Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á l. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar gengis íslenzkrar krónu hefur verið afgr. frá hæstv. Ed., ágreiningslaust. Frv. þetta er mjög lítið að efni til. Um það eitt, að það hefur verið dregið í efa, að tveir kaflar af þremur í umræddum 1. hafi ákveðna gildistöku í umræddum l. Það fór hins vegar ekki á milli mála í öllum umr. um málið, að til þess var ætlazt, að sameiginlegur gildistími væri fyrir l. öll, og er hér um mistök að ræða af hendi þeirra, sem frv. sömdu. Það má segja, að mistökin hafi einnig átt sér stað hér á hv. Alþ. við síðustu umr. um málið, að það skyldi ekki upplýsast, að þetta ákvæði vantaði. Ég tel óþarft, herra forseti, að útskýra þetta frv. öllu frekar. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Skólakerfi þjóðar mótast annars vegar af löggjöf, sem ýmist setur sjálfu skólastarfinu almenna umgjörð eða ramma eða mælir hins vegar fyrir um hlutverk og skipulag einstakra skóla eða skólastiga. Hér á landi eins og víða annars staðar eru ákvarðanir löggjafans um framkvæmd fræðsluskyldu eða skólastarf á fræðsluskyldustigi fyrst og fremst í því fólgnar að kveða á um, að öll börn og unglingar séu fræðsluskyld á aldrinum 7–15 ára. Í gildandi l. um skólakerfi og fræðsluskyldu segir, að allir skólar, þeir sem kostaðir eru eða styrktir af ríkisfé, skuli mynda samfellt skólakerfi, sem skiptist í 4 stig: barnafræðslustig, gagnfræðastig, menntaskólastig og háskólastig. Í gildandi l. eru engin tæmandi ákvæði um það, hvað kennt skuli eða hvernig á barnafræðslustigi eða gagnfræðastigi. Námsefni á þessum skólastigum er ákveðið í námsskrá, sem menntmrn. er ætlað að gefa út. Hins vegar eru í l. ákvæði um skipulag á námsefni á menntaskóla- og sérskólastiginu, sem og á háskólastiginu. Þá er og í gildandi l. um skólakerfi og fræðsluskyldu ákvæði um, að miðskólum, sem eru ein af 3 skólategundum gagnfræðastigsins, en það eru unglingaskólar, miðskólar og gagnfræðaskólar, skuli ljúka með landsprófi, miðskólaprófi, sem veitir rétt til inngöngu í menntaskóla og sérskóla með þeim takmörkunum, er kunna að vera settar í lögum þeirra eða reglugerðum. Þessi stefna löggjafans, sem mörkuð er í l. um skólakerfi og fræðsluskyldu frá 1946, að setja ekki lagafyrirmæli um einstök atriði skólastarfsins á fræðsluskyldustiginu, er tvímælalaust skynsamleg. Hún veltir yfirstjórn skólanna á fræðsluskyldustiginu og skólunum sjálfum ráðrúm og skilyrði til breytinga á skipulagi, námsefni, kennsluaðferðum og próftilhögun, eftir því sem æskilegt þykir hverju sinni. Skömmu eftir að ég tók við starfi menntmrh., eða árið 1958, skipaði ég n., þar sem áttu sæti fulltrúar þingflokka og kennarastéttar og embættismenn undir forustu Halldórs Halldórssonar prófessors, til þess að kanna þá reynslu, sem af þessari lagasetningu hefði fengizt, og hvort ástæða væri til breytingar á þeirri umgjörð eða þeim ramma, sem skólakerfinu væri settur í löggjöfinni. Það varð nær einróma niðurstaða þessarar n., að ekki væri ástæða til þess að gera breytingar á grundvallaratriðum þessarar lagasetningar, þ. e. a. s. 7–15 ára fræðsluskyldu, heimildinni til þess að skipa námsefni fræðsluskyldustigsins með námsskrá, skiptingu skólakerfisins í hin 4 stig og því, að landspróf eða miðskólapróf skuli velta rétt til inngöngu í sérskóla og menntaskóla. Af þessum sökum hef ég á undanförnum árum talið rétt, að á löggjafarsviðinu yrði lögð megináherzla á endurskoðun löggjafarinnar um sérskólana. Þegar þetta frv. verður að lögum, hefur á tiltölulega stuttu tímabili bókstaflega öll íslenzk löggjöf um einstaka skóla eða skólastig verið endurskoðuð eða sett ný löggjöf um skóla eða skólastig, sem engin löggjöf var til um áður. Þegar 1957 voru sett ný heildarlög um Háskóla Íslands, en fyrri lög voru frá árinu 1936. Síðan hafa ýmsar breytingar verið gerðar á háskólalögunum og margar og gagngerar breytingar á reglugerð háskólans, t. d. hefur námið í læknisfræði og í íslenzkum fræðum verið aukið og bætt og B.A.-náminu verið breytt verulega, þannig að nú er það fullgilt háskólanám fyrir framhaldsskólakennara í mörgum greinum. Á s. l. hausti var hafin kennsla í náttúrufræðum til B. A.-prófs og þar með lagður grundvöllur að stofnun vísindadeildar við háskólann. Á undanförnum áratug hefur tala kennara við háskólann meira en tvöfaldazt. Á þessu ári mun ljúka störfum n., sem skipuð var fyrir rúmum 2 árum til þess að gera till. um framtíðaruppbyggingu háskólans næstu 2 áratugina. Ný löggjöf var sett um kennaraskólann 1963, og var hlutverki hans og skipulagi gerbreytt frá því, sem áður var, þ. e. a. s. hann var þá gerður að stúdentaskóla. Sama ár var með löggjöf komið á fót Tækniskóla Íslands. Fram til þessa hefur hann veitt tæknifræðingum 3 ára menntun, en tvö síðustu árin hafa verðandi tæknifræðingar orðið að stunda nám erlendis. Nú nýlega hefur verið ákveðið að gera byggingartæknifræðingum kleift að ljúka námi sínu algerlega hér heima, og munu fyrstu íslenzku byggingartæknifræðingarnir, sem algerlega stunda nám sitt á Íslandi, brautskrást frá tækniskólanum 1971. Árið 1966 var sett ný iðnfræðslulöggjöf, þar sem víðtækar breytingar og endurbætur voru gerðar á iðnfræðslunni. Sama ár var sett ný löggjöf um vélstjóranám og um stýrimannaskólann í Reykjavík, en árið 1964 höfðu verið sett lög um nýjan stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum. Árið 1962 var sett ný löggjöf um hjúkrunarskóla og árið 1965 um Húsmæðrakennaraskóla Íslands. Árið 1965 voru sett lög um Myndlistar- og handíðaskóla, en um þá menntun höfðu ekki áður verið til sérstök lög. Og árið 1963 voru sett lög um fjárhagsstuðning við tónlistarskóla, en um þá skóla höfðu engin lög verið til áður. Eins og ég gat um áðan, er ástæða þess, að ég hef fram til þessa ekki lagt til við Alþ., að ný lög verði sett um skólakerfi og fræðsluskyldu, sú, að þessi löggjöf er rammalöggjöf og hægt er að gera allar breytingar, sem nauðsynlegar eru taldar á námsefni, kennsluaðferðum og próftilhögun og æskilegar þykja, án lagabreytinga. Meginþorri skólamanna og nemenda er þeirrar skoðunar, að því ákvæði l. um skólakerfi og fræðsluskyldu, að miðskólapróf eða landspróf skuli vera aðalleiðin til inngöngu í menntaskóla og sérskóla, eigi ekki að breyta. Ég minnist ekki heldur neinnar ýtarlegrar eða rökstuddrar till. um, hvað koma ætti eða komið gæti í staðinn fyrir almennt samræmt inntökupróf í menntaskóla eða sérskóla. Um það aðalatriði l. um skólakerfi og fræðsluskyldu, að börn og unglingar séu fræðsluskyld á aldrinum 7–15 ára, er það að segja, að skoðanir eru skiptar um það, hvort fræðsluskylduna eigi að lengja, t. d. um eitt ár, eða ekki. Persónulega er ég þeirrar skoðunar, að innan tíðar hljóti að koma að því, að skólaskylda verði lengd um eitt ár og verði 9 ár. Með hliðsjón af þeim miklu breytingum, sem gerðar hafa verið á fræðsluskyldustiginu og gagnfræða-, sérskóla- og háskólastiginu á undanförnum árum og varið hefur verið stórauknu fé til, hefur fram til þessa ekki verið fjárhagsgrundvöllur fyrir lengingu skólaskyldunnar. Hvort það er gert og hvenær það verður gert, er fyrst og fremst fjárhagsatriði. Það er Alþingis að ákveða, hvort það vill verja því fé, sem það veltir til skólamála og fer stórvaxandi ár frá ári, til þess að bæta og auka kennsluna á fræðsluskyldustiginu, eins og það er nú, sem og gagnfræða-, mennta-, sérskóla- og háskólastigi, eða hvort það vill verja fé til þess að lengja skólaskylduna eða gera allt í senn. Skólunum og kennarastéttinni er fátt að vanbúnaði að framkvæma lengingu fræðsluskyldunnar frá kennslufræðilegu sjónarmiði séð, en það gerir auðvitað nauðsynlegar nýjar skólabyggingar og eykur rekstrarkostnað skyldunámsskólanna. Þótt ég hafi talið rétt að leggja til við Alþ., að endurskoðun allrar sérskólalöggjafarinnar gengi fyrir, hef ég alltaf gert ráð fyrir því, að einnig kæmi til endurskoðunar á löggjöfinni um fræðsluskylduna, en ég hef talið, að það ætti ekki og þyrfti ekki að gerast, fyrr en tímabært væri að taka lengingu fræðsluskyldunnar á dagskrá. Endurskoðun löggjafarinnar frá 1946 um fræðsluskylduna hefur verið undirbúin. Nú, þegar lokið er endurskoðun allrar löggjafarinnar um einstaka skóla og skólastig, tel ég orðið tímabært að leggja fram frv. að nýrri löggjöf um fræðsluskylduna. Ríkisstj. hefur samþ., að slíkt frv. verði lagt fyrir þetta þing. Eitt merkasta nýmæli þess verður, að heimilað verður að lengja fræðsluskylduna um eitt ár eða í 9 ár, þegar fé er veitt til þess á fjárlögum. Þegar það frv. hefur verið samþ., verður það Alþingis að ákveða með fjárveitingu, hvenær lenging skólaskyldunnar skuli koma til framkvæmda. Almennur lagagrundvöllur eða lagarammi væri þá fyrir hendi til 9 ára fræðsluskyldu. Enda þótt gildandi rammalöggjöf um skólakerfi og fræðsluskyldu hafi ekki verið breytt, jafngildir það að sjálfsögðu ekki því, að ekki hafi verið gerðar miklar breytingar á skólastarfinu á fræðsluskyldustiginu á undanförnum árum. Þegar skólamálanefnd, sem ég gat um áðan og skipuð var 1958, skilaði álíti 1959 og taldi ekki þörf grundvallarbreytinga á l. um skólakerfi og fræðsluskyldu, en gerði hins vegar till. um ýmsar breytingar á framkvæmd fræðsluskyldunnar, var lögð höfuðáherzla á að endurskoða námsskrána fyrir allt skólaskyldustigið. Var því verki lokið 1960 og gefin út ný námsskrá fyrir öll börn og alla unglinga á skólaskyldualdri. Hefur þessi nýja námsskrá smám saman verið að koma til framkvæmda á undanförnum árum. Ég hygg, að óhætt sé að segja, að það sé skoðun yfirgnæfandi meiri hluta skólamanna nú á tímum, að ekki eigi að gera gjörbreytingar á skipulagi skóla og skólastarfi á nokkurra ára fresti, heldur eigi skólastarfið og skólaskipulagið að taka stöðugum breytingum, jafnhliða þeim breytingum, sem verða í þjóðfélaginu ár frá ári á svo að segja öllum sviðum, með breyttri tækni í atvinnugreinum, með flutningi fólks úr dreifbýli í þéttbýli, með þreyttri þekkingu og breyttum lífsviðhorfum. Það er þess vegna í raun og veru orðið alveg ófullnægjandi og úrelt viðhorf, að nægilegt sé að endurskoða skólalöggjöf þjóðar með vissu millibili, t. d. á 10–15 ára fresti, framkvæma allsherjarendurskoðun á námsefni og námsskrá öðru hverju. Breytingar á þekkingu og þjóðfélagi gerast smám saman og eru alltaf að eiga sér stað. Þess vegna þarf skólakerfi og námstilhögun í raun og veru að vera í sífelldri endurskoðun. Gildandi löggjöf um skólakerfi og fræðsluskyldu hér gerir slíkt einmitt mögulegt. Þannig hefur verið unnið undanfarin ár, og þannig tel ég, að vinna eigi áfram. Í samræmi við þessi sjónarmið var árið 1966 komið á fót sérstakri deild innan menntmrn., sem annast á stöðugar vísindalegar rannsóknir á skólakerfinu, og gera till. til úrbóta jafnóðum. Skólarannsóknadeildin hefur m. a. beitt sér fyrir og haft umsjón með ýmsum tilraunum með nýjungar í námsskipan og kennsluháttum á barna- og gagnfræðastiginu. Samkvæmt till. hennar var sérstakri n. falið að endurskoða námsefni og kennsluhætti í eðlis- og efnafræði í barna- og gagnfræðaskólum, og hefur n. skilað ýtarlegri álitsgerð um það efni. Hliðstæð endurskoðun að því er varðar líffræði er nýlega hafin. Í ársbyrjun 1968 var sett reglugerð um samræmt gagnfræðapróf, þar sem gert er ráð fyrir, að gagnfræðapróf verði samræmt landspróf í íslenzku, dönsku, ensku og stærðfræði. Skipuð var n. til að undirbúa og annast þessa samræmingu, og hefur hún samið drög að námsskrá fyrir gagnfræðadeildirnar, sem kennt er eftir í vetur í tilraunaskyni. Á s. l. hausti var einnig gengið frá drögum að námsskrá fyrir landsprófsdeildir og eru þau reynd í skólunum í vetur. Námsskrárnar verða síðan endurskoðaðar að fenginni þeirri reynslu. Um allt framangreint endurskoðunarstarf hefur skólarannsóknadeild menntmrn. haft hönd í bagga. Ýmsar tilraunir hafa og verið gerðar á sviði málakennslu á fræðsluskyldustiginu, og nú í vor eru fyrirhugaðar ýmsar breyt. á framkvæmd landsprófsins frá því, sem áður hefur verið. Með þessu stutta yfirliti hef ég viljað gera tilraun til þess að skýra tengsl þessa frv. um menntaskóla við þá heildarendurskoðun íslenzkrar skólalöggjafar, sem átt hefur sér stað undanfarin ár og stendur enn yfir. Stefnan hefur verið og er sú að setja fyrst nýja löggjöf um alla sérstaka skóla og skólastig, en framkvæma samtímis breytingar í þeim skólum, þar sem fræðsluskyldan er framkvæmd, þar eð gildandi lög gera beinlínis ráð fyrir því, að nauðsynlegar breytingar innan skóla og skólastiga fræðsluskyldunnar séu framkvæmdar, án þess að lagabreyting þurfi að koma til, að þessu loknu eigi svo að setja ný lög um sjálfa fræðsluskylduna og taka ákvörðun um lengingu hennar, þegar það reynist fjárhagslega kleift. Breytingar hafa raunar einnig verið gerðar í framkvæmd á menntaskólastiginu sem eins konar tilraunastarfsemi til undirbúnings þeirri allsherjarlöggjöf, sem hér liggur nú fyrir. Á menntaskólastiginu hafa ýmsar þær nýjungar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að skuli teknar upp í öllum menntaskólunum, þegar verið reyndar nokkur undanfarin ár. Tel ég það vera heilbrigða stefnu að gera ekki till. um gagngerar breytingar fyrr en nokkur tilraunareynsla hefur af þeim fengizt. Að svo mæltu skal ég gera grein fyrir samningu þessa frv. og helztu breytingum, sem samþykkt þess hefði í för með sér á gildandi l. um menntaskóla og skólastarfinu á menntaskólastiginu. Frv. er samið af n., sem menntmrn. skipaði 7. marz 1963 til þess að endurskoða gildandi laga- og reglugerðarákvæði um menntaskóla. Í n. voru skipaðir Kristinn Ármannsson rektor menntaskólans í Reykjavík, formaður, Ármann Snævarr háskólarektor, Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, dr. Broddi Jóhannesson skólastjóri Kennaraskóla Íslands, Jóhann S. Hannesson skólameistari menntaskólans á Laugarvatni, dr. Jón Gíslason skólastjóri Verzlunarskóla Íslands og Þórarinn Björnsson skólameistari menntaskólans á Akureyri. Árna Gunnarssyni fulltrúa í menntmrn. var falið að vera ritari n. Sumarið 1964 var Magnús Magnússon skipaður varamaður háskólarektors, og gegndi hann því starfi þangað til í janúar 1966. Hinn 1. sept. 1965 skipaði ráðh. í n. þá Einar Magnússon, er hafði tekið við stöðu rektors menntaskólans í Reykjavík, og Guðmund Arnlaugsson rektor hins nýstofnaða menntaskóla við Hamrahlíð. Loks tók Steindór Steindórsson sæti í n. haustið 1966, er hann hafði verið settur skólameistari menntaskólans á Akureyri. Kristinn Ármannsson gegndi formennsku í n., þar til hann lézt í júlí 1966, þá var Þórarinn Björnsson skipaður formaður, en vegna veikinda hans tók Jóhann S. Hannesson við formennsku hans í ágúst 1966, og var hann skipaður formaður eftir lát Þórarins Björnssonar í febr. 1968. Helztu breytingar, sem frv. gerir ráð fyrir, eru þessar: Tala menntaskóla verði ekki lengur ákveðin í l., heldur er gert ráð fyrir því, að um stofnun nýrra skóla fari eftir fjárveitingu Alþ. og ákvörðun ráðh. Ég hef orðið þess var, að í ákvæði 1. gr. frv. um það, að menntmrh. skuli ákveða, hvar menntaskóla skuli stofna og þeir starfa, felist einhver breyting frá þeirri almennu reglu, sem gildir í íslenzkri skólalöggjöf. En hér er um algeran misskilning að ræða, sem ég efast ekki um, að hv. alþm. er algerlega ljóst, en öðrum út í frá virðist ekki hafa verið svo ljóst sem skyldi. Í 2. gr. l. um skólakostnað, sem gildir um alla skóla, sem kostaðir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Menntmrn. ákveður skiptingu alls landsins í fræðsluhéruð og skólahverfi og hvar stofna skuli heimangönguskóla og hvar heimavistarskóla, að fengnum till. fræðslumálastjóra, hlutaðeigandi skólanefnda (fræðsluráða) og sveitarstjórna og iðnfræðsluráðs að því er að iðnfræðsluskóla varðar.“ Ég hef aldrei orðið þess var, að nokkur brtt. hafi komið fram um þetta efni. Það er m. ö. o. á valdi menntmrn. að ákveða, hvar stofna skuli alla skóla í landinu, að sjálfsögðu að fengnum fjárveitingum til stofnunar skólanna. Í reynd er það auðvitað Alþ., sem ákveður, hvar stofna skuli og starfrækja skóla, og hafa skólakostnaðarlög þau, sem gilt hafa hér frá upphafi, ávallt verið skilin á þennan hátt. Engum hefur dottið í hug, að menntmrn. gæti neitað að stofna skóla, sem Alþ. hefur veitt fé til, né heldur að menntmrh. stofnaði skóla, sem Alþ. hefur ekkert fé veitt til. Hér er m. ö. o. um að ræða nauðsynlega stjórnarfarslega samvinnu Alþ. og framkvæmdavalds um það, hvar stofna skuli skóla í landinu. Menntaskólan. hefur talið, að eðlilegt væri, að það sama gilti um menntaskóla og alla aðra skóla í landinu, þ, e. að það skuli vera á valdi menntmrn. að ákveða stofnun þeirra, að sjálfsögðu að fengnum fjárveitingum hjá fjárveitingavaldinu. Eini munurinn, sem er á þessu frv. og gildandi l., er sá, að í gildandi l. segir, að menntmrn. ákveði, hvar stofna skuli skóla, en í menntaskólafrv. segir, að menntmrh. ákveði, hvar stofna skuli skóla, en allir alþm. gera sér auðvitað ljóst, að á þessu er enginn efnismunur, menntmrn. er menntmrh. og menntmrh. er menntmrn. Í lögum er það vald, sem rn. er falið, ýmist kennt við rn. sem slíkt eða kennt við ráðh. Þessi orð eru notuð alveg jöfnum höndum í íslenzkri lagasetningu, og hefur enga efnisþýðingu, hvort orðalagið er notað, hvort það vald, sem Alþ. felur stjórnvöldum með lögum, er kennt við hlutaðeigandi rn. eða hlutaðeigandi ráðh. En þessi orðalagsbreyting í menntaskólal. virðist vera grundvöllur fyrir misskilningi, sem vart hefur orðið um þetta efni. M. ö. o. það, sem hér er um að ræða, er ekkert annað en það að láta hið sama gilda um menntaskóla í landinu eins og gildir um alla aðra skóla, nema háskólann, þar eð hann er aðeins einn. Ég hef einnig orðið þess var, að ákvæði frv. um, að tala menntaskóla skuli ekki lengur ákveðin í l., heldur háð fjárveitingum Alþ. og ákvörðunum ráðh., jafngildi breytingu á þeim ákvæðum gildandi l., að stofna skuli menntaskóla á Ísafirði og Austurlandi. Hér er einnig um algeran misskilning að ræða. Ég tel sjálfsagt, að ráðh. stofnsetji menntaskóla á þeim stöðum, sem Alþ. veitir fé til, að menntaskólar séu reknir. Ég get þess vegna lýst því yfir, að ég tel þá ákvörðun Alþ., að menntaskólar skuli vera á Ísafirði og Austurlandi, vera í fullu gildi og mun ákveða stofnun menntaskóla þar, þegar Alþ. hefur veitt nægilegt fé til þess, en að sjálfsögðu ekki fyrr, enda teldi ég það ekki heimilt. Tekin er upp heimild fyrir aðra aðila en ríkið til að stofna og starfrækja menntaskóla að fengnu leyfi rn. og samkvæmt reglum, sem það setur. Það er og heimilað að setja á stofn menntaskóla í tilraunaskyni, sem óháðir séu tilteknum ákvæðum l. Ég lít þannig á, að í þessari grein felist heimild til þess t. d. að koma á fót skóla, þar sem væri ein námsbraut á tilteknu sviði, t. d. á sviði þjóðfélagsfræða, þrátt fyrir ákvæði 9. gr. um námsefni menntaskóla, eða t. d. til þess að veita Kvennaskólanum í Reykjavík heimild til þess að verða stúdentaskóli þrátt fyrir ákvæði 4. gr. um, að menntaskólar séu jafnt fyrir pilta og stúlkur. Ég tel rétt, að Alþ. sjálft taki ákvörðun um það, hvort heimild þessarar gr. verði notuð til þess að gera Kvennaskólann í Reykjavík að stúdentaskóla, enda þarf sérstaka fjárveitingu til þess, að slíkt geti orðið. Próf úr bóknámsdeild miðskóla verður áfram beinasta inngönguleið í menntaskóla, en skýlausari heimild en er í núgildandi l. er veitt til að taka nemendur í menntaskóla af öðrum skólastigum, teljist undirbúningur þeirra fullnægjandi. Ákvæði um 16 ára lágmarksaldur til inngöngu er afnumið. Tekin er upp nýskipan á skiptingu námsbrauta innan skólanna, og raskar hún verulega núverandi deildaskiptingu og bekkjakerfi. Námsefni verður þríþætt: kjarni, kjörsvið og frjálsar valgreinar. Kjarninn er það námsefni, sem er sameiginlegt öllum nemendum skólans, hvaða námsbraut sem þeir velja sér. Kjörsviðin, sem verða grundvöllur deildaskiptingar, eru flokkar samstæðra greina, og skal hver nemandi velja einn slíkan flokk í heild. Frjálsar valgreinar eru það námsefni hvers nemanda, sem ekki telst til kjarnans eða kjörsviðs hans. Er gert ráð fyrir, að þar geti bæði verið að ræða um viðbótarnám í skyldugreinum og nýjar greinar. Af um 144 einingum heildarnámsefnis má kjarninn nema allt að 100, kjörsviðið skal nema a. m. k. 24 einingum og frjálsar valgreinar a. m. k. 14 einingum. Kennslugreinar eru ekki tilteknar í l., svo sem nú er, en gert ráð fyrir, að í námsskrá og reglugerð verði nánar ákveðið um efnisinnihald kjarna, kjörsviða og frjálsra valgreina. Heimilað er að skipta skólaárinu í námsáfanga eða annir, og skal í lok hvers áfanga úrskurðað um hæfni nemanda til að hefja nám í næsta áfanga. Losað er um ákvæði varðandi árspróf, en lokapróf í hverri grein skal halda, þegar kennslu í henni lýkur að fullu. Stúdentsprófi er náð, þegar nemandi hefur staðizt öll lokapróf á kjörsviði sínu og lokið prófi í öðrum greinum eftir fyrirmælum reglugerðar. Heimilað er að setja í reglugerð ákvæði um námsefni og prófkröfur, er miðist við annað fullnaðarpróf úr menntaskóla en stúdentspróf, þ. e. fyrir þá, sem stefna ekki að háskólanámi. Kveðið er á um, að við hvern menntaskóla skuli skipað í eftirtalin störf auk kennara og skólastjóra: 1) Umsjónar- og ráðgjafastörf, þ. e. störf yfirkennara og aðstoðarskólastjóra, bókavarðar, námsráðunauta, deildarkennara og félagsráðunauta. Þessir starfsmenn allir mega vera úr hópi kennara, og fela má sama manni fleiri en eitt starfanna. 2) Störf á skrifstofu, þ. e. fulltrúastarf og gjaldkerastarf. 3) Önnur störf, þ. e. starf húsvarðar og tækjavarðar. 4) Starf húsbónda og húsfreyju í heimavistarskólum. Fela má sama starfsmanni fleiri en eitt slíkra starfa. Tölu fastra kennara skal miða við, að eigi komi fleiri en 20 nemendur á hvern, en eftir núgildandi l. skal að jafnaði skipaður einn fastur kennari á hverja bekkjardeild. Skilgreint er nánar í frv. en gert er í gildandi l., hvaða kröfur eru gerðar um háskólamenntun menntaskólakennara. Nú segir, að menntaskólakennari skuli hafa lokið fullnaðarprófi við háskóla eða sambærilega stofnun, en í frv. segir, að hann skuli hafa í aðalkennslugrein sinni lokið prófi, sem sé sambærilegt cand. mag. prófi frá Háskóla Íslands. Kennarar, er eigi fullnægi menntunarkröfum, skulu að fengnum meðmælum skólastjórnar eiga rétt á allt að 2 ára orlofi til fullrar menntunar. Ákvæði eru í frv. um skyldunámskeið fyrir menntaskólakennara þeim að kostnaðarlausu. Þá er heimilað að veita kennurum orlof með launum að nokkru leyti eða að öllu leyti til að vinna að gerð kennslubóka eða kennslugagna. Sérstakur kafli er í frv. um húsrými og tæki, án hliðstæðu í gildandi l. Er þar ákveðið, að í hverjum skóla skuli séð fyrir húsrými, sem nægi til allrar starfsemi skólans, og í því sambandi taldar ýmsar tegundir húsnæðis. Setja skal sérstaka reglugerð um lágmarkskröfur í þessum efnum. Sérstök ákvæði eru um bókasöfn og lestrarsali. Kveðið er á um, að kennslustofur skólanna skuli eftir föngum vera fagkennslustofur, þ. e. hver stofa miðuð við þarfir ákveðinnar kennslugreinar. Samin skal skrá um nauðsynlegan og æskilegan rit- og tækjakost. Mynda skal í hverjum skóla skólaráð, skipað yfirkennara og fulltrúum almenns kennarafundar svo og fulltrúa nemenda. Skólastjóri og skólaráð mynda skólastjórn. Í hverjum skóla skal vera nemendaráð, er sé fulltrúi nemenda gagnvart skólastjórn og henni til aðstoðar í málefnum nemenda. Skólastjórar allra skóla á menntaskólastiginu skulu mynda samstarfsnefnd. Þá er gert ráð fyrir því, að auk skólalækna séu skipaðir skólahjúkrunarkonur og í reglugerð séu sett ákvæði um heilsuvernd í heimavistarskólum. Um kostnaðarauka af þeirri skipan, sem frv. gerir ráð fyrir, er ekki rætt í grg. n. Ýmis nýmæli frv. eru þannig vaxin, að mjög torvelt er að segja um, hvaða breytingar á kostnaði þau muni hafa í för með sér. Á það einkum við um þá breytingu, sem frv. gerir ráð fyrir á kennsluháttum skólanna, nýskipun deildaskiptingar og upptöku valgreina. Hér munu ýmis framkvæmdaatriði varða miklu um tilkostnaðinn. Gera verður ráð fyrir, að settar verði reglur um lágmarksfjölda nemenda, til þess að kennslu verði haldið uppi í valgreinum. Einnig kann fækkun sameiginlegra skyldugreina jafnvel að leiða til lækkunar á kennslukostnaði í vissum tilvikum. Verkaskipting milli skóla kemur og til greina sem leið til þess að geta veitt kost á fjölbreytilegri námsbrautum með hagkvæmari nýtingu kennslukrafta. Ljóst er, að hin nýja skipan mun krefjast mikils skipulagsstarfs, en fyrir fram er ekki auðsætt, að hún muni óhjákvæmilega hafa mikla kostnaðaraukningu í för með sér. Ég gat þess áðan, að þegar væru í einstökum menntaskólum hafnar tilraunir með margbreyttari deildaskiptingu en ráð er fyrir gert í gildandi l. Að því er starfslið skólanna varðar, gerir frv. að vísu ráð fyrir, að lögfest verði ýmis störf, sem ekki eru tiltekin í gildandi l., hins vegar er að verulegu leyti um að ræða störf, sem þegar eru unnin af kennurum gegn sérstakri greiðslu eða afslætti í kennsluskyldu, þótt misjafnt sé eftir skólum. Vafalaust mundi lögfesting frv. leiða til einhvers kostnaðarauka á þessu sviði. Til töluverðs kostnaðarauka horfir það, að gert er ráð fyrir, að hver menntaskólakennari eigi a. m. k. á 5 ára fresti kost á að sækja sér að kostnaðarlausu námskeið í aðalkennslugrein sinni. Hér yrði væntanlega ýmist um að ræða beint námsskeiðshald eða styrki til að sækja námskeið erlendis. Þá ber og að geta ákvæðis um orlof handa kennurum, sem vilja afla sér fullgildrar menntunar, en gert er ráð fyrir, að þeir haldi á meðan launum að einhverju leyti, ef ekki koma aðrir styrkir til. Að því er húsrými og tækjabúnað snertir, er öllu fremur um það að ræða, að frv. miði að því að tryggja, að fullnægt verði þeim kvöðum, sem þegar hafa verið gerðar í sambandi við nýjar byggingar fyrir menntaskóla, en fitja ekki upp á kostnaðarsömum nýmælum. Ég hef verið og er þeirrar skoðunar, að stúdentsaldur hér á landi sé of hár, þ. e. nemendur ættu að geta byrjað menntaskólanám einu ári fyrr en þeir nú gera og þá háskólanám sömuleiðis einu ári fyrr en nú á sér stað. Í gildandi l. segir, að lágmarksaldur fyrir inngöngu í menntaskóla sé 16 ár. Frá þessu ákvæði hefur hins vegar verið vikið í reynd, ef nauðsynlegt hefur verið talið, en skipulag barna- og miðskólanámsins er þó við það miðað, að menn hefji ekki menntaskólanám fyrr en við 16 ára aldur, og á því byggist ákvæði núgildandi menntaskólalöggjafar. Eins og ég hef þegar getið um, er í þessu frv. lagt til, að þetta ákvæði um lágmarksaldur sé fellt niður, sé numið úr l. Miklar umr. hafa átt sér stað um það meðal embættismanna á sviði fræðslumála og skólamanna, hvort æskilegt sé að lækka stúdentsaldurinn, og ef það sé talið æskilegt, hvernig að því skuli farið. Menntmrn. skipaði á sínum tíma n. til athugunar á þessu máli, og lauk hún störfum. Engra frekari lagabreytinga er þörf til þess að lækka stúdentsaldurinn. Rammalöggjöfin um skólakerfi og fræðsluskyldu er einmitt þannig, að í framkvæmd er hægt að gera þá breytingu á fræðsluskyldustiginu, sem gæti gert nemendum kleift að ljúka landsprófi 15 ára í stað 16 ára nú. Skoðanir meðal skólamanna eru hins vegar talsvert skiptar um það, hvort slíka breytingu ætti að framkvæma, og þó einkum, hvernig hana eigi að framkvæma. Menntmrn. mun gera ráðstafanir til þess, að á næsta vetri verði á fræðsluskyldustiginu hafin tilraun til breytingar á skipulagi fræðsluskyldunnar, sem geri nemendum kleift að ljúka landsprófi 15 ára í stað 16 ára nú. Mun þetta verða gert í trausti þess, að þetta frv. verði að l. í síðasta lagi á næsta þingi. Hefði ákvæðið um 16 ára lágmarksaldur til inngöngu í menntaskóla þá verið afnumið og miðskólanemendur þar með getað átt þess kost að ljúka landsprófi 15 ára, gætu þeir þá hafið nám í menntaskóla um 15 ára gamlir og lokið stúdentsprófi 19 ára gamlir. Tilraunir í þessum efnum á næsta vetri mundu geta leitt í ljós, hvaða framtíðarskipun eða aðferðir í þessum efnum væru skynsamlegastar. Þá skal ég að síðustu fara nokkrum orðum um húsnæðismál menntaskólanna. Ég hef heyrt þeirri spurningu hreyft, hvort hægt mundi vera að framkvæma þá breytingu á menntaskólanáminu, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, í þeim húsakosti, sem menntaskólarnir hafa nú yfir að ráða eða er fyrirhugaður. Í þessu sambandi verður fyrst að geta þess, að um áratugaskeið voru húsnæðismál menntaskólastigsins mjög vanrækt. Menntaskólahúsið við Lækjargötu er meira en 100 ára gamalt, og við það var í næstum heila öld engu húsnæði bætt nema bakhúsi, sem áður hafði verið fjós. Fyrir um það bil 4 áratugum var gagnfræðaskólinn á Akureyri gerður að menntaskóla. Árið 1953 var síðan menntaskóla komið á fót á Laugarvatni og byggt yfir hann sérstakt hús. En í höfuðborginni var enn ekkert aðhafzt áratugum saman í húsnæðismálum menntaskólans. Ekki var það þó af því, að yfirmenn menntamála eða forvígismenn skólans gerðu sér ekki grein fyrir nauðsyn aukins húsnæðis, heldur strönduðu framkvæmdir allar fyrst og fremst á langvinnum deilum um það, hvort menntaskólar í Reykjavík skyldu vera einn eða tveir, þ. e. hvort flytja ætti menntaskólann við Lækjargötu á annan stað í bænum og þá hvert, en um 3 staði a. m. k. var deilt í þessu sambandi, eða hvort gamli skólinn skyldi starfa áfram við Lækjargötu og reistur yrði nýr. Á þennan hnút var ekki höggvið, fyrr en núverandi ríkisstj. tók um það ákvörðun árið 1961 að gera hvort tveggja, halda áfram starfrækslu hins gamla menntaskóla við Lækjargötu og byggja jafnframt á þeirri lóð nýtt hús fyrir skólann, sem einkum skyldi ætlað til ýmiss konar sérkennslu, og reisa jafnframt nýjan skóla annars staðar í bænum. Á árunum 1963–1964 var hið nýja hús menntaskólans við Lækjargötu reist, og er það stærra en gamla húsið og búið nýtízku kennslutækjum. Auk þess hefur menntaskólinn við Lækjargötu fengið þriðja húsið til umráða, Þrúðvang við Laufásveg. Árið 1965 var einnig hafin bygging Hamrahlíðarskólans og hefur þegar verið byggt þar húsnæði, sem er 3068 m2 og í eru 16 kennslustofur. Árið 1964 var einnig hafizt handa um stækkun menntaskólans á Laugarvatni um helming með því að byggja þar ný heimavistarhús, og verður þeim framkvæmdum lokið á næsta ári. Til þess að gera þessar framkvæmdir mögulegar hafa fjárveitingar til byggingar menntaskóla verið margfaldaðar á undanförnum árum. Árið 1960 voru fjárveitingar til byggingar menntaskóla 1.1 millj. kr., umreiknað til verðlags í des. 1968. Árið 1965 hafa þær verið auknar upp í 12.1 millj. kr. Og á þessu ári nema þær 38.1 millj. kr. Þótt hér sé augljóslega um mjög miklar fjárveitingar að ræða, má engu að síður spyrja þeirrar spurningar, hvort aukningin sé nógu mikil samt. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hinir óvenjulega stóru árgangar áranna á eftir stríð eru nú á menntaskólastiginu og á leið inn í háskólann. í menntaskólunum 4 eru nú alls 2200 nemendur. Eins og nú er, rúma þeir 1460 nemendur, miðað við einsetningu. Er þannig um 50% tvísetningu að ræða, þ. e. að tvísett er í helming menntaskólahúsnæðisins. Auk þess eru um 100 nemendur við stúdentsnám við menntadeild kennaraskóla og lærdómsdeild verzlunarskóla. Á næsta hausti mun nemendafjöldi menntaskólanna aukast um nálega 360 nemendur. Það húsnæði, sem nú er í byggingu, mun taka 240 nemendur, miðað við einsetningu. Tvísetningarhlutfall mun því haldast miðað við þær byggingarframkvæmdir, sem nú er unnið að, ef litið er á menntaskólahúsnæðið í heild, en aðalviðbótin verður á Akureyri, og ekki getur meginhluti hinna nýju menntaskólanemenda sótt nám þangað. Þess vegna er nú í sérstakri athugun að hefja í sumar byggingu fjórða áfanga Hamrahlíðarmenntaskólans, en þeirri framkvæmd var frestað um ár fyrir 2 árum, til þess að unnt væri að hraða byggingu Akureyrarskólans. Auk þess er til athugunar að taka á leigu eða kaupa einhvern af gagnfræðaskólunum í Reykjavík til afnota fyrir menntaskólakennslu. Ég vona fastlega, að næsta haust verði til ráðstöfunar fyrir menntaskólanna meira húsnæði en það, sem nú er í byggingu fyrir þá; þannig að tvísetningarhlutfallið geti lækkað og að um nemendur á menntaskólastiginu rýmki. Fjölgunin mun enn aukast 1970, og verða væntanlega á næstu fjárlögum gerðar ráðstafanir til þess að auka þá húsnæði menntaskólanna enn til þess að mæta þeirri aukningu. Samþykkt þessa frv. mun auk þess tvímælalaust gera nauðsynlegt að auka enn byggingarhraðann á menntaskólastiginu, þar eð nauðsynlegt verður að draga úr tvísetningu frá því, sem nú er, ef sú nýskipan námsefnis og kennsluhátta, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, á að koma nemendum að fullum notum. Ég vona, herra forseti, að með þessum orðum hafi ég gert grein fyrir þeim meginbreytingum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á menntaskólalöggjöfinni og starfsemi menntaskólanna, þeim ráðstöfunum, sem ég tel rétt að gera, um leið og þessi nýskipan kemur til framkvæmda, þ. e. möguleika á lækkun stúdentsaldurs, ástandi í húsnæðismálum menntaskólanna og framtíðarþörfum á því sviði og tengslum þessa frv. við þá endurskoðun skólalöggjafar og skólastarfs, sem átt hefur sér stað og stendur yfir. Það er skoðun mín, að með samþykkt þessa frv. væri stigið stórmerkt spor í íslenzkri skólalöggjöf og í íslenzku skólastarfi. Þess vegna leyfi ég mér að vænta þess, að það hljóti góðar undirtektir hér á hinu háa Alþ. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr, og hv. menntmn.



Herra forseti. Það er ekki ætlan mín að hefja hér almennar umr. um skólamál við 1. umr. þessa frv. um menntaskóla. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að gera við það stutta athugasemd og þá fyrst og fremst við 1. gr. frv., sem hæstv. menntmrh. gaf nú ákveðnar skýringar á, sem ég kem aðeins að síðar. En ég tel einnig nauðsynlegt, að það komi fram, að frv. þetta var ekki rætt í þingflokki sjálfstæðismanna, áður en það var lagt hér fram í hv. þingdeild, að því er mér er kunnugt. Í 1. gr. þessa frv. segir, að menntaskólar skuli vera svo margir sem þörf er á að dómi menntmrh. Hér er um að ræða breytingu frá núgildandi l., sem mörgum hlýtur að koma mjög á óvart, en í l. frá 1965 um breyt. á l. nr. 58 1946, um menntaskóla, segir m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Menntaskólar skulu vera 6, tveir í Reykjavík, einn á Akureyri, einn á Laugarvatni, einn á Ísafirði og einn á Austurlandi. Heimilt er að stofna fleiri menntaskóla í Reykjavík eða nágrenni. Menntaskólar utan Reykjavíkur og nágrennis skulu vera heimavistarskólar. Heimilt er að koma framangreindum skólum á fót í áföngum bæði að því er varðar kennslu og byggingu húsnæðis fyrir þá. Heimilt er menntmrn. að koma á fót kennslu í námsefni 1. bekkjar menntaskóla við gagnfræðaskóla, þar sem nemendafjöldi og önnur skilyrði gera slíka ráðstöfun eðlilega og framkvæmanlega.“ Hæstv. menntmrh. sagði í framsöguræðu sinni, að óþarfi væri að óttast þá breyt., sem þetta frv. fæli í sér á þessum ákvæðum, ákvæði 1. gr. l. frá 1965 yrðu enn þá í fullu gildi, eftir að búið væri að afnema þau! En ef engin breyt. átti að felast í 1. gr. þessa frv., hvers vegna er þá verið að fella niður ákvæðin frá 1965 um tölu og staðsetningu menntaskóla? Ég leyfi mér að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh. Það sé svo fjarri mér að tortryggja hæstv. menntmrh. í þessu efni að einu né neinu leyti. En mér sýnist, að einfaldast sé að láta ákvæði 1. gr. laganna frá 1965 standa óbreytt og taka efni hennar upp í 1. gr. þessa frv., og vænti ég þá, að allir hv. þingmenn með hæstv. menntmrh. í broddi fylkingar megi vel við una, ef engu átti í raun og sannleika að breyta með þessari nýju og að mér virðist nokkuð annarlegu 1. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir. Í lagaákvæðunum frá 6. maí 1965 fólst fyrst og fremst sú breyt. á menntaskólalögunum frá 1946, að ákveðið var, að stofnaðir skyldu menntaskólar á Ísafirði og á Austurlandi. Í framhaldi af þessari lagasetningu hefur svo Alþ. veitt árlegar fjárveitingar til byggingar menntaskóla á Ísafirði og Austurlandi. En nú leggur hæstv. menntmrh. hins vegar til, að þetta lagaákvæði verði fellt niður og dómur menntmrh. skuli einn ráða því, hvar menntaskólar skuli vera í landinu og hversu margir þeir skuli vera. Ég tel þetta ákvæði með öllu fráleitt og algerlega óþarft, einnig eftir yfirlýsingu hæstv. ráðh., og ég tel mig knúðan til að lýsa því yfir, að ég geti ekki fylgt þessu frv. óbreyttu, enda þótt í því felist að öðru leyti ýmsar athyglisverðar nýjungar, sem tvímælalaust horfa til bóta, eins og hæstv. menntmrh. leiddi gild rök að. Með fyrrgreindum ákvæðum í 1. gr. frv. er að mínu viti of mikið vald lagt í hendur menntmrh. Hann á einn að ráða því, hvar menntaskólar skuli vera, hve menntaskólar skuli vera margir o. s. frv. Enda þótt núv. hæstv. menntmrh. hafi margt vel gert í sinni löngu embættistíð sem menntmrh., treysti ég honum trauðla til þess að fara með þetta vald. Ég tel, að löggjafarvaldið eigi nú eins og áður að kveða á um fjölda menntaskóla og staðsetningu þeirra. Í 2. málsgr. 1. gr. frv. segir, að heimilt skuli sveitarfélögum og einstaklingum, að fengnu leyfi menntmrn. og samkv. reglum, er það setur hverju sinni, að stofna og starfrækja menntaskóla á eigin kostnað. Í sambandi við þetta nýmæli vil ég aðeins segja, að mjög ólíklegt verður að telja, eins og nú horfir í okkar þjóðfélagi og að öllum líkindum á næstunni, að einstök sveitarfélög eða einstaklingar taki sig fram um að stofna og starfrækja menntaskóla á eigin kostnað. Mér þætti æskilegt, að hæstv. menntmrh. gæfi frekari skýringu á þessu en kom fram í frumræðu hans. Hefur ef til vill eitthvert sveitarfélag eða einstaklingur eða einhver stofnun önnur óskað slíkrar heimildar? Í sambandi við þetta mál vil ég leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hver sé afstaða hans til þeirra óska, sem fram komu í bréfi Ísfirðinga og þm. Vestf. 26. jan. s. l. um framkvæmdir við menntaskóla á Ísafirði, en í bréfi þessu sagði á þessa leið: „Bæjarstjórn Ísafjarðar kaus þann 13. marz s. l. n. til að vinna að því, að lögin um menntaskóla á Ísafirði komi til framkvæmda sem fyrst. Í dag boðaði n. til fundar með þm. Vestf. og bæjarstjórn Ísafjarðar til umr. um menntaskólamálið. Á þeim fundi lagði n. fram eftirfarandi áætlun um framkvæmdir í málinu: 1) Skólameistari verði skipaður frá og með 1. okt. 1969. 2) Húsameistari verði ráðinn frá og með 1. jan. 1970. 3) Stefnt verði að því, að skólinn geti tekið til starfa 1. okt. 1970. 4) Byggingarframkvæmdir við menntaskólann á Ísafirði verði teknar inn á framkvæmdaáætlun ríkisins árið 1971. 5) Stefnt verði að því að ljúka 1. áfanga byggingarframkvæmdanna fyrir haustið 1972. Framangreind áætlun hlaut einróma stuðning allra fundarmanna, segir í bréfinu, og áfram: „Er það von undirritaðra, að rn. geti fallizt á þessa framkvæmdaáætlun og verði unnið að framvindu málsins í samræmi við hana. Leyfum við okkur að vænta þess, að starf skólameistara verði nú þegar auglýst og við það miðað, að hann geti tekið til starfa 1. okt. n. k. Við viljum leggja sérstaka áherzlu á, að væntanlegur skólameistari geti notað næsta vetur til að skipuleggja skólastarfið í samráði við fræðsluyfirvöld og byggingarframkvæmdir í samráði við arkitekt skólans. Væntum stuðnings hins háa ráðuneytis um þetta erindi.“ Hér lýkur bréfi fulltrúa bæjarstjórnar Ísafjarðar og þm. Vestf. til hæstv. menntmrh. Ég tel mjög mikilvægt, að hæstv. menntmrh. gefi skýr og glögg svör við þessu erindi. Því er ekki að neita, að það svar, sem fljótt á litið a. m. k. felst í 1. gr. frv. þess, er hér liggur fyrir, verður ekki talið fullnægjandi. Með henni er samkv. orðanna hljóðan lagt til, að slegið skuli striki yfir þá stefnu, sem Alþ. hefur áður markað með ótvíræðum hætti. Í sambandi við fyrirhugaðan menntaskóla á Ísafirði er nauðsynlegt, að það komi fram, að honum er ekki ætlað að vera fyrst og fremst og eingöngu skóli fyrir Vestfirðinga. Hann á að vera menntaskóli í þágu þjóðarinnar allrar eins og aðrir menntaskólar, sem nú eru í landinu. Það er engin röksemd gegn menntaskóla á Ísafirði, þó að henni hafi heyrzt haldið fram, að fáir nemendur hafi undanfarið sótt menntaskóladeild, sem rekin hefur verið við gagnfræðaskóla bæjarins. Meðan þar er einungis kostur á kennslu í einum bekk, leita auðvitað langsamlega flestir nemendur á Vestfjörðum áfram til gömlu menntaskólanna. Sama gildir um menntaskólanemendur úr öðrum landshlutum. Kjarni málsins er, að menntaskólum verður að fjölga. Jafnframt verður að auðvelda æskunni aðgang að þessum skólum. Fram hjá þeirri staðreynd verður ekki gengið opnum augum, að landsprófið er gallað og breytingar á framkvæmd þess þola ekki bið. En í þessu frv. felast engar tilraunir til þess. Ég tel einnig rétt að láta þá skoðun koma fram, að eðlilegt sé, að Kvennaskólinn í Reykjavík, sem er gömul og merk menningarstofnun, fái réttindi til þess að brautskrá stúdenta. Í þessu frv. er ekki lagt til, að svo verði gert. Alþingi markaði árið 1965 þá stefnu, að stofnaðir skyldu tveir nýir menntaskólar, á Ísafirði og á Austurlandi. Þessa stefnu ber að framkvæma, ekki einhvern tíma um næstu aldamót, heldur á þeim grundvelli, sem lagður er með framkvæmdaáætlun þeirri, er hæstv. menntmrh. hefur verið send, að því er varðar menntaskóla á Ísafirði. 4 ár eru liðin, síðan ákveðið var, að fyrrgreindir tveir menntaskólar skyldu stofnaðir. Það verður þess vegna ekki sagt með sanni, að krafa um óhóflegan hraða felist í framkvæmdaáætlun Ísfirðinga og Vestfjarðaþm. Þvert á móti er hér um að ræða sanngjarnar og hófsamar óskir. Það vona ég einnig, að hæstv. menntmrh., sem sjálfur beitti sér fyrir lögfestingu menntaskólasetranna árið 1965, og á fyrir það miklar þakkir skildar, geri sér ljóst ekki síður nú en þá. Á undanförnum árum hefur margt verið gert til umbóta í íslenzkum skólamálum. Fjölmargt er þar þó enn þá ógert, eins og að líkum lætur. Meginmáli skiptir nú, að lokið verði hið fyrsta við heildarendurskoðun á sjálfu skólakerfinu. Meðan þeirri endurskoðun er ekki lokið, verður erfitt um vik að gera einstökum þáttum þess skapleg skil. Þess vegna er hætt við því, að það frv., sem hér liggur fyrir um menntaskóla, verði að takmörkuðu gagni, þótt að lögum yrði, sem þó getur ekki orðið að minni hyggju nema með verulegum breytingum.



Herra forseti. Ég tel rétt, að ég svari strax í nokkrum orðum þeim fsp., sem hv. þm. beindi til mín. Ég hafði satt að segja vænzt þess, að skýringar mínar á 1. gr. þessa frv. nægðu til þess að eyða allri tortryggni varðandi það, að í þessu frv. fælist minnsta tilraun til þess að breyta þeirri stefnu, sem Alþingi hefur markað í þeim efnum, hvar stofna skuli og starfrækja menntaskóla. Ég vil taka það skýrt fram og leggja á það ríka áherzlu, að ég veit, að það vakti ekki fyrir neinum nm. í þeirri n., sem samdi menntaskólafrv., hvað þá fyrir n. í heild, að gera á þessu breytingu. Engum þeirra datt í hug, að orðalag 1. gr. gæti orðið skilið þannig, að ekki væri jafnskylt og áður að stofna og starfrækja menntaskóla á Ísafirði og Austurlandi og það er í dag. Öllum nm. var það að sjálfsögðu fullkomlega ljóst, að það er auðvitað á valdi Alþ. að ákveða eftir sem áður, að menntaskóla skuli stofna og starfrækja á Ísafirði og Austurlandi. Því fer því víðs fjarri, að fyrir nokkrum hafi vakað með því orðalagi, sem er á 1. gr., að slá striki yfir þá stefnu, sem mörkuð hefur verið af hinu háa Alþingi. En ég heyrði það á ræðu hv. þm., sem ég að sjálfsögðu tel mér skylt að taka fyllsta tillit til, að tortryggni hans í þessum efnum virðist ekki hafa verið fulleytt með orðum mínum áðan. Ég leyfi mér að vona, að það eigi að einhverju leyti rót sína að rekja til þess, að hann hafi samið ræðu sína, áður en hann heyrði ummæli mín, en engu að síður, hann viðhafði sín ummæli, og ég tel mér skylt að taka sérstakt tillit til þeirra. Hann spurði: Ef engin breyting átti í gr. að felast, hvers vegna mátti þá gr. ekki vera óbreytt, eins og hún er í gildandi lögum, hvers vegna mátti þá ekki áfram nefna, hvar menntaskólar skuli starfa? Ég skal gefa skýringu á þessu. Hún er sú, að það hefur reynzt og er of þunglamalegt að þurfa lagabreytingu í hvert sinn sem nýr menntaskóli er stofnaður. Þetta ákvæði í menntaskólalögum, að taka menntaskólastaðinn fram í lagasetningunni sjálfri, er frá þeim tíma, að aðeins einn menntaskóli var í Reykjavík. M. ö. o.: það mun fyrst hafa komið inn í lög skömmu eftir aldamótin, þegar fyrst voru sett lög um hinn almenna menntaskóla í Reykjavík, sem leysti lærða skólann af hólmi. Þá voru menn ekki svo framsýnir, að mönnum dytti í hug, að það gæti komið fyrir nema á áratuga fresti, að stofnaður yrði menntaskóli. Nú er gersamlega breytt viðhorf í þessum efnum. Að baki þessari meira en hálfrar aldar gömlu lagasetningu liggur sami hugsunarhátturinn og t. d. háskólalög byggja á, að ekki skuli hægt að stofna prófessorsembætti nema með sérstakri lagasetningu. Fjárveiting dugir þar ekki, heldur þarf sérstök lagasetning að koma til, og hefur reynslan sýnt, að það er allt of þungt í vöfum, eftir að fjölgun prófessora er orðin jafnalgeng og nú á sér stað. Raunar má segja, að alveg sérstök ástæða liggi einmitt nú fyrir því, að talið hefur verið rétt, að sama regla gilti í þessu efni um menntaskóla, sem eru orðnir jafnmargir og raun ber vitni um, eins og um alla aðra skóla í landinu. Það er raunverulega ákvörðunarvald Alþingis, hvar skóli skuli stofnaður og starfræktur, en að forminu til í höndum menntmrh. og menntmrn. að framkvæma vilja Alþingis í þessu efni, að hagnýta það fé, sem Alþingi veitir til starfsins. En það er sérstök ástæða til þess einmitt núna að breyta um stefnu í þessu efni, vegna þess að húsnæðismál menntaskólanna í heild eru til sérstakrar athugunar nú og verða í vor og sumar. Og það er vel hugsanlegt, að úrræði í þeim málum verði þau, að stofnaður verði nýr menntaskóli í Reykjavík. Ein af þeim hugmyndum, sem undanfarnar vikur og mánuði hafa verið til umr. í sambandi við húsnæðismál menntaskólanna, sem eru mikið vandamál, og sú, sem ég persónulega hallast helzt að og teldi æskilegast, að hægt yrði að framkvæma, væri að stofna þriðja menntaskólann í Reykjavík. Ef óbreytt lög eru í gildi, þarf brbl. til þess að koma þriðja menntaskólanum í Reykjavík á fót. Að vísu má segja, að ráðh. séu ekki sérlega feimnir við það að gefa út brbl., en æskilegt er þó að geta komizt hjá því í jafneinföldu tilviki og hér er um að ræða. Og hvorki mér né nokkrum manni í menntaskólanefnd datt í hug, að það gæti verið hætta fólgin í því að hafa þetta vald sameiginlega hjá Alþ. og ráðh. til stofnunar skóla á menntaskólastiginu frekar en á öðrum skólastigum. Ég hef lýst yfir skilningi mínum á 1. gr. frv., þannig, að ráðh. sé að sjálfsögðu skylt að stofna menntaskóla á þeim stað, sem fjárveitingavald hefur ákveðið, að menntaskóli skuli stofnaður og starfræktur. Ef engin aths. kemur fram við slíka yfirlýsingu ráðh., lít ég á það, - það munu allir löglærðir menn gera, - sem lögskýringu, sem bindandi sé fyrir framtíðina, og mörg slík dæmi hefur áður verið um að ræða. Ef því engin aths. kæmi fram frá öðrum flokkum um þennan skilning, mundi hann vera talinn gildandi. Með þessu móti er það misskilningur, að of mikið vald væri lagt á hendur ráðh. Enginn hefur fundið að því eða talið, að of mikið vald væri í höndum ráðh., að því er varðar alla aðra skóla á landinu en háskóla og menntaskóla. Það mætti alveg eins segja: Hvílíkt ógnarvald hefur ráðh., að geta ráðið því, hvort barnaskóli er stofnaður á Langanesi eða gagnfræðaskóli í Reykjavík! Ég hef aldrei litið þannig á og enginn minna fyrirrennara, að ráðh. hefði slíkt raunverulegt vald í sínum höndum, heldur yrði hér auðvitað að vera um að ræða eðlilega samvinnu fjárveitingavaldsins og framkvæmdavaldsins í ráðuneytum. Ef svo reynist, - og það var satt að segja höfuðástæðan til þess, að ég taldi rétt að láta þessar aths. koma fram strax til þess að svara öðrum þm., sem líkt kynnu að hugsa og hv. þm., - ef svo reyndist, að mikilsvirtir þm. telja ástæðu til þess að tortryggja enn það orðalag, sem hér er um að ræða, gæti ég fyrir mitt leyti vel hugsað mér að taka algerlega fyrir þá tortryggni með því að breyta 1. gr. þannig, að menntaskólar skuli starfa á þeim stöðum, sem Alþ. hefur þegar tekið ákvörðun um, að þeir skuli starfa, en um stofnun nýrra menntaskóla skuli gilda sömu reglur og gilda um almenna skóla í landinu. Ég fyrir mitt leyti hef ekkert á móti því, að gr. yrði breytt í það horf, og geri það til þess að reyna að fullvissa hv. þm. um það, að fyrir menntaskólanefnd og mér hefur ekki vakað nein breyting á fyrri ákvörðunum Alþingis í þessum efnum. Að síðustu spurði hv. þm. um afstöðu mína til málaleitunar Ísfirðinga um stofnun menntaskóla á Ísafirði. Hv. þm. er án efa kunnugt um það, að í meira en 10 ár hefur verið starfræktur 1. bekkur menntaskóla við gagnfræðaskólann á Ísafirði, og þennan vísi að menntaskóla óska Vestfirðingar nú mjög eindregið að gera að fullgildum menntaskóla. Ég hef átt fund með þm. Vestf. um þetta mál og sagt þeim, að ég muni að sjálfsögðu framkvæma vilja Alþ. í því efni að stofna og starfrækja menntaskóla á Ísafirði, þegar nægilegt fé er til þess veitt. Í gildandi fjárl. er engin fjárveiting til skólastjóra við menntaskóla á Ísafirði, svo að eins og nú stendur væri mér ekki heimilt að skipa skólastjóra þar. Ég tel, að þetta mál eigi að koma til athugunar við samningu næstu fjárl., og verði þar tekin upp fjárveiting til skipunar skólastjóra á Ísafirði sem upphaf að stofnun menntaskóla þar, þá mun ég að sjálfsögðu framkvæma þann vilja Alþingis. En á það benti ég þm. Vestf. á þeim fundi, sem við höfum átt um málið, að nútímamenntaskólar eru öðruvísi en menntaskólar voru fyrir einum, hvað þá tveim áratugum. Nútímamenntaskólar eru miklu flóknari og dýrari stofnanir en var fyrir 10, hvað þá fyrir 20 árum, sérstaklega ef reka á þá í því formi, sem menntaskólarnir nú eru yfirleitt reknir. Gerðar eru kröfur til sérgreina á fjöldamörgum sviðum, og gerðar eru miklar kröfur til kennara á mörgum sviðum. Þetta tel ég, að nauðsynlegt sé fyrir áhugamenn um menntaskóla á Ísafirði að kynna sér og athuga mjög vandlega. Einmitt þess vegna varpaði ég fram þeirri hugmynd á fundi með þm. Vestf., hvort ekki væri athugandi, ef af menntaskóla á Ísafirði verður, að helga hann sérstöku verkefni, þ. e. hafa þar eina deild, t. d. deild í þjóðfélagsmálum. Þess vegna nefndi ég þá hugmynd í framsöguræðu minni án þess að tengja hana menntaskólahugmyndinni á Ísafirði. En í þessu frv. er tvímælalaus heimild til þess að starfrækja aðra tegund af menntaskólum en þá, sem frv. gerir ráð fyrir, að skuli vera hin almenna regla um menntaskólana. Slíkur menntaskóli, sem yrði ein deild á einhverju tilteknu sviði, er að sjálfsögðu miklu viðráðanlegri stofnun og gæti verið miklu minni stofnun en þeir menntaskólar, sem gert er ráð fyrir, að verði aðalmenntaskólar landsins og þessu frv. er einmitt ætlað að setja almennar starfsreglur fyrir. Herra forseti. Með þessum ummælum mínum vona ég nú, að mér hafi tekizt að eyða allri tortryggni um það, að hér hafi nokkur fiskur legið undir steini, að hér hafi verið um að ræða nokkra tilraun til að strika yfir eða eyðileggja fyrri ákvarðanir Alþingis um þetta efni. Ég fyrir mitt leyti fyrir hönd ríkisstj. er reiðubúinn til samstarfs við þá n., sem frv. fær til meðferðar, að eyða öllum hugsanlegum misskilningi í þessa átt.



Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu, að það er ákveðin tortryggni hjá okkur Vestfirðingum, og sennilega má ég einnig segja hið sama í sambandi við Austfirðinga, varðandi þá breytingu, sem gerð er frá gildandi lögum í þessu frv. Þó að ég ætli á engan hátt að draga í efa góðan hug og vilja núv. hæstv. menntmrh., vil ég þó bæta einu við, sem er alltaf hugsanlegur möguleiki, sem hæstv. menntmrh. kom ekki inn á, og það er, að það hefur stundum verið breytt um menntmrh. í okkar landi eins og aðra ráðh. Og þó að ríkisstj., sem nú situr, hafi verið lífseig og á margan hátt dugleg, þá auðvitað verður hún ekki endalaust, og það er auðvitað oft og tíðum skipt um menn í embættum ráðh. eins og annarra, jafnvel þótt sömu flokkar fari með þau mál. Menn verða oft þreyttir, þegar þeir eru búnir að vera lengi í ákveðnum embættum, og ekkert síður ráðherraembættum en öðrum, og vilja þá gjarnan breyta til. Ég er ekki að segja þetta til lasts hæstv. núv. menntmrh., því að það dregur það enginn í efa, að hann er mikill áhugamaður um menntun og listir, en hins vegar er það ekki óeðlilegt, að það séu uppi misjafnar skoðanir í þessum málum, sem taka í raun og veru til allra landsmanna og allir landsmenn láta sig miklu varða. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh., sem ég skal hreinlega játa, að ég legg fyllsta trúnað á, það sem hann segir um sinn hug til þessa máls, þá get ég ekki fallizt á að greiða atkvæði með 1. gr. þessa frv., eins og hún liggur hér fyrir. Og ég get ekki séð, að þótt það verði byggður menntaskóli úti á landi, nýr menntaskóli, þá sé ofverk Alþingis að fjalla um það mál. Ég verð að segja það, að ég er miklu þreyttari sem þm. á því að hlusta og rétta hér upp höndina með frv., sem eru flutt 10 og 12 og 15 á hverju þingi um sölu eyðijarða, smálandsspildna, heldur en þó að væri flutt frv. um stofnun menntaskóla úti um land. Það mun ekki koma fyrir á hverju ári, sem ekki er von. Hæstv. ráðh. vísaði til skólakostnaðarl. og las upp 2. gr. þeirra, sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: „ Menntmrn. ákveður skiptingu alls landsins í fræðsluhéruð og skólahverfi og hvar stofna skuli heimangönguskóla og hvar heimavistarskóla, að fengnum till. fræðslumálastjóra, hlutaðeigandi skólanefnda (fræðsluráða) og sveitarstjórna og iðnfræðsluráðs að því er iðnskóla varðar.“ Og hann sagði, að eina breytingin væri sú, að í stað menntmrn. væri það menntmrh. Sú breyting skiptir engu máli fyrir mig. En þegar hæstv. ráðh. vitnaði í skólakostnaðarl., þá vil ég minna á 1. gr. l., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi taka til eftirtalinna skóla: barnaskóla, unglingaskóla, miðskóla, gagnfræðaskóla, iðnfræðsluskóla og húsmæðraskóla, sem kostaðir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Menntmrn. fer með yfirstjórn þeirra mála, sem lög þessi fjalla um.“ Skólakostnaðarlögin ná ekki til ríkisskólanna, til algerra ríkisskóla, hvorki menntaskóla, háskóla, tækniskóla né ýmissa annarra sérskóla, sem eingöngu eru reknir af ríkinu. Mér finnst fyllsta ástæða til þess að breyta alls ekki því, sem komið er inn í lög um menntaskóla með þeirri breytingu, sem gerð var á l. 6. maí 1965. Menntaskólar skulu vera 6, 2 í Reykjavík, 1 á Akureyri, 1 á Laugarvatni, 1 á Ísafirði og 1 á Austurlandi, og heimilt er að stofna fleiri menntaskóla í Reykjavík eða nágrenni. Það finnst mér eðlilegt, þar sem menntaskólarnir eru fleiri en einn, ef ekki þykir skynsamlegt að stækka endalaust sama skólann, að þá sé heimild til þess að byggja skóla til viðbótar. En hitt má gjarnan vera eftir sem áður í höndum Alþingis, hvort og hvar eigi að stofna menntaskóla annars staðar á landinu. Mér finnst rétt að minnast aðeins á það, að barátta Vestfirðinga og í raun og veru Austfirðinga líka fyrir stofnun menntaskóla í sínum landsfjórðungum stóð frá árinu 1946, að fyrst var flutt frv. um breytingar á l. um menntaskóla af Hannibal Valdimarssyni og Páli Zóphóníassyni. Frv. um menntaskóla á Vestfjörðum hefur verið flutt á Alþingi 8 sinnum og síðast árið 1964. Það hefur verið flutt á árunum 1946, 1947, 1948, 1959, 1960, 1962, 1963 og 1964, og þá var lagt fram stjfrv. um breyt. á l. um menntaskóla, sem ég las áðan upp úr, sem ákvarðaði það, að menntaskóli skyldi vera á Ísafirði og einn á Austurlandi. Þar með höfðu Vestfirðingar og Austfirðingar unnið mikinn sigur, að löggjafinn skyldi viðurkenna það og staðfesta það að byggja þar menntaskóla fyrir þessa landshluta. Ég tel, að því miður hafi komið fram allt of margar raddir hér í þéttbýli og þá ekki sízt meðal menntamanna um andstöðu gegn skólum úti á landsbyggðinni eða í þessum tveimur landsfjórðungum, og þessar raddir hafa ekki þagnað enn, því að þær hafa heyrzt nú að undanförnu í sambandi við þá fundi, sem menntaskólaæskan hefur haldið, og kröfugöngur og ræðuhöld á Arnarhólstúninu og á fundi, að ég held á Hótel Sögu, sem mér var boðið að sitja, en gat ekki verið þar, vegna þess að þingfundur var það kvöld. Þetta gerir það auðvitað að verkum, að við, sem berjumst fyrir að koma þessum skólum upp, erum ekki eins sannfærðir um, að aðrir standi með okkur í þessu baráttumáli okkar. Við skulum gera mönnum það alveg ljóst, bæði utan þings og innan, að fólkið, sem byggir Vestfirði, og fólkið, sem byggir Austfirði, mun ekki sætta sig við það um alla framtíð, að það sé lítið á þessa staði sem verstöðvar. Við eigum sama réttinn til þess, að okkar unga fólk geti notið þessarar menntunar, og aðrir landshlutar, og við erum staðráðnir í því að fylgja þeim rétti eftir. Mér finnst leitt til þess að vita, að unga fólkið hér í Reykjavík eða talsmenn þess skuli hafa farið inn á þessar brautir og verið með þann meting, að það sé fjarstæðukennt að tala um byggingu menntaskóla á Ísafirði, á meðan ekki sé búið að uppfylla skilyrði og kröfur um fleiri eða stærri menntaskóla í Reykjavík. Mér finnst öðruvísi skjóta við, þegar rætt er við tvo menntaskólanema frá Vestfjörðum, sem eru í menntaskólanum á Akureyri, en blaðið Íslendingur-Ísafold átti nýlega viðtal við tvo nemendur og með leyfi forseta segir blaðið: „Nú var því haldið fram á fundi menntaskólanema í Reykjavík af einum nemanda í MR, að tómt mál væri að tala um menntaskóla fyrir vestan og austan, á meðan húsnæðisskortur væri í skólunum, sem fyrir eru, og nær væri að styrkja nemendur á þessum stöðum til að sækja gömlu skólana. Hvað viljið þið segja um þetta?“ Þá svarar pilturinn: „Þetta finnst mér harla undarleg speki. Mér finnst, að það liggi nokkuð í augum uppi, að ef halda á áfram að hrúga öllum í gömlu skólana, verður eilífur húsnæðisskortur þar. Þess vegna þarf að létta þörfinni af þeim, einmitt þess vegna.“ Og unga stúlkan segir: „Og þegar hitt bætist svo við, sem er aðalatriðið, að skapa nauðsynlega menntunarmöguleika úti á landi, þá er þetta auðvitað hrein fjarstæða, að byggja eigi upp gömlu skólana endalaust. Við horfum ekki í það, sem gert er til að efla gömlu skólana. Þeir hafa mikla þörf fyrir það, því að ekki veitir af, að aðstaða sé sem bezt á hverjum stað. En með því að létta af þeim verður auðveldara að bæta aðstöðu þeirra en annars væri.“ Þetta finnst mér ólíkt sanngjarnari dómur og sanngjarnara viðhorf en frá þeim mönnum úr hópi menntaskólanema í Reykjavík, sem létu til sín heyra. Ég vona, að meiri hl. og yfirgnæfandi meiri hl. menntaskólanema hér í Reykjavík og á þeim stöðum, sem menntaskólar eru, taki ekki undir orð þessara manna, sem héldu þessar ræður, því að það er ekki til þess að efla samhug og skilning á milli landsbyggðarinnar og þéttbýlisins hér í Stór-Reykjavík. Hæstv. menntmrh. sagði, að þegar Alþ. hefði veitt nægilegt fé til menntaskóla á Vestfjörðum og Austfjörðum, væri hægt að hefja framkvæmdir. Nú vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hvenær telur hann, að Alþingi hafi veitt nægilegt fé? Verður Alþ. að hans dómi að veita nægilegt fé til allra bygginga, sem eiga að rísa í sambandi við stofnun slíkra skóla, þannig, að hægt sé að byrja á því? Ég vil segja, að það er hægt að byggja þessa skóla eða menntaskólann á Ísafirði í áföngum. Við höfum möguleika fyrir kennslurými í nokkur ár í gamla barnaskólanum þegar á næsta vetri. En það, sem við þurfum að gera, er fyrst og fremst að byggja bústað fyrir skólameistara og byggja heimavist. Þetta má einnig taka í áföngum. fyrsta skrefið í þessu að mínum dómi er að gera kostnaðaráætlanir og ákveða röð þeirra framkvæmda, sem þarf að fara í, en ekki að hugsa um það, að allt fjármagnið skuli áður vera veitt af Alþ. til allra framkvæmda og skólabygginga. Við erum ekki svo ósanngjarnir gagnvart þjóðfélaginu, að við förum fram á það, að allt þetta fjármagn sé veitt á tiltölulega skömmum tíma. Við skiljum vel aðstöðuna, sem ríkisstj. og Alþ. er í hverju sinni að koma fjárl. saman. Við skiljum það, að það er takmarkað, sem Alþingi getur leyft sér að leggja til hinna ýmsu greina í þjóðfélaginu og þá til menntamála eins og annars. En þegar við sjáum, að búið er að veita nokkurt fjármagn, teljum við rétt að láta það ekki liggja í handraðanum, heldur nota það til framkvæmda. Við lifum á tímum verðbreytinga, og því er það ekki hyggilegt að bíða of lengi. Við teljum, að þegar veitt er slíkt fjármagn nú í 4 ár, og búið er þegar að veita 7 millj. og 350 þús. kr. til menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði, þá sé kominn tími til að raða framkvæmdum niður og ákveða framkvæmdastigið. Hv. 2. þm. Vestf. vitnaði hér í bréf, sem menntmrh. hafði verið ritað, og menntmrh. hefur svarað því. Ég segi út af því svari, að ég tel, að þar sem fámenni er mikið, kemur menntaskóli með sérnámi ekki eins vel að gagni fyrir slík byggðarlög. En hins vegar hygg ég, að það sé engin ástæða til að draga í efa, að þessi skóli yrði fullsetinn. Það var dregið í efa á sínum tíma, að menntaskólinn á Akureyri yrði annað en skóli fyrir örfáa nemendur, en reynslan hefur nú sýnt annað, og ég hygg, að það muni vera hátt á 6. hundrað nemendur í menntaskólanum á Akureyri. Og án þess að ég hafi fengið tölur um það nákvæmlega, þá býst ég við, að um 60 nemendur frá Vestfjörðum stundi þar nám. Þeir hafa verið frá 44–60 s. l. 10–12 ár. Ég skal svo ekki fjölyrða miklu lengur um þetta mál. En ég vil taka undir það, að þetta frv., sem hæstv. menntmrh. hefur lagt fram, felur í sér margar og miklar breytingar og spor í rétta átt. Ég vil taka undir það og mun vera því meðmæltur, að Kvennaskólinn í Reykjavík fái rétt til þess að brautskrá stúdenta, og mun styðja þá till., sem fram kemur í sambandi við meðferð málsins hér á Alþ. En áður en ég hverf hér úr ræðustólnum, vil ég vona, að hæstv. menntmrh. taki okkar málefnum af skilningi og geri sér það ljóst, sem ég veit, að hann gerir, að við þm. Vestf. allir, hvar sem við erum í flokki, erum staðráðnir í því að fylgja því máli mjög fast eftir og þeim till., sem hafa verið sendar, og ég vænti þess að mega njóta góðs samstarfs við hæstv. menntmrh. í sambandi við framkvæmd þeirra tillagna.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur nú í ýtarlegu máli skýrt þetta frv.. sem hér liggur fyrir, og hann mun hafa orðið var við það, að við nokkrir þm. höfum kvatt okkur hljóðs, nokkru áður en þessi umr. hófst, og ég var einn í þeim hópi, og hann beindi þeim tilmælum til okkar, hvort það kynni ekki að vera, að við hefðum fengið þær upplýsingar, sem okkur skorti, í framsöguræðu sinni, þannig að við þyrftum ekki að hafa langt mál hér á eftir. Ég játa það, að ég fagna því að ýmsu leyti, sem fram kom í hans máli. Hins vegar hafði ég gert ráð fyrir því að setja fram í örstuttu máli það, sem mér kom fyrst í hug, þegar ég sá þetta frv., er það var lagt á borðið og ég hafði litið yflr það. Og ég verð að játa það, að ég hrökk nokkuð við, þegar ég las 1. gr. frv. En eins og hér hefur verið rakið og eins og kunnugt er, var það lögfest á þingi 1964–1965, að menntaskólar skyldu vera á Austurlandi og Vestfjörðum. Og það var þess vegna, sem mér kom það nokkuð ókunnuglega fyrir að sjá nú lagt til í þessu frv., að þessi ákvæði féllu niður. Það má að vísu deila um það, hvort nú sé ekki eins hagfellt að hafa óbundið í lögum um skólastaði, sem fram undan hljóta að vera. En breytingin á áður tekinni ákvörðun er auðvitað ekki til í dæminu, og ég er fús að segja það, að ég var alls ekki að væna um það, að raunverulega hafi það átt að felast í því frv., sem hér var lagt fram. En ég vil þó gera hér tvær tilvitnanir í grg. og aths., sem kynnu að geta vakið spurningar. Í aths. við 1. gr. frv. segir svo: „Hins ber þó jafnan að gæta, ekki sízt er velja skal nýjum skólum stað, að menntaskóli, er fullnægi öllum kröfum um starfslið, húsrými og tækjabúnað, er dýr stofnun og því dýrari hlutfallslega, sem hann er minni.“ Það mætti varpa fram spurningunni: Hvað felst í þessu? Og ég verð að segja, að mér urðu það nokkur vonbrigði að sjá þá ágætu menntafrömuði, sem staðið hafa að samningu þessa frv., vera að gæla þarna svolítið við tölvusjónarmiðið, sem ég tel, að sé orðið allt of ríkt í okkar þjóðfélagi. Í öðru lagi vil ég vitna hér í annað, sem einnig er í þessu frv. eða fskj. þess, en það er í séráliti ráðuneytisstjóra menntmrn. út af Kvennaskólanum í Reykjavík, sem ég skal taka undir ásamt með þeim öðrum þm., sem hér hafa talað, að ég er alveg samþykkur, að rétt sé að láta hafa heimild til að útskrifa stúdenta, - en sú tilvitnun, sem ég vil hér vitna í, er á þá leið, með leyfi hæstv forseta: „Í l. nr. 56 1965, um breyt. á l. nr. 58 1946, um menntaskóla, er heimild til stofnunar menntaskóla austanlands og vestan og til stofnunar fleiri menntaskóla í Reykjavík og nágrenni“ En í lögunum, sem samþ. voru 1965, stendur: „Menntaskólar skulu vera 6.“ Það er sem sagt ekki heimild, heldur er það alger ákvörðun. Maður verður dálítið undrandi, þegar jafnskýrum manni og sjálfum ráðuneytisstjóra menntmrn. virðist skjótast þarna skýrleikur. Á þessi tvö atriði vildi ég benda í sambandi við þau fskj., sem eru með frv. Það er vafalaust nauðsynlegt að endursemja lög um menntaskóla. En ég vil bara að lokum láta það koma fram, að ég tel bezt fara á og raunar er sjálfsagt, að núgildandi ákvæði séu afdráttarlaus áfram, eins og þau eru í 1. gr. núgildandi laga. Og ég vil beina því til hv. menntmn., sem væntanlega fær þetta frv., að gera þá breytingu á l. Það felst ekki í þessu, að ég vantreysti á nokkurn hátt þeim yfirlýsingum, sem hæstv. menntmrh. hefur hér gefið. En eins og aðrir ræðumenn hér á undan mér hafa þegar bent á, kemur að því, að nýr menntmrh. komi, að breyting verði á ríkisstj., og ég tel þess vegna eðlilegt og sjálfsagt, - og einmitt vegna þess, að ég þykist vita, að það sé a. m. k. samhljóða vilji alþm., að þessi ákvæði, sem nú eru í l., séu í gildi og verði í gildi áfram, - þá álít ég eðlilegast og réttast að gera þá breytingu á 1. gr. frv., þannig að þetta sé alveg ótvírætt.



Herra forseti. Mér hefur fundizt, þegar ég var að hlusta á þessa menn, sem hér hafa talað á undan, að það væri einhver kergja hlaupin í „stóru mömmu“ á stjórnarheimilinu. Ég get vel tekið undir þá gagnrýni, sem komið hefur fram á 1. gr. frv. hjá hv. þm. sem hér hafa talað. Það er náttúrlega augljóst, að henni verður að breyta. Hún er mjög óheppilega orðuð, og ég skal ekki eyða um það fleiri orðum, vegna þess að hæstv. ráðh. hefur eiginlega lofað því hér og lýst því yfir, að hann skuli beita sér fyrir því, að gr. verði breytt. En að sjálfsögðu hlýtur þetta mál að fara til n., og þessi gr. verður þá tekin til athugunar eins og annað, sem í frv. stendur. Annars tel ég ástæðu til þess að fagna þessu frv. Ég fæ ekki betur séð en það sé jákvætt í flestum meginatriðum. Það, sem ég tel fyrst og fremst jákvætt við frv., er það, að í því felst viðurkenning á nýjum viðhorfum í sambandi við hlutverk og starfsemi menntaskólanna. Frv. er því að sínu leyti stefnumótun og þó fremur staðfesting á stefnu, sem flestir skólar hafa viðurkennt í verki, að svo miklu leyti sem kostur hefur verið. Eins og fram kemur í grg. menntaskólanefndar, sem samdi frv., hafa menntaskólarnir í sívaxandi mæli tekið upp margvíslega nýbreytni, og „í öllum menntaskólunum standa yfir einhverjar breytingar á tilraunastigi, allt frá niðurfellingu einstakra skyldugreina til stofnunar nýrra deilda,“ eins og segir í grg. Frv. er því staðfesting á gildi þessa tilraunastarfs, sem þegar hefur verið unnið innan menntaskólanna og raunar á grundvelli núgildandi laga um menntaskóla. En þó að þetta sé haft í huga, finnst mér það ekki rýra gildi frv. Frv. kann að vera jafnnauðsynlegt og gott þrátt fyrir það. En ég held, að rétt sé að gera sér grein fyrir því strax, að gildandi lög um þetta efni veita einnig nokkurt svigrúm til margs konar breytinga og nýsköpunar í námsefni og kennslutilhögun og einnig að frjálslyndir og athafnasamir skólameistarar eða rektorar hafa þegar hafizt handa um nýskipan menntaskólanáms, sem rofið hefur stöðnun og íhaldssemi á þessu sviði. Þess vegna vil ég leggja áherzlu á, að þetta frv. er staðfesting á stefnu, sem þegar er byrjað að framkvæma í flestum eða öllum menntaskólum landsins. Gildi frv. felst aðallega í því, að nú skal með lögum knýja íhaldssama skólastjóra, ef einhverjir eru eða verða, til þess að láta af kyrrstöðutilhneigingum sínum og fylgja frjálslyndari stefnu í anda nútímans. Sem sagt, hér eftir eiga afturhaldssamir skólastjórar ekki að standa í vegi fyrir nauðsynlegum breytingum á starfi menntaskólanna, ef öðrum skilyrðum er fullnægt. Af þessum sökum er ávinningur að frv. Það er spor í rétta átt. Hæstv. ráðh. hefur lýst efni frv., og ég skal ekki rekja það í neinum smáatriðum. Ég vil lýsa stuðningi mínum við meginefni þess og þá meginstefnu, sem þar kemur fram. En jafnframt vil ég leyfa mér að minna á, að þó að frv. verði að lögum, leysir það ekki allan vanda. Frv. hefur ekki í sér fólgna neina lausn á meginvanda menntaskólanna um þessar mundir, en hann er skortur á húsnæði, skortur á tækjabúnaði einnig. þ. e. a. s. kennsluaðstöðu í samræmi við stefnu þessa frv., og einnig er skortur hæfra kennara. Ég vil því leggja áherzlu á, að þetta frv., þótt að lögum yrði, er ekki lausn á aðalvandamálinu, heldur fer lausn þess algerlega eftir framkvæmd þeirrar stefnu, sem þar er boðuð. Spurningin er, hvort húsnæðisþörf skólanna verði leyst og hvernig það verði gert, hvort unnið verði að því að efla tækjabúnað menntaskólanna, koma upp viðunandi bókasöfnum og kennslubókakosti, og síðast, en ekki sízt, hvort bætt verði úr kennaraskorti, sem fyrirsjáanlegur er, ef auðið á að vera að framkvæma stefnu þessa frv. Þau atriði, sem ég hef hér minnzt á í stuttu máli, eru ákaflega yfirgripsmikil og vandasöm úrlausnar út af fyrir sig. En samþykkt frv. sem þess, sem hér liggur fyrir, er mjög gagnslítil, ef ekki fylgja aðgerðir á þessum sviðum, sem ég hef nefnt. Flest, sem í þessu frv. stendur, er þess eðlis, að framkvæmd laganna skiptir þar öllu máli. Bókstafur frv. eða l., ef samþ. verður, leysir í sjálfu sér ekkert af aðalvandamálum menntaskólastigsins. Allt stendur og fellur með framkvæmdinni. Ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þessu strax í upphafi. Frv. sem þetta má ekki vekja neinar falsvonir um bráða lausn þess vanda, sem við er að glíma. Hið sanna er, að löggjöf í þessum anda gerir vandamál menntaskólanna að því leyti enn meira aðkallandi en nú er, að ríkisvald og þar með Alþ. taka þar með á sig siðferðilega ábyrgð á viðhlítandi framkvæmd slíkrar löggjafar, þ. e. a. s. taka á sig þá ábyrgð að tryggja, að l. verði annað og meira en pappírsgagn. Við höfum því miður nokkra reynslu af því, að stundum verður vel hugsuð og vel meint löggjöf lítið annað en pappírsgagn. Sumir mikilvægustu þættir fræðslulöggjafarinnar t. d. hafa löngum verið lítið meira en orðin tóm. Það stafar af því, að fræðslulög eru ekki framkvæmd eins og til er ætlazt. Það hefur tekið miklu lengri tíma að framkvæma l. heldur en upphaflega var ætlazt til. Ég nefni það, að framkvæmd fræðsluskyldu og þar á meðal útrýming farskólafyrirkomulagsins átti að taka 6–7 ár, miðað við árið 1946, en þessu verkefni er ekki lokið eftir nær 23 ár. En nú boðar hæstv. menntmrh. lengingu fræðsluskyldunnar og upplýsir, að frv. verði lagt fram um það efni mjög á næstunni! Það er lagaskylda, að fullnægjandi gagnfræðaskóli sé í hverju fræðsluhéraði. Það má segja, að það sé lagaskylda. En þetta hefur ekki verið framkvæmt. Og slík dæmi munu kannske fleiri vera og eru víti til varnaðar. Ég minni því enn á það, að framkvæmd nýrra menntaskólalaga er fyrir öllu, en ekki gerð þeirra, samsetning þeirra og ekki samþykkt þeirra ein saman. Auk þess ber hv. þm. að hafa í huga, að þetta frv. fjallar einungis um afmarkað svið innan víðtæks málaflokks, sem menntamálin eru. Þetta frv. gefur ekki til kynna, hver sé heildarstefnan í fræðslu- og menntamálum þjóðarinnar. En það skiptir ekki litlu máli, að heildarendurskoðun þessa mikla og mikilvæga málaflokks verði látin fara fram og þeirri endurskoðun verði flýtt, svo sem auðið er, og jafnframt, eins og hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að slík endurskoðun sé sífellt í gangi. Á þetta atriði hafa framsóknarmenn á Alþingi bent margsinnis á undanförnum árum og flutt till. í þá átt. En þessar till. hafa ekki náð fram að ganga, og ég leyfi mér að efast um, að hæstv. ríkisstj. hafi sinnt því verkefni nægilega af eigin hvötum. Hér er um stærra verkefni að ræða en svo, að það verði unnið af einum manni eða mjög fáum. Til þess að framkvæma slíka endurskoðun, þarf að koma til mjög víðtækt rannsóknarstarf og samstarf margs konar sérfræðinga og samvinna við kennara. Heildarstefnu í menntamálum verður að reisa á sérstök um og víðtækum skólamálarannsóknum, sem eru sérfræðilegs eðlis og verða aldrei unnar án viðtæks samstarfs margra aðila. En þrátt fyrir þetta er þó ýmislegt, sem hægt er að koma auga á, án þess að um það fari neinar sérstakar rannsóknir fram. Það er m. a. augljóst, að skortur hæfra kennara stendur mjög í vegi fyrir nauðsynlegum endurbótum innan þeirra skóla yfirleitt, sem nú starfa. Af því leiðir, að ekki er gerlegt að taka upp nýjungar í kennslustarfi eða breyta um námsefni, jafnvel þótt skólayfirvöld væru þess fýsandi. Þetta atriði mun m. a. sýna sig áþreifanlega í sambandi við þetta mál, sem nú er til umr., námsskipulag í menntaskólunum. En kennaraskorturinn eða úrval hæfra kennara á ýmsum sviðum stendur þarna í vegi. Ég held því, að nauðsynlegt sé að gefa kennaramenntuninni sérstakan gaum og taka það mál alveg sérstaklega út úr og vinna að því að auka framboð á hæfum kennurum, ekki sízt í þeim greinum, sem telja má til nýjunga og nauðsynlegt er að taka á námsskrá skólanna meira og á víðtækari hátt en nú er kostur. Hér kemur ekki einungis til álita efling Kennaraskóla Íslands, heldur og ekki síður efling kennaramenntunar í heimspekideild Háskóla Íslands. Að því verður að stefna, að framhaldsskólakennarar séu háskólamenntaðir í kennslugreinum sínum, og það verður að hraða því, að slík stefna komist í framkvæmd. En slíkt gerist ekki af sjálfu sér. Til þess að svo megi verða, þarf sérstakar aðgerðir, sem ríkisvaldið verður að hafa forustu fyrir. Ég endurtek það, að þetta frv. er góðra gjalda vert sem stefnuyfirlýsing og viðurkenning á nauðsynlegum breytingum á menntaskólastiginu, en ég minni aftur á það, sem ekki má gleymast, að lagaframkvæmdin skiptir öllu máli, og það er hægurinn hjá að gera vel meinta löggjöf að pappírsgagni, ef út af ber um framkvæmd hennar.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að vita það, hvernig mál þetta ber að til umr. hér í d. Það hefur tvisvar verið tekið út af dagskrá, og maður fær þær upplýsingar, að þetta hafi verið gert vegna þess, að hæstv. forseti d. var erlendis og vildi taka þátt í umr. Og það virðist jafnframt koma í ljós, að hæstv. forseti hafi pantað orðið í skeyti, því að þegar maður kemur hér á fundinn, er hann fyrstur á mælendaskrá. Ég bað um orðið strax og umr. hófst og taldi, að þar með væri tryggt, að ég yrði fyrsti ræðumaður á eftir hæstv. ráðherra, en þarna eru þeir þá komnir, hæstv. forseti d. fyrstur, síðan tveir stjórnarsinnar í viðbót, síðan einn framsóknarmaður, - og loks ég. Þessa meðferð vil ég sem sagt vita, og ég lít svo á, að menn geti ekki beðið um orðið og tryggt sér það í umr., fyrr en umr. eru hafnar, og það sé af og frá, að menn geti pantað orðið í símskeyti erlendis frá. Stöku sinnum, einstaka sinnum gerast markverð tíðindi í menningarmálum hér á hinu háa Alþingi. Og mikið eru þær nú gleðilegar, slíkar stundir, svona meðan þær vara. Ég minnist þess til að mynda, hvað mér þótti sem birti yfir hér í salnum á síðasta þingi, þegar hæstv. ráðh. lagði fram svonefnt æskulýðsmálafrv. Þá var svo sannarlega ástæða til þess að standa upp og fagna, hrópa húrra. Eftir áratuga agg og nagg um þann slæma aðbúnað, sem æskulýður okkar á við að búa, eftir þrotlaust japl og jaml og fuður um þau vandamál, sem þar hafa siglt í kjölfarið, var nú loksins upprunnin stund raunhæfra aðgerða, stund stórhuga framkvæmda. Æskulýðsmálafrv. var þrungið fögrum fyrirheitum, fögrum og glæsilegum fyrirheitum, enda höfðu unnið að því hvorki fleiri né færri en 10 menn hver öðrum menntaðri, gáfaðri og reyndari á þessu sviði. Og þeir höfðu haft til þess heil þrjú ár. Og hæstv. menntmrh. talaði fyrir frv. hér af sinni alkunnu málsnilld. En æ, því miður, þegar til átti að taka, reyndist hér aðeins vera um að ræða skrautsýningu, býsna hrífandi skrautsýningu að vísu, en því miður helzt til stutta og snubbótta. Hæstv. menntmrh. hafði ekki fyrr dregið tjaldið frá heldur en flokksbróðir hans, hv. formaður menntmn. þessarar d., dró það fyrir aftur. Hann sá til þess, að æskulýðsmálafrv. lognaðist út af í n., og svæfingin var rökstudd með því, að það mundi hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Eða m. ö. o., sá, sem fer með auraráðin hér í þessu fátæka leikhúsi, sem Alþingi Íslendinga virðist því miður æðioft vera, hann hafði bersýnilega aldrei ætlazt til þess, að þetta yrði annað en skrautsýning - eða eigum við kannske heldur að segja ofurlítið sjónhverfingaatriði með hatti og kanínu, leyft með því skilyrði, að á eftir yrði hvoru tveggja skilað aftur, hattinum og kanínunni. Nú hefur hæstv. menntmrh. lagt fram frv., sem líka má teljast til meiri háttar tíðinda. Það er væntanleg alveg á næstunni, skilst manni, skýrsla frá hæstv. ráðh., gagnger skýrsla um skólamál, svo að ekki virðist ástæða til að hefja hér umr. um þau almennt. En allt um það gæti verið í tilefni af því frv., sem hér liggur fyrir, frv. til l. um menntaskóla, ástæða til þess að standa upp og fagna. Svo mikið er víst, að þetta frv. er, ekki síður en æskulýðsmálafrv., þrungið fögrum og glæsilegum fyrirheitum, og hefur enda unnið að því álíka stór hópur og vann að æskulýðsmálafrv. sællar minningar, en hafði auk þess til þess helmingi lengri tíma, ekki bara 3 ár, heldur heil 6. Fyrirheit eru hins vegar ekkert annað en fyrirhelt. Það, sem skiptir máli, er, hversu þau rætast, hversu reynist með framkvæmd þeirra. Ég sagði í sambandi við æskulýðsmálafrv. í fyrra, og ég segi það enn, að hæstv. menntmrh. er áreiðanlega allur af vilja gerður að rækja embætti sitt af reisn og með glæsibrag. Og sízt mundi ég vilja frýja honum vits né þekkingar né dugnaðar til slíks. Gallinn er hins vegar sá, að í hvert sinn sem hæstv. ráðh. hyggst láta eitthvað verulega gott af sér leiða, eitthvað verulega stórt og mikið, þá er honum settur stóllinn fyrir dyrnar, og sá stóll er hinn þungi stóll þeirrar menningarsnauðu og kaldlyndu peningahyggju, sem mestu ræður um stefnu þeirrar ríkisstj., sem hæstv. ráðh. tekur þátt í. Þessi hæstv. ráðh. hefur valið sér það hörmulega hlutskipti að streitast við að þjóna menntagyðjunni á því heimili, þar sem Mammon fer með húsbóndavaldið, en á slíku heimili er óhjákvæmilegt, að menntagyðjan og hennar dyggur þjónn verði hornreka. Reyndar virðist full ástæða til þess að spyrja, hvort þetta frv., sem að forminu til er flutt sem stjórnarfrv., er það í raun og veru. Morgunblaðið, málgagn hæstv. forsrh., sjálft aðalmálgagn stóra bróðurins í stjórnarsamvinnunni, fjallar um þetta mál í ritstjórnargrein s. l. sunnudag og tekur hæstv. menntmrh. heldur en ekki til bæna í þessu sambandi og þá n., sem samið hefur frv., og finnur því allt til foráttu, lætur í ljós enga hrifningu yfir því, nema síður sé. Og svo í fyrradag ber svo við, að Alþýðublaðið svarar í ritstjórnargrein áðurnefndum aths. Morgunblaðsins með orðbragði, sem blaðið notar yfirleitt ekki nema í sérstökum tilfellum, sérstökum neyðartilfellum, um hina verstu menn í röðum okkar stjórnarandstæðinga. Alþýðublaðið segir, að Morgunblaðið hafi með þessu gerzt vettvangur „fyrir ábyrgðarlausustu og vanhugsuðustu sjónarmið, sem sett eru fram í skólamálum.“ Og blaðið gengur svo langt að segja, að „málgagn hæstv. forsrh. hafi“ í máli þessu „sett upp heimskulegan hundshaus.“ Málgagn hæstv. menntmrh. segir, að málgagn hæstv. forsrh. sé með hundshaus. Ég hygg, að fleiri en ég hafi beðið þess með eftirvæntingu að sjá, hvaða haus ritstjóri Morgunblaðsins segði, að væri á ritstjóra Alþýðublaðsins, af þessu tilefni. Og viti menn, Morgunblaðið svarar í gær í lengsta leiðara, sem þar hefur birzt áratugum saman, gott ef nokkurn tíma hefur birzt þar lengri leiðari, og þar virðist ritstj. harma það mest að geta ekki teflt fram í þessu máli sjálfum Jóni Vídalín til þess að tala yfir hausamótunum á ritstjóra Alþýðublaðsins. Morgunblaðið segir, „að málgagn menntmrh. hafi í þessu máli rokið upp og hleypt fram reiði sinni af þvílíkum fítonskrafti og viðkvæmni, að venjulegt fólk er furðu lostið,“ og til frekari áréttingar og lýsingar á ritstjóra Alþýðublaðsins vitnar blaðið í þetta, sem meistari Jón segir um reiðina: „Reiðin lætur mann nísta tönnum, fljúga með höndunum, æða með fótunum.“ Og í morgun svarar auðvitað Alþýðublaðið í sömu mynt, og í fyrramálið svarar Morgunblaðið væntanlega líka í sömu mynt. Ja, er nokkur furða, þó að maður spyrji, hvort ekki ríki í stjórnarherbúðunum í máli þessu ofsi og stríð í staðinn fyrir samkomulag og eindrægni? Og svo ofan á allt þetta bætast þær upplýsingar hv. 2. þm. Vestf. hér áðan, að mál þetta hafi alls ekki verið rætt í þingflokki Sjálfstfl., áður en það er lagt hér fram, - að ógleymdum viðbæti frá hv. 4. þm. Vestf., næsta hótunarkenndum. Þó að ég fagni þessu frv. út af fyrir sig, þessu frv. til umbóta í málefnum menntaskólanna, sem hér liggur fyrir, þá er sá fögnuður því miður af framangreindum ástæðum allmiklum kvíða blandinn. Ég kvíði því, að þetta eigi aðeins að vera enn ein skrautsýningin og síðan ekkert meir, tjaldið fyrir. Flokksbróðir hæstv. menntmrh., formaður menntmn. þessarar d. var í fyrra látinn leggja æskulýðsmálafrv. út af í n. með þeim rökstuðningi, að framkvæmd þess mundi hafa í för með sér of mikil útgjöld fyrir ríkissjóðinn. Hversu miklu meiri ástæða mun þá ekki talin til þess, að hann beiti svæfingartækni sinni við þetta frv., sem hlyti, ef til framkvæmdanna kæmi, að hafa í för með sér margfalt meiri útgjöld en æskulýðsmálafrv., þó að hæstv. ráðh. reyndi raunar að gylla horfurnar hér áðan með þessari dálítið skrýtnu setningu, sem ég skrifaði orðrétt upp eftir honum, hún er svo hljóðandi: „Ekki virðist fyrir fram óhjákvæmilegt, að frv. þetta hafi í för með sér mikinn kostnaðarauka.“ Ja, er hægt að orða þetta af öllu þaulhugsaðri varfærni og fyrirhyggju? Hæstv. menntmrh. sagði raunar í sjónvarpsviðtali um daginn og gaf það fyllilega í skyn í ræðu sinni hér áðan, að tilgangurinn með því að leggja þetta frv. hér fram nú væri alls ekki sá að fá það samþ. á þessu þingi, næsta þingi e. t. v., en alls ekki þessu. Tilgangurinn virðist sem sagt, eftir orðum hæstv. ráðh. að dæma, aðeins sá að skaffa okkur þm. uppbyggilegt lesefni, eitthvað til að auðga andann við, meðan við bíðum þess, að hæstv. ríkisstj. láti lokið þessu helzt til áhrifalitla og leiðinlega þinghaldi okkar hér í vetur. Það verður sem sé ekki vart við sérlega mikinn sóknarhug hjá hæstv. ráðh., þegar hann fylgir þessu frv. úr hlaði. Og í því sambandi ætla ég að leyfa mér að segja við hæstv. ráðh. fáein orð í fullri hreinskilni. Hæstv, ráðh. leggur þetta frv. fram nú í því augnamiði, sem verður æ algengara, að nota Alþingi Íslendinga sem leikhús. Það, sem fyrir honum vakir fyrst og fremst, er að setja upp skrautsýningu, reyna að lægja þær óánægjuraddir, sem að undanförnu hafa orðið æ háværari vegna ástandsins í málefnum menntaskólanna og raunar skólakerfinu almennt. Hann er með þessu að leitast við að kaupa sér frið. Hann vonast til þess að geta beitt þessu frv. fyrir sig sem hlífiskildi við þeirri gagnrýni, sem hann hefur kallað á sig með embættisrekstri, sem orðið hefur æ því aðfinnsluverðari sem hann, þessi annars svo menningarlega sinnaði maður, hefur lengur tekið þátt í núv. ríkisstj. og beygt sig undir siðalögmál þess vafasama félagsskapar, - og fyrir hann mjög svo óholla félagsskapar. Hæstv. ráðh. telur, sem fyrr segir, engar horfur á því, að frv. verði samþ. á þessu þingi, annað mál með næsta þing, segir hann, annað mál með það. En hvað sem hann segir um þetta, þá er ég sannfærður um, að hann hefur mjög takmarkaða, ef þá nokkra trú á því, að frv. þetta nái að óbreyttum aðstæðum fram að ganga á næsta þingi eða því þar næsta, - að óbreyttum aðstæðum, segi ég. Til þess þekkir hæstv. ráðh. áreiðanlega allt of vel sitt heimafólk. Eða m. ö. o., ef hæstv. ráðh. gerir í einlægni ráð fyrir því, að þetta frv. hans, þetta að mörgu leyti mjög svo merka frv. hans, nái samþykki á næstu þingum, þá hlýtur hann um leið að gera ráð fyrir stjórnarskiptum, gerbreyttri stefnu í skólamálum sem og öðrum þáttum þjóðmálanna. „Það hefur áður verið skipt um ráðh.,“ sagði hv. 4. þm. Vestf. hér áðan og varð ógnandi á svipinn, þessi annars ljúfi maður. Og hamingjunni sé lof, hann lýsti líka yfir þeirri skoðun sinni, að hann teldi ekki alveg víst, að þjóðin yrði að búa við núv. hæstv. ríkisstj. til eilífðarnóns. Hæstv. ráðh. veit eins vel og við allir, að umbætur eins og þær, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., kostnaðarsamar umbætur, eru vitavonlausar, meðan núv. ríkisstj. situr að völdum. Þetta er sorgleg staðreynd og sorglegust að sjálfsögðu fyrir hæstv. menntmrh. En stjórnarskipti verða að sjálfsögðu fyrr eða síðar. Nýir herrar taka við og nýir og betri siðir. Og hversu svo sem þá kann að skipast um ráðherraembætti, þá vil ég að lokum óska þess í einlægni, af því að ég met hæstv. menntmrh. þrátt fyrir allt mikils, - þá vil ég leyfa mér að óska þess af einlægni, að hann eigi einhvern tíma síðar á lífsleiðinni eftir að gegna þessu embætti við þær aðstæður, að hann þurfi ekki að láta sér nægja að sjá drauma sína birtast á pappír og hvergi nema á pappír. Hann á betra hlutskipti skilið heldur en það, að hans stærstu mál og hans veigamestu frv. verði ekki til annars en auka svolítið á annríkið hjá prenturunum í Gutenberg.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð um þetta annars stóra mál. Ég get tekið undir það, sem hv. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, sagði um meginstefnu þessa frv. hér áðan, og endurtek ekki neitt af því. En ég kvaddi mér hljóðs til þess að leggja áherzlu á nauðsyn þess að breyta 1. gr. frv. í þá stefnu, sem hér hefur verið minnzt rækilega á af þm. af Vestur- og Austurlandi, sem sé setja það greinilega inn í ný lög um menntaskóla, að lagaskylda sé til þess að koma upp þeim skólastofnunum, sem nú eru ákveðnar með lögum. Enn fremur vil ég lýsa því yfir, að ég fyrir mitt leyti mun styðja það, að kvennaskólinn fái heimild til þess að útskrifa stúdenta. Það þarf að fjölga þeim skólum, sem rétt hafa til þess, og ég hygg þessa stofnun vera mjög vel færa um að útskrifa stúdenta, þegar búið væri að koma þar á þeim breytingum, sem nauðsynlegar teldust. Ég vil gera mér vonir um, að það fáist samkomulag um að breyta 1. gr. frv., eins og hér hefur verið rætt um, eftir undirtektir hæstv. ráðh., og fagna ég því.



Herra forseti. Það eru orðnar alllangar umr. um þetta mál, sem ekki er að furða, því að hér er mjög merkt mál á ferðinni. Ef að lögum verður, markar þetta frv. vafalaust tímamót í starfsemi menntaskólanna á Íslandi. Ég vil fyrir mitt leyti fagna þessu frv. Það hefur inni að halda mörg merk nýmæli og hefur verið vandlega undirbúið af hinum færustu og kunnugustu mönnum. Einstök atriði hafa þegar sætt hér gagnrýni og þá aðallega það, sem fram hefur komið í umr., að með samþykkt frv., ef það færi í gegnum þingið eins og það nú er, gæti leikið vafi á því, hvort í gildi væri lengur fyrri ákvörðun Alþingis um staðsetningu menntaskóla á Vestfjörðum og Austfjörðum. Út af þessu vil ég fyrir mitt leyti lýsa því yfir, að ég tel slíka tortryggni, eftir yfirlýsingar hæstv. menntmrh., gersamlega ástæðulausa, einkum og sér í lagi þar sem hann hefur lýst því yfir, að hann hafi ekkert við það að athuga, að 1. gr. frv. verði breytt, til þess að taka af öll tvímæli um þetta. Ég vil alveg sérstaklega fagna því, að í frv. er, eins og hæstv. menntmrh. gerði grein fyrir í frumræðu sinni, gert ráð fyrir, að til þess að stofna menntaskóla þurfi ekki að stofna algildan skóla, þannig að um sé að ræða allar námsleiðir, heldur megi einnig stofna aðra skóla, eins konar tilraunaskóla, þar sem valin sé ein sérstök námsleið. Mér er það alveg ljóst, að í sambandi við stofnun menntaskóla á Vestfjörðum, eða á Ísafirði, og á Austfjörðum verða slíkir skólar til að byrja með alls ekki stórar stofnanir og alls ekki þannig úr garði gerðir, að þar geti verið um deildaskiptingu að ræða. Einmitt þess vegna fagna ég sérstaklega þessu ákvæði frv. Það er hægt að gera ráð fyrir skólum með aðeins einni deild, sem tæki fyrir sérstök námsefni, eins og hæstv. menntmrh. benti á, t. d. í félagsfræði. Þetta ákvæði frv. verður vafalaust til þess að auðvelda það, að stofnun menntaskólanna á Vestfjörðum og Austfjörðum komist til framkvæmda. Ég get tekið undir það, sem komið hefur fram í ræðum þm. Vestfjarða, að ekki er von til þess, að við getum byggt við þann skóla, sem við höfum nú, eða framhaldsdeildina, sem við köllum, sem svarar til 1. bekkjar menntaskóla, meðan ekki hefur verið tekin ákvörðun um, að næstu bekkir, 2. og 3, o. s. frv., taki til starfa. Það er ekki við því að búast, að fólk, sem ætlar í menntaskóla, jafnvel ekki búsett á Ísafirði, kæri sig um að setjast inn í þennan skóla, meðan hann er aðeins ein bekkjardeild, og svo þarf að fara á enn annan stað til þess að verða sér úti um framhald skólagöngunnar. Þess vegna legg ég á það mikla áherzlu, að sem allra fyrst verði tekin ákvörðun um, að það megi bæta við 2. og 3. bekk við þessa framhaldsdeild, sem þegar hefur starfað á Ísafirði alllengi. Einnig er það mikið atriði, til þess að hægt sé að vinna upp þennan skóla, að byggð verði heimavist á Ísafirði. Auðvitað er ekki við því að búast enn sem komið er, að tæplega 3000 manna bær leggi til fullskipaða bekkjardeild í menntaskóla. Ég vil í þessu sambandi benda á, að undanfarin ár munu um 50–70 manns frá Vestfjörðum hafa sótt menntaskólanám árlega annars staðar, og þá aðallega á Akureyri. Ég tel það fyrir mitt leyti alveg eðlilegt, að miðað við það, að Vestfirðingar skila þessum fjölda inn á menntaskólastigið, þá sé byggt yfir þá skólastarfsemi á Vestfjörðum, en ekki t. d. á Akureyri eða í Reykjavík. Þetta þýðir alls ekki, að við Vestfirðingar viljum á nokkurn hátt setja fótinn fyrir eðlilega framþróun í þessum málum í þéttbýlinu. Ég veit ekki til þess, að Vestfjarðaþm. hafi nokkra tilhneigingu til þess að setja þetta þannig upp, að þeir telji, að við eigum að fá þennan menntaskóla á kostnað þéttbýlisins. Ég álít, að hv. Alþ. verði að vega og meta þarfirnar í hverjum landshluta fyrir sig og leysa úr þeim eftir þörfum. Af þeim undirtektum og þeirri fyrirgreiðslu, sem hæstv. menntmrh. hefur þegar veitt í þessu máli, - fyrst með því að heimila framhaldsdeildina á Ísafirði, síðan með því að beita sér fyrir stjórnarfrv., þar sem ákvörðun var tekin um staðsetningu skólans, og svo með þeim yfirlýsingum, sem hann hefur hér gefið, - efast ég ekki um, að við Vestfirðingar megum af hans hendi vænta góðrar samvinnu um áframhaldandi lausn þessa máls, og þá sérstaklega, að sem allra fyrst verði tekin ákvörðun um ráðningu skólastjóra og um byggingu heimavistar fyrir skólann á Ísafirði.