Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í sambandi við umræður um frv. til laga um framlengingu á vöruhappdrætti Sambands ísl. berklasjúklinga var allmjög rætt um öryrkjamálin í heild. Í fjhn. Ed voru m.a. fengnar umsagnir og upplýsingar frá ýmsum félögum öryrkja. Um leið og ákveðið var af n. að mæla með frv. um vöruhappdrætti eða framlengingu þess til 10 ára óbreytts, urðu nm. allir sammála um að flytja hér í sameinuðu þingi till. til þál. um kosningu milliþingan. um öryrkjamál. Ég skal ekki fara ýtarlega út í þessi mál að þessu sinni, - stikla á stóru. Hér eru til nokkur félög, sem vinna að öryrkjamálum: Samband ísl. berklasjúklinga, sem unnið hefur þrekvirki á þessu sviði, m.a. við byggingu og starfsemi Reykjalundar, Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra, Blindrafélagið, Blindravinafélagið, Sjálfsbjargarfélögin, sem eru félög fatlaðra og búið að stofna þau fimm hér á landi, og munu þau hafa í huga að stofna með sér landssamband, enn fremur félagið Heyrnarhjálp, og ætla ég, að ég hafi þá nefnt hin helztu félög öryrkja. Mörg þessara félaga hafa unnið mjög merkilegt starf. Það hafa verið gerðar tilraunir til þess að stofna samtök öryrkjafélaganna um land allt, en enn þá hefur það ekki tekizt. Hins vegar er mikil nauðsyn á því, að mál þetta sé tekið til heildarathugunar og reynt að samræma þá starfsemi, sem nú er höfð með höndum á ýmsum sviðum í þessum efnum. Ég skal aðeins nefna hér nokkur hin helztu viðfangsefni og verkefni, sem athuga þarf í sambandi við öryrkjana. Í fyrsta lagi er brýn nauðsyn að hafa starfandi rannsóknarstöð, sem rannsakar vinnuhæfi öryrkjanna, þ.e.a.s. gerir bæði með aðstoð lækna, sálfræðinga og annarra sérfræðinga rækilega athugun á því, hvers konar starf muni helzt vera við hæfi hvers einstaks öryrkja að fenginni rannsókn. Í þessu sambandi og í öðru lagi má nefna nauðsyn á leiðbeiningarstarfi, þ.e.a.s. leiðbeiningum til öryrkjanna um val á starfi eða val á námi, sérstaklega ef um ungt fólk er að ræða. Í þriðja lagi koma hér til athugunar vinnulækningar, sem eru ákaflega þýðingarmiklar einnig í þessu sambandi. Í fjórða lagi eru vinnustofur og verkstæði, sem hafa það hlutverk fyrst og fremst að endurþjálfa til vinnu þá, sem misst hafa að einhverju leyti orku sína. Slíkar vinnustofur eru nauðsynlegar til slíkrar endurþjálfunar, áður en öryrkjarnir hafa fengið þá getu og þjálfun að nýju, að þeir geti farið út á hinn frjálsa atvinnumarkað, sem æskilegast er auðvitað að sem flestir þeirra geti farið og hafið þar eðlilegt starf í hinu frjálsa athafnalífi. Yfirlæknirinn í Reykjalundi tjáði okkur í n., að yfirleitt mundi það vera 1–2 ár, sem öryrkjar þyrftu að vera á slíkum vinnustofum til þjálfunar og kennslu, áður en þeir gætu farið út í hið eðlilega starf að nýju. Auk þess eru slíkar vinnustofur nauðsynlegar fyrir þá öryrkja, sem heilsu sinnar vegna geta ekki farið út í hið frjálsa athafnallíf, en verða að vera því miður áfram i slíkum stofnunum. Í fimmta lagi má nefna vinnuheimili, þar sem öryrkjarnir geta einnig búið og dvalizt, og á þetta m.a. við þá öryrkja, sem heilsu sinnar vegna geta ekki sótt langt á vinnustað og þyrftu því að hafa aðstöðu svipaða og er á Reykjalundi, þannig að þeir geti búið á sama stað eða í námunda við vinnustaðinn. Í sjötta lagi má nefna það, sem er brýn nauðsyn, sérstaklega vegna þeirra, sem fengið hafa lömunarveiki, en einnig margra annarra öryrkja, og það er að greiða fyrir smíði tækja, gervilima og annars slíks. Þó að hér séu til nokkrir mjög færir menn á því sviði, þá er þörfin og eftirspurnin svo mikil, að þeir geta hvergi nærri annað þeirri eftirspurn, og verða sumir öryrkjanna að bíða jafnvel eitt til tvö missiri eftir að fá hina nauðsynlegustu gervilimi. Hér þarf að bæta úr, bæði með því að fá fleiri sérfræðinga í þessu skyni og með kaupum hinna nauðsynlegustu tækja til slíkrar framleiðslu. Í sjöunda lagi má nefna vinnumiðlunina. Það hefur verið tekið upp, bæði í reglugerð um ráðningarstofu Reykjavíkurbæjar 1954 og í hina almennu reglugerð ríkisins um vinnumiðlun frá 1956, að vinnumiðlunarstofur eiga m.a. að sinna því hlutverki að reyna að útvega öryrkjum atvinnu. Hér er um þýðingarmikið miðlunarstarf að ræða, Í áttunda lagi er þýðingarmikið atriði að skipuleggja sem bezt lánastarfsemi fyrir öryrkjana, því að margir þeirra geta stundað vinnu, ef þeir fá fyrirgreiðslu með hagkvæmum lánum til að kaupa sér nauðsynleg tæki og koma þannig sjálfir undir sig fótunum. Í níunda lagi er svo margvísleg félagsleg fyrirgreiðsla, sem öryrkjunum er nauðsynleg stundum, t.d. þegar þeir koma af sjúkrahúsum og hafa möguleika til að hefja starf að nýju, fyrirgreiðsla um húsnæði og fjöldamargt fleira. Og loks í tíunda lagi vil ég nefna það, með hverjum hætti æskilegast sé og mögulegt að afla fjármagns til allra þessara margháttuðu verkefna. Nú er það svo, að Samband ísl. berklasjúklinga hefur með vöruhappdrættinu í undanfarinn áratug aflað mikils fjár og byggt fyrir það Reykjalund með sínum miklu og glæsilegu vistarverum og ágætu verkstæðum og verksmiðjum. Enn fremur hafa sum önnur samtök öryrkja fengið leyfi til vissrar fjáröflunar, eins og t.d. Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra með vissu álagi á eldspýtnastokka. Auk þess má geta þess, að 1952 samþykkti Alþingi lög um erfðafjársjóð, en hlutverk hans er að veita lán og styrki til þess að koma upp vinnustofum, vinnuheimilum og vinnutækjum fyrir öryrkja. Þessi sjóður mun nú vera um 5.3 millj. kr., en úr honum hafa ekki verið veittar nema um 800 þús. kr., þannig að handbært fé þessa sjóðs mun um s.l. áramót vera um 41/2 millj. kr. Hér er því töluvert fjármagn um að ræða, sem nota má í þessu skyni, og náttúrlega ekki rétt að láta slíkan sjóð handbæran liggja að verulegu leyti ónotaðan, þegar jafn geysiþýðingarmikil verkefni eru óleyst eins og hér er um að ræða. En auk þess bætast árlega töluverðar fúlgur í þennan sjóð. Þetta eru nokkur meginatriði, sem ég vildi minna á og verða verkefni i þessum málum á næstunni og verkefni þeirrar mþn., sem ég vænti að hæstv. Alþ. fallist á að kjósa. En um tölu öryrkja vil ég aðelns geta þess, að þótt ekki liggi fyrir nákvæmar tölur eða skráning þeirra, mundi ég telja, að öryrkjar séu a.m.k. 2.000 í þessu landi, og er því vissulega mikilsvert, bæði fyrir þá sjálfa og fyrir þjóðfélagið í heild, að nýta sem bezt þá orku, þá vinnugetu, sem þeir hafa eða geta endurheimt með skynsamlegri þjálfun, kennslu og öðrum aðgerðum hins opinbera. Að lokum vil ég segja það, að eitt af verkefnum þessarar nefndar yrði að sjálfsögðu að samræma sem mest starfsemi hinna mörgu samtaka, sem vinna hér, nú sitt í hverju lagi, en í þessu máli þarf auðvitað fyrst og fremst sameiginleg átök. Ég vil svo leggja til, að þessari till. verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það er af því, að ég tel þau atriði, sem hv. frsm. taldi upp og n. þyrfti að taka til athugunar, misþýðingarmikil og eitt vera þannig vaxið, að ég tel hæstv. ríkisstj. - og við erum svo heppnir núna, að forsrh. er hér í d. - þurfa að taka til athugunar, áður en n. skilar sínu áliti, en það er gerð gervilima. Ég komst af tilviljun í það að aðstoða mann, sem missti fót fyrir tveimur árum eða svo. Jú, hann fór til læknis og fékk öll sín vottorð, og svo var hann sendur til einhvers gervilimamanns hér í Reykjavík. Hann fékk fót, sem hann gat gengið á með hækjum, ekkert gert, lærið var stokkbólgið alltaf og allt eftir því, og eftir að hann var búinn að baksa með þetta með miklum kvölum og harmkvælum og ekkert getað unnið sér inn nokkra mánuði, þá varð það úr, að hann var sendur til Danmerkur. Eftir fjórtán daga fékk hann fót. Eftir að hann kom heim með hann, vinnur hann fulla vinnu, gengur hækjulaus og sér enginn maður, að hann sé haltur. Að hafa svona gervilimasmiði hér á landi og vísa mönnum til þeirra, þessa eða hins, af því opinbera til að fá fætur eða hvaða gervilim sem er, það nær ekki nokkurri átt. Það verður sem allra fyrst að vinna að því, að hér komist upp almennileg tækni til þess að geta gert gervilimi, svo að menn komist strax aftur í atvinnulífið, þó að þeir verði fyrir því óláni að missa handlegg eða fót og þurfi að fá gervilimi. Ég vildi benda á þetta, því að ég held, að þetta þoli ekki bið. N. verður skipuð. Það er ég alveg viss um, að það eru ekki allir þm. með því. Hún mun starfa, og eftir 1–2 ár kemur eitthvert nál. En það geta margir þurft að halda á gervilim fyrir þann tíma og engin ástæða til að biða eftir því, að nál. komi um það, að þessu atriði sé kippt í lag.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. þá til þál., sem nú er fyrir tekin, um vinnslu kísilleirs við Mývatn og í Aðaldal í Suður-Þingeyjarsýslu. Baldur Líndal efnafræðingur og Tómas Tryggvason jarðfræðingur munu fyrstir manna hafa komið auga á, að leðjan á botni Mývatns meðfram Laxá, sem fellur úr Mývatni, mundi innihalda hagnýt efni. Hafa þeir manna mest unnið að því að leita sannana fyrir því, að þarna sé um verðmæt efni að ræða. Mývatn er 38 km2 að flatarmáli og er umlukið hraunum á þrjá vegu. Botn þess er með þykku leðjulagi, sem jafnar mishæðir hans. Lagið er allmisþykkt eftir mælingum, sem gerðar hafa verið á því. Mesta þykktin er talin vera 10 metrar. Vatnið sjálft er víða mjög grunnt og virðist grynnast býsna ört á sumum stöðum vegna örrar myndunar þessarar leðju, sem er að aðalefni kísilþörungar. Þörungar þessir eru einfrumungar, plöntur, sem lifa í vatni. Um þá vaxa skeljar úr ópalkenndum kísil. Þegar þörungarnir deyja, þá falla skeljarnar til botnsins, og þannig myndast leðjan. Sagt er, að til séu um 8.000 tegundir kísilþörunga, og er verðmæti skeljanna misjafnt eftir tegundum og einnig eftir því, hve skeljalögin eru hrein eða auðvelt að hreinsa frá þeim önnur efni. Hér á landi er þess að vænta, að hægt sé að finna hreinastan kísilleir í tjörnum og stöðuvötnum, sem girt eru hraunum, eins og Mývatn, eða annars staðar, þar sem lítið er um aðrennsli og yfirborðsvatns og sandfoks gætir ekki til muna, segja fræðimennirnir. Úr Mývatni hefur um aldir borizt með Laxá kísilleir og þörungagróður. Merki þess sjást í jarðlögum meðfram ánni og á allvíðáttumiklum svæðum út frá henni, þar sem hún hefur hlaupið oftast, þegar flóð hafa komið í hana. Í landi Ness í Aðaldal og Árness, sem er nýbýli úr landi Ness, er allmikil kísilleirsnáma á gömlum vatnsbotni, sem kominn er undir jarðveg. Sá kísilleir er álitinn tæplega eins góð vara og leðjuleirinn við Mývatn, en þó hæfur til ýmissa nota. Ekki er talið ólíklegt, að hentugt geti verið að hafa þann leir á boðstólum samhliða leirnum úr Mývatni, af því að verðmunur hlýtur að verða og til sumra nota er óþarft að kaupa tegundir, sem dýrari eru. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa stuttan kafla úr óprentaðri ritgerð, sem Tómas Tryggvason jarðfræðingur er að semja og hefur lánað mér. Þessi kafli er um það, til hvers kísilleirinn eða salli sá, sem úr honum er unninn, er notaður. Jarðfræðingurinn segir: „Fróðan mann þyrfti til og mikinn pappír, ef telja skyldi allar þær vörutegundir, sem kísilsalli er að einhverju leyti notaður í. Hann hefur verið nefndur efni þúsund þjala, en sennilega er talan þúsund of lágt til tekin. Ýmsar vörur, sem við notum daglega, eru blandaðar kísilsalla. Fægiefni í flestum tegundum tannlöðurs er kísilsalli, og margar betri pappírstegundir eru blandaðar honum sem fylliefni. Eru dæmi þessi tvö af mörgum. Notkun kísilsalla í stórum stíl er svo ný af nálinni, að hann er naumast búinn að vinna sér þá hefð sem skyldi í skýrslum og öðrum fræðibókum um nothæf jarðefni. Auk þess er hann seldur undir margs konar vörunöfnum, sem torvelda skýrslugerð um notkun hans. Sennilegt má þó telja, að samanlögð notkun hans um allan heim nemi um það bil hálfri milljón lesta árlega eða rúmlega það. Er það ekki há tala, ef borið er saman við vinnslu og notkun ýmissa annarra jarðefna. En kísilsallinn er léttur í vígtina, svo að í rauninni er þessi lestatala allmikið magn, ef miðað er við rúmmálið. Verðmæti og notagildi kísilsalla fer eftir því, hversu hreinn hann er. Kísilsalli, sem nota skal til múrsteinsgerðar, hjúpunar áburðar eða til þess að drýgja sement, þarf ekki að vera ýkja hreinn. Aftur á móti verður að gera miklar kröfur um gæði hans, ef hann er ætlaður í síumassa, fylliefni eða gróðrarbeði fyrir gerla. Mikið af kísilsalla er notað til þess að hjúpa tilbúinn áburð, svo að hann blotni ekki og hlaupi í kekki við geymslu. Til slíkra hluta þarf ekki mjög hreina kísilmold, en að magninu til munu áburðarverksmiðjur fremst á blaði um notkun kísilsalla í Evrópu að minnsta kosti. Næst koma síurnar. Hreinsaður og brenndur kísilsalli er notaður til þess að hreinsa og aflita fjölda vökva. Má þar nefna olíur margs konar, lífrænar sem ólífrænar að uppruna, efnaupplausnir, svo sem lökk, fernissápur og málningarvörur, sykurupplausnir í öl og áfenga drykki, svaladrykki alls konar, litunarvökva, bóluefni og vatn, hvort heldur er til drykkjar eða iðnaðar. Kísilsallinn dregur í sig hvers konar fíngerð óhreinindi. M.a. er talið, að unnt sé að hreinsa allt að 95% af gerlum úr menguðu vatni með kísilsíum. Þannig má gerilsneyða drykkjarvatn og halda vatni í sundlaugum hreinu og ómenguðu með reglubundinni hringrás gegnum kísilsíur, án þess að skipt sé um vatn í lauginni. Vegna þess, hve kísilsalli þolir að hitna án þess að bráðna, er hann notaður til einangrunar við háan hita. Sem dæmi má nefna ofna, sem notaðir eru við málmbræðslu, glergerð og brennslu leirkera. Loks er kísilsalli notaður í stórum stíl sem fyllir eða burðarefni fyrir ýmiss konar vökva. Einfalt dæmi um þess háttar notkun er dýnamítið, sem fyrr var nefnt, en þar er kísilsallinn burðarefni, sem drekkur í sig hið fljótandi sprengiefni. Sama máli gildir um ýmiss konar málningarvörur og litarefni, sem gerð eru deigkennd eða seigfljótandi með kísilsalla. Þá tíðkast að nota sallann sem burðarefni fyrir þær tegundir skordýraeiturs, sem notaðar eru í duftformi.“ Þetta yfirlit jarðfræðingsins um hið fjölbreytta notagildi kísilleirsins taldi ég rétt að lesa í sambandi við till. mína, af því að það gefur upplýsingar um, að hér er ekki um framleiðslu að ræða, sem hætt sé við að geti dottið niður kaup á vegna einhæfs notagildis. Svo sem kunnugt er, hefur verið borað eftir jarðgufum við Námafjall, sem er skammt frá Mývatni. Þar er mikill jarðhiti, og væntanlega tekst að vinna þar verðmæt efni úr jarðgufum. En til þess að það megi verða, þarf dýpri boranir en þær, sem þegar hafa verið framkvæmdar, svo að nægilegt gufumagn fáist. Verður vafalaust borað dýpra, áður en langir tímar líða, en það er önnur saga, sem ekki er til umr. að þessu sinni. Hins vegar er þarna við Námafjall nógur jarðhiti nú þegar og tiltækur til þess að þurrka kísilleirinn. Talið er jafnvel, að dæla megi botnleðjunni alla leið þangað. Annars yrði hún flutt á bílum þangað, eftir að úr henni hefur sigið mesta vatnið. Er þetta til mikils hagræðis, að jarðhitinn er svona tiltækur. Leirinn í Aðaldal þarf aftur á móti að þurrka með olíuhitun að öllum líkindum. Þó er talið athugandi að flytja hann að hverunum í Reykjahverfi, en það er alllöng leið, eins og nú liggja vegir, sennilega um 6 km, ef gert væri akfært beina leið. Gerðar voru tilraunir með að dæla leir upp úr botni Mývatns 1954, 1955 og þó sérstaklega 1957, og þóttu þær takast vel. Síðan voru sýnishorn af kísilsalla, sem rannsóknarstofa jarðhitadeildarinnar vann úr leirnum, send til athugunar erlendis, og kom fram eindreginn áhugi fyrir þessari framleiðslu hjá mönnum ýmissa landa í Evrópu. Sérstaklega brugðu Þjóðverjar við. Sumarið 1956 kom hingað og dvaldist við Mývatn um tíma þýzkur prófessor til að rannsaka gæði leirsins og magn og aðstæður til þess að ná honum upp úr vatninu. Á s.l. ári sendi svo stjórn sambandslýðveldisins í Þýzkalandi sérfræðinga hingað til þess að veita tæknilega aðstoð við rannsóknir leirsins og námanna þarna. Áhugi Þjóðverjanna fyrir framleiðslu kísilleirs hér mun ekki sízt stafa af því, að kísilleirsnámur hjá þeim sjálfum, sem þeir hafa haft, eru að ganga til þurrðar. Þau lönd, sem talin eru fyrst og fremst koma til greina sem markaðslönd fyrir kísilsalla héðan, eru Þýzkaland, England, Holland, Belgía og Frakkland. Eftir rannsóknina í sumar sem leið telja fræðimennirnir þýzku, námurnar í Mývatni, stærstu kísilnámur í Evrópu og leirinn þar góða vöru að efnainnihaldi. Hins vegar eru lokarannsóknir eftir, svo að gengið verði alveg úr skugga um það, hvort arðvænlegt sé að setja upp verksmiðju til þess að vinna leirinn til sölu erlendis. Markaður fyrir hann innanlands er vitanlega ekki nægilegur, þó að áburðarverksmiðjan noti 600–800 lestir og sementsverksmiðjan mundi eitthvað geta notað. Þýzka stjórnin býður enn fram fræðilega aðstoð, hefur boðizt til að senda hingað sérfræðinga, sem vinni hér ókeypis og kosti uppihald sitt, en aðstoð verði að borga af Íslands hálfu og annan innlendan tilkostnað. Þessu tilboði hefur enn ekki verið tekið. Þeir, sem að þessum málum hafa unnið, en það eru menn á vegum rannsóknaráðs og jarðhitadeildar raforkumálanna, telja sig ekki hafa umboð til þess að taka tilboðinu. Mér virðist einboðið, að það eigi að svara þessu tilboði játandi, og ég flyt þessa till. m.a. til þess að herða á því, að það verði gert. Hér virðist vera búið að vinna mikið að rannsókn, en eftir að ljúka henni. Það er talið líklegt, að henni geti orðið lokið á þessu ári, ef áherzla er lögð á sem skyldi og hinir erlendu tæknimenn fengnir. Það má því segja, að hér sé heitt járn, sem rétt sé að hamra, áður en það kólnar, eða meðan heitt er. Það þarf að athuga eða sannprófa vörugæðin og markaðshæfni þeirra, gera fullnaðaráætlanir um stofn og rekstrarkostnað verksmiðju, er þurfa mundi að koma á fót, ef í framkvæmdir sýnist að vel athuguðu máli ástæða til í að ráðast. Það hefur verið gizkað á, að það mundi kosta 10–15 millj. kr. að koma upp verksmiðju með nauðsynlegum tækjum, er afkastaði framleiðslu, er næmi 10 þús. tonnum af söluvöru á ári. Fyrir slíka framleiðslu er gizkað á að fengjust a.m.k. 10 millj. ísl. kr. í erlendum gjaldeyri árlega, reiknað með lægsta verði, eins og sakir standa, en jafnvel 30 millj., ef miðað er við dýrustu vöru. Það geta varla orðið skiptar skoðanir um, að nauðsynlegt sé fyrir þjóðina að fjölga framleiðslugreinum sínum, finna ráð til þess að auka söluhæfa framleiðslu til öflunar erlendum gjaldeyri. Engu skynsamlegu tækifæri til að koma upp nýjum atvinnugreinum má sleppa eða draga lengur, en óhjákvæmilegt er, að hagnýta það, sem landið hefur að bjóða til að koma atvinnulífinu á öruggari grundvöll en það stendur nú. Till. þessi er um, að athugun verði látin fram fara, sem skeri úr. Gengið er út frá, að til þess verði þegin framboðin fræðileg aðstoð, sem líklegt er að á bak við standi viðskiptalegur áhugi, er tryggt gæti framleiðslusölu hinnar væntanlegu verksmiðju. Leiði fullnaðarrannsóknir í ljós, að áreiðanlega geti verið um arðvænlegan rekstur kísilleirsframleiðslu að ræða, þá gerir till. ráð fyrir, að ríkisstj. leiti úrræða til, að vinnsla kísilleirsins verði hafin hið fyrsta. Það er ekki ólíklegt, að til þess að gerast framleiðendur kunni að fást framtakssamir íslenzkir menn, ekki sízt ef kostur yrði á erlendu lánsfé til þess að koma fyrirtækinu upp, en um það yrði ríkisstj. að taka ákvarðanir og hafa hönd í bagga. Herra forseti. Mál þetta er þess eðlis, að mér finnst rétt, að umr. verði frestað og n. fái það til athugunar, og ég legg til, að málinu verði vísað til fjvn.