiðslunni á þinginu. Ljóst er að þegar við skoðum atkvæðagreiðsluna kemur ýmislegt í ljós. Til að mynda sýnist mér að það séu einungis tveir þingmenn sem vildu ákæra Geir Hilmar Haarde einan, aðrir vildu að hinir kæmu fyrir landsdóm, en atkvæðagreiðslan þróaðist eins og frægt er orðið. Hvort það hafi verið taktískt eða ekki skal ég ekki kveða upp úr með hér en mörgum okkar finnst að svo hafi verið. Hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson hefur réttilega bent á að þeir sem voru samkvæmir sjálfum sér í þeirri atkvæðagreiðslu voru undrandi á þessari niðurstöðu og eðli málsins hafi breyst mjög við hana. Er ég sammála hæstv. innanríkisráðherra. Þá hafa ýmsir lögmenn - þar á meðal lögmenn sem stjórnarandstaðan og sumir stjórnarliðar treystu nánast eða mikið á, að minnsta kosti í þessu svokallaða Icesave-máli, eins og Stefán Már Stefánsson - bent á að niðurstaðan hefði getað orðið önnur ef venjum við ákæru sakamála hefði verið fylgt. Það að greiða atkvæði um hvern og einn hafi orsakað mögulega tilviljunarkennda niðurstöðu og slík niðurstaða er ekki studd efnislegum rökum og gengur því ekki. Umræddur Stefán Már Stefánsson fer ágætlega yfir það í grein í Morgunblaðinu hvaða afleiðingar þessi staða hefur getað haft og hvet ég þingmenn sem hafa ekki lesið þá ágætu grein nú þegar að gera það hið snarasta. Í grein sinni nefnir Stefán Már Stefánsson tvenns konar ágalla, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi að niðurstaða kosningar á Alþingi um það hverjir skyldu ákærðir kann að hafa orðið tilviljunarkennd. Forsenda sumra þingmanna kann t.d. að hafa verið sú að þeir samþykktu því aðeins ákæruna að allir yrðu ákærðir líkt og þingmannanefndin lagði til.“ - Þ.e. allir fjórir. Persónulega hef ég, eins og ég hef sagt, viljað sjá alla ríkisstjórnina á þessu blaði ef kæra átti einhvern á annað borð. - „Heildarniðurstaðan gæti því hafa orðið önnur“ - segir prófessor Stefán Már Stefánsson - „en meiri hluti þingmanna reiknaði með og gerði ráð fyrir. Það er illa stætt á því að tilviljanir geti ráðið því hverjir skuli sæta ákæru.“ Ef þetta er mögulega með þessum hætti er að mínu viti full ástæða til að málið komi aftur inn og farið verði yfir það, því að þingmenn hafa stigið fram og sagt að við þessa breytingu eða við það hvernig atkvæðagreiðslan fór breyttist eðli málsins. Stefán Már prófessor endar sína grein á því að sé það rétt að ekki hafi verið farið eftir almennum viðurkenndum reglum um höfðun sakamála dragi það mjög úr trúverðugleika ákærunnar. Þetta er eitthvað sem við þurfum þá vitanlega að hafa í huga. Herra forseti. Pólitískt uppgjör getur ekki verið fólgið í því að draga einn mann til ábyrgðar. Það þarf meira til. Ef pólitíkin brást á það sér miklu lengri sögu en nær fram á daginn í dag og fram á þessa mínútu í rauninni, því að sumir þeirra sem tóku að sér að vinna úr hruninu hafa tekið ákvarðanir sem þarfnast svo sannarlega rannsóknar við, hvernig forsætisráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra héldu til dæmis á Icesave-málinu. Endurreisn bankakerfisins ber að rannsaka nú þegar og kanna hvort ástæða sé til ákæru. Af því það mun örugglega koma fram í umræðunni að ástæða sé til að rannsaka fyrri einkavæðingu bankanna þá tek ég undir það. Í því sambandi megum við ekki gleyma því, svo ég skjóti því hér inn, að Íslandsbanki, eða Glitnir, hefur aldrei verið einkavæddur fyrr nema af þeirri ríkisstjórn er nú situr. Ef það yrði nú þannig að hæstv. forsætisráðherra yrði hugsanlega ákærð, það kæmi út úr rannsókn þá er það annað kjörtímabilið í röð sem hæstv. forsætisráðherra mundi lenda í því. Herra forseti. Tími minn er búinn. Ég mun klára ræðu mína síðar í dag. Ég tel að tillagan sem komið hefur fram sé mjög eðlileg og eigi að fá eðlilega meðferð í þinginu. Því ber að hafna frávísunartillögunni 

Forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þingmanns að hann las úr grein Stefáns Más Stefánssonar, sem er reyndar einn af ráðgjöfum lögfræðings Geirs H. Haardes, þar sem lögfræðingurinn kemst að þeirri niðurstöðu að það séu, væntanlega með öðru, mistök Alþingis við atkvæðagreiðsluna sem mæli með því að ákæran verði afturkölluð með þeim hætti sem lagt er til í dag. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála þeirri niðurstöðu lögfræðingsins að þessi mistök Alþingis mæli með því, því að það er mjög fátt sem hefur breyst á þessum tíma, fáar forsendur hafa breyst frá því að alþingismenn tóku þá ákvörðun sem þeir tóku í september 2010 hver um sig en einkum allir saman því að Alþingi talar bara einni rödd og ekki 63, það talar bara þeirri rödd sem kemur fram hér við atkvæðagreiðslur. Við þessa ferföldu atkvæðagreiðslu talaði Alþingi einni rödd í hverri þeirra. Í fimmta sinn, þegar heildarniðurstaðan var borin undir þingið, tók Alþingi líka ákvörðun sem var sú að staðfesta þær fjórar ákvarðanir sem það hafði tekið áður. Það er mjög mikilvægt í þessu og ég minnist þess að sjálfstæðismenn hafa einmitt sagt það og haldið því mjög á lofti að ábyrgð einstakra manna á einstökum atkvæðagreiðslum sé mikil, að menn geti ekki skorast undan henni því að meiri hluti þingsins hafi að lokum tekið þá ákvörðun að standa við þau úrslit sem urðu í þessum fjórum atkvæðagreiðslum. Er þingmaðurinn sammála því viðhorfi sem fram kemur hjá Stefáni Má Stefánssyni, að það hafi verið mistök að greiða atkvæði með þessum hætti?

Virðulegi forseti. Já, ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið mistök að atkvæðagreiðslan skyldi fara fram með þeim hætti sem hún fór fram.  Voru þetta mistök eða var þetta útpælt? Það er líka atriði sem nefnt hefur verið hér, ég kann ekki að útskýra það. En hvað hefur breyst? spurði hv. þingmaður. Ég tel að það hafi breyst að ákveðnum ákæruliðum var vísað frá landsdómi. Mikill vafi leikur á því hvort farið hafi verið eftir venjubundnum reglum réttarfars í atkvæðagreiðslunni og þingmenn hafa upplýst að þeir hefðu hugsanlega greitt atkvæði á annan hátt ef niðurstaða þessi hefði verið fyrirséð. Ég held að með því að hafa bara eina atkvæðagreiðslu hefði þetta getað farið öðruvísi.

Forseti. Svar hv. þingmanns var að annaðhvort hefðu þetta verið mistök eða þá að þetta hefði verið útpælt, þannig að ég vitni orðrétt í ræðu hv. þingmanns. Það er bara einn hér á þinginu sem ber ábyrgð á atkvæðagreiðslu af þessu tagi, hvernig hún fer fram og hvernig hún er pæld út eða á því hver mistök á henni verða. Það er hvorki ég né hv. þingmaður sem máttum í september 2010 greiða atkvæði eins og okkur var uppálagt heldur er það forseti þingsins,  Svar þingmannsins og annarra þeirra sem nota þau rök í þessum sal verða forsetanum auðvitað umhugsunarefni og líka þeim 59 sem kusu hann. Ég var reyndar ekki í þeim hópi, ekki af því að ég greiddi atkvæði gegn núverandi forseta eða sæti hjá heldur vegna þess að ég var ekki á þinginu þá. Það er auðvitað eðlilegt ef þetta er afstaða þingmanna, jafnvel meiri hluta þingmanna, að mistök eða útpæling forsetans hafi orðið til þess að maður stendur hér fyrir dómi alsaklaus að því er virðist af þeim ástæðum að óður skríll hafi að honum ráðist með lurkum og heykvíslum, að sá forseti segi af sér. Er það ekki einmitt niðurstaðan sem við hljótum að komast að, 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaða hug hv. þingmaður ber til forseta Alþingis en ég ber fyllsta traust til forseta þingsins og bendi hv. þingmanni … 

Þú gerðir það ekki þá.

Ég gerði það ekki þá, hárrétt.

Mistök.

Já, ég gerði mistök, það verður líklega að reka mig. Nú hafa komið fram ábendingar um að það kunni að vera að Alþingi hafi þarna farið á svig við reglur. Mér finnst því ástæða til að það sé hreinlega skoðað. Þess vegna tel ég að þessi tillaga eigi að fá framgang í þinginu og að óeðlilegt sé að vísa henni frá.

Herra forseti. Það eru þrjú atriði sem ég vil inna hv. þingmann eftir. Hann segir í fyrsta lagi í ræðu sinni að hrakið hafi verið að málið sé þinghæft með því að það sé hér á dagskrá. Ég er ósammála þingmanninum um það atriði og samkvæmt þingsköpum hef ég og þeir sem eru sammála mér í þessu eina leið til að láta á það reyna ef við erum ósammála þessari niðurstöðu forseta, það er að flytja tillögu til rökstuddrar dagskrár. Er þingmaðurinn ósammála því?  Ég vil líka inna þingflokksformann Framsóknarflokksins eftir því hvort hann vísi út í hafsauga lögskýringum höfunda landsdómslaganna frá 1963, þáverandi prófessors í stjórnskipunarrétti og síðar formanns Framsóknarflokksins og forsætis- og dómsmálaráðherra, um hvort Alþingi geti haft afskipti af málinu eftir að það hefur tekið ákvörðun. Hv. þingmaður sagði að hugsanlega hefði orðið einhver önnur niðurstaða ef menn hefðu kosið með einhverjum öðrum hætti en hér var gert. Ég átta mig ekki alveg á því hvað þingmaðurinn á við, en var ekki málið þannig að eftir atkvæðagreiðslu í fjórum liðum voru greidd atkvæði um tillöguna svo breytta í lokin þannig að þingheimur hafi vitað í þeirri atkvæðagreiðslu að um var að ræða að ákæra einn mann? Er þingmaðurinn ósammála því? Í lokin: Ef þau ákæruatriði sem eftir standa eftir ákvörðun landsdóms um að vísa frá tveimur ákæruliðum en halda áfram með fjóra, eru svona lítilvæg eins og hv. þingmaður segir í máli sínu, hefði þá ekki landsdómur einfaldlega vísað þeim frá líka á þeirri forsendu að það sem eftir stæði væri svo lítilvægt að ekki væri forsvaranlegt að halda áfram með málið? Verður ekki að líta svo á að sú niðurstaða sem landsdómur komst að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar fjórar spurningar. Varðandi fyrstu spurninguna um hvort málið sé þingtækt er að mínu viti alveg kristaltært að svo er. Um það hafa yfirlögfræðingur Alþingis og forseti lagadeildar Háskóla Íslands ritað, eins og ég nefndi áðan. Hvort frávísun sé eina leið þingmanna til að hafa áhrif með þessum hætti treysti ég mér ekki alveg til þess að svara því einn, tveir og þrír, en ég gæti alveg trúað því að svo sé. Það réttlætir samt ekki að vísa skuli tillögunni frá. Hv. þingmaður vitnaði í Ólaf Jóhannesson en komið hefur fram bæði hér og í fjölmiðlum að ýmislegt hefur breyst frá því að Ólafur Jóhannesson og Gunnar G. Schram rituðu pistla sína, m.a. það að lög um meðferð sakamála hafa breyst. Varðandi þriðju spurninguna um lokaatkvæðagreiðsluna er það rétt hjá hv. þingmanni að það er augljóst hvernig hún fór og hvernig fór fram. Hins vegar hafa ýmsir þingmenn, þar á meðal hæstv. innanríkisráðherra, talið að stöðva hefði átt að atkvæðagreiðsluna eftir að ljóst var hver niðurstaðan yrði. Ég er sammála hæstv. innanríkisráðherra um að þar gerðum við mistök, við áttum að stöðva atkvæðagreiðsluna. Ég vona að hv. þingmaður muni eftir því líkt og ég að þegar atkvæðagreiðslunni lauk þustu þingmenn út úr þingsal, sumir með kökkinn í hálsinum og aðrir í sjokki yfir niðurstöðunni. Nú koma þessir þingmenn margir hverjir fram og lýsa því hversu brugðið þeim var og hvernig málið breyttist. Ég talaði ekki um lítilvæg mál, ég sagði veigaminni mál. Þar með er ég ekki að slá það út af borðinu að þau hafi 

Herra forseti. Mig langar að fylgja eftir síðasta atriðinu. Að mínum dómi er það þannig að þegar landsdómur tekur afstöðu til frávísunarkröfu þar sem lagt er til að öllum sex ákæruliðunum sé vísað frá og hann kemst að þeirri niðurstöðu að vísa eigi frá tveimur liðum en halda eftir fjórum þá er það efnisleg afstaða hans um að þau mál séu tæk til dóms. Er þá rétt að mati hv. þingmanns að Alþingi taki ákvörðun um að blanda sér í niðurstöðu landsdóms? Er það við hæfi að mati hv. þingmanns? Hv. þingmaður vísar í ýmsa lögfræðinga sem komast að annarri niðurstöðu en Ólafur Jóhannesson gerði á sínum tíma og segir: Það hefur ýmislegt breyst, m.a. í lögunum um meðferð sakamála. Þá spyr ég: Hvað er það í þeim lögum sem hefur breyst sem hefur beina tilvísun í þetta mál? Ég fæ ekki séð að þar sé neitt sem bendir til þess, þ.e. að þar sé breyting á landsdómslögunum sem vísað er í og sagt: „… eftir því sem við getur átt“, að þá eigi að taka til laganna um meðferð sakamála. Þýðir það virkilega að meginreglum laganna um landsdóm sé vikið til hliðar og lögin um meðferð sakamála taki við?  
             Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hvað er það nákvæmlega í þessum lögum sem hefur breyst sem gerir það að verkum að þau eiga að taka hér yfir en landsdómslögunum vísað til hliðar?  
            

Ég bið þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð til að halda ræður sínar.

Virðulegi forseti. Komið hefur fram, m.a. í grein forseta lagadeildar Háskóla Íslands, að orðið hafa breytingar á þeim tíma sem liðið hefur frá því að Ólafur Jóhannesson og Gunnar G. Schram rituðu pistla sína. Hv. þingmaður nefndi orðalag í lögum um landsdóm, þ.e. „eftir því sem við getur átt“. Er það ekki einmitt þess vegna sem talað er um breytingar á lögum um meðferð sakamála frá 1963 að lögin hafa breyst hvað það varðar og þess vegna þurfi að taka tillit til þess? Úr því að þingmaðurinn spyr út í þau atriði sem eftir standa benti ég á það í ræðu minni að innihald eða mikilvægi þeirra hljóti að hafa breyst við það að tveimur aðalákæruliðunum var vísað frá. Þegar inn kemur tillaga um að vísa málinu frá þar sem m.a. vísað er til þessa, hljótum við þingmenn að þurfa að meta það og fá tækifæri til þess að kanna hvort það sé rétt. Sú nefnd sem fær málið til meðferðar þarf væntanlega að fara yfir það og kveða upp úr um það. En þinginu er ekki gefið færi á að skýra þetta ef málinu verður vísað frá. Það er ekki gott.

Forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu hv. þingmanns og formanns Sjálfstæðisflokksins, Bjarna Benediktssonar, um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Það verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að það er erfitt að átta sig á því hvar byrja á umræðu um þetta mál. Það er mjög auðvelt að fara í aðdraganda málsins, í rannsóknarskýrsluna, í skýrslu þingmannanefndarinnar, það er auðvelt að hefja umræðuna á því að fara í ástæður þess að við fjöllum um þetta mál enn og aftur síðan árið 2008. Það er mjög auðvelt að rifja upp þá atburði sem þá gerðust og kölluðu fram þau mál sem hér eru til viðfangs; erfiðleikana, heimilin, fyrirtækin og fjölskyldurnar, efnahagslífið, siðferðisrofið, trúnaðarbrestinn, stjórnmálin, viðskiptalífið - það er auðvelt að fara í þá umræðu. Ég ætla ekki að leyfa mér það núna, þessi umræða hefur mjög oft verið tekin í þingsal og var tekin haustið 2008 í tengslum við þetta mál. Þá var tekin ágætisumræða í þinginu um nákvæmlega það sem við erum að ræða hér, þ.e. rannsóknina, orsakirnar og uppgjörið við fortíðina. Alþingi virtist þá hafa einlægan vilja til að gera upp þau mál sem við fengum í hausinn haustið 2008. Það virtist ekki skipta máli í hvaða flokki menn voru, hvort þeir voru ráðherrar eða þingmenn, einlægur vilji virtist ríkja í þessum sal til að gera málin upp með sómasamlegum hætti. Um það vitna umræður á þinginu á þessum dögum og um það vitna viðbrögð þingsins. Hv. fyrrverandi þingmenn Sturla Böðvarsson, Geir Hilmar Haarde, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Steingrímur Sigfússon, Valgerður Sverrisdóttir og Guðjón Arnar Kristjánsson lögðu þá fram á Alþingi sameiginlega frumvarp um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna og tengdra atburða. Í frumvarpinu segir um tilgang nefndarinnar, með leyfi forseta: „Þá skal hún leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni, og hverjir kunni að bera ábyrgð á því.“ Það segir síðar í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi er rannsóknarnefndinni falið að segja til um hverjir beri að hennar mati ábyrgð á mögulegum mistökum og hverjir kunni að hafa sýnt af sér vanrækslu í starfi við framkvæmd laga og reglna um fjármálamarkaðinn og eftirlit með honum. Með þessu færist sjónarhorn rannsóknarinnar að einstaklingum og þætti þeirra í töku einstakra ákvarðana. Spurt verður hver tók tilteknar ákvarðanir eða hver átti að bregðast við upplýsingum sem lágu fyrir. Þessum spurningum þarf bæði að svara út frá því hvað gerðist í raun svo og út frá reglum um valdbærni.“ Víða í frumvarpinu og í greinargerð með því er farið mjög ítarlega í markmið frumvarpsins, ef það skyldi ná fram að ganga sem lög, sem það gerði en það var samþykkt í lok árs 2008. Meginmarkmið þeirrar rannsóknar sem þá átti að fara fram eru okkur öll ljós, þ.e. að kalla fram upplýsingar um orsök og aðdraganda efnahagshrunsins og gera tillögur um úrbætur þar á og viðbrögð, ekki síst stjórnmálamanna, Alþingis og stjórnsýslunnar. Það var ágætisumræða, ekki mjög löng, um þetta frumvarp á þinginu, bæði í 1. og 2 umr. Margir tóku til máls og einlægur vilji virtist vera til verksins. Með leyfi forseta vitna ég í núverandi hæstv. innanríkisráðherra Ögmund Jónasson, sem sagði þá í umræðunni: „Við erum í rauninni að fjalla um kviku íslenskra stjórnmála og eðli máls samkvæmt sýnist þar sitt hverjum.“ Aftur, með leyfi forseta: „Mikilvægast er í þeirri rannsókn sem nú fer í hönd að fá allar staðreyndir og öll álitamál upp á borðið. […] Í annan stað hlýtur rannsóknin að snúa að stjórnmálunum, að Alþingi, ekki bara stjórn heldur einnig stjórnarandstöðu.“ Þannig var tónninn í þeirri umræðu. Í kjölfar rannsóknarskýrslunnar skipaði Alþingi nefnd til að bregðast við henni undir forsæti Atla Gíslasonar og var nefndin lengst af kennd við hann og er held ég enn. Ákvörðun Alþingis 2010 um að höfða mál gegn fyrrverandi forsætisráðherra landsins byggist á þessum ítarlegu gögnum, ítarlegu rannsóknargögnum og ítarlegri umfjöllun í þingmannanefnd sem var valin þverpólitískt. Hvað sagði hv. þm. Atli Gíslason og formaðurinn um þá vinnu sem fór fram í rannsóknarnefndinni, með leyfi forseta, í ræðu um skýrslu þingmannanefndarinnar?: „Ég verð að segja að þeir sérfræðingar sem unnu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eru allt yfirburðamenn á sínu sviði. Það eru færustu sérfræðingar sem við höfum á að skipa. Þess vegna hef ég tekið mikið mark á niðurstöðum skýrslunnar og allri umfjöllun í heild sinni vegna þess að ég geng að því sem vísu að jafnvalinkunnugt fólk og þarna skipaðist til verka skili af sér faglegum, vönduðum vinnubrögðum eins og það temur sér í öllu sínu starfi hvar sem það er á vettvangi þjóðlífsins.“ Um störf þingmannanefndarinnar, sagði hv. formaður hennar, Atli Gíslason, með leyfi forseta: „Við höfum farið yfir alla texta og meitlað þá og við nutum aðstoðar ótrúlega margra sérfræðinga. Ég ætla ekki að telja þau upp, þau eru nefnd á bls. 3, en ég vil þó þakka þeim sérstaklega sem mest unnu fyrir okkur, þ.e. Jónatani Þórmundssyni, Ragnhildi Helgadóttur og Sigríði Friðjónsdóttur. […] Við veltum við hverjum einasta steini, við svöruðum öllum álitum, við fórum tvisvar, þrisvar yfir erfiðustu álitamálin. Ég get ekki hætt þakkarræðu minni og verð að lýsa aftur yfir því að Alþingi hefur styrk og getu til að vinna í anda þess sem við tileinkuðum okkur og kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar …“ Ræða hv. þm. Atla Gíslasonar um skýrslu þingmannanefndarinnar var góð. Hún lýsti því vel að í nefndinni fór fram vönduð vinna í þessu erfiða máli, mjög erfiða. Í kjölfarið skilaði nefndin af sér tillögum til úrbóta á þeim efnum sem komu fram í rannsóknarskýrslunni og þingmannanefndin taldi rétt að gera. Á þeim tillögum byggði Alþingi ákvörðun sína. Það hefur því ekki verið kastað höndunum til þessa verks frá upphafi og fram til þessa dags held ég að við höfum öll staðið í þeirri trú að einlægur vilji væri til að klára þessi mál, ljúka þeim og gera upp á endanum. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, flutningsmaður þessarar tillögu, virðist hins vegar vera á annarri skoðun og leggur til að við hættum þessu uppgjöri, hunsum þá vinnu sem hefur verið innt af hendi fram til þessa, við gerum ekkert með það sem okkur hefur verið sagt, við hunsum álitsgjafa rannsóknarnefndar Alþingis, við gerum ekkert með niðurstöðu Atlanefndarinnar og látum sem ekkert sé. Þá tillögu get ég ekki stutt og mun ekki styðja. Ég tel fullkomlega þinglegt að sjálfsögðu að við ræðum þessa tillögu í dag til enda og síðan muni Alþingi ráða örlögum hennar í framhaldinu, hvort við teljum rétt að landsdómur, sem hefur ekki beðið um að afturkalla málið, og saksóknari, sem hefur ekki beðið um að málið verði afturkallað, fái að ljúka störfum sínum, halda því starfi áfram sem Alþingi fól þeim að gera í krafti þeirra gagna og þeirrar vinnu sem Alþingi sjálft innti af hendi eða hvort við biðjum þau um að hætta við það. Ef ekki verður hætt við þetta mál í dag að umræðunni lokinni og það tekið af dagskrá verður óumflýjanleg niðurstaða auðvitað sú að það mun lyppast niður og hverfa. Það mun enginn saksóknari sitja undir því í marga klukkutíma ef Alþingi er að svipta hann umboði, það mun enginn saksóknari sitja undir því að vita ekki hvað Alþingi ætlar að gera, að einhver vafi sé í málinu. Það mun enginn landsdómur sætta sig við að enginn saksóknari sé til staðar, enginn landsdómur mun sætta sig við að vita ekki vilja Alþingis í þessu máli, að menn ætli að hugsa sig um aftur, taka stöðuna, ræða málið, fara yfir þetta. Það verður ekki þannig. Mitt mat er að atkvæðagreiðslan í dag eða kvöld, hvenær sem hún verður, um framhald þessa máls sé í raun og veru atkvæðagreiðsla um það hvort við ætlum að fella málið niður eða ekki.

Virðulegi forseti. Árla morguns sendi hv. þm. Björn Valur Gíslason eins konar skilaboð eða veganesti inn í þessa umræðu á bloggsíðu sinni þar sem segir meðal annars, með leyfi virðulegs forseta: „Dagurinn í dag gæti verið dagurinn sem við ákveðum að hætta við að gefa þjóðinni tækifæri til að búa til nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland. Dagurinn í dag gæti verið dagurinn sem við hættum við að koma okkur upp réttlátu kosningakerfi. […] Dagurinn í dag gæti boðað nýtt upphaf – eða endi.“ Nú vil ég biðja hv. þingmann um að útskýra þetta aðeins betur en hann gerði það ekki í ræðu sinni. Mér sýnist að hv. þingmaður sé í raun og veru að færa þetta mál inn á aðrar brautir en ég hafði gert ráð fyrir. Ég hafði gert ráð fyrir því að þessi umræða snerist um efni tillögunnar, sem er að afturkalla þessa tilteknu ákæru, en hv. þingmaður hefur greinilega aðra sýn á þetta og er að segja að þetta muni hafa miklu víðtækari pólitískar afleiðingar. Það muni þýða að ekki verði hægt að breyta stjórnkerfi fiskveiða, ekki verði hægt að búa til stjórnarskrá og þetta geti boðað einhvers konar endi. 
             Nú vil ég biðja hv. þingmann að útskýra betur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að vekja athygli á bloggsíðu minni og vona að það verði til að auka lestur hennar enn frekar en nú er. Það sem ég er að meina er að dagurinn í dag getur mótað ákveðinn endi, til dæmis á því máli sem við erum að fjalla um, ég færði rök fyrir því áðan. Dagurinn í dag og hvernig við afgreiðum þetta mál getur markað ákveðin tímamót í stjórnmálalífinu og skipt miklu máli. Það mun skipta miklu fyrir þjóðina hvort Alþingi ætli að bogna undan því verki sem það sjálft tók að sér undir forustu fyrrverandi forsætisráðherra. Auðvitað mun það skipta máli, auðvitað mun það hafa afleiðingar hvað við gerum hér í dag eins og alla aðra daga. Ég tel að þetta mál geti haft víðtækar afleiðingar og miklu meiri en varða dómsmálið sjálft fyrir framtíðina ef af þeim afskiptum af dómsmálum verður sem margir þingmenn virðast vilja grípa til, 

Virðulegi forseti. Já, ég áttaði mig á að dagurinn í dag mundi marka ákveðin þáttaskil varðandi þetta tiltekna mál og ræðst auðvitað af efni og niðurstöðu þess hvernig þau þáttaskil muni líta út. En það sem hv. þingmaður sagði í skrifum sínum var að þetta boðaði enn frekari þáttaskil en lytu eingöngu að þessu tiltekna máli. Mér fannst hv. þingmaður í raun vera að ýta undir þetta og gefa okkur eitthvað meira til kynna án þess að hann útskýrði það nánar. Hann sagði að þetta mundi hafa víðtækar afleiðingar, meiri en snerta þetta tiltekna dómsmál. Hv. þingmaður gerir það í skrifum sínum, þar víkur hann að einstökum efnisatriðum sem núverandi ríkisstjórn er að vinna að þannig að ómögulegt er að skilja þetta öðruvísi en svo að hv. þingmaður sé að segja að verði niðurstaðan önnur en sú sem hann kýs muni það hafa víðtækar pólitískar afleiðingar. Það verður ekki skilið öðruvísi en svo að hv. þingmaður sé að segja að það muni meðal annars hafa áhrif á ríkisstjórnarsamstarfið. Ég hafði ekki gert ráð fyrir því. 

Virðulegi forseti. Ég hef áður reynt að ræða við hv. þm. Einar Kristin Guðfinnsson um ýmis mál og hann virðist oft heyra annað en það sem sagt er, en hvað um það. Ég fjallaði í ræðu minni um aðdraganda málsins sem við fjöllum hér um, ég fjallaði eingöngu um það mál og tók afstöðu til þess einvörðungu. Með tilvísun í mína ágætu bloggsíðu, og aftur bestu þakkir fyrir að vekja athygli á henni,  Auðvitað hefur það afleiðingar inn í framtíðina ef stjórnmálamenn hafa áhrif á dómskerfið með þeim hætti sem hér er lagt til, það blasir algjörlega við. Það hefur að sjálfsögðu pólitísk áhrif inn í framtíðina, þannig mun það alltaf vera, það vita menn. Það er ekkert langt síðan fyrrverandi ráðherrar Sjálfstæðisflokksins máttu þola dóm 

Forseti vill minna á að ræðutími er aðeins ein mínúta í hvort sinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni fyrir ágæta ræðu, ég er reyndar ekki sammála henni. Hann kom inn á að þetta gæti haft víðtækar afleiðingar. Hann er að segja mér að þessi réttarhöld séu pólitísk, þetta sé ekki spurningin um að ná rétti yfir einhverjum einstaklingi heldur verði að halda áfram réttarhöldunum vegna þess að annars gæti það haft víðtækar afleiðingar. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvað segir hann um þau sjónarmið frá vissum þingmönnum að við, allur þingheimur, séum að friðþægja og losa okkur við ábyrgðina með því að taka einn og ákæra hann? Hvað segir hann um það að þegar búið er að ákæra og dæma einn mann sé í rauninni allur vandinn leystur og búið að afsaka allt hrunið og allir verði fríir?

Forseti vill minna þingmenn á að beina orðum sínum til forseta.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður gerir því skóna að þetta mál sé pólitískt, ég er sammála honum um það. Það varð pólitískt um leið og þessi tillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar var lögð fram. Það er enginn að biðja um þetta mál. Saksóknari er ekki að kalla eftir því, landsdómur hefur ekki kallað eftir því, verjendur hins ákærða hafa ekki kallað eftir því. Það er flutt af formanni stjórnmálaflokks sem gerir það að sjálfsögðu pólitískt, það liggur í augum uppi, er það ekki? Þetta er pólitískt mál, það er það sem ég er að segja og ítreka það að með því að fara að grípa inn í dómsmál eins og tillagan ber með sér hefur það afleiðingar. Það hefur alvarlegar afleiðingar til framtíðar fyrir dómskerfið ef stjórnmálamenn, Alþingi, ætla að grípa inn í mál sem þegar er í ferli með þeim hætti sem hér er lagt til.

Herra forseti. Þetta mál er ekki hluti af dómskerfinu, ákæruvaldið er Alþingi, ekki framkvæmdarvaldið eða dómskerfið, og landsdómur er líka tilnefndur af Alþingi meira og minna þannig að þetta er ekki hluti af dómskerfinu eða þrískiptingu valdsins. 
             Varðandi hvort málið sé pólitískt 

Forseti biður þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð.

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég áttaði mig ekki alveg á hvort það fólst einhver spurning til mín í síðara andsvari hv. þm. Péturs Blöndals, en hvað um það. Hann fullyrti að þetta mál hefði alla tíð verið pólitískt. Ég er ósammála því. Ég tók ekki pólitíska afstöðu til þessa máls og ég efast um að þingmannanefndin hafi tekið pólitíska afstöðu til málsins. Ég sat ekki í þeirri nefnd en ég treysti formanni nefndarinnar til botns í því máli, algjörlega.  Málið er ekki pólitískt, þessi dómstóll er að sjálfsögðu hluti af dómskerfinu, hann starfar samkvæmt tilteknum lögum. Það er ekki Alþingi sem ákvað að setja þennan dómstól á laggirnar haustið 2010, þessi dómstóll var fyrir hendi. Hann starfar samkvæmt tilteknum lögum 

Hæstv. forseti. Þess er fyrst að geta að það er ekki eins og það sé sami maðurinn sem talar í ræðustól þingsins og sá sem skrifar á heimasíðu sem kennd er við Björn Val Gíslason vegna þess að ræðan sem hér var flutt var töluvert yfirvegaðri en þau skrif sem þar hafa birst undanfarna daga. Það sem hv. þingmaður segir þegar hann útskýrir málið fyrir hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni er að hann hafi áhyggjur af því að það hafi alvarleg áhrif fyrir dómskerfið verði tillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar samþykkt, en þá verður maður að biðja hv. þingmann að lesa heimasíðuna sem við hann er kennd. Þar er ekkert verið að tala um dómskerfið. Þar er verið að tala um pólitík, áhrif atkvæðagreiðslunnar hér í dag með mjög víðri skírskotun til hinna ýmsu mála sem tengjast pólitík og það er það sem hv. þingmaður hefur ekki útskýrt.

Virðulegur forseti. Enn og aftur bestu þakkir fyrir að vekja athygli á minni ágætu bloggsíðu. Næst þegar einhver hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins kemur upp í andsvar hvet ég hann til að nefna slóðina í leiðinni þannig að ekki fari á milli mála fyrir þá sem kunna að vera að hlusta og horfa á þessa ágætu útsendingu hvert þeir eigi að leita eftir síðunni ágætu. Ég tók ekki eftir spurningu í andsvari hv. þm. Birgis Ármannssonar, það hefur þá farið fram hjá mér ef hann hefur beint einhverri spurningu til mín en hann gerir það þá í síðara andsvari.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt, ég var ekki með spurningu í fyrra andsvari mínu enda ekki þörf á því, andsvar þarf ekki að vera spurning. En að áeggjan hv. þm. Björns Vals Gíslasonar mun ég spyrja hann við þetta síðara andsvar. Göngum nú út frá því að hv. þm. Björn Valur Gíslason hafi töluvert til síns máls í þeim efnislegu atriðum sem hann fjallaði um í ræðu sinni hér áðan, gefum okkur það. Ég er ósammála því, aðrir kunna að vera sammála því. Hvað er athugavert við það, spyr ég hv. þm. Björn Val Gíslason, að þær spurningar sem vakna um mismunandi sjónarmið til þeirra atriði sem hann fjallaði um í ræðu sinni fái þá þinglegu meðferð sem m.a. felst í nefndarstörfum og eftir atvikum síðari umræðu hér í þinginu? Ég þykist vita að hv. þingmaður styðji þá frávísunartillögu sem hér er komin fram 

Virðulegur forseti. Það er þingleg meðferð að leggja til að málið verði tekið af dagskrá. Það hefur margsinnis verið gert á Alþingi, síðast fyrir tveim árum. Það eru ótal fordæmi fyrir því. Þetta mál hefur fengið fullkomlega þinglega meðferð í mörg ár. Alveg frá árinu 2008, 2009, haustið 2010 og til dagsins í dag hefur þetta mál fengið fullkomlega þinglega meðferð og vandaða umfjöllun í nefndum þingsins eins og ég fór yfir áðan. Það er mitt mat að það sé engin ástæða til þess og ástæðulaust með öllu að halda áfram umfjöllun um mál sem Alþingi er þegar búið að setja í tiltekinn farveg og er byggt á góðum gögnum, vandaðri umfjöllun, vönduðu nefndarstarfi og vandaðri vinnu rannsóknarnefndar Alþingis. Þetta mál var fullrætt haustið 2010. Þá tók Alþingi ákvörðun.

Herra forseti. Ég kem upp til að andmæla því sem hv. þingmaður hefur sagt um meðferð þingsins á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Hún stendur ekki og fellur með því hvort einhver ráðherra er ákærður. Mér finnst hv. þingmaður gera ótrúlega lítið úr þeirri meðferð sem sú skýrsla fékk og þeirri ályktun sem þingmenn úr öllum flokkum voru sammála um að samþykkja hér, þ.e. tillögu þeirra sem um málið höfðu fjallað, og vörðuðu það hvernig þingið vildi bregðast við málinu. Síðan geri ég líka athugasemd við að hv. þingmaður virðist telja að höfundar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hafi tekið afstöðu til þess hvort einhver ráðherra hafi gerst brotlegur við lög um ráðherraábyrgð. Enginn slíkur úrskurður var kveðinn upp í skýrslunni. Það þurfti að koma til sérstakrar athugunar hér. Hv. þingmaður virðist telja að með ákærunni eigi hið stóra uppgjör 

Virðulegur forseti. Það er erfitt að svara andsvörum sjálfstæðismanna í dag því að þeir bera ekki upp neinar spurningar. Þeir halda umræðunni áfram,  Það er hárrétt sem hv. þm. Bjarni Benediktsson segir, að rannsóknarnefnd Alþingis tók ekkert sérstaka afstöðu til mála, en hún kom með ábendingar, t.d. varðandi ráðherraábyrgð, 

Herra forseti. Það er mikið grundvallaratriði að menn átti sig á því að aldrei var tekin afstaða til þess í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hvort lög um ráðherraábyrgð hefðu verið brotin. Það er grundvallaratriði, því verður að halda til haga hér í umræðunni. Ég kom upp áðan til að lýsa undrun minni á þeim ummælum hv. þingmanns sem hann hefur látið falla, að það að draga ákæruna á hendur Geir Haarde til baka jafngilti því að setja skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í heild sinni í tætarann. Ég nefndi dæmi um samþykktir héðan af þinginu sem eru til vitnis um að þingið hefur tekið niðurstöður skýrslunnar mjög alvarlega og þessi ummæli þingmannsins eru fráleit. 

Virðulegur forseti. Ég svaraði spurningu hv. þm. Bjarna Benediktssonar í ræðu minni áðan. Ég svaraði henni með þeim hætti að Alþingi gæti ekki leyft sér að koma sér undan því uppgjöri sem það sjálft tók ákvörðun um að fara í haustið 2008. Þeir þingmenn sem sátu í sal Alþingis tóku ákvörðun um að gera þessi mál upp af fullri einlægni. Því trúi ég. Það er auðvelt að trúa því þegar menn lesa þær ræður sem þá voru haldnar, t.d. um þingsályktunartillöguna um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, að þingmenn hafi í einlægni ætlað að gera þessi mál upp. Ef við tökum þá ákvörðun í dag að hætta við það, vísa allri ábyrgð frá okkur, krefjast uppgjörs af öðrum en okkur, jafngildir það því að setja það pólitíska uppgjör sem við ætluðum að fara í  
            

Hæstv. forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Ég vil lýsa því yfir í upphafi að ég tel þetta mál ekki þingtækt af ýmsum ástæðum sem þegar hafa komið fram og komu fram strax í upphafi þegar málið var lagt fram og vísa ég þá til lærðra manna, Gunnars G. Schrams, Ólafs Jóhannessonar og sjálfs verjanda Geirs H. Haardes, um að Alþingi megi ekki og geti ekki skipt sér af þessu máli héðan í frá. Hæstv. forseti Alþingis hefur hins vegar ákveðið að taka þetta mál á dagskrá sem ég tel ranga ákvörðun og afleita fyrir Alþingi Íslendinga, og því neyðumst við til að ræða þetta enn einu sinni. Vegna þessa langar mig að rifja upp nokkur meginatriði þessa máls þar sem tillagan sjálf er ekki þingtæk heldur vil ég ræða efnisatriði málsins eins og það var lagt hér fram á sínum tíma. Málið var lagt fram sem tillaga til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum og þar segir, með leyfi forseta: „a. Fyrrverandi forsætisráðherra og oddvita Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn, Geir Hilmari Haarde … til heimilis að Granaskjóli 20, Reykjavík.“ Kæruatriði eru: „A. Málið er höfðað á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrir brot framin á tímabilinu frá febrúar 2008 og fram í októberbyrjun sama ár, af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi, aðallega fyrir brot gegn lögum um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963, en til vara fyrir brot gegn 141. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.“ Í fyrri hluta kæruatriðanna segir, með leyfi forseta: „Fyrir að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sínum sem forsætisráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem honum var eða mátti vera kunnugt um og hefði getað brugðist við með því að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins. Fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því, annaðhvort með eigin aðgerðum eða tillögum um þær til annarra ráðherra, að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli. Fyrir að hafa vanrækt að hafa frumkvæði að virkum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins til að draga úr stærð íslenska bankakerfisins með því til að mynda að stuðla að því að bankarnir minnkuðu efnahagsreikning sinn eða einhverjir þeirra flyttu höfuðstöðvar sínar úr landi. Fyrir að hafa ekki fylgt því eftir og fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leitað leiða til að stuðla að framgangi þessa með virkri aðkomu ríkisvaldsins. Fyrir að hafa vanrækt að gæta þess að störf og áherslur samráðshóps stjórnvalda um fjármálastöðugleika og viðbúnað, sem stofnað var til á árinu 2006, væru markvissar og skiluðu tilætluðum árangri. Framangreind háttsemi þykir varða við b-lið 10. gr., sbr. 11. gr., laga nr. 4/1963, en til vara við 141. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.“ Í II. kafla ákærunnar segir, með leyfi forseta: „Fyrir að hafa á framangreindu tímabili látið farast fyrir að framkvæma það sem fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrár lýðveldisins um skyldu til að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Á þessu tímabili var lítið fjallað á ráðherrafundum um hinn yfirvofandi háska, ekki var fjallað formlega um hann á ráðherrafundum og ekkert skráð um þau efni á fundunum. Var þó sérstök ástæða til þess, einkum eftir fund hans, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, Árna M. Mathiesens og formanns stjórnar Seðlabankans 7. febrúar 2008, eftir fund hans og Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur með bankastjórn Seðlabankans 1. apríl 2008 og í kjölfar yfirlýsingar til sænsku, dönsku og norsku seðlabankanna sem undirrituð var 15. maí 2008. Forsætisráðherra átti ekki frumkvæði að formlegum ráðherrafundi um ástandið né heldur gaf hann ríkisstjórninni sérstaka skýrslu um vanda bankanna eða hugsanleg áhrif hans á íslenska ríkið. Þykir þetta varða við c-lið 8. gr., sbr. 11. gr., laga nr. 4/1963, en til vara við 141. gr. almennra hegningarlaga.“ Það er augljóst að þessi ákæra er ekki gripin úr lausu lofti, hún á sér vel rökstuddar og málefnalegar ástæður og Alþingi Íslendinga tók tillit til þeirra við afgreiðslu málsins á sínum tíma. Þingmannanefndin vísaði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og vann líka að rannsókn málsins sjálf. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir meðal annars um embættisfærslu fyrrverandi forsætisráðherra, Geirs H. Haardes, með leyfi forseta: „Rannsóknarnefnd Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að hinar alvarlegu upplýsingar um stöðu og horfur í málefnum íslensku bankanna og um leið í íslensku efnahagslífi sem urðu Geir H. Haarde forsætisráðherra tiltækar fyrstu mánuði ársins 2008 hafi gefið honum fullt tilefni til að hafa frumkvæði að því samkvæmt stöðu sinni og hlutverki sem forsætisráðherra að ríkisvaldið brygðist við þeim með sérstökum aðgerðum […] Að minnsta kosti verður talið að forsætisráðherra hafi við þessar aðstæður borið að kalla eftir frekari gögnum og upplýsingum og eftir atvikum tillögum um hvort nauðsyn væri á sérstökum aðgerðum …“ Þegar kemur að frumkvæði ráðherra að aðgerðum til að draga úr stærð bankakerfisins er það mat rannsóknarnefndarinnar að „í aðdraganda falls íslensku bankanna hafi í síðasta lagi á tímabilinu 7. febrúar til 15. maí 2008 verið komnar fram nægjanlegar upplýsingar til þess að forsætisráðherra hefði mátt gera sér grein fyrir því að ríkir almannahagsmunir knúðu á um að hann hefði þá þegar frumkvæði að virkum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins, eftir atvikum með sérstakri lagasetningu, til að draga úr stærð íslenska bankakerfisins.“ Ég gæti haldið lengi áfram, hæstv. forseti, en ræðutíminn er stuttur þegar þingsályktunartillögur eru ræddar og því ekki tími til að rifja upp málið frekar en ég bendi þingmönnum á að fara yfir þessi skjöl aftur. Það hefur þegar komið fram að engin rökstudd ástæða er fyrir því að taka hér tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar til umræðu og það er fráleitt að þetta mál sé á dagskrá með tilliti til framangreinds. Að mínu viti er Sjálfstæðisflokkurinn að nota Alþingi sem fótaþurrku og lýsir ekkert betur fyrirlitningu flokksins á lýðræði og réttarríkinu og lögum en málflutningurinn í þessu máli. Það nægir að horfa til málsins sjálfs sem slíks en afstaða flokksins er skilgetið afkvæmi hugmyndafræðinnar sem hann hefur fylgt í mörg ár og áratugi og byggir á sérgæsku, sérplægni og eigingirni. Það er sú hugmyndafræði sem olli hruninu og ber ábyrgð á því ásamt þingmönnum og ráðherrum flokksins undanfarin 20 ár hvernig komið er. Nú er þetta komið hér inn í þingsal einu sinni enn, það er verið að reyna að fría stjórnmálamenn ábyrgð á gjörðum sínum þrátt fyrir að þingmannanefnd Alþingis hafi komist að mjög vel rökstuddri niðurstöðu og að þingmenn hafi greitt atkvæði um að fara skuli fram með ákæru á hendur Geir H. Haarde með meiri hluta atkvæða. Það er búið að afgreiða málið úr þinginu, það er komið í rétt skipað ferli og ekkert nýtt hefur komið fram, eins og komið hefur fram í ræðum margra þingmanna, ekkert nýtt komið fram sem gefur tilefni til þess að ákæran verði afturkölluð. Afstaða margra þingmanna sem ég heyrt af í þessu máli vekur með mér mikla undrun og ég skora á alla þá þingmenn sem hyggjast styðja þessa tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar að velta því fyrir sér og lesa aftur þá kafla úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þá kafla úr greinargerðinni og úr tillögu til þingsályktunar sem kom fram frá þingmannanefndinni á sínum tíma. Það var mjög rækileg og vönduð yfirferð á öllu þessu máli og í þeim ræðum sem voru fluttar hér í þingsal í kjölfar framlagningar tillögunnar kom það mjög vel fram hjá þeim sem voru andsnúnir þeim ákærum að þeir höfðu mjög fáar og jafnvel engar málefnalegar ástæður til að greiða atkvæði gegn tillögunni. Atkvæðagreiðslan fór á endanum eins og hún fór, að hluta til vegna þess að menn töldu sér ekki fært að greiða atkvæði gegn eigin félögum. Við í Hreyfingunni bentum á það alveg frá upphafi ferils málsins og skipan þingmannanefndar þegar við, sem áheyrnarfulltrúar í forsætisnefnd, lögðum til að einnig yrði skipuð nefnd utan þingsins sem gæfi álit sitt á því hvað bæri að gera hvað varðar ráðherraábyrgð í þessu máli. Því var alfarið hafnað af forsætisnefnd, því var alfarið hafnað af öllum fulltrúum í forsætisnefnd og við í Hreyfingunni máttum sæta miklum árásum frá nefndarmönnum forsætisnefndar á þeim tíma fyrir þá tillögu okkar að fá líka álit annars staðar að en eingöngu frá þingmönnum. Það og það eitt er skýrt dæmi um hversu Alþingi er í heild sinni orðið brogað og vanhæft í mörgum málum. Alþingi er búið að afgreiða þetta mál frá sér einu sinni, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þór Saari fyrir ræðuna. Þingmaðurinn hélt því fram að málið væri ekki þingtækt. Það er ekki rétt ályktun vegna þess að málið er á dagskrá þingsins. Þótt menn geti greint á um hvort þeir séu sammála því eða ekki að taka það til afgreiðslu er það á dagskrá í þinginu og fær þar með þinglega meðferð. Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um í fyrsta lagi snertir það að þingmaðurinn hefur trekk í trekk lýst því yfir í þinginu að hann vilji að öll mál komi til afgreiðslu. Mig minnir að seinast í gær hafi þingmaðurinn fagnað því sérstaklega að þingmannamál væri komið til afgreiðslu. Hvað hefur breyst í málflutningi hans? Þrátt fyrir að ég skilji að þingmaðurinn sé ekki sáttur við að málið fái þinglega meðferð þá er það þingtækt fyrst það er komið hingað til umræðu. Þetta langaði mig að spyrja hann um. Í ræðu sinni las hv. þingmaður upp úr skjölum Alþingis og ekkert er við það að athuga. Síðan bætti hann við og talaði um spillingu Sjálfstæðisflokksins og hvernig sérgæskan og eiginhagsmunir sjálfstæðismanna hefðu sett þjóðfélagið allt á hvolf. Lítur þingmaðurinn þá svo á að við séum ekki einungis að rétta yfir fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins heldur séum við einnig að rétta yfir hugmyndafræði 

Hæstv. forseti. Það er hárrétt, ég hef alltaf hvatt til þess að öll mál komi til afgreiðslu í þinginu og fái lokaafgreiðslu í atkvæðagreiðslu. Það hefur líka komið fram og er ekki eingöngu persónulegt mat mitt heldur einnig mat lögspekinga og lögfræðings sjálfs verjanda Geirs H. Haardes að þetta mál er ekki þingtækt.  Hvað varðar skjöl Alþingis og það sem ég sagði um sérgæsku Sjálfstæðisflokksins og hugmyndafræði hans þá er sú hugmyndafræði komin á öskuhaug sögunnar sem samfélagseyðileggjandi fyrirbæri. Með þessari ákæru á ekki að rétta yfir þeirri hugmyndafræði heldur að rétta yfir einum manni, manni sem datt ekki af himnum ofan heldur manni sem hefur verið í Sjálfstæðisflokknum frá unga aldri, er menntaður hagfræðingur, fjármálaráðherra flokksins til margra ára, síðar forsætisráðherra, einn helsti stefnumótandi flokksins á þessu sviði. Það má því segja sem svo að réttarhöldin yfir honum séu einfaldlega dæmi um það hvað gerist þegar menn trúa á blinda hugmyndafræði af slíku offorsi að samfélagið allt líður fyrir 

Forseti biður þingmenn að gæta hófs í orðavali.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi tvö svör. Mér fannst að þrátt fyrir að hann hafi í fyrra svari sínu hálfpartinn neitað þeirri spurningu hvort við værum að rétta yfir hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins um leið og við réttum yfir fyrrverandi forsætisráðherra, þá gat ég ekki annað skilið, miðað við það sem kom á eftir, en að hann liti svo á að það væri þannig. Enda er það algjörlega í samræmi við það hvernig hv. þingmaður hefur talað á Alþingi sem og í fjölmiðlum undanfarna mánuði og jafnvel undanfarin ár. Um það hvort öll mál eigi að koma til afgreiðslu er ljóst að þetta mál fer ekki til afgreiðslu ef því verður vísað frá. Þar er einhver röksemdarvilla á ferðinni hjá hv. þingmanni.  Mig langar til að spyrja um það sem mér hefur þótt gæta æ meira í þeim málflutningi sem hv. þingmaður beitir í málum sem varða hrunið, en það er prinsippið sem var fundið upp á fjórða áratugnum í sambandi við það þegar lög ná ekki alveg yfir það sem hinir pólitísku valdhafar vilja, þ.e. að vísa í það sem við köllum vilja fólksins. 

Forseti biður þingmenn um að virða ræðutíma.

Herra forseti. Svo ég byrji á síðari spurningu hv. þm. Tryggva Þórs Herbertssonar um vilja fólksins, þá kemur skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar, í tillögu þingmannanefndarinnar og í ákærunni sjálfri að þar er verið að vinna í samræmi við lög. Það er ekki verið að vinna þar í samræmi við vilja fólksins heldur lög. Þannig var þetta mál samþykkt frá Alþingi á sínum tíma.

Að þú værir að beita …

Ég er ekki að beita því, ég tók afstöðu í málinu algjörlega í samræmi við gögnin sem lágu frammi á þeim tíma. Hvað varðar fyrra atriðið sem hv. þingmaður tæpti á um hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins, þá er náttúrlega augljóst mál að ákvarðanir eða sérstaklega ákvarðanaleysi fyrrverandi forsætisráðherra Geirs H. Haardes er í algjöru samræmi við þá hugmyndafræði sem flokkurinn fylgdi, „laissez-faire“ eða „hands-off“ stefnuna. Við skiptum okkur ekki af því sem er að, markaðurinn sér um það, þetta sér um sig sjálft og við skiptum okkur sem minnst af því. Þegar sú stefna bíður svo skipbrot hafa þeir engin tæki eða tól til að bregðast við, enga hugsun til að bregðast við vegna þess að hún er ekki til. Viðbrögðin eru sjálfvirk, þau eru að bakka út í horn og gera ekki neitt.

Þannig að við …

Það er ekki verið að rétta yfir þeirri hugmyndafræði en aðgerðaleysi fyrrverandi forsætisráðherra er skilgetið afkvæmi hennar og ber merki um að hún hafi ráðið ríkjum og að menn hafi einfaldlega ekki getað brugðist við af neinni skynsemi þegar á reyndi. Það er afleit stjórnun, það er óábyrgt og illa var staðið að málum. Það efast enginn um það. Þess vegna hefur þessi hugmyndafræði, ekki bara á Íslandi heldur um allan heim, beðið skipbrot og endar vonandi á öskuhaug sögunnar.

Herra forseti. Hinn 28. september 2010 voru greidd atkvæði á Alþingi um þingsályktunartillögu meiri hluta þingmannanefndar Alþingis um málshöfðun gegn fjórum ráðherrum. Tveir nefndarmanna Samfylkingarinnar í þingmannanefndinni lögðu til að þrír yrðu ákærðir en fulltrúar Sjálfstæðisflokksins lögðu til að enginn yrði ákærður. Um kæruatriði og ítarlegan rökstuðning vísa ég til þingsályktunartillögunnar og ræðu minnar á Alþingi um hana 17. september 2010. Mikilvægustu kæruatriðin að mínu mati voru vanræksla við að draga úr stærð íslenska bankakerfisins annars vegar og hins vegar að fylgja því eftir og fullvissa sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbanka Íslands í Bretlandi yfir í dótturfélag bankans. Niðurstaðan byggði meðal annars á ráðgjöf fjögurra af þeim fimm sérfræðingum sem þingmannanefndin leitaði til um hvort réttarfars- og refsiskilyrðum landsdómslaga og ráðherraábyrgðarlaga væri fullnægt varðandi umrædda fjóra ráðherra. Enginn þeirra taldi að mismunandi sjónarmið giltu um þá þótt háttsemi fyrrverandi utanríkisráðherra hafi sérstaklega verið skoðuð þar sem rannsóknarnefnd Alþingis kvað ekki upp úr um hugsanlega vanrækslu hennar í skýrslu sinni eins og raunin varð um hina þrjá ráðherrana. Hér var um að ræða eina heildstæða tillögu meiri hluta þingmannanefndarinnar um að kæra fjóra ráðherra, ekki fjórar sjálfstæðar tillögur. Það var að minnsta kosti mat mitt. Atkvæðagreiðslunni var þó hagað þannig að greidd voru atkvæði sérstaklega um hvern ráðherra fyrir sig og síðan um tillöguna í heild sinni. Svo fór að Alþingi samþykkti einvörðungu að ákæra fyrrverandi forsætisráðherra. Það er skoðun mín að fyrirkomulag atkvæðagreiðslunnar hafi verið bjagað. Einnig hefði verið rétt í ljósi mjög svo breyttra forsendna að fresta síðustu atkvæðagreiðslunni og taka málið fyrir að nýju í þingmannanefndinni til umræðu og kalla eftir ráðgjöf sérfræðinganna áður en lokaafgreiðslan fór fram. Ég hygg að okkur hafi orðið á mistök, þar með talið þeim sem hér stendur, og dæmi það ef til vill fyrst og fremst af því að allflestir, ef ekki allir, þingmenn yfirgáfu þingsal eftir atkvæðagreiðsluna með stein í maganum og óbragð í munninum. Ef til vill olli sú spenna og geðshræring sem var í þingsal því að atkvæðagreiðslumálinu í heild var ekki frestað. Enginn áttaði sig á því, þar á meðal ekki sá sem hér stendur, og ég ber auðvitað fulla ábyrgð á því eins og við hinir 62 þingmennirnir og forsætisnefnd þingsins. Það er gott að vera vitur eftir á og það er rétt að vera vitur eftir á geri maður mistök. Eftir þessa niðurstöðu var málið að mínu mati og málatilbúnaður meiri hluta þingmannanefndarinnar laskaður. Ég tek það fram í þessu samhengi að ég lýsti þeirri skoðun minni á þingflokksfundi VG og í óformlegum samtölum fyrir atkvæðagreiðsluna að ég teldi að annaðhvort ætti að ákæra fjóra eða engan. Þessi skoðun mín kom síðan fram opinberlega í fjölmiðlum eftir atkvæðagreiðsluna. Þá skoðun byggði ég á lögfræðilegum sjónarmiðum eins og reyndar alla aðkomu mína að þessu máli, og vík síðar að þeim í ræðu minni. Það er skoðun mín að vandaður fræðilegur og faglegur undirbúningur þingsályktunartillögu meiri hluta þingmannanefndarinnar hafi við atkvæðagreiðsluna vikið fyrir flokkapólitík og persónulegum sjónarmiðum og reyndar einnig ákveðinni vanþekkingu á lögum og lagareglum í þessu sambandi. Sömu ófaglegu sjónarmið hafa einnig komið skýrt fram opinberlega á liðnum vikum í ummælum einstakra þingmanna um þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu. Fyrir mér vakti allan tímann að horfa á þetta sem lögfræðingur og einnig út frá reynslu minni sem lögmaður. Ég vil, að gefnu tilefni, minna á það að ríkisstjórnin er fjölskipað stjórnvald þar sem hver ráðherra ber ábyrgð á þeim málaflokkum sem heyra undir ráðuneyti hans. Ég árétta að þyngstu ákæruliðirnir sneru að því að draga úr stærð bankakerfisins og koma Icesave í útibú. Þá er rétt að minna á að ákærurnar sneru að athafnaleysisbrotum frá 7. febrúar 2008 til hrunsins í október 2008. Loks er rétt að taka fram að byggt var á því sem einstakir ráðherrar vissu eða máttu vita í krafti stöðu sinnar og ábyrgðarsviðs, allt í samræmi við meginreglur sakamálaréttarfars. Hér var ekki spurning um aðalmann og hlutdeildarmenn heldur fjóra ráðherra sem allir báru hliðstæða ábyrgð, ég vil segja sambærilega ábyrgð. Að gefnu tilefni vil ég nefna eitt dæmi: Í febrúar 2008, að ég hygg, skipaði ráðherra bankamála nýjan stjórnarformann Fjármálaeftirlitsins sem hafði það meginhlutverk samkvæmt erindisbréfi sínu og skipunarbréfi að flytja Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í sjálfstætt dótturfélag. Ekkert varð úr því og raunar varð illt verra. Landsbankinn komst upp með að stofna útibú um Icesave-reikninga í Hollandi svo seint sem í lok maímánaðar 2008. Og ekki dró úr stærð bankakerfisins frá febrúar 2008, eins og ráðgjöf Seðlabankans laut að á fundi, og fram að hruni eins og ríkisstjórnin hafði ásett sér. Ég nefndi fyrr í ræðu minni að kalla hefði átt þingmannanefndina saman áður en greidd voru atkvæði um tillöguna í heild, svo gjörbreytt sem hún var orðin. Hin síðbúna þingsályktunartillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar gefur nú tækifæri til þess að málið verði grandskoðað í nefnd fyrir síðari umr., þau álitaefni sem uppi eru. Þrír vandaðir lögfræðingar, Stefán Már Stefánsson lagaprófessor, Valtýr Sigurðsson, fyrrverandi ríkissaksóknari, og Ragnar H. Hall hæstaréttarlögmaður, hafa nú í vikunni skrifaði blaðagreinar sem gefa einnig fullt tilefni til þess. Ég leyfi mér að vísa í grein Stefáns Más Stefánssonar. Þar segir hann, með leyfi herra forseta: „Ríkissaksóknari hefur auk þess eftirlit með að málsmeðferð standist allar lagakröfur. Komi fleiri en einn við sögu sem hugsanlegir brotamenn við tiltekin brot ber ákæranda að kanna hvort sami eða svipaður grundvöllur sé fyrir hendi að því er einn eða fleiri varðar. Meti ákærandi atvik þannig að staða hinna grunuðu sé sambærileg ber honum að gefa út ákæru á hendur þeim öllum. Ákærandi hefur því ekki frjálst val um það hverja hann ákærir heldur ber honum að meta þátt hvers og eins þeirra á hlutlægum grunni enda standa allir jafnt fyrir lögunum að þessu leyti.“ Hann reifar síðan atkvæðagreiðsluna og fyrri sjónarmið en kemst svo að þeirri niðurstöðu að leiða megi líkur að því að vikið hafi verið frá almennum viðurkenndum reglum um höfðun sakamála þar. Í grein Ragnars H. Halls koma fram önnur sjónarmið. Hann rekur þar dóm Hæstaréttar nr. 4/2009. Þannig hagaði til að þar voru fjórir ákærðir, þrír fyrir skattalagabrot og einn sem endurskoðandi fyrir brot á þeim reglum. Þeir sem ákærðir voru fyrir skattalagabrot gerðu frávísunarkröfu, ekki endurskoðandinn. Héraðsdómur vísaði málinu frá og Hæstiréttur staðfesti. Í kjölfarið dró ákæruvaldið saksókn á hendur endurskoðandanum til baka. Ég leyfi mér að vísa líka í grein Valtýs Sigurðssonar í Morgunblaðinu þar sem hann tekur undir þessi sjónarmið. Ég vil jafnframt segja að Ragnar H. Hall tekur undir með Stefáni Má Stefánssyni, að Alþingi sem ákærandi hafi fullt vald til að fella niður mál, og vísar í þá staðreynd að Alþingi fer með ákæruvaldið. Alþingi fer með ákæruvaldið, við erum öll 63 ákærendur. Þess vegna ber að koma faglega að þessu máli og með auðmýkt og virðingu. Ég beini því til hv. þingmanna að gjörlesa þessar blaðagreinar og ganga faglega úr skugga um réttmæti þeirra sjónarmiða sem þar eru sett fram. Herra forseti. Það er rík ástæða til að fara fræðilega og faglega yfir þingsályktunartillögu hv. þingmanns í nefnd milli fyrri og síðari umr. fyrir atkvæðagreiðslu um ályktunina. Viðkomandi nefnd gefst þá tækifæri til að kalla meðal annars fyrir sig fyrrnefnda lögfræðinga og jafnframt sérfræðinga þingmannanefndarinnar. Ábyrgð okkar þingmanna sem ákærenda er þung og henni verður ekki fullnægt nema með fræðilegri og faglegri umfjöllun um þingsályktunartillöguna í anda þess sem þingmannanefndin starfaði. Hér er virðing Alþingis einnig í húfi. Hún verður að mínu mati alvarlega fyrir borð 

Herra forseti. Ég stíg hér upp fyrst og fremst til að þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans í þessa mikilvægu umræðu. Hv. þingmaður, sem fór fyrir þingmannanefndinni sem lagði mat á niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndarinnar og það hvort tilefni væri til þess að ákæra einhvern af fyrrverandi ráðherrum, hefur sérstaklega góða og yfirgripsmikla þekkingu á þessu máli. Við hv. þingmaður vorum ekki sammála á sínum tíma um sakarmatið, en ég er honum innilega sammála um það hvaða áhrif þeir atburðir sem hér gerðust í atkvæðagreiðslunni hljóta að hafa á mat Alþingis sem ákæranda í þessu máli sem og þeir atburðir sem gerst hafa í millitíðinni, m.a. nú síðast þau greinaskrif sem hv. þingmaður vísar til. Hafi einhver verið í vafa um að tilefni væri til þess að leggja fram þá tillögu sem ég 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir mjög góða ræðu hér þar sem farið var vandlega yfir álitaefni okkar sem sátum í þingmannanefndinni. Sá sem hér stendur sat sannarlega í henni og var í þeim meiri hluta sem formaður þingmannanefndarinnar, Atli Gíslason, lýsti og komst að þeirri niðurstöðu að eftir faglega yfirlegu á flóknum lögfræðilegum viðfangsefnum væri það mat okkar að ákæra bæri fjóra ráðherra en engan ef ekki væri samstaða um það. Mér fannst, eins og hv. þingmanni, sú atkvæðagreiðsla sem hér fór fram breyta eðli málsins. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þá hugmynd sem hann varpaði fram, að það hefði verið eðlilegt að kalla málið aftur 

Herra forseti. Það vildi svo til á sínum tíma að þingmannanefndin hóf störf í janúar 2010 og frestaðist útkoma skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis fram til 12. apríl þannig að nefndinni gafst ærið og vel þegið ráðrúm sem var mjög gott. Ætli við nefndarmenn höfum ekki verið þeir einu sem voru fegnir því að dráttur varð á skýrslunni vegna þess að við kortlögðum grundvöllinn sem við ætluðum að vinna eftir. Ég tel og taldi það eðlilegt vegna þess að við hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson vorum með heildstæða tillögu, eina heildstæða tillögu, að þessi álitaefni yrðu skoðuð í nefndinni með sérfræðingum. Það álitaefni sem er uppi og Stefán Már Stefánsson vekur athygli á varðar ekki bara formhlið málsins, þ.e. að einn skyldi tekinn út úr, menn tala þá um jafnræðisregluna, heldur líka efnisþættina, hina efnislegu hlið málsins, og þó að formlegu hliðinni sé lokið fyrir landsdómi á landsdómur 

Herra forseti. Ég ætla að nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir að ég tek fyllilega undir vangaveltur hv. þm. Atla Gíslasonar um að þingið hafi gert mistök á þeim tíma með því að taka seinni atkvæðagreiðsluna í beinu framhaldi af hinni fyrri án þess að fjalla bæði um efnisleg og fræðileg atriði þessa máls. Ég held hins vegar, eins og hann lýsti ágætlega í ræðu sinni, að geðshræring og það að menn hugsa ekki alveg skýrt þegar hlutirnir gerast mjög hratt sé ástæða þess að þeir áttuðu sig ekki nákvæmlega á hvað var að gerast á þeim tímapunkti en hafa síðan haft svigrúm til að velta því fyrir sér. Þessi tillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar er nú komin fram og við höfum tækifæri til þess að fara ofan í þetta mál aftur, senda málið til nefndar og fara fræðilega yfir það 

Herra forseti. Já, ég viðurkenni að það voru mistök. Ég get bara sagt það hér að ég var sjálfur í talsvert mikilli geðshræringu eftir þessa atkvæðagreiðslu. Ég fann til vanlíðanar í allmarga daga á eftir. Það hvarflaði að mér að flytja slíka tillögu en mér fannst það ekki standa mér næst. Nú gefst tækifærið, eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson benti á, til að fara með faglegum og fræðilegum hætti yfir málið út frá þeim grunnsjónarmiðum sem ákærandi á að starfa og í þeim anda. Hann á að velta við öllum steinum. Hér eru komin upp efnisleg álitaefni sem ég tel þess eðlis að við þurfum sérfræðilega, faglega og lögfræðilega leiðsögn. Það eru líka atriði í þingsályktunartillögunni sem ég tel að þurfi ekki þeirrar með, eins og kostnaður við málaferlin. En þarna er talað um forsendur og fleiri atriði 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir innlegg sitt við þessa umræðu. Ég átti sæti í þeirri nefnd sem hann stýrði, var hins vegar hvorki í þeim meiri hluta né minni hluta sem komu með ákærur á hendur ráðherrum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji að með frávísun landsdóms á tveimur fyrstu ákæruatriðum á hendur ráðherrunum fjórum sem þingsályktunartillagan boðaði séu forsendur fyrir ákærunni brostnar.

Herra forseti. Ég hef tekið hlutverk mitt sem ákærandi mjög alvarlega, hef nálgast það með auðmýkt og af mikilli virðingu og ég finn til mikillar ábyrgðar. Þess vegna flutti ég ræðuna á þann veg að ég vildi fá sömu leiðsögn og við fengum í þingmannanefndinni frá sérfræðingum um óaðskiljanlega hluti, ekki bara hugsanlega ráðherraábyrgð. Þannig vil ég halda áfram. Ég vil velta við öllum steinum, ég vil skoða hvort þessi sjónarmið séu tæk, hvort þau séu rétt eða röng. Þegar sú ráðgjöf sem á að sækja milli fyrri og síðari umræðu hefur verið fengin mun ég endanlega taka efnislega afstöðu til þess hvað niðurstaða landsdóms varðandi formsatriðin þýðir.

Virðulegur forseti. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann vegna þess að í ákærunni og við ákærutilbúning var lengi vel horft til fundar sem haldinn var í febrúar með formanni bankastjórnar Seðlabankans, forsætisráðherra, utanríkisráðherra og fjármálaráðherra þar sem vísað var til stærðar bankakerfisins og þess hruns sem virtist blasa við. Til þessa fundar er oftast vísað sem upphafspunkts þess aðgerðaleysis, hirðuleysis sem ráðherrarnir voru sakaðir um. Hins vegar gaf Seðlabankinn út heilbrigðisvottorð í maí sama ár með þeim bönkum sem hann varaði við á þessum margfræga fundi í febrúar. Ég spyr hv. þingmann hvort hann telji ekki koma til greina í yfirferð, ef af verður, að skoða þetta frekar.

Herra forseti. Fundurinn í Seðlabankanum 7. febrúar var afdrifaríkur. Þá var sagt við þá ráðherra sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir nefndi að bankarnir ættu níu mánuði eftir ólifaða. Síðan koma fram í skýrslu okkar fimm önnur tilgreind atriði frá 7. febrúar sem áttu að verða til þess að menn brygðust við. Svo varð ekki. Ég kann ekki að skýra afstöðu Seðlabankans í maí. Hún er að mínu mati lítt skiljanleg, ef ég má orða það svo, en þær skýringar komu að menn vildu ekki rugga bátnum og gera vandann opinberan. Ég er þess fullviss sjálfur og lýsti því í ræðu minni 17. september 2010 að hefði verið gripið til ráðstafana strax þá og bönkunum settir tilsjónarmenn og þar fram eftir götunum hefði verið 

Forseti. Ég vil beina spurningu til hv. þm. Atla Gíslasonar um það sem mér fannst ekki koma alveg nógu skýrt fram í ræðu hans áðan: Telur hv. þingmaður að þingmannanefndin sem hann leiddi hafi efnislega komist að röngum niðurstöðum? Er hv. þingmaður ósammála því sem kemur fram í tillögu til rökstuddrar dagskrár frá fjórum fyrrverandi nefndarmönnum hans þar sem þeir segja, með leyfi forseta? „Í því máli sem hér um ræðir hefur ekki orðið neinn sá forsendubrestur sem réttlætir að fallið verði frá málinu.“ Hafa orðið einhverjar breytingar á málatilbúnaðinum sjálfum? Hafa komið ný gögn sem kalla á það að málið verði rannsakað upp á nýtt? Það kom fram í ræðu hv. þingmanns í umræðum um þetta mál, eins og ég vitnaði til fyrr í morgun, að hann teldi þetta mál vera afar vel 

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar og þess fullviss að meiri hluti þingmannanefndarinnar hafi komist að rökstuddum réttum niðurstöðum. Síðan fór ógæfan í hönd þegar atkvæðagreiðslan fór fram. Þá fór málið að mínu mati úr farvegi faglegrar umræðu, þ.e. fagleg umræða vék fyrir sjónarmiðum flokkapólitíkur og persónulegum ástæðum. Þarna urðu breytingar, nákvæmlega þarna, á faglegri meðferð þingmannanefndarinnar við atkvæðagreiðsluna. Ég vil líka segja að mér finnst frávísunartillagan vega alvarlega að virðingu Alþingis, að virðing þess verði fyrir borð borin ef slík tillaga verður samþykkt, að vísa frá þessari tillögu án fræðilegrar faglegrar umfjöllunar. Við höfum ekkert að óttast, við skulum bara velta öllum steinum við eins og við gerðum í þingmannanefndinni 

Forseti. Ég skil hv. þingmann þannig að ekki hafi orðið nein breyting á málinu sjálfu og skil því ekki röksemdafærsluna um að það þurfi aftur að fara að snúa öllum steinum við, nema þá til að moka yfir. Ég spyr hv. þingmann annars. Hann vitnar ítrekað í ræðu sinni í Stefán Má Stefánsson háskólaprófessor máli sínu til stuðnings, sem hefur skrifað talsvert um þetta mál á síðum Morgunblaðsins undanfarna daga og vikur. Finnst hv. þingmanni það skipta máli varðandi álit þessa háskólaprófessors að hann hafi ekki bara veitt verjendum Geirs H. Haardes ráðgjöf og stuðning heldur þegið fyrir það greiðslur? Finnst hv. þingmanni það skipta máli í umfjöllun þessa máls? Varðar það trúverðugleika? Er það faglegt að því leytinu til að mati þingmannsins? Þingmaðurinn er löglærður og þekkir vel til málsins og því mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann 

Herra forseti. Í frægum viðtalsþætti í sjónvarpinu fyrir mörgum áratugum, frá upphafsdögum sjónvarpsins, ræddu saman Halldór Kiljan Laxness, Gunnar Gunnarsson o.fl. Nóbelsskáldið sagði: Eigum við ekki að lyfta þessu aðeins upp á hærra plan? Eigum við ekki að lyfta umræðunni upp á faglegt plan, hv. þm. Björn Valur? Ég bið þig góðfúslega að lyfta umræðunni upp á hærra plan og fara í efnisleg rök málsins. Það hafa orðið breytingar og þær urðu við atkvæðagreiðsluna, þar urðu mér á mistök, en að varpa því hér fram að menn hafi þegið greiðslur fyrir að veita ráðgjöf, hvaðan hefur þingmaðurinn þessar upplýsingar? Af hverju ber hann þetta fram?

Frá háskólaprófessorunum.

Nefnd sem fjallar um þetta mál mun kalla til ótal sérfræðinga og sérfræðiráðgjöf þeirra verður metin af trúverðugleika þeirra og öðru. 

Hæstv. forseti. Síðustu orð hv. þm. Atla Gíslasonar ættu að verða ýmsum, og þar á meðal hv. þm. Birni Val Gíslasyni, áminning um að velta fyrir sér rökunum í málunum, rökum með og á móti, lögfræðilegum rökum í málinu. Það sem við erum að ræða hér í dag er mjög mikil lögfræðileg spurning, raunar margar lögfræðilegar spurningar en fyrst og fremst tvær. Annars vegar er spurningin um það sem hefur vissulega verið varpað fram hér í dag, hvort Alþingi geti afturkallað ákæruna á hendur Geir H. Haarde, og síðan hvort Alþingi eigi að nýta heimildina til að afturkalla ákæruna. Þetta eru grundvallarspurningarnar. Í þeirri tillögu sem hér er til umræðu, og ég styð, er þessum spurningum báðum svarað með jákvæðum hætti. Tímans vegna vísa ég almennt til þess sem þar stendur. Ég vil hins vegar nota tíma minn fyrst og fremst til að fjalla um fyrri spurninguna, þ.e. hvort Alþingi geti afturkallað ákæruna vegna þess að því hefur ítrekað verið haldið fram á opinberum vettvangi og hér í þingsal í dag að Alþingi geti það ekki, að Alþingi eigi ekki að gera það og megi ekki gera það. Það er spurning sem við þurfum að takast á við vegna þess að umræðan bendir til þess að ýmsir þingmenn ætli að nota það sem yfirskin og afsökun fyrir afstöðu sinni og stuðningi við frávísunartillöguna að málið sé ekki þingtækt, að það sé utan heimilda Alþingis að samþykkja tillöguna. Ég ætla í ljósi frávísunartillögunnar sem fram hefur komið hér í dag að benda á að ef menn eru einfaldlega efnislega á móti því að afturkalla ákæruna, ef menn telja bara ekki komnar fram nægilega miklar breytingar eða breyttar forsendur til að afturkalla ákæruna, geta menn greitt atkvæði gegn tillögunni þegar hún kemur til lokaatkvæðagreiðslu. Það er afstaða sem hægt er að rökstyðja þó að ég sé ósammála henni. Það að styðja frávísunartillöguna felur í sér að málið komist aldrei á það stig, að það eigi að stöðva meðferð málsins hér í dag áður en það fær skoðun í nefnd, áður en þar er farið ofan í rök fyrir tillögunni og gegn henni, áður en það er skoðað af hálfu þingmanna og eftir atvikum sérfræðinga sem til þingnefndar koma hvort þessar efnislegu forsendur sem lágu að baki ákærunni séu breyttar. Ef frávísunartillagan verður samþykkt er þingið einfaldlega að segja: Við ætlum ekki að skoða þetta ofan í kjölinn, við ætlum að taka afstöðu áður en við skoðum málið ofan í kjölinn, við ætlum að vísa þessu máli frá. Sú afstaða hlýtur að byggja á einhverjum hugmyndum um að þingið geti ekki afturkallað ákæruna. Það skyldi maður halda. Ef menn vilja ekki skoða málið, ef menn vilja ekki gefa því færi á að fara í gegnum þinglega meðferð, umræður í nefnd og síðari umr. eftir atvikum, hlýtur það að vera vegna þess að menn telji það ekki þingtækt eða menn telji það ekki eiga heima í þinginu eða eiga að fá þar umfjöllun. Það hlýtur að vera, það er ekki bara vegna þess að menn eru á móti efni tillögunnar. Við erum ekki vön því á þingi að hafna því eftir 1. umr. um mál, hvorki lagafrumvörp né þingsályktunartillögur, að mál gangi til nefnda og fái þar skoðun. Auðvitað vitum við að ekki fara öll mál út úr nefnd. Það er þá ákvörðun nefnda, eftir skoðun væntanlega, að mál fari ekki út úr nefnd. Það hefur verið gagnrýnt en það er óþekkt, hæstv. forseti, eftir því sem ég best veit, að mál fái ekki skoðun í nefnd. Ég hygg að það sé óþekkt og væri raunar forvitnilegt að grafast fyrir um tölfræði í því sambandi. Hér hefur verið vísað til þess að áður hafi komið fram frávísunartillögur á Alþingi gagnvart lagafrumvörpum og þingsályktunartillögum. En hvenær hefur það gerst? Það hefur gerst eftir skoðun máls í nefnd, eftir að nefndarmenn hafa fjallað um mál, farið yfir þau fram og til baka, kallað til gesti, leitað umsagna o.s.frv. Það hefur gerst þá, það hefur gerst eftir skoðun. Ég hygg að allir hljóti að vera sammála um að slíkt er miklu vandaðri vinnubrögð en að henda málinu út á þessu stigi máls. Ættum við ekki að geta verið sammála um það? Viljum við ekki skoða mál áður en við hendum því út? Er það ekki eðlilegt? Nema þá að menn séu sannfærðir um að málið sé einfaldlega ekki þingtækt. Það kann að vera að svo sé, það kann að vera að sumir í þessum sal séu sannfærðir um að málið sé ekki þingtækt, að þarna sé verið að leggja til að Alþingi geri eitthvað sem það getur ekki gert. Það kann að vera, það hefur örlað á því sjónarmiði í umræðum hér í dag. Ég vek athygli reyndar á því að frávísunartillagan er ekki beinlínis rökstudd með þeim hætti þó að það komi hins vegar fram hjá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni að það sé grundvöllurinn að því að hann standi að henni ásamt fleirum. Það kemur samt ekki fram í skýringum með tillögunni sjálfri þó að það sé einhver undirliggjandi ástæða að þeir séu ósáttir við úrskurð forseta Alþingis um að málið sé þingtækt. Telji menn að þetta mál sé ekki þingtækt, telji menn að þarna sé verið að leggja til að Alþingi geri eitthvað sem það getur ekki gert - kallar það á hvað? Þá kallar það á að menn komi með einhver lögfræðileg rök fyrir máli sínu, að menn færi einhver lögfræðileg rök fyrir því að Alþingi geti ekki afturkallað málið og að það sé þar af leiðandi ekki þingtækt. Er ósanngjarnt að lýsa eftir slíkum lögfræðilegum rökum, er ósanngjarnt að gera það? Ég held ekki. Það nægir ekki að menn segi: Ég er á móti málinu, ég er ósammála málinu, þess vegna tel ég það ekki þingtækt. Það gengur ekki, menn þurfa að kafa aðeins dýpra. Það verður að gera þá kröfu til manna að þeir kafi aðeins dýpra en að vísa til einnar setningar í riti Ólafs Jóhannessonar og einnar setningar í riti Bjarna Benediktssonar, að menn til dæmis leitist við að svara þeim rökum sem Róbert Spanó lagaprófessor og fleiri fræðimenn og lögfræðingar hafa sett fram á undanförnum dögum, að menn komi með einhver lögfræðileg rök til þess að hrekja það sem hefur komið fram í skrifum þessara manna á undanförnum dögum. Eru menn til í að reyna það? Ég vildi gjarnan sjá það, hæstv. forseti. Ef menn eru ekki tilbúnir að færa lögfræðileg rök fyrir því að þetta mál eigi ekki heima hér á þingi, eigi ekki að fá þinglega meðferð, hvað segir það um málflutning þeirra? Hvað segir það um tilgang þeirra? Er ætlunin virkilega að koma í veg fyrir umfjöllun um mál, koma í veg fyrir að leitað sé eftir röksemdum og gagnrökum? Er það svo? Á hvaða grunni byggir svoleiðis aðgerð hér í þinginu, hæstv. forseti?

Virðulegi forseti. Ég kem nýr að þessu máli í sölum Alþingis. Ég hef lagt mig fram um að fara vandlega yfir öll gögn þess síðustu daga, þar á meðal niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis, tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherra, þær fræðigreinar og blaðagreinar sem hafa verið skrifaðar um málið, stefnu saksóknara Alþingis, úrskurð landsdóms frá 3. október og að sjálfsögðu þá tillögu til þingsályktunar sem liggur fyrir um afturköllun ákæru. Í greinargerð þingsályktunartillögunnar er reynt að færa fram rök fyrir afturköllun ákærunnar. Eftir yfirferð mína liggur ljóst fyrir að ekkert í þeim rökstuðningi felur í sér slíka eðlisbreytingu eða ný sannindi í þessu máli að það kalli á afturköllun eða einhverja breytingu á þeirri samþykkt sem Alþingi gerði á haustmánuðum 2010. Það er eitt að hafa stöðu til að taka mál upp að nýju og leggja fyrir Alþingi, eins og gert er með þessari tillögu, og fá hér efnislega umræðu og annað að geta fært fram sannindi eða rök fyrir því að ástæða sé til að afturkalla fyrri samþykkt. Rökin eru ekki til staðar að mínu mati og því get ég hvorki samþykkt fyrirliggjandi þingsályktunartillögu né tel ég rétt að taka hana til frekari þinglegrar meðferðar. Hér hefur komið fram, m.a. í ræðu hv. Atla Gíslasonar, fyrrverandi formanns þingmannanefndar Alþingis, að engar efnisbreytingar hafi orðið í málatilbúnaði eins og hann var lagður fyrir af hálfu nefndarinnar á sínum tíma. Hans mat er að eðlisbreyting hafi orðið þegar niðurstaða afgreiðslunnar lá fyrir í þinginu. Það er pólitísk afstaða, hún er ekki efnisleg. Ákvörðun Alþingis hefur legið fyrir í liðlega 15 mánuði og á þeim tíma hefur málið gengið fram með eðlilegum hætti af hálfu embættis saksóknara og landsdóms. Eftir ítarlega umræðu og yfirferð og óskir verjanda um frávísun málsins liggur fyrir skýrt álit bæði saksóknara og landsdóms að öll meginefni framkominnar ákæru standi óbreytt. Það er meginatriði þessa máls. Ef ástæða væri til endurskoðunar og/eða afturköllunar væri það ekki nema að fyrir lægi slíkt mat eða niðurstaða af hálfu saksóknara eða landsdóms. Ef einstökum þingmönnum eða þingheimi þótti afgreiðsla þingsins óeðlileg eða málatilbúnaður óeðlilegur að öðru leyti er óneitanlega sérstakt að þær athugasemdir eða viðbrögð hafi ekki komið fram með formlegum hætti á Alþingi fyrr en nú, nokkrum vikum áður en málið verður tekið til lokameðferðar, enda er ljóst af þeirri greinargerð sem fylgir framlagðri tillögu að forsendur málsins hafa á engan hátt tekið þeim breytingum efnislega að hægt sé að færa skýr rök fyrir því að afturkalla fyrri samþykkt. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar en þörf er á, öll lykilatriði málsins liggja ljós fyrir að mínu mati. Landsdómur er eini vettvangurinn sem er fyrir hendi til að rannsaka mögulegar sakir ráðherra og um leið mun sú rannsókn skýra ýmsa aðra þætti sem snúa að stjórnsýslu og embættisverkum við stjórn landsins, ekki síst efnahags og fjármála. Okkur ber skylda til að ljúka þessari vinnu allra hluta vegna af fagmennsku og ábyrgð. Með flutningi þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir og þeirri umræðu og uppákomu sem fylgt hefur í kjölfarið er markvisst búið að gera þetta mál að pólitísku átakamáli sem hefur minnst að segja um stöðu og hlut þess sem sætir málshöfðun fyrir landsdómi. Að afturkalla ákæru og draga þannig til baka fyrri samþykkt Alþingis á þeim marklausu forsendum sem hér eru lagðar fram væri ekki bara óskynsamlegt heldur líka versta pólitíska niðurstaðan fyrir hvort heldur er Alþingi eða hinn ákærða.

Hæstv. forseti. Ég velti því fyrir mér og bið hv. þm. Lúðvík Geirsson að svara, þegar hann fær tækifæri til þess á eftir, hvort það sé réttur skilningur minn að sú afstaða sem hann lýsti í ræðu sinni sé í stuttu máli: Ég er á móti málinu, ég vil ekki að efni tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar nái fram að ganga, þess vegna ætla ég að styðja frávísun svo málið fari ekki til nefndar og komist ekki til síðari umr.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu sé ég ekki að færð hafi verið fram rök fyrir því að hér hafi orðið þær efnislegar forsendubreytingar frá því að Alþingi samþykkti ákæru á haustdögum 2010 að það kalli á að málið sé tekið úr þeim farvegi sem það er í.

Hæstv. forseti. Ég bið hv. þingmann vinsamlega að svara spurningunni vegna þess að hann gerði það ekki í þessu svari við andsvari. Það sem um var að ræða og það sem birtist í orðum hv. þingmanns er að efnislega telur hann ekki forsendur fyrir því að Alþingi samþykki tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar, ég held að við séum sammála um það. Efnislega er hann á móti því að tillagan um að afturkalla ákæruna nái fram að ganga. Gott og vel, ég er ósammála því áliti, hv. þingmaður er sammála því áliti. Er það nægt tilefni fyrir hv. þingmann, þ.e. efnisleg andstaða við málið, til að hann styðji frávísunartillögu þannig að málið fái ekki skoðun í nefnd, þannig að ekki sé skoðað í nefnd hvaða rök eru fyrir málinu, hvaða rök eru fyrir því sem tillöguflytjandi segir og hvaða rök eru fyrir sjónarmiðum úr gagnstæðri átt? Það bara má ekki fá skoðun í nefnd - 

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni liggur það fyrir að saksóknari og landsdómur hafa fjallað um þau álitaefni sem sett eru fram í rökstuðningi fyrir þessari frávísun. Ég tel algjörlega ótækt að málið sé tekið úr þeim farvegi og því komið inn í Alþingi þegar fyrir liggur niðurstaða af hálfu landsdóms hvað þau mál snertir sem eru hér lögð fram sem helsti rökstuðningur fyrir því að taka málið inn í þingið aftur.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Lúðvík Geirsson hvernig hann líti á hlutverk Alþingis þegar kemur að þessum tilteknu málum, ákærum á hendur fyrrverandi ráðherra. Hvaða vald hefur Alþingi þegar að þessu máli kemur? Hann talar hér eins og þetta sé einhver pólitísk ákvörðun sem er verið að taka. Það getur vel verið að sumir þingmenn hafi gert það þegar tillögurnar voru samþykktar haustið 2010 en málið er númer eitt, tvö og þrjú lagalegs eðlis. Alþingi er núna ákæruvald og þarf að haga sér samkvæmt því. Hv. þingmaður hefur komist að þeirri niðurstöðu einn og sjálfur að það þurfi ekki að athuga þetta mál og þá eigi Alþingi sem ákæruvald ekki að fara yfir rök málsins með og á móti og fá vísustu sérfræðinga til að kanna hvort sá maður sem nú sætir ákæru - við skulum gera okkur grein fyrir því að hann hefur skýr mannréttindi, sá sem þar stendur, og hv. þingmaður gerir afar lítið úr þeim. Alþingi hefur ríkar skyldur sem því ber að sinna.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það liggi skýrt fyrir að einhverjir þingmenn hafi klárlega tekið pólitíska ákvörðun þegar málið var til afgreiðslu hér á sínum tíma. Það sýnir sig best í því að eini flokkurinn sem kom samstilltur með pólitíska línu inn í málið var Sjálfstæðisflokkurinn. Og það er aftur sami Sjálfstæðisflokkurinn sem kemur með málið hingað á þeim forsendum sem liggja fyrir í umræddri tillögu. Ég lít svo á að það sé ekki hlutverk Alþingis að taka málið úr höndum landsdóms og vísa til þeirra fræðimanna sem hafa fjallað um það mál.

Það er afar dapurlegt, virðulegi forseti, að heyra hv. þingmann tala um þetta alvarlega mál af þeirri léttúð sem hann gerir í ræðustól Alþingis. Nú vill hv. þingmaður koma í veg fyrir að Alþingi, ákæruvaldið Alþingi, taki málið til athugunar. Það hefur komið fram bæði í þessari umræðu og í þeirri tillögu sem fyrir liggur að málið hefur breyst verulega og það er skylda ákæruvaldsins á hverjum tíma að meta hvort ástæða sé til að halda áfram saksókn. Hv. þingmaður gerir ekkert með það. Hann hefur komist að niðurstöðu og þá varðar hann ekkert um hvað er rétt og rangt í því.

Virðulegi forseti. Ég mótmæli harðlega þeim túlkunum sem hér komu fram í máli hv. þingmanns. Ég vísa til þess sem kom fram í máli hv. þm. Atla Gíslasonar. Ég skildi orð hans á þann veg að hér hefði engin efnisbreyting orðið um þær ákærur sem lágu fyrir til forsendu fyrir þeirri tillögu sem var lögð fram á sínum tíma á Alþingi sem tók það til afgreiðslu. Hins vegar varð eðlisbreyting á málinu að hans mati og greinilega fleiri við það að niðurstaðan varð á þann veg sem við þekkjum. Að það sé svo ástæða til að taka málið inn í þingið aftur er allt annar hlutur en að efnislegir þættir hafi breyst í þeirri ákæru sem er til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður taldi upp nokkur atriði sem hann sagðist hafa kynnt sér, en ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi ekki eitt atriði sem hann hlýtur að hafa kynnt sér eins og aðrir þingmenn Samfylkingarinnar. Ég kveikti á því þegar hann nefndi að það væri verið að gera þetta að pólitísku átakamáli. Ef hv. þingmaður fer til baka, rifjar upp og kynnir sér hvernig atkvæðagreiðslan var í þinginu voru það nákvæmlega samflokksmenn hans í Samfylkingunni sem léku taktískt pólitískan leik í þessu máli til að losa sína menn undan því að vera ákærðir. Það skýrist mjög vel núna, virðulegi forseti, og hv. þingmaður ætti kannski að kynna sér málið. Ég bið hann að svara spurningunni: Hvernig túlkar hann ályktun Samfylkingarfélagsins í Reykjavík sem hótar þingmönnum flokksins því að þeir muni ekki komast í framboð ef þeir gera ekki eins og félagið segir? Hvernig túlkar hv. þingmaður það?

Virðulegi forseti. Ég hef bara enga skoðun og túlkun á því hvernig einstök flokksfélög álykta um þetta mál út eða suður. Hins vegar liggur ljóst fyrir, eins og ég nefndi áðan, að hér komu allir flokkar að undanskildum Hreyfingunni og Sjálfstæðisflokknum með ólíka afstöðu 

Og VG.

Og Vinstri grænir, já. 

Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum að hlusta á þessa afneitun samfylkingarmanna. Þetta er sama afneitunin og þeir hafa gagnvart því að hafa verið í ríkisstjórn frá 2007, gjörsamlega sneyddir því að viðurkenna að bera einna mesta ábyrgð á því hvernig fór, helstu klappstýrur útrásarinnar. Svo láta þeir eins og það hafi engin áhrif á þá þegar flokksfélög eins og Samfylkingarfélagið í Reykjavík segja við þingmenn að ef þeir greiði ekki atkvæði eins og félagið segir muni þeir hafa verra af, þeir þurfi ekki að huga meira að framtíð í pólitík. Þetta er pólitík sem við viljum ekki sjá hérna inni, þarna er verið að beita grímulausum flokkspólitískum þrýstingi. Það er alveg ljóst að þeir þingmenn Samfylkingarinnar sem eitthvert bein hafa í nefinu ætla að láta réttlætið ná hér fram að ganga, ekki hinir.

Virðulegi forseti. Já, það er greinilegt að einhverjir aðrir flokkar þurfa þá að taka það til sín að vera undir flokkslegum pólitískum þrýstingi og línum í því hvernig þeir greiða atkvæði. 

Hverjir hafa áhrif?

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Geirsson kemur inn fyrir þingmanninn Þórunni Sveinbjarnardóttur sem greiddi atkvæði gegn ákæru á alla fjóra sem til umræðu voru á sínum tíma. Hv. þingmaður kom inn á það áðan að hann væri búinn að komast að þeirri niðurstöðu sjálfur að það hefði verið efnislega rétt að fara í þessa vegferð. Ef hann ræktar ákæruhlutverk sitt, sem hann verður að taka alvarlega, segir hann að það séu meiri líkur á sakfellingu en sýknu, bara þannig að það sé undirstrikað með afstöðu hans til málsins. Ég vil hins vegar tala um það sem hann kom inn á varðandi ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar. Ég saknaði þess að hann minntist ekki á það sem hv. þm. Atli Gíslason sagði sem var meðal annars: Frávísunartillagan, sem verður til umræðu væntanlega og afgreiðslu á eftir, vegur að virðingu Alþingis án þess að farið sé yfir tillöguna efnislega eða faglega. Ég saknaði þessa hluta ræðunnar frá hv. þm. Atla Gíslasyni í ræðu hv. þm. Lúðvíks Geirssonar. Hvaða afstöðu og skoðun 

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að mat manna á því hvar virðing Alþingis liggur í þessum efnum er ólíkt. Mitt mat er að það sé ekki hlutverk og staða Alþingis, eins og í pottinn er búið, eins og mál standa og eins og málið hefur verið rekið fyrir og liggur fyrir af hálfu landsdóms og saksóknara, að taka málið með þessum hætti úr þeim höndum.

Frú forseti. Þetta eru alveg ótrúleg skilaboð frá hv. þm. Lúðvíki Geirssyni, að þingið geti ekki fengið að tala um þingsályktunartillöguna sem hér um ræðir og fjalla um hana efnislega, faglega, fara yfir þær ástæður sem meðal annars hv. þm. Atli Gíslason hefur komið inn á og talað um raunverulega eðlisbreytingu sem hafi átt sér stað á málinu fyrir utan þau lögfræðilegu rök sem til að mynda Stefán Már Stefánsson hefur bent á í sínum skrifum og Ragnar Hall með dómi Hæstaréttar frá árinu 2009. Það eru mörg lagaleg rök sem knýja á um að þessi tillaga verði tekin til efnislegrar umræðu. Ég spyr hv. þingmann: Telur hann sig rækja hlutverk sitt sem ákæruvald - því að hann er hluti af ákæruvaldinu - alvarlega með þessu fyrirkomulagi og framkomu sem hann sýndi í ræðu sinni áðan?

Virðulegi forseti. Málið var komið í hendur landsdóms áður en ég kom til starfa á Alþingi og ég tel að það sé þar í réttum farvegi. Ég er búinn að fara yfir það hér í ræðu og andsvörum. Ég tel ekkert nýtt hafa komið fram, hvorki í þeirri greinargerð sem fylgir tillögu þeirri sem hér er til umfjöllunar né í þeirri efnislegu umræðu sem farið hefur fram hérna frá því klukkan hálfellefu í morgun, sem breytir afstöðu minni til þess hvernig þetta mál liggur hér fyrir.

Herra forseti. Það er rétt sem sagt hefur verið í umræðunni að hér er á ferðinni mjög vandmeðfarið mál, mikilvægt mál, sem snertir marga og er eðlilegt að menn vandi sig í málflutningi sínum. Við getum að sjálfsögðu haft mismunandi skoðanir bæði á tillögunni sjálfri, sem hv. þm. Bjarni Benediktsson flytur, og tillögu til rökstuddrar dagskrár sem hér liggur einnig fyrir. Á þeim stutta tíma sem til ráðstöfunar er vil ég fyrst og fremst horfa á það álitaefni sem upp hefur komið í umræðunni, hvort Alþingi í raun geti haft afskipti af þessu máli eftir að það hefur sent það til landsdóms eins og gert var með þingsályktun Alþingis í septembermánuði árið 2010. Það er rétt að tillaga meiri hluta þingmannanefndarinnar undir formennsku Atla Gíslasonar gerði ráð fyrir því að höfða mál á hendur fjórum ráðherrum, í fjórum töluliðum var gert ráð fyrir að höfða má á hendur fjórum ráðherrum fyrir vanrækslu í starfi. Í því efni má líta svo á að þegar Alþingi var ákæruvald á þeim tímapunkti hafi það verið fjölskipað sem slíkt, það tók ákvörðun í þingsal með atkvæðagreiðslu. Menn geta að sjálfsögðu haft þá skoðun að niðurstaðan úr þeirri atkvæðagreiðslu hafi verið óheppileg eða ekki í takti við það sem menn sáu fyrir sér, t.d. ekki í takti við það sem meiri hluti þingmannanefndarinnar sá fyrir sér, en það var niðurstaða Alþingis engu að síður, ákæruvaldsins sem slíks. Í frumvarpi til laga um landsdóm frá 1963, sem samið var af Ólafi Jóhannessyni og flutt af Bjarna Benediktssyni, þá dómsmálaráðherra, segir, með leyfi forseta: „Það er nýmæli, að Alþingi kýs 5 menn úr sínum hópi - saksóknarnefnd - til þess að fylgjast með málinu og vera saksóknara til aðstoðar. Skal saksóknari hafa sem nánasta samvinnu við saksóknarnefnd Alþingis. Það þykir eðlilegt að gefa Alþingi, sem fer hér með ákæruvaldið, kost á því að fylgjast með þessum hætti með saksókninni. Er slíkt í senn saksóknara styrkur og aðhald. En eins og nú er, hefur Alþingi engin skipti af málinu, eftir að það hefur kjörið sóknara. Með kjöri saksóknarnefndar fær Alþingi hins vegar sérstaka fulltrúa til að fylgjast með saksókninni og ýta á eftir henni, ef þörf gerist.“ Þetta er eða hefur verið lengst af hinn viðtekni skilningur lögfræðinga og fræðimanna á þessu sviði, eftir því sem ég fæ best skilið. Því hefur ekki verið á móti mælt fyrr. En nú þegar þetta tiltekna mál er komið til dóms koma fram fræðimenn og lögfræðingar sem hafa annan skilning á þessu og ganga þannig á hólm við þessa viðteknu venju. Spurt er í ræðu: Af hverju koma menn ekki með rök fyrir því að vera ósammála þessum fræðimönnum sem komið hafa fram á síðustu dögum? Ég spyr: Hvar eru rök þeirra gegn þessari viðteknu skoðun sem lengi hefur verið uppi?  Það hefur t.d. ekki breytt þeirri skoðun sem fram kemur í grein eftir Andra Árnason hæstaréttarlögmann þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Eftir að Alþingi hefur samþykkt þingsályktun um málshöfðun og kosið saksóknara Alþingis, varamann og þingnefnd er málið komið úr höndum þingsins. Alþingi getur ekki eftir það afturkallað málsókn, hvorki hið sama þing né nýskipað.“ Þetta skrifar Andri Árnason árið 2009, það er eftir að lögunum um meðferð sakamála var breytt, eins og vísað hefur verið í. Ég fæ því ekki séð að þeim skilningi hafi í raun verið hnekkt. Komið hafa fram ýmis sjónarmið en ég er ósammála þeim, ég tel að menn hafi ekki fært rök fyrir máli sínu. Menn hafa jafnvel sagt að fræðimenn á sínum tíma hafi ekki fært rök fyrir þessari túlkun sinni. Ég verð því að segja alveg eins og er að niðurstaða mín er að það sé ekki í valdi Alþingis að taka þessa ákvörðun hér og nú, það væri þá eingöngu ef saksóknari sjálfur hlutaðist til um það gagnvart Alþingi að gera breytingu á ákærunni, fella niður ákæruliði eða eitthvað þess háttar sem Alþingi tæki málið upp aftur. Það er afstaða mín í málinu og það ræður þeirri afstöðu minni að ég styð tillögu til rökstuddrar dagskrár, ekki vegna þess að ég vilji ekki að málið fái efnislega meðferð, ég tel bara ekki að það sé í valdi Alþingis að gera það. Ef menn eru þeirrar skoðunar og halda sig við þá stjórnskipunarfræðinga sem fjallað hafa um málið, strax í upphafi, getur maður eiginlega ekki komist að annarri niðurstöðu en að vísa eigi málinu frá á þessum fundi. Við getum auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hvort það sé rétt eða ekki. En ég er sannfærður um að það er rétt túlkun og tel að það hljóti að hafa vakað fyrir þeim sem sömdu málið á sínum tíma og fjölluðu um það að Alþingi ætti síðan ekki að hafa afskipti af málinu eftir að það tæki þessa ákvörðun, burt séð frá því hvort menn telji hana síðan hafa verið rétta eða heppilega. Ég er alla vega algerlega sannfærður um að það er réttur skilningur. Ég tel að það liggi fyrir að fræðimenn hafi lengi vel verið einróma í lagatúlkun sinni. Í 13. gr. laga um landsdóm eru nákvæm fyrirmæli um hvernig ákvörðun um málshöfðun gegn ráðherra skuli tekin. Í lögunum er hins vegar ekkert fjallað um afturköllun þeirrar ákvörðunar og þá auðvitað heldur ekki um heimild Alþingis til að fella niður mál sem til meðferðar er fyrir landsdómi. Það er því augljóst að ekki er gert ráð fyrir því að Alþingi hafi frekari afskipti af dómsmálinu. Í 16. gr. laganna segir um saksóknara Alþingis, með leyfi forseta: „Hann hefur um starf sitt samráð við saksóknarnefnd Alþingis.“ Lögskýringin sem fylgir í greinargerð með lagafrumvarpinu segir nákvæmlega um þetta ákvæði það sem ég var að lesa áðan, að Alþingi hafi ekki frekari skipti af málinu eftir að það hefur kosið sóknara til þess að reka það. Það er meginástæðan fyrir því að ég er þeirrar skoðunar að Alþingi sé ekki bært til þess að taka þessa ákvörðun. Ég tel að það hafi verið röng ákvörðun hjá forseta að taka málið á dagskrá en forseti hefur auðvitað dagskrárvaldið í sinni hendi og metur það. Ég hef leyfi til þess að vera ósammála því mati forsetans og ósammála þeim sem telja að eðlilegt sé að málið gangi til nefndar og til frekari umfjöllunar vegna þess að ég tel að með því sé í raun og veru verið að færa málsóknina í málinu, sókn og vörn í málinu inn í þingið. Ég tel að hún eigi heima fyrir landsdómi og að það sé réttlát málsmeðferð, landsdómur hljóti þá að komast að þeirri niðurstöðu sinni, með sýkn eða sakfellingu eftir atvikum. Ég tel að það sé eina rétta niðurstaðan sem við getum fengið í málinu en ekki að taka málið í þingsal og reka það hér, að færa rök verjanda, eða saksóknara eftir atvikum, inn í þingsal eða í þingnefnd úr því sem komið er.

Hæstv. forseti. Ég vil ekki hljóma leiðinlegur eða ómálefnalegur en ég hygg að hv. þingmaður þurfi að rökstyðja mál örlítið sitt betur þegar hann gengur gegn þeim skrifum sem komið hafa fram í fjölmiðlum á undanförnum dögum um þetta mál, t.d. frá forseta lagadeildar Háskóla Íslands, prófessor í lögfræði, fyrrverandi ríkissaksóknara og hæstaréttarlögmanni með áratugareynslu. Mér finnst að hann þurfi að koma með aðeins sterkari rök en bara þau að hann sé ósammála þeim skrifum. Ég get alveg virt það að hv. þingmaður geti verið ósammála þeim og mér en ég vildi gjarnan heyra rökin. Staðreyndin er sú, hæstv. forseti, að Alþingi er handhafi ákæruvalds í þessu máli. Landsdómslögin hafa ekki sérákvæði um afturköllun ákæru. 

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég að þeir sem skora á hólm hin viðteknu sjónarmið stjórnskipunarfræðinga, þeirra sem stóðu að samningu þessara laga og hugsuðu þau í þaula á sínum tíma, þurfi að rökstyðja mál sitt en ekki gera kröfu um að þeir sem vilja halda sig við viðtekinn skilning þurfi sérstaklega að færa rök fyrir því af hverju þeir eru ósammála einhverjum nýjum skoðunum sem upp koma nú þegar málið er í algleymingi. Varðandi tilvísun í sakamálalögin vek ég athygli á því að breytingin sem gerð var á landsdómslögunum með vísan í sakamálalögin árið 2008 fjallaði um eitt orð, þar var breytt orðinu einkamál í orðið sakamál, tilvísun í lögin um sakamál í staðinn fyrir lögin um einkamál. Ég segi því: Í lögunum um landsdóm er kveðið á um að það skuli hafa hliðsjón af lögunum um meðferð sakamála eftir því sem við getur átt. Ég tel ekki að sú breyting sem þarna var gerð hafi lotið að þessu atriði sérstaklega enda hefði hún þurft að taka 

Hæstv. forseti. Ég get ekki rakið það á einni mínútu eða tveimur t.d. það sem Róbert Spanó, forseti lagadeildar, skrifaði í Fréttablaðið fyrir tíu dögum. Það er rökstuðningur, af því að honum var auðvitað vel kunnugt um þau sjónarmið sem fram koma í skrifum Ólafs Jóhannessonar til að mynda. Hann vekur reyndar athygli á því að Ólafur fjallar ekkert meira um það, hann segi þetta bara. En Róbert Spanó, forseti lagadeildar, fer í nokkuð ítarlegu máli yfir rökstuðning í málinu þannig að það vantar ekki rökstuðning úr þeirri átt. Það vantar heldur ekki rökstuðning frá lögfræðingi Alþingis varðandi það þegar forseti komst að niðurstöðu sinni. Ég vænti þess að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hafi séð þann texta, það er einmitt rökstuðningur fyrir þeirri niðurstöðu að málið sé þingtækt. Ef hv. þm. Árni Þór Sigurðsson er ósammála því þá 

Herra forseti. Já, ég hef séð þann rökstuðning og ég er ósammála honum vegna þess að ég tel að það sem segir í greinargerð með frumvarpinu um landsdóm, þar sem beinlínis er tekið fram að Alþingi hafi ekki frekari skipti af þessu máli eftir að það hefur verið kosið til saksóknara, standi óhaggað, þar hafi ekkert komið fram sem breyti því. Seinni tíma skýringar koma fram um málið nú þegar það er í algleymingi, hinu er nánast vippað til hliðar eins og það sé dauður bókstafur. Menn fara hér í einhverjar lagaflækjur og vísa í önnur lög máli sínu til staðfestingar. Ég tel ekki að menn hafi fært sannfærandi rök fyrir því að það sem var viðtekinn skilningur þeirra sem stóðu að lagasetningunni, sömdu frumvarpið og hugsuðu það í þaula á sínum tíma sé ekki réttur, ég tel ekki að komið hafi fram neinn rökstuðningur um að þeirri kennisetningu sé kollvarpað, ekki heldur í þeim skrifum sem hv. þingmaður vísaði til í máli sínu.

Herra forseti. Ég er á svipuðum nótum og hv. þm. Birgir Ármannsson hvað þetta mál varðar. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson talaði um Andra Árnason hæstaréttarlögmann. Það er ekkert í skrifum Andra Árnasonar, og hann hefur beinlínis sagt það sjálfur, sem kemur í veg fyrir að þingið geti beint því til saksóknara að fella málið niður. Það er ekkert sem kemur fram í skrifum Andra Árnasonar sem segir að þingið megi ekki hafa frekari afskipti af málinu, ekki neitt. Síðari tíma skrif byggjast einmitt á þeim grundvallarreglum sem við höfum undirgengist, m.a. með Mannréttindasáttmála Evrópu, m.a. með þeirri meginreglu í íslensku réttarfari að saksóknari eða ákæruvald hverju sinni geti á hvaða tíma sem er, á hvaða stigi málsins sem er fellt það niður. Einhverra hluta vegna geta þingmenn Samfylkingarinnar eða Vinstri grænna ekki sætt sig við það. 
             Hv. þm. Atli Gíslason og fleiri þingmenn sem sátu í þingmannanefndinni 

Herra forseti. Hv. þingmaður vísaði fyrst til þess að ekkert hefði komið fram í skrifum Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns sem segði að Alþingi gæti ekki beint því til saksóknara að fella niður ákæru eða breyta henni. Í grein Andra Árnasonar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Eftir að Alþingi hefur samþykkt þingsályktun um málshöfðun og kosið saksóknara Alþingis, varamann og þingnefnd er málið komið úr höndum þingsins. Alþingi getur ekki eftir það afturkallað málsókn, hvorki hið sama þing né nýskipað.“ Svo segir í þessari grein og ég get ekki skilið það nema á einn veg, þó að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kunni að skilja það með öðrum hætti. Hvað varðar það hvort menn eigi að leiðrétta mistök ef menn telja að mistök hafi verið gerð verða menn að sjálfsögðu að ákveða það sjálfir hvernig þeir vilja bregðast við. Þegar búið var að greiða atkvæði fjórum sinnum um málshöfðun á hendur einstökum ráðherrum 

Forseti. Það vakti athygli mína í Fréttablaðinu í dag að talað var um einhverja lögfræðinga sem sögðu að þetta væri ekki tæk leið, en þeir vildu ekki koma fram undir nafni. Það fannst mér mjög merkilegt.

Þeir eru úr Sjálfstæðisflokknum.

Við höfum m.a. bent á fræðimenn eins og Stefán Má Stefánsson, Ragnar H. Hall, Róbert Spanó og fleiri lögfræðinga sem sett hafa fram lögfræðileg rök fyrir því að þessi leið er bæði tæk og fær.

Allir þegja í röð.

- Mér finnst vont að heyra hvernig hv. þingmenn vega að fólki úti í bæ sem getur ekki komið hingað í salinn og varið sig. Mér finnst það miður og slæmt ef þetta er breytingin á Íslandi og hið svokallaða nýja Ísland. Ég vil spyrja hv. þingmann varðandi þingmannanefndina, af því að það skiptir máli að þeir sem sátu í þingmannanefndinni, ekki bara einn heldur fleiri, það hafa a.m.k. tveir, þrír úr þingmannanefndinni svokölluðu sagt: Það urðu mistök við atkvæðagreiðsluna. Eru það ekki næg rök til að við förum efnislega yfir tillöguna? 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður. Við hvað eru menn hræddir? Málið er í farvegi í dómskerfinu og eru menn hræddir við að það gangi þar til enda? Eru menn hræddir við að þar séu kölluð fram vitni sem bæði verjandi og sækjandi vilja fá fram fyrir dóminn? Er það það sem menn eru hræddir við? 
             Ég verð bara að segja alveg eins og er, ég tel að þessi ákvörðun hafi verið tekin meðvitað af Alþingi. Ef runnið hafa á menn tvær grímur eftir þá atkvæðagreiðslu eða menn talið að þeir hefðu gert mistök finnst mér mjög einkennilegt að koma fram núna 15, 16 mánuðum eftir þá ákvörðun og segja: Ja, nú skulum við leiðrétta þetta, þegar búið er m.a. að láta reyna á frávísun fyrir landsdómi sjálfum og hann hefur sagt: Tveimur ákæruatriðum er vísað frá, fjögur halda áfram. Það finnst mér óeðlilegt og ekki sæmandi inngrip í meðferð dómsmáls. 
            

Herra forseti. Ég tel að hún hafi komið fram með nokkuð ljósum hætti afstaða hv. þingmanns varðandi lögfræðilegan þátt málsins. Ég vil bera undir hann annað sem snýr að eðli þessa máls sem við fjöllum hér um. Þannig var að á dögunum kom fram yfirlýsing af hálfu stjórnar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavík. Þar segir, með leyfi forseta: „… hvetjum þingmenn flokksins til að vera samkvæmir sjálfum sér og greiða atkvæði gegn þingsályktunartillögu Sjálfstæðisflokksins þess efnis að máli Geirs H. Haarde verði vísað frá landsdómi.“ Síðan kemur, og það eru þessi ummæli sem ég vil bera undir hv. þingmann: „Meðferð málsins fyrir landsdómi er mikilvægur liður í uppgjöri þjóðarinnar við meðal annars frjálshyggjuna og bankahrunið.“ Ég hefði áhuga á því, herra forseti, að heyra skoðun og afstöðu hv. þingmanns til þessarar skoðunar sem stjórn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lét frá sér fara í formi yfirlýsingar.

Herra forseti. Það er nú samkvæmt þingsköpum þannig að andsvar á að beinast að máli ræðumanns og þetta er efni sem ég fjallaði alls ekkert um í ræðu minni þannig að því sé til haga haldið. Ég segi bara um þetta að ályktun Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, eða stjórnar hennar í Reykjavík, stendur fyrir sig sjálf. Þeir sem að henni standa setja fram sín sjónarmið með þeim hætti sem þeir hafa gert og ég hef ekkert meira um það að segja.

Herra forseti. Nú er það svo að þó að hv. þingmaður hafi ekki verið lengi hér á þingi, ekki í mörg ár, má honum vera fullljóst að í þeim umræðum sem við eigum hér er alsiða og alvanalegt að menn spyrji um efni máls. Það sem hér er verið að ræða um er meðal annars grundvöllur þess að Alþingi hafi höfðað þetta mál. Þessi yfirlýsing Vinstri grænna í Reykjavík snýr einmitt að þeim þætti málsins. Það er því afskaplega eðlilegt að kallað sé eftir viðbrögðum hv. þingmanns við þessari skoðun, þ.e. að framgangur þessa máls sé nauðsynlegur liður í uppgjöri við frjálshyggjuna og þess vegna verði að halda málinu áfram. Þá er því til að dreifa, og nauðsynlegt að hafa í huga, að að baki þessu sjónarmiði er sú skoðun, sem gengur þvert gegn réttarríkinu og grundvallarreglum þess, að pólitísk álitamál eigi að útkljá í réttarsal. Þess vegna beini ég enn og aftur þessari spurningu til hv. þingmanns því að það skiptir verulega miklu máli hver afstaða hans er hvað þetta varðar.

Herra forseti. Ég tel að það mál sem rekið er fyrir landsdómi sé byggt á meintum brotum á lögum um ráðherraábyrgð og ekki á pólitískum vangaveltum. Ég minni á það að í lögum nr. 142/2008, um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, segir í 1. gr. með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að sérstök rannsóknarnefnd á vegum Alþingis leiti sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Þá skal hún leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni, og hverjir kunni að bera ábyrgð á því.“ Þetta stendur í lögunum. Frumvarp til þessara laga var flutt af forseta Alþingis og formönnum allra stjórnmálaflokka sem þá áttu sæti á Alþingi. Í 15. gr. þessara laga er einnig kveðið á um það að Alþingi kjósi sérstaka nefnd til þess að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndarinnar og móta tillögur að viðbrögðum Alþingis við niðurstöðum hennar. Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé fyrst og fremst verið að fara yfir málið á lagalegum forsendum en ekki pólitískum. 

Herra forseti. Vel hefði farið á því ef hv. þingmaður hefði notað meginhluta ræðu sinnar til að ræða þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu en ekki þá sem kemur til atkvæðagreiðslu síðar í dag og varðar það hvort vísa eigi málinu frá. Það er annað mál, það er sérstakt þingmál hér. Það sem situr eftir eftir þessa ræðu hv. þingmanns er spurningin um það hvort hann telji að það sé þannig samkvæmt íslenskum lögum að einungis þegar ráðherra sé ákærður, einungis í slíkum málum, sé ómögulegt að kalla aftur ákæru eftir að hún hefur verið gefin út. Íslenskum lögum hefur verið breytt á undanförnum áratugum í þá átt að auka möguleika ákæruvaldsins til að kalla til baka ákæru alveg fram að uppkvaðningu dóms. Það eru þau lög sem fræðimenn sem um þetta mál fjalla í dag vísa til til rökstuðnings því að málið sé enn á forræði Alþingis og Alþingi geti kallað málið aftur. 
             Hv. þingmaður kemst að annarri niðurstöðu. Er hann þá þeirrar skoðunar að það sé bara þegar ráðherrar eru ákærðir 

Herra forseti. Af einhverjum ástæðum er búið þannig um hnúta í okkar lagaumhverfi að sérstök lög gilda um ráðherraábyrgð og sérstök lög um meðferð meintra brota á lögum um ráðherraábyrgð og sérstakur dómstóll fjallar um það, landsdómur. Menn geta verið þeirrar skoðunar að það sé gallað fyrirkomulag og með slík mál ætti að fara fyrir hefðbundna dómstóla, menn geta haft þá skoðun. En þannig er löggjöfin ekki í dag. Af einhverjum ástæðum hafa menn séð ástæðu til þess að láta sérstakar reglur gilda um meint brot af þessu tagi. Ég segi því einfaldlega: Það á að fara eftir lögum um landsdóm og lögum um ráðherraábyrgð hvað þetta varðar og þegar vísað er í lög um meðferð sakamála þá segir í landsdómslögunum „eftir því sem við getur átt“. Ég tel að það þýði ekki að almennu reglunni, eins og landsdómslögin kveða á um, sé vikið til hliðar og við taki almennar reglur sakamálalaga heldur geti þau einungis verið til fyllingar þar sem það á við og ég tel að það eigi ekki við í því dæmi sem hér er verið að ræða.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að sakamálalögin taka við til fyllingar landsdómslögunum. En nú kemur grundvallarspurningin: Hvar stendur það í landsdómslögunum að bannað sé að afturkalla ákærur? Hvar stendur það í einhverjum lögum á Íslandi að bannað sé að afturkalla ákæru í þessu máli? Ef það stendur hvergi í lögum og hvergi í landsdómslögunum að bannað sé að afturkalla ákæruna en það er hins vegar í lögunum sem eru landsdómslögunum til fyllingar, slíkt heimildarákvæði, hvernig getur þá hv. þingmaður komist að þeirri niðurstöðu að vegna einhverra skrifa fræðimanna fyrir nokkrum áratugum sé ómögulegt að komast að annarri niðurstöðu en að þetta sé bannað? Þetta er ótrúlegur málflutningur. Ég ætla að bera upp aðra spurningu við hv. þingmann og hún er þessi: Getur saksóknari að mati hv. þingmanns afturkallað ákæru? Kynni hann að geta það eða getur enginn gert það, sama hvað kemur upp á? Ég vek athygli á því að í þeirri tillögu sem við ræðum hér stendur að saksóknara sé falið að afturkalla ákæruna.

Herra forseti. Samkvæmt lögunum er það þannig, eins og ég skil þau, að það er Alþingi sem kýs saksóknara til að reka málið af sinni hálfu, fara með það. Það er líka tekið fram í landsdómslögunum að ákæra verður að taka mið af þeirri þingsályktunartillögu sem Alþingi samþykkir, þ.e. hún getur til dæmis ekki farið út fyrir það, saksóknari getur ekki farið út fyrir það. Ég tel að þau sjónarmið hafi verið uppi á sínum tíma, þegar þetta mál var hér til umfjöllunar af hálfu þingmannanefndarinnar, ef mig minnir rétt, að saksóknari gæti hugsanlega ákært fyrir færri atriði en þingsályktunin kvæði á um en ekki fleiri. Það kann að vera að mig misminni þegar ég segi að mig minni að sú umræða hafi verið uppi hér á sínum tíma. Það mundi þá væntanlega leiða til þess að ef saksóknari hefði frumkvæði að því að leggja til við Alþingi að gera breytingu á ákærunni, eða fella hana niður eftir atvikum eða hluta hennar, gæti Alþingi tekið slíka ákvörðun. En ég tel ekki að Alþingi geti haft frumkvæði að málinu samanber þær lögskýringar sem ég hef rakið hér áður.

Forseti. Ég vil byrja á því að taka fram að þegar við sátum á þessum 54 fundum í þingmannanefndinni sem fjallaði um skýrslu þá sem rannsóknarnefnd Alþingis færði Alþingi þá tók ég ekki neina afstöðu eða ákvarðanir byggðar á pólitískum galdrabrennum eins og maður hefur verið vændur um. Vinnan í nefndinni var mjög fagleg og ég get alla vega sagt það fyrir mína parta að ákvarðanir mínar snerust fyrst og fremst um að einhver mundi bera ábyrgð á því stórfellda hruni. Þegar við vorum búin að fara yfir alla skýrsluna bar okkur að kanna hvort forsendur væru fyrir því að kalla einhverja af æðstu ráðamönnum Íslands til ábyrgðar. Nefndin komst að faglegri niðurstöðu um það. Fundirnir snerust ekki um pólitík heldur faglega vinnu þar sem við fengum fjölda sérfræðinga með okkur til að fara yfir alla fletina. Farið var yfir mannréttindaþáttinn, farið yfir lögmæti þess hvað hægt væri að ákæra fólk fyrir ef það væri hægt, og það voru ákveðnar forsendur fyrir því af hverju - birtar voru fjórar mismunandi ályktanir um hvern og einn þingmann. Og ég minnist þess ekki að neinn, hvorki sjálfstæðismenn, vinstri grænir, samfylkingarmenn eða framsóknarmenn, þeir fulltrúar sem sátu í nefndinni, hafi gert þetta á flokkspólitískum nótum, þó svo að það hefði vissulega verið æskilegt þegar af stað var farið með þetta, eins og við bentum á, að skipuð yrði nefnd utan þings, fimm manna nefnd, jafnframt því sem skipuð yrði fimm manna þingmannanefnd í staðinn fyrir níu manna nefnd, því að það er alltaf hætta við að það verði flokkspólitískt. Það sem ég upplifi hér í dag eru gríðarleg vonbrigði með þennan vinnustað, gríðarleg vonbrigði með okkur þingmenn. Mig langar bara til að lesa upp úr niðurstöðum í skýrslu þingmannanefndar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Hér á bls. 5 segir, með leyfi forseta: „Hér á eftir fara meginniðurstöður og ályktanir þingmannanefndarinnar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og er þeim skipt í kafla er varða Alþingi, fjármálafyrirtæki, eftirlit, stjórnsýslu og siðferði og samfélag.“ Hér segir í lið 2.1 Alþingi: „Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sett fram gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis sem mikilvægt er að bregðast við. Meginniðurstöður þingmannanefndarinnar varðandi Alþingi eru þær að auka þurfi sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja beri meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Þingmannanefndin telur brýnt að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, verji og styrki sjálfstæði sitt og marki skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki að vera verkfæri í höndum framkvæmdarvalds og oddvitaræðis. Þingmannanefndin telur fulla ástæðu til að taka alvarlega gagnrýni í umfjöllun vinnuhóps um siðferði um íslenska stjórnmálamenningu og leggur áherslu á að draga verði lærdóm af henni.“ - Draga verði lærdóm af henni. - „Alþingi á að vera vettvangur umræðu sem tekur mið af almannahagsmunum.“ - Sem tekur mið af almannahagsmunum. - „Góð stjórnmálaumræða næst fram með því að láta andstæð sjónarmið mætast þar sem byggt er á staðreyndum og málin eru krufin til mergjar. Íslensk stjórnmál hafa ekki náð að þroskast nægilega í samræmi við það. Stjórnmálaumræður á Alþingi hafa einkennst um of af kappræðum og átökum og því þarf að efla góða rökræðusiði á Alþingi. Mikilvægt er að Alþingi ræki umræðuhlutverk sitt og sé vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta. Alþingismönnum ber að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum. Brýnt er að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum.“ Ég velti fyrir mér hvort þessar umræður hér í dag verði til þess. Mig langaði jafnframt að lesa aðeins meira upp úr þessari góðu skýrslu sem ég held að allt of margir séu hreinlega búnir að gleyma, en hér kemur þáttur um stjórnsýsluna: „Í þessum kafla bendir vinnuhópurinn á að skilvirkni, hagkvæmni og heiðarleiki í stjórnsýslunni varði hagsmuni almennings. Höfuðviðfangsefni opinberrar stjórnsýslu sé að skapa borgurunum skilyrði til þess að lifa farsælu lífi. Þau skilyrði varði bæði réttarríkið, sem á að tryggja borgurunum jafnræði og sanngirni, og velferðarríkið, sem er ætlað að tryggja öryggi og afkomu borgaranna. Bent er á að stjórnsýslan starfi í mikilli nálægð við hið pólitíska vald. Sú nálægð geti skapað hagsmunaárekstra og spillingu. Smæð samfélagsins skapi ákveðnar forsendur fyrir fyrirgreiðslupólitík. Þessu sé unnt að mæta með setningu siðareglna í opinberri stjórnsýslu.“ Hvar eru siðareglur Alþingis, hvar eru þær? Af hverju höfum við þingmenn ekki, hæstv. forseti, skapað siðareglur hér, því að þá stæðum við kannski ekki í þeim sporum sem við stöndum í í dag? Við þingmenn Hreyfingarinnar höfðum áhyggjur af því, þegar skýrsla rannsóknarnefndar kom hér inn á þing, að þingmenn ætluðu sér það hlutverk að fjalla um sig sjálfa, vini sína og kunningja, og gerðum okkur grein fyrir því að þetta yrði mjög þungur baggi fyrir Alþingi að bera. En því hafnaði þáverandi forsætisnefnd alfarið og dró hv. þm. Þór Saari sundur og saman í háði og vændi hann um að tala niður virðingu þingsins. Það hefði betur verið hlustað á hv. þm. Þór Saari þegar hann reyndi að benda á þessi mikilvægu atriði og hún var skammarleg aðförin að þingmanninum þegar hann kom með tillögur sem hefðu getað fyrirbyggt þau vandræði sem við erum í í dag. Ég vil segja, í ljósi þeirrar umræðu sem hér er í dag, sem einkennist mjög af kappræðum og lagaklækjum og því að reyna að koma höggi á hina og þessa til að ná sínu fram: Ég held að ef þetta endar þannig hér í dag að landsdómur verði leystur upp sé ekkert annað í stöðunni en að leysa þingið upp og kalla fram einhvers konar neyðarstjórn. Ég hef áhyggjur af lýðræðinu ef okkur ætlar ekki að takast betur að höndla uppgjörið við hrunið. Þetta snýst ekki um að taka einn mann fyrir, þetta snýst fyrst og fremst um hver skipstjórinn í brúnni var. Sjóprófið fór fram með skýrslu rannsóknarnefndar og niðurstaðan var sú að kalla þyrfti saman landsdóm. Þetta er ekki persónulegt gagnvart Geir H. Haarde heldur snýr þetta að því hver var æðsti embættismaður á þeim tíma og hver bar ábyrgð á því að þjóðin gat ekki fengið tækifæri til að bregðast við vanda sem allir vissu af og mun því um ókomna tíð þurfa að bera þá bagga sem hún fékk ekki tækifæri til að vita af þó svo að æðstu embættismenn hafi vitað af því. Mér finnst rétt að við leiðum þetta mál til lykta. Ef svo fer að álitið sé að þessi þingmannanefnd hafi haft rangt fyrir sér þá finnst mér réttast að gera það fyrir landsdómi, mér finnst réttast að kryfja þessi mál þar en ekki hér inni á þinginu. Það er ótækt og það er algjör vanvirðing við lýðræðið.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að spyrja þingmanninn aðeins út í það sem kom fram hjá formanni þingmannanefndarinnar áðan, hv. þm. Atla Gíslasyni. Hann sagði í mjög góðri ræðu sinni að skilningur nefndarinnar hefði verið sá að um eina heildstæða tillögu hefði verið að ræða, að kæra fjóra ráðherra, en ekki fjórar sjálfstæðar tillögur. Atkvæðagreiðslunni var þó ekki hagað þannig fyrir þinginu, greidd voru atkvæði sérstaklega um hvern ráðherra fyrir sig og síðan um tillöguna í heild sinni. Niðurstöðuna þekkjum við, hún var sú að Alþingi samþykkti einvörðungu að ákæra fyrrverandi forsætisráðherra. Hv. þm. Atli Gíslason segir að skoðun hans sé sú að fyrirkomulag atkvæðagreiðslunnar hafi verið mjög bagalegt, rétt hefði verið í ljósi svo breyttra forsendna að fresta síðustu atkvæðagreiðslunni. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé sammála þessum skilningi Atla Gíslasonar, hvort hún hafi og að þingmannanefndin hafi, eins og kemur reyndar fram hjá honum, skilið þetta sem eina heildstæða tillögu um að kæra fjóra ráðherra.

Nei, það er að minnsta kosti ekki minn skilningur, ég get ekki talað fyrir munn nefndarinnar en það var ekki minn skilningur. Það var rætt um hvort þetta ætti að fara sem eitt plagg eða fjögur plögg. Vegna þess að kærurnar voru mismunandi þótti betra að greiða atkvæði um hvern og einn ráðherra og að síðan yrðu greidd atkvæði um tillöguna í heild út frá því hvort allir eða einn eða tveir eða þrír yrðu kallaðir fyrir landsdóm.

Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að skilja hv. þingmann öðruvísi en svo að hún sé sammála því að um heildstæða tillögu hafi verið að ræða frá þingmannanefndinni. Það er skilningur hv. þm. Atla Gíslasonar að  Ég spyr hv. þingmann hvort hún geti ekki fallist á að í ljósi þessara upplýsinga og þeirra upplýsinga sem hafa komið fram frá nokkrum öðrum þingmönnum sem leggja í raun sama mat á þetta og hv. þm. Atli Gíslason gerir í þessu máli, sé eðlilegt að þingið taki þetta mál til afgreiðslu aftur á þeim forsendum. Það þarf ekki að karpa um að sterk lagaleg rök eru fyrir því að þingið hafi fulla heimild til að taka þetta mál til umfjöllunar að nýju. Ég spyr því hvort ekki sé ástæða til að þingið taki þetta mál til meðhöndlunar, til málefnalegrar umræðu og afgreiði það 

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Forseti. Eitthvað virðist minni hv. þm. Atla Gíslasonar vera farið að bresta því að hér ætla ég að fá að vitna í frétt úr Fréttablaðinu frá 30. september 2010 þar sem vitnað er beint í hv. þm. Atla Gíslason. Þar er hann spurður hvort honum þyki réttlátt að Geir sé einn dreginn fyrir landsdóm og segir Atli: „Ég hugsaði einhvern tíma með sjálfum mér: Fjórir, enginn eða einn. Það er algengt í sakamálum að aðalmaður sé ákærður en aðrir ekki, án þess að ég vilji heimfæra það beint yfir á þetta.“ Ég verð bara að segja að annaðhvort er hv. þm. Atli Gíslason mjög gleyminn eða hreinlega óheiðarlegur í þessu máli. Meira hef ég ekki um þetta að segja.

Sagði hann ekki að …?

Virðulegi forseti. Þegar ákveðið var haustið 2010 á grundvelli niðurstöðu meiri hluta þingmannanefndarinnar að ákæra skyldi fjóra ráðherra úr ríkisstjórn Geirs Haardes og draga þá fyrir landsdóm breyttist hlutverk alþingismanna í grundvallaratriðum, þessi salur breyttist og varð ákæruvald. Hvert og eitt okkar hafði þá skyldu að meta tillöguna sem fram var komin með gleraugum ákærandans, ekki stefnu flokks og skoðana flokksbræðra. Meðan þessi réttarhöld standa yfir á hendur fyrrverandi ráðherra heldur Alþingi á ákæruvaldinu og þarf að taka mið af þeim sjónarmiðum sem gilda um ákæruvald. Af hálfu þeirra sem báru þetta mál uppi haustið 2010 mátti skilja sem svo að rétt væri að ákæra alla fjóra ráðherrana, ellegar engan. Niðurstaðan varð hins vegar sú, eins og hér hefur verið rætt töluvert í dag, að aðeins einn maður sætti ákæru. Nú hefur hv. þm. Atli Gíslason, formaður nefndarinnar, lýst skoðun sinni hvað þetta mál varðar og mikilvægi þess að áliti hans að þetta væri eitt sameiginlegt mál en ekki fjögur aðskilin mál. Hefur hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sem einnig átti sæti í þingmannanefndinni tekið undir það með hv. þm. Atla Gíslasyni að í ljósi þessa og þess sem á eftir hefur farið sé eðlilegt að málið fái að nýju faglega umræðu. Þessu til viðbótar hefur það gerst að landsdómur hefur vísað frá veigamiklum ákæruliðum og málið hefur breyst töluvert frá því að tillagan var lögð fyrir ákæruvaldið Alþingi. Í dag hefur töluvert verið rætt um hvaða stöðu Alþingi hefur í málinu núna og hvort það hafi raunverulegar heimildir til að endurskoða ákvörðun sína eða öllu heldur að beita þeim úrræðum sem ákæruvald hefur. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson lýsti skoðun sinni á því í ræðu áðan og taldi að Alþingi gæti ekki gert það á grundvelli landsdómslaganna. Ég vil af þessu tilefni rifja aðeins upp þá umræðu sem hefur verið í þjóðfélaginu undanfarna daga og vikur. Ég bendi líka á og minni á að þegar þingmannanefndin starfaði var leitað til sérfræðinga á sviði lögfræði um tiltekin atriði. Það er ekki síður mikilvægt, hefði ég haldið, fyrir okkur í þinginu núna að líta til þess sem sérfræðingar segja um stöðu Alþingis í málinu að þessu sinni. Róbert Spanó prófessor skrifaði grein í Fréttablaðið nýverið þar sem hann lýsti skoðun sinni á þessu máli. Skoðun hans er sú að Alþingi hafi hvenær sem er óskoraða heimild til þess, áður en dómur hefur fallið í málinu, að ákveða hvort halda skuli áfram með málareksturinn. Vegna umræðunnar sem hér hefur farið fram langar mig að vitna í grein Róberts Spanós. Ég held að það skipti verulegu máli fyrir umræðuna að það sé gert og að þau sjónarmið sem hann hefur uppi komi fram. Ég tek fram að það er ekki einungis hann sem hefur ritað greinar af þessu tilefni, heldur hefur það líka komið fram hjá öðrum prófessorum í lögfræði, Stefáni Má Stefánssyni, Valtý Sigurðssyni, fyrrverandi ríkissaksóknara, og jafnframt kom afar athyglisverð grein frá Ragnari H. Hall í vikunni í Fréttablaðinu þar sem hann vísar meðal annars til eðlis ákæruvaldsins og hvernig því hefur verið beitt í öðrum tilteknum málum. Hefst þá lesturinn, með leyfi forseta: „Við setningu landsdómslaga árið 1963 gerðu lögin ráð fyrir því að þegar sérreglum laganna sleppti færi um meðferð máls fyrir landsdómi eftir lögum um meðferð einkamála eftir því sem við gat átt. Að formi til gilti þá sú regla einkamálalaga að mál fyrir landsdómi yrði fellt niður ef stefnandi krefðist þess. Samkvæmt stjórnarskrá og lögum um landsdóm var Alþingi stefnandi ekki saksóknari þingsins. Hinn 1. janúar 2009 tóku lög nr. 88/2008, um meðferð sakamála, gildi. Þá var lögum um landsdóm breytt á þann veg að nú er vísað í staðinn til sakamálalaga. Í úrskurðum landsdóms í máli fyrrverandi forsætisráðherra hefur þetta tilvísunarákvæði haft verulega þýðingu. Reglum sakamálalaga hefur verið beitt til fyllingar sérreglum landsdómslaga. Í úrskurði landsdóms frá 3. október sl. er skýrt tekið fram að það sé á valdi Alþingis að takmarka eða auka við ákæruatriði. Á því hafi saksóknari Alþingis ekkert forræði og verði hann því að beina því til Alþingis að samþykkja nýja þingsályktun um þær breytingar sem hann telur rétt að gera. Þótt þarna sé vísað til frumkvæðis saksóknara standa ekki rök til þess að Alþingi geti ekki sjálft ákveðið að eigin frumkvæði að gera breytingar á ákæru eða jafnvel að afturkalla hana. Alþingi hefur samkvæmt stjórnarskránni eitt forræði á því hvort mál sé höfðað og þar með einnig forræði á því hvort málshöfðun verði takmörkuð eða frá henni horfið að öllu leyti.“ Þetta er mikið grundvallaratriði þegar litið er til þess hvaða heimildir Alþingi hefur núna til að endurskoða ákvörðunina, taka þessa þingsályktunartillögu til meðferðar, vega og meta lagalega rök í málinu, hvort beina eigi því til saksóknara að falla frá ákæru eða ekki. Við höfum í dag einnig fjallað töluvert um þann vilja ákveðins hluta þingmanna að vísa málinu frá án þess að Alþingi hafi tök á því að vega það og meta. Það undrar mig satt að segja töluvert þegar um er að ræða mál af þessum toga þar sem Alþingi fer með ákæruvaldið, þar sem maður stendur gagnvart dómara og yfir honum kann að vofa fangelsisvist og þar sem málið hefur breyst verulega, bæði að áliti þeirra sem báru málið upp í þinginu haustið 2010 og einnig með því að landsdómur hefur vísað frá tveimur veigamiklum ákæruliðum. Það er eðlilegt að því sé varpað fram hvort þeir ákæruliðir sem eftir standa hefðu orðið til þess að þessar ákærur hefðu verið gefnar út. Þetta segi ég og ég fullyrði að af þessum sökum er nauðsynlegt fyrir ákæruvaldið Alþingi að taka málið aftur til skoðunar, ekki einungis með umræðu úr þessari pontu í dag heldur í þingnefnd og fá til ráðgjafar við sig færustu lögfræðinga á þessu sviði, virðulegi forseti, til að meta hvort það sé enn svo að mati meiri hluta þingmanna að meiri líkur séu á sekt en sýknu í málinu af því að það er grundvallaratriði. Látum vera skoðun mína sem hefur ávallt verið sú að þau skilyrði séu ekki uppfyllt í þessu tiltekna máli. Látum það vera. En vegna þess hvernig málið er búið þarf að mínu áliti að fara aftur yfir það. Það vekur verulega furðu að hér séu þingmenn sem vilja ekki að þingið geti farið faglega yfir málið. Það skiptir auðvitað máli að þeir sem hvað mesta ábyrgð báru á málinu í þinginu haustið 2010 telja mjög brýnt að það verði gert. Sú röksemdafærsla sem kemur síðan fram í frávísunartillögunni sjálfri er sjálfstætt athugunarefni. Þar er vísað til stjórnsýslureglna þegar litið er til þess hvort vísa eigi málinu frá. Aftur vil ég benda á það grundvallarhlutverk Alþingis eins og það birtist í dag og þegar kemur að ákærum á hendur fyrrverandi ráðherrum, að það er handhafi ákæruvalds. Ákæruvaldið, þ.e. Alþingi, getur, ef það telur rök hníga að því, hvenær sem er fram að því að dómur fellur í málinu komist að þeirri niðurstöðu að málið sé þannig búið að ekki sé ástæða til að halda því áfram. Ég vænti þess vegna mikilvægis þessa máls, ekki síst þegar litið er til mannréttindaþátta þess, að Alþingi taki þetta hlutverk sitt alvarlega, taki málið til meðferðar og afgreiði það í dag til nefndar og það fái þar eðlilega umfjöllun.

Forseti. Ég hlusta og hlusta á hv. þingmann og ég heyri engar þær breyttu forsendur, ég heyri ekki að haldið sé fram neinum þeim breyttu forsendum, sem réttlæti að málið sé kallað aftur. Hér eru uppi rök um það, lögfræðingar deila um það þannig að það sé orðað kurteislega, hvort Alþingi hefur rétt til að gera þetta. Sá vafi er túlkaður þeim í hag sem telja að Alþingi hafi þann rétt, það er athyglisverð túlkun og athyglisverður úrskurður forseta Alþingis. Það var til dæmis öfugt í máli nímenninganna, í þeirri fyrri tillögu sem fram kom um það efni - man ekki hvort sá úrskurður var opinber en hann var að minnsta kosti efnislega á þá leið. En það sem við erum aðallega að fjalla um hér í dag er ekki það hvort rétt sé að við ræðum þetta eða ekki heldur hvort rétt sé að við gerum þetta. Þá hlýtur hv. þingmaður að fallast á að það sé ekki rétt að við gerum þetta „af því bara“ eða af því að þingmaðurinn varð undir í atkvæðagreiðslunni af því að sjónarmið hans náði ekki fram að ganga á sínum tíma heldur hljóti forsendur að hafa breyst sem að baki stóðu. Þá er ég að tala um alvörubreytingar og ekki þær breytingar að menn sem hafa skipt um flokka, og verið að skipta um ýmislegt, hafi skipt um skoðun eða lýsi yfir núna hvað þeir grétu mikið daginn eftir, heldur efnislegar forsendur sem hafi breyst frá september 2010 til janúar 2012 og hvenær þær breytingar urðu. Þá er ekki verið að ræða um fjárhag og ekki um það að hrunið hafi bara verið „svokallað“ hrun og ekki einu sinni um það að tveimur ákæruliðum hafi verið hafnað því að fjórir þeirra standa.

Virðulegi forseti. Það undrar mig töluvert að hv. þingmaður og fleiri þingmenn hafi í tengslum við þetta mál nefnt mál nímenninganna svokallaðra því að hér er um algjörlega eðlisólík mál að ræða. Alþingi hefur ekki ákæruvaldið í því máli, Alþingi hefur ákæruvaldið í þessu máli. Alþingi hefur almennt ekki ákæruvald, það er bara á grundvelli þessara laga sem Alþingi hefur þetta vald og því fylgir gríðarlega mikil ábyrgð. Hér liggur fyrir þingsályktunartillaga sem ég hygg að þingmaðurinn hafi lesið  
            

Forseti biður áheyrendur á pöllum að gefa hljóð. Að öðrum kosti verða þeir fjarlægðir af pöllunum.


             Þar koma fram röksemdir fyrir því að 

Forseti biður hv. þingmann að …

Þar er það rökstutt, bæði þegar litið er til þess fjármálaáfalls sem heimurinn varð fyrir, líka með tilliti til þessara tveggja ákæruliða. Ef við höldum okkur við það, virðulegi forseti, eru veruleg áhöld um það hvort þeir ákæruliðir sem eftir standa gætu staðið sjálfstætt sem grundvöllur ákæru. Það er verulegur ágreiningur um það og ég hygg að þegar við ræðum mál af þessum toga, sem skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli fyrir okkur hér, sé eðlilegt að þegar forsendur eru breyttar að ákæruvaldið á hverjum tíma, hvar sem það er, taki málið til umfjöllunar. Það er það sem hér er lagt til.

Já, það kann að vera, vegna þess að þjóðin kallaði hér fram í af pöllunum, að ég hafi ekki alveg skilið hv. þingmann. En mér heyrðist það einkum vera þeir ákæruliðir sem landsdómur hafnaði sem valda því að efnisleg breyting hafi orðið á málinu. Þá er rétt að vekja athygli hv. þingmanns á því að aðrir ákæruliðir standa eftir, landsdómur hafnaði ekki ákærunni sem slíkri heldur hafnaði hann einstökum liðum hennar. Það sem nú gerist, eins og í venjulegu réttarhaldi, í venjulegum dómi, er það að sú ákæra sem eftir stendur er grundvöllur þeirrar saksóknar sem fram fer og hún verður grundvöllur þess réttarhalds sem á að fara fram eftir nokkrar vikur. Það er á grundvelli þeirra ákæruliða sem hinn ákærði verður að lokum, ef réttarhaldið nær fram að ganga eins og rétt er að það geri, úrskurðaður sýkn eða sekur. Ég veit ekki hvort verður, ég veit það ekki, forseti, hvort verður. Ég taldi á sínum tíma, þegar ég var spurður hér sem hluti af löggjafarvaldinu og því ákæruvaldi sem Alþingi var falið með þeim hætti, meiri líkur en minni á sakfellingu. Ég held að hv. þingmaður geti ekki fært betri rök en ég að því hvernig það mál stendur núna. En það er alveg klárt að ákæran stendur og ef hv. þingmaður trúir því að minni líkur en meiri séu á sakfellingu ætti hann að vera mjög ánægður núna þar sem tveir ákæruliðir eru á brott, en það er ekki þannig að ákæran hafi fallið niður. Nímenningamálið, já, það er alveg rétt að það er annars eðlis, það mál. Hins vegar átti það upptök sín hér á Alþingi, ákæran sjálf kom frá Alþingi, kom frá forseta Alþingis, um penna skrifstofustjórans, þannig að það er ekki mál sem var háð úti í bæ eða kemur okkur ekkert við eins og hv. þingmaður virðist halda fram.

Virðulegi forseti. Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að yfirgnæfandi líkur séu á að fyrrverandi ráðherra, Geir H. Haarde, yrði sýknaður í þessu máli. Hv. þm. Mörður Árnason segir að þegar hann greiddi atkvæði haustið 2010 hafi hann talið að meiri líkur væru á því að hann væri sekur. Ég gæti þá spurt hann hvort hann sé enn þeirrar skoðunar eftir að þessir ákæruliðir eru brott fallnir.

Forseti, get ég fengið að svara þessu?

- Ég geri ráð fyrir því að hann sé þeirrar skoðunar enn þá, miðað við að hann vilji ekki taka málið til efnislegrar umfjöllunar. Grundvallaratriðið er að menn eru ekki dregnir í sakamálarannsókn til að athuga hvort þeir séu sekir eða saklausir. Það verða að vera verulegar líkur á að þeir séu sekir, þetta er grundvallaratriði. Þegar síðan koma fram upplýsingar um að einstakir þingmenn hafi talið, í upphafi atkvæðagreiðslu, eða í meðförum málsins, að það væri til dæmis væri ein heild, en síðan var það ekki, þá hefur það auðvitað áhrif á þetta mat. Þetta er alltaf mat. Mér finnst virðulegir alþingismenn, frú forseti, gleyma því hvaða ábyrgð fylgir því að halda hér ákæruvaldi. Það er það sem þetta mál snýst um í grundvallaratriðum og mér finnst alveg stórfurðulegt að í allri þessari umræðu í dag hafa menn forðast alla þá umræðu.

Frú forseti. Þessi flókna umræða sem hefur staðið hér lengi dags hefur aðeins gert einn hlut algjörlega skýran í mínum huga og það er af hverju uppáhaldsrit þessarar þjóðar er Njálssaga. Hún snýst að verulegu leyti um ómerkilega lagakróka og átök og skrípaleik í kringum lög sem eru mannasetningar; aðferðir til að túlka þau á mjög mismunandi vegu. Nú búum við svo vel á þinginu að þjóðin hefur í óendanlegri visku sinni kosið til setu hér fólk af ýmsum stéttum, úr ýmsum starfsgreinum og þess vegna erum við vel birg af lögfræðingum sem hafa hingað til í dag verið ósparir að miðla okkur af visku sinni. Til að mynda upplýsti hugsanlega reyndasti lögfræðingurinn í hópnum, nokkuð bólginn af þekkingu sinni, að hann hefði í raun tvær skoðanir á þessu máli, aðra sem hann hefði komist að í umboði þingsins, þegar hann veitti forstöðu þingnefnd til að rannsaka málin, og síðan aðra sem hann hafði víst komist að upp á eigin spýtur. Allt er þetta ágætt og mjög eðlilegt að menn skipti um skoðun. Ég nefni þetta aðeins til að benda á, virðulegi forseti, að lög eru ekki þannig að á þeim sé aðeins ein túlkun. Lög er hægt að túlka á mismunandi vegu, en aftur í óendanlegum vísdómi sínum hefur þjóðin sett undir þennan leka með því að þrískipta valdinu sem sér um að reka þjóðfélagið. Þjóðin hefur skipað einn aðila til að setja lög, það er Alþingi. Þjóðin hefur skipað annan aðila til að sjá um framkvæmd laganna, það er kallað framkvæmdarvald. Síðan kemur þriðji aðilinn sem sker úr þegar deilur vakna, eins og stundum gerist, um hvað lögin þýða, hvernig eigi að túlka þau. Eins og við höfum gert hér í dag, þá getum við rifist fram og aftur um það hvernig beri að túlka ákveðin lög en sem betur fer er það ekki hlutverk okkar að dæma um hvaða túlkun laga sé rétt, okkar hlutverk er að setja lög, og setja eins góð lög og skýr og við mögulega getum, vegna þess að það eru fleiri en lögfræðingar sem þurfa að fara eftir þeim, og þá er betra að fólk skilji lögin. Nú er það svo að þegar mál eru komin til réttvísinnar er það grundvallaratriði að hvorki framkvæmdarvaldið né löggjafarvaldið blandi sér í það ferli sem þá er komið af stað. Það er grundvallaratriði, það er líka grundvallaratriði að framkvæmdarvaldið blandi sér ekki í mál. Það sér það hver maður að ef það væri talið í lagi að ráðherrar væru í stöðugu sambandi við Hæstarétt og pöntuðu þar niðurstöður byggjum við ekki lengur í lýðræðisríki. Á sama hátt er ekki líft í því landi þar sem þingið, löggjafarvaldið, ætlar sér að segja dómstólum fyrir verkum. Nú vill svo til að við höfum falið ákveðnum dómstóli að komast að niðurstöðu um ágreining, hvort lög hafi verið brotin eða ekki. Það er ekki okkar að skera úr um það. Það er dómstólsins. Ég bendi á að það er margt umdeilanlegt og því miður er það svo að enginn mannlegur máttur er óskeikull, jafnvel ekki þjóðþing Íslendinga. Fyrir þingið voru lögð meðmæli um að fjórir aðilar yrðu ákærðir og sendir fyrir landsdóm. Þingið komst að mínu mati, og nú er ég kominn í huglæga túlkun, frá mínum bæjardyrum séð, að næstverstu niðurstöðu sem hugsanlegt var, sem sé að senda einn ráðherra úr fyrrverandi ríkisstjórn fyrir landsdóm. Versta niðurstaða sem þingið hefði hugsanlega getað komist að hefði verið að senda engan fyrir landsdóm. Sú niðurstaða þingsins hefði þýtt í eitt skipti fyrir öll að þingið liti svo á að stjórnmálamenn þyrftu ekki nú, fyrr eða framvegis að standa skil á verkum sínum fyrir dómi. Ég bendi ykkur á, virðulegi forseti, að það er enginn sekur fyrr en dómstóll hefur komist að þeirri niðurstöðu. Hér á Alþingi dæmum við fólk hvorki sekt né sýknt saka. Það er ekki í okkar verkahring, það er ekki innan okkar getu. Ég vil meina að þó að landsdómur sé undantekning í dómskerfi okkar gildi samt sú meginregla stjórnarskrárinnar að löggjafarvaldið eigi ekki að blanda sér í störf dómsvaldsins. Um þetta hafa lögfræðingar núna í þinginu, og raunar fleiri, leikmenn, flutt langar ræður og rakið sem sagt gömlu túlkunina, af mönnum sem nú eru horfnir af heimi og verða ekki keyptir til að hafa uppi lögfræðiálit framvegis, að þingið megi ekki skipta sér af landsdómi. Nú eru nýjar túlkanir, ný álit komin til sögunnar. Það segir mér sem ekki er löglærður, sem ekki er dómari, að uppi er ágreiningur um hvort þingið megi yfirleitt gera þetta. Það er ekki eina spurningin sem ég þarf að svara hér frá samvisku minni. Má ég gera þetta? Má ég draga þessa ákvörðun til baka? Ég held að ég megi það ekki, ég hef að minnsta kosti ekki vissu um að ég sé að gera rétt ef ég gerði það. Ég þarf líka, ef þingið kemst að þeirri niðurstöðu að draga skuli ákæru fyrir landsdómi til baka, að svara mjög stórri spurningu fyrir mig, í mínum huga. Ég hef unnið eið að stjórnarskrá lýðveldisins. Er mér þá sætt á þingi þar sem meiri hluti þingmanna er þeirrar skoðunar að löggjafarvaldið megi skipta sér af dómsvaldinu? Um þetta mun ég, ef þannig fer að ákærunni verði kippt til baka, þurfa að leita álits okkar bestu lögmanna. Ég ætla ekki að sitja áfram á þingi ef það er viðtekin lögfræðileg skoðun að ég sé á þingi sem hikar ekki við að blanda sér inn í störf dómstóla. Ég trúi á réttarríkið, ófullkomið sem það er. Hvernig svo sem dómstólar eru skipaðir treysti ég þeim til að komast að niðurstöðu eftir bestu samvisku og ég trúi því að það sé skylda mín og allra borgara hér að hlíta þeirri niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Hv. þingmaður talaði um að oft kæmu upp deilur í þinginu um hvernig bæri að túlka lög og þar fram eftir götunum og fór yfir þá umræðu sem hefur átt sér stað í dag. Hann hefur áhyggjur, sem ég ætla ekki að gera lítið úr, af þeim vafa sem hann telur uppi um, sem ég er reyndar ekki alveg sammála honum um en látum það nú vera, að þinginu sé heimilt að grípa inn í málið á þessu stigi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé í lagi vegna þess að Alþingi er með ákæruvald í þessu sérstaka máli. Það sem ég vil spyrja hv. þingmann um er hvort ekki væri þá skynsamlegra að taka málið inn til nefndar og fjalla þar efnislega um þessi álitamál. Sumir færa rök fyrir því að ekki megi gera það, aðrir færa rök fyrir því að það megi gera það. Það er búið að vitna í margar greinar sem hafa verið skrifaðar. Væru það þá ekki eðlileg vinnubrögð af hálfu þingsins að fela þingnefndinni sem fengi málið að fjalla um það, kalla til sín færustu sérfræðinga, komast að niðurstöðu og skila inn til þingsins nefndaráliti eftir þá umfjöllun? Hv. þingmaður benti réttilega á í ræðu sinni að það væru margar spurningar sem menn hefðu mismunandi sýn á og ég spyr: Væru það þá ekki vönduð vinnubrögð að taka þannig tillit til ólíkra sjónarmiða, hvort sem menn telja það eðlilegt eða óeðlilegt, án þess að ég sé að gera neitt lítið úr þeim vangaveltum sem hv. þingmaður var með?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og virðulegum sessunaut mínum, Ásbirni Óttarssyni, fyrir þessa fyrirspurn. Ég skal glaður svara þessu en skynsamlegra væri nú fyrir hv. þingmann að afla sér lögfræðiálits vegna þess að ég er ekki lögmaður, eins og fram hefur komið. Mín skoðun er sú að ef þingið ákveður að setja núna þennan vafa sinn inn í þingnefnd, eftir að hafa þegar falið landsdómi málið til meðferðar og landsdómur hefur þegar úrskurðað fjóra af sex ákæruliðum tæka til meðferðar, og málsmeðferð er hafin, mundi ég - ég er ekki spámaður en ég get ekki séð fyrir mér neitt ferli annað en það að sá lagameistari, sá hæstaréttarlögmaður sem þingið fékk til að vera ákærandi í þessu máli, neyðist til að taka pokann sinn. Ef það er komið upp að þingið telji sig geta fjallað um störf dómsins, um mál sem dómurinn hefur tekið til meðferðar, er það ábending frá þinginu um að þar sé uppi töluvert annar skilningur á þessu máli en landsdómur sjálfur hefur, dómurinn sem hefur úrskurðað þetta mál tækt til meðferðar. Ég mundi segja af mér ef ég væri í sporum saksóknara í þessu máli, en hvað saksóknarinn gerir veit ég ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það sem ég var aðallega að kalla eftir var skoðun hv. þingmanns vegna þess að hér er búið að boða frávísunartillögu þar sem menn telji að ekki megi grípa inn í málið á þessu stigi eins og í öllum öðrum sakamálum, þ.e. sérstaða þessa máls er að ákæruvaldið er hér á þingi. Nú hafa sumir hv. þingmenn sagt í ræðustól í dag að þeir telji að það hafi orðið eðlisbreyting á málinu þegar í atkvæðagreiðslunni og að þá hefði verið eðlilegra að vinna framhaldið öðruvísi. Menn vilja skoða það sérstaklega án þess að gefa upp hvað þeir muni síðan gera þegar málið verður skoðað og kalla eftir því að málið fái þá þinglega og lýðræðislega umfjöllun. Það var þetta sem ég var reyna fá svar við hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður sagði annað forvitnilegt í umræðunni um þetta mál í september 2010. Þar sagði hv. þingmaður, með leyfi forseta: „Frú forseti. Í gær heyrði ég mér til mikillar furðu hæstv. forsætisráðherra flytja varnarræðu fyrir ráðherra úr hrunstjórninni. Þessa ræðu lét ég sem vind um eyru þjóta. Mér fannst það minnkun fyrir ráðherrann að flytja ræðuna með tilliti til þess að hún sat sjálf í ríkisstjórninni sem hér um ræðir. Ekki nóg með það, heldur var hún ein af fjögurra manna fjármálaráði í ríkisstjórninni. Ég álít hana vanhæfa til að hafa skynsamlega skoðun á þessu máli.“ Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Er hann enn sömu skoðunar?

Frú forseti. Já, ég er enn sömu skoðunar. Ég hef ekki skipt um skoðun á því að mér finnst þeim ráðherrum úr fyrrverandi ríkisstjórn til mikils vansa að blanda sér yfirleitt í þetta mál. Ég lá ekkert á mínu áliti en það var ekki farið eftir því. Það væri kannski betra að fólk tæki meira mark á mér á þinginu.  Ég ítreka það sem ég hef sagt og það er alveg ókeypis lagatúlkun. Án þess að spurt hafi verið að því skal ég segja hv. þingmanni, og þingheimi, að ég álít að með því að taka þessa þingsályktunartillögu á dagskrá þingsins hafi verið unnin réttarspjöll sem geri það að verkum að mér finnst meiri líkur en minni á því að landsdómur fjarlægi þennan kaleik frá sínum vörum.

Forseti. Ég stíg hér í stólinn til að vita hvað líður þeim úrskurði sem farið var fram á í upphafi umræðunnar um þá tillögu hv. flutningsmanns að málið gangi til saksóknarnefndar. Það skiptir verulegu máli fyrir umræðuna að fá að vita þetta vegna þess að það kemur málinu við hvað eigi að gera í þeirri nefnd sem tekur við málinu á milli umræðna ef sú ætlan flutningsmanna nær fram að ganga. Það er algjörlega eðlilegt að forseti láti okkur vita um þetta. Hann hefur nú fengið góðan tíma til að hugsa málið og bera það undir ráðgjafa sína. Saksóknarnefndin er kosin á grundvelli sérlaga um landsdóm, hún er ekki ein af fastanefndum þingsins. Hún hefur í raun - þó að það komi þessu máli ekki við - svipaða stöðu og til dæmis Þingvallanefnd sem er líka nefnd þingmanna sem er kosin í sérlögum. Væri það til dæmis tæk tillaga af minni hálfu að þessu máli yrði vísað til Þingvallanefndar þannig að ég sýni fram á fáránleikann í þeim rökum sem liggja að baki tillögu flutningsmanns? 

Forseti sem nú situr á forsetastóli getur að svo stöddu ekki svarað spurningu hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Sú tillaga sem við ræðum lýtur að því að Alþingi dragi til baka ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, um brot á lögum um ráðherraábyrgð. Í tillögunni er því haldið fram að orðið hafi forsendubrestur frá því að ákæran var samþykkt og því beri að falla frá ákærunni. Ég er meðal flutningsmanna að tillögu til rökstuddrar dagskrár um að vísa þessu máli frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá þegar fyrri umr. lýkur. Það geri ég með hliðsjón af eftirfarandi: Annars vegar fer Alþingi með ákæruvald í málum vegna embættisbrota ráðherra, eins og ítrekað hefur komið fram og eins og við nýttum okkur í ráðherraábyrgðarlögunum, en þegar Alþingi er búið að taka ákvörðun um að ákæra ráðherra vegna meintra brota hans í embætti er þetta vald framselt til saksóknara Alþingis. Umsjón saksóknarvaldsins er falið saksóknara þingsins. Því tek ég undir þá túlkun sem kom fram í máli hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar um að þetta mál væri í raun ekki þingtækt og því eðlilegt að vísa því frá. Ég tel að dagurinn í dag sé besta sönnunin fyrir því að hlutirnir eigi að vera með þeim hætti og af hverju Ólafur Jóhannesson, Gunnar G. Schram og Andri Árnason töldu að svo ætti að vera. Það er til að tryggja að ekki sé hreyft við lögunum, ekki hreyft við ferlinu, til að tryggja þrískiptingu valdsins eins og farið hefur verið í gegnum í fyrri ræðum. Það er til að halda pólitíkinni fyrir utan. Þess vegna er lögð sú áhersla í orðum þessara manna sem ég talaði um að hvorki núverandi né nýtt þing geti kallað ákæruna til baka. Málið hefur verið falið saksóknara Alþingis og landsdómi. Það hefur ekki komið fram beiðni frá saksóknara Alþingis um að kalla málið aftur og landsdómur hefur ekki tekið ákvörðun um að afturkalla málið. Þetta eru veigamestu rökin. Ef við förum hins vegar efnislega í gegnum tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar og rökstuðning þar fyrir að draga ákæruna til baka er talað um að frávísunin byggist fyrst og fremst á að frávísun tveggja veigamestu, að hans mati, af sex ákæruliðunum hafi breytt efnistökum ákærunnar. Ég er ósammála þessu mati, ég er algjörlega ósammála því að tveimur veigamestu liðum ákærunnar hafi verið vísað frá. Það kemur fram í úrskurði landsdóms, í orðum ákæranda sjálfs, að liður 1.1 sé spegilmynd af ráðherraábyrgðarlögunum sjálfum og við niðurstöðu landsdóms var úrskurðað að sá liður kæmi ekki til efnisúrlausnar en litið verður á hina almennu lýsingu í þessum lið sem hluta ákærunnar til fyllingar öðrum liðum hennar. Það er ekki verið að kasta út því sem þar kemur fram, heldur verður það til fyllingar öðrum liðum. Í því sem saksóknari Alþingis setti upp sem 1.2, að láta ekki vinna greiningu, sem var vísað frá líka er bent á að í þessum ákærulið sé að einhverju leyti lýst háttsemi sem fellur undir ákærulið 1.3 sem er áfram inni og það er að sinna ekki eftirliti með þeim samráðshópi sem fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, bar þó ábyrgð á og tryggja að vinna hópsins skilaði árangri. Ég vil líka benda á annað. Þegar talað er um svokölluð veigamestu atriði í þessum sex ákæruliðum er uppsetning ákvæðanna önnur hjá saksóknara Alþingis en var þegar við afgreiddum málið frá okkur. Við vorum ekki með þetta númerað eins og saksóknari Alþingis. Við röðuðum þessu upp í kafla 1 og kafla 2. Undir kafla 1 vorum við með brot sem vörðuðu við 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna og undir kafla 2 það sem varðaði við 8. gr. Áfram stendur að fyrrverandi forsætisráðherra hafi ekki sinnt eftirliti með samráðsnefndum eins og er talað um, samráðshópnum, og er þar með gert heldur lítið úr þeirri vinnu sem hefði þó getað skipt veigamiklu máli fyrir það að draga sem mest úr áhættu og áfalli fyrir íslenska þjóðarbúið. Það stendur líka eftir að ekki var staðið að minnkun efnahagsreikninganna og flutningi bankanna úr landi. Síðan er talað um að það hefði ekki getað komið í veg fyrir fjármálaáfall, en landsdómur tók ekki undir það. Hlutverk forsætisráðherra á þessum tíma var alls ekki að koma í veg fyrir fjármálaáfall heldur að draga úr skaða fyrir íslenskan almenning, þá sem kusu hann, þá sem veittu honum umboð og þá sem treystu honum fyrir þessu mikla valdi, að draga úr skaða. Hefur nokkur gleymt Icesave? Ég tel að við flest teljum það stórmál. Hv. þm. Bjarni Benediktsson reyndi í morgun að gera lítið úr þessum þætti, að þetta hefði ekki valdið okkur svo miklum skaða og jafnvel hafa einhverjir haft á orði að núverandi ríkisstjórn bæri meiri ábyrgð á þeim skaða sem hefur orðið af Icesave. Þessu hafna ég algjörlega. Það hefur þegar orðið verulegt tjón fyrir íslenskan almenning. Ég minni á hryðjuverkalögin og að tvær þingsályktunartillögur liggja fyrir Alþingi um að kæra bresku ríkisstjórnina vegna beitingar hryðjuverkalaganna. Hver var ástæðan fyrir því? Afgreiðslan hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og nú málarekstur hjá ESA og EFTA-dómstólnum hefur ekkert að gera með það að við stöndum föst á því að við berum enga ábyrgð. Ef það hefði verið hægt að koma Icesave-reikningunum í dótturfélög stæðum við ekki frammi fyrir þessum vanda og hefðum ekki orðið fyrir þessum skaða. Síðan hafa menn ítrekað gert lítið úr stjórnarskrárbrotinu, ráðherrafundunum, þessu mikilvæga tæki til að tryggja lýðræðið, tryggja að fleiri kæmu að ákvörðununum, tryggja að ráðherrar ynnu vinnuna sína. Það er hlutverk forsætisráðherra sem verkstjóra að sjá til þess. Hver ætlar að segja mér að fjármálaáfallið sem var fram undan, það að íslenska ríkið skuli nánast hafa staðið frammi fyrir greiðsluþroti, það að Seðlabankinn skyldi verða gjaldþrota, að 95% af íslenska bankakerfinu skyldu verða gjaldþrota, hafi ekki flokkast undir mikilvægt stjórnarmálefni? 
             Síðan vil ég nota lokaorð mín um það sem hefur töluvert verið rætt, að það sé ekki jafnræði í að ákæra aðeins einn í stað fjögurra og atkvæðagreiðslunni sjálfri. Málið er fordæmalaust á svo margan máta. Það kom skýrt fram í vinnu þingmannanefndarinnar og líka í framhaldinu þegar við vorum búin að afgreiða þingsályktunartillöguna okkar að það væri mjög erfitt að meta líkur á sakfellingu vegna þess að málið er fordæmalaust. Það væri á endanum okkar að meta hvort það væru meiri eða minni líkur á sakfellingu og hvort almannahagsmunir væru það ríkir að það væri ástæða til að halda áfram með málið. Í dómsorði landsdóms þegar þetta var tekið fyrir þar var bent á að alþingismenn væru samkvæmt 48. gr. stjórnarskrárinnar „eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum“. Samkvæmt því greiða þingmenn atkvæði um þingmál samkvæmt sannfæringu sinni. Því getur ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar ekki átt við þó að niðurstaðan hafi orðið sú að ákærður skyldi einn af þeim fjórum ráðherrum sem tillagan tók til um að sættu ákæru. Enginn gerði athugasemd við að það ætti að greiða atkvæði um hvern og einn ráðherra, ekki fyrir atkvæðagreiðsluna, ekki meðan á henni stóð og svo sannarlega hafa ekki komið fram neinar athugasemdir hér svo ég viti til - fyrr en akkúrat í dag - við það að atkvæðagreiðslan skyldi hafa verið sett svona upp. Ég vissi að niðurstaðan gæti orðið enginn, einn, tveir, þrír eða fjórir. Ég byggði afstöðu mína á mati á einstökum ráðherrum, öllum þeim ráðherrum sem féllu undir 

Hæstv. forseti. Það eru tvö atriði sem ég ætla að staldra við í ræðu hv. þm. Eyglóar Harðardóttur,  Það eru eiginlega tvær spurningar sem vakna þegar ég hlýði á mál hv. þm. Eyglóar Harðardóttur. Annars vegar er að hún er þeirrar skoðunar að tillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar leiði efnislega til rangrar niðurstöðu. Gott og vel, ég er ósammála því mati en telur hv. þm. Eygló Harðardóttir ástæðulaust að það mál, rök hv. þm. Bjarna Benediktssonar og gagnrök, m.a. frá henni sjálfri, fái umfjöllun í þinginu, í þingnefnd svo dæmi sé tekið? Er ekki rétt að taka þetta mál eins og önnur þingmál, frumvörp og þingsályktunartillögur, sem hingað koma inn og fjalla um það í þingnefnd, taka afstöðu eftir yfirlegu þar, eftir atvikum gestakomur, umsagnir eða eitthvað, frekari umræðu en okkur gefst kostur á í dag, til að taka þá efnislega afstöðu? Er nægilegt, hv. þingmaður eða hæstv. forseti svo ég beini máli mínu til hans, að maður sé á móti efnislegri niðurstöðu máls til að telja að það eigi að vísa því frá?

Góð spurning.

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi svarað þessu í upphafi máls míns. Ég tel að tillaga hv. þm. Bjarna Benediktssonar sé einmitt dæmi um mjög óvönduð vinnubrögð. Ég held að ég hafi fært ágætisrök fyrir því af hverju ég tel málið ekki þingtækt. Með því værum við að grípa fram fyrir hendurnar á landsdómi, við værum að taka til umfjöllunar mál sem landsdómur sjálfur hefur fjallað mjög faglega um og afgreitt að mínu mati á mjög faglegan og efnislegan máta. Eftir að hafa séð úrskurð frá landsdómi, ekki bara einu sinni heldur tvisvar, held ég, þegar hann hefur tekið mál til afgreiðslu, líður mér enn þá betur með ýmislegt sem ég sagði þegar við afgreiddum málið frá okkur fyrst á Alþingi. Með því að láta málið halda áfram hjá landsdómi tel ég okkur tryggja vönduð vinnubrögð og þrískiptingu valdsins.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að spyrja: Hver er ákærandinn í þessu máli? Ákæruvaldið í þessu máli liggur hjá Alþingi. Almenna reglan er sú að ákæruvaldið getur afturkallað ákæru þar til dómur hefur verið upp kveðinn. Þetta er í mínum huga allskýrt, hæstv. forseti. Hér hafa menn vitnað fram og til baka til ýmissa fræðimanna en ef við tökum grein Róberts Spanós frá 10. janúar spyr ég: Telur hv. þm. Eygló Harðardóttir að hann sé algjörlega á villigötum í sinni grein? Og hvers vegna telur hv. þm. Eygló Harðardóttir að hann sé á villigötum, ef hún gæti fært rök fyrir því?

Virðulegi forseti. Það hefði verið þakkarvert ef hv. þm. Birgir Ármannsson hefði gefið sér tíma til að hlusta á ræðu mína í heild sinni því að ég held að ég hafi svarað þessari spurningu líka í henni. Í upphafi máls míns fór ég mjög skýrt í gegnum af hverju ég teldi ekki tækt fyrir okkur að taka þetta mál til umfjöllunar í nefnd í þinginu. Það er vegna þess að við höfum framselt ákæruvaldið til saksóknara Alþingis til að tryggja þrískiptinguna. Landsdómur hefur fjallað um þau efnisatriði sem koma fram sem ástæða fyrir afturköllun ákærunnar í greinargerðinni með þessari tillögu. Saksóknari Alþingis hefur ekki óskað eftir því og ekki beint því til Alþingis að við drögum þetta mál til baka. Landsdómur notaði ekki tækifærið sem hann hafði til að vísa þessu máli frá. Varðandi grein Róberts Spanós sakna ég þess mjög mikið að hann skyldi einmitt ekki fjalla um mikilvægi þessa þáttar. Ég taldi að við vildum miða við eldri lagaspekinga eins og við byggðum á. Ég taldi það eftir að hafa unnið í þessari þingmannanefnd í marga mánuði. Við fórum sérstaklega vel í gegnum þetta í upphafi. Þegar við erum búin að samþykkja ákæru er málið farið héðan. Það er aðeins ef það kemur beiðni frá saksóknara Alþingis eða landsdómi sem við getum breytt málinu. 

Varst þú í nefndinni?


            

Virðulegi forseti. Ég held að mjög mikilvægt sé að við höldum ró okkar í þessari umræðu. Það eru klárlega deilur og  Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni þegar hún sagði að það væri jú skylda hæstv. forsætisráðherra að sjá um það að hinir ráðherrarnir ynnu verkin sín. Það sagði hv. þingmaður orðrétt, nefndi Icesave og þar fram eftir götunum. Mig langar, virðulegi forseti, að vitna í ræðu hv. þingmanns þegar þetta var samþykkt hér árið 2010, með leyfi forseta: „Þótt því hafi verið haldið fram að alvanalegt sé að ráðherrar og þá einkum forustumenn ríkisstjórnarflokka ræði saman utan formlegra ríkisstjórnarfunda og leiði óformlega til lykta ýmis vandasöm úrlausnarefni hefur slík framkvæmd ekki myndað stjórnskipunarvenju og má ekki gera það. Slíkt fyrirkomulag kann að virðast skilvirkt og hagkvæmt en það brýtur einfaldlega í bága við þá stjórnskipun sem hér ríkir. Við búum við lýðræði á Íslandi, ekki einræði og ekki oddvitaræði. Þetta fyrirkomulag ógnar lýðræðinu og ógnaði heill íslenska ríkisins. Því er lagt til að allir fjórir ráðherrarnir verði ákærðir sérstaklega fyrir brot á 8. gr. c laga nr. 4/1963, …“ Mig langar að spyrja hv. þingmann um það sem kom fram í máli hv. þingmanns Atla Gíslasonar og í andsvörum hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar: Hefði þingmaðurinn talið það eðlilegt eftir á að hyggja að taka málið til þingmannanefndar eftir atkvæðagreiðsluna sem var með þeim hætti eins og við þekkjum og áður en greidd voru atkvæði um málið í heild sinni?

Virðulegi forseti. Ég held að við höfum örugglega flestöll hér verið formenn í nefndum. Ég er formaður landsstjórnar Framsóknarflokksins, ég sendi út dagskrá, ég ákveð hvað fer inn á dagskrána, síðan bæti ég yfirleitt lið þar aftast, þ.e. önnur mál, til að gefa öðrum stjórnarmönnum tækifæri til að koma með mál á dagskrá. Ég ráðfæri mig líka oft við aðra stjórnarmenn um hvaða mál ættu að fara á dagskrá. En hvað þetta varðar er algjörlega skýrt að þegar ég fór í gegnum mat á því í þingmannanefnd hvort ákæra ætti engan eða alla - ég held að allt upp í 14 ráðherrar hafi fallið innan fyrningarfrestsins varðandi ráðherraábyrgðarlögin - þá fór ég í gegnum hvern einasta ráðherra. Við fengum bréf þar sem við gátum farið í gegnum þetta. Við lásum náttúrlega í gegnum skýrsluna og reyndum að skoða hvar ráðherraábyrgðarlögin ættu við. Það var niðurstaða mín eftir að hafa farið í gegnum hvern og einn að ástæða væri til að ákæra Geir H. Haarde, það væri ástæða til að ákæra Björgvin G. Sigurðsson, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og Árna M. Mathiesen. Það mat varðaði hvað viðkomandi ráðherrar gerðu en ekki sem hóp. Þess vegna fannst mér ekkert óeðlilegt við að það væri nákvæmlega sama ferli sem hver og einn þingmaður færi í gegnum til að vera sannfærð um að menn væru að gera rétt gagnvart hverjum og einum ráðherra. Þannig var atkvæðagreiðslan sett upp. Þannig var hver einasti þingmaður upplýstur um að greidd yrðu atkvæði um hvern og einn ráðherra. Þess vegna átti ég ekkert erfitt með að ýta á takkann undir lokin.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður svaraði ekki spurningu minni hvort hv. þingmaður teldi það eðlilegt að málið hefði farið til þingmannanefndar eftir atkvæðagreiðslurnar um hvern ráðherra fyrir sig. Eins og hv. þingmaður rakti í máli sínu og færði rök fyrir, og við erum klárlega ósammála um, var það niðurstaða hv. þingmanns að ákæra fjóra fyrrverandi hæstv. ráðherra vegna embættisafbrota og vanrækslu í starfi eins og það var orðað í þeirri ákæru. Niðurstaðan varð hins vegar önnur. Niðurstaða hv. þingmanns eftir alla þessa vinnu í þingmannanefnd og meiri hluta hennar var að fara þá leið að ákæra fjóra. Lokaniðurstaðan varð hins vegar sú að einungis einn var ákærður. Ég held að við sem sátum í þingsalnum þegar sú atkvæðagreiðsla fór fram mundum aldrei vilja upplifa þá stund aftur. Þess vegna spyr ég hv. þingmann eftir á að hyggja hvort skynsamlegra hefði verið - eins og hv. þm. Atli Gíslason sem sat í þingmannanefndinni og stýrði henni nefndi og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson tók undir hér í andsvari fyrr í dag - fyrst atkvæðagreiðslan var sett upp með þeim hætti, að hafa tekið málið til umfjöllunar í nefndinni og hvort það hefði getað haft áhrif á niðurstöðu meiri hluta nefndarinnar. Þess vegna spyr ég hv. þingmann líka þeirrar spurningar hvort hún hefði talið eðlilegra að það hefði farið inn. Einnig vil ég spyrja hv. þingmann hvort þessi niðurstaða í málinu hafi haft einhver áhrif á það að hún hefði hugsanlega tekið aðra afstöðu málinu þegar hún sá hvernig atkvæðagreiðslan fór fram. Ekki var farið eftir tillögu meiri hluta nefndarinnar um að ákæra alla fjóra ráðherrana, heldur var einungis einn settur í snöruna með þeim aðferðum sem viðhöfð voru við atkvæðagreiðsluna eins og hv. þingmanni var fullkunnugt um sem sat hér í salnum.

Virðulegi forseti. Nei, ég er ekki þeirrar skoðunar að málið hefði þurft að fara til þingmannanefndar á milli þess að við greiddum atkvæði um einstaka ráðherra og síðan þar til við greiddum atkvæði um þingsályktunina sjálfa. Það átti hver einasti þingmaður að vita, það var nú búið að ræða málið það mikið hér í þingsal, á göngum, í skúmaskotum og milli einstakra þingmanna um hvað þeir ættu að gera, menn voru búnir að velta þessu mjög mikið fyrir sér. Ég held að fólk hafi gert sér fullkomna grein fyrir hvað það var að gera þegar það kom hérna inn. Matið um hvort ákæra ætti Geir H. Haarde eða ekki hafði með athafnir hans að gera eða athafnaleysi, óháð því hvað aðrir ráðherrar aðhöfðust eða athafnaleysi þeirra. Ég fór í gegnum það mat meðal annars í ræðu minni.

Virðulegi forseti. Ég vil í þessari umræðu gera grein fyrir sjónarmiðum mínum í málinu. Fyrst vil ég þó gera að umtalsefni tvær flökkusögur eða þjóðsögur, mér liggur við að segja goðsagnir, sem hafa einkennt umræðuna um málið dálítið lengi. Sú fyrsta er sú kenning eða saga að þingmenn Samfylkingarinnar hafi með skipulegum hætti komið málum svo fyrir að einn fyrrverandi ráðherra færi fyrir landsdóm. Ég vil leggja á það áherslu að svo var ekki. Við meðferð þessa máls haustið 2010 höfðu þingmenn Samfylkingarinnar fullt frelsi til að taka eigin ákvarðanir og gerðu það. Við vissum ekki þegar við komum inn í þennan sal hvernig hvert og eitt okkar ætlaði að greiða atkvæði til fulls. Einnig er vert að hafa í huga að þegar þeir þingmenn - það vil ég segja þeim félögum mínum til varnar sem greiddu atkvæði með því að ákæra fyrrverandi forsætisráðherra en ekki aðra - greiddu atkvæði í upphafi atkvæðagreiðslunnar vissu þeir ekki hvað mundi gerast í atkvæðagreiðslu um aðra. Þá lá í loftinu og hafði skýrt verið orðuð hótun úr ranni Sjálfstæðisflokksins, úr ákveðnum kimum þaðan, um að ef atkvæði samfylkingarmanna yrðu til þess að koma forsætisráðherra fyrir landsdóm mundi verða séð til þess að samfylkingarráðherrar fylgdu honum þangað. Það er svo Sjálfstæðisflokknum til mikils hróss að hann sýndi það af sér í atkvæðagreiðslunni sjálfri að fylgja ekki þessum röddum en ljóst er að þessar raddir komu fram. Það er staðfest í viðtali við hv. þm. Bjarna Benediktsson að Styrmir Gunnarsson lagði að honum í þessa veru og hvatningar Davíðs Oddssonar lágu líka fyrir í þá veru. Það er Sjálfstæðisflokknum til mikils hróss að draga þetta mál ekki niður á flokkspólitískt far að þessu leyti, en það er vert að hafa í huga að Samfylkingin lagði þetta ekki fram með flokkspólitískum hætti. Ég vil undirstrika það að þeir félagar mínir sem tóku þá ákvörðun að ákæra einn ráðherra eða einhverja ráðherra af þessum fjórum, ekki alla fjóra, tóku þá ákvörðun á forsendum eigin samvisku. Það var engin flokksleg lína í því. Ég var ekki sammála því, ég greiddi atkvæði gegn öllum ákærum, en ég vil undirstrika að ekki var um að ræða neina flokkslega línu í því efni. Í dag rétt eins og þá munu þingmenn Samfylkingarinnar ekki greiða atkvæði um frávísunartillögu með einum rómi. Það eru ólík sjónarmið. Það er mjög mikilvægt að svigrúm sé fyrir það að ólík sjónarmið eigi sér hljómgrunn í Samfylkingunni að þessu leyti. Ég vil líka gera upp við þá sérkennilegu kennisetningu sem svífur hér yfir vötnum mjög í dag að málið hafi einhvern veginn breyst í grundvallareðli við það að einn maður var ákærður en ekki aðrir. Því er ég algjörlega ósammála. Það leiðir af eðli ákæruvalds að ákært er fyrir tiltekinn verknað. Það kann vel að vera að bara einn maður gerist sekur um eitthvert brot. Ef ég brýst inn einhvers staðar og stel þá er systir mín ekki dæmd í fangelsi mér til samlætis og andlegrar uppörvunar. Hún er ekki ákærð þó að ég brjótist inn. Það er ekki þannig að ákæra fyrir dómi um saknæmt athæfi sé einhvers konar óvissuferð sem almennt eigi af kurteisisástæðum að dæma einhverja aðra til að fylgja mönnum í, að þetta sé einhvers konar hópferð, að þetta sé einhvers konar sérkennileg kennisetning um að ákæra eigi aðra sakborningi til samlætis. Það er auðvitað ekki þannig. Það kunna vel að vera efnisástæður fyrir því að einn maður sæti ábyrgð. Í þessu tilviki taldi ég svo ekki vera. Mat mitt er óbreytt í því efni. Þegar við nálgumst þetta mál núna verðum við að gera það út frá réttarstöðu sakbornings. Okkur leyfist ekki að taka ákvörðun út frá flokkspólitískum hagsmunum eða sjónarmiðum og það eigum við ekki að gera. Við eigum að meta málið á efnislegum forsendum og við verðum auðvitað að gæta að því að réttindi þessa sakbornings eru nákvæmlega jafnmikilvæg og réttindi allra annarra sakborninga í landinu. Þegar ég varaði við því haustið 2010 að þetta landsdómsferli væri gamalt og úrelt og ekki væri tryggt að réttindi sakbornings yrðu að fullu tryggð, þá sögðu þeir sem studdu ákæru alveg skýrt að svo yrði, réttindin yrðu varin vegna þess að sakamálalögin réðu ef landsdómslögin tryggðu ekki réttindi sakbornings nægjanlega vel. Nú er ljóst að samkvæmt sakamálalögum á sakborningur rétt á því að ákæruvald endurmeti forsendur ákæru allt fram að því að mál er tekið til dóms og jafnvel fram yfir þann tíma eftir að mál er tekið til dóms. Þessi sakborningur á nákvæmlega sama rétt á því að sá sem með ákæruvald fari taki efnislega afstöðu til efasemda. Það er einfaldlega þannig og hefur verið skýrt í ákvörðun landsdóms í haust um frávísunarþættina aðra að ákæruvaldið er hjá Alþingi. Ég mun því ekki styðja og mun greiða atkvæði gegn frávísunartillögu um þetta mál því að ég tel hana ekki boðlega. Ég tel að okkur beri að taka efnislega afstöðu til málsins. Okkur ber að vanda meðferðina hér með tilliti til hagsmuna sakbornings, ekki hvað síst vegna þess að ef meðferðin af hálfu Alþingis gefur tilefni til að ætla að pólitísk sjónarmið ráði en ekki efnisleg, er með því verið að veikja grundvöllinn fyrir málinu öllu og hætta á málsspjöllum eykst. Auðvitað skapast möguleikar fyrir sakborninginn að leita réttar síns fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu ef réttindi hans eru ekki virt í hvívetna. Virðulegi forseti. Hér hafa menn velt því upp hvort þá muni þurfa að koma til réttarhalda í Alþingi, réttarhalda fyrir nefndinni. Ég hef ekki nokkrar áhyggjur af því. Ég tel eðlilegt að þingnefnd vandi til vinnu við málið og tel út af fyrir sig eðlilegt að það sé stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, það sé sú þingnefnd sem eigi að fara með mál af þeim toga er lúta að stjórnskipun landsins og hún leggi á málið mat og kanni efnisgrundvöllinn. Er einhver ástæða til að falla frá ákæru? Ég tek skýrt fram að ég hef enga mótaða skoðun um það álitaefni. Það er bara allt, allt önnur spurning. Færð hafa verið fram rök, m.a. þau að ákæruatriðin að því er varðar Icesave-málið stríði gegn málflutningi íslenskra stjórnvalda á alþjóðlegum vettvangi. Það er alveg ljóst að alþjóðlegur samanburður til dæmis hvað varðar viðbúnaðarstig í aðdraganda efnahagsáfallsins á að geta verið annars eðlis í dag en hann var 2010. Ég held að á árinu 2010 höfum við flest þá gert ráð fyrir því að Ísland væri að fara með allt, allt öðrum hætti út úr þessari efnahagslægð en önnur lönd, en svo er ekki. Það eru mörg önnur lönd að fara jafnvel enn verr en við. Í mörgum þeirra var viðbúnaðarstigið sannanlega minna en það var hér. Allt eru þetta atriði sem á að ræða. Eitt af því sem þarf líka nauðsynlega að ræða í nefndinni í ljósi ræðna sem hér hafa verið haldnar, greinar hæstv. innanríkisráðherra, er hvort sú staðreynd að einstakir þingmenn sem greiddu ákæru atkvæði á sínum tíma og segjast núna hafa gert það á röngum forsendum, hvort sú afstaða þeirra eigi að hafa áhrif - ég endurtek, eigi að hafa áhrif. Ég er ekki viss um það. Kannski á ákvörðun Alþingis að standa eins og hún var, en það þarf að taka efnislega afstöðu til þess. Alþingi sem fer með ákæruvaldið verður að taka efnislega afstöðu til þeirra efasemda sem hér voru til dæmis færðar fram af hv. þm. Atla Gíslasyni í dag. Síðan kemur niðurstaða frá nefndinni. Þá verða bara greidd atkvæði um það hér í þessum sal hvort falla beri frá ákæru. Það fer auðvitað eftir því hvernig málið liggur þá efnislega fyrir. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að Alþingi stígi varlega til jarðar þegar það fer með þetta viðkvæma vald vegna þess að það er alger undantekning, eins og hér hefur oft komið fram hjá flestum í umræðunni í dag, að Alþingi fari með ákæruvald. Með það verðum við að fara af mikilli ábyrgð. Við megum ekki gleyma því að þar skiptir höfuðmáli að við gætum réttinda sakbornings sem verður að njóta af hálfu Alþingis og af hendi Alþingis sömu réttinda og hann mundi njóta af hendi ákæranda ef ákærandinn væri annar.

Forseti. Hv. þingmaður hélt fagra ræðu og taldi að það væri fráleitt annað en taka þetta mál fyrir hér í þinginu og ræða það efnislega. Það eru fern rök sem færð eru fyrir þessu í tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar. Þau eru um kostnað, og ég geri ekki ráð fyrir að hv. þm. Árni Páll Árnason fallist á þau rök. Þau eru um einn mann en ekki fjóra, og hv. þm. Árni Páll Árnason hefur hafnað þeim. Þau eru um að hrunið sé „svokallað“ og ekki þeim að kenna sem hér voru við stjórn, og ég geri ekki ráð fyrir að hv. þm. Árni Páll Árnason fallist á þau rök sem málsástæður fyrir því að taka það á ný til umræðu. Og síðan þau að tveir ákæruliðir hafa verið felldir niður, en þá standa sum sé sex eftir, og um einn þeirra efast hv. þm. Árni Páll Árnason að eigi sér stað. Þá stendur eftir sumsé að einu rökin sem ég hef heyrt frá hinum ágæta þingmanni Árna Páli Árnasyni eru þau að hér hafi komið menn, sem ég geri ráð fyrir að séu hv. þm. Atli Gíslason, Sigurður Ingi Jóhannsson og einhverjir í viðbót sem ég man ekki að nefna í bili, og sagt að þeir hafi gert mistök á sínum tíma. Þeir hafa líka haldið því fram að forseti Alþingis hafi gert mistök á sínum tíma. Eru þau mistök ástæðan fyrir því að við eigum að framlengja hér mál sem er beint inngrip í dómsvaldið? Hvort sem það er lögfræðilega leyfilegt eða ekki eru þau það, þau stöðva landsdóminn, þau setja saksóknara Alþingis í mjög erfiða stöðu - að þetta sé forsenda fyrir því þegar hvorki landsdómur, saksóknari Alþingis né einu sinni saksóknarnefndin hefur kallað eftir neins konar breytingum á málatilbúnaði af þingsins hálfu.

Virðulegi forseti. Fyrst er til þess að taka að ákæruvaldið er hjá Alþingi. Það er ekki hjá saksóknaranum og það er ekki hjá landsdómi. Samkvæmt sakamálalögum ber ákæranda að endurmeta ákæru ef ástæða er til og draga hana til baka allt fram til þess tíma að dómur er kveðinn upp í rauninni. Alþingi er að fara með það vald hér, ekki að grípa inn í dómsvald. Alþingi er að fara með það vald sem það sannanlega hefur og staðfest er af landsdómi að það hafi. Efnisatriðin eru mismikilvæg og misþungvæg, ég er sammála hv. þingmanni hvað það varðar, í þingsályktunartillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar, en þau þurfa efnislegrar afgreiðslu við að mínu viti. Mér þykir ekki bragur á því að vísa málinu frá án þess að efnisleg afstaða komi fram til þess á grundvelli vinnu þingnefndar. Þá bara ítreka ég að ég tel að slíkt verklag mundi auka mjög líkur á sýknu sakbornings eða skapa honum í kjölfar sakfellis frekari möguleika til að leita réttar síns fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, vegna þess að það blasir við að ákæruvaldið í þessu máli hefur hegðað sér með öðrum hætti en ákæruvald gerir samkvæmt sakamálaréttarfarinu sem við búum við í landinu. Með öðrum orðum Alþingi Íslendinga hefur þá ekki tekið efnislega afstöðu til efasemda sem komið hafa meðan aðrir saksóknarar, þá venjulega ríkissaksóknari eða sérstakur saksóknari, sem fara með ákæruvaldið í öðrum málum, hafa gert það.

Forseti. Við ræðum málið innan þess ramma að það sé þingtækt, ég er ekki endilega sammála því, en það er úrskurður forseta og ég verð að sætta mig við hann sem þingmaður hér á þinginu. Hv. þingmaður heldur því fram í ræðu sinni að það geti hjálpað hinum ákærða, og væri svo sem ekki hættulegt, að fara til Mannréttindadómstólsins, sem hann gæti auðvitað gert hvort sem er og var vandlega skoðað á sínum tíma hvaða forsendur væru fyrir því að hann gerði það. Eina efnislega forsendan sem hv. þingmaður nefnir er þetta, fyrir utan Icesave-málið sem virðist hafa breyst á þeim tíma sem liðinn er síðan, og væri fróðlegt að heyra meira um, er það að nokkrir þingmenn hér í salnum telja sig og forseta Alþingis hafa gert mistök. Er það ástæða þess að við eigum að setja landsdóm nánast í stopp, að setja saksóknarann í vanda og ræna þeim rétti af hinum ákærða að verja sig fyrir dómi og láta hann standa í því það sem eftir er ævinnar að bera þetta mál eins og herðakistil með sér hvert sem hann fer? Það er líka ábyrgð, forseti.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það síðasta þá hef ég ekki lyst á réttarfari sem felur í sér að það séu mannréttindi sakborninga að fá að verja sig fyrir dómi. Það er íþyngjandi athöfn að ákveða að ákæra menn. Röksemdir af því tagi að sakborningum sé það sérstakur ávinningur og þeir eigi að fagna því eins og hverjum öðrum happdrættisvinningi að fá að njóta þeirra forréttinda að sæta ákæru um refsivert athæfi - slíkur málflutningur gengur ekki upp í lýðræðisríki og réttarfarsríki. Hann er ekki boðlegur í réttarfarsríki. Honum yrði að minnsta kosti mjög illa tekið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið. Við eigum þess vegna að stíga varlega til jarðar, vanda málavinnsluna. Það kann vel að vera að málsástæðurnar, 

Frú forseti. Athugasemdir mínar eru í svipaða veru og hjá hv. þm. Merði Árnasyni. Hv. þm. Árni Páll Árnason leggur ríka áherslu á að réttarstaða sakbornings liggi undir, þ.e. að ákæruvaldið endurmeti sakarefni. Auðvitað hlýtur maður að spyrja sig um tilefni slíks endurmats. Eru tilfinningar þingmanna, samviskubit þeirra hugsanlegt, efnislegt tilefni til þess að Alþingi Íslendinga fari að taka afstöðu til þess að fella niður ákæru á hendur sakborningi í þessu tilfelli? Það vakna líka lagalegar spurningar um frumkvæðisskyldu. Hverjum ber að taka frumkvæði, hvar liggur slík frumkvæðisskylda? Við erum búin að framselja saksóknarvaldið til saksóknara Alþingis sem hefur sjálfur látið það frá sér fara að hann hefði gert Alþingi viðvart ef hann hefði séð ástæðu til að breyta ákærunni til íþyngingar eða til að létta hana. Ég spyr því: Hverjar eru hinar efnislegu ástæður? Hvar hafa þær komið fram?

Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning. Í fyrsta lagi hafa hinar efnislegu ástæður komið fram í máli sem hv. þm. Bjarni Benediktsson hefur flutt. Þær eru fjórar, ef ég man rétt, sem hann tínir til, og svo geta menn haft sínar skoðanir á þeim. Til viðbótar kemur síðan, hvort sem hv. þingmaður kýs að kalla það samviskubit eða ekki, framburður ýmissa þingmanna um að þeir hafi tekið ákvarðanir á fölskum forsendum. Hvar liggur frumkvæðisskyldan? Þetta er mjög góð spurning. Hjá hinu venjulega ákæruvaldi liggur hún samkvæmt sakamálalögum hjá ákæruvaldinu sjálfu, þ.e. þeim sem með það fer. Samkvæmt landsdómi er það Alþingi. Það er því ekkert óeðlilegt við að einstakir þingmenn eigi frumkvæði í þessu máli út frá þeirri grundvallarreglu. Það er ekki þannig, miðað við niðurstöðu landsdóms sjálfs, að ákæruvaldið hafi verið framselt saksóknaranum. Hann gerir kröfur sínar vel að merkja í ákæru fyrir hönd Alþingis, hann er umboðsmaður Alþingis í málinu. Mér þykir líka orðalagið í minnisblaði því sem samstaða varð um milli allra flokka, um verklagið að baki málinu og hlutverk saksóknarnefndar, um aðkomu saksóknarnefndarinnar, vegna þess að ákæran stafar frá Alþingi, að öllu leyti styðja þessa túlkun. Á þessum grunni ber okkur að taka efnislega afstöðu til þeirra efasemda sem settar hafa verið fram af hv. þm. Bjarna Benediktssyni, með sinni tillögu, af öðrum þingmönnum hér í umræðunni og leiða þær til lykta, svara þeim með efnislegum hætti. Við getum kosið að svara þeim með þeim hætti að við teljum ekki ástæðu til að breyta ákærunni. Það er algjörlega opið í mínum huga. Ég hef ekki gert upp hug minn til tillögunnar að því leyti, það er bara allt önnur spurning, en okkur ber að taka þetta til efnislegrar athugunar.

Frú forseti. Ég hef aldrei heyrt þá sem tala um vanlíðan yfir niðurstöðu ákærumálsins á sínum tíma tala um falskar forsendur. Það er hugtak sem hv. þm. Árni Páll Árnason kynnir fyrst til sögunnar í þessum ræðustóli. Ég hef hins vegar heyrt þingmenn lýsa vanlíðan sinni yfir því hver niðurstaðan varð. Ég vil því spyrja þingmanninn: Lítur hann svo á að slíkar málsástæður, tilfinningar þingmanna, séu málefnalega tækar ástæður til þess að Alþingi endurmeti afstöðu sína til ákæru á hendur Geir H. Haarde? Það er grundvallarspurning. Ég hefði haldið að það væru athafnir eða athafnaleysi ráðherrans sem ættu að ráða afstöðu þingmanna til þess hvort ákært skyldi. Eftir að ákæra er fram komin yrði eitthvað 

Virðulegi forseti. Það er mjög góð spurning, og athyglisverð í ljósi þess að Alþingi hefur ákæruvaldið, hversu þunga vigt eigi að leggja á tilfinningalíf einstakra þingmanna. Ég tel þó að með tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar að minnsta kosti séu komin fram atriði sem verði að svara og þingið verði að leiða til lykta. Ég er ekki alveg viss um að þetta eigi eingöngu að túlka sem tilfinningauppnám einstakra þingmanna, og mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að þingnefndin taki efnislega afstöðu til þeirra athugasemda. Ég talaði ekki um falskar forsendur heldur rangar forsendur og þegar ég segi það er ég að vísa til greinar hæstv. innanríkisráðherra sem beinlínis segir í Morgunblaðinu að hann telji sig hafa tekið ákvörðun á efnislega röngum forsendum. Það er efnislegt atriði sem á erindi inn í þetta mál. Ég túlka nú það sem hv. þm. Atli Gíslason sagði hér í dag líka 

Frú forseti. Þegar við ræðum þingsályktunartillögu um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, ber okkur að horfa til grunnreglna stjórnarfarsins og gildandi laga. Málið snýst ekki um réttarstöðu sakbornings enda hafa engar þær efnislegu ástæður komið fram sem breyta stöðu hans eða réttlæta afskipti Alþingis af því réttarhaldi sem nú er hafið yfir honum. Málið snýst miklu heldur um það hvort Alþingi þekkir sitt eigið hlutverk. Eftir efnahagshrunið ákvað Alþingi einum rómi að efna til rannsóknar á aðdraganda og orsök þeirra miklu atburða sem skóku íslenskt samfélag. Um ferilinn sjálfan var einhugur í þinginu. Þingið hefur samið leikreglurnar en nú kemur hins vegar í ljós að þeir sem samþykktu leikreglurnar virðast ekki tilbúnir til að una lyktum leiksins, þeim lyktum sem þeir óttast að verði. Einna athyglisverðast er þó að sjá þau sinnaskipti sem orðið hafa hjá ýmsum þeim sem á sínum tíma voru ákafir í að ákæra og vildu meðal annars ganga lengra en rannsóknarskýrsla Alþingis gaf tilefni til, þ.e. ákæra fjóra ráðherra í stað þriggja. Einn þeirra var hv. þm. Atli Gíslason sem veitti þingmannanefndinni formennsku sem gekk fram með tillögu um að ákært skyldi í málinu. Hann sagði í ræðu fyrr í dag að það hafi orðið einhvers konar eðlisbreyting á málinu við það að einungis einn ráðherra var ákærður en ekki fleiri. Þingmaðurinn er í fullkominni mótsögn við sjálfan sig því að hann sagði allt annað í viðtali í Fréttablaðinu þann 30. september 2010, með leyfi forseta, en þá sagði þingmaðurinn: „Ég hugsaði einhvern tíma með sjálfum mér: Fjórir, enginn eða einn. Það er algengt í sakamálum að aðalmaður sé ákærður en aðrir ekki, …“ Þetta sagði þingmaðurinn fyrir tveimur árum og dæmi nú hver fyrir sig hversu trúverðugur málflutningurinn er nú þegar sami þingmaður talar í allt aðra veru. Við vitum öll að þingið átti ekki auðvelda daga fyrir tveimur árum þegar tekin var afstaða til þess hvern bæri að ákæra en hjá því varð ekki komist. Niðurstaðan kom á óvart, hún var óþægileg en niðurstaða engu að síður, fengin eftir fyrir fram gefnum leikreglum sem allir höfðu lýst sig sammála. Það er því alrangt að með niðurstöðunni hafi orðið einhver eðlisbreyting á þessu máli því það er grundvallarregla í öllu réttarfari að menn séu því aðeins sóttir til saka að málefnaleg rök liggi því til grundvallar. Sama gildir auðvitað þegar gefnar eru upp sakir eða fallið frá ákærum. Engin efnisleg rök hafa komið fram í þessu máli sem réttlæta afskipti Alþingis af réttarhaldinu yfir Geir H. Haarde. Í lögum um landsdóm frá 1963 segir í 51. gr. um meðferð máls fyrir landsdómi að þar megi beita ákvæðum laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Í þeim lögum má finna vísbendingu um þetta í 153. gr. laganna þar sem segir, með leyfi forseta: „Ákærandi getur breytt eða aukið við ákæru með útgáfu framhaldsákæru til að leiðrétta augljósar villur eða ef upplýsingar, sem ekki lágu fyrir þegar ákæra var gefin út, gefa tilefni til.“ Af þessu má draga þá ályktun að forsendur afturköllunar ákæru séu að byggt hafi verið á röngum upplýsingum eða fram hafi komið nýjar upplýsingar sem breyti forsendum ákærunnar í grundvallaratriðum. Í handbók um meðferð opinberra mála sem dómsmálaráðuneytið gaf út 1992 er fjallað um afturköllun ákæru út frá lögunum um meðferð opinberra mála sem nú heita lög um meðferð sakamála. Þar segir um ástæður afturköllunar að þær geti til dæmis verið að fram komi gögn sem sanna sakleysi sakbornings eða ákærandi telji að fram hafi komið gögn sem gefi tilefni til að fresta ákæru. Eins og fyrr segir hafa engar slíkar ástæður komið fram í þessu máli og þvert á móti hefur Sigríður Friðjónsdóttir, saksóknari Alþingis, upplýst að hún telji sig hafa í höndum mál sem sé líklegt til sakfellingar, og hún hefur sagt að ef svo væri ekki þá hefði hún nú þegar gert Alþingi grein fyrir því. Áður en þessu pólitíska moldviðri var þyrlað upp nú um hátíðarnar með þingsályktunartillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar o.fl. hafa lögfræðingar verið á nokkuð einu máli um að eftir að ákæra hefur verið gefin út á hendur ráðherra sé málið úr höndum Alþingis. Einn þeirra er verjandi Geirs Haardes, Andri Árnason, sem skrifaði grein í Tímarit lögfræðinga árið 2009 sem margoft hefur verið vitnað til í dag. Þar segir, með leyfi forseta: „Eftir að Alþingi hefur samþykkt þingsályktun um málshöfðun og kosið saksóknara Alþingis, varamann og þingnefnd er málið komið úr höndum þingsins. Alþingi getur ekki eftir það afturkallað málsókn, hvorki hið sama þing né nýskipað.“ Síðan vísar hann til þess að forseti geti leyst ráðherra undan saksókn með samþykki Alþingis, samkvæmt 29. gr. stjórnarskrárinnar. Það er líka ástæða til að líta nánar á tilgang laganna um landsdóm og þær skýringar sem höfundar þeirra laga gáfu sjálfir fyrir lagasmíðinni. Í árbók Háskólans 1914 talar Lárus H. Bjarnason um landsdóm. Lárus var alþingismaður, sýslumaður og forstöðumaður Lagaskólans á sinni tíð, prófessor í lögum og hæstaréttardómari. Hann fjallar sérstaklega um hlutverk landsdóms í einum kafla og segir þar að eftir að Alþingi hefur samþykkt ákæru á hendur ráðherra og kosið saksóknara sé Alþingi úr málinu og saksóknari kominn í þess stað. Síðan segir, með leyfi forseta: „Þó mundi Alþingi geta fellt ákæru niður, áður en málið væri komið í dóm fyrir landsdómi, en yrði þá að gjöra það með þingsályktun í sameinuðu þingi.“ Undir þetta sjónarmið get ég heils hugar tekið því að hefði þessi þingsályktunartillaga komið fram áður en ákæra var útgefin hefði ekkert verið því til fyrirstöðu í mínum huga að taka málið til þinglegrar meðferðar og til þess var rúmur tími. Hvers vegna kom tillagan ekki fyrr? Spyr sú sem ekki veit. Menn hafa haldið því fram að tveimur veigamiklum efnisþáttum ákærunnar hafi verið vísað frá dómi og látið að því liggja að þar með sé ákæran eiginlega fallin. Þetta er fjarstæða. Saksóknari Alþingis var inntur álits á þessu og sagði hann að niðurstaðan breytti ekki miklu fyrir undirbúning málsins og málsmeðferðina þar sem báðir ákæruliðirnir væru í raun og veru innifaldir í öðrum ákæruliðum, þ.e. þeim fjórum af sex sem teknir voru til greina. Frú forseti. Grunnforsenda stjórnskipunar okkar er þrískipting valdsins sem felur það í sér að valdastofnanir samfélagsins, löggjafinn, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið seilist ekki hvert inn á annars svið. Burt séð frá því hvort hægt sé að styðja það lagalegum rökum að Alþingi sé heimilt að grípa inn í gang þessa réttarhalds sem nú er hafið gegn Geir H. Haarde þá hlýtur það að teljast eins óeðlilegt og hugsast getur. Ég harma þennan málatilbúnað allan og tel að hér sé um að ræða pólitísk afskipti af dómsmáli sem er hafið. Sé það raunveruleg umhyggja fyrir Geir H. Haarde sem liggur hér undir þá er vandséð að hans málstað sé betur borgið með því að fá niðurfellda ákæru í pólitísku moldviðri á Alþingi en að málið verði leitt til lykta fyrir landsdómi þar sem allar hans málsbætur verða virtar og metnar með hliðsjón af sakarefnum. En það kann auðvitað að vera að hann og flokkssystkini hans á Alþingi meti það þannig að sú niðurstaða sé þrátt fyrir allt betri en dómur landsdóms, en það er þá umhugsunarefni. Það er dapurlegt að málið skuli endurvakið á þessum vettvangi í pólitísku moldviðri og verði málinu ekki vísað frá í dag er ljóst orðið að Alþingi Íslendinga rís ekki lengur undir nafni sem ein af þremur meginstoðum stjórnskipunar landsins. Hins vegar tel ég, frú forseti, að fari svo að málinu verði ekki vísað frá sé fráleitt annað en því verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins því að ég sé engin rök fyrir því að málið fari til saksóknarnefndar eins og hér hefur verið lagt til fyrr í dag.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur - þar sem svo glögglega koma fram í umræðunni ólíkar efnislegar skoðanir á því hvort Alþingi hafi á einhverjum tíma afsalað sér ákæruvaldinu í málinu - hvort ekki sé rétt að vísa málinu til nefndar vegna þeirra ólíku efnislegu skoðana og kalla þá ólíku aðila til sem sett hafa fram skoðanir sínar á því hvort Alþingi hafi enn ákæruvaldið og geti gripið inn í, og þá sem telja að svo sé ekki, og að efnisleg umræða fari fram í nefnd og hún taki síðan afstöðu til þess að loknum umræðum og umsögnum.

Frú forseti. Eins og fram kom í ræðu minni er ég ekki þeirrar skoðunar að Alþingi Íslendinga eigi að taka þetta mál til umfjöllunar eins og málið er vaxið. Það hafa engin efnisleg rök komið fram í málinu sem réttlæta það að við förum að taka pólitískt frumkvæði í því að fella þessa ákæru niður. Ef svo væri liti málið allt öðruvísi út. Þá væri eðlilegt að málið væri tekið til umræðu í þinginu, þá væri eðlilegt að það færi í þá þinglegu meðferð sem þingmaðurinn lagði til, en úr því að efnislegar ástæður liggja ekki fyrir sem réttlæta það að málið sé tekið upp, þá tel ég mjög óeðlilegt að við skulum vera að ræða það hér.

Virðulegur forseti. Þar sem ólíkar skoðanir eru á því hvort efnislegar ástæður liggi fyrir til að endurskoða ákæruna, hér eru menn þeirrar skoðunar að brottfall tveggja stórra þátta í ákærunni sjálfri hafi fallið brott, það eitt gefi tilefni til að skoða hvort brostnar séu forsendur fyrir ákærunni. Og af því að hér ríkja ólík sjónarmið hvað þetta varðar, er þá þingmaðurinn enn þeirrar skoðunar að þær ólíku skoðanir eigi heldur ekki að fá að ræðast í nefnd á vegum þingsins?

Frú forseti. Þetta mál snýst í mínum huga ekkert um málfrelsi þingmanna eða aðkomu þeirra að umræðu um þetta mál. Landsdómur hefur tekið efnislega afstöðu til ákæruatriðanna. Landsdómur hefur hafnað frávísunarkröfu. Landsdómur hefur tekið til greina fjögur ákæruatriði af sex og þau tvö sem vísað var frá dómi var vísað frá vegna þess að þau voru innifalin í öðrum ákæruatriðum. Þeim var vísað frá af formlegum forsendum. Landsdómur hefur tekið afstöðu og ég sé ekki efni til þess að Alþingi Íslendinga hafi vit fyrir landsdómi eftir að málið er komið í hans hendur.

Hæstv. forseti. Um margt erum við ósammála, en um eitt ættum við þó að geta verið sammála, það að í þessu máli er uppi mikill ágreiningur. Ágreiningurinn lýtur bæði að hinum formlega þætti, því sem snýr að heimild þingsins til að taka þetta mál fyrir, heimild þingsins til að afturkalla ákæru ef fyrir því reynist meiri hluti. Það er deilt um það. Það er líka deilt um það hvort þingið eigi að afturkalla ákæru ef í ljós kemur að það hefur heimild til þess. Það er deilt um þetta tvennt. Hvernig ætlum við að komast að niðurstöðu um það hvernig málin liggja varðandi þessar tvær spurningar? Ætlum við að vísa málinu frá áður en við förum í gegnum þetta, t.d. í nefndarstarfi í þinginu? Ætlum við að gera það áður en við fáum tækifæri til að ræða við fræðimenn á þessu sviði? Ætlum við að gera það áður en við förum yfir rök og gagnrök? Ætlum við að gera það þannig eða ætlum við að taka afstöðu til þessara tveggja spurninga þegar við erum búin að fara í gegnum hina málefnalegu umræðu, þegar við erum búin að fara í gegnum hina málefnalegu athugun í nefnd sem er grundvallarþáttur í vinnubrögðum okkar í þinginu?

Frú forseti. Það er ekki eins og að þetta mál sé fyrst að koma til umræðu í þinginu núna. Það á sér langan aðdraganda. Ferillinn hófst með margra mánaða vinnu rannsóknarnefndar Alþingis sem lauk með níu binda skýrslu sem þingið fékk í sínar hendur. Síðan hélt það áfram með þingmannanefndinni, síðan var skipaður sérstakur saksóknari og saksóknarnefnd. Öll efnisatriði málsins hafa verið tekin til yfirvegunar og ígrundunar á þessum vettvangi en núna hafa engin efnisleg rök komið fram að mínu viti sem réttlæta inngrip okkar í gang 

Hæstv. forseti. Það er rétt að málið sem slíkt hefur fengið margvíslega umfjöllun um langan tíma. Þær spurningar sem við stöndum hins vegar frammi fyrir í dag hafa ekki fengið þá skoðun að við getum verið komin að niðurstöðu. Tökum dæmi. Menn vísa fram og til baka í fræðimenn, látna og lifandi. Væri ekki nokkurs virði áður en þingmenn taka afstöðu til þess hvort það eigi að henda þessu máli út úr þinginu eða ekki að þingnefnd ætti samtal við einhverja fræðimenn á þessu sviði? Við þekkjum tilvitnanir í látna fræðimenn sem nefndar hafa verið í dag. Ég hygg reyndar að hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir hafi misskilið tilvitnun í landsdómsgrein Lárusar H. Bjarnasonar frá 1914 en það er atriði sem til dæmis væri hægt að fara yfir í nefnd. Eins væri hægt að taka viðteknar kenningar í dönskum rétti eins og sjá má í riti Pouls Andersens, Dansk Statsforfatningsret frá 1954, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að þingið geti hvenær sem er kallað aftur mál sem höfðað hefur verið gegn ráðherra. Það væri hægt að fara yfir svona í nefnd. Það er erfitt að gera það í þingsal, 

Frú forseti. Það gæti í sjálfu sér verið fróðlegt að taka allar þessar lögspekilegu vangaveltur til umræðu í þingnefnd. Ég sé hins vegar ekki tilefni til þess, einfaldlega vegna þess að þau rök sem boðið er upp á í þessari þingsályktunartillögu fyrir því að taka afstöðu til frávísunar ákæru halda ekki. Þetta eru ekki efnisleg rök og það þarf enga umfjöllun í þingnefnd til að komast að þeirri niðurstöðu. Við erum að ræða málið í dag. Við höfum tekið heilan föstudag í að fara yfir röksemdir þingsályktunartillögunnar fyrir þessu máli og ég sé ekki að það þurfi þinglegan feril eða umfjöllun í nefnd til að komast að þeirri niðurstöðu sem liggur í raun og veru fyrir. Tilfinningar þingmanna eru ekki efnisleg ástæða, þau atriði sem vísað var frá landsdómi eru 

Frú forseti. Það er tvennt sem ég vil einkum gera athugasemd við í máli hv. þingmanns. Fyrra atriðið snýr að því sem hér hefur aðeins verið komið inn á og varðar það hvort þingmaðurinn telur komin fram nægjanleg efnisleg rök til að kalla til baka ákæru á hendur Geir H. Haarde. Þingmaðurinn telur að svo sé ekki. Það hefur hins vegar komið fram í umræðum dagsins í dag að fjölmargir þingmenn telja annaðhvort fullt tilefni til þess eða að það þurfi að minnsta kosti að taka það til sérstakrar skoðunar. Með því er strax fram komið að það eru deildar meiningar um atriðið. Af þeirri ástæðu er sérkennilegt að hlýða á málflutning um að það verði að vísa málinu frá án þess að þetta sé skoðað nánar. Seinna atriðið er það að hv. þingmaður hefur talað um að Alþingi hafi með einhverjum hætti misst málsforræðið yfir málinu. Þetta stenst auðvitað enga skoðun. Menn hafa vísað í fræðimenn, suma löngu frá fallna, aðra sem hafa verið að skrifa að undanförnu. Ég ætla að bæta við þá umræðu og vísa beint í úrskurð landsdóms sjálfs sem hefur meðal annars fjallað um þetta. Þar segir, með leyfi forseta: „Sá sem Alþingi kýs til að sækja málið af sinni hálfu, eftir að það hefur tekið ákvörðun um að ákæra, hefur ekki forræði á því hvers efnis ákæran er sem gefin er út í málinu. Telji hann rétt að takmarka eða auka við ákæruatriðin sem fram koma í þingsályktuninni verður hann að beina því til Alþingis að samþykkja nýja þingsályktun með þeim breytingum sem hann telur rétt að gera. Saksóknari Alþingis hefur því hvorki ákæruvald í málinu né hefur hann forræði á því hvers efnis ákæran er.“ Þetta gæti ekki verið skýrara.

Frú forseti. Það er í sjálfu sér enginn ágreiningur um það að undir ákveðnum kringumstæðum gæti þingið sjálft ákveðið að taka ákæruefnin til endurskoðunar, en þá verða að koma fram efnisleg rök. Það er bara ekki nóg að þyrla upp vafa á tilfinningalegum eða pólitískum forsendum. Það verður að vera einhver skynsamleg innstæða til að réttlæta það að þingið taki slíkt mál til greina og til umræðu eða þinglegrar meðferðar yfirleitt. Ég ítreka það sem ég er margbúin að segja, og margir þingmenn í dag, þessi efnislegu rök hafa ekki komið fram. Það er ekkert sem varpar neinum vafa á ákæruefnið sjálft. Það eina sem fært er til rökstuðnings því að falla frá ákærunni er að vísað hafi verið frá tveimur ákæruatriðum af sex og að þingmönnum líði illa. Það eru ekki efnisleg rök.

Frú forseti. Hv. þingmaður heldur áfram að rugla því saman hvort efnisleg rök séu nauðsynleg forsenda þess að málið komi á dagskrá eða eigi jafnvel að sæta frávísun með rökstuddri dagskrártillögu og síðan hinu hvort meiningarmunur um hin efnislegu rök eigi að vera afgreiddur í nefndarvinnu á þinginu og milli fyrri og síðari umr. á þinginu. Það er að sjálfsögðu hinn eðlilegi farvegur eins og í öllum málum. Það mætti næstum því líkja þessu við það að hér kæmi fram tillaga um að ákæra og hv. þingmaður kæmi þá upp og segði: Það hafa ekki verið færð nægilega sterk efnisleg rök fyrir ákærunni til að hún komist á dagskrá, bara yfir höfuð. Við hljótum að vísa þingsályktunartillögu um ákæru á hendur einhverjum tilteknum ráðherra einfaldlega frá þinginu vegna þess að hv. þingmaður er þeirrar skoðunar 

Frú forseti. Ég ætla að vísa þessu til föðurhúsa. Málflutningur hv. þm. Bjarna Benediktssonar stenst enga skoðun. Þessi þingsályktunartillaga sem hér liggur fyrir er rökleysa frá upphafi til enda. Það er bara þannig. Það verður að vera -  
            

Gefið þingmanninum hljóð.

Það verður að liggja einhver skynsemi í því hvaða afstöðu maður tekur til mála af þessu tagi. Það er ekki nóg að þyrla upp áróðursbrögðum og segja: Nú er kominn vafi um málið. Vafinn verður að vera lögfullur og hann verður að geta staðist einhverja lögfræðilega eða að minnsta kosti skynsamlega skoðun.

Virðulegi forseti. Þegar þetta mál kom upphaflega fram fyrir jólin var því talsvert haldið fram að það væri ekki þingtækt. Það fór síðan til sérstakar skoðunar á vegum Alþingis og niðurstaða hæstv. forseta var að það væri fullkomlega þingtækt. Ég hafði vænst þess að þar með gætum við skilið við þá umræðu vegna þess að ljóst var orðið að þetta var úrskurður forseta og þó að einstakir þingmenn kynnu að hafa aðrar skoðanir hlytu þeir að minnsta kosti að virða þá niðurstöðu og reyna að ræða málið efnislega. Tilgangur minn með því að taka til máls núna er einfaldlega að reyna að fjalla efnislega um tillöguna í ljósi þess að hún er komin á dagskrá. Ég vænti þess að farið verði með málið eins og önnur sem lögð eru fyrir Alþingi, umdeild eða ekki umdeild, að þess sé freistað að leiða það til einhvers konar efnislegrar niðurstöðu með þeim hætti sem Alþingi gerir á hverjum tíma, þ.e. fyrst er málið reifað í fyrri umræðu málsins eins og þegar um þingsályktunartillögur er að ræða, því er síðan vísað til nefndar - og menn geta haft skoðanir á því hvaða nefnd eigi að fá málið í hendurnar - sem fer um það sínum höndum og lýkur málinu með því að vísa því aftur til Alþingis til endanlegrar ákvörðunar. Það höfum við gert við umdeild mál og þannig höfum við leitt þau til lykta. Niðurstaðan getur síðan verið þannig að við kunnum að hafa á henni mismunandi skoðanir. Engu að síður er þetta hið lýðræðislega ferli. Þess vegna harma ég mjög að hér skuli liggja fyrir frávísunartillaga sem hefur þann tilgang einan að koma í veg fyrir að við getum tekið efnislega á málinu eins og þingsköp Alþingis kveða á um. Það liggur auðvitað fyrir að Alþingi getur afturkallað þessa ákvörðun sína frá haustdögum 2010 og út á það gengur tillagan. Ástæðan er ósköp einföld. Þetta mál er á forræði Alþingis. Alþingi hefur ákæruvaldið í þessum efnum. Það kemur til dæmis fram í frávísunartillögugreininni sem lögð var fram í dag að Alþingi hefur þetta ákæruvald. Nú spyrja menn: En hvers vegna er ástæða til að taka þetta mál til endurskoðunar? Hefur eitthvað breyst? Það hefur verið mikið kallað eftir því í þessari umræðu. Hv. þingmaður sem talaði áðan fullyrti til dæmis að ekki hefðu komið fram efnisleg rök fyrir því að eitthvað hefði breyst. Ég mótmæli þessu. Það kann að vera að menn hafi skiptar skoðanir á því hvort þau rök séu nægjanleg. Það kann að vera að menn hafi skiptar skoðanir um efni þeirra ábendinga og tillagna sem hafa komið fram um að ýmislegt hafi breyst í forsendum þess að ákvörðun var tekin um að ákæra fyrrverandi forsætisráðherra. En engu að síður hafa komið fram efnisleg rök. Ég ætla að tína til nokkur. Í fyrsta lagi hlýt ég að vekja athygli á að ýmislegt hefur breyst meðal annars við það að nú er komin niðurstaða Hæstaréttar um hin svokölluðu neyðarlög. Hún sýnir fram á réttmæti þeirra aðgerða sem gripið var til á haustdögum 2008 og til viðbótar skulum við ekki gleyma því að umræðan árið 2008 stóð ekki síst um það hvort ríkisvaldið ætti að koma til frekara liðsinnis bönkunum með því að veita þeim lausafjárfyrirgreiðslu. Því var ekki sinnt. Ríkisvaldið mátti sæta miklum ákúrum fyrir það af ýmsum, en nú sjáum við auðvitað að það hefði ekki verið skynsamlegt. Skynsamlegra var að fara þá leið sem farin var haustið 2008. Við erum líka búin að fá, frá því að þessi ákvörðun var tekin á sínum tíma, miklu skýrari mynd af hinni alþjóðlegu þróun og hvernig hún hafði áhrif á ýmislegt sem gerðist hjá okkur og leiddi til hrunsins þótt ég muni síst af öllu segja að það sé hin eina ástæða fyrir hruninu. Menn verða hins vegar að hafa þá mynd líka í huga til að skilja heildarmyndina. Síðan skiptir gríðarlega miklu að landsdómur hefur vísað frá mjög veigamiklum atriðum og tekið þannig afstöðu til þeirra. Ég fullyrði að þegar við skoðum þessi mál í samhengi er ljóst að engum hefði dottið í hug að ákæra fjóra ráðherra á grundvelli þeirra ákæruatriða sem nú standa eftir og eru til meðhöndlunar hjá landsdómi. Við skulum bara taka dæmi eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson nefndi varðandi ábendinguna um Icesave-samninga. Það má skilja þetta sem svo að menn segi að íslenska ríkið beri einhverja ábyrgð á Icesave-innlánunum. Málflutningur íslenskra stjórnvalda hefur einmitt verið sá að svo sé ekki. Það er sá málflutningur sem við erum einmitt að færa fram fyrir EFTA-dómstólnum eins og allir vita og allir hafa verið sammála um að þannig ættum við að fara í þessi mál. Einnig hefur komið fram vilji ýmissa þeirra þingmanna sem áður stóðu að ákærunum til að falla frá þeim. Það skiptir máli. Það skiptir máli ef ákæruvaldið sem Alþingi er hefur aðra skoðun eins og skilja má af þeim yfirlýsingum sem hafa komið frá ýmsum einstökum þingmönnum sem áður stóðu að ákærunum, um að þeir vildu gjarnan að þessi mál yrðu endurskoðuð. Það er talað um að þetta sé eitthvað tilfinningaþrungið en ég verð bara að vísa til þess að þessir þingmenn hafa fært sín rök fyrir því. Þau rök standa fyrir sínu. Menn geta haft ýmsar skoðanir á þeim en til þeirra þarf líka að taka afstöðu. Síðan er það sú niðurstaða sem fékkst og hefur verið mjög mikið rædd, að ákæra aðeins einn hæstv. fyrrverandi ráðherra. Veigamikil rök hafa líka verið færð fyrir því að það geti út af fyrir sig, nú þegar menn skoða málið aftur, falið í sér tilefni til að taka það upp aftur eins og lagt er til í þingsályktunartillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar. Eins og formaður þingmannanefndarinnar, Atli Gíslason, sagði í ræðu sinni fyrr í dag telur hann að mistök hafi orðið við afgreiðslu málsins. Eftir niðurstöðu málsins hafi málatilbúnaður meiri hluta nefndarinnar verið meira og minna laskaður. Hann vekur líka athygli á því að eins og málið var lagt fram var ekki nein spurning reist um aðalmann og hlutdeildarmann heldur fjóra ráðherra sem, eins og hann sagði í ræðu sinni, með leyfi virðulegs forseta: „sem allir báru hliðstæða ábyrgð, ég vil segja sambærilega ábyrgð.“ Þetta eru allt rök sem menn geta auðvitað haft skiptar skoðanir á, en þetta eru efnisleg rök sem færa má fyrir því að eðlilegt sé að taka þetta mál upp að nýju. Það blasir þess vegna við öllum að það sem eftir stendur hefði aldrei getað orðið grundvöllur raunverulegrar málsóknar. Ekki er verið að grípa inn í málsmeðferð réttarins með óeðlilegum hætti. Þvert á móti. Við slíkar aðstæður er ljóst að ákæruvald í hvaða máli sem er mundi falla frá ákæru. Það væri ekki óeðlilegt inngrip í réttarkerfið, þvert á móti væri það í anda réttarríkisins og því grundvallaratriði íslensks réttarfars og réttarfars lýðræðisríkja almennt að bregðast einmitt þannig við aðstæðum eins og nú blasa við. Nú hefur verið sagt að saksóknari Alþingis hafi ekki haft atbeina að þessu máli. Saksóknari Alþingis hefur ekki gert kröfu til þess að þetta mál sé endurupptekið. Þá verðum við að líta á það að Alþingi eitt hefur samkvæmt stjórnarskránni forráð á því hvort mál af þessu tagi sé höfðað, þar með að sjálfsögðu líka forræði á því hvort málshöfðun verði takmörkuð eða horfið frá henni að öllu eða nokkru leyti. Á þetta hafa fræðimenn bent síðustu daga. Síðan hefur ákveðið atriði bæst við, eins og prófessor Róbert Spanó, forseti lagadeildar Háskóla Íslands, segir í blaðagrein, með leyfi virðulegs forseta: „Þá bætist það við að samkvæmt 51. gr. landsdómslaga gilda nú 2. mgr. 153. gr. og b-liður 1. mgr. 170. gr. sakamálalaga um meðferð mála fyrir landsdómi. Í fyrrnefnda ákvæðinu er ákæranda veitt heimild til að afturkalla ákæru allt þar til dómur er uppkveðinn. Verður mál þá fellt niður samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu. Gerist það með einfaldri bókun í þingbók nema ágreiningur rísi á milli aðila. Ákærandinn í máli fyrrverandi forsætisráðherra er Alþingi samkvæmt 14. gr. stjórnarskrárinnar. Alþingi hefur því skýra lagaheimild til að afturkalla málshöfðun á hendur fyrrverandi forsætisráðherra. Ekkert í stjórnarskránni takmarkar þetta vald Alþingis …“ Þetta skiptir auðvitað gríðarlega miklu. Síðan vil ég víkja að einu sem ekki hefur verið rætt hérna en það er grundvallarspurningin um það hvenær er ákært. Það er auðvitað ákært þegar ákæruvaldið telur að meiri líkur en minni séu á að viðkomandi verði sakfelldur en ekki sýknaður. Nú skulum við aðeins hyggja að. Nú hefur það nefnilega gerst á síðustu dögum að einstakir hv. þingmenn hafa tjáð sig um þetta, meðal annars hv. þingmaður Samfylkingarinnar, Magnús Orri Schram sem sat í þingmannanefndinni og lagði til á sínum tíma að þrír ráðherrar yrðu dregnir fyrir landsdóm. Hann skrifaði í Fréttablaðið 14. júní síðastliðinn, með leyfi virðulegs forseta: „Með því er ekki sagt fyrir um sekt eða sakleysi, enda er það landsdóms að komast að efnislegri niðurstöðu og ber ég fullt traust til þess að þar njóti Geir sanngjarnrar og réttlátrar málsmeðferðar og að málinu ljúki með efnislega réttri niðurstöðu.“ Hann telur að það væri mjög farsælt fyrir Geir Haarde, ef hann er saklaus, að fá stimpil á það frá landsdómi um að svo sé. Hér erum við komin inn á hættulega braut. Hér er ákæruvaldið ekki í raun og veru að segja að það séu meiri líkur á sekt en sýknu. Hér eru menn komnir í gamalkunnugt og hættulegt far, „let them deny it“ eða látum þá neita því. Þá er illa 

Forseti. Ég kom hér upp til að ræða efnislega við hv. þingmann um staðhæfingar hans fyrr í ræðunni, en því miður verð ég að spyrja hann um það sem hann sagði undir lokin. Hann bar það upp á Magnús Orra Schram - í fyrsta lagi kallaði hann hann ákæruvaldið sem hv. þingmaður Magnús Orri Schram er ekki heldur hluti ákæruvaldsins í þessu einstaka máli á einum punkti. Í öðru lagi var hv. þingmaður með rangfærslur í garð Magnúsar Orra Schrams og hélt því fram að hann væri nú á annarri skoðun en hann var, ef ég hef skilið þingmanninn rétt og um það er ég að spyrja hann, um sekt eða sakleysi í málinu. Þetta er það sama, forseti, og Bjarni Benediktsson hóf umræðuna með í dag, með því að spyrja einstaka þingmenn um hvort þeir væru vissir um að Geir Haarde væri sekur. Er hann sekur eða saklaus, spurði tillöguflytjandinn. Það er eins og þessir menn hafi ekki verið hérna, enda efast ég um það að þeir hafi verið það. 16 þingmenn Sjálfstæðisflokksins þurftu ekki að hugsa sig um, þeir greiddu allir atkvæði eins. Þeir gera sér ekki enn þá grein fyrir því að það sem við stóðum frammi fyrir á sínum tíma var ekki hvort menn væru sekir eða saklausir heldur hvort meiri eða minni líkur væru til sakfellingar. Það fengum við tuggið ofan í okkur af færustu lögfræðingum með reynslu af ákæruvaldinu. Út á þetta gengur málið. Ég er sömu skoðunar og Magnús Orri Schram um að hollast og heppilegast fyrir Geir Haarde, og hefði svo sem verið það fyrir fleiri, sérstaklega úr því sem komið er nú, að standa fyrir dómnum, að verja sig, að fá tækifæri til að losna við gruninn um sekt með sýknu, eða til að fá skorið úr um sökina sem hann er ákærður fyrir. Og það er alveg fráleitt fyrir hann persónulega, af því að menn eru að vorkenna honum, að standa uppi með það sem eftir er af lífinu eins og herðakistil á 

Virðulegi forseti. Í öðru orðinu segir hv. þm. Mörður Árnason að hann sé þeirrar skoðunar að auðvitað eigi að leggja það til grundvallar þegar menn taka ákvörðun um ákæru hvort menn séu sannfærðir um að meiri líkur séu á því að hún leiði til sakfellingar en sýknu. Síðan segir hv. þingmaður að það væri sérstaklega heppilegt fyrir sakborninginn í þessu tilviki, Geir H. Haarde, að fá tækifæri til að sýkna sig fyrir landsdómi. Hv. þingmaður ætti nú að reyna, þó væri ekki nema í þessari ræðu sem tók tvær mínútur hjá honum, að vera dálítið samkvæmur sjálfum sér. Hv. þingmaður hlýtur annaðhvort að vera þeirrar skoðunar að þessi ákæra sé líklegri til að leiða til sakfellingar en sýknu, eða ekki. Við erum ósammála um það. Hv. þingmaður talar hins vegar um að það sé gert af einhverri sérstakri greiðasemi við sakborninginn að leiða hann fyrir landsdóm. Það var nákvæmlega um sama atriði sem ég var að vitna til orða hv. þm. Magnúsar Orra Schrams. Ég vitnaði orðrétt til ummæla hans sem hann lét falla í blaðagrein sem auðvelt er að fletta upp 14. júní síðastliðinn í Fréttablaðinu. Síðan áréttaði hann það 16. desember í Kastljósi þegar hann spurði sjálfur hvort ekki væri farsælast fyrir Geir H. Haarde, væri hann saklaus, að fá stimpil á það frá landsdómi um að svo væri. Auðvitað er frá sjónarhóli þess sem er ákærður heppilegast að til ákærunnar komi ekki, ef menn eru þeirrar skoðunar að vafi sé á því hvort líklegra sé að hann verði sýknaður eður ei. Um þetta snýst málið. Það snýst um hvort við viljum láta í þessu máli gilda hinar almennu reglur réttarfarsins og í hinum almennu reglum réttarfarsins getur ákæruvaldið fallið frá ákæru sinni, alveg til síðustu stundar eins og hv. þm. Árni Páll Árnason sagði. Mér heyrist að í þessu máli eigi að gilda aðrar reglur þegar kemur að landsdómi.

Forseti. Því miður þarf ég meiri tíma til að snúa ofan af útúrsnúningi hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar en ég hef hér. Það sem ég vil segja er þetta: Hv. þingmaður heldur því fram að mál þeirra hv. þm. Bjarna Benediktssonar sé þannig vaxið að af því að þeir telja sig hafa rök til að þingið snúi við ákvörðun sinni, eigum við að skoða þau rök. Þá verða þau rök, forseti, að vera málefnaleg. Þau verða að vera þannig að við útgáfu ákærunnar hafi verið byggt, þannig að ég vitni í tillögu til rökstuddrar dagskrár, á röngum forsendum í grundvallaratriðum eða að nýjar upplýsingar hafi komið fram. Hvaða nýju upplýsingar eru taldar fram? Það er að Hæstiréttur hafi fjallað um neyðarlögin. Var hv. þingmaður ekki staddur hér þegar þessi umræða var tekin á sínum tíma og þessi mikla atkvæðagreiðsla fór fram? Jú, hann var það, vegna þess að ég sat við hliðina á honum, man eftir honum. Hann stundi þungan og kenndi Samfylkingunni um þegar úrslitin urðu ljós, eins og hann hefði staðið í einhverjum samningaviðræðum við Samfylkinguna. Hann var að minnsta kosti ekki í samningaviðræðum við mig. Hvaða rök önnur telur hv. þingmaður fram? Þau eru nánast engin. Þau eru að hrunið hafi verið „svokallað“ og stafað af alþjóðlegum aðstæðum. Það eru mikil rök. Hann segir að landsdómur hafi vísað frá tilteknum ákæruatriðum. Já, en þá standa sex eftir, forseti, sem landsdómur hefur ekki vísað frá og hinn ákærði stendur frammi fyrir og tekist er á um í dómnum. Svo er vitnað til þeirra þingmanna sem hafa skipt um skoðun og gerðu mistök á sínum tíma og telja að forseti Alþingis hafi einnig gert það, sem eru ekki góð rök í þessu máli. Aðalrökin eru þessi: Af því að við viljum það þá eigið þið að taka ykkur tíma og hafa landsdóm á milli steins og sleggju, hafa saksóknarann á milli skips og bryggju, til að skoða þau rök sem við færum fram þótt þau séu í raun og veru engin. Þetta væri, forseti, 

Virðulegi forseti. Ég veit að ég er að reyna að gera hið ómögulega, að reyna að koma málefnalegum rökum til skila til hv. þingmanns. Ég átti ekki von á því að hv. þingmaður mundi fallast á málefnaleg rök mín. Hann afgreiddi þau þannig að ekki sé á þetta hlustandi og menn eigi ekkert að gera með þetta, þetta sé allt saman ómerkilegt. Hann fellir þessa dóma vegna þess að hann talar eins og hann sé sá eini sem viti. Það sem við erum að segja er einfaldlega þetta: Við höfum tíundað og lagt á borðið málefnaleg rök. Menn geta síðan haft skiptar skoðanir á þeim. En er þá ekki eðlilegt, eins og í öðrum álitaefnum sem koma á borð alþingismanna, að við reynum að leiða þessi mál, þessi ágreiningsefni, til lykta með þeirri aðferð sem þingið hefur, þ.e. að ræða málið í fyrri umræðu, koma því til nefndar, láta þar fara fram efnislega umræðu, fara yfir þau efnislegu rök sem við höfum lagt fram og hv. þingmaður dæmir svo léttvæg, og leggja síðan málið aftur á borð alþingismanna þannig að við getum tekið afstöðu til þess. Það á ekki að vera þannig að hv. þm. Mörður Árnason þó hann þykist alltaf vita alla hluti manna best, að hann einn geti ráðið því og komið í veg fyrir það með hávaða sínum að málið fái efnislega meðhöndlun. Það á ekki að vera þannig og er ekki þannig í þingsköpum Alþingis. Gert er ráð fyrir því að mál séu leidd til lykta með málefnalegri hætti en það.

Frú forseti. Ég hygg að það sé ágætt að víkja til upphafs þessa máls og rekja hvers vegna við erum þar stödd sem við erum í dag í málinu, hvernig það lagði af stað. Menn sameinuðust um það á Alþingi fyrir áramótin 2008, forseti Alþingis og formenn allra stjórnmálaflokka sem áttu fulltrúa á þingi, að flytja frumvarp til laga um rannsókn á orsökum og aðdraganda falls íslensku bankanna og tengdra atburða. Um það tókst góð samstaða. Ég var á þeim fundum og í því starfi sem leiddi til þessarar sameiginlegu niðurstöðu manna og er þar af leiðandi til vitnis um hvernig menn nálguðust viðfangsefnið. Ég leyfi mér að endursegja það þannig að menn voru sammála um að það væri nú það minnsta sem menn gætu gert í ljósi þeirra ógnaratburða sem hér urðu, þess stórkostlega tjóns og skaða sem íslenskt samfélag hafði orðið fyrir, að láta ekki undir höfuð leggjast að gera allt sem mögulegt væri til að upplýsa, rannsaka og leiða sannleikann í ljós og eftir atvikum varpa ljósi á ábyrgð þeirra sem í hlut ættu. Við vorum jafnframt sammála um það, og gengum til þess með opnum huga, að stjórnmálastéttin gæti ekki hlíft sjálfri sér í því tilviki. Það liggur rækilega skjalfest í forsögu málsins. Sett voru lög nr. 142/2008, um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna. Í 1. gr. þessara laga segir, með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að sérstök rannsóknarnefnd á vegum Alþingis leiti sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Þá skal hún leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni, og hverjir kunni að bera ábyrgð á því.“ Í 6. tölulið sömu greinar, 1. gr., segir að nefndin skuli gera ráðstafanir til að hlutaðeigandi yfirvöld fjalli um mál þar sem grunur vaknar við rannsókn nefndarinnar um refsiverða háttsemi eða brot á starfsskyldum og gera jafnframt grein fyrir þeim málum í skýrslu til Alþingis. Í 14. gr. laganna er vikið að mögulegum brotum opinberra embættismanna og eftir atvikum ráðherra. Þar segir: „Ef nefndin telur að ætla megi að opinber starfsmaður hafi gerst brotlegur við starfsskyldur sínar samkvæmt ákvæðum laga, nr. 70/1996, eða eftir ákvæðum annarra laga sem gilda um störf hans skal hún tilkynna viðkomandi forstöðumanni þar um og hlutaðeigandi ráðuneyti.“ Í 4. málsgrein sömu greinar segir: „Um ábyrgð ráðherra fer samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð.“ Loks var frá því gengið í þessum lögum og það var hugsunin að baki því að viðbúnaður Alþingis væri klár þegar skýrsla rannsóknarnefndar kæmi, af því að menn gerðu sér allir grein fyrir því hvað í vændum gat verið, að kjósa skyldi níu manna þingnefnd til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndarinnar og móta tillögur að viðbrögðum Alþingis við niðurstöðum hennar. Nefndin skyldi skila tillögum sínum á því löggjafarþingi. Loks segir í síðustu málsgrein 15. greinar, með leyfi forseta: „Kosning þingmannanefndarinnar hefur sömu réttaráhrif og kosning rannsóknarnefndar skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til athugunar á störfum ráðherra, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 4/1963, um ráðherraábyrgð.“ Ég dreg þetta hér fram til þess að varpa á það ljósi að mönnum var algerlega ljóst hvað í vændum gæti verið, auðvitað. Menn sammæltust um að ekki yrði undan því vikist að fara einnig ofan í þennan þátt málsins, að stjórnmálastéttin í landinu gæti ekki hlíft sjálfri sér við rannsókn á störfum sínum og greiningu á ábyrgð sinni þarna. Við lögðum sameiginlega úr vör í þann leiðangur. Samstaða var um málsmeðferðina alveg fram undir það að niðurstöðurnar komu úr sérnefnd Alþingis. Tal um pólitískar ofsóknir, hvort sem það er innan lands eða í erlendum fjölmiðlum, finnst mér vera eitt af því allra dapurlegasta sem upp hefur komið eftir á til túlkunar á því að við tókumst á við niðurstöðurnar úr rannsóknarnefnd Alþingis og tillögur meiri hluta sérnefndarinnar. Við urðum að gera það og greiddum um það atkvæði. Þess vegna verð ég að segja að mér finnst menn nú gerast drjúgir við að setja allt annan blæ á málið en nokkur tilefni eru til þegar undirbúningur þess og það sem fyrir lá að væri undir er haft í huga. Tillagan var afgreidd hér, ekki eins og ég greiddi atkvæði að öllu leyti, en ég var með fullri meðvitund og opin augun og ég hélt að það ætti almennt við um þingmenn, a.m.k. þá sem eitthvað hafa sinnt þingstörfum, að þeir vissu hvernig það fer fram. Við gerum þetta nær upp á hvern einasta dag, tillaga er borin upp til atkvæða og eftir atvikum breytingartillögur við hana og svo er hún í lokin borin upp svo breytt. Nú koma menn og segja að biðja hafi átt um frestun á því 15, 16 mánuðum seinna, að þetta hafi kannski verið mistök. Það er ansi seint fram komið. Hefðu menn gert slíkar athugasemdir strax dagana eftir atkvæðagreiðsluna hefði verið ráðrúm til að velta því fyrir sér: Eigum við kannski að staldra við áður en við höldum vegferðinni áfram? En það var ekki gert, heldur var ráðinn hér saksóknari, honum var falið þetta verkefni og menn tóku að sér að setjast í sérstaka ráðgjafarnefnd með honum. Af hverju tóku menn þá sæti í þeirri nefnd ef þeir höfðu efasemdir um það sem þeir voru að gera? Af hverju kemur það allt í einu upp núna 12, 14 mánuðum seinna? Ég verð að segja að það undrar mig nokkuð. Ég tel að við þurfum að svara þremur grundvallarspurningum í þessu máli: Í fyrsta lagi, hafa orðið einhverjar grundvallarforsendubreytingar á málinu frá því að Alþingi tók ákvörðun sína, sem menn geta notað efnislega til að taka aðra afstöðu til málsins en þá? Ég hef þær ekki. Það hefur enginn fært mér rök fyrir því að þær hafi orðið. Þvert á móti er það hið gagnstæða því að landsdómur hefur nú fjallað um það. Vandinn er sá að ákærandi hefur ekki annað gefið í skyn en að leiða eigi að málið til lykta fyrir dómnum og landsdómur hefur sjálfur hafið störf, hann er búinn að koma saman og hafna frávísun á málið að langmestu leyti. Málið er komið í landsdóm. Hann er búinn að vera að fjalla um málið. Hann hefur þegar tekið afstöðu til þess með tilteknum hætti þannig að við værum þá að fara og sækja málið inn í dómsferli þar sem dómurinn hefur hafið störf í umfjöllun sinni um málið og þegar afgreitt ákveðna hluti í sambandi við það, sem sagt að málið er tækt til dóms. Í öðru lagi þarf að svara spurningunni: Má Alþingi grípa inn í málið á þessu stigi? Um það eru miklar efasemdir, svo vægt sé til orða tekið, og þær snúa nú ekki að minna en jafnvel sjálfri stjórnarskránni.  Ég segi: Þá eiga þrískipting valdsins og stjórnarskráin að njóta vafans og Alþingi á alltaf að hugsa sig vel um áður en það fer inn í mál þegar slíkur vafi er uppi. Í þriðja lagi þyrfti að svara spurningunni: Jafnvel þótt menn kæmust að því að meiri líkur en minni eða jafnvel yfirgnæfandi væru á því að Alþingi væri stætt á því að fara inn í málið nú, er það þá eitthvað sem menn gera, að sækja málin í dóm við þessar aðstæður? Mitt svar er líka nei. Þar af leiðandi og vegna þess hversu afdrifaríkt ég tel það vera að Alþingi hleypi þessu máli lengra í ljósi þess sem hér hefur verið sagt, er hárrétt að svara fyrst spurningunni: Á yfir höfuð að fara lengra með þetta mál á Alþingi? Það er þá gert með því að greiða atkvæði um tillögu um rökstudda dagskrá og ég er henni sammála. Alþingi á ekki að fara lengra inn í þetta mál. Það er inngrip sem ekki mun sjá fyrir endann á. Loks þarf þessi blessaða stofnun mín að fara svolítið að hugsa um sjálfa sig og hvar hún er 

Frú forseti. Einn af einkennilegum fylgifiskum þessarar mjög svo einkennilegu tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar er að hann vill vísa málinu til saksóknarnefndar Alþingis sem fjölmargir hafa nú bent á að þá væri, ef það væri leyfilegt, alveg eins hægt að vísa þessu til Þingvallanefndar eða Norðurskautsráðsins eða hvað það nú heitir allt saman. Saksóknarnefndin er ekki ein af föstum nefndum þingsins og forseti Alþingis leitar nú örugglega logandi ljósi, og búinn að gera það allan eftirmiðdaginn, að leið til þess að geta orðið við beiðni formanns Sjálfstæðisflokksins, geri ég ráð fyrir. Það er ekki enn þá búið að úrskurða í málinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, Steingrím J. Sigfússon, um hvað honum finnst um þá tillögu að málinu verði vísað til saksóknarnefndar eða Þingvallanefndar eða bara eitthvert?

Frú forseti. Ég held að það sé ekki hægt samkvæmt þingsköpum. Ég hef aldrei heyrt af neinu öðru en því að þegar þingmál gengur til nefndar sé það þingnefnd. Það er annaðhvort þingnefnd sem er samkvæmt nefndaskipulagi þingsins eða sérnefnd sem Alþingi ákveður að kjósa sem hefur nákvæmlega sömu stöðu og þingnefnd til að taka við sérstökum málum eins og áður var gert varðandi stjórnarskrártillögur o.s.frv. Það hefur aldrei hvarflað að mér að mönnum dytti í hug að vísa þingmáli til þinglegrar umfjöllunar annars staðar en í þingnefnd. Ég trúi því nú ekki fyrr en ég tek á að menn ætli að halda sig við slíka tillögu. Þar á ofan þyrfti náttúrlega að velta því mjög vandlega fyrir sér hvort ekki væri allra síst við hæfi að vísa málinu til ráðgjafarnefndar vegna lögbundins hlutverks hennar og stöðu í þessu máli. Allt annað mál er að sú þingnefnd sem fær málið til umfjöllunar kynni að leita álits þeirrar nefndar eða bera sig saman við hana, en að ráðgjafarnefndin eigi að rannsaka sjálft málið finnst mér ekki koma til greina. Það hlyti þá að vera þingnefnd, væntanlega stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd miðað við núverandi skipulag þingnefnda sem fengi málið til sín, nema menn vildu flytja tillögu um að kjósa sérnefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins bæta við það sem hæstv. ráðherra sagði um aðdraganda þessa máls. Á sínum tíma vakti þáverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, máls á því hvort ekki væri skynsamlegt að reyna að fara ofan í orsakir hrunsins með þeim hætti að skrifuð yrði sérstök hvítbók af þeim aðilum sem menn kæmu sér saman um. Niðurstaðan af þeim viðræðum sem fóru fram milli forustumanna þáverandi þingflokka varð sú að setja á laggirnar rannsóknarnefnd Alþingis sem allir þekkja og var tillaga um það flutt á sínum tíma af fulltrúum allra þingflokkanna undir forustu þáverandi þingforseta, Sturlu Böðvarssonar. Við þekkjum síðan hvað gerðist í kjölfarið og við fengum niðurstöðu sem skiptir auðvitað miklu máli. Þingmannanefndin fór síðan yfir málið. Það sem er veigamest í starfi þeirrar nefndar voru ýmsar ábendingar um ýmislegt sem mætti betur fara í stjórnsýslunni og í starfsháttum Alþingis. Ég hygg að það sé nokkuð sem við ættum fyrst og fremst að ræða núna og hvernig okkur hafi gengið að miða þeim málum áfram. Það kom einmitt fram í máli þeirra sem sátu í þingmannanefndinni að það væri það sem mestu máli skipti. Hæstv. ráðherra velti því fyrir sér hvort rétt væri, eins og hann orðaði það, að fara inn í málið sem hér er um að ræða á þessu stigi. Þá vil ég vekja athygli á því að Alþingi er ákæruvaldið í þessum efnum. Það er þar með stjórnarskrárbundinn réttur Alþingis að taka um það ákvörðun hvort breyta eigi ákærunni, hvort eigi að taka hana burt að einhverjum hluta eða afturkalla hana að öllu leyti. Það er sá stjórnarskrárbundni réttur sem Alþingi hefur. Ég tel þess vegna mjög eðlilegt að við ræðum það og komumst að niðurstöðu eftir meðhöndlun Alþingis hvort það eigi að gera eður ei. Ég tel að færð hafi verið mjög veigamikil rök fyrir því að svo skuli gera. Hæstv. ráðherra er mér ósammála um það. Um það er ágreiningur og eðlilegast að sá ágreiningur verði til lykta leiddur í efnislegri 

Frú forseti. Ég fór einfaldlega yfir aðdragandann hér til þess að rifja upp og benda á það með tilvitnunum að öllum var ljóst hvað gæti verið í vændum þegar þessu var hrint úr vör. Mér finnst stundum eins og menn láti núna eins og það sé einhver seinni tíma uppfinning að niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis kynnu að leiða til þess að Alþingi yrði að takast á við mögulegar ákærur á hendur ráðherrum. Það lá algerlega fyrir að menn voru meðvitaðir um að það gæti gerst. Þess vegna var það undirbúið með þeim hætti sem ég fór yfir og tilvitnanir í lagagreinarnar sýna það. Menn gerðu sér fulla grein fyrir því að þeir gætu átt það í vændum að niðurstaða rannsóknarnefndarinnar yrði sú að spurning um vanrækslu eða lögbrot eða annað slíkt kynni að koma upp. Ég er ósammála hv. þingmanni um að það sé skynsamlegt að Alþingi fari lengra með þetta mál. Ég held að það sé þvert á móti afar varhugavert svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Það að þessi tillaga komi fram er í sjálfu sér býsna alvarlegur atburður vegna þess að málið er langt komið í meðferð dómstólsins. Auðvitað vekur það óróleika þegar slíkt gerist og er viss truflun á hina réttarfarslegu framvindu málsins. Hún fer á allt annað stig ef Alþingi tekur málið það alvarlega að það fer að senda það í þingnefnd og velta því fyrir sér hvort eigi að sækja málið inn í dóm. Það er það sem þetta snýst um. Menn hljóta að þurfa gríðarlega góð efnisleg rök fyrir því að fara út í svo alvarlegar aðgerðir þegar um samskipti valdþáttanna í samfélaginu er að ræða því að í stjórnarskrá okkar stendur að dómendur fari með dómsvaldið. Við eigum ekki - og eigum að varast það óskaplega - að setja okkur í þau spor á Alþingi. Það er ekki okkar hlutverk.

Virðulegi forseti. Ég rifjaði upp aðdraganda þessa máls eingöngu til þess að vekja athygli á því að á þeim tíma var fullur vilji til þess að fara vel ofan í öll þau mál sem sneru að efnahagshruninu og það var gert með rannsóknarnefnd Alþingis. Það má auðvitað deila um ýmis efnisatriði sem þar getur að líta, en það er ekki efni þess sem ég ætla að fjalla um núna. Síðan er það stóra spurningin sem við stöndum frammi fyrir og er efni þeirrar þingsályktunartillögu sem við ræðum. Það er alveg ljóst mál að um efni þeirrar tillögu er ágreiningur. Hvernig leysum við þann ágreining? Hvernig leiðum við hann til lykta? Jú, við gerum það með þeim hætti sem við höfum búið okkur undir að gera með þeim leikreglum sem við höfum búið til hér á Alþingi. Ég fór yfir þær hérna. Ég er einfaldlega að kalla eftir því hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála mér um það að skynsamlegast sé í þessu máli að leiða það til efnislegra lykta, ekki með því að vísa málinu frá áður en það fær þá efnislegu umræðu og meðhöndlun sem það verðskuldar og þarf á að halda heldur með því að gera það með þeim hætti sem ég hef þegar rakið. Það er einfaldlega þannig að ákæruvaldið hefur á öllum stigum möguleika á því að afturkalla ákærur sínar. Það á við í öllum dómsmálum og þar er ekki talað um að verið sé að seilast inn á verksvið dómsins. Í sakamálalöggjöf okkar er einfaldlega gert ráð fyrir því. Það sem undrar mann er að menn segi sem svo að þær reglur sem við teljum vera hluta af okkar réttarríki, reglur sem allar þjóðir sem gera kröfu til að teljast réttarríki hafa tileinkað sér, gildi ekki þegar kemur að því að takast á við spurninguna um ráðherraábyrgð heldur einhverjar allt aðrar réttarfarsreglur. Það er einfaldlega gert ráð fyrir því í landsdómslögunum að þar sem lögunum sleppir taki við önnur lög eins og lög um sakamál sem gera þá ráð fyrir því að ákæruvaldið geti afturkallað ákærur sínar. Það eru fjölmörg dæmi um það, m.a. mjög nýleg dæmi um að ákæruvaldið hafi gert það.

Frú forseti. Nú hefur forseti Alþingis tekið þessa tillögu á dagskrá sem þingtæka, sem ég tel umdeilanlegt. Þar af leiðandi fer þessi umræða nú fram. Það er þá ágætt. Við skiptumst á skoðunum og berum fram rök í málinu og enginn getur kvartað undan því. Menn fá hér öll tækifæri, hver og einn þingmaður sem þess kýs að neyta, að fara yfir málið. Í framhaldi af þeirri umræðu er augljóst að þessi spurning kemur upp eins og málið er í pottinn búið: Á Alþingi að hafa frekari afskipti af þessu máli? Vill það grípa meira inn í mál sem er til meðferðar fyrir dómstólum en þegar er orðið með því að taka það til rækilegrar umræðu? Ég tel það ekki skynsamlegt. Það getur enginn mælt á móti því að það er efnislegt að nálgast málið út frá þeim sjónarmiðum hvort Alþingi hafi heimild til þess að fara inn í málið eða hvort það sé við hæfi, hvort það sé skynsamlegt.  Ég fór yfir það, hv. þingmaður, svo að ég svari frammíkallinu að ég tel að það sé í besta falli mikil óvissa um það hvernig eigi að túlka lög í þeim efnum, hvort Alþingi eigi yfir höfuð eða geti einfaldlega á grundvelli stjórnarskrárinnar skipt sér af máli sem komið er frá því. Ég tala nú ekki um þegar það er svona langt komið. Það er augljóst mál að verulegur stigsmunur er á því, svo að ekki sé sagt eðlismunur, hvort Alþingi hefði séð sig um hönd á fyrstu vikum eftir atkvæðagreiðsluna í september 2010 eða hvort það ætlar að gera það núna í miðju dómsferli. Það er allt annað og miklu alvarlegra inngrip í þá stöðu sem málið er núna komið í.

Forseti. Í ljósi þeirra umræðna sem fóru hér fram í andsvörum áðan spyr ég í annað sinn í dag um hvað líði úrskurði forseta við spurningu sem borin var fram við hann fyrir einum sjö klukkutímum um hvort það sé þinglega rétt að vísa máli af þessu tagi til saksóknarnefndar. Ég hef rakið það að saksóknarnefnd er kosin samkvæmt sérstökum lögum. Ég lagði það til til þess að sýna stöðu málsins að fela Þingvallanefnd, sem líka er kosin samkvæmt sérstökum lögum, að fjalla um málið. Það var kannski ekki í fullkominni alvöru en það er nauðsynlegt að fá úr þessu skorið. Ef forseti telur þetta mögulegt þurfum við að ræða hverjir eru í saksóknarnefnd og hvort beri að kjósa í hana aftur eða með hvaða hætti hún á að fjalla um málið því að hún hefur ekki þau tæki til að fjalla um mál sem fastanefndir þingsins hafa. 
            

Frú forseti. Ég er sannarlega sammála hv. þingmanni um að það sé fáránleg tillaga að vísa þingsályktunartillögu sem fjallar um starfshætti og starfsemi Alþingis til Þingvallanefndar og jafnfáránlegt að vísa henni til saksóknarnefndar. Ég verð hins vegar að segja það, frú forseti, að ég tel ekki að forseti Alþingis eigi að úrskurða um það hvert tillagan eigi að fara. Það er Alþingi sem ákveður hvað um þessa tillögu verður. Ég styð að henni verði vísað frá. Nái það ekki fram að ganga tekur Alþingi auðvitað sjálft sjálfstæða ákvörðun um það hvert þessi tillaga fer, í hvaða þingnefnd tillagan fer. Ég undrast svolítið að menn skuli kalla eftir einhverjum úrskurði frá forseta um það. Ég sé ekki að það komi forseta nokkuð við. Það liggur fyrir tillaga frá flutningsmanni, það er venjan, síðan tekur Alþingi ákvörðun. 
            

Forseti. Þetta er athyglisvert sjónarmið og fullt mark á því takandi. Ég tel þó að Alþingi starfi innan ákveðins ramma með þingsköpum, venjum, reglum og hefðum og það sé ekki í samræmi við þann ramma að vísa þingmáli sem við teljum „per definisjón“, eðlilegt þingmál, til annarra nefnda en fastanefndar ef því er vísað til nefndar á annað borð, hvort sem það er Þingvallanefnd, saksóknarnefnd, bankastjórn Seðlabankans eða einhver nefnd úti í bæ. Þess vegna bíð ég eftir úrskurði forseta um þetta og tel að ég eigi rétt á því að vita hver hann er í þessu máli eftir þá sjö tíma sem hann hefur haft til ráðstöfunar. Rétt er hins vegar að koma með formlega tillögu um það að ef svo ólíklega fer að tillaga til rökstuddrar dagskrár verður felld á eftir eða í nótt þá fari málið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þannig 

Frú forseti. Það er að sönnu rétt sem hv. þingmaður segir að það eru þingsköp, hefðir og venjur sem ráða hér ferð og vinnulagi í þinginu. Það er jú einu sinni þannig að ef flutningsmaður tillögu gerir ekki tillögu um það hvert henni skuli vísað, í hvaða fastanefnd þingsins hún skuli rædd, gerir forseti það. En ég sé ekki að aðkoma forseta að öðru leyti að þessu máli sé nokkur. Það er bara þingið sem tekur ákvörðun um það. Það liggur fyrir tillaga um að það eigi að vísa þessu til saksóknarnefndar. Þá greiða menn bara atkvæði um það. Það kann að koma fram önnur tillaga, en hún á ekkert að koma frá forseta að mínu viti. Hvað varðar bankastjórn Seðlabankans er enn fáránlegra að senda málið þangað. Samhengi við Þingvallanefnd er jú 

Virðulegi forseti. Sorglegt að heyra þingmenn tala af léttúð um þetta mál þar sem verið er að ræða einstakling sem er fyrir landsdómi. Það væri mjög ánægjulegt, frú forseti, að hæstv. forsætisráðherra kæmi nú í salinn líkt og hæstv. efnahags-, viðskipta-, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, formaður Vinstri grænna, og gerði grein fyrir sjónarmiði sínu í þessu máli. Forsætisráðherra hefur ekki sést í þingsal við þessa umræðu. Ber forsætisráðherra þó töluverða ábyrgð á þessu máli eftir að hafa verið í ríkisstjórn 2007 o.s.frv., í hrunstjórninni svokallaðri, og jafnframt á því hvernig þetta mál hefur þróast í þinginu. Ég vil því biðja frú forseta að koma þeim skilaboðum til forsætisráðherra að hennar sé óskað hér og hún taki til máls, flytji hérna eina af sínum stórkostlegu ræðum, og við getum svo eftir atvikum spurt hæstv. forsætisráðherra aðeins út úr. 
            

Frú forseti. Ég mótmæli því harðlega að það að ræða hér um hvert þessi tillaga á að fara og hvort forseti þingsins á að skipta sér frekar en orðið er af framgangi þessa máls í þinginu - að sú umræða sé léttúðug - hún er það ekki. Hún er það alls ekki. Hins vegar tel ég að virðing þingsins vaxi ekki mjög af því að hafa þessa tillögu til umfjöllunar. Talandi um formenn flokka væri líka óskandi að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins, kæmi hér og flytti eina af sínum fínu ræðum - mundi kannski tala um Snæfinn snjókarl eða Mjallhvíti og dvergana sjö eða eitthvað álíka. Það væri við hæfi, frú forseti.

Virðulegur forseti. Það var nú eftir hv. þm. Álfheiði Ingadóttur að fara í þennan farveg þar sem þingmaðurinn veit að formaður Framsóknarflokksins eignaðist barn í gær og er að sinna því, en að sjálfsögðu kemur það ekki við þennan hv. þingmann. Ég vil þó segja að það að láta eins og hægt sé að vísa þessari tillögu til bankaráðs Seðlabankans eða Þingvallanefndar eins og einhverjir gerðu hér í gríni er að sjálfsögðu léttúðugt. Það er verið að tala niður mál er snertir  Frú forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það væri mikilvægt ef hæstv. forsætisráðherra kæmi og flytti ræðu, segði skoðun sína 

Forseti minnir hv. þingmann og þingheim á að í 3. mgr. 45. gr. þingskapalaga stendur: „Er fyrri umræðu er lokið gengur tillagan til síðari umræðu og þeirrar nefndar er forseti leggur til. Atkvæða skal þó leitað ef einhver þingmaður óskar þess, svo og ef önnur tillaga kemur fram um til hvaða nefndar málið fari.“ Forseti rifjar þetta upp. Forseti hefur upplýsingar um að það verður haldinn fundur með þingflokksformönnum. Talað var um síðdegis, en tímasetningu hefur sitjandi forseti ekki að svo stöddu.

Virðulegi forseti. „Það er gott að vera vitur eftir á og það er rétt að vera vitur eftir á geri maður mistök,“ sagði hv. þm. Atli Gíslason hér fyrr í dag. Mér þótti þetta stórmannlegt af hv. þingmanni sem öðrum þingmönnum fremur vann í þessu máli og bar upp þá ákæru á hendur fjórum ráðherrum sem allir vita hverrar afdrif urðu. Hér erum við að ræða þingsályktunartillögu frá hv. þm. Bjarna Benediktssyni um að afturkalla ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Aðrir hv. þingmenn sem þátt tóku í þessari atkvæðagreiðslu á sínum tíma hafa talað með svipuðum hætti hér í umræðunni og látið skoðanir sínar í ljós í blaðagreinum og öðrum fjölmiðlum á undanförnum dögum og vikum. Ég get nefnt hæstv. innanríkisráðherra, Ögmund Jónasson, sem talaði um að mistök hefðu verið gerð. Fyrr í dag sagðist annar nefndarmaður úr Atlanefndinni svokölluðu, hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson, vera sammála þeim sjónarmiðum sem fram komu í ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar. Eins og ég sagði áðan þykir mér þetta stórmannlegt. Fólk á oft erfitt með að viðurkenna mistök og erum við stjórnmálamenn svo sannarlega ekki undanþegin því og mættum við öll væntanlega gera betur í þeim efnum. Umræðan hérna í dag hefur efnislega verið ágæt, góð á köflum og að mestu leyti málefnaleg. Menn hafa skipst á skoðunum og fært fyrir þeim rök, og gagnrök fyrir því hvort þeir styðji þá tillögu sem hér liggur fyrir eða ekki. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, efnahags- og viðskiptaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, varpaði hérna fram þremur grundvallarspurningum, m.a. hvort einhverjar þær forsendubreytingar hefðu orðið sem réttlættu það að afgreiða þessa tillögu og draga ákæruna til baka. Síðan varpaði hann fram spurningunni hvort Alþingi mætti bregðast við. Fleiri hafa gert það hér, spurt hvort Alþingi mætti fara inn í málið. Síðan varpaði hæstv. ráðherra fram þeirri spurningu hvort það væri eitthvað sem menn ættu að gera og vildu gera. Hann svaraði þessum þremur spurningum fyrir sitt leyti í umræðunni og hef ég svo sem ekkert út á það að setja þó að ég sé í grundvallaratriðum ósammála þeirri niðurstöðu sem hann komst að í öllum þremur spurningunum. Síðan talaði ráðherrann einnig um að menn væru hér að skiptast á skoðunum en samt ættum við efnislega ekkert að greiða atkvæði um þetta mál. Hann sagðist samþykkur því að tillögunni yrði vísað frá með rökstuddri dagskrá eins og liggur hér fyrir þannig að við ættum ekki að fá fram efnislega niðurstöðu í þessu máli. Þar er ég ósammála. Þar hefur mér fundist umræðan í dag verða ómálefnaleg. Við getum sannarlega verið ósammála um þessa hluti og erum það. Þetta mál var á sínum tíma afgreitt með litlum mun í þingsalnum, 33:30. Við vitum alveg hvernig menn hafa fært fyrir því rök. Ég ætla ekki á þeim stutta tíma sem ég hef hér í dag að endurtaka þau rök. Ég tel að menn viti hvar ég stend í þeim málum. Ég greiddi, ásamt öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, atkvæði gegn ákærum á hendur öllum fjórum ráðherrunum. Ég tel enga ástæðu til að vísa þessu máli frá. Eins og hæstv. ráðherra benti á og eins og fram hefur komið úrskurðaði forseti þingsins að þessi tillaga væri þingtæk. Hún er hér til umræðu og þá er mér algjörlega fyrirmunað að skilja hvers vegna í ósköpunum við eigum ekki að leyfa henni að fá þinglega meðferð, ræða þau álitamál sem menn hafa varpað hér fram við sérfræðingana sem gerst þekkja og hafa fjallað um þessi mál í ræðu og riti á undanförnum dögum. Mér er bara algjörlega fyrirmunað að skilja það. Menn segja: Það hefur ekkert efnislegt komið fram, engin efnisleg rök. Ég bendi þeim á að lesa þingsályktunartillöguna vegna þess að þar eru rakin þau atriði sem hafa breyst og gera það að verkum að efnislega eru mjög sterk rök fyrir því að ákæran verði dregin til baka. Við höfum líka heyrt í dag mat sérfræðinganna. Það hefur verið vitnað í greinar forseta lagadeildar, Róberts Spanós. Það hefur verið vitnað í grein eftir Valtý Sigurðsson, fyrrverandi saksóknara. Ég tek undir með hv. þm. Atla Gíslasyni, mér finnst þessar greinar varpa skýru ljósi á hlutverk Alþingis í þessu máli. Þar held ég að grundvallarmisskilningurinn sé hjá þingmönnum eins og hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur sem gat ekki skilið af hverju Alþingi ætti að blanda sér í þetta mál frekar en önnur dómsmál. Svo það sé bara sagt skýrt: Þetta mál er í grundvallaratriðum ólíkt öllum öðrum dómsmálum sem hafa átt sér stað á Íslandi. Af hverju er það? Jú, vegna þess að Alþingi Íslendinga er ákæruvaldið í þessu máli. Alþingi Íslendinga hefur aldrei áður verið ákæruvald í neinu dómsmáli. Þess vegna vil ég vísa í grein Valtýs Sigurðssonar, fyrrverandi ríkissaksóknara, með leyfi virðulegs forseta, og ítreka það vegna þess að þetta virðist ekki ná í gegn. Valtýr segir í Morgunblaðinu 19. janúar sl.: „Komi í ljós vankantar þar á ber ákæranda að afturkalla ákæruna og fella málið niður. Í landsdómsmálinu liggja þessar heimildir og skyldur eftir því sem næst verður komist hjá Alþingi sem ákæranda. Ríkissaksóknari, sem fer með málið í þessu tilfelli, getur lagt til við Alþingi að fella niður einstaka þætti eða málið í heild en hann hefur, ólíkt því sem er t.d. í almennum sakamálum, ekki heimild til að gera slíkt sjálfur. Þarna er reginmunur á og umræður einstakra þingmanna um að Alþingi eigi ekki að hafa afskipti af ákæruvaldinu í þessu máli eru því á misskilningi byggðar ólík því sem var í máli níumenninganna.“ Ég tek fram, af því að ég gerði það ekki áður, að þarna var hann að bera saman þessi tvö mál sem einnig hefur verið gert í þessari umræðu. Þarna sést sá grundvallarmunur sem er á þessum tveimur málum. Ég vil líka, virðulegi forseti, rétt í lokin varpa fram spurningu: Í hvers konar samfélagi viljum við búa? Viljum við ekki búa í samfélagi þar sem við vitum að mannréttindi eru tryggð? Ég er sammála hv. þm. Árna Páli Árnasyni þegar hann sagði að það væri skylda okkar hér að meta málið út frá réttindum sakborningsins. Sakborningurinn í þessu máli á algjörlega sama rétt og sakborningar í öðrum málum, og aðrir sakborningar eftir atvikum. Það er það sem við verðum að hafa í huga og muna alltaf. Ég get ekki fellt mig við að búa í samfélagi þar sem menn eiga að þakka fyrir að fá að sanna sakleysi sitt fyrir dómi. Ég veit að hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir barði ekki manninn hér úti en það væri gott að ég legði fram kæru þannig að hv. þingmaður gæti hreinsað sig og enginn velktist í vafa um hvort hún væri sek um þennan glæp eða ekki. Þegar maður setur þetta svona fram sést hversu fjarstæðukennt þetta er. Það er algjörlega fáránlegt að menn skuli ekki hafa réttlæti, virðingu fyrir mannréttindum og sanngirni að leiðarljósi þegar þetta mál er haft í huga. Veitum í það minnsta Alþingi tækifæri til að greiða um þetta atkvæði, taka efnislega umræðu í þingnefnd eins og alltaf hefur verið gert þegar um frávísunartillögur hefur verið að ræða. Þá er það að lokinni umfjöllun í nefnd og að lokinni 2. umr. 

Forseti. Ég hef setið undir þessari umræðu hér í allan dag. Eins og við var að búast er tekist á um ýmis grundvallaratriði í löggjöf þessa lands. Þessum ágreiningi má í rauninni skipta í þrennt eftir áherslum ræðumanna, í fyrsta lagi hvort Alþingi hafi efnislegar forsendur eða heimildir til að grípa inn í mál sem komið er í þann farveg sem landsdómsmálið er. Í öðru lagi hafa menn rætt hér um sakargiftir og svo hefur verið rætt um hvort enn þá sé meiri hluti innan þess hóps ákærenda sem tók þá ákvörðun að vísa málinu til landsdóms. Ég staldra fyrst við þetta atriði sem lýtur að spurningunni hvort Alþingi sé heimilt að grípa inn í málið. Ég er þeirrar skoðunar að ákærandi hafi, eins og margir ræðumenn hafa sýnt fram á, á öllum stigum máls tækifæri til að breyta afstöðu sinni ef einhverjar nýjar upplýsingar koma fram. Þess vegna þótti mér einkennilegt að hlýða á hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra ræða hér eitt af þremur grundvallaratriðum í málinu, hvort Alþingi gæti gripið inn í málið sem hann sagði að miklar efasemdir væru um að sínu mati. Þá komst hann að þeirri niðurstöðu að Alþingi hefði engar heimildir til að gera það. Undir lok ræðu sinnar sagði hæstv. ráðherra að það hefði gegnt öðru máli ef þessi spurning hefði verið uppi nokkrum vikum eftir að ákvörðun Alþingis var tekin. Þessi afstaða hæstv. ráðherra þýðir með öðrum orðum að það sé í lagi að Alþingi grípi inn í málið á þessu stigi, bara ekki núna, heldur hefði átt að gera það einhvern tímann fyrr. Mér þykir mjög einkennileg afstaða hjá hæstv. ráðherra ef hann mælir gegn því og reynir að halda fram þeim rökum að Alþingi, ákæruvaldið í þessu máli, megi ekki á þessu stigi taka aðra ákvörðun en þá sem tekin var haustið 2010. Heimildin er með öðrum orðum að hans mati, svo ég leggi ráðherra orð í munn, túlki það sem hann segir, fyrir hendi hjá ákæruvaldinu til að breyta um kúrs - bara ekki núna, hefði þurft að vera einhvern tímann fyrr. Það hefði verið ágætt að fá nánari upplýsingar frá hæstv. ráðherra um hversu langur tímafrestur það er sem Alþingi eða ákærandi ætti að hafa til að grípa til í þessum efnum við þær aðstæður sem nú eru uppi. Enn fremur ræddi hæstv. ráðherra að það væru engar efnislegar forsendur til að breyta þessari ákvörðun, allir þingmenn hefðu verið með meðvitund og opin augun eins og sagt er, það væri alltaf að gerast að mál væru afgreidd með sama hætti, þ.e. að endapunkturinn væri sá að tillagan væri borin upp svo breytt. Ég vek athygli manna á því að innanríkisráðherra, yfirmaður dómsmála, er á annarri skoðun en ráðherra í þessum efnum. Það er ekki rétt að halda því fram að tillagan hafi verið borin upp svo breytt. Tvær tillögur lágu fyrir og sú tillaga, eða endapunkturinn, sem fyrir lá var ekki breytingartillaga við þær tillögur sem bornar voru fram í þinginu heldur þvert á móti niðurstaða af mjög flókinni atkvæðagreiðslu. Sú tillaga sem á endanum var samþykkt og vissulega borin upp að lokum hafði einfaldlega aldrei komið til umræðu í þessum sal, þ.e. sá möguleiki að einn einstaklingur af þremur eða fjórum á þessum tveimur tillögum yrði ákærður. Hún var aldrei rædd í þingsölum. Það kom engin breytingartillaga fram í þá veru að málunum yrði skipað með þeim hætti sem hér um ræðir. Hv. þm. Atli Gíslason sem að flestra mati hefur lagt mikla vinnu í og helgað sig þessum málum í verulegan tíma á þingi flutti hér ágæta ræðu. Hans mat á vinnu Atlanefndarinnar svokölluðu var að þar hefði verið á ferðinni ein heildstæð tillaga, ekki fjórar sjálfstæðar tillögur. Atkvæðagreiðsluna mat hann fullkomlega bjagaða, það hefðu verið gerð mistök sem menn ættu að læra af. Að hans mati væri full nauðsyn á fræðilegri og faglegri yfirferð um þetta mál í ljósi þeirrar stöðu sem það væri í um þessar mundir, hvort tveggja með tilliti til atkvæðagreiðslunnar og afgreiðslu þingsins á því, en enn fremur í ljósi þeirra nýju upplýsinga sem fyrir lægju. Það hefur verið kallað eftir því hverjar þær eru. Það er nokkuð fróðlegt að skoða það. Menn tala um þetta mál á þeim nótum að hér hafi engar efnisbreytingar orðið. Er það svo? Liggja ekki fyrir ýmsar ákvarðanir í þeim málum sem lúta að ákæruatriðunum sem snerta það? Hefur ekki fallið dómur í dómsmáli sem höfðað var til ógildingar svokölluðum neyðarlögum? Liggur ekki fyrir að við erum komin í málarekstur við ESA út af Icesave-málinu? Í því sambandi vek ég sérstaklega athygli á því að einn af þeim fjórum kæruliðum sem út af standa hljóðar svo í ákæruskjalinu, með leyfi forseta, að fyrrverandi forsætisráðherra er borið það á brýn að „hafa ekki fylgt því eftir og fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbanka Íslands hf. í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leitað leiða til að stuðla að framgangi þessa með virkri aðkomu ríkisvaldsins“. Á sama tíma heitir ríkisstjórn Íslands því að standa vörð um hagsmuni landsins í máli Eftirlitsstofnunar EFTA á hendur ríkinu vegna ábyrgðar á svokölluðum Icesave-reikningum Landsbankans. Einstaka ráðherrar hafa gengið mjög hart fram í því og viljað taka af allan vafa um að ýtrustu vörnum verði haldið uppi í þessu máli. Hvert er þá grundvallaratriðið í þeim efnum? Það að Icesave-reikningarnir hafi ekki verið á forræði eða ábyrgð íslenskra stjórnvalda og að íslenskir skattgreiðendur séu ekki ábyrgir fyrir þeim. Þegar þetta liggur fyrir stöndum við í því að íslenska ríkisstjórnin stendur, í krafti þingmeirihluta hér á Alþingi, fyrir því að sækja sakamál á hendur fyrrverandi forsætisráðherra á þeim grunni sem ég las upp úr ákæruskjalinu. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að þegar Alþingi staðhæfir að ábyrgðin á þessum reikningum hafi legið hjá íslenskum stjórnvöldum er verið að færa Eftirlitsstofnun EFTA, gagnaðila ríkisins í dómsmáli, mjög mikilvægt vopn í hendur. Hvernig ætlar íslenska ríkið að svara því máli ESA að Alþingi sjálft telji að ábyrgðin liggi hjá íslenskum stjórnvöldum? Ég tel fyllilega ástæðu til þess, í ljósi þessa máls og þeirrar stöðu sem er uppi, að sá þáttur ákærunnar sem lýtur að þessu tiltekna atriði verði ræddur í framhaldi þess að þingið taki afstöðu til þeirrar þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir. Ég tel tvímælalaust að þessi tvö mál sem ég hef nefnt séu breyttar forsendur frá því sem var þegar ákæran var staðfest hér af meiri hluta Alþingis, vissulega, þó að sá meiri hluti liggi ekki fyrir í dag. Þvert á móti hafa þó nokkrir einstaklingar, hv. alþingismenn, opinberlega lýst því yfir að þeir hafi breytt um afstöðu í grundvallaratriðum í því máli sem hér um ræðir. Það er kannski ástæðan fyrir því að stór hluti hv. alþingismanna kærir sig ekki um að ræða þetta mál frekar eða rannsaka það.

Forseti. Hver sem niðurstaðan er úr því deiluefni lögfræðinga lífs og liðinna hvort Alþingi eða hvernig Alþingi getur hagað sér í þessu tiltekna máli er alveg klárt að ákæra verður ekki borin til baka á forsendunum „mér finnst“ í framhaldi af þeim umræðum sem áttu sér stað hér í september 2010. Það er alveg ljóst að tillaga um að ákæra verði borin til baka verður að innihalda fullnægjandi röksemdir fyrir þingheim fyrir því að grundvallarforsendur hafi breyst í málinu eða að nýjar upplýsingar hafi komið fram sem breyti líkum á sakfellingu þess sem um er að ræða. Hv. þingmaður hefur rætt aðallega eitt mál, Icesave-málið.  Forseti. Menn verða að hafa fastara land undir fótum en þetta. Icesave-málið, já, menn geta rætt það fram og aftur og það er sjálfsagt að við gerum það. Að vísu tel ég óheppilegt að gera það í þessu samhengi en sá ákæruliður snýst um það að menn í ríkisstjórninni hefðu átt að koma í veg fyrir að landið og þjóðin lentu í því klandri sem Icesave-málið var, er og verður. Það er ekki hægt með hentistefnurökum að fjarlægja þann 

Forseti. Það hefði verið hægt að snúa þessu andsvari hv. þingmanns upp í stutta setningu: Útlendingar eru með ósanngjarnar kröfur á forsætisráðherra og því dæmum við hann og vísum fyrir landsdóm. Þetta er ekki málefnaleg umræða, en engu að síður í takt við þau andsvör sem hv. þingmaður hefur verið með hér uppi í dag og gert ríka kröfu um að málinu og umræðunni ljúki þegar í stað. Ég held að ég geti því sem næst fullyrt að hv. þingmaður byrjaði sinn dans í ræðustóli Alþingis í dag á þeim nótum að gera kröfu um að umræðunni lyki þegar í stað. Hann treysti sér með öðrum orðum ekki til þess að taka hana til enda þó að hann hafi átt hér góða viðdvöl í dag, verið drjúgur í því að koma hér upp í ræðustól og kalla eftir ákvörðun og úrskurði forseta í þeim efnum. Það bendir væntanlega til þess að hv. þingmaður hafi ekki liðsstyrk samherja sinna á þingi til að knýja fram sína afstöðu. Það þykir honum sjálfsagt miður, en það er óþarfi að láta það bitna á öðrum en sjálfum sér.

Forseti. Eina meginforsendan sem hv. þingmaður taldi fram fyrir því að samþykkja þessa tillögu eða ræða hana áfram - ég hlífi þingheimi við umræðu um neyðarlagarökin - var að það væri óheppilegt að hafa Icesave-málið í þessari ákæru og óheppilegt að landsdómur hefði tekið mark á því og ekki vísað því frá vegna þess að það gæti komið okkur illa í málflutningi fyrir ESA-dómstólnum. Þá er kannski rétt, ef málið heldur áfram, að það verði kallað á þann lögfræðing sem nýlega var ráðinn af Íslands hálfu í því máli og hann látinn vitna um það fyrir saksóknarnefndinni, eða Þingvallanefnd eða þeirri nefnd sem við finnum út að sé heppilegt að fjalli um þetta, hvort það sé heppilegt fyrir okkur eða ekki. Það er bara ekki á svona forsendum sem við fjöllum um málið. Svo ég víki mér að efninu sjálfu spyr ég hvort það sé skoðun hv. þingmanns að íslenskum stjórnvöldum hafi átt að vera sama á sínum tíma um það hvort Icesave-reikningarnir væru stofnaðir eða ekki með allri þeirri áhættu sem það hafði í för með sér, hefur og á eftir að hafa fyrir Íslendinga og efnahagslíf þeirra.

Forseti. Það er merkilegt að lenda í þessari umræðu hér um Icesave þegar vilji einstakra þingmanna til að afgreiða það  Í því sambandi er rétt að nefna að á þessu blessaða máli hefur verið allnokkur fljótaskrift. Ég get ekki ímyndað mér að það eigi að taka hv. þingmann fremur en mig marga daga í senn að gaumgæfa þær ástæður sem raktar hafa verið í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir, í máli sumra þingmanna sem hafa tjáð sig um málið og ekki síður tel ég að ákæran og ákæruvaldið í málinu hafi veikst til mikilla muna frá því að þetta var sett í gang. Ég tel fulla ástæðu til að gefa því gaum, ekki síst í ljósi orða hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra sem hann viðhafði hér og lýsti sig sammála því að Alþingi gæti hvenær sem gengið inn í þetta mál.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu formanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, um að Alþingi afturkalli ákæru á hendur fyrrum forsætisráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins, Geir H. Haarde. Ég vil taka fram strax í upphafi að ég tel að þessi málatilbúnaður, byggður á þeim rökstuðningi sem raun ber vitni í þessu máli, sé alvarlegt pólitískt inngrip í dómsvald í landinu og grafi undan trúverðugleika laga um ráðherraábyrgð sem kveða á um að ráðherrar í þessu landi skuli bera ábyrgð á embættisfærslum sínum eða vanrækslu í starfi. Ég vil færa rök fyrir þessari afstöðu. Ákvörðun Alþingis, um að ákæra ráðherra fyrir embættisbrot eða athafnaleysi í embætti, setur af stað ferli þar sem skipaður er saksóknari, verjandi fyrir sakborning, einn eða fleiri, landsdómur er kallaður saman og tekur til starfa við meðferð málsins. Það hefur verið niðurstaða helstu lögspekinga í landinu að þar með sé málið komið úr höndum Alþingis. Prófessorarnir Bjarni Benediktsson, Ólafur Jóhannesson og Gunnar G. Schram voru sammála um að eftir að málshöfðun hefði verið samþykkt hefði hvorki sama þing né nýtt þing heimild til að afturkalla hana. Í sama streng tók Andri Árnason í tímaritsgrein árið 2009 en hann er nú verjandi fyrrverandi forsætisráðherra fyrir landsdómi. Þetta er niðurstaða þessara lögspekinga og um hana hefur ekki verið deilt fyrr en eftir að sú þingsályktun sem við ræðum hér var lögð fram. Undanfarna daga og vikur hafa nokkrir lögfræðingar stigið fram og haldið fram hinu gagnstæða, að Alþingi geti þvert á móti stigið inn í málarekstur fyrir landsdómi og afturkallað ákæru í miðju ferli máls fyrir dómnum. Hér er mikilvægt að hafa í huga að álit lögmanna fyrr og nú hafa ekki gildi sem lög. Sömuleiðis er mikilvægt að halda því til haga að umræddir lögmenn hafa ekki fært fram sannfærandi rök fyrir því að Alþingi eigi að stíga með svo afdrifaríkum hætti inn í málið þó að þeir reyni að rökstyðja að Alþingi hafi heimild til að gera það. Virðulegi forseti. Álit lögspekinga getur verið gagnlegt en mikilvægasta leiðsögnin felst að sjálfsögðu í lögunum sjálfum og þeim lögskýringargögnum sem þeim fylgja. Hér er rétt að taka fram að í lögunum um landsdóm er ekki að finna nein ákvæði um heimild til Alþingis að fella niður ákæru sem þingið hefur áður gefið út á grundvelli laga um ráðherraábyrgð. Hvergi í þeim lögum eða greinargerð sem fylgdi frumvarpinu á sínum tíma er vikið einu orði að þeim möguleika að Alþingi geti afturkallað ákæru á hendur ráðherra eftir að málarekstur er hafinn fyrir landsdómi. Hið sama á við um lögin um ráðherraábyrgð. Hins vegar er í 51. gr. landsdómslaganna ákvæði þess efnis að beita megi ákvæðum laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, til fyllingar landsdómslögum, „um meðferð mála fyrir landsdómi“. Rétt er að taka fram að hvergi er þó í þeim lögum vísað til þess að það geti átt við um svo afdrifaríkan og veigamikinn gjörning sem afturköllun ákæru á hendur ráðherra fyrir landsdómi hlýtur að vera. Í lögum um meðferð sakamála, nánar tiltekið 153. gr., segir, með leyfi forseta: „Ákærandi getur allt fram til þess að dómur er upp kveðinn afturkallað ákæru sem hann hefur gefið út eða fallið frá einstökum ákæruatriðum.“ Ekki er getið um það í lögunum um meðferð sakamála hvaða aðstæður eða tilvik réttlæti afturköllun ákæru en þó má finna ákveðna vísbendingu í 1. mgr. fyrrnefndrar 153. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Ákærandi getur breytt eða aukið við ákæru með útgáfu framhaldsákæru til að leiðrétta augljósar villur eða ef upplýsingar, sem ekki lágu fyrir þegar ákæra var gefin út, gefa tilefni til.“ Draga má þá ályktun af þessari málsgrein 153. gr. laganna að forsenda fyrir því að afturkalla megi ákæru á hendur ráðherra fyrir landsdómi hljóti að vera sú að ákæra hafi byggst á röngum upplýsingum eða fram hafi komið nýjar upplýsingar sem breyti forsendum ákærunnar í grundvallaratriðum. Þessa ályktun má meðal annars styðja með vísan í Handbók um meðferð opinberra mála sem dómsmálaráðuneytið gaf út árið 1992 en þar er fjallað um afturköllun ákæru út frá lögunum um meðferð opinberra mála, sem við þekkjum í dag sem lög um meðferð sakamála. Þar er kafli um afturköllun ákæru þar sem segir, með leyfi forseta: „Ástæður afturköllunar geta verið margvíslegar. Má sem dæmi nefna að málsókn er háð kröfu brotaþola og hann fellur frá kröfu sinni, fram koma gögn sem sanna sakleysi sakbornings eða ákærandi telur að fram hafi komið gögn sem gefi tilefni til að fresta ákæru.“ Hér er rétt að taka fram að ekkert af þessu á við í því tilviki sem hér um ræðir. Hvergi hefur komið fram að ákæra hafi byggst á röngum upplýsingum, engin gögn sem sanna sakleysi sakbornings, heldur ekki að fram hafi komið nýjar upplýsingar sem breyti forsendum ákærunnar í grundvallaratriðum. Það er því mín niðurstaða að sú tillaga sem við ræðum hér í dag feli í sér óeðlilegt inngrip Alþingis í framgang dómsmáls sem er til meðferðar í réttarkerfinu og þingið mundi með samþykkt tillögunnar taka sér stöðu sem ekki er í samræmi við fyrirmæli stjórnarskrárinnar um aðgreiningu löggjafarvalds og dómsvalds. Virðulegi forseti. Ég tel að það sé ekki tilviljun eða yfirsjón af hálfu löggjafans á sínum tíma að ákvæði um afturköllun máls sem rekið er fyrir landsdómi er ekki að finna í lögunum um landsdóm. Ég tel að það eigi einmitt mjög gildar skýringar, nefnilega þær að inngrip Alþingis í málarekstur fyrir landsdómi, sem ekki byggir á því að fram hafi komið nýjar upplýsingar sem kollvarpi forsendum ákærunnar, hafi þær afleiðingar að grafa undan landsdómi, grafa undan lögunum um ráðherraábyrgð og vega alvarlega að því grundvallarmarkmiði laganna að ráðherrar eigi að bera ábyrgð á embættisfærslum sínum. Setjum nú sem svo að Alþingi, sama þing eða nýtt þing, sem gaf út ákæru upphaflega, gæti án nokkurra takmarkana afturkallað ákæru á hendur ráðherra eftir að málið er komið fyrir landsdóm og málarekstur hafinn. Hvaða stöðu mundi það gefa lögunum um ráðherraábyrgð og lögunum um landsdóm? Það mundi gefa þingmönnum eða þingflokkum færi á að koma með tillögur um afturköllun ákæru hvenær sem það hentaði þeirra pólitísku hagsmunum og þannig grafa undan trúverðugleika landsdóms og lögunum um ráðherraábyrgð. Til dæmis er auðvelt að sjá fyrir sér að við meirihlutaskipti að loknum þingkosningum gætu pólitískir samherjar ráðherra sem ákærður er fyrir landsdómi ákveðið að leysa flokksfélaga sinn undan ábyrgð með þingmáli af því tagi sem við ræðum hér í dag - án þess að sýnt hafi verið fram á að ákæran hafi byggst á röngum upplýsingum, án þess að sýnt hafi verið fram á að villur hafi verið í framsetningu og innihaldi ákærunnar og án þess að fram hafi komið nýjar upplýsingar sem breyti í meginatriðum forsendum ákærunnar. Þar með væri grundvellinum kippt undan trúverðugleika ráðherraábyrgðar í okkar stjórnskipan og engin leið að tryggja að ráðherrar yrðu látnir svara til saka fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð. Þá væri heiðarlegast af þinginu að fella einfaldlega úr gildi lögin um ráðherraábyrgð, að minnsta kosti 2. gr. laganna sem segir að ráðherra megi krefja ábyrgðar fyrir sérhver störf eða vanrækslu starfa, ef sýnt er að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Hér kristallast alvarleiki þessa máls sem mikilvægt er að við höfum í huga í dag þegar við ræðum þessa tillögu um afturköllun ákærunnar og inngrip í störf landsdóms á þeim forsendum sem er að finna í rökstuðningi flutningsmanns.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Mig langar til að koma inn á það sem hann sagði um þrískiptingu valdsins. Nú er það þannig að Alþingi er löggjafarhluti þess valds og landsdómur er skipaður átta mönnum sem Alþingi kýs af fimmtán, þ.e. Alþingi bæði ákærir og skipar landsdóm. Er það í samræmi við hugmyndir manna um þrískiptingu valdsins? Hv. þingmaður talaði svo um trúverðugleika landsdóms - og ég vil benda á að hæstv. forsætisráðherra, formaður flokks hv. þingmanns, Jóhanna Sigurðardóttir, skrifaði á vefsíðu sína árið 2001, með leyfi frú forseta: „Núverandi lög um landsdóm eru orðin úrelt og hafa ekki fylgt eftir þeirri framþróun sem hefur orðið í dóms- og réttarkerfinu.“ Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra núverandi, ekki þáverandi. Hún telur sem sagt að þetta sé úrelt fyrirbæri, landsdómur. Hvaða áhrif hefur það á trúverðugleika landsdóms sem hv. þingmaður talaði um? Svo sagði hann að menn gætu, ef þeir færu út í þennan praxís sem við erum að gera hérna, leyst flokksfélaga sína undan ábyrgð. Það er mjög athyglisvert í ljósi þess hvernig atkvæðagreiðslan fór um það hvort kæra ætti fjóra hæstv. ráðherra. Það var nefnilega bara einn kærður og það er mjög athyglisvert að fylgjast með því hvaða hrókeringar voru einmitt í atkvæðagreiðslu flokksfélaga hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir þetta andsvar og hann kemur reyndar inn á þrjú stórmál sem erfitt er að svara á tveimur mínútum. En það er mikilvægt sem hann nefnir varðandi þrískiptingu valdsins og hlutverk Alþingis í þessu máli. Það deilir enginn um það að Alþingi er ákæruvaldið í málinu og hefur þar af leiðandi ákveðið hlutverk samkvæmt landslögum. Hins vegar er það þannig að þegar málið er komið fyrir landsdóm og málarekstur er hafinn tel ég einsýnt, af skoðun þeirra laga sem gilda í þessu tilviki, að afar rík rök þurfi að vera fyrir því að Alþingi grípi inn í málareksturinn og það hljóti að þurfa að snúast um að nýjar upplýsingar hafi komið fram eða að ákæran hafi í byrjun hreinlega byggst á röngum upplýsingum, að hún hafi verið rangt sett fram. Trúverðugleiki landsdóms er í veði, segi ég og rökstyð það með því að ég tel að ef Alþingi stígur hér inn í málið á þessu stigi, með rökstuðningi sem ekki er sterkari en raun ber vitni, séum við að segja að Alþingi sé hvenær sem er tilbúið til að hafa áhrif á gang mála fyrir landsdómi og þar af leiðandi erum við að rýra mjög trúverðugleika bæði dómsins og þess sem verra er, hugmyndarinnar í stjórnskipun okkar um ráðherraábyrgð. Það er kannski það alvarlegasta í málinu öllu. Ég tel að við getum ekki treyst því að lögin um ráðherraábyrgð haldi ef við sem þing erum tilbúin að grípa inn í mál án þess að fyrir liggi að fram hafi komið nýjar alvarlegar upplýsingar sem kollvarpi grundvellinum undan upphaflegri ákæru.

Frú forseti. Mér finnast það alvarlegar breytingar á forsendum þessarar ákæru þegar í ljós kemur að nokkrum þeirra sem stóðu að ákærunni, sem var samþykkt mjög naumt - og ég nefni hæstv. innanríkisráðherra Ögmund Jónasson, ég nefni hv. þm. Atla Gíslason og fleiri - hefur snúist hugur, þeir hefðu greitt atkvæði öðruvísi. Mér finnst það vera alvarlegur forsendubrestur þegar þeir sem ætluðu að ákæra og greiddu því atkvæði hvika svo frá því. Það þýðir að ekki hefði verið ákært. Að auki hefur komið í ljós að lönd sem féllust á að beygja sig fyrir auðvaldinu, fyrir fjármagninu - öndvert við Ísland - hafa farið mjög illa út úr þessari kreppu, eins og Írland, á meðan sá sem ákærður var stóð harður gegn því að íslenska ríkið mundi beygja sig fyrir þessum kröfum auk þess sem hann stóð að neyðarlögunum sem hafa sýnt sig að hafa verið kraftaverk.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður bendir á það sem margir hafa komið inn á í umræðunni og það er að afstaða einstakra þingmanna sem tóku þátt í atkvæðagreiðslunni á sínum tíma hafi breyst. Um það er ekki deilt. Það er augljóst af yfirlýsingum þeirra einstaklinga. En ég tel að það sem mestu máli skipti, þegar við veltum fyrir okkur hvort málefnalög rök séu fyrir því að Alþingi stígi inn í málið á þessum tímapunkti, sé hvort eitthvað hafi breyst í þeim ákæruatriðum sem ákæran er byggð á á sínum tíma. Það er það sem málið fyrir landsdómi snýst um, ekki hvort menn halda sig fast við þá afstöðu sem þeir höfðu til ákæru á hendur einstaklingum á sínum tíma eða ekki. Það getur breyst í hverri viku, í hverjum mánuði í hinum og þessum málum eins og við þekkjum. En ég kannast ekki við að við höfum brugðist við því með því að taka inn mál aftur hér á þingi og hefja aftur umfjöllun um málið og greiða um það atkvæði. 
            

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þótt ég sé henni efnislega algjörlega ósammála. Það kemur mér á óvart að hv. þingmaður hafi ekki hlustað m.a. á ræðu hér fyrr í dag þar sem beinlínis er sagt að mistök hafi verið gerð við atkvæðagreiðsluna. Þetta er ekki bara eitthvert þingmál heldur er Alþingi ákærandinn. Málið snýst um réttindi einstaklings, það snýst um réttarstöðu sakbornings. Þeim þingmönnum sem vilja knýja landsdómsmálið í gegn er mjög tamt að vísa til Ólafs Jóhannessonar, Gunnars G. Schrams og fleiri látinna heiðursmanna og fræðimanna. En þeir benda einnig á Andra Árnason. Þá spyr ég: Af hverju nýtum við ekki tækifærið til efnislegrar umfjöllunar og umræðu og spyrjum einfaldlega Andra Árnason að því hvort meiningin sé að Alþingi geti aldrei á neinu stigi afturkallað málið? Ég held nefnilega að svo sé ekki að hans mati eða Ólafs Jóhannessonar heitins varðandi þetta mál. Alþingi getur afturkallað ákæruna á hvaða stigi sem er, ekki síst í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað eftir kenningar áðurnefndra fræðimanna um réttarríkið, um sakamálareglu, þær hafa gjörbreyst í grundvallaratriðum. Þess vegna hvet ég til efnislegrar umræðu um málið, að við fáum þessa fræðimenn, hvort sem það er Andri Árnason, Róbert Spanó eða aðrir til þess að ræða þann efnisþátt sem þeir þingmenn sem eru á móti því að að málið sé rætt efnislega hafa hangið mikið í. Ákveðnir einstaklingar, og ekki bara einhverjir, heldur formaður þingmannanefndarinnar svokölluðu og einn nefndarmaður til viðbótar hafa sagt hér í dag: Það voru mistök að fara fram með málið með þessum hætti. Væri ekki réttast, þannig við lærum eitthvað af hruninu, 

Virðulegi forseti. Ég vil leiðrétta það sem fram kom í máli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur að inntakið í málflutningi mínum áðan hafi verið að Alþingi gæti aldrei undir neinum kringumstæðum afturkallað ákæru. Það var ekki það sem ég hélt fram. Um það eru deildar meiningar, en ég var að rökstyðja að það þyrftu að vera mjög ríkar ástæður til þess og ég hef komist að þeirri niðurstöðu að það hljóti að felast í nýjum upplýsingum sem kollvarpa þeim grundvelli sem lagður var með útgáfu upphaflegu ákærunnar. Það þurfa að vera slíkar ástæður sem réttlæta það að Alþingi stígi inn í málarekstur sem hafinn er fyrir landsdómi. Ég rökstuddi það síðan að það eru ekki þær forsendur sem lagðar eru með þeirri þingsályktunartillögu sem við fjöllum um nú. Síðan geta menn haldið því fram að gerð hafi verið mistök við atkvæðagreiðsluna. Þar hafa menn mjög mismunandi sjónarhorn. Við fengum, eins og menn þekkja, út þá niðurstöðu að 33 þingmenn af 63 töldu meiri líkur en minni á að ákæra á hendur Geir H. Haarde mundi leiða til sakfellingar. Það var niðurstaða þingsins á þeim tíma. Það kann að hafa verið hald manna að heildarniðurstaða atkvæðagreiðslunnar mundi falla með einhverjum öðrum hætti en hún gerði, en það hefur ekkert að gera með þau ákæruatriði sem landsdómur tekur núna afstöðu til. Það er kjarni málsins að mínu mati.

Frú forseti. Það er alveg ljóst að við höfum mjög mismunandi sjónarhorn hvað þetta mál varðar. Þegar upp er staðið tel ég að við getum ekki litið fram hjá vissum þáttum, við erum ósammála um ákveðin atriði tillögunnar. 
             En ég ítreka það sem ég sagði áðan. Þetta snýst um mannréttindi eins manns, einstaklings sem á sama rétt og allir aðrir sakborningar í þessu landi til þess að hljóta og njóta réttlátrar málsmeðferðar. Það er það sem við erum að biðja um. Af hverju getum við ekki rætt þann efnislega ágreining sem er á milli þeirra sem vilja keyra málið í gegn, hvort sem það er út frá pólitískum forsendum eða einhverjum öðrum forsendum, og okkar hinna sem teljum réttmætt að fara yfir málið aftur af því að það hefur ýmislegt komið fram, ekki bara það að Hæstiréttur hafi staðfest neyðarlögin, ekki bara það að við sjáum hver þróunin er í Evrópu. Efnahagsmálin í Evrópu hafa þróast með þeim hætti sem raun ber vitni og engum dettur í hug, hvorki í Grikklandi né á Spáni, að draga Papandreou eða Zapatero fyrir rétt þrátt fyrir ástandið þar sé mun verra en það var á haustmánuðum 2008 á Íslandi. Af hverju getum við ekki rætt málið og farið yfir það? Hvað hræðast menn? Þetta er ekki inngrip í dómsvald, það er ekki um það að ræða því að við erum ákæruvaldið. Ekki gleyma því. Þess vegna segi ég: Hver á að njóta vafans í allri málsmeðferð ákæruvaldsins? Hver er það sem á að njóta vafans hverju sinni? Það er að sjálfsögðu sakborningur hverju sinni.

Virðulegi forseti. Auðvitað er það grundvallarregla í réttarkerfi okkar að einstaklingur njóti réttlátrar málsmeðferðar. Við deilum um hvort það sé hlutverk Alþingis við þessar aðstæður að stíga inn og fara í efnislega meðferð þessa máls. Ég sé ekki hvernig hægt er að komast hjá því ef við ætlum að fara með umræðu um málið í þingnefnd og taka afstöðu til þess hvort forsendur hafi breyst. Ég bendi á að bæði saksóknari og landsdómur hafa nú þegar skoðað það og komist að þeirri niðurstöðu að ákæran sé enn þá reist á gildum grunni þrátt fyrir að tveir af þessum sex ákæruliðum hafi verið teknir út. Ég tel að málið sé í réttum farvegi, það sé hlutverk saksóknara á hverjum tíma og síðan landsdóms að taka ákvörðun um hvort forsendur ákæru hafi brostið, en að hlutverk Alþingis einskorðist við það héðan í frá að stíga inn ef fram koma nýjar upplýsingar sem kollvarpa grundvelli upphaflegu ákærunnar.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra. Menn sæta ábyrgð með ýmsum hætti í þjóðfélaginu. Þeir sem stela, beita ofbeldi eða eitthvað slíkt, eru ákærðir og settir í fangelsi ef þeir reynast vera sekir. Í stjórnmálum er önnur leið til að bera ábyrgð. Hún er sú að t.d. ráðherrar eru beittir vantrausti, að Alþingi samþykki vantraust á viðkomandi ráðherra og þar með axlar hann sína ábyrgð og hættir, jafnvel sjálfviljugur, sem líka hefur gerst vegna þrýstings. Svo standa stjórnmálamenn frammi fyrir kjósendum og þurfa að axla ábyrgð gagnvart þeim og eru þá væntanlega kolfelldir ef þeir hafa staðið sig illa. Þetta er um ábyrgð, stjórnmálalega og sakamálalega. Þá er það spurningin um þrískiptingu valdsins og hið furðulega fyrirbæri, landsdóm. Hér kom hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra og ég veit ekki hvað fleira, frú forseti, og hvatti til þess að menn vísuðu málinu frá vegna þess að það mundi meiða þrískiptingu valdsins. Það var sérstaklega skemmtilegt að hlusta á hæstv. ráðherra tala vegna þess að hann er nefnilega framkvæmdarvaldið, en hann er jafnframt löggjafarvaldið, sem er einmitt ljóður á þrískiptingu valdsins. Þessi sami maður er bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald. Hann sem ákærandi var líka hluti af dómsvaldinu með því að ákæra hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde. Hann greiddi atkvæði með því alveg hikstalaust, þá var hann kominn í þrjú hlutverk, sem ákærandi og einnig kominn í framkvæmdarvaldið. Þessi umræða um þrískiptingu valdsins er dálítið undarleg vegna þess að landsdómur er ekki hluti af dómskerfinu. Átta af 15 dómendum í landsdómi eru kosnir af Alþingi, af löggjafarvaldinu, þannig að málareksturinn er þvílíkt pólitískur og getur varla verið mikið meira. Ég ætla að ræða aðeins um 70. gr. stjórnarskrárinnar. Nú er verið að tala um að breyta stjórnarskránni og er kannski rétt að glugga pínulítið í þá gömlu og sjá hvað hún segir. Þar stendur, með leyfi frú forseta: „Öllum ber réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli.“ Ég fullyrði að allt í þessu máli meiðir 70. gr. stjórnarskrárinnar. Í fyrsta lagi er þetta ekki óháð ákæra. Hverjir ákærðu hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra? Það voru andstæðingar hans og samherjar í pólitík fyrr og síðar. Það voru andstæðingar hans sem æstu sig í þessum ræðustól gagnvart honum sem forsætisráðherra, eins og sjónvarpsáhorfendur muna örugglega. Þeir voru ekki sáttir við hvernig hann vann o.s.frv. Svo lenda þeir í því að ákæra hann. Er það einhvern veginn óháð? Í venjulegu sakamáli mundi saksóknari víkja ef hann væri í þeirri stöðu að vera mjög náinn þeim sem á að ákæra eða mjög mikill andstæðingur hans, svo maður tali nú ekki um pólitík. Þetta er því ekki óháður og óhlutdrægur dómstóll. Svo gerist það, frú forseti, sem er alveg með eindæmum, að málið er ekkert rannsakað. Aldrei. Fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, var aldrei kallaður fyrir þá nefnd sem ákærði hann. Alþingi kallaði hann heldur ekki fyrir. Hann var ákærður sisvona og fékk ekkert að verja sig áður en hann var ákærður eða að segja skoðun sína á ákærunni. Hann fékk meira að segja lengi vel ekki að vita um hvað ákæran snerist, þannig að þetta mál brýtur öll lögmál réttarríkisins. Allir þingmenn voru settir í það hlutverk að ákæra og mér var það afskaplega óljúft að vera settur í það hlutverk, ég bauð mig fram á Alþingi sem löggjafarvald en ekki sem ákærandi. Ég lenti í því hlutverki. Þá gerir maður kröfu til þess að málið sé fyrsta lagi rannsakað og svo þarf maður að kanna hvort sá sem ákærður er sé líklega sekur, því að það er eitt af grundvallaratriðum í ákæruvaldinu að menn geti ekki ákært einhvern út í bláinn. Hér hefur meira að segja komið fram sú furðulega ástæða hjá hv. þm. Merði Árnasyni að ekki megi menn ræna þeim rétti til að bera af sér sök. Nú ætti maður að lesa bloggið sem finna má um alla netheima. Þar er stöðugt verið að ákæra fólk fyrir þetta og hitt - notuð eru orð eins og glæpalýður og fleira. Hvar mundum við enda ef taka ætti eitthvað af þessum ákærum og keyra þær í gegn án þess að rannsaka þær og segja svo við þann ákærða: Ja, þú átt bara gott, þú getur þá borið af þér sök? Hvar endum við, frú forseti? Menn setja málið í dóm, það er hluti af ákærunni, síðan er refsing. Þá er það spurningin hvert hlutverk refsingar er yfirleitt. Það eru eiginlega fjórar ástæður sem ég sé fyrir refsingu. Fyrsta er betrun. Annað er geymsla, það á að geyma og fjarlægja viðkomandi glæpamann úr samfélaginu. Þriðja er fæling, að aðrir geri ekki það sama. Og fjórða er hefnd, hrein og klár hefnd, auga fyrir auga, tönn fyrir tönn. Heilu þjóðfélögin byggja á þeirri refsigleði, sem ég kalla. Við höfum reynt að halda okkur við betrunina, en það fer ekki úr huga mér að í þessu máli sé það hefnd og reiði sem liggur að baki því að þessi maður, þessi einstaklingur, var ákærður. Svo var spurt: Af hverju kom þessi tillaga ekki fyrr fram? Það er vegna þess að það er ekki fyrr en núna sem það kemur í ljós að vissir þingmenn hafa skipt um skoðun á réttmæti ákærunnar, hvort það hafi verið sanngjarnt og rétt að ákæra þennan mann einan af fjórum. Þess vegna kemur málið núna fram vegna þess að ákærandinn, Alþingi, hefur skipt um skoðun á því hvort ákæra eigi alla fjóra eða einn mann. Svo hefur komið í ljós að hrunið varð ekki bara á Íslandi, það varð um allan heim. Vandræðin í Evrópu, í Grikklandi. Ég þarf ekki að nefna það. Írland er í svo vondum málum vegna þess að menn beygðu sig fyrir fjármagninu, fyrir bönkunum. Menn beygðu sig fyrir bönkunum en það gerði hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra ekki. Geir H. Haarde beygði sig ekki fyrir fjármagninu. Það er dálítið ankannalegt að það voru einmitt vinstri menn sem ákærðu hann fyrir að hafa ekki beygt sig fyrir fjármagninu. Svo stóð fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra fyrir því að setja neyðarlög. Hann er ákærður fyrir að hafa ekki gert neitt. Hann setti neyðarlögin sem sennilega hafa bjargað Íslandi frá þvílíkum hörmungum að ég hef reynt að ímynda mér hvað hefði annars gerst en ég get það ekki. Þar koma fyrir hugtök eins og hungursneyð o.s.frv. vegna þess að þegar menn geta ekki borgað erum við orðin svo háð þessum kerfum að við getum eiginlega ekki lifað. Ég hugsa að sagan muni dæma hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra miklu betur en landsdómur nokkurn tímann. Síðan kom hv. þm. Magnús Orri Schram upp í ræðu. Hann hefur verið mjög ákafur í að kæra. Hann sagði - ég hef það eftir honum munnlega: Ég hef enga sérstaka hagsmuni af því að fyrrverandi forsætisráðherra verði dæmdur. Þannig skildi ég málflutning hans. Bíðum nú við. Hvað gerist ef við föllum frá ákærunni? Hvað gerist ef ekkert mál verður? Þá munu allir spyrja: Af hverju í ósköpunum varst þú að ákæra? Hann hefur mikla hagsmuni af því að málið fari til enda og að hæstv. forsætisráðherra verði dæmdur. Það hafa mjög margir þingmenn í þessum þingsal, vegna þess að þeir sögðu já við þessari furðulegu ákæru, þar sem er verið að breyta pólitískri ábyrgð yfir í sakamál. Ég hugsa að þeir hafi allir hagsmuni af því að málið fari þann veg.

Frú forseti. Það dylst ekki nokkrum manni að það mál sem hér er til umræðu snertir grundvöll samfélags okkar, sjálft réttarríkið og grundvöll þess. Það er því ætlast til þess að við bæði vöndum okkur við þessa umræðu og tökum hana mjög alvarlega. Hún hefur mikið fordæmisgildi og til hennar verður litið komi til þess að málatilbúnaður eins og sá sem við höfum verið að ræða hér undanfarið verði endurtekinn á Alþingi Íslendinga. Ég vil því segja fyrst hvað varðar afstöðu mína til fyrirbærisins landsdóms að ég tel að það sé bæði úrelt og til óþurftar og get þar með tekið undir skoðanir hæstv. forsætisráðherra um þetta mál. Ég tel að í lýðræðisríki sem byggir á þingræðisreglunni séu til aðrar og eðlilegri leiðir til að fást við það ef ráðherrar í ríkisstjórn brjóta gegn starfsskyldum sínum en sú sem við erum að fara hér. Reyndar tel ég að þar sem um að ræða þingræði sé sá málatilbúnaður sem felst í landsdómi í raun og veru fullkomlega og algjörlega óþarfur. Það er eiginlega alveg furðulegt að horfa til þeirrar atburðarásar sem varð á Íslandi sem leiddi síðan til þess að Alþingi ákvað að ákæra Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, þegar við setjum hana í samhengi við ýmsa aðra atburði sem orðið hafa í nágrannalöndum okkar í gegnum tíðina þar sem þingræðisreglan stendur föstum fótum. Það er sjálfsagt að hafa það í huga að til dæmis í Bretlandi kom það aldrei til greina og var aldrei rætt að fyrrverandi forsætisráðherra þeirrar þjóðar, Neville Chamberlain, yrði nokkurn tímann dreginn fyrir einhvers konar landsdóm fyrir stjórnmálastörf sín, stefnu og áherslur á árunum fyrir síðari heimsstyrjöld. Má þó með rökum halda því fram að sú stefna sem Chamberlain stóð fyrir hafi verið röng, að afleiðingar hennar hafi verið skelfilegar og að betur hefði verið farin önnur leið og önnur sjónarmið og önnur stefna látin ráða. Hið sama má segja með Frakkland á þeim tíma, þau réttarhöld sem þar urðu voru vegna landráða sem talið var og síðan staðfest að menn eins og Pétain og fleiri hefðu staðið fyrir og staðið að við stofnun Vichy-stjórnarinnar. Þar sem þingræðisreglan gildir er ekki sú þörf að setja ráðherra af með landsdómi eins og landsdómslögin bjóða raunverulega upp á. Til þess eru dómstólar landsins ef ráðherrar brjóta af sér. Það tel ég hið eðlilega fyrirkomulag. En gott og vel, þetta er niðurstaðan og við þetta búum við. Þá er sú spurning sem hér hefur verið uppi hvort ástæða sé til að Alþingi endurskoði hug sinn hvað varðar þá ákvörðun sem tekin var hér fyrir nokkrum mánuðum og missirum um þessa málshöfðun. Á það hefur verið bent að það þurfi að koma fram einhver ný rök í málinu, einhverjar nýjar staðreyndir sem geri það að verkum að Alþingi geti breytt um skoðun. Ég vil benda á, og hef ekki heyrt það hér í þessari umræðu fyrr, að það er líka rétt að líta til þess að ekki er nóg að ekki hafi komið fram nýjar staðreyndir, hvort sem það er rétt eða ekki. Menn geta skipt um skoðun, breytt afstöðu sinni til samhengis fyrirliggjandi staðreynda. Það er vel hægt að benda á það, frú forseti, að núna er ríkari skilningur á því að til dæmis möguleikar ríkisstjórna Vesturlanda til að hemja bankakerfi sín voru mjög takmarkaðir þrátt fyrir að mönnum hafi mátt vera ljóst að í óefni var komið. Eða hafa hv. þingmenn ekki fylgst með umræðum um stöðu bankamála á Írlandi, um stöðu bankamála í Evrópu almennt, um stöðu bankamála í Bandaríkjum Norður-Ameríku? Sú umræða er mun þroskaðri og margt hefur komið í ljós frá þeim tíma þegar Alþingi tók ákvörðun um að lögsækja Geir H. Haarde. Það er dæmi um dýpri og breyttan skilning á atburðarás. Það má vel færa fyrir því rök, í það minnsta er það umræðunnar hér virði, að þingmenn fái tækifæri til að tjá sig um þessa hluti, til að meta það og vega hvort skilningur þeirra á þessum atburðum geri það að verkum að þeir vilji breyta þeirri afstöðu sinni að ákæra Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Ég er þeirrar skoðunar þegar horft er til þess hver afstaða Alþingis hefur verið í Icesave-málinu. Eðli málsins samkvæmt skýtur það skökku við að ætla sér nú að ákæra Geir H. Haarde vegna Icesave-málsins þegar fyrir liggur og hefur komið fram í lagafrumvörpum samþykktum á Alþingi, en reyndar hafnað síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu, að það sé skýrt tekið fram af hálfu Alþingis að engin lagaleg ábyrgð hvíli á íslensku þjóðinni vegna þeirra reikninga. Allur þessi málflutningur og allar þessar staðreyndar hafa þroskast mjög frá þeim tíma þegar Alþingi tók ákvörðun sína. Skilningur almennings og skilningur alþjóðasamfélagsins á þessari stöðu er meiri en áður. Þess vegna er eðlilegt að Alþingi ræði nú þessi mál, vegi þau og meti. Hvernig í ósköpunum má það reyndar vera, frú forseti, að mönnum detti í hug að lögsækja Geir H. Haarde fyrir Icesave-málið? Sú skoðun gengur einfaldlega ekki upp. Hvernig má það vera ef önnur ríki sækja að íslenskum hagsmunum af miklum yfirgangi, hörku og óbilgirni að því sé haldið fram, eins og gert hefur verið í þingsalnum, að þar með hafi Íslendingar lent í þvílíkum vanda að einhver verði að bera ábyrgð? Ég bið hæstvirta ráðherra að íhuga þetta fyrirkomulag ef svona á að halda á málum og þetta verður matið. Frú forseti. Ég tel mikið liggja við að við förum í gegnum þá umræðu sem við höfum gert hér í dag og náum málefnalegri niðurstöðu. Enn og aftur, það skiptir svo miklu máli hvernig við tökum á þessu máli núna upp á framtíð stjórnmálalífs á Íslandi. Þar liggur ansi mikið undir. Stöðugleiki í stjórnmálum, stöðugleiki í stjórnarfari, sanngirni og réttlæti skipta alveg gríðarlega miklu máli. Ég verð að segja að mér finnst fremur dapurlegt, svo ekki sé meira sagt, að heyra bæði úti í þjóðfélaginu og líka í þessum virðulega ræðustól þau sjónarmið að það sé einkar heppilegt fyrir Geir H. Haarde að fá tækifæri til þess að hreinsa mannorð sitt, eins og það er orðað, fyrir réttinum. Þetta er eins dapurlegt sjónarmið og mögulegt er að setja fram. Fullkomlega hörmulegt. Grundvallarreglur réttarríkisins skipta gríðarlega miklu máli og þarf ekkert að fara í langa umræðu um það. Það reynir mest á þær þegar við lendum í áföllum, rétt eins og það reyndi mjög á slíkar reglur á árunum eftir stríð í löndum eins og Bretlandi og Frakklandi og rétt eins og reynir mjög á núna við þessar aðstæður, þó að áföllin hafi ekki verið á neinum skala nálægt því sem þar gerðist. Það er þetta próf sem við stöndum frammi fyrir. Því fullyrði ég að það er full ástæða fyrir okkur þingmenn til að ræða þetta mál, bæði vegna þess að við getum svo auðveldlega hafa breytt um skoðun hvað varðar þær staðreyndir sem liggja fyrir og eins hafa nýjar staðreyndir komið fram í málinu. Þannig legg ég eindregið til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til nefndar, það fái þinglega meðferð 

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég var frammi að horfa á handboltann þegar hv. þingmaður hóf ræðu sína, en ég tók eftir því í lokin að hann nefndi sérstaklega að hann styður þá tillögu Bjarna Benediktssonar að málið gangi til saksóknarnefndar. Ég styð hina rökstuddu dagskrártillögu, en auðvitað hef ég áhuga á því hvað gerist í því fræðilega tilviki að hún nái ekki fram að ganga. Þá spyr ég: Af hverju saksóknarnefndar? Hvar í þingsköpunum er það nefnt að saksóknarnefnd eigi að fá svona mál til umfjöllunar? Við erum með sama minnisblaðið hér frá nefndasviði um starfssvið saksóknarnefndar Alþingis. Hún á að gera þrennt, það sem Bjarni Benediktsson af einhverjum ástæðum las upp og best að lesa upp aftur, með leyfi forseta: „1. Hún á að hafa eftirlit með því að saksóknari framfylgi ákvörðun Alþingis um málshöfðun gegn ráðherra.“ Kemur þetta mál því máli við að hún eigi að taka við tillögu af þessu tagi? „2. Hún á að veita honum“ - þ.e. saksóknara - „þá hjálp sem hann þarf á að halda til þess að honum sé fært að annast þau verk sem honum eru falin með lögum og ákvörðun Alþingis.“ Eru þetta rökin fyrir því að saksóknarnefnd, fimm manna nefnd, eigi að taka þetta mál? „3. Þá virðist ætlun löggjafans hafa verið að saksóknari gæti borið einstök atriði er varðar starf hans undir saksóknarnefnd auk þess sem hann gæti leitað ráða hjá henni ef þörf krefði.“ Það er ekkert hér sem gefur það til kynna að saksóknarnefnd sem kosin er samkvæmt öðrum lögum en þingskapalögum taki hér við hlutverki fastanefndar. Úr því að áhuginn er svona mikill á að koma þessu í saksóknarnefnd undir forustu hv. þm. Atla Gíslasonar, hins iðrandi syndara og mistakamanns hér í salnum, verður manni á að spyrja: Af hverju var málið ekki borið upp í saksóknarnefnd? Þar á Sjálfstæðisflokkurinn fulltrúa, 

Frú forseti. Hvað varðar málsmeðferðina geta menn haft mismunandi skoðanir á því til hvaða nefnda eigi að vísa málum, hvort um sé að ræða einhverja sérnefnd, fastanefnd eða hvernig það nú er. Ég get vel skilið að það séu uppi mismunandi og ólík sjónarmið um það. Það má benda á að það má horfa á þetta landsdómsmál sem eina heild og þessi nefnd var sett á laggirnar til þess að vera saksóknara til ráðgjafar, að samskiptin við saksóknara færu þar í gegn, og þá er eðlilegt að þessi nefnd taki við málinu á milli umræðna. Ég get vel skilið að hv. þm. Mörður Árnason hafi aðra skoðun. Það er honum alveg frítt og það er sjálfsagt mál. Hvort sem þetta mál fer til þessarar nefndar eða ekki, þótt ég sé þeirrar skoðunar að það eigi að fara þangað, breytir það ekki því að það er ástæða fyrir okkur til að klára þetta mál í þinginu, kalla fram vilja þingsins, vegna þess að það er hægt að færa fyrir því rök. Því miður missti hv. þingmaður af röksemdafærslu minni vegna þess að hann var að horfa á sjónvarpið og ég reikna ekki með því að fá að fara aftur yfir ræðu mína, frú forseti. Hvort heldur verður ofan á, að málið verði sent til saksóknarnefndar eða annarrar nefndar þingsins, breytir það ekki því, hv. þingmaður, að málefnaleg niðurstaða á að fást í málinu þannig að vilji þingsins komi skýrt fram. Ég minni enn og aftur á að margir hv. þingmenn sem áður greiddu atkvæði með því að Geir H. Haarde skyldi ákærður hafa 

Forseti. Það lýsir svolítið sérkennilegum skilningi á bæði gangi mála í þinginu og réttarfarinu í landinu að ein helstu rökin í þessari umræðu séu þau að Atli Gíslason og Sigurður Ingi Jóhannsson segist hafa skipt um skoðun í málinu og kannski einn þingmaður til viðbótar. Alþingi talar ekki með skoðunum einstakra manna. Alþingi talar einni röddu með atkvæðagreiðslu og hún fram fór í þessu máli með dramatískum hætti eins og menn muna. Hv. þingmaður var að vísu ekki staddur í salnum þegar það var en ég var hér af tilviljun, fyrsta raunverulega verkefni mitt á þinginu eftir að ég kom hingað aftur var að taka þátt í þeirri atkvæðagreiðslu. Málið er þannig vaxið úr því að við ræðum þetta innan þess ramma að Alþingi geti gert það. Ég nenni ekki satt að segja að verja tíma til að ræða það mál þótt ég efist um það, en ef Alþingi eða einhver á að afturkalla ákæru verður hann að gera það annaðhvort vegna þess að nýjar upplýsingar hafa komið fram sem breyta eðli málsins eða vegna þess að tilteknar grundvallarforsendur sem lágu fyrir ímálinu eru orðnar öðruvísi, hafa brugðist eða nýjar komnar í staðinn. Það eru ekki grundvallarforsendur að hv. þingmenn Atli Gíslason og Ögmundur Jónasson finni núna öðruvísi til en þeir gerðu í september 2010.

Frú forseti. Það var auðvitað verra að þingmaðurinn missti af ræðu minni. Eitt af því sem ég nefndi um forsendur fyrir því að taka þetta mál á dagskrá - það er alveg rétt sem hv. þingmaður hefur bent á, spurningin er: Hafa komið fram nýjar staðreyndir? Það er líka annað, og um það fjallaði ég í ræðu minni, nefnilega sú spurning hvort það komi fram nýr skilningur á fyrirliggjandi staðreyndum. Það má ljóst vera að, eins og ég fór nokkuð ítarlega yfir í ræðu minni, að möguleikar ríkisstjórna bæði í Evrópu og Bandaríkjum Norður-Ameríku til að minnka bankakerfi sín voru minni en menn gerðu sér grein fyrir. Sá skilningur hefur vaxið mjög á undanförnum missirum. Jafnframt benti ég á það í ræðu minni að afstaða manna til Icesave-málsins, bæði innan lands og erlendis, um réttarstöðu okkar Íslendinga hefur þróast mjög í þá átt að menn hafa sagt að Ísland hafi enga lagalega ábyrgð borið á þessum reikningum. Þó að erlend ríki hafi með offorsi og yfirgangi sótt að íslenskum hagsmunum og þar með valdið okkur Íslendingum miklu tjóni og miklum vanda er það að mínu mati heldur ekki grundvöllur fyrir því að lögsækja Geir H. Haarde. Þetta er dæmi, virðulegi forseti, um það hvernig skilningur manna á ákveðnum atriðum hefur þroskast og dýpkað og getur verið grundvöllur þess að menn breyti um afstöðu til þess hvort það hafi verið rétt að ákæra Geir H. Haarde. Það geta verið mörg önnur rök fyrir því en þessi nefndi ég sérstaklega. Við getum deilt hér um form þessa máls, í hvaða nefndir á að vísa því o.s.frv., en mestu skiptir að mínu mati að hér náist málefnaleg niðurstaða og að vilji þingsins komi skýrt fram.

Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um afturköllun á ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Menn hafa rætt í dag af hverju þessi afturköllun er lögð til. Ég vil í ræðu minni gera grein fyrir af hverju ég styð þá þingsályktunartillögu sem hér er rædd og af hverju ég mun greiða atkvæði gegn tillögu til rökstuddrar dagskrár um að þetta mál verði tekið af dagskrá í lok umræðunnar. Á haustdögum 2010 voru bornar upp í þinginu og ræddar ákærur á hendur fjórum ráðherrum annars vegar og hins vegar þremur, og fór fram atkvæðagreiðsla í þinginu 28. september 2010 sem leiddi til þess að einn af þeim fjórum sem ákæra átti var ákærður. Ég tel að þegar málinu var vísað til landsdóms og frávísunartillaga frá verjanda sakbornings fór fyrir landsdóm og dómurinn ákvað að víkja burt liðum sem nefndir eru liður 1.1 og liður 1.2, hafi forsendur brostið. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa: „… að landsdómur víkur burt því ákæruatriði á hendur forsætisráðherra að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sínum sem forsætisráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem honum var eða mátti vera kunnugt um og hefði getað brugðist við með því að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins. Þessu vísar landsdómur á bug. Í öðru lagi að hæstv. ráðherra hafi látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því, annaðhvort með eigin aðgerðum eða tillögum um þær til annarra ráðherra, að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli.“ Ég upplýsi hér og nú að ég sat í þeirri þingmannanefnd sem vann að skýrslu til Alþingis þó ég hafi ekki átt aðild að þingsályktunartillögum um ákæru á hendur fjórum ráðherrum og var þeim andsnúin. Ég taldi ekkert benda til þess að um saknæmt athæfi hafi verið að ræða, þó að ég hafi talið þá og telji enn að stjórnvöld á árunum 2005, 2006 og í raun fram til ársins 2012 hefðu getað gert ýmislegt betur í aðdraganda hruns og eftir hrun. Frú forseti. Innan þingmannanefndarinnar var alveg ljóst að þetta voru þau atriði sem mestu máli skiptu. Þau atriði sem eftir standa varða afmarkaðri aðgerðir; eftirlit með tilteknum samráðshópi stjórnvalda, aðgerðum sem áttu að stuðla að minnkun bankakerfisins og flutningi Icesave-reikninga í dótturfélag í Bretlandi, auk þess að hafa ekki haldið ríkisstjórnarfundi. Mér er til efs að ef þessir ákæruliðir hefðu staðið einir og sér í þeim ákærum sem hér lágu fyrir, hefði niðurstaðan orðið sú sem raun varð á 28. desember. Þess vegna er í mínum huga brostnar forsendur fyrir ákæru á hendur Geir H. Haarde vegna þess að landsdómur vísaði þeim þáttum frá sem ég tel að hafi verið tveir mikilvægustu þættirnir í ákæruliðum tillögu fimmmenninganna svokölluðu. Þess vegna, frú forseti, segi ég: Það eru brostnar forsendur fyrir ákærunni. Og þar sem Alþingi Íslendinga er ákæruvaldið ber Alþingi Íslendinga, sjái það og telji að ný atriði komi fram sem varpi öðru ljósi á málið, að taka málið upp að nýju með einum eða öðrum hætti. Ég tel að forsendur séu brostnar fyrir þeirri ákæru sem lögð fram var og því eigi að ræða hvort fella eigi ákæruna niður. Þetta er ágreiningur um þetta í þinginu, hvort forsendur hafi breyst. Ég tel svo vera og segi við þá flutningsmenn tillögu til rökstuddrar dagskrár um að taka málið af dagskrá, að að þessu gefnu, að þessu förnu, séu í grundvallaratriðum komin fram ný atriði til skoðunar sem við þurfum að velta fyrir okkur. Ég segi fullum fetum, hafandi setið í þessari nefnd, að þetta voru þau atriði sem nefndin var sammála um og þeir fimmmenningar sem lögðu fram tillöguna að væru veigamestir. Þess vegna er forsendubrestur klár í þessari ákæru. Virðulegur forseti. Í umræðu í þingmannanefndinni svokölluðu hlustaði maður á marga löglærða menn og skildi þá á þann veg að grundvallaratriði í sakamálarétti sé að ekki skuli gefin út ákæra nema gögn málsins séu nægjanleg eða líkleg til sakfellis. Ég vil leyfa mér, frú forseti, að vitna í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, 7. bindi, þar sem segir á bls. 288, með leyfi forseta: „… telur nefndin ástæðu til að undirstrika að það getur að hennar mati ekki verið skilyrði fyrir ályktun um að maður hafi sýnt af sér vanrækslu, t.d. við opinbert eftirlit með fjármálastarfseminni eða við stefnumörkun á því sviði, að sýnt þyki að aðgerðir þær eða ráðstafanir sem nefndin telur að honum hafi borið að hafa frumkvæði að hefðu einar og sér getað stuðlað að því að koma að öllu leyti í veg fyrir fall bankanna og tjón sem af því leiddi fyrir íslensku þjóðina.“ Fram til þessa, virðulegur forseti, hefur enginn aðili getað fullyrt að beint orsakasamhengi sé á milli vanrækslu ráðherra og þess fjármálaáfalls sem hér varð haustið 2008 né slegið því föstu hver innbyrðis þýðing hinna samverkandi þátta sem leiddu til þess hafi verið. Í þeim ákæruliðum, virðulegur forseti, sem eftir liggja eru formsatriði eins og ófullkomin miðlun upplýsinga og skortur á umræðu á formi og ríkisstjórnarfundum árið 2008 talin refsiverð. Ég er þeirrar skoðunar nú eins og ég var þá að hvergi í ákærutillögunum séu leidd fullnægjandi rök að því að beint orsakasamband sé á milli þessara formgalla í stjórnsýslu og hruni bankanna og því tjóni sem íslensk þjóð varð fyrir. Það er þess vegna mín skoðun að allar forsendur séu til þess að Alþingi Íslendinga ræði þetta mál að nýju, það fái þinglega meðferð og að ekki verði ótti innan þingliðs, sama hvar í flokki menn standa, til að veita þessu málefni það brautargengi sem það ætti að fá með þinglegri meðferð á Alþingi. Það væri sögulegt fyrir Alþingi Íslendinga að hafa ekki kjark til að ræða frekar jafnviðamikið og jafnafdrifaríkt mál og þetta. Ég leyfi mér í lokin, frú forseti, að vitna í orð Stefáns Más Stefánssonar þegar hann ræddi um málsmeðferð Alþingis. Hann segir, með leyfi forseta: „… að umrædd málsmeðferð Alþingis hafi í þýðingarmiklum atriðum vikið frá almennum og viðurkenndum reglum um höfðun sakamála. Sé það rétt dregur það mjög úr trúverðugleika ákærunnar.“ Hér eru uppi, virðulegur forseti, ólík sjónarmið um hvort Alþingi hafi enn ákæruvaldið, hvort efnislegar forsendur hafi brostið. Ég er á þeirri skoðun að Alþingi hafi ákæruvaldið og forsendur séu brotnar. Ég skora á Alþingi Íslendinga að veita þessu máli brautargengi með þinglegri meðferð.

Frú forseti. Við ræðum áfram tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar, tillögu til þingsályktunar um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Það hefur verið athyglisvert að hlýða á ræður þingmanna hér í dag, sem mér finnst í rauninni hafa dregið enn frekar fram þá nauðsyn að fá tækifæri til þess að ræða efnislega tillöguna sem um ræðir - að ekki verði komið í veg fyrir það og með einhverjum bellibrögðum verði málinu hugsanlega vísað frá. Það má ekki gerast. Við umræðuna - ég hef hlustað á flestallar ræður hér í dag - hefur það að mínu mati frekar undirstrikast að tilefni er til að fara efnislega yfir málið aftur, skoða forsendur málsins, ekki síst með tilliti til þess að við erum ekki að tala um einhvern hlut hér innan húss eða úti í bæ heldur mannréttindi einstaklings og hlutverk Alþingis að vera ákæruvaldið í svona máli. Það verðum við að taka alvarlega. Hefur Alþingi þetta vald? Nokkrir hafa efast um það. Þeir eru þó fleiri, meira að segja þeir sem eru á því að halda eigi áfram með málið, sem eru nokkurn veginn sammála um það að Alþingi hafi þetta vald. Alþingi er með ákæruvaldið. Við gegnum ekki hefðbundnu löggjafarhlutverki okkar sem slíku núna, heldur förum við yfir þætti ákærunnar gagnvart Geir Hilmar Haarde sem ákæruvald. Þá er spurt: Er verið að grípa inn í dómstólaferlið? Ég segi: Nei, það er ekki verið að gera það. Miklu frekar er Alþingi að uppfylla þær skyldur sem á herðar þess er lagt, að fylgja eftir þeim grunnreglum sem við höfum mótað og myndað og samþykkt á þinginu til þess einmitt að stuðla að því að vernda réttarríkið, stuðla að því að gæta þess að við uppfyllum reglur mannréttindasáttmála og styðjum við nýlegar breytingar, breytingarnar frá 1991 á sakamála- eða refsiréttarlögum sem síðar var breytt 2008 í sakamálalög. Þar undirstrikast svo margar reglur sem landsdómur styðst meðal annars við í réttarhaldi sínu varðandi það hvernig málið hefur verið rekið og mun væntanlega halda áfram á þeim forsendum ef þessi tillaga verður ekki tekin til umfjöllunar. Grundvöllur landsdóms í dag er sakamálalöggjöfin. Þar er skýrt tekið fram að ákæruvaldið getur á hvaða stigi sem er farið betur yfir málið með tilliti til réttarstöðu sakbornings, hvort þær forsendur séu enn til staðar að meiri líkur séu en minni á að sakborningur verði sakfelldur. Þetta er grundvallarbreyting á íslensku réttarfari síðan Ólafur Jóhannesson og Bjarni Benediktsson settu fram fræðikenningar sínar. Til viðbótar hefur verið kallaður til Andri Árnason hæstaréttarlögmaður sem er einn þeirra sem vita hvað mest um landsdóm og hefur yfirgripsmikla þekkingu á landsdómsmálinu. Ef menn tjalda honum hér sem talsmanni þess að ekki megi taka þetta mál fyrir, af hverju fáum við hann þá ekki á fund þingsins? Af hverju fjallar ekki þingið einmitt um þetta atriði frá þeim eina manni sem þeir sem vilja halda áfram með landsdómsmálið vilja benda á? Það er alveg ljóst þegar maður les það sem Andri skrifar og þau viðtöl sem hafa verið tekin við hann, til að fá betri útskýringar á ritum hans, að hann hefur alltaf sagt að þingið geti alltaf komið með tilmæli til saksóknara um að kalla málið formlega til baka. Það liggur ljóst fyrir. Þingið getur og hefur þann rétt að breyta eða afturkalla ákæru. Ég hvet þingmenn til þess að nýta tækifærið og fá þá mörgu fræðimenn sem hafa tjáð sig um málið á fund. Það er ekkert óeðlilegt að á þessum tímum þegar þetta einstæða mál á sér stað komi menn fram og sýni í fræðiritum og fræðiskrifum sínum af hverju það er mikilvægt og nauðsynlegt að þingið hafi þessa heimild til afturköllunar. Ég vil fá að vitna til forseta lagadeildar Háskóla Íslands sem að mínu mati hefur verið vegið ómaklega að í dag, ásamt öðrum fræðimönnum sem hafa tjáð sig, leyft sér að tjá sig um þetta mál - og þá, bingó, viti menn, það er farið beint í manninn, ekki boltann. Ég vil fá að vitna í það sem Róbert Spanó segir skýrt, með leyfi forseta: „Ákærandinn í máli fyrrverandi forsætisráðherra er Alþingi samkvæmt 14. gr. stjórnarskrárinnar. Alþingi hefur því skýra lagaheimild til að afturkalla málshöfðun á hendur fyrrverandi forsætisráðherra.“ Alveg skýrt, alveg á tæru. Síðan vil ég halda áfram og vitna í Stefán Má Stefánsson. Það hefur reyndar verið gert þannig að ég geri bara stuttlega grein fyrir hans orðum. Hann segir í niðurlagi sinnar greinar, með leyfi forseta: „Af framansögðu má leiða líkum að því að umrædd málsmeðferð Alþingis hafi í þýðingarmiklum atriðum vikið frá almennum og viðurkenndum reglum um höfðun sakamála. Sé það rétt dregur það mjög úr trúverðugleika ákærunnar.“ Ég trúi því ekki að þingmenn vilji ekki láta á það reyna að fá þessa fræðimenn til liðs við sig, þar á meðal þann fræðimann sem hefur heldur betur reynst okkur betri en enginn í Icesave-deilunni, Stefán Má Stefánsson. Ætla menn ekki að hlusta á svona menn? Nei, þá er í lagi að skauta yfir það sem þeir segja. Ætlar ákæruvaldið, Alþingi, alþingismenn, að láta þetta í léttu rúmi liggja? Ég segi nei. Síðan vil ég vitna í Ragnar Hall þar sem hann bendir á mjög athyglisverðan hæstaréttardóm frá 2009 sem er í rauninni alveg makalaust að menn hafi ekki farið betur yfir. Hann bendir á að fjórir einstaklingar voru ákærðir, þrír fyrir skattalagabrot og einn endurskoðandi. Þessir þrír voru með varakröfu sem frávísun en ekki endurskoðandinn. Máli þessara þriggja var vísað frá en máli endurskoðandans haldið áfram af því hann var ekki með frávísunarkröfu. Síðan fór málið áfram til Hæstaréttar. Hvað gerði ákæruvaldið? Það féll frá ákærunni af því að það taldi ekki rétt að halda málinu áfram gegn honum einum. Ragnar Hall segir, með leyfi forseta: „Nú er alveg sérstakt tilefni fyrir Alþingi til að taka nýja ákvörðun – mikilvægum þáttum ákærunnar í málinu hefur verið vísað frá vegna gallaðs málatilbúnaðar.“ Síðan koma menn hér í dag og segja: Það sem landsdómur hefur vísað frá skiptir ekki miklu máli, það er ekki stór partur ákærunnar. Að sjálfsögðu er það það. Það var veigamesti þátturinn og það eru ekki bara sjálfstæðismenn sem segja það heldur fræðimenn sem okkur ber að hlusta á og við höfum sem betur fer hlustað á í ákveðnum þjóðhagslega mikilvægum málum. Okkur ber skylda til að hlusta á þá og fá að minnsta kosti tækifæri til þess að fara yfir orð þessara manna. Það er alveg skýrt og ég hef alla tíð haft þá skoðun að engin sök lá hjá þeim fjórum ráðherrum sem um ræðir, ég er sannfærð um það, en ekki síður að málið lyktaði í meira lagi af pólitískum réttarhöldum og pólitískum ákærum. Nú erum við komin þetta langt. Það er búið að samþykkja þetta. Ég verð að horfast í augu við þann veruleika. Hvað gerum við þá? Við förum aftur málefnalega yfir málið af því það snýst um mannréttindi. Ég hef alltaf sagt að þetta sé fyrst og fremst mannréttindamál. Þannig nálguðumst við sjálfstæðismenn málið allan tímann. Við fórum ekki í einhvern skollaleik, hráskinnaleik, eins og ýmsir aðrir þingmenn, ekki síst innan Samfylkingar. Mér fannst miður að horfa upp á það. Staðan er sú að málið var samþykkt, en þá komum við aftur með málefnalegar tillögur. Forsendubreytingar hafa orðið. Stórir ákæruliðir eru farnir frá málinu. Neyðarlögin voru í millitíðinni staðfest. Menn skulu ekki skauta yfir það og segja að það hafi bara verið sjálfsagt að samþykkja neyðarlögin. Þau voru einu sinni þannig að meira að segja hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra treysti sér ekki til þess að styðjast við neyðarlögin sem er okkar helsta haldreipi í dag í málaferlunum vegna Icesave-samninganna. Þetta eru veigamiklar forsendur fyrir Alþingi sem ákæruvald til að fara betur yfir málið. Ég nefndi það áðan í andsvari að síðan hrunið varð hér 2008 sjáum við t.d. allt aðra þróun en við héldum að yrði í Evrópu. Mér þykir það sárt sem talsmanni þess að vilja klára aðildarferlið við Evrópusambandið að sjá hvernig Evrópa er leikin, en þannig er það nú bara. Erum við að sjá Papandreou eða Zapatero dregna fyrir dóm af því ástandið þar er miklu verra en það hefur verið hér á landi? Nei, þetta voru pólitískar ákvarðanir. Við skulum taka umræðuna á pólitískum vettvangi. Það hefur verið gert og það á að gera en ekki færa þetta allt saman inn í réttarsalinn. Ég gæti sagt svo miklu meira. Ég vil þó nefna að menn hafa talað um að þrígreining ríkisvaldsins verði að njóta vafans. Hér er ekki um hefðbundna þrígreiningu ríkisvaldsins 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra. Nú er orðið nokkuð liðið á kvöld og mynd er komin á þau rök sem menn bera fram með og á móti þessari tillögu. Í meginatriðum virðast rökin á móti skiptast í þrennt: Í fyrsta lagi að málið sé ekki þingtækt, í öðru lagi að Alþingi grípi inn í þrískiptingu valdsins ef tillagan verður samþykkt, þ.e. að málið sé úr höndum Alþingis, og í þriðja lagi að ekki hafi komið fram nægjanlegar efnislegar ástæður fyrir því að vísa málinu frá. Hvað varðar að málið sé ekki þingtækt er varla um það deilt að hæstv. forseti setti málið á dagskrá og hefur það verið til umræðu í allan dag. Það bendir ótvírætt til þess að málið sé í þinglegri meðferð. Þessi rök virðast því vera haldlítil og ekki þarf að eyða mörgum orðum í þau. Hvað varðar þá röksemd að málið sé úr höndum Alþingis virðast helstu lögspekingar vera sammála um að það sé ekki rétt túlkun. Undanfarna daga hafa Valtýr Sigurðsson, Stefán Már Stefánsson, Róbert Spanó og Ragnar Hall bent á að þegar lögum um landsdóm sleppir beri að styðjast við ríkjandi sakamálarétt, en í honum segir skýrt að ákærandi geti á öllum tímum breytt ákærum allt þar til dómur er genginn. Eins og allir vita orðið liggur ákæruvaldið hjá Alþingi. Þennan skilning má einnig finna hjá saksóknara í málinu gegn fyrrverandi forsætisráðherra. Það sem skiptir ef til vill mestu máli nú er að landsdómur er sjálfur sammála þessari túlkun, enda segir í úrskurði hans frá því í október, með leyfi forseta: „Sá sem Alþingi kýs til að sækja málið af sinni hálfu, eftir að það hefur tekið ákvörðun um að ákæra, hefur ekki forræði á því hvers efnis ákæran er, sem hann gefur út í málinu. Telji hann rétt að takmarka eða auka við ákæruatriðin, sem fram koma í þingsályktuninni, verður hann að beina því til Alþingis að samþykkja nýja þingsályktun með þeim breytingum, sem hann telur rétt að gera. Saksóknari Alþingis hefur því hvorki ákæruvald í málinu né hefur hann forræði á því hvers efnis ákæran er.“ Svo mörg voru þau orð. Andstæðingar tillögunnar hafa fært fram þau rök að þetta stangist á við veigamikil rök sem prófessorarnir Ólafur Jóhannesson, Gunnar G. Schram og Bjarni Benediktsson hafa sett fram um málið. Í álitum þeirra er sagt frá því að eftir að málið er sent frá Alþingi í landsdóm, eða til saksóknara, hafi það ekki lengur forræði yfir því. Mismunandi skilning virðist mega skýra með þeirri þróun sem orðið hefur á sakamálarétti og breytingum á lögum sem hafa orðið síðan prófessorarnir settu þessa túlkun fram á sínum tíma. Ég hafna því algjörlega þeim skilningi að málið sé úr höndum Alþingis og að þetta sé inngrip í dómsmál sem raski þrískiptingu valdsins. Þriðja röksemdin er sú að ekki hafi komið fram nægar málefnalegar ástæður til þess að Alþingi geti breytt ákæru sinni og því sé ekki tilefni til að samþykkja tillöguna. Burt séð frá öllum þeim rökum sem tínd eru til í greinargerð með þingsályktunartillögunni eru sterkustu rökin fyrir frávísun, að mínu viti, þau að hafi sá sem hefur ákæruvaldið, þ.e. Alþingi, efasemdir um að nægilega sterkar líkur séu á sakfellingu fyrrverandi forsætisráðherra sé rétt að vísa ákærunni frá. Þetta eitt og sér telst nægjanlega sterk rök fyrir því að sú meginregla sem gildir í íslenskum sakamálarétti, að ekki eigi að ákæra mann nema meiri líkur en minni séu á sakfellingu, leiði til þessarar niðurstöðu. Nokkrir þingmenn hafa komið fram með aðrar röksemdir gegn frávísun sem tæpast er þó hægt að taka alvarlega og geta varla talist þess virði að mikið sé fjallað um þær. Þannig tíndi hæstv. sjávarútvegs-, landbúnaðar-, efnahags-, viðskipta- og verðandi iðnaðarráðherra til þau rök að menn hefðu átt að gera sér grein fyrir afleiðingum laganna um rannsóknarnefnd Alþingis haustið 2008, ekki þýði að gráta Björn bónda nú. Þetta finnst mér ekki vera rök í málinu. Þá virðast þingmenn Hreyfingarinnar færa fram þau rök að það sé nokkurs konar vilji fólksins að málið verði leitt til lykta, þ.e. „Menschen wollen“ sem var oft notað í röksemdum á millistríðsárum í Þýskalandi, og talað um að þetta séu réttarhöld yfir frjálshyggjunni, jafnvel Sjálfstæðisflokknum og græðgisstefnunni og öðru slíku. Það er ekki hægt að taka alvarlega. Þá hafa komið fram rök frá einhverjum þingmönnum, til að mynda frá hv. þm. Magnúsi Orra Schram, að Geir H. Haarde eigi að þakka fyrir að fá að hreinsa sig af áburði varðandi sakarefni og því eigi hann einfaldlega að vera þakklátur fyrir tækifærið. Það eru náttúrlega rök sem ekki standast að það sé sérstakt happ að vera ákærður í máli og færður fyrir dómara. Þessi viðbótarrök dæma sig sjálf. Þau eru á engan hátt hægt að taka alvarlega. Ég vil ljúka þessari ræðu minni á því að segja að þessi tillaga snýst fyrst og fremst um mannréttindi, þ.e. að bæta fyrir þá misgjörð sem gerð var hér þegar efnt var á pólitískan hátt til réttarhalda yfir manni sem vissulega gegndi æðsta stjórnmálaembætti þjóðarinnar til nokkurra ára í aðdraganda hrunsins og í hruninu sjálfu. Það þýðir ekki að sjálfkrafa sé hægt að troða á mannréttindum einstaklinga sem gegna slíkum embættum. Þetta snýst því um að stöðva þau pólitísku réttarhöld sem þingmenn sem greiddu þessu atkvæði á sínum tíma blésu til.

Hæstv. forseti. Ég tek til máls í annað skipti í þessari umræðu og hef til þess stuttan tíma þannig að ég mun takmarka mig við tiltölulega fáa þætti þó að margt í umræðunni hér í dag hafi gefið tilefni til svara. Ég ætlaði að árétta nokkra þætti sem varða það sem mér finnst að við eigum fyrst og fremst að takast á við hér í kvöld, það er einfaldlega það hvort eðlileg og venjubundin þingleg meðferð þessa máls eigi að halda áfram, eða hvort henni eigi að ljúka að lokinni þessari umræðu. Hv. þingmenn þekkja mætavel hvernig hlutir ganga að jafnaði fyrir sig hér á Alþingi. Að jafnaði er það svo að þau mál sem tekin eru á dagskrá þingsins eru rædd við 1. umr. og ganga síðan, venjulega athugasemdalaust, til nefndar og 2. umr. að því búnu, það er hin venjubundna leið. Undanfarin ár, undanfarin fjögur ár, hefur það fyrirkomulag verið fyrir hendi að ekki er að jafnaði þörf á atkvæðagreiðslu um það hvort mál skuli ganga áfram. Það gerist sjálfkrafa samkvæmt tillögu forseta nema óskað sé eftir atkvæðagreiðslu um annað. Almennt er sem sagt gert ráð fyrir því að þegar mál eru tekin á dagskrá þingsins og rædd við 1. umr. eigi þau áframhaldandi framgang og framhaldslíf hér á þingi og fái umfjöllun í nefnd eftir mati þeirrar nefndar sem um málið á að fjalla. Á þessari stundu, hæstv. forseti, er það kannski ekki meira sem ég sem stuðningsmaður þessarar tillögur er að biðja um en að málið fái að halda áfram, þ.e. að sú frávísunartillaga sem hér liggur fyrir frá fjórum hv. þingmönnum verði ekki samþykkt, vegna þess að með því móti væri klippt á hina venjubundnu meðferð og þau álitaefni sem að sönnu hafa komið upp í þessari umræðu, til dæmis um möguleika þingsins á að hafa afskipti af málinu á þessu stigi, sem hefur verið töluvert til umræðu hér í dag, og síðan hvort forsendur eru fyrir því að framfylgja tillögunni samkvæmt efni hennar, þ.e. að afturkalla ákæru á hendur Geir H. Haarde, hvort þær eru fyrir hendi. Ég er í raun og veru, hæstv. forseti, ekki að biðja um annað sem stuðningsmaður þessarar tillögu en að þingið meðhöndli hana eins og langflest mál, nánast öll sem tekin eru hér til fyrri umr., til þess að það fái þá efnislegu umfjöllun sem það á skilið. Þeir sem komið hafa hingað í ræðustól til að lýsa yfir stuðningi við frávísunartillöguna, tillögu hv. þingmanna Magnúsar Orra Schrams, Eyglóar Harðardóttur, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur og Birgittu Jónsdóttur, hafa lýst yfir stuðningi við hana á ýmsum forsendum. Sumir eru þeirrar skoðunar, að því er virðist, að þingið sé að fara út fyrir valdheimildir sínar með því að taka þetta mál til afgreiðslu. Aðrir eru þeirrar skoðunar að það sé Alþingi svo sem mögulegt, en þeir styðji hins vegar ekki efni tillögu hv. þm. Bjarna Benediktssonar og telji þess vegna að henda eigi málinu út. Ég vildi nota þetta tækifæri, þegar farið er að halla undir lok þessarar umræðu, og árétta þá skoðun mína að hér eru álitaefni uppi. Í þessari umræðu hafa verið færð rök fyrir tillögunni og gegn henni. Færð hafa verið rök fyrir því að Alþingi geti afturkallað ákæruna og færð hafa verið rök gegn því. Skoðum málið. Hendum tillögunni ekki út á þessari stundu. Samþykkjum ekki frávísunartillöguna heldur gefum okkur sjálfum, og þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar, tækifæri til að fjalla um það með vandaðri hætti en hægt er í umræðum hér í þingsal.

Herra forseti. Ég hélt ræðu fyrir stuttu um þetta mál og náði þá ekki alveg að klára allt það sem ég ætlaði að segja og ætla að bæta hér úr. Í fyrsta lagi er ljóst að þetta eru pólitísk réttarhöld. Það hefur verið ljóst alveg frá upphafi, það þarf ekki annað en skoða umgjörðina að því máli til að sjá að þetta eru pólitísk réttarhöld. Þeir sem ákæra eru stjórnmálamenn. Þannig að það getur ekki annað verið en þeir ákæri út frá stjórnmálalegum sjónarmiðum. Þeir kjósa meira að segja dóminn, átta af 15 dómendum eru kosnir af Alþingi. Uppruni málsins er pólitískur og ferillinn er að einhverju leyti pólitískur líka. Fyrir utan það er það náttúrlega þannig vaxið, með bæði ákærða og allt málið í heild sinni, að verið er að fjalla um pólitískar ákvarðanir og pólitískar gerðir eða aðgerðaleysi. Í því felst að þetta eru pólitísk réttarhöld og verða það. Ég tek því undir það sem hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, sagði á vefsíðu sinni 2001. Þá þegar sá sú ágæta kona að lög um landsdóm væru úrelt og hefðu ekki fylgt þeirri framþróun sem orðið hefði í dóms- og réttarkerfinu. Þetta segir hún á vefsíðu sinni 2001. Ég legg til, herra forseti, að Alþingi taki sér tak og afnemi lögin um landsdóm svo að við lendum ekki í svona slysi aftur. Ekki hefur mikið verið rætt um tillögu til rökstuddrar dagskrár - það þarf víst ekki samþykki Alþingis til að leggja slíka tillögu fram, og hefur það verið rætt hér nokkuð í dag. Ég ætla að koma inn á það. Þar stendur, með leyfi herra forseta, í fyrsta liðnum: „Alþingi fer með ákæruvald í málum vegna embættisbrota ráðherra. Ákvörðun þess sem fer með almennt ákæru- eða saksóknarvald um að fella niður ákæru verður að byggjast á málefnalegum rökum.“ Það er einmitt það sem menn hafa komið inn á. Sá sem tók ákvörðun, þ.e. Alþingi sjálft - af þeim hafa þó nokkuð margir bakkað frá þeirri ákvörðun. Þeir hafa jafnvel sagt að um sé að ræða mistök og nefni ég þar til sögunnar hv. þm. Atla Gíslason sem sagði að það hefðu verið mistök hjá sér að einn af fjórum var ákærður en ekki allir, hann hefði aldrei séð það þannig fyrir sér. Hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson er sömu skoðunar, að þarna hafi ýmislegt komið í ljós og hann mundi ekki greiða atkvæði með þessu núna. Þannig að ákærandinn, Alþingi sjálft, hefur skipt um skoðun. Meiri hluti virðist vera fyrir því að ákæra ekki. Þegar svoleiðis gerist, sérstaklega þar sem um er að ræða pólitísk réttarhöld, er ekki seinna vænna að tala um að forsendur hafi breyst, þegar ákærandinn sjálfur skiptir um skoðun. Svo hefur náttúrlega fjöldi mála sýnt að það sem hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, var ákærður fyrir hefur sýnt sig í öðrum löndum að hafa verið alger markleysa. Írland gerði þau mistök að samþykkja kröfur á bankana sem hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra stóð þvert gegn. Það mun svo sýna sig að neyðarlögin - sem hann keyrði í gegn, fyrir utan það að hann stóð fyrir því að leggja fram frumvarp um rannsóknarnefnd Alþingis - sem Hæstiréttur hefur sýnt fram á að hafi átt rétt á sér, hafa afstýrt alveg gífurlegum hörmungum. Ég er ekki viss, herra forseti, um að menn átti sig á því hvað það hefði þýtt að við hefðum ekki getað borgað lengur með kreditkortinu okkar. Með hverju hefðum við þá borgað? Ef greiðslukerfið hefði hrunið og við hefðum ekki haft neitt til að borga með, hvað hefðum við þá gert? Allur innflutningur hefði stöðvast á sama augnabliki. Ég lofa því. Enginn hefði farið að senda vörur eða annað til Íslands sem væri orðið gjaldþrota. Það hefði allt stöðvast. Eftir þrjár vikur eða fjórar hefði landbúnaðurinn stöðvast. Sjávarútvegurinn, að ná í fisk í soðið - menn geta ekki lengur róið með árum, það þarf alltaf olíu. Þannig að það hefði allt stöðvast. Ég held að þegar fram í sækir og þegar aðrar þjóðir fara að skoða þetta - hversu mikið við erum við háð greiðslukerfum nútímans - muni það verða ljóst að það sem fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, gerði var afrek en ekki ástæða til að ákæra hann einan af öllum. Svo vil ég taka undir það að það að ákæra hann og dæma leysir ekkert þann vanda 

Herra forseti. Það líður að lokum umræðunnar. Það eru tvö atriði sem ég vildi einkum koma að í þessari annarri ræðu minni. Fyrra atriðið snýr að því hvert málið ratar eftir að umræðu lýkur. Nokkuð var tekist á um það í upphafi umræðunnar, eftir að ég hafði lagt til að saksóknarnefndin fengi tækifæri til að funda um málið milli umræðna, hvort það væri í samræmi við þingskapalög að vísa málinu þangað. Hugmynd mín, eins og ég kynnti hana, byggðist á því að saksóknarnefndin fengi tækifæri milli umræðna til að koma saman og ræða þingmálið. Ég lét þess getið í máli mínu að ekki væri um hefðbundna fastanefnd að ræða og þar af leiðandi væri ekki ástæða til að gera ráð fyrir því að fram yrði lagt nefndarálit af hennar hálfu. Það kann að vera að einhver líti svo á að ekki sé gert ráð fyrir þessu samkvæmt þingsköpum. Þeir kunna að hafa rétt fyrir sér, en það skiptir í sjálfu sér ekki máli vegna þess að hugmynd mín var í eðli sínu sú að við sammæltumst um að síðari umræðan færi ekki fram fyrr en saksóknarnefndin hefði að minnsta kosti fengið tíma til að koma saman. Í skilningi þingskapalaganna mætti þannig líta á þessa tillögu mína sem tillögu um að málið gengi ekki til nefndar, ef svo má að orði komast, þar sem við værum þá í þeim skilningi alltaf að vísa til einhverra af fastanefndum þingsins. Aðalatriðið er að saksóknarnefndin fengi tækifæri í tíma og það væri tekið þar fyrir á dagskrá. Að öðru leyti vænti ég þess, verði málinu á annað borð ekki vísað frá með því að hér verði samþykkt tillaga til rökstuddrar dagskrár, að það kunni að koma fram tillögur um það hér á eftir að málið fari í einhverja tiltekna fastanefnd, það kemur þá bara í ljós. Ég vil hins vegar fjalla um annað atriði sem varðar hina títtnefndu tillögu til rökstuddrar dagskrár og þá röksemdafærslu sem henni fylgir, nefnilega það að ekki sé hægt að taka hér til meðferðar þá þingsályktunartillögu sem við erum að ræða nema henni fylgi það sem segir í skjalinu málefnaleg rök og að þetta leiði af grunnreglum stjórnsýslunnar að Alþingi sé á sama hátt bundið af sjónarmiðum um málefnalegar forsendur eins og á við í stjórnsýslunni. Staðreynd málsins er sú að við erum ekki að taka stjórnsýsluákvörðun hér. Það gilda allt aðrar reglur í stjórnsýslunni en um þá ákvörðun sem við erum hér að ræða. Það er grundvallarmunur á grunnreglum stjórnsýslunnar um þetta atriði og rekstri sakamáls. Þannig hafna ég því með öllu að þær reglur stjórnsýslunnar sem hér er vísað til eigi nokkurt erindi inn í umræðuna um það hvort þingið geti tekið ákvörðun um afturköllun ákærunnar. Eftir að hafa hlýtt á fjölmargar ræður hér í dag vek ég athygli á því meginatriði að Alþingi fer með ákæruvaldið. Hvergi er kveðið á um það í lögum að Alþingi geti ekki afturkallað ákæru. Einungis hefur verið vísað til skrifa fræðimanna sem í flestum tilvikum eru orðin býsna gömul, miklu eldri en nýjustu breytingar á sakamálalögunum, sem menn eru þó sammála um að séu landsdómslögunum til fyllingar. Þegar við lesum landsdómslögin og lög um meðferð sakamála, sem eru þeim til fyllingar, sjáum við ákvæði sem heimila einmitt að ákæruvaldið dragi málsókn til baka. Það er því ekki nóg með að ekki sé jákvætt ákvæði, eða við gætum sagt neikvætt ákvæði, í lögunum sem komi í veg fyrir að þingið geri þetta, heldur er beinlínis gert ráð fyrir því í lögunum sem eru landsdómslögunum til fyllingar, beinlínis gert ráð fyrir því. Það er enginn vafi, þegar lög eru túlkuð, að skýr lagatexti gengur framar fræðiritum. Það er enginn vafi í því efni. Allt þetta leiðir til þess að það er alveg ótvírætt að þingið hefur enn fullt forræði yfir málinu. Ég vísa í því samhengi líka til þess sem landsdómur hefur nú þegar sagt. Landsdómur sagði í úrskurði sínum frá því í haust að málsforræðið væri ekki hjá saksóknara, hann gæti ekki breytt ákæruliðunum, hvorki bætt við þá né dregið úr, án þess að bera það undir þingið. Í því felst meðal annars að komi saksóknari inn til þingsins með hugmyndir um slíkt er það á valdi þingsins að taka afstöðu til þess af eða á, meðal annars gæti þingið neitað hugmyndum saksóknara um breytingar á ákæruliðum og falið honum að halda áfram með málið á þeim forsendum sem upphaflega var lagt af stað með. Þetta sýnir að valdið er ótvírætt hér hjá þinginu til þess að taka ákvörðun eins og í öllum öðrum sakamálum, allt fram til þess að dómur er kveðinn upp, um hvað skuli gera með ákæruatriðin. Ég tel því að það hafi komið ótvírætt fram í umræðunni í dag að þingið er til þess bært, með vísan til alls þess sem ég hef hér rakið, að taka þessa ákvörðun. Hafi menn verið í einhverjum vafa um að tilefni væri til að taka þessa umræðu hér í þingsal hljóta þeir að hafa sannfærst eftir að hafa hlustað á hverja ræðuna á fætur annarri hér í dag, meðal annars frá þingmönnum sem áttu sæti í þingmannanefndinni sem lagði til ákærurnar á sínum tíma. Ég vísa til dæmis til hv. þm. Atla Gíslasonar í því sambandi. Þegar hv. þm. Atli Gíslason hefur komið hingað og fært fram þau rök sem hann gerði, er í raun og veru búið að slá út af borðinu allar efasemdarraddir um að tilefni hafi verið til að koma fram með málið. Ekki er nóg með að Atli hafi leitt starfið sem fór fram í þingmannanefndinni, heldur var Atli þeirrar skoðunar á sínum tíma að ástæða væri til að ákæra fjóra ráðherra. Í hans máli komu fram nægjanleg rök sem ein og sér hefðu dugað til að leggja fram mál af þeim toga sem ég hef mælt fyrir hér í dag. Það eru fleiri rök í málinu. Yfir þau þarf að fara. Það er langheppilegast að það verði gert í þingnefnd. Ég hef lagt til saksóknarnefndina. Við sjáum til hvernig meiri hluti þingsins vill að því verði fyrir komið milli umræðna. Ég vil nota lok ræðutímans til að vekja athygli á því að þetta þarf ekki að taka langan tíma. Ef ég man rétt tók það Alþingi einungis 17 almanaksdaga að taka tillögu um ákæru gegn fjórum ráðherrum á dagskrá til fyrri umr., til meðferðar í nefnd, til síðari umr. og til endanlegrar afgreiðslu hér í þinginu - 17 daga og fjórar ákærur voru undir í því máli, það var mun umfangsmeira verkefni en það sem við mundum fást við í nefnd og við síðari umræðu í þessu máli. Ég tel því eðlilegt að gera ráð fyrir því að síðari umræða í þessu máli gæti farið fram innan viku, kannski í síðasta lagi eftir 10 daga. Það eru engin rök til þess að meðferð málsins ætti að taka lengri tíma hér í þinginu ef sú nefnd sem fjallar um málið telur ástæðu til að koma aftur með það hér í þingið í byrjun næstu viku. Þá er ekkert því til fyrirstöðu af minni hálfu að halda síðari umræðu málsins þá 

Forseti. Fyrir þremur árum brunnu í brjósti margra Íslendinga bæði sárindi og reiði en jafnframt vonir og væntingar. Vonir um að nú mundu hlutirnir breytast og okkur tækist að byggja upp betra og sanngjarnara samfélag. „Hvað er þá orðið okkar starf? - Höfum við gengið til góðs?“ Ég er þeirrar skoðunar að við séum mjög langt frá því að hafa í raun og sann gert upp hrunið, lært af því, breytt og bætt það sem á hefur verið bent. Við erum enn að kafna í sömu gömlu vinnubrögðunum, áherslunum og nálguninni og á ýmsan hátt að endurreisa sama gamla pukrið, sömu valdaklækja-, hótana- og klíkupólitíkina og sama gamla fjármagnskerfið sem vinnur gegn almenningi, svo eitthvað sé nefnt. Það þýðir ekki að ég hafi gefið upp trúna á íslenskt samfélag og möguleika þess til endurreisnar, langt í frá. Samfélagið er sem betur fer miklu fjölbreyttara og merkilegra en stjórnmálamenningin sem það býr við. Pólitíkin brást fyrir hrun og hún hefur brugðist eftir hrun. En ég efast ekki um að enn sé hægt að gera upp fortíðina með róttækum hætti sé fyrir því vilji, enn sé hægt að læra og byggja upp betra og opnara samfélag sem getur búið komandi kynslóðum uppbyggilegt umhverfi. Eitt er hins vegar víst: Við getum ekki og megum ekki byggja uppgjör við óréttlæti fortíðar á því að hunsa grunngildi réttarríkisins og láta tilganginn helga meðalið. Grunngildin eru meðal annars þau að okkur ber skylda til að gæta fyllsta jafnræðis milli hugsanlegra sakborninga og horfa til samhengis hlutanna. Hvorki stjórnmálaskoðanir, persónuleg tengsl né duttlungar mega ráða. Niðurstöður mega ekki vera tilviljanakenndar. Þær verða að vera í samræmi við yfirvegað mat og vilja ákærandans. Nú er hávær krafa uppi um það víða í samfélaginu að það verði að leiða Geir Haarde til saka þar sem einhver verði einfaldlega að bera ábyrgð. Ég er sammála því að það eru ömurleg skilaboð út í samfélagið að enginn beri neina ábyrgð á nokkrum sköpuðum hlut. Þeim skilaboðum verðum við að breyta með því að taka til gagngerrar skoðunar hvernig fólk axlar ábyrgð í okkar samfélagi almennt. En það skiptir máli að við berum okkur rétt að, að við réttlætum ekki óréttlæti með nýju ranglæti. Sagt er að það sé þess virði að láta einn mann ganga til dóms til að fá upplýsingar upp á borðið. Ég tek undir að allt þarf upp á yfirborðið. Það er hægt að gera með öflugum hætti. Spurningin er hvort það sé það sem stjórnmálastéttin vill yfir höfuð. Eða hvort hún vilji helst að Geir Haarde leiði burt syndir stjórnmálanna. Svo mikið er víst að hvergi í réttarríki er það viðurkennd aðferðafræði að brjóta eigi jafnræðisreglu og taka einn einstakling út úr hópi hugsanlegra sakborninga eða leiða hann fyrir dóm til þess að fá upplýsingar upp á borð. Annað sem tínt er til í röksemdum í málinu er að það sé bara jákvætt fyrir Geir Haarde að ganga þessa leið, því þá geti hann hreinsað sig af sökum með sýknun. Þetta viðhorf gengur einnig gegn frumskyldum ákæruvalds sem getur ekki tekið sér leyfi til að senda mann til dóms á slíkum forsendum. Það er hins vegar fjarstæðukennt í mínum huga að telja að með sýknudómi sé úrskurður sögunnar kominn um að Geir Haarde hafi enga ábyrgð borið í aðdraganda hruns. Hann og margir fleiri hljóta að bera ábyrgð sem persónur og leikendur í þeirri atburðarás sem undan verður ekki vikist. Við stöndum hér og nú í leikhúsi þeirra persóna og leikenda. Nú fyrir jólin var haft eftir þingmanni að ef fallið yrði frá ákæru á Geir Haarde jafngilti það því að setja rannsóknarskýrslu Alþingis í tætarann. Þessi ummæla segja í raun allt sem þarf um það hvernig þessi ákæra á hendur Geir Haarde er túlkuð, hvaða fölsku vonir og væntingar eru skapaðar hjá fólki með þessu landsdómsmáli. Hrun sem átti sér langan, fjölþættan og víðfeðman aðdraganda og orsakir er sett á einn mann. Ef þessi maður er ekki látinn svara til saka er sagt: Þá er ekki verið að horfast í augu við það sem hér gerðist. Það er á vissan átt erfitt að lýsa því hversu mjög ég er ósammála þeirri nálgun, þessari sýn á það sem uppgjör heillar þjóðar krefst af okkur. Því er haldið fram að þetta sé uppgjör við stjórnmál hrunáranna. Þau sem kynna sér málið og ákærurnar sem eftir standa af sanngirni sjá að slík túlkun er sjónarspil. Ákæruliðirnir taka aðeins til átta mánaða og mjög afmarkaðra þátta í störfum eins manns. Ábyrgðin á því að gera Ísland að spilavíti, einkavæða auðlindir og fjármálakerfi, opna fyrir einkavinavæðingu, hún verður ekkert til umræðu við réttarhöldin í Þjóðmenningarhúsinu. Um þá stefnu og þá atburðarás verður ekkert rætt. Mín sýn og nálgun á heiminn hrópar að eitthvað sé mikið að þegar kerfisbundið óréttlæti, kerfisbundið arðrán og kerfisbundin múgsefjun, kerfisbundið rotspillt alþjóðakerfi fjármagnsins og þeirra stjórnmála sem hún byggir á, eigi að fá einhvers konar syndaaflausn í einum manni. Þá verða hin raunverulegu viðfangsefni, hin raunverulegu vandamál og átakaefni að einhvers konar mistökum eða yfirsjón eins einstaklings. Uppgjörið við óréttlætið allt þarf að snúast um svo langtum meira og hefur meðal annars með rótgróna menningu og grundvallarviðhorf að gera nú í dag rétt eins og fyrir nokkrum árum síðan. Það hefur einnig með marga einstaklinga að gera, marga, en ekki bara einn. Svo virðist sem lærdómurinn sem margir hafa kosið að draga af hruninu sé besta í falli að skapa ný formerki fyrir sömu vinnubrögðin. Menn tala um siðbót en stunda siðleysi. Skýrsla þingmannanefndarinnar fjallar um nauðsyn breyttra og bættra vinnubragða til framtíðar. Staðreyndin sem við blasir er hins vegar sú að við höfum litlu sem engu breytt hvað varðar vinnubrögð okkar og nálgun á hin pólitísku viðfangsefni. Hvað skyldu ákærendur hér á Alþingi segja um okkar eigin vinnubrögð, skyldu þau standast skoðun? Ég ætla að hlífa okkur við að nefna dæmin en svar mitt er að þau standist ekki skoðun. Ég sé ekki í verki lærdóma okkar af hruninu. Verst er þó hræsnin. Hún verður hrópandi augljós þegar málin eru skoðuð í sögulegu ljósi, þegar horft er til þess að ráðherra í núverandi ríkisstjórn sem jafnframt var ráðherra í hrunstjórninni berst með hótunum fyrir því að koma í veg fyrir að þessi tillaga fái eðlilega þinglega meðferð. Það er eins og allt sé nú gleymt. Ég spyr: Er rétt að þurrka út úr sögulegri vitund okkar að núverandi forsætisráðherra var í ráðherranefnd um ríkisfjármál í ríkisstjórn Geirs Haardes í aðdraganda hrunsins - á þeim tíma sem ákært er fyrir? Aðrir samráðherrar hrunstjórnarinnar eru í núverandi ríkisstjórn. Enn aðrir eru í feitum embættum og við trúnaðarstörf, bæði hér á landi og erlendis í boði núverandi ríkisstjórnar. Það er siðlaust að mínu mati að leiða einn mann fyrir dóm á meðan aðrir þeir sem hlut eiga að máli gera það gott, jafnvel í boði sjálfs ákæruvaldsins. Eða eru jafnvel ákæruvaldið sjálft. Í þeim pólitíska hráskinnaleik að afneita fortíðinni virðast sumir ekki kannast við það að hafa nokkurn tímann komið nálægt því að sitja í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum. En því miður er það svo að Geir Haarde getur ekki borið í burtu syndir fortíðar Sjálfstæðisflokksins og hann getur heldur ekki borið í burtu pólitískar syndir fortíðar Framsóknarflokks og Samfylkingar. Slíkt uppgjör á ekki síður að snúast um stjórnmálastefnu, menningu, viðhorf, hjarðhegðun, vinnubrögð, nálgun og margt fleira. Staðreyndin er einnig sú að Geir Haarde getur ekki borið í burtu syndir Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í núverandi ríkisstjórn eða með hvaða hætti við höfum gengið fram þvert á svo margt sem við sögðumst standa fyrir. Við þurfum sem þjóð að gera bæði fortíð og nútíð upp en það er ekki sama hvernig við gerum það. Við getum litið til annarra þjóða þar sem vel hefur til tekist í þessum efnum. Ég get ekki litið á það sem sanngjarnt eða rétt að ganga fram með þeim hætti sem kom í ljós við atkvæðagreiðslu þessa máls strax í upphafi. Það er að mínu mati ósanngjarnt og rangt. Á ósanngirni og rangindum megum við ekki byggja uppgjör, hvað þá endurreisn til framtíðar. Ég sé, forseti, að tími minn er nú útrunninn. Ég hef meira að segja og bið um að fara aftur á mælendaskrá til að ljúka ræðu minni.

Herra forseti. Eins og sumir aðrir þingmenn kem ég nú í fyrsta sinn að þessari umræðu um þetta mjög svo erfiða og flókna mál. Ég vil taka það fram í upphafi að ég taldi og tel enn að þrír fyrrverandi ráðherrar ættu að standa skil athafna sinna og athafnaleysis fyrir landsdómi. Ég tel að sú ákvörðun Alþingis að gera það ekki hafi verið röng. Ég tel hins vegar þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu ekki þingtæka. Hv. þm. Birgir Ármannsson kallaði eftir því fyrr í dag að þeir þingmenn sem væru þeirrar skoðunar gerðu grein fyrir þeim rökum sem þeir telja styðja þá afstöðu. Og það ætla ég að gera. Ég vil byrja á því að vitna í 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.“ Samkvæmt þessu ákvæði gildir sú almenna regla, og hefur gert lengi, að það eru stjórnvöld sem fara með ákæruvaldið í þessu landi. Frá þessari almennu reglu er undantekning í 14. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum.“ Síðan segir: „Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál.“ Stjórnarskráin sjálf geymir þannig sérstaka undantekningu frá áður tilvitnaðri 2. gr., um að ákæruvaldið sé almennt í höndum framkvæmdarvaldsins. Samkvæmt öllum venjulegum og almennum lögskýringarreglum ber að túlka slíkar undanþágur mjög þröngt. Ég tel að ekki sé hægt að túlka þetta ákvæði 14. gr. svo rúmt að í því felist sjálfstætt ákæruvald sem með skuli fara með sama hætti og ákæruvaldið almennt í landinu, og þá meðal annars að í því geti falist heimild til handa Alþingi til að falla frá ákæru á hendur ráðherra. Til þeirrar niðurstöðu hníga einnig fleiri rök, sérstaklega þau að stjórnarskráin sjálf geymir sérákvæði um það með hvaða hætti ákæra á hendur ráðherra skuli felld niður, en það er 29. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Forsetinn getur ákveðið, að saksókn fyrir afbrot skuli niður falla, ef ríkar ástæður eru til. Hann náðar menn og veitir almenna uppgjöf saka. Ráðherra getur hann þó eigi leyst undan saksókn né refsingu, sem landsdómur hefur dæmt, nema með samþykki Alþingis.“ Herra forseti. Þetta tilvitnaða ákvæði stjórnarskrár er sérákvæði um að framkvæmdarvaldið, með atbeina forseta, og að fengnu samþykki Alþingis, fari með vald til þess að fella niður ákæru á hendur ráðherra. Ég tel að þessu sérákvæði stjórnarskrár verði ekki rutt til hliðar með breytingum á almennri réttarfarslöggjöf eins og haldið er fram í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu. Það er því skoðun mín að Alþingi hafi ekki heimild til að eiga sjálfstætt frumkvæði að því að fella niður saksókn á hendur ráðherra eða heimild til að fela saksóknara Alþingis að gera það. Það vald hvílir hjá framkvæmdarvaldinu og framkvæmdarvaldinu einu. Hv. þm. Birgir Ármannsson óskaði efti því fyrr í umræðunni, eins og áður segir, að þeir sem væru þeirrar skoðunar að Alþingi væri að gera eitthvað sem það hefði ekki vald til að gera létu afstöðu sína uppi og rökstyddu. Það hef ég gert. Ég tel þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu ekki þingtæka. Þess vegna styð ég þá dagskrártillögu sem hv. þm. Magnús Orri Schram og fleiri hafa lagt fram.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að tala skýrt um skoðanir sínar í þessu efni. Ég get þó ekki tekið undir þau sjónarmið sem hann teflir fram til rökstuðnings máli sínu. Það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni var að Alþingi gæti ekki átt frumkvæði að því að draga til baka ákæruna og að ákæruvaldið, eftir að niðurstaða þingsins lægi fyrir, væri farið yfir til framkvæmdarvaldsins. Þá vaknar sú spurning: Telur hv. þingmaður að það sé þá saksóknarans að kalla ákæruna til baka? Eða er ómögulegt að kalla ákæruna til baka? Í þessu sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga það sem landsdómur sjálfur hefur nú þegar sagt um þessi efni. Landsdómur sagði í úrskurði sínum frá því í haust, með leyfi forseta: „Sá sem Alþingi kýs til að sækja málið af sinni hálfu, eftir að það hefur tekið ákvörðun um að ákæra, hefur ekki forræði á því hvers efni ákæran er sem hann gefur út í málinu.“ Síðan segir í úrskurðinum í framhaldinu að hann geti hvorki takmarkað né aukið við ákæruatriðin. Þannig að spurning mín snýr að því: Er það þá skilningur hv. þingmanns að það sé einungis um afturköllun ákærunnar í heild sinni sem saksóknari Alþingis hafi fullt forræði þar sem hann hefur komist að þeirri niðurstöðu að það hvíli ekki hjá þinginu?

Herra forseti. Já, það er rétt, ég er þeirrar skoðunar að Alþingi hafi ekki frumkvæðisrétt í þessu máli. Ég tel einnig að sú tilvitnun sem hv. þm. Bjarni Benediktsson fer með úr landsdómi, og á við um breytingar á efni kæru, viðbætur og annað sem lýtur að meðferð málsins, eigi ekki við um niðurfellingu saksóknar. Ekki sé hægt að nota þessa tilvitnun í niðurstöðu landsdóms til að rökstyðja að úr hendi framkvæmdarvaldsins skuli færa réttinn til að fella niður ákæru, eins og skýrt er tekið fram í 29. gr. stjórnarskrárinnar, til Alþingis aftur.

Herra forseti. Þessi túlkun hv. þingmanns gengur á skjön við nýleg skrif prófessors Róberts Spanós sem telur að Alþingi geti einmitt haft þetta frumkvæði. En látum það liggja milli hluta hvort það er prófessorinn eða hv. þingmaður sem hefur rétt fyrir sér. Ef það er rétt hjá hv. þingmanni að saksóknari einn geti átt frumkvæðið, liggur það að minnsta kosti fyrir að hann getur ekki takmarkað ákæruatriðin nema leita fyrst til þingsins. Það gæti þá leitt til þeirrar niðurstöðu, ef við gæfum okkur, eins og á við í þessu máli, að mörg ákæruatriði séu undir í einu máli - segjum að þau væru tíu - að saksóknari Alþingis mætti fella niður níu af tíu ákæruatriðum, en hann mætti bara ekki fella niður öll. Það er þetta sem mér finnst ekki standast skoðun við þessa nálgun. Ef menn eru þeirrar skoðunar að hægt sé að takmarka ákæruatriðin svo mjög að það standi nánast ekkert eftir af málinu, ríði það baggamuninn að það séu bara ekki öll atriðin sem tekin eru út. Þetta finnst mér málflutningur sem stenst ekki skoðun.

Herra forseti. Eflaust má lengi takast á um það hvort heimilt er að draga til baka níu ákæruatriði af tíu, tvö af tíu o.s.frv. Það breytir í mínum huga ekki þeirri staðreynd að ákvæði stjórnarskrárinnar, um það hvernig með skuli fara, þegar í hlut á að falla frá saksókn - það sé ekki hægt með þeim lögskýringum sem hér hafa verið hafðar uppi að fara fram hjá því beina ákvæði. Af því minnst var á ágæta grein prófessors Róberts Spanós í Fréttablaðinu 10. janúar síðastliðinn verð ég að segja eins og er að ég er ekki sammála þeirri greiningu sem prófessorinn gerir þar og halla mér frekar að þeim túlkunum sem eldri fræðimenn hafa haft á þessu, Ólafur Jóhannesson, Gunnar Schram og Bjarni Benediktsson, um að þetta sé ekki hægt. Ég held að Róbert Spanó geri sig sekan, svo við förum í lögfræðilega þrætu um það, að beita túlkunum sínum svolítið rúmt á þær undantekningarreglur og þær sérreglur sem í stjórnarskránni eru. Hann segir til dæmis í grein sinni að Alþingi hafi eftir sem áður greinilega frumkvæði að slíkri afturköllun án atbeina forseta standi til þess meiri hluti. Rökin fyrir þessum skilningi séu einkum eftirfarandi, og hann fer síðan í gegnum þau. Engin af þeim finnst mér vera mjög sannfærandi. Það þarf að rökstyðja það mjög vel ef víkja á frá beinum ákvæðum stjórnarskrár og viðurkenndum túlkunum.

Virðulegi forseti. Tíminn er naumur, en ég ætla að ljúka ræðu minni og spyrja: Hver er leiðin fram á við? Hér gefst ekki tími til að velta því öllu við, en ein leið er að setja á stofn sannleiksnefnd sem taki meðal annars að sér ítarlegar og víðtækar opnar vitnaleiðslur, ekki bara ráðherra og þingmanna heldur embættismanna og fleiri sem að málum komu - nefnd sem sé ætlað að leiða í ljós allan sannleikann, en ekki yfirborð afmarkaðs tíma, afmarkaðra þátta sem varða störf aðeins eins manns. Lærdómurinn yrði þá vonandi vegvísir inn í nýja framtíð. Spurning er hins vegar hvort fólk sé yfir höfuð tilbúið til að læra nokkurn skapaðan hlut eða finnist meira um vert að finna sökudólg og hvítþvo eigin aðkomu. Ég veit að margir hugsa mér þegjandi þörfina fyrir afstöðu mína. Heitingar og formælingar bera þess glöggt vitni, enda til mikils að vinna í hinum pólitíska skollaleik. Látið er að því liggja að ég sé komin í lið með hrunverjum og beri ábyrgð á því að uppgjör fari ekki fram. Afstaða mín í þessu máli hefur reyndar ekkert breyst. Um það geta vitnað aðrir þingmenn sem ég talaði við strax að lokinni atkvæðagreiðslu þingsins í þessu máli og lýsti fullkominni vanþóknun minni á niðurstöðunni. Sú afstaða hefur ekkert breyst. Hún stendur. Ég tek ábyrgð mína sem ákæruvald alvarlega, burt séð frá öllum hótunum og svívirðingum. Þegar Alþingi hafði allar forsendur til annars sýndi það grímulaust fram á að það hafði ekki burði til að takast á við mál af tagi sem hér er til umræðu. Niðurstaðan varð afmyndun á réttarríkinu. Ætlum við að breyta rétt, eða ætlum við að breiða yfir mistök með því að láta óátalið hvernig Alþingi hefur brotið gegn skyldum sínum sem ákæruvald? Á ósanngirni að afmá sporin? Það að láta eins og ekkert hafi í skorist í þessu máli og hér hafi eðlilega verið búið um hnúta er merki um niðurlægingu þings frekar en endurreisn þjóðar. Ef við byggjum forsendur uppgjörsins á pólitískum hráskinnaleik, ef við byggjum forsendur uppgjörsins á því að vanvirða grundvallargildi sem ákæruvaldi í réttarríki ber frumskylda til að hafa í heiðri, þá nærum við ekki einungis falska tilfinningu um að uppgjör hafi farið fram heldur treystum stoðir stjórnmálamenningar sem ekkert lærði af hruninu. Ég vil raunverulegt uppgjör sem skilar okkur betri stjórnmálum, betri starfsháttum, betri stefnu, betra samfélagi og betri framtíð. Ég bíð enn eftir tækifæri til að taka þátt í slíku uppgjöri.

Virðulegi forseti. Það verður að segjast alveg eins og er að það er svolítið sérstakt að koma upp á eftir svona afbragðsræðu eins og hér var flutt af mikilli einlægni. Ég er þó ekki að segja að aðrir hafi ekki gert slíkt hið sama, flutt ræður sínar af einlægni, en hér var vel skrifuð ræða flutt af mikilli sannfæringu sem ég vona að þingmenn hafi tekið eftir. Það sem maður veltir fyrir sér með þetta mál er hvort því sé beitt sem kallað hefur verið grímulausar hótanir eða þá að menn séu dregnir afsíðis og þeim bent á hvernig fyrir þeim gæti farið ef þeir gera ekki eins og foringinn segir eða flokksforustan og það sé til þess að ná einhverri niðurstöðu sem hugnast einhverjum, sem ég veit ekki alveg hverjir eru. Ég hugsa líka til þess að hæstv. forsætisráðherra hefur ekki látið sjá sig hér í þessari umræðu, ekki tekið til máls, ekki sagt eitt einasta orð um það hvað henni sem forustumanni í ríkisstjórninni finnst um þetta mál. Þó hefur verið kallað eftir því, á hana hefur verið deilt, forsætisráðherra gagnrýndur mjög fyrir framgöngu sína og ráðherra minntur á veru sína í ríkisstjórn frá 2007, í hrunstjórninni, ábyrgð forsætisráðherra í þeirri stjórn. Ég tek fram, herra forseti, að þótt ég gagnrýni hér forsætisráðherra og þá sem voru í ríkisstjórn bera aðrir ábyrgð og þar ekki síður framsóknarmenn og Framsóknarflokkurinn. Undan því skorumst við ekki á nokkurn hátt. Ég veit að þeir sem hafa talað hér fyrir hönd þeirra flokka, a.m.k. margra hverra, eru sama sinnis. Mér finnst helst vanta upp á það frá flokki forsætisráðherra að menn viðurkenni einhverja sök eða ábyrgð einhvers staðar. Ég veit þó að undan má skilja einhverja og hæstv. fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, Árni Páll Árnason, flutti hér mjög góða ræðu í dag sem var eftirtektarverð. Herra forseti. Mér sýnist komið að leiðarlokum í þessari umræðu. Þá er mjög mikilvægt að þeir sem hugsanlega hafa verið beittir hótunum láti það ekki stjórna ákvörðun sinni heldur reyni að horfa til réttlætis og sanngirni. Þetta segi ég vegna þess að ég hef verið að velta fyrir mér orðum formanns eins samfylkingarfélags sem sagði, með leyfi forseta: „Það yrði mjög alvarlegur trúnaðarbrestur sem hefði ófyrirséðar afleiðingar fyrir flokkinn. Í það minnsta mun það leiða til harkalegra átaka sem munu væntanlega endurspeglast í því þegar fólk verður valið á framboðslista með haustinu.“ Ég vona svo sannarlega að þingmenn sem þarna er átt við taki ekki mark á þessari hótun. Það er mjög óheppilegt þegar forustumenn í stjórnmálafélögum og flokkum stíga svona fram og beina ljósinu að vandanum, þ.e. upplýsa okkur um hvað býr að baki. Það eru hótanir. Nú er búið að hóta þingmönnum að þeir eigi á brattann að sækja í prófkjöri muni þeir ekki greiða atkvæði eins og ályktað hefur verið. Þetta er áhyggjuefni, en það er að sjálfsögðu þingmannanna að vinna úr þessu og bregðast við. Ég vona hins vegar, herra forseti, svo sannarlega að þessi tillaga fái efnislega meðferð í þinginu. Ekki er nóg með að málið sé í sjálfu sér einstakt heldur hefur komið fram hjá allmörgum þingmönnum sem tóku þátt í atkvæðagreiðslu hér þegar ákæra var samþykkt að þeir telji að með einhverjum hætti hafi verið haft rangt við og því þurfi að skoða málið frekar og leita leiða til þess jafnvel að bæta úr og gera betur. Það hefur verið bent á fjölmörg álitaefni, bæði af þingmönnum, í blaðaskrifum, af lögmönnum og prófessorum við háskóla landsins eða sem starfa sjálfstætt. Á þetta þurfum við að hlusta því að það má ekki leika vafi á því í mínum huga að Alþingi hafi tekið rökrétta, sanngjarna og heiðarlega afstöðu þegar ákveðið var að kæra einn ráðherra fyrir, ég vil leyfa mér að segja margra ára yfirsjónir, mistök eða hvað við köllum það. Það er ekki sanngjarnt. Það er ekki rétt að 

Virðulegi forseti. Umræðan í dag hefur verið, held ég að megi fullyrða, að stærstum hluta málefnaleg og góð. Ég vek athygli á því, sem er umhugsunarvert, að ég held að enginn hafi treyst sér til að fullyrða, núna þremur árum eftir bankahrunið, að við séu komin á þann stað sem við viljum vera á. Ég hef ekki heyrt neinn halda því fram að þetta svokallaða uppgjör hafi verið þannig að fólk sé sátt við það eða líði vel með það. Hér er talað um það eins og sjálfsagðan hlut að hér séu viðhafðar hótanir til að sjá til þess að hv. þingmenn greiði atkvæði rétt. Virðulegi forseti. Það er líka umhugsunarefni að það er varla fréttnæmt að hv. þingmenn séu beittir hótunum til þess að þeir greiði atkvæði rétt eða hagi sér eins og pólitískir foringjar vilja að þeir hagi sér. Alveg burt séð frá persónum og leikendum hvet ég alla hv. þingmenn til að hugsa þetta. Vilja menn hafa hlutina svona? Allt sem við gerum skapar fordæmi og ég hvet menn til að hafa það í huga. Hér er komin tillaga um að vísa máli frá. Ef menn samþykkja slíka tillögu núna geta þeir auðvitað gert það í nánustu framtíð. Þá er komið fordæmi fyrir því að vinna þannig á hinu hv. Alþingi. Hvað þýðir það, virðulegi forseti, að vísa máli frá? Það þýðir einfaldlega að það fær ekki eðlilega þingmeðferð. Ég vek athygli á því að hér greiddu 63 þingmenn atkvæði með tillögu sem gengur út á að styrkja löggjafarþingið, sjá til þess að hér yrði faglegri og betri vinna. Ég held að flestir hv. þingmenn hafi á einhverjum tímapunkti talað um mikilvægi þess að þannig skyldum við vinna. Það liggur alveg fyrir að við værum ekki að ræða þessa tillögu nema vegna þess að virðulegur forseti samþykkti og taldi hana vera þinglega og hefur án nokkurs vafa, eins og allir vita, ráðfært sig við þá starfsmenn þingsins sem best þekkja til hér. Ef við komumst að þeirri niðurstöðu að við ætlum samt sem áður að vísa máli frá, koma í veg fyrir að það fái eðlilega, þinglega meðferð, hvað stoppar menn þá í að gera það í öðrum málum? Átta menn sig á því hvert við erum komin ef menn koma með þau rök að málið sé svo arfavitlaust að við ætlum bara að vísa því frá þá? Ég get haldið hér langa ræðu um það hvað hæstv. ríkisstjórn hefur komið með mörg arfavitlaus mál. Það er hægt að færa fullgild rök fyrir því að þessi hæstv. ríkisstjórn hafi komið með fleiri arfavitlaus mál en nokkur önnur. Það er alveg hægt að fara málefnalega yfir það. 

… heilbrigðismálunum …?

Nei, hæstv. ráðherra, það mun ég aldrei gera. Ég var afskaplega stoltur af því,  Ég vona að það verði aldrei regla í þessu þingi að þegar menn eru ósáttir við pólitísk mál komi þeir hingað og segi: Við ætlum að vísa málinu frá. Það mun ekki fá eðlilega þinglega meðferð. Svo sannarlega hafa menn þó á öllum tímum þinglegan meiri hluta til að ganga þannig fram. Ég hvet menn líka til að hugsa aðeins um þá röksemd sem hér hefur komið fram um að það sé hreinlega gott fyrir fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, að fara fyrir dóm af því að það sé svo gott tækifæri til þess að hreinsa sig. Ef það á við þann einstakling, þann Íslending, á það auðvitað við alla. Vilja menn búa í þjóðfélagi þar sem það þykir sjálfsagt og eðlilegt fyrir viðkomandi einstakling að vera sóttur til saka fyrir dómstólum til þess að hann geti hreinsað sig? Ég trúi ekki öðru en að þegar menn hugsa það alla leið komist þeir að þeirri niðurstöðu að í þannig þjóðfélagi viljum við ekki búa. Virðulegi forseti. Svo sannarlega er tortryggni enn þá í þjóðfélaginu. Ég held að flestir séu á því að hvorki hafi vinnubrögð breyst - ég tel að vísu að þeim hafi farið aftur, ég eyði stórum hluta af mínum tíma, eins og flestir þingmenn, í að reyna að fá upplýsingar sem ekki fást. Hér áttu menn að samþykkja Icesave-samkomulagið. Ég sat í þeirri hv. þingnefnd sem fékk fyrstu gestina og spurði fulltrúa hæstv. fjármálaráðherra á fundinum: Megum við fá að sjá samninginn? Ég mun aldrei gleyma svarinu: Nei, að sjálfsögðu fáið þið ekki að sjá hann. Þetta eru samningar við þriðja aðila sem tengjast ykkur ekki. Þegar ég gekk eftir því sagði fulltrúi hæstv. fjármálaráðherra á endanum að hugsanlega gæti Ríkisendurskoðun skoðað samninginn og túlkað hann ofan í þingmenn. Virðulegi forseti. Ég mun aldrei gleyma þessum orðaskiptum. Og ég vek athygli á því að Icesave-samningurinn fór fyrst á internetið, síðan fengum við hv. þingmenn sem áttum að taka ákvörðun í þessu stóra máli að sjá hann. Þetta var í þessari röð. Hér fór fram langstærsta einkavæðing Íslandssögunnar, á bönkunum, og þrátt fyrir síendurteknar fyrirspurnir um hluthafasamkomulagið sem hæstv. ríkisstjórn gerði er það enn ekki komið í ljós. Í mars 2009 kom yfirlýsing frá ríkisstjórninni um að nú væri vandræðum á fjármálamarkaði lokið, nú mundu ekki fleiri fjármálafyrirtæki lenda í vandræðum. Síðan hafa níu fjármálafyrirtæki farið á höfuðið. Það er alveg ljóst að hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki farið eftir lögum varðandi til dæmis sparisjóðina Byr og SpKef. Og enn eru ekki komnar fram upplýsingar í því máli, virðulegi forseti. Þó er ljóst að framganga hæstv. fjármálaráðherra hefur verið kostnaðarsöm fyrir skattgreiðendur. Virðulegi forseti. Hér hefur margt verið sagt og farið mjög vel yfir efnisatriði þessa máls. Ég held að allir viti hvar ég stend í því. Það sem ég ætlaði þess vegna að gera í þessari stuttu ræðu var að hvetja menn til að hugsa um það hvaða afleiðingar gerðir okkar hér í dag hafa. Ef við sköpum það fordæmi að það sé sjálfsagt og eðlilegt að mál fái ekki hefðbundna þinglega meðferð vegna þess að við séum andsnúin því verður það alveg örugglega gert aftur. Ég trúi því að við viljum öll sjá hér betri vinnubrögð, við höfum öll sagt það. Ég held að við séum öll sammála um að við erum víðs fjarri því að hafa náð því markmiði en við getum gert vont ástand enn þá verra með því að samþykkja þessa frávísunartillögu. Ég hvet okkur síðan til að fara málefnalega yfir það hvernig við getum unnið hér saman að því að efla traust í þjóðfélaginu. Mér finnast hugmyndir 

Frú forseti. Sú tillaga sem hér er lögð fram um rökstudda dagskrá felur það í sér að málið mundi, ef hún yrði samþykkt, ekki fá frekari efnislega meðhöndlun í þinginu og jafngilti því að málinu væri í raun vísað frá eftir þessa fyrri umr. Það tel ég að sé ómöguleg niðurstaða. Ég tel jafnframt að það sem fært hefur verið fram sem rökstuðningur fyrir þessari tillögu standist ekki skoðun, fyrir því hef ég fært rök í mínu máli. Ég bendi á að þeir sem halda því fram að málið sé ekki þannig vaxið að þingið hafi í raun heimild - takið eftir því, það er vakin athygli á því í rökstuðningi með þessu máli að þingið hafi ekki heimild til að gera neitt annað en að vísa málinu frá - koma fram með þá röksemdafærslu of seint vegna þess að ákvörðun var tekin á fyrri stigum um að málið færi hér á dagskrá. Þannig hefur verið skorið úr um það að þingsályktunartillagan sem ég mælti hér fyrir er þingtæk.

Forseti. Eins og ég rakti í þinginu á sínum tíma taldi ég ekki nægjanlegt tilefni til að stefna fyrrverandi ráðherrum fyrir landsdóm. Ég sagði því nei við tillögum um ákæru. Sú afstaða mín er óbreytt. Ég hef um árabil haft efasemdir um og gagnrýnt það lagaumhverfi sem refsiábyrgð ráðherra er búin hér á landi og ég tel að sú staða sem nú er komin upp á Alþingi endurspegli enn frekar þá annmarka sem eru á kerfinu. Það er hins vegar og hefur verið afstaða mín að eftir ákvörðun Alþingis í september 2010 sé málið farið úr höndum Alþingis til saksóknara þingsins og landsdóms. Á þeim vettvangi hefur því þegar verið hafnað að vísa málinu frá. Þessi afstaða mín er meðal annars grundvölluð á kennisetningum virtustu stjórnskipunarfræðinga sem þjóðin hefur átt. Það er á þessum grundvelli sem ég er sammála fyrirliggjandi tillögu um rökstudda dagskrá.

Virðulegi forseti. Í því máli sem hér um ræðir hefur ekki orðið neinn sá forsendubrestur sem réttlætir að fallið verði frá málinu. Engin slík beiðni hefur borist, hvorki frá saksóknara Alþingis né landsdómi. Landsdómur hefur hins vegar hafnað með úrskurði þeirri kröfu að vísa málinu frá í heild. Standa því eftir óhögguð fjögur atriði málshöfðunar af sex, fjögur veigamikil efnisatriði. Því segi ég: Engin efnisleg rök standa til þess að fallið verði frá þessu máli og legg ég því til að tillagan verði samþykkt.

Frú forseti. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það beri að vísa þessu máli frá. Það hefur komið fram í máli mínu hér í dag að ég tel málið ekki þingtækt. Við höfum verið neydd til þess að ræða það í þinginu í dag. Ég tel skömm að því með hvaða hætti verið er að nota Alþingi í algjörlega pólitískum tilgangi og reynt að koma í veg fyrir að stjórnmálamenn beri ábyrgð á gjörðum sínum. Þetta er svartasti dagurinn í sögu Alþingis og það er ágætt að geta verið í ræðupúlti og tjáð sig um það. Ef þessi dagskrártillaga verður felld er Alþingi Íslendinga búið að lýsa sig algjörlega vanhæft til þess að bera ábyrgð á nokkrum sköpuðum hlut hér á landi.

Virðulegur forseti. Á því leikur enginn vafi að Alþingi sem er ákærandi í því máli sem við ræðum hér getur tekið ákvörðun um að draga málið til baka að hluta eða öllu leyti. Þetta hafa allir þeir fræðimenn sem hafa tjáð sig um þetta og þorað að gera það undir nafni, a.m.k. undanfarna daga, staðfest. Þá er vísað í áratugagömul skrif annarra fræðimanna og Ólafur Jóhannesson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, nefndur til sögunnar en frá því að hann skrifaði sitt mat hefur lögum verið breytt. Það er alveg skýrt að eftir að lögunum var breytt á ekki lengur við sú forsenda sem þar var lögð til grundvallar. Í öðru lagi kemur fram í greinargerð með tillögu að breytingum á landsdómslögum frá 1963 að sérstakri þingmannanefnd var komið á til að tryggja að Alþingi hefði aðkomu að málinu og gæti hlutast til um það sem það hafði ekki áður. Þess vegna var þessi breyting gerð á lögunum, 

Virðulegur forseti. Ef ég hef skilið tillögu flutningsmanns þingsályktunartillögunnar um að draga til baka ákæruna um áframhaldandi meðferð málsins skilst mér að það sé á þá leið að málið eigi ekki að fara til nefndar, heldur eigi að fjalla eitthvað um það í saksóknarnefndinni. Ég er ósammála þeirri málsmeðferð. Það hefur komið fram í umræðunni um málið hér í dag að ekkert hefur komið fram sem rökstyður að sá forsendubrestur hafi orðið í þessu máli að það kalli á að það verði fellt niður. Hrunið verður ekki gert upp með þessu máli einu, það er vitað mál, en það verður heldur ekki gert upp án þess.

Virðulegi forseti. Þar til að hv. þingmaður, formaður Sjálfstæðisflokksins, lagði fram þessa þingsályktunartillögu rétt fyrir jól hafði málarekstur fyrir landsdómi og aðdragandi hans ekki verið pólitískur í mínum huga. Við þessa tillögu varð málið hins vegar hápólitískt. Sjálfstæðisflokkurinn sem annars hefur haft það eina stefnumið að komast aftur til valda til að deila og drottna eins og hann gerði samfellt í 18 ár vill nú að Alþingi beiti sér eða öllu heldur blandi sér inn í dómsmál sem hafið er fyrir rétti. Það stangast á við grundvöll stjórnskipunarinnar, þrískiptingu valdsins. Þetta mál á ekki heima hér í þingsalnum eða öðrum herbergjum Alþingis. Það var ljóst í gær og er enn ljósara eftir umræðurnar hér í dag. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Ég vil búa í réttarríki þar sem ég get treyst því að allir séu jafnir fyrir dómstólum, háir sem lágir, og að ekki sé gripið inn í dómsmál sem er í ferli, fyrir landsdómi í þessu tilfelli. Alþingi setti þetta mál í farveg. Öll ákæruatriði voru vörðuð mikilli og vandaðri vinnu með virtum lagaprófessorum og ekkert hefur komið fram í málinu sem breytir því efnislega. Ég hafna því inngripi Alþingis í þetta mál sem ég tel rétt að ljúka eigi með niðurstöðu fyrir landsdómi en ekki í sölum Alþingis. Ég legg því til að þessu máli verði vísað frá Alþingi.

Virðulegur forseti. Tilfinningar gefa alþingismönnum ekki leyfi til að stöðva framgang laga og reglna. Alþingi var stofnað til að tryggja framgang laganna, ekki stöðva hann. Verði sá siður útbreiddur í samfélagi okkar að fólk almennt telji tilfinningar sínar vega þyngra en framgang laganna er í óefni komið. Ég vara við því og segi já.

Virðulegur forseti. Landsdómur hefur úrskurðað að ekki sé ástæða til að vísa málinu frá. Saksóknari hefur ekki óskað eftir því að Alþingi endurskoði afstöðu sína. Alþingi á ekki að stíga inn í dómsmál sem er í ákveðnu ferli og óeðlilegt er að þessi beiðni frá formanni Sjálfstæðisflokksins um slíkt fari í meðferð þingsins. Því segi ég já.

Virðulegi forseti. Eina leið okkar þingmanna til að fá faglega umfjöllun um mál sem brenna á okkur er að leggja þau fram sem þingmál. Þingmál þingmanna koma inn í þingið til umræðu og eru send til umsagnar hjá hagsmunaaðilum og sérfræðingum. Þetta er lýðræðislegur réttur þingmanna án tillits til þess hvort þeir tilheyra minni hluta eða meiri hluta í þinginu, réttur sem ber að verja. Því hafna ég tillögunni.

Virðulegi forseti. Fyrirkomulag landsdóms er sannarlega óvenjulegt í réttarkerfi Íslands þar sem Alþingi fer með ákæruvald. Ég er sammála því þegar fólk segir að Geir H. Haarde eigi ekki að njóta nokkurra sérréttinda umfram aðra sakborninga í landinu en með sama hætti má hann ekki njóta minni réttinda en aðrir sakborningar í landinu. Því er ómótmælt að sakamálaréttarfar landsins gerir ráð fyrir að allir sakborningar megi njóta þeirra réttinda að ákæruvald leggi efnislegt mat á ástæður til að breyta ákæru allt fram til þess tíma er dómur gengur í máli. Ég get ekki staðið að því að neita þessum sakborningi um þann rétt sem allir aðrir sakborningar í landinu eiga rétt á að njóta. Hver efnisleg niðurstaða Alþingis verður er svo allt annað mál.

Frú forseti. Mér sýnist á atkvæðatöflunni að þessi frávísunartillaga sé fallin á jöfnu. Því er þetta dökkur dagur í sögu þingsins. Alþingi Íslendinga hefur með pólitískum bolabrögðum náð að grípa inn í gang dómsmáls. Hið pólitíska vald hefur seilst inn á svið dómsvaldsins. Mönnum hefur orðið tíðrætt um hugtakið réttlæti í þessari umræðu. Sé það til er víst alveg ábyggilegt að það nær ekki fram að ganga í þessum sal. Réttvísin á heima í dómsölum. Sem ein af meginstoðum stjórnskipunarinnar stendur Alþingi ekki lengur undir nafni því að þessi svokallaða meginstoð í þrískiptingu valdsins er augljóslega svo maðksmogin og fúin af pólitískum vélráðum að hún er eiginlega orðin ónýt eftir þessa atburði.

Hæstv. forseti. Verði þessi frávísunartillaga felld gerist það að málið fær áfram umfjöllun í þinginu. Það fær umfjöllun í nefnd og kemur eftir atvikum til umræðu hér við síðari umr. Það sem er að gerast hér í dag gefur þess vegna ekki með neinum hætti tilefni til þeirra viðbragða, jafnvel leyfi ég mér að segja ofsafengnu viðbragða sem ég hef orðið vitni að hjá sumum hv. þingmönnum og birtust meðal annars í ræðu síðasta hv. ræðumanns. Það er ekkert tilefni til þess. Það sem gerist núna er að við munum áfram í þinginu fá tækifæri til að fjalla málefnalega um rök og gagnrök í þessu máli. En verið var að reyna að koma í veg fyrir að við gætum gert það.

Frú forseti. Ég er almennt á móti því að við ástundum hringlandahátt með stjórnskipuleg málefni á Íslandi. Ég er fylgjandi því að Alþingi reyni eftir fremsta megni að standa við orð sín og fylgja til enda ferli sem það er búið að ákveða að hefja. Það var ákveðið að birta Geir H. Haarde ákæru og taka það mál fyrir landsdóm. Landsdómur hefur komið saman. Hann hefur hafið störf. Þó að ég hafi verið á móti því að ákæra er ég fylgjandi því að við klárum þetta ferli vegna þess að í fyrsta lagi hef ég séð ekki neina ástæðu til þess í ferlinu í sjálfu sér að við hættum við það og líka einfaldlega vegna þeirra sjónarmiða að við ákváðum eitthvað og þá verðum við að kunna að standa við ákvörðunina. Landsdómur þarf frið til að ljúka umfjöllun sinni um þetta risastóra ágreiningsmál um hvort Geir H. Haarde sé sekur eða saklaus. Ég tel að við þurfum að gefa landsdómi frið 

Frú forseti. Eins og fram hefur komið var það ekki mín tillaga sem flutningsmanns þessarar þingsályktunartillögu að málið færi til fastanefndar. Ég taldi fullnægjandi að saksóknarnefndin fengi tækifæri til að fjalla um málið áður en síðari umr. fer fram í þinginu. Nú kemur hins vegar fram tillaga um að málið fari til fastanefndar. Það ætti undir öllum venjulegum kringumstæðum, og ég tel að það eigi líka við núna, að tryggja faglegri og ítarlegri meðferð málsins. Það er ekki hægt að standa gegn því. Ég vil láta það koma fram að ég er eftir sem áður þeirrar skoðunar að saksóknarnefndin ætti að fá tækifæri til að fjalla um málið jafnhliða því að málið yrði rætt í fastanefndinni. Það er þá undir þeim komið sem í þeirri nefnd sitja og henni stýra með hvaða hætti nefndin tekur á málinu, en eins og augljóst er gefst þar meðal annars tækifæri til að ræða við 

Forseti. Ég fagna því í sjálfu sér að forseti og flutningsmaður málsins skuli hafa fallist á skynsamleg rök í þessu efni um að málið fari hvorki til saksóknarnefndar né Þingvallanefndar sem orðin var umræða um í salnum. Það lýsir best fáránleika og hinum pólitíska grunni þeirrar tillögu sem hér er flutt að flutningsmaðurinn, þingreyndur maður, formaður næststærsta stjórnmálaflokksins, skuli hafa látið sér detta í hug að senda málið til umfjöllunar í nefnd sem ekki er til í þingsköpum.