Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að í Afríku geisar núna mannskæðari faraldur en sögur hafa lengi farið af. Næstum því 5 þús. manns eru fallin í valinn í Vestur-Afríku og á þeim svæðum sem ebólan hefur leikið verst lýsa fjölmiðlar spítölum eins og víti á jörðu. Það verður því miður að segjast alveg eins og er að Vesturlönd hafa verið ákaflega sein að taka við sér. Áhyggjur okkar sem þar búum hafa einkum lotið að því hvort smit mundi berast til okkar og það var ekki fyrr en þess tók að gæta að Vesturlönd tóku við sér. Forustumenn alþjóðasamtaka eins og Sameinuðu þjóðanna undrast það enn hversu lítið hinar auðugu þjóðir á Vesturlöndum láta af höndum rakna í þá sjóði sem við notum sameiginlega til þess að berjast gegn þessum grimma vágesti. Þá ber kannski að rifja það upp sem fyrrverandi landlæknir, Sigurður Guðmundsson, sagði, að besta leið Vesturlanda og Íslands líka til þess að takast á við og koma í veg fyrir að smit bærist þangað væri að takast á við ebóluna á heimavígstöðvunum, þ.e. í Afríku. Það verður líka að segjast alveg eins og er að Íslendingar hafa ekki staðið sig neitt sérstaklega vel. Alþingi gerði á sínum tíma góða samþykkt um framlög til þróunarmála en Íslendingar hafa ekki staðið við hana. Í nýlegri skýrslu sem utanríkisráðuneytið lét gera í sumar kemur fram að aðstoð til mannúðarmála er óvanalega lítil af hálfu Íslendinga miðað við sambærilegar þjóðir. Ef við tökum ebóluna sjálfa hefur íslenska ríkisstjórnin af mikilli rausn ákveðið að verja til hennar 12 millj. kr. Það er um það bil 1/10 af því sem ákveðið var að auka framlög til aðstoðar í gegnum NATO eins og hendi væri veifað. Ég vil því nota þetta tækifæri og skora á ríkisstjórn Íslands að sýna meiri rausn, meiri skilning og samúð með þeim samfélögum sem eru að kikna undan ebólunni í Afríku og margfalda  
            

Hæstv. forseti. Það styttist allverulega í að stærsta mál Framsóknarflokksins, þ.e. leiðréttingin, nái fram að ganga. Loksins munu þau heimili sem bera verðtryggð húsnæðislán sjá leiðréttinguna birtast á greiðsluseðlum lána sinna. Það er sérstaklega jákvætt að sjá þessa aðgerð verða að veruleika og að komið verði til móts við skuldsett heimili. Ánægjulegt er það meðal annars vegna þess að þann 3. desember árið 2010 fengu íslensk heimili þau skilaboð að ekki yrði meira gert í þeirra málum. Svo ég vitni beint í orð þáverandi forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, þá sagði hún í kvöldfréttum ríkissjónvarpsins, með leyfi forseta: „Við erum búin að ganga eins langt og við mögulega getum.“ Einnig sagði hún, með leyfi forseta: „Ég verð að segja það að það er ekki hægt að vænta þess að við komum með fleiri aðgerðir.“ Svo ég staldri nú ekki of lengi við fortíðina og beini athyglinni að núverandi aðgerðum hefur ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar ákveðið að skattleggja þrotabú gömlu bankanna og ná þaðan 80 milljörðum, þeim milljörðum sem hafa farið frá heimilum landsins undanfarin ár yfir til fjármálastofnana. Verið er að skila heimilum landsins ákveðnum hluta til baka. Það er ekkert annað en sanngirnismál og löngu kominn tími til. Auk þessa er rétt að benda á að um fjórðungur af heildarupphæð leiðréttingarinnar fer til heimila með árstekjur undir 4 millj. kr. Dæmi: Hjón sem hafa hvort um sig 160 þús. kr. í mánaðarlaun. Tæplega helmingur leiðréttingarinnar fer til heimila undir 6 millj. kr. á ári. Dæmi: Hjón með 250 þús. hvort í mánaðarlaun. Um 60% leiðréttingarinnar fer til heimila þar sem árstekjur eru undir 8 millj. kr. Dæmi: Tveir kennarar. Einnig fara 80% leiðréttingarinnar til fólks sem skuldar meira en helming í eignum sínum. Ég er algjörlega ósammála þeim þingmönnum Samfylkingarinnar og Vinstri grænna sem hafa talað hér í þingsal á þann hátt að ofangreindir hópar séu hátekjufólk og þurfi ekki á leiðréttingunni að  Virðulegur forseti. Slík ummæli 

Virðulegur forseti. Við Íslendingar erum friðsöm þjóð, herlaus og höfum lagt áherslu á að halda niðri vopnaburði, þar með talið vopnaburði lögreglu. Þá sjaldan alvarlegir atburðir verða bregst sérsveitin við. Þetta fyrirkomulag hefur reynst okkur vel. Það er þess vegna algjörlega óhugsandi að innanríkisráðherra hafi heimilað stórfelld vopnakaup fyrir almenna lögreglu í landinu án þess að ræða það við þjóðina og þingið. Hvað sem mönnum kann að þykja um breytingar sem gera þurfi í þessum efnum þá er þetta grundvallarmál. Þetta er breyting á samfélagi okkar. Sú breyting varðar öryggi lögreglumanna og lífsnauðsynlegt að hún fái vandaða umræðu, að allir geti komið að henni, fróðustu aðilar, svo að við getum rætt hvernig þessum málum er best skipað. Ég neita að trúa því að innanríkisráðherra hafi, án nokkurrar umræðu í samfélaginu eða í þinginu, heimilað stórfelld vopnakaup. Ég neita líka að trúa því að 500 millj. kr. fjárveiting, sem samþykkt var í þinginu, hafi verið nýtt í þessu skyni; fjárveiting sem átti að efla almenna löggæslu í landinu. Ég held að allir þingmenn hljóti að geta verið sammála um að ef gera á jafn verulega stefnubreytingu og hér um ræðir verði að gera þá lágmarkskröfu til ráðherrans að hún sæki sérstaka fjárveitingu til hins tilgreinda efnis en lögreglan sé ekki með leynd vopnavædd án nokkurrar lýðræðislegrar umfjöllunar þar um. Ég tel mikilvægt að þingið taki þetta mál strax til umfjöllunar og fái það staðfest að  
            

Hæstv. forseti. Ég vil gera sjálfboðaliðastarf að umtalsefni mínu í dag. Hér á landi eins og víða annars staðar vinnur fjöldi fólks að ýmsum sjálfboðaliðastörfum. Um land allt er fólk á vaktinni tilbúið að yfirgefa fjölskyldu sína og vinnu til að koma öðrum til aðstoðar í neyð. Ýmsar stofnanir um allt land eru byggðar upp að stórum hluta á gjafafé frá félögum sem hafa aflað fjár til tækjakaupa og uppbyggingar og aðstöðu. Um síðastliðna helgi stóð Rauði krossinn, í samstarfi við Klúbb matreiðslumanna, fyrir landsæfingu þar sem 48 fjöldahjálparstöðvar um allt land voru opnaðar. Þar stóðu sjálfboðaliðar Rauða krossins vaktina líkt og um raunverulegt hættuástand væri að ræða. Á síðustu vikum höfum við verið rækilega minnt á kraft náttúruaflanna og hve óútreiknanleg þau geta verið. Það er staðreynd að við búum við stöðuga hættu og hér getur skapast mikil neyð á örskammri stundu. Ég vil þakka þetta framtak og minna á framlag þeirra fjöldamörgu sem leggja sitt af mörkum. Björgunarsveitir landsins eru um 100, dreifðar um allt land. Þær leggja metnað sinn í að hafa góðan tækjabúnað og vel þjálfaðan mannskap. Um 4.000 manns eru á vaktinni allt árið allan sólarhringinn og útköll eru að jafnaði um 1.200 á ári. Á síðustu tólf mánuðum voru verkefni þar sem ferðamenn komu við sögu 2.563 og voru 4.817 ferðamenn aðstoðaðir í þeim verkefnum. Þess ber að geta að inni í þessum tölum er hálendisvakt björgunarsveita, bein útköll utan hálendisvaktar voru um 500 síðastliðna tólf mánuði. Aukið álag er nú vegna yfirstandandi eldgosa og hafa björgunarsveitir á Austurlandi og Mývatni staðið gosvaktina í um það bil tvo mánuði. Nú minnir vetur konungur á sig í fyrsta skipti á þessum vetri. Í gær voru sex útköll vegna ófærðar og eitt vegna óveðurs. Þetta telst víst ekki mikið miðað við aðstæður, en dagurinn í dag verður strembnari. Ég vil hvetja okkur öll til að virða vinnu þessa fólks 

Forseti. Það hefur verið rætt hér á undanförnum vikum eða allt frá því að þing kom saman og fjárlagafrumvarp lá fyrir hvað stæði til að skera mikið niður í menntamálum. Það á að fækka nemendum, það á að takmarka aðgang annarra að námi og það á að fækka kennurum. Þetta er það sem skólameistarar fást við þessa dagana og leita viðbragða við. Við erum með Landspítala sem er að grotna niður í höndunum á okkur og engin áform stjórnvalda um að bregðast við nema þá með því að gámavæða það sem ekki er hægt að nýta í dag í húsinu. Það á sem sagt að gámavæða hluta Landspítalans. Mér er sagt að á borði hæstv. heilbrigðisráðherra séu plön um að einkavæða sjúkraflutninga, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Það á að auka hlut sjúklinga í kostnaði við heilbrigðiskerfið. Það eru engir peningar settir í samgönguframkvæmdir, miðað við það sem hæstv. innanríkisráðherra sagði í fjölmiðlum um helgina, og er jafnvel reiknað með að loka þurfi flugvöllum vegna þess peningaleysis sem hennar ráðuneyti hefur við að glíma í þeim efnum. Samfélagið virðist vera meira og minna í uppnámi. Verkföll og átök eru fram undan á flestum sviðum. Þá berast fréttir af því að það séu til peningar til að kaupa ný vopn fyrir lögregluna, hríðskotabyssur og hálfsjálfvirkar byssur, af sömu fjárlögum og gera ekki ráð fyrir því að börnum sé boðið upp á framhaldsskólanám hér og að fullorðnu fólki sé sömuleiðis úthýst úr framhaldsskólanámi. Í sömu fjárlögum er gert ráð fyrir því að hægt sé að kaupa einhver hundruð nýrra hríðskotabyssna og hálfsjálfvirkra skammbyssna fyrir lögregluna. Ég neita að trúa því að það hafi safnast slíkur söfnuður saman innan þessara tveggja stjórnmálaflokka að þeim öllum finnist þetta allt í lagi. Ég höfða til framsóknarmanna sérstaklega og spyr hæstv. ráðherra og hv. þingmenn Framsóknarflokksins: Finnst ykkur þetta allt í lagi? Komuð þið hingað til þings 

Virðulegur forseti. Héraðsdómur Reykjavíkur sýknaði í gær fyrrverandi bankastjóra Landsbankans og fyrrverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs bankans af ákæru sérstaks saksóknara um umboðssvik. Sigurjón Þ. Árnason hefur nú verið sýknaður í tveimur málum sérstaks saksóknara, VÍS-menn voru sýknaðir í sínu máli og því ekki áfrýjað og Lárus Welding hefur verið sýknaður. Helsti dómurinn sem ég man eftir sem tengist sérstökum saksóknara og hruninu er í Al Thani-málinu þar sem sakfellt var, en auk þess hefur fengist sakfelling í smærri málum. Fleiri mál sem tengjast fyrrverandi bankastjóra Landsbankans liggja á borði sérstaks saksóknara, auk málsins frá því í gær, auk þess sem málinu frá því í gær verður mögulega áfrýjað til Hæstaréttar. Við spyrjum því að leikslokum. Embætti sérstaks saksóknara var komið á fót til að rannsaka grun um refsiverða háttsemi sem tengist bankahruninu á Íslandi árið 2008, hvort sem hún tengist starfsemi fjármálafyrirtækja, annarra lögaðila eða einstaklinga. Núna fimm árum og tæpum 6 milljörðum kr. síðar, sem er kostnaðurinn við embættið, er árangurinn helst til rýr. Þá vakna spurningar: Var embættið nógu vel hugsað í byrjun? Var farið í vanhugsaða vegferð? Var þetta friðþæging vegna ástandsins sem ríkti hér í árslok 2008 og vegna þeirrar miklu reiði sem ríkti í þjóðfélaginu? Af hverju fóru aðrar þjóðir ekki þessa sömu leið og stofnuðu hjá sér embætti sérstaks saksóknara til að rannsaka meintar misgjörðir bankamanna og annarra? Eða liggur vandamálið kannski frekar hjá okkur sjálfum hér innan dyra? Var það regluverk og sú lagaumgjörð sem bankamenn unnu eftir svo götótt að sakfelling í þessum stóru málum var nánast ómöguleg? Erum við að setja sérstakan saksóknara og starfsmenn hann í nánast vonlausa stöðu þegar kemur að rannsókn mála? Þurfum við að líta í eigin barm? Er ég mótfallinn embætti sérstaks saksóknara? Nei, ég er fylgjandi því. Við búum hins vegar í réttarríki og hver og einn er saklaus uns sekt er sönnuð. Ákvörðun um saksókn er alvarlegur hlutur 

Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir að eiga orðastað við hv. þingmann Framsóknarflokksins, Líneik Önnu Sævarsdóttur, sem er annar varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar, af því að mig langar til þess að vita um afstöðu Framsóknarflokksins vegna framlagningar fjárlagafrumvarpsins er lýtur að menntamálum. Þar sem við komum nú báðar úr skólakerfinu og höfum hlustað á sveitarstjórnarmenn undanfarið gerum við okkur mjög vel grein fyrir því hvernig staðan er og hvað fram undan er. Það eru ekki margar vikur þangað til við afgreiðslum fjárlög. Nú er lag að gera á þeim breytingu, en til þess að breyting nái fram að ganga er alveg ljóst að a.m.k. annar stjórnarflokkurinn þarf að eiga þar aðild. Mér hefur ekki fundist bera árangur að eiga orðastað við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og þess vegna ákvað ég að beina spurningu minni til hv. þingmanns og vita um afstöðu hennar og Framsóknarflokksins í þessu máli. Hyggst hv. þingmaður og flokkur hennar beita sér fyrir breytingu á fjárlögunum sem hér hafa verið lögð fram þannig að við þurfum ekki að segja upp fjölda fólks í skólum - þetta eru líka opinber störf á landsbyggðinni - og þurfum ekki að loka á nemendur sem eru eldri og kippa þá um leið stoðunum undan minni framhaldsskólum, eins og við vitum báðar að liggur fyrir miðað við frumvarpið? Mér finnst mikilvægt að Framsóknarflokkurinn opinberi afstöðu sína til þessa máls því að komið hefur fram í ræðum hv. þingmanna að þeir eru ekki alveg fullkomlega sáttir. Því spyr ég, af því að Framsóknarflokkurinn lýsti jú yfir að hann gerði fyrirvara við fjárlagafrumvarpið: Beinist sá fyrirvari m.a. að þessu og hyggst hv. þingmaður og 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrirspurnina því að það er alltaf mikilvægt að ræða þróun skóla- og menntamála. Ég hef áður komið inn á það úr þessum ræðustól að ég tel tímabært að taka umræðu um skilvirkni og verkaskiptingu ýmissa aðila sem vinna að fullorðinsfræðslu. Við þróun fullorðinsfræðslunnar síðustu árin hefur óhjákvæmilega orðið til skörun milli framhaldsskóla, sérskóla, símenntunarmiðstöðva og ýmissa verkefna tengdra starfsendurhæfingu og vinnumarkaðsúrræðum. Með öðrum orðum tel ég rétt að staldra við núna, skoða stöðuna og meta hvort breytinga sé þörf og þá hvernig breytinga. Það hefur líka komið fram að ég haft nokkrar áhyggjur af stöðu minni framhaldsskóla. Ef möguleikar þeirra til að þjóna eldri nemendum eru skertir geta samhliða því skerst möguleikar skólanna til að bjóða upp á fjölbreytni í námi og til rekstrar. Ég er þess vegna tilbúin að halda áfram að skoða og fá skýrari mynd af því með hvaða hætti breytt framsetning fjárframlaga til framhaldsskólanna hefur áhrif á starfsemi þeirra og aðgang að námi. Ég er tilbúin að beita mér fyrir því í gegnum vinnuna í allsherjar- og menntamálanefnd og fjárlaganefnd. 
             Ég er tilbúin til þess að fá niðurstöðu um það sem er að gerast. Ef það er ástæða til að bregðast við, ef breytingarnar eru á einhvern hátt í aðra átt en lagt var upp með í fjárlagafrumvarpinu, er ég tilbúin að bregðast við því með það að markmiði að 25 ára og eldri eigi áfram kost á bóklegum námsleiðum - þær þurfa ekki endilega að vera í gegnum framhaldsskólann að mínu mati - og með það að markmiði að litlir 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur um framhaldsskólana, þ.e. í þeirri orðræða sem var í gangi milli þingmanna. Við eigum að sjálfsögðu að vera tilbúin til að skoða breytingar og annað slíkt. Þetta er meðal annars til skoðunar  
             Það sem mig langaði hins vegar að koma hérna inn á er að okkur þingmönnum barst fundarboð frá samtökum sem bera nafnið Hjartað í Vatnsmýrinni. Þau boða til borgarafundar í Reykjavík í kvöld til að ræða þá stöðu að flest bendi til þess að borgaryfirvöld ætli að hunsa með öllu alvarlegar athugasemdir fjölda úr flugrekstri, sjúkraflutningum og flugöryggismálum með því að gefa út framkvæmdaleyfi til verktaka á Hlíðarendasvæðinu. Þetta segir í fundarboði. Í fundarboðinu eru jafnframt raktar ýmsar staðreyndir um neyðarbrautina sem stendur til að loka á Reykjavíkurflugvelli, m.a. sú staðreynd að á Reykjavíkurflugvöll eru fluttir 468 sjúklingar á ári. Á um það bil 18 klukkustunda fresti eru sjúklingar fluttir í sjúkraflugi á Reykjavíkurflugvöll allt árið um kring. Með því að loka þessari neyðarbraut erum við með ákveðnum hætti að stofna í hættu sjúkraflugi og þjónustu sem er gríðarlega mikilvæg. Það sem er að gerast er að það er jafnt og þétt verið að þrengja að flugvellinum í Vatnsmýrinni með það að markmiði að loka honum. Ég trúi því ekki að Alþingi Íslendinga 

Herra forseti. Nú er um eitt og hálft ár síðan þessi hægri ríkisstjórn tók við völdum. Það virðist allt stefna á verri veg fyrir þjóðina frá þeim væntingum sem þjóðin hafði þegar hún kaus hana fyrir einu og hálfu ári, að nú færu innviðir samfélagsins að byggjast upp og efnahagsbatinn skilaði sér til þjóðarinnar. Nei, við blasir dökk mynd þessa dagana í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár. Ég ætla að nefna hérna nokkur atriði sem þjóðin virðist ekki hafa efni á. Við höfum ekki efni á því að byggja Landspítalann upp. Við höfum ekki efni á því að reka framhaldsskóla landsins. Við höfum ekki efni á samgönguframkvæmdum. Við höfum ekki efni á snjómokstri. Við höfum ekki efni á hafnarframkvæmdum. Við höfum ekki efni á að gera út flugvelli; það er boðað að loka eigi einhverjum flugvöllum. Við höfum ekki efni á að reka Hafrannsóknastofnun, ekki efni á að gera út Landhelgisgæsluna, ekki að halda úti þjóðarútvarpi eins og Ríkisútvarpinu, ekki að halda úti vinnumarkaðsaðgerðum og greiða langtímaatvinnulausum bætur, ekki að jafna örorkubyrði lífeyrissjóða eða greiða í starfsendurhæfingu. Við höfum ekki efni á að efla Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Og við höfum ekki efni á að bæta stöðu þeirra verst settu í þjóðfélaginu, heldur leggjum við á þá hærri matarskatt. Hverju höfum við efni á? Hver er forgangsröðunin? Við höfum efni á að leggja 0,5 milljarða í uppbyggingu höfuðstöðva NATO. Við höfum efni á að lækka veiðigjöld á stórútgerðina, afnema auðlegðarskatt og nú síðast höfum við efni á að vélbyssuvæða lögregluna. Við ætlum síðan að dreifa 80 milljörðum hist og her sem gagnast ekki þeim verst settu. Þeir verða áfram í sömu sporum. Ég spyr: Höfum við efni á að hafa þessa ríkisstjórn lengur við völd? Nei, við höfum ekki efni á því sem þjóð. Meðan Róm brennur berjast frjálshyggjumenn á Alþingi fyrir að koma brennivíni í búðir. Hugsið ykkur hver forgangsröðunin er. Það er eitthvað mikið að í þjóðfélagi þar sem forgangsröðunin er svona. Við virðumst ekki 

Hæstv. forseti. Eftir þennan „bjartsýnislestur“ ætla ég nú að bæta aðeins í. Ég hef miklar áhyggjur af stöðu Ríkisútvarpsins. Það er ekki út af engu vegna þess að framsóknarmenn hafa alltaf verið miklir vinir þessarar stofnunar  Í nýlegri yfirlýsingu frá Ríkisútvarpinu segir að vandinn sé að mestu vegna gamalla lífeyrissjóðsskuldbindinga. Umfangsmiklar niðurskurðaraðgerðir undanfarins árs dugi ekki til að vega á móti niðurskurði á þjónustutekjum og útlit sé fyrir tap á rekstrarárinu 2013–2014. Í fyrra var farið í allnokkrar aðgerðir í þessu hlutafélagi. Þar á meðal var fjölda fólks sagt upp með fáheyrðum fautaskap, en svo virðist sem hluti þess fólks hafi farið aftur inn um bakdyrnar sem verktakar. Ég get ekki séð fyrir mitt litla líf hvernig það á að vera ódýrara fyrir þetta hlutafélag. Síðan hefur komið í ljós að fyrirtækið er yfirskuldsett, eins og segir í fréttatilkynningunni, og ræður ekki við að borga afborganir næsta árs. Í því skyni hefur verið tekið lán undanfarin þrjú ár. Þetta er mjög alvarlegt. Það sem mér finnst alvarlegast af öllu er að þegar farið var í hagræðingaraðgerðir og tíu manna framkvæmdastjórn sagt upp á einu bretti og - hvað var gert? Tíu voru ráðnir í staðinn. Það var ekki fækkað. Það eru 150 milljónir sem þessir tíu einstaklingar kosta með launum og launatengdum gjöldum. Það sem mér finnst sýnu alvarlegast er að fyrrverandi stjórnendur Ríkisútvarpsins og núverandi benda hver á annan í því hvernig komið er fyrir stofnuninni. Það þykja mér svo alvarleg tíðindi að ég held að full ástæða sé til þess að það fari fram vönduð stjórnsýsluúttekt á Ríkisútvarpinu til þess að hægt sé að taka á vanda þess til framtíðar. 
            

Virðulegi forseti. Það er eilífðarverkefni þingmanna að ná tökum á ríkisfjármálunum. Ein af forsendum þess að vel takist til er að allar upplýsingar liggi fyrir og að hv. þingmenn hafi aðgang að öllum nauðsynlegum upplýsingum. Þetta á ekki síst við um stofnanir og fyrirtæki á vegum hins opinbera, sem eru fjármögnuð að stærstum hluta úr ríkissjóði. Nú er svo komið að ríkisfyrirtæki, opinbert hlutafélag, treystir sér ekki eða telur sér ekki heimilt að veita hv. Alþingi, fjárveitingavaldinu, eða fjárlaganefnd nauðsynlegar upplýsingar í vinnu við gerð fjárlaga fyrir árið 2015 og ber fyrir sig að fyrirtækið sé opinbert hlutafélag og með skráð skuldabréf í Kauphöll Íslands og sé það því ekki heimilt nema að gera alla 63 hv. þingmenn eða a.m.k. fjárlaganefnd í heild að innherjum. Það er eitthvað brogað í löggjöf um opinber hlutafélög. Ég hygg að hv. Alþingi verði að huga að því að breyta lögum um opinber hlutafélög og tryggja það að ríkisfyrirtæki beri ekki fyrir sig að þau geti ekki upplýst fjárveitingavaldið um rekstur og efnahag á grundvelli þess að skuldabréf fyrirtækisins séu skráð í Kauphöll Íslands. 
             Svo enginn af hv. þingmönnum velkist í vafa  
            

Virðulegi forseti. Nægt fjármagn til að tryggja þjálfun og búnað lögreglu er mikilvægt til að hægt sé að ætlast til þess af lögreglunni að hún sinni skyldum sínum með sem minnstri hörku. Það hefur verið íslenskt sérkenni að lögreglumenn gangi ekki vopnaðir. Einhver umræða hefur átt sér stað hér áður um að hugsanlega ættu þeir að ganga með rafbyssur. Þegar umræðan hófst vegna þessara 0,5 milljarða kr. fjárframlaga, sem ég tel mikilvæg til þess að efla þjálfun og búnað lögreglunnar, spurðist ég fyrir um það hvort menn ætluðu að fara út í rafbyssur. Það var hummað einhvern veginn fram af sér. Ég bjóst fullkomlega við því að þurfa einn daginn að mótmæla einhverjum ákvörðunum sem yrðu teknar í þeim efnum en það hefði aldrei hvarflað að mér að ég hefði átt að spyrja á þeim tíma hvort þetta færi ekki örugglega ekki í 200 MP5-hríðskotabyssur. Ég hef spilað nógu marga tölvuleiki um ævina, virðulegi forseti, til að vita nákvæmlega hvaða vopn þetta eru. Þetta eru drápstæki. Það að hafa 200 stykki hjá lögregluliði sem telur 600–700 manns þykir mér fráleitt miðað við það fyrirkomulag sem við höfum búið við, fyrirkomulag sem fólk hefur almennt verið sátt við. Mér finnst það grundvallaratriði að þegar svona stórar spurningar eru bornar fram fari sú umræða fram hér. Fyrirkomulagið hefur verið þannig að ráðherra ákveður þetta, lögreglan er undanskilin vopnalögum samkvæmt 3. gr. vopnalaga. Það hefur ríkt traust til þessa valds hjá framkvæmdarvaldinu. Þessar fréttir rýra það traust. Ég hef nú þegar óskað eftir sérstökum umræðum um þetta málefni í þinginu, þ.e. um vopnaburð lögreglunnar og valdbeitingarheimildir hennar. Ég vona að við getum átt þær umræður sem allra fyrst. Eins og hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi áðan þurfum við að taka þetta mál til rækilegrar umræðu í þinginu sem allra fyrst. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Hæstv. forseti. Offita barna og unglinga er vaxandi vandamál á Íslandi eins og í flestum öðrum vestrænum löndum. Offita á unglingsárum leiðir oftast til offitu á fullorðinsaldri og er ávísun á fjölmörg heilsufarsvandamál, bæði líkamleg og andleg. Meðferð offitu hjá börnum og unglingum er vandasöm og árangur lélegur. Því eru fyrirbyggjandi aðgerðir afar mikilvægar. Það hefur mikið verið rætt og pælt um þessi mál og meðal annars er lyfjaþróun í fullum gangi en það er svo mikið einblínt á að lækna afleiðingarnar að það vill gleymast að vinna á orsökinni. Við vitum öll að bætt mataræði, fræðsla og aukin hreyfing eru einu forvarnirnar sem virka gegn þessari vá. Mikið forvarna- og fræðslustarf hefur farið af stað til að vinna á móti þessari þróun og er þar helst að nefna verkefni Lýðheilsustöðvar. 2012 vann Steinunn Anna Eiríksdóttir lokaverkefni við HÍ undir heitinu „Börn, offita og matarfíkn: forvarnir og úrræði á Íslandi“. Þar kemur meðal annars fram, með leyfi forseta: „Íslenskt heilbrigðiskerfi hefur ekki setið auðum höndum þegar kemur að þróun forvarna gegn offitu hjá börnum. Forvarnaverkefni eru mörg og miða gjarnan að skólaumhverfinu því að þar er hægt að ná til allra barna landsins, hins vegar ekki eins ljóst hvort matarfíkn eða möguleikinn á henni sé inni í myndinni við mótun þessara forvarnaverkefna.“ Stórmarkaðir hérlendis hafa verið hvattir til þess að taka þátt í forvarnastarfinu með því að stilla ekki upp sælgæti við afgreiðslukassa og inngang. Sumir þeirra hafa tekið þetta til sín og er það vel. Því miður eru þó margar auglýsingar á sykurvörum, sem miða að börnum, í litríkum og oft villandi umbúðum og þegar við erum að hugsa um heilbrigði barna og forvarnir megum við ekki gleyma að sykurvörur, sælgæti, gos, sykrað morgunkorn o.s.frv., eru þar ekki undanskildar.

Virðulegi forseti. Umræðan undir liðnum um störf þingsins verður oft svolítið sérkennileg, sérstaklega þegar kemur að ríkisfjármálum. Ég vonast til þess að fólk kynni sér stöðuna í ríkisfjármálum og meti síðan hversu trúverðugt það er þegar menn lofa peningum út og suður í allt og ekkert. 
             Vaxtakostnaður er núna 85 milljarðar kr. Það er ekki vaxtakostnaðurinn við lífeyrisskuldbindingarnar. Þetta er tvöfaldur rekstrarkostnaður Landspítalans. Þetta er þriðji stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs. Einungis heilbrigðismálin, sem hefur verið stórbætt í af hálfu þessarar ríkisstjórnar, og tryggingamálin eru stærri málaflokkar. Meðan við tökumst ekki á við það að greiða niður þessar skuldir erum við að taka lán hjá börnunum okkar. Við göngum þannig fram að börnin okkar munu ekki geta notið sömu lífskjara og við. Þeir stjórnmálamenn sem lofa hér endalausum útgjöldum eru að bæta í það. Svo einfalt er það mál. Forgangsröðunin hefur komið fram hjá þessari ríkisstjórn. Framlög til heilbrigðismála voru hækkuð um 10 þús. millj. kr.  Virðulegi forseti. Ég vona að allir kynni sér stöðu ríkisfjármála og meti síðan málflutning hv. þingmanna, m.a. í umræðum um störf þingsins.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni undir liðnum störf þingsins hefur fólk miklar áhyggjur af nýjustu fregnum er varða lögregluna og vopnakaup. Við höfum verið herlaus þjóð, við höfum almennt ekki talist vera vopnuð þjóð, og því vakna auðvitað spurningar um á hvaða vegferð ríkisstjórnin er og mikilvægt að fá að vita hvort ráðuneytið og ríkislögreglustjóri tala einu máli. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu átti að efla almenna löggæslu og lögbundnar skyldur og samkvæmt mínum skilningi er það ekki að vopnavæða lögregluna. Því mun ég fara fram á það hér að fundur verði haldinn í allsherjar- og menntamálanefnd sem allra fyrst þar sem bæði ráðuneyti og ríkislögreglustjóri þurfa að mæta.

Forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni í einu og öllu. Það var samt sem áður ekki þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs heldur vegna þess að hingað barst breyting á því hvaða hæstv. ráðherrar yrðu hér í fyrirspurnatíma á morgun. Þá kemur í ljós að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra verður hér ekki. Síðast var hún til svara 6. október. Það verður ekkert þing í næstu viku þannig að hugsanlega yrði félags- og húsnæðismálaráðherra hér 3. nóvember. Mér finnst ekki hægt að bjóða þingmönnum upp á þetta, ég hef beðið eftir því að geta spurt ráðherrann spurninga sem á mér hvíla, sem ég held að aðrir hefðu kannski gaman af að heyra og fróðlegt væri að fá svör við. Mig langar að biðja hæstv. forseta, sem er lausnamiðaður maður, að eiga orðastað við ráðherrann og athuga hvort hún getur ekki breytt fyrirætlunum sínum á morgun.

Hæstv. ráðherra verður gert kunnugt um þessi sjónarmið hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, til þess er ætlast að fagráðherrar séu hér í óundirbúnum fyrirspurnum einu sinni í viku, ekki einu sinni í mánuði. Það er lágmarkskrafa að ráðherra sem fer með jafn umfangsmikla málaflokka og hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sé hér reglulega til svara og sem oftast raunar. Við þyrftum til dæmis að spyrja hana hvers vegna hún hefur horfið frá því að bjóða upp á óverðtryggð lán. Það er ekki alveg í samræmi við málflutning hæstv. ráðherra í samfélaginu. Ég vil hins vegar fylgja eftir orðum mínum hér fyrr á fundinum um nauðsyn þess að ræða fréttir um stórfelld vopnakaup fyrir almenna lögreglu. Ég ítreka það og óska eftir því að gerðar verði ráðstafanir til að innanríkisráðherra geti rætt það í sérstakri umræðu í þingsalnum á morgun þannig að við fáum upplýsingarnar strax hér í þinginu um hvað er rétt og hvað rangt í þessu máli. Það er ekki hægt að láta svona orðróm eða fréttaflutning vera óstaðfestan. Þetta verður að taka hér á dagskrá strax og ég óska eftir því að fram fari sérstök umræða á morgun þegar í upphafi þingfundar þar sem ráðherra getur 

Virðulegi forseti. Ég tek undir lokaorð hv. þm. Helga Hjörvars um að hér fari sem fyrst fram sérstök umræða um þetta vopnamál, þetta hríðskotabyssumál, vegna þess að það er gríðarleg breyting á því sem Íslendingar hafa talið vera venjuna á Íslandi. Eins og hefur komið fram er ekkert þing í næstu viku og við þurfum að ræða þetta mál og það sem allra fyrst áður en það gengur það langt að ógerningur verði að snúa til baka með góðu.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað til þess að lýsa áhyggjum mínum af störfum þingsins hvað varðar nefndastörf og hvernig mál ber að. Sjálfur er ég fulltrúi í allsherjar- og menntamálanefnd og hef ítrekað upplifað að þangað koma gríðarlega stór mál beint frá ráðherrum án þess að þau hafi hlotið nokkra umræðu, án þess að þau hafi verið kynnt á nokkurn einasta hátt jafnvel þó að við höfum setið með ráðherrunum í umræðum um verkefni vetrarins. Það mál sem hér hefur verið rætt um og þarf að ræða að sjálfsögðu í allsherjar- og menntamálanefnd er byssumálið, vopnavæðing lögreglunnar, sem er gríðarlega mikil stefnubreyting og hefði átt að berast inn í þingið frá ráðherra sem eitt af stefnumálum vetrarins. Sambærileg mál eru menntamálin þar sem við fáum hvítbók þar sem boðaður er samráðsvettvangur og umræða um ákveðin mál, en allar stærstu ákvarðanir eru teknar utan þeirrar bókar, t.d. mál sem varða til dæmis 25 ára regluna, að tala um ungmennaskóla og að annað eigi að fara í fullorðinsfræðslu og símenntun. Við fáum stór stefnumál um landbúnaðarháskólana o.s.frv. - við getum auðvitað krafist funda með látum og djöfulgangi 

Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána, nr. 35/2014, frádráttarliðir. Nefndarálitið er að finna á þskj. 351 og ég vísa til þess þar sem ég mun ekki fara yfir skjalið frá orði til orðs heldur rekja helstu efnisatriðin. Málið var lagt fram á Alþingi 9. október og var rætt á þinginu 14. október. Efnahags- og viðskiptanefnd tók málið til umfjöllunar og fjallaði um það á þremur fundum. Á fund nefndarinnar komu tíu gestir og fjórar umsagnir bárust. Ég vil þakka gestum nefndarinnar fyrir framlag þeirra til málsins. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 8. gr. laganna um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána þar sem kveðið er á um þá liði sem draga skal frá leiðréttingarfjárhæð samkvæmt 7. gr. laganna. Tilgangur frumvarpsins er að skýra nánar efni 8. gr. og tryggja samræmi í verklagi við frádrátt frá leiðréttingarfjárhæðinni. Meginástæða þess að frumvarpið er lagt fram er að mögulega virðist hægt að halda því fram að úrræði sem einstaklingar hafa notið og eru sambærileg þeim úrræðum sem tilgreind eru í b- og c-lið 1. mgr. 8. gr. laganna falli ekki undir ákvæði greinarinnar og þau sé því ekki heimilt að draga frá leiðréttingarfjárhæð 7. gr. Ástæða þessa er að dæmi eru um að fjármálastofnanir hafi beitt úrræðum sem í eðli sínu falla undir ákvæði samkomulags um sértæka skuldaaðlögun, frá 31. október 2009, og samkomulags lánveitenda á íbúðalánamarkaði um verklagsreglur í þágu yfirveðsettra heimila, frá 15. janúar 2011, en geta lagalega talist falla utan þeirra. Að óbreyttu kann að verða umdeilanlegt hvort þeir sem notið hafa slíkra úrræða séu undanþegnir frádrætti samkvæmt 8. gr. laganna og eigi því rétt á óskertri leiðréttingarfjárhæð þrátt fyrir að staða þeirra sé í raun sambærileg stöðu þeirra sem nutu úrræða sem ótvírætt eru skilgreind í 8. gr. laganna. Að mati meiri hlutans felur frumvarpið í sér eðlilega og skynsamlega tillögu um lagfæringu á löggjöf. Með frumvarpinu er stefnt að því að komið verði í veg fyrir að þeir sem eiga rétt á leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána verði meðhöndlaðir á mismunandi hátt þrátt fyrir að hafa notið úrræða sem í raun eru sambærileg. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Frosti Sigurjónsson, formaður og framsögumaður, Willum Þór Þórsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Pétur H. Blöndal, Oddgeir Ágúst Ottesen og Brynjar Níelsson.

Hæstv. forseti. Við ræddum þetta mál nokkuð mikið í 1. umr. áður en það fór til nefndar. Mig langar að spyrja hv. þingmann og formann nefndarinnar, Frosta Sigurjónsson, að því hvort hann telji að með þessari afgreiðslu sé fulls jafnræðis gætt gagnvart þeim sem urðu fyrir forsendubresti og urðu fyrir áföllum vegna verðtryggingar húsnæðislána, og um leið hvort hann telji að með þessu sé fullrar sanngirni gætt gagnvart þeim sem lentu í þeim áföllum. Mig langar líka að ítreka það sem ég spurði um á þeim tíma. Ég geri mér grein fyrir að það kemur fram í minnihlutaáliti á eftir. Lágu fyrir þær upplýsingar sem Hagstofan hefur verið að safna við afgreiðslu þessa máls, þ.e. hvernig þetta skiptist á einstaka lánahópa o.s.frv.? Annað sem ég spurði líka um þá og veit að hv. þm. var hér í salnum þegar það var og tók þátt í umræðunni: Var rætt um aðra hópa eins og búseturéttarhafa, hvernig verðbólguskotið á þeim tíma lék þann hóp og hvort það væri réttlátt og sanngjarnt að sá hópur yrði út undan hvað þetta mál varðaði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Verður fulls jafnræðis gætt? Er búið að lagfæra lögin núna þannig að fulls jafnræðis eða fullrar sanngirni verði gætt? Fá allir sem hafa orðið fyrir tjóni af völdum hrunsins sitt bætt? Þetta er mjög stór spurning og ég treysti mér ekki til að fullyrða að svo sé. Hins vegar verður þess gætt með þessari lagfæringu á lögunum að meira jafnræðis verði gætt, a.m.k. þannig að þeir sem eru í svipaðri stöðu fái ekki mjög ólíka úrlausn mála sinna. Það er það sem að er stefnt. Hvað varðar hinar spurningarnar um frumvarpið og þær umræður sem áttu sér stað á síðasta þingi þegar málið var í heild sinni til umræðu þá er það annað mál. Nefndinni var núna falið það verkefni að fjalla um þessa breytingu og lagfæra lögin eins og þau lágu fyrir, en ekki að víkka út eða fjalla um málefni sem vissulega var fjallað mjög mikið um á sínum tíma. Núna er frekar verið að fjalla um hvernig hægt sé að sjá til þess að þau ákvæði og markmið sem eru í lögunum nái betur fram að ganga án þess að auka á ósanngirni eða mismunun.

Hæstv. forseti. Ég heyri að hv. þingmaður bendir á að ákveðið hafi verið að taka einungis fyrir mjög afmarkaða þætti. Þetta er leiðrétting á lögum. Ég hefði talið eðlilegt að menn tækju þá allt og skoðuðu, hafandi farið í gegnum þessar umsóknir allar, hvernig þetta kæmi út fyrir einstaka hópa. Ég skil svar hv. þingmanns þannig að jafnræðis og sanngirni sé nú ekki að fullu gætt. Það er heiðarlegt að viðurkenna það. Svarið kom ekki varðandi Hagstofuna eða búseturéttarfélögin nema ekki hafi verið ástæða fyrir nefndina að taka það upp. Það er annað sem mig langar aðeins að ræða og spyrja hvernig hafi komið inn í þessa umræðu. Ég heimsótti Þjóðskrá í morgun og skoðaði hækkun á fasteignamati. Ef fjölbýli á höfuðborgarsvæðinu er skoðað þá er gríðarleg hækkun á raunmati þessara sömu eigna. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvernig samspilið sé þarna á milli. Við töluðum um breytingu og forsendubrest á höfuðstól eignanna, þ.e. að lánin hækkuðu og menn töpuðu eignarhlut sínum í húsunum. Nú er sá eignarhlutur að myndast allmyndarlega þessi missirin. Hvernig er þetta tvennt metið saman út frá þeim hugmyndum að það eigi að leiðrétta einhvern forsendubrest? Maður spyr sig næstum því upphátt: Er forsendubrestur að fasteignamat á höfuðborgarsvæðinu hækki um svipaða upphæð, 18–20%, á mjög skömmum tíma þessi missirin?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar. Hv. þingmaður veltir fyrir sér hvort það hafi verið tilefni, fyrst búið var að opna lögin, að taka öll lögin til endurskoðunar. Það sjónarmið kom vissulega fram í nefndinni, að það hefði oft verið gert á þingi þegar lög væru opnuð þá væru þau skoðuð vítt og breitt. Ég kynnti mér hvort það væri eðlileg og góð regla. Það mundi til dæmis þýða að ef við værum að breyta einhverju litlu atriði í skattalögum þá þyrftum við að velta fyrir okkur öllum skattalögunum í leiðinni. Þá yrði lítið úr verki í þinginu og erfitt um vik í nefndinni að koma þeim málum í gegn og leggja mat á þau atriði sem mikilvægast er að ljúka við. Það var því ekki gert. Hins vegar var ákveðið að nefndin mundi taka til skoðunar framkvæmdina í heild sinni. Áhugi var á því hjá öllum nefndarmönnum að fá ráðuneytisfólk til þess að kynna framkvæmdina sjálfa svo að nefndin gæti haft eftirlit með því og spurt spurninga út fyrir þetta efni og almennt um framkvæmdina. Varðandi fasteignamatið og hækkun þess á höfuðborgarsvæðinu þá hefur það vissulega hækkað mjög mismunandi eftir svæðum innan Stór-Reykjavíkursvæðisins. Þá kemur upp spurning sem byggir á miklum misskilningi því að þetta er almenn aðgerð. Þetta er svipað og að lenda í tjóni. Segjum að allir bílarnir í hverfinu hafi skemmst - átti þá fólkið sem vann í happdrætti eða var heppið af öðrum ástæðum ekki að fá tjónið bætt frá tryggingafélaginu? Þetta er sjónarmiðið. Í þessum lögum og í þessari aðferðafræði er ekki verið að flækja málið með því að sniðganga þá sem höfðu verði svo heppnir að eignir þeirra hækkuðu, enda erfitt að mæla það, 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Frosta Sigurjónssyni, formanni nefndarinnar og framsögumanni meiri hlutans, um að hér er um að ræða afmarkaða breytingu á lögunum um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána, niðurfellingunni miklu. Þessi afmarkaða breyting hefði hins vegar átt að kalla á endurmat á ágöllum þessarar aðgerðar í heild, árangrinum af henni, sérstaklega í ljósi þess að nærri hálft ár er liðið frá því að lögin voru samþykkt og ekkert hefur verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar til að bæta úr augljósum ágöllum á málinu, t.d. með því að mæta þeim sem voru sérstaklega undanskildir áhrifum leiðréttingarinnar samkvæmt ákvæðum laganna sjálfra. Ekki hefur heldur verið gerður reki að því að leggja fyrir okkur boðlega greiningu á því hver vandinn er í raun þrátt fyrir að hér hafi fyrir meira en ári verið samþykktar fordæmalausar heimildir Hagstofunnar til að safna upplýsingum um fjárhagsstöðu heimila í því skyni að hægt væri að leggja mat á þann vanda sem við er að glíma. Í frumvarpinu felst í sem allra stystu máli að víkka út þær heimildir sem í lögunum eru til þess að draga frá niðurfellingunni þær aðgerðir sem þegar hefur verið gripið til í tíð fyrri ríkisstjórnar og hafa skilað árangri til lækkunar skulda heimilanna. Ég gagnrýndi mjög þær heimildir á liðnu vori vegna þess að það er engin hugsun í því af hálfu stjórnarmeirihlutans að undanskilja jafn ólíka hluti og sértæka skuldaaðlögun, sem er ígildi greiðsluaðlögunar þar sem tekið er tillit til greiðslugetu hvers einstaklings, hann þarf að losa sig við allar eignir sem hann hefur ekki ráð á, og svo 110%-leiðina sem var almenn aðgerð til þess að lækka skuldastöðu niður að verðmæti fasteignar. Fyrri aðgerðin er háð greiðslugetu og er þess vegna í eðli sínu félagsleg en sú seinni er hreinsunaraðgerð sem er bankalegri í eðli sínu og miðar að því að færa skuldsetningu að verðmæti eignar. Þetta eru fullkomlega ósambærilegar aðgerðir. Önnur er félagslegt úrræði, hin almenn aðgerð. Það eru engin efnisrök fyrir að leggja fyrirgreiðslu á þessum ólíku forsendum að jöfnu. Það kaus ríkisstjórnin samt að gera en girti ekki fyrir alls konar skilgreiningarvanda í því efni. Hinn augljósi skilgreiningarvandi sem ríkisstjórnin er núna komin í vandræði með er sú staðreynd að 110%-leiðinni var beitt af ákveðnum fjármálafyrirtækjum með almennum hætti áður en samkomulag var undirritað milli stjórnvalda og fjármálafyrirtækjanna um almenna beitingu hennar og að óbreyttum lögum hefði það fólk sem fékk 110% niðurfellingu snemma á árinu 2010 fengið fulla niðurfellingu en fólk sem fékk afgreiðslu eftir undirritun samkomulagsins 3. desember hefði fengið hana skerta. Það er þessi mismunun sem ætlunin er að girða fyrir. Til þess er fetað út í enn meiri skilgreiningarvanda. Búin er til ný skilgreining sem heitir „almenn lækkun eða niðurfelling fasteignaveðkrafna“. Það er ekki útskýrt sérstaklega í textanum hvað felst í „almennri“. Í umræðum fyrir nefndinni kom fram að litið væri svo á af hálfu fjármálaráðuneytisins að í „almennri“ fælist að viðkomandi banki hefði auglýst úrræðin og þau hefðu þá síðar orðið efni samkomulags milli ríkisvalds og fjármálafyrirtækja. En margar aðrar lánastofnanir beittu á sama tíma svipuðum aðgerðum án þess að þær yrðu síðar kallaðar einhverju sérstöku nafni og gerðar að samkomulagsatriði milli stjórnvalda og einstakra lánafyrirtækja. Þess eru mýmörg dæmi að allt árið 2010, og 2009, hafi verið gripið til aðgerða í bankakerfinu varðandi skuldavanda einstaklinga eða ofveðsetningu, ýmist með tilliti til greiðslugetu eða án. Niðurstaðan af þessu bixi stjórnvalda öllu saman er sú að þeir sem fengu almennar lausnir sem almennt voru boðnar öllum og auglýstar munu ekki njóta leiðréttingar til fulls en þeir sem fengu skuldirnar sínar lækkaðar vegna þess að þeir þekktu bankastjórann, áttu miklar eignir, áttu góða viðskiptasögu við bankann eða voru af einhverjum öðrum ástæðum í sterkari samningsstöðu geta fengið fulla niðurfellingu. Venjulega fólkið sem fór venjulegu leiðirnar sem almennt voru í boði verður skert. Hinir sem höfðu sérstaka aðstöðu til þess að semja um sín mál og gátu samið um sérkjör munu fá fulla niðurfellingu í boði ríkisins. Þannig er ósanngirninni í þessu máli viðhaldið og hún aukin um allan helming. Það verður þá fullkomlega mögulegt að fólk í fullkomlega sambærilegri stöðu fái gjörólík úrræði. Tökum sem dæmi fólk með yfirveðsett raðhús sem býr hlið við hlið. Annar aðilinn var svo óheppinn að vera í viðskiptum við Arion banka, fór þangað og fékk 110%-leiðina eins og hún var auglýst af hálfu Arion banka snemma á árinu 2010, löngu áður en samkomulag var undirritað milli lánastofnana og ríkisvaldsins. Maðurinn við hliðina var í einhverjum sparisjóði eða öðrum banka og samdi þar um svipaðar lausnir. Það var samið um svipaðar lausnir í öðrum fjármálafyrirtækjum. Þetta voru lausnir sem bankamenn töldu auðvelt og einfalt að framkvæma, réttmætar, til þess fallnar að bæta eignasafn bankans og auðvelt að rökstyðja fyrir eftirlitsaðilum. Það var líka þess vegna sem á endanum var samið um almenna beitingu 110%-leiðarinnar. Hún var einföld leið til að lækka skuldastöðu með bankalega framkvæmanlegum aðgerðum án þess að ríkið þyrfti að kosta þar til peningum en þannig að kröfuhafar þyrftu þá að verða fyrir tjóni og skrifa niður eignir. Sú staðreynd sem varð ljós við samþykkt laganna í vor var að í þessu máli eru brotnar nokkurn veginn allar meginreglur laga um jafnræði, sanngirni, fyrirsjáanleika og lögmætar væntingar. Þessi aðgerð tekur einn tiltekinn hóp og eykur jafnræði meðal hans en viðheldur ójafnræðinu milli þessa hóps og allra annarra í sambærilegri stöðu. Að því leyti er þetta ekki jafnræðisaðgerð. Eftir stendur síðan að á aðgerðinni stóru eru margháttaðir gallar og hafa komið fram. Sumir voru greindir hér og ræddir fyrir samþykkt laganna í vor. Ég nefni bara þá staðreynd að fólk sem er ekki vildarvinir ríkisstjórnarinnar og er svo ógæfusamt að búa í búseturéttaríbúðum - og þessi ríkisstjórn hefur einhverra hluta vegna allt á hornum sér gagnvart slíku fólki - er sérstaklega með undanþáguákvæði og sérákvæði í lögunum undanskilið áhrifum leiðréttingarinnar jafnvel þó að það fólk greiði af sérgreindum íbúðalánum, beri allan verðtryggðan forsendubrest eins og þeir sem búa í eigin húsnæði og fái meira að segja greiddar vaxtabætur frá sömu ríkisstjórn vegna afborgana af þessum lánum. Með sérstöku ákvæði er þess líka gætt að fólk í leiguhúsnæði fái ekki að neinu leyti notið leiðréttingarinnar, aftur vegna þess væntanlega að fólk sem býr í leiguhúsnæði er ekki vinir þessarar ríkisstjórnar. Henni finnst eðlilegt að beita ríkisvaldinu sérstaklega til að hlunnfara það fólk um úrlausn sem annað fólk fær og á rétt á. Það þýðir ekkert að fussa yfir þessum staðreyndum. Menn leggja raunverulega lykkju á leið sína til að brjóta jafnræðissjónarmið, koma í veg fyrir að allir lántakendur í sömu stöðu njóti sömu úrlausnar og passa að undanskilja suma lántakendur til þess væntanlega að fólkið sem þar býr, hinir óæðri borgarar, fái ekki notið úrlausnar með sama hætti og þeir sem ríkisstjórnin vill sérstaklega hygla. Gott og vel, við þessu var varað í vor. Þá var viðkvæðið frá stjórnarmeirihlutanum að það kæmu sérstakar úrlausnir fyrir fólk í búseturéttaríbúðum og leigufélög. Þær áttu að koma í haust. Nú er komið haust. Það sem meira er, það er byrjað að snjóa. Það er kominn vetur. Og enn bólar ekki á einni einustu úrlausn hvað varðar fólk í leiguhúsnæði eða búseturéttaríbúðum. Hálft ár er liðið hjá þessari verklausu ríkisstjórn og ekkert liggur eftir um efndir á fyrirheitunum frá því í vor um að komið yrði með sérstakar aðgerðir í haust til að mæta því fólki sem á búseturétt og er af einhverjum óskiljanlegum ástæðum undanskilið áhrifum niðurfellingarinnar eða aðgerðir vegna leigufélaganna sem líka eru undanskilin með sérstöku lagaákvæði. Ég fer yfir þetta aftur. Meginregla stjórnarskrár, stjórnskipunarréttar og stjórnsýsluréttar í landinu er jafnræði fyrir lögum. Það er sett sérstakt ákvæði til að undanþiggja ákveðna tegund fólks áhrifum þessarar peningagjafar úr ríkissjóði. Fyrir því hafa engin haldbær rök verið færð. Fólk sem á búseturétt ber nákvæmlega sambærilegan kostnað af verðtryggðum lánum og fólk í eigin húsnæði. Það eru engin efnisrök að horfa á eignaformið sjálft. Fólk í verðtryggðri leigu hjá lokuðum leigufélögum, t.d. Öryrkjabandalaginu eða Félagsbústöðum, mundi strax njóta lægri leigu ef verðtryggðar lánaskuldbindingar þessara félaga yrðu lækkaðar. Þá eru ótaldir aðrir hópar sem voru ekki látnir njóta leiðréttingarinnar. Ég nefni sérstaklega þann hóp sem var með gild erlend lán. Fjöldamörg erlend lán hafa verið dæmd ólögmæt en þúsundir lána hafa verið dæmdar löglegar. Það fólk hefði þar af leiðandi setið uppi með sín erlendu lán ef ekki hefði verið fyrir ákvæði laga nr. 151/2010, sem oft eru við mig kennd, sem umbreyttu þessum lánum fyrir fólk yfir í verðtryggð lán þannig að fólk losnaði að minnsta kosti úr spennitreyju gengistryggingarinnar. En það fólk býr við umgjörð verðtryggðs láns, það er búið að umbreyta láni sem það tók ekki sem verðtryggt lán yfir í verðtryggt lán. Ég hefði þá haldið að út frá öllum jafnræðissjónarmiðum og sanngirnissjónarmiðum væri eðlilegt að fella þetta fólk líka undir það að geta notið réttar til leiðréttingar. Enn er þó ekkert gert til að bæta úr þessum ágalla. Virðulegi forseti. Það er líka alveg sérstakt rannsóknarefni hvers vegna í ósköpunum ríkisstjórnin þegir í hel rannsókn Hagstofunnar á skuldastöðu heimilanna. Hvað er þar að finna sem má ekki koma fyrir almenningssjónir? Hvers vegna er ekki upplýst um niðurstöður af rannsókn Hagstofunnar á skuldastöðu heimilanna? Er það vegna þess að forsendubresturinn er horfinn eins og ýmsar hagtölur benda til, eins og niðurstaða Seðlabankans um daginn benti til, að eignaaukning í húsnæði sé mun meiri en sem nemur verðfallinu hjá langflestum? Er það vegna þess að við blasir sú staðreynd að þessi aðgerð muni að yfirgnæfandi leyti nýtast þeim sem ekki þekkja skuldavandann nema af afspurn en muni hins vegar skilja þá áfram eftir í alvarlegum skuldavanda sem eru nú þegar í honum? Hafi menn efast um að fólk sem nú er í kviksyndi skuldavanda verði þar áfram eftir aðgerðir þessarar ríkisstjórnar dugar bara að sjá hvernig efndirnar hafa verið á skýrum fyrirheitum um úrlausn fyrir leigjendur og búseturéttarhafa. Þær eru engar. Hvað halda menn þá að muni koma til úrlausnar fyrir þá sem verða í skuldavanda þegar búið er að eyða 80 milljörðunum í þá sem ríkisstjórnin hefur flokkað sem sérútvalda sauði sem fá að njóta heimsendingar á peningum? Það verður auðvitað ekkert aflögu fyrir þá sem áfram verða í skuldavanda eftir þessa aðgerð. Það er mjög undarlegt að svo rík áhersla skuli vera lögð á það að keyra þessa breytingu í gegn á ofurhraða til að hægt sé að birta fólki niðurstöðu leiðréttingarinnar löngu áður en niðurstöður liggja fyrir úr greiningu Hagstofunnar. Má ég rifja upp með þingheimi hvernig hæstv. forsætisráðherra talaði um þær fordæmalausu rannsóknarheimildir sem við samþykktum hér að veita Hagstofunni í fyrrahaust? Til hvers? Jú, til að hægt væri að leggja mat á forsendubrestinn, til að tryggja að vel yrði farið með almannafé í leiðréttingunni og til að tryggja að aðstoðin nýttist þeim sem raunverulega væru í vanda. Af hverju voru gerðar út þessa rannsóknarherdeildir Hagstofunnar með fordæmalausar heimildir til að rannsaka fjárhagsmálefni fólks ef þessi ríkisstjórn ætlar ekkert að gera með þær niðurstöður? Nú væri þvert á móti ástæða til að staldra við í ljósi nýrra hagtalna, í ljósi þess að væntanlega er hægt að fá upplýsingar frá Hagstofunni vegna þess að hún hefur nú haft ár til að safna gögnum og vegna þess, eins og kom fram í nefndinni, að það er ekki búið að semja við fjármálafyrirtækin og lífeyrissjóðina um greiðslur inn á lánin. Það er svolítið sérstakt að byrja á að opna gluggann gagnvart almenningi, lofa fólki gulli og grænum skógum, en vera ekki búinn að útfæra hvernig eigi að koma peningunum til skila með lögmætum hætti til þeirra sem eiga að fá greiðslur inn á lánin. Hví segi ég: Með lögmætum hætti? Jú, vegna þess að komið hefur fram í umræðunni í nefndinni að Eftirlitsstofnun EFTA fylgist náið með framkvæmdinni vegna þess að það er bullandi hætta á að í þessari millifærslu felist ólögmætur ríkisstyrkur til banka. Mjög margt bendir til að það verði þannig þegar öllu er á botninn hvolft. Í minnihlutaálitinu nefni ég þrjú dæmi, í fyrsta lagi þá staðreynd að í 1. mgr. 11. gr. laganna er beinlínis gert ráð fyrir því að leiðréttingarfjárhæð verði fyrst af öllu varið til að greiða inn á kröfur sem hafa glatað veðtryggingu. Hvað er það? Jú, það er það sem eftir stendur þegar húsið manns hefur verið selt á nauðungarsölu. Setjum sem svo að ég eigi íbúð, hún hafi selst á 16 milljónir, lánið er 20 og eftir standa 4 milljónir. Þær 4 milljónir eru sem sagt krafa sem glatað hefur veðtryggingu. Hún er í dag einskis virði vegna þess að við settum blessunarlega á síðasta kjörtímabili lög um greiðsluaðlögun sem gerir fólki kleift að losna undan ósanngjörnum skuldum, öfugt við það sem gerðist hjá kyrrstöðuríkisstjórn þessara flokka í fortíðinni. Þar fyrir utan styttum við fyrningartíma í gjaldþrotum niður í tvö ár. Krafa af þessum toga sem ekki er veð fyrir er verðlaus í samfélagi dagsins í dag vegna þess að fólki er í lófa lagið að fara í greiðsluaðlögun og losna við hana, fá hana færða niður að því sem það ræður við að borga. En hvað gerist þá? Birtist ekki björgunarherdeild bankakerfisins í formi þessarar ríkisstjórnar og lofar bönkum með lögum að borga upp þessa kröfu sem er orðin verðlaus! Fyrst af öllu á að borga upp verðlausa kröfu. Hvað er það annað en ríkisstyrkur? Bankagjöf. Ég á erfitt með að sjá annað en að sú greiðsla ein og sér feli í sér gjöf og gjafagerning til bankanna. Í annan stað sömdum við á síðasta kjörtímabili við banka og lífeyrissjóði um að þola það að afborganir af íbúðalánum yrðu lækkaðar og þær fluttar til í tíma. Fólki bauðst að nýta sér greiðslujöfnunarvísitölu. Sumir afþökkuðu að fá afborganir sínar lækkaðar með henni, en meiri hluti þjóðarinnar naut hennar. Afborganirnar lækkuðu næstum því um 20% þegar lækkunin var sem mest, en peningarnir fóru þá inn á sérstakan jöfnunarreikning. Kerfið virkaði þannig að þegar atvinnuástand batnaði og kaupmáttur ykist yrði byrjað að borga af þessum jöfnunarreikningi. Það er ekki enn komið að því. Í því samkomulagi sem bankarnir öxluðu og skrifuðu undir fólst líka að þeir féllust á að það sem safnaðist þarna upp og yrði ekki greitt á þremur árum eftir upprunalegan lánstíma yrði afskrifað ríkinu að kostnaðarlausu. Þeir skrifuðu upp á að þurfa að tapa þessum peningum undir ákveðnum kringumstæðum. Vissulega þarf efnahagsástand þá að vera lengi dapurlegt til að á það reyni en þeir skrifuðu upp á það. Birtist þá aftur bankabjörgunarherdeildin mikla, ríkisstjórnin, og ákvað að fylla vasa bankanna af peningum sem þeir voru sjálfir búnir að samþykkja að fá ekki fyrr en eftir langan tíma og jafnvel tapa. Það var enn önnur flýtigreiðsla á hálftöpuðu fé eða í það minnsta frestuðu fé. Hvernig á þá að meta þessa fyrirgreiðslu, þessa greiðvikni ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar við bankakerfið? Hvar eru mörk ólögmæts ríkisstuðnings og eðlilegs endurgjalds í þessu dæmi? Ég spyr og ég held að mjög margir muni eiga erfitt með að sjá nauðsynina í að borga annars vegar tapaðar kröfur og hins vegar kröfur sem menn hafa fallist á að fá ekki greiddar fyrr en eftir dúk og disk og jafnvel tapa. Það eru ekki eðlileg viðskipti og króna á móti krónu er ekki raunverð í þeim viðskiptum. Virðulegi forseti. Þriðja dæmið sem ég tek í minnihlutaálitinu af flækjustiginu í verðlagningu á þessum uppgreiðslum er þegar lífeyrissjóðir fá greidda peninga vegna þess að ríkisstjórnin ákvað að miða þessa úrlausn ekki við þá sem eru í raunverulegum skuldavanda heldur láta alla, jafnvel þótt þeir væru með lítil lán á húseignum sínum og hefðu hagnast verulega á fasteignakaupum, njóta lækkunarinnar. Þá blasir við að lífeyrissjóðir munu í ýmsum tilvikum missa mjög verðmæta skuldara og verðmætar eignir sem eru lán í fullum skilum á 1. veðrétti, kannski 10–20% veðsetningarhlutfall á öruggum eignum, og ríkið mun koma og lækka þessar skuldir eða greiða þær upp. Ég ætla að taka dæmi sem ég tók hér í vor af manninum sem gaf sig fram við mig í sundlauginni. Hann keypti sér hús á Seltjarnarnesi árið 1997 fyrir 14 milljónir og tók lífeyrissjóðslán. Jafnvel þótt hann hefði ekkert borgað af láninu allan þennan tíma stæði það ekki hærra en í 25 millj. kr. Húsið stendur í 75. Það er allt hið skelfilega tjón sem hann hefur orðið fyrir af misgenginu. Hann hefur grætt gríðarlega á hækkun fasteignaverðs og er ósköp ánægður með það en skilur í sjálfu sér ekkert hvaða forsendubrestur það er sem framsóknarmenn og sjálfstæðismenn vilja ólmir bæta honum. Lífeyrissjóðurinn sem lánaði honum hefur engan hag af því að fá þennan pening greiddan upp. Ef hann á að þurfa að þola það að fá hann greiddan þarf hann væntanlega að fá greitt álag ef eitthvert vit á að vera í galskapnum. Það verður þrautin þyngri að finna formúlu fyrir þessu greiðslumunstri öllu saman sem stenst eðlileg viðmið um áhættu í bankaviðskiptum, eðlileg viðmið um endurgjald fyrir þá endalausu greiðviknistúra sem þessi ríkisstjórn tekur í þágu bankakerfisins. Virðulegi forseti. Ég fagna því að við í efnahags- og viðskiptanefnd munum á næstunni fara nákvæmlega yfir framkvæmd þessarar niðurfellingar, hvar hún stendur og hvernig hún gengur. Ég mun þar ganga ríkt eftir því að fá loksins einhver svör frá hinum verklausu ráðherrum um hvað á nákvæmlega að gera fyrir leigufélög til að lækka skuldastöðu þeirra með sama hætti og þeir njóta núna sem fá sína skuldastöðu lækkaða vegna þess að þeir eiga sitt eigið húsnæði og eru með verðtryggð lán á því. Ég mun líka ganga eftir því að fá svör um hvað eigi að gera fyrir búseturéttarhafa sem eru í algjörlega sambærilegri stöðu við þá sem búa í eigin húsnæði. Það verður líka mjög mikilvægt að fá skýrt fram hjá Hagstofunni hvernig myndin um misskiptinguna, sem þessi aðgerð hefur í för með sér, lítur nákvæmlega út. Eitt er ljóst, hún gagnast ekki þeim sem eru í mestum skuldavanda. Fénu sem aflað er á forsendum þess að verið sé að leysa úr skuldavanda verður varið í óskyld verkefni, sem er í sjálfu sér almenn peningadreifing úr ríkissjóði, og eftir stendur skuldavandinn óleystur. Ég minni að lokum á það sem ég rakti í upphafi. Þessi lagabreyting eyðir ekki þeirri staðreynd að þegar kemur að frádrætti frá niðurfellingunni vegna aðgerða á síðasta kjörtímabili af hálfu fjármálakerfisins er jafnræði ekki tryggt. Þeir sem fengu sérstaka úrlausn í fjármálakerfinu munu njóta hennar til fulls og fá fulla niðurfellingu á kostnað ríkissjóðs. Það er eftir sem áður hin bitra staðreynd og hélt ég þó ekki að hægt væri að auka á ójafnræðið og óréttlætið sem í þessari aðgerð felst.

Herra forseti. Þetta litla frumvarp, sem kom inn á þing á dögunum og var kynnt af hálfu hæstv. ráðherra sem afar tæknileg lagfæring á lögum um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána frá því í maí sl., hefur að sjálfsögðu gefið tilefni til að fara yfir það hvar þessi framkvæmd öll er á vegi stödd. Nú er hvorki staður né tími til að rifja upp allan málflutning í þessu máli á liðnu vori. Afstaða liggur fyrir í ítarlegum nefndarálitum. Efnahags- og viðskiptanefnd sem hafði málið til umfjöllunar klofnaði í óvenju marga parta. Fjögur eða fimm nefndarálit liggja fyrir, þar á meðal hið gagnmerka nefndarálit 4. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Péturs H. Blöndals, sem stútaði þessari aðgerð, á mannamáli sagt, eða hefði a.m.k. átt að gera það gagnvart öllum sem eru á eitthvað svipaðri bylgjulengd og hann. Það er kostulegt að sjá ýmsa flokksfélaga hans ætla engu að síður að veita þessu áfram brautargengi. Í umfjöllun í vor voru ýmsir ágallar þessarar aðgerðar dregnir fram. Það liggur fyrir og má vísa til þess sem þegar hefur verið rætt hér að miklar fjármunir renna úr ríkissjóði á næstu fjórum árum og að hluta til til fólks sem er í engum einustu vandræðum með að ráða við skuldbindingar sínar, er sumt verulega tekjuhátt, verulega eignamikið og hefur ekki sætt neinum forsendubresti miðað við allar helstu nálganir á því að skilgreina hann. Þeir sem tóku lán sem um ræðir fyrir löngu síðan nutu á löngu árabili hagstæðrar þróunar þegar neysluverðsvísitala hækkaði minna en launavísitala eða fasteignaverð og má því segja að þeir hafi búið við jákvæðan forsendubrest árum saman, sem ætti þá að koma til frádráttar frá hinum neikvæða að því marki sem menn fallast á að hann hafi beinlínis orðið í slíkum tilvikum á árunum 2008 og 2009. Þetta liggur nokkuð ljóst fyrir og var dregið fram í gögnum í fyrra. Því hefur ekki verið mótmælt, herra forseti, og engin ný gögn reidd fram af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ég tek undir með hv. þm. Árna Páli Árnasyni: Hvar eru gögnin frá Hagstofunni sem átti að rjúka í að afla með nokkrum tilkostnaði til að undirbyggja betur þessa aðgerð og tryggja að hægt væri að fylgjast með því hvernig hún kæmi út? Það bólar ekkert á þeim. Við höfum hins vegar nýleg gögn frá Seðlabankanum sem sýna ánægjulega að eignastaða heimilanna á Íslandi hefur haldið áfram að batna jafnt og þétt og hefur gert það núna þrjú ár í röð, að ég hygg. Það ótrúlega er að líklegasti hópurinn til að fá mest út úr þessari aðgerð, jafnvel fullar 4 milljónir í niðurfellingu, er einmitt fólk sem er iðulega tekjuhátt, á stórar eignir, er þar af leiðandi með nægilega hátt verðtryggt lán á þeirri eign til að mynda stofn til fullrar niðurfærslu og hefur ekki notið neinna greiðslna sem koma til frádráttar. Það datt út úr 110%-leiðinni, það fór að sjálfsögðu ekki í sértæka skuldaaðlögun og væntanlega ekki í greiðslujöfnun af því að það var ekki í neinum vandræðum og hefur ekki verið allan tímann, fékk jafnvel ekki sérstöku vaxtaniðurgreiðsluna sem að vísu var mjög almenn en á henni var þó þak við tiltölulega há eignamörk þannig að hún skertist hjá fólki með tiltölulega há eignamörk í skuldlausri eða hreinni eign. Það liggur í eðli þessa máls, þegar lögin eru lesin rétt í gegn og menn rekja sig í réttri tímalínu í gegnum aðgerðina, að eiginlega eini hópurinn sem er líklegur til að fá fulla niðurfærslu er þessi geysilega vel setti hópur, sem var jafnvel svo efnaður að hann fékk ekki sérstöku vaxtaniðurgreiðsluna en á núna að fá fulla niðurfærslu eða getur fengið það. Svo öfugsnúið er þetta mál. Á sama tíma hefur núverandi ríkisstjórn dregið umtalsvert úr þeim almenna tekjutengda stuðningi sem hefur verið megintæki stjórnvalda undanfarna áratugi við að aðstoða tekjulágt fólk í eigin húsnæðisöflun, fólk sem er að reyna að eignast húsnæði en er með tiltölulega lágar tekjur. Það eru vaxtabæturnar. Þær verða núna minni en nokkru sinni að raungildi síðan líklega í kringum aldamótin síðustu. Almennar vaxtabætur verða undir 8 milljörðum, ef ég man rétt, en þær voru milli 18 og 19 milljarðar á árinu 2011, sem gera vel yfir 20 milljarða á núgildandi verðlagi. Það er því rétt út með annarri hendinni til tiltekinna hópa og þar á meðal þeirra, eins og ég hef farið yfir, sem eru vel settir, eignamiklir og jafnvel tekjuháir, en tekið með hinni frá þeim sem væntanlega eru áfram í mestri þörf fyrir stuðning, tekjulægri fjölskyldum í landinu sem eru þó að berjast við að eignast eigið húsnæði, svo ekki sé talað um þá sem eru á leigumarkaðnum, sem eru algerlega skildir eftir í þessum efnum - það er annar meginágalli þessa máls. Ég býð einhverjum stjórnarliða hingað upp í ræðustólinn að útskýra það fyrir okkur af hverju forsendubrestur leigjenda, sem hafa farið í gegnum öll þessi erfiðu ár, er ekki tekinn með í dæmið. Hver treystir sér nú best til þess af hálfu stjórnarliða, aðstandenda þessa máls? Til dæmis hæstv. félagsmálaráðherra? Stærstur hluti leigjenda hefur borið fulla verðbætta leigu og tók á sig verðbólguhækkunina, verðbólgukúfinn, með nákvæmlega sama hætti og þeir sem voru með verðtryggð lán, en á ekki að fá neina úrlausn samkvæmt þessu og hefur í raun ekki fengið. Það má alveg viðurkenna að staða leigjenda í þessum efnum hefur allt of mikið mætt afgangi. Þar er þó hópur sem hefur að vísu notið vaxtabóta, þ.e. þeir sem eru í búseturéttarúrræðum, af þeirri einföldu ástæðu að þeir borga af tilteknum lánum og eru eigendur að íbúðum sínum í tilteknu fyrirkomulagi og hafa verið meðhöndlaðir sem slíkir alltaf þangað til núna. Það er alveg nýtt í sögunni þegar kemur að þessari niðurfærslu höfuðstóls að búseturéttarhöfum, húsnæðissamvinnufélögunum og félagslegum leigufélögum skuli vera hent út. Þeir fá ekki sömu fyrirgreiðslu og aðrir. Ég efast um að það standist lög og væri auðvitað fróðlegt hvort verður látið á það reyna. Eins og þetta mál var lagt upp átti með einhverjum hætti að vera hægt að nálgast eða útkljá tilgreindan forsendubrest sem hefði orðið. Þannig var talað. Sumir töluðu eins og forsendubresturinn lægi algerlega fyrir, það þyrfti ekkert að ræða það meir, svona væri bara forsendubresturinn með ákveðnum greini og að hann ætti loksins að leiðrétta, sögðu menn. Sömu menn sögðu gjarnan að það hefði ekkert verið gert fyrir fólkið á síðasta kjörtímabili. Þegar áformin eru kynnt í kjölfar vinnu verkefnisstjórnar eða einhvers hóps í Hörpu með miklum tilþrifum í aðdraganda 1. desember sl. þá var enn verið að glíma við að skilgreina þennan forsendubrest, að hann væri hækkun verðtryggðra fasteignaveðlána umfram efri verðbólgumörk eða viðmið Seðlabankans og á ákveðnu tímabili. Svo kemur frumvarpið. Þá er sá botn dottinn úr málinu. Það er engin skilgreining lengur á einu eða neinu sem heitir forsendubrestur, hvað þá forsendubresturinn. Því var bara hent. Í staðinn er komin pólitísk niðurstaða um að ráðstafa 80 milljörðum - 4 sinnum 20 milljörðum - samtals í vaxtakostnað og niðurfærslu höfuðstóls á fjórum árum sem fer eftir stærð aðgerðarinnar. Hvernig líður mönnum með það? Er það ekki orðin dálítið skrýtin niðurstaða í máli sem var lagt upp á þeim forsendum að það hefði orðið algerlega skýr forsendubrestur sem ætti nú að laga? Menn gáfust einfaldlega upp við það, hentu því og niðurstaðan birtist svona. Hitt er svo annað mál, frú forseti, og þá kemur aftur að ákvörðun þessara aðgerða, að ég er þeirrar skoðunar að þessi forsendubrestur liggi tiltölulega skýrt fyrir, eins og ég tel eðlilegast að nálgast hann. Situr einhver hluti þeirra sem eru með verðtryggð fasteignaveðlán á íbúðarhúsnæði sínu til eigin nota og fullnægja þar af leiðandi skilyrðum til greiðslu vaxtabóta af þeim lánum enn þá uppi með eitthvert högg sem hefur ekki verið bætt og fyrri úrræði hafa ekki dugað til að jafna með sæmilega sanngjörnum hætti að fullu? Ég held að svarið sé já. Hver er sá hópur? Það liggur líka fyrir í aðalatriðum hverjir það eru og hefur í raun gert síðan haustið 2010. Það eru þeir sem höfðu nýlega tekið fullverðtryggð lán, t.d. miðað við fjárhæðarmörkin hjá Íbúðalánasjóði, og tekið þau það seint að þeir nutu aldrei einhvers tímabils þar sem þróunin var þeim hagstæð. Þeir tóku lánin rétt áður en allt snerist við og þróunin fór að ganga gegn þeim. Hvað kemur í ljós þegar þetta er skoðað og framreiknað? Við komumst að þeirri niðurstöðu í fjármálaráðuneytinu 2010 að það væru um það bil þeir sem tóku lánin frá og með árslokum 2004 og að innan þess hóps væru af eðlilegum ástæðum þeir verst settir sem keyptu sína fyrstu íbúð á tímum ört hækkandi fasteignaverðs og þegar það var um tíma komið langt fram úr endurreiknuðu stofnverði, eins og eðlilegt var að nálgast það á til dæmis of þöndum fasteignamarkaði höfuðborgarsvæðisins. Sá hópur átti enga eldri eign til að láta ganga upp í kaupin, sem hefði þá sætt sömu þróun. Þessi hópur er klárlega sá sem verst fór út úr þessu. Ég hef allan tímann sagt og vil endurtaka það hér þegar söngurinn kemur nú upp að afstaða manna til þessa máls ráðist af því hvort þeir vilji gera eitthvað fyrir fólk í erfiðleikum eða ekki, jafn merkilegur málflutningur og það nú er að bera slíkt upp á þingmenn yfirleitt, að við skulum þá halda áfram að aðstoða þennan hóp. Við vorum að því með hinum gríðarlega háu vaxtabótum á erfiðleikaárunum. Fólki var hjálpað við að ráða við afborganirnar og skuldirnar og það munaði auðvitað gríðarlega mikið um það fyrir tekjulágt fólk, einstæða foreldra o.fl. sem fengu mikinn stuðning eins og sést best á því að þegar best lét var réttur þriðjungur af öllum fjármagnskostnaði vegna íbúðalána greiddur niður á árinu 2011, mun hærra hlutfall hjá tekjulægri hópunum, einstæðum foreldrum o.s.frv. Því miður mun þessi aðferð sökkva þeim hópi. Hann fær enga sérstaka úrlausn umfram aðra og væntanlega miklu minni og í flestum tilvikum enga vegna þess að þetta er hópurinn sem var búinn að fá hjálp, að sjálfsögðu. Fólkið, sem hafði keypt rétt fyrir hrun og skuldsett sig þá upp í 80%, ég tala ekki um 90 eða 100% af verðmæti íbúðar í hæstu hæðum, fékk yfirleitt út úr 110%-leiðinni sem kemur nú til frádráttar og þar með lýkur þeirri sögu. Þetta fólk fékk gjarnan háa greiðslu í sérstakri vaxtaniðurgreiðslu sem kemur nú til frádráttar og þar með er það út úr myndinni. Þeim afmarkaða hóp innan þessa mengis, sem við getum vonandi, ef við kynnum okkur staðreyndir málsins, orðið sammála um að raunverulega sé hægt að tala um að hafi setið uppi með forsendubrest, er meira og minna hent héðan út. En fólk sem tók kannski lán 1995, hátt verðtryggt lán, og á stóra eign, búið að borga af láninu allan tímann og mynda verulegt eigið fé, gríðarlega mikið á pappírunum á þeim tímum sem fasteignaverðið var hæst en gekk eitthvað til baka og byrjaði svo að hækka aftur, það fær núna hjálp, sérstaka greiðslu inn á höfuðstól lánsins. Það er mjög undarlegt. Ég væri mjög ánægður að heyra einhvern aðstandanda þessa máls, t.d. formann efnahags- og viðskiptanefndar eða hæstv. félagsmálaráðherra, koma hingað upp og fara aðeins yfir þetta með okkur. Hvernig forsvara menn þetta gagnvart t.d. búseturéttarhöfunum, að þeim sé hent út? Hvernig forsvara menn að greiðslujöfnunarreikningurinn sé dreginn frá? Hvernig forsvara menn að ekki sé gerð minnsta tilraun til að nálgast hópana sem líklegastir eru þó til að hafa setið uppi með eiginlegan forsendubrest, þá sem tóku lánin á óhagstæðasta tímabilinu eða keyptu sína fyrstu íbúð? Ég vil gjarnan heyra það. Við höfum bent á ágalla málsins en það hefur verið lítið um svör frá stjórnarliðum. Það er bara hlaupið í almennu áróðurskenndu frasana sem við fengum öll yfir okkur nóg af fyrir síðustu alþingiskosningar, en þeir eru ekki neitt. Þetta er bara áróður, bara lýðskrum. Hér er grafalvarlegt mál á ferð um raunverulega og sannanlega erfiðleikar fjölda fólks, sem eru enn til staðar, því miður, þótt ástandið hafi verulega lagast. Af hverjum reynum við ekki að nálgast málið betur á þeim forsendum? Eru bara komnir þeir breyttu tímar að tiltekin stjórnmálaöfl gætu sáldrað silfrinu úr ríkissjóði til að kaupa fyrir sálu sinni eftir kosningar eins og þeim sýnist og þurfa ekki að standa nein reikningsskil á því að það sé forsvaranleg aðgerð? Þetta er það ekki. Ég hef engan tíma til að fara yfir þessar aðgerðir í heild sinni með séreignarsparnaðarkostnaðinum sem lendir á ríki og sveitarfélögum og hendir gríðarlegum reikningum inn í framtíðina sem þýðir að skattgreiðendur komandi áratuga, börnin okkar, bera í raun og veru mesta herkostnaðinn af aðgerðinni. Við erum ekki að nota tekjur ríkisins í dag, þess vegna þessa 80 milljarða ef þeir skila sér og bankaskattinn heldur, til að borga niður skuldir - nei, við erum að útdeila því svona. Við erum að afsala ríki og sveitarfélögum miklum framtíðartekjum út úr séreignarsparnaðarkerfinu. Svo verður að sjálfsögðu að grípa til einhverra mótvægisaðgerða síðar meir. Hér hefur verið farið vel yfir það, m.a. af hv. síðasta ræðumanni, Árna Páli Árnasyni, hvernig forgangsröðunin er í þessari aðgerð. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir þá sem eru orðnir eitthvað ryðgaðir í þessu eða hafa kannski aldrei áttað sig á málinu að lesa 8. gr. laganna, þ.e. nr. 35/2014, og 11. gr. Hvernig er farið í aðgerðir? Allra fyrsta krafan sem er greitt inn á er ekki höfuðstóll skuldarans, nei, það er ef einhvers staðar stendur eftir krafa á eignalausum einstaklingi sem er búinn að missa húsnæði sitt þannig að veðið er horfið en krafan stendur áfram eftir á einstaklingnum, hafi hún ekki verið felld niður, eins og segir í textanum. Það á ekki að reyna að ná hinum þar sem menn gáfust upp og krafan var felld niður, en ef það skyldi standa einhvers staðar eftir krafa á einhverjum sem bankinn hefur þrjóskast við að halda vakandi, þó að nauðungarsala hafi farið fram, þá skal borga hana upp. Þar næst koma til frádráttar, samanber 8. gr., allar fyrri aðgerðir. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst það með ólíkindum þegar sérstaka vaxtaniðurgreiðslan var tekin þar inn. Af hverju voru vaxtabæturnar þá ekki teknar í heild svo að allir sem fengu vaxtabætur skyldu missa þær? Nei, það var látið nægja að taka sérstöku vaxtaniðurgreiðsluna og meira að segja sérstakar lánsveðsvaxtabætur sem voru sérstakur stuðningur sem menn gripu til til að aðstoða þann hóp sem sat fastur í bullandi yfirveðsettri eign vegna lánaðra veða sem ekki tókst að leysa í samningunum við lífeyrissjóði eða banka á árunum 2010 og 2011. Menn gripu til þess ráðs að hjálpa þeim hópi sérstaklega með viðbótarvaxtabótum en nú skal hann missa þær. Er lánsveðshópurinn þá að fá úrlausn hér sem slíkur og sérstaklega? Nei, hann er því miður skilinn eftir einu sinni enn. Frumvarp um að heimila ríkinu að efna samkomulagið við lífeyrissjóðina fékkst ekki afgreitt. Sérstök skuldaaðlögun, 110%-leið, greiðsluaðlögun, ráðstafanir vegna þeirra sem áttu tvær fasteignir, sérstök vaxtaniðurgreiðsla, ákvarðaðar lánsveðsvaxtabætur - þetta er allt dregið frá fyrst. Svo kemur rúsínan í pylsuendanum. Gert er upp við bankakerfið. Öll vanskil, gjaldfallnar afborganir, gjaldfallnir vextir, gjaldfallnar verðbætur og greiðslujöfnunarreikningurinn er dregið frá áður en króna fer inn á höfuðstólinn. Það er gert upp við bankakerfið. Það er engin smátraktering. Hvernig halda menn að hlutfall lána sem ekki eru í skilum fari með þessu? Hvernig munu menn meta þetta hjá ESA? Hvers konar örlætisgerningur er 

Virðulegi forseti. Það má eiginlega spyrja sig þegar við fjöllum um þetta mál: Hvað er forsendubrestur? Er það þegar aflaheimildir eru teknar í burtu í stórum stíl, eins og gerðist til dæmis á Djúpavogi? Hvernig á að bæta fyrir slíkan forsendubrest? Frammi fyrir hverju standa þeir sem þar búa, er það ekki forsendubrestur? Það er forsendubrestur á tilverunni, fólk þarf að taka sig upp og flytja vegna þess að búið er að kippa undan því atvinnuveginum. Það að skilgreina forsendubrest með þeim hætti sem hér er gert vekur umhugsun, þ.e. hvernig Framsóknarflokkurinn fær það til að ganga upp. Ég hef ekki fengið svör við þeim spurningum hvað Framsóknarflokknum finnst réttlætanlegt og réttlátt við framsetninguna sem birtist í þessu skuldaleiðréttingarmáli sem svo hefur verið kallað. Hér á að gera allt fyrir alla en svo tala þingmenn úr sama þingmannahópi til dæmis um að ekki sé hægt að hafa Ríkisútvarpið, það geti ekki gert allt fyrir alla. Það er hægt að ausa peningum úr ríkissjóði í aðgerð sem þessa, sem augljóst er að kemur ekki öllum til góða. Það er líka mjög merkilegt að það frumvarp sem hér liggur fyrir er sett fram til að girða fyrir það ef eitthvað skyldi standa út af. Í kosningabaráttunni var því stíft haldið fram að ekkert hefði verið gert og því er verið að girða fyrir engar aðgerðir, sem þó eru nokkrar taldar upp í stóra frumvarpinu. Mér fyndist það gustukaverk af hálfu ríkisstjórnarinnar að setja stóra auglýsingu í alla helstu miðla þar sem taldir yrðu upp allir þeir liðir sem frádregnir verða áður en fólk fær greiðslu. Að sama skapi væri það gustukaverk að leyfa fólki að sjá hverjum er greitt fyrst, þ.e. hvað dregst frá og í hvaða röð, þannig að fólk átti sig á því hvað stendur út af. Ég er nefnilega hrædd um að afskaplega margir verði fyrir miklum vonbrigðum. Ég get sagt, eins og þeir sem talað hafa á undan mér, síðustu tveir ræðumenn, að ég skil eiginlega ekki alveg hvers vegna Framsóknarflokknum er í mun að gera upp við fjármálastofnanir, af hverju það er atriði númer eitt að taka fyrir það sem búið var að semja um eins og hér hefur verið rakið, búið var að semja um að mætti bíða. Fjármálastofnanirnar voru búnar að gangast inn á að bíða, af hverju er það tekið fyrst í forgangsröðuninni? Og sérstaklega eru kannski þessir tveir stóru þættir sem varða greiðslujöfnunarreikningana og glötuðu veðkröfurnar. Mér finnst ekki hafa komið fram rökstuðningur, og fannst það ekki koma fram í ræðu hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar áðan, hvers vegna hann teldi þetta vera forgangsmál. Ég tek undir það að það má alveg draga í efa - og mér finnst ekki ólíklegt að það komi fram hjá ESA - að litið verði á það sem ríkisstyrk þegar fjármálastofnanir eru búnar að samþykkja þetta. Auðvitað snýst þetta um fólkið, þetta snýst um þjóðina. Þetta snýst um að fólk sem telur sig hafa kosið lækkun á skuldum sínum - ég held að það fólk sem á í greiðsluvanda horfi mest til þessara aðgerða - bíður milli vonar og ótta. Kannski heldur það að þetta sé bara stjórnarandstöðuþus, en kannski er það farið að átta sig á því að þetta tekur lengri tíma, þetta er ekki jafn einfalt eins og mikið var talað um í kosningabaráttunni, að þessu yrði bara sveiflað með einni hendi og einhverjir vondir í útlöndum mundu borga. Það hefur allt saman gengið til baka. Ég segi eins og sagt hefur verið áður: Sem betur fer kannski verður framkvæmdin ekki eins stór í sniðum og upphaflegar áætlanir Framsóknarflokksins gengu út á. Það er ábyrgðarhluti að fara fram með slík loforð eins og þar var gert og enn meiri ábyrgðarhluti að segja það beinlínis við fólk að greiðslubyrðin komi til með að lækka þannig að fólk finni verulega fyrir því. Miðað við þessar aðgerðir er augljóst að ansi margir áttu von á því að þetta færi beint inn á höfuðstólinn, greiðslujöfnunarreikningurinn mundi áfram verða í frosti og greiðslubyrðin yrði léttari sem einhverju næmi þegar þessi leiðrétting gengur í gegn. En mér sýnist að svo verði ekki. Það er líka áhugavert þegar við tölum um forsendubrest. Ég var á fundi hjá Þjóðskrá Íslands í morgun, þar sem meðal annars kom fram að fasteignamat á fjölbýli hefur hækkað um tæp 11% á milli ára, rúmlega 7% minnir mig á sérbýli. Þetta á vissulega ekki við alls staðar. Og eins og hér hefur líka verið rætt hefur væntanlega myndast þarna aukinn eignarhluti, er það þá sami forsendubresturinn og Framsóknarflokkurinn lagði af stað með? Það var aðeins rakið hér hvernig frumvarpið er orðað, þetta orð „almennt“. Vissulega var reynt að útskýra það fyrir nefndinni hvað átt væri við með því. Þegar við horfum á afleiðingarnar af þessu - til dæmis hefur verið upplýst um að einn banki fór allt aðrar leiðir og veitti viðskiptavinum sínum afslátt svona óforvarendis og allt það, sumum, ekki öllum. Það fólk sem fór ekkert í gegnum formlegar leiðir, hefur hugsanlega átt góða viðskiptasögu, fær kannski hærri greiðslu. Örugglega má draga þá ályktun að þetta fólk sem hafði þann aðgang gæti haft úr meiru að spila en margur annar. Það var svolítið rætt, man ég, þegar málið var lagt fram á síðasta þingi, að það væri svo mikið jafnræði í þessu, það ætti að gera jafnt fyrir alla. Við höfum mikið rætt um að það getur eiginlega ekki verið, í ljósi þess sem ég sagði hér áðan, þegar fólk hefur haft mismunandi aðgang að fjármálastofnunum. Þeir sem hafa meira á milli handanna hafa væntanlega betri aðstæður en hinir sem eru í greiðsluvanda eða hafa minna á milli handanna. Eins og ég sagði áðan hafa vaxta- og barnabætur verið notaðar sem jöfnunartæki fyrir þá sem hafa haft lægri tekjur og lægri framfærslu og annað því um líkt, það er allt saman skorið niður. Auðvitað kemur til að skuldir heimila hafa lækkað, það skal ekkert dregið úr því. En það er líka þannig að sá hópur sem þurfti mest á því að halda fékk þetta, barnmargar fjölskyldur, ungar fjölskyldur, nýbúnar að fjárfesta o.s.frv. Þetta með að sérstöku vaxtabæturnar skuli dregnar frá - mér er það algjörlega óskiljanlegt hvernig menn fá út að sumt sé dregið frá og annað ekki, og skilja svo suma hópa eftir. Hver eru rökin fyrir því? Af hverju á bara að koma til móts við fólk sem á eign? Er það framtíðarstefna þessara ríkisstjórnarflokka að það sé hin eina sanna búseta að eiga eitthvað þegar sífellt er verið að miða okkur við Norðurlöndin eða önnur lönd sem hafa farið meira í þá áttina að fólk sé á leigumarkaði? Þetta fólk er skilið eftir og það getur ekki talist jafnræði eða mér finnst það að minnsta kosti ekki. Það stærsta sem í þessu er, eins og hér hefur verið rakið, er forgangurinn, hvernig þetta verður greitt upp. Ég held að ekki hafi öllu verið svarað sem spurt var um hér í ræðum og riti varðandi þessi mál. Það er líka áhyggjuefni að ekki er búið að ná neinu samkomulagi við fjármálastofnanir um þetta, það er ekki kominn neinn rammi. Það er líka ábyrgðarhluti að fólki skuli verða tilkynnt um það, jafnvel áður en ramminn verður til, áður en búið er að ná samningum við fjármálastofnanirnar sjálfar, að það fái um það bil þetta mikið. Svo á ESA eftir að samþykkja það og fram kom á nefndarfundi að það yrði gert þannig. Það er því verið að gefa fyrir fram ákveðnar væntingar sem svo kannski standast ekki því að það þarf jú allt að rammast innan þessara 72 til 73 milljarða sem út af standa á fjórum árum. Mér finnst ábyrgðarhluti að gera slíkt. Hv. varaformaður fjárlaganefndar fór mikinn undir liðnum Störfum þingsins. Hann talaði um að við þyrftum að lesa fjárlögin og gera okkur grein fyrir stöðu ríkissjóðs, að við værum að flytja byrðar yfir á börnin okkar til framtíðar og ýmislegt sem fram kom í máli hv. þingmanns. Við erum að gera það með því að fara í þessar aðgerðir, það er bara þannig. Í staðinn ættum við að nýta þann bankaskatt sem innheimtist, sérstaklega þennan af föllnu búunum, til þeirra sem klárlega eru í greiðsluvanda. Af því að Hagstofufrumvarpinu var þröngvað í gegn með látum á síðasta þingi hljóta að vera komnar einhverjar upplýsingar í þann gagnabanka þannig að hægt sé að greina stöðu þess fólks sem er í raunverulegum greiðsluvanda, nýta hluta fjárins til að leysa vanda þess fólks og lækka svo skuldir ríkissjóðs, lækka hina títtnefndu vaxtabyrði sem Sjálfstæðisflokkurinn er alveg að fara á límingunum yfir og talar mikið um, sérstaklega hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson. Ég dreg ekkert úr því, þetta er gríðarlega mikil vaxtabyrði, en sem betur fer hefur með góðri hagstjórn undanfarin fimm ár tekist hægt og sígandi að vinna á hinum mikla vaxtavanda. Með því að lækka framtíðartekjur sveitarfélaganna með þeim hætti sem gert er í hluta þessa máls erum við auðvitað líka að varpa ákveðnum skuldbindingum yfir á framtíðina, yfir á börnin okkar. Ég held því að sumir þingmenn ættu að líta sér nær þegar þeir tala um að sýna mikla ábyrgð og eru með umvandanir í þá veru að þeir sem hér tala úr pontu - og er þá væntanlega átt við stjórnarandstöðuna - þurfi að gæta sín á því að vera ekki eins og þeir viti ekki um hvað málið snýst er varðar fjárlög ríkisins. Virðulegi forseti. Ég ákvað að leggja fram breytingartillögu við það frumvarp sem hér liggur fyrir. Ég mundi vilja hafa þetta allt öðruvísi og ég mundi vilja taka fleiri hluti fyrir. Ég nefni sem dæmi kröfur sem hafa glatað veðrétti sem á að greiða inn á fyrst. En ég legg samt sem áður til að það verði greiðslujöfnunarreikingurinn sem fái að vera í friði, þessi greiðslujöfnunarreikningur sem fjármálafyrirtækin voru búin að samþykkja að færa aftur fyrir lánið, aftur fyrir lánstímann; ef til kæmi að afskrifa eitthvað verði það tekið út úr þessu frumvarpi, að greiðslujöfnunarreikningurinn fái að vera í friði. Þetta er allt of mikið á forsendum fjármálafyrirtækjanna. Þessi fyrsta umferð gengur eiginlega út á það að allt sem greitt er fari til þeirra í stað þess að gagnast fólki í greiðsluvanda. Afborganirnar sem eru gjaldfallnar, dráttarvextirnir, vextirnir, vanskilin, allt er þetta greitt fyrst, áður en kemur að hinni eiginlegu lækkun höfuðstólsins. Vissulega er jöfnunarreikningurinn lækkun á höfuðstól en það breytir því ekki að ef þú átt eitthvað inni á greiðslujöfnunarreikningi þá er greiðslubyrðin minni þess vegna, þannig að hún verður kannski sú sama eftir þessa leiðréttingu. Fólk er þá hugsanlega í sömu sporum og gæti jafnvel verið verr sett. Virðulegi forseti. Ég legg til að hv. efnahags- og viðskiptanefnd taki það til athugunar og ég hvet framsóknarmenn sérstaklega til þess. Ég trúi því ekki að réttlæting þeirra sé í þessu fólgin, af því að þetta er jú fyrst og fremst þeirra skuldalækkunarloforð, þessi hluti. Ég hvet þá til að taka þetta til skoðunar þannig að heimilin finni virkilega fyrir því að lánin hafi verið lækkuð, svo að greiðslubyrðin verði léttari, því að ekki virðist að öðru leyti vera hægt að hagga svo neinu nemi þeirri algildu aðgerð sem hér er lögð til. Því er kannski verið að reyna að hreyfa við málinu með því að koma því á framfæri að þessi eini liður verði tekinn út úr menginu.

Virðulegur forseti. Það hefur hent mig áður í ræðustól að yfirsjást framsóknarmenn í salnum. Getur hæstv. forseti upplýst mig um hve margir þingmenn flokksins eru staddir hér?  Hér eru fluttar ræður hver á fætur annarri, efnismiklar og málefnalegar um þetta umfjöllunarefni, sett fram gagnrýnisatriði af einum núverandi formanni stjórnmálaflokks í landinu, öðrum fyrrverandi formanni, fjárlaganefndarfulltrúa og Framsóknarflokkurinn treystir sér ekki einu sinni til að koma upp í andsvör við ræður þeirra. Þingmenn flokksins hafa yfir höfuð fundið sér eitthvað annað að gera en að vera við umræðuna um stærsta kosningaloforð sögunnar, 300 milljarðana sem verja átti í skuldaniðurfærslu heimilanna, 20% leiðréttinguna á forsendubrestinum. Svo lítið varð af þeim hlutum öllum að þeir eru meira að segja hættir að koma upp í andsvör til að reyna að halda uppi vörnum fyrir þau almennu svik sem þetta mál allt hefur endað í. Þá erum við náttúrlega ekki farin að tala um þá einföldu staðreynd sem menn geta lesið um á bloggi hæstv. forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, fyrir kosningar þar sem hann skrifar mikið um tillögur hópsins á snjóhengjan.is um að hægt sé að ná 800 milljörðum af þrotabúum föllnu bankanna. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hæstv. forsætisráðherra, vísar sérstaklega í þær tillögur sem honum þykja augljóslega raunsæjar í kosningabaráttunni og segir að brýnasta verkefnið sé að ganga í að skipta upp eignum þrotabúanna. Ef ekki sé hægt að gera það eftir samningaleiðinni sé einfalt að gera það hratt og skattleggja þau bara. Það má segja að sannarlega er hluti af þessu máli viðleitni til að skattleggja þrotabúin, við skulum ekki gera lítið úr því. En skattlagningin er ekki 800 milljarðar, hún er ekki 800 milljarða talan af snjóhengjan.is sem formaður Framsóknarflokksins vísaði til fyrir kosningar.  Ég hygg líka að uppi sé ágreiningur um lögmæti skattsins og þess vegna eigi eftir að láta á það reyna hvort skattheimtan tekst. Hvað sem því líður er hér um að ræða skattlagningu á lögaðila og í fyrsta lagi verður að hafa þann almenna fyrirvara að ástæða er til að hafa áhyggjur af því að þeir sem eiga þrotabúin muni leita leiða til að endurheimta álagningu ríkisins með einum eða öðrum hætti. Nærtækast sé auðvitað að gera það í gegnum bankana sem þeir eiga með því að auka vaxtamun og hækka þjónustugjöld í fjármálakerfinu sem heimilin borga síðan. Það er að minnsta kosti ástæða til að hafa áhyggjur af því að að hluta til muni heimilin greiða þennan kostnað sjálf í gegnum þá leið. Þá er í öðru lagi rétt að hafa í huga að þetta er skattlagning á lögaðila og í raun og veru er miklu nær að skoða heildstætt skattlagningu á lögaðila, hvernig farið er með skattlagningu lögaðila og hins vegar einstaklinga. Þó að Framsóknarflokkurinn vilji merkja þessa skattlagningu sérstaklega þessum aðgerðum hér má auðvitað allt eins segja að með skattlagningunni á þrotabúin sé verið að fjármagna afnám auðlegðarskattsins og lækkun á veiðigjöld. Þá væri horft á skatta lögaðila og eignarskatta í samhengi. Það sem verið er að leggja á þrotabúin er eignarskattur eins og auðlegðarskatturinn sem verið er að afnema og ég hugsa að tölurnar séu af svipaðri stærðargráðu. Auðlegðarskattur er náttúrlega afnuminn yfir lengri tíma en látum það liggja á milli hluta. Þetta eru svipaðar stærðargráður, hvor liður um sig hleypur a.m.k. á mjög mörgum tugum milljarða, kannski upp undir 100 milljarða. Hitt er miklu eðlilegra að horfa á skattlagninguna á fólkið í landinu, einstaklingana og það sem gert er fyrir heimilin sérstaklega, bætur og aðra slíka hluti. Þá blasir við mynd sem Framsóknarflokkurinn virðist eiga erfitt með að viðurkenna, en hún er út af fyrir sig ekki mjög flókin. Hún er þannig að niðurfærslan sem við erum hér að tala um nemur 73 milljörðum samkvæmt upplýsingum fjármálaráðuneytisins vegna þess að 7 milljarðar af þeim 80 milljörðum sem heildarkostnaðurinn er eru annar kostnaður og vaxtakostnaður framtíðarinnar. Niðurfærslan er því 73 milljarðar kr. Hverjar eru nú skuldir heimilanna í landinu? Ég hygg að ég muni það rétt að þær hafi í árslok samkvæmt Hagstofu Íslands verið 1.927 milljarðar. Það er einfaldlega þannig að 73 milljarðar af 1.927 eru 3,788%. Við getum sagt 3,8% til að nota afrúnnaðar tölur. Leiðrétting á skuldum heimilanna er ekki 20% heldur 3,8% þegar grannt er skoðað. Þá hafa stöku framsóknarmenn sagt: Jú, þetta er rétt hjá þér, Helgi. Skuldir heimilanna voru 1.927 milljarðar um síðustu áramót og þessi er leiðréttingin en þetta er ekki sanngjarnt. Það er eðlilegt að líta til húsnæðisskulda en ekki til annarra skulda heimilanna. Nú skulum við gefa því sjónarmiði tækifæri. Það breytir því ekki að það sem ég sagði um skuldir heimilanna og hlutfall niðurfærslunnar af þeim er rétt, en það er sjónarmið að horfa eigi bara til húsnæðisskuldanna. Einhverjir úr ranni framsóknarmanna hafa haldið því fram að þær séu aðeins 2/3 hluti af þessari 1.927 milljarða tölu, eða 1.242 milljarðar. Tökum þetta sjónarmið Framsóknarflokksins og skoðum það í ljósi niðurfærslunnar. Þá hygg ég að ef menn nota vasareikninn sinn ættu þeir að komast að þeirri niðurstöðu að 73 milljarðar af húsnæðisskuldum heimilanna, 1.242 milljörðum, séu 5,8%. Við getum deilt um það hvort niðurfærslan sé 3,8% af öllum skuldum heimilanna eða hvort sanngjarnara sé að líta svo á að um sé að ræða 5,8% af húsnæðisskuldum heimilanna. Ég geri ekki mikið með það hvora töluna við tökum. Ég held að ég hafi almennt í umræðunni notað um 5%. Ég held að það liggi nógu nærri því að vera talan á milli tæpra 4% annars vegar og tæpra 6% hins vegar Þetta er plús/mínus 5% niðurfærsla á skuldum heimilanna. Og hvað er Framsóknarflokkurinn þá að færa heimilunum í bætta afkomu? Við þurfum náttúrlega að skoða það í ljósi þess hversu margir munu fá að njóta úrræðanna.

80 milljarðar.

- 73 milljarðar, hv. þingmaður. 7 milljarðar er kostnaður framtíðar. Nú vitum við ekki nákvæmlega hversu mörg heimili munu njóta niðurfærslunnar. Framsóknarflokkurinn veit það kannski en á þessu stigi höfum við ekki gleggri upplýsingar en þær en að 69 þúsund heimili hafi sótt um hana, samkvæmt fréttatilkynningu fjármálaráðuneytisins. Ef þau fá öll leiðréttingu lætur nærri að þessir 73 milljarðar séu um 1 millj. og 57 þús. kr. á hvert heimili. Þessu hefur verið mótmælt og sagt að það sé rangt, þetta sé 1,1 millj. kr. Ég leyfi mér að segja að þetta sé nógu nærri því sem um ræðir til að við getum glöggvað okkur á stærðargráðunum. En allt í lagi, ekki 1 millj. og 57 þús. kr., gefum því bara séns að þetta séu 1.100 þús. kr. sem dreifast á fjögur ár og gera þá 275 þús. á ári.

Kemur sem eingreiðsla.

Já, allt í lagi, segjum að þetta sé 1.100 þús. kr. eingreiðsla, höldum ekki hinu til haga sem þó er raunar rétt.  Ég er í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og ef ég ætla að taka lán upp á 1,1 millj. kr. get ég farið inn á heimasíðu þess ágæta sjóðs og þar er reiknivél sem segir mér hvað það kostar. Ég hygg að það sé rétt munað hjá mér að fyrsta afborgun sé rétt tæplega 4.400 kr. og kannski 6.200 kr. tæplega í meðalafborgun, ef við miðum við 1.100 þús. kr. Menn verða að afsaka að tölurnar eru svona ónákvæmar hjá mér af því að ég reiknaði þetta upphaflega út frá milljón, þar man ég að þetta var 3.990 kr. á mánuði í fyrstu afborgun og að meðaltali 5.600 kr. Ef við gefum Framsóknarflokknum það að þetta sé ekki 1 millj. kr. heldur 1.100 þús. kr., 10% meira, er þetta eitthvað aðeins meira. Það jafngildir greiðslubyrði af slíku láni upp á um 4.400 kr. til 6.200 kr.

Það bætast við 248 kr. á …

Það munar auðvitað um það. Mörg heimili munar um 5, 6 eða segjum jafnvel 7 þús. kr. á mánuði í greiðslubyrði. Sumir eru kannski með styttra eftir í lánunum og þetta getur verið 8–9 þús. kr. hjá þeim. Við skulum alls ekki gera lítið úr því. En við skulum þó muna að hér er bara um að ræða rétt liðlega helming heimila í landinu sem njóta þessa. Heimili á leigumarkaði, fólk sem á ekki húsnæði og borgar háa húsaleigu nýtur þessa ekki. Hvað er svo Framsóknarflokkurinn að gera með hinni hendinni? Með hinni hendinni er Framsóknarflokkurinn að hækka neðra þrepið í virðisaukaskatti, ég hef sagt um 5 prósentustig. Það er kannski ekki rétt að tala um þá hlutfallstölu. Sumir vilja tala um 71% hækkun á matarskattinum svokallaða. Mér finnst það ekki gefa rétta mynd. Mér finnst það vera ýkjukenndur eða áróðurskenndur málflutningur þó að út fyrir sig sé það rétt út frá tölunum; það er verið að hækka matarskattinn um 71%, úr 7% í 12%. En mér þykir það gefa sanngjarnari mynd af veruleikanum að segja að verið sé að hækka úr 7 í 12%. Hvað þýðir það? Það þýðir að 5% skattur bætist á hverja 100 þús. kr. matvöru sem menn hafa verið að greiða í þessu skattþrepi. Þetta er náttúrlega líka hækkun á húshitun og ýmsar aðrar nauðsynjavörur heimilanna taka klárlega þessari hækkun. Þá hafa menn sagt: Já, en það koma aðrir hlutir á móti. Lækkanir á öðrum hlutum muni koma á móti. Nú höfum við sem neytendur slæma reynslu af slíkum lækkunum. Hækkanir á álögum ganga yfirleitt vel eftir út í vöruverðið en lækkanir skila sér ekki alltaf. Ég tók t.d. eftir því að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson taldi að nauðsynjar mundu hækka um 3,4%. Þá gengur hann væntanlega út frá því að lækkanirnar gangi að fullu fram, að um 1/3 af 5% hækkuninni gangi til baka, nauðsynjar hækki um 3,4%. Þá hef ég leyft mér að spyrja: Eru þau heimili sem eiga erfitt með að ná endum saman almennt í betri stöðu eftir slíka aðgerð en áður? Ég bið hv. þingmenn að koma ekki hingað upp og tala um vörugjöld af heimabíóum, nuddpottum eða byggingarvörum eða einhverju öðru slíku sem mótvægisaðgerðir. Það eru engar mótvægisaðgerðir. Það mun ekkert lækka mánaðarleg útgjöld venjulegs launafólks. Takið eftir því að ég nota bara þá tölu sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson notaði um hækkun á nauðsynjum, 3,4%. Nú er matarliðurinn að minnsta kosti jafn hár í rekstri venjulegs heimilis í landinu og afborganir lána. Ef annar liðurinn lækkar um 3,8%, eins og skuldirnar mundu gera í þessu sambandi, en nauðsynjar hækka á móti um 3,4% verður ekki séð að það sé neitt auðveldara en áður að ná endum saman. Og fyrir öll heimilin sem fá ekki neitt, t.d. heimili sem hafa verið í mjög erfiðari skuldastöðu og farið í gegnum 110%-leið vegna þess að þau eru ákaflega skuldsett, og t.d. heimili sem berjast á leigumarkaði með mjög háa húsaleigu og fá ekki neitt, eru nauðsynjarnar bara að hækka því það kemur ekkert hinum megin. Þetta á líka við um fólkið í búseturéttaríbúðum sem fær heldur ekki neitt. Ég get haft skilning á því að viðkvæmt sé fyrir Framsóknarflokkinn að standa andspænis þessum staðreyndum en staðreyndir eru það, því verður ekki á móti mælt. Þess vegna hlýtur maður að spyrja þegar flokkurinn hefur núna ákveðið að lækka skuldirnar um 3,8% eða segjum húsnæðisskuldirnar um 5,8% en hækka skattlagningu á matvöru í neðra virðisaukaskattsþrepi og á húshitun og aðra slíka liði um 5 prósentustig á móti - gefum okkur jafnvel að mótvægisaðgerðir skili sér og hækkun á nauðsynjum verði bara 3,4%: Hvar er þá afkomubatinn sem hv. þingmenn Framsóknarflokksins lofuðu? Hvar eru öll hástemmdu loforðin um að grípa til verulegra aðgerða fyrir skuldsett heimili? Ég get að minnsta kosti sagt hv. þingmönnum að þær er ekki að sjá í vaxtabótum í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár vegna þess að í vaxtabótaliðnum í fjárlögum fyrir næsta ár er ekki að finna nema 7,7 milljarða. Þegar mest lét í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur voru útgreiddar vaxtabætur og sérstakar vaxtaniðurgreiðslur rúmir 19 milljarðar, á núvirði 21,3 milljarðar eða 13,6 milljörðum meira í vaxtabætur en á að greiða á næsta ári. Þær vaxtabætur voru einkanlega greiddar heimilum sem voru ekki í hátekjuhópi, voru ekki stóreignaheimili. Þessi skuldaniðurfærsla Framsóknarflokksins verður hins vegar greidd öllum, líka þeim sem borga stóreignarskatt, líka þeim sem eiga gríðarlega mikið eftir í lok hvers mánaðar og þurfa ekkert á framlögum úr ríkissjóði að halda. Það er einfaldlega þessi efnislega og málefnalega gagnrýni sem hefur hreinsað hér bekkina í þingsalnum og gert að verkum að hér er flutt ræða eftir ræðu eftir ræðu án þess að nokkur þingmanna Framsóknarflokksins reyni að skýra sjónarmið flokksins. Og erum við þó ekki farin að koma að verðtryggingunni. Ég fagna því að við sáum hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra á ráðherrabekknum áðan, kannski hún sé þar enn þá. Hún mælir a.m.k. fyrir málum hér á eftir og ég vona að hún heyri mál mitt vegna þess að drjúgur hluti af loforðum Framsóknarflokksins var afnám verðtryggingarinnar. Hvað er að frétta af afnámi verðtryggingarinnar, hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra? Jú, það er að frétta að Framsóknarflokkurinn hefur gagnvart Íbúðalánasjóði, lánastofnun ríkissjóðs, þeirri lánastofnun sem Framsóknarflokkurinn hefur tök á, ákveðið að falla frá áformum um að bjóða upp á óverðtryggð lán. Framsóknarflokkurinn í ríkisstjórn með ráðuneyti félags- og húsnæðismála hefur ákveðið að þeirra eigin lánastofnun, Íbúðalánasjóður, skuli bara bjóða verðtryggð lán. Það er eitt og hálft ár frá kosningum, verðtryggingin hefur ekki verið afnumin. Það sem tókst á síðasta kjörtímabili var að innleiða óverðtryggð lán sem valkost í viðskiptabönkunum. Hér var síðan farið í lagabreytingu til að gera Íbúðalánasjóði heimilt að hefja útgáfu óverðtryggðra húsnæðislána. Og hvað gerist þegar Framsóknarflokkurinn kemur í ríkisstjórn og ræður félags- og húsnæðismálum í landinu í ráðuneyti hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur? Þá dregur úr óverðtryggðum lánum í bankakerfinu og bankarnir auka útgáfu verðtryggðra lána til viðskiptavina sinna. 
             Látum það vera, Framsóknarflokkurinn ræður því ef til vill ekki að í stað þess að afnema verðtrygginguna aukist hún í bankakerfinu. En Framsóknarflokkurinn hefur sjálfur ákveðið að hverfa frá áformum um óverðtryggð lán í eigin lánastofnun, Íbúðalánasjóði sem undir hann heyrir og bjóða bara upp á verðtryggð húsnæðislán. Hvernig getur Framsóknarflokkurinn stigið fram 

Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána. Hv. þm. Helgi Hjörvar var hér í ágætisræðu og með mikla talnaleikfimi. Frumvarpið sem við ræðum er, eins og hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar fór yfir í nefndaráliti, til að tryggja samræmi við framkvæmd frádráttarliða samkvæmt 8. gr. þessara laga um leiðréttinguna og tryggja lagastoð vegna frádráttarliða sem raktir eru þar, aðallega sértæka skuldaaðlögun og 110%-leið fyrrverandi ríkisstjórnar. Til áréttingar og til að koma inn á ræðu hv. þm. Helga Hjörvars er með leiðréttingunni verið að koma til móts við heimili með verðtryggð húsnæðislán þar sem fyrri ríkisstjórn skildi við og með aðgerðum sem margir hverjir héldu fram að væru jafnvel óframkvæmanlegar; beinar niðurfærslur á höfuðstól verðtryggðra lána og möguleiki á að nýta séreignarsparnað, sem ekki hefur verið minnst á, til að hjálpa heimilum með verðtryggð lán á beinan hátt og lækka þannig mánaðarlega greiðslubyrði. Hv. þingmaður kom inn á að hver slík mánaðarleg greiðslubyrði gæti orðið, þ.e. til að létta á pyngju heimila. Ég held að við getum verið sammála um að miðað við meðalniðurfærslur geti þetta verið á bilinu 7–9 þúsund.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé út af fyrir sig óþarfi að ég og hv. þingmaður séum eitthvað að togast á um það hvort þetta eru 6–7 þúsund eða 7–9 þúsund, ég held að það megi einu gilda, það megi þess vegna liggja á því bili sem hv. þingmaður nefnir. Vandinn er hins vegar sá að á sama tíma er verið að hækka nauðsynjar eins og húshitun, matarverð og aðra slíka hluti sem koma til frádráttar hjá þessum sömu heimilum og er raunar varanlegur kostnaður inn í alla framtíð á meðan húsnæðislánin eru þó sem betur fer yfirleitt tímabundin útgjöld hvers heimilis. Það sem ég held að þurfi síðan sérstaklega að ræða í tengslum við þetta tiltekna frumvarp sem þingmaðurinn nefnir, sem er aðeins leiðrétting á frumvarpinu sem lagt var fram vegna þess að það var ekki betur til þess vandað, er að verið er að draga meira af fólki. Hér er verið að finna fleiri sem fóru í gegnum 110% skuldaleiðréttingu og láta þá sitja eftir með sárt ennið og fá ekkert í niðurfærslu, þ.e. aðallega þá sem voru í Arion banka, ef ég kann þetta rétt. Þeir sem fengu slíka niðurfærslu niður í 110% af eignum sínum voru iðulega þau heimili sem áttu erfiðast með að ná endum saman, voru með mestar húsnæðisskuldir, höfðu keypt á verstum tíma, áttu erfiðast með að standa undir afborgunum. Ég held að ég muni eftir mjög mörgum þingmönnum Framsóknarflokksins, og ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi verið í þeim hópi, sem hafa talað um að ekki hafi verið gert nóg fyrir fólkið sem fór í gegnum 110%-leiðina, það hafi aftur verið komið í vanda og brýna þörf vegna þess að aðgerðir ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir þetta fólk hafi hvergi verið nærri nóg. Hvernig kemur slíkur málflutningur heim og saman við það að taka þennan hóp síðan sérstaklega út og láta hann ekki njóta neinna aðgerða, þá sem skuldsettastir eru?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við erum algjörlega sammála um að forsendubresturinn sem verið hefur til umræðu fólst í því að hagvöxtur, kaupmáttur, atvinnuleysi og verðbólga fór úr böndunum við efnahagshrunið, allt á sama tíma. Það hafði ekki gerst áður í þvílíkum mæli. Mikill samdráttur í launum ásamt aukinni verðbólgu og samdráttarskeiðið sem kom í kjölfarið reyndist íslenskum heimilum þungur baggi. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim aðgerðum sem ráðist var í á síðasta kjörtímabili, en við erum sammála um að það hefði þurft að gera betur og meira, það er það sem við stöndum frammi fyrir hér og núverandi ríkisstjórn hefur verið að gera á rúmlega ári, sem ég tel afar vel að verki staðið. Hv. þingmaður talaði um fjárlagafrumvarpið sem verið hefur til umræðu hér og blandaði því við umræðu um matarskatt. Ég ætla að leyfa mér að rifja hér upp að heildaráhrif fjárlagafrumvarpsins fela í sér að ráðstöfunartekjur munu aukast, kaupmáttur mun aukast og eins vísitala neysluverðs, þetta mun hafa þau áhrif að hún fer niður. Það hefur áhrif á skuldirnar. Við hv. þingmaður hljótum að geta verið sammála um að heildaráhrifin eru jákvæð. Það er mikið framfaraskref að afnema almenn vörugjöld. Ég spyr því hv. þingmann: Eru það ekki heildaráhrifin sem skipta máli? Er hann ekki sammála því að það sé mikið framfaraskref að afnema almennu vörugjöldin?

Virðulegur forseti. Það er gott að hafa galdramenn hér í salnum og þarna sáum við einn sem er í færum til að hækka matarverð og húshitun, skattlagningu og slíkt um 5 prósentustig, en þó þannig að allir koma betur út. Ég held að þetta séu útreikningar af svipuðum toga og þeir sem sýndu að ríkisstjórnin er svo fjarri tengslum við veruleikann að hún heldur að hver máltíð kosti liðlega 200 kr. og gerir alla þá útreikninga sem hv. þingmaður nefndi út frá slíkum forsendum. Ég held að það sé ekki flókið fyrir venjulegt fólk að svara þeirri spurningu hvort það muni um 5% hækkun á mat og hvort það komi sér ekki illa þegar skuldalækkunin, ef það nýtur hennar, er síðan bara upp á 3,8% að jafnaði eins og hér er. Ég hef þó mestar áhyggjur af verðtryggingunni, af því að hv. þingmaður kom ekki að því máli í svörum sínum; hættan er sú að hér sé verið að setja fjármuni út sérstaklega til þeirra sem ekki þurfa á að halda, til stóreignafólks og hátekjufólks einmitt þegar við megum ekki við því að fá neina þenslu í kerfið vegna þess að það mun fljótt leiða til verðbólgu. Það er sömuleiðis mikil krafa um að aflétta höftum. Nú þegar Framsóknarflokkurinn hefur ákveðið að bjóða bara upp á verðtryggð lán í landinu og virðist alveg horfinn frá afnámi verðtryggingarinnar er maður auðvitað hræddur um að reikningurinn fyrir þessum útreikningum og hringflutningum verði sá að kostnaðurinn komi í bakið á fólki í sjálfvirkri vísitöluhækkun á lánum 

Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána. Það er freistandi í umræðu um þetta frumvarp að fara yfir sögu þessa máls alveg frá því að loforðaflaumurinn fór af stað undir lok síðasta kjörtímabils. Hann náði hámarki síðustu dagana fyrir kosningar 2013 og snerist þá um höfuðstólslækkun skulda, þ.e. að lækka skuldir einstaklinganna og heimilanna í landinu með því að ná í dauðrotaða hrægamma úti í skógi, eða jafnvel bara dauða, og kreista úr þeim síðustu aurana til að greiða inn á reikninga heimilanna, eins og það var kallað. Sjaldan hefur hugtakið heimili verið jafn illa brúkað og í þeim hildarleik sem átti sér stað fyrir kosningarnar 2013. Hvað um það, ég ætla ekki að falla í þá freistni núna. Ég fór örlítið yfir þetta í ræðu minni við 1. umr. um þetta mál, rakti loforðasúpuna, fór í mjög grófum dráttum yfir yfirlýsingar þáverandi hv. þingmanns, formanns Framsóknarflokksins og núverandi forsætisráðherra, um það hversu einfalt það átti að vera og létt að leiðrétta skuldir fólks vegna húsnæðislána og hversu miklu betra lífið yrði fyrir okkur öll eftir á og upp í þann óskapnað sem það síðan snerist og sjá má í lögum 35/2014, um stóru millifærsluna úr ríkissjóði. Er nú verið að þétta í frekari göt með þessu frumvarpi sem er á dagskrá, þ.e. reyna að koma í veg fyrir að einhver gæti hugsanlega skotist undan sem hægt væri að ná í. Tilgangurinn með því frumvarpi sem hér um ræðir er að skýra nánar efni 11. gr. laga nr. 35/2014 og tryggja samræmi í verklagi við frádrátt frá leiðréttingarfjárhæðinni. Á mannamáli þýðir það að reynt skuli að koma í veg fyrir ósamræmi í þessu og það sleppi enginn undan sem hugsanlega hefði getað einhvern tímann áður fengið úrræði til lækkunar skulda sinna sambærileg því sem í boði voru á síðasta kjörtímabili af hálfu stjórnvalda. Það var vakin athygli á því í 1. umr. um þetta mál hversu óskýrt þetta frumvarp er, þ.e. hugtök í því sem mönnum fannst óskýr eins og hvað eru almenn skuldalækkunarúrræði. Mér finnst ekki skýrt í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar við hvað nákvæmlega er átt þarna. Enn síður finnst mér nefndarálitið vera skýrt. Þar segir, með leyfi forseta: „Meginástæða þess að frumvarpið er lagt fram er að mögulega virðist hægt að halda því fram að úrræði sem einstaklingar hafa notið og eru sambærileg þeim úrræðum sem tilgreind eru í b- og c-lið 1. mgr. 8. gr. laganna falli ekki undir ákvæði greinarinnar …“ Síðar, með leyfi forseta: „Ástæða þessa er að dæmi eru um að fjármálastofnanir hafi beitt úrræðum sem í eðli sínu falla undir ákvæði samkomulags um sértæka skuldaaðlögun …“ Enn síðar, með leyfi forseta, segir í þessu nefndaráliti: „… og samkomulags lánveitenda á íbúðalánamarkaði um verklagsreglur í þágu yfirveðsettra heimila, dags. 15. janúar 2011, en geta lagalega talist falla utan þeirra. Að óbreyttu kann að verða umdeilanlegt hvort þeir sem notið hafa slíkra úrræða“ o.s.frv. Hér er hvergi talað skýrt. Þetta eru allt matskennd atriði, túlkunaratriði sem eru þá falin þeim hópi sem er að skipta þessum 80 milljörðum á milli fjármálastofnana, hvernig á að sópa upp skuldum og fyrri úrræðum sem fólk hefur fengið. Það virðist mögulega hægt að halda þessu fram, segir þarna, og það er talað um sambærileg úrræði. Það er líka matskennt hvað eru sambærileg úrræði. Tekin eru dæmi um að fjármálastofnanir hafi beitt úrræðum sem í eðli sínu eru sambærileg við það sem áður hefur verið gert. Þetta er mjög varasamt að gera í máli sem þessu sem mun kosta miklar deilur í framtíðinni. Það verða höfðuð mál út af þessari millifærslu. Harðar deilur munu rísa upp í samfélaginu milli fólks, frá almenningi til stjórnvalda, til að leysa úr þeim deilumálum og ágreiningsmálum sem eiga eftir að koma þegar og ef eitthvað kemur út úr þessu máli á endanum. Því ber að hafa lagatexta skýran og því ber meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar að tala skýrt þegar kemur að því að afgreiða þetta mál þannig að það sé hafið yfir allan vafa hvað átt er við með þeim orðum sem hér standa. Ég hvet efnahags- og viðskiptanefnd til að endurskoða fyrir 3. umr. og atkvæðagreiðslu nefndarálit sitt með það að markmiði að skýra nákvæmlega hvað hún á við, ekki að um sambærilega hluti sé að ræða sem í eðli sínu kunni að geta talist eitthvað. Þetta er ekki góður texti. Þetta er ekki gott álit. Þetta skýrir ekki vafamálin sem upp komu í fyrri umræðunni og veikan og sambærilegan texta að mörgu leyti í frumvarpinu, enda er sumt af þessum texta reyndar tekið úr frumvarpinu sjálfu og skýringum með því. Á bls. 2 segir til dæmis í athugasemdum við lagafrumvarpið að í einhverjum tilvikum kunni að mega halda einhverju fram. Hvers konar texti er þetta í lagafrumvarpi? „Í einhverjum tilvikum kann að mega halda því fram að …“ Í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins segir að telja megi að „hún geti stuðlað að færri ágreiningsmálum“, þ.e. að telja megi að verði þetta frumvarp samþykkt geti það stuðlað að færri ágreiningsmálum o.s.frv. Þetta er ekki góður texti. Hann nær ekki utan um það sem hér á að gera að mínu mati og er alls ekki skýr í því eins og ég hef farið yfir. Hvert er þá markmiðið í raun og veru? Til hvers er þetta frumvarp lagt fram? Af hverju erum við að ræða þetta hér og hvers vegna er lögð svona mikil áhersla á að samþykkja þetta leiðréttingarfrumvarp við leiðréttingarlögin svokölluðu, stóru millifærsluna? Í lögum 35/2014, millifærslulögunum, segir í 1. gr., með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að kveða á um skipan og fyrirkomulag leiðréttingar á verðtryggingu fasteignaveðlána …“ Á einhverjum tímapunkti hafa menn ákveðið að hætta að tala um höfuðstólslækkun og niðurfellingu skulda. Hér er talað um að það eigi að leiðrétta verðtrygginguna og horfið frá höfuðstólslækkuninni sem er skiljanlegt þegar lögin eru lesin betur. Ég mun fara yfir það á eftir. Í 2. gr. laganna segir, með leyfi forseta: „Í samningi um uppgjör milli ríkissjóðs og aðila skv. 1. mgr. skal við það miðað að hvorki skapist hagnaður né tap hjá samningsaðila vegna greiðslu ríkissjóðs á leiðréttingarhluta láns …“ Það á sem sagt enginn að tapa á þessu og það á enginn að græða á þessu, hvorki ríki né fjármálastofnanir. Ég mun fara betur yfir þetta á eftir. Í lagafrumvarpinu um millifærsluna er útskýrt hvernig á að greiða út 80 milljarðana að frádregnum kostnaði og vaxtakostnaði o.fl. sem þessir 80 milljarðar munu bera á tímabilinu. Hvað á að koma til frádráttar áður en farið er að greiða niður höfuðstól sem þó var markmið laganna í upphafi? Í aðdraganda lagasetningarinnar, í aðdraganda kosninganna, var talað um höfuðstólslækkun húsnæðislána. Það muna allir. Það er hægt að vitna í það og í ræðu minni við 1. umr. vitnaði ég í að talað hefði verið um höfuðstólslækkun húsnæðislána. Nú er löngu horfið frá því, enda er höfuðstóllinn langt fyrir aftan allt annað í þessari röð. Í 8. gr. laganna er farið yfir frádráttarliði einstaklings, þ.e. hvað á að draga frá því sem einstaklingur fær hugsanlega út úr þessari millifærslu. Það er athyglisvert að renna aðeins yfir það. Þetta er nokkurs konar veðbókarvottorð, veðkröfur í millifærslu. Hérna er listað upp hverjir eiga rétt á því að fá af þessum 80 milljörðum og í hvaða röð. Á 1. veðrétti segir: „Frá þeirri fjárhæð sem ákvarðast“ - þ.e. því sem eftir er af þessum 80 milljörðum þegar búið er að greiða kostnaðinn - „skal draga samtölu hlutdeildar einstaklings í niðurfellingu vegna fasteignaveðlána sem hafa glatað veðtryggingu í kjölfar nauðungarsölu eða annarrar ráðstöfunar …“ Það á að ganga fyrst að einstaklingi sem hefur misst húsnæði sitt sem áður var veð í og það stóð ekki undir veðsetningunni. Það á að taka það fyrst og greiða bankanum það upp. Önnur veðkrafa á 2. veðrétti er eins og segir í textanum, með leyfi forseta: „Niðurfelling veðkrafna í kjölfar afmáningar fasteignaveðkrafna skv. 12. gr. laga nr. 50/2009, um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði.“ Þetta er 2. veðréttur. Á 3. veðrétti: „Niðurfelling fasteignaveðkrafna sem mælt er fyrir um í samningi um sértæka skuldaaðlögun …“ Hvað er sértæk skuldaaðlögun? Nauðasamningar sem fólk fór í gegnum á vegum umboðsmanns skuldara á sínum tíma til að geta greitt af lánum sínum til að reyna að forðast þrot. Það er 3. veðréttur í millifærslunum. 4. veðréttur: „Lækkun skulda samkvæmt eða í tilefni af samkomulagi lánveitenda á íbúðalánamarkaði um verklagsreglur í þágu yfirveðsettra heimila …“ Það er kallað 110%-leiðin. 5. veðréttur: „Niðurfelling fasteignaveðkrafna í kjölfar greiðsluaðlögunar samkvæmt lögum nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga. Gildir þetta þrátt fyrir ákvæði 33. gr. laga nr. 101/2010.“ 6. veðréttur: „Niðurfelling fasteignaveðkrafna samkvæmt lögum nr. 103/2010, um tímabundið úrræði einstaklinga sem eiga tvær fasteignir til heimilisnota.“ Það var sérstaklega réttmætur þrýstingur á það að leysa málefni þeirra sem sátu uppi með tvær húseignir á síðasta kjörtímabili. Það var leyst úr því. Þetta er 6. veðréttur og takið eftir að það er ekki enn komið að höfuðstól. 7. veðréttur: „Sérstök vaxtaniðurgreiðsla“ sem gripið var til á síðasta kjörtímabili upp á 12 milljarða kr. Það er 7. veðréttur og það á að taka það til baka. Það á að hreinsa það upp. 8. veðréttur: „Ákvarðaðar lánsveðsvaxtabætur“ sem voru teknar upp á síðasta kjörtímabili, reyndar ekki mjög há upphæð, nokkur hundruð milljónir ef ég man rétt. Það er 8. veðréttur í millifærsluna. Ég er ekki enn kominn að höfuðstól. 9. veðréttur. Um hann er getið í 11. gr. laganna og þar segir: „Þá skal færa á leiðréttingarhluta lánsins skuld á jöfnunarreikningi ef umsækjandi hefur notið greiðslujöfnunar á grundvelli laga nr. 63/1985, sbr. lög nr. 107/2009.“ Það er jöfnunarreikningurinn, það sem er tekið til hliðar og geymt og var búið að samþykkja af fjármálastofnunum að hluta til að fella niður. Það var búið að samþykkja að afskrifa það. Nei, nú á að borga það upp í topp. Það er 9. veðréttur á millifærsluna. Það á að hreinsa það og borga upp í topp. Það frumvarp sem við ræðum hér er svo 10. veðréttur, þ.e. allar aðrar aðgerðir sem fjármálastofnanir hafa hugsanlega gripið til til að hjálpa fólki í gegnum skuldafjallið sitt, til að létta fólki lífið, hugsanlegar aðgerðir, sambærilegar, aðgerðir sem eru í eðli sínu eins og allt það sem ég hef talið á undan. Það er 10. veðréttur í millifærslu. Ætli sé þá loksins komið að höfuðstólslækkuninni? Á 11. veðrétti? Það er krafa nr. 11 og þá erum við komin að heimilunum í landinu, fasteignaskuldunum, að lækka þær. Allt það sem ég hef talið hér upp er það sem fjármálastofnanirnar fá, bankarnir, lífeyrissjóðirnir og Íbúðalánasjóður. Það er verið að hreinsa upp allt annað og greiða þetta beint inn á útlánareikning fjármálastofnana á fyrstu tíu veðréttunum. Hverjir fá þessa peninga? Eru þeir lagðir inn á heimilisreikninginn? Nei.  Það er rangt sem kom fram hjá hv. þm. Willum Þór Þórssyni áðan, að ríkisstjórn hægri flokkanna hafi haldið áfram þar sem síðasta ríkisstjórn skildi við. Við skildum ekki við þetta svona. Það var aldrei ætlunin að gera þetta sem ríkisstjórnin er að gera hér, að millifæra úr ríkissjóði 80 milljarða kr. inn á fjármálastofnanir. Okkur datt það ekki einu sinni í hug. Hvers konar vitleysa er það? Enda þegja þeir nú þunnu hljóði sem voru á barkanum á þingmönnum og stjórnarliðum á síðasta kjörtímabili, t.d. lífeyrissjóðir. Þeir tóku ekki þátt í einu einasta máli sem við leituðum til þeirra með, hvort sem það voru framkvæmdir, afskriftir skulda eða sérstakar vaxtabætur, þeir bökkuðu undan því öllu. Nú þegja þeir, nú eru þeir ánægðir. Hvers vegna? Vegna þess að þeir fá meira út úr þessu frumvarpi, út úr þessum lögum, þeir fá meira til baka en þeir leggja í púkkið. Það er niðurstaðan þegar upp er staðið. Þess vegna eru þeir býsna ánægðir með sinn hlut, þeir sem fá. Og hverjir fá? Fjármálastofnanir, lífeyrissjóðir, bankar og Íbúðalánasjóður, þeir sem fengu ekki úrræðin sem hér voru upp talin á síðasta kjörtímabili vegna þess að það fólk var ekki í vanda. Þeir fá nú út úr þessari aðgerð allri saman. Og það frumvarp sem við erum með hérna, þetta leiðréttingarfrumvarp á millifærslulögin, er vonandi einhvers konar lokahnykkur á þessa vitleysu þar sem verið er að hundelta fólk með restina. Það á að hundelta þá fáu sem úrræðin ná ekki yfir með einhverjum matskenndum lagaákvæðum, matskenndum texta um einhver sambærileg viðmið, einhverjar sambærilegar aðgerðir, aðgerðir sem í eðli sínu geta talist sambærilegar við eitthvað sem áður var gert. Það á að þurrka það upp líka. Þannig á að hundelta fólk þannig að örugglega fái enginn neitt út úr því fyrr en bankarnir eru búnir að fá sitt, fyrr en þeir eru búnir að fá allt sitt greitt inn á reikning, öll vanskilin, alla dráttarvextina, allt hreinsað upp í tíu ítarlegum liðum, jafnvel fleirum því að það frumvarp sem hér um ræðir er það matskennt að margt getur heyrt undir það. Látum það nú vera, lítum á þetta sem einn lið í upptalningunni. Það eru tíu veðréttir, tíu veðkröfur í millifærsluna áður en kemur að heimilunum í landinu eins og talað er um. Ætli mörgum finnist þá ekki orðið rýrt í roðinu það sem eftir stendur og fólk reiknaði kannski með að fá inn á lánin sín áður? Það er hætt við því. Ég hefði trúað þeim æfingum sem hér eru upp á annan stjórnarflokkinn en ekki hinn. Það hefði ég bara ekki gert. Það á að grípa til sérstakra aðgerða til að þurrka upp vanskil í bönkum úr ríkissjóði án þess að taka á skuldavanda heimila og fjölskyldna vegna fasteignaveðlána. Það er ágætt að rifja annað upp. Ætli greiðslubyrði fasteignaveðlána af allri greiðslubyrði heimila sé ekki um það bil þriðjungur af greiðslubyrði heimila í landinu? Meðan veðin standa undir greiðslum, meðan forsendubresturinn svokallaði gengur til baka, er fólk hundelt með sérstökum leiðréttingarfrumvörpum til að koma í veg fyrir að nokkur einasti maður sleppi áður en kemur að fjármálafyrirtækjunum. Þetta er algjörlega fordæmalaust, að mínu mati, í sögu þings og þjóðar. Það er eins og rík áhersla sé lögð á það að greiða fjármálastofnunum tugi milljarða króna úr ríkissjóði. Ég spyr mig í þessu máli eins og svo mörgum öðrum: Var þetta erindi hinnar nýju þingsveitar Framsóknarflokksins eftir kosningarnar árið 2013? Var það akkúrat þetta sem þau ætluðu að gera?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Björn Valur Gíslason fór ágætlega yfir það frumvarp sem við ræðum, frumvarp til laga um breytingu á lögum um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána, og þau nefndarálit sem mælt var fyrir. Hv. þingmaður kom inn á orðalag í nefndaráliti, hann kom inn á lagalega túlkun textans. Það er álit lögmanna að hér þyrfti að tryggja frekar þá lagastoð sem fram kemur í breytingu á 1. gr., þ.e. í 1. gr. þessa frumvarps sem er breyting við 8. gr. laga nr. 35/2014, og það fyrst og fremst til að tryggja að samræmi verði við framkvæmd þeirra frádráttarliða sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir og eru taldir upp í 8. gr. Minn skilningur er sá að það tryggi þá lagastoð vegna þeirra frádráttarliða sem þar eru raktir og það muni stuðla að færri ágreiningsmálum vegna frádráttarliða, alveg óháð því hvað okkur finnst um það og þeirri staðreynd að þeir séu til staðar. Þeir munu taka af allan vafa um það að jafnræðis sé gætt og þá til framtíðar hugsanlega lækka kostnað sem hlýst vegna málareksturs, bæði fyrir fjármálastofnanir og heimili. Ég spyr hv. þingmann hvort við getum ekki verið sammála um þessa túlkun.

Forseti. Jú, eins og ég fór yfir áðan þá átta ég mig á því hvert markmið frumvarpsins er, þ.e. að skýra lagatexta í lögum nr. 35/2014, þ.e. um millifærsluna. Ég er bara ekki sammála því að þessi texti sé skýr eins og ég fór yfir áðan. Ég er ekki sammála því að það sé skýrt þar sem segir í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Rétt þykir að bregðast við þessu sérstaklega þar sem mjög óeðlilegt þykir að réttarstaða heimila sem eins er ástatt fyrir sé með gerólíkum hætti allt eftir því til dæmis hvort almenn skuldalækkunarúrræði einstakra lánastofnana í þágu skuldsettra heimila áttu sér stað …“ Hvað eru almenn úrræði? Er það eitthvað sem var auglýst? Er það eitthvað sem ein bankastofnun greip til vegna tíu viðskiptavina sinna eða 100 eða bara fimm? Hvað eru almennar aðgerðir? Ég hef fengið fyrirspurnir um þetta, m.a. frá fólki sem fór í einfaldar aðgerðir, t.d. að fá niðurfellda vexti, dráttarvexti af skuldum sínum og setja skuldirnar á skuldabréf inn í framtíðina og hefur síðan staðið í skilum. Er það almenn aðgerð af því bankinn gerði þetta fyrir um það bil 100–150 manns? Þetta var ekki auglýst. Svona leystu bankamenn og bankar úr ýmsum vandkvæðum. Er það almenn aðgerð? Á að fara að hundelta það fólk uppi líka til að koma í veg fyrir að það fái nokkuð út úr þessu? Ég er ósammála því að textinn sé skýr eins og ég fór yfir, hvorki í lagafrumvarpinu né heldur nefndaráliti meiri hlutans. Ég hef grun um að hv. þingmaður geti verið mér sammála um það að þetta sé frekar óskýr texti og það eigi ekki að vera túlkunaratriði einhvers starfshóps eða leiðréttingarhóps eða ráðuneytis að túlka svona mál, heldur eigi þetta að vera skýrt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni fyrir svör hans. Ég virði túlkun hans á þessu. Við erum algjörlega sammála um að lagatexti eigi að vera skýr og taka af allan vafa um það mál sem fjallað er. Ég túlka þessa breytingu þannig, mér finnst hún tryggja þá lagastoð og það markmið sem lagt er upp með og við fórum yfir í fyrra andsvari. Hv. þingmaður kom inn á að ég minntist á það í fyrra andsvari við hv. þm. Helga Hjörvar að núverandi ríkisstjórn hefði tekið við þar sem fyrri ríkisstjórn skildi við. Við höfum rætt margar af þeim aðgerðum sem komu til á því kjörtímabili. Ég geri alls ekki lítið úr þeim en kom inn á það að hér þyrfti að bæta um betur. Það kom reyndar fram fyrir síðustu kosningar hávær krafa um að stíga inn og bæta um betur, berja í brestina, sér í lagi hjá þeim sem voru með verðtryggð fasteignalán og lágu óbættir hjá garði og fyrri úrræði höfðu ekki náð til. Samkvæmt opinberum tölum er talið að fyrri úrræði hafi náð til um 10% heimila með verðtryggðar húsnæðisskuldir. Sú aðgerð sem verið er að fara í núna, bara leiðréttingin ein og sér, nær til 69 þúsund heimila. Ef við tökum séreignarsparnaðinn með nær þetta til um 100 þúsund heimila. Ég spyr hv. þingmann hvort hann geti ekki verið sammála um að þetta séu víðtækar aðgerðir.

Virðulegur forseti. Jú, ég er algjörlega sammála því að þetta séu víðtækar aðgerðir. Ég fór yfir það áðan hversu víðtækar þær eru. Það eru tíu veðkröfur í 80 milljarðana áður en kemur að því að lækka höfuðstól lána. Svo víðtækar eru þær að þær ná ekki niður til fjölskyldnanna í landinu. Það er allt annað tekið fyrir. Allt annað er tekið fyrir og hreinsað upp. Það er skafið ofan af því öllu inn í fjármálafyrirtækin. Það eru fyrst og fremst fjármálafyrirtækin sem fá sitt út úr þessu. Það eru þeir sem lánuðu peningana sem fá þessa 80 milljarða kr. að langstærstum hluta. Hinn parturinn sem fær úr þessum 80 milljörðum kr. eru sá hópur sem úrræði vinstri stjórnarinnar á síðasta kjörtímabili náði ekki til vegna þess að þau voru sértæk. Þeim var ætlað að leysa úr vanda fólks. Ætlunin með þeim var ekki að leggja fjármuni inn á heimilisreikning þeirra sem áttu ekki við vanda að stríða. Það voru sértækar aðgerðir. Þetta hér eru almennar aðgerðir. Þess vegna ná þær líka til fólks sem hæstv. ríkisstjórn er að fella niður auðlegðarskatta af. Það er sá hópur sem fær hlutfallslega mest í sinn hlut, 34 millj. kr. Það er ekki sá hópur sem er á ellefta veðrétti með 80 milljarðana. Hann fær þetta ekki, það er ekki sá hópur. Ég ítreka það að ég er ósammála því að hægri stjórnin sé að halda áfram þar sem við skildum við. Það var komið að algjörum krossgötum. Um það snerust kosningaloforðin 2013, hvort halda ætti áfram á þeirri braut eða hvort komið væri að algjörum krossgötum, hvort fara ætti algjörlega öfuga leið og greiða fjármálafyrirtækjum upp og að greiða þeim upp sem þurftu ekki á því að halda, efnamesta fólkinu í landinu. Það var ekki okkar fyrirætlun. Um það var kosið á síðasta kjörtímabili að greiða reikninga fólks, lækka höfuðstól fólks, en það var ekki gert. Þegar upp er staðið 

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, mér sýnist að það geti verið svo að komið sé að lokum hennar. En ég hlýt þá að vekja athygli á því að hér voru bornar fram spurningar og óskað eftir þátttöku stjórnarliða og aðstandenda málsins í því m.a. að fara yfir og færa fram rök og útskýra fyrir okkur tiltekna þætti þessarar aðgerðar, en það hefur látið mjög á sér standa að við fengjum viðbrögð við því. Ég lýsti sérstaklega eftir því að menn svöruðu hér fyrir hverju það sætti að t.d. leigjendur væru alveg skildir eftir, að búseturéttarhafar, húsnæðissamvinnufélögin eða félagsleg leigufélög fái ekki neina niðurfærslu á lánum sem þar hvíla á. Eru þau lán þó í mörgum tilvikum meðhöndluð algerlega eins og um prívatlán einstaklings væri að ræða, þ.e. þeim er haldið aðgreindum, viðkomandi borgar af þeim, í sumum tilvikum algerlega beint af tilteknu sértæku láni, í öðrum tilvikum reikningslega af tilteknu láni og fær vaxtabætur á móti, en samt fær þessi hópur ekki niðurfærslu. Hver eru rökin fyrir því? Má ég minna á að þegar þetta var til umræðu hér á síðastliðnu vori, frú forseti, þá vísuðu stjórnarliðar gjarnan í að það yrði skoðað að koma til móts við þessa hópa en það yrði bara gert sérstaklega. Það var gjarnan vísað á hæstv. félagsmálaráðherra í þeim efnum. Ég var svo heppinn að hæstv. félagsmálaráðherra var í þingsalnum þegar ég flutti ræðu mína og ég bað hana að koma upp og segja okkur hvenær og hvernig stæði þá til að jafna stöðu leigjenda sem sætu uppi með forsendubrest sinn algerlega óbættan, fólk sem bjó í leiguhúsnæði 2008 þegar verðbólgan fór af stað, borgaði verðtryggða leigu, t.d. viðskiptavinir Félagsbústaða hér í Reykjavík. Mér er ekki kunnugt um annað en að leigan hafi hækkað í samræmi við vísitölu upp á hvern einasta mánuð þannig að verðbólgukúfurinn gekk beint út í húsaleiguna hjá þessum hópi til dæmis. Hvar leiðréttingin gagnvart þeim hópi? Erum við í alvöru að tala hér um þá sem urðu fyrir forsendubresti? Það er hér bundið við þá sem eiga húsnæði sitt en ekki þá sem bera húsnæðiskostnað sem tók á sig alveg sambærilegan forsendubrest. Munurinn er sá að þeir eiga enga von um að það komi nokkurn tímann til baka í hækkuðu fasteignaverði eða einhverju slíku en það getur þó hinn hópurinn átt sem getur aftur myndað eign ef þróun íbúðaverðs verður hagstæð. Nei. Hæstv. félagsmálaráðherra, sem var hér í salnum við umræðuna og á hér mál á dagskrá á eftir, kaus að koma ekki upp til að upplýsa um svo mikið sem eitt atriði í sambandi við hvar vinna í þessum efnum væri á vegi stödd. Við höfum heyrt af alveg ótrúlegum fjölda nefnda sem vinnur í þessum húsnæðismálum og hefur gert það undanfarin missiri. Gott og vel, en við spyrjum um efndir þegar við erum komin fram á síðustu dagana áður en ýtt verður á takkann og reikniverkinu hleypt af stað. Ég held að það verði ekki svo auðveldlega snúið aftur eftir það, þegar fólk er búið að sjá á prenti fyrirheit um fjármuni til lækkunar höfuðstóls lána sinna. Ég hefði viljað heyra hv. stjórnarliða, aðstandendur málsins, tjá sig um jöfnunarreikninginn vegna greiðslujöfnunar. Hver eru rökin fyrir því að hann sé tekinn með þessum hætti fram fyrir og gerður upp núna áður en kemur til eiginlegrar lækkunar höfuðstóls? Af hverju má hann ekki standa eftirstæður sem hluti lánsins á þeim kjörum sem búið var að semja um og ganga frá? Ég held að allar fjármálastofnanir hafi fallist á að það sem safnaðist upp á jöfnunarreikningi vegna greiðslujöfnunar stæði aftan við lánið og kæmi ekki til greiðslu á því nema að breyttu breytanda eftir því hvernig greiðslujöfnunarvísitalan þróaðist, fyrr en lánið sem slíkt hefði verið greitt upp og þó þannig að aldrei yrði bætt við nema þremur árum með óbreyttum afborgunarskilmálum upphaflega lánssamningsins. Ef það dygði ekki til að jafna upp reikninginn þá afskrifaðist restin. Nú eru, sem betur fer, vissulega litlar líkur á því að það gerist að greiðslujöfnunarreikningurinn afskrifist, en sá möguleiki er fyrir hendi, og hvers vegna þá ekki að leyfa því að standa svo? Vegna þess að munurinn er sá að ef greiðslujöfnunarreikningurinn er ekki dreginn frá er lækkun höfuðstólsins meiri og létting greiðslubyrðinnar meiri strax á fyrstu árum eftir aðgerðina, í staðinn fyrir að jafna upp reikninginn sem ekki átti að koma til borgunar fyrr en í lokin. Þá sjá það allir menn. Segjum að það sé hálf milljón, 800 þús., undir 1 milljón kannski, inni á greiðslujöfnunarreikningi hjá einhverjum, þá munar um að það sé dregið frá hinni reiknuðu leiðréttingarfjárhæð og lækkun höfuðstólsins og sambærileg lækkun afborgana verður þá minni sem því nemur. Það geta verið nokkur þúsund kr. á mánuði sem greiðslubyrðin lækkar minna vegna þessa. Ég sé bara enga ástæðu til að gera þetta. Það má deila um marga af frádráttarliðunum. Mér finnst það vera augljóst og þess vegna styð ég þá breytingartillögu sem hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir hefur lagt fram um, þ.e. að þessi málsliður falli einfaldlega brott úr 11. gr. laganna. Ég sé bara engin rök fyrir því að gera þetta, þarna er einhver óskapleg góðvild í garð bankanna. Er þetta þá orðin einhvers konar lánahreinsun en ekki lánaleiðrétting, þ.e. lánahreinsun á forsendum bankakerfisins? Jú, það er auðvitað voðalega fínt að sitja í banka og fá hreint borð; allir gjaldfallnir gjalddagar, vextir og dráttarvextir, vextir af því og verðbætur af því, allt saman þurrkað upp, greiðslujöfnunarreikningurinn kvittaður. Og svo er eitthvað farið að kíkja á höfuðstólinn. Þá er þetta að stærstum hluta lánahreinsun en ekki lánaleiðrétting, a.m.k. í fyrstu umferð. Lánahreinsun á forsendum bankakerfisins. Ef ég man rétt þá standa eitthvað á annan tug milljarða kr. á greiðslujöfnunarreikningnum. Okkur gekk að vísu illa að fá nákvæmar upplýsingar um það í vor, en það eru fjárhæðir af þeirri stærðargráðu, þar af einir 6, 7 milljarðar hjá Íbúðalánasjóði einum, að ég hygg. Fyrsta niðurfærslan má ekki, að frátöldum kostnaði og væntanlega vegna vaxtanna á árinu sem í hönd fer, kosta nema 20 milljarða. Hvað verður þá eftir til eiginlegrar lækkunar höfuðstólsins af fyrstu greiðslunni? Það verður ekki mikið. Vissulega verður aðgerðin framkvæmd þannig að fjögurra ára skammturinn verður tekinn frá, en ég held að fyrstu 20 milljarðarnir fari sennilega að mestu leyti í þessa lánahreinsun. Mér sýnist allt stefna í það. Eru allir stjórnarliðar bara sáttir við þetta og sannfærðir um að þetta eigi að vera svona eða að þetta þurfi að vera svona? Eða að draga sérstöku vaxtaniðurfærsluna frá? Af hverju? Ákveðið var að styðja fólk með viðbótarfjárveitingum í sérstaka vaxtaniðurfærslu. Af hverju er það dregið frá lækkun höfuðstólsins? Er það vegna þess að það tókst að pína bankana og lífeyrissjóðina örlítið til að leggja af mörkum í þá aðgerð? Reyndar stóðu bankarnir sig betur. Það var skárra að eiga við þá þegar upp var staðið um að fjármagna sinn þátt af því. Er það þess vegna sem menn eiga að fá það til baka núna óbeint í gegnum það að sú upphæð er dregin frá lækkuninni? Það mætti velta því fyrir sér. Það er dálítið skrýtið að meðhöndla ívilnandi millifærslu eða greiðslu af því tagi sem vaxtabætur eða sérstök vaxtaniðurgreiðsla er og setja hana yfir í allt annað samhengi eins og þetta. Mér finnst það sérkennilegt. Frú forseti. Ég vildi bara vekja athygli á því að við vorum hér einir þrír, fjórir ræðumenn frá minni hlutanum með margar spurningar í þessari umræðu og fengum sáralítil og eiginlega engin viðbrögð og enga tilburði til svara. Er allur stuðningur við þetta mál að verða gufaður upp? Eru menn orðnir svo bilaðir inni í sér í þessu mikla máli að menn hafa ekki kjark í að fara hér upp í ræðustól og bregðast við málefnalegum athugasemdum og flytja fram rök?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hélt hér ræðu og kallaði eftir svörum við spurningum. Það er býsna ankannalegt að koma upp í andsvari og reyna að svara öllum þeim spurningum. Þær eru allar mjög réttmætar og við hv. þingmaður fórum vel yfir þetta í hv. efnahags- og viðskiptanefnd en margar spurninganna eru ekki mjög einfaldar. Varðandi búseturéttarhafana þá deilum við sömu skoðun. Þessari aðgerð var beint að heimilum og æskilegt hefði verið að við hefðum opnað þar á lögaðila. Það þarf aðrar aðgerðir eða önnur úrræði þar. Hv. þingmaður kom réttilega inn á að þau nutu vaxtabóta og á margan hátt er um sams konar fyrirkomulag að ræða að öðru leyti en því að hér er um lögaðila að ræða. Þá eru það leigjendur. Ég er talsmaður séreignarstefnu. Við eigum að gefa ungu fólki færi á að koma þaki yfir höfuðið og eignast húsnæði, en verðum við að hlusta á takt samfélagsins og þetta eiga að vera úrræði og það er verkefnahópur hér undir forustu hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sem skilar tillögum sem eiga að hjálpa leigjendum. Vissulega urðu þeir, eins og fleiri, fyrir forsendubresti, öðru skal ekki haldið fram. Hvað varðar greiðslujöfnuðinn og að það skuli gengið á hann fyrst þá eru þeir auðvitað í betri stöðu sem nutu greiðslujafnaðarins eftir heldur en áður þar sem því er skutlað aftur fyrir. Þeir munu njóta þess áfram.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að koma í andsvör, sýna þó þá viðleitni að koma aðeins málefnalega inn í umræðuna. Mér finnst það athyglisverð yfirlýsing sem hann segir hér, að það hefði verið æskilegt ef hægt hefði verið að koma til móts við búseturéttarhafa, húsnæðissamvinnufélögin, en það hafi strandað á því að þar væri um lögaðila að ræða. Já, að formi til af því að þetta er félag, en þegar kemur að hinu efnislega í því þá er þar hver einstaklingur fyrir sig sem greiðir af því láni sem fylgdi hans búseturéttaríbúð og hefur fengið vaxtabætur, eins og áður er um getið, og þótti sjálfsagt að taka þá t.d. með í aðgerðum á fyrra kjörtímabili og meðhöndla þá algjörlega eins og þá sem voru í sínu eigin húsnæði. Varðandi leigjendurna höfum við heyrt þetta áður. Við heyrðum fyrir hálfu ári síðan að það væri verkefnisstjórn að skoða málefni leigjenda, en það hefur síðan ekkert meira af því frést. Nú erum við hér að ræða það rétt áður en þetta á að fara að ganga í garð. Það hefur alltaf verið varhugavert að treysta því þegar svörin eru veitt á þessa vegu: Já, við ætlum að gera eitthvað fyrir þessa aðila síðar. Efndirnar hafa stundum látið á sér standa, enda er ég ekkert að segja að það sé allt saman einfalt og auðvelt. Menn hafa verið að ræða um að taka upp samræmdar húsnæðisbætur í staðinn fyrir að sameina í raun og veru vaxtabætur og húsaleigubætur í eitt stuðningskerfi. Það hefur verið unnið að því lengi. Það hefur reynst torsótt að koma því á. Kannski sæi maður þá, ef það væri vel útfært, að hagur leigjenda væri virkilega réttur þannig að þessi húsnæðisform nytu nokkurs jafnræðis. Ég tel að það sé langur vegur frá því í dag því að auðvitað, ef ekki væru þessi endalausu áföll alltaf í húsnæðismálum hjá þessari blessaðri þjóð, er verið að aðstoða fólk í sjálfu sér við að mynda eign með vaxtabótakerfinu í séreignarstefnunni. En leigjandinn 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni svörin. Ég kom inn á það í fyrra andsvari að það væri svolítið ankannalegt að svara spurningum í andsvari, en það er engu að síður mjög gott að eiga þetta samtal. Ég er sammála hv. þingmanni um að þessar húsnæðisbætur væru jákvætt skref. Svo hygg ég að háir raunvextir hafi ekki hjálpað til við byggingarkostnað þar sem þeir sem leigja út þurfa að sækja ávöxtun sína í hærra leiguverði, það mun því hjálpa til lengri tíma ef við náum að lækka raunvaxtastig. Ég veit að hv. þingmaður hefur í gegnum tíðina, bæði sem hæstv. ráðherra og þingmaður til margra ára, barist fyrir því að bæta kjör hinna ýmsu hópa og ýmsar aðgerðir geta mögulega verið mótsagnakenndar þannig að þegar verið er að hjálpa og bæta samfélagið lenda einhverjir út undan og þurfa sérúrræði. Það er allur gangur á því. Ég hef skynjað, get ég sagt, að hv. þingmaður hefur orðið eilítið fráhverfari þessum viðbótaraðgerðum, leiðréttingaraðgerðinni, stóru aðgerðinni, ef ég leyfi mér að nota það orð, og ég orðaði það svo í ræðu áðan að við hefðum tekið við þar sem fyrri ríkisstjórn skildi við og taldi jafnvel að nóg væri gert. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort sú skynjun mín sé rétt að hann sé orðinn fráhverfari þessu og af hverju það sé, ef hann getur svarað því á einfaldan hátt.

Frú forseti. Ég skal með mestu ánægju útskýra það. Það er ekki nýtilkomið. Ég eyddi miklum tíma í það á síðasta kjörtímabili að skoða húsnæðismálin. Auðvitað tók maður inn á sig þá erfiðleika sem þar voru. Við gerðum svo það sem við töldum okkur geta í formi þess að stórhækka vaxtabætur og reyna að ná samningum við fjármálakerfið um hluti eins og 110%-leiðina, það var greiðslujöfnunin, greiðsluaðlögunin, sértæk skuldaaðlögun, stofnun embættis umboðsmanns skuldara, þannig gæti ég áfram talið. Það var endalaus og viðvarandi vinna í gangi undir stanslausum og mjög hörðum ásökunum um að við værum ekki að gera neitt. Við reyndum á hverjum tíma að ganga eins langt og menn töldu ábyrgt og hægt, en ég var mjög snemma þeirrar skoðunar í þessum málum að eitt væri mjög óskynsamlegt og það væri að ráðstafa miklum opinberum peningum í algerlega flatar aðgerðir. Við hefðum einfaldlega ekki ráð á því og það væri ekki félagslega verjandi. Við yrðum að beina takmörkuðum fjármunum okkar, allt í einu skuldug þjóð upp í rjáfur með ríkissjóð sem við vissum ekki hvort mundi jafnvel enda á hausnum, við yrðum að beina takmörkuðum peningum með markvissum hætti til þeirra sem væru mest í þörf fyrir að fá þá. Ég er enn þeirrar skoðunar. Þess vegna hvarflaði ekki að mér að standa að þessari aðgerð þótt allur heimsins þrýstingur og popúlismi hefði verið þar í gangi, af því að ég tel hana óskynsamlega og ekki verjandi og ekki réttlætanlega ráðstöfun á opinberu fé. Það mun hellingur af fólki fá hér mikla opinbera fjármuni sem það á ekkert tilkall til á meðan aðrir og önnur verkefni hins opinbera eru í miklu ríkari þörf fyrir þá. Ég hefði þar af leiðandi talið að við ættum áfram að leita leiða til að styðja með sértækum hætti þá sem eru í mestri þörf fyrir það, fanga frekar þá hópa sem sannarlega urðu fyrir raunverulegum sérstökum áföllum, eins og þeir sem keyptu á óhagstæðasta tíma og þá sérstaklega sína fyrstu íbúð. Ég er með svo langt í almennar aðgerðir, en ekki í þetta, 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti sem allir nefndarmenn hafa undirritað. Með þessu frumvarpi er verið að breyta lögum um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum í samræmi við innleiðingu á tilskipun 2009/38/EB, um breytingu og endurútgáfu á tilskipun 94/45/EBE. Það var talið nauðsynlegt að færa löggjöf Evrópusambandsins um upplýsingamiðlun til starfsmanna og samráð milli landa til nútímahorfs með það að markmiði að tryggja virk réttindi starfsmanna til upplýsinga og samráðs milli landa. Það er ekki við því að búast að efni frumvarpsins muni hafa áhrif hér á landi að svo stöddu en þetta gildir um fyrirtæki eða fyrirtækjasamstöður sem hafa a.m.k. þúsund starfsmenn í ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Nefndin leggur til að þetta frumvarp verði samþykkt óbreytt. Það má taka fram að ein umsögn um málið barst frá Samiðn, sem gerði ekki athugasemd við frumvarpið.

Herra forseti. Hér erum við að breyta lögum um Ábyrgðasjóð launa eftir að dómur Evrópudómstólsins féll varðandi skilyrði sem sett eru. Við höfum verið með þau skilyrði að til þess að fá greitt úr Ábyrgðasjóðnum á grundvelli kröfu um bætur fyrir launamissi vegna slita á ráðningarsamningi hafi fólk þurft að vera virkt í atvinnuleit. Okkur er ekki heimilt að kveða á um slíkar takmarkanir og þetta ákvæði er þá fellt brott, en jafnframt er sett inn að ef viðkomandi er kominn í aðra vinnu fær hann eingöngu greiddar bætur sem nema þeim mun sem kunni að vera á launum í fyrra starfi og núverandi starfi ef launin í fyrra starfi voru hærri og fara ekki umfram það þak sem kveðið er á um í lögunum. Undir nefndarálit þetta rita hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Björt Ólafsdóttir, Anna María Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Brynjar Níelsson, Guðbjartur Hannesson, Páll Jóhann Pálsson, Álfheiður Ingadóttir og Óli Björn Kárason. Það er algjör samstaða um þetta mál í nefndinni.

Herra forseti. Í þessu frumvarpi er verið að lögfesta reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins. Hún leysir af hólmi eldri reglugerð sama efnis, en henni hefur verið breytt mjög oft og var því endurútgefin og við erum nú að lögfesta endurútgefna reglugerð. Frumvarpið felur ekki í sér breytingu á gildandi rétti. Við fellum fyrri lög úr gildi en áfram er bráðabirgðaákvæði inni sem kveður á um að lögin taki ekki gildi til ríkisborgara Króatíu fram til 1. júlí 2015. Það er með þetta frumvarp eins og fyrri tvö sem ég hef hér farið yfir að samstaða er um málið í nefndinni og allir nefndarmenn rita undir nefndarálitið.

Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til breytinga á lögum um heilbrigðisþjónustu. Þetta er reglugerðarheimild sem verið er að setja inn, reglugerðarheimild varðandi gæða- og öryggisstaðla vegna líffæragjafar og blóðgjafar o.fl. Það er verið að setja í reglugerð reglur sem þegar eru til staðar varðandi þessa þætti. Við fjölluðum um málið á síðasta þingi og afgreiddum úr nefndinni. Við afgreiðum það með sama hætti nú með breytingartillögu, því að við þrengjum reglugerðarheimildina af því að við töldum hana of víða. Hún á að ná, samkvæmt þeirri tilskipun sem við erum að lögleiða með þessu, til gæða- og öryggisviðmiða við veitingu heilbrigðisþjónustu varðandi brottnám líffæra og líffæraígræðslu, meðferð og varðveislu á frumum og vefjum og rekstur blóðbankaþjónustu. Við töldum ekki eðlilegt að hafa hana víðari en sem því næmi og leggjum því til breytingartillögu við 1. gr. Full samstaða er um málið í nefndinni og allir níu nefndarmennirnir rita undir nefndarálit þetta með breytingartillögunni.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um úrskurðarnefnd velferðarmála. Á málefnasviði velferðarráðuneytisins starfa eftirtaldar níu úrskurðar- og kærunefndir: Kærunefnd barnaverndarmála, kærunefnd greiðsluaðlögunarmála, kærunefnd húsamála, kærunefnd jafnréttismála, úrskurðarnefnd almannatrygginga, úrskurðarnefnd atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða, úrskurðarnefnd félagsþjónustu og húsnæðismála, úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála og úrskurðarnefnd um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Kærum til þessara nefnda hefur fjölgað mikið á síðustu árum og voru þær rúmlega 900 á árinu 2013. Allar nefndirnar eru sjálfstæðar stjórnsýslunefndir sem falið hefur verið að endurskoða ákvarðanir stjórnvalda í málum einstaklinga eða skera úr ágreiningi milli aðila. Eru úrskurðir nefndanna endanlegar ákvarðanir innan stjórnsýslunnar. Í hverri úrskurðar- eða kærunefnd sitja þrír nefndarmenn sem sinna nefndarstörfunum sem aukastarfi. Nefndirnar þurfa því mikinn fjölda starfsmanna, bæði lögfræðinga og aðstoðarfólk, til að anna þessum mikla kærufjölda. Úrskurðarnefnd almannatrygginga hefur sérstaka skrifstofu utan ráðuneytisins en starfsmenn ráðuneytisins sinna störfum fyrir aðrar nefndir. Ekki hefur verið unnt að fjölga starfsmönnum nefndanna í samræmi við fjölgun mála þar sem ekki hafa fengist viðbótarfjárveitingar. Þá eiga þær nefndir í erfiðleikum með að anna málafjöldanum þar sem hann er mestur. Það, ásamt því að nefndirnar hafi ekki haft nægilega marga starfsmenn, hefur leitt til þess að afgreiðslutími kærumála hefur lengst smám saman hjá þeim nefndum þar sem málafjöldinn er mestur og hefur umboðsmaður Alþingis margsinnis gert athugasemdir við það. Úrskurðir varða oft mikilsverða hagsmuni kærenda, í sumum tilvikum lífsafkomu þeirra, og er því brýnt að úr verði bætt. Í gildandi ákvæðum 19 sérlaga á sviði velferðarráðuneytisins er kveðið á um rétt almennings til að skjóta stjórnsýsluákvörðunum og í nokkrum tilvikum ágreiningi milli einstaklinga til sjálfstæðrar úrskurðarnefndar eða kærunefndar og fá niðurstöðu innan tiltekins frests. Er þar yfirleitt miðað við þrjá mánuði. Eins og rakið hefur verið hér á undan hefur ekki reynst unnt að uppfylla ákvæði fyrrgreindra laga um afgreiðslufrest, annars vegar vegna þess að ekki hefur verið veitt fjármagn til nauðsynlegrar og sívaxandi starfsemi nefndanna og hins vegar vegna þess að núverandi fyrirkomulag, þar sem gert er ráð fyrir að seta í nefndunum sé aukastarf, er löngu úrelt og óframkvæmanleg hvað varðar þær nefndir þar sem málafjöldi er mestur. Í frumvarpinu sem ég mæli fyrir er lagt til að sjö úrskurðar- og kærunefndir á málefnasviði ráðuneytisins verði sameinaðar í eina nefnd, úrskurðarnefnd velferðarmála. Ekki er gert ráð fyrir að kærunefnd jafnréttismála verði felld undir úrskurðarnefnd velferðarmála, a.m.k. ekki að svo stöddu. Ástæða þess er að á þessu þingi hyggst ég leggja fram tvö frumvörp þar sem gert er ráð fyrir auknu og breyttu hlutverki kærunefndar jafnréttismála. Þá er ekki gert ráð fyrir að starfsemi úrskurðarnefndar um ófrjósemisaðgerðir og fóstureyðingar verði felld undir úrskurðarnefnd velferðarmála, enda er um að ræða afar sérhæfðar ákvarðanir á mjög viðkvæmu sviði. Á þingmálaskránni hjá mér er líka frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Ég held að því hafi átt að dreifa nú í dag. Þar er lagt til að ákvæðum laga um úrskurðarnefnd almannatrygginga verði breytt til samræmis við frumvarp þetta. Í frumvarpinu er lagt til að í úrskurðarnefnd velferðarmála verði níu nefndarmenn. Formaður nefndarinnar og tveir aðrir nefndarmenn verði í fullu starfi, en sex nefndarmenn gegni nefndarstörfum sem aukastarfi. Nefndin verði sjálfstæð stofnun utan ráðuneytisins undir stjórn formanns nefndarinnar. Gert er ráð fyrir að þeim starfsmönnum sem innt hafa af hendi störf fyrir úrskurðar- og kærunefndir að aðalstarfi verði boðið starf hjá nefndinni. Þessar skipulagsbreytingar munu jafna álagið á nefndarmenn og starfsmenn vegna breytilegs fjölda kærumála á mismunandi sviðum og fela þannig í sér tækifæri til aukinnar hagræðingar. Þá ættu samræmdar málsmeðferðarreglur að tryggja betur samræmda og vandaða málsmeðferð. Loks verður sjálfstæði úrskurðarnefndanna betur tryggt með því að starfsmenn ráðuneytisins komi ekki að undirbúningi úrskurða. Lagt er til að ákvæði sérlaga um skipan úrskurðar- og kærunefnda og almenn ákvæði um málsmeðferð verði felld brott, en ekki eru gerðar tillögur um breytingar á kæruheimildum laganna. Verði frumvarp þetta að lögum mun það því ekki hafa áhrif á rétt aðila samkvæmt gildandi lögum til að kæra stjórnvaldsákvarðanir til sjálfstæðrar úrskurðarnefndar eða leita álits eða úrskurðar um ágreiningsmál. Tilgangur þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu eru m.a. að auka hagkvæmni og skilvirkni nefndanna og eru því samræmi við tillögur hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar frá 11. nóvember 2013 um aukna framleiðni og skilvirkni í ríkisrekstri, en í 22. lið tillagnanna segir m.a., með leyfi forseta: „Haft verði frumkvæði að því að sameina úrskurðarnefndir og auka hagkvæmni í störfum þeirra.“ Verði frumvarp þetta að lögum mun það tryggja betur sjálfstæða, óháða og vandaða endurskoðun stjórnvaldsákvarðana innan ásættanlegs tíma. Þá mun sameining sjö úrskurðar- og kærunefnda fela í sér tækifæri til hagræðingar við endurskoðun stjórnvaldsákvarðana. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir auknum fjárheimildum til úrskurðarnefndanna til þess að mæta þeim málafjölda sem verið hefur til staðar. Það er raunar óháð þessu frumvarpi. Við teljum hins vegar að með skipulagsbreytingunum getum við aukið skilvirknina enn frekar og tryggt vandaðri vinnu varðandi þau verkefni sem úrskurðarnefnd velferðarmála mun hafa. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er mjög mikilvægt fyrir rétt borgaranna að þær kæruheimildir og kæruleiðir sem til staðar eru í stjórnkerfinu séu eins skilvirkar og hægt er og fólk geti þar af leiðandi fengið rétt sinn staðfestan. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið fari til hæstv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um sérhæfða þjónustumiðstöð á sviði félags- og heilbrigðisþjónustu. Með frumvarpinu er ætlunin að sameina Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, Heyrnar- og talmeinastöð og Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga, auk TMF Tölvumiðstöðvar, í nýja þjónustumiðstöð sem mun þjónusta þá hópa sem stofnanirnar hafa sinnt til þessa. Með sameiningu þessara þriggja stofnana á vegum velferðarráðuneytisins og TMF Tölvumiðstöðvar er stefnt að því að auka gæði og skilvirkni þjónustu og bæta aðgengi að henni. Hin nýja miðstöð kemur til með að sinna sömu hópum og framangreindar stofnanir, en það eru einstaklingar með heyrnarskerðingar, heyrnarleysi, talmein, blindu, sjónskerðingu, daufblindu, þroskaraskanir, einhverfu, meðfæddar alvarlegar hreyfihamlanir og fágæta sjúkdóma. Þannig er frumvarpinu ætlað að bæta þjónustu við fatlað fólk sem hingað til hefur oft þurft að leita til fleiri en einnar stofnunar vegna fjölþættra fatlana. Jafnframt er ætlunin að auka þá þjónustu sem hefur verið hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins þannig að hún nái einnig til fullorðinna, en til þessa hefur hún fyrst og fremst sinnt börnum undir 18 ára aldri. Í frumvarpinu er lagt til að hin nýja stofnun muni sinna fólki á öllum aldri þegar fram í sækir en sú breyting verði í áföngum. Fram til 1. janúar 2017 mun þjónusta miðstöðvarinnar við einstaklinga með einhverfu, alvarlegar þroskahamlanir og meðfæddar alvarlegar hreyfihamlanir vera með óbreyttu sniði og ná aðeins til þeirra sem eru undir 18 ára. Frá þeim tíma til 1. janúar 2019 er markmiðið að þjónustan nái til þeirra sem eru 30 ára og yngri. Eftir þann tíma og til 1. janúar 2021 mun þjónustan ná til þeirra sem eru yngri en 50 ára og frá 1. janúar 2021 annast miðstöðin þjónustu við alla óháð aldri. Auk þessa er lagt til að miðstöðinni verði falinn rekstur og umsýsla sérfræðiteymis sem starfar samkvæmt 14. gr. laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011, en því er ætlað að veita þjónustuveitendum ráðgjöf um aðferðir til að draga úr beitingu nauðungar í þjónustu við fatlað fólk. Hlutverk miðstöðvarinnar verður að veita sérhæfða félagsleg- og heilbrigðisþjónustu á sviði ráðgjafar, greiningar, meðferðar, hæfingar og endurhæfingar. Jafnframt skal hún þjóna hlutverki þekkingarmiðstöðvar sem aflar og miðlar upplýsingum og þekkingu og stuðlar að nýsköpun og þróun tækni á starfssviði sínu. Þá skal hún veita einstaklingum með sjaldgæfa sjúkdóma og sjaldgæfar fatlanir sem undir sérsvið miðstöðvarinnar heyra sérhæfða aðstoð eftir því sem við á. Loks skal hún sinna rannsóknum og fræðastarfi, m.a. í samstarfi við háskólastofnanir og stofnanir ríkis og sveitarfélaga. Frumvarpið byggir m.a. á skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2013 um stofnanir sem þjónusta einstaklinga með skerta færni. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Starfsmenn þessara stofnana búa yfir mikilli fagþekkingu og hjá þeim starfa 25–30 fagstéttir. Hluti þeirra sinnir sambærilegum störfum eða á sama fagsviði. Sameiginlegt húsnæði myndi auðvelda samskipti þeirra og stofnun öflugra þverfaglegra teyma til að sinna þörfum einstaklinga með skerta færni. Með hagræðingu í rekstri skapast einnig fjárhagslegt svigrúm til að efla faglega starfsemi stofnananna enn frekar. Allar stofnanirnar nýta upplýsingatækni við þjónustu sína. Aukin samvinna myndi breikka þekkingargrunn starfsmanna og stuðla að enn öflugri þróun og samnýtingu á lausnum til hagsbóta fyrir notendur þjónustunnar. Stofnanirnar stunda einnig allar rannsóknir og kennslu, sumar á háskólastigi. Með nánari samvinnu skapast betri aðstæður til rannsókna- og þróunarstarfs sem veita mun betri innsýn í þarfir fatlaðra einstaklinga og stuðla þannig að skilvirkari og betri þjónustu.“ Fýsileikaathugun ráðuneytisins í samstarfi við stofnanirnar sem fyrirhugað er að sameina leiddi til þeirrar niðurstöðu að meiri ávinningur mundi nást með sameiningu stofnananna í eina stofnun frekar en sameiningu þeirra undir sama þaki og var það jafnframt í samræmi við ábendingar Ríkisendurskoðunar um að velferðarráðuneytið kannaði kosti þess og möguleika á því að sameina tvær eða fleiri stofnananna að fullu. Virðulegi forseti. Með þessum faglega og fjárhagslega ávinningi sem verður af sameiningunni munum við geta bætt þjónustuna, aukið gæði hennar og skilvirkni til hagsbóta fyrir fólk með skerta færni, líkt og ég sagði hér í upphafi. Í mínum huga er það og hefur ætíð verið forsenda þess að ég legg til þessa sameiningu. Við vinnslu frumvarpsins var haft víðtækt samráð við hagsmunaaðila og forstöðumenn viðkomandi stofnana. Fjölmargar athugasemdir bárust við fyrirliggjandi frumvarpsdrög sem leitast hefur verið við að taka tillit til við endanlegt frumvarp. Almennt virtist mikil ánægja vera með fyrirhugaða sameiningu. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps. Það er von mín að með þessum breytingum muni sérhæfð þjónusta við framangreinda hópa batna til muna, en mikilvægt er að hún sé veitt á breiðum þverfaglegum grunni og ég tel að sameining þessi mun ná því markmiði. Gert er ráð fyrir að ný stofnun verði staðsett á höfuðborgarsvæðinu, en jafnframt verði rík áhersla lögð á að jafna sem mest aðgengi allra landsmanna að þjónustu hennar óháð búsetu. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hæstv. velferðarnefndar og svo til 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Í máli ráðherra kom fram að haft hefði verið víðtækt og mikið samráð við hagsmunaaðila og viðkomandi stofnanir og tekið hefði verið tillit til ábendinga frá þeim aðilum. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra hvernig á því stendur að forstöðumaður Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins til margra ára eða áratuga og framkvæmdastjóri Blindrafélagsins gera alvarlegar athugasemdir við þessar áætlanir. Hefur samráðið við þessa aðila ekki skilað sér eða athugasemdir þeirra inn í frumvarpið? Það eru starfandi mjög fjölmenn, sterk og reynd félagasamtök í þessum geira eins og Blindrafélagið sem ég nefndi áðan. Þetta eru hópar fólks sem rekur stofnanir sem eru ekki reknar í ágóðaskyni heldur til þess ætlaðar að veita mjög sérhæfða þjónustu sem er byggð á reynslu þeirra sem þar starfa, oftar en ekki reynsla á eigin skinni. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að hlustað sé sérstaklega eftir því sem þaðan kemur. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra: Hverju sætir sú gagnrýni sem er óneitanlega fyrir hendi?

Virðulegi forseti. Á bls. 9 í greinargerðinni kemur fram hvernig samráðinu var háttað. Væntanlega er hv. þingmaður að vísa til umfjöllunar DV um þessa sameiningu. Í sambandi við það sem kom fram í máli formanns Blindrafélagsins þá lýsti ég því mjög vel að forsenda mín varðandi þessa sameiningu hefði aldrei verið að draga saman í rekstri þessara stofnana heldur að nota sameininguna til þess að efla enn frekar starfsemina. Fram kom að á þeirri forsendu væri Blindrafélagið fylgjandi því að fara í þetta verkefni. Blindrafélagið hefur líka lagt áherslu á það að sameiningin eigi ekki að leiða til lakari þjónustu við þá sem Þjónustu- og þekkingarmiðstöðin hefur verið að sinna heldur að efla þjónustustigið hjá Heyrnar- og talmeinastöðinni og Greiningar- og ráðgjafarstöðinni. Það er mjög mikil ánægja með þjónustuna sem fólk hefur fengið hjá Þjónustu- og þekkingarmiðstöðinni, en það mætti svo sannarlega bæta hana hjá hinum tveimur stofnunum. Það er von okkar að með þessari sameiningu verði nákvæmlega hægt að gera það svo að fólk með þá skertu færni sem ég taldi upp geti treyst því að það fái sambærilega þjónustu óháð því hver fötlun þess er. Hvað varðar athugasemdir sem komu fram frá forstöðumanni Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins þá hefur ráðuneytið haft mjög víðtækt samráð við alla forstöðumennina, líka við forstöðumann Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins og tekið hefur verið tillit til þeirra athugasemda sem viðkomandi hafði. Það var ástæða fyrir því að ég kom t.d. ekki fram með þetta frumvarp í vor, heldur settum við það í endurnýjað umsagnarferli og gerðum ákveðnar breytingar á því. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef og þeim fundum sem ég hef átt með viðkomandi forstöðumönnum og starfsmönnum ráðuneytisins þá eru menn sáttir við frumvarpið eins og það er lagt fram hér.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Einn af þeim aðilum sem gerði athugasemdir við frumvarpsdrögin var umboðsmaður barna. Í umsögn umboðsmanns má sjá áhyggjur af því að ekki sé nægilega miðað við þroska barna í frumvarpinu og í fyrirhugaðri vinnu, enda kom fram og er rétt að fyrirhugað er að taka þjónustu við fullorðna með einhverfu og alvarlegar þroskaraskanir inn í þetta kerfi í þrepum. Umboðsmaður barna benti á að í upphaflegu drögum hefði verið gert ráð fyrir möguleikum á samvinnu við leikskóla og grunnskóla. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig fyrirhugað er að taka á samstarfi við leik-, grunn- og framhaldsskóla. Það er auðvitað ljóst að börn sem enn eru að þroskast þurfa miklu meiri þjónustu og annars konar þjónustu en fullorðnir. Þau þurfa líka snemmtæka þjónustu. Það þarf að grípa fljótt inn í. Þeir sem vinna með börnum í leikskólum, grunnskólum og jafnvel í framhaldsskólum þekkja mjög vel og betur en margur annar hvað bjátar á. Þess vegna er mikilvægt til þess að eftirfylgni geti orðið í skólanum að hafa samstarf. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig brugðist hefur verið við athugasemdum umboðsmanns barna um þessi atriði.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að það er ekki ætlunin með þessum breytingum að skerða á nokkurn máta þá þjónustu sem fólk hefur fengið á öllum aldri með skerta færni, heldur sjáum við þetta sem tækifæri til þess að bæta enn frekar í og auka enn frekar fagmennsku hjá því frábæra fólki sem vinnur þarna og sinnir þessum mikilvægu verkefnum. Við viljum nýta þann ávinning sem við teljum að geti orðið við það að sameina þessar stofnanir til að bæta enn frekar þjónustuna. Gerðar voru ákveðnar breytingar sem sneru að frumvarpinu. Ég vil taka sérstaklega fram að ég er mjög sátt við að inn í 4. gr. frumvarpsins komi, með leyfi forseta: „Stofnunin skal jafnframt sinna meðferð og ráðgjöf til einstaklinga með framangreindar skerðingar“ - sem ég taldi hér upp - „og til fjölskyldna þeirra auk þeirra sem eru með sjaldgæfa sjúkdóma og falla undir starfssvið miðstöðvarinnar, m.a. með tilliti til meðferðar, þjálfunar og annars konar ráðgjafar og stuðnings.“ Miðstöðin mun þannig geta haldið betur utan um börn sem eru með sjaldgæfa sjúkdóma. Það er skilgreint sérstaklega í skilgreiningu hugtaka hvað við erum að tala um. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingið og náttúrlega velferðarnefnd horfi til þess að við þurfum að efla þessa þjónustu til framtíðar. Við sjáum ekki fyrir okkur að þjónustuþegum eða fólki með skerta starfsgetu muni fækka á næstu árum heldur akkúrat öfugt. Eftir því sem þjóðin eldist verða fleiri með sjón- og heyrnarskerðingu. Með bættri heilbrigðisþjónustu hefur fólk með fötlun og börn með fötlun miklu betri lífslíkur. Við getum búið þeim mun betri lífskjör og þess vegna skiptir svo miklu máli að við reynum að efla 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina fyrir málinu. Ég held að út af fyrir sig sé sjálfsagt að skoða það með jákvæðum huga á hverjum tíma hvort breyta megi skipulagi í ríkisrekstrinum og hugsanlega nýta betur það sem við höfum, bæði starfsfólk og fjármuni, því að það er jú verkefni okkar að ná sem allra bestri þjónustu fyrir þá sem á henni þurfa að halda, fyrir þá sem þurfa á þjónustu velferðarkerfisins að halda. Ég verð þó að segja að almennt hefur mér þótt gæta tilhneigingar til ofmats á því hvaða hagræðingu megi ná fram í rekstri með sameiningu stofnana. Ég held að engar sönnur hafi verið færðar á það að sameiningu stofnana fylgi rekstrarhagræði eða fjárhagslegt hagræði. Ef menn skoða sögu sameiningar stofnana og úttektir Ríkisendurskoðunar á því er niðurstaðan af þeim úttektum hið gagnstæða. Það að sameina stofnanir sparar ekki peninga, það kostar peninga. Kostnaður við sameininguna fellur til á einhverjum árum. Umfang starfseminnar vex, ítrekaðar úttektir Ríkisendurskoðunar á sameiningu fjölmargra stofnana leiða það í ljós. Nú kann að vera að yfir lengra árabil eða í einhverri langri framtíð náist eitthvert rekstrarhagræði með þessu, en reglan er hins vegar sú að sameining stofnana leiðir til aukins kostnaðar, að minnsta kosti um nokkurra ára skeið eftir að í slíka sameiningu er ráðist. Þetta er því ekki tæki til að ná fram rekstrarhagræðingu nema sérstakar aðstæður séu til þess eða einhver sérstök rök fyrir því. Það kann auðvitað að vera í þessu máli. Það er sjálfsagt að þingnefndin skoði hvort slík rök séu fyrir hendi. Ég vara almennt við því að menn reyni að nota sameiningu stofnana sem einhverja töfralausn í rekstrarhagræði. Rekstrarhagræði er náttúrlega ekki hið eina, það getur verið faglegur ávinningur af því að sameina krafta á einum stað sem hafa verið á fleiri en einum. Ég held að það sé kannski sá liður sem helst sé líklegur til þess að fela í sér ávinning ef þessar þrjár stofnanir yrðu sameinaðar, þ.e. að það góða starfsfólk sem vinnur á þessum þremur stöðum gæti á einum stað og í samvinnu náð betri árangri en í þremur stofnunum. Það er þó auðvitað óvíst og fer eftir því hvernig samvinnu á milli þeirra er háttað núna og hvernig skipulaginu er fyrir komið eftir breytingarnar. Full ástæða er fyrir nefndina að fara efnislega vel yfir það. Það sem ég hef þó kannski sérstakar áhyggjur af í málinu er að Þjónustu- og þekkingarmiðstöð blindra og sjónskertra, sem er ein af þessum þremur stofnunum, var sett á laggirnar eftir hrun. Ég held að ég fari rétt með að það hafi verið eina útgjaldamálið og eina jákvæða skrefið sem þingið steig veturinn eftir hrun, veturinn 2008–2009. Það var mjög jákvætt skref, geysilega vel heppnuð aðgerð, geysilega vel heppnuð stofnun og mikilvægar úrbætur á brýnni þörf, ekki síst barna sem voru afskipt og án stuðnings og þjónustu; blind og sjónskert börn út um skólakerfið víðs vegar um landið höfðu eiginlega bara týnst í kerfinu þegar málaflokkurinn var fluttur. Sér í lagi vantaði miðlæga þekkingu og miðlæga þjónustu fyrir þennan hóp. Ég er ekki alveg viss um að búið sé að bæta nægilega vel úr þeim mikla skorti og þeirri þörf sem þar var uppsöfnuð til að tímabært sé orðið að slá þessu saman við aðra þjónustu. Ef gera á það er að minnsta kosti mikilvægt að þær stofnanir sem til stendur að sameina Þjónustu- og þekkingarmiðstöð blindra og sjónskertra hafi með sér og frá ráðherranum nægilega fjármuni til að hægt sé að tryggja góða þjónustu við alla hópana sem hér heyra undir. Ég þekki ekki nægilega vel til á Greiningarstöðinni og heldur ekki á Heyrnar- og talmeinastöðinni, en ég hef vissar áhyggjur af því að þar hafi skort fjármuni til að veita þá þjónustu sem við viljum veita. Til að þessi sameinaða stofnun geti veitt góða þjónustu öllum þeim sem til hennar þurfa að leita þarf, held ég, meiri fjármuni í sameinaða stofnun en verið er að veita í dag í þessar þrjár stofnanir hverja í sínu lagi. Annars væri ástæða til að hafa áhyggjur af því að góð þjónustustofnun, gríðarlega mikilvægt úrræði fyrir blinda og sjónskerta, ekki síst blind og sjónskert börn, yrði ekki betur komin heldur þvert á móti teflt í skort og vöntun sem því miður hefur verið einkenni svo víða í velferðarsamfélagi okkar. Ég árétta að þetta eru sjónarmið sem ég tel mikilvægt að farið sé yfir í nefndinni og full ástæða til þess fyrir ráðherrann að skoða möguleika á breytingum á skipulagi þjónustu í sínum málaflokki. Fyrir því geta verið góð málefnaleg rök og nefndin metur hvort þau eru fyrir hendi. Ég legg fyrst og fremst áherslu á það og veit að notendasamtökin hafa verið þessu frekar hliðholl og ég held að á endanum sé það fyrst og síðast spurning um afstöðu notendanna og samtaka þeirra. Telja þau að þjónustunni sé betur fyrir komið með þessum breytingum eða án þessara breytinga? Ég treysti því að nefndin taki mið af þeim sjónarmiðum sem koma fram, hvort sem það er frá samtökum blindra eða heyrnarlausra eða öðrum hagsmunasamtökum notenda sem eiga undir þessar stofnanir að sækja. Fyrst og fremst hljótum við að vera að vinna að breytingum fyrir fólkið sem nýtur þjónustunnar en ekki fyrir aðra.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til að spyrja hæstv. forseta hvort honum sé kunnugt um ferðir hæstv. heilbrigðisráðherra. Margoft hefur verið óskað eftir því að hæstv. ráðherra verði viðstaddur þessa umræðu. Það er algjörlega óásættanlegt að henni verði fram haldið, hvað þá að henni verði lokið, áður en hæstv. ráðherra kemur hingað í þingið og gerir okkur grein fyrir afstöðu sinni til frumvarpsins. Það er ekki að ástæðulausu sem við erum að fara þess á leit. Það frumvarp sem hér er til umræðu stríðir gegn þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur samþykkt og hæstv. ráðherra sérstaklega gert grein fyrir á vefsíðu Stjórnarráðsins í byrjun árs, 24. janúar sl. Það er óásættanlegt að hann komi ekki til þingumræðunnar áður en málið fer til nefndar þannig að við getum fengið að kynnast afstöðu hans til málsins.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að búið er að margræða það hér í sal Alþingis að eðlilegt væri að hæstv. heilbrigðisráðherra væri viðstaddur umræðuna. Það er líka mikilvægt að við heyrum skoðun hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Í næstu viku er Norðurlandaráðsþing og einn af þeim aðilum sem hefur markað mjög skýra stefnu í áfengismálum er Norðurlandaráð og umrætt frumvarp gengur fullkomlega á skjön við það. Það er þá mikilvægt að heyra frá samstarfsráðherra og frá hæstv. heilbrigðisráðherra hvaða afstöðu við eigum að kynna fyrir hönd hins íslenska Alþingis þegar við komum til Stokkhólms eftir helgina. Þetta mál vekur furðu á margan hátt hjá þeim aðilum sem hafa verið að berjast í áfengismálum úti í heimi og þeim sem hafa kynnt sér umrætt frumvarp. Ég tel mikilvægt að við tökum þessa umræðu og reynum að 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim tveimur hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Þar sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra er í húsi hefði hún getað setið hér við umræðuna. Rétt eins og sá þingmaður sem talaði á undan mér benti á þá er Norðurlandaráðsþing fram undan þar sem þessi mál hafa verið unnin undanfarin ár. Forseti þingsins tilkynnti á fundi á mánudaginn var að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði viðstaddur umræðuna að einhverju leyti. Nú er komið að því að upplýsa hvað „að einhverju leyti“ þýðir, hvort það verður nú við upphaf umræðunnar, í henni miðri eða hvenær. Ég held að það sé alveg útilokað, eins og hér kom fram, að henni verði haldið áfram eða hún kláruð án aðkomu ráðherra. Ef stjórnarliðar vilja greiða fyrir málinu hlýtur hæstv. heilbrigðisráðherra að koma hingað og tjá okkur þá skoðun eins og kallað hefur verið eftir og hér var vitnað til sem meðal annars stangast á við framkomna stefnu í heilbrigðismálum.

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns sem hér talaði á undan mér. Stefna stjórnvalda í áfengis- og vímuvarnamálum liggur fyrir og verið er að vinna aðgerðaáætlun á grundvelli þeirrar stefnu í umboði hæstv. heilbrigðisráðherra. Úr hans þingflokki kemur síðan þetta mál og það er mjög óeðlilegt að hæstv. ráðherra sé ekki viðstaddur umræðuna og upplýsi hvort um stefnubreytingu hjá ríkisstjórninni sé að ræða eða hvort hann haldi sig við þá stefnu sem fyrir liggur, meðal annars á vef ráðuneytis hans; og hann er með vinnu í gangi. Það er fullkomlega óeðlilegt að hann sé ekki tilbúinn til að koma hér og ræða við þá sem hafa áhyggjur af þessu máli.

Forseti vill upplýsa, áður en fleiri fá orðið um fundarstjórn forseta, að hann rekur að sjálfsögðu minni til þess að ítrekað hefur verið óskað eftir nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra við þessa umræðu. Sá sem hér stýrir fundi hefur að minnsta kosti í tvígang fengið slíkar beiðnir á fyrri dögum þessarar umræðu. Þeim skilaboðum hefur jafnan verið komið áleiðis til heilbrigðisráðherra að nærveru hans væri óskað, en í öðru tilvikinu mun hann reyndar hafa verið staddur erlendis. Forseta rekur einnig minni til að hafa heyrt að til stæði að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði að einhverju leyti viðstaddur framhald þessarar umræðu. Forseti mun tafarlaust gera gangskör að því að afla upplýsinga um það hvort hæstv. heilbrigðisráðherra er væntanlegur og að minnsta kosti ekki halda umræðunni lengi áfram fyrr en upplýsingar liggja fyrir um það.

Hæstv. forseti. Það er enginn að amast við því að þingmál af þessu tagi skuli sett fram enda eru flutningsmenn í fullum rétti að setja fram þau mál sem þeir hafa áhuga á að setja fyrir þingið og helst að fá afstöðu þingsins um. Það er enginn að amast við því að þetta mál fái þinglega meðferð. Að sjálfsögðu mun það fara til nefndar og fá umfjöllun í nefnd. Það sem menn vilja hins vegar að gerist, áður en málið fer til nefndar, er að við fáum sjónarmið hæstv. heilbrigðisráðherra fram þannig að þingheimur þekki það. Það er líka sjálfsögð kurteisi við landsmenn, sem í sívaxandi mæli eru farnir að taka þátt í þessari umræðu, vilja heyra hver afstaða stjórnvalda er, hver afstaða hæstv. heilbrigðisráðherra er, því að það var hann sem fyrir hönd ríkisstjórnarinnar kom fram í málinu í upphafi þessa árs. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gera gangskör að því að fá upplýsingar um ferðir hæstv. ráðherra og að við fáum 

Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra að forseti sé að bregðast við og leita eftir því hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé tilbúinn til að koma hingað og segja okkur hvort hann standi við stefnu sína eður ei. Þetta mál hefur fengið gríðarlegan tíma, verð ég að segja, hér í þingsal. Nú væri eðlilegt að gera hlé á umræðu um það þar til heilbrigðisráðherra kemur. Það er mjög bagalegt að fjöldi þingmannamála kemst ekki á dagskrá og þar með til nefnda af því að fulltrúar úr ríkisstjórninni, hæstv. heilbrigðisráðherra, virðast ekki treysta sér í þessa umræðu. Kannski finnst honum ekki skipta máli þó að hér sé verið að boða grundvallarstefnubreytingu hvað varðar áfengismál. Ég legg til að gert verði hlé á umræðu um þetta mál og því verði frestað 

Virðulegi forseti. Ekki eru allir sammála um að hæstv. heilbrigðisráðherra þurfi að vera viðstaddur þessa umræðu vegna þess að eftir allt erum við jú löggjafarvaldið. Ég er hins vegar ósammála þeirri nálgun vegna þess að það hefur verið ríkisstjórnarinnar að marka stefnu í þessum efnum. Það er lykilatriði að mínu mati. Ef einungis væri um stefnu Alþingis að ræða væri kannski ekki þörf á hæstv. ráðherra í þessari umræðu. En þetta varðar hluta af stefnu í málaflokknum almennt, stefnu sem nýverið er búið að kynna, eða tiltölulega nýlega, og hæstv. ráðherra hefur skrifað undir. Þess vegna finnst mér eðlilegt að hæstv. ráðherra sé hér til að ræða við okkur um það hvernig þetta passi við þá stefnu ef svo er. Þá ítreka ég að lokum að ég er ekkert endilega efnislega sammála öðrum hv. þingmönnum sem óskað hafa eftir viðveru hæstv. ráðherra. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Herra forseti. Það er betra að vera hv. þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður en hv. þingmaður Reykjavíkur suður, eins og ég hef heyrt hér af forsetastóli, en það bæjarfélag eða kjördæmi er ekki til. Óþarfi að skipta Reykjavík upp með þeim hætti. Ég vil taka undir orð þeirra sem hér hafa talað og sérstaklega hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur rétt áðan; taka undir ósk um að þessu máli verði frestað og haldið áfram með dagskrána þar til hæstv. heilbrigðisráðherra sér sér fært að vera hér með okkur á þingfundi. Það gleður mig að fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps er nú kominn í salinn. Ég hafði gengið út frá því, eftir að hafa litast hér um bekki, að þeir væru allir runnir af hólmi. En einn stendur hann eftir og það má kannski ræða við hann á eftir. En það er heilbrigðisráðherra sem við viljum hlýða á.

Forseti getur upplýst að það er verið að reyna að ná sambandi við hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem hann er á fundi. Búist er við að upplýsingar berist innan skamms um það hvort og þá hvenær hæstv. heilbrigðisráðherra getur komið hér til umræðunnar. Forseti gerir nú tíu mínútna hlé á þessum fundi. Fundinum er frestað í tíu mínútur til klukkan fimm mínútur í sex.

Forseti hefur þær upplýsingar að hæstv. heilbrigðisráðherra muni vera væntanlegur eða hyggist reyna að koma til umræðunnar um leið og hann losnar af fundi. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hvenær það verður. Forseti mun gera þær breytingar á mælendaskránni að þeir sem voru að því komnir að halda sína seinni ræðu færist neðar á skránni þannig að þeir eigi enn eftir rétt í umræðunni til orðaskipta við hæstv. ráðherra þá hann vonandi og nær hann kemur til umræðunnar.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að hæstv. heilbrigðisráðherra ætlar að heiðra okkur með nærveru sinni við þessa umræðu þótt aðeins síðar verði. Ég fæ þá kannski tækifæri til þess í minni síðari ræðu að eiga við hann orðastað. Herra forseti. Er klukkan í borðinu biluð eða fæ ég ótakmarkaðan tíma? Það væri ekki ónýtt. Eitt af því sem ég vil gjarnan ræða við hæstv. ráðherra er hvar áfengismálum er fyrir komið í stjórnkerfinu. Ég átti þess kost að sitja á stóli heilbrigðisráðherra í tæplega ár og ég verð að segja að mér þótti Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins ekki rétt fyrir komið í fjármálaráðuneytinu. Ég tel nefnilega að áfengismálin í heild eigi að vera í heilbrigðisráðuneyti, nú velferðarráðuneyti, eins og er víða annars staðar. Ég reyndi af litlum mætti að fá því framgengt, ræddi það meðal annars í þingsal á sínum tíma, en sú tillaga hlaut ekki undirtektir. Ástæðan fyrir því að ég tel áfengismálin, Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins þess vegna og þá stefnu sem þar er hverju sinni, eiga heima í heilbrigðisráðuneytinu er að þetta snýst fyrst og fremst um lýðheilsu. Ég ætla að koma að því aðeins á eftir. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum og hv. flutningsmenn og þeir aðrir sem ég hef heyrt tala halda því blákalt fram að þetta frumvarp fjalli að einhverju leyti um það sem þeir kalla frelsi, en frumvarpið er um að leggja einkasölu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins af og gefa smásölu á áfengi frjálsa, að ákveðnu marki þó eins og þar segir og ég mun koma að á eftir. Í greinargerð með frumvarpinu er leitað skýringa á því af hverju áfengissala er í höndum hins opinbera. Það er leitað í söguskýringu til bannáranna og sagt að eftir lok þeirra hafi þeirrar tilhneigingar gætt meðal stjórnmálamanna að setja lög sem á einn eða annan hátt hafi falið í sér verslunareinokun, annaðhvort beint með veitingu einkaleyfa eða óbeint með verslunarhöftum. Þarna er vísað til einkaleyfis á síldarsölu, sölu viðtækja og annarra slíkra hátta. Þetta er gömul saga og á ekki heima sem rök í dag með tillögu um að færa brennivín í búðir. Í greinargerðinni er efst á bls. 6 í frumvarpsskjalinu vísað til margháttaðra röksemda gegn frumvarpinu sem nú er flutt í sjöunda sinn. Þar reyna flutningsmenn að hrekja þessar mótbárur hverjar á fætur annarra og telja síðan upp ýmsa kosti sem þeir sjá við að setja brennivín í búðir, m.a. að því fylgi þó nokkur kostnaður að reka sérstakt dreifikerfi fyrir áfengi um landið allt. Síðan segir, með leyfi forseta: „Flestar matvörukeðjur reka eigin dreifikerfi nú þegar og ekki verður séð að áfengi sé þess eðlis að það passi illa inn í þau kerfi.“ Þarna er sem sagt verið að tala um kerfi verslunarrekstrarins en ekki eðli þeirrar vöru sem við erum hér að fjalla um. Áfengi er ekki venjuleg verslunarvara, herra forseti. Í næstu málsgrein segir, aftur með leyfi forseta: „Ætla má að margir þeirra kaupmanna sem selja matvöru nú hafi áhuga á að selja áfengi.“ Þetta kemur í framhaldi af því að flestar matvörukeðjur reki nú eigin dreifikerfi og að áfengi geti passað ágætlega inn í það. Hér liggur hundurinn grafinn, eða á ég kannski að segja úlfurinn? Í mínum huga er þetta frumvarp úlfur í sauðargæru. Það snýst nefnilega ekki um frelsi, eins og hér er látið í veðri vaka, heldur um gróða fyrir stóru matvörukeðjurnar sem Sjálfstæðisflokknum er ávallt einkar hugleikinn. Frelsishjalið er átylla í mínum huga og ekki annað. Ef þetta á að vera svona frjálst, af hverju eru þá í 21. gr. settar takmarkanir við frelsinu? Af hverju er lagt bann við því að menn geti keypt sér bjór með samlokunni eða pulsunni en aftur á móti leyft að bjóða hvítvín og vodka í mjólkurkælinum? Hvað er að pulsunni og samlokunni ef jógúrtin er í lagi við hliðina á vodkanu? Hér stendur ekki steinn yfir steini, herra forseti. Flutningsmenn hafa leyft sér að ýta frá sem léttvægum rökum þeirra sem benda á að áfengi er ekki venjuleg verslunarvara og að sú stefna sem fylgt er við sölu og dreifingu þess, ekki aðeins hér á landi heldur alls staðar í heiminum, hefur mikil áhrif á heilsufar þjóðarinnar allrar, á það sem er kallað lýðheilsa sem er fallegt orð og skýrt. Það er auðskiljanlegt. Furðulegt nokk kom hið fallega orð lýðheilsa ekki inn í íslenskt mál fyrr en á tíunda áratug síðustu aldar, rétt undir síðustu aldamót. Hvað er svo lýðheilsa? Þetta hugtak er notað yfir almennt heilsufar þjóðfélagshópa eða þjóðar og er þá átt við líkamlega, andlega og félagslega heilsu fólks. Um þetta má nánar lesa á lydheilsa.is. Þetta frumvarp fjallar í mínum huga um lýðheilsu og stefnu stjórnvalda í þeim efnum, lýðheilsu sem grundvallast á samfélagslegri og sameiginlegri ábyrgð á því að bæta heilbrigði, lengja líf og auka lífsgæði fólks í víðum skilningi. Hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir rakti fyrr í umræðunni í greinargóðri ræðu hvernig íslensk stjórnvöld og norræn hafa nýlega sett sér og undirritað stefnu í áfengismálum, stefnu sem miðar að því að draga úr skaðlegum áhrifum af neyslu áfengis á lýðheilsuna. Hv. þingmaður og fleiri sem hér hafa talað hafa rakið hvernig það frumvarp sem hér er á dagskrá gengur þvert gegn þeirri stefnu, stefnu sem er byggð á reynslu ekki bara þjóðarinnar heldur þjóðanna og þekkingu á réttu verkfærunum og þeim árangri sem fæst í lýðheilsumálum með því að beita þeim. Við skulum skoða það aðeins nánar. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin gefur árlega út yfirlit yfir stöðu áfengismála í 194 aðildarlöndum sínum. Þeirra á meðal er Ísland. Í nýjustu skýrslunni sem kom út í maí sl. kemur fram að á árinu 2012 - þetta eru ekki alltaf nýjustu tölur hjá þeim - hafi orðið 3,3 milljónir dauðsfalla vegna ofneyslu áfengis í heiminum. Í skýrslunni er bent á að áfengisneysla veldur ekki aðeins fíkn, eins og menn vita, og dauðsföllum heldur eykur hún einnig líkur á því að fólk fái eina 200 sjúkdóma sem þar eru taldir upp, þeirra á meðal skorpulifur, og gerir menn einnig veikari fyrir smitsjúkdómum, m.a. berklum og lungnabólgu. Þá er ótalið að ofneysla áfengis leiðir af sér ofbeldi og meiðsli til líkama og sálar. Í þessari skýrslu eru margháttaðar tölfræðilegar upplýsingar og þar er birt á sérstöku stöðuskjali yfirlit yfir stöðu mála í hverju landi fyrir sig á einni blaðsíðu af stærðinni A4. Það kemur fram í þessari skýrslu að í öllum heiminum neyta þeir sem eru 15 ára og eldri að jafnaði 6,2 lítra af hreinum vínanda á ári. Evrópubúar eiga metið í þessum efnum og drekka um 11 lítra af áfengi á mann að meðaltali á ári hverju miðað við íbúa yfir 15 ára aldri. Hvernig er árangurinn metinn hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni? Hann er metinn í því hversu mikið er drukkið í hverju landi. Það er líka metið út frá tíðni dauðsfalla af völdum skorpulifrar sem rekja má til áfengisneyslu. Það er metið með tíðni dauðsfalla í umferðinni sem rekja má til áfengisneyslu, með tilliti til drykkju ungs fólks o.fl. Það er forvitnilegt að skoða þessa skýrslu, herra forseti, og stöðu Íslands að þessu leyti. Eins og ég sagði áðan neyta Evrópumenn um 11 lítra af áfengi á ári. Á Íslandi er heildarneysla 15 ára og eldri 7,1 lítri að jafnaði, tæplega 10 lítrar hjá körlum og rúmlega 4 lítrar hjá konum. Þetta telst tiltölulega gott miðað við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum, að ekki sé talað um Rússland þar sem neyslan er yfir 15 lítrar á mann á ári. Tíðni dauðsfalla af völdum skorpulifrar sem rekja má til áfengisneyslu er tiltölulega lág á Íslandi miðað við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum, ekki nema 46% karla og 65% kvenna, en í Finnlandi er þetta hlutfall 73% og 72%. Þetta er mælikvarði á það hversu mikil áhrif áfengisneysla, ofneysla áfengis í þessu tilfelli, hefur á heilsufar þjóðarinnar, dánartíðni og veikindi. Þarna erum við komin með 2:0 fyrir Ísland, ekki satt? Þegar við skoðum hins vegar neyslumynstrið kemur í ljós að samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni teljast 24% þeirra sem drekka yfir höfuð á Íslandi til ofdrykkjumanna. Þar erum við á pari við Danmörku og Svíþjóð. Norðmenn eru með lægra hlutfall, um 12%, en Finnar yfir 36%. Þetta eru bara tölur en þær segja býsna mikið þegar verið er að meta áhrif áfengisstefnu á heil þjóðfélög. Ef við lítum á dauðsföll af völdum umferðarslysa sem rakin eru til áfengisneyslu skorum við því miður hátt þar og hæst Norðurlanda þannig að við erum með um 46,2% af dánum körlum í umferðinni sem má rekja til áfengisneyslu og 65% kvenna. Þetta er talsvert lægra en í aftur til að mynda Finnlandi þar sem hlutfallið er 73% og 72%. Þetta segir okkur að staða okkar á Íslandi er ekki svo slæm miðað við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum. Hverju má þakka þennan árangur? Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bendir á að áfengisstefna skipti höfuðmáli þegar til kastanna kemur. Hvaða verkfæri hafa þá stjórnvöld sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggur áherslu á að séu notuð til þess að vernda lýðheilsuna? Það er hár áfengiskaupaaldur, takmarkað aðgengi að áfengiskaupum, þ.e. að selja áfengi í sérverslunum og í ríkiseinkasölu, há verðlagning á áfengi, takmarkanir á áfengisauglýsingum, eftirlit með sölu og dreifingu sem og viðurlög og takmarkanir við ölvunarakstri. Í öllum þessum atriðum skorum við Íslendingar nokkuð hátt. Áfengiskaupaaldurinn hér er 20 ár, annars staðar á Norðurlöndunum er hann 16 og 18 nema hvað Finnar og Norðmenn eru með 20 ára aldurstakmark þegar kemur að því að kaupa sterka drykki. Hér eru í gildi takmarkanir á auglýsingum, þótt þær séu því miður ekki alltaf virtar í ríkisútvarpi allra landsmanna. Hér er ríkiseinkasala, áfengi er dýrt og aðgengi takmarkað við sérverslanir og einkasölu ríkisins. Niðurstaðan af þessu yfirliti, herra forseti, er að við Íslendingar stöndum bærilega en megum samt sannarlega gera betur. Eigum við nú að fórna þessari stöðu á altari kaupmennskunnar og gróðans? Eða eigum við að viðurkenna staðreyndir og taka undir inngangsorð aðstoðarframkvæmdastjóra Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem segir í inngangi þessarar skýrslu að það sé ekkert pláss fyrir kæruleysi þegar kemur að því að draga úr afleiðingum af ofneyslu áfengis? Við þurfum að viðurkenna í reynd að áfengi er engin venjuleg verslunarvara. Flutningsmenn þessa frumvarps gera það í reynd. Eða af hverju leggja þeir til að 5% í stað 1% af áfengisgjaldinu renni nú í sérstakan lýðheilsusjóð? Er það til þess að auka frelsi í viðskiptum eða er það til þess að sporna gegn þeim áhrifum sem menn vita fyrir fram að þetta frumvarp muni hafa? Og af hverju telja flutningsmenn að það þurfi sérstakan tveggja ára átakstíma eftir að þessi lög taka gildi til þess að fara í sérstakt forvarnaátak? Herra forseti. Það er vegna þess að áfengi er engin venjuleg verslunarvara.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og skelegga ræðu og mundi vilja fá mun lengri tíma til að fara yfir marga þætti hennar. Hún spyr hvort við viljum fórna þeirri góðu stöðu sem við höfum. Ég spyr þá þingmanninn af hverju hún hafi ekki borið þetta saman við Evrópulöndin, t.d. ofdrykkjuna og hvernig ölvunaraksturinn hafi þróast. Þá held ég að hún væri að tala um góða stöðu Evrópu móti slæmri stöðu Norðurlandanna þar sem er mjög rík einokunarverslun. Vissulega sagði hv. þingmaður að áfengi væri engin venjuleg neysluvara. Þar get ég algjörlega tekið undir með henni en ég er að pæla í hvort hún meini þetta. Ég vil fá að vita það. Það er nauðsynjavara í landinu sem kallast mjólk. Gegnum tíðina hefur þróast kerfi til þess að hafa gott úrval af mjólkurvörum úti um allt land. Það hefur þróast gott dreifikerfi til þess að hafa mjólkina á sama verði um allt land og að það sé sama dreifikerfið. Með því frumvarpi sem við leggjum hér fram erum við að afnema það að áfengi sé jafn mikil nauðsynjavara og mjólk og að það þurfi að dreifa því á sama verði um allt land, að hafa sama framboð úti um allt land og að það sé ríkisstyrkt dreifikerfi í því.  Meinar hv. þingmaður það að þetta sé engin venjuleg neysluvara með því að verja kerfi til að tryggja þetta á góðu og sama verði úti um allt land?

Herra forseti. Það er freistandi að ræða Mjólkursamsöluna og umræður sem orðið hafa um einokunartilburði þess risa eftir þetta andsvar. Ég geri mikinn greinarmun á mjólk og víni og ég tel að hv. þingmaður ætti að gera það líka. Það er algerlega nauðsynlegt að átta sig á því að það skiptir sköpum fyrir lýðheilsu þjóðarinnar hvernig sölu og takmörkunum á aðgengi að áfengi er fyrir komið. Það á ekki við um mjólk. Sumir eru vissulega með mjólkuróþol og jafnvel mjólkurofnæmi en þeir geta þá varað sig á því. Ég þekki ekki dæmi þess að mjólk valdi fíkn þó að þau dæmi kunni að finnast. Hv. þingmaður nefndi Evrópulöndin og ég hef auðvitað skoðað þau nokkuð. 194 lönd eiga aðild að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og ég skal viðurkenna að ég fór ekki yfir öll stöðuskjölin. Ég er þó með stöðuskjöl fyrir framan mig frá Þýskalandi og Rússlandi. Það verður bara að segjast eins og er að Ísland og Norðurlöndin standa ágætlega vel miðað við þá mælikvarða sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggur á áfengisstefnu þessara þjóða og árangur þeirra. Það er alveg klárt að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin mælir með því að áfengi sé selt í sérverslunum og að það sé ríkiseinkasala. Hún mælir með takmörkun í aldri og dreifingu og með því að áfengiskaupaverð sé hátt. Hún mælir enn fremur með hörðum viðurlögum við ölvunarakstri. Þetta eru þær leiðbeiningar sem við eigum að fara eftir 

Virðulegi forseti. Það er ekki verið að breyta neinu af þeim atriðum sem hv. þingmaður fór hér yfir. Aldurstakmörkin eru þau sömu, það er ekki verið að breyta auglýsingunum eða einu eða neinu í því efni svo það sé á hreinu. Til að upplýsa hv. þingmann er tillagan í frumvarpinu um að auka fjármuni til lýðheilsusjóðs til að taka á þeim áfengisvanda sem er til staðar í dag. Þess er getið í frumvarpinu og ég hef margoft sagt það að forvarnir skila mestum árangri. Hefur hv. þingmaður trú á því að ef sá sem afgreiðir áfengið er á launaskrá hjá opinberum aðila sé það aðalleiðin til að hindra ofnotkun þess?

Herra forseti. Það væri ánægjulegt ef hv. þingmaður flytti sjálfstæða tillögu um að auka forvarnir og efla lýðheilsusjóð en sú er ekki raunin. Þetta er hluti af því frumvarpi sem hér liggur fyrir og er þess vegna hluti af málinu í heild. Hv. þingmaður segir að með þessu frumvarpi sé ekki verið að breyta neinu af þeim atriðum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggur áherslu á. Það er ekki rétt. Það er verið að breyta aðgengi að áfengi verulega sem er eitt af lykilatriðunum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bendir á. Ég hef orðið vör við það í þessari umræðu að þingmönnum Sjálfstæðisflokksins liggur vont orð til opinberra starfsmanna. Í þessu máli er eins og áfengisbölið í landinu sé opinberum starfsmönnum að kenna, sú staðreynd að opinberir starfsmenn afgreiði og selji áfengi sé 

Virðulegi forseti. Mér finnst gott að fara eftir gögnum og því legg ég við hlustir þegar fólk talar um skýrslur, rannsóknir o.s.frv. Ég hlakka til að kynna mér betur þau gögn sem hv. þingmaður hefur bent á en ég get ekki að því gert að mér finnst oft það sem ég les einfaldlega ekki vera í samræmi við raunveruleikann sem ég upplifi, hvort sem það er hér eða í Finnlandi þar sem ég bjó eða í Kanada þar sem ég bjó. Hv. þingmaður nefndi að í ákveðinni skýrslu hefði skaðsemin verið metin út frá fjórum liðum sem ég náði, þ.e. magni, tíðni skorpulifrar, tíðni dauðsfalla í umferðinni og drykkju ungs fólks. Það er í raun bara tvennt sem afmarkar hvað mest mína afstöðu í þessu máli og hún er óráðin eins og er, þ.e. ég hallast að því að vera hlynntur þessu máli en áskil mér fullan rétt til að skipta um skoðun hvenær sem er og af hvaða ástæðu sem er. Ég lít mikið til unglingadrykkjunnar. Það er það sem ég hef mestar áhyggjur af og lít mest til. Sömuleiðis lít ég til annars fyrirbæris sem maður tekur eftir þegar maður fer svolítið á milli menningarheima og það er eðli drykkjunnar, drykkjumenningin sjálf. Ég hef tekið eftir því hér að fólk talar um að það auki neysluna að gera þetta - en neyslan hefur aukist gríðarlega síðan bjórinn var lögleiddur. Samt vill enginn fara til baka til ársins 1989. Enginn vill það, enginn hefur stungið upp á því hér, og það er vegna þess að áfengismenningin hefur ótvírætt batnað. Þótt aukin neysla valdi fleiri tilfellum skorpulifrar veldur hún til dæmis færri tilfellum ofbeldisverka. Unglingadrykkja hefur farið niður síðustu tíu, fimmtán árin. Á sama tíma hefur aðgengið aukist, bæði hvað varðar afgreiðslutíma og fjölda vínbúða. Búðin heitir núna Vínbúðin og er með fallegu merki en ekki ÁTVR sem hljómar eins og einhver stofnun. Búðirnar eru með gegnsæjum gluggum, aðgengið er meira, búðirnar eru fleiri 

Herra forseti. Já, þau atriði sem hv. þingmaður nefndi og ég fór yfir í ræðu minni skipta vissulega miklu máli þegar verið er að meta ástand mála á milli landa. Þar kemur drykkjumenningin sannarlega inn í og það er mikill munur á neyslumynstri áfengis eftir löndum. Ég er með fyrir framan mig tvö blöð úr þessari skýrslu, annars vegar íslenska blaðið og hins vegar finnska blaðið. Það er gríðarlegur munur á eiginlega öllum þáttum sem þarna eru dregnir upp, bæði á magninu sem er neytt á ári hverju yfir 15 ára aldri og samsetningu vínsins sem drukkið er. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, fram eftir síðustu öld og jafnvel alveg fram undir 2000, til 1998, var alkóhólneysla hér á landi í magni til samtals á mann, ekki á 15 ára og eldri, í kringum 5 lítrar. Það var markið sem menn settu í fyrstu heilbrigðisáætlunina sem hér var sett á árinu 2008, held ég. Við höfum farið í hina áttina síðan þá og eins og ég sagði er nú heildarmagnið tæplega 12 lítrar á 15 ára og eldri en um 8 lítrar á mann miðað við íbúafjöldann allan. Það er rétt að unglingadrykkja hefur breyst mjög mikið hér, það hefur dregið úr henni. Það sem hefur vonandi dregið úr er þessi gegndarlausa drykkja sem veldur mestri skaðsemi en ég er ekki viss um að það sé forvörnunum að þakka. Þvert á móti hefur komið fram, eins og í norrænu skýrslunni sem hér var til umræðu síðast, 

Virðulegi forseti. Ég verð alltaf einhvern veginn jafn undrandi á þessu. Markmið sem við virðumst eiga að setja okkur er að snúa aftur til eldri tíma þegar bjórinn var bannaður. Árið 1987 voru til dæmis 13 áfengisbúðir. Þær hétu ÁTVR og sýnileikinn var mun minni og heildaráfengisneyslan var minni en samt vill enginn fara til baka til þess tíma. Það er það sem ég er að reyna að átta mig á. Hvers vegna ekki? Hvers vegna vill fólk hafa þetta eins og þetta er núna? Hvers vegna er þetta fínt eins og það er núna? Hvers vegna segir enginn: Þetta var fínt eins og það var 1987? Þá var þetta meira í takt við þær ráðleggingar sem ég heyri frá hv. þingmanni og fleirum. Hvað varðar unglinganeysluna hefur hún dregist saman. Það hlýtur að vera einhver útskýring á því. Varla er útskýringin sú að það séu miklu fleiri vínbúðir, að þær séu opnar lengur, að það sé sýnilegra áfengið í þeim og að það sé vinalegra nafn. Varla er það ástæðan fyrir því að unglingadrykkjan hefur minnkað - eða hvað? Ég spyr hv. þingmann: Hvers vegna hefur unglinganeyslan dregist saman ef ekki vegna forvarna?

Herra forseti. Ég get ekki svarað fyrir þá norrænu könnun og skýrslu sem hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir rakti ítarlega í ræðu sinni um daginn. En það vakti athygli mína að hún benti sérstaklega á að niðurstaða skýrslunnar væri að það væri ekki svo mikill árangur af því að auka fé til forvarna. Hv. þingmaður telur að við sem mælum á móti þessu frumvarpi viljum hverfa aftur til eldri tíma. Það er rangt, við viljum horfa til framtíðar. Við viljum fylgja þeim lýðheilsumarkmiðum og þeim ráðleggingum sem hafa dugað best í þeim tilgangi að verja lýðheilsu þjóðarinnar gagnvart áfengisbölinu. Neysla þeirra sem með kunna að fara er af mörgum talin of dýru verði keypt og þá er vísað til þeirra áhrifa sem ofneysla áfengis hefur, ekki bara á þann sem neytir, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir prýðisræðu. Við erum sammála um að lýðheilsusjónarmið er mikilvægt í þessari umræðu og áfengi getur vissulega verið böl. Það mælir enginn gegn því. Hv. þingmaður kom inn á samantekt landlæknis úr bókinni Áfengi – engin venjuleg neysluvara og þær varnir sem móta áfengisstefnu, sem hægt er að nota til þess, og taldi upp nokkra liði. Mér finnst það draga ágætlega fram að við erum í raun bara að tala um að breyta sölufyrirkomulagi. Þetta er eitt af öllum þeim atriðum. Aldurstakmarkanir við áfengiskaup verða óbreyttar. Takmarkanir á sölutímum og söludögum verða enn háðar skilyrðum. Það eru takmarkanir á auglýsingum, það verður áfram. Það verður að einhverju leyti takmarkaður fjöldi sölustaða, það verður háð framboði og eftirspurn eins og á markaði almennt. Áfengisskattar verða áfram háir. Við erum að binda 6 milljarða; 4,5 milljarða nettó í þessum rekstri. Veltan er einir 27–28 milljarðar. Við fórnum einhverju af álagningunni en við spörum stóran hluta kostnaðarins. Ef við höldum okkur við þetta breytta sölufyrirkomulag, sem er bara einn af þáttunum, vil ég spyrja hv. þingmann: Af hverju telur hún að þetta verði slíkur vendipunktur þegar kemur að lýðheilsusjónarmiðum þegar við horfum til þróunar á Íslandi, að hér hefur til að mynda drykkja unglinga, sem við berum virðingu fyrir, sannarlega dregist saman þrátt fyrir 

Herra forseti. Hv. þingmaður segir að það sé bara verið að breyta einu atriði í áfengisstefnunni í það heila og það sé „bara“ þetta aðgengi. Ég verð að minna hv. þingmann og þingheim á að aðgengi í þessum efnum er víðtækt hugtak. Þetta er spurning um hvar og hvenær, hversu víða, og þetta er líka spurning um aldur, eins og hv. þingmaður nefndi að ekki sé gerð tillaga um að breyta, og enn fremur er þetta spurning um verðlag. Halda menn ekki að það kynni að vera gefinn afsláttur af áfengi í tilteknum verslunum fyrir verslunarmannahelgina ef svo bæri undir? Það sem ég bendi hér á er að þetta er ekkert „bara“, það er ekki einfalt að breyta bara aðgenginu með þessum hætti. Það hefur sýnt sig með þeim mælikvörðum sem eru lagðir af þeirri stofnun sem gerst þekkir til, Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, og við eigum aðild að og metum venjulega mikils það sem frá þeirri stofnun kemur, að það skiptir miklu máli hvernig aðgengi að áfengi er háttað. Þetta aðgengi er fjölþætt hugtak, það er ekki „bara“ að leyfa kaupmanninum eða verslunarkeðjunum eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að selja vín. Það er rétt að við höfum náð árangri þegar kemur að unglingadrykkjunni og við skulum vona að sá árangur haldist. Við þurfum að verja þá stöðu. Við eigum ekki að grafa undan henni og rústa þá áfengisstefnu sem þó hefur skilað okkur áleiðis.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir svörin. Við erum algjörlega sammála um að við eigum ekki að gefa neitt eftir í þessari baráttu. Við eigum að virða öll þau tæki sem vinna gegn aukinni drykkju, ekki síst þegar kemur að unglingunum. Ég skildi hv. þingmann þannig að hún hefði ekki beinlínis trú á því að miðlun þekkingar og upplýsinga í gegnum Forvarnasjóð mundi skila sér í auknum forvörnum. Ég vil ítreka af því að hún notaði orðið „bara“ hér að við erum að ræða breytt sölufyrirkomulag. Öll hin tíu eða ellefu atriðin sem nefnd voru í takmörkunum á aðgengi 

Herra forseti. Ég árétta að ég hef ekki kynnt mér þá skýrslu sem hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir fjallaði um í ræðu sinni um þetta mál í síðustu viku en þar kom greinilega fram að hefðbundnar forvarnir, eins og við þekkjum þær, sem mælast í fjármunum til svokallaðra forvarna, sem er kannski áróður gegn vínneyslu, hafi ekki skilað tilætluðum árangri. Ég hygg að hv. þm. Willum Þór Þórsson þekki vel þær forvarnir sem kannski nýtast betur, íþróttir, útiveru, breyttan lífsstíl, iðkun tónlistar og iðkun myndlistar. Þetta hefur skilað ágætum árangri og ekki síðri en fjármunir sem veitt er beint til forvarna.

Herra forseti. Ég vil fagna því að ítrekaðar óskir um nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra hafa nú leitt til þess að ráðherra er kominn til umræðunnar. Það gefur manni tilefni til að beina máli sínu sérstaklega að því sem ég tel að hafi gildi, að hæstv. heilbrigðisráðherra tjái sig um hér ef hann, sem ég geri fastlega ráð fyrir, kemur til umræðunnar og tekur til máls. Þá vil ég að sjálfsögðu fyrst nefna þá opinberu stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020 sem landlæknir hefur í sérstakri áskorun vakið athygli á. Landlæknir hefur sagt að það mál sem nú er til umfjöllunar á Alþingi geti haft umtalsverðar afleiðingar fyrir líf og heilsu einstaklinga og lýðheilsu hér á landi. Það er mat landlæknis á þessu máli. Hann bendir sérstaklega á þá stefnu og að þar komi meðal annars fram að mikilvægt sé að lýðheilsusjónarmið séu höfð að leiðarljósi ásamt bestu þekkingu á virkum og árangursríkum aðgerðum við alla ákvarðanatöku stjórnvalda er varða áfengi, ólögleg vímuefni og misnotkun ávana- og fíknilyfja og vefaukandi stera, og að eitt markmiða þeirrar stefnu sé að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Þetta þurfi að hafa í huga og mikilvægt að lýðheilsusjónarmið verði þar með höfð að leiðarljósi í komandi umræðum sem tengjast hugsanlegu afnámi á einkasölu á áfengi. Ég treysti því að hæstv. heilbrigðisráðherra komi inn á það hvernig þetta mál skarast við þá stefnu að hans dómi. Ég vil í öðru lagi vekja athygli á og beina til hæstv. ráðherra að bregðast við áskorun sem okkur alþingismönnum hefur borist, öllum með tölu, frá samstarfsráði um forvarnir. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðherra meti mikils það starf sem þar er unnið. Þar eru geysilega margir mikilvægir aðilar sem eru ýmiss konar samstarfsaðilar stjórnvalda á þessu sviði, eins og samtökin Heimili og skóli, Foreldrasamtök gegn áfengisvandanum, skátahreyfingin, Samhjálp. Þar eru ungmenna- og íþróttahreyfingin og Ólympíuhreyfingin og fjölmargir fleiri aðilar sem menn geta séð á því að kynna sér áskorunina. Ber okkur alþingismönnum ekki að taka nokkurt tillit til þess þegar jafn gríðarlega stór og mikilvæg samtök, sem eru svo nátengd þessu máli, vinna með ungu fólki og málefnum þess, ekki síst, eða á heilbrigðissviðinu í sambandi við meðferðarúrræði, baráttu við tengda sjúkdóma o.s.frv., eiga í hlut? Vernd, samtök fanga, er aðili að þessu samstarfi um samráð um forvarnir svo dæmi mætti taka. Þá vil ég í þriðja lagi inna hæstv. heilbrigðisráðherra eftir því hver séu viðhorf hans til hvatningar og leiðbeininga Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem með mjög skýrum og afdráttarlausum hætti hvetur lönd til þess að skoða og fylgja fordæmi þeirra Norðurlanda, og þá eftir atvikum annarra landa eða fylkja eins og í Kanada og Bandaríkjunum, sem móta sjálfstæða áfengisstefnu, að fara að hinni aðhaldssömu stefnu sem þar hafi greinilega skilað bestum árangri og hluti af því er fyrirkomulag ríkiseinkasölu á áfengi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur verið algjörlega skýr í þeim efnum. Hún mælir með því fyrirkomulagi og sérfræðingar, bæði á hennar vegum og fleiri aðila, hafa aðspurðir varað við því að hverfa frá því fyrirkomulagi. Ber okkur ekki að hlusta eitthvað á það? Í fjórða lagi mætti nefna sameiginlega stefnu Norðurlandanna, en hæstv. heilbrigðisráðherra er vafalaust kunnugur því að Ísland hafði meira að segja umtalsvert frumkvæði í því, eða fulltrúar okkar á vettvangi Norðurlandaráðs, að setja saman sameiginlegar áherslur í þessum efnum fyrir Norðurlöndin þar sem þetta er ofarlega á blaði, að takmarka aðgengið, og það hafa fjögur af fimm Norðurlöndunum gert með ríkiseinkasölu. Það mætti nefna í fimmta lagi barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við Íslendingar erum nú að innleiða, höfum ákveðið að gera. Er þetta auðveldlega samrýmanlegt því að taka áhættu í þessum efnum og hverfa frá fyrirkomulagi sem hver ræðumaðurinn á fætur öðrum hér hefur sagt að hafi verið að skila okkur ágætum árangri, m.a. í því að takast á við unglingadrykkju? Er ástæða til að breyta fyrirkomulagi sem menn eru hver á fætur öðrum, jafnvel þó að þeir séu ósammála um þetta mál, að hrósa fyrir góðan árangur? Að lokum mætti hæstv. heilbrigðisráðherra gjarnan tjá sig aðeins um hvernig heilbrigðiskerfið er undir það búið að takast á við aukin útgjöld og aukin verkefni sem mundu fylgja því ef niðurstaðan af breytingum af þessu tagi yrði aukin neysla og aukin áfengisvandamál. Telur hæstv. heilbrigðisráðherra að heilbrigðiskerfið sé sérstaklega aflögufært 

Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem kom fram í máli hv. þingmanns um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna langar mig að spyrja hvort hann hafi skýringu á þeim mikla árangri sem náðst hefur í að minnka unglinganeyslu á Íslandi sl. 10–15 ár þrátt fyrir aukið aðgengi, meiri sýnileika, fleiri vínbúðir sem eru opnar lengur og eru með sýnilegt áfengi, vinalegra nafn, vinalegra lógó, og auðvitað sífelldar ábendingar um að menn komist fram hjá banni á auglýsingum. Við skulum þó hafa það alveg á hreinu að tillagan sem við ræðum varðar ekki auglýsingabann, hún slakar ekkert á því. Ég leita í þessum umræðum að skýringu á því hvers vegna við höfum náð gríðarlegum árangri í að draga úr unglinganeyslu þrátt fyrir að þróunin hafi á sama tíma verið í þveröfuga átt við það sem hv. þingmaður vill, að því er virðist. Sömuleiðis velti ég því fyrir mér, og ég skil þetta ekki virkilega ekki, að menn vilja draga úr áfengisneyslunni og benda á úrræði sem þeir telja gagnast við það, en þeir stinga aldrei upp á því að fara þá leið að takmarka aðgengið meira en gert er núna, fara aftur í tímann í þeim efnum. Enginn stendur hér og segir: Förum aftur til ársins 1987. Engum virðist finnast það góð hugmynd. Þá var minni neysla, heildarneysla, það var takmarkaðra aðgengi, það var stofnanalegra nafn, og ég velti fyrir mér: Hvernig stendur á þessu?

Herra forseti. Ég nefni barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna af því að ég tel að ef það er eitthvað eitt umfram allt annað sem við alþingismenn ættum að taka mjög alvarlega í þessum efnum séu það möguleg slæm áhrif á börn og ungmenni af einhverjum vanhugsuðum lagabreytingum sem við kynnum að vera að velta fyrir okkur að ráðast í. Ef einhverjir eiga að njóta vafans í málum af þessu tagi umfram alla aðra eru það börn og ungmenni, finnst mér. Þess vegna nefni ég barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þó að ekki hafi dregið úr heildardrykkju og hún þvert á móti heldur vaxið þá hefur náðst árangur, sérstaklega í grunnskólunum, við það að missa ekki áfengisdrykkjuupphafsaldurinn áfram niður eins og hann því miður fór um tíma. Stutta sagan er sú að eftir að bjórinn kom varð neikvæð þróun í nokkur ár og við sáum aldurinn lækka í könnunum þegar spurt var: Hvenær neyttir þú fyrst áfengis og hvenær varstu farinn að gera það einu sinni í mánuði eða oftar o.s.frv.? Síðan tókst með miklu átaki að stöðva þá þróun og það hefur náðst jákvæður árangur núna. En ég tel að það eigi ekki að setja í samhengi við þá breytingu sem hefur orðið á starfsemi ÁTVR og tal um aukið aðgengi á síðustu árum er að hluta til villandi vegna þess að þá eru menn að nota það sem rök fyrir stórauknu aðgengi að afgreiðslustöðum hefur fjölgað, og það hefur þeim vissulega, en það hefur fyrst og fremst verið í minni byggðarlögum á landsbyggðinni þar sem opnaðar hafa verið útsölur, sérstakar útsölur á vegum ÁTVR, yfirleitt að óskum heimamanna, með mjög takmarkaðan afgreiðslutíma o.s.frv., þær eru kannski opnar í einn til tvo tíma á dag. Þetta er fyrst og fremst til að mæta óskum íbúanna þar um að þeir fái þessa þjónustu á jafnræðisgrunni við aðra og þurfi ekki að borga flutningskostnað á vörunni úr fjarlægum byggðum eða 

Virðulegi forseti. Ég var ansi sammála mörgu í þessu ágæta svari hv. þingmanns, t.d. því að ég gef engan afslátt af þeirri kröfu að við höldum áfram að reyna að vinna bug á unglingadrykkju. Hvað varðar barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er ég að sjálfsögðu fullkomlega hlynntur honum og finnst reyndar óþarfi að taka það sérstaklega fram, ef út í það er farið. Sömuleiðis vil ég árétta að ég tel ekki að það sé vegna aukins aðgengis sem þessi árangur hefur náðst varðandi unglingadrykkju. Það sem ég er að benda á er að það eru aðrir þættir en þessir sem stjórna henni. Hv. þingmaður benti réttilega á að einn af höfuðsigrunum þegar kemur að unglingadrykkju felst í því að fá krakka til þess að bíða. Það er líf eftir táningsárin og það er allt í lagi að bíða til tvítugs og jafnvel lengur áður en maður fer að fikta við áfengi. Sá boðskapur held ég að sé mjög mikilvægur vegna þess að fólk er forvitið, fólk vill prófa hluti, sérstaklega ef það breytir eitthvað hugarfarinu. Það er þannig hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki eðlilegt og í raun ekki skipta öllu að neysla aukist, heildarneysla að öllum meðtöldum, ef áfengisneyslan sjálf hefur minni neikvæð áhrif. Nú vitum við að því yngra sem fólk er þegar það byrjar að drekka því líklegra er að vandamál komi upp í kjölfarið og þau verða alvarlegri eftir því sem fólk er yngra. Ef fólk byrjar nógu gamalt, þegar það er komið á svokallaðan fullorðinsaldur, um tvítugt eða rúmlega það, minnka líkurnar á því að teljandi vandamál hljótist af neyslunni, vandamál eins og að flosna upp úr vinnu eða skóla, beita ofbeldi eða verða fyrir því og annað því um líkt. Telur hv. þingmaður í ljósi þessa það vera höfuðatriði að líta á heildarneysluna ef við getum gefið okkur að samhliða aukinni heildarneyslunni hækki aldur þess fólks sem neytir áfengis?

Herra forseti. Ég vil aðeins bæta við í sambandi við árangur sem hefur náðst. Ég held að hann hafi að hluta til, vonandi, náðst vegna ákveðinna viðhorfsbreytinga. Það sem ég held, og ég get talað sem foreldri sem hefur verið virkur þátttakandi í starfi foreldrasamtaka eða fylgst með þeim og verið tengdur inn í það núna samfellt í 24 ár vegna sóknar barna minn í grunnskóla, er að virk foreldrasamtök í skólum og sú fræðsla sem þar fer fram, t.d. þegar nemendur byrja í skóla o.s.frv., sé mikilvæg vegna þess að það skilar sér inn á heimilin og gerir foreldra kannski betur meðvitaða um að þeir þurfa að vera ábyrgir í þessum efnum, og það skilar sér svo áfram. Við skulum líka fagna varlega þó að við höfum ákveðnar vísbendingar um að náðst hafi viss árangur í sambandi við áfengið og unglinga, því að hann hefur ekki náðst alls staðar. Það er kannski ekki framför í því fólgin að það dragi örlítið úr neyslu áfengis í yngstu aldurshópunum eða að upphafsaldurinn hækki, eða a.m.k. lækki ekki, ef önnur efni og jafnvel verri að einhverju leyti fylla í skörðin. Það þarf því að hafa það í huga líka, verandi þó sammála hv. þingmanni um að það er gríðarlega mikilvægt að fresta því eins og kostur er, hvert ár sem unnið er í þeim efnum er mikilvægt. Að lokum þetta: Hvort skiptir heildarneyslan máli eða hvernig er neytt? Ég hef aldrei séð mjög haldbær rök fyrir því að vandamálin séu ekki nokkurn veginn í línulegu samhengi við magnið sem neytt er, þ.e. að allt talið um vínmenninguna o.s.frv., þegar það er skoðað betur kemur í ljós að það er tiltölulega svipað hlutfall þeirra sem á annað borð neyta áfengis sem lenda í vandræðum. Og hluti af hinni aðhaldssömu stefnu snýr að þessum hópi, 20–35% sem 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni yfir því að hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson er mættur til þings og hefur þannig orðið við beiðni okkar þingmanna sem ítrekað höfum kallað eftir því. Ég tek undir þær óskir sem hér hafa komið fram um að hæstv. ráðherra tjái sig um álit Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem gengur þvert á það sem frumvarpið boðar. Ég tek undir óskir sem fram hafa komið um að hæstv. ráðherra tjái sig um stefnu sem mótuð hefur verið hjá Norðurlandaráði og Íslendingar hafa átt drjúgan þátt í að móta, sem felur meðal annars í sér að stefnt skuli að því að færa neyslu áfengis niður um 10% á næstu árum. Ég tek undir óskir sem fram hafa komið um að hæstv. ráðherra tjái sig um afstöðu landlæknisembættisins sem hefur með þessi mál að sýsla í umboði hæstv. heilbrigðisráðherra og heilbrigðisráðuneytisins, hvaða afstöðu hæstv. ráðherra hafi til slíks. Ég tek undir óskir sem fram hafa komið um að hæstv. ráðherra tjái sig um sjónarmið sem sett hafa verið fram af hálfu samstarfsráðs um forvarnir, að við heyrum hvaða afstöðu hann hafi til slíks. Ég tek undir óskir sem fram hafa komið um að hæstv. ráðherra tjái sig um sjónarmið margvíslegra hópa og einstaklinga sem vinna að forvörnum á sviði áfengismála. Ég vísa til dæmis í SAMAN-hópinn, sem svo er nefndur, en hann sendi frá sér yfirlýsingu fyrir fáeinum dögum. Þar segir, með leyfi forseta: „SAMAN-hópurinn lýsir yfir andstöðu sinni við fram komnar tillögur að breytingum á áfengislögum þar sem til stendur að afnema einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á sölu áfengis og leyfa sölu áfengis í matvöruverslunum.“ Í yfirlýsingunni sem hópurinn sendi frá sér segir um hópinn sjálfan, með leyfi forseta: „Hlutverk SAMAN-hópsins er að styrkja foreldra í uppeldishlutverkinu með jákvæðum skilaboðum og stuðla þannig að vímuefnavörnum.“ Síðan segir um þennan hóp, með leyfi forseta: „SAMAN-hópurinn er samstarfshópur fulltrúa 22 sveitarfélaga, stofnana og frjálsra félagasamtaka sem vinna að velferð barna og ungmenna. Markmið hópsins er að minnka áfengis- og vímuefnaneyslu á meðal barna og ungmenna með áherslu á að virkja foreldra til ábyrgðar.“ Ég tek undir óskir sem fram hafa komið á Alþingi um að heyra álit hæstv. heilbrigðisráðherra á viðhorfum allra þeirra aðila sem ég hef hér vísað til. En fyrst og fremst vil ég heyra álit hæstv. heilbrigðisráðherra Kristjáns Þórs Júlíussonar á yfirlýsingum sem sami maður, hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson, hefur sjálfur gefið. Ég vísa hér í yfirlýsingu á vef Stjórnarráðsins, heilbrigðisráðuneytisins nánar tiltekið, frá 24. janúar sl. Þar segir, með leyfi forseta: „Heilbrigðisráðherra hefur samþykkt stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020. Á grundvelli hennar verða skilgreind mælanleg markmið og sett fram áætlun um aðgerðir til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt.“ Nokkrum línum neðar eru markmiðin skilgreind. Þar segir í fyrsta lið, undir fyrirsögninni Yfirmarkmið stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020: „Að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum.“ Nú stendur hæstv. heilbrigðisráðherra ekki að því frumvarpi sem hér er til umræðu en okkur leikur forvitni á að heyra hver afstaða hæstv. ráðherra er til þessa frumvarps sem okkur sýnist flestum að gangi í berhögg við þá stefnu sem ríkisstjórnin hefur boðað og við höfum léð samþykki á alþjóðavettvangi, hvort sem er hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, Norðurlandaráði eða í embættum sem sýsla með þessi mál og heyra undir hæstv. heilbrigðisráðherra. Við bíðum eftir því að heyra hver afstaða hæstv. ráðherra er til þessara mála áður en málið fer til umfjöllunar í nefnd þingsins.

Virðulegi forseti. Ég kem hér eins og tveir síðustu ræðumenn í mína síðari ræðu og ég get fullvissað hæstv. heilbrigðisráðherra um að nærveru hans var óskað til að eiga við hann samtal en ekki að hann hlustaði eingöngu í hliðarsal. Mér þykir það miður þar sem hér hafa komið fram margar ágætisspurningar um þetta grundvallarmál og þá stefnu ríkisstjórnarinnar sem sett hefur verið og vitnað var í áðan. Um það snýst málið. Ég skil vel að hæstv. ráðherra sé í einhverjum vandræðum með þetta þar sem samflokksmaður hans og fleiri leggja frumvarpið fram og það harmónerar hreint ekki við þá stefnu sem hér var vitnað til rétt áðan. Það þýðir að hann þarf að taka afstöðu til málsins eins og við hin. Því finnst mér miður ef hann ætlar að sitja þessa umræðu af sér án þess að gera okkur grein fyrir því hvað honum finnst um málið og hvort hann sé sammála þeim spurningum sem hér hafa komið fram, hvort hann styðji í raun frumvarpið eða hvort hann styðji þau samtök og alla þá aðila sem væntanlega hafa sent honum póst eins og okkur hinum þingmönnunum. Þetta er stórt mál og þess vegna vildum við heyra afstöðu hans til þess. En það er einhvern veginn með þetta eins og flest annað sem ríkisstjórnin leggur fram að það þarf mótvægisaðgerðir. Það þarf orðið mótvægisaðgerðir við flestu sem ríkisstjórnin leggur til, gott ef ekki bóluefni. Það er mjög sérstakt að hér sé verið að leggja til nokkuð sem er algerlega andstætt öllu því sem heilbrigðisstefnan lýtur að. Ég skil eiginlega ekki þennan forgangsmáta eins og ég hef áður sagt. Ég hef setið alla þessa umræðu og ég hlustaði á 1. flutningsmann málsins og mér finnst ekkert hafa komið fram sem styður við frumvarpið og er sterkara en þau mótvægisrök sem hér hafa verið lögð til. Frummælandi hefur komið í andsvör og mér finnst hann ekki hafa getað dregið fram með sannfærandi hætti að þetta sé skynsamlegri leið en sú sem farin er í dag. Það eru engar rannsóknir sem hann getur vitnað til sem standast þær sem segja að fyrirkomulagið eins og verið hefur sé með því besta. Ég trúi því ekki þegar á reynir að hann eins og fleiri í ríkisstjórninni - hér hafa nú nokkrir framsóknarmenn tjáð sig og eru ekki sáttir - sæki stuðning einhvers staðar annars staðar frá en innan ríkisstjórnarflokkanna. Það er ekki hægt að gera lítið úr því sem kemur fram í aðgerðaáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Það er auðvitað eitt af því sem við erum að inna hæstv. heilbrigðisráðherra eftir, hvort hann telji að það beri að fara eftir þeim rannsóknum og hvort skynsamlegra sé að halda núverandi fyrirkomulagi fremur en að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu. Það þarf ekki að rekja mikið nánar niðurstöður þeirra rannsókna sem vitnað hefur verið til. Mér finnst mikilvægt að á það sé hlustað. Það eru ekki bara einhverjir sem hafa gert þær rannsóknir sem hér hefur verið vitnað til heldur viðurkenndar alþjóðlegar stofnanir. Á það ber að hlusta umfram viðskiptahagsmuni sem hér hafa ítrekað verið ræddir í umræðunni af hálfu flutningsmanna. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé sammála tillögu Norðurlandaráðs, þeim liðum sem þar koma fram og hvort það takist að sneiða hjá því sem við höfum rætt hér að í búðum víða úti á landi er ungt afgreiðslufólk. Ég vil líka spyrja hvort hann sé sammála því að áfengisneysla sé meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir. Þetta eru auðvitað grundvallarspurningar fyrir utan svo margar aðrar og ég punktaði margt niður hjá mér þegar frummælandi talaði þannig að ég á svo sem eitthvað eftir fyrir 2. umr. frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talaði um stuðning við samtök sem hafa unnið að forvörnum og látið sig þetta mál varða. Minn málflutningur hefur verið sá að gríðarlega góður árangur hafi náðst meðal ungmenna hvað varðar áfengisneyslu. Á þeim árangri hef ég viljað byggja og hef þakkað það góðu forvarnastarfi samtakanna, foreldranna og skólanna sem hafa tekið sig saman og náð gríðarlegum árangri eins og allar tölur og rannsóknir sýna. Er það ekki góður stuðningur við þessi samtök að draga þetta fram í umræðuna? Telur hv. þingmaður sig vera að styðja þessi samtök með því að halda því fram að það sem þau hafa verið að gera skipti engu máli fyrir þann árangur sem hefur náðst að undanförnu? Telur hv. þingmaður það ekki stuðning við þessi samtök að í frumvarpinu skuli vera nefnt að finna eigi leið til að auka lýðheilsusjóð um allt að 500 millj. kr.? Er það ekki stuðningur við það góða starf sem þessi samtök sinna? Hv. þingmaður er í fjárlaganefnd. Ef hún vill styðja þessi samtök eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu án þess þó að það nái fram að ganga, hvernig ætlar hún þá að finna þessa fjármuni öðruvísi en með hagræðingu á því óhagkvæma kerfi sem við erum með?

Virðulegi forseti. Ég minni hv. þingmann á hvað samtökin sem hann vitnar til eru að biðja um. Þau eru að biðja um að þetta frumvarp nái ekki fram að ganga. Þau eru ekki að horfa til þess að peningarnir, sem hv. þingmaður nefnir og eiga að fara í sjóði, renni til þeirra. Þeim finnst meira um vert að þetta frumvarp nái ekki fram að ganga. Þau hafa væntanlega lesið um þá fjármuni sem hv. þingmaður nefnir. Ég vil benda hv. þingmanni á að ég starfaði sem forvarnafulltrúi í menntaskóla þannig að ég er nokkuð meðvituð um hvaða fjármagn hefur verið veitt til áratuga í það starf og það eru ekki miklir peningar. Ég vil líka minna hv. þingmann á að það er margbúið að lesa það hér upp hvað skiptir mestu máli. Auðvitað skiptir allt forvarnastarf máli. Það leggst allt á vogarskálarnar og hjálpar til, en það breytir ekki þeirri staðreynd að fyrirkomulag sölu áfengis er besta forvörnin. Það kemur fram í rökstuddum skýrslum sem hv. þingmaður virðist ákveðinn í að horfa fram hjá. Það passar ekki inn í frumvarpið og þar af leiðandi er bara ákveðið að horfa fram hjá því. Síðan eru aldurstakmarkanir. Þeim má ekki breyta, það er vissulega rétt. Ríkissala áfengis er númer tvö. Hvar er forvarnastarfið í röðinni? Það kom mér mjög á óvart og mér þykir miður að það hafi ekki borið meiri árangur í heildartölunum en kemur fram. Það breytir því ekki að að sjálfsögðu hættum við því ekki. Við höldum því áfram og styðjum við það hvað best við getum. Þetta snýst um að þessi samtök vilja ekki frumvarpið í gegn, af því að spurningin gekk út á það, þrátt fyrir að þarna komi fjármunir til eins og hv. þingmaður benti hérna á. Ég held að ef virkilegur vilji er til þess að auka framlög til málaflokksins þá sé það sjálfsagt mál en það þarf ekki að gerast með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Það eru vissulega mörg verðug verkefni sem okkur langar að auka fjármuni til. Þess vegna held ég að við eigum að nýta allar leiðir til að hagræða til að koma fjármunum í mikilvægustu verkefnin. Hv. þingmaður talaði í ræðu sinni um að ég hefði ekki minnst á neinar rannsóknir og hv. þingmaður sagðist hafa tekið þátt í allri umræðunni eða hlustað á hana. Ég vitnaði í nákvæmlega sömu rannsóknir og aðrir hv. þingmenn hafa farið með hér og bent á þær tölur sem sumar rannsóknir greina frá en margir hv. þingmenn hafa algerlega sleppt að nefna. Má þar nefna rannsókn frá Bretlandi þar sem var fullyrt að aukið aðgengi yki heildarneysluna en í sömu rannsókn kom fram að unglingadrykkja hefði dregist verulega saman og slysum vegna ölvunaraksturs fækkað um 48% - í nákvæmlega sömu rannsókn. Ég hef nefnt hér rannsókn í meistaraverkefni við Stokkhólmsháskóla sem sýnir að hér á Íslandi hefur unglingadrykkja dregist saman í litlum bæjarfélögum úti á landi þar sem sett hefur verið á fót áfengisverslun. Þar hefur dregið úr drykkju. Ég hef bent á að landlæknir er með nokkrar úttektir á neyslu ýmissa vímuefna á heimasíðu sinni. Þar kemur fram að árangur hafi náðst óháð sölufyrirkomulagi. Þar er góðu forvarnastarfi þakkaður árangurinn. Vissulega segja margir að forvarnastarf sem er keypt í gegnum auglýsingastofur skili ekki árangri en forvarnastarf sem forvarnafulltrúar sinna, eins og hv. þingmaður hefur gert, innan skólanna, innan grunnskólanna og í samstarfi við heimili og samtök skilar árangri.

Herra forseti. Ég sagði að hv. þingmaður hefði ekki vitnað til rannsókna sem hrekja það sem hér hefur komið fram, þ.e. rannsóknar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og norrænu rannsóknarinnar. Mikilvægust í forgangsröðinni eru mennta- og menningarmál. Þangað getum við lagt meiri peninga en kosið hefur verið að gera það ekki. Þar inni er meðal annars framlag til forvarnafulltrúa í framhaldsskólum. Ég hugsa að það verði nánast slegið af í skólum núna miðað við fram komið fjárlagafrumvarp. Þetta er í rauninni forgangsröðunin sem við stöndum frammi fyrir núna. Það er forgangsröðun Sjálfstæðisflokksins að setja brennivín í búðir  Það að halda því fram að þetta skili okkur svo miklum peningum og að við þurfum engu að eyða á móti er rökleysa að mínu mati. Það er talað um að það þurfi tvö ár í mótvægisaðgerðir. Það kostar. Heldur hv. þingmaður virkilega að það kosti bara tvö ár? Heldur hv. þingmaður að ef aðgengi verður aukið um allar koppagrundir þá aukist ekki aðgengi ungs fólks? Ég er þess alveg fullviss. Á því byggi ég meðal annars andstöðu mína við þetta frumvarp.

Herra forseti. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir talaði um áfengi og aðgengi að því, að við mættum ekki selja áfengi í verslunum því að þá mundi aðgengi aukast og drykkjan aukast í kjölfarið. Nú höfum við verið á þeirri stefnu síðustu 20 til 30 árin að auka aðgengi að áfengi, þ.e. búið er að fjölga verslunarstöðum og búið að lengja opnunartíma. Þá langar mig að vita hvort þingmaðurinn er bara á móti því að einkaaðilar selji áfengi eða hvort hún er á móti því að auka aðgengi að áfengi almennt, þ.e. að hún væri þá líka á móti lengri opnunartíma og fjölgun vínbúða. Eða snýst þetta bara um að ríkið megi selja áfengi?

Virðulegi forseti. Þetta snýst um það að ríkið eigi að selja áfengi vegna þess að það hefur borið þann árangur, ásamt öðru forvarnastarfi, að staðan er eins og hún er í dag. ÁTVR hefur metið fjarlægðir á milli staða þar sem opnaðar hafa verið áfengisverslanir með skertan opnunartíma en komið er til móts við þörfina fyrir þjónustu. Ég kem úr mjög litlu samfélagi; ég bý í miðjunni, ef við getum sagt sem svo, er með brennivínsbúðir beggja megin við mig í 15 kílómetra radíus. Það hamlar mér ekkert sérstaklega en það hamlar örugglega yngra fólki, það þarf að hafa fyrir því að kaupa áfengi. Það er ein matvöruverslun þar sem ég bý, það er ein á Dalvík og það er ein á Siglufirði. Þessar verslanir eru að stórum hluta mannaðar ungu fólki. Það er barátta við tóbakssöluna sem er nú undir borðinu og bak við og þrælmerkt og ég veit ekki hvað. Við erum enn að glíma við það, við höfum ekki enn náð yfir það. Ég hef enga ástæðu til að ætla að það verði eitthvað öðruvísi með áfengið. Þetta er meðal annars það sem við stöndum frammi fyrir fyrir utan prinsippið í málinu, sem hefur verið rakið hér, að það er talin besta forvörnin að hafa þetta fyrirkomulag. Það finnst mér skipta höfuðmáli í þessu.

Herra forseti. Ég er sammála því að skert aðgengi að áfengi hafi áhrif. Ef við mundum banna áfengi mundi áfengisneysla minnka. Ef áfengi væri bara selt á einum stað í Reykjavík og einum úti á landsbyggðinni þá mundi neyslan minnka. En sú þróun sem orðið hefur síðustu árin hefur verið til hagsbóta fyrir neytendur. Fólk vill drekka áfengi, við breytum því ekki. Það er til hagsbóta fyrir fólk að geta keypt áfengi án mikillar fyrirhafnar, þurfa ekki að keyra 30 kílómetra í næsta byggðarlag eða kaupa það á tímum sem því finnst óhentugur. Þessi þróun hefur því verið til hagsbóta fyrir fólk. Hitt er rétt að það að fjölga stöðum sem selja áfengi og lengja opnunartíma hefur örugglega haft einhver áhrif. En það hefur ekki haft slæm áhrif á drykkjumenninguna eða drykkjusiði á Íslandi, ég er alveg viss um það. Á heildina litið held ég að þetta yrði til hagsbóta fyrir neytendur. Það mundi ekki breyta því hverjir drekka áfengi en fólk getur þá keypt áfengi á þeim tíma sem það vill. Menn hafa áhyggjur af því að verslunin gæti farið að selja unglingum áfengi. Nú bjó ég í landi í sex ár þar sem áfengi var selt í verslunum og ég fullyrði að mun erfiðara var fyrir ungt fólk, fólk sem ekki hafði til þess aldur, að kaupa áfengi en er hér á landi, það var miklu erfiðara. Verslanir voru hræddar um að missa leyfið ef þær seldu fólki undir aldri áfengi. Það var því miklu meiri hvati fyrir verslunareigendur að tryggja að engum yrði selt áfengi sem ekki hefði aldur til þess. Ég hef því ekki áhyggjur af þessu atriði.

Virðulegi forseti. Ég er sammála því að ákveðin þróun hefur átt sér stað, það er náttúrlega í þessu eins og svo mörgu öðru. Ég rakti í fyrstu ræðu minni mjög ítarlega hvernig þetta horfir við mér. Lengri opnun, þetta er sýnilegra, það er þannig. Ég fullyrði hins vegar að það er eins og með allt annað að við færum okkur bara til í neyslunni. Við bjuggum við það að ekki væri opið á laugardögum og sunnudögum í búðunum. Svo fór að verða opið á laugardögum og sunnudögum og þá færist verslunin til. Það hefur gerst með brennivínið eins og annað að sjálfsögðu. Það hefur ekkert að gera með eitthvað annað - og við höfum einna lengsta opnunartíma í verslunum, held ég, í Evrópu. Það er ekki endilega til góðs, hvorki í þessu né yfir höfuð í öðru. Það er svo aftur annað mál. Ef ég fer í litla verslun úti á landi og mig vantar ákveðna tegund af víni þá pantar ÁTVR hana fyrir mig ef hún er ekki til mér að kostnaðarlausu. Ég þarf ekki að borga fyrir hana, þeir bara panta hana. Það eru 2.000 tegundir til á lager hér í Heiðrúnu. Ég er ekki viss um að einkaaðili mundi gera það og ég vil líka benda hv. þingmanni á að ég er heldur ekki viss um að Samkaup úrval í Ólafsfirði mundi leggja margar hillur undir fjölmargar tegundir af víni, það yrði þá á kostnað annarra vörutegunda, það er alveg ljóst. Ég á ekki von á því að þessar verslanir fari að byggja yfir sig til að geta selt brennivín. Það yrði þá einhverju öðru fórnað í staðinn en ég held að fyrst og fremst verði tegundirnar bara færri. Það sem ég átti við með aðgengi ungs fólks þegar þetta er við hendina: Þú þarft ekki nema einn sem er árinu eldri til að kaupa fyrir þig og það er enn auðveldara þegar aðgengi er orðið svona mikið, það verður það klárlega, við getum ekki deilt um að það er þannig. En við eigum að horfa til þess að það hefur komið fram að þetta sé besta forvörnin.

Herra forseti. Ég kem hér upp í aðra ræðu mína í þessari umræðu í tilefni af því að nú er hæstv. heilbrigðisráðherra í húsi og heyrir mál mitt. Ég fór í fyrri ræðu minni yfir stöðuskýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og þá mælikvarða eða þau atriði sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skoðar og ber saman á milli tæplega 200 aðildarþjóða til að meta ástand sem varðar lýðheilsu, tengsl lýðheilsu og áfengis eða áfengisstefnu í viðkomandi ríki. Það kemur fram í þeim tölum sem ég rakti, en ég skoðaði svolítið samanburð á Íslandi við önnur norræn ríki og leit líka á Þýskaland og Rússland í því dæmi, að í mörgum atriðum stöndum við Íslendingar bærilega miðað við þessar þjóðir. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann metur þá stöðu Íslands sem dregin er upp í nýjustu skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem gefin var út í maí sl. Þar kemur til að mynda fram að áfengisneysla hér á mann, 15 ára og eldri, er 7,1 lítri af hreinum vínanda á móti 11 í Evrópu sem er bærilegt og býsna gott miðað við önnur norræn ríki og að ekki sé talað um Rússland. Það kemur hins vegar líka fram að neyslumynstrið hér er svolítið annað. Það er talið að um 24% af þeim sem neyta áfengis lendi í ofneyslu og ég rakti afleiðingar þess. Það sem mig langar til að spyrja ráðherrann kannski sérstaklega um eru tengsl milli ölvunaraksturs og þeirra marka sem notuð eru við ölvunarakstur og svo þeirra talna sem koma fram í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um dauðsföll í umferðinni sem rekja má til áfengisneyslu. Þar kemur nefnilega fram að á Íslandi er talið að rekja megi 12,3% dauðsfalla karla í umferðinni til áfengisneyslu og 5,5% dauðsfalla kvenna í umferðinni til áfengisneyslu. Þetta er tæplega helmingi hærra en í Noregi svo dæmi sé tekið en lægra en í Svíþjóð og miklum mun lægra en í Finnlandi. Við á Íslandi erum með 0,5 prómill mark, þ.e. það er leyfilegt að aka með minna en 0,5 prómill af áfengismagni í blóði. Í Noregi er markið 0,2 prómill og líka í Svíþjóð. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhverjar hugmyndir séu uppi um að breyta þessum mörkum, kannski með tilliti til þeirra talna sem eru dregnar fram í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um dauðsföll af völdum ölvunaraksturs. Ég nefndi það einnig áðan að ég teldi að áfengismálum, þar á meðal stjórnsýslu ÁTVR, væri betur komið innan heilbrigðisráðuneytisins en fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi skoðun á því máli og hvort hann sé ekki sammála mér þar um.

Hæstv. forseti. Aðeins áður en ég fjalla efnislega um frumvarpið vil ég lýsa sérstakri undrun minni yfir því að fjölmargir stjórnarandstöðuþingmenn hafa óskað eftir nærveru heilbrigðisráðherra. Þetta frumvarp er þingmannafrumvarp. Málefnið heyrir ekki einu sinni undir heilbrigðisráðherra og ráðherrann sem er reglulega krafinn svara hér mun bara láta skoðun sína í ljós við atkvæðagreiðslu um málið. En hér hefur verið málþóf, hér hafa verið ræður um fundarstjórn forseta í þeim tilgangi að fá til sín ráðherra sem hefur ekki með málaflokkinn að gera. Eins og ég segi sjálfur: Frumvarpið hefur ekki einu sinni með lýðheilsu að gera. Ef við fjöllum aðeins um þetta frumvarp get ég alveg sagt strax að mér þykir ákaflega vænt um ÁTVR. Það hefur alltaf verið þarna og mér fer sjálfkrafa að þykja vænt um það. Það er eins og með RÚV, mönnum þykir vænt um það en báðar þessar stofnanir eru fullkomlega óþarfar. Margir einkaaðilar geta séð um það sem þessar stofnanir sjá um. Ég verð að viðurkenna að ég er óánægður með eitt í kringum þetta frumvarp, það að menn skyldu ekki ganga alla leið, að menn skyldu ekki líta á þessa vöru sem almenna neysluvöru sem er lögleg vara og fara með hana sem slíka. Ég mun greiða atkvæði með og styðja þetta frumvarp, ekki svo að skilja að ég haldi að verslunin verði eitthvað betri og meira úrval heldur af prinsippástæðum. Ég lít svo á að verslun eigi ekki að vera í einokun ríkisins eða annarra og að það sé hagstæðast fyrir neytendur. Þess vegna styð ég frumvarpið, það afléttir einokun ríkisins. Nú hafa þeir stjórnarandstöðuþingmenn sem hafa talað hér, margir hverjir og sumir tvisvar, látið sem þetta mál snúist ekkert um einkasölu ríkisins heldur um lýðheilsu. Að vísu heyrir maður þegar þeir byrja að tala hvað ríkiseinokunin skiptir þá raunverulega miklu máli, ekki bara í þessu máli heldur í mörgum öðrum málum. Menn telja öllu best borgið með því að ríkið sjái um það. En allt í lagi, við skulum aðeins ræða þetta út frá lýðheilsusjónarmiðum og hvort það sé trúverðugur málflutningur hjá stjórnarandstöðunni og fleirum. Getur það virkilega skipt meginmáli fyrir lýðheilsu þjóðarinnar að hér verði verslunum hugsanlega lítillega fjölgað miðað við það sem nú er? Það getur varla verið því að enginn sagði neitt um lýðheilsu þegar ÁTVR fjölgaði verslunum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og víðs vegar um land. Enginn talaði um lýðheilsu, enginn á hinu háa Alþingi hafði áhyggjur. Ekki minnist ég þess, a.m.k. voru ekki slíkar áhyggjur sem fram koma núna. Hver segir, og hvað hafa menn fyrir sér í því, að lýðheilsu muni hraka þó að áfengi verði selt í aðeins fleiri verslunum? Hefur lýðheilsu hrakað síðan ÁTVR fjölgaði útsölustöðum? Ef menn gætu sýnt mér fram á það gæti ég hugsanlega keypt þetta. Mér finnst ég kominn í sömu umræðuna og var hér, ég var ekki hér sjálfur en ég hlustaði á hana, 1988 og 1989 þegar átti að leyfa bjórinn. Það færi allt til andskotans ef menn gætu drukkið bjór sem menn gátu ekki áður. Svo eru líka til rannsóknir, af því að menn eru alltaf að vísa í rannsóknir sem ég er að vísu mjög tortrygginn út í, sem sýna að þrátt fyrir þessa fjölgun útsölustaða ÁTVR hefur hvorki ofdrykkja, misnotkun á áfengi né almenn neysla ungs fólks aukist. Hún hefur í raun dregist saman. Í staðinn fyrir að horfa á þessar staðreyndir er vísað til einhverra rannsókna úti í heimi sem við vitum ekki hver framkvæmdi, hvaða hagsmunaaðilar framkvæmdu og við hvaða aðstæður það var gert. Menn halda því bara statt og stöðugt fram að um leið og einn, tveir eða þrír fleiri útsölustaðir verði opnaðir hraki lýðheilsunni. Við höfum hins vegar dæmi fyrir framan okkur sem sýna annað. Af því að menn eru að tala um rannsóknir vil ég upplýsa um breska rannsókn sem sýndi að byggðarlög á Bretlandseyjum með krám væru félagslega sterkari og atvinnulífið öflugra en þar sem þeirra nyti ekki við. Skoðaðir voru 2.800 smábæir á Bretlandseyjum, rannsóknin stóð í eitt og hálft ár, vísindaleg rannsókn unnin af háskólanum, og leiddi í ljós að knæpur efldu bæjarbraginn og ykju samheldni. Rannsóknin leiddi í ljós að þar sem knæpur fyrirfundust voru íbúarnir 40–50% líklegri til að taka þátt í bæjarhátíðum, fara á íþróttaleiki, sækja menningarviðburði og þess háttar, auk þess sem atvinnulíf var öflugra. Ræðumenn hafa bent á að það sé ekki síst félagslegi þátturinn sem ráði miklu um framvindu bæjarfélaga á landsbyggðinni. Þar sem vistin er daufleg una íbúarnir sér vel. Þessi breska könnun bregður nýju ljósi á þetta mál. Kráin, pöbbinn, er ekki lengur aðeins hluti af bæjarbragnum, partur af því mósaíki sem samfélag mannanna er, hún getur verið forsenda fyrir því að búa til eftirsóknarverðan bæjarbrag - eins og rannsóknir sýna. Nú veit ég svo sem ekkert um þetta en þetta eru rannsóknir og menn eru alltaf að vísa í rannsóknir. Ég trúi því sjálfur og hef tilfinningu fyrir því að þar sem er áfengisútsala sé meiri bæjarbragur. Þar sem pöbbinn er er betra hverfi. Ég held að það sé nákvæmlega svona. Ég held að það sé alveg hárrétt. En hvað segir þetta okkur? Segir þetta okkur eitthvað um það að misnotkunin verði meiri? Er það ekki það sem við erum alltaf að glíma við, ekki það hvort þeir sem eiga ekki í vandræðum með áfengisdrykkju fá sér frekar tvisvar í viku rauðvín með matnum en einu sinni í viku? Af hverju halda menn að það að hafa færri útsölustaði geri það að verkum að maður kaupi minna? Ég fullyrði að ég keypti meira áfengi í einu áður fyrr en ég geri núna vegna þess að útsölustaðir eru orðnir það margir að á rúntinum í kringum bæinn er stutt í einhvern þeirra. Ég held að það séu bara fullyrðingar út í loftið og ég held að þetta mál snúist ekki um lýðheilsu. Andstaðan við málið snýst um það að menn treysta ekki einkaaðilum til að selja áfengi. Menn vilja bara að ríkið reki þessar verslanir. Gott og vel, það er afstaða, ég get alveg skilið hana. Ég held hins vegar að allur þessi lýðheilsubúningur sem þetta mál er skyndilega komið í standist tæplega. Við getum líka skoðað þetta eins og það hefur komið fram í umræðunni í kvöld þar sem aðgengið að áfengi er erfiðast. Þar eru hæstu tölurnar um akstur undir áhrifum og slys í umferðinni sökum áfengisdrykkju. Þessi rökstuðningur stenst einfaldlega ekki. Fjöldi staðanna hefur ekki með vandamálið sem slíkt að gera. Þetta er bara spurning um þjónustu á löglegri vöru sem neytendur eiga auðvitað að fá að njóta. Neytendur eiga að njóta hagstæðs verðs og eðlilegrar samkeppni um vöruna eins og allar aðrar vörur. Ég held að við eigum að hætta þeirri hugsun almennt, þetta á ekki bara við um áfengið, að miða stefnuna við þá sem ekki neyta vörunnar eða ekki kunna með hana að fara. Við eigum ekki að nálgast þetta þannig í viðskiptaháttum. Auðvitað eigum við að hafa öflugar forvarnir, það er allt annað mál, öfluga fræðslu og forvarnir. Fjöldi áfengisstaðanna skiptir hins vegar ekki neinu máli. Ég hef oft verið í útlöndum og í nágrenni við þessar búðir sem selja áfengi og ekki orðið var við að það sé yfir höfuð mikið keypt þar eða að maður hlaupi til sjálfur af því að þetta er í búðinni. Ég held að það sé bara gamaldags hugsun sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Það kom meira að segja fram hjá hv. þm. Bjarkeyju þar sem hún hélt því fram -

Ég bið hv. þingmann að nefna hv. þingmann fullu nafni.

- Bjarkeyju Gunnarsdóttur, fyrirgefðu, þar sem þingmaðurinn hélt því fram að ríkissala væri forvörn. Maður spyr sig: Í hverju felst sú forvörn? Felst forvörnin í þeim sem selur? Ég skil ekki þennan málflutning, ég skil þetta ekki. Ég get hins vegar skilið margt annað í þessu, eins og það að menn hafi áhyggjur af því að úrvalið verði minna eða eitthvað slíkt. Það getur vel verið að það sé rétt, ég veit ekkert um það, en prinsippið er að hér er um að ræða löglega vöru sem flestir neyta eins og hverrar annarrar vöru. Menn geta misfarið með hana, það getur verið vandamál hjá sumum, en af hverju þarf ég alltaf sjálfur að blæða fyrir það með því að það sé erfitt fyrir mig að nálgast hana vegna þess að einhver annar kann ekki að fara með hana? Ég skil þetta ekki. Svo hugsa ég um alla þessa ferðamenn þar sem menn eru að reyna að búa til einhverja ferðaþjónustu. Menn eru að reyna að fá einhverja ferðamenn yfir veturinn og svo geta þeir ekki farið út í búð og þurfa að fara kannski 5 kílómetra til að ná sér í áfengi. Við náum engum árangri með svona gamaldags hugsun. Við eigum bara að nálgast þessa vöru. Við vitum að hægt er að misnota hana og við beitum öðrum úrræðum til að eiga við það.

Hæstv. forseti. Þetta var afskaplega fróðleg ræða. Ég vona að sem flestir úr lýðheilsugeiranum, læknar, hjúkrunarfólk og þeir sem sinna forvarnamálum, hafi hlýtt á þennan boðskap. 
             Í fyrsta lagi segir hv. þingmaður að þetta frumvarp hafi ekkert með lýðheilsu að gera. Ég vil gjarnan spyrja hann að því hvort hann telji að það sé ekkert samhengi á milli dreifingarmáta annars vegar og neyslu áfengis hins vegar. Nær allar kannanir sem fram hafa verið reiddar leiða hið gagnstæða í ljós. Síðan segir hv. þingmaður að útsölustöðum áfengis hafi fjölgað í landinu. Það er alveg rétt. Það er búið að opna slíkar verslanir þannig að landsmenn hafa víðast hvar á landinu aðgengi að áfengi. En því er ekki saman að jafna annars vegar 12 útsölustöðum á höfuðborgarsvæðinu og 60–70 stórverslunum. Ég tala nú ekki um ef allar verslanir tækju hillupláss undir áfengi, þá yrðu þær miklu fleiri. Því er náttúrlega ekki saman að jafna sem þá mundi gerast borið saman við það kerfi sem við búum við nú, 12 verslanir á höfuðborgarsvæðinu. Allir sem hafa tjáð sig um þessi mál úr lýðheilsugeiranum vara við þessu og segja að hinn ágengi og freki áfengisiðnaður hafi ekki bara hér á landi heldur víðast hvar barist fyrir því að fá aukið hillupláss til að koma vöru sinni á framfæri, að sjálfsögðu. Þegar vitnað er í forvarnir sem í sumum tilvikum hafa gengið vel, eins og hjá yngstu hópunum, þá segja allir þeir sem sinna þessum málum að það hafi gengið upp í skjóli þess dreifingarfyrirkomulags 

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu eigum við að hlusta á allt fólk. Ég er bara að segja að ég skilji ekki þessi rök. Hefur verslunum fjölgað? Þegar ég var ungur maður voru þrjár á höfuðborgarsvæðinu. Opnunartíminn var miklu skemmri en núna. Ég man alveg þann tíma. Ég man hvernig áfengisneysla var í landinu á þeim tíma, ég man hvernig menn umgengust áfengi og það er ekki líku saman að jafna við daginn í dag eftir þessa miklu fjölgun. Það er bara þannig. Ég get auðvitað skilið að fólk í heilsugeiranum hafi áhyggjur af öllu sem snýr að heilbrigði. Það getur samt enginn horft fram hjá þeirri staðreynd, ekki lýðheilsufólk heldur eða heilbrigðisgeirinn, að vandamál í kringum áfengisdrykkju hafa þrátt fyrir allt minnkað með fjölgun staða. Við getum ekki horft fram hjá því. Þeir sem hafa unnið í undirheimunum sjá þetta. Við vitum alveg hvernig menntaskólabörnin voru í gamla daga og hvernig þau eru núna. Ég er ekki sáttur við það að ég geti ekki nálgast þessa vöru með tiltölulega einföldum hætti af því að einhver annar ræður ekki við hana. Ég vil ekki hugsa þannig, ég tel að það sé ekkert gagn að því og tel það vera venjulega forsjárhyggju sem gerir ekkert gagn. Það væri annað ef hún gerði gagn. Ég held að það séu allt önnur atriði en búðirnar eða áfengið sem slíkt sem gerir að verkum að fólk misnotar áfengi. Það er einhver önnur orsök, ekki að það séu til fleiri eða færri áfengisbúðir.

Hæstv. forseti. Við búum við fyrirkomulag þar sem við leyfum áfengi og sölu á áfengi. Það kann að virðast mótsagnakennt en er það þó ekki. Við viljum að landsmenn allir búi við, eða ég vil það alla vega, jafnræði í þessum efnum, að það sé hvar sem er á landinu aðgengi að áfengi. Á hinn bóginn viljum við mörg hver ekki virkja markaðsöflin til hins ýtrasta. Hv. þingmaður sagði að við treystum ekki einkaframtakinu. Kannski treystum við því of mikið, teljum að það verði duglegra að koma vöru sinni á framfæri. Út á þetta gengur síðan þessi umræða og það fyrirkomulag sem við búum við, að hafa aðgengi en á hóflegum nótum. Það er alveg rétt að söludreifingarmátinn var annar fyrir einhverjum áratugum og menn hafa verið óþreytandi að  
            

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að þetta snerist svolítið um jafnræði allra, jafnt aðgengi að áfengi um allt land. Ef við förum í kaupstað úti á landi sem er ekki mjög stór þá erum við sennilega í göngufæri við áfengisverslun. Af hverju má ég ekki vera í göngufæri á höfuðborgarsvæðinu? Af hverju þarf ég að keyra átta kílómetra og ef ég ætti ekki bíl að fara í strætó til þess að kaupa áfengi? 

Þú ert í göngufæri við Kringluna, veit ég.


             - Já, en það er ekki þar með sagt að ég búi alltaf þar, ég get búið vestur í bæ eða einhvers staðar. Þá þarf ég að fara í strætó fram og til baka og er kannski einn og hálfan tíma að kaupa þessa einu flösku. Ég sé ekkert jafnræði í þessu.  
            

Herra forseti. Það væri fróðlegt að fá það nánar uppgefið hjá hv. þingmanni hvað vínbúðirnar þurfi að vera þétt til þess að hann væri ánægður. Þarf það að vera á hverju götuhorni?  Hv. þingmaður ræðir aðgengismálin eins og þau snúist eingöngu um fjölda sölustaða. Það tel ég einfeldnislega nálgun, ég ætla að leyfa mér að nota það orð af því að hv. þingmaður hefur býsna stór orð um málflutning annarra sem honum finnst með öllu óskiljanlegur. Vandinn við þá nálgun er sá að það skiptir máli á hvaða forsendum aðgengið er sem skipulagið býður upp á. Fyrirkomulag okkar er stýrt aðgengi, það er hluti af okkar stefnu. Það er umgjörð um þessa starfsemi eins og er mjög skýrt tekið fram í 2. gr., markmiðsgrein, laga um verslun með áfengi og tóbak. Þar er útskýrt hver hugsunin er á bak við það að viðhafa þetta fyrirkomulag, sama gildir um fyrirkomulagið í hinum norrænu ríkjunum þremur. Í öðru lagi er þetta aðgengi í grundvallaratriðum á öðrum forsendum heldur en ef einkarekin verslun er farin að höndla með áfengi. Ágóðaþátturinn er tekinn úr sambandi þar sem það er ekki markmið ÁTVR að selja sem mest af vörunni eða græða sem mest á því peninga eða nota vöruna til að lokka að viðskiptavini til að kaupa aðrar vörur o.s.frv. Allt þetta er aftengt með sérverslun sem er rekin á þessum forsendum. Það er skrýtið að þurfa að útlista þetta fyrir kapítalistum sem ég hélt að gerðu út á gróða- og ágóðavonina sem drifkraft hlutanna. Er það ekki þannig sem kerfið á að virka í hinum kapítalíska heimi? Varðandi rannsóknir sem hv. þingmaður gaf nú lítið fyrir almennt þegar einhverjir nota þær sem eru honum ekki sammála, en hann fann eina rannsókn, breska rannsókn. Þar var sannleikurinn fundinn. Þeim mun fleiri krár, þeim mun betri bæjarbragur. Þeim mun meiri blómgun í atvinnulífi o.s.frv. 

Hæstv. forseti. Hér kom fram í ræðu hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni hvað skiptir raunverulega máli. Einkasala, orðið einkasala, og ágóði. Það eru slæmu tíðindin. Hv. þingmaður réð auðvitað ekkert við þetta því að þetta kom beint frá hjartanu. Hvað varðar okkur um það? Okkur varðar um samkeppnina, neytandann varðar um samkeppnina, við erum öll sammála um að hún leiðir til besta verðs. Sömu þingmenn og eru algjörlega brjálaðir yfir einkasölu Mjólkursamsölunnar, einokun Mjólkursamsölunnar, eru mjög uppteknir af einokun á áfengi. Ég verð að segja og segi það einu sinni enn að ég get ekki skilið það. Ég er ósammála því. Ég get ekki skilið að það sé hið stóra lýðheilsumál þessarar þjóðar hvort ég þurfi að ganga þúsund metra eða 500 metra eða fimm kílómetra til að nálgast vínið mitt, að það ráði úrslitum. Ég get ekki skilið það. En ég get auðvitað skilið áhyggjur manna almennt og þeirra sem eru í heilbrigðisgeiranum af neyslu, en það er ekkert sem styður þetta. Jú, satt, ég gerði lítið úr rannsóknum, en úr því að menn eru alltaf að miða við rannsóknir og hvað þær sýna og þeir handvelja þær, þá handvaldi ég eina rannsókn sem sýndi eitthvað allt annað. Ég vísaði líka í rannsókn sem var framin hér um það hvernig áfengisneysla ungs fólks hefur þróast þegar fjölgun hefur orðið á áfengisútsölum. Þetta er svona. En mér finnst „statistík“ um það hvernig drykkja unglinga er á Íslandi miklu betri heimild en einhverjar ótilgreindar rannsóknir úti í heimi, Finnlandi eða einhvers staðar annars staðar. Ég hef engar forsendur til þess að meta þær.

Herra forseti. Það fyrsta sem ég hefði spurt um, skoðandi þessa bresku rannsókn út frá því litla sem ég lærði í rannsóknarfræðum í raunvísindanámi, væri orsakasamhengið, hversu rækilega væri farið ofan í saumana á orsakasamhengi þess af hverju krár væru í blómlegri byggðarlögum. Voru byggðarlögin blómleg vegna þess að kráin var þar? Eða var kráin þar vegna þess að byggðarlögin voru nógu stór til þess að hún gæti borið sig? Ég kaupi ekki svona hrátt fyrr en ég hef séð forsendur slíkrar rannsóknar. Hv. þingmaður nálgast málið út frá sjálfum sér og segir: Ég skil ekki að ég skuli þurfa að labba lengra. En er þetta ekki þannig í skipulögðu samfélagi? Erum við einstaklingar þar eða erum við félagsverur? Erum við hluti af samfélaginu? Erum við ekki með alls konar reglur? Erum við ekki með hraðatakmarkanir í umferðinni, reglur um lyf eða reglur um skotvopn sem við gætum út af fyrir sett okkur á háan hest gagnvart og sagt: Það þarf ekki mín vegna, ég er svo góður bílstjóri, ég fer svo varlega með skotvopn, ég misnota ekki lyf? Eiga þá reglurnar ekki að vera vegna þess að við treystum okkur persónulega sem einstaklingar til þess? Á samfélagið að byggjast þannig upp að út frá 

Hæstv. forseti. Auðvitað erum við hluti af samfélagi og auðvitað þurfa að vera leikreglur. En leikreglur eru ekki þannig að einokun eigi að gilda akkúrat um þessa vöru en ekki aðrar vörur. Höfum leikreglurnar þannig að ríkið reki bara allt. Af hverju er það ekki ágætisleikregla? Hvað segja þá neytendur í landinu? Ég horfi auðvitað á þessar vörur eins og allar aðrar út frá neytendum, ekki út frá þeim sem kunna ekki með vöruna að fara, alveg eins og með aðra matvöru eða t.d. sykur, ég miða ekki við þá sem borða of mikið. Ég miða auðvitað við sjálfan mig. Þeir sem eiga við vanda að stríða eiga aðra möguleika. Þeir þurfa að leita sér hjálpar. Við höfum forvarnir. Allt sömu leikreglurnar. Auðvitað eiga sömu leikreglur að gilda um alla, líka vörutegundir. Í því felst mín hugsun bak við þetta. Það eru sömu leikreglur fyrir alla.

Herra forseti. Við erum að ræða stórt mál, lýðheilsumál. Þetta snýst um mjög flókið net orsaka og afleiðingar. Það er ekki hægt að miða allt út frá sjálfum sér. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að ógæfa annarra og hættan sem þeir valda sjálfum sér og öðrum setur ósjálfrátt frelsi einstaklingsins mörk í samfélagi manna, ef við viljum búa í samfélagi manna. Við búum þar saman og berum samfélagslega og sameiginlega ábyrgð á heilsufari og lífsgæðum okkar allra í þessu sama samfélagi. Það hlýtur að vera þannig, hv. þingmaður, herra forseti, að áhrifin af athöfnum einstaklinga, hér áfengisneyslu og ofneyslu áfengis fyrst og fremst, eru ekki einungis á viðkomandi einstakling, ekki á þennan neytanda sem hv. þingmaður vill nú allt í einu draga hér inn, heldur á allt samfélagið í heild, á börnin hans, á fjölskylduna, á allt samfélagið í heild. Það er rangt að segja að hér hafi verið vitnað í einhverjar handvaldar rannsóknir og ótilgreindar sem ekki sé hægt að ná utan um. Þær upplýsingar sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin vinnur með eru allar fengnar frá íslenskum yfirvöldum, rétt eins og fjöldi fæddra og dáinna sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin heldur líka skrá yfir, skrá yfir barnadauða sem við teljum okkur vera ánægð með þegar það kemur þaðan. En af hverju ættum við að neita, 

Hæstv. forseti. Ég er ekki að segja að það eigi að neita tölum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnun. Ég er aðeins að velta fyrir mér hvernig menn finni það út að vandamálið og misnotkun á áfengi hafi með útsölustaði að gera, fjölda þeirra. Er niðurstaðan einhvern veginn þannig? Hvað hafa menn fyrir sér í því? Tóku menn inn í þetta aukningu ferðamanna?  Ég verð að segja það enn einu sinni að ég á erfitt með að skilja af hverju mitt brennivínsbrúk og mitt vandamál ætti að aukast eftir því hversu langt er að fara í vínbúð. Þetta er auðvitað venjuleg afturhaldssemi ríkiseinokunarsinna sem alltaf hefur verið og verður alltaf.  Ef þetta frumvarp fer í gegn og við fjölgum verslunum mun engum detta í hug að fara til baka og vera með ÁTVR aftur. Engum. Þetta er bara venjulegt afturhald sem virðist  
            

Herra forseti. Ég um mig frá mér til mín. Ég tel ekki rétt að byggja afstöðu til stórmála á þeirri forsendu. Hv. þingmaður hefur lagt á það mikla áherslu að áfengi sé venjuleg vara. Þetta snúist um þjónustu, að það sé stutt út í búð og menn þyrftu þá ekki út í vínbúð, menn þyrftu ekki að nota strætó, hann nefndi nú ekki hjól, að þetta snúist um samkeppni og nútímalega viðskiptahætti. Ef svo er, hv. þingmaður, er það þá ekki þannig að algert frelsi eigi að ríkja í þessu, svo ég snúi málinu upp á hv. þingmann eins og hann hefur spurt okkur hér? Hvers vegna er það þá að í þessu frumvarpi er verið að draga upp takmarkanir, m.a. að þeir sem eru yngri en 18 ára megi ekki selja vín? Er það ekki bara ástæðulaust? Og er þetta ekki þannig, hv. þingmaður, að ef áfengi væri eins og hver önnur venjuleg verslunarvara væri ósköp eðlilegt að veita afslátt í magnsölu til manna sem færu sjaldan með strætó, eða hafa útsölu 

Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé venjuleg vara sem er heimil fullorðnu fólki, eins og margar aðrar vörur sem eru einungis heimilar fullorðnu fólki.  Menn verða að sannfæra mig um að þetta sé til bóta, að það muni breyta einhverju til batnaðar. Ég horfi á það í minni lífsreynslu að bjórinn sem kom var til batnaðar, hann breytti drykkjumenningu hér til batnaðar, en svo ætla menn að halda í þetta gamla kerfi endalaust. 

Hæstv. forseti. Hér fara menn mikinn og hafa sterkar skoðanir. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem er um margt fræðandi og góð. Þegar við ræðum um áfengi og þetta mikilvæga mál getum við aldrei sagt að varan sem við fjöllum um sé lík annarri vöru. Við getum ekki talað um áfengi, sem er fósturskaðandi efni því að ekkert magn af áfengi er öruggt, eins og hverja aðra neysluvöru. Áfengi er áfengi, etanól; sama í hvaða þynningu það er selt eða drukkið þá er efnið það sama og hefur sömu áhrif. Áfengi er ávanabindandi fíkniefni og vímuefni sem hefur umsvifalaust áhrif á miðtaugakerfið, þ.e. heilann. Áhrifin eru vel þekkt og slævandi á hverja heilastöðina á fætur annarri þar sem dómgreind og hömlur fara fyrst. Vel þekkt áhrif áfengis á öll önnur líffærakerfi líkamans og skaðsemi þess á heilsu manna er ekki bundið við áfengissjúka. Auk þess eru ótalin margvísleg félagsleg áhrif áfengisneyslu. Hér hefur náðst góður árangur í að minnka unglingadrykkju. Það er gott og vissulega eiga forvarnir þátt í því, en ein aðalaðferð forvarna er að minnka aðgengi. Það er þekkt og vitað, enda sýndu þingmenn það í verki með því að setja lög um minnkað aðgengi að tóbaki á Íslandi í mörgum skrefum með hreint frábærum árangri. Skert aðgengi hefur sýnt sig eiga stóran þátt í að draga úr neyslu. Fræðimenn og sérfræðingar á sviði forvarna hafa sagt okkur að miðað við ýmsar rannsóknir og kannanir muni aukið aðgengi að áfengi auka neyslu. Um það verður varla deilt. Því til stuðnings má vísa í fjölmargar rannsóknir, bæði austan hafs og vestan. Af því að hv. þm. Brynjar Níelsson talaði um kráarmenninguna í Bretlandi og huggulegheitin í kringum hana langar mig til að vekja athygli á því sem kemur fram í grein Róberts H. Haraldssonar, prófessors við Háskóla Íslands, í Morgunblaðinu í dag, með leyfi forseta: „Skoðum t.d. reynslu nágranna okkar, Breta, sem hafa svo sannarlega stigið skrefið inn í „nútímann“. Aðgengi almennings að ódýru áfengi hefur verið aukið jafnt og þétt á Bretlandseyjum og árið 2012 var fjöldi áfengisútsölustaða í Englandi og Wales kominn í 51.130 en 220.000 sé þeim stöðum bætt við sem hafa leyfi til að selja áfengi til neyslu á staðnum. Skyldi hafa komið í ljós þar, að ekkert var að óttast? Fátt er fjær sanni. Bretar tala nú fullum hálsi um áfengisfaraldur …“ Dæmi um þetta hafa sýnt sig í öðrum löndum. David Cameron hefur lýst því einnig yfir að tarnadrykkja Breta hafi ekki minnkað. Hún er reyndar tekin fyrir í þessu frumvarpi og sagt að hún muni líklega minnka ef fólk hefur stanslaust aðgengi að áfengi. Tarnadrykkja er eitt alvarlegasta samfélagsböl sem Bretar hafa staðið frammi fyrir. Við þurfum því ekki annað en að líta til nágranna okkar. Menn eru að tala um að það sé afturhaldssemi og íhaldssemi að halda í þetta fyrirkomulag og það sé gamaldags. Mér finnst ansi gott að vera gamaldags ef sú er raunin. Ýmsar þjóðir sem við höfum talið framsæknar og nútímalegar hafa hömlur á áfengissölu í sínum löndum. Þar má nefna nokkur ríki í Bandaríkjunum eins og Pennsylvaníu og flest fylki Kanada og margar Norðurlandaþjóðir, sem teljast nútímaleg ríki og eru mörgum ríkjum til fyrirmyndar, hafa hömlur á áfengisútsölu. Mér finnst einn þáttur í þessu vega þungt: Við erum aðilar að Norðurlandsamstarfi. Þar kom fram yfirlýst stefna eftir að velferðarnefnd Norðurlandaráðs fór í vandaða og umfangsmikla vinnu í þessum málaflokki þar sem skoðuð voru m.a. gögn frá vísinda- og rannsóknaraðilum sem best til þekkja og eru óháðir áfengisframleiðendum. Vinnan skilaði sér í nefndartillögu sem Norðurlandaráð samþykkti og við erum þar af leiðandi með í þeim pakka. Að auki er það yfirlýst stefna stjórnvalda hér frá því í janúar að í áfengis- og vímuvörnum séu markmiðin m.a. að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa. Ég treysti mér ekki til að fara á móti þessu. Mér finnst of mörg rök hníga að því að óbreytt ástand skili góðum árangri. Við erum á góðri leið og aðrar þjóðir hafa horft til okkar, þar á meðal Bretar. Það hef ég heyrt á samtölum mínum við sérfræðinga á þessu sviði og fólk sem er leiðandi í forvarnamálum og vinnu við áfengisvarnir. Með óbreyttu fyrirkomulagi munu Íslendingar, sem finnst gott að drekka áfengi, gera það eins og þeirra nánustu eru ánægðir með og halda því áfram. Þeir munu áfram njóta góðs aðgengis ágætra vínbúða og þjónustu sem hefur batnað mikið með árunum. Það að hafna þessu frumvarpi er ekki að tala gegn neyslu áfengra drykkja eða með bindindi. Þetta snýst um aðgengi. Þetta snýst um stefnu okkar í þessum málaflokki.

Herra forseti. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir benti á að áfengi er vímuefni. Það er alveg rétt. Það er ekkert í þessu frumvarpi sem breytir því. Íslendingar geta keypt áfengi í verslunum núna, það er bara farið fram á það að einkaaðilar geti selt áfengi. Þetta virðist snúast um að fólk treysti ekki einkaaðilum því að ef aðgengi væri vandamál þá hefðu menn fyrir löngu gert athugasemdir við aukið aðgengi að áfengi með auknum fjölda vínbúða og lengri opnunartíma. Málið virðist fyrst og fremst snúast um að einkaaðilar megi ekki selja áfengi; það virðist vera kjarninn. Það sama kemur upp aftur og aftur í þessari umræðu, þ.e. aukið aðgengi, og það tengist fyrst og fremst einkaaðilum frekar en fjölda verslunarstaða eða opnunartíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Það kom reyndar ekki fram nein bein spurning ef ég hef skilið hann rétt. Við erum að tala um aðgengi að áfengi. Vissulega er það umhugsunarefni ef einkaaðilar fara að selja. Ef við horfum á litla staði úti á landi, litlar verslanir þar, er þá grundvöllur fyrir því að vera með þessa vöru? Mun það vera kostur fyrir kaupmanninn að vera með þessa vöru í hillunum þar? Ég er ekkert alveg viss um það. Hvernig verður úrvalið? Verður það ekki fábreytt? Við erum að tala um unglingadrykkju. Menn eru að tala um að hún hafi minnkað. Það er gott, það er vel, en ég held að hlutur af því sé það að við höfum haft stýrða sölu á þessu og stíft utanumhald. Eftir að fólk fékk aðgengi að vörunni eins og því er háttað núna hefur dregið úr t.d. landasölu og bruggi sem ég man vel eftir hvernig var á böllum, hvernig sú neysla var og sú drykkjumenning. Ég held að þetta sé í ágætisfarvegi hjá okkur. Ég sé ekki ástæðu til að rugga bátnum.

Herra forseti. Hv. þingmanni finnst þetta vera allt í lagi. Í sjálfu sér get ég alveg tekið undir það. Núverandi ástand truflar mig ekkert. Það er ekkert erfitt fyrir mig að kaupa áfengi. Þetta er hins vegar prinsippmál. Ríkið á ekki að vera í atvinnurekstri, á ekki að vera í verslunarrekstri, við eigum að treysta einkaaðilum til þess. Það hafa ekki komi fram nein rök fyrir því af hverju einkaaðilum er ekki treystandi til að selja þessa vöru frekar en aðra vöru eins og mjólk, byssur eða hvað sem er. Við getum því treyst einkaaðilunum til að selja þessa vöru. Unglingadrykkja, sem hefur líka komið margoft upp í umræðunni, er í sögulegu lágmarki í Bretlandi þar sem áfengissala er leyfð í matvöruverslunum og það hefur dregið úr henni á Íslandi. Það er því ekkert samasemmerki á milli aukins aðgengis að áfengi og unglingadrykkju. Auðvitað væri það vandamál ef slíkt samhengi væri til staðar en svo er ekki.

Hæstv. forseti. Hér draga menn fram ýmsar rannsóknir og skoðanir. Nýleg rannsókn frá Svíþjóð, svo ég vitni í hana, þar sem könnuð voru áhrif þess að setja áfengi í matvöruverslanir í Svíþjóð, sýndi að dauðsföll af völdum áfengis jukust alveg gríðarlega og afbrot tengd akstri undir áhrifum áfengis jukust mikið. Við getum tínt ýmislegt svona til. Ég er ekki búin að sjá neitt sem sannfærir mig um annað, því miður. Þegar við erum með gott ástand, eitthvað sem er ásættanlegt, eitthvað sem virkar hjá okkur og aðrar þjóðir eru farnar að horfa til, þá sé ég ekki ástæðu til þess að hreyfa við því.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki til þess að nokkur sé að horfa til stefnu okkar í áfengismálum. Ég hef hvergi séð það að menn hafi áhuga á því í Evrópu. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir talaði um breska rannsókn. Ég hef gagnrýnt það að menn séu að segja að rannsóknir sýni og sanni hitt og þetta, svo handvelja menn út eitthvað sem hentar. Ég spyr hv. þm. Þórunni Egilsdóttur: Var eitthvað meira í þessari bresku rannsókn sem kannski hefði verið ástæða til að fjalla um, eins og það að unglingadrykkja hefði minnkað, dauðsföll vegna aksturs undir áhrifum áfengis hefðu dregist saman? Hvað skiptir máli í þessu? Og hvernig fær hv. þm. Þórunn Egilsdóttir það út allt í einu að ástandið hér núna sé gott? Hefðum við enn verið með þær gömlu þrjár verslanir sem afgreiddu yfir borðið og ég hefði lagt til að þeim fjölgaði í tólf, hefði þá ekki hv. þm. Þórunn Egilsdóttir sagt: Nei, að þær verslanir á Snorrabrautinni, Laugarásvegi og Lindargötu væru bara gott ástand, allir gætu fengið sitt brennivín? Það sem ég er að segja er afturhaldið í þessu öllu saman. Menn ætla bara að staðna í þessu. Ef menn líta á þessa vöru sem hættulega í staðinn fyrir að horfa á það að sá sem neytir hennar í óhófi sé vandamálið en ekki varan, þá komumst við auðvitað ekkert áfram, þá verðum við í gamla systeminu alla tíð og værum enn bjórlaus ef sumir hefðu fengið að ráða. Ég er einungis að segja að það er ekkert samasemmerki með einhverjum sönnuðum rannsóknum um að vandamálið sé að verslunum muni fjölga eitthvað örlítið við að taka af ríkiseinokun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir andsvarið en vil jafnframt benda honum á að þrjár búðir í Reykjavík væru ekki nægjanlegt ef við erum að tala um þjónustu um allt land, svo afturhaldssöm er ég nú ekki. Þú þarft ekki að hafa áhyggjur af því, hv. þingmaður. Þú vitnar í bresku rannsóknina og að kannski mætti kafa dýpra í hana. Vissulega hefur áfengisdrykkja unglinga minnkað, en því miður hefur eiturlyfjanotkun aukist þar á móti. Það er varla kostur sem við teljum góðan. Um hitt hef ég svo sem engu við að bæta, ég held að við séum á ágætri leið með þetta. Auðvitað má bæta þjónustuna og gera hana betri. En það að einkaaðilar og auglýsingastofur geti farið að stórauka kostnað sinn á þessu sviði, farið að keppast um hillupláss og söluvöru tel ég alls ekki rétta leið fyrir okkur, þar tel ég að við séum ekki á réttri leið.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að nota rétt ávarpsorð.

Hæstv. forseti. Já, það er svolítið erfitt að ákveða hvað er akkúrat hæfilegt en mér finnst mjög sérstakt að það skuli vera hæfilegt akkúrat núna. 

Hæstv. forseti. Mér heyrist við hv. þm. Brynjar Níelsson eiga langt í land varðandi það að vera sammála á þessu sviði og það er gott að geta átt orðastað við hann áfram. En að ákveða það að summa einhverrar neyslu verði hvort eð er alltaf eins og þá eigum við bara ekkert að gera - ég get ekki sætt mig við það. Og að vera að selja áfengi og brennivín á öðru hverju horni, ég sé ekki að það bæti neitt hjá okkur. Ég er alveg handviss um að ég og hv. þm. Brynjar Níelsson mundum oftar fá okkur í glas ef það væri hér á hverju horni.

Og værum glaðari.

Kannski glaðari, ég er þó ekki alveg viss um það til lengri tíma litið. En það er svo margt sem við megum ekki gefast upp gagnvart fyrst við ræðum um forræðishyggju. Í dag er bannað að keyra án bílbelta. Okkur finnst það alveg sjálfsagt að allir setji á sig bílbelti. Það voru settar reglur um það og öllum finnst það sjálfsagt. Nú er bannað að reykja á veitinga- og skemmtistöðum og í flugvélum. Okkur finnst það allt í lagi núna, við höfum sæst á það og það er viðurkennt. Það er líka bannað að selja mat með transfitusýrum, það er alveg glænýtt mál. Flestum finnst það sjálfsagt. Þetta eru allt góð lýðheilsumál og ef við skoðum hlutina frá þeirri hlið vil ég að við höldum okkur við það sem við þó þekkjum og er gott, en auðvitað getum við bætt þjónustuna á mörgum sviðum og líka í þessu. En að gefa allt frjálst og opna á þessu sviði tel ég ekki að sé til farsældar fyrir þjóðina.

Herra forseti. Þetta mál er tvíþætt, það snýst í raun um tvö atriði ef maður hefur fylgst með umræðunni, annars vegar áfengisneyslu ósjálfráða ungmenna og hins vegar áfengisneyslu sjálfráða fullorðins fólks. Ef við tölum um neyslu á þessari vöru, þessu dópi, á því vímuefni sem áfengi er, þá eigum við ekki aðeins að horfa til aðgengishlutans, sem er einn af þeim þáttum sem við þurfum að horfa til, við verðum líka að horfa til kaupgetuþáttarins og löngunar í vöruna, vegna þess að allir þessir þrír þættir hafa áhrif á eftirspurnina, þeir hafa áhrif á neyslu fólks á áfengi. Bent hefur verið á réttilega að með því að hætta að hafa ríkissölu á áfengi og leyfa einkaaðilum að selja það muni sölustöðum fjölga. Jafnframt mun sölutíminn lengjast á mörgum stöðum vegna þess að í frumvarpinu er talað um opnunartíma til kl. 8 á kvöldin. Opnunartíminn er til kl. 6 á laugardögum en almennt er lokað á sunnudögum í Reykjavík. Það er þó miklu verra á sumum stöðum úti á landi, ég hef meira að segja séð að sums staðar fá menn einn tíma að vetrarlagi og tvo tíma á sumrin, það er svo gott á sumrin, þá fá þeir tvo tíma til að versla sér áfengi, gott ef ekki á föstudegi og svo ekkert á laugardegi eða sunnudegi. Þetta er að finna á vefsíðu Vínbúðarinnar fyrir þá sem vilja skoða þetta. Í sumum plássum er þetta svona. Jú, aðgengi mun klárlega aukast víðast hvar, bæði varðandi tíma og sölustaði, það mun gera það. Þá er það spurningin: Mun þetta aukna aðgengi hafa þau áhrif að ósjálfráða ungmenni muni auka neyslu sína? Þá verðum við að horfa til þess veruleika sem er á Íslandi. Frá 1990 hefur vínbúðum fjölgað úr 20 upp í 47 árið 2007, fjöldi verslana hefur meira en tvöfaldast á þessu tímabili. Vínveitingaleyfin hafa því sjöfaldast, 700% aukning þar, sölutími hefur aukist verulega þannig að aðgengið á þessu tímabili hefur aukist talsvert, það hefur meira en tvöfaldast og rúmlega það. En á sama tímabili, 1990–2007, hefur unglingadrykkja farið úr 56% niður í 31%. Á sama tíma og aðgengið hefur meira en tvöfaldast og rúmlega það hefur unglingadrykkjan næstum því helmingast. Sama hvaða skýrslu frá útlöndum menn ætla að vísa í þá er íslenski raunveruleikinn sá, og maður verður alltaf að taka tillit til raunveruleikans hér, að á meðan aðgengið hefur meira en tvöfaldast þá hefur unglingadrykkjan helmingast. Það er þátturinn varðandi ósjálfráða ungmennin. Þá skulum við skoða hina þættina. Við verðum líka að horfa til þess að þó að aðgengið hafi aukist svona er það alltaf gert fyrir þá sem eru orðnir sjálfráða og rúmlega það, orðnir 20 ára gamlir og geta keypt sér áfengi þannig að aðgengi hefur ekki aukist jafn mikið hjá ungu fólki, klárlega ekki, og hjá fullorðnu fólki. Hvað hefur þá minnkað unglingadrykkjuna svo mikið? Ef við ætlum ekki að blása á félagsvísindin, sem menn gera heldur ekki hérna - menn tala um forvarnir en reyna aftur á móti að tala niður áhrifamátt þeirra á unglingadrykkju, en forvarnir hafa áhrif á löngun fólks. Það er einn af þeim þrem þáttum sem hefur áhrif á neysluna, á eftirspurn. Forvarnir hafa klárlega áhrif á löngun fólks í áfengi, þær draga úr henni. Það er þess vegna sem við beitum forvörnum og það kemur líka fram í skýrslu um heildarendurskoðun áfengislöggjafarinnar, skýrslu starfshóps á vegum fjármálaráðherra, sem gefin var út 2010. Varðandi forvarnirnar segir, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur forvarnarstarf í grunnskólum verið eflt mikið og það hefur skilað töluverðum árangri enda sýna kannanir að áfengisneysla meðal grunnskólanema hafi minnkað verulega frá árinu 1995. Á þetta við bæði um þá sem hafa drukkið áfengi og þá sem hafa orðið drukknir. Er þetta að líkindum vegna samstillts átaks foreldra, starfsfólks skóla og fjölmargra aðila sem sinna forvarnarstarfi.“ Þetta er tilvitnun í skýrslu, European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs, frá 2007 þannig að forvarnastarfið er klárlega mjög mikilvægur þáttur og það er skrýtið að menn í þessari umræðu vilji blása á það og segja að það sé ekki svo mikilvægt, það sé einhver ný skýrsla um það frá Norðurlöndunum. Það fær mig til að hugsa: Hvers vegna er verið að tala niður forvarnir þegar við vitum að forvarnastarf er gríðarlega mikilvægt? Það er aðallega í grunnskólum sem starfið gengur svona vel. Drykkja fer strax að aukast þegar krakkar koma í framhaldsskólana. En þá þurfum við einmitt að bæta á forvarnastarf þar. Í frumvarpinu er áfengisgjald enn þá til staðar sem hefur hækkandi áhrif á verð, sem hefur síðan áhrif á þriðja atriðið sem hefur áhrif á neyslu, þ.e. á kaupgetuna. Það er ekkert farið að snerta við þessu nema að hluti af áfengisgjaldinu er færður úr 1% í 5%, sem fer til forvarnastarfs. Það minnkar aftur löngun fólks til að neyta áfengis. Annað bann sem verður áfram til staðar og þetta frumvarp hreyfir ekkert við er bann við auglýsingum á áfengi. Hvers vegna skiptir það bann máli? Það skiptir máli að því leytinu til að það hefur áhrif á löngun fólks, auglýsingar hafa áhrif á löngun fólks, eitt af þessum þrem atriðum. Áfengisauglýsingar eru bannaðar af því að menn líta á áfengi sem sérstaka vöru, sem dóp, sem vímuefni og vilja ekki leyfa auglýsingar á slíku. Það verður ekkert hreyft við því banni en þarna komum við að því að allir í umræðunni eru sammála um að löngunarþátturinn og áhrifin á hann skipti máli þótt menn reyni að blása á forvarnahliðina núna. Annað sem lítið hefur verið til umræðu hér og við þurfum virkilega að taka á er heildstæð nálgun við minnkandi eftirspurn þegar kemur að misnotkun á vímuefnum, á áfengi og öðrum vímuefnum. Við píratar lögðum fram þingsályktunartillögu og skipaður var starfshópur um heildstæða samþætta stefnu til að taka á öllum þáttum minni eftirspurnar, á forvörnum, skaðaminnkun, meðferðarúrræðum og því að hjálpa fólki við að koma aftur undir sig fótunum eftir að það er laust við fíknina, að koma sér aftur inn í lífið þannig að það verði ekki fíkninni aftur að bráð. Það þarf að taka heildstætt á þessu og menn eru sammála um það almennt. Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu okkar pírata og er starfshópur er að vinna að málinu. Meðferðarúrræði er nokkuð sem við þurfum að fókusera vel á og við þurfum að efla forvarnirnar. Það tvennt þurfum við að gera. Unglingadrykkjan mun minnka enn þá frekar ef við horfum til þess að forvarnaþátturinn og meðferðarúrræðin, sem eru til fyrirmyndar á Íslandi þó að sjálfsögðu megi bæta þar úr, hefur haft áhrif á eftirspurnina og unglingadrykkjan hefur, eins og kemur skýrt fram í íslenskum raunveruleika, nærri helmingast á tímabilinu 1995–2007. Hvað gerum við varðandi kaupmáttarhliðina? Það snertir ekkert við því, eins og ég nefndi áðan. Áfengisgjaldið er áfram hið sama. Menn sem formæla þessu frumvarpi hafa jafnvel sagt að áfengisverð geti hækkað og að það væri þá hið versta mál, þó að þessir sömu aðilar séu hlynntir áfengisgjaldinu, vilji hækka verðið og minnka kaupgetu fólks varðandi áfengi. Þarna er komin hringrakavitleysa ef menn kasta þessu bara fram til að fá einhvern ákveðinn hóp til að gagnrýna frumvarpið en vilja svo ekki sjá áfengisverðhækkunina. Varðandi ósjálfráða ungmenni þá vilja menn vernda þau og heilsu þeirra. Íslenskur raunveruleiki er sá að lýðheilsan hefur farið niður samhliða því að aukning á aðgengi hefur verið gríðarlega mikil. En aðgengisþátturinn er ekki það sem leikur lykilhlutverk og þetta frumvarp tekur á forvarnaþættinum, það eykur hann en ég mundi vilja auka hann meira. Ég mundi líka vilja sjá að tekið væri vel undir tillögu SÁÁ, tillögu sem þeir kölluðu Betra líf. Í blaði SÁÁ frá 4. október 2012 segir, með leyfi forseta: „Frá stofnun SÁÁ hefur náðst frábær árangur í meðhöndlun áfengis- og vímuefnasýki á Íslandi. Í dag eru í samfélaginu um 10 til 12 þúsund alkóhólistar í bata. Það er einstakur árangur. Það er líka einstakt að af um 30 þúsund alkóhólistum á Íslandi hafa 22 þúsund leitað sér aðstoðar á Vogi. Það sýnir að samfélagið í heild þekkir þennan árangur; fólk í sama vanda leitar sömu lausnar.“ Ef ég man rétt þá hafa 50% þeirra sem leitað hafa sér aðstoðar hjá SÁÁ ekki fallið innan tveggja ára, það er góður árangur. SÁÁ er gríðarlega öflug og mikilvæg stofnun í samfélagi okkar sem við eigum að efla, við eigum að hjálpa þeim sem ekki geta fótað sig, geta ekki neytt áfengis eða annarra vímuefna í hófi, við eigum að aðstoða það fólk. Í blaði SÁÁ segir, með leyfi forseta: „Þess vegna vill SÁÁ, samtök áfengis- og vímuefnasjúklinga og aðstandenda þeirra, hvetja fólk til að leggja fram frumvarp um sérstakt 10 prósent áfengisgjald sem renni til þolenda áfengis- og vímuefnavandans.“ Þeir benda á réttilega á að bandarískar rannsóknir hafi leitt í ljós að 20% af fólkinu drekki 88% af áfenginu. Ég segi þetta aftur, með leyfi forseta: „Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós að 20 prósent af fólkinu drekka 88 prósent af áfenginu. Áfengismarkaðurinn er því fyrst og fremst knúinn áfram af sjúklegri ofneyslu fólks sem skaðar heilsu sína, félagslega stöðu og lífsgæði sinna nánustu með drykkju. Sömu rannsóknir sýna að 2,5 prósent fólksins, okkar allra veikasta fólk, drekka 26 prósent af heildarmagninu.“ Ég segi þetta aftur: „Sömu rannsóknir sýna að 2,5 prósent fólksins, okkar allra veikasta fólk, drekka 26 prósent af heildarmagninu.“ Ég held áfram, með leyfi forseta: „Ríkissjóður leggur áfengisgjald á áfengi - 11.200 milljónir á þessu ári. Þetta þýðir að allra veikasta fólkið á Íslandi, um 6.250 manns, borgar í ár 2.900 milljónir í áfengisgjald. Þetta er skattur á sjúklega neyslu; fé sem tekið er af veikasta fólkinu og frá fátækustu fjölskyldunum. Þegar þessir sjúklingar og fjölskyldur þeirra þurfa síðan sárlega á sérstökum úrræðum að halda til að öðlast betra líf segjast stjórnvöld hins vegar enga fjármuni hafa til ráðstöfunar.“ Það er alveg klárt að SÁÁ sinnir ofboðslega mikilvægu og árangursríku starfi, en þegar fólk kemur úr meðferð eru nánast engin úrræði fyrir það og bara hendingum háð hvort einhver góðgerðarsamtök eru til staðar til að hjálpa því að koma undir sig fótunum aftur. Það þarf að laga með heildstæðum úrræðum þegar kemur að því að minnka eftirspurn þeirra sem eru í sjúklegri neyslu eftir vímuefnum. Við eigum að fókusera á það, þar eigum við að setja fjármuni. Það er forræðishyggja að banna sjálfráða einstaklingum að neyta ákveðinnar vöru, sjálfráða einstaklingum sem kunna að stilla neyslu sinni í hóf, þó að heildarneysla aukist. Það sem við eigum að gera er að passa upp á að unglingadrykkja aukist ekki. Við getum gert það og fordæmi á Íslandi sýna að við gerum það. Aðgengishlutinn er ekki sá þáttur sem hefur áhrif á það. Síðan eigum við að verja meira fé í forvarnir, við eigum að verja meira fé í meðferðarúrræði, við eigum að setja fé frá hinu opinbera í það að hjálpa fólki að koma undir sig fótunum þannig að það geti bjargað sér. Við eigum að aðstoða fjölskyldur þessa fólks. Þar eigum við að setja forganginn. Það mun hafa lítil sem engin áhrif á þá sem hafa sjúklega þörf í þessa vöru þó að aðgengið aukist eitthvað við þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna en mig langar að bera fram spurningar til hans. Þeir sjálfstæðisþingmenn sem hér hafa talað í kvöld hafa mikið talað um að það sé prinsippmál hjá þeim að einkavæða. Það er eins og það sé málið, að einkavæða áfengissöluna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sama eigi við um hann, hvort það trufli hv. þingmann eitthvað að ríkið sé með einkarétt á sölunni. Hv. þingmaður nefnir að aukið aðgengi undanfarin ár hafi leitt til minni drykkju unglinga. En hann minnist ekki á hvernig það hefur virkað á aðra hópa, hvort það hafi leitt til meiri drykkju í öðrum aldurshópum. Hv. þingmaður minnist á SÁÁ, að þeir séu öflugir, að þar sé öflug aðstoð. Ég spyr hvort hann hafi kynnt sér hvað SÁÁ segir um þetta frumvarp, hvort þeir séu hlynntir því. Hv. þingmaður hefur mikið álit á SÁÁ eins og ég, þar er mikið og gott starf unnið, og ég spyr: Hvað segja þeir um það mál?

Herra forseti. Varðandi það að ríkið sé að selja vöruna og einkaaðilum sé bannað það þá finnst mér ekki rétt að einkaaðilum sé bannað að selja áfengi. Þeim er það heldur ekki að öllu leyti. Við erum ekki með ríkisrekna bari um allt, bara af eðlilegri ástæðu, við viljum ekki hafa ríkið í þeim bisness. Brennur það eitthvað sérstaklega á mér? Nei, það brennur ekkert sérstaklega á mér. En mér finnst almennt að ríkið eigi ekki að vera í því að reka verslanir. Ef þetta væri gefið frjálst en ríkisverslunin ekki lögð niður væri hún í samkeppni við einkaaðila, sem ég er alfarið á móti. Neysla unglinga hefur helmingast eða næstum því á sama tíma og aðgengið meira en tvöfaldaðist. Aftur á móti er réttilega nefnt, og gott að benda mér á það, að heildarneyslan hefur aukist, eins og komið hefur fram í umræðunni. Enginn mælir því í mót. Á sama tíma hefur vínmenningin batnað til muna. Hv. þingmaður er eflaust sammála því ef hann lítur til baka. Neyslan hefur dreifst á vikuna, hún hefur færst úr sterku áfengi í bjórinn, það kemur skýrt fram og enginn mælir gegn því. Þá verða menn bara að spyrja sjálfa sig hvort betra sé að neyta brennivíns eða bjórs, hvort betra sé að dreifa neyslunni yfir fleiri daga eða drekka í stórum skömmtum. Ég held að hún sé betri, sú vínmenning sem við búum við í dag. SÁÁ er hlynnt því að framboð allra vímuefna, áfengis og annarra, sé takmarkað. Þetta frumvarp mun auka aðgengið, eins og ég nefni, en snertir ekki á öðrum þáttum sem hafa áhrif á neysluna, 

Virðulegi forseti. Ég skildi ekki alveg svarið við spurningunni um SÁÁ, ég hélt að þeir væru bara alfarið á móti frumvarpinu og hefðu varað sterklega við því. Við erum þá sammála um að aukið aðgengi hefur leitt til aukinnar neyslu og aukin neysla áfengis leiðir til aukinna samfélagsvandamála og þá í eldri hópum ef við tökum unglingana út úr myndinni. Ef við erum sammála um að samfélagsleg vandamál aukist, lendir kostnaðurinn á samfélaginu. Þá spyr ég hv. þingmann: Klingir aukin áfengisneysla, sem stafar af auknu aðgengi, ekki viðvörunarbjöllum? Ef við aukum aðgengið enn meira eykst neyslan þá ekki í sama hlutfalli? Felur það þá ekki í sér ákveðinn kostnaðarauka fyrir samfélagið? Er það ekki svolítil einföldun að segja, eins og kom fram hjá hv. þingmanni hér áðan, ekki þér reyndar, að gott sé að hafa góðan hverfispöbb eða knæpu eða hvað menn nefna það,  Það er ekki talað um skuggahliðarnar á því máli 

Forseti hvetur hv. þingmenn til þess að nota rétt ávarpsorð.

Herra forseti. Aukin neysla leiðir ekki nauðsynlega til aukinna samfélagslegra vandamála. Aukin neysla hefur klárlega átt sér stað en vínmenningin hefur batnað gríðarlega. Þegar fólk hellir í sig og verður mjög ölvað - „binge drinking“, eins og það er kallað á ensku - eða þegar fólk dreifir drykkjunni yfir lengra tímabil, sem hefur gerst,  En ókei, gefum okkur að einhver samnefnari sé þarna á milli, að samfélagsleg vandamál hafi komið upp í kjölfarið og aukinn kostnaður fyrir samfélagið. Þá verðum við að horfa til þess hver heildaráhrifin af frumvarpinu eru. Ef við aukum forvarnir og minnkum þar af leiðandi eftirspurnarþáttinn á móti, ef við stöndum vörð um þá sem geta ekki fótað sig með vímuefni - ég er alfarið á þeirri skoðun að hið opinbera eigi ekki að grípa inn í sjálfsákvörðunarrétt fólks, hvort það neytir efna sem skaða líkamann. Ég er aftur á móti hlynntur því að aðstoða fólk ef það nær ekki að fóta sig út af því að við höfum ákveðna samfélagslega ábyrgð. Við aðstoðum þá sem geta ekki aðstoðað sig sjálfir. Það er almenn samstaða um það.  Við eigum frekar að setja aukna peninga - og hægt væri að taka þá af áfengisgjaldinu, eins og SÁÁ benti á - í að aðstoða fólk sem getur ekki aðstoðað sig sjálft. Þar hafa stjórnvöld, þau sem síðast stjórnuðu og þar á undan og þar á undan, alvarlega brugðist skyldu sinni.

Hæstv. forseti. Eftir síðustu ræðu mína í þessum ræðustól ákvað ég að nýta tækifærið og spurði á andlitsdoðrantinum hjá mér af hverju og hvenær fólk byrjaði að drekka eða af hverju og hvenær það hefði ákveðið að gera það ekki. Svörin voru á þann veg að fólk byrjar helst vegna hópþrýstings eða forvitni og aðrir byrjuðu ekki að drekka vegna þess að þeir sáu engan tilgang með því eða vildu bara ekki prufa það. Flestir sem höfðu drukkið eða drekka enn mundu alveg eftir forvörnum í skóla og heima fyrir. En eins og bent hefur verið á neyta unglingar í dag eiturefna í meira mæli en áður og fréttir hafa verið um ungt fólk sem fær sér í haus eða nös og notar töflur frekar en að nota áfengi þegar það fer út að skemmta sér. Forvarnir eru alltaf til bóta en þær virka ekki einar og sér. Aðgengi, sýnileiki og aldursmörk skipta meira máli samkvæmt títtnefndum rannsóknum á vegum Norðurlandaráðs. Forvarnir vinna vel með því en þær gera lítið einar og sér. Það er ekki hægt að kaupa sig frá vandanum. Hvað gerist ef við fellum frumvarpið en aukum samt verulega í Forvarnasjóð? Hvað gerist ef við hjálpum betur því fólki sem hefur misstigið sig í lífinu út af áfengisnotkun eða notkun á öðrum vímuefnum? Það er margsannað, eins og fram kemur í skýrslu velferðarnefndar Norðurlandaráðs, sama hversu mikið fólk ranghvolfir augum yfir þeirri skýrslu, að aukið aðgengi veldur meiri neyslu. Sumir hafa haldið því fram hér í ræðustóli að með auknu aðgengi læri fólk að umgangast og neyta áfengis, neyti þess til dæmis með mat í stað þess að detta rækilega í það við og við. En ég velti fyrir mér: Hver í heilbrigðiskerfinu á að bera þungann af þessu fólki á meðan það jafnar sig eða lærir inn á það að drekka? Áfengi er ekki bannað hér á Íslandi og við erum ekki að tala um að taka það nýtt inn. Við erum ekki að banna sjálfráða einstaklingum, sem hafa aldur til samkvæmt lögum, að kaupa eða neyta áfengis. Í bók sem landlæknir setur inn á heimasíðu sína, um niðurstöður rannsókna sem hafa beina þýðingu fyrir stefnumótun í áfengismálum, kemur meðal annars fram að almennt séð er það mjög áhrifamikið ráð að stjórna aðgengi og stýra notkun áfengis. Þar sem þessi aðferð er víðfeðm og kostnaðarlítil er hægt að gera sér vonir um mikinn árangur við að draga úr skaða af völdum áfengis. Flestar aðgerðir gegn ölvunarakstri fengu einnig góða einkunn hvað varðar árangur. Þessar aðferðir eru ekki eingöngu vel staðfestar með rannsóknum heldur virðast þær gera gagn í flestum löndum en eru jafnframt frekar einfaldar í framkvæmd og auðvelt að viðhalda þeim. Í þessari bók sem landlæknir birtir kemur meðal annars fram að ekki sé hægt að búast við miklum árangri af skólafræðslu og upplýsingaherferðum um áfengi eða gegn því. Þrátt fyrir að auðvelt sé að ná til fjölda nemenda sé árangur lítill svo þessi aðferð svari ekki kostnaði og skili litlum árangri. Þar er þá verið að tala um forvarnastarf eitt og sér en eins og ég sagði áðan þá virkar það mjög vel með því að stýra aðgengi að áfengi. Aðalatriðið, finnst mér, er að þetta er lýðheilsumál. Áfengi er ekki eins og venjuleg vara, um áfengi gilda önnur lög. Áfengi er ekki eins og mjólk og brauð. Það veldur fíkn og þess vegna hefur meðal annars verið góð samstaða um að auglýsa ekki áfengi hérlendis. Það hafa meðal annars verið rökin sem voru notuð gegn frjálsum auglýsingum á áfengi. Ég hef líka velt því fyrir mér hvort hv. þingmenn hafi hugsað um aukinn kostnað vegna álags á heilbrigðiskerfið, sem yrði með aukinni neyslu en sýnt hefur verið fram á að aukið aðgengi leiðir til aukinnar neyslu. Ég hef ekki sagt að ég sé á móti forvörnum en allt sem ég hef lesið bendir til þess að þær séu ekki nægar einar og sér. Þar sem áfengi er ekki bannað og fólk getur farið og keypt sér áfengi ef það hefur aldur til þá get ég ekki séð að þetta sé mjög mikið hamlandi fyrir fólk.

Herra forseti. Mér leikur forvitni á einu: Nú segir hv. þingmaður að ungt fólk fari í einhverjum mæli frekar í það að fá sér í haus eða borða einhverjar pillur. Heldur hún að það gæti kannski verið vegna þess - sér í lagi hvað það varðar að fá sér í haus, þó að tölurnar virðist ekki sýna það, alla vega ekki tölur á sama árabili 1995–2007, þá fór neyslan eitthvað aðeins upp, svo fór hún aftur niður, er einu prósentustigi minni síðustu 30 daga í þeirri rannsókn sem var gerð, þessari sameiginlegu evrópsku rannsókn. Gæti það að einhverju leyti verið vegna þess að verðið á áfengi er svo hátt? Á einhverjum tímapunkti, þegar þú nærð ákveðnu áfengisverði, þá séu menn tilbúnir að prófa eitthvað annað - hvað sýnist þingmanninum um það?

Hæstv. forseti. Ég held að eina leiðin fyrir mig til þess að svara spurningum hv. þingmanns sé að tala út frá mínu umhverfi. Þegar ég fer niður í bæ og hitti fólk sem notar frekar önnur eiturefni en áfengi segist það ekki sjá tilganginn í því að þurfa að innbyrða mikið magn af áfengi yfir kvöldið þegar það getur fengið sér eina töflu sem virkar allt kvöldið fyrir visst mikið. En það er spurning hvort við eigum að vera að lækka verð á áfengi til þess að ólögráða krakkar vilji frekar verða sér úti um það, eða ég skil ekki alveg hvað hv. þingmaður er að fara með þetta.

Herra forseti. Það eru faldar aukaverkanir af aðgerðum hins opinbera. Hið opinbera ákveður að minnka eftirspurn eftir áfengi með því að hafa verðið á áfenginu hátt, sem vissulega hefur áhrif á það að eftirspurnin minnkar eftir eitthvað ákveðið - já, við getum kallað það að byrja að lækka áfengiskaupaaldurinn til þess að unglingar fái … Ég vil bara benda á þá staðreynd að það eru faldar aukaverkanir. Ég get sagt um sjálfan mig að þegar ég prófaði kannabis fyrst sá ég að það var nokkuð ódýrt miðað við áfengi. Sem betur fer átti ég góða foreldra sem töluðu við mig og bentu mér á að það væri gott að bíða með þetta, sem ég gerði að mestu leyti þangað til ég kláraði menntaskóla. En þetta er aldurinn. Þetta er eitt af þeim atriðum sem er mikilvægt að nefna og benda ungu fólki á, að ef þau ætla að prófa og eru forvitin, og auðvitað eru þau forvitin, að bíða með það. En það eru faldar aukaverkanir, því að þegar áfengi er hækkað getur neysla á öðrum efnum aukist, m.a. landa. Kannski hv. þingmaður geti sagt okkur frá einhverju sem hún hefur rætt við ungt fólk í dag. Ég veit ekki hvernig landaneyslan er í dag en þegar ég var að byrja að prófa áfengi, sem var frekar seint á þeim tíma eða í kringum 15 ára aldur, þá var það landi af því að aðgengi að honum var gott, það var best að honum, það var miklu auðveldara að redda sér landa en áfengi þar sem áfengiskaupaaldurinn var 18 ár. Landasalinn spurði ekkert að því.

Hæstv. forseti. Auðvitað er gott að ræða þessa hluti, þess vegna erum við hér í kvöld. Ég hef sjálf ekki fundið þörf hjá mér til að prufa annað en áfengi, en fólk í kringum mig sem notar eiturlyf frekar en áfengi segir að það fái meiri áhrif, meiri vímu út úr því að nota eiturlyfin. Það segist vera að sækja í áhrifin af áfenginu og finnst í raun hagkvæmara út frá, hvað á maður að segja, vímumagninu að neyta eiturlyfja. Með landasöluna hefur það oftast verið þannig í kringum mig að það hefur verið ódýrara að kaupa landa og ungt fólk hefur verið tilbúið að taka mikla áhættu til þess að neyta landa. Það hefur ekki verið að spá í hvaðan hann kemur, hvort aðilinn sé að gera þetta í gegnum klósett eða í gegnum tunnur í kjallara eða hvað. Eins og ég segi skiptir fræðslan miklu máli, en sú fræðsla sem ég fékk þegar menn komu í skólann og töluðu um hversu mikið þeir hefðu náð sér upp úr sinni fíkn virkaði ekki jafn mikið á mig og þegar ég talaði við félaga mína, af því að við vorum að horfa á einstakling sem hafði náð sér upp úr fíkninni. Kannski hefði verið betra fyrir okkur að hitta einhvern sem var algjörlega búinn að ná botninum og var að byrja að byggja sig upp. Þetta eru ýmsir punktar sem við þurfum að horfa til í þessari umræðu.

Herra forseti. Ef svo er, sem mér heyrist, að hæstv. forseti sé að slá botninn í þessa umræðu, hlýt ég að spyrja hvort ég megi álykta af því að ekki séu fleiri á mælendaskrá og þar á meðal ekki hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég vil þá vekja athygli á því við lok þessarar umræðu að mjög ítrekað var óskað eftir þátttöku hæstv. heilbrigðisráðherra og reyndar á köflum hæstv. félagsmálaráðherra á þeim dögum sem umræðan fór fram. Það er því athyglisvert ef umræðunni verður engu að síður að ljúka án þess að sá ráðherra sem fer með heilbrigðismál, með lýðheilsumál, sjái ástæðu til þess að koma hér og svara fyrir hina opinberu heilbrigðisstefnu sem hann er ábyrgðarmaður fyrir og þær mótsagnir sem að okkar mati margra eru fólgnar í því að frumvarpið sé borið fram þvert á hana. Það eru þá ákveðin skilaboð ef hæstv. ráðherra sér ekki ástæðu til þess, treystir sér ekki til þess eða finnst óþægilegt að vera settur í það samhengi að ræða þessa hluti. En mér finnst það umhugsunarefni að við skulum þá vera svona stödd 

Hæstv. forseti. Ég fagnaði því hér síðdegis að hæstv. heilbrigðisráðherra skyldi koma til þings til að vera viðstaddur þessa umræðu eftir að við höfðum margsinnis en árangurslaust óskað eftir því. Að sjálfsögðu átti hann ekki að sitja hér sem sýningargripur eða hlustandi, einvörðungu til að hlusta á það sem hér færi fram, við vildum heyra hans sjónarmið, heyra hans afstöðu til sjónarmiða Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, landlæknisembættisins, Norðurlandaráðs og síðan til sinna eigin orða. Vísað hefur verið til þess sem stendur á vefsíðu Stjórnarráðsins frá 24. janúar í ár þar sem heilbrigðisráðherra lýsir sjónarmiðum sem ganga í berhögg við það frumvarp sem var hér til umræðu. 

Forseti vekur athygli á því að hæstv. heilbrigðisráðherra var viðstaddur umræðuna um hríð í dag og hafði reyndar verið viðstaddur umræðuna fyrr þegar hún fór fram. Það er auðvitað fullkomlega á valdi hvers ráðherra og hvers þingmanns að taka þátt í umræðunni. Frumvarpið, eins og forseti hefur kynnt, gengur nú til 2. umr. en atkvæðagreiðslu um hvert vísa skuli málinu er frestað. Fyrir liggja, eins og hv. þingmenn vita, tvær tillögur þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun Hofsjökulsþjóðgarðs. Þetta er raunar tillaga sem ég flutti á síðasta þingi og hafði áður verið flutt, bæði á 140. og 141. löggjafarþingi, í bæði skiptin af hv. fyrrverandi þingmanni Guðfríði Lilju Grétarsdóttur með meðflutningi nokkurra annarra þingmanna. Þessa tillögu flyt ég og allir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, enda er þetta eitt af okkar forgangsmálum. Við munum leggja mikla áherslu á að vinna þessu máli fylgi og tryggja að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að vinna að því, í samvinnu við skipulagsyfirvöld og hugsanlega rétthafa, að stofna Hofsjökulsþjóðgarð sem hafi innan sinna marka Hofsjökul og aðliggjandi svæði.“ Síðan er sú breyting sem gerð var á tillögunni í fyrra, sagt er hér í tillögugreininni: „Við afmörkun þjóðgarðsins verði höfð hliðsjón af mati á því verndargildi náttúrufars og menningarminja sem liggur til grundvallar þingsályktun nr. 13/141, um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, sem var samþykkt á Alþingi 14. janúar 2013.“ Okkur finnst rétt að breyta tillögunni á þennan hátt í ljósi þess að sömu sjónarmið gilda þegar dregin eru mörk verndunar og nýtingar landsvæða og þegar dregin eru þjóðgarðsmörk. Í báðum tilvikum eru þau landsvæði afmörkuð sem skulu njóta friðunar og varðveitast til framtíðar með öllum eiginleikum sínum. Afmörkuð eru þau landsvæði sem enginn aðili hefur vald til að spilla eða leggja undir starfsemi sína en þegar þjóðgarður á í hlut skal jafnframt tryggja aðgang almennings að svæðinu og gefa fólki kost á að njóta þar náttúru og sögu með þeim hætti að ekki valdi spjöllum. Síðan kemur fram í tillögugreininni að ráðherra skuli kynna Alþingi stöðu málsins fyrir lok vorþings 2015 og stefnt verði að formlegri stofnun þjóðgarðsins árið 2016. Eins og fram kom mælti ég fyrir þessu máli á síðasta þingi og málið fór út til umsagna. Mig langar að byrja á að segja frá því að vissulega eru umsagnir margháttaðar en þó er meiri hluti þeirra umsagna sem inn kom jákvæður í garð þessa máls sem er mikið fagnaðarefni. Í nánast öllum umsögnum má greina að menn leggja mikla áherslu á samráð, ekki síst við undirbúning að stofnun slíks þjóðgarðs. Því finnst mér eðlilegt að reifa það hér að það er í góðu lagi mín vegna að skoða þau tímamörk sem við leggjum til í tillögunni. Mestu skiptir auðvitað að ná sátt um stofnun slíks þjóðgarðs. Það er mjög áhugavert að sjá, eins og ég nefndi hér, að langflestar umsagnirnar eru jákvæðar. Mér finnst til að mynda mikilvægt að vitna til umsagnar Landverndar. Þau samtök benda á að þau hafi lýst þeim vilja sínum að miðhálendi Íslands allt verði friðlýst með stofnun þjóðgarðs. Í umsögn, sem þau sendu inn um rammaáætlun, eða áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, segja þau: „Mörg og sterk rök hníga að slíkri friðlýsingu, sérstök náttúra sem Íslendingar bera ábyrgð á, möguleikar til einstakrar upplifunar og hughrifa, og sjálfbær ferðaþjónusta og verðmætasköpun fyrir þjóðina. Útivist í lítt snortinni náttúru er einnig mjög mikilvæg fyrir líkamlega heilsu og vellíðan fólks. Sérstaða og verðmæti svæðisins felast í einstakri náttúru, gróðurvinjum, jarðfræði og landmótun, einstöku samspili elds og íss og óviðjafnanlegum andstæðum í landslagi og víðernum sem af mörgum eru talin meðal síðustu stóru víðerna Evrópu.“ Landvernd leggur áherslu á að við skoðum miðhálendið sem eina heild, en segir um leið að tilkoma Hofsjökulsþjóðgarðs yrði afar jákvæð þróun í náttúruverndarmálum á Íslandi. Ég ætla ekki að lesa hér upp fleiri umsagnir, þær eru allar aðgengilegar. En eins og ég segi er meiri hluti þeirra jákvæður en líka lögð mikil áhersla á samráð um stofnun slíks þjóðgarðs. Umræðan eða hugmyndin um stofnun Hofsjökulsþjóðgarðs kom upp á miðjum tíunda áratug liðinnar aldar. Ég nefni til að mynda að á árinu 1998 flutti hv. þáverandi þingmaður Hjörleifur Guttormsson þingsályktunartillögu þar sem kveðið var á um stofnun fjögurra þjóðgarða á miðhálendinu sem hefðu innan sinna marka helstu jökla miðhálendisins og aðliggjandi landsvæða, þ.e. Hofsjökuls-, Langjökuls-, Mýrdalsjökuls- og Vatnajökulsþjóðgarða. Sú tillaga var endurflutt á 123. löggjafarþingi og leiddi til ályktunar Alþingis árið 1999 um stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs. Í kjölfarið fór fram mjög umfangsmikil og vönduð vinna. Niðurstaða hennar varð lögin frá 2007 um Vatnajökulsþjóðgarð, þá var þjóðgarðurinn formlega stofnaður með reglugerð vorið 2008. Ég held að allir geti verið mjög ánægðir með það hvernig til hefur tekist. Ég átti nú síðast hér á síðasta þingi orðastað við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um það hvernig hann sæi fyrir sér áframhaldandi þróun Vatnajökulsþjóðgarðs. Í þeim umræðum kom fram sú ánægja sem er með það skipulag sem þar er, sem auðvitað er sérstakt, en mikið samráð er haft við heimamenn um það hvernig staðið er að þróun mála innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Það byggir í raun á því samráðsferli sem haft var fyrir stofnun hans. Hvað varðar stofnun þjóðgarðs í kringum Hofsjökul þá held ég að verulegur stuðningur geti verið fyrir því. Ég vil til að mynda nefna að í október árið 2011 var gerð skoðanakönnun fyrir náttúruverndarsamtök sem leiddi í ljós að víðtækur stuðningur var við stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Það er sú tillaga sem ég vitnaði hér til áðan úr umsögn umhverfissamtakanna Landverndar. Þar kom fram að 56% aðspurðra voru hlynnt slíkum þjóðgarði, 17,8% andvíg og 26,2% tóku ekki afstöðu. Samkvæmt þessari könnun átti hugmyndin stuðning meðal kjósenda allra stjórnmálaflokka, allra aldurshópa og um land allt. Því væri það náttúrlega ákjósanlegt að um þetta mál mætti ná víðtækri sátt hér á þingi. Ég vonast til þess að málið fái ítarlega skoðun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, því að það er óumdeilt, virðulegi forseti, að við eigum gríðarleg verðmæti í víðernum þessa lands, ósnortnum víðernum sem fækkar nú mjög í þessum heimshluta, víðernum sem bæði ferðamenn hafa áhuga á að sækja heim, svo mikinn áhuga að jafnvel er rætt að takmarka þurfi að einhverju leyti aðgengi til að hægt sé að tryggja að hér verði áfram víðerni en ekki bara uppbyggðar þjónustumiðstöðvar á hálendinu eða eitthvað slíkt. Ég held að huga þurfi að þessum verðmætum til lengri tíma, ekki bara út frá skammtímasjónarmiðum um að hægt sé að fjölga ferðamönnum til skamms tíma, heldur að við viljum varðveita þessi víðerni til lengri tíma, bæði fyrir ferðamenn en líka fyrir landsmenn alla. Hofsjökulsþjóðgarður gæti orðið einn áfangi í því að tryggja þessi víðerni sem fela í sér ómæld verðmæti. Ég ætla ekki að fara að lýsa þessu svæði en ef Hofsjökull yrði miðja þessa þjóðgarðs, sem er í raun stór ísfyllt askja, þá eru gríðarmörg svæði í kringum Hofsjökul þar sem eru mjög mikilvægar landslagsheildir. Með því að horfa á þetta sem eina heild þá yrði þessu svæði, að ég tel, veittur verðskuldaður sómi. Eins og ég segi líka og það kemur fram í öllum þessum umsögnum þá þarf að hafa samráð við alla aðila, vissulega við rétthafa en líka við aðila sem eiga þarna leið um, hvort sem það eru útivistarsamtök eða aðrir þannig að allir taki þátt í þessu. Ég tel að við gætum náð mikilvægu skrefi í að varðveita þau verðmæti sem við eigum hér og stigið annað skref á eftir Vatnajökulsþjóðgarði í það að ná aukinni sátt um friðun þessara mikilvægu svæða á miðhálendinu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég ítreka það sem ég sagði hér í upphafi míns máls að við munum gera okkar ýtrasta til að vinna þessu máli fylgi og leita til allra flokka um þau mál, því að þetta ætti að vera mál sem varðar okkur öll.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða, nánar tiltekið að lífeyrissjóðum verði heimilt að fjárfesta í verðbréfum sem skráð eru á markaðstorgi fjármálagerninga til jafns við verðbréf sem skráð eru á skipulegan markað. Frumvarpið byggir á frumvarpsdrögum sem Kauphöll Íslands sendi hv. efnahags- og viðskiptanefnd haustið 2013. Nefndin fjallaði um málið, fékk gesti og umsagnir en ekki náðist að mæla fyrir málinu á því þingi. Flutningsmenn eru hv. þingmenn fimm þingflokka en þeir eru Frosti Sigurjónsson, Pétur H. Blöndal, Líneik Anna Sævarsdóttir, Vigdís Hauksdóttir, Willum Þór Þórsson, Össur Skarphéðinsson, Kristján L. Möller, Guðmundur Steingrímsson og Steingrímur J. Sigfússon. Frumvarpið má finna á þskj. 30 og vísa ég til þess þar sem ég mun ekki fara yfir það frá orði til orðs heldur rekja helstu efnisatriði. Frumvarpið leggur til þrjár breytingar á 36. gr. laganna er varða fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Efnislega fela þessar breytingar í sér að lífeyrissjóðum verður heimilt að flokka verðbréf sem tekin hafa verið til viðskipta á markaðstorgi fjármálagerninga sem skráð verðbréf. Einnig verður aflétt skilyrðinu um að verðbréf þurfi að hafa skráð sölu- og kaupgengi til að teljast skráð verðbréf. Með frumvarpinu er stefnt að því að auka möguleika lífeyrissjóða til að fjárfesta í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Með frumvarpinu skapast einnig aukinn hvati fyrir smá og meðalstór fyrirtæki til að uppfylla þau skilyrði sem gerð eru til skráningar á markaðstorg fjármálagerninga. Eftir því sem fleiri fyrirtæki leita skráningar eykst framboð fjárfestingarkosta fyrir lífeyrissjóðina og þar með möguleika þeirra til að auka fjölbreytileika og áhættudreifingu í eignasöfnum sínum. Verði frumvarpið að lögum má búast við að aðgengi smárra og meðalstórra fyrirtækja að fjármagni til vaxtar muni batna en aðgengi smárra og meðalstórra fyrirtækja að fjármagni er talin mikilvæg forsenda hagvaxtar. Þrír fjórðu hlutar iðgjalda lífeyrissjóða koma frá launþegum smárra og meðalstórra fyrirtækja. Sé lífeyrissjóðum torveldað að fjárfesta í slíkum fyrirtækjum getur það dregið úr grósku atvinnulífsins almennt og hagvexti. Að beina fjárfestingum lífeyrissjóða alfarið að verðbréfum stórfyrirtækja og verðbréfum hins opinbera getur aukið áhættu og dregið úr ávöxtun lífeyrissjóða. Þegar efnahagsáföll dynja yfir eru smá og meðalstór fyrirtæki almennt fljótari að aðlaga sig nýjum aðstæðum en stór fyrirtæki. Almennt má segja að lítil fyrirtæki geti vaxið hraðar en stór fyrirtæki og því skilað fjárfestum góðri ávöxtun. Eins og kunnugt er starfrækir Kauphöll Íslands markaðstorg fjármálagerninga undir nafninu First North Iceland og skipulagðan markað undir nafninu Aðalmarkaður. Félög sem skráð eru á Aðalmarkað og First North Iceland þurfa að uppfylla skilyrði sem miða að því að tryggja vernd fjárfesta. Samkvæmt gildandi lögum hafa lífeyrissjóðir takmarkaðar heimildir til að fjárfesta í óskráðum hlutabréfum. Lög um lífeyrissjóði skilgreina félög á Aðalmarkaði sem skráð félög en félög á First North Iceland sem óskráð. Þetta misræmi gæti skýrt þá stöðu að hér eru aðeins þrjú fyrirtæki skráð á First North Iceland markaðinn en hins vegar eru 15 fyrirtæki skráð á Aðalmarkað, þó að sú leið sé fyrirtækjum verulega kostnaðarsamari. Verði frumvarpið að lögum er vonast til þess að fleiri smá og meðalstór fyrirtæki sjái sér hag í því að leita skráningar á markaðstorg fjármálagerninga enda verði stærstu fjárfestar landsins, lífeyrissjóðirnir, ekki lengur útilokaðir frá því að eiga þar viðskipti. Reyndar er lífeyrissjóðum heimilt að fjárfesta í verðbréfum sem teljast óskráð en aðeins upp að vissu marki sem nú er 20% af hreinni eign sjóðs. Æskilegt væri að lækka þetta hlutfall í framtíðinni en þá er lykilatriði að skapa hvata fyrir fyrirtæki til að uppfylla skilyrði skráningar og fjölga þannig skráðum fjárfestingarkostum. Virðulegi forseti. Vík ég nú að kröfunni í gildandi lögum um að kaup- og sölugengi sé forsenda þess að verðbréf teljist skráð. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laganna er lífeyrissjóðum heimilt að ávaxta fé sitt með þeim hætti sem þar er kveðið á um, svo sem með fjárfestingum í tilteknum skuldabréfum, hlutabréfum fyrirtækja og í hlutdeildarskírteinum eða hlutum verðbréfasjóða eða fjárfestingarsjóða. Það skilyrði er þó sett fyrir slíkum fjárfestingum í 2. mgr. lagagreinarinnar að verðbréf sem lífeyrissjóðum er heimilt að fjárfesta í hafi skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Til að uppfylla núverandi skilyrði um skráð kaup- og sölugengi þurfa útgefendur líklega að kaupa þjónustu fjármálafyrirtækis sem mundi setja fram dagleg kaup- og sölutilboð, svokallaða viðskiptavakt. Að gera slíka þjónustu að skilyrði eykur verulega kostnað við skráningu verðbréfa. Þar sem lífeyrissjóðir fjárfesta yfirleitt til langs tíma má segja að krafa um daglegt kaup- og sölutilboð sé ekki forgangsmál fyrir þá. Mikilvægast sé að útgefendur uppfylli þau skilyrði um upplýsingagjöf og gagnsæi sem skráningu fylgir og að banni við markaðssvikum og eftirliti með reglum sé fylgt. Hér á landi eru gerðar sambærilegar kröfur um rekstur markaðstorgs fjármálagerninga og skipulegra markaða. Þannig eru skráningarskilyrði og reglur um upplýsingagjöf oft sambærilegar þó svo að markaðstorgi fjármálagerninga sé veitt meira svigrúm til mótunar eigin reglna. Reglur um gagnsæi í upplýsingagjöf, bann við markaðssvikum og eftirlit eiga bæði við um markaðstorg fjármálagerninga og skipulega markaði. Félagi sem hefur verðbréf skráð á markaðstorgi fjármálagerninga er skylt að birta allar innherjaupplýsingar opinberlega. Þannig er tekið á því sem telja verður mikilvægasta þáttinn í upplýsingagjöf félaga sem hafa verðbréf í viðskiptum á markaði. Einnig ber að nefna í þessu sambandi að fjármálafyrirtæki eða kauphöll sem rekur markaðstorg fjármálagerninga er skylt að tryggja að aðilar að markaðstorginu hafi aðgang að nægilegum opinberum upplýsingum til að geta tekið fjárfestingarákvarðanir. Kauphöll Íslands hf., sem starfrækir eina markaðstorg fjármálagerninga á Íslandi undir nafninu First North Iceland, fellur undir fyrrgreint ákvæði og hefur á grundvelli þess sett reglur sem gilda um upplýsingaskyldu á First North Iceland markaðnum. Ljóst er að þó svo að reglur um upplýsingaskyldu á markaðstorgi fjármálagerninga gangi að vissu leyti skemur en á skipulegum mörkuðum eru strangar kröfur gerðar varðandi upplýsingagjöf félaga sem hafa verðbréf skráð á markaðstorgi fjármálagerninga. First North Iceland markaðurinn setur strangar skyldur um upplýsingagjöf sem nálgast þá skyldu sem hvílir á félögum sem hafa skráð verðbréf á aðallista. Hvað varðar bann við markaðssvikum, þ.e. markaðsmisnotkun og innherjasvikum, gilda sömu reglur á skipulegum mörkuðum sem og á markaðstorgum fjármálagerninga. Fjármálaeftirlitinu er falið að hafa eftirlit með umræddum ákvæðum og lög um verðbréfaviðskipti skilgreina einnig hvaða viðurlög eru við brotum gegn ákvæðum sem leggja bann við markaðssvikum. Ákvæði 21. gr. laga um kauphallir gerir sams konar kröfu um eftirlit skipulegra markaða með viðskiptum. Það er því ljóst að ákvæði laga setja sömu skorður við markaðssvikum á skipulegum mörkuðum og markaðstorgum fjármálagerninga og tryggja sams konar eftirlit og viðurlagabeitingu. Samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti skal aðili sem rekur markaðstorg fjármálagerninga setja reglur um þau skilyrði sem fjármálagerningar þurfa að uppfylla svo að viðskipti geti farið fram með þá á markaðstorginu. Kauphöll Íslands hefur sett ítarleg skilyrði fyrir skráningu á First North Iceland. Þó svo að ekki sé að öllu leyti gengið jafn langt í þeim efnum eins og á aðallista eiga reglurnar að tryggja að skráning þjóni hagsmunum almennings og verðbréfamarkaðarins. Í þeim tilgangi hafa verið sett skilyrði sem eiga að tryggja seljanleika og framseljanleika bréfanna og lágmarksdreifingu hlutafjár. Einnig verður félag að uppfylla kröfur um birtingu upplýsinga samkvæmt reglum First North Iceland. Að öllu þessu virtu er ljóst að reglur sem gilda um skráningu fjármálagerninga á First North Iceland eru um margt sambærilegar þeim reglum sem eiga við á aðallista. Því er að mati flutningsmanna eðlilegt að verðbréf á markaðstorgi fjármálagerninga teljist skráð verðbréf hvað varðar kaupheimildir lífeyrissjóða. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum (fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða). Hér er verið að rýmka til fyrir lífeyrissjóði með auknum heimildum til fjárfestinga. Eins og frummælandi, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Frosti Sigurjónsson, fór mjög vel yfir í framsögu sinni er verið að veita lífeyrissjóðum heimild til að fjárfesta í verðbréfum sem skráð eru á markaðstorgi fjármálagerninga og fjölga þannig fjárfestingarkostum, auka fjölbreytileika fjárfestinga og dreifa þannig áhættu sem felst í dreifðara eignasafni. Hér er fyrst og fremst um að ræða markaðstorg fyrir smærri og meðalstór fyrirtæki, sem eru hagkerfi okkar gríðarlega mikilvæg, og aukið aðgengi að fjármagni. Það gefur þeim færi á heilbrigðari fjármögnun og auknum fjárfestingartækifærum þannig að til lengri tíma stuðlar þessi breyting að aukinni verðmætasköpun. Það má segja, virðulegi forseti, að þar hangi saman þessir hagsmunir og samfélagsleg ábyrgð lífeyrissjóðanna að taka þátt í að efla okkar hagkerfi. Lífeyrissjóðakerfið í þeirri mynd sem við þekkjum má rekja aftur til sjöunda áratugarins en þá voru stofnsettir atvinnutengdir lífeyrissjóðir með skylduaðild. Íslenska kerfið er stundum sagt byggja á þremur stoðum, almannatryggingakerfi, lífeyrissjóðakerfinu, þessu lögbundna, og svo frjálsum sparnaði, viðbótarlífeyrissparnaði. Ef tekið er mið af umræðu og skýrslum er fyrirkomulag lífeyrissparnaðar annarra þjóða oft og tíðum ólíkt, en það má líka finna hliðstæður, t.d. mjög keimlík kerfi á Norðurlöndunum. Ólík dæmi eru gegnumstreymissjóðir þar sem sá vandi kemur upp að með hækkandi lífaldri reynir enn meira á fyrstu stoðina, þ.e. almannatryggingakerfið. Í slíku gegnumstreymiskerfi þurfa því eftirlaunaþegar að treysta á þá sem eru á vinnumarkaði og greiða fyrir þeirra eftirlaun. Í okkar sjóðakerfi greiðum við í sjóð. Mikilvægt er að haga lagaumhverfinu með þeim hætti að mögulegt sé að ávaxta sjóðinn þannig að hann standi undir lífeyri eftirlaunaáranna. Í 20. gr. lífeyrissjóðslaganna segir, með leyfi forseta: „Iðgjöld og annað ráðstöfunarfé lífeyrissjóðs skal ávaxta sameiginlega með innlánum í bönkum og sparisjóðum eða í framseljanlegum verðbréfum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu.“ Hins vegar er í 36. gr. laganna, sem þetta frumvarp nær til, breyting á, þar er kveðið á um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða þar sem fjárfestingarheimildir eru listaðar upp, þ.e. í hverju lífeyrissjóðir geta fjárfest eða ávaxtað uppsafnað fé. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórn lífeyrissjóðs skal móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Stjórn lífeyrissjóðs er heimilt að móta sérstaka fjárfestingarstefnu fyrir hverja deild í deildaskiptum sjóði.“ Þannig er lífeyrissjóði heimilt að ávaxta fé sitt með skilgreindum hætti samkvæmt þessari grein og takmarkast við þá liði sem taldir eru þar upp, þar með talið ríkisvíxlar og ríkisskuldabréf sem eru talin öruggir fjárfestingarkostir, skuldabréf tryggð með veði í fasteign. Þar eru hámörk útlistuð þannig að lagaumhverfið er býsna strangt þegar kemur að hlutfalli eigna og þeim kostum sem heimilaðir eru. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu. Til að mynda var lífeyrissjóðum gefin heimild árið 2008 til fjárfestinga í óskráðum verðbréfum, þ.e. heimildin var hækkuð úr 10% í 20%. Helsta ástæðan var kannski sú að í ljósi breyttra aðstæðna var minna af skráðum bréfum í boði. Árið 2012 voru þannig óskráð bréf 12% af heildareignum lífeyrissjóðanna ef skoðaðar eru upplýsingar frá Fjármálaeftirlitinu. Í þessu frumvarpi er lagt til að með breytingum á 36. gr. fái lífeyrissjóðir auknar heimildir og megi fjárfesta í verðbréfum sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga til jafns við verðbréf á skipulegum markaði. Með slíkri heimild mun fjárfestingarkostum fjölga og með auknum fjölbreytileika og möguleika til að fjárfesta í auknum mæli í smærri og meðalstórum fyrirtækjum mun það gera lífeyrissjóðum kleift að taka betur þátt í að efla hagkerfið og má þannig færa rök fyrir samfélagslegri ábyrgð í fjárfestingarstefnu. Þá geta lífeyrissjóðir betur dreift áhættunni. Um leið batnar aðgengi slíkra fyrirtækja að fjármagni og þannig stuðla lífeyrissjóðir að auknum hagvexti til lengri tíma litið og taka aukinn þátt í að byggja upp atvinnulífið. Fjármálaeftirlitið hefur hingað til túlkað 2. málslið 2. mgr. 36. gr. þannig að verðbréf sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga teljist ekki til verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum markaði. Því hefur hingað til verið túlkað svo að þar sé um að ræða hver önnur óskráð verðbréf. Það kemur fram í frumvarpinu að Kauphöll Íslands lét gera greiningu á því hvaða verndarhagsmunir og skilyrði liggja að baki í samanburði við skipulega markaði. Frummælandi málsins hér, hv. þm. Frosti Sigurjónsson, fór mjög vel yfir þetta í sinni ræðu þannig að ég ætla ekki að endurtaka það. Það kom vel fram í máli hv. þingmanns að virk verðmyndun, gagnsæ upplýsingagjöf, bann við markaðssvikum og eftirlit og skráningarskilyrði eru til jafns við verðbréf á skipulegum markaði. Niðurstöður þeirrar greiningar leiða í ljós að þær kröfur sem gerðar eru varðandi rekstur markaðstorgs fjármálagerninga eru að mestu leyti sambærilegar þeim kröfum sem gerðar eru á þessum skipulega markaði. Virðulegi forseti. Sjóðasöfnun er mikil og hrein eign lífeyrissjóðanna er meiri en nemur vergri landsframleiðslu, u.þ.b. 130%, og því er mikilvægi sjóðanna í efnahagslegu samhengi mikið og ekki síður sú ábyrgð sem fylgir því að ávaxta fé með ábyrgum og öruggum hætti. Eins og áður segir er hér verið að rýmka heimildir lífeyrissjóðanna til að fjárfesta í verðbréfum sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga og þannig stuðlað að langtímahagvexti sem hangir saman við framtíðartilvist sjóðanna sem byggir síðan á aukinni verðmætasköpun til að þeir geti þjónað hlutverki sínu. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi og ég hlakka til að fá málið til efnahags- og viðskiptanefndar til frekari skoðunar og umsagnar.

Virðulegur forseti. Í þessu máli loga mörg viðvörunarljós og hringja margar viðvörunarbjöllur og er ástæða til að hvetja hv. efnahags- og viðskiptanefnd til að ganga vel úr skugga um það hvort ástæða sé til að ráðast í þá breytingu sem er lögð til, og ekki síst að kanna afstöðu Fjármálaeftirlitsins til þess. Það er mikilvægt að við þingmenn séum ekki að fara á svig við það sem Fjármálaeftirlitið ráðleggur í þessum efnum frekar en öðrum. Ástæðan fyrir því að viðvörunarljósin loga er sú að hér er auðvitað góður vilji á ferðinni. Það er vilji til að skapa leiðir til fjármögnunar fyrir fyrirtæki í nýsköpun, smærri fyrirtæki og meðalstór fyrirtæki. Þegar ég stóð í sporum hv. þm. Frosta Sigurjónssonar sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar voru fjölmörg einkafyrirtæki sem lögðu mjög að mér að gera þessa breytingu á lögum, augljóslega í því skyni annars vegar að skapa viðskipti fyrir sig sjálf og hins vegar greiða séraðgang að fjármálum. Það eykur þær skyldur okkar að rýna málið vel og kanna hvort það sé í þágu lífeyrissjóðanna og þeirra sem eiga sparnaðinn, ekki síst vegna þess að við eigum auðvitað langa sögu af því að menn hafi með góðum fyrirætlunum og góðum ásetningi haft uppi hugmyndir um að fjárfestingar í tilteknum tegundum fyrirtækja eða tilteknum atvinnugreinum væru góðar fyrir langtímahagvöxt og annað þess háttar, eins og við heyrum hér í umræðunni. Dæmi um slíkt er laxeldið á sínum tíma, loðdýraræktin og fleiri fyrirbæri sem fóru því miður lóðbeint á höfuðið og tapaðist verulegt fjármagn sem þangað var ráðstafað. Þess vegna er enn frekari ástæða fyrir efnahags- og viðskiptanefnd til að fara sérstaklega gætilega. Önnur ástæða fyrir því er sú að maður hlýtur að spyrja sig að því þegar svo stutt er síðan lífeyrissjóðirnir töpuðu gríðarlegum fjárhæðum á fjárfestingu hvort lærdómurinn af því sé sá að við eigum að beina þeim frekar í verðbréf sem minni kröfur eru gerðar til en til þeirra sem eru skráðir á aðallista. Ég vil ekki á þessu stigi útiloka neitt. Ég segi aðeins að margt í þessu sambandi gefur sérstakt tilefni fyrir nefndina til að fara vandlega yfir málið og kanna í þaula hvort þetta sé skynsamleg ráðstöfun, m.a. vegna þess að það hefur frá hruni verið unnið að bæði yfirferð yfir það hvað fór úrskeiðis í lífeyrissjóðunum í aðdraganda efnahagshrunsins og að heildarendurskoðun á löggjöfinni. Ég held að eðlilegt sé að við veltum því fyrir okkur hvort breyting af þessu tagi, ef það væri niðurstaðan að bestu manna yfirsýn að peningum lífeyrisþega sé vel varið í þessi smáu og meðalstóru fyrirtæki sem einkanlega er hér vísað til, hvort það þurfi þá ekki að vera hluti af einhverri heildarsýn, einhverri heildarstefnumörkun, einhverri heildarendurskoðun á lífeyrissjóðunum eða hvers vegna við ættum í þinginu að taka þennan eina þátt út úr og fara að leggja hann upp með öðrum hætti. Það sem þarf væntanlega líka að fara yfir er sá markaður sem er verið að opna og það er náttúrlega bara markaður hjá einu tilteknu einkafyrirtæki, Kauphöll Íslands hf., sem er ekki opinber aðili í neinum skilningi og það þarf þess vegna að gæta sérstaklega að því að hér sé ekki verið að mismuna aðilum, hvort sem þeir eru í viðskiptum við þetta tiltekna einkafyrirtæki, Kauphöll Íslands hf., eða einhver önnur einkafyrirtæki með sína fjármálagjörninga. Þess vegna held ég að nauðsynlegt sé að a.m.k. Samkeppniseftirlitið auk Fjármálaeftirlitsins verði fengið til að skoða þetta mál í þaula. Það verður ekki fram hjá því litið að ein af ástæðunum fyrir því að þessum málum hefur verið skipað á þann hátt að lífeyrissjóðirnir hafa fjárfest í skráðum aðilum, stórum fyrirtækjum sem sæta eftirliti annarra aðila, er að lífeyrissjóðirnir hafa takmarkaða aðstöðu til þess að greina fyrirtæki, að fylgjast með rekstri þeirra og kannski viljum við ekki að þessir fáu stóru eigendur fjármagns séu mikið ofan í rekstri einstakra smærri og meðalstórra fyrirtækja. Ef það er vilji meiri hlutans í þinginu held ég að við þurfum að ræða það alveg sérstaklega, eða hvort það sé ekki önnur skipan mála, þar sem eru fjárfestingarsjóðir sem eru í tengslum við markaðinn, eru með mannafla og aðstöðu til að fylgja eftir slíkum fjárfestingum og séu sá valkostur sem lífeyrissjóðirnir eigi fremur að fjárfesta í en að byggja upp sérstakar fjárfestingardeildir hjá sér með þeim mannafla og sérfræðiþekkingu sem til þarf. Því mun auðvitað fylgja verulegur kostnaður fyrir sjóðina og það þyrfti þá a.m.k. að vera algerlega tryggt að á móti því umstangi öllu kæmu tekjur. Ég vil síðan ítreka að þetta er mál sem ég veit að er af hálfu flutningsmanna af góðum huga flutt en vegna þess að það snertir gríðarlega stórar fjárhæðir, því að hvert prósent í fjárfestingarheimildum hjá lífeyrissjóðunum hygg ég að sé eitthvað á þriðja tug milljarða króna og skiptir verulegu máli fyrir grundvallarhlut eins og lífeyrisrétt okkar þegar við hverfum af vinnumarkaði, þarf að fara mjög varlega og virða í hvívetna þau sjónarmið sem fram kunna að koma í umfjöllun nefndarinnar frá eftirlitsaðilum. Ef eftirlitsaðilar hafa engar athugasemdir við málið þá mælir það að sjálfsögðu frekar með því að þetta sé eitthvað sem eigi að taka til frekari skoðunar. En ég árétta að ef eftirlitsaðilar hafa athugasemdir við það tel ég að menn eigi ekki að fara áfram með málið yfir höfuð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og tek undir flest sem hann kom inn á í henni. Ég held að hann hafi bent þar á mjög mikilvæg atriði. Það er náttúrlega alveg rétt að við þurfum að gæta mjög vel að öryggi í fjárfestingu lífeyrissjóða. Að sjálfsögðu verður þetta frumvarp borið undir alla umsagnaraðila, Fjármálaeftirlitið og allir verða kallaðir til sem hafa áhuga á því að tjá sig um það og geta þá komið með ábendingar um hvað megi betur fara. En er hv. þingmaður ekki sammála mér um að vandi lífeyrissjóðanna í dag er sá að það er vandasamt að varðveita kaupmátt 2.700 milljarða sjóðs? Það er mjög vandasamt verkefni og það verður vandasamara innan hafta og það er vandasamt þegar fábreytni er í valkostum með fjárfestingar. Það getur bæði orðið til eignabóla í þeim fáu hlutabréfum sem skráð eru á aðallista og þau mega fjárfesta í og einnig leita þeir mjög mikið í óskráð bréf og nú er sú heimild sjóðanna að fjárfesta í alveg óskráðum bréfum sem uppfylla ekki neinar kröfur neins markaðar um gagnsæi, um upplýsingaskyldu eða innherjasvik aukin í 20%, þótt þau bréf uppfylli að sjálfsögðu reglur hlutafélagalaganna. Við erum að tala um að reyna að búa til hvata fyrir félög til að uppfylla meiri kvaðir, meiri kröfur og búa til úrval fyrir lífeyrissjóðina. Við erum ekki að skylda þá til að fjárfesta í neinum slíkum fyrirtækjum. Við erum að skapa meira val. Er hv. þingmaður sammála mér um að það geti verið jákvæð þróun fyrir lífeyrissjóði landsins?

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um það, ég er ekki viss um að ég telji skynsamlegt að þeir fáu lífeyrissjóðir okkar sem ráða yfir þessum miklu fjármunum eigi að vera að standa í fjárfestingum af því tagi. Ég held að 20% heimildin hafi verið neyðarráðstöfun á sínum tíma en auðvitað horfir málið öðruvísi við ef ætlunin væri sú að lækka heimildina í óskráðum bréfum að sama skapi og verið væri að opna heimild til kaupa á bréfum af þessu tagi, því að þá væri sannarlega verið að auka kröfur til eignasafnsins. Ég er sammála hv. þingmanni um að vandasamt sé að ávaxta þessa 2.700 milljarða og hættan er sú að við séum að hverfa frá sjóðasöfnun, sem hv. þm. Willum Þór Þórsson nefndi áðan, í raun og veru yfir í gegnumstreymiskerfi vegna þess að sjóðirnir hafa ekkert annað að kaupa en bréf opinberra aðila og ef sjóðurinn er bara orðinn bréf opinberra aðila, skuldaviðurkenningar frá ríki og sveitarfélögumi verða sjóðirnir í raun eðlislíkir gegnumstreymissjóðum, því að það eru þá aðeins opinberir aðilar og fyrirheit þeirra um borgun í framtíðinni sem reka kerfið. Þvert á það sem Seðlabankinn hefur nefnt um að lífeyrissjóðirnir eigi að fá heimildir til að fjárfesta erlendis eftir að leyst hefur verið úr þrotabúunum tel ég að það eigi að vera forgangsmál í höftum að hleypa lífeyrissjóðunum út með hluta af fjármunum sínum til fjárfestingar, til að dreifa áhættu og til að við eigum eitthvað utan hagkerfis okkar til að treysta á ef áföll dynja yfir hér. Ég held að það væri mikilvægasta skrefið sem við gætum tekið til að auka valkost lífeyrissjóðanna í fjárfestingumn og ég er sammála hv. þingmanni að það er mikilvægt að gera.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og vil beina annarri spurningu til hans. Það er eitt áhyggjuefni sem ég held að við þurfum sem Íslendingar að velta fyrir okkur. Öll fyrirtæki, stór og smá, og allir starfsmenn í fyrirtækjum, stórum og smáum, greiða iðgjöld í lífeyrissjóðina, það má nánast jafna því við skatt. Í sumum löndum greiða menn skatta og eru með þessi gegnumstreymiskerfi sem halda uppi þeim sem eru komnir á eftirlaun, en hérna erum við með uppsöfnunarkerfi. Greidd eru iðgjöld sem eru vel yfir 100 milljarðar á ári, kannski um 130–150 milljarða á ári, ætli það séu ekki um 100 milljarðar, notum það til viðmiðunar. Ef 2/3 af þessum 100 milljörðum koma frá smáum og meðalstórum fyrirtækjum og þau þurfa að leggja það fram og geta minna gert í öðru sem stuðlar að rekstri fyrirtækjanna, markaðssókn eða vöruþróun, vegna þess að þetta fer í sameiginlega sjóði, er þá ekki varasamt að fjárfesta ekkert af því inn í litlu og meðalstóru fyrirtækin heldur einungis inn í stór fyrirtæki sem geta aðeins hækkað í verði en ekki ráðið fleira fólk og ekki skapað hagvöxt eins hratt og lítil og meðalstór fyrirtæki? Ég veit að hv. þingmanni er alveg kunnugt um að það eru lítil og meðalstór fyrirtæki sem geta vaxið hraðast. Það er viðurkennt að þau eru rót hagvaxtar í framtíðinni. Þetta er stór aðili, lífeyrissjóðakerfið, ég held að hver lítill lífeyrissjóður skipti kannski ekki máli en þegar við erum að tala um þá alla samanlagt ávaxta þeir 2.700 milljarða en neita síðan hagkerfinu um að setja niður kartöflur, að setja niður það sem getur vaxið hraðar og þá verður hagkerfið minna. Það er líka áhyggjuefni. Ég held ekki að þessi breyting muni leiða til neinnar stórrar breytingar á því. Ég held að lífeyrissjóðir þurfi að líta víðar yfir ef þeir ætla að taka þátt í nýsköpunarsjóðum, eins og ég held að hv. þingmaður hafi nefnt, og jafnvel í rannsóknum og það þarf að skoða þau mál. Þetta er aðeins eitt skref af mörgum sem við þurfum að skoða. Getur hv. þingmaður ekki verið sammála mér um að þetta sé skref í rétta átt?

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar einföldu skoðunar um lífeyrissjóði landsmanna og þá 2.700 milljarða sem þar eru að ákaflega mikilvægt sé að hafa augun á boltanum og hafa markmiðin skýr. Markmið lífeyrissjóðanna á aðeins að vera eitt: Að ávaxta fjármunina sem eru í þeim. Við getum haft alls konar hugmyndir um önnur göfug markmið eins og það að stuðla að nýsköpun eða fjárfesta í litlum fyrirtækjum eða stuðla að byggðajöfnun eða jafnrétti á milli kynslóðanna, bæta úr húsnæðismálum, laga heilbrigðiskerfið, alls konar verðug markmið má finna og ætla lífeyrissjóðunum eitthvert hlutverk í því. En um leið og við byrjum að gera það byrjum við að draga úr ávöxtun þeirra og þar með að rýra lífskjör okkar í framtíðinni. Ég er þeirrar skoðunar að við stjórnmálamenn eigum ekki að reyna að hafa miklar skoðanir á því í hverju menn eiga að vera að fjárfesta. Ég tel raunar að það sé ástæða til að efast um það að lífeyrissjóðirnir yfir höfuð búi yfir mannafla og sérfræðiþekkingu eins og þeir eru skipulagðir núna til að leggja mat á alla þá flóknu fjárfestingarkosti sem með þessum hætti opnuðust og það væri í sjálfu sér kerfisbreyting. Lífeyrissjóðirnir kaupa auðvitað fjölmarga fjármálagerninga sem stuðla að fjármögnun meðalstórra fyrirtækja og smærri fyrirtækja, bæði í gegnum fjárfestingar hinna stærri, fjárfestingarsjóða, fjármögnun úr viðskiptabankakerfinu o.s.frv. Það er auðvitað ekki hægt að segja að lífeyrissjóðirnir séu ekki hluti af þessu efnahagskerfi í heild sinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir fína ræðu. Í sjálfu sér hef ég ekkert út á hana að setja nema síður sé. Hann fór vel yfir málið og efnahagslegt samhengi lífeyrissjóðanna og mikilvægi þess, eins og hann orðaði það, að hafa augun á boltanum og markmiðin skýr sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt í því stærðarsamhengi sem lífeyrissjóðirnir eru. Hann svaraði í raun því sem ég ætlaði að spyrja hann út í. Ég hafði hugsað mér að spyrja hann út í þá pressu sem er á lífeyrissjóðunum að ávaxta fé. Þetta rýmkar heimildir og gefur aukna möguleika í ljósi hafta. Hvað sér hann fyrir sér í því hvernig megi leysa þessa pressu? Svo varðandi þetta tiltekna mál, sér hann fyrir sér einhverjar frekari takmarkanir á því máli?

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður benti á þá vísaði ég til þess að ég teldi að við ættum að hafa lífeyrissjóðina í forgangi þegar við hugum að því að hleypa aðilum út úr þeim gjaldeyrishöftum sem nú eru. Við eigum að reyna að skapa þeim möguleika á því að fjárfesta erlendis eins fljótt og við mögulega getum vegna þess að við þurfum að hafa eggin okkar í fleiri en einni körfu. Ég held að við að þroska þetta mál kynni að vera ástæða til að horfa til þess hvort nota mætti þessi hálfskráðu bréf, ekki til að draga úr skráðum fjárfestingum heldur hugsanlega til þess að íhuga hvort minnka ætti á móti heimildir til að fjárfesta í óskráðum félögum þannig að þingið og nefndin þrýstu á lífeyrissjóðina að flytja sig úr því óeðlilega ástandi sem ég held að 20% staða í óskráðum félögum sé fyrir þá og flytja sig til að byrja með fremur inn í hálfskráða gerninga eins og er að finna á þessum markaði. Ég held að það væri illskásta leiðin í málinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir svarið. Við deilum þessari skoðun. Ég vil þó vekja athygli á því sem stendur á bls. 2, að við vinnslu frumvarpsdraganna, með leyfi forseta, „horfði Kauphöll Íslands til Danmerkur þar sem lífeyrissjóðum er heimilað að fjárfesta í hlutabréfum sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga með sömu skilyrðum“. Í þeim gögnum sem ég hef kynnt mér varðandi þetta mál og áður þá skora Danir í alþjóðlegum samanburði mjög hátt með lífeyrissjóðakerfi sitt. Það væri gaman að fá álit hv. þm. Helga Hjörvars á því, hvort hann þekki það, því að hann talaði í ræðu sinni af mikilli reynslu sem fyrrverandi formaður efnahags- og viðskiptanefndar og gerþekkir þessi mál. Að öðru leyti vil ég taka undir orð hans. Það er mjög mikilvægt að frumvarpið fái vandaða umfjöllun og að við köllum til umsagnaraðila. Ég held að þetta sé mjög gott mál að því leytinu til, eins ég kom inn á í ræðu minni um samfélagslega ábyrgð, að hagkerfi okkar er mikið til byggt upp af smærri og meðalstórum fyrirtækjum. Forsendur ávöxtunar lífeyrissjóðanna hanga því saman við það að hér séu skilyrði hagvaxtar um langa framtíð. Gott væri ef hv. þm. Helgi Hjörvar mundi aðeins koma inn á forsendur hagvaxtar og samfélagslega ábyrgð um leið og við höfum að sjálfsögðu augun á boltanum.

Virðulegur forseti. Ég held að það væri ágætt ef hv. nefnd kynnti sér með hvaða hætti þessu er fyrir komið í Danmörku. Þar er oft erfitt um samanburð fyrir okkur Íslendinga því að það sem við köllum stórfyrirtæki eru að jafnaði í löndunum sem við berum okkur saman við smáfyrirtæki og meðalstór fyrirtæki þar eru oft og tíðum risastór fyrirtæki á okkar litla mælikvarða. Það verður að gæta þess að bera saman sambærilega hluti. Ég fagna því að hv. þingmenn leggja áherslu á að vanda mjög til umfjöllunarinnar. Hvað varðar hugmyndina um að leggja til hagvaxtar þá vara ég sérstaklega við því. Sjóðirnir eiga að horfa til ávöxtunar fyrir sjóðfélaga í lífeyrissjóðunum og þeir eiga að einbeita sér að því. Staðreyndin er sú að allt er í heiminum hverfult og það sem við kunnum að telja ákaflega skynsamlega kosti í stjórnmálunum á einu missiri kunna að vera arfaslakir kostir á næstu missirum. Ágætt dæmi um það er þegar allir voru að ræða fyrir örstuttu síðan hvernig olíuverðið væri á leiðinni upp úr skýjunum, hvernig orkuverðið hækkaði bara og hækkaði og hækkaði og ekkert væri að sjá fram undan en hækkun á orkuverði. Hvað sjáum við gerast á mörkuðunum í kringum okkur núna? Olíuverðið fellur og fellur. Bandaríkin orðin sjálfum sér næg með orku, sem þurftu að flytja hana inn í verulegu magni. Þannig hefur mikið breyst í heiminum á stuttum tíma. Reynsla okkar er einfaldlega sú að það er viðskiptalífið sjálft, hinn frjálsi markaður og samkeppni, sem er best fært um að finna fjárfestingarkostina. Það eru síður stjórnmálin eða félagslegar stofnanir eins og lífeyrissjóðirnir sem eiga að sérhæfa sig í því verkefni.