Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Vilmundur Jónsson) : Ég hef litlu við að bæta það, sem segir í grg. fyrir þessari till. Ég hef gert mér ljóst, að mikil nauðsyn er að gera ráðstafanir til öryggis handrita- og skjalasöfnum vorum, og það dylst víst engum - sízt þeim, sem þurfa að hafa þeirra not -, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið hingað til um geymslu þessara safna, eru mjög ófullnægjandi. Hitt hef ég ekki kynnt mér, hvernig geymslu þeirra yrði haganlegast fyrir komið, né hvað kostnaðurinn af öruggri geymslu þeirra þyrfti að verða mikill. Ég tel sjálfsagt að vísa málinu til n., hv. allshn. Sþ., og þar sem enn er langt eftir þingtímans, vona ég, að n. gefist nægilegt tóm til að athuga málið með hæfum kunnáttumönnum. Ég vil vænta þess, að við athugun sjái n. sér fært að breyta orðalagi till. svo, að ríkisstj. verði beinlínis falið að framkvæma þegar í stað þær ráðstafanir, sem stefnt er að með till. Ég geri sem sé ráð fyrir, að rannsókn n. leiði í ljós bæði það, að ekki verði komizt hjá að gera frekari ráðstafanir í þessu efni en gerðar hafa verið, og enginn hagur sé að því að fresta frambúðarráðstöfunum söfnunum til fyllstu tryggingar.

* Flm. (Sigurður Kristjánsson) : Ég hef litlu við að bæta það, sem segir í grg. fyrir þessari till. Það er öllum háttv. þm. kunnugt, að skipastóllinn íslenzki hefur yfirleitt verið byggður erlendis, og er þess vegna lítið um tæki hér á landi til slíkra smíða. Nú er svo komið, að þau lönd, sem skip okkar hafa aðallega verið byggð í, nefnilega Norðurlönd, eru okkur lokuð, þannig að nýbyggingar skipa þurfa að geta farið fram í landinu sjálfu. En ástæður eru þær, að efni er hér mjög af skornum skammti til viðgerða á þeim skipum, sem laskast, og ekkert til nýbygginga. Vandræðin í þessu efni hafa aukizt mjög síðustu mánuðina vegna óvenju mikilla skipaskaða, bæði á þeim hluta flotans, sem siglir á milli landa, og eins á smærri skipum. Í óveðrinu síðasta fórust margir bátar, en tugir báta löskuðust. Ég veit, að þeir menn, sem þá misstu skip sín, eiga mjög erfitt að fá skip í staðinn, og hefur af þeim orsökum myndazt keppni um það að komast yfir öll þau skip, sem kunna að vera föl, en enginn kostur er að bæta strax í skörðin. Við vitum, að framhald muni verða á því, að fiskiflotinn gangi úr sér, þó að við vonum, að það verði ekki í jafnstórum stíl og orðið er. Af því leiðir, að við verðum að gera sérstakar og óvenjulegar ráðstafanir til þess að hægt sé að halda í horfinu um skipaflotann. En það er ekki eins á færi einstakra manna og áður. var, vegna innflutningsörðugleika og skorts á þeim gjaldeyri, sem til greina þyrfti að koma. Það mun ekki unnt að fá það efni, sem þarf, nema í Ameríku, og dollaravandræðin eru svo mikil, að engar líkur eru til, að einstakir menn fái bætt úr þeirri þörf, sem fyrir hendi er. Við eigum þetta mál auðvitað undir samningum við Breta, og hafa þeir að sönnu heitið því, að við - skyldum fá hagkvæm verzlunarkjör, og er ekki ástæða til annars en að ætla, að þeir muni efna það, ef ríkisstj. tekur að sér málið. Íslendingar eiga nú svo mikið inni í Bretlandi, að ef brezka stjórnin uppfyllir loforð sín um að greiða fyrir viðskiptum Íslendinga, ætti að mega vona, að hægt verði að sigrast á gjaldeyrisvandræðunum. Það kann að þykja djúpt tekið í árinni að ætlast til, að flutt verði inn efni á sama ári bæði í skipasmíðastöð og 40–50 báta úr eik og nokkra togara. En það veit enginn, hve langvinn styrjöldin verður, og í annan stað er það líklegt, að að stríðinu loknu verði efni í skip óskaplega dýrt og flutningur á milli landa kostnaðarsamur. Loks eru engar líkur til þess, að hægt verði að fá skip smíðuð erlendis með bærilegum kjörum eftir stríðið. Þá verða þjóðirnar önnum kafnar að bæta upp það, sem þær hafa misst í stríðinu. Ég held því, að ekki sé djúpt tekið í árinni, þó að farið sé fram á innflutning á efni í skipasmíðastöð og 40–50 fiskiskip. Það er tekið fram í seinni málsgr. till., að skipaverkfræðingur skuli sendur til Ameríku til þess að sjá um efniskaupin. Þetta tók ég í till., af því að mér er sagt af kunnugum mönnum, að efni í skip sé svo mismunandi að gæðum, að það sé miklum örðugleikum bundið að panta það, án þess að sérstakur trúnaðar- og kunnáttumaður sé fenginn til að velja það. Það kvað og vera miklum vandkvæðum bundið að búa efnið rétt í hendur skipasmiðanna. Á Norðurlöndum er gömul og mikil þekking á þessum efnum. Þar eru felld skógartré og höggvin eftir tillögum skipasmíðanna, og efniviðurinn hagnýttur sem allra bezt. En annars staðar er algengt, þegar efni er fellt til skipasmíða, að mikið af því fari til spillis og verði því dýrara en ef það er sagað niður eftir fyrirsögn skipasmiðsins. Það er tiltölulega ekki mikill kostnaðarauki, þegar um svo mörg skip og mikinn efnivið er að ræða, þó að einn maður sé sendur til Ameríku. Ég er enginn kunnáttumaður, og till. er því ekki flutt af mér sem kunnáttumanni, en mér er ljóst, að skipastóllinn íslenzki er undirstaðan að bjargráðum þjóðarinnar, og að hann er að ganga út sér og mun gera það, svo að til vandræða horfir, ef ekkert verður aðhafzt. Hæstv. forseti hefur ákveðið tvær umr. um þetta mál svo sem rétt er, því að það hefur í för með sér fjárútlát. Mér finnst því eðlilegast, að till. fari til n., og þá helzt fjvn.



Þessi þáltill. frá hv. 5. þm. Reykv. er um það að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að keypt verði og flutt til landsins á þessu ári efni í skipasmíðastöð og fiskiskip í allstórum stíl, og síðan hlutazt til um að senda verkfræðing til Ameríku til að sjá um kaup á efni í skip og skipasmíðastöð. Þá geri ég ekki ráð fyrir, að ágreiningur sé um það, að innan skamms verði mikil þörf fyrir Íslendinga að endurnýja skipastól sinn. Ég er einnig sammála flm. till. um það, að vinna þurfi að því, að skip séu smíðuð hér á landi í framtíðinni. En í sambandi við það að færa skipasmíðarnar inn í landið og endurnýja flotann, þá koma mörg önnur atriði til greina, sem þörf er á að rannsaka. Það er rannsóknarefni, hvaða stærðir og tegundir skipa henta bezt fyrir okkur, og svo skiptir það líka máli, að efni í þessi skip sé keypt á hentugum tíma. Ég mun greiða atkvæði með því, að þessi till. komi til 2. umr. og n. til athugunar, en hins vegar vildi ég taka það fram, að till. er þannig orðuð, að eigi er hægt að samþ. hana eins og hún er. Það er vitanlega ekki hægt um það að segja og liggur ekkert fyrir um það, hvort til eru menn hér í landinu, sem vilja eða geta lagt fram fé til kaupa á efni, eins og þarna er gert ráð fyrir, og verður þá ekki annað séð af till. en að það vaki fyrir flm., að ríkisstj. kaupi inn efni. Það á að skora á stjórnina að gera ráðstafanir til þess að kaupa til landsins efni til þessara framkvæmda, og ef einstaklingar eða einstök félög vilja ekki leggja í þessi kaup eða hefðu ekki möguleika til þess, þá verður ríkisstj. að gera kaupin. En ef ríkisstj. réðist nú í slík kaup fyrir hönd ríkisins, þá yrði það til þess, að þarna yrði sett á stofn ríkisverzlun með þetta efni, eða ef til vill er hægt að skilja till. þannig, að ríkisstj. eigi að setja upp skipasmíðastöð og láti smíða skip. Ég vildi vekja athygli á þessu, þar eð ég fyrir mitt leyti get ekki á það fallizt að óathuguðu máli að skora á ríkisstj. að setja upp landsverzlun með þetta efni og reka skipasmíðar. Ég teldi eðlilegra, að þeir einstaklingar keyptu þetta efni, sem áhuga hefðu á því að eignast slík skip. Þetta vildi ég láta koma fram við fyrri umr. málsins, og vænti ég, að nefndin taki til athugunar orðalag tillögunnar.

*Einar Olgeirsson: Út af því, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði, vil ég taka það fram, að vitanlega er í till. aðeins gert ráð fyrir því, að ríkisstj. sjái um, að á þessu verði, byrjað. Að sjálfsögðu er það tilgangur till., að ríkisstj. sjái um, að þessi innflutningur og síðan smíði á skipum verði í höndum þeirra manna, sem reka þessa hluti hér á landi. En auðvitað gæti svo farið, að enginn fengist til þess að verða innflytjandi að þessu efni né eigandi, þó ólíklegt megi teljast, og ræki þá að því, að ríkisstj. sjálf flytti efni til landsins. En ég held, að ekki þurfi að gera ráð fyrir því, að ekki mundu fást menn til þess að kaupa efni til þessara hluta, ef til kemur. Ég tel, að ríkið þyrfti þess vegna sjálft að koma sér upp skipasmíðastöð og byggja skip. Það, virðist ekki vera það almennt nú hér á landi, að það vanti kaupendur að vörum, sem fluttar eru inn. Það er a. m. k. áreiðanlegt, að þeir menn, sem hafa gert það að atvinnu sinni að byggja skip, mundu ekki kjósa, að ríkið setti upp skipasmíðastöð og færi að smíða skip. Ég held þess vegna, að það verði að vera á valdi ríkisstj. og undir hennar forsjá, hvernig hún kemur þessu fyrir, hvort hún reynir fyrst þá leið, að fá einstaklinga til þess að gera kaup á þessu efni og byggja þar af leiðandi skipin. En því aðeins mun hún fara að setja upp skipasmíðastöð, að engir fáist til þess aðrir. En ég vil endurtaka það, að ég sé ekki, að það þýði að knýja á aðrar dyr en ríkisins til þess að koma þessu í framkvæmd. Það er ofviða fyrir einstaklinga að gera þetta í einu lagi, og það er líka mikill styrkur að mínu áliti, að ríkisstj. sé þar aðili heldur en að láta einstaklinga brjótast í því.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég lít þannig á þessa tillögu, að aðalefni hennar sé að skora á ríkisstj. að greiða fyrir því, að mönnum gefist kostur á að flytja inn vörur þær, sem till. fjallar um, þar eð eftirspurn eftir þeim sé mikil, og hins vegar sé engan veginn útilokað, að ef einstaklingar ekki kaupi, þá gangi ríkið þar á milli. Þetta atriði álít ég rétt að athuga sérstaklega í þeirri nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar. Ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. hafi engu minni áhuga en hv. flm. till. fyrir því, að fluttar verði inn í landið vörur þær, sem till. greinir, ef eftirspurn er eftir þeim. Hitt er annað mál, eins og ég hef áður komið inn á, að á þessu geta verið miklir erfiðleikar og ef til vill óyfirstíganlegir. Ef þessar vörur fást ekki í Englandi, sem er meira en vafamál, þá verður það í fyrsta lagi undir samningum við Breta komið, hvort unnt verður að fá frjálsan gjaldeyri frá Bretlandi, sem þarf til þess að greiða vörur þessar með, og það skal náttúrlega engu spáð um það, hvernig það mundi takast, en það getur orðið miklum erfiðleikum bundið. Þá vil ég vekja athygli á öðru, sem sé því, að jafnvel þótt sá gjaldeyrir fengist, þá eru erfiðleikar á að fá flutt til landsins, og gæti þá farið svo, að engin leið væri að leysa það atriði málsins. Í því sambandi vil ég sérstaklega benda á það hér, að frá því að styrjöldin hófst hefur það verið fyrirætlun ríkisstj. og ýmissa innflytjenda að reyna að koma okkur upp birgðum af þungavöru, og hafa talsverðar tilraunir verið gerðar í þá átt. Að vísu eru til meiri birgðir af þeim en venjulega er, og má því segja, að þetta hafi að nokkru leyti tekizt. Að ekki hefur tekizt að safna þeim birgðum, sem ríkisstj. eða innflytjendur væru ánægðir með, er ekki vegna gjaldeyrisskorts til að greiða vöruna með, heldur eru það erfiðleikarnir á að flytja vöruna, sem eru þess valdandi. Auk þess hafa verið gerðar tilraunir til þess að fá leigð aukaskip til flutninga, en það hefur ekki tekizt nema endrum og eins. Og ástandið er þannig, að núna liggja vörur, sem búið er að festa kaup á bæði vestur í Ameríku og í Bretlandi og bíða eftir heimflutningi, og hefur þá orðið að raða niður í skipin í samráði við stj. og taka það, sem mest á liggur. Á þessu má sjá, að miklir erfiðleikar eru í sambandi við þetta mál, - þó ber ekki að skilja, að ég telji ekki fulla ástæðu til að athuga þetta mál. Og mætti gefa nefndinni fyllri upplýsingar en gefnar eru á þessu stigi málsins. Að lokum vil ég gera þá brtt. við till. hv. flm. og vona, að hann geti fallizt á hana, að þessu máli verði vísað til allshn., en ekki fjvn., því ég skil hana ekki sem fjárveitingu úr ríkissjóði, og væri rétt samkv. eðli málsins, að hún færi til allshn. Auk þess hefur fjvn. miklum störfum að gegna, en allshn. ekki svo miklum, að hún geti ekki sinnt þessu máli.



Herra forseti! Ég er ánægður yfir að þessi till. er hér fram komin. Þessi till. er í beinu samræmi við það, sem við þm. Sósíalistafl. og áður Kommúnistafl. höfnun lagt til á undanförnum þingum. M. a. í frv. 1939, þá hljóðaði 6. gr. sérstaklega um það í sambandi við endurreisn atvinnulífsins og nýsköpun í því, að leggja fram hlutafé til byggingar fullkominnar skipasmíðastöðvar og annarra fyrirtækja. Við höfum líka hvað eftir annað lagt til á Alþingi, að ríkið styddi menn hér á landi til að byggja stóra vélbáta, frá 60 til 150 tonn. Þessum till. var aldrei sinnt, hvorki um skipasmíðastöð eða flota af stórum vélbátum. Ég býst hins vegar við því, að fjöldi þm., sem tóku vel undir þessa till., eigi eftir að átta sig á því, að það er betra að láta ekki pólitískt ofstæki ráða gerðum sínum. Það er rétt að athuga till. og standa með þeim, ef þær eru réttar, hvaðan sem þær koma. Ég vil í sambandi við það, sem rætt hefur verið um þessa till., vekja eftirtekt á því, að það eru ekki þeir erfiðleikar, sem viðskmrh. vildi vera láta, sem við eigum í við að koma upp skipasmíðastöð. Það vita allir, hvernig allt gengur á stríðstímum, og það er ekkert fyrirtæki, sem borgar sig eins vel og skipasmíðastöð. Og við þurfum ekki annað en að líta til síðasta stríðs til þess að sjá, hvað við tekur. Við sáum, hvernig fór í Englandi eftir síðasta stríð. Þá gat þeim dottið í hug að rífa niður skipasmíðastöðvar, sem byggt gátu millj. smálesta skipastól á ári. Það er nokkurn veginn gefið, hvernig ástandið mundi verða með sama þjóðskipulagi. Það er gefið, að mönnum fyndist ekki borga sig að byggja skip, þegar fyrsta hrotan er búin, og þá mundu rísa upp sömu vandræðin og eftir síðasta stríð. Það er rétt að vekja eftirtekt á þessum erfiðleikum. Það er það brýni, sem fengið gæti þjóðina til þess að ráðast í það að byggja skipasmíðastöð. Hvað snertir það, sem viðskmrh. sagði, að það kynnu ef til vill að verða óyfirstíganlegir erfiðleikar á að koma upp slíkri skipasmíðastöð, þá gat hann þess, að aðalorsökin fyrir því væri sú, að brezka ríkisstj. mundi ekki ganga inn á að láta yfirfæra þann gjaldeyri, sem þyrfti að fá frjálsan til kaupa í Ameríku. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að ég teldi ekki úr vegi, að hann upplýsti, hvernig sé með vörur, sem við getum selt í Ameríka fyrir frjálsan gjaldeyri, hvort Bretar borga okkur í dollurum fyrir slíkar vörur, þegar þeir með einu eða öðru móti neyða okkur til að láta þær af hendi við sig. Það er nauðsynlegt að koma upp skipasmíðastöð, og Alþingi á heimtingu á að vita, hvernig er háttað um vörur þessar og greiðslur fyrir þær, sem við getum fengið frjálsan gjaldeyri fyrir. Enda er bezt í þessu sambandi að horfast í augu við stað.reyndirnar. Við verðum að fá að vita, hvar við stöndum í þessu máli. Og það væri ekki úr vegi að fá að vita, hvort við fengjum að nota þann frjálsa gjaldeyri, sem aflað er, og ráðstafa honum m. a. í slíkt þarfaþing sem þetta mundi vera. Það er vitanlegt, að það, sem hér á Íslandi þarf til þessara framkvæmda, er svo smátt á þeirra mælikvarða, að hægt væri að fá hluti úr gömlum stöðvum á Englandi. Það er a. m. k. ekki útilokað. Í sambandi við mál eins og þetta er nauðsynlegt, að Alþ. segi frá því, hverjir erfiðleikarnir séu og hvaða möguleikar séu á að yfir stiga þá. Hvað hitt snertir, að ef til vill yrði ríkið að koma upp slíkri stöð, þá virðist mér það ekki ólíklegt. Ég held, að það sé rétt, að það muni vera einstaklingum ofviða að koma upp slíkri stöð. Líka mætti finna önnur form hlutafélaga eða félagasambanda. Til þess að geta haldið slíka stöð og tryggt starfsemi hennar þyrfti ríkið að hafa nokkurn veginn eignarrétt á henni og það síðan selja báta með skikkanlegu verði til smáútgerðarmanna og annarra útgerðarmanna í landinu. Ef svona skipasmíðastöð væri, í eigu eins hlutafélags og verður eins stór og ég býst við að flm. hugsi sér, Þá mundi fyrir slíkt hlutafélag geta skapazt einokunaraðstaða gagnvart smáútveginum.

*Finnur Jónason: Þetta er að sjálfsögðu mikið nauðsynjamál. Það er að vísu ekki nýtt hér á þingi, því eins og þeir vita, sem annars fylgjast með því, sem gerist hér í landinu, hafa á síðustu 2 árum verið byggðir líklega um 20 vélbátar með styrk af ríkisfé, og var þetta vissulega ekki eftir till, kommúnista, sem lagzt hefðu á móti því. Nú er sá munur á, að það er að vísu enn mikil nauðsyn á því, að endurnýjaður verði skipastóllinn og þó einkum það, að ríkið gæti hjálpað til með innflutning á efni og gjaldeyri til greiðslu skipabyggingarkostnaðarins. Hins vegar geri ég ekki ráð fyrir, að nein þörf sé á, að ríkið leggi fram nokkurn styrk til skipabygginga, enda ekki til þess ætlazt af till. manni. Skipasmíðastöð þarf ekki að komast upp til þess að byggja mótorbáta, þó einn hv. ræðum. virtist halda það, þar eð nóg af slíkum stöðvum er til í landinu. Veit ég meðal annars um eina skipasmíðastöð á Ísafirði, sem hefur pantanir í að byggja 5 mótorbáta og mundi vilja byrja á byggingu þeirra nú þegar styrklaust, ef unnt væri að greiða fyrir innfl. og gjaldeyri í því skyni. Hins vegar þyrfti sérstaka skipasmíðastöð, ef byrjað yrði á að byggja stór járnskip. Fyrir mitt leyti vildi ég gjarnan óska, að það mætti takast að koma þessu máli í framkvæmd, því ég er ekki hræddur um það, að neinn þeirra manna, sem nú eru á þingi, mundi fara að rífa slíka skipasmíðastöð niður, Þegar stríðinu linnti. Það er sem sagt um mikið nauðsynjamál að ræða, og tel ég sjálfsagt að vísa þessari till. til þeirrar nefndar, sem starfar að slíkum málum í sameinuðu þingi, sem er allshn.