Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 3 þm. Framsfl. höfum leyft okkur að flytja á þskj. 26 till. til þál. um undirbúning löggjafar um þjóðaratkvæði. Þessi till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd til að rannsaka, hvort ekki sé rétt að setja löggjöf um þjóðaratkvæði í mikilvægum löggjafarmálefnum, svo og hvort ekki sé rétt að setja grundvallarreglur þar um í stjórnarskrána. Skal nefndin, ef hún telur ástæðu til, semja lagafrumvörp um það efni. Nefndin skal kynna sér sem rækilegast öll atriði varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu, þar á meðal reynslu annarra þjóða í þeim efnum, en einkum ber nefndinni að athuga eftirtalin atriði: a) hvort í ákveðnum tilvikum eigi að vera skylda eða aðeins heimild til þjóðaratkvæðagreiðslu; b) hvaða aðilar eigi að fá rétt til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu, t.d. hvort þann rétt eigi að veita tiltekinni tölu þingmanna eða ákveðnum fjölda kjósenda og c) hvort úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu eigi að vera bindandi eða aðeins til ráðgjafar.“ Í grg. fyrir þessari till. er að því vikið, að þjóðaratkvæði tíðkist nokkuð með ýmsum þjóðum. Það eru í allmörgum stjskr. ákvæði um þjóðaratkvæði. Þau ákvæði eru með mismunandi hætti, ýmist þannig, að það er skylda til þess að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin mál eða þá skilorðsbundin heimild, þannig að einhverjir tilteknir aðilar hafa heimild til þess að fara fram á, að þjóðaratkvæðagreiðsla verði látin fara fram um mál. Það getur t.d. verið ákveðinn fjöldi þm., ákveðinn fjöldi kjósenda eða einhverjir aðrir, sem tilgreindir eru, sem þessa heimild hafa. Auk þess, sem það er þannig ákveðið í stjskr. nokkurra ríkja, að þjóðaratkvæði sé viðhaft, hefur það tíðkazt a.m.k. eitthvað hjá nokkrum þjóðum, að það væri sett í lög, að þau einstöku lög skyldu borin undir þjóðaratkvæði og þá venjulega þannig, að þau kæmu ekki til framkvæmda, fyrr en þau hefðu verið samþykkt við þjóðaratkvæði. Það má segja, að hér á landi hafi tiltölulega lítið kveðið að þjóðaratkvæði. Það er að vísu ákvæði í stjskr. um þjóðaratkv. Þar er um tvö tilvik að tefla, annars vegar 26. gr. stjskr. og hins vegar 2. mgr. 79. gr. Í fyrra tilfellinu er um að ræða, að ef forseti synjar lögum staðfestingar, fái þau að vísu lagagildi eigi að síður, en framtíðargildi þeirra skuli vera háð því, hvort þau nái samþykki við þjóðaratkvæðagreiðslu. Lög, sem forseti synjar staðfestingar, á sem sagt að bera undir þjóðaratkvæði hér samkv. 26. gr. stjskr. Hitt tilvikið er samkvæmt 2. mgr. 79. gr., sem segir, að ef gerðar eru breytingar á þeim ákvæðum, sem í 62. gr. eru um kirkjuskipunina, þ.e.a.s., ef því á að breyta, að hin evangelísk-lútherska kirkja skuli vera þjóðkirkja hér á Íslandi og ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda, skuli lög um það efni borin undir þjóðaratkvæði. Önnur ákvæði um þjóðaratkvæði eru ekki í stjskr. og eins og frá þessum ákvæðum er gengið, eru þau sannast að segja bæði óraunhæf. Það hefur aldrei reynt á þau og það eru ekki líkur til þess, að á þau reyni, því að eins og staðfestingu forseta er háttað, er ekki líklegt, að hann grípi til þess ráðs að synja lögum staðfestingar. Þessi tilvik eru bæði lítils háttar að mínum dómi. Í stjskr. frá 1920 voru ákvæði um þjóðaratkvæði, þ.e.a.s. þar var ákveðið um það síðara tilvik, sem ég nefndi áðan um kirkjuskipunina, en auk þess, eins og menn vita, um sambandslögin, að þau skyldu borin undir þjóðaratkvæði. Það hefur ekki tíðkazt hér, að það væri sett í einstök lög, að þau skyldu borin undir þjóðaratkvæði og framkvæmd þeirra undir því komin, hver úrslit þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu yrðu. Það hefur stundum komið fram í frv. um einstök atriði, að þau ætti að bera undir þjóðaratkvæði. En ég man ekki eftir, að slík ákvæði hafi verið samþykkt. Hins vegar hefur það þekkzt hér og gerzt, að ákveðið hefur verið af Alþ. hálfu að kanna hug kjósenda til tiltekinna löggjafarmálefna. Það var gert um bannlögin á sínum tíma og það var gert um hugmyndina um þegnskylduvinnu. Þjóðaratkvæðagreiðsla fór fram um það, hvort hér skyldi sett á bann samkvæmt þál., sem Nd. Alþ. samþykkti 1908. Úrslit þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu urðu á þann veg, að 3/5 kjósenda greiddu atkvæði með banni, en 2/5 á móti. Og síðan var sett löggjöf, sem var í samræmi við þann vilja, sem birtist í þessari atkvæðagreiðslu. Atkvæðagreiðslan um þegnskylduvinnu fór fram árið 1916 samkvæmt þál., sem báðar d. Alþ. samþykktu 1915. Úrslit þeirrar atkvæðagreiðslu urðu þau, að 80% kjósenda voru á móti þegnskylduvinnu og í samræmi við það voru aldrei nein lög sett um þegnskylduvinnu. 1933 fór svo fram samkvæmt ályktun frá Sþ. atkvæðagreiðsla um það, hvort bann skyldi vera hér áfram. Og þá varð niðurstaðan sú, að tæpir 3/5 kjósenda vildu aflétta banni, en rúmlega 2/5 vildu halda í það. Niðurstaðan varð sú, að farið var eftir þeim meirihlutavilja, sem birtist í þessari atkvæðagreiðslu og áfengislög sett, þar sem horfið var frá banni. Þetta sýnir, að það hefur nokkrum sinnum verið gripið hér til þjóðaratkvæðis, og sá vilji, sem birzt hefur í því þjóðaratkvæði, hefur verið látinn ráða um úrslit málsins. Auk þessa fór svo auðvitað fram þjóðaratkvæðagreiðsla um stjskr. og afnám sambandslaganna á sínum tíma, og 1918 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla um sambandslagasamninginn. Ég held, að það sé orðið tímabært að taka til athugunar, eins og hér er lagt til, hvort við eigum ekki að grípa í meira mæli til þjóðaratkvæðis, en hér hefur verið gert. Það er að vísu satt, að þjóðaratkvæði er ekki mjög mikið tíðkað annars staðar og að mínum dómi á ekki að grípa til þjóðaratkvæðis, nema nokkuð mikið liggi við. En það hefur að undanförnu komið fram gagnrýni á Alþ. og vinnubrögð þess og það hefur meðal annars verið gagnrýnt, að ekki væri haft nægilegt samband við kjósendur og þeir hefðu ekki færi á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, svo sem æskilegt væri. Sjálfsagt er nú sitthvað ofsagt í slíkri gagnrýni, sem hér hefur komið fram og ég skal ekki fara lengra út í. En áreiðanlega er þó sitthvað einnig til í henni, svo að það er vissulega ástæða til þess fyrir Alþ. að kanna, hvort ekki sé hægt að taka upp starfshætti, sem tryggi það meir en nú, að bein þátttaka kjósenda komi til, m.a. í löggjafarstarfinu og það er það, sem hér er lagt til að athugað sé. Því verður ekki á móti mælt, að það er lýðræðislegt að spyrja kjósendur þannig um einstök mál. Það er í rauninni hið upprunalega lýðræði, vegna þess að hið upprunalega lýðræði var auðvitað fólgið í því, að borgararnir höfðu beina þátttöku í stjórn ríkisins. En þó að slíkt gæti átt sér stað í litlum borgríkjum, verða þeir hættir ekki lengur við hafðir og verða því kjósendur venjulega að láta sér nægja áhrif á stjórnarmálefni ríkisins eftir þeirri óbeinu leið að kjósa fulltrúa til þess að ráða þeim málum til lykta. En ef hægt er með góðu móti að kanna það á beinan hátt, hver afstaða kjósenda er til einstakra mála, er það æskilegt að mínum dómi. En þetta er hin jákvæða hlið. Það er auðséð, að benda má á vissa annmarka í sambandi við að stofna til þjóðaratkvæðagreiðslu, a.m.k. ef nokkuð verulega á að kveða að því. Það er auðséð, að nokkur kostnaður hlýtur að vera slíku samfara og það er líka auðséð, að nokkur fyrirhöfn hlýtur að fylgja því. Þess vegna er það, eins og ég sagði áðan, að það á auðvitað ekki að nota þjóðaratkvæðisúrræði, nema eitthvað talsvert liggi við. En þegar svo stendur á, getur að mínum dómi verið æskilegt, að það væri hægt að leita beint til þjóðarinnar og spyrja um vilja hennar. Ég held, að það mundi á ýmsan hátt hafa bætandi áhrif á stjórnarhætti hér á landi, ef hægt væri að hverfa meira að því fyrirkomulagi. Og það ætti að vera hægt hér, vegna þess að þó að sjálfsagt sé að líta til fyrirmynda erlendis frá og það sé gert ráð fyrir því í þessari þáltill., að það yrði sérstaklega athugað, hver reynsla annarra þjóða er í þessu efni, þá eru aðstæður hér þær, að það er svo miklu einfaldara hér en annars staðar að koma þjóðaratkvæði við. En eins og ég sagði, er ýmislegt, sem þarf athugunar við í því sambandi og þess vegna er lagt til, að þetta mál allt sé athugað. Það sé athugað, hvort það eigi að taka ákvæði um þetta efni upp í stjskr., hvort það eigi að taka þannig ákvæði upp í hana, að skylt skuli að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin mál eða hvort það eigi að taka upp í stjskr. skilorðsbundna heimild til þjóðaratkvæðagreiðslu í ákveðnum tilvikum. Hitt er líka til, að það sé kannske ekki talin nauðsyn á því að taka ákvæði um þetta efni upp í stjskr., heldur mætti nægja a.m.k. til að byrja með og meðan menn væru að fá reynslu að setja ákvæði um þetta í lög, sem að vísu yrði þá aftur breytt, eins og hverjum öðrum lögum. Ég tel eðlilegt, að athugun á þessu fari fram af hálfu þingkjörinnar n., en hins vegar er það auðvitað algert aukaatriði, hver tala nefndarmanna er í því sambandi og það legg ég auðvitað á vald þeirrar n., sem þetta fær til meðferðar, að breyta tölu nm., ef henni sýnist það rétt vera og auðvitað er ég til viðræðu og við flm. um aðrar breytingar á þessari till., sem við nánari athugun mætti sýnast, að betur færu. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en leyfi mér að leggja til, að þessari þáltill. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og hv. allshn. Vænti ég þess, að till. hljóti skjóta og góða afgreiðslu hjá þeirri n., en þá ósk tel ég sérstaklega þörf á að bera fram, af því að hún hefur áður sofnað í hv. allsherjarnefnd.



Herra forseti. Ástæðan til þess,að ég fór fram á það að fá að segja hér nokkur orð utan dagskrár, var mjög furðuleg frétt, sem ég las í Morgunblaðinu á laugardaginn var. Þar var greint frá ræðu, sem yfirmaður hernámsliðsins, Frank B. Stone, hefði flutt fyrir skömmu á fundi í Rotaryklúbbi Reykjavíkur. Hann skýrir þar í upphafi að sögn blaðsins frá ýmsum kostnaðarliðum í sambandi við hernámið á Íslandi, en síðan tekur aðmírállinn að flytja tilteknar till. um íslenzk innanríkismál. Ég vil leyfa mér að lesa hér kafla úr frétt Morgunblaðsins, með leyfi hæstv. forseta. Morgunblaðið segir svo: „Þá ræddi aðmírállinn hugmyndir sínar um, hvað Íslendingar gætu gert til að taka þátt í vörnum landsins auk þess, sem þeir gera nú þegar með framkvæmdum á vegum varnarliðsins og sameiginlegum rekstri veðurstofu. Stone aðmíráll kvaðst þeirrar skoðunar, að auka ætti sameiginlegt samstarf Íslands og Bandaríkjanna að vörnum sínum og hins frjálsa heims. Benti hann á, að unnt væri að auka almannavarnir til að gera þeim kleift að fást jafnt við hamfarir náttúrunnar og af mannavöldum. Starfsmenn almannavarna mætti þjálfa í meðferð skotvopna jafnt sem sjúkrahjálp og hafa stjórn á óeirðum, einnig í aðstoð við flóttamenn og skipulagningu fjarskipta. Þá mætti þjálfa hóp strandgæzlumanna, sem hefðu reynzt svo mikils virði á Kyrrahafi á dögum heimsstyrjaldarinnar síðari. Slíkir strandgæzlumenn mundu vinna þýðingarmikið verk með því að fylgjast með grunsamlegum athöfnum í hinum mörgu fjörðum og eyjum Íslands. Aðmírállinn benti einnig á, að unnt væri að útbúa skip Landhelgisgæzlunnar tækjum til að aðstoða í baráttu NATO gegn kafbátum. Sá möguleiki væri einnig fyrir hendi, að íslenzkir lögreglumenn væru í sambandi við varnarliðið til að hjálpa því sem leiðsögumenn og túlkar, ef til átaka kæmi. Frank B. Stone sagði, að í sambandi við fyrrgreinda möguleika kæmi til álita, að einn eða tveir Íslendingar fengju formlega kennslu í einhverjum hinna mörgu herskóla NATO. Íslenzka ríkisstj. gæti þá treyst á sérmenntaða menn sér til ráðuneytis í sambandi við þróun hermála.“ Þegar bandaríski herinn kom hingað til lands, var því lýst hátíðlega yfir, að hann mundi ekki að neinu leyti hlutast til um íslenzk innanríkismál. Hér er hins vegar um að ræða ákaflega freklega íhlutun af sjálfum yfirmanni hernámsliðsins. Og ástæðan til þess, að ég taldi rétt að taka þetta upp nú þegar hér á þingi, er sú, að ég vil beina því mjög eindregið til hæstv. ríkisstj., að hún taki þetta mál upp við bandarísk stjórnarvöld og geri ráðstafanir til að koma í veg fyrir, að slíkir atburðir endurtaki sig. Það er ekki þolandi, að yfirmaður hernámsliðsins sé að flytja áróðursræður um íslenzk innanríkismál. En ég vildi þá einnig, fyrst ég er farinn að tala um þetta, spyrja hæstv. utanrrh., hvort þau atriði, sem fram koma í ræðu hernámsstjórans, hafa e. t. v. verið rædd innan ríkisstj. Er það e. t. v. á döfinni hjá hæstv. ríkisstj. að flytja um það till., að starfsmenn almannavarna verði þjálfaðir í meðferð skotvopna til þess að hafa „stjórn á óeirðum“, eins og Morgunblaðið kemst að orði? Hefur ríkisstj. velt því fyrir sér að koma upp innlendum her, svokallaðri strandgæzlu, eins og þarna er talað um? Hefur það komið til mála innan ríkisstj., að Landhelgisgæzlan verði gerð að hluta af herstyrk Atlantshafsbandalagsins? Hefur ríkisstj. velt því fyrir sér, að íslenzkir lögreglumenn ættu að vera í sérstökum tengslum við hernámsliðið hérna? Og hyggur ríkisstj. á það að senda einhverja sérstaka menn á herskóla hjá Atlantshafsbandalaginu, til þess að stjórna slíkum athöfnum? Mér þykir rétt að spyrja hæstv. utanrrh. um þetta, fyrst þessi atriði koma fram í ræðu hernámsstjórans, - hvort þetta eru einvörðungu hans hugmyndir eða hvort þetta er e. t. v. komið á það stig, að eitthvað sé farið að ræða það innan íslenzku ríkisstj.



Herra forseti. Það er nú venjan, ef spurt er í alvöru og óskað eftir svörum, sem rökstudd séu af þeim, sem svara á, að þá sé það gert á venjulegan hátt í fsp.-tíma, og ég held, að það væri bezt fyrir þennan hv. þm., ef hann vill fá svör við því, sem hér er spurt um, að hann geri það á þann venjulega og þinglega hátt, en komi ekki ég vil segja aftan að mönnum óviðbúnum með svona tal, eins og hann hefur verið með hér nú. Þetta er yfirgripsmikið mál og stórt. Ég vil þess vegna ekki fara út í að ræða það á þennan hátt með þessu móti, heldur ef hann vill, þá getur þessi hv. þm. borið fram fsp. sína á eðlilegan hátt, og skal ég þá ekki skorast undan að segja það, sem ég veit. Hitt skal ég segja þegar á þessu stigi, að flest eða ég held allt, sem hann spurði um, hvað ríkisstj. hefði í huga í þessu sambandi, því get ég svarað með því einu, að ekkert af þessu hefur verið rætt í ríkisstj. Það er að vísu einn maður frá Landhelgisgæzlunni, sem er á skóla, sem heitir Military College, suður í Róm, en það er um þau herteknisk atriði, sem landhelgisgæzluna varðar og hana eingöngu, en alls ekki verið neitt rætt um það, að það væri þáttur í hinum almennu vörnum landsins. Ég held líka, að nokkuð af því, sem hann hefur eftir aðmírálnum, sé nú kannske ekki svo mikið innanríkismál okkar, eins og þessi hv. þm. vill vera láta, heldur beinlínis um samstarf að vörnum landsins. Það hlýtur að vera í okkar „interessu“, að þessar varnir séu á þann hátt, sem við getum unað við. Og sú skoðun hefur verið uppi áður fyrr, að það mætti losa sig við ýmsa starfsmenn af Keflavíkurflugvelli erlenda og láta íslenzka aðila taka þar upp starfið. Það hefur ekki verið um neitt slíkt rætt nú lengi, svo ég muni eftir, en þetta hefur verið uppi, og meira að segja láta Íslendinga taka að sér ýmsa þætti í gæzlu þeirri, sem varnarliðsmennirnir nú fara með. En annars vildi ég segja það, að ef hv. þm. vill fá nánari svör, þá á hann að bera fsp. fram á þinglegan hátt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til landbrh.: „Hverjar ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til þess að stuðla að því, að veðdeild Búnaðarbankans geti sinnt eðlilegri lánsfjáreftirspurn vegna jarðakaupa?“ Undanfarin ár befur verið mikill vöxtur í bankakerfinu hér á landi. Nýir bankar hafa risið upp, útibú hafa verið sett á stofn, innlán hafa vaxið, útlán hafa vaxið, starfsmönnum hefur fjölgað og byggingar hafa verið byggðar. Þessi gróandi hefur ekki farið fram hjá Búnaðarbankanum. Starfsemi hans hefur blómgazt. Það er ánægjulegt. En ein er sú starfsgrein Búnaðarbankans, sem hefur orðið olnbogabarn. Það er veðdeildin. Veðdeildin hefur um langa tíð átt við fjárskort að búa og hefur átt erfitt með að gegna því hlutverki, sem henni er ætlað. Þó má segja, að steininn hafi tekið úr á þessu ári, þar sem mér er tjáð, að á þessu ári hafi alls engin lán verið afgreidd úr veðdeild Búnaðarbankans. Á s.l. ári voru hins vegar afgreidd allmörg lán úr veðdeild Búnaðarbankans. En þó er það svo, að samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið frá bankanum, eru enn 46 lánbeiðnir frá fyrra ári óafgreiddar. Til viðbótar því hafa svo borizt umsóknir á mánuðunum janúar og júní þetta ár og þær eru 43 að tölu. Eftir júlilok og til dagsins í dag hafa borizt 18 umsóknir eða alls eru rúmlega 100 umsóknir, nákvæmlega 107 umsóknir óafgreiddar í veðdeild Búnaðarbankans. Ég geri ráð fyrir, að til þess að fullnægja þessum lánsumsóknum muni þurfa ca. 15–16 millj. kr. En til þess að fullnægja þeim lánsumsóknum, sem liggja óafgreiddar frá fyrra ári, geri ég ráð fyrir, að þurfi um 6–7 millj. kr. Þetta, að ekki hafa verið afgreidd lán á þessu ári, er mér tjáð, að stafi af fjárskorti veðdeildarinnar og slæmum fjárhag hennar. Á s.l. ári hafi orðið nokkur rekstrarhalli á henni, eins og reyndar reikningar bankans bera með sér og hún sé nú í skuld við sparisjóðsdeild Búnaðarbankans, sem nemur um 17 millj. kr., sem að vísu er nokkur upphæð, en mér sýnist þó ekki óskapleg miðað við þær tölur, sem fjallað er um í bankanum að öðru leyti. Mér er tjáð, að s.l. sumar, að ég ætla í ágúst og skal ég þó ekki alveg fullyrða um mánuðinn, hafi verið send beiðni til ríkisstj. um það, að hún útvegaði um 20 millj. kr. lán til veðdeildarinnar til þess að standa undir lánum og til þess að hægt væri að afgreiða umbeðin lán og að auki 2 millj. í framlag til þess að mæta rekstrarhalla deildarinnar. Mér er tjáð, að við þessari málaleitun hafi alls engin svör borizt og þess vegna er þessi fsp., sem hér er um að tefla, borin fram og ég vonast til þess, að hæstv. landbrh. gefi við henni greið svör. Það, sem vantar til þess að fullnægja eðlilegri lánsfjárþörf veðdeildar Búnaðarbankans, er ekki mikið. Það er ekki mikið, þegar litið er á allt peningaflóðið. Það er ekki mikið, þegar litið er til veltu Búnaðarbankans. Það er ekki mikið, þegar litið er til þeirra fjármuna, sem fara um hendur ríkissjóðs og ríkisstj. Og þetta er þess vegna ekki stórmál, þegar litið er á það frá því sjónarmiði. En það er stórmál, það er stórkostlegt stórmál fyrir hvern einstakling, sem hér á hlut að máli, vegna þess að menn hafa stofnað til jarðakaupa í trausti þess að fá þessi lán og það er auðvitað algerlega óviðunandi ástand, að það sé ekki hægt að greiða fyrir því með nokkurn veginn eðlilegum hætti, að menn geti fengið þau lán til jarðakaupa, sem til er ætlazt. Þau eru hvort eð er skorin svo við nögl, að í raun og veru eru þau allsendis ófullnægjandi og þyrftu að hækka. En þó er ekki um það að ræða hér, heldur er óskin aðeins sú, að gerðar séu ráðstafanir til þess að veðdeildin geti sinnt þeim umsóknum, sem fyrir liggja og hafa legið fyrir óafgreiddar óhæfilega lengi. En það kalla ég, að umsóknir liggi fyrir óafgreiddar óeðlilega lengi, ef þær hafa legið frá fyrra ári.



Herra forseti. Ég gerði grein fyrir því áðan, hvers vegna ég hefði kvatt mér hljóðs í dag. Það var vegna þess, að ég vildi mótmæla því, að yfirmaður hernámsliðsins væri hér með ræðuflutning og áróður um íslenzk innanríkismál, og ég beindi því til hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh., að hann gerði nú þegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir, að slíkir atburðir endurtaki sig. Við eigum ekki að þola það, að þessi erlendi aðmíráll sé að flytja ræður um þau mál, sem við eigum einir að taka ákvörðun um. Þessu var lýst mjög hátíðlega yfir, þegar hernámssamningurinn var gerður, að hið erlenda lið mundi á engan hátt hafa íhlutun um innanlandsmál okkar, og það er verkefni hæstv. utanrrh. að tryggja það, að um slíka íhlutun sé ekki að ræða. En því miður tók hæstv. ráðh. ekkert undir þessa aths. Ég bar einnig fram spurningar áðan og hæstv. ráðh. svaraði þeim raunar. Hann sagði, að þessi mál hefðu ekki verið rædd innan ríkisstj., og um það var ég einmitt að spyrja. Ég ætlaði mér ekki að koma neitt aftan að hæstv. ráðh.; ég taldi, að það væri ósköp einfalt mál, ef þetta hefði ekki verið rætt innan ríkisstj., að segja það eins og hæstv. ráðh. sagði, þannig að það er alveg ástæðulaust að snupra mig í sambandi við það. Almennar fsp. ber ég hér fram eins og háttur er á þingi. En hitt atriðið er fullkomið alvörumál, að hæstv. ríkisstj. fylgist vandlega með því, að það erlenda lið, sem dvelst hér, sé ekki með ótímabæra íhlutun um innanlandsmál okkar Íslendinga. Ég tók eftir því í þessari frétt í Morgunblaðinu, að á það var lögð sérstök áherzla af aðmírálnum, að hernámsliðið veitti yfir 900 millj. kr. á ári inn í íslenzkt efnahagskerfi, eins og það var orðað. Það var auðséð, að aðmírállinn vildi leggja áherzlu á það, að við hefðum af því fjárhagslegan ábata að vera með hinn erlenda her á Íslandi. Við vitum ákaflega mörg dæmi um það, að hernámsliðið hefur reynt að komast í samband við fjölmarga aðila hér á Íslandi, félagasamtök og einstaklinga, og það vill reyna að búa þannig um, að vist þess hér sé talin eðlilegur hlutur. En hún má aldrei verða eðlilegur hlutur, ef við hyggjum á þá framtíð að fá að búa einir í landi okkar. Þess vegna á það að vera sérstök skylda þeirra manna, sem kölluðu her inn í landið, að gæta þess, að allir samningar séu fullkomlega í heiðri hafðir og að yfirmenn hernámsliðsins séu ekki með íhlutun eins og þá, sem Stone aðmíráll hefur haft í frammi.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr, hverjar ráðstafanir ríkisstj. hyggist gera til þess að stuðla að því, að veðdeild Búnaðarbankans geti sinnt eðlilegri lánsfjáreftirspurn vegna jarðakaupa. Hv. þm. sagði, að það hefði tekið steininn úr á þessu ári, af því að á þessu ári hefðu engin lán verið veitt úr deildinni. Ég er með bréf frá Búnaðarbankanum dags. í dag, þar sem segir: Það, sem af er árinu, hefur deildin lánað 5.1 millj. kr.  Í bréfi sem Búnaðarbankinn skrifaði mér í ágústmánuði s.l., er þess farið á leit, að ríkisstj. útvegi veðdeildinni 20 millj. kr. lánsfé til þess að fullnægja þeim beiðnum, sem þá lágu fyrir og væntanlega kæmu seinni hluta þessa árs. Það var einnig farið fram á, að deildinni væri útvegað óafturkræft framlag, 2 millj. kr., til þess að bera uppi reksturshallann, sem verður, vegna þess að veðdeildin lánar með 8% vöxtum, en verður undir mörgum kringumstæðum að borga hærri vexti eða allt að 9% af því fé, sem deildin tekur að láni og það væri þess vegna eðlilegt, að deildin fengi eitthvert óafturkræft framlag til þess að bera þennan halla uppi, því að til lengdar er vitanlega ekki hægt og eðlilegt að reka hana með halla, sem verður því meiri, sem hún fær meira fjármagn, ef vaxtamismunurinn er öfugur. Í sambandi við fsp. vil ég upplýsa það í sambandi við þetta bréf, sem Búnaðarbankinn sendi í ágúst, að þá var ekki unnt að útvega það á þessu ári. Það var ekki á framkvæmdaáætlun þessa árs. Nú mun ríkisstj. taka til meðferðar í haust eins og undanfarin ár fjáröflunaráætlun fjárfestingarsjóðanna fyrir árið 1969, og þá verður tekið til athugunar, hvort mögulegt er að afla veðdeildinni nauðsynlegs fjár. Í ágústmánuði lágu fyrir 60 umsóknir og ef þeim hefði öllum verið fullnægt með t.d. 180 þús. kr. láni, væru það 9 millj., en nú er vitað, að það berast ýmsar umsóknir til bankans, sem ekki er talið rétt að sinna. En það er vitanlega meiri hl. af þeim, sem er eðlilegt að sinna og sjálfsagt að sinna. En 20 millj. t.d. á næsta ári mundu leysa þann vanda, sem nú liggur fyrir og þá þarf að athuga, hvort mögulegt er að taka það á fjárhagsáætlun og framkvæmdaáætlun fyrir næsta ár, þegar tekið er fyrir og athugað um fjáröflun til fjárfestingarsjóðanna yfirleitt.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf, að það hafi verið veittar á þessu ári rúmlega 5 millj. í lán úr veðdeild Búnaðarbankans. Hann hafði bréf upp á það og það er eflaust rétt. Ég hef hins vegar talað við viðkomandi bankastjóra. Ég hef átt þarna tvær láns umbeiðnir frá fyrra ári óafgreiddar og ég hef iðulega gert mér för í Búnaðarbankann til þess að spyrjast fyrir um afgreiðslu þeirra og svörin hafa alltaf verið á þá lund, að það væru alls ekki afgreidd nein lán úr veðdeildinni. Nú mun ég gera eina atrennuna enn með þessar upplýsingar í höndum og vita, hvort mér tekst að fá afgreidd þessi tvö lán frá árinu 1967, sem ég ber alveg sérstaklega fyrir brjósti. En þó að það fengist nú, þá er hlutur margra eftir óafgreiddur. Og ég verð að lýsa vonbrigðum mínum yfir svari hæstv. landbrh. Hann gat aðeins gefið þær upplýsingar, að þessi mál yrðu tekin til athugunar í sambandi við framkvæmdaáætlun 1969. Það skilst mér að þýði, að það sé ekki gert ráð fyrir því, að það verði nein meiri eða önnur lán veitt úr veðdeildinni á þessu ári og það komi þá alls ekki til greina lánveitingar úr henni fyrr en á árinu 1969, ef svo vel tekst til, að hægt verði að koma þessu inn á framkvæmdaáætlun ríkisins. Ég hefði satt að segja haldið, að hæstv. ráðh. væri sá athafnamaður, að honum mundi lukkast að fá ekki stærri upphæð, en hér er um að tefla, kannske svona 6–7 millj., til þess að hægt væri að afgreiða óafgreiddar lánsumsóknir frá fyrra ári. Ég hefði t.d. ekki talið það óeðlilegt, að hann hefði tekið þetta mál alveg sérstaklega upp við Búnaðarbankann og rætt um það, hvort það væri ekki gerlegt, miðað við fjárhag bankans, að sparisjóðsdeild Búnaðarbankans lánaði 6 eða 7 millj. til viðbótar þeim 17 millj., sem veðdeildin skuldar, til þess að hægt væri að leysa þessi mál á ég vil segja ekki stórmannlegan hátt, en svona viðhlítandi eftir atvikum. Ég verð sem sagt að lýsa vonbrigðum yfir því, að hæstv. ráðh. skuli ekki hafa sýnt skjótari viðbrögð og meiri skörungsskap í þessu máli heldur, en raun ber vitni um. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það voru afgreidd óvenjulega mörg lán á árinu 1967. Það má jafnvel kannske segja alveg óeðlilega mörg lán, miðað við lánveitingar á undan og alveg sérstaklega miðað við lánveitingar á eftir. Ég skal ekki fara út í það, hvaða gróska hafi verið í lánveitingum sérstaklega á árinu 1967. En það getur vel verið, að hv. alþm. renni grun í það. Það er rétt, að þá voru lánaðar yfir 12 millj. úr veðdeild Búnaðarbankans, sem er svona á vegi stödd nú, að það er ekki hægt að afgreiða lán. En hvað um það? Við skulum bara sameinast um það, að hér sé vandi, sem þarf að leysa og í öllum þeim vanda, sem hv. alþm. munu standa andspænis á næstunni, þá er þetta ekki svo stór vandi, að við ættum bara að taka höndum saman um það að leysa hann.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að láta í ljós mikla undrun yfir þeim upplýsingum, sem hér eru komnar fram frá hæstv. landbrh. Ég hef sjálfur átt tal um þessi mál við bankastjóra oftar en einu sinni og oftar en tvisvar á undangengnum mánuðum og ég hef fengið þær upplýsingar þar, að allar lánveitingar úr veðdeildinni hafi setið algerlega fastar. Þetta kemur mér því mjög á óvart, þegar það er nú upplýst með bréfi frá bankanum, að lánaðar hafi verið úr deildinni á þessu ári 5.1 millj. kr. Það er mér einnig nokkurt undrunarefni, að það kemur fram hér í svörum hæstv. ráðh., að því er virðist, að hann hefur ekkert átak gert, enga viðleitni sýnt til þess að leysa úr vandræðum veðdeildarinnar á þessu ári. Ég vil, að það komi fram hér við umr. um þessa fsp., að í augum bændasamtakanna, Stéttarsambands bænda, er þetta ekkert smámál. Stéttarsambandið, fundir þess, hefur margsinnis ályktað um þessi mál. Þau hafa dregizt inn í viðræður stjórnar Stéttarsambandsins við hæstv. landbrh. mörgum sinnum. Og til enn frekari staðfestingar á því, að bændasamtökin telja þetta þýðingarmikið mál, vil ég aðeins minna á, að við verðlagningu landbúnaðarvara haustið 1966, þegar gert var samkomulag milli stjórnar Stéttarsambands bænda og hæstv. ríkisstj., var eitt af þeim atriðum, sem samið var um, að litið yrði til veðdeildarinnar og greitt nokkuð úr hennar þörf.



Herra forseti. Það er langt síðan ég vissi, að hv. 3. þm. Norðurl. v. bar mikið traust til mín og þess vegna varð hann fyrir vonbrigðum, svo sem hann segir, að ég skyldi ekki hafa útvegað veðdeildinni það fjármagn, sem hún þurfti, t.d. með því að láta sparisjóðsdeildina lána veðdeildinni. Það þurfti ekkert annað, en tala við bankastjóra Búnaðarbankans og segja þeim að gera þetta. En það er nú svo, að jafnvel hjá Búnaðarbankanum flæðir ekki út úr kassanum núna. Ég get upplýst það, að Búnaðarbankinn er í skuld við Seðlabankann og það er náttúrlega ekki æskilegt fyrir bankann og ég veit, að bankastjórar Búnaðarbankans hafa mikinn hug á því að jafna þessa skuld, en ef hagur deildarinnar væri öðruvísi og ætti eftir að batna, þá hygg ég, að það stæði ekkert á þeim að rétta nokkrar millj. til veðdeildarinnar. En það er bezt að endurtaka það og á skýrari hátt, en ég sagði áðan, að það verður ekki von á peningum í veðdeildina fyrr en á næsta ári og það verður tekið til athugunar, eins og ég sagði áðan, hvort ekki verður hægt að taka það upp á áætlun ríkisstj. til fjárfestingarsjóðanna og hv. 3. þm. Norðurl. v. er það vel að sér í fjármálum og öðru, að hann getur alveg gert sér grein fyrir því, að þegar beiðni kemur á seinni hluta ársins um útvegun fjár, liggur það ekki svo laust fyrir, sízt þegar viðskiptabankinn er í skuld við Seðlabankann. Hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson lét undrun sína í ljós yfir því, að það skyldi nú hafa verið lánuð 5.1 millj. kr. Og ég fór nú að lesa bréfið aftur og hugsaði sem svo: Getur það verið, að ég hafi lesið skakkt áðan? En það stendur hér til fyllri upplýsingar fyrir hv. þm.: „Það, sem af er árinu, hefur deildin lánað 5.1 millj. kr. og hefur skuldin við sparisjóðsdeildina hækkað þess vegna.“ Þeir segja: Það, sem af er þessu ári. Það er eins og bréfritarinn og kannske bankastjórarnir hafi hugsað sem svo, að þetta gæti hækkað á þeim mánuðum, sem eftir eru. Og ef það yrði, mundi þetta verða ennþá betra heldur en hv. fyrirspyrjandi bjóst við. 

Stefán Valgeirsson Hæstv. landbrh. sagði áðan í sambandi við útvegun fjár í veðdeildina, að það væri, eins og 3. þm. Norðurl. v. vissi, ekki létt að útvega fjármuni á síðari hluta árs, þótt beiðni hefði komið um það. Ég verð nú að segja, að þetta er nokkuð einkennilegur málflutningur, því að ég man ekki betur en á árinu 1966, þegar landbrh. lofaði því í sambandi við lausn þeirra vandamála, sem þá voru, að hækka lánveitingarnar úr 100 þús. upp í 200 þús. til jarðakaupa, að þá væri lofað að útvega veðdeildinni fjármuni. Ég veit ekki til þess, að við þetta hafi verið staðið og það getur því ekki verið nein afsökun nú fyrir hæstv. landbrh., að hann hafi ekki vitað um, hvernig komið var fyrir veðdeildinni síðari hluta þessa árs. Ég veit, að hjá fjölmörgum bændum er þetta mjög bagalegt. Ég þekki þess dæmi, fleiri en eitt og fleiri en tvö, að þeir, sem hafa selt jarðir sínar og hafa keypt húseignir í trausti þess, að þessi lán fengjust, eru nú komnir í þrot, vegna þess að þessar lánabeiðnir hafa ekki verið afgreiddar. Það er hörmulegt til þess að vita, að hæstv. landbrh. skuli ekki sjá neina leið til þess að leysa þennan vanda nú. Ég er búinn að fara margar ferðir í veðdeildina og mér er þar tjáð, að það sé ekki von á neinum lánum úr veðdeildinni, nema ríkisstj. leysi þessi mál.



Herra forseti. Í tilefni af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, vil ég upplýsa, að þessar 20 millj., sem lofað var að láta veðdeildina fá haustið 1966 eða réttara sagt var gefið fyrirheit um, að veðdeildin fengi, voru afgreiddar til deildarinnar árið 1967 og virtust allir vera ánægðir með það. Það voru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að útvega veðdeildinni þetta, en ekki fyrr en árið eftir. Þá var það tekið á framkvæmdaáætlun ríkisstj. í sambandi við fjárfestingarsjóðina, en féð var ekki útvegað um haustið, eins og ég held, að hv. þm. hafi haldið, eða seinni hluta þess árs, sem beiðnin kom sérstaklega fram. Það er rétt, að þetta liggi alveg klárt fyrir og það má líka minna á, að 1966 var fjármálum allt öðruvísi háttað, en nú og meira af lausu fjármagni en nú, eins og ég ætla, að flestir hv. þm. geri sér grein fyrir.



Herra forseti. Það var skömmu fyrir síðustu áramót, að ég sótti um lán í Búnaðarbankanum handa bónda á Vestfjörðum til að kaupa ábýlisjörð sína. Ég fékk þau svör hjá bankastjóranum, að hann mundi fá þetta lán, en hann mundi ekki fá það fyrr en í marz eða apríl. Þegar apríl var liðinn fór ég í bankann og spurði eftir láninu. Nú er veðdeildin peningalaus og ekki hægt að afgreiða lánið, var mér svarað. Ég kvaðst vilja fá að vita, hvenær bóndinn fengi þetta lán, því að hann hefði gert kaupsamning um jörðina og ætti að borga andvirðið til seljandans fyrir áramót og hann þyrfti að vita þetta. Hann sagðist ekki geta svarað þessu, bankastjórinn, en hann vonaði fastlega, að veðdeildin fengi fé. Síðan talaði ég við bankastjórann í maí, júní og júlí og fékk þau svör, að það hafi ekki eitt einasta lán verið veitt úr veðdeildinni á þessu ári. Síðan kom ég í bankann í sept. og aftur í okt., talaði ekki við bankastjóra, heldur spurði starfsmann í veðdeildinni, hvort það væri farið að veita lán úr henni. Ekki eitt einasta lán, var svarið. Það lítur helzt út fyrir, að þessi 5.1 millj. hafi verið veitt núna síðustu dagana. 



Herra forseti. Með vaxandi fjölda ökutækja og aukinni umferð verðum við að gera enn þá meiri kröfur til þess, en áður hefur verið, að bifreiðar séu hafðar í fullkomnu lagi, a.m.k. hvað öryggisútbúnað snertir. Í flestum grannríkjum okkar er lögð mikil áherzla á þetta og a.m.k. í höfuðborgum þeirra flestra hefur verið komið upp fullkomnum skoðunarstöðvum með þar til gerðum mælitækjum, sem segja til um það, hvernig ástand bifreiðar er, hvað gera þurfi við og hvað þurfi að lagfæra. Sú stofnun, sem öðrum fremur á að tryggja þennan þátt öryggismála hér á landi, er Bifreiðaeftirlit ríkisins. Annríki og verkefni Bifreiðaeftirlitsins hefur vaxið alveg stórkostlega á síðustu árum, eins og nærri má geta, þegar haft er í huga, að bifreiðaeign landsmanna hefur tvöfaldazt á nokkrum árum. Þannig var mér sagt um daginn í Bifreiðaeftirlitinu, að þar hefðu farið fram á s.l. ári 32 þús. skoðanir, en Bifreiðaeftirlitið í Reykjavík hefur, eins og kunnugt er, í fyrsta lagi með höndum svonefnda aðalskoðun bifreiða einu sinni á ári og margar bifreiðar þurfa að koma oftar, en einu sinni í þá skoðun. Auk þess eru bifreiðar svo alltaf skoðaðar í hvert skipti, sem umskráning fer fram. Til viðbótar þessu verkefni hefur eftirlitið skrá um allar bifreiðar og dráttarvélar í landinu, og þau verkefni, sem unnin eru þar vegna byggðarinnar utan Reykjavíkur, fara ört vaxandi, eftir því sem kunnugir segja. Þess má líka minnast í þessu sambandi, að sífellt er verið að gera auknar kröfur til öryggisbúnaðar. Þess er krafizt, að það séu aurhlífar, öryggisbelti o.s.frv. og þetta allt saman eykur vinnu þeirra, sem falin er ábyrgðin á því að líta eftir þessu og hafa þennan þátt umferðarmálanna í lagi. Þessi umrædda stofnun hefur um langt árabil haft bækistöð sína í Borgartúni 7 og býr þar við alls ónógan húsakost. Húsrýmið er þröngt og lítið inni, óhentugt fyrir starfsemina, sem auk sjálfs eftirlitsins, nær yfir óskyldustu störf, eins og eftirlit með greiðslu opinberra gjalda af bifreiðum, eftirlit með greiðslu tryggingariðgjalda og jafnvel innheimtu afnotagjalda fyrir útvarpsviðtæki. Þó er aðstaðan utanhúss langtum óhægari. Útisvæðið er allt of lítið, bílafjöldinn þarna kemst yfir 400 yfir daginn, þegar mest er að gera, því að aðalskoðunin fer fram yfir sumarmánuðina og þá er meira að gera, en að vetrinum til. Þetta húsnæði er þar að auki staðsett við allt of mikla umferðargötu þannig að þar er talsverð slysahætta, eftir því, sem kunnugir telja, vegna þess hversu oft þarf að aka inn í mikla umferð og alla vega eru þarna umferðartruflanir. Þá má geta sér þess til, að það sé erfitt að stunda þessi störf úti, hvernig sem viðrar, allan ársins hring. Stundum að vetrarlagi byrjar starfsemin á því, að moka þarf snjó af stóru flæmi, til þess að hægt sé að hefja störfin. Og að sumrinu viðrar einnig oft þannig, að óhægt er um þessi störf utan húss. Af þessum ástæðum öllum þarf úrbætur, en þó heppilega skoðunaraðstöðu fyrst og fremst. Hefur það verið baráttumál Félags bifreiðaeftirlitsmanna um nokkurt skeið, að hafizt verði handa um byggingu skoðunarstöðvar. Vegna þess, að hér er að mínum dómi um þarft mál að ræða, hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. dómsmrh. á þskj. 30 og bið hann svara, hvaða ráðstafanir séu fyrirhugaðar til að bæta starfsaðstöðu Bifreiðaeftirlitsins.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi talaði nokkuð almennt um bifreiðaeftirlitið og þótti mér vænt um það. Það, sem hann sagði hér, er líklegt til að vekja áhuga og kunnugleika hv. þm. á því, að hér er um mikið vandamál að ræða, hvernig að bifreiðaeftirlitinu er búið og hvaða horfur eru á því að geta gert það betur úr garði tæknilega og á annan hátt á næstu árum. Þar sem hér er um vandamál að ræða, sem fer sívaxandi og verður æ þýðingarmeira í okkar þjóðfélagi, eins og hv. fyrirspyrjandi vék að, vildi ég einnig svara þessari fsp. nokkuð með almennum orðum til að undirstrika þörf á úrbótum, áður en ég svara beint spurningunni, sem í fsp. felst. Eins og kunnugt er, er Bifreiðaeftirlit ríkisins sérstök stofnun samkvæmt umferðarlögum, sem annast skoðun og eftirlit ökutækja. Skoðun ökutækjanna fer fram áður, en þau eru skráð fyrsta sinni, svo og um hverja umskráningu, enda ákveður eftirlitsmaður, hvort ökutækið fullnægi kröfum laga og reglugerða. Árlega fer svo fram endurskoðun allra bifreiða og bifhjóla. Þar fyrir utan getur lögreglustjóri eða bifreiðaeftirlitsmaður krafizt þess hvenær sem er, að skráð ökutæki séu færð til sérstakrar skoðunar á þeim stað sem hann ákveður, auk þess sem eftirlitsmönnum og öðrum lögreglumönnum er heimilt, hvenær sem er, að stöðva ökutæki, skoða það samstundis og athuga ökuskírteinið. Auk þess, sem bifreiðaeftirlitsmenn annast skoðun og eftirlit ökutækja, eru þeir prófdómendur við bifreiðarstjórapróf og á vegum Bifreiðaeftirlitsins eru haldin námskeið fyrir atvinnubifreiðastjóraefni, meiraprófsnámskeið. Einnig fara fram á vegum Bifreiðaeftirlitsins próf fyrir ökumenn fólksbifreiða, sem flytja mega fleiri, en 16 farþega, svo og próf fyrir ökukennara. Hjá Bifreiðaeftirlitinu í Reykjavík er haldin allsherjar spjaldskrá yfir allar bifreiðar í landinu auk þess sem spjaldskrá er haldin í hverju umdæmi. Hefur spjaldskráin verið færð á gataspjöld hjá Skýrsluvélum ríkisins og Reykjavíkurborgar. Skráðar bifreiðar og bifhjól voru í byrjun þessa árs alls 42.394. Bifreiðaeftirlitið lýtur yfirstjórn dómsmrn. og hefur aðsetur í Reykjavík, en dagleg stjórn Bifreiðaeftirlitsins er í höndum forstöðumanns, en lögreglustjórinn í Reykjavík hefur umsjón með bifreiðaeftirliti í landinu samkvæmt sérstöku ráðuneytisbréfi og samningum, sem gerðir voru fyrir nokkuð mörgum árum milli ráðuneytisins og lögreglustjórans í Reykjavik. Landinu er í heild skipt í 7 umdæmi, og fjöldi fastra eftirlitsmanna í hverju umdæmi er þessi: Í Reykjavíkurumdæmi starfa samtals 11 bifreiðaeftirlitsmenn. Í Reykjanesumdæmi eru þrír bifreiðaeftirlitsmenn og er einn þeirra umdæmisfulltrúi. Hefur einn eftirlitsmaðurinn fast aðsetur í Keflavík, en hinir hafa aðsetur í Reykjavík. Vesturlandsumdæmi tekur til Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, Snæfellsness–, Dala– og Austur–Barðastrandarsýslu og Strandasýslu. Þar eru þrír eftirlitsmenn. Einn er á Akranesi og tveir í Borgarnesi, og er annar þeirra umdæmisfulltrúi. Vestfjarðaumdæmi tekur hins vegar til Vestur–Barðastrandarsýslu og Ísafjarðar. Einn eftirlitsmaður er á Ísafirði og annar á Patreksfirði, sem er lausamaður. Norðurlandsumdæmi nær frá Húnavatnssýslum til Þingeyjarsýslna. Á Akureyri eru 3 eftirlitsmenn og er einn umdæmisfulltrúi og auk þess eru eftirlitsmenn á Blönduósi og á Húsavík, einn á hvorum stað. Austurlandsumdæmi eru Múlasýslur og Austur–Skaftafellssýsla. Þar situr eftirlitsmaður á Reyðarfirði og auk þess lausamaður á Höfn. Í Suðurlandsumdæmi er einn eftirlitsmaður á Selfossi, en lausamaður er í Vestmannaeyjum. Þetta hef ég aðeins rakið hér til að gefa yfirlit um, að hér er um umfangsmikla starfsemi að ræða, ekki aðeins hér í þéttbýlinu, heldur á öllu landinu. En hvernig er svo starfsaðstaða Bifreiðaeftirlitsins. Bifreiðaeftirlitsmennirnir vinna sín störf í nánu samstarfi við lögreglustjórana í umdæmum sínum og hafa þá jafnframt umsjón með bifreiðaskráningunni, sem lýtur stjórn lögreglustjóra. Aðsetur hafa eftirlitsmennirnir víðast hvar í tengslum við viðkomandi lögreglustjóra og hefur húsnæðisaðstaða þeirra verið bætt á ýmsum stöðum á undanförnum árum, t.d. á Selfossi, í Keflavík og í Vestmannaeyjum. Á Akureyri hefur Bifreiðaeftirlitið nýverið flutt í nýtt eigið húsnæði í hinni nýju lögreglustöðvarbyggingu, og hefur þar með verið sköpuð mjög verulega bætt aðstaða fyrir Bifreiðaeftirlitið þar. Að því er varðar starfsemi Bifreiðaeftirlitsins í Reykjavík, vil ég taka fram eftirfarandi: Bifreiðaeftirlitið fluttist í núverandi húsnæði í Borgartúni 7 árið 1947 og húsnæðinu fylgdi þá auð lóð í næsta nágrenni, hinum megin götu þó, 1.750 m2 að stærð. Er húsnæði þetta og athafnasvæði ennþá notað fyrir Bifreiðaeftirlitið óbreytt að stærð og aðstöðu, en er nú orðið alls ófullnægjandi vegna hinna miklu breytinga, sem orðið hafa á bifreiðafjölda. Kemur greinilegast fram, hversu nauðsynlegt er að bæta starfsaðstöðu Bifreiðaeftirlitsins, þegar aðalskoðun bifreiða fer fram, en hún stendur nú yfir í nær 7 mánuði á ári hverju. Hinn mikli húsnæðisskortur og takmarkaða athafnasvæði stofnunarinnar útlokar að unnt sé að auka starfslið við bifreiðaskoðunina eða beita nauðsynlegum nútímatækjabúnaði við hana. Afgreiðslubið hefur því lengzt ár frá ári og er nú svo komið, að bið á annan klukkutíma er mjög algeng. Veldur þetta eðlilega mikilli óánægju hjá borgurunum og berast forráðamönnum Bifreiðaeftirlitsins stöðugar kvartanir í tilefni þessa. Af þeim ástæðum og eigi síður vegna hins almenna umferðaröryggis í landinu er greinilegt, að við svo búið má ekki standa öllu lengur og mjög brýn nauðsyn er því til þess, að nú þegar verði hafinn undirbúningur að byggingu skoðunar– og afgreiðsluhúss fyrir Bifreiðaeftirlit ríkisins í Reykjavík, þannig að unnt verði að gera róttækar breytingar á starfsháttum eftirlitsins. Skulu hér nefndar nokkrar upplýsingar um störf Bifreiðaeftirlitsins og starfsaðstöðu. Á árinu 1947, þegar eftirlitið hóf starfsemi sína á tilgreindum stað voru skráðar bifreiðar í umdæminu alls 5.514, en í byrjun yfirstandandi árs voru þær 18.220. Á skoðunarárinu 1967 voru samtals 31.330 bifreiðar skoðaðar í Reykjavík, þar af 6.765 bifreiðar utan af landi. Á sama tíma var lokið hér í umdæminu samtals 2.334 fræðilegum prófum við almenn bifreiðarstjórapróf og 2.221 verklegu prófi. Þar að auki voru haldin þrjú 6 vikna námskeið fyrir atvinnubifreiðarstjóraefni. Ennfremur voru haldin próf fyrir þá, sem sækja um réttindi til að aka bifreið fyrir 16 farþega eða fleiri og loks próf fyrir ökukennaraefni. Þá voru afgreiddar á árinu nokkur þúsund nýskráningar ökutækja og umskráningar vegna færslu milli umdæma eða eigendaskipta. Af samanburðartölum þessum má ljóst vera, að húsakynni og athafnasvæði, sem rétt voru við hæfi árið 1947 og eigi hafa breytzt síðan, eru alls ófullnægjandi nú. Kemur þar til, að staðsetning Bifreiðaeftirlitsins að Borgartúni 7 er einnig orðin mjög óheppileg vegna áberandi bifreiðastæðaskorts á lóð hússins og í grennd. Stafar það m.a. af því, að margar opinberar stofnanir eru nú til húsa í Borgartúni 5 og 7 og á því mjög margt fólk þangað erindi. Reynt hefur verið að fá aukið athafnasvæði fyrir starfsemi Bifreiðaeftirlitsins til bráðabirgða á lóð, sem er við hlíðina á núverandi athafnasvæði þess. Þeirri beiðni hefur verið synjað af stjórn húseignarinnar að Borgartúni 7, enda full not lóðarinnar fyrir aðra þá starfsemi, sem er í húsinu. Samhliða neituninni var sú skoðun látin í ljós, að æskilegt væri, að Bifreiðaeftirlitið flytti starfsemi sína úr Borgartúni 7 sem allra fyrst, þar sem hin mikla bifreiðaumferð, sem er samfara staðsetningu eftirlitsins þar, sé mjög til óhagræðis fyrir aðra þá, sem í húsinu leigja. Á athafnasvæði Bifreiðaeftirlitsins er smáhýsi, þar sem skoðunarmenn geta leitað skjóts til þess að rita athugasemdir. Sjálf bifreiðaskoðunin er hins vegar enn í dag framkvæmd undir berum himni, hvernig sem viðrar. Í rigningartíð er framkvæmd skoðunarinnar því miklum erfiðleikum bundin, m.a. vegna þess, að skoðunarmenn verða sjálfir að setjast undir stýri bifreiðar og geta þá valdið skemmdum á ökumannssæti eða viðkvæmum innri búnaði bifreiðarinnar. Skrifstofa og afgreiðsla eftirlitsins er einnig mjög á eftir tímanum, bæði hvað snertir stærð og aðstöðu til þjónustu. Hafa að undanförnu myndazt langar biðraðir í afgreiðslustofu og raunar utanhúss, áður en afgreiðslutími hefst. Er þörf á bættum aðbúnaði fyrir starfsfólk eftirlitsins og þá bíleigendur, sem leita þurfa þjónustu í Bifreiðaeftirlitinu, mjög rík, hvort heldur er í sambandi við skoðun eða ökumannapróf. Bygging skoðunarskála og afgreiðslu fyrir Bifreiðaeftirlitið að erlendri fyrirmynd mundi gerbreyta möguleikum til raunhæfs ökutækjaeftirlits hér í borginni og í nágrannaumdæmunum, sem eru innan 15-20 km vegalengdar frá nýbyggingunni og sama máli gegnir um próf ökumanna. Við nýjar aðstæður mætti gera þeim allt önnur og betri skil, en nú er unnt. Ef skoðun væri framkvæmd innanhúss, mætti dreifa henni yfir meginhluta ársins. Er þá unnt að kveðja bifreiðar til skoðunar eftir allt öðrum reglum og sjónarmiðum en nú er gert. Dreifing skoðunartímabilsins mundi einnig verða til þess, að vinna á bifreiðaverkstæðum dreifðist meira og minna jafnt á allt árið, en eins og nú standa sakir, er mjög erfitt að fá viðgerð á bifreiðum á vissum árstímum. Hún dreifðist meira og minna jafnt á árið, ef þessi aðstaða væri sköpuð. Húsnæði það, sem Bifreiðaeftirlit ríkisins þarfnast, skiptist í skrifstofuhúsnæði og skoðunarskála. Áætlanir hafa verið um þetta gerðar. Skrifstofuhúsnæðið þarf að vera með venjulegum frágangi þess háttar húsnæðis og þarf a.m.k. nokkur hluti þess að vera staðsettur þannig í húsi, að þægilegt sé aðkomu fyrir almenning, helzt á jarðhæð eða á 1. hæð með góðum stigaþrepum. Skoðunarskálinn mætti vera stálgrindabygging eða annað ámóta húsnæði. Samkvæmt athugun, sem gerð hefur verið um húsnæðisþörf Bifreiðaeftirlitsins, mun láta nærri, að stærð bifreiðahúsnæðis þurfi að vera rúmlega 300 fermetrar. Eru þá meðtaldar kennslustofur, en ótalið rými fyrir snyrtiherbergi og ganga. Skoðunarskálinn þarf að vera a.m.k. 450–500 fermetrar, að því er álitið er, með þremur skoðunarrásum. Eðlileg afköst skoðunarstöðvar af framangreindri stærð með nýtízku búnaði munu talin um 150 bifreiðar á dag. Má naumast reikna með minni afkastaþörf á skoðunarsvæði Reykjavíkur. Með því að dreifa skoðuninni á allt árið mundu þau afköst hins vegar nægja fyrst um sinn. 6 skoðunarmenn þyrftu að staðaldri að gegna starfi í skoðunarhúsinu, ef ná ætti framangreindum afköstum. Áður en bifreið er flutt inn á skoðunarrás, þarf skrifstofuvinnu í sambandi við skoðunina þó að vera lokið, þannig að skoðunarmaðurinn geri ekki annað en stimpla afgreiðsluseðil. Búnaður sá, sem notaður er í skoðunarstöðvum, er hemlamælir, stýrismælingavélar, ljósmælingavélar og lyftingatæki eða gryfjur í gólfi, sem gera skoðunarmanni kleift að athuga undirvagn ökutækis eftir þörfum. Öll þessi tæki stuðla að því að gera skoðunina fullkomnari frá öryggissjónarmiði, en auka jafnframt afkastagetu og leiða til sparnaðar í starfsmannahaldi. Undirbúningur að bættum búnaði til handa Bifreiðaeftirliti ríkisins hefur staðið yfir undanfarin ár. Hefur m.a. verið unnið að því að afla hæfilegrar lóðar fyrir stofnunina, en nauðsynlegt er að vanda það val bæði frá sjónarmiði rekstrarhagkvæmni og þeirrar þjónustu, sem henni er ætlað að gegna. Hafa borgaryfirvöld gefið fyrirheit um lóð fyrir Bifreiðaeftirlitið, sem er bæði hæfilega stór og hagkvæm hvað staðsetningu snertir. Er lóð þessi á Ártúnshöfða, 1,4 hektarar að stærð. Staðsetning lóðarinnar er hagkvæm frá umferðarlegu sjónarmiði, einkum fyrir þá, sem koma með bifreiðar til skoðunar, en síður að vísu fyrir borgarbúa, sem leita þurfa til Bifreiðaeftirlitsins í öðrum erindagerðum, t.d. í sambandi við próftökur eða umskráningar, en þó held ég, að það skipti litlu máli, þar sem hvort eð er verður ætíð um töluverðan akstur að ræða. Það hafa verið gerðir hjá teiknistofu Húsameistara ríkisins tillöguuppdrættir að skoðunarstöð fyrir Bifreiðaeftirlitið, sem samkvæmt kostnaðaráætlun í ágúst 1967 var talið, að mundi kosta um 13.6-14.6 millj. kr. að meðtöldu gatnagerðargjaldi og kostnaði við frágang lóðar. Svo sem af þessu má sjá, er um allmikla fjárfestingu að ræða í þessu sambandi og fé í þessu skyni þyrfti að liggja fyrir, eftir því sem til framkvæmda kæmi. Af þessum ástæðum fór á síðasta ári fram athugun á því, hvort unnt væri að festa kaup á fasteign ásamt lóðarréttindum til afnota fyrir Bifreiðaeftirlitið, án þess að um mjög verulegar, beinar fjárgreiðslur yrði að ræða og þá á ég við, að í kaupi þeirrar fasteignar hefði fylgt lánsfé, sem greiða hefði mátt á löngum tíma. Þessar athuganir voru mjög ýtarlegar og fóru fram skoðanir og mat á þeirri eign, sem til greina gat komið, en að athuguðu máli var þó fallið frá þessari hugmynd og ekki talið fært að ráðast í þessa aðgerð og þá kannske haft í huga, að þegar á allt væri litið, bæri að festa sig við framtíðarlausn á málinu, sem ég hef nokkuð vikið að. Til þess að tryggja fjárhagslegan grundvöll fyrir byggingu skoðunarstöðvarinnar hefur verið um það rætt að hækka skoðunargjald bifreiða, en það er nú 140 kr. á bifreið. En ég vil taka það fram, að fyrir nokkrum árum voru skoðunargjöld bifreiða hækkuð. Það var áður en ég kom í rn. og það vakti fyrir með þeim hækkunum, að tekjurnar af því gengju til að byggja nýja stöð fyrir Bifreiðaeftirlitið. En hins vegar hefur í framkvæmdinni orðið sá háttur á, að þetta hefur, eins og aðrar tekjur, runnið í gegnum ríkissjóðinn, sem svo einnig ber kostnaðinn af bifreiðaeftirlitinu, en ekki komið til beins hagræðis sem fjárfestingarfé og mundi sennilega tæpast gera það, þó að horfið yrði að svona ráði, nema öðruvísi væri um hnútana búið og kannske þyrfti að setja um það sérstaka löggjöf. En tekjur af skoðunargjaldinu á árinu 1967 námu 5 millj. 376 þús. kr. og auk þess námu prófgjöld 960 þús. kr. og skráningargjöld 4 millj. 979 þús. kr., þannig að tekjur af þessum liðum, sem nátengdir eru starfsemi Bifreiðaeftirlitsins, námu alls 11 millj. 316 þús. kr., en rekstrargjöld Bifreiðaeftirlitsins námu á sama ári 9 millj. 803 þús. kr. Í fjárl. yfirstandandi árs eru þessar tekjur áætlaðar samtals 13.7 millj. kr., en kostnaður við Bifreiðaeftirlitið 9 millj. 183 þús. kr. Af þessu mætti í raun og veru segja, að með skoðunargjaldinu, eins og það er, ætti þessi starfsemi út af fyrir sig að geta fengið fé eins og raunverulega var til ætlazt, til sinnar uppbyggingarstarfsemi. Ég hef ekki gert sérstakar till. um það í sambandi við fjárlagafrv. það, sem nú hefur verið lagt fyrir þingið, en mér þótti rétt að víkja nokkuð almennt að þessu vandasama máli, sem fyrir liggur og svara að nokkru leyti og þó ekki nema óbeint, hvað fyrirhugað sé til að bæta starfsaðstöðu Bifreiðaeftirlits ríkisins. Ég hef vikið að nokkrum tilteknum atvikum, lóðaútvegun, hugleiðingum og tilraunum til þess að kaupa lóð og fasteign o.s.frv. , en það þýðir ekki, að það verði hjá því komizt að leita til þess Alþ., sem nú situr, um það að gera Bifreiðaeftirlitinu fært að hefja nauðsynlegar fjárfestingar eða byggingar á sinni lóð á næsta ári. Þess vegna þykir mér vænt um, að hv. fyrirspyrjandi hefur vakið athygli á því, hversu mikið vandamál er hér um að ræða og mér þykir vænt um að hafa gefizt kostur á því að gera hispurslausa grein fyrir þessu mikla vandamáli. Ef að því kæmi, að það ætti að liggja fyrir mér að leita til þingsins um frekari fyrirgreiðslu í þessu máli, þá vildi ég mega vænta fulls skilnings hv. þm. á því, þegar það kemur til álita, en það er sem sagt ekki á dagskránni í dag og þarf frekari undirbúning, áður en ég mundi snúa mér til þingsins með það.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þennan mjög svo fróðlega fyrirlestur um starfsemi Bifreiðaeftirlits ríkisins. Og það kom fram af hans ræðu, hygg ég, að ég hafi hvergi ofsagt um slæma aðstöðu þar, meira að segja vansagt í ýmsum atriðum og sýnir það þá enn frekar, en ég gerði grein fyrir, hver þörf er á úrbótum í þessu efni. Það er vafalaust rétt, sem hæstv. ráðh. greindi frá, að starfsaðstaða bifreiðaeftirlits er víðar vandamál heldur en í Reykjavík, en ég gerði Bifreiðaeftirlitið í Reykjavík fyrst og fremst að umtalsefni, vegna þess að ég hygg, að starfsaðstaðan sé hvergi lakari, en þar og tæpast með sanngirni hægt að ætlast til þess, að slíkar skoðunarstöðvar, sem hér hefur borið á góma, verði reistar fyrst um sinn a.m.k. annars staðar en hér, þar sem bifreiðafjöldinn er svo gífurlega mikill á okkar mælikvarða. Þar að auki hafði ég hugmynd um, að starfsaðstaðan utan Reykjavíkur hefði sums staðar a.m.k. verið nokkuð bætt. Þess vegna snerist mín ræða fyrst og fremst um aðstöðuna að Borgartúni 7. Eins og hér hefur verið rakið, hefur starfsaðstaðan svo til ekkert batnað síðan 1947, en á þeim tíma hafa verkefnin margfaldazt, svo að það er ekki nema von, að hér þurfi aðgerða við og ég tel víst, að hv. Alþ. undir forustu hæstv. dómsmrh. taki þetta mál til athugunar og geri þær ráðstafanir, sem að gagni mega koma, því að það er vitanlega ekki nógað hafa lóð, þótt góð sé og uppdrætti til að byggja eftir, ef fjármagnið vantar. Ég verð að segja það sem mína skoðun, að ég tel það mjög vafasama hugmynd, sem aðeins skaut upp kollinum hjá hæstv. dómsmrh., að setja lög eða reglugerðir um það, að bifreiðaeigendur eigi að standa undir þeim talsverða byggingarkostnaði, sem hér er um að tefla. Hæstv. ráðh. gat þess, að fyrir nokkrum árum hefði skoðunargjaldið verið sérstaklega hækkað í þessu skyni og ég hygg, að það sé nú alveg nægilega hátt. Við verðum að hafa í huga, að hér er um hluta af almennri löggæzlu að ræða, sem eðlilegt er, að hið opinbera geri kleift að halda uppi á sama hátt og svo margri annarri löggæzlu, sem fjárveitingar eru veittar til. Þess vegna tel ég mjög eðlilegt og tel víst, að hv. alþm. taki því vel, þegar nú á næstunni verður leitað eftir heimild Alþ. til fjárveitinga í þessu skyni, því að eins og ég hygg, að hér hafi komið fram og allir hv. alþm. geta kynnt sér frekar, ef þeim þykir við þurfa, þá er ástand þessara. mála óhæft eins og það er. Ég endurtek svo þakkir fyrir svörin.



Herra forseti. Þessi fsp. mín á þskj. 30 til hæstv. dómsmrh., - þ.e.a.s. hve margir sektardómar vegna landhelgisbrota féllu á s.l. ári og hve margar sektanna hafa verið innheimtar, -- þessi fsp. er fram borin vegna tilmæla ýmissa manna, sem við sjávarsíðuna búa í Vesturlandskjördæmi. Þessum mönnum og fólki yfirleitt þar um slóðir er farið að blöskra sleifarlagið á landhelgisgæzlunni. Hvar sem maður kemur, t.d. í sjávarplássin á Snæfellsnesi, eru manni sögð dæmi um hneyksli á hneyksli ofan í þessum efnum og ástandið versnar stöðugt. Smábátamenn, sem skaka í dauðum sjó, þar sem áður var á vísan að róa, horfa stundum á það dögum saman, hvernig togbátar fara öllu sínu fram innan landhelginnar og þá sjaldan að varðskip birtast, þá láta þau nægja að stjaka þessum bátaflotum rétt aðeins út fyrir línuna, eins og þegar sauðfé er stuggað úr túni, sigla að svo búnu sína leið og bátarnir að sjálfsögðu óðara komnir inn fyrir aftur. En það er eðlilegt, segir fólk að vísu, það er eðlilegt, að varðskipsmenn séu alveg að gefast upp á að taka þessa landhelgisbrjóta. Þetta er hvort eð er ekki nema tilgangslaust umstang fyrir þá. Starf þeirra á þessu sviði er gert að helberum skrípaleik, vegna þess að dómum vegna landhelgisbrota er aldrei framfylgt, sektir aldrei innheimtar. Á Akranesi hafa menn það t.d. fyrir satt, að einn tiltekinn skipstjóri hér í Faxaflóanum hafi verið sektaður 13 sinnum, hvorki meira né minna, en 13 sinnum á skömmum tíma, án þess að það væri innheimt ein einasta króna af öllu þessu sektarfé. En eftir 13. brot skilst manni, að manninum hafi verið stungið inn og haldið þar í 1–2 daga, síðan sleppt út aftur, svo að hann gat aftur farið út kvittur og klár til þess að hefja landhelgisbrot að nýju. Nei, það er svo sannarlega engin furða, að Landhelgisgæzlumenn séu farnir að þreytast á þessu og skal þó viðurkennt, að stundum er tekið til hendinni og það svo um munar, eins og t.d. í gær, þegar teknir voru fyrir ólöglegar veiðar hvorki fleiri né færri, en 14 bátar í einu. En það er líka athyglisvert í því sambandi, að ástæðan til þessara aðgerða virðist ekki hafa verið sú fyrst og fremst, að þarna væri um ólöglegar veiðar að ræða, heldur virðist yfirmaður rafmagnsmála í Vestmannaeyjum hafa óttast, að bátar þessir bókstaflega toguðu í sundur rafstreng, sem þarna liggur milli lands og Eyja, - já og vatnsleiðslu líka. - Það virðist m.ö.o. hafa verið talin hætta á, að bátar þessir yllu svona svipuðum spjöllum og jarðýtur eru alltaf að valda uppi á þurru landi. Ég geri mér að vísu ljóst, að dómsmrh. og þeir fulltrúar og gæzlumenn réttvísinnar, sem undir hann eru settir, telji sig geta talið fram sitt af hverju sér til málsbóta í þessum efnum. Þeir munu til að mynda geta vísað til þess, að hinar skefjalausu, ólöglegu veiðar innan landhelginnar séu afleiðing af því, að landhelgislöggjöfin taki ekki nógu mikið tillit til þarfa þeirra báta, sem hér eiga hlut að máli. Lögin neyði þá bókstaflega til lögbrota, auk þess sem með sanni megi segja, að hinn ólöglega veiddi fiskur hafi á ýmsum stöðum orðið til þess að bæta úr slæmu atvinnuástandi og draga úr efnahagsörðugleikum fólks. Allt kann þetta að vera satt. En hvernig er þá komið siðferði þjóðar, opinberu siðferði hennar og siðferði einstaklinganna, ef atvinnumál og efnahagur heilla byggðarlaga á að miklu leyti að byggjast á lögbrotum? Víst er, að hvað sem öðru líður, verður sú löggjöf, sem skapar slíkt siðferði, að breytast. Ástand þessara mála verður að komast í það horf, að það verði okkur Íslendingum ekki lengur til skammar. En á þetta vildi ég einmitt leggja sérstaka áherzlu í sambandi við þessa fsp., þ.e.a.s. siðferðishliðina. Ég veit það af viðtölum mínum við menn, að þeir, sem telja sig hafa neyðzt til umræddra lögbrota, una ástandinu siðferðilega séð engu betur, en aðrir og krefjast umbóta. Ég held, að segja megi, að ástand þetta sé farið að valda mjög svo útbreiddu samvizkubiti meðal sjómanna og annarra þeirra, sem hafa lífsafkomu sína af sjávarafla og tilgangur minn með þessari fsp. var einnig sá að spyrja, hvort hæstv. dómsmrh. og hans menn eigi ekki einnig við svipað samvizkubit að stríða og þá um leið, ef svo er, hvort hæstv. ráðh. telji ekki tíma til kominn að létta þessu samvizkubiti af sér og öðrum, sem hér eiga hlut að máli? Svo má ekki heldur gleyma þeim sjómönnum, sem aldrei brjóta neitt af sér, þeim, sem fiska alltaf í fullu samræmi við lög og rétt, trillumönnum og öðrum sjómönnum á smábátum, sem eru að miklu leyti sviptir lífsafkomu sinni vegna þess, hversu landhelgisbrjótar spilla miðum þeirra. Það er einfaldlega verið að drepa okkur með þessu, sagði einn slíkur, sem ég ræddi við uppi á Akranesi ekki alls fyrir löngu. Við fáum ekki bein úr sjó, nema með því að róa út í Ballarhaf. Og það má vera mikið blítt og gott í tíðinni, ef við eigum að geta róið að staðaldri alla þá leið á þessum skeljum okkar. Og hann bað mig að skila því, þessi maður, fyrir sína hönd og félaga sinna, - skila því hingað í þingsalinn til hv. forráðamanna þjóðarinnar, hvort ekki væri meiningin að fara að framfylgja landhelgislöggjöfinni eða gera eitthvað, sem um munar í þessum efnum, ella ættu þeir, hann og hans félagar, ekki annarra kosta völ en hætta sjósókn með öllu.



Herra forseti. Spurt er í fyrsta lagi, hve margir sektardómar í landhelgisbrotum féllu á s.l. ári. Þeir munu vera nokkuð á annað hundrað. Í öðru lagi er spurt, hve margar sektanna hafa verið innheimtar. Allar sektir, sem dæmdar hafa verið í brotum stóru skipanna, togaranna, hafa verið innheimtar, eins og venja er til, en innheimta sekta, sem dæmdar hafa verið í málum minni bátanna, hefur frestazt.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka svar hæstv. ráðh. Það var stutt og laggott, en þó það væri stutt, tel ég, að það hafi staðfest allt, sem ég sagði áðan í minni ræðu, því miður.



Herra forseti. Ég tel, að hér sé um mun stærra og meira vandamál að ræða en svo, að því verði gerð nokkur skil í þeim stutta tíma, sem hér er til umráða fyrir þm. Ég vil þó aðeins nota mér þann rétt, sem þm. hafa í fsp.-tíma og aðeins koma inn á þetta mál. Ég hygg, að það hljóti að hafa vakið nokkra eftirtekt, að því miður virða sjómenn þessi lög um bann gegn botnvörpuveiði mun minna en önnur lög. Ég hygg, að enginn muni halda því fram eða fyrir því séu nokkur rök, að sjómenn almennt séu ólöghlýðnari, en aðrir borgarar landsins, ef þessi lög eru frá skilin. Fyrir þessu hlýtur því að vera einhver ástæða. Ef við skoðum málið, eins og það raunverulega liggur fyrir, er ljóst, að útgerð hér á landi verður vart stunduð með nokkrum árangri, hvorki fyrir sjómenn né útgerðarmenn, nema 3–4 mánuði yfir vetrartímann eða frá áramótum og til aprílmánaðar. Þá er spurningin: Hvað á að gera við flotann og hvaða atvinnu eiga sjómenn að stunda þá 8–9 mánuði, sem eftir eru af árinu? Ég tel mig það kunnugan þessum málum, að ég geti fullyrt, að á svæðunum a.m.k. frá Látrabjargi suður um að Eystra–Horni sé enginn grundvöllur á þessum tíma, - frá vori og fram að áramótum, - fyrir línuveiðar, netaveiðar eða handfæraveiðar. Spurning er því aðeins: Er um nokkrar aðrar veiðar að ræða, sem hægt er að stunda, þannig að þær gefi sjómönnum tekjur og útgerðarmönnum rekstrargrundvöll? Menn hafa freistazt til þess að nota atvinnutæki sín og sjómenn hafa freistazt til þess að skapa sér atvinnu við togveiðar, en skilyrði til togveiða, - það hefur sýnt sig bæði á þessum stað og annars staðar í landi, - eru ekki fyrir hendi nema rýmkað verði á þeim takmörkunum, sem lög um botnvörpuveiðar gera ráð fyrir. Því hefur á undanförnum allt að 10 árum verið hreyft á Alþ. eftir beiðni útgerðarmanna og sjómanna, að þessi lög yrðu tekin til endurskoðunar, en því miður hefur fram að þessu ekki náðst um það nein samstaða. Hugsum okkur, að útgerð yrði á svæðinu hér á Suðurlandi allt frá Látrabjargi að Eystra–Horni lögð alveg niður. Það yrðu ekki einasta sjómenn, sem þetta kæmi ákaflega hart niður á. Það yrði ekki síður það fólk, sem byggir hin ýmsu sjávarpláss á þessu svæði. Það mundi koma harðast niður á því. Það yrði um hreinan atvinnusamdrátt að ræða og atvinnuleysi í flestum, ef ekki öllum sjávarþorpum landsins. Ég tel, að þetta mál sé það alvarlegt, að hv. Alþ. verði nú þegar á yfirstandandi þingi að gera einhverjar ráðstafanir, annaðhvort hreinlega að banna þessar veiðar, - ganga eftir sektum og koma í veg fyrir, að lögin verði brotin, - eða þá, sem ég tel alveg sjálfsagt og eðlilegt, að lögin verði tekin til endurskoðunar og þau rýmkuð mjög. Ég tel ekki, hvorki vegna Alþ., ríkisvaldsins né sjómanna sjálfra, að það megi svo fram ganga, eins og verið hefur, að menn stundi þessar veiðar og brjóti lög meira og minna um land allt. Það er ekki einasta á þessu svæði, sem hér er um að ræða, á Suður- eða Suðvesturlandi. Þetta er orðið allt í kringum landið, að bátar eru teknir að ólöglegum veiðum. Við svo búið má ekki standa, hvorki Alþ., ríkisvalds eða sjómanna sjálfra vegna og Alþ. verður nú þegar og þegar á þessu þingi að gera alveg upp við sig, hvort eigi að halda þessum veiðum áfram eftir þeim lögum, sem nú eru í gildi, sem þýðir alveg hreinlega, að þessar veiðar verða lagðar niður. En þá verða forsvarsmenn þjóðarinnar að finna annan rekstrargrundvöll fyrir þennan bátaflota. Ef hv. fyrirspyrjandi eða einhver annar hv. þm. gæti bent á aðra leið til þess að skapa rekstrargrundvöll fyrir þann bátaflota, sem nú er til í landinu, hygg ég, að allir yrðu mjög þakklátir. Hvorki útgerðarmenn né sjómenn, sem eru þessum málum kunnugastir, hafa komið auga á annan rekstrargrundvöll en fara úr línu– og netaveiðum á vetrarvertíð yfir í mest megnis togveiðar að sumarlagi. Það er mjög á það bent, að þetta skerði aðstöðu smærri báta. Ég efast ekki um, að það sé rétt, að það skerði að einhverju leyti aðstöðu hinna smærri báta, sem stunda sjó, bæði hér við Faxaflóa og víðar. En spurningin er: Verður atvinnulífi í sjávarþorpunum og verður þeim atvinnutækjum, sem þar eru þegar fyrir hendi, - verður þeim haldið gangandi með útgerð á trillubátum? Ég hygg, að það léti enginn sér detta í hug, að það væri fyrir hendi. Þess vegna verður að leysa þetta mál með mjög mikilli rýmkun á lögum um bann gegn botnvörpuveiði. Ég hygg, að það sé einasta leiðin til þess að komast út úr þessum vanda, sem hér er og þeirri aðstöðu, sem allir aðilar eru þarna í, Alþ., ríkisvald og sjómenn.



Herra forseti. Á þessum fundi hefur með fsp. verið hreyft máli, sem mjög er umrætt í landinu. Ég minnist í því sambandi fréttar, sem alveg nýlega kom í dagblöðunum í Reykjavík, um atvik, sem skeði norður við Þistilfjörð. Lögregluþjónninn á Þórshöfn, sem er aðeins einn, hafði gert Landhelgisgæzlunni aðvart um það, að bátur væri að ólöglegum veiðum þar inni í firði. Svo liðu, eftir því sem lögreglumaðurinn skýrði frá, 27 klst., þannig að ekki varð vart við, að Landhelgisgæzlan kæmi á vettvang. Þá fór lögreglumaðurinn af stað á trillu, tók bátinn og færði hann til hafnar og það var viðurkennt, að brotið hefði verið framið. Ég minnist þess í sambandi við þetta mál, að undir lok síðasta Alþ. var ráðið, eftir að ýmsar till. höfðu fram komið í þingi, að sett yrði á laggirnar sérstök n. milli þinga, til þess að rannsaka þessi mál og gera till. um hagnýtingu veiðisvæða innan fiskveiðilandhelginnar. Það vakti athygli mína, eftir að ég kom hingað suður til Reykjavíkur og nokkra undrun, að það var ekki fyrr en í septembermánuði að ég ætla, sem þessi n. var skipuð eða jafnvel ekki fyrr en í okt., - það er upplýst hér, að það hefur verið 2. okt., sem n. var skipuð og sýnist mér satt að segja hafa dregizt nokkuð lengi að framkvæma þennan vilja Alþ. Hæstv. sjútvrh. mun hafa þetta mál á sínum vegum og hefur skipað þessa n. Hann er ekki viðstaddur hér á fundi, svo að ég sjái, en ég vildi spyrjast fyrir um það hjá hæstv. dómsmrh., sem hér verður fyrir svörum í málinu, hvort honum sé kunnugt um það eða þá öðrum hæstv. ráðh., hvenær líklegt sé, að þessi n., sem var að vísu nokkuð seint skipuð, muni ljúka starfi.



Herra forseti. Það var aðeins út af þessari síðustu spurningu hv. 1. þm. Norðurl. e., – hvort ég gæti nokkuð svarað til um það, hvenær n. sú, sem skipuð var í byrjun októbermánaðar og hann vék að, mundi ljúka störfum. Ég get því miður ekki veitt neinar upplýsingar um það, en ég vil auðvitað láta í ljósi mína skoðun á því, að ég tel það mikla og brýna nauðsyn, að hún ljúki mjög fljótt störfum. Og þá vil ég árétta, vegna gagnrýni, sem komið hefur fram í blöðum á skipun þessarar n., að hún hefði átt að vera öðruvísi skipuð, - þ.á.m. fulltrúum hinna eða þessara aðila, - að menn verða að átta sig á því, að viðkomandi aðilar hafa látið í ljósi sínar skoðanir og þeirra ályktanir liggja fyrir. Og þegar við höfðum rætt um þetta okkar í milli, sjútvrh. og ég, var auðvitað tilgangurinn með fárra manna n., að hún hefði til meðferðar þau plögg, sem í þessum málum eru og ályktanir stærri samtaka og viljayfirlýsingar úr einstökum héruðum og reyndi að fóta sig í samráði við þingflokkana á einhverjum niðurstöðum í þessu. Meira treysti ég mér ekki um þetta að segja, en ég vil minna á, að óformleg n. allra þingflokkanna eða fulltrúar frá öllum þingflokkunum voru starfandi hér lengst af á síðasta þingtíma til þess að reyna að vinna að niðurstöðu í þessu máli. Hvað á ég þá við með niðurstöðu í þessu máli? Það er endurskoðun eldri laga og nýjar reglur, sem væru þess eðlis, að hægt væri að framfylgja þeim og taka einnig tillit til fleiri sjónarmiða en koma fram í lögum frá 1921 um bann við botnvörpuveiðum í landhelgi, því að sjónarmiðin eru náttúrlega gagnólík frá því sem var á þeim tíma, þegar þau lög voru sett. Ég minni líka á, að í baráttu okkar fyrir víkkun landhelginnar byggðum við auðvitað á ýmsum rökum. En við drógum aldrei dul á þá röksemd, að við ættum landhelgina eða 12 mílna landhelgi og það hvíldi ekki aðeins skylda á okkur til þess, ef við vildum hafa hana fyrir okkur, að rányrkja hana ekki, heldur einnig að hagnýta hana til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, en ég vildi bara ekki láta undir höfuð leggjast að segja þessi fáu orð af þessari beinu fsp., en þetta er mál, sem ég tel að, að mörgu leyti gæti betur farið á, að við ræddum meira okkar á milli og þá vil ég segja fulltrúar allra þingflokka, heldur en á opnum fundum, eins og hér eru, þó að auðvitað verði ekki hjá því komizt að svara fsp., sem beint er til manns.



Herra forseti. Ég stend nú aðeins upp til að upplýsa, að þessi umrædda n., sem var nýlega skipuð í landhelgismálinu og gera á till. um nýtingu hennar og jafnvel að athuga, að ekki yrði stunduð ofveiði, hefur ekki tekið til starfa, en undirbúningur er hafinn og munum við koma saman á morgun. Sú seinkun, sem hefur átt sér stað frá því að við fengum skipunarbréf, stafar einfaldlega af því, að þessir 5 þm. hafa ekki haft tíma til að mæta á fundi og jafnvel á morgun er einn þm. á nefndarfundi, en vegna góðvildar hans, af því að við hinir höfum tíma, mun hann sjá af nokkrum mínútum til að skipuleggja starfið. Í erindisbréfi til okkar er svo mikið mál lagt fyrir okkur, að það er varla von á því, að lausn verði fundin mjög fljótlega. Hins vegar skeði það, að Sjómannasamband Íslands beitti sér fyrir ráðstefnu um landhelgismálið og nýtingu landhelginnar fyrir skömmu og þar var sett á stofn önnur n., sem ég vænti, að við getum átt samstarf við og verði til þess að flýta fyrir niðurstöðum. Allir vita, að um sjónarmið í landhelgismálinu og um nýtingu landhelginnar eru mjög mismunandi skoðanir, en við, sem vorum í vetur fylgjandi, að breytt yrði til um hagnýtingu á veiðum innan landhelginnar, hefðum auðvitað viljað, að tekin yrði fyrr ákvörðun um stofnun þessarar n., sem okkur var falið að starfa í, en svo varð ekki. Hins vegar væntum við þess, að menn láti ekki smáfordóma standa í veginum fyrir því, að við náum skynsamlegri niðurstöðu sem fyrst. Og ég ætla mér ekki þá dul og hinir nm. ekki heldur, að við reiknum með því, að fyrsta skref geti gilt í mörg ár, en sjálfsagt er að reyna að lagfæra hlutina og ná fram heppilegri lausn, því að við ætlum okkur að nýta landhelgina sem bezt.



Herra forseti. Þar sem fyrirspyrjandi að þessum dagskrárlið, Jónas Árnason alþm., hefur vikið af Alþ. um tíma, vil ég fyrir hans hönd óska eftir því, að hæstv. ráðh. svari þessari fsp. hans, sem hér liggur fyrir um skólarannsóknir, en fsp. er á þessa leið: „Hverjar hafa orðið niðurstöður skólarannsókna varðandi aðstöðumun fólks í dreifbýli annars vegar og þéttbýli hins vegar til að tryggja börnum sínum: a) skyldufræðslu, b) eðlilega hlutdeild í framhaldsmenntun?“ Ég vænti þess, að þessar fsp. skýri sig í rauninni sjálfar og séu svo glöggar, að hæstv. ráðh. geti svarað þeim hér, án þess að um þær séu höfð fleiri orð frá minni hálfu.



Herra forseti. Þegar gerð var starfsáætlun um starfsemi skólarannsókna fyrir árið 1968, þ.e.a.s. yfirstandandi ár, í árslok 1967, var gert ráð fyrir því að taka upp nýja liði í starfi skólarannsókna á þessu ári og var það orðað svo m.a. í starfsáætlun forstöðumanns skólarannsóknanna: „Hafin verði athugun á ýmsum þáttum skólahalds í dreifbýli og er í ráði að vinna að þeirri rannsókn í samvinnu við n. þá, sem starfar nú að menntaáætlun á vegum Efnahagsstofnunarinnar og fleiri stofnana með styrk frá Efnahagssamvinnustofnuninni í París. Athugun þessi verður væntanlega tvíþætt: Í fyrsta lagi, að rituð verði skýrsla um tilhögun dreifbýliskennslu í nokkrum nágrannalöndum. Hefur þegar verið safnað heimildum, sem verða lagðar til grundvallar skýrslunni. Í öðru lagi, að gerð verði áætlun um tilraun, sem miða skal að því að bera saman sérstakar, ólíkar leiðir til þess að leysa skólavandræði í dreifbýli. Verður væntanlega reynt að hefja tilraun þessa þegar á árinu 1968.“ Störf skólarannsókna urðu hins vegar á þessu ári með nokkuð öðrum hætti en gert var ráð fyrir sökum annarra verkefna, sem talin voru enn brýnni en þetta og á ég þar fyrst og fremst við tvö stór verkefni, sem unnið hefur verið að og fullunnin hafa verið á þessu ári, þ.e.a.s. annars vegar samræmingu gagnfræðaprófs, sem hefur haft í för með sér og mun hafa í för með sér gerbreytingu á gildi og þýðingu þess prófs í íslenzku skólakerfi og svo hins vegar þeim breytingum á landsprófi, sem tekin var ákvörðun um, áður en skólastarf hófst á s.l. hausti og munu koma til framkvæmda á komandi vori, en í kjölfar þeirra mun einnig verða um að ræða gagngerðar breytingar á landsprófinu frá því, sem verið hefur um alllangt skeið. Þessar tvennar athuganir, þ.e.a.s. annars vegar breytingar á gagnfræðaprófinu og hins vegar breytingin á landsprófinu, tóku svo mikinn hluta af tíma forstöðumanns skólarannsókna og aðstoðarmanna hans, að því miður hefur enn mjög lítið verið unnið að þessu verkefni, sem ég þó fúslega játa, að er mjög mikilvægt og mun verða á starfsáætlun skólarannsókna á næsta ári. Ég geri mér ákveðna von um, að því verði hægt að sinna af fullri alvöru þá, bæði vegna þess að þessum tveim stórverkefnum er lokið og svo vegna hins, sem er ánægja að geta skýrt frá hér, ef menn hafa ekki þegar veitt því athygli í sambandi við fjárlagafrv., sem fyrir liggur, að ákveðið hefur verið að fjölga starfsmönnum skólarannsókna um fullgildan sérfræðing um næstu áramót, þannig að starfslið þeirra mun verða meira á næsta ári en það hefur verið til þessa. Geri ég því ráð fyrir og treysti því fastlega, að af því geti orðið, að þetta mikilvæga verkefni fái fullnægjandi athugun á næsta ári.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. En í tilefni af því, sem hann sagði, vil ég láta koma fram, að ég tel fyrir mitt leyti, að þau efni, sem spurt var sérstaklega um í þessu tilefni varðandi skólarannsóknir, þ.e.a.s. um ástandið varðandi skyldufræðsluna og eins um hlutdeild í framhaldsmenntun eða aðstöðu unglinga til þess að taka þátt í framhaldsmenntun, - að þar sé um svo mikilvæg atriði að ræða, eins og hæstv. ráðh. sagði einnig að væri sitt álit, að það beri að leggja mjög þunga áherzlu á, að þessi athugun geti farið fram og niðurstöður hennar liggi fyrir sem allra fyrst. - Ég sem sagt vænti þess, að á þetta verði lögð áherzla, en þakka svo hæstv. ráðh. fyrir svör hans.



Herra forseti. Það kom greinilega fram í svari hæstv. ráðh., að hægt miðar í skólarannsóknunum og ég verð að segja fyrir mína parta, að það er mjög illt til þess að vita, að einmitt sá þátturinn, sem hér hefur verið gerður að umræðuefni, skuli hafa verið látinn mæta afgangi. Ég efast ekkert um, að sá þáttur skólarannsóknanna, sem sérstaklega hefur verið látinn hafa framgang á þessu ári og jafnvel látinn ryðja til hliðar ákveðinni áætlun, sem gerð hafði verið um skólarannsóknir á þessu ári, - ég efast ekki um, að þar er um mikilvægt atriði að ræða. En ég vil benda á það, sem ég raunar gerði fyrir nokkrum dögum hér á hv. Alþ., að það, sem er hvað brýnast og alvarlegast í okkar fræðslumálum, er einmitt, hve mikill mismunur er á í fræðslumálunum, hvað t.d. dreifbýlið er aftur úr í sambandi við skólabyggingar og framkvæmd skólaskyldunnar. Þetta er atriði, sem hefur verið vanrækt stórlega mörg undanfarandi ár. Eins og þetta mál var upphaflega byggt upp í fræðslulögunum frá 1946, var hugmyndin að koma á jafnri skólaskyldu og jafna allan aðstöðumun í skólamálum á einum 6–7 árum. Þessu átti sem sagt að vera lokið fyrir u.þ.b. 15 árum. En því er ekki lokið enn og það er greinilegt, að þetta mál er enn haft í undandrætti. Þetta tel ég ástæðu til að átelja og það er vonandi, að betur verði að þessu staðið eftirleiðis.



Herra forseti. Að undanförnu hefur mikið verið rætt um nauðsyn þess að efla iðnaðarþróun á Íslandi. Menn hafa bent á þá staðreynd, að á næstu áratugum muni verða næsta mikil aukning á vinnufæru fólki hér á landi og þær atvinnugreinar, sem þurfi fyrst og fremst að taka við þessari fólksfjölgun, séu iðnaður og þjónustustörf. En það er ekkert einfalt verkefni að breyta atvinnuháttum frá hráefnisframleiðslu, eins og við höfum aðallega iðkað, yfir til iðnaðarframleiðslu. Til þess þarf mjög fjölþættar aðgerðir. Þar er ekki aðeins um að ræða fjármagn og nýjar verksmiðjur, heldur og breytingar á skólakerfinu. Verkmenning er forsenda iðnvæðingar. En ein meginforsendan fyrir aukinni verkmenningu og allri iðnaðarþróun er vísindarannsóknir og tilraunir. Þar er sjálfur vaxtarbroddurinn. Reynslan hefur orðið sú hjá iðnaðarþjóðum umhverfis okkur, að framlög til slíkra verkefna hafa aukizt ákaflega ört að undanförnu og það hefur komið í ljós, að þær fjárveitingar hafa skilað sér aftur í mjög aukinni framleiðslu og í auknum þjóðfélagslegum arði. Sé okkur alvara með að reyna að hefja raunverulega iðnaðarþróun á Íslandi, er engum vafa undirorpið, að við verðum að leggja stóraukna áherzlu á vísindarannsóknir og tilraunir hér á landi. Þetta er ástæðan fyrir því, að ég hef leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh. um það, hvernig við erum á vegi staddir í þessu efni, eins og nú standa sakir og ennfremur um það, hver séu áform ríkisstj. um að auka þessa starfsemi.



Herra forseti. Rannsóknaráð ríkisins hefur safnað gögnum um fjármagn til rannsókna og tilrauna á árunum 1965 og 1966 og hefur þá í því sambandi fylgt leiðbeiningum Efnahags– og framfarastofnunarinnar í París um söfnun og úrvinnslu slíkra gagna og er hægt að gera samanburð á fjárveitingum til þessara mála hér og í öðrum aðildarríkjum Efnahags– og framfarastofnunarinnar, ef miðað er við þennan samanburðargrundvöll. Niðurstaða þessarar gagnasöfnunar Rannsóknaráðs ríkisins er sú, að sé fylgt leiðbeiningum Efnahags– og framfarastofnunarinnar um það, hvað telja skuli fjármagn til rannsókna og tilrauna í þessu sambandi, þá verður niðurstaðan sú, að heildarframlög á Íslandi til rannsókna og tilrauna urðu 1965 73.9 millj. kr. eða 0.36% af þjóðarframleiðslunni, 1966 urðu framlögin 90.3 millj. kr. eða 0.33% af þjóðarframleiðslunni. Áður hafði verið gerð athugun af Rannsóknaráðinu á þróun rannsókna og tilrauna á Íslandi 1950–1960 og var samsvarandi hlutfallstala árið 1958 0.31 %. Hins vegar er þess að geta, að samanburður milli landa, þar sem aðstæður eru mjög ólíkar í þessum efnum, getur að ýmsu leyti verið mjög varhugaverður. Um er að ræða margs konar starfsemi í mörgum löndum, sem er náskyld þeirri starfsemi, sem Efnahags– og framfarastofnunin hefur kosið að miða við í sínum tölum um þetta efni. Starfsemi, sem fram fer hér á landi og varið er miklu fé til af eðlilegum ástæðum vegna atvinnuhátta Íslendinga, er t.d. fiskileit, gæðaeftirlit með fiski og fiskmat og auk þess þjónustustarfsemi rannsóknastofnananna. Ef framlög til þessarar starfsemi, þ.e.a.s. fiskileitar, gæðaeftirlits og fiskmats og þjónustustarfsemi rannsóknastofnananna er tekin með, verða tölurnar fyrir 1965 102.6 millj. kr. eða 0.5% af þjóðarframleiðslunni, en 1966 127.0 millj. kr. eða 0.53%. Langstærsti liðurinn af starfsemi, sem talin er náskyld rannsóknastarfseminni, er fiskileitin, en 30% af þeim kostnaði er talin raunveruleg rannsóknastarfsemi. Á fjárl. fyrir árin 1965–1966 var varið rúmlega 18 millj. kr. til fiskileitar, síldarrannsókna og veiðitilrauna. Samanburðartölur fyrir önnur lönd Efnahags– og framfarastofnunarinnar eru þessar: Austurríki, - þetta eru ýmist tölur fyrir 1963 eða 1964, ég er ekki viss, um hvort árið er að ræða, ég hygg, að það skipti ekki verulegu máli í samanburði, - Austurríki 0.3%, Belgía 1.0%, Kanada 1.l%, Frakkland 1.6%, Vestur-Þýzkaland 1.4%, Grikkland 0.2%, Írland 0.5%, Ítalía 0.6%, Japan 1.4%, Holland 1.9%, Noregur 0.7%, Portúgal 0.2%, Spánn 0.2%, Svíþjóð 1.5%, Tyrkland 0.4%, Bretland 2.3% og Bandaríkin langhæst með 3.3%. Um þessar tölur og hugsanlegan samanburð á þeim vildi ég segja í framhaldi af mjög víðtækri rannsókn, sem Efnahags– og framfarastofnunin gerði á framlagi aðildarríkjanna til rannsóknastarfsemi og tilrauna hvers konar, að mjög vafasamt er talið að meta hagnýtt gildi rannsókna og tilrauna í hverju landi um sig á grundvelli fjárframlaganna einna saman eða þá hlutfallstölu fjárframlaganna af þjóðartekjum. Þessi víðtæka rannsókn, sem gerð var og gefin hefur verið út ýtarleg bók um, virtist ótvírætt benda til þess, að framlög til rannsókna og tilrauna hagnýttust með mjög misjöfnum hætti í hinum ýmsu löndum, eftir því hvernig til þeirra væri efnt og hvernig skilyrði væru til úrvinnslu á niðurstöðum rannsóknanna. Heildarniðurstaðan virtist vera sú, að í raun og veru hefðu t.d. Bandaríkin tiltölulega miklu meira upp úr rannsóknastarfsemi hjá sér en svaraði til þeirrar prósentutölu af þjóðartekjum, sem til rannsóknanna væri varið og er þó sú tala langhæst allra aðildarríkja Efnahags– og framfarastofnunarinnar. Er ástæðan til þess talin vera sú, að rannsóknastarfsemi fari sumpart fram á vegum þaulskipulagðra stofnana, sem hafi komið á hjá sér föstum og skipulögðum vinnubrögðum og svo annars vegar á vegum rannsóknastofnana stórfyrirtækja, sem hið sama megi segja um, að rannsóknir séu gerðar með mjög skipulegum hætti og tafarlaus úrvinnsla þeirra tryggð. Hið sama virtist aftur á móti ekki verða niðurstaðan um rannsóknastarfsemi Evrópulandanna, einkum og sér í lagi ekki hinna smærri, þannig að gildi rannsókna fyrir þessi lönd sé í raun og veru ennþá minna en til þess svarar, sem hlutfallstalan af þjóðartekjum er minni en hlutfallstala stórríkjanna, Bandaríkjanna og Bretlands. Þetta vekur sérstaka athygli á því, hvers konar vandi smáríkjum er á lendi í þessum efnum, bæði að efna til rannsókna í nægilega stórum stíl og svo hins vegar að sjá til þess, að niðurstaða rannsóknanna sé hagnýtt með skynsamlegum hætti. Þetta er sérstaklega athyglisvert fyrir okkur hér á Íslandi, sem ekki er aðeins langsmæsta ríki Efnahags– og framfarastofnunarinnar eða hins iðnvædda heims, heldur eru hér einnig allir hlutir í þessum efnum á algeru bernskustigi. Við höfum ekki þá reynslu og þekkingu, þá arfleifð að baki, sem stórar og háþróaðar iðnaðarþjóðir, eins og t.d. Bandaríkin og Bretland, hafa í þessum efnum. Ég segi þetta ekki til skýringar á því, að Íslendingar eru, hvort sem við miðum við framfaraskilgreininguna, 0.36–0.38%, eða víðtækari skilgreininguna, þar sem hlutfallið er 0.5–0.53, - ekki til skýringar á því, að í þessum efnum erum við Íslendingar enn í tölu þeirra þjóða, sem verja tiltölulega litlum hluta af sínum þjóðartekjum til vísindarannsókna, heldur er það að vissu leyti eðlilegt sökum fámennis landsins og sökum stutts þróunartíma á þessu sviði og svo sökum hins, sem skiptir mestu máli, að hér verja fyrirtæki næstum engu til rannsóknastarfsemi, en það eru fyrirtækin, sem standa undir rannsóknastarfseminni að verulegu leyti hjá stóru iðnaðarþjóðunum og þjóðum, sem eru miðlungi stórar. En eftir því, sem ríkið minnkar, kemur í ljós, að hlutfall rannsókna fyrirtækja í heildarrannsóknastarfinu verður minna og minna og þess vegna er auðvitað hætt við því, að hlutfallstölurnar fyrir lítil ríki minnki mjög verulega. Næstum öll sú rannsóknastarfsemi, sem hér er um að ræða og var á árinu 1966, sumpart 90 milljónir, ef við miðum við fyrri töluna, eða 127 millj., miðað við síðari töluna, er næstum öll greidd af hinu opinbera og ég hygg, að ef opinber framlög til rannsóknastarfsemi hér á landi eru borin saman við opinber framlög til rannsókna í öðrum minni ríkjum, sé ekki verulegur munur á hlutfallstölunni, jafnvel að hún sé hærri hér á landi. Ég bendi ekki á þessar staðreyndir til skýringar á því, hver hlutfallstalan er í hlutfalli við annað, það á sér margar og margvíslegar skýringar, - heldur til þess að vekja athygli á hinu að, að mínu viti er aðalatriðið í þessum málum kannske ekki að auka fjármagn til rannsóknanna, þó að ég sé hv. fyrirspyrjanda algerlega sammála um, að það er mjög mikilvægt og það hlýtur að verða forsenda frekari iðnvæðingar á Íslandi, að auknu fé sé varið til rannsókna og tilraunastarfsemi. Nei, ég bendi á þessar staðreyndir til þess að vekja athygli á því, að það, sem kannske fyrst og fremst er þörf á í þessum efnum hér á landi, er að móta skynsamlega stefnu í rannsóknamálunum. Það er að móta skynsamlega vísindastefnu á þessu sviði. Það er að marka rannsóknastofnunum og rannsóknamönnunum skynsamleg verkefni, sem líklegt er að komi að hagnýtu gagni og hafi hagnýtt gildi fyrir íslenzka atvinnuvegi. Í þeim efnum hefur því miður gengið á ýmsu og það er ástæðulaust að draga nokkra dul á það, að meðal íslenzkra vísindamanna, meðal íslenzkra rannsóknamanna eru mjög skiptar skoðanir um þetta efni. T.d. hafa verið mjög skiptar skoðanir annars vegar á milli Rannsóknaráðs ríkisins og framkvæmdanefndar þess og einstakra rannsóknastofnana í þágu atvinnuveganna hins vegar. Meðan þessi mál öll eru jafnskammt á veg komin og þau eru hér á landi og þar hygg ég að sé við engan aðila að sakast, - það leiðir af æsku landsins og æsku íslenzkra atvinnuvega, að ég ekki tali um æsku íslenzkra rannsóknamála, - meðan þessi mál eru þannig í pottinn búin, tel ég mjög hæpið, að stóraukið fé til rannsókna geti borið þann árangur, sem það þyrfti að bera. Þess vegna er það meginverkefnið núna að mynda skynsamlega stefnu í íslenzkum rannsóknamálum. Þegar hún er fyrir bendi, efast ég ekki um, að stjórnvöld, hver svo sem þau eru hverju sinni, sjái gildi þess að auka fjárveitingar til rannsókna og muni gera það.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svör hans við fsp. mínum. Svörin staðfestu því miður það, sem ég hafði grun um, að við værum fjarskalega illa á vegi staddir í þessu efni. Og raunar kom í ljós, að við vorum enn verr á vegi staddir, en ég ímyndaði mér. Hlutfallstala okkar, miðað við sams konar samanburðargrundvöll og tíðkast annars staðar, er á sama stigi og í löndum eins og Grikklandi, Spáni og Portúgal, vanþróuðustu löndum í Evrópu. Samanburðartölur þær, sem hæstv. ráðh. nefndi frá öðrum löndum, voru dálítið gamlar, – frá 1963 og 1964 að því er mér skildist. Ég hef séð nýrri tölur um þetta efni. Árið 1965 var framlag til vísindarannsókna og tilrauna í Bandaríkjunum 3.61% af þjóðartekjunum og þá var Vestur–Evrópa með framlög, sem voru 2.01%. Þá hafði orðið um mjög mikla aukningu að ræða á árunum á undan, og það er ráðgert, að einnig verði um að ræða mjög öra aukningu á næstu árum. T.d. er áætlað að í Bandaríkjunum verði framlög til vísindarannsókna og tilrauna komin upp í 4.6% af þjóðarframleiðslunni 1970 og þá verði hliðstæð framlög í Vestur-Evrópu komin upp í 2.5%. Við erum þarna fjarskalega miklir eftirbátar annarra og þó finnst mér einna ískyggilegast, að hæstv. ráðh. greindi frá því, að árið 1958 hefði hlutfallstalan á Íslandi verið 0.31%, en 1966 hafði hún ekki aukizt nema upp í 0.38%. Þarna má heita, að um sé að ræða algera stöðnun einmitt á því árabili, sem við höfðum yfir að ráða meiri fjármunum, en nokkru sinni fyrr. Það tímabil hefðum við sannarlega þurft að nota til þess að búa í haginn fyrir atvinnuþróun á hærra stigi, en verið hefur á Íslandi að undanförnu. En frá hæstv. ríkisstj. hefur ekki verið um að ræða neina slíka forustu hvað fjárframlög snertir, eins og hæstv. ráðh. hefur staðfest hér. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðh. um það, að fjárveitingarnar einar saman skera ekki úr. Það verður að koma til skynsamlegt skipulag eða skynsamleg stefna í vísindarannsóknum. Ég lít svo á, að það hafi verið eitt af verkefnum þessa hæstv. ráðh. að beita sér fyrir því, að slík stefna væri mótuð, og hæstv. ráðh. er búinn að vera svo lengi í starfi menntmrh., að honum hefur unnizt mjög góður tími til þess að sinna þessum verkefnum. Hann er sannarlega enginn nýliði á þessu sviði. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að aðstaða okkar er mjög frábrugðin því, sem tíðkast víða annars staðar. Hér eru sama og engin fyrirtæki, sem leggja fram fé til vísindarannsókna, eins og mikið tíðkast í öðrum löndum. Þó vil ég benda hæstv. ráðh. á, að framlög ríkisvalds eru víða um lönd mjög há, einnig í Bandaríkjunum. Á ýmsum sviðum vísindarannsókna í Bandaríkjunum eru framlögin frá ríkinu mikill meirihluti alls þess, sem í rannsóknir er lagt, - enda þótt þar séu mörg stór fyrirtæki, sem leggja fram mikla fjármuni, aðeins vegna þess, að stjórnarvöld þar telja, að þarna sé um að ræða sjálfan vaxtarbroddinn í iðnþróun og efnahagsþróun. En einmitt vegna þess, að Ísland er svona smátt þjóðfélag, verður að koma til meiri forusta ríkisvaldsins, en í nokkru öðru nálægu landi. Við ráðum ekki við þessi verkefni, ef ríkisstj. hefur ekki forustu og aflar þeirra fjármuna, sem til þess þarf. Nú er það svo hér á Íslandi, að framlög þau, sem þó hafa komið frá ríkisstj., hafa áreiðanlega nýtzt mun verr en skyldi, einmitt vegna þess að þarna hefur skort eðlilegt skipulag. Við verjum til að mynda í það miklu fé að mennta vísindamenn, raunvísindamenn, en háskalega stór hluti af þessum raunvísindamönnum notar ekki kunnáttu sínatil starfa í þágu Íslendinga, heldur ræður sig í störf erlendis. Það hefur verið mikið ánægjuefni, að stofnaður hefur verið vísindasjóður á Íslandi, sem hefur getað veitt hæfileikamönnum hærri styrki en áður hafa tíðkazt, en mér hefur skilizt, að háskalega stór hluti af þeim hæfu mönnum, sem þar hafa fengið fjármuni, hafi setzt að erlendis. Þarna erum við að fjárfesta í menntun og þekkingu handa öðrum þjóðum. Þarna verður að koma til eðlilegt samhengi. Ef við erum að mennta vísindamenn, verðum við einnig að tryggja þeim starfsaðstöðu á Íslandi. Oft er talað um það, að vísindamenn fari til útlanda, vegna þess að þeim bjóðist þar hærra kaup og eflaust eru mikil brögð að slíku, en ég hygg, að aðalástæðan sé sú, að erlendis bjóðast vísindamönnum betri rannsóknaskilyrði, betri aðstaða. Það er ekki eðlilegt, að vísindamaður vilji koma heim til Íslands til þess að kenna unglingum í skóla. Þarna verður, eins og hæstv. ráðh. sagði, að móta skynsamlega stefnu og ég tel, að það eigi að vera verkefni þessa hæstv. ráðh. að beita sér fyrir því, að sú stefna sé mótuð. Í þessu sambandi má minna á þá staðreynd, að hjá öflugustu stétt raunvísindamanna á Íslandi, verkfræðingum, er nú svo ástatt, að af þeim starfa erlendis um 80 menn, en áætla má, að fjárfesting í menntun þeirra nemi 500 millj. kr. Þarna erum við hreinlega að leggja fram fjármuni handa öðrum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Hv. þm. spurði, hvað ég hefði hafzt að í því efni að hafa forustu um mótun þeirrar stefnu í þessum málum, sem við erum sammála um, að sé nauðsynlegt að móta. Um þetta er það að segja, að ég beitti mér fyrir því á sínum tíma, að sett yrði ný heildarlöggjöf um íslenzka rannsóknastarfsemi og löggjöfin um þessi efni væri endurskoðuð frá rótum einmitt í því skyni, að það tækist að móta samræmda, íslenzka vísindastefnu, - samræmda stefnu fyrir þær stofnanir, sem hefðu það verkefni að vinna að hagnýtum rannsóknum í þágu atvinnuveganna og þær stofnanir, sem vinna að hreinum vísindarannsóknum. Það tók mörg ár að endurskoða þessa löggjöf. Að henni störfuðu tvær n. Það var haldin mjög víðtæk vísindaráðstefna í Háskólanum, þar sem þessi mál öll voru rædd frá grunni. Það kom í ljós á þeim mörgu árum, sem þessi löggjöf var í undirbúningi, að hér er um mjög flókið og mjög vandasamt mál að ræða, sem fjalla þarf um með ýtrustu varfærni, ef ekki á að stíga víxlspor, - ef ekki á að vera hætta á því, að víxlspor sé stigið. Þessi allsherjarlöggjöf var sett árið 1965 og það var von okkar allra, sem að þessari löggjöf stóðum, - ég hygg að hún hafi verið endanlega afgreidd samhljóða hér á hinu háa Alþ., eftir að tvö eða þrjú Alþ. höfðu um hana fjallað, - það var von mín að niðurstaðan af þessu mikla og áralanga undirbúningsstarfi yrði sú, að það tækist með verulegri samstöðu íslenzkra rannsóknamanna að móta slíka stefnu. Að gefnu þessu tilefni - ég segi það alveg af hreinskilni við hv. alþm., - tel ég þessa löggjöf ekki hafa komið að því gagni, sem ég fyrir mitt leyti vonaði, að hún mundi koma. Og það hefur orðið bið á því, meiri bið en ég átti von á, að sú samstaða íslenzkra rannsóknamanna skapaðist, sem ég treysti að mundi skapast, að sú samvinna rannsóknastofnananna innbyrðis og sú samhæfing á starfi þeirra af hálfu hins opinbera, þ.e.a.s. af hálfu rannsóknaráðs og framkvæmdanefndar þess, kæmi til framkvæmda. Ég tel reynsluna af þessari þriggja ára gömlu lagasetningu vera þá, að það sé orðið tímabært að taka hana enn til endurskoðunar. Ég mun beita mér fyrir því á næstunni, að það verði gert, a.m.k. að þeir helztu aðilar, sem hér eiga hlut að máli, komi saman til fundar eða ráðstefnu, þar sem grundvallarvandamál í þessum efnum verði rædd. Því ég endurtek, að það hefur í raun og veru ekki þýðingu, það er ekki von um árangur af auknum jafnvel ekki stórauknum framlögum hins opinbera eða einkafyrirtækja til þessara mála, fyrr en við sjálfir, hið opinbera, rannsóknastofnanirnar og rannsóknamennirnir hafa komið sér saman um, hver skuli vera grundvallarstefnan í þessum efnum, á hvaða verkefni skuli helzt leggja áherzlu og hvernig skuli að þeim unnið og ekki síður hvernig niðurstöðurnar skuli hagnýttar. Um það að síðustu, að of margir íslenzkir vísindamenn starfi erlendis, er ég sammála hv. þm. Það væri sannarlega æskilegt, að allir íslenzkir vísindamenn, sem hlotið hafa menntun sína á Íslandi eða erlendis, störfuðu hér á landi. Við þurfum á því að halda. Og starfsemi fárra manna mun geta borið meiri ávöxt en einmitt starfsemi slíkra manna. En ég vil vekja athygli á því, að við erum ekki eina landið, sem á við erfiðleika að etja í þessum efnum. Jafnvel stórþjóð eins og Bretland verður að sjá á bak verulegum hluta sérstaklega sinna raunvísindamanna til Bandaríkjanna og jafnvel samveldislanda, efalaust af svipuðum ástæðum og ráða þeirri breytni íslenzkra vísindamanna að starfa frekar erlendis en hér. Ég er sammála hv. þm. um það, að hér er efalaust ekki eingöngu um að ræða spurningu um laun eða kjör, heldur spurningu um aðstöðu, sem stórveldi, t.d. Bandaríkin, geta boðið betri flestum ef ekki öllum öðrum. Þetta er sem sagt stærra vandamál og flóknara en svo, að við því sé að búast, að einstakar, takmarkaðar aðgerðir íslenzkra stjórnarvalda geti unnið þar fullan bug á, þó að ég játi fúslega og vildi að því vinna, að eins lítið kveði að því og mögulegt er, að íslenzkir vísindamenn noti starfskrafta sína erlendis.