Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JPálm): Hv. þm. hefur verið tilkynnt, að þessi fundur, sem átti að hefjast nú, geti ekki orðið fyrr en kl. 81/2 í kvöld, og set ég því fund að þessu sinni aðeins til þess að fresta. Ástæðan til frestunarinnar er sú, að hv. utanrmn. hefur tilkynnt, að hún geti ekki haft álit sitt tilbúið fyrr en eftir kvöldmatartíma. Fundi er þar með frestað til kl. 81/2 í kvöld.



Það hefur löngum verið svo í sögu þjóðanna, að alltaf öðru hverju, eftir sérstaklega mikið umrót og miklar hörmungar, stórar styrjaldir, hafa risið upp raddir um það, að þjóðirnar ættu að taka höndum saman sem góðir félagar í einu alþjóðlegu samfélagi. Þessi alþjóðahyggja, ef svo má kalla, hefur stundum enzt nokkuð skammt. Alls konar hagsmunir einstakra landa og ríkja hafa gert það að verkum, að þessi alþjóðasamtök hafa orðið skammlíf og tiltölulega litlu til leiðar komið. Þó hefur alþjóðahyggja alltaf lifað í brjósti margra beztu sona þjóðanna, en fengið mismunandi sterkan hljómgrunn, eftir því sem tímarnir hafa verið. Stundum hafa talsmenn hennar verið rödd hrópandans í eyðimörkinni, en stundum hefur fjöldi manna skilið og virt þá hugsun, sem á bak við lá, um samtök meðal þjóðanna, í staðinn fyrir sundrungarhug, órétt og árekstra. Það var vel mælt hjá hinum fræga stjórnmálamanni Jean Jaurés, að lítill alþjóðahugur leiði hugann burt frá föðurlandinu, en mikil alþjóðahyggja auki föðurlandsást. Þessi orð eru vissulega sönn og rétt, ef að er gáð; en sannindi þeirra hafa sjaldnast fengið viðurkenningu þjóðanna. Eftir styrjöldina 1914–1918 var stofnað svokallað þjóðabandalag. Bak við það lá hin fagra hugsjón, sem mest var mótuð af kenningum Wilsons, þáverandi forseta Bandaríkjanna. Og það er ekki nokkrum vafa bundið, að margir af áhrifaríkum mönnum í heiminum fylktu sér með alvöru undir þau merki, sem voru hafin að hún eftir þau ófriðarlok. En því miður urðu þau alþjóðasamtök ekki að miklu gagni. Það hafa þó verið einu alþjóðasamtökin, sem til mála gat komið, að Íslendingar gerðust þátttakendur í hingað til. En Íslendingar urðu aldrei þátttakendur í þeim. Til þess lágu margar orsakir og kannske ekki sízt sú, að Íslendingar voru þá í stjórnmálalegum tengslum við annað ríki á Norðurlöndum, Danmörku. Þegar lengra leið, kynni að hafa vaxið áhugi Íslendinga fyrir þjóðabandalaginu. En veg bandalagsins fór þá hnignandi, og því minni ástæða fyrir okkur að ganga í það. En á Alþingi 1927 var þó borin fram tillaga um, að Ísland gengi í þjóðabandalagið, eitt var ekki afgreidd. Þegar komið var dálítið fram á styrjaldartímann síðasta, 1939–45, og vonir tóku að glæðast hjá sameinuðu þjóðunum um það að vinna sigur í þeirri styrjöld, tóku þær að hafa fundi sín á milli til að undirbúa alþjóðasamtök að stríðinu loknu. Frægur er Atlantshafssáttmálinn, sem gerður var á sínum tíma og undirritaður af Churchill og Roosevelt. Er hann að mörgu leyti sá grundvöllur, sem alþjóðabandalag hinna sameinuðu þjóða, sem nú hefur risið upp, var byggt á. Þegar leið nokkuð fram á stríðið og Ísland varð, nauðugt viljugt, skulum við segja, að verða þátttakandi á orrustunni, sem þá geisaði, dró líka að því, að Íslandi væri boðin þátttaka í samtökum, sem vissulega voru annars eðlis heldur en þau alþjóðasamtök, sem nú hafa verið formlega stofnuð, en voru þó fyrirrennari þeirra. Það kom bráðlega í ljós meðal Íslendinga, að þeir töldu sér bæði skylt og rétt að taka þátt í alþjóðasamtökum. Þekktust af þeim er hin alþjóðlega hjálparstofnun, sem íslenzka ríkið ákvað að vera þátttakandi í og hefur þegar af sinni hálfu lagt fram álitlega fjárhæð til hjálpar þeim þjóðum, sem mesta neyð hafa liðið í styrjöldinni síðustu. Þegar lengra leið á stríðið og auðsætt var, að það mundi brátt enda, hófst enn þá meir í undirbúningur að alþjóðasamtökum. Og næst var drepið á dyr Íslendinga um það bil, er stríðinu var að ljúka, þegar spurningin um það var á döfinni, hvaða þjóðir meðal þeirra, sem þá stóðu utan við, vildu gerast aðilar í stríðinu. Ísland kaus ekki þann kostinn. En í stað þess lýstu alþingismenn á Íslandi yfir því, 25. febrúar 1945, að þeir vildu, að Íslendingar yrðu þátttakendur í alþjóðasamtökunum, þ.e. samtökum hinna sameinuðu þjóða, sem þá voru í undirbúningi. Seinna var þessi vilji íslenzka ríkisins einnig orðaður í svarnótu til ameríska sendiherrans hér á landi, 6. nóv. 1945. En þetta hvort tveggja má sjá á þingskjali 1, sem hér liggur fyrir. Það var alveg sýnilegt, að koma mundi til þess áður en mjög langt liði, að íslenzka ríkið ákvarðaði það formlega, hvort það vildi gerast aðili í bandalagi hinna sameinuðu þjóða. Og nú, þegar komið var nokkuð fram á sumar, fékk ríkisstjórnin vitneskju um það, að ef Ísland hugsaði sér að gerast þátttakandi með haustinu, væri nauðsynlegt að ákvarða það mjög fljótlega. Þegar þessi boð bárust ríkisstjórninni, kallaði hún strax saman utanríkismálanefnd, sem ræddi málið talsvert ýtarlega á tveimur fundum, áður en ákveðið var að kalla Alþingi saman. Þá var lagður fyrir utanríkismálanefnd sáttmáli hinna sameinuðu þjóða, bæði á ensku, sænsku og dönsku, og einnig allmiklar skýringar, sérstaklega frá Svíþjóð; en þá hafði nýlega verið ákveðið í sænska ríkisþinginu, að Svíþjóð æskti upptöku í bandal. hinna sameinuðu þjóða. Það kom í ljós þá þegar í utanríkismálanefnd og í ríkisstjórninni, að það teldist eðlilegt, eftir því sem á undan er gengið, að íslenzka þjóðin tæki þátt í alþjóðasamtökunum og að Alþingi gerði yfirlýsingu um það. Væri því rétt að taka þetta mál til rækilegrar athugunar. En allir voru á einu máli, jafnt ríkisstjórnin sem utanríkismálanefnd, að ótækt væri, að ákvörðun um þetta yrði tekin með öðrum hætti en þeim, að Alþingi yrði kvatt til fundar og það ákvæði sjálft, hvað gera skyldi. Það er í sjálfu sér ákaflega eðlilegt, eftir að Ísland hefur gerzt sjálfstætt ríki, að það líti á sig sem eitt af þeim ríkjum, sem reiðubúin eru til að taka þátt í hverjum þeim alþjóðasamtökum, sem miða að öryggi og friði og framförum í heiminum. Nú lá það þannig fyrir frá hálfu sameinuðu þjóðanna í upphafsgerð sáttmála þeirra, að höfuðtilgangur bandalags sameinuðu þjóðanna er þetta, sem ég nú hef sagt. Enda þótt allir háttvirtir þingmenn hafi lesið það, sem um þetta greinir Í Sáttmálanum, skal ég leyfa mér að lesa upp þá höfuðstefnuyfirlýsingu, sem kemur fram í upphafi sáttmálans. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að staðfesta að nýju trú á grundvallarréttindi manna, virðingu þeirra og gildi, jafnrétti karla og kvenna og allra þjóða, hvort sem stórar eru eða smáar; Að skapa skilyrði fyrir því, að hægt sé að halda uppi réttlæti og virðingu fyrir skyldum þeim, er af samningum leiðir og öðrum heimildum þjóðaréttar; Að stuðla að félagslegum framförum og bættum lífskjörum án frelsisskerðingar, og ætlum í þessu skyni. Að sýna umburðarlyndi og lifa saman í friði, svo sem góðum nágrönnum sæmir, Að sameina mátt vorn til að varðveita heimsfrið og öryggi, Að tryggja það með samþykkt grundvallarreglna og skipulagsstofnun, að vopnavaldi skuli eigi beitt nema í þágu sameiginlegra hagsmuna, og Að starfrækja alþjóðaskipulag til eflingar fjárhagslegum og félagslegum framförum allra þjóða.“ Þessi stefnuyfirlýsing sameinuðu þjóðanna hlýtur að vera einnig skoðun íslenzku þjóðarinnar. Og þó að íslenzka ríkið sé lítið, kotríki, eins og oft er undirstrikað, þá er það sjálfstætt ríki, og þess vegna ber því skylda til að athuga og ákvarða hverju sinni sem jafnréttisaðila við önnur ríki, hvort það eigi að taka þátt í samtökum þjóða á alþjóðlegum grundvelli. Og þegar stefnuyfirlýsingin er sú, sem ég hef minnzt á, fer ekki hjá því, að það hljóti að vera í samræmi við hag, vilja, skap, menningu og sögu íslenzku þjóðarinnar að taka þátt í þessum alþjóðasamtökum. Það má vel vera, að Íslendingar orki litlu í alþjóðastjórnmálum. En alveg eins og Íslendingar voru ákveðnir í því að vilja mikið að sér leggja til að verða áfram sjálfstætt ríki, eins er það líka sjálfsagt og eðlilegt, að hið sjálfstæða, unga íslenzka ríki setji sitt lóð á vogarskálina í alþjóðasamtökum til stuðnings góðum málefnum. Og ekki hvað sízt ef verða mætti til þess að auka sjálfstæði og öryggi íslenzka ríkisins. Þegar núverandi Alþingi var kvatt saman, var þetta mál lagt fyrir af hæstv. ríkisstjórn, og eins og vænta mátti, voru lögð fyrir þingið ýtarleg skjöl um þetta efni, sem hér liggja fyrir. Er það fyrst og fremst tillaga um að ganga í bandalag hinna sameinuðu þjóða, í öðru lagi greinargerð frá ríkisstjórninni, hvers vegna tillagan sé Fram borin. Í þriðja lagi er álitsgerð kunnáttumanna um það, hvað sambandssáttmálinn hafi að geyma, í fjórða lagi er texti sáttmálans á íslenzku og ensku. Eftir að málið hafði verið lagt þannig fyrir, var það sent til utanríkismálanefndar, og eins og segir í nál. á þskj. 11, þá hefur nefndin haldið þrjá fundi um þetta mál og rætt það talsvert ýtarlega, og það tókst, eins og nál. sýnir, að komast að samkomulagi með öllum fulltrúum, sem eiga sæti í utanríkismálanefnd, en þeir eru frá öllum flokkum þingsins. Þetta nál. er ekki langt, enda fannst nefndinni ekki þörf að rita langt nál., svo mikil skjöl sem lágu fyrir þá þegar og svo miklar skýringar sem þegar höfðu verið gefnar af nefnd fræðimanna og vitnað til skýringa erlendra fræðimanna um það, hvað felst í sambandssáttmálanum. En þegar að því kemur, að Alþingi Íslendinga á að taka þá ákvörðun, sem nú liggur fyrir að taka, þá er ég ekki í vafa um það, að menn telji það miklu skipta, sem ég hef nefnt áður, að um leið og Ísland gerist sjálfstætt og fullvalda ríki, beri það fram ósk um að gerast aðili að sáttmála hinna sameinuðu þjóða. En þá hlýtur að rísa upp sú spurning: Er það ekki einhverjum vandkvæðum bundið fyrir íslenzka ríkið að verða þátttakandi í þessum samtökum, sem geri það að verkum, að þótt Ísland sé fylgjandi skipulagi sameinuðu þjóðanna, þá séu á því svo mikil vandkvæði, svo miklir gallar, svo mikil áhætta, að ekki sé rétt að taka slíkt skref? Það er alltaf svo, að hverjum félagsskap, þó að hann sé lítill, tiltölulega lítilvægur, það er svo í hverju þjóðfélagi og hverjum alþjóðafélagsskap, að honum fylgja bæði skyldur og réttindi. Enginn aðili í neinum félagsskap getur búizt við því að fá réttindin ein, rétt, sem kynni að verða talinn allmikilsverður, en losna að öllu leyti við skyldurnar við félagið eða samtökin, hvort sem þau eru stór eða smá. Það er ekki nokkrum vafa bundið, að hver sú þjóð, sem gengur inn í bandalag sameinuðu þjóðanna, verður að taka á sig skyldur, - skyldur, sem ekki verður sagt um enn þá á þessu stigi, en reynslan verður að sýna, hversu stórar eru og þungbærar, því að þótt sáttmálinn kunni að vera skýrt og greinilega orðaður, þá verður það með hann eins og lög og ályktanir, að reynslan verður að leiða í ljós, hvað kann að leiða af þessum sáttmála fyrir einstakar þjóðir og alþjóðasamvinnu. Nú hefur verið rakið rækilega álit fræðimanna hér á Íslandi um þessi efni, hvaða skyldur hvert það ríki taki á sig, sem gengur í bandalag sameinuðu þjóðanna. Það yrði aðeins endursögn að minnast á þær skyldur, enda veit ég, að allir háttv. þingmenn hafa þegar reynt, eftir því sem tími hefur unnizt til, að athuga og kynna sér það efni, og ég mun þess vegna alls ekki í þessari framsöguræðu minni fara neitt nánar út í það atriði. En það ætti í mörgum tilfellum ekki heldur að vera óljúft fyrir neina þjóð að taka á sig skyldur samfara réttindum, ef skyldurnar mættu verða til þess að bægja frá dyrum þjóðanna þeim ógnum, sem við höfum allir horft á í síðustu styrjöld, og bægja frá þeirri eyðileggingu og hörmungum, sem gengið hafa yfir flestar þjóðir, þótt misjafnt hafi verið, og við Íslendingar þekkjum einnig að nokkru leyti. Íslenzka þjóðin er fámenn og fátæk, en hún verður að gera sér ljóst, að hún verður að taka á sig einhverjar skyldur í þessu efni. Við tókum glaðir á okkur margra milljóna útgjöld til þess að reyna að bæta úr neyð og vandræðum víða um lönd, þegar við gerðumst aðilar að UNRRA eða alþjóðahjálparstarfseminni. Það er því ekkert að undra, þó að skyldur hljóti að leggjast á herðar hverri þeirri þjóð, sem tekur þátt í þessum samtökum. Spurningin er aðeins sú, hvort skyldurnar séu svo þungbærar, hvort ábyrgðin yrði svo mikil, hvort röskunin á hag þjóðarinnar yrði svo mikil við inngöngu hennar í bandalag sameinuðu þjóðanna, að það yrði þyngra á vogarskálinni en sá alþjóðarvilji, sem ég veit, að er á Íslandi fyrir því að taka þátt í alþjóðasamstarfi og reyna að hlynna að varanlegum friði og öryggi meðal þjóðanna. Það má segja, að enginn okkar geti sagt um það með nokkurri vissu, eins og ég sagði áðan, hversu skyldurnar kynnu að verða þungbærar. En eitt er það atriði, sem ég skal nú koma að, og það er það eina atriði, sem utanríkismálanefni hefur dvalið við og minnzt er á í nefndarálitinu, en það er ákvæði 43. gr. alþjóðasáttmátans um skyldur þjóðanna, sem í bandalaginu eru, til þess að veita hernaðarleg réttindi, hernaðarlega aðstoð, ef upp kynni að rísa alþjóðleg deila með vopnavaldi eða hætta á, að alþjóðleg deila með vopnavaldi risi upp. Nú hefur 43. gr. verið skýrð rækilega af okkar kunnáttumönnum, og álit þeirra liggur hér fyrir sem fylgiskjal I. Ég tel þessar skýringar svo réttar sem verða má og tel, að við getum ekki byggt á öðru en þeim skýringum, enda eru þær að mínu viti í fullu Samræmi við þær skýringar, sem komið hafa fram frá merkum og þrautreyndum kunnáttumönnum í alþjóðarétti í Svíþjóð og nefndin átti kost á að kynna sér og íslenzku fræðimennirnir hafa kynnt sér rækilega. Spurningin, sem er á hvers manns vörum að gefnu tilefni út frá síðasta stríði, er þessi: Leiðir innganga Íslendinga í bandalag hinna sameinuðu þjóða það ekki óumflýjanlega af sér, að það verði erlendar herstöðvar á Íslandi? Áliti Svíanna um þessi efni og áliti íslenzkra fræðimanna um þessi efni ber saman um það, að inngangan út af fyrir sig í sameinuðu þjóðirnar skapi engar slíkar skyldur. Hitt er aftur annað mál, þegar að því kemur, að ástandið er að áliti öryggisráðsins komið í það horf, að heimsfriðnum er hætta búin eða ógnað af einhvers hálfu, og það lýsti yfir því ástandi, að það yrði að bera fram ósk við flesta meðlimi sameinuðu þjóðanna að aðstoða á einhvern hátt við varnir vegna hinnar yfirvofandi hættu. Og þá kemur þetta ákvæði 43. gr. sáttmálans um það, að öryggisráðið geti samið eða átt frumkvæði að samningum um, að hinar sameinuðu þjóðir geri ákveðnar öryggisráðstafanir, ef - og ég vil undirstrika mjög þetta ef - ástandið í heiminum er slíkt að áliti öryggisráðsins, að styrjöld sé yfirvofandi eða ógnun við frið eða friðrof. Og þá kemur að því, hvort til okkar yrði beint þeirri ósk, að hér yrðu hernaðarbækistöðvar, og hvort innganga okkar út af fyrir sig gæti gert það að verkum, að hernaðarbækistöðvum yrði komið upp á Íslandi. Ég hef sagt áður, að álit fræðimanna innlendra og erlendra er á þá leið, að inngangan út af fyrir sig geri það ekki að verkum. En það gæti komið einmitt að því vegna þess, að við værum í sameinuðu þjóðunum, að reynt yrði að fá samninga um það af hendi öryggisráðsins, að hér yrðu kannske herstöðvar eða kannske samið um einhver önnur málefni, sem hverri frjálsri þjóð og sérstaklega smáþjóð væri mjög um geð að gera samninga um. En þeir samningar, ef gerðir yrðu, milli öryggisráðsins og Íslands, yrðu, til þess að metast gildir, að verða staðfestir á þann hátt, sem stjórnskipunarlög landsins segðu fyrir - yrðu þannig að fá samþykki á Alþingi og forseti síðan að staðfesta þá. En það er ekkert um það sagt annað en að það eigi að gera samninga og það verði að gera samninga, ef til slíkra kasta komi. Og þá hlýtur að leiða af eðli málsins, að ef samningar takast ekki, þá kynni svo að fara, að ríki, sem ekki vill gera þessa samninga, yrði áfram í bandalaginu án þess að hafa gert þá, eða, ef mikið þætti liggja við, að þjóðin yrði að fara úr bandalaginu. Og þá rís upp sú spurning, þegar svo langt er komið: Er þá ekki sýnilegt, af því að Ísland er í bandalaginu, að þá yrði það að gera hernaðarsamninga, sem það þyrfti ekki að gera, ef það yrði ekki í samtökunum? Slíku er ekki til að dreifa, og er þar komið að miklum kjarna málsins. Í 2. gr. 6. málsgr. er gert ráð fyrir því, að eitt verkefni sameinuðu þjóðanna sé að fá þær þjóðir, sem eru ekki í bandalaginu, til að starfa í samræmi við grundvallarreglur þess og taka á sig þær skuldbindingar, sem nauðsynlegar væru til varðveizlu heimsfriði og öryggi. Tilvist íslenzka ríkisins í bandalagi sameinuðu þjóðanna yrði þess vegna ekki ein út af fyrir sig orsök þess, að slíkir samningar yrðu gerðir eða slíkar samningaumleitanir teknar upp, því að búast mætti við, ef slíkt alþjóðaástand skapaðist, sem leiddi til slíkra samningaumleitana milli öryggisráðsins og ríkisins, að þá yrði knúið á hjá fleiri en meðlimum bandalagsins, ef styrjöld væri talin yfirvofandi. Munurinn er þá ekki mikill annar en sá, að þjóð, sem stæði utan við, yrði skoðuð sem hornreka í alþjóðasamtökum, eins og félagsskítur eða verkfallsbrjótur, og það yrði litið á hana sem aðila, sem væri síður vandgert við en þá þjóð, sem með góðvilja vildi sýna, að hún vildi vera í samtökunum, og þar er komið að þeirri ástæðu, sem ég ætla, að verði einna þyngst á metunum fyrir utan það, sem ég hef bent á, að tilvist Íslands í bandalaginu ætti að geta styrkt, en ekki veikt aðstöðu okkar, ef til þess ástands kæmi, að bandalagið teldi sér skylt og rétt að leita til annarra þjóða, m.a. Íslands, til að fá þar einhverja hernaðarlega aðstöðu. Það kemur greinilega fram í nál. utanríkismálanefndar á þskj. 11, að það er álit utanríkismálanefndar, stutt af áliti innlendra og erlendra fræðimanna, að meðlimum sambandsins sé áskilinn samningsréttur, ef öryggisráðið samkvæmt 43. gr. fer fram á einhvers konar hernaðarlega aðstoð, en engar slíkar skyldur felist í sáttmálanum, heldur verði að gera út um slíkt með samningum. Um það erum við allir í utanríkismálanefnd, ríkisstjórn og fræðimenn utan nefnda á einu máli og erlendir fræðimenn einnig, eftir því sem vitað er. En svo bætir nefndin við, og ég veit, að ýmsir hafa veitt þeirri viðbót sérstaka athygli: „Íslendingar eru eindregið andvígir herstöðvum í landi sínu og munu leita sér gegn því, að þær verði veittar.“ Um leið og nefndin undirstrikar, að samkvæmt 43. gr. hafi öryggisráðið aðeins rétt til samninga við Ísland, þá segir nefndin, að Íslendingar vilji ekki hafa herstöðvar á Íslandi. Skilningurinn á greininni er að mínu áliti alveg ótvíræður og viljinn, sem þar kemur fram, líka fullkomlega skýr. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að skýra frá því, að utanríkismálanefnd hefur í þessum viðræðum sínum alltaf haft náið samstarf við hæstv. ríkisstj., og bar þá á góma milli utanríkismálan. og hæstv. forsrh. og utanrrh., að vel væri, að þessi yfirlýsti vilji, sem þar kom fram í nál., yrði formlega kunngerður umboðsmönnum þeirra erlendu ríkja, sem mest er undir komið, að um þetta viti. Það varð því að samkomulagi milli utanríkismálan. og hæstv. forsrh., að strax og till. hefur verið samþ., þá mundi ráðuneyti hans senda fulltrúum stórveldanna fjögurra, sem fulltrúa hafa hér og eru fastir meðlimir öryggisráðsins, Bandaríkjanna, Breta, Frakka og Rússa, ályktunina sjálfa, eins og frá henni verður gengið, og nál. það, sem hér liggur fyrir og m.a. hefur að geyma þessa ákveðnu viljayfirlýsingu Alþingis Íslendinga, og að frændþjóðum okkar eða umboðsmönnum þeirra í bandalaginu yrði einnig send þessi ályktun og nál., sem hér liggur fyrir, og að ríkisstjórnin athugi, áður en hún leggur fyrir öryggisráðið inntökubeiðni Íslands í bandalag hinna sameinuðu þjóða, hvaða form væri þar viðeigandi og hvaða skjöl og skilríki þætti rétt og eðlilegt, að fylgdu slíkri umsókn til öryggisráðsins og sameinuðu þjóðanna. Við í nefndinni og ríkisstjórnin teljum mikils um vert, að vilji Alþingis Íslendinga komi skýrt og ótvírætt fram um þetta efni, að það sé bæði vilji þingsins og íslenzku þjóðarinnar, að erlendar herstöðvar verði ekki á Íslandi. Ég mun svo ekki skýra frekar þetta mál, a.m.k. ekki á þessu stigi þess, en láta mér nægja að vísa til þeirrar miklu grg., sem hér liggur fyrir á þskj. 1. Ég vil aðeins geta þess, að utanrmn. leggur til, að till. til þál. um inntökubeiðni Íslands í bandalag hinna sameinuðu þjóða verði breytt nokkuð að orðalagi, og er það gert í samræmi við það, sem hæstv. forsrh, drap á, er hann lagði málið fyrir Alþingi. Það er aðeins orðalagsbreyt., gerð til þess að gera hana skýrari og ákveðnari að hugsun, en engin efnisbreyting. Ég vil svo að lokum aðeins segja það, að það er áreiðanlega stórt og mikilvægt spor, þegar hið unga íslenzka lýðveldi ákveður sig jafnréttisaðila í þeim alþjóðasamtökum, sem vonir alls heimsins byggjast nú á, að hægt verði að bjarga framtíðinni frá ógnum styrjalda. Það er stórt og mikið spor, eftir að við erum orðnir fullvalda og sjálfstætt ríki, en það er eðlilegt spor í þá átt að verða jafnréttisaðili með öðrum ríkjum, eðlilegt spor í þá átt að gera það, sem rétt er og skynsamlegt og, að því er virðist, til þess að tryggja frelsi og öryggi íslenzka lýðveldisins. Einmitt í fullri trú á það, að þátttaka Íslands í þessum samtökum eigi að verða til þess, að Ísland með því tryggi betur öryggi sitt og sjálfstæði, vil ég f.h. utanrmn. leggja eindregið með því, að Alþingi Íslendinga samþykki þá till., sem hér liggur fyrir.



Ég get mjög tekið undir það með hv. frsm. utanmrn., sem hér talaði áðan, að það er ákaflega fögur hugsjón, sem vakir fyrir bandalagi hinna sameinuðu þjóða, og frá því sjónarmiði er það þess vegna eðlilegt, að allir þeir menn og allar þær þjóðir, sem þannig hugsa, vilji verða þátttakendur í því samstarfi, sem hér er um að ræða. Hins vegar ber því ekki að neita, að sams konar hugsjón vakti einnig fyrir þeim mönnum, sem eftir fyrri heimsstyrjöld, 1914–1918, stóðu að því að stofna þjóðabandalagið þá, en því miður sýndi rás viðburðanna það, að þessi hugsjón átti sér ekki djúpar rætur meðal þeirra þjóða, sem þar áttu hlut að máli, og varð þess vegna að litlu haldi fyrir friðinn í heiminum, og ég verð að segja það, að því miður virðist það, sem fram hefur farið í starfi þeirra þjóða, sem að þessum samtökum standa, benda til þess, að sömu erfiðleikarnir ætli að verða á vegi þessarar fögru hugsjónar nú eins og urðu þjóðabandalaginu fyrra að fótakefli. Það er þó von allra góðra manna, að betur rætist úr en á horfist í þessu efni. Þjóðirnar og mannkynið á mjög mikið undir því, að á þá sveif snúist, en ekki frekar en orðið er á ógæfuhlið í þessum efnum. Reynsla sú, sem fengizt hefur í þessum efnum í okkar tíð, sem nú erum nokkuð komnir á fullorðins aldur og höfum lifað tvær ógurlegustu heimsstyrjaldir, sem sögur fara af, færir okkur heim sanninn um það, að þörf væri á betri skipun mála á næstunni heldur en verið hefur á þessu tímabili í okkar ævi í þessum efnum.Ég get engan veginn tekið undir það með hv. 3. landsk., sem síðast talaði hér fyrir þeirri brtt., sem hann hefur hér flutt, að alþm. hafi ekki gefizt til þess forsvaranlegur tími að gera sér grein fyrir eðli og þýðingu þessa máls, sem hér liggur fyrir. Mér virðist, að hæstv. ríkisstj. hafi búið þetta mál svo vel í hendur okkar þm., að við höfum haft nægan tíma og nægt tóm á þessum stutta tíma til að gera okkur alveg ljósa grein fyrir eðli málsins. Mér finnst því ekki ástæða til þess að ákæra nokkurn hvað þetta snertir og vil þess vegna ekki að neinu leyti taka undir þær ásakanir, sem hv. 3. landsk. flutti hér um þetta efni. En mér þykir annað skorta í þessu sambandi, og það er það, að íslenzka þjóðin, að alþm. einum undanteknum, skuli ekki hafa átt kost á því að gera sér grein fyrir málinu með sama hætti, og ég lít svo á, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé þess eðlis, að íslenzka þjóðin hefði átt að fá sams konar tækifæri til þess að gera sér grein fyrir því eins og alþm. hafa nú fengið í þessu efni. Það leiðir af sjálfu sér, að það verður hlutverk alþm., fulltrúa þjóðarinnar, að taka um þetta lokaákvörðun; hvaða spor við stígum í þessu máli, en mér blandast hins vegar ekki hugur um það, að eðli þessa máls er þannig varið, að alþjóð manna á að gefast kostur á að kynna sér það, áður en fulltrúar hennar taka lokaákvörðun um það, hvað gera skuli í þessu máli. Hér þarf að vera svo vel farið, að við verðum sá aðili í þessu máli, að til gagns horfi fyrir málefnið, fyrir landið og þjóðina, og það þarf að vera fullkominn samhugur og samstarf á milli allra landsbúa um þetta mál og fulltrúa þjóðarinnar. En það leiðir af sjálfu sér, að ef stærsti aðilinn í þessu máli, þjóðin sjálf, hefur ekki fengið tækifæri til að gera sér grein fyrir málinu, þá getur það ekki orðið fyrr en eftir á, þegar allt er um garð gengið, eftir því sem nú horfir við, að hún geti athugað málið og gert gaumgæfilegar athuganir á því og fellt sinn dóm um gerðir fulltrúa sinna í þessu efni. Ég er ekkert að vantreysta því, að sá dómur þjóðarinnar gæti orðið í samræmi við það, sem ofan á verður í þessu efni, en langeðlilegast er, og mér finnst það blátt áfram skylda fulltrúa þjóðarinnar, að stilla svo til, að þjóðin fái tóm til að gera sér grein fyrir þessu máli, áður en endanlega er gengið frá því hér á Alþ. og ríkisstj. falið það umboð til aðgerða í málinu, sem till. liggja fyrir um. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að aðdragandi þessa máls er sá, að alþjóð manna hefur gefizt lítill tími til þess að kynna sér það, sem gerzt hefur í þessu máli á Alþ., hvað þá heldur að kynna sér þau skilyrði, sem sáttmálinn, sem hér er ætlazt til að við verðum aðilar að, felur í sér. Sú þáltill. eða till., sem hér er vitnað til, að notuð hafi verið af ríkisstj. sem grundvöllur fyrir því, að hún hafi leitað upptöku í þetta bandalag hinna sameinuðu þjóða, það er till., sem samþ. var á lokuðum fundi í Alþ. og hefur ekki verið birt opinberlega í neinu of þeim plöggum, sem á Alþ. hafa verið gerð. Þau einu kynni, sem alþjóð manna hefur haft af þessu máli, er það, að í eitt einasta skipti var birt tilkynning frá ríkisstj. í einu eða fleiri blöðum um þá samþykkt, sem gerð var á lokuðum fundi Alþ, í þessu máli, og samtímis voru birtar aðrar till., sem fram komu um sama efni á þessum sama lokaða fundi, og jafnframt voru birtar þær niðurstöður, sem urðu af atkvgr. um þessar till. allar. Þetta eru þau einu kynni, sem alþjóð manna hefur haft af undirbúningi þessa máls á Alþ. Hins vegar eru það ekki nema tiltölulega fáir, sem hafa getað kynnt sér nokkuð efni þessa sáttmála, því að það er fyrst nú á þessu þingi, sem honum er útbýtt opinberlega í íslenzkri þýðingu. Ég skal taka það fram, að till. ríkisstj. um það að beiðast þátttöku í bandalag sameinuðu þjóðanna var samþ. hér á Alþ. með 34:15 atkv., þannig að það standa að þessari till. rúmlega 2/3 hlutar Alþ. samkvæmt þessari atkvgr. Það, sem á skortir í þessu máli, er því ekki það, að hv. þm. hafi ekki haft tóm til að athuga málið, heldur hitt, að alþjóð manna hefur ekki átt þess kost að athuga á sama hátt efni þessa sáttmála og glöggva sig á aðdraganda málsins, ekki sízt að því er varðar aðgerðir Alþingis því til undirbúnings, sem munu vera mjög ókunnar þjóðinni. Því fremur tel ég, að alþjóð manna ætti að gefast tóm til slíkrar athugunar, að viðurkennt er af öllum, að í skilyrðum þeim, sem ætlazt er til, að þær þjóðir uppfylli, er ganga vilja í samtök sameinuðu þjóðanna, eru mjög þýðingamikil ákvæði, sem orðið geta afdrifarík. Því meiri ástæða er til þessa, að hér er komið inn á málefni, sem mjög hefur verið á dagskrá fyrir þessar kosningar og bæði ríkisstj. og almenningur hafa tekið afstöðu til, en það er hið svokallaða herstöðvamál. Hæstv. ríkisstj. hefur nú fyrir kosningarnar gefið út yfirlýsingu, sem hlaut mjög eindreginn hljómgrunn með íslenzku þjóðinni, en hún var þess efnis, að tilmælum Bandaríkjastjórnar um herstöðvar var svarað neitandi og tekið fram, að ekki kæmi til mála, að Íslendingar leyfðu erlendum þjóðum að hafa hér herstöðvar á friðartímum. Fyrir þessar kosningar hafði sérstaklega einn flokkur, Sósíalistaflokkurinn, tekið þetta mál mjög föstum tökum og reynt að skapa það almenningsálit, að hann hefði einhverja sérstöðu í málinu og væri harðari á því en aðrir flokkar að veita hér engin fríðindi, en vitanlega sýndi það sig við gang þessa máls, að hér bar ekkert á milli Sósíalistaflokksins og annarra flokka. Það er því meiri ástæða til að gefa þjóðinni tóm til að kynnast gangi þessa máls, þar sem að því er sveigt og beinlínis tekið fram í skuldbindingunum, að þær þjóðir, sem vilja gerast aðilar þessara samtaka, skuli verða að leggja fram öll þau tæki til hernaðar, sem þekkt eru, ef þess er krafizt, enn fremur veita leyfi til umferðar um landið og herstöðvar á landinu fyrir allar tegundir hernaðartækja. Það er að vísu svo ákveðið í sáttmálanum, að þetta taki því aðeins gildi, að hlutaðeigandi ríki samþykki, að svo skuli vera, eftir að krafan er komin fram frá öryggisráðinu. En þeir fræðimenn, sem farið hafa höndum um þetta mál fyrir ríkisstj. og gert það samvizkusamlega, hafa ekki komizt hjá að benda á, að miklar veilur eru í þessu um það, að hlutaðeigandi ríki geti komið fram rétti sínum gagnvart öryggisráðinu, þótt það hafi hann. Hér er ekki við lambið að leika sér fyrir fátæk ríki, að neita slíkum kröfum, ef þær eru bornar fram. þar sem í öryggisráðinu eiga 5 stórveldi sæti og auk þess 6 þjóðir aðrar. Þeir benda á, að það er annað að hafa réttinn eða máttinn í þessu efni, og þeir gera þetta með miklum alvöruþunga, eins og líka vera ber. Þeir gera líka grein fyrir því, að í sáttmálanum séu engin ákvæði um það, hvernig að skuli fara, ef ekki náist samkomulag um kröfur öryggisráðsins til einstakra ríkja um hernaðarframlag og annað. Þeir benda á, að þá verði varla um annað að ræða en hlutaðeigandi ríki hrökklist úr bandalaginu eða þá að það verði að beygja sig fyrir ákvæðum öryggisráðsins. Því finnst mér, þar sem svo varhugaverð ákvæði eða skilyrði eiga sér stað, megi ekki minna vera en alþjóð manna fái, áður en ákvörðun er gerð af Alþingi, að kynna sér málið og mynda sér skoðun um það, hvort Ísland skuli ganga í bandalag sameinuðu þjóðanna. Ég er hér ekki að túlka þá skoðun, að þessi skilyrði eigi að hindra það, að Íslendingar gerist aðilar þessara samtaka, þó að ég líti tortryggnisaugum á þau og beri kvíðboga um, að við getum ekki í öllu staðið á rétti okkar. En vera má, að þó að við verðum ekki aðilar að þessum samtökum, verðum við sem aðrir, er utan þeirra standa, að lúta vilja öryggisráðsins, ef það fer að beita slíkum áhrifum á þann hátt, sem gefið er í skyn í sáttmálanum. En þess er þó að vænta, að þeir menn, sem þarna eru að berjast fyrir því að skapa betri og farsælli heim, fari ekki að beita slíkum áhrifum nema óhjákvæmilegt sé til að halda uppi þeirri hugsjón, sem þessi samtök eru reist á. Ég skal svo ekki fara lengra út í að rekja þessi skilyrði, sem að ýmsu leyti gætu orðið örlagarík fyrir þá, sem ganga í bandalagið, en vil aðeins benda á það í sambandi við ákvarðanir öryggisráðsins um hernaðarstöðvar, að það mun hafa vald til að láta hlutaðeigandi ríki slíta öllum stjórnmála- og verzlunartengslum við ríki, sem beitt er refsiaðgerðum, og stöðva siglingar til þess. Í því efni er ekki tilskilið, að til þurfi samþykki hlutaðeigandi ríkis, heldur getur öryggisráðið gert þetta eftir eigin vilja. Að lokum vil ég bæta einu atriði við viðvíkjandi milliríkjasáttmálum, sem einhver hinna sameinuðu þjóða kann að gerast aðili að. Hún er þá skyldug að láta skrá hann hjá skrifstofu bandalagsins og skýra þar frá öllum milliríkjasamningum, sem hún gerir. Og mér skilst, að svo geti farið, að slíkir samningar öðlist ekki gildi nema þeir verði viðurkenndir af sameinuðu þjóðunum. Þetta ber að taka til athugunar, ef þetta er rétt skilið hjá mér, sem ég get ekki fullyrt, því að orðalagið er hér nokkuð óljóst. En þetta gæti orðið til mikils trafala um milliríkjasáttmála og valdið töfum á samningum, sem oft verða að ganga greitt, ef þeir eiga að koma að gagni. Ég vil því mælast til, að ekki verði endanlega gengið frá afgreiðslu þessa máls, fyrr en alþjóð manna hefur fengið tækifæri til að kynna sér það betur, því leyfi ég mér að bera fram svofellda rökstudda dagskrá: „Þar sem sáttmáli sá, er í felast ákvæði um skuldbindingar þær og skyldur, er gangast þarf undir til þess að gerast aðili að bandalagi hinna sameinuðu þjóða, hefur ekki verið birtur á íslenzku fyrr en nú og þjóðinni þar af leiðandi lítt eða ekki kunnugt um efni hans, en málið eitt hið mikilvægasta og örlagaríkasta, sem oss hefur að höndum borið, þykir Alþingi viðurhlutamikið að ráða því til lykta, áður en þjóðinni hefur verið gerður kostur á að glöggva sig á málinu. Þykir þinginu því hlýða að fresta frekari meðferð þess og afgreiðslu til næsta reglulegs Alþingis og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Vil ég svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa rökstuddu dagskrá til frekari meðferðar.



Herra forseti. - Ég geri ráð fyrir, að margir hv. þm. muni láta í ljós skilning sinn á þessu máli. Ég fyrir mitt leyti mun reyna að setja fram mitt sjónarmið í sem stytztu máli. Ég sagði í upphafi og kem aftur að því síðar, að málið horfir nú nokkuð öðruvísi við en leit út fyrir, á meðan það var til meðferðar í utanrmn. Af þeim till., sem nú eru fram komnar, tel ég að leiða muni, að ólíklegt sé, að lögð muni verða áherzla á að afgreiða málið nú í kvöld, eins og ætlað var. Spurningin, sem hér liggur fyrir, er sú, hvort við eigum að ganga í bandalag hinna sameinuðu þjóða. Ég get að ýmsu leyti tekið undir með hv. frsm., þó að ég sé ekki eins bjartsýnn og hann á kosti þess. Ég tel, að slíkri ákvörðun fylgi bæði kostir og gallar, og ber að meta það og vega, hvort mönnum þyki kostirnir meiri en gallarnir. því er ekki að neita, að okkur hlýtur að vera hugleikið, að hægt sé að leysa vandamálin á friðsamlegan hátt, og ættum við því að verða síðastir til að skerast þar úr leik, ef ágallarnir reynast ekki svo stórvægilegir, að við hljótum að telja þá meiri en kostina. Það er ekki heldur hægt að ganga fram hjá því, þegar verið er að meta þessi atriði, að ekki lítur vel út með þessi samtök nú í svipinn. Þar eru ýmsar blikur á lofti, og sýnist jafnvel erfitt að halda bandalaginu saman, svo að jafnvel getur sýnzt sem það vilji klofna í tvær andstæðar heildir. En mér sýnist þó sem kostirnir muni reynast meiri en gallarnir, ef rétt er frá gengið af okkar hálfu. Ef hugsjón bandalagsins rætist, þá er tvímælalaust gott, að við séum í bandalaginu, en takist það ekki, sé ég ekki, að neinu sé við það tapað, að við séum í því, og má þá alltaf athuga, hvort réttara sé, að við stöndum einir eða göngum í einhverja þeirra ríkisheilda, sem skapast kunna upp úr bandalaginu. Ég býst við, að það sé vilji íslenzku þjóðarinnar, að við göngum í bandalagið, ef allrar varúðar er gætt. En í sambandi við þetta eru nokkur atriði, sem þjóðin ætlast til, að við gjöldum varhygðar við, og óneitanlega er það galli, að þjóðinni hefur ekki gefizt kostur að kynnast málinu til hlítar. Og þegar á það er lítið, hvort við eigum að ganga í bandalagið eða ekki, hljótum við þrátt fyrir góðan vilja til að taka á okkur kvaðir og skuldbindingar til að létta undir eftir getu með því, að sameinuðu þjóðirnar megi ná því takmarki, er þær hafa sett sér með sáttmála sínum, að íhuga það, að hvaða leyti kvaðirnar kunni að vera okkur hættulegar eða ofviða. Bandalagið getur ekki ætlazt til þess af okkur, að við tökum á okkur kvaðir umfram getu okkar. Það er engin eigingirni í þessu sjónarmiði. Þetta sjónarmið hefur einnig komið fram hjá ýmsum öðrum þjóðum, sem tekið hafa þetta mál til athugunar, áður en þær gengu í bandalagið. Hv. 5. landsk. minntist á þessi sjónarmið í framsöguræðu sinni, að því er varðar Svía og Bandaríkjamenn. Bandaríkjamenn töldu sér t.d. ekki skylt að senda her út fyrir ákveðin áhugasvæði, en þau hafa nú hvað eftir annað orðið að senda her og fórna til mörgum mannslífum að skakka leikinn annars staðar í heiminum. Það, sem Svíar leggja sérstaklega niður fyrir sér, er, hvort þeir muni verða skyldaðir til að leggja fram óeðlilega mikinn herafla, og þó einkum, hvort þeir yrðu skyldaðir til að leyfa umferð hers yfir land sitt og herstöðvar í landinu. Það, sem ég álít, að leggja beri áherzlu á frá okkar hendi, og sérstaklega það, sem við þurfum að varast, er tvennt: það er í fyrsta lagi það, að við yrðum skyldaðir til þess að taka beinlínis þátt í hernaði, vegna sögu okkar, vegna þess, að við erum og höfum alltaf verið vopnlaus þjóð, en ég tel ekki sérstaka ástæðu til þess að taka þetta fram fyrir þá sök, að þetta hefur áður verið bent á. Og ég tel engar líkur til, að þær kröfur verði gerðar til okkar, fyrir þá sök, að það mundi svo litlu máli skipta í herstyrkleika þjóðarinnar. En sjálfsagt er að hafa þetta í huga, ef gengið yrði í bandalag hinna sameinuðu þjóða. Hitt atriðið, sem ég fyrir mitt leyti legg megináherzlu á og orðaði þegar í utanrmn. á fyrsta fundi hennar, þegar þessu máli var hreyft, og minntist á hér við l. umr. þessa máls og hef jafnframt lagt áherzlu á í starfi mínu í n. síðan málið kom til hennar, er það, að við séum ekki skyldaðir til þess að hafa hér herstöðvar. Og í því sambandi hefur verið rætt um það í n., hvernig þessu mætti koma fyrir. Í þeirri álitsgerð, sem Alþ. lætur frá sér, er mælt á þann veg, að tryggt væri, að alls ekki þyrfti til þess að koma. Ég vil geta þess hér, að bak við okkur, fulltrúa Framsfl. í n., stendur flokkurinn óskiptur að þessu atriði. Við gerðum það þess vegna að okkar till., sem mun einnig vera vilji annarra flokka eða fulltrúa annarra flokka í n., þó að við orðuðum það fyrstir, að tekið væri upp í sjálfa till. álit, sem er samhljóða því, sem kemur fram í nál., að ef ríkisstj. notaði heimildina til þess að ganga í bandalag hinna sameinuðu þjóða, væri það jafnframt skýrt tekið fram í till., að það væri skilningur Íslendinga á 43. gr. sáttmála hinna sameinuðu þjóða, að þegar samningar væru teknir upp um tillag okkar eða aðstoð vegna hernaðarhættu eða hernaðar, þá væri það á okkar valdi að ráða því, hvert tillagið yrði, og í annan stað að lýst væri yfir, að það væri stefna Alþ. að leyfa engar herstöðvar í landinu. Ég er þeirrar skoðunar, að það skipti algerlega máli, að Alþ. sé sem mest samhuga í þessu máli, og þess vegna var það, að ég tók tillit til þess sjónarmiðs, sem aðrir hv. þm. höfðu; að tekin væri upp í nál. sú málsgr., sem hv. frsm. þessa máls las sérstaklega upp og ég þarf ekki að endurtaka. Með öðrum orðum það, að við tókum skýrt fram, að við skildum 43. gr. sáttmálans þannig, að þegar leitað væri samninga við okkur, þá sé það á okkar valdi að ráða, hvað tillag okkar verður, og það sé okkar ætlun að leigja alls ekki herstöðvar. Og eins og hv. frsm. tók fram, er ætlunin, að þetta verði tilkynnt fjórum þeim stórveldum, sem hér hafa fulltrúa og eru höfuðuppistaðan í öryggisráðinu, og einnig fulltrúum Norðurlanda. Við fulltrúar Framsfl. í n. höfðum heldur kosið og stungið upp á því, að ályktunin sjálf ásamt grg. yrði þýdd á það erlenda tungumál, sem nú er aðallega notað í viðskiptum milli þjóða, og grg. þannig þýdd send framkvæmdastj. öryggisráðsins um leið og beðið væri um upptöku í bandalag hinna sameinuðu þjóða. En þó að ekki væri við þessu orðið, töldum við ekki ástæðu til þess að kljúfa okkur frá, fyrir þá sök að ég vænti, að sú aðferð, sem hv. frsm. skýrði frá, muni einnig koma að gagni, og ef til vill að sama gagni og við stungum upp á, þ.e., að tilkynnt væri beint til framkvæmdastj. öryggisráðsins. Ég skal svo ekki gera þessi atriði að frekara umræðuefni. Ég hef skýrt afstöðu mína til þessa máls og á hvern hátt samkomulag náðist um nál., sem hér liggur fyrir. En án þess að ég vilji á þessu stigi málsins ræða efnislega um þá dagskrá, sem fram er komin, né, brtt. við þáltill., þá vil ég þó taka þetta fram: Ég álít, að það samkomulag, sem felst í nál., sé byggt á því, að um þetta mál sé einhugi allra í n., og ég álít enn sem fyrr, að það sé nauðsyn að ná sem beztu samkomulagi um afgreiðslu þessa máls hér á Alþ., og ég álít, að eftir að þessi till. er komin fram, verði naumast hjá því komizt, að málið fái ekki afgreiðslu í kvöld, því að þarna er till., sem ekki snertir að öllu leyti þetta mál, og þess vegna nauðsynlegt, að það sé ekki afgreitt með neinu flaustri eða flýti. Ég álít eðlilegustu aðferðina við lausn þessa máls, sem hér liggur fyrir, að frestað væri fundi og málið rætt e.t.v. að einhverju leyti í n., og a.m.k. gefa flokkunum tíma til þess að ræða þau nýju viðhorf, sem skapazt hafa vegna þessarar dagskrártill. og þessarar brtt., sem fram hafa komið. Ég sagði áðan, að ég ætlaði ekki að ræða nú hvorki dagskrártill. né brtt. efnislega, en aðeins að láta þessa skoðun í ljós, að ég lít svo á, að þetta væri sú eðlilegasta og ég hygg alveg sú nauðsynlegasta leiðin til þess að afgreiða málið, en ef það verður ekki gert, þá mun ég að sjálfsögðu ræða dagskrána og brtt. efnislega og það innan stundar.



Herra forseti. - Ég vil leyfa mér að þakka hv. utanrmn. fyrir afgreiðslu málsins og láta í ljós ánægju mína yfir því, að hún hefur orðið einhuga um till. sína í málinu. Ég hef haft tækifæri til þess að fylgjast með starfi n., og sá ágreiningur, sem þar kom fram, var raunverulega ekki málefnislegs eðlis, heldur, eins og hv, þm. Str. sagði, um það frá þeirra hendi, hvort rétt þætti að tilkynna framkvæmdastjórn öryggisráðsins orð fyrir orð nál. eins og það liggur fyrir á þskj. 11. Eins og fram kemur í áliti þeirra sérfræðinga, sem með málið höfðu að gera og voru ríkisstj. til aðstoðar og prentað er á þskj. 1, líta þeir þannig á, að þær kvaðir, sem samkv. 43. gr. sáttmálans verða lagðar á okkur, beri að skilja á þá leið, sem fram kemur í nál. á þskj. 11, og í þeirri ræðu, sem ég flutti hér í gær, þegar málið var lagt fyrir hæstv. Alþ., leyfði ég mér að benda á álit þeirra og láta í ljós sömu skoðun. Ég held þess vegna, að það megi staðhæfa það, að á hæstv. Alþ. sé ekki ágreiningur um þennan skilning, en hitt mun orka tvímælis, þótt ég hins vegar hafi ekki fulla vissu fyrir því, hvort tiltækilegt þætti og eðlileg málsmeðferð að láta fylgja inntökubeiðninni frá okkur og yfirlýsingu um það, að við viljum fella okkur við skilmála sáttmála hinna sameinuðu þjóða, tilkynningu um það, að málið hafi verið afgr. á Alþ. með þeim skilningi, sem fram kemur í nái. á þskj. 11. Ég staðfesti, að það er rétt, sem hv. frsm. og hv. þm. Str. hafa sagt hér frá, að það hefur orðið að samkomulagi með utanrmn. og ríkisstj., að ef till. verður samþ., sem lögð var fyrir Alþ. um inntöku í bandalag hinna sameinuðu þjóða, þá muni á morgun verða sent bréf til fulltrúa þeirra fjögurra stórvelda, sem hafa hér umboðsmenn, og einnig til sendiherra Norðurlandaþjóðanna um það, að slík till. hafi verið samþ. eins og hún var afgreidd frá utanrmn. og greinir á þskj. 11. En hins vegar, af því að fulltrúar framsfl. í n. töldu æskilegt, ef hægt væri, að þessi skilaboð yrðu send beint til öryggisráðsins, þá lagði ég drög fyrir það, að í fyrramálið yrði símað til sendiherra Íslands í Washington og hann beðinn að afla upplýsinga um, hvort nokkuð væri til fyrirstöðu skv. starfsvenju öryggisráðs, að slík plögg fylgdu inntökubeiðni okkar beina leið til öryggisráðsins. Ég mun ekki frekar en hv. þm. Str. ræða þá rökstuddu dagskrá né brtt., sem bornar hafa verið fram, en ég teldi það eðlilega málsmeðferð, ef hæstv. forseti vildi gefa fundarhlé í hálfa eða heila klukkustund og gæfist kostur á að athuga málið í flokkunum og e.t.v. í utanrmn., eins og hv. þm. Str. stakk upp á, og vildi ég þess vegna taka undir uppástungu hans og fara fram á, að hæstv. forseti gefi hálftíma eða klukkutíma fundarhlé, svo að hægt sé að athuga málið í n. og í flokkunum og á hvern hátt tiltækilegast er að afgreiða málið að framkominni þessari brtt.

Forseti (JPálm): Það er aðeins einn hv. þm. á mælendaskrá, og vil ég gefa honum tækifæri til þess að tala, áður en fundarhléið er gefið.



Herra forseti. - Það er ekki nema eðlilegt, að miklar umr. hafi orðið um þetta mál. Það hefur verið gerð grein fyrir afstöðu flokkanna í þessu máli, og vildi ég gjarnan gera grein fyrir afstöðu Sósfl. Við höfum álitið það nauðsynlegt, að Ísland gengi í bandalag hinna sameinuðu þjóða til þess að varðveita öryggi sitt og sjálfstæði með því að taka þátt í samtökum, sem vilja tryggja frið hinna stóru og smáu og tryggja jafnrétti og frelsi þjóða, hvort sem þær eru fámennar eða fjölmennar. Okkur er fyllilega ljóst, að sú stefna, sem miðar að slíku marki, er ekki búin að gera hugsjón sína að veruleika á svipstundu. Það þarf tvímælalaust baráttu til þess að knýja fram aðra eins hugsjón og þá, sem þessi stofnun hefur sett sér, og rangt af okkur að rýra eitthvað gildi þessa bandalags, sem við höfum hugsað okkur að ganga í, með því að telja fram sérstaklega þær hliðar þess, sem okkur virðast sérstaklega hafa einhverja fórn í för með sér fyrir þá hugsjón, sem þarna er barizt fyrir. Spursmálið er í fyrsta lagi það, sem greinilega kom fram hjá hv. frsm.: Viljum við að okkar leyti taka þátt í að vinna að framkvæmd þessarar hugsjónar, og finnst okkur, að möguleikar séu til þess, að við getum bezt tryggt öryggi okkar og frelsi með því að standa innan þessa bandalags? Við erum vopnlaus smáþjóð, og við vitum, að ágirndin er rík í heiminum, og þetta eru þau einu samtök, sem til eru, þar sem smáþjóð getur flutt mál sitt, þegar hún verður fyrir misrétti af hálfu annarra og stærri þjóða. Við vitum að vísu, að þessu bandalagi er þannig háttað, að stórveldin fimm hafa neitunarvald og ekki er hægt að koma fram refsiaðgerðum gagnvart þeim. Hins vegar vitum við, að sá „móralski“ hugsunarháttur, sem fylgir, þegar mál eru flutt á þessum vettvangi, er mikill í heiminum eftir reynslunni, þannig að það er mikils virði fyrir þá, sem eru smáir, að geta flutt slík mál á þessum vettvangi. Og þegar heimurinn eftir alla þessa styrjöld, sem hann hefur háð, gerir tilraun til þess að skapa alþjóðarétt, ber engan veginn að vanmeta þann möguleika fyrir þá, sem eru fáir og smáir, að geta flutt slík mál á þessum vettvangi. Við vitum af sögunni, hvernig það gekk með þjóðabandalagið, þegar allar þjóðir höfðu neitunarvald, en ekkert framkvæmdavald. Það sæti sízt á okkur að hafa á móti því, þó að þessi stofnun hefði að einhverju leyti framkvæmdavald. Það hefur hér verið rætt mest um það, hvaða skyldur við tækjumst á hendur, og mér finnst ekki mikið þurfa úr því að gera, ef hægt er að firra heiminn þeirri skelfingu, sem dunið hefur yfir hann síðasta áratug, og ég held, að það sé engan veginn rétt að gera lítið úr því, þegar við miklum fyrir okkur þær skyldur, sem fylgja því að ganga í bandalag hinna sameinuðu þjóða. Þær skyldur, sem við þyrftum e.t.v. að vinna, er að taka þátt í verðskulduðum ráðstöfunum gagnvart ríki, sem gerðist brotlegt í þeim efnum að skerða heimsfriðinn. Og ég held, að það sé einmitt það, sem við eigum ekki að skoða huga okkar um að gera. Þá kemur það atriði, sem er mestur þyrnir í augum smáþjóðanna, 43. gr. sáttmálans. Í sambandi við hana hefur verið rætt um það hér, hvort þess yrði krafizt af Íslendingum, að þeir færu að taka upp vopnaburð og koma á heræfingum. Ég verð að segja, að ég álít það algerlega fráleitt, að öryggisráðinu detti slíkt í hug. Og það hefur meira að segja í sambandi við jafnvoldugt ríki og Bandaríki Norður-Ameríku verið rætt um það á þingum þeirra, að þau ættu ekki að þurfa að senda her út úr landinu sjálfu. Og almennt er gengið út frá því, að það verði stórveldin, sem leggi til her. Það er líka alveg fráleitt að hugsa sér að ætla að sameina fjölda þjóða með ólíkum tungumálum í einn her undir einni herstjórn og skipulagi, þegar svo þar við bætist, að hér á landi er vopnlaus þjóð, sem hefur ekki haft her allan sinn aldur, og þjóð, sem hefur að vísu framkvæmt þá hugsjón, sem margar hinar þjóðirnar viðurkenna, að væri þeirra hugsjón, þó að þeim hafi ekki verið það fært að framkvæma bana. Það er svo langt frá þeirri hugsjón, sem bandalag hinna sameinuðu þjóða vill vinna fyrir, að slíkt gæti komið til mála, að það færi að krefjast þess af þeirri fámennu og einu þjóð heimsins, sem aldrei hefur barizt með vopnum, að hún færi að æfa og leggja til her. Ég álít, að eftir 43. gr. sáttmálans mundu fyrst og fremst verða þær kröfur til okkar gerðar, ef á þyrfti að halda, að við leyfðum herflutninga um land okkar. Nú verð ég að segja, að mér finnst ekki sérstaklega mikil líkindi til þess, að til slíks kunni að koma. Samkvæmt reglu þessa bandalags eru stórveldin öll fimm úr leik, ef þau fara í stríð. Hins vegar eru svo Norðurlöndin, sem hafa friðsömustu íbúa heimsins, og tæpast við því að búast, að þau færu að verða árásarríki, sem bandalagíð þurfi að fara að beita ráðstöfunum gagnvart. Nei, möguleikarnir eru svo hverfandi litlir fyrir því, að slíkar kröfur verði til okkar gerðar, að við þurfum að taka þátt í slíkum ráðstöfunum. Hins vegar er það skýrt tekið fram í bandalagssáttmálanum, að um slíka herflutninga skuli semja, og skuli slíkir samningar staðfestir af viðkomandi ríki samkv. stjórnskipunarvenjum í hverju landi. Það mun nú margur spyrja, hvert framlag okkar yrði, ef þessar þjóðir, sem að öryggisráðinu standa, þyrftu að heyja stríð. Við mundum samkv. 41. gr. sáttmálans taka þátt í viðskiptalegum ráðstöfunum. En hver voru framlög okkar í síðasta stríði? Og þegar talað er um þær fórnir, sem aðrar þjóðir hafa fært, er vert að minna sameinuðu þjóðirnar á það, ef þær vilja gera lítið úr því, sem við létum af mörkum, að tjón okkar í mannslífum við að annast matflutninga til sameinuðu þjóðanna var meira en það tjón á mannslífum, sem Bandaríki Ameríku biðu í síðustu styrjöld. Þannig hefur verið haldið á málum okkar, ef farið er að ræða um þessi mál hjá sameinuðu þjóðunum, að þá höfum við Íslendingar rök á borðinu til þess að sanna það, að við mundum ekki skorast undan að taka hlutfallslega jafnmikinn þátt og aðrar þjóðir í þeim ráðstöfunum, sem gera þyrfti, þó að við neituðum um herstöðvar. Hins vegar er það sameiginlegt álit utanrmn. og ríkisstj. og, eins og komið hefur fram, vilji allrar þjóðarinnar, að veita ekki sameinuðu þjóðunum herstöðvar í friði né stríði. Spurningin, sem fyrir okkur liggur og ég vil sérstaklega tala um í sambandi við ræðu hv. 3. landsk., er. Á hvern hátt komumst við hjá, að þær kröfur verði til okkar gerðar, að hér verði settar herstöðvar af hálfu sameinuðu þjóðanna? Af hálfu þeirra manna, sem hafa viljað telja þetta mál illa undirbúið og þjóðin hafi fengið lítið um þetta að vita, hefur því verið haldið fram, að sænskir fræðimenn telji mikla annmarka á að ganga í þetta bandalag. Þessir fræðimenn leggja raunar áherzlu á það, þegar þeir draga saman allt, sem þeir álíta sérstaklega mæla á móti því að ganga í bandalag sameinuðu þjóðanna, að þetta sé ýmsum vandkvæðum bundið, þar á meðal að þeir séu neyddir til að skaffa sér herskipulag, sem ekki sé bezt fyrir þá til sjálfsvarnar, og máske yrðu gerðar til þeirra kröfur um að láta í té herstöðvar og gera aðra fyrirgreiðslu, sem gæti orðið til óhagræðis fyrir landið, gæti t.d. verið óþægilegt að gefa upplýsingar um herafla landsins. En samt sem áður er hugsanlegt, að þeir yrðu að ganga inn á þetta, segja þeir, því að þrátt fyrir þessa galla og óþægilegar afleiðingar, sem það gæti haft í för með sér fyrir Svíþjóð að gerast meðlimur sameinuðu þjóðanna, verði að athuga það, að öryggisráðið skuli, samkv. 6. lið 2. gr., sjá um, að þau ríki, sem eru ekki meðlimir, breyti í samræmi við grundvallarreglur þess, eins og það álítur nauðsynlegt til að tryggja alheimsfrið og öryggi. Þess vegna er það, að Svíar, þrátt fyrir það að þeir sjá þessa galla, leggja eindregið til, að Svíar gangi í bandalag sameinuðu þjóðanna, því að þá séu meiri möguleikar fyrir þá að losna við að láta í té herstöðvar eða verða við öðrum kröfum. - Það er því auðséð, að þjóðir, sem hafa athugað þetta mál og hafa herstyrk, og það meira að segja mjög myndarlegan herstyrk, og eru þannig settar, að ekki er ólíklegt, að kröfur yrðu til þeirra gerðar um hernaðarlega aðstoð, - þær álíta, þó að þær séu á móti því raunverulega, að þær hafi meiri möguleika til að standa á móti slíkum kröfum með því að vera í bandalagi hinna sameinuðu þjóða en ef þær væru utan við það. Ég vil svo fyrir hönd Sósfl. lýsa yfir því í samræmi við það, sem hér hefur komið fram, að ef til samninga kemur milli öryggisráðsins og Íslands, eftir að Ísland er meðlimur í bandalaginu, munum við einnig beita okkur gegn því, að Ísland láti sameinuðu þjóðunum herstöðvar í té, enda okkar skoðun, að við getum fyllilega uppfyllt þær skyldur, sem Ísland tækist á hendur með inngöngunni, án þess. Ég held því, að þau rök, sem hér hafa verið færð fram gegn því, að Ísland gangi í bandalag sameinuðu þjóðanna, geti ekki talizt sterk, ef þau eru miðuð við það ástand, sem nú er í heiminum, og að ríki, sem utan við bandalagið stæðu, stæðu verr að vígi en sameinuðu þjóðirnar. Hér hafa komið fram brtt. og frestunartill., sem ég satt að segja hafði ekki búizt við, að mundu koma fram. Ég vil sérstaklega minnast á till., sem hv. 3. landsk. hefur flutt hér og felur í sér m.a., að jafnframt því, að Ísland gangi í bandalagið, krefjist það þess, að allur Bandaríkjaher, sem hér er, fari af landi burt. Það er vitað, að þjóðin er þeirrar skoðunar, að þessi her ætti að vera farinn af landi burt. Það er enn fremur vitanlegt, að ráðh. Sósfl. hafa nú fyrir ársfjórðungi lagt fram till. í ríkisstj., þar sem það er lagt til, að þess sé óskað, að þessi her fari, Það er vitanlegt, eins og fram hefur komið í ályktunum og samþykktum um land allt, að hugur þjóðarinnar hnígur allur í þá átt að krefjast þess. Við sósíalistar höfum ekki áður lagt fram till. um þetta mál hér í þinginu, og ég hafði ekki hugsað mér að bera fram till. um þetta sama á Alþ. nema ég væri öruggur um, að slík till. yrði samþ., af ástæðum, sem ég veit, að allir hv. þm. skilja. Sósfl. hefur einnig ákveðið óskað eftir þessu, fylgt þessari kröfu, og ríkisstj. og öll þjóðin, og ég vil ítreka þessa kröfu hér. Það er krafa Sósfl., að sá her, sem hér dvelur, fari af landi brott. Og svo framarlega sem ekki verður orðið við þeirri ósk af hálfu Bandaríkjanna, bæri Íslandi, eftir að það væri komið í bandalagið, að nota þann rétt til þess að kæra þessa þrásetu hersins fyrir öryggisráðinu. Það er engum efa bundið, að þjóðin óskar þess,: Að þessi her hverfi úr landinu og væri þegar horfinn. Það er þegar engum efa bundið, að það er vettvangur fyrir okkur Íslendinga að geta staðið sem meðlimur hinna sameinuðu þjóða, til þess að fá framgengt þeim málum, sem við álítum, að séu skilyrði fyrir sjálfstæði okkar lands. Þess vegna hefur Sósfl. alltaf verið því fylgjandi, að við gerðumst meðlimir hinna sameinuðu þjóða, þess vegna ekki viljað setja nein skilyrði fyrir því, en láta hitt koma vel fram, hvernig við mundum halda á málum, þegar til samninga kæmi varðandi 43. gr., þar sem Íslendingar væru jafnrétthár aðili og ríkisráðið sjálft. Þess vegna álít ég það sé nauðsynlegt og heppilegt og hafi verið rétt til stofnað af ríkisstj. að leggja þessa till. fyrir þetta þing nú og kalla það saman og tryggja það, að þetta verði afgr. nú á þessu þingi og ekki frestað. Ég álít, að Íslendingar stigju með því að ganga inn í sameinuðu þjóðirnar stærsta sporið, sem þeir hafa stigið næst á eftir lýðveldisstofnuninni, eðlilegt skref, sem mætti verða okkur til blessunar. Við vitum, hvaða erfiðleikar eru á því í veröldinni að fá skapað skipulag, sem geti haldið við friðnum í þessum heimi. En ef það er ekki hægt eftir það, sem veröldin hefur gengið í gegnum núna, þá á ég bágt með að sjá, hvenær það ástand gæti skapazt í veröldinni, að mannkynið bæri gæfu til þess að koma slíku skipulagi á. Og þegar tilraun er gerð sem þessi, ættum sízt af öllum við Íslendingar að láta í okkur standa að gerast meðlimir í slíkum félagsskap og gera það lítið, sem við getum, til þess að sýna og sanna, að við viljum vera með og standa á verði gagnvart því, sem gæti orðið til skerðingar á okkar frelsi.