Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Mér finnst það eiga vel við nú í þinglokin að ræða nokkuð almennt um þá atburði, sem gerzt hafa síðustu dagana, nú við þessa einu umr. fjárl. í Ed., og þá jafnframt þær breyt., sem orðið hafa á viðhorfi mála hér á þingi. Síðan fjárl. voru samþ. hér við 3. umr., hefir verið gerð á þeim breyt., sem ég tel talsvert til bóta, þar sem samþ. hefir verið sú till. Alþýðuflokksins, að veita fé til atvinnubóta. Nemur sú upphæð alls rúmlega 1 millj. kr. Þetta fé er þannig veitt í fjárl., að það er skylt að greiða það, það er bein útgjaldaskipun, en ekki aðeins um greiðsluheimild að ræða. Féð á að nota til atvinnubóta og einnig á að hjálpa þeim sveitarfélögum, sem eiga við erfiðleika að stríða vegna atvinnukreppunnar. Þessi fjárhæð, sem hér á að leggja fram, er vitanlega of lág, og ég gæti bezt trúað, að stj. þyrfti að grípa til meira fjár heldur en hér er veitt, ef ástandið verður jafnvont og það hefir verið nú að undanförnu og lítur út fyrir, að verði á þessu sumri og næsta vetur. En því er verr, að stj. og stóru flokkarnir í þinginu hafa ekki viljað fallast á að veita heimild til að framkvæma ýmis nauðsynjaverk eða fá til þess lagaheimild, en út í þetta ætla ég ekki að fara lengra nú, heldur víkja að öðru. Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa í sameiningu gengið til stjórnarmyndunar og afgr. í sameiningu þau mál, sem safnazt hafa fyrir hér í Ed. og eigi hafa fengizt afgr. til þessa; en þetta skilst mér hafa það í för með sér, að nú sé viðhorf til mála öðruvísi en áður. Því að hingað til hafa Alþýðuflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hér í Ed. haldið málum fyrir framsóknarstj., svo sem fjárl. og tekjuöflunarfrv., an tillits til þess, hvort þau væru í samræmi við stefnu þeirra eða ekki. Þeir hafa haldið þeim með tilliti til þess eins að knýja fram lausn kjördæmaskipunarmálsins. Þessu hefir verið lýst yfir af flokkunum á þingi dögunum oftar og mánuðum saman á þessu hinu langa þingi. Því hefir einnig verið lýst yfir í hlöðum þessara flokka daglega að heita ná og ekki klipið úr, að þessu skyldi haldið til streitu. Kjördæmaskipunarmálið var það mál, sem þeir lögðu mesta áherzlu á, og kjósendur þessara flokka víðsvegar um land höfðu safnað saman áskorunum til þingsins um að leysa þetta mál nú. Alls voru komnar áskoranir frá milli 20 og 30 þús. kjósendum að leysa þetta mál í samræmi við þær till., sem fyrir lágu frá þessum flokkum, og það er hægt að segja, að í aðalatriðunum hafi Alþýðuflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn orðið sammála um tillögur til úrlausnar á málinu, þó að þeir hvor í sínu lagi hefðu sínar sértillögur í kjördæmaskipunarnefndinni. Ég ímynda mér, að óhætt sé að segja, að þeir geti báðir eða hafi hingað til sætt sig við þá úrlausn malsins, sem fólst í því stjórnarskrárfrv., sem var lagt fyrir þingið af þessum flokkum.  Ég finn sérstaklega ástæðu til að tala nú við hv. sjálfstæðismenn í þessari d., sem mér finnst blatt áfram, að hafi svikið gefin loforð í kjördæmaskipunarmálinu, sem kjósendur væntu af þeim, eftir því sem þeir töluðu á þingi og eftir því sem blöð þeirra hafa skrifað og eftir því sem þeir lofuðu sínum kjósendum, og ennfremur hafa þeir brugðizt því að verða við þeim áskorunum, sem menn sumpart hafa sent þinginu ótilkvaddir og sumpart voru fram komnar fyrir tilverknað þeirra flokka, sem vildu lausn kjördæmamálsins á þessu þingi, þar á meðal Sjálfstæðisflokksins. Nú verða þeir vitanlega að standa kjósendum reikningsskap gerða sinna og þeirrar brigðmælgi, sem þeir hafa sýnt í þessu máli. Sjálfstæðismenn hafa algerlega brugðizt því, sem haldið var fram sameiginlega af Sjálfstæðisflokknum og Alþýðuflokknum, að láta skriða til skarar um kjördæmaskipunarmálið á þessu þingi og koma því í höfn. Um þetta hafa þessir tveir flokkar verið sammála, og þær yfirlýsingar, sem þeir hafa gefið, eru alveg ótvístraður. Sjálfstæðisfl. hefir gefizt upp við það, að halda föstum málum í efri deild til að knýja fram réttlætismálið. Nú er stíflan tekin úr og flokkarnir fara þá að vinna að framgangi sinna mála, þeirra, sem nú hafa verið látin þvíla vegna kjördæmamalsins, hver eftir sinni stefnu, en stefnur þeirra eru ólíkar, og fyrir utan kjördæmamálið eru fá mál, sem þeir geta unnið saman að. Ég get ekki stillt mig um að víkja ofurlítið að því, sem hv. sjálfstæðismenn hafa sagt áður hér í þinginu um stjórnarskrármálið. Það skortir ekki stórar yfirlýsingar frá þeim. T. d. sagði hv. 1. landsk. 14. apríl síðastl., á afmæli þingrofsins: „Við látum ekkert upp á krít“. M. ö. o.: þeir (þ. e. sjálfstæðismenn) ætluðu ekkert að láta laust af málum stjórnarinnar nema viðunandi lausn fengist í kjördæmaskipunarmálinu. En nú sé ég ekki betur en að þeir hafi látið allt upp á krít, fjárlögin, tekjuaukafrumvörpin og svo Magnús Guðmundsson í ofanálag. Þeir hafa gefið Framsókn „krít“ á kjördæmaskipunarmálinu til næsta þings og lagt auk þess ráðherrann inn í reikning Sjálfstæðisflokksins hjá Framsókn. Sama dag sagði hv. 1. landsk. í ræðu, pegar ég hafði að gefnu tilefni brýnt hann á því, hvort sjálfstæðismenn mundu ekki slaka til í kjördæmaskipunarmálinu: „Hitt má hann vita með vissu, að svo verður haldið á þessum málum, að vörur verða ekki teknar úr búðinni fyrr en full trygging er fengin fyrir því, að andvirðið verði greitt“. Enn segir hv. 1. landsk. sama daginn: „Framsóknarmenn mega vita það, að þessu máli verður haldið til streitu hvað sem það kostar“. Þannig talaði hv. form. Sjálfstæðisflokksins 14. apríl. Hann ætlaði að halda kjördæmaskipunarmálinu til streitu hvað sem það kostaði, þó það yrði að knýja fram þingrof og nýjar kosningar. En hvernig er aftur viðhorfið nú? Nú hafa sjálfstæðismenn frestað málinu a. m. k. til næsta þings; hv. 1. landsk. er horfinn frá að halda því til streitu. Ég læt nú þetta allt saman vera, ef trygging hefði verið fyrir því, að kjördæmamálið verði leyst á viðunandi hátt á næsta þingi. En það er síður en svo, að nokkur vissa sé fyrir því. Hv. 1. landsk. hefir orðið að játa, að hann hefir enga tryggingu fyrir lausn málsins á næsta þingi, og hæstv.forsrh. hefir lýst yfir, að hann gæti ekki lagt fram neinar slíkar tryggingar. Hann hefir engu lofað. En hvað er svo um Framsóknarflokkinn? Hann hefir að gefnu tilefni - þar sem sjálfstæðismenn hafa undanfarna daga sagt meira heldur en þeir hafa getað sagt samkv. því samkomulagi, sem á milli þessara tveggja flokka varð - látið útvarpa yfirlýsingu, sem ég tel rétt, að komist hér inn í þingtíðindin, og vil því leyfa mér að lesa hana upp: „Að gefnu tilefni, vegna yfirlýsingar þingflokks sjálfstæðismanna í gær, óskar þingflokkur framsóknarmanna þess getið, að í sambandi við myndun samsteypuráðuneytisins hafa ekki af hálfu Framsóknarflokksins verið gefnar neinar yfirlýsingar né neinar ákvarðanir teknar um lausn kjördæmamálsins. Að öðru leyti skal tekið fram, að Framsóknarflokkurinn fól Ásgeiri Ásgeirssyni að mynda ráðuneytið, enda fengist þá afgreiðsla á fjárlögum og öðrum nauðsynlegum fjáraflalögum. Alþingi, 3. júní 1932. Þingflokkur framsóknarmanna“. Hvað er þingflokkur Framsóknar“ Það eru allir framsóknarþingmennirnir, líka hæstv.forsrh. Sjálfur forsrh., ásamt öllum sínum flokksmönnum, lýsir yfir, að engar ákvarðanir hafi verið teknar um lausn kjördæmaskipunarmálsins. Mér virðist því málið liggja þannig fyrir nú, að engar tryggingar og engar ákveðnar vonir séu um það, að viðunandi lausn fáist á kjördæmaskipunarmálinu á næsta þingi. Hv. 1. landsk. hefir nú skrifað langa grein um kjördæmaskipunarmálið í Morgunblaðið  Eitt af því, sem hv. 1. landsk. ber fram í þessari Morgunblaðsgrein til afsökunar á tilslökun hans flokks, er það, að þetta mál sé svo ungt, réttlætismálið, sem hann er þó búinn að berjast fyrir í eitt og hálft ár. Baráttan fyrir málinu er nú eldri hjá Alþýðufl., en sleppum því. Hann segir, að aðrar þjóðir hafi orðið að berjast miklu lengur fyrir slíkum umbótum, sem hér er um að ræða, oft átta eða tíu ár og jafnvel áratugi. Ég hlýt að skilja þessi ummæli þannig, að hv.þm. geti sætt sig við, að ekkert væri gert í kjördæmaskipunarmálinu næstu 8 til 10 árin.

Þetta ber alls ekki að skilja þannig

. Eftir því, sem á undan er gengið, finnst mér mjög líklegt, að hv.þm. komi með svipaðar skýringar á næsta þingi, að málið sé ekki orðið nógu gamalt til þess að koma til framkvæmda. Ég ætla svo ekki að svo stöddu að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi nota tækifærið við þessa umr. fjárl. til þess að tala dálítið almennt um málin, lýsa því, hvað hv. sjálfstæðismenn hafa herfilega gengið á svig við yfirlýsingar sýnar og hvernig þeir hafa algerlega fallið frá því að heimta lausn kjördæmamálsins, og meira að segja an þess að hafa nokkrar tryggingar fyrir lausn þess siðar. Ég þykist nú nokkurnveginn hafa sannað það með ummælum mínum og því, sem ég hefi vitnað í ræður hv. 1. landsk., að hann hefir algerlega gengið frá sinni fyrri stefnu í málinu, að sinni að minnsta kosti.

Samvizkan!

.

Forseti (GÓ): ég verð að segja það, að þótt þessi ræða væri falleg hjá hv. 2. landsk., þá kom hún eftir dúk og disk. Það voru allar líkur til, að fjárl. ættu ekki eftir að koma til umr. hér, svo að það var bara heppni, að hv.þm. gat spúð þessu úr sér, og ég veit ekki, hvort nokkur hefir haft gagn af því.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég var því miður ekki kominn í d., þegar hv. 2. landsk. byrjaði upplesturinn á þessari Alþýðublaðsgrein sinni, sem við erum nú nýbúnir að heyra. Eiginlega þarf ég ekki annað að segja viðvíkjandi aðdróttunum hans um undanhald af hálfu Sjálfstæðisflokksins í kjördæmamálinu en að gefa þær upplýsingar, að áður en sú ákvörðun var tekin í Sjálfstæðisflokknum að eiga þátt í myndun samsteypustjórnar með Ásgeiri Ásgeirssyni sem stjórnarforseta og ganga inn á að fresta málinu til næsta þings, þá var það í samráði við tvo af fulltrúum Alþýðuflokksins á þingi, þar á meðal hv. 2. landsk. Ég hefði aldrei sagt neitt úr því samtali, sem við áttum um þetta, ef hv. 2. landsk. hefði sýnt ha sjálfsögðu kurteisi að láta blaðagreinar sínar kom bara í Alþýðublaðinu, en ekki að lesa þær upp hér í þinginu. En úr því að hann hefir nú lesið þetta upp hér, þá verð ég að gefa upplýsingar um svör þessara forvígismanna Alþýðuflokksins. Þeir tjáðu, að þeim væri óljúft, að málinu væri teflt þannig, að koma þyrfti til nýrra kosninga án þess að stj.skrárfrv., eins og það var hér í Ed., væri samþ. Þeir gáfu í skyn, að yrði málinu frestað, þá myndi Alþýðuflokkurinn nota það til þess að fá einhvern flokkslegan ávinning á kostnað Sjálfstæðisflokksins. En sem sagt - þeir sögðu, að það væri í samræmi við sínar óskir að reyna nú að sneiða hjá árangurslausum kosningum. Það, sem okkur sjálfstæðismönnum var sérstaklega annt um, var að fá að vita, hvort nokkur hætta væri á því, að Alþýðuflokkurinn myndi bregðast þessu máli á næsta þingi fyrir þessar sakir. En fulltrúar hans tóku það fram, að slíkt gæti ekki komið til nokkurra mála; það lægju fyrir fullgildar samþykktir frá æðstu stjórn þeirra flokks um að styðja þetta mál, og því mundi framfylgt. Ég þarf eiginlega ekki að segja meira. Hv. 2. landsk. veit eins vel og ég, að enginn nema Framsóknarflokkurinn hefir tekið ákvörðun um, að láta málið ekki ganga fram á þessu þingi. Þá gerði hv. 2. landsk. að umtalsefni yfirlýsingu þá, er Framsóknarflokkurinn hefir látið útvarpa, og að í henni felist engin loforð um lausn málsins á þessu þingi. Flokkurinn reyndist ofáanlegur til þess að láta málið ganga fram. Einnig reyndist hann ófáanlegur til þess að gefa yfirlýsingu í kjördæmamálinu, sem sjálfstæðismenn gætu talið fullnægjandi, eða nokkuð nálægt því, í sambandi við myndun hreinnar Framsóknarstjórnar. Ég hefi ekki óskað eftir neinum yfirlýsingum af hálfu Framsóknarflokksins um kjördæmamálið í sambandi við myndun þessarar stj., sem nú er sezt á laggirnar. Kjördæmamálinu er ekki bezt borgið með því, að það sé leyst samkv. vilja meiri hl. þess flokks, sem málinu er andstæðastur. Málið verður að leysast með atfylgi þeirra flokka, sem eru því fylgjandi, og þeirra manna úr Framsóknarflokknum, sem okkur standa næstir. Ég ætla að vona, að hv. 2. landsk. misvirði það ekki við mig, þótt ég óski ekki sérstaklega eftir því, að Framsóknarflokkurinn fari nú, þessa dagana, að taka ákvörðun um það að binda sína flokksmenn, þá sem málinu vilja sinna, við eitthvað það, sem meiri hl. flokksins er tilbúinn til að samþykkja nú. það, sem hv. 2. landsk. er að gera her, er ekkert annað en það, sem við vissum, að ritstjórar og blaðamenn flokksins myndu gera, þ. e. að reyna að nota sér það, að Framsóknarflokkurinn frestaði málinu, til þess að reyna að gera Sjálfstæðisflokkinn tortryggilegan í augum einhverra af þeim kjósendum, sem þessu máli eru fylgjandi, og reyna að veiða einhver atkv. handa Alþýðuflokknum. Ég er ekkert hræddur um, að honum takist rétta. Það er svo býsna margt, sem skilur á milli flokksmanna Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Og það þarf meira en annaðhvort tortryggingar eða fagurgala, hvoru sem yrði nú beitt af hálfu hv. 2. landsk., til þess að teygja sjálfstæðismenn yfir í sinn flokk. ég hefi um þetta ekki nema eina ósk, og hún er sú, að hv. 2. landsk. standi við það á næsta þingi, sem hann hefir sagt, að væri ákvörðun síns flokks, að halda áfram að veita þessu máli ósvikið fylgi, eins og ég vil trúa, að hann hafi gert, þó að hitt sé í hámæli, að hann hafi gert fyrrv.forsrh. Framsóknarflokksins tilboð um lausn á málinu, sem braut í bága við kröfur Sjálfstæðismanna, og sagt er, að ekki hafi staðið á öðru en að uppástungan hefði verið samþ. af meiri hl. æðstu stjórnar Framsóknarflokksins. Ég hefi ekki viljað trúa þessu, því að ég hefi alltaf haldið, að hv. 2. landsk. væri einlægur í þessu máli, og held, að hann sé það enn, þótt hann geri þessar kjósendaveiðatilraunir með þessari ræðu sinni. Að tilslökun hjá Sjálfstæðisflokknum hafi falizt í því, að Framsóknarflokkurinn frestaði málinu, sem hann hafði þingmeirihluta til, nær ekki nokkurri átt. Auðvitað var báðum andstöðuflokkunum boðið upp á að gera tilslakanir í málinu og láta það ná fram að ganga á þessu þingi. Þau tilboð komu frá Framsókn. Einmitt vegna þess, að við höfum ekki slakað til í málinu, er það ennþá óleyst og biður næsta þings. Þetta veit hv. 2. landsk. eins vel og ég. Ég þakka svo hæstv. forseta, að hann hefir leyft mér þetta svar, sem raunar fer ekkert inn á efni þess mals, sem hér er til umr.

Jón Baldvinsson Það var gott, að hv. 1. landsk. hafði ekkert annað til þess að afsaka sig með heldur en eitthvert einkasamtal, sem hann hefði átt við menn úr Alþýðuflokknum. Þegar ég talaði áður, fór ég ekki inn á neitt annað en það, sem var opinbert í málinu, og það, sem sagt hefir verið á þingi og í blöðunum. En hv. 1. landsk. fór að draga hér inn í umr. samræður, sem höfðu orðið milli hv. 1. þm. Reykv. og hans annarsvegar og mín og hv. 3. þm. Reykv. hinsvegar.

Og ég er þakklátur fyrir tilefnið

. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. 1. landsk., hvort hann óski þess, að allar þær umr., sem orðið hafa manna á milli í þinginu út af þessu máli, verði birtar hér?

Ég veit ekki um þær allar.

. Að því leyti þá, sem hv.þm. veit um þær. En ég get gjarnan tekið það fram, að við Alþýðuflokksmenn ætlum okkur að halda fram kröfunum í þessu máli, þótt Sjálfstæðisflokkurinn hafi bilað. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að við munum alltaf halda fram þessum kröfum, og raunar var það ekki annað, sem hann vitnaði til úr viðtalinu við okkur Héðinn Valdimarsson en það, að við myndum ekki bregðast þessu máli. Spurningin, sem lá fyrir af hendi hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. landsk., getur, eftir orðum hv.þm., hafa verið á þessa leið: Ætlið þið að svíkja í kjördæmamálinu, þótt við svíkjum? Ég mótmæli því sem alröngu, að ég hafi gert nokkurt það tilboð, sem sé lægra en þær kröfur, sem við höfum farið fram á. En ég ætla að benda hv. 1. landsk. á möguleika, sem lá fyrir í vetur út úr þessu máli, og sem ég einnig átti einkasamtal við hann um. Það var um frestun þingsins. Hv. hm. man e. t. v. eftir því, að hann skýrði mér frá því, að uppi væri ósk hjá Framsóknarmönnum um að fresta þinginu, þangað til seinna í sumar, t. d. til ágústmanaðar. Til þess gátu verið margar ástæður. M. a. óvissan um utanríkismálin. Ég sagði hv.þm., að ég væri þessu alls ekki fráhverfur og gæti trúað, að það gæti bjargað kjördæmamálinu. Og ég held, að þetta hafi verið leið, sem hefði mátt fara an þess að hv. 1. landsk. hefði þurft að taka upp krítina og skrifa hjá Framsóknarflokknum öll tekjufrv. til næsta árs, því að hefði þinginu verið frestað, þá hefði mátt halda fjárl. og tekjuaukafrv. ósamþykktum, en framsóknarmönnum hefði gefizt tækifæri til þess að fara heim til sinna kjósenda. Og ég skil það vel, að ýmsum framsóknarmönnum þyki nauðsyn til slíkrar farar, til þess að friðmælast, jafnvel þegar eftir það frv., sem þeir hafa nú boðið, eftir umtal þeirra við kosningarnar í fyrra. En sérstakl. væri þó ástæða til heimfarar, ef þeir hefðu þurft að ganga inn á kröfur Alþýðufl. og Sjálfstæðisfl. í kjördæmamálinu. Þá gat sannarlega verið réttmæt ástæða til að fara heim og sannfæra kjósendur sína um, að þeir hefðu haldið fram röngu máli í fyrra, og óverjandi væri að ganga nú ekki að réttlátri kjördæmaskipun. - Ég er ekki frá því, að þessi leið hefði e. t. v. verið fær. Ég get ekki annað en vitnað ofurlítið í það, sem sjálfstæðismenn hafa sagt um tryggingarnar fyrir framgangi þessa máls og hve litlar og veikar þær eru og lítilfjörlegt allt það, sem þeir hyggja þennan frest á. Því er bezt lýst með því, sem hv. hm. G.-K. sagði í ræðu á fundi hér um daginn og var eitthvað á þá leið, að honum (ÓTh) hefði Magnús Guðmundsson sagt, að Ásgeir Ásgeirsson hefði sagt sér frá einhverju, sem þó ekki mætti segja.

Er þetta eftir Alþýðublaðinu?

. Þetta eru umæli Ólafs Thors á fundi í barnaskólaportinu. Þannig er nú tryggingin. Hv. 1. þm. Reykv. hefir verið ákaflega harður í þessu máli og í einkasamtölum, sem ég ætla ekki að fara út í, hefir ekki skort yfirlýsingarnar. Í blaði sínu hefir hann einnig verið mjög harðorður, og 25. maí síðastl. segir hann svo: „Stjórnin mun nú loks komin að raun um, að andstæðingum hennar sé full alvara í kjördæmamálinu. Fjárlög fást ekki samþ. nema stjórnarskrármálinu sé ráðið til lykta að vilja andstöðuflokkanna. Og sama máli gegnir um tekjuaukafrv., svo sem gengisviðauka, verðtoll o. fl.“. Þetta var nú 25. maí. Hv. þm. var full alvara þá, - en hvað er nú langt síðan? Einnig sagði hv. 1. þm. Reykv. í Vísi 22. maí: „Málstaður stjórnarliðsins er vonlaus, en andstæðingunum er sigurinn vís, ef þeir gæta þess að játa áhuga sinn fyrir því, að réttlætið nái fram að ganga, eflast með hverjum degi, unz fullnaðarsigur er unninn“.

Heyr!

. Nú hefir áhugi hv. 1. þm. Reykv. eflzt svo mjög  Sami snúningurinn, sem orðið hefir hjá þingflokknum, hefir og orðið hjá blöðum Sjálfstæðisfl. Í blaði hv.l.þm. Reykv. eru það nú kölluð „læti“ í jafnaðarmönnum, þegar þeir eru að halda fram sömu kröfum og hv. 1. þm. Reykv. hefir áður haldið fram. Það er nú kallað „þrái“, „stífni“ og „stórlæti“ að halda fram því, sem í allan vetur og síðast fyrir nokkrum dögum var í blaði þm. (JakM) kallað „réttlætismálið mikla“. Mætti mörg ummæli til tína, ef þurfa hætti til að sýna snúninginn. Það er því hægt að slá því föstu, að Sjálfstæðisflokkurinn hefir breytt um stefnu í þessu máli. Hann hefir algerlega brugðizt sínum yfirlýsingum, sem hann hefir gefið kjósendum og borið fram á þessu þingi og haldið á lofti í blöðunum. Allt þetta hefir hann svikið með því að slá málinu á frest á svo óákveðinn hátt eins og hann hefir gert.

Magnús Torfason ég vil geta þess, sem ég hefi lýst hér yfir áður, að ég hefi aldrei gert mikið úr þessu mikla réttlætistali í kjördæmamálinu, sem hefir verið haft hér svo mjög á oddi. Ég hefi litið svo á, og hefi ástæðu til þess eftir samtal við íhaldsmenn á vetrarþinginu 1931, að allt þetta réttlætistal væri blátt áfram ekkert annað en kosningabeita, gert til þess að lækka hlut Framsóknarflokksins. En eins og við vitum, þá hefir þetta mistekizt, og það svo greypilega, að hér á þingi hefir því hvað eftir annað verið lýst yfir af andstöðuflokkunum, að þeir bæru enga von í brjósti um það, að þeir gætu komið Framsóknarflokknum í þann minni hl., að þessu réttlætismáli þeirra fengizt framgengt. Ég þykist vita, að Sjálfstæðisflokkurinn, og þá sérstaklega formaður hans, hafi fullkomlega viðurkennt þetta með sjálfum sér, og það hefir komið fram að nokkru leyti á einum þingfundi hér í vetur, þar sem hv. 1. landsk. lýsti því yfir, að nokkrir framsóknarmenn væru tilbúnir til þess að ganga nú í samband við Sjálfstæðisflokkinn, og þá sjálfsagt líka Alþýðuflokkinn, til þess að leysa málið með því að slá af kröfunum. Það kom þannig fram eins og einhverjir framsóknarmenn hefðu verið að leita samninga við Sjálfstæðisflokkinn fram hjá stjórn síns eigin flokks og að þessir menn mundu ætla sér að sprengja Framsóknarflokkinn, ganga úr honum. Nú hefir hv. 1. landsk. aftur lýst yfir því, að vonir hans standi til þess, að hann geti leyst þetta mál með einhverju broti úr Framsóknarflokknum, og það lýtur þá að því, að hann hafi von um, að honum takist að sprengja Framsóknarflokkinn. Jafnframt hefir verið talað um það, að einhver undirmál væru á milli núv. dómsmrh. og forsrh., og því verður mér á að spyrja: Er það virkilega meiningin með þessu að gefa í skyn, að hæstv.forsrh. muni ætla sér að gangast fyrir því að sprengja þann flokk, sem hann nú veitir forstöðu, með því að ganga með nokkrum mönnum að samkomulagi við sjálfstæðismenn um lausn á þessu máli? ég vil ekki trúa þessu; mér þætti þetta svo afskaplegt. Þess vegna leit ég svo á, að rétt væri að bera fram þessa fyrirspurn til hv. 1. landsk., hvort hann virkilega meinti þetta. Ég álít, að hæstv.forsrh. hafi rétt á að fá þessu svarað hér í deildinni nú strax.

Jón Jónsson Mér þykir það ekki nema að líkum, þó að hv. 2. landsk. hafi gaman af að tala hér í þinglokin um það mál, sem búið er að taka upp jafnmikinn tíma og tefja jafnmikið fyrir framgangi aðalmála þingsins eins og þetta mál hefir gert, sem hann hefir nú gert að umtalsefni. Ég mun ekkert blanda mér inn í þá ádeilu, sem hann var hér með á félaga sína, hv. sjálfstæðismenn, en ég vil víkja örfáum orðum að eitthvað tveimur setningum, sem komu fram í ræðu hans Hv. þm. sagði, að það væri ekki nema eðlilegt, að við Framsóknarmenn þyrftum að friðmælast við kjósendur okkar út af því, að nú værum við á leiðinni að hlaupa frá einhverju, sem við hefðum haldið fram í kosningunum í fyrra. Ég get sagt hv.þm. það, að framsóknarmenn líta ekki svo á, hvorki ég né aðrir, að þingflokkur Framsóknar þurfi að neinu leyti að friðmælast við kjósendur sína; það er öðru nær en að svo sé. Í fyrra heldum við framsóknarmenn því fram, að núv. sveitakjördæmi ættu að haldast framvegis, og að við vildum beita okkur fyrir því, að þau héldust framvegis eins og þau hafa verið. Í öðru lagi vildum við heita okkur fyrir því, að áhrifavald sveitanna rýrnaði sem minnst frá því, sem það er nú og hefir verið að undanförnu. Þetta er það, sem við sögðum kjósendum okkar í fyrra, og ég get fullyrt, að þessu hvortveggja höfum við haldið eindregið fram á þessu þingi, og við erum ekki líklegir til að hvika frá þessu. Nú er svo komið, að enginn ágreiningur er lengur milli flokkanna um að halda núv. kjördæmum, og ég fyrir mitt leyti eygi hann möguleika, sem Framsóknarflokkurinn beitir sér að sjálfsögðu öflugast fyrir, að áhrifavald sveitanna rýrni lítið frá því, sem nú er, í hlutfalli við aðra staði landsins. Þess vegna held ég, að það sé engin ástaeða fyrir okkur til að friðmælast við kjósendur okkar út af framkomu okkar í þessu máli. Við höfum starfað þar í fullu samræmi við það, sem við höfum haldið fram áður. Annað mál er það, og því höfum við aldrei borið á móti, að kjördæmaskipunarmálið þyrfti að leysa og gera einhverjar umbætur á þeim lögum, sem nú gilda þar um. Við höfum engin loforð gefið á þingi um þá hluti, hvorki flokkurinn í heild sinni né einstakir þm. innan hans. En vitanlega þarf að leysa málið, og ég þykist eygja möguleika til þess, svo að ég hygg, að því megi treysta, að málið verði leyst nú á næstu árum.

Næstu árum?

. Já, næstu árum, því að jafnvel þótt stjórnarskrárbreyting yrði samþ. á næsta þingi, þá verða kosningar að fara fram áður en málið er að fullu leyst, og er því engin fjarstæða að tala um fleiri en eitt ár. Ég vil láta það koma skýrt fram, að Framsóknarflokkurinn heldur fast við þessi tvö atriði, sem ég áðan minntist á, en að því leyti sem breytingar á stjskr. og kosningalögum gætu samrýmzt við þetta, þá álit ég það vel farið og vona, að það takist svo, að vel megi við una. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem hv. 2. þm. Árn sagði. Hann var eitthvað að gefa í skyn eftir ummælum hv. 1. landsk., að það stæði til að sprengja Framsóknarflokkinn. Ég get sagt fyrir mig, að mér er ekki kunnugt um neitt í þá átt. Þær aðdróttanir, sem hann var með til hæstv.forsrh., eru með öllu ástæðulausar. Hæstv. ráðh. er á engan hatt í ósamræmi við þingflokkinn. Flokkurinn hefir sýnt honum það mesta traust, sem hann hefir sýnt nokkrum manni á þessu þingi, þar sem hann einróma fól honum að mynda ráðuneyti. Er þar með sýnt, að flokkurinn trúir honum fullkomlega og gerir ekki ráð fyrir, að hann sitji á svikráðum við flokkinn eða hugsi sér að sprengja hann. Flokkurinn veit, að það er hin mesta fjarstæða, að nokkur sviksemi búi hér á bak við. Að endingu skal ég geta þess um þá möguleika, sem ég sagðist eygja til að leysa þetta mál svo, að allir megi vel við una, að þeir eru einmitt þannig vaxnir, að Framsóknarflokkurinn álítur, að hann geti vel sætt sig við þá.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Mér er sagt, að hv. 2. þm. Árn. hafi borið fram þá fyrirspurn, hvort ég hafi samið um það við sjálfstæðismenn að sprengja Framsóknarflokkinn.

Ég beindi því að gefnu tilefni til hv.l.landsk., hvort hann vildi gefa þetta í skyn

. Fyrirspurnin er mér þó talsvert viðkomandi, svo að það er ekki undarlegt, þó að ég vilji gefa henni mitt svar. Hv. þm. er vorkunn, þó að hann heri fram slíka fyrirspurn, vegna þess að hann hefir aldrei komið á flokksfundi í vetur og hefir með því gert sína litlu tilraun til að sprengja flokkinn. Af þessu mun ókunnugleiki hans á þessu máli stafa. Annars get ég sagt honum það, þar sem hann er svo ófróður um þá hluti, sem gerzt hafa, að mér var upphaflega falið af Framsóknarflokknum að mynda flokksstjórn með heim hætti, að jafnframt fengist lausn nauðsynjamála. Þetta mistókst. Síðan var mér falið af miklum meiri hluta flokks og án mótmæla að mynda samsteypustjórn með sjálfstæðismönnum. Ég tók það að mér, þó að ég hefði mínar efasemdir í þessu sambandi um það, hvort mönnum væri almennt ljós sú nauðsyn að mynda samsteypustjórn, en án þess að almenningur finni nauðsynina getur slík ráðstöfun ekki orðið að fullu gagni. Ég þykist sjá fyrir, að ástæðurnar verði svo erfiðar, að slíkt samstarf milli þingflokkanna verði óhjákvæmilegt, en ég var hræddur um, að sú nauðsyn væri ekki orðin svo heyrum kunnug ennþá, að það væri fulltraustur grundvöllur fyrir samsteypustjórn. En mikill meiri hl. míns flokks virtist vera þeirrar skoðunar, að ástandið væri orðið slíkt, að full ástæða væri til aukins samstarfs með þingflokkunum. Að þeirri ályktun fenginni tók ég að mér að reyna að mynda samsteypustjórn, og það tókst. Það, sem ég hefi gert, er það eitt, sem Framsóknarflokkurinn hefir skorað á mig að gera. En hv. 2. þm. Arn. hefir staðið fyrir utan þessar ráðagerðir og ákvarðanir síns flokks, sem hann þó telur sig til, á sama hátt og hann var utangátta, þegar greidd voru atkv. um vantrauststill. í gær.

Jón Þorláksson Það gladdi mig að heyra það, að hv. 2. landsk. skyldi neita þeim orðrómi, sem ég hefi getið um, að á hann hafi fallið, að hann hafi á þessu þingi gengið að mjög miklum afslætti frá réttlætiskröfunni. Ég tók það fram, að ég hefði engan trúnað á það lagt, og það gladdi mig, þegar ég heyrði, að það hugboð mitt var rétt. Ég vil leiða athygli hv.þm. að því, að þegar hann er að ámæla Sjálfstæðisflokknum fyrir, að hann hefir ekki látið kjördæmamálið ganga fram á þessu þingi, þá vekur hann með þeim ámælum grun um það, að hann hafi nú ekki verið alveg heill í málinu sjálfur, því allir landsmenn vita, að engir möguleikar voru til að láta málið ganga fram á þessu þingi, nema þá með verulegum afslætti af réttlætiskröfunni. þegar hann því er að ámæla sjálfstæðismönnum fyrir, að þeir hafi ekki gert þetta, þá get ég sagt honum, að þrátt fyrir sína yfirlýsingu, sem ég trúi fyllilega, þá vekur það þó þann grun, að sjálfur hafi hann viljað vinna það, sem þurfti til þess að afgr. málið á þessu þingi, en það var, eins og allir vita, ekki hægt nema með afslætti. Hv. þm. veit það vel, að því er snertir þetta mál nú, þá lá aðeins tvennt fyrir, og hvorttveggja fól í sér frestun á málinu til næsta þings. Annað var að knýja fram þingrof og kosningar, hitt var að láta málið líða kosningalaust í örmum þessarar stjórnar. Ég veit vel, að flokkur hv. 2. landsk. vildi heldur þann kostinn, sem tekinn var. Ég veit það vel, að kosningum óskaði hann ekki eftir. Hann sá það eins vel og hinir flokkarnir, að kosningar gátu ekki skorið úr um þetta mál. Það gat engin höfuðbreyting orðið á afstöðu þingsins til þess. En hv.þm. orðaði í seinni ræðu sinni einn möguleika til, en það var frestun á þinginu. Það er rétt, ég minntist ekki á þetta atriði áðan, af því að ekkert tilefni var til þess. Áður en við gengum að því að velja mann í samsteypustjórnina, en láta kosningar ekki fara fram, þá fórum við þess á leit, að stj. leti sér nægja að fresta þinginu og málinu yrði svo framgengt, en það var engin leið til að fá það. Það hefði verið hægt að fá frestinn tilgangslaust eins og kunnugt er, í höndum fyrrv. stj., sem alls ekki vildi beita sér fyrir afgreiðslu málsins og engin loforð vildi gefa í þá átt. Þessi leið var því ekki farin, eða réttara sagt, hún var ekki fær eða fáanleg. Það hefir þess vegna ekki við nein rök að styðjast, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi breytt um stefnu eða brugðizt þessu máli með því að slá því á frest til næsta þings, af því fyrst og fremst, að það er ekki Sjálfstæðisflokkurinn, sem hefir ráðið þessum fresti til næsta þings, heldur er það Framsóknarflokkurinn einn. Að við höfum ekki breytt um stefnu eða brugðizt málinu, það höfum við einmitt sýnt með því að vilja ekki ganga inn á neinn afslátt frá réttlætiskröfunni til að fá málið leyst á þessu þingi, og ég vanti, þegar hv.þm. hefir áttað sig á þessu, að þá hætti hann að ámæla Sjálfstæðisflokknum fyrir það, að hann vildi ekki vinna það til afgreiðslu málsins á þessu þingi að slá af kröfunum. Ég er viss um, að hv.þm. er fullkomlega sannfærður um það í hjarta sínu, að það hefði ekki átt að gera.

Magnús Torfason Hv. l.landsk. hefir ekki litizt að svara fyrirspurn minni.  (Jón Þ: Það var innanhússmál Framsóknar)  . Það var hv. 1. landsk., sem með þessum orðum sínum hreint og beint sveigði að hæstv.forsrh.Hæstv. ráðh. var ekki við, en ég hélt, að hv. 3. landsk. mundi taka upp þykkjuna fyrir hann, en hann kvaddi sér ekki hljóðs, og því gerði ég það. þessa þögn hv. 1. landsk. mætti taka eins og gengur og gerist sem samþykki - þögn er sama og samþykki -, og ég mundi hafa gert það, ef ekki hefði komið fram sú yfirlýsing, sem hæstv.forsrh. gaf, og því verð ég að líta svo á, að hæstv. ráðh. megi vera mér þakklátur fyrir, að ég hefi ymprað á þessu og gefið honum tækifæri til að koma fram með þessa skörulegu yfirlýsingu, sem ég þóttist fyrirfram vita, að gat ekki hljóðað öðruvísi. Hæstv-. forsrh. vék að mér nokkrum orðum, og sagði, að ég hefði gert tilraun til að sprengja Framsóknarflokkinn. Ég verð að segja, að þetta kom úr hörðustu átt. Ég helt, að ef út í það væri farið, þá gætu einhverjir fremur tekið það til sín heldur en ég. Ég þykist ekki hafa lagt annað til í Framsóknarflokknum en það, sem orðið gæti til að laða hann flokk saman, hvorki fyrr né síðar. Hvað stjórnarmyndun snertir, þá hefi ég látið hana hlutlausa frá upphafi. Málið fór í skakkan farveg að mínum dómi, þegar lausnarbeiðnin var send, og eftir það leit ég svo á, að ekki væri vert fyrir mig að skipta mér af því máli, og það hefi ég ekki heldur gert. En þess vil ég óska, að hæstv.forsrh. takist að halda flokknum eins vel saman og ráðamönnum hans hefir tekizt síðan kosningarnar 1927.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Eftir ummæli hv. 2. þm. Árn. vil ég gera mér góðar vonir um, að ég beri gæfu til að draga hann inn í flokkinn aftur, og mun þá ekki standa á þeirri góðu samvinnu, sem kannske hefir vantað af hans hálfu á þessu þingi. Hv. þm. tók svar mitt fullgilt, og kann ég honum maklegar þakkir fyrir þá umhyggju, sem hann hefir sýnt mér í þessu efni.

Jón Baldvinsson Hv. 3. landsk. hefir nú staðfest öll óheilindin, sem fram hafa komið í stjórnarskrármálinu. Það er sem sé þannig, að það eina, sem sjálfstæðismenn hafa að reiða sig á, er það, að hv.þm. þykist eygja einhverja möguleika til að leysa þetta mál á næstu árum, svo að vel mætti við una. eða eins og hann tók fram í sömu ræðu, á þann hátt, sem Framsóknarflokkurinn allur gæti samþ. Ég bendi á þessi ummæli hv.þm. til þess að sýna, hve veik þessi von er hjá hv. 1. lands. og hve veikar þær ástæður eru, sem hann hefir nú fram að færa fyrir því, að hann hefir nú brugðizt stefnu sinni í málinu. Ég vil alls ekki fullyrða, að þeir viti það sjálfir, að málið gengur ekki fram. Ég vil vona það, að þeim verði að þeirri trú, að hæstv.forsrh. geti með einhverjum mönnum úr Framsóknarflokknum samþ. viðunandi lausn á málinu í Nd., en eins og hún er skipuð nú, þarf að fá atkv. 3 framsóknarmanna auk jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna til að koma fram málinu í Nd., og ef Ed. væri þá skipuð eins og nú og hv. 3. landsk. kæmi þá auga á möguleikann og yrði með í Ed., þá mætti vera, að málið næði fram að ganga. En allar yfirlýsingar um þetta henda frekar í aðra átt, svo að það er ómögulegt, að nokkur maður geti staðið upp og haldið því fram í alvöru, að von sé um lausn málsins á næsta þingi, eins og sjálfstæðismenn vilja nú fullyrða. Hv. 1. landsk. segir, að það hafi verið ómögulegt að fá þessu máli framgengt á þessu þingi nema með því að slá af kröfunum. Þetta eru ný orð hjá hv.þm. og sýna stefnubreytinguna. Hv. 1. landsk. hefir innleitt það í umr. hér að vitna í einkasamtöl þingmanna. Ég vil fara hér að hans dæmi og vitna í fjöldamörg samtöl, sem ég hefi átt við þennan hv.þm., þar sem hann hefir fullyrt, að Framsókn væri að láta undan, og væri málunum fylgt fast fram, þá væri það ekkert efamál, að Framsókn léti undan, en við bærum sigur úr býtum og kæmum málinu fram á þessu þingi. Þetta hefir hann fullyrt í einkasamtölum við mig dögunum oftar.

ég þurfti bara að brýna hv.þm.

. Það er sama, hvernig það er nú lagt út af hv. 1. landsk. Þetta sýnir aðeins, hve staðfastur hv. hm. er og hve fast hann heldur á málunum. Og ég er líka viss um, að við hefðum fengið málið fram, ef staðið hefði verið fast saman um málið, og hv. 1. landsk. sagði þá, að gera ætti. Alþýðuflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa á þessu þingi látið þau mál hvíla, sem þeir hvor um sig höfðu þó ekkert við að athuga sem stefnumál, til þess að knýja kjördæmamálið fram. Alþýðuflokkurinn hefir ekki á þessu þingi flutt þau tekjuaukafrv., sem hann vildi fá framgengt í staðinn fyrir verðtollinn. Það gerði hann með ráðnum hug með tilliti til þessa máls. Það er alveg satt, sem hv. 3. landsk. minntist á um dag inn, að þegar hér var til umr. og atkv. frv. um hækkun á tekju- og eignarskatti, hefði atkvgr. verið dræm. Það var að því er mig snertir af þessum sömu ástæðum. Ég greiddi frv. þó atkv. í það sinn, svo að það gæti gengið til n. og fengið par athugun, en síðan ætlaði ég ekki að greiða því frv. atkv. frekar en öðrum tekjuöflunarfrv., svo að mögulegt yrði að knýja stjórnarskrármálið fram nú. Hv. l.landsk. skýrir aðstöðuna nú nokkuð öðruvísi en hann hefir gert áður. Hann segir, að nú hafi aðeins tvennt legið fyrir, annað að knýja fram nýjar kosningar, en hitt að fresta málinu til næsta þings. Hv. þm. var trúaður á það, og ég býst við, að það hafi verið rétt hjá honum, að Framsókn hefði látið undan, ef fast hefði verið staðið á móti. En þegar fyrir mánaðamótin fór að finnast bilbugur á sjálfstæðismönnum. Framsóknarmenn gengu fram í þeirri dul, að þeir gætu kúgað sjálfstæðismenn og fengið þá til að ganga frá því, sem þeir höfðu barizt fyrir ásamt Alþýðuflokknum. Það má segja, að þetta hafi farið fram á þann hátt, að framsóknarmenn hafi tekið þá með sér upp á hátt fjall og sýnt þeim yfir allt landið og bent þeim á verzlunarflotann, fiskiflotann og dómsmálin og sagt: „Allt þetta leggjum við undir ykkar umsjón, ef þið fallið frá kröfum ykkar í kjördæmaskipunarmálinu“. Og sjá, sjálfstæðismenn fellu fram og tilbáðu Framsókn og lögðu Magnús Guðmundsson til sem umsjónarmann. Þá vil ég minnast á frestinn, sem hv. 1. landsk. sagði, að mögulegt hefði verið að fá hjá gömlu stj. án þess að fá lausn kjördæmamalsins. Ég er sannfærður um það, að ef hægt hefði verið að fá gömlu stj. til að fresta þinginu þangað til í ágúst, þá hefði hún nauðug viljug orðið að ganga að kröfum Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins í kjördæmaskipunarmálinu, af því að það er áreiðanlegt, að margir framsóknarmenn eru - eða réttara sagt voru - komnir að raun um það, að ekki yrði hjá því komizt að slaka til í þessu máli. En margir þeirra munu hafa litið svo á, að þeir yrðu að fara heim til kjósendanna til þess að bera sig saman við þá. En þegar Sjálfstæðisflokkurinn hefir slakað til í annað sinn - hann gerði það fyrst á sumarþinginu, - þá þurfa framsóknarmenn ekki að vera hræddir lengur, því miður, því að þá sjá þeir, að engin hætta er á, að sjálfstæðismenn, sem gengu frá kröfum sínum 1931 og 1932, geri það ekki líka 1933. Ég vísa algerlega til baka þeirri ásökun, sem hv. 1. landsk. bar á mig, að ég hefði látið finna bilbug á mér í kjördæmaskipunarmálinu, því að hann hefir enga ástæðu til að ætla, að við Alþýðuflokksmenn séum nú á neinn hátt að hverfa frá þeim kröfum, sem við höfum í vetur haldið fram ásamt Sjálfstæðisflokknum. Um þetta mál hefir enginn ágreiningur verið, og mér er kunnugt um það, að hv. 1. landsk. hefir margsagt, að hann vildi halda málinu til streitu og knýja lausn þess fram á þessu þingi eða þessu ári. Og það hefði munað miklu, ef þessi frestun á þinginu hefði fengizt þangað til í ágúst. Þá hefðu framsóknarmenn fengið tíma og tækifæri til að endurskoða sínar till. í málinu, og þá hefðu þeir hlotið að láta undan síga, ef enginn bilbugur hefði fundizt á andstæðingunum. Það hefði verið mikill munur á því eða eins og allt er nú. Nú vita framsóknarmenn, að þeir hafa viss tök á Sjálfstæðisflokknum,þau tök, að bjóða honum stöðu í stj. Að því gekk Sjálfstæðisflokkurinn, og þar sem hann hefir nú slakað þannig til, þá getur Framsóknarflokkurinn búizt við tilslökunum áfram frá þeirra hendi. Það er því miður hætt við, að þeir gangi upp í þeirri dul, nema því aðeins, að sjálfstæðismenn sjái nú að sér á næsta þingi, ef þá verður aðstaða til að leysa þetta mál. Þá vil ég benda hv. 1. landsk. á það, að það eru erfiðleikar á því fyrir jafnólíka flokka og Alþýðuflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn að standa lengi saman í baráttu um mál eins og þetta, þó að það sé mikið réttlætismál. Sóknin í þessu máli kostar það, að setja verður til hliðar ýmis önnur mál, sem þó eru stefnumál þeirra, eins og gert hefir verið í vetur. Þess vegna verður því erfiðara að leysa málið, því lengur sem slík barátta stendur. Það liggur í hlutarins eðli, að svona ólíkir flokkar eiga erfitt með að setja til hliðar stefnumál sín fyrir þetta eina mál, þó að það sé stórt og þó að það sé mikið réttlætismál. Þess vegna eykur allur frestur á erfiðleikana. Því lengur sem það dregst að leysa það, því minni líkur eru til, að það geti náð fram að ganga.

Jón Þorláksson Hv. 2. landsk. segir, að ummæli hv. 3. landsk. hafi sýnt, hve veik von sé um framgang stjórnarskrármalsins. Ég vil segja honum það, að ég byggi ekki eingöngu á ummælum hv. 3. landsk., ég hefi miklu sterkari vonir en það eitt, sem af hans ræðu mátti ráða. Hv. 2. landsk. ber ekki lengur brigður á það, að ómögulegt hefði verið að koma málinu óskemmdu frá þessu þingi, en hann heldur því fram, að það hafi verið mistök að fresta ekki þingi þangað til í ágúst, því sennilega hefði verið hægt að koma því fram óspjölluðu þá. En það er algerður spádómur, að hægt hefði verið að afgr. málið á viðunandi hátt í ágúst, enda þótt unnt hefði verið að fá þingfrestun þangað til. Um hitt held ég að liggi fyrir yfirlýsing frá stj. sjálfri, að hún á næsta þingi leggði fram frv. um lausn á málinu. Hv. 2. landsk. gerði mér þann greiða að minna á það, að ég hefði oft haldið því fram í viðtölum við hann á þessu þingi, að við yrðum að standa fast á málinu. hetta er rétt hjá hv.þm., ég hefi oft gert það. Ég hefi jafnan haldið því fram, að við ættum að standa fast á málinu og slá ekki af kröfunum, og það hefir ekki heldur verið gert. En það er ekkert höfuðatriði fyrir þjóðina, hvort fullnaðarlausn málsins fer fram nokkrum mánuðum fyrr eða seinna. Hér er verið að búa til lög, sem þjóðin á að búa við um langan tíma, og er því mest undir því komið, að sú endanlega lausn verði goð og réttlát. Þess vegna er meira um það vert að fá þeim réttlátu kröfum framgengt heldur en að afgreiða málið kannske nokkrum mánuðum fyrr á þann hátt, að þar væri um ófullkomna réttarbót að ræða. Við sjálfstæðismenn höfum ekki heldur slegið neitt af kröfunum, og það er ómögulegt að segja, að neinn bilbugur sé á okkur í þessu máli, á meðan við gerum það ekki. Í niðurlagi ræðu sinnar gaf hv.þm. það að vísu fullkomlega í skyn að miklir erfiðleikar væru á því fyrir Sjálfstæðisflokkinn og Alþýðuflokkinn að vinna þannig saman til lengdar, flokkarnir væru ólíkir og erfitt fyrir þá að setja stefnumál sín til hliðar fyrir þetta eina mál. Mér er vel ljóst, að þetta er alveg rétt, og ég veit, að þessir erfiðleikar aukast. Sérstaklega kynni það að verða erfitt fyrir Alþýðuflokkinn að fylgja þessu máli fram með allri þeirri harðneskju, sem minni hluti þarf að beita til þess að koma sínum málum fram. En einmitt af þessum ástaeðum var það, að okkur sjálfstæðismönnum þótti sérstaklega mikil nauðsyn til þess að vera í fullu samræmi við Alþýðuflokkinn, þegar um tvennt var að velja, nýjar kosningar eða frestun til næsta þings. Við höfum nú fulla vissu fyrir því, að þessi leið, frestur an kosninga, hefir í för með sér enga breytingu á afstöðunni til þessa máls fram á næsta þing þrátt fyrir þá erfiðleika, sem hv. 2. landsk. réttilega lýsti. Þessi frestur gerir ekki heldur neina breyt. á afstöðu Sjálfstæðisflokksins til málsins. Og þessir tveir flokkar hafa alveg sömu möguleika á næsta þingi, að neita um framgang mála, sem við í raun og veru erum ekki mótfallnir, en stöndum þó á móti til þess að knýja stjórnarskrármálið fram. Ég vil svo enda þessa stuttu aths. mína með því að láta það í ljós, að ég fulltreysti því, að á næsta þingi standi Alþýðuflokkurinn við hlið okkar sjálfstæðismanna til að leysa þetta mal og beita þá þeim vopnum, sem minni hl. telur, að dugi til þess að knýja fram réttláta lausn þessa máls.

Jóhann Jósefsson þetta frv. um benzín- og bifreiðaskatt er þá komið svona langt. Ég get þess til, að þegar farið verður að framkvæma þessi lög, muni sum ákvæði þeirra vekja óánægju, sérstaklega í þeim kaupstöðum, sem ekki hafa aðstöðu til þess að njóta góðs af því fé, sem veita skal samkv. 8. gr. frv. En ég þykist vita, að ekki tjái að deila við dómarann í þessu máli; meiri hl. þings mun vera ráðinn í því að láta frv þetta ná fram að ganga, enda þótt sum ákvæði þess séu ósanngjörn í verulegum atriðum. En það er í sambandi við 7. gr. frv., sem opnar möguleika fyrir fjmrh. til þess að veita undanþágu um það benzín, sem ekki er notað til bifreiða, sem ég aðallega kvaddi mér hljóðs. Út af þessu ákvæði vil ég leyfa mér að gera fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um það, hvort það sé ekki tilætlun hans að nota þetta ákvæði frv. og setja reglugerð þá, er þar um ræðir. Ég hefði að vísu kosið, að í stað „getur“ stæði „skal“ í greininni. Ég þykist hinsvegar vita, að orð og yfirlýsingar hæstv. ráðh. um þetta atriði myndu nægja, en með því að hér er um svo mikið sanngirnismál að ræða, þá vildi ég óska frekari upplýsinga um ætlun hæstv.ríkisstj. um þetta atriði.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég get svaraði hv.þm. Vestm. því, að það er tilætlun mín, að þessi umrædda heimild 7. gr. frv. verði notuð og að reglugerð verði sett, eins og þar er heimilað.

Jóhann Jósefsson Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þetta svar, sem ég er fyllilega ánægður með.

Jón Baldvinsson Þetta frv. hefir að vísu tekið ofurlitlum breyt. til bóta í Nd., en ég er þó engan veginn ánægður með það, að sá hluti af tekjum ríkisins af tóbakseinkasölunni, sem átti að fara til verkamannabústaðanna, skuli renna í byggingarsjóðinn aðeins á seinni hluta ársins 1933. Ég vil, að þetta tillag sé látið halda sér eins og það er nú í l. um tóbakseinkasöluna, og mun ég því afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt. þess efnis, að þessar tekjur skuli renna í ríkissjóð til 1. jan. 1933, í staðinn fyrir það, sem nú stendur í frv., að þær skuli renna í ríkissjóð til 1. júlí 1933. Þá fá verkamannabústaðirnir þetta tillag frá næstu áramótum, en yrði aðeins seinni hluti þessa árs, sem þessar tekjur færu í ríkissjóð. Ég er alls ekki ánægður með þennan lið í frv., þó að mín brtt. verði samþ., en ég vil reyna að bjarga sem mestu að hægt er, ef það mætti takast. Ég mun svo afhenda skrifl. brtt. mína.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Eins og hv.þm. er kunnugt, hefir frá því árið 1924 verið einskonar samningur eða samkomulag milli Noregs og Íslands um ívilnun frá Noregs hálfu á tolli á saltkjöti frá Íslandi. Þessi samningur var gerður, ekki formlega, með uppsagnarfresti af beggja hálfu, heldur sem samkomulag milli norsku og íslenzku ríkisstjórnanna, og er hægt að upphefja það með einhliða ákvörðun hvorrar ríkisstj. um sig. Þessi samningur, sem hefir verið í gildi síðan 1924, var annarsvegar um ívilnun á tolli á íslenzku saltkjöti í Noregi, hinsvegar um ívilnun á fiskveiðalöggjöfinni, að því er til síldveiða Norðmanna hér við land kemur, eða lofun íslenzku ríkisstj. um mjúklega meðferð þeirra laga gagnvart Norðmönnum. Þessi samningur hefir svo legið svona óbreyttur síðan, þangað til í ár, að honum var sagt upp. Ég vil nú leyfa mér að fara lítið eitt út í sögu þessa máls á síðastl. ári. Í síðastl. janúarmán. var ég á ferð í Noregi, og áður en ég fór, bað hæstv.fyrrv.forsrh. (TrÞ) mig að grennslast eftir því, hverjar horfur væru á því, að kjöttollssamningnum við Norðmenn yrði sagt upp, eins og getið hefir verið um í blöðum hér. Þegar ég kom til Noregs, hafði ég ráðið við mig að fara að öllu gætilega, þar sem ég vissi, að Norðmönnum var þetta mjög viðkvæmt mál, og afréð ég því, áður ég sneri mér til viðkomandi ráðuneytis, að snúa mér til kunnugra manna þessu máli og fá þar vitneskju um, hversu horfði um það. Ég sneri mér svo privat til tveggja háttstandandi manna, sem ég þekki, úr bændaflokknum norska, sem nú er stjórnarflokkur, og spurðist fyrir um það hjá þeim, hvernig þetta mál stæði. Þeir sögðu mér, að uppsögn hefði eiginlega alltaf verið yfirvofandi öll undanfarin ár. Aðalástæðan til þess er sú, sem kunnugt er, að meginmótspyrnan í Noregi gegn kjöttollssamningnum hefir komið frá bændum. Og aðalástæðan til þess er aftur sú, að bændaflokkurinn norski rekur harðvítuga og sterka bændapólitík í Noregi, og einn liðurinn í þeirri pólitík er háir tollar á innfluttar landbúnaðarafurðir, sem koma að nokkru leyti fram sem verndartollar. Á þann hátt hefir norski bændaflokkurinn beinlínis reynt að tryggja norskum bændum allan þann markað, sem fáanlegur er þar í landi fyrir framleiðsluvörur bænda. Og eins og kunnugt er, hefir þeim á þennan hátt tekizt að búa betur í haginn fyrir norska bændastétt en samskonar flokkum í öðrum ríkjum. Nú er það vitanlega einn liðurinn í þessari bændapólitík að tryggja norskum bændum allan kjötmarkað þar í landi. En eins og kunnugt er, eru sæmileg skilyrði til sauðfjárræktar og þá um leið kjötframleiðslu í Noregi. Og norskir bændur stefna að því að fullnægja sjálfir norska kjötmarkaðinum. Þetta er ein aðalástæðan fyrir því, að það kæmi þeim vel að útiloka íslenzkt kindakjöt frá norska markaðinum. Í fyrrahaust var skipt um stjórn í Noregi og bændaflokkurinn myndaði stjórn, og situr hún enn í dag. Það var nú vitanlegt, að þegar sá flokkur var kominn til valda, sem mest hafði verið á móti þessum samningi, þá yrði krafan um uppsögn á honum harðari en nokkru sinni áður. En það var einnig ýmislegt fleira, sem styrkti þessa kröfu, t. d. hagsmunir síldveiðimannanna norsku, sem frá upphafi hafa lagt áherzlu á, að kjöttollssamningnum yrði sagt upp, ekki vegna þess, að þeir vildu sérstaklega losna við þessa tollaívilnun í sjálfu sér, heldur af því, að þeir vildu nota uppsögn kjöttollssamningsins til þess að knýja fram til hagsmuna fyrir sig betri og bættari samninga við Íslendinga um síldveiðar Norðmanna hér við land. Þriðja ástæðan, sem komið hefir fram í þessu máli og ég hefi fengið vitneskju um, kemur að vísu ekki þessu máli beinlínis við, þar sem hún stafar frá öðru máli þessu alveg óskyldu, en hefir þó hér verið notuð á móti okkur. Ég mun þó ekki telja rétt að draga þá ástæðu inn í opinberar umr. um þetta mál, en hefi greint íslenzku ríkisstj. frá henni, svo og utanríkismálanefndinni. Eftir þær umr., sem ég átti við þá menn í Noregi, sem ég gat um áðan, var mér það vel ljóst, að málið er þar mjög viðkvæmt mál, og fór ég því að ráðum þessara manna, en þeir héldu því fram, að það, sem helzt gæti fleytt málinu áfram óbreyttu, væri það, að sem minnst væri talað um það. Ef farið væri að hreyfa málinu í viðkomandi ráðuneyti, gæti það auðveldlega orðið til þess, að alvara yrði úr því að segja samningnum upp. Og það, að samningnum hefði verið haldið svona lengi óbreyttum, væri ekki annað en velvilji Norðmanna í garð Íslendinga - og við verðum nú að viðurkenna hann að ýmsu leyti, þó stundum hafi fallið hörð orð á milli okkar frændanna. Aftur á móti gáfu þessir menn mér vonir um, að í þetta skipti myndi samningnum ekki verða sagt upp, ef málið væri látið liggja í þagnargildi. En það kom brátt í ljós, að þeir voru ekki nægilega kunnir málavöxtum, því að 11. febr. í vetur kom bréf til íslenzku ríkisstj. frá norska aðalræðismanninum hér, þar sem hann segir samningnum upp fyrir hönd norsku ríkisstj. og samkv. umboði frá henni með þriggja mánaða fyrirvara. Aðalástæðurnar fyrir uppsögninni eru taldar þær, að ívilnanirnar á fiskveiðalöggjöfinni af Íslands hálfu, samkv. samkomulaginu frá 1924, eru taldir lítils virði fyrir Norðmenn, og í öðru lagi hinar nýju innflutningshömlur eða innflutningstakmarkanir, sem settar hafa verið af íslenzku ríkisstj. En þessa síðari ástæðu get ég nú ekki skoðað nema sem yfirskinsástæðu, því að Norðmenn eru sjálfir búnir að setja allskonar valutaráðstafanir, sem eru fyllilega sambærilegar við innflutningshöftin hjá okkur. Sama dag og bréfið kom frá norska ræðismanninum símaði stjórnin til sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn, tjáði honum uppsögn kjöttollssamningsins og greindi honum þær ástæður, sem færðar væru fyrir henni, og bað hann að grennslast eftir horfum í málinu og fylgjast vel með því. Nokkrum dögum síðar sendi stjórnin sendiherrann til Oslo, til viðtals við norsku stjórnina. En þá stóð svo á, að jafnvel mátti búast við stjórnarskiptum í Noregi, því forsætisráðh. Norðmanna var þá alvarlega veikur, og um stund virtist svo, sem bændastjórnin færi frá völdum og ný stjórn yrði mynduð, en það varð þó eigi. En þetta notaði norska stj. til að slá á frest samningnum um kjöttollinn. Sendiherra sneri heim við svo búið, en fékk áður yfirlýsingu utanríkismálaráðh. norska um, að hann skyldi gera sendiherra aðvart, þegar hann væri við því búinn að taka málið upp. En þetta dróst, að nokkuð fréttist frá norsku stj., og þess vegna hefir íslenzka stj. hvað eftir annað gert fyrirspurnir um það til sendiherra, hvert útlit væri fyrir það, að samningaumleitanir gætu hafizt, og það hafa farið fram stöðug skeytaskipti milli Sveins Björnssonar og norsku stj. um þetta, að allega fyrir milligöngu danska sendiherrans í Oslo, en árangurslaust. Loks fór að líða að því, að kjöttollssamningurinn gengi úr gildi, því samkv. uppsagnarbréfinu mátti álíta, að samningstíminn væri útrunninn um miðjan maí, þar sem uppsagnarfrestur var 3 mánuðir. En loforð fékkst þó frá norsku stj. um það, að samningurinn gengi ekki úr gildi fyrr en 30. júní í sumar, eða um leið og fjárhagsár Norðmanna væri úti. Fyrirspurnum um málið og skeytaskiptum milli íslenzka sendiherrans og norsku stj. var þó sífellt haldið áfram, og naut íslenzka stj. jafnframt aðstoðar danska sendiherrans í Oslo, en ekkert svar fékkst frá norsku stj. fyrr en nú um miðjan maí, að afstaða norsku stj. til málsins fer að verða skýr, sem sé sú, að tilgangur hennar er að aftra því, að nokkrir samningar verði gerðir um málið fyrr en núgildandi samningur er úr gildi. Og samkv. ný komnu skeyti frá Sveini Björnssyni, dags 2. júní, má sjá, að Norðmenn óska ekki að taka upp samninga um málið, nema fram komi tilboð frá Íslands hálfu um sérstakar ívilnanir á móti, og virðast Norðmenn verða að geta gert sér vonir um miklar ívilnanir af hálfu Íslendinga, ef þeir eigi að halda áfram að veita þeim ívilnanir á tolli á íslenzku saltkjöti. Nú er það vitanlegt, að hér er um mikið vanda- og alvörumál fyrir Íslendinga að ræða, og þá sérstaklega fyrir íslenzka bændur. Ég skal geta þess, að ég hefi fengið upplýsingar um það frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem mun vera þessu máli kunnugast, hvernig það horfi við, þegar samningurinn fellur úr gildi núna 1. júlí, ef hann verður ekki framlengdur. Nú er tollurinn á íslenzku saltkjöti í Noregi 23 aur. á hvert kg., en með hinum nýja 20% gengisviðauka er hann orðinn 27 aur. á kg. Þegar samningurinn fellur úr gildi 1. júlí verður tollurinn 55 aur. á hvert kg. Nú er það vitanlegt, að þótt mikil áherzla hafi verið lögð á það undanfarið að koma upp frystihúsum og búa þannig í haginn fyrir íslenzka kjötframleiðendur, að þeir geti komið sem mestu af kjöti á enskan markað, þá vantar talsvert á, að það geti nægt. Í haust voru saltaðar til útflutnings 20 þús. tunnur af saltkjöti. Nokkuð af þessu var tekið til sölu í landinu sjálfu, um 2 þús. tunnur seldust til Danmerkur og Svíþjóðar. Þó að mikil áherzla hafi verið lögð á það að frysta kjöt, eins og ég gat um áðan, þá er samt ekki hægt að selja á þann hátt meira en 2/5 af kjötmagni því, sem fyrirhugað er að flytja út. Þó að bætist við ný frystihús á næsta sumri, þá má gera ráð fyrir, að markaðurinn útheimti, að hægt sé að selja 10–12 þús. tunnur í Noregi á næsta hausti. Það er lágmarkið. Menn sjá því, að hér er ekki um lítið fé að ræða fyrir íslenzka kjötframleiðendur. Það er því ekki sjáanlegt annað en fjárhagslegt hrun fyrir þá, sem byggja afkomu sína á saltkjötsframleiðslu. Það er því eitt hið mesta nauðsynjamál, að stj. taki þetta mál til rækilegrar íhugunar og geri það sem mögulegast að fá kjöttollssamninginn framlengdan eitthvað, fyrst og fremst fyrir yfirstandandi ár og síðan eins lengi og hægt er. Nú hafa Norðmenn gefið í skyn, að það eina, sem um er að ræða til þess að fá framlengdan kjöttollssamninginn, sé það, að þeir fái einhverja ívilnun á móti. Ég býst við, að Íslendingar verði tregir til þess að gefa miklar ívilnanir frá því, sem gert hefir verið áður, eins og getið hefir verið um í blöðum og á þingi, þegar þetta mál hefir verið til umræðu. Ennþá er eitt atriði, sem vert er að athuga, og það er, hvernig milliríkjasamningarnir eru milli Íslands og Noregs. Þá er fyrst að telja hina almennu verzlunarsamninga frá 1826, þó með skírskotun til yfirlýsingar frá 13. júní 1856. Aðalatriði þessara samninga eru jafnréttisákvæði um verzlun og siglingar, og sömuleiðis má nefna samninga frá 16. apríl 1858, um gagnkvæma heimild til strandsiglinga í Noregi og á Íslandi. Samkv. samningum þessum eru að vísu réttindi beggja aðilja hin sömu til verzlunar og siglinga hvor gagnvart öðrum. En sökum hinnar geysilega ólíku aðstöðu þjóðanna til þess að nota sér þessi réttindi verður það ljóst, að hinir raunverulegu hagsmunir eru nær allir á Noregs hlið. Norðmenn hafa hér fastar áætlunarferðir á milli landa og með ströndum fram, og hafa á þann hátt náð undir sig megninu af vöruflutningum á milli landanna. Auk þessa hafa þeir notið viðskipta Íslands um mestan eða nær allan hluta þeirra fragtskipa, sem tekin hafa verið á leigu til að annast hina meiri háttar flutninga, sem farið hafa framhjá áætlunarskipunum, t. d. fiskflutninga, salt¬ og kola- og byggingarefnisflutninga o. fl. Auk þess ber þess að gæta, að viðskiptin milli Norðmanna og Íslendinga eru þannig, að Norðmenn flytja oft miklu meira hingað en við til þeirra. Árið 1929 fluttu Norðmenn hingað vörur fyrir um 9 millj. kr., en við ekki nema fyrir rúmar 5 millj. kr. til þeirra. Auk þessa eru hinar „ósýnilegu“ tekjur Norðmanna af siglingum hér við land, sem ég gat um fyrr - og vafalaust hafa skipt milljónum króna árlega undanfarin ár. Utanríkismálan. hélt fund um þetta mál í gær og tók þetta atriði til rækilegrar íhugunar. Niðurstaðan n. varð sú, að bera fram þáltill. um þetta mál, sem er hér á þskj. 851. Okkur þykir sjálfsagt, ef Norðmenn gera alvöru úr því að synja um framlengingu á þessum eina samningi, sem mér er kunnugt um milli Norðmanna og Íslendinga, sem er okkur verulega í vil, að taka þá rækilega til athugunar, hvort ekki beri að segja upp samningum milli ríkjanna, sem eru Norðmönnum miklu meira í vil heldur en okkur Íslendingum. Býst ég við, að Norðmönnum yrði fljótlega ljóst, ef þeim er það ekki ljóst nú þegar, að þegar milliríkjasamningar þjóðanna væru teknir upp á ný og þeir þyrftu að fara að sækja á fyrir sína hagsmuni eins og við fyrir okkar, hafa þeir miklu meiri hagsmuna að gæta fyrir sig en við fyrir okkur, enda þótt kjöttollsívilnun sé okkur mikils virði. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vil skora á hv.þm. að greiða þessari till.atkv., og sömuleiðis á stj. að taka þetta mál til mjög rækilegrar íhugunar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Formaður utanríkismálanefndar hefir rakið sögu þessa máls allrækilega. Ég þarf ekki að segja annað en það, að stj. mun vitanlega taka fullt tillit til þessarar till., ef hún verður samþ. Það kom fram í ræðu formanns n., að fengizt hefði frestur á uppsögn samningsins til 1. júlí. Nú skyldi maður ætla, að þetta gæfi nokkra von um góða lausn málsins, en svo er þó ekki. Sá frestur var Norðmönnum útlátalaus, því tollabreyt. þar ganga í gildi 1. júlí, svo að uppsögnin hefði vitanlega ekki komið til greina fyrr. Síðan þessi frestur var gefinn hafa Norðmenn tekið illa í að taka upp samninga um þessa hluti. Það er því full ástæða fyrir utanríkismálanefnd að bera fram slíka till. sem þessa. Stjórnin mun hafa vakandi auga með þessu máli og taka fullt tillit til óska þingsins um ráðstafanir í þessum efnum.

Jón Þorláksson Ég vil aðeins til viðbótar því, sem hv.frsm. utanríkismálanefndar sagði, taka það fram út af orðalagi till., þar sem skorað er á ríkisstj. að taka til athugunar, hvort ekki sé rétt að segja upp gildandi verzlunar- og siglingasamningum við Noreg, að stj. þarf ekki heimild frá þinginu til að framkvæma þessa uppsögn, því það er svo ákveðið í stjórnarskránni, að konungur geri samninga við erlend ríki. Að því leyti, sem samningar við erl. ríki horfa ekki til breytinga á högum landsins, eru þeir því gerðir án þess að samþykki Alþingis komi til. Það felst því ekki í orðalagi till., að þetta mál þurfi að koma fyrir þingið áður en uppsögnin verði framkvæmd, ef til hennar kemur, heldur er aðeins með þessu farið fram á, að þingið láti koma fram ábendingu til stjórnarinnar henni til stuðnings að því er snertir uppsögn samningsins, svo framarlega sem til slíks þarf að taka.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að spyrja utanríkismálanefnd, hvort hún hafi ekki athugað till., sem af hálfu Alþýðuflokksins var flutt hér snemma á þinginu einmitt um þessi sömu mál, sem hér liggja fyrir. Ég vildi gjarnan fá að vita það hjá hv.n., hvort hún ætli ekki að láta þessa till. koma fram, því mér skildist það vera tilætlunin þegar málið var hér til umr. En þessi þáltill. hljóðaði þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að leita samninga, í samráði við stjórnir landsmálaflokka á Alþingi, við erlend ríki um að þau kaupi íslenzkar afurðir eða ívilni um tollkjör þeirra. Sérstaklega er skorað á ríkisstjórnina að fá af létt innflutningstolli á fiski í Englandi og ná samningum um sölu síldar til Rússlands gegn vöruskiptum“. Mér hefði fundizt vel við eiga, að þessi till. kæmi nú frá n. og að hún yrði einnig afgr., ef stj. lýsir ekki yfir, að hún muni taka þetta mál til íhugunar. Út af orðalagi þeirrar till., er hér liggur fyrir, skal ég játa, að mér finnst það nokkuð „drastiskt“, og vildi ég í því sambandi spyrja stj., hvort hún teldi ekki heimilt að segja upp verzlunarsamningum við önnur ríki, þó það sé ekki samþ. af þinginu, ef tollstríð er milli Íslands og annara ríkja.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það mun vera misminni hjá hv. 2. landsk., að þessi till. liggi hjá n. Henni var vísað 10. maí til stj. Annars hygg ég þessa till. óþarfa. Það er yfirleitt óþarft að bera fram till. um það, að stj. gæti hagsmuna landsins út á við. Um það, hvort heimilt sé fyrir stj. að segja upp verzlunarsamningum við önnur ríki, hefir hv. 1. landsk. svarað því, þar sem hann drap á það atriði í stjórnarskránni, að konungur gerði samninga við önnur ríki. Þess vegna er sú till., sem hér liggur fyrir, orðuð þannig, að skora á stj. að taka þetta til athugunar, en ekki, að stj. sé gefin heimild til þess. Stjórnin hefir fulla heimild til allra ráðstafana í þessum efnum án íhlutunar þingsins. En verði þessi till.samþ., þá er það sterk hvöt fyrir stj. að verða við tilmælum þingsins.

forseti (GÓ): Um leið og ég lýk þessum síðasta fundi Ed. á þessu lengsta Alþingi, sem enn hefir háð verið, vil ég þakka hv. dm. fyrir góða samvinnu við mig sem forseta d. Ég óska öllum hv. dm. góðrar framtíðar, dm. utan af landi góðrar heimferðar og heimkomu til heimila sinna og að við megum allir hittast heilir á næsta þingi til betra og liðlegra samstarfs en fengizt hefir á þessu þingi. b. í neðri deild: Á 99. fundi í Nd., s. d., að lokinni dagskrá, mælti

forseti (JörB): Vér munum nú heyja þennan fund síðastan að sinni. Ég mun ekki gefa skýrslu yfir störf þingsins, því hæstv. forseti Sþ. mun gera það, eins og venja er til. Ég þakka hv.þdm. fyrir einkargóða samvinnu á þinginu og óska utanbæjarþingmönnum góðrar ferðar og góðrar heimkomu og að ver megum allir heilir hittast á næsta þingi.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég leyfi mér að þakka hæstv. forseta fyrir góða fundarstjórn og lipra framkomu gagnvart oss deildarmönnum og bið hv.þm. að votta honum þakklæti sitt með því að standa upp. [Allir deildarmenn risu upp úr sætum sínum.]

Forseti (JörB): Ég þakka hæstv.dómsmrh. einkarhlýleg orð í minn garð og sömuleiðis hv.þdm. þá virðingu, er þeir hafa sýnt mér, og endurtek árnaðaróskir mínar til hv.þm.

Á 17. fundi í Sþ., 6. júní, skýrði forseti frá störfum þingsins í stuttu máli á þessa leið: Þingið hefir staðið frá 15. febr. til 6. júní, samtals 113 daga. Þingfundir hafa verið haldnir: í neðri deild ...... 99 í efri deild ....... 98 í sameinuðu þingi .17 Alls 214 þingfundir. Þingmál og úrslit þeirra: I. Lagafrumvörp: 1. Stjórnarfrumvörp a. lögð fyrir neðri deild . . 14 b. - - efri deild ... 9 - - 23 2. Þingmannafrumvörp a. borin fram í neðri deild 103 b. - - - efri deild 35 - - - - 138 - - - - 161 Þar af a. Afgreidd sem lög stjórnarfrv. . . 18 þingmannafrv. 56 - – alls 74 lög b. Felld þingmannafrv. . . . . . 14 c. Vísað frá með rökst. dagskrá þingmannafrv. . . . . 4 d. Vísað til stjórnarinnar þingmannafrv. . . . . . 5 e. Ekki útrædd stjórnarfrv. ..... þingmannafrv. . . 59 - - - - 65 161 II. Þingsályktunartillögur: a. Bornar fram í neðri deild.... 12 b. - - - efri deild ..... 8 c. - - - sameinuðu þingi 7 - 27 Þar af a. Þál. afgr. til stj. 1. ályktanir Alþ. 3 2. ályktanir Nd. . 2 3. ályktanir Ed. . 4 - alls 9 þál. b. Um skipun n: samþ. 1 c. Felld ........... 1 d. Afgr. með rökst. dagskrá ........ 2 e. Vísað til stj. .. 5 f. Vísað frá atkvgr. 1 g. Ekki útræddar .. 8 - 17 -27 III. Fyrirspurn: Borin fram í neðri deild ..... 1 1 Kom ekki til umræðu. – Mál til meðferðar í þinginu samtals 189 Síðan mælti

11565forseti (EÁrna): Ég skal leyfa mér að þakka hv.þm. samstarfið á þessu þingi, sem nú hefir lokið störfum sínum. Óska ég utanbæjarþingmönnum góðrar heimferðar og heillar heimkomu og oss öllum þess, að vér megum heilir hittast á næsta þingi. Stóð þá upp forsætisráðherra, Ásgeir Ásgeirsson, og las upp konungsumboð sér til handa til þess að segja Alþingi slitið. Síðan mælti

forsrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Nú eru liðin eitt þúsund og tvö ár frá stofnun Alþingis, en þetta er 45. löggjafarþing frá endurreisn þess. Samkvæmt umboði konungs og í nafni hans segi ég þessu þingi slitið. Lengi lifi ættjörð vor, Ísland, og konungurinn ! [Tók þingheimur undir með ferföldu húrrahrópi]. Var síðan af þingi gengið.