Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, Óla Birni Kárasyni, um að Haraldur Benediktsson, 5. þm. Norðvest., verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Teitur Björn Einarsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Orra Páli Jóhannssyni, um að Guðmundur Ingi Guðbrandsson, 4. þm. Suðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því tekur í dag sæti á Alþingi 2. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Ólafur Þór Gunnarsson, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Ólafs Þórs Gunnarssonar. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hans.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Ólafs Þórs Gunnarssonar sem 2. varaþingmanns Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Suðvesturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir einróma með staðfestingu á kosningu Ólafs Þórs Gunnarssonar.

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningu Ólafs Þórs Gunnarssonar og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Ólafur Þór Gunnarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkomin til starfa að nýju.

Með bréfi, dagsettu 31. maí 2022, hefur forseti óskað eftir því, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 113. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Landeyjahöfn, framkvæmda- og rekstrarkostnaður.

Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita svar við fyrirspurn á þskj. 952, um gagnkvæman rétt til hlunninda sem almannatryggingar veita, frá Steinunni Þóru Árnadóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. „Vonin bara dó í gær“, sagði Soffía Steingrímsdóttir bráðahjúkrunarfræðingur í viðtali við Morgunblaðið eftir erfiðan dag á bráðamóttökunni. Hún lýsir fullri biðstofu allan daginn, upp undir 100 sjúklingar, og þar af um 30 sem hefðu átt að vera annars staðar á yfirfullum deildum spítalans. Meira en fimm klukkustunda bið var í einhverjum tilfellum eftir þjónustu. Soffía er í hópi þeirra hjúkrunarfræðinga sem hafa gefist upp á ástandinu sem mörg hafa lýst á sama veg. Önnur tilvitnun, með leyfi: „Ástandið síðustu vikur hefur verið verra en nokkurn tíma í sögu bráðamóttökunnar, fleiri bíða innlagnar á sama tíma og það kvarnast upp úr hópi starfsfólks“, sagði yfirlæknir deildarinnar, Hjalti Már Björnsson. Þetta ástand er auðvitað ekki sæmandi ríkri, vel menntaðri og nútímalegri þjóð, herra forseti. Í umsögn Landspítalans um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 er bent á mikið álag spítalans vegna Covid og hækkandi aldurs þjóðarinnar. Vegna viðvarandi álags sé mönnunarvandi spítalans mikill og það þurfi að gera átak til að vinna á biðlistum. En við skulum aldrei gleyma því að á biðlistum bíða þjáðir sjúklingar eftir að fá sjálfsagða læknisþjónustu. Í umsögn spítalans segir líka, með leyfi: „Verði það niðurstaðan, að fjárveitingar til rekstrar Landspítala hækki um 1% á næsta ári, 2% næstu tvö ár þar á eftir og 1,3% árin þar á eftir, er ljóst að Landspítali mun ekki ná þeirri viðspyrnu sem nauðsynleg er í kjölfar COVID-19 og mun eiga mjög erfitt með að mæta þeim miklu áskorunum sem spítalinn stendur frammi fyrir. Slík niðurstaða yrði mikil vonbrigði.“ Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort það sé ekki full ástæða til þess að endurskoða fjármálaáætlun í ljósi þess neyðarástands sem ríkir á bráðamóttöku Landspítalans og ætla spítalanum meira fé.

Virðulegi forseti. Hér er vissulega verið að snerta á mjög mikilvægu máli sem varðar heilbrigðisþjónustunni í landinu og því er haldið fram að með því að láta Landspítalann hafa aukið fjármagn þá leysist öll okkar vandamál. Ég held að málið sé því miður ekki svo einfalt. Hér voru nefndir hlutir eins og biðlistar en mér hefur þótt í umræðu undanfarinna ára að hv. þingmaður, og kannski Samfylkingin sérstaklega, væri ekkert endilega til í að gera það sem hefði getað létt á biðlistum, að horfa til fjölbreyttari úrræða svo dæmi sé tekið. Hér var nefndur mönnunarvandi. Mönnunarvandinn einn og sér verður ekki leystur með aukinni fjárheimild til Landspítalans. Við hljótum að geta verið sammála um það. Hér var nefnt ástandið á bráðamóttökunni. Ég hélt að við værum sammála um það að ástandið á bráðamóttökunni verður ekki leyst með öðrum hætti en þeim annars vegar að bæta mönnunina en hins vegar með því að tryggja að fólk sem á ekki að liggja þar inni á göngum heldur vera annars staðar fái rými. Til að gera það höfum við verið að opna á undanförnum árum rými, ég nefni það sem hefur verið gert á Vífilsstöðum og ég nefni það sem hefur verið gert á Landakoti. En við höfum ekki einu sinni getað náð að manna þau pláss sem þó áttu að standa opin þar. Þannig að fjármagnið hefur verið til staðar en okkur hefur ekki tekist að fá fólk til að sinna plássunum. Þetta eru staðreyndir. Þess vegna segi ég: Það er eflaust í pólitískum tilgangi dálítið freistandi að koma með þessa einföldu mynd, spyrja fjármálaráðherrann: Geturðu ekki bara mokað peningum í vandann og þá hverfur vandamálið? En það er því miður ekki svona. Við erum með t.d. á fjárlögum þessa árs vannýttar fjárfestingarheimildir fyrir hjúkrunarrými upp á um 3 milljarða. Þar koma inn alls konar hlutir 

Herra forseti. Auðvitað leysast ekki öll vandamál með auknu fé en það vantar, og ég vísa bara í umsögn Landspítalans sjálfs við fjármálaáætlunina. Samfylkingin hefur ekki farið með málefni heilbrigðisþjónustunnar í landinu eða fjármál ríkisins undanfarin ár. Það hefur hæstv. ráðherra gert frá 2013, yfirleitt sem fjármálaráðherra en einnig sem forsætisráðherra. Á þeim tíma hafa stjórnarflokkarnir lagt niður skimanir Krabbameinsfélagsins án þess að vera með einhverjar áætlanir um hvað ætti að taka við. Við erum að fara að ræða núna skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu sem er áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Við erum að missa okkar besta fólk vegna vanfjármögnunar og vegna skorts á yfirsýn. Hæstv. fjármálaráðherra verður einfaldlega að líta í eigin barm vegna þess að ríkisstjórnum hans hefur ekki tekist að leysa þann vanda sem hann vísar kannski til að hægt væri að leysa.

Virðulegi forseti. Nei, það er auðvitað rétt að Samfylkingunni hefur ekki verið treyst fyrir þessum málaflokkum af kjósendum á undanförnum árum, ella hefði Samfylkingin mögulega verið í heilbrigðisráðuneytinu eða fjármálaráðuneytinu eða annars staðar, þess vegna forsætisráðuneytinu. En kjósendur hafa ekki treyst þeim, ekki trúað á stefnuna sem kynnt hefur verið. Í geðheilbrigðismálum hefur þessi ríkisstjórn og sú sem stjórnaði hér á síðasta kjörtímabili, sömu flokkar, verið í sérstöku átaki í geðheilbrigðismálum. Við erum sömuleiðis í sérstöku átaki til að byggja fleiri hjúkrunarrými og að sjálfsögðu verður þetta áfram mikil áskorun vegna þess að þjóðin er að eldast og kröfurnar eru sívaxandi. Við höfum stóraukið fjármagn til allra helstu málaflokka heilbrigðismála. Ég nefni hér t.d., bara frá þeim tíma sem ég hef verið í fjármálaráðuneytinu, lyf og lækningavörur. Við erum líklega með um 15–18 milljörðum hærri framlög á hverju ári inn í þann málaflokk til þess að geta keypt tæknilegri lyf, betri, hjálpað fólki betur að halda í lífið sem er að glíma við erfið veikindi o.s.frv. En heilbrigðismálin heilt yfir eru gríðarlega mikil áskorun og flest þeirra mála 

Virðulegi forseti. BHM bendir á í fréttum hjá sér að það sé ójafnt gefið í íslensku samfélagi og þar halli verulega á konur. Á næstu árum þurfi atvinnulíf og heildarsamtök að vinna saman að samfélagssátt og leiðrétta skakkt verðmætamat kvennastarfa á opinberum markaði. Samhliða því þurfi að sameinast um það að stoppa höfrungahlaup sem gæti hlotist af slíkri leiðréttingu. En til þess að það takist þá þurfi skilning meðal almennings og atvinnulífs á því kerfisbundna óréttlæti sem tíðkast einmitt í virðismati á kvennastörfum á opinbera markaðnum. Þetta er algerlega í takt við þá tillögu sem Viðreisn flutti hér 2017 og var síðan samþykkt, þjóðarsátt um að leiðrétta kjör kvennastétta sem var samþykkt 2018. Það eru fjögur ár síðan. Það hefur, að því er virðist, lítið sem ekkert gerst. Eflaust mun forsætisráðherra koma hingað og segja að það sé búið að gera eitt og annað. Samt fáum við frétt eftir frétt, dag eftir dag, við sjáum ástandið á Landspítalanum, við sjáum þessa beinhörðu staðreynd um að það er bugun í gangi, álag hefur margfaldast og þetta er bein afleiðing af því að það er hjúkrunarskortur í samfélaginu og við horfum ekki upp á meiri jöfnuð í launamun kvennastétta innan hins opinbera. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra af því að glugginn er opinn núna. Ríkisstjórnin missti af boltanum og glugganum við síðustu kjarasamninga en núna eru kjarasamningar að ganga í garð og þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar ráðherra að gera til þess einmitt að stuðla að því sem við í Viðreisn höfum verið að berjast fyrir og sem launasamtök eins og BHM eru að tala fyrir til þess að leiðrétta kjör kvennastétta? Það er augljóst á því ástandi sem ég gat um áðan á Landspítalanum að það hefur lítið sem ekkert verið gert. Ástandið er verra 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Staðreyndir málsins eru þær að launamunur kynjanna hefur dregist saman á undanförnum árum, hvort sem litið er til almenna markaðarins eða opinbera markaðarins. Þar sjáum við þá stöðu að munurinn er minnstur hjá sveitarfélögum, svo hjá ríki og mestur á almenna markaðnum. Þetta gildir bæði um óleiðréttan og leiðréttan launamun. Ég vil nú minna hv. þingmann á, af því að hún var ein af þeim sem hafði forystu um það að mæla fyrir jafnlaunavottun sem ég hef fengið það hlutverk að innleiða, að nú er það svo að jafnlaunavottunin nær yfir meira en 100.000 starfsmenn, sem er eftirtektarverður árangur. Ég tel að þegar við horfum á þessa stöðu þar sem launamunurinn hefur dregist saman jafnt og þétt, getum við að mörgu leyti þakkað aðgerðum stjórnvalda. Þegar við lítum á þann launamun sem eftir stendur þá er það mín sannfæring að hann megi að mestu leyti skýra með þessum kynskipta vinnumarkaði sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni í sinni fyrirspurn. Þar er nú að störfum sérstakur aðgerðahópur sem er einmitt skipaður aðilum vinnumarkaðarins og stjórnvalda, bæði ríkis og sveitarfélaga, þar sem við erum að horfa á það hvernig við getum tekist á við að leiðrétta þann launamun sem er milli ólíkra greina; kvennastéttanna, sem hv. þingmaður nefnir svo, og annarra stétta í samfélaginu. Þetta er heilmikið verkefni en þar erum við langt komin í vinnu aðgerðahópsins. Ég hef líka hlustað eftir orðum formanns BHM og ég fagna því ef hægt er að ná sátt og skilningi á vinnumarkaði um að þarna sé aðgerða þörf þannig að við náum því lokamarkmiði að útrýma hér kynbundnum launamun. Við erum búin að stíga mörg skref og við sjáum þegar við skoðum þróunina milli ára, tíu ár aftur í tímann, að þróunin hefur verið í rétta átt. En lokamarkmiðið er að sjálfsögðu að útrýma kynbundnum launamun.

Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn var ekki að taka við stjórnartaumunum bara í gær. Í fimm ár hefur lítið sem ekkert gerst í kynbundnum launamun í opinbera geiranum. Og hvaða ástand blasir við í dag? Þetta er ákall um allt samfélag. Einn stærsti vandi okkar í heilbrigðiskerfinu er einmitt ekki eingöngu það að setja aukið fjármagn, það þarf meira fjármagn inn í heilbrigðiskerfið en það þarf að fara markvisst í það og sýna forystu í því að jafna kynbundinn launamun innan hins opinbera. Þessu er BHM að kalla eftir og þessu eru hjúkrunarfræðingar, sem skrifa átakanlega pistla hvort sem það er inn á samfélagsmiðla eða eru bara tala inn í sína hópa, að greina frá. Þessu þarf að taka á því að þetta jafnréttismál er eitt stærsta velferðarmálið. Ég vona að forsætisráðherra eftir fimm ár skilji þetta ákall. 

Herra forseti. Hv. þingmaður þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af því að ég skilji þetta ekki mætavel. Ég skil þetta mætavel og hefur einmitt beitt mér af krafti fyrir innleiðingu jafnlaunavottunar og árangurinn skilar sér. Hv. þingmaður talar um að ekkert hafi gerst í launamun hjá hinu opinbera en það er einfaldlega ekki rétt. Hann hefur dregist saman og nemur heilu prósentustigi hjá ríki og um hálfu prósenti hjá sveitarfélögum. Hann minnkaði mest hjá ríkinu á síðasta kjörtímabili og hv. þingmaður getur spurt sig hvort það sé tilviljun. Ég segi að það sé ekki tilviljun. Þegar um er að ræða hins vegar mönnun heilbrigðiskerfisins þar sem vissulega er þörf á að koma til móts við kvennastéttir vil ég minna hv. þingmann á það, því að hún nefndi það ekki í fyrirspurn sinni, að þeir samningar sem voru gerðir um breytingar á vaktavinnufyrirkomulagi eru mögulega eitt stærsta skrefið sem stigið hefur verið einmitt til að koma til móts við þessar stóru kvennastéttir, nokkuð sem ekki hefur breyst í mörg ár fyrr en þetta samkomulag var gert. Þarf að gera meira? Já, og þess vegna vitnaði ég til þess aðgerðahóps sem ég hef skipað og er að störfum en minni líka á að mönnun heilbrigðiskerfa 

… að vera í forystu.

Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra sem formanns Sjálfstæðisflokksins og stærsta stjórnarflokksins í ríkisstjórninni. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram undir liðnum sjávarútvegsmál, með leyfi forseta: „Skipuð verður nefnd til að kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi og tengdum greinum og meta þjóðhagslegan ávinning fiskveiðistjórnarkerfsins.“ Þann 31. maí síðastliðinn tilkynnti hæstv. matvælaráðherra um skipun nefnda, nokkuð fjölmennra, þar sem á að kortleggja þessa þætti og eitt og annað til viðbótar. En það sem mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra sem formann Sjálfstæðisflokksins er uppleggið sem lagt var af stað með þann 31. maí í tilkynningu matvælaráðherra þar sem segir, með leyfi forseta: „Í sjávarútvegi ríkir djúpstæð tilfinning meðal almennings um óréttlæti.“ Sömuleiðis segir, með leyfi forseta: „Sú tilfinning tel ég að stafi aðallega af tvennu; samþjöppun veiðiheimilda og þeirri tilfinningu að ágóðanum af sameiginlegri auðlind landsmanna sé ekki skipt á réttlátan hátt.“ Síðan segir áfram: „Fyrirhugaðar lokaafurðir þessa starfs eru m.a. ný heildarlög um stjórn fiskveiða …“ Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er þetta uppleggið sem horft var til í stjórnarsáttmálanum? Deilir hæstv. ráðherra þeirri skoðun hæstv. matvælaráðherra að það sé djúpstæð tilfinning meðal almennings um óréttlæti í sjávarútvegskerfinu og er horft til þess að á kjörtímabilinu verði formuð og samþykkt á forsendum ríkisstjórnarinnar ný heildarlög um stjórn fiskveiða, eins og hæstv. matvælaráðherra sagði í inngangsorðum sínum í tengslum við skipun þessara nefnda?

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður vera að velta því upp hvort ég kannist við að sjávarútvegsmálin verði oft tilefni til átaka og pólitískrar umræðu í samfélaginu. Jú, ég verð nú að kannast við það og ég verð að kannast við að það eru býsna ólíkar skoðanir jafnvel hér á þinginu og í samfélaginu um hvernig megi úr að spila. Ég man eftir texta sem einu sinni var fluttur og varð vinsæll. Í honum sagði m.a.: „Á skrifstofunni arðræninginn situr og hlær, því línuritið sýnir að afköstin eru meiri í dag en í gær.“ Mér finnst þessi setning úr Ísbjarnarblús Bubba Morthens segja alveg ótrúlega mikið um ákveðna sýn á sjávarútvegskerfi þess tíma. Nú, býsna mörgum árum síðar, erum við enn í umræðu um það hvort við getum gert betur, hvort við getum búið til kerfi sem skapar meiri sátt. Ég held reyndar að frá þessum tíma þegar textinn var saminn og sunginn og Verbúðin vísar til þá hafi orðið gríðarlega miklar framfarir sem hafi nýst þjóðarbúinu í heild mjög vel. Við njótum góðs af þeim breytingum með því að hafa tekjur af sjávarútvegsauðlindinni sem þjóðarbú, sem hjálpar okkur að standa undir sameiginlegum verkefnum. Þannig að já, ég verð að kannast við það sem matvælaráðherra hefur bent á, að það ríki víða tilfinning um óréttlæti, að ágóðanum sé mögulega ekki skipt réttilega og það séu oft átök á milli byggðarlaga þegar kvóti færist á milli. Og frjálsa framsalið olli vissulega mikilli spennu. En við erum, held ég, hvert fyrir sig, flokkarnir hér á þingi með okkar svar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið og mig grunar að við deilum að nokkru marki skoðunum á því að það hefur tekist að flestu leyti býsna vel til hvað það varðar að hafa fiskveiðistjórnarkerfið hagkvæmt til hagsbóta fyrir alla landsmenn. En ég vil ítreka spurninguna frá því áðan sem hæstv. ráðherra svaraði ekki, hvort það væri afstaða ríkisstjórnarinnar og Sjálfstæðisflokksins að fyrirhuguð lokaafurð þessa samstarfs væri ný heildarlög um stjórn fiskveiða. Erum við að horfa inn í kjörtímabil þar sem ríkisstjórnin áætlar að koma fram með ný heildarlög um stjórn fiskveiða? Mér þykir skipta máli að það liggi fyrir hvort það sé sýn ríkisstjórnarinnar því það kemur ekki fram í texta stjórnarsáttmálans.

Virðulegi forseti. Ég hef sagt við matvælaráðherra að það sé mjög metnaðarfullt markmið og við skulum sjá. Nú er vinnan rétt að hefjast og það kann að vera að það sé hægt. Við höfum áður reynt að nálgast málið með því að, við skulum segja kasta netinu vítt. Það gerðum við í sáttanefndinni þar sem við ræddum um það með alls konar fyrirvörum og bókunum að gera grundvallarbreytingar sem hefðu getað leitt af sér nýja fiskveiðistjórnarlöggjöf. Ég skal ekki útiloka að það verði niðurstaðan í þessu verkefni, þessari vinnu sem núna er farin af stað en það er ekki í sjálfu sér markmiðið eins og ég horfi á það, heldur að okkur takist að leggja mat á þær breytingar sem hafa orðið í greininni undanfarin ár og kannski lengri tíma aftur í tímann spyrja okkur: Hvar stöndum við nú? Hvar getum við horft til tækifæra framtíðar? Ef við horfum á sjávarútvegsskýrsluna sem kom út vorið 2021 og fór svona aðeins fyrir ofan garð og neðan út af öðrum pólitískum málum 

Virðulegur forseti. Vegna gríðarlegrar hækkunar á fasteignamati sem tilkynnt var í síðustu viku má minna á það að í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis liggur frumvarp sem ég ásamt Flokki fólksins lagði fram í desember og flutti fyrir þinginu í mars til að stöðva sjálfkrafa hækkanir fasteignaskatta með hækkandi fasteignamati. Frumvarpið byggir á þeirri meginreglu að skattar eigi aldrei að hækka sjálfkrafa heldur þurfi alltaf að fara fram umræða hjá þar til bærum yfirvöldum sem síðan leiði til ákvörðunar sem einhver eða einhverjir bera pólitíska ábyrgð á. Þannig er því ekki farið með fasteignaskatta. Það hlýtur að vera grundvallaratriði að stjórnmálamenn beri ábyrgð á þeim sköttum sem lagðir eru á heimili og fyrirtæki. Það hefur verið ánægjulegt að heyra málflutning hæstv. ráðherra á undanförnum dögum þar sem hann tekur undir allt eða svo til sem þetta frumvarp tekur á, en það situr fast inni í efnahags- og viðskiptanefnd. Það frumvarp hefði leyst margt af því sem við stöndum frammi fyrir í dag vegna hækkunar fasteignamats. Hæstv. fjármálaráðherra hefur oft rætt um góða eiginfjárstöðu heimilanna og það er ljóst að hún mun enn batna með þessum hækkunum. Þetta lítur gríðarlega vel út á pappír en lengra nær það ekki. Þessar hækkanir upp á tugi prósenta eru ekki vegna þess að tekjur fólks hafi hækkað eða skuldir þeirra lækkað. Þetta stafar eingöngu af því að húsnæðismarkaðurinn er í algjöru uppnámi, svo ekki sé fastar kveðið að orði, og hlutfallið hefur breyst. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Telur ráðherra koma til greina að gera almenna endurskoðun á skattkerfinu til að útrýma sjálfvirkum tengingum skatta og opinberra gjalda við gjaldstofna sem ekki eru á valdi kjörinna fulltrúa heldur háðir duttlungum markaðarins? 2. Telur ráðherra réttlætanlegt að álögur á einstaklinga og fyrirtækja aukist um tugi prósenta án þess að neinar auknar tekjur komi á móti? Þessi spurning á alltaf við en ekki síst í því efnahagsástandi sem nú ríkir þar sem verðbólga og vaxtahækkanir hafa aukist gríðarlega og sér ekki enn fyrir endann á því. 3. Telur ráðherra koma til greina að hækka skerðingarmörk vaxtabóta vegna eigna til að mæta þeim auknu skerðingum sem annars myndu leiða af mikilli hækkun fasteignamats 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er mál sem hefur fengið aukið vægi núna vegna þeirra miklu breytinga á fasteignamati sem er að eiga sér stað og er í mínum huga mikilvægt. Þá má ekki gleyma því að sveitarstjórnir hafa hjá sér valdið til að bregðast við og að því leytinu til er ég dálítið tregur til að grípa fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnarstiginu sem er með sína sjálfstæðu tekjustofna, sjálfstæð verkefni, ber ábyrgð á þeim en hefur líka sjálfstæða tekjustofna. Við getum ekki, þegar okkur líst þannig á að tekjustofnarnir séu að þróast með óeðlilegum hætti, bara valið hvenær við grípum inn í, heldur verðum að eiga samtal við sveitarstjórnarstigið ef meiningin er að endurskoða þennan þátt sérstaklega. Það þyrfti að vera í einhverju heildarsamhengi tekjuskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Það breytir því ekki að það er mín sannfæring að það sé ósanngjarnt að heimili og atvinnurekstur taki á sig stóraukna skattbyrði fyrir það sem er að gerast á markaðnum án þess að tekjur hafi fylgt með og ég er almennt þeirrar skoðunar. Þess vegna hef ég t.d. verið á móti eignarsköttum og hef fært fyrir því í raun og veru nákvæmlega sömu rök. Eignarskattarnir eru síðan alltaf réttlættir með því að þeir séu hóflegir o.s.frv., en þeir verka í grunninn samt sem áður með sama hætti og hér á við. Ég tek eftir því að sveitarfélögin virðast oftast vilja láta fasteignaskattinn bara fylgja verðlagi þannig að það eitt og sér er samt sem áður íþyngjandi fyrir þá sem hafa ekki tekjur sem fylgja verðlagi um þessar mundir. Að því leytinu til skiptir máli að þetta sé skoðað. Ég get ekki svarað spurningunni sem kom fremst almennt með öðrum hætti. Í einhverjum tilvikum er það óumflýjanlegt að skattstofnar séu 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fjármálaráðherra fyrir svarið. Það er gaman að við séum nokkuð sammála vegna þess að við höfum ekki oft verið það. Hvað varðar það að taka fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnunum - þetta snýst miklu meira um heimilin og fyrirtæki. Ég ætla reyndar að tala meira út frá heimilum sem bara ráða ekki við það sem fram undan er. Þetta er ekki eina hækkunin sem blasir við heimilunum í dag. Það er náttúrlega gríðarleg hækkun á húsnæðiskostnaði, bara á lánum og öðru, fyrir utan verðbólguna. Þetta ofan á allt það er í rauninni eitthvað sem gengur ekki upp. Dæmið gekk ekki upp áður hjá mjög mörgum og alls ekki þegar þetta kannski bætist við. Mér finnst að þetta samtal við sveitarstjórnirnar þurfi að fara fram. Ég fagna því að ýmis bæjarfélög hafa talað um að lækka prósentuna hjá sér vegna þess að vitum að það skiptir máli en við vitum í sjálfu sér ekkert hvað kemur út úr því. Þannig að þetta er bara eitthvað. 

Virðulegi forseti. Já, ég er áfram þeirrar skoðunar að þetta geti komið mjög illa niður á heimilum og rekstraraðilum ef því er að skipta. Ég held hins vegar að það sé kannski meira áberandi hjá tekjulágum að þetta verði svo íþyngjandi að viðkomandi lendi í vandræðum þess vegna og þar finnst mér að sveitarfélögin hafi skyldum að gegna að gæta að því að þeirra tekjuheimta sé ekki framkvæmd þannig að fólk sem býr í viðkomandi sveitarfélagi lendi beinlínis í vandræðum. En það er síðan líka rétt hjá hv. þingmanni að þetta leggst margt saman, vaxandi húsnæðiskostnaður, hækkandi eldsneytisverð, það koma hærri skattar hjá þeim sveitarfélögum sem ætla ekki að endurskoða prósentuna. Þrátt fyrir allt þetta og að ég sé sammála þessu ætla ég samt sem áður að halda því til haga að ég á dálítið erfitt með að taka á mig ábyrgðina á því hvernig úr þessu spilast vegna þess að ábyrgðin liggur svo skýrlega hjá sveitarstjórnunum.

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í fyrirhugaða breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Samkvæmt frumvarpi á að framlengja bráðabirgðaákvæði um sérstakan skattfrádrátt vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar en á sama tíma að lækka hlutfall frádráttarins úr 35% í 30% hjá smærri frumkvöðlafyrirtækjum. Lækkunin væri mikil vonbrigði fyrir íslenskt nýsköpunarumhverfi. Samkvæmt umsögn Samtaka sprotafyrirtækja myndi breytingin lækka endurgreiðslu um 14%. Frávik sem þessi setja afar stórt strik í reikninginn fyrir sprotafyrirtæki sem standa í mikilli rannsóknar- og þróunarvinnu því þau hafa ekki tekjustreymi til að mæta tapinu. Sprotafyrirtæki gera ráð fyrir því að stuðningur hins opinbera haldist fyrirsjáanlegur og haga fjárhagsáætlunum sínum í takt við það. Ekki er nóg með að hér sé farið á mis við þarfir sprotanna heldur gengur breytingin líka í berhögg við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Tímabundin hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna kostnaðar sem fellur til við rannsóknir og þróun verður gerð varanleg.“ Hver mánuður, hver króna skiptir máli í rekstri sprotafyrirtækja. Fjármálaráðuneytið veit það fullvel. Samt mótar það fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir að lækka hlutfallið alfarið án samráðs við nýsköpunarfyrirtækin. Ráðherra leggur svo fram frumvarp sem breytir lögum að óþörfu og þvert á yfirlýst markmið stjórnarsáttmálans til þess eins að tryggja að áætlun ráðuneytisins sé mætt. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist ráðleg vinnubrögð að laga lögin að fjármálaáætlun hverju sinni en ekki öfugt. Á fjármálaráðuneytið að hafa lokaorðið um hvaða lögum sé unnt að framfylgja, samanber niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, stuðning til kvikmyndageirans og nú stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, 

Virðulegur forseti. Við skulum bara byrja á því að afgreiða þessa síðustu spurningu fyrst með því að segja að fjárveitingavaldið er hjá Alþingi og í sjálfu sér þegar lög hafa verið sett um framlög til einstakra málaflokka þá trompa þau fjármálaáætlunina í ákveðnum skilningi. En hér er sem sagt um að ræða frumvarp sem er til komið vegna þess að um síðustu áramót rann bráðabirgðaákvæðið út. Þetta kerfi er til heildarendurskoðunar, eins og hv. þingmaður veit, og brúa þurfti bilið frá síðustu áramótum fram að því að þeirri heildarendurskoðun er lokið. Þess vegna kom þetta frumvarp fram. Ég hef tekið eftir því að hv. þingmaður er mest að hugsa um sprotafyrirtæki sem enn eru í hallarekstri. Hér er komið inn á ákveðið grundvallaratriði sem er það að þetta stuðningskerfi virkar með þeim hætti að stærri fyrirtæki, sem eru jafnvel rekin með góðum hagnaði, eiga líka rétt á að sækja um endurgreiðslu vegna rannsókna og þróunarstarfs. Það gerist þá þannig að þau fá afslátt af sköttum sem ella hefðu runnið til ríkissjóðs sem tekjuskattar. Fyrirtæki sem hv. þingmaður brennur greinilega fyrir eru með halla í sínum rekstri og fá þess vegna innspýtingu inn í reksturinn, útgreiðslu frá ríkissjóði, þrátt fyrir að vera í tapi. Nú er málið inni í efnahags- og viðskiptanefnd og ég hef átt samskipti við formann nefndarinnar sem hefur verið að fara yfir umsagnir vegna málsins með mér og hefur vakið athygli á þeirri umsögn sem hv. þingmaður vísar sérstaklega til. Málið er að sjálfsögðu á forræði þingsins og ég hef sagt sem svo að vilji þingið gera breytingar á þessu frumvarpi þar til að við höfum fengið endanlega niðurstöðu í heildarendurskoðunina þá myndi ég einmitt frekar hallast að því að við ættum að gera breytingar á þeim þáttum málsins sem snúa að smærri fyrirtækjunum, sprotafyrirtækjunum, og síður að vera teygja okkur eftir stóru fyrirtækjunum sem eru sterkari en njóta á sama tíma góðs af þessu, vegna þess að breytingin sem snýr að þeim er minni háttar en hún skapar okkur ákveðið svigrúm til þess að bregðast við niðurstöðu endurmatsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er von mín að hæstv. ráðherra og efnahags- og viðskiptanefnd nái sér saman um að halda þessu í 35% vegna þess að ef við höldum þessu ekki 35% munum við tapa störfum úr landi. Við munum líka tapa störfum sem hefðu annars orðið til hér í nýsköpun. Og það sem verra er, þetta myndi hafa neikvæð áhrif á jafnrétti og það hversu auðvelt það er fyrir konur að ná í fjármagn til stuðnings sprotafyrirtækjum. Af hverju segi ég það? Jú, vegna þess að vísis- og fjárfestingasjóðir fjárfesta því miður síður í sprotafyrirtækjum sem konur stofna. Það sýna gögnin sem við höfum. Þetta lítur ekki á kyn.

Virðulegur forseti. Ég er eins og alltaf jákvæður fyrir því að hlusta eftir ábendingum sem koma fram í þinglegri meðferð og eins og ég sagði áðan þá er þetta mál á forræði þingsins í augnablikinu og ég trúi ekki öðru en að nefndinni muni takast vel til við að vinna úr ábendingum. Mig langar bara til að segja hérna í blálokin að sá ávinningur sem hefur hlotist af stórauknum stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki í þessu tilliti, þ.e. vegna endurgreiðslna í tengslum við rannsóknir og þróun eða eflingu samkeppnissjóðanna, Tækniþróunarsjóðs, Rannsóknarsjóðs, ég gæti talað um önnur mál sem snúa að skattalega umhverfinu, allt þetta saman hefur skapað algerlega nýtt umhverfi fyrir þennan geira í landinu og niðurstaðan, árangurinn er langt fram úr mínum væntingum frá því að við lögðum af stað. Við höfum séð nýjan geira verða til, hugverkaiðnaðurinn er orðinn stór útflutningsgrein og hundruð nýrra starfa hafa orðið til. Þetta er ótrúlega spennandi vettvangur fyrir ungt fólk 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að eiga hér orðastað við mig um þá stöðu sem blasir við okkur öllum. Ef ekkert verður að gert þá er það alveg ljóst að hjá þeim sem framleiða lambakjöt og þeim sem framleiða nautakjöt blasir við algjört hrun á þessu ári og næsta haust ef ekkert verður að gert og það hratt. Einnig vil ég benda á að það er líka mjög þung staða hjá þeim sem framleiða grísakjöt. En ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir sín viðbrögð og koma á fót starfshóp, svokölluðum spretthóp, sem kemur til með að skila ráðherra tillögum, að mér skilst, innan nokkurra daga. En ég vil í þessu samhengi minna enn og aftur á mál okkar í Framsókn sem snýr að mikilvægi þess að horft verði til þess að heimila afurðastöðvum í kjötiðnaði sambærilega undanþágu og mjólkuriðnaðurinn er með, þ.e. til samvinnu og samstarfs. Það liggur fyrir að sauðfjárbændur þurfa hátt í 40% hækkun á sínu innleggi í haust til þess eins að standa á sléttu og það sama á við um hinar greinarnar, þ.e. nautakjöt og grísakjöt, og það segir sig sjálft að þessum hækkunum hrindum við ekki bara út á markaðinn sisvona í því ástandi sem við erum í í dag. Verðbólgan er komin af stað og við þurfum að horfa til allra þátta. Í því samhengi þurfum við einnig að horfa til þess að hið opinbera getur komið að málum líka og mun ég koma inn á það í minni seinni ræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessari alvarlegu stöðu sem upp er komin. Það má eiginlega segja að nú þegar hafi hluta vandans verið beint í þennan tiltekna farveg sem hér var nefndur sem er þessi spretthópur, sem gengur undir því heiti vegna þess hversu stuttan tímaramma hópurinn hefur til að aðhafast. Hópnum er ætlað að skila af sér tillögum og valkostagreiningu vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem upp er komin og á að skila þessum tillögum af sér núna 13. júní, þannig að þetta eru örfáir dagar sem hópurinn hefur. Þar er auðvitað allt undir og ég held að það sé bara mjög mikilvægt að við leyfum þessari vinnu að klárast áður en ég tjái mig um einstaka liði í þeim efnum. Tillögurnar munu liggja fyrir strax í næstu viku og þá getum við tekið dýpri umræðu um þetta. En eins og fram kemur í máli hv. þingmanns þá snýst þetta fyrst og fremst um þær áskoranir sem hljótast af hækkun aðfanga í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Auðvitað er staðan orðin þannig að það eru sífellt minni líkur á því að þessar hækkanir gangi til baka á næstu mánuðum eða jafnvel misserum. Þessi þróun mun að öllu óbreyttu einfaldlega kippa stoðum undan rekstri bænda, m.a. flestra sauðfjár- og nautgripabúa, og þannig kunni framboð á innlendri vöru að dragast verulega saman næstu misserin með tilheyrandi áhrifum á fæðuöryggi. Þetta hangir allt saman. En eins og ég hef áður sagt þá skiptir máli að setja þessa vinnu af stað óháð því sem er fyrirliggjandi og við þurfum að fara í heildarskoðun á, sem snýst um grundvöll endurskoðunar búvörusamnings fyrir næsta ár. Það er stærra verkefni en það verður ekki hjá því komist 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar ágætu svör. Það er ákveðin leið sem ég vil beina til ráðherra og vona að hún komi því til hópsins sem nokkurs sem vert sé að horfa til. Árlega, eða á hverju hausti ef við horfum t.d. á sauðfé, sjáum við að ofan á innleggið er lagður virðisaukaskattur. Mér finnst koma vel til greina að við horfum til þess í þessu samhengi varðandi þær kjötgreinar sem við ræðum hérna að við veitum undanþágu frá virðisaukaskattinum, sem kemur sem útskattur á framleiðandann, til tveggja ára þar sem menn greiða þá ekki útskatt af sínu en aftur á móti fá þeir innskattinn endurgreiddan, eins og gengur. Þarna getum við séð að ef það kæmi til þessa þá sæjum við allt annan rekstrargrundvöll fyrir þessar greinar.

Virðulegur forseti. Ég held að sú hugmynd sem hv. þingmaður varpaði fram í umræðunni sé vel skoðunarverð. Svo heppilega vill til að spretthópurinn er þegar tekinn til starfa og ég mun koma þeirri ábendingu á framfæri að þetta gæti verið hluti af einhverri tímabundinni lausn. En hópurinn er náttúrlega settur saman með það fyrir augum að reyna að ná utan um þetta hratt og vel. Þar eru fulltrúar frá matvælaráðuneytinu til aðstoðar og þar þarf sérstaklega að huga, ekki bara að framleiðsluhliðinni heldur ekki síður að verðlagi og hagsmunum neytenda, vegna þess að þetta snýst jú um þessa keðju alla eins og hún liggur fyrir. Ég held að við verðum að halda því til haga þrátt fyrir allt í umræðu sem þessari, að framtíð matvælaframleiðslu á Íslandi er björt í grunninn vegna þess að við höfum 

Herra forseti. Nú er rétt vika eftir af þessu þingi og saman hefur komið undirnefnd um veitingu ríkisborgararéttar sem hefur það hlutverk að fara yfir þær umsóknir sem berast þinginu um ríkisborgararétt sem afgreiða á áður en vorþingi er lokið. Engin umsögn hefur borist frá Útlendingastofnun að þessu sinni, ekki ein einasta, fyrir undirnefndina að afgreiða áður en þingi er lokið. Fyrir mörgum vikum síðan fór allsherjar- og menntamálanefnd fram á það við Útlendingastofnun að hún afhenti gögn samkvæmt lögum um ríkisborgararétt, sem Útlendingastofnun ber að afhenda þinginu lögum samkvæmt, áður en þing kæmi saman eftir sveitarstjórnarkosningar. Þessi gögn hafa enn ekki borist. Á meðal þessara gagna er umsögn lögreglu sem tekur tvær vikur að afla. Því er alveg ljóst að það eru engar umsóknir á borði nefndarinnar fyrir þinglok. Útlendingastofnun hefur núna viðurkennt að ástæðan fyrir því að stofnunin heldur eftir þessum gögnum frá þinginu sé sú 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er auðvitað algjörlega óboðlegt. Þó að maður vilji helst ekki segja það hér þá freistast maður til að nota orð eins og að verið sé að hafa Alþingi að fífli. Við erum margbúin í allan vetur að reyna allt sem við getum til að afla þeirra gagna sem við sannarlega eigum rétt á að fá og hefur tíðkast að veita nefndinni svo árum og jafnvel áratugum skiptir. Þannig að fyrir þessu er rík hefð. Það er býsna sorglegur dagur sem rennur upp daginn sem þing fer í leyfi ef við náum ekki að veita þennan ríkisborgararétt. Hér hefur oft verið rætt um að herra forseti beiti sér með einhverjum hætti í málinu og ég hlýt að kalla eftir atbeina forseta Alþingis, 

Forseti. Þetta er að gerast. Þetta gerðist líka um áramótin. Það var líka kvartað yfir þessu og sagt að þetta væri óásættanlegt. Það var minnst á það að klúðra þessu ekki aftur. En það er aftur búið að klúðra þessu. Ég hefði rosalega gaman af því að vita hvort formenn stjórnarflokkanna kvitta undir svona vinnubrögð, hvort ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sé sátt við að það sé verið að breyta þessu svona, að þingið sé snuðað um þær upplýsingar sem það á að fá lögum samkvæmt. Ég er orðlaus yfir því að þetta sé að gerast. Þetta er algjörlega fáránlegt. Forseti. Vinsamlegast hjálpaðu okkur að komast til botns í þessu máli. Hvað er eiginlega að gerast?

Virðulegur forseti Alþingis. Hér kemur fram ákall þingheims um að forseti grípi í taumana þegar fulltrúar framkvæmdarvaldsins koma í veg fyrir að Alþingi Íslendinga geti sinnt sínu lögbundna hlutverki. Það er alveg skýrt í lögum að Útlendingastofnun ber að afhenda Alþingi ákveðnar upplýsingar við meðferð Alþingis á umsóknum um ríkisborgararétt sem samkvæmt lögum eru afgreiddar héðan og samkvæmt venju afgreiddar héðan tvisvar sinnum á ári. Það ástand sem hér er uppi er Alþingi ekki til sóma og framkvæmdarvaldinu alls ekki til sóma. Ég skora á forseta þings að koma nú Alþingi til aðstoðar við að fá þessi gögn. Ef breyta á fyrirkomulaginu þá er það gert með lögum en ekki með geðþóttaákvörðun ákveðinna stjórnenda hjá framkvæmdarvaldinu.

Herra forseti. Ég ætla að taka undir það sem fram hefur komið hér, það er orðið svolítið brýnt að koma skikki á þetta mál og tíminn er að hlaupa frá okkur. Það sem er undir í þessu máli eru einstaklingar af holdi og blóði sem gátu haft allar væntingar í heiminum um að mál yrðu afgreidd með tilteknum hætti af hálfu Alþingis. Það er stofnun framkvæmdarvaldsins sem er raunverulega og að mjög yfirveguðu ráði með atbeina hæstv. dómsmálaráðherra að koma í veg fyrir að Alþingi geti sinnt þessu lögbundna hlutverki sínu. Tvisvar á ári er talað um og það er verið að koma málum þannig fyrir að það verði ekki hægt að gera það núna, að því er virðist eins og staðan er núna. Við höfum farið fram á það margoft að forseti Alþingis beiti sér í þessu máli og ég ætla að skora á hann enn eina ferðina. Við getum ekki látið framkvæmdarvaldið valta svona yfir Alþingi. Það snýst ekki bara um virðingu þingsins. Það snýst líka um fólkið þarna úti sem gat átt lögmætar væntingar 

Virðulegur forseti. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og hef komið að þessu máli og ég verð að segja alveg eins og er að sem nýliði á þingi er ég alveg steinhissa á þessari framkomu Útlendingastofnunar. Ég tel reyndar að þetta mál sé þannig vaxið að við ættum hreinlega að veita ríkisborgararétt með lögum án umsagnar Útlendingastofnunar. Við getum hæglega gert það, við erum löggjafarvaldið, það erum við sem setjum lögin. Við eigum núna í ár, þar sem við fáum ekki þessa blessuðu umsögn sem kveðið er á um í 6. gr., sem er mikilvægt undirbúningsgagn samkvæmt 6. gr. í lögum um ríkisborgararétt, við eigum að leggja fram í dag frumvarp sem ákveður að við ætlum að veita þessum aðilum ríkisborgararétt í ár. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að við getum gert það. Við erum löggjafarvaldið og við eigum að gera það. Þessi framkoma ráðherra Útlendingastofnunar er fyrir neðan allar hellur. Þetta er alveg kýrskýrt. Umsækjandi sækir um ríkisborgararétt til Alþingis 

Virðulegi forseti. Það er algjörlega forkastanlegt að hér sé hæstv. ráðherra og stofnun sem undir hann heyrir að reyna að segja Alþingi fyrir verkum og þar með að brjóta 100 ára hefð og lög sem Alþingi hefur sett. Þetta er ekki bara lögbrot, þetta er vanvirðing við Alþingi. Ég trúi því bara ekki að virðulegur forseti muni ekki beita sér fyrir því að sú hefð sé ekki brotin og að þessi vanvirðing sé sýnd.

Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við ræðum tregðu Útlendingastofnunar til að fylgja lögum og liðsinna Alþingi við afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt. 18. maí síðastliðinn stóðum við hér í þingsal og þá vakti einmitt hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir máls á þessu. Forseti sagðist ætla að kanna málið. Forseti sagðist ætla að kanna málið hér í ræðustól. Við bentum á að það væri ekki langur tími til stefnu. Það eru liðnar þrjár vikur síðan 18. maí var. Það er mjög stutt eftir af þingi, því á að ljúka eftir tvo daga. Þannig að mig langar að spyrja: Hvernig kannaði forseti málið? Hvernig beitti forseti sér gagnvart dómsmálaráðherra til þess að það fólk sem á heimtingu á afgreiðslu frá Alþingi fyrir sumarið þurfi ekki bíða úti í kuldanum? Hvað gerði forseti? Hvernig beitti forseti sér, eins og hann sagði 18. maí að hann myndi gera?

Virðulegur forseti. Það er hægt að hafa ákveðinn skilning á gremju þingmanna út af þessu máli og sjálfum getur mér gramist staða málsins. Hitt er svo annað mál að það dylst engum hugur um að það er gríðarlega mikið álag á Útlendingastofnun og starfsmönnum þess og þrátt fyrir að við höfum fjölgað þar starfsmönnum til að glíma við það álag þá vinnast málin auðvitað með þeim hraða sem hægt er að vinna þau. Þannig er það með þessi mál eins og önnur að þau vinnast í þeirri röð sem þau berast. Hitt er svo annað að vakið hefur verið máls á því að við þurfum að breyta þessu fyrirkomulagi. Þegar það tókst að afgreiða þær umsóknir sem lágu fyrir í haust minnir mig að talan hafi verið þar einhvers staðar nálægt 170 umsóknir. Alþingi afgreiddi, ef ég man rétt, 19 ríkisborgararéttindi af þeim fjölda sem sótti um. Fullt af þessu eru umsóknir sem eru bara í sínu eðlilega ferli, það tekur sinn tíma í kerfinu og fólk fær ríkisborgararétt að lokum. Ég hef bent á það til að flýta málsmeðferðinni þá geti nefndin valið úr þau nöfn úr umsóknunum sem hún hefur fullan aðgang að, til að skapa minni vinnu fyrir stofnunina sem er að vinna úr tugum umsókna, jafnvel á annað hundrað. 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að við höfum allan rétt til að setja lög um þetta. Þó að við setjum lög um ríkisborgararétt þá erum við ekki að brjóta lögin sem eru fyrir, 6. gr., við erum bara alls ekki að gera það. Og varðandi umsagnir Útlendingastofnunar þá er það ekki stjórnsýslumeðferð í neinum skilningi, það er ekki stjórnsýslumeðferð til undirbúnings stjórnvaldsákvörðunar. Það er umsögn til undirbúnings löggjafar. Verið er að senda umsögn um lagafrumvarp sem er um veitingu ríkisborgararéttar. Útlendingastofnun virðist setja þetta allt í einn pott og hræra saman, grauta þessu saman, ríkisborgararétti sem veittur er af Útlendingastofnun og ríkisborgararétti veittum samkvæmt lögum. Ég skora á Alþingi að við veitum hann með þessum hætti núna. Ég skora jafnframt á forseta Alþingis að beina tilmælum til ráðherra og Útlendingastofnunar að þau komi með þessa blessuðu umsagnir sem vantar upp á svo við getum klárað þetta mál. Mér finnst komið fram við Alþingi af vanvirðingu af hálfu Útlendingastofnunar með því að setja bæði ríkisborgararétt samkvæmt ákvörðun þeirra og samkvæmt lögum í sama pott. 

Herra forseti. Ég er búin að missa töluna á fjölda þeirra greina, þeirra viðtala sem ég hef farið í á síðustu tveimur vikum til að leiðrétta rangfærslur og útúrsnúninga hæstv. dómsmálaráðherra í útlendingamálum. En hér er ég komin enn og aftur. Enn kemur hæstv. dómsmálaráðherra upp í pontu og fullyrðir að þetta hafi með vinnuálag hjá Útlendingastofnunar að gera. Nú er það bara því miður svo að við erum búin að fá það staðfest frá Útlendingastofnun, bæði skriflega og munnlega, að þetta hefur ekkert með vinnuálag gera. Útlendingastofnun er ósátt við að Alþingi sé að veita fólki ríkisborgararétt sem Útlendingastofnun vill ekki að fái ríkisborgararétt. Þetta staðfest. Þetta er ekki mín hugdetta þó að ég hafi svo sem talið mig vita þetta fyrir. Mig langar til að beina spurningu til virðulegs forseta: Hvað getur Alþingi gert þegar stjórnsýslan neitar að fylgja lögum? Hinir almennu borgarar geta farið í alls kyns aðfararmál og annað. Hvað getum við gert? Þá vil ég minna á að hæstv. ríkisstjórn situr á þessu þingi, er hluti af Alþingi. Mig langar bara að spyrja: Sjáum við enga ábyrgð í því? Sjáum við enga ábyrgð í því að Alþingi skuli vera vanvirt 

Forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra talaði áðan um að hann væri að leggja það til þingsins eða undirnefndarinnar að hún myndi einhvern veginn velja nöfn af þeim lista fólks sem væri að sækjast eftir ríkisborgararétti til að létta á álagi. Ég vissi bara ekki hvert ég ætlaði að fara þegar ég heyrði þessi orð. Er dómsmálaráðherra í alvörunni að leggja það til að þingið fari í einhvers konar forréttindaval um það hverjir fá afgreiðslu og ekki? Hvar erum við stödd? Ég hélt að hæstv. ráðherra væri einmitt svo annt um jafnræðið í þessu ferli. Svo kemur þessi tillaga. Hvað gerðist? Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir var að útskýra þá stendur ekki steinn yfir steini í útlendingamálum ríkisstjórnarinnar. Við erum sífellt að reka ofan í ríkisstjórnina 

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi vil ég nú segja: Hverjum dettur í hug að Útlendingastofnun vinni með þeim hætti að hafa einhverjar skoðanir á því hverjum Alþingi kann að veita ríkisborgararétt og afgreiði ekki umsóknir eða veiti ekki umsagnir um umsóknir sem stofnunin eða forsvarsmenn hennar hafa ekki velþóknun á? Ég vísa þessu til föðurhúsanna.

… segir þetta sjálf.

Þegar hv. þingmaður segir hér að ráðherrann sé að tala um að velja úr umsækjendur þá er ég að tala um það samstarf sem gæti átt sér stað á milli nefndarinnar og Útlendingastofnunar um að fara yfir umsóknirnar áður en djúpa skoðunin fer fram, vegna þess að það liggur í augum uppi að margar þessara umsókna munu aldrei hljóta náð fyrir augum þingsins. Fólk sem er í eðlilegu ferli er að láta reyna á kerfið. En það er fullt af einstaklingum þarna sem er með 

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Lýðveldisins Finnlands og Konungsríkisins Svíþjóðar. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á tveimur viðbótarsamningum við Norður-Atlantshafssamninginn frá 4. apríl 1949 um aðild Lýðveldisins Finnlands annars vegar og Konungsríkisins Svíþjóðar hins vegar þegar þeir liggja fyrir. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti eins og getið er um í fyrirliggjandi nefndaráliti. Það óvenjulega í þessu máli er þó að nefndin heimsótti Helsinki 18. maí, sama dag og aðildarumsóknir Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu voru formlega lagðar fram. Nefndin hafði auðvitað fylgst grannt með umræðu í löndunum tveimur um hugsanlega umsókn um aðild að NATO en það var óneitanlega sérstök og söguleg upplifun fyrir okkur sem vorum stödd í Finnlandi á þessum degi að eiga fundi með utanríkismálanefnd finnska þingsins og Pekka Haavisto, utanríkisráðherra Finnlands. Á fundunum var farið ítarlega yfir breytingar á öryggisumhverfi Evrópu í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu, nýtt ógnarmat sem ríkisstjórn Finnlands vann og þá ákvörðun Finnlands að hverfa frá áratugalangri stefnu um að standa utan hernaðarbandalaga og sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það var mjög upplýsandi að fara yfir það ferli og þá vönduðu vinnu sem Finnar unnu og leiddi til umsóknar þeirra um aðild að NATO. Svo farið sé nánar yfir tillöguna þá er nauðsynlegt að tæpa á því hvernig aðildarferli að NATO er. Norður- Atlantshafssamningurinn er grunnsáttmáli NATO en gerðir eru sérstakir viðbótarsamningar við hann þegar nýju ríkjum er boðin aðild að Atlantshafsbandalaginu, Finnland og Svíþjóð sóttu um að gerast bandalagsríki eins og fyrr sagði 18. maí með formlegu bréfi til framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins. Í kjölfarið er þess beðið að fastaráð bandalagsins hefji viðræður og frágang ýmissa þátta aðildar og gangi sömuleiðis frá texta samninganna. Texti viðbótarsamninga vegna aðildar Finnlands og Svíþjóðar liggur því ekki fyrir en með tillögunni er birt sniðmát sem sýnir hvernig viðbótarsamningar vegna aðildarríkjanna munu væntanlega líta út í samræmi við fyrri framkvæmd. Vegna stríðsins í Úkraínu og grafalvarlegrar stöðu í öryggismálum Evrópu er mikilvægt að mögulegt verði að fullgilda viðbótarsamninga um aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu eins fljótt og kostur er að lokinni formlegri undirritun þeirra. Því er farið fram á að Alþingi álykti um heimild ríkisstjórnar til fullgildingar áður en undirritun viðbótarsamninganna fer fram. Er það frávik frá hefðbundinni málsmeðferð Alþingis vegna þjóðréttarsamninga og þar með ólíkt því verklagi sem viðhaft hefur verið við staðfestingu viðbótarsamninga við fyrri stækkanir Atlantshafsbandalagsins, síðast vegna aðildar Norður-Makedóníu árið 2020 og Svartfjallalands árið 2017. Þá var þingsályktunartillaga til staðfestingar samninga lögð fram eftir að þeir höfðu verið undirritaðir. Utanríkismálanefnd er kunnugt um að sami háttur er hafður á í Noregi og Danmörku, þ.e. að tillögur um forheimild til staðfestingar væntanlegra viðbótarsamninga Finnlands og Svíþjóðar hafa verið lagðar fyrir norska og danska þingið. Danska þingið samþykkti samhljóða ályktun þessa efnis fyrr í dag. Norska þingið áformar að klára málið 16. júní. Þetta óvenjulega verklag og hraði endurspeglar auðvitað eindreginn stuðning norrænu NATO-ríkjanna við aðild Finnlands og Svíþjóðar að NATO. Utanríkismálanefnd leggur áherslu á að Norðurlöndin eru nánustu samstarfsríki Íslands og saman fylkja þau sér um norræn gildi lýðræðis og frelsis sem jafnframt eru grunngildi Atlantshafsbandalagsins. Nefndin fagnar umsóknum Finnlands og Svíþjóðar um aðild að Atlantshafsbandalaginu og leggur áherslu á að aðild þeirra mun auka öryggi og stöðugleika í norðanverðri Evrópu á viðsjárverðum tímum. Þá mun aðild ríkjanna að bandalaginu efla norrænt samstarf í öryggis- og varnarmálum. Enn fremur telur nefndin að aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu muni styðja við áherslumál sem Ísland hefur talað fyrir innan bandalagsins, svo sem öryggi og varnir á Norður-Atlantshafi, loftslagsbreytingar og öryggi, friðsamlegar lausnir deilumála, afvopnunarmál og framkvæmd ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325, um konur, frið og öryggi. Nefndin leggur áherslu á að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að aðildarferli ríkjanna gangi eins hratt fyrir sig og mögulegt er. Það er metnaðarmál norrænu NATO-ríkjanna þriggja að vera í hópi fyrstu ríkja til að staðfesta væntanlega viðbótarsamninga Finnlands og Svíþjóðar um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Með því er nánum vinaþjóðum og frændum sýnd samstaða og um leið þrýst á önnur bandalagsríki að staðfesta samningana hratt og vel. Mikill einhugur og samstaða er í nefndinni um málið og að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Auk þess lýsti Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, sig samþykkan álitinu.

Herra forseti. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni hversu mikill samhljómur hefur verið í nefndinni um þessa tillögu. Ég held að það sé vegna þess að Norðurlandaþjóðunum berst dýrmætur liðsauki í NATO ef af aðild Svía og Finna verður, það er engum blöðum um það að fletta. Við erum við þetta að fjölga þeim þjóðum innan bandalagsins sem leggja áherslu á jöfnuð og réttláta skiptingu til að koma í veg fyrir stríðsátök og deilur þjóða og vilja standa vörð um alþjóðlegar skuldbindingar og samninga milli þjóða sem okkur Íslendingum er auðvitað sérstaklega mikilvægt. Svíar og Finnar eru nú þegar í margvíslegu varnarsamstarfi við þjóðir NATO þó að formlega hafi þeir fylgt hlutleysisstefnu. Það fer ekki á milli mála að þessar þjóðir eiga mikla samleið með öðrum Evrópuríkjum í hugmyndafræðilegum efnum og þær aðhyllast einnig sömu grunngildi og nefnd eru í stofnsáttmála bandalagsins um lýðræði og friðarvilja. Við í Samfylkingunni styðjum þess vegna þessa tillögu. Eins og ég sagði í fyrri umræðu viljum við greiða fyrir því að hún verði afgreidd hratt og örugglega. Þó að innan okkar raða í Samfylkingunni séu vissulega margir einlægir hernaðarandstæðingar og friðarsinnar erum við í flokknum öll miklir talsmenn þess að Íslendingar séu þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi, ekki síst samstarfi á vegum Evrópuþjóða. Frá stofnun Samfylkingarinnar hefur flokkurinn barist fyrir fullri aðild Íslendinga að Evrópusambandinu og í mínum huga er þetta nátengt. Þetta kemur ekkert hvort í staðinn fyrir hitt. Það er ekki nóg að vera bara í NATO eins og stundum heyrist haldið fram af andstæðingum Evrópusambandsins. Þetta vita forystumenn Eystrasaltsþjóðanna sem hafa lagt mikla áherslu á aðild að báðum bandalögum. Í samtölum við Svía og Finna kemur svo glöggt í ljós að þessar umsóknarþjóðir tvær eru einnig á þeirri skoðun að þú þurfir á hvoru tveggja að halda og annað sé ekki nóg. Herra forseti. Um þessar mundir stafar helsta ógnin við frið í Evrópu af framferði Rússa og ólöglegri innrás þeirra í Úkraínu. Það er mín skoðun að aðild að NATO tryggi öryggi þeirra þjóða sem búa við þessa ógn. Þessi aðild er frekar til þess fallin að koma í veg fyrir stríðsátök en ekki til þess fallin að auka líkurnar á þeim. Þetta er með öðrum orðum aðgerð sem stuðlar að friði og öryggi í þessum löndum. Það er mér því einstaklega ljúft að hvetja til þess að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt.

Herra forseti. Nú, þegar við horfum upp á stríðið í Úkraínu, innrás Rússa í Úkraínu, er kannski ekki úr vegi að velta aðeins upp nokkrum „hvað ef spurningum“. Hvað ef Vesturlönd hefðu tekið Rússlandi opnum örmum inn í hóp lýðræðisþjóða og hjálpað þeim að byggja upp öflugt velferðarsamfélag þegar járntjaldið féll og þannig náð að breiða út mannréttindi og lýðræði í Rússlandi? Það nefnilega mistókst. Það mistókst vegna þess að í staðinn var auðstéttinni hleypt lausri til að hagnast á falli Sovétríkjanna. Það byggðist upp ofurrík valdastétt sem aftur nærði Vladimír Pútín og fólkið í kringum hann til að byggja upp það ríki sem Rússland er í dag. Það er ekki hollt samfélag fyrir fólkið sem býr í Rússlandi. Það er ekki hollt samfélag fyrir fólkið sem býr nálægt Rússlandi. Um það eigum við orðið allt of mörg dæmi. Ég vil skrifa þetta á Vesturlöndin sem mistök sem voru dýrkeypt. Við skulum ekki gleyma því að Íslendingar voru á meðal hrægammanna. Við þekkjum t.d. hvernig hægt var að rekja auð hluta útrásarvíkinga til Rússlands sem síðan nýttist til að byggja upp starfsemi sem má alveg segja að hafi að hluta valdið bankahruninu á sínum tíma hér á landi. En svo eigum við nýlegri dæmi, t.d. tengsl kjörræðismanns Íslands í Belarús, Alexanders Mosjenskís, við yfirvöld þar. Hann hefur verið uppnefndur sparibaukur forsetans Lúkasjenkós sem á móti er uppnefndur síðasti einræðisherra Evrópu og er afar handgenginn Vladimír Pútín. Rússland getur varpað sínum völdum yfir til Belarús og þannig haft slæm áhrif á svæðið í kringum sig og þessi ræðismaður Íslands virðist hafa hjálpað íslenskum fyrirtækjum að sneiða hjá viðskiptaþvingunum sem Rússland setti á Ísland í kjölfar þess að Ísland tók þátt í viðskiptaþvingunum vegna innrásarinnar í Krím. Það er líka hægt að spyrja: Hvað ef Evrópa hefði ekki verið jafn sofandi og raun ber vitni varðandi orkuskipti? Það er komið dálítið vel í ljós að sofandaháttur á því sviði hefur hjálpað Vladimír Pútín að viðhalda völdum sínum vegna þess að Evrópa hefur verið svo háð því að kaupa olíu og gas þaðan. Hefði álfan verið miklu fljótari að skipta yfir í endurnýjanlega græna orkugjafa hefði Pútín ekki haft þetta tangarhald á álfunni öll þessi ár. Þá hefði mögulega verið tekið fastar í taumana eftir árásina og innlimun Krímskaga 2014 en þar var engan veginn brugðist nógu hart við. Ef við förum reyndar sex ár aftur í tímann, til þess tíma þegar Rússland réðist inn í Georgíu 2008, þá er það umhugsunarefni hvernig brugðist var við því. Það er kannski ekki hápólitískasta dæmið sem hægt er að taka, en rifjum það upp þegar úkraínska atriðið í Eurovision árið eftir innrásina í Georgíu vildi láta texta síns framlags deila á Pútín. Þá var þeim meinuð þátttaka vegna þess að ekki mætti troða pólitík inn í söngvakeppni Evrópskra sjónvarpsstöðva. Þetta var meðvirkni með rússneskum stjórnvöldum á þeim tíma. Sofandahátturinn birtist líka í því að tveimur árum eftir innrásina í Georgíu samþykkti Atlantshafsbandalagið langtímastefnu bandalagsins þar sem Rússar voru samstarfsaðili. Landið sem tveimur árum áður hafði ráðist inn í Georgíu, nágrannaríki sitt, var samstarfsaðili NATO og á því varð engin efnisleg breyting fyrr en 2014 þegar af innrásinni og innlimun Krímskaga varð. Ég held ég láti þetta nægja um Pútín og hans aðkomu að málum. Varðandi stöðu Svíþjóðar og Finnlands hljótum við öll að skilja þann þankagang sem á sér stað hjá stjórnvöldum, þ.e. að sækja um aðild að NATO. Það má kannski ekki heldur horfa fram hjá því að Svíþjóð og Finnland eru bæði mjög mikil hernaðarveldi. Svíar eru einhver mesti framleiðandi og útflytjandi hergagna í Evrópu og Finnland er síðan með einn sterkasta her í Evrópu og þótt víðar væri leitað. Þetta eru lönd sem völdu áratugum saman að standa utan hernaðarbandalaga en sá meginstraumur umræðunnar snerist á örskotsstundu í báðum löndum. Það held ég að aðildarsinnar get þakkað Pútín. Hann knúði fram mikla hugarfarsbreytingu í báðum löndunum þannig að nú, í stað þess að telja hag sínum best borgið utan hernaðarbandalaga, hafa þau sótt um aðild að NATO. Ég verð að segja að mér þykir eftirsjá að báðum löndum úr hópi þeirra ríkja sem hafa talað hvað skýrast fyrir friðsamlegum lausnum og afvopnun á heimsvísu. Það hafa þau gert í krafti stöðu sinnar utan hernaðarbandalaga. Og þó að ég sé sannfærður um að ríkisstjórnir landanna muni ekkert hætt að setja þann kraft í málaflokkinn er ansi hætt við að móttökuskilyrðin breytist, að rödd þeirra á alþjóðavísu veikist. Og það er eftirsjá að því. Svo má auðvitað ýmislegt segja um það hvernig umræðu var háttað í Svíþjóð og Finnlandi í aðdraganda þess að þingin beggja vegna samþykktu að sækja um aðild. Gagnrýnisraddir, sem alltaf eru hluti af eðlilegri lýðræðislegri umræðu, mættu miklu harðari andstöðu en í venjulegu árferði. Friðarsinnar til margra áratuga, sem hafa nú ýmsa fjöruna sopið, segjast aldrei hafa mætt öðru eins. Svo hefði náttúrlega verið ágætt að setja málið í þjóðaratkvæðagreiðslu til að fá þá staðfestingu á þjóðarvilja sem birtist ágætlega í skoðanakönnunum. En við þekkjum það sennilega ríkja best hvað það geta verið langvinn sár sem fylgja því að sækja um aðild að NATO án þess að fara þá leið. En gott og vel. Niðurstaðan er fengin eftir þeim lýðræðislegu ferlum sem þessi lönd hafa og hún er afdráttarlaus og skýr. Finnland og Svíþjóð vilja inn í NATO og NATO er með þá stefnu að dyr bandalagsins standi opnar þeim sem um sækja. Þetta er það sem er kallað „open door policy“, með leyfi forseta, á ensku. Þó að Úkraína sjálf hafi reyndar fengið að finna það á undanförnum árum að dyrnar eru ekkert alltaf galopnar. Við hljótum að þurfa að staldra aðeins við hvernig umræðan hefur síðan verið hjá verðandi samstarfsþjóðum Finna og Svía í NATO, eftir að þeir ákváðu að sækja um, og þá sérstaklega hvernig tyrknesk stjórnvöld hafa komið fram. Þegar fyrstu fréttir bárust af því að Finnland og Svíþjóð myndu sækja um var því fagnað af ráðherrum hérlendis, að mig minnir, með þeim orðum að þetta væru lönd sem pössuðu vel inn í bandalagið þar sem þau aðhylltust þau lýðræðislegu grunngildi sem bandalagið væri stofnað til að standa vörð um. Hvaða sameiginlegu lýðræðislegu gildi snýst NATO um ef Erdogan Tyrklandsforseti getur gert kröfu um mannréttindabrot af hálfu sænskra stjórnvalda til að borga fyrir aðgöngumiðann að NATO? Erdogan krefst þess í fúlustu alvöru að einstaklingum þjóðar sem býr við miklar ofsóknir í Tyrklandi en hafa fengið skjól í Svíþjóð verði vísað til baka til Tyrklands. Þetta setti hann fram sem eina af þeim kröfum sem Tyrkir þyrftu að sjá að orðið yrði við ef þeir ættu ekki að beita neitunarvaldi sínu til að halda Svíum og Finnum utan NATO. Að krefjast þess að Kúrdar sem hafa notið skjóls verði framseldir til Tyrklands í skiptum fyrir atkvæði greitt með aðildarumsókn, það er bara sjúkt og það sýnir innræti þess sem talar þannig. Ég hefði viljað heyra sterkari gagnrýnisraddir annarra bandalagsþjóða. Ég man t.d. ekki eftir því að hafa heyrt slíkt úr röðum ráðherra íslensku ríkisstjórnarinnar. Íslensk stjórnvöld þurfa að taka afstöðu gegn þessum kröfum Tyrklands, sama hversu fjarstæðukenndar og langsóttar og ólíklegar þær kunna að virðast. Íslensk stjórnvöld þurfa að taka afstöðu gegn þessu og segja skýrt að þessar systurþjóðir okkar þurfi ekki að gefa afslátt af mannréttindagildum sínum til að ganga í þennan klúbb með Íslandi. Mig langar svo að nefna eitt atriði svona rétt í lokin þar sem Svíþjóð hefur farið fremst í flokki. Samningur Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum er nefnilega eins árs um þessar mundir og seinna í þessum mánuði verður fyrsti aðildarríkjafundur hans haldinn í Vínarborg. Sænsk stjórnvöld hafa einmitt í krafti þess að standa utan hernaðarbandalaga - við skulum ekki gleyma því að NATO er ekki bara hernaðarbandalag heldur kjarnorkubandalag - getað talað nokkuð sterkum rómi gegn kjarnorkuvígvæðingu í heiminum. Þegar núverandi ríkisstjórn var stofnuð þá var eitt af því sem stefnt var að að samþykkja lög um það að á sænskri grundu yrðu aldrei staðsett kjarnorkuvopn. Það var eitt af því sem sett var á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar og verður áhugavert að sjá hvernig sænskum stjórnvöldum gengur að halda þeirri stefnu sinni skýrri og sterkri til streitu gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Reynslan hér á landi segir að það sé dálítið erfitt að stýra þessum málum. Verið er að útbúa Keflavíkurflugvöll þannig að hann geti verið heimavöllur fyrir B2-sprengjuflugvélar en það eru stærstu og dýrustu sprengjuflugvélar Bandaríkjahers og eru helst til þess hugsaðar að geta flutt kjarnavopn milli heimshluta. Í tengslum við það spurði ég hæstv. utanríkisráðherra um daginn hvernig stjórnvöld gengju úr skugga um að kjarnorkuvopnum yrði ekki komið fyrir á Íslandi. Þá fékk ég svarið, með leyfi forseta: „Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland er afdráttarlaus hvað varðar þá stefnu að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga. Þessi yfirlýsta stefna Íslands hefur verið kynnt og áréttuð við bandalagsríki sem búa yfir kjarnavopnum.“ Ég held, herra forseti, að það skíni í gegnum þetta svar ráðherrans að íslensk stjórnvöld hafa bara engin verkfæri til að fullvissa sig um að slík vopn séu ekki geymd hér á landi og fari ekki um flugvelli hér á landi. Vonandi ber Svíþjóð gæfa til að búa betur um hnútana þannig að kjarnorkuvígvæðingin nái ekki þangað inn fyrir landamærin. Það er kannski ágætt, fyrst ég er að nefna þennan samning, að minnast á að á þessum aðildarríkjafundi sem haldinn verður um samning Sameinuðu þjóðanna, um bann við kjarnorkuvopnum, nú í lok mánaðar hefur fulltrúum allra ríkja verið boðið, hvort sem þau hafa fullgilt samninginn eða ekki, og ríki geta sent áheyrnarfulltrúa. Það mun Svíþjóð gera en það munu líka Noregur og Þýskaland gera, ríki sem eru innan kjarnorkubandalagsins NATO. Það mun Ísland hins vegar ekki gera og ég vil enn og aftur biðla til íslenskra stjórnvalda að mæta alla vega og eiga samtalið við ríki um það hvernig við getum gert allt sem í okkar valdi stendur til að vinna bug á kjarnorkuvígvæðingu í heiminum. Þó að íslensk stjórnvöld setji meginþungann á NPT-samninginn í baráttunni gegn kjarnorkuvopnum þá verðum við að leggja lóð okkar á allar vogaskálar, hverja eina og einustu, þó að það samrýmist kannski ekki þröngum kjarnorkuvarnarhagsmunum NATO. Við þurfum að standa með öllum þessum samningum vegna þess að ef það er eitthvað sem innrás Rússa í Úkraínu hefur kennt okkur þá er það það að við þurfum að losna við þessi gjöreyðingarvopn úr höndum brjálæðinga sem svífast einskis. Því miður skila íslensk stjórnvöld allt of oft auðu í því.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að ítreka stuðning þingflokks Samfylkingarinnar við þá tillögu sem hér er til síðari umræðu og við aðild Svíþjóðar og Finnlands að Atlantshafsbandalaginu. Mig langar af þessu tilefni að minna á í þessu samhengi að Atlantshafsbandalagið er bandalag hervæddra þjóða, þ.e. öll aðildarríki þess nema Ísland búa yfir her og hafa komið sér saman um það að verjast innrásum og byggja það á 5. gr. Norður-Atlantshafssamningsins, sem er auðvitað lykillinn að NATO, lykillinn að þeirri öryggistryggingu sem aðild að Atlantshafsbandalaginu veitir. Það er mjög mikilvægt að skilja þýðingu þess, ekki síst fyrir herlaust land í Norður-Atlantshafi. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem hér stendur í nefndaráliti sem gerð hefur verið grein fyrir. Mig langar að rifja upp, vegna þess að hér eru vina- og frændþjóðir okkar, Svíþjóð og Finnland, að öllum líkindum að ganga í Atlantshafsbandalagið verði aðildarumsókn þeirra samþykktar, sem ég geri ráð fyrir, að aðdragandi þess að Finnland og Svíþjóð ganga í NATO er ekki stuttur. Bæði þessi ríki hafa átt í nánu samstarfi við önnur ríki innan Atlantshafsbandalagsins og einnig auðvitað hér á norðurslóðum árum saman og í því sambandi er gott að rifja upp skýrslu sem Thorvald Stoltenberg, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs og reyndar faðir núverandi framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, skilaði til Norðurlandaráðs með 13 tillögum, og hefur alltaf verið nefnd Stoltenberg-skýrslan, árið 2009. Hún markaði í raun tímamót í norrænni samvinnu á sviði varnar- og öryggismála og þar var opnað á nýja möguleika um nánara samstarf landanna á þessu sviði og nýja hugsun, m.a. þá að Finnar og Svíar gætu stigið inn í loftrýmisgæsluna sem þeir hafa einnig gert. Það að Svíar og Finnar meti hagsmuna sína með þessum hætti í dag ætti í rauninni ekki að koma á óvart en það er líka mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir því að það sem hratt þessari atburðarás af stað er að sjálfsögðu innrás herja Pútíns í Úkraínu, innrás í sjálfstætt og fullvalda Evrópuríki. Við sem sjálfstæð, fullvalda þjóð og lýðræðisríki getum að sjálfsögðu aldrei annað en staðið með Úkraínu og öðrum löndum sem standa í þeirra sporum. Annað atriði sem ég vildi nefna hér af þessu tilefni er mjög mikilvægt samstarf sem Ísland er aðili að og öll þau lönd sem liggja að norðurslóðum eða að norðurskautinu, og það er Norðurskautsráðið. Alla tíð og frá upphafi Norðurskautsráðsins hefur það verið sameiginlegur skilningur þeirra átta ríkja sem eiga aðild að því að norðurslóðir eigi ekki að vera og geti ekki verið vettvangur vígbúnaðarkapphlaups eða hernaðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að rifja það upp í þessu samhengi af því að á þeim mikilvæga vettvangi erum við auðvitað líka að ræða um brýnustu öryggismálin. Við erum að ræða um loftslagsmálin, áhrif þeirra á hafið og lífríki norðurslóða, áhrif þeirra á fólkið sem býr á norðurslóðum, sem stundum vill gleymast, og ekki síst á menningu frumbyggja. Innan Norðurskautsráðsins hefur ríkt umtalsverð eindrægni og samstaða um þau verkefni sem þar eru og er skemmst að minnast þess að Ísland var í formennsku fyrir Norðurskautsráðinu 2019–2021 og stóð sig að mínu mati mjög vel á þeim tíma við að marka stefnuna fram á við fyrir Norðurskautsráðið. Nú er, eins og þingmenn eru væntanlega meðvitaðir um, starf þess ágæta ráðs í lamasessi, ætli það sé ekki best að orða það þannig, vegna þess að við formennskunni 2021 tóku Rússar. Ég ætla að koma hingað upp til að lýsa þeirri von minni að samstarf ríkja á norðurslóðum, þeirra átta ríkja sem sitja í Norðurskautsráðinu, geti haldið áfram þegar fram í sækir á þeim grunni sem það hefur verið. Ég held að það skipti Ísland meira máli en margir átta sig á og að það sé mjög mikilvægt að stuðla að því í framhaldinu. Það var í raun ekki annað sem ég vildi nefna hér, frú forseti, en ítreka stuðning Samfylkingarinnar við stækkun Atlantshafsbandalagsins og við þá nauðsyn að við stöndum með sjálfstæðum fullvalda þjóðum gegn ólöglegum innrásarstríðum eins og því hörmulega stríði sem við nú horfum upp á hvern einasta dag í Evrópu.

Frú forseti. Ég skal hafa þetta stutt til að liðka fyrir þingstörfum, enda er þetta nokkuð borðleggjandi mál sem við ræðum hér. Ég vildi nota tækifærið til að færa hv. utanríkismálanefnd þakkir fyrir það hvernig hún hefur haldið á þessu máli, leyst það hratt og vel í mikilli samstöðu og eindrægni og það væri óskandi að slík eindrægni birtist líka af hálfu ráðherra ríkisstjórnarinnar en það hefur vantaði aðeins upp á það, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu um þessa tillögu. Þá verður manni hugsað til tilvitnunar í John Maynard Keynes, hinn þekkta hagfræðing, sem sagði: Þegar staðreyndirnar breytast, þá skipti ég um skoðun. Hvað gerir þú, herra minn? Eða kannski í þessu tilviki: Hvað gerir þú, frú mín? Ég hefði talið að við þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir í Evrópu og raunar í heiminum í dag væri tilefni til að endurskoða afstöðuna til aðildar Íslands að NATO og sýna sama stuðning við þá aðild eins og við munum nú sýna Svíum og Finnum hvað varðar aðild þeirra. En þetta eru söguleg tíðindi. Það verður ekki fram hjá því litið. Þegar maður lærði um Finnland til að mynda í grunnskólanum í gamla daga þá minnist ég þess að það var útskýrt að í Finnlandi væru mörg vötn, þeir framleiddu mikinn pappír og þeir væru ekki í NATO. Nú er þetta að breytast en Finnar reyndar framleiða enn mikinn pappír og ég nota tækifærið til að hvetja hæstv. forseta til að nota meiri pappír hér á Alþingi því að það er gott fyrir umhverfið. Finnar gróðursetja tíu tré a.m.k. fyrir hvert tré sem er fellt til pappírsframleiðslu. En nú er ég kominn út fyrir efnið en þó ætla ég að leyfa mér að nefna eitt annað mál sem er algjörlega út fyrir efnið en ég geri það vegna þess að því hefur á einhvern furðulegan hátt verið blandað inn í þessa umræðu um NATO, og það er Evrópusambandið. Evrópusambandsaðild hefur ekkert með aðild að NATO að gera. Frammistaða Evrópusambandsins í varnarmálum hefur undanfarna áratugi ekki verið sérstaklega gæfuleg. Sambandið hefur í um 20 ár talað um mikilvægi þess að búa til einhvern sameiginlegan Evrópuher. Það var alltaf lítið gert úr því þegar andstæðingar Evrópusambandsaðildar á Íslandi bentu á þetta, að Evrópusambandið hefði áhuga á hervæðingu og það var nú stundum jafnvel sagt fráleitt að með aðild að ESB væru Íslendingar að ganga í einhvern Evrópuher, en nú allt í einu er þetta nefnt sem ein af ástæðunum fyrir því að við þurfum að ganga í ESB, að þeir séu að taka upp þráðinn með eigin hervæðingu. Aðalatriðið er að þetta eru algjörlega óskyld mál, til hliðar við þessi merku tíðindi sem nú eru að verða með inngöngu Svía og Finna í NATO og þar með þátttöku allra Norðurlandaþjóðanna í því varnarbandalagi. Það er ástæða til að fagna því og óska nágrönnum okkar og vinum og frændfólki til hamingju með þessa þróun mála og ég efast ekki um að bæði þessi lönd verða mjög mikilvægir og gagnlegir samstarfsaðilar og bandamenn í NATO. Að lokum ítreka ég þakkir til utanríkismálanefndar og raunar þingsins alls fyrir hvernig haldið hefur verið á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að árétta eindreginn stuðning okkar í Viðreisn við þessa tillögu um leið og ég vil innilega þakka formanni nefndarinnar og allri nefndinni fyrir afbragðsvinnubrögð, eindrægni og ótvíræða samstöðu í þessu máli. Mér finnst það einmitt skipta máli að við sendum út þessa tóna þegar við ræðum um jafn mikilvægt mál og þetta er, þegar vinaþjóðir okkar hafa tekið þá afstöðu að ganga til liðs við varnarbandalagið sem NATO er. Og af því að hér hefur verið talað um friðarsinna þá vil ég undirstrika það að í Viðreisn eru allir friðarsinnar og m.a. þess vegna er Viðreisn eindreginn stuðningsaðili þess að Íslendingar séu fullir þátttakendur í NATO. Við erum stolt af því að við höfðum framsýnt forystufólk á sínum tíma, árið 1949, sem lét ekki hræðsluáróður til að mynda sósíalista fæla sig frá því að vera þátttakendur og sitja við borðið allt frá upphafi í þessu, að mínu mati, friðarbandalagi sem NATO er. Þá voru m.a. fullyrðingar um það að við værum hugsanlega að missa hluta af okkar fullveldi. Hvað hefur gerst? Þvert á móti hefur það styrkt okkar fullveldi, með fullri þátttöku í NATO, með skoðun í NATO, með þátttöku í því sem við getum gert, sem herlaus þjóð sem við eigum að vera að sjálfsögðu áfram. Við getum lagt ýmislegt til málanna í gegnum borgaralega þjónustu, borgaraleg störf, hvort sem það er í gegnum leiðsögn varðandi flug eða einfaldlega borgaraleg framlög eins og við höfum sýnt í gegnum tíðina. Eftir innrás Rússa í Úkraínu blasir við algerlega ný staða í stjórnmálum og við sjáum það af viðbrögðum á Norðurlöndunum sem þessi tillaga gengur út á, sem eru mjög skýr. Danir hafa því til viðbótar samþykkt, og kannski með enn stærri meiri hluta heldur en margir hverjir, m.a. í þessu húsi, voru að spjalla um og gerðu ráð fyrir, það voru 67% Dana sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni, að hefja nú að fullu þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Í Noregi er kallað eftir frekari umræðum um aðild að ESB. Fólk er að ræða Evrópusambandið, eðlilega, ég kem að því á eftir. Það er ekkert óeðlilegt að t.d. formaður Miðflokksins, sem er eindreginn andstæðingur Evrópusambandsins og þátttöku okkar Íslendinga þar, kunni ekki við að við tengjum m.a. samstarf við ESB við það að efla og styrkja varnir. En ég hef lýst því áður og sagt það áður af hverju ég telji svo vera og ég ætla að koma aðeins inn á það á eftir. Hvað hafa Norðmenn líka gert fyrir utan það að ræða frekar á hinum pólitíska vettvangi um aðild að ESB? Þeir hafa líka tekið skref í áttina að efla þeirra varnir, dýpka samstarfið við Bandaríkin til þess að tryggja, eins og þeir hafa sagt sjálfir og er hægt að lesa á heimasíðu ríkisstjórnarinnar norsku, fullveldi þeirra og sjálfstæði og tryggja varnirnar. Ekkert af þessu hefur verið gert hér. Hvað erum við að gera hér? Við erum að tryggja og taka þátt í lágmarksframlagi sem við Íslendingar getum gert þegar kemur að innrásinni í Úkraínu og afleiðingum hennar, að styðja við okkar vinaþjóðir, Svía og Finna, sem sækja nú um aðild að NATO. En hvaða annað frumkvæði til þess að efla varnir höfum við tekið? Hvernig höfum við farið í það að dýpka enn frekar umræðu um það hvernig við getum treyst varnir okkar hér heima? Ég nefni netárásir og að útvíkka til að mynda varnarsamninginn við Bandaríkin til þess að hann nái til fleiri sviða heldur en þessara hefðbundnu sviða sem hafa verið ákveðin í áranna rás og mótast auðvitað af því umhverfi sem var 1951. Hann hefur vissulega verið uppfærður að einhverju leyti en tekur að mínu mati ekki til þess nútíma sem við blasir. Ég hefði viljað sjá frumkvæði af hálfu ríkisstjórnarinnar til að fara í samtal við NATO um það hvernig við getum aukið borgaralega aðstoð okkar og framlög innan NATO, líka hvernig við getum víkkað út varnarsamninginn og hvernig við getum a.m.k. átt samtal um það hvernig og hvort aðild að ESB geti líka treyst varnir okkar Íslendinga. En auðvitað er það viðkvæmt við ríkisstjórnarborðið að fjalla um að styrkja varnir Íslands. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er kannski ekki heppilegt fyrir forystuflokkinn í ríkisstjórn að varnir okkar verði efldar og styrktar bæði í gegnum NATO og í gegnum Bandaríkin, þegar stefna Vinstri grænna er með þeim hætti sem hún er. Ég skil vel að það er viðkvæmt en það er engu að síður umhugsunarefni að allar aðrar þjóðir eru með einhverjum hætti að styrkja varnir sínar með auknu samtali og ekki síst markvissu samstarfi sín á milli, hvort sem það er innan ESB, innan NATO eða í tvíhliða samningum eins og Norðmenn eru að gera við NATO. Ég hefði kosið að það frumkvæði kæmi frá ríkisstjórninni. Ég vil líka geta þess að það er hægt að skoða þingsályktunartillögu okkar Viðreisnar sem kemur einmitt inn á það að styrkja varnir okkar. Ég vil benda á það að á sínum tíma, eftir að varnarliðið fór, var gerð áhættumatsskýrsla sem m.a. dró fram að samstarf við ESB myndi styrkja stöðu okkar á sviði varnar- og öryggismála. Í þessari þverfaglegu áhættumatsskýrslu sem stjórnvöld létu gera eftir brotthvarf varnarliðsins var sérstaklega mælt með samstarfi Íslands við Evrópusambandið þar sem landið stæði frammi fyrir áhættuþáttum, ekki ósvipuðum þeim sem eru í öryggisstefnu ESB. Þessi meðmæli eiga líka við í dag og ef eitthvað er þá eiga þau mun meira við í dag. Langflest Norðurlöndin og evrópsk nágrannaríki Rússlands gera sér grein fyrir nákvæmlega þessu mikilvægi sambandsins fyrir lýðræði og mannréttindi, sem upphaflega var einmitt stofnað til að viðhalda friði. Það var stofnað m.a. fyrir hvata og tilstuðlan Bandaríkjamanna, sem sögðu: NATO eitt og sér dugar ekki heldur verðum við líka að sjá bandalag Evrópuríkja þar sem þau taka svolítið utan um hlutina sjálf til að tryggja frið. Síðan kemur náttúrlega friðurinn m.a. í gegnum efnahagslegt samstarf, opna markaði og fleira. En grunnurinn að Evrópusambandinu er að varðveita frið í álfu sem þekkir allt of mikið og sorglega hörmulegar afleiðingar stríðs. NATO og ESB eru í mínum huga tvær hliðar á sama friðarpeningi. Þessi áhættumatsskýrsla á sínum tíma dró fram að öryggi okkar myndi njóta góðs af virkari þátttöku innan bæði ESB og varnarsamstarfsins sem þar er. Það var hnippt í mig áðan og ég minnt á það að helstu andstæðingar Evrópusambandsins hér á sínum tíma gerðu mikið grín að því að Evrópusambandið væri að huga að her. Þá var varað við því að fara í Evrópusambandið af því að það væri líka orðið hernaðarsamstarf. Það var sagt hér á þingi. Það hefur hefur verið sagt á fundum og víða. Nú er búið að draga í land. Fólki finnst greinilega óþægilegt að ræða nákvæmlega þessar hliðar á Evrópusambandinu, ekki bara hina efnahagslegu hlið og félagslegu heldur líka hvað það þýðir fyrir okkur að stuðla að því að standa vörð um þessi gildi sem við teljum að árásin í Úkraínu sé líka árás á. Árásin á Úkraínu var fyrst og fremst árás á íbúa Úkraínu og þetta er hörmulegt fyrir þá og við erum að upplifa núna mannréttindabrot af hálfu Rússa á hverjum einasta degi. En þetta var líka árás á gildi okkar um frelsi, frið, lýðræði og mannréttindi. Nágrannaþjóðir Rússa svara slíkri árás með því að leita bæði til NATO og Evrópusambandsins. Pólverjar gerðu það á sínum tíma með góðum árangri og það sama gildir um mjög skýra afstöðu og svar Eystrasaltsríkjanna sem vildu fara þessa leið. Það sem ég er að tala fyrir líka samhliða þessu máli, sem er gríðarlega mikilvægt og það er ánægjulegt að fá að vera hér í þingsalnum og fá að tala um að styðja við inngöngu Finna og Svía í NATO, er að þessi tillaga dregur um leið fram að það er ekkert frumkvæði af hálfu íslenskra stjórnvalda að taka skref í átt til þess að efla enn frekar varnir okkar Íslendinga og styrkja enn frekar stöðu okkar í Evrópu. Ég er sannfærð um það að staða smáþjóðar eins og Íslands er sterkari í öflugu samfélagi og bandalag þjóða heldur en að vera ein og sér. Ég held að við verðum einfaldlega að skoða hvaða hreyfing er núna á ferðinni í Evrópu og alla vega fá tækifæri eins og við höfum mjög hófleg sagt - það má alveg gagnrýna okkur í Viðreisn fyrir að við segjum ekki hér og nú og það eigi að sækja um nú þegar. Ég myndi vilja það. En ég geri mér grein fyrir þeirri stöðu sem ríkisstjórnin er í og ég geri mér líka grein fyrir því að við þurfum að stuðla að enn frekari umræðu um það hvað Evrópusambandið og aðild að því hafi í för með sér. Þess vegna biðjum við einfaldlega um að það verði gerð skýrsla og hún þarf ekki að taka langan tíma. Hér er hæstv. umhverfisráðherra í salnum og ég vil hrósa honum fyrir það einmitt að hafa beitt sér fyrir svonefndri grænni skýrslu í umhverfismálum, mjög skýrt plagg sem tók ekki langan tíma að vinna. Tækifæri, kostir og gallar og staðan eins og hún er á sviði umhverfismála í svonefndri grænni skýrslu. Við erum einfaldlega að draga þetta fram: Af hverju getum við ekki farið og tekið fyrsta skrefið í því að meta hvað það þýðir fyrir íslenska þjóð að eygja möguleika á því að verða aðili að Evrópusambandinu? Hvað þýðir það ekki bara í efnahagslegu og félagslegu tilliti heldur líka varnarlega og öryggislega séð? Danir hafa svarað að vissu leyti með því að vilja verða fullir þátttakendur. Nágrannaríki Rússlands hafa svarað þessu mjög skýrt með því að vilja vera fullir þátttakendur á báðum sviðum. Ég tel að við eigum að feta svipaðar slóðir og við eigum að taka þessu af fyllstu alvöru, mæta þessu hér heima með því að stíga skref fram á við, ekki bara að setja pottlokið ofan á umræðuna, pottlok ofan á stöðuna eins og hún er í dag. Ég tel reyndar að það sé stórvarasamt fyrir okkur Íslendinga ef við ætlum ekki að hreyfa við einu eða neinu af því ríkisstjórnin er samansett eins og hún er núna. Við vitum að það er viðkvæmni við ríkisstjórnarborðið, eins og ég gat um áðan. Ég er sannfærð um það að við hefðum séð fleiri skref tekin á sviði varnarmála, til að mynda í samstarfi við Bandaríkin og NATO, ef samsetning ríkisstjórnarinnar væri ekki eins og hún er. Það er einfaldlega þannig. Að því sögðu vil ég undirstrika að það eru áskoranir fram undan. Það eru áskoranir fyrir okkur sem viljum hreyfa við hlutum í þágu lýðræðis, í þágu frelsis, í þágu mannréttinda og í þágu varna landsins. Þá þurfum við að halda áfram og skoða og meta hvaða leiðir eru bestar fyrir okkur Íslendinga á sviði varnar- og öryggismála og hvaða leiðir eru bestar fyrir okkur Íslendinga á sviði efnahags- og viðskiptamála, umhverfismála, auðlindamála og til að tryggja borgaraleg réttindi. Þetta allt þurfum við að fara yfir en það er ekkert að gerast í þeim efnum hjá ríkisstjórninni nema núna þessi mikilvæga tillaga sem við erum að ræða, þessi sjálfsagða tillaga sem liggur hér fyrir um að styðja eindregið við umsóknir Finna og Svía um aðild að NATO. Þær umsóknir styðjum við í Viðreisn svo sannarlega því að það er í þágu friðar, frelsis og lýðræðis.

Virðulegur forseti. Ég tel þingsályktunartillögu þessa um staðfestingu viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Finnlands og Svíþjóðar vera mjög mikilvægt skref til að styrkja Atlantshafsbandalagið, NATO. Ég fanga því líka að bæði þessi ríki séu að sækjast eftir aðild að þessu mikilvæga bandalagi. Það mun auka norrænt samstarf á allan hátt í varnarmálum og hin norræna vídd mun koma sterk inn í Atlantshafsbandalaginu. Þetta verður væntanlega samþykkt einróma hér á Alþingi sem er fagnaðarefni. Ég vil minna á að þetta er Norður-Atlantshafssamningurinn sem hér er undir. Vissulega eru Evrópuríkin þar í miklu meiri hluta en það eru tvö ríki vestan hafs, Bandaríkin og Kanada, og langöflugasta ríkið er Bandaríkin. Þetta er að mörgu leyti samningur þar sem Bandaríkin ábyrgjast öryggi í Evrópu. Þetta sýnir líka mikilvægi varnarsamningsins fyrir okkur á allan hátt. Dæmi um mikilvægi Bandaríkjanna í þessu samstarfi er að ríki sem er boðin aðild eiga að senda staðfestingarskjalið til ríkisstjórnar Bandaríkja Ameríku, svo það liggi alveg fyrir. Vissulega er búið að tala um Evrópuþjóðirnar og mikilvægi Evrópusamstarfsins í öryggismálum, sem er fagnaðarefni, en það hefur einmitt verið vandamál hversu lítið Evrópuþjóðir hafa lagt af mörkum. Þær hafa ekki staðið við 2% regluna, þ.e. sett 2% af þjóðarútgjöldum sínum til varnarmála, og þar hefur helst verið gagnrýni á Þýskaland sem er langöflugasta ríki Evrópu. En það er vonandi eitthvað að breytast núna í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu og væntanlega munu önnur ríki taka við sér. En þetta er fyrst og fremst samningur ríkjanna við Norður-Atlantshaf. Og jú, það má alveg ræða um mikilvægi aðildar að Evrópusambandinu en það má ekki horfa fram hjá því að Bandaríkin eru langöflugasta ríkið og það eru þau sem ábyrgjast öryggi okkar. Það má líka benda á að 5. gr., sem er allir fyrir einn og einn fyrir alla, að á árás á eitt ríki sé árás á öll ríkin, þar á meðal Ísland, hefur aðeins einu sinni verið virkjuð í sögunni og það var eftir árásina 11. september 2001. Það var árás á Bandaríkin. Það var ekki árás á Evrópuríki. Við þekkjum þá sögu öll og hvernig var brugðist við og Bandaríkjamenn fóru frá Afganistan eftir 20 ára dvöl í því landi. Það er óþarfi að fjölyrða um ríkin, Svíþjóð og Finnland. Þetta eru miklar vinaþjóðir okkar og nánustu samstarfsríki Íslands. Svíþjóð sem er óháð ríki er með öflugan her og hefur verið með síðan 1814 eftir Napóleonstyrjaldirnar, með öflugan hergagnaiðnað, framleiðir orrustuþotur, kafbáta og alls kyns vopn. Finnar hafa mjög öflugan her líka. Ég sá einhverjar tölur í frétt um að þeir gætu kallað á hátt í 200.000 manns með varaliði. Ég heyrði líka í fréttum að það verða ekki byggð einhver hernaðarmannvirki á vegum NATO, alla vega ekki í bráð. Þeir hafa þessa baktryggingu núna með NATO eftir árás Rússlands í Úkraínu. Ég held að sú árás muni gjörbreyta öllu landslaginu hvað varðar öryggismál í landinu og við skulum vona að þetta mál vegna Tyrkja, sem hafa verið andsnúnir aðild þessara ríkja út af Kúrdum, út af stuðningi stjórnvalda Finnlands og Svíþjóðar við Kúrda, leysist fljótt. Tyrkland er ekki heldur í Evrópusambandinu. Það sem mér finnst áhugavert varðandi þróun varnarsamningsins og samstarfsins við NATO eru netvarnirnar. Nú lifum við á tímum upplýsingabyltingarinnar og ég þykist vita að sú vinna sé hafin að efla netvarnir og þar sé kannski möguleiki að Íslendingar sjálfir geti lagt af mörkum sem herlaus þjóð. En það er alveg klárt mál að það er þar sem varnir Íslands skipta mjög miklu máli, nú og í framtíðinni. Það ætti þá jafnvel að vera viðbót við varnarsamninginn og ég veit að það er einhver vinna í NATO um þetta sem ég þekki ekki alveg nægilega vel. Mig langar að lesa úr inngangsorðum Atlantshafssáttmálans þar sem segir, með leyfi forseta: „Aðilar samnings þessa lýsa yfir að nýju tryggð sinni við markmið og meginreglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna og ósk sinni um að lifa í friði við allar þjóðir og allar ríkisstjórnir. Þeir eru staðráðnir í því að varðveita frelsi þjóða sinni, sameiginlega arfleifð þeirra og menningu, er hvíla á meginreglum lýðræðis, einstaklingsfrelsi og lögum og rétti. Þeir leitast við að efla jafnvægi og velmegun á Norður Atlantshafssvæðinu. Þeir hafa ákveðið að taka höndum saman um sameiginlegar varnir og varðveizlu friðar og öryggis. Þeir hafa því orðið ásáttir um Norður-Atlantshafssamning þennan.“ Ég tel ekki ástæðu til að hafa þetta mikið lengra. Flokkur fólksins fagnar þessari aðild og við styðjum hana heils hugar. Við teljum þetta bera vott um það að hin norræna vídd muni aukast innan Atlantshafsbandalagsins og það verður fróðlegt að fylgjast með samstarfi Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum innan NATO og hér í Norður-Atlantshafi. Ég vil benda á að Norðurlöndin eru frá Grænlandi, sem á landamæri að Kanada, og að Finnlandi sem á 1.300 km landamæri að Rússlandi. Ég geri ráð fyrir að þetta verði samþykkt einróma og það verður spennandi að sjá framtíðina með þessum öflugu þjóðum innan Atlantshafsbandalagsins.

Virðulegi forseti. Ég að sjálfsögðu styð þingsályktunartillögu hæstv. utanríkisráðherra Þórdísar Kolbrúnar Gylfadóttur um staðfestingu um aðild lýðveldisins Finnlands og konungsríkisins Svíþjóðar í Atlantshafsbandalagið. Þetta er auðvitað stórmál og við lifum á sögulegum tímum. Núna eru vinaþjóðir okkar, tvær af okkar nánustu samstarfsþjóðum í norrænu fjölskyldunni okkar, að ganga í stærsta varnarbandalagi í heimi. Það kemur hins vegar ekki til af góðu. Það kemur til vegna þess að ástandið hefur breyst mjög hratt, sem gerist heldur ekki út af ekki neinu. Hlutirnir hafa eðlilega breyst hratt eftir að Pútín steig það skref sem allir voru að vona að hann myndi ekki stíga, að ráðast inn í Úkraínu. Við erum mjög lánsöm að þeir sem á undan okkur gengu sáu til þess að Ísland var stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu en að auki erum við með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það er auðvitað miklu betra þegar við finnum ekkert fyrir ógn og þegar umræðan er lítil vegna þess að það er friðsamt í heiminum. En á stundum sem þessum þá finnum við hvað það er mikilvægt að vera með öflugar og góðar varnir. Bara út af orðum sem hér hafa fallið er mikilvægt að það komi fram að við höfum aldrei lagt meira til bandalagsins en á undanförnum árum og sömuleiðis er alla vega mjög langt síðan það hefur verið jafn mikið sett í varnarframkvæmdir á Íslandi eins og á undanförnum árum. Ég þekki það mjög vel út af mínum fyrri störfum og það var gert í minni tíð. Varðandi netárásir sem hér hefur líka verið minnst á þá stigum við þau skref, fyrir að ég held tveimur árum, að taka þátt í samstarfi sem við höfum ekki gert áður. Það voru mjög skynsamlegt skref bæði í samstarfi við setrið í Eistlandi, Helsinki og sömuleiðis með NATO þegar kemur að slíku. Það er langur vegur frá því að íslensk stjórnvöld hafi sofið á verðinum hvað þetta varðar, þvert á móti hefur þátttakan aldrei verið meiri. Ég vona að umræðan um öryggis- og varnarmál verði meiri hér á Íslandi því að hún kemur okkur öllum við. Það sem er alvarlegt er að sjá að það er svo margt sem bendir til þess að sagan endurtaki sig aftur. Þó svo að ég viti að margir hv. þingmenn vilji ólmir ganga í Evrópusambandið þá myndi ég ekki vera að tengja þessi mál saman, bæði eru engin efnisleg rök fyrir því en í ofanálag er það því miður þannig að Evrópuríkin og Evrópusambandið hafa ekki gert það sem þarf í aðdraganda þessa máls. Hvers er ég að vísa til þar? Ég er sérstaklega að vísa til Nord Stream 2 því að það furðulega hefur gerst að með skipulögðum hætti hafa Evrópuríkin, stærstu Evrópuríkin, og Evrópusambandið svo sannarlega ekki gert neitt til að stöðva það, það er langur vegur frá og ekkert hægt að greina neitt annað en stuðning við það, verið að vinna að því að gera sig háðan Pútín og efnahagsstarfsemi hans þegar kemur að orkumálum. Sem betur fer virðast menn hafi hætt við þessar nýju gasleiðslu, nóg var nú samt. En ég verð að viðurkenna að í minni tíð sem utanríkisráðherra þá spurði ég oft þeirrar gagnrýnu spurningar hvernig mönnum dytti í hug að fara í þessa vegferð. Það var ekki mikið um svör. En aðalatriði málsins er að það er mikilvægt núna að allir, ekki bara Norðurlandaþjóðirnar heldur allar þjóðir, sem eru með sömu gildi tali einni röddu og gefi þau sömu skilaboð til þeirra aðila sem aðhyllast ekki sömu gildi og hafa sýnt fram á það með því síðast að ráðast inn í Úkraínu, þar á undan með því að ráðast inn í Krím og Georgíu, að við stöndum þétt saman og látum ekki slíka hluti líðast því að hér er um að ræða lífsafkomu okkar allra. Ég nefni þessa gasleiðslu og hvernig Evrópa er búin að koma sér í þessa stöðu, sem er bara hræðilegt, því að á sama tíma og menn hafa sameinast um mjög harðar þvingunaraðgerðir gagnvart rússneskum stjórnvöldum þá dælast samt sem áður fjármunirnir til Rússlands og hafa eftir því sem ég best veit aldrei verið meiri út af hækkandi orkuverði vegna stríðsins. Það segir okkur líka hvað það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, eins og aðra, að líta á orkumálin sem þjóðaröryggismál. Núna þegar þjóðir heims eru að berjast við hátt orkuverð þá finnum við minna fyrir því en aðrar þjóðir vegna þess að við erum búin að fara í orkuskipti eitt og tvö, bæði með raforkuna og síðan með heita vatnið. En betur má ef duga skal. Það er ekki bara efnahagslega skynsamlegt, það er ekki bara skynsamlegt út af loftslagsmálum, umhverfismálum og samkeppnishæfni, heldur er það líka þjóðaröryggismál. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í það en núna þegar við eigum að gefa mjög skýr skilaboð - sem ég vona að allir hv. þingmenn geri og held ég flestir ef ekki allir sem hafa hlustað hafa gert það - um að við styðjum vini okkar í Finnlandi og Svíþjóð í þessari ákvörðun þá veit ég ekki hvernig menn tengja þessi mál saman og geta komið sér á þann stað að tengja þetta við hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég held að það sé alltaf mikilvægt að ræða aðild bara til að öllum sé ljóst að það er óskynsamlegt fyrir okkur að ganga þarna inn en ef það eru einhver rök fyrir því þá er það örugglega ekki út af öryggis- og varnarhagsmunum. Virðulegi forseti. Ég ætla að lokum að segja að ég held að það skipti mjög miklu máli í þessari umræðu að við gefum þau skilaboð sem ég veit að allir eru sammála um, að við dáumst að hetjunum í Úkraínu sem eru að berjast við ofurefli. Þó það hafi gengið vel þá eiga þau við ofurefli að etja, við skulum alveg átta okkur á því, og eru algerlega háð því að vestræn ríki styðji þau með eins miklum hætti og mögulegt er. Við skulum líka hafa það í huga að þessar hetjur, úkraínska þjóðin, eru ekki bara að berjast fyrir sínu lífi og sínu landi. Þær eru líka að berjast fyrir okkur. Allar þjóðir, sérstaklega þær sem eru í nágrenninu, segja eðlilega að þær hafi miklar áhyggjur af því ef Úkraína fellur þá séu þau næst. Ég held að það sé óhætt að segja um þann sem dettur í hug að ganga fram með þeim hætti sem Pútín hefur gert að hann sé til alls vís. Maður vildi hafa heiminn allt öðruvísi en hann er en heimurinn er eins og hann er. Við sem erum svo lánsöm, minni hluti jarðarbúa, að búa við lýðræði, mannréttindi og þau gildi sem okkur finnst sjálfsögð verðum að hafa varann á. Við verðum að vera í öflugu varnarbandalagi og við Íslendingar verðum auðvitað að vera með þessar styrku varnir í gegnum varnarsamninginn við Bandaríkin. Við verðum að styðja það fólk sem er að berjast fyrir lífi sínu og frelsi. Ég lít svo á að ef við samþykkjum þessa tillögu frá hæstv. utanríkisráðherra séum við í leiðinni að gefa skýr skilaboð í þá veruna.

Frú forseti. Mig langaði í lok þessarar umræðu einfaldlega að þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir sína vinnu. Hún hefur unnið þessa vinnu vel og ég þakka fyrir þá skilvirkni og svigrúm sem þingið hefur sýnt. Þetta er í mínum huga mjög stór dagur, að afgreiða málið hér vonandi með mjög jákvæðum hætti eftir augnablik, þar sem við erum að sýna í verki, ekki bara í orði heldur á borði, samhug og stuðning við okkar helstu vina- og bandalagsríki sem hafa tekið sína ákvörðun fyrir sitt leyti um að vilja vera aðilar að öflugasta öryggis- og varnarbandalagi í heimi. Það er góður bragur á því að vera á meðal allra fyrstu til að gera það og afgreiða málið hér á sama degi og Danmörk gerir slíkt hið sama. Það er vonandi að málið leysist farsællega og að Finnland og Svíþjóð verði sem allra fyrst aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Þótt það mál sé eins og sakir standa á mjög viðkvæmu stigi þá getur maður ekki annað en vonast til og nánast gert kröfu um að það leysist á farsælan hátt enda mikið undir. Aðdragandinn hjá Finnum og Svíum við að komast að þessari niðurstöðu var að mínu mati með miklum sóma. Það er kannski ekki það sem Rússlandsforseti sá fyrir að Atlantshafsbandalagið myndi stækka og eflast og þar myndu ganga til liðs við bandalagið mjög framúrskarandi ríki þegar kemur að því að halda á lofti og lifa eftir þeim gildum sem virðast ógna Rússlandsforseta hvað helst. Það eru í mínum huga líka mjög jákvæð skilaboð. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka nefndinni fyrir vel unnin störf og ég get ekki annað sagt en að ég hlakka til að greiða atkvæði hér rétt á eftir.

Frú forseti. Hér fyrr í dag benti hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir á þá stöðu sem enn og aftur er komin upp í allsherjar- og menntamálanefnd, að Útlendingastofnun neitar að afhenda Alþingi gögn sem þarf til að afgreiða umsóknir um ríkisborgararétt. Hún spurði forseta hvað Alþingi geti gert þegar stjórnsýsla dómsmálaráðuneytis neitar að fylgja lögum. Ég spurði forseta 18. maí, eftir að forseti hafði sagst ætla að kanna málið: Hvernig kannaði forseti málið? Hvernig beitti forseti sér gagnvart ráðuneytinu? Hvað gerði forseti yfir höfuð til að Útlendingastofnun hætti að standa í vegi fyrir því að þetta fólk fengi að verða Íslendingar eins og það á heimtingu á lögum samkvæmt? Við fengum engin svör, frú forseti, og þess vegna langar mig að ítreka þessa beiðni: Hvað gerði forseti? Hvað mun forseti gera og hvað hefur forseti gert til að bæta úr þessu?

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um ósk um svör frá hæstv. forseta. Mig langar líka að benda á það sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði fyrr í dag sem er að það hefur komið mjög skýrt fram hvers vegna Útlendingastofnun neitar að afhenda þinginu umbeðnar umsóknir til ríkisborgararéttar. Það hefur komið fram í skriflegu svari frá Útlendingastofnun að það sé vegna þess að þingið taki hvort eð er ekki mark á því sem Útlendingastofnun segir í umsögnum sínum um hvað þeim finnist rétt að gera þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar. Þetta er mjög skýrt, virðulegi forseti. Útlendingastofnun ætlar að hætta að vinna með þinginu vegna þess að Útlendingastofnun er ósátt við þær ákvarðanir sem þingið tekur varðandi ríkisborgararétt, þingið sem hefur valdið samkvæmt lögum til að veita ríkisborgararétt. Það er auðvitað óforskammað, virðulegi forseti, að undirstofnun í dómsmálaráðuneytinu telji sig geta verið með uppsteyt vegna þess að þau eru ósammála þeim ákvörðunum sem Alþingi tekur.

Frú forseti. Við greiðum hér atkvæði um umsókn Svíþjóðar og Finnlands að Atlantshafsbandalaginu. Ég vil árétta það hér að ég hef lýst yfir skýrri afstöðu ríkisstjórnarinnar til þessarar umsóknar sem er byggð á lýðræðislegri niðurstöðu þjóðþinga Svíþjóðar og Finnlands, þjóða sem eru meðal okkar nánustu vinaþjóða í þessum heimi. Forsætisráðherrar Íslands, Noregs og Danmerkur, sem öll eru innan bandalagsins, lýstu því opinberlega yfir þegar þessar umsóknir voru lagðar fram að við myndum greiða fyrir þeim í ríkjum okkar. Ég hef enn fremur lýst þeirri afstöðu á fundum mínum með forsætisráðherrum Svíþjóðar og Finnlands. Ég mun því styðja þessa tillögu sem snýst um umsóknir þessara ríkja að Atlantshafsbandalaginu og raunar hef ég þá trú að þessi ríki muni vinna mjög náið með öðrum Norðurlöndum innan Atlantshafsbandalagsins þar sem við Íslendingar höfum talað mjög skýrt fyrir friðsamlegum lausnum og afvopnun. Ég trúi því að þar muni norrænu ríkin tala saman mjög skýrri röddu ef marka má utanríkisstefnu allra þessara ríkja. En mestu skiptir að hér er um að ræða lýðræðislega niðurstöðu okkar nánustu vinaþjóða.

Frú forseti. Samfylkingin öll, þingflokkur Samfylkingarinnar allur, styður þessa tillögu. Við fögnum því sérstaklega að akkúrat þessar góðu nágrannaþjóðir okkar skuli bætast við í bandalagið. Þær eru þekktar af því að leggja áherslu á svipuð gildi og Íslendingar á sviði friðar, lýðræðis og mannréttinda og ég tel að það styrki samtökin sérstaklega að fá fleiri málsvara slíkra gilda inn í NATO.

Virðulegi forseti. Á þeim hörmungartímum sem ganga yfir heiminn er ýmislegt sem breytist. Þess vegna hafa okkar ágætu vinir og nágrannar, Finnar og Svíar, tekið ákvörðun um að ganga til liðs við okkur og aðrar þjóðir í NATO. Við í Framsókn styðjum það að sjálfsögðu. Við bjóðum þá velkomna til starfa í NATO, það mun styrkja hina norrænu vídd í Atlantshafsbandalaginu. Ég hef komið þessum sjónarmiðum á framfæri við systurflokka mína og síðast á fundi með sveitarstjórnarráðherra í Svíþjóð í síðustu viku en þar er þetta mál meira og minna á dagskrá þangað til það verður yfirstaðið. Ég vil bara koma hingað upp og lýsa mikilli velþóknun á því að Svíar og Finnar hafi tekið þessa ákvörðun. Það er þeirra sjálfstæði réttur sem við virðum. Við getum á móti tekið því sérstaklega vel og það gerum við í dag.

Frú forseti. Það er skýr vilji Finna og Svía að sækja um aðild að NATO. NATO er með þá afdráttarlausu stefnu að dyr bandalagsins standi umsóknarríkjum opnar. Ég virði sjálfsákvörðunarrétt ríkjanna en styð ekki stækkun hernaðarbandalaga og mun því ekki greiða atkvæði með þessari tillögu. En innan þingflokks Pírata rúmast ýmsar skoðanir þannig að ég reikna með því að við verðum þvers og kruss. Ég get ekki sleppt því að nefna hér þá fráleitu kröfu Erdogans Tyrklandsforseta að Kúrdar, sem hafa notið skjóls í Svíþjóð, verði framseldir til Tyrklands í skiptum fyrir atkvæði greitt með aðildarumsókn. Við getum ekki leitt hjá okkur svona grófar kröfur um mannréttindabrot. Íslensk stjórnvöld verða að taka skýra afstöðu gegn þessum kröfum Tyrklands og standa þannig með þeim grunngildum mannréttinda sem við deilum með nágrannaþjóðum okkar.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um þá sjálfstæðu ákvörðun Svía og Finna, sem þeir tóku á grunni síns fullveldis, að ganga í friðar- og varnarbandalagið NATO. Viðreisn styður umsókn þessara vinaríkja okkar eindregið. Um leið vil ég hvetja hæstv. ráðherra utanríkismála, og líka forsætisráðherra, til að gera allt sem í hennar valdi stendur til að styðja eins og hægt er við bakið á Moldóvu og Georgíu í viðleitni þeirra til að verða líka aðilar að NATO. Ég vil líka taka undir þau orð sem hér hafa fallið um Erdogan og Tyrkland, af hálfu utanríkisráðherra og annarra sem hér hafa talað um Tyrkland. Það skiptir máli að sýna festu gagnvart þeim fráleitu kröfum sem Erdogan Tyrklandsforseti hefur sett fram í tengslum við aðildarumsókn Svía og Finna. Viðreisn styður þessa tillögu eindregið og við sjáum að þetta er svar 

Frú forseti. Ég kem hér upp fyrst og síðast til að þakka hæstv. utanríkismálanefnd fyrir hennar vinnu og það svigrúm sem þingið hefur sýnt við meðferð þessa máls og sömuleiðis þá skilvirku málsmeðferð sem þetta mál hefur fengið hér. Þau sem vonuðust með árás sinni inn í fullvalda ríki til að veikja samstarf vina og bandalagsþjóða okkar, veikja Atlantshafsbandalagið sáu líklega ekki fyrir að ein öflugustu ríki okkar vina- og bandalagsþjóða þegar kemur að mannréttindum, sterkri lýðræðishefð og þeim gildum sem við stöndum almennt fyrir myndu nú óska eftir því að verða aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það hefur gerst. Þá ákvörðun virðum við og bjóðum þau hjartanlega velkomin í öflugasta varnar- og öryggisbandalag heims.

Virðulegi forseti. Við í Flokki fólksins styðjum heils hugar aðild Finna og Svía að Atlantshafsbandalaginu. Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag og staðfesting á því er einfaldlega innganga Finna. Finnar eiga landamæri að Rússlandi og hafa verið óháð ríki um áratugi. Svíar hafa verið óháðir frá Napóleonstyrjöldunum 1814. Af hverju eru þeir að sækja um? Jú, út af innrásinni í Úkraínu. Þeir telji öryggi sínu best varið í varnarbandalaginu Atlantshafsbandalaginu til að tryggja lýðræði, einstaklingsfrelsi og varðveita frelsi sitt, lög og reglu, eins og segir í inngangsorðum Atlantshafssamningsins. Við teljum að þetta sé mjög mikilvægur samningur og við teljum að þetta muni styrkja hina norrænu vídd og samstarf Norðurlandanna í varnarmálum eins og hér hefur komið fram. Það verður spennandi að sjá hvernig áherslur Norðurlandanna hvað varðar mannréttindi og mannúð munu koma fram á vegum Atlantshafsbandalagsins í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Þetta er söguleg stund þegar við greiðum atkvæði um tillögu hæstv. utanríkisráðherra. Ég tel að það sé afskaplega mikilvægt að við sendum þessum nánu vinaþjóðum okkar skýr skilaboð um samstöðu frá Alþingi Íslendinga. Það er sorglegt að sjá að ein aðildarþjóðin, nánar tiltekið undir forystu Erdogan, skuli ganga fram með þeim hætti sem hún geir og þeim mun mikilvægara að aðrar þjóðir, sérstaklega nánar vinaþjóðir Finna og Svía eins og við erum, gefi mjög skýr skilaboð um að það sé full samstaða um að styðja þá í að ganga í Atlantshafsbandalagið.

Virðulegi forseti. Þetta er í sjálfu sér á margan hátt söguleg atkvæðagreiðsla og mikil tímamót í utanríkismálum að þessar nánu vinaþjóðir okkar sjái ástæðu til að sækjast eftir aðild. Það er í mínum huga meira en sjálfsagt mál að sýna samstöðu með þeim og virða þeirra vilja til að ganga í Atlantshafsbandalagið. Ég sé ekki annað en að með því sé mjög breiður stuðningur hér á þinginu. En þetta eru, eins og ég segi, mikil tímamót sem við hljótum á sama tíma að láta okkur verða tilefni til þess að spyrja hvort við séum í einu og öllu búin að bregðast við og leggja mat á þær breytingar sem verða tilefni til þessara sögulegu tíðinda. Það bíður okkar svona í framhaldi af þessu. Fram til þessa 

Frú forseti. Við lifum sögulega tíma og þetta er merkileg atkvæðagreiðsla hér í dag. Þetta er atkvæðagreiðsla þar sem við styðjum vinaþjóðir til að tryggja öryggi á norðurslóðum, við Eystrasaltið og er upphafið að nýjum tímum í samvinnu þessara þjóða sem snúa að varnar- og öryggismálum og öðrum sviðum. Ég er svo sannarlega glaður að vera hér í þessum sal að greiða atkvæði um þetta mikilvæga og stóra mál. Það ber að fagna þessum degi og því sem þetta er að skapa.

Frú forseti. Ég tel ekki að friður og öryggi í heiminum verði tryggt í gegnum hernaðarbandalög. Ég hins vegar virði sjálfsákvörðunarrétt þjóða og Svíar og Finnar hafa komist að þeirri niðurstöðu að sækja um aðild að NATO, félagsskap sem ég myndi helst vilja sjá Íslendinga ganga út úr, en það er þeirra ákvörðun að sækja þar um inngöngu og þess vegna greiði ég ekki atkvæði með þessari tillögu.

Frú forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur tekið til umfjöllunar skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, fengið til sín gesti og fjallað um umfjöllun ríkisendurskoðanda og tillögur hans til úrbóta. Álit nefndarinnar liggur fyrir á þskj. 1154, 723. mál, og ég hygg að þingmenn geti kynnt sér álitið á vef Alþingis ef þeir hafa ekki nú þegar lesið það. Ég hyggst því ekki lesa það frá orði til orðs hér í dag. Ég vil vekja athygli á því að eftir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lauk umfjöllun sinni og ritaði álitið fór skýrslan til hv. velferðarnefndar þar sem hún er til umfjöllunar og ég á von á því að það sem fram kemur í skýrslunni, sem er viðamikil og góð, verði leiðarljós í umfjöllun velferðarnefndar um geðheilbrigðismál og þjónustu í geðheilbrigðiskerfinu til framtíðar. Mig langar að þessu sinni til að fara í stuttu máli yfir tillögur til úrbóta sem gerðar eru í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þær eru sjö og þær varpa mjög skýru ljósi á stöðu þessa mikilvæga málaflokks og sýna því miður hve mörgu er ábótavant í þjónustu við þau sem þurfa að leita sér lækninga í geðheilbrigðiskerfinu hér á landi. Þetta eru margs konar skavankar. Þeir varða bæði kerfið sem slíkt, útfærslu þess, skipulagningu, upplýsingasöfnun, en einnig það sem ég tel vera jaðarsetningu þessa málaflokks og þá á ég við jaðarsetningu innan heilbrigðiskerfisins og ég á líka við jaðarsetningu almennt í samfélaginu. Stóra verkefnið okkar er að vinna gegn fordómum í garð þeirra sem glíma við geðrænar áskoranir einhvern tímann á lífsleiðinni og að efla heilbrigðisþjónustu við þau sem þurfa á henni að halda þegar þau þurfa á henni að halda. Það hlýtur að vera stærsta verkefnið okkar hér sem fjárveitingavalds, okkar sem tökum stefnumótandi ákvarðanir um það hvernig við viljum forgangsraða innan kerfa og milli kerfa og líka innan heilbrigðiskerfisins. Fyrsta tillaga ríkisendurskoðanda til umbóta er sú að efla þurfi söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald. Það vantar yfirsýn í málaflokkinn og það kemur berlega í ljós í skýrslunni. Meðal þess sem þarf að gera er að eyða lagalegri óvissu um skil á gögnum til embættis landlæknis, koma á laggirnar miðlægri biðlistaskrá og halda skrá um beitingu þvingunarúrræða þegar þeim er beitt. Það þarf líka að skrá betur óvænt atvik sem verða í geðheilbrigðisþjónustu og kvartanir þeim tengdar. Loks þarf, og það er ekki lítið mál undir fyrsta lið, að greina þjónustu og mannaflaþörf í heilbrigðiskerfinu og auka yfirsýn ráðuneytisins. Eins og hv. þingmönnum er væntanlega kunnugt hefur verið sett á fót mannaflaráð, held ég að það heiti, á vegum heilbrigðisráðuneytisins sem er að rýna stöðuna í mönnun og nýliðun í heilbrigðiskerfinu. Það liggur fyrir og hefur verið til umfjöllunar á undanförnum dögum að það vantar tugi hjúkrunarfræðinga inn í heilbrigðiskerfið, eina 50 held ég að megi segja. Við höfum ekki útskrifað eða brautskráð nýjan sérfræðing í geðlæknisfræðum í ein fjögur ár. Það er mjög alvarleg staða. Ég er þeirrar skoðunar að ráðamenn, heilbrigðisráðherra og aðrir í ríkisstjórn og að sjálfsögðu þingmenn líka, þurfi að taka umræðuna um það hvernig við löðum fólk til náms í þessum greinum, ungt fólk, líka eldra fólk, líka þau sem vilja skipta um starfsvettvang t.d., hvernig við auðveldum þeim að afla sér menntunar í heilbrigðisgreinum og hvernig við síðan, þegar fólk hefur aflað sér kunnáttunnar og menntunarinnar, búum þannig um heilbrigðiskerfið sem vinnustað - það eru auðvitað fjölmargir vinnustaðir, tugir, ef ekki hundruð - að fólk endist í vinnunni og geti starfað þar og varið kröftum sínum í þessi mikilvægu störf. Það verður líka að vekja athygli á erfiðleikunum við að afla upplýsinga í kerfinu. Það verður að gera gangskör í því að eyða lagalegri óvissu og á það er bent í áliti nefndarinnar. Það verður að koma því þannig fyrir í löggjöfinni að heilbrigðisstarfsfólk, sjálfstætt starfandi læknar t.d., komist ekki upp með að skila ekki upplýsingum til landlæknis. Við þurfum að hafa yfirsýn yfir þetta kerfi eins og öll önnur og við þurfum að vita um fjölda tilfella, um sjúkdómsgreiningar og annað til þess að geta síðan veitt betri heilbrigðisþjónustu. Um skráningu atvika þarf í raun ekki að hafa mörg orð. Það segir sig sjálft að það er algjörlega nauðsynlegt að skrá alvarleg atvik. Það þarf einnig að skrá kvartanir sem berast. Önnur tillagan varðar það mikilvæga verkefni að tryggja sjúklingum samfellda þjónustu. Það er allt of mikið um það að þjónustuveitendur ræði ekki saman eða að kerfin tali ekki saman, heilbrigðis- og félagskerfi oftast en stundum innan heilbrigðiskerfisins, þegar veita þarf þjónustu. Auðvitað eru það ekki kerfin sem ekki eru að tala saman heldur fólkið sem er að vinna í kerfunum. Það er ekki að skiptast á upplýsingum og er ekki að sjá til þess að sjúklingurinn komist snurðulaust úr einni þjónustu í aðra ef á því er þörf. Það þarf að skoða hér, segir ríkisendurskoðandi, hvort formbinda skuli skyldu stofnana og þjónustuveitenda í heilbrigðis- og félagskerfinu til að vinna saman og jafnvel að kanna hvort það sé þannig að sumir sem þurfa þjónustu, eru kannski alvarlega veikir, fái málastjóra og er þar vísað í hugmyndafræði farsældarlaganna og það að hægt sé að fylgja einstaklingi eftir og málastjóri sjái til þess að viðkomandi einstaklingur fái þá þjónustu sem honum eða henni ber. Upplýsingagjöf til sjúklinga er mjög mikilvæg og einnig til aðstandenda og við verðum hreinlega að búa þannig um hnútana að það sé ljóst að sjúklingur sé alltaf upplýstur um hvers vegna hann er að fá þjónustu og hvernig og að alltaf sé tryggt að ef um samþykki er að ræða þá sé það upplýst samþykki. Þriðja atriðið sem Ríkisendurskoðun nefnir eru svokölluð grá svæði í geðheilbrigðisþjónustu. Gráu svæðin eru þau svæði sem einstaklingar geta lent á ef þeir fá ekki viðeigandi þjónustu. Að sögn eru þessi svæði vel þekkt innan kerfisins en það gengur illa að fækka þeim og við verðum að gera betur í því. Ástæða þess að það gengur illa að fækka þeim er sögð vera sú að ágreiningur sé um ábyrgðar- og kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og einnig óskýr ábyrgðarskipting milli þjónustustiga í heilbrigðiskerfinu. Eins og kunnugt er hefur skiptingin á milli fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu í heilbrigðiskerfinu verið lögfest og það er mjög mikilvægt. Það er hins vegar ekki eins skýrt hvar nákvæmlega eigi að veita þjónustuna á fyrsta stigi, öðru stigi og þriðja stigi þegar á reynir. Það er líka mjög mikilvægt hér, og er auðvitað viðfangsefni sem stjórnvöldum hefur algerlega mistekist að leysa, að leysa ágreining um ábyrgðar- og kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Það eru allt of mörg mál sem lenda á gráa svæðinu þarna á milli og þá gleymast einstaklingarnir, þeir fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa. Þeir eru fastir á biðlistum eða jafnvel ekki með neina þjónustu í augsýn. Og hvað þýðir það? Það þýðir að þessir sömu sjúklingar eru í raun á ábyrgð sinna nánustu en ekki í þjónustu í heilbrigðis- og velferðarkerfinu. Það þarf að draga úr þeim hvötum sem Ríkisendurskoðun segir að séu í kerfinu, og ég ber ekki brigður á það, að hægt sé að vísa erfiðum og kostnaðarsömum málum frá sér eða á milli kerfa. Það má ekki vera þannig, hvorki milli sveitarfélaga né milli ríkis og sveitarfélaga eða innan heilbrigðiskerfisins, en því miður gerist það örugglega of oft að fólki er vísað þarna á milli vegna þess að hagsýnir stjórnendur sjá hreinlega að þeir hafi ekki efni á að halda úti þjónustunni vegna fjárveitinga. Þannig getur þetta ekki verið. Í fjórða lagi er bent á aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu, tímanlegt aðgengi samkvæmt skilgreindum viðmiðum um biðtíma. Það er fátt eins mikilvægt þegar fólk veikist, ég tala nú ekki um ef það veikist alvarlega, og að það fái þjónustu strax. Það verður að búa þannig um hnútana að fólk sé ekki fast á biðlistum vikum og mánuðum saman, ég tala ekki um þegar við erum að fjalla um börn og ungmenni. Það er algerlega óviðunandi að kerfið okkar sé með þeim hætti. Það þarf líka að jafna aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu með tilliti til landsbyggðanna. Að því sögðu vil ég benda á að í skýrslunni kemur fram að biðtími er í sumum tilvikum lengstur á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki einhlítt að það sé lengri bið úti um landið en það er hins vegar þannig að það eru ákveðin verk í heilbrigðisþjónustunni þar sem biðin er allt of löng og það skerðir að sjálfsögðu lífsgæði þeirra sem bíða eftir þjónustunni. Það er ekki við það unandi að fólk sem er alvarlega veikt þurfi að bíða vikum og mánuðum saman eftir því einu að komast inn fyrir þröskuldinn á heilbrigðiskerfinu. Mönnun og sérhæfing starfsfólks er fimmta ábendingin. Um það atriði mætti að sjálfsögðu hafa mjög langt mál og ræða um það með tilliti til launa og kjara, starfsumhverfis og húsnæðismála innan heilbrigðiskerfisins. Það er ósköp einfaldlega þannig að okkur vantar fleira fagfólk inn í heilbrigðiskerfið. Okkur vantar fleiri í geðheilbrigðiskerfið, okkur vantar fleiri geðlækna, geðhjúkrunarfræðinga. Okkur vantar fleiri sjúkraliða sem hafa sérþekkingu á þessum málum og sem betur fer er það þannig að hægt er að afla sér viðbótardiplómanáms fyrir sjúkraliða við Háskólann á Akureyri. Okkur vantar fleiri sálfræðinga og félagsráðgjafa. Í mínum huga er það alveg skýrt að það er hlutverk stjórnvalda að laða fólk til náms og starfa svo að við getum mannað kerfið og að við höldum þar inni bestu fáanlegu þekkingu og göngum ekki svo fram af starfsfólki í heilbrigðiskerfinu að það sjái sér ekki fært að vinna þar. Auðvitað skipta laun máli en starfsumhverfi, starfsaðstæður, álag og annað slíkt skiptir líka mjög miklu máli, svo að ég fari ekki út í umræðuna, sem er reyndar ekki hér til umfjöllunar, um þörfina á nýjum geðdeildum og viðunandi húsnæði fyrir geðdeildirnar, t.d. eins og á Landspítalanum, nútímalegt húsnæði sem svarar þeim kröfum sem gerðar eru til geðlækninga og geðhjúkrunar á 21. öldinni. Í sjötta lagi þarf að tryggja tilvist geðheilsuteyma. Það er, held ég, algjörlega óumdeilt, þvert á alla flokka, að geðheilsuteymi heilsugæslustöðva landsins hafa slegið í gegn, langar mig að segja. Þau hafa a.m.k. svarað mjög mikilli þörf. Það sjáum við í tölunum í skýrslunni og við sjáum að þau eru gott dæmi um góða þverfaglega fyrsta stigs geðheilbrigðisþjónustu, gott dæmi um það hvernig eigi að vinna. Við erum öll, og nefndin er það að sjálfsögðu líka, sammála um að tryggja tilvist þeirra og fjárveitingar til þeirra og við ræddum það reyndar einnig að slík fagleg þjónusta þyrfti að vera fyrir hendi fyrir börn og ungmenni. En við þurfum auðvitað að sjá hvernig innleiðing farsældarlaganna svarar því. Þar eru líka brýn verkefni. Í nefndinni var einnig fjallað um það að til þess að tryggja þetta samtal, sem við erum alltaf að tala um á milli heilbrigðis- og félagsþjónustu, sé mjög mikilvægt, og auðvitað er það víða þannig, að það sé fulltrúi úr félagsþjónustu í geðheilsuteymi á heilsugæslu. Það er gott að geta nefnt þetta dæmi um eitthvað sem er vel heppnað og virkar og svarar þörfinni. Sjöunda atriðið er um aðgerðaáætlanir og eftirfylgni þeirra, mjög mikilvægt atriði. Í ljósi þess að til umfjöllunar á þinginu er stefna í geðheilbrigðisþjónustu til 2030 ætla ég að leyfa mér að halda því fram að við þurfum jafnvel að horfa lengra. Við þurfum að gera tíu ára plan en við þurfum líka að horfa til 20 ára og eins langt fram og við komumst með tilliti til þeirra breytinga sem við vitum að verða á samsetningu þjóðarinnar, á tíðni geðsjúkdóma, það sem við vitum og höfum séð í rannsóknum erlendis um það við hvað er að etja í samtímanum. Ég vil taka undir þau tilmæli Ríkisendurskoðunar að tryggja þurfi eftirlit og eftirfylgni með aðgerðum og meta árangur aðgerðanna. En í einni setningu þá erum við að ræða hér um að langtímasýn, langtímastefna, í geðheilbrigðisþjónustu liggi fyrir og um hana sé sem mest samstaða þannig að við séum sammála um að fjármagna þær aðgerðir sem ráðast þarf í. Þær liggja ekki fyrir eins og staðan er í dag. Við þurfum nákvæma aðgerðaáætlun sem byggir á stefnu sem vonandi tekst að afgreiða hér fljótlega. Síðast en ekki síst þurfa fulltrúar allra flokka á Alþingi að muna að það þarf pólitískt þrek til að gera langtímabreytingar. Það þarf pólitískt þrek og staðfestu til þess að hrinda þessum veruleika í framkvæmd, að tryggja að við verðum árið 2030 eða 2040 þar sem við viljum vera í samræmi við stefnuna og að við höfum haft pólitískt þrek til að fjármagna þær aðgerðir sem við verðum að fara í. Um það verðum við að ná saman af því að hér er um að ræða einhvern mikilvægasta þátt heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu sem ríki og sveitarfélög halda úti. Við vitum að ef vel tekst til í geðheilbrigðisþjónustu þá erum við ekki bara að bæta lífsgæði sjúklinga og aðstandenda og heilsu heldur erum við að bæta lífsgæði í samfélaginu. Við erum að efla samfélagið og við erum að gefa fólki miklu fleiri tækifæri til að láta drauma sína rætast en við myndum gera ef við gerðum þetta ekki.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, mjög nauðsynlega úttekt og löngu tímabæra en því miður svarta. Eitt barn á bið eftir geðheilbrigðisþjónustu er einu barni of mikið. Hvað eigum við að segja við barn sem hefur beðið eftir því í þrjú ár að fá nauðsynlega þjónustu, barn sem er kannski að byrja skólagöngu? Er hægt að segja við það: Þú þarft að bíða þangað til þú verður 10 ára, 11 ára eða 12 ára? Og skólagangan, hvernig endar hún? Við hugsum hlutina ekki alveg til enda vegna þess að á sama tíma og þetta er í gangi erum við að leika okkur að lífi viðkomandi barns. Við vitum ekkert hvað verður um viðkomandi barn ef það fær ekki hjálp til að geta stundað skólanámið. Allar líkur benda til þess að viðkomandi barn eigi eftir að lenda á milli einhvers staðar í kerfinu og það á jafnvel eftir að lenda á örorku. Ætlar ríkisstjórn þess tíma þá að segja: Heyrðu, við þurfum að senda viðkomandi í starfsendurhæfingu? Er þá ekki betra að grípa inn í málin strax, sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að ekkert barn fari á slíkan biðlista, að ekkert barn þurfi að ganga í gegnum þær hörmungar sem fylgja því að þurfa að bíða kannski í tvö til þrjú ár eftir þjónustu sem það á fullkomlega rétt á og það strax? Það er síðan annað í þessu kerfi og það er kostnaðurinn. Eins og staðan er í dag þá er gróf mismunun í gangi. Þeir sem hafa efni á því geta keypt sig fram fyrir í röðina. Þeir sem hafa ekki efni á því sitja eftir. Kostnaðurinn við einn tíma nálgast 20.000 kr. Það er gífurlegur kostnaður sem því miður er mörgum ofviða. Ég veit til þess að foreldrar hafa tekið þá ákvörðun að borga sig frekar út fyrir kerfið en að bíða í eitt, tvö eða þrjú ár eftir þeirri þjónustu sem þau vita að barnið þeirra þarf lífsnauðsynlega á að halda og getur skipt sköpum fyrir framtíð þess. Biðlistarnir lengjast og það er langt frá því að vera ásættanlegt. Snúum okkur að skýrslu Ríkisendurskoðunar. Í henni kemur fram að mannekla í geðheilbrigðiskerfinu er viðvarandi vandamál og skortur á sérhæfðu starfsfólki. Þá eru svokölluð grá svæði í kerfinu einnig vandamál og allt of langir biðlistar, eins og ég kom að áðan. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu er landlægt vandamál og enn búa margir við skert aðgengi að þjónustu á landsbyggðinni. Þarna vantar betri samvinnu, þverfaglegri vinnubrögð og samfellu í þjónustu. Eitt aðalvandamálið, að mati Ríkisendurskoðunar, er mikill skortur á fagmenntuðu starfsfólki. Það stendur geðheilbrigðismálum aðallega fyrir þrifum. Vegna mikils skorts á geðhjúkrunarfræðingum og geðlæknum er mjög erfitt að manna vaktir og þá sérstaklega þar sem verkefnum hefur fjölgað mikið og biðlistar lengjast og lengjast. Því miður er þetta hálfgerð falleinkunn fyrir þá ríkisstjórn sem er við völd og þá sem eru að reyna að koma þessu kerfi í lag. Mikilvægt er að fjölga menntuðu fagfólki í stéttinni og starfsaðstæður og starfsumhverfi þarf að vera þannig að það laði fólk til starfa. Staðreyndin er því miður sú að við erum að búa til ný kerfi, við erum að færa geðheilbrigðisþjónustuna inn á heilsugæslustöðvarnar. En sá vandi hefur fylgt því að ekki er nóg af starfsfólki. Fólk er að fara úr teymum sem það þyrfti helst að vera í til þess að vinna á biðlistum og að færast yfir í heilsugæsluna og það vantar fólk. Það er ekki nóg um það að nýtt starfsfólk sé að koma inn í kerfið. Þetta er vandamál sem við höfum vitað af lengi en einhverra hluta vegna virðist enginn hafa fundið lausn á því eða hafa farið kerfisbundið í að reyna að sjá til þess að við höfum nóg af menntuðu fólki. Að mati Ríkisendurskoðunar eru miklir veikleikar í kerfinu, það sé óljóst hver eigi að veita tiltekna þjónustu og samfella í þjónustu sé þá rofin. Einnig þurfi að útrýma gráu svæðunum þar sem fólk lendir á milli kerfa og fær ekki þá þjónustu sem það á rétt á. Ég hef orðið var við að fólk sem m.a.s. er inni í heilbrigðiskerfinu fær ekki þá þjónustu sem það þarf á að halda, það lendir einhvern veginn þarna á milli. Það er enginn sem virðist geta tekið að sér að hjálpa viðkomandi sem á við geðræn vandamál að stríða, t.d. að grípa hann á þann hátt að koma honum inn á örorkukerfið eða í endurhæfingarkerfið, að viðkomandi hafi eitthvert fast land undir fótum, hafi einhverjar fastar tekjur og eigi einhverja möguleika. Inn í kerfið vantar greiningar, utanumhald, samþætta þjónustu, fækkun á gráum svæðum í geðheilbrigðiskerfinu. Það þarf að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og það þarf að vanda til verka. Það er furðulegt hvað Ríkisendurskoðun var í miklum erfiðleikum með að fá svar við spurningum sínum frá ráðuneytinu um kostnað og að brugðist yrði við beiðni um gögn. Það segir sína sögu að sú staða kom upp að það virðist eins og kerfin tali ekki saman. Það virðist eins og ekki sé búið að skilgreina það og koma hlutunum þannig fyrir að hægt sé að fara á einn stað og komast að öllum gögnum. Niðurstaðan er sú að stjórnvöld skortir yfirsýn yfir stöðu geðheilbrigðismála í landinu. Það er skortur á upplýsingum, greiningu á þeim. Það vantar upplýsingar um fjölda þeirra sem hafa glímt við geðraskanir á Íslandi. Það þarf nákvæma skrá um geðsjúkdóma á Íslandi, þ.e. heildstæðar upplýsingar um tíðni geðsjúkdóma eða geðraskana þó þannig að þær uppfylli kröfur laga um persónuvernd, um málefnalegan tilgang og meðalhóf við vinnslu persónuupplýsinga. Það er óásættanlegt að tölulegar upplýsingar um þvinganir og nauðungarvistanir í geðheilbrigðisþjónustu eða staðlaðar skrár í slíkum tilvikum vanti, að það sé ekkert verið að halda utan um það. Eins og við höfum komið að eru gráu svæðin einn furðulegasti hlutinn af þessu, þ.e. að ekki virðist hafa tekist að kortleggja þann hóp sem er að detta inn á milli þessar gráu svæða eða á milli kerfa. Það var verið að setja á fót nefnd um það en það svar kom fram við fyrirspurn minni í nefndinni að ekki væri vitað hvað hefði orðið um þá nefnd, hvort hún sé að störfum eða hvað sé í gangi þar. Mér skilst þó alla vega, sem er kannski jákvætt í þessu, að unnið hafi verið faglega að því sem gert var í sambandi við börn, að taka á þessum gráu svæðum. Hér er ákveðinn hópur sem á við fjölþættan vanda að glíma og það virðist vera lenska í kerfinu að því fjölþættari vanda sem viðkomandi á í því verra sé að fá einhvern einn aðila til þess að taka á vandanum. Kerfin virðast einhvern veginn vilja henda þessum einstaklingum á milli sín vegna þess kostnaðar sem af því hlýst að taka á vandanum. Það segir okkur að það er eitthvað mikið að ef við getum ekki tryggt fjármagn til að ekki þurfi að neita fólki um þjónustu eða að ýta þurfi því milli kerfa vegna þess að kostnaðurinn sé of mikill. Þá er sú hætta til staðar að viðkomandi detti á milli kerfa og ég tala af reynslu, það er dauðans alvara. Við erum þar að tala um grafalvarlegt mál. Við erum að tala um alvarlega veikt fólk og við getum ekki á nokkurn hátt réttlætt það að þeir einstaklingar séu í þessari aðstöðu. Ríkisendurskoðandi setti upp sjö atriði sem hann taldi að skoða þyrfti sérstaklega og það væri það sem þyrfti að einbeita sér að. Hann nefndi þar fyrst að efla þyrfti söfnun upplýsinga og greiningu og utanumhald eins og ég talaði um hér áðan. Það er algerlega óásættanlegt að við séum þar stödd í þessu kerfi að við getum ekki haft allar upplýsingar undir höndum og getum ekki greint vandann eða haft utanumhald um það hversu margir eru í kerfinu, hversu margir eru á gráu svæði eða hversu margir glíma við fjölþættan vanda. Það er auðvitað grafalvarlegt að við séum ekki heldur búin að kortleggja eða skrá hverjir það eru sem verða fyrir þvingunum eða nauðungarvistun í geðheilbrigðiskerfinu. Það er auðvitað eitthvað sem er fáránlegt og það verður að taka á því. Í öðru lagi þarf að tryggja geðsjúkum samfellda þjónustu. Þetta ætti að vera sjálfsagt mál. Það er eiginlega óskiljanlegt fyrirbrigði að það þurfi að hafa það skriflegt að tryggja eigi geðsjúklingum samfellda þjónustu. Það er einmitt það sem þarf og það er einmitt það sem mun skila árangri. Í þriðja lagi þarf að útrýma þeim gráu svæðum í heilbrigðisþjónustunni sem ég nefndi. Það er lífsnauðsynlegt að fara í þá vinnu og sjá til þess að það svæði sé vel skilgreint. Það þarf að búa til þannig kerfi að ekki nokkur maður þurfi að lenda í því ömurlega ástandi að verða á milli þessara kerfa. Ég segi bara: Guð hjálpi þeim einstaklingi sem er þar og fjölskyldu viðkomandi. Það er ekki góð staða til að vera í og ætti ekki að þurfa að koma til. Í fjórða lagi þarf að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Auðvitað þarf að gera það, það ætti að vera sjálfsagt mál. Það ætti ekki að þurfa að bæta því við að bæta þurfi aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu og sérstaklega þurfi að sjá til þess að börn fái þá þjónustu sem þau þurfa á að halda án nokkurrar biðar. Það er óþolandi, eins og ég hef komið inn á, að sú staða skuli vera uppi að 1.000 börn séu á biðlista eftir ADHD-greiningu og að við skulum vera með þriggja ára biðtíma fyrir þau. Ég segi fyrir mitt leyti: Það er óskiljanlegt. Því miður fjölgar þeim sem eru á biðlista og biðtíminn lengist. Samt er alltaf verið að tala um að verið sé að búa til nýtt kerfi utan um það að grípa börn fyrr, búa til kerfi sem eigi að virka eftir tíu ár. Það er allt of seint fyrir stóran hóp barna. Við erum með það stóran hóp barna sem þarf þjónustu núna. Mönnun og sérhæfing starfsfólks, það hefði átt að vera mjög einfalt mál að eiga við það en einhvern veginn virðist það hafa gleymst í kerfinu. Fólk virðist bara vera að færast á milli kerfa en ekki er um fjölgun að ræða þegar stofnað er nýtt kerfi eins og inni á heilsugæslunum. Tryggja þarf tilvist geðheilsuteyma. Það verður langbest gert með því að hægt sé að manna þessi teymi án þess að þurfa að taka mannskap annars staðar frá til að leysa þann vanda. Sjöunda atriðið snýst um það að vanda þurfi aðgerðaáætlanir og eftirfylgni þeirra. Það verður bara að segjast eins og er að sú staðreynd að það skuli þurfa að benda okkur á þetta segir okkur að kerfið er að fá falleinkunn, því miður. Við eigum aldrei að sætta okkur við kerfi þar sem ekki eru hundruð heldur þúsundir á bið, kerfi þar sem fólk hefur ekki efni á þeirri þjónustu sem það þarf á að halda og börn sitja eftir nema þau eigi efnaða foreldra, kerfi sem segir við einhvern og þá sérstaklega við börn: Þú ert á bið næstu 36 mánuði eða lengur. Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Svo einfalt er það. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll og það á að vera okkar forgangsmál að taka á því.

Virðulegi forseti. Skýrslan sem við ræðum hér er umfangsmikil enda af nógu að taka þar sem eftirspurn eftir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári, eins og þar segir. Skýrslan ber öll þess merki að átak hefur átt sér stað í geðheilbrigðismálum og ýmsar úrbætur hafa gefið góða raun. Vankantar við framkvæmd þjónustunnar skyggja þó verulega á þann árangur. Skipulag geðheilbrigðisþjónustu er í samræmi við stefnu stjórnvalda um að rétt þjónusta skuli veitt á réttum stað. Þó að skýrslan dragi upp dökka mynd hafa ýmsar aðgerðir verið til bóta, t.d. skipting heilbrigðisþjónustu í fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu. Þó er sérstaklega fjallað um að skilgreiningar skorti og þá einna helst á annars stigs heilbrigðisþjónustu. Óskýr mörk á milli þjónustulaga geta leitt til sóunar, bæði á tíma og fjármunum. Önnur jákvæð aðgerð er tilkoma geðheilsuteyma sem hefur stórlega aukið framboð sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum. Til að mynda hefur komum á heilsugæslu vegna geðvanda fjölgað um 91% á landsvísu en komum á sjúkrahús fækkaði um 24% á tímabilinu. Það er til marks um að því nær sem þjónustan er fólki því fleiri nýta sér hana. Í skýrslunni segir að skortur á fagmenntuðu starfsfólki standi geðheilbrigðisþjónustu fyrir þrifum. Það kom fram fyrir nefndinni að mannaflavandinn hefur ekki verið greindur og það hlýtur að vera forgangsmál að huga betur að menntun fagfólks í þessum stéttum. Nýliðun þarf að vera trygg um allt land. Auk þess að greina mannaflaþörfina þarf að gæta þess að starfsaðstæður og starfsumhverfi laði fólk til starfa í geðheilbrigðisþjónustu. Það þarf að skoða betur hvort tilefni sé til að beita einhvers konar efnahagslegum hvötum fyrir fagmenntaða einstaklinga til að sækja sér sérmenntun á sviði geðheilbrigðismála og greina þarf heildstætt hver þjónustuþörfin er, hver mannaflavandinn er og hver staða húsnæðismála raunverulega er. Í skýrslunni segir að mannaflavandinn sé ein helsta orsök langrar biðar. Það er því til mikils að vinna og nauðsynlegt að horfa til þess að vandinn eykst ár frá ári og aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu verður að bæta. Það er ánægjulegt að segja frá því að í haust mun hefjast nýtt meistaranám í geðhjúkrun við Háskólann á Akureyri í samstarfi við Háskóla Íslands og geðþjónustu Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri sem mun að öllum líkindum efla geðheilbrigðisþjónustu um landið allt. Geðhjúkrunarfræðingar gegna mikilvægu hlutverki í geðheilbrigðisþjónustu og þá sérstaklega í geðheilsuteymunum. Ríkisendurskoðun vekur sérstaka athygli á innbyggðri mismunun í geðheilbrigðiskerfinu og telur ljóst að ekki sitji allir við sama borð. Útrýma þarf slíkri mismunun en aðgengi ræðst oft af efnahag, búsetu og tegund geðvanda. Mismunurinn felst einnig í títtnefndum gráum svæðum í þjónustu. Gráu svæðin eru þar sem ábyrgð og verkaskipting er óljós. Á það bæði við um skiptingu milli félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis sem og skiptingu milli heilbrigðisstofnana. Tryggja verður betri samfellu og samhæfingu milli þjónustustiga. Kjarninn er sá að þjónustuþegi á ekki að líða fyrir óljós mörk við veitingu heilbrigðisþjónustu en gráu svæðin virðast einna helst bitna á einstaklingum með langvinnan eða fjölþættan vanda. Umfjöllun um hindranir í aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu til þeirra sem kljást við fíknivanda og geðvanda vakti líka athygli mína í skýrslunni. Það ýtir enn frekar undir þann punkt í skýrslunni að heilbrigðiskerfið sé illa í stakk búið til að takast á við fjölþættan geðvanda. Fólki í virkri neyslu er vísað úr meðferð og geðheilsuteymi sinna ekki fólki í virkri neyslu. SÁÁ telur þessa útilokun bera vott um fordóma sem okkur beri að taka alvarlega. Gráu svæðin eru til staðar. Sums staðar þekkjum við þau og það er mikilvægt að ráðist verði í að fækka þeim. Það er líka bagalegt hversu illa kerfin okkar tala saman. Ein af athugasemdum Ríkisendurskoðunar snýr að lélegu aðgengi að gögnum og upplýsingum. Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um fjölda þeirra sem glíma eða hafa glímt við geðrænan vanda og geðraskanir á Íslandi. Upplýsingar og gögn eru auðvitað forsenda markvissrar stefnumótunar og gæðabætandi starfs. Ríkisendurskoðun telur brýnt að aðgengi að upplýsingum um tíðni geðsjúkdóma verði bætt hér á landi. Vísar Ríkisendurskoðun þá til SÁÁ sem fyrirmyndar, en SÁÁ hefur um áratugaskeið safnað gögnum sem veita innsýn í umfang og eðli fíknivanda sem nýtt eru í rannsóknir sem og bætt skipulag og gæði meðferðanna. Heilbrigðisráðuneytið vinnur nú að lagafrumvarpi sem eyða á lagalegri óvissu um öflun landlæknisembættisins á þeim gögnum, sem er vel. Að fjölgun óvinnufærra vegna geðraskana: Í skýrslunni kemur fram að 8.300 einstaklingar voru að hluta eða öllu leyti óvinnufærir sökum geðraskana árið 2020. Það er mikilvægt að efla betur möguleika fólks til endurhæfingar, ekki bara til að auka atvinnuþátttöku þessa hóps heldur líka til að efna til virkrar samfélagsþátttöku. Það verður líka að líta til annarra þátta en betra aðgengis að endurhæfingarúrræðum. Það verður að líta á orsök vandans. Fjölgun fólks á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana á tíu ára tímabili, eða 2010–2020, var 30% en á því tímabili var 15% fjölgun íbúa á Íslandi. Það er Ríkisendurskoðun sem setur þetta í þetta merkilega samhengi. Einnig kemur fram að geðraskanir eru helstu orsakir örorku eða rúmlega þriðjungur tilvika árið 2020. Ef ekki er litið til geðraskana sem meginástæðu örorku hækkar hlutfallið í 60%. Það eru 60% sem tikka í það box að glíma við geðræn vandamál. Málið er risavaxið. Þessi umræða hefur verið áberandi en það hefur kannski lítið sem ekkert gerst. Beinn kostnaður félagstrygginga í örorku- og endurhæfingarlífeyri óvinnufærra vegna geðraskana voru 26,6 milljarðar kr. á árinu 2020. Mig langar líka að staldra við vanda ungs fólks í þessu samhengi. Nýgengi örorku er tiltölulega mikið í þessum hópi og hafa sláandi tölur litið ljós á undanförnum mánuðum en tíundi hver 19 ára einstaklingur á Íslandi er hvorki með atvinnu né í námi. Umsóknum frá ungu fólki vegna endurhæfingar fjölgar einnig. Þessi umræða má ekki einungis snúast um aukið virknihlutfall eða aukna möguleika ungs fólks til endurhæfingar þó að það sé líka verkefnið að auka lífsgæði ungs fólks með skerta starfsgetu. Það kemur fram í skýrslunni að heilbrigðisráðuneytið vinnur að viðeigandi útfærslu varðandi endurgreiðslu kostnaðar fyrir þjónustu sálfræðinga vegna ársins 2022 til að bregðast skjótt við brýnum geðvanda ungs fólks sem hefur þurft að bíða eftir þjónustu. Við eigum mikið undir því að það verkefni komist á laggirnar. Nefna má að Ráðgjafar- og greiningarstöð sinnir greiningu, ráðgjöf og fræðslu fyrir börn að 18 ára aldri á landsvísu. Stór hluti starfseminnar lýtur að geðheilbrigðismálum. Stofnunin heyrir nú undir mennta- og barnamálaráðuneytið og þjónustar m.a. börn með þroskaskerðingar og fatlanir. Gríðarlega langir biðlistar eru eftir þjónustunni eða allt að 18–24 mánuðir. Sama sagan á við um bið eftir þjónustu BUGL en hún er tæpir níu mánuðir. Við vitum öll að hvert ár í lífi barns er mikilvægt og óboðlegt að biðin sé svona löng. Í þessu samhengi og í þessari umræðu um geðheilbrigðismál og tengsl við nýgengi örorku meðal unga fólksins og bið barna eftir þjónustu finnst mér brýnt að við ræðum líka fyrirbyggjandi aðgerðir eins og stofnun geðheilsuteyma fyrir börn og ungmenni en ekki einungis fullorðna, að börn eigi líka aðgengi að sálfræðingum í skólum, að við leggjum meiri áherslu á fræðslu, forvarnir og geðrækt í skólunum. Ég bind miklar vonir við að stjórnsýsla geðheilbrigðismála verði bætt með tilliti til ábendinga Ríkisendurskoðunar í skýrslunni. Virðulegur forseti. Þessi stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar varpar ljósi á vanda sem hefur vaxið mjög á síðustu árum. Vandann ber að tækla þannig að fólk sem þarf á hjálp að halda fái þá aðstoð sem það hefur þörf fyrir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna um þetta mjög svo mikilvæga mál. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði varðandi hindranir í geðheilbrigðisþjónustu þar sem greina má innbyggða fordóma, því miður. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að ákveðin mismunun sé innbyggð í geðheilbrigðiskerfið á Íslandi og ljóst að ekki sitji allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu ráðist gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felist einnig í því að tilteknir hópar lendi á svokölluðu gráu svæði og fái ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar- og kostnaðarskiptingar, skorts á fjármagni, mönnun og úrræðum eða vegna annarra aðstæðna. Ég vil af þessu tilefni spyrja hv. þingmann út í það sem hefur verið samþykkt hér á Alþingi, þ.e. niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu úr Sjúkratryggingum Íslands. Þetta er mál, frumvarp, sem var samþykkt hér á þingi fyrir nokkrum árum, en því miður hefur ekki fengist fjármagn í þessa þjónustu þannig að sálfræðiþjónusta sé niðurgreidd. Ef maður á að taka hópa sem falla algerlega utan borðs þarna þá er það ekki millistéttarfólk, sem getur sótt stuðning til stéttarfélaga sinna, heldur einmitt þeir sem eru utan vinnumarkaðar, námsmenn sem ekki hafa stéttarfélög til að leita til og þeir sem eru kannski í viðkvæmustu stöðunni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað henni finnist um þetta og hvort við eigum ekki að reyna að taka höndum saman og fjármagna þessa nauðsynlegu þjónustu.

Forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Mig langar að benda á kafla í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem fjallað er um viðbrögð heilbrigðisráðuneytisins. Þar er einmitt tekið á þessu um samninga um kaup á sálfræðimeðferð og þar er aðeins fjallað um óformlegan starfshóp sem hefur verið settur á laggirnar og tillögur sem verið er að vinna. Ég vænti þess að tillögur komi frá heilbrigðisráðuneytinu sem fyrst til að bregðast við þessum brýna vanda og sérstaklega fyrir unga fólkið sem hefur beðið og fyrir námsmenn eins og þingmaður nefnir. Þetta er mikilvægt og það er auðvitað ástæða fyrir því að meiri hluti var fyrir þessu máli hér á þingi. Þeir sem greiddu atkvæði með því voru sammála því að þetta væri mikilvægt og að ráðast þyrfti í þetta mál. Hefði ég verið á þingi þegar það var samþykkt hefði ég líka greitt atkvæði með því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er sammála því að hvort tveggja er hluti af þessari nauðsynlegu geðheilbrigðisþjónustu sem við verðum að fara í en líka hluti af forvörnum. Með því að grípa fyrr inn, áður en vandinn er orðinn mjög djúpstæður - nú er ég ekki að segja að sálfræðingar geti ekki unnið að djúpstæðum vanda en það má grípa inn í með minna flóknum verkferlum og verkfærum þegar um er að ræða sálfræðiþjónustu en að fara með það alveg inn í heilbrigðiskerfið. Ég held að þessi hluti forvarna skipti gríðarlega miklu máli. Ég held að við verðum að fara að tileinka okkur að horfa á þetta sem fjárfestingu í fólki en ekki útgjöld. Við erum að fjárfesta í mannfólkinu sem verður svo miklu ódýrara á öllum öðrum stigum samfélagsins. Ég hnaut um annað í skýrslunni. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun sýndi þeim skilning sem þurftu frest til að svara fyrirspurnum vegna úttektarinnar en lýsir þó áhyggjum yfir hversu erfiðlega heilbrigðisráðuneyti gekk að svara spurningum, útvega kostnaðartölur og bregðast við gagnabeiðnum innan skynsamlegra tímamarka. Mátti Ríkisendurskoðun bíða mánuðum saman eftir svörum við tilteknum spurningum, þrátt fyrir ítrekanir, en einnig gekk erfiðlega að finna fundatíma. Ríkisendurskoðun telur jafnframt sum svör ráðuneytisins hafa verið óskýr og illa rökstudd þegar þau loks bárust.“ Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi verið rætt á fundi með Ríkisendurskoðun, hver svörin hafi verið og hvort þetta sé kannski líka einn angi af þessum inngrónu fordómum gagnvart þessari tegund af heilsufarsáskorunum, þ.e. að við virðumst einhvern veginn hafa svo litla yfirsýn yfir það hvað við erum að gera í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Varðandi forvarnirnar þá er ég hjartanlega sammála því að sálfræðiþjónusta er liður í fyrirbyggjandi þjónustu sem við ættum að vera að veita á breiðari grunni. Við erum að fara inn í skólana með snemmtæka íhlutun. Við erum með skimanir fyrir yngri börnin og við erum að læra svolítið á síðustu árum hvernig við ætlum að tækla þessa þjónustu betur til framtíðar. Við sjáum þessa gríðarlegu fjölgun á örorku vegna geðraskana og þetta þurfum við að tækla miklu fyrr, á fyrri stigum. Ég er alveg sammála því að forvarnagildi sálfræðiþjónustu er líka mikið. Hvað varðar athugasemdir Ríkisendurskoðunar um svörun þá var heimsfaraldur í gangi. Geðheilbrigðisþjónusta er veitt á svo mörgum stigum og margar undirstofnanir sem þurfti að kalla eftir gögnum frá. Þær voru náttúrlega allar búnar að skipta sér upp á alls konar vegu og bregðast við reglugerðum um sóttvarnareglur vegna Covid. Skilningur er á því að svör hafi borist seint út af heimsfaraldrinum. En svo er það líka mjög alvarlegt að við skulum ekki hafa þessi gögn og þessar tölulegu upplýsingar í hendi. Mér finnst mjög erfitt að við séum að setja okkur stefnu og fjalla um mál þegar við höfum ekki öll gögnin konkret, þegar allar upplýsingarnar liggja ekki fyrir. Það er eitthvað sem verið er að tækla og er ofboðslega mikilvægt þegar kemur að því að móta stefnu í geðheilbrigðismálum til framtíðar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir afbragðsræðu, þetta var fínasta yfirferð yfir skýrsluna. Ég var reyndar ekki alveg sammála því sem sagt var í upphafi, þ.e. að þetta snerist meira um framkvæmd stefnunnar, að það væri það sem væri athugavert. Ég held að það sé líka ákveðin grunnhugsunin í kerfinu sem er ekki alveg rétt. Í það minnsta er þessi skýrsla dökk, hún er fulldökk. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður fór einmitt í kafla sem ég ætlaði að gera að umtalsefni í ræðu hér á eftir. Hún bendir þar á það sem Ríkisendurskoðun segir um að brýnt sé að aðgengi að upplýsingum um tíðni geðsjúkdóma verði bætt hér á landi, enda hlýtur það að vera mikilvæg forsenda markvissrar stefnumótunar og gæðabætandi starfs. Þá er stofnunin að benda á að SÁÁ hefur um áratugaskeið haldið gagnagrunn sem gefið hefur góða raun. Hann geymir síðan upplýsingar um faraldsfræði fíknisjúkdóma sem veitir innsýn í umfang og eðli fíknivanda og hafa þær upplýsingar verið nýttar í rannsóknir og til að skipuleggja og gæðastýra meðferðum sem boðið er upp á. Þetta er auðvitað eitthvað sem er algerlega til fyrirmyndar. Ég veit að hv. þingmaður er hægra megin í tilverunni að þessu leyti og þarna erum við einmitt að tala um frjáls félagasamtök. Við erum í raun og veru að tala um einkaframtak, þ.e. SÁÁ sem byggir þessa þjónustu upp. Það sem manni finnst áhugavert við þetta er að þessi einkarekstur gengur að mörgu leyti miklu lengra en ríkisreksturinn gerir þegar kemur að þessum málum, þegar kemur að því að halda utan um upplýsingar og vinna upp úr þeim vísindarannsóknir og annað. Þetta erum við að ræða í dag og í fréttum á mbl.is í dag sjáum við einnig að einkareknar heilsugæslustöðvar fá miklu betri einkunn hjá notendum samkvæmt nýrri könnun Sjúkratrygginga. Á síðasta kjörtímabili sáum við svolítinn núning á milli stjórnarflokkanna, VG og Sjálfstæðisflokksins, um heilbrigðiskerfið einmitt þegar kemur að einkarekstri. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist þetta ekki einmitt vera enn ein rökin fyrir því að við eigum að leita víðar í einkaframtakið 

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að tekið verði á þessum gagnavanda. Það er ekki eðlilegt að lagaleg flækja sé fyrirstaða þess að Embætti landlæknis geti kallað eftir gögnum frá undirstofnunum. Það er mál sem er í vinnslu og þarf að leiðrétta. Það er áhugavert að sjá að ekki hefur orðið hik í þeirri framkvæmd SÁÁ að safna gögnum með nýjum persónuverndarlögum en það verður það samt hjá hinu opinbera. Það er ágætispunktur í því að tala um að auka umsvif einkarekinnar heilbrigðisþjónustu. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður skuli tala um einkarekstur í heilbrigðisþjónustu. Ég hef einmitt lagt fram þingsályktunartillögu þar sem ég legg til að heilbrigðisráðherra geri Sjúkratryggingum að bjóða út rekstur heilsugæslu á Akureyri. Ég vil veg einkarekinnar heilbrigðisþjónustu sem mestan. Ég tel mjög mikilvægt að við reiðum okkur á fleiri hendur í kerfinu og það er algerlega skýr afstaða mín hvað það varðar að hleypa fleirum að borðinu. Mér finnst það bara til marks um að við getum treyst öðrum en bara opinbera kerfinu fyrir því að veita þessa þjónustu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að svara þessari fyrirspurn frá mér. Þetta er einmitt málið og þetta er það sem oft hefur verið bent á. En stundum er talað fyrir daufum eyrum. Við megum ekki vera algerlega föst í þeirri hugsun að upphaf og endir alls, þegar kemur að þjónustu við fólk, jafnvel viðkvæmri þjónustu, þurfi að vera að launatékkinn komi frá hinu opinbera, annaðhvort frá ríki eða sveitarfélagi. Manni virðist einmitt að þessi skýrsla leiði það svolítið í ljós að sums staðar væri hægt að útvíkka hlutina á þann veg að leita frekar til aðila sem vilja stofna einhvers konar einkarekstur utan um tiltekna þætti þjónustunnar, og þá auðvitað með því fororði, sem alltaf hefur verið leiðarstef hjá okkur í Viðreisn, að það sé þá eitthvert batterí til sem er nægilega öflugt til að sinna eftirliti og að það sé algjörlega skýrt hvað verið sé að kaupa og á hvaða verði. Sá aðili gæti auðvitað verið Sjúkratryggingar Íslands. Ég vísa í heilsugæslustöðvarnar í þessu sambandi hvað það varðar að þeir sem nota þjónustuna virðast sammála um að í það minnsta sé þjónustan ekki verri hjá þeim sem eru einkareknar en hjá hinum. Í umfjöllun um þessa skýrslu bendir Geðhjálp á tölulegar upplýsingar þegar kemur að fjárframlögum. Bent er á, hvað varðar framlög til geðheilbrigðismála, að 4,6% fara til geðheilbrigðismála en umfang geðheilbrigðisþjónustunnar í kerfinu er hins vegar 30%. Við heyrðum í hæstv. fjármálaráðherra tala um það hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma í morgun að í sjálfu sér væri ekki endilega hægt að slá því föstu að vandi kerfisins væri fjárhagsvandi, það þyrfti að horfa til fleiri hluta. Ég ætla þá að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist vera samræmi þarna á milli, þ.e. hve lítill hluti af heildarfjármagninu fer í geðheilbrigðisþjónustu og hvort ekki þurfi að laga þá skekkju sem þarna er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Ég hef mikinn áhuga á því að fjalla um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu. Þjónustukönnun sem gerð var 2019, held ég, leiddi í ljós að það var líka mikið traust til einkarekna kerfisins sem kom kannski einhverjum á óvart. Það kom mér ekki á óvart en það kom örugglega einhverjum á óvart. Ánægjan var líka með hæsta móti og ég held að við þurfum að skoða hvort við viljum leyfa fleiri höndum að koma að borðinu úti á landi. Ég held að það séu fjölmörg tækifæri til að hleypa fleiri aðilum að borðinu. Ég held að það sé líka alveg eftirspurn eftir því. Það væri áhugavert að sjá hvort heilbrigðisráðherra hefur áhuga á því að auka einkarekstur í kerfinu úti á landi. Það þarf ekkert að horfa lengst út á land, það er hægt að horfa til Suðurnesja þar sem ákall hefur verið eftir bættri þjónustu og fjölbreyttari þjónustu. Hvað varðar rammann og fjármagnið og allt það þá held ég að allt sé það spurning um forgangsröðun sem fer fram innan heilbrigðisráðuneytisins. Það er eðlilegt að spyrja sig hvort meira fjármagn eigi að fara í þetta en hitt. En ég held að við séum öll svolítið sammála, og nefndin var alveg sammála, um að við viljum veg geðheilbrigðisþjónustu sem mestan. Það þarf að fara að skila sér inn í kerfið, þær áherslur og sú umræða sem hefur orðið hér í þingsal af hálfu allra. Ég bind miklar vonir við að átak verði gert í þessum málum.

Virðulegi forseti. Við höfum hér til umfjöllunar skýrslu ríkisendurskoðanda um geðheilbrigðisþjónustu sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur haft til umfjöllunar. Í skýrslunni er að finna niðurstöður stjórnsýsluúttektar á stefnu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum, innleiðingu hennar, kostnaði og hvort settum markmiðum hafi verið náð. Nefndin kallaði gesti á sinn fund til að fá gleggri mynd af stöðunni og eins var umræða innan nefndarinnar gagnleg. Að mati Ríkisendurskoðunar er skipulag geðheilbrigðisþjónustu í megindráttum í samræmi við stefnu stjórnvalda en ákveðnir vankantar eru á kerfinu sem draga úr árangri við framkvæmd. Ber þar að nefna manneklu og skort á sérhæfðu starfsfólki, svokölluð grá svæði og biðlista sem eru landlægir, eins og segir í skýrslunni. Niðurstöður skýrslunnar staðfesta að eftirspurn eftir og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári, ekki einungis vegna fólksfjölgunar heldur hafa aðrar aðstæður skapast sem auka eftirspurn enn frekar. Nýafstaðinn heimsfaraldur getur haft mikil áhrif, ekki bara sem slíkur heldur getur skortur á þjónustu á meðan honum stóð einnig hafa aukið uppsafnaða þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Bent er á að íslensk stjórnvöld skorti yfirsýn yfir stöðu geðheilbrigðismála því að upplýsingar um tíðni og þróun geðsjúkdóma liggi ekki fyrir og ekki heldur greining á þjónustu og mannaflaþörf í þessum geira. Í skýrslunni er bent á vöntun á ítarlegri stefnu og skipulagningu í geðheilbrigðisþjónustu sem áður hefur verið í almennri stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu. Núverandi heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, hefur lagt fram hér á Alþingi stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 og liggur hún fyrir í nefnd. Skýrsla ríkisendurskoðanda er ákall á að við höskum okkur við að afgreiða það mál enda frumskilyrði þess að hægt sé að gera áætlanir um aðgerðir til fimm ára í senn í samráði við helstu hagsmunaaðila. Þau áhersluatriði sem finna má í framlagðri stefnu í geðheilbrigðismálum lúta að geðrækt, forvörnum og mikilvægi heildrænnar heilsueflingar. Grundvallarþáttur vellíðunar er að hlúa að geðheilsu alla ævi. Virðulegur forseti. Umrædd skýrsla staðfestir að geðheilbrigðiskerfið þarfnast breytinga til framtíðar. Það þarf að bregðast fljótt við. Þegar skýrslan var til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komu gestir sem bæði ræddu stöðuna í dag og framtíðina. Það er ljóst að miklar vonir eru bundnar við það fyrirkomulag sem lög um samþættingu þjónustu í þágu barna boða, það fyrirkomulag gæti bætt líðan og geðheilbrigði fólks til lengri tíma. Markmið laganna er að skapa heildarsýn og ramma um þá þjónustu sem skiptir mestu máli fyrir farsæld barna. Lögin eru þverfagleg og taka til þeirrar þjónustu sem börn njóta í skólum, innan heilbrigðiskerfisins og í félagsþjónustunni. Það var nefnt að yfirfæra mætti hugmyndafræði laganna á samþættingu geðheilbrigðisþjónustu. Þá leggja farsældarlögin ákveðna áherslu á að stjórnsýsla og eftirfylgni mála sé skilvirk og einföld. Það er sannarlega ákall eftir því innan geðheilbrigðiskerfisins. Þetta verklag gæti líka fækkað eða jafnvel útrýmt þessum gráu svæðum sem talað er um í skýrslunni. Virðulegi forseti. Það er ljóst að setja þarf fókusinn sérstaklega á geðheilbrigðismálin. Geðheilbrigði er undirstaða almennrar líðunar okkar allra. Margt hefur áunnist en það er sérstaklega núna eftir ríkjandi heimsfaraldur sem beina þarf kastljósinu að líðan fólks. Margir upplifa sig félagslega einangraða og á það við um fólk á öllum aldri, fólk sem upplifir sig einmana. Einmanaleiki er skilgreindur sem hin óþægilega tilfinning sem fylgir því að upplifa að félagsþörf manns sé ekki mætt. Rannsóknir hafa sýnt að eldra fólk er oft einmana en einmanaleiki hefur aukist í öllum aldurshópum. Rannsóknir sýna að einmanaleiki er vaxandi hjá ungu fólki á aldrinum 16–24 ára. Kostnaður samfélagsins og einstaklinga vegna einmanaleika er hár og er með margvíslegum hætti. Ef ekkert er gert getur einmanaleiki þróast í alvarleg veikindi, bæði líkamleg og andleg. Ekki var komið sérstaklega inn á það í skýrslunni en þetta er punktur sem mig langar að nefna í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Í umfjöllun nefndarinnar kom skýrt fram mikilvægi þess að geðheilbrigðisteymum var komið á fót um allt land og lýsti nefndin ánægju með tilkomu þeirra. Um er að ræða gríðarlega stórt skref í jafnréttisbaráttu íbúa um allt land hvað varðar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sérstaklega að geðheilbrigðisþjónustu. Með þeim hefur orðið til rými á fyrsta stigi í geðheilbrigðisþjónustu sem áður hefur lent á sjúkrahúsum og þá ekki fyrr en ástandið var komið á alvarlegra stig. Í skýrslunni og fyrir nefndinni tók heilbrigðisráðuneytið undir tilmæli ríkisendurskoðanda um að tryggja þurfi tilvist geðheilsuteyma og efla starfsemi þeirra. Það er mikilvægt að byggt verði undir slíka þjónustu og hún verði efld um allt land og samþætta þarf slíka þjónustu milli heilbrigðis- og félagsþjónustu. Það er einnig mikilvægt að sambærilegu teymi fyrir börn á öðru stigi í heilbrigðisþjónustu verði komið á og vonandi verður það að veruleika innan tíðar. Einnig hefur komið fram að við vinnslu skýrslunnar hafi þjónustu geðheilsuteymis fangelsa verið tryggður rekstur til frambúðar með föstu fjármagni. Það er ánægjuefni og vil ég ítreka mikilvægi þess að því verði viðhaldið. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég ítreka mikilvægi þess að þingheimur afgreiði mál núverandi heilbrigðisráðherra um stefnu í geðheilbrigðisþjónustu til 2030, sem liggur fyrir hér á þinginu. Þar er sannarlega þjóðþrifamál á ferðinni sem ákallandi þörf er á. Samfélagið allt er á því máli að stórefla þurfi geðheilbrigðisþjónustu og ég held að við öll hér inni séum á sömu nótum. Nú er það okkar að sýna í framkvæmd að við tökum málaflokkinn alvarlega og til afgreiðslu. Stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, sem heilbrigðisráðherra hefur lagt fyrir þingið, er mikilvægt spor í rétta átt. Með bættu skipulagi, betra samtali þjónustuaðila, styttri biðlistum, auknu aðgengi og langtímahugsun í geðheilbrigðismálum má auka hagkvæmni, skilvirkni og árangur í málaflokknum til langs tíma.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir prýðisræðu. Þau atriði sem mig langar að fá samtal við hv. þingmann um eru þessar áherslur sem hv. þingmaðurinn lýsti að hefðu komið fram í umræðum gesta og annarra í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar skýrslan var til umræðu. Við höfum haft geðheilbrigðisstefnu til 2020 sem hefur verið með ákveðnum áhersluatriðum og það er ekkert launungarmál að þar eru ákveðnar áherslur sem ekki hefur verið klárað að innleiða. Við erum síðan með þingsályktunartillögu sem felur í sér stefnu til tíu ára til viðbótar, til 2030, og ég tek undir að það er mikilvægt að við förum að klára þau mál. Ég segi það þó án ábyrgðar, ég hef ekki lesið málið sjálft og get því ég ekki fullyrt um hvaða breytingar ég myndi vilja sjá þar. En það er ákveðið gat þarna á milli. Hv. þingmanni varð tíðrætt, og það með réttu, um einmanaleika og kvíða og þessa hluti sem liggja til grundvallar vægu þunglyndi og vanlíðan, sem er svokallað fyrsta stigs einkenni og getur leitt til geðraskana sem þurfa vissulega aðstoðar við. Skýrslan sem við ræðum setur hins vegar meiri fókus á stóru, þungu málin og aftur fullkomlega skiljanlega. Í ljósi stöðunnar er ekki hægt að komast hjá því að hafa ákveðnar áhyggjur af því að þegar áherslan fer á þessi stóru og þungu mál inni á geðdeild spítalans, fer á þessar þungu og erfiðu meðferðir þar sem úrræði skortir af alls konar ástæðum, þá flytjist áhersla þeirra sem vinna í þessum málaflokki frá þessum vægari atriðum sem þingmaðurinn nefndi einmitt áðan. Mig langaði til að byrja á því að spyrja: 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir andsvörin. Já, vissulega var mjög góð umræða í nefndinni um skýrsluna og um hitt og þetta. Geðheilbrigðismálin koma víða við, þau koma við á öllum stigum þjóðfélagsins frá vöggu til grafar. Þungu málin, ég er svolítið að horfa til framtíðarinnar í þessari ræðu, hverju við getum breytt. Staðan er alvarleg í dag, ég tek undir það og það kom vel fram. Það kom líka fram að geðheilsuteymin hafa fækkað innlögnum inn á sjúkrahús, það léttir á því kerfi. Það var komið inn á fordóma, t.d. var talað um samráð við notendur. Þetta eru allt skref sem við þurfum að stíga til að bæta það ástand sem er í dag. Í þeirri stefnu sem ég nefndi fyrr í ræðu minni er einmitt talað um samráð við notendur og líka jafnrétti notenda að geðheilbrigðisþjónustu sem við höfum hreinlega ekki haft. Þess vegna er ég alltaf að tala um þessi geðheilsuteymi vegna þess að á litlum stöðum úti á landi var bara ekkert. Fólk fór ekki til heimilislæknisins með eitthvert þunglyndi, þá fékk það bara plástur frá Hansa. Það voru ýmis mál rædd og mikil og góð umræða varð um margt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Þetta er náttúrlega alveg gríðarlega stór og víðfeðmur málaflokkur og ég tek heils hugar undir það sem þingmaðurinn segir um þörfina á að líta á stóru myndina og horfa til lengri tíma. Það er bara svo oft erfitt að hafa pólitískt úthald þegar um er að ræða aðkallandi bráðaverkefni til skemmri tíma. Þá kemur alltaf þessi togstreita. Mér þykir t.d. áhugavert að sjá í skýrslunni að hvergi er talað um aðkomu VIRK. Það er reyndar útskýrt að litið er á það sem verkefni sem heyrir undir heilbrigðisráðuneytið. Staðreyndin er sú að sjúkrasjóður VIRK er stærsti einstaki sjóðurinn sem greiðir fyrir sálfræðiþjónustu þeirra sem ekki eru inni í kerfinu. Með því að tala um þetta út frá þessari skýrslu en undanskilja VIRK þá erum við strax komin í þessa hólfaskiptingu. Þar er t.d. verið að vinna alveg gríðarlega mikla vinnu í því að sinna einstaklingum sem þurfa aðstoð við vægu þunglyndi eða minni háttar, svo að ég tali á skala fagfólks, geðröskunum sem vaxa og verða illviðráðanlegri ef ekkert er að gert. En áherslan er á þessi stóru mál. Ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér í því að þegar við förum að ræða stefnuna til næstu átta ára, tíminn líður, þá tökum við þetta allt saman inn í en höldum ekki áfram þessari hólfaskiptingu. Við munum ekki ná þeim árangri sem ég held við séum öll sammála um að við viljum ná og þurfum að ná nema fella þetta allt undir og ná að tala saman um hlutina eins og þeir eru í raun og veru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála því að við þurfum að horfa á stóru myndina. Geðheilbrigðisþjónusta er veitt á víðum grunni. Hv. þingmaður talaði um VIRK. Við getum talað um fullt af hópum og eflingu um allt samfélagið. Við getum til dæmis nefnt Stígamót, alla þá gríðarlegu hjálp sem er veitt hér og þar í félagasamtökum, í samtökum fólks sem hefur tekið sig saman um ákveðið vandamál, inni á Reykjalundi og víðar. Áðan var rætt um þjónustu sálfræðinga. Ég var á þeirri þingsályktunartillögu og við ræddum þá þjónustu mikið í nefndinni og fleiri þætti sem ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við verðum að horfa á. Við þurfum að taka leppana frá augunum og horfa mjög vítt, um allt land, til allra hópa. Við þurfum að byrja fyrr með snemmtækri íhlutun, bara strax í leikskóla. Við getum jafnvel séð strax í vöggu að eitthvað þarf að aðstoða til að skila heilbrigðari einstaklingi út í lífið. Það er svo mikilvægt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þessi skýrsla er svo góð af því að það er hægt að grípa svo víða niður í henni. Þar sem stendur í henni er miklu betra en það sem maður talar endilega frá sínu hjarta því að þarna eru staðreyndir. Ég vil, með leyfi forseta, fá að lesa aðeins upp úr skýrslunni: „Fjölmiðlar fjalla reglulega um sjúklinga sem vísað er frá geðdeild Landspítala án þess að fá þjónustu sem þeir telja við hæfi. […] Ríkisendurskoðun óskaði eftir upplýsingum um fjölda frávísana frá geðþjónustu Landspítala en sjúkrahúsið heldur ekki utan um slíkar tölur. […] Því er ekki hægt að skoða þróun slíkra tilfella, ástæður, afdrif viðkomandi eða annað. […] Auk frávísana hafa fjölmiðlar undanfarin misseri fjallað um tilfelli þar sem sjúklingar eru fastir í geðþjónustu Landspítala vegna skorts á viðeigandi úrræðum.“ Og áfram er haldið: „Í viðtali við RÚV í júlí 2021 sagði yfirlæknir réttargeðdeildarinnar á Kleppi að réttindi væru brotin á manni sem hefur verið fastur þar árum saman vegna skorts á viðeigandi sérúrræðum. Maðurinn hlaut framheilaskaða og hefur verið á geðdeild í fjögur ár þar sem ekki er til staðar sérhæfing í meðferð heilaskaðaðra. Reykjavíkurborg vísar á ríkið þar sem öryggisvistun sé ekki á borði sveitarfélaga. Málefni mannsins hafa verið á borði félagsmálaráðuneytis en engin lausn er í sjónmáli því ágreiningur ríkir um hvort ríki eða sveitarfélög eigi að sjá um kostnað vegna meðferðar heilaskaðaðra. Maðurinn líður fyrir stöðuna á meðan og kostnaðurinn fellur í þessu tilviki á heilbrigðiskerfið, í einu dýrasta úrræði sem til er. Mun dýrara er að vista sjúklinga á réttargeðdeild en í búsetuúrræði í samfélaginu eða um þrisvar til tíu sinnum dýrara samkvæmt yfirlækninum.“ Nú geri ég ráð fyrir að aðeins hafi verið fjallað um þetta í hv. velferðarnefnd, eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þar sem hv. þingmaður situr. Er þetta ekki eitthvað sem við verðum að bregðast við af því að þetta heitir sóun en ekki fjárfesting?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið. Þarna kemur hv. þingmaður einmitt inn á atriði sem ég hef svolítið skoðað og haft áhuga fyrir. Ég sat með hv. þingmanni í velferðarnefnd í fyrra og við fjölluðum um þessi mál. Það er alveg rétt, þarna er kannski ekki hægt að beita snemmtækri íhlutun eða öðru. En þessir sjúklingar sem hafa orðið fyrir framheilaskaða eru svolítið útundan í kerfinu, það er bara staðreynd. Það var kannski ekki fjallað sérstaklega um þetta í nefndinni í sambandi við þessa skýrslu. En þetta er bara stórt gat. Þetta er ekki grátt gat, þetta er svart gat sem þessir einstaklingar eru staddir í. Við vitum að þetta hefur verið svolítið bitbein í Grábókar-nefndinni sem fjallar um skiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga og það er engin niðurstaða komin í það. Ég hef verið í samtali við doktor í sálfræði sem er nýráðinn í Háskóla Íslands sem er að setja af stað nám varðandi þetta og aðra nálgun, því að sú nálgun sem við höfum beitt hér á landi og á Norðurlöndum er kannski ekki nægjanlega góð fyrir þessa einstaklinga. En ég tek alveg undir það að þessir einstaklingar eru staddir á mjög svörtum stað. Því miður erum við ekki að taka utan um þá í þeirri stefnu sem ég vitnaði áður í, heldur þurfum við að taka sérstaklega utan um þessa einstaklinga. Bæði er þeim útvísað frá Landspítalanum og á fleiri stöðum og komast kannski aldrei inn heldur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála því að þetta er í raun ekki grátt svæði heldur svart. Ríkisendurskoðun er sammála okkur, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur óásættanlegt að enn geti komið upp þær aðstæður að óljóst sé hver beri ábyrgð á og kostnað af sértækri geðþjónustu þótt vandinn hafi verið kunnur um langa hríð. Hagsmunir sjúklinga fyrst og fremst ásamt sjónarmiðum um hagkvæmni úrræða kalla á tafarlausar lausnir.“ Ég er sammála. Við verðum að bregðast við. Við erum ekki með viðeigandi húsnæði. Þá langar mig að vísa í þingsályktunartillögu okkar í Samfylkingunni, sem við höfum lagt fram oftar en einu sinni, varðandi það að fara í uppbyggingu á húsnæði fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Eins og staðan er í dag eru allar geðdeildirnar hér á landi, sem eru á sjúkrahúsinu á Akureyri, á Landspítala við Hringbraut og á Kleppi, í húsnæði sem er óboðlegt, því miður. Í dag fengum við fregnir af fólki sem er nauðungarvistað og fyrsta 21 dag nauðungarvistunar í þrjár heilar vikur eftir að nauðungarvistun er framkvæmd, sem er mjög íþyngjandi og dramatísk aðgerð fyrir einstaklinga, getur viðkomandi einstaklingur ekki komast út undir bert loft og fengið súrefni. Maður hefur heyrt hrikalegar sögur af fólki sem beinlínis reynir að anda í gegnum lítið op á glugga - það fær auðvitað súrefni í herberginu, en lýsingarnar á þeirri tilfinningu að vera svona innilokaður eru skelfilegar. Þá hugsar maður: Bíddu, er ekki árið 2022? Eigum við ekki bara að fara í þetta?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Bæta aðgengi, bæta húsnæði, auka menntun fagaðila í geðheilbrigðisþjónustu - allt eru það mikilvæg atriði. Ég held að þetta atriði, hvað varðar húsnæði, sé ekkert minna mikilvægt en annað, ég er alveg sammála því. Við höldum kannski áfram að tala um að til séu grá svæði og jafnvel svört en með samþættingu þjónustu sveitarfélaga og ríkisins getum við kannski, svo að ég tali um það áfram, fundið lausn á þessu vandamáli. Húsnæðisvandinn er alveg jafn stór og hver annar og við erum núna að glíma við það sama á fleiri stöðum en í geðheilbrigðisþjónustunni. Lýsing hv. þingmanns á aðstæðum þeirra sem eru í nauðungarvistun - ég trúi henni alveg og við þurfum bara að bæta úr ástandinu. Það er sorglegt að heyra svona fréttir. Vonandi getum við bætt úr þessu. Það er líka framtíðarmúsík sem við þurfum að spila fyrir okkur öll og inn í framtíðina.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg um þessa skýrslu. Þetta er nú býsna merkileg skýrsla, það verður að segjast alveg eins og er. Ég ætla að leggja út af henni en líka að undirstrika ákveðna þætti hennar með því að vitna til hennar með beinum hætti. Það er ansi margt í henni sem kallar á öfluga umræðu hér í þingsal og að sjálfsögðu áframhaldandi vinnu stjórnvalda á næstu árum því að skýrslan er dökk. Fyrir örfáum klukkustundum stóð hæstv. fjármálaráðherra í þessum stól og svaraði óundirbúinni fyrirspurn. Þá heyrðist enn og aftur mantran um að vandi heilbrigðiskerfisins væri einhverjum allt öðrum að kenna en þeim sem hafa farið með stjórn landsins árum og jafnvel áratugum saman. Vandi kerfisins er ekki þeim sem stjórnað hafa landinu að kenna heldur einhverjum óútskýrðum mönnunarvanda sem virðist hafa fallið í fangið á ríkisstjórninni. Það er stundum talað eins og ríkisstjórnin sé einhver saklaus þolandi þessarar atburðarásar. Einhver vondur mönnunarvandi virðist hafa komið utan úr geimnum. Það er stóra vandamálið. Svoleiðis rökfræðilegir loftfimleikar leiða síðan fólk til að draga þá ályktun að stjórnvöld ætli sér að komast undan ábyrgð á málinu, þetta sé einfaldlega einhver mönnunarvandi. Það er verulegt áhyggjuefni að heyra þessar skýringar því að í þessu felst verulegur ábyrgðarflótti. Þau starfsskilyrði sem fólk býr við á spítalanum og í heilbrigðiskerfinu eru á ábyrgð stjórnvalda. Ef hjúkrunarfræðingar, læknar, eða eftir atvikum aðrar stéttir, vilja ekki vinna við það sem þau eru menntuð til vegna álags eða starfskjara þá er það á ábyrgð þess fólks sem mótað hefur stefnuna og framfylgt henni árum saman. Þetta á við um kerfið allt og ekki síður geðheilbrigðisþjónustuna sem við ræðum hér út frá þessari afbragðsskýrslu Ríkisendurskoðunar sem var til umfjöllunar hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og nefndarmenn tóku það alvarlega að fara vel ofan í hana. Þetta er ekki dökk skýrsla eða svört skýrsla. Þetta er kolsvört skýrsla. Hún er algjör falleinkunn yfir stjórnvöldum og þeim flokkum sem stýrt hafa landinu árum saman. Þrír flokkar hafa starfað saman í fimm ár og Framsókn og Sjálfstæðisflokkur enn lengur á undan því. Við vitum alveg hvar ábyrgðin liggur og ábyrgðarflótti er því ekki í boði þegar við ræðum þessa skýrslu. Það á ekki síst við um þennan svokallaða mönnunarvanda. Við ætlum að grípa orðrétt niður í skýrsluna, með leyfi forseta: „Notendur geðheilbrigðisþjónustu búa margir við stórskert aðgengi að þjónustunni. Biðlistar eru landlægir og eru sumir mældir í misserum og árum. Helst má skýra langa bið eftir þjónustu með skorti á sérhæfðu starfsfólki og viðeigandi úrræðum en einnig eru vísbendingar um að í kerfinu sé hvati til að vísa erfiðum málum frá og komast þannig hjá kostnaði.“ Talað er um að löng bið eftir þjónustu geti aukið á vanda fólks sem þarf á þjónustu að halda og að kostnaðurinn aukist verulega sem er kannski þvert á það sem á að vera leiðarstef. Svo kemur skýrt fram í skýrslunni að vöntun á geðhjúkrunarfræðingum standi geðheilbrigðisþjónustu, ekki síst á spítalanum, fyrir þrifum og að mikill skortur sé líka á geðlæknum. Samkvæmt óformlegu mati Landspítala, og nú er ég að vitna til skýrslunnar, vantar geðþjónustu spítalans a.m.k. 50 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, tíu sérmenntaða geðhjúkrunarfræðinga og tíu geðlækna ásamt fleira fagfólki. Skýrslan er því dökk þegar sá mönnunarvandi er krufinn. Ég ætla að ítreka: Sá vandi er á ábyrgð þeirra sem með völdin hafa farið á undanförnum árum, skuldlaust. Það er á ábyrgð stjórnvalda að skapa manneskjuleg skilyrði fyrir starfsfólk, skapa það umhverfi að það laði öflugt fólk til starfa, skapa þá tekjumöguleika að hæft fólk vilji vinna við að hjálpa alvarlega veiku fólki með geðrænan vanda. Undan þessu verður ekkert komist. Mönnunarvandinn er ekkert eins og einhverjar náttúruhamfarir sem skyndilega og fyrirvaralaust bresta á. Hann er mannanna verk og það skiptir höfuðmáli, ef við ætlum að koma málum betur fyrir, að hann verði leystur hratt, vel og örugglega. Ég ætla að leyfa mér að vera dramatískur og segja að mannslíf séu í húfi og að íslenskur almenningur geri þá réttmætu kröfu að stjórnvöld á hverjum tíma fái ekki falleinkunn í svona skýrslu. Skýrslan undirstrikar að mönnunarvandinn er mannanna verk og það eru menn sem bera ábyrgð á því hvar kerfið er statt eins og svo rækilega er opinberað í skýrslunni. Það er verið að rekja það í skýrslunni hversu úrræðalítil stjórnvöld hafa verið í þessum efnum og ekki síst þegar kemur að menntun heilbrigðisstarfsfólks. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur að heilbrigðisráðuneyti þurfi að huga betur að nýliðun og menntun fagfólks í þessum stéttum og gæta þess að starfsaðstæður og -umhverfi fæli ekki fólk frá því að vinna á þessum vettvangi. Samhliða því þarf að skoða hvernig megi nýta krafta geðlækna betur m.a. með aukinni teymisvinnu, ráðgjafarþjónustu sjálfstætt starfandi lækna og eflingu annarra fagstétta sem sinna geðheilbrigði.“ Þetta undirstrikar auðvitað það sem ég er að segja. Starfsumhverfið er búið til af þeim sem bera ábyrgð á kerfinu. En ég ætla ekki að tala meira um mönnunarvandanum heldur að fara yfir í annað og vísa aftur í óundirbúinn fyrirspurnatíma frá því fyrr í dag. Þá sagði hæstv. fjármálaráðherra að sérstakt átak hefði verið gert í geðheilbrigðismálum á liðnum árum og þetta er líka það sem þingmenn og ráðherrar VG keyrðu mjög á í kosningabaráttunni síðast, að farið hefði verið í sérstakt átak í geðheilbrigðisþjónustu. Skýrslan sem við ræðum hér í dag segir okkur auðvitað mjög skýrt að þrátt fyrir fögur fyrirheit og mikinn fagurgala fyrir kosningar þá er niðurstaðan önnur. Ég ætla að telja hér upp nokkur atriði í fljótheitum. Samkvæmt skýrslunni eru biðlistar landlægir og gráu svæðin svokölluðu stórt og mikið vandamál þar sem ekki er ljóst hver ber ábyrgð á að veita tiltekna þjónustu. Það skortir mikið upp á að upplýsingum sé safnað saman og haldið utan um þær til að efla möguleika og greiningu á vanda. Ég vil þar vekja sérstaka athygli á því að það vantar tölulegar upplýsingar um beitingu þvingana og nauðungarvistunar við veitingu heilbrigðisþjónustu. Þessar upplýsingar eru ekki tiltækar og svo skortir yfirsýn yfir málaflokkinn, það er ein setning í skýrslunni. Ef þetta er staðan þá veltir maður því fyrir sér hvernig menn geta talað um að eitthvert átak hafi staðið yfir á liðnum árum í geðheilbrigðismálum. Ég vil í þessu samhengi líka vitna orðrétt í álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem var mjög samstiga í vinnu sinni, bæði stjórnarmeirihluti og stjórnarandstaða, þegar skýrslan var til umfjöllunar í nefndinni. „Eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári innan heilbrigðiskerfisins. Geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu er undir væntingum og bið eftir þjónustu almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Skortur er á yfirsýn í málaflokknum og nauðsynlegar upplýsingar liggja ekki fyrir eða eru óaðgengilegar. Þá hefur stefnumótun í málaflokknum verið rýr og árangur af aðgerðaáætlun sem fylgdi stefnu í geðheilbrigðismálum 2016–2020 var ófullnægjandi.“ Undir þetta rita stjórnarþingmenn rétt eins og stjórnarandstæðingar sem segir okkur auðvitað bara að við höfum verk að vinna. Ég get auðvitað haldið enn lengri ræðu um allar vanefndirnar í kerfinu en lítum til framtíðar og komum okkur saman um einhvers konar verklag sem nýtist þá til þess að taka utan um þann hóp sem er undir þarna í kerfinu því að oft er um að ræða bráðveikt og alvarlega veikt fólk í sérlega viðkvæmri stöðu, margt hvert. Það er talað svolítið um gráu svæðin í þessari skýrslu og það þýðir að það er óljóst hver á að veita tiltekna þjónustu og óljóst hver á að borga fyrir hana og það er auðvitað mjög alvarlegt. Við erum oft að búa til einhver hugtök eins og grá svæði, en það þýðir bara að veikt fólk er ekki að fá þjónustu við hæfi. Það bendir hver á annan og sjúklingurinn fellur þar á milli. Ef við setjum okkur aðeins í spor þess veika sem fær ekki þjónustu, vegna þess að ábyrgðin í málaflokknum og fjárveitingin er ekki skýr, þá sjáum við að allt tal um grá svæði er auðvitað bara ákveðin fegrun á því sem er í gangi. Engu að síður er þetta eitthvað sem þarf að takast á við. Í skýrslunni segir: „Á þetta ekki síst við um aðstæður þar sem um langvinnan vanda er að ræða og þegar einstaklingar þurfa á úrræðum heilbrigðis- og félagslega kerfisins að halda samtímis og þörf er á samhæfðari þjónustu, t.d. hjá börnum með fjölþættan vanda og fólk með heilabilun. Þetta er einn helsti veikleiki í stjórnsýslu málaflokksins. Vandinn er flestum kunnur en illa gengur að leysa hann.“ Þetta er enn ein uppáskrift Ríkisendurskoðunar um það að vandi hefur verið viðvarandi í kerfinu sem hefur ekki verið leystur þrátt fyrir að hann sé ávarpaður aftur og aftur, bæði úti í samfélaginu, af notendum, af hagsmunaaðilum og hér í þinginu. Undan þessu komast þeir ekki sem hafa farið með stjórn landsins undanfarin ár. Ríkisendurskoðun segir síðan um þetta: „Mikilvægt er að umgjörð geðheilbrigðisþjónustu og þjónustu við geðfatlaða sé ávallt hugsuð út frá þverfaglegum sjónarmiðum, allt frá stefnumörkun til framkvæmdar. Í þessu sambandi má nefna að lög um heilbrigðisþjónustu fjalla ekki um samráð eða samstarf heilbrigðisstofnana við aðra þjónustuveitendur svo sem félagsþjónustu. Margir viðmælendur Ríkisendurskoðunar vöktu athygli á að skortur á samstarfi og samráði heilbrigðisstofnana og félagsþjónustu sé algengur, skaðlegur hagsmunum sjúklinga og kostnaðarsamur þar sem bestur árangur náist sé hugað að heilsu fólks og félagslegum þáttum í samhengi.“ Það er auðvitað mjög sláandi að lesa að það sé þannig að einstaka einingar innan kerfisins talist ekki við. Það þýðir auðvitað, eins og ég held að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir hafi orðað það ágætlega áðan, að fólk er ekki að tala saman. Þetta er ekki kerfi sem við ráðum ekkert við. Þetta er allt saman fólk og þá vantar bara stefnu og umgjörð sem gerir það að verkum að fólkið innan þessara kerfa tali saman. Ef það gerist ekki þá er það auðvitað sjúklingurinn sem líður fyrir það. Það er líka sorglegt að lesa um það að fordómar séu innbyggðir í kerfinu sem bætast þá við fordóma sem fólk með geðrænan vanda verður stundum fyrir í samfélaginu almennt. Ég hef ávarpað þetta áður í þingræðu og bendi á að þetta þýðir í raun og veru að ákveðin mismunun er innbyggð í heilbrigðiskerfið. Það sitja ekki allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu er misgott, til að mynda vegna búsetu, út af efnahag og vegna tegundar geðvanda. Þetta þýðir að veiku fólki er mismunað og úr því að þetta er innbyggt í geðheilbrigðiskerfið þá er það þannig að þetta kerfi tryggir fólkinu okkar mismunun. Það tryggir ekki jafnræði, það tryggir mismunun, það er innbyggt inn í kerfið. Við hljótum að þurfa að taka þetta til rækilegrar skoðunar í framhaldi af þessari skýrslu. Það er ekki eins og sumt af þessu hafi ekki verið vitað áður en engu að síður þurfum við að taka þetta til rækilegrar skoðunar og þetta er auðvitað algerlega ólíðandi. Mig langar líka að nefna að Geðhjálp er aðeins að fara yfir það sem snýr að tölfræði og það hvernig haldið er utan um tölulegar upplýsingar. Geðhjálp ítrekar mikilvægi þess að auka, bæta og halda vel utan um gagnasöfnun og miðlun þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Það sé auðvitað forsenda þess að meta árangur og ákvarða framfaraskref. Geðhjálp hefur t.d. ítrekað kallað eftir gögnum um lyfjaþvinganir, nauðungarvistanir, lyfjanotkun o.fl. sem má nota til að meta árangur hjá stofnunum sem meðhöndla fólk með geðrænar áskoranir. Bent er á það hjá Geðhjálp að það hafi tekið Ríkisendurskoðun sjö mánuði að fá gögn frá heilbrigðisráðuneytinu sem segir til um hversu miklar umbætur þurfa að verða er kemur að gagnasöfnun og vinnslu í málaflokknum. Það var aðeins farið yfir þetta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það gekk erfiðlega hjá Ríkisendurskoðun að fá upplýsingar þegar var verið að vinna skýrsluna og það er auðvitað ekki nógu gott. Ríkisendurskoðandi vakti svolítið einbeitt athygli á því að þrátt fyrir að þetta hafi verið gert á Covid-tímum hafi það ekki verið skýringin á því að upplýsingar bárust seint. Þetta þarf auðvitað að laga. Við vitum það öll að vinna Ríkisendurskoðunar er í umboði Alþingis og þetta er ákveðið eftirlit með framkvæmdarvaldinu sem verður að vera virkt. Það gengur ekki að framkvæmdarvaldið, hvort sem það eru ráðuneytin eða stofnanir undir ráðuneytunum, bregðist seint við þegar kallað er eftir upplýsingum í þessu. Ég vildi nefna í lokin, og ég ætla kannski að fara betur inn á það í síðari ræðu, það sem snýr að einum stærsta vandanum þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Það er fólk sem er með áfengissýki eða er að glíma við fíkn. Sá vandi snýst ekki bara um það fólk heldur líka aðstandendur og aðra sem þurfa að þola afleiðingar þess. Það er vandi sem teygir sig inn í fleiri kerfi samfélagsins, félagsþjónustuna, barnavernd, fangelsin, dómskerfið, löggæslu og allt það. Ég kem kannski betur að því í seinni ræðu minni. Mig langaði alveg í lokin að nefna að við megum ekki gleyma því - þegar við erum að afgreiða svona skýrslu og erum að höndla með þau hugtök sem kastað er fram henni og er ætlað að skýra einhvern undirliggjandi vanda - að á bak við þetta allt saman er fólk. Í mörgum tilfellum er um að ræða fárveikt fólk. Þegar við erum að tala um kerfi, þegar við erum að tala um grá svæði, þegar við erum að tala um mönnunarvanda eða að kerfin tali ekki saman eða eitthvað þess háttar þá er fólk þar að baki, fólk sem er sjálfsagt í einna viðkvæmastri stöðu af öllum þeim sem reiða sig á samhjálp samfélagsins. Við eigum auðvitað að vera mjög meðvituð um það þegar við erum að fara í gegnum þessa skýrslu og hafa það líka til hliðsjónar þegar við ræðum síðan mögulegar úrbætur byggðar á henni. Ég held að það dyljist ekki neinum sem hefur farið í gegnum þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar að það er afskaplega margt sem þarf að gera til að koma málum í skaplegt horf.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir ágætisræðu. Þetta er töluverður áfellisdómur, þessi skýrsla. Ég geri ráð fyrir að nefndarfólk í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi farið ítarlega yfir það og það verði umræða um þetta. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá er þetta vandi sem er erfiður á svo margan hátt. Þetta fólk hefur þurft að glíma við fordóma lengi vel. Vandinn getur verið býsna lítið sýnilegur og væntanlega eru geðheilbrigðisvandamál stundum þannig að þau geta magnast ef fólk fær ekki athygli og hjálp og aðstoð nógu snemma. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður vitnaði í hæstv. fjármálaráðherra, sem blés til sóknar þegar hann var spurður út í mönnunarvanda og fjárhagsvanda heilbrigðiskerfisins og talaði um sókn í geðheilbrigðismálum. Nú er það þannig að flokkur hv. þingmanns, ásamt fleiri flokkum, fékk samþykkta hér þingsályktunartillögu um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu, sem er væntanlega eitt fyrsta stig þess að fólk lendi ekki í meiri vanda samanlagt. Er þingmaðurinn sammála mér um að það sé hálfgert hjóm þegar hæstv. ráðherra talar um sókn þegar ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni getað orðið við þeirri fjárþörf og ósk um fjárútlát sem allt Alþingi, allir þingmenn og allir ráðherrar samþykktu bara fyrir nokkrum mánuðum síðan?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið. Ég fagna því að geta átt skoðanaskipti um þetta við hann. Ég hjó eftir þessu í óundirbúna fyrirspurnatímanum í dag hjá hæstv. fjármálaráðherra. Það var talað um þessa sókn í geðheilbrigðismálum. Ég veit ekki hvað ég sat marga fundi í kosningabaráttunni með frambjóðendum VG þar sem endalaust var talað um sókn í geðheilbrigðismálum. Við erum auðvitað að horfa á skýrslu þar sem tekin er ákveðin punktstaða í því hvernig kerfið er á ákveðnum tíma. En þegar flokkar sem hafa verið við völd saman - þrír í fimm ár og tveir nánast óslitið frá 2013 og meira og minna við völd saman eða hvor í sínu lagi allan lýðveldistímann - er rosalega skrýtið hvernig menn ætla einhvern veginn að hlaupa frá vandanum og fara að tala um einhverja sókn. Þessi skýrsla er auðvitað bara punktstaða á ákveðnum tíma og segir okkur að þeir sem hafa farið með stjórn geðheilbrigðismála í kerfinu almennt hafa fallið á prófinu. Flóknara er það ekki. Það var alveg rétt sem hv. þm. Logi Einarsson benti á að ef menn hlúa ekki að sálfræðiþjónustu og efla hana þá magnar það upp vanda seinna meir. Það er t.d. það sem Geðhjálp er mjög mikið að tala um í umsögn sinni um þessa skýrslu. Í stóra samhenginu fer allt of mikið fjármagn í geðheilbrigðismálum í afleiðingaendann en sáralítið í orsakirnar, í heilsueflingu og forvarnir, einhverja snemmtæka skoðun. Tímar hjá sálfræðingi geta komið í veg fyrir mikil útgjöld í kerfinu seinna meir. Ég get ekki enn skilið hvernig stendur á því að það gengur svona illa að fjármagna það sem Alþingi samþykkti hér fyrir ekki alllöngu og snýr að sálfræðiþjónustu.

Herra forseti. Það er alveg rétt. Skýrslan fjallar aðeins um þessa svokölluðu sókn. Þar er talað um að þörf og eftirspurn eftir geðheilbrigðisþjónustu aukist ár frá ári. Í skýrslunni er það orðað svona: „Þrátt fyrir sókn í málaflokknum er geta stjórnvalda til að tryggja þá þjónustu sem þörf er á undir væntingum.“ Það þýðir væntanlega að þú nærð ekki einu sinni að halda í horfinu. Í venjulegum keppnisíþróttum, hlaupum og öðru slíku, væri kannski erfitt að túlka það sem sókn ef árangurinn yrði verri ár frá ári. Það stendur líka í skýrslunni að heilbrigðisráðuneytið hafi ekki lagt formlegt mat á árangur aðgerðaáætlunar 2011–2020. Ég spyr: Er þetta kannski ekki hluti af vandanum? Hér er sífellt verið að blása til nefnda og samráðshópa og annað slíkt og það hljómar allt fallega, aðgerðaáætlanir geta hljómað fallega. En er grunnforsendan ekki sú að skoða hver árangur af aðgerðunum er áður en fólk tekur ákvörðun um hver næstu skref eigi að vera? Af því að hæstv. fjármálaráðherra sagði líka í morgun að þetta væri Alþingi að kenna, það væri Alþingi sem færi með fjárveitingavaldið, langar mig aftur að spyrja út í þingsályktunartillöguna um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Hefur hv. þingmaður séð að Alþingi hafi einhverja möguleika til þess að koma með breytingartillögu og fá hana samþykkta í tengslum við fjármálaáætlunina? Telur hann einhverja möguleika á að stjórnarliðar muni koma með okkur í þann leiðangur?

Virðulegi forseti. Já, þessi samskipti eru farin að minna mann útvarpið í gamla daga, tæknin er eitthvað að stríða okkur sögðu menn þegar þeir ýttu á vitlausa takka einhvers staðar. En varðandi það sem hv. þingmaður kemur inn á, þetta er nefnilega svolítið sérstakt. Auðvitað er ekki hægt að skamma ríkisstjórnina fyrir þetta. Alþingi er með fjárveitingavaldið. Bara ef ríkisstjórnin þekkti einhvern á þingi sem gæti kippt í einhverja spotta og lagað þetta. Þetta er ábyrgðarflóttinn sem ég er alltaf að tala um. Það vantar fjármagn - þið verðið þá að tala við þingið, segir framkvæmdarvaldið. Mönnunarvandi - hann kom bara einhvern veginn til okkar og við berum ekki ábyrgð á honum. Þetta er auðvitað staða sem menn eru í þegar þeir eru búnir að fara með völd í tilteknum málaflokkum, ekki bara í eitt eða tvö ár heldur jafnvel í áratugi. Hæstv. fjármálaráðherra, sem við vitnum hér til, er búinn að vera óslitið í fjármálaráðuneytinu frá 2013, fyrir utan að hann var nokkra mánuði í forsætisráðuneytinu þar sem mér skilst að menn fari líka með einhver völd. Ég get ekkert sagt annað en að þetta sé bara svona klassískur ábyrgðarflótti þeirra sem geta a.m.k. ekki komið með þá skýringu að þeir séu búnir að vera svo stutt með málaflokkinn að gefa verði þeim andrými til að bregðast við. Ég vona að menn einhendi sér í það að standa við það loforð sem Alþingi gaf þjóðinni og fólki í viðkvæmri stöðu um það að sálfræðiþjónusta verði niðurgreidd. Það kostar vissulega einhvern pening en eins og við vorum að ræða hér áðan þá liggur það alveg fyrir að einhvers konar íhlutun á þeim enda sparar útgjöld síðar meir. Ég held að það séu eiginlega allir sammála um það. Það á reyndar á við um ansi margt í þessum kerfum okkar, að það að bregðast fyrr við dregur auðvitað úr kostnaði sem annars myndi falla til síðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir gott innlegg við þessa umræðu. Ég hjó eftir því að í ræðu sinni orðaði hann það sem svo að hinn svokallaði mönnunarvandi hefði ekki fallið af himnum ofan. Ekki gæti ég verið meira sammála þingmanninum. Það hefur legið fyrir árum saman, og margoft verið bent á það, m.a. af stéttarfélögum sem þar eru undir, hvort sem það eru hjúkrunarfræðingar, ljósmæður, geðlæknar eða aðrir fagmenn í heilbrigðiskerfinu, í hvað stefndi. Það liggur líka fyrir hversu margir eru í námi og hversu margir eru á leiðinni. Mig langar til að inna hv. þingmann eftir því hvort hann sé mér sammála um að hið opinbera, ríkisvaldið, eigi að beita ívilnunum til þess að laða fólk til náms í greinum sem við vitum að við þurfum á að halda, t.d. hvað varðar heilbrigðisstéttir sem starfa innan geðheilbrigðisþjónustunnar, þannig að við náum að vinda ofan af mönnunarvandanum og tryggja þá nýliðun sem þarf að vera, þó ekki sé nema vegna þess að fólk eldist og fer út af vinnumarkaði. Þegar ég tala um ívilnanir er ég kannski að ræða um eitthvað sem hefur að gera með Menntasjóð námsmanna og/eða launað starfsnám og annað sem gert er í nágrannalöndum okkar. Við þurfum að beita okkur til að fá fólk inn í þetta nám og til að fá fólk til starfa í heilbrigðiskerfinu. Það á að vera þannig að umhverfi, kjör og starfsaðstæður séu aðlaðandi. Ef við náum fleira fólki til okkar þá held ég að það verði auðveldara að manna stöðurnar.

Herra forseti. Stutta svarið við fyrirspurn hv. þingmanns er ofur einfaldlega: Já, ég er alveg sammála því að leggjast þurfi vel og rækilega yfir það. Ég fór aðeins yfir þetta í ræðu minni áðan. Í hinum fullkomna heimi þyrftum við ekkert að vera með kerfi ívilnana eða eitthvað þess háttar. Þá myndi mannskapurinn bara streyma þangað sem þörfin væri mest. En við erum hér að tala um heilbrigðisþjónustu, við erum að tala um geðheilbrigðisþjónustu, sem er ákaflega mikilvæg þjónusta. Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni að það vantar a.m.k. 50 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, tíu sérmenntaða geðhjúkrunarfræðinga og tíu geðlækna ásamt fleira fagfólki - þetta er samkvæmt óformlegu mati Landspítala og það sem vantar þá inn í geðþjónustu spítalans. Þegar staðan er þessi þurfum við auðvitað að velta fyrir okkur einhvers konar viðbragði. Ef við veltum ekki fyrir okkur viðbragði þá gerist það annaðhvort að ekkert breytist eða þá að staðan hreinlega versnar. Þá erum við, með því að taka ákvörðun um að velta ekki fyrir okkur einhvers konar ívilnunum eða að reyna einhvern veginn að stýra fólki í þessar áttir, bara svolítið að gefast upp, myndi ég telja. Það væri auðvitað langskemmtilegast að svara þessari spurningu, ef það væri hægt, ef heimurinn væri fullkominn, á þann veg að það ætti ekki að þurfa neinar ívilnanir, fólkið finni sér bara sinn farveg og allt leysist þetta einhvern veginn af sjálfu sér. En það er bara eins með þetta og annað, þegar kemur að atvinnuuppbyggingu og fleiri þáttum, að við þurfum stundum að standa fyrir einhvers konar átaki til þess að hleypa einhverju af stokkunum. Og þegar við erum að tala um viðkvæma þjónustu eins og geðheilbrigðisþjónustu, og það vantar fólk í tugatali til að sinna fárveiku fólki, þá er ég svo sannarlega til samtals um að nota megi þau kerfi og úrræði sem við höfum til að reyna að laða fólk í nám og í framhaldinu til starfa á þessum mikilvægu póstum.

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður nefndarinnar, hefur, sem framsögumaður nefndarálits meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, farið yfir meginefni skýrslunnar. Ég ætla ég svo sem ekki að nota ræðu mína hér til að rekja allt álitið aftur en það eru nokkur atriði sem mig langar að draga fram í þessari umræðu. Í fyrsta lagi vil ég segja að ég tel skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu gríðarlega gagnlega. Hún er ítarleg og löng og þar eru settar fram ábendingar sem ég tel mikilvægt að þeir angar stjórnkerfisins og samfélagsins, sem um ræðir hverju sinni, og málin heyra undir, taki til skoðunar. Í raun er það svo að til að mynda þau ráðuneyti sem nefnd eru hafa svarað því að þau taki skýrsluna til sín og til skoðunar. Það hefur komið fram hér í umræðum að sumum finnist skýrslan vera algjör falleinkunn fyrir íslenska geðheilbrigðisþjónustu. Ég tel svo ekki vera þó svo að vissulega sé bent á það sem betur megi fara. Umræða um geðheilbrigðismál, hvernig þeim er fyrir komið, hefur sem betur fer verið að breytast. Það á við um faglega þjónustu heilbrigðisstofnana við þá sem þurfa að nota geðheilbrigðisþjónustu en einnig á það við um sýn sveitarfélaga og umræðuna í samfélaginu, mat okkar sem byggjum þetta samfélag. Sýn okkar á geðheilbrigðismálin hefur sem betur fer verið að breytast. Við erum að taka það mun alvarlegar að geðheilsa skiptir máli og að það skipti máli að þau sem þurfi fái viðeigandi þjónustu. Auðvitað leiðir það til þess að gera þarf breytingar á því hvernig við höfum gert hlutina, og einnig þarf að bæta úr. Það kemur fram í skýrslunni og er rakið hér í álitinu að að mati Ríkisendurskoðunar sé skipulag geðheilbrigðisþjónustu í megindráttum í samræmi við stefnu stjórnvalda en ákveðnir vankantar séu á kerfinu sem draga úr árangri við framkvæmd. Svo er það rakið og talið upp hvar þessir helstu vankantar eru og ég tel mikilvægt að við tökum þessar ábendingar alvarlega og vinnum í þeim. Jafnframt kemur fram að undanfarin ár hafi verið gerðar nokkrar grundvallarbreytingar á geðheilbrigðisþjónustu sem hafi gefið góða raun en enn sé rúm til frekari umbóta. Þar er nefnt að það hafi verið til bóta að lögfesta skiptingu heilbrigðisþjónustu í fyrsta, annað og þriðja stig en að skýra þurfi betur mörkin þar á milli og skilgreina hvaða þjónustu eigi að veita á hverju stigi sem og að tryggja þurfi betri samfellu og samhæfingu milli þjónustustiga. Þar sem það hefur verið nefnt hér í umræðunni að við í Vinstri grænum höfum viljað hreykja okkur af því sem gert hefur verið í heilbrigðismálum og í geðheilbrigðismálum þá tel ég að þetta sé einmitt eitt af því sem hefur verið gert, sem skiptir gríðarlega miklu máli. Einnig er fjallað um það í skýrslu Ríkisendurskoðunar að tilkoma geðheilsuteyma sem og aukið framboð sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum sé önnur grundvallarbreyting sem hefur aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu. Þetta er eitthvað sem við í Vinstri grænum lögðum einmitt áherslu á og við fögnum því auðvitað að fyrir nefndinni var lýst almennri ánægju með tilkomu geðheilsuteymanna og þá þverfaglegu nálgun sem unnið er eftir í teymunum en vissulega er bent á að styrkja þurfi þau enn frekar í sessi. Bent er á að fulltrúar frá Félagsþjónustu ættu að koma að borðinu. Ég tel þetta mikilvægt og ég tel þetta sýna fram á að mörkuð hafi verið stefna sem skiptir máli. Róm var ekki byggð á einum degi og hér þarf að halda áfram, en við erum með góðan grunn sem skiptir máli. Það er líka mikilvægt að taka það jákvæða út úr svona skýrslu og byggja ofan á það, ekki síður en að taka til sín það sem bent er á að betur mætti fara. Mannekla er eitt af því sem nefnt er og ég tel að við hér á Alþingi þurfum m.a. að velta því fyrir okkur hvernig við getum tekið á því. Það er algerlega ljóst að það vantar fleira starfsfólk til að vinna í heilbrigðisþjónustunni. Við tölum mjög oft um skort á hjúkrunarfræðingum og hann er svo sannarlega til staðar, en það sama gildir einnig um fleiri fagstéttir. Mér finnst mikilvægt að við hugsum í lausnum í því hvernig við getum gert starfsumhverfið aðlaðandi til að fólk kjósi að mennta sig í þessum greinum en ekki síður þannig að fólk hafi áhuga á því að vinna síðan við það sem það hefur menntað sig í. Mér finnst vel koma til greina að vera með einhvers konar hvata í því kerfi. Þetta hefur líka stundum verið rætt í samhengi við það að fjölga heilbrigðismenntuðu starfsfólki á landsbyggðinni. Mér finnst klárlega að við eigum að taka þetta til skoðunar og gera breytingar, og þetta er mikilvæg ábending. Talsvert var fjallað um það í skýrslunni, og talsvert rætt um það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að efla þurfi utanumhald og greiningu og jafnvel söfnun á upplýsingum. Það skiptir auðvitað máli að hægt sé að taka tölfræði út úr gögnunum þannig að við vitum hver þróunin er að verða þegar kemur að því að vita eitthvað um það hverjir það eru sem leita eftir geðheilbrigðisþjónustu. Þá fannst mér ekki síður mikilvægt, sem komið er inn á í skýrslu Ríkisendurskoðunar, það sem varðar skort á upplýsingum um beitingu þvingana og nauðungarvistunar. Þetta eru náttúrlega alveg gríðarlega mikil inngrip í líf fólks og auðvitað þarf, þegar svo drastískum úrræðum er beitt, að vera skýr lagarammi um það hvenær grípa megi til einhvers konar þvingana og ekki síður um að það sé kirfilega skráð. Þetta hefur verið rætt hér, m.a. í samhengi við athugasemdir frá umboðsmanni Alþingis á grundvelli OPCAT-eftirlits, og lögð hafa verið fram frumvörp frá heilbrigðisráðherrum, alla vega tveimur þeirra, en meðferð þeirra er ekki lokið hér á þingi og hefur þurft að vinna þau enn betur. Talsvert var rætt um það í nefndinni að geðheilbrigðisþjónusta og reglur, það hvernig hugað er að mannréttindum fólks í samræmi við það sem hefur komið fram í ábendingum frá umboðsmanni Alþingis, þurfi að vera í takti. Það er kannski ekki beinlínis fjallað um þetta í skýrslunni en ég tel að við sem Alþingi þurfum að sjá til þess að hlutirnir vinni saman, það er eitthvað sem ég tel að við eigum algerlega að taka til okkar. Einnig kom fram í umræðum í nefndinni að þrátt fyrir almenna ánægju með störf geðheilsuteymanna, eins og ég fór yfir hér áðan, þá sé hvati til að vísa erfiðum málum frá. Þar var nefnt dæmi um fólk með fjölþættan vanda eða fólk með þroskahömlun, að það geti átt erfitt með að passa inn í þessi geðheilsuteymi. Ég tel gríðarlega mikilvægt að hugað verði að þessu og að geðheilsuteymin verði efld að þessu leyti. Það er auðvitað í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að fatlað fólk fái heilbrigðisþjónustu til jafns við aðra. Það er ýmislegt sem dregið er fram í skýrslunni, bæði það sem hefur verið gert vel en einnig annað sem betur má fara. Ég held að við eigum bara að einhenda okkur í að fylgjast með því að það verði gert, enda höfum við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði talað fyrir því að horfa eigi á heilbrigði þjóðarinnar í víðu samhengi og að það séu hagsmunir okkar allra að lýðheilsa, forvarnir og geðheilbrigðismál séu í forgangi. Við eigum því að taka skýrsluna alvarlega, halda áfram að sjá til þess að unnið sé með það sem vel er gert og bætt enn frekar í. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég skildi ræðu hv. þingmanns þannig að þrátt fyrir allt fyndist henni staðan ekkert svo slæm vegna þess að búið væri að gera svo margt á vakt Vinstri grænna. En, frú forseti, það kemur skýrt fram í þessari skýrslu, sem við ræðum hér, að það skortir yfirsýn um alla stöðuna í þessum málaflokki og það skortir á greiningu á þjónustu og mannaflaþörf og upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað í geðheilbrigðisþjónustu eru ekki á hreinu. Þegar við í velferðarnefnd erum að ræða stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, sem liggur nú fyrir í velferðarnefnd, hefur það líka komið fram að stjórnvöld vita ekki hver þjónustuþörfin er en augljóst er að vandamálið er mikið og það fer vaxandi. Og eins og fram kemur í skýrslunni hefur fólki á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana fjölgað um 30% frá árinu 2010–2020 en fjölgun íbúa er 15%. Það er náttúrlega klár vísbending um að þarna sé eitthvað á ferðinni sem við þurfum að skoða. Það eru 8.300 einstaklingar sem eru óvinnufærir að hluta eða öllu leyti sökum geðraskana árið 2020. Við höfum rætt um það á hverju einasta ári sem ég hef verið á þingi, það fer nú að nálgast 13 ár, held ég, að stóru hóparnir sem þurfa að treysta á almannatryggingar, örorkubætur, eru þeir sem eiga við geðraskanir eða stoðkerfisvandamál að glíma. Spurning mín til hv. þingmanns er: Höfum við ekki sofið á vaktinni og eru stjórnvöld í raun að gera nægilega mikið í þessum efnum?

Frú forseti. Ég tel mig reyndar hafa verið mjög gagnrýna í ræðu minni um að það sé margt sem þurfi að gera betur í geðheilbrigðismálum. Mér finnst hins vegar mikilvægt að halda því til haga sem hefur verið gert vel á síðustu misserum þannig að við byggjum á því áfram. Ég nefndi þar atriði sem eru einmitt talin upp í skýrslu ríkisendurskoðanda. Það er því miður þannig að það er alltaf hægt að bæta samfélagið og það er svo sannarlega hægt að bæta kerfið þegar kemur að örorkulífeyrisþegum. Ég tel einmitt að sú áhersla sem verið er að vinna með núna, sem fjallar um það að aðstoða fólk með skerta starfsgetu eða á örorkulífeyri við að finna störf, skipti alveg gríðarlega miklu máli. Það að vera þátttakandi í samfélagi og það að vera þátttakandi á vinnumarkaði er partur af því að vera fullorðinn einstaklingur og búa í samfélagi. Það þarf því að bæta kerfið. Það þarf að auka endurhæfinguna og það þarf að tryggja að fólk fái störf. Nú er vinna í gangi í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu sem lýtur að því, þannig að mér finnst það bara sanngirni að fjalla um það í þessari skýrslu sem við þurfum að gera betur, og það 

Frú forseti. Ég hef aðeins eina mínútu, skilst mér, í þetta síðara andsvar. Nú er það þannig að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur áhyggjur af því, og hefur rætt það, að næsti faraldur sé kulnun hjá starfsfólki í heilbrigðisþjónustu. Fjallað er um það í þessari skýrslu að starfsfólk skorti og ekki sé verið að bjóða upp á menntunartækifæri eins og þyrfti. Við vitum að það er mikilvægt að halda í fólk með reynslu og við þurfum róttækar aðgerðir, ekki bara í geðheilbrigðisþjónustu heldur í heilbrigðisþjónustu yfir höfuð. Ég fékk það svar um daginn að 16,3%, þ.e. 446 einstaklingar af 2.739, af þeim sem nýlega séu farnir að nýta sér þjónustu VIRK, frá 1. janúar 2021 til 21. apríl 2022, komi úr heilbrigðis- og félagsþjónustu, hjúkrun og umönnun. Getur hv. þingmaður ekki tekið undir það með mér að við þurfum róttækar aðgerðir til að mæta bæði álagi og síðan þjónustuþörf?

Frú forseti. Ég kom reyndar inn á þetta í ræðu minni, það er áhyggjuefni að það skortir starfsfólk í heilbrigðisgeiranum. Það skortir ekki bara hjúkrunarfræðinga heldur skortir alls konar heilbrigðismenntað starfsfólk og ég held að það skorti í raun líka ýmiss konar félagslega menntað starfsfólk, svo sem iðjuþjálfara o.fl. Jú, það þarf að bæta vinnuumhverfið, held ég, því að það skiptir máli að fólk haldist í vinnu. Oft er um að ræða stórar kvennastéttir og þá skiptir vinna sem er í gangi - hefur raunar verið í gangi lengi, og of lengi myndi ég segja, en er samt verið að vinna að, sem snýr að því að draga úr kynbundnum launamun - miklu máli og er stór jafna inn í þetta dæmi. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna og ég ætla aðeins að nýta tækifærið og fá að svara henni. Þetta er svolítið spurning um hvernig menn velja sér sjónarhorn. Ég gat ekki heyrt betur á hv. þingmanni en að skýrslan væri bara nokkuð fín, það væru þar einhverjir vankantar sem væri bent á en að öðru leyti væri hún bara býsna góð. Ég tek eftir því að stjórnarliðar sem hingað koma í umræðuna tala svolítið út frá því sem segir í skýrslunni, um að í megindráttum sé skipulag heilbrigðisþjónustu í samræmi við stefnu stjórnvalda um þrjú þjónustustig og að rétt þjónusta skuli veitt á réttum stað. Það ætti því að vera til þess fallið að stuðla að árangri í málaflokknum, segir líka, en ákveðnir vankantar séu hins vegar á kerfinu sem dragi úr árangri við framkvæmd. Á þessu hafa menn svolítið hangið, að það sé framkvæmdin en ekki stefnan sem eitthvað athugavert sé við. Þá geta menn kannski líka lesið aðra kafla í skýrslunni, eins og til að mynda þennan: „Eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi eykst ár frá ári. Þrátt fyrir sókn í málaflokknum er geta stjórnvalda til að tryggja þá þjónustu sem þörf er á undir væntingum og bið eftir þjónustu almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Íslensk stjórnvöld skortir yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála en upplýsingar um tíðni og þróun geðsjúkdóma liggja ekki fyrir og ekki hefur farið fram greining á þjónustu- og mannaflaþörf Landspítala. Ekki er haldin miðlæg skrá um biðlista og upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar liggja ekki á reiðum höndum. Tölur um óvænt eða alvarleg atvik við veitingu geðheilbrigðisþjónustu eru ekki með góðu móti aðgengilegar og á það einnig við um fjölda kvartana til embættis landlæknis. Þá er skráning á beitingu þvingunarúrræða ekki til staðar.“ Ríkisendurskoðun telur brýnt að bætt verði úr þessu og svo er talað um gráu svæðin þar sem einstaklingar lenda á milli úrræða og fá ekki viðeigandi þjónustu. Þessi svæði hafa verið þekkt lengi en það gengur ekkert að fækka þeim, segir líka, og síðan er líka talað um að ekkert hafi gengið að fækka þeim þrátt fyrir að menn hafi raunverulega farið í það verkefni. Það er því eiginlega alveg sama hvar menn koma að skýrslunni. Hún er ótrúlega dökk, hún er eiginlega algerlega kolsvört, áfellisdómur yfir þeim 

Frú forseti. Í ræðu minni um skýrsluna og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fjallaði ég um langflesta þá þætti sem hv. þingmaður nefndi hérna sem það sem betur mætti fara, þannig að ég er ekkert að reyna að strika yfir það, nema reyndar að ég viðurkenni að ég fjallaði ekki um gráu svæðin. Ég hafði einfaldlega ekki tíma til þess í ræðu minni. En þar er svo sannarlega staður þar sem við þurfum að bæta okkur. Ég fjallaði sérstaklega um að við þyrftum að vanda okkur við það þegar kæmi að ábendingum varðandi OPCAT-eftirlitið. Það er verkefni sem bíður okkar enn þá. Ég veit ekki alveg hvaða tilgangi það þjónar að standa hér í einhverjum deilum um orð, hvort þetta sé kolsvört skýrsla eða skýrsla sem gefi gagnlegar ábendingar um hluti sem er gríðarlega mikilvægt að betur verði farið með. Það eru atriði sem þarf vissulega að bæta hérna. En líkt og ég er búin að segja margoft áður þá eru líka atriði sem virka vel og ég fagna því svo sannarlega að umræða um geðheilbrigðismál sé að aukast. Við erum sem samfélag sem betur fer að gera kröfu um betri geðheilbrigðisþjónustu. Hefði þessi umræða verið komin á þennan stað fyrir tíu árum værum við örugglega með betra kerfi þar. En ég segi bara: Tökum þessa skýrslu og vinnum með hana áfram, bæði það sem er jákvætt en svo sannarlega auðvitað líka það sem þarf að gera miklu betur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það skiptir auðvitað máli hvers konar gleraugu við setjum upp þegar við lesum þessa skýrslu, einfaldlega vegna þess að ef við ætlum að ná einhverjum árangri með kerfið og stefnuna á næstu árum verðum við að lesa hana rétt. Við verðum að meta þá þætti sem þarna er bent á og skoða þá þannig að hægt sé að gera gangskör í því að bjarga einhverju frekar en að tala um að þetta séu bara ákveðnir vankantar sem þurfi að bæta úr. Þetta er miklu djúpstæðara en svo. Ég náði ekki alveg að klára punktinn minn hér í fyrra andsvari en þegar við erum með flokka sem eru lengst til hægri og lengst til vinstri á hinu pólitíska litrófi, að takast á um stefnu og kerfi sem snýst um að veita heilbrigðisþjónustu, þá er uppskriftin úr því öllu einhvers staðar þarna mitt á milli og það gerist ekki nokkur skapaður hlutur. Það var líka það sem við sáum á síðasta kjörtímabili. 

Frú forseti. Nei, ég held að heilbrigðisþjónustan hafi ekkert goldið fyrir það að ólíkir flokkar sitja í ríkisstjórn. Þessi ríkisstjórn hefur einfaldlega lagt áherslu á heilbrigðismálin. Á síðasta kjörtímabili var lögð áhersla á að efla hið opinbera heilbrigðiskerfi. Það er vel. Ég hef ekki getað séð annað en að núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra vilji gera vel í þeim efnum þannig að ég veit eiginlega ekki hvað hv. þingmaður er að reyna; hann er að reyna að búa til einhverja gjá sem ég held að sé ekki svona djúpstæð. Ég hef ekki getað séð annað en að við öll sem höfum talað hérna í dag, í þessari umræðu um geðheilbrigðismálin, séum sammála um að þetta sé mikilvægur málaflokkur og að við þurfum að gera betur í honum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður talaði um mikilvægi geðheilsuteyma og einnig um stefnu og aðgerðir í tíð síðustu ríkisstjórnar þar sem Vinstri græn voru með heilbrigðisráðuneytið. Mig langaði að fara aðeins yfir í það sem kemur fram í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þessa lögfestingu á skiptingu heilbrigðisþjónustu í þrjú stig, sem smitast yfir í geðheilbrigðisþjónustuna. Ég vil einnig ræða tilvist geðheilsuteyma inni á heilsugæslunni sem eiga þá, samkvæmt þessari skiptingu, frekar að kljást við annars stigs þjónustuna. Sjúkrahúsið sinnir fyrsta stigs þjónustu en sálfræðingar á heilsugæslu þriðja stiginu, sem eru vægar geðraskanir, áföll, kvíði og annað slíkt. En ef ekki er komið til móts við fólk sem glímir við þá erfiðleika er sá vandi líklegur til að vaxa og stækka og myndi hafa í för með sér - það hefur komið fram í máli ýmissa, síðast hjá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur - aukna örorku af þessum sökum. Ég velti fyrir mér hversu stórt hlutfall það er, ef ég leyfi mér að teikna þessa mynd upp. Staðreyndin er sú að í þessari erfiðu stöðu inni á spítalanum og í þjónustu við þá sem glíma við þriðja stigs geðræn vandamál er farið að færa þungann í meðferðinni svolítið niður. Þá er hætt við að þessi fyrsta stigs þjónusta sitji eftir. Ég myndi segja að það væri algjörlega kolröng nálgun í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum núna. Í skýrslunni er talað um að okkur skorti yfirsýn og það er, verð ég að segja, frú forseti, ekkert annað en áfellisdómur yfir okkur sem hér stöndum og þeim sem ráða ferð,  Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún deili með mér áhyggjum af því að við séum að hliðra til fagfólki og fjármunum milli þessara þriggja stiga 

Frú forseti. Ég held að þetta sé mikilvæg spurning sem hv. þingmaður veltir hér upp um það hvort verið sé að hliðra þjónustunni. Ég hef hreinlega ekki þekkingu til að vita hvort svo er. En miðað við það sem nú liggur fyrir held ég að enn frekar þurfi að auka aðgengi að sálfræðiþjónustu innan heilsugæslunnar. Það hefur sýnt sig að eftirspurnin er meiri og ekki hefur náðst að svara þörfinni. Ég treysti mér ekki til að segja hvort það er hliðrun eða hvort það er aukning í annars stigs þjónustunni vegna þess að komið er nýtt úrræði sem geðheilsuteymin eru. En ég held að það sé mjög verðugt atriði til að fylgjast með. Það er mikilvægt að fólk fái þjónustu á viðeigandi stað. Við tölum oft um mikilvægi aðgengis að sálfræðiþjónustu, sem ég er sammála og ég tek undir. Á það hefur einnig verið bent að auka þyrfti aðgengi að ýmsum öðrum stéttum, til að mynda innan heilsugæslunnar, og að það gæti hjálpað til við að fólk fái aðstoð á þessu fyrsta stigi í þjónustunni. Það er eiginlega besta svarið sem ég get gefið hv. þingmanni hér, en ég tel hins vegar að það skipti máli að fylgjast með þessu atriði. Það skiptir máli að fá þjónustuna á réttum stað í kerfinu.

Frú forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Nú hef ég bara mínútu þannig að ég ætla bara að stikla á nokkrum atriðum. Mig langar að halda áfram á sömu braut vegna þess að ef fram fer sem horfir að þunginn, yfirflæðið, færist af spítalanum yfir á heilsugæsluna - það er verið að sinna fyrst þeim sem eru með erfiðustu málin, það er ósköp skiljanlegt - er fyrirsjáanleg afleiðing sú, miðað við viðvörunarraddir innan úr heilsugæslunni, frá sálfræðingum, að ekki verði hægt að sinna þessum atriðum. Þá eru tvö úrræði: Það er að fara og fá nauðsynlega sálfræðiþjónustu hjá sálfræðingum úti í bæ, sem eru samningslausir, eða að fólk endar á því að fá þjónustu hjá VIRK, sem veitir mjög góða þjónustu, en til þess að fá þá þjónustu þá þurfa menn að vera svo illa staddir að virkni þeirra í samfélaginu er orðið lítil. Eftir situr þá þetta. Og þá erum við komin að sálfræðingunum sem eru samningslausir, en í skýrslunni tekur heilbrigðisráðuneytið sig einhvern veginn út úr jöfnunni  
             Mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því að við erum ekki alltaf sammála um aðkomu sérfræðinga að kerfinu okkar, þ.e. þeirra 

Frú forseti. Jú, þótt ég og fleiri í Vinstri grænum höfum lagt áherslu á opinbera heilbrigðiskerfi og höfum fagnað því mjög að sálfræðingar séu farnir að starfa innan heilbrigðisþjónustunnar, þá teljum við auðvitað mikilvægt að fólk hafi einnig aðgang að sálfræðiþjónustu annars staðar í samfélaginu. Það er bara staðreynd að það hafa ekki náðst samningar við sjálfstætt starfandi sálfræðinga og ég tel að það sé mikilvægt að vinna að því og ná þeim samningum. En eins og ég sagði áðan þá tel ég jafnframt að eins mikilvægir og sálfræðingar eru þá séu þeir ekki eina heilbrigðisstéttin í þessum málum sem er mikilvægt að fólk hafi greitt aðgengi að. Stundum gæti það verið iðjuþjálfi, sjúkraþjálfari - 

Frú forseti. Sú skýrsla sem við ræðum hér er þess eðlis að það er ekki hægt að kalla hana annað en áfellisdóm yfir því hvernig haldið hefur verið á þessum málaflokki. Við eðlilegar aðstæður í samfélaginu væri þetta fyrsta frétt í öllum fréttatímum, svo afdráttarlaus og áhyggjuvaldandi er niðurstaða þessarar skýrslu. Það er því sannarlega ljóst að það var tilefni til þess að fara fram á þessa skýrslugerð og rétt að þakka fyrrverandi hv. þingmanni og varaþingmanni, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, fyrir að hafa barist fyrir því að þessi skýrsla yrði tekin saman því að það er sannarlega ekki vanþörf á. Til að undirstrika hversu afdráttarlaus gagnrýnin er ætla ég að byrja á því að vekja athygli á nokkrum setningum úr neðanmálsgrein Ríkisendurskoðunar eftir vinnuna við þessa skýrslu því að það segir sína sögu um innihaldið og gefur kannski einhverjar vísbendingar um hvers vegna áfellisdómurinn er sá sem hann er. Ríkisendurskoðun segir: „Erfiðlega gekk að fá umbeðin svör og gögn frá heilbrigðisráðuneyti sem og að útvega kostnaðartölur. Ríkisendurskoðun þurfti að bíða mánuðum saman eftir svörum við tilteknum spurningum þrátt fyrir ítrekanir. Einnig gekk erfiðlega að finna fundartíma. Ríkisendurskoðun telur jafnframt sum svör ráðuneytisins hafa verið óskýr og illa rökstudd þegar þau loks bárust.“ Þetta segir kannski sína sögu um það hvers vegna ástand þessara mála er eins og því er lýst í skýrslunni. Þetta er kerfisvandi, mjög víðtækur kerfisvandi. Það er auðvitað rétt sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson sagði hér áðan að kerfi byggjast á fólki, en þá er það hlutverk stjórnvalda að tryggja að kerfið og fólkið innan þess starfi sem skyldi og að kerfið virki fyrir fólkið sem er að vinna innan kerfisins en virki líka til þess að þjónusta þá sem þurfa að reiða sig á það. Lagt var upp með þrjú meginumfjöllunarefni í þessari skýrslubeiðni og númer tvö er um hverjir séu helstu veikleikar í stjórnsýslu málaflokksins. Vissulega er farið mjög ítarlega í það en ég hefði viljað sjá meira um þann mikla vanda sem að mínu mati felst í skorti á forvörnum, skorti á því að huga að því hvernig megi í tæka tíð draga úr því að vandinn, vandi kerfisins og auðvitað sérstaklega vandi skjólstæðinga þess, verði sá sem hann er greinilega orðinn samkvæmt þessari skýrslu. Það er fjallað töluvert um biðtíma og ekki vanþörf á. Þegar litið er til annars stigs heilbrigðisþjónustu er biðtími eftir sálfræðiþjónustu fimm til fimm og hálfur mánuður, næstum því hálft ár. Þetta er í ágúst 2021. Þetta tengist líka mikilvægi forvarna vegna þess að ef menn þurfa að bíða í hálft ár eftir því að fá tíma þá hjálpar það ekki við að bæta ástandið á meðan. Því fyrr sem hægt er að bregðast við og grípa inn í, þeim mun líklegra er það til árangurs og augljóslega verða þjáningar þess sem bíður þeim mun minni. Það er líka tekið fram að geðheilsuteymi austur og vestur séu með um fimm mánaða bið. Þetta minnir á það sem hefur reyndar mikið verið rætt hér í þinginu og í samfélagsumræðunni almennt, stöðu geðheilbrigðismála á landsbyggðinni. En þrátt fyrir mikla umræðu þá hafa viðbrögðin ekki verið í samræmi við umfang vandans. Biðtími hjá Þroska- og hegðunarstöð er 12–24 mánuðir, það er eitt til tvö ár. Og ef litið er til þriðja stigs heilbrigðisþjónustu og meðalbiðtíma í mánuðum í júlí 2021 þá er þar t.d. ADHD-teymið, þar eru menn hættir að tala um mánuði og lýsa því að biðtíminn sé a.m.k. þrjú ár. Þrjú ár. Og hvað gerist á þeim tíma og hvað hefði verið hægt að koma í veg fyrir eða hversu mikið meira hefði verið hægt að hjálpa ef biðtíminn væri ekki þessi? DAM-teymi 18–20 mánaða biðtími, þunglyndis- og kvíðateymi 6–12 mánuðir, átröskunarteymi 18–20 mánaða biðtími. Sumt af þessu fólki getur hreinlega verið í lífshættu. Þessi ríkisstjórn hefur státað sig af því að bera hag barna mjög fyrir brjósti án þess þó að hafa sýnt fram á neinn verulegan árangur á því sviði. Það hefur verið ráðist í einhverjar uppstokkanir á stofnunum og nöfnum þeirra jafnvel breytt og annað eftir því. En hver er árangurinn? Við sjáum í skýrslu Ríkisendurskoðunar að biðtími á BUGL, Barna- og unglingageðdeild Landspítalans, hefur lengst úr 7,4 mánuðum árið 2017 í 8,7 mánuði árið 2020. Á Akureyri bíða 24 einstaklingar á biðlista og þeir sem eru að leita aðstoðar þar á biðlista eru í mörgum tilvikum fólk sem þarf bráðnauðsynlega á aðstoð að halda strax. En þar eru 24 á biðlista, 24 viðkvæmir einstaklingar. Ríkisendurskoðun bendir á að hjá SÁÁ í september 2021 hafi meðalbiðtími eftir meðferðarplássi á Vogi verið 40–50 dagar. Þetta er fólk sem er búið að taka stóra og erfiða ákvörðun, er búið að taka ákvörðun um að leita sér aðstoðar vegna fíknivanda, en eðli máls samkvæmt er ekkert víst að þetta fólk geti haldið út án aðstoðarinnar í 40–50 daga og hætta á að viðkomandi hætti við eða lendi í frekari ógöngum. Svoleiðis að þetta er allt á sömu bókina lært. Það er verulegur vandi með biðlista og það virðist skorta annaðhvort vilja eða skipulag eða hvort tveggja til að taka á því. Jafnvel, eins og í tilviki SÁÁ, að stjórnvöld fari að kýta við þá sem veita þessa þjónustu, eins og reyndar ýmis önnur sjálfstæð samtök, svo ekki sé talað um einkarekstur á heilbrigðissviði. Þar hafa stjórnvöld a.m.k. allt síðasta kjörtímabil, og ég hef ekki orðið var við breytingu á þessu kjörtímabili, í raun fjargviðrast við þá sem eru sjálfstætt starfandi í þessari grein á heilbrigðissviðinu og viljað þjappa allri þjónustunni saman hjá ríkinu sem ræður ekki við álagið. Ríkisendurskoðun bendir á nokkrar lykiltölur, m.a. að á árunum 2011–2020 hafi verið að meðaltali verið 44.260 komur á heilsugæslur á ári vegna geð- og atferlisraskana og komum hafi fjölgað um 91% á tímabilinu á landsvísu en þjónustuþegum um 81%. En á sama tíma fjölgaði fólki í fjarþjónustu geðþjónustu Landspítalans um 3.930% á þessu tímabili, 2011–2020. Auðvitað er eðlilegt að fjölgunin hafi verið mikil ef þessi úrræði hafa verið skammt á veg komin í upphafi tímabilsins en séu lengra komin núna. En það þarf að skoðast í samhengi við þá fjölgun í eftirspurn sem verður á sama tíma og þörf fyrir aðra þjónustu. Nokkrir hv. þingmenn hafa bent á það hér að skýrslan sýni fram á það að fjölgun fólks á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana hafi numið 30% á áratugnum 2010–2020 á sama tíma og íbúum landsins fjölgaði um 15%. Þá komum við aftur að forvörnum og ástæðunni, við þurfum að gera okkur betur grein fyrir ástæðunni fyrir því að fjölgunin hafi verið þetta mikil því að það er ekki hægt að finna bestu lausnirnar og takast á við vandann ef menn vita ekki hvers vegna vandinn er sá sem hann er og hefur vaxið svona mikið. Allt kostar þetta auðvitað sitt. Beinn kostnaður vegna félags-, trygginga- og heilbrigðiskerfis vegna geðraskana árið 2020 nam 41,8 milljörðum kr. Áætlaður kostnaður við geðheilbrigðisþjónustu árið 2021 var 13,83 milljarðar. Þetta eru stórar upphæðir en fyrst og fremst áminning um mikilvægi forvarna og þess að grípa tímanlega inn í því að það er ódýrara, það er hagkvæmara en fyrst og fremst skiptir það auðvitað fólkið sem þarf á þjónustunni að halda öllu máli. Mér sýnist á tímanum að ég nái ekki að fara yfir helstu tillögurnar nema að mjög takmörkuðu leyti en ég ætla að byrja á því að nefna fyrsta atriðið, fyrsta kaflann í tillögum til úrbóta sem snýr að mikilvægi þess að efla öflun upplýsinga og greiningu og utanumhald. Raunar má segja að allir þessir kaflar hvað úrbætur varðar, allir þessir kaflar um tillögur að úrbótum, snúi meira og minna að því sama, að kerfið virki ekki sem skyldi, og feli í sér mjög harða gagnrýni á kerfið og mikilvægi þess að laga það. En í fyrsta hlutanum um upplýsingar segir að það þurfi að efla söfnun upplýsinga og meðferð gagna og bæta aðgengi að þeim og eyða lagalegri óvissu, sem er orðin töluvert vandamál í þessum málaflokki, en reyndar víðar því að með kerfisvæðingu, eins og við höfum horft upp á hér á Íslandi undanfarin misseri og ár, þá aukast flækjurnar og lagalega óvissan. Afleiðingin af því verður sú, eins og reyndar er farið ítarlega yfir í skýrslunni, að það myndast grá svæði. Menn vita ekki fyrir víst hver ber ábyrgðina, hver á að taka á málinu og hvernig, hvernig kostnaður skiptist o.s.frv. Um leið er minnt á að mikill vandi sé aðsteðjandi varðandi mannaflaþörf og skortur á yfirsýn ráðuneytisins vegna kostnaðarins og vegna mannaflavandans og hvernig eigi að bregðast við því. Maður getur ekki annað en spurt sig: Hvers vegna hefur þetta ekki verið gert? Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við ræðum vandann í þessum málaflokki. En viðbrögðin, miðað við þennan áfellisdóm sem skýrslan er, hafa verið mjög lítil. Áfram er haldið að benda á galla fyrirkomulagsins og þá í rauninni forystuleysi stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, í þessum málaflokki og talað um mikilvægi þess að tryggja þurfi geðsjúkum samfellda þjónustu og auka samvinnu og samhæfingu milli stofnana. Á það hefur skort mjög verulega. Fyrir vikið lenda sjúklingar milli skips og bryggju því að samstarfið í kerfinu virkar ekki sem skyldi. Þar eru lagðar til nokkrar tillögur að úrbótum sem ég hef ekki tíma til að rekja en greinilega er full ástæða til þess að ráðast í þessar lagfæringar þannig að kerfið fari að virka sem heild og sjúklingar séu ekki sendir fram og til baka eða lendi í einhverju algjöru óvissuástandi á einhverjum gráum svæðum. Frú forseti. Ég sé að ég kemst ekki langt með að fara yfir tillögurnar. Það er reyndar búið að gera það að nokkru í umræðunni til þessa. Ég ætla að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá því að það eru mörg atriði hérna sem ég þarf að draga sérstaklega fram í þessari sláandi skýrslu, þessum áfellisdómi yfir því hvernig haldið hefur verið á þessum málaflokki. Ég ætla á eftir að fara betur yfir tillögur til úrbóta en víkja einnig að umsögnum Geðhjálpar um þessa skýrslu því að þar eru mikilvægir viðbótarpunktar sem ég held að þurfi að ítreka hér. Þar er m.a. vikið að atriðum sem ég hef mjög verulegar áhyggjur af að skuli ekki hafa verið tekið á á undanförnum árum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir afbragðsræðu. Ég tek undir orðanotkun hans í gegnum ræðuna. Þetta er auðvitað ekkert annað en áfellisdómur. Þetta er dökk skýrsla. Það er alveg sama hvernig menn reyna að koma hingað upp í ræðustól, hver á fætur öðrum, stjórnarþingmenn, þeir komast ekkert undan því að um er að ræða alveg ótrúlega einkunnagjöf yfir þeim sem farið hafa með ábyrgð í þessum málaflokki á undanförnum árum og jafnvel áratugum. Ég ætla að taka undir þakkir sem hv. þingmaður bar fram hér í upphafi. Ég sá að það voru hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, aðrir þingmenn Miðflokksins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason sem báðu um þessa skýrslu á sínum tíma og það er ómetanlegt að hafa hana til að ræða málin nú þegar við erum aðeins komin inn í nýtt kjörtímabil. Hv. þingmaður kom inn á mönnunarvandann. Ég verð alltaf svolítið hugsi yfir því þegar verið er að ræða þetta. Þetta var nefnt í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag þar sem verið var að tala um fjármagn sem vantar inn í kerfið og þá með vísan í mönnunarvanda. Þá kemur hæstv. fjármálaráðherra upp og segir: Það vantar ekkert fjármagn inn í kerfið, þetta er mönnunarvandi. Það er eins og mönnunarvandinn sé eitthvað sem hafi fallið af himnum ofan og sé ekki úrlausnarefni stjórnmálanna eða á ábyrgð þeirra stjórnmálamanna sem sitja í ríkisstjórn og hafa gert lengi. Ég ætla að inna hv. þingmann eftir því hvort hann sé ekki sammála mér í því að það sé alltaf ákveðinn ábyrgðarflótti þegar við erum að tala um stóru myndina í þessum málum, hvort hægt sé að afgreiða mönnunarvandann á þann veg að ekki þurfi að takast mikið á við hann af því að ekki sé hægt að leysa hann með fjármunum.

Frú forseti. Auðvitað er þetta nátengt. Kjör fólks hafa líklega meira en flest annað um það að segja hversu vel gengur að ráða fólk til starfa eða að hvetja fólk til að fara í ákveðið nám. Fólk þarf að sjá fyrir sér að í þeirri vinnu sem það menntar sig til geti það haft viðunandi kjör. Þó er mikilvægt að hafa í huga að fleira kemur þarna til. Starfsaðstæður að öðru leyti skipta máli. Þetta var töluvert rætt, m.a. af sjálfum mér, í tengslum við umræðu um viðbyggingu við Landspítalann við Hringbraut. Maður varð mjög var við það meðal almenns starfsfólks á spítalanum að það vildi fara allt aðrar leiðir til að bæta starfsaðstöðuna. Það varð ekki úr því. En annað sem tengist þessu mjög er auðvitað að hafa samkeppni, að fólk eigi kost á því að vinna á fleiri en einum stað, að það standi ekki frammi fyrir því að ef það ætlar sér að vinna við það sem það hefur menntað sig til sé bara einn staður í boði, bara einn vinnustaður mögulegur. Einn af kostunum við það að hafa fleiri sjálfstætt starfandi félög eða fyrirtæki á sviði heilbrigðismála er að það eykur samkeppnina sem þýðir að allir, þar með talið ríkið, þurfa að bæta starfsumhverfið og þurfa að bjóða upp á samkeppnishæf laun. Þess vegna verð ég eiginlega að lýsa furðu minni á því að Sjálfstæðisflokkurinn, hafandi verið í þessari ríkisstjórn í fimm ár og raunar í fjármálaráðuneytinu miklu lengur, eins og hv. þingmaður rakti í ræðu hér áðan, skuli ekki hafa gert neitt til þess að ýta undir kostina við þetta heldur þvert á móti látið Vinstrihreyfinguna – grænt framboð algjörlega ráða för.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það er alveg hárrétt sem hér er nefnt. Við verðum að passa okkur á því að byggja kerfið þannig upp að það sogist ekki bara allt inn á einn vinnustað. Kerfið þarf að vera víðara og fleiri mega koma inn á ákveðna þætti þess en bara ríki eða sveitarfélög, það geta verið félagasamtök eða fyrirtæki, en þá með því fororði að tryggt sé að eftirlit með þeim einkarekstri sé gott og það sé alveg skýrt hvers konar þjónustu verið er að kaupa, á hvaða verði og það allt saman. Það myndi auðvitað gera starfsumhverfið allt meira aðlaðandi ef einhver samkeppni væri um þetta inni í kerfinu. Mig langaði líka að spyrja hv. þingmann um annað. Ríkisendurskoðun vekur sérstaka athygli á því að ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfið á Íslandi og ljóst sé að ekki sitji allir við sama borð. Þetta höfum við alveg vitað hvað varðar t.d. búsetu, aðgengi að þjónustu er misgott. Það vill enginn hafa það þannig en þannig er það engu að síður. En hjá Ríkisendurskoðun er líka talað um að þetta snúist einnig um efnahag og tegund geðvanda, að um sé að ræða mismunun út frá efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felst einnig í því að tilteknir hópar lenda á svokölluðu gráu svæði og fá ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar og kostnaðarskiptingar, skorts á fjármagni, mönnunarúrræða eða af öðrum ástæðum. Ég les þennan texta ofur einfaldlega þannig að við séum einhvern veginn búin að byggja upp kerfi, án þess að við höfum ætlað okkur það, sem tryggir að fólki sé mismunað. Það er nákvæmlega þannig sem kerfið virkar. Mismunun er innbyggð í kerfið sjálft. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann hvort hann geti lesið það sama út úr skýrslunni og ég hvað þetta varðar, þ.e. að þetta snýst ekki bara um búsetuna heldur líka geðvandann, hvers eðlis hann er. Þetta er efnahagurinn, ábyrgðarskiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga gerir það að verkum að sumir fá ekki þjónustu og þar fram eftir götunum. Ég spyr hvort þetta sé kannski stóra áhyggjuefnið í skýrslunni.

Frú forseti. Hv. þingmaður víkur hér að mjög stóru atriði í þessari skýrslu sem ég náði ekki að fara yfir í stuttri ræðu minni, en það er, eins og það er orðað, hvernig kerfið býr til innbyggða misskiptingu. Ég held reyndar að við þurfum að gera ráð fyrir að það sé ekki ætlunin, að kerfið sé ekki til þess hannað eða til þess ætlað að búa til misskiptingu, hvort sem er eftir búsetu, efnahag eða mismunandi geðsjúkdómum. En vegna þess að kerfið virkar ekki, vegna þess að kerfið er gallað, þá er það afleiðingin. Þetta er enn eitt dæmið um að ráðist er í lagasetningu eða stefnumótun af hálfu ríkisstjórnarinnar sem miðar fyrst og fremst að því að útskýra markmiðin, umbúðirnar, frekar en að líta á innihaldið og raunveruleg áhrif þess sem gert er. Þegar menn sjá að raunveruleg áhrif þessa kerfisvanda eru þau sem þau eru þá þarf að breyta kerfinu, það þarf að laga kerfið. Nokkrir ráðherrar í ríkisstjórninni hafa viðurkennt að þetta sé ekki bara í geðheilbrigðismálum heldur heilbrigðismálum almennt, kerfisvandi. En svo bara gerist ekkert í því að laga kerfið. Svo ég hætti á að taka svolítið öfgakennt dæmi í þessu samhengi, en það er bara til þess að setja hlutina í ákveðið samhengi, vil ég nefna að þau kerfi sem áttu að vera til þess fallin að ná hámarksjöfnuði, t.d. kerfi margra landa Austur-Evrópu fyrir fall múrsins - hverju skiluðu þau? Þau skiluðu misskiptingu. Afleiðingin, burt séð frá yfirlýstum markmiðum, varð algjör misskipting milli fólks.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og tek undir með honum þegar hann talar um að þessi skýrsla sé áfellisdómur, því að það er hún svo sannarlega. Það má vera að ég og hv. þingmaður séum ekki sammála um hvernig eigi að vinna úr skýrslunni en hún dregur alla vega fram hvað við búum við í rauninni við slæmt kerfi þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Það hefur verið þannig að þeir sem glíma við geðrænan vanda hafa ekki fengið leiðsögn í gegnum kerfið. Það vantar að skilgreina leið notenda í gegnum kerfið. Það er kannski skiljanlegt að það reynist flókið vegna þess að það eru mjög margir aðilar sem bjóða fólki upp á þjónustu og þeir sem glíma við geðrænan vanda eru kannski búnir að leita hingað og þangað áður en þeim er leiðbeint eða þeir lenda á einhverjum sem getur í rauninni hjálpað þeim. Það sem ég held að geti verið partur af þessum vanda er að heilbrigðisyfirvöld hafa ekki yfirsýn, þau vita ekki hver þjónustuþörfin er þannig að það verður erfitt að gera samninga um þjónustu. Það er svo mikil hætta á því þegar svona er að þeir sem vilja selja ríkinu þjónustu séu þeir sem skilgreina þarfirnar, koma með þjónustusamninginn og segjast þekkja hlutina vel og skilgreina þarfirnar og ríkið kaupir. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sjái ekki fyrir sér að í kerfinu sé sóun að þessu leyti líka.

Frú forseti. Þótt ég og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir séum kannski ekki sammála um allt, eins og þingmaðurinn nefndi, þá kemur hv. þingmaður með mjög áhugaverðan punkt sem mér finnst að þeir sem tala fyrir aukinni þjónustu af hálfu sjálfstæðra aðila eða einkaaðila þurfi að líta til. Þetta er alveg rétt, þessi hætta er til staðar en hún er fyrst og fremst til staðar vegna þess að það skortir yfirsýn af hálfu stjórnvalda, eins og kemur ítrekað fram í þessari skýrslu. Þess vegna verða til þessi gráu svæði sem svo eru kölluð og einstaklingar lenda á milli úrræða, eins og Ríkisendurskoðun orðar það. Og þegar menn lenda á gráu svæði eða á milli úrræða þá er aukin hætta á að menn komist upp með að skilgreina þarfirnar sjálfir til hliðar við vandann. En Ríkisendurskoðun bendir líka á að það þurfi að tryggja tímanlegt aðgengi fólks að geðheilbrigðisþjónustu við hæfi samkvæmt skilgreiningu og viðmiðunum um biðtíma og að eina leiðin til þess sé að auðvelda og jafna aðgengi fólks að geðheilbrigðisþjónustu, m.a. með því að ljúka samningum við sjálfstætt starfandi geðlækna og sálfræðinga. Það hefur ekki tekist hjá þessari ríkisstjórn og ég held að viljinn hafi ekki verið fyrir hendi. Svo ég svari nú athugasemd hv. þingmanns þá get ég tekið undir það að þau atriði sem nefnd voru séu eitthvað sem ríkið þurfi að passa upp á og hafa í huga. En þau hafa ekki komið í veg fyrir að ríkið nýti þá kosti sem felast í því að ráða til starfa þá sem eru best til þess fallnir að leysa verkefnið. En þá þarf líka að vita hvert verkefnið er.

Frú forseti. Í ræðu sinni fór hv. þingmaður ágætlega yfir biðlistana sem blasir við börnum í vanda. Nú er barnæskan bara ákveðinn árafjöldi og hún dugar varla til þess að fá lausn. Það þarf að bíða eftir greiningu og síðan þegar greiningin er komin þarf að bíða eftir þjónustunni og vandinn magnast. Ég hef miklar áhyggjur af þessari stöðu gagnvart börnum. En þegar talað er um geðheilbrigðismál og heilbrigðismál yfirleitt er talað mikið um að grípa þurfi snemma inn í, passa að vandinn vindi ekki upp á sig. Í 1. lið tillögu til þingsályktunar um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, sem hv. velferðarnefnd er núna með til vinnslu, stendur: „Geðrækt, forvarnir og snemmbær úrræði verði grundvöllur geðheilbrigðis einstaklinga“ og að sérstakar áherslur fyrir árið 2030 verði m.a. að innleiða grundvallarþætti aðgerðaáætlunar um geðræktarstarf, forvarnir og stuðning við börn og ungmenni í leik-, grunn- og framhaldsskólum sem flokkast undir heilbrigðisþjónustu. Þetta hljómar mjög vel í mínum huga. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi fundið bæði í fjárlögum fyrir árið í ár og í fjárhagsáætlun fyrir næstu fimm ár hvernig þessi aðgerðaáætlun á að vera fjármögnuð og hvort við eigum ekki bara nóg af stefnum og fallegum orðum, hvort það sé ekki komið að tímasettum og fjármögnuðum aðgerðum.

Frú forseti. Hv. þingmaður lýsir þarna því sem ég tel vera meginvanda stjórnmálanna nú til dags. Þetta snýst allt um umbúðir og yfirlýsingar frekar en innihald og efndir. Hv. þingmaður er náttúrlega fyrrverandi fjármálaráðherra og hefur lengi starfað í fjárlaganefnd og verið ötull við að benda á mikilvægi þess að fyrirheitin séu fjármögnuð og auðvitað helst að það sé einhver aðgerðaáætlun um hvernig skuli hrinda hlutum í framkvæmd. Þetta hefur algerlega skort, m.a. á sviði barnamálanna sem þessi ríkisstjórn, eða a.m.k. hluti hennar, hefur mikið reynt að skreyta sig með. En svo fer maður að skoða, eins og hv. þingmaður nefndi hérna áðan, hvað er raunverulega að gerast. Hvaða fjármagn fer í þetta? Hvaða raunverulegu breytingar eiga sér stað? Þá er ekki mikið að finna því að að miklu leyti hefur þetta fyrst og fremst bara snúist um yfirlýsingarnar, heiti á ráðuneyti, eins og það breyti einhverju, búa til ímynd. Og svo eru ítrekað kynntar áætlanir um þennan málaflokk ekki síst, en svo er því ekkert fylgt eftir. Það er ekkert klárað. Það er eins og markmiðið hafi fyrst og fremst verið að kynna áformin frekar en að framkvæma þau. Og við sjáum það m.a. í þessari skýrslu sem við erum að ræða hér að þessi mikla barnamálaríkisstjórn hefur á sínu tímabili setið yfir ástandi á barna- og unglingageðdeild Landspítalans þar sem biðlistar voru að vísu orðnir langir en hafa lengst mjög umtalsvert á þeim árum sem þessi ríkisstjórn hefur starfað frá 2017, úr 7,4 mánuðum þá í 8,7 mánuði árið 2020. Og ég óttast að biðlistarnir geti verið orðnir enn lengri, enda er þetta allt á sömu bókina lært, þeir hafa lengst og lengst.

Frú forseti. Þingmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og aðrir talsmenn þingflokka við þessa skýrsluumræðu hafa farið vel og vandlega yfir helstu efnisatriði skýrslunnar og sannarlega er af nægu að taka. Þeir hafa farið vel yfir stöðu mála almennt og væntingar og tillögur til úrbóta. Eins og hefur komið skýrt fram kemur staðan sjálf sem þessi skýrsla lýsir ekkert endilega á óvart því að við höfum einfaldlega heyrt neyðarköll notenda úr kerfinu sem og þeirra sem þar starfa. Við vitum að það er víða pottur brotinn en það er ákveðið áfall í raun og veru að sjá þessa samantekt svart á hvítu þar sem er einfaldlega sagt að á sama tíma og eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu hefur aukist stöðugt á milli ára, þá sé geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu undir væntingum, einfaldlega, og biðin of löng. Það er ákveðið áfall að sjá staðfestingu á því hversu sláandi sú staðreynd er að stjórnvöld skortir yfirsýn yfir stöðuna. Við erum aftur og aftur að fá þessa einkunn þegar verið er að taka ákveðna málaflokka þar sem eldar brenna, ekki aðeins bjóðum við ekki úrræði heldur skortir yfirsýnina. Afleiðingin af því er auðvitað sú að aðgerðir verða ómarkvissar. Oft og tíðum erum við jafnvel að horfa upp á það að við setjum undir lekann á einum stað með því að stinga gat annars staðar. Þannig að þetta er tilfærsla í kerfinu frekar en raunverulegar úrbætur. Það er bara afleiðing af þeirri stöðu og þeirri staðreynd, sem hér er hnykkt á, að það skortir yfirsýn. Vonandi verður það lærdómurinn. Í ljósi þess að það er búið að fara mjög vel yfir efnisatriðin þá langar mig að beina sjónum sérstaklega að því sem fellur undir hina svokölluðu fyrsta stigs þjónustu. Í geðheilbrigðismálum, líkt og annarri heilbrigðisþjónustu, er búið að festa niður með lögum stig þjónustunnar og þessi fyrsta stigs þjónusta er þjónusta við fólk með vægar geðraskanir, kvíða, þunglyndi, áfallastreituröskun, jafnvel átröskun. Þetta er þjónusta sem er fyrst og fremst veitt af heilsugæslunni, af sálfræðingum, og þar hefur verið bætt í, en nú eru blikur á lofti, og líka af geðheilsuteymum innan heilsugæslunnar sem bjóða þverfaglega þjónustu, þau hafa verið að bjóða annars stigs geðheilbrigðisþjónustu en líka gripið inn í þessa. Síðan er það þriðja stigið sem er sjúkrahúsþjónustan. Það er vissulega svo að Ríkisendurskoðun minnist ekki beinlínis á VIRK í skýrslunni. Eins og þekkt er er þar veitt þjónusta VIRK starfsendurhæfingarsjóðs fyrir einstaklinga sem búa við skerta starfsgetu vegna heilsubrests og stefna að aukinni þátttöku á vinnumarkaði. En það er ekki minnst á VIRK í skýrslunni og það er eiginlega útskýrt af hverju í þessum orðum, með leyfi forseta: „Samspil heilbrigðis- og félagsþjónustu er töluvert en ákveðið var að afmarka efni skýrslunnar að mestu við fyrri þáttinn.“ Það er staðreynd að VIRK tengist félagsmálaráðuneytinu en ekki heilbrigðisráðuneytinu og þetta er starfstengt, þetta er náttúrlega ekki þjónusta heldur sjóður og sem slíkur ber hann hitann og þungann af þjónustu vegna almennra geðraskana, þessara svokallaðra fyrsta stigs geðraskana. Svo tengist fjarvera VIRK sjóðsins og þjónustunnar þar í þessari skýrslu kannski því að skýrslan fjallar fyrst og fremst um þungu málin en leggur kannski minni áherslu á þessar almennu geðraskanir. Eins og ég nefndi hér í einhverjum andsvörum fyrr þá er alveg skiljanlegt að þar sem vandinn er alvarlegastur og stærstur og þar sem ríður mest á að koma með bjargir, þar liggi fókusinn. En gallinn er sá að ef ekki er hugað að fyrsta stigs þjónustunni þá erum við að búa til fleiri erfið dæmi inn í nálæga framtíð. Það fara stórar fjárhæðir í gegnum VIRK til heilbrigðisþjónustunnar og stærsti þjónustuþátturinn þar er einmitt sálfræðiþjónusta sem þörf er á vegna almennra og vægra geðraskana, þ.e. kvíða, vægs eða meðalþungs þunglyndis og svo áfallastreituröskunar. Þetta eru mál sem vega býsna þungt hjá VIRK og hjá sjúkrasjóðum stéttarfélaganna. Síðan hefur á síðustu þremur áratugum vægi geðraskana sem fyrstu ástæðu þess að fólk er á endurhæfingarlífeyri aukist svo að því er stundum haldið fram að geðraskanir séu hin nýja örorka. Það er því full ástæða til að leggja áherslu á þennan málaflokk líka og full ástæða til að vara við því að nú sé enn og aftur farið í sérstakt átaksverkefni sem beinist bara að tilteknum hluta geðheilbrigðisþjónustunnar vegna þess að til viðbótar við þann mikla kostnað og álag á heilbrigðiskerfi sem þessi þróun veldur, að fólk fari á endurhæfingarlífeyri vegna þess að það fær ekki úrbót við vægum geðröskunum, þá er alveg óboðlegt að það sé sístækkandi hópur fólks í þessari stöðu með skert lífsgæði af því að það fær ekki nauðsynlega aðstoð á fyrri stigum. Þess vegna var það mikið fagnaðarefni þegar fyrir mjög stuttu síðan var farið að fjölga sálfræðingum innan heilsugæslunnar til að taka nákvæmlega á þessum hópi, þ.e. geðheilsuteymin tóku annars stigs þjónustuna og sálfræðingarnir tóku svo við þessu fólki og ekki síður varð það fagnaðarefni að þar var ráðinn sérstakur fagstjóri sálfræðiþjónustu sem átti að tryggja að gagnreynd meðferð væri nýtt og hún væri eins á milli heilsugæslustöðva. Núna eru hins vegar blikur á lofti vegna þess að það er mikið álag, mikil ásókn í þessa þjónustu, langir biðlistar, spítalinn þarf aðstoð við erfiðu verkefni hans og geðheilsuteymin eru að taka við þeim innan heilsugæslunnar að einhverju leyti. Þannig er þróunin. Ég endurtek: Það er skiljanlegt þegar við getum ekki við núverandi aðstæður veitt öllum þjónustu að fókusinn sé á þyngstu málunum. En þetta er bara svo röng sýn. Það er bara svo rangt að gera þetta svona, að ýta þeim annað sem þurfa fyrsta stigs þjónustu þar sem myndi duga, ef ég má nota það orð, gagnrýnd meðferð sálfræðinga. Hún er tímafrek, ég veit það ekki, tekur 5, 10, 15 skipti sem er heilmikið í kerfi sem er aðþrengt, en leysir mál fólks þannig að þetta er ákveðið áhyggjuefni. Ég vísa hér í að Sálfræðingafélag Íslands sendi í lok mars frá sér yfirlýsingu þar sem það lýsti þungum áhyggjum vegna þessara breytinga á sálfræðiþjónustu innan heilsugæslunnar þar sem væri verið að draga aftur úr áherslum á gagnreynda sálfræðilega meðferð og samhæfða þjónustu á milli heilsugæslustöðva. Við getum líka horft á það svo að ef fólk sem kemur og þarf þessa fyrsta stigs þjónustu fær hana ekki, nema einhver örviðtöl, og er síðan vísað á sálfræðinga á stofum utan hins ríkisrekna kerfi og raunverulega utan opinbera kerfisins á meðan ekki er búið að semja við þá, er það býsna þungur biti fyrir mjög marga. Í öðru lagi er úrræðið að hætta að vinna og skrá sig í VIRK til að fá þar þjónustu. Þetta er ekkert sérlega fýsileg framtíðarsýn og ég hefði viljað að þetta fengi meira vægi. Við erum þegar að upplifa að fólk er að detta úr vinnu og úr almennri virkni í samfélaginu vegna almennra geðraskana sem það fær ekki aðstoð við og þetta verður þyngra. En við erum á einhverri annarri leið. Það verður áhugavert að sjá hvort viðbrögð stjórnvalda við þessari skýrslu verði þau að raunverulega ná utan um heildstæða mynd þar sem farið verður í að veita hverju af þessum þremur stigum geðheilbrigðisþjónustunnar þau úrræði sem þau þurfa en ekki farið í hliðranir til að svara háværustu köllunum á hverjum stað. Niðurstaðan er eiginlega sú að þessa skýrslu þurfum við að nota til að komast upp úr þeim hjólförum að sinna ekki því verkefni að vinna langtímasýn sem byggir á gögnum og fjármagni sem þarf til 

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir sitt innlegg í umræðuna. Hún lauk ræðu sinni svona um það bil á þeim orðum að ekki væri þörf á fleiri átaksverkefnum og ég tek heils hugar undir það. Þörfin núna er fyrir langtímastefnumótun, langtímasýn, fjármagnaðar aðgerðir og samstöðu um það sem þarf að gera, pólitíska samstöðu. En þingmaðurinn nefndi VIRK starfsendurhæfingu í sínu máli sem er mjög merkileg og mikilvæg starfsemi í samfélaginu. VIRK var stofnað, ef ég man rétt, árið 2008 eða 2009, þegar aðilar vinnumarkaðarins höfðu í raun gefist upp á því að bíða eftir því að hið opinbera tæki á starfsendurhæfingu af einhverju viti. Því voru það ASÍ, BSRB, KÍ og BHM, SA ásamt fjármálaráðuneyti, Reykjavíkurborg og launanefnd sveitarfélaga, sem voru stofnaðilar VIRK starfsendurhæfingarsjóðs sem starfar sem sjálfseignarstofnun og stendur að mjög mikilvægri starfsemi hér á landi. En málið er að VIRK er og á að vera starfsendurhæfingarúrræði. Auðvitað tekur það á móti fólki sem glímir við ýmis veikindi. Oftar en ekki er það vegna aðstæðna á vinnumarkaði, sem geta auðvitað verið margvíslegar, en líka vegna annarra veikinda eða áfalla eða annars. Það sem mig langaði kannski bara að benda á í því samhengi er að að sjálfsögðu geta margir veitt þessa þjónustu en starfsemi eins og sú sem VIRK 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur kærlega fyrir andsvarið. Það eru líklega fáir hér í þessum sal eða á þingi nú sem þekkja málefni VIRK jafn vel og hv. þingmaður gerir í ljósi fyrri starfa. Þetta er alveg hárrétt. Ég tek alveg hjartanlega undir það varðandi hlutverk VIRK. Það sem ég var frekar að benda á, í ljósi þess að tölur sýna hversu stór hluti starfsendurhæfing vegna geðrænna vandamála er að verða af þeirri aðstoð og þeirri endurhæfingu sem á sér stað innan VIRK, var tengingin við það að einstaklingar eiga erfitt með að fá aðstoð á fyrstu stigum innan heilbrigðiskerfisins. Það er sú tenging. Ef við horfum upp á það sem mér sýnist t.d. að Sálfræðingafélagið og aðrir aðilar, líka sálfræðideildir háskólanna, hafi verið að benda á, þ.e. neikvæðar afleiðing af því ef það er aftur farið að draga úr þessari samstilltu meðferð fyrsta stigs þjónustu innan heilsugæslunnar af því að þar taka önnur fyrirferðarmeiri verkefni pláss, þá er raunverulega verið að beina fólki í tvenns konar úrræði önnur ef það ætlar á annað borð að leita í þau: Það er að fá sálfræðiþjónustu hjá sálfræðingum sem eru án samnings eða leita til VIRK. Það var eiginlega punkturinn.

Frú forseti. Já, ég hef kannski bara aðeins misskilið það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni áðan. En eins og hér kom fram þá hefur VIRK líka fyllt upp í tómarúm vegna þess, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson bendir á, að aðgengi að fyrsta stigs þjónustu er ekki eins og það á að vera. Bæði er ekki nóg framboð og svo eru líka hömlur vegna þess að fólk hefur ekki efni á að sækja sér þjónustu sjálfstætt starfandi sérfræðinga og borga það að fullu. Og það er alveg rétt að hér grípur starfsendurhæfing á vegum VIRK inn í. En það sem er svo dapurlegt við það er að það er oft þannig að þegar fólk fer loksins til VIRK eða kemst þangað, af því að það eru ekki allir sem komast þangað, það þarf að meta hvern og einn einstakling, þá er því miður oft komið að eindaga. Fólk er jafnvel orðið óvinnufært, það er örmagna. Það glímir við alls kyns geðrænar áskoranir og einnig stoðkerfisvandamál. Og það sem mér finnst endurspegla svo vel ástandið í samfélaginu er að 70% þeirra sem leita til VIRK og fá þar þjónustu eru konur. Fullvinnandi konur sem eru oft að bugast, ekki bara undan álagi í starfi heldur öllu öðru álagi í samfélaginu, annarri og þriðju vaktinni og öllu sem þeim fylgja. Þetta samfélag býr til veikt fólk. Það er bara þannig. Það veldur veikindum, allt þetta álag sem t.d. venjulegar konur búa við á vinnumarkaði.

Forseti. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni. Þetta er áhyggjuefni. Þess vegna þarf umræðan um þennan málaflokk að vera töluvert víðari en það sem við erum að gera hér. Við erum vissulega að ræða um getu heilbrigðiskerfisins til að bregðast við og það er vond einkunn sem við fáum þar. En þegar við leitum síðan leiða til úrbóta þá hljótum við að þurfa útvíkka sjónarhornið. Ég verð nú að segja í því samhengi að það hefði mögulega verið óskandi að uppstokkun ráðuneyta við endurnýjun á ríkisstjórnarheitunum hefði falið í sér skilning á þessu viðfangsefni í staðinn fyrir að við stöndum hér og ræðum skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál sem útskýrir bara að hún taki ekki félagslega hlutann með í reikninginn. En þetta er mál sem snertir vinnumarkaðinn, snertir aðstöðu heimila og snertir svo ótal margt annað. Ég verð líka að segja að mér finnst það mjög þungt að viðurkenna að við, þetta örsamfélag, séum aftur og aftur að skoða einhverjar áskoranir og það fyrsta sem alltaf kemur upp er: Við höfum ekki yfirsýn. Ég átta mig ekki á því hvernig við getum sætt okkur við þessa stöðu. Tökum þá umræðu í tugmilljóna samfélögum, 100 milljóna, en þetta er eiginlega ekki hægt lengur. Við hljótum að eiga einhver úrræði til þess að fara að ná heildarmyndinni og beina kröftum okkar og sjónum að því hvernig við mótum heildarstefnu þar sem allt er undir í þessu máli.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar til að halda aðeins áfram með þessa umræðu um VIRK. Eins og fram hefur komið fyrr í umræðunni í dag þá fékk ég svör frá félags- og vinnumarkaðsráðherra á dögunum um nýja einstaklinga sem hafa skráð sig í þjónustu VIRK frá 1. janúar 2021 til 1. apríl 2022. Þar fannst mér mjög athyglisvert að af þeim 2.739 nýskráningum á þessum tíma voru 446 eða 16,3% heilbrigðisstarfsfólk eða starfsfólk sem vinnur við félagsþjónustu, svo sem hjúkrun, umönnun eða meðferð. Við vitum að það ríkir mönnunarvandi í öllu kerfinu og líka það sem varðar geðheilbrigðismál og það er mikið álag. Það skiptir miklu máli að reyna einhvern veginn að halda fólki inni sem er með reynslu, um leið og við reynum að hvetja til þess að nýtt fólk komi inn. Þá er það auðvitað menntunin sem skiptir máli og þó að það þurfi að gera þar átak þá tekur það auðvitað tíma að mennta fólk. Það hefur ekki alltaf verið í boði, eins og fram kemur í þessari skýrslu, t.d. meistaranám fyrir hjúkrunarfræðinga, svo dæmi séu tekin. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort það hún sjái fyrir sér að það þurfi að setja einhverja aðra hvata inn í kerfið til að laða fólk að störfum í heilbrigðisþjónustu yfir höfuð og kannski ekki síst geðheilbrigðisþjónustu eins og við erum að ræða hér.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir andsvarið. Þetta eru sláandi tölur í þessum svörum um hlutfall heilbrigðisstarfsfólks af þessum nýskráningum, vont að sjá þetta svona svart á hvítu þó að tilfinningin hafi auðvitað verið þessi. Innst inni vitum við alveg hvert álagið er á þessu starfsfólki og ég átti fund með hópi starfsfólks þvert að af spítalanum, og var að ræða við þau um stöðuna og stemninguna og það skein í gegn að það voru djúpstæð vonbrigði yfir því, eftir ómanneskjulegt álag þessa Covid-tíma, að það skyldi ekki hafa neitt létt til. Þau eru bara að horfa fram á sama kapphlaupið aftur og slagsmál um að kría út einhverja sumarleyfisdaga án þess að vera trufluð o.s.frv. Hvatar, já, auðvitað. Í fyrsta lagi þarf náttúrlega að borga fólki samkeppnisfær laun miðað við aðrar stéttir. Þetta er fagfólk sem hefur lagt mikið á sig að komast þangað sem það er. Þar getum við dustað rykið af hugmyndum sem ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um, um að kjör kvennastétta séu lagfærð. Aftur og aftur komum við þessu, aðstöðu kvenna í þessu samfélagi okkar, hvernig við búum að þeim. En auðvitað eru hvatar líka vinnuaðstæður og almennt utanumhald og við erum komin í ákveðnar ógöngur með þetta mál. Það vill enginn fara í kostnaðarsamt og langt og erfitt nám til þess eins að vera settur í aðstæður þar sem þú getur ekki einu sinni sinnt skyldu þinni eins og þú vilt. Fólk er bara miður sín, bíður eftir því að einhver mistök verði. Þetta er orðin býsna erfið staða. Ég held að það sé alveg ljóst að það þarf að fara í einhverja markvissa vinnu til að leysa þetta og fá fulltrúa þessara stétta með í það að horfa á þetta til lengri tíma.  
             En ég ætla að fá að segja aðeins í lokin líka, af því að þessi skýrsla er uppspretta upphrópana, ef svo má segja, að það sló mig 

Frú forseti. Ég vil í síðara andsvari tala aðeins um almannatryggingar og lífeyrisgreiðslur. Við höfum talað í gegnum árin um fjölgun öryrkja en þá hefur umræðan um það verið eins og það sé við öryrkja að sakast að þeim skuli fjölga. En auðvitað er það ekki þannig. Við vitum og erum búin að vita það lengi að stóru hóparnir sem fá örorkulífeyri og örorkugreiðslur eða endurhæfingarlífeyri eru þeir sem glíma við stoðkerfisvanda og þeir sem glíma við geðheilbrigðisvanda. Viðbrögðin hafa alltaf verið, finnst mér, hjá stjórnvöldum þessi: Við verðum bara að breyta örorkumatinu. Við verðum að horfa á starfsgetu, horfa á það sem fólk getur en ekki það sem það getur ekki. Menn einhvern veginn drepa málum á dreif í staðinn fyrir að segja: Bíddu við, það eru svona margir hér sem eru með stoðkerfisvandamál. Þá verðum við að bæta vinnuvernd til að reyna að koma í veg fyrir það. Svo er hinn stóri hópurinn, geðheilbrigðisvandamál, þá verðum við auðvitað að bæta geðheilbrigðisþjónustuna til þess að koma í veg fyrir nýgengi. Núna kemur fram í þessari skýrslu að þeir einstaklingar sem eru óvinnufærir að hluta eða öllu leyti sökum geðraskana árið 2020 eru 8.300 manns. Það er mikil sóun í því að reyna að hjálpa ekki fólkinu og koma því til virkni. Lífeyrisgreiðslurnar sem eru greiddar til fólks með geðraskanir eru upp á 26,6 milljarða á ári og fjölgunin hefur verið 30% á meðan fjölgun íbúa er 15%. Þá hljóta aðgerðir stjórnvalda að vera í þá veru að koma í veg fyrir þennan vanda og 

Herra forseti. Já, þetta er áhugaverð nálgun hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur. Við höfum um árabil tamið okkur að tala um mikilvægi lýðheilsu á tyllidögum, gert mikið úr því, jafnvel búið til stefnur og talað um að mögulega ættum við meira að segja að setja einhverja peninga í það að skilja þessi mál. Núna stöndum við frammi fyrir því að tveir helstu flokkarnir sem valda því að fólk neyðist til að fara á endurhæfingarlífeyri eru akkúrat nátengdir lýðheilsu. Það eru stoðkerfisvandamál og það eru geðraskanir sem eru áunnar að mörgu leyti vegna einhverra umhverfistengdra atriða. Þannig að auðvitað segir öll skynsemi okkur, fyrir utan bara mannúðina í þessu máli, að þarna á áherslan að vera. Mér finnst það vera oft þannig sem fólk talar en þegar á reynir - og ég hef stundum velt því fyrir mér hvort við séum þarna að horfa á þetta klassíska vandamál stjórnmálanna - þá plástrar einhver öðrum megin. Og það er eitthvað sem hægt er að slá sér upp á fyrir næstu kosningar eða fyrir næsta hlé eða fyrir næsta fund, hvað það er, á meðan það vantar raunverulegar aðgerðir sem miða að því að búa svo um hnútana að fólk, og þá sér í lagi konur af því að það segja tölurnar, hrynji ekki út af vinnumarkaði og út úr virkni daglegs lífs af því að það er uppgefið á sál og líkama bara af lífinu. Það er eitthvað brogað við þetta hjá okkur og ég er sannarlega ekki með svörin. En ég hef mjög sterka tilfinningu fyrir því að við séum ekki að leggja vinnu í að finna svörin þarna megin á ásnum eins og við ættum að gera alla jafna.

Frú forseti. Hér ræðum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál. Margar skýrslurnar hafa verið gerðar sem hafa gleymst í kjölfarið á umræðu en þessi er þess eðlis að við getum ekki leyft okkur það. Ég er nú ekki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem þetta hefur verið mest rætt, ég er heldur ekki í velferðarnefnd þar sem þetta mun örugglega verða rætt, en þetta er mál af þeim toga að ég taldi að ég yrði að segja nokkur orð þó að þetta verði ekki löng ræða, vegna þess að við erum hér raunverulega að tala um vanda, sjúkdóm, sem snertir sennilega öll heimilin í landinu. Ef fólk hefur ekki fundið það á eigin skinni þá a.m.k. á það systkini, foreldra, ástvini, vini sem hafa verið að glíma við þetta, auðvitað misalvarlega, en alvarlegt er þetta þó. Það er auðvitað eitt af því sem við verðum að ræða, því fyrr sem við bregðumst við því meiri líkur eru á að þetta verði ekki að stórum vanda síðar. Auðvitað er þetta hlutur sem fyrst og fremst snýr að lífsgæðum fólks en þetta er líka efnahagslegt mál vegna þess að kostnaðurinn af því að sinna þessu ekki er auðvitað gríðarlega mikill og bitnar þá á öðrum hlutum sem geta svo aftur framkallað vanda af þessum toga. Það má eiginlega segja að hið raunverulega þjóðarböl í þessum málaflokki sé getuleysi stjórnvalda til að taka á vandanum. Við erum að tala um mjög viðkvæma hluti sem fyrir ekki svo löngu síðan ríktu bara miklir fordómar gegn. Hópur sem glímdi við geðræn vandamál hefur verið skotspónn íslenskrar málnotkunar í gegnum tíðina, vísað er til þessa hóps með niðurlægjandi hætti sem gerir þetta auðvitað enn þá erfiðara. Síðast en ekki síst er þessi vandi ekki alltaf sýnilegur. Hann sést ekki alltaf utan á fólki og kannski erfitt að átta sig á því hvenær maður þarf að leita hjálpar þannig að það er mjög brýnt að það séu allir vakandi yfir þessu, ekki síst þegar um er að ræða börn eða ungt fólk. Við Íslendingar getum verið dálítið brattir og ýtt hlutunum frá okkur og viljum kannski ekki alltaf horfast í augu við stöðuna eins og hún er. Sennilega þekkja allir það að hafa mætt kunningja eða vini eða vinnufélaga á götu og ávarpsorðið er alltaf: Hvernig hefurðu það? Og svarið er alltaf það sama: Fínt. Það er ekki í boði að segja neitt annað. Auðvitað er allt í lagi að vera dapur, sorgmæddur, reiður eða leyfa sér svona að sveiflast með dagsforminu án þess að vera að bera það á torg. Það þarf hins vegar að taka það býsna alvarlega þegar fólki líður raunverulega illa og það þarf að hafa á tilfinningunni að það geti sagt frá því án þess að því fylgi einhver skömm og það þarf að geta sagt frá því og verið visst um að það sé tekið alvarlega og að fólk komist þá í úrræði, oft mjög væg til að byrja með, sem geta leitt fólk yfir þetta. Ég ætla nú að tala um kostnað aðeins á eftir þó að hann sé auðvitað aukaatriði eins og ég sagði. Aðalatriðið er auðvitað að fólk búi við góð lífsskilyrði og góða lýðheilsu eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson nefndi áðan. Skýrslan sem við ræðum hérna er hins vegar býsna þungur dómur og þrátt fyrir að einstaka stjórnarliðar hafi talað um að þetta væri nú ekki svo slæmt þá er í rauninni öll hörð gagnrýni í þessum málaflokki slæm og við verðum að taka hana alvarlega. Ríkisendurskoðun nær nú bara á mjög hófstilltan hátt að setja fram kjarnann í því sem við erum að tala um hérna. En það segir á einum stað í þessari skýrslu, með leyfi forseta: „Vandinn er flestum kunnur en illa gengur að leysa hann.“ Eiginlega væri alveg hægt að nota þessa setningu sem einkunnarorð um stefnu ríkisstjórnarinnar almennt í heilbrigðismálum vegna þess að þar er yfirleitt vandinn flestum kunnur, en það gengur bara illa að leysa hann. Þessi tröllaukni vandi vex með hverju ári en þrátt fyrir það þverskallast stjórnvöld við að takast á við hann með nógu afgerandi hætti þannig að einhverju máli skipti, því að þau annaðhvort tíma ekki að setja meiri peninga eða treysta sér ekki til að breyta verðmætaskiptingunni í samfélaginu og afla þeirra tekna sem þarf til þess að fjármagna málaflokkinn svo það dugi til að aðstoða fólk í neyð. En hér erum við nefnilega að ræða grundvallarmál sem hlýtur að tengjast öllum öðrum málum í samfélaginu. Hvernig ætlum við að fjármagna þetta? Hverjir geta lagt af mörkum? Þar er allt undir; hið almenna skattkerfi, skattlagning og veiðigjöld á stórútgerðina og allt það. Samkvæmt þessari skýrslu, eins og ég nefndi, eru geðheilbrigðismál landsmanna í talsverðum ólestri og þetta bitnar auðvitað fyrst og fremst á sjúklingunum sem margir fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa, eða hreinlega enga þjónustu, og þurfa að bíða á biðlistum. En þetta bitnar auðvitað líka á öllu umhverfi sjúklingsins. Þetta bitnar á fjölskyldum og ástvinum. Þetta fólk upplifir líka mikla sorg yfir því að horfa á veikindi ástvina og því meiri kannski þegar það hefur verið ljóst frá upphafi að það hefði verið hægt að grípa inn í og aðstoða en biðin eftir fyrsta viðtali tók mánuði eða ár. Þá taka við greiningar og eitthvað annað og svo loksins þegar mögulegt er að bjóða upp á úrræði þá getur það í einhverjum tilfellum verið orðið of seint. Síðan bitnar þetta síðast en ekki síst á öllu samfélaginu með mjög margvíslegum kostnaði, hvort sem um er að ræða vinnustundir sjúklinga eða of dýr og ómarkviss úrræði, eins og talað er um í skýrslunni reyndar líka. Á einum stað í skýrslunni finnst mér þessi vandi vera settur býsna vel fram, en þar segir, með leyfi frú forseta: „Fjöldi grárra svæða hefur verið skilgreindur en illa gengur að fækka þeim, m.a. vegna óljósrar ábyrgðarskiptingar innan heilbrigðisþjónustunnar, milli ríkis og sveitarfélaga og ágreinings um hver skuli bera kostnað af viðeigandi úrræðum. Afleiðingarnar eru m.a. þær að fólk fær ekki alltaf viðeigandi þjónustu eða hún er ekki veitt á réttu þjónustustigi. Flæði í kerfinu raskast, erfitt getur reynst að útskrifa fólk í viðeigandi úrræði og það ílengist oft í dýrari úrræðum en þörf er á. Óljós verkaskipting dregur einnig úr skilvirkni og hefur þau áhrif að biðlistar lengjast. Þessi vandi kemur skýrt fram þar sem þörf er á sértækri geðþjónustu sem enginn telur sig eiga að veita. Dæmi eru um að sjúklingar bíði í dýrum úrræðum sem henta þeim illa árum saman. Hagsmunir sjúklinga ásamt hagkvæmnissjónarmiðum kalla á tafarlausar lausnir.“ Þetta er býsna skýrt en ásamt þessum gráu svæðum þá eru bara annars konar vandamál sem blasa við okkur vegna þess að Ríkisendurskoðun talar líka um það að í grunninn sé þetta skilgreint ágætlega. Þetta eru þrjú þjónustustig, það er talað um hver eigi réttinn á þjónustunni, að hún sé veitt á réttum stað og hverju hún ætti að skila. En ofan á þetta gráa svæði bætist mannekla. Ég var hér í morgun að tala við hæstv. fjármálaráðherra sem kannaðist ekki við neina fjárþörf í kerfinu og talaði um mönnunarvanda og áttaði sig ekki á að það er nú mikið samhengi þar á milli. Þannig að það er ýmislegt sem þarf að huga að í þessu. Síðast en ekki síst langar mig að koma inn á það að í þessu kerfi er ein birtingarmynd ójöfnuðar sem er ekkert voðalega falleg. Hún er sú að það virðist vera að fólk fái misgóða þjónustu og geti fengið misgóða þjónustu eftir því hver efnahagur þess er, eftir því hvaða tegund geðvanda það er að glíma við og eftir því hvar það býr á landinu. Og allt eru þetta risastór verkefni sem við verðum, frú forseti, að reyna einhvern veginn að laga. Þá er talað um í skýrslunni að það sé ekki neitt formlegt mat á hvernig til tekist hefur með stefnu aðgerðaáætlunar stjórnvalda fyrir árin 2016–2020. Það er náttúrlega grafalvarlegt ef við erum að gera aðgerðaáætlanir og fylgjumst ekki með því hverju þær eru að skila, vegna þess að hvernig eigum við þá að gera næstu aðgerðaáætlanir? Nú er akkúrat ein í vinnslu. Þar var talað um að leggja áherslu á eflingu grunnþjónustu í nærumhverfi, forvarnir og snemmtæka íhlutun en eftirfylgni með öllu þessu var ómarkviss og samráð hefur skort. Það er mat Ríkisendurskoðunar að árangur stefnunnar sé ófullnægjandi, eins og það er orðað í hinu varfærnislega embættismannamáli sem er oft í slíkum skýrslum, þ.e. bara falleinkunn yfir henni og við getum ekki kallað það annað en áfellisdóm yfir stjórnvöldum. Að lokum, frú forseti, langar mig að ræða aðeins um kostnaðinn sem af þessu hlýst en það hlýtur að vera rannsóknarefni hvað við Íslendingar erum skammt komin þegar kemur að því að kostnaðarmeta nauðsynlega hluti og finna út hinn raunverulega kostnað, að reikna ekki kostnaðinn af afleiðingum þess hvernig vandinn getur orðið og að sinna í staðinn ekki forvörnum eða veita t.d. ódýra sálfræðiþjónustu sem þingið hefur þó ályktað um þegar vandinn er lítill og viðráðanlegur, og mér dettur í samhengi við þetta í hug hvernig við kostnaðarmetum byggingar. Við kostnaðarmetum bara hönnunina og bygginguna og svo látum staðar numið á meðan flestar siðmenntaðar þjóðir í kringum okkur reikna inn hönnun, byggingu og rekstur til 50 ára. Þá er hinn raunverulegi kostnaður fundinn. Það sama eigum við auðvitað að gera þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Við hljótum að þurfa að kostnaðarreikna hvað það hefur í för með sér að grípa ekki til þeirra úrræða sem þarf til að koma í veg fyrir að fólk lendi í vanda. Þá ítreka ég að lokum, af því að það er lítið eftir af þessari ræðu, að auðvitað þó að peningarnir skipti máli hér og það geti sparað mikið þá erum við fyrst og fremst að tala um fólk en ekki ómerkilega hluti eins og gler, stál eða steinsteypu. Þess vegna þurfum við að umgangast viðfangsefnið út frá því. Við getum ekki, með því að spara í tiltölulega einföldum, skilvirkum og árangursríkum úrræðum, dæmt lítil börn eða ungt fólk í stórkostlegan vanda um aldur og ævi af því að við höfum ekki næga fyrirhyggju.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðuna. Mig langaði að gera eitt að umtalsefni núna þegar við erum að ræða þessa skýrslu. Fyrir það fyrsta er náttúrlega feikilega verðmætt að fá að ræða þessa skýrslu þegar svona stutt er liðið af kjörtímabilinu og ég ætla að skora á hæstv. ríkisstjórn að taka þessa skýrslu alvarlega. Ég er reyndar ekkert rosalega vongóður um að það verði gert að miklu leyti vegna þess að mér hefur fundist menn skauta svolítið fram hjá því, sumir stjórnarþingmenn a.m.k., hversu alvarleg skýrslan er. En ég ætlaði að vekja máls á einu, því sem Ríkisendurskoðun vekur sérstaka athygli á og er fjallað um í fínum kassa í skýrslunni: „Ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfið á Íslandi og ljóst að ekki sitja allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu ræðst gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felst einnig í því að tilteknir hópar lenda á svokölluðu gráu svæði og fá ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar- og kostnaðarskiptingar, skorts á fjármagni, mönnun og úrræðum eða annarra ástæðna.“ Ég fæ ekki betur séð, og er svolítið að kalla eftir því að þingmenn meti það með mér, einhverjir a.m.k., en að þessi kafli segi okkur að mismunun, án þess að við höfum ætlað að byggja kerfið þannig upp, sé bara föst inni í kerfinu. Kerfið er orðið þannig að það systematískt mismunar fólki. Við höfum vitað þetta með búsetuna og örugglega stundum yppt svolítið öxlum yfir því, erfitt að bregðast við því út frá búsetunni. En við erum líka með tegund geðrænna vanda þarna undir, við erum með efnahag, við erum með öll vandamálin sem skapast út af gráu svæðunum og annað. Ég ætlaði bara að fá að spyrja hv. þingmann um það hvort hann sé ekki sammála því að þetta sem Ríkisendurskoðun er að vekja athygli á sé bara að kerfið okkar er uppbyggt þannig 

Frú forseti. Nei, ég held alls ekki að það sé óhjákvæmilegt að það sé einhver mismunun en hún er þarna og ef það er mismunun þá þarf sérstaklega að veita henni athygli. Auðvitað getur verið flókið að tryggja sömu þjónustu á sértæku sviði hér í höfuðborginni og víða um land og við getum kannski ekki jafnað það fullkomlega en við getum a.m.k. gripið til aðgerða sem minnka þennan ójöfnuð. En síðan er margvíslegur annars konar ójöfnuður eins og t.d. milli geðvanda. Ég þekki t.d. konu sem var ágætisvinkona mín og þegar hún var ung þá þurfti hún á sálfræðiaðstoð að halda. Hún hafði ekki efni á því þannig að hún dreif sig í áfengismeðferð vegna þess að þar fékk hún a.m.k. einhverja viðtalsráðgjöf og annað og kannski lausn að einhverju leyti á sínum vanda án þess að hún væri að glíma við fíknivanda sem hún a.m.k. sjálf taldi sig þurfa að leysa með þeim hætti. En það var hins vegar sá möguleiki sem henni stóð til boða vegna þess að hún átti ekki 17.500 kr. á viku aflögu til að leita sér sálfræðings. Þess vegna er náttúrlega ein leið til að uppræta þessa mismunun, sem hv. þingmaður bendir á að er vissulega fyrir hendi, sú að efna það loforð sem þingið gaf og ákall þingsins til stjórnvalda að greiða niður sálfræðiþjónustu. Það er eitt auðvelt skref sem hægt væri að stíga og ég er ekki viss um að það kosti meira heldur en það sparar til langrar framtíðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið. Alveg hárrétt. Við höfum margir þingmenn hér í dag komið inn á þetta með sálfræðiþjónustuna og nákvæmlega þennan punkt, að með því að grípa inn í þar getum við sparað eitthvað á hinum endanum. Ég myndi síðan líka vilja nefna eitt og það er hvernig umfangið í geðheilbrigðisþjónustunni hefur vaxið alveg gríðarlega en fjármagnið hins vegar ekki í sama hlutfalli. Þetta er auðvitað vandi sem við þekkjum ekki bara með geðheilbrigðismálin sem slík heldur annars staðar úr ríkisrekstrinum. En þetta er svolítið sláandi vegna þess að Geðhjálp og fleiri aðilar hafa verið að kalla eftir því að þetta verði kortlagt með almennilegum hætti og ég veit að Geðhjálp hélt að framlög til geðheilbrigðismála væru 12% en þessi skýrsla leiðir það í ljós að þau eru 4,6%. Umfang geðheilbrigðisvandans innan kerfisins er 30% en fjármagnið er 4,6%. Skekkjan þarna á milli er auðvitað þekkt en að hún sé svona mikil er eitthvað sem meira að segja kom Geðhjálp á óvart. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það. Hvernig afgreiðum við svona risavaxin vandamál? Við erum með þessa skýrslu sem lýsir því í smáatriðum hvernig margt er ekki í lagi og þarf að laga og á sama tíma erum við með þetta misvægi á milli umfangs geðheilbrigðisþjónustunnar og síðan fjármagnsins sem fer í þetta. Hvernig leysum við þetta? Er hægt að leysa þetta bara með einhverri uppstokkun á kerfinu eða þurfum við að bæta inn í kerfið þess vegna milljarða tugum til að jafna þarna á milli?

Frú forseti. Kannski er þetta með einhverjum hætti áframhald á fyrri spurningu hjá hv. þingmanni og nú skil ég hann kannski betur. Ég held að það sé ekki endalaust hægt að bæta við inn í óbreytt kerfi ef það er svo gallað að það sé kostnaðarsamara heldur en það þarf að vera. Ég held að við þurfum að einbeita okkur meira að snemmtækum úrræðum og grípa fyrr inn í þannig að við spörum á hinum endanum. Hvernig á að leysa það? Það held ég að verði gert best með víðtæku samráði allra flokka. Ef ég man rétt eru útgjöld til geðheilbrigðismála í dag um 13,8 milljarðar kr., samkvæmt skýrslunni, en aurar sem Tryggingastofnun er að borga út úr kerfinu vegna slysa og örorkulífeyris eru 26,6 þannig að það segir sig sjálft að hver króna sem sparast í seinni upphæðinni með því að leggja örlítið til á fyrri stigum hlýtur að skila okkur töluverðum árangri. Þetta eru ekki neitt meiri vísindi heldur en dæmið sem ég nefndi í ræðu minni um hvernig byggingarkostnaður er reiknaður. En það virðist einhvern veginn vera auðveldara af því að það snýst um dauða hluti og ískalt mat. En hér erum við að ræða miklu alvarlegri hluti og mál sem snerta svo ofboðslega mikið líf einstaklinga og fjölskyldna þeirra að við hljótum að þurfa að kafa mjög djúpt ofan í þetta, kalla til alla flokka á þingi, alla sérfræðinga, fólk í mismunandi samtökum, vegna þess að við getum ekki haldið svona áfram.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál sem er hér til umræðu. Þegar ég rýni í þessa skýrslu, sem er vel unnin, kemur þar margt mjög mikilvægt fram og margt sem betur má fara og sem betur þarf að fara í þessum málaflokki. Því miður höfum við ekki staðið okkur sem skyldi og ég vona svo sannarlega að við tökum þessa skýrslu alvarlega, eins og hefur verið nefnt hér, það er full þörf á því, og að við ráðumst nú þegar í þær umbætur sem koma fram í skýrslunni og þær tillögur sem Ríkisendurskoðun hefur til úrbóta í þessum mikilvæga málaflokki. Frú forseti. Í þessari ræðu minni hér langar mig svolítið að horfa til geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga, sem er gríðarlega mikilvæg. Börn eiga rétt á að njóta bestu mögulegu heilsuverndar sem völ er á og þarf því að tryggja þeim og fjölskyldum þeirra greiðan aðgang að þjónustu fagfólks á öllum sviðum heilbrigðisþjónustu. Um þetta hefur m.a. umboðsmaður Alþingis ályktað. Erlendar rannsóknir sýna að allt að 20% barna og unglinga fást við vanlíðan eða geðröskun eins og kvíða eða þunglyndi. Líklegt er að fjöldi þeirra sem glímir við þennan vanda sé meiri en rannsóknir sýna því að ekki segja öll börn frá því þegar þeim líður illa. Það þarf að auka þekkingu barna og foreldra á ýmiss konar geðröskun svo þau geti leitað sér aðstoðar ef þau verða vör við einkenni. Það er mjög mikilvægt. Sýnt hefur verið fram á mikilvægi forvarna og svokallaðrar snemmtækrar íhlutunar til að efla geðheilbrigði barna. Skilgreining á forvörn er sú að hún sé íhlutun sem getur komið í veg fyrir eitthvert tiltekið ástand, sem sagt dregið úr því eða komið í veg fyrir að ástandið versni. Það er mjög mikilvægt í þessum málaflokki. Þess vegna eru þessir biðlistar sem voru nefndir hér, ég held það hafi verið hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sem fór vel yfir það í sinni ræðu hversu skelfilega við stöndum okkur í þessum biðlistamálum - ég ætla bara að segja alveg eins og er að það er gríðarlega mikilvægt að við förum í átak og eyðum þessum biðlistum. Það þarf að leggja áherslu á það að finna þau börn eða unglinga sem finna fyrir vanlíðan eða geðrænum vanda og segja ekki frá því og leita sér ekki aðstoðar. Það þarf að hafa gott aðgengi að úrræðum og þjónustu fyrir börn með vanlíðan eða geðröskun. Forvarnir eru líklega stærsti þátturinn í því. Þá þarf að fara að skoða það að veita forvarnir eins og skilgreint er hér að framan eða horfa meiri meira á valdar og sértækar forvarnir með áherslu á þessa snemmtæku íhlutun, að grípa inn í stöðuna eða ástandið áður en það versnar og getur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér. Hingað til hafa t.d. hjúkrunarfræðingar í heilsugæslunni horft meira á almennar forvarnir. Þetta kemur fram í ágætri grein eftir Kristínu Ingu Grímsdóttir geðhjúkrunarfræðing sem ég hvet þingmenn til að kynna sér, ákaflega fróðleg grein þar eftir ágæta konu sem þekkir mjög vel þennan málaflokk. Með því að sinna börnum og fjölskyldum þeirra með forvörnum og auka og samræma þjónustu við börn með vanlíðan og geðrænan vanda eru meiri líkur á því að gripið verði inn í hjá barni sem er með vanlíðan. Við þurfum að standa okkur betur í þessum efnum, frú forseti, vegna þess að þetta er ákaflega mikilvægt þegar við horfum upp á börn og ungmenni þurfa að kljást við þessi vandamál jafnvel stóran hluta af ævinni eða ævilangt. Ef við förum aðeins aftur inn á biðina eftir þjónustu á Íslandi fyrir börn með geðrænan vanda þá er þessi bið allt of löng. Þetta er alveg óásættanlegt og eins og kom fram í ræðu sem ég nefndi hér áðan þá getur biðtíminn verið allt að þrjú ár. Slíkt er algjörlega óásættanlegt. Ég vil hvetja heilbrigðisráðherra til að taka þetta mál föstum tökum og gefa ekkert eftir í þeim efnum. Það þarf djörfung af hálfu framkvæmdarvaldsins og hugrekki til að taka á þessu og ég hvet, eins og ég segi, heilbrigðisráðherra eindregið til þess. Það má vera nokkuð ljóst að það vantar fleiri úrræði og aukna þjónustu á Íslandi sem vinnur að því að efla geðheilbrigði barna og unglinga. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem hér er til umfjöllunar, segir að eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu aukist ár frá ári innan heilbrigðiskerfisins, ár frá ári. Samt erum við á þessum stað sem við erum núna með þessa löngu biðlista og þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar sem við viðurkennum að er í raun og veru áfellisdómur og við verðum að bregðast við þeim ábendingum sem þar koma fram. Geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu er undir væntingum og bið eftir þjónustu er almennt of löng, eins og ég sagði, og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Það er skortur á yfirsýn í þessum málaflokki og nauðsynlegar upplýsingar liggja ekki fyrir eða eru óaðgengilegar. Þetta er býsna alvarlegt og við verðum að taka þetta alvarlega. Þegar kemur að farsælu skipulagi geðheilbrigðisþjónustunnar skiptir smæð landsins að sjálfsögðu máli. Hér hjá okkur eru boðleiðir stuttar og það ætti að vera auðvelt að reyna að koma á skýrara skipulagi og verklagi innan og á milli stofnana. Ég held að við ættum að hafa það í huga í þeirri vinnu sem við verðum að fara í að þetta á ekkert að vera neitt stórkostlegt mál vegna þess að við erum jú fámenn þjóð og eigum gott starfsfólk þó að það vanti fleiri. Það eru allir af vilja gerðir sem eru í heilbrigðisgeiranum, heilbrigðisþjónustunni, að leggja sitt af mörkum. Þess vegna ætti það að vera mjög svo auðsótt að bregðast við ákveðnum athugasemdum í þeirri skýrslu. Ég held að við verðum að horfa til þess að hér er skýrsla sem er mjög vel unnin og hefur mjög margar og góðar tillögur. Ég fagna því framtaki sem felst í því að fá þessa skýrslu og hún er lögð hér fram. Mig minnir að það hafi verið hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir sem var frumkvöðull að því að þessi skýrsla er nú komin hér til þingsins og ég fagna því sérstaklega. Ég ætla líka aðeins að koma inn á samþykkt Alþingis í geðheilbrigðismálum 2016–2020. - Ég sé það, frú forseti, að tími minn er að renna út þannig að ég ætla að fara nánar yfir það - eða ef hægt er að setja mig aftur á mælendaskrá yrði ég er þakklátur fyrir það. En í samþykktinni kom fram að aukin þörf væri á forvörnum til að efla geðheilbrigði barna og unglinga, efla þjónustu og samráð í heilsugæslunni og stytta biðlista á göngudeild BUGL til að efla geðheilbrigði barna og unglinga. Þetta er sem sagt samþykkt í aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum Alþingis árin 2016–2020 og ég ætla þá að víkja að því í minni næstu ræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og byrja á að taka heils hugar undir áhyggjur hans af því sem hann kom inn á, það eru þessir biðlistar og þetta ástand með geðheilbrigði barna sem hlýtur að öskra á okkur út úr þessari skýrslu. Þar kemur t.d. fram að biðtími hjá ADHD-teymi Landspítalans er 36 mánuðir, DAM-teymi Landspítalans rúmir 18 mánuðir, þunglyndis- og kvíðateymið 12 mánuðir, átröskunarteymið rúmir 18 mánuðir og hjá Þroska- og hegðunarstöð eru það 24 mánuðir, tvö ár. Við erum að tala um ótrúlegan fjölda barna og það hlýtur að hringja líka viðvörunarbjöllum að þessi listi, þótt hann sé settur svona upp, er ekki réttur. Ég veit að það eru til tveir listar og ég hef meira að segja heyrt um þriðja listann. Þú ferð á einn biðlista til að komast á annan biðlista og þú getur lent á þriðja biðlistanum, fer eftir því í hvaða flokki þú lendir og hvernig ástandið er í kerfinu. Nú er hv. þingmaður í stjórn. Hvernig sér hann fyrir sér að leysa málið? Það er einhvern veginn allt byggt á einhverju kviksyndi. Það er ekki verið að taka á vandanum, það hefur ekki verið gert, það er verið að búa til eitthvert kerfi sem á að virka í framtíðinni en meðan það er ekki tekið á biðlistavandanum þá virkar þetta framtíðarkerfi ekki. Og hvernig sér hann fyrir sér að það verði hægt að leysa mönnunarvandann í þessu? Þar er líka allt í óefni. Ég sé ekki hvernig þessi ríkisstjórn ætlar að fara að leysa það á næstu árum eða jafnvel áratug. Hvaða áhrif heldur hv. þingmaður að þetta muni hafa börnin sem eru inni í þessu kerfi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða fyrirspurn og þarna kemur hann inn á mjög mikilvæga þætti sem eru eiginlega grundvallarþættir í því sem við erum að kljást við. Það eru þessir löngu biðlistar og mönnunarvandi, það er samspil þarna á milli að hluta til. Ástæðan fyrir því að biðlistarnir eru langir er m.a. vegna þess að það gengur erfiðlega að manna þessar sérfræðistöður, það eru bara einfaldlega of fáir sérfræðingar sem geta tekið við sjúklingum og þá hlaðast upp biðlistar. Það er eitt sem er áhugavert að skoða í samspili við þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar, en árið 2017 stóð landlæknisembættið fyrir samstarfsfundi um geðheilbrigðismál barna og unglinga og þar kemur margt mjög áhugavert fram. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér skýrslu þessa fundar ef hann hefur þá ekki þegar gert það því hann hefur ágætisþekkingu á þessum málaflokki. Hvað sé ég fyrir mér að sé hægt að gera í þessum mönnunarvanda? Við þurfum bara að eiga þetta samtal við þessa starfsstétt, geðhjúkrunarfræðinga og sérfræðinga á þessu sviði og fá það fólk í lið með okkur til að finna leiðir til að fjölga starfsfólki í þessum geira með sérfræðiþekkingu. Ég hef ekki lausnirnar per se, sjálfsagt eru einhvers staðar þarna launamál, kjaramál, aðstæður, vinnuálag og annað slíkt. Þetta spilar allt saman. En þetta fyndist mér vera fyrsta stigið til að reyna að hefja þessa vinnu, að draga úr mönnunarvanda og draga úr þessum löngu biðlistum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Í umræðu um þessa skýrslu og hjá gestum sem komu frá Ríkisendurskoðun fyrir velferðarnefnd og voru að fara í gegnum skýrsluna kom greinilega fram það sem er það furðulegasta í þessu kerfi. Þegar verið var að búa til geðteymin á heilsugæslunum þá soguðu þeir starfsfólk frá BUGL og frá öllu kerfinu, það var eiginlega ekkert nýtt fólk sem kom inn. Árangurinn sem náðist í heilsugæslunni hvarf þannig og olli því að það mynduðust biðlistar annars staðar í kerfinu. Það er spurningin sem ég er að hugsa um og svo er líka hitt, þessi skuggasvæði í þessu kerfi sem enginn virðist vera að kortleggja. Ég hef mestar áhyggjur af því að við séum einhvern veginn að elta skottið á sjálfum okkur og það þurfi hreinlega gersamlega nýja lausn sem allir geta tekið þátt í að finna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég tek heils hugar undir með honum að það þarf nýja nálgun í því að reyna að leysa þennan vanda. Það er einn hluti af því að vera í stjórnmálum, stjórnmálamenn verða að vera frumlegir til að reyna að finna lausn á vandamálum og virkja þá starfsfólkið eins og í ráðuneytum og annað slíkt. Þessi málaflokkur er á ábyrgð heilbrigðisráðherra og hann verður að leita allra leiða til að reyna að finna þær lausnir sem gætu hjálpað til við að leysa þetta. En ég held að það sé samt sem áður mjög mikilvægt að hafa samstarf við þá sem starfa í þessum geira, eins og ég nefndi hér áðan. Það er alveg öruggt mál að þeir sem starfa að þessu og geðhjúkrunarfræðingar og fleiri hafa hugmyndir um það hvernig 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og einlæga afstöðu í þessum málum. Þetta er gríðarlega vandasamur málaflokkur. Mér fannst gott að heyra auðsýnda umhyggju hans fyrir börnum sem eru að fást við geðrænar áskoranir af því að ef við ætlum að reyna að byrja einhvers staðar að ná fyrir leka í þessum málaflokki þá væntanlega þurfum við að byrja þar og vinna okkur upp - eða ég veit það ekki. Það sem ég hjó eftir í umræðu hv. þingmanns var að hann fagnar skýrslunni og ég geri það svo sannarlega líka. Þetta er mjög vönduð skýrsla af hálfu Ríkisendurskoðunar sem þó var í vanda með að fanga upplýsingar frá kerfinu. En hvað svo? Biðlistarnir hafi aldrei verið jafn langir og þeir eru núna og eins og sjá má á í skýrslunni þá fer líka hlutfall barna sem metur andlega heilsu sína góða sífellt minnkandi. Maður veltir fyrir sér: Er það vegna þeirra eigin geðrænu áskoranna eða kann að vera að það sé líka vegna þess sem foreldrar eru að fást við, að ef foreldrar fá ekki þjónustu sem leitað er eftir í geðheilbrigðiskerfinu þá eðlilega finni barnið fyrir því? Og það er svo skrýtið, af því að mér er svo tíðrætt um þessa undirliggjandi kerfislægu fordóma gagnvart þessum sjúklingahópi sem eru ekkert endilega meðvitaðir, þeir eru bara þarna, að mér finnst vanta netið. Þegar einhver er að glíma við geðrænar áskoranir þá virðist vera sem það mæti ekkert net og grípi fjölskylduna, grípi börn viðkomandi, foreldra eða systkini. Mig langaði bara aðeins að heyra afstöðu hv. þingmanns til þessa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar ágætu hugleiðingar. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er ákaflega mikilvægt að við hlúum að börnum og ungmennum. Mér finnst persónulega að það ætti að vera fyrsta skrefið í því að bæta stöðu þessa málaflokks, að byrja á þeim hópi. Ég hef sagt það hér í ræðu og fleiri að biðlistarnir eru algerlega óásættanlegir og ef eitthvað er þá hafa þeir bara lengst. Ég sagði líka áðan í ræðu að það væri áhugavert að skoða skýrslu frá árinu 2017 þar sem landlæknisembættið stóð fyrir samráðsfundi um geðheilbrigðismál barna og unglinga. Þar kemur svolítið athyglisvert fram, að það sem ógni mjög skilvirkni heilbrigðisþjónustunnar sé að ekki sé litið á fjármál ríkisins sem eina heild heldur geti hagræðing falist í því fyrir stofnanir að draga úr þjónustu þótt álag vaxi þá á öðrum og jafnvel kostnaðarsamari sviðum. Þetta er mjög góður punktur og þess vegna hef ég talað fyrir því að við lesum þessa skýrslu samhliða skýrslu Ríkisendurskoðunar, því að þetta er einn af þessum mikilvægum punktum sem væri hægt að grípa strax inn í af hálfu framkvæmdarvaldsins og myndi koma sér mjög til góða. Það er líka annað í þessu að það ógnar góðu skipulagi að ýmis úrræði og þjónusta sé háð styrkjum og tilviljunarkenndri fjármögnun, t.d. út frá áhugasviði ráðherra, frekar en í samræmi við þessa heildarstefnumótun og bestu þekkingu. Ég get svo sem er ekki svarað þessu öðruvísi en svo að ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það þarf þetta net, þ.e. að grípa utan um fjölskyldurnar. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Já, með því að horfa á þetta sem fjárfestingu en ekki útgjöld þá kannski komumst við einmitt út úr því að vera alltaf föst inni í þessum boxum, að veita þjónustu hér en ef mögulega þyrfti þjónustu einhvers staðar annars staðar þá fara aðilarnir að slást um hver eigi að borga. Við sjáum þetta auðvitað víða, eins og t.d. í því sem við ræddum fyrr í kvöld um að sálfræðiþjónusta sé inni í sjúkratryggingum, sem er hluti af forvarnakerfinu, líka hluti af velferðarkerfinu en getur klárlega létt álagið á þyngri hluta geðheilbrigðiskerfisins, alveg án efa. Með því að grípa inn í þarna þá muntu létta á félagskerfinu, 

Frú forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að við þurfum að horfa á þetta heildstætt. Það er held ég það sem má líka lesa úr þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar. Hann er algerlega vanmetinn, og það kom einnig fram í ræðu hér fyrr í kvöld, kostnaðurinn við það að hafa þessa löngu biðlista, hafa þennan mönnunarvanda, geta ekki sinnt þessari þjónustu nægilega vel. Þetta hefur allt saman í för með sér kostnað fyrir þjóðfélagið. Við höfum séð það og ég held að það séu til upplýsingar um það að þeir sem koma nýir inn á örorku, ungt fólk í mjög mörgum tilfellum, á við einhvers konar andlega erfiðleika að stríða. Þess vegna er mjög mikilvægt að grípa snemma inn í þessi vandamál, því þau geta síðan orðið að enn þá stærri vandamálum með tilheyrandi kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið o.s.frv. Ég tek því heils hugar undir þetta hjá hv. þingmanni. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir ágætisræðu og mér fannst eins og hv. þingmaður væri sammála okkur mörgum hér um að þetta væri raunverulega stórt vandamál sem taka þyrfti á. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það var þáverandi samflokkskona hans, Anna Kolbrún Árnadóttir, sem lagði þetta fram á sínum tíma og samflokksmaður hennar, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, talaði um að skýrslan væri áfellisdómur yfir kerfinu okkar. Mig langaði að spyrja hvort þingmaðurinn sé sammála því að hægt sé að nota svo sterk orð að þetta sé áfellisdómur yfir kerfinu okkar. Hv. þingmaður talaði líka um að við þyrftum að eiga samtal við sérfræðistarfsfólk og fá það með og laga þá manneklu sem er. En telur þingmaðurinn að það verði hægt að gera án þess að boðið verði upp á nám í geðhjúkrun, vegna þess að í mörg ár hefur ekki verið boðið upp á nám í geðhjúkrun? Loks langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann telji að við getum í rauninni gert úrbætur til skemmri tíma, a.m.k. án þess að því fylgi meira fjármagn í málaflokkinn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að það sem fram kemur í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar eru mjög alvarlegar ábendingar. Ég tek algerlega undir það og ég held að við gerum það öll. En það er kannski ekki svo að geðheilbrigðisþjónusta á Íslandi sé á vonarvöl. Það er ekki svo og það er búið að setja töluverða fjármuni núna á allra síðustu árum í að bæta þessa þjónustu. Nú erum við að horfa fram á að það er komin sálfræðiþjónusta á heilsugæslustöðvum, sem er mjög jákvætt. En Ríkisendurskoðun er þarna með ágæta tillögu til úrbóta í sjö liðum sem við verðum að taka alvarlega. Það tek ég heils hugar undir. Ef við ætlum að ná raunverulegum árangri, ef raunverulegur árangur á að nást, þá þurfa geðheilbrigðismál, og ég horfi sérstaklega til barna og ungmenna, að vera viðfangsefni í öllum stefnum stjórnvalda, bæði á vegum ríkis og sveitarfélaga, og það þarf að stuðla að vinnulagi sem einkennist af þverfaglegu og þverstofnanalegu samstarfi meðal allra aðila sem sinna þessum mikilvæga málaflokki. Ég tek heils hugar undir það. Ég fagna þessari skýrslu mjög. Varðandi mönnunarvandann þá hefur það komið fram, t.d. hjá framkvæmdastjóra Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, að kjaramálin eru hluti af því. Það er fólk með þessa menntun í öðrum störfum. Við þurfum að ná því aftur inn í þennan geira og að sjálfsögðu eigum við að vera hér með menntun sem hæfir þessum málaflokki. 

Frú forseti. Mér finnst eins og þau skoðanaskipti sem eiga sér stað hér og þær ræður sem eru haldnar af jafn ólíkum flokkum og sitja á Alþingi bendi til þess að það séu fullmögulegt að við náum góðum samhljómi í þessum málaflokki. Þrátt fyrir ólíkar áherslur í einstaka málum þá held ég að gildi í samfélaginu og nauðsyn þess að hlúa vel að börnum og unglingum, og auðvitað öllu fólki, sé eitthvað sem við eigum sameiginlegt. Mig langaði að spyrja hv. þingmann, þó að það sé kannski flókið og erfitt að svara svoleiðis hlutum. Það kemur fram í skýrslunni að við verjum um 13,8 milljörðum í geðheilbrigðisþjónustu. Við erum að borga 26,6 milljónir frá Tryggingastofnun vegna ótímabærrar örorku eða vegna þess að fólk getur ekki unnið vegna andlegra veikinda hugsanlega. Telur hv. þingmaður að með því að auka fjármunina í fyrsta stuðningi við börn og unglinga þá getum við sparað hinum megin?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég er algjörlega þeirrar skoðunar að ef við tökum þetta föstum tökum, vinnum á þessum biðlistum, eyðum þeim og grípum inn í aðstæður sem allra fyrst þá sé það hagur fyrir allt samfélagið. Það er alveg klárt mál í mínum huga og ég held að það sé búið að sýna fram á þetta bæði í ræðu og riti af þeim sem best til þekkja í þessum málaflokki. Það kemur fram í skýrslu landlæknis frá 2017 að ef við sinnum þessum einstaklingum strax frá upphafi vel, unga fólkinu sem hefur teikn um það að glíma við andlega erfiðleika, grípum strax inn í þau mál, þá skiptir það verulegu máli. Að þurfa að bíða í þrjú ár er algerlega óásættanlegt. Það getur kostað það að viðkomandi einstaklingur jafnvel endi á örorku og nái ekki að stunda vinnu o.s.frv. Þetta kostar allt samfélagið og umfram allt þá verður að reyna að sinna þessum einstaklingum þannig að þeir geti lifað eðlilegu lífi.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, stefnu, skipulag, kostnað og árangur, og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eftir umfjöllun nefndarinnar um skýrsluna. Álit nefndarinnar liggur fyrir sem 723. þingmál. Velferðarnefnd fékk einnig kynningu á skýrslunni frá Ríkisendurskoðun á fundi nefndarinnar þann 30. maí síðastliðinn og ég vil hér sem formaður velferðarnefndar leggja áherslu á að nefndin nýti sér skýrsluna við umfjöllun um öll mál sem snerta efni hennar, hvort sem umfjöllun nefndarinnar tengist lagafrumvörpum, þingsályktunartillögum eða öðrum viðfangsefnum þar. Þannig sé ég fyrir mér að skýrslan geti orðið nokkurs konar leiðarvísir og viðmið í störfum velferðarnefndar að geðheilbrigðismálum, a.m.k. á þessu kjörtímabili. Þar er nærtækast að nefna stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem nú er til umfjöllunar í velferðarnefnd og eðlilegt að spegla þá tillögu í skýrslunni og einkum og sér í lagi að meta þá stefnu eins og hún er lögð fram í ljósi ábendinganna sjö sem Ríkisendurskoðun leggur áherslu á. Yfir þær sjö ábendingar hefur nú þegar verið farið ítrekað hér í umræðunni. Skýrslan varpar ljósi á ýmsa þætti sem þurfa úrlausn og hún er dýrmætt innlegg í þróun heilbrigðisþjónustu þar sem miklar breytingar eiga sér stað tengdar þjónustu í geðheilbrigðismálum, bæði hér innan lands og alþjóðlega. Ég lít að vissu leyti þannig á að skýrslan sé í rauninni innlegg í þær breytingar sem hafa verið að eiga sér stað, eru að eiga sér stað og verða að eiga sér stað á næstunni. Virðulegi forseti. Þetta er kannski það sem ég kom hér fyrst og fremst til að segja, hvernig velferðarnefnd getur nýtt sér þessa skýrslu og að ég leggi áherslu á að hún nýti sér skýrsluna. En mig langar að koma inn á ýmislegt fleira eftir því sem tími gefst til hér. Kannski fyrst það að það hafa orðið miklar breytingar á geðheilbrigðisþjónustu á skömmum tíma og jafnframt á samspili hennar við aðra heilbrigðisþjónustu. Margt er á réttri leið, margt þarfnast frekari úrbóta en eftir því sem verður framþróun þá birtast líka nýjar áskoranir. Ég sé það t.d. sem mjög jákvætt, og það er dregið fram í skýrslunni sem mjög jákvætt, að þjónusta á fyrsta stigi hefur verið aukin þar sem þjónusta er veitt á heilsugæslunni nær þjónustuþegum. En á sama tíma hafa fleiri störf við fyrsta stigs þjónustu laðað til sín fólk sem áður vann við þriðja stigs þjónustu og þar með hefur fólk með sérþekkingu færst frá þjónustu á þriðja stigi yfir á þjónustu á fyrsta stigi. Það skapar mönnunarvanda þar. Hins vegar er líka bent á að það hafi hugsanlega dregið eitthvað úr þjónustuþörfinni á öðru og þriðja stigi við það að veita betri þjónustu á fyrsta stigi og auðvitað er það alltaf markmiðið. Þá er líka dregið fram að fjarþjónusta hefur aukist og hana má eflaust nýta betur og markvissar. Eins þegar þjónustan er veitt strax á fyrsta stigi hjá heilsugæslunni eru aukin tækifæri til að taka heildstætt utan um bæði geðheilsu og líkamlega heilsu fólks sem leitar sér aðstoðar heilbrigðiskerfisins en enn skortir á markvisst samspil við félagslega kerfið þó að þar eigi sér líka stað miklar framfarir með aukinni samvinnu milli kerfa og, eins og komið hefur verið ítrekað inn á hér, er það áherslan með innleiðingu farsældarlaganna og þar með breytingu á þjónustu við börn. Eitt sem komið hefur ítrekað fram hjá velferðarnefnd nú er að það er mjög mikilvægt að fólk sem þarf að bíða eftir þjónustu á öðru eða kannski frekar þriðja stigi fái þjónustu á fyrsta stigi eða öðru stigi meðan beðið er eftir sérhæfingunni. Eins og er virðast alla vega stundum vera ákveðnar girðingar þvert fyrir það. Þá er eitt sem okkur hættir stundum til að gleyma í umræðunni um geðheilbrigðisþjónustu, að það er mikilvægt að það sé horft til mismunandi þarfa þeirra sem glíma við langtímaþörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu og þeirra sem þurfa tímabundinn stuðning við sitt geðheilbrigði einhvern tímann á lífsleiðinni, oft þá í skamman tíma. En oft erum við að tala um annaðhvort en ekki bæði og ekki ólíkar leiðir. En eins og líka hefur komið hér ítrekað fram þarf markvissar aðgerðir til að fjölga námsplássum við tilfærslu fólks milli þjónustustiga, eins og ég rakti, til að fjölga menntuðu fagfólki í ýmsu stéttum. Þess vegna er það mikið gleðiefni að frá og með næsta hausti verður meistaranám í geðhjúkrun í boði við Háskólann á Akureyri. Það verkefni er sameiginleg gráða frá Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri þó að Háskólinn á Akureyri haldi utan um námið. Þar verður lögð áhersla á klíníska þekkingu og færni nemenda, fagmennsku og rannsóknafærni. Þetta er afskaplega mikilvægt skref til að bæta mönnun á öllum stigum og skref í átt að settum markmiðum í geðheilbrigðismálum. Það eru nú þegar fleiri skráðir í námið en komast að í fyrstu atrennu þannig að við getum vænst þess að geðhjúkrunarfræðingum fjölgi. Það er mikilvægt, eins og nefnt er í skýrslunni, að það eru mörg verkefni í gangi, framfaraverkefni, það hafa verið gerðar margar úttektir á síðustu árum og aðgerðaáætlanir til úrbóta, en það er mikilvægt að horfa á heildarmyndina alla tíð samhliða því að einstök viðfangsefni eru leyst. Það sem kom mér kannski mest á óvart í skýrslunni er þessi skortur á upplýsingum og skipulegri söfnun upplýsinga, meðferð gagna og skýrri framsetningu á þeim, því að auðvitað er grundvöllurinn að við eigum kort af því sem er að gerast til að við vitum hvert við eigum að fara. Þá skiptir auðvitað máli, eins og ég hef komið inn á, stefnumótunin en ekki síður markvissar aðgerðaáætlanir í framhaldinu sem ég álít að sé mikilvægt að við tökum til umfjöllunar hér í þinginu og það komist af stað þessi hringur stefnumótunar, aðgerða og mats á því hvernig til tekst og svo betrumbætur. Mig langaði bara að nefna eitt af því sem er sett fram sem áhersla í stefnunni sem nú er til umfjöllunar í velferðarnefnd. Það er áhersla á notendasamráð og geðráð þar sem stjórnvöld, fagfólk, notendur og aðstandendur fjalli um málaflokkinn og komi að mótun stefnu í honum og stöðugum umbótum. Það er auðvitað bara afskaplega mikilvægt mál. Svo má ég til með að koma aðeins inn á virkniúrræði af því að hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir og Hanna Katrín Friðriksson ræddu þau hér fyrr og ræddu sérstaklega um VIRK. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við náum líka utan um upplýsingar um ýmiss konar virkniúrræði sem eru rekin um allt land, oft í samstarfi félagasamtaka, sveitarfélaga og jafnvel með aðkomu ríkisins. Þetta eru úrræði sem nýtast bæði til skamms tíma og öðrum til lengri tíma og skipta miklu máli. En að lokum vil ég taka undir með hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Þórunni Sveinbjarnardóttur, það þarf pólitískt úthald og þolinmæði til að fylgja umbótum eins og þeim sem nú eiga sér stað í geðheilbrigðismálum. Verkefnin verða ekki leyst með einni skýrslu eða stuttri umræðu. Þetta eru langtímaverkefni hvort sem við erum að hugsa um að byggja upp mannauð, tryggja dreifða þjónustu um allt samfélagið eða samstarf þvert á kerfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langar að spyrja hana hvort hún deili ekki með mér áhyggjum vegna þess að ég þekki af fyrri reynslu að hérna áður fyrr var fólk sem lenti í erfiðleikum í skólakerfinu, var örugglega með ADHD eða eitthvað annað en fékk ekki greiningu. Þetta voru krakkar sem voru kallaðar bara tossar, lentu í einelti og alls konar erfiðleikum og ég þekki til þess að þessir einstaklingar hafa síðan lent í örorkukerfinu. Núna erum við með þúsund börn í þessari aðstöðu og erum með börn sem kannski þurfa að bíða í þrjú ár og þau eru að byrja sína skólagöngu. Þetta getur raskað öllu þeirra námi og þarna gætum við verið að búa til færiband með fjölda barna inn í örorkukerfi framtíðarinnar. Síðan væri komið fram með þá lausn að búa til eitthvert starfsgetumat og reyna að endurhæfa. Við vitum að það að hjálpa þessum einstaklingum í dag kostar kannski tugi þúsunda, jafnvel hundruð þúsunda. En við erum að tala um milljónir fyrir hvern einstakling sem lendir inni í örorkukerfinu. Nú sé ég ekki hvernig ríkisstjórnin ætlar að leysa þetta mál. Það er búið að vera að ræða þessa biðlista síðan ég kom inn á þing. Ég held að í upphafi, þegar ég ræddi fyrst biðlistana t.d. í ADHD-kerfinu, hafi verið 700 börn á biðlista en nú eru þau um þúsund. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sjái einhverja lausn í þessu máli þannig að hægt sé að leysa það og þá aðallega upp á það að við hættum ekki á að þessi börn sem eru á biðlistum lendi inni í örorkukerfinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann ræðir hér mjög mikilvægt mál sem við eigum sannarlega að finna leiðir til að leysa og er mjög mikilvægt. En á hinn bóginn langar mig bara að koma með dæmi, það eru u.þ.b. 25 ár núna síðan ég kom fyrst til starfa inn í grunnskóla á Íslandi. Þá kom sálfræðingur í heimsókn þrisvar á ári og hann kom úr öðrum landshluta og heimsótti örfáa skóla og þjónustaði kannski þrjá nemendur. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og fyrst og fremst er miklu meiri þekking meðal starfsmanna skólanna á því hvernig á að mæta ólíkum einstaklingum vegna þess nú kemur fagfólkið, sem kemur að greiningunum, vissulega, líka að upplýsingamiðlun til starfsmanna skólanna og það eru svo miklu fleiri í skólunum sem kunna að mæta einstaklingum með einhverfu, með ofvirkni og athyglisbrest eða athyglisbrest en án ofvirkni o.s.frv., þannig að að mörgu leyti hef ég minni áhyggjur af hverjum og einum einstaklingi en hér áður. Hins vegar er mikilvægt að allir geti fengið aðgang að þeim sérfræðingum og þeim stuðningi sem þeir þurfa á að halda og það er auðvitað það sem farsældarlögin eiga m.a. að greiða úr, að allir þeir sem mögulega þurfa fái stuðning í sínum skóla eða hjá sinni heilsugæslu og kannski færri þurfi að leita í sérhæfðari úrræði en eigi þá greiðari aðgang þangað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og er innilega sammála henni. En ég verð líka að benda á það að skólakerfið er þannig uppbyggt að það þarf að fá greiningu í kerfinu til að hlutirnir fari að ganga. Nýlegt dæmi sem ég veit um var þar sem foreldrar stóðu frammi fyrir því að þau þurftu að bíða í 18 mánuði til að komast með barnið sitt inn í kerfið eða að fara út fyrir kerfið og borga einhverja tugi þúsunda. Þau völdu að fara út fyrir kerfið þó að þau teldu sig ekki hafa efni á því, en þau töldu að það væri barninu fyrir bestu. Ég spyr mig: Þegar við erum komin með svona kerfi þar sem er hægt að fara fram hjá því ef þú hefur fjármuni, hvaða afleiðingar hefur það fyrir þá sem hafa ekki þennan möguleika? Er ekki ósanngjarnt að við skulum vera með þessa aðstöðu og setja foreldra yfirleitt í þá aðstöðu að þurfa að velja? Það hlýtur að vera skelfilegt fyrir þá sem geta ekki valið það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Auðvitað eiga allir að hafa jafnan aðgang að þeirri þjónustu sem þeir þurfa. Ég vil hins vegar segja það líka að af því að það er meiri þekkingin inni í skólunum þá á að vera hægt að veita margvíslega þjónustu án þess að greining liggi fyrir, það sé bara margt sem bendi til þess að nemandi þurfi þessa gerð af þjónustu þó að það liggi ekki nákvæmlega fyrir hvernig greiningu hann fær. En auðvitað eru svo einstök tilfelli og sértæk sem kannski enginn innan skólans hefur ráð við og þá er mjög mikilvægt að fá utanaðkomandi ráðgjöf og leiðbeiningar um hvernig þeim nemanda verður best þjónað.

Frú forseti. Ég þakka fyrir ræðuna. Mig langaði að ræða ákveðið efni sem kemur fram í skýrslunni sem varðar mismunun. Það er talað um að það sé mismunur á nokkrum sviðum og nefndur efnahagslegur mismunur, tegund geðvanda, væntanlega spila ýmsir þættir þar inn, og síðan er búseta nefnd. Ég veit að hv. þingmaður er búsett á Austfjörðum og þekkir þar til. Það er um langan veg að fara yfir stórt landsvæði og dýrt að ferðast á milli og ég þekki að í gegnum tíðina þá hefur verið afskaplega erfitt ástand, ekki síst er varðar sálfræði- og geðheilbrigðisþjónustu fyrir ungt fólk á Austfjörðum. Þetta hefur kannski að einhverju leyti batnað með samhæfðum vinnubrögðum Heilbrigðisstofnunar Austurlands en er engu að síður enn þá langt frá því sem er í boði á stærri þéttbýlisstöðum á höfuðborgarsvæðinu og jafnvel á Akureyri og annars staðar. Mig langaði að heyra aðeins í hv. þingmanni hvað henni finnst til ráða og hvort hún sé ekki sammála mér um að þetta sé kannski hlutur sem þurfi sérstaklega að taka á. Þó að það verði auðvitað aldrei hægt að manna og sinna svona sértækum úrræðum jafn vel um allt land, hvort það sé þá ekki nauðsyn a.m.k. að veita þessu sérstakan gaum og gera það besta sem hægt er og bæta töluvert í frá því sem nú er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir svarið. Það er auðvitað hárrétt að aðgangur að þjónustu er mismunandi eftir því hvar fólk býr. Að einhverju leyti getum við aldrei leyst allt en það er mjög margt hægt að gera til að bæta úr. Fjarþjónusta á ýmsum sviðum, þótt það sé ekki nema bara til að koma upplýsingum og ráðgjöf til skila, getur skipt miklu máli. Ég hef átt samtöl, m.a. bara á síðastliðnu ári, við fólk sem er að vinna í félagsþjónustunni í þessum stóru sveitarfélögum, þessum tveimur stærri á Austurlandi, og þar er ákveðinn vandi að það virðist enginn beinlínis hafa það hlutverk að sinna ungmennum með fjölþættan vanda. Það virðist ekki vera skýrt hvort það er t.d. SAk eða teymi hér á höfuðborgarsvæðinu sem hafa þetta skilgreinda hlutverk. Að hluta til vegna þess að þjónustan hjá þessum tveimur er byggð þannig upp að fólkið sem nýtur hennar þarf að vera í ákveðinni nálægð eða ekki of mikilli fjarlægð. En þetta er bara úrlausnarefni sem þarf að fara í að leysa. Það er engin spurning. Það eru sem betur fer sálfræðingar og þeim hefur fjölgað. Ef við horfum yfir tvo síðustu áratugina hafa fleiri sálfræðingar sett sig niður á Austurlandi og þar er samfelldari og betri þjónusta. En það er kannski enginn sem veitir beinlínis meðferð. Það eru þeir sem eru að sinna greiningu og ráðgjöf eins og til skólanna.

Frú forseti. Það sem hv. þingmaður kemur inn á, með hvar ábyrgðin liggur, er líka fjallað um í skýrslunni og talað um þetta gráa svæði sem ekki er ljóst hvort ríki, sveitarfélög, einstakar stofnanir eða aðrir eigi að sinna. Ég spyr: Er þá ekki augljósast að hæstv. heilbrigðisráðherra, samflokksmaður þingmannsins, beri ábyrgð á því og þurfi að greiða úr því að skýra það hvar ábyrgðin liggur á hverjum tíma? Mig langar líka að spyrja af því að hv. þingmaður talaði um að það vantaði skipulagssöfnun, upplýsingasöfnun gagna og annað slíkt og hún vísaði í geðheilbrigðisstefnu sem væri í smíðum. Það er sagt í skýrslunni að heilbrigðisráðherra hafi ekki lagt mat á aðgerðaáætlun 2011–2020. Er hv. þingmaður trúuð á að stefnan sem við erum að setja fram í tímann verði nógu góð ef það er ekki einu sinni lagt mat á hvað er búið að gera?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Ég ætlaði að koma inn á mismunandi geðvanda og mismunun eftir honum í fyrra andsvari. Þá kom mér verulega á óvart að við ættum ekki betri tölfræði um t.d. mismunandi geðvanda. Varðandi stefnuna: Eins og staðan er er þetta allt satt og rétt sem hv. þingmaður fór yfir hér. Ég lít svolítið á að við séum á nýjum núllpunkti og svo séum við hér með stefnu og það sé m.a. hlutverk velferðarnefndar þegar hún fjallar um þessa stefnu að fá skýrar upplýsingar frá ráðuneyti og ráðherra um hvernig aðgerðaáætlun verði unnin, hvernig henni verður fylgt eftir og hvernig hún verður metin þannig að við séum að komast að þessum hring sem við viljum hafa í stefnumótun og aðgerðum.

Frú forseti. Eins og hv. þingmaður nefndi er skortur á fagmenntuðu starfsfólki sem stendur geðheilbrigðisþjónustu fyrir þrifum. Mikill skortur er á hjúkrunarfræðingum og geðlæknum og erfitt hefur reynst að manna vaktir á sama tíma og verkefnum hefur fjölgað. Mannekla í heilbrigðiskerfinu er því miður ekki bundin við geðheilbrigðissvið en þó virðist það vera að ekki sé eftirsóknarvert að sérhæfa sig á því sviði og spurning hvort stjórnvöld þurfi ekki að skoða starfsumhverfi eins og t.d. laun og starfsaðstöðu heilbrigðisstarfsfólks til að laða fólk að. Það er bara ekki hægt að líta fram hjá því að þessir þættir skipta gríðarlega miklu máli og hafi það einhvern tímann verið hægt þá er ekki lengur svo að hægt sé að treysta á að fagfólk vinni við óviðunandi aðstæður og léleg laun af hugsjóninni einni saman. Hv. þingmaður nefndi að í haust hæfist nám í geðheilbrigðisfræðum, sem er verulega gott, en þar er þá væntanlega um a.m.k. fjögurra ára nám að ræða og vandinn er gríðarlegur núna. Í skýrslu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir að mikilvægt sé að hugað sé betur að nýliðum og menntun fagfólks í þessum stéttum og þess gætt að starfsaðstæður og umhverfi laði fólk til starfa í geðheilbrigðisþjónustu. Fjölmargt heilbrigðisstarfsfólk vinnur ekki á heilbrigðisstofnunum af því að það hefur hreinlega gefist upp á aðbúnaði og launum. Hvernig eigum við að tryggja að þegar þetta fólk útskrifast skili það sér til starfa? Hvernig getum við gert þessi störf aðlaðandi og eftirsóknarverð? Stórt er spurt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna. Ég held að fagráð um mönnun og menntun sem tók til starfa fyrir rúmu ári síðan skipti mjög miklu máli varðandi alla framtíðarsýn um mönnun heilbrigðisþjónustunnar. Það er auðvitað þannig að það hefur sýnt sig að það er ekki endilega skortur á áhuga heldur skortur á námsplássum. Það hefur ekki verið hvatning hér til að mennta sig t.d. til starfa við geðheilbrigðisþjónustu, það hafa ekki verið námspláss. Við fengum þær upplýsingar á fundi velferðarnefndar í síðustu viku að þetta nám við Háskólann á Akureyri, sem er á mastersstigi og er þá tveggja ára nám ofan á grunnnám í hjúkrun, aðsóknin í það er tvöföld á við námsplássin sem eru í boði. Það vantar því ekki áhugann. En auðvitað tekur þetta allt sinn tíma og þó að þarna séu aðeins tvö ár, sem er sennilega skemmsti tíminn sem um ræðir, þá munu það verða tímamót. Þetta verður vonandi ekki eina árið sem það verður í boði en það verður hugsanlega ekki tekinn inn nýr hópur árlega vegna þess að það tekur einhvern tíma að fara í gegnum þetta. En við höfum líka séð að á síðustu árum hefur námsplássum verið að fjölga hér innan lands fyrir lækna og hjúkrunarfræðinga í öðrum greinum. Það vantar ekki aðsóknina og ég held að við séum á réttri leið. En þetta tekur sinn tíma og það þarf þolinmæði til þess að halda út og halda áfram að bæta við plássum og búa til nýtt fólk.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Fagráð um mönnun og menntun er bara hið besta mál, algerlega. En engu að síður er það þetta með skort á námsplássum þegar þörfin er jafn mikil og raun ber vitni. Þá er spurning kannski að fjölga þeim, ef það væri mögulegt, og bjóða upp á þetta líka hér sunnan heiða eins og á Akureyri. Ég hef líka áhyggjur af því sem gerist eftir útskrift. Það er það sem er áhugi á og fólk vill gjarnan vinna við eitthvað en svo eru það aðstæðurnar í starfinu og annað sem kannski gerir það að verkum að fólk gefst upp. Það eru allt of margar stéttir sem hafa horfst í augu við það. Það er náttúrulega heilbrigðisstarfsfólk. Ég get nefnt kennara og fleiri. Ég velti því fyrir mér að það þurfi að gera þetta starfsumhverfi meira aðlaðandi þegar á hólminn er komið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Þetta með námsplássin snýst náttúrlega að einhverju leyti um plássið í háskólanum en fyrst og fremst um plássið inni á spítölunum. Þar er fjármagn auðvitað takmarkandi þáttur en líka hversu mörgum er verið að sinna á hverju sviði. En fyrst og fremst þurfum við að halda jafnt og þétt áfram. Og svo það sé alveg skýrt með námið sem er verið að bjóða upp á í haust þá er haldið utan um það af Háskólanum á Akureyri en það er ekkert bundið við Akureyri, það er samstarfsverkefni Háskóla Íslands og heilbrigðiskerfisins við Háskólann á Akureyri. Það sem ég vildi leggja áherslu á líka er að fólk með t.d. hjúkrunarmenntun og kennaramenntun er einfaldlega eftirsóttur starfskraftur víða í samfélaginu 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna mjög þeirri umræðu sem á sér stað hér í dag og fagna sömuleiðis því að Ríkisendurskoðun hafi unnið þessa faglegu skýrslu, stjórnsýsluúttekt á geðheilbrigðismálum, sem við fjöllum um í dag af því að við fáum að sjá svart á hvítu í þessari skýrslu hversu illa við höfum ræktað þessa mikilvægu þjónustu sem hefur orðið að olnbogabarni í íslensku heilbrigðiskerfi einhverra hluta vegna. Ég veit ekki af hverju þessi sjúklingahópur og þessi úrræði mæta svona miklum afgangi í íslensku heilbrigðiskerfi og svona litlum skilningi að því er virðist hjá stjórnvöldum er varðar umfang verkefnisins, fjárþörf og þörf á skipulagðri framtíðarsýn. Jú, skýrsla er góð, þessi stjórnsýsluúttekt er gríðarlega mikilvæg, en ég get ekki sleppt því að nefna hversu mikilvægt það er að það fylgi svona stóru verkefni, eins og við sjáum núna frá Ríkisendurskoðun, einhver eftirfylgd, að það sé farið í alvöru í að skera upp þetta kerfi. Ég ætla ekki að leyfa mér að segja að velta við hverjum steini af því að við þurfum eitthvað allt annað en það, við þurfum að setja hjartað í þessa vinnu af því að ég held að þrátt fyrir allt þá sé það það sem við viljum. Til að byrja með vil ég árétta að við hættum að setja aðaláherslu okkar á það að við séum að eyða svo miklu í þennan málaflokk og förum að líta frekar á að við séum að fjárfesta í fólki, fjárfesta í mannauð þegar við setjum nauðsynlegt fjármagn til þjónustu við borgara þessa lands sem glíma við geðrænar áskoranir á hvaða stigi lífsins sem er. Það er gríðarleg sóun að gera hlutina illa. Það er gríðarleg sóun í því að vannæra heilbrigðiskerfið af fjármagni, mannauði og framtíðarsýn. En því miður er það það sem við erum að horfa á daglega þegar kemur að geðheilbrigðiskerfinu og það staðfestir þessi stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar svart á hvítu. Við munum það að langmesta aukningin hjá fólki á örorku er til komin vegna fólks með geðrænar áskoranir. Þar blasir aukningin við. Áður voru það einstaklingar með stoðkerfisvanda, nú eru það einstaklingar með geðrænar áskoranir. Og hvað erum við að gera í því? Hvar er þríeykið? Það er ekkert þríeyki, frú forseti. Hvað kostar það okkur að festa fólk inni í kerfi þar sem það er komið inn á örorku og að fólk megi eiginlega ekki láta reyna á neina virkni? Það er ekki mjög gáfuleg lausn á þessum viðfangsefnum. Í hverri viku, frú forseti, fáum við fregnir af óboðlegu ástandi, nú síðast í dag þegar við lesum að nauðungarvistaðir einstaklingar á geðdeild Landspítala við Hringbraut, Klepp og á Sjúkrahúsinu á Akureyri fái ekki viðunandi útivist. Við fengum fréttir í dag um að nauðungarvistaðir einstaklingar á geðdeild Landspítala við Hringbraut fái ekki að fara neitt út í 21 dag, fyrstu 21 dag dvalar sinnar við Hringbraut. Á hinum stöðunum, við Klepp, Hringbraut og á Akureyri er húsakostur óboðlegur og það hefur verið fjallað um það árum saman. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni ítrekað lagt fram tillögur á Alþingi um uppbyggingu húsnæðis geðdeilda þannig að tryggja megi a.m.k. bætta aðstöðu fyrir þessi geðsvið. Við höfum lagt til að skipaður verði starfshópur fagfólks og hagsmunaaðila, þar með talið notenda þjónustunnar, sem fari í athugun og þarfagreiningu til að það sé hægt að ráðast í þetta verkefni. Það er ótrúlegt að segja frá því hér að hin nýja uppbygging sem á sér stað á Landspítala gerir ekki ráð fyrir geðdeild. Hún var skilin eftir. Því miður hefur þessi tillaga okkar ekki hlotið brautargengi en við munum að sjálfsögðu halda áfram að leggja hana til. En aftur að skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar er bent á mikilvægi þess að það sé til einhver tölfræði yfir þá þjónustu sem verið er að veita, yfirlit um ýmiss konar inngrip gagnvart einstaklingum, svo sem lyfjaþvinganir, nauðungarvistun, lyfjanotkun og fleira svo hægt sé að meta árangur og líka yfirlit yfir það þegar fólk kemur inn í sjálfsvígshættu og hvað verður um það fólk, og við höfum fjallað um það líka hér í vetur, hvernig er hægt að meta árangur af læknismeðferð og annars konar meðferð og hvernig er hægt að hafa eftirlit með stofnunum sem meðhöndla fólk með geðrænar áskoranir. Undir þessi orð Ríkisendurskoðunar taka landssamtökin Geðhjálp í viðbrögðum sínum við skýrslu Ríkisendurskoðunar sem send voru okkur öllum á Alþingi. Eitt af því sem bent er á í skýrslu Ríkisendurskoðunar er að fjármagn til geðheilbrigðismála nemur tæplega 5% af heildarframlögum ríkis til heilbrigðismála. Umfang málaflokksins er hins vegar 30% af heildinni. Vissulega er ekki notaður jafn dýr tækjabúnaður við meðferð og greiningar í þessum málaflokki en það er samt sem áður æpandi misræmi sem sýnir okkur í raun og veru hversu vanræktur þessi málaflokkur er í heildarsamhengi heilbrigðisþjónustu. Af því að ég nefndi lyfjaþvinganir og nauðung hér áðan þá get ég ekki látið hjá líða að nefna það mál sem hæstv. heilbrigðisráðherra blessunarlega dró til baka á þessu þingi vegna algjörs samráðsleysis við sjúklinga. Það mál varðaði réttindi sjúklinga og þær heimildir að beita sjúklinga þvingun og nauðung. Í þeim tilvikum er t.d. ekki til neinn gagnagrunnur um hversu oft er verið að beita sjúklinga þvingun eða nauðung. Það er ekki til neitt um það hversu oft þetta er gert. Hvernig stendur á því að embætti landlæknis heldur ekki utan um svona inngrip í líf fólks? Það er ekki neitt. Það eru heldur ekki til nein úrræði fyrir einstaklinga sem óska eftir því að fá að njóta geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi án lyfjainngrips en þó undir vökulu auga heilbrigðisstarfsfólks. Slíkt úrræði þekkist víða um heim og svo sannarlega á Norðurlöndunum öllum. Ef einstaklingur sem er að fást við geðrænar áskoranir telur sig ráða við að ná bata á veikindum sínum án lyfjainngrips en vill fá að njóta þess að vera í vernduðu umhverfi og undir umsjá heilbrigðisstarfsfólks, þá er það bara ekki hægt á Íslandi. Það virðist vera svo mikil ofurtrú á því að lyf lækni og að sjúklingurinn geti ekki sjálfur metið og gert tilraun og reynt allt sem hann getur til þess að komast í gegnum sín veikindi án lyfja. Við verðum, frú forseti, af því að það er svo lítill tími eftir, því miður, að færa þjónustu við fólk með geðrænar áskoranir í nútímalegra horf. Við verðum að breyta húsakostinum því að það er fullkomlega óboðlegt að fólk sem er innilokað til lengri eða skemmri tíma geti ekki notið þess að fara út í náttúruna að njóta útiveru og hreyfingar heldur er það vegna ömurlegs húsakostar lokað inni dögum og vikum saman. Við verðum að hlusta miklu, miklu meira á notendur þjónustunnar. Við verðum að hlusta meira á fjölskyldur þeirra sem glíma við geðrænar áskoranir. Við verðum að taka utan um þessa hópa. Við þurfum að skipa þríeyki til að bregðast við þegar við fáum himinháar tölur sjálfsvíga á hverju ári. Við verðum að opna augun fyrir því að þetta er sjúkdómur nútímans sem verður að bregðast við með nútímalegum lausnum en ekki einhverjum lausnum fortíðarinnar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir afbragðsræðu og segi það hér enn eina ferðina að það er alveg ótrúlega verðmætt að geta rætt þessa skýrslu núna þegar fyrsta vetri á þessu kjörtímabili er að ljúka. Ég árétta það sem ég hef áður sagt að það er mjög brýnt að við öll tökum þessa skýrslu svolítið vel til okkar og það verði gerðar einhverjar úrbætur. Maður eiginlega veit ekki alveg hvar væri best að byrja því að þetta er auðvitað langur verkefnalisti. Það er ekki hægt að segja annað, skýrslan leiðir það í ljós. En ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði svolítið um húsnæðið. Það er nefnt í skýrslunni að húsnæði geðþjónustu Landspítala hafi mikið verið til umfjöllunar í fjölmiðlum en það sé þannig að mati fulltrúa Landspítala að þetta húsnæði sé hamlandi og það sé ógn við starfsemina. Við þurfum svolítið að staldra við svona lykilpunkta hér og þar í skýrslunni sem stundum láta ekki mikið yfir sér. Hvað þýðir það að við séum með fólk í húsnæði sem er ógn við starfsemina? Húsnæðið er gamalt, það er heilsuspillandi og úrelt. Og mikil þörf sé á umfangsmiklu, kostnaðarsömu viðhaldi til skamms tíma en til langs tíma litið þurfi nýtt húsnæði við hæfi. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður kom inn á þetta og nefndi að flokkurinn hennar, Samfylkingin, hefði látið þessi mál sig varða svolítið. Svo lengi sem ég hef fylgst með samfélagsmálum hefur verið rætt um húsnæðið í þessu sambandi, að það hæfi starfseminni ekki á neinn hátt. Þá veltir maður því fyrir sér eftir allar þessar skýrslur, allan þennan tíma, fyrirspurnir og allt það sem hefur verið beint til stjórnvalda: Er hv. þingmaður bjartsýn á að það gerist eitthvað í þessum málum? Eins og var verið að nefna hér er ekki gert ráð fyrir þessu í þessum nýju, stóru, miklu framkvæmdum. Hvað þá?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Auðvitað langar mann bara að tala um fólk einhvern veginn en við þurfum stundum líka að tala um húsnæði. Það er magnað að sjá það sem stendur á blaðsíðu 65 í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem er aðeins farið yfir tímalínuna, áform um úrbætur. Það er búið að fjalla lengi um hver staðan er en þar segir: „Í úttekt embættis landlæknis á gæðum og öryggi þjónustu á geðsviði Landspítala árið 2014 kom fram eftirfarandi mat landlæknis: „Ástand húsnæðis geðsviðsins er víða ábótavant og stenst ekki ætíð kröfur nútímans.“ Þetta var 2014. Næsta sem gerist í þessu máli er 2020: „Á Alþingi var lögð fram tillaga til þingsályktunar um uppbyggingu geðsjúkrahúss á höfuðborgarsvæðinu og kallað eftir að heilbrigðisráðherra hæfi vinnu við að tryggja bætta aðstöðu fyrir geðsvið Landspítala til frambúðar. Náði sú tillaga ekki fram að ganga.“ Þetta var tillaga okkar í Samfylkingunni. Árið 2021: „Heilbrigðisráðherra tilkynnti að tryggt yrði að geðþjónusta Landspítala fengi viðunandi húsnæði um það leyti sem nýr meðferðarkjarni sjúkrahússins rís.“ Þetta er tilkynning frá þáverandi heilbrigðisráðherra nokkrum dögum fyrir kosningar síðasta haust. Það hefur ekkert spurst til þessa. Það vill svo skemmtilega til að Ríkisendurskoðun er einmitt að fjalla um aðra skýrslu þessa dagana sem inniheldur loforð ráðherra í aðdraganda kosninga og hvað það kostaði, af því að það er auðvitað ekkert grín þegar neyðarástand ríkir í húsnæðismálum varðandi geðþjónustu að ráðherrar leyfi sér að koma fram með svona yfirlýsingar rétt fyrir kosningar og svo bara er ekki neitt. Húsnæði bæði hér og á Akureyri er fullkomlega óboðlegt. Það er það eina sem við vitum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanninum kærlega fyrir svarið og tek undir það að þetta er auðvitað algerlega óviðunandi ástand og er bara eitt dæmið af mörgum í þessari skýrslu þar sem er verið að benda á hluti sem hafa verið til umfjöllunar í kerfinu jafnvel í áratugi, aftur og aftur, og lítið þokast í rétta átt. En mig langaði líka aðeins að spyrja hv. þingmanninn, af því að það var aðeins minnst á umsögn Geðhjálpar um þessa skýrslu, alveg afbragðsinnlegg inn í þessa umræðu. Ég hef svolítið staldrað við þeirra útleggingu á því úr skýrslunni þar sem verið er að tala um framlög til heilbrigðismála og hlutdeild, hvernig fjármagnið rennur til geðheilbrigðismála í samhengi við heildarumfangið inni í heilbrigðiskerfinu sjálfu. Þá er verið að vísa til þess að umfang geðheilbrigðismála er 30% af öllu kerfinu en fjármagnið er ekki nema 4,6%. Það er þannig að mér skilst að Geðhjálp hafi haldið að þetta hlutfall væri talsvert hærra, vel hærra, 12%, en er síðan aðeins um 4,6%. Það er reyndar tekið fram að það geti verið einhver skekkja í þessu. En þetta a.m.k. segir okkur einhverja sögu um hvað vantar mikið upp á. Ég hef spurt fleiri þingmenn að þessu af því að þetta setur okkur í þær stellingar að við þurfum að hugsa um jafnvægið í þessu, umfang geðheilbrigðisþjónustunnar eykst og eykst en fjármagnið fylgir ekki með. Hvernig ætlum við að brúa þetta bil? Hvað getum við gert til að koma þessu þannig að það sé eitthvert jafnvægi á milli umfangsins innan kerfisins og þess hve mikið fjármagn fer þarna inn í? Þetta hlýtur að kalla á einhverja talsvert mikla uppstokkun og viðhorfsbreytingu þegar við skoðum kerfið í heild.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa seinni spurningu. Í dag spurði hv. þingmaður og formaður Samfylkingarinnar, Logi Einarsson, hæstv. fjármálaráðherra aðeins út í fjármögnun heilbrigðiskerfisins og fékk það svar til baka að þetta snerist ekki um peninga. Þetta snerist um eitthvað annað og aðallega um að Samfylkingin væri líklega á móti öllu sem væri eitthvað annað. Ég áttaði mig ekki alveg á svarinu. En það liggur algjörlega ljóst fyrir að það verður að fjármagna þetta kerfi, og kerfi sem hefur verið vanfjármagnað í áratug hefur látið verulega á sjá. Það sem Geðhjálp fjallar líka um í sínum viðbrögðum við þessari skýrslu er hversu nauðsynlegt það er að gera stórátak í heilsueflingu og forvörnum, þ.e. ekki bara að standa fyrir neðan fossinn og reyna að grípa þá sem eru fallnir, að farið sé á orsakaendann. Þá spyr maður, einmitt með þetta: Hvernig er verið að grípa börn t.d. á heimilum þar sem foreldri á við geðrænar áskoranir? Hvað er að gerast þar? Hvar er teymi sem grípur það barn? Hvað gerðist? Mig langar að minnast á magnaðan speking, Gabor Mate, sem hefur fjallað um þetta í feiknagóðri heimildarmynd sem heitir The wisdom of trauma, með leyfi forseta. Þar fer hann og ferðast úti um allan heim, talar m.a. við fanga og spyr þessa einstaklinga: Hvað kom fyrir þig? Við þurfum miklu meira að spyrja að þessu, ekki hvað er að þér, heldur hvað kom fyrir þig?

Frú forseti. Það er víða pottur brotinn í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi árið 2022. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar er geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu undir væntingum og bið eftir þjónustu of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Einnig er fjallað um að það skorti yfirsýn í málaflokknum og að nauðsynlegar upplýsingar liggi ekki fyrir auk þess sem stefnumótun í málaflokknum hafi verið rýr og ekki skilað tilætluðum árangri. Þessi skýrsla er þungur áfellisdómur og ljóst að grípa þarf til aðgerða án tafar. Meðal þess sem Ríkisendurskoðun dregur fram er mannekla og skortur á sérhæfðu starfsfólki, svokölluð grá svæði, biðlistar, skert aðgengi að þjónustunni, ekki síst úti á landi, ábyrgð og hlutverkaskipting milli þjónustuaðila ekki nógu vel skilgreind og stuðla þurfi að betri samvinnu, þverfaglegum vinnubrögðum og samfellu í þjónustu. Það er margt sem slær mann við lestur skýrslunnar. Mannekla í heilbrigðiskerfinu er því miður ekki bundin við geðheilbrigðissviðið en þó virðist vera að það þyki jafnvel minna eftirsóknarvert að sérhæfa sig á því sviði og spurning hvort stjórnvöld þurfi ekki að skoða starfsumhverfi eins og t.d. laun og starfsaðstöðu geðheilbrigðisstarfsfólks til að laða fólk að. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að þessir þættir skipta gríðarlega miklu máli og hafi það einhvern tímann verið hægt er þá ekki lengur svo að hægt sé að treysta á að fagfólk vinni við óviðunandi aðstæður og léleg laun af hugsjóninni einni saman. Hin svokölluðu gráu svæði eru skelfileg, að við séum enn árið 2022 að neita fólki um lífsnauðsynlega þjónustu sem það á rétt á vegna þess að ríki og sveitarfélög eru að þrasa um hver beri kostnaðinn og að þjónustuveitendur vísi hreinlega erfiðum og kostnaðarsömum málum frá sér nær ekki nokkurri átt. Lítilsvirðingin gagnvart fólki, einstaklingum sem standa verulega höllum fæti í lífinu, sem kristallast í svona þrasi um kostnað nær ekki nokkurri átt. Þarna verða aðilar að gyrða sig í brók og setja einstaklinga í forgang. Þeir verða að fá þjónustuna. Það er númer eitt, tvö og þrjú og deilur um kostnað mega og eiga aldrei að koma í veg fyrir það. Biðlistar eru svo annar vandi sem engan enda virðist ætla að taka frekar en listarnir sjálfir. Biðlistar eru alls staðar slæmir og að þeir skuli yfirleitt vera til staðar í heilbrigðiskerfinu er okkur til háborinnar skammar. Samtökin Þroskahjálp töluðu um að það vantaði alveg úrræði fyrir fólk með þroskaraskanir, einhverfu og sértækan vanda. Þau sögðu að flóknum málum væri iðulega vísað frá og einhvern veginn lentu þannig mál milli skips og bryggju og engin tæki eða bæri ábyrgð á því. Einnig nefndi Þroskahjálp að þeim sem væru með sértækar geðraskanir væri oft vísað frá, jafnvel þó að þeir væru bara að leita hjálpar vegna algengra kvilla eins og t.d. kvíða. Það er ekki annað hægt en að líta á þannig viðhorf sem alvarlega fordóma gagnvart fólki með þroskahamlanir. Miðað við þetta er einfaldlega ekki hlustað á þá einstaklinga. Þetta eru dæmi um fordóma sem við þurfum að útrýma, ekki hvað síst úr heilbrigðisþjónustunni. Svo eru það börnin og þjónustan við þau. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar stendur þetta um geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn, með leyfi forseta: „BUGL veitir börnum og unglingum með flókinn og samsettan geðvanda eða alvarleg geðræn einkenni margvíslega þjónustu. Á göngudeild BUGL starfar bráðateymi, göngudeildarteymi, átröskunarteymi, transteymi og taugateymi. Ekki er opin bráðamóttaka á BUGL en utan starfstíma bráðateymisins er tekið á móti börnum í bráðum vanda á Barnaspítala Hringsins og bráðamóttökunni í Fossvogi. Þegar þjónusta í nærumhverfi barna, á sérfræðistofnunum eða á göngudeild nægir ekki sinnir legudeild BUGL börnum og fjölskyldum þeirra sem þurfa á tímabundinni innlögn að halda. Börn í efri bekkjum grunnskóla og eldri eru fjölmennasti hópurinn sem þarf á innlögn að halda. Helsti vandi þeirra sem leggjast inn eru sjálfsvígshugsanir og -tilraunir, alvarlegt þunglyndi og kvíði, skólahöfnun, geðrof og sveiflusjúkdómar.“ Mig langar að endurtaka að helsti vandi þessara ungmenna eru sjálfsvígshugsanir og -tilraunir, alvarlegt þunglyndi og kvíði, skólahöfnun, geðrof og sveiflusjúkdómar. Ég hef reynt að setja mig í spor foreldra með barn í sjálfsvígshættu sem fá ekki hjálp fyrir barnið sitt, en ég get það ekki. Ég get hreinlega ekki ímyndað mér hvernig þeim líður svo ekki sé nú talað um líðan barns sem er á þessum stað. Það að láta barn bíða er ekki ásættanlegt. Hvert einasta ár í lífi barna er gríðarlega dýrt því bernskan er stutt. Við megum ekki sætta okkur við það að í leik- og grunnskólum séu börn sem þurfa hjálp og fái hana ekki í þeim mæli sem þarf vegna þess að það skortir fjármagn sem kemur ekki nema það komi greining. Þarna þarf líka að auka samstarf við skóla og kannski taka mark á fólkinu sem er með börnin í marga klukkustundir á dag því ég hef ekki enn hitt kennara sem er hissa á greiningu sem barn fær. Raunveruleikinn sem heimilið, skólinn og barnið býr við er sá sami, hvort sem búið er að setja lögvarinn stimpil á stöðuna eða ekki. Stimpillinn kemur yfirleitt ekki fyrr en eftir dúk og disk og þá hefur dýrmætur tími tapast og skaðinn jafnvel aukist til muna. Meðalbiðtíminn á BUGL var 17,9 mánuðir árin 2020–2021 og hafði þá lækkað úr 20,1 mánuði, sem er vissulega framför en þó alls ekki ásættanlegt. Mig langar til að hvetja til að geðheilbrigðisþjónusta við börn og unglinga verði stórlega efld. Ef áform um snemmtæka íhlutun eru eitthvað meira en orðin tóm þá hlýtur íhlutunin að þurfa að eiga sér stað í leik- og grunnskólum og þá þarf að hlusta á það sem sérfræðingarnir sem vinna með börnin allan daginn segja, kennararnir sjálfir, og veita fjárveitingar til aðstoðar inn í bekki með viðkomandi barni, þó að stimpilinn frá hinum sérfræðingunum vanti þannig að skólinn geti í raun veitt nemandanum sem um ræðir þá aðstoð og hjálp sem á þarf að halda án þess að það bitni á þeirri kennslu og þjónustu sem aðrir nemendur í bekknum fá. Það sem situr eftir er að það er víða pottur brotinn og þörf á aðgerðum, ekki hvað síst í málefnum barna og unglinga sem glíma við einhvers konar geðraskanir. Við þurfum svo sannarlega að gyrða okkur í brók.

Frú forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri og þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir hennar góðu ræðu áðan og taka undir það sem hún sagði um áhersluna á þjónustu við börn og ungmenni. Ég vona nú í þeim samhljómi sem ég hef heyrt við þessa umræðu hér í dag að við nýtum þetta tækifæri og að við nýtum þessa góðu úttekt Ríkisendurskoðunar til þess að setja niður tímasett og fjármögnuð skref í því hvernig við bætum geðheilbrigðisþjónustuna og að við sjáum þess stað í fjárlagavinnunni okkar og allri annarri vinnu er lýtur að fjármögnun geðheilbrigðisþjónustu. Ég hef verið að glugga fram og til baka í skýrsluna í dag undir þessari umræðu og það er óneitanlega dapurlegt sem m.a. kemur fram, og styður það sem hv. þingmaður var að nefna, og það eru fyrirætlanir úr aðgerðaáætlun frá 2015 um samþætta og samfellda þjónustu við fólk með geðraskanir og fjölskyldur þeirra. Það er á rauðu ljósi í skýrslunni. Það hefur sem sagt enginn árangur náðst í þessari samþættingu. Ég held að það sé hluti af þeim vanda. Það er að sjálfsögðu bæði vandi fjölskyldna sem eiga börn eða ungmenni sem eru að glíma við geðrænar áskoranir en það er heldur ekki síður mikilvægt þegar verið er að tala um samþætta þjónustu við fjölskyldur þar sem t.d. fullorðinn einstaklingur, móðirin eða faðirinn, glímir við veikindi og börnin á heimilinu líða fyrir.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir andsvarið. Já, það þarf virkilega að huga að málum barna og unglinga, bæði þeirra sem eru með einhvers konar geðraskanir eða geðrænan vanda en líka þeirra sem búa á heimilum þar sem foreldrið eða umönnunaraðili er með geðrænan vanda. Ég held að það þurfi virkilega að efla skólana í þessu samhengi og eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan þarf að fara að hlusta á það fólk sem er í nærumhverfi barnanna, kannski ekki fjölskyldunnar heldur inni í skólunum, hlusta á kennarana og starfsfólk þar sem er með þessum börnum og verður vart við það sem er í gangi. Þá þarf að hlusta. Þá má ekki bara segja: Já, þetta verður skoðað þegar vandinn versnar, og þá kemst barnið svo kannski fyrir rest á einhvers konar biðlista eða lendir í einhvers konar svartholi af því að barnaverndarnefnd er látin vita og enginn veit hvað gerist eftir það. Það þarf að vinna í þessum málum í gegnum skólanna og að mínu mati þarf að treysta svolítið á það sem fagfólk þar, kennararnir, segir. Með fullri og mikilli virðingu fyrir sálfræðingum og öðrum sem að þessum málum koma þá líður oft of langur tími áður en gripið er til aðgerða af því að það er ekki kominn, eins og ég orðaði það, stimpillinn á barnið og á meðan er því við ramman reip að draga, svo ekki sé fastar að orði kveðið, í skólanum og barninu versnar enn.

Frú forseti. Þetta er mjög umhugsunarvert sem hv. þingmaður er að benda á. Eitt af því sem kemur fram í skýrslunni og fær jákvæða og góða umfjöllun eru geðheilsuteymin nýju en okkur vantar þannig teymi, þannig utanumhald utan um börn og ungmenni þegar kemur að geðheilsu þeirra. Ég geri mér grein fyrir að farsældarlögin eiga að einhverju leyti að taka á þessu en við verðum að grípa börnin í sínu nærumhverfi. Stundum eru foreldrar hreinlega ekki færir um að veita þá aðstoð sem þarf að veita og þá auðvitað grípur barnavernd og félagsþjónustan inn í. Það er svo dapurlegt að þegar fagfólk sem vinnur með börnum, hvort sem það er í skólum, leikskólum, grunnskólum, íþróttastarfi eða öðru tómstundastarfi, verður þess áskynja að barn þarf á hjálp að halda þá sé ekki greið leið, t.d. í göngudeildarþjónustu á barna- og unglingageðdeild, ef það er það sem þarf, eða greið leið í aðra þjónustu, fjölskyldumeðferð eða annað sem væri hægt að bjóða upp á, heldur taki við mánaða bið, stundum áralöng bið. Það er þyngra en tárum taki. Ég veit ekki hvernig á að orða það öðruvísi af því að sóunin sem verður í samfélaginu við þessar aðstæður er svo hrikaleg. Við erum að tala um stóran hluta af þroskaskeiði barns og ungmennis sem getur gert gæfumuninn í lífi þess, getur gert gæfumuninn í því að það nái heilsu eða nái utan um erfiðleika sem steðja að í fjölskyldunni. Það að við bjóðum upp á þessa bið er eiginlega ófyrirgefanlegt.

Ég vil aftur þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er rosalega dýrt að grípa ekki inn í. Sóun er alveg ágætisorð yfir það sem þarna getur gerst. Málið er að þegar barnavernd eða félagsþjónusta eru kölluð inn þá er gríðarlega margt búið að gerast. Þá er bara mjög seint, afsakið, í rassinn gripið að fara að gera eitthvað. Það er alltaf einhver aðdragandi að einhverju svona. En það þarf alltaf svo mikið til til að það komi þessi aukna aðstoð. Ég er talsmaður þess, og hef verið innan skólakerfisins, að við séum einmitt að setja meira í þau börn sem kannski þarf bara að hjálpa yfir einhvern hjalla, sem þarf að styðja áður en hlutirnir orðnir alvarlegir. Það á alveg eins við í geðheilbrigðismálum eins og einhverju öðru, að þegar börn eru með geðrænan vanda sé hægt að taka utan um þau strax og það sé ekki einhver kennari með 24, 25 börn kannski að reyna að takast á við vandann með öll hin að auki. Það er kannski einhver smá stuðningur sem kemur en það fylgir ekkert fé fyrr en stimpillinn er kominn og eins og við vitum öll eru skólar ekki ríkar stofnanir. Það þarf að virkja miklu meira og taka miklu meira mark á starfsfólki skólanna. Kennarar eru sérfræðingar og það hefur svolítið viljað brenna við að þegar mál eru komin lengra, eins og til félagsþjónustunnar og barnaverndarnefndar, þá er varla hægt að tala við þá, þeir eru bara fyrir utan, þá eru aðrir sérfræðingar komnir og þeir tala ekki lengur við skóla nema í formi einhvers konar spurningalista sem þarf að fylla út. Það er ekki nógu gott. Það þarf að auka 

Virðulegi forseti. Þann 25. nóvember 2020 samþykkti Alþingi beiðni um skýrslu frá ríkisendurskoðanda um heilbrigðisþjónustu í landinu. Þar skyldi varpa ljósi á stefnu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum, innleiðingu hennar, kostnað og hvort settum markmiðum hafi verið náð. Í ljósi fyrri úttektar á geðheilbrigðismálum barna og ungmenna var ákveðið að beina sjónum einkum að málefnum fullorðinna með geðraskanir í þessari úttekt. Mig langar til að varpa ljósi á geðheilbrigðisþjónustu í mínu kjördæmi, nýja þjónustu sem er dæmi um aðgerð sem síðasta ríkisstjórn fór í og hefur skipt miklu máli og skiptir miklu máli fyrir okkur íbúa austan Hellisheiðar. Árið 2019 tók til starfa geðheilbrigðisteymi við Heilbrigðisstofnun Suðurlands eftir langa og stranga undirbúningsvinnu. Geðheilsuteymið er fyrir einstaklinga 18 ára og eldri sem eru með greindan geðsjúkdóm og þurfa á sérhæfðri og þverfaglegri þjónustu að halda. Í teyminu starfa m.a. hjúkrunarfræðingar, sálfræðingar, geðlæknir, sjúkraþjálfarar, iðjuþjálfi og félagsráðgjafar. Þjónustan er hugsuð sem heildræn og notendamiðuð og er áhersla á samþættingu þjónustu þar sem einstaklingurinn er í fyrirrúmi. Markmiðið er að stuðla að og viðhalda bata, tryggja samfellu og samþættingu í meðferð, hvetja til sjálfshjálpar og styðja einstaklinginn til að lifa innihaldsríku lífi. Markmiðið er að fólk útskrifist úr teyminu og er eitt af markmiðunum að fækka endurinnlögnum skjólstæðinganna. Samvinna teymis hefur eflst og tengingar við aðrar stofnanir sem veita heilbrigðisþjónustu og félagslega þjónustu hefur styrkt meðferð við skjólstæðinga. Meiri áhersla er lögð á meðferðarsamning í upphafi, ábyrgð skjólstæðings á eigin meðferð og hvaða markmiðum er unnið að og með hvaða hætti. Í dag er um sex til níu mánaða bið eftir að komast að hjá teyminu og er starfsemin löngu sprungin. Til merkis um þörfina fyrir þessa þjónustu á Suðurlandi get ég nefnt að árið 2019, þegar starfsemi teymisins hófst, voru veitt 16 viðtöl. Árið 2020 var viðtalsfjöldinn kominn í 2.183 viðtöl og árið 2021 voru viðtölin komin vel yfir 3.000. Það sem helst háir starfseminni núna er skortur á sérmenntuðu fólki og það þarf að stækka teymið, fjölga meðferðaraðilum. Markmiðið er að veita þverfaglega þjónustu á sviði geðheilbrigðismála og þjónusta teymisins er viðbót við þau úrræði sem hafa verið til staðar við Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Reynslan af starfsemi teymisins sýnir að mikil þörf var fyrir þjónustuna og þessi þörf á því miður bara eftir að aukast. Jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu er mjög mikilvægt og raunar eitt af markmiðum heilbrigðisstefnu. Á síðasta kjörtímabili var heilbrigðisþjónusta á Suðurlandi sannarlega efld á fjölbreytta vegu og þeirri vinnu þarf að halda áfram á núverandi kjörtímabili. Hluti af þeirri eflingu var sérstakt fjármagn sem var sett í að stofna geðheilbrigðisteymið og það skipti sköpum. Nú er draumur okkar Sunnlendinga að hægt verði að stofna sambærilegt teymi fyrir börn og ungmenni enda þjónustar geðheilbrigðisteymið nú aðeins fólk yfir 18 ára aldri eins og áður sagði. Þörfin fyrir geðheilbrigðisþjónustu til barna er knýjandi. Mig langar að geta þess að í árslok 2019 var geðheilsuteymi fanga sett á laggirnar en teymið sinnir geðheilbrigðisþjónustu við fanga í öllum fangelsum landsins. Tvö fangelsi eru á Suðurlandi, fangelsið á Litla-Hrauni, fangelsið á Eyrarbakka og á Sogni í Ölfusi. Þjónusta geðheilsuteymis fangelsa er fyrir fólk sem er í afplánun í fangelsi og hefur því ekki aðgang að geðheilbrigðisþjónustu á sinni heilsugæslu eða öðrum stofnunum. Þjónustan nær einnig til þeirra sem eru á reynslulausn og hefur sú þjónusta farið vaxandi. Geðheilsuteymi fangelsa þjónar öllum fangelsum landsins. Geðheilbrigðisþjónusta innan fangelsa á að vera sambærileg þeirri þjónustu sem aðrir landsmenn njóta eftir því sem mögulegt er, að teknu tilliti til sérþarfa fanga. Algjör stakkaskipti hafa orðið á geðheilbrigðisþjónustu við fólk í fangelsum og mikilvægt að nú er búið að treysta þjónustu geðheilbrigðisteymis fanga til frambúðar. Samkvæmt heilbrigðisstefnunni eiga allir landsmenn að hafa aðgang að hagnýtum gagnreyndum og auðskildum upplýsingum um geðrækt og forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu. Tilkoma þverfaglegra geðheilsuteyma er liður í því að auka aðgengi landsmanna allra að heilbrigðisþjónustu og hefur sannarlega dregið úr álagi á geðdeildir sjúkrahúsanna. Í greinargerð með beiðninni kom fram að skýrsla um geðheilbrigðisþjónustu barna og unglinga hefði komið út 2016 og tímabært væri að kalla eftir skýrslu um geðheilbrigðisþjónustu almennt. Ég tek heils hugar undir það og sendi hér hvatningu til þingsins um að unnin verði ný skýrsla um stöðu geðheilbrigðisþjónustu við börn hér á landi, enda tel ég að þar séum við komin í alvarlega stöðu. Við sjáum það og heyrum á óheyrilega löngum biðlistum hjá börnum eftir greiningum eða eftir því að komast til sálfræðings. Það er erfitt að meta áhrif andlegra sjúkdóma til fjár eða athafna. Í skýrslunni er þó brugðið upp nokkrum tölulegum staðreyndum. Árið 2020 voru um 8.300 einstaklingar óvinnufærir að hluta eða öllu leyti sökum geðraskana. 9.740 einstaklingar að meðaltali leituðu til sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana vegna geð- og atferlisraskana á árinu 2016–2020. Fjölgun einstaklinga sem nutu geðheilbrigðisþjónustu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins á árunum 2016–2020 var um 313%. Það voru 5.700 manns sem nýttu sér þjónustuna. Áætlaður kostnaður við geðheilbrigðisþjónustu var um 14 milljarðar á ári. Kostnaður almannatrygginga vegna lífeyris voru tæpir 27 milljarðar árið 2021 þannig að kostnaður samtals er um 42 milljarðar þegar bætur almannatrygginga eru teknar með. Árið 2020 má segja að geðraskanir séu helsti orsakavaldur fyrir því að fólk falli út af vinnumarkaði. Árið 2020 fengu rúmlega 55.000 einstaklingar ávísað þunglyndislyfjum og 25.000 var ávísað róandi og kvíðastillandi lyfjum á sama ári. Það er umhugsunarvert að það er eitthvað í samfélagsgerð Vesturlanda sem er að valda auknum geðsjúkdómum og við því verður að bregðast. Við höfum sem samfélag ekki efni á því að missa fólk úr virkni. Hér þarf stórátak að eiga sér stað og eins og ég nefndi í upphafi þá bind ég miklar vonir við þverfagleg geðheilbrigðisteymi í þeirri vinnu. Við verðum að hlúa betur að þessum þáttum. Skýrslan sem við höfum rætt hér í dag er okkur vissulega áminning um að við verðum að gera betur í geðheilbrigðismálum. Geðraskanir eru meðal algengustu orsaka langvinnra sjúkdóma. Talið er að um 20% fólks þjáist af einhvers konar geðröskun á æviskeiðinu og þar af leiðandi er álagið af því töluvert á heilbrigðiskerfið. Lífstíll okkar í dag er þess valdandi að lífstílstengdir, langvinnir sjúkdómar eru að verða að faraldri og eru geðraskanir einn hluti þeirra. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að hlúa að geðheilsu okkar. Vandinn er margþættur og lausnirnar sömuleiðis.

Herra forseti. Hv. þingmaður talaði um geðheilbrigðisteymi fyrir fólk með greinda geðsjúkdóma sem er afskaplega gott úrræði og er víða um land. Hún talaði þó um að skortur væri á sérfræðimenntuðu fólki, það þyrfti að fjölga fólki í þessari þjónustu og að þjónustuþörfin væri að aukast. Í morgun spurði ég hæstv. fjármálaráðherra um vanfjármögnun og hann vísaði því á bug að um slíkt væri að ræða, það væri bara skortur á fólki. Nú höfum við hv. þingmaður bæði rekið fyrirtæki stóran hluta okkar fullorðinsára, hún að vísu miklu stærra fyrirtæki en mitt, og þess vegna er ekki nema von að ég hafi ekki skilið lógíkina hjá hæstv. fjármálaráðherra. Ég spyr því hv. þingmann: Hvernig ætla Sjálfstæðisflokkurinn og ríkisstjórnin að láta þetta ganga upp nema með því að auka fjármagn til þjónustunnar?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni, 5. þm. Norðaust., kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég tek undir það með honum að geðheilbrigðisteymi séu nauðsynleg og þau eru góð og þau eru að virka og sérstaklega úti á landi. Hv. þingmaður nefnir að hann hafi rekið fyrirtæki og eitthvað minna en fjölskyldufyrirtækið sem ég hef rekið. Ég vil bara minna á að stærð fyrirtækjanna skiptir ekki öllu máli, reksturinn er alltaf sá sami. Ef ég man rétt þá hefur geðlæknir, læknir með það sérsvið, ekki útskrifast á Íslandi síðan 2018, að ég held. Ég held að nú séu ekki nema fjórir í því námi. Það er einnig skortur á hjúkrunarfræðingum með þá sérhæfingu. Nám er að fara af stað í haust, að ég held, við Háskólann á Akureyri og eru yfir 20, ef ég man rétt, búnir að skrá sig í það.

Herra forseti. Já, rekstur er vissulega rekstur og það er þá gott að fá það á hreint. Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann aftur: Ef skortur er á hátt launuðu sérfræðimenntuðu fólki, ef fjölga þarf fólki og ef þörf eftir þjónustunni er að aukast, hvernig gengur það upp sem hæstv. fjármálaráðherra sagði í morgun, að ekki vanti fjármagn í þjónustuna? Hvernig ætlar jafnvel öflugasta rekstrarfólk að koma þessu öllu við öðruvísi en að skera niður annars staðar? Er hv. þingmaður sammála mér um að það vanti fjármagn inn í reksturinn ef bæta á þjónustuna með þeim hætti sem hún sannarlega kallar eftir?

Virðulegi forseti. Ég held að allir geti tekið undir það að það vantaði fjármagn inn í rekstur geðheilbrigðiskerfis okkar Íslendinga og ríkisstjórnin hefur á síðasta kjörtímabili sett umtalsvert fjármagn til viðbótar í það. Ég nefndi í upphafi máls míns áðan dæmi um aukið fjármagn sem kom til og hefur nýst vel í mínu kjördæmi með stofnun sérstaks geðheilbrigðisteymis. Ekki er hægt að setja svoleiðis teymi upp öðruvísi en að auka fjármagn eins og gert var. Það liggur í hlutarins eðli að ef á að fara að fjölga starfsfólki og fjölga sérfræðingum þá þarf fjármagn að koma til. En fjármálaráðherra hefur einnig margoft tekið fram að það er gríðarlegt magn af fjármunum inni í kerfinu og við þurfum líka að fara vel með það fé sem þar er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ef maður fer að hugsa um þetta geðheilbrigðisteymi á Suðurlandi sem er fyrir 18 ára og eldri þá slá mann þessir biðlistar sem þar eru. Ef við heimfærum það yfir á höfuðborgarsvæðið og landið allt þá sýnir það kannski í hnotskurn að kerfið er eiginlega komið að þrotum. Það kom líka fram í velferðarnefnd, eða hvort ég las það einhvers staðar, það skiptir ekki máli, að þegar þessi geðheilbrigðisteymi voru búin til brast strax á flótti úr þriðja stigs þjónustunni yfir á fyrsta stigið. Aðalástæðan var bæði álag og laun. Ég spyr hv. þingmann hvort hún telji ekki að kannski sé hægt að leysa vandann með því að minnka álagið á þau kerfi sem eru fyrir og hækka laun þannig að það laði fólk til starfa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 9. þm. Suðvest. kærlega fyrir fyrirspurnina. Það er sláandi að heyra það alls staðar í þessu kerfi hversu biðlistarnir eru langir. Eins og ég gat um hér áðan er sömuleiðis sláandi að okkur vantar fagmenntað fólk. Í þannig aðstæðum er mikil hætta á því að það fólk sem er fyrir brenni upp og álagið verði yfirþyrmandi. Ég er ekki viss um að við leysum það eingöngu með því að hækka laun. Við þurfum líka að skapa góðar vinnuaðstæður og umgjörð í kringum þessa starfsemi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get ekki annað en verið innilega sammála henni. Við erum með almannatryggingakerfi sem er búið að vera hálfgerður bútasaumaður óskapnaður sem þarf gjörsamlega að stokka upp. Erum við ekki þarna nákvæmlega í sömu stöðu? Við erum með kerfi sem virðist ekki virka og það sem er kannski skelfilegast í þessu kerfi er að ekki er hægt að hafa heildarsýn yfir neitt. Ekki er vitað hversu margir eru með hverja röskun fyrir sig, kerfin tala ekki saman. Það er ekki skráð, það eru skuggahliðar í kerfinu sem enginn virðist vita um og það er ekki verið að endurskoða það á nokkurn hátt. Er ekki kominn tími til að endurskoða kerfið, byrja upp á nýtt en líka huga að forvörnum? Við þurfum að byrja á því að reyna að gera allt sem við getum til að grípa inn í á fyrsta stigi og nýta kraftana til að stöðva þá þróun sem líka er í gangi.

Virðulegi forseti. Ég skal verða fyrst hér til að vera sammála hv. þingmanni í því að ég held að almannatryggingakerfið okkar á Íslandi sé komið að fótum fram. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum bara að kasta því fyrir róða og byggja það upp frá grunni, alveg upp á nýtt. Það er eins og útstagaður ullarsokkur. Það er búið að bæta þetta og bæta og erfitt er að sjá út úr því. Ég hef sömuleiðis verið þeirrar skoðunar í nokkuð mörg ár - þjónustan eykst og eykst í heilbrigðiskerfinu okkar og verkefnin verða stærri og stærri. Við verðum eldri og þjóðinni fjölgar á sama tíma. Það er alveg útilokað að við getum leyst þau knýjandi úrlausnarefni sem bíða okkar í framtíðinni í heilbrigðiskerfinu öðruvísi en að sjá til þess að fólk þurfi ekki að sækja þangað inn þjónustu. Það gerum við fyrst og síðast með forvörnum og aftur forvörnum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir ræðuna sem hún flutti hérna áðan. Hún var áhugaverð og þar var farið yfir margt. En það var eitt sem ég saknaði kannski pínulítið. Ef ég hef skilið þetta rétt þá mun hv. þingmaður taka sæti í ríkisstjórn eftir ekki langan tíma og nú hafa þessir flokkar sem sitja í ríkisstjórn farið saman með völdin í fimm ár og Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur enn lengur aftur í tímann og það teygir sig allt til ársins 2013 nánast óslitið. Skýrslan er eins og hún er. Við skulum ekkert vera með neinn fagurgala í kringum það. Þetta er algjör áfellisdómur, falleinkunn yfir þeirri stefnu sem rekin hefur verið í geðheilbrigðismálum í gegnum tíðina. Punktur. Við þurfum ekkert að rökræða það eitthvað meira. Það vantar klárlega fjármagn inn í kerfið til að geta bætt úr mörgum af þeim punktum sem nefndir eru í athugasemdum Ríkisendurskoðunar. En á sama tíma er þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins bara í fréttunum í kvöld að benda á hagtölur og hagvísa 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 12. þm. Suðvest., Sigmari Guðmundssyni, fyrir fyrirspurnina. Það er alveg rétt og eins og ég sagði í máli mínu þá er þessi skýrsla þörf áminning til okkar, við þurfum að gera betur. Og eins og ég sagði einnig í mínu máli þá er það ískyggilegt hversu knýjandi geðheilbrigðissjúkdómar eru að verða í vestrænum samfélögum. Það er mikið áhyggjuefni, hv. þingmaður, hversu mikið heilbrigðiskerfin okkar þenjast út og hversu dýr þau eru að verða. Það er úrlausnarefni okkar allra sem erum í stjórnmálum og úrlausnarefni framtíðarinnar. Ég hef t.d. sagt að það er útilokað að við getum byggt núna hjúkrunarheimili yfir 

Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það að þetta er mikið og stórt úrlausnarefni og svo við skoðum þetta allt saman í samhengi þá vantar mikið fjármagn til að laga það sem aflaga hefur farið samkvæmt Ríkisendurskoðun. Á sama tíma erum við að horfa fram á einhvern niðurskurð í fjármálaáætlun og á sama tíma, og vitna ég nú enn einu sinni til þess sem kemur fram í skýrslunni, eru framlög til geðheilbrigðismála rétt tæp 5% af öllu því sem fer til heilbrigðismála en umfang geðvandans er 30%. Það er alveg gríðarleg skekkja þarna. Ég kalla ofureinfaldlega eftir því að ríkisstjórnin afgreiði þetta mál og setji það svolítið vel niður fyrir sér hvernig menn ætla til að mynda að brúa þetta bil á sama tíma og það er verið að fara að skera niður fjármuni eins og menn hafa verið að tala um og vísa þá auðvitað í þessa hagvísa og hagtölur sem eru að birtast okkur og segja okkur allt um það hvernig staðan verður í framtíðinni. 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson spyr: Hvernig ætlum við að fara að þessu? Fyrst og síðast verðum við að eiga hér kröftugt atvinnulíf. Við þurfum að búa svo um hnútana að atvinnulífið standi undir þeirri kröfu sem við gerum hér til rekstur þessa samfélags. Við þurfum sömuleiðis að fara vel með fé en eins og hv. þingmaður kom inn á þá er kostnaðurinn svo gríðarlegur þegar fólk er komið á þann stað að það þarf að leita aðstoðar heilbrigðiskerfisins og þess vegna verðum við að vera öflugri í forvörnum. Ég tel að við munum öll taka þessa skýrslu til okkar, hvert og eitt, og reyna einmitt að gera betur og vinna með hana í þágu okkar allra.

Forseti. Ég er að skoða fjármálaáætlun þessa dagana því að fjárlaganefnd er náttúrlega að afgreiða það mál út úr nefnd en er samt að bíða eftir einhverjum breytingum sem von er á hvað úr hverju, á næstu dögum er sagt, með niðurskurði miðað við hvernig það hljómar. Ég átta mig ekki á því hvernig er hægt að fylgja því eftir. En það er ekkert rosalega mikið í fjármálaáætlun eins og hún er núna um geðheilbrigðismál. Það er talað um 100 millj. kr. aukningu á ári næstu fjögur ár sem endar þá í 400 milljónum aukalega. Við erum að glíma við áætlaðan kostnað geðheilbrigðisþjónustu á heilsugæslunni upp á 2,4 milljarða og væntanlega verður það uppfært miðað við verðbólgu o.s.frv. Þetta er 4% aukning. Ég satt að segja veit ekki hvort það dugar miðað við umfang vandans sem við erum að glíma við því það er líka náttúrlega mönnunarvandi eins og hefur komið hérna fram og það er líka fjárhagsvandi. Það er hvort tveggja. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Ég persónulega tilheyri flokki sem vill sjá minnkandi umsvif í ríkisrekstri. Ég vil sjá okkur fara vel með fé skattborgaranna og ég held einmitt að í þessari skýrslu hafi komi vel fram að við erum með þrískiptingu þjónustunnar og við gætum nýtt betur annars stigs þjónustu, sem er þá á milli heilsugæslunnar og sjúkrahúsanna, sem eru m.a. sjálfstætt starfandi læknar og sálfræðingar sem ríkinu hefur ekki tekist að ná samningum við. Hins vegar er það alveg ljóst að sérhæfðir starfsmenn kosta peninga og eru dýrir.

Forseti. Má ég þá skilja það á orðum hv. þingmanns að þjónustuna á milli annars og þriðja stigsins eigi fólk þá bara að borga sjálft? Við erum með sjúkratryggingakerfi sem stýrir í rauninni umfangi þessa kerfis, hvort sem það eru opinberir aðilar sem sinna þjónustunni eða einkaaðilar sem gera það með samningum við Sjúkratryggingar. Það er samt tryggingakerfi sem við erum með sem nær yfir umsvif hins opinbera. Þrátt fyrir að þjónustan sé veitt hjá öðrum er það umfang fjárheimildalega séð innan ríkisins. Er hv. þingmaður að segja að þessar 400 milljónir dekki kannski eitthvað af þeim umsvifum varðandi samningana eða í opinbera heilbrigðiskerfinu en annað eigi þá bara að koma í gegnum komugjöld eða gjöld hjá sérhæfðum aðilum? Er það það sem vantar í þessa jöfnu sem ætti að segja okkur að þessum málaflokki fleytir fram á næstu árum?

Virðulegi forseti. Nei, ég var ekki að segja það og ég vara við því að fólk mistúlki orð mín hér.

Ég spurði.

En það sem ég aftur á móti sagði var að ekki hefur verið samið við lækna eða sálfræðinga sem gætu verið að veita þjónustu á þessu stigi. Þar af leiðandi er fullt af fólki núna úti í samfélaginu sem er að leita til þessara aðila og er að greiða mjög mikið fyrir þessa þjónustu og það viljum við ekki. Við viljum ekki að einhver hluti hér í okkar góða samfélagi geti keypt sig fram hjá vandanum og annar ekki. Þessi skýrsla sendir okkur þau skilaboð að geðheilbrigðiskerfi okkar Íslendinga sé ekki í lagi. Við þurfum að bæta það. Það getur vel verið gert með mörgum hugmyndum sem voru lagðar fram í þessari skýrslu. 

Herra forseti. Ég ætlaði nú í ræðu minni að koma aðeins inn á þátt sem ég náði ekki að koma inn á í ræðu minni áðan og það snýr að SÁÁ og vanda þeirra sem glíma við áfengissýki eða fíknivanda. Þetta er auðvitað geðsjúkdómur. Alkóhólismi er geðsjúkdómur, skilgreindur sem slíkur af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Íslenska kerfið er þannig að ef fólk er með þennan sjúkdóm þá leggst það inn á spítala sem heitir Vogur og fer þar í meðferð og síðan í eftirmeðferð á Vík. Auðvitað eru fleiri úrræði til og reyndar er ástandið í meðferðarmálum hér hjá okkur þannig að það er töluverður fjöldi Íslendinga sem fer til Svíþjóðar, á meðferðarheimili sem Íslendingar reka þar, sem er auðvitað eitthvað sem ætti ekki að þurfa en er engu að síður staðreynd. Aðeins er farið yfir það í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar hver staðan er hjá SÁÁ og á Vogi og það eru tölur sem við þekkjum. Árið 2020 voru 613 innlagnir á Vík, sem er eftirmeðferðin, svipaður fjöldi og árið á eftir. Það var þannig að 1.624 einstaklingar fóru á Vog árið 2019 og innlagnir voru 2.137. Það eru svona tölur sem við erum að tala um. Meðalbiðtími eftir meðferðarplássi á Vogi er 40–50 dagar í september 2021. Þeir sem eru metnir í forgangi fá þjónustu fyrr en hámarksbið er um 300 dagar. Ég ætla aðeins að staldra við þessar tölur. Það er ágætlega þekkt í þessum fræðum að þegar fólk er veikt af alkóhólisma eða með fíknivanda þá myndast oft svona gluggi fyrir meðferð, við getum orðað það þannig. Þá gefst hinn veiki upp og er tilbúinn til að leita sér hjálpar og leggjast inn á viðeigandi stofnun. Þessi gluggi er oft ekki opinn í 40–50 daga, hvað þá 300 daga. Þetta er gluggi sem er kannski opinn í tvo til þrjá daga, segjum það, eða viku. Á meðan fólk er á biðlista hverfur meðferðarviljinn og það hættir við að fara í meðferð og heldur áfram út. Þetta er svolítið dapurleg staða og segir okkur auðvitað allt um það að við þurfum að gera betur þegar kemur að þessu. Eins og ég segi þá er þetta geðsjúkdómur, skilgreindur sem slíkur, og það að fólk fái ekki aðstoð og komist ekki undir læknishendur þýðir að það fólk er oft og tíðum að búa til vanda annars staðar í kerfinu. Það getur þá verið í löggæslukerfinu, einhvers staðar í félagskerfinu, í barnaverndarkerfinu. Það getur verið í fangelsiskerfinu eða víða annars staðar. Kostnaðurinn við þennan sjúkdóm er svo mikill. Að einhverju leyti er þetta alveg ágætlega rakið í þessari skýrslu og ég vildi kannski nota tækifærið hér og vekja athygli þingheims sérstaklega á þessu. Í þessum efnum, eins og reyndar mörgum öðrum, er alveg ótrúlega dýrt að spara peninga því að það býr þá bara til kostnað síðar. Ég get t.d. nefnt það sem kemur fram hér í skýrslunni og er haft eftir SÁÁ: „Samtökin telja einnig átakanlegan skort á endurhæfingar- og áfangahúsi fyrir ungar mæður í bata og börn þeirra.“ Þarna eru þá ungar mæður og börn í einhvers konar vanda og ekki aðstaða fyrir veikar mæður með börnin sín. Síðan þarf að tryggja aðgengi að afeitrun og viðhaldsmeðferð á Vogi og svo skortir langtímaúrræði fyrir veikasta fólkið sem er á vergangi og er þung byrði á félagsþjónustu, heilsugæslu og bráðamóttöku. Ég vil hvetja þingheim til að velta þessu fyrir sér. Þetta er ofureinfaldlega þannig að við erum að spara pening og við höfum ekki efni á því að veita þá þjónustu sem þeir sem veita þjónustuna eru alltaf að benda á að þurfi. Það eru mörg hundruð manns á biðlista og biðtíminn er langur, fólk fer á biðlista og út af honum aftur og deyr jafnvel á meðan það var á biðlista af því að það fer aftur í neyslu. Kostnaðurinn sem þetta veldur síðan á öðrum póstum samfélagsins, eins og ég var að þylja upp hér áðan, bara í löggæslukerfinu, í dómskerfinu, í öllum félagskerfunum okkar, er auðvitað alveg gríðarlegur. Þótt við getum reiknað einhverja aura til eða frá í sparnað þegar kemur að þessu þá get ég alveg lofað ykkur öllum að sá kostnaður kemur fram aftur og rúmlega það annars staðar í kerfinu og af auknum þunga. Það er svolítið erfitt að reikna samhengið þarna á milli en þetta blasir við öllum þeim sem eitthvað kynna sér þetta mál og hlusta eftir þeim upplýsingum sem fram koma hjá þeim sem starfa í þessu. Ég hvet þingheim til þess að hafa þetta í huga þegar viðbrögð við þessari skýrslu eru ákveðin í framhaldinu.

Forseti. Þetta er einmitt áhugaverð ábending, þetta með gluggann þar sem fólk hefur tækifæri til að leita sér aðstoðar. Það er mjög áhugavert í samhengi þess máls sem við Píratar höfum verið að reyna að koma í gegnum þingið linnulaust á undanförnum misserum varðandi afglæpavæðingu. Neytendur vímuefna lenda oft í feluleik og glíma við þeim mun meira fráhrindandi kerfi þar sem ólöglegheitin sem slík eru enn annar þröskuldur sem þarf að stíga yfir, ólíkt þeim sem eru með áfengisvanda, og þeim mun erfiðara er að nálgast þennan hóp og vanda hans. Það væri mjög áhugavert ef fólk myndi loksins vakna til lífsins í meiri hlutanum alla vega og bara klára þetta mál. Ég veit að það eru vinnuhópar og alls konar svoleiðis í gangi því að það eru ekki bara belti og axlabönd, það er flotholt, kútur og björgunarbátur og ég veit ekki hvað sem þessi ríkisstjórn virðist vilja hafa áður en hún getur tekið nokkra ákvörðun sem gæti mögulega haft einhver jákvæð áhrif frekar en neikvæð. Og þegar maður fær svona skýrslu og skoðar síðan fjármálaáætlunina til að sjá hvað er að fara að gerast, miðað við þetta ástand sem við fáum hérna í hendurnar, sé ég enga sögu um það hvernig málin eru að fara að verða eitthvað skýrari og betri. Ég sé engar útskýringar: Við erum að glíma við þennan vanda 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þetta. Það er mjög gaman eða áhugavert skulum við segja, við skulum nota rétt orð, að velta fyrir sér þessu samspili á milli meðferðar og þess sem hv. þingmaður nefnir um afglæpavæðingu. Ég hef oft velt þessu fyrir mér og ég þekki þessi mál alveg prýðilega frá ýmsum hliðum. Í staðinn fyrir að refsa fólki sem er tekið með ólögleg vímuefni, og þá erum við ekki að tala um í kílóavís, ætti að vera til einhvers konar úrræði sem hjálpaði fólki, til að mynda úrræði sem gæti verið í þá veru, hefur maður velt fyrir sér, að í staðinn fyrir að menn taki út refsingu eða eitthvað geti þeir farið í meðferð. En hvernig ætti að vera hægt að bjóða upp á slíkt úrræði þegar meðalbiðtími eftir plássi er 40–50 dagar? Þeir sem eru í forgangi fá þjónustu eitthvað fyrr en hámarksbið er um 300 dagar. Þessir fíklar sem við erum að tala um þarna er oft fólk sem er ekki í forgangi vegna þess að það er oft fólk sem hefur farið mörgum sinnum í meðferð. Sumir hafa farið í tugi skipta í meðferð. Það er auðvitað ákveðið samspil þarna á milli sem þyrfti að vera. Varðandi hins vegar það sem hv. þingmaður kom aðeins inn á, áfengið annars vegar og ólögleg vímuefni hins vegar, þá er þetta fyrir heilann í öllu fólki bara nákvæmlega sami hluturinn. Þegar við erum að tala um þessi mál út frá einhverri siðfræði þá gerum við greinarmun á áfengi annars vegar og ólöglegum fíkniefnum hins vegar af því að það er bara bundið í menningu okkar og það allt saman, en heilinn í okkur, sem er auðvitað móttakarinn á efnunum, spyr ekkert að því hvort efnið sé löglegt eða ólöglegt. Það að vera að búa til svona rosalega miklar girðingar, annars vegar á milli þess sem er ólöglegt og það sem er ólöglegt þegar við erum að fást við sjúkdóm sem nær yfir bæði fyrirbæri, ef við getum orðað það þannig, er auðvitað alveg ótrúlega varasamt. Ég hef verið svolítið stuðningsmaður þess 

Forseti. Já, ég er alveg sammála því að það þarf umræðu til að taka lengra og stærra skref heldur en afglæpavæðinguna, en við erum að ræða þetta tiltölulega oft, t.d. í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi sem er sífellt verið að gjamma hérna um og það þarf vopn og ég veit ekki hvað og hvað, þegar það myndi nokkurn veginn leysa vandann að gera þessi efni, sem skipulagða glæpastarfsemin snýst um að miðla á milli fólks, löglegri sem slík. Þá verður það lögleg starfsemi í staðinn fyrir glæpastarfsemi og ég held að ofbeldið og ýmislegt svoleiðis myndi minnka í kjölfarið. Það er nefnilega þannig að langfæstir neytendur vímuefna, nákvæmlega eins og með áfengi og tóbak, eiga í vandamálum með þau. Langflestir neyta þeirra bara á mjög ábyrgan hátt. Einstaka aðilar verða fíklar. Þeir eiga í vanda og það tekur tíma að átta sig á því að viðkomandi eigi í vanda. Ég talaði um það hérna áður hvernig ýmiss konar birtingarmyndir þess að eiga í vanda með áfengi er ekki eitthvað sem við þekkjum endilega sem samfélag. Einn skólafélagi minn talaði um þetta, hann varð kærulaus þegar hann drakk áfengi. Það var vandamál eða var alla vega vandi hjá honum, áfengisvandi, það var eitthvað sem hann þurfti að glíma við. Það er ekki þessi staðalímynd af róna úti í horni sem fólk hefur einhvern veginn, að það sé áfengisvandi. Það er ekki staðalímyndin um að ef þú notar eitthvað sem núna flokkast sem ólöglegt vímuefni þá sért þú bara glataður fíkill. Langt í frá. Ég held að það vanti dálítið upp á umræðuna um það, skilning á því að þegar fíkniefnastríðið fór á fleygiferð þá var sagt: Allir sem prófa eru gjörsamlega glataðir. 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að tæpa á þessu. Svo ég útskýri aðeins betur það sem ég var með í gangi þegar tíminn rann út hjá mér áðan: Það er í sjálfu sér að mínu mati ekkert flókið að fara í það skref að samþykkja þessi lög og þessi áform um afglæpavæðingu. Það sem ég átti við er að ef menn ætluðu að stíga stærra skref og fara í einhvers konar lögleiðingu á fíkniefnum þá er samfélagið ekki búið að taka nema eitt, tvö hænuskref í mjög langri vegferð, þ.e. hvernig við myndum gera það í framkvæmd og fara að því. Hver er það sem má selja fíkniefni? Hver má framleiða þau? Er það ríkið eða einkaaðilar? Það eru alls konar svona spurningar sem við erum ekki einu sinni farin að velta fyrir okkur. Afglæpavæðing er í sjálfu sér bara fyrsta skrefið og svo verðum við að sjá til með framhaldið. En mér finnst ofsalega gott að þessi umræða eigi sér stað hérna þegar við erum að tala um geðheilbrigðismálin vegna þess að þetta er alveg ótrúlega nátengt. Við erum auðvitað að tala um þau sem lenda í vanda með líf sitt, annaðhvort út af áfengi eða út af fíkniefnum, í samhengi við ræðuna sem ég var að nefna áðan. Það eru auðvitað ekkert allir sem fara þangað, það er alveg hárrétt. En þetta er oft alveg rosalega samtvinnað vegna þess að fólk sem á við geðrænan vanda að stríða leitar stundum í einhvers konar frið í gegnum vímuefni eða áfengi og þeir sem hafa verið að misnota áfengi og vímuefni þurfa oft á aðstoð að halda frá öðrum póstum í geðheilbrigðiskerfinu. Þess vegna fagna ég því að við getum rætt þetta sem part af þessu öllu vegna þess að það er jú bara þannig að alkóhólismi er geðsjúkdómur, krónískur geðsjúkdómur sem hægt er að halda niðri. Þú læknar hann ekki en þú getur haldið honum niðri. En til þess að allur þessi fjöldi geti haldið sjúkdómnum niðri þá þarf heilbrigðiskerfið 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir frábæra ræðu. Ég held að hann hafi komið inn á mjög athyglisvert atriði í þessari umræðu og það er í sambandi við vímuefni, SÁÁ og það vandamál sem þar er við að eiga. Ríkisendurskoðun vakti sérstaklega athygli á því, og segir orðrétt: „Ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfið á Íslandi og ljóst að ekki sitja allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu ræðst gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felst einnig í því að tilteknir hópar lenda á svokölluðu gráu svæði og fá ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar- og kostnaðarskiptingar, skorts á fjármagni, mönnun og úrræðum eða annarra ástæðna.“ Ég held að innan þessa svæðis, með fíkniefni og SÁÁ, séu svört svæði. Eitt af því sem hefur kannski gleymst, eða hvort það hafi verið rætt nógu mikið, bæði í þessari umræðu og annars staðar, eru börn þeirra sem lenda í vímuefna- og áfengisvanda. Mörg börn hafa komið fram og sagt frá þeim gífurlega vanda sem þau glíma við seinna á ævinni eftir að hafa þurft að alast upp á heimili þar sem mikill vímuefnavandi og áfengisvandi hefur verið til staðar. Þau kvarta einmitt sáran undan því að þau séu bara gleymd í kerfinu. Þarna eru börn sem lenda á þessu skuggasvæði og er ekkert verið að sinna. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því að þarna er vandamál sem þarf að taka á. Sérstaklega þarf líka að grannskoða og kortleggja hvernig farið er með börn sem alast upp við þær ömurlegu aðstæður sem þarna er um að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og fyrirspurnina, og þessar pælingar og innleggið inn í umræðuna. Þetta er auðvitað risavaxið mál. Það er þetta sem gerir þennan sjúkdóm oft svolítið illviðráðanlegan, þ.e. að þessir afleiddu hlutir, sem maður er stundum að nefna, eru svo miklir að umfangi. Það nær þá til barna en líka til maka og annarra fjölskyldumeðlima og jafnvel vina. Mengið í kringum þann veika er stórt og afleiðingarnar fyrir það mengi geta verið alveg óskaplega miklar. Það er auðvitað vel þekkt að börn alkóhólista alast upp við mjög erfiðar aðstæður og eitt og annað hefur verið reynt til að grípa þennan hóp. En vandinn er auðvitað sá að það eru alveg ótrúlega margir sem eru í felum með sína drykkju og neyslu og það er ekki eins og það sé alltaf vitað nákvæmlega hvaða börn það eru sem þarna eru undir. Það kemur oft í ljós síðar á lífsleiðinni, þegar þessi börn verða fullorðin, að þau vaxa upp úr sinni barnæsku sködduð og þá oft móttækileg fyrir því að misnota áfengi og vímuefni rétt eins og aðstæður voru þegar þau ólust upp. Þetta er auðvitað gríðarlega mikið vandamál og þess vegna er alltaf leiðin að hugsa um þessi mál, ekki bara út frá þeim sem er veikur heldur líka út frá börnunum og fjölskyldunni. Alvörugeðheilbrigðiskerfi, sem við værum að ræða hér, myndi auðvitað grípa inn í af miklu meiri krafti en gert er í dag þegar kemur að börnum veiks fólks, alveg sama hvort fólk glímir við alkóhólisma eða einhverjar aðrar geðrænar áskoranir. Skýrslan sem við ræðum hér sýnir okkur svart á hvítu að það er alveg ótrúlega mikið af börnum þarna úti sem þjást út af veikindum foreldranna og það getur verið, eins og ég segi, þessi geðsjúkdómur sem er alkóhólismi eða annar geðrænn vandi sem er þar er að baki. Því miður er það þannig að skýrslan er að færa okkur heim sanninn um að þessi mál eru bara alls ekki í nógu góðu standi hjá okkur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið og ég er alveg innilega sammála honum. Aðalvandamálið í geðheilbrigðiskerfinu eru þessir biðlistar barna sem eru okkur auðvitað til háborinnar skammar. Það er ótrúlega sorglegt að við skulum enn vera í þessari stöðu, þetta er ekkert nýtt. Þetta hefur verið rætt ár eftir ár síðan ég kom hingað á þing og einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni - við erum að ræða þessa skýrslu, við erum að taka ítarlega umræðu um hana - að þetta verði enn ein umræðan en verkin verði ekki látin tala. Horfum á árangur SÁÁ í þessum málum, bæði gagnvart börnum alkóhólista og gagnvart alkóhólistum, og það sem þeir eru að gera með þann takmarkaða fjárhag sem þeir hafa og hversu illa þeim gengur að fá aukið fjármagn. Ég spyr hvort það sé ekki eitt af þeim atriðum sem ríkisstjórnin ætti að einbeita sér að, þ.e. að virkja virkilega þá sem hafa þekkinguna, hafa sýnt fram á að þeir eru að ná árangri. Þar er verið að gera rétta hluti en einhvern veginn er kerfið voða tregt til að setja fjármagn í það. Það er alltaf eins og það vilji hafa fólk á bið. En þetta fólk má ekkert vera á bið. Það segir sig sjálft að það getur ekkert verið á bið. Því fyrr sem inngripið er því betra. Það hlýtur þar af leiðandi líka að vera kostnaðarminna en að vera með þær aðferðir sem notaðar eru núna, þ.e. að reyna einhvern veginn að halda þessu kerfi fjársveltu og lengja þar af leiðandi biðlistann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta. Hér er hreyft einu atriði sem ég myndi aðeins vilja nota tíma minn í að nefna. Við erum auðvitað með SÁÁ sem veitir þá þjónustu sem þau veita. Það er þá spítalinn, Vogur, sem þar er undir; það er eftirmeðferð á Vík; það eru göngudeildir; það er viðhaldsmeðferð fyrir fólk sem glímir við ópíóðafíkn og annað. Um þetta allt eru gerðir samningar við Sjúkratryggingar en samtökin safna mjög miklu fé sjálf, sjálfsaflafé, til að standa straum af mjög miklu af því sem þau gera. Þau veita þjónustu langt umfram það sem þau fá greitt fyrir hjá ríkinu. Og eins og ég var að nefna hér með tölurnar sem ég fór yfir þá vantar talsvert mikið upp á að þarna sé jafnvægi. En það er eitt í þessu sem að mínum dómi væri líka ágætt að hafa í huga, þ.e. að þjónusta í geðheilbrigðiskerfinu, hvort sem hún er veitt af SÁÁ - alkóhólistar og fólk með fíknivanda fer líka inn á geðdeildir Landspítala og inn á göngudeildir eða fær aðstoð annars staðar. Úrræðin þurfa að vera mjög fjölbreytt og öflug og þau þurfa að vera mjög víða. Það eru ekkert allir alkóhólistar sem vilja fara á Vog en þeir eru tilbúnir til að fara í eitthvert annað úrræði og þar fram eftir götunum. Þetta er svo flókinn sjúkdómur, þetta er ekki rökrétt. Þetta er ekki eins og krabbameinssjúklingar sem vita bara að ef þeir fá krabbamein þá þurfa þeir að gera þetta og þetta. Fólkið sem er að fara í meðferð eða leita sér aðstoðar við þessum vanda glímir við alls konar ranghugmyndir í hausnum og það er búið að bíta í sig að þessi meðferð henti ekki en þessi gæti gert það o.s.frv. Það getur því verið svolítil kúnst að koma fólki fyrir. Ég ætla að segja það hér í lokin að allt hlýtur þetta að verða okkur keppikefli til að reyna að efla þjónustuna við þennan hóp á sem flestum sviðum þannig að hún sé sem fjölbreyttust svo að þeirra sem sjá ekki fyrir sér að geta farið í eitt úrræði bíði annað í staðinn.

Herra forseti. Þegar ég þurfti frá að hverfa í fyrri ræðu var ég byrjaður að rekja þær tillögur sem Ríkisendurskoðun leggur fram um úrbætur. Ég átti eftir að nefna sérstaklega umsögn Héðins Unnsteinssonar fyrir hönd Geðhjálpar. Ég ætla að byrja á því síðarnefnda og sjá svo til hvort ég kemst aftur í tillögur Ríkisendurskoðunar. Héðinn Unnsteinsson nefnir atriði sem ég tel vera mjög mikilvægt í þessum málaflokki öllum og snýr að húsnæði. Hann, fyrir hönd Geðhjálpar, nefnir reyndar mörg atriði en meðal þess sem hann bendir á er að byggja þurfi nýtt húsnæði geðsviðs Landspítala og endurskoða hugmyndafræði og innihald meðferðar. Þetta er að mínu mati mjög vanmetið atriði, þ.e. umhverfið sem fólki í meðferð er boðið upp á. Ég minnist þess, þegar ég var snemma á þessari öld starfandi á Ríkisútvarpinu og fór í heimsókn á geðdeild Landspítalans að skoða þar aðstæður, að ég hugsaði með mér - og nú er ég ekki að grínast, herra forseti, með þetta - að ef maður væri ekki með geðræn vandamál þegar maður legðist þarna inn þá væri maður það örugglega þegar maður færi þaðan út. Húsnæðið, umgjörðin, andrúmsloftið var slíkt. Nú hafa, veit ég, verið gerðar einhverjar breytingar á þessu húsnæði, og það eflaust fært til nútímalegri og betri vegar. Engu að síður er þetta mjög raunverulegt vandamál eða a.m.k. umhugsunarefni, sú umgjörð sem þessari þjónustu er búin. Í tilviki Landspítalans var þessi þjónusta veitt áratugum saman í húsnæði í svona brútalistastíl samkvæmt tísku ársins 1974, eða hvenær þetta var allt saman byggt, og ekki til þess fallið að auðvelda fólki, ímyndar maður sér, að ná geðrænni heilsu. Umhverfi fólks hefur mjög veruleg áhrif á andlega líðan. Fyrir liggja rannsóknir, ítrekaðar og margar, um þetta, og þess vegna þurfum við að huga að umgjörðinni, hinu byggða umhverfi, náttúrunni í kring, þegar við reynum að koma á betri úrræðum til að aðstoða fólk við að ná geðrænni heilsu. Ég rakti þetta sérstaklega í umræðu um viðbyggingu við Landspítalann við Hringbraut, þar sem ég lagði til aðrar leiðir, nýjan Landspítala annars staðar. Ég vísaði þá sérstaklega til danskrar tillögu um nýja spítalabyggingu þar sem gert var ráð fyrir sérstöku húsi fyrir geðdeildina í náttúrunni; fallegt hús og bjart í fallegu umhverfi. Þar gerðu menn sér grein fyrir því að þetta skiptir allt máli. Ég myndi vilja nota tækifærið til að ítreka mikilvægi þess að menn hugi líka að umgjörðinni. Auðvitað þarf að huga að kerfinu, eins og ég ræddi í fyrri ræðu, kjörum, aðbúnaði starfsfólks og skipulagi kerfisins alls - ég næ ekki að fara yfir það, herra forseti, á þeim stutta tíma sem ég á eftir, en það þarf líka að huga að umhverfinu. Af því að ég sé að tíminn er að renna frá mér ætla ég rétt að nefna sjöunda atriðið í tillögum Ríkisendurskoðunar um aðgerðir, þar sem fjallað er um mikilvægi aðgerðaáætlana og eftirfylgni þeirra og skýra framtíðarsýn, að stefnu stjórnvalda þurfi að fylgja eftir með ákveðinni aðgerðaáætlun sem felur í sér skýr og vel skilgreind markmið, tímamörk og tilgreinda ábyrgðaraðila. Á þetta hefur algjörlega skort. Við þurfum að fá frá núverandi ríkisstjórn, og ef það gengur ekki þá frá næstu ríkisstjórn, skýra framtíðarsýn og heildaráætlun þar sem m.a. er litið til þeirra tillagna sem birtast í skýrslunni. Í lokin vil ég ítreka þakkir til þeirra sem stóðu að gerð skýrslunnar, Ríkisendurskoðunar, en einnig þeirra sem hvöttu til þess að hún yrði gerð, fyrrverandi þingmanns Miðflokksins, Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, og Vilhjálms Árnasonar fyrir að hafa gert þetta að veruleika. Hér birtast niðurstöður sem eru sláandi en geta líka reynst gagnlegar ef menn hrinda þeim í framkvæmd.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir góða ræðu og hann kom inn á svolítið merkilegt mál, þ.e. húsnæðið. Maður furðar sig á því að við þennan risaspítala sem er að rísa við Hringbrautina er hvorki gert ráð fyrir geðsjúkdómum eða krabbameinsmeðferð, eins og það séu einhverjir sjúkdómar sem eigi ekki heima í svona nýrri og fallegri byggingu heldur eigi að vera einhvers staðar hornreka í lélegu húsnæði. Ég verð að vera sammála honum, ég hef farið inn á geðdeild og skoðað aðstöðuna þar á vegum velferðarnefndar og þetta er auðvitað ekki boðlegt á neinn hátt fyrir fólk sem er að glíma við þennan sjúkdóm. Hvar sér hann fyrir sér t.d. húsnæði eins og Danir eru að gera, í góðu umhverfi? Segjum bara t.d. við Vífilsstaðavatn, það væri alveg kjörinn staður. En miðað við hvernig þetta kerfi er byggt upp, hvernig það er fjársvelt og hvernig við tölum og tölum ár eftir ár en kerfið versnar, biðlistarnir lengjast, það er eiginlega bara happa og glappa aðferðin og öll þessi skuggasvæði, allir þeir sem detta á milli, það virðist enginn hafa tölfræðilegar upplýsingar um hversu margir þetta eru - kerfið virðist bara ekki virka, hvorki í því að reyna að lækna sjúkdóminn né að hafa yfirsýn. Og meðan við höfum ekki yfirsýn yfir fjöldann og samræmingu á milli kerfa þá hlýtur þetta að vera vonlaust dæmi. Hvernig sér hann fyrir sér að við gætum með nýju húsnæði og nýrri aðferð einhvern veginn brúað þetta bil?

Herra forseti. Hv. þingmaður sem oft hefur rætt þessi mál hér í þingsal kemur, held ég, inn á svarið í lok andsvars síns hér: Það skortir yfirsýn. Það skortir heildarsýn eins og birtist glögglega í þessari skýrslu. Fyrsta skrefið eins og Ríkisendurskoðun bendir á er að einhver hafi heildarsýn yfir málaflokkinn og hvernig allt spilar saman því öðruvísi bara ganga hlutirnir ekki upp. Eitt er jafnvel að vinna á móti öðru og menn falla milli skips og bryggju. Þetta er því miður allt of algengt vandamál í stjórnmálum samtímans, ekki bara á þessu málasviði. Það skortir heildarsýn. Það skortir langtímasýn. Fyrsta atriðið sem þarf að koma í lag til að laga allt hitt er heildarsýnin og liður í þeirri heildarsýn þarf að mínu mati að vera umhverfið sem fólki er boðið upp á, augljóslega stofnanaumhverfið en líka bara umgjörðin um þessa þjónustu. Maður ímyndar sér að það hljóti að vera erfið og þung skref fyrir marga að ráðast í það að leita sér hjálpar og ef viðkomandi þarf að gera það með því að fara inn á stofnun þar sem manni líður nánast illa í umhverfinu, þá eru skrefin þeim mun þyngri. Ef viðkomandi getur gert það þar sem honum er tekið opnum örmum í fallegu, rólegu og afslappandi umhverfi þá verður auðveldara að taka skrefið til að leita sér hjálpar og meðferðin verður árangursríkari. Ég er alveg sannfærður um það, enda sjáum við það til að mynda í tilviki fíkni- eða áfengisvanda í útlöndum að þar leitar efnamesta fólkið eftir hjálp hjá stofnunum sem bjóða upp á fallegt umhverfi þar sem fólki líður vel til að byrja með.

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en verið innilega sammála hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Ég held að við séum bara að leysa málin, gætum gert það ef við fengjum tækifæri til þess vegna þess að það er bent á það í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar að t.d. landlæknir er ekki með neina heildaryfirsýn. Það er bent á að það er vandamál að einstakir læknar eru bara með upplýsingar og miðla þeim ekkert. Það er ekkert gegnumstreymi þannig að einhver geti haft yfirsýn nákvæmlega yfir hlutina og þess vegna gætum við þess vegna ímyndað okkur að einstaklingur í þessu kerfi gæti verið á mörgum stöðum í kerfinu að fá mismunandi hjálp en fær aldrei réttu hjálpina. Ég held að ef við myndum stokka kerfið upp, byrja frá grunni og sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að við gerum þetta rétt. Ég þekki þetta af eigin raun. Ég átti vin sem lenti inni á geðdeild og það var á þeim tíma erfitt bara að fá að vita þegar þessir einstaklingar komu út, þannig að einhver gæti tekið á móti þeim. Það kom þetta stórfurðulega svar: Nei, það er ekki hægt að láta ykkur vita af því vegna þess að persónuverndarlög leyfa það ekki. Það má ekki. En afleiðingarnar voru skelfilegar. Enginn fékk að vita. Þetta var dauðans alvara. Viðkomandi tók sitt eigið líf. Þarna var gloppa í kerfinu sem gerði þetta að verkum. Það hlýtur að vera mikil ábyrgð að útskrifa einhvern af svona stað án þess að nokkur taki á móti honum. Þetta sýnir hversu viðkvæmt þetta kerfi er og hvernig það eiginlega er bara ekki að virka.

Herra forseti. Þó að ekki megi gera lítið úr mikilvægi persónuverndar þá er ég þeirrar skoðunar a.m.k., og þar með sammála hv. þingmanni, að fólk geti lent í þeim aðstæðum að það geti ekki lengur sjálft björg sér veitt, það þurfi utanaðkomandi aðstoð, það sé ekki fært um að meta eigin aðstöðu og taka ákvarðanir um hvernig það verji sig best. Ég er ekki frjálshyggjumaður. Ég er þeirrar skoðunar að það komi upp aðstæður í samfélaginu þar sem geti þurft að hafa vit fyrir einhverjum og ég þekki mörg dæmi þess að fólk hafi orðið mjög þakklátt eftir á að gripið hafi verið inn í og gert sér grein fyrir því að ef viðkomandi hefði verið skilinn eftir sjálfur með það að meta sína stöðu og hvað ætti að gera þá hefði getað farið mjög illa eins og í því dæmi sem hv. þingmaður nefndi hér áðan. En vegna þess að gripið var inn í þá hafi viðkomandi náð að koma sér á réttan kjöl aftur. Ég tek heils hugar undir að það koma upp þau tilfelli þar sem þarf inngrip og það inngrip virkar auðvitað þeim mun betur sem kerfið er betur í stakk búið og samræmt, eins og Ríkisendurskoðun bendir á, til að taka á máli viðkomandi á þann hátt sem á við hverju sinni. En við núverandi aðstæður og hjá allt of mörgum, jafnvel þegar gripið er inn í, sem þyrfti líklega vera oftar, en jafnvel þegar gripið er inn í þá er það ekki gert á réttan hátt vegna þess að það skortir heildarsýnina, kerfið spilar ekki saman og menn falla milli skips og bryggju vegna þess að það er óljóst hvar ábyrgðin liggur, hver á að taka af skarið. Svoleiðis að þetta þarf að laga eins og Ríkisendurskoðun minnir okkur á og ég ætla að vona að ríkisstjórnin taki mið af þessari skýrslu og geri nauðsynlegar úrbætur.

Forseti. Þetta er viðamikill málaflokkur og hv. þingmaður nefndi einmitt húsnæði sem var áhugaverð viðbót í umræðuna. Það var í fyrra, fyrir rétt tæpu ári, sem verið var að kynna skýrslu um framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum, þar sem reyna á að ná einhvers konar heildarsýn o.s.frv. Þar er ein helsta aðgerðin í einum málaflokknum á næstu tveimur árum, henni er forgangsraðað efst, að hanna og byggja nýtt húsnæði. Þá fyrir 2030, það þarf að klára það, það tekur tíma að vinna það allt. Á næstu tveimur árum á að vera búið að hanna og byrja að byggja nýtt húsnæði fyrir geðþjónustu sem svarar kalli tímans, eins og hv. þingmaður var einmitt að tala um. Nú er ár síðan skýrslan var gerð og send út til umsagnar en það bólar ekkert á þessu í fjármálaáætlun. Ég sé ekkert um þetta í áætluninni og þegar næsta fjármálaáætlun verður komin út eru liðin tvö ár, og það er tíminn sem talað var um til að koma þessu af stað. Þetta er forgangsatriði númer eitt í skýrslu stjórnvalda sem þau eru að lobbía fyrir sjálf, mjög áhugavert. Ræða hv. þingmanns minnti mig á ákveðinn blómatíma í skapandi hugsun innan tölvunarfræðigeirans. Það var einmitt í Kísildalnum þegar fara átti í gríðarlega mikla nýsköpun. Þá var fólkið sem fékk það hlutverk að búa til nýja hluti einmitt sett í skapandi umhverfi, sem er mjög svipað og hv. þingmaður lýsti, þ.e. umhverfi fyrir fólk sem á í erfiðleikum með brútalismann sem við látum viðgangast hjá hinu opinbera.

Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir tvö gríðarlega mikilvæg atriði. Annars vegar nefnir hann yfirlýsingagleði stjórnvalda sem er töluverð, m.a. í þessum málaflokki, án þess að efndir og nauðsynleg fjármögnun fylgi. Hins vegar kom hann aðeins inn á umhverfi sem ég ætla að nefna á eftir. En ég byrja á hinu fyrrnefnda. Við sjáum það gerast hvað eftir annað hjá þessari ríkisstjórn að gefnar eru út miklar yfirlýsingar um betri kjör, um aðgerðir í þágu barna, um aðgerðir í geðvernd o.s.frv. Jafnvel birtast hér þingsályktunartillögur og frumvörp um málið. En þegar maður kafar ofan í hlutina sér maður að innihaldið er afskaplega takmarkað af því að þetta snýst allt um umbúðirnar. Það hefur verið ein helsta ástæðan fyrir því hversu lítið hefur gerst og jafnvel orðið afturför, eins og við sjáum í þessari skýrslu, á sviði geðverndar að hér hafa ráðherrar komið í fyrirspurnatímum, með frumvarp, í stjórnarsáttmála og hvaðeina, og lýst miklum áformum um að bregðast við í þessum málaflokki. En svo gerist ekkert. Jafnvel í fjármálaáætlun sjást þess engin merki að menn ætli sér raunverulega að framkvæma þessi loforð eða þessar tilkynningar sem kastað er fram. Svo aðeins til viðbótar varðandi umhverfið, þótt ég sjái, herra forseti, að tíminn er óðum að renna frá mér. Ég verð eiginlega að fara í þetta, ef ég má, í næsta andsvari því að það er eitt mjög áhugavert atriði sem mig langar að nefna í framhaldi af andsvari hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég bæti kannski ekki neitt miklu við í spurninguna hvað þetta varðar. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að maður sér t.d. í stjórnarsáttmálanum: Lægri skattar, meiri þjónusta. Maður lítur í kringum sig og klórar sér í hausnum: Hvernig á að fara að því? Það er greinilega einhver stórkostleg uppgötvun um einhverja eilífðarvél sem er í þessum stjórnarsáttmála. Ég hef aldrei séð neinn láta sér detta í hug að veita meiri þjónustu og kosta til þess minni peningum á sama tíma. Vissulega er alltaf í gangi ákveðin hagræðing í opinberum rekstri en hún tekur alltaf tíma og það þarf að kosta til hennar, yfirleitt með ákveðnu átaki. Afurðin af því skilar sér oft ekkert alveg strax. Þetta er að gerast á sama tíma og við erum að glíma við halla á ríkissjóði. Ég bara átta mig ekki neitt á neinu. Það stendur ekki steinn yfir steini í þessu öllu. Þegar ég fæ síðan fjármálaáætlunina í hendur átta ég mig á því að þau meintu ekki neitt með þessu. Það er nákvæmlega ekkert í þessari fjármálaáætlun, ekki neitt. Þetta er ekki einu sinni lægsti samnefnari eins og var á síðasta kjörtímabili. Núna erum við að lenda í því að ríkisstjórnin er svo óákveðin að hún þarf að kalla saman nefnd til að koma á einhverri sátt í sjávarútveginum, nefnd sem er á stærð við þingið. Það eru jafn margir nefndarmenn í nefndinni og þingmenn, við erum að tala um 60 og eitthvað manns. Við erum með ríkisstjórn sem getur ekki ákveðið neitt sjálf heldur varpar öllu yfir á einhverjar nefndir, skammtímanefndir eða sprettnefndir eða hvað sem það er, heilt þing af nefndum. Svo kemur eitthvað út úr því og það falla stór orð og ég veit ekki hvað en við sjáum aldrei neitt í fjármálaáætluninni þar sem stefna stjórnvalda á að koma fram.

Herra forseti. Ég og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson erum ekki alltaf sammála en ég var eiginlega sammála öllu sem hann sagði hér í seinna andsvari sínu. En þá að því sem ég náði ekki að fara yfir áðan. Ég ætla að nota samanburðinn við félagslegt húsnæði. Ég veit að það er annars eðlis. Þó má segja að fólk með geðræn vandamál sé kannski líklegra til að þurfa að nýta sér félagslegt húsnæði, það er kannski tengingin að vissu leyti. Við höfum séð það, ekki bara um áratugi heldur aldir, að það hvernig félagslegt húsnæði er hannað hefur mjög mikið að segja um það hvernig fólki líður, hversu vel húsnæðinu er við haldið og hversu eftirsóknarvert er að búa þar. Ég hef til að mynda skoðað félagslegt húsnæði í Belgíu frá 13., 14. og 15. öld sem enn er í notkun sem slíkt. Það eru falleg hús í fallegu umhverfi, það er eftirsótt að fá íbúð þar og íbúarnir allir sameinast um að halda umhverfinu fallegu. Á sama tíma var byggt mikið af félagslegu húsnæði á 6., 7. og 8. áratugnum sem var það óaðlaðandi að það ýtti undir félagsleg vandamál og jafnvel geðræn vandamál. Nú er verið að rífa það víða um lönd. Umhverfið, hönnun þess, skiptir máli og hefur áhrif á einstaklingana. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan um þennan samanburð við þjónustu vegna hinna ýmsu geðrænu vandamála eða annars sem kallar á meðferð. Í útlöndum fara þeir sem hafa efni á því í slíka meðferð í fallegu umhverfi en þeir sem hafa síður efni á því, fátækara fólk, eru sendir inn á stofnanir, kannski í einhverjum hrikalegum steinsteypukössum. Það bara virkar ekki eins vel. Þetta er eitthvað sem þarf að huga að í því heildarskipulagi, heildarsýn, sem vonandi kemur í málaflokknum.