Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jörundur Brynjólfsson Allshn. hefur haft mál þetta til athugunar, og skiptar skoðanir innan n. um það, hvort bæri að breyta frv. í hið upphaflega horf. En niðurstaðan hjá meiri hl. n. varð nú að leggja ekki til, að gerð yrði breyt. á frv., úr því sem nú er komið, - hrekja það ekki á milli deilda.



Herra forseti. Þessu máli var vísað aftur til allshn. eftir breyt., sem á því var gerð í hv. Ed. Er það smábreyt. sú, sem nú er í 3. gr., að fresta um eitt ár að fella úr gildi bindingarákvæði l. um húsnæði í húsum, sem húseigandi býr ekki í sjálfur. Mér þykir rétt að rekja nokkuð gang þessa máls. Eins og hv. form. allshn. gat um, varð ekki samkomulag í n. um að leggja til breyt. á frv. frá því, sem það er nú, en á síðasta þingi stóðu sjálfstæðismenn og framsóknarmenn að þeirri breyt. á húsaleigul., þ.e. l. nr. 56, sem þetta frv. er breyt. á. En þá var í raun og veru bundinn endir á margra ára deilu hér á þingi um það, hvort niður skyldi fella úr l. þau ákvæði, sem tekin voru upp í húsaleigul. á sínum tíma, að húseigendum væri óheimilt að segja upp leigjendum í húsum þeirra. Þetta ákvæði var varið með þeim rökum, að um sérstakt neyðarástand væri að ræða á stríðstímanum. En þegar stríðinu lauk og aðstæður breyttust og niður féllu margar hömlur, sem rétt þótti að hafa á stríðsárunum, voru samt þessar hömlur látnar haldast. Þótti húseigendum hart að búa áfram við svo takmarkaðan ráðstöfunarrétt á eignum sínum, ekki sízt vegna þess, að á þeim tíma, sem þessi lögbinding hafði gilt, hafði skapazt í mörgum tilfellum óþolandi ástand í sambýli húseigenda og leigjenda. Um þetta var svo mikill ágreiningur manna á meðal og hér á þingi ár eftir ár. Var því sérstaklega haldið fram af þeim, sem vildu halda lögþvinguninni áfram, að það mundi leiða til öngþveitis í húsnæðismálunum, ef lögþvingunin yrði niður lögð. Hinir héldu fram, að slíkt afnám leiddi á engan hátt til meiri vandræða í húsnæðismálum en var. Þvert á móti mætti vænta þess, að í ýmsum tilfellum rýmkaðist húsnæðisástandið, - að það yrðu lausar til leigu íbúðir, sem menn hefðu ekki þorað að festa, þegar þeir hefðu í huga þau ströngu ákvæði, sem þeir yrðu að búa við, ef þeir einu sinni hleyptu leigjanda inn. - Ég fer fljótt yfir sögu og skal ekki rekja gang þessa máls lengra. En ég sagði áðan, að á s.l. þingi hefði verið bundinn endir á þessa deilu með sameiginlegum þingmeirihluta sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Var slegið föstu, að lagt skyldi á vald bæjarstj., hvort lögþvingunin héldi áfram. Hún skyldi falla niður gagnvart leiguhúsnæði, þar sem húseigandi bjó, árið 1951, nema bæjarstjórn óski þess og geri ákvörðun um, að hún skuli halda áfram. Þessi lögþvingun skyldi falla niður gagnvart húsnæði í leiguhúsi, þar sem húseigandi er ekki sjálfur, vorið 1952, nema bæjarstj. óski eftir, að lengur haldist. Nú hygg ég, að eingöngu í Reykjavík hafi komið verulega til álita um þetta mál af hálfu bæjarstjórnar. Um atvinnuhúsnæði og einmenningsherbergi var orðin frjáls ráðstöfun á árinu 1950. En þegar leið á árið 1951, kom að því hér í Reykjavík, hvort bæjarstj. óskaði eftir lögþvinguninni áfram. Þetta mál var rætt nokkrum sinnum á bæjarstjórnarfundum fyrir áramótin 1950–51 og í byrjun ársins, og það kom fram sá sami kvíði hjá mörgum bæjarfulltrúum eins og komið hefur fram í þinginu, að við mundum lenda í óviðráðanlegum vandkvæðum í húsnæðismálunum í höfuðstaðnum, ef bæjarstjórnin óskaði ekki að halda lögþvinguninni áfram. Af hálfu meiri hl. bæjarstj. var litið þannig á þetta mál, að úr því fengist naumast skorið, hvaða afstöðu bæjarstj. gæti tekið, nema fyrir lægi vitneskja um það, í hve ríkum mæli húsnæði mundi verða sagt upp, þegar frjálst yrði að segja því upp, þ.e. með 3 mánaða fyrirvara, fyrir 15. maí 1951. Því var það að tilhlutun horgarstjóra, að húsaleigun. stofnaði til rannsóknar eða skráningar um miðjan febr. s.l., hversu mörgum leigjendum hefði verið sagt upp húsnæði þar, sem húseigandi bjó sjálfur, því að þeir, sem ekki hafði verið sagt upp húsnæði fyrir 15. febrúar, gátu setið áfram til 15. maí. Þessi rannsókn stóð yfir nokkurn tíma og var, eftir því sem verða mátti, vel undirbúin af hálfu húsaleigun. Þegar skýrslur lágu fyrir bæjarstj., tók meiri hl. hennar þá afstöðu að lýsa yfir, að bæjarstj. óskaði ekki eftir, að áður nefnd lögþvingun gilti áfram, og rökstuddi það með tilvísun til skýrslunnar, sem fyrir lá. Meginatriði þeirrar skýrslu skal ég nefna og fara fljótt yfir sögu. Af 3500–4000 íbúðum, sem í bænum voru þannig leigðar, hafði verið sagt upp 272 leigutökum. Engir voru meðal þeirra, sem höfðu stórar fjölskyldur á framfæri sínu. Skýrslan var rækilega sundurliðuð. Á grundvelli hennar tók bæjarstjórnin þá ákvörðun, sem ég vitnaði til. Síðan þetta gerðist, liggur fyrir nokkur reynsla. Fer svo fjarri því, að hún staðfesti ótta þeirra, sem héldu, að af þessu lögþvingunarákvæði stöfuðu meiri vandræði. Þvert á móti má segja, að vandræðin séu minni en áður. En ljóst er, að langt frá því vandkvæðalaust var að láta lögþvingunina falla niður. Hafa af því stafað viss vandkvæði, sem bæjarstj. hefur gert sitt til að greiða fram úr, og fasteignaeigendafélagið hefur haft fullan skilning á því að draga sem mest úr vandkvæðunum. En um leið og viðurkennd eru viss vandkvæði, verða menn að muna hin sífelldu og stöðugu vandkvæði áður, meðan lögþvingunarákvæðið var í gildi. Og þeir menn, sem hafa nánust kynni af þessu máli og starfa á skrifstofu framfærslumála í Reykjavík, telja vandkvæðin sízt hafa aukizt, en kannske minnkað, eftir að lögþvingunin var felld niður. Ég tel rétt, að hv. þm. verði kunnug skýrsla sú, sem skrifstofa framfærslumála í Reykjavík hefur gefið mér um þetta atriði. Ég óskaði eftir henni, til þess að hún yrði rædd í n. Og ef náðst hefði meirihlutasamkomulag í n. um að breyta aftur því, sem hv. Ed. hefur breytt í frv., þá hefði meiri hl. gefið út sérstakt nál. og látið þessa skýrslu fylgja og aðrar, sem safnað hefur verið í málinu. En þar sem ekki náðist meirihlutasamkomulag á þessum grundvelli, hef ég ekki að svo komnu máli hirt um að gefa út sérstakt minnihlutaálit. Ég les þá upp þessa skýrslu, og er hún á þessa leið. „Þegar lög nr. 56 25. maí 1950 voru sett, var mjög um það óttazt af ýmsum, að uppsagnir á leiguíbúðum hér í bænum yrðu svo margar, að ógerningur mundi reynast að ráðstafa því fólki, sem missti íbúðir sínar, ef hömlur húsaleigul. á uppsagnarrétti húseigenda yrðu látnar niður falla. Leiguíbúðir í Reykjavík eru alls 63G0, og var jafnvel gert ráð fyrir, að sagt yrði upp leigu á allt að þriðjungi þeirra.“ Eða m.ö.o., það var gert ráð fyrir því fyrir fram af starfsmönnum Reykjavíkurbæjar, og þeir eru þessum málum bezt kunnugir, að sagt yrði upp um 2000 íbúðum. - Svo heldur skýrslan áfram: „Vegna þessa lét borgarstjórinn fram fara opinbera skráningu á vegum húsaleigun., þar sem ætlazt var til, að allir leigutakar, sem sagt hefði verið upp leiguíbúðum, gæfu sig fram, greindu frá uppsagnarástæðum og skýrðu frá þeim úrræðum, er þeir hefðu um að útvega sér annað húsnæði eða semja um framhaldsleigu við leigusalana. Skráning þessi fór fram eftir 14. febr. 1951, en þá hlutu að vera komnar fram allar uppsagnir, er miðast áttu við 14. maí s. á. Var skráningin auglýst mjög rækilega í öllum dagblöðum og útvarpi og skrifstofa húsaleigun. höfð opin til kl. 7 e. h. skráningardagana, svo og einn sunnudag.“ Ég vil vekja sérstaklega athygli á því, að hér er annars vegar miðað við 14. maí og hins vegar 1. okt., en um það leyti eru útburðarbeiðnirnar venjulega flestar. „Til skráningar komu alls 272 leigutakar, aðrir en einhleypingar, sem fengið höfðu uppsagnir, og var það miklum mun færra en flestir höfðu ætlað. Meiri hluti þessara leigutaka réð fram úr húsnæðisvandræðum sínum af eigin rammleik án nokkurra opinberra afskipta, og nokkrir fengu íbúðir með tilstyrk eða fyrir milligöngu bæjarfélagsins, og aðeins einn útburður fór fram. Svipað er að segja um leigufardagann 1. okt. s.l., nema að þá voru uppsagnir og útburðarbeiðnir talsvert færri. Í grg. með frv. til húsaleigul., þskj. 268, bls. 15, er yfirlit um þær útburðarbeiðnir, sem borizt hafa borgarfógetaembættinu í Reykjavík á árunum 1941–1951. Þar kemur í ljós, að á árinu 1951, fram til 25. okt., hefur borizt alls 121 útburðarbeiðni, og eru þá meðtaldar allar þær beiðnir, sem stafa af breytingum á uppsagnarákvæðum húsaleigul. á því ári. En á næstu 10 árum á undan, 1941-1950, bárust að meðaltali rúmlega 147 útburðarbeiðnir á ári, fyrir utan allan þann fjölda ágreiningsmála, sem húsaleigunefndin lagði úrskurð á á þessum árum og aldrei komu til fógetaréttarins. Á þessu tímabili gilti þó húsaleigulöggjöf með mjög þröngum uppsagnarákvæðum. Af framanrituðu verður séð, að brottfall þeirra takmarkana, sem giltu um uppsagnarrétt á leiguíbúðum í húsum, er eigandi býr sjálfur í, hefur engan veginn valdið þeim vandræðum, sem margir óttuðust, og að uppsagnir á leigurétti urðu mun færri en búizt var við. Eins og áður segir, eru leiguíbúðir í Reykjavík alls 6360. Þar af eru 2000–2500 í húsum, sem eigendur búa ekki sjálfir í, og gilda um þær óbreyttar sömu takmarkanir á uppsagnarrétti og verið hafa undanfarin ár, fram til 14. maí þessa árs a.m.k.“ Þessu ákvæði hefur Ed. breytt þannig, að þetta ákvæði skuli gilda einu ári lengur. „Verði þær takmarkanir látnar niður falla, er að sjálfsögðu mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hver áhrif það mundi hafa, og þýðingarlaust að byrja á rannsókn fyrr en eftir 14. febr. n.k., þegar uppsagnarfrestur er liðinn. Til skrifstofu borgarstjóra hafa þegar leitað 24 leigutakar, sem búa í slíkum íbúðum, og óskað eftir aðstoð um útvegun húsnæðis 14. maí n.k. Þar af hafa 8 fengið skriflegar uppsagnir frá húseigendum, en hinir allir töldu víst, að uppsagnir kæmu innan lögboðins tíma, og engum þeirra virtist hafa komið til hugar, að takmarkanirnar á uppsagnarrétti yrðu látnar gilda framvegis. Um þessa leigutaka má yfirleitt segja, að þeir búa í stærri og betri íbúðum en þeir, sem misstu íbúðir sínar 14. maí og 1. okt. s.l., og eru mun betur stæðir fjárhagslega. Þeir ættu því að hafa meiri möguleika til að ráða fram úr húsnæðismálum sínum af eigin rammleik, en hins vegar hætt við, að þeir eigi erfiðara með að sætta sig við umskipti til hins lakara. Margar uppsagnir og útburðarbeiðnir 14. maí og 1. okt. s.l. stöfuðu eingöngu af ósamkomulagi eða illri sambúð leigutakans og húseigandans, sem oft hafði staðið árum saman og var orðið óþolandi fyrir báða. Ætla má, að slík tilfelli séu tiltölulega miklu færri í þeim húsum, sem eigendur búa ekki sjálfir í, a.m.k. getur ekki verið um illa sambúð að ræða.“ Þegar Alþ. hafði mál þessi til meðferðar, var ákveðið að leita álits borgarstjórans í Reykjavík, og hann mælti móti því, að þessi breyt. yrði gerð, sem Ed. hefur nú gert. Samt sem áður gerði meiri hl. d. þessa breyt. En mér er ekki kunnugt um það, hvaða aðilar það voru, sem fyrir þessu stóðu aðallega í allshn. Ed. Þeir hv. þm., sem beitt hafa sér fyrir samþykkt frv., virðast ekki hafa kynnt sér, hvaða áhrif húsaleigul. hafa haft, eða gert sér grein fyrir því, hvaða áhrif þau muni hafa á komandi ári. Og það sýnist harla einkennilegt af þeim mönnum, sem stóðu fyrir þessari breyt. fyrir ári síðan, í maí 1950, að vilja nú í miðjum janúarmánuði telja þm. bæra um að kveða upp úr með það, hvort lög þessi muni leiða til ófarnaðar, án þess að afla skýrslna um málið og átta sig á hinu raunhæfa ástandi í því. Þegar bæjarstjórn Reykjavíkur aflaði sér upplýsinga, voru það aðeins 272 leigutakar, sem fengið höfðu uppsögn af 2000–2500 leigutökum alls. Enn er ekki hægt að segja um það, hve mörgum verður sagt upp 14. maí í vor, en um það getur bæjarstjórn Reykjavíkur aflað sér upplýsinga strax eftir 14. febr. Hvað það er, sem rekur þm. til þess að taka þessa afstöðu eftir þennan dóm þeirra manna, sem bezt þekkja til þessara mála, get ég ekki skilið, því að síðan hafa ekki skapazt nein vandræði, og þar sem bæjarstjórnin hefur aðstöðu til þess að fylgjast með því, hve mörgum er sagt upp sínu leiguhúsnæði. Mér finnst, að Alþ. eigi ekki að hrapa svona að máli eins og þessu. Bæjarstjórnin hefur látið þessa lögbindingu niður falla og komizt að þeirri niðurstöðu, að við það hafi ekki skapazt meiri vandræði í húsnæðismálunum en áður voru. Og nú eftir nokkra mánuði yrði enn séð aftur, hver árangurinn yrði. En ef þessi ákvæði eru svo nauðsynleg, hvers vegna eru þau þá ekki framlengd til 1955 eða 1956? Ef bæjarstjórn Reykjavíkur mátti ráða þessu 1951, hvað er þá því til fyrirstöðu, að hún megi líka ráða þessu 1953? Fram hjá hinn verður ekki gengið, að Ed. hefur tekið hér á dagskrá deilur um eitthvert viðkvæmasta vandamál þjóðfélagsins, sem við höfum hér við að glíma, og vandinn hvílir fyrst og fremst á herðum þeirra manna, sem styðja málið, og á flm. þess, hv. 8. þm. Reykv. (RÞ), og þykir mér merkilegt, að hún skuli geta fengið hv. þm. Ed. til þess að sinna þessu máli. Okkur, sem sæti áttum í bæjarstjórn Reykjavíkur, var það ljóst, að þegar þessi breyt. var gerð á l. 1950, þá tók bæjarstjórnin á sig ýmsa erfiðleika, sem skapast mundu í sambandi við þetta. Og nú koma fram menn, sem leggja til, að l. verði aftur breytt í sama horf og þau voru í fyrir þann tíma, án þess að rökstyðja það nánar. En hvernig stendur á því, að gera á þessa ráðstöfun hér í Reykjavík án þess að athuga og rannsaka málið? Það mætti, ef bæjarstjórnin sérstaklega óskaði eftir því, eftir að málin hefðu verið enn betur athuguð, setja þau ákvæði, sem mörkuð voru með húsaleigul. Hvers vegna ekki að heimila bæjarstjórninni að ráða þessu sjálf? Ég mun fylgja þeirri brtt., sem hér hefur nú komið fram um að taka aftur 3. gr. eins og hún nú er, þ.e. breyt., sem kom inn í frv. í Ed., og jafnvel fylgja öðrum brtt., sem fram kunna að koma. Mér er það ljóst, að hér er fjallað um viðkvæmt mál. En bæjarstjórn Reykjavíkur hefur reynt að greiða úr þessu máli fyrir sitt leyti, og hún hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki muni skapast meiri húsnæðisvandræði, þótt lögþvingun húsaleigu falli niður. Það er hægt að skilja aðstöðu leigjenda í þessu máli, en þeim, sem fasteignirnar eiga, finnst það allhart að hafa ekki umráðarétt sinna eigna, þar sem þjóðfélagið þó viðurkennir umráðarétt þeirra á eignum sínum. Og ef tekinn er af mönnum réttur þeirra til þess að ráðstafa eigin húsum og sett lög um húsaleiguna, er víst, að margir húseigendur geta ekki haldið eignum sínum við, svo dýrt er nú orðið allt viðhald húsanna. Nú liggur fyrir þinginu frv. um það að fimmfalda fasteignamatið. Ef það verður samþ., þá hækka stórlega gjöld af húseignum, og ég fæ ekki séð, hvernig eigendur þeirra fá staðið undir þessum gjöldum, ef húsaleigan er lögþvinguð. Ég tel óeðlilegt að taka upp þá löggjöf um leiguhúsnæði, sem í gildi var eftir hið bindandi ástand stríðsáranna.



Herra forseti. Í nál. allshn. Ed. er mín getið að nokkru og skýrt frá ummælum mínum á fundi þeirrar n. Þar sem ég á ekki sæti í þeirri n., sem málið fór til í þessari d., hef ég ekki aðstöðu til þess að koma þar að aths. varðandi þskj. 388, en þar eru orð mín nokkuð rangfærð. N. óskaði eftir umsögn minni um það, hvort ég teldi eðlilegt, að bindingarákvæði húsaleigul. yrði framlengt eða gert ráð fyrir því, að það félli úr gildi eftir 14. maí 1952. Ég lét orð falla á þá leið, að þar sem Alþ. hefði afgreitt þetta mál 1950 með miklum meiri hl. þm. að baki, þá væri ekki rétt, að Alþ. breytti nú um stefnu. Að öðru leyti gat ég þess, að minni ástæða væri til þess að halda bindingarákvæðinu, þar sem nú hefði verið gefið frjálst að byggja smáíbúðir og nokkurt starf hafið í því sambandi. Þetta vildi ég láta koma hér fram. - Ég skal svo ekki fara mörgum orðum um þetta frv., en aðeins taka fram nokkur atriði. Þetta frv. er þannig til komið, að á síðasta ári samþ. bæjarstjórn Reykjavíkur að skora á félmrh. að gefa út brbl. um tvö atriði: að setja ákvæði um hámark húsaleigu, en þau ákvæði hafa fallið niður, og í öðru lagi að setja ákvæði til þess að tryggja forgangsrétt bæjarmanna til húsnæðis í bænum, en þau ákvæði hafa einnig niður fallið. Hæstv. ráðh. varð við þessu og gaf út brbl. í samræmi við þetta. Nú vill svo til, þegar málið kom til meðferðar í Ed., að þá er sett inn það ákvæði, sem nú er 3. gr. frv., að fyrir orðin „14. maí 1952“ skuli koma „14. maí 1953“, og húsaleigul. þannig framlengd um eitt ár. Ég endurtek, að hér er um afvik að ræða frá því, sem þá var um samið, og tel það illa farið vegna þess, að vorið 1950 var gert ráð fyrir af meiri hl. þm., að þessar hvimleiðu deilur væru úr sögunni og stefnan mörkuð, og þetta er ekki aðeins mitt álit, heldur fjölmargra annarra, sem fengizt hafa við húsnæðismál hér. - Í frv. til laga um húsaleigu, sem lagt er fyrir Alþ. sem 125. mál, segir m.a. í sérgrg. Ólafs Sveinbjörnssonar, en hann er sá maður, sem kunnugastur er þessum málum hér í Reykjavík, hann ræðir sérstaklega hættuna af óvíssunni, hvort megi segja upp eða ekki, og segir: „Það er einmitt þessi óvissa um framhaldslöggjöf í húsnæðismálum, sem nú veldur því, að nokkurt húsnæði stendur autt í Reykjavík og víðar.“ Þó mætti deila um samkomulagið, sem hér náðist 1950. Var því þó þar með slegið föstu, að ákveðin, tímabundin ákvæði skyldu niður falla, nema sveitarstjórnir á hverjum stað sæju ástæðu til að framlengja þau. Hv. 5. þm. Reykv. gerði ýtarlega grein fyrir því, hvernig þessi mál hefðu horft á s.l. vori og hvers vegna meiri hluti bæjarstjórnar taldi ekki heppilegt að framlengja bindingarákvæðin. Nú eiga hins vegar þær breyt., sem Ed. gerði, að gerbreyta þessu og skapa að nýju þessa óvissu um, hvort uppsagnir séu heimilar. Vil ég taka undir þau ummæli Ólafs Sveinbjörnssonar, að þessi óvissa skapar vandræði og er ein af mörgum ástæðum húsnæðisvandræðanna. Ég tel rétt, að þetta komi hér fram á þessu stigi, því að ég tel, að með þessari breyt., sem hv. Ed. gerði á frv., sé verið að fara inn á óheppilega braut með því að skapa að nýju þessa óvissu. Annars vekur þessi afstaða Framsfl. furðu, því að í frv. um breyt. á húsaleigul. 1949–50 var í málflutningi þeirra lögð megináherzla á það, að Alþ. eigi ekki að ákveða um þetta, heldur eigi það að vera í höndum bæjar- og sveitarstjórna, og í grg. með þessu frv., sem var samin af hv. 1. þm. Árn. og hv. þm. A-Sk., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með þessu frv. er að því stefnt, að húseigendur fái full og óskoruð ráð yfir húseignum sínum, áður en mjög langur tími líður. En hve það dregst lengi, fer eftir afstöðu hvers bæjarfélags um sig. Samkv. frv. á að veita bæjarstj. heimild til að kveða á um, hvenær hætt verði að framkvæma húsaleigul. á hverjum stað. Bæjarstjórnir eiga að hafa mesta kunnugleika á þessu máli í hverju bæjarfélagi um sig.“ Og í nál. síðar um sama mál, sem samið er af hv. 1. þm. Árn., sem var frsm., er lögð áherzla á þetta sama, að bæjarstjórnir hljóti vegna kunnugleika þeirra að vera bezt dómbærar á, hvað henti í þessum efnum. En nú er alveg söðlað um, og nú virðast þessir hv. þm. fylgja breyt. þvert ofan í þá skoðun, er þeir héldu fram um heimild bæjarfélaganna til að ráðstafa þessum málum. Ástæðan til, að þetta kemur hér fram, má vera sú, að þessi flokkur hafi gert samkomulag við stjórnarandstæðinga um að breyta þessum l., og verður þá ekki við það ráðið, en ég tel misráðið, að horfið er frá þessari stefnu og með nýjum l. gerbreytt þessum brbl. og þannig tekið fram fyrir hendur bæjarstjórnanna af þm., sem sögðu sjálfir, að bæjarstjórnirnar væru bezt dómbærar um þessi mál.



Herra forseti. Þetta frv. er hingað komið á ný frá hv. Ed., og hafa þar verið gerðar á því nokkrar smávægilegar breyt. Enda þótt ég sé þessum breyt., a.m.k. sumum, ósamþykkur, þar sem ég tel þær draga úr þeim megintilgangi l., að eftirlit megi verða sem fyllst og bezt, þá mun ég ekki fyrir mitt leyti gera till. um það, að nein breyt. verði nú gerð á frv. við þessa umr., til þess að það þurfi ekki að hrekjast á milli deilda og málinu þar með stofnað í tvísýnu. Leyfi ég mér því fyrir mitt leyti að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það kom frá hv. Ed.



Herra forseti. Frv. samhljóða því, sem hér liggur fyrir, var lagt fyrir þingið s. l. ár, og heilbr.- og félmn. þessarar deildar fékk þá málið til athugunar og enn fremur þetta frv., sem flutt var á þessu þingi. N. hefur leitað álits þriggja aðila um málið: Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands og Tryggingastofnunar ríkisins. Efni frv. er, að félögum verkamanna og kvenna sé heimilt að stofna atvinnuleysissjóði og setja þeim samþykktir og skuli hafa rétt á. að ráðh. staðfesti slíkar samþykktir. Tekjur þær, sem atvinnuleysissjóðirnir fá samkvæmt frv. þessu, eru í fyrsta lagi, að atvinnurekendur, sem hafa sjóðþega í vinnu, skulu greiða tillag til atvinnuleysissjóðsins, er nemi 4% af þeim launum, sem atvinnurekandi greiðir, og á tillag þetta að verá framlag af hans hálfu, aukreitis við launagreiðslurnar. Í öðru lagi á svo ríkissjóður að greiða árlega 150 kr. á hvern sjóðfélaga að viðbættri verðlagsuppbót og bæjar- og sveitarsjóðir að greiða árlega til sjóðsins sem nemur helmingi af framlagi ríkissjóðs. Í fjórða lagi hefur sjóðurinn svo tekjur af iðgjöldum, sem sjóðfélagar kunna að greiða, en þeim er það í sjálfsvald sett og þá einnig hve há. Það kom í ljós af umsögnum þeirra aðila, er n. leitaði til, að skoðanir þeirra voru mjög skiptar um þetta. Umsögn Alþýðusambands Íslands var jákvæð, og hvatti það til, að frv. þetta nái afgreiðslu. Umsögn Vinnuveitendasambands Íslands var aftur á móti neikvæð. Tryggingaráð ræddi málið gaumgæfilega og varð ekki á eitt sátt um afstöðuna til þessa frv. Einn tryggingaráðsmaður leggur til, að það verði samþ. óbreytt, annar leggur til, að því verði vísað til ríkisstj., en 3 aðilar telja, að málið þurfi betri og ýtarlegri undirbúning. - Eftir að n. hafði kynnt sér álit þessara aðila og rætt málið, tókst ekki að ná samkomulagi í n. um afstöðu til málsins, og skilaði því n. áliti í þrennu lagi. Meiri hl. n. telur auðsætt, að meðal þeirra manna, sem mest hafa hugleitt málið í heild, er uppi skoðanamismunur, hvernig eigi að afgreiða málið. Liggur fyrir till. um að binda atvinnuleysistryggingarnar við ákveðna stofnun, annaðhvort Tryggingastofnun ríkisins eða sérstaka stofnun, sem nefnd hefur verið atvinnustofnun, og liggur fyrir frv. hér á þingi um slíka stofnun. Að öllu þessu athuguðu telur meiri hl. n. rétt að fresta að lögfesta þetta frv. og leggur til, að því verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég hef í nál. um frv. þetta stungið upp á því, að þm. stjórnarfl. tækju sér ferð á hendur niður í verkamannaskýlið við Reykjavíkurhöfn til að kynnast ríkjandi ástandi í atvinnumálum þjóðarinnar, enda virtist nokkur þörf slíkrar kynningar, svo mjög sem fullyrðingar manna hér í þingsölunum stinga í stúf við staðreyndirnar í verkamannaskýlinu. Þar sem ég þykist sjá þess öll merki við atkvæðagreiðslur, að hv. þm. hafi ekki látið verða af þessari kynnisför, vil ég enn gera tilraun til að vekja þá til skilnings á þessu máli. Þannig er mál með vexti, að í gær fór ég aftur niður að höfn til fréttaöflunar. Það er ljóst, að ástandið hefur versnað til muna síðan um miðjan desember, er ég skilaði mínu nál. - Þegar klukkan nálgaðist 8, byrjuðu verkamenn að safnast niður að hafnarbryggjunni, og þegar klukkan var 8, mátti sjá fylkingu verkamanna meðfram hafnarbryggjunni. Síðan fór verkstjórinn að velja þá úr, sem áttu að fá að njóta þeirrar náðar að vinna þennan dag. Það vildi svo til, að óvenjumikil vinna var við höfnina í gær. Lagarfoss og Gullfoss, Jökulfellið og einn togari voru inni, en þrátt fyrir þetta sá varla mun á röð atvinnuleysingjanna, þegar búið var að velja úr. Mennirnir tíndust síðan heim eða að verkamannaskýlinu. Ég ræddi við nokkra í skýlinu og innti eftir högum þeirra. Upplýsingar þeirra voru á þá leið, að þeir höfðu ekki haft handtak að gera síðan fyrir jól. Og til viðbótar við erfiðleika atvinnuleysisins áttu þeir við að stríða erfiðleika, sem flest annað fólk sleppur við, lélegt húsnæði, enga hitaveitu, heldur olíu- og kolakyndingu; og eins og verðið er nú á slíku, má vera ljóst, hvílíkur kostnaður það er. Margir höfðu ekki kynt upp lengi, barnamenn með mörg börn, og ef tillit er tekið til þess, hvernig tíðarfarið hefur verið að undanförnu, þarf ekki að vekja athygli hv. þm. á þeirri staðreynd, að börnin hljóta að hafa þjáðst af kulda. Það heyrast einnig dæmt þess, að hungur gangi yfir heimili atvinnuleysingjanna. Ég trúi ekki öðru en allir séu sammála um þörfina á að hjálpa sem skjótast. Ég hef bundið ræðu mína við Reykjavík, en við vitum, að hörmungar atvinnuleysisins eru yfirleitt í kaupstöðum og kauptúnum landsins og víða verri en hér í Reykjavík. Þess vegna er þörf skjótrar hjálpar um allt land, þannig að tryggt sé, að börn þoli ekki hungur og kulda, þótt lítið sé um vinnu. N. er ekki sammála. Meiri hl. leggur til, að frv. sé vísað til ríkisstj., og munu m. a. koma til þau rök, að þessu fylgi nokkuð aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. En 2. minni hl., hv. 3. landsk., vill, að málið fái þá afgreiðslu, sem greinir í þáltill. á þskj. 14, að n. verði sett til að athuga og undirbúa eitthvað frekar og gera síðan till. í því efni. Ég hef hins vegar á hvoruga þessa leið getað fallizt, eins og ég hef gert hv. alþm. ljóst, því að málið þolir enga bið, og þau rök, að þetta hafi ofur lítið aukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð, þegar um það er að ræða að létta af börnum hörmungum hungurs og kulda, - slík rök eru ekki veigamikil. Enn fremur er ég hræddur um, að hörmungar þessara barna kunni að vera orðnar óbærilegar, þegar n. sú, sem gert er ráð fyrir á þskj. 14, lyki störfum. - Svo vil ég endurtaka það, að ég álít, að málið þoli enga bið, og vil vænta þess, að hér á þinginu sé fyrir hendi nægur skilningur til að tryggja skjóta og farsæla afgreiðslu þess.



Herra forseti. Það er orðið alllangt síðan heilbr.- og félmn. afgr. þetta mál frá sér. Ég lagði til í n., eins og gert er á þskj. 404, að þetta þing afgr. atvinnuleysismálin með því að samþ. till., sem lengi hefur legið fyrir þinginu, á þskj. 14, um atvinnuleysistryggingar, flutta af hv. 4. þm. Reykv. Þegar n. hafði mál þetta til meðferðar, var augljóst, að tími ynnist ekki til þess að afgr. þetta frv. Hins vegar gat þá verið von til þess, að hægt væri að afgr. þáltill., sökum þess að um hana þurfti aðeins tvær umr. Gerði ég því að till. minni í n., að sú till. næði fram að ganga og n., sem þar er gert ráð fyrir, gæti lokið störfum fyrir næsta þing, þannig að málið væri rækilega undirbúið í upphafi næsta þings. Nú er það hins vegar orðið ljóst, að allshn. sameinaðs þings er búin að skila áliti um þessa þáltill. og leggur til, að henni verði vísað til ríkisstj., svo að segja má, að örlög hennar séu þegar ráðin, og er þá nokkuð breytt viðhorf frá því, sem var, þegar félmn. afgr. málið frá sér fyrir miðjan des. Ég álít, að með engu móti megi dragast að setja löggjöf um atvinnuleysistryggingar. Það er að vísu ein frumstæðasta og helgasta skylda sérhvers þjóðfélags, að enginn maður gangi atvinnulaus, heldur hafi skilyrði til þess að sjá sér og sinum farborða. En þegar svo fer, að ríkisvaldið bregzt skyldu sinni um að sjá öllum mönnum fyrir lífvænlegri atvinnu, verður til þess að grípa, að þjóðfélagsþegnarnir í heild taki á sig þá byrði að sjá hinum atvinnulausu sómasamlega fyrir tekjum. Það er gamalt og nýtt stefnumál Alþfl., að atvinnuleysistryggingar komist á á Íslandi. Þegar sett var löggjöfin um almannatryggingar 1946, var jafnframt ráð fyrir því gert, að komið yrði á fót atvinnustofnun ríkisins, sem hafa skyldi ýmis verkefni, m. a. atvinnuleysistryggingar. Úr því varð þó ekki, að þeirri stofnun yrði komið á fót og atvinnuleysistryggingar upp teknar, enda mátti segja, að á þeim tíma væri ekki jafnbrýn nauðsyn til þess eins og nú, þar sem þá, 1946, var ekki um að ræða neitt atvinnuleysi í landinu. Síðan hafa tímarnir breytzt svo, einkum eftir að núverandi ríkisstj. tók við völdum og þó alveg sérstaklega á því ári, sem nú er nýliðið, að atvinnuleysi hefur ekki aðeins gert vart við sig, heldur kveður mjög mikið að því til mikillar óhamingju fyrir fjölda manna í landinu. Þegar svo er komið, fær krafan um atvinnuleysistryggingar nýtt afl, og þegar svo er komið, hlýtur nauðsyn slíkra trygginga að verða ómótmælanleg. Í þessu sambandi er þó þess að geta, að nokkur skoðanamunur hefur verið meðal tryggingafróðra manna um það, hvernig þessum tryggingum skuli skipað. Einkum virðist um tvær leiðir að velja. Annars vegar þá leið, sem hv. flm. gerði grein fyrir, að verkalýðsfélögin hafi einkum með framkvæmd atvinnuleysismálanna að gera, og hins vegar, að þetta sé í höndum einnar stofnunar fyrir allt landið, t. d. atvinnustofnunar ríkisins, eins og gert var ráð fyrir í till. 1946. Ég tel, að enn sem komið er hafi ekki farið fram nægileg rannsókn á því, hvort skipulagið er heppilegra, en frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir hinu fyrra. Málið er hins vegar svo mikið nauðsynjamál, að ég tel, að dellur um, hvort fyrirkomulagið er heppilegra, megi ekki, eins og nú er komið, verða til þess að tefja framgang þessa stórmáls, sem hér er um að ræða. M. a. þess vegna hef ég lagt til, að þáltill. á þskj. 14 verði samþ., þar sem það var augljóst, að frv. á þskj. 10 mundi ekki vera hægt að koma í gegnum þingið. Nú, þegar örlög þeirrar till. virðast einnig vera ráðin, þá vil ég lýsa fylgi mínu við atvinnuleysistryggingamálið sjálft og undirstrika nauðsyn atvinnuleysistrygginga með því að fylgja þessu frv. til 3. umr. Ef málið kemur til 3. umr., mun ég bera fram við það brtt. um ýmis atriði, en málið sjálft mundi ég taka til athugunar og hvort heppilegra væri að taka upp aðra stefnu en fylgt er í þessu frv.



Herra forseti. Þetta frv. er borið fram á fyrstu dögum þingsins. Ég get verið þakklátur báðum frsm. minni hl., þótt deilt sé um fyrirkomulag. En það, sem ég vildi taka fram, er, að það virðist ekki vera vilji eða skilningur hjá meiri hl. Alþ. um, að þetta sé neitt nauðsynjamál, og útkoman á till. meiri hl. n. hlýtur alveg að markast af þeirri hugmynd og þeirri stefnu, þar sem þeir komast að þeirri niðurstöðu að vísa þessu máli til ríkisstj. eftir allar þær göngur, sem atvinnuleysingjarnir eru búnir að gera til hennar, eftir allt það vandræðaástand, sem enginn neitar að sé bæði hér í Reykjavík og víða í öðrum kaupstöðum. Eftir þessari till. verður að líta svo á að meiri hl. Alþ. álíti ekki atvinnuleysið þjóðfélagsmein. Árið 1932 lenti ég í því að verða dæmdur af dómstólunum fyrir það að vera með óspektir á bæjarstjórnarfundi, þegar atvinnuleysið gekk svo langt, að hungrið var farið að sverfa að. Ég man eftir því, að ég var fyrir rétti hjá virðulegum embættismanni hér í Reykjavík og hann sagði við mig: „Ekkert skil ég í yður, Sigurður, með 6 börn að fara að berjast og kannske verða drepinn“. En hann hugsaði ekki um það, að þegar svo er komið, að fólkið sveltur heima, þá vill maður fara og berjast, jafnvel þótt það kosti limlestingar eða jafnvel lífið. Þessu virðist Alþ. sljótt fyrir, og ég hugsa, að það sé svo um marga eins og þennan mann, að ef þeir eru sæmilega brauðfæddir, þá gera þeir sér ekki grein fyrir hugsunum annarra, sem hafa ekkert til að lifa af. Nú má nærri geta, hvernig ástandið er í Reykjavík hjá mönnum, sem hafa kannske ekki haft vinnu í 1–2 mánuði, þó að þeir fái þó vinnu í 1–2 daga. En hvað fá þeir þá útborgað, ef þeir fá 1–2 daga? Þeir fá annaðhvort skattreikning frá tollstjóra eða útsvarsreikning frá bæjarstjórninni, það er það, sem þeir eiga að fæða börnin á. Mér finnst þessu máli tekið með alvöruleysi hér á hæstv. Alþ., þrátt fyrir það að fjöldi verkalýðsfélaga hafi skorað á Alþ. að samþ. það. Eftir því, sem hv. frsm. meiri hl. sagði, þá hefur verið leitað umsagnar þriggja aðila: „Alþýðusambandsins, sem svaraði jákvætt, Tryggingastofnunarinnar og atvinnurekendafélagsins, sem segir, að þetta sé ekki hægt vegna þess, hvernig atvinnuvegirnir beri sig. Þetta er út af fyrir sig ekki neitt nýtt. Atvinnurekendur hafa aldrei sagt, að þeir gætu borgað fólkinu kaup. Í hvert skipti sem barizt hefur verið fyrir hagsmunamálum fólksins, þá hafa þeir sagt: Atvinnuvegirnir þola þetta ekki. - Það er ákaflega einkennilegt fyrirbrigði í einu þjóðfélagi, að þegar menn sjá sér hag í því að láta mennina vinna og fá arð af því, þá eru þeir látnir vinna, en ef þeir hafa ekki arð af því, þá láta þeir þá hætta. Þessir menn eru búnir að byggja upp allt, sem liggur eftir verkamenn hér í bæ, húsin og öll þægindin, og svo þegar það er búið, þá er bara sagt: Nú hættið þið, það er engin vinna til, - og þeir geta ekki séð fyrir mat handa börnunum eða öðrum. Það sagði ungur verkamaður á fundi í Dagsbrún, að þegar hann var að alast upp á atvinnuleysistímunum 1930–40, þá hefðu matgjafirnar í skólunum bjargað hans heimili frá spítala, og hann óskaði ekki þeirri kynslóð, sem nú er að alast upp, að komast í þá aðstöðu að fá ekki að vinna fyrir sínu brauði. Ég er viss um, að dýpsta þrá þessara manna er að geta unnið fyrir sér og sínum, og þeir, sem leggja fram alla orku sína til að viðhalda þessu þjóðfélagi, þeir eiga heimtingu á. að þeir þurfi ekki að svelta sjálfa sig og börn sín þegar ráðamönnum þjóðfélagsins þóknast að hætta að reka þjóðfélagið og koma á atvinnuleysi. Þessir menn eiga heimtingu á, að eitthvað sé lagt til hliðar, til þess að þeir geti dregið fram lífið, með því að hafa atvinnuleysistryggingar, og ég er sannfærður um, að það rétta í því er, að verkalýðsfélögin hafi með þetta að gera. Ég er óánægður með afgreiðslu meiri hl. á þessu máli og tel, að Alþ. hafi tekið það mjög lausum tökum, miðað við það, hver vá er fyrir dyrum hjá verkamönnum hér í Reykjavík og víða annars staðar á landinu.



Herra forseti. Mér virðist á því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að hann vilji líta þannig á, að n. hafi sýnt þessu máli nokkurt tómlæti. Vildi ég mega leiðrétta það. Ég tel, að n. hafi haft eðlilegan hátt á um athugun þessa máls. Það var eðlilegt að mínum dómi að senda það til umsagnar Alþýðusambands Íslands, sem er samband verkalýðsfélaga, sem vitað er að frv. tekur til. Það var líka eðlilegt að senda það til umsagnar Vinnuveitendasambands Íslands. Það er sá aðili, sem á að bera kostnaðinn að miklu leyti af framkvæmd málsins, ef að l. verður. Þá var enn fremur eðlilegt, að leitað væri álits Tryggingastofnunar ríkisins. Það er sú stofnun, sem starfar að nokkru leyti á þessu sviði, og þegar l. um Tryggingastofnun ríkisins voru sett, voru atvinnuleysistryggingar nokkuð á dagskrá, og var um eitt skeið fyrirhugað að tengja þær við þá stofnun. Enn fremur er til þess ætlazt, að stofnfé atvinnuleysissjóðanna séu fjármunir, sem eru nú þegar í vörzlu Tryggingastofnunar ríkisins. Umsögn Tryggingastofnunarinnar barst ekki n. í hendur fyrr en seint í nóvember, en 11.–14. des. er nál. útbýtt, svo að ég get ekki talið, að nokkur óeðlilegur dráttur hafi orðið á um afgreiðslu n. á þessu máli. Það liggur fyrir af skjölum hér í þinginu, eins og ég drap á áðan, að skoðanir eru skiptar um það, hvaða tökum eigi að taka þetta mál. Á þskj. 14 er till. um að skipa n. til þess að semja frv. um atvinnuleysistryggingar, og nú hefur verið skilað nál. um þá till., m. a. nál., sem útbýtt var hér á fundi í dag, þar sem sú n., sem um þá till. hefur fjallað, fellst á það meginefni, sem þar kemur fram. Á þskj. 117 liggur fyrir frv. um Atvinnustofnun ríkisins, sem mælir svo fyrir, að komið skuli á fót sérstakri stofnun, sem hafi með höndum skráningu allra vinnufærra manna, atvinnuleysisskráningu, vinnumiðlun, leiðbeiningar um stöðuval, öryrkjavinnu, unglingavinnu, úthlutun atvinnubótafjár o. s. frv. Í því frv. er gert ráð fyrir að tengja starfsemi atvinnuleysistrygginga við sömu stofnun og þá, sem hefði með höndum vinnumiðlun, leiðbeiningar um stöðuval o. s. frv. Það, sem fyrst og fremst verður að stefna að á hverjum tíma, er, að atvinnuleysi eigi sér ekki stað og að sem minnst þurfi að grípa til atvinnuleysistrygginga. Af því, sem ég hef nú tekið fram, má það ljóst vera, að skoðanir eru enn þá svo mikið á reiki um þetta mál, í hvaða formi það eigi að afgreiðast og hvernig framkvæmd þess sé bezt hagað, að ekki er óeðlilegt, að frestað verði um sinn að setja l. um þetta efni. - Þessar skýringar vil ég láta koma fram, en ætla svo ekki að halda uppi umr. um málið.



Herra forseti. Það, sem ég átti við, er, að meiri hl. Alþ. hefur ekki tekið þetta mál eins alvarlega og ástæða væri til. Þetta er náttúrlega sama aðferðin og í gamla daga, það voru skýringar á skýringar ofan í staðinn fyrir það, sem menn þurfa. Mennirnir þurfa að fá brauð, það er það, sem vakir fyrir mér sem flm., og það álít ég að hefði átt að vera ljóst fyrir meiri hl. hv. Alþ.