Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 8. apríl 1969. Formaður þingflokks Alþfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem Emil Jónsson, 3. þm. Reykn., mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur vegna veikinda, leyfi ég mér samkv. beiðni hans að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, Ragnar Guðleifsson kennari, taki sæti á Alþingi í forföllum hans.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Fyrir liggur kjörbréf Ragnars Guðleifssonar, útgefið af yfirkjörstjórn Reykjaneskjördæmis, og vil ég biðja hv. kjörbréfanefnd að taka kjörbréfið til rannsóknar. Á meðan verður gert fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Ragnars Guðleifssonar kennara í Keflavík, sem er 1. varaþm. Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, en hann skipaði 3. sætið á framboðslista flokksins við síðustu alþingiskosningar. Kjörbréf þetta er gefið út af yfirkjörstjórn Reykjaneskjördæmis hinn 9. apríl, í dag. Kjörbréfanefndin hefur engar aths. að gera við þetta kjörbréf og leggur til, að kosning Ragnars Guðleifssonar verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt.



Herra forseti. Í umr., sem fram fóru á Alþ. 1. nóv. 1967 varðandi fsp. Ingvars Gíslasonar um dreifingu sjónvarps, komst hæstv. menntmrh. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að hraða sem mest sjónvarpssambandi við Akureyrar– og Eyjafjarðarsvæðið er gert ráð fyrir því að koma upp bráðabirgðastöð á Vaðlaheiði haustið 1968, af því að ekki er hægt að ganga frá pöntunum hinnar endanlegu stöðvar á Vaðlaheiði fyrr en lokið er öllum mælingum frá Vaðlaheiði og austur á Fjarðarheiði og víðar. Gert er ráð fyrir að byggja varanlega stöð á Vaðlaheiði fyrir árslok 1969.“ Og síðar í sömu ræðu, með leyfi forseta: „Þá er spurt um það, hvenær ráðgert sé, að sjónvarp nái til allra landshluta. Um það er þetta að segja: Gert er ráð fyrir, að sjónvarp nái til allra landshluta á árinu 1969 og hafa verkfræðingar Landssímans gert skýrslu um það efni. Skýrslugerðinni var lokið 13. sept. 1967. Þetta jafngildir að sjálfsögðu ekki því, að bókstaflega allir landsmenn muni þá eiga kost á sjónvarpsþjónustu, enda er miklum tæknilegum örðugleikum bundið að tryggja sendingu góðrar sjónvarpsmyndar til afskekktra staða og auk þess mjög dýrt. En framkvæmdum við aðalsendistöðvar í öllum landshlutum og helztu aukastöðvar mun verða lokið 1969.“ Nú er það herrans ár 1969 upp runnið og er því ekki nema að vonum, að fólk á þeim svæðum, sem sjónvarpsgeislar ná enn ekki til, sé farið að halda spurnum fyrir um það, hvenær á árinu muni verða af efndum. Ekki er heldur laust við það, að nokkur orðasveimur hafi verið á lofti um, að ekki sé öldungis víst, að efndir verði á árinu. Mér hafa borizt fleiri beiðnir um það að norðan að komast að hinu sanna í þessu efni. Því hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. menntmrh.: „Hvenær er ætlunin, að sjónvarpssendingar nái til Norðurlands austan Vaðlaheiðar og hvenær til allra landshluta?“ Það er þegar alllangt liðið síðan fsp. þessi var lögð fram, en atvik höguðu því þannig, að ekki hefur gefizt tóm til svara fyrr en nú. Ég vona, að þau atvik boði þó ekki illt frá sjónarmiði sjónvarpsáhugamanna fyrir norðan.



Herra forseti. Spurzt er fyrir um það, hvenær ætlunin sé, að sjónvarpssendingar nái til Norðurlands austan Vaðlaheiðar og hvenær til allra landshluta. Mér er ánægja að því að svara þessari fsp. og gera hinu háa Alþ. og þá um leið þjóðinni allri grein fyrir þeim áætlunum, sem gerðar voru á sínum tíma um dreifingu sjónvarps um landið og þeim ákvörðunum, sem teknar hafa verið um framkvæmdir á þessu ári, ásamt ráðgerðum framkvæmdum á næsta ári. Þegar ríkisstj. ákvað fyrir 5 árum að beita sér fyrir því, að komið yrði á fót íslenzku sjónvarpi, var sú ákvörðun byggð á því, að aðflutningsgjöld af innfluttum sjónvarpstækjum skyldu ganga til greiðslu á stofnkostnaði sjónvarpsins, en tekjur af árlegum afnotagjöldum og auglýsingum skyldu standa undir kostnaði við rekstur. Alþ. heimilaði ríkisstj. að nota aðflutningsgjöld af innfluttum sjónvarpstækjum til greiðslu á stofnkostnaði íslenzks sjónvarps og hefur þessi heimild verið notuð síðan 1. júli 1964. Allur rekstrarkostnaður sjónvarpsins hefur hins vegar verið greiddur með tekjum af afnotagjöldum og auglýsingum. Unnt hefur reynzt að hafa daglega dagskrá lengri, en upphaflega var ráð fyrir gert og dreifing sjónvarpsins um landið hefur og orðið örari, en menn þorðu að vona í upphafi, að orðið gæti. Um það bil tvö ár liðu frá því, að ákvörðun var tekin um stofnun íslenzks sjónvarps, þangað til sjónvarpssendingar hófust frá sendistöð, sem ætluð var Reykjavíkursvæðinu. Byggingu aðalstöðvarinnar, sem vera átti og er hornsteinn dreifingar sjónvarpsins um landið, stöðvarinnar á Skálafelli, var lokið í nóvembermánuði 1968. Um svipað leyti hafði verið komið upp bráðabirgðastöð á Vaðlaheiði og endurvarpsstöð á Skipalóni, til þess að sjónvarpið næði til Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðisins. Rétt á eftir eða fyrir s.l. áramót hófust einnig sjónvarpssendingar til Skagafjarðar um Skálafellsstöðina og til nokkurs hluta Vestfjarða um aðalstöð í Stykkishólmi. Jafnhliða hefur verið komið upp fjölmörgum minni stöðvum. Nú í dag eða um það bil 21/2 ári eftir að íslenzkt sjónvarp var hafið, nær það til landssvæðis, sem á búa 175 þús. manns eða um 85% allrar þjóðarinnar. Á þessu landssvæði eru nú 31.400 sjónvarpstæki í notkun og sé gert ráð fyrir því, að meðalfjölskylda sé um hvert sjónvarpstæki, eru nú um 132 þús. landsmanna á þeim svæðum, sem sjónvarpið nær til sjónvarpsnotenda, eða 66% allra landsmanna. Í svari við fsp. á hinu háa Alþ. haustið 1967 sagði ég, eins og hv. fyrirspyrjandi rakti, að gert væri ráð fyrir því. að sjónvarp næði til allra landshluta á árinu 1969. Gengisbreytingar þær, sem urðu haustið 1967 og 1968, hlutu hins vegar að raska verulega fjárhagsgrundvelli þeirra framkvæmda, sem ráðgerðar höfðu verið. Engu að síður tókst að balda framkvæmdum í fyrra í öllum aðalatriðum eins og áætlað hafði verið. En á þessu ári, árinu 1969, hafði verið áætlað að reisa aðalstöðvarnar á Vaðlaheiði og Fjarðarheiði auk ýmissa aukastöðva. Til þess að gera þetta kleift hefur orðið að grípa til sérstakra ráðstafana. Með núverandi verðlagi er áætlað, að þessar framkvæmdir kosti 80 millj. kr., en til viðhalds og endurnýjunar af innfluttum sjónvarpstækjum eru áætlaðar 48 millj. kr., svo að 40 millj. kr. vantar á til þess að hægt verði að fylgja upphaflegum áætlunum. Fé hefur nú verið tryggt til þessara framkvæmda, svo að unnt mun verða að fylgja upphaflegri áætlun. Munu því í ár verða byggðar aðalstöðvar dreifikerfisins á Norðurlandi og á Austurlandi, þ.e.a.s. stöð á Vaðlaheiði og á Gagnheiði, sem nú er talin heppilegri en Fjarðarheiði og sjónvarpi þar með komið til fjögurra kaupstaða, þ.e.a.s. til Ólafsfjarðar og Siglufjarðar um Vaðlaheiðarstöðina og til Seyðisfjarðar og Neskaupstaðar um stöðina á Gagnheiði. Þessar ákvarðanir hafa þegar verið teknar. En áætlanir hafa einnig verið gerðar um framkvæmdir á næsta ári, árinu 1970. Þá er ráðgert að byggja aðalstöð á Fljótsheiði í Suður-Þingeyjarsýslu, fyrir Þingeyjarsýslur og Húsavík, aðra aðalstöð á Blönduósi fyrir Austur-Húnavatnssýslu og sem tengistöð fyrir Hólmavík og norðanverða Strandasýslu, svo og tengistöð á Hrútafjarðarhálsi fyrir Vestur-Húnavatnssýslu og sunnanverða Strandasýslu. Ennfremur er ráðgert að byggja aðalstöð á Háfelli í Mýrdal fyrir Skaftafellssýslu og til sambands við sunnanverða Austfirði gegnum Höfn í Hornafirði. Auk þess verður þá haldið áfram útbreiðslumælingum fyrir Austfjarða– og Norðausturlandssvæðið. Ég tel ánægjulegt að geta skýrt frá því, að þegar á þessu ári muni verða svo komið, að íslenzkt sjónvarp nái til allra landshluta. Auðvitað mun það ekki á þessu ári ná til sérhvers landsmanns, enda á sér slíkt ekki stað enn í löndum, sem þó hafa haft sjónvarp miklu lengur en Íslendingar, jafnvel þótt aðstæður séu ekki eins erfiðar og hér á sér stað. En Íslendingar hafa sýnt sérstakan áhuga á sjónvarpi þann stutta tíma, sem það hefur verið starfrækt. Þess vegna er sjálfsagt að leggja á það hina ríkustu áherzlu, að það komi sem fyrst í alla landshluta. Það er gleðilegt, að þeir fjárhagserfiðleikar, sem að þjóðinni hafa steðjað, skuli ekki hafa orðið til þess að raska áætlunum um dreifingu sjónvarps um landið eða til þess að draga úr þeirri þjónustu, sem sjónvarpið hefur veitt, með styttingu dagskrár eða með því að draga úr gæðum hennar. En unnið verður að því, að hvorugt eigi sér stað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Mér finnst það sorglegt, að í ljós kom, að ekki verður hægt að standa við gefin loforð í þessu efni. Mér finnst það lítil huggun, þó hægt sé að segja, að sjónvarpsgeislar nái yfir alla landshluta, því fólkið nær ekki til þeirra. Þess vegna finnst mér ekki hægt að segja, að við þessi loforð hafi verið staðið, því miður. Það er vitanlega augljóst, að erlendur kostnaður hefur aukizt mjög mikið og hann mun vera mikill hluti af kostnaði við að dreifa sjónvarpinu um landið. Þess vegna kemur gengisfellingin mjög hart niður á þessu, en ég get ekki séð neitt réttlæti í því, að fólkið, sem bíða varð lengst eftir sjónvarpinu, verði að gjalda þess. Þegar ákveðið var að stofna til sjónvarps, þá lá ljóst fyrir, hvernig landið var lagað og hvað það var stórt og það hefur ekki breytzt síðan. Svipuð er líka búsetan í landinu, þó að hún hafi því miður e.t.v. eitthvað dregizt saman og sigið á ógæfuhlið. Og þá hefur, þegar þetta var ákveðið, vonandi verið reiknað út, hvað það kostaði á hvern íbúa í landinu að dreifa sjónvarpi um landið og dreifa því um allt landið og reikna þá á hvern íbúa í öllu landinu, hvað þetta kostaði. Vonandi hefur ekki verið reiknað út, hvað kostaði á hvern íbúa í þéttbýlinu og nú sé farið að reikna út, hvað það kostar á hvern íbúa í dreifbýlinu. Ég vona, að sá hugsunarháttur skjóti ekki upp kollinum. Ég vil ekki gagnrýna það, sem gert hefur verið í þessum málum, fyrst ákvörðun var tekin um að stofna til sjónvarps og ég vil heldur ekki gagnrýna þann hátt, sem hefur verið hafður á framkvæmdinni. Það var eðlilegt, að sjónvarpi yrði dreift í þessari röð, þó e.t.v. geti verið hægt að deila eitthvað um það. Það er líka eðlilegt, að þetta taki nokkurn tíma, en ég vil gagnrýna það, eins og ég sagði áður, að fólkið, sem þurfti lengst að bíða, líði fyrir þær efnahags kollsteypur, sem hér hafa átt sér stað. Það má benda á, að nokkrir menn í þessum landshlutum hafa reynt að sjá við kollsteypunum, þeir hafa jafnvel keypt sér sjónvarpstæki og þótzt þar draga lærdóm af vissri efnahagspólitík og talið það heppilegt. En nú munu þeir verða að bíða, kannske eitt ár og kannske tvö ár með tæki sín algerlega myndarlaus, en verða væntanlega að borga afnotagjald eftir settum reglum. Ég vil benda á, að réttara hefði verið að draga úr rekstrarkostnaði sjónvarps, en hægja á dreifingu. Það munu vera fleiri, sem eru því meðmæltir að stytta dagskrána, en lengja hana og fáir, sem álíta, að það væri ekki hægt, án þess að sjónvarpið biði við það skaða frá menningarlegu sjónarmiði.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til þess að fagna yfirlýsingu hæstv. menntmrh., um dreifingu á sjónvarpi eða áætlanir um framkvæmdir á þessu ári, hvað við kemur Austurlandi. Það hafði óneitanlega komið upp nokkur kvittur um það, að hætta væri á, að ekki yrði staðið við ráðgerðar framkvæmdir varðandi dreifingu sjónvarps á Austurlandi, en nú hefur hæstv. ráðh. lýst því yfir, að fé hafi verið tryggt til fyrstu framkvæmda þar um slóðir, þ.e.a.s. að koma upp aðalsendistöðinni á Austurlandi á Gagnheiði og síðan yrði komið upp fyrstu dreifistöðvunum á Seyðisfirði og Neskaupstað, eins og áætlanir höfðu verið gerðar um áður. Ég fagna því. að þetta skuli eiga að framkvæmast á þessu ári og ég vænti þess, að hæstv. ráðh. hlutist til um, að þeir, sem hafa með framkvæmdirnar að gera, standi við þetta í raun. En jafnframt þykir mér ástæða til þess að leggja áherzlu á, að varðandi dreifingu sjónvarps á Austurlandi eða áætlanir þar um á árinu 1970 var heldur lítið sagt hjá hæstv. ráðh., nema að áfram mundi verða unnið að dreifingu sjónvarps á Austurlandi. Ég veit, að það er nokkrum erfiðleikum bundið, en þó hygg ég miðað við þær upplýsingar, sem ég hef fengið, að eftir að aðaldreifistöðin er komin fyrir Austurland, ætti ekki að vera ýkja miklum erfiðleikum bundið að koma sjónvarpi á allmarga staði á Austurlandi og ég vil vænta þess, að það verði unnið að því, eins og tök eru á árið 1970, til þess að þeir staðir verði ekki mikið á eftir hinum fyrstu, sem sjónvarp fá þar um slóðir á þessu ári, samkvæmt því sem hér hefur verið upplýst. Ég sé sem sagt ástæðu til þess að fagna því, að hæstv. ráðh. hefur beitt sér fyrir því að afla fjár, til þess að hægt verði að standa við ráðgerðar framkvæmdir í þessum efnum, en ég tel, að hér sé um mjög þýðingarmikið mál að ræða fyrir hina dreifðu landsbyggð.



Herra forseti. Mér þykir mjög miður, að hv. fyrirspyrjandi virðist annaðhvort alls ekki hafa heyrt það rétt, sem ég sagði í svari mínu við fsp. hans, eða þá misskilið það gersamlega, vegna þess að hann tók þannig til orða, að með þeim framkvæmdum, sem ákveðnar hafa verið á árinu 1969, hafi ekki verið staðið við þau fyrirheit, sem áður hafa verið gefin varðandi dreifingu sjónvarpsins um landið. Og hann notaði síðar í seinni ræðu sinni þau orð, að fyrir dyrum stæði að hægja á dreifingu sjónvarpsins um landið. Það kom að vísu ekki skýrt fram í ræðu hans, hvað hann raunverulega átti við með þessu. Þó gat ein setning, sem hann sagði, bent til þess, að hann teldi það vanefndir, ef ekki hefði hver einasti maður í öllum landshlutum eða hvert einasta býli í öllum landshlutum fengið skilyrði til þess að njóta sjónvarps á árinu 1969. En þeir, sem setið hafa lengur á þingi, en hann og hafa heyrt mig gefa um þetta skýrslur og svara fsp. á undanförnum 3-4 árum, þeir vita allir mjög glögglega, að ég hef í hvert skipti, sem málið hefur borið á góma, gert grein fyrir þeim framkvæmdum, sem þegar hafa verið unnar og áætlunum um næstu ár, þar á meðal í þeirri ræðu, sem hann sjálfur vitnaði til og ég hef hér fyrir framan mig. Þar segir m.a., - ég læt mér nægja að lesa úr henni aðeins örfáar setningar. Þar segir: „Gert er ráð fyrir“, - það er ræða síðan haustið 1966, - „gert er ráð fyrir, að sjónvarp nái til allra landshluta á árinu 1969“, - til allra landshluta á árinu 1969, - „og hafa verkfræðingar Landssímans gert skýrslu um það efni, dags. 13. sept. 1967. Framkvæmdir við dreifingu sjónvarpsins eru að sjálfsögðu bæði tæknimál og fjárhagsatriði. Ríkisútvarpið mun hafa nægilegt fé til framkvæmdanna miðað við þá áætlun, sem gerð hefur verið. Framkvæmdirnar verða að fara eftir því, sem mælingar og tæknirannsóknir segja til um, en þeim eru skorður settar af árstímum og veðri, en mikið hefur verið unnið að þeim og þeim flýtt eftir föngum og verður því haldið áfram.“ Við þá áætlun, sem hér er vitnað til, verður staðið. Framkvæmdum var hagað eftir henni 1968, og þeim verður hagað nákvæmlega eftir henni á árinu 1969. Það, sem olli vissum vandkvæðum um tíma, var það, sem ég gerði grein fyrir, að framkvæmdirnar 1969 kosta mörgum milljóna tugum meira, en gert var ráð fyrir á árinu 1966. Mörgum milljónatugum meira, en ég gerði nánar grein fyrir í þessari ræðu, að þær mundu kosta. Þess vegna hefur ekki fyrr en alveg nýlega verið hægt að taka endanlegar ákvarðanir um þessar framkvæmdir. Ef engar gengisbreytingar hefðu orðið á undanförnum tveimur árum, hefðu eigin tekjur útvarpsins dugað til framkvæmdanna í fyrra, sem þær raunar gerðu og framkvæmdanna í ár og á næsta ári. En gengisbreytingarnar gagnvart erlendum gjaldeyri og hækkun byggingarkostnaðar innanlands, hafa valdið því eða ollu því, að hægt var að nota fé útvarpsins til ársloka 1968 til þess að standa við áætlun, en ekki lengur. Við hefðum lent í strandi á árinu 1969, - þegar á þessu ári, - ef ekki hefði tekizt að útvega sérstakt fé, til að hægt væri að halda framkvæmdunum áfram. Þetta fé er hvorki meira né minna en 40 millj. kr., en eins og ég sagði í svari mínu, hefur það fé þegar verið tryggt. Ríkisstj. hefur litið þannig á, að það væri svo mikils virði að geta staðið við upphaflegar áætlanir um dreifingu sjónvarpsins, að ekki væri áhorfsmál að leggja ætti í þær sérstöku ráðstafanir, sem nú hefur verið efnt til og útvega þannig 40 millj. kr. viðbótarfé til viðbótar eigin fé ríkisútvarpsins á árinu 1969 einmitt til þess að þurfa ekki að hægja á fyrri áætlunum um dreifingu sjónvarpsins. Þennan misskilning taldi ég sjálfsagt að leiðrétta og vona, að hv. fyrirspyrjandi átti sig á því, að hér er um einhvern misskilning að ræða, sem ég að vísu ekki átta mig fullkomlega á skýringunni á.



Herra forseti. Hér held ég, að sé ekki um neinn misskilning að ræða. Hins vegar get ég gengizt inn á, að orðið landshluta megi túlka á mismunandi hátt. Ég hef t.d. orðið var við það hér í Reykjavík, að svo er kölluð ein sveit austan við Fjall. En í mínum augum er svæðið frá Vaðlaheiði austur að Möðrudalsöræfum landshluti. Eftir því sem ég hef fengið upplýsingar um, þarf stöð á Fosshóli til þess að fólkið á þessu svæði sjái sjónvarp, þ.e.a.s. í Þingeyjarsýslum báðum með Húsavíkurkaupstað og þá þarf aðra stöð á Skollahnjúk á Fljótsheiði og enn eina á Húsavíkurfjalli. Ég vil taka það fram, að þessi stöð á Skollahnjúk er ábyggilega í hópi þeirra, sem kallast helztu aukastöðvar. En auk þess þarf stöð á Skúlagarði í Kelduhverfi og Þórshöfn á Langanesi. Ég vil svo aðeins vitna til þess, sem hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni 1. nóv. 1967, sem ég hef reyndar áður vitnað til, en hann segir í lok þeirrar tilvitnunar, sem ég hef áður tekið, með leyfi hæstv. forseta: „En framkvæmdum við aðalsendistöðvarnar í öllum landshlutum og helztu aukastöðvar mun verða lokið fyrir 1969.“ Það er þetta, sem í ljós hefur komið að þessar stöðvar eins og stöðin á Skollahnjúk á Fljótsheiði, sem hlýtur að teljast meðal helztu aukastöðva, að þeim hefur ekki verið komið upp. Þess vegna mun fólkið í Suður-Þingeyjarsýslu og Norður-Þingeyjarsýslu og Húsavíkurkaupstað ekki fá sjónvarp á þessu ári. Ég hirði svo ekki að deila um það við hæstv. menntmrh., hvort hann telur þetta svæði til einstakra afskekktra býla eða ekki, en ég kalla það landshluta.



Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það og taka skýrt fram, eins og öllum eldri þm. er kunnugt, að með dreifingu sjónvarps í alla landshluta hefur ávallt frá byrjun verið átt við það, að aðalstöðvum í landshlutunum yrði komið á fót og með landshlutunum er þá átt við landsfjórðungana fjóra og auk þess nokkrum helztu aðalstöðvum samkvæmt nánar gerðri áætlun. Sú áætlun hefur legið fyrir. Allir þm. hafa haft aðgang að henni og átt þess kost að sjá hana og þeir, sem bera hana saman við það, sem nú hefur verið ákveðið fyrir árið 1969, munu sjá, að eftir henni er nákvæmlega farið í öllum aðalatriðum. Hitt hef ég aldrei sagt og enginn forráðamaður íslenzks sjónvarps, að orðið landshluti þýddi í því sambandi hvert einstakt hérað eða hver einstök sveit í hverjum einstökum landsfjórðungi. Það hefur aldrei verið sagt af hálfu ríkisstj. eða sjónvarps í þessum málum.



Herra forseti. Ég vil aðeins vara við mjög nákvæmum umr. um það, hvert hafi verið lofað að koma sjónvarpi og hvert því sé komið. Núverandi stjórnarvöld hafa farið mjög varlega í allar sínar umsagnir um það, hvert hægt mundi verða að koma sjónvarpinu og það hafa aðeins legið fyrir áætlanir frá Landssímanum um það, hvað mundi tæknilega vera mögulegt, ef við gætum skaffað alla peninga, sem vantar, til að koma því. Ég vil leggja á það ríka áherzlu, að sjónvarpið hefur dreifzt út um Ísland miklu hraðar en nokkurn mann dreymdi um og miklu hraðar en nokkur tæknimaður mundi hafa þorað að lofa. Og ég vil t.d. láta það koma fram í þingtíðindum og segja það hér, að samkvæmt ráðum og upplýsingum erlendra tæknimanna, er íslenzkt sjónvarp frá fjöllum í nágrenni Reykjavíkur til Norðurlands ómögulegt. Það er ómögulegt. Hins vegar hefur Landssími Íslands, stofnun, sem oft er til umr. á þessu þingi og við erum oft dálítið áhyggjusamir um, hvernig hún fer með peninga og annað slíkt, þá hefur Landssíminn, þessi stofnun, hún hefur þó í þessu máli sýnt tæknilega kunnáttu, sem er með því fremsta, sem til er í veröldinni í dag. Hún hefur sent sjónvarpið frá Skálafelli til Norðurlands, og frá Skálafelli til Vesturlands, og við, sem höfum fylgzt með þessum málum, vitum, að verkfræðingar annarra þjóða, sem hafa komið hingað, - ekki bara til þess að horfa á, hvað við erum að gera, heldur stundum í þeim tilgangi að reyna að ná við okkur viðskiptum og hafa þess vegna nákvæmlega rannsakað þessar aðstæður,– þeir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að sjónvarp frá Reykjavík til Norðurlands og Reykjavík til Vestfjarða sé ekki innan þess, sem er almennt talið tæknilega mögulegt. Landssíminn hefur gert ýmsar áætlanir, sem hafa yfirleitt verið um það, hvað er tæknilega hægt, en það sem er tæknilega hægt, er ekki alltaf það, sem er fjárhagslega og efnahagslega hægt. Það, sem hér er um að ræða, er aðeins það, hvað við getum staðið við efnahagslega, hvað ríkisstj. getur gengið langt í útbreiðslu sjónvarps frá fjárhagslegu og efnahagslegu sjónarmiði og það er það, sem spurningin er í raun og veru um. Það er ekki um það að ræða, að ríkisstj. vilji á einhvern hátt ráða því, hvort sjónvarp komist til Ólafsfjarðar, Siglufjarðar, Húsavíkur, Seyðisfjarðar eða Norðfjarðar. Tæknin hefur í raun og veru tekið af okkur allar ákvarðanir, því að þetta fylgir hvað á eftir öðru og spurningin er aðeins á hverju við höfum ráð og á hverju höfum við ekki ráð á komandi árum. Þess vegna mun sjónvarpið fara eins hratt og við höfum framast möguleika til, en það getur ekki farið hraðar en greiðslumöguleikar sjónvarpsins og okkar sjálfra fara.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. segir okkur nú, að þegar hann talaði um landshluta endur fyrir löngu, hafi hann átt við landsfjórðunga. Hvernig stóð þá á því, að hæstv. ráðh. nefndi ekki landsfjórðunga á þeirri tíð? Meðan heil héruð hafa ekki möguleika til að njóta sjónvarpsins, tel ég, að ekki hafi verið staðið við það fyrirheit að koma því til allra landshluta.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 4. þm. Austf. að beina á þskj. 358 svo hljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: „Hvaða ráðstafanir eru á döfinni til lausnar þeim vandamálum, sem félagsheimili eiga við að etja vegna fjárhagsörðugleika félagsheimilasjóðs?“ Þetta mál hefur oft áður verið hér á ferðinni, gott ef ekki á hverju einasta þingi um langt árabil, enda mikið og alvarlegt vandamál og versnar sí og æ með versnandi þjóðfélagsástandi, eins og annað. Þeir draumar, sem í upphafi voru tengdir við félagsheimilasjóðinn og þá lyftingu fyrir félagslífið í dreifbýlinu og raunar landsbyggðinni allri, sem framlög úr honum áttu að verða, hafa ekki rætzt sem skyldi og má jafnvel segja, að í vissum tilfellum hafi þeir orðið að hálfgerðri martröð fyrir þá, sem bera ábyrgð á fjárhag félagsheimilanna. Þær skuldir, sem félagsheimilin hafa orðið að taka á sig vegna vangoldinna framlaga úr félagsheimilasjóði hafa jafnvel víða orðið til þess að draga úr raunverulega menningarlegu félagsstarfi, þar sem félagsheimilin hafa neyðzt til þess að bregða á það ráðið, að leggja megin áherzluna á dansleikjahald og annað slíkt, sem gefur skjótfenginn gróða, en þroskandi félagsstarfsemi og menningarlegt samkomuhald hefur hins vegar orðið að sitja á hakanum. Þetta er sem sagt og hefur lengi verið hið mesta ófremdarástand og þess vegna er ekki að ófyrirsynju, að enn sé spurt, hvort ekki séu á döfinni einhverjar ráðstafanir til þess að bæta úr því.



Herra forseti. Lög um félagsheimili voru sett 1947 og var ákveðið í þeim lögum, að heimilt væri, ég undirstrika, að heimilt væri að styrkja byggingu félagsheimila úr félagsheimilasjóði með greiðslu 40% af byggingarkostnaði félagsheimilanna. Það kom í ljós, að mikill áhugi var fyrir því að byggja félagsheimili og það var ljóst þegar eftir samþ. laganna að ekki mundi vera hægt að standa við eða fullnægja þessu hámarksákvæði laganna um 40% styrk til þeirra félagsheimila, sem þá voru í byggingu eða fyrirhuguð var bygging á og hefur það aldrei verið hægt allar götur í þau rúmlega 20 ár, sem félagsheimilal. hafa verið í gildi, að styrkja þau þegar í stað við byggingu né heldur á fyrstu árum eftir að byggingu lauk svo mjög, að um greiðslu 40% byggingarkostnaðar væri að ræða. Segja má, að þær ríkisstj., sem setið hafa að völdum síðan 1947 og hafa þær verið margar eða þeir menntmrh., sem setið hafa að völdum síðan 1947 og hafa verið margir, hefðu átt að beita sér fyrir því með hliðsjón af fenginni reynslu, að þessu hámarksákvæði laga verði breytt og það lækkað til samræmis við tekjur sjóðsins annars vegar, sem eru helmingur skemmtanaskatts, og við augljósa fjárþörf sjóðsins hins vegar, en engin ríkisstj. hefur viljað beita sér fyrir því við Alþ., að þessum hámarksákvæðum væri breytt og heldur viljað taka þann kostinn, að það dragist alllangan tíma, að þeir, sem byggja félagsheimili, fái 40% styrkinn greiddan, en öllum sem í byggingu félagsheimilis hafa ráðizt, hlýtur að hafa verið ljóst, og hefur áreiðanlega verið ljóst, að þessi ákvæði eru hámarksákvæði og það fer eftir fjárhagsgetu sjóðsins, hversu langan tíma þarf til þess að standa við þetta hámarksákvæði laganna. Lögin leggja ekki greiðsluskyldu á félagsheimilasjóð. Þau leggja ekki skyldu á hans herðar um að greiða 40% af byggingarkostnaðinum, alls ekki yfirleitt. Félagsheimilasjóður gæti sagt: Ég borga aðeins 20% eða 30%. Það væri ekkert lagabrot. Og enn síður leggja lögin þá skyldu á herðar félagsheimilasjóðs að greiða 40% á ákveðnu árabili. Þeir aðilar, sem leggja í byggingu félagsheimilis, verða að gera sér grein fyrir því, að þeir gangast undir þá áhættu að fá ekki full 40% greidd, nema á löngum tíma og það hefur verið stefna allra ríkisstj., sem setið hafa, síðan lögin voru samþ., að stefna að því, að öll félagsheimili fái greidd 40% af byggingarkostnaðinum, þó það taki langan tíma. Um þessa stefnu hefur ekki verið deilt, allir flokkar hafa átt sæti í þeim ríkisstj., sem þessari stefnu hafa fylgt og þeir, sem lagt hafa í framkvæmdirnar, hafa því að sjálfsögðu vitað, að hverju þeir hafa gengið. Reikningar félagsheimilasjóðs eru opinber plögg og tekjur hans eru á vitorði allra, sem á þessum málum hafa áhuga og fjárþörfin er líka augljós. Ég skal gjarnan gefa þær upplýsingar til viðbótar þessum almennu atriðum, að alls hafa tekjur sjóðsins frá því að hann tók til starfa 1948 numið 65.4 millj. kr., en sú tala segir í raun og veru afar lítið. Hún er í raun og veru allsendis ómark, vegna þess að hún er samtala af kr. með gerólíku verðgildi. Hitt er fróðlegra að vita og heyra, að alls hafi verið veittir styrkir til 136 félagsheimila, sem verið hafa í smíðum frá 1944 til 1968, en lögin voru í upphafi látin verka aftur fyrir sig til félagsheimila, sem smíði var hafin á 1944. Með öðrum orðum hafa 136 félagsheimili, sem í byggingu hafa verið síðan 1944, verið styrkt og eru hús þessi í I16 sveitar- eða bæjarfélögum. 20 félagsheimilanna eru í eign sér félaga í kaupstöðum. Af þessum 136 félagsheimilum hafa 66 félagsheimili fengið greiddan 40% stofnkostnaðarins, eða um það bil helmingur þeirra félagsheimila, sem byggð hafa verið á undanförnum 25 árum. Gagnvart þeim hefur verið staðið við það fyrirheit, sem lögin gáfu af mikilli bjartsýni árið 1947. Hins vegar er ástand þessara mála í dag mjög ískyggilegt. Hér er um mikið vandamál að ræða og get ég tekið undir orð hv. fyrirspyrjanda, að hér er um geysilegt vandamál að ræða, sem hefur farið vaxandi frá ári til árs á undanförnum árum og þar með stöðugt orðið torleystara. Til þess að gera hv. þm. grein fyrir því, um hvað hér er að ræða, vil ég skýra frá síðustu úthlutun félagsheimilasjóðs, sem fór fram í desembermánuði s.l. Sú upphæð, sem þá var til ráðstöfunar af skemmtanaskatti ársins 1968, nam 7.9 millj. kr. Þessari upphæð þurfti að skipta milli 73 félagsheimila, sem þá voru í byggingu. Framkvæmdastig þessara 73 félagsheimila var það sem hér segir: Það var lokið við 20. 20 voru fullbyggð, en þau hafa ekki enn fengið greitt 40% byggingarkostnaðarins. Það var nærri lokið við 28, en með því er átt við 80-90% kostnaðar. Rúmlega fokheld voru 13, þ.e. 50–80% byggingarinnar var lokið. Fokheld voru 6, en við sex hafa aðeins verið settir í gaflar, grunnur eða sökkull. Heildarkostnaður allra þessara húsa nam fram að þessum degi 256.9 millj. kr. Áætlaður kostnaður við að ljúka smíði þeirra nemur 170 millj. til viðbótar. Sú fjárfesting, sem lagt hafði verið í á undangengnu ári við þessi 73 hús, nam 28.6 millj. kr. Til ráðstöfunar upp í þessa fjárfestingu voru 7.9 millj. kr. eða tæpar 8 millj. kr., þ.e.a.s. rúmur þriðjungur, þannig að augljóst var, að ekki var hægt að veita öllum þessum húsum fullan 40% styrk, enda var það ekki gert. Sum fengu þó 40%, en önnur miklu minna eftir fjárhagsaðstæðum og eftir því, hversu byggingarnar voru komnar langt. Ef við reynum að gera okkur grein fyrir stöðu félagsheimilasjóðs nú, er staðan þannig, að ef félagsheimilasjóður á að geta greitt 40% af þeirri upphæð, sem nú er áfallinn af kostnaði þeirra 73 félagsheimila, sem eru í byggingu, nemur sú upphæð 99 millj. kr. Nú kann mér að hafa orðið á mismæli og þess vegna vil ég endurtaka þetta. Heildarþátttaka sjóðsins í áföllnum kostnaði nemur 99 millj. kr., ef miðað er við greiðslu 40% kostnaðar. Vona ég, að þetta valdi engum misskilningi. Ef félagsheimilasjóður á að greiða 40% af þeim kostnaði, sem þegar hefur verið lagt í, þá nemur sú upphæð 99 millj. kr. Af þessari upphæð er þegar búið að greiða 46.7 millj. kr. Mismunurinn er því sú upphæð, sem á vantar, til þess að greidd séu 40% af byggingarkostnaðinum. Ef jafnframt er tekið tillit til þess, hvað kostar að ljúka byggingu allra þessara félagsheimila og gert er ráð fyrir því. að félagsheimilasjóður greiði einnig 40% af því, sem þá er eftir, þá kemur í ljós, að hlutur félagsheimilasjóðs í byggingu þessara félagsheimila, sem yrði að greiða, nemur um 120 millj. kr. Og þessi upphæð hefur farið vaxandi ár frá ári á undanförnum árum, vegna þess að framkvæmdir hafa smám saman verið að aukast að magni til og byggingarkostnaður að vaxa mun örar, en tekjur félagsheimilasjóðsins hafa vaxið, mun örar, en skemmtanaskatturinn hefur vaxið. Það hefur undanfarin ár verið til athugunar í menntmrn., með hvaða hætti mætti hraða því, að unnt væri að greiða 40% byggingarkostnaðarins, því að ég er enn þeirrar skoðunar, að það sé æskilegt mark. Sú hugmynd hefur helzt verið rædd í því sambandi og raunar athuguð mjög gaumgæfilega, að félagsheimilasjóður fengi heimild til þess að gefa út ríkistryggð skuldabréf, sem síðan yrði samið við bankakerfið um kaup á. Ríkisstj. hefur á undanförnum árum fyrir sitt leyti verið reiðubúin til þess að ríkis tryggja slík skuldabréf með vissum skilyrðum, með vissum hætti, en enn hefur ekki tekizt að koma á samkomulagi við bankakerfið, um kaup á slíkum bréfum með þeim hætti, sem félagsheimilasjóði mundi að gagni verða. En viðleitni í þessa átt mun verða haldið áfram. Ég harma það og get alveg tekið undir með hv. fyrirspyrjanda, - ég harma, að enn skuli ekki hafa tekizt að fá lausn á þessu mikla og vaxandi vandamáli, en ég vona, að þegar þm. heyra þær tölur, sem hér er um að ræða, geri þeir sér ljóst, að sá vandi er ekki auðleystur, þegar horft er til allrar þeirrar fjárþarfar, sem við blasir hvarvetna í íslenzku uppbyggingarþjóðfélagi. En viðleitninni mun verða haldið áfram til lausnar á þessu vandamáli, sem ég viðurkenni, að er mikið og vaxandi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, þó að þau gefi því miður ekki mikla ástæðu til þess að fagna. Hann talar um, að málið sé í athugun, talar um ríkistryggð skuldabréf í þessu sambandi. Mig minnir, að það hafi verið nákvæmlega það sama, sem hann sagði í fyrra, þegar spurt var um þetta mál. Ég get ekki sagt um þingin áður, því að þá átti ég ekki sæti hér. Svo segja mér þm., sem hafa átt sæti lengur en ég, að ekki alls fyrir löngu, þ.e.a.s. fyrir nokkrum árum, 2-3 árum, hafi hæstv. ráðh. gefið loforð um það hér á hinu háa Alþ., að sett yrði saman lagafrv. til að leysa þessi mál og væri fróðlegt að fregna nánar af þeirri hugmynd. Hvað sem líður útleggingum hæstv. ráðh. varðandi þessi 40%, sem félagsheimilasjóði var ætlað að greiða eða heimild var til að greidd yrðu úr félagsheimilasjóði af stofnkostnaði félagsheimila, - hvað sem ráðh. segir um þetta, þá var það þannig túlkað af fólki yfirleitt, að á þetta mætti treysta og því er nú komið, sem komið er. Upplýsingar hæstv. ráðh. varðandi skuldir eða ógoldin framlög félagsheimilasjóðs eru næsta alvarlegar. Á einföldu máli sýnist mér, að þær séu svona: Skuldir eða ógoldin framlög vegna þeirra félagsheimila, sem fullbúin eru, mundu vera um 52-53 millj. kr. Ógoldin framlög vegna þeirra félagsheimila, sem eru í smíðum - eru ekki fullbúin - mundu vera um 68 millj., samtals 120 millj. Þetta er mikil skuld og alvarleg, og þeim mun alvarlegri að mínum dómi og eflaust að dómi hæstv. menntmrh. líka, - þeim mun alvarlegri, sem hún bitnar á þeim aðilanum, sem sízt ætti að þurfa að eiga við fjárhagsörðugleika að etja, en það er hin margrómaða menning okkar. En þó eru þessar 120 millj. að sjálfsögðu ekki nema brot af allri þeirri skuld, sem hið opinbera stendur í við menninguna yfirleitt. Það, sem á vantar til skólabygginga og vísindastarfa og annarra greina menningarinnar, er auðvitað margfalt þetta. En það er önnur saga og miklu meira mál og alvarlegra en svo, að hægt sé að gera því nein teljandi skil í stuttum fsp.–tíma. Tilgangur okkar fyrirspyrjendanna með þessari fsp. var sem sagt aðeins sá að minna enn einu sinni á þá erfiðleika, sem félagsheimilin eiga við að stríða, vegna þess að stjórnarvöldin hafa illa staðið við þau fyrirheit, sem í upphafi voru gefin í sambandi við félagsheimilasjóðinn. Og um leið og ég endurtek þakkir minar til hæstv. ráðh. fyrir svör hans, vil ég enn einu sinni nota tækifærið til þess að láta í ljós samúð mína með honum vegna þess hörmulega hlutskiptis að vera menntmrh. í ríkisstj., sem hefur sennilega komizt einna lengst allra ríkisstj. í því að safna skuldum gagnvart menningunni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna tvenns. Annars vegar vegna þess, að það kann vel að vera mín sök, að tölur skolast til hjá hv. þm. varðandi væntanleg útgjöld félagsheimilasjóðs, ef hann ætti að greiða 40% byggingarkostnaðar þeirra bygginga, sem nú eru í byggingu og 40% þess, sem kostar að fullgera byggingarnar. En tölurnar eru svona í heild, svo að ekki fari á milli mála um, hvað rétt er í þessu, en ég held, að það sé öllum þjónað með því að vita um þetta nákvæmlega réttar tölur. Ef gert er ráð fyrir 40% greiðslukostnaðar af þeim kostnaði, sem þegar er á fallinn vegna þeirra 73 bygginga, sem nú eru í smíðum, eru það 99 millj. kr., þ.e.a.s., ef menn vilja láta félagsheimilasjóð borga 40% þess, sem þegar er búið að leggja í öll félagsheimili, sem nú eru í smíðum, eru það 99 millj. kr. Ef tekið er tillit til þess, sem þegar er búið að borga upp í þetta, verða afgangs 46.7 millj. kr. m.ö.o., ef menn vilja tala um vangreiðslu í þessu sambandi, sem ég tek ekki undir og það þarf ekki að skýra frekar, nemur vangreiðsla af þessari upphæð 46.7 millj. kr. - Nei, nú bið ég afsökunar. Ég hef eflaust ruglað hv. þm. á þessu og þeim mun nauðsynlegra var, að ég kæmi með réttar tölur í því sambandi vegna þess að þetta er uppstillt hér fyrir mér. Það, sem er þegar búið að greiða upp í þessar 99 millj., eru 46.7 millj. Það, sem þegar er búið að greiða upp í þessar 99, eru 46.7. Okkur er öllum þjónað með því að hafa það, sem rétt er í málinu. Eftir er því að greiða miðað við 40% þátttöku 52.3 millj. kr. Þetta er eftir af því, sem þegar er búið að festa í húsunum. Við þetta þarf síðan að bæta hugsanlegum 40% af því, sem eftir er, miðað við núverandi byggingarkostnað, en það eru 68 millj. kr. og summan af þessu tvennu, 52 og 68, er talan, sem nefnd er réttilega, 120 millj. kr. Það mundi verða hlutur félagsheimilasjóðs í byggingu þessara húsa, því, sem búið er að byggja og því sem eftir er að byggja, miðað við 40% greiðslu. Þess vegna er þetta sú tala, sem ég ávallt miða við, þegar ég ræði við mína kollega og við bankakerfið um fjárþörf félagsheimilasjóðs. Ég tel hana núna í dag vera 120 millj. kr., sumpart vegna þess, sem búið er, sumpart vegna þess, sem væntanlegt er og nú vona ég, að ekkert fari á milli mála um þetta efni og bið afsökunar á því, ef ég hef látið þá uppsetningu, sem hér er fyrir framan mig, villa mig í svari mínu áðan. Svo að síðustu varðandi frv., sem hv. þm. talaði um, að rætt hefði verið um að flytja hér á sínum tíma, þá var það einmitt frv. um útgáfu ríkisskuldabréfa, sem bankakerfið skyldi kaupa eftir ákveðnum reglum. Félagsheimilasjóður getur ekki gefið út skuldabréf og ríkissjóður getur ekki ábyrgzt skuldabréf, nema samkv. sérstökum lögum og þess vegna var það kjarni þess frv., sem í nokkur ár var á döfinni í ríkisstj. og ég hygg, að þingflokkarnir hafi fengið meiri og minni kynni af. Auk þess var í þessu frv. gert ráð fyrir því, að viss hluti tekna félagsheimilasjóðs, 10% skyldi ganga til styrktar menningarstarfsemi í félagsheimilunum og mundu það vera núna, miðað við núv. tekjur, um 800 þús. kr. En ástæðan til þess, að þetta frv. var aldrei flutt, var sú, að ekki tókst að ná nauðsynlegum samningum við bankakerfið um kaup á skuldabréfunum, vegna þess að það er auðvitað þýðingarlaust að hafa lagabókstaf, sem heimilar útgáfu skuldabréfa, sem ekki hefur þegar verið tryggð sala á. Með því móti hefði enn verra verið gert, en gert var fyrir 25 árum, þegar lögin frá 1947 voru samþ. með 40% styrktarheimildarákvæðinu, sem á sama degi og lögin voru samþ., var augljóst, að ekki mundi vera hægt að standa við á næstu árum og næstu áratugum.



Herra forseti. Ég hygg, að það fari ekki á milli mála, að brýna nauðsyn beri til þess að bæta úr þeirri fjárþröng, sem félagsheimilasjóður hefur um langt skeið verið í og afla honum aukinna fjármuna. Það hafa verið uppi raddir um þetta öðru hverju hér á hv. Alþ. og fyrir nokkrum árum fékk hæstv. menntmrh. menn til aðstoðar við sig í leit að leiðum til þess að afla nýrra tekjustofna fyrir félagsheimilasjóð. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði áðan, að þá kom fyrst og fremst til orða, að félagsheimilasjóður fengi heimild til þess að gefa út ríkistryggð skuldabréf, sem bankakerfið síðan keypti. Um þetta náðist því miður ekki samkomulag. Ég tel, að þetta hefði verið æskileg leið, ef hún hefði verið framkvæmanleg. Ég vil í þessu sambandi minna á, að ég hef oftlega og einmitt í sambandi við þá endurskoðun, sem hæstv. menntmrh. vildi beita sér fyrir á lögum um skemmtanaskatt og félagsheimilasjóð, bent á annan tekjustofn í framhaldi af þessum, tekjustofn, sem er mjög eðlilegur. Eins og hv. þm. vita er það þannig, að aðeins nokkur hluti kvikmyndahúsarekstrar í landinu greiðir skemmtanaskatt, sem síðan rennur í félagsheimilasjóð. Ég hygg, að það muni vera um það bil helmingur af kvikmyndahúsarekstri í landinu, sem er skattskyldur. Með því að gera allan kvikmyndahúsarekstur skattskyldan, mundi vera hægt að afla félagsheimilasjóði nokkurra millj. kr. viðbótartekna á ári. Þetta hefur hvorki hv. Alþ. né hæstv. menntmrh. ennþá viljað fallast á. Ég er reiðubúinn til samvinnu enn sem fyrr við hæstv. menntmrh. um þetta og legg eindregið til að allur kvikmyndahúsarekstur í landinu verði látinn greiða skemmtanaskatt, sem síðan renni til félagsheimilasjóðs. Eins og hv. þm. vita, er það þannig að kvikmyndahús, sem rekin eru af einstaklingum eða hlutafélögum, greiða fullan skemmtanaskatt. Hins vegar eru kvikmyndahús, sem rekin eru af ýmsum félögum, sem talin eru menningarfélög og ennfremur kvikmyndahús, sem rekin eru af bæjarfélögum, háskólanum og fleiri aðilum, ekki skyld til þess að greiða þennan skatt. Ég tel þetta mjög miður farið. Að vísu má segja, að þessi skattfrjálsi kvikmyndahúsarekstur standi undir gagnlegum fyrirtækjum og miði að menningarlegri starfsemi í landinu. En hingað til hefur kvikmyndahúsarekstur verið talinn það ábatasamur, að hann ætti að geta verið rekinn af hinu opinbera og ýmsum menningarfélögum, ekki síður en einstaklingum, með allgóðum ábata án þess að njóta slíkra skattfríðinda. Þetta vil ég benda á enn einu sinni og að lokum ítreka, að ég tel brýna nauðsyn bera til þess, að haldið verði áfram að efla félagsheimilasjóð og styðja þar með þá merkilegu starfsemi, sem hann hefur eflt, þ.e. að koma upp góðum samkomuhúsum og félagsheimilum víðs vegar um landið. Starfsemi og rekstur félagsheimila má að vísu gagnrýna eins og flest í mannlegu samfélagi. Félagsheimilin hafa jafnvel verið talin uppspretta alls konar siðspillingar og hálfgerðar Sódómur og Gómorrur. En ég fæ ekki á það fallizt, þó að félagslíf og skemmtanalíf í þessu landi mætti vera með menningarlegri blæ, en það er, að það sé ómenningarlegra í hinum nýju og glæsilegu félagsheimilum víðs vegar úti um land, en í hinum stærstu veitingahúsum og samkomuhúsum í hinu mesta þéttbýli og þá fyrst og fremst hér í Reykjavík. En það er eins og sumir menn haldi, að öll spilling sé upprunnin í þessum blessuðum félagsheimilum. Ég held, að þetta sé hin mesta fjarstæða og hafi við engin rök að styðjast. Ég þekki ósköp vel, hvernig félagslífið var í einstökum byggðarlögum í hinum gömlu og hrörlegu kumböldum, sem áttu að heita samkomuhús fólksins fyrir nokkrum áratugum. Sannleikurinn er sá, að með nýju félagsheimilunum varð allt annar og menningarlegri svipur á öllu samkomuhaldi almennings, þar sem félagsheimilin hafa risið upp. Ég vil því eindregið skora á hæstv. menntmrh., sem ég veit, að hefur áhuga fyrir umbótum í þessum efnum, að halda viðleitni sinni áfram og ég er viss um, að hann nýtur til þess ekki aðeins stuðnings okkar í stjórnarflokkunum, heldur fjölmargra góðra manna úr öllum flokkum bæði hér á þingi og utan þings.



Herra forseti. Ég þekki bæði áhuga hv. síðasta ræðumanns á málefnum félagsheimilanna frá fyrstu tíð og ennfremur þessa till. hans, sem hann lýsti, um lausn á vandamálum félagsheimilasjóðsins. Á því er enginn efi, að ef það væri gert, sem hann greindi frá og hefur margoft stungið upp á, á undanförnum árum, þá væru fjármál félagsheimilasjóðs leyst að mjög verulegu leyti eða a.m.k. mundi það auðvelda lausn vandamálanna alveg stórkostlega. En alltaf hefur farið svo, er á hefur reynt og þessi hugmynd hefur verið rædd í alvöru, að hún hefur ekki reynzt eiga fylgi á hinu háa Alþ. eða réttara sagt í þeim flokkum, sem hér skipa sess. Á það hefur að vísu aldrei reynt í opinberri atkvgr., en málefni félagsheimilasjóðs, og þar á meðal þessi hugmynd hv. þm., hafa svo oft verið rædd í öllum stjórnmálaflokkum þingsins, að í ljós hefur komið að þær eiga ekki fylgi. Og skýringin á því er ofur einföld. Hún er sú, að þær stofnanir eða þau kvikmyndahús, sem nú njóta skattfrelsis, eru allar reknar af menningarstofnunum eða heilbrigðisstofnunum, sem nota fé sitt þannig, að ef þær verða sviptar þessum tekjustofni, yrði ríkið að hlaupa undir bagga með mjög svipaða fjárhæð. Til þess að hv. þm. geri sér grein fyrir, um hvaða stofnanir hér er að ræða, skal ég nefna þær. Ég vona, að ég gleymi engri. Það er fyrst og fremst háskólinn, sem er fyrsta stofnunin, sem fékk sér dæmd í hæstarétti þau hlunnindi að þurfa ekki að greiða skemmtanaskatt. Ég hygg, að þær raddir mundu verða uppi, ef háskólinn yrði sviptur þessum hlunnindum sínum, að það yrði að auka tekjur hans úr ríkissjóði, sem því nemur. Í öðru lagi er um að ræða Dvalarheimili aldraðra sjómanna, sem rekur kvikmyndahús og notar tekjurnar til byggingar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Í þriðja lagi er hér í Reykjavík um að ræða Tónabíó, þ.e. kvikmyndahús, sem Tónlistarfélagið rekur og notar allar tekjurnar til rekstrar Tónlistarskólans og lítill vafi er á því að óskir mundu verða uppi um það, að það yrði að bæta Tónlistarskólanum það tekjutjón, sem hann yrði fyrir, ef bann yrði sviptur þessum hlunnindum. Þá ganga tekjur af kvikmyndahúsinu á Akranesi til sjúkrahússins þar. Tekjur af kvikmyndahúsi í Hafnarfirði ganga til elliheimilisins þar og tekjur af kvikmyndahúsi á Akureyri ganga til Góðtemplarareglunnar á Akureyri. Þetta eru þau sex kvikmyndahús, sem ég man í fljótu bragði eftir, að þessara tollfríðinda njóti, svo að ég geri ráð fyrir því, að í aðalatriðum mundi þessi till. jafngilda því, að ríkissjóður yki framlag sitt til þessara stofnana um nokkurn veginn sömu fjárhæð og félagsheimilasjóður fengi vegna þessarar lagabreytingar, sem hér yrði nauðsynleg. Og þá má varpa fram þeirri spurningu: Því styrkir ríkissjóður félagsheimilasjóðinn ekki beint? En það strandar náttúrlega á þeim venjulegu og eðlilegu erfiðleikum, sem á ári hverju eru á því að koma heilbrigðum fjárl. heim og saman. Um hitt er ég alveg sammála hv. þm. og get raunar notað þetta tækifæri til þess að undirstrika þá skoðun alveg sérstaklega, að undantekningar í málum eins og þessum eru mjög varhugaverðar. Hér reið háskólinn á vaðið á grundvelli gamals lagaákvæðis, sem hæstiréttur túlkaði þannig, að það þýddi, að kvikmyndahús, sem háskólinn ræki, þyrfti ekki að greiða skemmtanaskatt. Þegar sá dómur var fallinn, leið ekki á löngu þar til önnur bíó sigldu í kjölfarið og í kjölfar þess komu öll hin, DAS, Tónlistarfélagið, Bæjarbíó í Hafnarfirði, Bæjarbíó á Akranesi og bíóið á Akureyri. Ef í upphafi hefði verið sett sú regla, að undanþágur væru háðar því skilyrði, að kvikmyndahúsin skiluðu eigendum sínum jafnmiklu og þau spara í skemmtanaskatti vegna undanþágunnar, þá mætti segja, að nokkurt vit hefði verið í þessu. En þetta befur ekki átt sér stað. Það er því miður þá sögu að segja á undanförnum árum um mörg þessara kvikmyndahúsa og þá sögu er enn að segja um mörg þeirra, að þau skila eigendum sínum ekki þeim tekjum, sem svara þeim skemmtanaskatti, sem þau hefðu átt að greiða. Sumpart á þetta rót sína að rekja til þess, að m.a. í skjóli þessarar undanþáguheimildar fjölgaði kvikmyndahúsum með alveg óeðlilegum hætti og á allra síðustu árum á sjónvarpið sinn þátt í því, að aðsókn að kvikmyndahúsum hefur minnkað mjög mikið og þannig hafa tekjur þeirra rýrnað alveg stórkostlega. Og sannleikurinn er sá um afkomu kvikmyndahúsanna, að hún er mjög léleg. Hún hefur á undanförnum árum, hér í höfuðstaðnum a.m.k., verið mjög léleg, þannig að kvikmyndahúsarekstur er ekki lengur sá gróðavegur, sem hann áður var og á því er ekki nokkur vafi, að ef skemmtanaskattshlunnindi kvikmyndahúsanna yrðu afnumin, eins og hv. þm. leggur enn til, mundi það hafa í för með sér, að nokkrum kvikmyndahúsum í Reykjavík yrði lokað. Ég segi auðvitað ekki hverjum og ég segi ekki einu, heldur nokkrum húsum hér í Reykjavík yrði beinlínis lokað. Ég segi ekki, að þetta yrði nein goðgá. Ég held þvert á móti, að kvikmyndahús hér í Reykjavík séu of mörg, miðað við þá víðtæku sjónvarpsþjónustu, sem við höfum. En menn verða að gera sér grein afleiðinga þeirra ráðstafana, sem þeir gera og ég er sannfærður um, að ein af afleiðingum þeirra ráðstafana, sem hv. þm. stingur enn upp á, - ég veit, að hann gerir það af góðum hug til félagsheimilanna, - mundi verða fækkun kvikmyndahúsa í Reykjavík. Það má vel segja, að sú þróun sé æskileg, en hvort æskilegt er að gera hana á þann hátt að knýja þau til þvílíks taprekstrar, sem leiddi til lokunar, er svo annað mál. Það er ekki alveg víst, að hús í þeim bæjarhlutum lokuðu, sem bæjarbúar gætu helzt verið án, því að kvikmyndahúsaþjónusta er einu sinni þannig, að eitt atriði af þeirri starfrækslu, sem sérhvert bæjarfélag þarf að skipuleggja, er að veita fólki í hinum ýmsu bæjarhlutum skilyrði til svipaðs aðgangs að þeirri þjónustu, sem kvikmyndahúsin á annað borð veita. Þetta segi ég aðeins til þess að benda á og undirstrika, að mál þetta allt er mjög flókið í eðli sínu. En ég skal gjarnan verða við þeirri áskorun hv. þm. og raunar fyrirspyrjanda líka að halda áfram athugunum á málinu, þó að ég játi gjarnan, að reynslan af fyrri viðleitni í þá átt að leysa þennan vanda sé ekki allt of góð og gefi ekki allt of mikið tilefni til bjartsýni.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Vestf. kom fram með hugmynd, sem að hans mati, - ef úr framkvæmd yrði, - mundi leysa fjárhagsvandræði félagsheimilasjóðs. Ég minnist þess, að ekki er ýkja langt síðan ég las í blaði því, sem hann ritstýrir, að eitt af þeim bíóum, sem nýtur þessara skemmtanaskattsfríðinda, sem hér hafa komið á dagskrá, - að eigendur og forsjármenn þess bíós, Bæjarbíós í Hafnarfirði, skýrðu frá því, að tapreksturinn hefði numið eitthvað á aðra millj. kr. á s.l. ári. Hvernig hv. 2. þm. Vestf. og reyndar að nokkru leyti hæstv. ráðh. líka ætla sér að skattleggja slík fyrirtæki, þannig að hægt verði að renna undir félagsheimilasjóð þeim styrku stoðum, sem nauðsyn er á og ég held, að enginn beri á móti, að þurfi að gera, fæ ég satt að segja ekki skilið. Ég er nokkuð kunnugur rekstri eins af þessum kvikmyndahúsum, því kvikmyndahúsi, sem sjómannadagssamtökin hér í Reykjavík reka og vil ég aðeins leiðrétta orð hæstv. ráðh. Rekstrartekjur bíósins ganga ekki til byggingar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, heldur til styrktar rekstri þess. Á móti því hefur komið, að þetta elliheimili, sem við getum kallað svo, hefur aldrei sótt um styrk til Alþ. vegna rekstrar síns, þó að bæði Elliheimilið Grund í Reykjavík og önnur elliheimili um landið hafi sótt um slíkan styrk og um leið hefur tekizt á þessu elliheimili að hafa ódýrust vistgjöld á slíkum stofnunum, sem þekkjast hér á landi. Ég er anzi hræddur um, að bæði ég og aðrir muni rísa upp, þegar kemur að því að taka þessi fríðindi af þessum aðilum, þessum bíóum. Háskólabíó er, að ég má segja, skattlaust að mestu, því opinber gjöld þess námu í hitteðfyrra 26 þús. kr., meðan t.d. bíó eins og Laugarásbíó, sem sjómannadagssamtökin reka og Tónabíó borguðu töluvert á 4. hundrað þús. kr. í aðra skatta og opinber gjöld. Þótt þau væru leyst undan því að borga þennan eina skatt, þá voru held ég einir sjö liðir aðrir, sem hægt var að tína til og leggja á rekstur þessara stofnana. Ég vil líka leiðrétta það hjá hæstv. ráðh. að það er alls ekki rétt, að þessi bíó sum hver hafi ekki skilað því, sem nemur skemmtanaskatti. Að vísu hefur reksturinn, eins og hann tók réttilega fram, á öllum kvikmyndahúsum farið mjög niður á við, eftir að sjónvarpið tók til starfa, svo að það hefur verið staðreynd, að aðsókn hefur minnkað um 25–33% í kvikmyndahúsum í Reykjavík og ég satt að segja skil ekki ennþá, hvernig þeir, sem standa í einkarekstri slíkra fyrirtækja, geta staðið undir rekstrinum öllu lengur. Ég hefði frekar álitið, að það hefði átt að heyrast frá hv. 2. þm. Vestf., að það ætti að létta þessum skatti af þessum rekstri, til þess að þessi fyrirtæki gætu starfað áfram, en það stendur fyrir dyrum hjá sumum hverjum að loka a.m.k. nokkra daga vikunnar til þess að ná fram hagræðingu í starfsemi sinni, vegna þess að þau einfaldlega geta ekki staðið undir því að hafa reksturinn í þeirri mynd, sem hann hefur verið fram til þessa. Laugarásbíói, sem ég hef vitnað til, tókst á s.l. ári að skila til Hrafnistu um það bil þeirri upphæð, sem skemmtanaskattinum nam, auk þess sem það hefur staðið undir þeim háu sköttum, sem á þetta fyrirtæki er lagt. Ég vil aðeins út af þeim orðum, sem hér hafa fallið um þetta, lýsa því yfir, að ég er algerlega andvígur því, að þessi fríðindi verði tekin af þessum kvikmyndahúsum og tek undir það með hæstv. ráðh., að ef svo verður, munu að sjálfsögðu a.m.k. flestir þeirra aðila, sem þessara fríðinda njóta, leita til fjárveitingavaldsins um frekari fyrirgreiðslu, en verið hefur. Út af umr. í heild langar mig til þess að spyrja þá áhugamenn um þessi mál, sem hér hafa talað um félagsheimilin og félagsheimilasjóð, hvort borgaður sé skemmtanaskattur af kvikmyndasýningum, sem fram fara í félagsheimilunum. Er borgaður skemmtanaskattur af þeim skemmtunum, sem fara fram í félagsheimilunum? Er ekki orðið tímabært, ef svo er ekki, að það sé borgaður fullur skemmtanaskattur af þeim húsum, sem nú þegar eru komin það vel á legg og orðin það gróin í rekstri sínum, að þau geti staðið undir slíkri skattgreiðslu? Ég minnist þess að hafa heyrt það úr kjördæmi hv. 2. þm. Vestf., að eitt slíkt hús, sem engan skemmtanaskatt borgar, á í harðri baráttu við hús, sem er í kaupstað nokkra km. frá og þarf að borga fullan skatt. Er ekki orðið tímabært að athuga það, hvort félagsheimilin, sem hafa fengið sína styrki kannske að miklu leyti og að fullu, - hvort það sé ekki orðið tímabært, að þau borgi skemmtanaskatt, bæði af skemmtunum og kvikmyndasýningum, eins og önnur þau kvikmyndahús, sem njóta engra fríðinda í sambandi við skemmtanaskattsgreiðslur?



Herra forseti. Það er misheyrn hjá hv. 10. þm. Reykv., sem síðastur talaði, að ég hafi talið, að hægt væri að leysa allan vanda félagsheimilasjóðs með því að skattfríðindi væru afnumin af þeim kvikmyndahúsarekstri, sem hingað til hefur notið slíkra skattfríðinda. Ég sagði það alls ekki. Hitt sagði ég, að það hefði verið hægt að afla verulegra aukinna tekna í félagsheimilasjóð, ef þessi skattfríðindi hefðu ekki komizt á, ef allur kvikmyndahúsarekstur í landinu hefði setið við sama borð. Þetta var það, sem ég sagði. Og við það stend ég. Hitt verð ég svo að segja, að það fer svo fjarri því, að ég undrist, að hv. 10. þm. Reykv., sem rekur eitt þessara forréttindafyrirtækja, standi upp og neiti að skila sínum forréttindum aftur. Ég spyr hv. þm.: Hvenær vilja þeir, sem fengið hafa forréttindi, skila þeim góðfúslega aftur? Menn verja þau auðvitað með kjafti og klóm. Þetta vænti ég, að hv. þm. skilji eins og aðrir. En hitt vil ég spyrja einkarekstrarelskandann um, hv. 10. þm. Reykv., hvernig hann fær komið því saman, að kvikmyndahúsin í kjördæmi hans, einkarekstrarhúsin, skuli greiða milljónir kr., ekki aðeins í skemmtanaskatt, heldur í svokölluð sætagjöld til borgarinnar á meðan hans kvikmyndahús nýtur skattfrelsis að þessu leyti. Það sé fjarri mér að gera lítið úr starfsemi, sem dvalarheimilisbíóið stendur undir. Þvert á móti. Ég tel, að það sé mjög gagnleg og góð stofnun. En eins og ég sagði í frumræðu minni: Kvikmyndahúsarekstur hefur verið talinn það ábatasamur, að einstaklingar gætu grætt á honum, þó að þeir borguðu bæði há sætagjöld og skemmtanaskatt í félagsheimilasjóð. Ætla mætti, að önnur kvikmyndahús yrðu rekin með skaplegum hætti og hefðu ágóða og það verulegan ágóða, þótt þau sætu við sama borð og einkaframtakið í þessum efnum og borguðu skemmtanaskatt til félagsheimilasjóðs og jafnvel sætagjald til borgarinnar. Það er hörmulegt til þess að vita, ef þessi atvinnurekstur er beinlínis að gefast upp, því að þetta eru nú einu sinni fyrirtæki, sem almenningur leitar mikið til í frístundum sínum. Á því eru auðvitað eðlilegar skýringar, að kvikmyndahúsarekstur gengur ekki eins vel nú og fyrir nokkrum árum, t.d. tilkoma sjónvarpsins. Það hlýtur að hafa í för með sér, að mjög verulega dregur úr aðsókn að kvikmyndahúsum. Það hefur gert það hér í Reykjavík og það hefur gert það í öðrum byggðarlögum úti um land, sem sjónvarpið nær til. Ég vil í tilefni fsp. hv. 10. þm. Reykv. um skemmtanaskattsgreiðslu af kvikmyndasýningum í félagsheimilum taka fram, að mér finnst ekkert óeðlilegt, að félagsheimili, ný, glæsileg og góð samkomuhús, greiði skemmtanaskatt í félagsheimilasjóð, ef þau eru í það stórum byggðarlögum, að þau geti á annað borð fallið undir ákvæðin um greiðslu skemmtanaskatts. En eins og menn vita, fer það nokkuð eftir stærð byggðarlaganna. Mér fyndist það koma mjög til greina, eftir að aðstaðan hefur breytzt mjög til hins betra í þessum efnum, að greiddur verði skemmtanaskattur í félagsheimilasjóð af kvikmyndasýningum, sem fram fara í félagsheimilum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að öðru leyti að hefja deilur um þetta við hv. 10. þm. Reykv. Ég veit, að hann vill gjarnan, að félagsheimilin komist upp úti um landið. Hann vill hins vegar hlúa að sínu fyrirtæki. Ég vil gera það líka. Ég vil hlúa að Dvalarheimili aldraðra sjómanna, en ég hef talið og tel enn, að kvikmyndahúsarekstur sé það arðvænlegur atvinnurekstur, að hann eigi að sitja við sama borð hjá opinberum aðilum og einkarekstri.



Herra forseti. Þátttakan í þessum umr. sýnir, að hér er mál á ferðinni, sem þm. láta sig miklu skipta, enda er það sannarlega rétt, að þessi félagsheimilamál eru hin mikilvægustu, og eins og hér befur komið fram, er mikil þörf á að ráða bætur á því ástandi, sem er með félagsheimilasjóð. Nú hefur hv. 2. þm. Vestf. heitið hæstv. menntmrh. aðstoð sinni til áframhaldandi leitar að ráðum til þess að bæta úr þessu, og ég geri ráð fyrir, að það muni vera svo með flesta þm. að þeir vilji gjarnan leggja sitt lið til. Tilefnið til þess, að ég bað um orðið, var einmitt það, að í hug minn flögraði einmitt, þegar ég sá hv. 10. þm. Reykv. standa í þessum ræðustól, að e. t. v. ættum við völ á einni ágætri leið til þess að afla þessum sjóði tekna. Eins og margir sjónvarpseigendur muna sjálfsagt, kom hann einmitt fram í sjónvarpi s.l. kvöld eða í gærkvöld, til þess að ræða um till., sem var flutt á Alþ. Og hún er um það að leyfa bruggun á sterku öli. Vafalaust mundi af þessu leiða mjög verulegar tekjur fyrir það opinbera. Nú vildi ég skjóta fram þeirri hugmynd, hvort ekki sé kjörið að afla tekna til félagsheimilasjóðs með því að samþykkja þessa till. hv. 10. þm. Reykv.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. út af orðum síðasta ræðumanns. Ég vil aðeins segja það, að hann má fá skattinn, ef ég fæ ölið og ef till. verður samþ., er það auðvitað alveg frjálst af minni hendi, hvernig þingið ákveður að verja þeim óneitanlega miklu tekjum, sem við sjáum fram á, að af þeim iðnaði gæti orðið hér á landi. Ég fæ ekki skilið, af hverju hv. 2. þm. Vestf. heldur því enn fram í seinni ræðu sinni, að kvikmyndahúsarekstur sé arðvænlegur og þar sé um mikla möguleika á skatttekjum að ræða, þegar ég er búinn að benda honum á fréttina í hans eigin blaði um eitt af þessum húsum, sem hefur ekki skilað milljónagróða, heldur nokkuð á aðra millj. í rekstrartap á s.l. ári. Ég skil ekki þann málflutning og heldur ekki, að hann skuli fara að leggja mér í munn þau orð, að ég hafi sagt, að það bíó, sem ég hef valizt til að vera stjórnarformaður fyrir og það er aðeins frá ári til árs í gegnum kjör í okkar samtökum, sjómannadagssamtökunum, að ég hafi látið á mér skilja, að við borguðum engin gjöld, hvorki til Reykjavíkurborgar eða þá í þennan ágæta félagsheimilasjóð. Þetta sagði ég aldrei. Eina undantekningin frá skattgreiðslu á þessu bíói er skemmtanaskatturinn. Við borgum öll önnur opinber gjöld, bæði til borgar og ríkis, eins og lög kveða á um. Og ég tók líka fram að þessi upphæð hefði numið nær 400 þús. kr. á s.l. ári. Og ég tel það alls ekki litla upphæð af svo litlu bíói, sem aðeins tekur tæp 400 manns í sæti, meðan Háskólabíó sjálft borgar aðeins 26 þús. kr., en tekur 1.000 manns í sæti. Ég er ekki kunnugur því, hvað gert er í sambandi við önnur slík fyrirtæki út um land, en ég veit, að bæði Laugarásbíó og Tónabíó borga að fullu aðra þá skatta, sem á eru lagðir samkvæmt íslenzkum lögum.



Herra forseti. Hér hafa farið fram býsna fróðlegar umr. um þetta mál. Þó að svo sé ástatt um þetta mál, að það hafi verið hér á dagskrá á hverju ári - ég veit nú ekki hve mörg ár, en varla minna en svona 6 – 8 ár. Það líður ekkert einasta þing svo, að ekki sé lögð fram fsp. til hæstv. ráðh. um það, hvað ætlað sé að gera í þessu mikla vandamáli varðandi fjárgreiðslur úr félagsheimilasjóði. Og jafnan kemur hæstv. ráðh. og les upp margar og miklar tölur um það, hvað skuldir sjóðsins séu raunverulega gífurlega miklar og þá er gengið út frá því, að hann muni greiða um 40% af stofnkostnaði félagsheimilanna, þ.e. til þeirra, sem ekki hafa verið byggð að fullu eða ekki hafa fengið greiðslu að fullu eins og til hinna, sem þegar hafa fengið sína greiðslu að fullu. Og svo kemur gjarnan upp hjá hæstv. ráðh. og öðrum, að hér sé um gífurlegt vandamál að ræða, alveg ískyggilegan vanda. Þetta er endurtekið ár eftir ár og alltaf stöndum við í sama farinu. Ég hef svo viðhaft við afgreiðslu fjárlaga, - mér liggur við að segja svo lengi sem ég man eftir, - að flytja till. um að hækka óverulegt framlag til félagsheimilasjóðs á fjárl., en alltaf er sú till. drepin. Það er engin leið að hækka þennan óverulega styrk til sjóðsins, sem raunverulega hefur farið lækkandi á undanförnum árum. Og svo segir hæstv. ráðh. okkur, að í öllum þessum mikla vanda hafi hann m.a. látið sér til hugar koma, að félagsheimilasjóður gæti gefið út ríkisskuldabréf, ríkistryggð bréf og síðan yrði reynt að fá bankana til þess að breyta þessum bréfum í peninga, svo að félagsheimilin gætu fengið sitt framlag. En þrátt fyrir góðan vilja og fullan skilning hæstv. ráðh., sem jafnframt er bankamálaráðh., hefur hann ekki komizt ögn áfram á þessari braut. Ég trúi því ekki, að hæstv. ráðh. gæti ekki eitthvað komizt áleiðis í þessum efnum, jafnvel þó að hann fengi ekki bankana til þess að leysa út alla upphæðina á einu ári. Ég trúi því ekki. Ef hann hefur þá í raun og veru gert sér grein fyrir því, hvers konar vandi hér er á ferðum. Það er ekki hægt að skilja þennan sjóð eftir, fremur en aðra svona gersamlega í vanskilum, eins og hann er, því að ég fullyrði, að það er ekki um neinn annan sjóð að ræða, sem er neitt viðlíka eins illa settur og þessi. Svo koma auðvitað út úr öllum vandræðunum menn með hinar furðulegustu till. um það, hvernig skuli afla fjár í þennan sjóð. Einn leggur til að fara að skattleggja með óbeinum hætti ýmiss konar mannúðarfélög, sem halda uppi sjúkrahúsarekstri eða öðru slíku. Annar kemur auðvitað með bjórskatt og sá þriðji finnur það snjallræði upp, að það megi bara leggja skemmtanaskatt á félagsheimilin sjálf og drýgja þannig tekjurnar. Það er sem sagt gamla sagan með rófuna, - að höggva hana af og gefa hana dýrinu sjálfu að éta, - ég held, að þessar till. allar komi að litlu gagni, þær leysi lítinn vanda. 



Herra forseti. 19. dag desembermánaðar 1967 voru samþ. á Alþ. lög um breyt. á lögum um almannatryggingar. Í þessum lögum voru bráðabirgðaákvæði og síðasta mgr. í ákvæði til bráðabirgða hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Athuga skal möguleika á að draga úr kostnaði við rekstur Tryggingastofnunar ríkisins með því að semja við banka eða sparisjóði um, að þær stofnanir annist útborgun á bótum frá almannatryggingunum.“ Það hefur lítið af þessu heyrzt, en mér skildist á auglýsingum, sem ég heyrði ekki alls fyrir löngu í ríkisútvarpinu, að hér sæti allt í sama farinu. Ég heyrði auglýsingar frá tveimur sýslumönnum á Vesturlandi um, að þeir mundu taka sér ferð á hendur eða sendimenn þeirra á ákveðnum dögum út um sín umdæmi, mér skilst á þingstaði hreppanna og borga þar út bætur fyrir almannatryggingarnar. Ég tel þetta ákaflega óheppileg vinnubrögð. Það hlýtur að vera verulegur kostnaður við þessar ferðir út um héruðin og þetta er líka ákaflega óhentugt fyrir þá, sem eiga að taka við þessum bótum. Fólk hefur yfirleitt engin erindi á þingstaði hreppanna, nema þegar haldin eru manntalsþing eða hreppsskilaþing og sækja menn þær samkomur reyndar misjafnlega í seinni tíð og verr en áður var. Þarna þurfa því þeir, sem eiga að fá þessar bætur, að koma eða gera út sendimenn til þess að taka á móti þessu án þess að hafa önnur erindi til þessara staða. Öðru máli gegnir um verzlunarstaðina, þar sem víða eru bankaútibú eða sparisjóðir. Þangað eiga menn tíðar ferðir og það væri þeim stórum hentugra að geta fengið þessar bætur útborgaðar hjá slíkum stofnunum. Ég tel því, að mjög væri til bóta, ef þetta fyrirkomulag væri tekið upp úti um land. Í Reykjavík er mikið af bönkum og bankaútibúum og mér kemur í hug, að hægt væri að gera samninga við þessar stofnanir um að annast greiðslu á þessu einmitt hér og sennilega í fleiri kaupstöðum og það mundi verða ódýrara, en halda uppi stóru skrifstofubákni, eins og hér mun vera gert í Reykjavík af hálfu Tryggingastofnunarinnar, til að borga út þessar bætur. En um þetta verður ekkert fullyrt, fyrr en á það reynir með samningum við þessar stofnanir, banka og sparisjóði, eins og til var ætlazt með því bráðabirgðaákvæði í lögum, sem ég gat um áðan. Og því hef ég leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 358, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað er að frétta af samningaviðræðum við banka eða sparisjóði, sem ákveðnar voru með bráðabirgðaákvæði í lögum nr. 83/1967, um, að þær stofnanir annist útborganir á bótum frá almannatryggingunum?“



Herra forseti. Ég hef farið fram á það við Tryggingastofnun ríkisins, að hún veitti svör við þessari fsp. hv. fyrirspyrjanda, og fer svar Tryggingastofnunarinnar efnislega hér á eftir: Starfsmenn Tryggingastofnunarinnar hafa oft hugleitt, hvort hægt væri að láta banka og sparisjóði greiða bætur almannatrygginga og þá samkvæmt greiðslufyrirmælum stofnunarinnar í ávísunarformi, greiðsluskírteinisformi eða með einhverjum öðrum hætti og þá sérstaklega haft í huga, hvort hægt væri með því að auðvelda bótaþegum að vitja bóta sinna, en að sjálfsögðu einnig áætlað tilkostnað, sem því væri samfara. Athugun þessi hefur eðlilega verið við það miðuð, að öruggt væri, að greiðsla bærist réttum aðila og hægt væri að koma við eins skjótri afgreiðslu á umsóknum eða niðurfellingum bóta, eins og nú á sér stað. Þessar hugleiðingar hafa ekki orðið til þess, að ástæða hafi verið talin til að leggja til að breyta núv. fyrirkomulagi samkvæmt umræddu bráðabirgðaákvæði. Ef greiðslufyrirmælin væru í ávísanaformi á innistæðu stofnunarinnar, þyrfti að sjálfsögðu enga samninga við lánastofnanir aðra en almenna innistæðusamninga og greiðsla til lánastofnunarinnar yrði því hverfandi eða engin. Ef ætlazt væri til meiri þjónustu hjá lánastofnuninni, kæmi til greiðsla, sem að sjálfsögðu yrði að inna af hendi. Hins vegar hefur engum hugkvæmzt, a.m.k. ekki hvað greiðslu bóta í Reykjavík viðvíkur, að með þessum hætti mætti spara útgjöld. Kostnaður stofnunarinnar við bótagreiðslur er að langmestum hluta tengdur móttöku bótaumsókna, úrskurði bótaréttar eða niðurfellingu ásamt með bókhaldi og skýrslugerð. Kostnaður við útborgun bótanna er hverfandi lítill, vegna þess að bótaþegar eða umboðsmenn þeirra þurfa að vitja bótanna á einum stað í Reykjavík, sem er á sama stað og önnur vinna við þessa starfsemi. Allar ákvarðanir í sambandi við úrskurði eru samstundis komnar til útborgunardeildar og útborgunardeild getur haft beint samband við úrskurðardeild og bókhald og fylgist með greiðslum bæði fyrir og eftir að greiðslur fara fram. Tryggingastofnuninni er að sjálfsögðu ljóst, að skoðanir starfsmanna hennar kunna að einhverju leyti að vera staðnaðar og einhver þau viðhorf geta verið um þessi mál, sem ekki hefur verið nægur gaumur gefinn og leyfir sér því að benda á, ef ástæða þykir til, að aðila utan stofnunarinnar verði falið að gera þessa athugun, sem þó getur ekki farið fram, án þess að starfsmenn stofnunarinnar upplýsi, hvers þarf að gæta í því sambandi. Það er því rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði áðan, að ennþá hafa ekki verið gerðir samningar við aðrar stofnanir, en fyrr hafa um þessi mál séð til afgreiðslu þessara bóta.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ummælum hv. 1. þm. Norðurl. v. áðan. Hann er áhugamaður um það, að Tryggingastofnunin breyti reglum sínum um útborganir almannatrygginga og má vel vera, að það eigi rétt á sér að kanna það mál, a.m.k. í þéttbýlinu, en út um hinar dreifðu byggðir landsins hygg ég, að hans till. njóti sín ekki, eins og þær eru fram settar og útskýrðar. Ég held, að flestir umboðsmenn almannatrygginga úti um hinar dreifðu byggðir hafi tekið upp þá reglu á síðari árum og áratugum að fara um umdæmi sín með bæturnar í staðinn fyrir að láta hvern og einn sækja þær á skrifstofu embættisins. Þessar útborgunarferðir, sem svo eru nefndar, sem víða eru farnar, a.m.k. þar sem ég þekki til, fjórum sinnum á ári á þingstaði hreppanna, eru yfirleitt mjög vinsælar, fólkið fær þær bætur, sem það á rétt á, greiddar í peningum. Það er alveg rétt, að það er oft, sem það lætur aðra taka bæturnar fyrir sig, eins og t, d. hreppstjóra eða aðra umboðsmenn og þá er þess líka að geta, að frá sjónarmiði sýslumanna þurfa þeir að gera fleira en borga út peninga. Þeir þurfa líka að innheimta. Innheimtan þarf að vera í góðu lagi og það er æði oft, sem hægt er að jafna þarna greiðslum saman og þykir fara mjög vel á því. Þá er einnig hægt að gera jafnframt í þessum útborgunarferðum ýmislegt annað til hagræðis fyrir íbúa dreifbýlisins, þannig að ég hygg, að þeir séu ekki margir, sem taka undir þá till. hv. þm. að breyta þessu fyrirkomulagi til neinna muna, eins og það hefur tíðkazt nú á síðari árum, a.m.k. ekki úti í dreifbýlinu.



Herra forseti. Það kom fram í svari hæstv. ráðh., að þetta lagafyrirmæli, sem samþ. var í des. 1967, hefur ekki verið framkvæmt. Má það merkilegt heita, hver dráttur hefur á þessu orðið að leita eftir samningum við banka og sparisjóði um þetta efni, þar sem nú eru liðnir 15 - 16 mánuðir frá því, að lög um þetta voru sett á Alþ., og þetta tel ég mjög aðfinnsluvert. Hæstv. ráðh. las eitthvert bréf frá Tryggingastofnun ríkisins. Það kemur þessu máli ekkert við. Það er ekki hægt að kanna, hvað er heppilegast í þessu efni og hvað er ódýrast, nema með samningaumleitunum við banka eða sparisjóði, eins og til er ætlazt í lögum. Og þetta ber ríkisstj. skylda til að gera. Hv. 4. þm. Vesturl., sem er einn af sýslumönnum hér á landi, greip inn í umr. og var að lýsa því, hvað þetta væri gott fyrirkomulag, sem viðgengist í hans sýslu. Ég þekki þetta ekki annars staðar. Ég hef heyrt svipaðar tilkynningar í útvarpi reyndar frá starfsbróður hans í næsta héraði þar við. En þar sem ég er kunnugur, þekkist þetta ekki, að sýslumaður eða menn hans séu að ferðast út um allt sitt umdæmi til þess að borga út þessar bætur. Ég veit, að í minni sýslu er það þannig, að sýslumaðurinn felur sparisjóðnum í sýslunni að annast þessa greiðslu fyrir sig, t.d. útborgun á ellilífeyri og þess háttar og ég held, að það gefist vel. En hvað um það. Þarna hefur verið trassað að framkvæma lög frá Alþ. og má það ekki þannig ganga lengur. Ég vil því skora á hæstv. ráðh. að láta það ekki dragast lengur að hefja þessar samningaumleitanir við banka eða sparisjóði, eins og ríkisstj. ber skylda til að gera, því að henni ber skylda til að framkvæma lög frá Alþ. Það er þegar búið að dragast allt of lengi og fyrr en það hefur verið gert, er ekkert hægt að segja um það, hvaða fyrirkomulag er heppilegast við framkvæmd þessara mála.



Herra forseti. Með lögum um almannatryggingar er, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt, sérstakri stjórn falin framkvæmd þessara laga, sem er skipuð fulltrúum allra flokka og ég veit ekki til að, að störfum þessa ráðs, sem svo er nefnt, tryggingaráðs, hafi verið fundið hingað til, enda virðist ekki hafa verið mikill áhugi á breytingum um þetta mál, ef í slíkri stjórn, sem er jafn víðfeðmt skipuð og tryggingaráð er, að ekki skuli hafa komið upp ein einasta till. um að breyta í þessa átt. Það er m.ö.o. niðurstaða starfsmanna Tryggingastofnunarinnar og að því er ætla verður tryggingaráðs, þar til annað reynist, að það fyrirkomulag, sem nú er á þessum hlutum, sé betra en sú athugun, sem bráðabirgðaákvæðið talar um, að fram skuli fara. Það kemur skýrt fram í því bréfi, sem ég las upp áðan. Ég verð að ítreka, að ég hef ekki heyrt um áhuga á því, að þetta ákvæði væri lagt út eða framkvæmt, eins og hv. fyrirspyrjandi talar um og endaði sín orð með því, að það væri skylda ríkisstj. að sjá svo um, að þetta ákvæði yrði uppfyllt. Ég efast ekkert um, að það er skylda ríkisstj. yfirleitt að sjá um framkvæmd laga, en eðlilegast væri, að till. um það efni kæmu þá frá þeim stjórnum, sem Alþ. kýs sjálft til þess að framkvæma ákveðna lagabálka. Engin slík till. hefur komið fram og ekkert um þetta mál heyrzt, fyrr en hv. fyrirspyrjandi kemur því á framfæri með þessari fsp. sinni. Yfirleitt er það traust borið til þessara þingkjörnu stjórna, að þær geri till. um það til sinna rn., hvaða atriði skuli lögð áherzla á í framkvæmd og hvað brýnast sé að framkvæma hverju sinni.



Herra forseti. Álit Tryggingastofnunar og álit einstakra sýslumanna á þessu máli kemur því ekki nokkurn skapaðan hlut við. Aðalatriðið er á hinn bóginn þetta, eins og ég hef áður sagt, að ríkisstj. ber skylda til að framkvæma lög, sem Alþ. setur. Þetta hefur hún ekki gert í þessu tilfelli, þó að liðnir séu 15-16 mánuðir síðan lögin voru sett og þetta er óþolandi vanræksla af hennar hálfu og ég treysti því, að hún taki nú rögg á sig og framkvæmi þessi lög án frekari undandráttar.