Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Einar Þorgilsson) Það er ekki neitt skrum eða orðagjálfur, þótt sagt sje, að hagur ríkissjóðs standi höllum fæti. Það er, því miður, raunhæfur sannleiki. - Ríkissjóður skuldar tugi miljóna króna, og lánstraust er þverrandi, ef ekki nær þrotið. Árlega vexti og afborganir af þeim skuldum má telja í miljónum. Árleg, áætluð tekjuþörf, þó að nær ekkert sje veitt til verklegra framkvæmda og dregið sem mest að unt er - og sumstaðar meira en unt er - úr lögfestum fjárveislum, verður ætíð hærri en hægt er að áætla tekjurnar. Gjöldin eru áætluð upp undir 10 milj. kr., en svo hátt er ekki hægt að teygja tekjurnar, hvernig sem teygt er. Er því árlegur tekjuhalli á fjárhagsáætlun ríkisins, þrátt fyrir svo þunga skatta á einstaklingum og atvinnuvegum, að öll þjóðin stynur undir. Hagur banka, einstaklinga og fjelaga er svo, að skuldir við erlenda banka og verslunarhús má telja í tugum miljóna króna. Íslenskar afurðir eru flestar fallnar í afarlágt verð, og þó enn fallandi. Afleiðingin af þessu öllu er sú, að fjárhagsástæður ríkisins eru lítilsvirtar og íslenski gjaldmiðillinn stórum fallinn í gengi. Það má því segja, að hagur lands og ríkis sje mjög tæpur. Það er því ekki að furða, þótt háværar raddir heyrist hvaðanæva um það, að eitthvað þurfi að huga til bjargráða, að stjórn landsins, þing og þjóð verði að grípa til einhverra úrræða. Og þá dettur flestum í hug það ráð að spara sem mest á öllum sviðum. Það er ef til vill ekki alleinasta ráðið, en þó það, sem munar mestu. Við flm. frv. á þskj. 22 erum sammála um, að þessi hugsjón sje rjett. Við lítum svo á, að sú kostnaðargrein - prentun á umræðuparti Alþt. - sje ein af þeim, sem megi og eigi að spara, að svo vöxnu máli. Almenningsafnot af prentun ræðupartsins eru eigi svo mikilvæg, að stór eftirsjá sje í, en hins vegar er kostnaðurinn eigi svo lítil útgjaldagrein fyrir ríkissjóð, þar sem það mun nema nálega 1/7 af alþingiskostnaðinum. Síðasta ár nam alþingiskostnaðurinn 355 þús. kr., en prentun umræðupartsins rúmum 50 þús. kr. þykir oss flm. einsætt að spara þennan kostnað, en gildandi lög um þingsköp Alþingis mæla svo fyrir, að umræður þingdeildanna og sameinaðs Alþingis skuli prenta í Alþingistíðindunum. Þessi kostnaður verður því ekki sparaður nema með lagaboði, og í því skyni er frv. fram komið. Jeg býst við, að frv. kunni að mæta einhverjum mótbárum, en vona þó, að það fái að ganga rjetta boðleið gegnum deildina, og æski þess því, að frv. verði, að loknum umr., vísað til 2. umr. og þá til fjárhagsnefndar.

Bjarni Jónsson Hv. flm. (E. Þ.) hafði mörg orð um það, hve hagur ríkissjóðs væri illur. Ef jeg hefi skilið hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) rjett, þá er hann lagði fram fjárlagafrv., þá er hagur ríkisins að vísu ekki góður, en þó miklu betri en þessi hv.þm. (E. Þ.) vildi vera láta. Hann kvað lánstraust landsins þrotið, en hæstv. fjrh. hjelt hinu gagnstæða fram, því að hann sýndi fram á, að þau lánskjör, sem vjer hefðum fengið, væru engu verri en annara vel stæðra ríkja. Tekjuhalli hefir oft verið ráðgerður í fjárlögum, en þó ekki orðið fyr en á síðustu árum.  En annars held jeg, að hv.þm. (E. Þ.) mikli þetta fyrir sjer; hallinn síðasta ár er í mesta lagi ein miljón. Og ef svo er nú, að um verulegar kröggur ríkisins sje að ræða, þá efa jeg mjög, að það sje nokkur bót, þótt hætt sje að prenta þingtíðindin. Háttv. flm. (E. Þ.) kvað þörf á því að spara bæði ríkisfje og einstaklingsfje, og er það sannmæli. En ef, eins og frv. þetta fer fram á, er sparað ríkisfje það, er ríkissjóður geldur starfsmönnum fyrir vinnu sína, þá er ekki þar með sparað fje þess manns, sem fyrir vinnutjóninu verður. Jeg tel það harla vafasamt, að ríkinu sje hagur að því, að svifta menn atvinnu. Það kemur á herðar ríkisins að lokum að halda lífinu í þjóðinni, og jeg sje ekki til þess annað ráð vænlegra en að ríkið stuðli sem mest að því, að allir geti haft atvinnu. En þetta frv. gengur í gagnstæða átt. Það fer ekki fram á að veita mönnum atvinnu, heldur hitt, að svifta þá menn atvinnu, er áður hafa haft hana. - Ekki getur það heldur talist mikið bjargráð úr fjárkreppu landsins að spara mjög fje innanlands, það, sem gengur manna í millum. Þjóðarhagurinn út á við stendur fyrir því jafnrjettur. Fjárkreppan er fólgin í hinu, að fyrir óhófleg vörukaup hefir landið komist í þrot með erlendan gjaldeyri. Það eina, sem sparast mundi í þá átt, ef frv. næði fram að ganga, er pappír og prentsverta, sem vart munu vera svo stórvægilegir liðir, að sparnaður þeirra geti bjargað landinu úr gjaldeyrisvandræðunum. Jeg hygg því, að þessi sparnaður, sem hv.flm. gera svo mikið úr, sje á misskilningi bygður, þótt jeg hins vegar efist ekki um, að þeir beri þetta frv. fram í góðum tilgangi og telji það hag fyrir land og þjóð, að prentun falli niður, þótt prentarar við það missi atvinnu. En eins og jeg þegar hefi tekið fram, þá hygg jeg það álit þeirra ekki rjett. Það er og fleira, sem kemur til álita í þessu máli, en sparnaðurinn einn. Sumt er þannig vaxið, að það er ekki sæmilegt að spara til þess. Og svo er um þetta atriði. Hjer sitjum vjer í Reykjavík, fulltrúar heillar þjóðar, sem kjósendur hafa sent á þing víðsvegar af landinu. Og vjer rökræðum velferðarmál þjóðarinnar. En ef frv. þetta nær fram að ganga, þá geta ekki kjósendurnir, sem eru dómarar vorir, vitað, hverju vjer höldum fram í ýmsum málum, hvort það er oss heldur til sæmdar eða vansæmdar. Vildi jeg síst verða endurkosinn til þings vegna þess, að kjósendur mínir hefðu ekki vitað, hverju jeg hefði haldið fram í ýmsum málum í þinginu. Þar sem jeg nú hefi sýnt fram á, að sparnaðurinn við að þetta frv. gangi fram er að eins sáralítill, aðallega pappír og prentsverta, og hins vegar, að það er ósómasamlegt, að þm. haldi ræður sínar fyrir sama sem luktum dyrum, þá hygg jeg ekki rjett að láta þetta frv. fara gegnum þingið. Kostnaðurinn við þetta frv. legst og á metaskálarnar gegn því. Ef það á að ganga gegnum þrjár umræður í hvorri deild, og ef til vill koma fyrir sameinað þing, þá hygg jeg, að saxast fari á limina hans Björns míns. Það er og vitaður hlutur, að umr. þessa þings verða aldrei lengi saltaðar, því þjóðin vill fá að vita, hve tungur þm. sjeu þarfir limir. Upphæðin, sem sparast í bili, verður því í raun og veru engin, því umr. þessa þings verða áreiðanlega prentaðar seinna.

Magnús Pjetursson Úr því tekið er að ræða þetta mál þegar við fyrstu umr., þá leyfi jeg mjer að segja nokkur orð, án þess þó að ætla með því að andmæla hinni ágætu stefnuskrárræðu sparnaðarflokksins nýja. Það hefir alloft áður verið rætt um þetta mál hjer í þinginu og sýnst um það sitt hverjum, sem við er að búast, Og þegar það var hjer síðast til umr., þá kom það fram í umr., að eiginlega væri þetta mál, sem þm. gætu naumlega ráðið til lykta á Alþingi. Hjer væri um að ræða sjerstök hlunnindi til kjósenda, sem ekki væri rjett að svifta þá, nema þeirra samþykki kæmi fyrst til. Jeg býst nú við, að hv.flm. frv. hafi borið þetta mál undir kjósendur og hafi samþykki þeirra. En af því að jeg var svo slysinn að vera ekki í tölu þessara hv.þm., þá vil jeg geta þess, að jeg í mínu kjördæmi hefi einmitt farið þessa leið, að bera málið undir kjósendur. Frá kjósendum komu ýms svör, en þó var samþ. að fresta í svip prentun umræðupartsins, og því er jeg frv. fylgjandi. Annars þætti mjer fróðlegt að heyra, hvort hv.þm. hafa víða farið þessa leið, því það er mikilsvert að heyra vilja kjósendanna um þessi efni, þar sem þetta atriði kemur einmitt svo mjög til þeirra kasta.

Fjrh. (Magnús Guðmundsson) Örfá orð út af þeim ummælum hv.þm. Dala. (B. J.), að ekki hefði komið fram tekjuhalli á fjárlögunum fyr en á síðustu og verstu tímum  (B. J.: Sagði ekki verstu)  , og fann jeg, að hann meinti með því þann tíma, sem jeg hefi verið í stjórn. Þetta er algerlega rangt hjá hv.þm. (B. J.), og til þess að taka af öll tvímæli, vil jeg leyfa mjer að lesa, með leyfi hæstv. forseta, örlítinn kafla úr ræðu fjrh. á þinginu 1919: „Jeg vil leyfa mjer að minna á, að jeg á sumarþinginu í júlímánuði síðastl. gerði ráð fyrir því, að allmikill tekjuhalli mundi verða á árinu 1918, og nefndi hjer um bil 2 milj. eða meira. Sú spá hefir því ver og miður ræst og hefir tekjuhallinn orðið, eftir bráðabirgðayfirlitinu, h. u. b. kr. 2500000, eða rúmar tvær miljónir fram yfir hinn áætlaða tekjuhalla fjárlaganna.“ Meira þarf ekki til þess að sýna hv.þm. Dala. (B. J.), að hann hefir farið með rangt mál. Enn fremur eru þau ummæli hans fjarri sanni, að þingið fari fram fyrir luktum dyrum, ef þetta frv. er samþ. Bæði eru ávalt margir áheyrendur að því, sem hjer fer fram, og einnig er gert ráð fyrir, að ræður verði ritaðar upp, eins og áður.

Jakob Möller Það er að vísu ástæðulítið fyrir mig að standa hjer upp, þar sem till. hefir komið fram um að vísa málinu til þeirrar nefndar, sem jeg á sæti í. En þó virðist mjer rjett að benda hv.þm. strax á eitt atriði, sem ekki sýnist vera þeim enn fyllilega ljóst, en það er, hvað sparnaðurinn er í raun og veru fjarskalega lítill. Hv. flm. frv. segja, að prentun á umræðuparti þingtíðindanna í fyrra hafi kostað ca. 50 þús. kr. Þetta er vafalaust rjett, en hins ber þá og að gæta, að það þing var eitt með allra lengstu þingum, sem háð hafa verið. Og enginn vafi er á því, að þetta þing verður langtum styttra, að minsta kosti hvað umr. snertir, sem ráða má af því, hve fá stj. frv. liggja fyrir þessu þingi. Í fyrra hafði ein nefnd t. d. um 20 stj.- frv. til meðferðar, sem öll voru rædd og afgreidd frá þinginu. Nú eru stj.-frv. öll um 20 talsins. Það má því efalaust gera ráð fyrir því, að prentkostnaður umræðuparts nú verði helmingi lægri en í fyrra, eða að eins ca. 25 þús. kr. Auk þessa er vert að athuga, að þótt svo heiti, sem umræðuparturinn falli úr þingtíðindunum, þá verður þó ekki hjá því komist nú að prenta ýmislegt það í skjalapartinum, sem áður hefir heyrt hinum til, og verður sú prentun þá dýrari en áður og skjalaparturinn lengri en ella. Loks verður ekki hjá því komist að vjelrita allar umræður í nokkrum eintökum, til afnota bæði handa þm. og öðrum. Þegar allur þessi aukakostnaður er tekinn með í reikninginn, þá fer að koma nokkuð mikið upp í þessar 25 þús. kr. Gæti jeg best trúað, að sparnaðurinn yrði í hæsta lagi ca. 10 þús. kr., og er þá sparnaðurinn meira orðið að sýnast en vera. Og ef svo skyldi fara, að prentun umræðupartsins yrði tekin upp aftur, þá yrðu umr. frá þessu þingi vitanlega prentaðar síðar, og verður þá ekki neitt úr sparnaðinum.

Flm. (Einar Þorgilsson) Hæstv. fjrh. (M. G.) hefir að miklu leyti svarað hv.þm. Dala. (B. J.) því, sem jeg þurfti. Það er misskilningur hjá þeim hv.þm. (B. J.), að hann segir mig hafa meint svo, að ríkissjóður ætti einn að spara, en meining mín var, að allir ættu að hafa samtök um að spara. Sami hv.þm. (B. J.) kvað mig hafa gert of mikið úr því, hve hag ríkisins væri komið í ilt efni og að lánstraust ríkissjóðs væri þverrandi eða í þrot komið. Jeg tók svo eftir hæstv. fjrh. (M. G.), þegar hann lagði fram fjárlögin, að lán mundi naumlega fáanlegt eða alls ekki. Og mín skoðun er sú, að hag ríkis og einstaklings sje nú svo komið, að vafasamt sje, að hægt sje að fá lán erlendis. Sami hv.þm. (B. J.) lagði áherslu á, að sú grein, sem við vildum spara, væri lítilsverð. Jeg viðurkenni það, að út af fyrir sig er þessi sparnaðargrein þess ekki valdandi, að við losnum úr fjárkreppunni, en ef í þessa átt væri haldið á öllum sviðum, þá gæti það að gagni komið. Þessi hv.þm. (B. J.) sagði, að ef hætt væri að prenta umræðupartinn, þá væri það sama sem að halda þingið fyrir luktum dyrum. Að vísu er þetta að því leyti rjett, sem þingtíðindin eru lesin úti um land. En mjer er ekki kunnugt um, að Alþingistíðindin sjeu lesin á hverju heimili til uppbyggingar. Getur það að vísu átt heima hjá þessum hv.þm. (B. J.), að ræður hans eru margar betur lesnar en ólesnar, en fallið hafa þó hjá honum þau orð, sem jeg ekki get talið alþýðu til uppbyggingar. Háttv. þm. Str. (M. P.) sagði, að þetta mál ætti að leggja fyrir kjósendur áður en það yrði lögbundið. Að svo miklu leyti sem það hefir komið til tals milli mín og kjósenda, þá hafa þeir talið þeim kostnaði betur varið til annars. Jeg held þess vegna, að jeg geti af þeirri ástæðu mælt með, að þessi gjaldapóstur verði feldur niður. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) reiknaði kostnaðinn við prentun umræðupartsins miklu lægri. En það mun hafa verið að mestu út í bláinn gert. Enginn getur um það sagt, hvort umr. á þessu þingi verði stuttar eða langar. Eftir ummælum hv.þm. Dala. (B. J.) mætti ætla, að hann teldi þingræður bestu auglýsingu með þm. til þess að ná endurkjöri, og mætti því ætla, að ef prentun umræðuparts Alþingistíðindanna fjelli niður, yrði það til þess, að bæði þessi hv.þm. (B. J.) og aðrir töluðu heldur minna.

Bjarni Jónsson Jeg hefði ekki þurft að standa upp aftur, ef hæstv. fjrh. (M. G.) hefði ekki tekið til máls. Það að jeg nefndi hans stjórnartíð var bara af glettni; jeg vildi ekki gera upp á milli hans og annara. En annars átti jeg við síðustu ár, þar sem halli hefir verið á fjárlögunum. Auk þess mundi jeg ekki, hve nær hæstv. fjrh. (M. G.) tók við völdum. Jeg get ekki verið sammála honum, að þing sje ekki háð fyrir luktum dyrum, þótt Reykvíkingar hlusti á. Fyrst er það, að þeir eru ekki svo minnisgóðir, að þeir kunni rjett frá því að segja, er þar gerist; það er af sá síður, sem tíðkaðist á söguöldinni, að menn settu alt á minnið. Auk þess ferðast Reykvíkingar ekki víðsvegar um land, og í þriðja lagi hafa fjarlæg kjördæmi ekki hugmynd um, hvað hjer verður, þótt það sje geymt í handritum hjer; það er ærin leið að koma norðan af Hornströndum eða Langanesi, til þess að kynna sjer það. Það þýðir ekki að þræta um það, að þetta er sama sem þing sje háð fyrir luktum dyrum, og jeg tel það ekki sæmilegt að fela þannig orð og athafnir þm., sem starfa í umboði þjóðarinnar. Jeg er þeirrar skoðunar, að öll launung í stjórnmálum skapi ilt eitt. Ef sparnaðurinn væri mikill, þá gæti jeg skilið að menn fylgdu þessu fast fram, en það mun láta nærri, að allur sparnaðurinn getur ekki farið fram úr 30 þús. krónum, en frá því getur margt dregist, og þá er sparnaðurinn sára lítill og ekki samanberandi við það, ef prentararnir yrðu að leggja niður iðn sína, sökum þess, að hún borgaði sig ekki, en þetta er viðbúið; en það er háskalegt að skemma fyrir prentarastjettinni. Jeg get verið hv.flm. (E. Þ.) þakklátur fyrir hnútukast hans, ef hann vildi láta prenta þau, svo kjósendur hans geti sjeð, hversu spakur hann er í tilsvörum öllum. Vænti jeg nú þess af honum, að hann snúist frá villu síns vegar, svo jeg fái makleg málagjöld fávisku minnar, en kjósendur hans geti klappað honum lof í lófa, sakir vitsmuna og skarpskygni.

Magnús Jónsson Jeg skal nú ekki tefja tímann lengi. Í greinargerð þessa frv. er sagt, að það sje borið fram vegna hinnar yfirstandandi fjárkreppu, og því finst mjer, að umr. fari nokkuð fyrir ofan garð og neðan. Jeg mundi vera með þessu, ef jeg áliti, að um nokkuð verulegan sparnað væri að ræða, en á því tel jeg mikla tvísýnu. Það eru tvö atriði í þessu máli, sem ekki hefir verið minst á. Í greinargerðinni er miðað við þingið í fyrra, sem er eitt hið lengsta þing, sem háð hefir verið, svo við það er alls ekki miðandi, því að ekki geta flytjendurnir ætlað á þann hátt að losna við kostnaðinn frá í fyrra. Hv. samþm. minn, 1. þm. Reykv. (Jak. M.), mintist á þetta. En auk þess hefi jeg heyrt, að komast mætti að betri kjörum með prentunina en í fyrra, svo kostnaðurinn ætti að geta minkað að mun af þeim ástæðum. Þá kemur hitt atriðið. Jeg veit ekki betur en allir sjeu sammála um, að prenta eigi skjalapartinn eftir sem áður. En það er áreiðanlegt, ef hætt verður að prenta ræðupartinn, en skjalaparturinn einn prentaður, þá hlýtur hann að verða mun lengri en hann mundi annars verða, og prentun hans því dýrari. Og auk þess má búast við, að prentun yrði dýrari á hverja örk, þegar ræðupartinum væri kipt burtu. Þegar menn hyggja að þessu, þá sjest fljótt, að þó nokkuð molast úr þessum sparnaði og hann verður ekki eins mikill og virðast mætti í fljótu bragði. Sem sagt, jeg gæti verið með till. þessari, ef jeg áliti, að um nokkurn verulegan sparnað væri að ræða, en hjer hygg jeg, að því sje ekki til að dreifa.

Jakob Möller Jeg átti von á því, að hv. fjármálaráðh. stæði upp til þess að leiðrjetta misskilning, sem kom fram hjá hv.flm. þessa máls. En hann hefir nú ekki gert það, þótt hann hafi hlotið að heyra, hvað flm. sagði, og því verð jeg að leiðrjetta hann, því að mjer þykir leiðinlegt að láta það sjást ómótmælt í ræðu hans, jafnvel þótt hún komist kannske aldrei á prent. Hann sagði nefnilega, hv.flm., að hv. fjármálaráðh. hefði sagt í ræðu sinni, að ekki hefði verið hægt að fá hærra lán í Englandi en það, sem stjórnin tók. En það er, ef ekki öllum, þá að minsta kosti fjölda manna vitanlegt, að tilboð kom fram um helmingi hærra lán. Jeg vildi að eins leiðrjetta þennan leiða misskilning, úr því að hæstv. fjármálaráðh. hummaði það fram af sjer.

Sveinn Ólafsson Jeg vil ekki gefa tilefni til þess, að umræðupartur Alþingistíðindanna lengist, ef það á að standa við hin fornu ákvæði. En jeg verð þó að lýsa skoðun minni, og hún er hin sama og 1919. Jeg get því tekið undir með hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um flest. Þó fanst mjer hv.þm. Dala. leggja fullmikla áherslu á þá hlið málsins, sem að prenturunum snýr. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að mjer virðist hjer tekið frá almenningi menningargagn, sem hann má ekki án vera. Mjer virðist með þessu seilst í vasa þess, sem minst á og síst má við því. Því það er ómögulegt fyrir almenning úti um land að kynnast störfum þingsins, ef þingtíðindin verða frá honum tekin. Hv. 4. þm. Reykv. (M J.) skaut því fram, lauslega þó, að skjalaparturinn mundi vaxa, ef ræðuparturinn fjelli niður. Jeg veit ekki, hvort menn hafa veitt því eftirtekt, á hvern hátt það má verða, en sú mun þó verða raunin á. Þegar þingnefndir og þingmenn eiga ekki von á því, að umræðurnar verði prentaðar, þá neyðast allir til að hafa greinargerðir og nefndarálit um frumvörpin þeim mun lengri og ítarlegri sem nemur helstu skýringum í framsögu málanna. Jeg held því, að sparnaðurinn verði hverfandi lítill og á kostnað þeirra, sem síst skyldi. Þótt jeg vilji fegins hugar fylgja þeim að málum, sem sparnaðarleiðina vilja fara, þá treysti jeg mjer ekki til að fylgja þeim að þessu máli, og hygg þá vinna fyrir gýg.

Gunnar Sigurðsson Jeg fjell frá orðinu áðan, en skal þó segja nokkur orð. Jeg er á sama máli og háttv.þm. Str. (M. P.), að þetta mál snerti mest kjósendurna. Þess vegna bar jeg þetta undir kjósendur mína á öllum þingmálafundum, sem jeg hjelt eystra, og þeir samþyktu alstaðar að láta hætta að prenta þingtíðindin. Jeg býst við, að jeg geti sagt það með sanni, að jeg sje ekki mikill kjósendadaðrari, en þó mun jeg greiða atkvæði að þeirra vilja í þessu máli. Að endingu vil jeg skora á hv. deildarmenn að eyða nú ekki meiri tíma í umræður um þetta mál en sem nemur því, sem sparast kynni við að láta ekki prenta umræðupartinn.