Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um erfðafjárskatt, nr. 83/1984. Fulltrúar Norðurlandaþjóðanna hafa nýlega undirritað samning til að komast hjá tvísköttun arfs og gjafafjár. Fyrir hönd Íslands hefur annast þessa samningsgerð Ragnar Hall borgarfógeti. Til þess að hægt sé að ganga með formlegum hætti frá þessum samningi milli Norðurlandaþjóðanna til að komast hjá tvísköttun arfs þarf að gera þá breytingu á lögum um erfðafjárskatt sem hér er lögð til. Í núgildandi lögum um erfðafjárskatt er ekki sérstök lagaheimild fyrir ríkisstjórnina til að fullgilda slíka samninga svo sem er í gildandi lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Í frv. er lagt til að ríkisstjórnin fái almenna heimild til að gera slíka samninga við önnur ríki. Hin breytingin sem lögð er til er sú að skattur samkvæmt lögum um erfðafjárskatt verði greiddur hérlendis vegna eigendaskipta fasteigna á grundvelli lögerfða, bréferfða eða fyrirframgreiðslu arfs. Í núgildandi lögum er ákvæði um að skattur sé greiddur af fasteignum sem eigendaskipti verða að ef hann er ekki innheimtur erlendis vegna búskipta þar. Þetta er óvanalegt ákvæði sem sett var inn vegna tvísköttunartilvika. Breytingin sem lögð er til er í samræmi við það sem tíðkast innan OECD-landa. Framkvæmdin nú á þessu ákvæði er þannig að ef eigandi fasteignar á Íslandi er búsettur erlendis og búskipti verða þar á ríkissjóður ekki tilkall til erfðafjárskatts af eigninni. Breytingin sem nú er gerð felst í því að skattlagningarrétturinn verði hjá því ríki þar sem fasteignin er staðsett óháð því hvar búskipti fara fram. Stefnt er að því að aðildarríki Norðurlandasamningsins fullgildi tvísköttunarsamninginn um erfðafjárskatt þannig að honum verði beitt um dánarbú þeirra sem falla frá 1. jan. 1990 og síðar. Þessi norræni samningur öðlast gildi 30 dögum eftir að öll ríki hafa tilkynnt um að hann hafi verið staðfestur. Það er því mikilvægt að nauðsynleg formskilyrði liggi fyrir sem allra fyrst þannig að gildistaka geti átt sér stað 1. jan. nk. eins og að er stefnt. Ég fer því þess á leit við hv. Alþingi að það greiði götu þess að frv. geti orðið að lögum sem allra fyrst um leið og ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og, eins og venjan hefur verið með breytingar á lögum um erfðafjárskatt, að því verði vísað til hv. félmn.

Flm. (Ragnhildur Helgadóttir) Herra forseti. Hér er á nýjan leik flutt frv. sem við þrír þm. Sjálfstfl. fluttum á seinasta þingi. Það er í meginatriðum hið sama. Einn þáttur þess er þó áréttaður frekar. Tilgangur frv. er að bæta réttarstöðu barna, að bæta aðstöðu þeirra til að njóta fræðslu og aðstöðu foreldra þeirra til þess að fullnægja uppeldisskyldum sínum. Í þessu sambandi er þó ekki lítið gert úr uppeldishlutverki skólanna, en það er fyrst og fremst fjallað um fræðsluskyldu hins opinbera, þ.e. um skyldu hins opinbera til þess að sjá um að börn fái fræðslu. Skylda til uppeldisins hvílir hins vegar fyrst og fremst á foreldrunum, en skólinn er mikilvægur þátttakandi í framkvæmd foreldranna á þessu hlutverki sínu. Þess vegna er það að miðað við aðstæður í nútímaþjóðfélagi hafa menn hneigst til þess æ meira að gera kröfur um að skólanum séu búin skilyrði til þess að taka þátt í þessu uppeldishlutverki. Við gerum ráð fyrir því í 1. gr. frv. að skólaskyldan sé lengd á þann veg að hinu opinbera sé skylt að sjá um að haldinn sé skóli fyrir börn strax frá sex ára aldri. Orðalagið á 1. gr. er örlítið breytt í þessu frv. þar sem lögin um grunnskóla, eins og þau eru nú, gera ráð fyrir að ríki eða sveitarfélagið sjálft haldi skóla, en í þessu frv. er gert ráð fyrir að skyldan miðist við að ríki og sveitarfélög sjái til þess að haldinn sé skóli fyrir öll börn og unglinga á þessum aldri eins og nánar segir í lögunum. Ástæðan til þessa er sú að það getur hentað ríki, sveitarfélagi eða öðrum aðilum, foreldrum eða öðrum þeim sem ábyrgð bera á börnum, að koma skólahaldinu fyrir með öðrum hætti og við teljum rétt að sú heimild sé áréttuð í lögum. Þetta þýðir þó að í engu er slakað á kröfum sem gerðar eru til hins opinbera um að sjá um að fræðsluskyldunni sé fullnægt, enda er það svo að við teljum, flm. þessa frv., sem og aðrir sjálfstæðismenn, að á ríkinu hvíli sú skylda að tryggja að allir eigi kost á menntun við sitt hæfi og hafi jafnan rétt til menntunar án tillits til efnahags, búsetu eða fötlunar. Fræðsluskylda ríkisins sé hins vegar framkvæmd með þeim hætti að skólar hins opinbera eða einkaskólar geti starfað hlið við hlið. Í ályktun um skóla- og fræðslumál sem samþykkt var á síðasta landsfundi Sjálfstfl., sem hefur tíðum verið umræðuefni í þessum sölum, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Markmið menntakerfisins er öðru fremur að uppfylla fjölbreytilegar óskir nemenda eða foreldra barna um fræðslu þeim til handa. Samræma ber vinnutíma foreldra og barna með því að koma á samfelldum skóladegi og einsetnum skóla. Lengja verður daglegan skólatíma yngra og miðstigs grunnskólans til þess að skólinn geti betur sinnt fræðslu- og uppeldishlutverki sínu í samstarfi við heimilin sem bera höfuðábyrgð á uppeldi barnanna. Tryggja þarf að til kennslustarfa veljist ávallt vel hæft fólk. Áhersla er lögð á að kennarar skili öllum starfstíma sínum í skólanum og að símenntun verði hluti af starfsskyldu kennara. Skapa þarf menntakerfinu þau skilyrði að skólarnir eigi sem auðveldast með að ná markmiðum sínum. Það verður best gert með því að stjórnendur og starfsfólk menntastofnana fái að nýta sínar eigin hugmyndir og starfskrafta eins og best á við hverju sinni. Stjórnendur skóla hafa í flestum tilvikum besta þekkingu á því hvaða leiðir ber að fara. Æskilegt er því að miðstýring menntakerfisins sé mun minni en nú er hvað varðar rekstur, fjármagn, stjórnun, hugmyndir og kennsluaðferðir. Yfirstjórn menntamála ber hins vegar að sjá til þess að mat sé lagt á árangur starfs í hverjum skóla og að niðurstöður þess mats séu gerðar almenningi aðgengilegar í samræmi við upplýsingaskyldu stjórnvalda.`` Hér lýkur þessari tilvitnun, herra forseti, en af henni má sjá að frv. sem við flytjum hér er mjög í samræmi við þær hugmyndir sem fram koma í þessari stefnumörkun sem má segja að hafi það höfuðeinkenni auk þess að leggja áherslu á hið ólíka eðli einstaklinganna að efla samstarfið milli heimila og skóla og að virða höfuðábyrgð heimilisins og fjölskyldunnar á uppeldi barnanna. Þetta inntak er í mörgum fleiri málefnaályktunum Sjálfstfl., bæði að því er varðar almennar stjórnmálaályktanir, félagsmál, fjölskyldumál, jafnréttismál og fleira. Ástæðan til þessa er einfaldlega sú að við teljum að við séum hér að fjalla um hluti sem eru svo ríkir þættir í eðli einstaklinganna og svo mikilvægir. Þeir séu lykilatriði í mörgum starfsþáttum þjóðfélagsins. Við séum að fjalla um aðgang að því að geta notið náms í lífsins skóla og að geta staðið sig í lífsbaráttunni. Þess vegna er það að við leggjum á það höfuðáherslu að Íslendingar megi undir engum kringumstæðum og síst nú á dögum dragast aftur úr um fræðslu og uppeldisaðstöðu sinnar yngstu kynslóðar og þess vegna gerum við okkur grein fyrir því að þær breytingar sem þarf að gera, sú bætta aðstaða sem skólarnir þurfa að fá, hlýtur að verða eitt af höfuðviðfangsefnum stjórnmálanna og í útgjöldum hins opinbera á næstu árum. Við gerum okkur grein fyrir því að hér er um að ræða málefni sem við getum því miður ekki náð í einu skrefi, en í grg. frv. eru ítarlegar áætlanir um það hvernig unnt sé að ná þessum markmiðum í nokkrum áföngum. Við gerum grein fyrir því að frv. er að mestu byggt á áliti nefndar um fjölskyldumálefni sem sett var af þáverandi forsrh., hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteini Pálssyni, sem reyndar hafði látið það koma fram í ýmsum málefnum sinnar ríkisstjórnar að höfuðáhersla væri lögð á bætta aðstöðu fjölskyldna og barna. Þessi nefnd byggði m.a. álit sitt á starfi annarra nefnda sem starfað höfðu í menntmrn. og höfðu gert kannanir meðal kennara og foreldra um það sem brýnast væri talið til að bæta samstarf heimila og skóla til að bæta aðstöðu barna. Það þarf ekki að hafa um það langt mál hvaða áhrif þjóðfélagsbreytingar síðustu áratuga hafa haft á líf og leik lítilla barna í okkar þjóðfélagi. Þetta eru þó þeir þjóðfélagsborgarar sem við öll, á hvaða aldri sem við erum, berum mikla umhyggju fyrir og við teljum það raunar höfuðatriði sé að vel sé búið að þessum hópi þjóðfélagsborgaranna. En hver er staðreyndin? Við skulum líta á skýrslu sem nokkuð hefur verið talað um og liggur hér fyrir sem fylgirit við heilbrigðisskýrslur, þ.e. skýrsla sem landlæknisembættið lét gera og heitir Mannvernd í velferðarþjóðfélagi. Þessi skýrsla vitnar í ýmsar tölfræðilegar staðreyndir, m.a. úr skólaskýrslum í Reykjavík, og þar er sýnt fram á að um langt árabil hefur verið ótrúlegur fjöldi lítilla barna á aldrinum 7--12 ára sem eru meira eða minna ein heima á daginn. Og af hverju er þetta? Í sumum tilvikum er þetta vissulega matsatriði foreldranna. Í öðrum tilvikum er þetta óhjákvæmilegt. Og hvað viljum við gera til að auka öryggi þessara barna? Við þurfum ekkert að ræða það hvaða áhrif þessi aðstaða getur haft á þetta unga fólk. Ýmsar niðurstöður kannana sem birtar eru í þessari sömu skýrslu gefa líka til kynna að það er ljóst að til þessarar aðstöðu má rekja ýmiss konar heilsubrest þessara sömu einstaklinga síðar á ævinni, ýmiss konar örðugleika, bæði við að stunda nám í öðrum skólum eða störf. Sumir komast sem betur fer klakklaust í gegnum þetta en einstaklingarnir eru misjafnir og það verður að sjálfsögðu að sinna þeim í ljósi þeirrar staðreyndar. Þess vegna leggjum við til að daglegur skólatími barna sé lengdur. Við leggjum raunar líka til að árlegur skólatími barna sé lengdur. Og við leggjum líka til að einu ári sé bætt við skólaskylduna. Ég hygg nú að þeim fari fækkandi sem undrast það að menn vilji veita börnum aðstöðu til þess að dveljast lengur í skóla heldur en nú er. Sumum leiðist í skóla eins og gengur en það er ekki annað heldur en víða er í þjóðfélaginu. Sumum leiðist á sínum vinnustað. Engum þeim sem hér eru inni neitt að ráði kannski, því að þeir eru svo áhugasamir um þetta málefni. En það kemur fyrir á öllum vinnustöðum hvort sem það er skóli eða ekki, að heldur vildu menn sitja og spila á spil við vini sína eða gera sér eitthvað annað til dundurs. Börn eru líka mismunandi heppin með aðstöðuna í sínum skóla og í skólanum er misjöfn aðstaða til að sinna hverjum einstaklingi fyrir sig.

Hún er að skamma okkur sem inni erum.

Ég var einmitt að hrósa þeim sem inni eru hvað þeir sýndu mikinn áhuga á þessu mikilvæga málefni og því fagna ég mjög. Og ég tel sérstaka ástæðu til þess að segja það sérstaklega við hv. 1. þm. Vestf. að við erum að fjalla um málefni yngstu borgaranna og það eru einmitt málefni sem snerta hug og hjarta þingmanna og annarra Íslendinga á öllum aldri. Við erum ekki að fjalla um eitthvert sérmál kvenna eins og stundum mætti ætla þegar talað er um skólamál hér á hv. Alþingi. Og sú framför hefur orðið að ég sé ekki betur en að hér séu hlutföllin á þessum fundi nokkuð góð milli karla og kvenna. Stundum hefur það verið svo í þessum sal, þegar slík málefni hafa verið rædd, að aðallega hafa það verið konur sem þeim hafa sinnt. En hvað sem því líður --- að miklu leyti get ég vitnað til þeirra röksemda sem fram koma í ítarlegu nál. frá þeirri nefnd sem ég gat um áðan, fjölskyldumálefnanefnd hv. þm. Þorsteins Pálssonar og þáv. forsrh. Þar kemur fram að við gerum ráð fyrir því að frv. komi ekki til framkvæmda fyrr en ári eftir að það fær afgreiðslu á Alþingi. Í fyrsta áfanga verði lengdur skóladagur fyrir sjö og átta ára börn og í næsta áfanga verði sex ára bekkurinn látinn fá betri aðstöðu eins og sjö og átta ára hóparnir og kennsla sex ára barna verði með sama hætti og í öðrum hópum grunnskólans að það verði bekkjakerfi en ekki eins og nú er, það fari eftir fjölda í sex ára bekk. En við gerum ráð fyrir því að á hvern nemanda verði í fyrsta bekk sex ára barna 1200 mínútur á viku. Við gerum okkur grein fyrir því að þetta er framtíðarmarkmið en við stefnum að því að með þessu verði dvöl barns í skólanum allt að sex klukkustundir, þ.e. að það séu kennslustundirnar sjálfar sem eru 40 mínútur hver, stundahlé á milli og matarhlé og þess vegna verði þetta samtals í skólanum um sex stundir. Við gerum ráð fyrir því líka að það verði aðstaða til þess að börnin geti dvalist í skólanum utan kennslustunda. Að það sé gert ráð fyrir skólaathvörfum við hvern grunnskóla og við gerum ráð fyrir því, þar sem hér er um kostnaðarsamt atriði að ræða, að heimilt sé að taka gjald fyrir dvöl nemenda í skólaathvörfum og upphæð gjaldsins skuli ákveðin af skólastjóra í samráði við fræðslustjóra. Þessi hugmynd kom fram í áliti sem forskólanefnd hafði skilað á árinu 1981, þá þegar, og lagði sú nefnd mikla áherslu á að bæta aðstöðu þessa hóps. Við gerum ráð fyrir því að lengri kennslutími fyrir eldri bekki komi svo síðar til framkvæmda. Í þriðja áfanga verði lengingin fyrir alla bekkina komin þannig að fyrsti, annar og þriðji bekkur fái 28 kennslustundir á viku hver, fimmti bekkur fái 33, sjötti 35 stundir, sjöundi, áttundi og níundi 36 kennslustundir á viku hver og síðan aukist þetta á árunum 1992 og 1993 þannig að fyrsti, annar og þriðji bekkur fái 30 kennslustundir á viku, fjórði 32, fimmti 34, sjötti 35, sjöundi, áttundi og níundi 36--37 kennslustundir á viku. Við gerum ítarlega grein fyrir því hvað þessar aðgerðir muni kosta hverju sinni en eins og menn sjá þá erum við með tölur sem eru miðaðar við verðlag á árinu 1988 og þær þurfa að sjálfsögðu að taka breytingum. Ég geri reyndar ráð fyrir að eftir verðlagsútreikningum hæstv. fjmrh. séu þessar upphæðir kannski lægri heldur en það sem við teljum að þurfi að vera, því við teljum nú að verðbólgan sé meiri heldur en hæstv. fjmrh. sagði a.m.k. hér í gær. En ef hans kenningar um það gilda þá verður þetta nú ekki eins há krónutala sem við erum hér að leggja til í auknum kostnaði. En við skulum líta á hina hlið málsins. Þó að við fjöllum hér um mikla fjármuni þá erum við líka að skapa tryggingu. Við erum að tryggja meira öryggi, við erum að afstýra slysum, við erum að afstýra lakari geðheilsu, við erum að stuðla að betri aðbúnaði, ekki aðeins barnanna, heldur líka fjölskyldnanna. Við erum að draga úr streitu foreldra og hver er tilbúinn til þess að slá á það mati hvaða fjármunir sparast með því að sporna gegn þessum hlutum sem ég hef hér nefnt, slysum, vanheilsu, streitu og losi í fjölskyldum? Ég held að til lengri tíma litið þá sé hér um einhverja öruggustu fjárfestingu að ræða sem við gætum valið. Og ekki einungis það heldur séum við að fullnægja skyldum, siðferðislegum skyldum sem hvíla á fullorðnu fólki í þessu landi, á öllum þeim sem eru komnir til vits og ára og þeim sem eru á þeim aldri að þeir beri yfir höfuð ábyrgð á uppeldi ungs fólks og lítilla barna. Ég held, herra forseti, að ég hafi ekki fleiri orð sérstaklega um það sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Í greinargerð er það skýrt og líka sú breyting sem varð á frv. frá því í fyrra. Gerð hefur verið grein fyrir henni. Þar er áréttuð heimildin fyrir hið opinbera til þess að fela öðrum aðilum en sjálfu sér að halda skólana, að sjá um skólastarfið. Hið opinbera getur falið eða samið við einstaklinga eða aðra að halda skóla. Hins vegar njóti slíkir skólar fjárhagslegs stuðnings hins opinbera, en rammi yrði settur um nánara fyrirkomulag þessa stuðnings í reglugerð og veitt yrði leyfi fræðsluyfirvalda sem fyrst og fremst mundi miða við að faglegum kröfum væri fullnægt. Það er líka meginatriði að hinum faglegu kröfum sé fullnægt. Ég veit, herra forseti, að hæstv. menntmrh. mun hafa látið smíða frv. til grunnskólalaga. Frá því var sagt í fjölmiðlum nú fyrir allnokkru síðan, þó nokkrum tíma. Í síðustu viku var skýrt frá því í fjölmiðlum. Það frv. hefur ekki verið lagt hér á borð þingmanna svo ég veit nú ekki hvort það er réttnefni að kalla þær hugmyndir frv. enn þá. En hann mun þó hafa kynnt þessi drög að frv. fyrir stjórnarflokkunum. Lýðræðishugsunin er nú ekki meiri en svo í hæstv. ríkisstjórn að stjórnarflokkunum er kynnt frv. um jafnmikilvægt efni, það kynnt í fjölmiðlum, án þess að stærsta þingflokknum sé svo mikið sem sýnt þetta mál. Hvað sem um það er þá vonast ég auðvitað til að sem flestar af þeim hugmyndum sem hér eru inni í þessu frv. séu inni í stjfrv. Ég veit að það eru góðir fagmenn sem hafa farið höndum um það mál, ég efa það ekki. Og ég vek athygli á því að sjálfstæðismenn hér á hv. Alþingi hafa flutt fleiri mál sem þetta varðar og þær hugmyndir sem fjölskyldumálefnanefndin lagði til. Þar vil ég nefna mál sem hv. 6. þm. Reykn. flutti í Ed. og hefur flutt þing eftir þing og fjallar um skólaráð sem á að festa í lögum nánara samstarf foreldra og skóla. Svo og vek ég athygli á þeirri þál. sem vísað var til ríkisstjórnarinnar í fyrra. 1. flm. hennar var hv. 2. þm. Reykv. Ég hef ástæðu til að ætla, þar sem ekki var annars getið í þessum útvarpsfréttum sem ég heyrði og voru um hugmyndir hæstv. menntmrh., að þessar hugmyndir séu inni í hans frv. og vil a.m.k. trúa því þangað til annað reynist réttara. En til þess að árétta þessa stefnu okkar flyt ég þetta frv. og hv. Alþingi á þá kost á því að samþykkja það ef hæstv. ráðherra skyldi nú ekki leggja fram frv. um sama efni.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir Herra forseti. Það vill nú svo til að hv. 3. þm. Reykv. var hér að fjalla um mál sem alltaf hefur verið mitt hjartans mál, grunnskólann. Að almennilega og vel sé að honum staðið. Ég tel það hafa mikla þýðingu fyrir hvern nemanda að í grunnskólanum sé vel að honum búið og að hann fái alla þá fræðslu sem möguleg er. Því miður held ég að þessu hafi verið mjög ábótavant víða. Ég held að sá nemandi, og hef reyndar fylgst með því og hef kynni af því að sá nemandi sem t.d. er á eftir hann fær alls ekki þá leiðsögn sem hann þarf, það er langt frá því. Nú lifum við í þjóðfélagi þar sem alltaf er verið að tala um tækni og alls konar framfarir, tæknivísindi og alls konar framfarir, en þetta höfum við vanrækt skammarlega. Ég fylgdist fyrir nokkrum árum síðan með dreng sem fór ekki einungis í gegnum grunnskóla heldur líka í gegnum unglingadeild, alltaf á núlli. Ég þekkti þennan dreng, hann var ekkert vangefinn, hann fékk bara ekki neina hjálp. Hugsið þið ykkur hvernig framtíðin blasir við svona ungmenni. Ég hef heyrt núna síðustu árin til tveggja Íslendinga sem eru nú alþjóð kunnir, annars vegar Bubba Mortens hins vegar Bjarna Dags. Þeir sögðu báðir frá því þessir menn að þeir flæmdust úr skóla af því að þeir voru haldnir einhverri lesblindu. Þeir voru bara sagðir latir, ódælir og ómögulegir, enginn veitti þeim hjálp. Nú hef ég alveg síðustu árin fylgst með dreng sem á við svipuð vandkvæði að stríða. Hann fær enga hjálp. Ég veit það að foreldrar hans hafa verið mjög vakandi yfir þessu og hafa reynt verulega mikið til að fá hjálp, þau fá hana ekki. Svo sé ég að hér stendur í grunnskólalögunum, 38. gr.: ,,Fyrir hverja bekkjardeild eða námshóp í grunnskóla skal skólastjóri velja umsjónarkennara. Hann fylgist sérstaklega með námi nemenda sinna og þroska, leiðbeinir þeim og hefur samband við forráðamenn þeirra.`` Nú langar mig til að fá svar við því ef einhver veit. Hefur þessu verið framfylgt? Er þessi umsjónarkennari til í öllum skólum? Og ef svo er hvernig uppfyllir hann þá sínar skyldur? Það hlýtur þá að vera skylda hans að fylgjast með í svona tilfellum. Í síðustu málsgr. um þessa umsjónarkennara segir: ,,Nefndin telur nauðsynlegt að staða umsjónarkennara við 7.--9. bekk verði styrkt. Þeim tilmælum er því beint til menntmrh. að mál þetta verði tekið til sérstakrar umfjöllunar í samstarfi foreldra, kennara og fræðsluyfirvalda.`` Þetta er alveg eins og talað út úr mínu hjarta. Og ég legg þá ríka áherslu á það að verði orðið við þessum óskum, þá sé sá ágæti maður sem tekur þetta að sér svo ábyrgur að hann sjái um að enginn týnist úr í bekknum. Ég vil taka það fram að ég hef ekki lesið þetta frv. með grunnskólalögunum og er bara ekki nógu kunnug því, en þó að það yrði ekki til annars en að betur yrði staðið að þessum málum er það allrar athygli vert.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Þetta frv. sem í meginatriðum felur í sér lengingu skóladags barna á grunnskólaaldri er nú lagt fram hér í Nd. aftur. Jafnframt var í fyrra lagt fram í Ed. frv. sem hneig mjög í sömu átt og var flutt af kvennalistakonum. Verður það einnig lagt fram í Ed. innan tíðar. Það er í rauninni dapurlegt til þess að vita að það skuli þurfa að flytja þessi frv. ár eftir ár og þau skuli ekki vera komin til framkvæmda, slíkt nauðsynjamál sem þetta er orðið að skóli og skólastarf bregðist við breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu. Það sem einu sinni dugði til gerir það ekki lengur og það er allt sem vitnar um það, félagsleg aðstaða barna og foreldra, mjög breyttar þjóðfélagsaðstæður, auknar menntunarkröfur og svo mætti lengi telja. Við þekkjum öll þessar aðstæður og þurfum svo sem ekkert að tíunda þær mikið, en það má eiginlega furðu sæta að þetta skuli ekki vera slíkt forgangsmál stjórnvalda að það séu orðnar stórfelldar úrbætur. En það er nú eins og vant er að þegar kemur að börnum eða unglingum --- eða konum, þá fara þau mál mjög aftarlega á listann og þá er kostnaður slíkur þyrnir í augum stjórnvalda að honum er sífellt borið við. Það liggur við að það sé ósæmilegt að ræða kostnað þegar við erum að ræða um svo brýn mál eins og skólahald. Í rauninni má segja að það sé aldrei nógu til kostað og megi ekkert til spara til þess að þar sé sem best að verki staðið. Með þessu er ég ekki að segja að það eigi að taka upp einhverja óráðsíu og bruðl og það að gæta þess ekki í hvað peningarnir eru notaðir. Ég á ekki við það heldur hitt að sá kostnaður sem er nauðsynlegur til þess að þessi mál séu ekki bara í sæmilegu lagi heldur góðu lagi ætti ekki að vera það sem stæði málinu fyrir þrifum. Þetta frv. og frv. sem kvennalistakonur fluttu í Ed. í fyrra eru mjög áþekk eins og ég sagði áðan. Það eru þó nokkur atriði sem skilja að og er þá fyrst til að taka atriði sem er í frv. sem flutt er hér í Nd. af hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur þar sem lagt er til að heimilt sé sveitarfélögum að setja á stofn grunnskóla og undir sömu stjórn forskóla fyrir fimm ára börn. Nú er þetta út af fyrir sig athyglisvert, og er sjálfsagt, finnst mér, að hafa slíkt inni í þessum lögum, en ég vil í því sambandi minna á að nú er starfandi á vegum menntmrn. nefnd sem er að smíða tillögur um fyrirkomulag forskólastigsins, þ.e. fyrir börn alllt frá fæðingu og upp að skólaaldri, og árangur af því starfi verður væntanlega tillögur um allt ytra og innra starf forskóla. Það á ekki að koma í veg fyrir að aðrir möguleikar séu til í skólakerfinu og gæslu, en þá þarf að gæta að því að það rekist ekki hvað á annars horn. Ég held að það sé í mörgum tilfellum afskaplega æskileg tilbreyting fyrir börn sem hafa dvalið á leikskólum eða öðrum dagvistarstofnunum í nokkur ár að stíga svo sem eins og öðrum fæti inn í skólakerfið á þessum aldri. Ég þekki það af eigin raun, þegar ég var með lítil börn á dagheimili og átti þess kost að setja þau einmitt í fimm ára bekk í Ísaksskóla, hálfan daginn, hvað þeim var það kærkomin tilbreyting og varð þeim greinilega til þroska og ánægju. Ég held því að þetta væri þarft skref að stíga svo framarlega sem það samræmist öðrum aðgerðum. Annað vil ég nefna sem mér finnst vanta í frv. og það eru ákvæði um fjölda nemenda í bekkjardeildum. Í frv. kvennalistakvenna er gert ráð fyrir að fjöldi nemenda í 1. og 2. bekk, þ.e. sex og sjö ára barna í grunnskóla, fari ekki yfir 14 og að meðaltal nemenda í 3.--10. bekk fari ekki yfir 18. Ég held að það sé mjög brýnt að koma á fastri skipan hvað varðar nemendafjölda vegna þess að það segir sig sjálft að eins og nú háttar til þegar ekki er lengur skipað í bekki eftir svokallaðri námsgetu, þá er starf kennarans örðugra. Það útheimtir persónulegri kennslu, þ.e. persónulegri athygli við hvern nemanda, auk þess sem kennarinn á þá miklu auðveldara með að standa undir þeim tilfinnanlegu kröfum sem gerðar eru til kennara í dag. Þeir þurfa að svo mörgu leyti að koma í staðinn fyrir heimilin mikinn tíma dagsins og því mjög mikilvægt að kennarar nái að mynda persónuleg tilfinningaleg tengsl við nemendur sína því að á því þarf hvert barn að halda ef því á að líða vel og ef það á að ná árangri og það gefur augaleið að því fleiri sem nemendurnir eru, því erfiðara á kennarinn með að standa undir þessum kröfum. Í fyrra fengum við að sjá hér á Alþingi námsskrá fyrir grunnskóla. Það var hið glæsilegasta plagg og ekkert nema gott um það að segja og var talsvert ítarlega rætt hér í fyrra. Í umræðum um þessa námsskrá gerði ég einmitt að umræðuefni þær gífurlegu kröfur sem væru þar gerðar til kennara. Það var varla til sá eiginleiki, persónulegur eða faglegur, sem hann átti ekki að hafa til að bera, auk alls þess námsefnis og fræðslu sem hann átti að koma til skila. Hann gerir það auðvitað ekki innan þess kerfis sem við búum við í dag. Það er borin von. Það stendur ekki í mannlegu valdi að gera það. En við megum ekki gleyma því að það er og verður í rauninni merkasti og sterkasti þáttur í starfi hvers kennara að geta einbeitt sér að hverjum nemanda þannig að hæfileikar hans og eiginleikar fái sem best að njóta sín. Í báðum frumvörpunum er gert ráð fyrir athvarfi í skólanum utan lögboðins skólatíma. Þó er sá blæbrigðamunur, eða það er að vísu miklu meira en blæbrigðamunur, það er náttúrlega skoðanamunur, að í frv. sjálfstæðismanna er gert ráð fyrir að heimilt sé að taka greiðslu fyrir dvöl í skólaathvörfum. Ég held að það sé einmitt grundvallaratriði, til að skólaathvörf nýtist sem best fyrir þá nemendur sem þurfa mest á þeim að halda, að það sé ekki gegn gjaldi, og þetta sé jafnsjálfsagður liður í kostnaði skóla og skólahaldið sjálft. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir vitnaði hér í merka skýrslu, Mannvernd í velferðarþjóðfélagi. Þessa skýrslu hefur áður borið hér á góma í máli mínu og margra annarra. Hún er í rauninni svo merkt plagg að þar ættu stjórnvöld að finna sér forgangsröð um framkvæmdir til félagslegra úrbóta. Í þeirri skýrslu er svo margt sem bendir til vanrækslu og margt sagt þar sem styður hve hörmulegar afleiðingar slík vanræksla getur haft. Aðallega er það auðvitað þetta að börn ganga sjálfala, eða eru ein án gæslu stóran hluta dagsins. Því ráða eflaust margir þættir. Eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir benti á getur verið um val foreldra að ræða, að þeir telji einfaldlega ekki þörf á gæslu, en þó hygg ég að slíkt sé í fæstum tilfellum. Oftast er það, eins og ég reyndar gerði hér að umtalsefni í gær, að foreldrar eiga ekki kost á gæslu eða, sem ekki er ólíklegra, að þeir hreinlega hafa ekki efni á henni. Og það gefur augaleið að það eru þeir sem verst eru staddir, þeir sem lægst hafa launin, sem þurfa að vinna lengstan vinnudaginn, sem þurfa mest á þessu athvarfi að halda fyrir börnin sín. Eða réttara sagt, börnin þeirra þurfa mest á þessu athvarfi að halda, en hætt er við að þau börn gætu ekki notið þessarar gæslu ef gjald kæmi fyrir. Þá er kannski betur heima setið en af stað farið ef sú yrði raunin að það væru einmitt þeir sem mest væru þurfandi sem yrðu að vera án aðstöðunnar. Það er auðvitað ótalmargt fleira sem hangir þarna á spýtunni, heilbrigðismál ýmiss konar og slysahætta og alls konar andleg og líkamleg velferð barna. Þetta var tíundað vel hér í umræðum í fyrra og á eflaust eftir að bera á góma aftur en er auðvitað sterk röksemd fyrir lengingu skóladags og tilvist athvarfa. Annað það sem við kvennalistakonur lögðum áherslu á í okkar frv. í fyrra var að það væri aðstaða í öllum skólum til þess að hafa þar skólamáltíðir á boðstólum. Þetta er slíkt grundvallaratriði í rekstri skóla í dag að undan þessu verður ekki vikist. Það háttar nú svo til og ættu hv. þm. að þekkja það því að þeir búa m.a. við þá aðstöðu að eiga aðgang að góðum mat hér í hverju hádegi sem þeir greiða ekki einu sinni fullu verði og svo háttar til um fjölmarga aðra fullorðna í þjóðfélaginu að þeir eiga að eiga aðgang að þessari þjónustu í hádegi. Börn og unglingar eru hins vegar einu þegnar þjóðfélagsins sem ekki eiga kost á þessu. Afleiðingarnar eru sjálfsagt margvíslegar, þær eru heilsufarslegar. Þær lýsa sér í meiri tannskemmdum og ætli það komi ekki líka fram í stórauknum viðskiptum í sjoppum og söluturnum því að það er margt sem bendir til þess að þaðan komi því miður oft fæði barna sem eru eftirlitslaus. Þau kaupa sér það sem hendi er næst og aðgengilegast er hverju sinni og þá verður svokallað sjoppufæði oft fyrir valinu. Ég gerði hér að umræðuefni í fyrra tannskemmdir barna og unglinga sem eru meiri á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum t.d. og er eflaust eitthvert samband á milli neysluvenja og tannskemmdanna. Þó að sums staðar hátti þannig til að börn komist vel heim í hádegi er sjaldnast nokkur þar til staðar til að útbúa handa þeim mat eða sjá til þess að þau borði vel og borði næringarríka fæðu sem er þó aldrei nauðsynlegra en einmitt á þessum árum. Það er annað sem mig langar að minnast á í þessu frv. sjálfstæðismanna og það eru tillögur þeirra um lengingu skólaárs. Nú finnst mér það e.t.v. orka nokkuð tvímælis hvort eigi að svo stöddu að fara út í að lengja skólaárið. Ég held að við ættum fyrst að snúa okkur að lengingu skóladagsins og fá einhverja reynslu af því áður en við færum út í lengingu skólaársins. Hitt er svo annað mál að vel mætti haga því svo til að að lögbundnu skólaári loknu væri nemendum sköpuð aðstaða til áframhaldandi starfs í skólanum. Það er margs konar tómstundastarf og íþróttastarf sem væri hægt að hafa í gangi fram eftir sumri og e.t.v. mætti byrja aftur fyrr á haustin og reyna þannig að koma til móts við börn, þarfir barnanna og foreldranna. Það hafa verið gerðar undanfarin ár nokkuð merkilegar tilraunir með skólabúðir og það mætti vel hugsa sér að það tengdist t.d. þessu starfi að skólaárinu loknu og fjöldamargt annað mætti telja. Vil ég í því sambandi minna á tillögu sem var reyndar samþykkt hér á Alþingi í fyrra og var um athugun á því að samhæfa og samræma kennslu í tónmennt í grunnskólum og tónlistarskóla og átti þetta að vera liður í því að tengja skólana meira ýmiss konar menntun og tómstundastarfi sem nemendur sækja sér nú utan skóla. Það mætti svo sannarlega íhuga þetta einmitt í sambandi við viðveru barna í skólahúsnæðinu lengur en sem nemur skólaárinu. Ég get ekki stillt mig um að minnast á ákveðið atriði af því að mönnum verður svo tíðrætt um það núna varðandi aðild Íslendinga að EFTA og hugsanlegt samstarf við EB hvað það sé nauðsynlegt að dragast ekki aftur úr, einangrast ekki, verða ekki á eftir. Ég er ekki viss um að viðskiptasamningar séu úrslitaatriði í því. Það hlýtur að vera menntun og menningarstig hverrar þjóðar sem ræður þar úrslitum, hvort hún dregst aftur úr eða hvort hún stendur í broddi fylkingar. Það er líka sterkasta vopn hverrar þjóðar og ég tala nú ekki um fámennrar þjóðar, bæði til verndunar og styrktar eigin sjálfstæði og til að gera sig gildandi í samfélagi þjóðanna. Lenging skóladags og bætt aðstaða fyrir börn og unglinga í skólum er því svo sannarlega eitt það áhrifaríkasta og mest áríðandi ef við viljum halda okkar stöðu og dragast ekki aftur úr. Ég vona svo sannarlega að þetta frv. fái góða og hraða umfjöllun í nefnd og að við sjáum það aftur hér innan tíðar ásamt fleiri frv. sem fram eiga eftir að koma um sama mál. Það besta valið úr báðum, fellt saman í eina heild svo að allir megi vel við una.

Lára V. Júlíusdóttir Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að koma inn í umræðuna þar sem hér er verið að fjalla um mál sem fjölskyldunefnd vann að á sínum tíma. Það vildi svo til að ég átti sæti í þessari ágætu nefnd. Nefndin átti að fjalla um ýmislegt til viðbótar því sem hún fjallaði um. Hún skilaði áfangaskýrslu sinni í lok fyrsta starfsárs og sú áfangaskýrsla fjallaði um dagvistarmál og skólamál. En mikilsverðir flokkar urðu út undan, flokkar eins og lífeyrismál og tryggingamál sem nefndinni var falið að fjalla um í skipunarbréfi. Því miður var fjölskyldunefnd ekki vakin til lífsins á ný eftir að stjórn Steingríms Hermannssonar tók við haustið 1988. Ég er afskaplega ánægð með að sjá nokkrar af hugmyndum fjölskyldunefndar komnar hér á blað í frumvarpsform. Eins og nefndin fjallaði um málið og skilaði af sér, þá lagði hún mesta áherslu á lengingu skóla yngstu barnanna. Það var lagt út með það sjónarmið að grunnskólanemar ættu a.m.k. kost á sex klukkustunda dvöl í skóla á dag. Og eins og fyrri ræðumenn hafa rakið hér þá er þetta ekki síst mikilvægt fyrir fjölskylduna í heild sinni vegna þeirrar staðreyndar að konur hafa verulega aukið þátttöku sína á vinnumarkaði. Svo var komið árið 1986 að 84% giftra kvenna voru með atvinnutekjur. Þetta þýðir að það umhverfi sem skólabörn alast upp við er þannig að mæðurnar eru ekki heima á heimilunum, þær eru útivinnandi. Þess vegna eru þau markmið sem sett eru fram í áliti fjölskyldunefndar um lengingu skólavistar og samfelldan skóladag og skólaathvörf afar brýn og í rauninni má furðu sæta að þessum málum hafi ekki verið skipað með lögum og þau færð til betri vegar fyrr en þá umræðan er komin á þetta stig nú. Það sem var rætt um í nefndinni var ekki bara lenging skóladagsins, heldur líka lenging skólaársins. Það sem vakti athygli okkar þegar við fórum að rýna í upplýsingar, tölur sem við fengum víða að af landinu, að aðeins 75% barna í landinu búa við níu mánaða skólaár. Þegar við vorum að tala um lengingu skólaársins vorum við fyrst og fremst að tala um samræmingu á skólaárinu yfir landið, þ.e. að tryggja að þau 25% barna sem búa ekki við níu mánaða skólaár fái notið lengds skólaárs. Það var annað sem við höfðum verulegar áhyggjur af og kemur alltaf upp í umræðunni þegar konur ræða um skólann og vandamál tengd skóla. Það eru fríin sem gefin eru í skólanum, skólafríin sem eiga sér stað á vinnudögum, á virkum dögum. Þetta er sérstaklega slæmt varðandi yngstu börnin, sex, sjö, átta og níu ára börnin. Það er verið að gefa frí vegna páska, vegna jóla, vegna öskudags og slíks. Þessi frí eiga sér langa hefð í íslenskum skólum eins og við vitum öll. En þá daga sem þessi frí eru gefin þurfa vinnandi foreldrar að gera ráðstafanir vegna barna sinna. Þetta er kannski í lagi einn og einn dag en ég taldi þessa daga saman eitt vorið hjá mér, þar sem ég var með tvö ung börn í skóla. Þeir dagar sem börnin mín voru í fríi frá janúar fram til 23. maí, en ég í vinnu þennan tíma, voru sautján talsins þetta vorið og það er ekki lítill tími. Það er ekki lítið mál að þurfa að koma börnunum sínum fyrir annars staðar sautján daga eitt vor. Ég sé að hér eru 4. og 5. gr. sem fjalla um heimild til að reka einkaskóla og heimild menntmrn. til að löggilda grunnskóla eða hluta grunnskóla. Ég kannast ekki við þessar greinar eða þessa umræðu úr fjölskyldunefnd og vil gjarnan fá nánari skýringar á þessu hjá hv. flm. en ég lýsi yfir ánægju minni með að sjá þessum málum hreyft hér og hlakka vissulega til að sjá frv. ráðherrans þegar það kemur síðan fram. Það má nefna það hér að þau mál sem fjölskyldunefnd hefur hreyft við koma e.t.v. til með að verða að lögum á næstunni vegna þess að menntmrh. hefur bæði lofað frv. um lengingu grunnskólans og eins er verið að vinna í leikskólamálum og þar fer væntanlega eitthvað að skýrast á næstu vikum skulum við vona. En það sem maður vildi gjarnan sjá eru meiri tengsl leikskólans og grunnskólans, þ.e. meiri samfella í menntun barna frá því að þau fara að ganga menntaveginn.

Flm. (Ragnhildur Helgadóttir) Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa til máls um þetta frv. og stutt meginsjónarmið þess. Óneitanlega vekur athygli hin áberandi fjarvist hæstv. menntmrh. Maður skyldi ætla að hér væri um mál að ræða sem hann teldi ekki miklu varða. Það vekur reyndar líka athygli að ekki einn einasti þm. úr flokki hæstv. menntmrh. er viðstaddur. Nú birtist samt hv. þm. úr flokki hæstv. menntmrh. og rennur blóðið til skyldunnar þar sem hann er einn af þremur þm. sem hér eru í salnum sem eru fyrrv. menntmrh. En hæstv. núv. menntmrh. birtist hér í dyrum áðan og hraðaði sér á brott. Ekki veit ég hverju það sætti, e.t.v. er hann að sækja frv. þetta sem hefur verið leyniskjal gagnvart stærsta þingflokknum a.m.k., e.t.v. er hann að sækja frv. sem hann er búinn að lýsa í fjölmiðlum að sé svo ágætt, hafi að geyma hin merkustu ákvæði en enginn þeirra þm. sem ég hef talað við hefur séð frv. Þeir segja hins vegar að það muni hafa verið kynnt þm. stjórnarflokkanna. Það væri nú ágætt að fá að vita frá einhverjum hv. þm. úr stuðningsflokki ríkisstjórnarinnar hvort svo er. Hvort honum sé kunnugt um þetta frv., hvort það hafi verið lagt fram í stuðningsflokkum ríkisstjórnarinnar eða hvort það hafi einfaldlega stöðvast á borðum ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Það er e.t.v. eitt af þessum málum hæstv. ríkisstjórnar sem hún ómögulega getur komið sér saman um og það er kannski ekki að undra í öllu því flokkakraðaki sem á aðild að þessari hæstv. ríkisstjórn. En mikla fyrirlitningu sýnir þessi hæstv. ráðherra Alþingi og þessu málefni. Mikla fyrirlitningu sýnir hann því. Ég mun hins vegar ekki lýsa eftir því að hæstv. ráðherra sé kvaddur hér á fund eða biðja um að umræðunni sé frestað. Það er stundum gert. Ég geri ráð fyrir að það breyti engu um áhuga hæstv. ráðherra, hann veit mætavel væntanlega hvað hér er til umræðu og ég treysti sannast sagna hv. menntmn. þingsins miklu betur til þess að afgreiða þetta mál með viðhlítandi og skaplegum hætti heldur en hæstv. ráðherra, miðað við þá framkomu sem hann sýnir nú. Það er líka hrópandi þögn í öðru máli. Hv. þm. Lára Júlíusdóttir vakti í raun athygli á því hér í sinni ræðu að nefnd forsrn. um fjölskyldumálefni var lögð niður við stjórnarskiptin í fyrra. Hæstv. núv. forsrh. sýnir ekki þessum málefnum þann áhuga sem var í ríkisstjórn hv. þm. Þorsteins Pálssonar, alls ekki, því fer svo fjarri og það kemur því miður ekki einungis fram í því að þessi nefnd starfi ekki því að það sem máli skiptir er ekki einungis starf nefnda, heldur það hvað raunverulega gert er. Það sem hins vegar hefur komið fram í fyrirætlunum hæstv. ríkisstjórnar er m.a. það að nú hafa verið kynntar í fjölmiðlum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar hugmyndir um að rétt sé að fara að miða barnabætur alfarið við tekjur fjölskyldna. Hvað þá um foreldra þeirra ungu barna sem leggja næstum nótt við dag við tekjuöflun vegna þess að þeir leggja hart að sér til þess að standa undir skuldagreiðslum og afla fjár til framfæris og húsnæðis og hafa þess vegna háar tekjur og greiða mikla skatta almennt í þjóðfélaginu? Þá á líka að skerða barnabætur til þessa fólks. Í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar voru talin gild rök fyrir því að barnafjölskyldur almennt nytu tiltekins stuðnings í þjóðfélaginu og það vill Sjálfstfl. að gert sé. Við sem erum þm. Sjálfstfl. munum svo sannarlega reyna að beita okkur fyrir því. Herra forseti. Ég má ekki gleyma mér og fara út í almennar stjórnmálaumræður en óneitanlega erum við hér að fjalla um þvílík grundvallarmál sem varða svo miklu um aðbúnað fjölskyldna, þetta atriði í þessu frv. sem miðar að samræmingu vinnutíma allra í fjölskyldunni. Það skiptir miklu meira máli heldur en ætla mætti eftir þeim fáorðu greinum sem í frv. eru. Það skiptir því máli sem m.a. segir hér í skýrslu landlæknis sem við fleiri þm. höfum vikið að. Í skýrslunni segir á bls. 16 í tölul. 5 sem heitir Brottfall úr skóla, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á tímum vaxandi samkeppni er mikilvægt að hljóta sæmilega menntun. Þeir unglingar sem ekki ljúka grunnskólaprófi eða samræmdum prófum eru lítið betur á vegi staddir um framtíðarstörf en þau börn sem ekki læra að lesa. Á ári hverju hverfur úr unglingaskóla töluverður hópur barna. Undanfari þess að barn hverfur úr skóla er oft margvísleg vandræði. Í skólaskýrslum Reykjavíkur 1975 kom í ljós að meðal þeirra barna er skrópuðu einna mest komu 65--70% frá brotnum heimilum. 30--35% bjuggu við áfengisvandamál foreldra. Skólinn er þessum börnum oft eina skjólið enda leggja margir skólamenn og skólahjúkrunarfræðingar mikla vinnu í að halda þessum börnum í skóla þar til skyldunni lýkur.`` Ég vil víkja að örfáum einstökum atriðum sem fram komu í ræðum hv. þm. Hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir fjallaði um það atriði í grg. frv. sem raunar var úr nál. fjölskyldumálefnanefndarinnar sem hv. þm. Lára Júlíusdóttir átti m.a. sæti í. Hún fjallaði um það atriði þar sem gerð var tillaga um betri aðstöðu og möguleika til viðvistar umsjónarkennara í skólunum. Ástæðan til þessa var ekki síst sú að þar sem við gerum ráð fyrir miklu nánara samstarfi foreldra og kennara þá verðum við líka að gera ráð fyrir því að kennarinn þurfi meiri tíma til þess að sinna því samstarfi og það er m.a. og ekki síst þess vegna sem nefndin gerði ráð fyrir þessu eins og hv. þm. Láru Júlíusdóttur rekur sjálfsagt minni til. Þetta er ábending sem oft og tíðum hefur komið fram hjá kennurum að þetta samstarf tekur tíma og er liður í vinnu kennaranna. Af hálfu foreldranna er hins vegar það sjónarmið uppi að þeir vilja geta haft miklu meiri áhrif á skólastarfið heldur en einungis það að aðstoða við öflun fjár, laga skólalóð eða baka kökur á basar, svo ég nefni hugsanleg dæmi. Ég er ekki að segja að það sé svo en oft og tíðum er það svo að foreldrum finnst sem þeir ættu að geta haft meiri áhrif á sjálft innihald skólastarfsins, á sjálft fræðslustarfið og geta komið við meiri áhrifum á það sem þeirra eigið barn er raunverulega frætt um. Því er það að gera þarf ráð fyrir betri aðstöðu umsjónarkennarans í þessu sambandi. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir fjallaði örlítið um það ákvæði frv. þar sem gert er ráð fyrir að með leyfi fræðslustjóra sé einkaaðilum unnt að stofna til skólavistar fyrir 5 ára börn, þ.e. börn innan við skólaskyldualdur. Þar eru það 5 ára börnin sem við erum með í huga og einmitt eins og hv. þm. sagði sjálf réttilega er það æskilegt fyrir börn á þessum aldri að geta átt kost á slíku í skólakerfinu, hvort sem það er hinn opinberi aðili eða einkaaðili sem hið opinbera semur við. Það kom hins vegar fram í máli hennar að um þessi mál væri verið að fjalla í nefnd á vegum menntmrh. Það leysir hins vegar ekki þetta mál. Í menntmrn. liggur aftur á móti álit forskólanefndar frá 1981 og þar er að finna ýmsar skynsamlegar tillögur sem þarf að framkvæma. Um þau atriði fjallar m.a. þetta frv. og þess vegna er það að ég hygg að a.m.k. tillögur um það efni ættu ekki að vera langt undan. Ég þakka hv. þm. fyrir þeirra undirtektir við þetta frv. og ég leyfi mér að vænta þess og þykist þess raunverulega fullviss að menntmn. hv. deildar muni veita því efnislegan stuðning sinn. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Friðjón Þórðarson Herra forseti. Hér er vissulega verið að ræða stórmál sem við þyrftum að gefa okkur langan tíma til að athuga. Ég ætti nú ekki að fara að taka þátt í þessari umræðu þegar hún er komin að lokum áður en málinu er vísað til nefndar. En okkur er sannarlega mikill vandi á höndum. Hvernig eigum við að ala upp börn okkar í framtíðinni? Það er að vísu ágætt að koma þeim sem allra fyrst í skóla og hafa þau sem lengst í skóla. En ég hygg að stærsti vandinn sem við þurfum að horfast í augu við nú á tímum sé sá að börn koma allt of oft að luktum dyrum á sínu eigin heimili. Við sem þekkjum það að hafa alist upp á góðum heimilum vitum hvers virði þau eru. Og allt fram á okkar daga hefur okkur þó held ég tekist að koma málum þannig fyrir að a.m.k. annað foreldrið hefur verið heima svona nokkurn veginn oftast nær. Ég hef stundum sagt við mína kunningja að ég telji það einn mesta sorgarmars á síðari tímum þetta lag sem ég man nú aðeins brot úr: Súrmjólk í hádeginu og Cheerios á kvöldin, mér er sagt að þegja meðan fréttatíminn er, o.s.frv. sem þið sjálfsagt kunnið öll og kannist við. Ég held þess vegna að jafnframt því sem við þurfum að sjálfsögðu að sjá um að bæta skóla okkar og þetta frv. sé væntanlega merkilegt innlegg í alla þá umræðu, þá þurfum við líka að leggja okkar af mörkum til að styðja við fjölskylduna sem ég tel að þurfi hér eftir sem hingað til að vera undirstöðueining í okkar þjóðfélagi. Ég skal ekki eyða tímanum lengur að sinni í að spjalla um þetta mál þó um það mætti margt fleira segja. En að lokum vil ég leggja til að sú nefnd sem hér hefur verið talað um og hefur eitthvað hugað að fjölskyldumálefnum verði endurvakin.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til þess að leiðrétta aðeins orð hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, þar sem hún vitnaði í mín orð. Þegar ég var að ræða um forskóla fyrir 5 ára börn þá var ég reyndar að ræða um 3. gr. frv. hv. þm., en var ekki að gera að sérstöku umtalsefni einkaskóla á sama stigi þó ég vissulega tæki dæmi af mínum börnum sem ég hafði sent í svokallaðan einkaskóla. Sá er þó ekki því marki brenndur að taka háar upphæðir fyrir dvöl barna þar og þar af leiðandi á flestra færi, ef pláss leyfir, að nýta þann góða skóla. Þar með er ég ekki að segja að það séu ekki til fleiri form á skólahaldi heldur en rúmast innan ramma grunnskólalaganna eins og þau eru núna. Meiri sveigjanleiki í menntakerfinu væri eflaust til bóta, fjölbreyttari möguleikar. Ég held að það sé alveg hægt að samræma endanlegar kröfur í einhvers konar getuprófun þó að allur námsferillinn sé ekki nákvæmlega eins hvað varðar efni og efnistök, aðstöðu ýmsa og áherslur. Og ég held að það sé í rauninni talsvert mein í okkar grunnskólalögum hversu njörvuð þau eru. Mér sýnist stefnt sífellt lengra í þá átt að það sé einungis til ein leið að settu marki. Ég ætlaði að gera hér aðeins að umræðuefni orð hv. þm. Friðjóns Þórðarsonar og hefði nú kosið að hann væri staddur hér í salnum, en mun þá taka aðeins vægara á málum en ég hefði annars kosið að gera. Mér er fyrirmunað að skilja hvernig menn geta í öðru orðinu talað um nauðsyn þess að búa vel að börnum og unglingum, nauðsyn góðs skóla, nauðsyn þessa og hins, nauðsyn góðs uppeldis --- án nokkurs samhengis við raunveruleikann. Það geta sjálfsagt allir á hans aldri og talsvert yngra fólk staðið og talað um sín góðu heimili. Ég trúi að það séu líka margir sem gætu talað um sín vondu heimili, líkt og í dag. Það er misbrestur á ýmsum heimilum, heimilin eru misjöfn, fyrir utan að það er ekki til forskrift að því hvað eru góð heimili og hvað eru vond heimili. En í orðum hv. þm. liggur ekkert annað en það að konur hafi svikist undan merkjum. ,,Ég segi oft við kunningja mína``, sagði hv. þm., mig minnir að hann kallaði það ,,sorgarmars``, að allir hefðu núna gengið út af heimilunum, skilst mér. Þarna er sneitt að konum. Það er enginn að vega að karlmönnum fyrir það að dvelja ekki inni á heimilum allan daginn, það hefur aldrei verið ætlast til þess og mun ekki verða ætlast til þess. Þetta er hrein óskhyggja, þetta er hrein óskhyggja að halda að við getum snúið við í eitthvert ,,fyrirmyndarástand`` sem ríkti einhvern tíma og einhvern tíma í æsku fullorðinna manna. Þó að svo færi einhvern tíma að laun venjulegs fólks nægðu --- þ.e. ein laun nægðu til framfærslu fjölskyldu þá breytir það ekki því að konum verður ekki snúið við og þær sendar inn á heimilin aftur. Þær hafa líka menntað sig. Þær hafa líka ýmsar langanir og þrár, rétt eins og karlmenn. Þó þær að vísu hafi oftast meiri og þyngri ábyrgðartilfinningu og sinni þess vegna betur því að axla ábyrgð á báðum stöðum, þ.e. utan heimilis og innan, þá verður því ekki breytt að konur hafa aðeins þefað af því hvað það er að geta fullnægt fleiri þrám og löngunum heldur en í móðurhlutverkinu einu felast. Við þessu og ýmsum öðrum breyttum aðstæðum verðum við að bregðast en ekki standa hér eins og geirfuglar og tala um liðna tíma sem koma ekki aftur.