Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Þessi till. var flutt snemma á þessu þingi, en vegna anna Sþ. dróst nokkuð að hún kæmi á dagskrá. Þegar hins vegar að því var komið að till. gæti komið til umr. tjáði hæstv. fjmrh. okkur flm., að innan skamms væri von á frv. frá hæstv. ríkisstj. um tekju- og eignarskatt. Varð því samkomulag um það milli hæstv. fjmrh. og okkar flm. till. að efnisumr. um það mál, sem hér er um að ræða, þ. e. niðurfellingu tekjuskatts af almennum launatekjum, skyldi sameinuð 1. umr. um frv. hæstv. ríkisstj. um tekju- og eignarskatt. Áð vísu dróst enn nokkuð að sú umr. færi fram, en hún hefur nú farið fram. Við þá 1. umr. um frv. hæstv. ríkisstj. um tekju- og eignarskatt gerði ég ítarlega grein fyrir sjónarmiðum okkar þm. Alþfl., sem flytjum þetta mál, varðandi æskileika þess og möguleika þess að afnema tekjuskatt af almennum launatekjum. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til að efna til umr. um málið nú, heldur legg til, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á síðasta þing var flutt till. til þál. af mér og tveim öðrum þm. um kosningarrétt og var efni till. í öllum aðalatriðum það sama og till., sem nú er hér til umr., felur í sér. Till. sú, sem ég geri nú grein fyrir, er flutt af mér ásamt 16 öðrum þm. sem eru úr fjórum þingflokkum. Af því sést að stuðningur við þessa till. er mjög viðtækur og á sér stað í flestum ef ekki öllum stjórnmálaflokkunum á Íslandi. Efni till. er stuttlega og einfaldlega það að fela stjórnarskrárnefnd að leggja fram till. til breytinga á stjórnarskránni sem miði að jöfnun kosningarréttar. Í grg. með þessari till. eru rakin stuttlega rökin sem búa að baki till. og þarf ég í sjálfu sér ekki að fara mörgum orðum um þau. Vakin er athygli á því, að frá einum tíma til annars hafa verið gerðar verulegar breytingar á stjórnarskránni hvað snertir kjördæmaskipan og kosningarrétt og þær breytingar hafa allar hnigið í þá átt að jafna kosningarréttinn, ekki aðeins milli einstakra flokka, heldur og milli einstakra byggðarlaga. Segja má þó að lengi framan af hafi breytingin stefnt að því að jafna kosningarrétt og aðstöðu einstakra flokka, þannig að ekki skapaðist mikið ójafnvægi milli atkvæðafylgis þeirra og þingstyrks þeirra hér á Alþ. En með breytingum á stjórnarskránni árið 1959 var reynt, um leið og jafnræði átti að verða milli flokkanna, að nálgast þetta sjónarmið hvað snerti einstök byggðarlög. Vegna þess fyrirkomulags, sem þá hafði verið ríkjandi, hafði skapast verulegt ójafnvægi milli kjósenda sem kusu í hinum ýmsu kjördæmum. Frá því að þessi breyting átti sér stað árið 1959, eða fyrir 17–18 árum, hefur aftur sigið mjög á ógæfuhliðina. Í grg. með till. er birt tafla sem sýnir hversu mikill fjöldi íbúa var í einstökum kjördæmum annars vegar árið 1960 og svo hins vegar 1974. Eins og öllum er kunnugt um hefur fólksfjölgun verið mjög mikil hér á þéttbýlissvæðinu, einkum í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, og nú er svo komið að atkvæðaréttur hvers kjósanda er allt að fimm sinum meiri í hinum fámennustu kjördæmum, ef tekið er mið af fjölda íbúa annars vegar og þingmannafjölda þeim, sem kosinn er í hinum einstöku kjördæmum, hins vegar. Ég rek ekki einstakar tölur, sem fram koma í þessari töflu, en vek athygli á því, að þær eru fyrir hendi í grg. með till. Hér á hinu háa Alþ. og reyndar meðal alls almennings er mjög talað um jafnrétti milli fólksins og það eru talin sjálfsögð almenn mannréttindi að allir, án tillits til kyns eða búsetu, njóti sömu réttinda í þjóðfélaginu. Ég hygg að þessi sjónarmið eigi sér fylgi innan allra stjórnmálaflokka. Allir flokkar vilja styðja að auknu jafnrétti, auknu jafnræði, og þeir vilja halda uppi í þessu landi lýðræði sem sé í samræmi við lýðræðisvitund þjóðarinnar, en það höfðar auðvitað til jafnréttis og jafnræðis. Ef lýðræði er verulega skert með einum eða öðrum hætti, þá býður það heim vissum hættum, og ég held að það sé ekki til góðs ef einstök byggðarlög eða hópar fólks telja að réttur sinn sé lítils eða einskis metinn. Það er enginn vafi á því, að hér í Reykjavík og á Reykjanesi er nú komin upp mjög mikil óánægja með þá þróun, sem átt hefur sér stað, og kröfurnar um lagfæringu á kosningalögum og kjördæmaskipun gerast æ háværari. Þetta hljóta allir að skilja, hvaðan sem þeir koma og hvaða flokki sem þeir fylgja. En reynslan hefur sýnt að menn eru misjafnlega áhugasamir um breytingar, sem sjálfsagt stafar af hagsmunum þeirra sjálfra, hagsmunum flokka þeirra eða víðkomandi byggðarlaga. Það er álit mitt og þeirra, sem að þessari till. standa, að ekki megi undir nokkrum kringumstæðum láta persónulega hagsmuni eða hag einstakra flokka ráða ferðinni í þessum efnum. Það er skylda okkar sem alþm. sem móta löggjöfina að færa hana í réttlætisátt og til samræmis við það sem fólkið í landinu telur rétt og sanngjarnt. Á síðari árum hafa hinar dreifðu byggðir í þessu landi vakið athygli á margvíslegu misrétti og mismunun sem á sér stað milli byggðarlaga eftir því, hvort þau eru í þéttbýli eða dreifbýli. Byggðastefnu hefur mjög vaxið fylgi, og það hefur komið fram í margvíslegri löggjöf og margvíslegum ákvörðunum sem teknar eru m. a. á Alþingi. Þessa þróun er sjálfsagt að viðurkenna og styðja, og ég held að þeir, sem í þéttbýli búa, hafi sýnt henni fullkominn skilning, jafnt og þeir sem fyrir henni berjast af skiljanlegum ástæðum. Það er mjög áríðandi að ekki skapist gjá á milli fólks eftir því, hvar það býr. Mikil hætta er á því, að djúptækur ágreiningur eigi sér stað milli fólks eftir því, hvar það býr á landinu, og flest verður að gera til að afstýra því. Ég hef haft áhyggjur af þessari þróun. Ég tel að öll tregða eða skammsýni varðandi breytingar á kjördæmaskipan og breytingar í jafnræðisátt sé til þess eins að breikka bilið á milli fólksins eftir því, hvar það býr, og geti, þegar til lengdar lætur, orðið mjög hættulegt fyrir lýðræðið og fyrir stjórnmál á Íslandi. Þess vegna hefur verið vakin athygli á því af fulltrúum okkar og okkur sjálfum hér á þéttbýlissvæðinu, að nauðsynlegt sé að gera breytingar sem allra fyrst annaðhvort á stjórnarskránni eða kosningalögunum sem komi til móts við þá öfugþróun sem átt hefur sér stað þegar lítið er til fólksfjölda og til þingmannafjöldans sem kosinn er í kjördæmunum. Bent hefur verið á margar leiðir í þessu sambandi. Tillagan, sem hér er flutt, fer ekki út í það af tillitssemi við margvísleg sjónarmið og með hliðsjón af því, að nú starfar stjórnarskrárnefnd sem á að leggja fram till. að þessu leyti. Ég vil þó aðeins geta nokkurra helstu leiða sem til greina koma ef um slíka breytingu verður að ræða. Annars vegar kemur til greina að breyta kosningalögunum, sem hægt er að gera með einfaldri lagabreytingu hér á Alþingi. En hins vegar þarf að breyta stjórnarskránni og það er miklu þyngra í vöfum. Þeir, sem leggja mikla áherslu á skjóta breytingu, hafa verið að gæla við þær hugmyndir að breyta kosningalögunum, þannig að þessi breyting geti átt sér stað sem allra fyrst. Hafa þeir í því sambandi bent á þá möguleika að breyta mætti reglunum sem gilda um úthlutun uppbótarsæta. Breytingar í þá átt þarfnast ekki stjórnarskrárbreytingar. Þær breytingar gætu orðið með þeim hætti að fella niður þá reglu að úthluta uppbótarsætum samkvæmt hlutfallsreglunni og taka aðeins tillit til atkvæðamagnsins sem er á bak við hvern mann sem úthlutað fær uppbótarsæti. Hins vegar er sú breyting möguleg að fella niður það ákvæði sem felur í sér að aðeins megi úthluta einu uppbótarsæti til hvers flokks í einu og sama kjördæmi. Við nána athugun á þessum hugsanlegu breytingum kemur í ljós sú athyglisverða niðurstaða, að ef úthlutað er fleiru en einu uppbótarsæti til flokks í sama kjördæmi og miðað er við kosningatölur frá 1974, þá hefðu 8 uppbótarsæti komið í hlut Reykjavíkur í stað 4 núna, en 3 í hlut Reykjaneskjördæmis, sem er sú hin sama tala og Reykjaneskjördæmi hefur í dag. Af þessu er strax ljóst, að þessi leið er ekki mjög aðgengileg ef við viljum lagfæra hlut Reykjaneskjördæmis, og vissulega sýnist það vera brýnasta verkefnið núna, því að munurinn á milli Reykjaneskjördæmis annars vegar og þess kjördæmis, sem fæsta kjósendur hefur, hins vegar, þ. e. a. s. Vestfjarðakjördæmið, er langsamlega mestur og meiri en þegar Reykjavík á í hlut. Mér sýnist þess vegna þessi leið ekki vera fær ef við viljum ná því markmiði sem flutningur þessarar till. stefnir að. Ef menn fallast á þessa niðurstöðu, þá sýnist varla mögulegt annað en að breyta stjórnarskránni. Ýmislegt kemur til greina í því sambandi. Hægt er að taka upp einmenningskjördæmi að nýju, með eða án uppbótarsæta. Hægt er að kjósa helming þm. í einmenningskjördæmum og svo hinn helminginn af landslista, og þá gæti hugsanlega atkvæðisréttur kjósandans verið tvöfaldur eins og dæmi eru til um erlendis. Enn má nefna þá leið, að taka upp tví- eða þrímenningskjördæmi með eða án uppbótarsæta. Einnig hefur verið bent á þann möguleika að landið allt væri gert að einu kjördæmi. Í þessu sambandi er líka rétt að nefna leið sem gerð hefur verið grein fyrir í blöðum og fjölmiðlum fyrir nokkrum vikum. Það er fyrirkomulag sem ungir menn í þrem stjórnmálaflokkum komu sér saman um að mæla með. Það fyrirkomulag er sniðið eftir írsku kerfi, er nokkuð flókið, en það felur það í sér í aðalatriðum, að frambjóðendum er raðað í stafrófsröð, kjósandinn hefur eitt atkvæði, en getur einnig gefið til kynna valkosti sína að frágengnum þeim sem hann kýs, þannig að hann tölusetur frambjóðendur. Kjósandinn er því óbundinn af flokkum í valkostum sínum. Í sambandi við persónukjör, sem þetta írska kerfi felur í sér, hefur líka verið bent á þá möguleika sem í gildi eru í Danmörku og Vestur-Þýskalandi, þ. e. a. s. að kjósanda er gert kleift að kjósa bæði frambjóðanda og flokk í stórum kjördæmum. Hann getur krossað við annaðhvort flokkinn eða frambjóðandann í þeim flokki sem hann vill styðja. En líka er leið sem vesturþjóðverjar hafa, að kjósandinn getur bæði kosið frambjóðanda og flokk enda þótt frambjóðandinn sé ekki úr þeim sama flokki sem kjósandinn greiðir atkv. sitt. Allar þessar leiðir þarf að athuga. Þær hafa allar sína kosti og galla. Ég skal ekki leggja neinn sérstakan dóm á þessar mismunandi aðferðir við kosningar. En eftir því sem ég hef sjálfur skoðað þetta betur, þá hneigist ég að því fyrirkomulagi sem ríkjandi er í Danmörku. Ég geri ráð fyrir að flm. þessarar till. svo og aðrir alþm. hafi mismunandi skoðanir á þessum breytingum, og því var, eins og ég sagði áðan, ekki farið út í það í þessari tillögugerð að mæla með neinni sérstakri aðferð, heldur leggja áherslu á það meginatriði, að lögum eða stjórnarskrá yrði breytt þannig að kosningarréttur yrði jafnaður meir frá því sem nú er. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að þetta mál er vandasamt og þarf að ræða mjög ítarlega í stjórnmálaflokkunum. En ég tel þó að Alþ. eigi og sé fært um að láta í ljós vilja sinn eða skoðun sína á því, hvort þetta meginatriði sé ekki orðið nauðsynlegt og reyndar óhjákvæmilegt. Þess vegna er þessi till. flutt til þess að fá fram viljayfirlýsingu af hálfu Alþ. Það er viljayfirlýsing sem þjóðin fær þá að heyra, og kjósendur átta sig þá á því, að alþm. og stjórnmálaflokkarnir eru ekki algjörlega sinnulausir um þessi málefni og vilja láta einhverjar breytingar koma til framkvæmda sem allra fyrst. Það yrði líka til leiðbeiningar fyrir stjórnarskrárnefnd, sem nú situr að störfum, og yrði gott veganesti og stuðningur fyrir hana í hennar störfum. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja þetta öllu frekar. Ég hef gert grein fyrir þeirri till., sem á dagskrá er, þeim rökum, sem búa að baki henni, og þeirri nauðsyn, sem við flm. teljum vera á því að þessu máli verði hrundið í framkvæmd sem allra fyrst. Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi hafa mörg orð um þá þáltill. sem hér er nú til umr. Þetta er mál sem lengi hefur verið á dagskrá og margar útgáfur komið út hjá einstaklingum um á hvern hátt skyldi með farið og með hvaða hætti skyldi breytt því fyrirkomulagi sem nú er. Það er engu líkara en þeir, sem hæst hafa talað í þessum efnum um nauðsyn skjótrar breytingar hér á, líti svo til að þetta sé í raun og veru eina óréttlætið sem viðgengst í þjóðfélaginu að þeirra mati, það sé hversu tiltölulega fáir kjósendur standi að baki þm. úr hinum dreifðu byggðum, miðað við það sem er á þéttbýlissvæðunum. Ég dreg enga dul á að hér er á munur. En væri nú ekki rétt fyrir þessa hv. þm., sem hæst hafa haft í þessum efnum, að huga að fleiri verkefnum í réttlætisátt, þannig að það væri í leiðinni skoðað betur og gerðar um það beinar till. með hverjum hætti mætti létta af því hróplega ranglæti sem einmitt þetta fólk úti í hinum dreifðu byggðum hefur búið við og hýr við samanborið við það sem er hér á stór Reykjavíkursvæðinu, sem þessir hv. þm. bera hvað mest fyrir brjósti? Staðreyndin er sú, að þrátt fyrir þetta herfilega óréttlæti, sem þessir hv. þm. telja kjósendur hér á þéttbýlissvæðinu hafa verið beitta, hefur eigi að síður verið sú þróun í landinu að byggðaröskun hefur átt sér stað í þá átt, að það hefur fækkað stórlega í þessum kjördæmum úti á landsbyggðinni, en að sama skapi fjölgað fólki hér, sem býr þó að mati þessara hv. þm. við þetta óréttlæti. Það hefur kosið fremur að setja sig niður hér, þrátt fyrir þetta óréttlæti, heldur en að halda áfram á réttlætisstöðunum hinum miklu og búa þar við þau kjör sem hv. þm., sem að þessari þáltill. standa, svo og margir fleiri telja að hafi verið á þessum svæðum. Það má kannske segja að í raun og veru sé ekki nema eitt svar við þessu. Og það er ákaflega einfalt og það hefði átt að vera í verkahring stjórnvalda og er það auðvitað enn. Eina svarið við þessu er auðvitað að fjölga fólki úti á landsbyggðinni. Það er hið rétta svar og raunhæfa. Ættu þessir hv, þm. fremur að beita sér fyrir að ráðstafanir af því tagi væru gerðar. Þetta er í mínum huga ekki það stórt mál í sniðum að það sé réttlætanlegt að taka það eitt út úr dæmi um ójöfnuð og óréttlæti milli íslendinga eftir því hvar þeir búa í landinu. Það er hægt að nefna ótalmörg dæmi um það, hversu herfilegt óréttlæti hefur viðgengist og er látið viðgangast enn á hinum ýmsu sviðum í óhag fyrir dreifbýlisfólk, en til hagnaðar fyrir þéttbýlissvæði. Hv. frsm. og 1. flm. þessarar þáltill. sagði áðan að hann og þeir flm. þessarar till. væru þeirrar skoðunar, að sömu réttindi öllum til handa ættu að vera án tillits til búsetu, og ég tók það svo, að það ætti ekki að gilda bara í þessu tilviki. Hins vegar höfum við ótal dæmi þess, að þm. úr dreifbýliskjördæmum hafa flutt hér hvert málið á fætur öðru í leiðréttingarátt í hinum ýmsu málaflokkum fyrir fólkið úti á landsbyggðinni þing eftir þing, en bæði þessi hv. þm., frsm. og fyrsti flm., hann og margir aðrir réttlætispostular í þessa átt hafa snúist gegn þessu máli og vilja viðhalda og jafnvel í mörgum tilfellum auka á óréttlætið sem er viða í þjóðfélaginu ef við berum saman aðstöðu dreifbýlisfólks og þéttbýlisfólks. Það hefði auðvitað verið miklu heillavænlegra til árangurs fyrir bæði þennan hv. þm. og aðra, sem er mjög umhugað um að breyting verði á í þessum efnum, að þeirra réttlætistilfinning hefði komið víðar við og fyrr að því er varðar að jafna réttlætið, burt séð frá því hvar fólk er búsett í landinu. Ég eins og ég sagði, sé ekki ástæðu til þess að hafa mörg orð um þetta, en ég vildi aðeins að hér kæmi þó fram rödd við umr. um þessa till. sem er þeirrar skoðunar, að það sé síður en svo að þetta mál beri höfuð og herðar yfir önnur hin fjölmörgu mál sem að mínu viti ætti fyrst að snúa sér að að finna leiðréttingu á dreifbýlisfólkinu til handa. Það er hægt að færa fram ótalmörg rök fyrir því. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, ekki a. m. k. að sinni.

Flm. (Stefán Jónsson) : Herra forseti. Till. þessi til þál. var borin fram fyrir jól þegar sýnt þótti að hið svonefnda bankakerfi, sem menn taka sér mjög í munn á landi hér, mundi koma í veg fyrir að Snorri Snorrason skipstjóri á Dalvík fengi að kaupa sér eða láta smíða handa sér nýtísku skuttogara til úthafsrækjuveiða. Ríkisstj. hafði með bréfi 23. júní 1976 tilkynnt Snorra, að hún fyrir sitt leyti féllist á að gerð yrði undantekning að því leyti, að hann fengi heimild til lántöku erlendis með ríkisábyrgð sem næmi allt að 13% af kostnaði við smíði á bol skipsins erlendis og auk þess yrði honum veitt heimild til lántöku innanlands eða erlendis fyrir allt að 5% af innlendum kostnaði við smíði skipsins, með ríkisábyrgð ef nauðsyn krefði. Með þessum hætti veitti ríkisstj. Snorra Snorrasyni skipstjóra á Dalvík mjög sérstaka viðurkenningu á því brautryðjandastarfi sem hann hafði unnið í sambandi við leit að úthafsrækju og veiðar á úthafsrækju hér við land, jafnframt því sem ríkisstj. braut hér að vissu leyti blað í fullkomnu samræmi við það starf, sem unnið hafði verið að frumkvæði ríkisstj. að leit að djúprækjunni hér við land, og í samræmi við niðurstöðurnar af þeirri leit. Í þessu sama bréfi henti ríkisstj. á að Fiskveiðasjóður þyrfti að taka sjálfstæða ákvörðun um að veita 67% lán af erlendum smíðakostnaði og 75% lán af innlendum smíðakostnaði, auk þess sem Byggðasjóður þyrfti að taka sjálfstæða ákvörðun um að veita 10% lán af smíðakostnaði innanlands. Í þessu bréfi lagði ríkisstj. einnig áherslu á það, að með þessu væri ekki verið að móta almenna heimild til að þau kjör, sem að ofan greindi, væru veitt þeim sem hygðust smíða skip til úthafsrækjuveiða. Þvert á móti bæri að líta á afgreiðslu þessa máls á þann veg, að hér væri um að ræða undantekningu í tilraunaskyni, þ. e. a. s. ríkisstj. vildi að smíðað yrði fullkomið skip til þessara veiða og fengið í hendur skipstjóra sem sýnt hafði það í starfi sínu að hann hafði til að bera bæði þekkinguna og duginn til þess að nota slíkt skip á virkan hátt. Tillgr. sjálf í þessari þáltill. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að veita Snorra Snorrasyni skipstjóra á Dalvík þess háttar aðstoð í formi ábyrgðar, er geri honum kleift að kaupa rækjuveiðaskip það er ráð var fyrir gert með ríkisstjórnarsamþykkt á s. l. sumri samkv. bréfi sjútvrn. þar að lútandi frá 23. júní s. l., enda leggi hann fram eiginfjármagn og tryggingar í hlutfalli við það sem þar var ráð fyrir gert.“ Í grg. er sagt frá undirbúningi að smíði þessa skips og einnig greint frá sérstakri reynslu Snorra Snorrasonar í sambandi við úthafsrækjuveiðar. Þar segir: „Snorri Snorrason hóf rækjuveiðar á djúpslóð norðanlands á 26 lesta bát árið 1969“ - á að standa þarna, ég vil leiðrétta þetta, í grg. stendur 1972, en á að standa 1969. Hann hóf sem sagt rækjuveiðar á djúpslóð norðanlands á 26 lesta bát árið 1969. „Er fleytan reyndist of smá til úthafsveiðanna lét hann smíða sér stærri bát, Sæþór, sem er um 50 lestir, og byrjaði rækjuveiðar á honum við Kolbeinsey haustið 1974. Óumdeilanlegt er að Snorri er frumkvöðull að djúprækjuveiðum hér við land, hefur sótt veiðar þessar af lofsverðri atorku og aflað sér reynslu við þann veiðiskap umfram aðra hérlenda menn. Árið 1975 veiddi Snorri Snorrason 259 lestir á Sæþór af þeim samtals 414 lestum af rækju sem öfluðust á úthafsmiðum norðanlands eða um 61% að heildaraflanum. Þessi afli fékkst á 1600 togtímum, eða að jafnaði 162 kg á klst.“ Síðan er í grg. rakið í meginatriðum efni bréfs þess, sem ég vitnaði til áðan. Síðan segir í grg.: „Þrátt fyrir þessa jákvæðu afstöðu ríkisstj., sem hefði vissulega átt að nægja til þess að öðru jöfnu að af framkvæmdum yrði, fór svo að málið mætti andstöðu í Fiskveiðasjóði og þar af leiðandi í Útvegsbankanum og Snorra Snorrasyni voru sett miklu strangari skilyrði varðandi eiginfjármagn og baktryggingar en almennt hafa tíðkast við nýsmíði skipa á liðnum árum, þannig að svo virðist nú sem ekki geti orðið af smíði rækjuveiðiskipsins nema til komi aukin fyrirgreiðsla af hálfu hins opinbera. Upplýsingar þær, er fyrir liggja um aflaföng færeysku rækjuveiðaskipanna af framangreindri gerð,“ - þ. e. a. s. af sömu gerð og skip það sem Snorri var búinn að semja um smíði á, - „svo og upplýsingar um djúprækjumiðin fyrir Norðurlandi benda til þess að skip það, er Snorri Snorrason ætlar að láta smíða, mundi skila andvirði sínu í erlendum gjaldeyri eftir 8 mánaða úthald, og rekstraráætlanir, sem lagðar hafa verið fram - og viðurkennt er að telja megi mög varlega gerðar - benda til þess að hér yrði um trausta útgerð að ræða. Í till. er gert ráð fyrir því að Snorri Snorrason veiti allar nauðsynlegar baktryggingar og að hagsmunir hins opinbera verði tryggðir til hins ítrasta. Það skal tekið fram að rækjuveiðiskip það, er hér um ræðir, mun kosta fullgert um 360 millj. kr. Þetta yrði rösklega 250 lesta skip af svonefndri Maritime-gerð jafnhæft til almennra togveiða, línu- og netaveiða, búið frystilest. Líkur benda til þess að gera mætti út allmörg togskip á úthafsrækjuna fyrir Norðurlandi með góðum árangri, en slík útgerð gæti haft úrslitaþýðingu í því að halda hlífiskildi yfir botnfiskastofnum okkar vegna rányrkju undangenginna ára. Til úthafsrækjuveiðanna þarf góð skip, og fráleitt er að hefja tilraunaveiðarnar fyrir alvöru með úreltum skipum, sem ekki duga fyllilega til úthalds árið um kring á svo grimmum sjó.“ Þetta er niðurlag grg. Svo að ég geri mjög langt mál stutt, þá skilaði sams konar skip og það, sem Snorri Snorrason hafði samið um smíði á og ríkisstj. raunar veitt honum atfylgi innan vissra takmarka til þess að fá smíðað, sams konar skip sem færeyingar gera út við Grænland, Suðurvarðinn, skilaði 1124 tonnum af stórri úthafsrækju árið sem leið, fiskaði fyrir 14 millj. danskra kr. eða því sem næst 500 millj. ísl. kr., og var þó helmingnum af aflanum, sem Suðurvarðinn fékk á Grænlandsmiðum, fleygt fyrir borð. Það var rækja af álíka stærð og hér þykir best, þykir ágætisrækja til hraðfrystingar hér á landi, en henni var hent fyrir borð vegna þess að hún hentaði ekki til frystingar í dýrasta verðflokki þeirrar rækju sem heilfryst er um borð í skipum. Allar athuganir benda til þess að fá mætti með fullkomnu, góðu rækjuveiðiskipi á djúpslóðinni við Ísland ekki minni afla árlega af stórri úthafsrækju í besta gæðaflokki, og mætti þá skila helmingnum, ef útkoman yrði svipuð, í land til hraðfrystingar og niðursuðu. Ég vil ekki rekja það hér með hvaða hætti brugðið var fæti fyrir þessa framkvæmd Snorra Snorrasonar á síðustu stundu, eftir að hann hafði gengið frá samningum við breska skipasmiðastöð um að smíða bol skipsins og raunar sent litla bátinn sinn út til sölu upp í samninginn sem hann gerði við bretana. Til þessa liggja ýmsar ástæður. Ég hef fullkomna ástæðu til þess að ætla að bankastjórar Útvegsbankans sem slíkir hafi ekki komið fram í þessu máli í fyllsta samræmi við hagsmuni bankans. Ég hef einnig ástæðu til þess að ætla að þessi fyrirhugaða skipssmíð hafi mætt óeðlilegri tregðu af hálfu annarra enn þá háttsettari manna í bankakerfinu. Málið fór svo að Snorri Snorrason, sem taldi björninn unninn eftir að ríkisstj. hafði tekið svo vel og eðlilega í málaleitan hans, eftir að hann taldi sig hafa fengið þess háttar undirtektir hjá bankastjórum að þeir teldu að hann hefði til að bera nægilega fjármuni og eignir til að setja tryggingu, þá sendi hann sem fyrr segir Sæþór, 50 tonna bátinn sinn, út til Bretlands, en mátti gjöra svo vel að láta sækja hann þangað aftur, og fylgdu honum þá skaðabótakröfur frá Bretlandi upp á rösklega 15 þús. sterlingspund. En því er ekki að neita, að menn vildu samt að keypt yrði stórt skip til úthafsrækjuveiða og að notast yrði við reynslu Snorra Snorrasonar, þannig að hann ætti aðild að slíku skipi. Það var brugðið á það ráð að hvetja aðstandendur fyrirtækisins á Dalvík, sem Snorri Snorrason hefur lagt upp rækjuna sína hjá, til þess að kaupa heldur gamlan ítalskan togara, skuttogara, sem smíðaður var fyrir veiðar við Vestur-Afríku og fékkst ótrúlega ódýrt. Mér skilst að þetta skip, sem samið hefur verið um kaup á, liti vel út og menn séu að gera sér vonir um að þetta sé gott skip þótt svona ódýrt sé, og vissulega óska ég þess að svo reynist, þó að ég sé allajafna nokkuð tortrygginn þegar ég heyri um lágt verð á notuðu skipi, fyrst og fremst vegna þeirrar reynslu, þeirrar gömlu reynslu, að sjaldgæft er að fá góð skip fyrir mjög lágt verð. En eins og ég segi, þá vona ég sannarlega að þetta skip reynist vel. Hitt er ljóst mál, að það er ekki sérsmíðað til úthalds á vetri í grimmum sjó í Norðaustur-Atlantshafi. Mér segja sérfræðingar, sem skoðað hafa skipið, að byrðingur sé t. d. ekki nema um það bil helmingur á þykkt á við það, sem færeyingar nota í togarana sína á norðurslóð, og að skipið sé ekki heldur bent til siglingar í ís. En á öllu þessu má vitaskuld ráða bót. Spurningin er bara um þetta, hvað skipið muni kosta þegar búið sé að styrkja það þannig að það henti til veiða í ís, og enn fremur þetta, hvað þess háttar skip muni kosta þegar búið sé að koma því í álíka horf og nýju færeysku skipin sem þróuð hafa verið til þess háttar veiða á Norðaustur-Atlantshafi á síðustu 8 árum, smíðað skip eftir skip þar sem ágallar hafa verið lagfærðir og hvert nýtt skip gert enn þá hæfara og betra til að leggja í þessar veiðar. Nú skal það tekið fram strax, að Suðurvarðinn, sem orðið skyldi hafa systurskip þessarar fleytu sem Snorri Snorrason vildi fá til rækjuveiðanna fyrir Norðurlandi, er skip sem gert er til togveiða, línu- og netaveiða af þessari svokölluðu Maritime-gerð, tvídekka skip með leiðslur allar lagðar út í síður, þannig að ekki er keising á miðdekki eða reisn á miðdekki, heldur stórt vinnupláss sem hentar til fyllstu afkasta, hvort heldur sem er á togveiðum, netaveiðum eða línuveiðum, og þessi skip hafa reynst afburðavel hjá færeyingunum. Í viku iðnaðarins, sem haldin var á Akureyri sællar minningar nú í haust, þar sem við komum, þm. Norðurl. e., okkur til mikillar ánægju og skoðuðum iðnfyrirtæki á Akureyri, þá vorum við m. a. leiddir í Niðursuðuverksmiðju Kristjáns Jónssonar í fylgd með forustumanni Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins, hv. þm. Lárusi Jónssyni, sem tók þátt í því að fræða okkur um ýmislegt varðandi niðursuðuiðnaðinn þennan dag. Eitt af því, sem hann fræddi okkur um í Niðursuðuverksmiðju Kristjáns Jónssonar, voru vandkvæðin á því að fá rækju hér á landi til niðursuðu. Hann greindi okkur frá þeim tormerkjum sem þessi skortur veldur nú á sölu annarra niðurlagðra sjávarafurða og torveldað hefur starfsemi þessarar stofnunar mjög svo bagalega. Næst áður en við komum í Niðursuðuverksmiðju Kristjáns Jónssonar höfðum við skoðað Slippstöðina á Akureyri sem átti einmitt að fullsmíða þetta skip fyrir Snorra Snorrason, en skorti þá verkefni til nýsmíða. Ég vil undirstrika það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að hér stóð ekki á ríkisstj. Ég mun finna mér önnur mál en þetta til þess að liggja henni á hálsi fyrir, ef einu er sleppt: þeim dugnaðarskorti, að ég segi ekki því dáðleysi, sem kemur fram í því að hæstv. ríkisstj., sem vissi sig gera rétt í því að reyna að greiða fyrir Snorra Snorrasyni skipstjóra á Dalvík um útvegun á fullkomnu skipi til þess að hefja tilraunaveiðar á rækju, að sú ríkisstj. skyldi láta embættismenn bregða fæti fyrir málið. Og síðan vil ég liggja henni á hálsi fyrir ístöðuleysið sem kemur fram í því hjá hæstv. ríkisstj. að hún skuli láta þessa sömu embættismenn, háttsettu embættismenn, blekkja sig til þess að stofna til annars konar fyrirtækja heldur en útgerðar á góðum skipum á fengsæl mið, annars konar fyrirtækja sem fyrirsjáanlegt er að muni leiða til stórkostlegs taps og enn meiri bölvunar fyrir þetta samfélag okkar. Enda þótt Snorri Snorrason skipstjóri muni nú tæpast treysta sér til, eftir að vera búinn að fá til Dalvíkur frá Danmörku skip sem verið er að gera við þar núna, ítalska skuttogarann nú í vor til fyrirtækis sem hann mun eiga 40% í, - hann muni tæpast treysta sér til þess að leggja út í kaup á öðru skipi eftir þá reynslu sem hann hefur fengið af vilyrðum opinberra aðila um stuðning í svona máli, þá vil ég mælast til þess, að till. þessi til þál. verði færð til þess vegar í n. að ríkisstj. verði falið að beita sér fyrir smíði á þess háttar rækjuveiðaskipi sem Snorri hafði látið undirbúa smíði á og sjái um í einu eða öðru formi útgerð á þess háttar skipi, fullkomnu skipi í tilraunaskyni á djúphafsrækjuslóðinni hér við land. Ég fer ekki dult með það, að ég hefði verið þess fýsandi að ríkisstj. hefði látið gera þetta strax í upphafi, látið smíða þess háttar skip og fengið það Snorra Snorrasyni í hendur, annaðhvort greitt fyrir því, að hann gæti gert það, eða ráðið hann á skipið til þess að annast þessar tilraunaveiðar fyrir Norðurlandi og annars staðar á djúpslóð í kringum landið þar sem við eigum von á djúprækju. Svo ég víki aftur að horfunum sem á því eru að hægt sé að finna fleiri og enn þá betri djúphafsrækjumið við landið heldur en fundist hafa, þá vil ég vitna til þess að fiskifræðingar hafa sagt mér að það svæði, sem leitað hefur verið á fyrir Norður- og Norðausturlandi, sé svo lítið að við höfum fullkomna ástæðu til þess að ætla að utar og norðar finnist miklu arðgæfari mið heldur en miðin við Kolbeinsey. Að vísu hefur stóra rækjan, sem veiðist við Kolbeinsey, ekki reynst jafnþétt og úthafsrækjan á Grænlandsmiðunum, þar sem Suðurvarðinn var gerður út s. l. ár, en þar voru gerðir út 70 erlendir skuttogarar á rækjuveiðarnar. Heildaraflinn, sem fékkst á þeim slóðum, vestur af Stóru-Hrafnsey, var um 72 þús. tonn. Meðalhásetahlutur á færeysku skuttogurunum, sem gerðir voru út á þessum slóðum, 12 að tölu, meðalhásetahlutur á þeim var um 4 millj. ísl. kr. fyrir 200 daga úthald. Og enda þótt ég fengi ekki fiskifræðingana okkar til þess að skrifa undir þess háttar plagg, þá hef ég fyrir því munnlegt álit þeirra, að ekki sé fjarri lagi að ætla að a. m. k. 10 skuttogarar geti náð 10 þús. tonna afla af úthafsrækju á þessum slóðum fyrir Norðurlandi árlega án þess að gengið sé of nærri stofninum, og er þá enn eftir að tíunda þann hluta aflans sem hægt væri að leggja í land til pillunar og frystingar í landi. En ég legg á það áherslu, að það væri mjög þýðingarmikið, ef aðrir fást ekki til þess, að hv. alþm. fengjust nú til þess að leggjast á eitt um að tjá það fyrir háttsettum embættismönnum í hagfræðingalíki í bankakerfi landsins, að það sé alls ekki sama hvers konar skip eru notuð á fiskislóðinni hjá okkur, síst af öllu þarna fyrir norðan, innan um ísinn, þar sem ætlunin er að gera skipin út 300 daga á ári.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál. Ég ætla ekki að gera aths. við málið sjálft nema að mjög litlu leyti. Hér er hreyft mjög merku máli. Eins og kom fram hjá flm. hefur þetta mál nú þegar komist á nokkurn rekspöl. Snorri Snorrason, sem hann gat hér réttilega um að hefur haft forustuhlutverk í úthafsveiði á rækju, hann ásamt félögum sínum hefur fest kaup á togara til þess að hefja útgerð á úthafsrækju. Það kunna að vera skiptar skoðanir um hvort þetta skip henti, en reynslan verður að skera úr um það. Mér fannst að hv. flm., Stefán Jónsson, öðrum þræði gerði því skóna fyrir fram að þetta skip væri e. t. v. ekki hentugt, það væri ekki nægilega traust. Ég held að við ættum að láta reynsluna skera úr í því efni og ekki hefja um það umr. hér eða láta í eitt eða annað skina um þau efni. Ég hef þá skoðun að þeim mönnum, sem að þessu máli standa, sé fullkomlega treystandi til þess að velja þar og hafna. Það er kannske rétt að geta þess í því sambandi, sem raunar kom hér fram hjá Stefáni Jónssyni, að í þetta skip er verið að setja sérstakan búnað til úthafsrækjuveiða og til þess að vinna rækjuna um borð, og það er jafnframt verið að gera á því nokkrar breytingar til þess að það henti betur til þessara veiða. Það er rétt að geta þess, að þó að þessar breytingar séu teknar með í reikninginn, þá kostar þetta skip ekki nema brot úr því sem nýtt skip mundi kosta, og það út af fyrir sig ætti að létta eitthvað róðurinn við þessa útgerð, sem er náttúrlega að því leyti til áhættusöm, að hún hefur ekki áður verið stunduð hér á landi. Ég get tekið undir langflest af því sem hv. flm. sagði um forustuhlutverk Snorra Snorrasonar í þessum efnum og eins þá göngu milli Heródesar og Pilatusar sem hann og fleiri menn áttu milli aðila í sambandi við hans mál þegar hann hugsaði sér að láta smíða nýtt skip í þessum efnum. Ég get tekið undir það sem hv. þm. sagði í sambandi við það. Það mál er allt þess eðlis að ég vil sem allra minnst um það hér tala. En ég vil vekja athygli á því sem mér finnst vera kjarni málsins. Hann er sá, að 1970 höfðum við þegar fundið hér fyrir Norðurlandi úthafsrækjumið. Á svipuðum tíma finnast úthafsrækjumið við Grænland. Eins og kom fram í máli hv. flm. er afli við Grænland af úthafsrækju orðinn núna yfir 70 þús. tonn. En ég held að hann hafi verið á s. l. ári hér hjá okkur um 400 tonn. Þetta er hryggileg staðreynd. Það er að vísu ekki hægt að segja að þessar tölur segi allt um það hvernig að þessum málum hefur yfirleitt verið staðið hjá okkur, þ. e. a. s. að því að leita að úthafsrækju og að því að gera út á úthafsrækju. Það má gera ráð fyrir að okkar mið þoli e. t. v. minni sókn heldur en grænlensku miðin, og það er líka vitað að á grænlensku miðunum hefur verið stunduð rányrkja. Það er óhætt að fullyrða að þar hefur verið tekið allt of mikið magn til þess að stofninn þoli það. En þetta segir samt þá sögu, að við höfum því miður beint allt of litlu bæði fjármagni og atorku til að róa á þessi mið. Þetta er gífurlega mikilvægt atriði, og þetta verður aldrei gert, álít ég, með neinni skynsemi öðruvísi en menn byrji að gera út á úthafsrækjuna. 1968 held ég það hafi verið sem skip frá Hafrannsóknastofnuninni eftir mikla hvatningu og eftirgangsmuni Fjórðungssambands norðlendinga fór að leita að úthafsrækju og fann mið bæði við Grímsey og Kolbeinsey - álitleg mið. Síðan má segja að í raun hafi fátt eitt gerst í þessu efni annað en það, að Snorri Snorrason skipstjóri á Dalvík hefur æ ofan í æ reynt að sækja á þessi mið og hann hefur á slíkri sókn langyfirgripsmesta þekkingu af öllum sjómönnum hér á landi. Síðan gerist í rauninni sáralítið frá opinberri hálfu þangað til í fyrra, að þá er farið að leita að úthafsrækju og þá finnast í viðbót allálitleg mið bæði að mér skilst fyrir vestan og fyrir Norðurlandi og Norðausturlandi. Það er álit fiskifræðinga, eins og kom fram hjá hv. þm. Stefáni Jónssyni, að á þessum slóðum getum við fundið allmiklu meira magn af rækju heldur en nú er vitað um. Eins og hv. flm. tók hér fram er þetta mikilvægt mál, bæði vegna þess að auðvitað þurfum við að nýta þessa auðlind okkar, en svo er einnig að rækja er verðmæt útflutningsvara, bæði fryst og niðursoðin. Og það er rétt hjá honum, sem hann tók hér fram, að niðursuðuiðnaðurinn, sem er, eins og hv. þm. þekkja, hér hjá okkur ekki margbrotin iðngrein og því miður er enn þá að slíta barnsskónum hér á landi, ef svo mætti segja, - hann stendur frammi fyrir mjög miklum vanda vegna þess að hann getur ekki fengið þetta dýrmæta hráefni til vinnslu. Þar er náttúrlega ekki einvörðungu um það að sakast, að ekki hafi verið sótt úthafsrækja, heldur eru um þetta mál í gildi reglur sem eru afskaplega þröngar og hafa þröng sjónarmið að leiðarljósi, svo ekki sé meira sagt. Ég vildi sem sagt aðeins vekja athygli á því í sambandi við þetta mál, að hér er stórmál á ferðinni. Við þurfum að standa miklu betur að því að leita að úthafsrækju heldur en við höfum gert, og við þurfum að finna til þess nýjar leiðir, m. a. þá að standa við bakið á þeim sem vilja fara í þessa útgerð. Ég er sammála hv. flm. um það.



Herra forseti. Á þskj. 70 er till. til þál. um tölvutækni við söfnun upplýsinga um skoðanir manna og persónulega hagi. Flm. þessarar till. auk mín eru þeir hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Benedikt Gröndal, Sigurlaug Bjarnadóttir og Magnús T. Ólafsson. Flm. þessarar till. eru sem sagt úr öllum starfandi stjórnmálaflokkum, og með því er að sjálfsögðu skýrt dregið fram að þetta mál er hafið yfir allar flokkspólitískar þrætur. Þessi till. er flutt í þeim tilgangi að vekja athygli á nauðsyn þess, að einstaklingar hér á landi verði lögverndaðir fyrir því að nýjustu tölvutækni sé beitt til að koma upp safni upplýsinga um persónulega hagi þeirra. Þessi vandamál hafa verið til umræðu að undanförnu í nær öllum nálægum löndum í kjölfar þess að tölvutækni ryður sér mjög til rúms og er nú beitt með stöðugt handhægari aðferðum. Nefna má að nýlega hafa verið lögleidd í Bandaríkjunum ákvæði sem eiga að tryggja rétt einstaklingsins til einkaleyndar og verja hann gagnvart persónuskrám ríkisins, en lagabálkur þessi heitir „The Privaey Aet of 1974“, staðfestur 31. des. fyrir liðlegum tveimur árum. Í Vestur-Þýskalandi hefur mikill lagabálkur um upplýsingavernd legið fyrir sambandsþinginu um nokkurra ára skeið, en mér er ekki kunnugt um hvort hann hefur nú hlotið endanlega afgreiðslu. Í Frakklandi starfar n. að samningu lagafrv. um þetta efni. Og í Austurríki hefur forsrn. samið frv. að tölvuskrárlögum. Í Bretlandi hefur stjórnskipuð n. skilað áliti um persónuvernd við tölvuvinnslu hjá einkaaðilum og önnur n. fékk það hlutverk að fjalla um ríkisreknar tölvuskrár. Á Norðurlöndunum öllum hefur mikið verið fjallað um þessi mál. Svíar urðu fyrstir til þess fyrir nokkrum árum að setja lög um þessi efni, og nú er komin nokkur reynsla á framkvæmd þeirra laga. Norðmenn hafa einnig fjallað mikið um þessi mál og danir. Af fjölþjóðlegum stofnunum má einkum nefna Evrópuráðið, sem gert hefur tvær ályktanir um þetta efni, einnig mannréttindanefnd Efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna. Efnt hefur verið til sérstakrar ráðstefnu á vegum Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD, um tölvuvinnslu og persónuleynd, og í niðurstöðum þeirrar ráðstefnu var lögð á það þung áhersla, að í sem flestum löndum yrðu sett lög um tölvurekstur og persónuskrár og varði brot viðurlögum að mati dómstóla. Án þess að fjölyrða frekar um þróun þessara mála í öðrum löndum er rétt að fara í örfáum orðum yfir það, hvaða hættur geta verið hér á ferðum og þá á hvaða sviðum. Í fyrsta lagi er rétt að benda á að á fjármálasviðinu getur þessi hætta mjög verið á ferðinni. Það er hægt að hugsa sér að skráð sé fjármálasaga sem flestra einstaklinga með tölvutækni, t. d. þannig að skráðir væru allir vanskilavíxlar, skuldamál, sem upp kæmu í þjóðfélaginu, öll uppboð, gjaldþrotamál og annað það sem fjármál snertir. Tilgangur slíks verks væri að sjálfsögðu að tölvan gæti hvenær sem er verið reiðubúin að svara því til, hverjir væru eða hefðu einhvern tíma áður fyrr verið lánstrausts verðir. Stofnanir af þessu tagi eru til viða um heim, en hafa enn ekki farið af stað hér á landi. En rétt er að upplýsa að slík starfsemi er í undirbúningi hér á landi. Annað svið, sem ástæða væri til að nefna, er heilbrigðissaga einstaklinganna. Þar gæti verið um að ræða skráningu allra þeirra læknisaðgerða eða veikleika sem læknavísindin hefðu komist á snoðir um að einstaklingar þjáðust af. Í þessu sambandi má að sjálfsögðu nefna upplýsingabanka um heilsufar allra landsmanna á vegum heilbr.- og trmrn. og með aðstoð Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar sem áformað hefur verið að setja upp hér á Íslandi. Hér er ekki verið að segja að slík tölvuvinnsla eigi alls engan rétt á sér og hana beri að banna, aðeins verið að benda á að hér er um að ræða nýtt svið sem verður að setja ákveðnar reglur um. Mér var sagt frá því í morgun, að í nálægu landi væri svo komið að allir lyfseðlar, sem gefnir væru út á einstaklinga, væru jafnóðum skráðir í ríkisrekinni tölvu og eins væru öll áfengiskaup einstaklinga skráð með sama hætti. Vissulega er ástæða til að veita því fyrir sér hvort slík starfsemi eigi rétt á sér. En þetta dæmi ætti að minna á að hér gætu komið upp ærið hæpin vafatilvík. Það er rétt að láta þess hér getið, að í leiðara Læknablaðsins, sem kom út á árinu 1973, var einmitt rituð grein af hálfu ritstjórnar þar sem mjög var varað við hættu af notkun slíkra upplýsingamiðstöðva um heilbrigði manna. Þriðja sviðið, sem minna mætti á, er tryggingasaga einstaklinganna, skrá um allar bótagreiðslur, en slíkar upplýsingar geta verið óþægilegar fyrir einstaklinga síðar meir og þar er um að ræða skráningu sem verður að fara fram af talsverðri varúð. Fjórða tilvikið gæti verið námsferilssaga. Það er tiltölulega einfalt mál að tölvufæra allar einkunnir og öll próf sem einstaklingar hafa tekið á ævinni, skrá sem sagt hegðun þeirra í skólum. Tilgangurinn kynni að vera mjög svo heiðarlegur og einfaldur. En vonandi gera flestir sér grein fyrir því, að einnig á þessu sviði gæti verið hætta á misnotkun. Fimmta tilvikið, sem sérstök ástæða er til að nefna, er skráning skoðana manna eða skráning þeirrar félagslegu starfsemi sem þeir hafa tekið þátt í. Þarna getur auðvitað verið um hvort tveggja að ræða: skráningu á trúarskoðunum manna og pólitískum skoðunum. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þennan þátt málsins, enda hefur hann verið margræddur hér á landi, en minni bara á að þetta svið er að sjálfsögðu eitt hættulegasta notkunarsvið tölvutækninnar. Sjötta atriðið, sem mætti hér draga fram, er sakaskrá manna. Eins og öllum er kunnugt, þá er færð ein sakaskrá í þjóðfélagi okkar, og það er sú skrá sem saksóknari ríkisins hefur undir höndum. Hún er að sjálfsögðu meðhöndluð eftir ákveðnum reglum og þær reglur fela það m.a. í sér, að ekki getur hver og einn komið og beðið um að sjá sakaskrá einhvers annars manns. Það eru aðeins opinberir aðilar sem geta gert rökstudda kröfu til þess að sjá sakaskrá manns, og hún getur verið lögð fram ef dómstóll fjallar um mál manns. Eins á að sjálfsögðu viðkomandi aðili rétt á því að sjá sakaskrá sína. En aðrir eiga ekki slíka kröfu. Það er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að einhver einstaklingur taki sig til og stofni sakaskrá, safni öllum upplýsingum um dóma, - það eru opinber gögn, - dóma sem kveðnir eru upp hér á landi, og hann gæti á þann hátt á löngu tímabili komið upp safni upplýsinga sem jafnaðist á við hina opinberu sakaskrá. Í þessu sambandi hlýtur svonefnd tölvuskrá rannsóknarlögreglunnar að koma til umræðu, en á þingfundi 30. nóv. s. l. varpaði ég fram nokkrum spurningum til hæstv. dómsmrh. um það efni. Ég ætla ekki að fara að reifa það mál að nýju, en ég vil hins vegar leyfa mér að minna á, að dómsmrh. átti þess ekki kost á sínum tíma að svara öllum þeim spurningum sem þá voru fyrir hann lagðar. Ég hef hins vegar óskað eftir því við hann, að hann geri tilraun til að svara þeim spurningum nú sem hann treysti sér ekki til að svara þá, vegna þess að upplýsingar voru þá ekki fyrir hendi. Ef það er rétt sem mér sýnist, að hæstv. dómsmrh. sé ekki hér nálægur, þá vildi ég eindregið mælast til þess að hæstv. forseti kallaði til hans og sendi honum boð um að þessi fsp. yrði hér lögð fram. Meðal þeirra spurninga, sem ég varpaði þá fram, var þessi: Hvaða einstaklingar verða skráðir í tölvubanka rannsóknarlögreglunnar? Hæstv. dómsmrh. svaraði þá: Þar sem ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvaða upplýsingar verði færðar í tölvuna er ekki unnt að svara þessari spurningu að svo stöddu, en þetta er eitt þeirra meginatriða sem taka þarf ákvörðun um í sambandi við framtíðarnotkun tölvu fyrir rannsóknarlögregluna. - Hann var einnig spurður þessa: Verða þar aðeins skráðir þeir, sem fremja meiri háttar afbrot, eða einnig þeir, sem t. d. eru staðnir að minni háttar yfirsjónum í umferðinni? Og hann svaraði: Um þessa spurningu gildir það sama og þá fyrri, að ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvaða upplýsingar verða færðar í tölvuna, þó að eðli málsins skv. megi sjálfsagt segja að það sé ekki líklegt að smábrot verði þar færð til bókunar. - Hann var spurður um það, hvort einstaklingum yrði heimilt að krefjast þess að fá svar við því, hvort nöfn þeirra væru í tölvubanka lögreglunnar og hvað um þá stæði þar. Hann svaraði því, að um þetta efni yrðu settar reglur. Eins var hæstv. dómsmrh. spurður að því, hvort mönnum yrði gert kleift að koma fram leiðréttingum á röngum, úreltum eða villandi upplýsingum um þá sjálfa. Hann svaraði því til, að til þessa atriðis yrði tekin afstaða þegar mótaðar verða reglur um notkun tölvubankans. En ég tel sjálfsagt að svo verði gert, sagði hæstv. dómsmrh. Þetta voru sem sagt fjórða, fimmta, áttunda og níunda spurning sem ég varpaði fram á þingfundinum 30. nóv. Vegna þess að nú er hæstv. dómsmrh. kominn í salinn ætla ég að endurtaka þær: Hvaða einstaklingar verða skráðir í tölvubanka rannsóknarlögreglunnar? Verða þar aðeins skráðir þeir, sem fremja meiri háttar afbrot, eða einnig þeir, sem t. d. eru staðnir að minni háttar yfirsjónum í umferðinni? Verður einstaklingum heimilt að krefjast þess að fá svar við því, hvort nöfn þeirra eru í tölvubanka lögreglunnar og hvað um þá stendur þar? Og verður þeim jafnframt gert kleift að koma fram leiðréttingu á röngum, úreltum eða villandi upplýsingum um þá sjálfa? Ég vil sem sagt leyfa mér að spyrja hæstv. dómsmrh. að því, hvort nokkuð liggi frekar fyrir um það, hvernig þessum málum verði hagað, umfram það sem hann gat upplýst á þingfundi 30. nóv. s. l. Ég vil að lokum segja að till. sú, sem hér er til umr., hefur verið flutt tvívegis áður, en hún hefur ekki hlotið afgreiðslu. Ég hef hins vegar ástæðu til að ætla að flutningur þessarar till. hafi haft nokkur áhrif, því að á þingfundi 30. nóv. s. l., þegar dómsmrh. svaraði fyrrnefndum fsp., þá skýrði hann frá því að skipuð hefði verið n. til að undirbúa löggjöf um þetta efni. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvenær þessi n. hafi verið skipuð og hvenær vænta megi að hún ljúki störfum. Ég legg sérstaka áherslu á að n. ljúki störfum sem fyrst. Með hliðsjón af þessum nýju upplýsingum, sem ekki lágu fyrir þegar till. var lögð fram í haust, og kannske hefur n. ekki þá þegar verið skipuð, en um það fást væntanlega upplýsingar hér á eftir, þá vildi ég leyfa mér að flytja hér brtt. við þessa till. til þál. Brtt. þessi er flutt af sömu þm. og flytja sjálfa þáltill. Þeim þykir eðlilegt að tillgr. verði orðuð með öðrum hætti eftir að þessar upplýsingar liggja nú fyrir. Brtt. er á þá leið, að tillgr. sjálf orðist svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að leggja fyrir Alþ. í þingbyrjun næsta haust frv. til l. um verndun einstaklinga gagnvart því, að komið sé upp safni upplýsinga um skoðanir þeirra eða aðra persónulega hagi með aðstoð tölvutækni.“ Ég sé svo ekki ástæðu til þess, herra forseti, að gera frekari grein fyrir þessu máli, en vil leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn., en leyfi mér að leggja hér fram þessa skrifl. brtt.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég er nú ekki í stakk búinn til þess að svara þessum sundurliðuðu spurningum hv. fyrirspyrjanda öllu meira en ég gerði á sínum tíma. En ég get þó gefið stutt yfirlit yfir það starf sem unnið er að í þessu sambandi. Hann spurði að því, hvenær tölvunefnd hefði verið skipuð. Bréf til þessara nm. eru rituð 25. nóv. s. l. Staðið hafði til um nokkurn tíma að skipa n., en ég held að ég muni það rétt, að einn nm. var erlendis og náðist ekki til hans fyrr en um þetta leyti. Í erindisbréfi þeirra er tekið fram að þeim skuli falið að vinna að undirbúningi löggjafar um meðferð efnis í tölvum er varða einkahagi manna, þar með söfnun upplýsinga til varðveislu í tölvum, um varðveislu efnis í tölvum og um vernd gegn misnotkun slíks efnis, svo og um skyldur þeirra manna er starfa við rekstur á tölvum. Ég gaf upplýsingar um það á sínum tíma, ef ég man rétt, hverjir eiga sæti í þessari n. Tveir þessara nm. sóttu ráðstefnu á vegum Evrópuráðsins um mánaðarmótin nóv.-des. þar sem til umr. var vernd einstaklinga gegn misnotkun upplýsinga, sem geymdar eru í tölvum, o. fl. Formaður n. fór skömmu síðar til Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs, þar sem hann átti viðræður við nm. í viðkomandi löndum. Á fyrsta fundi, sem n. hélt, var ákveðið að úr því gífurlega upplýsingamagni, sem ritað hefur verið undanfarin ár, skyldi láta nægja að safna upplýsingum frá nágrannaþjóðunum, en þar liggja fyrir nál. bæði í Noregi og Danmörku, en í Svíþjóð voru sett lög árið 1973. Jafnframt var ákveðið að safna gögnum frá Þýskalandi og Bandaríkjunum, og reyndar ýmsum öðrum gögnum. Á fundi n., sem haldinn var þegar álitsgerðir og lagafrv. annarra þjóða höfðu borist, var ákveðið að n. skipti með sér verkum, og hafa nm. síðan unnið samkv. því, þ. e. a. s. í fyrsta lagi að smíði lagafrv. og grg. með því, einn hefur tekið það að sér, annar hefur sérstaklega kynnt sér reynslu og till. annarra þjóða og reglur sem þar hafa verið settar, og sá þriðji hefur sérstaklega tekið að sér að huga að tæknibúnaði við tölvuvinnslu og öryggisbúnaði í því sambandi o. fl. Síðar í þessum mánuði er von á til landsins sérfræðingi þeim í danska dómsmrn. sem stýrt hefur norrænni samvinnu á þessu sviði, og er þess vænst að n. geti átt gagnlegar viðræður við hann um áframhaldandi störf nefndarinnar. Þess má geta, að í öðrum löndum hefur nefndarstarf staðið í mörg ár áður en endanlegt frv. til l. lá fyrir. Ég ætla nú samt að vona og mun fyrir mitt leyti leggja áherslu á það, að þessu verki verði hér hraðað svo sem kostur er, og það ætti að vera þeim mun auðveldara þar sem við góð gögn er að styðjast, þar sem eru þau frv. eða þær reglur sem settar hafa verið í flestum öðrum löndum. Ég get hins vegar ekki sagt ákveðið um það, hvenær n. muni ljúka starfi. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því að af Alþingis hálfu sé gefin út viljayfirlýsing eins og sú sem felst í þeirri brtt., sem flm. hefur gert grein fyrir. Það er þó áreiðanlegt, að þrátt fyrir allt og þrátt fyrir reynslu annarra þjóða og þrátt fyrir gögn sem styðjast má við, þá er hér um mikið vandaverk að ræða, eins og ljóst er af því, að það hefur verið efnt til fundahalda og ráðstefna um þessi efni og fræðimenn bæði á sviði laga og á þessu tæknilega sviði hafa velt þessum málum mikið fyrir sér.

Flm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Hann upplýsti að n. þessi hefði verið skipuð 25. nóv. s. l., en eins og kunnugt er fluttum við þá þáltill., sem hér um ræðir, í þingbyrjun, og einnig mun þá hafa verið fram komin fsp. sem ég gerði áðan að umtalsefni, um tölvubanka rannsóknarlögreglunnar. Í þeim umr., sem fóru fram um fyrrnefndan tölvubanka, upplýsti hæstv. dómsmrh. að um væri að ræða tilraunastarfsemi sem einungis ætti að standa í fimm mánuði eða fram í febrúarmánuð 1971 og allar ákvarðanir, sem teknar hefðu verið um starfrækslu þessa tölvubanka, væru ákvarðanir til bráðabirgða. Ég var þess vegna að vona að nú, þegar sá mánuður er liðinn, febrúar 1977, þá mundu liggja fyrir einhverjar frekari upplýsingar af hálfu dómsmrn. um það, hvaða stefnu þessi mál mundu taka. En ég heyri að svo er ekki, og verður þá við það að sitja. En ég vil eindregið leyfa mér að skora á hæstv. dómsmrh. og dómsmrn. að taka þessi mál til meðferðar, þannig að þau megi nokkuð skýrast. Hæstv. dómsmrh. komst svo að orði, að sums staðar erlendis hefði það tekið nokkur ár að semja lög af því tagi sem hér um ræðir. Þetta er vissulega nýtt svið og mjög flókið, og þar sem þetta verk hefur verið unnið kannske án mikillar fyrirmyndar annars staðar frá, þar er eðlilegt að slíkt taki talsverðan tíma. En ég tel að þessi mál séu það langt komin alls staðar í kringum okkur og við höfum þegar dregist það mikið aftur úr í þessum efnum, að ástæðulaust sé að við þurfum að biða mörg ár eftir því að geta fjallað um slíka löggjöf hér á Alþ. Ég vil því eindregið vekja athygli á orðum hæstv. dómsmrh., að hann hefði ekki neitt við það að athuga að Alþ. gæfi viljayfirlýsingu um að þessi löggjöf gæti verið tilbúin næsta haust. Ég vænti þess sem sagt að aðrir alþm. verði sammála um þetta.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Skýringin á því, að enn hefur ekki verið fastmótuð stefna eða fastmótaðar reglur settar varðandi þennan tölvubanka rannsóknarlögreglunnar, er sú, að ríkisrannsóknarlögreglustjóri tók fyrst við embætti frá og með 1. þ. m., en ég tel eðlilegt og sjálfsagt að það verði hann fyrst og fremst sem hefur hönd í bagga um að móta þessar reglur.



Herra forseti. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson flutti þáltill. á þskj. 131, þegar hann átti sæti á þingi í nóv. Meðflm. hans að till. eru hv. þm. Tómas Árnason, Eðvarð Sigurðsson og Magnús T. Ólafsson. Það hefur orðið að ráði að ég mælti fyrir till. í fjarveru Braga. Till. er um fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólum og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að leggja fyrir ríkisstj., að hún láti nú þegar semja frv. til breytinga á lögum og geri aðrar ráðstafanir til undirbúnings því, að komið verði á fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólum. M. a. geti dómari ákveðið, að mál, sem höfðuð eru af viðskiptavinum verslunar eða þjónustufyrirtækis vegna viðskipta við fyrirtækið, hljóti skjótari og ódýrari afgreiðslu en nú tíðkast. Meðferð þessari megi beita við minni háttar mál, sem varða allt að 100 þús. kr. Við þessar lagabreytingar verði meðferð líkra minni háttar mála í öðrum löndum höfð til hliðsjónar, en reglur færðar til íslenskra aðstæðna.“ Alloft er því hreyft, að meðferð mála hjá dómstólum landsins gangi seint, og þær raddir heyrast, að ekki borgi sig að fara með mál fyrir dómstólana, meðferð þeirra sé svo hæg og kostnaðarsöm. Til þess að bæta úr þessu er óskað eftir sérdómstólum til að fara með ákveðna málaflokka. Nægir hér að nefna dómstól í ávana- og fíkniefnamálum, sem hefur verið stofnaður, og umferðardómstól, sem sífellt er óskað eftir. Það mun mála sannast, að þeir, sem best þekkja til, séu yfirleitt andvígir sérdómstólum. Benda þeir t. d. á, að sérdómstólar, sem fyrir eru í landinu, eru starfræktir að miklu leyti af sömu mönnum og almennu dómstólarnir. Stafi þetta af því, að takmarkaður fjöldi manna hafi þjálfun í raunverulegum dómsstörfum og umdeilanlegt hljóti að teljast, hversu mörgum mönnum þjóðfélagið geti séð af til þessara starfa. Í neysluþjóðfélagi eins og því íslenska fer ekki hjá því, að upp komi fleiri eða færri deilumál m. a. milli neytenda og þeirra sem selja þeim vörur og þjónustu. Mörg þessara mála varða hvert um sig e. t. v. ekki mikla upphæð, og verður það óhjákvæmilega til þess, að neytandanum þykir ekki borga sig að eyða tíma eða fé fyrir dómstólunum. Á þennan hátt fer forgörðum heilbrigt aðhald sem verslunarstéttunum er nauðsynlegt. Þá má benda á, að til þess að skapa þetta aðhald, án þess að það leiði til mikils kostnaðarauka fyrir ríkið, er lagt til að þeirri þjónustu verði komið á fót, sem till. gerir ráð fyrir. Þessa meðferð mála mætti einnig nýta í öðrum skyldum smámálum og létta þannig vinnuálagi af dómstólunum, en það hlýtur þá einnig að leiða til hraðari meðferðar hinna umfangsmeiri mála. Það mun mála sannast, að þau mál, sem fyrir dómstóla eru lögð í dag, eru mjög mismunandi. Sum þeirra eru tæpast þess eðlis, að full þörf sé á eins vandvirknislegri meðferð og nú tíðkast. Rétt er að dómari ákveði, hvort þessa meðferð megi við hafa, þar sem hann er í bestri aðstöðu til þess að meta hvort hún eigi við. Rétt er að meðferð málsins fari eftir eðli þess, en venjulega ætti ekki að þurfa að krefjast eins ríkra sannana og í venjulegu máli og aðilar ættu að mega leggja málið fyrir á þann hátt sem þeir kjósa. Stefna ætti að því, að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu að mestu. Sérfræðileg atriði er að jafnaði rétt að leysa með aðstoð meðdómenda. Úrskurður samkv. þessari meðferð ætti að hafa sömu áhrif og dómur í venjulegu dómsmáli. Herra forseti. Ég hef tekið fram helstu atriðin úr grg. þeirri, sem Bragi Sigurjónsson reit með till. sinni, og legg til að lokum að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Þessi till. til þál. sem hér er til umr., er nánast einn þáttur í því mikla umbótastarfi sem hæstv. dómsmrh. hefur beitt sér fyrir í dómsmálum og réttarfarsmálum á undanförnum árum og hefur m. a. miðað að hraðari meðferð dómsmála og meiri aðskilnaði dómsvalds og framkvæmdavalds. Það er sýnilegt að mönnum hættir til þess í sambandi við umr. um dómsmál og meðferð dómsmála og sakamála að skjótast yfir það, að þessi mál þurfa vandlega meðferð til þess að dómsniðurstaða verði rétt, og að því leyti til hafa íslensk lög og réttarákvæði gengið nokkuð langt í því að tryggja örugga meðferð dómsmála í því skyni að niðurstöður verði að lokum réttar. En þjóðfélagið hefur breyst og þ. á m. hefur komið til sú gífurlega verðbólga, sem við búum við. Hún hefur gert það að verkum, að mörg mál - smámál - eru þannig í eðli sínu að það borgar sig hreinlega ekki fyrir menn að leita réttar síns, ef um er að ræða peningaupphæðir, í gegnum hið almenna kerfi. Þess vegna hafa komið fram auknar kröfur um hraðari meðferð þessara mála. Hér er um að ræða till. til þál. um fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólum. Meðferðin er þannig í stuttu máli nú, sú almenna meðferð, að það þarf að stefna inn málum. Að vísu er aðalreglan sú samkv. lögum okkar, að mál skuli leggja til sátta fyrir sáttanefnd, en í reyndinni eru undanþágur frá þessari meginreglu svo margar að telja verður hana í framkvæmdinni sem undantekningarreglu. Aðalreglan er sú, að gengið er fram hjá sáttanefnd. Það er hægt að gera með samkomulagi aðila og er mjög algengt. Einnig eru margar tegundir mála sem beinlínis er ætlast til að dómari leiti sátta í, þannig að sáttastörfin fyrir sáttanefnd eru orðin mjög fátíð. Það mætti e. t. v. orða það svo, að þessi till. fjallaði m. a. um möguleika á því að auka að nokkru leyti sáttastörf dómaranna sjálfra og væri stungið upp á þeirri aðferð, að frekar væri um ákvörðun af hálfu dómara að ræða í minni háttar málum heldur en beinlínis dóm, - ákvörðun sem aðilar síðan sættu sig við, - og það væri hægt að koma þeirri skipan á meðferð slíkra mála, að meginþorri þeirra gæti sætt þessari meðferð. Ég minntist á það áður, að þessi till. væri þáttur í miklu umbótastarfi sem hefur átt sér stað á sviði dómsmála á undanförnum árum, - miklu meira umbótastarfi en nokkru sinni hefur átt sér stað á seinni áratugum í dómsmálasögu landsins, ef svo mætti að orði komast. Ég hef tekið saman nokkurt yfirlit yfir þau lög um dómsmál sem hæstv. dómsmrh. hefur beitt sér fyrir síðan hann tók við starfi dómsmrh. Ég ætla að það sé í kringum 40 lög, sem hafa verið samþykkt á sviði dómsmála, og þessi háa tala gefur auðvitað til kynna hversu mikið umbótastarf hefur verið unnið á þessu sviði. En hún gerir það þó ekki ein, vegna þess að mörg þeirra laga, sem samþykkt hafa verið á undanförnum árum, eru stórir og merkir lagabálkar sem áreiðanlega marka djúp spor og þýðingarmikil í framvindu og þróun íslenskra dómsmála. Það er ástæða til þess að minnast á örfá mál. Ég vil fyrst minnast á lög um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o. fl. frá 1972, sem fjölluðu aðallega um að fjölga sjálfstæðum dómurum bæði við dómstóla utan Reykjavíkur og einnig hér í Reykjavík, sem vitanlega var stórt skref í áttina til þess að hraða meðferð dómsmála, - fjölga þeim mönnum, sem fjalla sem sjálfstæðir dómarar um dómsmál. og hraða þessum störfum. Það mætti minna á löggjöf eins og nýja löggjöf um framkvæmd eignarnáms, sem er að vísu nokkurs annars eðlis, en þó er dómsmál og sætir sérstakri meðferð. Það mætti minnast á löggjöf eins og lög um lögreglustjóra í Hafnarhreppi í Austur-Skaftafeilssýslu, þar sem settur var lögreglustjóri og síðar sýslumaður með nýsettum lögum, eins og kunnugt er. Og það mætti minna á lög eins og heildarlöggjöf um fangelsi og vinnuhæli, sem gerir ráð fyrir að ríkið yfirtaki þau málefni. Er það merk löggjöf sem bíður eftir framkvæmdum og þarf auðvitað verulegt fjármagn til. Ætla ég að það sé nokkuð sterkur vilji til þess hér á hv. Alþ. að beina meira fjármagni til þeirra mála en gert hefur verið á undanförnum áratugum. Þá er ástæða til að nefna breytingu á lögum um Hæstarétt, æðsta dómstól landsins, þar sem fjölgað var dómendum í Hæstarétti. Þeir voru 5 fyrir, var fjölgað í 6 og jafnframt heimilað að þrír þeirra dæmdu vissar tegundir minni háttar mála. Allt er þetta gert í þeim tilgangi að hraða meðferð mála fyrir dómstólum. Þá er ástæða til að nefna lög um sérstakan dómara og rannsóknardeild í ávana- og fíkniefnamálum. Það er ný tegund afbrota sem þessi dómstóll fjallar aðallega um, en hann hefur verið hlaðinn verkefnum og það e. t. v. í vaxandi mæli. Það var því vonum seinna að settur var upp sérstakur dómstóll til að fjalla um þessi alvarlegu mál og taka þau í öndverðu sterkum tökum. Þá eru fjölmörg lög, sem fjalla um breytingar á lögum um meðferð bæði einkamála og opinberra mála. Má nefna lög um endurskipulagningu á saksóknaraembættinu, og fjölmargt fleira mætti tina til ef allt væri talið sem gert hefur verið í þessum efnum á undanförnum tiltölulega fáum árum. Ný lagaákvæði innan lagabálka, eins og t. d. almennra hegningarlaga, laga um meðferð einkamála í héraði, laga um meðferð opinberra mála og fleiri lagabálka, mætti og nefna, sem lögfest hafa verið á undanförnum árum. Á seinasta þingi voru t. d. gerðar breytingar á almennum hegningarlögum um reynslulausn fanga og á þeim ákvæðum laganna sem fjalla um röskun á friðhelgi einstaklinga. Það mætti nefna frv. til l. um breyt. á l. um meðferð einkamála í héraði, þar sem breytt var ýmsum ákvæðum laganna í því skyni að heimila hljóðritanir á dómþingum. Allt er þetta gert til þess að hraða meðferð mála fyrir dómstólum. Breytingar hafa verið lagðar til á ýmsum ákvæðum umferðarlaga, m. a. að það væri hætt að umskrá ökutæki vegna flutninga á milli lögsagnarumdæma. Tekin hefur verið upp skráning á beltabifhjólum og hækkaðar lögboðnar ábyrgðartryggingar ökutækja. Þó að þetta séu ekki strangt tekið dómsmál, þá eru þetta málefni sem eru skyld og koma til álita þegar um er að ræða meðferð á brotum sem varða þessi hættulegu tæki. Þá hefur verið gerð breyting á almennum hegningarlögum sem varðar nauðsynlega viðbót við lögin vegna milliríkjasamninga um varnarráðstafanir og refsingar vegna glæpa gegn einstaklingum er njóta alþjóðlegrar verndar, þ. á m. sendierindrekum, breyting á lögum um meðferð opinberra mála sem fjallar um sektarheimild lögreglustjóra og lögreglumanna, þess efnis að sektarmörk verði hækkuð, frv. til l. um norræna vitnaskyldu sem fjallar um að norðurlandabúum verði gert skylt að mæta sem vitni fyrir dómstólum hvar sem er á Norðurlöndum, og fleira mætti nefna. Þá er ástæða til að minna á hinn mikla lagabálk um rannsóknarlögreglu ríkisins sem var samþ. á Alþ. hér í vetur og kom til framkvæmda 1. jan. s. l. Einnig er ástæða til að minna á frv. til l. um breyt. á l. um meðferð einkamála í héraði sem gerir ráð fyrir því að leita skuli álits sérstakrar n. áður en embætti héraðsdómara er veitt. Hér er um að ræða algert nýmæli um hvernig fara skuli með veitingu dómaraembætta. Það hefur oft verið gagnrýnt hvernig að þeim málum er staðið og hverjir fá veitingu embætta, en hér er gerð markviss tilraun til þess að sérstök n. segi álit sitt um umsækjendur áður en embætti héraðsdómara eru veitt. Það ætti að vera nokkur trygging fyrir því að vandvirknislega sé unnið að þessum málum. Varðandi þessa þáltill. er ástæða til að minna á það, að fyrir Alþ. liggur frv. til lögréttulaga sem er talsverður lagabálkur og gerir ráð fyrir verulegum breytingum á dómstólakerfinu. Segir svo í grg. fyrir þessu frv., með leyfi forseta: „Hinn 6. okt. 1972 skipaði Ólafur Jóhannesson dómsmrh. n. til að endurskoða dómstólakerfi landsins og til að kanna og gera tillögur um hvernig breyta megi reglum um málsmeðferð 1 héraði til þess að afgreiðsla mála verði hraðari.“ N. þessi hefur verið kölluð réttarfarsnefnd og hefur samið umsagnir um nokkur mál sem til hennar hefur verið vísað. Ég vil beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún sendi málið til umsagnar eða óski eftir því að það verði sent til umsagnar réttarfarsnefndar, þannig að hún geti athugað gildi þess. Jafnframt gæti komið til greina að fella slíka málsmeðferð sem hér er stungið upp á inn í lögréttulög. Það er hugsanlegt. Í grg. fyrir frv. til lögréttulaga segir enn fremur á þessa leið: „Svo sem brátt verður nánar rætt, eru aðaltillögur réttarfarsnefndar þær, að stofnaðir verði tveir nýir dómstólar, sem n. leggur til að kallist lögréttur. Dómstólar þessir skulu aðallega starfa í Reykjavík og Akureyri, en umdæmi þeirra vera landið allt. Þeir skulu fjalla um hin stærri mál sem fyrsta dómstig, en um önnur mál sem annað dómsstig, áfrýjunardómstóll. Er lögrétta hefur fjallað um mál sem áfrýjunardómstóll, ætti yfirleitt ekki að mega skjóta því til Hæstaréttar nema í undantekningartilvíkum.“ Það er sýnilegt af þessu lagafrv., að því er m. a. ætlað að vinna í sömu átt sem fjölmörg ný lagaákvæði og breytingar á lögum sem varða dómstóla og dómsmál er ætlað að vinna, sem sagt í þá átt að hraða meðferð dómsmála. Og eins og ég sagði í upphafi er þessi þáltill. aðeins till. um þátt í þessu máli, uppástunga um hvernig hugsanlegt væri að haga meðferð minni háttar mála, sérstaklega með tilliti til þess að hraða meðferð þeirra. Þá er sérstaklega haft í huga, eins og fram kom hjá frsm. og kemur fram í grg., að huga að þeirri meðferð, sem tekin hefur verið upp hjá sumum öðrum þjóðum, og hvaða reynslu þær hafa af þeirri málsmeðferð sem þar hefur verið tekin upp í þessu skyni varðandi minni háttar mál. Ég taldi rétt í sambandi við þetta mál að vekja athygli hv. þm. á því, hversu gífurlega mikið starf hefur verið unnið á sviði endurbóta á dómsmálum á undanförnum árum. Það má segja, að á tímabili hafi þetta mikla löggjafarstarf í raun og veru horfið í skugga þeirra gífurlegu umr. í fjölmiðlum sem voru á köflum með þeim hætti að ekki samrýmdist umbótastarfi. Þetta mikla umbótastarf hefur fallið í skugga fyrir þeim miklu umr. Ástæða er til að minna á það hér á hv. Alþ., að í engan annan tíma á seinni áratugum hefur Alþ. verið eins mikilvirkt á sviði dómsmála og á undanförnum fáum árum, og vil ég vekja athygli á því og undirstrika það, að það hefur verið gert undir forustu hæstv. dómsmrh.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Hver sú viðleitni, sem stuðlar að því að gera meðferð máls fyrir dómi skjótvirkari og ódýrari, er góðra gjalda verð. Ég tel að þessi till. sé flutt í þeim tilgangi, og þess vegna fagna ég því að þetta mál verði tekið til athugunar. Hins vegar mætti kannske, ef til kæmi, afmarka þetta nánar og á þann veg, sem mér sýnist að hafi vakað fyrir flm., sem sé að þarna er átt við fjárkröfur sem ekki ná tilskilinni fjárhæð. En ef talað er bara um minni háttar mál, þá er það nokkuð teygjanlegt hvað eru minni háttar mál og hvað ekki, vegna þess að það geta verið ýmsir hagsmunir, sem ekki verða endilega metnir til fjár, sem aðilum þykja mikilsverðir. En ég þykist sjá það raunar bæði af tillgr. og eins af grg., að það hafi verið þetta sem í raun og veru hefur vakað fyrir flm., það séu minni háttar fjárkröfur eða lágar fjárkröfur einkamálaréttarlegs eðlis sem þarna eru hafðar í huga. Tel ég gott að það sé athugað. Ég vil benda á að það hefur sitthvað verið gert í þessu efni. Sérstaklega eru það lög sem sett voru á sínum tíma um svokölluð áskorunarmál, sem eiga að stuðla að fljótvirkari meðferð í smærri málum sem varða fjárkröfur. Sú aðferð er mikið notuð hjá dómstólum og hefur gert sitt til þess að flýta fyrir afgreiðslu þeirra. Í annan stað vil ég sérstaklega undirstrika það, að auk lögréttufrv., sem liggur fyrir, þá liggur fyrir einnig frv. til l. um breytingu á meðferð einkamála í héraði. Það liggur fyrir í hv. Ed. Í því frv. eru einmitt ákvæði sem eiga að stuðla að skjótvirkari meðferð dómsmála. Það er engan veginn útilokað að lögfesta það frv. út af fyrir sig þó að menn vildu athuga lögréttufrv. betur. Í þessu frv. er t. d. felld alveg niður meðferð fyrir sáttanefndum, sáttanefndir lagðar niður, og það ætti að sjálfsögðu að verða til þess að flýta meðferð dómsmála, gerandi ráð fyrir því, eins og hv. síðasti ræðumaður vék að, að ekki kveði ýkjamikið að sáttameðferð hjá sáttamönnum. En út af fyrir sig getur það verið gott og gilt ef sáttanefndir starfa og sáttamenn kveða upp úrskurð í allra smæstu málum, sem þeir hafa líka heimild til eftir einkamálalögum. Ég vil enn fremur nefna það, að í þessu frv. er gert ráð fyrir .að úrskurði þurfi ekki að rökstyðja, og það er einmitt í samræmi við þá hugsun sem kemur fram í þessari þáltill., að einstaka úrskurði, sem kveðnir eru upp í sambandi við meðferð máls, þarf ekki að rökstyðja, en það er önnur regla en nú gildir. Þess vegna ætti eftir þessu frv., ef það verður að lögum, að verða miklu fljótunnara starf fyrir dómara að kveða upp úrskurði. Þá er enn fremur samkv. þessu frv. undirstrikuð og staðfest sú meðferð, sem átti í raun og veru að vera lögleidd með einkamálalögunum í upphafi, að unnið sé að málum í einni lotu, eftir að grundvöllur málsins hefur verið lagður með þingfestingu, greinargerða sækjanda og verjanda, þá fari fram munnlegar yfirheyrslur og gagnasöfnun í einni lotu, en ekki eins og nú á sér stað, að það eru sífelldir frestir sem koma til greina, þetta vitni tekið fyrir í þessu þinghaldi, annað í öðru þinghaldi einhvern tíma seinna o. s. frv., og loks er málið tekið til flutnings þegar allri gagnasöfnun er lokið. Sú aðferð, sem höfð er í huga í þessari þáltill., er undirstrikuð einmitt í þessu frv., að því fráskildu að það er auðvitað gert ráð fyrir vandaðri meðferð af því að þetta á við um öll mál. Þess vegna er t. d. ekki gert ráð fyrir því, að hægt sé að hafa þá einföldu aðferð sem gert er ráð fyrir í grg. með þessari þáltill. að það sé hægt að færa úrlausnina inn á stefnu án alls rökstuðnings. Ég held að þetta frv. um breyt. á l. um meðferð einkamála sé mjög þýðingarmikið. Ég skil það vel að hv. alþm. þurfi að gefa sér tíma til að athuga frv. til lögréttulaga, vegna þess að þar er um að ræða gerbreytta skipun á dómsmálakerfi landsins. En ég fyrir mitt leyti held að það sé í raun og veru önnur leið til þess að flýta því að menn fái kröfum sínum mörgum hverjum fyrr fullnægt heldur en nú á sér stað. Þar á ég við það, að heimilað er í lögum að út af veðskuldabréfi, sem fullnægir tilteknum skilyrðum, þurfi alls ekki að fara í mál, heldur megi leita aðfarar eftir því beint hjá fógeta. Ég held að það þurfi að athuga hvort það eru ekki miklu fleiri skjöl sem geta sætt þeirri meðferð sem veðskuldabréf nú sæta. Hvers vegna - liggur mér við að segja - á að vera að ónáða dómstóla með víxlum, sem eru augljósir, eða tékkum? Því á ekki að vera heimilt að fara með þá beint til fógeta? Ég bara bendi á þetta í þessu sambandi. Þetta mál þarf nánari athugunar við, en mér finnst að þarna geti verið einmitt um að ræða leið til þess að létta starfi af dómstólum og koma í veg fyrir þann tvíverknað sem á sér í raun og veru stað, þar sem fyrst verður að fara til dómara til að fá dóm fyrir kröfunni, síðan verður að fara til annars dómara, fógetans, og fá hann til að fullnægja kröfunni, og svo til þriðja dómarans, uppboðshaldara, ef til kemur, og fá hann til að bjóða upp.



Herra forseti. Ég þakka vinsamlegar undirtektir hæstv. dómsmrh. undir þetta frv. Braga Sigurjónssonar og þriggja meðflm. hans. Ég skal verða síðastur manna til að draga nokkra dul á það, .sem fram kom í ræðu hv. þm. Tómasar Árnasonar, að mikið hefur gerst í sambandi við umbætur á lögum um dómskerfi landsins á undanförnum árum. En þróun þjóðfélagsins á þessum sama tíma og ýmsir atburðir hafa einnig orðið til að draga það mjög skýrt fram í dagsljósið, hversu nauðsynleg slík umbótastarfsemi var og að hún hefði raunar þurft að hefjast löngu fyrr. Það kemur fram í till. og grg., hvað fyrir flm. vakir. Ég tel sjálfsagt að þeir mundu fagna því, ef tilganginum yrði náð á einhvern hátt, og þá alveg sérstaklega ef hægt yrði að ná megintilgangi till. með því að fella efni hennar á einn eða annan hátt inn í frv. sem þegar liggja fyrir þinginu. Meginmálið er að flýta afgreiðslu mála fyrir dómstólum, um það eru allir sammála, og til þess hefur margvísleg viðleitni verið höfð uppi, eins og fram hefur komið í síðustu tveim ræðum. Einnig er rétt að hafa í huga að við þurfum að gera dómstólakerfið þannig úr garði að það sé aðgengilegt almenningi, hinum umkomulausa einstaklingi sem á ekki þægilegt með að leita sér faglegrar hjálpar, að kerfið sé ekki þannig að slíkt fólk fælist frá því að leita réttar síns, ýmist vegna þess hve kerfið er flókið, hve afgreiðsla tekur langan tíma eða hve afgreiðsla getur verið dýr. Ég las í blöðunum nú nýlega að rithöfundur einn, sem fór í mál til að heimta ritlaun, hafi unnið málið og fengið 3 þús. kr. greiddar fyrir nokkur kvæði. En ég held að lögfræðingurinn hafi hirt 25 þús. kr. Ég býst við að það séu margir sem hika einmitt með smáu málin, sem oft eru, eins og hæstv. ráðh. benti réttilega á, fjárkröfur út af einhvers konar viðskiptum. En ég vil benda á að umbætur á afgreiðslu mála fyrir dómstólum stuðla að því að gera þá aðgengilegri. Við þurfum að hafa þetta í huga um jafnréttismál, sem ég tel að sé í anda þess hugsunarháttar sem þjóðin hefur tileinkað sér í vaxandi mæli, eins og raunar aðrar þjóðir, það eigi að gera hverjum borgara, hversu umkomulítill sem hann er, fært að leita réttar síns ef hann telur sig vera misrétti beittan.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er viðvíkjandi þeirri skoðun sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh. um að gera mönnum kleift að nota sér þá aðferð að fara hreinlega fram hjá þeirri meðferð mála sem nú er gert ráð fyrir um stefnu og dóm, eins og t. d. í víxilmálum og tékkamálum. Mér finnst þetta mjög athyglisverð hugmynd, að það verði beinlínis heimilað eigendum tékka og víxla að leggja þessi skjöl fram sem grundvöll fyrir aðför og uppboðskröfu í stað þess að fara gegnum almenna málsmeðferð með þessi mál. Það er staðreynd, sem hefur verið upplýst, að sá fjöldi mála, sem t. d. liggur fyrir Bæjarþingi Reykjavíkur á hverju ári á sviði víxilmála og tékkamála, er ótrúlegur samanborið við það sem tíðkast t. d. á hinum Norðurlöndunum, eins og t. d. í Osló. Mig minnir að það séu nokkur hundruð mál í Osló samanborið við nokkur þúsund mál hér í Reykjavik, - gott ef það voru ekki nokkrir tugir tékkamála og víxilmála í Osló, en fyrir Bæjarþingi Reykjavíkur nokkur þúsund. Það gefur auga leið, að dómarar við dómstólana eru önnum kafnir við það verkefni að afgreiða þessi mál, dæma þau og afgreiða þau, og það væri mikill léttir fyrir dómskerfið ef komið yrði á þeirri reglu að heimila mönnum hreinlega að leita aðfarar beint með víxilkröfur og tékkakröfur og e. t. v. fleiri kröfur, án þess að þurfa að fara með slík mál fyrir dómstólana og fá dóm. Hitt er annað mál, að það kann að vera erfiðara að koma þessu við á ýmsum sviðum, þegar um er að ræða smærri mál og þ. á m. einmitt þau mál sem þessi till. fjallar sérstaklega um, fjárkröfur yfirleitt. Það tíðkast mjög nú, eins og kunnugt er, að í veðskuldabréfum er klásúla, sem heimil er að lögum, að menn geti notað veðskuldabréfið raunverulega sem dóm, sent það beint inn til fógeta og krafist aðfarar og uppboðs á grundvelli skjalsins sjálfs. Það kann að vera að erfiðara verði að koma þessu við þegar um er að ræða ýmsar fjárkröfur sem verða vegna samskipta manna og viðskipta, en sjálfsagt að það fái athugun. Að öllu samanlögðu tel ég að það væri mjög eðlilegt, nú þegar þessari tillögu hefur verið tekið vinsamlega af hálfu hæstv. dómsmrh., að þessu máli yrði vísað til meðferðar réttarfarsnefndar sem hefur einmitt fjallað um þessi mál á breiðum grundvelli, bæði skipan dómstóla og einnig um meðferð mála fyrir dómstólunum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál., svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hefja undirbúning, þ. e. lóðarval, hönnun og fjármagnsöflun að byggingu dómhúss yfir héraðsdómstólana í Reykjavík, rannsóknarlögreglu ríkisins og embætti ríkissaksóknara. Stefnt skal að því að byggingu hússins verði lokið fyrir 1981.“ Margt hefur verið rætt og ritað um dómsmál að undanförnu, og fram hefur komið réttmæt gagnrýni á seinagang í meðferð mála og í réttarfari. Segja má að þjóðin hafi vaknað af Þyrnirósarsvefni og áttað sig á mikilvægi dómstólanna og geri nú allverulegar kröfur til aukinna virkni og aukins hraða í meðferð dómsmála. Vissulega er þessi gagnrýni að mörgu leyti á rökum reist. En ekki er að öllu leyti um að kenna illu innræti stjórnmálamanna eða slökum dómgæslumönnum, heldur sýnast það vera aðrar ástæður sem þar um valda. Má þar nefna það sem fram kom í umr. um mál það sem hér var á dagskrá áðan, að réttarfarslöggjöfin er þannig úr garði gerð að hún greiðir a. m. k. ekki fyrir auknum hraða í meðferð mála og mætti þar margt lagfæra og bæta úr að flestu leyti. En önnur ástæða er líka sú, að starfsskilyrði dómstóla eru afar slæm. Segja má að það sé forsenda þess að hægt sé að gera verulegt átak í dómsmálum til aukins réttlætis og til þess að bæta hag þeirra, sem þangað þurfa að leita, að starfsaðstaða dómstólanna sé bætt. Og ég held að það sé sómi réttarríkis að svo verði gert. Sannleikurinn er sá, að starfsaðstaða dómstólanna í Reykjavík er fyrir neðan allar hellur. Borgardómaraembættið, borgarfógetaembættið, embætti ríkissaksóknara eru öll í leiguhúsnæði, og ég hef fengið upplýsingar um það, að leigugjald fyrir þetta húsnæði, sem nefnd embætti eru til húsa í, sé um 10 millj. kr. á ári. Þá hef ég ekki talið með embætti sakadómara í Reykjavík. Það embætti er að vísu í húsnæði ríkissjóðs, en það húsnæði hefur ekki verið byggt fyrir slíka starfsemi og er í alla staði ófullnægjandi. Þessi starfsaðstaða, þessi húsakostur er í öllum tilfellum afar óhentugur, enda eru viðkomandi hús ekki byggð með það fyrir augum að dómstörf fari þar fram og dómstólar hafi þar aðsetur. Nú hefur verið stofnað nýtt embætti rannsóknarlögreglu ríkisins, og mér skilst að það embætti sé á hrakhólum með húsnæði. Skoðun mín er sú, að hér sé um að ræða kotungsskap sem sé í hrópandi ósamræmi við þá reisn og þann metnað sem sérhverju réttarríki ber að hafa fyrir hönd dómsvalds síns. Ég tel því að tími sé til kominn að hér sé gerð bragarbót á og að fjárveitingavaldið veiti nokkurt fé til þess að byggja sérstakt hús yfir þessa starfsemi, þar sem öll viðkomandi dómsembætti komist fyrir. Það er viðtekin venja erlendis og þykir sjálfsagt að reisa slík hús, þar sem réttarríki er á annað borð, og þau hús eru oftast nær glæsilegar byggingar og sóma sér vel í hinum ýmsu borgum, hæði að fegurð og notagildi. Því er það að þessi till. er hér lögð fram og gert ráð fyrir að nú sé hafinn undirbúningur að byggingu dómhúss í Reykjavík og gert ráð fyrir að þeirri byggingu verði lokið 1981. Þó er það ekki í mínum augum aðalatriði að setja slík tímamörk og kemur vel til greina að breyta þeim eða fella þau niður. Aðalatriðið er að nú sé hafist handa. Ég tek undir flest af því sem sagt var í umr. áðan varðandi till. um úrbætur á réttarfari. Þar tóku til máls tveir hv. þm. ásamt hæstv. dómsmrh. Mál þeirra hneig í sömu átt. Það var eindrægur vilji til þess af þeirra hálfu að gera nú verulegt átak til þess að dómsvaldið liggi ekki áfram undir gagnrýni vegna seinagangs við meðferð mála. Ég tel að jafnframt slíku átaki geti og sé nauðsynlegt að farið sé af stað með byggingu dómhúss, það sé hægt að hnykkja á þessu máli með því að samþykkja þessa till. sem hér er nú á dagskrá. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði vísað að lokinni þessari umr. til hv. allshn.

Flm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt tveim öðrum þm. að leggja fram svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að ríkissjóður veiti sérstakri upplýsinga- og rannsóknarstofnun verslunarinnar hliðstæða fjármagnsfyrirgreiðslu og aðrar höfuðatvinnugreinar í landinu eru þegar aðnjótandi.“ Í nútímaþjóðfélagi er öllum augljós sú brýna nauðsyn sem á því er, að á hverjum tíma liggi fyrir sem gleggstar upplýsingar um stöðu allra aðalatvinnugreina þjóðfélagsins. Samtök í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði hafa sjálf og með stuðningi ríkissjóðs ráðist í umfangsmikla upplýsingasöfnun og gagnavinnslu fyrir hlutaðeigandi atvinnugreinar. Auk þess eru reknar sérstakar rannsóknarstofnanir í þágu þessara atvinnugreina. Eins og nú er háttað málum er verslunin mjög afskipt í þessum efnum. Verslunin er ein af höfuðatvinnugreinunum og mjög margþætt, bæði að því er varðar mismunandi verslunarstig, verslunarform og tegund vöru og þjónustu. Höfuðáherslu ber að leggja ítarlega könnun á afkomu og öðrum helstu rekstrarstærðum verslunarinnar, hinum ýmsu starfsþáttum hennar og skipulagsuppbyggingu, svo og framlagi verslunarinnar til þjóðarbúskapsins og öðru, sem yrði til að auka almenna þekkingu á versluninni í landinu og mikilvægu hlutverki hennar. Mikilvægar og afdrifaríkar ákvarðanir hafa verið teknar í málefnum verslunarinnar án þess að nægjanlegar og haldgóðar upplýsingar hafi verið fyrir hendi. Þetta er að sjálfsögðu mjög bagalegt, bæði fyrir verslunina sjálfa og ekki síður fyrir þá opinberu aðila sem ákvörðunarvald hafa í verslunarmálum. Jafnframt eru bornar fram alvarlegar ásakanir á hendur versluninni, sem að mestu leyti byggjast á misskilningi og vanþekkingu. Bæði áður og eins í tengslum við þessa gagnrýni hafa opinberir aðilar og fjölmiðlar óskað upplýsinga um afkomu verslunarinnar, starfsemi hennar og reglur, sem hún verður að hlíta. Þetta eru eðlilegar óskir og ættu upplýsingar þar að lútandi að liggja fyrir. Það er hins vegar borin von, að verslunin geti orðið við þessum sjálfsögðu óskum af því að veigamiklar upplýsingar um fjölmarga þætti verslunarinnar skortir. Þröskuldurinn í vegi þess, að upplýsinga- og rannsóknarstofnun fyrir verslunina sé sett á fót, er fyrst og fremst fjármagnsskortur. Með samþykkt þeirrar till., sem hér er flutt, væri gefið vilyrði fyrir fjárhagslegum stuðningi hins opinbera, sem flm. eru sannfærðir um að nægja mundi til að úr framkvæmd yrði, enda verður að telja að verslunin eigi siðferðilegan rétt á slíkum stuðningi til jafns við aðrar aðalatvinnugreinar þjóðarinnar. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 344 höfum við hv. þm. Stefán Jónsson leyft okkur að flytja till. til þál. um atvinnumál öryrkja, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta útbúa og leggja fram á Alþ. fyrir árslok frv. til l. um atvinnumál öryrkja. Skal frv. miða að því, að öllum með skerta starfsgetu sé tryggður réttur til vinnu við sitt hæfi, annaðhvort á sérstökum vinnustöðum á vegum ríkis og sveitarfélaga eða með því að opna þeim aðgang að hinum almenna vinnumarkaði með sérstökum ráðstöfunum.“ Í grg. með till. okkar segir, að félagsleg samhjálp og félagsleg löggjöf af ýmsu tagi hafi rutt sér æ meira til rúms á undanförnum áratugum með flestum siðmenntuðum þjóðum. Tilgangur þess er að leitast við að jafna lífskjör þegnanna og tryggja með íhlutun hins opinbera, að engin stétt eða einstaklingur verði útundan og undir í lífsbaráttunni. Við flm. bendum á það, að margt hafi hér áunnist til góðs, en engu að síður séu ýmis verkefni enn að einhverju leyti óleyst eða við eigum eftir betur að gera. Og við höfum einmitt rekið okkur á það, við hv. þm. Stefán Jónsson, að í þessu efni vantar nauðsynlega vissa rammalöggjöf sem tryggi þau meginmarkmið sem við stefnum að með þessari tillögu. Við bendum á það í grg., að þótt margt hafi verið gert í þessum efnum, mest þó af öryrkjum sjálfum og samtökum þeirra, til að auðvelda þeim að afla sér viðbótartekna, þá er mikill fjöldi öryrkja í dag sem annað tveggja á engan kost atvinnumöguleika eða þá þeir þurfa að stunda atvinnu sem á engan hátt er við þeirra hæfi. Öryrkjum eða fólki með skerta starfsgetu er þó síst minni nauðsyn en öðrum að eiga starfsmöguleika sem fjölbreyttasta og með sem greiðustum aðgangi. Hér koma inn í beinar félagslegar þarfir þessa fólks auk hinna fjárhagslegu, nauðsyn aukinna samskipta við aðra á vettvangi starfsins er svo ótvíræð og lífshamingja og lífsfylling þessa hóps er þessu meir bundin en flestra annarra, ef grannt er að gáð. Hér þarf því, samhliða hinu ágæta framtaki öryrkjanna sjálfra, beina forgöngu ríkis og sveitarfélaga, einkum með tilliti til verndaðra vinnustaða í stærri sveitarfélögum, og sömuleiðis mætti benda á, að breytingar eru hugsanlegar á lögum um vinnumiðlun varðandi skyldur atvinnurekenda við fólk með skerta starfsgetu og þá með vissri aðstoð ríkis og sveitarfélaga þar við. Þessi till. er sem sagt þannig, að hún varðar mál, sem okkur öllum á að vera skylt að leysa á besta hugsanlegan veg. Og það fer vart á milli mála, að samfélagslegar aðgerðir þurfa til að koma ef von á að vera um sem viðtækasta lausn þessa vanda. Atvinna fyrir öryrkja, atvinna sem þeim hæfir og þeir geta um leið notið, er að vísu margslungið mál, svo ólíkar sem aðstæðurnar eru, svo mismunandi sem fötlunin er. Hér á höfuðborgarsvæðinu hefur margt verið vel gert og norður á Akureyri myndarlega að staðið. En það eru öryrkjarnir sjálfir, sem hafa þar best og mest unnið, að vísu með góðri samfélagslegri aðstoð. Spyrja mætti því sem svo, hvort öllu þessu þokaði ekki svo vel fram á við að óþarft væri að hafa uppi tillögugerð af þessu tagi. Auðvitað ber að fagna því, sem gert hefur verið, og aldrei verður nógsamlega þakkað hið mikla starf, sem öryrkjarnir hafa hér af hendi leyst svo að sómi er að í öllum greinum. En tvennt ræður tillögugerð okkar framar öðru: í fyrsta lagi sú fullvissa okkar, að allt of margir vinni störf sem eru algerlega óhæf þeim og beinlínis sum til þess fallin að valda þeim verulegum óþægindum, jafnvel auknu heilsutjóni, og svo það, hve margir eru enn óvirkir þrátt fyrir gott og mikið starf að þessum málum. Ég gæti af fyrra atriðinu sagt langa sögu af góðvini mínum, sem um áratugi var ekið í hjólastól í vinnu sína að morgni og aftur upp í herbergi sitt að kvöldi. Á skrifstofustólnum sínum sat hann svo hvíldar- og úrtakalaust sína 8–9 tíma, fékk sinn hádegismat að vísu sendan og molasopa. Og haldi menn að sagan sé gömul, þá eru aðeins 5 ár síðan hann fór hingað suður í Hátún þar sem hann býr í dag. Saga hans er í raun hetjusaga, og það var hreint afrek, hversu afköst hans voru mikil, og þó ekki síður, hve andlegur styrkur hans var ævinlega mikill. Það þakkaði hann framar öðru vinnunni, sem var þó á engan hátt neinum bjóðandi sem við slíka fötlun bjó. Í öðru lagi er okkur flm. ljóst, að lausn þessa vanda er um margt erfiðari í fámennum byggðarlögum. Þar verður aldrei um sérstaka vinnustaði að ræða, svo sem betur þarf að skipuleggja í framtíðinni. Vanda fatlaðra þarf að leysa með öðrum hætti þar, persónubundnari, sem oft er örðugleikum háð sakir einhæfni í vinnumöguleikum á mörgum stöðum, þar sem erfiðisvinnan ein ríkir víðast með sinni auka- og helgidagavinnu oft, svo að menn fái bjargast í glímunni við dýrtíðardrauginn. Við flm. höfðum það í huga og hafði raunar verið sérstaklega á það bent, að í lög um vinnumiðlun væri unnt að setja ákvæði um vissar skyldur vinnuveitenda gagnvart atvinnu fyrir öryrkja og á móti kæmi þá viss aðstoð eða fyrirgreiðsla af hálfu viðkomandi sveitarfélags eða ríkis, sem auðveldaði vinnuveitendum að taka öryrkja í vinnu. Þetta mun vera gert sums staðar og hefur gefist vel, en er vandmeðfarið í hvívetna, ekki hvað síst að því er snertir öryrkjana sjálfa sem eðlilega vilja engir ölmusumenn vera frekar en aðrir. Þetta teljum við þó að beri að athuga sérstaklega. Ef till. yrði samþykkt og ákveðin löggjöf yrði sett væri eðlilegt að þetta kæmi þar inn, en ekki beint inn í lög um vinnumiðlunina sjálfa. Fjölmargir öryrkjar, einkum úti á landi, en einnig hér á þessu svæði, hafa bent okkur flm. á leiðir og um leið ítrekað nauðsyn þess að fá löggjöf hér um, sem í nokkru tryggði öryggi þeirra og vissan forgang um leið til þeirra verkefna sem þeim hæfðu best. Mjög voru skiptar skoðanir meðal öryrkja um hina sérstöku, vernduðu vinnustaði, sem oft er rætt um sem allsherjarlausn og þá einkum í mesta þéttbýlinu. Hér kemur fyrst til greina óttinn við of mikla einangrun frá hringiðu mannlegs lífs og um leið of mikil samskipti fólks sem á við sömu eða svipuð vandamál að stríða. Vinur minn í Hátúni 12 sagði eitt sinn: „Mikið líður mér nú betur hér en á Reyðarfirði að flestu leyti, en samt sakna ég stólsins míns vegna þeirrar mörgu, sem þar komu og gáfu sér tíma til að spjalla við mig, þó ekki væri nema örskotsstund.“ Auðvitað eru öryrkjar það raunsæir, því að raunsæi finnst mér oft eitt aðalsmerki þeirra, að þeir gera sér fulla grein fyrir því, að hluti þeirra getur aldrei verið annars staðar en á sérhæfðum vinnustöðum. En þeir vilja einnig sjá sem flesta, er betur geta bjargað sér, á hinum almenna vinnumarkaði á einhvern hátt með a. m. k. lámarksöryggi og sama rétt og aðrir til vinnu, þó þannig, að vinnan verði þeim til ánægjuauka einnig, skapi þeim þá hamingju sem í því er fólgin að starfa, leggja sitt af mörkum. Hér þarf því að ýmsu að gæta. Það er margvísleg hvatning þessa fólks, sem er kveikjan að þessari tillögugerð, og það með, að mörgum hefur þótt eðlilegt að á vissan hátt verði athugað um atvinnumál öryrkja í tengslum við hugsanlega löggjöf um atvinnumál aldraðra sem samkv. samþykkt Alþ. hlýtur fyrr en síðar að sjá dagsins ljós. Í till. þeirri, sem þar á að liggja til grundvallar, segir svo, að fullt samráð beri að hafa við launþegasamtökin, og á það leggjum við flm. einnig áherslu hvað okkar till. snertir, en þó fyrst og fremst samráð við öryrkjabandalagið þar sem menn hafa rækilega og ígrundað skoðað hugsanlega möguleika og eru með á takteinum ýmsar beinar hugmyndir sem fróðlegt væri að sjá í framkvæmd. Þrátt fyrir mikið og gott starf í þessum málum teljum við ekki vansalaust að löggjöf skuli ekki vera fyrir hendi, hvort sem hún yrði meira sem rammalöggjöf með einstökum markandi aðalatriðum eða nákvæm og ítarleg heildarlöggjöf sem fæli þá e. t. v. meira í sér en við flm. höfum gert till. um, en við vitum að uppi eru hugmyndir um hjá ýmsum forustumönnum öryrkja. Að vísu vaknar sú spurning óneitanlega, þegar um þessi og önnur álíka mál er rætt, hvort skorti ekki löggjöf almennt, eina samhæfða félagsmálalöggjöf, þar sem félagsleg þjónusta og félagsmál í heild væru sett undir einn hatt. Þetta hafa danir gert og eflaust fleiri, og þá er að sjá hver reynslan þar verður, þó að mála sannast sé það, að í þessu litla þjóðfélagi okkar er og verður aldrei hægt að aðhæfa erlenda reynslu að íslenskum aðstæðum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í ýmsar þær leiðir sem við flm. höfum verið fræddir um í þessu efni. Það kemur allt í ljós á sínum tíma og verður án efa vel til skila haldið af þeim sem þekkja hvar skórinn kreppir, ef að löggjöf verður unnið. Áfram eru flm. á þeirri skoðun, að best sé að öryrkjar sjálfir hafi forustu í framkvæmd allri. En ekki hvað síst framtak þeirra bendir á nauðsyn löggjafar til frekari stuðnings og hjálpar, – löggjöf sem m. a. legði fjárveitingavaldinu meiri beinar skyldur á herðar um aðstoð en verið hefur. En við mátum málið þannig eftir samtöl við ýmsa öryrkja, einkum úti á landsbyggðinni, að svo brýn þörf væri engu síður á beinum félagslegum afskiptum,. ekki síst þar, að þar yrði heildarlöggjöf að marka tiltekna stefnu, m. a. í fjárveitingum og ýmsum beinum ákvæðum sem forsvarsmönnum opinberra stofnana sem einkaaðilum væru skylt að taka fullt tillit til.. Því er þessi till. flutt og vísað á það, að æskilegt sé að hafa vissa hliðsjón af samræmingu löggjafar fyrir aldraða sem öryrkja, þótt margt fari þar á misvíxl einnig. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til. að þessari till. verði vísað til hv. atvmn.