Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur nú fyrir til umr., er um saltverksmiðju á Reykjanesi. Í 1. gr. þess er gert ráð fyrir að ríkisstj. skuli beita sér fyrir stofnun hlutafélags er hafi það markmið að kanna aðstæður til að reisa og reka saltverksmiðju á Reykjanesi og annast undirbúning þess að slíku fyrirtæki verði komið á fót. Rannsóknir til undirbúnings saltverksmiðju eða sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi hafa staðið yfir allengi. Það mun hafa verið fyrir réttum 10 árum að Rannsóknaráð ríkisins hóf könnun á þessu máli, en áður höfðu nokkrar byrjunarathuganir verið gerðar á vegum Raforkumálaskrifstofunnar. Fyrsta athugunin, sem Rannsóknaráð ríkisins lét gera, var almennt yfirlit um möguleika til að framleiða salt og vinna önnur efni úr sjó og skeljasandi. Á árinu 1968 hófust boranir og jarðfræðilegar rannsóknir á Reykjanesi. Það var boruð um 1800 m djúp hola og hún gaf það góðan árangur að metið var að hinar jarðfræðilegu forsendur saltverksmiðju væru fyrir hendi og væru traustar. Jafnframt þessum jarðfræðilegu atbugunum voru gerðar tæknilegar tilraunir og áætlanir um stofnkostnað og rekstur fyrirtækja sem gætu hagnýtt sér þessi verðmæti og framleitt ýmiss konar efni úr þeim. En samheitið sjóefnavinnsla hefur verið notað um þessa möguleika og er þá átt við fjölþætta vinnslu úr sjó og heitum söltum hveralegi frá jarðhitasvæðinu. Frá upphafi hefur Baldur Líndal efnaverkfræðingur verið helsti frumkvöðull þessa máls og hefur unnið að því að staðaldri. Þegar athuganir Rannsóknaráðs ríkisins höfðu staðið yfir nokkur ár gerðist bað haustið 1972 að ráðið skilaði skýrslu til ríkisstj. með áætlun um stofnkostnað og rekstur og benti áætlunin til þess að starfsemi verksmiðjunnar gæti orðið arðbær. Iðnrn. fól þá verkfræðistofu og hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar að gera könnun á rekstrargrundvelli saltverksmiðjunnar. Umsagnir lágu fyrir í febr. 1974. Var þá gefin út yfirlitsskýrsla um málið. Þessar umsagnir voru jákvæðar og talið að fyrirtækið ætti að geta skilað góðum arði. Þá fór málið til iðnþróunarnefndar til athugunar og lagði hún fram till. um meðferð málsins og áætlun um kostnað við undirbúningsframkvæmdir. Vorið 1974 fór svo iðnrn. viðræðunefnd um orkufrekan iðnað að gera till. um hvernig staðið skyldi að frekari undirbúningsframkvæmdum. Það er gert ráð fyrir að afurðir verksmiðjunnar verði fyrst og fremst salt, þ.e.a.s. fisksalt og fínsalt, enn fremur líf til áburðar, kalsíum klóríð og bróm til notkunar í iðnaði, en einnig er gert ráð fyrir að til muni falla verulegt magn af öðrum efnum, svo sem kísli, gipsi, koldíoxíði, sem úrgangsefni, en líklegt að sum eða öll þessi efni gætu skilað hagnaði ef þau væru hagnýtt á réttan hátt. Talið er nauðsynlegt að gerðar séu frekari rannsóknir og tilraunir áður en endanleg ákvörðun verður tekin um byggingu sjóefnaverksmiðjunnar. Stóriðjunefnd hefur gert till. um að á Reykjanesi verði reist tilraunaverksmiðja í þessu skyni. Á s.l. ári sendi stóriðjunefnd iðnrn. till. um þetta efni og frv. sem síðan hefur verið til nánari athugunar og liggur nú hér fyrir. Aðalefni þessa frv. er það, sem ég gat um í upphafi, að ríkisstj. skuli beita sér fyrir stofnun hlutafélags sem hafi það markmið að kanna aðstæður til að reisa og reka saltverksmiðju og annast undirbúning þess að slíku fyrirtæki verði komið á fót. Hér er því gert ráð fyrir undirbúnings- eða könnunarfélagi, og eru það fyrst og fremst frekari tilraunir og bygging tilraunaverksmiðju sem það á að hafa með höndum. Í 2. gr. frv. segir um samvinnu um stofnun hlutafélags, að ríkisstj. skuli heimilt að kveðja til innlenda aðila sem áhuga hafa á málinu. Á fyrri stigum var um það rætt að heimilt væri einnig að kveðja til erlenda aðila, en við nánari athugun var horfið frá því að kveðja til erlenda aðila og er því skv. frv. eingöngu heimilt að innlendir aðilar verði þátttakendur í þessu hlutafélagi. Þá er í 3. gr. sagt, að hlutafélaginu sé heimilt að framkvæma eða láta framkvæma hvers konar athuganir og aðgerðir til undirbúnings að byggingu og rekstri saltverksmiðju. Skuli að því stefnt að unnt verði að framselja árangurinn af starfsemi félagsins í hendur aðilum sem takist á hendur að fullbyggja saltverksmiðju og annast rekstur hennar til frambúðar. En þá skuli stefna að því að þetta könnunarhlutafélag fái tilkostnað sinn að fullu endurgoldinn frá þeim sem taka svo við starfseminni til frambúðar. Þá er gert ráð fyrir því í 3. gr. að þessu könnunarhlutafélagi skuli slitið þegar hlutverki þess samkv. 1. gr. er lokið og að óheimilt sé að selja árangurinn af starfsemi hlutafélagsins til annarra en íslenskra aðila, nema samþykki Alþingis komi til. Í 4. gr. eru ýmsar heimildir ríkisstj. til handa: Í fyrsta lagi að leggja fram allt að 60 millj. kr. sem hlutafé í þessu væntanlega félagi. Í þessu sambandi vil ég taka fram að gert er ráð fyrir því að hlutaféð verði sem næst þessari upphæð. Hins vegar er ætlunin sú að öðrum aðilum en ríkissjóði einum verði gefinn kostur á að vera þátttakendur í þessu könnunarfélagi og aðilar til þess hvattir. En ef til þess kæmi að ekki væri áhugi eða möguleikar hjá öðrum aðilum að verða hluthafar í þessu félagi að neinu ráði, þá mundi það geta lent hjá ríkinu að verulegu leyti og því er þessi upphæð þannig ákveðin. En við undirbúning og stofnun félagsins verður að því stefnt að fá aðra aðila inn í hlutafélagið. Þá skal heimilt að leggja til félagsins mannvirki og undirbúningsrannsóknir sem unnið hefur verið að á kostnað ríkissjóðs, skuli þetta metið á kostnaðarverði og teljist til hlutafjárframlags ríkissjóðs. Þá er veitt heimild fyrir ríkisábyrgð fyrir láni allt að 100 millj. kr. til starfsemi könnunarfélagsins. Í 4. lið 4. gr. er ríkisstj. heimilað að veita könnunarfélaginu heimildir til hagnýtingar á jarðhitaréttindum og vinnsluréttindum á Reykjanesi í eigu ríkisins í þágu athugana og aðgerða samkv. 3. gr. Og loks er heimilað að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af byggingarefni, búnaði og vélum til þessara framkvæmda. Að því leyti sem ríkissjóður verður hluthafi í þessu könnunarfélagi, þá skulu skv. 6. gr. iðnrh. og fjmrh. tilnefna fulltrúa á hlutafélagsfundi. Aðalfundur félagsins kýs sér síðan stjórn og iðnrh. skipar formann stjórnarinnar. Í 7. gr. er ákvæði um mengunarvarnir og varúðarráðstafanir. Þar segir, að hlutafélaginu beri að gera varúðarráðstafanir sem við verður komið til þess að varna tjóni á umhverfinu við framkvæmdir á þess vegum, og skal starfsgrundvöllur saltverksmiðjunnar miðaður við að fyrirtækið fullnægi því skilyrði. Þá er það tekið fram í 2. mgr. 7. gr. að framkvæmdir undirbúningsfélagsins og hönnun sjálfrar saltverksmiðjunnar, bygging og rekstur skuli vera í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglugerðir varðandi mengunarvarnir, öryggi, heilbrigði og hreinlæti á vinnustað og staðla þá sem settir eru samkv. þeim. Um þessi mál hefur verið haft fullt samráð við heilbmrn. Þetta mál hefur verið til athugunar hjá Náttúruverndarráði. Til frekari áréttingar ritaði iðnrn. áður en frv. var lagt fram bréf til Náttúruverndarráðs þar sem óskað var eftir nýrri athugun ráðsins og skriflegri grg. um afstöðu þess til þessa máls. Kostnaðaráætlun um framkvæmdir, sem fylgdi till. viðræðunefndarinnar um orkufrekan iðnað frá í fyrra, hefur verið endurskoðuð nú í febrúarmánuði. Er gert ráð fyrir að kostnaður við framkvæmdir félagsins verði 137.5 millj. kr., sem dreifist á árin 1976, 1971 og 1978. Hér er fyrst og fremst um að ræða byggingu tilraunaverksmiðju og smíði véla og tækja í slíka verksmiðju. Af þessari upphæð fellur minnstur hluti á árið 1976 eða um 3.2 millj. Er. Sú upphæð er fyrir hendi samkv. fjárl. 1975 og fjárl. 1976. Eru þessar tvær fjárveitingar samtals 3.3 millj. kr. Ég vænti þess, að þetta merka mál fái góðar undirtektir á Alþ. Eins og komið hefur fram í þessu yfirliti og í grg frv. hefur það verið lengi til athugunar. Það er skoðun þeirra, sem kunnugastir eru, að hér sé um merkilegt iðnaðar- og iðjufyrirtæki að ræða sem geti orðið þjóðarbúinu í heild til hags vegna gjaldeyristekna og aukinnar atvinnu í landi. Standa vonir til þess að hér sé um þjóðþrifafyrirtæki að ræða. Ég vil leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Mig langar til að þakka hæstv. iðnrh. fyrir þátt hans í þessu máli. Ég álít að hér sé um mjög merkilegt og mikið mál að ræða. Þetta er mál sem búið er að vera í undirbúningi mjög lengi og hefur verið þrautrannsakað, og að því er ég best veit hafa bæði erlendir og innlendir aðilar, sem að þessu hafa unnið, komist að þeirri niðurstöðu að hér væri um fjárhagslega hagkvæmt fyrirtæki að ræða, - fyrirtæki þar sem orkan er innlend, þar sem hráefnið er innlent og þar sem verulegur hluti af markaðnum er innlendur einnig og því mjög mikilvægt fyrirtæki bæði til atvinnuaukningar og til sparnaðar gjaldeyris. Suðurnesin hafa lengst af verið þekkt fyrir framleiðslu sína á fiski og fisköflun. Hlutur þeirra fer nú minnkandi í því efni af tveim ástæðum: Í fyrsta lagi vegna þess að aðrir staðir hafa öðlast betri möguleika en þeir höfðu áður til fisköflunar og nýtingar og í öðru lagi vegna þess að fiskgengd fer nú þverrandi við Suðurnesin og enn fremur eru þær fisktegundir, sem Suðurnesjamenn fiska, ekki eins verðmætar og þær fisktegundir sem þeir fiskuðu mest af áður fyrr. Af þessum ástæðum og fleiri er mikil nauðsyn að koma aukinni fjölbreytni í atvinnulífið á Suðurnesjum, og þessi væntanlega verksmiðja ætti að geta verið verulegt framlag í því efni. Eins og ég tók fram áður, þá held ég, að það sé mjög tímabært að þetta mál komi fram, og vona að það fái greiðan gang í gegnum hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég sé eins og hv. síðasti ræðumaður ástæðu til þess að þakka hæstv. ráðh. fyrir frv. það sem hér er lagt fram. Að dómi okkar alþb: manna er mjög mikið í húfi að við kostum kapps um að nýta orkulindir landsins og hráefni þess og vinnuafl til þess að auka hagsæld landsmanna, slíkt sé höfuðmarkmið. Ég fæ ekki betur séð en tilraunir þær, sem gerðar hafa verið með sjóefnavinnsluna á Suðurnesjum, séu til alls þess arna fallnar, en eins og liggur í augum uppi mjög mikið í húfi að afraksturinn bæði af þessum tilraunum, sem kostaðar hafa verið af opinberu fé, og eins af þeim fyrirtækjum og þeirri framleiðslu, sem hér er miðað að, komi landsfólkinu öllu til góða, verði ekki til þess að auðvelda einstökum aðilum auðssöfnun, og enn þá siður að afraksturinn af þessum tilraunum og síðan sú framleiðsla, sem á þeim byggist, falli á einhvern hátt útlendum peningamönnum í skaut. Ég ítreka það að ég er þakklátur fyrir frv., sem hér hefur verið lagt fram, og treysti því, að þannig verði að unnið að sú framleiðsla, sem þarna mun hefjast, verði þjóðinni allri til blessunar.



Herra forseti. Ég stend upp til þess að lýsa ánægju minni með framkomið frv. Mál þetta hefur, eins og fram kom hjá hæstv. iðnrh., verið lengi í athugun og er ein af mörgum athugunum á nýtingu náttúruauðæfa þessa lands til nýrra atvinnuvega og atvinnugreina. Þær athuganir hafa mjög beinst að nýtingu jarðhitans sem er mjög mikill hér Hjá okkur, eins og hv. þm. vita, og ekki nema að ákaflega litlu leyti nýttur enn. Sá iðnaður, sem hér um ræðir, byggist á mjög sérstæðu jarðhitasvæði, því eina hér á landi sem er þeim eiginleikum búið að vera háhitasvæði, en gefa jafnframt af sér saltan jarðlög, eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh. Málið hefur verið lengi í rannsókn, og ég vil leyfa mér að fullyrða að það hafi hlotið meiri athugun en ýmislegt sem við íslendingar höfum farið af stað með. M.a. er það mín skoðun að sú rannsókn, sem gerð var á jarðhitasvæðinu og Orkustofnun annaðist, sé að mörgu leyti til fyrirmyndar. Þar voru boraðar 8 holur. Miklir erfiðleikar urðu við þá jarðborun, m.a. þegar notaður var gufuborinn svonefndi, sem var sá stærsti sem við áttum þá. Þá hrundu saman tvær djúpar holur og fór þar mikið fjármagn forgörðum, að því er sumum hefur kannske virst. En þó varð niðurstaðan sú að það tókst að ráða við þau lausu jarðlög, sem þarna eru, og háan hita og er það í fyrsta sinn sem hér á landi hefur verið gripið til þess ráðs að fóðra borholu niður í botn og hleypa gufunni gegn á ákveðnum svæðum með götum sem til þess eru sett á fóðrunina. Þarna lærðist sem sagt að nota enn eina aðferð við beislun okkar jarðhita, og var þetta svæði að mati Orkustofnunar það vel kannað og þær aðferðir, sem þar þarf að nýta, að sæmilega öruggt er af sérfræðingum talið að við það megi vel ráða og þar fá þá orku sem nauðsynleg er fyrir verksmiðjuna. Ég held að það væri satt að segja betur ef við gæfum okkur oftar tíma til þess að rannsaka sum grundvallaratriði í okkar framkvæmdum eins vel og þarna var gert um þetta svæði. Ýmsar aðrar athuganir voru jafnframt framkvæmdar, bæði tæknilegar og einnig markaðsathuganir sem ég ætla ekki að rekja hér. Einnig var framkvæmd þar í litlum stíl athugun á ýmsum áhrifum jarðgufunnar á þau tæki sem þarna yrði að nota, gerð tiltölulega lítil tilraun að vísu með tæringu og útfellingu úr jarðlegi og jarðgufu. Það eru hins vegar ákaflega kostnaðarsamar rannsóknir og þótt niðurstöður yrðu jákvæðar af þeim athugunum og ætla megi að þar sé ekki um verulega erfiðleika að ræða var þó sá varnagli sleginn í þeirri lokaskýrslu, sem skilað var, að ráðlegt væri og raunar sjálfsagt að reisa tilraunaverksmiðju, sem kosti þó töluvert fjármagn, til þess að ganga endanlega úr skugga um þessa eiginleika og þessi áhrif og afla í því sambandi nauðsynlegra hönnunarforsendna fyrir endanlega verksmiðju. Að gefinni þeirri niðurstöðu að þetta sé viðráðanlegt, sem eins og ég sagði allar líkur benda til, virtist rekstrarafkoma þessarar verksmiðju vera góð. Og það var sérstakt ánægjuefni að iðnrh. lét skoða þessar athuganir mjög gaumgæfilega bæði af innlendum og erlendum aðilum og þær niðurstöður voru jákvæðar. Ég hef fylgst vel með þessu máli og ég leyfi mér að fullyrða að ef nokkuð er, þá hafi útkoman heldur færst í betri átt síðan, m.a. vegna þess að aðrar orkulindir, eins og olía, hafa hækkað mjög í verði. Með þessu frv. er verið að stiga lokaskref í þessum tilraunum með því að reisa þessa tilraunaverksmiðju. Ekki er vert að staðhæfa neitt um niðurstöður af þeim tilraunum sem þessi verksmiðja á að framkvæma, en eins og ég sagði áðan, þá eru líkur allar mjög góðar. Ég fagna því að fallist er á þá till. að reisa slíka tilraunaverksmiðju, en ekki að reisa þegar endanlega verksmiðju, þó að varið sé til þessarar tilraunar á annað hundrað millj. Ég tel hér enn haldið áfram á þeirri braut að kanna allar forsendur sem best og undirbúa á allan máta þá endanlegu verksmiðju, sem þarna kann að verða byggð, sem best, og það hygg ég að sé leið sem við ættum, eins og ég sagði áðan, að leggja ríka áherslu á. Ég vil því þakka þetta fram komið frv. n legg jafnframt ríka áherslu á að hér er ekki um endanlega ákvörðun að ræða. Hér er um lokaþátt tilraunanna að ræða sem ekki var talið fært að ráðast í fyrr en hagkvæmni verkverksmiðjunnar að gefnum þessum niðurstöðum væri vel athuguð.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður tók fram í lok sinnar tölu einmitt það sem ég ætlaði að benda sérstaklega á, að mér finnst varla gæta samræmis í heiti frv. og því sem segir í 1. gr. En síðasti ræðumaður orðaði þetta réttilega, að hér er um lokaskref í þessum tilraunum að ræða að reisa tilrannaverksmiðju. En frv. heitir frv. til laga um saltverksmiðju á Reykjanesi. Hins vegar segir 1. gr.: „er hafi það markmið að kanna aðstæður til að reisa“. Hér er því ekki um neina saltverksmiðju að ræða í þeim skilningi sem mér finnst frv. bera í nafni sínu. Þess vegna finnst mér að frv. eigi að heita frv. til l. um tilraunasaltverksmiðju. Það er það sem það fjallar um að mínum skilningi. Þetta er þess vegna einn áfangi í löngum undirbúningi í rannsóknum sem stefna hingað til í rétta átt, að það komi að því að við reisum saltverksmiðju og það stóra verksmiðju. Samkv. þeim gögnum, sem fyrir liggja, verður hún meira en saltverksmiðja. Hún verður verksmiðja er skilar ýmsum öðrum þáttum í framleiðslu sem ég fer ekki hér út í, en til falla í ákveðnu hlutfalli þegar saltið er unnið og m.a. gefa okkur vonir um að mikið verðmæti skapist í því sambandi. Um þátt ríkisins er fjallað í 4. gr. og í líð 4 segir svo: „Að veita félaginu heimildir til hagnýtingar á jarðhitaréttindum og vinnsluréttindum á Reykjanesi í eigu ríkisins.“ Nú leikur mér forvitni á að vita hvað ríkið á þarna stórt land og hvað ríkið á þarna mikil hitaréttindi og er þegar um þetta fjallað á milli einhverra eigenda eða á ríkið þetta svæði sem borað hefur verið á, ég er því ekki nógu kunnugur? En ég vil gjarnan fá upplýsingar um þetta strax því að ég á ekki sæti í iðnn., en fari svo að ríkið þurfi að semja um þessi réttindi, þá sýnist mér að talan 60 millj. muni duga skammt, ef framfylgja á þeirri stefnu sem upp kom í Svartsengi, því að ég ætla að orkubitinn hér verði allstór og þurfi stærri tölu til að kyngja heldur en þessar 60 millj. Ég vil jafnframt undirstrika skoðun okkar í Alþfl. að svona orka, sem sótt er niður jafnvel á annan km, er auðvitað eign landsmanna og engra annarra, ekki nokkurra annarra manna. Eða hvað mundu menn segja ef í 100 m fjarlægð færi að spú eldgígur sem er ekki langt frá borholum þarna og heitir Eldborg? Hver skyldi þá hemja þá orku og borga hana eða tjón af þeim eldsvoða ef upp kæmi? Þess vegna er best að allir beri sameiginlega ábyrgð og sameiginlegt tjón, sameiginlegan ávinning og sameiginlegan ábata, ef úr verður, sem ég vænti eindregið að megi vel til takast um, að saltverksmiðja komi sem fyrst. Því er ég meðmæltur frv. sem slíku, og er þakkarvert að það kom fram, en ég vildi aðeins vekja athygli á þessum þáttum efnis þess.



Herra forseti: Ég vil á sama hátt og aðrir, sem hér hafa tekið til máls, að undanskildum síðasta ræðumanni, þakka iðnrh. fyrir fram komið frv. og þá þeim sem hafa staðið að undirbúningsvinnu að þessu frv. Ég vona að framkvæmdir geti sem fyrst hafist, og tek undir það með 2. þm. Reykn. að þetta sé stórt framfaraspor, ekki bara fyrir hans kjördæmi og Suðurnesin, heldur fyrir þjóðina alla. Ég vona að þetta fyrirtæki eigi eftir að verða gjaldeyrissparandi eins og fram kom hjá hæstv. ráðh. og hv. 2. þm. Reykn. Ég vil aðeins biðja um skýringar á 1. gr. frv. Það er talað um að ríkisstj. skuli beita sér fyrir stofnun hlutafélags er hafi það markmið að kanna aðstæður til að reisa og reka saltverksmiðju á Reykjanesi og annast undirbúning þess að slíku fyrirtæki verði komið á fót. Ég get ekki skilið hvernig ríkisstj. ætlar að standa að þessu. Ég reikna með að hún, eins og reyndar kemur fram í frv., sækist eftir þátttöku einstaklinga, að þarna komi einkakapítal með ríkisframlagi. En það er vafasamt að það fé einstaklinga gefi einstaklingunum arð þar sem þetta hlutafélag á að kanna aðstæður til að reisa verksmiðju og reka verksmiðjuna og framselja svo samkv. 3. gr. í hendur annars félags sem yrði þá félag til að reka verksmiðjuna. En í 3. gr. segir: „Skal að því stefnt, eftir því sem fært þykir, að unnt verði að framselja árangur af starfsemi félagsins í hendur aðila eða aðilum sem takast á hendur að fullbyggja verksmiðjuna og annast rekstur hennar til frambúðar.“ Þarna kemur líka fram að það ber að stefna að því að hlutafélagið, þ.e.a.s. það hlutafélag sem stofnað er í upphafi til að kanna aðstæður, fái tilkostnað sinn að fullu endurgoldin frá þeim sem við starfseminni tekur með hlut í vinnslufyrirtækinu eða á annan hátt. Mér finnst það ekki vera gæfulegt til árangurs að það sé stefnt að því að þeir, sem stofna upphaflega hlutafélag, fái tilkostnað sinn kannske endurgreiddan, en ekki arðsvon í upphafi. Það kemur líka fram í 3. gr. að þessu upphaflega hlutafélagi skuli slíta þegar hlutverki þess samkv. 1. gr. er lokið, nema Alþ. heimili framhald á starfsemi þess í öðrum tilgangi. Mér finnst stangast þarna dálítið á. Annars hefði ég frekar hallast að því að ríkið hefði átt að ljúka við þennan undirbúning og þessar undirbúningsframkvæmdir eitt og selja svo niðurstöðurnar í hendur hlutafélags, ef ríkið hefði ekki stofnsett þessa verksmiðju sjálft eða rekið hana. Ég er dálítið hræddur um að þarna gæti hugsanlega verið bremsa á frumkönnunum með þessu fyrirkomulagi. En hvort sem þetta er hugsunarvilla hjá mér eða ekki, þá vil ég mótmæla því, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. e., að það eigi að fyrirbyggja að einstaklingar geti á einhvern hátt auðgast á því að taka þátt í annaðhvort þessari verksmiðju eða annarri. Ég vona að sem flestir, bæði þjóðin öll og svo einstaklingar, ef þeir á annað borð taka þátt í verksmiðjurekstrinum, geri það af því að þeir sjái sér hag í því og það verði þá hagkvæmt og gróðavon bæði fyrir ríki og einstaklinga. En ég tek undir með honum að þarna sé mikið í húfi og það sé sjálfsagt að nota sem mest af þeim möguleikum sem landið býður með sinni orku í iðrum jarðar og þá náttúrlega landinu og landsmönnum öllum til hagsbóta. En ég verð að segja að mér kemur ekki neitt undarlega fyrir sjónir þetta sjónarmið hv. þm. En það stangast bara á lífsskoðanir okkar, pólitískar lífsskoðanir, svo að ég reikna ekki með að ég breyti honum frekar en hann breyti mér. En úr því að hann kom fram með sina skoðun, þá vil ég koma fram með mína. Rannsóknirnar hafa staðið lengi yfir og ég vil vona, án þess að ég sé fær um að meta hvort allt er rétt sem komið hefur hér á blað, ýmsar niðurstöður, en ég vona að afgreiðsla þessa frv. á Alþ. verði skjót þannig að úr framkvæmdum geti orðið sem allra fyrst.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Alberts Guðmundssonar um eignarhald á þeirri verksmiðju sem hér er um að ræða vil ég náttúrlega fyrst og fremst undirstrika þetta atriði, að það, sem fyrir mér vakir, er að ef í ljós kemur, sem ég vænti, að rekstur fyrirhugaðrar sjóefnaverksmiðju reynist arðbær þannig að í það verði ráðist að koma henni upp, þá verði það sem allra, allra flestir íslenskir einstaklingar sem eigi jafnan hlut í því arðbæra fyrirtæki. nánar tiltekið 218 þús. eins og talan stendur í dag, en ekki verði við það miðað að sérréttindamenn, sem einhverra hluta vegna hafa vald á kapítali, fái að kaupa þennan rétt af öðrum með því að gerast stærri eignaraðilar að verksmiðjunni en gengur og gerist. Sem sagt, ég legg áherslu á þetta atriði, að reynist svo sem við vonum, að þarna geti orðið um mjög arðbært fyrirtæki að ræða, þá verði það þjóðareign. Ég hef ekkert að athuga við hið fyrirhugaða fyrirkomulag, að hlutafélagsform verði á þessu bráðabirgðafélagi sem stofnað verði til þess að fullkomna þessar athuganir. Mér hefði þótt eðlilegt að það hefði verið ríkið sem héldi þessum tilraunum áfram, eins og hv. þm. Albert Guðmundsson rannar taldi líka, að ríkið sjálft fullkomnaði þessar tilraunir. Hitt finnst mér aftur á móti ekki eðlilegt, ef í ljós kemur að verksmiðja sú, sem reist verður á grundvelli þessara tilrauna, muni reynast arðbær, þá verði farið að setja niðurstöðurnar, selja réttinn til þess að reisa þarna verksmiðju einhverjum einstaklingum sem útiloka þá almenna eða sem allra almennasta aðild að verksmiðjunni. Ég tel að ef niðurstaðan verður sú að þarna megi reisa verulega arðbæra verksmiðju, þá sé eðlilegt að eignaraðilinn verði íslenska ríkið, sem sagt almenningur. En fyrst aðstandendur frv., hæstv. iðnrh. og ráðunautar hans, telja það umfangsminnst og eðlilegt að það verði hlutafélag sem ljúki þessum rannsóknum finnst mér það augljóst mál að langstærsti hluthafinn og sennilegast raunar sá aðilinn, sem eigi alla hlutina, verði ríkið. En ég tel ekkert athugavert við það þó að þetta form verði á eignaraðild eða framkvæmdaaðild á lokastigi rannsóknanna.



Herra forseti. Hv. 1. landsk. þm. gerði heiti þessa frv. að umræðuefni og taldi að réttara væri, miðað við eini frv., að ræða um tilraunaverksmiðju. Það er sjálfsagt að það mál verði athugað í n. Það var ákveðið að halda því heiti sem viðræðunefndin um orkufrekan iðnað hafði gert till. um þegar hún gerði drög að þessu frv., en það skiptir ekki miklu máli og má kanna það í meðförum málsins hvort rétt þætti að breyta heiti frv. eða fyrirsögn. En efni þess og tilgangur kemur auðvitað skýrt fram bæði í 1. gr. og öðrum greinum þess. Sami hv. þm. minntist á eignarrétt að jarðhita og landi á þessu svæði. Út af því vil ég taka fram að nú að undanförnu hefur verið unnið að grg, í iðnrn. um það mál og munu þær upplýsingar liggja fyrir skjótlega og verða lagðar fyrir hv. iðnn. Ég vil svo flytja þakkir þeim þm, öllum, ég held 5 að tölu, sem hér hafa lýst fylgi sínu við málið. Ber það vissulega vott um að þetta mál muni fá greiðan gang í gegnum þingið. Við skulum vona að það verði þjóðinni til gagns að til slíkrar iðju verði stofnað eins og hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh, fyrir þær upplýsingar að í rn. hans sé unnið að því hvernig fara megi um hitaréttindin. Mér finnst liggja á bak við þessi orð að einhver eigi þarna allangt niður, þótt ekki séu nefndar neinar tölur, þó varla norður og niður fyrir Húsavíkur-Jón, því að það vita flestir hvar hann er dysjaður. En hér skiptir miklu máli hvernig til tekst. Ég vil að það komi skýrt fram, a.m.k. sem mín skoðun og minna flokksmanna. Það skiptir sköpum bæði um þetta mál og margt fleira, því að það er grundvallaratriði. Hv. 12. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, sagði: Ríkið á að ljúka við allt fyrst, svo eiga þeir að fá það, sem eiga kapítalið, og græða.

Sagði ég þetta virkilega?

Það á að selja það, sagði hann, til þeirra. Ég skrifaði það orðrétt. Það á að selja það. Ríkið lýkur við allt fyrst og síðan á að framselja. Það má sem sagt fá úr ríkissjóði ótalin hundruð millj. til orkurannsókna og beislunar orku, sækja hana 1, 2 og jafnvel 3 km niður og borga einstaklingum fyrir það, og síðan eiga vissir einstaklingar að fá að hagnýta það. Ég vil að ríkið ráði hér mestu um og yfirgnæfandi mestu og styð tal 5. þm. Norðurl. e. auðvitað í því efni þegar um slíkar aðstæður er að ræða. Við erum þó allir sammála um að þetta verði þjóðþrifafyrirtæki þegar það kemst á fót og mali bæði salt og malt dag og nótt fyrir þjóðarbúið og efli byggð bæði á Suðurnesjum og annars staðar. En það skiptir meginmáli frá mínu sjónarmiði hvernig farið verður með eignarrétt að þeirri orku, sem þarna finnst, og eignaraðild og stjórnun á þessu fyrirtæki, því að það er ekki á færi nokkurs annars en ríkisins og ríkisvaldsins að útvega það fjármagn og vera í ábyrgð fyrir því, og þá á ríkið að eiga yfirgnæfandi meiri hl. og raunar allt að mínu mati. Annars væri þarna auðnin eins og verið hefur um 1100 ár í okkar sögu, ef ríkið kæmi ekki til. Þetta er grundvallarágreiningur í okkar lífsskoðun. Ég undirstrika mína eins og hann undirstrikaði sína og mun fylgjast með hvernig þessu vindur fram. Ég vil leggja á það áherslu, og það var aðaltilgangur minn með að standa upp, að þeirri athugun, sem ráðh. sagði frá að væri í gangi, lyki sem fyrst svo að það lægi fyrir, áður en frv. kemur úr n., hvernig fer um hitaréttindi á Suðurnesjum varðandi fyrirhugaða aðalverksmiðju sem þetta frv. er undanfari að.



Herra forseti. Ég gerði nú satt að segja ekki ráð fyrir því að þurfa að standa hér upp aftur til að verja mína lífsskoðun því að með þessum fáu orðum, sem ég lét falla um hana, hélt ég að ég hefði snúið báðum hv. síðustu ræðumönnum yfir á mína lífsskoðun. En þeir eru víst ekki enn þá orðnir sjálfstæðismenn, svo að ég vil endurtaka það að ég tel ekki óeðlilegt, þegar um kostnaðarsamar framkvæmdir eða tilraunir er að ræða, að ríkið standi að þeim, að ríkið finni út hvað hægt er að gera hér á landi, hvaða nýjungar er hægt að skapa í atvinnuháttum. Og ég tel ekkert því til fyrirstöðu að þegar ríkið hefur, með sameiginlegu átaki okkar allra að sjálfsögðu, fundið út einhverja nýjung í atvinnuháttum, þá gefi einstaklingum eða hlutafélögum úr hópi einstaklinga kost á að reka það. Ég tel jafnsjálfsagt að þeir hagsmunahópar, þau hlutafélög sem gert er ráð fyrir samkv. frv. að stofnuð verði, greiði útlagðan kostnað ríkisins, en hafi þá e.t.v. einkarétt til ákveðins árafjölda. Ég sé ekkert að því. Það getur vel verið að þar stangist á lífsskoðanir. Ef hv. tveir síðustu ræðumenn eru andstæðingar þessarar hugsunar, þá stangast lífsskoðanir okkar verulega á. En aftur á móti ef ríkið treystir sér til að reisa og reka verksmiðju eftir að hafa fullkannað hagkvæmnina, þá er náttúrlega mat ríkisstj. og Alþ. hvort ríkið á að fara út í það. En ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, 1. landsk. þm., að það er orðið ansi lítið svigrúm sem einstaklingurinn hefur. Ríkið hefur séð fyrir því að það er enginn einstaklingur það öflugur að hann geti tekið að sér hlutverk í líkingu við það sem við erum að tala hér um. Það getur vel verið að hægt sé að hópa saman mörgum einstaklingum í hlutafélög, og þá á ríkið að láta reksturinn af hendi í hendur þessara hlutafélaga sem um er rætt og gert er ráð fyrir í frv. Til þess að það fari ekki neitt á milli mála, þá er mín skoðun sú að taki einstaklingar þátt í að finna út að hér sé um arðbæra framleiðslu að ræða, eigi þeir að njóta góðs af í hlutfalli við framlag sitt. Ég bara efast um að það finnist einstaklingar til þess að koma í samstarf við ríkið um slíka verksmiðju. Og það er alls ekki að ástæðulausu sem ég ber þær efasemdir í huga, sérstaklega ef við tökum t.d. hvernig farið var með hluthafana í Áburðarverksmiðjunni sem voru með dómum neyddir til þess að láta af hendi hlutafé sitt. Ég vona, að það eigi ekki eftir að ske aftur í sambandi við þessa verksmiðju. Ég vil endurtaka það að þetta er tímabært frv. Það hefur verið lengi í rannsókn, eins og komið hefur fram, og um leið og ég fagna því að iðnrh. nú leggur það fram, þá vona ég að það fái skjóta og góða afgreiðslu hér á Alþingi.



Herra forseti. Þetta frv., sem er flutt samkvæmt beinni beiðni frá vissum aðilum sem starfa að iðnfræðslumálum, alveg sér í lagi á Austurlandi, þarfnast út af fyrir sig ekki langrar framsögu umfram það, sem í grg. segir. Ég hef nýlega rætt hér nokkuð almennt um stöðu verkmenntunar okkar, hversu veik og ófullnægjandi hún er. Hæstv. menntmrh. hefur hér nýlega einnig gert ítarlega grein fyrir þeim breytingum sem á hafa þó orðið, þeim áföngum sem t.d. hafa fengist fram í tengslum við framhaldsstigið almennt, þar sem fyrsti hluti iðnmenntunar hefur verið felldur inn í hið venjulega nám, einnig með verknámsskólunum sem a.m.k. geta með leyfi ráðh. skilað sveinum fullmenntuðum frá sér bæði á bóklegu og verklegu sviði, þó að þar hafi ekki langt verið gengið, að því er ég best veit. Að lokum hefur verið á það minnt að í fjölbrautaskólunum opnaðist leið en þar á eftir að finna hinum verklega þætti eðlilegan farveg til lokanáms. Þessar umr. urðu vegna frv. um fullorðinsfræðslu sem hér liggur nú fyrir og þá boðaði ég frv.-flutning af þessu tagi, sem fæli í sér þær breytingar til bóta sem nauðsynlegastar kynnu að teljast. Þar skiptir efni 2. gr. frv. vitanlega höfuðmáli, en skoðun okkar flm. er sú að hvað sem líður þessum breytingum sem við erum hér með og hljóta að teljast brýnar, þá verði hér til að koma algjör uppstokkun þessa kerfis í heild og þá vitanlega í tengslum við heildarlöggjöf um framhaldsmenntun að grunnskólanámi loknu. Ég vil leyfa mér að vitna hér orðrétt til grg. okkar flm., en hún hljóðar svo: „Frv. þetta felur í sér þá grundvallarbreytingu á kostnaðarákvæðum gildandi laga um iðnfræðslu að ríkissjóður greiði að fullu stofnkostnað iðnfræðsluskóla hliðstætt því sem lög um menntaskóla - og raunar fleiri skóla á framhaldsstigi –kveða á um. Það er skoðun flm. að það ákvæði gildandi laga, að sveitarfélögin beri helming af stofnkostnaði við iðnfræðsluskóla, hafi um langt skeið verið stærsta hindrunin í vegi eðlilegrar þróunar verknámsskóla í landinu. Að því er varðar rekstrarkostnað við iðnfræðsluskóla er í frv. gert ráð fyrir þeirri breytingu að einvörðungu það sveitarfélag, sem jafnframt er aðsetur skóla, beri nokkra fjárhagslega ábyrgð á rekstri skólans, þó aðeins að því marki að ekki verði fjötur á eðlilegu skólastarfi. Hér er því aðeins gert ráð fyrir að sveitarfélagið kosti húsvörslu, ræstingu og lýsingu svo og hitun að vissu marki. Flm. telja að hið sama eigi að gilda um alla skóla á framhaldsskólastigi, einnig menntaskóla. Þá er með frv. lagt til að gerðar verði til einföldunar nokkrar breytingar á kjöri skólanefnda, en reglur þar að lútandi hafa verið nokkuð á reiki. Áfram er þó gert ráð fyrir að heimamenn tilnefni meiri hl. fulltrúa í skólanefnd. Á síðasta þingi gerði menntmrh. grein fyrir störfum iðnfræðslunefnda sem rn. skipaði hinn 15. febr. 1973 til að endurskoða iðnfræðslulögin, en n. var jafnframt falið að skila frv. til nýrra iðnfræðslulaga. Þar kom fram að nefndarstörfin hefðu dregist á langinn, en vonir stæðu þó til að unnt yrði að leggja nýtt frv. um þetta efni fyrir Alþ. það sem nú situr. N. skilaði áliti 19. des. s.l., en náði ekki samstöðu um tillögugerð eða frv. að nýjum iðnfræðslulögum. Ástæða er því til að ætla að umrætt frv. verði ekki lagt fyrir þetta þing. Þar sem svo illa hefur til tekist um undirbúning þessa þýðingarmikla máls, telja flm. að menntmrn. verði að hafa forgöngu um endurskoðun iðnfræðslulaganna. Í þeim efnum er eðlilegt að höfð verði hliðsjón af þeim hugmyndum og ábendingum, sem fram komu í álitsgerð meiri og minni hl. iðnfræðslulaganefndar og telja má að samrýmist þeirri grundvallarstefnu að starfsemi allra skóla og námsbrauta á framhaldsskólastigi verði samræmd undir einni yfirstjórn. Sú heildarendurskoðun iðnfræðslulaganna, sem hér um ræðir, þarf ekki að áliti flm. að hindra að strax verði á grundvelli framangreindrar stefnumörkunar gerðar ýmsar breytingar á lögunum. Þar virðist brýnast að taka til endurskoðunar þau kostnaðarákvæði sem eru meginefni þessa frv.“ Varðandi einstakar gr. skal tekið fram að megintilgangur 1. gr. er að koma á fastari skipan en verið hefur um tilnefningu fulltrúa í skólanefndir. Víða hefur hér orðið um nokkurt vandamál að ræða sem jafnvel hefur staðið eðlilegu starfi fyrir þrifum. Lagt er til í 1. gr. að tveir fulltrúar í 5 manna skólanefnd skuli tilnefndir af sveitarstjórn þess sveitarfélags sem skólinn starfar í, einn af fræðsluráði viðkomandi fræðsluumdæmis og nemendur kjósi svo einn fulltrúa í skólanefnd samkv. reglugerð sem ráðh. setur. Einnig er skilyrði um það áfram að fulltrúar þeir, sem sveitarstjórn kýs í skólanefnd, skuli vera iðnlærðir eða með viðtækari verk- eða tæknimenntun. 2. gr. er, eins og ég áður hef sagt, veigamest, þ.e. að sama gildi um stofnkostnað iðnskóla og menntaskóla. Þetta er ekki eingöngu fjárhagsleg spurning, heldur fyrst og fremst um mat á menntun, viðurkenning á því að iðnmenntunin sé í engu síðri hinni sem eftir bóknámi einu fer og endar á stúdentsprófi. Ég held að við eigum hér að hafa jafnaðarmerki á milli og hefja þannig verkmenntunina til aukins vegs. Ekki kemur okkur flm. til hugar að þessi breyting verði einhlít. Auðvitað þarf fleira til að koma: aðbúnaður, menntunarkröfur og síðast en ekki síst gjörbreyting á verklegum þáttum menntunarinnar þar sem horfið væri sem mest frá hinu um flest úrelta meistarakerfi og verklega námið fellt inn í skólastarfið sjálft sem allra mest, sömuleiðis með því að skipa verkmenntabrautinni jafnhliða öðrum í fjölbrautaskólunum. Allt kallar þetta á heildarendurskoðun og meiri og minni umbyltingu ríkjandi kerfis. En hér teljum við þó óumdeilanlegt að gera eigi breytingu strax. Heimaaðilar, sem nú eiga að sjá um 50% stofnkostnaðar, eru mjög misáhugasamir. Samstarf þeirra getur oft verið afleitt og kemur hinn leiði hrepparígur þar oft við sögu. En aðalatriðið er þó að flestum er þetta ofviða eða mjög erfitt og þá hefur það oftar en hitt orðið dapurleg staðreynd að þessu verkefni hefur verið ýtt til hliðar eða það þokast þangað sjálfkrafa. Um 3. gr. segir svo í athugasemdum: „Hér er lagt til að horfið verði frá þeirri tilhögun að deila þeim rekstrarkostnaði, sem ríkissjóður ekki greiðir, á mörg sveitarfélög. Hins vegar er talið eðlilegt að leggja nokkra fjárhagslega ábyrgð á það sveitarfélag sem aðsetur skóla tilheyrir og binda hlut sveitarfélagsins við afmarkaða rekstrarþætti: húsvörslu, ræstingu, lýsingu og hitun. Um hitun er þó lagt til að gildi sú regla að hlutur sveitarfélagsins verði aldrei hærri en sem svarar meðalkostnaði við hitun skólahúsnæðis á hitaveitusvæði, en ríkið taki á sig þann kostnað sem umfram kann að vera. Um þetta atriði verði settar sérstakar reglur.“ Varðandi þessa breytingu kunna að verða deildar meiningar. En þó fer það ekki á milli mála að það er ekki lítið atriði fyrir eitt sveitarfélag að hafa skólastofnun sem slíka með tilheyrandi starfsliði, einkum eftir að iðnskóli eða verkmenntaskóli yrði mikilvæg stofnun og mikilsvirt um leið, svo sem við hljótum að stefna að. Á móti beinum og óbeinum tekjum og hlunnindum sveitarfélagsins af stofnuninni telst sanngjarnt og eðlilegt að það komi hér á móti varðandi þá rekstrarliði sem um er rætt, svipað og gildir um grunnskóla. Hið sama álitum við að gildi um menntaskólana. Hver slík stofnun er sveitarfélagi, einkum úti á landsbyggðinni, afar mikilvæg lyftistöng, og um leið og stofnkostnaði er hér að fullu aflétt þykir okkur þessi skipan eðlileg fyrir víðkomandi sveitarfélag. Varðandi hitunina er beint vísað til frv. sem hér var flutt í haust öðru sinni um jöfnun hitakostnaðar sem ríkið stæði nokkurn straum af á köldu svæðunum okkar svokölluðu. Þetta frv. var í fyrra flutt af Sigurði Blöndal og hlaut í upphafi öflugan stuðning sveitarfélaga, ekki aðeins þeirra sem góðs kynnu að njóta af, heldur og heildarsamtaka þeirra. Okkur þykir því rétt að gera ráð fyrir þessari breytingu hér einnig því að einhver lausn er hér nauðsynleg fyrir þá aðila sem þyngstar byrðar bera. Þetta frv. skýrir sig að öðru leyti sjálft og er fram sett í þeim tilgangi að koma hreyfingu á málið og reyna, ef unnt væri, að knýja fram allra nauðsynlegustu lagfæringar á iðnfræðslulögunum. Um þetta höfðum við flm. haft náið samráð við aðila sem þekkja gerst til hvar skóinn kreppir og hafa að vísu uppi hugmyndir um aðra heildarlausn í samræmi við nýtt skipulag framhaldsnámsins alls, en telja þó að hér megi lagfæra mestu annmarkana við núverandi aðstæður einmitt á þann veg sem hér er lagt til. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til hv. menntmn.