Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Frv. þetta fer fram á, að reglulegt Alþingi 1945 skuli koma saman 1. dag októbermánaðar, hafi forseti Íslands eigi tiltekið annan samkomudag fyrr á árinu. Eins og kunnugt er, mælir stjórnarskrá landsins svo fyrir, að Alþingi komi saman í síðasta lagi 15. febr. ár hvert, nema því sé breytt með sérstökum l. Ríkisstj. hefur eftir vandlega íhugun talið rétt, að nú yrði svo gert. Önnur leið hefði verið sú, að 15. febr. væri þing sett, og frestaði það sér síðan sjálft til næsta hausts. Yrði þá þessu þingi að vera lokið fyrir 15. febr. En hefði sú leið verið valin, þurfti samkv. stjórnarskrá að leggja þegar fjárlfrv. fyrir hið nýja þing. Eins og öllum þm. er ljóst, hefði það ekki getað verið nema nafnið eitt. Það er heldur óviðkunnanlegt um jafnstórt mál, að það sé lagt fyrir til málamynda, eingöngu til að fullnægja á pappírnum kröfu stjskr., en það fullnægði kannske að engu leyti raunveruleikanum. Ríkisstj. er hins vegar ljóst, að margt getur komið fyrir, sem gera kann nauðsynlegt að kalla þing saman fyrr en 1. okt. Skynsamlegast er að vera við öllu slíku búinn á þessum tímum, og gerist eitthvað slíkt, er sjálfsagt að leita til forsetans um, að hann kalli saman þingið, eins og frv. leyfir. Ýmsir munu líka halda, að vegna verðlagsákvarðana á landbúnaðarvörum verði eins og s.l. haust að kalla þing saman í sept., og er frv. ekki því til fyrirstöðu. Þinghald fram eftir þessu ári eða fyrr en 1. okt. ætti ekki að vera nauðsynlegt af öðrum ástæðum, því að nú hefur þing setið nær óslitið síðan 2. sept. s.l. Ég vona, að þetta frv: sé samið eftir sameiginlegum vilja allra þeirra þm., sem ég þekki til, og valdi ekki ágreiningi. Óska ég, að því verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. - Ég skal ekki lengja umr. um málið almennt, aðeins ræða brtt. á þskj. 1012. Deilt er um heimild þá, sem samkv. frv. er veitt til undanþágu handa skipstjórum með minna fiskimannapróf til að fara með 75–150 tonna skip. Þetta vilja þeir algerlega fyrirbyggja, sem að brtt. standa. Þeir vilja slá því föstu um reynda skipstjóra, sem skortir meira prófið, að þeir séu ófærir til að stjórna skipi upp í 150 tonn, og telja meira öryggi að setja til þess nýútskrifaða pilta, sem hafa ekki lengri reynslu en nemur skemmsta stýrimannstíma, sem þeim er skylt að hafa siglt. Það er algengt að gera lítið úr reynslu og mikið úr skólalærdómi. Úr hvorugu vil ég lítið gera, en hygg þó, að 5–10 ára reynsla í skipstjórn geri nýtan mann færari til skipstjórnar en nokkurt skólapróf getur gert. Það vita allir sjómenn og allir, sem til sjósóknar þekkja, að á siglingum og veiðum hér við land beita skipstjórar aldrei víðtækari skólakunnáttu en heimtuð er til minna prófsins, þótt þeir hafi tekið meira prófið. Munur prófanna hefur því mjög litla hagnýta þýðingu á fiskiskipum þessarar stærðar, ef maðurinn hefur öðlazt alllanga reynslu og gefizt vel í starfinu. Það er því alger sleggjudómur, að nauðsyn sé öryggis vegna að heimta hið meira fiskimannapróf. Eitt af því, sem stuðningsmenn brtt. hafa haldið fram, er, að ekki skipti miklu fyrir þessa skipstjóra. þótt þeir þurfi að taka próf. En þessir rosknu menn, sem um ræðir, vilja ekki leggja sig í skólanám hér eftir, taka alls ekki prófið, sætta sig heldur við að vera á smærri bátum. Það má fullyrða, að það muni kosta íslenzka útgerð stórfé að verða af skipstjórn þessara vönu manna. því er haldið fram. að nógir menn með meira prófi séu til og verði til næstu árin. Þá er því að svara. að reyndu mennirnir með minna prófið eru betri. Hvaða útgerðarmaður, sem væri, mundi vafalaust velja slíkan góðkunnan aflamann skipstjóra á skip sitt heldur en nýútskrifaðan meiraprófspilt. Þegar útgerðarmenn fara að ráða á 75–150 smál. skipin, leggja þeir svo mikið upp úr reynslunni, að þeir vilja ekki án slíks manns vera. Megí hann ekki vera skipstjóri, ráða þeir hann samt og svo með honum einhvern pilt með meira prófi til að leppa. Samþykkt brtt. mundi ýta undir óheilbrigði, skapa allt annað en gott ástand. Ég vil eindregið skora á þm. að fella hana: Málið liggur ljóst fyrir, en óhemjumiklum áróðri hefur verið beitt í því í þinginu af mönnum, sem eru því vanir að koma með mikinn afla í land. Nú hafa þeir aflað hér allvel, og þess vegna er deilt. Annars er það fyrirbrigði allt of algengt, að hópar manna, sem búnir eru að fá tiltekin atvinnuréttindi, berjast fast gegn því að leyfa öðrum að fá réttindin, þótt bæði sanngirni og almenn þörf mæli með. Svo hefur orðið með sumar iðnstéttir, og svo er hér. Ef vöxtur útgerðar verður sá, sem vonast má eftir á næstu árum, mun víða skorta menn. Þá kemur mönnum í koll, ef sá naglaskapur er sýndur nú sumum beztu aflamönum okkar að flæma þá frá skipstjórn.



Mér hafa brugðizt vonir um, að ekki yrðu miklar umr. um þetta mál. Þess vegna verð ég að endurtaka það í fám orðum, að frv. var ekki ágreiningsmál milli meiraprófsmanna og minnaprófs, heldur gengið frá því með samkomulagi aðila, og það var samið af skólastjóra Stýrimannaskólans, sem var hlutiaus aðili og svo greindur, skyldurækinn og einarður maður, að hann verður ekki vændur um annað en að hann hafi viljað fara þarna þá miðlunarleið, sem hann taldi öllum fyrir beztu. Þess vegna er brtt. flutt til að hindra skemmdir á frv. Ég hef talað við marga minnaprófsmenn, sem óska þess eins, að frv. verði flýtt, svo að þeim gefist tækifæri til að taka meira prófið. en óska ekki eftir, að undanþága sé gerð sín vegna. Og munu þeir, sem svo hugsa, miklu fleiri en hinir, sem aðeins eru fáir menn í rauninni og vilja fá skilyrði til mikilla hagsmuna án þess að hafa neitt fyrir því. Ágreiningurinn kom upp, þegar þeir höfðu á þann hátt, sem hv. 2. landsk. nefndi, náð sér í ötula talsmenn hér í þinginu. Hér hafa þeir dregið fyrir með botnvörpu og aflað dálítið. Hæstv. atvmrh. komst svo að orði, að með þessari brtt. vildum við bola ýmsum færustu fiskiskipstjórunum burt af flotanum. Það fannst mér nokkuð frekt til orða tekið og ekki alls kostar samhljóða sannleikanum. Ekki eru tekin réttindi af neinum manni. Minnaprófsmenn halda réttinum til að fara með skip allt upp í 75 rúmlestir. Það, sem hann meinti, var, að vegna þess. að skipin verða stærri en tíðkazt hefur, geti þessir menn ekki próflaust stjórnað skipi við sömu veiðar og áður. Það er rétt, ef Íslendingar halda áfram að stækka skip, sem t.d. eru til línuveiða ætluð, bara til þess að hafa þau stór. Hitt er svo annað, hvaða vit sé í þeirri stefnu. Ég held, ef farið er til þeirra, sem eiga að bera fjárhagsábyrgð skipanna, að þeir álíti þau ættu að vera miklum mun minni, kostnaðar vegna verði ekki hægt að gera þau út svona stór, nema á síldveiðar. Vafasamt er að hækka réttindamarkið vegna þessarar stundartízku einnar saman. Hæstv. ráðh. sagði um prófin, að þau virtust eiga að verða til málamynda. Ég hef talað við skólastjóra Stýrimannaskólans um þau, og áleit hann fjögurra mánaða námsskeið mundu duga flestum skipstjórum til að ná prófinu. En hitt er fjarstæða, að hann hugsi um það sem málamyndapróf. Kennslu verður ekki hagað eins og fyrir unglinga, heldur reynt á allan hátt að kenna við hæfi manna, sem komnir eru af venjulegum skólaaldri. Ráðh. sagði, að ríkisstj. mundi verða að veita heimildarlausar undanþágur frá l., ef brtt. yrði samþ. En til hvers væri að veita manni undanþágu, ef enginn fæst til að gera út skip undir hann né nokkur maður til að ráðast á skip hjá honum? Undanþágur í trássi við vilja sjómannastéttarinnar hafa lítið gildi. Veittar hafa verið undanþágur fyrir eina ferð, e.t.v. eina vertíð. Eðlilega hefur ríkisstj. gert þetta, veitt þessa undanþágu þvert ofan í l., til þess að forða atvinnuvegunum frá tjóni, eins og ráðh. gat um. að legið gæti við. En hann hefur fengið þessi meðmæli einmitt til þess að tryggja það, að þeim manni. sem valdur væri, væri trúandi fyrir slíkri ábyrgð. Og jafnframt fengi hann meðmæli frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands til þess að geta haft einhvern bakhjari, ef stj. væri kærð fyrir verknaðinn. Mér skilst, að hæstv. ráðh. hafi í hyggju að veita mönnum réttindi ævarandi, sem þeir geta ekki fengið eftir l. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að það er skoðun manna, sem um þetta mál hafa fjallað, að það verði engin þörf fyrir undanþágur, hvorki lengri né skemmri tíma. Það er kunnugt, að fjöldi manna, sem hafa hið minna fiskimannapróf, bíður eftir því að fá að taka hið meira fiskimannapróf. Það eru ákaflega litlar líkur til þess, að það verði vöntun á mönnum með þessi próf, eftir að þessi l. hafa staðið í fimm ár. Þetta vil ég sérstaklega taka fram til þess að eyða þeim misskilningi, að hér sé verið að brjóta lög á mönnum eða bola þeim burt af fiskiflotanum. Annað, sem ég vildi benda á, er það, hversu mikill misskilningur það er, að þessi ákvæði, ef þau verða að l., neyði ríkisstj. út í aðra eins fjarstæðu og þá að veita mönnum réttindi, sem þeir geta ekki öðlazt að lögum. Ég sé ekki hv. 2. landsk. hér, sem raunverulega var með allmikil mótmæli gegn þessari brtt. En ræða hans gekk að heita mátti öll í þá átt að halda því fram, að þekking og reynsla gætu ekki farið saman. Hann talaði sífellt um, að það væri verið að skipta á reynslu og bókþekking ætti að koma í staðinn. En þetta er alger misskilningur. Það er ætlazt til þess, að bæði þekking og reynsla séu fyrir hendi. Og eftir l. um siglingar er krafizt langs siglingatíma af mönnum, áður en þeir öðlast réttindi til að fara með skip. Hversu há próf í bóklegri þekkingu sem þeir hafa, geta þeir ekki á bóklegri þekkingu einungis fengið skipstjórnarréttindi. Þeir verða einnig að hafa reynslu. Ég held, að það sé ekki ástæða fyrir mig að segja neitt til andmæla því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði. Hann gerði svipaða grein fyrir þessu máli nú og þegar frv. var til umr. í fyrra skiptið, og andsvörin, sem þá komu fram, eru í sama gildi nú og þau voru þá. Hann fór hóflega í þetta mál. En ég vil að lokum vara þessa hv. d. alvarlega við því að minnka kröfurnar um þekkingu og reynslu við jafnábyrgðarmikið starf og það er að vera skipstjóri á fiskiskipi hér við land, eins og þeim siglingum er háttað. Ég vil enn fremur vekja athygli d. á því, að þessi undanþága er aðeins bundin við siglingar innan lands. Ég skil ekki, að nokkur maður hafi gagn af því að stjórna skipi, ef hann má ekkert fara nema rétt í kringum landið, því að sé skipið stórt, er það sjálfsagt ætlað til utanlandssiglinga. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, áður en ég lýk máli mínu, að hann hagi málsmeðferð þannig, að sem flestir dm. geti verið viðstaddir, svo að áreiðanlegt sé, að ótvíræður vilji d. komi fram.



Herra forseti. - Þó að frsm. okkar fjórmenninganna hafi gert nokkra grein til þess að andmæla því, sem fram hefur komið gegn till. okkar, þykir mér rétt að segja nokkur orð til viðbótar því, sem ég sagði áður. Hæstv. atvmrh. var sá maður, sem aðallega kom hér til andmæla, og kom mér það nokkuð á óvart. Er það sennilega af því, að ég hef ekki fylgzt með gangi málsins, þegar umr. hafa farið fram um það. En frá öllum hliðum séð hafði ég sízt búizt við því, að hann, sem hefur valdið og ábyrgðina í sínum höndum, gengi fyrst og fremst, fram fyrir skjöldu um það að rífa niður það öryggi, sem felst í því, að menn, sem stjórna stórum skipum, hafi þekkingu og reynslu til að bera. Sumu af því, sem hann sagði, hefur verið svarað af hv. 7. þm. Reykv. Ég vil taka það fram, að ég heyrði ekki allt, sem hann sagði, því að hann talaði lágt. Hann var með þá kenningu, að það væri ósanngjarnt gagnvart gömlum mönnum að heimta þá á skólabekkinn. Þetta er ekki meira en það, sem hefur átt sér stað áður. Ég minnist þess, að menn, sem áttu von á því að fá stærri skip, eftir að þeir voru komnir á fullorðins aldur, hafa setzt á skólabekkinn, og raunin varð sú, að þeim gekk prýðilega. Þeir menn, sem hafa gert þetta, hafa ekki talið það eftir sér, vegna þeirrar réttindaaukningar, sem þeir hlutu við það. Það er upplýst hér af hv. 7. þm. Reykv., að það hafi ekki verið svo harðar kröfur í fræðsluefni, að líkur væru til þess, að þessir menn mundu falla við slík próf, enda sé þess að gæta, að með menn, sem lengi hafa haft á hendi skipstjórn, væri það eins og að læra upp kverið sitt, sem þeir hefðu ekki lesið, síðan þeir voru börn, en væri gott að lesa það yfir til þess að kunna það betur. Þessi kenning, að ekki eigi að setja þungar kvaðir á þessa menn, hefur ekki við rök að styðjast, og verður því frá mínum bæjardyrum séð algerlega að afskrifa hana. Því hefur verið svarað, að það væri verið að reka þessa menn úr sjómannastéttinni og frá sjósókn. Ég verð að segja það, að þessu er skotið fram sem vígorði. Það gefur auga leið, að menn, sem hafa réttindi á 75 rúml. bát og eiga bát, geta alltaf ráðið yfir honum áfram. En þeir geta, ef þeir vilja afla sér viðbótarfræðslu, fengið stærra skip. Nú er það svo, að 75 rúmlesta skipin okkar eru skip, sem stunda alla veiði. Ef til vill eru þau stærstu of stór til þess að stunda þorskveiðar með lóð. Ég get tekið undir með hv. 7. þm. Reykv. um það, að meðal sjómanna eru mjög skiptar skoðanir um það, hvort þau skip eru of stór til lóðaveiða. Hins vegar hefur verið gerð tilraun með þessi skip til botnvörpuveiða, en ekki hefur enn fengizt full reynsla um það. En þessi skip eru ágæt síldveiðiskip, ef þau eru vel útbúin. Til viðbótar því, sem ég sagði áður um skip, sem eru stærri en 75 rúmlestir, væri t.d. möguleiki að nota þau til veiða við Grænland, til að flytja fisk og ef til vill til selveiða, ef Íslendingar tækju að stunda selveiðar norður í Íshafi. Ef slíkt er tekið upp, er fullkomin ástæða til þess, að þeir menn, er það gera, hafi fullkomna þekkingu, ef vel á að fara. Þetta allt liggur fram undan sem hugsanlegur möguleiki, og ef þessum mönnum væru veitt þessi réttindi, gæti það hjá sumum lánazt, en sumum ekki, því að menn, sem undanþáguna fá, eru misjafnir eins og aðrir. Þegar talað er um, að menn, sem eiga að fá undanþáguna, hafi stýrt skipum frá 15–75 smálesta, þá er þar margs að gæta. T.d. á nú maður, sem stýrt hefur bát, sem er innan við 20 smálestir, að fá réttindi til að stýra skipi, sem er 120 smálestir. Ég hygg, að hver einasti maður sjái, að það er nokkuð ólíkt að stunda veiði á 120 smálesta skipi eða 20 smálesta bát, sem aðeins er gerður út frá heimahöfn. Nú á að veita þessum mönnum nákvæmlega sömu undanþáguréttindi, ekki aðeins mönnum, sem hafa stýrt 75 smálesta skipum, heldur einnig þeim mönnum. sem hafa aðeins stýrt 15 smálesta bát. Það er í þessu, sem ég tel öryggisleysi, vegna þess að undanþágan fer ekki alltaf eftir fyllstu verðleikum. Það er margt, sem getur komið þar til greina, eins og reynslan hefur sýnt. Hæstv. ráðh. var að tala um formenn, sem hafa verið aflasælir á síldveiðum. Það er rétt, að sumir menn, þótt þeir hafi ekki há próf, eru góðir síldveiðimenn. Svo eru stundum ráðnir veiðiformenn, sem stýra ferðinni. En sem veiðiformenn eru oft valdir menn, sem hafa ekki skipstjórnarréttindi, en hafa reynzt lagnir við að veiða síldina. Þetta sannar það, að skipstjórnarréttindi og aflasæld fara ekki alltaf saman. Hæstv. ráðh. sagði, að fáir mundu sækja um þessa undanþágu á næstu fimm árum. Hann getur bókstaflega ekkert um þetta sagt. En maður þekkir þó, að oft er það, að menn taka auðveldasta kostinn, sem fyrir hendi er, og það er auðvelt að losna við að fara á námsskeiðin og fá undanþáguna. Og það er líklegast, að flestir fari þá leið, að biðja um undanþágu, til að losna við að fara á námsskeiðin. Hæstv. ráðh. vildi meina, að þeir örðugleikar væru fyrir hendi, að menn gætu ekki sótt þessi námsskeið vegna húsnæðisvandræða. En ég þekki þess mörg dæmi, að mönnum hefur verið neitaður aðgangur að skólum, vegna þess að skólarnir hafa verið of litlir. Um þá menn, sem hér um ræðir, ætti slíkt ekki að þurfa að koma til greina. Það mun reynslan sýna, að það eru ekki þessir menn, sem þurfa að óttast húsnæðisvandræði. Þeir þekkja alltaf menn, sem mundu veita þeim húsaskjól, og nú er svo til ætlazt, að hinn nýi sjómannaskóli geti tekið við mönnum utan af landsbyggðinni í sín eigin húsakynni, hafi heimavist. Þá kom hæstv. ráðh. með rök, sem ég tel rétt að ræða nánar en hv. 7. þm. Reykv. gerði. Þau voru, að allir minnaprófsmenn væru á því, að þessa undanþágu ætti að veita. Þetta er vægast sagt ekki sannleikur. Hv. þm. hafa fengið bréf frá þrem mönnum, undirritað með nafni félagsins Þróttar, sem er félag skipstjóra og stýrimanna. Nú er það svo, að þetta félag er innan heildarsambands Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Það var fullt samkomulag milli þeirra manna, sem höfðu réttindi fyrir 75 smálesta skip og þaðan af meira, að ganga svo frá breyt. á l. í aðaldráttum eins og hér liggur fyrir. Minnaprófsmenn voru þeirrar skoðunar, að hér væri um sáttamiðlun að ræða, sem þeir gætu vel við unað. Nú vill svo til, að þáverandi formaður þessa félags skrifaði þm. svo og svo margt, sem hann hafði um það að segja, að veitt yrði undanþága upp í 150 smálestir. Nú vill svo til, að þessi maður var ekki endurkosinn formaður, og það traust, sem hann hafði, er algerlega horfið. Núverandi formaður og stjórn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, hafa lýst yfir því, að þeir séu andvígir því, að þessi till. verði lögfest. Svo að ég hygg, að það sé ekki á rökum reist hjá hæstv. ráðh., að þessir menn hafi í raun og veru þá skoðun um þetta efni. Hins vegar er mér tjáð, að mikil hreyfing sé uppi um það, eins og hv. 7. þm. Reykv. drap á, að fá þessi námsskeið, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vil varpa einni spurningu til hæstv. ráðh. Hann segir, að ríkisstj. standi að þessum undanþágum. Ég vil spyrja hann að því, hvort það sé öll ríkisstj. eða nokkur hluti hennar. Ég vil fá að vita, hvað mikill hluti hennar stendur að þessari undanþágu. Enn fremur gengur sú saga hér í bænum, að manni, sem hefur réttindi upp til 75 smálesta, hafi verið veitt réttindi til þess að hafa stærra skip. Ef til vill getur þessi hæstv. ráðh. upplýst, hvaða ráðh. það hefur verið, sem hefur veitt þessi réttindi? Ég er enginn lögspekingur, en ég vil taka það fram, að ef þessi undanþága hefur verið veitt, hefur hún verið veitt gegn andmælum formanns Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og skólastjóra Stýrimannaskólans. Og ég lít svo á, að enginn ráðh. hafi leyfi til að ganga lengra en gildandi l. ákveða, nema brýna nauðsyn beri til og alþjóðarheill sé í veði. Nú er því ekki til að dreifa. Það eru nógu margir menn til til þess að stjórna skipum, sem eru yfir 75 smálestir. Þá kem ég að undanþágunni. Hæstv. ráðh. sagði, að allar ríkisstj. hafi veitt undanþágur. Það er rétt, að allar ríkisstj. hafa veitt einhverjar undanþágur. en ekki um skipstjóraréttindi nema í örfáum tilfellum og þá með meðmælum frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og stéttarfélögum úti um land og ef enginn annar maður hefur verið fáanlegur til þess að taka við skipstjórninni. Það er kunnugt, að allar ríkisstj. hafa orðið að veita undanþágur til vélgæzlu að meira og minna leyti og þá með meðmælum frá viðkomandi stéttarfélögum. Ég vildi segja þetta um undanþáguna út af fyrir sig, og mín skoðun er sú, að ástæðulaust sé að veita undanþágu frá gildandi l. um skipstjórn, því að við höfum svo mikið af efnilegum og þrautreyndum mönnum, sem eru tilbúnir að taka við skipstjórn, ef tækifæri býðst. Skipastóllinn er of lítill, en við eigum nóga menn til þess að taka við skipstjórn. þegar skipastóllinn vex, reynda og hæfa menn, sem hafa alian hug á að ná sér í skip til skipstjórnar, en hefur ekki enn boðizt tækifæri. Það sýnir bezt talan, sem Stýrimannaskólinn útskrifar árlega, hvað mikil viðkoman er, þrátt fyrir áföll, sem verða, er menn drukkna og hverfa frá á annan hátt. Ég vil bæta því við, að innan sjómannastéttarinnar hef ég alltaf gengið fram fyrir skjöldu um það að heimta reynslu í starfinu. Það er ekki að mínu skapi að draga úr reynslunni og starfshæfninni. En það þarf að fara saman: reynsla, starfshæfni og teknisk þekking. Og hverjum einasta formanni er nauðsynlegt að kynna sér þessa breyttu tíma. Allt, sem miðar að því gagnstæða, er afturför. Ég vænti þess, að ekki eingöngu hv. þm., heldur einnig hæstv. ríkisstj. skilji, að það eru breyttir tímar í atvinnulífi voru. sem útheimta meiri þekkingu, meiri hæfileika og meiri reynslu. og úr því má ekki draga.