Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er til umr. þáltill. á þskj. 117 um raforkumál. Flytjendur málsins eru 8 þm. Framsfl. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa tillgr. Hún er þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela raforkumálastjóra og raforkuráði að ljúka hið allra fyrsta framkvæmdaáætlun um rafvæðingu allra sveitaheimila, sem ekki hafa nú þegar rafmagn frá samveitum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum og sé áætlunin við það miðuð, að rafvæðingunni verði að fullu lokið á árinu 1968. Í áætluninni sé stefnt að því, að raforkuþörf heimilanna verði fullnægt með línum frá samveitum, að svo miklu leyti sem fært þykir, en fyrir þau heimili, sem eru svo mjög afskekkt, að ekki þykir fært að leggja til þeirra raflínur frá samveitum og ekki hafa hagstæð skilyrði til vatnsaflsvirkjunar, setji rafmagnsveitur ríkisins upp dísilstöðvar, er leigðar séu með þeim kjörum, að notendur þeirra njóti a.m.k. ekki minni stuðnings af opinberri hálfu heldur en þeir, sem fá rafmagn frá samveitum. Einnig verði þeim, sem koma upp vatnsaflsstöðvum til heimilisnota utan samveitusvæðanna, veitt sambærileg aðstoð, t.d. með auknum og hagstæðum lánum.“ Þannig hljóðar okkar till. Samkv. nýjum upplýsingum, sem ég hef fengið frá raforkumálaskrifstofu ríkisins, telur hún, að um næstliðin áramót, þ.e. í árslok 1964, hafi 2.911 sveitabýli haft rafmagn frá almenningsrafveitum hér á landi. Flest hafa þau rafmagn frá héraðarafmagnsveitum ríkisins, en nokkuð á þriðja hundrað frá öðrum almenningsveitum. Raforkumálaskrifstofan telur einnig, að um síðustu áramót hafi um 480–490 býli haft raforku frá sérstökum vatnsaflsstöðvum. Það eru þannig um það bil 3.400 sveitabýli samtals, sem nú hafa rafmagn frá samveitum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum. Byggðar jarðir hér á landi eru nokkuð yfir 5.000: Raforkumálaskrifstofan mun áætla þær tæplega 5.200, en Landnám ríkisins telur, að í fardögum 1964 hafi þær verið 5.382, þar af 129 býli, þar sem aðallega sé stunduð garð- og gróðurhúsarækt, alifugla- og svínarækt. Mér er ekki fyllilega ljóst, hvernig stendur á þessum mismun, sem þarna kemur fram hjá þessum tveim stofnunum. En af þessum tölum kemur þó fram, að býlin, sem eru án rafmagns, eru enn hátt á annað þúsund. Ríkið hefur lagt fram fé á fjárlögum til nýrra raforkuframkvæmda allt síðan rafvæðing dreifbýlisins hófst fyrir rúmum 10 árum. Þessi framlög hafa gengið til héraðsrafmagnsveitna ríkisins og til ársloka 1963 námu þau alls 97.7 millj. kr. Hæst voru þessi framlög á árunum 1957 og 1958, um 12 millj. hvort árið. Svo kom erfitt ár eitt fyrir rafveiturnar. Það var 1959. Þá var ekkert lagt til héraðsrafmagnsveitnanna úr ríkissjóði, en síðan var aftur tekin upp fjárveiting til þeirra og á árunum 1960–1963 hafa farið 10 millj. ár hvert til héraðsrafmagnsveitnanna úr ríkissjóði. Það er því nokkru minna en árin fyrir 1959, þrátt fyrir verðfall peninganna. Hins vegar var upphæðin hækkuð nokkuð á árinu 1964 eða við afgreiðslu fjárlaga fyrir það ár. Þá var hún færð upp í 27 millj. og það var greitt úr ríkissjóði á því ári, það er `mér kunnugt. En hins vegar er mér sagt á raforkumálaskrifstofunni, að það sé ekki enn fullákveðið, hvort þessi upphæð gangi öll til héraðsrafmagnsveitnanna, eins og áður var um þessar fjárveitingar til nýrra raforkuframkvæmda. Á fjárlögum ársins 1965 er einnig sama upphæð til nýrra raforkuframkvæmda og árið áður 27 millj., en nú berast okkur slæmar fréttir frá hinu háa Alþingi, mjög slæmar fréttir. Þær eru um það, að hæstv. ríkisstj. hafi í hyggju að lækka framlög á fjárlögum til verklegra framkvæmda um 20%. Þetta er mjög slæmt, því að framlög til margra nauðsynjaframkvæmda af þessu tagi voru svo takmörkuð við afgreiðslu síðustu fjárlaga, miðað við þá miklu heildarfjárhæð, sem er á fjárlögunum, að þetta mátti ekki minna vera og það er slæmt, ef þetta lækkar. Það kemur sér mjög illa fyrir rafmagnsveiturnar, ef þessi lækkun verður látin ná til þeirra. Þrátt fyrir þá lækkun, sem varð á framlagi ríkisins til héraðsrafmagnsveitnanna á árunum 1959–1963, frá því, sem áður var, þá hefur býlafjöldinn, sem tengdur hefur verið árlega við samveiturnar frá upphafi verið nokkuð svipaður, ýmist á öðru eða þriðja hundraðinu ár hvert. En meira hefur verið unnið fyrir lánsfé á árunum 1959–1963, en áður vegna lægri ríkisframlaga og hækkandi framkvæmdakostnaðar og hefur það orðið til að auka rekstrarhalla rafveitnanna. Ég fékk í morgun upplýsingar hjá raforkumálastjóra, Jakob Gíslasyni, um það, hve mörg sveitabýli hefðu verið tengd við héraðsrafmagnsveitur ríkisins árið 1964, þau voru 188. Ég fékk einnig upplýst hjá honum, að um áramótin 1964–1965 hafi verið í byggingu allmargar veitur, misjafnlega langt á veg komnar, en tölu þeirra býla, sem þar um ræðir, getur raforkumálaskrifstofan ekki gefið upp. Hins vegar segir skrifstofan, að það séu um það bil 15 millj. kr., sem ráðgert sé að kosti að ljúka þeim veitum, sem átti að gera 1964 eða voru áætluð það ár, en ólokið var í árslokin og þetta á að vinna 1965. Héraðsrafmagnsveitur ríkisins eru sérstök deild hjá raforkumálastofnuninni með sérstakt reikningshald fyrir sig. Reikningum fyrir 1964 er enn ekki lokið, en í árslok 1963 var samanlagður rekstrarhalli hjá héraðsrafmagnsveitunum fyrir liðinn tíma. þ.e.a.s. öll árin, sem þær hafa starfað, orðinn um 25.8 millj. kr. Þá voru taldar afskriftir af eignum skuldamegin á efnahagsreikningi um 23.4 millj. kr., svo að telja má, að lítill munur hafi verið á þessu tvennu. Ég tel, að segja megi, að þrátt fyrir rekstrarhallann, sem ég nefndi, hafi efnahagur héraðsrafmagnsveitna ríkisins mátt teljast allgóður í árslok 1868, þ.e. seinasta árið, sem reikningsuppgjör er fyrir. Bókfærðar eignir þeirra þá voru um 339 millj. kr., en lán, sem á þeim hvíldu, ca. 184 millj. kr., svo að hrein eign á efnahagsreikningi þeirra er þá um 155 millj. kr. Við fluttum till. um sama mál á síðasta þingi. Efni þeirrar till., eins og þeirrar, er hér liggur fyrir, var að skora á ríkisstj. að fela raforkumálastjóra og raforkuráði að ljúka áætlun um framhaldsframkvæmdir við rafvæðingu sveitanna, sem síðan yrði unnið að, þegar lokið væri framkvæmdum samkv. 10 ára áætluninni. Var lagt til í till. okkar í fyrra, að áætlunum þessum skyldi lokið fyrir 31. marz 1964. Þessi till., er við fluttum á síðasta þingi, kom til umræðu í Sþ. 5. febr. 1964. Í umr. um till. sagði hæstv. raforkumrh., að það mætti vænta þess, að á þessum vetri, þ.e.a.s. fyrir vorið 1964, gæti framhaldsáætlun legið fyrir og ákvörðun væri tekin um það, hvernig unnið verður eftir þeirri áætlun samkv. till. raforkuráðs og nánari athugun á þessu máli. Sú von ráðh. rættist, að framhaldsáætlun raforkumálastjóra um rafvæðingu sveitanna var gefin út 31. marz 1964. Á þeirri áætlun var yfirlit yfir 483 býli, þar sem meðalvegalengd milli bæja var 1–1½ km. og 416 býli, þar sem meðallínulengdin var 1½–2 km milli býla. Þetta eru alls 879 býli, en lengra náði áætlunin ekki. En þó að vonir ráðh. í fyrra um það, hvenær þessu yfirliti yrði lokið, rættust, þá hefur því miður enn ekki verið gert það, sem ráðh. sagði 5. febr. í fyrra í framhaldi af þessu, að ákvörðun væri tekin um það, hvernig unnið verður eftir þeirri áætlun samkv. till. raforkuráðs og nánari athugun í þessum málum. Næst gerist það í málinu, svo að mér sé kunnugt, að 30. júní 1964 gefur raforkumálaskrifstofan út framkvæmdaáætlun héraðsrafmagnsveitna ríkisins, sem manni skilst að sé byggð á yfirlitinu frá marz á því ári. Þessi áætlun mun aðeins hafa verið afhent raforkuráðsmönnum og að sjálfsögðu ráðh. til athugunar, en ekki birt að öðru leyti. Ég átti þess kost að sjá þessa áætlun hjá einum af raforkuráðsmönnum. Þar er gert ráð fyrir, að veitur verði lagðar til samtals 895 sveitabýla á árunum 1965–1970, að báðum meðtöldum, þ.e.a.s. á 6 árum, en síðan mun því miður ekkert hafa verið gert til ákvörðunar í málinu. Mér er sagt, að fundur hafi verið haldinn í raforkuráði í okt. s.l., án þess að nokkuð hafi verið afráðið í þessu máli og síðan hafi enginn fundur verið haldinn í ráðinu, fyrr en nú í marzmánuði 1965, þá var heldur engin ákvörðun tekin um þetta mál og þetta eru alveg óvenjuleg vinnubrögð í raforkuráði. Þar hafa ætíð áður verið haldnir fundir seint á ári hverju, þar sem m.a. hafa verið gerðar samþykktir um framkvæmdir héraðsrafmagnsveitnanna. Hvað getur valdið þessum óvenjulega drætti á að ganga frá áætlunum, sem gerðar voru á miðju ári 1964? Ekki er óeðlilegt, að þetta valdi ótta hjá mönnum um það, að einhver breyting sé að gerast hjá stjórnarvöldunum, eitthvert hik hjá þeim að halda áfram við rafvæðinguna, eins og ætíð hefur þó verið rætt um og menn hafa gert sér vonir um að gert yrði. Ég vil þó fastlega vænta þess, að svo sé ekki, en mér finnst drátturinn á málinu óeðlilegur og afleitur fyrir alla þá, sem hér eiga hlut að máli. Eins og kunnugt er, á hæstv. raforkumálaráðherra sjálfur sæti í raforkuráði og hefur því enn sterkari aðstöðu, en ella að beita sér í þessu máli og þessi dráttur, sem hér hefur á orðið, er í ósamræmi við ummæli hæstv. ráðh. í ræðu um þetta mál 5. febr. 1964. Þá sagði hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið gert ráð fyrir, að 10 ára áætlun yrði lokið á þessu ári og þá má segja, að það sé tímabært og það sé nauðsynlegt, að framhaldsáætlunin liggi fyrir á þessu ári, til þess að unnt verði að vinna samkvæmt henni strax á árinu 1965.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. snemma í febr. í fyrra. Þó að samþ. verði að tengja þau býli, sem eru á áætluninni frá 30. júní 1964, við samveitur, verða enn mörg heimili rafmagnslaus. Í grg. með till. okkar er farið fram á, að gerðar verði áætlanir um, hvað kosta mundi að leggja raflínur til býla, þar sem meðalvegalengd milli bæja er í fyrsta lagi allt að 2 km og í öðru lagi allt að 3 km. Þetta var einnig í till. okkar frá í fyrra, og var því þá vel tekið af hæstv. ráðh. Hann sagði þá, 5. febr., að hann vonaðist eftir því, að á þessum vetri, eins og hann orðaði það, verði tilbúið kort hjá raforkumálaskrifstofunni, sem sýni þau býli í hverju héraði, sem hugsanlega koma ekki á samveitusvæði í framhaldsáætlun og í framhaldi af þessu sagði hann svo um okkar till. eða þennan þátt í henni: „Hins vegar ætti að vera fljótlegt og það er sjálfsagt að verða við þeirri ósk að gera sér grein fyrir því, hvað það kostaði að miða fjarlægðina við 2½–3 km. Það ætti ekki að vera svo mjög seinlegt og sízt af öllu þegar það kort, sem ég áðan nefndi, er til og bæirnir taldir þar upp.“ Ég vil því fara fram á við hæstv. ráðh., að hann láti nú gera þessa áætlun, ef það hefur ekki þegar verið gert. Við flm. till., sem hér liggur fyrir, teljum skylt að fullnægja raforkuþörf landsmanna með línum frá samveitum, að svo miklu leyti sem frekast verður talið fært kostnaðar vegna, því að á þann hátt fá þeir langbeztu og öruggustu þjónustuna, sem unnt er að veita á þessu sviði. Þó má ljóst vera, að samveitur geta ekki náð til allra. Þá kemur næst til athugunar, hvar mögulegt er að koma upp sérstökum vatnsaflsstöðvum fyrir einstök heimili eða fleiri saman. Þær framkvæmdir er réttmætt að styðja af opinberri hálfu betur en gert hefur verið, enda ákvæði í till. okkar um það. En þar sem þessi skilyrði eru ekki fyrir hendi, verður að notast við önnur ófullkomnari úrræði og koma þá til greina dísilstöðvar. Við leggjum til, að þeir, sem þurfa að bjargast við það, njóti a.m.k. ekki minni stuðnings af opinberri hálfu en hinir, sem fá rafmagn frá samveitum. Það er uppástunga okkar, að rafmagnsveitur ríkisins setji upp slíkar dísilstöðvar og leigi þær. Við teljum, að það sé heimild í raforkulögunum frá 1946 til að gera þetta, en þar segir svo í II. kafla, með leyfi hæstv. forseta: „Rafmagnsveitum ríkisins er heimilt að selja raforku beint til neytenda á þeim stöðum, þar sem héraðsveitur eru ekki fyrir hendi eða annars staðar með samþykki héraðsveitunnar.“ Þetta má telja hliðstætt því, að ríkisstofnun leigir fiskibátum talstöðvar. En hér geta auðvitað aðrar aðferðir komið til álita, ef heppilegra þætti, enda verði þær notendum rafmagnsins ekki óhagkvæmari. Hæstv. raforkumrh. minntist á þetta mál í fyrra í umr. sínum um raforkumálin þá og sagði: „Nú eru veitt lán úr raforkusjóði út á dísilstöðvar til bænda með hagkvæmum kjörum. En ég get tekið undir það með hv. frsm., að það er út af fyrir sig ekki nóg til að jafna aðstöðumuninn við þá, sem fá rafmagn frá samveitum og það þarf að ganga lengra, en gert hefur verið í jöfnunarátt hvað þetta snertir.“ Þetta sýndi, að hæstv. ráðh. var okkur sammála um þetta atriði. a.m.k. að vissu marki. Skýrslur liggja ekki fyrir um fjölda fólks á þeim býlum, sem enn eru án raforkunnar. En ég hygg óhætt að áætla, að það sé ekki meira en 5% af heildartölu landsmanna. Það er ekki sæmilegt af okkur hinum mörgu, sem njótum nú rafmagnsins, að láta þessi 5% landsmanna verða lengi enn utan við ljósið og ylinn, sem raforkan veitir. Við eigum að veita þeim þessi mikilsverðu hlunnindi á allra næstu árum og þetta er mjög vel framkvæmanlegt, ef nægur vilji er fyrir hendi til þess. Þetta er lítið fjárhagslegt átak fyrir þjóðina, þegar litið er á hina gífurlegu fjármunaveltu, sem nú er í þjóðfélaginu. Og ég vil leggja höfuðáherzlu á það, sem er aðalefni okkar till., að ekki verði látið dragast lengur, en orðið er, að taka fullnaðarákvörðun um þessa framkvæmd, ganga frá áætlun, sem síðan verði auglýst og farið eftir. Fólkið þarf að fá að vita, hvers það má vænta í þessu lífshagsmunamáli. Fái það vitneskju um það án óþarfrar tafar, að þörfum þess fyrir rafmagnið verði áreiðanlega fullnægt á allra næstu árum og nákvæma vissu um það, hvenær þetta verði á hverju svæði, getur það forðað því, að mörg vel nothæf býli og jafnvel heil byggðarlög leggist í auðn. Ég tel, að þetta mál, sem hér er hreyft, sé eitt af okkar stærstu málum. Ég ætla þó ekki, herra forseti, að hafa um það fleiri orð, nema sérstakt tilefni gefist. Ég sé, að það er ákveðin ein umr. um till., og samkv. venju legg ég til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn. og ég vil fastlega mælast til þess við hv. n., að hún afgreiði málið frá sér, þannig að það geti hlotið fullnaðarafgreiðslu, áður en þingi lýkur.

Flm. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Á þskj. 250 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um tækniaðstoð við nýjungar í vinnslu og veiði sjávarafla, en tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara ýtarlega rannsókn á því, með hvaða hætti bezt verði stuðlað að auknum nýjungum í veiði og vinnslu sjávarafurða. Við rannsókn þessa verði lögð sérstök áherzla á þá athugun, með hvaða hætti bezt verði séð fyrir framhaldi á tilraunum innlendra aðila í smíði véla og tækja til veiði og vinnslu sjávarafurða.“ Frá því að till. þessi var lögð fram hér á hv. Alþ. fyrir um það bil 8 vikum, hefur hæstv. ríkisstj. ákveðið að beita sér fyrir verulegri tollalækkun á innfluttum fiskiðnaðarvélum, sem að sjálfsögðu er verulega til hagsbóta fyrir alla þá aðila, er við fiskverkun fást og þá ekki sízt þegar horfzt er í augu við þær staðreyndir, að mannaflsskorturinn virðist ávallt mestur, þegar mest berst að af afla, með þeim augljósu afleiðingum, að þá verður tjónið af þessum völdum einnig mest. Með þessari ákvörðun hæstv. ríkisstj. um tollalækkun á innfluttum vélum til fiskiðnaðar hefur tvímælalaust verið stigið eitt merkilegasta skref síðari ára til betri nýtingar sjávaraflans í landi. Óleystur er þó eftir sem áður hinn mikli vandi íslenzkra hugvitsmanna, sem helgað hafa að meira eða minna leyti starfskrafta sína því að fullkomna erlendar uppfinningar í véltækni fiskiðnaðarins, miðað við íslenzkar aðstæður, að ekki sé minnzt á þá, sem gert hafa tíma- og fjárfrekar tilraunir, sem að lokum hafa sannað tilverurétt sinn í raun og eru algerlega íslenzkar frá grunni. Á þessar hugmyndir er drepið í grg. till, og sakar ekki, þótt nefndar verði hér. En það er í fyrsta lagi flotvarpan, línulagningarennan, handfæravélin, línumatið, beituskurðarvél. þorskhausunarvél, síldarflokkunarvél og síldardæla, auk síldarflökunarvélar, sem fullkomnuð hefur verið hér með mjög góðum árangri. Hinar framantöldu vélar og tæki, sem þegar hafa sannað ágæti sitt í reynd, eiga þó að sjálfsögðu fyrir sér að fullkomnast enn betur, þegar tímar líða fram. Þá hefur einnig vitnazt, að í undirbúningi og tilraunum séu fiskspyrðingarvél og fiskþvottavél og jafnvel línubeitingarvél. Flestar þessar uppgötvanir íslenzkra hugvitsmanna hafa notið nokkurs fjárhagslegs stuðnings fiskimálasjóðs og síldarútvegsnefndar og eiga þeir aðilar verulegar þakkir skildar fyrir þá aðstoð, því að án hennar hefðu ýmis þessara tækja enn ekki séð dagsins ljós. Nú er á allra vitorði, að fyrrgreindir aðilar hafa yfir takmörkuðu fé að ráða, er þeir geta til þessara hluta varið og jafnframt er þeim vart mögulegt að veita slíka fjárhagslega aðstoð í formi lána eða styrkja, fyrr en nokkur reynsla er af tækinu fengin. Óhjákvæmileg afleiðing þessa er, að of fáar hugmyndir hinna íslenzku hugvitsmanna fá að komast í hina raunverulegu reynslu vegna persónulegs fjárskorts þeirra, sem að því standa. Ekki kjósum við hér á hv. Alþ. menn í stjórn fiskimálasjóðs eða síldarútvegsnefnd með sérstakri hliðsjón af því, að þeir séu tæknimenn í vélvæðingu fiskiðnaðarins, enda er þeim ætlað annað aðalstarf samkv. l. um þessar stofnanir. Það er því mín persónulega skoðun, að vel komi til athugunar að setja upp eins konar tækniverkstæði, með eða án sérstakrar tæknistjórnar, er þrautprófaði hugmyndir hinna ýmsu íslenzku hugvitsmanna og felldi úrskurð um hæfni tækjanna og benti á ágalla þeirra og með hvaða hætti mætti fullkomna tækin. Jafnframt þessum prófunum tækjanna gæti slíkt verkstæði orðið fyrrnefndum aðilum, t.d. fiskimálasjóði og síldarútvegsnefnd, sem hér hefur verið nefnd, eða öðrum þeim stofnunum, sem lánuðu fé til þessara hluta, tæknilegur leiðbeiningaraðili um mat á lánshæfni. Í beinu framhaldi af fyrrgreindri tollalækkun á innfluttum fiskiðnaðarvélum ætti einnig að koma aukinn fjárhagslegur stuðningur við þetta stórmerka starf íslenzkra hugvitsmanna. Aukið fé er þó ekki einhlítt, ef þess er ekki kostur að fá fram raunhæft mat og prófun á gildi uppfinninganna. Ekki verður mér svo tíðrætt um íslenzka hugvitsmenn í þessu sambandi vegna þess, að störf þeirra taki fram erlendum uppfinningum, sem kostað hefur verið stórfé til, jafnvel svo að milljónum skiptir og ekkert til sparað, heldur er ástæðan hin, að þeir miða störf sín og framkvæmdir við íslenzka staðhætti, sem um flest eru verulega frábrugðnir staðháttum erlendis. Til stuðnings þessari skoðun minni nægir að benda á hinar fjölmörgu breytingar, er þeir hafa þurft að gera og gert á mörgum hinna innfluttu tækja með mjög góðum árangri, enda þekkja þeir bezt til um hinar íslenzku aðstæður. Síðan till. þessi kom fram hér á hv. Alþ., hef ég fengið send allmörg bréf og átt viðtöl við ýmsa þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli og eru þeir einróma um nauðsyn þess, að till. þessi nái fram að ganga, þannig að opinber rannsókn fari fram á því, með hvaða hætti bezt verði séð fyrir áframhaldi á starfi íslenzkra hugvitsmanna í þessum efnum. Hér er um stórkostlegt þjóðhagsmál að ræða, miðað við sérstöðu Íslands í útflutningi og staðháttum öllum. Í þessu sambandi nægir að benda á mikilvægi síldarflokkunarvélanna s.l. sumar, en fróðustu menn fullyrða, að án tilkomu þeirra hefði aðeins verið saltað brot af þeim afla, sem á land barst og þó var saltað, vegna þess hve síld var blönduð og ógerlegt með handafli einu saman að flokka hana í sundur, bæði vegna mannaflsskorts og eins vegna þess, hve langan tíma það hefði tekið. Framangreind atriði ásamt fjölmörgum öðrum sanna, að enginn kostur er að meta til fjár þessi störf, en án allra öfga skiptir tilkoma þessara véla, sem fundnar hafa verið upp af íslenzkum aðilum, áreiðanlega milljónum, ef ekki milljónatugum og nægir í því sambandi einu að vitna til s.l. sumars. Með hliðsjón af framansögðu eru það einlæg tilmæli mín, að till. þessi um þessa rannsókn fái greiðan framgang hér á hv. Alþ. Herra forseti. Ég legg til að, að loknum umr. nú verði umr. frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú. sem hér er til umr., snertir að mínu viti afar stórt og mikilvægt mál, sem ástæða er til að gefa hinn fyllsta gaum. Ég hygg, að enn sem komið er hafi menn ekki almennt gert sér ljóst, hvað hér er um að ræða stórvægilegt mál, þegar um það er að tefla að koma upp einhverri þeirri stofnun, sem hefði með að gera rannsóknir í sambandi við veiðiskip, veiðitækni og veiðimál okkar almennt. Að sjálfsögðu hafa útgerðarmenn og sjómenn lengi fundið til þess, hversu mikill bagi er að því, að hér skuli hafa ríkt meira og minna handahóf í þessum efnum allt fram á þennan dag, að því er alla tækniaðstoð varðar og er svo í rauninni enn. Það má ekki dragast lengur hjá þjóð, sem byggir jafnmikið á sjávarútvegi og við Íslendingar, að hafizt verði handa um að byggja á skipulegan hátt upp stofnun, sem hefði með höndum þessi verkefni, sem snerta tækni í sjávarútvegi sérstaklega. Við Íslendingar höfum á umliðnum tímum komið okkur upp tveimur mikilvægum stofnunum, sem hafa unnið mikið og gott starf í þágu sjávarútvegsins. Það er í fyrsta lagi fiskideild atvinnudeildar háskólans, sem fæst, eins og kunnugt er, við rannsóknir, almennar fiskirannsóknir, þ.e.a.s. hafrannsóknir og rannsóknir á göngum og stofnsveiflum þeirra nytjafiska, sem hér eru veiddir. Og í öðru lagi höfum við komið okkur upp rannsóknarstofu Fiskifélags Íslands, sem hefur það sérstaka verkefni að rannsaka sjálfa framleiðslu sjávarafurðanna. Þessar stofnanir báðar hafa, eins og alkunnugt er, verið til mikilla og ómetanlegra nytja fyrir fiskiðnaðinn. En hér hefur að mínu viti skort mjög þriðju stofnunina, sem hefði sitt afmarkaða verkefni, sem er engu þýðingarminna en þau tvö, sem ég hef nú nefnt. Það er stofnun, sem hefði það hlutverk að rannsaka allt, sem snertir tækni fiskveiðanna. Og þá á ég við skipin sjálf, gerð þeirra, veiðarfæri, veiðitæki og annað, sem að þessu lýtur. Í sambandi við þá till., sem hér er til umr., vil ég leggja áherzlu á, að verkefnið, sem hún bendir á, er afar þýðingarmikið. Jafnframt vil ég vekja athygli á því, að fyrr í vetur, snemma á þessu þingi, flutti ég till. til þál., sem fjallar einmitt um þetta mál og er þó að mínu viti víðtækari en sú till., sem hér liggur fyrir. Þá till. flutti ég raunar á síðasta þingi einnig, en hún náði þá ekki fram að ganga. Sú till., sem ég vil hér vekja athygli á, er á þskj. 20, till. til þál. um Tækni stofnun sjávarútvegsins. Þar er lagt til að ríkisstj. sé falið að undirbúa löggjöf um sérstaka tæknistofnun í þágu sjávarútvegsins og séu verkefni hennar þau að hafa með höndum rannsóknir á hagkvæmustu gerðum fiskiskipa, rannsóknir veiðitækja og veiðarfæra, svo og að hafa með höndum víðtæka upplýsingastarfsemi um slík efni. Ég er þeirrar skoðunar, að með því einu móti að setja á fót fasta stofnun með hæfilega miklu menntuðu starfsliði sé hægt að sinna þessum verkefnum á þann hátt, sem æskilegur og verðugur er. Ég er ekki í neinum efa um það, að hér getur verið um svo mikla fjármuni að ræða, sem slík stofnun mundi beinlínis flytja í þjóðarbúið, að það á ekki að spara allt of mikið til slíkrar stofnunar eða slíkrar starfsemi sem hér er um að ræða. Ég vil aðeins benda á, að nú á dögum þykir það algerlega sjálfsagt, að sá bóndi, sem vill hagnýta nútímatækni í búskap, geti leitað til ráðunauta um hvers konar efni í sambandi við búrekstur og að haldið sé uppi af opinberri hálfu mjög viðtækri upplýsingastarfsemi bóndanum til handa. Þetta á við um hinar ýmsu greinar búskapar, svo sem búfénaðinn, um ræktunina, um vélakaup og vélanotkun í sambandi við búskapinn. En svo er allt annað upp á teningnum, þegar til sjávarútvegsins kemur og má furðulegt heita hjá slíkri fiskveiðiþjóð sem við erum. Útgerðarmaður, sem kaupir nýtt fiskiskip, segjum fyrir 15 millj, kr.,og síðan tilheyrandi veiðarfæri, á þess ekki kost í dag að leita til neinnar hliðstæðrar stofnunar eins og bóndinn til þess að fá úr því skorið, hvað hentugast hafi reynzt eða fá gerðar tilraunir með það, sem honum lízt sérstaklega vel á í sambandi við sína útgerð. Það er ekki til nein föst stofnun, sem sinnir þessum verkefnum og skipstjóri, sem á að taka við þessu skipi, sem kostar á annan tug millj., hefur ekki heldur til neinnar ákveðinnar opinberrar stofnunar að leita um þau atriði, sem hann teldi æskilegt og jafnvel nauðsynlegt að fá upplýsingar um, svo sem hver er hin almenna reynsla af þeirri tækni og þeim tækjum, sem þegar hafa verið reynd, ekki aðeins hér á landi, heldur einnig erlendis og gæti honum að gagni komið. Það sjá allir, að hér er mjög óeðlilegt ósamræmi á milli. Hér þarf vissulega að gera á bragarbót og ég er ekki í neinum efa um það, að þó að nokkrum milljónum, jafnvel tugum millj. kr. væri varið til þess að koma á fót og reka slíka tæknistofnun fyrir sjávarútveginn, mundi hún að öllu eðlilegu skila þjóðarbúinu þeim fjármunum margföldum aftur og það á skömmum tíma. Ég vil sem sagt eindregið mælast til þess, að hv. Alþ. taki þessum till. báðum, bæði þeirri, sem hér er nú á dagskrá og þeirri sem ég áður nefndi og ég hef flutt nú tvö þing í röð, með fullum skilningi og athugi þær og þá vil ég sérstaklega vænta þess, að hv. allshn., sem hefur haft mína till. til meðferðar frá því, að mig minnir, snemma í nóvembermánuði í vetur og fær nú væntanlega till. á þskj. 250 til meðferðar einnig, hún athugi þessi mál mjög gaumgæfilega og skili áliti sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hér hefur verið sagt, að með þessari till. er hreyft mjög mikilsverðu máli, sem hér hefur að vísu borið á góma alloft áður. En það er sérstaklega eitt atriði, sem ég vil, að fram komi hér í sambandi við umr. um þetta mál nú á þessu stigi. Í þessari till. er lagt til, að skorað sé á ríkisstj. að láta fara fram ýtarlega rannsókn á þessu verkefni, sem till. fjallar um. En hér liggur nú fyrir þinginu frv. frá ríkisstj. um mikinn lagabálk, sem fjallar um rannsóknastofnun í þágu atvinnuveganna og það mun vera búið að leggja allmikla vinnu í það mál. Þar er gert ráð fyrir heildarskipulagi í sambandi við rannsókna fyrirkomulag í þágu atvinnuvega landsins. En í því frv. er gersamlega gengið fram hjá þessum þætti, sem hér er sérstaklega vakin athygli á, þ.e.a.s. rannsóknum á þeim málefnum, sem falla undir tækniframfarir í þágu sjávarútvegsins í heild. Ég held því, að það rétta í þessu máli sé að snúa sér að því að fá fram nauðsynlega breytingu á því frv., sem hér liggur fyrir um rannsóknastofnun í þágu atvinnuveganna, þar sem beinlínis verði gert ráð fyrir því, að ein deild í þeirri rannsóknastofnun verði Tæknistofnun sjávarútvegsins, en ekki verði þannig að farið nú, að samþykkja það frv., eins og það liggur fyrir, varðandi rannsóknastofnanir í þágu atvinnuveganna, en setja þennan þátt hins vegar í nýja nefnd til nýrrar athugunar. Það er enginn vafi á því, að það er brýn þörf á því, að það verði sett upp sérstök stofnun, sem hefur með þessi málefni að gera. Og það er ekki rétt að fela sérstaklega fiskifræðistofnuninni eða fiskiðnaðarstofnuninni þessi verkefni, því að þau liggja eðli málsins samkv. langt fyrir utan verksvið þeirra manna, sem sérstaklega eru menntaðir til þess að hafa með þau málefni að gera. Það eru ekki málefni fiskifræðinganna fyrst og fremst að fjalla um gerð og útbúnað fiskiskipa og það er ekki heldur þeirra sérgrein að fjalla um gerð og fyrirkomulag og útbúnað veiðarfæra eða tækja, sem þarf að nota í sambandi við veiðarnar. Þar er um hreint tæknimálefni að ræða, sem þarf sérstaklega tæknimenntaða menn til að fást við, sem síðan geta unnið með okkar hugvitsmönnum, sem hafa áhuga í þessum efnum. En það er mjög úrleiðis að mínum dómi að leggja þessi málefni undir hina almennu fiskifræðinga eða þá, sem vinna að fiskiðnaðarmálum á allt öðrum grundvelli. Ég sem sagt vil styðja að framgangi á efni þessarar till., sem hér liggur fyrir, en ég vil benda flm. till. á það og þeirri n., sem kemur nú til með að fjalla um till., hvort rétta leiðin sé ekki sú í þessum efnum að vinna að því að koma fram nauðsynlegri breytingu á því frv., sem væntanlega verður gert að lögum á þessu þingi og ríkisstj. hefur flutt um rannsóknastofnanir í þágu atvinnuveganna og þar verði gert ráð fyrir Tæknistofnun sjávarútvegsins sem sérstakri deild, sem fjalli einmitt um þessi verkefni, sem þessi till. annars ræðir um. Ég kysi þá leið miklu frekar og mér sýnist, að það væri líklegra, að þannig kæmist málið út í veruleikann, heldur en að skilja þennan þátt nú eftir, þegar rætt er um rannsóknastofnun í þágu atvinnuveganna almennt, en hins vegar að setja þetta mál í sérstaka nefnd til sérstakrar athugunar. Ég tel að það, sem um þetta mál hefur verið fjallað hér áður og það, sem um það hefur verið rætt áður, hafi leitt í ljós, að það er full þörf á þessari stofnun, og það þarf bara að taka ákvörðun um það að setja hana upp, einmitt um leið og ákveðið er að taka upp aðrar rannsóknir í þágu atvinnuvega landsins.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með þeim hv. þm., sem hér hafa talað, að hér er um mjög merkilegt mál að ræða, sem þarf að gefa miklu meiri gaum, en gert hefur verið að undanförnu, þó að vissulega hafi talsvert áunnizt í þessum efnum seinustu áratugina. En mér finnst rétt að vekja athygli á því, að hér er ekki um nýtt mál að ræða á Alþ. og það eru til stofnanir hér á landi eða stofnun, sem hefur haft þetta mál með höndum um meira, en þriggja áratuga skeið. Í tíð fyrri vinstri stjórnarinnar, fyrir forgöngu Haralds Guðmundssonar, sem þá var sjútvmrh., voru sett lög um fiskimálasjóð og fiskimálanefnd og fiskimálanefnd og sjóði var m.a. falið það verkefni að styrkja ýmiss konar rannsóknir á veiðarfærum og vinnslu fiskafurða. Á fyrstu árunum var talsvert mikið að þessu gert og því hefur verið haldið áfram á undanförnum árum, þó að fjárráð til þeirrar starfsemi hafi verið miklu naumari, en þurft hefur. Ég vil samt benda á það, að þessi stofnun, þ.e. fiskimálanefnd, sem nú er að vísu kölluð stjórn Fiskimálasjóðs, átti mikinn þátt í því á sínum tíma, að flotvarpan var tekin hér til athugunar og hefur það gefið mjög góða raun, eins og kunnugt er. Ég vildi því, áður en þetta mál fer til n., vekja athygli á því, hvort það sé ekki rétta lausnin á því að efla starfsemi fiskimálanefndar eða fiskimálasjóðs frá því, sem nú er, til að annast þetta verkefni og m.a. til þess e.t.v. að koma upp alveg fastri stofnun til þess að annast rannsókn og athugun þeirra mála, sem þessi till. fjallar um og sömuleiðis till. sú, sem hv. 5. þm. Reykn. hefur flutt og minntist hér á áðan. Ég held, að það sé ekki rétt að hefjast handa um þetta mál á nýjum grundvelli, án þess að það hafi áður verið athugað, hvort sú stofnun, sem hefur haft þessa starfsemi með höndum á undanförnum árum, sé ekki fær um að hafa hana áfram. En að sjálfsögðu verður þá að auka fjárráð hennar stórlega frá því, sem hún hefur haft til umráða að undanförnu. Ég vil sem sagt vekja athygli þeirrar nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, á því, hvort það sé ekki rétta lausnin að efla Fiskimálasjóð til að sinna þessu verkefni betur en hann hefur getað gert að undanförnu.



Herra forseti. Það er rétt út af þeim umræðum, sem hér hafa orðið, að ég skýri frá því, að í menntmn. Nd., þar sem frv. til l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna er til athugunar og hefur lengi verið, þar liggur nú fyrir til athugunar tillaga frá mér, sem við erum að athuga í þessum efnum og hljóðar svo, með leyfi forseta, - það er við þann kafla frv., sem fjallar um hafrannsóknastofnunina: „Á árinu 1966 skal setja upp sérstaka deild innan hafrannsóknastofnunarinnar, er hafi með höndum tilraunir með ný veiðarfæri og veiðiaðferðir og rannsóknir þar að lútandi, svo og rannsóknir á hagkvæmustu gerðum fiskiskipa, miðað við íslenzkar aðstæður og enn fremur upplýsingastarfsemi um þessi efni. Ráðherra skipar deildarforstjóra. Á árinu 1967 er ráðherra heimilt að gera þessa deild að sérstakri, sjálfstæðri stofnun: Tæknistofnun sjávarútvegsins, er hafi fyrrgreint verkefni og falli þá liðirnir 5 í 17. gr. og 4 í 18. gr. undan verkefnum hafrannsóknastofnunarinnar. Ráðherra skipar þá tæknistofnuninni forstjóra og sérfræðinga, þ.e. forstjóra með sama valdi og aðrir forstjórar slíkra stofnana hafa skv. lögum þessum. Ráðherra ákveður með reglugerð um ráðgjafarnefnd tæknistofnunarinnar.“ Ég vildi kynna hv. þm. þetta út af því, að þegar nú þessi till., sem hér liggur fyrir, fer til allshn., þá væri mjög æskilegt, að það væri haft nokkurt samráð þarna á milli. Þessi till. mundi ná yfir ekki aðeins það svið, sem hv. 5. þm. Reykn. hefur flutt í sinni till., sem þetta er að allmiklu leyti byggt á, heldur líka helminginn af því sviði, sem hv. 12. þm. Reykv. er með í sinni till. En ef það ætti að ná yfir það allt, mundi þurfa að bæta þarna inn í líka rannsókn og tilraunum viðvíkjandi vinnslu fiskafurða. Viðvíkjandi því spursmáli, hvort réttara sé að hafa þetta í höndum þeirrar gömlu fiskimálanefndar, stjórnar fiskimálasjóðs eða í nýrri vísindastofnun atvinnuveganna, þá held ég, að það væri miklu öruggara, að við reyndum að sameina í þessari nýju vísindastofnun allt slíkt: rannsóknir, tilraunir, líka sambandið við þá íslenzku hugvitsmenn, sem þarna eru að vinna og annað slíkt. Ég held það væri skynsamlegra af okkur, en reyna að fara að breyta eiginlega þeim praksis, sem hefur verið um fiskimálasjóð. Við vitum, að það, sem verið er að reyna að vinna með frv. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, er að færa raunverulega saman í eitt, eina stóra stofnun í allmörgum deildum, það sem áður hefur verið í allmörgum stofnunum í þjóðfélaginu, þannig að það væri meira í samræmi við þá stefnu, sem þarna er tekin, ef þetta væri sameinað þar. Ég vildi benda á þetta til þess, ef það gæti orðið samkomulag um það við hv. flm., hv. 12. þm. Reykv. og aðra, sem áhuga hafa í þessum efnum, að við létum úr því verða á þessu þingi að leiða þessi mál þannig til lykta, að það væri öruggt að, að þeim verði unnið. Það er það sameiginlega áhugamál, sem allir þeir hafa, sem flutt hafa till., sem eitthvað eru í þessa áttina, mismunandi víðtækar.

Flm. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég fagna. innilega þeim undirtektum, sem þessi till. mín til þál. hefur fengið hjá hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað, síðan ég flutti mína frumræðu. Ég vil vænta þess, að einlægur vilji liggi að baki orðum þeirra allra um, að úrbætur fáist á þessu sviði og hef það fyrir satt, þar til annað kynni að reynast, sem ég vænti að ekki verði. Varðandi þá till. hv. 5. þm. Reykv., að hér yrði aukið athafnasvið stjórnar fiskimálasjóðs, þá vildi ég aðeins minna á það, sem ég sagði í minni frumræðu um það. Ég þakkaði það stjórn fiskimálasjóðs, fiskimálanefnd, eins og hún hét í upphafi og síldarútvegsnefnd, að margar af þeim tilraunum, sem séð hafa dagsins ljós í reynd, hafa náð fram að ganga, það væri til komið vegna stuðnings þeirra. Hins vegar er það ofur augljóst hverjum, sem fylgzt hefur með gangi mála í sjávarútvegsmálum, eins og svo mörgum öðrum hjá okkur, að þar hafa orðið stórfelldar og stórstígar breytingar, þótt ekki sé farið aftur um 30 ár, eins og hv. þm. minntist á, að þá hefði verið ákveðið í hlutverki þessarar stofnunar. En hvað sem því líður og hver sem endanleg niðurstaða hv. nefndar, sem þetta mál fær, kann að verða í þessum efnum, þá vænti ég þess, að um það verði samstaða, að úrbætur fáist í þessum efnum, svo mjög sem það hefur sýnt sig að vera arðbært fyrir þjóðina að stuðla að nýjungum og bættri tækni í þessum efnum, ekki sízt þegar hliðsjón er af því höfð, hve mannaflsskorturinn hefur verið okkur erfiður og þá erfiðastur, þegar mest berst að af afla og mest verðmæti eru í húfi. Ég treysti fullkomlega hv. n. til að ráða þessum málum svo til lykta, að þjóðinni megi verða til heilla í þessum efnum, en það er bakgrunnur þeirrar till., sem ég hef hér flutt.



Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni af því, sem hv. 5. þm. Reykv. (ÞÞ) sagði í sambandi við það, að e.t.v. væri rétta skrefið í þessum efnum að efla fiskimálasjóð og fela honum þetta hlutverk, þá vildi ég aðeins lýsa því sem skoðun minni, að enda þótt þessi sjóður og fiskimálanefnd á sínum tíma eigi miklar þakkir skilið fyrir frumkvæði, sem þessir aðilar höfðu í ýmsum efnum og stuðning sérstaklega við tilteknar rannsóknir, þá held ég, að þetta sé ekki sú leið, sem æskilegast væri að fara, miðað við nútíma aðstæður. Ég er ekki í neinum efa um, að það kemst aldrei æskileg skipan á þessi mál, fyrr en sérstakri stofnun, sem gæti ráðið til sín sérfræðinga um þessi tæknilegu atriði, verður falið að vinna að staðaldri að þessum málum og fengið hóflegt fjármagn til að starfa. Það er því enginn efi á því, að þetta er það, sem hlýtur að koma og ég held, að það sé ekki nema til að seinka því, sem hlýtur að koma og á að koma, ef ætti nú að fara að fela einhverjum aðila, jafnvel þótt góður sé, að hafa þessi mál að einhverju leyti með höndum til hliðar við sitt aðalverkefni. Þetta verður að vera í höndum stofnunar, sem lítur á það sem sitt eina og stóra verkefni að sinna þessum málum. Þau eru fjölþætt og það er mikið í húfi, að þeim sé vel sinnt. Þess vegna vil ég leggja á það ríka áherzlu enn einu sinni, að sérstök stofnun verður að koma, sem hefur þessi mál öll í sínum höndum. Hitt er svo mjög til athugunar og er sennilega eðlilegast, að löggjöf um slíka tæknistofnun sjávarútvegsins falli inn í heildarlöggjöfina um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, ef sú löggjöf kæmist þá á hér á hv. Alþingi. En það hefur gengið heldur erfiðlega að fá því lagafrv. þokað áfram. Þetta er stjórnarfrv., sem hefur legið fyrir a.m.k. þremur eða fjórum þingum nú að undanförnu og það hefur legið fyrir þessu þingi, var eitt af fyrstu frv., sem fram voru lögð og það er ekki enn komið úr n. í fyrri d. En fari svo, að því frv. þoki nú áfram og líkur séu til þess, að það nái fram að ganga, þá teldi ég mjög eðlilegt, að það sé athugað í sambandi við þær till. um tækniþjónustu fyrir sjávarútveginn, sem hér hafa verið til umr., að fella löggjöf um það efni inn í þessa heildarlöggjöf um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. En þó að það yrði gert, þá skiptir að mínu viti höfuðmáli, að þannig verði frá þeirri löggjöf gengið, að tæknistofnun sjávarútvegsins verði a.m.k. mjög fljótlega algerlega sjálfstæð deild, en hún verði ekki, þessi fjölþætta og mikilvæga starfsemi, falin einhverri annarri deild og það verði eins konar aukahlutverk annarrar deildar, sem hefði allt önnur höfuðviðfangsefni. Þetta tel ég aðalatriði málsins, en að því fullnægðu væri mjög eðlilegt, að löggjöfin um tæknistofnun sjávarútvegsins félli inn í heildarlöggjöfina um rannsóknir í þágu atvinnuveganna.

Flm (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 3. þm. Vestf. (SE) að flytja till. til þál. um útfærslu fiskveiðalandhelginnar fyrir Vestfjörðum. Það mun hafa verið hinn 11. febr., sem till. var útbýtt hér á hv. Alþ. og er því liðið nokkuð á annan mánuð, síðan hún var flutt og það er því ekki vonum fyrr, að hún komi til umr. Till. er á þskj. 254 og er hún þannig orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að breyta reglugerð þeirri um fiskveiðalandhelgi, sem sett er skv. l. nr. 44 frá 5. apríl 1948, um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, þannig að fiskveiðalandhelgin fyrir Vestfjörðum taki til vestfirzka landgrunnsins alls, austan frá Húnaflóa og suður á Breiðafjörð. Breyting þessi á fiskveiðalandhelginni fyrir Vestfjörðum taki gildi eigi síðar en 15. okt. 1965.“ Það er auðvitað öllum hv. þm. ljóst, að með þessari till. er hreyft því máli, er grundvallarþýðingu hefur fyrir lífsafkomu fólksins, sem Vestfirðina byggir. Málið er því stórmál. a.m.k. í augum allra hugsandi Vestfirðinga, og það tel ég fjarstæðu, að afstaða manna í þeim landshluta til slíks máls eigi eða megi mótast af flokkspólitískum sjónarmiðum. Mér urðu það því mikil vonbrigði, þegar það kom í ljós, að engir af stuðningsmönnum stj. í liði Vestfjarðaþm. fengust til að gerast meðflm. að till., en eftir því var þó vissulega leitað. Hefði eitthvað í búningi till. eða orðalagi verið því til fyrirstöðu, að þeir gætu staðið að flutningi hennar, mundi það auðvitað hafa verið auðsótt mál að koma til móts við þá um breytingar, svo að þeir gætu orðið með, en þeir báru slíkt alls ekki fyrir sig. Á þeim mátti öllum heyra, að þeim væri synjað um aðild að slíkri till. af forustu Sjálfstfl. og Alþfl. Einn þeirra tjáði mér, að hann hefði leitað fast eftir því að mega vera meðflm. að till., en fengið þvert nei. Annar þeirra kvaðst vita, að hann fengi ekki heimild síns flokks til að standa að flutningi slíkrar till., en hann áliti málið samt svo mikils vert, að hann teldi rétt, að það væri þrátt fyrir það flutt inn í þingið. Þannig voru undirtektir samþingismanna minna í Vestfjarðakjördæmi, þegar málið var lagt fyrir þá. Aðdróttanir á opinberum vettvangi um, að við flm. séum sekir um að nota landhelgismálið til áróðurs innanlands og til framdráttar einstaklingum eða flokkum, eins og það var orðað í forustugrein í Morgunblaðinu 14. febr. s.l., eru því í senn ómaklegar með öllu og ósannar sakargiftir. Í þessum geðvonzkuleiðara Morgunblaðsins 14. febr. segir, að við höfum hent fram till. um að skipa ríkisstj. að breyta landhelginni þannig, að hún taki til landgrunnsins alls fyrir Vestfjörðum frá 14. okt. n.k. og þetta allt án þess að tillögumenn hafi ráðfært sig við nokkurn mann, sem sérþekkingu hafi í landhelgismálum og þjóðarétti. Svo mörg voru þau orð. En málið var þó borið undir hv. forseta Nd. og einnig hæstv. forseta Sþ. og stendur það því sem fullyrðing Morgunblaðsins, en ekki mín, að þeir séu þekkingarsnauðir í landhelgismáli og þjóðarétti. Hverjir þessir þjóðréttarfræðingar, sem bera hefði átt málið undir, kunna að vera, það er mér ekki fullljóst. Till. er orðuð á venjulegan og fullkomlega þinglegan hátt. Upphaf till. er svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj.“ - og síðan áfram: „að breyta reglugerð þeirri, sem fiskveiðalandhelgin, sem sett hefur verið skv. lögunum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins,“ o.s.frv., fela ríkisstj. að setja reglugerð á grundvelli gildandi laga. Og til þessa er ríkisstj. ætlaður mjög rúmur tími, nefnilega fullir sjö mánuðir og mætti ætla, að henni entist sá tími og þá hugsanlegt, ef hún bæði um hann lengri, af einhverri ríkri nauðsyn, að fallizt hefði verið á að breyta því ákvæði till. Orðin „að henda fram“ og „að skipa ríkisstjórninni“ eru því Morgunblaðshæverska, sem því einu málgagni hæfir um slíkt stórmál sem hér er um að ræða. Í umræddri forustugrein Morgunblaðsins segir, að í slíku máli beri að leitast við að hafa sem víðtækasta samvinnu. Var það nú ekki einmitt það, sem gert var, þótt slíkri samvinnu væri hafnað? En hverra sök er það? Ég segi: A.m.k. ekki okkar flm., sem samvinnu leituðum um málið, svo mikið er víst. Hitt er aldrei nema hárrétt, að um slíkt mál sem þetta á að reyna að fá sem fullkomnasta samvinnu. Það hefur verið gert. Enn segir leiðarahöfundur Morgunblaðsins, hver sem sá ágæti maður er, hvort sem hann er Vestfjarðaþm. eða ekki, hann segir 14. febr., að ekkert megi gera í landhelgismálinu, nema það sé áður grandskoðað af færustu sérfræðingum stjórnarinnar, sem séu, eins og þar stendur, meðal hinna fremstu í heimi, enda hafi þeir sýnt, að þeir hafi bæði vit og þroska, gengið undir ýmiss konar gáfnapróf, til þess að koma málum okkar áleiðis. Ja, það er ekki ónýtt að eiga fremstu sérfræðingum heimsins í landhelgismálum á að skipa, gæddum viti og þroska til þess að koma málum okkar áleiðis og örugglega í höfn. Hún er ekki blönk á þessu sviði, hæstv. ríkisstj. Og er þá ekki tímabært að koma þessu stórmáli í slíkar heillahendur hæstv. ríkisstj. og heimsfrægra sérfræðinga hennar? Það er einmitt það, sem fyrir okkur flm. till. vakir og nálega eiginlega ekkert annað, en trúa þeim fyrir málinu og við héldum ekki, að það væri ástæða til að óskapast yfir slíku. Hver er að ganga fram hjá þessum sérfræðingum? Ekki við flm. Við leggjum það eitt til, að hæstv. ríkisstj. Íslands sé falið að gera nauðsynlegar aðgerðir í málinu og líklegast er ekki hætta á, að hún láti það henda sig að ganga fram hjá fremstu sérfræðingum í heimi í landhelgismálinu, fyrst hún að sögn Morgunblaðsins hefur slíkum spekingum á að skipa. Ég get ekki ætlað henni það, svo að málinu ætti ekki að vera stofnað í neinn voða. Morgunblaðsritstjórinn segir, að við höfum unnið stórsigra í landhelgismálum og víst er um það. Og síðan bætir hann við: ekki sizt með samkomulaginu við Breta. Ja, þar kom það! Og einskis vil ég fremur óska en það ætti eftir að sannast rækilega í sambandi við umr. um þetta mál, að með því samkomulagi hafi stórsigur unnizt fyrir okkur Íslendinga. Sá atburður verður vafalaust ræddur eitthvað í þessum umr. Það er tvítekið í þessum Morgunblaðsleiðara, að það sé margyfirlýst stefna, að við munum keppa að því að friða landgrunnið allt. Einnig er það viðurkennt, að auðvitað, eins og þar stendur, þurfum við friðunar við, bæði fyrir Vestfjörðum og annars staðar, enda sé að því unnið og því takmarki munum við ná, þegar tímar líða, bara ekki vera of bráðlát. Eftir þessu mætti ætla, að Morgunblaðið væri okkur flm. till. hjartanlega sammála og teldi hana a.m.k. tímabæra og einnig mætti ætla, að það fagnaði, að hún væri fram komin, þar sem hún styddi og hreyfði við yfirlýstri stefnu ríkisstj. um að vinna að slíku máli, - máli, sem hún gerði sér og stuðningsmenn hennar og málgögn fyllstu vonir um, að hægt yrði að leiða til lykta - að vísu ekki nú, heldur eins og það var orðað í blaðinu, þegar tímar líða. En eins og menn hafa nú þegar heyrt að nokkru, fer fjarri því, að Morgunblaðið fagni fram kominni till. um þetta sjálfsagða stefnumál stjórnarinnar. Nei, ritstjórinn verður allt í einu hvítglóandi af bræði út af flutningi slíkrar till. og stimplar tillöguflutninginn með einu orði: „Afglapaháttur“, og það er einmitt yfirskrift þessa margnefnda Morgunblaðsleiðara um landhelgismálið, orðið „Afglapaháttur“. Ég held, að þessi fyrirsögn á leiðara í höfuðmálgagni ríkisstj., Morgunblaðinu, sé eiginlega ágætur stimpill á menningarlega stöðu þessa málgagns í opinberum umr. um mál. Ég held, að það ætti að setja þetta í hausinn á blaðinu: Afglapaháttur. Hvað sem um það er, þannig er orðbragð þessa stærsta blaðs þjóðarinnar, blaðs hæstv. forsrh., þegar það skrifar um eitt allra þýðingarmesta mál þjóðarinnar, ég vil segja í nútíð og framtíð, landhelgismálið. Ég læt svo hv. þm, um það að dæma um, hvort slíkur ritháttur muni nú fremur vera til vansæmdar blaðinu eða þeim, sem atyrtir eru. Nú skal ég láta Morgunblaðið og þess siðprúða og menningarlega munnsöfnuð í sambandi við þetta mál liggja milli hluta og snúa mér að efni till. og öðrum þáttum landhelgismálsins, sem ég tel rétt að víkja að í leiðinni. Það byggist á lífsnauðsyn Vestfirðinga, eins og mál hafa þróazt hin síðari ár, að þessi till. er flutt. Það verður aldrei með sanni sagt, að hún sé fram borin að ófyrirsynju. ólund eða afbrýðisemi yfir því, að málinu er nú hreyft, á því engan rétt á sér frá neinu sjónarmiði. Lög um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins marka því algerlega svið, hvernig hægt er yfirleitt að taka landhelgismálið upp. Það verður einungis gert með ályktun Alþ. um að fela ríkisstj. á hverjum tíma að breyta reglugerð þeirri um fiskveiðalandhelgina, sem sett er á grundvelli þeirra laga og sú er líka málsmeðferðin samkv. þessari till. og sú hefur málsmeðferðin verið alla tíð, þegar einhverjar aðgerðir hafa verið uppi í landhelgismálinu, eftir að lög um vísindalega verndun fiskimiðanna á landgrunninu voru sett. Þessar staðhæfingar mínar verða ljósar hverjum manni, sem les 1. gr. l. um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, en hún er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Sjútvmrn. skal með reglugerð ákveða takmörk verndarsvæða við strendur landsins innan endimarka landgrunnsins, þar sem allar veiðar skuli háðar íslenzkum reglum og eftirliti, enda verði friðun á landgrunninu á engan hátt rýrð frá því, sem verið hefur. Ráðuneytið skal einnig ákveða allar þær reglur, sem nauðsynlegar eru til verndar fiskimiðunum á ofangreindum svæðum. Ráðstafanir þessar skulu gerðar að fengnum till. Fiskifélags Íslands og atvinnudeildar Háskóla Íslands. Reglugerðin skal endurskoðuð, eftir því sem vísindalegar rannsóknir gefa tilefni til.“ Þessi lög voru á sínum tíma samþ. einróma á Alþingi og þau hafa alltaf síðan verið sá grundvöllur, sem byggt hefur verið á, þegar ráðstafanir hafa verið gerðar til aukinnar friðunar fiskistofna við landið eða til stækkunar íslenzkrar fiskveiðalandhelgi. Það hefur, held ég aldrei verið umdeilt meðal Íslendinga, að með landgrunnslögunum lýstu þeir yfir óskoruðum rétti sínum til landgrunnsins alls. Með þessum lögum var ótvírætt lýst yfir, að íslenzka landgrunnið hyrfi undir íslenzka lögsögu, alveg á sama hátt og landið sjálft og skyldi sjútvmrn. með setningu reglugerða, ákvarða allar reglur, sem þar skyldu gilda á hverjum tíma um fiskveiðar innan endimarka landgrunnsins, svo og um víðáttu fiskveiðalandhelginnar hverju sinni. Á þessum lögum var byggt árið 1950, þegar rýmkun var gerð á fiskveiðalögsögunni á nokkrum einstökum stöðum fyrir Norðurlandi, og auðvitað var það gert, eins og nú er lagt til, með því að fela, ríkisstj. að setja ný reglugerðarákvæði um fiskveiðamörkin á þessum svæðum. Á lögunum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins var einnig byggt, þegar grunnlínum var breytt og fiskveiðalandhelgin stækkuð úr þremur mílum í fjórar með setningu reglugerðar nr. 21 frá 19. marz 1952. Gert með sama hætti, segi ég, þ.e.a.s. þessi breyting, sem þá var framkvæmd, var gerð með einhliða tilkynningu íslenzka sjútvmrn., en þar sat þá, held ég, á húsbóndastóli Ólafur Thors og þess skyldu menn minnast í þessu sambandi, að þá var ekki til nein þjóðréttarleg viðurkenning á fjögurra mílna fiskveiðalandhelgi, en samt dirfðist þessi forustumaður okkar og íslenzka þjóðin að stíga þetta skref á grundvelli þess réttar, sem við sjálfir töldum okkur eiga sem strandríki. Bretar ruku þá að vísu upp til handa og fóta og mótmæltu. Þeir töldu þessar aðgerðir Íslendinga vera brot á þjóðarétti, brot á alþjóðalögum, eins og þeir sögðu og kröfðust þess, að Íslendingar tækju upp samninga um víðáttu íslenzku landhelginnar. En því var þá af þáv. ríkisstj. algerlega neitað, þverlega neitað, engin hneiging fyrir þeirri fullyrðingu, að við værum að brjóta alþjóðalög. Ríkisstj. Íslands svaraði með orðsendingu til Bretastjórnar og er sú orðsending dagsett 17. maí 195, og er þar fyrst sagt frá munnlegum viðræðum, sem Ólafur Thors hafi átt við brezka forustumenn í þessum málum, brezka ráðherra, hygg ég. Síðan sagði orðrétt í þessari orðsendingu, sem er í skýrsluformi, með leyfi hæstv. forseta: „Ólafur Thors ráðherra lagði aftur á móti á það áherzlu,“ það er búið áður að segja frá orðaskiptum Bretanna, - „að íslenzka ríkisstj. álíti, að hinar fyrirhuguðu ráðstafanir væru í samræmi við alþjóðalög og að ekki væri hægt með milliríkjasamningi að afsala réttinum til að taka einhliða ákvarðanir um mesta velferðarmál þjóðarinnar;“ - ekki hægt með milliríkjasamningi að afsala réttinum til að taka einhliða ákvarðanir um mesta velferðarmál þjóðarinnar. Enn segir: „Það er vissulega skoðun íslenzku ríkisstj., að hvert ríki megi sjálft innan sanngjarnra takmarka ákveða víðáttu fiskveiðilögsögu sinnar með hliðsjón af efnahagslegum, fiskifræðilegum og öðrum aðstæðum á staðnum.“ Það hefur verið talið og ég held, að það sé rétt, að höfundur þessarar djarfmannlegu og rökföstu orðaendingar til Breta sé Bjarni Benediktsson, núv. hæstv. forsrh. Nú gæti verið, að einhver staldraði víð orðið í þessari orðsendingu eða orðin „innan sanngjarnra takmarka“ og að þeir væru nú komnir út á hin sanngjörnu mörk og nú væri þess vegna ekki hægt við að bæta. En það er augljóst af grein í Morgunblaðinu daginn eftir, þ.e.a.s. 18. maí 1952, að þar er aðeins átt við þau réttarmörk, sem lögin um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins setji og er því algerlega sama viðmiðun og við höfum að miða við enn í dag. Í þessari grein Morgunblaðsins 18. maí 1952 sagði m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvert strandríki hefur rétt til þess innan sanngjarnra takmarka að ákveða víðáttu fiskveiðilögsögu sinnar. Einnig hinar landfræðilegu aðstæður fela í sér sterk rök fyrir rétti Íslendinga til einhliða ráðstafana til verndar fiskimiðum sínum. Landgrunnið umhverfis Ísland er mjög greinilega markað. Sá stöpull, sem landið hvílir á, tilheyrir því svo greinilega, að ekki verður um villzt. Þar kemur ekki til greina nálægð við önnur lönd. Einbúinn í Atlantshafi hefur ekki ruglað reytum sínum saman við neina aðra. Landgrunnið tilheyrir Íslandi og fiskimið þess sömuleiðis.“ Þetta var álit þess, sem reit í Morgunblaðið um landhelgismálið 1952 og ég hygg, að ég fari ekki fjarri sönnu um það, að sá höfundur muni einnig hafa verið núv. hæstv. forsrh. Tveim dögum síðar, þann 20. maí 1952, sagði Morgunblaðið enn fremur: „Íslenzka ríkisstj. getur ekki fallizt á að ganga til samninga um þetta mál, þar sem hún lítur svo á, að samkv. alþjóðarétti sé Íslendingum í sjálfsvald sett að taka þær ákvarðanir í þessum efnum, sem teknar hafa verið.“ Og þarna hefur hæstv. ríkisstj. þá sjálfsagt stuðzt við sína heimsfrægu sérfræðinga í landhelgismálum. Þetta þykir mér skörulega mælt og vel á rétti Íslands haldið og vil ég vænta þess, að a.m.k. sömu menn hafi sömu afstöðu að því er þetta snertir enn í dag. A.m.k. hefur ekki hið landfræðilega sjónarmið okkar breytzt okkur neitt í óhag, frá því að þessi orð voru skrifuð: „Einbúinn í Atlantshafi hefur ekki ruglað reytum sínum saman við neina aðra. Landgrunnið tilheyrir Íslandi og fiskimið þess sömuleiðis.“ Landgrunnið fyrir Vestfjörðum tilheyrir Vestfirðingum og auðlindir þær, sem þetta landgrunn getur veitt, eiga að vera lífsbjörg þess fólks, sem byggir þann landshluta. Þetta var talinn okkar réttur þá og þetta er okkar réttur í dag. Hitt er svo annað mál, hvort við þurfum að kljást við valdhafa erlendra ríkja um það, hvort við getum haldið þessum rétti okkar og verndað hann. En það var þá eins og nú nokkrum annmörkum háð að geta náð sínum rétti, því að við sterkan var að deila. Þessi rök ættu öll að hafa sama gildi enn í dag, nema þá saminn hafi verið af okkur einhver réttur, sem þá var staðið á og vil ég alls ekki gera því skóna. Þá vil ég þessu næst víkja að örlagaglímunni í landhelgismálinu á árinu 1958. Þá var enn byggt á traustum grunni landgrunnlaganna, þegar úrslitaskrefið var stigið og fiskveiðalandhelgin stækkuð úr 4 í 12 sjómílur með setningu reglugerðarinnar frá 1. sept. 1958. Hér kemst ég ekki hjá því að víkja lítið eitt að merkum atburði, sem gerðist hér á hv. Alþingi, meðan stóð á deilunni við Breta. Þá var landhelgismálið tekið hér á dagskrá af þeirri ástæðu, að Alþingi taldi nauðsynlegt að árétta og undirstrika rækilega og alveg sérstaklega óhvikula stefnu Íslands í landhelgismálinu og þetta gerði Alþingi með svo hljóðandi ályktun, sem utanrmn. þingsins bar þá fram. Þessi ályktun, viljayfirlýsing Alþingis, var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að mótmæla harðlega brotum þeim á íslenzkri fiskveiðilöggjöf, sem brezk stjórnarvöld hafa efnt til með stöðugum ofbeldisaðgerðum brezkra herskipa innan íslenzkrar fiskveiðilandhelgi, nú nýlega hvað eftir annað jafnvel innan fjögurra mílna landhelginnar frá 1952. Þar sem þvílíkar aðgerðir eru augljóslega ætlaðar til að knýja Íslendinga til undanhalds, lýsir Alþingi yfir, að það telur Ísland eiga ótvíræðan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi, að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls, svo sem stefnt var að með lögunum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948 og að ekki komi til mála minni fiskveiðilandhelgi en 12 mílur frá grunnlínum umhverfis landið.“ Þessi till. utanrmn. var samþ. með shlj. atkv. allra alþm. 5. maí 1959 og er ótvírætt enn þá í gildi. Nokkuð af texta þessarar viljayfirlýsingar Alþingis fjallar um atburði líðandi stundar og víkur að þeim, en við tökum eftir, að þar segir, að eitt af hinu þýðingarmesta sé að afla viðurkenningar á rétti Íslands til landgrunnsins alls. Því er slegið föstu, að Ísland eigi þennan rétt. Það var einróma álit Alþingis þá. Það, sem vinna beri að, sé að afla viðurkenningar annarra þjóða á réttinum, sem við höfum. Till., sem hér er til umr., fer fram á það, að ríkisstj. sé falið að færa út landhelgina, þannig að hún nái til landgrunnsins fyrir Vestfjörðum og henni falið það verkefni að afla viðurkenningar á þeim rétti, af því að sérstök, knýjandi nauðsyn fólksins, sem þar býr, rekur á eftir, að þetta sé gert. Svona er málið, þó að Morgunblaðið leyfi sér að kalla það afglapahátt að vinna að framgangi þess. Þegar rakið er í stórum dráttum það allra helzta, sem gerzt hefur í landhelgismálinu, síðan landgrunnslögin voru sett, verður ekki hjá því komizt að víkja þessu næst að lausn fiskveiðideilunnar við Breta, en á hana var bundinn endi með ályktun Alþingis frá 9. marz 1961. Opinberlega var þessi deila útkljáð milli Íslands og Stóra-Bretlands með erindaskiptum eða nótuskiptum, sem fóru fram 11. marz 1961 um deiluna og þessi nótuskipti fóru fram milli utanrrh. Íslands, Guðmundar Í. Guðmundssonar, og þáv. sendiherra Breta á Íslandi, herra Andrews C. Stewarts og voru helztu efnisatriði þessa samkomulags eins og nú skal greina, - það er ekki orðrétt, það er í styttu formi, en ég tel mig hafa samvizkusamlega tekið upp efnisatriði nótuskiptanna: Þar var í fyrsta lagi ákveðið, að ríkisstj. Bretlands lýsi yfir, að hún falli frá mótmælum sínum gegn 12 mílna fiskveiðilögsögu umhverfis Ísland. Þetta tel ég hafa verið fyrsta efnisatriði nótunnar. Í öðru lagi: Grunnlínubreytingar verði gerðar á nokkrum stöðum til rýmkunar fiskveiðilögsögunnar. Það var annað meginatriðið að mínum dómi. Þriðja meginatriðið var svo fólgið í þessum lið, hann er orðréttur og hver liður um sig er orðréttur: „3) Næstu árin lofar ríkisstj. Íslands að hindra ekki, að skip skrásett í Bretlandi stundi veiðar milli 12 og 6 mílna línunnar á nánar tilgreindum svæðum og tímum.“ Og í fjórða lagi gaf ríkisstjórn Íslands svo hljóðandi yfirlýsingu: „Ríkisstjórn Íslands mun halda áfram að vinna að framkvæmd ályktunar Alþingis frá 5. maí 1959 varðandi útfærslu fiskveiðilögsögunnar við Ísland, en mun tilkynna ríkisstj. Bretlands slíka útfærslu með 6 mánaða fyrirvara og rísi ágreiningur um slíka útfærslu, skal honum, ef annar hvor aðilinn óskar, skotið til alþjóðadómstólsins.“ Ég vona, að það hafi ekki hent mig að fella niður úr þessu samkomulagi neitt meiri háttar efnisatriði, en ég hef dregið saman efni þessarar orðsendingar, sem fór á milli brezku og íslenzku ríkisstjórnanna á þennan hátt. Þarna er Bretunum gefin nokkur undanþága til þess að veiða á nokkrum svæðum milli 12 og 6 mílna markanna um þriggja ára skeið. Bretarnir hætta sínum mótmælaaðgerðum. Landhelgin er talsvert rýmkuð með grunnlínubreytingum á nokkrum stöðum. Og yfirlýsingin, sem ég lauk við að lesa rétt í þessu, er gefin um það í fyrsta lagi, að íslenzka ríkisstjórnin heitir því að halda áfram að vinna að framkvæmd ályktunar Alþ. frá 5. maí 1959, en í henni stóð, að afla beri viðurkenningar á rétti Íslands til landgrunnsins alls. Það er þetta, sem lofað er að halda áfram að vinna að og það er ekkert lítilsvert fyrirheit. En síðan kemur það, sem ýmsum hefur þótt miður við þetta samkomulag, nefnilega, að íslenzka ríkisstj. skuldbindur sig til að tilkynna ríkisstj. Bretlands, ef útfærsla kemur til greina, með 8 mánaða fyrirvara og enn fremur, að ef ágreiningur kemur um slíka útfærslu, skuli honum, ef annar hvor aðilinn óskar þess, skotið til Alþjóðadómstólsins. Þarna er því slegið föstu, að íslenzka ríkisstj. sé frjáls að því að stækka íslenzku landhelgina. En þegar slík útfærsla er ákveðin, skal láta Breta vita um það með 8 mánaða fyrirvara. Og svo kemur að hinu, sem allir máttu vita auðvitað, að það yrðu Bretarnir, sem mótmæltu, ef mótmæli kæmu fram á annað borð. Og þá skuldbindum við okkur til að láta þann ágreining, sem þá lægi fyrir, fara til Alþjóðadómstólsins. Mér skilst, að meðan ekki sé úr skorið fyrir dómstólnum á þann hátt, að dómur gangi okkur í gegn, þá gildi útfærslan, það sé verknaður, sem íslenzka ríkisstj. hafi gert og tilkynnt um, a.m.k. ef málareksturinn stendur meira, en hinn boðaða tíma, 6 mánuði. Ég skal ekki hafa uppi neina sleggjudóma út af þessu samkomulagi, það liggur skjallega fyrir og menn geta túlkað það með ýmsu móti: Sumir segja, að í þessu samkomulagi felist hinn mesti sigur, sem íslenzka þjóðin hafi nokkurn tíma unnið í landhelgismálinu. Aðrir telja, að það versta við þetta mál sé það, að við höfum þarna undirgengizt að láta erlendan dómstól úrskurða um okkar rétt, ég vil segja okkar frumburðarrétt, réttinn til landgrunnsins alls. Sú breyting, sem lagt er til að gerð verði á fiskveiðalandhelginni fyrir Vestfjörðum með þeirri till., sem hér liggur fyrir, er raunar fyrsta skrefið, sem stigið er til útfærslu fiskveiðalögsögunnar, síðan þetta nefnda samkomulag var gert við ríkisstj. Bretlands. Og nú reynir því fyrst á það, hvort þetta samkomulag er okkur hagkvæmt eða hvort það er okkur fjötur um fót. Þeir, sem eru sannfærðir um, að það sé okkur styrkur og stoð, en ekki fjötur, ættu a.m.k. engu að kvíða út af því, þó að slík till. sem þessi komi fram og verður þá auðvitað auðveldlega framkvæmd. En um hitt geta menn ekki deilt, þótt menn geti e.t.v. deilt um þetta, sem ég nú ræddi, að þessi till. er að öllu leyti í samræmi við þá yfirlýstu stefnu Alþ. og íslenzku ríkisstj., að halda skuli áfram að vinna að framkvæmd ályktunarinnar, sem Alþ. gerði 5. maí 1959. Og í þeirri ályktun sagði, að afla bæri viðurkenningar á rétti Íslands til landgrunnsins alls. Við flm. till. létum fylgja þessu þskj. uppdrátt yfir landgrunnið og sérstaklega sýnir sá uppdráttur skýrt, hvaða hluti landgrunnsins er enn þá utan íslenzkrar fiskveiðalögsögu, utan landhelgislínunnar. Uppdrátturinn sýnir, að landgrunnið við Norðurland og Suður- og Suðvesturland er að miklu leyti innan núverandi landhelgislínu. En hins vegar er allmikill hluti landgrunnsins fyrir Austurlandi og Suðausturlandinu utan fiskveiðalandhelginnar. Og fyrir Vestfjörðum er það áberandi, að þar er langsamlega mestur hluti utan núverandi fiskveiðalandhelgi. Það á þannig augljóslega mjög langt í land með það, að Íslendingar hafi náð því takmarki, sem þeir settu sér með lögfestingu l. um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins. Alkunnugt er, að íslenzka þjóðin lifir á sjávarútvegi, fiskveiðum, í stærri stíl, en flestar eða kannske allar aðrar þjóðir heims. Líf íslenzku þjóðarinnar og lífskjör öll eru þannig að mjög miklu leyti undir þessum höfuðatvinnuvegi hennar komin og kasta ég ekki með þeim ummælum rýrð á neina aðra atvinnuvegi þjóðarinnar. Samt er það svo, að margar þjóðir, sem eiga miklu minna, en Íslendingar, undir fiskveiðum, hafa lýst yfir einhliða rétti sínum til einhliða fiskveiða á landgrunninu við strendur sínar. Meðal þeirra eru t.d. Argentína, Cambodia, Chile, Costa Rica, Equador, EI Salvador, Guatemala, Suður-Kórea, Mexíkó, Nícaragua, Panama og Perú. Vera má, að þær þjóðir, sem helgað hafa sér landgrunnið allt við strendur sínar til fiskveiða, séu fleiri en þetta, en mér er kunnugt um þessar þjóðir. Þær hafa gert það og komizt fram með það, þrátt fyrir minni nauðsyn en íslenzku þjóðarinnar og þó að landgrunn þeirra sé margfalt víðáttumeira og nái lengra frá ströndum þeirra, en íslenzka landgrunnið nær, í sumum tilfellum allt upp að 200 sjómílum. Þar sem vestfirzka landgrunnið nær lengst undan ströndum, mun þó vera innan við 40 sjómílur frá nesjum, hygg ég, 40–50 sjómílur, það er eitthvað nálægt því. Það er því augljóst, að þegar Íslendingar stíga það skref að helga sér lendgrunnið allt með fiskveiðalögsögu, erum við aðeins að gera það, sem allmargar þjóðir hafa gert á undan okkur. Hafi þær gert það á grundvelli þjóðaréttar, höfum við fyllilega örugglega hinn sama rétt. Hafi þær gert það í trássi við alþjóðalög og þjóðarétt, hafa þær a.m.k. komizt fram með það. Í þessari till. er lagt til, að ekki sé í það ráðizt nú í einu, að Íslendingar helgi sér landgrunnið allt sem fiskveiðalögsögu, heldur einungis við þann landshlutann, þar sem mest er utan fiskveiðalandhelginnar, mestur hluti landgrunnsins er utan fiskveiðalandhelginnar og þar sem lífsnauðsyn strandbúanna rekur fastast á eftir, en láta hina aðra yfirlýsta áfanga að settu marki samkvæmt landgrunnslögunum bíða. Í þessari till. er það orðað þannig, að fiskveiðalandhelgin fyrir Vestfjörðum verði látin taka til vestfirzka landgrunnsins austan frá Húnaflóa og suður á Breiðafjörð. Nokkrar ástæður liggja til þess, að við flm. till. töldum rétt að haga tillöguflutningnum eins og hér er gert. Við höfum fram að þessu hagað okkur þannig í landhelgismálinu, að við höfum þokað okkur að settu marki stig af stigi og stundum í smáum skrefum, svo að það er ekkert nýtt að taka hluta af málinu til lausnar hverju sinni. Þannig fórum við að árið 1950 norðanlands og þannig fórum við einnig að 1952 og með hinni miklu stækkun landhelginnar úr 4 mílum í 12 1958 var einnig öllum ljóst, að einungis var um áfanga að ræða, en ekkert lokatakmark. Ég gæti vel vænzt þess, að einhverjir segðu nú: Hér er of skammt farið, það væri rétt að helga sér einnig landgrunnið fyrir Austurlandi. - Og það skal ég taka fram fyrir hönd okkar flm. beggja, að við værum ekkert andvígir því, að till. væri breytt á þann veg, ef það teldist rétt eða jafnrík nauðsyn væri talin á því. En eins og sakir standa og öllum er kunnugt, er Austfirðingum ekki lífsnauðsyn á þessari aðgerð í landhelgismálinu, þegar litið er á þann uppgripasíldarafla, sem þeir nú njóta og vænta má að haldist næstu missiri. En ég held því fram, að stækkun fiskveiðalandhelginnar fyrir Vestfjörðum sé lífsnauðsynjamál Vestfirðinga og megi ekki dragast að leysa það, svo framarlega sem við höfum bolmagn til að notfæra okkur þann rétt, sem við, eins og margsinnis hefur verið yfirlýst af okkar forsvarsmönnum, eigum til landgrunnsins. Ég efast um, að hv. alþm. utan Vestfjarða hafi gert sér það ljóst, að Vestfirðingar eru ekki stórum betur settir nú, eftir að 12 mílna landhelgin var viðurkennd, heldur en þeir voru, meðan hún var jafnvel 3 mílur og til þess liggja alveg sérstakar ástæður, sem ekki liggja í augum uppi fyrir ókunnugum. Þetta hljómar næstum eins og öfugmæli, en það er samt satt, að Vestfirðingar eru nú ekki betur settir, - sumir segja fullum fetum, án þess að þeir vilji ýkja, að þeir séu verr settir núna en áður, meðan fiskveiðalögsagan fyrir Vestfjörðum var jafnvel 3 sjómílur. Þetta byggist á því, að við stækkun landhelginnar fengu Vestfirðingar aðeins þá ræmu, sem felst í 12 mílna landhelginni. Innan við þá línu afmörkuðust ekki eða lokuðust ekki nein meiri háttar hafsvæði, flóar, eins og um var að ræða fyrir suðvesturatröndinni og að því er snertir Faxaflóa- og Breiðafjarðarsvæðin. En eftir sem áður, þetta var rýmkun og var þetta þá ekki til verulegra bóta? Nei, það, sem gerði það, að þetta kom ekki að gagni, einkanlega þegar frá leið, var það, að þegar hin auðugu fiskimið, sem lentu innan fiskveiðalandhelginnar sunnanlands og vestan, lokuðust og erlendir veiðiþjófar komust ekki inn á þessi svæði, þyrptust þeir í vaxandi mæli á vestfirzka landgrunnið og hafa síðan skarkað á því svo ákaft, að fiskmagnið á því hefur gengið til þurrðar, jafnvel meira en meðan landhelgin var þrengri. Þannig má í raun og veru segja það, að erlendu togarastóði, svo að maður tali á bændavísu, hafi verið sigað í tún Vestfirðinga og þar séu þeir nú á beit og setji túnið auðvitað í örtröð. Það gefur nokkra vísbendingu um það hversu ágengni erlendra togara á Vestfjarðamiðunum hefur aukizt, að fyrir nokkrum árum var það viðburður, að erlendur togari væri tekinn fyrir Vestfjörðum í landhelgi, en á s.l. ári voru hvorki meira né minna en 9 brezkir landhelgisþjófar staðnir að verki og teknir til dóms á Ísafirði. Annað dæmi: Vélsmiðja er á Ísafirði, hún hefur verið til lengi. Jú, jú, það komu þangað alltaf togarar, brezkir og aðrir erlendir togarar, til þess að fá viðgerðir, þegar bilun varð hjá þeim á skipi eða vél og þeir voru á veiðum úti fyrir Vestfjörðum, en þetta var engin há tala. En núna á liðnu ári voru það líklega nokkuð á annað hundrað, ég man ekki töluna nákvæmlega, en hún var furðu há, á annað hundrað, ef ég man rétt, brezkir togarar eða erlendir togarar, sem leituðu hafnar á Ísafirði og höfðu viðskipti við mótorverkstæðið þar til þess að fá þar viðgerðir, af því að þeir voru þarna við veiðiskap fyrir utan. Þetta bendir til þess, að ágengnin á vestfirzku landgrunnsmiðin hefur margfaldazt einmitt við stækkun landhelginnar. Og þá kemur að þeim vitnisburði, sem ekki lætur að sér hæða, en það er vitnisburðurinn um það, hvernig aflamagn á Vestfjörðum hefur breytzt einmitt eftir að landhelgin var stækkuð og flóasvæðin sunnan- og suðvestanlands lokuðust fyrir ágangi hinna erlendu veiðiþjófa. Fiskifélagið varð góðfúslega við þeirri ósk minni að taka upp skýrslu um það, hvernig aflamagn hefði aukizt á veiðisvæðunum hér sunnan- og suðvestanlands á árunum 1960 til 1964, á þeim fimm árum. Fiskifélagið tók fyrst svæðið Vestmannaeyjar til Grindavíkur, og tölurnar eru eingöngu um bátafiskinn. Árið 1960 var heildaraflinn á þessu svæði 74.243 tonn, sem var árið 1964 kominn upp í 38.674 tonn og stundar þó flotinn á þessu svæði nú síldveiðar mikinn hluta ársins í miklu ríkara mæli en fyrsta árið, sem miðað er við og má því búast við, að sá floti sé minni, sem nú stundar þorskveiðar á þessu svæði. En samt er þarna um verulega hækkun á aflamagni að ræða og er það auðvitað ekki nema gott. Enn þá meiri er þó munurinn, þegar tekið er svæðið Hafnir til Akraness, þar með Hafnarfjörður og Reykjavík og allar hafnir þar á milli. Þar er bátafiskurinn 111.700 tonn árið 1960, en 144.100 tonn árið 1984. Það er um allt að þriðjungsaukningu þarna að ræða á fiskmagninu hjá línubátum og er þó sama ástæðan þarna meðverkandi, að jafnvel miklu meiri hluti af flotanum hér er nú á síldveiðum, en var fyrsta árið, sem við var miðað og mætti því búast við, að aukningin væri ekki þar eftir mikil. En til þess að fá nokkra vitneskju um það frá þeim mönnum, sem gerst mega um vita, hvernig þróun aflamagnsins hefur verið á Vestfjörðum, hef ég leitað til erindreka Fiskifélagsins á Ísafirði, Jóns Páls Halldórssonar, og fengið hjá honum eftirfarandi upplýsingar. Þetta var af tilefni þess, að ég dvaldist vestur á Ísafirði og í Bolungarvík í s.l. janúarmánuði og hafði þar tal af bæði útgerðarmönnum og sjómönnum og varð þess var, að þeir voru mjög svartsýnir um framtíðina vegna rýrnandi aflamagns fyrir Vestfjarðasvæðinu. Öllum bar þeim saman um, hvort sem ég ræddi við sjómenn eða útgerðarmenn, að fiskafli á línubáta á Vestfjarðamiðum færi síminnkandi frá ári til árs og væri nú orðinn svo rýr, að teljast mætti útilokað að gera út á línu nema með stórfelldum hallarekstri. Það var einmitt til þess að ganga nánar úr skugga um það, hvað hæft væri í þessum fullyrðingum, hvort hér væri ekki um óljóst mat manna að ræða eða venjulegan íslenzkan barlóm, að ég bað erindreka Fiskifélagsins á Vestfjörðum, eins og ég áðan sagði, að gefa mér nánari skýrslur um aflamagn línubáta á Vestfjörðum. Hann varð góðfúslega, við þeirri ósk minni og nú skal ég skýra frá helztu niðurstöðum úr þessari skýrslu hans. Það er þá fyrst yfirlit yfir aflamagn 10 aflahæstu bátanna á þremur seinustu árum á haustvertíðinni. Haustið 1962 var meðalaflamagn þessara báta 7.3 tonn, næsta haust var meðaltalið 6.8 tonn og haustið 1964, haustið sem leið, 5.3 tonn. Hygg ég, sagði erindreki Fiskifélagsins, að þessar tölur sýni, svo að ekki verði um villzt, hvert stefnir með línuútgerð hér á Vestfjörðum. Heildartölur um aflamagn línubáta á Vestfjörðum gefa líka mjög áþekka niðurstöðu. Árið 1963 var heildaraflinn orðinn 11.248 lestir í febrúarlok. Árið 1964 var aflinn í febrúar 5.101 lest og heildaraflinn frá áramótum, sem var sambærileg tala við 11.248, var 8.759 lestir. En í vetur var febrúaraflinn aðeins 4.334 lestir og heildaraflinn frá áramótum aðeins 7.482 lestir. Fyrir tveimur árum var heildaraflinn 11.248, nú 7.482. Þessi breyting hafði orðið þarna á tveimur árum, rýrnunin í heild 3.766 lestir. Þá hef ég í þriðja lagi fengið samanburð á aflamagninu í einstökum verstöðvum í febr. 1964 og í febr. 1965. Sú tafla sýnir, að aflamagnið á fjórum syðstu verstöðvunum, þ.e.a.s. Patreksfirði til Þingeyrar, er svipað bæði árin, enda sækja bátar frá þessum stöðum svo til allan afla sinn suður á Breiðafjörð, suður fyrir vestfirzka landgrunnið. En síðan sýnir taflan, að frá öllum hinum verstöðvunum, sem sækja á landgrunnið úti fyrir Vestfjörðum, er aflamagnið mun minna nú, en í fyrra og fer það síversnandi norður eftir fjörðunum. Kemur það heim við upplýsingar þær, sem gefnar hafa verið frá íslenzka ískönnunarfluginu nú í vetur, nefnilega að togaranauðin sé yfirleitt langmest á norðanverðu Vestfjarðagrunninu. Flugvélin taldi einhvern tíma togarana á svæðinu og birti kort af því og þéttust var þyrpingin af erlendu togurunum mjög norðarlega á landgrunni Vestfjarða. En þessi tafla er þá svona: Á Flateyri var aflinn 348 lestir 1984, en aðeins 331 lest núna, 1965. Suðureyri, 654 lestir 1964, 410 lestir 1965. Bolungarvík 642 lestir 1964, en 574 lestir 1965. Hnífsdalur 282 lestir 1964, en 158 lestir 1965. Ísafjörður 1096 lestir 1964, en 797 lestir 1965. Súðavík 175 lestir 1964, en 163 lestir 1965. Hólmavík 158 lestir 1964, en 78 lestir 1965. Drangsnes 76 lestir 1964, en 30 lestir 1965. Ég vek athygli á því, að hver einasta allra þessara verstöðva er með mun minna aflamagn í ár, en í fyrra og munurinn vex jafnt og þétt norður eftir þorpunum, unz aflinn á Hólmavík og í Drangsnesi nær ekki helmingi í vetur móts við það, sem hann þó var í fyrravetur og var þá miklu rýrari, en hann hafði verið árin á undan. Menn sjá, að hér er komið niður fyrir það aflamagn, að unnt sé að halda uppi útgerð á línu við slíkt aflaleysi, enda hafa Alþ. borizt neyðarópin. Allir vestfirzkir útgerðarmenn hafa beðið um vægð hjá fiskveiðasjóði, fá greiðslufrest á sínum skuldbindingum við sjóðinn í 2 ár og neyðarópin frá Hólmavík og Drangsnesi vegna hins algera aflaleysis þar hafa verið til úrlausnar hjá atvinnubótasjóði og þm. Vestfjarða nú að undanförnu og tæpast að nein lausn hafi fengizt á þeim, en það má öllum ljóst vera, að með slíku aflaleysi er útgerðin í heljargreipum. Í seinustu skýrslu frá fulltrúa Fiskifélagsins á Vestfjörðum segir m.a.: „Gæftaleysi hamlaði mjög sjósókn í febrúar og samfara því svo að kalla algert aflaleysi hjá línubátum.“ Síðar í skýrslunni sagði: „Þetta er því snubbóttasta línuvertíð, sem hér hefur komið.“ Ég held, að þessi skýrsla hafi verið birt í blöðum núna fyrir nokkrum dögum. Nú um mánaðamótin, þ.e.a.s. febrúar-marz, voru aðeins 11 bátar á öllu svæðinu frá Patreksfirði til Súðavíkur eftir á línu, en 33 bátar voru komnir með net. Auk þess reru svo 8 bátar við Steingrímsfjörð með línu, en afli var þar ákaflega tregur, nánar til tekið tæpar 2 lestir í legu. Nú seinast hefur það svo bætzt ofan á aflaleysið í Hólmavík og Drangsnesi, eins og öllum mönnum er kunnugt, að ísinn hefur gersamlega lokað þar fjörðum og sennilega bundið þar með endi á áframhald þessarar vertíðar. Ég hef nú um sinn talað með tölum máli mínu til stuðnings um, hvernig komið er aðstöðu til útgerðar, fiskveiða, fyrir Vestfjörðum vegna hins þunga ágangs togara og aðallega erlendra togara á landgrunni Vestfirðinga. Ég vil því vænta þess, að það hafi verið gerð allsómasamleg grein fyrir þeirri nauðsyn, sem rekur á eftir okkur Vestfjarðaþm. með flutningi þessarar till. Ég held, að það verði mikið áfall fyrir byggðirnar á Vestfjörðum, ef jafnvel sjómannastéttin vestfirzka missir trúna á, að það sé lífvænlegt þarna vestur frá til frambúðar. En ég held líka, að ekkert gæti rétt eins við trúna á, að það gæti verið vel byggilegt á Vestfjörðum, eins og það, ef vestfirzka landgrunnið fengist friðað og reynslan yrði sú, sem ég tel nálega fullvíst, að þá mundu aflabrögðin batna. Vestfjarðamiðin hafa verið íslenzku þjóðarbúi svo drjúg tekjulind um ár og aldir, að ég held, að það sé ekkert ofsagt, þó að maður segi eiginlega, að réttur fólksins á Vestfjörðum til landgrunnsins sé fast að því að vera réttur þess til lífsins, a.m.k. ef það á að hafa búsetu í þeim landshluta. Stækkun landhelginnar fyrir Vestfjörðum, þannig að hún nái yfir landgrunnið allt, er tvímælalaust stærsta mál Vestfirðinga í dag. Þess vegna teljum við flm., að það sé allmikið í húfi, að Alþ. og hæstv. ríkisstj. bregðist vel og drengilega við þessu máli, taki ekki upp munnsöfnuð Morgunblaðsins eða alvöruleysi þess gagnvart þessu máli, en líti á málið eins og það liggur fyrir sem staðreynd og Alþ. samþykki þessa till., áður en þessu þingi lýkur. Hæstv. ríkisstj. ætla ég svo það e.t.v. vandasama verkefni að hafa sett reglugerð, sem helgi okkur vestfirzka landgrunnið sem íslenzka fiskveiðalögsögu fyrir 5. okt. á komanda hausti. Að vísu eru nú ekki nema tæpir 8 mánuðir til þess tímamarks, en ef það rækist á skuldbindingar samkomulagsins við Breta 1961, yrði að bíta í það súra epli, að gildistaka nýrrar reglugerðar yrði þá að frestast vegna þess. Með því, sem ég hef sagt, tel ég mig hafa gert nokkra grein fyrir þessari till. og þeirri lífsnauðsyn, sem við flm. teljum Vestfirðingum það vera, að stækkun eigi sér stað á fiskveiðalögsögunni fyrir Vestfjörðum á þann veg, sem í till. segir, að hún nái yfir landgrunnið allt.



Herra forseti. Á þskj. 185 höfum við 8. þm. Sunnl. leyft okkur að flytja fsp. til hæstv. fjmrh. um ríkisábyrgðir. Áður en l. um ríkisábyrgðasjóð voru sett, var sú regla gildandi, að með ríkisreikningi hverju sinni voru prentaðar skrár yfir ríkisábyrgðir útlagðar á liðnu ári. En eftir að ríkisábyrgðasjóðurinn tók til starfa, hefur þessu verið breytt þannig, að skrá þessi fylgir ekki ríkisreikningnum og þess vegna hefur verið tekin upp sú regla að spyrja hæstv. ráðh. um þessar ríkisábyrgðir og hefur hæstv. ráðh. svarað þeim. Ég tel, að eðlilegast væri, að sú regla væri upp tekin, að skýrslu eins og þeirri, sem hæstv. ráðh. hefur látið útbýta, yrði útbýtt á hverju þingi, eigi siðar en í marzmánuði, svo að um þetta fengju hv. alþm. upplýsingar, án þess að til fsp. þyrfti að koma. En þar sem sú regla hefur ekki verið gildandi, höfum við leyft okkur að flytja þá fsp., sem hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hve mikið hefur ríkisábyrgðasjóður greitt vegna ríkisábyrgða árið 1964, fyrir hverja og hve mikið fyrir hvern aðila. 2. Hvaða einstaklingar og fyrirtæki skulda ríkisábyrgðasjóði í árslok 1964, og hver er skuld hvers um sig.“ Eins og ég gat um áðan, hefur hæstv. fjmrh. látið útbýta skýrslu um greiðslur vegna ríkisábyrgða árið 1964 og skuldir í árslok, eins og farið er fram á í fsp. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir fram, fyrir þetta svar. Ég hef að sjálfsögðu ekki haft tíma til þess að fara yfir það og gera samanburð á eldri árum í þessu tilfelli, en þykist þó sjá það af skýrslunni, þar sem ríkisábyrgðagreiðslur og skuldir vegna annarra ábyrgða eru 100 millj. s.l. ár, þá hefur þetta færzt verulega í aukana hin síðustu ár og ekki verið náð þeim tilgangi ríkisábyrgðasjóði. að koma í veg fyrir, að ábyrgðir féllu á ríkissjóð, eins og mikið var rætt um, þegar þau lög voru sett. Ég sé líka, að hér er um verulegar fjárhæðir að ræða hjá sumum fyrirtækjum, þar sem það er á annan tug millj. og jafnvel meira en það. Enginn vafi er á því, að það verður að fylgja fast eftir, að ríkisábyrgðir séu ekki greiddar, nema þar sem fullkomin þörf er til þess að leysa úr vandræðum fyrirtækja og alvarleg atvinnustöðvun gæti átt sér stað, en óeðlilegt virðist það vera, að stórar fjárhæðir séu lagðar út fyrir fyrirtæki, sem í augum almennings virðast hafa góða afkomu. Um þetta ætla ég ekki að fjölyrða að sinni, en endurtek, að eðlilegast væri, að þessi skýrsla kæmi árlega, og þakka hæstv. ráðh. fyrir hana.



Herra forseti. Það mátti skilja svo orð hv. fyrirspyrjanda, að skýrslur um ábyrgðir ríkisins væru gefnar hv. þm. og almenningi síðar, nú en áður fyrr. Þetta ætla ég, að sé á misskilningi byggt. Í ríkisreikningi fyrir árið 1962 er birt skýrsla um ábyrgðir ríkissjóðs í árslok 1962 á bls. 219–258. Í ríkisreikningi fyrir 1963 er birt skýrsla um ábyrgðir ríkissjóðs í árslok 1963 á bls. 224–262. Varðandi greiðslur vegna ríkisábyrgða er í ríkisreikningi 1963 birt skýrsla á bls. 160–166 um greiðslur vegna ríkisábyrgða fyrir árin 1962 og 1963, og ástæðan til þess, að í þessum ríkisreikningi er skýrsla um árið 1962 einnig, er sú, að þegar gengið var frá ríkisreikningi 1962, var ríkisábyrgðasjóður samkv. l. frá árinu 1962 nýlega tekinn til starfa og hafði ekki lokið endanlegu uppgjöri fyrir það ár. Þegar þetta er haft í huga og um leið, að nú síðustu árin hefur það nýmæli verið upp tekið, að ríkisreikningur hefur verið lagður fyrir Alþingi fullprentaður og endurskoðaður næsta haust eftir reikningsárið, er ljóst, að hv. alþm. hafa fengið skýrslur um greiðslur vegna ríkisábyrgða og skrá um allar ríkisábyrgðir miklu fyrr en áður var, þegar ríkisreikningur með þessum upplýsingum var ekki lagður fyrir Alþ. fyrr en 2-3 árum eftir reikningsárið. Áður en ég vík efnislega að þeirri fsp., sem hér liggur fyrir, tel ég rétt að gera aths. um formhlið hennar, því að það hefur valdið nokkrum vafa, í hvaða formi ætti að gefa þær upplýsingar, sem um er beðið. Í 31. gr. þingskapa er heimilað að bera fram fsp. og í þeirri gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Fsp. skulu vera skýrar, um afmörkuð atriði og mál, og sé við það miðað, að hægt sé að svara þeim í stuttu máli.“ Svo er ákveðið í þingsköpum, og þetta er í samræmi við tilgang fsp. Það var á Alþ. 1946, sem flutt var frv. til breytinga á l. um þingsköp, um að taka upp þetta nýmæli og eftir því sem flm. málsins skýrði þá frá í umr., var tilgangurinn fyrst og fremst sá að lögleiða hér að fyrirmynd brezka þingsins fyrirspurnatíma, þar sem menn gætu borið fram fsp., sem svarað yrði, eins og hann tók fram, í mjög stuttu máli af ráðh. Og hann nefndi sem dæmi, að eitt sinn, er hann hafði komið í brezka þingið og hlýtt þar á fsp., hefðu um 60 fsp. verið bornar fram og svarað á einni klukkustund. Í samræmi við þetta hafði flm. sett þetta ákvæði í sitt frv., og það varð að l. árið 1947 sem breyting á þingsköpum, að fsp. skuli við það miðaðar, að hægt sé að svara þeim í stuttu máli. Nú er með þessum fsp. tveim, sem hér liggja fyrir, spurt um það, hve mikið ríkisábyrgðasjóður hafi greitt vegna ríkisábyrgða á árinu 1964 og er auðvitað auðvelt að svara því með heildartölu í stuttu máli. Það er einnig spurt fyrir hverja og hve mikið fyrir hvern aðila. Hér er um að ræða, að ég ætla, a. m. k. um 200 aðila og þá álíka margar greiðslur, en náttúrlega miklu fleiri tölur, ef talið er bæði það, sem greitt hefur verið upphaflega úr ríkisábyrgðasjóði og það, sem greitt hefur verið inn af sama aðila, og hver nettótalan er svo í árslok. Í 2. lið er spurt um, hvaða einstaklingar og fyrirtæki skuldi ríkisábyrgðasjóði í árslok 1964 og hver skuld hvers um sig sé. Það er eins um þetta, að ég ætla, að það séu a. m. k. 200 aðilar, sem þarna er um að ræða, og það er ljóst, að það er ekki hægt að svara þessum fsp. Í stuttu máli, eins og þingsköp ætlast til, heldur geri ég ráð fyrir, að lestur þessara upplýsinga mundi taka mikinn hluta fundartímans í dag. Nú má ekki skilja orð mín svo, að ég hafi nokkuð á móti því að veita þær upplýsingar, sem hér er um beðið. Því fer svo fjarri, því að allt liggur þetta fyrir sem opinbert mál. Allar þessar upplýsingar eru á sínum tíma birtar í ríkisreikningi. En þar sem óskað er eftir að fá þær upplýsingar fyrr, hef ég látið útbúa lista, sem fjölritaður hefur verið og útbýtt meðal þm., með öllum þessum upplýsingum. Ég vil í fyrsta lagi vekja athygli á þessu atriði þingskapa m. a. vegna fsp. framvegis, því að það hefur í rauninni ekki komið fyrir, að ég ætla, síðan ákvæði voru sett í þingsköp um fsp., að ekki hafi verið unnt að svara í tiltölulega stuttu máli fsp., sem fram voru bornar,fyrr en á síðasta þingi, þegar svipaðar fsp. voru bornar fram eins og þær, sem hér ræðir um. Ég hef rætt við hæstv. forseta Sþ. og skrifstofustjóra Alþ. um, hvern hátt væri eðlilegast að hafa á þessu og varð niðurstaðan sú í fullu samráði við þá, að ég mun hér eftir gefa í stuttu máli og stórum dráttum yfirlit um málið, að hinni sundurliðuðu, fjölrituðu skýrslu hefur verið útbýtt til allra hv. þm., en hún verður ekki lesin upp hér vegna þess, hve það yrði langt mál og loks að svörin eða skýrslan yrði birt í umræðuparti þingtíðinda. [Sjá viðbæti, 698. 702. bls.] Skrifstofustjóri taldi hins vegar ekki rétt að gefa skýrsluna út sem sérstakt þskj. nú, enda er sérstaklega tekið fram í 31. gr. þingskapa um fsp., að engar grg. skuli skráðar eða prentaðar með fsp. og þá kannske ekki heldur eðlilegt, að farið sé að prenta sem þskj. svörin við þeim. En þessu til viðbótar koma allar þessar tölur að sjálfsögðu í ríkisreikningi, sem væntanlega verður tilbúinn með sama hætti og síðustu ár í haust og lagður fyrir Alþ., þegar það kemur saman. Þessar aths. um þingskapaákvæði og eðli fsp. og svara taldi ég rétt að láta koma hér fram að gefnu þessu tilefni. Hv. alþm. hafa þá í höndum væntanlega eða fyrir framan sig hið fjölritaða yfirlit, sem er í tveimur meginköflum. Það eru annars vegar vanskil á ábyrgðarlánum 1964, sem nær yfir fyrstu 7 síðurnar í þessu yfirliti, en á tveim síðustu síðunum eru vanskil á endurlánum ríkissjóðs 1964, þ.e.a.s. þeim lánum, sem ríkissjóður er sjálfur lántakandi að, en hefur svo endurlánað ýmsum aðilum. Upplýsingarnar eru gefnar í allmörgum dálkum og er fyrst heiti aðilans, síðan kemur í 2. dálki, hver skuldin var í árslok 1963, í 3. dálki, hvað ríkisábyrgðasjóður hefur greitt vegna viðkomandi aðila á árinu 1964, í 4. dálki, hvað sá aðili hefur svo endurgreitt á árinu og í 5. dálki er síðari talan dregin frá hinni fyrri, þ.e.as. nettógreiðsla ríkisábyrgðasjóðs á árinu vegna viðkomandi aðila. Í 6. dálki er svo getið um útgáfu skuldabréfa, því að eitt af verkefnum ríkisábyrgðasjóðs er það að semja um áfallin vanskil, sumpart með greiðslum í reiðufé og sumpart með því, að aðili semur um skuldirnar og gefur út skuldabréf. Þá er í 7. dálki getið, hver skuldin var í árslok 1964 og í 8. dálki, hvað afskrifað hefur verið eða eftirgefið. Í því sambandi er rétt að geta þess, að samkv. ríkisábyrgðal. má engin vanskil gefa eftir nema með einróma samþykki fjvn. Að vísu liggur það í hlutarins eðli, að ef fyrirtæki, sem lent hefur í vanskilum, verður t.d. gjaldþrota og það er sannreynt með gjaldþrotaskiptum, að ekki sé hægt að fá skuldirnar greiddar, leiðir það af l. og eðli máls, að slík skuld afskrifast þá af sjálfu sér. Ef við lítum svo nánar á þessa lista, er 1. kaflinn um hafnarlán, lán vegna hafnargerða, 2. kaflinn er um vatnsveitulán, 3. um rafveitulán og skuldir raforkusjóðs, 4. kaflinn um fiskiðnað, þ. á m. síldarverksmiðjur, 5. kaflinn um togaralán, 6. kaflinn um iðnað, 7. um samgöngur, 8. kaflinn um annað. Seinni hluti skýrslunnar, vanskil á endurlánum ríkisins, er svo sumpart vegna vörukaupalána, sem ríkið hefur tekið og endurlánað, bæði til hafnargerða o.fl., enn fremur enska framkvæmdalánið frá því í desember 1962, sem ríkissjóður tók og endurlánaði til ýmissa framkvæmda. Þar eru einnig Hambroslánin vegna kaupa á 10 togurum á sínum tíma, á árunum 1948–1958, að ég ætla. Þannig er þetta flokkað niður í stórum dráttum og tel ég ekki ástæðu til að fara lengra út í það mál, þar sem þessar upplýsingar liggja nú allar fyrir. Eins og hv. þm. er kunnugt, voru á árunum 1961 og 1962 gerðar ýmsar ráðstafanir til að koma ríkisábyrgðum í betra horf en áður. Tilgangurinn var sá, að betur yrðu skoðaðir málavextir, áður en ríkisábyrgðir yrðu veittar, að haft yrði sem bezt eftirlit með skilvísri greiðslu aðila á þeim lánum, sem ríkissjóður væri í ábyrgð fyrir og að því leyti sem ríkissjóður eða síðar ríkisábyrgðasjóður þyrfti að greiða sjálfur vegna vanskila aðila, eru gerðar tilraunir til þess að fá slíkar greiðslur endurgreiddar, ýmist í reiðufé eða með samningum, eða í einstökum tilfellum að veita eftirgjöf að einhverju leyti, en til þess, eins og ég gat um áðan, þarf samkv. l. samþykki fjvn. Ég skal ekki rekja þetta í löngu máli, það hefur verið gert svo oft áður, en um margra ára skeið fóru greiðslur ríkissjóðs og kostnaður vegna áfallinna ríkisábyrgða sívaxandi ár frá ári. Þessar greiðslur náðu hámarki á árinu 1962, urðu þá mjög háar, eða 129.4 millj. kr. Á árinu 1961 höfðu verið sett lög um ríkisábyrgðir, sem höfðu það markmið að koma fastari skipan á þessi mál. Meðal annarra nýmæla í þeim l. var það, að almenna reglan skyldi vera sú, að þegar ríkissjóður veitti ábyrgðir, skyldi það vera einföld ábyrgð, en ekki sjálfskuldarábyrgð, sem merkir það, að ef lántakandi stendur ekki í skilum, verði lánveitandi fyrst að reyna til þrautar að fá greiðslu frá honum, áður en hann snýr sér til ríkissjóðs, í staðinn fyrir að áður hafði meginreglan undantekningarlitið verið sú, að ábyrgð ríkissjóðs var sjálfskuldarábyrgð, þannig að þegar ekki var staðið í skilum, gat lánveitandi, jafnvel án þess að gera tilraun til innheimtu hjá skuldaranum, farið beint í ríkissjóð og sótt greiðsluna þangað. Því var spáð þá af þeim, sem að þessu stjórnarfrv. stóðu, að þetta mundi með tíð og tíma verða þýðingarmikil breyting og reynslan hefur þegar skorið úr um það. Það eru nú komin 31/2 ár, frá því að þessi lög tóku gildi á miðju ári 1961 og til síðustu áramóta og á þessu 31/2 ári, þó að greiðslur ríkissjóðs eða kostnaður vegna áfallinna ábyrgða hafi verið yfir 100 millj. bæði árin 1962, 1963 og 1964, hafa svo að segja engar einfaldar ábyrgðir fallið á ríkissjóð eða ríkisábyrgðasjóð. Það eru samtals 1 millj. 700 þús. kr., sem orðið hefur að greiða vegna einfaldra ábyrgða á þessu 31/2 ári, og þegar miðað er við heildargreiðslurnar, má sjá, hversu þetta er hverfandi lítill hluti. Og þó er rétt að hafa í huga, að af þessari 1 millj. 700 þús. eru um 744 þús. vegna rafvæðingarinnar eða vegna raforkusjóðs og 925 þús. vegna fiskvinnslustöðvar, sem varð gjaldþrota, þannig að reynslan hefur þegar skorið úr um, að þetta var rétt leið. Ég nefni þetta eina dæmi af mörgum nýmælum ríkisábyrgðarlaganna, vegna þess að hér hefur tíminn skorið svo glöggt úr. Árið eftir, 1962, voru svo sett lög um ríkisábyrgðasjóð, að losa þessi mál úr tengslum við sjálfan ríkissjóðinn og stjórn Seðlabankans var falin yfirstjórn og umsjá ríkisábyrgðasjóðs og hefur verið unnið af mikilli samvizkusemi og fyrirhyggju að þeim málum og afleiðingarnar af þessu eru þegar komnar í ljós. Ég sagði, að árið 1962, þ.e.a.s. árið eftir að fyrri l. um ríkisábyrgðir voru sett, náðu vanskilin vegna ríkisábyrgða hámarki, urðu 129.4 millj. Árið eftir, 1963, varð upphæðin lægri, 107.7 millj., og á s.l. ári, 1964, lækkaði hún enn, varð 101.3 millj. Vissulega eru þetta geysilega háar upphæðir og allt of háar, en það sýnir þó, að þessi starfsemi miðar í rétta átt og í stað þess, að fram að árinu 1963 fóru þessar ábyrgðir síhækkandi ár frá ári, hefur þessi tvenns konar löggjöf og sú starfsemi, sem höfð hefur verið með höndum í framhaldi af henni, þegar borið nokkurn ávöxt og við væntum þess, að þessar tölur hinna þriggja síðustu ára sýni vissa þróun. Við skulum vona í lengstu lög, að hún haldi áfram, þannig að kostnaður ríkissjóðs vegna vanskila fyrir ríkisábyrgðir eða endurlán fari minnkandi.



Herra forseti. Ég endurtek þakklæti mitt til hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur gefið við þessari fsp. og tel, að sú skýrsla, sem hann hefur látið útbýta, sé bezta svarið og komi að fullum notum. En út af því, sem hann sagði um form á fsp., vil ég geta þess, að mér og fleiri hv. þm. finnst, að hæstv. ráðh. mættu stundum eyða skemmri tíma í að svara fsp. og þær gefi ekki tilefni til þess að lesa langar skýrslur upp, eins og þeir gera, hæstv. ráðh., lesa upp langar skýrslur í sambandi við fsp. En ég hygg, að þessi hæstv. ráðh. sé hinum fremri um það að svara þessu á stuttum tíma og það form, sem hæstv. ráðh. hafa tekið upp í svörum sínum, er allt annað en gildir um fsp. í brezka þinginu, svo að þessi fsp. er ekkert sérstæð um þá hluti. Út af því, sem hann sagði um árangurinn af l. um ríkisábyrgðasjóð, er það gleðilegt, ef hann er einhver, en sýnilegur er hann ekki mikill enn í dag. Ég hef ekki tækifæri til þess að segja um það, hvort ríkisábyrgðir með einföldum ábyrgðum hafi reynzt öruggari, en hinar, en þessi tala, sem ríkisábyrgðasjóður greiðir árlega vegna ríkisábyrgðanna, er uggvænlega há og betur má, ef duga skal, til þess að leiðrétta þessi mál.