Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og ég gat um við 1. umr. hef ég leyft mér að bera fram nokkrar brtt, við þetta frv., og skal ég nú gera grein fyrir þeim. 1. brtt. varðar 1. gr. frv., og skal hún orðast svo: „Ríkisstjórnin skipar fjögurra manna nefnd, er nefnist viðskiptaráð. Skulu nefndarmenn skipaðir samkvæmt tilnefningu þingflokkanna, einn eftir tilnefningu hvers flokks. Skipa skal jafnmarga varamenn með sama hætti. Ríkisstjórnin skipar einn nefndarmanna formann, og ræður atkvæði hans úrslitum, ef atkvæði verða jöfn.“ En það, sem þó aðallega er lögð áherzla á af minni hálfu í þessu sambandi, er það, að fella ekki niður að öllu leyti eftirlit með ákveðnum hluta af útlendum gjaldeyri. En í frv. hæstv. viðskmrh. er gert ráð fyrir, að svo geti farið, að a. m. k. verði tekinn úr höndum viðskiptaráðs einhver verulegur hluti af yfirráðum yfir erlendum gjaldeyri, þannig að vissir vöruflokkar og viðskipti jafnvel við viss lönd verði gerð algerlega frjáls án íhlutunar viðskiptaráðs, og viðskiptaráð hafi ekki heldur nein afskipti af því, hvort veitt er gjaldeyrisleyfi til slíkra innkaupa eða ekki. Að vísu tók hæstv. viðskmrh. fram, að þetta gjaldeyriseftirlit - eftir að l. koma í gildi og eftir að gefinn hefði verið út eins konar frílisti til kaupa á vörum frá útlöndum, án íhlutunar viðskiptaráðs, - mundi verða um nokkurn hluta gjaldeyrisins í höndum bankanna. Ég álít, að slíku eftirliti verði miklu verr við komið, og að minni hyggju minni trygging í því fólgin um það, að erlendur gjaldeyrir verði ekki misnotaður. En það er víst, að þó að við eigum nú mikinn erlendan gjaldeyri, þá er okkur full þörf á því, jafnvel þó að um pundainnstæður sé að ræða, sem er gjaldeyrir alls staðar, að fara svo með hann, að tryggt sé, að honum sé ekki varið nema til vörukaupa eða einhverra slíkra útgjalda erlendis, sem samþ. séu af trúnaðarmönnum ríkisvaldsins. Það getur alltaf legið nokkur hætta í því, að menn hafi nokkra tilhneigingu til þess að flytja gjaldeyri úr landi og eiga hann í inneignum annars staðar. Og ef slævað er það eftirlit, sem haft er með notkun erlends gjaldeyris, frá því sem nú er, má frekar búast við því, að nokkru af gjaldeyrinum verði komið í slíkar inneignir erlendis. Að þessu miðar eitt höfuðatriði brtt. Annað atriði brtt. er skipun sjálfs viðskiptaráðs. Ég legg til, að viðskiptaráð verði skipað í samræmi við till. minni hl. n. þeirrar, sem starfaði að undirbúningi þessa máls, þ. e. form. nýbyggingarráðs, hv. þm. Vestm. En hann lagði það til, að viðskiptaráð væri skipað fjórum mönnum, þar sem einn nm. væri tilnefndur af hverjum hinna fjögurra stjórnmálaflokka, sem skipa nú Alþ., og að ef ágreiningur yrði eða jöfn atkv., þá réði úrslitum atkv. form., sem skipaður væri af ríkisstj. En í sambandi við þetta bendi ég á, að í 6. tölul. 2. brtt. geri ég ráð fyrir, að verðlagsstjóri taki sæti í viðskiptaráði, þegar það ákveður verðlagningu á vörum. Eftir núgildandi l., nr. 3 frá 1943, á verðlagsstjóri ekki atkvæðisrétt um ákvarðanir um verðlag, heldur er það eingöngu viðskiptaráð og þá eftir þeim l. á þann veg, að það er rutt tveimur mönnum, er ella sitja í viðskiptaráði, og tveir menn skipaðir til atkvgr. um þau atriði, sem fjalla um verðlagningu, og þá er verðlagsstjóri ráðunautur n., en hefur ekki atkvæðisrétt. Í framkvæmd mun þetta hafa verið þannig með ruðning þessara manna úr viðskiptaráði, að þeir hafi setið alla fundi, sem fjallað hafa um verðlagningarmálefni, en ekki haft atkvæðisrétt um að úrskurða verðlagið. Hafa þannig setið þá fundi sjö menn úr viðskiptaráði, og auk þess hefur verðlagsstjóri verið til staðar til þess að gefa upplýsingar og gera till. Það virðist því augljóst, að verðlagsstjóri eigi að eiga sæti í viðskiptaráði, þegar um slík mál er fjallað, og færi vel á því, að hann sæti þar, ef samþ. yrði sú brtt. mín, að fjórir menn væru að öðru leyti í verðlagsráði í stað fimm. Þá er hér ofurlítil brtt. um heimild fyrir innkaup ríkisins. Það er lagt hér til í 5. lið 2. brtt., að viðskiptaráð geti annazt innkaup og innflutning á þeim vörum, sem ríkisstj. telur nauðsynlegt eða hagkvæmt vegna viðskipta- og gjaldeyrisástands eða af öðrum ástæðum, að inn séu fluttar með þessum hætti. Það er hér ekki lagt fyrir ríkisstj. að gera þessar ákvarðanir, en hún hefur eftir till. heimild til þess. Og ég fyrir mitt leyti teldi nauðsynlegt og hagkvæmt fyrir hverja ríkisstj. að hafa slíka heimild. Og jafnvel gæti svo farið í nánustu framtíð, að full þörf væri á að notfæra sér hana að töluverðu leyti. Þá er enn eitt atriði, sem ég vil nefna, án þess að rekja alla brtt. lið fyrir lið, sem er smábreyt., að í stað „ráðherra“, sem í frv. er gert ráð fyrir, að málið varði, komi: ríkisstjórn. Hæstv. ráðh. sagði, að breyt. með frv. í þessu efni væri mjög lítil, þar sem það aðallega félli undir valdsvið viðskmrh. að hafa framkvæmd þessara málefna yfirleitt, og væri eðlilegt, að gert væri ráð fyrir honum einum um framkvæmd þessara mála, en ekki ríkisstjórn. En segja má með sanni, að þarna sé nokkur munur á. Því að ef gert er ráð fyrir, að þetta sé í höndum ríkisstj., þó að hlutaðeigandi ráðh. hljóti að hafa með höndum daglegar framkvæmdir, þá er það svo, að ef þetta á að vera á valdi ríkisstj., þá geta hinir ráðh. fjallað um einhver stærri atriði þessara mála, en viðskmrh. er þá rétt og skylt, ef um stærri atriði er að ræða, að ræða við samstarfsmenn sína í ríkisstj. Og innflutningsmálin eru ákaflega stór mál. Fer því vel á því, að ríkisstj. öll fjalli um meginatriði þeirra mála, ekki sízt þar sem ríkisstj. er skipum mönnum af þremur mismunandi stjórnmálaflokkum. Og í hinum stærstu málum, sem hér hafa verið á ferð síðan núv. ríkisstj. kom til valda, sem er nýbyggingarráð og innkaup á togurum, þá er einmitt gert ráð fyrir því, að ríkisstj. öll fjalli um þau málefni. Og heimildarl. um innkaup á togurum voru - sem samkv. eðlilegum hætti falla undir atvmrh. - látin falla að þessu leyti undir alla ríkisstj., og hafði forsrh. forgang og fyrirsvar þeirra mála á Alþ., en það var af því, að málið var talið svo stórt og umfangsmikið, að rétt væri, að öll ríkisstj. fjallaði um það saman, en ekki einn ráðh. - Ég tel, að gjaldeyris- og innflutningsmálin séu svo stór og viðamikil, að ekki veiti af, að löggjafinn gefi um það bendingar, að öll ríkisstj. taki um þau ákvarðanir í stærri atriðum. Þetta er ekki vantraust á viðskmrh., sem ég þekki að glöggskyggni og réttdæmi yfirleitt, heldur er þetta eftir eðli málsins rétta aðferðin að mínum dómi, sem að nokkru leyti e. t. v. gæti breytt framkvæmd mála. Þá er loks lagt til í frv., að l. þessi falli úr gildi í síðasta lagi 1. desember 1946. Hæstv. viðskmrh. hefur bent á, að það hafi slæðzt inn í frv., að það væri í síðasta lagi 1946, sem l. féllu úr gildi, og get ég verið sammála hæstv. ráðh. um, að þetta leiðinlega ákvæði ætti að samþ., ef mín brtt. verður ekki samþ. En því aðeins legg ég til, að þetta frv. verði ekki ákveðið tímabundið eins og í frv. getur, að ég er þess algerlega fullviss, eftir útliti að dæma hér á landi og í heiminum yfirleitt, að hér á landi verði að vera löggjöf um gjaldeyris- og innflutningsmálefni einnig að ári liðnu. Það er margt, sem bendir til þess, því miður, að upp verði nú tekin með verzlunarsamningum endurnýjun á hinum gömlu, ég vil segja illræmdu clearing-samningum, þ. e., að ástandið í heiminum sé nú þannig, að það verði að einhverju leyti að fara aftur í þann gamla farveg, sem vel var þekktur og oft ekki að góðu, að hafa clearing-viðskipti eða tví- eða þrískiptingu á sölu milli landa. Þær athuganir, sem farið hafa fram um markaðsmálin og innkaup á vörum erlendis, ekki sízt á meginlandi Evrópu, benda til þess, að upp verði að vera tekin einhvers konar clearing-viðskipti við þessi lönd. Af þessu leiðir þá og það, að löggjöf hlýtur að verða að gilda að þessu leyti, sem heimili ríkisvaldinu afskipti af viðskiptunum, til þess að beina viðskiptum landsins inn á ákveðna farvegi, vegna nauðsynjar á að selja íslenzkar vörur, þannig að það verði að einhverju leyti að kaupa erlendar vörur frá vissum löndum vegna sölu okkar á erlendum markaði, þ. e. frá þeim löndum, sem líklegust væru til þess að kaupa afurðir okkar. Ég læt þess getið, að þessar brtt. mínar eru algerlega shlj. brtt. við frv., sem hv. 3. landsk. þm. flutti í hv. Ed, við þetta frv., en allar voru þar felldar. Og Alþfl. hefur áður sagt hæstv. viðskmrh., að flokkurinn áliti þessar breyt. nauðsynlegar á frv., en þær voru ekki til greina teknar. Og við Alþfl.-menn munum því láta þær koma undir atkv. á hæstv. Alþ. í báðum deildum. Og ég fyrir mitt leyti treysti mér ekki til að greiða atkv. með frv., ef þessar brtt. mínar á þskj. 253 verða felldar.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Herra forseti. Ég undrast dálítið, að hv. 4. þm. Reykv. lætur atkv. sitt um frv. velta á því, hvort brtt. hans verða samþ. eða ekki, því að satt að segja er skoðanamunur um þetta mál mjög veigalítill. Ég er þeim hv. þm, alveg sammála um það, að það eru engar líkur til þess, að unnt verði eftir eitt ár hér frá, þ. e. 1. des. 1946, að láta falla niður öll lagaákvæði um innflutning og gjaldeyrismeðferð og gefa það allt frjálst. Ég er sannfærður um það, að það verður óhjákvæmileg nauðsyn fram yfir þann tíma og líklega langt fram yfir þann tíma að hafa einhverjar hömlur á verzlun gildandi hér á landi. Og þetta ákvæði 9. gr. frv. er alls ekki við það miðað, að engin ákvæði eigi að gilda um þetta efni eftir 1. desember 1946, heldur er þetta sett inn til þess að minna Alþ. á að fylgjast með þeim breyt., sem kunna að verða á viðhorfinu í þessum efnum, og gera þær breyt., sem heppilegar kunna að verða taldar, þegar að því kemur, að l. eiga að falla úr gildi. Það má segja, að þetta skipti ekki miklu máli, en ég hygg þó, að ekki sé óheppilegt að veita Alþ. þetta aðhald. Ef svo verður litið á, að l. eigi að vera óbreytt eins og þau verða nú, kostar það hvorki mikinn tíma né fyrirhöfn að samþ. þau óbreytt. Hvort heppilegra sé að nota orðið ríkisstjórn eða ráðherra í þessu sambandi, það er náttúrlega fyrst og fremst málsmekksatriði og hefur litla þýðingu, og skal ég ekki ræða um það sérstaklega. Viðkomandi brtt. við 2. gr. frv., sem er shlj. brtt., sem hv. 3. landsk. flutti í hv. Ed., virtist hv. 4. þm. Reykv. út af fyrir sig ekki hafa neitt á móti því, þótt stefnt væri að því að gera verzlunina frjálsari en hún hefur verið. En það, sem hann setti fyrir sig, skilst mér vera það, að hann taldi, að gjaldeyriseftirlitið mundi verða minna, ef l. væri breytt á þá leið, sem ætlazt er til í þessu frv., og hann komst svo að orði, að eftirlitið yrði eftir því eftirleiðis í höndum bankanna. Ég ætla, að þessi skoðun hans sé á misskilningi byggð. Ákvæði frv. gera enga breyt. á gjaldeyriseftirlitinu. Það hefur verið í höndum bankanna og verður í höndum bankanna eftir að lagabreyt. er gerð. Það er alveg misskilningur hjá þessum hv. þm., að það létti gjaldeyriseftirlitið, þó að innflutningsleyfi séu veitt samtímis og gjaldeyrisleyfi. Innflutningsleyfi veita ekki tryggingu fyrir, að vara sé flutt inn í landið. Og gjaldeyriseftirlit getur ekki komið að gagni nema því aðeins, að samanburður fari fram á innflutningi og gjaldeyrisleyfum, og það verður að bera saman hjá tolleftirlitinu og bönkunum, hvað flutt er inn og að hverju leyti gjaldeyrisleyfi hafa verið notuð. Þegar þetta tvennt er tekið saman og athugað, kemur í ljós, hvort allur gjaldeyririnn kemur aftur fram, þ. e. hvort viðskiptamenn bankanna nota gjaldeyrinn til þess, sem þeir gefa upp, þegar þeir fá gjaldeyrinn keyptan. Því að vitanlegt er það, að þó að valdið til þess að selja gjaldeyri sé flutt frá viðskiptaráði til bankanna, verða viðskiptamenn samt sem áður að gera grein fyrir því, til hvers þeir nota þennan gjaldeyri. - Það er síður en svo hugsunin að slappa eftirlitið, eins og hv. þm. komst að orði. Það er þvert á móti tilætlunin - og það er verið að vinna að því nú - að koma á strangara gjaldeyriseftirliti en verið hefur. Það eru náttúrlega vissir erfiðleikar á því að koma gjaldeyriseftirlitinu í það horf, að það verði fullkomið, en að því verður keppt, það má hv. þm. vera viss um, hvor skipunin sem verður á þessu höfð. Þá veik hv. þm. að því, að eðlilegt væri að skipa viðskiptaráð á þann hátt, að láta þingflokkana fjóra tilnefna menn í ráðið. Það er álitamál, hvað viðkunnanlegt er í þessu. Ég get ekki séð, hvað vinnst með því að lögfesta slíkt ákvæði. Innflutningurinn er ekki neitt flokkspólitískt mál, og því er ekki ástæða til að reyra þetta sem allra föstustum böndum við pólitísku flokkána. En hins vegar geri ég ráð fyrir því, að hver ríkisstjórn, sem með þettá mál færi, mundi hafa menn úr öllum þingflokkum í viðskiptaráði, ekki af því, að innflutningurinn sé flokkspólitískt mál, heldur af því, að það er sjálfsagt að skapa þann frið um þessi mál, sem unnt er. Og hann næst bezt með því að hafa menn úr öllum flokkum í viðskiptaráði. Niðurstaðan mundi því að þessu leyti verða ákaflega svipuð, hvort sem brtt. hv. 4. þm. Reykv. um þetta er samþ. eða ekki. - Aftur á móti má segja, að það skipti nokkru, hvort viðskiptaráðsmennirnir eru hafðir fjórir eða fimm. Það eina, sem að mínu áliti mælir með því, að þeir séu fjórir, er það, að við það sparast lítils háttar kostnaður. Ég játa, að ég geri ekki ráð fyrir, að störf viðskiptáráðs verði það mikil, að fjórir menn komist ekki yfir þau. Hins vegar er sá galli á því að hafa fjóra menn í Viðskiptaráði, að þá er tæplega hægt að komast hjá því að láta einn manninn, form., hafa tvö atkv., ef jöfn eru atkv. annars, og held ég, að það sé óheppileg tilhögun. Það þekkja nú allir, hve mikill styrr stendur yfirleitt um þessi innflutnings- og gjaldeyrismál og hve vanþakklátt verk það er að úthluta innflutnings- og gjaldeyrisleyfum, og hve mjög þeir menn, sem við þessi störf fást, eru tortryggðir, stundum kannske með réttu, en þó miklu oftar með röngu. Það mundi ekki verða til þess að draga úr þessari tortryggni og óánægju, sem yrði með skipun þessara mála, ef einn maður í ráðinu, og það eftir vali hlutaðeigandi ráðh., hefði þar tvöfaldan atkvæðisrétt. Það má segja, að þetta komi nokkuð í sama stað niður, því að hlutaðeigandi ráðh. mundi skipa mann, sem honum væri handgenginn, og þá mann úr sama flokki sem hann sjálfur er í, sem form. í ráðið, þótt fimm menn séu þar. En það mundi þó yfirleitt verða betur séð, að meiri hluti atkv. réði niðurstöðum í ráðinu en að einn maður, sem skipaður væri af ríkisstj., hefði það vald að ráða úrslitum, þegar jöfn atkv. væru um mál. Þá veik hv. 4. þm. Reykv. að því, að óeðlilegt væri, að verðlagsstjóri hefði ekki atkvæðisrétt um verðlagsmálefni, þegar viðskiptaráð fjallaði um verðlagsmál. Það hefur ekki verið svo eftir gildandi l., og mér er ekki kunnugt um, að það a. m. k. hafi valdið neinum árekstrum eða óánægju. Verðlagsstjóri á venjulega sæti á fundum viðskiptaráðs, þegar það fjallar um verðlagsmál. Hann hefur tillögurétt þar, og ég ætla, að í framkvæmdinni hafi það verið svo, að það hafi verið hrein undantekning, að till. hans hafi ekki náð fram að ganga. Ég er ekki viss um, að það skapaði verðlagsstjóra á nokkurn hátt þægilegri aðstöðu, þó að hann með atkv. sínu ætti að skera úr um það, hvort hans eigin till. skuli ná fram að ganga eða ekki. Það er ekkert, sem bendir til þess, að innflutningsnefnd verði tekin upp aftur. Þvert á móti eru viðskiptin meira og meira að færast í það horf, að ástæðulítið er að endurreisa þá stofnun, sem vissulega gerði þó gagn á vissu tímabili, en virtist að síðustu óþörf. Og það var að nokkru leyti eftir bendingu frá amerísku stjórninni, að innflutningsn. var lögð niður. Fleira í ræðu hv. 4. þm. Reykv. sé ég ekki ástæðu til að ræða hér, enda hef ég gert ofurlitla grein fyrir frv.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. sagði, að skoðanamunur á milli hans og mín væri mjög veigalítill. Það kann vel að vera, að það gæti orðið svo í framkvæmdinni, en fyrir því hefur maður enga tryggingu. En um formið á þessum ákvæðum er skoðanamunur verulegur okkar á milli. - Hæstv. ráðh. talaði um það, að það væri málsmekksatriði, hvort í l. eigi að standa ríkisstjórn eða ráðherra, þar sem um er að ræða yfirstjórn þessara mála. Ég minntist á það í fyrri ræðu minni, að það væri efnisatriði og ég teldi og mundi telja það mikils virði að hafa það tryggt fyrirfram, að öll ríkisstj. stæði að því að ákveða um það, hvaða vörur t. d, yrðu settar á frílista. Og slíkur háttur yrði að sjálfsögðu á hafður, ef mínar brtt. um það verða samþ. Hæstv. ráðh. sagði, að ákvæði frv. gerðu eiginlega enga breyt. á gjaldeyriseftirlitinu, og ég undrast, að hann skuli segja það. Því að svo var ákveðið í gjaldeyrisl. áður, og ég legg til, að það verði óbreytt, að engan gjaldeyri megi láta af hendi án leyfis viðskiptaráðs. En nú er gert ráð fyrir í frv., að kannske verulegur hluti af gjaldeyrinum verði látinn af hendi án leyfis viðskiptaráðs. Það er settur út úr starfi ríkisstj. mikill þáttur gjaldeyriseftirlitsins kannske að verulegu leyti, sem er viðskiptaráð, því að það ákveður, hvort ráðlegt er fyrir þjóðarheildina að verja gjaldeyrinum til þessarar eða þessarar vörutegundar eða ekki. Það hefur aldrei verið veitt leyfi fyrir neinni greiðslu nema ganga fyrst úr skugga um, að þar sé um nauðsyn að ræða,sem hún hefur talið sig geta samþykkt. Um skipun n. vil ég aðeins segja, að ég tel, að henni sé bezt komið á þann veg, sem ég legg til, af þeirri einföldu ástæðu, að með því teldi ég skapað öruggara skjól um viðskiptaráð, þar sem hver flokkur fyrir sig ákvarðaði, hvaða menn skyldu skipa ráðið. Nú er gert ráð fyrir því, að ráðh. hafi þetta vald í sínum höndum, jafnvel þó að gera megi ráð fyrir, að hann mundi hafa ráðagerð við aðra flokka að einhverju leyti um skipun ráðsins, þá er þó aldrei fyrirfram vitað um það, hvernig það yrði, en það er alltaf öruggast, að flokkarnir geti ráðið því sjálfir, hvaða menn þeir setja til slíkra starfa. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta mál framar, ekki sízt þar sem hæstv. forseti hefur í huga að ljúka umr., áður en venjulegur fundartími er á enda, og þar sem ég geri ráð fyrir, að þessi umr. kunni helzt að breyta um niðurstöðu í d., þá sé ég ekki ástæðu til að tefja tímann með lengri umr.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ég vil aðeins benda hv. 4. þm. Reykv. á það, að hann ruglar þarna saman réttinum til að láta af hendi gjaldeyri og gjaldeyriseftirlitinu. Rétturinn og valdið til að láta gjaldeyri af hendi hefur verið hjá viðskiptaráði. Nú er ætlazt til, að nokkuð af þessu verði flutt yfir á bankana, en gjaldeyrisn. veiti innflutningsleyfi og gjaldeyrisleyfi, en veit svo ekkert um, hvernig þau eru notuð, en svo eru það bankarnir, sem eiga að kontrollera það, að gjaldeyririnn hafi verið notaður eins og til hefði verið ætlazt.