Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um tiltölulega lítilvægt mál, sem þó þótti nauðsynlegt að gefa út um brbl. Eins og grg. ber með sér, þá er tilgangurinn sá, að heimilt sé að taka krónu skatt í staðinn fyrir 25 aura áður sem matsgjald af hverri útflutningstunnu síldar. - Grg. ber með sér rökin fyrir þessari breyt., og sé ég ekki ástæðu til þess að bæta neinu við þau, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Frv. þetta er undirbúið í menntmrn., að tilhlutan hæstv. fyrrv. menntmrh., Björns Ólafssonar, og er í samræmi við álitsgerð, sem þeir próf. Ólafur Jóhannesson, Kristján Guðlaugsson hrl. og Jóhannes Elíasson stjórnarráðsfulltrúi höfðu samið, og er til þess, að auðveldara verði að taka þátt í alþjóðasamtökum til verndar rithöfundarétti. Það má auðvitað deila um - og er nokkuð deilt um - hvort við eigum að taka þátt í þessum samtökum, en við gerðum það fyrir nokkrum árum, er við gerðumst aðilar að svo kölluðu Bernarsamkomulagi, og síðan hafa verið gerðir víðtækir alþjóðlegir samningar um þessi mál, sem m. a. Bandaríki Norður-Ameríku og fleiri ríki eru aðilar að en voru að Bernarsamkomulaginu. Ef við eigum að njóta verndar í þessum löndum, þarf að gerast aðili að þessu nýja samkomulagi eða þá gera sérsamninga við þau helztu, sem þarna koma til greina, og til undirbúnings slíkum aðgerðum er sú lagabreyt., sem hér er ráðgerð. Ég tel, að ef menn halda fast við það að vera í Bernarsambandinu, þá sé einnig rétt að fallast á þá breyt., sem felst í þessu frv. og till. til þál., sem hefur í sambandi við þetta verið borin fram í hv. Sþ. Hins vegar er það kunnugt, að nokkurs ágreinings hefur gætt um það, hvort Ísland ætti yfirleitt að taka þátt í þessum samtökum, og væri ef til vill rétt fyrir þn., sem fær málið til meðferðar, að íhuga það í heild við afgreiðslu málsins. Ég legg til, að málið gangi til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil með örfáum orðum taka undir þau ummæli hæstv. menntmrh., að æskilegt væri, að sú n., sem þetta mál fær til athugunar, hugleiði, hvort ekki sé ástæða til þess að endurskoða með einhverjum hætti aðstöðu Íslands innan Bernarsambandsins eða jafnvel það, hvort rétt sé, að Íslendingar séu fullgildur aðili að þeim samtökum, sem nefnd hafa verið Bernarsamband. Það er eitt aðalatriði þeirra samtaka, að sá réttur, sem veittur er höfundum eigin þjóðar, skuli einnig sjálfkrafa flytjast til höfunda annarrar þjóðar. Ef t. d. ríkisútvarpið gerir samning varðandi höfundarétt að rituðu máli eða tónverkum, þá skulu þeir taxtar, sem um verður samið við hina innlendu aðila, sjálfkrafa einnig gilda gagnvart erlendum aðilum, sem verk eru notuð eftir, ritverk eða tónverk. Það má segja, að mjög eðlilegt sé, að hinar stærri þjóðir geri slíkt samkomulag með sér innbyrðis til verndar á gagnkvæmum réttindum höfunda, en það er mikil spurning, hvort smáþjóð eins og Íslendingar hefur efni á því að undirgangast slíkar skyldur. Það er mjög erfitt að mörgu leyti að halda uppi sjálfstæðu og fjölskrúðugu menningarlífi í þvílíku dvergríki og Ísland er, meðal jafnsmárrar þjóðar og íslenzka þjóðin er. Það er því ekki nema fullkomlega eðlilegt sjónarmið, að íslenzka ríkisvaldið t. d. áskilji sér rétt til þess að gera betur við eigin höfunda, við innienda eigendur höfundaréttar heldur en við erlenda eigendur slíks réttar. Slíkan mismun er ekki hægt að gera, meðan Íslendingar eru skilyrðislaust aðilar að Bernarsambandinu. En ég teldi mjög æskilegt. ef hægt væri að koma slíkri skipun á að þótt vel yrði gert við íslenzka eigendur höfundaréttar, þá þyrfti það ekki sjálfkrafa að flytjast yfir á erlenda eigendur höfundaréttar. Mér þætti ekki ósennilegt, að unnt væri að koma slíku til leiðar með samkomulagi innan Bernarsambandsins, og vildi skjóta þeirri hugmynd fram hér til athugunar, að það yrði reynt. Mér þykir ekki ósennilegt, að hinar stærri þjóðir, sem eru aðilar að þessum samtökum, meti og skilji þá algeru sérstöðu Íslendinga, sem felst í fámenni þeirra, og krefjist þannig ekki sér til handa þess sama réttar sem Íslendingar kynnu að vilja veita eigin höfundum. Ég vil ekki gera það að till. minni, að Íslendingar gangi úr Bernarsambandinu, heldur vil hins vegar skjóta fram þeirri hugmynd, að athugað verði, hvort ekki væri unnt að fá fyrir Íslendinga einhverja þess konar sérstöðu innan Bernarsambandsins og þá jafnframt í sambandi við þann samning, sem hér er um að ræða, að Íslendingar geti gert vel við höfunda sína, án þess að það bakaði þeim þungbærar greiðslur gagnvart erlendum aðilum.



Herra forseti. Þetta frv. var lagt fyrir síðasta Alþingi og var þá til athugunar hér í hv. d. hjá allshn. Það stendur í nánu sambandi við frv. til l. um hlutafélög, sem ekki entist þá tími til að afgr. og ég hafði ekki heldur búizt við að hægt væri að afgr. á fyrsta þingi, sem málið var lagt fram á, svo umfangsmikið sem frv. er. Nú hafði hv. allshn. málið langan tíma til meðferðar í fyrra og mun hafa aflað sér umsagnar frá einhverjum aðilum um það, og vildi ég því mega vænta, að bæði þessi mál gætu í höfuðatriðum óbreytt fengið framgang á þessu þingi, því að menn munu vera sammála um, að sú löggjöf, sem um þessi efni fjallar, sé orðin ærið úrelt. Ég vil leyfa mér að leggja til, að málið gangi til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég get látið mér nægja að vísa til þess, sem ég sagði um frv. hér á undan [firmu og prókúruumboð], og vil eindregið mælast til þess við hv. allshn., að hún reyni að hraða meðferð sinni á málinu svo nú, að frv. geti fengið afgreiðslu í þessari d. nægilega tímanlega til þess, að líkur séu til, að það nái fram að ganga á þinginu. Ég legg til, að frv. gangi til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það er langt síðan orlofsréttur komst á að einhverju leyti með þjóð okkar. Algengt var, löngu áður en nokkur orlofslög voru samþykkt, að fastráðnir starfsmenn hefðu launað sumarleyfi. Algengt var 10 daga til hálfs mánaðar leyfi, og hafði svo staðið lengi, þegar verkalýðsfélögin tóku upp baráttu fyrir því, að daglaunamenn fengju einnig orlof, sem greitt væri. Árangur af þeirri baráttu verkalýðshreyfingarinnar náðist verulegur á árinu 1942. Var þá samið um 12 virkra daga orlof verkamanna. Og strax árið eftir, árið 1943 í febrúarmánuði, samþykkir Alþingi orlofslögin, sem enn eru í gildi óbreytt. Þau gera ráð fyrir orlofsgreiðslum til daglaunamanna, 4% af kaupi, en það svarar nokkurn veginn til 12 virkra daga orlofs. En þó að Alþingi samþ. orlofslögin, þá hætti þróunin ekki að halda áfram. Það lá ljóst fyrir, að með aukinni tækni og auknum framförum á fjölmörgum sviðum þjóðlífsins gerðu launastéttirnar kröfu til þess að fá orlofsréttinn rýmkaðan, og nú hefur svo verið um allmörg undanfarin ár, að fastlaunamenn hafa yfirleitt notið þriggja vikna orlofs, og í desemberverkföllunum á s. l. hausti eða s. l. vetri, fengu verkalýðsfélögin samið um 5% orlofsgreiðslur, en það svarar nálægt því til 15 virkra daga orlofs. Hér í þessu frv. er lagt til, að Alþingi staðfesti í lagasetningu það, sem þarna hefur áunnizt, og ögninni meira, því að það er ekki heppileg þróun, að Alþingi sé alltaf síðast af öllum til þess að viðurkenna rétt hins vinnandi fólks. Þar sem það hefur að undanförnu verið krafa verkalýðsfélaganna, að þriggja vikna orlof komist á, þá er líklegt, að ekki verði látið staðar numið við það, sem þegar hefur áunnizt. heldur verði baráttunni haldið áfram, og það væri óviturlegt af Alþingi að gera ekki sitt til þess að forðast það, að til jafnkostnaðarsamra og þjóðfélaginu mjög óhollra árekstra komi eins og t. d. desemberverkföllin voru árið 1952. Þessar breyt., sem hér eru lagðar til í frv. á 22. þskj., eru fæstar alveg nýjar af nálinni. Árið 1948–49 fluttu tveir af þm. Sósfl. mjög svipað frv. til breyt. á orlofsl., og því hefur raunar verið haldið fram síðan, síðast af Magnúsi Kjartanssyni og Sigurði Guðnasyni á þinginu 1952, en þær hafa sem sé ekki fengizt samþykktar. Aðalefnið í breyt., sem lögð er til í þessu frv., er í fyrsta lagi það, að orlofsrétturinn hækki úr 12 virkum dögum í 18 virka daga, þ. e. a. s. úr hálfum mánuði í þrjár vikur. Í öðru lagi geri lögin ótvíræðari en áður var rétt hlutarsjómanna til orlofs. Það mun nú að sjálfsögðu ekki vera neinn ágreiningur um það, að hlutarsjómenn eigi orlof til jafns við annað launafólk, en breytingin er nauðsynleg vegna þess, að það hefur tíðkazt fram til þessa, þótt það fari nú æ minnkandi, að hlutarsjómenn taki einhvern - oft mjög lítinn - þátt í útgerðarkostnaði, og það gerir rétt þeirra til orlofs vafasaman. Um þetta hafa orðið málaferli, og er allt, sem mælir með því, að tekin séu af öll tvímæli í orlofi um þetta, enda er hér lagt til, að það liggi alveg hreint fyrir, að hlutarsjómönnum beri orlofsréttur eins og öðrum launþegum. En hins vegar liggur að sjálfsögðu í hlutarins eðli, að ef hlutarsjómaður er útgerðarmaður um leið, þá ber hann auðvitað skyldu til orlofsgreiðslu sem slíkur, eins og aðrir atvinnurekendur. Ég veit hins vegar ekki til, að það hafi áður komið fram till. um að breyta orlofsl. að því er snertir næturvinnu, eftirvinnu og helgidagavinnu, en það er alkunna, að eftirvinna er yfirleitt greidd með 50% hærra kaupi en dagvinna og nætur- og helgidagavinna með tvöföldu dagvinnukaupi. Hins vegar kveða orlofslögin svo á, að orlof skuli greitt af þessum vinnuflokkum, næturvinnunni og eftirvinnunni, eins og um dagvinnu væri að ræða, en hér er lagt til, að orlofsgreiðslurnar fylgi launagreiðslunni og séu í öllum tilfellum 6½ af hundraði. Enn fremur er hér gert ráð fyrir í þessu frv., að kröfur vegna orlofs eða orlofsfjár fyrnist ekki jafnfljótt og lögin gera ráð fyrir, heldur fyrnist þær með sama hætti og kröfur til almennra vinnulauna. Að öðru leyti tel ég, að grg. frv. skýri nægilega það, sem við er átt, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja tvö frv., sem bæði snerta ástandið í húsnæðismálunum og till. til úrbóta á þeim. Þetta frv., sem hér er til umr., 24. mál þingsins á þskj. 24, fjallar einvörðungu um að reyna að bæta til bráðabirgða úr þeim sárustu vandræðum, sem nú eru. Annað frv., miklu veigameira, sem síðar mun koma hér til umr., á þskj. 26, fjallar hins vegar um tillögur um varanlegar endurbætur á þessum málum. Ég mun þess vegna í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, einvörðungu ræða um það neyðarástand, sem nú ríkir, og hvað hægt væri að gera til þess að reyna að einhverju leyti að bæta úr því í svip. Ég vil, að það sé algerlega ljóst, að þær till., sem í þessu litla frv. felast, ná þess vegna ákaflega skammt og úr þessu verður ekki bætt, svo að varanlegt sé, nema með miklu meiri aðgerðum, eins og felst í því frv., sem ég gat um áðan á þskj. 26. Ég býst við, að flestallir hv. þm., a. m. k. þeir, sem þekkja til eða kynna sér húsnæðisástandið hér í Reykjavík og í bæjunum við sunnanverðan Faxaflóa, hljóti að vera sammála um, að það sé slíkt neyðarástand, að þannig geti ekki gengið áfram. Ég veit, að t. d. hér í Reykjavík hefur þetta verið rætt allýtarlega í bæjarstjórninni, og þó að engin rannsókn hafi þar enn þá farið fram á því, hve slæmt ástandið væri, þá upplýsti borgarstjórinn í Reykjavík á bæjarstjórnarfundi nýverið, að það hefðu hátt á annað hundrað eða 176 fjölskyldur, sem þeir vissu af, verið í húsnæðisvandræðum, um hundrað hefðu leitað aðstoðar, það hefði verið hægt að veita 58 af þeim nokkra úrlausn, sumpart máske til bráðabirgða, en 42 höfðu enga úrlausn fengið. Þessar litlu upplýsingar voru þó aðeins byggðar á því, sem einn starfsmaður bæjarins hafði getað grennslazt eftir, án þess að nákvæm heildarrannsókn á ástandinu hefði enn þá farið fram. Það er þess vegna vitað, að skipta munu hundruðum þær fjölskyldur hér í Reykjavík, sem nú eru í vandræðum, og ástandið, þar sem ásóknin hefur verið hvað mest eftir atvinnu, í stöðum eins og Njarðvík, Keflavík og öðrum slíkum, er þannig, að tiltölulega enn þá meiri skortur mun vera þar fyrir hendi. Þetta hefur allt saman leitt til þess, að ekki aðeins skortir svo og svo mikið af fólki húsnæði, heldur hefur líka verð á því húsnæði, sem til leigu er, þotið upp úr öllu valdi. Það hefur oft af hálfu þeirra flokka, sem nú ráða hér ríkjum, verið talað um það, að þeir hafi skapað alveg sérstaklega fram úr skarandi ástand í verzlunarmálum, það sé nú einhver munur eða áður hafi gilt, framboð og eftirspurn hafi nú fengið að ríkja og njóta sín og frelsi í verzlun hafi borið alla sína blessunarríku ávexti. En sannleikurinn er, að á því sviði, þar sem fólki ríður hvað mest á að sé virkilegt frelsi um þessi mál, hafa verið sköpuð þau harðvítugustu höft, sem þekkzt hafa á Íslandi, á þeim sviðum hvað húsnæðismálin snertir. Afleiðingin af þeim höftum er, að núna ríkir slíkur svartimarkaður í húsnæði hér í Reykjavík og í bæjunum hér við Faxaflóa, þ. e. yfirleitt í þeim bæjum, sem ríkisstjórnin og stjórnarstefnan er ekki alveg að drepa, þannig að fólkið flýr þaðan, þar ríkir slíkur svartur markaður, að hann hefur aldrei þekkzt neitt svipaður á húsnæði í Reykjavík. Hafi nokkurn tíma verið til svartamarkaðsstjórn á Íslandi, þá er það stj. þeirra flokka, sem núna ráða og ráða þeirri stefnu, sem ber sína ávexti í húsnæðismálunum. Árangurinn af því, hve harðvítug höft hafa verið á byggingum undanfarin ár og hvernig stjórnarflokkarnir hafa fellt niður alla aðstoð við bæina til þess að útrýma heilsuspillandi íbúðum, hefur orðið sá, að það ríkir kolsvartur markaður og neyð í húsnæðismálunum hér í Reykjavík og fleiri þeim bæjum, þar sem sæmileg atvinna er. Þetta hefur gengið það langt, að meira að segja allar skorður, sem að einhverju leyti voru áður reistar við svartamarkaði og húsnæðisvandræðum, hafa beinlínis verið afnumdar af þessum stjórnarflokkum. Húsaleigulögin hafa verið afnumin. Þau voru vissulega gölluð, það mælti enginn því mót. Það var margt gallað í þeim. En það var þó viss vernd í þeim húsaleigulögum. Og það var annað, sem átti alltaf að vera samferða þessum húsaleigulögum, ef þau væru afnumin, það voru höftin á byggingunum. Það var bent á það af hálfu Sósfl., þegar verið var að afnema húsaleigulögin hér í þinginu, að það næði ekki nokkurri átt að afnema þau lög, svo framarlega sem þau ákvæði héldust í lögum, að mönnum væri bannað að byggja yfir sig, að menn hefðu ekki fullt frelsi til þess að byggja yfir sig. Þegar húsaleigulögin voru sett upphaflega, voru þau sett á þeirri siðferðislegu forsendu, að það væri ekki hægt fyrir menn að byggja og vegna þess að ekki væri hægt fyrir menn að byggja, þá væri ekki heldur rétt að leyfa að kasta mönnum út úr íbúðum. Síðan líður rúmur áratugur. Þá eru húsaleigulögin afnumin. En mönnum er ekki veitt frelsi til þess að byggja yfir sig. Höftunum á byggingunum er haldið áfram. Þar með skapast það ástand í þjóðfélaginu, að það er hægt að henda manni út úr íbúð, án þess að hann hafi einu sinni haft rétt til þess af þjóðfélagsins hálfu að reyna að byggja yfir sig. Sem sé: það er hægt að neita mönnum um einföldustu og sjálfsögðustu mannréttindi. Árangurinn af þessu er sá, að þar sem með þessari pólitík ríkisstj. er skapaður skortur á húsnæði, þá þýtur leigan á þeim íbúðum, sem til eru, upp úr öllu valdi, og íbúðum er jafnvel haldið óleigðum og auðum. A. m. k. var svo í september, að það voru yfir hundrað íbúðir hér í Reykjavík auðar, meðfram til þess að geta fengið sem allra hæsta leigu fyrir þær. Þetta ástand er vitaskuld alveg óþolandi, og það er ríkisstj., stjórnarflokkunum og þeirra pólitík að kenna, að til þessa ástands hefur komið. Ríkisstj. og hennar flokkar bera ábyrgð á því, að húsaleigulögin hafa verið afnumin, höftunum á byggingunum haldið áfram, þau enn þá aukin og gerð tilfinnanlegri með lánsfjárkreppunni, og afleiðingin er svo sú, að bæði neyð og svartur markaður eru orðin ríkjandi í húsnæðismálum Reykjavíkur og fleiri bæja. Ég vil aðeins, ef mönnum er ekki alveg fullkomlega ljóst, hvernig ríkisstj. hefur takmarkað byggingarnar, minna hv. þm. á, hvernig hefur gengið til hér í Reykjavík á síðustu 7–8 árum. Á tímabili nýsköpunarstjórnarinnar, 1945, var byggð hér í Reykjavík eða fullgerð á því ári 541 íbúð. 1946 voru fullgerðar 634 íbúðir. Það ár, þ. e. síðara árið, sem nýsköpunarstjórnin sat að völdum, er líklega eina árið, þar sem nokkurn veginn hefur verið haldið í horfinu með byggingar í Reykjavík. Samt skal ég ekki úr því draga, að vissulega hefði þurft að gera meira af skipulögðum byggingarframkvæmdum heldur en þá var gert. En það sýndi sig þó, að með því að veita mönnum sæmilegt frelsi til þess að byggja, þá komust menn mjög nærri því að byggja þannig, að Reykvíkingar hefðu undan að bæta úr sárustu húsnæðisvandræðunum. Strax eftir það ár, eftir að Marshallstefnan og Marshallflokkarnir taka hér við völdum, fer að síga á ógæfuhliðina. 1947 eru fullgerðar 468 íbúðir í Reykjavík, 1948 491, 1949 366, 1950 410, 1951 284, 1952 329. Þá er það komið niður í helminginn af því, sem var á nýsköpunarárunum. Og þetta er skipulagður skortur, sem þarna. er skapaður. Það eru sjálf stjórnarvöldin, sem setja sérstaka nefnd til þess að skipuleggja þessi vandræði, til þess að hindra menn í því að byggja, til þess að banna mönnum að byggja. Og sú stjórnarstefna, sem þessu veldur, lýkur svo með því að afnema húsaleigulögin um leið. Það er þess vegna engum efa bundið, að það vandræðaástand, sem nú er skapað, er beinlínis fyrir tilverknað þeirra stjórnarflokka, sem ráðið hafa undanfarið. Ég býst ekki við, að þeir stjórnarflokkar muni reyna að bera af sér, að þetta hafi verið þeirra stefna. Þeir byrjuðu, þegar þeir tóku við völdum, strax með því að eyðileggja lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða, þau lög, sem nýsköpunarstjórnin hafði sett, þau lög, sem bæirnir raunverulega fyrst og fremst hlutu að byggja á, svo framarlega sem þeir ættu að geta útrýmt því ægilega ástandi, sem var í húsnæðismálunum víða. Síðan hefur hæstv. ríkisstj. gert þetta ástand enn þá verra með því að kalla hér inn í landið erlendan óþjóðalýð, sem Íslendingar nú þegar verða að þola þungar búsifjar af, og nú upp á síðkastið kemur það alveg greinilega fram, að Ameríkanarnir, sem hér dveljast, eiga ekki hvað sízt þátt í því að sprengja upp úr öllu valdi húsnæðið hér í Reykjavík og annars staðar og gera Íslendingum ókleift að búa í eigin íbúðum. Það er vitað mál, að það þarf ekki nema að líta í Morgunblaðið, aðalmálgagn ríkisstj., til þess að sjá, hvernig Ameríkanarnir, sem skoða sig sem herraþjóð hér í landinu, krefjast þess daglega í krafti peningavaldsins að fá íbúðir, sem íslenzkar fjölskyldur þurfa á að halda, og hvernig Morgunblaðið kemur fyrirskipunum þessarar herraþjóðar fram með því að auglýsa, að þeir óski eftir íbúðum, og svo sýnir það sig, þegar farið er að reyna að ná í íbúðir, að eðlilega eru Ameríkanarnir þar hlutskarpastir. Þeir fyrirskipuðu stjórnarflokkunum að lækka gengi íslenzku krónunnar, til þess að þeirra dollar skyldi verða þrefaldur á við íslenzka krónu á móts við það, sem hann áður var, og eftir að hafa þannig fyrirskipað Íslendingum, hvaða gildi skyldi skráð á þeirra dollar, og hækkað hann þannig í verði, þá standa þeir eðlilega tiltölulega miklu betur að vígi heldur en Íslendingar, sem verða að búa við einn þriðjung upp í helming þeirra launa, sem Ameríkanarnir hafa suður á Keflavíkurflugvelli, til þess að ná húsnæði af Íslendingum, meðan það eru peningarnir einir, sem gilda. Það var sagt nýlega í Alþýðublaðinu frá konu, sem hafði verið að reyna að ná saman fé til þess að borga 25 þús. kr. fyrir húsnæði í fyrirframgreiðslu. Þegar hún hafði komið með peningana, verið búin að fá hjá sínu frændfólki að lokum þessa upphæð, þá hafði verið kominn einn Ameríkani í spilið, einn af þessum herrum, sem Alþfl., Sjálfstfl. og Framsfl. hafa boðið hingað inn í landið, með 65 þús. kr. til þess að leggja á borðið. Svona er farið að því að bola Íslendingum út úr því húsnæði, sem til er, og tryggja það fyrir herraþjóðina. Þó munu vera enn þá meiri brögð að þessu suður í Njarðvík og Keflavík heldur en hér í Reykjavík, og mun það samt vera nægilega slæmt hér í Reykjavík. Nú er það vitanlegt, að allt þetta framferði Ameríkananna er lögbrot. Þeir hafa engan rétt til þess að fá leigt, hvorki hér í Reykjavík, Njarðvík, Keflavík né annars staðar. Það eru alger lögbrot, hvar sem þeir, starfsmennirnir á Keflavíkurflugvelli eða hermennirnir eða aðrir slíkir Ameríkumenn, hafa húsnæði á leigu hér í Reykjavík. Með lögunum um hámark húsaleigu frá 4. febr. 1952, 4. gr. þar í, er öllum utanhéraðsmönnum gert óheimilt að flytja í hús, óheimilt fyrir leigusala að leigja öðrum en heimilisföstum innanhéraðsmönnum íbúðarhúsnæði, en það er bara með þessi lög eins og annað, þar sem Ameríkanarnir eiga hlut að máli, að íslenzk lög eru ekki látin gilda, þegar þeir eiga í hlut. Það, sem þess vegna er aðalatriðið í þessu litla frv., sem ég hér flyt, er að fyrirskipa, að lög frá 1952 skuli látin koma í gildi. Það virðist ekki farið fram á mikið. En mér sýnist, að til þessa sé full ástæða. Aðalatriði þessarar einu greinar, sem efni frv. felst fyrst og fremst í, er í fyrsta lagi, að bæjar- og sveitarstjórnir skuli láta fara fram rannsókn á tveim atriðum, þ. e. hvaða húsnæði í viðkomandi bæ, ef þar er húsnæðisskortur, kaupstað eða kauptúni, sé ónotað, en nothæft, og í öðru lagi, hvaða húsnæði sé leigt amerískum hermönnum eða útlendingum, sem starfa í þjónustu hersins eða við framkvæmdir vegna hersins. Það hefur gengið erfiðlega að fá það fram, að svona rannsókn yrði gerð. Það er enginn efi á því, að það er hægt að gera svona rannsókn á mjög skömmum tíma og það er nauðsynlegt að gera svona rannsókn. Ég álít, að ríkisvaldinu sjálfu, sem ber höfuðábyrgðina á því neyðarástandi, sem nú ríkir, beri að fyrirskipa, að slík rannsókn fari fram, og sjá um, að það sé gert. Hér er í þessari 1. gr. settur tveggja vikna frestur til þess að ljúka þeirri rannsókn, eftir að n. hafi verið kosin af viðkomandi bæjar- og sveitarstjórn til þess. Hvað snertir það ónotaða, en nothæfa húsnæði, þá býst ég við, að það sé mál, sem varla þarf að ræða mikið um. Það mun öllum finnast eðlilegt, að slíkt húsnæði sé tekið til notkunar, þegar neyðarástand er. Sumir munu máske segja, að það sé allmikil skerðing á persónufrelsi fólks að geta ekki fengið að leigja sitt íbúðarhúsnæði sjálft, en sannleikurinn er, að öllum þeim, sem af því vita, að svona lög séu í undirbúningi og séu að komast í framkvæmd, er hægur vandi, ef þeir eru með óleigðar íbúðir, að ráðstafa þeim þá undireins, þannig að húsnæðislaust fólk geti fengið þar inni, það ráði því sjálft og það komi ekki til þess, að það þurfi að taka slíkt leigunámi. Hvað snertir hins vegar Ameríkanana, þar sem þeir eru í húsnæði, þá er auðséð, að Alþ. þarf þarna að grípa í taumana. Það er auðséð, að bæjar- og sveitarstjórnir, hvort heldur það er í Njarðvíkunum, Keflavík eða Reykjavík, af hvaða ástæðu sem það er, treysta sér nú ekki til þess að eiga við þetta sjálfar. Það er að vísu heimilt að beita ákvæðum gagnvart utanhéraðsmönnum almennt, en það hefur ekki verið gert um mörg ár, og það hefur vafalaust sumpart verið látið niður falla vegna þess, að það eru ákaflega tvísýn fyrirmæli að ætla sér að hindra flutning fólks til eins byggðarlags með því að banna að leigja utanhéraðsmönnum eða banna þeim að kaupa hús. Það er eðlilegt, að það sé litið svo á, að slíkum lagafyrirmælum sé ekki beitt nema í alveg ýtrustu nauðsyn. Og til þessarar eðlilegu tilfinningar, sem hefur valdið því, að bæjar- og sveitarstjórnir hafa ekki farið hart í að framkvæma þennan lagabókstaf, tek ég það tillit, að áður en farið væri að framkvæma að ýmsu leyti allhörð lög, þá álít ég, að það eigi að láta amerísku hermennina og starfsmennina víkja, það sé eðlilegt og sjálfsagt af öllum ástæðum, að af öllum utanhéraðsmönnum séu þeir fyrst látnir víkja. Það er vitanlegt, að þessi herraþjóð hefur haft leyfi til þess að byggja hér á Íslandi. Hún hefur haft fullt frelsi. Hún hefur ekki þurft að spyrja neinn. Á sama tíma sem Íslendingar hafa verið fjötraðir og þeim bannað að byggja yfir sig, sem dönsk einokun aldrei bannaði þeim, meðan hún réð þessu landi, þá hefur Ameríkönunum verið gefið fullt frelsi til þess að byggja hús, byggja heilar húsaraðir, sem væru, ef þær væru notaðar þannig, alveg ágæt íbúðarhús. Og þeir hafa þess vegna enga afsökun. Það er engin afsökun til fyrir því, hvort sem menn annars eru með eða móti hernámssamningnum, að Ameríkanarnir, sem hafa haft nægilegt fé, nægilegt íslenzkt vinnuafl, nægilegt efni og einir ekkert fjárhagsráð þurft að spyrja um leyfi, skuli ekki hafa haft yfirdrifið húsnæði handa sér og sínum. Þeim er engin vorkunn. Og það er sú taumlausasta frekja, sem hægt er að hugsa sér, þegar liðsforingjar og yfirmenn og aðrir slíkir Ameríkanar sunnan af Keflavíkurflugvelli leigja sér fyrir of fjár íbúðir hér í Reykjavík bara til þess að geta sjálfir verið hér um helgar og bægja fátækum íslenzkum fjölskyldum frá því að geta komizt í sómasamlegt húsnæði. Það má sjá af þessu, að þetta frv. fjallar aðeins um bráðabirgðaframkvæmdir, sem nú tafarlaust yrði að gera. Ég álít, að þær till., sem í þessu frv. felast, séu til l., sem ættu raunverulega að ná fram að ganga nú þegar og vera framkvæmdar í þessum mánuði, og að það sé ekki seinna vænna að gera þessar ráðstafanir, og það er einmitt þess vegna ekki farið þarna lengra í en það, sem ég álit að væri allra eðlilegast og sjálfsagðast. Hitt aftur á móti, hvað snertir varanlegar úrbætur, mun ég ræða, þegar kemur að því frv. Ég vil aðeins taka fram, að ég geri mér auðvitað ljóst, að með þessu litla frv. mínu hér væri ekki bætt nema úr ofur litlu af þeirri neyð, sem hér ríkir, rétt í svipinn til þess að hjálpa þeim, sem allra bágast eiga og bókstaflega að heita má standa á götunni nú eða hafa fengið að dveljast nokkra daga eða eina eða tvær vikur fram yfir í þeim íbúðum, sem þeir eru í. Ég vildi þess vegna leyfa mér að vona, að hv. þm. taki þessu litla frv. vel, hvernig sem kann svo að fara um það stærra, þegar þar að kemur, og vil gera það að minni till., að því sé vísað nú að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. og vildi svo mælast til þess við þá hv. n., að hún afgreiddi þetta mál sem allra fyrst, vegna þess að raunverulega hefur þetta mál ekkert gildi nema því aðeins að látið sé rætast fljótt það, sem í því er, og gripið sé til þeirra úrræða nú þegar, sem þar er á bent.



Herra forseti. Með myndun fyrsta íslenzka félagsmálaráðuneytisins árið 1939 hefst fyrst fyrir alvöru hreyfing í þá átt, að íslenzkir launþegar geti ákveðinn tíma ársins tekið sér frí frá störfum, án þess að laun þeirra séu skert, með landslögum. Ráðuneytið safnaði gögnum og upplýsingum um orlofslöggjöf nágrannalandanna og þó sér í lagi um löggjöf Norðurlandanna í þessum efnum. Það þótti og rétt í framhaldi þessarar rannsóknar, að Alþingi hæfist handa í þessu máli. Alþfl. flytur árið 1941 þáltill. um undirbúning orlofslöggjafar, og fylgdi till. ýtarleg grg. um framkvæmd laganna á Norðurlöndum, þar sem þá hafði þegar verið samþykkt orlofslöggjöf áður. Þáltill. þessi var samþykkt, og 17. okt. 1941 skipaði þáverandi félmrh., Stefán Jóh. Stefánsson. fimm manna n. til undirbúnings málinu. Nefndin skilaði að loknu starfi frv., sem allir nm. mæltu með, að einum undanskildum. Þannig hafði hæstv. Alþingi sagt sitt fyrsta orð varðandi l. um orlof, og ég minnist á þetta upphaf málsins til þess að sýna, að hæstv. Alþingi hefur þegar tekið afstöðu varðandi þetta mál, sem þó hafði sífellt verið klifað á af hálfu verkalýðsfélaganna í samningaviðræðum við atvinnurekendur. Því hafði þá verið - og heyrist stundum enn haldið fram, að slík mál eigi að vera samningsatriði vinnuþega og vinnuveitenda hverju sinni. Þetta er að mínu áliti röng stefna, þar sem hlutverk hæstv. Alþingis ætti fremur að verða að forða vinnudeilum um slík réttlætis- og mannréttindamál eins og orlofslögin og hvíldartíma sjómanna á botnvörpuskipum, á sama hátt og Alþingi hefur talið rétt að setja lögin um almannatryggingar og gildandi lög um orlof frá 26. febr. 1943. Á fyrra Alþingi 1942 var frv. flutt, eins og meiri hluti fyrr nefndrar milliþn. hafði gengið frá því, og var Sigurjón Á. Ólafsson flm. þess, en frv. dagaði uppi á því þingi. Á Alþingi 1943 var frv. flutt að nýju af Guðmundi Í. Guðmundssyni með lítils háttar breyt. og var þá samþ. sem lög frá Alþingi 10. febr. 1943 með 19:5 atkv. Þannig hafði meiri hluti Alþingis samþykkt íhlutun löggjafarvaldsins um slík mál. Á sama hátt verður að telja, að eðlilegt og sjálfsagt sé, að Alþingi samþykki nú sanngjarna leiðréttingu á þessum lögum, sem farið er fram á með frv. þessu á þskj. 29. Í framhaldi sinnar fyrri baráttu fluttu þrír af þm. Alþfl. þáltill. á síðasta Alþingi um endurskoðun orlofslögjafarinnar frá 26. febr. 1943, m. a. með það fyrir augum að lengja orlofsréttinn úr tveim vikum í þrjár. Enn fremur var í till. gert ráð fyrir athugun á hentugum og ódýrum orlofsferðum innanlands og utan. Þáltill. þessi hlaut ekki afgreiðslu þingsins, og ber að harma, að slík rannsókn skyldi ekki fara fram. Flm. þessa frv. telur það höfuðnauðsyn, í fyrsta lagi að orlofsrétturinn verði færður úr tveim vikum í þrjár og að B-liður 1. gr. laganna verði felldur niður, en þar er m. a. gert ráð fyrir, að hlutarsjómenn njóti ekki að fullu þeirra hlunninda, sem lögin veita öðrum launþegum. Nú hafa þessi mál skipazt þannig við lausn hinnar langvinnu vinnudeilu í des. s. l., að fallizt var í samkomulaginu milli verkalýðsfélaganna og vinnuveitenda á hækkun orlofsfjár og lengingu á orlofsrétti launþega úr 4% í 5%. Þrátt fyrir þennan árangur er vitað af samþykktum fjölmargra verkalýðsfélaga, að þau muni ekki linna baráttunni fyrir framgangi þessara réttinda sinna fyrr en þeim árangri er náð, sem telja verður eðlilegan og sjálfsagðan með tilliti til þeirrar þróunar, sem átt hefur sér stað t. d. á Norðurlöndunum, en þar hefur nú víðast verið lengdur orlofsrétturinn úr tveim vikum í þrjár og tilsvarandi hækkun orlofsfjár. Fullnægjandi réttindi í lögum þessum telja verkalýðsfélögin ekki tryggð fyrr en í fyrsta lagi að orlofsrétturinn hefur verið hækkaður samkv. frv. þessu og í öðru lagi jafnframt tryggt, að þessi mál verði ekki samningsatriði milli vinnuþega og vinnuveitenda hverju sinni, heldur verði gerðar tilsvarandi breytingar á orlofslöggjöfinni, og þá jafnframt í þriðja lagi, að lögin nái til allra launþega. Það er því í senn eðlileg og sjálfsögð þróun þessara mála í nágrannalöndunum og sanngirniskröfur launþegasamtakanna, sem gera það nauðsynlegt, að Alþingi samþykki frv. þetta, um leið og komizt yrði hjá frekari deilum en orðið er um þetta réttlætismál. Það má og ljóst vera, að framantaldar breyt. eru ekki einhlítar til úrbóta í þessum málum, og með það í huga er 4. gr. frv. sett hér og bráðabirgðaákvæði hennar um, að athugaðir verði möguleikar á, að launafólk geti hagnýtt sér orlofsféð og hvíldartímann á sem heilladrýgstan hátt. Ég vil að lokum geta þess, að innan þeirra 26 þús. karla og kvenna, sem mynda hin íslenzku verkalýðssamtök, er enginn ágreiningur um framgang þessa máls. Það sýna ljóslega samþykktir undanfarinna alþýðusambandsþinga og einstakra verkalýðsfélaga. Ég vil svo mega óska þess, að frv. verði vísað til heilbr.- og félmn. og 2. umr. og að afgreiðslu þess verði hraðað svo sem kostur er á.