Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna er hingað komið aftur frá Ed., sem gerði á því nokkrar breyt. Þessar breyt. eru ekki um nein af meginefnisatriðum frv. Þar sem tími er mjög af skornum skammti, hef ég valið þann kost að ráðgast við menntmn. - menn hvern fyrir sig um afstöðu þeirra, til þess að þurfa ekki að bíða eftir fundi. Hafa þeir allir látið í ljós þá skoðun, að þeir geri ekki athugasemd við breyt. Ed. og get ég því mælt eindregið með því, að þessi hv. d. samþykki frv., eins og það er þaðan komið.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, var afgr. frá Ed. án nokkurra teljandi breyt. Hv. alþm. hafa kynnt sér frv., þar sem það hefur legið fyrir þinginu í nokkra daga. Hefur þegar verið mikið um það rætt og ritað og gæti ég þess vegna stytt mál mitt við þessa framsögu. Eigi að síður verður ekki hjá því komizt að fara nokkrum orðum um aðalatriði málsins. Undanfarin ár hafa farið fram víðtækar rannsóknir á virkjunarstöðum landsins, þeim helztu, sem til greina koma. Lengi vel voru menn ekki á einu máli um það, hvað hagstæðast væri að gera. Rannsóknirnar hafa sérstaklega beinzt hér sunnanlands að Þjórsár– og Hvítársvæðinu og norðanlands að Dettifoss- og Laxársvæðinu. Margir staðir hafa verið athugaðir, 52 allnákvæmlega, en sérstaklega eru það 9 staðir, sem virðast koma til greina og hafa verið gerðar allýtarlegar áætlanir um þá. Á Þjórsársvæðinu eru það 19 staðir, sem voru sérstaklega rannsakaðir, Hvítársvæðinu 18, Jökulsársvæðinu 3, Laxársvæðinu 7 og á öðrum stöðum 1. En þessir 9 staðir, sem helzt koma til greina og hafa fengið nákvæma athugun, eru jarðgufustöð í Hveragerði, Andakílsárvirkjun hefur látið framkvæma áætlun við Kláffoss í Borgarfirði, þá hefur verið gerð ýtarleg athugun á Brúará, ýtarleg rannsókn við Búrfell, ýtarleg rannsókn við Dettifoss, ýtarleg rannsókn á ýmsum virkjunarstigum í Laxá og hafa þessir virkjunarstaðir verið bornir saman til þess að gera sér grein fyrir því, hvað hentugast er. Á bls. 15 í fskj. þessa frv: er tafla, sem sýnir nákvæmlega kostnað við hina ýmsu virkjunarstaði. Þar er tilgreint, hvað hver virkjuð kwst. kostar, þar er tilgreint, hvað hvert virkjað kw kostar, og með því að kynna sér þessa töflu fæst nokkuð gott yfirlit um það, hvaða virkjun er hagstæðust. Þá er einnig á bls. 18–19 í þessum fskj. gerður samanburður á hinum ýmsu valkostum, sem fyrir hendi eru, annars vegar nokkrar smávirkjanir og hins vegar Búrfellsvirkjun, eftir því á hvaða stigum er virkjað. Í töflunni, sem ég áðan nefndi, kemur fram, að í Þjórsá er hægt að virkja í fyrsta áfanga 70 þús. kw. og kostar þá hvert virkjað kw 10.500 kr., en hver kwst. 12.9 aura. Með því að virkja 70 þús. kw í fyrsta áfanga er gert ráð fyrir, að virkjað verði aðeins fyrir almenna notkun, þ.e. fyrir innanlandsnotkunina. En væri hins vegar gerður samningur um orkusölu til alúminíumverksmiðju, væri virkjað í fyrsta áfanga 105 þús. kw. og þá kostar kwst. 10.3 aura og hvert virkjað kw 8.300 kr. Þegar Búrfell er fullvirkjað upp í 210 þús. kw, kostar hver kwst. 8.6 aura og virkjað kw 6.700 kr. og er þar með það langódýrasta, sem völ er á að virkja hér á landi, a.m.k. af því, sem rannsakað hefur verið. Það þykir eðlilegt og sjálfsagt að fá heimild til þess að virkja við Búrfell allt að 210 þús. kw, þó að það sé ekki vitað, hvort úr samningum verður um alúminíumverksmiðju. Verði ekki samningar gerðir um alúminíumverksmiðju og orkusala bundin við hana, er Þjórsá eigi að síður það hagkvæmasta, sem hægt er að virkja hér fyrir Suður- og Suðvesturland allt frá Hvammsfirði og austur um Vestur- Skaftafellssýslu. 70 þús. kw virkjun verður að vísu dálítið erfið fyrstu árin, en sé litið yfir lengra árabil, 15–16 ár, þá vinnast á því 360 millj. kr. samanborið við það að ráðast í smávirkjanirnar, eins og sumir hafa viljað leggja til. En þegar 70 þús. kw virkjunin er orðin of lítil vegna almenningsnotkunar og íslenzks iðnaðar, er einnig ódýrast að bæta við vélasamstæðu, 33 þús. kw. og prjóna þannig við þessa virkjun áfram, þangað til fullvirkjað er upp í 210 þús. kw. Virkjunin endist vitanlega lengur með þeim hætti, ef landsmönnum einum, þeirra iðnaði og almenningsnotkun er aðeins til að dreifa, en verði orkusala bundin við alúminíumverksmiðju upp í 60 þús. tonna framleiðslu á ári, mundi fullvirkjað Búrfell endast til ársins 1975. Hér á landi er nú aðeins virkjað, eins og kunnugt er, um 2% af virkjanlegu vatnsafli. Talið er, að virkjanlegt vatnsafl sé 4 millj. kw af því afli, sem er hagkvæmt að virkja, og auk þess allmiklu meira eða a.m.k. 1 millj. kw, sem er erfiðara til virkjunar. Talið er, að um næstu aldamót þurfi landsmenn, ef ekki er um stóriðju að ræða, 500–600 kw til eigin nota og má af þessu sjá, að af miklu er að taka í orkumálum okkar, hvort sem litið er á vatnsvirkjanirnar einar og þá ekki síður, ef reiknað er með því að virkja jarðgufu, eins og tæknilega er álítið hagkvæmt, a.m.k. þar sem vatnsaflið er ekki fyrir hendi. Með þessu frv. er gert ráð fyrir samvinnu ríkisins og Reykjavikurborgar og má segja, að það sé beint framhald af því, sem verið hefur um virkjun Sogsins. Ríkið og Reykjavíkurborg eiga Sogsvirkjunina sameiginlega, sinn helminginn hvor aðili. Hér virðist því vera beint framhald á því, sem verið hefur, og út af fyrir sig eðlilegt að haga málunum þannig, ekki sízt vegna þess, að íbúar Reykjavíkurborgar, eru meira en helmingur af þeim notendum, sem koma til með að nota landsvirkjunina, a.m.k. meðan hún er ekki víðtækari en gera má ráð fyrir nú næstu árin. Og jafnvel þótt hér verði um eiginlega landsvirkjun að ræða, þannig að hinar ýmsu veitur verði tengdar saman, má reikna með því, að sá fjöldi, sem býr hér í Reykjavík, verði alltaf að helmingi til við þá, sem geta notað þessa eiginlegu landsvirkjun. Kwst. frá Sogi og Laxá kostar nú um 20 aura, en eins og sjá má á þeim fskj., sem fylgja þessu frv., er gert ráð fyrir, að kwst. í Búrfeilsvirkjun kosti 8.6 aura. Hér er því um mikinn verðmun að ræða og dæmi um það, hversu miklu hagkvæmara það er að virkja tiltölulega stórt, heldur en smærra. Þó hefur það verið svo, að virkjun í Sogi hefur verið talin og verður að teljast hagkvæm, þrátt fyrir þennan samanburð. Tilgangur Landsvirkjunar er sá að virkja, starfrækja mannvirki til vinnslu og flutnings á orku til almennings og iðnaðar, eins og í 2. gr. frv. segir. 2. gr. frv. var lítillega breytt í Ed., þannig að 2. tölul. gr. var felldur niður og fluttur í 3. gr. með smávægis orðabreytingum. Þessi brtt., sem samþ. var í Ed., er á þskj. 701, og breyt. voru gerðar eftir óskum nokkurra rafveitustjóra utan af landi, sem telja, að þetta orðalag henti betur og tryggi rafveiturnar úti á landi betur, en upphaflegt orðalag frv. Það var því orðið við þeim óskum, enda ekki að sjá, að það hafi spillt frv. að neinu eða tilgangi þess. Unnur brtt. við 3. gr. var samþ. í Ed. frá fulltrúum Framsfl. Það er aðeins, eins og hv. þm. geta séð, sem hafa þskj. fyrir framan sig, orðalagsbreyting, sem ekki breytir á neinn hátt meiningu gr. og spillir ekki tilgangi hennar. Skv. 4. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að eignir Sogsins gangi inn í Landsvirkjunina, og gerir það vitanlega fyrirtækið sterkara, þar sem eignir Sogsins eru allverulegar og hafa verið lauslega metnar um 400 millj. kr. Þá gerir 5. gr. ráð fyrir því, að lagt verði fram stofnframlag, 50 millj. kr. frá hvorum aðila, til þess að tryggja fjárhagslega stöðu fyrirtækisins. 1 6. gr. er gert ráð fyrir heimild til þess að virkja upp í 210 þús. kw. Þá gerir 7. gr. ráð fyrir því, að leyfi ráðh. þurfi til þess að ráðast í byggingu nýrra aflstöðva eða aðalorkuveitna. Í hv. Ed. var að því fundið, að þessu ákvæði hefur verið breytt frá gildandi lögum, þar sem gert er ráð fyrir í þeim, að leyfi Alþ. þurfi á hverjum tíma. En jafnvel þótt Alþ. sé ekki nefnt í þessari grein, heldur aðeins talað um ráðherraleyfi, verður ekki virkjað eða ráðizt í fjárfrek fyrirtæki, án þess að Alþ. komi til. Það verður að leita heimildar til lántöku og ábyrgðar Alþ., til þess að hægt sé að ráðast í þessi fyrirtæki og þess vegna er ekki ástæða til að finna að því, þó að Alþ. hafi á þessu stigi verið fellt úr. 8. gr. kveður á um, að 7 manna stjórn verði í landsvirkjunarfyrirtækinu. Sameinað Alþ. kýs 3 menn með hlutfallskosningu, borgarstjórn Reykjavíkur kýs 3 og eignaraðilar koma sér saman um 7. manninn. Verði ekki samkomulag, skipi hæstiréttur 7. manninn, sem jafnframt sé formaður. Kjörtími stjórnarinnar skal vera 6 ár og varamenn skulu kjörnir með sama hætti. 9. gr. kveður á um ýmis framkvæmdaatriði, eins og sjá má, 10. gr. um endurskoðun og 11. gr. um verðlagningu raforkunnar. Það kom fram í hv. Ed., að menn voru ekki alveg á einu máli um það, hvort það væri heppilegasta leiðin í sambandi við verðlagninguna, sem hér er lagt til, en að athuguðu máli held ég, að engin ástæða sé til annars, en sætta sig við þessi ákvæði. Það er gert ráð fyrir því, að Efnahagsstofnunin geri útreikninga um það, hvað eðlilegt verð er á raforkunni á hverjum tíma og landsvirkjunarstjórn ákveði svo verðið að fengnum till. Efnahagsstofnunarinnar. Það verður eftirleiðis væntanlega eins og hingað til þannig með raforkuna, sem almenningur notar mjög mikið, að hún vegur þungt í vísitölunni, hefur áhrif á dýrtíðina og það verður þess vegna eftirleiðis eins og hingað til talið nauðsynlegt að stilla raforkuverðinu í hóf. En þetta er breyt. frá gildandi lögum að því leyti, að í Sogsvirkjunarlögunum er ákveðið, að raforkuverðið skuli miðast við kostnaðarverð að viðbættum 5%. Reynslan hefur sýnt, að kostnaðarverð að viðbættum 5% er of lítið, til þess að fyrirtæki geti byggt sig upp, til þess að það geti safnað nauðsynlegum sjóðum, til þess að það geti innt af höndum það hlutverk, sem því er ætlað, þ.e. að safna nokkru fjármagni, til þess að hægt sé að virkja og leggja fram eigið fjármagn á móti því lánsfé, sem vitanlega alltaf verður að fá, þegar ráðizt er í virkjun. Þetta ákvæði er þannig nokkru rýmra. En það leiðir af sjálfu sér, að það eru bremsur á eigi að síður, sem tryggja það, að raforkuverðinu verður að stilla í hóf, þ.e. að hafa hagsmuni almennings fyrir augum, að lita á efnahagsmálin og áhrif raforkuverðsins á þau og þá vitanlega einnig að líta á hag fyrirtækisins, sem á að starfa og kröfur eru gerðar til, að fullnægi orkuþörfinni á hverjum tíma. Þá er gert ráð fyrir, að Landsvirkjun geri orkusölusamninga við rafmagnsveitur ríkisins, héraðsrafmagnsveitur og iðjuver innan þeirra marka, sem 2. gr. tilgreinir, en til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst., þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, sem fer með raforkumál og mega slikir samningar að dómi ráðh. ekki hafa þau áhrif, að raforkuverðið geti þeirra vegna orðið hærra til almennings, en annars hefði orðið, þannig að með þessu er tryggt, að ekki verði gerðir það óhagstæðir samningar við slík fyrirtæki, að það leiði til hækkunar á raforkuverðinu. Eins og nú er, er aðeins um eitt fyrirtæki að ræða, sem notar meira, en 100 millj. kwst. á ári, það er Áburðarverksmiðjan. Hún notar, ef hún fengi fulla orku, um 145 millj, kwst. Það var á sínum tíma gerður hagstæður samningur fyrir báða aðila við Áburðarverksmiðjuna, þótt orkuverðið til Áburðarverksmiðjunnar væri miklu lægra, en til annarra fyrirtækja, en ég sagði hagstæður fyrir báða aðila vegna þess, að Áburðarverksmiðjunni væri ætlað að nota umframorkuna og topporkuna, sem markaður hefði ekki verið fyrir, ef Áburðarverksmiðjan hefði ekki verið kaupandi að orkunni: Ef sementsverksmiðjan verður stækkuð, sem vonandi verður, þá gæti að því komið, að hún notaði einnig meira en 100 millj. kwst. Önnur innlend fyrirtæki sjáum við ekki á stundinni, en vonandi rísa þau upp. En ef alúminíumverksmiðjan kæmi, þá notar hún vitanlega mörgum sinnum meira en þetta, en þá er það ákveðið, að orkusölusamningur, sem yrði gerður við hana, verði lagður fyrir Alþingi, þannig að greinin ætti að þessu öllu athuguðu að fullnægja óskum alþm. og tryggja það, sem ætlað er að tryggja með henni. Þá er 12. gr., sem heimilar Landsvirkjun að taka lán og kveður á um það, hvað stjórn fyrirtækisins má ganga langt í skuldbindingum á hverjum tíma án þess að leita heimildar fyrir því. 13. gr. kveður svo á, að tollar skuli gefnir eftir af efni og vélum til virkjunarinnar og er það vitanlega nýmæli í lögum, en hlýtur að vera öllum fagnaðarefni, sem vilja fá ódýra orku, því að tollar til Búrfellsvirkjunar mundu nema mörgum tugum milljóna, ef ekki hundruðum milljóna og hefur þetta því veruleg áhrif á stofnkostnað virkjunarinnar og áhrif á orkuverðið, en hér er gengið inn á nýja braut og stefna mörkuð, sem hlýtur að gilda ekki aðeins við þessa virkjun, heldur og við aðrar virkjanir, sem á eftir kunna að koma. Skv. 14. gr. er ríkissjóði heimilað að lána Landsvirkjuninni 100 millj. kr. með þeim kjörum, sem fjmrh. ákveður. Og skv. 15. gr. heimilast ríkisstj. að ábyrgjast fyrir Landsvirkjun 1.204 millj. kr. eða sem svarar 28 millj. dollara. Gert er ráð fyrir, að erlent lán fáist til þess að byggja þetta fyrirtæki upp og hafa viðræður farið fram við Alþjóðabankann og standa vonir til, að Alþjóðabankinn veiti lán í þetta fyrirtæki, ekki sízt vegna þess að staða Íslands út á við er nú orðin þannig, að Ísland hefur traust hjá alþjóðlegum lánastofnunum. 16. gr. er almenns eðlis. Hún er um skatta og annað, sem sjálfsagt þykir að hafa í lögum, og hliðstætt því, sem hefur verið í lögum áður. Þá er 17. gr., sem gerir ráð fyrir því, að Laxárvirkjun sameinist Landsvirkjuninni og að Laxárvirkjun geti sameinazt Landsvirkjuninni strax, ef norðanmenn óska, eða síðar, ef henta þykir. Hér liggur fyrir Alþingi frv. um Laxárvirkjun, heimild til þess að virkja í Laxá, ef norðanmenn að athuguðu máli vilja það heldur, en að sameinast Landsvirkjun og þá er gert ráð fyrir því, að ef Laxárvirkjun sameinast Landsvirkjuninni, áður en ríkið á helming í Laxárvirkjuninni, þá geti ríkið lagt fram fé til þess að tryggja áfram helmingseign í Landsvirkjuninni, en eins og nú er, þá á ríkið aðeins 35% í Laxárvirkjuninni; en Akureyrarkaupstaður 65%, en við næstu stækkun í Laxárvirkjun gerist ríkið eigandi að helming og ef sameiningin verður ekki fyrr, en það hefur skeð, þá verður ríkið eigandi að Landsvirkjuninni að helmingi af sjálfu sér, án nokkurra sérstakra aðgerða. Það er gert ráð fyrir því, að eftir að Laxárvirkjun hefur sameinazt Landsvirkjun, þá verði áfram 7 manna stjórn fyrirtækisins í hlutfalli við eignahlutdeild, þó þannig, að allir aðilar eigi a.m.k. einn mann í stjórn og með því er Laxárvirkjun tryggður a.m.k. einn maður, og ráðh. skipar formann úr hópi þingkjörinna manna, en formaður hafi tvö atkv., og er þannig tryggt, að ríkið hefur einnig helming atkvæðamagns í fyrirtækinu, eftir að þessi breyting hefur á orðið. Þá er 18. gr., sem er almenns eðlis og samskonar og er t.d. í Sogsvirkjunarlögunum. 19. gr. er einnig almenns eðlis, svo og 20. gr., sem ekki þarf skýringa við. Það er gert ráð fyrir því, að ef virkjuð verða aðeins 70 þús. kr. kw í fyrsta áfanga, þá verði virkjuninni lokið í árslok 1968. Verði hins vegar virkjað stærra, er gert ráð fyrir, að virkjuninni ljúki ekki fyrr en á miðju ári 1969, en að í árslok 1968 verði fullbúin ein vélasamstæða, þannig að það verði unnt að fá orku frá virkjuninni um áramótin 1968– 1969, þótt fullnaðarvirkjun verði ekki komin. Niðurstöður rannsóknanna liggja fyrir og á þeim er þetta frv. byggt og það sýnist þess vegna ekki vera vandi að velja, eins og komið er. Það hefur verið talað um ísvandamálið og það neitar því enginn, að það er nokkurt vandamál. Það hefur alltaf verið vitað, að í íslenzkum ám og þá sérstaklega jökulám hefur verið ísrennsli. Sérfræðingar eru sammála um það, að þrátt fyrir ísinn sé Búrfellsvirkjun það hagstæðasta, sem við höfum. Hér hafa verið norskir sérfræðingar, sem athugað hafa þessi mál. Þeir hafa að vísu sagt: Þessum rannsóknum er ekki að fullu lokið. - En okkar dómur er sá, að það verði ekki um svo mikið vandamál að ræða, að það sé af þeim ástæðum ástæða til að fresta framkvæmdum við þessa virkjun. Gunnar Sigurðsson, sem hefur haft með þessi mál að gera á vegum raforkumálastjórnarinnar, hefur gefið mér skýrslu um þessi mál og tilgreint hér nokkur atriði, sem þarf að framkvæma í sambandi við ísinn. Með leyfi hæstv. forseta, vildi ég aðeins drepa hér á nokkuð úr þessari skýrslu. Gunnar Sigurðsson segir: „Stífla og inntaksmannvirki eru þannig gerð, að hægt verður að skola ísnum um stíflu og áfram niður Þjórsá, þannig að ísinn safnist ekki fyrir við inntak og stífli rennslið til stöðvarinnar. Nú er verið að rannsaka þetta með módeltilraunum í rannsóknarstöð við Tækniháskólann í Þrándheimi og þó að þeim sé enn ekki lokið, þá er þegar ljóst, að þær muni bera tilætlaðan árangur. Það er gert ráð fyrir að minnka það ísmagn, sem berst að inntaksmannvirkjunum, með ráðstöfunum ofar í ánni. Í áætlunum er gert ráð fyrir görðum til að loka álum í ánni og minnka kæliflöt hennar á fleiri máta. Og enn fremur er reiknað með snjógirðingu til að draga úr snjófoki í ána. Miðlun verður gerð í Þórisvatni til að auka rennslið í Þjórsá, þegar vatnslítið er í ánni. Gert er ráð fyrir að draga sem mest úr krapa myndun í vatnsvegum virkjunarinnar með því að hafa vatnshraðann það lágan, að lagnaðarís myndist á veituskurði og aðrennslisskurði virkjunarinnar. Lokur og ristar verða hitaðar þannig, að ís myndist ekki á þeim og hindri eðlilega notkun þeirra.“ Þessi skýrsla er alllöng og hirði ég ekki að svo komnu að lesa meiri úr henni, en þeir, sem um ísvandamálið hafa fjallað, hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé vel yfirstíganlegt og í áætluninni um virkjunina er gert ráð fyrir kostnaði, sem af ísvandamálinu leiðir. Þá er gert ráð fyrir þeim kostnaði í áætluninni, sem leiðir af varastöðvum og og nokkru leyti rekstri þeirra, áætluðum rekstrartíma, en varastöðvarnar þurfa að vera til, ekki aðeins vegna ístruflana, heldur einnig vegna bilana, sem kynnu að koma upp í stöðinni og einnig það, að vegna varastöðvanna dugir ein lina frá virkjuninni, en þyrftu annars að vera tvær. En með þessu öllu er reiknað í þeim áætlunum, sem fram hafa farið. Ég hef hér stiklað aðeins á stóru í stóru máli, en vegna þess að hv. alþm. hafa kynnt sér málið og um það hefur verið mikið skrifað, þá tel ég ekki við þessa 1. umr. ástæðu til að hafa framsöguna lengri. Ég tel, að það sé aðalatriði þessa máls, að á bak við það liggja ýtarlegar rannsóknir færustu manna og að sérfræðingarnir eru sammála um, að þrátt fyrir ístruflanir, sem geta orðið, þá er þetta hagstæðasti virkjunarstaðurinn. Herra forseti. Ég legg til að, að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég hygg, að engum muni blandast hugur um það, að ekki geti verið annað en samkomulag um, að nauðsynlegt sé nú að ráða fram úr virkjunarmálum, a.m.k. hér á Suðvesturlandi, til alllangrar frambúðar og að um nauðsyn þess að virkja nú verði ekki deilt. Raforkuþörfin vex mjög óðfluga og yfirlit síðustu tíu ára sýnir, að raforkunotkunin hefur á því tímabili fyllilega tvöfaldazt. Sérfræðingarnir segja okkur, að þessi þróun muni halda áfram, þannig að á næstu tíu árum þurfi jafnmikla orku til viðbótar eins og alla þá orku, sem fyrir er í landinu nú virkjuð, svo að hér er um sýnilegt stórmál að ræða, sem nauðsynlegt er að ráða bót á, eins og ég sagði, og alls ekki vonum fyrr, að hæstv. ríkisstj. leggi fram tillögur sínar til úrlausnar því. Sogið er nú fullvirkjað, eins og hæstv. ráðh. nefndi og raforkuskortur í Reykjavík á næsta leiti. Ég hygg, að sú raforka, sem fyrir hendi er, muni aðeins duga fram á árið 1967 og þó er hún raunar þegar orðin of lítil, ef haft er í huga, að Áburðarverksmiðjan mun ekki hafa fengið allt það afl, sem hún hefur óskað og gæti tekið við. Ég veit, að þessi mál hafa verið til athugunar nokkuð langan tíma og margir staðir hafa komið til greina við fyrstu sýn. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir því hér áðan og við höfum fengið aðgang að því í fskj. með frv. um Landsvirkjun, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að fara að tala langt mál um það, hverjir þeir séu, en þeir sérfræðingar, sem starfað hafa að þessum málum, hafa lagt í það mikið verk og tekið þá alla til athugunar og öll þau vandamál, sem þar koma fyrir, hvert á sínum stað. Nú er upplýst, að til athugunar á Búrfelli í Þjórsá eða virkjun þar hafi þegar verið varið 35–40 millj. kr., þannig að augljóst er, að hér er ekki um órannsakað mál að ræða. Það hefur verið mikið rannsakað og það hafa að vísu komið fram talsverðir örðugleikar á virkjun þarna, en þó alls ekki meiri en svo, að þeir sérfræðingar, sem álit gefa og prentað er með frv., og þeir, sem komið hafa til viðtals við fjhn. beggja d., þegar sameiginlegur fundur var haldinn um málið, þeir telja þá ekki óyfirstíganlega og samhljóða álit þeirra er það, að Búrfellsvirkjun, þrátt fyrir þau vandkvæði, sem játað er, að séu þar fyrir hendi, sé hagkvæmasta virkjun, sem völ er á hér á Suðvesturlandi a.m.k., jafnvel á öllu landinu. Þessi skoðun kemur glögglega fram, t.d. af álíti raforkumálastjóra, sem prentað er sem fskj. 2 og niðurstöðuna er að finna á bls. 19, þar sem segir, með leyfi forseta, að „niðurstaðan er, að Búrfellsvirkjun án alúminíumbræðslu sé erfið fyrstu árin samanborið við smávirkjanir, en ólíkt betri, þegar fram í sækir, eða sem svarar 360 millj. kr. á sextán árum. Að sjálfsögðu má fara millileið og reikna með t.d. tveimur smávirkjunum í stað þriggja, áður en ráðizt er í Búrfellsvirkjun og bætir það smávirkjanaleiðina. Á hinn bóginn mundi sú millileið ekki létta byrjunarörðugleika Búrfellsvirkjunar það mikið, að ekki sé réttara að ráðast í hana strax, ef nægileg lán eru fáanleg.“ Til rannsókna á virkjunarmöguleikum hefur enn fremur verið leitað til erlends fyrirtækis. Það er bandaríska fyrirtækið Harza, sem starfað hefur að þessum rannsóknum hér allmörg undanfarin ár. Niðurstöðu þess er að finna á bls. 41 í aths. með frv. Þar segir, með leyfi forseta: „Á grundvelli verkfræðilegra athugana og áætlana vorra um virkjun vatnsafls á Íslandi undanfarin sjö ár höfum við komizt að þeirri niðurstöðu, að eðlilegt sé og rökrétt að velja Búrfell sem næsta virkjunarstað til að fullnægja orkuþörf Suðurvesturlands.“ Á áliti þessara sérfræðinga, sem unnið hafa að rannsóknum virkjunaraðstöðunnar hér, byggjum við framsóknarmenn hér á Alþingi þá afstöðu okkar að vera því fylgjandi, að nú sé ráðizt í virkjun Búrfells. Við teljum, eða a.m.k. tel ég fyrir mitt leyti, að við höfum ekki aðstöðu til þess að rengja það álit, sem þessir sérfræðingar eftir miklar og víðtækar rannsóknir hafa látið frá sér fara. Aðrir sérfræðingar hafa bent á, að þarna væri við erfiðleika að etja. Það er játað, en um leið upplýst af raforkumálastjóra, að þeir séu ekki meiri en svo, að þrátt fyrir þá sé hann fullviss um það, að Búrfellsvirkjunin sé hagstæðasta leiðin. Um það frv., sem hér hefur verið lagt fyrir hv. Alþingi, er sitthvað að segja. Ég tel, að á því mætti gera og þyrfti að gera ýmsar lagfæringar til þess að það kæmi að fullu gagni í því atriði, sem því er ætlað að leysa og það er að verða landsvirkjun. Frv. er kallað: „Frv. til l. um Landsvirkjun,“ og það leiðir vitanlega hugann að því, að það sé rafmagnsþörf landsins alls, sem þessu fyrirtæki er ætlað að sinna og leysa. Í 3. gr. frv. er fjallað um hlutverk Landsvirkjunar. Við meðferð málsins í hv. Ed. var gerð sú breyting á 3. gr., að í stað þess, að áður sagði: „Sýni áætlanir fyrirtækisins, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitur frá orkuverum Landsvirkjunar“ o.s.frv., hljóðar greinin nú þannig: „Sýni áætlanir, að hagkvæmt sé að leggja aðalorkuveitur“ o.s.frv. Hæstv. raforkumálaráðh. minntist á þessa breytingu hér og taldi hana smávægilega orðalagsbreytingu. Þar er ég ekki á sama máli. Ég tel, að þetta sé mikilsverð efnisbreyting, eigi að vera það og sé það eftir orðanna hljóðan. Með þessari breytingu, með því að fella það niður, að það þurfi að vera fjárhagslega hagkvæmt að dómi fyrirtækisins að ráðast í þau verkefni, sem þar eru nánar skilgreind, þá er nú horfið frá því gróðasjónarmiði, sem einkenndi þetta frv. í upphafi og að því, að frv. og fyrirtækinu sé ætlað að leysa raforkuþörf landsins alls til frambúðar. Að vísu teldi ég, að þessa grein þyrfti að orða öðruvísi og enn þá ákveðnar og ég geri ráð fyrir því að flytja um það brtt., ef ekki verður gengið að því í n., en ég tel þó, að hér hafi orðið mikilsverð og góð breyting á frv. í meðferð þess á Alþingi og það ber að geta þess, sem vel er gert. En Landsvirkjun ætti að stefna að því að fullnægja raforkuþörf allra landsmanna og að reisa í því skyni aflstöðvar og aðalorkuveitur eftir nánari ákvörðun Alþingis. Á frv., þegar það var til meðferðar í Ed., hefur enn fremur verið gerð sú breyt. við 2. gr., að þar er samráði við raforkumálastjórn bætt við. Ég tel einnig, að það sé til mjög mikilla bóta, að það eigi ekki að vera stjórn Landsvirkjunar ein, sem hefur úrslitavald um það, hvaða virkjanir verði ráðizt í og hvaða veitur verði tengdar, en ég tel þó, að lengra beri að ganga í þessu og undirstrika það, að það sé Alþingi, sem hér eftir eins og hingað til ráði stefnunni í raforkumálum. Hæstv. ráðh. sagði, og ég tel það mikils virði, að það væri meining sín og þeirra, sem að frv. stæðu, að sú tilhögun yrði áfram, eins og verið hefur, að Alþingi marki stefnuna, en mér finnst, að úr því að það er allra skilningur, þá sé rétt að orða það þannig, að það geti ekki farið á milli mála, hver tilgangurinn með frv. er. Í sambandi við þetta mál er enn fremur ástæða til þess að minna á, að í mörg ár hefur það verið stefnuskráratriði og baráttumál Framsfl. hér á hv. Alþingi, að skipun raforkumálanna yrði með þeim hætti, að verð á raforku væri hið sama um allt land. Þetta mál hlýtur að vakna til nýrrar endurskoðunar nú, þegar stórt átak, stærsta átak, sem nokkru sinni hefur verið gert í virkjunarmálum landsins, er til umr. á hv. Alþingi. Ég tel, að hér sé um sanngirnismál að ræða, og ef menn meina eitthvað með því, sem þeir tala um, að það beri að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þá er hér einstakt tækifæri fyrir þá, sem ráða, til þess að hrinda í framkvæmd einhverjum hluta af þeirri hugsjón sinni, því að það er og hlýtur að hafa áhrif, stórkostleg áhrif, eins og hæstv. raforkumrh. sagði, á tilkostnaðinn við að lifa, hvert raforkuverðið er. Enn fremur getur það í mörgum tilfellum algerlega haft úrslitaáhrif um það, hvort fólk helzt við í sínu byggðarlagi, hvort það hefur aðgang að ljósi og hita frá rafmagni eða það þarf áfram að búa við frumstæðari hætti í þessum efnum. Talað er um, að það sé ekki hægt að tengja þetta mál, sama verð á raforku um allt land, við frv. um landsvirkjun og það þurfi nánari athugunar við. Það má vel vera, að það kosti einhverja athugun, en ég á ekki von á, að sú athugun verði látin fara fram nú, frekar en verið hefur undanfarin öll þessi ár, nema það komi yfirlýsing frá Alþingi um, að það vilji, að þessi mál séu tekin til athugunar og það vilji, að stefnt sé að því, að sama raforkuverð gildi um allt land, svo að ef menn eru ekki tilbúnir til þess að orða þau fyrirmæli eða reglur, þá er þó a.m.k. hægt að setja inn í þetta mál, að stefnt skuli að þessu lokamarki og ég tel, að það væri rétt fyrir hv. Alþingi að gera það nú við meðferð málsins hér. Mönnum hefur ekki alveg komið saman um það, hversu stórt bæri að virkja nú í Búrfelli, og hafa komið fram brtt. á hv. Alþ. í Ed. um að takmarka heimildina nú við minni virkjun, t.d. 70 þús. kw. Það er skoðun mín hins vegar, að raforkuþörfin aukist svo ört hér, að við verðum, áður en mjög langt um líður, þurfandi fyrir alla þá orku, sem hægt er að fá úr Búrfelli og þess vegna sé ekki rétt að takmarka stærðina nú á þessu stigi. Það er líka augljóst, að við verðum að stefna að því að fullvirkja Búrfell, frekar en að fara í aðrar virkjanir jafnframt því, vegna þess að verulegur hluti af ávinningnum við að virkja þennan stað umfram aðra liggur einmitt í því, hvað stærri virkjun þar er miklu hagkvæmari þannig að það viðbótarafl, sem fæst, eftir að byrjað er að virkja, það er svo tiltölulega miklu ódýrara og miklu hagkvæmara að virkja það. Þess vegna tel ég, að með hliðsjón af þessu tvennu sé ekki ástæða til þess að takmarka heimildina í lögum. Vitaskuld verður ekki notað meira af þeirri heimild en þörf er fyrir hverju sinni, og þess vegna sé ég ekki ástæðu til þess að vera að flytja brtt. um það. En í sambandi við þetta er rétt að koma að því, að ýmsir aðilar hafa endilega viljað tengja rafvirkjunarmálið við annað mál, við stóriðju á Íslandi og þá alveg sérstaklega stóriðju sem framkvæmd er fyrir erlent fjármagn. Ég vil taka það skýrt fram og undirstrika það, að ég tel, að hér sé um tvö óskyld mál að ræða. Ef samningsviðræður við útlenda aðila leiða til jákvæðs árangurs, þá verður vitanlega að virkja stærra, en annars mundi. En þá fyrst, þegar sýnt er, að hagstæðir samningar náist og samningar, sem Alþ. hefur fallizt á, þá fyrst verður virkjað með hliðsjón af alúminíumvinnslu erlendra aðila. Ég tel, að það sé svo augljóst mál, að ekki þurfi að fara um það mörgum orðum, að allir samningar þess eðlis séu ógildir og markleysa, fyrr en Alþ. hefur fyrir fram gefið heimild til þess að gera þá. Ég hefði talið rétt, að Alþ. undirstrikaði þennan skilning sinn með því að breyta 11. gr. frv. um Landsvirkjun í þá átt, að þar sé þetta skýrum stöfum sagt, t.d. einhvern veginn svona: Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meir en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun samþykki Alþ. - Og ég geri ráð fyrir því að flytja brtt. í þá átt, ef ekki fæst samstaða um það í fjhn. við stjórnarmeirihl. að taka þessa brtt. þar inn. Í 11. gr. frv. er enn fremur fjallað um raforkuverðið og fyrirmæli um það, hvernig raforkuverð skuli ákveðið. Þar segir, að raforkuverðið skuli við það miðað, að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni, sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins og einnig að stefnt skuli að því, að fyrirtækið skili nægilegum greiðsluafgöngum til þess að það geti með eigin fjármagni, eins og þar stendur, og hæfilegum lántökum tryggt notendum sínum nægilega raforku. Hér er brugðið nokkuð á annað ráð, en hingað til hefur tíðkazt um verðlagningu frá raforkuverum ríkisins og Reykjavíkurborgar, þar sem um sameign hefur verið að ræða, svo sem verið hefur um Sogsvirkjunina. Í gildandi l. er raforkuverðið þaðan ákveðið framleiðslukostnaðarverð að viðbættum 5%. Sú stefnubreyting, sem hér er boðuð, er rökstudd með því, að þau 5%, sem Sogsvirkjunin hafi haft umfram framleiðslukostnað, hafi ekki nægt henni til að mynda neina sjóði til áframhaldandi virkjunar, þannig að hún sé nú fjárvana og allt fjármagn, sem þurfi til virkjunar, verði að fá að láni og það sé skynsamlegt að breyta þessu og leyfa virkjununum að safna sjóðum. Það getur út af fyrir sig verið skynsamleg afstaða að selja raforku með einhverju því verði, að nokkur sjóðsmyndun geti orðið. Það má vel vera, að 5% álag sé of lítið. Ég hef ekki aðstöðu til að dæma um það. En augljóslega hlýtur að vera hægt að tiltaka prósentuna eitthvað hærri, þannig að tryggt væri, að sjóðsmyndun gæti átt sér stað, án þess að raforkuverðið væri algerlega ótakmarkað af hendi Alþ. eða laganna. Mér finnst, að fyrirtæki, sem hleypt er inn á jafnstóran markað og hér er um að ræða, allan raforkumarkað Suðvesturlands og víðar, þegar frá liða stundir, það sé ekki rétt stefna að veita því einkaaðstöðu til þess sjálft að verðleggja framleiðslu sína, að það eigi að koma til einhver annar aðili, sem hafi um það að segja, hvað raforkuverðið skuli vera. Og ég hefði viljað gera það að tillögu minni sem lágmarkstryggingu, lágmarkshemil í þessu sambandi, að gjaldskrá þessarar nýju Landsvirkjunar yrði eins og aðrar gjaldskrár að hljóta staðfestingu raforkumrh. Það tel ég algert lágmark og með því að nokkru leyti tryggt, að það verði fjallað um það mál annars staðar, en í stjórn fyrirtækisins og þannig verði tryggt, að það gróðasjónarmið, sem ef að líkum lætur verður nokkuð ráðandi í stjórn svona fyrirtækis, hafi ekki eitt úrslitavaldið um það, hvað fólk þarf að borga fyrir rafmagnið á því svæði, sem Landsvirkjun tekur yfir. Það hlýtur að vera hægt, eins og ég sagði áðan, að gera sér grein fyrir, hvaða álagsprósentu slíkt fyrirtæki þyrfti að fá til þess að safna tilteknum sjóðum á tilteknu tímabili. Ég er viss um það, að áætlun um þetta hefur verið gerð, en þrátt fyrir tilmæli fjhn.- manna á sameiginlegum fundum deildanna hefur þessi áætlun ekki enn þá verið sýnd okkur. Ég tel það miður farið. Ég tel, að það sé ekki rétt af hæstv. ríkisstj. og einstökum ráðh. að halda fyrir alþm., þeim sem sérstaklega eru til þess kjörnir að fjalla um tiltekin mál, upplýsingum, sem skipta máli um það, sem er til meðferðar. Ég minnist þess sérstaklega, að fyrir örfáum dögum var verið að afgreiða hér frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka innlent lán, sem átti að ganga til þess að framkvæma framkvæmdaáætlun hæstv. ríkisstj. fyrir árið, sem nú er að líða og nokkrir þm. báru fram, að því er mér finnst, þá sjálfsögðu ósk, að þeir fengju nokkru nánari skilgreiningu á því, til hvers ætti að nota það fjármagn, sem hér var um að tefla og báðu um það í n. og eins hér á hv. Alþ. að fá að sjá þessa framkvæmdaáætlun. Þessu var neitað, og við urðum að taka afstöðu til málsins án þess að hafa séð hana. En nokkrum dögum síðar var þessari sömu áætlun útbýtt hér á hv. Alþ. Þá kom það berlega í ljós, að hún var til, eins og vitanlega lá í augum uppi, því að það er ekki hægt að fara fram á lánsheimild til tiltekinnar framkvæmdar, án þess að hafa sjálfur gert sér grein fyrir, hvað á að gera. Svona stirfni finnst mér ástæðulaus og ég vildi óska þess, að það yrði þá á næsta þingi, það verður tæplega á þessu, tekin upp önnur vinnubrögð í þessu efni og þm. gefinn kostur á að kynna sér þær áætlanir, sem fyrir hendi eru og frv. byggjast að nokkru leyti á og skipta máli um afgreiðslu þeirra. Í 13. gr. frv. er það nýmæli, að við virkjun Landsvirkjunarinnar við Búrfell skuli fella niður aðflutningsgjald og söluskatt af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar og til eldsneytisaflstöðva Landsvirkjunarinnar. Hér er einnig farið inn á nýja braut. Hér á að fella niður þau aðflutningsgjöld, sem allar aðrar virkjanir hafa fram að þessu orðið að greiða. Ég get vel látið mér detta það í hug, að þetta sé ekki óskynsamleg leið til þess að halda niðri raforkuverði í landinu og ef hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér að gera það með þessu móti, þá er það vitanlega ekkert síður hægt, en með einhverju öðru móti, sem mundi kannske verða fyrirhafnarmeira í framkvæmd. En jafnsjálfsagt er þá auðvitað hitt, að allar virkjanir, sem virkjaðar verða hér eftir, njóti þessara sömu réttinda, og í frv. um Laxárvirkjun, sem lagt hefur verið fyrir samtímis frv. um Landsvirkjun, þá er þetta líka svo, þar er gert ráð fyrir því, að Laxárvirkjun þurfi ekki að greiða þessi aðflutningsgjöld. En þetta styður vitanlega enn þá frekar þá kröfu, sem ég lýsti hér áðan, að raforkuverðið um allt land verði jafnt, vegna þess að með þessu, með niðurfellingu aðflutningsgjalda á stórri virkjun á Suðvesturlandi er vitanlega tekið úr sameiginlegum sjóðum allra landsmanna fjármagn til þess að lækka raforkuverðið hér. Þess vegna er það beinlínis hluti af því máli, sem hér er til meðferðar, að jafna raforkuverðið einmitt nú og allt tal um það, að slík ákvæði eigi ekki heima í þessu frv., er hreinn fyrirsláttur. Það á einmitt heima hér. Það er einmitt verið að lækka aðflutningsgjöldin á tiltekinni virkjun fyrir stórt landssvæði á kostnað allra landsmanna, og ég tel það sanngirnismál, að móti því verði þeim, sem ekki búa við þessi kjör, hjálpað til þess að fá raforku við því sama verði og við hér sunnanlands eigum kost á. Og ég tel, að þetta eigi ríkissjóður að gera og honum beri skylda til þess og ég tel, að hann geti það alveg eins vel, eins og að sjá af þeim tekjum, sem ríkissjóður mundi annars fá af aðflutningsgjöldum þessara véla og tækja. Og hér er um miklu minni fjárhæð að ræða, en þessa niðurfellingu. Ég þori ekki að fullyrða, af því að ég hef ekki reiknað, svo að öruggt sé, hversu miklu það mundi nema, hvað það mundi kosta ríkissjóð mikið að greiða þann mismun, sem yrði við það, að allir fengju raforkuna við sama verði og við Reykvíkingar fáum hana eða komum til með að fá hana frá Landsvirkjuninni. En ég fullyrði, að það er aðeins brot af þeim aðflutningsgjöldum, sem samkv. 13. gr. frv. er ráðgert að fella niður. Ég skal ekki, herra forseti, vera að lengja þessar umr. Málið er, eins og hæstv. ráðh. sagði, nokkuð rætt, bæði hér á hv. Alþ. og eins manna á meðal og í blöðum og skal ég því láta þessi orð nægja nú við 1. umr. Ég vil aðeins draga saman það, sem ég sagði, að ég tel, að á grundvelli þeirra rannsókna, sem farið hafa fram, sé tryggt, að Búrfellsvirkjun sé hagkvæmasta leiðin, sem völ er á og þess vegna beri að virkja við Búrfell og ég vil undirstrika það, að með því er engin afstaða tekin til annarra mála og ekki nein afstaða til svokallaðs stóriðjumáls með erlendu fjármagni, því að áður en slíkur samningur er gerður, hlýtur samþykki Alþ. að liggja fyrir, enda segir svo berum orðum í skýrslu ríkisstj. um það mál á bls. 12, að ríkisstj. muni gefa þm. kost á að fylgjast með framvindu málsins, en leiði samningar til árangurs, má vænta þess, að samningur um raforkusölu til hins erlenda fyrirtækis og aðstöðu þess að öðru leyti hér á landi verði lagður fyrir Alþ. seint á þessu ári. Það er því hafið yfir allan vafa, að hér er um tvö mál að ræða, og ég mæli fyrir mitt leyti með því, að við Búrfell sé virkjað, en tek ekki þar með neina afstöðu til stóriðjumálsins.



Herra forseti. Eins og hér hefur verið bent á, er mjög vafasamt, að rétt sé að kalla þá virkjun, sem fyrirhuguð er samkv. þessu frv., landsvirkjun, þ.e.a.s. virkjun, sem er fyrirhuguð fyrir allt landið. Mér sýnist, að hvort tveggja frv. og eins þær upplýsingar, sem fengizt hafa frá þeim, sem unnið hafa að undirbúningi þessa máls, bendi til þess, að hér sé beinlínis fyrirhugað að ráðast í virkjun fyrir Suðvesturland, efna til nýs fyrirtækis hér syðra, sem sé ætlað það verkefni að framleiða og selja raforku á þessu svæði, en teygja sig ekki til annarra landshluta nema eftir því sem þessu fyrirtæki þykir hagkvæmt fyrir sig. Í 3. gr. frv. er á það minnzt, eins og þar stendur, að sýni áætlanir fyrirtækisins, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitur frá orkuverum Landsvirkjunar til annarra orkuveitusvæða, skal einnig heimilt að tengja þau orkuverum fyrirtækisins. Þetta ákvæði ber það með sér, að það á að leggja til grundvallar áætlanir og hagsmuni þessa fyrirtækis, sem hér á að efna til, þegar ákvörðun verður tekin um það, hvort rétt sé, að þessi virkjun verði tengd á einn eða annan hátt til annarra orkuveitusvæða, en svæðisins hér suðvestanlands. Á sameiginlegum fundi í fjhn. þessarar d. og Ed. var nokkuð rætt um þessi atriði og m.a. við raforkumálastjóra. Og þar voru lagðar fram fsp. um það, hvernig menn litu á það atriði, ef málin bæri þannig að, að raforkumálastjóri landsins og raforkumálaráðh. teldu hagstæðast frá þjóðhagslegu sjónarmiði séð að leysa raforkuþarfir orkuveitusvæðis fyrir utan þetta svæði eða einhvers annars landshluta á þann hátt, að það orkuveitusvæði eða sá landshluti yrði tengdur Landsvirkjuninni, hvort þeir litu þá svo á, að samkv. þessum l. gætu raforkumálaráðh. og raforkumálastjóri fengið því ráðið, að þessi leið, sem að þeirra dómi væri þjóðhagslega hagstæðust, yrði valin. Raforkumálastjóri svaraði á þá lund, að hann hefði alltaf hugsað sér það, að slík leið yrði farin. En það kom skýrt fram í þessum umr., að þetta er þó ekki hægt að gera samkv. ástæðum þessa frv., nema báðir eignaraðilar að þessu fyrirtæki, sem hér er gert ráð fyrir að mynda, þ.e.a.s. Reykjavíkurborg annars vegar og ríkið hins vegar, fallist báðir á það, að þetta verði gert. Og þá er beinlínis gert ráð fyrir því, að það verði hagsmunir þessa fyrirtækis, sem eiga að ráða um það, hvort þessi leið yrði farin eða önnur. Af þessum ástæðum höfum við Alþb.-menn bent á það, að það sé rétt í þessu tilfelli að breyta ákvæðum þessarar lagagr. á þá lund, að það yrði alveg ótvírætt tekið fram, að ef raforkumálaráðh. og raforkuráð ríkisins teldu, að hagstæðast væri að leysa raforkuþarfir annarra orkuveitusvæða eða annarra landshluta með því að tengja þau við þessa virkjun, þá ætti slíkt að vera heimilt, en ekki að miða þetta eingöngu við ákvörðunarvald eigenda þessarar svonefndu Landsvirkjunar. En það gefur vitanlega auga leið, að það er mjög hætt við því, að þeir, sem eiga þetta fyrirtæki, þ.e.a.s. Reykjavíkurborg og ríkið að jöfnum hluta, kunni að segja frá sínu sérstaka hagsmunasjónarmiði séð, að þeir óski ekki eftir því, að raforkuþarfir annarra landshluta verði leystar með tengingu við þetta orkuveitusvæði, ef það yrði til þess, að þá gengi fyrr upp sú ódýra orka, sem þeir eiga þarna sérstakan rétt til. En einmitt þetta sjónarmið sker í rauninni alveg úr um það, hvort hægt er að kalla þá virkjun, sem hér stendur nú til að efna til, landsvirkjun, sem eiginlega landsvirkjun, skrifað með litlum staf, eða hvort hér á aðeins að flagga tilteknu nafni, sem heitir Landsvirkjun, þó að það sé aðeins virkjun fyrir tiltekinn landshluta. Það er svo málefni út af fyrir sig, hvort það þykir rétt, eins og raforkumálum okkar er nú komið, að fara þá leið, að ríkið og Reykjavíkurborg efni til nýs fyrirtækis hér suðvestanlands, sem sé fyrst og fremst hugsað fyrir þetta svæði. Ég tel, að sé þetta meiningin, eins og mér sýnist skína alveg greinilega út úr orðalagi á frv., eigi réttir aðilar að láta þetta koma ótvírætt fram, að þetta sé fyrst og fremst virkjun hér fyrir tiltekinn landshluta, það sé verið að leysa hagsmunamál þess landshluta, en aðrir landshlutar eigi hér ekki hlut að máli nema eftir því, sem eigendur þessa fyrirtækis telja hagkvæmt fyrir sig að skipta sér af málefnum þeirra. Þetta frv. markar að verulegu leyti að mínum dómi breytta stefnu í raforkumálum landsins. Með raforkul., sem sett voru á Alþ. 1946, var í rauninni ákveðin sú stefna, að ríkið skyldi yfirtaka framkvæmdir í okkar raforkumálum á komandi árum. Raforkul. frá 1946 marka þessa stefnu strax í 1. gr., sem ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv, forseta, að lesa hér upp. En 1. gr. raforkul. er svo hljóðandi: „Ríkinu einu er heimilt að reisa og reka raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl. Réttur sá, sem ríkinu er áskilinn samkv. 1. mgr., verður ekki framseldur, nema samþykki Alþ. komi til. Við gildistöku þessara l. er þó þeim, sem eiga og reka eða eiga í smíðum raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl, heimilt að reka þau áfram og ráðh. er heimilt að leyfa aukningu á þessum raforkuverum allt að fullri fyrirhugaðri virkjun, enda sendi eigendur þeirra uppdrætti og greinargerðir um framkvæmdir innan 6 mánaða frá gildistöku l. og setur ráðh. þau skilyrði fyrir slíkum leyfum, sem hann telur nauðsynleg, að fenginni umsögn raforkumálastjóra.“ Þessi ákvæði og önnur fleiri í raforkul. frá 1946 eru alveg ótvíræð um það, að þá var tekin upp sú stefna, enda allmikið rædd hér á Alþ., að nú ættu Íslendingar að fara inn á þá braut að láta ríkið sjálft hafa með höndum framkvæmdir í okkar raforkumálum eða þá halda áfram að því leyti til, sem um væri að ræða framhaldsframkvæmdir við fullvirkjanir á þeim fallvötnum, sem byrjað var að virkja af einstaka sveitarfélögum, eins og m.a. Reykjavíkurborg, þá héldi ríkið áfram hlutdeild sinni í þessum orkuverum, en upp frá setningu l. yrði það fyrst og fremst ríkið. Það væri því í rauninni ekki óeðlilegt nú, þegar fyrirhugaðar eru stórframkvæmdir í raforkumálum þjóðarinnar og gert er ráð fyrir því að ráðast í stærri og meiri lántökur í sambandi við þessi mál, að nú yrði gert ráð fyrir því, að það yrði ríkið sjálft, sem stæði að þessum framkvæmdum. En nú bregður svo einkennilega við, að skrefið er stigið til baka frá því, sem stefnan var mörkuð 1946 og nú er að vísu nafnið notað, talað um landsvirkjun, en þá er hér um að ræða sérstakt fyrirtæki Reykjavíkurborgar og ríkisins. Gert er að vísu ráð fyrir miklum framkvæmdum og dýrum, en hér er um fyrirtæki þessara aðila að ræða og það er gert á svo jöfnum grundvelli, að þar er ekki gerður neinn munur á valdi eða aðstöðu íslenzka ríkisins og Reykjavíkurborgar. Svo nákvæmlega er þetta allt upp sett í frv., að þar sem gert er ráð fyrir 7 manna stjórn, hefur íslenzka ríkið rétt á þrem fulltrúum og Reykjavíkurborg öðrum þrem, og ef þessir jafnréttháu aðilar geta ekki komið sér saman um oddamanninn, skal hæstiréttur skera úr um, hver þessi maður á að vera, því að ekki má viðurkenna það, að íslenzka ríkið sé gráðunni hærra í þessum tilfellum heldur en Reykjavíkurborg. Og síðan er það geirneglt í þessu frv., að það má ekki ráðast í eina eða neina breytingu, sem teljandi er á þessari Landsvirkjun, eftir að beinum stofnkostnaði er lokið, án þess að til komi ekki aðeins samþykki stjórnarinnar, heldur tveggja eigenda þessa fyrirtækis, þ.e.a.s. Reykjavíkurborg verður að samþykkja það fyrir sitt leyti. Þetta álít ég út af fyrir sig ranga stefnu í okkar raforkumálum. Ég held, að það hefði einmitt átt að halda áfram á þeirri braut, sem mörkuð var 1946 og í rauninni er það mín skoðun, að þörfin einmitt fyrir að velja þá leið, sem þá var ákveðin, sé miklum mun meiri nú en hún var 1946. En það er í miklu fleiri greinum, sem gert er ráð fyrir því með þessu frv. um Landsvirkjun að umturna okkar gildandi raforkul. Samkv. raforkul. hefur það verið ákveðið sérstakt verkefni raforkumálastjóra ríkisins og með honum að nokkru leyti raforkuráðs að gera áætlanir um nýjar raforkuframkvæmdir fyrir landsmenn, fylgjast rækilega með öllum aðstæðum í þeim málum. En nú er hins vegar samkv. þessu frv. gert ráð fyrir því að taka þetta úr höndum raforkumálastjóra og hans stofnunar og það jafnframt ákveðið, að það verði stjórn þessa nýja fyrirtækis, sem á að hafa með höndum áætlunargerðir um nýjar aflstöðvar og aðalorkuveitur á þessu orkuveitusvæði. Og þegar á það hefur verið minnzt, hvort menn gætu þó a.m.k. ekki fallizt á það, að þessar áætlanir og tillögugerð í þessum efnum skuli gerð í nánu samráði og samstarfi við raforkumálastjórn ríkisins, þykir það ekki heldur fært. Fyrirtækið áskilur sér þennan rétt, eða þannig hef ég skilið það. - Nei, það ber að leiðrétta þetta. Ég sé, að Ed. hefur breytt þessu, en á þeim fundi, sem ég mætti á sameiginlegum nefndarfundum fjhn. beggja d., fékkst þetta ekki afgreitt. En ég sé, að það hefur orðið ofan á í Ed. að fallast á það, að þessar áætlunargerðir skuli þó gerðar í samvinnu við raforkumálastjóra og er það til bóta, þó að það sé mín skoðun, að þetta eigi að vera verk hans og hans stofnunar, en ekki slíks fyrirtækis sem þessa, sem hér er gert ráð fyrir að setja á fót. Þá er einnig gert ráð fyrir því í þessu frv. að taka upp breytta stefnu varðandi verðlagningu á raforku til almenningsnota. Skýr lagafyrirmæli hafa gilt um verðlagningu á raforku, þar sem gert hefur verið ráð fyrir því, að raforkan skuli vera seld frá orkuverunum með framleiðslukostnaðarverði að viðbættum 5%. En nú er hins vegar gert ráð fyrir því, að stjórn þessa nýja fyrirtækis, sem nefnt er Landsvirkjun, skuli hafa rétt til þess að ákveða raforkuverðið eftir því, sem hún telur vera hagkvæmast og bezt fyrir sig. Að vísu er um það rætt, að áður en stjórn Landsvirkjunar ákveður raforkuverðið, skuli hún hafa fengið till. Efnahagsstofnunarinnar. Það breytir auðvitað engu um hennar vald. Valdið er hennar alveg tvímælalaust samkv. orðalagi 11. gr. frv. Efnahagsstofnunin hefur þarna aðeins tillögurétt, sem ég út af fyrir sig met ekki ýkjamikils í þessu tilfelli, enda er það yfirlýst, að ætlunin sé að breyta hér um verðlagningarreglur frá því, sem áður hefur verið, og það á þann hátt, að fyrirtækið taki til sín mun meiri álagningu, en hingað til hefur verið leyfð samkv. l og það er afsakað með því, að ætlunin sé að safna sjóðum, sem síðan eiga að duga til þess að ráðast í nýjar virkjunarframkvæmdir. Af þessu hlýtur auðvitað það að leiða, að rafmagnsverð hlýtur að hækka til almennings í landinu frá því, sem þurft hefði að vera. Þetta voru nokkur almenn atriði varðandi ákvæði frv. og það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir að taka upp í sambandi við þessa svonefndu Landsvirkjun. En meginefni frv. snýst um það að veita þessu fyrirtæki heimild til þess að reisa nýtt raforkuver í Þjórsá við Búrfell, sem næmi allt að 210 þús. kw í afli. Og það fer ekki dult, að það er ætlunin með því að ráðast í þessa stórvirkjun, að fyrirhugað er að selja mikinn hluta þessarar orku til útlendinga, sem hér tækju þá upp atvinnurekstur í okkar landi. Hins vegar hefur það komið hér fram, að verði aðeins virkjað fyrir íslendinga sjálfa á þessum stað, mundi fyrsti áfangi virkjunarinnar ekki verða nema sem næmi 70 þús. kw, en síðan haldið áfram þrep af þrepi, eftir því sem hagstætt væri frá sjónarmiði landsmanna. Ýmsar töflur fylgja grg. þessa frv., sem ætlað er að sanna, að þessi stærð af virkjun við Búrfell sé hagstæðasta virkjunin, sem hægt sé að ráðast í á Íslandi, og einnig það, að einmitt af því að hún sé svona hagstæð, skapi hún möguleika til þess að gera orkusölusamning við alúminíumverksmiðju, sem hér yrði reist. Það má vel vera, að hagstæðast sé fyrir Íslendinga að ráðast í næstu virkjun fyrir sinn innanlandsraforkumarkað í Þjórsá við Búrfell. Það er mjög líklegt, að svo sé, jafnvel þó að fyrsti áfanginn yrði aðeins 70 þús. kw. Hins vegar sýnist mér, að þær upplýsingar, sem fram hafa komið um framkvæmdakostnað við þessa virkjun, séu enn þá svo ónákvæmar, að það sé mjög erfitt að segja um það, hvort þetta væri í raun og veru hagstæðasta leiðin. Upplýsingar, sem gefnar hafa verið um áætlaðan virkjunarkostnað, eru mjög ósamhljóða. Fyrir nokkrum mánuðum fengum við alþm. skýrslu um þessi mál og þar var gerð grein fyrir því, að orkuver af stærðinni 105 þús. kw í Þjórsá við Búrfell mundi kosta 1.050 millj. kr. Og ýmsir útreikningar og áætlanir voru síðan gerð út frá þessari tölu. Nú nokkrum mánuðum síðar fáum við aðra áætlun, sem segir, að slík aflstöð á þessum stað mundi ekki kosta 1.050 millj. kr., heldur mundi hún kosta 1.300 millj. kr. Og í sömu upplýsingum var okkur gefið upp, að öruggt afl úr þessari virkjun, sem hægt væri að selja til alúminíumverksmiðju, heildaraflið, sem væri örugglega hægt að fá úr þessari virkjun, væri 850 kwst. á ári. Nú fáum við hins vegar skýrslu, sem segir, að úr þessari sömu eða sams konar virkjun á þessum sama stað sé öruggt afl upp á 910 kwst. Þannig hrökkva þessar upplýsingar fram og til baka og virðist oft skakka tugum milljóna. Ég verð því að segja það, að mér finnst erfitt að treysta til fullnustu þeim talnalegum upplýsingum, sem liggja nú fyrir í grg. þessa frv. Nú er okkur sagt, að við það sé miðað, verði fullvirkjað við Búrfell afl, sem nemur 210 þús. kw, þá sé ráðgert að selja um 60% þessarar orku til alúminíumverksmiðju á verði, sem nemur 103/4 úr eyri hverja kwst. Í skýrslu þeirri, sem ríkisstj. hefur lagt hér fram á Alþ. varðandi stóriðjumálin og þá sérstaklega alúminíummálið, segir á bls. 24, að fulltrúar Alþjóðabankans hafi látið uppi þá skoðun, að þetta raforkuverð, 103/4 aurar fyrir kwst., mætti telja viðunandi af Íslands hálfu, eins og það er orðað þar, en mjög hagstætt fyrir alúminíumfyrirtækið. Þetta voru orð, sem fulltrúar Alþjóðabankans höfðu, þegar fyrir lágu útreikningar um það, að 105 þús. kw raforkuver kostaði 1.050 millj. Þá var það dómur bankans, að það mætti kannske segja, að orkuverðið, 103/4 úr eyri fyrir kwst., væri viðunandi fyrir Íslendinga, en mjög hagstætt fyrir alúminíumverksmiðju. Auðvitað hafa fulltrúar bankans sagt þetta miðað við þá tölu, sem þá lá fyrir í grg. um stofnkostnað virkjunarinnar. En nú liggja fyrir tölur, sem lagðar eru fram hér í þessu frv. og eru mun hærri. Á öðrum stað í þessari skýrslu segir einmitt varðandi viðræðurnar við fulltrúa Alþjóðabankans, þar sem var verið að falast eftir lánum til þess að ráðast í þessa framkvæmd, á bls. 25 í skýrslu ríkisstj., orðrétt á þessa leið: „Ef raforkuverð frá Búrfellsvirkjun ætti að nálgast 2.5 mills, þ.e.a.s. 10.75 aura kwst., mættu árlegir vextir og afborganir varla fara yfir 8% á ári.“ Allt miðað við þann stofnkostnað, sem þá var reiknað með. Nú segir hins vegar í grg. þessa frv., að ekki þyki fært að reikna með minni útgjöldum í sambandi við stofnkostnað vatnsvirkjana eins og í þessu tilfelli en 9.2%. Ég ætla, að þetta ásamt svo með því, þegar okkar kunnustu sérfræðingar í virkjunarmálum láta það fara frá sér, að þeir telji engan vafa vera á því, að þetta fyrirhugaða raforkuverð, 103/4 úr eyri fyrir kwst., sé raunverulega undir framleiðslukostnaðarverði, einnig miðað við þær áætlanir, sem liggja fyrir, þá sýnist mér, að þessar fullyrðingar þeirra raunverulega staðfesti það, sem kemur fram í skýrslu ríkisstj. og hefur komið fram frá fulltrúum þess banka, sem ætlað var að lána til fyrirtækisins. Ég held því, að það sé óhætt að slá því föstu, að salan á raforkunni frá þessu fyrirtæki, þar sem gert er ráð fyrir því að selja sem nemur 60% af framleiðslu orkuversins raunverulega á undirverði miðað við þann áætlaða byggingarkostnað, sem nú liggur fyrir, sé út af fyrir sig ekki mjög girnileg. En svo er annað, sem kemur hér enn til og gerir þetta þó enn verra, en það er það, að það getur ekki leikið vafi á, að þessi áætlaði byggingarkostnaður hlýtur að falla í reynslunni. Byggingarkostnaðurinn mun fara fram úr áætlun. Þessi byggingarkostnaður hefur verið miðaður við verðlag á árinu 1964, en síðan hafa orðið umtalsverðar hækkanir á verðlagi, bæði kaupi og öðru verðlagi og gert er ráð fyrir því, að þessar byggingarframkvæmdir standi yfir um þriggja ára tímabil, - og dettur nokkrum manni í hug, að verðlag hækki ekki eitthvað talsvert á næstu þremur árum? Og er það nokkur goðgá að reikna með því, að þegar áætlanir eru gerðar upp á fullar 1.700 millj. kr., eins og hér er gert í sambandi við fullvirkjun við Búrfell, muni þær áætlanir kannske vera eitthvað undir raunverulegum byggingarkostnaði miðað við margfalda reynslu okkar af slíkum áætlunum? Ég fyrir mitt leyti efast ekkert um það, að byggingarkostnaður þessa mannvirkis hlýtur að verða miklum mun meiri en áætlanir eru nú gerðar um. Ég held, að þeir, sem gert hafa þessar áætlanir, hafi augljóslega flaskað á því, sem skýrsla ríkisstj. ber greinilega vott um, að því er slegið föstu í upphafi málsins, að til þess að grundvöllur eigi að fást til raforkuviðskipta við alúminíumverksmiðjuna, megi framleiðslukostnaður okkar á raforku ekki vera hærri, en 8.6 aurar á kwst. við stöðvarvegg. Þessu er beinlínis slegið fram í upphafi þeirrar skýrslu, sem ríkisstj, sendi frá sér um þetta mál. Þetta var grundvöllurinn, enda er hvað eftir annað að því vikið, að ef eigi að ráðast í vissar öryggisráðstafanir við virkjunina, sem mundu kosta viðbótarfé, útiloki það möguleikann til þess að selja raforku til alúminíumverksmiðjunnar. En það er líka greinilegt, að aðstaða okkar manna gagnvart fulltrúum alúminíumverksmiðjunnar hefur verið afskaplega veik frá byrjun. Lengi vel halda fulltrúar alúminíumverksmiðjunnar sér við það, að þeir geti ekki borgað meira fyrir raforkuna en 8.6 aura eða 2 millj. Síðan fallast þeir á það, að þeir skuli borga 21/2 mills eða 10.75 aura. En ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir því, að það þarf að afsaka þessa upphæð einnig, vegna þess að hún er greinilega lægri en Norðmenn fá fyrir sína raforku, sem þeir selja þessu sama fyrirtæki nú á þessum tíma, því að þeir selja raforkuna fyrir 3 mills eða um 13 aura kwst. En þá eru strax afsakanir á reiðum höndum og á það er bent, að ástæðurnar til þess, að Íslendingar verði að sætta sig við lægra raforkuverð til fyrirtækisins, en Norðmenn og reyndar einnig lægri skattgreiðslu, eins og fram kemur í skýrslunni, séu þær, að gert sé ráð fyrir því, að hér verði aðeins byggð verksmiðja, sem á að afkasta 30 þús. tonnum á ári, en í Noregi sé hins vegar um 60 þús. tonna verksmiðju að ræða. En nú, þegar alúminíumhringurinn fór upp í 10.75 aura fyrir kwst., er hann kominn upp í 60 þús. tonna verksmiðju og þessar afsakanir eru þar með fallnar. Ég tel því, að það bendi allt til þess, að raforkusala með þessum hætti, sem hér er ráðgerð frá þessu nýja fyrirtæki, sé vægast sagt lítið ábatasöm. Á sameiginlegum fundi fjhn. þessarar d. og Ed., þar sem þetta mál var rætt, voru raforkumálastjóri og rafmagnsveitustjóri ríkisins spurðir um það, hvað mundi kosta mannvirki ofan við virkjunina, sem gætu gert virkjunina sæmilega örugga í rekstri. Og þar var það svar gefið, að ef ætti að ganga frá þessum mannvirkjum á þann hátt, sem almennt væri talið nokkuð tryggilegt, mundu slíkar framkvæmdir kosta 700 millj. kr., svo að augljóst er, að það getur skollið á okkur viðbótarstofnkostnaður og hann ekki svo lítill, bæði vegna vissra öryggisráðstafana, sem við teldum að þyrfti að gera til þess að gera virkjunina öruggari, en hún er annars og eins vegna umframkostnaðar við bygginguna. En hins vegar er alveg ljóst, eins og ég hef vikið að, að raforkan yrði seld samkv. þessari áætlun á svo lágu verði, að þar er ekki upp á neitt aukaverð að hlaupa fyrir slíkum ófyrirséðum kostnaði. Þá hefur einnig verið á það bent, að það er vitanlega óhjákvæmilegt að reikna með því, að talsvert þurfi að grípa til varaaflstöðva, ef tryggja á þann orkusölusamning, sem gert er ráð fyrir að gerður verði við alúminíumverksmiðjuna, og rekstur varaaflstöðvanna yrði á kostnað Íslendinga, en þá kostar miklum mun meira að framleiða hverja kwst. af rafmagni og ef notkun þessara varaaflsstöðva yrði talsvert mikil, eins og okkar fróðustu menn í þessum efnum búast við, mundi aukakostnaðurinn af því einnig falla á okkur íslendinga og gera virkjunina þeim mun óhagstæðari. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. sagði, að í þeim áætlunartölum, sem upp væru gefnar um stofnkostnað þessarar virkjunar, væri gert ráð fyrir kostnaði vegna ísvandamálsins. Um þetta var rafmagnsveitustjóri ríkisins spurður á hinum sameiginlega fundi fjhn. Nd. og Ed., og hann svaraði því til, að það væru fyrirhugaðar ákveðnar, mjög smávægilegar ráðstafanir í þessum efnum, sem til framkvæmda mætti telja og þegar hann var spurður um það, hvað þær mundu kosta, sagði hann, að kostnaður við þær mundi nema 3–4 millj. kr., eða sem sagt sem engu nemur í þessu tilfelli, af því að það er ekki gert ráð fyrir því í þessum kostnaðartölum, að gerðar verði neinar þær ráðstafanir til að forðast ísvandamálið, sem teljandi eru. Ég heyrði einnig að hæstv. ráðh. vildi láta orð að því liggja, að þær módeltilraunir, sem nú væru gerðar í Noregi einmitt til þess að kanna sérstaklega ísvandamálið, það mætti telja alveg víst, að þær heppnuðust og þannig mundi finnast lausn á þessu vandamáli. Það kom einnig fram á þessum sameiginlega fundi fjhn. Ed. og Nd., að rafmagnsveitustjóri ríkisins upplýsti það, að hann væri alveg nýlega búinn að eiga símtal við Noreg, þar sem fyrstu tilraunir hefðu átt sér stað með þetta módel og hann flutti n. þau skilaboð að, að vísu hefði tekizt að koma ísnum fram hjá, en það hefði bara farið allt of mikið vatn, svo að það væri með öllu útilokað að hafa það fyrirkomulag, sem þarna hefði verið ráðgert, og þyrfti nú að byggja upp á nýtt. Sem sagt fyrstu tilraunir við vandann hafa mistekizt, því að vitanlega þekkja það allir, að það er hægt að koma ísnum fram hjá með því að veita burt svo að segja öllu vatninu, en þá verður líka lítið eftir til þess að framleiða orku og í því liggur vandinn í þessu tilfelli eins og öðrum hliðstæðum. Það má vitanlega ekki eyða allt of miklu af rennsli árinnar, ef ekki á að verða skortur á afli. Nei, það er síður en svo, að það liggi fyrir, að ísvandamálið sé leyst. Það hefur þvert á móti komið fram við allar athuganir, sem fram hafa farið fram til þessa varðandi þetta sérstaka vandamál, að vandamálið liggur fyrir og það er ekki enn búið að finna lausn á því, og við vitum ekkert, hvað það kemur til með að kosta að leysa vandann. En með kostnaði af að leysa þann vanda er ekki reiknað í þeim áætlunum, sem hér liggja fyrir, og það verður ekki hægt að koma kostnaðinum af slíkum viðbótarframkvæmdum yfir á orkusöluna til hins stóra kaupanda, sem ætlar að kaupa fyrir fram 60% af orkunni. Það er hinn aðilinn, Íslendingar sjálfir, sem eiga að fá 40%, sem verða að standa undir öllum þessum óvissu útgjöldum, útgjöldunum, sem stafa af umframkostnaði, umframáætlun, kostnaðinum, sem stafar af rekstri varaaflstöðva vegna truflana og kostnaðinum við það að leysa ísvandamálið. Það getur því vitanlega hæglega farið svo, sýnist mér, að það orkuverð, sem Íslendingar sjálfir verða við að búa a.m.k. fyrstu 15–20 árin, meðan fastur orkusölusamningur er við alúminíumverksmiðjuna, komi hún hér til, geti það raforkuverð orðið mun hærra en Íslendingar hefðu getað aflað sér eftir öðrum leiðum. Vitanlega er hægt að segja eins og hæstv. ráðh. sagði hér, að ísvandamálið er yfirstíganlegt. Það efast ég ekki heldur um. Ísvandamálið er yfirstíganlegt. Við slík ísvandamál hafa Íslendingar glímt við marga aðra virkjunarstaði, og ísvandamálin hafa verið leyst. En það bara kostar peninga að leysa þau og af því hefði gjarnan átt að gera sér grein fyrir þessu áður, en ákveðið var að selja meginhlutann af orkunni með fyrirframsamningi til langs tíma. Þessum atriðum, sem ég hef nú minnzt á, er í rauninni ómögulegt annað, en að gera sér grein fyrir, þegar er ráðgert að ráðast í fyrirtæki, sem er stærra en nokkurt annað fyrirtæki, sem Íslendingar hafa ráðizt í, dýrara í stofnkostnaði og á margan hátt áhættusamara. Íslenzka ríkið á að standa fyrir lántöku eða ábyrgjast lán fyrir tiltekið fyrirtæki og það er vitanlega ekki forsvaranlegt fyrir alþm. annað en að gera sér fulla grein fyrir því, hvað er líklegast að verði um rekstur þessa fyrirtækis. Er það áhættusamt fyrir ríkisheildina? Leysir það mikinn vanda landsmanna sjálfra? Tryggir þessi framkvæmd okkur ódýrari orku, en við mundum geta tryggt okkur eftir öðrum leiðum? Í þessum efnum er það, sem við í minni hl. í stjórnarandstöðunni segjum eðlilega fyrst af öllu: Hvað er að segja um rekstraráætlun fyrir þetta mikla fyrirtæki? Það hlýtur þó að hafa verið gerð rekstraráætlun. Menn ráðast ekki í fyrirtæki upp á 1.700 millj. án þess að hafa gert sér einhverja grein fyrir því, hvaða tekjur fyrirtækið ætti að hafa. Ég veit, að það liggur nokkurn veginn fyrir samkv. því, sem upp hefur verið gefið, hversu miklar tekjur geta komið til þessa fyrirtækis frá alúminíumverksmiðjunni. En við verðum líka að áætla, hvað komi inn miklar tekjur til fyrirtækisins fyrir hinn hluta raforkunnar, sem við ætlum að selja landsmönnum. Við vitum það af fenginni reynslu, að ekki seljum við strax á fyrstu árunum alla orkuna, eitthvað talsvert verður þar eftir umfram. En þegar við alþm. biðjum um þessa rekstraráætlun, getum við ekki fengið hana. Við sjáum hins vegar í öðrum skýrslum, sem hér hafa komið fram á Alþ. frá ríkisstj., að fulltrúar Alþjóðabankans segja á vissu stigi umr., að þeir telji, að þessi greiðsla frá hinum stóra orkukaupanda, alúminíumverksmiðjunni, sé svo lítil, a.m.k. fyrstu árin, að það sé mjög óþægilegt fyrir bankann að lána þessu fyrirtæki, meðan greiðslurnar séu ekki meiri. Og þá er reynt að fara þá millíleið að láta alúminíumverksmiðjuna borga aðeins hærra verð fyrstu árin, en þeim mun lægra verð, en 10.75 aura síðari árin, því að meðaltalsverðið fyrir hverja kwst. á að vera fast, 10.75 aurar. Hvernig stendur á því, að það er verið að fela fyrir okkur þessa rekstrar- og greiðsluáætlun, sem hlýtur að liggja fyrir, því að það þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkisstj. að koma þannig hér fram fyrir okkur alþm., að hún láti í það skína, að hún hafi staðið svo að þessu máli, að hún hafi ekki einu sinni gert greiðsluyfirlit í sambandi við slíkt fyrirtæki sem þetta, að hún hafi ekki gert sér fulla grein fyrir því, hvað má búast við miklum tekjum til fyrirtækisins á 1. rekstrarári, á 2. rekstrarári o.s.frv. Auðvitað hafa þessar áætlanir verið gerðar og við eigum rétt á því að fá þær, og við förum fram á það að fá að sjá þessar áætlanir. Ég veit, að sá tími, sem Alþ. hefur hér til þess að afgreiða þetta stórmál, er orðinn mjög skammur. Það eru í rauninni aðeins eftir 2 starfsdagar hjá Alþ. að þessu sinni, þar sem fyrirhugað er, að þingslit verði á miðvikudaginn. Það er auðvitað fyrir neðan allar hellur að leggja slíkt stórmál sem þetta fyrir Alþ. á þann hátt, sem gert er, að hvorki n. né einstökum þm. geti gefizt kostur til eðlilegrar athugunar og fullnægjandi athugunar á slíku máli sem þessu. Ég veit, að það vilja ýmsir fleiri ræða hér þetta mál og skal því stytta mál mitt að þessu sinni. Málið fer til n., sem ég á sæti í og gefst mér því kostur á að fjalla þar um málið og ræða um málið aftur hér við 2. umr. Ég vil aðeins segja það, að það er hin almenna afstaða okkar Alþb.-manna til þessa máls, eins og það liggur hér fyrir, að við álítum, að þær heimildir, sem ætlað er að veita til virkjunarframkvæmda skv. þessu frv., eigi að miðast við þarfir íslendinga sjálfra og það eigi því ekki á þessu stigi málsins að hafa heimildina til virkjunar við Búrfell í Þjórsá nema sem nemur 70 þús. kw. en það er það, sem ætlað er, að yrði fyrsti áfanginn, ef virkjað væri fyrir Íslendinga sjálfa. Auðvitað yrði ráðizt í þennan áfanga með það í huga, að síðar yrði haldið áfram og fullvirkjað yrði á þessum stað fyrir Íslendinga sjálfa. Við álítum einnig rétt að veita heimild til þess að velja aðra virkjunarstaði, sem miðaðir eru við þarfir Íslendinga sjálfra, ef nánari athugun á málinu leiddi til þess, að þeir staðir væru hagkvæmari sem fyrsta leið. Við erum á móti því að veita að þessu sinni heimild til virkjunarframkvæmda í Þjórsá, sem nema 210 þús. kw, vegna þess að við álítum, að það bendi allt til þess, að ætlunin sé að nota þá heimild til þess að ráðast í framkvæmdir, sem eru miðaðar við hagsmuni allt annarra, en Íslendinga sjálfra og eru mjög miklar líkur til að mundu leiða af sér ókjör fyrir okkur Íslendinga. Við munum væntanlega flytja hér svipaðar till. um þetta mál og við fluttum í Ed., en ég sé ekki ástæðu til þess að vera að fara nánar út í þau einstöku atriði að þessu sinni.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af því, að ég hef sjálfur átt sæti í landsvirkjunarnefnd, skipaður af hálfu ríkisstj. og í Sogsvirkjunarstjórn, sem þetta mál fjallar um. Ég vil leyfa mér alveg sérstaklega að taka undir þá hörðu gagnrýni, sem hv. 5. þm. Austf, hefur komið hér með á þetta frv. Sannleikurinn er, að það er fullkomið hneyksli að ætla að setja svona frv. í gegn og setja það í gegn á síðustu dögum þingsins. Þetta er eitt af þeim málum, sem Alþ. á virkilega að fá tækifæri til þess að geta fjallað um og á að vera hægt að ræða lið fyrir lið, ekki sízt þegar þannig er að þessu máli unnið, að við, sem höfum t.d. átt sæti í stjórn Sogsvirkjunarinnar, átt sæti í raforkuráði, átt sæti í landsvirkjunarnefnd, höfum aldrei fengið þau gögn, sem við höfum beðið um í sambandi við þessa hluti og ég er viss um, að af þessum stofnunum hefur aldrei verið um þetta mál rætt. Ég er þeirrar skoðunar, sem hér kom fram, sérstaklega hjá hv. 5. þm. Austf., að hér sé verið að framkvæma algera stefnubreytingu frá því, sem var ákveðið með l. frá 1946, sem voru raunverulega þjóðnýtingarlög í sambandi við raforkuna. En nú er verið að reyna að stefna með öllu þessu meira yfir í að gera þetta þannig, að það sé sem óháðast ríkinu sjálfu, þótt ríkið eigi þarna að vera að hálfu leyti eigandinn. Ég vil enn fremur undirstrika það, að það væri algerlega rangt að afgreiða þetta mál frá Alþ. öðruvísi en svo að heimila ríkisstj. aðeins 70 þús. kw virkjun og hana því aðeins, að það sýndi sig, þegar þetta er fullkomlega rannsakað, að það væri hægt að ráða við þessi ísvandamál, en að hafa hins vegar möguleika, ef það sýndi sig, að það yrði ekki mögulegt, að geta lagt í aðrar smærri virkjanir, meðan verið er að ganga frá því til fullnustu, hvort hægt væri að leggja í Þjórsá. Ég skal viðurkenna hitt, að Búrfell mundi vera langbezti virkjunarstaðurinn, svo framarlega sem ísvandamálið er fullleyst. Þá er stefnubreyting viðvíkjandi álagningunni. Í gömlu l. um Sogsvirkjunina var bundið við 5% og það var gert vegna þess, að það var gengið út frá því og það var á sama árinu, sem l. um Sogsvirkjunina voru sett og raforkul., þá var gengið út frá því, að þetta ætti fyrst og fremst að vera þjónusta við almenning, en ekki fyrirtæki, sem fyrst og fremst ætti að vera til auðsöfnunar og gróða. Og það er sú stefnubreyting, sem hér er framkvæmd, að það á að reyna að losa þetta sem mest úr tengslum við ríkið, gera það að fyrirtæki, sem eigi að vera sem allra sjálfstæðast, þannig að það þurfi sem minnst tillit að taka til almennings, en sem mest tillit til hins að safna auði. Þá er eitt atriðið, þótt það sé ekki mjög stórt, sem ég vildi benda alveg sérstaklega á í sambandi við þetta og er týpískt fyrir það, hvernig reynt er að losa þetta sem mest undan því beina eftirliti ríkisins og gera þetta eins og að hálfgerðu einkafyrirtæki. Það hefur alltaf verið svo í sambandi við raforkul., að það hefur verið falið sérstaklega í 8. og 9. gr. í raforkul. raforkumálaskrifstofunni að undirbúa áætlanir. Þegar þessi lög voru lögð fyrir, var meiningin að fela Landsvirkjuninni þetta. Það var gerð ofurlitil breyting á þessu í Ed. En hvað þýðir raunverulega sú breyting á 3. gr.? Hún þýðir, að raunverulega raforkumálaskrifstofan og Landsvirkjunin vinna að nokkru leyti sama verkið. Þ.e.a.s., það virðist vera meiningin, að Landsvirkjunin, sem á að vera óbundin af öllum launakjörum ríkisins og öðru slíku, eigi að hafa þarna ýmiss konar aðstöðu, kannske líka til þess að láta menn vinna fyrir sig bara eftir reikning og annað slíkt til þess að geta framkvæmt þannig ýmsa hluti, sem gera aðeins þetta að öllu leyti hvað alla starfsháttu snertir að miklu meiri einkarekstri og að nokkru leyti skapar þarna alveg tvöfalt kerfi hjá ríkinu. Eftir að þessi lög væru samþykkt, er jafnt hægt á raforkumálaskrifstofunni eftir sem áður að vinna að undirbúningi við ýmsar raforkuveitur, það er greinilegt, þetta er í 8. og 9. gr. og þar er heimild til þess sama í sambandi við landsvirkjunarlögin. M.ö.o.: það er verið að reyna að svipta raforkumálaskrifstofuna vissum þætti af hennar verkefnum, sem hún hefur unnið fyrir ríkið og hefur unnið vel og það er með þessu alveg sláandi út frá Parkinsonslögmálinu verið að reyna að koma upp enn þá fleiri fyrirtækjum, enn þá dýrari fyrirtækjum og enn þá vitlausari fyrirtækjum í sambandi við þetta. Þegar Sogsvirkjunin var stofnuð, þótti rétt að hugsa út frá því sjónarmiði að reyna að spara fyrir ríkið og reyna að spara fyrir Reykjavíkurbæ í þessum efnum. Þess vegna fannst Sogsvirkjuninni það rétt að fela Rafmagnsveitu Reykjavíkur reikningshald og alla stjórn á þessu fyrirtæki og það var aldrei neitt aðskilið. Núna aftur á móti, þegar þetta landsvirkjunarfrv. er lagt fyrir, er gengið inn á þá braut, að það á endilega að vera sjálfstætt fyrirtæki, sem þarna er rekið, sem nálgist það sem allra mest að vera eins og hálfgert einkafyrirtæki í rekstri. Ég álít þetta algerlega rangt. Það var vel hægt og ætti enn þá að setja inn í þessi landsvirkjunarlög, að það væri heimild til þess, a.m.k. fyrir ráðh. og fyrir stjórn Landsvirkjunarinnar, að fela raforkumálaskrifstofu ríkisins að annast stjórnina á þessu fyrirtæki. Hvaða ástæða er til þess að fara að mynda sérstakt fyrirtæki um þetta? Það er engin ástæða til þess. Raforkumálaskrifstofan getur að öllu leyti gert þetta. Þetta er gert beinlínis með það fyrir augum að skapa alls konar aðstöðu þarna í, sem ég að svo komnu máli ætla ekki að fara nánar út í, en kemur kannske betur fram, þegar þetta fyrirtæki byrjar að starfa, eins og þarna er lagt til. Þá vil ég í sambandi við ísvandamálið leggja áherzlu á, að sú skýrsla, sem hér er með fskj. 5 frá Gunnari Sigurðssyni, þó að nafn raforkumálastjóra standi þar á það er ekki rétt skýrsla, og ég vil óska eftir því, að fjhn. alveg sérstaklega rannsaki þá skýrslu og fái aðrar skýrslur um þetta efni, sem þegar hafa legið fyrir borgarráði Reykjavíkur og það er hart, að hér skuli boðið upp á það, að alþm. skuli samþykkja lög um þessa hluti án þess að fá að rannsaka til fulls alla þá hluti, sem þarna eru og hafa komið fram. Hér hefur verið spurt að því, hvernig standi á því, að rekstraráætlun fáist ekki. Ég bað um slíka rekstraráætlun, þegar ég var í þessari landsvirkjunarnefnd ríkisins og gat aldrei fengið hana. Af hverju er hún þetta leyndarplagg? Af hverju fæst ekki reiknað með því, að þær aðstæður, sem var upplýst áðan að þyrfti að skapa til þess að gera þetta öruggt, mundu kosta um 700 millj. kr.? Og af hverju fæst ekki reiknað út, hvernig framleiðslukostnaðurinn yrði á raforkunni frá Búrfellsvirkjuninni, þegar þetta væri allt saman tekið með? Er verið alveg vísvitandi að reyna að blekkja þm., þegar verið er að setja þetta frv. í gegn? Er vísvitandi búið að neita okkur um upplýsingar, sem verið hafa í öllum þeim stofnunum ríkisins, sem hafa undirbúið þetta? Hvers konar frágangur er á þessum hlutum? Ég býst við, að það sé talað eitthvað betur við Alþjóðabankann og aðra slíka, en það er þó þessi stofnun hér, Alþingi Íslendinga, sem á að gera út um þessi mál. Þetta vildi ég aðeins segja til þess ð taka undir það, sem hér hefur þegar komið fram. Ég álít það fullkomið hneyksli, hvernig á að setja þetta mál gegnum þingið nú og ég álít, að það geti þó ofurlítið orðið til þess að bæta úr því, ef fjhn. væri gefið tækifæri til þess að fá að athuga þetta mál nú almennilega, en ekki virðist heldur eiga að gefa neinn tíma til þess. Svona mál á ekki að setja í gegnum þingið á svona stuttum tíma. Það er ósköp vel hægt að framlengja þingið. Það er búið að hanga það lengi aðgerðalaust vegna sleifarlags ríkisstj., vegna þess að hún hefur ekki komið þeim frv. frá sér, sem hún þurfti að koma frá sér, bæði skattal og þessum, en svo er heimtað af Alþ., að þetta sé allt saman afgreitt á 1–2 dögum. Hæstv. ríkisstj. er með slíkri aðferð að gera þingið að druslu í sínum höndum. Hennar eigin þm., hennar stjórnarstuðningsmenn sitja ekki einu sinni til þess að hlusta á nein rök eða reyna að skapa sér einhverja sjálfstæða hugmynd um það, sem hér er verið að gera. Og svo veit maður eftir á, að þegar hneykslin koma í ljós, sem svona afgreiðsla veldur, þá er reynt að þyrla upp slíku ryki fyrir almenning, að hann fái aldrei hugmynd um, hvers konar hneyksli það eru, sem hér hafa verið gerð. Það hefur verið ræt hérna nokkrum sinnum um það núna hvernig farið var með áburðarverksmiðjuna, þegar hún var sett í gegn 1949, á síðustu dögum þingsins líka. Það er smáræði - og hefur þó verið slæmt - í samanburði við það, sem nú er verið að reyna að gera. Þess vegna vildi ég aðeins hér, fyrst þetta mál hefur komið allmikið við þær n, og stjórnir, sem ég hef verið í, mótmæla þessari afgreiðslu.



Herra forseti. Frv. til l. um Laxárvirkjun var flutt í Ed. og hefur fengið afgreiðslu þar. Smávegis breytingar voru gerðar á 2. gr. frv. og eru þær prentaðar á þskj. 705. Þetta eru nánast aðeins orðalagsbreytingar, en meiningin sú sama. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er öllum megindráttum að núgildandi l. um Laxárvirkjun fylgt, en með frv. er ætlazt til, að heimilað verði að virkja til viðbótar í Laxá 12 þús. kw virkjun, sem gert er ráð fyrir, að kosti um 160 millj. kr., án línu til Akureyrar. Verði hins vegar virkjuð 23 þús. kw virkjun þar, kostar hún 294 millj., en þá er komin þar í ný lína, þar sem gamla línan er ekki talin geta flutt svo mikið. Það er álít Laxárvirkjunarstjórnar, að fyrst um sinn sé nóg að virkja 12 þús. kw. og er því heimildin miðuð við það. Þessi virkjun er ekki mjög hagstæð, en þó með betri virkjunum af minni stærðinni og eru ýmsir bæði í bæjarstjórn Akureyrar og Laxárvirkjunarstjórn, sem telja eftir atvikum hentugra að virkja til viðbótar við Laxá nú þegar frekar en að ganga inn í Landsvirkjunina og gerast aðilar í henni strax og fullnægja þá orkuþörfinni á Akureyri með dísilvélum, þar til raforka fengist þaðan. Um það skal þó ekkert fullyrt, hvort þessi heimild verður notuð, um 12 þús. kw. virkjun eða hvort Norðlendingar ganga strax inn í Landsvirkjunina, eins og heimilt er. Með þessu frv. er gert ráð fyrir því að heimila einnig Laxárvirkjunarstjórn að leggja streng frá Laxárvirkjun til Austurlands og einnig að leggja streng frá Akureyri til Norðvesturlands. Þetta er aðeins heimild og er sá möguleiki vitanlega fyrir hendi eftir sem áður að taka til nánari athugunar, hvort unnt er með hagkvæmari hætti að leysa raforkumál Norðvesturlands fyrst um sinn með því, að virkja Svartá, eins og lagt hefur verið til, en enn hefur ekki fengizt nákvæmur úrskurður um það, hvort það muni vera hagstæðara að virkja þar heldur en að leggja streng. Raforkumálastjóri hefur verið að vinna að því að gera þennan samanburð, en skýrsla frá honum um þetta atriði liggur ekki enn fyrir og bíður það þess vegna síns tíma. Sama máli gegnir með strenginn frá Laxá austur, að það er vitanlega mögulegt þrátt fyrir þessa heimild að halda áfram athugunum um raforkumál Austurlands, hvort mögulegt væri að leysa þau með öðrum og heppilegri hætti, en fróðir menn telja, að það muni naumast vera. Gert er ráð fyrir, að stjórn Laxárvirkjunar skipi 5 menn, 2 verði kosnir af bæjarstjórn Akureyrar, 2 skipaðir af ríkisstj. og 1 kosinn af eignaraðilum og nái þeir ekki samkomulagi, skipi hæstiréttur, það er sama ákvæði og er í Landsvirkjunarfrv. Eins og nú er, á ríkissjóður 35% í Laxárvirkjun, en Akureyrarkaupstaður 65%, en eftir næstu stækkun við Laxá gerist ríkið eigandi að helmingi. Um tollaeftirgjöf er sama ákvæði og í Landsvirkjunarfrv. Er og gert ráð fyrir því, að ríkissjóður láni Laxárvirkjun 120 millj. kr. með kjörum, sem fjmrh. ákveður og er það nokkru hærra hlutfall, en gert er ráð fyrir, að ríkissjóður láni Landsvirkjun. Þá er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi Laxárvirkjun til óafturkræft framlag, 5 millj. kr., gegn jöfnu framlagi Akureyrarkaupstaðar. Ég tel ekki ástæðu til við þessa 1. umr. að fara fleiri orðum um þetta mál, en vil leggja til, herra forseti að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.