Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Þetta frv. hefir tekið dálitlum. breyt. frá því það fór héðan. Hefir hv.Ed. breytt því í tveimur atriðum. Aðalbreyt. er við 7. gr., að felldar hafa verið burt tvær síðustu málsgr., sem hér voru samþ. í þessari hv. d. Þær greinar kváðu svo á, að hver félagsmaður skyldi vera skuldlaus við félagið a. m. k. einu sinni á ári, en vera rækur að öðrum kosti, og að svipta mætti það félag rekstrarláni, sem ekki stæði í skilum. Þessi ákvæði voru til öryggis og sett inn í frv. samkv. till. landbn. hér í Nd.N. álítur það mjög óviturlegt af hv.Ed. að fella þessi ákvæði burt úr frv., því að með þeim er numin burt úr því aðaltryggingin til að varna skuldasöfnun frá ári til árs. En á hinn bóginn ber að athuga það, að nú er orðið svo áliðið þings, að málinu er hætta búin, ef farið verður að breyta frv. enn. Treystir n. sér því ekki til þess að leggja það til. Önnur breytingin, sem hv.Ed. hefir gert á frv., er við 20. gr., og er að mínu áliti ekki eins þýðingarmikil og hin fyrri. Er það lagt á vald hlutaðeigandi stjórnar bústofnslánafélags, hverjar tryggingar aðrar en fasteignir hún tekur gildar fyrir lánum. Að lokum hefir hv.Ed. breytt nafni frv. og fært það í upprunalegt horf, og mun mega telja þá breytingu litlu máli skipta. Þótt n. virðist breyt. hv.Ed. á 7. gr. vera fremur til spillis, þá vill hún þó ekki stofna málinu í voða með því að bera fram brtt. við frv. Leggur n. því til, að frv. verði samþ. óbreytt, svo að þetta mál megi nú ná afgreiðslu á þessu þingi. Vil ég svo ekki fara fleirum orðum um þetta að sinni, en vænti þess, að deildin samþ. frv., eftir atvikum, eins og það er komið frá hv.Ed.

Jón Sigurðsson Ég vil aðeins bæta örfáum orðum við það, sem hv.frsm. hefir sagt um þetta mál. Eins og hann drap á, hefir hv.Ed. gert talsverðar breyt. á frv., og allar miða þær í þá átt, að rýra þær tryggingar, sem við höfum sett fyrir vexti og viðgangi þessa félagsskapar. Hv. Ed. hefir numið burt úr frv. þau ákvæði, sem áttu að koma í veg fyrir það, að það söfnuðust fastar skuldir frá ári til árs, fastur skuldahöfuðstóll, sem svo stæði félögunum og félagsmönnum fyrir þrifum. Ef engar slíkar tryggingar eru settar, þá er mjög ósennilegt, að þessi félagsskapur komi að tilætluðum notum. Það, sem fyrir forgöngumönnum þessa máls vakti, og öðrum, sem að þessu frv. standa, er að útvega bændum fé til búrekstrar, en ekki til skuldasöfnunar, og hin eina vörn gegn því er að setja ákvæði um, að félagsmenn skuli vera a. m. k. einu sinni á ári skuldlausir við félagið. Þessi ákvæði höfum við sett inn í frv. samkv. till. stj. Búnaðarbankans, en nú hefir hv.Ed., illu heilli, haft þessar till. að engu. Ég vil því leyfa mér að skjóta til hæstv. stj., hvort hún vilji ekki hafa þetta í huga, þegar samin verður reglugerð fyrir Búnaðarbankann, því að ég álít, að þótt svo slysalega hafi nú til tekizt, þá megi nokkuð úr bæta, með því að setja þessi ákvæði inn í reglugerðina. Ef hæstv.atvmrh. vildi taka þetta til greina, gæti ég eftir atvikum verið ánægður, þótt frv. verði samþ. óbreytt eins og hv.Ed. hefir gengið frá því. En hitt er alveg víst, að ef engin slík öryggisákvæði eru sett, en allt látið reka á reiðanum í þeim efnum, þá getur vel farið svo um þessar stofnanir, að þá verði á ýmsum stöðum verr farið en heima setið, því lánstraustið má misbrúka, ekki síður en önnur gæði, eins og reynslan hefir oft sýnt, ef ekki hefir verið beitt nægilegri varúð.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af þeim ummælum, sem hér hafa fallið um þetta mál, skal ég taka það fram, að við samning reglugerðarinnar mun ég hafa stjórn Búnaðarbankans með í ráðum og taka þær bendingar til greina, sem hér hafa komið fram. Að öðru leyti óska ég, að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er aðallega fernskonar breyting á l. um byggingar og landnámssjóð, sem í þessu frv. felst. 1. gr. frv. hljóðar um það, að fella skuli niður fyrri málsl. 4. gr. laganna. En það urðu nokkur mistök á undirbúningi þessa frv., og flyt ég þess vegna brtt. við það. Við sáum okkur um hönd og leggjum til, að öll 4. gr. umræddra laga falli burt. Hún er þess efnis, að ákveða, undir hvaða lánaflokk hvert lán skuli falla. Nú eru rentuflokkarnir þrír. Virðist okkur óþarfi að hafa þá svo marga; leggjum við því til, að lægsti flokkurinn - rentulaus lán með jöfnum afborgunum á 50 árum - falli niður og að öll lán til nýbýla falli undir annan rentuflokk. Lítum við svo á, að tæplega sé rétt að ýta undir þær framkvæmdir, sem ekki geta borið lán með 3½% árlegri greiðslu í vexti og afborgun. Þetta verður mikill stuðningur fyrir sjóðinn, og þeim mun meiri, sem minna þarf að verja úr honum til þessarar starfsemi. Sömuleiðis hefir sú breyt. verið gerð með þessu, að þau nýbýli, sem byggð eru á landi, sem að nokkru leyti er ræktað, falla undir sama flokk og endurbyggingar á jörðunum. Þetta leiðir af sér heldur lakari kjör þeirra, sem lán taka, en það er samt fyllilega réttmætt. Af brtt. á þskj. 405 leiðir, að því er slegið föstu, að einungis þessi flokkur lendir í lánaflokki með 3½% vöxtum. Öll hin lánin borgast með 5% í 42 ár. Þá kemur 2. brtt. Hún er þess efnis, að þau býli, sem byggð eru á óræktuðu landi, skuli ekki njóta betri kjara en hin, sem byggð eru á ræktuðu landi. Það er óréttmætt, því að eðlilegast er, þegar byggja á nýbýli, að byrjað sé á því að rækta landið; enn menn verða að byrja á því að byggja til að fá betri lánskjör. 3. brtt. er við hina nafntoguðu 9. gr., um hvað dýrt megi selja. Í núgildandi lögum er svo ákveðið, að ekki megi leigja dýrara en fyrir 4% af landsverði og 2% af húsverði, en á þennan hátt er ómögulegt að lána gegn afgjaldskvöð út af kirkjujörðum. Þessu þarf að breyta og hækka ofurlítið hundraðstöluna. Ennfremur er í 3. gr. frv. þessi klausa: „Ef lán er endurgreitt fyrir umsaminn tíma, er lánþega að jafnaði skylt að endurgreiða til sjóðsins þann vaxtamun, sem verið hefði á láninu, ef það hefði verið tekið í veðdeild bankans“. Eins og vitanlegt er, er með byggingar- og landnámssjóði verið að veita mikil hlunnindi þeim, sem lán taka, til þess að þeir menn, sem á jörðunum búa, njóti sjálfir hlunnindanna, en ef þeir selja, er sanngjarnt, að þeir geti ekki selt hlunnindin líka, og þá verða þeir að endurgreiða lánin með venjulegum vaxtakjörum, sem sérstaklega eru miðuð við veðdeild Búnaðarbankans. Þá kemur 4. gr., sem heimilar, að stjórn sjóðsins megi lána til fyrirmyndarbúa með sömu lánskjörum og til nýbýla. Það hefir mikið verið um það rætt að koma upp fyrirmyndarbúum í sveitum landsins, og t. d. hefir verið rætt mikið um það í Búnaðarfélagi Íslands. En margir líta svo á, að hentugast sé að reka slík bú á kostnað og ábyrgð einstakra manna undir yfirumsjón Búnaðarfélags Íslands. Ef þetta yrði gert, yrði hægt að setja sérstaklega hæfa menn til að reka þau. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að því hefir verið haldið fram af ýmsum, að nauðsyn bæri til að koma upp fyrirmyndar búfjárræktarbúi. Ef einhver veldist til þess, sem hefði almenningsorð á sér fyrir kunnáttu í þeim efnum, væri honum mikill styrkur að geta fengið lán úr þessum sjóði, þannig að sjóðurinn yrði einskonar millileið á milli opinbers rekstrar og einstaklingsrekstrar. Loks kemur brtt. við 18. gr. Þar er svo ákveðið, að stjórn sjóðsins skuli hafa sér til aðstoðar við lánveitingar þriggja manna nefnd, sem skipuð sé búnaðarmálastjóra, leiðbeinanda um húsagerð til sveita og þriðja manni, sem atvmrh. nefnir til. - Við lítum svo á, að þetta sé óþarft, enda hefir reynslan sýnt, að slíkt fyrirkomulag gerir alla stjórn sjóðsins þunglamalegri. Það er erfiðara að stjórna þegar um 6 menn er að ræða en 3. Stjórnin getur fengið sér sérfræðing til aðstoðar. Hún hefir þegar yfir að ráða leiðbeinanda við húsagerðir, og hann mætti hafa áfram. Þessi brtt. er því hrein sparnaðartillaga. Ég er þá búinn að skýra frá aðalefni frv. og vil óska, að það verði afgr. sem fyrst. Það segir sig sjálft, að ekki er hægt að komast hjá ósamræmi í lánveitingum, ef nú á að byrja að veita lán á þeim grundvelli, sem lögin ákveða, og breyta þeim svo síðar meir.

Magnús Guðmundsson Ég vil fyrst og fremst nota þetta tækifæri til að hreyfa atriði viðvíkjandi þessum lögum, sem ég hefi áður spurt um, en ekki fengið svar við, sem sé, hvort fyrirætlunin sé, að sjóðurinn eigi sjálfur að greiða árlegar afborganir til ríkissjóðs af því láni, sem væntanlega verður tekið handa honum. Það er auðsætt, að ef sjóðurinn á á ári hverju að greiða afborganir af lánum, fer svo, að eftir að búið er að lána bændum þessar 5 milljónir, hættir lánsstarfsemin alveg og 5 millj. kr. eru eins og krækiber í ámu til þess að byggja upp sveitirnar. Annars kemur mér ekkert undarlega fyrir, þó að það sé þegar komið í ljós, að þessum lögum þurfi að breyta. Það er búið að segja það fyrir löngu, að 9. gr. er svo úr garði gerð, að ómögulegt er að una við hana. Stjórn Búnaðarbankans hefir nú séð þetta og reynir að ráða bót á því að nokkru leyti. En ég efast um, að þær breyt., sem hv.þm. Mýr. bar fram, séu nægilegar. Við skulum taka til dæmis jörð, sem er í leiguábúð virt á 2000 kr. (landverð). Á henni er byggt fyrir 7000 kr. og fengið loforð um lán úr byggingar- og landnámssjóði. Nú má aðeins taka í eftirgjald 4% af landverðinu - en það verða 80 kr. - og 2% af húsverðinu - en það verða 140 kr. Samtals er þetta 220 kr. En í byggingar- og landnámssjóð verður að borga 350 kr. á ári vegna lánsins. Hvar á að taka þær 130 kr., sem upp á vantar? Það sjá allir, að í þessu er ekkert vit. Nú hefir komið fram till. um að breyta hundraðstölunum í 5% og 3%. Þá er hægt að fá í eftirgjald 100 kr. + 210 kr. = 310 kr. Enn vantar 40 kr. upp á, sem eigandinn verður að gefa með eigninni fyrir það að hann hefir látið byggja á henni með ágætum kjörum. Þetta er hrein vitleysa. Það má ekki taka svona aftur með annari hendinni það, sem gefið er með hinni. Annaðhvort verður að heimila hærra eftirgjald, eða að það er rangt með öllu af því opinbera að styðja byggingu á þessum stað. Það er annað atriði í 9. gr., sem sízt er betra; sem sé það, að hefta sölu á eigninni. Einkum er þetta ranglátt, þegar um eigendaskipti er að ræða, sem ekki er hægt að komast hjá, eins og t. d. við erfðir. Það er haft að viðbáru, að koma verði í veg fyrir brask, en slíkt er fjarri lagi. Þetta er eignarnám hjá sumum erfingjunum, og brask er ómögulegt að hindra með lagafyrirmælum. Út af 5. gr. vil ég taka það fram, að ég skil hana svo, að þegar fyrri málsgr. 18. gr. fellur niður, sé þar með burt fallin sú nefnd, sem á að vera í ráðum. Ég er þessu meðmæltur. Mér finnst mesti hégómi að hafa 6 manna nefnd til að ákveða lánin. Annars vil ég segja það um lán úr þessum sjóði, að þau hafa farið í ýmsa staði, sem ég hélt, að þeim mundi ekki vera ætlað að fara. Ýmsir stórbændur hafa fengið lán, en ég verð að segja, að það er ekki í samræmi við það, sem látið var í veðri vaka og lögin mæla fyrir unt. Ég get að vísu ímyndað mér, að erfitt sé fyrir stjórn sjóðsins að vita nákvæmlega, hverjir hafi brýna þörf fyrir lán og hverjir ekki, vegna þess að þau vottorð hér að lútandi, sem heimtuð eru, hafa litla þýðingu. Ég þekki þess dæmi, að maður hefir fengið lán, sem hæglega hefði getað byggt fyrir peningainnstæðu, sem hann á hjá öðrum. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál fari til landbn., og ég vona, að hún athugi, hvort ekki er ástæða til að breyta meiru en frv. ráðgerir. Það er virðingarvert af stjórn Búnaðarbankans að vilja laga stærstu misfellurnar, en þessar breyt. ganga bara of skammt.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég get því miður ekki svarað þeirri fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf., hvort það sé Búnaðarbankinn sjálfur eða byggingar- og landnámssjóður, sem á að greiða þetta. Ég veit ekki til, að neitt hafi verið um það rætt við stjórn Búnaðarbankans og engin ákvörðun um það tekin. Eftir að ég kom í stjórn Ræktunarsjóðsins hefir ekkert legið fyrir um þetta þar. Annars er ég alveg sammála hv.þm. um útreikning hans, ef 9. gr. verður látin standa óbreytt, og þess vegna eru brtt. við 9. gr. fram komnar. Hitt verður að athuga betur, hvort nógu langt er gengið. Ég skal geta þess, út af því dæmi, sem hv.þm. tók, að þó að afgjaldið hrykki ekki fyrir afborgunum, er með afborgununum verið að safna eign, svo að ekki er eingöngu um vexti að ræða. Þess vegna er ekki sanngjarnt, að leiguliði bæði afborgi og greiði vexti. Um það, hvort lánin hafi farið í ýmsa staði, sem þau áttu ekki að lenda í, skal ég ekkert segja, en stjórn byggingar- og landnámssjóðs hefir ekkert fyrir sér annað en það, sem heimtað er samkv. fyrirmælum laganna. Slík vottorð hafa alltaf legið fyrir, og við höfum ekki álitið, að við höfum haft leyfi til að vefengja skýrslur valinkunnra manna. Annars mætti auðvitað gera það að skilyrði, að hverri lánbeiðni fylgi útdráttur úr eignaskýrslu lántakanda. Ef svo er, að menn hafi fengið lán, sem hefðu getað byggt af eigin rammleik fyrir innstæðufé, hefir sjóðsstjórnin verið of auðtrúa gagnvart þeim, sem hún átti að trúa. Það verður þá að hafa einhverja aðra aðferð til að fá vottorðin.

Magnús Guðmundsson Það er hart, að fyrirmæli þessara laga skuli vera svo óljós í mikilvægustu atriðum, að enginn geti úr skorið hvað rétt sé, ekki einu sinni sjálf bankastjórnin. Ég vil því skjóta því til hv. landbn., hvort henni virðist ekki ástæða til að setja ákvæði inn í lögin, er kveði skýrt á um, hver á að borga afborganir af væntanlegu láni sjóðsins, hann sjálfur eða ríkissjóður. Ég veit, að eins og nú er skilja menn þetta á ýmsa vegu, Ef ríkissjóður greiðir afborganirnar, geta 5 millj. kr. alltaf verið í veltu. Ég skal ekki segja, nema hægt væri a. m. k. fyrst um sinn að komast af með 5 millj., sem alltaf væru í veltu, svo að árlega væri hægt að lána út það, sem inn kæmi. Ég er að sönnu hræddur um, að ekki liði á löngu þangað til þörf væri að bæta við. En það mundi þó verða talsvert lengri tími en með hinu fyrirkomulaginu, ef sjóðurinn á sjálfur að annast útborganir. Hv. flm. sagði, að það væri ekki svo, að eigendur jarðanna fengju ekkert fyrir sína peninga, sem þeir legðu út, því að þeir eignuðust húsið smátt og smátt. En hann verður að gæta að því, að hann má ekki reikna sér nema 3% af því, sem hann leggur í húsið, jafnvel eftir hans tillögu, og auk þess er eðlileg fyrning hússins. Það er þess vegna langt frá að hann safni nokkurri verulegri eign í húsinu. Viðvíkjandi því, að lán færu til óverðugra manna, þá var ég ekkert að ávíta stjórn sjóðsins fyrir það. Mér er það vitanlega alveg ljóst, að þessi vottorð, sem heimtuð eru í lögunum, eru alls ekki ábyggileg, alls ekki hægt að treysta þeim yfirleitt. Og þó að stjórn sjóðsins sé vitalaus, fara lánin samt annað en til var ætlazt. En þetta sýnir það, að vottorða fyrirkomulagið er óhæft og þarf að breyta því. Það væri náttúrlega miklu betra eins og hv.flm. (BÁ) stakk upp á, að lánbeiðandi sendi eftirrit af sínu eignaframtali. Væri miklu meiri trygging í því en vottorðum.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er sama eðlis og önnur slík frv., um löggilding verzlunarstaða, sem fyrir Alþingi hafa legið nú oft undanfarin ár, og venjan hefir verið sú, að samþykkja þau, og sér allshn. ekki ástæðu til að víkja frá þeirri venju. Hér er líka jafnvel um frekari ástæðu að ræða en annarsstaðar, eins og grg. ber með sér, því að það er tekið fram, að ekki sé hægt að fá vélbáta tryggða við Eyjafjörð, nema þeir séu skrásettir á stað, sem löggiltur er. Þetta frv. er því frekari ástæða til að samþ. en ýms önnur samskonar frv., sem legið hafa hét fyrir hv. d.

Sveinn Ólafsson Það er lítið um þetta mál að segja, og sennilega verður ekki lengi um það deilt. Því að það má þegar sjá í hendi sér, að hér er aðeins um að ræða að koma haganlegri skipun á þessa sölu síldar en verið hefir. Sú litla breyt., sem n. leggur til, að gerð verði á frv. og kemur fram á þskj. 352, lýtur að sektarákvæðum. N. þótti þar óþarflega djúpt tekið árinni, því að sennilega mundi fara svo, þegar frá því yrði vikið að vega síldina, að gildar ástæður væru til og erfiðismunir miklir að fylgja fyrirmælum laga. Brtt., sem liggur fyrir á þskj. 366, er eiginlega aðeins til skýringar óljósu orðalagi frv. Ég ætla svo ekki að tefja tímann; ég geri ráð fyrir, að frv. ásamt brtt. geti gengið fram ágreiningslaust.

Ólafur Thors Það má að vísu segja, að þetta sé ekki stórvægilegt mál; en ég hygg þó, að þeir, sem hafa nokkurn kunnugleika til að bera um þennan atvinnurekstur, sem hér á hlut að máli, hljóti að koma auga á, að fyrirmæli frv. eru til óþæginda, ekki aðeins þeim, sem síld kaupa, heldur þeim, sem síldina selja. Venjulega er það svo um þau skip, sem veiða síld til bræðslu, að þau koma inn mörg í einu, svo að oft þarf að losa 6–10 skip á sömu bræðslustöð á stuttum tíma. Fram að þessum tíma hefir það þannig gengið, að sjálfir skipverjar sjá um losun skipanna og síldin er mæld í vögnum eða kerum, þannig að engin töf hlýzt að, og eftirlit fer þannig fram, að sjómenn, sem losa skipin, telja vagnana. Nú er svo mælt fyrir, að í staðinn fyrir þessa aðferð skuli vigta hvert einasta mál. Og til þess að hafa eftirlit með þeirri vigt þarf þá að löggilda svo og svo marga vigtarmenn o. s. frv. Það liggur í hlutarins eðli, að talsverðan aukinn kostnað leiðir af þessu fyrir framleiðandann. En auk þess er ég sannfærður um það, að ef slík fyrirmæli á að lögfesta, þá verður að gefa stöðvunum hæfilegan fyrirvara til þess að afla sér vigtartækja og koma þeim fyrir. Ég vil ennfremur leyfa mér að benda á, að hér er ákveðið, að eitt mál af síld skuli vega 135 kg. Ég man, að í þeirri bræðslustöð, sem síldin var vigtuð síðastl. sumar, reyndist málið um l40 kg. Virðist því a. m. k. mjög orka tvímælis að slá föstu, að málið jafngildi 135 kg. Ég held ég megi fullyrða, að þetta litla frv. muni mæta andmælum frá þeim, sem síld selja, og kaupendum síldarinnar líka. Það mun auka kostnað og óþægindi við móttöku síldarinnar. Af þessum ástæðum er ég á móti þessu frv. Ef frv. hefði verið nokkuð rætt í n., býst ég við, að meiri hl. hefði verið á móti. Sjálfur gat ég ekki verið viðstaddur, þegar ákvörðun var tekin í n.

Sveinn Ólafsson Ég ætla ekki að leggja neitt kapp á afgreiðslu þessa máls, þó að ég álíti rétt, að það gangi fram. Það er kunnugt, að ákveðið hefir verið unt flestar varningstegundir, að þær skuli seldar eftir vigt, en ekki eftir máli. Þetta getur engu síður átt við um síld en aðrar varningstegundir, og er það oftast tryggilegra að vega en mæla. Ég hefi oft verið við síldarsölu og síldarveiðar og hefi tekið eftir því, að síld mælist misjafnlega vel, eftir því, hvort hún er fyrir stuttu eða löngu veidd. Annars er það um aths. hv. 2. þm. G.K. að segja, að ég get ekki verið honum sammála um, að þessi fyrirmæli um að vega síldina baki kaupendum og seljendum nein sérstök óþægindi. Að vísu þarf að vera til vog og sérstakur maður til að vega, og ennfremur hverskonar ílát, sem notuð eru. Ég hygg, að víðast séu vandlaupar hafðir til þess að losa síldina í. En að það þurfi að tefja verkið eða valda sérstökum óþægindum, þó að síldin sé sett á vog, get ég ekki skilið. Kostnaðaraukinn er enginn annar en vog, en hún hygg ég sé til á öllum söltunarstöðvum og er nauðsynlegt áhald hvort sem er. Ég get sem sagt ekki skilið, að það geti neitt verið því til fyrirstöðu frá hendi seljenda, þó að svona verði að farið. Hugsanlegt aðeins, að kaupendum þætti miður að þurfa að hafa vogir standandi á bryggju, af því að þær geta hæglega orðið fyrir áfalli. En ég sé heldur ekki annað, sem gæti verið athugavert við þetta frá kaupenda hálfu.

Haraldur Guðmundsson Hv. 1. þm. S.-M. hefir réttilega bent á, að það sé rangt, að það baki seljendum og kaupendum síldar nokkur óþægindi, þó að frv. þetta verði að lögum. Enda er mér sagt, að þar, sem mest er keypt af síld til bræðslu á Norðurlandi, sé hún undantekningarlaust vegin, en ekki mæld. Ég ætla, að vögnunum sé ekið yfir vog og síldin þannig vegin um leið og þeir renna yfir vogina. Tekur þetta ekki nema brot úr mínútu með hvern vagn. Við sjáum því, að þar, sem bræðslustöðvar eru elztar og hafa mesta umsetningu, hafa þær viðurkennt nauðsyn þess og hagkvæmni að vega síldina. Þá verður ekki um það deilt, hvað mikið síldarmagnið er, sem skipin láta af hendi. Hv. 2. þm. G.-K. vildi segja, að ákvæðið um mælikerið, sem sett er í frv., sé þýðingarlaust, og ennfremur bætti hann við, að eftir frv. væri gert ráð fyrir, að mæliker taki 6 kg. meira en hv. 3. landsk. reiknaði með, þegar hann rannsakaði og undirbjó stofnun síldarverksmiðju. Þetta er hvorugt rétt hjá hv.þm. Það hefir að sjálfsögðu mikla þýðingu vegna sjómanna, sem fá premíu af afla. að ákveða, hversu mikinn þunga mælikerið skuli taka. Hitt kann að vera rétt, að það skipti ekki verulegu máli, hvort kerið tekur 135 kg. eða eitthvað annað, ef stærð þess aðeins er ákveðin. En hv. 3. landsk. reiknaði ekki með 139 kg. Ég hefi fyrir satt, að hann hafi reiknað með 137 eða 138 kg., en annars má sjá það í skýrslu hans. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er það, að það sé tryggt, að rétt sé virt til verðs og vegin síldin, sem skipin afhenda og verksmiðjur kaupa. Og það verður ekki betur gert en með því að ákveða, að síldin skuli öll vegin á vog, eins og verksmiðjur gera nú á Norðurlandi, sem lengst hafa við þetta fengizt. Ég sé enga ástæðu til að leyfa öðrum verksmiðjum að komast hjá að viðhafa sömu nákvæmni.

Ólafur Thors Ég held það sé rangt með farið, að það sé venjulegt á Norðurlandi að vega síldina. Ég veit alveg fyrir víst, að um suma staðina er þetta með öllu rangt. Það getur verið, að á öðrum stöðum sé nokkuð af síldinni vegið. En ég veit, að hjá engri verksmiðju er það ófrávíkjanleg regla að vega síldina. Hv. þm. hefir algerlega misskilið mig að því er snertir þyngd síldarmálanna. En það skiptir ekki ákaflega miklu máli, og ekki heldur hitt, hvort hv. 3. landsk. hefir í skýrslugerð sinni áætlað málið 139 kg. Hv. 1. þm. S.-M. kvað það ófrávíkjanlega reglu, að öll vara væri vigtuð, og því væri það ekki óeðlilegt um þessa vöru líka. Það stendur nú einmitt mjög líkt á um þessa vöru og salt. Fyrirmæli eru til um það, að salt skuli vigtað, en þeim er sjaldan fylgt.

Það er alltaf vegið

. Það er í mesta lagi tíunda til fimmtugasta hvert mál vegið eða svo. Og ákaflega oft er það svo, að málið eitt er látið gilda. Náttúrlega væri það nokkuð annað, ef um það væri að ræða að vigta aðeins fimmtugasta hvert mál síldar upp úr skipi. Það væri minni fyrirhöfn. En það, sem ég hefi á móti þessu fyrirkomulagi, sem frv. fer fram á, er aukin vinnutöf og kostnaður, sem af því leiddi. Það er algerlega rangt hjá þessum háu herrum, að þessu fylgi enginn kostnaður. Það þarf að hafa lögskipaða vigtarmenn, kaupdýra menn, til þess að líta eftir, og ég sé ekki annað en það verði þeirra eina starf. Og þessi aukni kostnaður hlýtur vitaskuld að lenda á framleiðendunum, en ekki á kaupendum. Hugmyndir hv. 1. þm. S.-M. um afgreiðslu síldarskipa, þegar veitt er til bræðslu, eru ákaflega kyndugar. Hann virðist halda, að það sé eitthvað svipað að vigta síld eins og að láta úti eitt pund af neftóbaki. En þetta gengur allt öðruvísi. Hér er um að ræða ákaflega mikið vörumagn, sem þarf á skömmum tíma að losa frá skipunum, ekki einu skipi í einu, heldur mörgum í einu. Hv. þm. á að vita það, úr því hann hefir óskað að gerast framsögumaður þessa máls, að það veldur óhjákvæmilega bæði töf og kostnaði að þurfa að vigta síldina. Og mér er nær að halda, að hv. 1. þm. S.-M. hefði aldrei átt frumkvæði að slíku frv., enda þótt hann hafi lagt því lið, eins og öllu, sem fram kemur í þessari hv. deild frá jafnaðarmönnum. Þetta frv. mun vera samið af hv.þm. Ak., enda með hans merki, þeim venjulegu lausatökum á öllu. „Bara ef lúsin íslenzk er“; bara ef eitthvað kemur frá jafnaðarmönnum, þá er þessi hv.þm. búinn að kokgleypa það, hvað mikil vitleysa sem það er.

Haraldur Guðmundsson Þetta eru þau venjulegu rök hv. 2. þm. G.-K. Uppástungan er frá jafnaðarmönnum og þess vegna er hún vitleysa og ég á móti henni. Ef til vill sæma þessi rök hv.þm., en þau sæmta ekki þessari hv. deild. Út af því, sem hann sagði um það, að síldin væri ekki undantekningarlaust vegin á Norðurlandi, þá get ég bætt því við það, sem ég áður sagði, að síldin, sem Krossanesverksmiðja og dr. Paul kaupa, er undantekningarlaust vegin. Verksmiðja Goos á Siglufirði mun yfirleitt hafa vegið síldina, en hvort það er undantekningarlaust, er mér ekki fullkunnugt um. Og ég sé enga ástæðu til þess, að hv. 2. þm. G.-K. sé látinn sleppa við það að taka upp sömu reglu, sömu sjálfsögðu reglu, í hræðslustöð þeirri, sem hann og bræður hans eiga á Hesteyri. Hann sagði, að kostnaður hlyti að verða mikill af þessu og leggjast á framleiðendur. Þ. e. verða til þess að lækka verðið á síldinni. Ég geri ráð fyrir, að einhver kostnaður kunni að stafa af þessari breyt., en auðvitað verða verksmiðjurnar að bera hann. Það er kaupmannsins að vega vöruna, vega hana rétt. Það geta ekki talizt heilbrigð viðskipti, ef seljandinn veit ekki nákvæmlega, hversu mikið af vörunni hann lætur af hendi. Þykir mér næsta undarlegt, að hv. 2. þm. G.-K. skuli snúast svo öndverður gegn þessu máli. Hann mætti þó muna atburðina í Krossanesi, þegar seljendur seldu síld sína eftir málum, sem þeir héldu, að tækju ekki nema 150 lítra, en tóku þó í raun og veru 170. Get ég satt að segja ekki trúað því, að hv. 2. þm. G.K. vilji halda verndarhendi yfir slíkum viðskiptamöguleikum. Hv. þm. sagði, að það væri fjarri sanni, að allar vörur væru vegnar, t. d. væri salt ekki vegið. Það er rétt, að hver saltpoki er ekki veginn, en ég veit ekki betur en að 10.–20. hver poki sé venjulega veginn.

Ég get verið samþykkur frv. með þessum skilningi

. Ég fæ ekki annað séð en að kostnaðurinn við að vega 10.–20. hvert mál sé sá sami og við að vega hvert mál, þar sem fella má vogirnar niður í sporin.

Það er óvíða hægt að koma þeim fyrir

. Jú, það er hægðarleikur. Þegar síldinni er ekið í þró á annað borð, kostar það ekki mikið að setja dálitla lykkju á sporin út á vogina. Hefi ég séð þessum vogum þannig fyrir komið, og virtist mér sem vel færi á því. Ég vænti þess, að þetta mál mæti þeim skilningi hér í þessari hv. deild, að það nái fram að ganga, því að það er frumskilyrðið fyrir heilbrigðu viðskiptalífi á þessu sviði, að seljendur síldarinnar viti, hve mikið þeir láta af hendi, og kaupendur hve mikið þeir fá.

Sveinn Ólafsson Ég vildi aðeins leiðrétta tvö atriði í ræðu hv.frsm. minni hl., hv. 2. þm. G.-K. Hið fyrra var það, að hann sagði, að ég hefði óskað eftir að taka að mér framsögu fyrir hönd meiri hl. n. Þetta er á misskilningi byggt. Frsm. meiri hl. var ekki viðstaddur, og varð ég því til að hlaupa í skörðin, þó að mér væri það nauðugt. Hitt atriðið var það, að hv. 2. þm. G.K. dróttaði því að mér, að ég hefði léð þessu máli fylgi mitt af því, að jafnaðarmenn hefði borið það fram. Þetta er ofmælt, enda hygg ég, að jafnaðarmenn séu ekki sammála hv. 2. þm. G.-K. um þetta atriði. A. m. k. kvarta þeir yfir því, að við framsóknarmenn veitum þeim litla áheyrn um mál þeirra. Hinsvegar skal ég ekki neita því, að ég læt góð mál ekki gjalda þess, þó að þau komi frá jafnaðarmönnum. En um þetta mál er það að segja, að það stuðlar að betri og heilbrigðari viðskiptaháttum á sviði síldarútvegsins, og af þeim ástæðum er ég málinu fylgjandi. Og sannast að segja fannst mér hv. 2. þm. G.-K. ekki svo mikil alvara með þessum aðdróttunum í minn garð, að hann hefði ekki getað látið vera að núa þeim mér um nasir.

Ólafur Thors Ræða hv.frsm. meiri hl. gefur mér ekki tileini til neinna andsvara. Hafi ég móðgað hann með því að setja stuðning hans við þetta mál í samband við það; að jafnaðarmenn standi að því, stafar það af þeirri reynslu, sem ég hefi fengið af samvinnu við þennan hv.þm. í sjútvn., því að honum hefir verið gjarnara að styðja þar málstað jafnaðarmanna en hollt mætti þykja fyrir kjörfylgi hans sem framsóknarmanns, ef bændur yrðu alls vísari um þetta framferði. Annars hygg ég, að hv.frsm. meiri hl. hafi ekki gert sér ljóst, hvað í þessu máli felst. Hv. þm. Ísaf. ber ekki mikið skyn á það mál, sem hér er um að ræða, og er auðfundið, að sá maður, sem hann hefir við hlið sér, er miður góð heimild en hann vill vera láta. Hv.,þm. þótti mér vansæmd að því að vilja ekki stuðla að því, að viðskiptamenn síldarbræðslustöðvanna vissu, hve mikið þeir láta af hendi af síld. Mér er nú spurn: Ef viðskiptamenn síldarbræðslustöðvanna vita ekki, hve mikið þeir láta af höndum, þegar síldin er mæld, hvernig mega þeir þá öðlast vissu í þessum efnum, þó að farið verði að vega síldina? Ég fæ ekki betur séð en að jafnauðvelt sé að falsa vog sem mæli, ef út í það fer. Þetta er því ekkert annað en meinloka, sem hv.þm. Ísaf. hefir drukkið í sig frá ráðunaut sínum í þessu máli, hv.þm. Ak., sem hefir barizt fyrir þessu máli í mörg þing. Virðist nú loks sem takast ætli að koma málinu gegnum þingið, enda er það engin furða, þar sem jafnaðarmenn standa að því, því að þeir mega nú heita hinir sönnu ráðamenn þingsins. Þó að hér sé í raun og veru um smámál að ræða, veldur það talsverðum óþægindum, ef að l. verður. Geri ég ráð fyrir, að ýmsir muni heldur kjósa að greiða sekt en að taka upp þessar vogir. Ég gæti eftir atvikum sætt mig við það, að 50. hvert mál bræðslusíldar væri vegið, og mundi fylgja frv., ef hv.þm. Ísaf. kæmi fram með brtt. í þá átt. Ef hv.þm. hugsar sér, að höfð verði ein vog, sem öll síld gengi um, er ég hræddur um, að umferðin um þá vog yrði óeðlilega mikil!! Á öllum hinum stærri bræðslustöðvum mundi þurfa að hafa vog á hverri bryggju, og mundi slíkt baka útgerðinni mikinn kostnað og valda ýmsum óþægindum, auk þess sem slíkum vogum verður blátt áfram ekki komið fyrir á sumum eldri stöðvanna. Hv. þm. Ísaf. játaði, að kostnaður mundi fylgja þessari nýbreytni. Mér þykir því vænna um þá játningu, sem það er sjaldgæfara, að þessi þm. viðurkenni sannleikann, þótt hann komi auga á hann. En þm. var svo sem ekki lengi að slá varnaglann. „Verksmiðjurnar greiða þennan kostnað“, sagði þm. Ég nenni nú ekki að þrátta við þennan speking um stafróf viðskiptalífsins. Hann verður að útvega sér barnafræðslu hjá öðrum. Ég bendi honum aðeins á þá staðreynd, að hann getur með sama rétti sagt: „Hækkið þið bara tolla á kaffi, sykri og nauðsynjum, því kaupmaðurinn borgar“.

Jón Auðunn Jónsson Mér þykir mjög varhugavert að lögbjóða vigt á allri síld, sem seld er í bræðslu. Á hinum minni stöðvum, sem taka síld til bræðslu, hagar víðast svo til, að slíkt mundi tefja fyrir uppskipuninni, því að síldin er misþung, eftir því hvort hún er ný eða legin, söltuð eða ósöltuð. Og ég get sagt það fyrir mína parta, að ég er ánægður með að selja síldina eftir máli. Hefir mér reynzt, sem það gæfi ekki lægra verð, heldur þvert á móti betra, þau tvö sumur, sem ég hefi haft með slíkt að gera. Í frv. er gert ráð fyrir, að mælikerin taki 135 kg. Skiptir slíkt ekki máli í sjálfu sér, við hvað er miðað, en venjan hefir verið sú, að miða við 100 kg., þegar selt hefir verið eftir vigt. Annars kynni ég betur við, að ekkert væri , ákveðið um það, hversu stór mælikerin skuli vera, úr því að ekki á að mæla síldina, heldur vega hana. Það er staðreynd, sem ekki er hægt að loka augunum fyrir, að það veldur meiri töfum við uppskipun að vega síldina en mæla, og mun sumstaðar þurfa fleiri en eina vog til þess að ekki standi á. Ríður mikið á því, að hin stærri skip fái fljóta afgreiðslu, því að það getur oft oltið á einni klukkustund, hvort skipin ná í 500–600 mál af síld eða ekki. Eins og nú er, eru mælikerin jafnaðarlega eftirlitin af seljanda jafnt sem kaupanda, en verði horfið að því að lögbjóða vigt á síld, hygg ég, að nægja mætti að vega 10.–20. hvert mál. Annars finnst mér öll sanngirni mæla með því, að seljanda og kaupanda sé í sjálfsvald sett, hvort þeir kjósi heldur að nota vog eða mæli. og mun ég því koma með brtt. í þá átt við 3. umr. Þess verður að gæta, að hér er um mikinn kostnað að ræða fyrir síldarbræðslustöðvarnar, því að þessar vogir kosta um 14 þús. kr. með öllum útbúnaði.

Þetta hefði þá 70–80 þús. kr. útgjaldaauka í för með sér fyrir ríkið vegna ríkisbræðslunnar á Siglufirði. - EF: Það er lygi hjá hv. 2. þm. G.-K.

.

Ólafur Thors Herra forseti! Ég vildi aðeins benda á það, að þm., sem ekki á sæti í þessari hv. deild, leyfir sér að viðhafa hér orðið lygi.

Hv. 2. þm. G.-K. hefir tekið fram í fyrir mér í Ed. á svipaðan hátt, enda þótt hann eigi þar ekki sæti; frekar en ég hér. - Forseti hringir

. Þetta er ósatt, og vænti ég, að forseti vísi hv.þm. Ak. út, ef hann fær ekki setið á strák sínum.

Pétur Ottesen Þetta frv. er komið frá hv.Ed. og flutt þar af hv.þm. Snæf. Um nauðsyn þessa máls ætla ég ekki að þurfi orðum að eyða. Menn eru væntanlega á einu máli um það, að brýn nauðsyn beri til þess að fylla það skarð, sem varð um áramótin í strandgæzluflota okkar. Um þetta skip, sem hér er gert ráð fyrir að kaupa, er það ætlun manna, að það þurfi ekki að vera eins stórt og önnur skip flotans, t. d. Ægir, en sterkbyggt og hraðskreitt. Ennfremur þarf það að vera útbúið með öllum nauðsynlegum björgunartækjum og tilfæringum til þess að draga skip af grunni, ef nauðsyn krefur. Að lokum virðist einsætt að útbúa skip þetta með tækjum til fiskirannsókna, enda mun hv.flm. hafa bent á nauðsyn þess við flutning málsins í hv.Ed. Þau tæki, sem nauðsynlega þyrfti að hafa, er fyrst og fremst botnvörpuútbúnaður og vinda til þess að draga upp vörpuna. Auk þess þyrfti góðan dýptarmæli og önnur tæki, sem nauðsynleg eru. Hér á landi eru nú 2 fiskifræðingar, sem gætu staðið fyrir fiskirannsóknum. Má þar fyrst nefna hinn alkunna fiskifræðing Bjarna Sæmundsson. Auk þess hefir Fiskifélag Íslands ráðið í sína þjónustu kunnáttumann á þessu sviði, Árna Friðriksson að nafni. Það er ekki vafi, að slíkar rannsóknir hafa mikla þýðingu fyrir fiskiveiðar okkar. Þær auka þekkingu manna á lífi og eðli nytjafiska, og jafnframt má þannig safna gögnum um það, hvernig fiskurinn hagar göngu sinni meðfram ströndum landsins. Það er nú orðið alkunnugt, að slík rannsókn er nauðsynlegur liður í baráttu okkar fyrir því að fá landhelgina rýmkaða, og þarf að leggja fulla áherzlu á, að skipið sé útbúið slíkum tækjum. Slíkar rannsóknir mundu fara fram 3–4 sinnum á ári, 2–3 vikur í senn, og ættu vel að geta samrýmzt landhelgisgæzlunni og þeirri björgunarstarfsemi, sem þetta skip á að hafa á hendi. Landhelgisgæzlan og önnur þau störf, sem skipinu er ætlað að inna af hendi, eru svo þýðingarmikil fyrir landsmenn, að allt kapp verður að leggja á að koma þessu í framkvæmd. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, á landhelgissjóður nú um 1 millj. kr., en kunnugir menn segja, að skip með nauðsynlegum áhöldum megi fá fyrir helming þeirrar upphæðar. Loks ætla ég að gera að till. minni, að máli þessu verði vísað til sjútvn. og megi þar fá skjóta og góða afgreiðslu, svo að hægt verði að afgreiða það sem lög frá þessu þingi.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil leyfa mér að þakka samnm. mínum í sjútvn. fyrir þær till., sem þeir hafa gert, og hversu þeir hafa hraðað framgangi þessa máls að athuguðum málavöxtum. Ég hefi svo litlu við þetta að bæta nema vísa til álits n. á þskj. 378. Eins og kunnugt er, hefir hafnarnefndin í Vestmannaeyjum gert ráðstafanir til, að þetta frv. er flutt hér. Það kom í ljós á línuvertíðinni, sem var óvenju fengsæl, og síðan hefi ég líka fengið fregnir af því, hve mikill bagi er af því, hvað bátum gengur illa að afferma sig og verða að bíða vegna þess að ennþá vantar bryggju. Hin svokallaða bæjarbryggja er að vísu ágæt, en þegar 70–80 bátar koma að um svipað leyti, er það skiljanlegt, að þrengslin eru ógurleg. Og þó að til séu þrjár bryggjur auk bæjarbryggjunnar, sem einkafyrirtæki eiga, er það ekki nægilegt. Ég hefi nýlega fengið upplýsingar um það, hversu ákaflega bagalegt það var, að nýja bæjarbryggjan gat ekki komizt upp síðastl. sumar, eins og til stóð. Þröngin er svo mikil við bryggjuna, að bátaröðin er oft 5- eða 6-föld og töfin á afgreiðslunni verður því mjög mikil. En af því leiðir aftur, að sjómenn, sem ættu að njóta hvíldar meðan á uppskipun stendur, komast ekki til þess, svo sem þeir ættu rétt á, vegna þess hve tafsamt er að komast að bryggjunni. Ég vil geta þess, að n. gerir ráð fyrir því, að samningar verði gerðir milli hæstv. stj. og bæjarstj. Vestmannaeyja um þeirra eldri skuldaskipti, en það er vegna ábyrgða, sem ríkissjóður hefir gengið í fyrir Vestmannaeyjahöfn. Það er náttúrlega eðlileg ósk beggja aðilja, að um leið sé athugað, hvort setja eigi þessi viðskipti í samband við framkvæmdir innan hafnar eða ekki. Um þetta vildi ég mega segja það frá mér sjálfum, að ég vona, að þessir samningar takist nú í náinni framtíð, og þá verði það haft fyrir augum, að á þeim árum, sem skuld hafnarsjóðs við Monberg var stofnuð, var tillag ríkissjóðs til Vestmannaeyjahafnar aldrei meira en ¼, en Vestmannaeyjabær greiddi ¾ hluta, eða svo var til ætlazt. Eins og kunnugt er, hefir þingið síðan horfið frá þessari stefnu, og nú er kannske hægt að segja, að það sé aðalreglan - eða a. m. k. finnast þess nokkur dæmi -, að ríkissjóður greiði 1/3 eða jafnvel 2/5 hluta kostnaðar. Ég geri því ráð fyrir, að það væri sanngjarnt gagnvart Vestmannaeyjabæ, að afstaða hans til ríkisins væri endurskoðuð. Það er endurskoðun á þeim hluta kostnaðar, sem ríkissjóður í raun og veru ætti að bera vegna Vestmannaeyjabæjar. Ég býst við, að Alþingi álíti það sanngjarnt, að Vestmannaeyjahöfn verði sett á bekk með öðrum hafnarmannvirkjum. Það er t. d. fyrirhugað miklu meira framlag úr ríkissjóði til bryggjugerðar í Borgarnesi en lagt var fram úr ríkissjóði til Vestmannaeyjahafnar. Ég held líka, að mér sé óhætt að segja það, að sú skoðun kom fram í n., að við uppgerð þessa máls yrði að taka tillit til þess, hvað greitt hefði verið úr ríkissjóði á árunum 1914–1924. Þá er annað atriði, sem er þýðingarmikið og afdrifaríkt mál fyrir Vestmannaeyjar, en ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í það nú mjög ítarlega, en vil þó drepa á það að nokkru. Það er vitanlegt, að kostnaðurinn við hafnargerðina í Vestmannaeyjum stafar aðallega af hafróti eða skemmdum af völdum þess, en meðfram af því, að hafnarmannvirkin voru upphaflega fyrirhuguð allt of veik. Það hefir sýnt sig síðan. Þegar byrjað var á hafnarbótum í Vestmannaeyjum árið 1914, vildu Vestmannaeyingar fá þangað norskan verkfræðing til þess að segja fyrir um, hvernig byggingu hafnargarðsins skyldi hagað. Þeir litu svo á, að staðhættir í Noregi líktust svo íslenzkum staðháttum, að það væri sennilegt, að norskur verkfræðingur mundi gera heppilegar till. um það, hvernig garðinn skyldi leggja. Þessu fengu Vestmannaeyingar ekki ráðið. Þáv. stj. leitaði til Danmerkur og fékk þar gamlan danskan verkfræðing, Helsingör, og réði hann mestu um, hvernig garðurinn var byggður. Meðan þessi verkfræðingur dvaldi í Vestmannaeyjum, var einstök veðurblíða. Afleiðingin af þessu var sú, að hafnargarðurinn var allt of veikur eins og hann fyrst var ákveðinn, og hefir ríkið og bærinn orðið að borga dýrt þá reynslu, sem fengizt hefir í þessu atriði. Ég veit ekki, hvernig núv. hæstv.ríkisstj. lítur á þetta atriði, en ég lít svo á, að hinn stórkostlegi kostnaður, sem hefir orðið við hafnargerð í Vestmannaeyjum, stafi að mestu frá því, að skakkt var efnt til verksins í fyrstu, og eiga Vestmannaeyingar enga sök á því, eins og ég hefi þegar bent á. Landsstj. hafði yfirráðin um það, hvernig verkinu skyldi hagað. Þessu má ekki gleyma, þegar talin er skuld okkar Vestmannaeyinga. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál að sinni, nema tilefni gefist. Vestmannaeyjar eru svo dýrmæt og arðberandi ríkiseign, að þingið mun að sjálfsögðu vilja stuðla sem bezt að at vinnulífi mann, er þær byggja.

Hannes Jónsson Það lítur út fyrir, að þetta frv. eigi að ganga í gegnum þingið, því ég sé af nál. á þskj. 378, að sjútvn. leggur eindregið með því, að frv. sé samþ. Í aths. við frv. á þskj. 202 er þess getið, að, ríkissjóður hafi lagt fram sem styrk til hafnarbóta 422.259,22 kr. Ennfremur er þess getið, að ríkissjóður hafi greitt vegna ábyrgða, sem hann var í fyrir Vestmannaeyinga, 692.616,94 kr. Alls hefir því ríkið lagt fram til hafnarbóta í Vestmannaeyjum rúml. 1.100 þús. kr. Samkv. landsreikningum er það nokkurnveginn ljóst, að ríkið hefir lagt fram sem styrk og greitt vegna ábyrgða fyrir Vestmannaeyinga um 1.300 þús. kr. Hér er því a. m. k. um 200 þús. kr. fjárframlag að ræða fram yfir það, er getur í grg. frv. Það, sem ríkið því hefir greitt vegna ábyrgða á framkvæmdum í Vestmannaeyjum, er um 900 þús. kr. Nú virðist ástæða til, að um leið og þetta frv. er ákveðið, komi fram hér á þinginu það skilyrði, að þetta verði því aðeins greitt, að samningar takist milli Vestmannaeyja og ríkisins um greiðslu á því, sem ríkið hefir borgað vegna ábyrgða fyrir Vestmannaeyinga. Mér skildist á hv.þm. Vestm., að engin hætta væri á því, að þeir borguðu ekki, enda getur vel verið, að þeir geri það, en mér finnst rétt að tryggja það með samningum. Hæstv. stj. hefir víst líka þótt þessi greiðsla vafasöm, því í landsreikningunum er hún ekki talin til útistandandi skulda. En það ætti hún að vera, ef nokkrar líkur eru til, að hún greiðist. Og þegar fengnir eru fastir samningar, finnst mér sjálfsagt að telja það meðal útistandandi skulda. Ég geri ráð fyrir, að þessar umbætur séu nauðsynlegar. Og þar sem búið er að leggja svo mikið fram frá ríkinu, finnst mér sjálfsagt að leggja þetta fram líka. Ég legg áherzlu á það, að gengið sé svo frá þessum viðskiptum, að ekki sé vafi, hvaða skuldakröfu ríkið eigi á Vestmannaeyinga. Ég tel það vafa, að það fáist allt greitt, en ég vil láta gera upp sem fyrst, hvað á að greiðast og hvað það er, sem ríkið ætlar að gefa eftir til samkomulags.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. þm. V.-Húnv. hefir nú látið fjármálaljós sitt skína í þessu máli eins og fleirum samskonar málum hér í þessari hv. deild. Ég held, að hann hafi nú talað í hverju einasta hafnarmáli af allmiklum myndugleik, og virðist enn ekkert af honum dregið. Það var meining sjútvn., að skuldaskipti ríkissjóðs og Vestmannaeyja væru gerð upp. En ég get sagt hv.þm. V.-Húnv. það, að sjútvn. leit undantekningarlaust á þetta miklu vingjarnlegri augum en hv.þm. Hér ræðir um mjög aðkallandi framkvæmdir til þess að létta undir með atvinnurekstri manna og að stuðla að því, að verkamenn og sjómenn þurfi ekki að ganga fram af sér, heldur geti notið sæmilegrar hvíldar. En hv.þm. V.-Húnv. virðist ekki líta á annað en skuldahliðina og ríkissjóð. Ég skal að svo stöddu ekkert fullyrða um þessar 200 þús. kr., sem hv.þm. talaði um. Það getur vel verið, að þegar hafnarnefnd tók þessar tölur upp úr landsreikningunum, hafi hún ekki haft síðasta landsreikninginn fyrir sér. En fyrst hv.þm. er svo tíðrætt um, hvað ríkið hafi látið af mörkum við Vestmannaeyjar, finnst mér, að jafnmikill fjármálamaður sem hv.þm. V.-Hún, sem allir vita að sýnt er um að fara með tölur, ætti að minnast þess, að síðastl. 10 ár hafa runnið í ríkissjóð frá Vestmannaeyjum nær því 4 millj. kr. Hér er því um þá þegna að ræða, sem vel borgar sig að styðja til framkvæmda. Ég held, að Vestmannaeyingar geti borið höfuðið hátt fyrir því, sem ríkið hefir ennþá orðið að láta af hendi við þá, því við höfum skilað drjúgum tekjum til ríkissjóðs. Ég verð að segja hv.þm. V.-Húnv. eitt dæmi þess, hvaða erfiðleikar eru í Vestmannaeyjum vegna erfiðra staðhátta. Á sama tíma og í Reykjavík, Hafnarfirði og Ísafirði er greitt fyrir salt „frítt á höfn“ 26 sh., verðum við Vestmannaeyingar að greiða um 35 sh. Þessi munur er aðallega af því, að vátryggingarfélagið álítur höfnina svo hættulega. Væri hér um vörutegund að ræða, sem ekki þyrfti mikið af, væri þetta ekki þungbært, en þegar um er að ræða vörutegundir eins og salt og kol, kemur það hart niður á atvinnurekendum og öllum almenningi. Ég geri ráð fyrir, að tekið verði á máli þessu með fullri sanngirni af beggja hálfu við samningsgerðina og að árleg greiðsla verði ekki svo há, að verulegum usla valdi og Vestmannaeyingar verði að leggjast undir höfuð nauðsynlegar hafnarbætur í framtíðinni Ég skal svo ekki deila við hv.þm. V.Húnv. Ég ætla, að hæstv. stj. fylgist með þessu máli og sé samþykk þeim till., sem n. hefir gert um það.

Hannes Jónsson Mér þykir það einkennilegt, ef ekki má nefna þá fjárhæð með tölum, sem ríkið hefir varið í þarfir Vestmannaeyinga, án þess að hv.þm. þeirra rísi upp og brigzli manni um fjármálarembing eða eitthvað því um líkt.

Það dettur engum í hug að brigzla hv.þm. V.-Húnv. um slíkt

. Hv. þm. var að tala um það í háði, að mér léti vel að fara með háar tölur. Ég játa það, að ég nefndi háa tölu. Það er ekki hægt að tala um það fé, sem ríkið hefir lagt til Vestmannaeyja, nema fara með háar tölur. En hv.þm. getur ekki annan fremur ásakað fyrir það en sjálfan sig. Hann hefir sjálfur mest að því unnið, að þær tölur yrðu sem hæstar, og hann er alltaf að bæta við nýjum og nýjum ástæðum til þess, að nefna verður háar tölur í sambandi við fjárveitingar til Vestmannaeyja. Hv. þm. notaði alllangan tíma til að svara minni stuttu ræðu. Talaði hann um, hvað þegnarnir í Vestmannaeyjum borguðu mikið til ríkissjóðs. Hann var nú búinn að nefna þær tölur áður, en mér finnst þær ekki hafa mikið að segja í þessu sambandi. Það kemur margt til greina, þegar fara á að gera upp á milli héraða um það, hvers þau eiga að njóta af ríkisfé, og væri það einkennileg regla, ef æfinlega ætti að miða við það, hvað mikið fé rennur í ríkissjóð úr hverju þeirra. Mér finnst það ætti að tryggja það, að samkomulag náist milli ríkisstj. og bæjarstj. Vestmannaeyja um eldri skuldaskipti, með því að taka það fram í frv. sem skilyrði fyrir fjárveitingunni. Það er ekki nóg að taka það fram í nál., að það sé gert ráð fyrir því, að samkomulag náist um eldri skuldaskipti. Ég held það sé ekki ástæðulaust, þó ögn sé á þetta minnzt, þegar í uppsiglingu eru lög um hafnargerðir hér og þar úti um landið, sem sumar munu jafnvel verða eins dýrar og höfnin í Vestmannaeyjum. Menn verða að gera sér ljóst, hvað ríkissjóði er fært að leggja til þessara framkvæmda.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er leiðinlegt að þurfa alltaf að svara sama hv.þm. um sömu atriði. Hv. þm. V.-Húnv. var að kvarta undan, að ég minntist oft á sömu tölurnar. Ég geri það auðvitað vegna þess, að hann er alltaf að tönglast á sömu andmælunum. Það er eins og hann telji það hlutverk sitt að spilla fyrir öllum hafnargerðum. Ég veit ekki, hvað hann meinar með því. Hjá öðrum mundi þetta vera kallað fyrirtekt eða jafnvel annað lakara, en mér finnst það orð ekki eiga við eins valinkunnan mann og hv.þm. V.-Húnv. Hv. þm. V.-Húnv. vill setja það að skilyrði fyrir fjárveitingu til hafnarinnar í Vestmannaeyjum, að samningar takist milli ríkisstj. og Vestmannaeyinga um eldri skuldaskipti. Á það get ég ekki fallizt. Ég veit ekki, hverskonar jarðarmen hv.þm. ætlar okkur Vestmannaeyingum að ganga undir. Þó hér sé að ræða um allmikið fé fyrir Vestmannaeyinga, þá gæti ríkisstj. sett þeim slíka kosti, að þeir gætu ekki að þeim gengið. Er það sennilega það, sem hv.þm. vill, ef hann annars veit, hvað hann vill, sem líka má efa. Yfir því hefir verið lýst, hvernig hv. sjútvn. lítur á þetta mál, og er þess ekki að vænta, að betri tillögur komi um það frá hv.þm. V.-Húnv.

Sigurjón Á. Ólafsson Það eru örfá orð út af deilu hv.þm. Vestm. og hv.þm. V.- Húnv. og um afstöðu mína til þessa máls. Ég held það hafi verið einróma álit allra nm., að ekki mundi vera hægt að sporna á móti þessu fjárframlagi til hafnarinnar í Vestmannaeyjum, hvað sem gömlu skuldaskiptunum liði. Það er þegar búið að leggja svo mikið fé í þetta mannvirki, að nauðsynlegt er að ganga svo frá því, að það komi að fullum notum. Ég fyrir mitt leyti er frv. eindregið fylgjandi, einkum með tilliti til þarfa hins mikla sjávarútvegs á þessum stað. Hinsvegar vil ég jafnframt láta gera það, sem hægt er, til þess að samningar náist um hin eldri skuldaskipti.

Frsm. (Jón Sigurðsson) N. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. með nokkrum breyt. Eins og ég drap á við 1. umr. þessa máls, er hér að ræða um mjög mikið verkefni. Geysiflæmi víðsvegar á landinu bíða eftir framræslu. Frv. það, sem hér liggur fyrir, miðar að því að styðja menn til að koma á stað félagsframkvæmdum á þessu sviði. Skal ég nú minnast á þær breyt., sem n. vill láta gera á frv. Fyrst og fremst getur hún ekki fallizt á að tiltaka í frv. 150 þús. kr. upphæð, sem greiða skuli árlega úr ríkissjóði. N. er það ljóst, að ef svo er haldið áfram að binda ríkissjóði árleg útgjöld með sérstökum lögum, sem gert hefir verið síðustu ár, þá verður þess ekki langt að bíða, að þingið hafi lítið eftir af tekjum ríkissjóðs til að ráðstafa hvert árið. Hún álítur líka enga nauðsyn á að binda árlega fjárveitingu til skurðgröfukaupa við þessa upphæð. Það kom í ljós, að hún hafði verið valin alveg af handahófi. Það mun hafa vakað fyrir þeim, sem frv. sömdu, að keyptar væru allmargar skurðgröfur á einu eða tveimur árum. N. vill fara hægar á stað, en síga heldur á. Það hafa þegar verið keyptar tvær stórar skurðgröfur hingað til lands, sem nú er fengin reynsla á. Er það Skeiða- eða Flóaskurðgrafan, sem kostað mun hafa um 60–70 þús. kr., og fljótandi skurðgrafan í Skagafirði, sem kostaði rúmar 30 þús. kr. Nú mun ætlunin að reyna nýjar tegundir, sérstaklega þýzka tegund af minni skurðgröfum, sem Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri álítur, að muni kosta 10–15 þús. kr. N. vill ekki ýta undir, að keyptar séu margar slíkar skurðgröfur meðan ekki er vitað, hvernig þær reynast. Það eru eflaust til margar aðrar tegundir, og er því rétt að leita fyrir sér smátt og smátt. Í Skagafirði hefir rekstrarkostnaður við skurðgröfuna orðið tiltölulega mjög lítill, og er óhætt að gera ráð fyrir, að hann verði ekki meiri við minni skurðgröfur. Virðist því n. vera tiltekin óhæfilega há upphæð í frv. Leggur hún til, að engin upphæð sé ákveðin, en stj. sé heimilað að kaupa eina skurðgröfu á ári og að nægilegt fé sé ætlað í fjárl. til rekstrar þeirra, að þeim hluta sem frv. ákveður. Önnur breytingin, sem n. leggur til að gerð verði á frv., er þess efnis, að áveitufélög falli undir ákvæði þess ásamt framræslufélögum. Virðist ekki rétt að veita öðrum þeim aðila stuðning, en útiloka hinn. Eins og ég minntist á við 1. umr. þessa máls, getur líka sumstaðar hagað svo til, að áveita og framræsla fari saman. Þá vill n. láta taka fram í frv. að viðhalds- og vátryggingarkostnaður heyri undir starfrækslukostnaðinn. Hinsvegar leggur hún til, að ríkið beri eitt þann kostnað, sem leiðir af flutningi skurðgrafnanna á milli vinnustaða. Það má búast við, að talsverðum erfiðleikum verði bundið að flytja skurðgröfurnar á milli héraða eða sveita, og er hætt við, að það mundi draga úr mönnum að fá þær, ef þeir þyrftu að byrja á að greiða mikið fé í flutningskostnað. Telur því n. vænlegra til framkvæmda, að ríkið greiði allan flutningskostnað, en að fleira falli aftur undir þann árlega starfrækslukostnað, sem þeir, er unnið er fyrir, greiða 2/3 hluta af. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Vil aðeins geta þess, að samkv. þessum breyt., sem n. leggur til að gerðar verði á frv., leggur hún til, að nafn þess verði: „Frv. til laga um skurðgröfur ríkisins og rekstur þeirra“.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil leyfa mér að þakka hv.n. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Sumar af þeim breyt., sem hún leggur til að gerðar verði á frv., álít ég til bóta, og ég get sætt mig við allar. Óska ég því, að málið verði afgr. frá hv. d. á þeim grundvelli, sem hv.n. leggur til.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég tel, að þetta frv. fari í rétta átt, það sem það nær. Ég veit, að það er mikil þörf á þessum stóru verkfærum, til þess að vinna hin stóru verk. En ég vil minna á í þessu sambandi, að enn hefir ekki tekizt að útvega hentugar skurðgröfur til að grafa með litlu skurðina. Fyrir slíkar skurðgröfur væri þó þörfin allra brýnust. Vil ég því skjóta því til hv.n., hvort hún álítur ekki rétt að veita ríkisstj. jafnframt heimild til að kosta nokkru til tilrauna með áhöld til að grafa smærri skurðina, og til að láta sníða nýjar tegundir af litlum skurðgröfum, með tilliti til íslenzkra staðhátta.

Pétur Ottesen Ég vil einungis gera það að till. minni, að þessu máli verði vísað til hv.allshn., og jafnframt vil ég beina þeim tilmælum til hv.n., að hún taki málið til skjótrar afgreiðslu, því að brýn nauðsyn ber til þess, að þetta frv. nái lögfestingu sem allra bráðast.