Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar reynt var að semja um stjórnarsamstarf haustið 1944, krafðist Framsfl. þess, að stöðvun dýrtíðarinnar og niðurfærsla yrði sá grundvöllur, er samstarfið yrði reist á. En hinir flokkarnir vildu ekki á það fallast. Það var í fjórða skiptið, sem þessir flokkar risu gegn þeirri stefnu Framsfl. að stöðva dýrtíðina. Áður höfðu þeir gert það með framkvæmd dýrtíðarl. sumarið 1941, í annað skipti er þeir felldu stöðvunarfrv. á haustþinginu sama ár, og í þriðja sinn, þegar hlaupið var frá framkvæmd gerðardómsl. vorið 1942. Í öll skiptin hafa þessir flokkar hrökklazt undan merkjum, þegar við höfum gert ákveðnar till. um að snúast gegn dýrtíðinni. Hin miklu fjármálamistök eru því afleiðing þeirrar stjórnarstefnu, sem ráðið hefur gegn till. og vilja okkar framsóknármanna, svo sem ljóst er orðið sívaxandi fjölda landsmanna. Þegar núv. stjórn tók við völdum, gaf hún þjóðinni ýmis loforð í ræðu, sem hæstv. forsrh. flutti. Meðal þjóðarinnar var ræða þessi nefnd platan, af því að stjórnin lét spila hana á plötu og vegna þess hve mörgum datt í hug plötusláttur í annarri merkingu. En nú er kominn tími til að athuga efndirnar, sem þjóðin telur, að skipti meira máli en loforðin. Ríkisstj. sagðist ætla að tryggja vinnufrið. Það er skemmst af því að segja, að hver vinnudeilan hefur rekið aðra nokkurn veginn látlaust, síðan ríkisstj. lofaði þjóðinni vinnufriði. Vinnudeilurnar hafa flestar staðið stutt, af því að látið hefur verið undan kaupkröfunum möglunarlítið. Með þessu móti hefur kaup verið hækkað í 50–60 verkamannafélögum, samkv. skýrslu Alþýðusambandsins. Nú er nýlokið einu stórfelldasta og lengsta verkfalli, sem hér hefur staðið, verkfallinu í siglingaflotanum. Verkfallið hefur valdið þjóðinni stórtjóni, og lá nærri, að af því hlytist óbætanlegur skaði. Svo gersamlega hjálparvana var ríkisstj. í þessu verkfalli, að nauðsynlegustu vörur frá landinu og til þess gat ríkisstj. fengið fluttar með því móti einu, að Bandaríkin hafa lánað okkur skip og áhafnir. Að öðrum kosti hefði verið komið hér neyðarástand. En þótt skip okkar sigli, er það ekki eintómt sólskin, því flutningsgjöld með þeim milli hafna á Norðurlandi eru 1/3 hærri en flutningsgjöld frá Svíþjóð til Norðurlands á sænskum skipum, og annað eftir því. Ef við notuðum eingöngu eigin skip, mundu farmgjöldin á örstuttum tíma stöðva hina sárþjökuðu framleiðslu landsmanna. En með því að hafa erlend skip á leigu með erlendum skipshöfnum, getum við notað gróðann af þeim til að borga niður farmgjöld af okkar eigin skipum. Þannig er hægt að leysa þetta mál í bili. En loforðið um vinnufrið hefur stjórnin því haldið þannig, að vinnudeilur og verkföll hafa hér aldrei verið tíðari, nema ef væri 1942, þegar skæruhernaðurinn var í algleymingi. Stjórnin sagðist ætla að stöðva dýrtíðina. En hefur dýrtíðin verið stöðvuð? Stjórnarliðið sagði þjóðinni allt undanfarið ár, að þetta hefði tekizt. Þjóðinni var sagt, að kauphækkanirnar hefðu engin áhrif á vísitöluna né dýrtíðina. Margir framleiðendur og aðrir landsmenn treystu fyrirheiti stjórnarinnar. En Hagstofa Íslands sýndi þjóðinni sannleikann. Hún sýndi, að framleiðslukostnaður bænda hafði hækkað um 10 stig og annarrar framleiðslu auðvitað að sama skapi. Þegar þetta var uppvíst orðið, valdi ríkisstj. þær leiðir að láta framfærsluvísitöluna hækka um rúm 10 stig og beita bændastéttina jafnframt því bolabragði að velta aðalbyrði aukinnar dýrtíðar á bændanna bak. Dýrtíðarstefna stjórnarinnar veldur því, að miklum hluta útflutningsframleiðslunnar heldur við stöðvun. Sívaxandi dýrtíð veldur og trúleysi landsmanna á það, að komið verði í veg fyrir hækkun hennar. Afleiðingarnar eru fjárhagslegt öryggisleysi, vaxandi spákaupmennska og glundroði í mörgum myndum. Af mistökum hæstv. ríkisstj., sem eru þó bæði mörg og stór, ætla ég, að þessi svik hennar séu eitt stærsta og afdrifaríkasta óhappaverkið. Stjórnin lofaði að hækka framlög til verklegra framkvæmda. Ef við tökum landsreikninginn 1938, en þá voru sölumöguleikar íslenzkra afurða mjög vesalir samanborið við það, sem verið hefur síðan, og berum saman við fjárlfrv. ríkisstj. 1946, kemur í ljós, þegar alls er gætt, að framlög til verklegra framkvæmda hafa dregizt saman hlutfallslega við rekstrarútgjöldin, sem nú gleypa meira og meira af tekjum ríkissjóðs. Og nú þegar svo er komið, að þegar rætt er hér á Alþ. um einhverjar stórframkvæmdir, eins og veg austur yfir fjall, sem er Suðurlandsundirlendinu og Reykjavík lífsnauðsyn, þegar talað er um að byggja landshafnir, sem er aðkallandi fyrir sjávarútveginn, þegar lagt er til að hækka framlög til jarðræktarstyrks, sem nú er nauðsyn fyrir landbúnaðinn, eða aðrar hliðstæðar framkvæmdir, getur stjórnarliðið með réttu bent á, að engir peningar séu til, ríkissjóður berjist í bökkum. Og teknanna, sem ríkissjóður berst í bökkum með, aflar stjórnin m. a. þannig, að um 2/5 af ríkistekjunum er aflað með tollum, sem drýgðir eru með því að flytja inn sem mest af alls konar varningi. Afleiðingin er sú, að verzlunarjöfnuðurinn við útlönd er nú óhagstæður um tugi millj. kr. Inneign bankanna erlendis hafði í lok október s. l. minnkað um 52 millj., og lokið er við að éta upp mikið af dollarainneign okkar í Bandaríkjunum. Eftir eru aðeins 20 millj. dollara fráteknar til nýsköpunarinnar og 1–3 millj. að auki, sem vissulega er lítilræði upp í þarfirnar. Þó að von sé á auknum vörum frá Englandi, hljóta allir að sjá, að ekki getur lengi orðið framhald á slíku ráðslagi. Og eftirtektarvert er það fyrir þjóðina, að 1938 eru tekjurnar 19,5 millj. kr., þar af vegna áfengissölu 1,9 millj. kr. eða 10%. En í frv. ríkisstj. til fjárl. 1946 eru tekjurnar áætlaðar 114 millj. kr., þar af tekjur af áfengissölu 22.4 millj. eða 20%. Þó er vitað, að tekjur ríkissjóðs verða meiri en áætlað er í frv., ekki sízt af áfengissölu. Sýnilegt er, að í ár verða brennivínstekjur ríkissjóðs 30–0 millj. kr., eða allt að því tvöfalt hærri fjárhæð en allar árstekjur ríkissjóðs nokkru fyrir stríð. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar hér í Reykjavík er sett í tugthúsið hér í höfuðstaðnum hálft fjórða hundrað manns suma mánuðina vegna ölæðis. Vandræðin með húsnæði handa ölóðu fólki eru orðin slík, að ekki er unnt að hafa það í tugthúsinu nema rétt meðan er að renna af því mesta víman, til þess að geta sett inn aðra ölóða menn, sem eru hættulegri fyrir sjálfa sig og umhverfið. En brennivínsgróðinn hverfur sem aðrir fjármunir ríkissjóðs í sístækkandi hít tilkostnaðar við rekstur ríkisins. En loforðið um auknar verklegar framkvæmdir efnir stjórnin á sama hátt og önnur fyrirheit sín við þjóðina, því að þegar þetta loforð er þannig efnt þrátt fyrir þessa tekjustofna, hvernig halda landsmenn þá, að það verði um framlög til verklegra framkvæmda, er þeir og aðrir tekjustofnar bresta sem fyrirsjáanlegt er? Ríkisstj. lofaði að leggja skattana á þá ríku, á stríðsgróðann, en alls ekki á fátæka. Það þarf ekki að segja þjóðinni það, hún veit það og skilur, hverjar efndirnar hafa orðið, og eins þó að stjórnarliðið hafi þrisvar sinnum lengri ræðutíma í þessum umræðum og láti sér það vel sæma. Í stað skatta á stríðsgróðann er lagður á veltuskattur, er harðast kemur niður á þeim fátæku, þeim, sem hafa mesta ómegð og flestum fyrir að sjá. En það er eftirtektarvert, hvernig þetta loforð var gefið á plötunni. Þetta er það loforð, sem oftast var endurtekið. Fyrst segir, að skattarnir verði lagðir á þá, sem helzt geti undir þeim risið. Skattar skuli fyrst og fremst lagðir á stríðsgróðann, og enn, að skattar á lágtekjumenn skuli alls ekki hækkaðir. Síðar var þetta loforð enn endurtekið af hæstv. forsrh. í fjórða sinn með því að segja, að nú skyldi farið inn í rottuholurnar eftir stríðsgróðanum. Það beita sumir þeim vinnuaðferðum að lofa því oftast, sem ekki á að efna. Stríðsgróðinn hefur ekki hjá neinni þjóð verið hlutfallslega meiri en hjá okkur Íslendingum. Þrátt fyrir öll hátíðleg loforð hefur verið sneitt hjá því að snerta við þessum stríðsgróða. Á Norðurlöndum og annars staðar er stríðsgróðinn hiklaust tekinn að verulegu leyti, þegar kemur yfir hundrað þús. kr. eða svo. Bændastjórnin í Danmörku er nú að taka 1–2 milljarða kr. í stríðsgróðaskatt, að sjálfsögðu í eitt skipti fyrir öll og að undangengnu nákvæmu eignauppgjöri. Stjórn, sem verkamannaflokkarnir bera ábyrgð á og hlífist við að taka stríðsgróðaskatt, mun hvergi vera til nema á Íslandi. Hér una jafnaðarmenn og kommúnistar því alveg ágætlega, að um þetta séu gefin endurtekin loforð, en í stað efnda leggur ríkisstj. á landsmenn veltuskatt, sem þyngstur er á ómagamönnum, framlengir alla tolla, tekjuskattsviðaukann, viðauka á margs konar gjöld og aflar sér tekna alveg sérstaklega með aukinni brennivínssölu. Og nú, þegar stjórnarflokkana vantar fyrirsjáanlega fé til þess að geta haldið sukki sínu áfram, er ráðgert, - nei, ekki stríðsgróðaskattur, - heldur að láta ríkissjóð taka lán sem síðar á að velta yfir á almenning. Loforðið um að leggja á stríðsgróðaskatt minnist enginn stjórnarliði á lengur. Þeir virðast alveg hafa gleymt rottuholunum sínum. Ríkisstj. lofaði að skerpa eftirlit með skattaframtölum. Þetta loforð var þegar tortryggilegt af þeirri ástæðu, að því var tvílofað og lögð á það sérstök áherzla á talplötunni. Efndirnar á þessu loforði eru í svo fullkomnu samræmi við efndirnar í skattamálunum, að síðan hefur enginn maður heyrt á þetta loforð minnzt. En vilji stj. í þessu máli hefur þó verið augljós. Þegar uppvíst varð, að margir stórkaupmenn höfðu látið falsa þá, frumreikninga, er þeir sýndu íslenzkum yfirvöldum, og sett innkaupsverð vörunnar hærra en rétt var, til þess að fá hærri álagningu, voru með því drýgð þrenns konar svik. Neytendur voru féflettir með of háu vöruverði. Peningarnir voru fluttir óleyfilega úr landi og sviknir undan skatti. Um sum þessara mála gerði ríkisstj. réttarsætt, eins og gert er í lítilfjörlegum smámálum, og í allri rannsókn málanna sýndi ríkisstj. óvild, og sum stjórnarblöðin töldu þetta ofsókn. Þegar rökstuddar líkur eru fram komnar fyrir því, að stór hópur manna hafi framið afbrot, átti að framkvæma rannsókn hjá öllum, er grunur leikur á. Í þess stað var hinum seku gefin aðvörun og frestur eftir frest, til þess að þeir gætu komið plöggum sínum í lag og sönnunargögnum undan. Loks, þegar rannsókn er hafin og húsleit gerð hjá nokkrum stórinnflytjendum, skeður þó það undarlega, að enn finnast nokkur sönnunargögn. En þegar íslenzk yfirvöld benda stj. á, að málin verði ekki rannsökuð, svo að viðunandi sé, nema senda menn vestur um haf og láta þá rannsaka málið hjá firmum þeim, sem vörurnar höfðu verið keyptar frá, til þess að sannprófa verðið o. fl., þá er þessu neitað af ríkisstj. og komið í veg fyrir það. Þrátt fyrir þetta sannast þó, að ýmsir stórinnflytjendur hafa dregið sér ranglega svo að hundruðum þús. kr. skiptir. Vegir ríkisstj. og vinnuaðferðir við að efna gefin loforð við landsmenn eru órannsakanlegar. Ríkisstj. lofaði landsmönnum að hafa hemil á verðlagi, lækka milliliðagróða og rannsaka ýtarlega, hvernig þessu marki yrði bezt náð. Ég veit ekki til, að nokkur hafi orðið var við þessar ráðstafanir, en ýmsir að sjálfsögðu það gagnstæða, og þessa ýtarlegu rannsókn veit víst ekki nokkur maður til, að reynt hafi verið að standa við að framkvæma. En athæfi ríkisstj. í heildsalamálunum sýnir okkur ásamt öðru, hvernig ríkisstj. fer að því að efna þetta loforð sitt og hve dæmalaust annt henni er um að lækka milliliðagróðann og álagninguna. Meðferðin á sölufyrirkomulagi kjötsins er annað sýnishorn á efndum þessa loforðs. Á sama tíma og ríkisstj. lækkar kjötverð til bænda, þrátt fyrir hækkandi framleiðslukostnað, leyfir hún milliliðunum að hækka álagninguna, sem rennur í þeirra vasa, um 48 aura á hvert kílógramm. - Þannig m. a. eru efndirnar á því loforði að lækka álagningu og milliliðagróðann, og er það í samræmi við allt annað. Enn lofaði ríkisstj. þjóðinni því að bæta lífskjör útvegs- og fiskimanna og skapa þeim öryggi. Það, sem lækkar mest kjör útvegs- og fiskimanna og veldur þeim öryggisleysi, er síhækkandi framleiðslukostnaður, sem er afleiðing af allri stefnu stjórnarinnar. Í stað þess að efna það loforð að bæta lífskjör þessarar stéttar er stj. nú á góðum vegi með að koma henni á kné og gerir það áreiðanlega, ef henni verður lífs auðið. Við skulum svo láta útvegs- og fiskimenn sjálfa bera vitni um það, hvernig loforð stjórnarinnar við þá hefur verið efnt. Landssamband útvegsmanna hefur skrifað þingflokkunum bréf, dags. 28. f. m., þar sem segir: „Eins og yður mun vera kunnugt, hefur hag smáútgerðarmanna í landinu stöðugt farið hnignandi síðan 1942. Nú er svo komið, að smáútvegsmenn almennt munu eiga erfitt um að halda áfram rekstri við þær aðstæður, sem þeim eru búnar.“ Og þar segir enn fremur, að gera verði skjótar ráðstafanir til að „skapa einhvern grundvöll, til þess að byggja á áframhaldandi rekstur ....“ Samþykktir Fiskiþings þessa dagana um sama efni eru enn þá ákveðnari. Að dómi þess er enginn grundvöllur undir bátaútveg í vetur að óbreyttu ástandi. Það er vitað, að þessi vitnisburður um efndir ríkisstj. á loforðum við útvegs- og fiskimenn er í samræmi við staðreyndir og þarf ekki frekar um þær efndir að ræða. Í fréttum frá Fiskiþinginu sést, að það hefur samþykkt að benda á leið til úrlausnar út úr öngþveitinu, að lækka dýrtíðina, þannig að framleiðslukostnaður sé við hæfi þess verðlags, er fáanlegt er fyrir framleiðsluvöruna í markaðslöndum okkar. Það er hárrétt, að þetta er eina rétta leiðin. Þetta er sú leið, sem Framsfl. benti á sem grundvöll fyrir stjórnarmyndun s. 1. haust, en stjórnarflokkarnir máttu ekki heyra nefnda. Þar skildu leiðir. Þessi stefna, sem Fiskiþingið markar nú og hefur lengi verið vilji útvegs- og fiskimanna, er samhljóða yfirlýstri stefnu frá síðasta flokksþingi framsóknarmanna. Búnaðarþing hefur bent á þessa stefnu sem einu færu leiðina fyrir framleiðslu og fjármál landsmanna, og haustið 1944 gekk búnaðarþing á undan til þess að reyna að fá Alþ. til þess að taka upp þessa stefnu. Ríkisstj. svaraði þessu með því að nota tilboð bænda til þess að svíkja þá og níðast síðan sérstaklega á þeim með eins konar hegningarlöggjöf um svo kallað „búnaðarráð,“ þar sem allt vald í verðlagsmálum er af bændastéttinni tekið og hún í lífskjörum sett neðar öllum öðrum stéttum þjóðfélagsins. Og nú er fram komið hér á Alþ. frá Jóni Pálmasyni og einum kommúnista frv. til laga, eins konar viðauki við hegningarlögin á bændur, þar sem svipta á heildarsamtök þeirra yfirráðum yfir búnaðarmálasjóði, fé, sem þeir sjálfir leggja fram. Þetta er gert til þess að reyna að kljúfa samtök þeirra, skipta þeim í innbyrðis stríðandi fylkingar, veikja þá og koma þeim á kné. Stj. virðist telja það hættulegt, að bændur hafi heildarsamtök um allt land sín á milli, eins og aðrar stéttir. Þegar menn, sem eru í minni hluta meðal stéttar sinnar vegna þess, að þeir hafa misst traust hennar, leita þannig til utanaðkomandi valds til að beita stétt sína ofbeldi, eru þeir að fremja ódæði, sem er hliðstætt því, er maður, sem misst hefur traust þjóðar sinnar, leitar til erlendra þjóða til þess að fá þær til að beita þjóð sína kúgun. Þetta eru vinnubrögð hinna fyrirlitnu og þýlyndu þjóna Hákonar gamla á Sturlungaöld og þeirra manna, sem á seinni árum hafa hlotið nafnið Quislingar. Hver einasta þjóð eða stétt, sem lætur kljúfa sig þannig í innbyrðis stríðandi fylkingar með vinnubrögðum þessarar manntegundar, hver einasta þjóðarstétt, sem rís ekki gegn þessu sem heild, tortímir sjálfri sér. Bændur eiga elztu og þroskuðustu félagssamtökin í landinu, samvinnufélögin, búnaðarfélagsskapinn og hafa nýlega stofnað stéttarsamband fyrir alla bændur landsins. Þeir eru sammála um meiri háttar mál öll, en eins og gengur í öllum félagsskap ósammála um minni háttar atriði. Þeir kjósa fulltrúa á búnaðarþing. Þeir greiða atkvæði um fyrirkomulag stéttarsamtakanna í búnaðarfélögunum. Þannig gera þeir upp reikninga sína og láta meiri hluta ráða að réttum lýðræðislögum siðaðra manna. Með þessu móti einu geta bændur styrkt stétt sína og tryggt afkomu sína þannig, að þeir verði ósigrandi heild í baráttunni gegn þeim ofsóknum, sem þeir eru nú beittir. Bændur vita vel, að það er verið að reyna að kljúfa þá sundur í innbyrðis, stríðandi hópa til þess að sundra kröftum þeirra og veikja þá og til þess að geta eftir það með auðveldu móti beitt þá áframhaldandi bolabrögðum. Bændur þekkja þessi bolabrögð frá fyrri öldum og ekki sízt frá bernskuárum samvinnuhreyfingarinnar. Mennirnir frá Akri voru líka til í bændastétt í þann tíð og þjónuðu þá herra sínum, faktornum. Þeir, sem beita bændur þessum aðferðum, eiga eftir að verða fyrir vonbrigðum. Bændur hafa alla tíð komið sterkari en áður út úr slíkri eldraun. Ég minnist þess nú, að þegar bændur almennt lýstu sig andvíga stefnu ríkisstj., hafði Áki Jakobsson atvmrh. frammi hér í útvarpinu ruddalegar hótanir við bændastéttina. Ég held, að þessar illkvittnislegu hótanir séu eina loforðið, sem ríkisstj. hefur staðið við. Það skal hæstv. ríkisstj. vita. Þá kem ég að loforðum ríkisstj. um nýsköpunina og loforðum hennar um það að gæta þess, að hinn skjótfengni auður renni ekki út í sandinn. Auðvaldsstefna og einstaklingsframtak skefjalaust veldur offramleiðslu og ofþenslu í þjóðfélaginu, þegar framleiðsla og framtak er gróðavænlegt, en síðan kreppu og atvinnuleysi. Hvort tveggja er bölvun fyrir þjóðfélagið, sem nauðsynlegt er að koma í veg fyrir. Margir fremstu hagfræðingar síðari ára telja, að þessu megi auðveldlega afstýra með áætlunarbúskap, án verulegrar þjóðnýtingar. Þeir benda á reynslu Svía sem fordæmi. Eru þá gerðar áætlanir um nauðsynlegustu framkvæmdir þjóðarinnar, þannig, að þær séu miðaðar við fjármagn, erlendan gjaldeyri, vinnuafl þjóðarinnar o. fl. Með þessu má afstýra bæði atvinnuleysi og ofþenslu, en skapa jafnvægi og öryggi. Ef reksturinn virðist ætla að dragast saman hjá einstaklingunum, eykur ríkið framkvæmdir beint eða óbeint, til þess að afstýra kreppu og atvinnuleysi. En er framtak einstaklinganna er óvenjulega mikið, dregur ríkið úr sínum framkvæmdum, og með því móti er komið í veg fyrir ofþenslu. Það voru slík hnitmiðuð vinnubrögð, er vöktu fyrir Framsfl., er hann flokkanna fyrstur flutti till. og fékk samþ. um nefnd til að gera áætlanir um stórframkvæmdir næstu ára. Það er skiljanlegt, að ef framkvæmdir ríkisstj. byggjast ekki á framangreindum útreikningum, eru nær enginn áætlunarbúskapur, heldur þvert á móti óhugsað kák og fálm, sem í stað þess að skapa jafnvægi og öryggi veldur röskun og öryggisleysi í fjármálum þjóðarinnar meira en versta auðvaldsframtak óheft. Í höndum núv. ríkisstj. er svo kölluð nýsköpun orðin þessi tegund framkvæmda, enda hafa sjálfstæðismenn ótrú á heilbrigðum áætlunarbúskap og sömuleiðis kommúnistar nema jafnhliða byltingu. Frá Svíþjóð voru keyptir 45 bátar áður en þessi stjórn tók við völdum. En s. l. sumar tók stjórnin sig til og gerði í mesta skyndi samninga um smíði innanlands á um 30 bátum. Tilboð, er borizt hafa frá Danmörku um smíði sams konar báta, sýna, að þar kosta þeir yfir 200 þús. kr. minna, enda hefur enginn maður enn fengizt til að gera tilboð í þessa báta ríkisstj. Þegar þess er gætt, að alls staðar vantar vinnuafl, var framleiðslu okkar nauðsynlegt að hafa þær hendur lausar til aðkallandi vinnu, sem nú stunda bátasmíðar. Engum manni kemur lengur til hugar, að nokkur maður kaupi báta þessa hærra verði en þeir fást fyrir erlendis. Beint fjárhagslegt tjón ríkissjóðs á þessum bátum verður því 6–8 millj. kr., auk þess sem þessar framkvæmdir hjálpa til þess að valda ofþenslu. En hvað munar okkur, þessa auðugu þjóð, um nokkrar milljónir! Þá eru það togarakaupin. Nefnd þriggja manna, sem fá fararefni mun hafa skort nema sérþekkingu, var send til Englands til að kaupa togara. Nefndin samdi við skipamiðlara einn í London, sem að lokum gerði henni tilboð um kaup á 30 togurum, og varð n. að ganga að eða frá innan þriggja daga. Ríkisstj. samþykkti að kaupa. Stjórnin gaf svo út eina af sínum opinberu tilkynningum, þar sem þessum happakaupum var lýst og því með, að hver togari kostaði 1.7–1.9 millj. kr. En er sérfróðir menn fóru að rannsaka, hvað n. hafði keypt, kom í ljós, að enginn togarinn var eins og Íslendingar helzt vilja hafa þá. Þá var send ný n. til að fá öllu þessu breytt og fá aðra gerð skipa. Vita allir, hve veik aðstaða þess aðila er, sem er búinn að hlaupa á sig í samningum, búinn að binda sig og þarf nú að fá öllu breytt. Það kom líka í ljós, því að eftir seinni samningana kostaði hver togari, að vísu stærri og vandaðri, hálfa þriðju millj. kr. En svo mikið og margt vantar í skipin, og þannig eru samningarnir gerðir úr garði, að vitað er nú þegar, að togarar þessir kosta að lokum á fjórðu millj. króna. Hæstv. forsrh. lýsti því fyrir nokkru sem sérstöku happi, að þessi togarakaup hefðu verið gerð. Hann sagði, að nú væri hvergi hægt að fá byggð skip. Þá stóð upp hæstv. atvmrh., Áki Jakobsson, sem vildi kaupa 20 togurum fleira, og upplýsti, að auðvelt væri að fá smíðaða togara, því að atvinnuleysi væri nú þegar byrjað í skipasmíðastöðvum í Bandaríkjunum, sem engum kemur á óvart, því nú er meira af skipasmíðastöðvum í heiminum en nokkru sinni áður. - Ríkisstj. er nú að reyna að selja þessa togara. Til þess að fá kaupendur gerir hún það tilboð, að þeir megi gera það að skilorði fyrir kaupum, að þeim verði séð fyrir hagkvæmum lánum og að þeim verði lögheimilt að afskrifa skipin mjög mikið á næstunni, m. ö. o. yfirlýsing um, að skipin verði á næstunni alls ekki þessi virði, sem þau nú kosta, sem og vitað er. Er fresturinn var að renna út nú fyrir mánaðamótin, voru komin eitthvað þrjú skilorðsbundin tilboð, auk sjálfsagðrar beiðni Reykjavíkur um 20 togara nú fyrir bæjarstjórnarkosningarnar, þó að hún hafi engan eyri til að kaupa fyrir og vilji ekki kaupa, nema stórútgerðarmenn fáist ekki til þess. En það er haft eftir einum stórútgerðarmanni, að þessir togarar séu ókaupandi fyrir þá, sem eitthvað eigi. Til þess að koma út togurunum á nú með lögum að taka sparifé almennings í bönkunum og lána það til skipakaupa. En með því að ríkissjóður ber ábyrgð á sparifénu, situr hann og þar með almenningur áfram í súpunni þrátt fyrir sölur að nafninu til. Með þessu móti eru þeir, sem hafa auðinn og endurbyggingarsjóðina, losaðir við áhættuna af svona kaupum. Vitanlega þurfum við að kaupa skip. En afskipti ríkisins áttu að vera þau að aðstoða, leiðbeina og hafa milligöngu fyrir þá kaupendur, sem gáfu sig fram. - Það er alveg óútreiknanlegt, hve margar þær milljónir eru, sem ríkisstj. hefur tekizt að láta renna út í sandinn vegna mistaka og fálms í bátabyggingum og skipakaupum. Þó eru húsbyggingamálin eitt táknrænasta sýnishorn óstjórnarinnar. Byggingarefni hefur verið af skornum skammti. Allt árið hefur ríkisstj. horft á það alveg aðgerðalaus, að byggingarefnið er hrifsað út í sumarbústaði, stórvillur, stórbyggingar, sem ekki eru aðkallandi, og af húsabröskurum, sem byggja til að okra á því, en samvinnubyggingarfélög hefur skort efni. Nýsköpunin í húsbyggingum er þannig, að húsaleiga og húsaverð hefur hækkað daglega síðan stjórnin tók við, og er nú húsaleiga í Reykjavík fyrir 4 herbergi og eldhús í nýjum húsum um 13 hundruð kr. á mánuði, ef menn binda sig í 5 ár. Ríkisstj. hefur, svo sem ég hef rakið, brugðizt einmitt þeim loforðum, sem, ef efnd voru, máttu miða til þess að stöðva dýrtíðina og gefa fólkinu trú á gjaldmiðilinn og framleiðsluna. Fálmkenndar framkvæmdir og heildarstefna stjórnarinnar hefur því í stað þess skapað hjá þjóðinni trúleysi á því, að verðfall krónunnar verði stöðvað. Þetta trúleysi er orðið að sjúklegum faraldri. Margir þeir, sem peninga eiga, kaupa svo að segja hvað sem þeir fá og hvað sem það kostar. Framferði stjórnarinnar er því líkast, sem það væri markmið hennar, að skjótfenginn auður þjóðarinnar renni sem fyrst út í sandinn, en ekki hið gagnstæða. Merkur útlendingur, sem héðan kom, sagði við blöð heimalands síns, að Íslendingar lifðu nú líkast því sem hver dagur væri þeirra seinasti. Ástandið, sem verðbólgustefna stjórnarinnar hefur skapað, er í stuttu máli þannig: Ríkissjóður fleytir sér enn með naumindum á brennivínsgróða og tollum. Dýrtíðinni er velt á bak bændanna að svo miklu leyti sem reynt er að sporna við henni. Stjórnin er nú einnig að koma bátaútveginum á kné. Fátækir eigendur gömlu húsanna eru rændir tekjum sínum. Eigendum nýju húsanna heldur ýmsum við örbirgð vegna dýrleika þeirra. Sparifjáreigendur lifa í stöðugum ótta vegna gengisfalls. Laun hafa verið hækkuð við launamenn. En hvaða öryggi er í því, að ríki, sem þannig er stjórnað, standi til lengdar undir þeim greiðslum? Loks á svo að veita öllum þjóðfélagsþegnum öryggi með almennum tryggingum. En það hefur bara gleymzt að segja mönnum frá því, að peningana í tryggingarnar greiðir ríkið, atvinnurekendur og hinir tryggðu sjálfir. Ef þessir gjaldstofnar bresta, er allt tryggingakerfið að engu orðið. Með því að grafa undan afkomu ríkissjóðs og atvinnuveganna, svo sem gert er með núverandi stjórnarstefnu, er verið að taka tryggingunum gröf, áður en þær fæðast. Mörgum ykkar sýnist lítt skiljanlegt þetta stjórnarsamstarf. En það er auðskilið. Til þess þurfið þið þó að gera ykkur ljóst, að þeir, sem stjórna kommúnistaflokknum, eru ráðnir byltingamenn, en stjórnendur Sjálfstfl. er fámennur hópur stríðsgróðamanna, sem hefur grætt tugi milljóna á styrjöldinni. Milli þessara manna, en ekki að vilja kjósendanna, eru samningarnir gerðir raunverulega um allt annað en segir í plötunni. Raunverulegi stjórnarsamningurinn er um það, að auðmennirnir fái að græða og vernda fyrst um sinn auð sinn. Það þýðir enginn stríðsgróðaskattur, nægilega lélegt skattaeftirlit, meinlausar rannsóknir og sættir í svikamálum o. s. frv., svo sem þetta hefur birzt í framkvæmd. Í stað þessa fá kommúnistar aðstöðu til áróðurs með yfirráðum yfir útvarpi og alveg sérstaklega aðstöðu til áhrifa á börn og unglinga með yfirráðum yfir uppeldismálum. Glundroðinn í fjármálum er líka þeim í hag, því að með honum eykst ábyrgðarleysi í landinu. Samningarnir eru í fæstum orðum þannig annar aðilinn fær auð, hinn áróðursaðstöðu. Báðir aðilar þessa samnings telja, að heilbrigð stjórnmálastefna sé hættulegri fyrir tilveru þeirra og áform. Á Norðurlöndum og víðar, þar sem heilbrigð umbótastefna ríkir um stjórn landsins, er stríðsgróðinn (segjum yfir 100 þús. kr.) tekinn að verulegu leyti. Þar er ekki sætzt á skattsvik og verzlunarsvik, heldur eru þau rannsökuð. Fjármagninu er varið til framfara, til þess að bæta lífskjör fólksins á kostnað stríðsgróðamanna og annarra auðmanna. Og þetta er svo rækilega á kostnað byltingarmanna, að áhrif þeirra hljóta að fara þverrandi þar, sem svona er stjórnað í samræmi við vilja og þrá fólksins. Svona stjórnarstefnu, sem heilbrigðir jafnaðarmannaflokkar hafa víða beitt sér fyrir, óttast því bæði auðmenn og kommúnistar. En hér birtist hin hefðbundna einfeldni auðmannsins ásamt sjúkri metorðagirnd. Hann skilur það ekki enn, að öryggi hans í íslenzku þjóðfélagi, eins og nú er komið og nú er stefnt, getur þegar frá líður orðið minna en öryggi fátæklings í heilbrigðu þjóðfélagi. Ég veit ekki til, að hæstv. menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, hafi tekið aftur þá stefnuyfirlýsingu flokks síns, að auka verði auðvaldskreppuna og atvinnuleysið til þess að herða og magna verkamenn í endurteknum verkföllum og illdeilum við verkfallsbrjóta og lögreglulið, unz kommúnistafl. verði fær um að taka völdin, ekki með kosningum, heldur með handafli. Eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. menntmrh. (BrB) fyrir fáum dögum, er hann ræddi um Rússland í sambandi við útvarpið, þarf enginn að efa, að þessi stefnuskrá er í fullu gildi. En eins og ég hef rakið, hefur aldrei verið unnið að því jafnmarkvisst að skapa þessa auðvaldskreppu og með verðbólgustefnu stjórnarinnar. Sjálfstæðismennirnir sumir friða sig með því, að kommúnistar muni, ef þeir eru í stjórn er allt stöðvast, hjálpa þeim til að lækka framleiðslukostnaðinn. Þetta er mjög fávíslegt. Atvinnuleysi og kreppa er einatt markið, sem byltingamenn keppa að. Ekki til þess að leysa málin, heldur til þess að geta gert lokaátakið. Þegar við blasir atvinnuleysi og örbirgð, munu kommúnistar ekki spara að benda á auðinn í klóm stríðsgróðamannanna, óhóf þeirra og allsnægtir. Það eru ekki óskynsamleg skipti að hafa fengið áróðursaðstöðuna fyrir að lofa stríðsgróðamönnum að geyma auðinn nokkur ár, til þess að geta síðar notað hann á hentugum tíma sem vopn á þá sjálfa. Eins og ég hef sýnt, hafa loforðin á plötunni alls ekki verið efnd. Það stóð aldrei til. Platan og nýsköpunin eru leiksýningar til þess að dylja kjarna samningsins. Skrafið um frið milli verkamanna og atvinnurekenda er til þess að dylja það, að aldrei hefur verið stefnt til stærri ófriðar milli þessara aðila en nú. Siglingaverkfallið er lítið forspil. Það var leyst með meðgjöf frá erlendum skipum. Þið munuð spyrja: Hvað á að gera? Leiðin er aðeins ein, og hún er augljós. Það er að lækka framleiðslukostnaðinn, með átaki allra, ekki sízt stríðsgróðans, við hæfi verðlags á útfluttri vöru okkar. Með þessu er aftur skapað traust á gjaldmiðlinum og öryggi framleiðslunnar. Það er sá grundvöllur, sem fjármálalíf verður að hvíla á til þess að það sé heilbrigt. Þetta er stefna Framsfl., yfirlýst stefna búnaðarþings og fiskiþings. Á þessum grundvelli á að reisa, ekki pappírsnýsköpun, fjárhagslega sjúka og feiga, heldur raunverulega nýsköpun, sem kemur frá þjóðinni sjálfri, vegna þess að framleiðendum er skapað öryggi í stað sívaxandi öryggisleysis. Á þessum grundvelli er auðvelt, þar sem þjóðin hefur nú fjármagn, að hefja þær stórfelldustu framfarir, er landsmenn hafa lifað, gerðar samkv. áætlun um næstu 2–5 ár eftir hnitmiðuðum útreikningi á fjármagni, auðlindum, erlendum gjaldeyri og vinnuafli þjóðarinnar, þannig að hvorki verði atvinnuleysi né ofþensla. Framsfl. hefur á reiðum höndum hina stórfelldustu framfaraáætlun og hefur á þessu þingi sýnt í frumvarpsformi þann hluta hennar, sem helzt þótti von til, að nú gengi fram. Það yrði of langt mál að greina efni þessara frv., enda eru þau till. um stórfelldar framfarir í flestum atvinnumálum og menningarmálum þjóðarinnar. Það er þessi stefna, sem meiri hluti svo að segja allra þjóða Vestur-Evrópu hefur kosið. Meiri hluti kjósenda fæst ekki fyrir þessari stefnu hér, fyrr en hann skilur, að stjórnarsáttmálinn er það, sem ég hef sýnt, að hann er. Það er ekki nóg, að verulegur hluti kommúnista og sjálfstæðismanna séu mótfallnir stefnu stjórnarinnar og næstum allir Alþýðuflokksmenn nema ráðherra og nokkrir þm. Hinir óánægðu verða að slíta af sér flokksböndin og mynda með Framsfl. fylkingu, nægilega sterka og heilsteypta, ekki aðeins til þess að rísa gegn stefnu stjórnarinnar, heldur og til baráttu fyrir stefnu lýðræðissinnaðra umbótamanna, stefnu, sem ég hef nokkuð markað hér að framan, stefnu, sem fólkið í nálægum löndum og okkur andlega skyldast hefur valið. Ég hygg, að gæfa íslenzku þjóðarinnar, ég segi frelsi hennar og tilvera, sé undir því komin, að þessi fylking verði nægilega samstillt og sterk til þess að svigna hvorki fyrir valdi stórgróðaklíkunnar, er stjórnar Sjálfstfl., né ofbeldi ráðinna byltingamanna, heldur beri heilbrigða stefnu umbótamanna, sem er þrá mikils meiri hluta þjóðarinnar, fram til sigurs.



Herra forseti. í lok síðasta þings, 3. marz þ. á., var samþ. till. til þál. í sameinuðu Alþ. um athugun á starfskerfi og rekstrarútgjöldum ríkisins, og var till. þessi flutt af fjvn. þingsins. Með ályktun þessari var skorað á ríkisstj. að láta þá strax fram fara rækilega athugun og rannsókn á því, hvernig unnt væri að draga verulega úr rekstrarútgjöldum ríkisins og ríkisstofnana og leita jafnframt að leiðum til þess að gera starfskerfið einfaldara og óbrotnara. Í þál. var m. a. lögð áherzla á, að nokkur atriði í þessu sambandi yrðu sérstaklega rannsökuð, svo sem möguleikar til að draga saman starfsemi ríkisstofnana, koma við hagkvæmari vinnubrögðum hjá þeim og raunhæfu eftirliti með rekstrinum, koma í veg fyrir eftirvinnu og gera innheimtu tolla og skatta haganlegri en nú er. Í grg., sem fylgdi þáltill., var á það bent, að kostnaður við ríkisreksturinn hafi aukizt hröðum skrefum síðustu árin og að brýn nauðsyn sé á því að taka allt starfskerfi ríkisins til gagngerðrar athugunar með það fyrir augum að lækka útgjöldin verulega. Ekki hefur orðið vart minnstu viðleitni hjá ríkisstj. til þess að framkvæma þau fyrirmæli, sem Alþ. gaf henni með þessari þál., og er það ámælisvert. En stj. hefur ekki aðeins skotið sér undan þeirri skyldu að fylgja þessum fyrirmælum þingsins, heldur hefur hún farið í þveröfuga átt með því að auka eyðsluna og kostnaðinn við ríkisreksturinn stórkostlega. Um þetta mætti nefna mörg dæmi, en hér er ekki tími til að telja nema fátt eitt. Athuganir fjvn. hafa leitt í ljós, að við sumar ríkisstofnanirnar fá starfsmennirnir greitt mikið fé fyrir aukavinnu til viðbótar fullum starfslaunum eftir nýju aukalögunum. Við eina ríkisstofnun t. d. hefur ríkisstj, eftir að nýju launalögin gengu í gildi, ákveðið daglegan vinnutíma þannig, að starfsmennirnir þurfa ekki að vinna nema tæplega 6 klst. hvern virkan dag, og varð þetta til þess, að viðkomandi stofnun þurfti að bæta við sig mörgum nýjum starfsmönnum á árinu. Sé unnið eitthvað, lengur en þennan ákveðna tíma, er veitt aukaborgun fyrir það til viðbótar fullum launum. Við aðra ríkisstofnun vinna menn, sem hafa, miðað við núgildandi verðlagsvísitölu, um 27 þús. kr. í árslaun, en þurfa ekki skv. reglugerð stj. að láta meira af starfsorku sinni fyrir þessi laun en svo, að þeir geta afkastað aukavinnu hjá sömu stofnun, sem veitir þeim milli 10 og 20 þús. kr. viðbótartekjur, og heildartekjur þeirra fyrir 9 mánaða starf komast yfir 40 þús. kr. Þá hafa margir embættis- og starfsmenn ríkisins launuð aukastörf utan þeirra stofnana, sem þeir aðallega vinna hjá, og fá mikið fé frá ríkinu á þennan hátt, auk fullra embættislauna. Þessir menn skipta mörgum tugum. Mþn., sem undirbjó launalagafrv., er samþ. var á síðasta þ., lét uppi þá skoðun í grg. með frv., að þóknun fyrir aukastörf, er talizt geti hluti af því starfi, sem maður er ráðinn til, ætti alls ekki að eiga sér stað. Einnig taldi n. rangt að fela ríkisstarfsmönnum launuð aukastörf, þar sem slíkt gæti auðveldlega leitt til þess, að aðalstarfið yrði ekki svo vel rækt sem skyldi. N. taldi sig líka hafa búið svo um með till. sínum, að hver starfsmaður ríkisins gæti haft sómasamlegt uppeldi af þeim launum, sem honum voru þar ætluð. En ríkisstj. virðist líta öðruvísi á þetta mál, því að hún borgar starfsmönnum ríkisins stórar fjárfúlgur fyrir aukavinnu og aukastörf, og hún hikar ekki við að brjóta launal., sem samþ. voru á síðasta þingi, strax á fyrstu mánuðum eftir gildistöku þeirra. Þannig hefur ríkisstj. ákveðið á þessu ári að borga þremur embættismönnum viðbót við föstu launin, og nemur þessi uppbót 3000 kr. auk verðlagsuppbótar til hvers þeirra. En embættislaun þessara manna eru skv. launal. 14 þús. kr. auk verðlagsuppbótar, svo að þeir virðast hafa verið allvel haldnir áður en ríkisstj. rétti þeim ábætinn. Með núgildandi vísitölu eru embættislaun þeirra 39760 kr. yfir árið, en viðbótin frá ríkisstj. 8520 kr., og gerir þetta samtals nokkuð yfir 48 þús. kr. Það mun að vísu vera látið heita svo, að viðbótargreiðslan til þessara manna sé styrkur til utanferða, en þó fram tekið, að þeir skuli fá féð hvort sem þeir ferðast nokkuð eða ekki, og verður þetta því í mörgum tilfellum hrein launauppbót og annað ekki. Árið 1940 fluttu þm. kommúnista till. í sameinuðu Alþ. um ráðstafanir til sparnaðar í launagreiðslum hins opinbera: Þar lögðu þeir m. a. til, að hámark árslauna yrði sett 8 þús. kr. Í greinargerð með till. sinni sögðu þeir m. a.: „Öll alþýða til sjávar og sveita vill hafa ódýra ríkisstjórn og er sammála um, að ef þarf að spara, þá á að byrja á því að draga úr hálaunum, „bitlingum,“ aukagreiðslum og alls konar óþörfum greiðslum.“ - Og þeir ásaka þar ráðamenn þjóðarinnar fyrir að hirða ekki um, „þótt hundruðum þús. af útgjöldum ríkisins sé varið til óþarfrar eyðslu.“ - Síðan þetta skeði, eru nú liðin 5 ár, og ýmislegt er orðið breytt. Aðalflm. till. er búinn að vera á annað ár í ráðherrasæti, en síðan hann komst þangað, hefur hvorki hann né flokksbræður hans minnzt á það með einu einasta orði, að alþýða manna vildi hafa ódýra ríkisstj. Og þeir tala ekki lengur um eyðslu, þó að útgjöld ríkisins hafi margfaldazt. Sjálfstæðismenn töluðu líka mikið um eyðslu og sukk fyrr á árum, en þeir eru löngu hættir því. Á einu sviði hefur hæstv. núv. ríkisstj. reynzt mjög mikilvirk. Henni hefur tekizt á einu ári að búa til um 30 nýjar nefndir, skipaðar 130–140 mönnum, eftir því, sem næst verður komizt. En auk nm. eru svo aðstoðarmenn hjá sumum n., og munu því þessir nýju þjónar ríkisstj. vera hátt á öðru hundraðinu og e. t. v. fleiri, auk þeirra, sem fyrir voru. Töluna veit enginn nákvæmlega, ekki einu sinni stj. sjálf. Þetta er nú nýsköpun í lagi! Fyrirferðarmest af þessum nýju n. er sú, sem kallast nýbyggingarráð. „Það er stórt orð Hákot,“ stendur þar. Það er stórt orð nýbyggingarráð, enda var kostnaðurinn við þessa einu nefnd, frá ársbyrjun til loka októbermánaðar í ár orðinn 450 þús. kr., og verður því sjáanlega yfir ½ milljón á árinu. Í ráði þessu eru 4 menn, en auk þeirra vinna þar a. m. k. 5 húskarlar og nokkrar konur. Þó er gefið í skyn, að enn þurfi að fjölga vinnufólki þar í Hákoti, og verður það sjálfsagt gert. Það er vafalaust mikið reiknað og skrifað í ráðinu, og margar auglýsingar hefur það birt, en þegar til framkvæmdanna kemur, er ráðið ekki einhlítt og eru þá fleiri látnir koma til skjalanna. Svo er það t. d. við togarakaupin. Hv. þm. Str. hefur nú nokkuð rætt um það stóra mál, en ég vil. einnig fara um það nokkrum orðum. Vinnubrögðunum við þau kaup er vel lýst í nál. frá meiri hl. fjhn. Ed., sem er útgefið 4. þ. m. og er að finna í þskj. 88. Nál. þetta er útgefið og undirritað af fulltrúum allra stjórnarflokkanna í fjhn. Þar segir, að ríkisstj. og nýbyggingarráð hafi hafizt handa um að fá togara í Englandi, og að þriggja manna n., sem var í útlöndum á vegum nýbyggingarráðs, hafi tekizt að fá stjórnarleyfi fyrir 30 nýjum togurum og ná samningum við 5 skipasmíðastöðvar um smíði þeirra. Var umsamið verð 75 þús. sterlingspund fyrir hvert skip. Síðan segir svo í nál.: „Er þessi árangur var fenginn, lét ríkisstj. hefja nákvæmar athuganir á því, hvernig þessir togarar skyldu vera.“ Með öðrum orðum: þá fyrst, þegar búið er að semja við 5 skipasmíðastöðvar úti í Englandi um smíði á skipunum, er farið að athuga, hvernig þau eigi að vera. Mun það vera mjög óvenjulegt, að menn, sem semja um smíði og kaup á einhverjum hlut, fari þá fyrst að hugsa um, hvernig hann eigi að vera, þegar búið er að semja um smíðina. Fáir munu hafa slíka aðferð, þó að um minna sé að ræða en 30 botnvörpunga. Til þess að athuga, hvernig skipin ættu að vera, og yfirlíta verk hinna þriggja. sendimanna, var skipuð ný n. 5 mönnum. Hún komst að þeirri niðurstöðu, að þar væri þörf mikilla umbóta, því að skipin þyrftu að vera allt öðruvísi en um var samið. Var svo enn send ný nefnd utan til þess að semja um breytingar á fyrri samningi, og kom þá á daginn, að skipin hækkuðu í verði vegna þessara breytinga um 36%, upp í 98 þús. sterlingspund eða rúmlega 2½ millj. kr. hvert. Er þó almennt búizt við, að skipin verði enn dýrari hingað komin og fullbúin til veiða. Þegar hér var komið sögu, var málinu enn vísað til nýbyggingarráðs, sem er nú að reyna að selja skipin. Í nál., sem ég áður gat um, frá fulltrúum stjórnarflokkanna í fjhn. Ed., segir, að „óneitanlega“ hefði „verið æskilegast að gera út um þær sölur áður en samningar voru gerðir,“ en það hafi ekki verið hægt, m. a. vegna „ónógs undirbúnings.“ Má um þetta segja, að „bragð er að þá barnið finnur,“ þegar dyggustu stuðningsmenn stjórnarinnar geta ekki orða bundizt um „ónógan undirbúning.“ Ekki verður því um kennt, að ekki hafi verið nægur tími til að undirbúa kaupin, því að langur tími leið frá valdatöku stj., þar til gengið var frá samningum um togarakaupin. Gangur þessa togarakaupamáls er því þessi : Fyrst er ríkisstj., sem auðvitað á frumkvæðið og gefur út brbl. um kaupin. Svo er nýbyggingarráðið, svo er önnur nefnd, svo er enn nefnd, svo er ein nefnd enn, og svo er aftur nýbyggingarráðið. Þetta nefndahrúgald ríkisstj. minnir á mannvirki, sem einu sinni var lýst á þessa leið : „Fyrst er spýta, svo er spýta, svo er spýta í kross, svo er spýta upp, svo er spýta niður og svo fer allt í ganginn.“ Munurinn er bara sá, að það er stórkostleg hætta á því, að nýju togararnir fari aldrei „í ganginn“ þrátt fyrir allar n., ef verðbólgustefnu ríkisstj. verður fylgt áfram. Það er vitanlega nauðsynlegt fyrir þjóðina að eignast ný skip. En þegar um er að ræða að kaupa togara fyrir 70–80 millj. kr., og raunar meira, er ekki alveg sama, hvernig þar er að unnið. Í stað þessara mörgu n. hefði átt að fela einni n. undirbúning og framkvæmdir í málinu og velja í þá n. reyndustu og hæfustu menn á þessu sviði, sem völ er á. Vafalaust hefði niðurstaðan í þessu stórmáli orðið hagstæðari, ef þannig hefði verið að unnið. - Ein af nefndum stjórnarinnar er búnaðarráðið svonefnda. Um þá nefndarskipun hefur nýlega verið rætt í útvarpi. Fjvn. bárust tvær ósamhljóða áætlanir um kostnað við þá n. Samkv. annarri áætluninni verður kostnaðurinn helmingi meiri, en eftir hinni þriðjungi meiri en útgjöldin vegna þeirra n., sem áður fóru með afurðasölumál landbúnaðarins. Fjáreyðsla ríkisstj. og verðbólgustefna hennar veldur því, að nú er ekki hægt að afgreiða fjárl. á viðunandi hátt. Hallinn á fjárlagafrv. er um 13 millj. kr., þrátt fyrir alla tollana og skattana og takmarkalausa brennivínssölu ríkisstj. Fjmrh. sagði í þingræðu í fyrradag, að stjórnin þyrfti að fá heimild til lántöku til þess að geta innt af höndum þær greiðslur, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir á næsta ári. Þannig er komið vegna dýrtíðarstefnu stjórnarinnar, að þrátt fyrir það að ríkistekjurnar eru áætlaðar milli 120 og 130 millj. á næsta ári, er ekki hægt að afgreiða fjárl. öðruvísi en með miklum greiðsluhalla og lántökuheimild til stjórnarinnar. En áhrif verðbólgustefnunnar koma víðar fram en við fjárlagaafgreiðsluna. Þau eru að grafa grunninn undan framleiðslustarfseminni, eins og greinilega sést af ályktunum fiskiþingsins, sem nýlega hefur lokið störfum. Fiskiþingið lýsti því yfir, að það teldi fjárhagsgrundvöll vanta til þess, að hægt verði, að óbreyttum aðstæðum, að gera vélbátaflotann út á þorskveiðar í vetur. Taldi þingið, að útgerðin geti því aðeins hafizt, að útgerðarkostnaður verði lækkaður til verulegra muna með opinberum ráðstöfunum eða afurðaverð hækkað um a. m. k. 15%. - Fiskiþingið samþykkti líka áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar um að koma því til leiðar, að öll laun og kaupgjald í landinu verði miðað við magn og verðlag útfluttra afurða. Benti þingið á þá yfirvofandi hættu, að sjómenn fáist ekki á bátaflotann vegna þess, að þeim bjóðist hærra kaup í landi en vélbátaútvegurinn geti risið undir að borga. Þessar ályktanir fiskiþingsins eru áreiðanlega þess verðar, að þeim sé gaumur gefinn. Áskorun þess um að miða öll laun og kaupgjald í landinu við magn og verðmæti framleiðslunnar er í sömu stefnu og tillaga okkar framsóknarmanna, er við fluttum á síðasta þingi í sambandi við afgreiðslu launalaganna, en sú tillaga okkar var felld af stuðningsliði ríkisstjórnarinnar. En í stað þess að hlusta á þær raddir, sem krefjast réttlætis í skiptingu þjóðarteknanna, vinnur stjórnin stöðugt að því að auka ósamræmið og rýra hlut þeirra, sem vinna að framleiðslustörfunum. Hún skipar bændum landsins forráðamenn, sem skammta þeim afurðaverð, sem lækkar tekjur þeirra til stórra muna. Á sama tíma borgar ríkisstjórnin í heimildarleysi einstökum embættismönnum stórar fjárhæðir til uppbótar á 40 þús. kr., árslaun. Og fyrir störf í einni af hinum 30 nýju nefndum ríkisstjórnarinnar hefur hún ákveðið launin þannig, að formaðurinn fær 37488 kr. yfir árið, miðað við núgildandi verðlagsvísitölu, en meðnefndarmenn hans 34080 hver. Fyrir þessa hýru þurfa nefndarmennirnir þó ekki að leggja meira á sig en svo, að þeir geta gegnt umsvifamiklum störfum auk nefndarstarfanna. Skrifstofumenn í sömu nefnd hafa fast að 30 þús. kr. árslaunum. Meðan slíku fer fram, er það ekkert undarlegt, þó að menn vilji fremur annað vinna en að fást við framleiðslustörf á landi og sjó. Það er bæði léttara og gróðavænlegra að fást við ýmislegt annað. Það er t. d, stórum ábatavænlegra að stunda alls konar kaupmang og brask, sem aldrei hefur blómgazt eins vel og nú, í skjóli ríkisstjórnarinnar. Hér þarf að stefna inn á nýjar brautir. -Það þarf að draga úr verðþenslunni með sanngjarnri þátttöku allra stétta. Með því einu móti er hægt að tryggja aðalatvinnuvegina, framfarir og velmegun í landinu og viðunanlega afkomu ríkissjóðs. Það þarf að taka upp haganlegri vinnubrögð við ríkisreksturinn, til þess að spara þar útgjöld, og hætta tafarlaust að borga opinberum starfsmönnum stórar fjárfúlgur til viðbótar fullum launum. Það þarf að stefna að meiri jöfnuði í þjóðfélaginu og réttlátari skiptingu þjóðarteknanna, m. a. með því að miða laun og kaupgjald við framleiðslutekjur þjóðarinnar. Það þarf að afnema það ranglæti að skammta þeim, sem vinna framleiðslustörfin, minna en öðrum, sem margir hverjir vinna léttari verk. Það þarf að ná lögákveðnum sköttum af þeim mörgu mönnum, sem hafa rakað saman hundruðum þúsunda króna á stríðsárunum, með ýmiss konar aðferðum, en skotið miklu af því undan réttmætum gjöldum. Það þarf að koma í veg fyrir, að alls konar brask og víxlarastarfsemi verði framvegis, eins og nú, arðvænlegri atvinnuvegur en framleiðslustörfin. Ekkert af þessu vill núv. ríkisstjórn og stuðningslið hennar á þingi gera. En allt þetta þarf að gera, til þess að tryggja efnalegar og menningarlegar framfarir í landinu. - Þess vegna þarf þjóðin að taka í taumana og víkja núv. ríkisstjórn, stjórn misréttis, eyðslunnar og verðbólgunnar, frá völdum.



Herra forseti. Góðir hlustendur: Ég vil hefja mál mitt á því að ræða ástandið í atvinnumálum þjóðarinnar á kreppuárunum fyrir stríð. Þá voru þúsundir atvinnuleysingja um allt land. Hér í Reykjavík norpuðu menn í hundraða tali niður við höfn í von um eitthvað fyrir sig að leggja, en meiri hluti verkamanna varð að snúa heim vinnulaus, og urðu margir að leita á náðir hins opinbera sér til lífsframfæris, og var það sannarlega neyð að þurfa að lúta því. Það hefur mikið verið rætt um það, hverjar voru orsakir þessa ömurlega ástands, sem þjóðin bjó við fram að stríðinu, og rétt er það, að ýmsar eru orsakirnar, en þó er rétt að gera sér þess ljósa grein, að höfuðorsökin var stefna sú, sem réði í fjármálum og atvinnumálum þjóðarinnar. Á þessu árabili eða fram til 1939 fóru Framsfl. og Alþfl. með völd því nær einir. Þrátt fyrir það að þessir flokkar færu með stjórn landsins, réðu þeir ekki peningamálum þjóðarinnar. Í hvert skipti, sem þeir ætluðu að leggja út í einhverjar aðgerðir til aukningar á eðlilegu atvinnulífi í landinu, strandaði það á þeim, er fóru með stjórn bankanna. Eitt af ömurlegustu mistökum þessara flokka í stjórn þeirra á landinu var að tryggja ekki ríkisvaldinu yfirstjórn peningamálanna, yfirstjórn á bönkum þjóðarinnar. Landsbankinn, sem á að vera hinn raunverulegi þjóðbanki og er jafnhliða seðlabanki þjóðarinnar, hefur aldrei viljað beygja sig fyrir þingi og stjórn. Stjórn hans og forráðamenn halda því fram, að bankinn eigi að hafa sjálfstæði innan ríkisins og vera sjálfráður, hvaða stefnu hann tekur. Reynslan hefur líka orðið sú, að Landsbankinn, það er stjórnendur hans og bankaráð, hafa algerlega farið sínar götur, hvað sem samþ. hefur verið í sölum Alþ., og vegna yfirráða bankans á fjármálum þjóðarinnar hefur stefna Landsbankans yfirleitt ráðið í atvinnumálum allar götur fram til 1942. Það var þessi klíka, sem skapaði atvinnuleysi á Íslandi og viðhélt því, eftir að önnur auðvaldsríki höfði komizt yfir kreppu og tekizt að draga úr atvinnuleysi hjá sér. Það var þessi klíka, sem hefur hindrað verulega atvinnuþróun í landinu í nokkuð á annan áratug. Það var hennar verk, að togaraflotinn og bátaflotinn var ekki endurnýjaður fyrir stríð, þrátt fyrir það að meginhluti hans væri vart sjófær. Þetta eitt hefur skaðað þjóðina svo mikið, að það kostar áratug að vinna það upp. Fyrir stríð var hægt að framkvæma endurnýjun og aukningu togara- og bátaflotans fyrir brot af því fé, sem það kostar nú, auk þess arðs, sem ný og fullkomin skip hefðu getað fært þjóðinni á undanförnum árum. Það er verk Landsbankavaldsins,, að þjóðin hefur lengst af orðið að láta sér nægja að flytja út fiskframleiðsluna lítt unna eða óunna sem saltfisk eða ísfisk og setja sig á bekk með nýlenduþjóðum, í stað þess að koma upp stórfelldum hraðfrystihúsum, niðursuðuverksmiðju og öðrum fiskvinnslustöðvum til vinnslu á fiskafla landsmanna, sem hefðu fært miklu meiri tekjur í þjóðarbúið og veitt mikla atvinnu. Það er stefna Landsbankans, sem hefur skapað það öfugstreymi í atvinnulífinu, að hvers konar verzlunarrekstur gefur meiri arð en sjávarútvegur, þó að öll verzlunarstarfsemin byggist á gjaldeyri, sem sjávarútvegurinn aflar þjóðinni. Þetta hefur orðið þess valdandi, að fjármagn hefur streymt úr sjávarútveginum í verzlunina, og er það ein höfuðorsök þess ömurlega ástands, sem sjávarútvegur okkar hefur verið í. Nú munu menn spyrja: Hvað er þetta Landsbankavald, og hvers vegna er það svo áhrifamikið um opinber mál? Ég tel nauðsynlegt að svara þessum spurningum. Landsbankavaldið er fyrst og fremst samtök nokkurra auðmanna, sem starfa í náinni samvinnu við stjórnendur Landsbankans. Þessir auðmenn eru valdamestu mennirnir í atvinnumálum landsins vegna yfirráða sinna yfir fjármagni og þýðingarmiklum atvinnufyrirtækjum. Stjórnendur Landsbankans hafa hins vegar mjög sterka aðstöðu, vegna þess að þeir eru valdir eftir mjög ólýðræðislegum leiðum. Þegar þetta tvennt er lagt saman, yfirráðin yfir fjármagni og þýðingarmiklum atvinnutækjum og embættisvald stjórnenda Landsbankans, sem meðal annars felur í sér stjórn á seðlabanka þjóðarinnar og þar með yfirráð yfir öllum öðrum peningastofnunum hennar, þá er fullskapað það valdatæki, sem í daglegu tali er kallað Landsbankavald eða Landsbankaklíka. Þessi klíka hefur svo leitað sér bandamanna í öllum borgaralegu flokkunum og orðið vel ágengt. Sjálfstfl. er flokkur sjálfrar borgarastéttarinnar og er því sá flokkur, sem lengst af hefur staðið í nánustum tengslum við þessa klíku. En auk þess hefur henni tekizt að afla sér sterkra bandamanna innan hinna borgaraflokkanna, einkum í Framsfl., sem heita má, að sé gersamlega ánetjaður þessari klíku. Landsbankavaldið eru hin heilögu vé yfirstéttarinnar á Íslandi. Þar koma saman menn úr öllum borgaralegu flokkunum og ráða ráðum sínum í bróðerni, ákveða stefnuna í fjármálum þjóðarinnar, ótruflaðir af þeim pólitísku átökum, sem fram fara milli flokka þeirra. Þessi klíka hefur mótað stefnu hins afturhaldssama hluta yfirstéttarinnar. Sú stefna hefur verið í því fólgin að hindra atvinnulegar framfarir eftir fremstu getu og halda niðri kaupi verkalýðsins. Frá sjónarmiði hennar var atvinnuleysi æskilegt til þess að halda kaupinu í skefjum og viðhalda valdi atvinnurekenda yfir verkalýðnum. Á árunum fyrir stríð var mikið rætt um endurnýjun atvinnutækjanna. Sósfl. benti á það þá þegar, að þjóðinni væri óhjákvæmileg nauðsyn að endurnýja atvinnutæki sín, kaupa ný skip og koma upp nýjum iðjuverum. Það er að vísu rétt, að þjóðin hafði ekki eins góða aðstöðu til slíkrar uppbyggingar og nú, vegna þess að hún átti engar erlendar innstæður og átti í erfiðleikum með að skapa þann gjaldeyri, sem henni var nauðsynlegur til kaupa á hvers konar neyzluvörum. En það var hægt að fá lán erlendis til þess að endurnýja atvinnutækin, og á það var bent, en Landsbankaklíkan barði allt slíkt niður, og því fór sem fór. Það sjá allir nú, að það hefði verið hyggileg ráðstöfun að fá lán erlendis til kaupa á nýjum framleiðslutækjum fyrir stríð. Skuldasöfnun í því skyni að kaupa atvinnutæki, sem geta aukið verðmæti útfluttrar vöru, var í alla staði hyggileg. En það, sem síðan hefur skeð, sérstaklega eftir að stríðið skall á, sannar okkur, að það var örlagaríkt glapræði að endurnýja ekki atvinnutækin og auka þau fyrir stríð, því að á stríðstímunum hefði okkur reynzt létt að greiða þann kostnað. En sem sagt, allar slíkar kröfur um endurnýjun og umbætur á atvinnutækjum þjóðarinnar voru kveðnar niður. Fyrir áhrif Landsbankavaldsins var raunverulega lagt bann við innflutningi á framleiðslutækjum. Einstaklingar, sem höfðu lánstraust erlendis og gátu keypt skip og framleiðslutæki, fengu ekki að flytja þau inn. Gjaldeyris- og innflutningsnefnd sá um framkvæmd þess þáttar í stefnu Landsbankans. Það er fátt, sem sýnir betur skaðræðisstarfsemi þess afturhalds, sem hreiðrað hefur um sig í Landsbankanum, sem það að rifja upp viðskipti þess við samstjórn Framsfl. og Alþfl. frá árinu 1934 um fjögurra ára áætlunina svo kölluðu. Sú stjórn var mynduð eftir kosningasigur Alþfl., sem hafði gengið til kosninga með ýmis stór áform, atvinnuframkvæmdir og endurnýjunaráform á sviði atvinnulífsins með það fyrir augum að vinna bug á atvinnuleysinu. Þjóðin hafði þá búið við atvinnuleysi í nokkur ár. Kreppan hafði náð hámarki sínu, og fólkið þráði stórfelldar ráðstafanir til þess að vinna bug á atvinnuleysinu. Það er hægt að fullyrða, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar var fylgjandi fyrirætlunum þeirrar stjórnar, þegar hún var mynduð. En hvernig fór, þegar til framkvæmdanna kom? Ég efast ekki um, að ýmsir af þeim mönnum, sem settu fram þessa stefnuskrá, hafi verið ákveðnir í að framkvæma hana. En það minna allir, hvernig fór. Framkvæmdirnar urðu litlar sem engar og það svo, að ekki munu nokkur dæmi í stjórnmálasögu Íslands um jafnlitlar efndir á stórum loforðum. En hvernig stóð á þessu? Hvernig stóð á því, að stjórnin frá 1934 framkvæmdi ekkert af þeirri aukningu atvinnuveganna, sem hún var mynduð til að framkvæma? Ástæðan var sú, að afturhaldsklíkan í Landsbankanum beitti sér á móti öllum fyrirætlunum hennar í atvinnumálum og tókst að hindra allar framkvæmdir. Þegar til framkvæmdanna kom, sýndi það sig, að nauðsynlegt var, að fjármálastefnan væri í samræmi við atvinnustefnu stjórnarinnar. Stjórnendur í peningastofnunum þjóðarinnar urðu að starfa á grundvelli stjórnarstefnunnar, því að engin nýsköpun eða uppbygging í atvinnulífi þjóðarinnar getur átt sér stað án þess að fjármagni þjóðarinnar sé veitt til framkvæmdanna. Þegar eftir myndun stjórnarinnar kom til átaka um það, hvor skyldi ráða fjármálastefnunni, Landsbankinn eða ríkisstj. Spurningin var um það, hvort ætti að framkvæma stefnu stjórnarinnar eða ekki. Landsbankinn vildi hindra framkvæmd hennar. Átök þessi komu fyrst fram í deilum um yfirráðin yfir fiskútflutningi landsmanna. Landsbankinn heimtaði, að nokkur stór útgerðarfélög fengju. tryggða einokunaraðstöðu til að féfletta fiskimenn og smáútvegsmenn með því að byggja Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda upp eftir þeim reglum, að hinum stóru útgerðarfélögum væru tryggð þar öll yfirráð. Stjórnin sigraði í þ., en skömmu eftir að þ. var farið heim, var svo komið, að stjórnin varð að gefast upp og breyta lögum sínum um fiskútflutninginn til samræmis við vilja Landsbankaklíkunnar. Og svo alger var þessi uppgjöf, að Haraldur Guðmundsson var neyddur til þess sjálfur að gefa út þessi eftirminnilegu brbl. Þar með var Landsbankinn búinn að ná yfirhöndinni. Deilunni var lokið með fullkomnum sigri Landsbankaklíkunnar. Stefnuskrá hinnar svo kölluðu stjórnar vinnandi stétta var varpað fyrir borð. Stjórnin lifði áfram án nokkurra aðgerða í atvinnumálum við vaxandi atvinnuleysi í landinu og vandræði og endaði síðan göngu sína eftir hinn minnisstæða ósigur Alþfl. í kosningunum árið 1937. Ein höfuðástæðan fyrir ósigri stjórnarinnar var sú, að hún beitti ekki meiri hluta sínum á Alþ. til að tryggja sér stjórn á Landsbankanum. Landsbankaklíkan átti of marga bandamenn innan flokkanna, einkum Framsóknar, til þess að það væri unnt. Þessi sigur afturhaldsins í Landsbankanum gerði það að verkum, að það náði yfirtökunum á stjórnarstefnunni í landinu. Þær ríkisstj., sem eftir þetta voru myndaðar fram til ársins 1942, voru ýmist myndaðar fyrir beinan tilverknað Landsbankavaldsins eða lifðu af náð þess. Afturhaldið, sem hreiðrað hafði um sig í Landsbankanum, náði þar með algerri forustu í þjóðmálum Íslendinga og það stóð á tindi veldis síns, þegar þjóðstjórnin var mynduð. Sú stjórn var mynduð beinlínis fyrir aðgerðir þess, enda var stefnuskrá hennar í samræmi við það. Þjóðstjórnin var mynduð til þess að leysa vandamál atvinnuveganna á kostnað alþýðunnar.: Launin. voru lækkuð og starfsemi verkalýðsfélaganna lömuð, þau voru bundin í viðjar lögþvingunar. Það er allsherjarráð afturhalds allra landa að leysa vandamál þjóðanna með því að lækka lífskjör hins vinnandi fjölda. Í stefnuskrá þjóðstjórnarinnar örlaði ekki fyrir nýsköpun að neinu leyti. Það var ekkert hugsað um að kaupa ný skip eða koma upp nýjum verksmiðjum, ekkert slíkt var reynt, heldur aðeins eitt að gera fátæklingana enn fátækari og eyðileggja samtök þeirra. Allar framkvæmdir þjóðstj. í atvinnumálum og fjármálum voru að fyrirlagi þessa valds. Það fór þó öðruvísi um þá stjórn en ætlað var. Utanaðkomandi áhrif trufluðu fyrirætlanir afturhaldsins. Heimsstyrjöld skall á og breytti ástandinu þannig, að Íslendingar fengu ótakmarkaða markaði fyrir alla fiskframleiðslu sína, þrátt fyrir það að þeir yrðu að flytja hana út óunna, sem ísaðan fisk. Ísland var hertekið, og mikil atvinna skapaðist, sem leiddi jöfnum höndum af velgengni útgerðarinnar og miklum atvinnuframkvæmdum hins erlenda herliðs í landinu. Þá byrjaði söngurinn um verðbólguna. Afturhaldið sá ofsjónum yfir því, að almenningur á Íslandi gæti örlítið rétt sig úr kútnum, orðið sjálfstæðari og óháðari en verið hafði. Það sá ofsjónum yfir vaxandi styrk verklýðshreyfingarinnar, sem byggðist á þeirri einingu, sem tókst að skapa innan hennar, og hinni miklu atvinnu og auknu eftirspurn á vinnukrafti. Á árunum 1940–1941 var hver tilraunin á fætur annarri gerð til þess að sporna við þeim vandræðum, sem afturhaldið taldi stafa af hinni miklu atvinnu og hækkuðum tekjum verkafólksins. Þessar ráðstafanir náðu hámarki sínu með gerðardómslögunum, sællar minningar, sem skellt var á í byrjun janúarmánaðar 1942. Gerðardómsl. komu sem reiðarslag yfir þjóðina. Fólkið skildi nú til fulls, að hverju afturhaldið stefndi, það skildi, að stjórnarstefnan var öll miðuð við að viðhalda örbirgð og atvinnuleysi hjá almenningi, til þess að hann yrði nógu auðsveipur gagnvart ráðstöfunum þessa óheillavalds. En með útgáfu gerðardómsl. var mælirinn fullur. Fólkið reis upp, það heimtaði, að þessari óheillastefnu yrði hætt. Alþfl. hrökklaðist út úr ríkisstj. Verklýðshreyfingin lagði út í samstillta baráttu gegn þessum ófögnuði öllum, sem endaði með því, að þjóðstjórnin hrökklaðist alveg frá völdum og kjördæmaskipun landsins var breytt í lýðræðisátt og efnt til nýrra kosninga. Sjálfstfl. myndaði stjórn einn, og hann varð að sætta sig við að gefa fyrirætlanir afturhaldsins upp á bátinn. Kauplækkunar- og atvinnuleysisstefnu Landsbankavaldsins var hrundið og það rekið úr þeirri aðstöðu að geta ráðið stefnunni í opinberum málum. - Eftir síðari kosningarnar 1942 var það orðið ljóst, að ekki var hægt að mynda stjórn á Íslandi, sem fylgdi þeirri stefnu, sem afturhaldið hafði fylgt. Styrkleiki verkalýðsins hindraði slíka stjórnarmyndun. Hins vegar voru forustumenn borgaraflokkanna ekki við því búnir þá að mynda stjórn, er starfaði í samræmi við óskir þjóðarinnar að framförum á sviði atvinnumála og menningarmála. Forustumennirnir höfðu ekki losað sig undan hinum andlegu áhrifum afturhaldsins, og þess vegna skapaðist millibilsástand, stjórnarkreppa, sem varaði í nærri 2 ár. Á þessu tímabili var utanþingsstj. skipuð af þáv. ríkisstjóra án samráðs við meiri hluta Alþ. Sú stjórn var að vísu í fullu samræmi skoðanalega við afturhaldið í landinu, en hún var þess ekki megnug að framfylgja stefnu þess. Reyndi hún þó af veikum mætti að espa atvinnurekendur til kaupdeilna við verkalýðsfélögin, reyndi sjálf að skera niður kaupið og lét vitandi vits allt reka á reiðanum í atvinnumálum þjóðarinnar og sigldi fullum seglum til stórfellds atvinnuleysis og hruns. Hún fór ekki heldur leynt með það, þessi stjórn, að það væri eina leiðin til þess að skapa eðlilegt ástand í fjármálum og atvinnumálum þjóðarinnar. Þegar kom fram á árið 1944, var svo komið, að þjóðin vildi ekki lengur sætta sig við það ömurlega ástand í stjórnmálunum, að ekki væru gerðar ráðstafanir til þess að þjóðin væri við því búin að mæta vandamálum eftirstríðsáranna, með aðgerðum, sem dygðu til þess að fyrirbyggja atvinnuleysi og hrun. Haustið 1944 stóðu sakir þannig: Þjóðin átti upp undir 600 millj. kr. í innstæðum erlendis. Hún var efnaðri en nokkurn mann hafði getað dreymt um, að hún mundi verða. Nú hafði hún möguleika til þess að framkvæma þá endurnýjun og þá nýsköpun í atvinnulífi þjóðarinnar, sem alla framfarasinnaða menn dreymdi um, en vanrækt hafði þó verið í tugi ára. Nú þurfti ekki lán erlendis. Nú var hægt að gerbreyta atvinnulífi á Íslandi á örfáum árum með fjármunum þjóðarinnar sjálfrar. Þjóðin gat endurnýjað og tvöfaldað togaraflota sinn, endurnýjað og stækkað fiskibátaflotann, byggt hraðfrystihús og niðursuðuverksmiðjur fyrir megnið af fiskafla landsins, byggt nýjar síldarverksmiðjur og lýsisherzlustöðvar og niðurlagningarverksmiðjur fyrir síld. Allt þetta gat þjóðin byggt fyrir eigin efni án þess að þurfa að stofna til skulda erlendis. Möguleikar þjóðarinnar voru ótakmarkaðir. Hins vegar rak allt á reiðanum og var fyrirsjáanlegt, að þótt fiskiskipastóll okkar gæti skilað hagnaði á meðan stríðið stóð, var ekki sennilegt, að slíkt mundi vara lengi að stríðinu loknu vegna hinna ófullkomnu skipa og skorts á verksmiðjum til að vinna úr aflanum. Auðsætt var, að ísfiskmarkaðurinn mundi þrengjast stórlega og verðið sennilega lækka og það ástand gæti skapazt, að þrátt fyrir ótakmarkaða markaði fyrir fiskmeti okkar hefði þjóðin ekki aðstöðu til að hagnýta þá vegna vöntunar á atvinnutækjum til þess að vinna úr fiskinum. Skoðanir voru tvenns konar um það, hvernig bregðast ætti við þeim vanda, er allir sáu fyrir, að bera mundi að höndum að stríðinu loknu. Annars vegar voru framfaraöflin, sem heimtuðu, að lagt yrði út í stórfellda nýsköpun með það fyrir augum að afla þjóðinni hinna beztu skipa til fiskveiðanna, skipa, sem yrðu fullkomlega sambærileg við veiðitæki annarra þjóða, og að komið yrði upp hvers konar nýtízku fiskvinnslustöðvum, með öðrum orðum að auka afkastagetu íslenzks vinnuafls til þess að færa verð íslenzkrar framleiðsluvöru til samræmis við verðlag í markaðslöndum okkar. Hins vegar vildi afturhaldið standa í stað, vildi ekki framkvæma neina breytingu á atvinnulífi eða á atvinnutækjum þjóðarinnar, heldur halda áfram að flytja út fiskafurðir okkar lítið eða ekkert unnar, flytja út ísfisk mestmegnis, en lækka hins vegar kaupgjald í landinu, lækka lífskjör þjóðarinnar, til þess að geta rekið þennan úrelta atvinnuveg þannig, að hann væri samkeppnisfær við atvinnuvegi nágrannaþjóðanna. Til þess að framkvæma þetta hugðist afturhaldið að leggja út í stórorrustu við verklýðshreyfinguna um kauplækkanir. Það er vitað, að kauplækkunartilraunir afturhaldsins hefðu mætt mjög öflugri mótspyrnu. Harðvítug innbyrðis barátta hefði hafizt með þjóðinni, og var erfitt að segja fyrir, hversu henni lyktaði. En eitt var þó víst, að meðan þjóðin hefði borizt á banaspjót í innbyrðis deilum, hefði innstæðum hennar verið eytt að fullu, og við leikslok hefði þjóðin staðið jafnfátæk og allslaus og hún var á hinum ömurlegu krepputímum fyrir stríðið. Stefna hinna framfarasinnuðu varð ofan á. Meiri hluti Sjálfstfl. gekk undir forustu Ólafs Thors til stjórnarmyndunar um stefnuskrá sem felur í sér stórkostlega nýsköpun í atvinnumálum þjóðarinnar. Stefnuskrá stj. er í algerðri mótsetningu við stefnu afturhaldsins, og það er því ekki nokkur vafi á, að núv. stjórn var mynduð í andstöðu við Landsbankavaldið. Landsbankavaldið hefur ekki fallið frá þeirri kröfu sinni, að kaupið verði lækkað, og nú er stefna þess túlkuð af stjórnarandstöðunni. Það er Framsfl. og Vísisliðið, sem nú heldur fram kauplækkunar- og atvinnuleysisstefnunni, sem öllu var ráðandi hér á landi fram að stríðinu. Þegar meiri hl. Sjálfstfl. sagði skilið við afturhaldsstefnu Landsbankans við myndun núv. stj., varð Framsfl. ásamt Vísisliðinu aðalmerkisberi hennar. Framsfl. beitir nú öllu afli sínu til þess að hindra framkvæmd á stefnu stjórnarinnar. Síðustu viðburðir sanna, að Landsbankinn hefur hið mesta dálæti á þessari iðju, og á það eftir að koma betur fram síðar. Myndun núv. ríkisstj. er önnur tilraun, sem gerð hefur verið hér á landi til endurbóta og aukningar á atvinnulífi landsmanna til að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Ég er búinn að skýra frá því áður, hvernig fór um fyrri tilraunina, framkvæmd á stefnuskrá stjórnar, sem mynduð var á árinu 1934. Sú tilraun strandaði fullkomlega á andstöðu Landsbankaafturhaldsins. Stjórnin gafst upp við framkvæmd loforða sinna, forustumenn hennar urðu bandingjar Landsbankavaldsins og hafa margir hverjir síðan ekki reynt að losa sig úr þeim viðjum. Í stað aukins atvinnulífs, sem sú stjórn ætlaði að skapa, fékk þjóðin aukið atvinnuleysi, aukin bágindi, aukna örbirgð. Núv. ríkisstj. stendur nú frammi fyrir sömu raun og samstj. Alþfl. og Framsóknar stóð vorið 1935. Sama valdið, sem hindraði þá góðar fyrirætlanir, er nú risið upp til þess að hindra framkvæmd á nýsköpunarstefnuskrá núv. stjórnar Landsbankinn og stjórnarandstaðan telur nú, að tími sé kominn til þess að freista þess að hindra framkvæmdir á stefnuskrá stj. Nú reynir á, hvort allt fer sömu leið og áður, hvort sú stjórnarsamvinna, sem stofnað var til síðastliðið haust í því skyni að gerbreyta og stórauka atvinnulíf þjóðarinnar með það fyrir augum að fyrirbyggja atvinnuleysi og tryggja þjóðinni góð lífskjör, á að fara sömu leið og samstj. Alþfl. og Framsóknar, sem mynduð var 1934. Frá því að þjóðstj. fór út um þúfur fyrri hluta árs 1942, hefur lítið borið á Landsbankavaldinu. Þó hefur það aldrei misst valdaaðstöðu sína. Það gín enn þá einrátt yfir öllum fjármálum þjóðarinnar. En ýmsar ytri aðstæður orsaka það, að því hefur verið ókleift að hafa þau afskipti af stjórn landsins sem áður var. Þessar aðstæður eru einkum vaxandi styrkur og . eining verkalýðssamtakanna og vöxtur Sósfl. annars vegar, hins vegar hin mikla atvinna, sem leitt hefur af stríðsástandinu og því, hve hátt verð við höfum getað fengið fyrir fiskafurðir okkar, þrátt fyrir það að við flytjum þær út óunnar, og loks hin mikla peningavelta. - En Landsbankavaldið hefur aldrei látið sér detta í hug að gefast upp bardagalaust, það hefur orðið að draga sig í hlé í bili, en það hefur allan þennan tíma verið að leita tækifæris til þess að grípa inn í gang þjóðmálanna. Það hefur ekkert lært og engu gleymt. Það fylgir hinni sömu atvinnuleysis- og kauplækkunarstefnu og fyrir stríð. Það á enn þá sitt eina áhugamál að koma hér á atvinnuleysi og lækka kaupið: Því fyrr, því betra. Ýmislegt, sem skeð hefur nú að undanförnu, sýnir, að nú telur þetta afturhald sinn tíma kominn til árása á fyrirætlanir ríkisstj. í atvinnu- og fjármálum. Svo sem kunnugt er og oft hefur verið fram tekið, er núv. ríkisstj. mynduð í því skyni að framkvæma stórkostlega endurnýjun og nýsköpun á atvinnulífi þjóðarinnar, bæði að því er varðar fiskiflotann og eins að því er varðar iðjuver í landi. Í stjórnarsamningnum er gert ráð fyrir að framkvæma nýsköpun í sjávarútveginum fyrir 250 millj. íslenzkra kr. og í landbúnaðinum fyrir 50 millj. íslenzkra kr. Það er ástæðulaust að fara að lesa hér upp þessar fyrirætlanir. Þjóðinni eru þær vel kunnar nú þegar, og þær njóta fylgis langsamlega meiri hluta hennar. - Þegar ráðizt er í nýsköpun í sjávarútvegi og landbúnaði á Íslandi með það markmið að verja til þeirrar nýsköpunar 300 millj. kr., þá hlýtur það að vera hverjum manni ljóst, að hér er um að ræða stórkostlegri atvinnuframkvæmdir en þjóðin hefur áður látið sig dreyma um, að hún gæti framkvæmt. Ég efast ekkert um það, að þeir, sem gengu til myndunar núv. ríkisstj., hafi gert sér þess ljósa grein í upphafi, hvað slík nýsköpun þýddi í raun og veru. Hún þýðir í raun og veru hvorki meira né minna en það að gerbreyta atvinnulífi þjóðarinnar á örfáum árum og lyfta þjóðinni á miklu hærra stig atvinnulega og skapa henni þar með möguleika til að lifa menningarlífi án þess að reka þjóðarbúskap sinn með tekjuhalla. Það getur enginn neitað því, að töluvert hefur áunnizt í framkvæmd stjórnarstefnunnar nú þegar. Þrjátíu nýir togarar hafa verið keyptir, yfir fimmtíu nýir fiskibátar frá Svíþjóð, samið hefur verið um smíði 35 báta innanlands, samið um kaup á flutningaskipum erlendis, bæði fyrir einstaklinga, félagasamtök og ríkisstj., byggðar síldarverksmiðjur, hafinn undirbúningur að byggingu niðursuðuverksmiðja, hafin bygging á fyrirmyndar hraðfrystihúsi og niðursuðuverksmiðju á vegum fiskimálanefndar í Reykjavík, stórfelldar hafnarframkvæmdir undirbúnar og hafnar að nokkru við fiskisælustu miðin, hafinn undirbúningur undir byggingu lýsisherzlustöðvar og ýmislegt fleira, sem telja mætti. Það, sem þegar hefur áunnizt, er svo mikið, að engin stj., sem setið hefur fram til þessa, hefur gert meira á jafnskömmum tíma. En þrátt fyrir þessar miklu framkvæmdir er þó engan veginn hægt að telja þennan árangur fullnægjandi. Það er nauðsynlegt að hafa miklu meiri hraða á hlutunum, og þegar það er athugað, að íslenzka þjóðin þarf á skömmum tíma að koma upp hjá sér fiskvinnslustöðvum, sem geti tekið við fiskframleiðslunni til vinnslu, þegar ísfiskmarkaðurinn þrengist eða lokast, þá verður ljóst, að það er langur vegur frá því, að nógu vel hafi verið fylgt fram stefnu stjórnarinnar. Flest það, sem gert hefur verið til framkvæmda á stefnu stj., hefur verið gert af ríkisvaldinu sjálfu. Þetta er vitanlega ekki nóg. Það verður ekki framkvæmd nýsköpun atvinnulífs á Íslandi fyrir 250–300 millj. króna, nema öll þjóðin snúi sér að framkvæmdunum. Það þarf að fá einstaklinga, félög og bæjar- og sveitarstjórnir um allt land til þess að leggja hönd á plóginn. Í hverju einasta byggðarlagi þarf að gera áætlanir um byggingu atvinnutækja og öflun skipa, sem geta veitt íbúunum atvinnu. Þjóðin er logandi af áhuga fyrir því að ráðast í þessar framkvæmdir. Það, sem vantar, til þess að framkvæmd nýsköpunarstefnunnar geti hafizt fyrir alvöru, er það, að ríkisstj. og Alþ. veiti nauðsynlegu fjármagni út um landið með lágum vöxtum. Með slíkum ráðstöfunum í fjármálum getur ríkisstj. hrundið af stað öflum, sem geta framkvæmt meira af stefnumálum stj. á einu ári en hún getur sjálf á 4 árum. Þetta mál, veiting lánsfjár til framkvæmda á nýsköpunarstefnunni, átti að vera fyrsta mál, sem stj. snéri sér að. Það er mikill skaði skeður, að stj. skuli ekki hafa snúið sér að þessu þegar eftir að hún var mynduð. Starf stj. það, sem af er, sannar, að það er við ramman reip að draga, þar sem bankarnir eru, og lánsfé verður ekki tryggt til nýsköpunarinnar, nema ríkisvaldið skerist í leikinn. Eftir að ríkisstj. var mynduð, hóf nýbyggingarráð rannsókn á því, með hverjum hætti eðlilegast væri að tryggja fé til framkvæmda nýsköpunarinnar í sjávarútveginum. Árangurinn af þeim rannsóknum eru frv. þau tvö, sem lögð voru fyrir Alþ. laugardaginn 8. des. s. l. til l. um breyt. á lögum um nýbyggingarráð og frv. til l. um Fiskveiðasjóð Íslands. Frv. þessi hafði nýbyggingarráð samið þegar snemma í sumar og sendi þau ríkisstj. til fyrirgreiðslu. Auk þess voru frv. send ýmsum stofnunum til athugunar og umsagnar, og munu undirtektir hvarvetna hafa verið einróma með frv. nema úr einni átt, frá Landsbanka Íslands. Frv. gera ráð fyrir, að lánað sé til skipakaupa og til stofnkostnaðar fiskiðnaðarfyrirtækja rífleg lán með 2½% vöxtum. Ætlazt er til, að Fiskveiðasjóður verði efldur með allt að 100 millj. kr. láni úr seðladeild Landsbankans, er verði lánað sem erlendur gjaldeyrir til kaupa á atvinnutækjum og efni erlendis. Auk þess er gert ráð fyrir, að fiskveiðasjóður bjóði út ríkistryggð skuldabréf innanlands að upphæð milli 40 og 50 millj. kr. Til kaupa á nýjum skipum er gert ráð fyrir að lána allt að ¼ kostnaðarverðs, en til fiskvinnslustöðva, ef nýbyggingarráð hefur samþ. staðsetningu þeirra, allt að, 2/3 kostnaðarverðs. Vaxtakjörin, sem gert er ráð fyrir, eru það lág, að þau mundu stórbreyta viðhorfi manna til þess að ráðast í framkvæmdir á þessu sviði. Það er óhætt að fullyrða, að þessar till. nýbyggingarráðs hafa vakið fögnuð um allt land, og menn bíða þess með eftirvæntingu, að þær verði lögfestar. En Landsbankinn er á öðru máli. Landsbankaklíkan var að vísu búin að sýna nýbyggingarframkvæmdunum fjandskap, áður en hún hóf baráttu sína gegn lánafrv. nýbyggingarráðs. Í því sambandi er vert að minnast á, að það var stjórn Landsbankans, sem stöðvaði hraðfrystihúsin í janúarmánuði síðastliðnum með því að neita, um rekstrarlán til þeirra, eins og þau fóru fram á, og olli þannig mjög miklum örðugleikum í sambandi við fiskútflutninginn, sem leiddu til allmikilla deilna á síðastliðnum vetri. Landsbankinn hefur líka, frá því að ríkisstj. var mynduð, haldið áfram sömu vaxtaokurstefnu gagnvart sjávarútveginum og áður. Sú lítilfjörlega lækkun vaxta, sem fram fór á síðastliðnu sumri, breytir í raun og veru engu í þessu efni. Fjandskapur Landsbankavaldsins gegn nýsköpunarframkvæmdum ríkisstj. verður þó ekki ber fyrr en komið er að þessu undirstöðuatriði í stefnuskrá stj., fyrirkomulagi lánveitinga til nýsköpunarframkvæmda. Þeir hugsa sem svo, þessir herrar. Það gerir ekkert til, þótt mynduð sé ríkisstj., sem gefur fólkinu fögur loforð. Það hefur verið gert áður á Íslandi. En gamanið fer að grána, þegar ríkisstj. fer að gera ráðstafanir í fjármálum til að tryggja framkvæmd stefnu sinnar, og það má ekki verða. Landsbankanum hefur tekizt með baráttu sinni gegn frv. að draga þetta mál óhæfilega á langinn, og nú er svo komið, að þegar frv. eru lögð fram á þ. eftir þann langa tíma, sem ríkisstj. hefur haft þau til athugunar, er hún ekki sammála um þau. Eins og sést í grg. um breyt. á nýbyggingarráðslögunum, er ríkisstj. ekki sammála um fjáröflunarleiðina, þótt fram sé tekið í greinargerðinni, að hún sé sammála um að efla sjávarútveginn og afla honum ódýrra lána. En það er skiljanlega svo veigamikið atriði, hvaða fjáröflunarleið verður valin, að lánamálin geta beinlínis oltið á því atriði. Það verður ekki annað séð en ágreiningurinn innan ríkisstj. sé fram kominn fyrir tillitssemi við Landsbankann, sem er algerlega á móti till. nýbyggingarráðs, bæði fjáröflunarleiðinni og því að veita svona miklu fé út í sjávarútveginn. Landsbankinn er fyrst og fremst andvígur nýsköpuninni sjálfri, hann vill enga útlánastarfsemi til að hrinda henni fram. Vegna dýrkeyptrar reynslu er ekki hægt að lá mönnum, þó að það veki nokkurn ugg, þegar ráðherrar Sjálfstfl. gera ágreining um þetta mál innan ríkisstj. og vilja láta leysa það með samkomulagi við Landsbankann, sem vitað er, að er fjandsamlegur öllum fyrirætlunum ríkisstj. Það er sérstaklega eftirtektarvert í þessu sambandi, að í deilum sínum við nýbyggingarráð hefur Landsbankinn ekki bent á neina aðra leið til fjáröflunar, þrátt fyrir það að hann hafi talið till. algerlega óhæfar. Það verður ekkert fullyrt um það enn þá, hvernig þessum málum reiðir af í þ., hvort Landsbankinn getur komið fram áformum sínum að stöðva málið eða skemma það. Úr þessu verður reynslan að skera, en ýmislegt, sem skeð hefur í Landsbankanum undanfarið, gefur tilefni til þess, að allur almenningur sé vel á verði fyrir tilraunum afturhaldsins til að hindra framkvæmd nýsköpunarinnar. Eins og ég tók fram, hefur Landsbankanum tekizt að tefja lánamálin í hálft ár, eða frá því síðastliðið vor, að nýbyggingarráð skilaði frumvörpunum til ríkisstj. Þjóðin hefur sem sagt tapað heilu sumri. Hvert pláss á landinu hefur sínar ráðagerðir um byggingu hraðfrystihúsa, niðursuðuverksmiðja, fiskimjölsverksmiðja, tugir og hundruð manna eru með bátakaup og skipakaup á prjónunum, og alls staðar strandar þetta á því sama. Það er ekki búið að ganga frá, hversu hagað verður lánamálum sjávarútvegsins. Þessi frestur allt síðastliðið sumar verður þess valdandi, að heilt ár glatast frá nýsköpunarframkvæmdunum vegna vinnuskilyrða í landinu. Einstaka menn hafa getað útvegað sér bráðabirgðalán gegn væntanlegum lánum síðar, ef lánafrv. nýbyggingarráðs verða gerð að lögum. En það eru ekki nema tiltölulega fáir, sem slík lán hafa fengið og þá fyrir atbeina ríkisstj. Frá því í vor hafa útgerðarmenn og hraðfrystihúsaeigendur í Keflavík undirbúið byggingu fiskimjölsverksmiðju til þess að vinna fiskimjöl úr úrgangi hraðfrystihúsanna þar, en sem kunnugt er, eru hraðfrystihúsin þar syðra starfrækt á þeim grundvelli, að því nær öllum úrgangi við flökun, sem nemur oft 60% af þyngd fisksins slægðs, er kastað. Keflvíkingar hafa gengið í lánsstofnanir og ekki orðið ágengt. Ef þessi fiskimjölsverksmiðja kæmist ekki í gang snemma á vertíðinni, þá fara öll þau miklu verðmæti, sem fólgin eru í úrganginum frá hraðfrystihúsunum, forgörðum. Á mörgum stöðum á landinu þýðir þessi töf á lánamálunum, sem Landsbankinn veldur, að ekki verður unnt að gera út, vegna þess að ekki eru til hraðfrystihús til þess að taka á móti fiskinum. Hér voru seinni hluta sumarsins þrír menn frá Eskifirði að leita fyrir sér um lán til hraðfrystihúsbyggingar þar, sem er óhjákvæmilegt skilyrði þess, að hægt sé að reka þaðan útgerð. Þeir fóru heim án þess að geta lokið erindi sínu. Hins vegar gaf ríkisstj. þeim vonir um lán, þegar lánafrv. væru orðin að l. Það er sannleikur, sem allir þurfa að vita, að eins og nú er komið, eru margar framkvæmdir í nýsköpun sjávarútvegsins að stranda á því, að þetta mál hefur ekki verið afgreitt. Á meðan Landsbankinn er önnum kafinn í baráttu sinni við till. nýbyggingarráðs í lánamálunum, þó að sú barátta hafi að vísu ekki farið hátt fram til þessa, kom fyrir atvik, sem óhætt er að segja, að verkað hafi líkt og þrumuský á heiðum himni. Þegar svo er komið, að nýsköpunarframkvæmdir eru að stöðvast vegna dráttar á afgreiðslu á lánatillögum nýbyggingarráðs, fréttir þjóðin það allt í einu, að Jón Árnason framkvæmdastjóri S.Í.S. hefur verið ráðinn bankastjóri í Landsbankanum. Landsbankinn gat á engan hátt betur lýst því yfir, að hann er staðráðinn í því að beita öllu sínu afli til þess að hindra nýsköpunina. Jón Árnason er sá eini úr hópi þeirra Landsbankamanna, sem hefur alveg kveðið upp úr með skoðanir sínar á nýsköpuninni. Í grein, sem hann ritaði í Samvinnuna í október 1944, ræðir hann nýsköpunina og fer ekkert dult með fjandskap sinn gegn þeim fyrirætlunum. Jón Árnason telur, að ef nýsköpunarstefnan yrði framkvæmd, mundi það verða hin mesta atvinnubylting, sem þekkzt hafi hér á landi, og mundi þá einnig leiða af sér stórfellda atvinnukreppu, og síðar í greininni segir hann, að nýsköpunin mundi valda atvinnubyltingu, sem hefði banvænar afleiðingar fyrir núverandi atvinnulíf þjóðarinnar. Það er ljóst, hvað er verið að fara þarna. Hann óttast ekki atvinnuleysið, þó að ekkert verði gert í atvinnumálum landsmanna. Nei, hann óttast, að vinna verði of mikil, og kallar það atvinnukreppu. Þetta er voðinn, sem Jón Árnason telur, að beri að forðast. Slíkum mönnum er til þess eins trúandi að leiða atvinnuleysi yfir þjóðina á nýjari leik. En hvað er svo þetta banvæna við nýsköpunina? Það er, að ekla verður á verkafólki til þess að vinna með úreltum tækjum fyrir lítið kaup. Nýsköpunin er banvæn fyrir atvinnurekstur, sem rekinn er með miðaldasniði og án allra nýtízku vinnuvéla. Með öðrum orðum, nýsköpunin knýr til alhliða framfara í atvinnulífi landsmanna, hún gerir það ókleift að reka vissar greinar atvinnulífsins með miðaldasniði. Þetta er það óttalega við nýsköpunina. Framfarirnar verða of miklar, atvinnan of mikil. Það er svo sem ljóst, hvað Jón Árnason telur rétta stefnu í atvinnumálum. Það er gamla stefna afturhaldsins. Hindra innflutning nýrra og fullkominna atvinnutækja, til þess að vinnuaflið streymi ekki frá þeim atvinnugreinum, sem reknar eru með úreltum tækjum, og þá náttúrlega um leið að lækka kaupið, svo að úreltu atvinnuvegirnir geti borið sig. Loks bendir Jón Árnason á, að réttast væri fyrir Íslendinga að flytja aðeins lítið af erlendum innstæðum inn í landið, en hefja svo lánastarfsemi erlendis og lána um 400 millj. kr. Slík lánastarfsemi telur hann, að mundi gefa um 12 millj. króna árlega. Það gerir ekkert til, þó að við þurfum að senda sjómenn okkar á veiðar á lélegum og úreltum skipum, eða þó að við höfum litlar sem engar verksmiðjur í landi til að taka við aflanum. Það gerir heldur ekkert til, þó að atvinnuleysið komi aftur, um að gera að atvinnuframkvæmdirnar verði ekki of miklar. Erlendu innstæðurnar skulum við festa í útlánum, það getur gefið Landsbankanum 12 millj. kr. á ári. Ég hef farið nokkrum orðum um þessa grein vegna þess í fyrsta lagi, að höfundur hennar hefur nú verið ráðinn í eitt allra, þýðingarmesta starfið í sambandi við nýsköpun atvinnuveganna, og í öðru lagi vegna þess, að greinin er nánast stefnuskrá Landsbankans í fjármálum þjóðarinnar. Þessi nýi bankastjóri Landsbankans álítur alla stefnu núv. ríkisstj. banvæna fyrir atvinnulífið í landinu, og segir það sig sjálft, að hann mun beita sér gegn framkvæmd hennar af alefli. Allir þeir, sem unna atvinnuframförum og mestar vonir hafa gert sér um framkvæmdir á nýsköpunarstefnuskrá stj., hrukku við. Ráðning Jóns Árnasonar er hnefahögg framan í alla þá, sem af heilum hug vilja vinna að framkvæmd stjórnarstefnunnar. Það er vitað mál, að þótt leitað sé með logandi ljósi um allar Íslands byggðir, er ekki hægt að finna jafnákveðinn og harðvítugan andstæðing atvinnulegra framfara, einkum á sviði sjávarútvegsins, og Jón Árnason. Jón Árnason hefur verið formaður bankaráðs Landsbanka Íslands um langt árabil, og hann hefur verið einn aðalhöfundur þeirrar helstefnu í atvinnumálum þjóðarinnar, sem Landsbankinn hefur beitt sér fyrir. Með ráðningu Jóns Árnasonar hefur afturhaldið á Íslandi kastað hanzkanum. Fyrir þá, sem af heilum hug vilja vinna að framkvæmd stjórnarstefnunnar, er ekki um annað að gera en taka hanzkann upp og taka upp baráttu fyrir framkvæmd á nýsköpunarstefnuskrá stj., sem Landsbankinn er ákveðinn í að beita öllum sínum kröftum til að hindra. Ég held, að það sé ekki úr vegi að athuga dálítið nánar, hverjir það eru, sem standa að ráðningu Jóns Árnasonar sem bankastjóra. Það eru í fyrsta lagi Jónas Jónsson frá Hriflu og Hermann Jónasson, sem er varaformaður bankaráðsins. Það er langt síðan þessir tveir menn hafa verið sammála, og það er ekki vitað, að þeir séu sammála um neitt annað en það að reyna að koma núverandi stj. og stefnumálum hennar fyrir kattarnef. Og þeim hefur kannske ekki í annað sinn tekizt betur, þótt enn sé þó eigi séð, hver úrslit verða í þeim leik, sem Landsbankinn hefur nú hafið. - Þá greiddi atkvæði með ráðningu Jóns Árnasonar Jónas Guðmundsson, sem kosinn var á sínum tíma í bankaráð Landsbankans á vegum Alþfl. Loks var það Magnús Jónsson, 1. þm. sjálfstæðismanna í Rvík, sem greiddi atkvæði með Jóni Árnasyni, og var það atkvæði þyngst á metunum. Jón Árnason hefði aldrei verið ráðinn bankastjóri í andstöðu við Sjálfstfl. Eitt nei í fullri meiningu frá Sjálfstfl. hefði þýtt það, að hvorki bankaráði hefði komið til hugar að ráða Jón Árnason né Jóni sjálfum að taka við embættinu. Aðstaða Sjálfstfl. er þannig á Alþ. að hann getur hvenær sem er hindrað afturhaldssegg eins og Jón Árnason í því að verða bankastjóri Landsbankans. - Ráðning Jóns Árnasonar er búin að vera á döfinni lengi, frá því síðastliðinn vetur, og það er ekki vitað, að á öðru hafi staðið til þess að ganga frá ráðningu hans en samþykki Sjálfstfl. En nú liggur það fyrir. Sjálfstfl. hefur nú á nokkrum vikum ráðstafað tveimur af bankastjórastöðum í Landsbankanum í samvinnu við aðalforingja stjórnarandstæðinga, þá Jónas Jónsson frá Hriflu og Hermann Jónasson, án þess að ræða málið við samstarfsmenn sína í ríkisstj., þó að allir viti, að stefnuskrá stjórnarinnar er óframkvæmanleg, ef fjármálastefna Landsbankans er ekki í samræmi við hana. Á sama tíma, sem þessir furðulegu hlutir gerast í Landsbankanum, gera ráðh. Sjálfstfl. ágreining í ríkisstj, um fjáröflunartill. nýbyggingarráðs til nýsköpunar í sjávarútvegsmálum okkar. Það er ekki óeðlilegt, að það hlakki í stjórnarandstöðunni yfir þessum atburðum, en þeir skulu fá að sjá, að þeir hafa hlakkað of snemma, fylgi þjóðarinnar við samstarfið um nýsköpunina er sterkara en þeir hyggja. - Barátta Landsbankans gegn lánatillögum nýbyggingarráðs og ráðning Jóns Árnasonar sem bankastjóra með atkvæðum fulltrúa sjálfstæðismanna og Jónasar Guðmundssonar, hvort tveggja þetta virðist hlekkir í sömu keðju. Þetta eru allt kerfisbundnar aðgerðir gegn stjórnarsamvinnunni og stefnuskrá ríkisstj. Það er engin tilviljun, að jafnhliða þessum hernaðaraðgerðum afturhaldsins á Íslandi gegn núv. ríkisstj. og fyrirætlunum hennar hefur verið sett af stað meira blekkingarmoldviðri um málefni Sovétríkjanna og ýmis þeirra ríkja í Evrópu, sem leitazt hafa við að koma á hjá sér sósíalistískum atvinnuháttum eftir stríðið, en nokkur dæmi eru til síðan í Finnagaldrinum fræga. Það er enginn vafi, að þetta er gert af ráðnum hug. Það er ekki áhugi fyrir velferð íbúanna í Sovétríkjunum eða þessum löndum, sem skrifunum veldur, - alveg eins og það var ekki áhugi fyrir velferð Finna, sem olli skrifunum í gamla daga. Þetta moldviðri er aðeins til þess að hylja aðgerðir afturhaldsins. Afturhaldið veit, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar tengir vonir sínar um atvinnu og góð lífskjör á Íslandi, vonir sínar um sjálfstæði og gróandi þjóðlíf, við það, að núv. ríkisstj. takist að framkvæma stefnuskrá sína. Opinberri og greinilegri árás á ríkisstj. og stefnu hennar mundi því verða svarað af þjóðinni sjálfri á viðeigandi hátt. Slík aðferð er því vonlaus. Eina von afturhaldsins er því að villa fólkinu sýn, láta það hugsa um Rússland og Júgóslavíu, Ungverjaland, Búlgaríu, eða hvert annað land sem vera skal, bara ekki Ísland, þá gerir það sér vonir um að koma fram sínum illu áformum, að koma núv. ríkisstj. fyrir kattarnef. Það var almenningsálitið í landinu, það var þjóðin sjálf, sem knúði fram myndun núv. stj. Yfirgnæfandi meiri hluti allra stjórnmálaflokkanna þriggja krafðist þess, að stjórnin yrði mynduð. Nú kemur aftur til, kasta almennings að veita afturhaldinu hæfilega ráðningu, fylkja sér fast um nýsköpunarstefnu stj. og tryggja henni sigur þrátt fyrir andstöðu afturhaldsaflanna, hvar sem þau er að finna.



Herra forseti. Frv. það til fjárl. fyrir árið 1946, sem hér er til umræðu, er í höfuðatriðum svipað fjárl. þessa árs. Rekstrargjaldaáætlun 113 millj., en tekjur svipaðar eða sem næst því hinar sömu. Heildarútgjöldin eru hins vegar 13 millj. hærri og greiðsluhalli nálægt þessu. Samkvæmt till. fjvn. hækka gjöldin alls um 13,8 millj., en að sjálfsögðu er hér aðeins um áætlun að ræða. Það lætur því nærri, að útgjöld ríkisins svari til 1000–1100 króna á hvert mannsbarn í landinu, og sömu upphæð verður ríkissjóður að heimta af þjóðinni, einn veg eða annan. liggur því í augum uppi, hversu mjög fjárstjórn ríkisins hlýtur að hafa rík áhrif á fjárhag og afkomu hvers manns í landinu, þótt eingöngu sé litið til fjárhæðanna. En einnig, og engu síður, er hitt þýðingarmikið fyrir landsmenn alla, hversu þessum feikna upphæðum er ráðstafað, að þær séu notaðar til að auka og efla menningu fólksins í landinu og tryggja lífskjör þess og atvinnu. Það mun láta nærri, að tekjur sveitar- og sýslufélaga um land allt nemi sem svarar helmingi af tekjum ríkissjóðs. Liggur í augum uppi, að það er að mjög miklu leyti á valdi þessara aðila að hafa áhrif á atvinnuskilyrði í landinu, - að gera vinnuna tryggari og jafna atvinnu frá ári til árs. Í þessu sambandi þykir mér rétt að benda á, að það mikla fé, sem í fjárl. er ætlað til margháttaðra nauðsynlegra verklegra framkvæmda, á ekki að nota á þann hátt, að það verði til þess að hindra eða torvelda aðrar nauðsynlegar framkvæmdir. Ekki má leggja svo mikið kapp á opinberar byggingar, sem þola bið, að það verði til þess að koma í veg fyrir, að fagmenn, efni og verkafólk fáist til nauðsynlegra íbúðabygginga eða dragi frá nauðsynlegum framkvæmdum til framleiðsluaukningar. Þá er betra að geyma féð og nota það síðar, þegar rýmra er um efni og meiri þörf atvinnu. Hlutverk hins opinbera er að jafna atvinnu frá ári til árs með framkvæmdum sínum. Hæstv. ríkisstjórn hefur nú ráðið ríkjum hér í rúmt ár. Mér þykir því hlýða á þessum heiðursdegi hennar, eldhúsdegi, að rifja lítillega upp tildrögin að því, að hún tók við stjórnartaumunum, hverju hún hefur til vegar komið og hver verkefni rétt er að vænta, að hún og þetta þing leysi. Verð ég þá fyrst með örfáum orðum að drepa á, hversu ástatt var, þegar hún tók við, og hvers vegna Alþýðuflokkurinn ákvað að styðja hana og eiga þátt í henni. Þegar Alþingi kom saman haustið 1944, fór utanþingsstjórn með völd. Hún var skipuð góðum mönnum og gegnum. En henni hafði ekki tekizt að ná samstarfi við þingið, - hafði ekki þingmeirihluta að baki. Sex manna nefndar niðurstaða um verðlag landbúnaðarvara gilti sem lög. Um 25 millj. króna varð ríkissjóður að greiða með þessum vörum til þess að afstýra, að vísitalan færi upp úr öllu viti. Því var opinberlega yfirlýst, að bændur þyrftu að fá kr. 17,85 fyrir hvert kg. af kjöti innanlands, ef hætt væri að greiða uppbætur á útflutningsafurðir þeirra. Stjórnin vildi lækka kaup og afurðaverð með lögum. Atvinnurekendur treystu á kauplækkun, ef færi gæfist, verklýðssamtökin hugðu til hækkana á ýmsum svíðum. Búnaðarþing, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur töldu viðhlítandi óbreytt verð afurða innanlands, ef útflutningsuppbót yrði tryggð, en létu það fylgja með, að þau væntu jafnframt almennrar kauplækkunar og áframhaldandi hlutfalls sex manna nefndarinnar milli kaups og afurðaverðs. Ýmsir töldu þetta fyrirboða samstjórnar Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins, sömu flokkanna og settu gerðardómslögin sællar minningar. Af því varð þó eigi. Stríðsgróðinn streymdi enn inn í landið. Alltaf fjölgaði heildsölum, þrátt fyrir verðlagseftirlit og viðskiptaráð. Enginn þingmeirihluti fáanlegur með því að skattleggja stríðsgróðann, eignaaukningu stríðsgróðans sérstaklega, né til þess að koma föstu skipulagi á innflutningsverzlunina og flutninga til landsins. Verðbólgan jókst og alls konar spákaupmennska án þess nokkuð fengist að gert. Stríðið enn í algleymingi, þótt endalok þess mættu teljast fyrirsjáanleg. Innstæður landsmanna erlendis voru komnar yfir 500 millj. ísl. króna. Það, sem því mest kallaði að þá, var að gera ráðstafanir til þess, að þessu fé yrði breytt í varanleg innlend verðmæti og koma þannig í veg fyrir, að það yrði gert að eyðslueyri og yki enn á verðbólguna og afleiðingar hennar. Allt frá því samkomulag náðist um lausn sambandsmálsins og stofnun lýðveldis vorið 1944, höfðu viðræður öðru hverju átt sér stað milli þingflokkanna fjögurra um nauðsyn samsteypustjórnar. Allir virtust sammála um, að nauðsynlegt væri, að mynduð yrði stjórn, sem hefði þingmeirihluta eða alla flokka að baki sér. Þegar viðræður þessar urðu árangurslausar, sneri formaður Sjálfstæðisflokksins, Ólafur Thors, sér til Alþýðuflokksins og spurðist fyrir um, hvort hann vildi styðja og taka þátt í stjórn þriggja flokka, Sjálfstæðisflokksins, Sósíalistaflokksins og Alþýðuflokksins. Afstaða Alþfl. hafði í öllum þessum viðræðum, eins og líka í viðræðum um myndun stjórnar með Framsfl. og Sósfl. veturinn 194–43, ávallt verið hin sama: þ. e. að það færi eftir málefnum, hvað gert yrði. Sama var svarið við málaleitan Ólafs Thors, það, hvort Alþfl. tæki þátt í stjórnarmyndun, væri fyrst og fremst undir því komið, hvaða mál stjórnin tæki að sér að koma fram, hvenær og á hvern hátt. Alþýðuflokkurinn krafðist þess, að flokkarnir gerðu með sér opinberan málefnasamning, sem stjórnarsamstarfið yrði byggt á. Því meiri nauðsyn opinberra samninga, sem vitað var, að milli Alþfl. og hinna flokkanna hvors um sig höfðu verið litlir kærleikar, mjög mikill skoðanamunur við Sjálfstfl. um málefni og við Sósfl. um aðferðir til að koma málum fram og um baráttuaðferðir. Niðurstaðan varð sú, að hinir tveir flokkarnir féllust á svo margar og þýðingarmiklar kröfur Alþfl., að flokkurinn ákvað að taka þátt í stjórnarmyndun og samstarfi á þeim grundvelli, sem í málefnasamningnum segir. Samningurinn er öllum kunnur. Skal því ekki fjölyrt um hann. En það er ekki ofmælt, að hann fékk yfirleitt góða dóma hjá þjóðinni, þótt ýmsum þætti næsta undarlegt, að Sjálfstfl. og Sósfl. hefðu fallizt á ýmis atriði hans. Eins og áður er sagt, taldi Alþfl. höfuðnauðsyn, að tafarlaust yrðu gerðar ráðstafanir til þess, að mikill hluti erlendu inneignanna yrði bundinn til kaupa á framleiðslutækjum til þess að tryggja framtíðaratvinnu, meiri eftirtekjur af hverri vinnustund eða degi og fyllri hagnýtingu afurðanna, En augljóst var, að það yrði eigi gert, ef hörð átök og harkalegar deilur yrðu vegna krafna um kauplækkanir eða óeðlilegar kauphækkanir. Alþfl. taldi því nauðsynlegt að fá tryggingu fyrir því, að svo yrði eigi a. m. k. - á næsta ári, meðan þessar ráðstafanir yrðu gerðar. Yfirlýsing atvinnurekendasambandsins um, að þeir mundu ekki leita eftir kauplækkun á árinu 1946 og yfirlýsing Alþýðusambandsins fyrir sama tíma var Alþfl. nægileg trygging í þessu efni. Í samræmi við óskir og till. Alþfl. var því yfirlýst af forsætisráðherra, er hann gerði grein fyrir málefnasamningnum, að það væri meginstefna. stjórnarinnar að tryggja það, að allir landsmenn gætu haft atvinnu við sem, arðbærastan atvinnurekstur. - Þessu marki skyldi leitazt við að ná meðal annars með þessu: „1. Af erlendum gjaldeyri bankanna í Bretlandi og Bandaríkjunum sé jafnvirði eigi minna en 300 millj. íslenzkra króna sett á sérstakan reikning. Má eigi ráðstafa þeim gjaldeyri án samþykkis ríkisstjórnarinnar og eingöngu til kaupa á eftirtöldum framleiðslutækjum : 1. Skip, vélar og efni til skipabygginga o. fl., samtals a. m. k. 200 milljónir króna. 2. Vélar og þess háttar til aukningar og endurbóta á síldarverksmiðjum, hraðfrystihúsum, niðursuðu svo og til tunnugerðar, skipasmíða o. fl. - um 50 milljónir króna. 3. Vélar og þess háttar til áburðarverksmiðju, vinnslu og hagnýtingu landbúnaðarafurða og jarðyrkjuvélar og efni til rafvirkjana o. fl. - um 50 milljónir króna. Fært skal milli flokka, ef ríkisstjórnin telur ráðlegt, að fengnum tillögum nefndar þeirrar, sem um getur í 4. lið hér á eftir. Nefnd sú geri sem fyrst tillögur um frekari hagnýtingu erlendra innstæðna, svo sem um efniskaup til bygginga. Almennt byggingarefni, svo sem sement og þess háttar, telst með venjulegum innflutningi. Efni til skipa, véla og þess háttar, sem smíðað er innanlands, telst með innflutningi framleiðslutækja. 2. Ríkisvaldið hlutast til um, að slík tæki verði keypt utanlands eða gerð innanlands svo fljótt sem auðið er. 3. Tæki þessi skulu seld einstaklingum og félögum, og slík félög m. a. stofnuð að opinberri tilhlutan, ef þörf gerist. Framleiðslutæki, sem keypt kunna að verða fyrir framlag hins opinbera að nokkru eða öllu leyti, skulu ekki seld með tapi, nema öll ríkisstjórnin samþykki eða Alþingi ákveði. 4. Ríkisstjórnin skipar nefnd, er geri áætlanir um, hver atvinnutæki þurfi að útvega landsmönnum til sjávar og sveita, til að forðast, að atvinnuleysi skapist í landinu. 5. Ríkisstjórnin setur nánari reglur um starfssvið nefndarinnar og vald hennar. Skal þar m. a. ákveðið, að nefndin skuli leita fyrir sér um kaup framangreindra framleiðslutækja erlendis og smíði þeirra innanlands og hafa milligöngu fyrir þá aðila, sem þau vilja kaupa og þess óska. Komi í ljós, að vegna viðskiptareglna annarra þjóða verði talið hagkvæmt eða nauðsynlegt, að einungis einn aðili fjalli um kaup ofangreindra tækja, svipað og nú er um sölu á flestri útflutningsvöru landsmanna, skal ríkisvaldið hafa alla milligöngu í þeim efnum. 6. Við nýsköpun þá á atvinnulífi þjóðarinnar, er hér hefur verið getið, skal hafa sérstaka hliðsjón af þeim sölumöguleikum, sem tekst að tryggja Íslandi í heimsviðskiptunum. Framkvæmdum innanlands í sambandi við öflun þessara framleiðslutækja skal haga með hliðsjón af atvinnuástandi í landinu, í því skyni, að komið verði í veg fyrir atvinnuleysi, meðan verið er að útvega hin nýju framleiðslutæki. Ríkisstjórnin mun taka til athugunar, hverjum öðrum framkvæmdum ríkisvaldið skuli beita sér fyrir í því skyni að forðast atvinnuleysi. Fjár til þessara þarfa skal, að svo miklu leyti sem það fæst eigi með sköttum, aflað með lántökum, e. t. v. skyldulánum. Athugað skal, hvort til greina komi skylduhluttaka í atvinnutækjum eftir fjáreign.“ Krafa Alþfl. um það, að mestur hluti stríðsgróðans í erlendum innstæðum yrði notaður til kaupa á hentugum nýtízku framleiðslutækjum, er beint framhald af fyrri stefnu flokksins og aðgerðum. Frumskilyrði þess, að atvinnureksturinn geti veitt þeim, sem hann stunda, lífvænleg kjör, er, að áhöld og tæki, sem notuð eru, séu sem hentugust og fullkomnust, svo að hver vinnustund eða dagur verði verðmeiri, skili meiri afrakstri. Í stað þess að einblína á lækkun kaups á að beina orku og athygli að því að auka afköstin og hagnýta afurðirnar til hins ýtrasta. Hann álítur það engan „slettirekuskap“, þótt hið opinbera, ríki og sveitarfélög hafi afskipti af þessum málum, telur það þvert á móti höfuðverkefni þessara aðila. Þótt sumir hafi orðað það svo, að með því væri hið opinbera að „flækjast fyrir einkaframtakinu,“ þá hefur hann aldrei látið það á sig fá. Hann lítur svo á, að starfsorka sé undirstaða allrar velmegunar og því sé það skylda þjóðfélagsins að sjá fyrir því, að þeir, sem vinna, eigi völ hinna beztu tækja. Mín fyrsta ganga hér á Alþingi fyrir nærri 18 árum var þeirra erinda að útvega Samvinnufélagi Ísfirðinga ríkisábyrgð, svo að það gæti með tilstyrk bæjarins, hafnarsjóðs og ýmissa góðra manna komið upp útgerð í bænum, þegar einkaframtakið brást og lánardrottnar seldu mest af skipunum burt úr bænum. Þá var ráðizt í það að kaupa, ekki gömul skip og ódýr, heldur nýjustu og hentugustu gerð báta, sem þá voru fáanlegir, 7 báta nálægt 50 lestum hvern. Ýmsum þótti þetta í stórt ráðizt þá, bærinn eignalítill og mennirnir flestir örsnauðir. En þessi stofn hefur síðan verið undirstaðan undir athafnalífi bæjarins, undirstaða undir freka.ri framkvæmdum og áframhaldandi vexti bátaflotans þar. Ísfirðingar eru nú að undirbúa stofnun iðjuvers til að hagnýta allar fiskafurðir til fullnustu, auk stórfelldrar stækkunar bátaflotans. Síldarverksmiðjur ríkisins voru næsta skrefið. Þeim var komið á fót gegn harðsnúinni baráttu og þrátt fyrir mestu hrakspár. Síldarverksmiðjunum hefur síðan fjölgað og þær stækkað svo, að síldariðnaðurinn er nú einn veigamesti þátturinn í atvinnulífi okkar. Síldin hafði áður verið eins og happdrætti. Aðeins örlítill hluti var saltaður af því, sem hægt var að veiða. Síldarkaupmennirnir voru stórríkir annað árið og gjaldþrota hitt. Þegar erlenda útgerðin í Hafnarfirði hætti, var ástandið ekki ósvipað þar og á Ísafirði. Þá réðst bærinn í það stórræði að kaupa togara 1931 og annan 1934. Það er ekki ofmælt, að bæjarútgerðin í Hafnarfirði hafi ... ............ Hæstv. atvmrh. fannst fátt til um samstjórn Alþfl. og Framsfl. 1934–38. En það er öllum kunnugt, að þetta voru erfið ár. Saltfiskmarkaðir brugðust eða lokuðust með öllu, og fiskflutningar voru takmarkaðir. Fyrstu verk samstjórnarinnar voru að leita nýrra úrræða, nýrra leiða í stað þeirra, sem lokuðust. Síldarútvegsnefnd tók við sölu saltsíldarinnar eða síldin var verkuð á annan hátt og síldarverksmiðjurnar voru auknar mjög. Fiskimálanefnd var sett á stofn. Hún gekkst fyrir byggingu hraðfrystihúsa og tók við útflutningi á freðfiski, en sá atvinnuvegur hefur síðan farið hraðvaxandi ár frá ári. Auk þess mikla undirbúningsstarfs, sem unnið var á þessum sviðum árin 1935–'38, hefði eigi verið unnt að færa sér í nyt þá miklu sölumöguleika fyrir freðfisk, sem mynduðust eftir að stríðið hófst. Þá var einnig hafin karfaveiði og karfavinnsla og herðing á fiski og fengin mikil reynsla, sem síðar mun að gagni koma. Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda var stofnað og niðursuðuverksmiðja byggð. Sogsvirkjunin var framkvæmd á þessum árum og undirbúningi lokið undir virkjun á Ísafirði og Akureyri. Fyrir þessu þingi liggur frv. frá atvmrh., þar sem gert er ráð fyrir, að 15% af andvirði útflutnings vors renni í nýbyggingar til kaupa á framleiðslutækjum. Þetta er sjálfsögð og skynsamleg ráðstöfun. Í grg. þessa frv. er línurit, sem sýnir, að á árunum 1935–'39 hafi að meðaltali 13% af útflutningi, en það svarar til 15% af innflutningi, verið varið til kaupa á nýjum framleiðslutækjum. Þetta er þá aukningin, sem hann ætlast til, að gerð verði frá þessum hraksmánarlegu árum. Ég hef talið rétt að drepa á þessi atriði til þess að sýna fram á samhengið milli fyrri aðgerða Alþfl. og framkvæmda og fyrirætlana núverandi ríkisstj. á þessum sviðum. Af þessu er ljóst, hvers vegna Alþfl. lagði svo mikla áherzlu á það, að ýtarlega yrði kveðið á í stjórnarsamningnum um þetta atriði, kaup á nýjum framleiðslutækjum. Ég sagði áðan, að stjórnarsamningnum hefði yfirleitt verið vel tekið. Þó er ekki því að leyna, að af hálfu stjórnarandstöðunnar, Framsfl., hefur þessu verið fundið margt til foráttu: Röksemdafærsla þeirra hefur verið mjög einkennileg, vegna þess að tvenn rök hafa þar verið flutt af sömu mönnum. Í fyrsta lagi, að það sé fullkomið glapræði að rjúka til í flýti og kaupa framleiðslutæki. Við eigum heldur að bíða og geyma peningana, þangað til skipin og önnur tæki lækka í verði. Kaupið er líka svo hátt, að útgerð skipanna getur ekki borið sig. Við eigum að bíða með kaupin, þar til reksturinn er tryggður. Í öðru lagi harma svo þessir sömu menn, að ekkert muni verða úr framkvæmdum og loforðum ríkisstj. sé ekki treystandi í þessu efni. Yfirlýsingin sé markleysa, tálvonir og gyllingar handa fólkinu, allt verði þetta svikið. Þeir séu þeir réttu nýsköpunarmenn. Hvort tveggja getur þetta ekki staðizt: Eitt rekur sig á annars horn. Nú er varla hægt að hampa síðari röksemdinni lengur. Þegar hafa verið keyptir 30 togarar, yfir 100 vélbátar og 10–20 ýmiss konar flutningaskip. Hér er beinlínis sköpuð atvinna fyrir a. m. k. 3000 manns. Þegar þess er gætt, að ekki eru nema 7 mánuðir liðnir síðan Evrópustríðinu lauk og enn skemmra síðan Japanar gáfust upp, verður ekki annað með sanni sagt en ríkisstj. hafi staðið við loforð sín í þessu efni, gert það, sem í hennar valdi stóð. Stríðsgróðinn á að vera, stofnfé og áhættufé fyrir þann grundvöll, sem nýsköpunin byggist á, en ekki er enn séð, hverjir verða kaupendur hinna nýju framleiðslutækja og reka þau. En svo sýnir það sig, er þeir, sem mest hafa grætt, draga sig í hlé og vilja ekki hætta gróðanum, að þá verður enn meira knýjandi, ég vil segja óhjákvæmilegt, að taka af stríðsgróðanum. -En hefði verið skynsamlegra að bíða? Hve lengi? Hvenær lækkar verðið úti, - og hvenær verður fengin trygging fyrir því, að reksturinn beri sig? Og hvað verður mikið eftir af hinum erlendu innstæðum, þegar sá tími er kominn? Ef við getum ekki lifað af því að veiða og verka fisk og selja hann í samkeppni við aðrar þjóðir, þegar við höfum jafngóð eða betri skip en þær, á hverju getum við þá lifað? Annað atriði í stjórnarsamningnum þykir mér rétt að nefna. Stj. hét því samkv. kröfu Alþfl. að setja ný lög um laun opinberra starfsmanna þegar á þingi í fyrravetur. Það loforð var efnt að fullu á tilsettum tíma, og var þar með mikil réttarbót fengin, sem bæði var nauðsynleg og gleðileg. Næsta skrefið á að vera að setja lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. - Í stjórnarsamningnum er ekkert ákvæði beinlínis um úrbætur á húsnæðisleysinu. En í yfirlýsingu, sem ég las upp áðan, segir, að gera skuli „tillögur um frekari hagnýtingu erlendra innstæðna, svo sem um efniskaup til bygginga“. - Ástæðan til þess, að Alþfl. taldi ekki rétt að fastbinda meira en 300 millj. kr. til kaupa á framleiðslutækjum, var sú, að honum var ljóst, hversu aðkallandi var að ráðast í stórfelldar byggingar íbúðarhúsa, auk byggingarframkvæmda í sambandi við hin nýju framleiðslutæki. Þess vegna var nauðsynlegt að sjá um, að nægur erlendur gjaldeyrir væri eftir skilinn til að mæta þörfinni fyrir byggingarefni. Um húsnæðisvandræðin og nauðsyn íbúðarbygginga er óþarft að fjölyrða. Ástandið í þessum efnum er á hvers manns vitorði. Nú hefur félmrh. (FJ) lagt fyrir Alþ. frv. til l. um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, en byggingar í sveitum er ekki talið, að falli undir verksvið hans, en fylgi landbúnaðarmálunum. - Þykir mér rétt að gera stuttlega grein fyrir helztu nýmælum í frv. þessu, þar eð ég tel, að ef það verður að lögum, sé stórt spor stigið til þess að vinna bug á húsnæðisvandræðunum. Frv. er í 4 köflum. Hinn fyrsti er um breytingu á l. um verkamannabústaði, annar kaflinn er um byggingarsamvinnufélög, þriðji kaflinn um íbúðarbyggingar sveitarfélaga og hinn fjórði um innflutning og skiptingu byggingarefnis o. fl. Lögin um verkamannabústaði voru sett og hafa síðan verið endurbætt fyrir forgöngu Alþfl. gegn harðri andstöðu þeirra, sem telja, að einkaframtakið eigi að leysa þessi mál. Þau hafa þegar gert stórkostlegt gagn, en væru nú ófullnægjandi til að leysa þau verkefni, sem aðkallandi eru, nema þeim sé breytt og fjárframlög aukin. Helztu breyt. samkv. frv. eru þessar: 1. Tillag sveitarsjóða og ríkis hækkar úr 2 kr. frá hvorum aðila upp í 4 kr. lágmark, en má fara upp í 6 kr., ef bæjarstjórn ákveður verðlagsuppbót. 2. Inngönguskilyrði eru rýmkuð. Allir, sem ekki fara fram úr 7000 kr. tekjum að viðbættum 4000 kr. fyrir hvert skyldmenni, geta notið fullra réttinda. 3. Stofna má innlánsdeildir í félögunum, þar sem menn geta safnað smám saman fyrir framlagi sínu í íbúðina. 4. Vextir verði 2%. 5. Lánstími verði allt að 75 árum. 6. Lánin verði í 4 flokkum. Þeir, sem geta lagt meira fram og betur eru stæðir, fá lán til 42 ára, allt að 85% kostnaðarverðs. Þeir, sem minnsta getu hafa, fá lán til allt að 75 ára og 90% af kostnaðarverði. Til þess að eignast íbúð, sem kostar 66–67 þús. kr., þarf því að leggja fram 6–7 þús. kr. Ef 66 þús. kr. lán fæst til 75 ára, yrði ársgjaldið 1548 kr., afborganir og vextir, eða aðeins 129 kr. á mánuði. Ef lánið er til 42 ára, yrði ársgjaldið 2124 kr., eða 171 kr. á mánuði. Sé gert ráð fyrir, að l. taki til staða með 10 þús. íbúa, yrðu tekjur byggingarsjóðsins frá 1,9 millj. til 2.7 millj., en það ætti að nægja til að greiða vextina af 2000 íbúðum. Tekjur byggingasjóða Rvíkur, ef framlag er 6 kr., ætti að verða ca. 1,4 millj. á ári, en það ætti að nægja fyrir vöxtum eitthvað á annað þúsund íbúa. Gert er ráð fyrir, að samvinnubyggingarfélögin fái ríkisábyrgð fyrir 80% af kostnaðarverði og mega vera tvö í hverju sveitarfélagi. Hér í Rvík búa um 1500 manns í bröggum og 200 fjölskyldur í húsnæði, sem er alveg óhæft til íbúðar. Ekki er hægt að búast við því, að verkamannabústaðir og samvinnufélög leysi vanda alls þessa fólks. En slík íbúðarhverfi eru meinsemd, mannskemmandi. Þessu verður að útrýma. Skv. frv. er gert ráð fyrir, að þar, sem fólk býr í heilsuspillandi íbúðum og ekki verður úr bætt á annan hátt á nægilega skömmum tíma, skuli bæjarfélagið gera ráðstafanir, er bæti úr húsnæðisvandræðunum á 4 árum, með því að byggja sjálft íbúðir. Ríkissjóður og bæjarsjóður leggi þá hvor um sig fram 16% af kostnaðinum, en 4/5 hluta skal ríkissjóður útvega sem lánsfé til 50 ára með 3% vöxtum. Íbúðirnar má síðan selja eða leigja þeim, sem húsnæðislausir eru og ekki geta notað sér samvinnufélög eða verkamannabústaði. Samkv. fjórða kafla frv. er gert ráð fyrir, að ef skortur er á byggingarefni og iðnaðarmönnum, skuli skammta efnið þannig, að íbúðarhús til almenningsþarfa gangi fyrir ásamt nauðsynlegustu framkvæmdum í sambandi við framleiðsluna. Það er ekki ofmælt, að ef frv. þetta verður að l. og framkvæmd þeirra er í lagi, þá sé stórt skref stigið til þess að vinna bug á húsnæðisleysinu og bölvun þess. Ekki er um þetta samið beinlínis. En ég vænti þó, að Alþ. sjái nauðsynina og samþ. það í höfuðatriðum. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur einróma skorað á Alþ. að gera svo. - En við svo búið má ekki standa. Börn ná ekki fullum þroska. Fullorðnir bíða heilsutjón. Allt heimilislíf er að engu gert. Eins og fyrr var sagt, lýsti ríkisstj. því yfir sem meginstefnu sinni, að allir landsmenn hafi atvinnu við sem arðvænlegastan atvinnurekstur. Í yfirlýsingu ríkisstj. segir einnig, að ríkisstj. hafi ákveðið að koma á á næsta Alþ. jafnfullkomnu kerfi almannatrygginga og í nágrannalöndunum. Um þetta voru einnig gerðir samningar þegar Alþfl. og Framsfl. gengu saman í stjórn 1934. Samkv. þessu frv. er öllum tryggingum steypt saman í eitt kerfi. Tryggingin er að meginefni tvíþætt: Annars vegar heilsuvernd og hins vegar tekjutrygging. - Í Rvík er gert ráð fyrir 1970 kr. í ellilífeyri fyrir hjón, þegar bæði fá lífeyri, en 1200 kr. á ári, þegar aðeins annað fær hann. Utan Rvíkur og kaupstaða, sem hafa yfir 2000 íbúa, verða upphæðirnar 1440 kr. fyrir hjón og 900 kr. fyrir einstaklinga. Ef gamalmenni tekur ekki lífeyri strax, hækkar hann um 5% með hverju ári, sem líður framyfir 67 ára aldur. Barnalífeyrir er greiddur, unz börn eru fullra 16 ára, eftir nánar ákveðnum reglum, og er hann 800 kr. í Reykjavík og stærri bæjum, en kr. 600 á stöðum undir 2000 íbúa. Þessi lífeyrir er greiddur elli- og örorkulífeyrisþegum, ekkjum, börnum, sem misst hafa foreldra sína og enga fyrirvinnu hafa, fráskildum konum o. fl. - Þá eru greiddar fjölskyldubætur til foreldra, sem hafa á framfæri 4 börn eða fleiri innan 16 ára aldurs. Fjölskyldubæturnar eru í Rvík 400 kr., en á stöðum undir 2000 íbúa 300 kr. Bæði barnalífeyri og fjölskyldubætur skal eingöngu nota til framfærslu og menntunar börnum þeim, sem hlut eiga að máli. - Þá skal greiða bætur til mæðra og ekkna. Gert er ráð fyrir þrenns konar bótum til mæðra við barnsburð. Í fyrsta lagi 80 kr. sem allar mæður eiga rétt á, og í öðru lagi fá mæður, sem vinnu stunda utan heimilis, auk þessara 80 kr. 140 kr. á mánuði í allt að 3 mánuði, ef vissum skilyrðum er fullnægt, og í þriðja lagi fá mæður, sem ekki stunda atvinnu utan heimilis síns, auk þessara 80 kr. 20 kr. upp í fæðingarkostnaðinn. Öllum ekkjum sé greiddur lífeyrir, og auk þess fá allar ekkjur barnalífeyri, sem hafa börn á framfæri sínu innan 16 ára aldurs. Mæður, sem stunda atvinnu utan heimilis síns, fá fæðingarstyrk, sem nemur 140 kr. á mánuði. Er hann greiddur í 12 vikna tíma, - í 6 vikur fyrir barnsburð og 6 vikur eftir. Kona, sem hefur 3 börn á framfæri sínu, fær fyrir börnin 7000 kr., en fyrir sjálfa sig. 1700 kr. Þetta eru hinar föstu greiðslur, en auk þess eru greiddir dagpeningar fyrir sjúkralegu. Í sjúkrabætur er greitt kr. 7.50 á dag fyrir gifta menn, en kr. 5.00 fyrir ógifta. Tilgangurinn með þessu er sá að tryggja að móðirin þurfi ekki að líða skort, þótt tekjurnar bregðist. Við lítum svo á, að það sé meginskylda þjóðfélagsins að tryggja félagslegt öryggi þegnanna gegn skorti og öðru böli, sem orsakast af þeim ástæðum, sem hlutaðeigendur eiga ekki vald á. Þegnarnir eiga rétt á, að þjóðfélagið veiti þeim slíkt öryggi í svona tilfellum. Samkv. frv. er gert ráð fyrir, að allir hafi sama rétt til bóta. Sumum finnst það óeðlilegt, vegna þess að menn hafa mismunandi tekjur. Um þetta eru skiptar skoðanir, en þó varð það ofan á í n. að láta alla hafa sama rétt, og er þetta algerlega í samræmi við annað þvíumlíkt, sem hér hefur tíðkazt, svo sem við slysatryggingar, í sjúkrasamlögunum, við lífeyrisgreiðslu o. s. frv. Einnig er veittur styrkur til landbúnaðar og sjávarútvegs án tillits til efnahags, enda er mat á efnahag manna hvimleitt og vandasamt verk, sem nær ekki tilgangi sínum. Það sýnir sig samkv. skýrslum, að það er sáralítill hluti þjóðarinnar, sem er svo efnum búinn, að hann þarf ekki á styrk að halda, og um hann munar því tiltölulega lítið. N. leggur til, að lífeyrisgreiðslur verði háðar efnahag manna 5 fyrstu árin frá gildistöku l., en síðan eða eftir 1. jan. 1952 hefjist fullar lífeyrisgreiðslur án tillits til tekna. Iðgjöldin eru breytileg. Lægsta gjald er fyrir ógifta konu á 2. verðlagssvæði 7 kr. á mánuði, en hæst 15 kr. á mánuði fyrir kvæntan mann á 1. verðlagssvæði, miðað við núv. vísitölu, 285. Atvinnurekendur eiga að borga slysatryggingu og auk þess fast iðgjald fyrir hvern þann, sem rétt á til slysabóta. Heilsuvernd verður aukin verulega, og sjúkrasamlögin taka hana undir sína þjónustu. Í staðinn fyrir mörg gjöld, t. d. í sjúkrasamlög og lífeyrissjóð, og þar af leiðandi verða margar tegundir sjóða, er nú ætlazt til, að öll þessi gjöld renni í einn sjóð, tryggingasjóð, er tekur yfir allar tegundir trygginga. Hvað kostar nú allt þetta? munu margir spyrja. Áætlaður kostnaður er samtals 72 millj. kr. En nú er varið 40 millj. til þessara trygginga, svo að bein kostnaðaraukning er 32 millj. kr. Ráðgert er, að þessi auknu útgjöld skiptist þannig: Hinir tryggðu greiði 20.9 millj. eða 29%. Atvinnurekendur greiði 11.8 millj. eða 16.5%. Sveitarfélög greiði 15.3 millj. eða 21%. Ríkissjóður greiði 24 millj. eða 33.5%. Ætlazt er til, að framlag ríkissjóðs hækki um 11 millj. kr., en sveitarfélaga um 5 millj. kr. - Tekjur í fjárl. eru nú áætlaðar um 138 millj. kr., en útgjaldaaukningin, sem af tryggingunum leiddi, er 11 millj. kr. Hækkun þeirra mundi því nema 9–10% til að ná settu marki. Heildarupphæð útsvara landsmanna nemur nú 50 millj., og lætur því nærri, að aukning útsvaranna mundi einnig nema 10%. Nú er ekki nema eðlilegt, þótt einhver spyrði: Er okkur þetta ekki um megn? Þá er fyrst að athuga tekjur þjóðarinnar í heild. Árið 1943 námu þær um 750 millj., en 1944 hafa þær sennilega numið 800 millj. Ef þetta er rétt, þá ættu heildarútgjöld trygginganna að nema 9% af þjóðartekjunum. Ekki verður með sanni sagt, að það sé ýkja mikið, þegar þess er gætt, hversu víðtækar tryggingarnar eru. Rétt er að geta þess, að í frv. eru engin ákvæði um atvinnuleysistryggingar. En n. hefur einnig til athugunar tillögur Jóns Blöndals um Atvinnustofnun ríkisins. Er ráðgert, að til hennar renni 3 millj. kr. af árlegum tekjum tryggingasjóðs, þegar hún verður komin upp. Hækkun á elli- og örorkulífeyri nemur um 75%, og er það langmesta hækkun á einum lið. Ég sé nú, að tími minn er á þrotum, en e. t. v. gefst mér tækifæri síðar að skýra nánar frá frv. þessu. Ég vil að lokum endurtaka það, að ég tel það meginverkefni, sem fyrir þ. þessu liggur, vera þau tvö frv., sem ég hef drepið á, en það eru frv. um opinberan styrk til íbúðarhúsabygginga og tryggingafrv., sem samið hefur verið um, að gangi fram á þessu þingi. Mér er ánægja að lýsa því yfir, að um þau atriði, sem framkvæma átti, hefur verið hið bezta samkomulag á milli stjórnarflokkanna.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Það mun sjaldan hafa þekkzt aumari frammistaða hjá stjórnarandstæðingum en sú, sem Hermann Jónasson sýndi í gærkvöldi, jafnvel enn aumari en efni stóðu til. Er þó málstaður Framsóknar alveg sérstaklega illur nú, er hún velur sér það hlutskipti að reyna að draga kjark úr landsmönnum einmitt þegar þeir þurfa hvað mest á djörfunginni að halda. En mótsagnakenndari árásir á ríkisstj. en þær, sem Hermann Jónasson og Co. tvinnaði saman, er varla hægt að hugsa sér. Í einu orðinu segir Hermann, að nýsköpunin sé ekkert nema skýjaborgir, hún sé bara pappírsnýsköpun og verði aldrei meira. Í næstu setningu segir hann, að stjórnin sé að framkvæma nýsköpunina og það með slíkum krafti, að það valdi ofþenslu í atvinnulífinu, þessi framkvæmd sé bókstaflega stórhættuleg. Þá virtist hann vera kominn á Vísislínuna alkunnu, að framkvæmd nýsköpunarinnar sé glæpur, landráð og svikráð við þjóðina. En í þriðju setningunni er Hermann allt í einu búinn að bylta öllu við: þá er nýsköpunin hvorki skýjaborgir né glæpur, þá er hún Framsóknarfrumburður, sem Hermann hefur velþóknun á, og sjá, Hermann hefur sjálfur hinar fegurstu fimm ára áætlanir til þess að framkvæma. Það er ekki þægilegt fyrir Hermann Jónasson að vera í senn svartasta afturhald landsins og þurfa svo öðru hvoru að sýnast róttækur til þess að glata ekki síðustu leifunum af fylgi sínu og veifa þá framan í fólkið sömu hugsjónunum og hann bannfærir í hinu orðinu. Hermann Jónasson og Framsfl. hafa haft eitt tækifæri til þess að taka þátt í nýsköpunarstjórn þjóðarinnar. Þeir slepptu því tækifæri, af því að þessir kumpánar bjuggust við að geta eyðilagt stjórnarmyndunina og nýsköpunina alveg. Hermann Jónasson og Framsfl. hafa síðan haft tækifæri til þess að vinna að framkvæmd nýsköpunarinnar sem hverjir aðrir íslenzkir borgarar. Þeir eru svo sem hvorki valdalausir vesalingar, umkomulausir fátæklingar né fjárlausir, þessir herrar, þó að ekki sitji þeir í ríkisstj. En þeir hafa engan lit sýnt á því að taka samsvarandi þátt í nýsköpuninni eins og aðrir borgarar þessa lands: atvinnurekendur, verkamenn og bændur. Hið volduga og ríka S.Í.S., er þeir stjórna, hefur verið allra stórfyrirtækja smávirkast um nýsköpunina. Landsbankastjórinn, sem flokkur þeirra á, hefur verið manna fjandsamlegastur nýsköpuninni, og blað þeirra, Tíminn, hefur svo gersamlega afhjúpað hatur sitt við nýsköpunina, að hann hefur meira að segja ekki getað dulið gleði sína, er slys hefur komið fyrir eins og það, að nýbyggt skip hefur sokkið. Hermanni Jónassyni þýðir ekkert að reyna að breiða með lýðskrumi og fögrum loforðum yfir afturhaldseðli sitt. Fólkið sér í gegnum þá sauðargæru hans, hún er orðin svo gatslitin af langri og freklegri brúkun. Nazisminn í Þýzkalandi gat reynt svoleiðis aðfarir, þegar Hermann var niðri í Köpenick að lesa, hvernig berja skyldi á verkamönnum. En síðan er alþýðan búin að sjá, hvað undir slíku lýðskrumi afturhaldsins býr, og farin að vara sig. Og allra sízt mun þó þjóðin taka fimm ára áætlanir hans um nýsköpun alvarlega, þótt hann veifi þeim í vinstri hendinni, þegar hún horfir á hann stinga Jóni Árnasyni, svarnasta andstæðingi nýsköpunarstefnunnar, í bankastjórn Landsbankans með þeirri hægri til þess að berjast á móti nýsköpuninni. Íslenzka þjóðin þekkir aðeins eina 5 ára áætlun Hermanns Jónassonar, og við þá áætlun hélt hann líka fast í gærkvöld. Sú 5 ára áætlun var eini fasti punkturinn, þegar þessi þekkti fimleikamaður var að sýna listir sínar í því að fara í gegnum sjálfan sig. 1941 gerði Hermann Jónasson eina áætlun : Kaup hins fátæka manns skal lækka eða því a. m. k. haldið niðri. Í ársbyrjun 1942 byrjaði svo Hermann Jónasson framkvæmdir á þessari áætlun. Kauphækkanir bannaðar með l., verkamenn sviptir samningsfrelsi og byrjað að tryggja stríðsgróðamönnum meiri gróða en nokkru sinni fyrr. Hermann Jónasson sagði síðar á því ári, að þessi áætlun hefði mistekizt, vegna þess að Sjálfstfl. hefði runnið frá því að framkvæma hin ágætu gerðardómsl. Árið 1943 segir Hermann Jónasson allt vera komið í öngþveiti, vegna þess að hans stórkostlega áætlun hafi ekki verið framkvæmd. Og allt er þetta því að kenna, að íhaldið rann frá því að framkvæma gerðardómsl. Árið 1944 segir Hermann Jónasson : Stöðvun, hrun, vegna þess að íhaldið þorði ekki að berja verkalýðinn niður með mér og framkvæma áætlun mína. 1945 segir Hermann Jónasson : Hrunið er komið. Allt er þetta vegna þess, að ekki var farið að mínum ágætu ráðum og framkvæmd gerðardómsl., þrælal. Áætlunin hans Hermanns Jónassonar er því orðin 5 ára gömul. Og hve fögur og fyrirheitarík er hún ekki! Er hún ekki lifandi eftirmynd skapara síns? Hrokinn, ofbeldislöngunin, rangsleitnin, allt einkennir þetta 5 ára áætlun Hermanns Jónassonar, sem honum tókst ekki að framkvæma. Þjóðin þekkir því hina einu sönnu 5 ára áætlun Hermanns Jónassonar, og hún mun aldrei gefa honum tækifæri til að framkvæma þá 5 ára áætlun kúgunarinnar, kauplækkunarinnar og þrældómsins. Því að hver yrði framkvæmd þeirrar 5 ára áætlunar? Hún liggur í augum uppi: Harðvítugasta barátta innan þjóðar vorrar milli verkamanna og atvinnurekenda, svo harðvítug, að þjóðfélaginu stafaði stórhætta af. Við skulum láta Hermann Jónasson sjálfan dæma um þennan verknað að kljúfa þannig þjóðina og æsa stéttir hennar til hatrömmustu baráttu. Hermann Jónasson sagði í gærkvöld : Hver þjóð, sem lætur kljúfa sig í sundur, tortímir sér. Hv. þm. minntist meira að segja á kvislinga í sambandi við slíkan verknað. En hvert var verkið, sem Hermann Jónasson var að reyna að framkvæma, eina verkið, sem hann hefur haldið fast við að reyna að framkvæma í 5 ár: Það er að kljúfa þjóðina í sundur í tvær hatrammar fylkingar, sem berist á banaspjót, þó að það kosti það, að frelsi hennar og efnahagsleg afkoma glatist. Hvaða mark verðskulda slíkir menn eftir orðum Hermanns Jónassonar? Og svo klykkir þessi frumkvöðull 5 ára áætlunar hermennskunnar, sem þjóðin vildi ekki sjá, út með því að hrópa til fólksins: Sjáið mig, ég er hinn eini bjargvættur ykkar, ég er fulltrúi og fyrirmynd heilbrigðra umbótamarina. Svo vantaði náttúrlega ekki, að við sósíalistar fengjum viðeigandi sendingu frá þessum „heilbrigða umbótamanni“. Þjóðin átti að vara sig á okkur, við vorum svo ægilegir niðurrifsmenn. Hann virtist ætla að sanna það með fölsuðum tilvitnunum úr Morgunblaðinu. En staðhæfingar duga lítt. Þjóðin mun dæma oss sem hann eftir verkunum. Við höfum verið í stj. eitt ár. Það er glæsilegasta uppbyggingarár, sem þekkzt hefur í sögu íslenzks atvinnulífs frá upphafi vega. Og ef Hermann Jónasson ætlar að telja þjóðinni trú um, að kaup á 30 togurum, allmörgum vélbátum, undirbúningur undir byggingu síldarbræðsluverksmiðju og fleiri slíkar aðgerðir séu niðurrif, en bann á kauphækkun verkamanna, þrælalög gegn verklýðssamtökunum og fangelsun verklýðsleiðtoga séu hins vegar heilbrigðar umbætur, þá er ég hræddur um, að þjóðin endi með því að rífa Hermann Jónasson og fylgi hans niður í næstu kosningum til þess að knýja þannig fram þær „heilbrigðu umbætur,“ sem þurfa að gerast í kollinum á slíkum mönnum, til þess að þeir séu hæfir til að starfa að stjórnmálum. Framsóknarmenn voru í gærkvöld að reyna að slá um sig með því að halda því fram, að þau laun, sem greidd væru í nýbyggingarráði, væru alveg ógurlega há og þar ætti sér stað alveg óvenjuleg eyðsla. Það er bezt að segja hverja sögu eins og hún gengur. Þegar farið var að athuga, hvaða launagreiðslur skyldu vera í nýbyggingarráði, voru teknar til hliðsjónar greiðslur í hliðstæðum stofnunum. Fyrir valinu varð þó einkum viðskiptaráð, sem er eins og kunnugt er, uppáhald og kjörbarn Framsfl. Þeir menn, sem stjórna viðskiptaráði, hafa sem hér segir: Formaður 1100 kr. í grunnlaun á mánuði plús dýrtíðaruppbót plús 9000 kr. á ári fyrir fundahöld. Aðrir í ráðinu auk formanns hafa 1000 kr. í grunnlaun plús dýrtíðaruppbót plús 6000 kr. á ári fyrir fundahöld. Þegar farið var að athuga þetta, var talið sjálfsagt að hafa þarna töluvert lægri laun en í viðskiptaráði, þannig, að grunnlaun voru ákveðin þau sömu, en engar 6000 kr. borgaðar fyrir fundahöld. Það var litið svo á, að það tilheyrði starfinu. En ég vil benda á, að þarna er skiljanlega um mjög mikilvæga n. í landinu að ræða, þar sem hún á að hafa forustu um að hrinda af stað hinni miklu nýbyggingu í landinu. En Framsfl. er öðru vanari. Sá flokkur er vanari, að n. sitji til þess að banna mönnum að flytja inn og byggja skip og yfirleitt að bjarga sér. Hv. 3. landsk. minntist á afstöðu Alþfl. til stjórnarmyndunarinnar og nýsköpunarinnar. Ég held bæði Sjálfstfl. og Sósfl. hafi ekki verið að reyna að svipta Alþfl. því, sem honum hefur borið af heiðrinum af framkvæmd nýsköpunarinnar, og ég held þeir láti Alþfl. fá þar bróðurpartinn, en við kunnum því illa, ef Alþfl. ætlar að seilast til allrar nýsköpunarinnar bara fyrir sjálfan sig. Það væri ef til vill rétt að rifja upp það, sem Alþfl. sagði fyrst um nýsköpunina á sínum tíma. Það stendur í Alþýðublaðinu 14. sept. 1944. Þar er nýsköpunin bókstaflega stimpluð sem skýjaborgir og öll sögð búin til úr froðu einni. Þess vegna held ég Alþfl. ætti að tala rólega um afstöðuna til nýsköpunarinnar og gera ekki tilraun til að eigna sér meira en það, sem hann á. En þrátt fyrir það að Alþfl. eigi nú að hafa komið með nýsköpunarprógrammið, þá marðist það aðeins í gegn, að Alþfl. tæki þátt í ríkisstj. Það var samþ. í miðstjórn flokksins með 11:10 atkv. og 4 sátu hjá. Ég held því það sé bjarnargreiði við Alþfl. að minnast á þessi mál. Það hefur aldrei síðan tekinn var upp eldhúsdagur á Alþ. verið eins lítil ástæða til að halda eldhúsdag yfir nokkurri ríkisstj. og þeirri, sem nú situr. Aldrei hefur nokkur ríkisstj. á fyrsta ári sínu efnt eins mikið af loforðum þeim, sem hún gaf þjóðinni þegar hún tók við völdum. Aldrei hefur verið meiri stórhugur og sókn hjá þeirri forustu þjóðarinnar, sem hver ríkisstj. á að vera, en einmitt hjá þessari stjórn. En það er ástæða til eldhúsdags yfir þeim öflum, sem hamast á móti þessari framfarastj. og svífast þess ekki að reyna úr hvaða skúmaskoti sem þeir geta að bregða fæti fyrir hin þjóðnýtu mál hennar. Áður en þessi stjórn tók við völdum, var ástandið þannig í landinu, að einn bankastjóri Landsbankans ásamt heildsala þeim, sem stjórnar Vísi, réðu hér ríkjum og stefndu landinu í beint öngþveiti og kreppu, sem þeir sögðu óhjákvæmilega. Og málgögn þessara manna gerðu allt, sem þau gátu, til þess að telja þjóðinni trú um, að ekkert nema öngþveiti, hrun og kreppa væri framundan, og það væri svikræði og glæpur við þjóðina að láta sér detta í hug aðrar eins firrur og þær að fara að kaupa handa landinu ný framleiðslutæki, áður en þessi óumflýjanlega kókakólakreppa kæmi. Þetta hrunstefnulið reyndi ekki aðeins að ala á bölsýni þjóðarinnar og telja allan kjark úr henni, það gerði líka allt, sem það gat, til þess að hindra það, að ný ríkisstj. kæmist til valda, sérstaklega til þess að hindra, að farið yrði að framkvæma af hálfu ríkisstj. stórhuga og róttæka framfarastefnu, sem gerbreytir tækni og afkastagetu landsmanna. Þetta hrunstefnulið skeytti því engu, þótt álit þingsins væri að eyðileggjast með þjóðinni. Það jafnvel fagnaði því, að íslenzkt þingræði væri komið á glötunarbarm, og gerði sínar ráðstafanir til þess að hrinda því fram af. Það skeytti því heldur engu, þótt auðséð væri, að einmitt breytt og bætt tækni væri eina ráð þjóðarinnar til þess að mæta nýrri kreppu. Það virtist þvert á móti vilja hindra þær breytingar, svo að þjóðin stæði berskjölduð uppi, þegar hún ætti að fara að keppa um rúm sitt á heimsmarkaðinum. Það virðist hafa verið unnið vísvitandi að því að steypa Íslandi út í pólitíska og atvinnulega kreppu, sem vel væri hugsanlegt, að hefði riðið bæði þingræði þjóðarinnar að fullu og rýrt afkomu hennar ógurlega. Alþ. Íslendinga bar gæfu til þess fyrir rúmu ári síðan að setja þessa skemmdarklíku hrunstefnuliðsins út úr ríkisstj. og skapa nýja stórhuga ríkisstj. nýsköpunarinnar. Og Alþ. markaði með myndun hinnar nýju stjórnar þá djörfustu og stórtækustu stefnu, sem nokkur ríkisstj. hefur ákveðið að framkvæma á Íslandi. Aldrei hefur þjóðin fylkt sér eins einhuga um nokkra stj. sem þessa. Hrunstefnuliðið rak upp óp um glæpi, launráð og skýjaborgir. En ekkert af áróðri þessum fann hljómgrunn hjá þjóðinni. Þegar á leið árið og auðséð var, að ríkisstj. ætlaði ekki að láta sitja við orðin tóm, heldur hóf stórfelldar aðgerðir sérstaklega á sviði skipabygginga og bátakaupa og auðséð var, að allt framtak í landinu studdi hana í verkinu, þá vissi þetta afturhaldslið ekki, hvaðan á sig stóð veðrið. Sumir afturhaldskurfarnir, sem hrópað höfðu árið áður, að nú dyndu yfir kreppur, atvinnuleysi og öngþveiti, sögðu nú: Hvar ætlið þið að taka menn á öll þessi skip? En hinir frekari lýðskrumarar böðuðu bara út höndunum og sögðu: 90 mótorbátar, 30 togarar, hvað er það? Ekki neitt. Og það voru sömu mennirnir, sem horft höfðu upp á það, meðan þeir voru forsætisráðherrar í 8 ár, að fleytunum fór sífækkandi. Það hafði sýnt sig að vera rétt, sem við sögðum fyrir einu ári síðan, að einmitt nú væri tækifæri fyrir Íslendinga, og nú yrði að grípa það tækifæri. Það hefur sýnt sig að vera rétt, að það var ekki seinna vænna að gera stórfellda samninga um skipasmíðar erlendis, sem nú hafa verið gerðir. Það er óútreiknanlegur hagur fyrir þjóðina, að þessar ákvarðanir hafa verið teknar og bankastjórar og heildsalar kókakólaliðsins fengu ekki að ráða. - En það voru ekki aðeins þessir möguleikar, sem við bentum á í fyrra, að hagnýta þyrfti. Við bentum ekki aðeins á, að það þyrfti að afla framleiðslutækja, svo að við gætum tvöfaldað eða margfaldað alla framleiðslu okkar, við þyrftum líka að stækka markaði okkar verulega. Ísland hefur nú mestu möguleika, sem það hefur nokkurn tíma haft í sögu sinni til þess að koma afurðum sínum inn í flest lönd Evrópu. Meðal hverrar einustu þjóðar Evrópu er matarskortur. Við framleiðum einhvern bezta mat, sem framleiddur er í heiminum. Við höfum kvartað yfir því ár eftir ár að geta ekki fengið þjóðirnar til að kynna sér þennan mat okkar. Nú er hver einasti maður reiðubúinn að borða hann, ef hann bara kemst til þeirra. Og við höfum sjálfir þá trú á gæðum þessa matar, að við álítum, að hver þjóð, sem einu sinni byrjar að borða síld okkar og fisk, muni halda því áfram þegar betri tímar koma fyrir þær. Þess vegna liggur okkur lífið á að koma þessum afurðum okkar, hraðfrystum fiski, saltaðri síld og niðursuðuvörum, til þessara þjóða á næstu vikum og mánuðum. Það liggur lífið á því, að við höfum öll tæki til þessa og hver dagurinn er dýrmætur fyrir okkur. Og hjá þessum þjóðum, sem af okkur vilja kaupa, er öflun matar barátta um líf eða dauða. En meginið af þessum þjóðum, sem við þurfum að selja til, standa í augnablikinu uppi með lönd sín flakandi í sárum og atvinnukerfi sín í ólagi. Við erum aftur á móti í augnablikinu rík þjóð af peningum, og við getum gefið þeim lánsfrest, ef við viljum, og við þurfum þess, ef við viljum eiga þessar þjóðir, sem áður en langt um líður verða efnaðar, að góðum viðskiptavinum. Til þess að hagnýta þá möguleika, sem við höfum hvað markaði snertir, þá verðum við í fyrsta lági að setja hálfu meiri hraða í uppbygginguna á Íslandi en gert var ráð fyrir, að flýta byggingu togara, kaupum báta, byggingu hraðfrystihúsa, niðursuðuverksmiðja, lýsisherzluverksmiðju og sköpun hvers konar nýrrar tækni sem við frekast getum. Og við verðum að samstilla alla okkar krafta í þessu og bægja vægðarlaust frá í krafti lýðræðisins þeim öflum, sem standa þarna á móti. Í öðru lagi verðum við að taka upp skjótvirka og djarfa verzlunarpólitík, ekki aðeins við Ameríku og England, heldur við öll lönd meginlands Evrópu, sem við getum komið á verzlunarsamböndum við, og ekki hika við að fara út í djarfa lánapólitík líkt og Svíþjóð, England og Ameríka og aðrar þjóðir, sem standa þannig að vígi, að þær geta lánað. En hvernig eru horfurnar fyrir því, að við getum framkvæmt þessa pólitík? Það liggur í augum uppi, að til þess að tryggja framkvæmd hennar þarf algera samstillingu bankanna í landinu við stefnu ríkisstj. En hvernig er viðhorfið í þessum hlutum í dag. Nýbyggingarráð hefur fyrir hálfu ári síðan gengið frá frv. um fiskveiðasjóð til þess að skapa eðlilega, efnalega undirstöðu undir framkvæmdir nýbyggingarinnar, hvað togara- og bátakaup og fiskseljendur snertir. Þetta frv., sem bæjarfélög eiga afkomu sína og möguleika undir og þyrfti að vera komið í gegn fyrir löngu, er nú fyrst að sjá dagsins ljós í þ. Og hvernig stendur á þessu? Það stendur þannig á því, að allan þennan tíma hefur einmitt einn af þeim herrum, sem rekinn var úr ríkisstj. í fyrra, haldið uppi baráttu úr því vígi, sem hann hefur verið að reyna að skapa sér og hrunstefnu sinni í sjálfum þjóðbanka landsins. Slíkt getur þjóðin náttúrlega ekki þolað. Auðvitað ber umráðamönnum bankans að lúta skýlausum vilja þjóðarinnar, sem aldrei hefur komið eins skýrt fram og einmitt við mótun stefnu núv. ríkisstj. En Framsóknarherrarnir halda auðsjáanlega enn þá, að þeir séu valdið, sem eigi að drottna í landinu. Því miður hefur það gerzt, að í staðinn fyrir að kókakólaliðið hafi verið rekið út úr stjórn Landsbankans, hafa helztu forkólfar þess getað skipzt á embættum eftir vild. Skipun Jóns Árnasonar, yfirlýsts fjandmanns nýbyggingarinnar á Íslandi, í bankastjórastöðu Landsbankans er kinnhestur gagnvart þeim yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar, sem hefur fylkt sér um nýsköpunarstefnu stj., en þó sérstaklega framan í verkalýðinn og sjávarútvegsmenn, sem einmitt áttu kröfu á því, að stjórn Landsbankans væri breytt þannig, að nýsköpunin eignaðist þar hauk í horni, en ekki svarinn fjandmann. Það er nauðsynlegt, að það komi fram og þjóðin sýni það við hvert tækifæri, sem henni gefst til að láta skoðun sína í ljós, að hún vill ekki láta bjóða sér þess háttar vinnubrögð. Alþýðan og útvegsmenn þessa lands eru engar skóþurrkur fyrir einhverja óvalda Framsóknarkurfa, heldur það vald, sem á að ráða þessu landi. Þjóðin er búin að fá meira en nóg af þeirri fátækt hugsjóna, af því hróplega framtaksleysi í nýbyggingarmálum og af þeirri fákænsku í fjármálavísindum nútímans, sem einkennt hefur bankapólitík Framsóknarvaldsins. Þjóðin er búin að fá nóg af Framsókn. Hún er búin að fá nóg af þekkingarleysi hennar á fjármálum, meira að segja bankastjórar þessa flokks og helztu fjármálaspekingar hafa verið eins og álfur út úr hól og hrópað: Hrun, hrun, verðlækkun, verðlækkun, þegar vörurnar hafa verið að hækka erlendis og beztu tækifærin hafa gefizt til að auka markaði okkar. Þjóðin er búin að fá nóg af yfirgangi Framsfl., af því að láta þennan flokk vera Þránd í Götu hvers konar stórra framfaramála landsins. Þjóðin er búin að fá nóg af hugsjónaleysi og steinrunnu afturhaldi þessa gamla embættisflokks, sem engu hefur gleymt og ekkert lært síðustu fimm árin og hrópar því enn á gerðardóm og þrælalög sem eina úrræðið í öllum vandamálum þjóðarinnar. Þeir þursar, sem þannig hrópa, þegar dagur frelsis ljómar að nýju um veröldina, geta aðeins sætt þeim álögum að stirðna sem nátttröll. Og þjóðin mun sjá fyrir því, að þau verði örlög Framsóknar.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Háttvirtir áheyrendur. Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) var hér áðan og hæstv. atvmrh. í gær að narta utan í Alþfl. Skal ég ekki eyða tíma til þess að andmæla ummælum þeirra, því að til þess að gera þær sakir upp heyrir annar vettvangur. Þessar umr. eiga að fjalla um afstöðu núv. ríkisstj. til stjórnarandstöðunnar og á hvern hátt málum ríkisstj. hefur verið á haldið. Hv. 2. þm. Reykv. var að ræða um afstöðu Alþfl. til nýsköpunarinnar og að það hefði aðeins marizt í gegn, að hann hefði gengið til samstarfs um stjórnarmyndun. Því verður hins vegar hvorki neitað af honum né öðrum, að það var Alþfl., sem setti svipinn á allt samstarfið við stjórnarmyndun, en ástæðan fyrir því, að flokkurinn tók þátt í stjórnarmyndun, var eingöngu því að þakka, að þau mál fengust fram, sem Alþfl. lagði mesta áherzlu á. Ég ætla ekki hér að fara frekar út í að svara Sósfl. og tel, að það eigi ekki að gerast á þessari stundu. Mér datt í hug í gærkvöld, er ég hlustaði á ræðu hv. þm. Str., að fár bregður hinu betra, ef hann veit hið verra.“ Verk ríkisstj. taldi hann vera með sjúkdóms- og feigðarmerkjum, og náttúrlega var ekkert fyrir þessa stj. misréttis, verðbólgu og dýrtíðar að gera annað en segja af sér og láta Framsókn taka við. Aðalinntakið í ræðu hans var þetta: Ríkisstj. hefur ekki hreyft hönd né fót til stöðvunar dýrtíðarinnar, þrátt fyrir að þessu var lofað við stjórnarmyndunina, en af þessu hefur leitt fjárhagslegt öryggisleysi og spákaupmennsku í stórum stíl. Þrisvar sinnum hafa stjórnarflokkarnir beinlínis hindrað Framsfl. í því að koma dýrtíðarmálunum í lag. Ríkisstj. hefur ekki getað hindrað verkföll og hefur þó orðið að láta undan kauphækkunarkröfum 50–60 félaga. Framlög til verklegra framkvæmda hafa verið dregin saman í hlutfalli við rekstrarútgjöld ríkisins. Nú er enginn peningur til og verður að taka lán, þegar hefja á framkvæmdir, sem nokkurs eru verðar, svo sem landshöfn og nýja Suðurlandsbraut. Tekjur ríkisins eru að 2/5 hlutum tolltekjur og 1/5 áfengistekjur. Skattarnir lenda fyrst og fremst á fátæklingunum, eins og veltuskatturinn, en þeir ríku sleppa með stríðsgróðann, sem hvergi í heiminum þekkist nema á Íslandi. Lífsafkoma og öryggi hinna vinnandi stétta væri gersamlega í molum, bæði sjómanna og bænda. Sjómannanna vegna þess, að allt verðlag væri of hátt, en bændanna vegna þess, að verðlag á framleiðsluvörum þeirra væri of lágt og allt vald væri af bændunum tekið yfir framleiðsluvöru þeirra. Nýsköpunin væri farin út um þúfur, vegna þess hve illa hefði verið staðið að þeim málum. Tvær nefndir hefðu unnið að togarakaupunum í stað einnar, þess vegna væri verðið komið upp úr öllu valdi, óútreiknanlegt, hve mörgum milljónum hefði verið sóað þar að óþörfu, og síðan fengist enginn til að kaupa skipin. Ýmislegt fleira sagði þessi hv. þm., svo sem að allur málarekstur í heildsölumálunum svo kölluðu hefði verið með afbrigðum skeleggur, og mátti greinilega skilja, að öðruvísi hefðu verið rekin tryppin, ef hann hefði með þau farið. - Vegna þess að ég hef aðeins nauman tíma til umráða, tekst mér sjálfsagt ekki að gera öllum þessum málum skil, en ég mun leitast við að drepa lítillega á það helzta. Verðlagsmálin eru margrædd, og skal ég því lítið minnast á þau. Það er rétt, að afstaða stjórnarflokkanna til þeirra er allt önnur en Framsfl. Framsfl. hefur fyrst og fremst krafizt kauplækkunar, en stjórnarflokkarnir hafa ekki viljað fara þá leið, fyrr en öll önnur sund væru lokuð. Með fullkomnari tækjum, hagnýtari vinnubrögðum og síðast en ekki sízt með því að fullvinna vörurnar í stað þess að selja þær hálfunnar eða óunnar hafa stjórnarflokkarnir viljað freista að ná endunum saman, og það verður a. m. k. reynt, áður en gripið verður til ráða Framsfl., sem eru neyðarúrræði. - Það er einnig rétt, að þrisvar sinnum hefur Framsfl. haft örlagarík áhrif á gang þessara mála, og í öll skiptin til óþurftar. Í fyrsta sinn 1940, þegar fyrir atbeina þess flokks voru slitin tengslin milli kaupgjalds og verðlags, sem þá höfðu gilt um skeið, eins og minnzt var á hér í gærkvöld, Í annað sinn, þegar gerðardómsl. voru sett 1942 í ársbyrjun, sem komu af stað hinni mestu aukningu dýrtíðarinnar, sem átt hefur sér stað hér á landi. Og í þriðja sinn, þegar 6 manna n. sáttmálinn var gerður 1943, sem Alþfl. hefur oft bent á, að byggir á mjög hæpnum forsendum. Allar þessar aðgerðir, sem örlagaríkastar og afdrifaríkastar hafa orðið fyrir verðlagsmálin og mest hafa ýtt upp vísitölunni, hafa því verið gerðar fyrir atbeina og frumkvæði Framsfl., og það eru afleiðingar þessara aðgerða, sem stj. og þjóðin eiga nú við að glíma, sérstaklega vegna verðlags landbúnaðarafurðanna, sem nauðsynlegt hefur verið að greiða niður úr ríkissjóði, til þess að kaupgjald þyrfti ekki að vera enn miklu hærra. Vísitölunni er haldið niðri með opinberum aðgerðum, greiðslum úr ríkissj., um 30–40 stig, eins og kunnugt er. Til þessa hefur orðið að greiða árlega hin síðustu ár svo milljónatugum skiptir úr ríkissjóði eða 20–30 millj. árlega. Ef ríkissjóður hefði ekki þurft að greiða þessa stórkostlegu fjárfúlgu, hefði vitaskuld verið hægt að auka að miklum mun framlög til verklegra framkvæmda, greiða upp skuldir ríkissj. og auk þess safna sjóðum. Nú koma framsóknarmenn og segja, að minna hafi verið greitt til verklegra framkvæmda en efni standa til. En ég vil þó leyfa mér að spyrja: Er það undarlegt, að það segi einhvers staðar til sín, er slíkar fjárfúlgur eru teknar til þessara greiðslna? Ekki er a. m. k. hægt að nota féð aftur til annars, sem einu sinni er búið að nota í þessu skyni til þess að greiða niður verðlag á landbúnaðarafurðum. En hvernig er það svo með framlög ríkisins til opinberra framkvæmda? Því var haldið fram við 1. umr. þessa máls hér í haust af hv. 2. þm. S.-M., Eysteini Jónssyni, að þessi framlög væru í fjárlfrv. ríkisstj. óhæfilega lág, og þetta var endurtekið í gærkvöld af hv. þm. Str., Hermanni Jónassyni. Ég hélt því fram í haust, er ég svaraði hv. 2. þm. S.-M., að frv. gerði þvert á móti ráð fyrir meiri greiðslum í þessu skyni en tíðkanlegt væri, og enn fremur benti ég þá á, að venjan væri sú, að í meðferð þingsins væru þessar upphæðir ávallt hækkaðar verulega, og væri því ekki rétt að slá neinu föstu um þetta, fyrr en fjárl. væru afgreidd, en vitanlega eru það stjórnarflokkarnir, sem ráða því, hversu fer um þá afgreiðslu. Ég vil gera lítils háttar samanburð á því, hvernig fjárl. fyrir 1946 líta út í dag, en þau voru í öllum meginatriðum afgr. við 2. umr. í gær, og svo því, hvernig síðustu fjárl. fyrir stríð og í stríðsbyrjun litu út hvað verklegar framkvæmdir snertir. Mun þá koma í ljós, hvort dregið sé nú úr þessum framkvæmdum, sem raunar ekki væri óeðlilegt, þegar tekið er tillit til hinna gífurlegu greiðslna vegna landbúnaðarafurðanna. 1939 1940 1941 1946 Rekstrarútgjöld 18 18.5 18.5 124 (Hækkun '401 6½ faldað 1939 1940 1941 1946 Til nýrra þjóðvega 0.54 0.60 067 7.2 (Hækkun '40) 12 faldað Til brúargerða 0.070 0.030 0.030 1.62 (Hækkun frá '40) 50 falt Til hafnargerða 0.3 0.280 0.255 5.0 Hækkun frá '40 18 falt (Auk þess 2 millj. lántökuheimild) Til einkasíma í sveitum 0.020 0.010 0.010 0.80 Hækkun frá '40 80 falt Til nýrra vitabygginga 0.055 0.065 0.030 0.700 Hækkun frá '40 11 falt Auk þess koma svo allar byggingar, sem fé er ætlað til í fjárlfrv. Eru þar t. d. ætlaðar 8 millj. kr. til skólabygginga af ýmsu tagi, sjómanna-, bænda-, mennta-, húsmæðra-, iðn-, barna- og gagnfræðaskóla o. fl., en til þeirra var hverfandi lítið veitt síðustu árin fyrir stríð. Til ýmiss konar annarra framkvæmda eru enn fremur ætlaðar: til verklegra framkvæmda landssímans 3.0 millj., til vitamála og flugvallagerðar rúm 1 millj., til byggingar þjóðminjasafns 1 millj. kr. og ýmislegt fleira áður ótalið a. m. k. 5–8 millj., svo að óhætt mun að fullyrða, að gert sé á fjárl. ráð fyrir rúmum 30 millj. kr. til verklegra framkvæmda, eða fjórðungi af fjárlagaupphæð þeirri, sem á rekstrarreikningi er talin. - Til viðbótar þessu kemur svo, að næsta ár mun verða unnið á vegum ríkisins að meiri framkvæmdum í raforkumálum en nokkru sinni áður. Verða lagðar háspennulínur út frá Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni til nágrannahéraðanna, bæði kauptúna og sveita. Er gert ráð fyrir, að þær framkvæmdir kosti svo mörgum milljónum skiptir. Beint framlag ríkisins til þeirra er framlagið til raforkusjóðs, sem gert er ráð fyrir, að verði 2 millj. kr., ef frá þeim málum verður gengið eins og ríkisstj. hefur lagt til í frv. því til raforkul., sem lagt hefur verið fyrir þingið og nú hefur hlotið fullnaðarafgreiðslu í annarri þd. og verður væntanlega innan skamms afgr. í hinni. Lausn raforkumálsins, sem, eins og ég nú sagði, er vel á veg komin í þ., er áreiðanlega eitt af stærstu málum, sem þ. hefur til meðferðar, og þó að reynt sé að gera afgreiðslu þess tortryggilega af Framsfl., sem hefur verið að velta því fyrir sér og flækja í áróðursskyni svo að árum skiptir og aldrei gert neitt, þá veit ég, að þegar línurnar fara að teygja sig út um landsbyggðina, munu menn betur kunna að meta það en fánýtt orðaskak Framsfl.-manna um það, að stjórnarflokkarnir séu málinu andvígir og vilji gera landsmönnum mishátt undir höfði. Ég tel, að það megi nú þegar slá því föstu, að þetta mál verði leyst á hinn skynsamlegasta hátt, og að unnið muni verða að rafveituframkvæmdum á næstu árum eins ört og frekast eru möguleikar til, til hagsbóta fyrir alla þjóðina. Þó að það mál heyri ekki beinlínis verklegum framkvæmdum til í venjulegum skilningi, vil ég þó í framhaldi af þessu nefna eitt mál, sem mikla þýðingu hefur sérstaklega fyrir fólkið, sem býr úti um land, en það er bygging nýrra strandferðaskipa. Ríkisstj. hefur lagt til og Alþ. samþ., að byggð verði nú þegar 3 ný strandferðaskip. Eitt svipað að stærð og gerð og „Esjan,“ en þó nokkru stærra, og tvö minni til vöruflutninga og verði tekið 7 millj. kr. lán í þessu skyni. Er þá meiningin, að stóru skipin gangi kringum land á 10 daga fresti hvort á móti öðru og flytji farþega og póst á allar hafnir, en vörur aðeins til þeirra staða, þar sem skipin geta lagzt að bryggjum. Vöruflutninga til hinna staðanna annast svo smærri skipin og geta enda tekið nokkra farþega líka. - Samgöngurnar út um land - strandferðirnar - hafa um langan tíma verið fyrir neðan það, sem hægt hefur verið að una við, en með þessari úrbót, hraðferðum tíunda hvern dag, ætti þetta að lagast mikið. Samningum um byggingu skipanna er nú langt komið, og verða að minnsta kosti samningar um stóra skipið undirritaðir bráðlega. Smíði þeirra er áætlað, að taki ca. 18 mánuði, og ættu þau að geta orðið tilbúin á miðju ári 1947. Af öllu því, sem ég nú hef nefnt, tel ég, að ef hlutlaust er á málin litið og af sanngirni, sé ljóst, að til verklegra framkvæmda hafi af hálfu hins opinbera, ríkisins, aldrei í sögunni meira fé, hvorki raunverulega né hlutfallslega, verið varið til verklegra framkvæmda en einmitt nú. Það þarf því meira en meðal brjóstheilindi til að halda því fram, að hér sé dregið úr hlutfallslega frá því, sem áður var, eins og hv. þm. Str. gerði í gær. Getur þar ekki verið nema tvennt til. Annaðhvort hefur hv. þm. ekki kynnt sér málið, ekki lesið þskj., eða mælir á móti betri vitund, nema hvort tveggja sé. Hv. þm. sagði, að ríkisstj. hefði lofað að halda verðlaginu í skefjum, en auðvitað svikið það eins og allt annað. Við skulum nú athuga málið. Vísitalan var 271 stig þegar ríkisstj. tók við. Vísitalan er raunar nú 284 stig, og hefur því hækkað á þessu tímabili um rúm 10 stig. Það er að vísu hækkun, en eftir atvikum og með hliðsjón af því, að gert er ráð fyrir að verja minna fé úr ríkissjóði en áður til niðurgreiðslna, tel ég, að hér sé ekki um neinn voða að ræða. „Sjómenn geta ekki gert út vegna dýrtíðar,“ sagði hv. þm. Um þetta er nú það fyrst að segja, að á þessari stundu er ekkert vitað um verðlagið endanlega á hraðfrysta fiskinum. Í öðru lagi var hægt á síðastliðinni vertíð að hækka verðið til fiskimanna á þeim fiski, sem út var fluttur ísaður, um 15%. Og í þriðja lagi hefur togaraútgerðin enn getað skilað góðum hagnaði. Það er því enn of snemmt að hlakka yfir því, að allt sé komið í þrot. - Hitt er svo rétt, að smáútvegsmenn ýmsir eiga erfitt uppdráttar, en það hafa þeir átt fyrr og án þess að róttækar aðgerðir hafi verið hafðar uppi af hálfu Framsfl. til að bæta úr því. Ríkisstj. mun eins og áður leitast við að aðstoða þennan atvinnuveg eftir ýtrustu getu sinni, leitast við að útvega honum markaði og sölur með bezta fáanlega verði, afla honum fullkomnustu tækja, sem völ er á, bæði skipa og vinnsluvéla í landi. Með þessum aðgerðum leitast ríkisstj. fyrst við að bæta úr, áður en aðrar leiðir eru farnar. „Verkföll hefur ríkisstj. ekki getað hindrað,“ sagði hv. þm. „og látið undan kaupkröfum til hækkunar hjá 50–60 félögum: Hið sanna er, að eina verkfallið, sem nokkuð hefur staðið að ráði, er farmannaverkfallið, sem nú er lokið. Er ekki óeðlilegt, að þegar felld er niður áhættuþóknun sjómanna í millilandasiglingum, eins og gert hefur verið að mestu, en hún nam 80 kr. á dag hjá skipverjum þessum, þurfi nokkurn tíma til að koma á jafnvægi á ný. Í útvarpsumr. í fyrra vetur sýndi ég fram á, að þær kaupbreytingar, sem orðið höfðu þá í tíð núv. ríkisstj., vöru yfirleitt allar til samræmingar móts við breytingar, sem áður höfðu verið gerðar hjá stærstu félögunum, og sízt hærri. Þeirri stefnu hefur yfirleitt verið haldið síðan, en út frá þessu var gengið, þegar ríkisstj. var mynduð, að þessar lagfæringar yrði að gera. Ég leyfi mér að efast um, að Framsfl. hefði getað varðveitt vinnufriðinn í landinu betur en gert hefur verið, sérstaklega ef hann hefði farið að framkvæma stefnu sína í dýrtíðarmálunum. Þá minntist hv. þm. á tekjuöflun ríkisins og taldi fráleitt, að 2/5 teknanna væru teknir með tollum og 1/5 tekinn sem áfengisgróði. Út af þessu vil ég aðeins taka fram, að ef Alþfl. mætti einn ráða stjórnarstefnunni, mundi hann hafa þessi tekjuöflunarhlutföll öðruvísi, því að hann hefur aldrei farið dult með það, að hann vildi hafa beinu skattana hærri og þá óbeinu lægri og talið það réttlátara. Hann fékk því ekki ráðið, þegar hann hafði. stjórnarsamvinnu við Framsfl., og hann hefur ekki heldur samið um það nú, þar sem hann lét önnur mál sitja í fyrirrúmi, og þegar þrír flokkar starfa saman, getur enginn einn flokkur fengið öll sín mál fram. Því aðeins getur verið um samstarf að ræða, að allir slaki eitthvað til. Einnig vil ég mótmæla því, að stríðsgróðaskattur sé ekki tekinn í þessu landi, því að þegar tekjurnar hafa náð vissu marki, er tekið af þeim til opinberra gjalda í ríkis- og sveitarsjóði 90%, nema um nýbyggingarsjóði útgerðarfélaga sé að ræða. - Þá sagði hv. þm. Str., að veltuskatturinn kæmi þyngst niður á fátækum almenningi, en þetta er mjög fjarri því að vera rétt, því að samkv. gildandi verðlagsl. er ákveðið, hvernig vörur skuli verðlagðar, og er þar hvergi heimilað að taka veltuskattinn með. Veltuskatturinn er því fyrst og fremst skattur á verzlunarstéttina, en ekki á almenning. En þessi skattur er sá eini skattur svo að nokkru verulegu nemi, sem núv. ríkisstj. hefur á lagt. Ádeilum hv. þm. Str. á framkvæmdir ríkisstj. í nýsköpunarmálunum þarf ég ekki að svara. Það gerði hv. forsrh. í gærkvöld. Aðeins vil ég benda á, að nú hafa þær ádeilur tekið á sig annað form en þær höfðu í upphafi. Fyrst eftir stjórnarmyndunina var því nefnilega haldið fram af Framsfl., að úr þessum framkvæmdum, skipakaupum og öðru, mundi ekkert verða. Þetta væru aðeins innantóm orð á „plötunni,“ sem væru markleysa ein. Nú, þegar kaupin hafa verið gerð og allt gengur eins og lofað hafði verið, dugar sú mótbára ekki lengur. Þá er gripið til þess að gagnrýna aukaatriði. Tvær nefndir hafi verið sendar í stað einnar til kaupanna, skipin verði of dýr, enginn fáist til að kaupa þau og gera út, betra hefði verið að bíða o. s. frv. Þegar þessi gagnrýni reynist einnig haldlaus, eins og brátt mun sýna sig, sé ég ekki, að Framsfl, eigi eftir nema eitt vígi til að verjast úr, og það er að halda því fram, að allt þetta hafi verið sér að þakka. Framsfl. hafi fyrir löngu verið búinn að gera áætlanir um þessar framkvæmdir, og því sé það raunverulega stefnumál Framsfl., sem verið sé að framkvæma. Þetta hefur komið fyrir áður og getur hæglega endurtekið sig. Þegar Alþfl. gekk til núv. stjórnarsamstarfs, var honum ljóst, að hann mundi ekki fá framkvæmdan nema takmarkaðan hluta af sinni stefnuskrá. Hann gekk til stjórnarsamvinnunnar um lausn ákveðinna mála, sem hann út af fyrir sig taldi svo þýðingarmikil, að það væri ávinningur fyrir alþýðu manna í þessu landi að fá þau fram, þó að önnur yrðu að bíða. Aðalmálin, sem samið var um, voru : 1) Afgreiðsla launalaganna. 2) Varðveizla þess fjár, sem þjóðin hafði eignazt til kaupa á nýjum framleiðslutækjum. 3) Ný alþýðutryggingalög. 4) Setning nýrrar stjórnarskrár. Þegar dæma á ríkisstj., verður hún að dæmast eftir því, hvernig hún hefur leyst þessi verk af hendi. Fyrsta málið er afgreitt, eins og samið var um. Annað málið er svo langt komið, að sjá má, að einnig verði við það staðið að fullu. Þriðja málið hefur nú verið afgr. til Alþ. og bíður nú afgreiðslu þess. Fjórða málið er í undirbúningi, og er ekki annað vitað en það leysist einnig eins og til var ætlazt. Ég tel mig nú hafa svarað að nokkru gagnrýni hv. þm. Str., Hermanns Jónassonar, en get að vísu varla ætlazt til, að stjórnarandstaðan láti mig eða aðra í ríkisstj. njóta sannmælis, því að Framsfl. hefur haft það fyrir reglu að segja aldrei gott um neitt, sem andstæðingar hans gera, en bera hins vegar taumlaust oflof á allt, sem flokksmenn hans koma nálægt, eins og þeir vita bezt, sem Tímann lesa. Þessi aðferð endist þeim þó ekki að eilífu, og einhvern tíma kemur að því, að hinir óbreyttu liðsmenn Framsfl. komast að raun um það, að málflutningur forsvarsmanna flokksins er ekki alltaf sannleikanum samkvæmur. Þess vegna tek ég ekki gildan dóm framsóknarmanna. Þjóðin mun á sínum tíma dæma, og ég efast um, að hún verði samdóma áliti Framsóknar.



Þegar fimm mínútur voru eftir af ræðutíma hæstv. forsrh. í gærkvöld, sagði hann: „Nú ætla ég að snúa máli mínu í sókn.“ Fimmtíu og fimm mínútur fóru í vörnina og veitti ekki af. Sóknarlotan varð hvorki löng né hörð, og var rétt af ráðherra að taka það fram, hvenær sóknin hófst, annars hefði það víst farið fram hjá flestum. Ráðh. mun hafa tjaldað því, sem til var, í þessum tilburðum til gagnsóknar, og mun ég því minnast á það örstutt, áður en ég kem að aðalefninu. Ráðh. sagði: „Stjórnarandstaðan er á móti öllu, og þess vegna er gagnrýni hennar marklaus.“ Hvað er nú hæft í þessu? Stjórnarandstaðan hefur fylgt þeim fáu góðu málum, sem stjórnin hefur beitt sér fyrir. Stjórnarandstaðan samþykkti lög um kaup á nýjum strandferðaskipum. Stjórnarandstaðan hefur fylgt tillögum um framlög til verklegra framkvæmda. Stjórnarandstaðan mun styðja bætt lánskjör útgerðarinnar, svo að dæmi séu nefnd. En jafnframt því, sem stjórnarandstaðan hefur veitt þessum málum fylgi, hefur hún barizt og mun berjast hart gegn meginstefnu stjórnarinnar og einstökum ofbeldisráðstöfunum, svo sem skipun búnaðarráðs, og mun gagnrýna hiklaust það, sem hún telur miður fara um afgreiðslu einstakra mála í höndum stjórnarinnar. Framsfl. er þannig t. d. ekki á móti báta- eða togarakaupum, síður en svo. Hann vill, að stjórnin greiði fyrir útvegun slíkra tækja. En hann hefur í því sambandi gert kröfur um tvennt: í fyrsta lagi, að menn gerðu sér grein fyrir því í samráði við þá, sem tækin eiga að nota og vit hafa á þessum málum, hvernig bátarnir og skipin ættu að vera, áður en kaupin væru gerð, og í öðru lagi, að þau tæki ein væru keypt, sem kaupendur væru að í landinu, enda væri fyrir fram ákveðið, hverja aðstoð ríkisvaldið og bankarnir ættu að veita mönnum við kaup tækjanna. Framsóknarmenn hafa gagnrýnt og munu gagnrýna framkvæmdir ríkisstj. í þessum efnum, sem kosta munu landið milljónatugi. Þessi mistök hafa stuðningsmenn stjórnarinnar viðurkennt opinberlega í þinginu, og hefði því forsrh. verið sæmst að gera slíkt hið sama og beiðast afsökunar, en í þess stað notar ráðh. þá aðferð að kalla réttláta gagnrýni óhróður og aðfinnslur út af meðferð málsins andstöðu við framfarir. Sannleikurinn er sá, að það er stjórnarliðið á þingi, sem hefur tamið sér þau þokkalegu vinnubrögð að vera á móti öllu því, sem stjórnarandstaðan leggur til, án tillits til málavaxta. Þannig felldu stjórnarsinnar í fyrra till. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að kaupa strandferðaskip, sem stjórnarandstaðan flutti. En nokkrum mánuðum síðar sendu þeir út mann af sinni hendi til þess að kaupa strandferðaskip. Svo mætti lengi telja. Forsrh. talaði um neikvæða stjórnarandstöðu, sem ekki gerði till. um úrlausn mála. Þetta gefur mér kærkomið tilefni til þess að telja upp nokkur mál, sem Framsfl. hefur lagt fyrir þingið og sýna stefnu hans. Í Ed. liggur fyrir till. um niðurfærslu verðbólgunnar og um undirbúning þess, að fram fari í landinu allsherjar eignaframtal í því sambandi. Fyrir þinginu liggur frv. til nýrra jarðræktarlaga, frv. að nýjum l. um fiskimálasjóð, frv. um byggingarlán og styrki í kauptúnum og kaupstöðum og annað frv. um byggingarlán og styrki í sveitum, þáltill. um innflutning tilbúinna húsa til þess að bæta úr sárustu húsnæðisþörfinni, þáltill. um rannsókn á hag útvegsmanna og hlutarsjómanna, till. um allsherjar lausn raforkumálanna, og þannig mætti halda áfram að telja. Ég hélt nú satt að segja, að flest af þessum málum væru forsrh. of kunn til þess, að hann vildi gefa tilefni til, að þau væru talin upp og þá um leið skýrt frá því, að lið hans hér á þingi er önnum kafið við að þvælast fyrir þessum málum og tefja þau, þannig að þau fá ekki eðlilega þingafgreiðslu, og síðan að fella þau þeirra, sem komast svo langt, að ekki verður komizt hjá að taka endanlega afstöðu til þeirra. Þá kom forsrh. að því, sem átti að vera aðalhöggið á andstæðingana. Hann tók sér fyrir hendur að sanna, að Framsfl. ætti aðalsökina á dýrtíðinni. Hann hefði ráðið því, að haustið 1940 var hætt við að reikna verðlag landbúnaðarafurða eftir vísitölu framfærslukostnaðar eða kaupgjaldsvísitölunni, eins og hún er kölluð. Þetta hafi verið upphaf og undirrót að allri verðbólgunni, Framsfl. hafi átt sök á þessu og þar með verðbólgunni. Á þessu sama hafa alþýðuflokksmenn klifað. En hvað er rétt í þessu? Till., sem ráðh. vísar til, var flutt á þingi 1940 eftir ósk þáv. ríkisstj., sem hann átti sjálfur sæti í. Hún var samþ. í Nd. þingsins með 23 shlj. atkv. Sjálfur greiddi þessi ráðh. atkvæði með till. Nú vill ráðh. hlaupa frá öllu saman og velur sér nú það hlutskipti að telja það glapræði, að þessi breyt. var gerð. Ekki er ráðh. öfundsverður af þessu. Fyrir utan lítilmennskuna, að renna frá því, sem hann hefur sjálfur gert, þá gerir hann sig nú beran að þeirri fávizku að halda því fram, að eðlilegast hefði verið, að verðlag landbúnaðarafurða breyttist á stríðsárunum eftir vísitölu framfærslukostnaðar, en ekki eftir því, hvernig framleiðslukostnaður landbúnaðarafurða breyttist. Það hefur verið reiknað út og birt í verkalýðsblaðinu Skutli á Ísafirði, að ef þessi regla væri við höfð, þá fengju bændur nú ekki grænan eyri fyrir sláturfjárafurðir sínar, allt andvirðið færi í kostnað við slátrunina, sölu, geymslu, frystingu o. s. frv. Kaupgjald í sveitunum hefur á stríðsárunum 10–12-faldazt frá því, sem það var áður. Forsrh. er fyrsti maðurinn, sem ég hef heyrt leyfa sér að halda því fram, að verðlag landbúnaðarafurða hefði á stríðsárunum átt að vera bundið við vísitölu framfærslukostnaðar, án tillits til þess hvað það kostar að framleiða vöruna. En það er fleira, sem þarf að benda á í þessu sambandi. Upp á síðkastið hefur stjórnarliðið og alveg sérstaklega forsrh. og málpípur hans deilt á Framsfl. fyrir það, að hann hafi á undanförnum árum viljað halda föstu afurðaverði og kaupgjaldi í landinu og bakað með því bændum landsins og launamönnum stórtjón. Sá sami forsrh., sem ætlaði sér í gærkvöld að sanna það, að Framsfl. ætti höfuðsökina á dýrtíðinni með því að standa fyrir hækkun afurðaverðs, lét blað sitt þann 31. júlí nú í sumar viðhafa eftirfarandi ummæli: „Flestir bændur eru orðnir skuldlausir af því, að framsóknarmönnum tókst ekki að halda óbreyttu kaupgjaldi og afurðaverði. Framsóknarvaldið hefur verið brotið á bak aftur á Alþingi. Hér er beinlínis hælzt um yfir því, að stefna Framsfl., ekki um sérstaka hækkun afurðaverðs, heldur um bindingu afurðaverðs og kaupgjalds, hafi verið brotin á bak aftur af flokki forsrh. og hjálparmönnum þeirra. Það mun vera fátítt, að í forsætisráðherrastóli finnist maður, sem hefur nógu mikið til að bera í senn af grunnhyggni og ófyrirleitni til þess að vekja að fyrra bragði máls á öðru eins og því, sem nú hefur verið lýst. Forsrh. fimbulfambaði nokkuð í ræðu sinni um valdagræðgi okkar hv. þm. Str., og bar þá fyrir sig Ófeig. Síðan skýrði hann frá því, að við hefðum verið hlunnfærðir, þegar stjórnin var sett á fót, og að við hefðum verið sammála stjórnarstefnunni, áður en stjórnin var mynduð. Þar næst upplýsti hann, að þegar til kom, hefðu hinir valdagráðugu ekki viljað taka þátt í stjórn, skorizt úr leik, eins og hann orðaði það, og að lokum fullyrti ráðh., að ekkert væri að marka það, sem við segðum um þjóðmál, og sérstaklega um stjórnarframkvæmdir, af því að við værum svo sárir yfir því að vera ekki í stjórn. Samræmið í þessu er nú sér á parti, það er nú ekki verra en vant er. En þetta er götudrengjatal og jafnast á við, að sagt væri: Ég höndlaði hnossið, þið öfundið mig, og þið ættuð að þegja. - Hvers vegna geta menn ekki rætt þessi mál eins og manneskjur og byggt umr. á því, sem allir vita, að er kjarni málsins? Framsfl. hefur ekki tekið þátt í stjórn síðan 1942 vegna þess, að hann hefur verið mótfallinn þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið í dýrtíðarmálum og fjármálum. Um það ætti síðan að ræða, hvor stefnan væri réttari í þessu máli, sú, sem Framsfl. hefur haldið fram, eða hin, sem stjórnarliðið fylgir. Nei, þannig fást ekki málin rædd. Allt verður að dragast niður á lægsta planið, þar sem forsrh. hefur tekið sér stöðu með hjálparmönnum sínum. Það er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um ræðu hæstv. atvmrh. Hún var undarlegt sambland af kveinstöfum og hótunum í garð meðráðherra hans, ef þeir ekki sæju að sér og byggju að Landsbankanum eins og kommúnistar segðu fyrir um. Það er nú broslegt að heyra þetta tal ráðh. um baráttu við landsbankavaldið. Hann situr í ráðherrasæti við hægri hlið æðsta yfirmanns Landsbankans, sem hefur verið bankastjóri bankans þangað til fyrir nokkrum dögum. Í bankaráði bankans eiga sæti forsrh., Magnús Jónsson og einn fulltrúi frá Alþfl., Jónas Guðmundsson. Nú hefur ráðh. allt í einu uppgötvað, að stjórnin geti engu komið fram vegna Landsbankans. Manni finnst, að hann hefði átt að uppgötva þetta fyrr. Eða fór hann í ríkisstj. án þess að geta þar nokkru ráðið vegna Landsbankans? Ég geri ráð fyrir því, að fjmrh. muni svara árásum ráðh. á bankann, sem í raun og veru eru árásir á hann og forsrh., og fer ekki út í það, en margir munu spyrja: Hvað átti þetta tal atvmrh. að þýða? Kannske sér hann nú fram á, að eitthvað muni verða öðruvísi um efndir á nýsköpuninni en lofað hafði verið, og er þess vegna farinn að segja gömlu, þekktu söguna um rýtinginn í bakið, sem öll lítilmenni hafa á reiðum höndum, ef þau hafa sagt meira en þau geta staðið við? Ráðh. er svo smekkvís að fara mörgum niðrunarorðum um Jón Árnason í tilefni af ráðningu hans í Landsbankann. Það er nú ekki tóm til þess að fara langt út í það mál, en hitt vil ég bara segja, að Jón Árnason er einn af þekktustu framkvæmdamönnum landsins og þolir vel samanburð við oddamanninn í Falkurútgerðinni, þ. e. hæstv. ráðh. Ráðh. var að reyna að rógbera Framsfl. og Alþfl. fyrir stjórn þeirra 1934–'38. Ég geri nú ráð fyrir, að Alþfl. taki upp hanzkann fyrir sig, enda hafa þeir til þess nógan tíma, en ég vil aðeins segja það einu sinni enn, að á þessu tímabili voru meiri framfarir í landinu en á nokkru öðru tímabili fram að þeim tíma þrátt fyrir alveg óvenjulega erfiðleika. Á þessu tímabili var lagður grundvöllur að þeirri velmegun, sem þjóðin hefur búið við á stríðsárunum. Forsrh. beindi nokkrum orðum til bænda í gærkvöld. Aðalefni þeirra var á þessa lund: Ef bændur fylgja Framsfl., þá er seint eða aldrei viðreisnar von. Ég aðvara því bændur. Ég heiti þeim fyrir hönd stjórnarinnar öllu góðu, ef þeir starfa með ríkisstj. Þetta er boðskapur nýja tímans, sagði ráðh. Þetta er mesti misskilningur hjá ráðh. Þetta er ekki boðskapur hins nýja tíma, þetta er gamall boðskapur, sem er allt of vel þekktur. Þetta er boðskapur ofbeldis og kúgunar. Þetta er hugsunarháttur, sem allur bezti hluti mannkynsins hefur barizt við að útrýma á undanförnum árum. Þetta er kölluð skoðanakúgun á réttu máli. Þetta er boðskapurinn um, að þeir, sem fylgja valdhöfunum, eigi allan rétt, en hinir, sem hafa aðrar skoðanir en valdhafarnir, séu réttlausir í þjóðfélaginu. Þetta er sami boðskapur og atvmrh. flutti bæn um á síðasta þingi. Forsrh. misskilur hugsunarhátt Íslendinga, ef hann hyggur, að menn falli frá skoðunum sínum vegna hótana hans. Hvorki hótanir né fagurgali mun megna að fá bændur landsins til þess að leggja á hilluna baráttuna fyrir rétti sínum. Þegar ríkisstj. var mynduð, þóttist hún ætla að gera mikið fyrir sjávarútveginn. Fylgismenn stjórnarinnar fóru út og suður og lýstu yfir því hátíðlega, að sjávarútvegurinn, útgerðarmenn og fiskimenn hefðu ævinlega gleymzt af stjórnarvöldunum, en nú ætti þetta að breytast, svo um munaði. Nú skyldi muna eftir þessum mönnum og þessari atvinnugrein, og æ síðan hefur hvorki linnt smjaðri stjórnarliðsins fyrir sjávarútveginum né „skrum“auglýsingum stjórnarinnar um framkvæmdir í þeim málum. En lítum nánar á, hvað gerzt hefur. Ríkisstj. hefur reynt að telja sér það til gildis, að nokkur hækkun varð á fiskverði á síðustu vetrarvertíð. Er þá spurningin þessi: Er þessi hækkun, sem endanlega fékkst, ekki meiri en hún þó varð, ríkisstj. að þakka? Í þessu sambandi er þá fyrst að minnast þess, að ríkisstj. vildi s.l. vetur framlengja fisksölusamninginn við Bretland frá árinu 1944, en það þýddi, að Bretar hefðu tekið fiskinn frá stærstu verstöðvunum í flutningaskip eins og áður og borgað hann sama verði og áður. Þessu fékk stjórnin ekki framgengt. Bretar vildu ekki kaupa fiskinn þannig, þeir vildu fá hann fluttan til Englands. Jafnframt lækkuðu þeir nokkuð verð á frystum fiski. Sannleikurinn er því sá, að vegna þess að stjórnin kom því ekki fram, sem hún vildi, kom tækifæri til þess að hækka fiskinn. Hvernig notaði svo stjórnin þetta tækifæri? Hún auglýsti 15% verðhækkun á fiski og innheimti sem því svaraði hjá miklum þorra útgerðarmanna sem verðjöfnunargjald. Í framkvæmd hefur hækkunin hins vegar ekki numið 15%, heldur tæplega helmingi þess. Það er ríkjandi skoðun, að með ráðstöfunum ríkisstj. í þessum málum hafi ekki náðst til handa útgerðinni nándar nærri öll verðhækkun, sem unnt hefði verið að ná. Ríkisstj. dró von úr viti að semja um heppileg flutningaskip og þurfti að lokum að sæta þungum kostum í samningum við Færeyinga um óhentug skip til flutninganna. Samningarnir við Færeyinga voru hafnir svo seint, að fiskveiðar voru byrjaðar. Fiskurinn lá á bryggjunum, og gátu því Færeyingar sett kostina. - Framan af vertíð síðasta vetur ríkti slíkur glundroði um fisksölumálin, að til tjóns varð fyrir útgerðina, og allan tímann ríkti áberandi hringlandaháttur um framkvæmd flutninganna, sem varð að verulegu tjóni. Það rétta um fiskverðið er því það, að það hækkaði dálítið vegna þess, að stjórnin fékk ekki fram það, sem hún vildi, og varð þó hækkunin minni en orðið hefði, ef með málið hefði verið skynsamlega farið og eingöngu frá því sjónarmiði, að útvegs- og fiskimenn fengju sem bezt verð fyrir fiskinn. Ekki þorði forsrh. að segja það berum orðum í gærkvöld, að íslenzka stjórnin réði fiskverði í Bretlandi og það væri henni að þakka, að ekki væri orðin verðlækkun á fiski. - En hann gaf það í skyn, að gott hefði það verið, að þeir, sem hefðu spáð hrakspám um fiskverðið, hefðu hvergi komið nærri, og dylgjaði í Leitis-Gróu-stíl um framsóknarmenn í því sambandi. 31. nóv. 1943 sagði maður nokkur um fiskverðið: „Um hið háa verðlag á höfuðútflutningsvöru okkar skal það eitt sagt, að það mun ekki standa deginum lengur, eftir að Bretar og aðrar þjóðir að nýju hefja fiskveiðar að ófriðarlokum. Og þá mun verðfallið fyrr en varir verða svo mikið, að óvíst er, hvort við fáum meira en 1/5 eða jafnvel 1/10 hluta þess verðs, er við nú berum úr býtum . . . . “. Sá maður var núverandi forsætisrh., Ólafur Thors. Af þessu sjá menn, hve gott það er, að Bretar hafa ekki tekið meira mark á forsrh. en við gerum. Síðan ríkisstj. komst til valda, hefur framleiðslukostnaður sjávarafurða farið síhækkandi. Liggja fyrir vitnisburðir um það, hvernig komið er, frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, fiskiþinginu og fundum útvegsmanna víðs vegar að af landinu. Er því af öllum þessum aðilum slegið föstu, að rekstrarhagur útgerðarinnar hafi farið síversnandi undanfarið og óhugsandi sé, að útgerðin geti haldið áfram að óbreyttum aðstæðum. Er fróðlegt að bera saman þessa vitnisburði við fullyrðingar hæstv. forsrh., er hann tók við stjórnartaumunum og endurtók í gærkvöld um það, að framleiðslan gæti mjög vel þolað framleiðslukostnaðinn og það væri augljós firra að ætla sér að fara að hefja lækkun afurðaverðs og kaupgjalds í landinu. Forsrh. sagði í gærkvöld, að fram að þessu hefði þjóðin haft nær einhliða gróða af dýrtíðinni. Hún hefði orðið öllum þorra manna til hagnaðar. Síðan fór hann mörgum orðum um þá fjarstæðu, að það væri tímabært að gera kröfu um lækkun verðbólgunnar. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að lofa mönnum að heyra, hvað þessi sami ráðh. hefur áður sagt um þessi efni. í marz 1942 sagði ráðh. í þingræðu : „Í öllum siðmenningarlöndum er nú háð hörð barátta gegn dýrtíðinni. Og alls staðar er þeirri herferð hagað á sama hátt. Allir stefna öllum árásum á sömu tvo höfuðóvini, hækkun kaupgjalds og hækkun afurðaverðs. Hvers vegna? Það er vegna þess, að allir hafa fyrir löngu gert sér ljóst, að það er þetta tvennt, kaupgjaldið og afurðaverðið, sem skapar verðbólguna“ Enn fremur sagði ráðherrann: „En sá, sem berst fyrir dýrtíðinni, er ekki aðeins fjandmaður sparifjáreigenda, gamalmenna, ekkna og munaðarleysingja og annarra, er afkomuvonir hafa byggt á peningaeign eða peningakröfum. Nei, hann er einnig böðull framleiðenda og launamanna og raunar alþjóðar.“ Og nokkru síðar, eða 4. febrúar 1943, sagði þessi sami maður: „Um eitt virðist þó ríkja full eining innan Alþingis, en það er, að öll verðbólgan og dýrtíðin sé eitthvert hið ægilegasta þjóðarböl, er yfir Íslendinga hefur verið fært . . . . En hvað er þá þessi dýrtíð, þetta hræðilega böl, sem helzt er jafnað til svarta dauða eða stórubólu eða, svo mildara sé að kveðið, hallæris og hungurs? Þegar svo er komið sem nú er í okkar þjóðfélagi, að ýmist er framleiðsla útflutningsvara þegar stöðvuð eða komið á fremsta hlunn með, að svo verði, beinlínis vegna þess, að verðlag afurðanna, sem ekki er sjáanlegt að verði hækkað, rís engan veginn undir kaupgjaldinu og öðrum tilkostnaði í landinu, þá er það alveg óumflýjanleg nauðsyn að stöðva dýrtíðina. Af þessum ástæðum, þó einar væru, verður að hefta vöxt dýrtíðarinnar og hefja öfluga bar áttu til að lækka hana, en margt annað mælir auk þess með, að slík barátta sé hafin.“ Þessu er ekki til neins að mótmæla. Þetta eru hans eigin orð. Er hægt að hugsa sér dýpri niðurlægingu en að standa svo hér nú og halda því fram, að sú lækkun verðbólgunnar, sem þessi ráðh. fyrir nokkrum tíma síðan taldi óhjákvæmilega nauðsyn, sé nú augljós firra og fundin upp af fjandmönnum verkalýðsins og stefnt gegn honum? Og hver eru svo fyrirheitin, sem sjávarútvegurinn fékk hjá hæstv. ráðherra? Hann sagði, að menn gætu verið alveg vissir um það, að Sjálfstfl. mundi ekki „til langframa horfa aðgerðalaus á, að bátaútveginum blæði út,“ nei, ekki til langframa, en hvað lengi ætlar hann að horfa á, að bátaútveginum blæði út? Það er spurningin. Annars geta menn nú ímyndað sér, hvað ráðh. muni nú hafa í huga og hvers muni vera að vænta, með því að bera þessi ummæli saman við þær fullyrðingar um lækkun verðbólgunnar, sem ráðh., viðhafði, áður en hann fór í ríkisstj., og rifja síðan upp, hverjar efndirnar urðu á því heiti, og ímynda sér svo, hvers virði muni verða yfirlýsing þessa manns um, að ekki verði til langframa horft á, að bátaútveginum blæði út. Annars virðist hugsunarháttur ráðh. vera þessi: Leggið þið fram allt, sem þið getið við ykkur losað í ný atvinnutæki, nýjar framkvæmdir nú, meðan allt er á toppinum, og takið lán, mikil lán. Á meðan held ég uppi verðbólgunni. Síðar, þegar ég fæ leyfi til þess frá kommúnistum, þá lækka ég allt saman, og þá eigið þið að standa undir lánunum, sem þið fenguð, á meðan verðbólgan var sem mest. Þetta er boðskapur stjórnarinnar. Þetta er fjármálaspeki Ólafs Thors, það er að segja, þetta ætlar hann öðrum að gera. Sjálfur virðist hann ætla sér annað hlutskipti, því að enn sem komið er er ekki vitað um, að hann hafi óskað eftir kaupum nema á einum, - ég segi einum togara af þeim 30 skipum, sem ríkisstj. hefur keypt. Lítum svo á, hvernig viðhorfið er við sjávarsíðuna til stjórnarstefnunnar. Það sanna er, að verðbólgustefnan liggur eins og mara á sjávarþorpunum. Sífellt verður erfiðara að fá menn á vélbátaflotann. Margir bátar lágu aðgerðarlausir allt s.l. sumar. Í flestum eða öllum sjávarþorpum landsins vantar báta og margs konar aðrar framkvæmdir í sambandi við sjávarútveg. Smálestin í vélbát, er smíðaður er hér innanlands, kostar tíu þúsund krónur, og kostnaður við byggingu nýrra iðnfyrirtækja við sjávarsíðuna er stórkostlegur. Flestar ráðstafanir ríkisstj. hafa bætt gráu ofan á svart í þessum efnum og gert mönnum erfiðara fyrir með „nýsköpun“ og nýjar framfarir. Menn hika við að leggja fjármuni sína í sjálfa framleiðsluna, og farið er að grípa til þeirra úrræða að draga saman fé til framkvæmdanna með eins konar samskotum, en útvegsmenn, sem brjótast í því að gera samninga um nýja báta eða leggja í nýjar framkvæmdir, verða að fleygja öllu samanspöruðu fé sínu í verðbólguhítina til þess að taka kúfinn af stofnkostnaðinum, en taka samt lán ofan á lán. Öll ný fyrirtæki verða skuldum vafin í byrjun. Þannig vinnur stefna ríkisstj. gegn heilbrigðri nýsköpun atvinnuveganna. Sannleikurinn í þessum málum er sá, að þær framfarir, sem nú verða í sjávarútveginum, að ég nú ekki tali um í landbúnaðinum, eiga sér stað þrátt fyrir stefnu og ráðstafanir núverandi ríkisstj., en ekki vegna þeirra. Allir sannir framfaramenn í landinu verða að heyja harða, þrotlausa orrustu við verðbólgustefnu ríkisstj., og það er vegna óbilandi kjarks og framfaravilja fólksins víðs vegar um land, að framfarir hafa ekki ennþá stöðvazt, en ekki vegna þess, að ríkisstj. eða hennar stefna hafi örvað menn eða hjálpað þeim. Það, sem ríkisstj. hefur lagt til þessara mála, er lítið annað en smjaður fyrir útgerðinni og stöðug herhvöt til manna um að taka nógu mikil lán til framkvæmdanna. En þetta er ekki nóg. Ofan á þetta bætist, að þeim framfaramönnum, sem klífa þrítugan hamarinn til þess að ráðast í framkvæmdir og nýsköpun, er skapraunað með því að verða að hlusta á hið auvirðilega gort forsrh. og stjórnarliðsins um það, að þessar framkvæmdir, þær séu framkvæmdir stjórnarinnar. Ef bóndi kaupir vél, þá er það nýsköpun stjórnarinnar, ef útgerðarmaður eða fiskimenn kaupa báta, þá er það af náð stjórnarinnar. Framsfl. vildi fara allt aðra leið en ríkisstj. Hann vildi lækka verðbólguna og létta þannig framfarabaráttu fólksins. Þá vildi Framsfl. efla nýjungar í sjávarútvegi með auknum framlögum ríkisins til fiskimálasjóðs. Höfum við hv. þm. N. Þ. flutt frv. í þessu skyni á því þingi, sem nú stendur yfir. Það er gert ráð fyrir, að fjármagn fiskimálasjóðs verði margfaldað og stuðningur hans að sama skapi aukinn við margs konar framfaramál sjávarútvegsins, og þá ekki sízt til þess að koma upp nýjum iðnfyrirtækjum í þorpunum og auka bátastólinn. Stjórnarliðið hefur tekið afstöðu á móti þessu frv., og nær það sýnilega ekki fram að ganga á þessu þingi og þá sennilega meðal annars vegna þeirrar sjálfheldu, sem fjármál ríkisins eru komin í. Það eina, sem frá stjórnarliðinu hefur komið til fyrirgreiðslu í þessa átt, er frv. um fiskveiðasjóð, þar sem gert er ráð fyrir auknum lánum og lægri vöxtum en áður. Þetta frv. er nokkuð góður vitnisburður um það, hvert skulda- og verðlagsstefnan er komin með sjávarútveginn, og hefði lánsþörfin betur verið minni en nú er orðið. En sízt veitir af vaxtalækkunum eins og komið er, og mun ekki standa á stjórnarandstæðingum í því efni. Ekki tekur betra við, ef litið er á einstök framfaramál sjávarútvegsins og borin saman orð og efndir stjórnarliðsins. Nokkrum dögum fyrir stjórnarmyndunina gaf að líta í blöðum kommúnista harða gagnrýni á þáverandi stjórn fyrir það, að hún hefði ekki notað lagaheimild til þess að taka olíugeyma olíuhringanna eignarnámi til hagsbóta fyrir samtök útvegsmanna. Í sama blaði var krafa um, að öllum innkaupamálum útvegsmanna væri í skjótri svipan komið í það horf, að útvegsmenn fengju vörur sínar með réttu verði. Nú hefur atvmrh. kommúnista setið að völdum í eitt ár, og hvað hefur hann gert í olíumálunum? Því er fljótsvarað. Hann hefur ekkert gert. Ekki hefur hann tekið olíugeyma hringanna leigu- eða eignarnámi. Þvert á móti er ástandið þannig, að samlög útvegsmanna geta ekki starfað og olíugeymar þeirra standa tómir, en hringarnir hafa einkarétt á olíuverzluninni. Hvað hefur sami hæstv. ráðh. aðhafzt í innkaupsmálum útgerðarinnar? Auðvitað ekki neitt. Þar situr allt við það sama og áður var. Fyrir stjórnarmyndunina klifuðu kommúnistar mikið á því ólagi, sem væri á beitumálunum, og töldu löggjafar þörf í því efni. Í því máli hefur ekkert verið gert. Sama er að segja um vélamál útvegsins. Verzlun með mótorvélar hefur verið í megnasta ólagi mörg undanfarin ár. Mþn. í sjávarútvegsmálum hefur þó undirbúið frv. um bæði þessi mál, en hæstv. ráðh. lagzt á þau. Meðan kommúnistar voru í stjórnarandstöðu, töluðu þeir ósköpin öll um að bæta kjör hlutarsjómanna og vildu láta ríkissjóð greiða uppbætur á hlutina, þangað til tryggingar væru komnar í framkvæmd. Síðan kommúnistar komust í ríkisstj. hefur þetta ekki heyrzt nefnt fyrr en nú í haust, að atvmrh. skipaði nefnd í málið, enda er nú farið að nálgast kosningar. Þannig er allt á eina bókina lært í þeim málaflokki, sem stjórnin þóttist þó ætla að sinna sérstaklega. Í stuttu máli er saga ríkisstj. í sjávárútvegsmálum sú, að hún þóttist ætla að hlynna sérstaklega að sjávarútveginum, en hefur brugðizt því loforði svo rækilega, að það er orðið sérstakt vandamál, hvernig skuli koma í veg fyrir stöðvun útvegsins, en samdráttur þegar orðinn víðs vegar. Má segja, að ríkisstj. hafi tekizt það ótrúlega að búa til kreppu í mesta góðæri og við hagstæðustu viðskiptaskilyrði, sem landsmenn hafa þekkt.



[Innanþingsskrifarinn (Kr. Hós.), sem átti að skila handriti að ræðu þessari, mun hafa búizt við, að ráðh. læsi hana af blöðum, og hafðist því ekki að meðan á flutningi ræðunnar stóð. En svo var ekki, og hefur handrit að ræðunni því aldrei verið til. Hins vegar telur ræðumaður sér ekki fært að endursemja hana, þegar svo langt er um liðið.]



Herra forseti. Hæstv. ráðh. Finnur Jónsson er veikur, svo að ég hleyp hér í skarðið fyrir hann. Ég mun þó ekki ræða mikið um Falkurútgerð né ævintýrin í Landsbankanum, eins og síðustu ræðumönnum hefur orðið tíðrætt um, heldur ætla ég að nota þessar mínútur til þess að drepa á tryggingafrv. En áður en ég byrja á því, vil ég svara því, sem hæstv. atvmrh. var að dylgja með í sambandi við fisksölu í ráðherratíð minni. Það átti víst að verða hans afsökun, ef eitthvað var ábótavant hjá mér. En þessu er ekki til að dreifa, því að þegar ég var ráðh., var tilganginum algerlega náð og útvegsmenn fengu hið raunverulega verð, sem fyrir fiskinn fékkst. Færi betur, ef hæstv. ráðh. gæti sagt hið sama. Í ræðu minni í gærkvöld gerði ég nokkra grein fyrir því, hverjum lágmarkstekjum tryggingunum væri ætlað að sjá þeim fyrir, sem af ósjálfráðum ástæðum, svo sem elli, örorku, slysförum eða veikindum, geta ekki aflað sér nægilegra tekna, svo og framlögum trygginganna til ekkna og munaðarleysingja og foreldra, sem eiga stóran barnahóp, eða fleiri en þrjú. Af þessum tekjutryggingum er ellilífeyririnn langsamlega mestur eða 2–3 millj. Mér finnst rétt að geta þess, að gamla fólkið hefur orðið að þola mikið, og það hefur sparað mikið og á þess vegna rétt á að fá að lifa áhyggjulausri elli. Í sambandi við tekjutryggingarnar verður að hafa það í huga, að það er engan veginn nóg að sjá þeim, sem veikjast eða verða fyrir slysum, fyrir tryggingu lágmarkstekna. Þessi atvik hafa jafnan í för með sér tilfinnanleg útgjöld, læknishjálp, lyf og sjúkrahúsvist, um leið og atvinnutekjurnar bregðast. Þess vegna er til þess ætlazt, að heilsugæzlan sjái um þetta á líkan hátt og sjúkrasamlög nú. Því er nauðsynlegt að auka heilsuverndina sem allra mest. Margir sjúkdómar orsakast af lélegri heilsuvernd. Auður þjóðarinnar er fólginn í heilbrigði fólksins.. Ekki er síður áríðandi að varðveita heilsuna en lækna sjúka. Það er betra að veikjast ekki en batna, þó að gott sé. Þjóðargróði afstýrir veikindum. Lega á sjúkrahúsum hefur kostað nú 400 þús. kr. á einu ári fyrir einstaklingana, og er það þó ekki nema lítill hluti af hinum raunverulega kostnaði. En von er um betri árangur, ef heilsuverndin verður aukin. Mér þykir rétt að lesa nokkrar tölur, er sýna lækkun sjúkdómstilfella samfara aukinni heilsuvernd. Árið 1893 voru 237 holdsveikir sjúklingar, en holdsveikraspítalinn var ekki settur á stofn fyrr en 1898. 40 árum síðar, eða 1938, er sjúklingatalan komin niður í 21, en ef sama hlutfall hefði átt að haldast, hefði tala sjúklinganna verið 385. Þetta er nú árangurinn af bættri heilsuvernd. Svipað er að segja um sullaveikina. 1911–15 dóu 89 menn úr sullaveiki og þar af 22 undir 20 ára aldri, en 1936–40 dóu 20 og af þeim 4 undir 20 ára aldri. 1931–40 var rannsakað, hvað sullar væru í mörgum af þeim, sem dóu, og það kom í ljós, að ekki fundust sullar í neinum, sem var yngri en 20 ára. Í mönnum 20–40 ára voru sullar í 0.6%, í 21–50 2.4% og yfir 70 ára 21% eða fimmti hver maður. En nú deyja menn varla lengur úr sullaveiki, því að hún er sjálf að deyja út. Þetta er einnig mikill árangur af bættri heilsuvernd. En e. t. v. er ljósasta dæmið um berklaveikina. Hún náði hámarki sínu 1931 og dóu þá 2.1% af allri þjóðinni úr berklaveiki eða 232, en 1939 dóu 94 eða 0.8%. Rannsakað hefur verið um berklatilfelli hjá börnum, og síðustu tölur gefa til kynna, að það séu 10% barnanna, sem hefur vott af berklum, en fyrir 15 árum var það 1/3 barnanna. Þetta sýnir nú, hvers má vænta af frv., hvað snertir heilsugæzlu og heilsuvernd. Í gærkvöld gerði ég einnig grein fyrir því, hversu mikill heildarkostnaður trygginganna yrði og hve miklu aukningin frá því, sem nú er lagt fram í sama skyni, mundi nema. Er þá eðlilegt, að spurt sé: Höfum við efni á þessu? Getur þjóðin risið undir þessum fjárframlögum? Ég mun nú leitast við að skýra þetta nánar, svo að hv. alþm. og aðrir geti skapað sér skoðun um þetta atriði. Er þá fyrst á það að líta, að hér er ekki um neinn aukinn kostnað að ræða fyrir þjóðina í heild umfram það, sem kjör þeirra, er trygginganna njóta, verða betri en nú er: Kostnaðaraukningin ætti ekki einu sinni að verða svo mikil, því að með bættu skipulagi, sem leiðir af, þegar öll þessi mál eru komin í eitt heildarkerfi, má gera ráð fyrir, að töluvert sparist. Sá tími er löngu liðinn, er gamalmenni gengu fyrir ætternisstapa til þess að íþyngja ekki börnum sínum, og barnaútburður til að spara uppeldiskostnaðinn er löngu úr tízku. Sjúkir menn, aldraðir og lemstraðir fá nauðsynjar og einhverja aðhlynningu, börnum er séð fyrir fæði og flíkum. Það, sem á skortir nú, að tryggingar og opinber forsjá ríkis- og sveitarfélaga hrökkvi til þessa, leggi einstaklingurinn fram af tekjum sínum eða eignum með misjöfnum hætti. Ölmusugjafir og bónbjargir er ekki eftirsóknarvert, hvorki fyrir þá, sem njóta, né fyrir hina, sem láta af hendi. Mörgu gamalmenninu er þungt í skapi, ef það þarf að leita hjálpar hjá börnum sínum, sem oftast eiga nóg með sig. Með frv. þessu er leitazt við að jafna þessum gjöldum niður á réttlátan og skynsaman hátt og tryggja mönnum ákveðinn rétt í stað gustukaverka og misjafns mats á verðleikum og ástæðum, enda lögð á hvern og einn vinnufæran mann sú skylda að leggja fram iðgjöld til trygginganna, þ. e. að tryggja sjálfan sig. Við Íslendingar ættum að vera fremri í að setja fullkomna tryggingarlöggjöf, tryggja betur þjóðfélagslegt öryggi en flestar aðrar þjóðir: Ástæðurnar fyrir því eru þessar: Við höfum komizt hjá eyðileggingum og kostnaði styrjaldarinnar. Aðrar þjóðir hafa rúið sig inn að skinninu fjárhagslega í stríðinu, lönd þeirra, hús og mannvirki hafa verið eyðilögð. Þúsundir og jafnvel milljónir manna á bezta aldri hverfa heim sem aumingjar og örkumla menn. Fyrir þeim þarf þjóðin að sjá í viðbót við aðra þegna sína. Við höfum safnað fé, þær hafa safnað skuldum. Samt telja þessar þjóðir, eða e. t. v. þess vegna, það skyldu sína að byrja á því að koma tryggingarmálunum í gott lag. Í öðru lagi erum við minnsta fullvalda þjóð í heimi. Stundum er smæðin talin veikleikamerki. En í tryggingarmálunum er hún eða ætti að vera styrkur. Auðveldara er að hafa yfirsýn yfir þessi mál, bæði þörf og getu, í litlu þjóðfélagi; þar sem ekki er sama regindjúp milli auðs og örbirgðar og hjá stórþjóðunum, sem telja tugi eða hundruð milljóna. Í þriðja lagi höfum við fengið mikilvæga reynslu þau 10 ár, sem liðin eru síðan alþýðutryggingalögin voru sett, og safnað talsverðu fé, sem ætti að auðvelda framkvæmd laganna. Sjóðir trygginganna nema væntanlega á næsta ári eitthvað á milli 30-40 millj. kr., og á þeirri reynslu, sem fengin er, verða framkvæmdirnar byggðar: Talið er, að þjóðartekjur okkar hafi numið í heild síðasta ár a. m. k. 750–800 millj. kr. eða 6000 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Áætlaður kostnaður trygginganna alls er 72 millj. kr. eða um 9% af öllum þjóðartekjunum. Áætlað er, að framlög ríkissjóðs til þeirra mála, sem tryggingarnar taka til, þurfi að hækka um 11.4 millj. kr. Það er 9% hækkun á fjárl. frá því, sem gjöldin eru áætluð í frv. því, sem nú liggur fyrir Alþ. Sveitarfélög og bæjarfélög leggja nú fram um 10 millj. kr. til þessara mála, aðallega til trygginga og til fátækraframfærslu, sem hefur verið mjög lítil hin síðari ár vegna trygginganna og einnig vegna þess, að atvinna er nægileg. Áætlað er, að framlög þeirra þurfi að hækka um 5 millj. kr. samtals á öllu landinu. Það mun láta nærri, að það svari til 10% hækkunar á útsvarsupphæðunum í heild fyrir allt landið. Fátækraframfæri sveitanna ætti að langmestu leyti að hverfa vegna trygginganna. Er það næsta mikilfenglegt fyrir sveitarfélögin, sérstaklega ef erfiðara verður í ári, því að þá er hætt við, að fátækraframfæri hækki aftur. Aðeins vandræðamenn, sem sjálfir eiga sök á því, að þeir verði styrkþurfa og fá eigi sitt til tryggingar, ættu að þurfa fátækrahjálparinnar við. En hvað segir frv. þá um atvinnutryggingar? Um þau mál segir svo í grg. frv.: „Í frv. eru engin ákvæði um atvinnuleysistryggingar eða framlög til öryrkja undir 75%. En n. hefur til athugunar fyrrnefndar tillögur Jóns Blöndals um Atvinnustofnun ríkisins. Samkv. þeim till. er þessari stofnun ætlað að sjá um vinnumiðlun almennt og til öryrkja undir 75% sérstaklega, svo og að annast um greiðslu atvinnuleysisbóta (dagpeninga) til öryrkja, ef ókleift reynist að útvega eða sjá þeim fyrir vinnu, og til annarra, sem atvinnuleysistryggingin nær til og eins er ástatt um. N. gerir ráð fyrir að geta innan skamms gert grein fyrir athugun sinni á nefndum tillögum. N. er það ljóst, að eitt meginskilyrði þess, að tryggingar nái tilgangi sínum, er það, að starfsorka þjóðarinnar sé notuð til gagnlegra framkvæmda, en ekki sóað eða gerð verðlítil vegna atvinnuleysis, ófullkominna starfstækja eða skorts á skipulagi. Markmið almannatrygginganna er að útrýma skorti, en afkoma og lífskjör þjóðarinnar í heild eru undir því komin, að starfsorka hennar komi að sem fyllstum notum. Skorti lífsnauðsynja má útrýma með tryggingum, ef atvinnuleysi er haldið í skefjum. Útrýming atvinnuleysisins er í rauninni þýðingarmesta forsendan fyrir því, að takast megi að skapa félagslegt öryggi. Tryggingarnar eru ekki einhlítar í því efni, ef þjóðartekjurnar bregðast, en þær hljóta að rýrna, ef vinnuaflið er ekki hagnýtt, og því meir sem kveður að atvinnuleysinu.“ Og enn segir svo í greinargerðinni: „Þegar litið er til þess, hversu mörg og stór verkefni bíða hér óleyst á fjölmörgum sviðum, hversu hagur okkar gagnvart útlöndum nú er góður, og jafnframt hafðar í huga þær stórfelldu ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar og verið er að gera til þess að afla landsmönnum nýrra, fullkomnari framleiðslutækja, ætti ekki að þurfa til slíks að koma, ef réttilega og skynsamlega er á málunum haldið.“ Þetta segir í grg., en í yfirlýsingu hæstv. núv. ríkisstj. er komizt svo að orði, að meginstefna hennar sé að tryggja það, að allir landsmenn geti haft atvinnu, eða m. ö. o. að afstýra atvinnuleysi. Hafa nú þegar verið gerðar ráðstafanir til útvegunar nýrra og fullkomnari framleiðslutækja, sem nægja til að veita a. m. k. 3000 manns atvinnu beinlínis. Ég hef í þessum umræðum einkum gert þrjú mál að umræðuefni, mál, sem Alþfl. hefur óslitið frá upphafi barizt fyrir, og tvö þeirra voru gerð að skilyrði fyrir þátttöku hans í ríkisstj. Mál þessi eru: 1) Ráðstöfun stríðsgróðans. Nota erlendar inneignir til að kaupa framleiðslutæki. Lækka framleiðslukostnaðinn með því að nota hinar fullkomnustu vélar, sem völ er á. 2) Útrýming atvinnuleysis, en ég gerði grein fyrir því í síðustu ræðu minni. 3) Alþýðutryggingar. Það var Alþfl., sem gerði alþýðutryggingalögin að skilyrði fyrir stjórnarsamvinnu við Framsfl. 1934. Þau voru sett 1935, en gengu í gildi 1936 og voru þau stórkostleg framför frá því, sem áður var. Sú tryggingarlöggjöf getur ekki haldizt óbreytt. Hún verður að breytast eftir því, sem tímarnir breytast. Það, sem var við hæfi, getu og aðstæður okkar 1935, á ekki lengur við 1945. Nú eru aðrir tímar. Það er meiri þörf og geta fyrir víðtækari löggjöf. Það er verið að tala um, að þetta muni draga úr sjálfsbjargarviðleitni okkar, og það er verið að tala um síðasta naglann í líkkistu sjálfstæðis okkar í sambandi við það, sem hér hefur verið rætt. En ég fagna því, að samkomulag hefur náðst um lausn þessara mála nú þegar á þessu þingi. Íslendingar geta ekki skipað sess meðal þjóðanna sem frjáls og fullvalda þjóð eingöngu vegna fornrar sögufrægðar og ritsnilldar. Sá kvarði, sem við verðum mældir á um það, hvort við verðskuldum að vera frjáls þjóð, er annar. Og við getum verðskuldað það, ef við viljum það.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. 3. landsk. þm., Haraldur Guðmundsson, lokið sínu máli, og tekur nú næst til máls hv. 2. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, og talar af hálfu síns flokks, Framsfl.

Eysteinn Jónsson Hæstv. atvmrh., Áki Jakobsson, sagði hér í ræðu við þessar umr., að Framsfl. væri á móti aukningu síldarverksmiðja og nýtízku vinnubrögðum frystihúsa, og að Tíminn hefði glaðzt yfir því, að nýtt skip fórst í logni, og fleira þessu líkt. Og hann sagði, að það hefði verið siður fyrir stríð, að einn framsóknarmaður hefði verið í hverju fyrirtæki, til þess að það gæti komizt í náð hjá gjaldeyrisnefnd. Allt er þetta vísvitandi uppspuni frá rótum, og sá, sem heldur slíku fram, er ekki svara verður. - Hæstv. atvmrh. sagði einnig, að framsóknarmenn hefðu nýlega fengið áhuga fyrir sjávarútvegsmálum. En hverjir börðust fyrir stofnun Síldarverksmiðja ríkisins? Það voru framsóknarmenn, gegn andstöðu hæstv. núv. forsrh., og það voru Framsfl. og Alþfl., sem komu á síldarsöltunarskipulaginu, sem hefur gert síldarsöltun að verulegri atvinnugrein. Framsfl. og Alþfl. efldu Fiskimálasjóð og stóðu fyrir margs konar brautryðjendastarfi í sambandi við hann fyrir sjávarútveginn. Framsfl. var eini landsmálaflokkurinn, sem stóð óskiptur að gengislækkuninni 1939, sem var gerð fyrir sjávarútveginn. Þingflokkur núv. hæstv. forsrh. klofnaði svo nákvæmlega í tvo jafna hluta um það mál sem verið gat um flokk, þar sem tala flokksmanna stendur á stöku. Þannig hefur Framsfl. haft forustu um margvísleg málefni sjávarútvegsins. Út af ræðu hæstv. atvmrh. er einnig ástæða til þess að benda á það, að þegar sendir voru menn til samninga við Breta um fisksölumálin, þorðu kommúnistar ekki að senda sinn fulltrúa út yfir pollinn, þorðu ekki að sýna hann í Bretlandi. En þá leitaði hæstv. atvmrh. til „Landsbankaklíkunnar“ - en kommúnistar hafa oft nefnt ráðamenn Landsbankans svo - til þess að gera fisksölusamning við Breta. Svo leyfir hæstv. atvmrh. sér að segja það um stjórnendur Landsbankans, sem hann hefur gert hér í umr. og háttv. hlustendur hafa heyrt. Það eru tæpast nema litlir karlar, sem leyfa sér það, sem hæstv. atvmrh. hefur gert í þessu efni. Hæstv. fjmrh. sagði, að það væri erfitt að spara ríkisfé, þar sem of margir menn væru við störf og tækju laun frá ríkinu, og væru það leifar frá stjórn framsóknarmanna. En venjulegum mönnum mundi nú, hygg ég, sýnast auðveldara að spara útgjöld ríkisins til starfsgreina, þar sem of margir menn væru fyrir í starfinu og ýmsu væri bruðlað í óhófi. Þennan málflutning um erfiðleika í sambandi við sparnað skilur víst enginn nema hæstv. fjmrh. Þá var svo að skilja á hæstv. ráðh., að ríkisstj. hefði greitt 38 þús. kr. fyrir aukastörf í nýbyggingarráði, vegna þess að Framsfl. hefði einhvern tíma greitt einhverjum manni eða mönnum einhver laun. Þetta eru nú svör hæstv. ríkisstj. við rökstuddri gagnrýni. Hæstv. fjmrh. láðist auðvitað að geta þess, að sjálfstæðismenn hafa farið með fjármálastjórn nú í 6 ár, þegar hann var að tala um „fjósið“, sem þyrfti að moka og væri svo ákaflega erfitt. Ef eitthvert „fjós“ þarf að moka, eitthvert fjármálastjórnarfjós, þá er það ekki fjós Framsfl., heldur fjósið, sem Sjálfstfl. hefur tekið að sér að hirða um síðastliðin 6 ár. Ekki er laust við, að ríkisstj. sé ofurlítið státin af því, að ríkissjóður er ekki kominn í greiðsluþrot enn þá. Það hefur verið sagt, að stjórnarandstæðingar hafi spáð miklum tekjuhalla, en reynzt falsspámenn. Hið rétta í þessu er það, að hæstv. fjmrh. áætlaði tekjuhalla við afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár. Stjórnarandstæðingar byggðu gagnrýni sína á fjárl. fyrir yfirstandandi ár á áætlunum hæstv. fjmrh. Nú segist stj. muni fá 160–170 millj. kr. tekjur, eða 40–50 millj. kr. umfram það, sem hún hafði áætlað, en gjöldin verða enn hærri en stjórnarandstæðingar gerðu ráð fyrir. Nú væri ekki til mikils ætlazt, þótt menn gerðu þá kröfu, að ríkisstj., sem fær 40–50 millj. kr. meira í tekjur á einu ári en hún hafði fyrir fram gert ráð fyrir, skilaði nokkrum tugum milljóna í afgang eftir árið. Það hefði einhvern tíma þótt ástæða til þess að búast við því. En því fer svo fjarri, að þess sé að vænta. Niðurstaðan mun verða sú, þegar öll kurl koma til grafar, að sjóðir ríkisins umfram skuldir munu ekki gildna á þessu ári svo, að til bjargar verði á næstunni, þótt stj. hafi sópað saman fjármagni sem samsvarar 60–70% af útflutningsverðmæti þjóðarinnar. Þessara fjármuna hefur verið aflað með þeirri þyngstu skattapressu, sem þjóðin hefur nokkru sinni verið lögð undir, þ. á m. með álagningu veltuskattsins og með því að eyða allt að helmingi dollaraeignanna til vörukaupa á einu ári. Það er því ekki af miklu að státa fyrir hæstv. fjmrh. Liggur nær að athuga um horfur í sambandi við afgreiðslu fjárl. fyrir næsta ár en að reyna að stinga þjóðinni svefnþorn með því að telja það til afreka, að hægt hefur verið að forðast greiðsluþrot í 12 mánuði með aðferðum, sem eru svo illræmdar, að jafnvel ekki þessi ríkisstj. vogar að nota þær nema einu sinni. Þegar ríkisstj. lagði fjárlagafrv. fyrir þingið, voru útgjöldin áætluð 130 millj. kr. Eftir 2. umr. verða þau komin upp í tæpar 140 millj. og eiga þá vafalaust eftir að hækka enn verulega, auk þess sem margvísleg útgjöld eru fyrirsjáanleg, sem ekki eru færð í fjárlagafrv. Fjvn. hefur ekki treyst sér að meta tekjuvonir á næsta ári hærra en svo, að fjárlfrv. er enn með þeim sama 13 millj. kr. greiðsluhalla, sem það var, er það fór til n. Og ríkisstj. hefur ekki imprað á neinum úrræðum til þess að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl., enda er sannleikurinn sá, að það er með öllu óhugsandi að afgreiða hallalaus fjárl. að óbreyttri stefnu í verðlagsmálum. Afleiðingar stjórnarstefnunnar á fjárl. koma þá einnig glöggt fram í því og enn gleggra nú en í fyrra, að ekkert rúm er í fjárlfrv. fyrir fjárveitingar til ýmissa þeirra framkvæmda, sem nauðsynlegar eru. Þannig leggur fjvn. til, að á næsta ári verði tekin lán til nýrra hafnarframkvæmda jafnframt því, sem haldið verði áfram að éta upp hafnarbótasjóðinn. Og þannig mætti lengi telja og sýna fram á, að stefna stj. hlýtur að leiða til stórkostlegs greiðsluhalla hjá ríkinu og enn fremur, að allar meiri háttar framfarir í landinu verða að byggjast á lántökum og aftur lántökum. Ríkisútgjöld næsta ár verða aldrei undir 160 millj. kr. samkv. því, sem stj. stefnir, og verða þó ekki þar með framlög til nýsköpunarinnar eða til stuðnings atvinnuvegunum. Þessi afgreiðsla er hrein fásinna og fullkomið ábyrgðarleysi, enda verða menn að hlusta á og horfa upp á það, að þeir, sem ábyrgðina bera, viðurkenna það, en sitja samt sem fastast og koma í veg fyrir, að nokkuð sé aðhafzt í rétta átt. Nú mundi kannske einhver spyrja, hvers vegna Framsfl. hafi ekki flutt niðurskurðartill. við fjárl., þar sem hann telji þau of há. Framsóknarmenn eru ekki niðurskurðarmenn verklegra framkvæmda né mótstöðumenn framlaga til þjóðnytjamála. Þess vegna flytja þeir ekki niðurskurðartill. Það er verðbólgan, sem gerir fjárl. óviðráðanleg. Hana vilja framsóknarmenn lækka strax, lækka þannig fjárl. um milljónatugi án þess að draga úr framlögum til þjóðnytjamála. Till. Framsfl. um lækkun verðbólgunnar eru því till. þeirra um lækkun fjárl. Þá er rétt að víkja nokkrum orðum að ástandinu í verzlunarmálunum. Í þeim málum ríkir fullkomið öngþveiti. Samkeppni má teljast alveg útilokuð. Af þessu leiðir það, að verðlagseftirlitið verður ill- eða óframkvæmanlegt. Er í því sambandi skemmst að minnast stórra hneykslismála. Það hefur löngum verið úrræði alþýðu manna á Íslandi að berjast gegn óeðlilegum verzlunarháttum með því að gera samtök um verzlunina. Héldu þessi samtök áfram að vaxa, þangað til stjórnarvöldin gripu í taumana og hnekktu vexti þeirra með nýrri framkvæmd verzlunarmálanna nú fyrir nokkru. Geta menn nú ekki lengur notfært sér þetta úrræði. Sannleikurinn er sá, að núv. ríkisstj. hefur beinlínis stefnt markvisst að því að nota innflutningseftirlitið og útflutningskvótana í öðrum löndum til þess að koma í veg fyrir eðlilega þróun verzlunarsamtaka almennings. Þannig hefur innflutningshlutfall kaupfélaganna í mörgum þýðingarmiklum vörutegundum verið lækkað þrátt fyrir aukna tilhneigingu landsmanna til þess að verzla við kaupfélög. Þannig hafa samvinnufélögin í landinu verið neydd til þess að auka viðskipti sín við milliliðina og kaupa hjá þeim. Svo langt hefur verið í þessu gengið, að á sama tíma sem samvinnumenn landsins hafa verið neyddir til þess annaðhvort að verzla við heildsala í stórum stíl eða láta verzlunarbúðir sínar standa tómar, þá geta kaupmenn í Reykjavík selt til annarra landa margs konar varning af þeim tegundum, sem hér hafa verið hömlur á, fyrir milljónir króna. - Menn skyldu halda, að sú stj., sem stendur fyrir slíkum framkvæmdum í verzlunarmálunum, væri skipuð fulltrúum heildsalanna einum, en svo á þó víst ekki að heita, því að fulltrúar Alþfl. og kommúnista í ríkisstj. hafa, að minnsta kosti fram að þessu, ekki viljað telja sig það. Verzlunarmálunum er ekki stjórnað frá því sjónarmiði, hvað bezt hentar alþýðu manna, heldur ræður allt annað sjónarmið. Það er beinlínis unnið að því að viðhalda einokun og spillingu. Ekki tekur betra við, þegar litið er til skattamálanna. Það hefur verið sýnt fram á það í þessum umr., að þar er yfirleitt haldið verndarhendi yfir þeirri spillingu, sem hvert mannsbarn veit, að á sér stað, en í þess stað aflað tekna með framlengingu allra skatta og tolla, sem gripið var til á mestu kreppuárunum, og ofan á þetta er svo bætt stórfelldum nýjum sköttum og skattaviðaukum, sem þyngst koma niður á miðlungstekjur og smærri og miðlungsfyrirtæki. Í stað þessa hefði þurft að gera hér hreint borð í þeim málum, eins og aðrar þjóðir vinna að, en lækka aftur á móti gjöldin á þeim, sem undanfarið hafa borgað of mikið saman borið við aðra. - Það er engin tilviljun, að þannig er haldið á verzlunar- og skattamálunum. Við bentum á það þegar í upphafi stjórnarsamstarfsins, að svona mundi fara, blátt áfram vegna þess að samstarfið væri borið uppi af stórgróðamönnum í Sjálfstfl. annars vegar og kommúnistum hins vegar. Hlutur þeirra fyrrnefndu hefur þá verið rakinn. - En hver er þá hlutur kommúnista? Þeir hafa brugðizt verzlunarsamtökum alþýðunnar og svikið öll loforð sín og fyrirheit um afnám tolla, nýja róttæka skattapólitík, baráttu gegn auðvaldinu, að ég nú ekki tali um, hvernig það hljómar nú í eyrum manna, að sá flokkur þóttist einu sinni ætla að berjast gegn fjármálaspillingu í landinu. Það var nú svo sem auðséð áður en kommúnistar fóru í ríkisstj., hversu mikil alvara var að baki þessum fyrirheitum. Jafnvel á meðan þeir voru í tilhugalífinu við sjálfstæðismenn á árunum 1943 og '44 var þeim svo mikið í mun að sýna þjónustu sína, að þeir drápu stríðsgróðaskattstillögur sínar sjálfir, ef þess þurfti við til þess að stöðva þær. Hlutur kommúnista í stjórnarsamstarfinu er fyrst og fremst fólginn í þessu: Gegndarlausum fjáraustri af opinberu fé til gæðinga flokksins, ráðum yfir útvarpi og menntamálum og tryggingunni, sem þeir hafa fyrir því, að verðbólgunni verði haldið við, framleiðslunni haldið á heljarþröm og nýsköpunin byggð á skuldum. Það er engin tilviljun, að kommúnistar hafa ekki áhuga fyrir neinu öðru en því að veita í allar áttir hærri og lægri lán. Mestur er þó áhugi þeirra fyrir því að skuldskeyta þá, sem framleiðslu stunda, og sverfa að þeim um leið með tilstyrk verðbólgunnar. Þeir skilja mæta vel, að framleiðslan er undirstaða og það verður að vera hægt að ná tökum á henni í fyllingu tímans. Hugsunarhátturinn er þessi: Gefum bröskurum og stórgróðamönnum frjálsar hendur gegn því, að þeir styðji verðbólgu- og skuldastefnuna, þangað til hryggurinn er brotinn úr framleiðslustéttunum. Með því að gefa þessum öflum frjálsar hendur, var vakinn áhugi sumra þeirra, sem mestu réðu í Sjálfstfl. Hinir voru bókstaflega hræddir á því, að það væri ekki um neitt að velja annað en taka kommúnista, annars mundu þeir gera þjóðfélagið óstarfhæft með verkföllum. Hver er sá, sem ekki kannast við þennan áróður? Hæstv. forsrh. hefur jafnvel gengið svo langt að halda því fram, síðast í gærkvöld, að ef samstarfið við kommúnista mistækist, væri meira en vafi á því, að lýðræðisstj. yrði mynduð í landinu á ný. En jafnhliða eru svo landsmenn fræddir á því í blaði hæstv. forsrh., að foringjar kommúnista séu dulbúnir ofbeldismenn undir erlendri stjórn. Það má þá líka nærri geta, hvernig komúnistarnir notfæra sér þann mann, sem þannig ofurselur sig þeim og sér engin önnur úrræði en að dansa eftir þeirra pípu. Hver, sem hugsar um þessi efni af alvöru, veit, að það, sem ég nú hef sagt, er ekki út í bláinn mælt, enda eru víðs vegar til vitnisburðir, sem gefa glöggar bendingar um það, hvað á bak við býr, þótt nýsköpunarstaglið sé venjulega haft á oddinum. En hvernig er svo reynt að halda fylgi verkamanna við pólitík þeirrar ríkisstj., sem byggð er á þessum grunni? Jú, það er ofur einfalt. Það er reynt með því að segja við verkamenn, að þetta sé allt nauðsynlegt til þess að koma í veg fyrir stórkostlegar launalækkanir. Það sé yfirvofandi stórfelld árás á lífskjör þeirra, ef kommúnistar sitji ekki í stjórn. Það verði að þola margt fyrir svo mikils vert málefni. En á þessu er bara sá ágalli, að fyrir dyrum stendur engin árás á lífskjör verkamanna. Aftur á móti hafa komið fram till. um minnkun verðbólgunnar með þátttöku allra þjóðfélagsþegna, sem væri þannig framkvæmd, að kaupgeta peninganna ykist um leið og krónutala lækkaði í viðskiptum. En kommúnistar, þurftu á einhverju að halda sem skálkaskjóli fyrir sig í augum þeirra manna, sem hafa ekki áhuga fyrir rússnesku lýðræði, en hafa samt, þótt undarlegt sé, veitt þeim brautargengi undanfarið. Kemur þá að einum viðurstyggilegasta þættinum í þessum leik. Fyrir síðustu alþingiskosningar og lengi eftir það áttu þeir, sem nú eru forustumenn ríkisstj., ekki nógu sterk orð til þess að lýsa skaðsemi verðbólgunnar. Vitnisburð hæstv. forsrh. hafa menn heyrt fyrr í kvöld, en kommúnistar sögðu, að verðbólgan græfi undan afkomu bænda og verkamanna, gerði kjarabætur að engu og undirbyggi atvinnuleysi. Verðbólgan væri ekki til hagsbóta fyrir neina nema verðbólgubraskara. En hvað hefur svo skeð? Um leið og stjórnarmyndunin átti sér stað, gerbreyttist eðli verðbólgunnar. Hún var ekki lengur hið geigvænlega böl, sem kom harðast niður á alþýðu landsins. Það var nú öðru nær. Lækkun hennar, eða jafnvel stöðvun, heitir nú orðið launalækkun á máli þessara manna og er orðin árás á verkalýðinn í landinu, bændur og, að því er mönnum skildist, þjóðina alla. Er nú ekki nema tvennt til, að þetta, sem sagt hafði verið um verðbólguna, voru hinar mestu stórlygar, sem nokkru sinni höfðu verið bornar á borð fyrir þjóðina, eða það var fávitahjal þeirra manna, sem þóttust vera leiðtogar, en vissu engin skil á þýðingarmestu málefnum landsins. Þannig hlýtur þetta að líta út í augum manna nú. Mér finnst sanngjarnt, að þeir, sem hlut eiga að máli, ráði, í hvorn dilkinn þeir vilja draga sig, og mun ég engin afskipti hafa af því. En hvers vegna gera menn sig að slíkum viðundrum? Jú, hér lá sem sé mikið við, eins og áður er sagt. Kommúnistar þurftu að finna afsökun fyrir því að mynda verðbólgustjórn með helztu stríðsgróðamönnunum, og forkólfar sjálfstæðismanna að finna afsakanir fyrir fjórða eða fimmta hringsnúningi sínum í dýrtíðarmálunum. Þann 11. marz 1942 fórust hæstv. forsrh., Ólafi Thors, þannig orð um þá afstöðu Alþfl. að neita að taka þátt í setningu gerðardómslaganna: „Hann lagðist á sveif með kommúnistum í baráttunni gegn hagsmunum launastéttanna, gegn hagsmunum gamalla og munaðarlausra, í baráttunni fyrir öngþveiti í þjóðfélaginu. Í örvinglan kastaði hann öllu fyrir borð, eigin fortíð í málinu, skoðun sinni, velferð umbjóðenda sinna og hagsmunum alþjóðar, allt í því sama skyni að reyna að rétta bardagann, reyna að afla sér kjörfylgis á kostnað alþjóðar. Silfurpeningarnir urðu að vísu nokkrir. Júdasarlaunin einhver. Alþfl. fékk skárri úrslit í kaupstöðum landsins en hann áður hafði gert sér vonir um. En nú var aftur komið að skuldadögunum. Nú eru svikin komin í dagsins ljós. Nú veit Alþfl. hvað bíður hans. Nú mundi Alþfl. einskis fremur óska en þess að hafa átt dálítið meira hugrekki, þegar gerðardómslögin voru sett, því að nú brestur hann hugrekki til að horfast í augu við dóm þjóðarinnar yfir þeim svikum, sem hann þá framdi, ofan á allt annað.“ Hæstv. forsrh. lagði út á þann hála ís að minnast á verðbólguna. Í móti hefur komið sú refsing, sem honum verður þungbærust, en það er upplestur valdra kafla eftir hann úr þeirri grein bókmenntanna frá undanförnum árum, sem fjallar um verðbólguna. En hvernig hefur þá verðbólgan snert afkomu þeirra, sem taka kaup og laun í landinu? Það mun láta nærri, að verkamenn hafi 1200–1350 kr. tekjur á mánuði með því að hafa vinnu hvern einasta dag mánaðarins með 8 klst. vinnu daglega. En hver er svo kaupgeta þessara launa nú orðið? - Fitl hæstv. ríkisstj. við vísitöluna sýnir mönnum, hvað í vændum er, ef ekki verða neinar raunhæfar ráðstafanir gerðar gegn dýrtíðinni. En þó eru þetta smámunir enn þá hjá því ástandi, sem er að skapast hjá verkamönnum og öðrum launamönnum í bæjunum vegna þeirra áhrifa, sem verðbólgan hefur haft á byggingarkostnað og húsaleigu. Hvað halda menn, að hlutur þeirra launamanna sé mikill af stríðsgróðanum, sem búa við nýsköpunarhúsaleigu í Reykjavík og annars staðar á landinu? Og það er öllum augljóst, að ef verðbólgan stendur áfram, þá verða það sífellt fleiri, sem verða að sæta nýsköpunarhúsaleigu, og að lokum fer svo, að það verður nýsköpunarhúsaleigan, sem verður ráðandi um verðlag á húsnæði í landinu. Þetta er bara eitt lítið sýnishorn af því, hver verður blessun launamanna í landinu af völdum verðbólgunnar, þegar til lengdar lætur. Enn þá er nóg atvinna í landinu, og getur vel orðið um skeið, en það stafar af því, að menn eru byrjaðir að eyða þeim fjármunum, sem þeir hafa aflað á undanförnum árum. En þess mun ekki langt að bíða, að áhrif verðbólgunnar komi einnig fram á þessu sviði, og mun það vera sönnu nær, sem forkólfar kommúnista og sjálfstæðismanna sögðu um eðli og afleiðingar verðbólgunnar fyrir kosningar, en það, sem þeir halda nú fram. Það mætti þá líka fyrr vera, ef sköpun verðbólgu væri sérstakt heillaráð til þess að jafna stríðsgróðanum, að engin þjóð í heiminum skyldi notfæra sér það nema Íslendingar. Mun Ólafur Thors hollari verkamönnum en Per Albin Hansson, Bevin eða aðrir slíkir menn? Það verður nú að ætlast til þess, að þjóðinni fari að verða ljóst, á hvílíkum óheilindum núverandi stjórnarsamstarf er byggt. Sannleikurinn er sá, að brölt stjórnarinnar og óskipulegt fálm, gort hennar og hótanir er einhver mesti sorgarleikur, sem leikinn hefur verið í þessu landi. Það verður aldrei með tölum talið það tjón, sem af þessu leiðir. Það ætti að vera komin nóg reynsla, til þess að menn sjái, hvert stefnir. Ef kommúnistar hefðu ætlað sér eitthvað annað með samstarfinu en ég hef gert ráð fyrir og ætlað sér að leysa vandann, þá hefðu þeir tekið þátt í raunhæfum ráðstöfunum ekki síðar en á þessu hausti. Það er gersamlega óverjandi að láta stríðsgróðamenn og verðbólgubraskara á öðru leitinu og kommúnista á hinu leitinu halda hér öllu í sjálfheldu, viðhalda spilltu fjármálalífi og koma í veg fyrir það, að óvenjulegt tækifæri sé notað til þess að framkvæma heilbrigða framfarastefnu. Meðal þeirra, sem tilheyra stjórnarflokkunum, er fjöldi manna, sem sér þetta og vill annað. Þeir hafa talið sig vilja bíða og sjá, hvað gerist. Nú er ekki verjandi að bíða lengur.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. 2. þm. S.-M. lokið máli sínu. - Nú tekur næst til máls hv. 7. þm. Reykv., Sigurður Kristjánsson, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Það er vitað, að ekki er hægt að svara öllum þeim fjarstæðum, sem hér hafa verið sagðar af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, á svo stuttum tíma sem ég hef til umráða. Og því síður er hægt að lægja þann ódæma belging, sem er í talsmönnum þessa vesæla flokks hér. Ég ætla þess vegna ekki að fara vítt eða breitt yfir þetta, sem hv. 2. þm. S.-M. þuldi hér upp nú síðast. En ég get ekki látið hjá líða að minnast á þann þátt í máli hans, sem snýr að sjávarútveginum. Ég hef oft undrazt dirfsku þessa manns. Og það er rétt, að hann er einhver mesti kjarkmaður, sem ég hef kynnzt á ævinni, a. m. k. á ræðusviði. Ég hef ekki reynt hann í mannraunum, en vona, að hann reyndist sæmilegur maður þar. En ég undrast dirfsku hans á ræðusviði, því að aðalþátttaka þessa manns í pólitík í mörg ár var að berjast fyrst og fremst gegn sjávarútveginum. Nú vitnar hann í frv., sem hann flutti til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. Hann segist flytja frv. um fiskimálasjóð. Þetta er rétt. Hann hefur komið með mjög margt af frv. og till. til hagsbóta fyrir sjávarútveginn, þegar svo er komið, að hann ræður engu í landinu og á Alþ. En meðan hann gat komið fram vilja sínum, barðist hann gegn sjávarútveginum með hnúum og hnefum og því miður með miklum árangri, því að enginn maður hefur níðzt eins herfilega á sjávarútveginum eins og þessi hv. þm. Í þessu frv., sem hann nú var að tala um, um fiskimálasjóð, er m. a. lagt til, að ríkissjóður leggi sjóðnum 25 millj. kr. á næstu 10 árum. Ég flutti hér á hæstv. Alþ. ásamt fleiri hv. þm. sjö sinnum frv. um eflingu fiskimálasjóðs, og þessi hv. 2. þm. S.-M. og hans fylgifiskar og bandalagsmenn stóðu að því í öll skiptin að drepa þetta frv. Fiskimálasjóður var þá sjóður, sem stóð einn undir öllum sjávarútvegsmálum. Honum var haldið í þeirri kreppu, að hann átti lengst af ekki yfir 2 millj. kr., og ríkissjóður var skyldugur til þess að greiða honum eina millj. kr. á ári. Um það sveikst hv. þm. S.-M. alla sína ráðherratíð, og sjóðurinn fékk ekki þessa einu millj. kr., fyrr en völd þessa hv. þm. voru þorrin á hæstv. Alþ. Nú kemur þessi hv. þm., þegar sjóðurinn er kominn úr hans greipum og á nú skuldlausar 25 millj. kr. og hefur í árstekjur ekki langt frá 4 millj. kr., og þegar nú er áformað að leggja sjóðnum 100 millj. kr. í starfsfé með mjög ódýrum lánakjörum, þá kemur þessi hv. þm. og segir: Nei, nú ætla ég að efla annan sjóð fyrir fiskveiðarnar, og það á að leggja honum 25 millj. kr. á næstu 10 árum. Ég veit, að þessi maður er ákaflega brjóstheill, en ég held, að flestir hefðu kastað upp af sínum eigin till. nema hann í slíkum kringumstæðum. - Þessi hv. þm. er alltaf að barma sér yfir því, eins og komið sé við hjartað í honum, að fiskibátaflotinn sé að stöðvast. Hann segir, að fjöldi báta sé mannlaus, og það er auðheyrt, að hann er að bresta í grát yfir þessu. En ég bendi honum á, að á þessu ári verður flutt út úr landinu verðmæti fyrir 300 millj. kr., mest sjávarafurðir, og það er 30 millj. kr. meira en flutt var út á síðasta ári þrátt fyrir síldarleysið í sumar. Ég held, að hv. 2. þm. S.-M. sé óhætt að stöðva grátinn þess vegna, að útflutningur sjávarafurða fari ekki rýrnandi á næstu mánuðum. Það er næstum því að segja maklegt að segja frá nokkrum atvikum úr stjórnmálasögu þessa manns í garð sjávarútvegsins. Einu sinni bundust framsóknarmenn samtökum við samstarfsflokk sinn um að gera togaraflotann gjaldþrota, leggja togaraútgerðina að velli. Þá var því stungið í eyra þessa manns, að þetta væri ekki á valdi þeirra, heldur bankastjóra Landsbankans, og framkvæmdastjóri Landsbankans mundi ekki gera slíkt. Þá bauðst þessi hv. þm. til þess að setja bankastjórann frá, til þess að geta komið fram þessu bolabragði. En áður en hann legði í það stórræði, sagði einhver, sem var nokkru fróðari og skynsamari í Framsfl., að þetta væri alls ekki á valdi bankastjóranna fremur en ráðh. Og þá kom það leiðinlega í ljós, að þó að framsóknarmenn hefðu haft meiri hl. þm., þá voru nú tveir þeirra Bændaflokksmenn. Og frá þessu öllu var horfið. En það var ekki frá þessu horfið fyrr en þessi hv. þm. fjargviðraðist yfir þeim ógurlega ásetningi, sem Alþfl. hefði haft um það að stöðva togaraflotann. Það er ýmislegt viðvíkjandi sjávarútveginum, sem rétt hefði verið að rifja upp fyrir þessum hv. þm. Það er t. d. um sjávarútveginn að segja, að einu sinni ætlaði Framsókn að leggja undir sig öll frystihús landsins og fá þau síðan Sambandinu. Og þegar fiskimálanefnd og fiskimálasjóður var stofnaður; var byrjað að lána til frystihúsa. En meðan áhrifa Framsfl. gætti, mátti ekki lána til frystihúsa nema samvinnufélögum og alls ekki til sjálfstæðismanna. Var allt pólitískt í þá daga. Það þýðir því ekki fyrir hann að berja sér á brjóst og tala um umhyggju fyrir sjávarútveginum. Hann veit, hvað honum býr í brjósti til sjávarútvegsins. Það er, eins og ég sagði í upphafi, þýðingarlaust að ætla sér að elta ólarnar við allar þær missagnir, sem fram komu frá andstæðingum hæstv. stj. Til þess er tími minn allt of stuttur. En ég held, að maður verði í þessu efni eins og venjulega að treysta dómgreind fólksins, að það kunni að greina rök frá rakaleysum, greina kjarnann frá hisminu. En ég get ekki annað en minnzt á það, að þetta mál, athafnir og fyrirætlanir hæstv. stj. og svo vilji Framsóknar, það er ákaflega einfalt mál. Orsökin til þess, að þjóðin er þar orðin skipt í tvo hluta, mjög misjafna þó, þar sem annars vegar er það fólk, sem styður áform hæstv. stj., og hins vegar eftirlegukindur, sem teljast til Framsfl., er sú, að þjóðin hefur átt í langri sjálfstæðisbaráttu um margra alda skeið. Meðan hún var að slíta af sér hin útlendu bönd, var þetta gert í áföngum. Og hvenær sem Íslendingum miðaði eitthvað áfram í sjálfstæðisbaráttunni, þá hófst hér framfaraöld. Þá andaði vorhug yfir landið og bjartsýni greip fólkið og það vildi nota mátt sinn og þrótt. En í öll skipti dagaði einhverja uppi, sem voru trúlausir, sem ekki trúðu á mátt sinn og þjóðarinnar. Þeir urðu að nátttröllum. Nú hefur verið stigið síðasta skrefið á þessari braut. Við höfum heimt að fullu sjálfstæði okkar og frelsi, og þá eins og alltaf reis bylgja bjartsýnis og stórra áforma í brjóstum landsmanna. Nú stóð svo vel á, að máttur þeirra var miklu meiri en áður. Ég skal ekkert fara út í hér, hvað mikið átak það hefur kostað að láta alla þá ósamstæðu flokka verða samferða í þessum stóru áformum að gerast sjálfstæð þjóð. Ég skal ekki koma að því, hvert erfiði það hefur kostað að drasla Framsfl. þar með. En það fór svo eins og jafnan, að þegar þetta mikla skref var stigið, greip um sig mikill vorhugur. Þá skiptist þjóðin í tvo misjafna parta. Annar vildi taka stór skref til baráttu við örðugleikana og efla möguleikana í þjóðfélaginu til þess, að hún gæti lifað menningarlífi, til þess að efnahagur hennar gæti blómgazt og eins frelsi hennar og sjálfstæði. En það gátu ekki allir orðið samferða. Einar Jónsson hefur gert mynd af sólaruppkomunni. Þar sést nátttröll, sem hefur rænt konu úr byggð, en er að daga uppi. Handleggur tröllsins er að réttast upp og maðurinn að verða frjáls. Þetta gæti verið mynd af Framsfl., þessari óvætt, sem hefur rænt mörgu góðu fólki í byggðum þessa lands, en er nú að daga uppi í sólaruppkomu frelsisins, og armleggur hennar er að réttast upp, og fólkið, sem hún hefur rænt á þeli þeirrar nætur, sem hún sjálf hefur magnað, er að endurheimta frelsi sitt.

Einar Olgeirsson Hv. 2. þm. S.-M. var að vegsama stjórn sína árin fyrir stríðið fyrir, að þá hefði verið lagður grundvöllurinn að velmegun stríðsáranna. Við skulum athuga, hvernig sá grundvöllur var. Framsókn skapaði atvinnuleysi, þá voru þúsundir atvinnuleysingja. Hvað sagði Framsókn við þá? Farið þið upp í sveit og ráðið ykkur þar matvinnunga. Á þeim tíma héldu bændur áfram að flosna upp og flytja til Rvíkur. Einhverjir reyndu að bæta ástandið með því að flytja skip inn. Framsókn bannaði það og sektaði þá fyrir að flytja skip inn. Og þegar við sósíalistar bárum fram till. um, að ríkið styrkti útgerðarmenn til að kaupa stóra báta, hvað gerði Framsókn þá? Þeir kolfelldu till. Þannig var snúizt við málum útgerðarinnar, höfuðatvinnuvegar landsmanna. En atvinnuleysið var ekki það eina. Þá var líka lagður grundvöllur að húsnæðisleysi, í fyrsta lagi með því að hindra innflutning á byggingarefni og í öðru lagi með því að loka veðdeild Landsbankans. Hv. þm. V.-Húnv. skrifaði þá í Tímann og krafðist þess, að bændur hindruðu vöxt Rvíkur. m. a. með því að hindra innflutning á byggingarefni og að menn fengju fé til að byggja. Byggingarverkamenn gengu atvinnulausir, og enginn fékk fé eða efni til að byggja yfir sig. Þetta gerði blessuð Framsókn, sem hv. 2. þm. S.-M. var að hæla. Þannig var sá grundvöllur, sem Framsókn lagði að velmeguninni. Svo kemur annað atriði. Hann var að hæla sér af þátttökunni í ríkisstj. 1942–1944. Einn maður úr miðstjórn flokksins var þá landbrh., utanrrh. o. fl. Framsókn fylgdi þá dyggilega hverju kaupmannafrv. og þvingunarl., sem sú stj. bar fram. Framsókn hafði þá alveg sama úrræðaleysið og það, sem einkenndi þá stj. En svo þegar stj., er búin að sitja í eitt ár, þá reyndi hann að hlaupa frá ábyrgð á þeirri stj. Og svo þegar hann fer að ræða það, sem hefur verið gert, þá segir hann, að framfarirnar hafi átt sér stað þrátt fyrir stj. Hann segir, að togararnir hafi verið keyptir af því, að Vilhjálmur Þór hafi rekið menn til að drífa í þessu, og sama hafi verið að segja um vélbátana, og síldarverksmiðjurnar byggðu sig víst líka sjálfar fyrir norðan. Mér finnst það vera hlægilegt, sem stjórnarandstaðan finnur sér til, þegar hún leggst svo lágt að koma með annað eins og þetta. Og svo fer hann að tala um öngþveitið, þetta hræðilega öngþveiti, sem nú blasi við, og nú sé stöðvun yfirvofandi. Það er nú ekki nýtt, að stöðvun sé yfirvofandi. Það var talað um það í fyrra, að verðlækkun væri yfirvofandi, það var jafnvel verið að tala um það meðan samninganefndin var úti í Bretlandi. En það er ekki hægt að hugga þessa menn með, að hin margþráða verðlækkun sé komin eða sé að koma, því að það síldarlýsi verður borgað 12% hærra nú en í fyrra og full ástæða til að ætla, að það fáist hærra verð en þetta. Ég býst því ekki við, að þessar vonir Framsóknar rætist frekar en hrakspárnar í fyrra. Þá talaði hann um hinar ægilegu skuldaaukningar útgerðarmanna, þeir væru bundnir á skuldaklafa. Hvað er það, sem hér er verið að gera? Það er verið að kaupa þau stórvirkustu atvinnutæki, sem hingað hafa verið keypt, og til þess á að verja 150–200 millj. kr. á tveimur árum. Hv. þm. ætlast kannske til þess, að nokkur bæjarfélög og útgerðarmenn snari út öllum þessum peningum? Hverjir eru það, sem eiga eiga þessi tæki samkvæmt þessum hugsunarhætti? Eru það bara nokkrir auðugustu mennirnir, sem eiga að sitja uppi með þau? Auðvitað eru það þeir, sem helzt geta keypt án þess að hleypa sér í skuldir. Er þá ekki nær að fara þá leið að gera mönnum kleift að fá þannig löguð lán með lágum vöxtum, að þeir geti lagt í svona hluti? Hver yrði afleiðingin af pólitík hv. 2. þm. S.-M., ef ekki á að gera öðrum kleift að eignast togara en þeim, sem geta snarað út andvirði þeirra? Eiga allir landsmenn að bjargast við trillur eða árabáta? Hvers konar fjármálapólitík er þetta? Og þetta er maður, sem hefur verið fjármála- og viðskiptamálaráðherra í 8 ár, og samt sér hann ekki, að þetta er ekki heilbrigður hugsunarháttur fyrir þjóðina. Hv. þm. hefur víst fundizt hv. þm. Str. ganga of langt í gær, því að hann sagði, að ekki væri fyrir dyrum nein árás á laun verkamanna. Nei, komið þið til mín, ég er ekki að ráðast á ykkur. En það sýndi sig samt í gær, að í Framsókn er gerðardómur eina úrræðið. Nei, það þýðir ekkert fyrir hv. þm. S. M. að reyna að bæta nú í kvöld fyrir skyssur, sem hv. þm. Str. gerði í gærkvöld. Hann segir, að stjórn Landsbankans sé kosin lýðræðislega. Þar er ég honum ekki alveg sammála, því að eins og kosningafyrirkomulagið er, tekur það sex ár að breyta landsbankanefndinni allri og 4 ár að breyta bankaráðinu eftir á. Lýðræðisleg breyting kemur því ekki á ráðið fyrr en eftir 10 ár, og það kalla ég ekki lýðræði, hvorki austrænt né vestrænt, sérstaklega ekki íslenzkt. Framsókn hefur tvisvar sinnum breytt 1. bankans til þess að tryggja sér völdin þar, tryggja sér hann sem vígi. Framsfl. hefur aldrei horft í að breyta l. bankans til að koma sínu fram. Hann hefur ekki skirrzt við að breyta l. til þess að koma fjmrh. út úr bankastj., og síðan hann breytti l. síðast, hefur þessum l. ekki verið breytt. Þess vegna hefur bankinn verið sjálfstæð stofnun, svo að vald hans er eins mikið og stj. Ríkisstj. getur sett bankastjórana frá, en ekki bankaráðið. Það er spegilmynd af lýðræðinu, þegar Jónas Guðmundsson, sem er kosinn fyrir 4 eða 6 árum, kýs nú bankastjóra þvert á móti vilja flokksins. Ég álít, að þessu eigi að breyta, til þess að það geti verið í samræmi við lýðræðið, svo að það geti ekki verið tvær stj. samtímis, ein ábyrg stj., sem fólkið fylkir sér um, og svo bankastj. með sjálfskipað umboðsvald. Það geta ekki tvær stj. ráðið í einu, önnur djarfhuga, en hin bölsýn og afturhaldssöm. Þjóðin vill hafa sína sterku stj., sem hefur bjargað henni frá glötun, þá stefnu, sem fólkið fylkir sér um. Framsókn hefur verið sérréttindastétt í landinu og hefur reynt að tryggja sér þau sérréttindi m. a. með því að hafa völdin í Landsbankanum. En nú hefur þjóðin sameinazt um stórt átak, sameinazt um að byggja upp atvinnuvegina að nýju á fáum árum. Það átak er svo stórt, að það þolir samanburð við hvaða átak sem er hjá öðrum þjóðum, og það er mikil gæfa fyrir þjóðina að eiga þá menn, sem hafa tekið að sér að mynda ríkisstj. og stjórna þessum miklu framförum. Þjóðin fær ekki fullþakkað þeim mönnum, sem skipa ríkisstj. og stjórna nýsköpuninni, sem á að tryggja afkomu þjóðarinnar, atvinnusjálfstæði hennar í framtíðinni. Og það eru sjómenn og verkamenn, sem fyrst og fremst hafa staðið á bak við ríkisstj. og unnið að nýsköpuninni öðrum fremur. Það er því eðlilegt, að þessar stéttir fái að ráða í Landsbankanum til jafns við aðra. Framsókn verður að skilja það, að hún er ekki sjálfkjörin til að ráða þar einu og öllu og halda áfram sérréttindum sínum. Þjóðin hefur nú heyrt til Framsóknar í eldhúsinu og árásir hennar á þá athafnasömu stj., sem nú fer með völdin. En þjóðin lætur ekki blekkjast. Hún veit, hvers virði allt þetta mikla starf er, og hún mun einhuga standa saman um hæstv. ríkisstj., sem mun bera mál hennar fram til sigurs.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Ég vil leiðrétta eina tölu, sem ég sagði skakkt frá, en það var framlag til nýbyggingar þjóðvega. Það er ekki 3.8 millj., heldur 7,2 millj., svo að hækkunin á þessum lið frá því fyrir stríð er ekki tæplega sex til sjöföld, heldur hér um bil tólfföld á við það, sem áður var. Framlag til hafnargerða er einnig ákaflega margfalt á við það, sem var fyrir stríð. Þá hefur hæstv. dómsmrh., sem er lasinn og getur ekki tekið þátt í þessum umr., beðið mig að skila því út af ummælum hv. þm. Str. í gær um heildsalamálin svo kölluðu, að þau væru látin ganga sinn eðlilega gang, þau væru að vísu ekki rekin sem nein ofsókn á stéttina, en allir, sem sekir reyndust, mundu fá sinn dóm. Tvær réttarsættir hefðu að vísu verið gerðar, önnur samkv. till. sýslumanns Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, sem jafnframt á sæti í miðstjórn Framsfl., svo að varla mun hv. þm. Str. geta ímyndað sér, að hann hafi verið að reka erindi stj. þar. Í hinu tilfellinu dó ákærði og málið látið niður falla þess vegna, enda erfitt að reka mál út yfir gröf og dauða. Út af umr. hér á Alþ. og sérstaklega ræðu hv. 2. þm. S.-M. vil ég benda á það, að framsóknarmenn beita því mikið í öllum sínum áróðri, sem kalla má að segja hálfan sannleikann. Þessi aðferð er mikið notuð í Tímanum. Hún er framkvæmd á þá leið, að aðeins er gefinn nokkur hluti af þeim upplýsingum, sem þarf til að skýra mál til fulls, og á þann hátt, að með þessum upplýsingum verður meiningin allt önnur en verða mundi, ef málið væri upplýst til fulls. Hv. 2. þm. S.- M. beitti þessari aðferð tvisvar í kvöld. Hann lét liggja orð að því og beinlínis fullyrti, að það hefði verið með fullu samkomulagi Sjálfstfl. og Alþfl. við Framsfl., að samræmið milli verðlags og kaupgjalds hefði verið rofið 1940. Hann notaði það m. ö. o. sem rök, að það hefði ekki verið ágreiningur um afgreiðslu málsins. Sama hélt hv. þm. V.-Húnv. fram í Tímanum fyrir alllöngu síðan, og hefur víst ekki verið hirt um að leiðrétta þetta, og því hefur hv. 2. þm. S.-M. talið sér fært að endurtaka sama hálfa sannleikann. Hið sanna í málinu er það, að um þetta fóru fram langvarandi samningar, og var því aðeins gengið að kröfu Framsfl., því að frá þeim kom krafan, að mjög hart var eftir gengið, að þeir lofuðu, að ef lögbindingin væri tekin burt, skyldi hlutfallinu ekki breytt launamönnum í óhag. Fyrir því mætti færa frekari rök, sem ég tek ekki fram hér. Þessu verður ekki mótmælt. Framsfl. ber ábyrgð á því, að þessu hlutfalli var raskað. Þá vil ég minnast á það, sem hv. 2. þm. S.- M. sagði um kaup á strandferðaskipum. Hann sagði, að stj. hefði fellt till. framsóknarmanna um kaup á nýjum strandferðaskipum á síðasta þ., því að auðvitað ættu þeir hugmyndina, bara vegna þess að till. var flutt af Framsfl. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að þegar ríkisstj. tók við völdum, sat að störfum stjórnskipuð n. til þess að athuga um framtíðarskipulag strandferðarmálanna. Þessi n. hafði ekki lokið störfum fyrr en seint í sumar, er leið. En á útmánuðunum kvisaðist það til Framsfl., að líklega mundi þessi n. leggja til, að keypt yrði eitt strandferðaskip og tvö vöruflutningaskip til áð annast þessar ferðir. Framsfl. bíður þá ekki boðanna, heldur setur út till. um þetta efni, áður en álit mþn. er komið. Málið er notað eins og Framsfl. notar öll mál, fyrst og fremst til áróðurs. Það eðlilega og rétta í málinu hefði verið það, að Framsfl. hefði beðið eftir áliti n. og tekið síðan ákvarðanir, eftir að það álit lá fyrir. En hann gat ekki beðið, heldur flutti hann um þetta þáltill. og segir svo, að stjórnarliðið hafi ráðið niðurlögum hennar, af því að hún var borin fram af Framsfl. En það er rétt, að till. hans var felld af þeirri einföldu ástæðu, að það var beðið eftir till. n. Þegar till. n. kom, var brugðið við fljótt, og frv. fékk svo hraða meðferð og afgreiðslu. Það fer því svo fjarri, að þó að Framsfl. hafi getað á einhvern hátt komizt eftir þessari till. mþn. áður en hún lauk störfum, þá fer því svo fjarri, að hann eigi hugmyndina, heldur var hafður á þessu sá háttur, að beðið var eftir till. mþn. í málinu. Ég skal svo ekki fara um þetta mörgum fleiri orðum. Hv. þm. Str. minntist á það hér í gær, sem hann kallaði heilbrigða jafnaðarmannaflokka, og skírskotaði til þeirra manna í Alþfl. Íslands, sem væru svipaðs sinnis og vildu snúa frá villu síns vegar og taka upp samstarf við Framsfl. á ný. Ég held, án þess að ég hafi nokkurt umboð, að mér sé óhætt að segja fyrir hönd okkar, að svo urðu viðskipti milli Alþfl. og Framsfl. síðast, að fáa Alþýðuflokksmenn mun fýsa að hefja þá samvinnu á ný, eins og stendur a. m. k. Annars hefur Alþfl. fylgt þeirri stefnu, að láta málefni ráða. Ef honum tekst að koma í framkvæmd áhugamálum sínum, mun hann ganga til samstarfs, meðan samverkamenn vinna að lausn þeirra mála með honum. Hann mun hins vegar slíta því jafnskjótt og frá því verður brugðið. Þess vegna skildi hann á sínum tíma við Framsfl. Að því er snertir samstarfið í núv. ríkisstj., hefur Alþfl. ekki undan því að kvarta enn sem komið er, og fullkomlega hefur verið staðið við það, sem um var samið við samstarfsflokkana. Mér dettur þó vitanlega ekki til hugar, að ekkert megi finna að núv. ríkisstj., og ég hygg, að sú stj. sé vandfundin, sem sé gallalaus. En ef dæma á með sanngirni, þá verður að meta hlutlaust það, sem gert hefur verið, og það gerir þjóðin, þegar plöggin hafa verið lögð á borðið, því að hlutlaust getur Framsfl. ekki dæmt. - Góða nótt.



Góðir tilheyrendur. Hæstv. samgmrh. sagði, að flokkur hans hefði ekki undan neinu að kvarta enn þá í samstarfinu í ríkisstj. Hann sagðist raunar ekki hafa leyfi til þess að lýsa þessu yfir, og ég hygg, að hann hafi sagt það alveg satt, og víst er um það, að enginn vafi leikur á um skoðanir kjósenda flokksins í þessum efnum. Hæstv. atvmrh. sagði, að ég hefði farið með staðleysu stafi, það, sem menntmrh. hefði sagt hér um stefnu kommúnistaflokksins, og sagðist vísa því heim til föðurhúsanna. Menntmrh. bað mig að segja sér, hvar þessi - ummæli stæðu, og það gerði ég og kom í veg fyrir, að hann kæmi með þessa firru. Þessi ummæli eru í Verkalýðsblaðinu, 25 tölubl. 21. júní 1932, í grein með fyrirsögninni: „Hvað er kommúnismi?“ - Þá sagði hann, að það væri tilefnislaust, sem ég hefði sagt um bátana. Ég ætla nú ekki að minna á það frekar. Það er vitað, að fyrir liggja tilboð í næstu kaupstöðum um sams konar báta frá Danmörku, sem eru 300 þús. kr. ódýrari, svo að tapið nemur 6–8 millj. kr., enda hefur enginn reynt að svara þessu nema með svona útúrsnúningum, eins og hæstv. atvmrh. reyndi. Það er vitað mál, að þessar bátasmíðar innanlands þykja hið mesta óhappaverk. Þá er það hv. 7. þm. Reykv. Hann talaði mikið um tímabilið frá 1934–1939 og talaði um, hvað við hefðum verið fjandsamlegir sjávarútveginum. Hagskýrslur sýna, að aldrei hefur verið flutt eins mikið inn til nýbygginga og Framsfl. gerði á þeim árum, og ekki sízt til sjávarútvegsins. Og þá dró stj. saman af fátækt sinni til að borga 25% af bátaverðinu, eins og kunnugt er. –Annars er nú ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þessa ræðu. Allir vita, að hv. 7. þm. Reykv. hefur eins konar einkarétt á því að tala í þeim dúr, sem hann talaði hér. Hann er dálítið skemmtilegur og menn brosa að því. Hann líkti Framsfl. við nátttröll. En það er fleira til í okkar þjóðsögum en nátttröll. Það eru líka til sögur um álfa, og eitt af okkar beztu skáldum hefur lýst því, hvernig þeir dansa yfir feigðarhylnum og ginna menn í vökina. Ég held, að hið sama sé einmitt að gerast í þjóðlífi okkar nú. Ég held, að það séu álfar, sem séu að ginna jafnaðarmenn og Sjálfstfl. í vökina. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um húsnæðisleysið fyrir stríð. Liggja fyrir upplýsingar frá borgarstjóranum í Reykjavík um það, að hér var nægilegt húsnæði fyrir stríð. - Þá talaði þessi hv. þm. um það, að ég vildi lækka kaupið. Við höfum aldrei talað um annað en að lækka dýrtíðina. Aðfarirnar, sem hér eru hafðar í frammi við verkamenn, eru svipaðar því og minna mig á það, að það var maður nokkur á Norðurlandi, sem aldrei gerði mikið og aldrei vildi borða minna en minnst 2–3 potta af graut. Það var haft þannig við þennan mann, að bætt var vatni í grautinn, þar til magnið var alls orðið jafnmikið og hann var vanur að borða, og var hann þá ánægður. Hér er farið alveg eins að. Það er sífellt verið að bæta vatni í grautinn, því að gildi krónunnar hefur stöðugt farið þverrandi. Við höfum alltaf haldið því fram, að það beri að lækka þetta allt, ekki sízt með því að nota stríðsgróðann til þess að koma í veg fyrir, að þetta komi niður sem byrði á verkamenn og bændur, en með þessu er fjármálunum sköpuð þau skilyrði, að blómlegt atvinnulíf geti þrifizt. Ég vil segja það við hæstv. fjmrh., að raunverulega er hann allra manna sízt öfundsverður af því hlutskipti, sem hann leikur í ríkisstj. Hann flytur hér við öll tækifæri þá ræðu, að það sé stefnt út í stöðvun. En hann heldur áfram að framkvæma þessa stöðvun. Hæstv. fjmrh. stiklaði yfir, eins og þegar varfærinn bóndi skríður yfir á á ís eða eins og þegar málafærslumaður forðast að koma nærri því, sem hann getur ekki hrakið. Ég endurtek aðeins örfáar staðreyndir, sem ég sagði. Í fyrsta lagi talaði ég um vinnufrið, sýndi fram á það með staðreyndum, að það hefur aldrei verið meiri ófriður og verkföll en síðan ríkisstj. tók við völdum. Einu stærsta verkfallinu, verkfallinu í siglingaflotanum, er tæplega aflétt enn þá. Ég sýndi fram á, að í stað skipulegra framkvæmda hefur aldrei ríkt annar eins glundroði og nú. Þetta hefur þær afleiðingar, sem allir sjá í okkar þjóðfélagi, ofþenslu, svo að stj. fær ekki við neitt ráðið. Í húsbyggingarmálunum er ekkert gert, og er það broslegt, þegar stjórnarsinnar tala um húsnæðismálin, eftir að þeir hafa ekkert gert í þessum málum. Framsfl. flutti frv. um byggingarsjóði. Því var ekki sinnt. En eftir nokkra daga kom fram frv. frá dómsmrh. Þegar svo farið var að lesa þetta saman, sást, að frv. var svo að segja grein fyrir grein eins og það frv., sem ég hef lagt fram, og prentvillur og skekkjur með. Ég talaði um dýrtíðina. Er það ekki staðreynd, að því var lofað, að hún skyldi stöðvuð? Er það ekki staðreynd, að ástandið í landinu líkist ástandinu í Þýzkalandi þegar markið var að falla? Það er ein afleiðing þessarar verðbólgu, að fjöldi fólks eyðir nú kaupi sínu fyrirhyggjulaust, vegna ótta við verðfall. Sparifjáreigendur lifa í stöðugum ótta, sökum hræðslu við gengisfall. Og nú er svo komið, að áður en ég kom hér að hljóðnemanum, fékk ég upplýsingar um það, að peningaflóðið er farið að velta úr verzlununum til útlanda. Einn góður borgari hefur látið flytja til dóttur sinnar, sem er gift fyrir vestan haf, 400 þús. kr., skv. fyrirskipun frá utanrrn., og munu ekki finnast dæmi slíks nema í löndum, sem eru auðugri en Ísland. - Ég sýndi fram á, hvernig stj. hefur staðið við loforð sitt um verklegar framkvæmdir, loforðið um, að eftirlit með skattaframtölum skyldi skerpt o. s. frv. Allt þetta sýndi ég fram á í fyrstu ræðu minni með rökum, sem ekki verða hrakin, sýndi fram á, að nú þegar hefur stj. raunverulega gengið frá öllum þeim loforðum, sem hún gaf þjóðinni. Þegar búið er að víkja þessari klíku til hliðar, sem vitanlega verður gert áður en langt um líður, er hægt að mynda stj. umbótamanna. En ef þetta dregst, þá er víst, að það getur farið svo, að þessi stj., áður en hún hrökklast frá völdum, frysti fé landsmanna þannig, að ný stj. hafi því nær af engu að taka, þegar allt er stöðvað og komið í kaldakol. Ef núv. stj. situr svo lengi, að hún skapi þetta ástand, er hætt við ægilegum deilum milli atvinnulausra öreiga annars vegar og auðmanna hins vegar, þar sem báðir berjast til fullra yfirráða. Hver dagurinn, sem líður og stj. situr, færir þjóðina nær þessu ástandi. Þess vegna er aðkallandi og eina lausnin að mynda samfylkingu umbótamanna, nægilega sterka til að taka völdin og stjórna í samræmi við það, sem þjóðin raunverulega þráir og vill. Góðir framsóknarmenn. Við ykkur vil ég segja þetta: í þessu stjórnarsamstarfi gátum við auðvitað ekki tekið þátt, við höfum gert grein fyrir því. En það er skylda okkar, hvar í stétt sem við stöndum, að efla og treysta starf okkar og samstarf við sanna framfaramenn annarra flokka, því að það eitt er víst, að þess verður ekki langt að bíða, að stj. hrökklist frá völdum, og þá þarf samstillt fylking umbótamanna að vera þess albúin að hefja samstarf um ríkisstj., trausta til viðreisnar í þessu landi, því að það er áreiðanlegt, að þessi stj. verður búin að koma því þannig fyrir, að það verður full þörf samstilltra átaka til þess að vinna að þeirri viðreisn. Vil ég svo bjóða öllum tilheyrendum mínum góða nótt og þakka þeim, sem hafa hlustað á mál mitt.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. Í ræðu, sem ég flutti í gær, lýsti ég stjórnarandstöðunni nokkuð. Neyddist ég til að taka ómjúkum höndum á henni, en það er þó í sannleika sagt, að ræða, sem hv. þm. Str., Hermann Jónasson, flutti þá, lýsti miklu betur sálarástandi stjórnarandstæðinganna. Sú ræða mun lengi í minnum höfð, enda einstök í sinni röð. Aldrei fyrr hefur það hent, að íslenzkur stjórnmálamaður væri kallaður kvislingur. Aldrei hefur slík ósvinna heyrzt fyrr í sölum Alþ., og gegnir það furðu, að þessi hv. þm. skuli ekki skirrast við að viðhafa slíkt orðbragð um þm. hér í sölum Alþ. Í stað þess að tala skynsamlega um framkvæmdir. ríkisstj. sagði hv. þm., að þær væru óhugsað kák, sem nú þegar væru farnar að valda glundroða í fjármálalífi þjóðarinnar og hvergi ættu sér friðhelgi frá hans bæjardyrum séð. Að hans áliti hefðu þær sjálfsagt átt að bíða hentugri tíma, en á meðan hefði tækifærið gengið úr greipum stj. Hv. þm. sagði, að húsbyggingafrv. eins og það, sem ríkisstj. hefur flutt, væri prentað upp og meira að segja með prentvillum eftir frv., sem hann hefði áður flutt. Þetta gæti ég vel trúað, að væri satt, ef það á annað borð er rétt, að það sé prentað upp eftir hans frv. - Þá staðhæfði hv. þm. enn fremur, að fjárframlög til verklegra framkvæmda í landinu séu stórum minni en á undanförnum árum. Hæstv. fjmrh., Pétur Magnússon, og einnig hæstv. samgmrh., Emil Jónsson, hafa sannað hið gagnstæða. Þeir hafa sannað, að fjárframlög til verklegra framkvæmda eru nú 7–8 sinnum hærri en árin 1939, 1940 og 1941, að mig minnir. Þetta vita allir hv. alþm., og háttvirtir hlustendur vita það líka, og hefði hv. þm. því ekki átt að voga sér að bera annað eins fram. Þá sagði hv. þm., að búið væri að eyða 60 millj. af erlendum gjaldeyri (£). Ég veit ekki betur en búið sé að festa 76 millj. eða milli 150–200 millj. íslenzkra króna í nýsköpuninni. Af þessu er ljóst, að þessi hv. þm. skilur ekki enn, að nýsköpunin er raunveruleg. Hv. þm. fjargviðraðist yfir vanþekkingu minni og hæstv. samgmrh. á lífskjörum bænda. Ef allt er vitlaust, sem við höfum staðhæft hér, hvernig stóð þá á því, að um þetta fyrirkomulag, við ákvörðun á verðlagi landbúnaðarafurða, samdi þáv. ráðh., illu heilli fyrir hann, 1939, ef það er svo argvítugt í garð bænda? Ég staðhæfði, að ef stj. brysti eða kiknaði undir byrðinni, þá gæti enginn myndað stj. á Íslandi. En segjum nú, að þetta sé mesti misskilningur, þetta gæti áreiðanlega einhver annar. En hver skyldi það nú vera? Varla hann (HermJ) ? Hann hefur biðlað til Alþfl. tvisvar sinnum, en fengið daufar undirtektir, og mikið má vera, ef botninn verður ekki úr buxunum, þegar umbótamenn fela honum að mynda stj. á Íslandi. Ræðumenn samstarfsflokka Sjálfstfl. í ríkisstj., sérstaklega Alþfl., virtust veitast með stórum meiri hörku að Sjálfstfl. í gær en stjórnarandstaðan. Hv. 3. landsk., Haraldi Guðmundssyni, rann blóðið til skyldunnar. Hann hvikaði ekki frá að ræða um stjórnarstefnuna. Meðgekk hann svo rækilega, að hann og flokkur hans væri bæði faðir og móðir stefnu stjórnarinnar og ættu hvert bein í henni. Hæstv. atvmrh., Áki Jakobsson, virtist hins vegar ekkert koma þessi árás við, eins og hann hefði ekkert saman við nýsköpunina að sælda, heldur barðist hann við drauginn í Landsbankanum. Hann barðist við drauginn allan sinn ræðutíma og gaf það í skyn, að því er virtist, að Sjálfstfl. væri að rífa niður fyrirætlanir stj. með því að láta Jón Árnason koma að bankanum, þegar Vilhjálmur Þór lét af starfi sem bankastjóri. Hæstv. ráðh. gat ekki rökstutt þessar getsakir sínar, en gaf í skyn, að verið gæti, að hæstv. fjmrh. sæti á svikráðum við höfuðstefnumál stj. Þetta er ekki sennilegt hjá hæstv. ráðh. Trúlegra er, að þetta tal gefi það til kynna, að kosningaskjálfti sé hlaupinn í hann. Þetta hefur engin áhrif á okkur. Við sjálfstæðismenn munum halda ferðinni áfram innan stjórnarliðsins eftirleiðis sem hingað til, og það og það eitt er trygging fyrir því, að það er vilji Sjálfstfl., stefna hans og starf. Hv. 2. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, hneykslaðist mikið á því, að þessi stóri og góði bróðir í stj. skuli hafa verið með getsakir í garð stj. Á meðan ég var í samstarfi við hann í ríkisstj., var sífellt verið að svívirða mig. Samt sem áður var það ég og flokkur minn, sem varð til að hlaupa undir bagga með honum, þegar allt riðaði á barmi gjaldþrots í höndum hans. - Þessi hv. 2. þm. S.-M. byrjaði hér í dag að glíma við fortíðina, en hæstv. atvmrh. glímdi í gær við Landsbankadrauginn. Hæstv. samgmrh. hefur ágætlega lýst rökfærslu þessa hv. þm. og hrakti ofan í hann með skriflegum gögnum atriði, sem hann staðhæfði, og hélt hann því fram, að þessi hv. þm. segði ekki nema hálfan sannleikann þegar hann þorir ekki að segja allt ósatt. Þessi hv. þm. mundi ekki fara í stj. með hagsmuni almennings fyrir augum. Að hleypa honum í stj. yrði beinlínis til þess að vinna að því að viðhalda höftum og bönnum. Þessi hv. þm. er kunnastur fyrir það úr sínu stjórnmálastarfi að hafa setið eins og búrkona yfir innflutningnum og hefur með höftum og bönnum skaðað ríkið og þjóðina um tugi milljóna króna. Það er þetta, sem hann er þekktastur fyrir. Sjálfur lifir hann svo á að hjálpa bitlingahjörðinni um fríðindi. - Þessi hv. þm. las upp úr gamalli ræðu ummæli eftir mig um dýrtíðarmálin og sleit vitanlega allt úr samhengi. Það er sú aðferðin, sem hæstv. samgmrh. var að lýsa. Þetta skiptir í sjálfu sér ekki miklu máli. Mér nægir að svara dýrtíðarrausi þm. því einu, að á meðan hann ætlaði að vera í stj., ef honum tækist að verða fyrri til stjórnarmyndunar, þá var það hann, sem taldi það beztan rökstuðning, að kaupgjald úti um allt land yrði hækkað til samræmis við verðlag landbúnaðarvara. Hann benti á, að úti um land byggju verkamenn við lægra kaup en bændur. Nú lætur hann eins og dýrtíðin og allt það, sem miður fer, stafi af kauphækkunum, sem hann sjálfur hefur mælt með, og kennir mér svo um allt saman, sem aflaga fer. Þetta er ekkert óskemmtilegt heilsufar. Ég hef kallað þetta ráðherrapest. Hv. þm. hefur skilizt, að harðvítug barátta gegn hagsmunamálum útvegsins geti orðið hættuleg manni, sem leitar fylgis í sjávarþorpum. Hann segist því ekki vera mótfallinn því, að samið sé um skipabyggingar, ef aðeins tvö skilyrði eru uppfyllt. Það á sem sagt að vera búið að ákveða nákvæmlega, hvernig hvert einasta skip ætti að vera útbúið, og að gert hefði verið út um það, hverjir ættu að eignast þessi skip, áður en gengið væri frá samningum um skipasmíðina. Þetta er bagalegt fyrir hann, því að hv. þm. veit, og það vita allir, að ef þessari kröfu hans hefði verið framfylgt, hefði hún nægt til að tryggja það, sem hann vill, að Íslendingar eignist engin skip með nokkrum þeim hætti, sem núv. stj. og einstaklingsframtakið í landinu hafa samið um. Ef um nokkra stefnu getur verið að ræða í þessum málum hjá Framsfl., þá er hún sú, að meðan Íslendingar geta fest kaup á skipum, eiga þeir ekki að gera það, en síðar, þegar engin skip eða tæki eru fáanleg, þá á að kaupa mikið. Sem sagt, á meðan Íslendingar eiga gnægð fjár, eiga þeir ekki að kaupa skip, en síðar, þegar stefna Framsfl. hefur leitt til illvígra kaupdeilna í landinu, þá á Íslendingum að vera bráð nauðsyn á því að kaupa mikið af tækjum og skipum. Ég get ekki ímyndað mér, að menn trúi því, að hugsandi maður eins og hv. 2. þm. S.-M. skuli vera svona kjarklaus, en þó er það satt. Kjarkurinn er allur í munninum. Þessum manni var á barnsaldri sýnt hættulega mikið oftraust. Fjármálastjórnin var tekin úr hans höndum, eftir að honum hafði tekizt að éta upp lánstraust þjóðarinnar erlendis og algert hrun virtist fram undan, en sjálfur hafði hann þá erlenda bankauppskrift í vasabók yfir eignir þrotabúsins. Ég hygg, að kjarkur þessa manns hafi brostið, þegar hann neyddist til að beiðast hjálpar af Sjálfstfl. til að rétta við fjárhag ríkisins. Í ræðu minni í gær sýndi ég fram á, að stj. hefur efnt öll sín heit og nýsköpunin er komin lengra áleiðis en þeir allra bjartsýnustu þorðu að búast við. Ég sagði einnig, að ráðherrapestin hefði hertekið stjórnarandstöðuna og leikið hana svo grátt, að aumari stjórnarandstaða hefði aldrei verið á Íslandi. Hennar sérstaka einkenni er að afflytja og vera á móti öllu, sem stj. gerir, án þess að leggja nokkuð jákvætt til málanna sjálf. Það er hvergi laust við erfiðleika hjá forustuliði Framsfl. að blekkja bændur, vegna þess að það væri mikil og örlagarík fjarstæða fyrir þá að einangra sig nú, þegar þjóðin í fyrsta skipti ræður yfir miklum fjármunum til að búa vel að atvinnulífinu í landinu. Til þessa býður ríkisstj. bændunum samstarf, hvar í flokki sem þeir standa. Það er þetta, sem hv. 2. þm. S.-M. og Framsfl. kallar okkur kúgara fyrir, að bjóða fram hendur bændum til aðstoðar, hvar í flokki sem þeir standa, einvörðungu, ef bændur fást til frjálsrar samvinnu við ríkisstj. En án forustu sjálfra bændanna í vinsamlegu samstarfi við valdhafana verður þessum málum ekki til farsældar stýrt. Ég vissi vel, að hér var komið við kaunin í Framsfl., en stóryrði og fúkyrði 2. þm. S.-M. skipta ekki máli, breyta ekki staðreyndum. Með því að vera utan við stjórnarmyndunina hafa framsóknarmenn unnið sér til óhelgi. Þeim er það ljóst og þeir vita það af því, að þeir hafa beðið hnekki og misst traust bænda sem annarra. Nú reyna þeir að rétta sinn hlut með því að æsa bændur gegn stj. Eiga þeir þó öðrum stéttum fremur meira í húfi, að vinsamlegt samstarf takist við valdhafana. Þeir hafa nú um langt skeið verið verr settir en verkamenn og atvinnurekendur við sjávarsíðuna, vegna þess að málefnum þeirra hefur að undanförnu verið illa stýrt. Framsfl. er og verður um langt skeið gagnslaus, en af því leiðir, að það hallar á bændur. Framsfl. setur því allt traust sitt á bændurna, að þeir taki vel hinu síðasta ákalli, sem gert er til að forða flokknum frá hruni um stundarsakir. Þetta vita forustumenn Framsfl., og því hafa þeir flutt hér mál sitt af slíkum ofsa sem raun ber vitni. Þessum umr. er nú að verða lokið. Ég hef gert þjóðinni grein fyrir störfum og stórkostlegum fyrirætlunum stj: Við sjálfstæðismenn treystum á dómgreind almennings, en höfum meiri mætur á að leysa hlutina en að miklast af afrekunum. Að þessu sinni lýsi ég óvenjulega skýrum stórhug og framsækni í framkvæmdum ríkisstj., en hins vegar eru til menn, sem ekkert vilja í þessum efnum. Ef þeir fengju að ráða, er líklegt, að þingræðið hefði lifað sitt fegursta. Fámenn þjóð í sumpart erfiðu landi á í illvígum vinnudeilum, framundan blasir við atvinnuleysi. Það er auðnulaus þjóð, sem ekki skildi sinn vitjunartíma. En þingið og þjóðin skildi sinn vitjunartíma, svo að í staðinn fyrir illvígar vinnudeilur var skapaður vinnufriður í landinu, þingræðinu borgið og hafin alhliða og öflug viðreisnarbarátta. Það er enginn vandi að velja á milli þessara tveggja stefna. Þjóðin hefur valið. Hún er orðin langþreytt á illdeilum og þráir frið og athafnir. Þess vegna hafa bændur keypt landbúnaðarvélar, sjómenn og útgerðarmenn samið um kaup á stórum og fullkomnum nýtízku skipum, sem nemur samtals um 200 millj. kr. Það talar sínu máli, einnig til stjórnarandstöðunnar. Ég þakka þjóðinni eindreginn stuðning, sem veitti ómetanlegan styrk í störfum stj., og vænti ég þess að mega fá að njóta hans áfram, og umfram allt óska ég þess, að farsæld fylgi þessu framtaki, svo að komandi kynslóðir á Íslandi megi af því blessunar njóta um langan aldur.

Forseti (JPálm) : Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, hefur lokið máli sínu, og er þar með þessari útvarpsumræðu lokið.