Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Það hefur gengið á ýmsu við þessar atkvæðagreiðslur í dag. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka stjórnarandstöðunni og þeim forseta sem nú situr fyrir lipurð og gott samstarf við að koma málum hér áfram í dag.

Virðulegur forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. gerði grein fyrir nál. minni hluta stjórnarskrárnefndar og ég stend m.a. að því áliti. Það urðu mér mikil vonbrigði að heyra ræðu formanns stjórnarskrárnefndar en ég óska eftir að hv. þm. verði látinn vita að ég vildi gjarnan að þingmaðurinn kæmi í þingsalinn ef hægt er að koma því við. Ég vildi í upphafi máls míns segja við hana nokkur orð ef þess er kostur, virðulegi forseti.

Forseti skal láta kanna það þegar í stað og óska eftir að frsm. meiri hluta sé í salnum.

Virðulegi forseti. Ég hef þá ræðu mína en geymi það sem ég hafði hugsað mér að segja við formann stjórnarskrárnefndar þar sem hún er ekki í salnum nú. Ég geri ráð fyrir að hún hafi ástæðu til þess að vera ekki viðstödd --- nú kemur formaður stjórnarskrárnefndar í salinn og þakka ég henni fyrir það. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með það sem fram kom í máli formanns stjórnarskrárnefndar þar sem ræða hv. 6. þm. Reykv. miðaði eingöngu við það frv. sem lagt var fram og rætt við 1. umr. en það var eins og engin umræða hefði farið fram í nefndinni og að engar brtt. lægju fyrir við frv. Mín skoðun er sú að í stjórnarskrárnefnd hafi farið fram ágætis umræða. Þar var unnið mikið og safnað miklum gögnum. Við fórum nokkuð vel yfir frv. og fengum álit manna á því sem þar kom fram. Við skýrðum einnig nákvæmlega hvað við, sem að frv. stóðum og vorum jafnframt í þessari nefnd, ætluðumst til með frv. Það kom á frv. viss gagnrýni, m.a. frá nefndarmönnum sem og þeim sem komu á nefndarfund og við tókum eins mikið tillit til þess og við töldum eðlilegt því ekki voru allir sammála af þeim sem komu á fund nefndarinnar. Nefndarmenn komu einnig með ábendingar, m.a. hv. 5. þm. Norðurl. e. sem kom fram hér fyrri í umræðunni. Hann gagnrýndi einnig orðalag og það að hægt væri að misskilja ákveðið orðalag. Með því að bæta inn í greinina ákveðnum orðum, t.d. það að vald sem fram sé framselt sé vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Þá töldum við að hin orðin, sem greinilega gátu valdið misskilningi, yrðu óþörf í greininni og gátu valdið misskilningi, þ.e. ,,hvers konar`` og ,,einhvers hluta`` var það sem menn gátu misskilið. Mér þykir mjög sérkennilegt að ekki skuli fjallað um þetta frv. við 2. umr. með tilliti til þess hvað kemur fram í brtt. og nál. minni hlutans. Það er eins og nál. hafi alls ekki legið fyrir með skýringum á því sem talið var vanta t.d. í grg. með frv. Það komu að vísu fram við 1. umr. nákvæmar skýringar á því sem var skilningur þeirra sem lögðu frv. fram. Þess vegna varð ég fyrir miklum vonbrigðum með ræðu hv. 6. þm. Reykv., að ekki skyldi vera fjallað um málið eins og það liggur fyrir núna, ekki síst með tilliti til þeirrar vinnu sem við lögðum í málið í stjórnarskrárnefnd. Við tókum líka margoft fram í nefndinni að við vildum samvinnu, við vildum breyta orðalaginu til samræmis við það sem meiri hlutinn legði til ef það yrði til þess að við gætum sameinast um þessa breytingu á stjórnarskránni. Mér finnst ósanngjarnt að tala ekki um það á þeim nótum. Það getur hins vegar vel verið að ýmsar ástæður séu fyrir því að menn vilji ekki koma með breytingar á stjórnarskránni nú, t.d. vegna þess að það þarf kosningar og ýmislegt fleira og þá á að segja það, ekki að láta eins og ekkert hafi verið unnið hjá stjórnarskrárnefnd. Þetta vildi ég segja í tilefni af ræðu frsm. meiri hlutans og formanns stjórnarskrárnefndar. Í 21. gr. stjórnarskrárinnar er að finna ákvæði um heimild til forseta Íslands til samningsgerðar við önnur ríki. Hafi slíkar samningar fólgið í sér afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins þarf samþykki Alþingis að koma til. Nægir þar einfaldur meiri hluti Alþingis til samþykktar eða synjunar. Þetta ákvæði stjórnarskrárinnar er að stofni til frá árinu 1920 og hefur staðið efnislega óbreytt síðan. Framkvæmd þessa ákvæðis hefur hingað til ekki valdið verulegum vafa eða deilum. Frá því það var sett hefur alþjóðlegt samstarf hins vegar aukist til muna og eiga þjóðir nú með sér nánara samstarf en tíðkaðist á þriðja tug aldarinnar þegar þetta ákvæði var sett inn --- það var reyndar enn þá fyrr, en því hefur ekki verið breytt að ráði frá 1920. Alþjóðasamningar geta falið í sér framsal á ríkisvaldi til stofnana eða samtaka. Sumir hafa t.d. haldið því fram að samþykkt okkar að aðild að Sameinuðu þjóðunum fæli í sér verulegt valdaframsal og einnig að Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna feli í sér það mikið valdaframsal að það hefði á sínum tíma ekki verið staðið að samþykkt Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna á Alþingi með löglegum hætti. Ég vil í því sambandi vitna til greinar sem birtist í Morgunblaðinu 25. ágúst sem Lúðvík Ingvarsson skrifaði, reyndar skrifaði hann tvær greinar. Í greininni sem birtist þann 25. ágúst heldur hann því fram að aðildin hafi ekki verið samþykkt á Alþingi með löglegum hætti á sínum tíma. Þetta ætla ég ekki að leggja neinn dóm á en það getur vel verið að fleiri séu sömu skoðunar, því hefur verið haldið fram og ég hef heyrt það, m.a. kemur það fram í áliti fjórmenninganna svokölluðu að verið geti að aðild Íslands að Mannréttindasáttmála Evrópu stríði gegn stjórnarskránni. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það en þrátt fyrir það að einhverjir telji að það hafi ekki verið heimilt að staðfesta þá alþjóðasamninga sem hér hafa verið samþykktir að óbreyttri stjórnarskrá, þá réttlætir það á engan hátt að núna megi samþykkja alþjóðasamninga sem hafa í sér falið verulegt valdaframsal án þess að breyta stjórnarskránni. Það að hafa brotið hana einu sinni, ef svo hefur verið --- ég tek fram að ég er ekki að fullyrða að svo sé, ég tel mig ekki vera í stakk búna til þess --- er engin réttlæting á að gera það aftur. Í stjórnarskrá margra Vestur-Evrópuríkja eru ákvæði sem veita heimild til takmarkaðs framsals ríkisvalds með auknum meiri hluta á þjóðþingum. Miklar breytingar hafa orðið á samskiptum þjóða á þessari öld og hefur það verið mat manna að ekki væri hægt að komast hjá því að takmarkað og afmarkað valdaframsal gæti verið réttlætanlegt í vissum tilvikum. Árið 1960 var lagt fyrir Stórþingið í Noregi frv. um breytingar á stjórnarskránni. Þá voru umræður um aðild að EB ekki á dagskrá. En þegar norska Stórþingið fjallaði um málið þá hafði ríkisstjórn Noregs sótt um aðild að EB. Þá varð 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar til sem heimilar framsal með 3 / 4 hlutum atkvæða þingsins, þ.e. ef um takmarkað valdaframsal er að ræða og Noregur er aðili að þeirri alþjóðastofnun sem um ræðir. Þessu ákvæði var ekki beitt árið 1972 þar sem aðild Noregs var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu eins og mönnum er kunnugt. Þessi grein var notuð þegar EES-samningurinn var staðfestur á norska Stórþinginu. Niðurstaðan í Noregi var að í EES-samningnum og breytingum á EFTA-samningnum fælist það mikið valdaframsal að það þyrfti 3 / 4 hluta atkvæða til að samþykkja hann. Ástæðan var fyrst og fremst sú að samkeppnisreglur EES-samningsins gera ráð fyrir dómstól og eftirlitsstofnun sem talið var að ekki væri heimilt að samþykkja með einföldum meiri hluta atkvæða. Í því sem lagt var fyrir norska þingið kemur greinilega fram að það eru þessi tvö atriði, þ.e. eftirlitsstofnun EFTA og dómstóllinn, sem eru ástæður þess að talið var að það þyrfti að beita 93. gr. stjórnarskrárinnar þar sem um væri að ræða verulegt valdaframsal til þessara stofnana. Eftirlitsstofnunin á einungis að kveða upp úrskurði í málum ef þau eru á milli EFTA-ríkja og ef eitt EB-ríki á í hlut. Öll önnur mál, þ.e. mál sem hafa áhrif á viðskipti milli einstakra EB-ríkja óháð því hversu mörg EFTA-ríki eru aðilar að slíku máli, eru á verksviði framkvæmdastjórnar EB. Þar af leiðandi falla þau undir dómstól Evrópubandalagsins. Þetta er ein ástæðan fyrir því að þeir telja að of mikið valdaframsal sé í samningnum og að ekki sé hægt að samþykkja hann með einföldum meiri hluta. Deilumál EFTA-ríkis og fyrirtækis í EFTA-ríki fellur undir framkvæmdastjórn EB. Þar af leiðandi verður EB-dómstóllinn um leið æðsta dómsvald í því máli þó svo að viðkomandi ríki eigi þar engan fulltrúa. Þetta á einnig við ef um er að ræða eitt eða fleiri EB-ríki. Þarna er því um hreint framsal á dómsvaldi að ræða. Auðvitað eru ekki allir sammála um hvort þetta ákvæði 93. gr. nægi en t.d. hefur einn virtur lögfræðingur í Noregi, Torstein Eckhoff, skrifað nokkuð um þetta atriði. Í grein frá árinu 1990 kemur fram að það er að hans mati ekki endilega augljóst að það þurfi að nota 93. gr. stjórnarskrárinnar en eftir breytingar á samningnum, þ.e. eftir að EB-dómstóllinn hafnaði stofnanakafla samningsins og honum var breytt, telur Torstein Eckhoff að ákvæði 93. gr. hefði ekki einu sinni nægt til að samþykkja EES-samning. Það er að vísu búið að samþykkja hann í Noregi sem kunnugt er. Hann heldur því fram að þar sem í samningnum sé falið valdaframsal til stofnunar sem Noregur er ekki aðili að heimili 93. gr. ekki og reyndar ekki norska stjórnarskráin það valdaframsal sem EES-samningurinn gerir ráð fyrir. Þess ber auðvitað að geta að Torstein Eckhoff er einn af þeim sem er mjög mikill andstæðingur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Það sem vekur athygli er að lagaprófessorinn Eivind Smith, sem er eindreginn stuðningsmaður EB-aðildar og EES-aðildar, hefur kveðið upp úr um það að Eckhoff hafi mjög trúlega rétt fyrir sér þarna. Þetta vildi ég segja þar sem oft hefur verið vitnað til greinar Torsteins Eckhoffs, m.a. á vettvangi stjórnarskrárnefndar þar sem hann hefur túlkað ákvæði 93. gr. eins og það lítur út í norsku stjórnarskránni. Ég vil taka það fram hér og nú, virðulegi forseti, að ég er sammála því sem kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv., að ég tel ekki að það eigi eingöngu að fara eftir því sem er í erlendum stjórnskipunarrétti heldur eigum við að hafa það til hliðsjónar. Ég er því ekki að segja að við þurfum endilega að setja allt inn í okkar stjórnarskrá sem er í stjórnarskrám Norðurlanda en þess ber að geta að okkar stjórnarskrá er byggð mjög mikið á stjórnarskrám Norðurlanda og því eðlilegt að hafa þær til hliðsjónar. Í Finnlandi er einnig svipað ákvæði í stjórnarskrá landsins og reyndar í Svíþjóð líka. Af því að hér hefur verið rætt dálítið um EES-samninginn vil ég taka það fram að í Finnlandi eru mjög margir fræðimenn á þeirri skoðun að ekki sé hægt að gerast aðili að EES-samningnum að óbreyttri finnskri stjórnarskrá þar sem í honum felst valdaframsal til stofnana sem Finnland er ekki aðili að en að ekki þurfi að breyta stjórnarskránni þótt um aðild að EB yrði að ræða. Það er því greinilegt að það er mat flestra að í EES-samningnum felist mjög verulegt valdaframsal og það sem er kannski alvarlegast --- valdaframsal til stofnana sem EFTA-löndin eru ekki aðilar að. Það er auðvitað ekkert einkennilegt að við sem flytjum frv. sem hér er til umræðu, frv. til stjórnarskipunarlaga, í ljósi þess að fyrir Alþingi liggur frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði sem felur í sér bæði fullgildingu og lögtöku viðamikilla milliríkjasamninga. Það frv. er lagt fram í samræmi við ákvæði 21. gr. stjórnarskrárinnar. Fræðimenn á sviði lögfræði deila um hvort samningurinn standist ákvæði stjórnarskrárinnar, sérstaklega með tilliti til framsals á ríkisvaldi. Það er einmitt þess vegna sem frv. er flutt og við mælum með því, minni hlutinn, að það verði samþykkt. Fljótlega eftir að í ljós kom með hvaða hætti EB vildi hafa tögl og hagldir í málinu komu fram efasemdir um að þessi samningur stæðist stjórnarskrá. Það varð ljósara eftir því sem á leið að svo mundi líklega ekki vera, hann mundi ekki standast stjórnarskrána. Sérstaklega var það eftir að breytingar voru gerðar í samræmi við vilja EB eftir að dómstóllinn kom með athugasemdir um það að eins og frá samningnum var gengið 23. okt. 1991 gæti hann engan veginn staðist. Fljótlega eftir að stofnanaþáttur málsins kom í ljós urðu margir til að gagnrýna það hve mikið valdaframsal fælist í þessu. Mig langar, virðulegur forseti, að rifja upp viðtal sem haft var í sjónvarpinu, líklega þann 8. jan. 1991. Ég veit ekki nákvæmlega hvenær viðtalið var tekið upp vegna þess að það var inni í þáttum sem hétu Ísland og Evrópa og var þáttaröð um hið Evrópska efnahagssvæði sem menn muna sjálfsagt eftir og var í raun okkuð einhliða áróður fyrir aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Menn muna það væntanlega. Ég rifjaði þann þátt upp í morgunsárið mér til hrellingar. Það var eitt atriði sem kom þar fram og það var viðtal við Gunnar G. Schram prófesson sem hv. 6. þm. Reykv. vitnaði hér til. Hann var einn af þeim sem kom á fund nefndarinnar og var sá sem gagnrýndi okkur mest eða þetta frv. sem við erum að ræða. Mig langar til upprifjunar að lesa kafla úr þessu viðtali. Ég tek það fram að verið er að spyrja um fullveldisafsal. Þetta er í heilu lagi, það er ekkert klippt út úr miðju viðtalinu heldur er þetta sá kafli þar sem Gunnar G. Schram talar, með leyfi forseta: ,,Það verður um að ræða mjög víðtækt framsal ríkisvalds og raunar hvort sem við gerumst aðilar að efnahagssvæðinu evrópska sem nú er helst talað um eða við gerumst aðilar, fullgildir aðilar að EB, Evrópubandalaginu.``  Ef við tökum sem dæmi lögin. Jafnvel þó að við gerumst bara aðilar að þessu Evrópska efnahagssvæði, þá verðum við að lögtaka rétt eða lagasafn Evrópubandalagsins og það er nú enginn smáræðis lagatexti. Hann er upp á 11 þús. síður eða fjórum sinnum meiri að vöxtum heldur en allt íslenska lagasafnið. Það er unnið hér dag og nótt við að þýða þessi lög Evrópubandalagsins vegna þess að við verðum að samþykkja þau og það verður þá að gerast væntanlega á næstu einu eða tveimur missirum. Það sýnir að þarna tökum við erlend lög og gerum þau á einu bretti mjög umfangsmikil að íslenskum lögum. Annað dæmi er það að íslenska dómsvaldið verður náttúrlega miklum mun takmarkaðra á þeim sviðum sem Evrópubandalagið tekur til, þ.e. á sviði efnahags- og viðskiptamála, verslunar, tolla, umhverfis- og félagsmála o.s.frv.``  ,,Evrópudómstóllinn í Lúxemborg hefur verið í öllum þessum málaflokkum æðsti dómstóll Íslands, ekki lengur hæstiréttur eða aðrir íslenskir dómstólar. Hæstiréttur er náttúrlega æðsti dómstóllinn. Íslendingar geta skotið máli sínu til þessa Evrópudómstóls og lög Evrópubandalagsins ganga fyrir íslenskum lögum.`` --- Þetta er allt eins og er núna enn þá. --- ,,Þau eru rétthærri ef þarna er ósamræmi á milli og meira að segja geta lög Evrópubandalagsins vikið til hliðar stjórnarskrá Íslands eins og annarra ríkja og um það dæmir þessi dómstóll bandalagsins sem situr í Lúxemborg, en ekki Hæstiréttur. Aðild að efnahagssvæðinu, þ.e. það sem talað er um nú sem næsta skref fyrir Norðurlöndin, fyrir EFTA-ríkin, er að mörgu leyti áþekk aðild að bandalaginu sjálfu. Á því er ekki neinn eðlismunur heldur aðeins stigsmunur. Munurinn er hins vegar fyrst og fremst sá að EFTA-ríkin og aðildarríkin að þessu svæði koma ekki til með að geta haft nein áhrif á ákvarðanatöku Evrópubandalagsins en þau verða að undirgangast þessar takmarkanir á fullveldinu engu að síður. Og að því leyti til er hagur þeirra verri sem þátttakendur í efnahagssvæðinu heldur en ef þeir væru fullgildir meðlimir bandalagsins vegna þess að þar eiga þau þó, hvert ríki, eitt atkvæði af, já í dag af 12 eða 1 atkvæði af 16 þegar fram í sækir enda hafa menn nú litið á efnahagssvæðið sem eins konar biðsal eða millispil í þessari stóru sinfóníu.`` Þetta er upptaka úr sjónvarpinu og var birt líklega 8. jan. 1991. Þetta er kannski tekið aðeins fyrr. Ég get ekki nákvæmlega vitað hvenær viðtalið var tekið upp en það var tekið eftir að samningum er lokið.  Þetta er einn af þeim sem komu til stjórnarskrárnefndar og þetta er sá sem talar þarna um valdaframsalið. Það er alveg ljóst að það er nákvæmlega það sama sem gildir enn þá. Við eigum að taka yfir lög og reglur Evrópubandalagsins. Það er óbreytt. Um það tekur hann mest upp í sig. Síðan talar hann um Evrópudómstólinn og á þessum tíma var talað um sameiginlegan dómstól en nú er það ekki lengur þannig heldur er það Evrópudómstóllinn sem í raun hefur meira vald yfir okkar málum en áður. Það er sjálfsagt orðið enn þá verra og þess vegna fannst mér einkennilegt ef þessi sami Gunnar G. Schram, ef ég veit rétt, var skipaður . . .  Þessi sami Gunnar G. Schram var skipaður í fjögurra manna nefnd sem utanrrh. skipaði sem átti að segja álit sitt á því hvort samningurinn stæðist stjórnarskrána. Niðurstaðan varð þá að EES-samningurinn og fylgisamningurinn brytu ekki í bága við íslensk stjórnskipunarlög og valdaframsalið væri ekki verulegt eða íþyngjandi. Það væri mjög afmarkað og þröngt. Hér kom fram að hv. 6. þm. Reykv., Sólveig Pétursdóttir, var þessu sammála. Ég er þessu ekki sammála. Ég tel að þetta sé mjög víðtækt valdaframsal og ég er alveg sammála því sem kemur fram hjá Gunnari G. Schram í fyrra skiptið. Þetta kom mér mjög merkilega á óvart. Síðan segir, ég vona að hv. þm. hafi tekið eftir því og það var reyndar mjög oft vitnað til þess að á þessu tvennu, þ.e. EB og EES, væri enginn eðlismunur heldur aðeins stigsmunur. Ég man að það var oft vitnað til þessa atriðis af mörgum, m.a. mér þegar ég var að benda á hversu mikið valdaframsal væri um að ræða í EES-samningnum. Ég verð að viðurkenna að mér þykir mjög einkennilegt misræmi á milli þess sem þarna er sagt og hefði kannski verið ástæða til að draga þetta fyrr fram til að spyrja prófessorinn að því hvers vegna mat hans er svo ólíkt eftir því hvenær hann talar, þarna eða núna, hvort það geti hugsanlega stafað af því hverjir eru í stjórn og hverjir eru í stjórnarandstöðu. Ég vil helst ekki hugsa það og trúi því eiginlega ekki en það er nú sama. Ég verð að viðurkenna að það hvarflaði aðeins að mér. Þessir ágætu herrar, fjórmenningarnir, komust að því í áliti sínu, eins og ég sagði áðan, að þetta væri allt saman í lagi og þetta væri svo afmarkað og þröngt svið og valdaframsalið væri það lítið að það mundi ekki stríða gegn stjórnarskránni. Þeir voru ekki mjög ákveðnir í sinni niðurstöðu vegna þess að þeir segja í lok álitsins ef ég má vitna í það, með leyfi forseta: ,,Hugsanlegt er, að þau ákvæði, sem hér geta skipt máli, geti öll saman leitt til þess, að samningarnir verði ekki taldir samrýmast stjórnarskránni, þó að hvert ákvæði metið sér í lagi geri það. Við teljum að vísu að færa megi nokkur rök gegn einstökum þáttum í því, sem hér að framan er rakið, en við teljum þó, að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli, að tilefni sé til að draga þá ályktun, að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni, ef þeir taka gildi. Þá er hugsanlegt, að reynslan leiði í ljós, að það reynist ekki rétt, sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, þ.e. að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar, að þær feli ekki í sér verulegt valdaframsal og séu ekki íþyngjandi í ríkum mæli. Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar. Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar, að slíkra breytinga sé þörf, er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.`` Þeir segja þetta en það voru nokkuð margir sem höfðu aðra skoðun á þessu máli. Ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að ég varð nokkuð undrandi þegar ég komst að því að tveir af þeim sem voru skipaðir í þessa fjórmenninganefnd voru sérfræðingar sem utanrrn. leitaði til meðan á samningaviðræðum stóð og höfðu þar af leiðandi verið búnir að segja álit sitt fyrir fram á því að þeir teldu að EES-samningurinn stæðist stjórnarskrá. Það kom fram á fundi, sem ég var á, þar sem þeirrar spurningar var spurt hverjir hefðu verið þessir sérfræðingar sem utanrrn. hefði öðru hvoru vitnað til að hefði verið þeim til halds og trausts. Þá upplýstist að Stefan Már Stefánsson og Ólafur Walter Stefánsson voru sérfræðingar nefndarinnar. Síðan er Gunnar G. Schram einn þeirra sá sem ég hef vitnað til og er ekki alltaf nákvæmlega samkvæmur sjálfum sér að því er þetta atriði varðar. Svo var þar Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari sem m.a. telur að þetta sé ákaflega lítið mál gagnvart stjórnarskránni en það hefur greinilega komið fram í hans máli að hann er algerlega fylgjandi samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og telur hann vera stórmál í þessu sambandi og skipti þjóðina mjög miklu máli. Það finnst mér ekki skipta neinu máli þegar verið er að ræða um stjórnskipulegan þátt málsins hvort hann standist stjórnarskrána eða ekki. Ég vil jafnframt rifja upp að Guðmundur Alfreðsson þjóðréttarfræðingur hefur haldið því mjög ákveðið fram að samningurinn standist ekki stjórnarskrá. Ég verð, virðulegur forseti, að nota örlítið af tíma mínum til að lesa ágæta grein eftir Guðmund Alfreðsson. Þar tekur hann saman í mjög stuttu máli álit sitt á EES-samningnum, fullveldinu og stjórnarskránni. Ég þarf þá ekki að vitna að öðru leyti í hans mál. Blaðið sem mér barst í hendur, Heimsmynd, sem er frá desember 1992 --- það er nú ekki kominn desember --- en þetta er sem sagt alveg nýtt blað sem var að koma út. Mig langar að fá að lesa hér eina síðu sem þar er skráð eftir Guðmundi Alfreðssyni en greinin heitir Stjórnarskráin, fullveldið og Evrópusamningarnir. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samstarf ríkja fer sívaxandi og nær til æ fleiri málaflokka. Þetta gildir t.d. um viðskiptamál, umhverfið, fiskveiðar, mannréttindi og svo að sjálfsögðu frið og öryggi. Alþjóðareglur um þetta samstarf teljast til þjóðaréttar og það er oft hlutverk alþjóðlegra eða svæðisbundinna stofnana að stýra samstarfinu. Í einstaka tilfellum hefur þessi aukna samvinna leitt til yfirþjóðlegra stofnana á borð við EB eða EES en í því felst að aðildarríkin framselja hluta síns fullveldis í hendur viðkomandi stofnana. Mannréttindasamningar Evrópuráðsins, EFTA-samningar, GATT-samningar og aðrir samningar á vegum Sameinuðu þjóðanna, svo sem á hafréttar- og umhverfissviðum, eru dæmi um þjóðréttarsamninga. Ísland er aðili að fjölmörgum alþjóðastofnunum og hefur iðulega staðfest samninga sem frá þeim koma. Við höfum í líka í mörgum tilfellum gengist undir reglur viðkomandi stofnana um eftirlit með framkvæmd samninganna og um lausn deilumála varðandi bæði túlkun þeirra og framkvæmd, en við höfum aldrei látið mál okkar í hendur yfirþjóðlegra stofnana. Þjóðaréttur telst ekki til íslensks landsréttar. Það ber að túlka landslög til samræmis við þjóðarétt eins og frekast er unnt en þjóðaréttur víkur fyrir landsréttinum ef til áreksturs kemur milli þessara tveggja réttarkerfa. Ísland getur orðið brotlegt að þjóðarétti og þar með gagnvart öðrum ríkjum en þjóðréttarskuldbindingar hafa aldrei fengið lagagildi innan lands gagnvart þegnunum fyrr en um þær hefur verið fjallað af til þess bærum innlendum aðilum og þá venjulega löggjafanum. Niðurstöður eftirlitsaðila með framkvæmd samninganna, jafnvel dómar Manréttindadómstóls Evrópuráðsins í Strassborg, sem eru bindandi að þjóðarétti, fá ekki sjálfkrafa gildi að landsrétti þótt stjórnvöld leiti að sjálfsögðu eftir löglegum leiðum til að hrinda þeim í framkvæmd. Hið sama gildir um dóma Alþjóðadómstólsins í Haag og ályktanir allsherjarþings og öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Norðurlandasamningar um gagnkvæmt aðfarar- og fullnustuhæfi dóma eru ekki dæmi um framsal á dómsvaldi því að viðkomandi dómstólar höfðu þegar dómssögu á grundvelli athafna einstaklings eða fyrirtækis á erlendri grund. Aukið ríkjasamstarf hefur því ekki raskað við ríkis- og fullveldishugtökum sem gera ráð fyrir því að ríki fari með stjórn sinna mála, bæði út á við og inn á við. Það er óumdeilanlegt og meira að segja viðurkennt af sérfræðinganefnd utanrrh. að samkvæmt EES-samningnum mundu eftirlitsstofnanir og dómstólar EFTA og EB fá lögsögu á Íslandi í vissum málum. Þessar sömu stofnanir mundu fá vald til að taka ákvarðanir og kveða upp dóma sem fengju aðfarar- eða fullnustuhæfi hérlendis án þess að niðurstöðu þeirra mætti skjóta til efnismeðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum eða íslenskum dómstólum sem hafa hingað til fjallað um þessi mál. Löggjafarvald Alþingis er líka skert að því marki að það verður afgreiðslustofnun fyrir EES. Alþingi getur engu breytt og bara sagt já eða nei við framlögðum lagafrumvörpum sem eiga uppruna sinn hjá EB. Að því leyti sem efnislega löggjafarvaldið flyttist ekki út úr landinu mundi það færast í raun frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins því að þátttaka íslenskra aðila og hinn svokallaði samráðsréttur við stofnanir EB, EFTA og EES yrði fyrst og fremst í höndum ríkisstjórnar og embættismanna. Ég held því fram að valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana sé óheimilt að óbreyttri stjórnarskrá. Það leiðir af 1. gr. stjórnarskrárinnar og sögulegum aðdraganda hennar að Ísland er sjálfstætt og fullvalda ríki þar sem stjórnarfyrirkomulagið er lýðveldi og þingræði. Samkvæmt 2. gr. er ríkisvaldinu þrískipt á milli nánar tilgreindra aðila. Um þessa íslensku valdhafa sem fara með löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvaldið eru ákvæði í mörgum öðrum greinum stjórnarskrárinnar. Framsal fullveldis í hendur yfirþjóðlegra stofnana er ekki bara undantekningaraðferð í þjóðaréttinum heldur í andstöðu við grundvöll íslenskrar stjórnskipunar. Þetta er framkvæmt í alvöru í aðeins einni alþjóðastofnun, þ.e. EB, og nú er stefnt að því sama í EES þó ekki yrði það í jafnmiklum mæli. Samanburður á þjóðréttarskuldbindingum sem Ísland hefur þegar gengist undir á yfirþjóðlegu skuldbindingum sem eru undirstaða EES leiðir í ljós grundvallarmun. Það breytir í engu þótt framsalið sé afmarkað við ákveðna málaflokka á viðskiptasviðinu. Stjórnarskrárathugasemdir eru ekki spurning um hvort menn eru með eða á móti EES-samningnum og öllum hans fylgiskjölum, heldur spurningin um að standa löglega að ákvörðunum um valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana. Það eru allir sammála um að innganga í EES er stórt og viðamikið mál sem leiðir af sér fjöldamargar breytingar á íslenskri þjóðfélagsskipan en það er valdaframsalið sem stangast greinilega á við núgildandi stjórnarskrá. Samkvæmt frv. til stjórnarskipunarlaga sem nú liggur fyrir Alþingi mundi valdaframsal af þessu tagi verða heimilað svo framarlega sem það nýtur stuðnings þriggja fjórðu hluta alþingismanna. Sams konar ákvæði eru í norsku stjórnarskránni. Það er svo viðbótarspurning hvort við getum framselt yfirþjóðlegt löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvald til alþjóðastofnunar eins og EB sem við erum ekki aðili að. Í stofnanagrein þjóðréttarins yrði slík afhending algjört einsdæmi ef frá er talið nýlendueftirlit Þjóðabandalagsins og Sameinuðu þjóðanna. Þetta er kannski ekki meiri háttar álitamál í nágrannalöndum okkar sem eru að sækja um og búast við aðild að EB í náinni framtíð. Fyrir ríki sem ekki eru að sækja um aðild hljóta hins vegar fullveldis- og ríkishugtökin og það sem í þeim felst, ásamt viðeigandi stjórnarskrárfyrirmælum, að koma til skoðunar.`` Þetta var grein dr. Guðmundar Alfreðssonar þjóðréttarfræðings í Heimsmynd, sem mér var að berast í hendur rétt áðan. Tel ég hana vera það góða að hún eigi erindi við hv. þm. Ég get líka nefnt til sögunnar Björn Þ. Guðmundsson, prófessor í stjórnskipunarrétti, sem hefur komist að þeirri niðurstöðu eftir mikla yfirlegu, og m.a. kom fram á fundi í Borgartúni 6 fyrir nokkru, að hann teldi alveg ljóst að EES-samningurinn stríddi gegn íslenskri stjórnarskrá. Jafnframt hefur Ragnar Aðalsteinsson, formaður Lögmannafélags Íslands, látið í ljós þetta sama álit, m.a. birtist viðtal við hann í dagblaðinu Tímanum þann 9. júlí 1992 þar sem hann endar með því að segja orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í heildina tekið beiti ég meiri varkárni í mínum aðferðum sem lögmaður. Ég hef ekki sama léttleika í þessu og þeir.`` --- Hann er að segja að hann sé ekki sammála því sem fram kemur í mati þessara svokallaðra sérfræðinga utanrrn. Ég tel því varla vera nokkurn vafa á því að það valdaframsal sem felst í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði er alls ekki heimilt samkvæmt stjórnarskránni. Það frv. sem við ræðum er einmitt til þess fallið að taka af allan vafa um það og eyða þeim vafa sem upp hefur risið vegna stjórnskipulegs gildis EES-samningsins áður en Alþingi tekur samninginn til endanlegrar afgreiðslu. Ég tel algjörlega óverjandi að einfaldur meiri hluti á Alþingi geti framselt ríkisvald eða lagt verulegar kvaðir á íslenskt landsvæði, landhelgi eða lofthelgi. Til þess að slíkt geti átt sér stað þarf annaðhvort að vera tryggt að umtalsverður meiri hluti alþingismanna sé því fylgjandi eða meiri hluti þjóðarinnar sem að mínu mati ætti að geta sagt álit sitt í almennri atkvæðagreiðslu. Við eðlilegar aðstæður ætti auðvitað aldrei að fara fram slíkt valdaafsal nema þjóðin væri spurð eins og við stjórnarandstæðingar lögðum til fyrir skömmu að þjóðin fengi að segja álit sitt á þessum samningi þar sem í honum felst verulegt valdaframsal og allir eru sammála um það. Líka fjórmenningaklíkan. Því hefur verið haldið fram að með þessari breytingu á stjórnarskránni sé um að ræða heimild til verulegs valdaframsals sem sé miklu meira en núgildandi stjórnarskrá gefur. Það er alveg rétt að við reiknum með því að valdaframsal verði heimilt að einhverju takmörkuðu marki. Þ.e. þegar valdaframsalið er á mjög afmörkuðu sviði og takmarkað og afmarkað væri í einstaka tilvikum hægt að samþykkja það. Þeir sérfræðingar sem við höfum haft aðgang að telja að með slíkri breytingu sé hægt að samþykkja EES-samninginn en alls ekki að óbreyttri stjórnarskrá. Það verður að teljast eðlilegt að mikilvægir samningar og samningar sem hafa verulegar breytingar í för með sér fyrir íslenska ríkisborgara byggist ekki á knöppum meiri hluta í Alþingi. Við getum tekið sem dæmi samning um fiskveiðheimildir í íslenskri lögsögu og kvaðir um landhelgi og fleira sem væri eðlilegt að mínu mati að aukinn meiri hluta þyrfti til að samþykkja. Meginbreytingin í frv. og aðalatriði þess er þó að gert er skýrt hvernig með skuli fara ef gerðir eru samningar við önnur ríki sem fela í sér takmarkað og ákveðið framsal. Forsenda slíkra samninga er að Ísland og önnur samningsríki taki á sig sambærilegar og gagnkvæmar skuldbindingar og að Ísland eigi aðild að þeirri stofnun eða samtökum sem vald er framselt til og auðvitað að um mjög afmarkað framsal sé að ræða ef um það er að ræða. Ég tek fram, eins og ég reyndar minntist á áður, að mjög margir halda því fram að til þess að lögfesta Mannréttindasáttmála Evrópu þurfi að breyta stjórnarskránni. Í raun sé annað ekki hægt. Það eru alla vega margir sem halda þessu fram. Einhliða framsal ríkisvalds til annars ríkis er ævinlega óheimilt og óskilyrt framsal á ríkisvaldi til alþjóðastofnana er einnig óheimilt. Til að forseti Íslands geti staðfest slíkan samning þurfa þrír fjórðu hlutar þingmanna að samþykkja hann. Þessi fjöldi er til samræmis við 11. gr. stjórnarskrárinnar en þar er ákvæði um að þrjá fjórðu hluta þingmanna þurfi til að samþykkja að forseti verði leystur frá embætti áður en kjörtímabili hans lýkur. Miðað við núverandi fjölda þingmanna þyrfti 48 þingmenn til að samþykkja þetta. Ég tek það fram að t.d. eru ákvæði í sænsku stjórnarskránni um að það þurfi 5 / 6 hluta atkvæða þegar um svona valdaframsal er að ræða, en við töldum eðlilegt að taka frekar mið af ákvæðum norsku stjórnarskrárinnar sem og að í íslensku stjórnarskránni er á einum stað miðað við aukinn meiri hluta Alþingis. Auðvitað er ekki hægt að breyta stjórnarskránni með þessu ákvæði. Henni er eingöngu hægt að breyta með þeim hætti sem kveður á um í 79. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og ég sagði áðan hafa t.d. í Danmörku, Svíþjóð og Noregi verið gerðar breytingar á stjórnarskránni sem heimila ákveðið og afmarkað afsal ríkisvalds með samþykki aukins meiri hluta þjóðþinganna. Það hefur verið litið svo á þar að eldri ákvæði í stjórnarskrám þeirra um samninga við önnur ríki væru ekki lengur í samræmi við þá alþjóðlegu samvinnu sem nú tíðkast. Þar sem íslenska stjórnarskráin byggir á norrænum stjórnskipunarrétti má álykta að ekki sé síður þörf á breytingum í okkar stjórnarskrá en nágrannalandanna. Ég tek það aftur fram að ég tel það ekki vera aðalrökin í málinu þó svo ég vilji líta til þess sem gildir á Norðurlöndunum. Það er mat virtra lögfræðinga að EES-samningurinn samrýmist ekki stjórnarskránni. Ekki má efast um stjórnskipulegt gildi þeirra milliríkjasamninga sem Ísland gerir og því er brýn þörf á þeirri stjórnskipunarbreytingu sem frv. gerir ráð fyrir. Ég á erfitt með að skilja hvernig meiri hlutinn komst að því að það þyrfti ítarlega pólitíska umfjöllun áður en þingið gæti tekið afstöðu til þessa máls þegar við erum á sama tíma að fjalla um mjög viðamikið mál, þ.e. samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, sem við fáum allt of stuttan tíma til að ræða á Alþingi. Þar er um að ræða mjög stóran og mikinn milliríkjasamning. Þetta er ekki bara venjulegur viðskiptasamningur heldur hefur hann mjög veruleg áhrif hér á landi. Ég mjög erfitt með að skilja að þetta frv. sem við ræðum þurfi mikillar umfjöllunar við áður en Alþingi getur tekið afstöðu til þess. Ég hefði talið að með sömu rökum hlyti samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði að þurfa ekki minni umfjöllunar við áður en þingið tekur afstöðu til hans en það er jafnvel talað um að lögfesta eigi þann samning fyrir áramót, sem ég hef í raun enga trú á að verði hægt. Ég vona, virðulegur forseti, að frv. sem við ræðum verði tekið til afgreiðslu á þingi og að tillaga meiri hluta nefndarinnar um að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar verði felld og við getum greitt atkvæði um sjálft frv.

Herra forseti. Ég vil endurtaka þá skoðun mína að frv. sem hér er til umræðu er óþarft vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég vil einnig láta þá skoðun koma í ljós að mér finnst mjög ósanngjarnt að vitna til orða dr. Gunnars G. Schrams sem hv. síðasti ræðumaður vissi ekki einu sinni hvenær voru flutt í útvarpi eða sjónvarpi, en taldi þó að það hefði verið einhvern tímann í ársbyrjun 1991 þegar þau mál stóðu allt öðruvísi en þegar lyktir málsins lágu fyrir. Ekki síst t.d. varðandi spurninguna um forúrskurði og aðra slíka þætti sem breyttust síðan eftir að málið var rætt nánar og kannað í samningaviðræðum. Ég vil einnig minna á það 5. mars 1991 lýsti ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar því yfir að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið eins og hann stóð þá bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Það er einnig rangt hjá hv. þm. að það séu mjög margir lögfræðingar sem telji að það mundi brjóta í bága við íslensku stjórnarskrána að lögfesta Mannréttindasáttmála Evrópu. Það er náttúrlega til marks um ónákvæmi ræðumannsins að það var eiginlega ógjörningur að átta sig á því hvort ræðumaður var að tala um Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins eða Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Ég tel þó að ræðumaður hafi átt við Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins og það er alrangt að fullyrða að mjög margir lögfræðingar telji að lögfesting hans mundi brjóta í bága við stjórnarskrána. Hið gagnstæða er rétt. Þeir eru sárafáir ef nokkrir sem telja að það mundi brjóta í bága við stjórnarskrána. Varðandi það að Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður hafi lýst því yfir að hann teldi samninginn um EES brjóta í bága við stjórnarskrána þá er það einnig rangt. Hann hefur aldrei lýst því yfir. Hann hefur sagt að það kynni að vera vafi í málinu en hann hefur ekki lýst því yfir að hann telji að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána. Þarna hef ég talið upp fjögur atriði í ræðu hv. síðasta þingmanns sem eru beinlínis röng eða villandi, en ég fer ekki út í að ræða við hana um önnur lögfræðileg atriði eða skoðanir norrænna stjórnskipunarsérfræðinga á stjórnarskrám þeirra landa.

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi viðtal við Gunnar G. Schram, þá var það birt 8. jan. 1991 en það var ekki tekið upp þann dag vegna þess að þetta voru sex þættir um EES á sínum tíma, Ísland og Evrópa hétu þeir. Ég veit að fyrstu þættirnir voru um miðjan nóvember og þess vegna vissi ég ekki hvort viðtal við Gunnar G. Schram var tekið í nóvember eða akkúrat 8. jan. Mér finnst það frekar ótrúlegt þar sem þetta voru þættir, en þetta viðtal birtist í þætti 8. jan. 1991. Að vísu var viðtal við Gunnar G. Schram í fleiri þáttum en ég vitnaði ekki til þeirra. Það hefur þá verið ónákvæmi hjá mér ef ég hef sagt að Ragnar Aðalsteinsson hefði talið að þetta bryti í bága við stjórnarskrána og biðst þá afsökunar á því. Ég vitnaði hins vegar í það sem hann sagði í Tímanum og hélt að ég hefði eingöngu gert það. Hann hefur sagt að það væri mjög mikill vafi að það stæðist stjórnarskrána. Það hefur hann sagt. Hann segir í viðtalinu í Tímanum þann 9. júlí 1992 um óvissu í mati sérfræðinganna, með leyfi forseta: ,,Þeirra niðurstaða er sú að um íþyngjandi valdaframsal sé að ræða en segja síðan eftir að hafa beitt huglægu mati að þetta framsal sé ekki svo verulegt eða íþyngjandi í svo ríkum mæli að það sé brot á stjórnarskránni.`` --- Síðar segir hann: ,,Þannig að niðurstaða þeirra er í raun ekki byggð á mjög traustum forsendum og í meginatriðum er hún byggð á huglægu mati. Þeir gefa sér ákveðnar forsendur sem þeir eru óvissir um sjálfir.`` Síðan segir hann að lokum það sem ég vitnaði síðan til: ,,Í heildina tekið beiti ég meiri varkárni í mínum aðferðum sem lögmaður. Ég hef ekki sama léttleika í þessu máli og þeir.`` --- Þetta var það sem ég vitnaði fyrst og fremst til. Því miður, virðulegi forseti, hef ég ekki tíma til að svara fleiri atriðum en ég hef kannski tækifæri til þess síðar í umræðunni.

Virðulegi forseti. Hv. 15. þm. Reykv. varði allmiklum tíma ræðu sinnar í að tengja það mál sem hér er til umræðu við EES-samninginn og fer þar að hluta til eftir þeirri leið sem valin hefur verið í nál. minni hluta stjórnarskrárnefndar, en þar segir m.a.: ,,Það er mat minni hluta nefndarinnar að ekki sé heimilt að óbreyttri stjórnarskrá að framselja íslenskt ríkisvald í þeim mæli sem gert er ráð fyrir í EES-samningnum.`` --- Enn fremur segir þar, með leyfi forseta: ,,Minni hluti nefndarinnar styður því það markmið frv. að sett verði ákvæði í stjórnarskrána um hvernig með skuli fara ef gerðir eru samningar við önnur ríki sem fela í sér ákveðið og afmarkað framsal á ríkisvaldi.`` Þá kemur mín spurning til hv. 15. þm. Reykv.: Telur þingmaðurinn að með samþykkt frv. sé hægt að samþykkja EES-samninginn, þ.e. með auknum meiri hluta Alþingis? Hin spurningin er þessi: Yrði frv. að lögum væri það þá forsenda fyrir lögfestingu milliríkjasamninga um úrlausnir og ákvarðanir erlendra dómstóla eða yfirvalda sem aðfararheimild fá hér á landi? Sem sagt tvíþætt spurning til nánari glöggvunar á ræðu þingmannsins.

Virðulegi forseti. Ég vil taka fram sem rétt er að ég tengdi þetta við EES-samninginn sem fleiri hafa gert á undan mér og m.a. hv. frsm. meiri hluta nefndarinnar. Ég tel að ef frv. yrði samþykkt væri hægt að samþykkja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði með meirihlutasamþykkt á Alþingi, þ.e. með 3 / 4 hlutum atkvæða. En ég tek fram að ég tel það ekki nægilegt til að gerast aðili að EB, ef það skýrir eitthvað fyrir þingmanninum, því ég tel miklu meira felast í því. Það gæti hugsanlega verið túlkunaratriði en þetta er bara mín túlkun á því atriði. Ég verð að geyma mér hina spurninguna. Ég man ekki nógu vel um hvað hún fjallaði.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að þingmaðurinn áréttaði að hann teldi að það væri hægt að samþykkja EES-samninginn með auknum meiri hluta Alþingis ef frv. yrði að lögum. En samt sem áður kemur það fram í málflutningi hans sjálfs og þeirra sem standa að nál. minni hluta stjórnarskrárnefndar að það sé fólgið stjórnarskrárbrot í EES-samninginum. Í nál. kemur fram að stjórnarskránni sé aðeins hægt að breyta með þeim hætti sem kveður á um í 79. gr. Þá nægir að sjálfsögðu ekki þetta frv. eins og það er heldur þyrfti að ráðast í frekari stjórnarskrárbreytingu. Mér finnst þetta þess vegna ekki ganga alveg upp hjá þingmanninum. Ég vil einnig endurtaka spurningu mína. Ég spurði hvort líta mætti á þetta frv., ef að lögum yrði, sem forsendu fyrir því að við mættum lögfesta milliríkjasamninga um úrlausnir og ákvarðanir erlendra dómstóla eða yfirvalda sem aðfararheimild fá hér á landi.

Virðulegur forseti. Með það síðasta þá tel ég ekki svo vera. Hins vegar treysti ég því ekki að ég geti svarað því óyggjandi að það mundi verða hægt. Ég tel svo ekki vera. Varðandi fyrra atriðið sem þingmaðurinn nefndi þá teljum við að það sé hægt að samþykkja EES-samning með breyttri stjórnarskrá en ekki óbreyttri. Ég tel að 21. gr. stjórnarskrárinnar heimili ekki valdaframsal. En í EES-samningnum er fólgið ferulegt valdaframsal sem ekki er heimilt. 

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu þarf ekki að taka það fram að tilefni að flutningi þessa frv. er samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði og það framsal valds sem í honum felst. Í orðaskiptum sem hér urðu rétt í þessu spurði hv. 5. þm. Norðurl. e., Tómas Ingi Olrich, hvort ekki fælist einhver mótsögn í því að með þessu frv. væri verið að veita heimild til framsals, en samt sem áður væri ekki um stjórnarskrárbreytingu að ræða. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. sem svaraði þessari spurningu áðan og sem talaði næstur á undan mér, 15. þm. Reykv., Kristínu Einarsdóttur, þar sem hún sagði að þessi breyting opnar fyrir að hægt sé að framselja vald til alþjóðlegrar stofnunar á takmörkuðu sviði en hún hefði kannski mátt bæta við ,,svo fremi að framsalið brjóti ekki í bága við önnur ákvæði stjórnarskrárinnar þannig að það þurfi að breyta þeim sérstaklega``.

Hvaðar ákvæði, hv. þm.?

T.d. ákvæði 2. gr. eða ákvæðið um Alþingi eða ákvæðið . . .

Gerir það það?

Nei, það gerir það ekki. Við verðum að gera greinarmun á því að í sumum tilvikum geta verið gerðir samningar sem brjóta í bága við bæði anda stjórnarskrárinnar og einstakar greinar. En það er hægt að fallast á það með auknum meiri hluta að slíkir samningar séu gerðir vegna þess að það er ekki ætlunin að breyta viðkomandi ákvæðum formlega. Aftur á móti er svo hægt að gera samninga sem fela það í sér að um brot á stjórnarskránni er að ræða vegna þess einfaldlega að það er eitthvert ákvæði í samningnum sem er þess eðlis að það yrði að koma nýtt sérstakt stjórnarskrárákvæði inn í stjórnarskrána þess vegna. Á þessu tvennu er meginmunur. Við erum í raun og veru að tala um fyrra tilvikið, að það sé um að ræða framsal á valdi sem ekki samrýmist anda stjórnarskrárinnar og innihaldi en felur hins vegar ekki beinlínis í sér að það þurfi að breyta orðalagi einstakra greina stjórnarskrárinnar. En vegna þess að við erum að tala um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði þá held ég að það væri rétt að átta sig á því hvað er fram undan í þeim efnum. Ég held að það sé fullkomlega rökrétt hjá forseta Alþingis að taka þetta mál til meðferðar og afgreiða það vegna þess að það er sjónarmið í þinginu og víðar í þjóðfélaginu, m.a. meðal lærðustu sérfræðinga, að ekki sé unnt að fjalla um EES-samninginn á stjórnskipulegan hátt nema stjórnarskránni sé fyrst breytt á þennan hátt. Þess vegna er rökrétt að afgreiða þetta mál fyrst og taka svo samninginn sjálfan til meðferðar síðar. Það hefur verið upplýst að von sé á nál. í næstu viku frá hv. utanrmn. og væntanlega gæti 2. umr. um frv. til staðfestingar á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði farið fram nk. fimmtudag, 3. des. Nú stendur svo á að tveim dögum seinna á að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla í Sviss. Skoðanakannanir hafa upplýst að sennilega verður samningurinn felldur í Sviss. Það er að vísu ekkert öruggt í þeim efnum fyrr en atkvæðagreiðslan hefur farið fram og þarf ekki að upplýsa neinn um að auðvitað verður að spyrja að leikslokum. Hins vegar eru taldar verulegar líkur á að svo geti farið. Mér virðist á öllu að ef samningurinn verður felldur í Sviss þá sé gjörsamlega þýðingarlaust að halda áfram þinglegri meðferð þessa máls á hv. Alþingi. Því ef svo fer er ekki aðeins að fella verði út úr samningnum öll þau ákvæði sem snúa að ríkinu Sviss heldur þarf líka að breyta stofnunum sem samningurinn fjallar um, t.d. eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum. Þá verður hvorki um þessa eftirlitsstofnun né EFTA-dómstólinn að ræða. Það verða einhverjar allt aðrar stofnanir sem koma til sögunnar og EFTA verður þá alls ekki aðili að málinu. Ekkert um að ræða að EFTA tali einum rómi o.s.frv. eins og kveðið er á um í samningnum. En ekki nóg með það heldur er líka um það að ræða að til verður nýr samningur vegna þess að þarna yrði um að ræða samning sem gerður er milli annarra aðila en upphaflega stóðu að honum. Þegar slíkt gerist er ekki bara verið að semja um breytingar á samningi sem aðilar hafa gert, því þá mætti gera það með viðaukasamningi, heldur er hreinlega um að ræða að samningurinn er gerður milli annarra aðila en upphaflega var. Þá segir það sig nokkuð sjálft að eldri samningurinn er orðinn núll og nix. Það verður að gera nýjan samning, leggja síðan fram ný frv. í öllum aðildarríkjum EFTA og í öllum aðildarríkjum Evrópubandalagsins og á þingi Evrópubandalagsins og þau frv. þurfa að fá alveg nýja meðferð. Að þessu athuguðu held ég að það væri hrein tímaeyðsla og ekkert annað að ætla sér að fara að eyða lunganum úr næstu viku í að fjalla um þennan samning miðað við allt það gífurlega annríki sem er á Alþingi ef hugsanlegt er að eftir aðeins níu daga sé þessi samningur orðinn núll og nix og allt sem hér hefur verið gert hvað hann varðar.  Ég ræddi áðan um framsal valds. Það framsal valds sem um er að ræða í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði er einkum og sér í lagi framsal valds til eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins. Hins vegar er alveg sérstaklega athyglisvert í sambandi við umræður um þetta framsal valds að stuðningsmenn samningsins skiptast í tvo hópa í afstöðu sinni til þess. Þannig er það að allir löglærðir menn að undanteknum formanni samninganefndarinnar, Hannesi Hafstein sendiherra, sem stuðningsmenn samningsins hafa vitnað til og leitað til sér til halds og trausts viðurkenna opinskátt og áreynslulaust að um sé að ræða framsal valds í þessu tilviki. Við umræður í nefndum um þetta mál dettur ekki nokkrum manni í hug að halda öðru fram en að um framsal valds sé að ræða. Þegar svo kemur í þingsalinn koma pólitíkusarnir, hæstv. forsrh., hæstv. utanrrh., formaður utanrmn. o.fl., og halda hinu gagnstæða fram með því að segja að ekki sé um neitt framsal valds að ræða. Þetta er slíkur tvískinnungur og ótrúleg meðferð á staðreyndum málsins að maður skyldi halda að menn í svo virðulegum stöðum leyfðu sér ekki slíkt á opinberum vettvangi. En svo djúpt eru menn sokknir hér á landi í umfjöllun um þetta mál að þeir leita til lögfræðinga og lærðustu manna, fá umsagnir þeirra um málið þar sem þeir komast að niðurstöðu um að frá þeirra sjónarmiði séð sé ekki um stjórnarskrárbrot að ræða en falsa samt niðurstöðuna að því leyti að þeir neita að láta það fylgja með að um sé að ræða framsal valds. Ég þarf ekki að rekja skoðanir Guðmundar Alfreðssonar, eins lærðasta þjóðréttarfræðings sem þjóðin á um þessar mundir, og sem hefur gert ítarlega grein fyrir þeirri skoðun sinni að um sé að ræða stjórnarskrárbrot í þessu tilviki og það meira að segja margfalt. Það er rétt að láta það koma hér fram að á sameiginlegum fundi stjórnarskrárnefndar og utanrmn. þar sem Guðmundur Alfreðsson var mættur ítrekaði hann sjónarmið sín enn frekar og gerði ágæta grein fyrir sínu máli. Sama gildir um prófessorinn í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, Björn Þ. Guðmundsson. Nema hvað hann tók enn sterkar til orða á þessum sameiginlega fundi um það að um stjórnarskrárbrot væri að ræða en hann hafði gert í skriflegri álitsgerð sem hann sendi frá sér fyrr í haust og birt er með því frv. sem hér er til umræðu. Þar sagði hann að um mikinn vafa væri að ræða í þessu tilviki en á þessum fundi tók hann af skarið um að það væri eindregin skoðun sín að um stjórnarskrárbrot væri að ræða. Það er líka mjög eftirtektarvert, sem margsinnis hefur komið fram í þessu máli, að í öllum hinum EFTA-ríkjunum hefur málsmeðferðinni verið hagað á þann veg að ótvírætt væri að ekki væri verið að brjóta stjórnarskrá viðkomandi ríkis. Eins og fram hefur komið fer fram í tveimur ríkjum þjóðaratkvæðagreiðsla í samræmi við stjórnarskrá viðkomandi ríkja. Í þremur ríkjum er krafist aukins meiri hluta við samþykkt samningsins, þ.e. í Noregi, Finnlandi og Austurríki. Aftur á móti skal það viðurkennt að í einu öðru ríki en á Íslandi hefur orðið deila um það hvort beita eigi ákvæði stjórnarskrár um aukinn meiri hluta í þessu tilviki. Þar hafa valdamenn haldið því fram með svipuðum hætti og hér að málið varði ekki stjórnarskrá. Því hefur aftur á móti verið mjög kröftuglega andmælt. Ég er að sjálfsögðu að tala um Svíþjóð. Hitt stendur eftir að fimm sjöttu hlutar sænska þingsins greiddu málinu atkvæði þannig að þessu stjórnarskrárákvæði var í raun fullnægt þar og þurfti þar af leiðandi ekki að deila um það hvora skoðunina sem menn höfðu. Hér aftur á móti er þessu ekki að heilsa. Í öllum hinum ríkjunum hafa menn tryggt sig í bak og fyrir að þeir séu ekki að brjóta stjórnarskrá viðkomandi ríkja hvort sem það eru deilur í viðkomandi ríkjum um efni stjórnarskrárinnar eða ekki. En hér ganga menn bara beint af augum og hirða ekkert um það þó málið sé verulegt ágreiningsmál. Ég held að ekki þurfi að segja það neitt frekar að málsmeðferð annarra EFTA-ríkja er að sjálfsögðu mjög sterk vísbending fyrir okkur Íslendinga, sem búum við hliðstætt stjórnarfar í meginatriðum og þessi ríki, að sjónarmið okkar sem teljum að málið varði íslensku stjórnarskrána sé réttara en hinna sem telja að horfa megi fram hjá stjórnarskrárákvæðum í þessu tilviki. Að sjálfsögðu hefði verið æskilegt að unnin hefði verið fræðileg greinargerð um það hvernig íslenska stjórnarskráin kemur út í þessu máli miðað við stjórnarskrár annarra EFTA-ríkja og að við hefðum fengið samanburð á því hvaða ákvæði það eru í samningnum sem valda því að beitt er sérstökum ákvæðum í stjórnarskrá hinna EFTA-ríkjanna og hver er munurinn á stöðu Íslands og annarra ríkja í þessu samhengi. Þessi úttekt hefur því miður ekki verið gerð og liggur ekki fyrir í málinu en hefði verið mjög æskileg. Ég hjó hins vegar eftir því á þessum sameiginlega fundi utanrmn. og stjórnarskrárnefndar að prófessor Björn Þ. Guðmundsson benti á að á hinum Norðurlöndunum hefði hvergi heyrst sú tilraun til röksemdar að Norðurlandasamningar um innheimtu og fullnustu dóma í barnsfaðernismálum gætu verið eitthvert fordæmi í þessu samhengi og sýndu að valdaframsal af þessu tagi hefði tíðkast og væri því ekkert nýtt. Hann benti líka á að enn síður hefði nokkrum fræðimanni dottið í hug að vísa til Mannréttindadómstólsins í Strassborg máli sínu til stuðnings, enda væri auðvitað um svo óskyldar aðstæður að ræða að ekki væri á nokkurn hátt sambærilegt. Hann og Guðmundur Alfreðsson hafa sýnt fram á það með skýrum rökum hversu fráleitt er að telja þessi tilvik nokkur fordæmi í þessu samhengi. Ég get svo tekið undir með þeim sem hafa bent á að um þetta mál hefði að sjálfsögðu þurft að fjalla miklu fyrr. Það hefði verið gott að fá ákvæði af þessu tagi inn í íslensku stjórnarskrána fyrir langalöngu og það hefði þurft að vera þar. Ég vil taka það fram að ekki er við mig að sakast í þeim efnum þó ég hafi lengi átt sæti í stjórnarskrárnefnd vegna þess að ég hef flutt frv. --- hliðstætt því sem við erum að ræða um að aukinn meiri hluta þurfi til til framsals valds til fjölþjóðlegra stofnana --- í þinginu hvað eftir annað, bæði á árunum 1964, 1965, 1966 og síðar og auk þess flutt um þetta tillögur í stjórnarskrárnefndinni. Málið kom til meðferðar stjórnarskrárnefndar þegar hún var að undirbúa álit sitt sem kom fram á árinu 1983 þegar nefndin var undir forsæti dr. Gunnars Thoroddsens. Þá var þetta talsvert rætt í nefndinni. Ég verð auðvitað að játa að frv. fékk ekki nægan stuðning þar og varð því að láta nægja að tillagan kæmi fram sem athugasemd við frv. þegar það var kynnt á Alþingi á árinu 1983. En þessi tillaga hefur verið til umræðu áður hvað eftir annað og í nákvæmlega sama samhengi og við erum að ræða nú vegna þess að þegar ég flutti þetta mál í fyrsta skipti á árinu 1965 var það í beinu framhaldi af umræðum sem þá áttu sér stað um hugsanlega aðild Íslands að Evrópubandalaginu og vegna þess að þá var einmitt verið að gera hliðstæðar breytingar á stjórnarskrám annarra Norðurlandaríkja. Nú eru ákvæði af þessu tagi komin inn í stjórnarskrár allra hinna Norðurlandanna. Ég hjó eftir því þegar virtur lögfræðingur var spurður að því í sjónvarpsþætti ekki alls fyrir löngu hvað gerðist ef Hæstiréttur dæmdi að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði bryti í bága við stjórnarskrána að hann svaraði því á þann veg að það sem fyrst og fremst mundi gerast væri að fullnusta viðkomandi kröfu félli niður. Ef Hæstiréttur kæmist að þeirri niðurstöðu að krafa sem gerð væri í dómsmáli stæðist ekki vegna þess að samningurinn hefði ekki verið í samræmi við stjórnarskrána, þá félli sú krafa niður en ekki væri um það að ræða að samningurinn yrði ógildur af sjálfu sér. Þetta er auðvitað alveg rétt svo langt það sem nær. Það sem gerist fyrst í stað er einfaldlega að viðkomandi mál tapast vegna þess að verjandi í slíku máli ber það fyrir sig að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána. Það gerist ekkert annað í fyrstu hendi. En mér fannst að hann hefði átt að bæta því við að slíkur dómur mundi að sjálfsögðu fela það í sér að allir aðrir úrskurðir sem snerta Evrópska efnahagssvæðið mundu falla dauðir niður og það skapaðist mjög veruleg réttaróvissa og ringlulreið sem gerði samninginn um Evrópskt efnahagssvæði meira eða minna óframkvæmanlegan vegna þess að menn gætu alltaf borið fyrir sig í öllum málum sem upp kæmu og hann vörðuðu að málið hefði ekki verið samþykkt með stjórnskipulegum hætti. Ég held að það liggi í hlutarins eðli að það væri afar slæmt ef slík réttaróvissa skapaðist og auðvitað óviðunandi með öllu að eiga það í vændum að slíkt geti gerst. Einmitt þess vegna er þetta frv. flutt. Þó við séum mörg hver sem stöndum að flutningi frv. eindregið andvíg samningnum um Evrópskt efnahagssvæði efnislega séð, þá viljum við með frv. fyrst og fremst tryggja að stjórnarskráin sé ekki brotin og að þingmenn hegði sér í fullu samræmi við það drengskaparheit sem þeir undirrituðu á sínum tíma um að virða stjórnarskrána. Það er í raun og veru alveg sama hvaða skoðun menn hafa á samningnum sem slíkum. Menn hljóta að reyna að sameinast um að láta slík stórslys ekki gerast. Þess vegna er þetta frv. flutt.

Þrír hv. alþm. hafa óskað eftir því að veita andsvar við ræðu síðasta ræðumanns. Verður þá að haga tímamörkum á þann veg að í fyrri umferð leyfist fullur tími eða 2 mínútur og í síðari umferð l mínúta. Sama gildir um hugsanleg svör hv. 3. þm. Norðurl. v.

Virðulegi forseti. Ég er algerlega ósammála hv. 3. þm. Norðurl. v. um að við eigum að framselja vald í þessu máli til Svisslendinga. Auðvitað eigum við að taka okkar ákvarðanir um það hvaða afstöðu við tökum til EES-málsins en við eigum ekki að framselja mál til Svisslendinga eins og hv. ræðumaður lagði til að gert yrði í þessu máli. Ég tel að hv. ræðumaður hafi einnig farið með rangt mál þegar hann taldi að við höfum verið að falsa niðurstöður sérfræðinganefndar utanrrh. Hvernig í ósköpunum getur ræðumaður haldið slíku fram? Við höfum bent á þær niðurstöður en menn þurfa ekki að vera sammála þeim. Menn geta verið þeirrar skoðunar, eins og hann benti einnig á, að ekki sé verið að framselja vald með þessum samningi eða framselja vald, eins og þeir telja, sem brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Mér finnst því að ræðumaður seilist heldur langt þegar hann ásakar ráðherra, mig og aðra um að vera að falsa niðurstöður þessara sérfræðinga. Við höfum aldrei gert það og þau orð hans fá ekki staðist. Þá finnst mér einnig mjög sérkennilegt að heyra að að hv. ræðumaður gaf til kynna í ræðu sinni að það væri í lagi að þrír fjórðu hlutar þingmanna brytu stjórnarskrána, að það ætti að sætta sig við það samkvæmt þessu frv. að þrír fjórðu hlutar þingmanna brytu stjórnarskrána. Það væri unnt að sætta sig við það og þeir gætu með því samþykkt aðild Íslands að alþjóðasamningum og síðan yrðu menn kannski að skoða það eftir á hvort breyta þyrfti að stjórnarskránni. Það væri mál sem menn yrðu að taka til athugunar eftir á og væntanlega þá 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ég veit ekki hvaða greinar hann átti við. En mér þótti mjög sérkennilegt að heyra ræðumanninn gefa það til kynna að frv. gengi út á að heimila þremur fjórðu hlutum þingmanna að brjóta stjórnarskrána með valdaframsali. Mér finnst því að þingmaðurinn þurfi að skýra þetta nánar því að þetta er ein af brotalömunum í þessum tillöguflutningi öllum sem mikið var rædd í stjórnarskrárnefnd.

Virðulegi forseti. Auðvitað er það mjög mikil rangtúlkun á mínu máli að ég hafi orðað þetta þannig að með þessu frv. veittist þingmönnum heimild til þess með 3 / 4 hlutum atkvæða að brjóta stjórnarskrána. Hann getur lesið það sem ég sagði á eftir þegar það verður komið á prent, en ég sagði það aldrei. Ég sagði hins vegar að ef ekki þarf að breyta einstökum greinum stjórnarskrárinnar í kjölfar alþjóðasamnings sem samt sem áður fjallar um framsal valds þá mundu þrír fjórðu hlutar þingmanna duga til þess að slíkur samningur yrði gerður en án ákvæðisins hefði að sjálfsögðu verið um brot á stjórnarskránni að ræða. Þarna er verið að opna leið til þess að geta gert slíka samninga sem hafa í sér fólgið framsal á valdi með 3 / 4 hlutum atkvæða. Þá dugar að sjálfsögðu slík samþykkt á Alþingi svo fremi að ekki þurfi að breyta einhverjum öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar sérstaklega. Þetta minnir mig á það þegar þingmenn hafa talað um að þannig megi ekki setja lög sem brjóti lög. Stundum heyrir maður þetta á Alþingi. Auðvitað er það hinn mesti misskilningur. Það er ekkert hægt að brjóta lög með lögum. Það er verið að breyta lögum með lögum. Þarna er verið að opna fyrir það að túlka stjórnarskrána á ákveðinn veg án þess að gera formlega stjórnarskrárbreytingu. Það er sú stjórnarskrárbreyting sem í þessu frv. felst. Að tala síðan um framsal valds til Svisslendinga er ekkert annað en útúrsnúningur. Ég var að stinga því að hv. meiri hluta Alþingis og ríkisstjórninni hvort ekki væru skynsamlegri vinnubrögð að doka við og sjá hver útkoman verður í Sviss þannig að við séum ekki að eyða tímanum til ónýtis.

Virðulegi forseti. Ég er enn í vandræðum með það aö skilja þetta framsal á valdi sem hv. þm. er að heimila þremur fjórðu hlutum þingmanna. Hann segir í öðru orðinu að þessi aukni meiri hluti geti framselt íslenskt ríkisvald. Síðan er bætt við að hann geti það ekki nema stjórnarskránni sé breytt. Ég skil ekki hvernig þessi röksemdafærsla gengur upp. Annaðhvort hefur þessi aukni meiri hluti heimild til þess að framselja vald og þá þarf ekki að gera meira eða hann hefur ekki heimild til að gera alþjóðasamning sem framselur íslenskt vald og þá þarf að gera eitthvað meira og ef það er ekki gert, þá hlýtur hann að vera að brjóta í bága við stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Það er dálítið erfitt að útskýra þetta mál fyrir hv. þm. En tökum bara sem dæmi að gerður væri samningur um það að vald Hæstaréttar væri flutt til Danmerkur eða einhvers annars ríkis. Þá væri um hvort tveggja að ræða: Það væri verið að framselja vald og það væri verið að brjóta tilteknar greinar í stjórnarskránni. Í slíku tilviki yrði að gera tvennt. Það yrði að samþykkja málið með 3 / 4 hlutum atkvæða en það yrði líka að breyta stjórnarskránni með formlegum hætti og samþykkja tvisvar á Alþingi með kosningum á milli o.s.frv. Þetta er ákveðið tilvik. Hitt er svo aftur allt annað tilvik eins og við stöndum núna frammi fyrir að ef opnað væri fyrir stjórnarskrárbreytingu af þessu tagi væri hægt að samþykkja samninginn vegna þess að ekki væri þörf á því að breyta neinu sérstöku ákvæði stjórnarskrárinnar að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. eyddi fyrsta hluta ræðu sinnar í það að skýra nánar út málflutning hv. 15. þm. Reykv. í svari hennar við fyrirspurn minni. Í raun og veru var þessi nákvæma útskýring þingmannsin óþörf vegna þess að svar Kristínar Einarsdóttur var fullkomlega eðlilegt og skýrt. Hún sagði með öðrum orðum óbeint að eina stjórnarskrárbreytingin sem væri nauðsynleg vegna EES-samninganna væri breyting á 21. gr. og sú breyting sem á sér stað með þessu frv. nægði til þess að það væri hægt með auknum meiri hluta að samþykkja frv. um EES. Þetta sagði hún og það stendur eftir. Þá kemur bara þessi spurning: Í öllum málflutningi hv. þm. sem hafa talað með frv. hefur það verið fullyrt að hér væri um valdaafsal að ræða. En 21. gr. stjórnarskrárinnar fjallar ekkert um það hver á að fara með valdið. Það er 2. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um það. Samt er engin tilraun gerð til þess að breyta því stjórnarskrárákvæði. Þetta stenst því ekki. Skýringar þingmannanna ganga ekki upp nú frekar en áður. Þetta er enn jafnbotnlaust þrátt fyrir tilraunir þessara þingmanna til að skýra þetta. Ég vil einnig taka það fram, af því að ég á tíma eftir, að mér þykir það svolítið skrýtið að hv. þm. Ragnar Arnalds hafi ekki flutt frv. sitt um aukinn meiri hluta þegar ætla mætti að að hans eigin áliti hefði verið full þörf á flytja það vorið 1991 þegar hans eigin flokkur sigldi fullum seglum inn í EES-samkomulag með víðtækara valdaafsal en nú er gert ráð fyrir.

Virðulegi forseti. Ég er algerlega sammála svari Kristínar Einarsdóttur áðan. Við erum algerlega sammála um málið að þessu leyti að ef búið væri að gera stjórnarskrárbreytingu eins og við erum hér að gera tillögu um, þá mundi það nægja að samningurinn væri síðan samþykktur með 3 / 4 hlutum atkvæða. En það eru til önnur tilvik þar sem þyrfti að breyta sérstökum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það sem gerist við það að beitt er auknum meiri hluta er ósköp einfaldlega það að önnur ákvæði í stjórnarskránni, t.d. 2. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um framkvæmdarvaldið, löggjafarvaldið og dómsvaldið, valda vandræðunum. Það er 2. gr. sem menn túlka á misjafnan veg. Sumir túlka greinina þannig að þeir segja á afgerandi hátt að ekki sé hægt að flytja vald til EFTA-dómstólsins vegna þess að eingöngu sé átt við dómendur sem íslenska dómara. Aðrir segja sem svo: Þetta orð getur líka þýtt erlendir dómarar. Um það snýst ágreiningurinn. Með því að opna fyrir að hægt sé að samþykkja samninginn samkvæmt 21. gr. með auknum meiri hluta er verið að túlka aðrar greinar stjórnarskrárinnar sem vafi leikur á um á þennan ákveðna veg án þess að breyta efni þeirra sérstaklega. Ég vona að þetta skiljist. Það er um það að ræða að túlka saman 21. gr. og 2. gr.

Virðulegi forseti. Þessi túlkun stenst engan veginn vegna þess að 2. gr. stjórnarskrárinnar er grundvallargrein og 21. gr. fjallar um hvernig alþjóðlegir samningar öðlast gildi. Ef menn líta svo á að í þessum samningi sé um að ræða afsal á því valdi sem skilgreint er í 2. gr., þá hljóta menn að gera breytingartillögu á 2. gr. ellegar er þessi málflutningur allur gersamlega tilgangslaus sem ég held að hann sé.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er þetta hreinn útúrsnúningur og kannski ekki svaraverður. En það er nákvæmlega þetta sem gerst hefur í nálægum löndum. Menn hafa sett inn í stjórnarskrána ákvæði sem opna fyrir það með auknum meiri hluta að einstök stjórnarskrárákvæði, samsvarandi ákvæði og 2. gr. er, séu túlkuð á þennan sérstaka máta. Í stað þess að breyta 2. gr. með því að segja að dómsvaldið sé hjá dómendum, þ.e. íslenskum dómurum og svo EFTA-stólnum, er hægt eftir að slík heimild hefur verið opnuð samkvæmt 21. gr. að túlka 2. gr. á annan hátt en áður hefur verið gert. Það er það sem er kjarninn í breytingunni.

Herra forseti. Mig langar ekki að andmæla hv. þm. Ragnari Arnalds, a.m.k. ekki beint, heldur þvert á móti að undirstrika að hann fór rétt með það sem hann sagði í einu og öllu. Ég get metið það, og rakti raunar allítarlega hvernig málum væri gersamlega snúið við þegar væri verið að reyna að segja að einhverjir sérstakir lögfræðingar segðu að ekkert væri að marka í því sem við höfum haldið fram. Auðvitað hafa fjölmargir lögfræðingar sagt að þarna væri um stjórnarskrárbrot að ræða. Það er alveg augljóst. Ég er bara lítill hæstaréttarlögmaður en það er alveg augljóst að það er bullandi stjórnarskrárbrot og vísvitandi, verð ég að segja, því miður, ef EES-samningar verða samþykktir. Ég veit að íslenskir alþingismenn hugsa sitt mál vel og rækilega áður en þeir ganga til þess verknaðar. Við skulum vona að svo verði. Ég vil sérstaklega þakka Kristínu Einarsdóttur fyrir það að vekja athygli á þessu viðtali Gunnars G. Schrams 8. jan. 1991.

Má forseti benda hv. ræðumanni á að hann er hér í andsvari við ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. en ekki að ræða ræðu hv. 15. þm. Reykv.

Ég ætla að endurtaka að ég þakka hv. þm. fyrir það að vekja hér máls á þessu erindi Gunnars G. Schrams sem ég var satt að segja búinn að gleyma. Ef það er skoðað að síðan hann sagði þessi orð eru nærri því liðin tvö ár er enn merkilegra að rifja þau upp.

Herra forseti. Ekki veit ég hvað mikið er að marka það sem kemur frá einstökum forsetum og er dreift til þingmanna sem upplýsingar um það sem á að taka fyrir, en ég stóð í þeirri meiningu að hér ætti að fara fram atkvæðagreiðsla. Ég vissi ekki til þess að hér ætti að vera kvöldfundur. Ég undrast það nokkuð svo ekki sé meira sagt hvers vegna ekki er gert hlé á þessari umræðu og sú atkvæðagreiðsla látin fara fram sem talað var um, nema forsetar hafi tekið ákvörðun um að hætta við þá atkvæðagreiðslu og þeim upplýsingum hafi verið dreift til þingmanna. Ég tel það dálítið sérstætt ef staðið er í því að dreifa svona miðum til þingmann eins og gert var í þessu tilfelli ef ekki er hægt að taka neitt mark á þeim. Í beinu framhaldi af þessu held ég að það sé hollt fyrir forseta þingsins að minnast þess að nú eru ekki svo ýkja margir þingdagar eftir til jóla. Ef svo fer að Svisslendingar fella samninginn, ekki það að Svisslendingar séu að taka ákvarðanir fyrir okkur Íslendinga eins og hér hefur komið fram, þá er þetta mál sem mestan tíma hefur tekið á þessu haustþingi út af borðinu í þeirri mynd sem það hefur verið rætt. Þess vegna undrast ég það hvers vegna ekki er reynt að koma áfram þeim stjfrv. sem stóð til að klára og þó sérstaklega einu frv.  
            

Það er orðið að lögum.

Aldrei þessu vant gerast þau stórtíðindi hér að hv. þm. Geir H. Haarde grípur fram í, rýfur friðinn og fer með rétt mál eftir því sem þingheimur tjáir. Þá hefur mín athugasemd verið óþörf að öllu öðru leyti en því að af því að ég hef mikla trú á Svisslendingunum að þeir felli þetta, þá hefði ég talið að ekki sé nauðsyn að halda áfram kvöldfundi í það minnsta út af því máli sem hér er á dagskrá, því að það er margt sem við þurfum að ræða og greinilegt að stjórnarskrármálið nýtur ekki vinsælda af þeirri ástæðu einni að það þýðir alþingiskosningar ef það yrði samþykkt.

Hv. 2. þm. Vestf. hefur þegar áttað sig á því að athugasemd hans um atkvæðagreiðslu var óþörf. Ætlun forseta er að ljúka þeirri umræðu sem hér stendur um dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Í fjarveru hæstv. utanrrh. vil ég gjarnan koma á framfæri þeim svörum sem hann hafði undirbúið að færa hv. 3. þm. Norðurl. v. 1. Spurningin um hvort Sviss sé líklegt til þess að fella samninginn. Utanrrn. telur á því minnkandi líkur þar sem skoðanakannanir sem framkvæmdar hafi verið í gær sýni vaxandi stuðning við samninginn. 2. Fari samt svo að Sviss felli samninginn hvað gerist þá? Þá gengur samningurinn ekki í gildi þar sem öll aðildarríkin 19 verða að hafa afhent fullgildingarskjöl fyrir árslok til þess að svo megi verða. 3. Hvert verður þá framhald málsins? Þá gerist það að hin ríkin 18 verða að meta stöðuna. Aðalatriðið í því mati er að sé til þess pólitískur vilji er nóg að orðið Sviss verði strikað út alls staðar þar sem það kemur fyrir í samningnum og samningurinn getur þá gengið í gildi svo breyttur. 4. Þarf þá að leggja samninginn svo breyttan fram aftur til samþykktar í heild sinni? Svarið við því er nei. Það er nóg að leggja fram þá viðauka sem við samninginn þyrfti að gera eftir slíka breytingu til samþykktar. 5. Hvað um hliðarsamninga við aðalsamning svo sem um dómstól og eftirlitsstofnun? Þar telur utanrrn. að sé um að ræða tvo möguleika: Í fyrsta lagi þann möguleika að Sviss segi sig úr EFTA og þá þarf engu að breyta þar um. Í öðru lagi: Segi Sviss sig ekki úr EFTA gerist það að dómstóllinn og eftirlitsstofnanirnar breytast í hliðarstofnanir EFTA og samkomulagið þar um stendur áfram fyrir sínu. 6. Þá hefur verið spurt: Hvað þá um hliðarsamninginn um umferð um Alpana? Sá samningur er tvíhliða samningur og hefur þegar verið staðfestur í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss og sá samningur stendur. 7. Þá hefur einnig verið spurt: Hvað um þróunarsjóðinn staðfesti Sviss ekki EES-samninginn? Svarið við því er að þá getur tvennt gerst: Í fyrsta lagi stendur samningurinn án aðildar Svisslendinga og án greiðsluþátttöku þeirra. Eða ef Evrópubandalagið kynni að krefjast þess skipta hin EFTA-ríkin á milli sín hlut Sviss. Að mati utanrrn. eru litlar líkur á því þar sem flest hin EFTA-ríkin hafi hvort sem er sótt um beina aðild að Evrópubandalaginu og taki þar á sig þrefaldar til fjórfaldar þær greiðslur sem þarna er um að fjalla. Það er því álit utanrrh. og utanrrn. að engin ástæða sé til annars en halda áfram umfjöllun um þennan samning með eðlilegum hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að taka að sér að svara þessum spurningum sem eru vissulega mjög mikilvægar. Ég held að það sé borin von að ímynda sér að Sviss muni segja sig úr EFTA þótt samningurinn yrði felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Vissulega væri það mjög einföld lausn fyrir þá sem sækja fastast að þessi samningur verði gerður en ég held að það liggi nokkuð í hlutarins eðli að Sviss vill áfram sitja í EFTA og þar af leiðandi er sá möguleiki ekki fyrir hendi. Ég held að það sé því alveg augljóst mál þegar menn skoða málið betur, ég er sannfærður um að utanrrn. hefur ekki skoðað þetta mál nægilega vel, að þegar saman fer að gera þarf bæði mjög margar breytingar á samningnum og strika Sviss út þar sem það ríki er nefnt og breyta þeim stofnunum sem eru burðarás í þessu væntanlega samstarfi og þar að auki verða nýir aðilar sem gera samninginn, ekki þeir sömu og áður, verði niðurstaðan sú að það þurfi að leggja fram nýjan samning í nýju frv. og láta málið fá nýja meðferð í þinginu. Af þessari ástæðu er að sjálfsögðu ekkert annað en tímaeyðsla að halda áfram með þau mál í þinginu.

Virðulegi forseti. Kannski eiga menn aldrei að svara spurningum í viðtengingarhætti, hvað ef o.s.frv. en engu að síður er gerð tilraun til þess að gera það hér. Í þessu svari var engum getum að því leitt að Sviss mundi segja sig úr EFTA þó svo að staðfesting á EES-samkomulagi yrði felld í þjóðaratkvæðagreiðslu þar. Það var aðeins verið að svara þeirri spurningu hvaða möguleikar eru uppi, ef svo fer, um framtíð þeirra hliðarsamninga um dómstól og eftirlitsstofnanir sem gerðir hafa verið til hliðar við aðalsamninginn. Eins og ég sagði í svari mínu áðan er um tvo möguleika að ræða. Annaðhvort þann möguleika að ef Sviss skyldi segja sig úr EFTA þarf engu að breyta eða hinn möguleikann að segi Sviss sig ekki úr EFTA, þá breytist dómstóllinn og eftirlitsstofnunin í hliðarstofnanir EFTA með aðild annarra EFTA-ríkja en Svisslendinga. Ég ítreka að það er niðurstaða utanrrh. að engin ástæða sé til að fresta þeirri umfjöllun um EES-samninginn sem fram fer á Alþingi án tillits til þess hvað mönnum þykir líklegt um örlög þessa samnings eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss.

Virðulegur forseti. Í þessu svari hæstv. heilbrrh. sem hann veitir fyrir hönd utanrrh. hafa gerst ekkert lítil tíðindi sem ég tel ástæðu til að menn taki eftir. Það er verið að gera því skóna af utanrrh. Íslands, sem, ég hygg tvívegis, hefur verið formaður EFTA-ráðsins á þeim tíma þar sem þessir samningar hafa verið til meðferðar á undirbúnings- og viðræðustigi, að til lausnar málinu geti það verið þarflegt að eitt EFTA-ríkið víki úr Fríverslunarsamtökum Evrópu. Það er beinlínis kominn hér upp beinn og formlegur þrýstingur af hálfu eins EFTA-ríkis að til þess að bjarga þessu máli fyrir horn, sem er til umræðu í þinginu og hefur verið staðfest af nokkrum EFTA-ríkjunum, verði tekinn upp þrýstingur á Sviss, eitt EFTA-ríkið, að það hypji sig úr samtökunum. Þetta eru kveðjurnar sem samstarfsaðilinn fær viku áður en gengið er til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið í Sviss. Ég held að það sé gagnlegt fyrir svissnesku þjóðina að átta sig á þessari stöðu sem upp er komin a.m.k. hjá einu EFTA-ríki og mér kæmi ekki á óvart þó að samráð hefði verið haft við fleiri. Síðan er því við að bæta að það er kannski ekki ástæða fyrir Íslendinga að flýta sér að staðfesta þennan samning á Alþingi óháð því hvað gerist í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss þegar það liggur fyrir að 10 ríki Evrópubandalagsins hafa ekki haft fyrir því að staðfesta þennan samning enn. Í Hollandi er óvissa um það vegna formsatriða hvort það verður hægt fyrir áramót og í Frakklandi þarf að leita sérstakra afbrigða ef það á að gerast fyrir áramót og fullkomin óvissa um það enn hvort þau verða veitt.

Virðulegi forseti. Í orðum mínum áðan felst enginn þrýstingur af einu eða neinu tagi í eina eða neina átt á Svisslendinga eða aðra samstarfsaðila okkar innan EFTA. Ekkert frekar en í því felst þrýstingur á svissnesku þjóðina og afstöðu hennar í þjóðaratkvæðagreiðslu þegar menn á Alþingi Íslendinga eru að gera því skóna að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar verði sú að samningurinn verði felldur. Ég lít ekki svo á að með slíku séu menn á Alþingi Íslendinga að reyna að hafa áhrif á afstöðu svissnesku þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er því engin merkileg yfirlýsing af Íslands hálfu fólgin í þeim orðum sem ég lét falla áðan. Ég var eingöngu að reyna að svara þeim spurningum sem hv. þm. Ragnar Arnalds beindi til mín, þ.e. hvað hugsanlega gæti gerst ef svo færi að samningurinn yrði ekki samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss sem utanrrn. telur ekki líklegt að gert verði. Utanrrn. telur ekki líklegt að samningurinn verði ekki staðfestur. Ég var aðeins að velta upp hugsanlegum möguleikum án þess að í þeim orðum fælist ein eða nein ábending til svissneskra stjórnvalda eða annarra um það hvernig þeim bæri að hegða sér í þessu máli. Ég vildi leiðrétta þetta.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað miður að hæstv. utanrrh. er ekki viðstaddur. Hér er hins vegar talað í umboði hans og lesin upp skrifleg afstaða, ef ég hef tekið rétt eftir í upphafsræðu hæstv. ráðherra. Menn geta auðvitað velt því fyrir sér á þennan eða hinn háttinn hvað felst í því að koma fram með hugmyndir af því tagi sem hér var gert. Hvað segðu Íslendingar um það ef komnar væru upp raddir erlendis í þá veru að Ísland gæti tekið pokann sinn og sagt sig úr EFTA ef Alþingi Íslendinga þóknaðist ekki að samþykkja þennan samning eða íslensku þjóðinni ef hefði verið haft fyrir því að bera málið undir hana?

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins ítreka að auðvitað leggur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson mér ekki önnur orð í munn en þau sem ég hef sagt. Þau orð sem ég hef sagt standa fyrir sínu. Það sem ég sagði er alveg ljóst og skýrt. Ég var að svara spurningum hv. þm. Ragnars Arnalds. Ég sé ekkert óeðlilegt við það þó svo að einhverjar aðrar þjóðir eða þingmenn einhverra annarra þjóða mundu leyfa sér að velta fyrir sér möguleikunum af því hvað kynni að gerast ef t.d. Alþingi Íslendinga staðfesti ekki samninginn. Þó að einhverjir þingmenn annarra þjóðríkja velti því fyrir sér tel ég að þeir væru ekki að reyna að hafa áhrif á Íslendinga eða hvað íslenska þjóðþingið gerði. Mér finnst mjög eðlilegt að menn velti svona hlutum fyrir sér. Mér fannst spurning hv. þm. Ragnars Arnalds mjög eðlileg og ég varð ekki var við annað en hv. þm. þætti þau svör sem ég gaf við spurningu hans eðlileg svör við þeim spurningum sem hann bar fram. Ég ítreka að ekki á að leggja aðrar merkingar í orð manna hér á Alþingi en þær merkingar sem orðunum fylgja.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki á því með hvaða hætti menn ætla að standa hér að þingstörfum. Það er aldeilis óvenjulegt að fara að keyra áfram þingfund á kvöldmatartíma. Mér kom ekki til hugar að svo væri og ég beini því eindregið til forseta að gert verði eðlilegt og venjulegt hlé á þingfundi.

Hv. þm. hefur réttilega sagt frá því að hann hefur beint því til mín hvort ekki yrði gert hlé á þingfundi. Sá forseti, sem nú er í forsetastól, lét bera það undir forseta þingsins hvort samningar hefðu verið gerðir um fundahaldið og fékk þau svör að samið hefði verið um það að umræðan héldi áfram þangað til henni yrði lokið. Ég veit ekki um annað en að þessir samningar hafi verið gerðir og að þá ber að virða.

Virðulegur forseti. Eitt er það að sjálfsögðu að talað sé um að ljúka umræðu, þá samninga þekki ég ekki. Hitt er það að haga hér störfum, ég vil segja að siðaðra manna hætti og gera hefðbundið hlé á þingfundi þó svo hann haldi áfram að kvöldmatarhléi loknu. Það eru eindregin tilmæli mín til forseta að það verði gert. Ég skil ekki hvaða kostum ég á að sæta að tala nánast á fastandi maga um þetta mikilsverða mál.

Forseti telur eðlilegt að verða við þeirri ósk sem fram hefur verið borin og verður gert hlé á fundinum til kl. 8.30. --- Fundarhlé.

Virðulegur forseti. Þá er að halda hér áfram þar sem frá var horfið fyrir kvöldmatinn til að ræða þetta mikilsverða mál sem er til umræðu, frv. til laga um breytingar á stjórnarskrá og fleiri þætti sem snúa að því máli og tengjast því. Ég ætla í upphafi að fara yfir viss atriði sem tengjast málinu en það er fullljóst að tilefni þess frv. sem hér er rætt og beggja þeirra frumvarpa sem varða breytingar á stjórnarskránni, sem eru á dagskrá þessa fundar, er samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði. Ég efast um að þessar tillögur báðar væru fram komnar til breytinga á stjórnarskránni nema í tilefni samningsins sem liggur fyrir Alþingi þó svo að ýmsum þingmönnum hafi meira en komið til hugar að flytja frv. um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins með það í huga að að því kynni að draga að Ísland stæði frammi fyrir því að gera alþjóðlega samninga sem samræmdust ekki stjórnarskránni óbreyttri eða þar sem rétt væri að áskilja aukinn meiri hluta alþingismanna til að meta hvort rétt væri að framselja vald sem lægi ekki í augum uppi að heimildir væru fyrir eða væri a.m.k. matsatriði hvort stæðust ákvæði íslensku stjórnarskárinnar. Ég tel mig í hópi þeirra sem áttuðu sig á því mjög fljótt eftir að þetta mál kom til umræðu og meðferðar á árinu 1989 að verið væri að leggja upp í ferð sem væri mjög tvísýn að því er varðaði íslenska stjórnskipun. Ég vil rekja það í nokkrum atriðum hvernig þetta bar að og með hvaða hætti ég túlkaði mál í því sambandi vegna þess að það segir líka nokkra sögu um það hvernig þetta mál þróaðist. Ég vil í byrjun koma að upphafinu í mars 1989 þegar íslensk stjórnvöld ákváðu að taka upp könnunarviðræður um hugsanlegar samningaviðræður um Evrópskt efnahagssvæði sem var þá til umræðu á vegum EFTA í samvinnu við Evrópubandalagið. Ég hef oft áður minnt á það hvar rætur þessa máls liggja pólitískt séð og með hvaða hætti aðdragandinn var. Ýmis atriði hafa ekki verið fyrirferðarmikil í umræðunni en liggja nokkuð skýrt fyrir hverjir það voru sem knúðu á um samning með þessum hætti og ætla ég ekki að endurtaka það af tilefni þessa þingmáls. Í sameinuðu Alþingi 9. mars 1989 fór fram umræða utan dagskrár að frumkvæði hv. þm. Kristínar Einarsdóttur vegna undirbúnings þessa máls, aðdraganda þessa máls. Í þeirri umræðu svaraði hæstv. þáv. forsrh. fyrir ríkisstjórnina og lýsti því m.a. yfir í sameinuðu þingi að Íslendingar mundu ekki fallast á neinar yfirþjóðlegar stofnanir eða neitt slíkt eins og það var orðað af hálfu hæstv. þáv. forsrh. Síðan rakti hann hugmyndir sínar um fyrirvara af Íslands hálfu sem hann felldi inn í ræðu sína við upphaf leiðtogafundar EFTA-ríkjanna í Ósló 14. eða 15. mars en þá tvo daga stóðu þessi fundahöld ef ég man það rétt. Í utanrmn. þessa daga, þann 13. mars, daginn fyrir upphaf fundarins í Ósló, var farið yfir efnið og þar færði ég alllanga yfirlýsingu af minni hálfu til bókar vegna þessa máls og ætla ekki að fara yfir hana hér, en aðeins vitna til lítils þáttar í yfirlýsingunni. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ég tel þá fyrirvara sem forsrh. hefur lýst af sinni hálfu varðandi þetta mál vera réttmæta og nauðsynlega`` en forsrh. var viðstaddur á þessum fundi utanrmn. ef ég man rétt. ,,Á fundi hans með Evrópustefnunefnd lýsti ég þeirri skoðun minni að ég teldi að forsrh. ætti ekki að ljá nafn sitt við þau drög að yfirlýsingu Óslóarfundarins sem þar voru kynnt. Ég er enn þeirrar sömu skoðunar og tel raunar að þeir fyrirvarar sem forsrh. hefur kynnt á Alþingi og í Evrópustefnunefnd jafngildi því að Ísland sé ekki aðili að yfirlýsingu fundarins verði hún í meginatriðum svipuð og í drögunum sem dagsett voru 7. mars 1989.`` Það sem verið er að segja með þessari bókun er það mat mitt á þessum tíma að það væri ekki samræmanlegt yfirlýsing forsrh. um enga yfirþjóðlega stofnun eða neitt slíkt og hins vegar sá texti sem lá fyrir í drögum í aðdraganda fundarins í Ósló. Þess vegna jafngilti yfirlýsing hæstv. þáv. forsrh. á þeim vettvangi sem ég vitnaði til því að hann gæti ekki orðið aðili að Óslóaryfirlýsingunni. Mat mitt byggði m.a. á því hversu mjög væri gengið nærri íslenskri stjórnskipun í sambandi við þetta mál, augsýnilega eins og það var lagt fyrir strax við upphaf þessa ferils. Það er á grundvelli þess sem ég túlkaði mitt mál, bæði á vettvangi þingflokks míns og eins hér á Alþingi á þeim mánuðum sem fylgdu. Hinn 1. nóv. 1989 skrifaði ég grein í Þjóðviljann þar sem ég beindi sérstaklega orðum mínum til utanrrh. sérstaklega en fyrirsögn greinarinnar var ,,Utanríkisráðherra í háloftunum.`` Í þeirri grein sagði ég m.a., með leyfi forseta: ,,Því er haldið fram, m.a. af Jóni utanrrh., að EFTA eigi að mynda aðra af tveimur meginstoðum Evrópsks efnahagssvæðis en EB sé hin stoðin. Hvaða veigur ætli verði í þeirri byggingu eftir að helmingur EFTA-ríkjanna (Austurríki, Svíþjóð og Noregur) verður búinn að sækja formlega um aðild að EB? Mér sýnist að það evrópska efnahagssvæði sem formaður Alþfl. reynir að telja mönnum trú um að sé í fæðingu sé aðeins dulnefni á útvíkkuðu Evrópubandalagi. Þá er það staðhæfing utanrrh. þess efnis að sá viðamikli milliríkjasamningur sem hann sér fyrir sér að verði gerður milli EFTA og EB um Evrópskt efnahagssvæði feli ekki í sér ,,yfirþjóðlegt vald``, þ.e. valdaafsal af Íslands hálfu. Af margra hálfu, m.a. forsrh. Íslands, hefur það verið tekið skýrt fram að ekkert slíkt valdaafsal komi til greina á grundvelli Óslóaryfirlýsingarinnar. Á þessu sviði lenda menn hins vegar fljótt í erfiðleikum með skilgreiningar. Áskorun Evrópubandalagsins sem Jacques Delors bar fram við EFTA í ræðu sinni 17. janúar 1989 fól ekki síst í sér að EFTA-ríkin og EB kæmu á kerfisbundnara samstarfi með sameiginlegri ákvarðanatöku og stjórnarstofnunum. Sérstakur hópur embættismanna innan EFTA hefur verið að glíma við þennan þátt mála mánuðum saman`` ég minni á að þetta er skrifað í október, birt 1. nóvember, ,,en enn ekki fundið frambærilegar lausnir. Krafa EB er m.a. um það að EFTA-ríkin komi fram sem einn aðili, ,,tali einni röddu`` í samskiptum við stofnanir Evrópubandalagsins. EFTA-talsmenn leggja áherslu á að komið verði á sameiginlegu kerfi til ákvarðanatöku þannig að EFTA verði ekki ósjálfbjarga leiksoppur í höndum framkvæmdastjórnar EB. Utanrrh. segir að lausn fáist ekki á þessu máli fyrr en í formlegum samningaviðræðum og þeir kostir sem menn standi frammi fyrir komi þá fyrst í ljós. Hér er ekkert smámál á ferðinni. Sá ,,viðamikli heildarsamningur````, og það er tilvitnun í blaðagrein má ég segja ráðherrans, ,,með lagagildi sem utanrrh. talar um mun í fjölmörgum veigamiklum atriðum binda hendur Íslendinga og þrengja svigrúm Alþingis sem löggjafarvalds. Þannig hafa embættismenn verið að grufla yfir hvernig koma megi í veg fyrir að þjóðþing aðildarríkja að slíkum samningi setji löggjöf sem stangist á við ákvæði hans. Í því sambandi hafa komið fram hugmyndir um sérstaka stofnun sem kanni fyrir fram öll frumvörp og tillögur. Annar kostur sem rætt hefur verið um er sérstakur dómstóll sem gæfi álit sem væri bindandi gagnvart íslenksum dómstólum. Þar rekast menn hins vegar á stjórnarskrána og hið yfirþjóðlega blasir við á helst til áberandi hátt. Það er nánast orðaleikur að reyna að kalla þessar hugmyndir öðru nafni eða eins og segir í vísunni: Vakri-Skjóni hann skal heita, honum mun ég nafnið veita þó að meri það sé brún. Hér blasir við hið yfirþjóðlega vald við hvert fótmál. Þingmenn þurfa von bráðar að svara því hvort þeir ætla að veita utanrrh. umboð til samninga þar sem stefnt er að því að hefta svigrúm Alþingis til lagasetningar á mörgum sviðum.`` Tilvitnun í þessa grein lýkur og ég er hér að vitna til hennar til þess að minna menn á stöðuna eins og hún var í þessu máli fyrir þremur árum í vetrarbyrjun 1989 og þá þegar er ég að leitast við að benda mönnum á til hvers þetta leiðir, hverju menn muni standa frammi fyrir ef þarna yrði gerður samningur á þeim grundvelli sem þarna var verið að tala um. Ég var satt að segja búinn að gleyma því að það hefði verið þá þegar sem þetta var svona ríkt í umræðunni. Síðan kom það fram með enn skýrari og kannski meira ákvarðandi hætti í álitsgerð sem Evrópustefnunefnd Alþingis sendi frá sér vorið 1990. Þar skilaði ég áliti ásamt fleiri þingmönnum, fulltúum í nefndinni, þar á meðal hæstv. forseta sem átti sinn hlut í þeim álitsgerðum. Ég fjallaði þar um marga þætti þessa máls þar á meðal skerðingu stjórnarfarslegs sjálfstæðis. Ég vil minna á það hér með stuttri tilvitnun í þennan texta hvernig þetta blasti við frá þessum tíma út frá mínum bæjardyrum. ,,Í könnunar- og undirbúningsviðræðum EFTA og EB um Evrópskt efnahagssvæði hefur verið reynt að móta sameiginlegar tillögur um stofnanir, eftirlit og úrskurðaraðila (dómstóla) á EES-svæðinu. Í marslok 1990 var staðan samt sú að mati beggja að verulega bæri enn á milli og að þessi mál verði ekki útkljáð fyrr en í samningaviðræðum. Af þeim mörgu hugmyndum sem settar hafa verið á blað um þessi atriði er þó ljóst að báðir aðilar eru komnir langt inn á svið ,,yfirþjóðlegra`` stofnana og ræða fullum fetum um skerðingu á löggjafar- og dómsvaldi viðkomandi þjóðríkja, bæði að formi og enn frekar að innihaldi. Ágreiningurinn milli viðræðuaðila EFTA og EB snýst um það hversu langt eigi að ganga í valdaafsali til sameiginlegra stofnana og um kröfu EFTA-ríkjanna um að fá áhrif á stefnumótun innan EB. Einstök EFTA-ríki, þar á meðal Ísland, sjá fram á að þessar hugmyndir brjóti í bága við stjórnarskrár ríkjanna. Komi til myndunar Evrópsks efnahagssvæðis (EES) er talið óhjákvæmilegt að lögfesta viðkonandi ákvæði, sem eru afar mikil að vöxtum, til að þau öðlist réttaráhrif fyrir einstaklinga, lögpersónur og stjórnvöld á svæðinu öllu. Er þá gert ráð fyrir að EES-lög hafi forgang framar landslögum og EES-réttur muni þar með ryðja landslögum úr vegi hliðstætt því sem gilt hefur innan EB.`` Í þessu sambandi og það er innskot í þessa tilvitnun leyfi ég mér að minna á bókun sem varðar einmitt þetta atriði í samningnum sem fyrir liggur um forgang EES-gerðanna gagnvart landslögum. ,,Fyrirhugað er að koma á sameiginlegri stofnun til ákvarðanatöku, svonefndu EES-ráði, þar sem sæti eigi ráðherrar eða embættismenn í umboði þeirra. Ráð þetta mundi starfa á grundvelli EES-samningsins, sem hefði lagagildi, og eitt af verkefnum ráðsins væri að þróa þann samning með því að setja afleiddar reglur sem einnig hefðu lagagildi. Þannig fengi ráðið í reynd löggjafarvald. Rætt hefur verið um mikið púsluspil til að stilla saman sjónarmið EB og EFTA í þessu ráði ,,áður en hvor aðili tæki nokkra endanlega ákvörðun um mál er varða EES``.`` --- Tilvitnunin er úr málsgögnum eða vinnugögnum sem ég hafði handa á milli við undirbúning. --- ,,Gert er ráð fyrir að EFTA-ríkin tali ,,að öðru jöfnu`` einum rómi í ráðinu. Þá er óleyst vandamál á hvaða stigi þjóðþing kæmu inn í þetta ákvarðanaferli til að EES-ákvarðanir fái formlegt lagagildi og hafi bein réttaráhrif. Enn skýrar er talað um ,,EES-úrskurðaraðila``, þ.e. dómstól sem ,,einn hefði víðtækt um boð til þess að tryggja það að EES-reglur verði virtar``. Gert er ráð fyrir að hann starfi í nánum tengslum við EES-dómstólinn og yrði skipaður dómurum frá honum og frá ríkjum EFTA. Sem kunnugt er skýrir EB-dómstólinn lög og túlkar þau, svo og rétt Evrópubandalagsins, og eru dómstólar einstakra ríkja bundnir af niðurstöðu hans. Dómstóllinn tryggir þannig samræmda lagatúlkun í öllum EB-ríkjunum. Við vissar aðstæður er æðstu áfrýjunardómstólum í EB-ríkjunum skylt að óska eftir svonefndum forúrskurðum EB-dómstólsins og eru þeir bindandi. Að hliðstæðu kerfi virðist stefnt innan EES, þannig að dómstólum væri í vissum tilvikum skylt að leita forúrskurðar EES-dómstóls um túlkun og beitingu EES-réttar. Þetta virðist hins vegar í augljósri andstöðu við 2. og 61. gr. íslensku stjórnarskrárinnar, þar sem dómsvaldi er skipað með íslenskum lögum, framsal þess í hendur erlendra aðila hvergi heimilað og stjórnsýsluaðilum og löggjafarvaldi eru settar skorður að því er varðar fyrirmæli til dómara. Hér blasir því við valdaafsal sem vart gæti orðið að veruleika nema að undangenginni stjórnarskrárbreytingu. Grundvöllurinn að formlegum samningaviðræðum um EES felur þannig í sér stórfellda skerðingu innlends löggjafar- og dómsvalds og afsal þess til yfirþjóðlegra stofnana. Spurningin sem ósvarað er varðar aðeins útfærslu á því valdaafsali.`` 
             Þetta sem ég hef verið að lesa er úr séráliti frá þeim sem hér talar sem fylgdi áfangaskýrslu Evrópustefnunefndar til Alþingis í maí 1990 en var skrifað í aprílmánuði geri ég ráð fyrir frekar en í mars. Þetta var alllengi í undirbúningi á vegum nefndarinnar sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson var formaður fyrir á þessum tíma. Ég get getið þess að þessa álitsgerð lagði ég fram í þingflokki Alþb. til kynningar en hún er birt undir mínu nafni sem fulltrúa Alþb. í Evrópustefnunefnd eins og stendur þar. Lái mér það hver sem vill þótt ég hafi haft af þessu miklar áhyggjur á þessum tíma. Þessi staða m.a. rak mig til þess að senda þáv. hæstv. forsrh. opið bréf í dagblaðinu Tímanum, birt þar 1. febr. 1991. Áður en það var birt þar og áður en það var skrifað hafði mér bæst liðsmaður í sambandi við þessi efni, lagaprófessor við Háskóla Íslands, sem þann 8. jan. 1991 túlkaði mál með síst minna ákvarðandi hætti, jafnvel meira áherðandi hætti en ég hafði dregið upp í álitsgerð minni vorið 1990. Sá sem þar talaði í íslenska sjónvarpinu var Gunnar G. Schram prófessor, síðar fulltúi utanrrh. í sérstakri nefnd sem hann kvaddi til líklega 14. apríl 1991. Hann skipaði prófessorinn í nefnd um þremur mánuðum eftir að hann túlkaði þetta við ríkissjónvarpið eins og hefur verið rakið hér í umræðunni. Ég vil leyfa mér að vitna hér til orða Gunnars G. Schrams í sjónvarpinu þar sem EES er til umræðu og hann segir, með leyfi forseta: ,,Það verður um að ræða mjög víðtækt framsal ríkisvalds og raunar hvort sem við gerumst aðilar að efnahagssvæðinu evrópska sem nú er helst talað um eða ef við gerumst aðilar, fullgildir aðilar, að EB, Evrópubandalaginu. Í báðum tilvikunum verður þá að fylgja veruleg takmörkun eða framsal. Það er kannski betra eða skiljanlegra að kalla þetta takmörkun á fullveldi landsins og þá á sjálfsforræði. Og ég held að Íslendingar almennt hafi ekkert áttað sig á því að það er svo, hvað hér hangir raunverulega mikið á spýtunni að þessu leyti. Ef við tökum sem dæmi lögin, jafnvel þó við gerumst bara aðilar að þessu Evrópska efnahagssvæði þá verðum við að lögtaka rétt eða lagasafn Evrópubandalagsins.`` Þetta sagði prófessorinn í þessu viðtali.  Nokkru síðar sagði prófessorinn í sama viðtali. ,,Nú, annað dæmi er það að íslenska dómsvaldið verður náttúrlega miklum mun takmarkaðra á þeim sviðum sem Evrópubandalagið tekur til. Það er á sviði efnahags- og viðskiptamála, verslunar, tolla, umhverfis- og félagsmála o.s.frv.`` Og enn nokkru síðar. ,,Aðild að efnahagssvæðinu, þ.e. það sem talað er um nú sem næsta skref fyrir Norðurlöndin, fyrir EFTA-ríkin, er að mörgu leyti áþekkt aðild að bandalaginu sjálfu. Á því er ekki neinn eðlismunur aðeins stigsmunur,`` segir prófessorinn í þessu sjónvarpsviðtali sem hefði átt að vera mönnum kannski ríkara í minni í sambandi við þá álitsgerð sem hann ásamt þremur öðrum stóð að í júlímánuði árið 1992 þegar hún var gerð opinber, ef ég man rétt. Ég leyfi mér að vitna til örstutts kafla úr opnu bréfi til forsrh. Íslands frá 1. febr. frá mér, virðulegur forseti. Hann er undir fyrirsögninni Skerðing fullveldis með EES-samningi: ,,Engum blöðum er um að fletta að eins og stefnir í viðræðum um EES-samning fælist í honum mikið valdaafsal og skerðing fullveldis á þeim mörgu sviðum sem hann tæki til. Þetta á við um Alþingi eftir að samningurinn hefði hlotið staðfestingu þess. Að því búnu getur þjóðþingið ekki sett lög sem færu í bága við 1.400 samþykktir Evrópubandalagsins sem þá væru orðin lög á Íslandi. Hið sama mun gilda um þróun löggjafar sem undirbúa þyrfti í samráði við EB og EFTA í heild. Þá er gert ráð fyrir sameiginlegri eftirlitsstofnun EFTA til að fylgjast með að ákvæðum samningsins sé fullnægt. ,,Slík stofnun ætti að hafa samsvarandi umboð og hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins,`` segir í yfirlýsingu ráðherrafundar EB og EFTA 19. des. 1990. Síðast en ekki síst kæmi til sérstakur yfirþjóðlegur dómstóll, nátengdur EB-dómstólnum í Lúxemborg, og yrði hann úrskurðaraðili í málum á öllu samningssviðinu. Væntanlega mundi þessi dómstóll einnig gefa út svokallaða forúrskurði um túlkun á einstökum greinum samningsins en slíkir forúrskurðir eru bindandi og æðri lögum einstakra EB-ríkja. Í rauninni sé ég ekki hvernig slíkt afsal dómsvalds getur samrýmst ákvæðum stjórnarskrár Íslands.`` Þessi dómstóll sem þarna var í uppsiglingu var sleginn af í þessu formi, eins og menn muna, af dómstól Evrópubandalagsins með álitsgerð í desember 1991 ef ég man rétt en af nógu var samt að taka. Síðan var settur á fót EFTA-dómstóllinn sem á einnig að vera æðsta dómstig í vissum tilvikum eins og menn þekkja. Þann 17. des. 1991 var hér umræða utan dagskrár um EES. Þá var ein af mörgum spurningum sem ég beindi til hæstv. utanrrh. um það hvort ráðherrann teldi að fyrirliggjandi samningsdrög um EES samrýmdist ákvæðum stjórnarskrár Íslands. Þessa spurningu endurtekur hæstv. utanrrh. Íslands í umræðunni og segir síðan: ,,Af því tilefni vitnaði hv. þm.`` --- ég bið þingheim að taka eftir orðum ráðherrans --- ,,í nokkrar spurningar og vangaveltur sem ungur íslenskur lögfræðingur hefur velt upp í útvarpsspjalli.``  Utanrrh. hélt áfram: ,,En svarið við spurningunni er hins vegar það að það er hafið yfir allan vafa að mínu mati og annarra EFTA-þjóða og þeirra þjóðréttarfræðinga og lögfræðinga sem EFTA-ríkin öll sameiginlega hafa í sinni þjónustu að þessi samningur stenst ákvæði stjórnarskrár. Það hef ég nú rökstutt svo oft og iðulega áður að ég ætla ekki á þessari stundu að lengja umræðuna þess vegna. En ekkert í vangaveltum lögfræðingsins fær breytt þeirri niðurstöðu.`` 
             Á þessum þessum tíma, árunum 1990 og 1991, leitaðist ég við að hvetja til skoðunar á þessu máli öllu saman með tilliti til íslensku stjórnarskrárinnar. Til þess að fylgja því eftir flutti ég ásamt þremur öðrum hv. þm. till. til þál., sem ég hafði raunar haft í hyggju að leggja fram fyrir áramótin 1991 en dróst fram í febrúar 1992, um EES-samning og íslenska stjórnskipun. Flm. ásamt mér að þessari tillögu voru hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Anna Ólafsdóttir Björnsson og Ólafur Ragnar Grímsson. Og þessi tillaga, sem menn muna vafalaust eftir, fólst í því að setja ætti á fót nefnd sex sérfróðra manna sem ættu að athuga hvort aðild að Evrópsku efnahagssvæði í því formi sem fyrir liggur í samningsdrögum nú eða síðar brjóti með einhverjum hætti gegn íslenskri stjórnskipun eða hvort gera þurfi breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins vegna fyrirhugaðs EES-samnings. Og tillagan var síðan um að það yrði leitað eftir tilnefningu tveggja manna í nefndina frá hverjum eftirtalinna aðila: Dómarafélagi Íslands, Lagadeild Háskóla Íslands og Lögmannafélagi Íslands. Lagadeild tilnefni annan sinn fulltrúa til að gegna formennsku í nefndinni og nefndinni sé heimilt að ráða sér starfsmann. Þetta var innihald þeirrar þáltill. sem fól í sér að það yrði til óháður vettvangur, vettvangur óháður stjórnmálaflokkunum, óháður ríkisstjórninni, þ.e. framkvæmdarvaldinu, vettvangur sérmenntaðra manna á lagasviði sem tilnefndir væru af þessum aðilum. Ég held að menn geti vart greint á um það að ramminn sem um þetta var dreginn var óvilhallur. Hugmyndin var að fá óvilhalla menn til þess að fjalla um þetta stóra mál og leggja niðurstöður sínar fyrir Alþingi 1. júlí 1992 og reyndar áfangaálit strax í maí 1992. Þegar þessi tillaga var loks rædd hér á Alþingi --- hún kom fram held ég 27. feb. í þinginu en ég mælti fyrir henni 14. apríl --- þá gerðist það að hæstv. utanrrh. brást við þessu þingmáli með þeim hætti að tilkynna Alþingi að hann hafi ráð undir rifi hverju í þessum efnum og ætli sér að skipa sérstaka nefnd manna sem hann veldi og hefði þegar ákveðið þann dag sem ætti að fjalla um þetta mál. Í umræðu um þetta efni 14. apríl sl. sagði ráðherra, með leyfi forseta hæstv.: ,,Utanrrn. er ekki kunnugt um neinn sérfræðing sem kynnt hefur sér þetta mál sem hefur komist að þeirri niðurstöðu að EES-samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána.`` Það er ekki yfirlætinu fyrir að fara hér. Höfðu þó málsmetandi lögfræðingar þá þegar kvatt sér hljóðs en það voru ungir menn og greinilega ekki bærir og lagaprófessorar úr Háskólanum höfðu í sjálfu sjónvarpinu kveðið mjög fast að orði um þetta en það virðist ekki hafa náð eyrum utanrrh. á þessum tíma. Utanrrh. sagði svo í umræðunni: ,,Virðulegi forseti. Á sama hátt og vandað hefur verið til samningsgerðarinnar vil ég vissulega gera allt sem í mínu valdi stendur til að undirbúa vel þingmeðferð og þjóðfélagsumræðu um svo mikilvægan og afdrifaríkan samning sem EES-samningurinn vissulega er. Þess vegna hef ég í dag skipað nefnd til að veita umsögn um það hvort samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði ásamt fylgisamningum brjóti á einhvern hátt í bága við íslensk stjórnskipunarlög. Ég hef reynt að velja þá sem mesta og besta reynslu og þekkingu hafa á því vandasama sviði sem um ræðir, þ.e. stjórnskipunar- og þjóðarétti. Formaður nefndarinnar verður Þór Vilhjálmsson, hæstaréttardómari og fyrrv. prófessor í réttarfari. Aðrir nefndarmenn verða Gunnar G. Schram, prófessor í stjórnskipunarrétti, og Stefán Már Stefánsson, prófessor í réttarfari, en báðir hafa þeir sérhæft sig í Evrópurétti. Loks hefur verið leitað til hæstv. dómsmrh. um að tilnefna einn mann, fjórða aðilann, sem sérfræðing í lagahefðum íslenska ríkisins og framkvæmd stjórnsýslu og hefur hann tilnefnt Ólaf Walter Stefánsson, skrifstofustjóra dómsmrn., til þess að taka þetta verk að sér.`` Með þessari nefndarskipun taldi hæstv. utanrrh. öllu réttlæti fullnægt í þessum efnum og að trygging væri fengin fyrir málinu og þingmálið, sem var kveikja að þessari umræðu nefndan dag, þar með óþarft. Það var með allsérstæðum hætti sem utanrrn. og hæstv. ráðherra brást við í þessum efnum. Ég var satt að segja undrandi á því að það skyldu ekki verða almennari mótmæli í landinu og á Alþingi við þessari nefndarskipun, eins og til hennar var stofnað, svo augljóst sem það mátti vera að hluti af þessari nefnd, a.m.k. tveir nefndarmenn, voru alls ekki bærir til þess að fjalla um þetta mál í því samhengi sem til var stofnað þar sem þeir voru aðilar að málinu fyrir fram. Þar á ég við Stefán Má Stefánsson prófessor sem hafði gegnt ráðgjafahlutverki missirum saman fyrir utanrrh. í þessu máli og hans aðalsamningamanns. Hann er settur í það af hálfu framkvæmdarvaldsins að dæma í eigin sök, að fjalla um mál sem hann sjálfur var búinn að vera ráðgjafi í gagnvart utanrrn. Hinn maðurinn var svo blessaður embættismaðurinn úr dómsmrn. sem þessi kross var settur á, Ólafur Walter Stefánsson, hinn grandvarasti maður það sem ég þekki til hans. Hann var settur í það að fjalla um þetta mál sem hann hafði verið að vinna í fyrir hönd síns ráðherra á vegum dómsmrn. missirum saman, bæði heima og erlendis. Hann er settur í það verkefni ásamt tveimur öðrum að fjalla um þetta efni. Hvernig geta menn varið þetta? Hvernig geta menn komið fram með álitsgerð, sem þeir ætla að telja gilda, sem verður til með þessum hætti? Síðan fer hinn gagnrýni prófessor Gunnar G. Schram í nefndina. Það kemur fram í álitinu ári síðar að hann er heldur betur keyrður á kaf með sín sjónarmið og kemst ekki upp með moðreyk því þar sér enn lítinn stað hans stóru orða frá 8. jan. 1991 í áliti þeirra fjórmenninga og er það vissulega umhugsunarefni. Sú álitsgerð er auðvitað með þeim hætti sem menn þekkja og talar sínu máli. Það kemur þannig fram sem mat nefndarinnar að hér sé um valdaafsal að ræða á ákveðnum sviðum og þeir telja að það rúmist innan íslensku stjórnarskrárinnar. Þar á meðal geti framkvæmdarvaldið verið á afmörkuðum sviðum í höndum alþjóðastofnana og það geti rúmast innan stjórnarskrárinnar. Um þetta hefur verið fjallað efnislega, m.a. af dr. Guðmundi Alfreðssyni í því umfangsmikla og skýra áliti sem hann lagði fyrir utanrmn. þar sem hann fjallar m.a. um vangaveltur úr áliti nefndar utanrrh., m.a. varðandi það sem snýr að alþjóðasamningum þar sem þeir finna sig greinilega á mjög tæpu vaði. En það nægir þeim ekki til þess að ná áttum í þessu máli. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að fara út í efnislegar umræður um einstök álitaefni í þessum málum umfram það sem ég hef þegar dregið fram. Ég vænti þess að mönnum sé ljóst hvaða áhyggjur ég hef haft í sambandi við þetta efni að því er snýr að íslenskri stjórnskipun. Ég tel að Alþingi sé í rauninni að ganga undir býsna merkilegt próf í þessum efnum. Það væri mjög miður ef Alþingi félli á því prófi og þá á ég alveg sérstaklega við það að taka EES-samninginn til afgreiðslu að óbreyttri stjórnarskrá. Það er hrikalegt skref sem með því væri stigið og auðvitað ljóst að ýmsir af þeim sem hafa ýtt á eftir því gera það ekki með góðri samvisku. Við skulum vona að við stöndum ekki frammi fyrir því á þinginu, jafnvel þótt það þyrfti til að þetta mál lenti í uppnámi enn og einu sinni og þá kannski fyrir fullt og allt, þó ég sé ekki að leiða getum að því að líkurnar á því séu mjög miklar. Það verður að koma í ljós. Ég tel að með þeirri viðleitni sem hér er höfð með þeim frv. sem eru á dagskrá fundarins og því frv. sem hér er rætt sé verið að stíga skref til varnar í þessu máli að því er snertir okkar stjórnskipun. Það er auðvitað álitamál með hvaða hætti þar er brugðist við en það er a.m.k. vænlegra en ekki að áskilja aukinn meiri hluta til að leggja mat á þau efni sem menn telja að séu óvissu háð í sambandi við íslenska stjórnarskrá. Ég hefði hins vegar talið að það hefði verið ástæða til þess fyrir löngu, strax og þessi samningur var í sjónmáli, að taka þetta mál með skipulegum hætti til athugunar með tilliti til stjórnskipunar Íslands og lenda ekki í þeim ófarnaði sem blasir við í þinginu, að vera með þetta mál eins og tilefnið, samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, með svipu dagsetninga til eftirrekstrar og betur að menn hefðu tekið fyrr við sér til þess að lýsa inn í stöðuna að því er varðar stjórnskipun landsins. Ég ætla að vona að menn beri gæfu til þess að reisa hér rönd við og meta þennan samning sem fyrir liggur í ljósi þess að hann stangast svo augljóslega á við íslenska stjórnskipun í eðli sínu og ákvæðum að hann er ekki lögtækur af þeim sökum einum saman. Almennt séð er það til bóta að kveðja til aukinn meiri hluta á Alþingi til að meta stjórnskipunina og stjórnarskrána út frá ákvæðum 21. gr.

Virðulegur forseti. Mér finnst nauðsynlegt að benda á það eftir ræðu hv. síðasta ræðumanns að hann lét þess ógetið að hæstv. þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, svaraði hinu opna bréfi hans. Svar hans birtist í Tímanum hinn 8. febr. 1991. Þar tók þáv. forsrh. af skarið um það að sú samningsgerð, sem yfir stóð á þeim tíma, bryti ekki í bága við íslensku stjórnarskrána. Þetta var athugað í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og í mars, nánar tiltekið hinn 5. mars 1991, var því lýst yfir í skýrslu frá þáv. ríkisstjórn að samningurinn bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Það er því alrangt hjá síðsta ræðumanni að þetta hafi ekki verið kannað skipulega. Það kom m.a. fram í svari til hv. ræðumanns sjálfs í Tímanum sem honum var skrifað af þáv. forsrh., í opnu bréfi sem bar þá fyrirsögn að það væri ekkert að óttast við þessa samninga. Ég vil einnig láta þess getið, vegna ummæla hv. síðasta ræðumanns um Stefán Má Stefánsson prófessor, að til eru opinber ummæli eftir hv. þingmann þar sem hann lýsti því yfir að það væri mikils virði að fá álit manns eins og Stefáns Más Stefánssonar prófessors á þessum samningi og stjórnskipulegri stöðu hans. Hann lýsti þessu yfir, þessi ummæli eru til og til þeirra hefur áður verið vitnað í umræðum á Alþingi en þetta var á þeim tíma þegar hv. þm. gerði ráð fyrir því að prófessorinn kæmist líklega að þeirri niðurstöðu að samningurinn bryti í bága við stjórnarskrána. En eftir að prófessorinn birti álit sitt með hinum þremur öðrum sérfræðingum utanrrn. tekur hv. ræðumaður til við að hallmæla prófessornum og telja hann vanhæfan að fjalla um þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég er ekki hér til að svara fyrir einn eða annan sem fjallaði um þetta mál á þeim tíma. Ég túlkaði mín viðhorf og hef rakið með hvaða hætti það var gert. Ég kannast ekki við það að hæstv. þáv. forsrh. hafi kveðið upp úr með það í þessari grein að það væri ekkert að óttast í sambandi við íslensku stjórnskipunina. Ég man ekki eftir því, það kann að vera. En ef slík ummæli eru til, þá standa þau auðvitað. En ég minnist þess ekki úr þessari svargrein en það má athuga. Hitt atriðið sem hv. þm. vék að í sambandi við Stefán Má Stefánsson og að ég hafi vitnað til hans á fyrri stigum. Það er alveg rétt. Ég gerði það en ekki í samhengi við þessa nefndarskipun og álit sem hann reiðir síðan fram. Hv. þm. byrjaði á því í kjallargrein í DV fyrir allnokkru síðan að vekja máls á því að það hafi komið opinber greinargerð frá ríkisstjórn Íslands um þetta mál 5. mars 1991. Ég ætla að vísu ekki að fara að svara fyrir ríkisstjórnina á þessum tíma því mig greindi á um eitt og annað sem þá var á dagskrá sem tengdist þessu máli en ég bað um það í forsrn., eftir að grein þingmannsins birtist, núv. formanns utanrmn., að þessi greinargerð yrði útbær og ég fengi hana og bað um að hennar yrði einnig leitað í forsrn. fyrir hönd ríkisstjórnar. Ég fékk þau svör þaðan að hún fyndist hvergi og engin slík greinargerð lægi fyrir. Það var hins vegar lagt fram á Alþingi svar utanrrh. dags. 5. mars, að ég hygg, við skýrslubeiðni þingmanna Sjálfstfl. um þessi efni þar sem vitnað er í greinargerð vinnuhóps V um þessi atriði. Ekki mat ég það svo að þetta væri svar ríkisstjórnar Íslands en það er greinilega útlegging hv. þm.

Virðulegur forseti. Ekki veit ég hvernig starfað var að málum í þeirri ríkisstjórn sem hv. þm. studdi á sínum tíma og gaf út þetta álit um að samningurinn bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Ég þekki ekki þau vinnubrögð en niðurstaðan liggur skýr fyrir í þessari skýrslu sem lögð var fram á Alþingi. Það kom einnig fram í grein hæstv. fyrrv. forsrh., opnu bréfi til hv. þm., að það væri ekkert að óttast við þessa samninga. Telur þingmaðurinn líklegt að hæstv. þáv. forsrh. hafi lýst þessu yfir ef hann hefði talið að samningurinn bryti í bága við stjórnarskrána? Nei, hann tók af skarið í þessari grein um það og svaraði þingmanninum og dylgjum þingmannsins um það á þeim tíma að verið væri að fremja stjórnarskrárbrot með þessar grein og tók af skarið um að það væri ekkert að óttast. Forsrh. hefði að sjálfsögðu ekki lýst því yfir að samningurinn væri hættulaus fyrir íslensku þjóðina ef um stjórnarskrárbrot væri að ræða. Varðandi það sem hv. þm. hefur sagt um Stefán Má Stefánsson prófessor þá er það skýrt og liggur fyrir opinberlega að áður en Stefán Már Stefánsson prófessor lýsti því yfir að samningurinn bryti ekki í bága við stjórnarskrána taldi hv. þm. mjög mikils virði að fá hans álit. Eftir að þetta álit liggur fyrir gengur þingmaðurinn fram fyrir skjöldu til að gera prófessorinn tortryggilegan.

Virðulegur forseti. Þessi málflutningur er tæplega sæmandi þingmanni sem vill láta taka sig alvarlega. Ég verð að segja það. Hv. þm. kemur hér og fullyrðir að fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, hafi staðhæft það í opnu bréfi að samningurinn um EES, þ.e. samningsdrögin, brytu ekki í bága við stjórnarskrána. Síðan kemur hann hér og dregur í land. Hann er ekki með neinar tilvitnanir hér orðum sínum til staðfestingar. Ég ætla svo sannarlega ekki að fara að gera lítið úr Stefáni Má Stefánssyni prófessor og hans störfum og þekkingu. Það dettur mér ekki í hug. Það sem ég er að gagnrýna er það að setja hann í þann vanda og þá óhæfu stöðu að eiga að veita álit í máli sem hann er búinn að vera sérfræðingur í fyrir framkvæmdarvaldið. Það er það sem gengur ekki upp. Ég er satt að segja aldeilis hissa á formanni utanrmn. að vilja ekki opna augun fyrir jafnaugljósum hlut, að slíkt er ekki boðleg málsmeðferð.

Virðulegi forseti. Sú staðreynd blasir við og hefur blasað við í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um EES-samninginn að undanförnu að það hafa ýmsir bent á nauðsyn þess að breyta íslensku stjórnarskránni. Stjórnarandstaðan á Alþingi hefur farið þar fremst í flokki sem kemur mönnum vissulega á óvart því hvorki framsóknarmenn ná alþýðubandalagsmenn höfðu hinn minnsta áhuga á stjórnarskrárbreytingum í tíð fyrri ríkisstjórnar sem þó undirbjó þessa samningsgerð. Þegar stjórnarliðar hafa minnst á þessa staðreynd hefur orðið fátt um svör, öllu heldur hafa þessir flokkar lent í innbyrðis ásökunum þar sem fyrrv. ráðherrar m.a. eru dregnir til saka. Þetta tel ég nauðsynlegt að minnast á hér því í tíð fyrri ríkisstjórnar var ætlunin að ganga enn lengra, t.d. hvað dómstóla snertir, en niðurstaðan er í dag. Við skulum líka athuga það að til þess að hægt sé að breyta ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar þarf að rjúfa þing og efna til kosninga. Það segir sig sjálft að slíkur málatilbúnaður felur í sér óskastöðu fyrir þá stjórnmálaflokka sem kjósa fremur að fella ríkisstjórnina en að taka málefnalega afstöðu til þessa mikilvæga máls. Menn geta svo velt því fyrir sér hvort hér liggur einlægur hugsjónaeldur að baki um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins sem nánast aldrei hafa komið til umræðu varðandi aðra mikilvæga þjóðréttarsamninga sem við höfum gerst aðilar að eða kröfunnar um þjóðaratkvæði sem engin hefð er fyrir í íslenskum stjórnskipunarrétti. Auðvitað blasir sú staðreynd við að þingmenn verða fyrst og fremst að gera það upp við sig sjálfa, hver og einn eftir sinni sannfæringu, hvort og að hvaða leyti EES-samningurinn felur í sér brot á ákvæðum hinnar íslensku stjórnarskrár. Virðulegi forseti. Vegna þeirra umræðna sem hér hafa átt sér stað vil ég gera nokkrar athugasemdir. Minni hlutinn segir í sínu nál. að ekki sé heimilt að óbreyttri stjórnarskrá að framselja íslenskt ríkisvald í þeim mæli sem gert er ráð fyrir í EES-samningnum. Stjórnarskrárbreytingin, sem hann leggur til, felst hins vegar einungis í því að aukinn meiri hluti Alþingis geti samþykkt samninga sem hafa fólgið í sér m.a. framsal ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka. Hér gá flm. ekki að því að svona breyting dugar varla til ef gera á samning sem að einhverju leyti er andstæður ákvæðum stjórnarskrárinnar, t.d. 2. gr. um þrígreiningu ríkisvaldsins, eins og margir hafa haldið fram. Þeir taka m.a. sjálfir fram í niðurlagi nál. að slík alþingissamþykkt geti aldrei breytt stjórnarskránni eins og segir orðrétt: ,,Komi til þess að alþjóðasamningur feli í sér breytingu á stjórnarskrá yrði augljóslega að fara með slíka breytingu samkvæmt 79. gr. hennar.`` Það er ekki hægt að halda því fram í öðru orðinu að EES-samningurinn brjóti gegn stjórnarskránni en í hinu að leggja til nýtt ákvæði sem ekki getur vikið öðrum stjórnarskrárákvæðum til hliðar. Að þeirra eigin dómi er ekki hægt að breyta stjórnarskránni með slíku auknu meirihlutasamþykki þings. Dugi slíkt nýtt ákvæði til að gera meðferð EES-samningsins löglegan virðist augljóst að í raun getur hann ekki talist stjórnarskrárbrot. Ef í EES-samningnum felst brot á 2. gr., eins og minni hlutinn heldur fram, dugar varla minna en bein undanþága frá henni í frv. hvað þetta mál varðar, t.d. að tekið væri fram berum orðum að heimilt sé að gera EES-samninginn þrátt fyrir ákvæði 2. gr. eða að í nýja ákvæðinu sé skýrt sagt að með slíkum auknum meiri hluta sé heimilt að víkja frá pósitífum stjórnarskrárákvæðum þegar um framsal ríkisvalds er að ræða. Hvorugt er gert í tillögu minni hlutans. Af því verður ekki önnur ályktun dregin en að EES-samningurinn brjóti ekki gegn stjórnarskránni. Það hvort slíkan samning þarf að samþykkja með einföldum eða auknum meiri hluta er algjört aukaatriði í þessu sambandi. Þó er það kjarni í tillögu minni hlutans. Ég vil hins vegar ítreka það vegna orða hv. þm. Kristínar Einarsdóttir að stjórnarskrárfrumvörpin voru aðeins rædd í nefndinni út frá stjórnskipulegum hætti eins og henni er kunnugt um en ekki sérstaklega vegna EES-samningsins. Þetta tóku þeir sérfræðingar fram sem komu á fund nefndarinnar sérstaklega og þar á meðal dr. Gunnar G. Schram prófessor. Það viðtal sem var vitnað til hafði ég ekki heyrt en hv. þm. staðfesti að það hefði verið tekið löngu áður en samningurinn lá fyrir í endanlegri mynd. Nú hef ég séð þetta umtalaða viðtal við Gunnar G. Schram prófessor og mér sýnist að eitthvað annað hafi verið gefið í skyn eða a.m.k. ekki verið vakin á því athygli að í seinni hluta viðtalsins er prófessorinn að tala um Evrópubandalagið en ekki samninginn um EES. Enda ræðir hann aðallega um Evrópudómstólinn í Lúxemborg. Í nefndaráliti minni hlutans er þess einnig getið að í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hafi verið gerðar breytingar á stjórnarskrám landanna er heimili ákveðið og afmarkað afsal ríkisvalds með samþykki aukins meiri hluta þjóðþinganna. Þetta er ekkert nýtilkomið. Þessar breytingar eru allt frá sjötta áratugnum. Á það var bent í nefndinni að ákvæðið hafi verið inni í dönsku stjórnarskránni síðan 1953 en ekki hafi á það reynt fyrr en við inngöngu Dana í EB 1972. Þá var 20. gr. dönsku stjórnarskrárinnar beitt í fyrsta skipti. Í Noregi var breyting gerð á 93. grein stjórnarskrárinnar árið 1962 til að opna fyrir hugsanlega aðild að EB. Ríki Evrópu hafa allt frá síðari heimsstyrjöld verið að þróa með sér víðtækari samvinnu í samskiptum sínum og stofnuðu ýmis samtök og stofnanir í því markmiði. T.d. var kola- og stálbandalag Evrópu stofnað 1951. Hér er því um sögulega þróun að ræða og þessar stjórnarskrárbreytingar fyrir löngu til komnar. Ég hef einnig áður getið þess, m.a. með tilvitnun til Bjarna Benediktssonar, að skírskotun til erlendra stjórnskipunarreglna geti ekki verið nein afgerandi röksemd fyrir því að ástæða sé til að breyta stjórnarskrá okkar. Þá kemur það fram í nefndaráliti minni hlutans að þjóðþing Finnlands og Noregs hafi komist að þeirri niðurstöðu að afgreiða yrði saminginn um EES á grundvelli greina í stjórnarskrám þeirra er krefjast aukins meiri hluta. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að slíkt samkomulag sé gert þar sem hin stjórnskipulega heimild er þegar fyrir hendi. Norrænir fræðimenn hafa þó haft skiptar skoðanir á því hvort það hafi verið nauðsynlegt enda hefur þessari heimild ekki verið alls staðar beitt. Þetta hefur fyrst og fremst verið pólitískt samkomulag sem ríkisstjórnir, m.a. í Noregi, hafa lofað að yrði gert en þessi loforð lágu fyrir áður en EES-samningurinn lá endanlega fyrir. Það er einnig rétt að minnast þess að sú krafa kom fram af hálfu EFTA-ríkjanna þegar í byrjun viðræðnanna við Evrópubandalagið að ekki þyrfti að breyta stjórnarskrám ríkjanna. Því er einnig haldið fram í minnihlutaálitinu að stjórnarskrá Íslands byggist á norrænum stjórnskipunarrétti. Víst er svo að segja má að þjóðfélag okkar hafi þróast að norrænni fyrirmynd. Við vorum enda frá 1262 undir yfirráðum Norðmanna og Dana. Okkar löggjöf er og um margt svipuð og annars staðar á Norðurlöndum og samvinna þessara ríkja hefur verið með ágætum. En íslenska stjórnarskráin byggist ekki eingöngu á norrænum stjórnskipunarrétti heldur gætir þar áhrifa víða að. Þannig segir Bjarni Benediktsson í ritinu Land og lýðveldi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Það er hins vegar misskilningur að stjórnarskrárákvæði okkar séu yfirleitt af dönskum uppruna. Stjórnarskrárákvæði okkar eru eins og hin dönsku að langmestu leyti tekin eftir öðrum vesturevrópskum stjórnarskrám frá 19. öld. Allar eru þessar vesturevrópsku stjórnarskrár að verulegu leyti og með ýmsum afbrigðum sniðnar eftir þeim hugmyndum sem menn þá gerðu sér um stjórnarhætti í Bretlandi.`` Íslensk stjórnskipun hefur, eins og ég hef áður bent á, líkt og í öðrum löndum þroskast á löngum tíma og mótast mjög af aðstæðum. Það er bæði pólitískt og fræðilegt mat þegar fjallað er um spurninguna um það hvort breyta þurfi ákvæðum stjórnarskrárinnar vegna EES-samningsins. Það er mat minni hluta nefndarinnar að ekki sé heimilt að óbreyttri stjórnarskrá, eins og segir í þeirra nefndaráliti, ,,að framselja íslenskt ríkisvald í þeim mæli sem gert er ráð fyrir í EES-samningnum``. Ég hef áður lýst gagnstæðri skoðun okkar nefndarmanna í meiri hlutanum og vísa til fyrri ræðu í því efni. Það hefur m.a. verið vísað til lögfræðilegra álitsgerða í þessu sambandi en auðvitað eru það hv. þm. sjálfir sem skera endanlega úr um hvort breyta eigi stjórnarskrárákvæðum. Í þessu sambandi má minnast á að í norska Stórþinginu komu fram tillögur um að beita ætti 82. gr. norsku stjórnarskrárinnar til þess að fá lögfræðilegt álit vegna EES-samningsins. Samkvæmt þessu stjórnarskrárákvæði getur Stórþingið beðið Hæstarétt um álit á pólitískum atriðum og fengið sjálfstætt lagaálit. Þessum tillögum var vísað frá af meiri hluta þingsins. Höfuðröksemdafærslan var sú að Stórþingið túlkar sjálft samkvæmt norskri hefð stjórnarskrána --- þar kemur að sjálfsögðu pólitískt mat --- og að 82. gr. hefur ekki verið beitt síðan 1945. Einnig var talið mjög erfitt að ná samstöðu um eitt lögfræðiálit. Fylgjendur EES-samningsins á norska Stórþinginu töldu að upplýsingar, m.a. þær sem vörðuðu lögfræðilegt mat í frumvarpi Stórþingsins um EES, væru nægilega rökstuddar og töldu að ekki væri þörf á nýrri útlistun eða áliti. Er andstæðingar samningsins voru spurðir um hvort slíkt álit gæti breytt viðhorfi þeirra var svarið nei. Þar með var málið ekki ,,aktuelt`` lengur og var, eins og áður segir, vísað frá af meirihluta Stórþingsins. Þetta ætti hv. þm. Hjörleifur Guttormsson e.t.v. að hafa sérstaklega í huga vegna ræðu hans hér áðan. Ég fæ ekki betur séð en að hér sé stjórnarandstaðan að leika svipaðan leik. Sú spurning hlýtur að vakna hvort það hefði áhrif á afstöðu allra hv. þm. ef þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar yrði breytt m.a. varðandi 21. gr. Þeim spurningum verður væntanlega ekki svarað í þessum umræðum því ef breyta á ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar þarf fyrst að rjúfa þing og efna til almennra kosninga en það er staðreynd sem stjórnarandstöðunni þykir væntanlega henta vel. Varla geta menn neitað því að hér sé um pólitík að ræða. Það er einnig athyglisvert að niðurstaða Norðmanna er sú að það sé einungis sá þáttur EES-samningsins er lýtur að samkeppnisreglunum sem komi í veg fyrir að 26. gr. norsku stjórnarskrárinnar eigi við. Þar er einungis kveðið á um að samning sem krefjist lagasetningar þurfi að samþykkja í Stórþinginu. Þetta ákvæði er miklu þrengra en 21. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. Svíar beittu ekki sinni stjórnskipulegu meirihlutaheimild, þ.e. 5. gr. í 10. kafla sænsku stjórnarskrárinnar, eins og minnst var á hér áðan, enda þótt þeir muni líklega fara þá leið komi til aðildar að Evrópubandalaginu. Ástæðan er sú að Svíar telja að þar sem reglur EES verða innleiddar í Svíþjóð í gegnum sænska löggjöf, þá sé ekki verið að færa neitt ákvörðunarvald eða löggjafarvald í hendur erlendra samtaka. Þessar upplýsingar koma beint fram í bréfi frá sænska þinginu til nefndadeildarinnar hér. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir vitnaði m.a. til norska fræðimannsins Torsteins Eckhoffs, væntanlega til greinar í Jussens venner sem hefur verið rituð 1990 löngu áður en samningur lá fyrir í endanlegri mynd. Ég vil benda á að Norðmaðurinn telur hæpið að mörgu leyti að nota 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar um EES-samninginn a.m.k. á einhverjum sviðum. Þetta var skrifað, eins og ég sagði, árið 1990 þannig að hlutirnir hafa breyst talsvert síðan. Það hefur verið rætt um framsal á fullveldi. Eitt einkenni þess að vera frjálst og fullvalda ríki er að geta gert alþjóðasamninga. Auðvitað hefur lögfræðileg sýn gagnvart fullveldishugtakinu breyst. Það hefur meira að segja Björn Þ. Guðmundsson lagaprófessor viðurkennt. Íslendingar byggðu í sjálfstæðisbaráttunni á sínu fullveldi allt frá Gamla sáttmála og Ísland varð frjálst og fullvalda ríki frá 1918 þótt Danir hefðu farið með utanríkismálin. Torstein Eckhoff telur einmitt út í hött að tala um brot á 1. gr. norsku stjórnarskrárinnar, sem er sambærileg og 1. gr. þeirrar íslensku. Hann telur að það yrði nánast að gera Noreg að lýðríki til þess að 1. gr. komi til athugunar. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta sérstaklega hér er að því hefur verið haldið fram, m.a. af Guðmundi Alfreðssyni, að það yrði að skýra 1. og 2. gr. íslensku stjórnarskrárinnar saman. Guðmundur Alfreðsson, sem er einn af örfáum lögfræðingum en gengur þó lengst í því af þessum lögfræðingum að telja upp öll þau stjórnarskrárbrot sem hann telur um að ræða vegna EES-samningsins, fer auðvitað ekki að breyta um skoðun nú. Þessi grein í Heimsmynd, sem vitnað var til áðan kemur því að sjálfsögðu engum á óvart. En það er óneitanlega nokkur sérstakt að ekki hafi verið leitað eftir andstæðum sjónarmiðum því þau eru mörg og margir sem hafa látið þau í ljós. Það var einnig minnst á Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmann hér áðan. Ég hef aldrei heyrt annað frá honum en að rétt sé að láta stjórnarskrána njóta vafans. Hann hefur hins vegar lýst yfir miklum áhuga sínum á auknu samstarfi Evrópuríkja enda mikill talsmaður bættra samskipta m.a. um mannréttindi. Eins og áður hefur verið bent á hlaut þetta frv. um breytingu á 21. gr. stjórnarskrárinnar verulega gagnrýni í meðferð stjórnarskrárnefndar. Það er vafalaust með tilliti til þeirra ábendinga sem flutningsmenn leggja nú til talsverðar breytingar á sínu eigin frv. Það er reyndar mjög skiljanlegt þar sem veigamiklir gallar eru á efni frv. og í því sambandi vísa ég til framsögu fyrir áliti meiri hlutans. Við erum hins vegar á þeirri skoðun að þessar breytingartillögur breyti ekki þeirri staðreynd að þetta mál þurfi miklu betri skoðunar við. Enda telja þeir sjálfir í sínu nál. að sumar breytingartillögurnar breyti í raun og veru engu um efni ákvæðisins. Það hlýtur að vera hlutverk flutningsmanna sjálfra að skýra sínar breytingartillögur en ég tel enn þá óljóst hvaða réttaráhrif þessar breytingar eiga að hafa í för með sér. Virðulegi forseti. Breytingar á stjórnskipan okkar, hvað þá svo veigamiklar sem hér um ræðir, eru það alvarlegt skoðunarefni að nauðsynlegt er að gefa því nægilegan tíma, bæði hvað varðar faglega og pólitíska umfjöllun. Ég vil því ítreka það álit meiri hlutans að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Ég get ómögulega skilið hvernig hv. 6. þm. Reykv. gat lesið út úr því viðtali við Gunnar G. Schram, sem ég afhenti henni og er upptaka úr sjónvarpinu frá 8. jan. 1991, að verið sé að ræða um eitthvað annað en Evrópska efnahagssvæðið. Það kemur margoft fram og hann segir í upphafi, með leyfi forseta: ,,Það verður um að ræða mjög víðtækt framsal ríkisvalds og raunar hvort sem við gerumst aðilar að efnahagssvæðinu evrópska, sem nú er helst talað um, eða ef við gerumst aðilar, fullgildir aðilar að EB --- Evrópubandalaginu.`` Síðar segir hann: ,,Ef við tökum sem dæmi lögin að jafnvel þó við gerumst bara aðilar að þessu Evrópska efnahagssvæði þá verðum við að lögtaka rétt eða lagasafn Evrópubandalagins.`` Síðan lýsir hann því hvað það er mikið. Síðan er hann að tala um þetta sama Evrópska efnahagssvæði og segir: ,,Evrópudómstóllinn í Lúxemborg verður í öllum þessum málaflokkum æðsti dómstóll Íslands, ekki lengur Hæstiréttur eða aðrir íslenskir dómstólar.`` Enn síðar segir hann: ,,Aðild að efnahagssvæðinu, þ.e. það sem talað er um nú sem næsta skref fyrir Norðurlöndin, fyrir EFTA-ríkin, er að mörgu leyti áþekk aðild að bandalaginu. Á því er ekki neinn eðlismunur heldur aðeins stigsmunur. Munurinn er hins vegar fyrst og fremst sá að EFTA-ríkin og aðildarríkin að þessu svæði koma ekki til með geta haft nein áhrif á valdákvarðanatöku Evrópubandalagsins. En þau verða að undirgangast þessar takmarkanir á fullveldinu engu að síður.`` Ég skil því ekki hvar hv. þm. fann það að prófessorinn dr. Gunnar G. Schram væri að tala um eitthvað annað en Evrópskt efnahagssvæði. Ég held að það hafi verið mjög greinilegt að hann var að tala um það. Þegar þetta er talað var enn þá inni í myndinni að það væri EES-dómstóll með dómurum bæði frá EFTA og EB. Nú er eingöngu annars vegar EFTA-dómstóll og hins vegar EB-dómstóll. EFTA-dómstóllinn dæmir eingöngu þegar um er að ræða samskipti milli EFTA-ríkja og þá aðeins ef um eitt EB-ríki er að ræða. EB-dómstóllinn dæmir ef um er að ræða samskipti milli fyrirtækja í ríkjum EB, alveg sama hvað EFTA-ríkin eru mörg. Þar með Ísland. Þar með erum við auðvitað komin undir EB-dómstólinn að einhverju leyti. Málið er því enn þá verra en þegar þetta er talað af hálfu Gunnars G. Schrams eða a.m.k. þegar viðtalið birtist. En eins og ég tók fram er mér ekki alveg kunnugt um hvenær það var tekið upp.

Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Reykv. hefur hafnað því að gefa þjóðinni tækifæri til að segja álit sitt á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ræðumaður hafnar því að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána og að þjóðin fái þannig að segja sitt álit. Ræðumaður hefur haldið þeim rökum fram að umboð til að ljúka málinu hafi verið fengið í kosningum í ljósi yfirlýsinga flokksins. Ég hef rakið hér að yfirlýsingar Sjálfstfl. í síðustu alþingiskosningum voru allt aðrar og sterkari en samningurinn kveður á um. Ég er hér með tilvitnanir í fimm þingmenn Sjálfstfl. sem lýsa yfir ýmsum skoðunum sem ganga gegn EES-samningnum. T.d. hv. þm. Tómas Ingi Olrich sem segist aldrei muni styðja að á Alþingi verði samþykkt lög sem veiti útlendingum sama rétt til að kaupa land og Íslendingum.  Það er ljóst að Sjálfstfl. hefur ekki fengið það umboð sem hann þykist hafa til þess að ljúka málinu. Ég spyr því hv. 6. þm. Reykv. hvernig hún getur hafnað því að þjóðin fái að segja sitt álit á þessu máli.

Virðulegur forseti. Hv. þm., talsmaður meiri hluta sérnefndarinnar, varði máli sínu til þess að fjalla um stjórnarskrár nágrannaríkjanna, aðallega Norðurlanda, og túlka mál út frá því. Þar á meðal að því er snertir norska þingið og utanríkismálanefnd þess að þeir hefðu látið álitsgerðir nægja. Það má vel vera rétt, ekki ætla ég að vefengja það. Ég tel að það stafi væntanlega af því að þar hafi ekki verið uppi ágreiningur með þeim hætti sem ríkir á Alþingi Íslendinga. Það er ekkert lítill ágreiningur um þetta mál að því er varðar stjórnarskrárþáttinn. Nálægt því helmingur þingmanna metur málið augljóslega þannig að hér sé gengið á svig ef ekki alveg gegn íslensku stjórnarskránni. Það er mat nærri helmings þingheims og hefur þó ekki reynt á þetta í atkvæðagreiðslu, sem verður auðvitað það sem sker úr um. Þar greinir mig ekki á við hv. þm. En það er ekki mjög saman að jafna þeirri aðstöðu sem Alþingi Íslendinga býr við að því er varðar þetta stóra mál og þjóðþing hinna Norðurlandanna þar sem um er að ræða áskilinn mjög aukinn meiri hluta til þess að taka á máli sem þessu á grundvelli stjórnskipunar þeirra landa. Þingmenn og aðrir sem ég hef rætt við á Norðurlöndum og ekki þekkja til aðstæðna hér verða mjög undrandi, ég býst við að ég sé ekki einn um það, að heyra að hér eigi samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði að ganga til afgreiðslu á Alþingi út frá einföldum meiri hluta sem eigi að nægja fyrir samþykkt þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins benda hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni á að ástæðan fyrir því að ég talaði svo mikið um stjórnarskrár í nágrannaríkjum okkar á Norðurlöndum er sú að þetta frv., bæði í greinargerð og í nál. frá minni hlutanum, víkur í veigamiklum þáttum einmitt að því atriði.

Virðulegi forseti. Það hefði kannski átt að vera um þingsköp. Ég bað um orðið síðdegis en fékk ekki vegna þess að menn voru á undan og mikið um svör og andsvör. Það var ekki forsetans sök. Hins vegar tók ég líka það færi að segja nokkur orð í svörum. En úr því að ég er hér kominn ætla ég að byrja á að segja að mér finnst ástæða til vegna þess hve hér er mjög fámennt og engir ráðherrar að fara að ljúka þessari umræðu eða alla vega að ljúka fundinum. Mér skilst af yfirlýsingum sem gefnar hafa verið að ekki muni eiga að klára umræðu um 30. mál heldur bara það mál sem nú er rætt um, þ.e. 29. mál., sem er náskylt. Það væri þess vegna hægt að hætta nú og ræða meira og minna um bæði málin síðar einhvern tímann ef mönnum sýnist svo. Hins vegar er ég alveg reiðubúinn að ræða efnislega um málið ef sú hugmynd er ekki talin nýtileg að hætta núna og þar með væri lokið umræðu um það mál sem nú er á dagskránni. Mér skilst á bæði ráðamönnum þingsins og formanni míns þingflokks að hugmyndin sé ekki að ræða 30. mál hvort sem er á þessum fundi.

Vegna orða hv. ræðumanns vill forseti taka það fram að ákveðið hefur verið að ljúka umræðunni um þetta mál, 2. dagskrármálið. Eins og nú standa sakir eru fjórir hv. alþm. á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég hef nú tvívegis hlýtt á vel unnar ræður hv. 6. þm. Reykv. sem hefur farið yfir það lið fyrir lið hvað hún telur vera að því frv. sem hér hefur verið flutt og er á dagskrá. Eftir sem áður skil ég ekki niðurstöðuna, þ.e. hvers vegna hv. þm. leggur ekki til að málið sé fellt. Hvað veldur? Hér hafa flokksbræður hv. þm. ekki á jafnskipulegan hátt en engu að síður með ákveðnum meiningum talað í þessu máli. Hér hefur hv. þm. Tómas Ingi Olrich, 5. þm. Norðurl. e., talað og haldið því mjög á lofti að þetta frv. breyti engu um að ekki sé hægt að samþykkja neina erlenda samninga sem fela í sér valdaafsal nema að 2. gr. stjórnarskrárinnar sé breytt. Gott og vel. Ef við tökum hann trúanlegan, sem ég ætla ekki að rengja, þá hlýtur hann einfaldlega að leggja til að þetta frv. verði fellt. Hér hefur talað hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason. Hann hefur talað mjög strítt og ekkert legið á sínum skoðunum í þessu máli. Allur hans málflutningur hefur verið á þann veg að það ætti ekki að vera neitt vafaatriði að í hjarta sínu telur hann að það beri að fella þetta frv. Hér hefur talað hæstv. forsrh. þegar málið var fyrst á dagskrá og talið óskynsamlegt að sitjandi þing hefði það vald að 3 / 4 hlutar þess gætu afsalað einhverju af því sem talað hefur verið um að hægt væri að afsala yrði þetta samþykkt. Talað strítt á þá vegu. Hvers vegna á þá að vísa frv. til ríkisstjórnarinnar til þess að það þvælist í pappírsbunka á borðinu hjá henni? Þeir eru menn til að ná í nýjan pappír og nýja menn til að semja frv. ef þeir vilja breyta stjórnarskránni. Hvers vegna leggja þessir menn ekki til að frv. sé fellt? Það er nánast óskiljanlegt. Ég hef mjög oft tekið þátt í því að vísa frv. til ríkisstjórnarinnar með rökstuðningi þegar mat mitt og annarra í viðkomandi nefnd hefur verið á þann veg að það sé svo mikið jákvætt í frv. og svo margt skynsamlegt í því að nú sé eðlilegt sest verði yfir þá vinnu af sérfræðingum og þeir með stuðningi ríkisstjórnarinnar komi með niðurstöðu sem er viðunandi. Þannig tæki þingið svo málið upp aftur. Nú er í þessu tilfelli ekki um það að ræða. Það er starfandi stjórnarskrárnefnd. Það þarf ekkert að hafa neina sendingu til ríkisstjórnarinnar til að hafa það vakandi að menn vinni að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Sú vinna fer fram. Auðvitað eru þeir nú þegar búnir að ná sér í þessi frv., eru með þau í sínum gögnum og eru að skoða þau. Hvers vegna þarf málið að fara til ríkisstjórnarinnar og þaðan til stjórnarskrárnefndar? Hvað hefur eiginlega komið fyrir? Hvers vegna leggja þessir hörðu ræðumenn og þingmenn sem eru svo vissir í sinni sök í þessum efnum ekki til að frv. sé fellt? Þegar ég í örstuttu andsvari við ræðu hv. 6. þm. Reykv. ber fram þá einföldu spurningu: Hvers vegna er lagt til að vísa þessu til ríkisstjórnarinnar? Hvers vegna er ekki lagt til að þetta verði fellt? Þá er ekki borið upp neitt andsvar við því. Ekkert svar kemur við því í seinni ræðunni en áfram verið að benda á það hversu gjörsamlega vonlaust þetta frv. sé. Hugsið ykkur hvílík vinna það er fyrir ríkisstjórnir ef öll vonlaus frv. sem sett eru af stað í þinginu eru bara send þeim til að þvælast fyrir. Það gengur náttúrlega ekki. Þarna brestur stórkostlega mikið á í rökhugsuninni. Ef það þýddi að frv. eins og hér hefur verið lagt til væri þar með algjörlega skoðunarlaust á næstu árum gæti þetta átt rétt á sér en það er starfandi stjórnarskrárnefnd. Af hverju er ekki allt í lagi að hún fái þetta frv. með póstinum? Hvað er að póstinum? Þurfa ráðherrar að vera sendisveinar til þess að hægt sé að koma þessu til þeirrar nefndar? Mér finnst það nánast misnotkun á þeirra vinnutíma að fara fram á að þeir gerist bréfberar í þessum efnum. Þess vegna skil ég þetta alls ekki. Ef á bak við þetta liggur aftur á móti hugmynd um að menn ætli sér að útvíkka frv. sem hér liggur fyrir svo mikið að fyrir næstu alþingiskosningar sé rétt að renna því í gegnum þingið og hafa það svo sem aðgöngumiða að því að ganga inn í EB á eftir kosningar, þá væri kannski komin skiljanleg ástæða fyrir því að menn vildu sérstaklega senda þetta til ríkisstjórnarinnar, þannig að stjórnarskráin sem heild yrði ekki tekin fyrir, heldur aðeins útvíkkað frv. til heimilda. Ef ég hef hlustað rétt á flm. þá var það tekið sem dæmi að Danir hefðu fyrst notað þessi ákvæði þegar kom að því að ganga inn í EB. Nú kinkar hv. flm. meirihlutaálitsins kolli. Var þá bara verið að fara fram á það að geyma þetta í pússi ríkisstjórnarinnar þar til rétt fyrir kosningar, demba því þá inn dálítið útvíkkuðu og nota það svo sem heimild til að keyra það í gegnum þingið á eftir? Það er ekki nauðsyn að hafa það 3 / 4 hluta. Það er hægt að breyta þessu á annan veg. Er það eitthvað slíkt sem vakir fyrir mönnum? Ég tel að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar sé best komin hjá stjórnarskrárnefnd úr því sem komið er. Ef sú sérskipaða nefnd sem fékk þetta verkefni treystir sér ekki til að leysa það með því að koma með breytingartillögur við þetta frv. þannig að málið sé nothæft, þá ber þeirri sérskipuðu nefnd að mínu viti nánast skylda til að leggja til að málið sé fellt, en ekki að því sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Mig undrar það nánast að menn, jafnharðir af sér, þegar þess þarf með, eins og hv. 3. þm. Reykv., skuli hika. Það var ekkert hik á Örlygsstöðum. ,,Hví drepið þér hann eigi?`` var spurt, þegar menn lágu í valnum. En nú hika menn við að láta fella þetta mál. Hvaða kjarkleysi er þetta? Hvers vegna er ekki tekið á svona alvitlausu frv. og það kolfellt?  Hitt er aftur á móti dálítið merkilegt að ekki sé meira sagt að hér skuli hafa verið vikið að upptöku úr sjónvarpi 8. jan. 1991, merkilegu viðtali við prófessor dr. Gunnar G. Schram. Ég verð að segja eins og er að þó ég fari ekki í að lesa þetta upp vegna þess að það er búið að því, þá undrar mig mjög hvers vegna íslenskir fréttamenn spyrja ekki undir slíkum kringumstæðum prófessora að þeim mikla mun sem kemur fram í þessu viðtali og því áliti sem kom fram þegar prófessorinn fór yfir EES-samninginn til að meta hvort hann bryti í bága við stjórnarskrána. Hvers vegna spyrja fréttamenn ekki um svona lagað? Er það vegna þess að þeir telja að það sé illa séð af valdhöfum vors lands að koma með slíkar spurningar? Ég fæ ekki betur séð en að fyrir rétti væri þetta kallað að verða tvísaga. Svo mikill munur er á þessu tvennu. Mér er sagt að það gerist stundum þegar menn verða tvísaga þá sé þeirra vitnisburður ekki talinn nothæfur. Það er dálítið slæmt að sitja uppi með það. Ég ætla ekki að fara í umræður um EES undir þeim kringumstæðum sem hér eru. Ég tel að hér sé aðeins á dagskrá frv. til stjórnarskipunarlaga. Ég hef hlustað grannt á þær raddir sem komið hafa fram, að menn efi að það eigi að vera heimild í stjórnarskránni til þess að framselja vald. Það getur vel hugsast að í skjóli slíkrar heimildar reyni menn á Alþingi að taka sér meira vald og reyni að teygja úr því. Hér er aftur á móti sett sem skilyrði að þrír fjórðu hlutar alþingismanna greiði því atkvæði. Það er sett sem skilyrði. Nú er það svo að það er mikill meiri hluti þegar þrír fjórðu hlutar samþykkja eitthvert mál. Það er spurning hvort þeirri þjóð er yfir höfuð bjargandi sem er komin í þá stöðu að þrír fjórðu af þingmönnum hennar sameinast um hluti sem menn eru sannfærðir um að aðrir eru sannfærðir um að sé fráhvarf frá sjálfstæðinu, þ.e. afturför. Ég verð að segja eins og er að ég á ekki von á því úr því sem komið er að fá svör við því miðað við þær ræður sem hér hafa verið fluttar hvers vegna stjórnarliðar leggja ekki til að þetta frv. sé fellt. Ég á ekki von á því að fá svar við því. En það væri aftur á móti merkilegt að hugleiða það hvernig hefðu ræðurnar litið út ef þeir hefðu komist að þeirri niðurstöðu að það ætti að fella málið. Hvernig hefðu þeir þá talað? Hvaða lýsingarorð hefðu þá verið notuð? Hvaða tilvitnanir? Fyrst þessi vopnaburður nær ekki lengra. Af því að mér er ljóst að atkvæðagreiðsla um þetta mál fer ekki fram í kvöld vil ég beina þeim eindregnu áskorunum til stjórnarsinna að þeir manni sig upp í að leggja til að frv. verði fellt. Hitt er svo ræfilslegt hálfkák að það er nánast að maður skammist sín fyrir að taka þátt í atkvæðagreiðslu um svo aumingjalega afstöðu.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort hv. síðasti ræðumaður, 2. þm. Vestf., hefur verið viðstaddur allar umræðurnar í dag. Þessari spurningu var svarað strax í upphafi umræðnanna, þ.e. að niðurstaða meiri hluta nefndarinnar var sú að það væri rétt að skoða þetta mál betur. Leiðin til þess er sú að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar með tilmælum um að það fari síðan í stjórnarskrárnefnd sem nú er starfandi og málið verði skoðað betur. Að þessu frv. stendur formaður Framsfl., formaður þingflokks Framsfl., formaður þingflokks Alþb. og forustumaður úr Kvennalistanum og mér sýnist vera fullt tillit til þessara aðila að leggja til að þetta mál verði athugað betur. En þar sem það snertir ekkert spurninguna um aðild Íslands að EES þá liggur ekkert á að afgreiða það. Sjálfsagt er að skoða þetta og velta þessu fyrir sér og skoða þær tillögur sem þarna koma fram og enginn vettvangur er betri til þess en stjórnarskrárnefnd sú sem starfandi er með fulltrúum allra flokka. Ég vil aðeins nefna, af því að hv. síðasti ræðumaður slóst í hóp þeirra sem vitnuðu í samtal við dr. Gunnar G. Schram frá því í janúar 1991, að það er alveg ljóst að það sem prófessorinn er að tala um þá er sú staða sem uppi var þá í þessum samningu og miðaði að því að Evrópudómstóllinn hefði vald til þess að fella forúrskurði varðandi álitamál sem kæmu upp vegna þessa samnings. Það er hins vegar fallið á brott úr þessum samningum, það atriði er ekki lengur á dagskrá. Mér finnst því mjög ósanngjarnt eins og ég hef raunar sagt áður að líta þannig á eins og ekkert hafi breyst frá því að þessar yfirlýsingar voru gefnar þar sem prófessorinn fjallaði aðallega um Evrópudómstólinn í Lúxemborg og hlut hans í þessu máli, en sá hlutur hefur gjörbreyst frá því að þetta viðtal var tekið og það viðtal birtist sem margoft hefur verið vitnað til.

Herra forseti. Það var eitt sinn sagt: Annar eins maður og Oliver Lodge fer ekki með neina lygi. Nú er upplýst að vegna þess hverjir eru flm. að þessu frv. þá hiki menn við að veita því aðför og lýsa því yfir að það þurfi að skoða málið betur. Sé nú hugsað um að gagnálykta þá kemur þessi niðurstaða: Málið var ekki nægilega vel skoðað. Hér hafa menn flutt hverja ræðuna eftir aðra án þess að hafa skoðað málið nægilega vel. Hvað eru menn að játa á sig í þingsölum? Að þetta sé illa unnið af nefndinni sem lagði til tillögurnar? Ekki nægilega vel skoðað? Ég vil benda hv. 6. þm. Reykv. á bunkann á borðinu hjá mér. Mér er skipað að skoða þetta og sagt að ég hafi nógan tíma til að afgreiða þetta allt fyrir jól. Svo er lyft einni möppu sem blöðin eru heldur laustengd saman og kvartað undan tímaleysi við að skoða. Ég er ekki trúaður á þessa röksemdafærslu en það skal viðurkennt að hv. 3. þm. Reykv. hefur þó haft karlmennsku til að reyna að manna sig upp í það að koma með skýringar á því hvers vegna þeir vilji ekki að málið sé fellt. Það má virða við hv. þingmann. Hins vegar fer ég ekki ofan af því að ég hefði talið karlmannlegra í stöðunni að nota nóttina til að safna kjarki til að koma með tillögu á fundi um að fella málið.

Virðulegi forseti. Það frv. sem er til umræðu er eins og mönnum er kunnugt eðlileg viðbrögð manna til þess að reyna að afstýra því stórslysi sem gæti orðið ef áform stjórnarflokkanna ná fram að ganga, að samþykkja samning sem brýtur gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Auðvitað er eðlilegur framgangur í svo stóru máli sem þessu að þetta frv. verði fyrr afgreitt og nauðsynlegar breytingar gerðar ef núverandi stjórnarflokkar hyggjast ekki falla frá áformum sínum um að knýja afgreiðslu á samningnum í gegn fyrir nk. áramót. Það er því engum blöðum um það að fletta hvers vegna málið er til komið og hver einn tilgangur málsins er sem er að reyna að afstýra þessu yfirvofandi stjórnarfarslega slysi. Auðvitað hlýtur því að koma mjög til álita í umræðunni hvort menn álíti að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrá eða ekki svo nátengd sem málin eru. Það liggur fyrir afstaða mjög margra þingmanna um að svo sé, en það hefur líka komið fram afstaða þingmanna um að samningurinn brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Ég vildi aðeins vekja athygli á sjónarmiðum nokkurra þeirra sem því hafa haldið fram því þar stangast nokkuð á yfirlýsingar þeirra nú og því sem áður var sagt. Óhjákvæmilegt er að draga það inn í þessa umræðu þannig að menn fái að vita á hvaða rökum sinnaskiptin eru grundvölluð. Ég vil fyrst nefna hæstv. sjútvrh. sem lét frá sér fara ákveðna skoðun á málinu á sínum tíma meðan hann var enn formaður Sjálfstfl. og hann segir í grein í Morgunblaðinu 26. jan. 1991, með leyfi forseta: ,,Aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu felur á hinn bóginn í sér að við gerumst aðilar að allri löggjöf Evrópubandalagsins um innri markað þess. Sú löggjöf sem á einum degi verður að íslenskum lögum er margfalt meira að vöxtum en öll núgildandi löggjöf hér á landi í blaðsíðum talið. Sérfræðingar hafa látið það álit í ljós að með þessari aðild séum við orðnir þátttakendur í u.þ.b. 70--80% af starfsemi Evrópubandalagsins.`` Enn fremur segir í grein hæstv. núv. sjútvrh., með leyfi forseta: ,,Þeir sem gerst þekkja vita að það er stigsmunur en ekki eðlismunur á aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu.`` Það er alveg ljóst hvað fyrrv. formaður Sjálfstfl. er að segja við fólk í endaðan janúar 1991, að við erum að gera samning sem yfirtekur mikið af EB-lögum og við eru að binda okkur við Evrópubandalagið þannig að það er aðeins stigsmunur á þeirri bindingu en ekki eðlismunur hvort við gerumst aðilar beint að Evrópubandalaginu. Mig langar líka að nefna til sögunnar hv. núv. 3. þm. Reykv. sem segir í Morgunblaðinu í blaðagrein, 16. apríl 1991, eða fjórum dögum fyrir kosningar um þetta mál, með leyfi forseta: ,,Þeir sem hafa kynnt sér umræðurnar um EES og þær vonir sem bundnar eru við samningaviðræður EFTA og EB í ríkisstjórnum EFTA-landanna vita að þar líta menn á EES sem fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið.`` Enn fremur segir í greininni, með leyfi forseta: ,,EES-samningagerðin er skipulegasta átak sem gert hefur verið til þess að opna Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum leið inn í Evrópubandalagið.`` Það er líka alveg ljóst að hv. þm. Björn Bjarnason lítur á þetta mjög nátengt sjálfri aðildinni að Evrópubandalaginu. Hann segir, og tekur undir með núv. formanni Sjálfstfl., að um aðild að Evrópubandalaginu beri að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla, það muni gerast sjálfkrafa því að aðildin sjálf sé brot á stjórnarskránni og það þurfi því að breyta stjórnarskránni til þess að til aðildar geti komið. Það hlýtur að vera mjög glöggt á því fyrst í huga þingmannsins er EES-samningurinn sjálfur svo nátengdur og nálægur beinni aðild að EB að álykta sem svo að fyrst EB-aðild kalli á stjórnarskrárbreytingu þá hljóti EES-samningurinn að gera það líka. Að öðrum kosti væru þessir tveir samningar eða tveir möguleikar ekki svo nátengdir eins og þingmaðurinn heldur fram í grein sinni. Í grein sinni segir þingmaðurinn enn, með leyfi forseta: ,,Þessi samningur opnar leið inn í EB.`` Samhengið þarna á milli fer því ekki á milli mála. Þriðji núverandi þingmaður Sjálfstfl., sem ég vil vitna til, er hv. 3. þm. Vestf. Hann segir um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið í grein í DV 18. apríl 1991, eða tveimur dögum fyrir kosningar, með leyfi forseta: ,, . . . er allir vita að felur í sér samninga um valdaafsal þjóðríkja og viðurkenningu á lögum og dómstólum Evrópubandalagsins.`` Hann tínir til rök fyrir skoðun sinni og vitnar í fyrsta lagi í prófessor Gunnar G. Schram. Þar segir í tilvitnun, með leyfi forseta: ,,Prófessorinn hefur dregið fram í Morgunblaðsgrein 26. janúar sl. að með aðild að EES samþykkja EFTA-ríkin mjög verulegan hluta Rómarsamningsins, en hann er grundvallarlög Evrópubandalagsins. Með því eru þau í mörgum þýðingarmiklum efnum komin á sama bát og EB-ríkin og lúta sömu lögum og þau.`` Enn fremur vitnar þingmaðurinn í annan fræðing, dr. Gunnar Helga Kristinsson, lektor í stjórnmálafræði. Þar segir í greininni og er tilvitnun í grein dr. Gunnars frá 5. apríl í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða samningaviðræðnanna ætti að verða víðtækur aukaaðildarsamningur á grundvelli 238. gr. sáttmála EB milli Evrópubandalagsins annars vegar og EFTA-landanna og Liechtenstein hins vegar.`` Í þriðja lagi dregur hv. 3. þm. Vestf. fram sem rök fyrir þeim fullyrðingum sínum að EES-samningurinn feli í sér valdaafsal þjóðríkja að vitnað sé til þess í skýrslu utanrrh., sem þá var nýlega komin út um stöðu EES-viðræðnanna, að full ástæða sé til að kanna þörf á nýju ákvæði í stjórnarskránni sem kveði skýrt á um heimildir til þátttöku í alþjóðasamstarfi. --- Það var nú hvorki meira né minna, ein af þrennum rökunum voru að það skorti heimildir í stjórnarskrá. Þá vil ég nefna til sögunnar fjórða núverandi þingmann Sjálfstfl. sem er ekki beint í miklum vafa um þennan samning og það er hv. þm. Eggert Haukdal. Hann segir í blaðagrein 18. apríl 1991, eða tveimur dögum fyrir kosningar, með leyfi forseta, og talar ekki bara fyrir sjálfan sig heldur Sjálfstfl. --- með stóru S-i: ,,Sjálfstæðisflokkurinn varar kjósendur við óhreinlyndi og loddaraskap ráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem afneitar samningum um evrópsk efnahagsmál um leið og verið er að ljúka samningaviðræðum um Evrópskt efnahagssvæði sem hafa í för með sér afsal á fullveldi og lögsögu erlends dómstóls á íslenskri grund.`` --- Enn fremur segir þingmaðurinn, og enn í nafni Sjálfstfl., með leyfi forseta: ,,Sjálfstæðisflokkurinn styður aðild Íslendinga að alþjóðasamvinnu en þó því aðeins að tryggð séu full yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindum hennar, öllum landgæðum og fullveldi.`` Hér hafa verið nefndir til sögunnar fjórir þingmenn Sjálfstfl. sem hafa haft mjög skýra afstöðu til áhrifa samningsins um Evrópska efnahagssvæðið á íslenskt þjóðlíf og hversu nátengdur sá samningur er beinni aðild að Evrópubandalaginu og ýmist lýst yfir efasemdum eða beinum fullyrðingum um að þetta standist ekki stjórnarskrá. Það vekur því furðu að heyra það frá allmörgum þingmönnum Sjálfstfl. að þeir ætli sér að standa að því að afgreiða þennan samning og víkja til hliðar spurningunni um það hvort samningurinn standist stjórnarskrá og ætli sér að knýja samninginn í gegn í krafti einfalds meiri hluta og láta síðan skeika að sköpuðu hvort dómstólar muni síðar víkja samningnum til hliðar sem broti á stjórnarskránni, þá ýmist einstökum ákvæðum hans í kjölfar dóms eða samningnum í heild ef dómur verður það víðtækur. Hér eru menn að tefla pólitískum hagsmunum fram fyrir hagsmuni þjóðarinnar og víkja stjórnarskrá lýðveldisins til hliðar og láta hana vera í öðru sæti á eftir hagsmunum sínum sem pólitískir einstaklingar. Þetta eru vinnubrögð sem geta ekki, virðulegi forseti, með nokkru móti verið viðunandi og hlýtur að kalla á mjög harða andstöðu gegn áformum af þessu tagi. Yfirlýsingar Sjálfstfl., sem ég hef rakið og á engan hátt ríma við niðurstöðuna, hið opinbera umboðsleysi þingmanna til að ljúka málinu auk þessarar tilvitnunar sem ég hef dregið fram, hljóta að kalla á það að Sjálfstfl. rökstyðji afstöðu sína ef hann á þá á annað borð einhver rök í fórum sínum til þess að útskýra þessi sinnaskipti. Ég vil nefna sem dæmi um þingmenn sem augljóslega hafa farið langt frá yfirlýsingum sínum sem þeir gáfu kjósendum fyrir kosningar og hyggjast vera í því liði sem ætlar að ganga á stjórnarskrána með einföldum meiri hluta í þinginu. T.d., eins og ég gat um fyrr í kvöld, hv. þm. Tómas Inga Olrich sem skrifaði í Morgunblaðið 18. apríl, tveimur dögum fyrir síðustu alþingiskosningar, ýmis varnaðarorð um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og tók það mjög skýrt fram að hann mundi aldrei samþykkja samning sem veitti útlendingum sama rétt til að kaupa land og við Íslendingar höfum og enn fremur að samþykkja samning sem opnuðu fiskimiðin fyrir útlendingum. Eða eins og orðað er í greininni, með leyfi forseta: ,,að hleypa útlendingum inn í aðalauðlind þjóðarinnar.`` Það er alveg skýrt af hálfu þessara þingmanna að þeir hafa gefið annað út um afstöðu sína til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, áhrif hans á stjórnarskrá lýðveldisins og einstök efnisatriði en þeir láta uppi núna. Það er auðvitað hörmulegt til þess að vita, virðulegi forseti, að svo skuli að þingstörfum staðið að flestir þeirra þingmanna sem hér ættu auðvitað að gera grein fyrir sinnaskiptum sínum fá nú átölulaust að vera utan þingsalar og jafnvel utan þinghúss og rætt er um þetta alvarlega mál fyrir nær tómum þingsölum. Verður að segjast að því miður er ekki einsdæmi að stjórnarliðið láta sig litlu varða hvaða málflutning menn hafa uppi og hvaða rök menn draga fram. Það skiptir ekki máli í þeirra huga heldur að vera einhvers staðar út um víðan völl og mæta þá til atkvæðagreiðslu þegar í þá er hringt. Að öðru leyti koma þeim þingstörfin ekki við. Ég tel því, virðulegi forseti, afar brýnt í ljósi tvískinnungs mjög margra stjórnarliða að frv. það sem hér liggur fyrir verði samþykkt því með því vinnst tvennt. Það fyrra að komið yrði í veg fyrir að óprúttinn stjórnarmeirihluti á hverjum tíma geti í krafti samstöðu sinnar knúið fram mál sem er augljóslega brot á íslenskri stjórnarskrá og hitt að stjórnarþingmenn yrðu knúnir til þess að standa frammi fyrir kjósendum sínum og útskýra fyrir þeim vingulsháttinn í afstöðu sinni til þessa viðamikla máls, svo ekki sé fastara að orði kveðið.

Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Vestf. gæti skýrt fyrir sjálfum sér hvernig stendur á því að hér eru ekki þingmenn viðstaddir. Það er ósköp einfaldlega vegna þess að hann er ekki að tala um það mál sem er á dagskrá. Hann hefur talað um að við þingmenn stjórnarflokkanna ættum að gera grein fyrir því hvers vegna við stöndum á móti þjóðaratkvæðagreiðslu. Slíkt mál er ekki til umfjöllunar hér. Hér er til umfjöllunar 29. mál þingsins sem er frv. til stjórnarskipunarlaga þar sem ekki er minnst á þjóðaratkvæði. Hitt er rétt að benda þingmanninum á vegna athugasemda sem hann gerði áðan um skrif mín fyrir kosningarnar að þar benti ég réttilega á þann veikleika í meðferð málsins í stjórn Steingríms Hermannssonar að ekki væri haldið við þá fyrirvara sem nauðsynlegt væri. Ég var þeirrar skoðunar, eins og reyndar Steingrímur J. Sigfússon, fyrrv. landbrh., segist hafa verið, að það hefði verið þægilegra og betra fyrir Íslendinga að hafa varanlegan fyrirvara um jarðakaup. Sá fyrirvari féll út í stjórnartíð Steingríms Hermannssonar fyrir kosningar. Það urðu um þetta miklar deilur í mínu kjördæmi milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna hvort fyrirvarinn væri úti eða ekki, hvort eitthvað hefði verið sett í lög sem gæti tryggt þessi mál. Þeir héldu því fram að svo væri. Eftir kosningar viðurkenndi Steingrímur Hermannsson að svo hefði ekki verið. En hvar voru alþýðubandalagsmenn í þessum umræðum? Þeir sögðu fátt. Steingrímur J. Sigfússon hafði ekki skoðun á þessu máli í þeirri kosningabaráttu. Hann hafði raunar ekki skoðun á því að fyrirvarinn hefði ekki mátt falla út fyrr en eftir kosningar. Þá komst hann að þeirri niðurstöðu að það hefði ekkert verið hægt að setja í lög til að tryggja þetta. En hann komst kyrfilega að þeirri niðurstöðu eftir kosningar og gerði hana þá opinbera. Auðvitað sat hann sem landbrh. þó að þessi fyrirvari væri farinn út og gerði litlar athuganir á því hversu alvarlegt þetta mál væri þá. Hann hefur hins vegar gert þingheimi opinbert síðar að hann hefur gert miklar athuganir á þessu eftir að hann fór úr stólnum.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að ýmsir þingmenn Sjálfstfl., eins og ég rakti, voru þeirrar skoðunar að samningurinn samrýmdist varla stjórnarskrá og sumir fullyrtu að samningurinn væri reyndar brot á stjórnarskránni. Því hlýtur það að tengjast þessu máli sem er lagt fram m.a. til þess að koma í veg fyrir stjórnarfarslegt slys. Hitt er alveg rétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. að hann hefur ekki fullyrðingar um það í sinni blaðagrein. Hins vegar hefur hann fullyrðingar uppi sem gefa manni þá niðurstöðu að hann muni greiða atkvæði gegn samningnum um Evrópska efnahagssvæðið þar sem hann lítur þannig út, bæði hvað varðar fiskimiðin og landið, að hann uppfyllir ekki þau skilyrði sem þingmaðurinn gaf út sem grundvallaratriði af sinni hálfu fyrir kosningar. Það er auðvitað fagnaðarefni ef þingmaðurinn er tilbúinn að lýsa því yfir að hann hyggist standa við orð sín frá því fyrir kosningar og mættu fleiri taka hann sér til fyrirmyndar, t.d. hv. 3. þm. Reykv. sem hefur kúvent í þeim efnum. Hvað varðar afstöðu hæstv. fyrrv. landbrh. þá verð ég að hryggja hv. þm. Tómas Inga Olrich með því að ég var ekki í kosningabaráttunni þannig að ég var ekki á vettvangi til að fylgjast með því hvernig umræður fóru fram. En ég þykist vita nokkuð glöggt um afstöðu hv. 4. þm. Norðurl. e. að honum hafi verið ljóst fyrir kosningar eins og fleirum að hér væru menn eða hæstv. utanrrh., sem var umboðslaus eins og menn muna, kominn með í hendurnar efni sem ekki var hægt með nokkrum hætti að samþykkja.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé öllum ljóst sem á þessar umræður hafa hlýtt, svo og á málflutning hæstv. fyrrv. landbrh. að hann hafði ekki áhyggjur af þessu opinberlega og sagði ekki af sér þrátt fyrir alvöru málsins á meðan hann var sjálfur landbrh. Ég tek það hins vegar fram að ég er aftur á móti sammála fyrrv. forsrh. Steingrími Hermannssyni um að það er hægt að koma í veg fyrir þau slys sem gætu orðið vegna þess að þessi fyrirvari féll út með lagasetningu. Það er hægt. Það er verk sem ekki var unnið í tíð Steingríms J. Sigfússonar vegna þess að hann vildi ekki sinna því og vildi heldur ekki segja af sér þó að hann væri ósáttur við samninginn. Það verk er hægt að vinna og það er verið að því nú undir forustu annars landbrh. sem er ábyrgari en sá sem um var getið áðan.

Virðulegi forseti. Það er farið út um víðan völl hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. að víkja máli sínu að fjarstöddum manni og kannski ekki mjög drengilegt. En ég vil segja að hæstv. utanrrh. fékk aldrei umboð þingflokks Alþb. til þess að ljúka samningnum um Evrópska efnahagssvæðið m.a. vegna andstöðu alþýðubandalagsmanna og þáv. landbrh. Hins vegar fékk ráðherrann umboðið til þess að gera þau verk sem menn sáu fram á að leiddu til ófarnaðar eftir kosningar, m.a. með fulltingi hv. þm. Tómasar Inga Olrich sem ber sig núna aumlega undan því að hafa veitt núv. hæstv. utanrrh. umboð til þess að ljúka samningi af þessari gerð.

Virðulegur forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka aftur til máls. Ég taldi mig hafa skýrt mitt mál nægjanlega vel í minni fyrstu ræðu en nokkrum atriðum í máli hv. þm. tókst mér ekki að svara í andsvörum á þann hátt sem ég vildi. Ég heyri samt á því sem fram hefur komið af hálfu hv. stjórnarliða að það þýðir varla að ræða við þá. Þeir eru algerlega ákveðnir í því að misskilja allt sem maður segir. Ég var að reyna að skýra út hvað felst í breytingartillögunni og þeirri tillögu sem borin er fram af fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna. Það er í góðu samræmi við það sem er í stjórnarskrám annarra landa en samt vilja þeir misskilja allt sem við segjum og telja að þetta sé allt á afturfótunum. Það er eins og þeir skilji ekki mælt mál. Ég veit ekki hvort það þýðir að reyna að tala frekar um þetta. Þeir vilja greinilega ekki láta okkur njóta sannmælis og þess veit ég ekki hvort ég á að reyna að útskýra enn einu sinni hvað í breytingartillögunni felst. Það er skýrt mjög greinilega í nál. minni hlutans. Það var farið yfir þetta í stjórnarskrárnefndinni. Ég veit ekki hver tilgangurinn var yfirleitt með að vísa þessu máli til nefndarinnar og ræða það þar ef síðan skiptir engu máli hvað þar var gert. Þar var farið yfir þetta mál. Það voru bornar fram ýmsar athugasemdir af hálfu þeirra sem á fund nefndarinnar komu sem voru þrír aðilar eins og fram kemur í áliti meiri hluta nefndarinnar. Það voru þeir Gunnar G. Schram prófessor, Eiríkur Tómasson og Magnús K. Hannesson. Þeir þrír komu á fund nefndarinnar og báru fram ýmsar athugasemdir og gagnrýni sem við tókum til greina. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni sögðumst við vilja breyta og laga þennan texta þannig að hann væri skýr og greinilegur og væri með þeim hætti að ekki væri nokkur leið að misskilja hann. Þessu vildi meiri hlutinn greinilega ekki taka þátt í en við breyttum textanum til móts við það til þess að þeir gætu skilið hann. En það virðist engu máli skipta. Þeir vilja ekki skilja og ég held að það þýði ekkert að halda áfram að reyna að skýra út. Það var minnst á þegar verið var að vitna til viðtals við Gunnar G. Schram að eingöngu væri verið að ræða um EB. Auðvitað var verið að ræða um EES-samninginn. Það er ljóst eftir því sem þar kemur fram að á þeim tíma sem þetta viðtal birtist er verið að ræða um EES-dómstól. Þá var ekki komin þessi tvískipting eins og er núna með dómurum frá bæði EFTA og EB. Einnig var verið að ræða um sameiginlega eftirlitsnefnd, um að EFTA hefði einhver áhrif á ákvörðunarferli innan EB, m.a. að því er varðaði lagafrumvörp, og það var einnig verið að tala um þátttöku í nefndum á vegum EB. En það er ekkert eftir af þessu núna. Við fáum ekki að taka þátt í neinum þeim ferlum sem skipta máli í þessu samhengi ef af þessum samningi verður. Nú er komin eftirlitsstofnun sem kveður upp úrskurði. Það er verið að draga Gunnar G. Schram inn í þetta mál, og það var auðvitað ég sem gerði það, ekki síst vegna þess að hann er einn aðalsérfræðingurinn sem kom á fund nefndarinnar og við tókum auðvitað mark á því sem hann sagði. Mér sýnist að meiri hluti nefndarinnar taki eingöngu mark á því sem hann sagði en auðvitað töluðu fleiri og þeim bar ekki alveg saman. Ekki er hægt að taka tillit til allra þar sem um mismunandi álit er að ræða en maður reynir að meta hvað eðlilegt er að taka tillit til. Þegar þessi breyting varð á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, ég held að það hafi verið 14. eða 15. maí 1991, breytist þetta í að verða eftirlitsstofnun EFTA. Þá kom fram sú hugmynd. Af því kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv. að allt annað hefði verið uppi þegar viðtalið var tekið en síðar varð langar mig að benda á það sem Gunnar G. Schram, lagaprófessor og doktor, sagði í viðtali við útvarpið þann 15. maí 1991 eftir að þetta kemur upp. Í fréttinni er fyrst vitnað til þess sem fréttamaðurinn segir en síðan segir, með leyfi forseta: ,,Gunnar G. Schram lagaprófessor segir að yfirlýsing ráðherrafundar Evrópubandalagsins og EFTA á mánudag bendi til þess að ný eftirlitsstofnun EFTA á væntanlegu Evrópsku efnahagssvæði fái meira yfirþjóðlegt vald en hingað til hefur verið talað um.`` Þetta er því meira en hann hélt þó.  ,,Þá verður að líta svo á að hér sé um valdameiri stofnun að ræða en almennt hefur verið talið til þessa. Evrópubandalagsstofnunin hefur löggjafarvald og er ákaflega valdamikil.`` Síðan ræðir hann frekar um þetta og hnykkir í raun á fyrra áliti sínu um að þetta sé valdamikið og segir í lok viðtalsins: ,,Ef við gerumst aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þá er náttúrlega ljóst að í öllum þeim efnum sem það tekur til, en það er má segja mjög breitt svið efnahagslífsins, þá verður þarna um hæstarétt að ræða ef upp koma deilumál sem skotið er til þessa dómstóls í Lúxemborg. Það þýðir að hann hefur endanlegt dómsorð og við sem önnur aðildarríki yrðum þá að hlíta dómum þessa nýja alþjóðlega dómstóls.`` Þetta vildi ég bara segja. Ég veit að auðvitað er hægt að koma síðar að þessu máli þegar við förum að ræða betur um hið Evrópska efnahagssvæði, en í tilefni þessa taldi ég rétt að koma þessu að vegna þess að það var talið að það væri svo mikil breyting frá þessu viðtali miðað við það sem nú er. Auðvitað er breyting en hún er að mínu mati frekar til hins verra að því er varðar þessi atriði. Ég ætla hins vegar ekki að ræða það meira. Annað kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. og mér tókst ekki að svara áðan þegar ég fór í andsvar vegna þess að tími minn var þrotinn. Það var varðandi Mannréttindasáttmála Evrópu. Ef hann væri lögtekinn hér á landi og gilti einnig gagnvart einstaklingum er það mat fleiri en eins lögfræðings --- það er mat fleiri lögfræðinga --- væri það ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá. Ég þori ekki að fullyrða það því að minni mitt er kannski ekki óbrigðult en ég man ekki betur en Gunnar G. Schram hafi sagt það sama á fundi stjórnarskrárnefndar þegar við vorum að ræða þetta atriði. Ég þori ekki að fullyrða það vegna þess að þetta er einungis eftir minni. En fleiri lögfræðingar segja að það sé allt annað hvort ákvæði Mannréttindasáttmálans eru með þeim hætti sem þau eru núna, þ.e. að hann verði samþykktur með þál. Alþingis, eða hvort hann verður lögtekinn í heild. Það eru ekki bara einn og ekki bara tveir heldur fleiri sem hafa sagt það. Síðan langar mig, virðulegur forseti, að minnast aðeins á eitt atriði í viðbót sem mér tókst ekki að taka með á þeim stutta tíma sem ég hafði til andsvara. Það var varðandi Torstein Eckhoff og grein hans sem hv. 6. þm. Reykv. minntist á. Ég minntist fyrst á grein hans í Jussens venner frá 1990 sem var sjálfsagt skrifuð á því ári eða á árinu fyrr. Ég veit ekki nákvæmlega hvenær greinin var skrifað en hún birtist það ár. Þá er samningurinn ekki tilbúinn. Hann telur þá ekki víst að beita þurfi 93. gr. stjórnarskrárinnar eins og samningurinn leit út þá. En um mitt ár 1992 birtir hann grein --- ég þori ekki að fullyrða í hvaða blaði greinin birtist en það er vitnað í þá grein án þess að sagt sé upp úr hvaðan hún er tekin nákvæmlega í 7. og 8. hefti Nordisk Kontakt 1992 sem kom út síðla sumars og allir þingmenn fá. Úr því blaði tek ég þessa tilvitnun. Þar kemur fram --- ég hef reyndar lesið það í dagblöðum í Noregi en hef ekki nákvæmlega tilvitnun þar --- að prófessor Torstein Eckhoff, sem er framarlega í baráttunni gegn EB-aðild Noregs og þar af leiðandi á móti EES-samningnum líka því að sá hópur er bæði á móti EES-samningi og aðild Noregs að EB, telur að þar sem í EES-samningnum felist ákvæði um að vald sé falið í hendur stofnana sem Noregur er ekki aðili að þá muni 93. gr. stjórnarskrárinnar ekki einu sinni duga. Það er algerlega óheimilt samkvæmt norsku stjórnarskránni að hans mati. 93. gr. dugar því ekki heldur þó svo í henni felist ákvæði um að heimilt sé að framselja vald á takmörkuðu sviði ef um 3 / 4 hluta atkvæða sé að ræða. Jafnframt segir í þessari grein að lagaprófessorinn Eivind Smith --- það er tekið sérstaklega fram að hann sé fylgjandi því að Noregur gerist aðili að EB væntanlega vegna þess að þeir hafa þá sitt hvora skoðunina --- segir að Ekkov hafi mjög líklega, eða eins og stendur í þessari grein, ,,høyst sannsynligt`` rétt fyrir sér. Þessa var ég að vitna til. Í greininni frá 1990 sagði hann þetta en þegar samningurinn liggur fyrir þá metur hann þetta öðruvísi. Ég hef ekki annað fyrir mér en það sem stendur hér og það sem hefur verið vitnað til blaðagreina eftir hann. Ég hef ekki neina fræðilega úttekt hans á þessu eins og greinin í Jussens venner frá 1990 er og við fengum afrit af í stjórnarskrárnefndinni. Við fengum reyndar fleiri greinar sem við höfðum til hliðsjónar þegar við vorum að fara yfir málið. Þessi maður, sem ég held að sé mjög virtur fræðimaður á þessu sviði, telur þetta. Ég vil líka upplýsa það að í Svíþjóð eru margir sem telja, og kom reyndar upp á síðustu stundu, að EES-samningurinn stríði gegn sænsku stjórnarskránni fyrst og fremst vegna prentfrelsisins. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki sett mig inn í sænsku stjórnarskrána nægilega vel til þess að ég skilji návæmlega af hverju þeir telja svo vera. Það væri fróðlegt fyrir okkur að vita nákvæmlega hvað það er sem menn hnýta svo sérstaklega í að því er varðar sænsku stjórnarskrána og prentfrelsið og hvort það sama mundi vera uppi á teningnum hér á landi en það hef ég að vísu ekki heyrt. Í Finnlandi, eins og ég sagði reyndar í minni fyrri ræðu, telja margir að ekki hafi verið heimilt samkvæmt finnsku stjórnarskránni að samþykkja EES-samningurinn vegna þess að í honum felist svo mikið valdaframsal til stofnana sem Finnland er ekki aðili að. Ef um væri að ræða aðild að EB væri það heimilt samkvæmt þeirra stjórnarskrá en ekki aðild að EES. Virðulegur forseti. Ég held að ég láti þetta duga að svo komnu máli þar sem ég sé ekki að hægt sé að fá þá fáu þingmenn sem hér eru og hafa skrifað undir nál. meiri hlutans --- þeir eru þeir einu sem hér sitja og aðrir hv. þm. sjá sér greinilega ekki fært að sitja þennan fund og fylgjast með umræðum --- og það breytir kannski ákaflega litlu þó maður reyni að sannfæra fólk um það hversu óráðlegt það er að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar. Eðlilegra væri að það gengi til atkvæða með eðlilegum hætti og menn yrðu þá að láta í ljós álit sitt á því hvort þeir teldu að það ætti að samþykkja frv. eða fella það. Auðvitað tel ég eðlilegt að samþykkja það og þykir mér leitt að menn skuli vera að agnúast svona mikið út í þetta frv.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður mjög mikið. Ég þakka hv. síðasta ræðumanni, 15. þm. Reykv. fyrir ræðu hennar og skýringar. Ég hef saknað þess undanfarnar klukkustundir að enginn annar af flm. frv. skuli heiðra okkur með nærveru sinni til þess að þeir geti þá útskýrt málið og komið inn í þessar umræður og skýrt og svarað þeim mörgu spurningum sem vakna þegar þetta mál er skoðað. En ég þakka hv. 15. þm. Reykv., einum af flm., fyrir að vera þó í þingsalnum þegar þetta mál er til umræðu en ég vek athygli á því að það eru fjórir flm. að þessu máli og þeir láta ekki sjá sig í þingsalnum þegar þetta mál er til umræðu. Hvað sem líður návist ráðherra, þá skiptir hún ekki máli í þessu sambandi því að hér er um að ræða frv. sem flutt er af þingmönnum. Það minnsta sem þeir geta gert er að sjálfsögðu að vera viðstaddir þegar þeirra eigið mál jafnmikilvægt og þetta, eins og fram hefur komið hjá hv. síðasta ræðumanni, frv. til breytinga á sjálfri stjórnarskránni, er til umræðu, En þá láta flm. sjálfir ekki svo lítið við okkur þingmenn að vera viðstaddir þegar slík mál eru á dagskrá. Þessar umræður hafa snúist mjög um lögfræðileg efni. Formaður Framsfl. og formaður þingflokks Framsfl. eru flm. að þessu máli þótt hvorugur þeirra sé viðstaddur í kvöld og þess vegna ekki hægt að beina máli sérstaklega til þeirra sem þó var ætlan mín og hef ég beðið með þessa ræðu, virðulegi forseti, fram undir lok umræðunnar í von um að fá tækifæri til að ávarpa þá en það hefur ekki gefist. Ég mun engu að síður lesa upp mönnum til glöggvunar hvaða viðhorf geta verið uppi þegar rætt er um þetta mál og spurninguna um hvort menn eigi að skjóta sér á bak við lögfræðileg atriði eins og þetta í afstöðunni til EES-málsins, hvort það sé réttmætt að skjóta sér á bak við lögfræðileg atriði þegar tekin er afstaða til máls eins og þessa og hvort það á að ráða alfarið afstöðu manna til EES-samningsins t.d. að lögfræðingar hafi mismunandi skoðanir á því máli. Það hefur verið höfuðefni í ræðum talsmanna þessa frv. í dag að það eigi að líta til þess sem hinir lögfróðu sérfræðingar segja, skoða það og taka afstöðu til málsins á þeim forsendum. Það koma margar bækur út núna um þessar mundir sem snerta Framsfl. og afstöðu hans til stjórnmála, bæði í nútíð og fortíð. Ein þessara bóka er ritgerðasafn eftir Þórarin Þórarinsson, fyrrv. ritstjóra Tímans, og var gefin út honum til heiðurs. Í bókina ritar formála Ingvar Gíslason, fyrrv. ritstjóri Tímans, fyrrv. ráðherra og fyrrv. alþm. Mig langar til þess að lesa upp úr þessum formála það sem Ingvar hefur að segja varðandi spurninguna um þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu. Ég tel að það eigi vel við í þessum umræðum um stjórnarskrána og lögfræðileg álit varðandi þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu. Með leyfi virðulegs forseta les ég upp úr formála þessarar bókar sem er gefin út til heiðurs Þórarni Þórarinssyni: ,,Þær hættur vofa nú yfir íslenskum stjórnmálamönnum að freistast til málamiðlana (sem fá þó ekki staðist), þegar rétt er að láta skerast í odda. Þórarinn Þórarinsson gerir sér fulla grein fyrir þessu. Hann varar skelegglega við því að þjóðin ánetjist þeim áróðri sem er eins konar tískustefna að ,,nauðsynlegt`` sé að Ísland gerist aðili að stjórnskipunarheildum sem verið er að stofna til í Evrópu og gildir þá einu hvort um er að ræða Evrópubandalagið (EB) eða Evrópskt efnahagssvæði (EES). Þórarinn er í hópi þeirra stjórnmálaskýrenda sem átta sig á því að eðlismunur þessara ríkjabandalaga er enginn, þar ræður aðeins stigsmunur. Efnahagskerfi beggja er reist á sömu rétttrúarkenningum og valdaskipulagið er bandaríkjakyns (federal). EES krefst að vísu ekki jafnvíðtæks afsals fullveldis eins og sjálft EB, en eðli fullveldisafsala er í sjálfu sér alltaf eins. Þaðan af síður breytir það neinu að dulbúa valdaafsöl með því að kalla þau ,,framsöl`` valds. Slík orðanotkun er hártogun og blekkingaleikur. Þórarinn hefur með skrifum sínum undanfarin missiri sýnt fram á að það fái ekki samrýmst grundvallarstefnu Framsfl. að ljá samningi utanrrh. um aðild að EES þingstuðning. Við Þórarinn höfum haft fulla samstöðu um þessa afstöðu til samningsins, enda sá boðskapur sem Tíminn flutti afdráttarlaust meðan ég réð stjórnmálaskrifum blaðsins, óháð því hvað einstakir forustumenn Framsfl. gerðu sér í hugarlund um mátt málamiðlunarstefnu í því sambandi. Evrópustefna nýkapítalismans er að fullu múruð inn í hugmyndagrundvöll og valdaskipulag samningsins um EES. Samningurinn felur ekki í sér neinn möguleika til málamiðlunar. Sú hugmynd sem skotið hefur upp kollinum að alþingismenn láti afstöðu sína til samningsins velta á túlkun stjórnskipaðrar lögfræðinganefndar um áhrif hans á ákvæði stjórnarskrár er í meira lagi hæpin. Lögfræðingar standa í þessu tilfelli ekki betur að vígi að skera úr um pólitískar afleiðingar slíks samnings en hver stjórnmálamaður með heilbrigða dómgreind. Þótt lögfræði sé stjórnmálamönnum gagnleg er raunar eins gott að menn þekki takmörk hennar og skynji takmarkanir hennar, ekki síst þegar fjallað er um hrein pólitísk efni eins og valdskiptingu í þjóðfélaginu og flest önnur stjórnarskrármálefni. Stjórnmálamenn láta ekki lögfræðiskrifstofur úti í bæ skera úr um málefni af því tagi, jafnvel þótt það væri sjálf Lagastofnun Háskóla Íslands sem tæki slíkt að sér fyrir hæfilega þóknun. Eða hvað hefði orðið úr sjálfstæðisbaráttu Íslendinga ef íslenskir stjórnmálamenn hefðu skolfið fyrir þjóðréttar- og stjórnarskrárskilningi J.E. Larsens og síðar Knuds Berlins og annarra fremstu lagamanna Danaveldis á þeirri tíð? Þórarinn Þórarinsson er öflugur liðsmaður þeirrar sveitar sem varar við þeirri villu að ,,afpólitísera`` Evrópupólitíkina, fjarlægja hana almennum stjórnmálaumræðum (stjórnmálarökum), gera hana að vélrænu viðfangsefni sérfræðinga, jafnvel á þeim sviðum þar sem ,,sérfræðingar`` ættu að hafa vit á að finna til vanmáttar síns, viðurkenna að þeir vita ekki meira en aðrir.`` Ég vildi lesa þetta upp hér og vekja athygli á þessu.  til þessa máls pólitíska afstöðu, velta því fyrir sér sem stjórnmálamenn og láta lögfræðinga og sérfræðinga veita sér þann skjöld sem dugar til þess að ráða afstöðu sinni. Það er þetta sem ég vildi koma á framfæri í umræðunni í tilefni af þeim tillögum sem við erum að ræða og í tilefni af þeim ræðum sem menn hafa flutt um það mál að við ættum að hafa sérfræðingana og lögfræðingana sem leiðarljós í þessu. Menn hafa lesið í löngu máli upp úr ummælum dr. Gunnars G. Schrams prófessors, og ekki dreg ég í efa þekkingu hans og hæfileika, og lagt það til grundvallar í öllum sínum ræðum að þar sé maður sem vert sé að taka mið af og meta hans orð og leggja út af þeim eins og gert hefur verið í þessum umræðum. Þetta er skoðun og þetta er álit. En við sem alþingismenn og stjórnmálamenn eigum auðvitað að hafa þrek til þess að meta málið með víðari hagsmuni í huga, með þjóðarhagsmuni í huga, með pólitísk viðhorf í huga og komast að niðurstöðu á þeim grundvelli og á þeim forsendum. Þess vegna taldi ég rétt að lesa kafla úr þessum formála um þetta atriði ef það mætti verða einhverjum hv. þm. og sérstaklega úr Framsfl. veganesti inn á þeirra flokksþing þegar þeir þurfa að taka afstöðu til þessa mikla máls.

Herra forseti. Það er vonlaust annað en ég byrji á því að þakka hv. 3. þm. Reykv. bæði fyrir vel valið efni til upplestrar og einnig góðan upplestur á því. En að þeim orðum sögðum verð ég jafnframt að minna hv. þm. á að hann hefur unnið eið að því að virða stjórnarskrána. Það atriði verður ekki á burtu tekið. Ef samningurinn sem slíkur stenst ekki stjórnarskrána þá er hann eiðrofi ef hann veitir honum stuðning. Svo einfalt er það mál. Það verður aftur á móti engin þörf fyrir mig að skýla mér á bak við stjórnarskrána í þessu máli en það mun hv. þm. reyna þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð sem ég ber á atkvæði mínu, um það hvort þetta mál eða önnur sem koma til afgreiðslu standist stjórnarskrána eða ekki. Það á jafnt við um alþjóðasamninga eins og þennan eða hvert annað lagafrv. sem hér er samþykkt að þingmenn þurfa að gera þau upp við sig og eiga að gera það á eigin forsendum, miðað við þeirra eigin þekkingu og eigin mat. Ástæðulaust er annað en njóta góðra ráða og nýta sér ráð, lögfræðileg eins og önnur. En lokaákvörðunin er að sjálfsögðu hjá þingmönnum sjálfum. Það sem ég vitnaði til var áminning til þingmanna um að skýla sér ekki á bak við lögfræðiskrifstofur úti í bæ, eins og komist er að orði í hinum tilvitnuðu orðum, heldur taka afstöðu um stjórnmál á pólitískum forsendum.

Herra forseti. Ég lít á þetta svar á þann veg að hv. 3. þm. Reykv. ætli að lesa íslensku stjórnarskrána að eigin dómgreind og eigin mati og gera það upp við sig í einrúmi hvort hann telji þetta frv. innan þess ramma sem hún leyfir. Hann ætli sér ekki að skýla sér á bak við nein sérfræðiálit út í bæ í þeim efnum. Ég fagna þeirri afstöðu því ég veit að hv. þm. mun gefa sér góðan tíma til að hugleiða það í einrúmi.

Frú forseti. Nú er mér farið að líka við hv. 3. þm. Reykv. Ég tel að hann ætti miklu oftar að lesa gagnlegar greinar og ritgerðir eftir framsóknarmenn, það mundi prýða mjög Alþingistíðindin og ræður hans. Ég tel að það líka réttmæta ályktun sem hann dró að menn eigi ekkert að vera að skýla sér á bak við lögfræðinga. En það sakar ekki að hafa þá með í ráðum. Það vill nefnilega til að í okkar góðu stjórnarskrá segir í 47. gr.: ,,Sérhver nýr þingmaður skal vinna drengskaparheit að stjórnarskránni, þegar kosning hans hefur verið tekin gild.`` Þetta höfum við öll gert. Bæði við sem erum hér í salnum í kvöld og eins þeir þingmenn sem fjarstaddir eru svo og þeir þingmenn sem á undan okkur hafa verið. Nú ætla ég að lesa 1. gr. stjórnarskrárinnar. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. 2. gr. Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.`` Hvernig samræmist þessi grein samningnum um Evrópskt efnahagssvæði? Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Formlega séð fara forseti og Alþingi áfram með löggjafarvaldið. Þ.e. Alþingi undirgengst það að taka við lögum að utan og lögtaka þau hér. Alþingi kemur til með að starfa öðrum þræði, kannski að mestu leyti, sem afgreiðslustofnun fyrir Brussel og þarf að lögtaka það sem þeim þóknast þar. Ekki að frumkvæði okkar, við komum ekki að þessum undirbúningi, ekki nema í einstaka til fellum einhverjir útsendir embættismenn. Ég skal ekki segja hvort þeir geta látið hlusta eitthvað á sig. En íslenskir alþingismenn hafa ekki frumkvæði að þessari lagasetningu. Þeir koma til með að standa frammi fyrir svipuðum verkefnum og við vorum að vinna í gær þegar við vorum að ræða um smárásir í hálfleiðurum, taka við frv. sem aðrir hafa samið, láta þýða þau fyrir sig, e.t.v. vitlaust, reyna svo að skilja hvað felist í textanum og gera þau að lögum. Ef við neitum, við höfum formlegt neitunarvald, mögnum við á okkur draugana frá Brussel sem geta snúið upp á hendurnar á okkur og beitt gagnaðgerðum. Í 2. gr. segir: ,,Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið.`` Fjórmenningar utanrrh. komust að þeirri spaklegu niðurstöðu, eins og frægt er orðið, að það væri ekki tekið fram að þetta skyldu vera alíslensk stjórnvöld. Ég tel að stjórnarskrárgjafinn hafi ekki verið í neinum vafa um að þetta skyldu vera alíslensk stjórnvöld. Framkvæmdarvaldið er flutt úr landi að hluta. Síðan segir: ,,Dómendur fara með dómsvaldið.`` Ekki er það nú fortakslaust eftir að við erum orðnir aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Þá verða íslenskir aðilar að hlíta dómum að utan. Þeir eru aðfararhæfir hér á landi jafnvel þó að og íslenskir dómstólar komi þar hvergi nærri. Ég nefni 10. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta: ,,Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymir Alþingi annað, en Þjóðskjalasafnið hitt.`` Það eru fleiri en við alþingismenn sem vinna heit að því að halda stjórnarskrána. Það gerir forseti Íslands líka. Svona mætti lengi lesa úr stjórnarskránni. Ég ætla ekki að þreyta þá fáu þingmenn sem eru í salnum á því að þessu sinni. Það er alveg hárrétt hjá hv. 3. þm. Reykv., Birni Bjarnasyni, að þetta er verkefni sem bíður okkar og við verðum að gera það upp við okkur hvort okkur finnist EES-samningurinn samrýmanlegur því heiti sem við unnum þegar við tókum hér sæti. Það er hins vegar ekkert á móti því að leita til lærðra manna og heyra skoðun þeirra á hlutunum og meta þau rök og gagnrök sem fram koma. Í mínum huga er það ekki nokkur vafi og þar er ég hjartanlega sammála hv. þm. Birni Bjarnasyni að það er hvers og eins að gera það upp við samvisku sína hvort hann ætlar að halda stjórnarskrána og standa við þann eiðstaf sem hann undirritaði þegar hann tók sæti á Alþingi.

Út af dagskrá er tekið 3. dagskrármálið. Fundinum er slitið.