Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sem kunnugt er hefur orðið stórfelld breyting á verði á olíuvörum á undanförnum vikum þar sem um lækkun er að ræða frá nálægt 270 dollurum á tonn af gasolíu, svo að dæmi sé tekið, niður í 173,5 bandaríkjadali þegar verðið fór lægst. Hins vegar liggur það fyrir að hérlendis hefur engin breyting orðið á verði gasolíu síðan 23. okt. s.l. að verð á lítra hækkaði úr 11,10 kr. í 11,90 kr. Svartolíuverð hefur að vísu lækkað lítillega eða um 1000 kr. tonnið og bensínlítri smávegis einnig eða um 1 kr. á lítrann, en gasolían hefur ekki hreyfst hvað verð snertir frá því að það hækkaði í okt. s.l. haust. Seint á síðasta ári keyptu olíufélögin inn mjög mikið magn af olíuvörum á háu verði, gasolíuna á 237-269 bandaríkjadali tonnið. Þessar birgðir eru taldar endast, skv. upplýsingum verðlagsstjóra, fram undir sumarmál eða til 20. apríl. Svartolíubirgðir eru taldar endast til viðlíka langs tíma. Ljóst er að hér er um stórfellt hagsmunamál að ræða fyrir þjóðarbúið, einkum fiskiskipaflotann og loðnuverksmiðjur. Á sama tíma og lítri af gasolíu er seldur hér á tæpar 12 kr. lítrinn er verðið um 7 kr. í Bretlandi og litlu hærra í Danmörku. Miðað við að togari brenni 5 þús. lítrum af gasolíu pr. sóknardag, sem að mati LÍÚ er nálægt lagi, svarar umframkostnaðurinn hér til 25 þús. kr. á sólarhring og um 6,75 millj. kr. á ári miðað við 270 úthaldsdaga. Þetta er vissulega óheyrilegur munur. En ársnotkun miðað við gildandi verð fyrir togara sem brennir gasolíu er nálægt 16 millj. kr. Útgerðarmenn reyna að sjálfsögðu að komast yfir ódýrari olíu erlendis og þá í tengslum við siglingar með fisk og láir þeim það vissulega enginn. Það liggur því fyrir að þessi mikli verðmunur, sem hér er á olíuvörum miðað við það sem er í grannlöndum okkar, leiðir til þess að atvinna dregst saman í landi, að meira er flutt út af óunnum fiski heldur en ella væri og það þarf ekki að fara mörgum orðum um þjóðhagsleg áhrif af slíkri starfsemi. Ég tel mig hafa heyrt það býsna oft að undanförnu að þörf væri á að framleiða meira af freðfiski fyrir markað í Bandaríkjunum t.d. þar sem verðlag hefur farið hækkandi. Menn hljóta að spyrja: Hversu lengi á það að ganga þannig fyrir sig að verðbreytingar, verðlækkun, verði á olíuvörum án þess að það komi fram í verðlagningu hér innanlands? Er ekki eðlilegt að mikil verðlækkun á olíu komi fram með einhverjum hætti og helst með skjótum hætti hér innanlands? Er ekki eitthvað bogið við það kerfi sem við búum við í innkaupum og verðlagningu á olíuvörum? Ég spyr hæstv. viðskrh. og vænti þess að hann geti svarað því hér við umræðuna. Er þess ekki að vænta að ríkisstj. beiti sér fyrir lækkun á olíuvörum alveg á næstunni?



Herra forseti. Eins og fram hefur komið lækkuðu bæði svartolía og bensín fyrir hálfum mánuði síðan. Hins vegar hefur sá háttur verið hafður á við verðlagningu á olíum að hún heyrir undir verðlagsráð þar sem í eiga sæti fulltrúar hinna ýmsu greina, bæði launþega og viðskipta ásamt verðlagsstjóra og formanni ráðsins. Eins og menn vita er hér innkaupajöfnunarreikningur sem tekur við sveiflum á verðlagningu og þegar verð hefur farið upp hafa birgðir verið seldar áfram á lægra verði á meðan þær endast. Sama hlýtur að gilda þegar olía lækkar. Staða innkaupajöfnunarreiknings er áætluð um næstu mánaðamót, hvað gasolíu snertir, -30,8 millj. kr. Það verður útstreymi á innkaupajöfnunarreikningi miðað við það verð sem núna er, 11,90 kr. Verðið hefði þurft að vera 12 kr. til þess að útstreymið hætti. Ef verð lækkaði skyndilega til samræmis við neðsta verð á heimsmarkaði, en það hefur stigið aftur núna og í dag er það yfir 200 dollarar svo að það er gott að taka alltaf bara lægsta daginn. mundi verða hér stórfellt útstreymi á innkaupajöfnunarreikningi sem þýðir það að gengið er á fjármagn bankanna sem mér skilst að margir alþm. telji að láni of mikið. Ef þessi þróun heldur áfram er ég ekki þeirrar skoðunar að bíða eigi fram í miðjan apríl eftir lækkun. Ég er að vinna að því nú að lækkunin verði miklu fyrr á gasolíunni. Ég vil þó ekki nefna á þessari stundu ákveðinn dag. En sú ákvörðun getur kostað og kemur til með að kosta verulega aukið útstreymi á innkaupajöfnunarreikningi þannig að ef verð heldur áfram að lækka verður verðlækkun hægari því fyrr sem við grípum til þessara aðgerða. Ríkisstj. er hlynnt þessari leið og það mun verða leitað samráðs við verðlagsyfirvöld í þessum málum, en að þeim er nú unnið. Hins vegar er þetta mál meira og stærra en svo að hægt sé að svara því í tveggja mínútna ræðutíma.



Herra forseti. Það var haft eftir hæstv. viðskrh. í DV nýlega að þegar verð hækkaði á heimsmarkaði hækkaði ekki olíuverðið hjá okkur og þegar það lækkaði lækkaði það að sjálfsögðu ekki heldur. Við höfum nú orðið að upplifa ýmsar hækkanir að undanförnu en lækkanir virðast vera æðilengi á leiðinni. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. viðskrh. að hann talaði um að varasamt væri að miða við lægsta daginn. Það er í sjálfu sér rétt miðað við það kerfi sem við búum við vegna þess að það er engin hætta á því að nokkurn tíma komi til Íslands olía sem keypt er þá daga sem verð á olíunni er lægst. Í fyrsta lagi er þannig frá gengið í samningum við Sovétmenn að þeir hafa val um það á hvaða degi þeir afgreiða olíuna og þeir sem hafa skoðað línurit yfir olíuverðssveiflur á Rotterdam-markaði verða þess fljótlega varir að það er ekki í dölunum heldur er það í toppunum sem innkaupin eru gerð. Það er eitt af því sem skýrir olíuverðlagið á Íslandi. Í annan stað hafa olíufélögin engan hag af því að vera að berjast við að kaupa olíu lágu verði því að þau fá ekki að njóta þess í neinu og fyrir bragðið fáum við ekki heldur að njóta þess í neinu. Ef eitthvert olíufélagið skyldi slysast til þess að kaupa ódýra olíu hefur það engan hag af því. Það lendir bara á einhverjum innkaupajöfnunarreikningi sem ævinlega er öfugur, eins og kunnugt er, a.m.k. þegar um hann er spurt. Ég held að það sé tímabært fyrir Íslendinga að hugleiða fyrirkomulag olíuinnkaupanna í heild sinni. Við höfum búið hér við skömmtunar- og leyfiskerfi varðandi olíumálin, skriffinnsku og sjóðsreikninga út og suður, bæði að því er varðar innkaup og verðjöfnun og þar fram eftir götunum, og það skilar okkur ævinlega háu olíuverði, skilar okkur fyrst og fremst háu olíuverði af því að olíufélögin hafa engan hag af því að gera góð og hagkvæm innkaup. Ég lagði hér í fyrra fram till. til þál. um það að við skyldum taka upp frelsi í innflutningi á olíuvörum. Ég held að það sé eina raunhæfa leiðin til þess að ná hér fram raunverulegri lækkun á olíuvörum, lækkun sem mundi stafa af því að menn færu að haga innkaupum sínum með hagkvæmum hætti og sem mundi leiða til þess að það væri öfugmæli að ráðherra stæði upp og segði: Auðvitað má ekki miða við olíuna þegar hún er ódýrust, vegna þess að það er því miður rétt að miðað við núgildandi kerfi verður það aldrei, að hún sé keypt þegar hún er ódýrust, en ef við værum með skynsamlegt kerfi fengjum við líka ódýra olíu stundum.



Herra forseti. Það geta vissulega talist betri fréttir en engar að hæstv. ríkisstj. hafi í hyggju að ná fram lækkun á gasolíuverði fyrir sumarmálin. Einhvern tíma fram að þeim tíma megum við vænta þess að verð á gasolíu verði lækkað frá því sem nú er. Ég benti á hversu tilfinnanlegt það er að verðmunur hérlendis annars vegar og hins vegar í grannlöndum okkar á olíuvörum skuli verða með þeim hætti sem nú hefur orðið og er það raunar engin ný bóla að gasolíuverð sé til muna lægra í nágrannalöndum okkar heldur en hér innanlands. Það er því fyllsta ástæða til þess að fara ofan í saumana á því hvernig á því stendur að þessi staðreynd liggur fyrir og virðist vera nánast óumbreytanleg. Ég tek því undir það að á þau mál sé litið. Ég minni hins vegar á að hér er um flókið mál að ræða eins og raunar hæstv. viðskrh. nefndi og tilraunir sem á sínum tíma voru gerðar í sambandi við innkaup á olíu frá Bretlandi og áttu að færa okkur tekjur í okkar þjóðarbú reyndust snúast upp í andstæðu sína. Gott ef það var ekki þegar hv. 3. þm. Reykn. var viðskrh. að sú tilraun var innleidd. Ég minni líka á að ég óskaði eftir því við umræðu um þessi mál, af tilefni þáltill. hér á þinginu í fyrra, að við fengjum um það skýrslu frá viðskrh. hver hefði verið þróun á liðnum tíma á verðlagi olíuvara í grannlöndum okkar annars vegar og hér hins vegar. Slík skýrsla hefur hins vegar ekki komið til þingsins og væri fyllsta ástæða til þess. Sá verðmunur sem hér er um að ræða er sannarlega með þeim hætti að það verður að teljast algerlega óviðunandi og það er ekki óeðlilegt, ef menn hafa trú á því að verðlag á olíuvörum haldist til muna lægra heldur en það var þegar keyptar voru inn miklar birgðir í lok síðasta árs, að þessi breyting verði látin koma strax fram með einhverjum hætti í verðinu. Auðvitað er það ákveðið áhættuspil. Menn sjá ekki allt fyrir í þessum efnum, en ég tel þó eðlilegt að menn taki þarna nokkra áhættu og reyni auk þess að endurskoða það kerfi sem í gildi er þannig að við getum vænst þess að þessi saga endurtaki sig ekki og við eigum að búa við þær aðstæður sem nú hafa skapast oft í framtíðinni. Á því tel ég mikla nauðsyn. Þau olíufélög sem annast innkaupin á olíuvörum til landsins hafa ekki sýnt sig að vera févana ef litið er til fjárfestinga þeirra og samkeppni á undanförnum árum sem allir landsmenn þekkja. Það væri því ástæða til þess að auka hlut þeirra í þessari áhættu fyrir utan það að leita allra leiða til að ná verðinu niður svo geysilega stórt sem þetta hagsmunamál er fyrir okkur öll. Ég vil að lokum, herra forseti, upplýsa það að á árinu 1984, sem er síðasta árið sem tölur liggja fyrir um olíunotkun hér innanlands, notuðu fiskiskipin 111 021 tonn af gasolíu og af svartolíu 52 523 tonn. Iðnaður og þá einkum loðnuverksmiðjur keyptu á því ári 67 830 tonn. Þetta eru stórar upphæðir og þegar litið er á þann verðmun sem ég gat um hér áðan, 5 kr. verðmun á lítra af gasolíu, eru hér sannarlega stórar upphæðir á ferðinni fyrir íslenskt þjóðarbú.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. sagði að hann vildi algjört frjálsræði í olíuinnflutningi. Hann var að vísu ekki langan tíma viðskrh., en hann var einnig sjútvrh. og ég vil spyrja hann hvaða tillögur hann hafi verið með í frjálsum innflutningi á olíu. Vill hv. þm. veita algjört frelsi í útflutningi á sjávarafurðum og brjóta niður samtök útvegsins eins og í frystum fiski, saltfiski og öðrum afurðum? Vill hann frjálsræði í útflutningi, koma í veg fyrir að Ísland geti á þann hátt gert samninga við Sovétríkin sem hafa verið áratugum saman í gildi? Vill hann hætta á það að við getum ekki selt nokkra síld þannig að um síldveiði verði ekki að ræða á næstu árum? Er þetta stefnan sem hv. þm. hefur núna? En hver var stefnan sem hann hafði þegar hann var ráðherra? Verðjöfnun á olíu og beinn samanburður við ýmsar hafnir erlendis er ekki réttlætanlegur. Í okkar olíuinnflutningi er reiknað með og enginn hefur dregið í efa að það þurfi að vera birgðir hér sem endist tvo og hálfan til þrjá mánuði. Þessar birgðir eru dreifðar um landið. Það hefur ýmislegt komið fyrir. Hafís hefur legið fyrir Norður- og Norðausturlandi og þá væri nú heldur betur ráðist á stjórnvöld ef hafís kæmi og engar birgðir væru í landinu. Það geta komið líka fyrir tafir á afskipunum á margvíslegan hátt og ef olíulaust væri í landinu og fiskiskipaflotinn yrði þar af leiðandi að liggja í landi held ég að mundi heyrast hljóð úr horni víða. Hér er um verðjöfnun að ræða um allt land. Vill hv. fyrirspyrjandi afnema það? Það er hægt að lækka olíuverðið með því, en þá er líka verið að hækka verð út um hinar dreifðu byggðir landsins. Það var baráttumál strjálbýlismanna og allra þeirra þm. sem á sínum tíma vildu réttlæti að koma á jöfnu verði. Það var gert með þessum hætti. Það er ekki hægt að halda uppi því formi sem er á innkaupajöfnunarreikningi og segja svo: Okkur varðar ekkert um hvernig innkaupajöfnunarreikningur stendur. Við eigum að draga úr útlánum bankanna, en við eigum samt í öðru orðinu að segja við bankana: Þið eigið að halda áfram að lána í olíuna og útstreymi á innkaupajöfnunarreikningi. Þetta er ekki svo einfalt. Það var rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, 5. þm. Austurl., að þetta væri ekki einfalt mál. Hins vegar var þetta mjög einfalt mál fyrir 3. þm. Reykn. Hann hefur lausn á takteinum þegar hann hefur enga ábyrgð. Tal hans hér áðan var gersamlega ábyrgðarlaust með öllu.



Herra forseti. Það er sagt að vegir guðs séu órannsakanlegir og stundum er erfitt að skilja verðlagningar"prósessinn" hjá olíufélögunum. Hækkanirnar eru venjulega nokkuð fljótar að koma fram, en svo þarf aftur á móti að bíða lengi eftir lækkununum. Ég held að þjóðarbúið þurfi á því að halda að njóta hagsmuna af þeirri lækkun sem orðið hefur á olíuverði. En því stend ég upp að ég held að það séu tvær hliðar á þessu olíumáli og önnur hefur ekki verið hér til umræðu. Það er nefnilega ekki víst að þessi verðlækkun verði okkur til gagns þegar á allt er litið, a.m.k. ekki til frambúðargagns. Ég hafði tækifæri til að hlusta á tvo erlenda sérfræðinga flytja erindi um þessa efnahagsþróun og þau áhrif sem olíuverðssveiflurnar hafa á hana. Annar þeirra er Klaus Sahlgren sem er framkvæmdastjóri ECE í Genf og hinn var formælandi vinnuveitendasambandsins í Svíþjóð. Þeir vöruðu við mjög miklum og alvarlegum efnahagslegum örðugleikum sem fylgdu í kjölfar þessarar olíuverðslækkunar og þeir rökstuddu mál sitt báðir tveir með því að aðrar orkulindir yrðu ekki samkeppnisfærar við olíuna meðan svona stæði á. Aðrar orkulindir yrðu sem sagt ekki samkeppnisfærar við olíu, olíuleit mundi stöðvast, beislun nýrra olíulinda mundi stöðvast og það yrði hætt að vinna olíu úr óarðbærari lindunum. Á endanum hættir olíuverðið að lækka, það getum við gefið okkur nú þegar, og þessi deila endar með því að leysast. Þá kemur aftur bakslag sem þessir sérfræðingar spáðu að yrði hrein verðsprenging og groddalegri en hefur nokkurn tíma áður orðið á olíu. Hvenær kemur sú sprenging? kann maður að spyrja. Það er erfitt að sjá fyrir. Kannske er það ár sem er í það, kannske eitthvað skemmra, kannske lengra. Sveiflur á verði þessarar mikilvægu vöru eru óæskilegar, en við verðum að njóta góðs af þessu lága verði meðan það varir. Það er spursmálið í mínum huga hvort við eigum ekki að reyna að búa okkur undir mögru árin, njóta þess hags sem við komum til með að hafa tímabundið af lækkuninni og búa okkur undir mögru árin þegar olíuverðið hækkar aftur. En ég vara við því að menn séu að ávísa á bata sem muni hljótast á efnahagslífinu af þessum sökum. En að lokum, herra forseti, ég tel að frjáls innflutningur á olíu sé ekki ráðlegur.



Herra forseti. Ég veit ekki hvort er svartara, svartnætti Páls Péturssonar eða Matthíasar Bjarnasonar. Páll Pétursson hefur boðað okkur að verðlækkun á olíu muni þýða hörmungar. Ég veit ekki nema heimsbyggðin líði jafnvel undir lok vegna þess að verðlækkun á olíu sé eitthvað það hættulegasta sem geti komið fyrir okkur. Hæstv. viðskrh. Matthías Bjarnason boðar það í rauninni að ef við tökum upp viðskiptafrelsi á þessu sviði muni líða yfir okkur ægilegt svartnætti. Það verði birgðaskortur, það muni ekki seljast sporður af fiski úr landi og verðlag muni að öllum líkindum fara upp úr öllu valdi. Þetta er myndin sem mennirnir draga af framtíð okkar.

Ég nefndi ekki viðskiptasamning.

Ég skal segja hæstv. ráðh. að þegar hann hafði yfir svartagallsraus sitt áðan minnti hann mig á umræðuna sem fór fram þegar viðreisnarstjórnin ákvað að taka upp nokkurt frelsi í viðskiptum. Þá héldu sumir því fram að það yrði matarlaust meira og minna á Íslandi vegna þess að forsjáin mundi ekki vera fyrir hendi til að sjá til þess að cornflakes og kornmeti og ýmsar aðrar innfluttar vörur kæmu til landsins. Þetta er argasti útúrsnúningur. Svona gerist þetta ekki og það veit hæstv. viðskrh. Olían mun halda áfram að berast til landsins þó viðskiptafrelsi væri tekið upp á þessu sviði. En hæstv. ráðh. vék sér undan því að ræða hvernig það kerfi hefði gefist sem við erum með, hvers konar olíuverð við hefðum fengið, hvernig sjóðsbókhaldið út og suður hefði leikið okkur. Hv. þm. Páll Pétursson hafði þó vit á því að segja að sér fyndist erfitt að skilja þessa verðlagningu og ég er hræddur um að almenningur á Íslandi sé sammála því. Ég held að hæstv. ráðh. ætti að taka sig til og líta á galla þess kerfis sem við búum við og hann ætti að líta til þess fordæmis sem við höfum haft af því að taka upp frelsi í viðskiptum. Það er það sem við getum litið á, annars vegar hvernig þetta kerfi hefur reynst okkur og hins vegar hvernig það hefur reynst okkur að taka upp frelsi í viðskiptunum. Þá er ég sannfærður um að hæstv. ráðh. tekur sinnaskiptum.



Herra forseti. Ég ráðlegg hv. 3. þm. Reykn. að vera mun heiðarlegri í málflutningi en hann er. Ég sagði áðan að ég bæri kvíðboga fyrir því hvað yrði um sölu á afurðum til Sovétríkjanna, m.a. síldinni, sérstaklega síldinni, en þá segir hv. þm. að ég hafi sagt að það mundi ekki vera hægt að selja sporð ef olían væri gefin frjáls. Þetta er málflutningur í lagi. En hann kom sér undan að svara því að hann hefði ekkert gert meðan hann var ráðherra og engar tillögur lagt fram. Þetta er ábyrgðarlaust hjal hjá þm. og honum til mikillar minnkunar. Kerfið í olíuinnflutningi þarf sannarlega athugunar við, en við gerum það ekki með því að auka útstreymi bankakerfisins á innkaupajöfnunarreikningi. Sami þm. er alltaf að tala um of mikil útlán til einstakra fyrirtækja. Það gerði hann í gær í Nd. En það er sjálfsagt að auka þetta útstreymi þegar hann kemur í Sþ. Hvað verður á morgun?



Herra forseti. Olíumál og viðskipti með olíu voru mjög rædd á síðasta þingi og ég held að það væri gott fyrir alla að rifja upp í stórum dráttum hvað sagt var. Það hefur verið deilt um hvort við ættum að hafa olíuviðskipti við Rússland eða ekki. Þetta er spurning sem menn þurfa að velta mjög fyrir sér. En ég er sammála hæstv. bankamálaráðherra og sem betur fer fleiri þm. Ég spyr: Hver yrði okkar staða í útflutningi til Rússlands á saltsíldinni t.d. ef við lokuðum fyrir viðskiptin við Rússland? Það er ákaflega gaman að tala um frjálsræði á öllum sviðum, en við verðum samt að vera raunsæ og líta á þá markaði sem við er að glíma. Ég veit ekki til þess að einn einasti markaður kaupi af okkur saltaða síld nema rússneski markaðurinn, nema þá í mjög litlum mæli, og hvað segja menn um það að við fellum þann atvinnuveg niður þó að við þurfum að kaupa einhverja olíu af þeim? Árið 1984 flytjum við inn 499 000 tonn af olíuvörum. Af því eru 66% frá Rússlandi. Hitt er tekið að langstærstum hluta af okkar frjálsa markaði. Í miklum viðræðum við olíufélögin í fyrra kom fram að þau töldu það vera sinn aðalvanda að þeim væri skipað af ríkisvaldinu að kaupa þetta stóran hluta frá Rússlandi og þau gætu þess vegna ekki beitt þeirri stýringu í dreifingu og verðlagningu á olíu sem þau óskuðu eftir. Það náðist ekki samkomulag um að ganga nógu langt að mínu mati til að lagfæra þetta. En það voru sett ný lög í fyrra og þar með var lagður niður hinn svokallaði innkaupajöfnunarreikningur. Hann er lagður niður frá síðustu áramótum. Það sem talað er um núna er sú skuld sem er enn þá t.d. vegna gasolíu. Hún var nefnd áðan og er 36 eða 38 millj., ef ég man rétt. Það er skuld á gasolíudæminu þar. Hún er fyrir hendi. Að öðru leyti, mér vitanlega, er innkaupajöfnunarreikningur nokkurn veginn sléttur. Það áttu að taka gildi um áramótin lög um að hvert hinna þriggja olíufélaga hérlendis fengi sinn eigin innkaupareikning til að skapa þeim hvata til hagstæðari innkaupa. Það hafa þau getað gert. Hefðu þau viljað gera það ættu þau að hafa getað gert það á eigin innkaupareikning. Það átti að stuðla að því að þau gætu farið í samkeppni með þessa vöru út um landið. Hún yrði seld á sama verði alls staðar, hvort það væri í Reykjavík eða fyrir norðan, en hagstæð innkaup áttu að skapa þann möguleika að geta selt olíuvörur lægra verði og þá á sama verði um allt land, Shell þetta verð, BP þetta og ESSO þetta ef þau hefðu viljað. Það var vottur af samkeppni sem þarna átti að taka upp. Ég vil fylgja því eftir að þau geri þetta því að þau hafa verið undir of mikilli ríkisvernd sem þau búa sér til sjálf. Ekki er það að öllu leyti á hendi ríkisvaldsins heldur taka þau það upp hjá sjálfum sér. Þau eru búin að vera of lengi undir vernd ríkisins. Þess vegna var verið að veita þarna smugu til að þau gætu komið sér af stað. Ég vil að því sé fylgt eftir að þau vinni eftir reglum sem settar voru með lögunum á Alþingi s.l. vetur.



Herra forseti. Það er kannske rétt að láta það koma fram að hæstv. ráðh. gerði ekki ráð fyrir því að allir atvinnuvegir hryndu, en hann taldi mikla söluerfiðleika úr landi ef við gripum til þess ráðs að koma okkur upp innflutningsfrelsi í olíuvörum. En það bættist engu að síður við svartnættishjalið því að ofan á allt annað sem hann var búinn að nefna í fyrri ræðu sinni taldi hann líka samkvæmt hinni seinni að það yrði útstreymi á peningum úr bönkunum svo að þeir mundu væntanlega fara endanlega á hausinn ef þetta yrði gert. Ég hef ekki nokkra trú á því. Ég held að það sé einmitt þetta forsjárkerfi sem við höfum búið við og hv. þm. Valdimar Indriðason var að lýsa sem ræður því að olíufélögin ganga í bankana og ganga fyrir bönkunum og bankarnir eru með þessar byrðar. Ég er alveg sannfærður um að það er ein meginskýringin þannig að þvert á móti því sem hæstv. ráðh. hefur sagt held ég að þetta mundi létta byrðar bankanna. Hæstv. ráðh. sagði að ég hefði ekkert gert meðan ég var ráðherra. Ég gerði kannske sitt af hverju. En að því er olíumálin varðar vill svo einkennilega til að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var að kvarta undan því rétt áðan að ég hefði verið með alls konar tillögur og tilraunir meðan ég var ráðherra. Svo kemur hæstv. ráðh. og segir að ég hafi ekkert gert. Ég get kynnt mínar tillögur fyrir ráðherranum, bæði þær sem Hjörleifur var að vitna til og fleiri tillögur í þessum efnum. En það sem skiptir máli er að við lítum á stöðuna eins og hún er í dag. Herra forseti. Ég skal ljúka máli mínu innan örskammrar stundar. Hæstv. ráðh. talaði um að ég ætlaði að loka á viðskiptin við Rússland. Hvaða þvættingur er þetta? Ég hef aldrei talað um það. Ef viðskiptin við Rússana í olíuvörunum eru jafnhagkvæm og sumir vilja vera láta verður þeim auðvitað haldið áfram. Ég veit ekki betur en það sé fjöldi þjóða sem á viðskipti við Sovétríkin án þess að grípa til hafta og hömlukerfis eins og hér er verið að mæla bót.



Herra forseti. Ég held að það sé óþarfi að tala um svartnætti í sambandi við þær kenningar sem við hæstv. viðskrh. höfum haft á lofti. Ég held að það sé miklu réttara að kenna þær við raunsæi. Ég bið menn að minnast orða minna þegar olían hækkar aftur. Heldur virkilega hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson að olíuverð haldi áfram að lækka í það óendanlega eða heldur hann kannske að það stöðvist og komist á jafnvægi niðri í öldudalnum? Ég held að það sé óraunhæf bjartsýni að ímynda sér það. Það eru ákveðnir kostir við núverandi fyrirkomulag og ákveðnir gallar á núverandi olíuverslunarfyrirkomulagi. Við höldum uppi þreföldu dreifingarkerfi og það er mjög dýrt og sumt af fjárfestingu olíufélaganna sér maður ekki að sé nauðsynlegt. En það eru áberandi kostir við núverandi kerfi líka og þeim megum við ekki gleyma. Það er t.d. sama verð um land allt og olíuviðskiptin við Sovétríkin hafa reynst okkur vel og reynst okkur tiltölulega hagstæð. Það var rétt hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að minna á það sem hann gerði í olíumálum þegar hann var viðskrh. Hann lét Morgunblaðið æsa sig upp í að gera ákaflega óviturlegan samning við Breta og við töpuðum á því milljónatugum.



Herra forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu taka fram að ég er fylgjandi því að verðjöfnun sé í sambandi við olíu á landinu öllu. Ég tel að íhlutun ríkisins í þessi mál sé fyrst og fremst og ekki síst réttlætanleg til að tryggja slíka verðjöfnun á olíu sem annarri orku. Við umræðuna hér hefur það hins vegar komið fram hjá ýmsum þeim sem talað hafa að einn vandi þessa kerfis er hinn staðnaði þríhöfða þurs sem annast dreifinguna á olíuvörunum og hefur reynst afar dýr þjóðarbúinu. Það er ánægjuefni að heyra þm. úr Sjálfstfl. og raunar Framsfl. líka taka undir það sjónarmið því að svo oft höfum við Alþýðubandalagsmenn á það bent í umræðum að þar þyrfti sannarlega að verða breyting á. En það er full nauðsyn á að fara niður í alla þætti á þessu kerfi til þess að reyna að tryggja í senn eðlilega hagkvæmni og sem hagstæðust innkaup sem þeir þrír einokunaraðilar sem versla hér með olíuvörurnar hafa ekki reynst geta haldið betur á en raun ber vitni og skýrt hefur komið fram undanfarnar vikur.



Það er venja í slíkum umræðum sem þessum að heimila ekki stutta athugasemd nema einu sinni. En hv. 3. þm. Reykn. hefur kvatt sér hljóðs til að bera af sér sakir og segist munu gera það í einni setningu. Er honum það hér með leyft.



Herra forseti. Ég þakka tillitssemina. Páll Pétursson sagði að ég hefði klúðrað samningnum við Breta. Ég undirbjó samninginn við Breta. Það var hv. þáv. þm. og ráðherra Tómas Árnason, flokksbróðir Páls Péturssonar, sem gekk frá samningnum og klúðraði honum.



Herra forseti. Þegar maður hefur hlustað á þessar umræður fær maður það á tilfinninguna að Rússar haldi uppi góðgerðarstarfsemi með því að selja Íslendingum olíu. Ég held því fram að Rússar hafi einhvern hag af því að selja okkur olíu og kaupa af okkur vörur. Ég held að setningar eins og þær að ríkisstj. beiti sér fyrir að lækka olíuna eigi ekki að heyrast í svona umræðum. Sú setning kom fram hjá hv. málshefjanda Hjörleifi Guttormssyni 5. þm. Austurl. að ríkisstj. beitti sér fyrir lækkun á olíu alveg á næstunni. Ég held að frelsi í þessum viðskiptum sé það sem við þurfum þar sem er samkeppni um að fá olíuna á sem lægstu verði til landsins og að þau olíufélög sem hafa einkaleyfi á sölu á olíuvörum beri ábyrgð á því á hvaða verði þau kaupa inn olíuna. Það er allt of mikil samtrygging á milli þessara olíufélaga. Við þurfum ekki annað en að líta í kringum okkur á þær fjárfestingar sem þessi fyrirtæki hafa lagt í til að sjá að þau virðast hafa þó nokkuð af peningum á milli handanna þrátt fyrir að kerfið sé svo þungt í vöfum að helst ekki fái nokkur maður botnað eitt né neitt í því. Það er verið að auka útstreymi á olíuinnkaupareikningi - það er mjög títt skipt um nöfn á þessum reikningum - og þar hallar á milli 30 og 40 millj. Hafa þessir menn ekki þrátt fyrir þetta útstreymi nokkuð rúm fjárráð? Er ekki hægt að gera þær kröfur til þessara fyrirtækja að þau kaupi inn olíu á hagstæðu verði? Þrátt fyrir Rússamarkaðinn, en um 66% af allri olíu sem flutt er inn koma frá Rússlandi, hafa þau smásvigrúm en auðvitað ekki meira. Þau virðast vera ansi dugleg að kaupa inn olíu, helst fylla alla sína tanka rétt áður en olía lækkar. Fylgjast þau ekkert með markaðsmálum erlendis? Það er margt fleira sem mætti koma að í þessari umræðu varðandi olíuverð og fiskverð en, herra forseti, ég skal ljúka máli mínu því það er mjög skammur tími sem maður fær í utandagskrárumræðum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. á þskj. 136 um graskögglaverksmiðjuna í Flatey. Það vakti nokkra eftirtekt á s.l. vori að þegar stuttur tími var til þingloka var útbýtt hér á Alþingi svari við fsp. Salome Þorkelsdóttur um graskögglaverksmiðjur ríkisins. Þar kom m.a. fram að rekstur graskögglaverksmiðjunnar í Flatey hafði staðið traustum fótum. Þar hafði ekki á löngu starfstímabili verið um rekstrarhalla að ræða nema lítillega í tvö ár í upphafi starfsferils verksmiðjunnar. Þar kom líka fram að verksmiðjan hefði nánast greitt stofnkostnaðarskuldir sínar upp. Það vakti þess vegna líka athygli að í sama tilvitnaða svari var frá því skýrt að tekin hefði verið ákvörðun um að stöðva rekstur þessarar verksmiðju á s.l. sumri. M.ö.o.: Rekstur þeirrar verksmiðju sem bjó við traustastan og bestan fjárhag, verksmiðju sem hafði mesta möguleika á því að framleiða grasköggla við líðanlegu verði og hafði þannig möguleika á því að starfa til frambúðar, var stöðvaður. Nú þykir mér vert að taka það fram til þess að fleiri hliðar málsins séu rétt skýrðar að verksmiðjan bjó líka við þær sérstæðu aðstæður að birgðasöfnun hafði átt sér stað og tiltölulega þröngt var í birgðaskemmum verksmiðjunnar þannig að erfiðleikum hefði valdið að koma framleiðslu síðasta sumars þar fyrir. Það er svo annað mál, sem ég sé ekki ástæðu til að ræða hér nánar, hver sé ástæða fyrir birgðasöfnun í Flatey og með hvaða hætti má m.a. skýra hana með tilliti til aðgerða í heildarstjórnun á graskögglaverksmiðjunum sem í raun lúta að meira eða minna leyti heildarstjórn sameiginlega. Verksmiðjan í Flatey hóf starfsemi sína árið 1975. Hún hefur framleitt að meðaltali á þessum tíma 2363 tonn árlega og eru þá talin með fyrstu árin þegar verksmiðjan var að sjálfsögðu í lágmarki, en verksmiðjan býr yfir framleiðslugetu sem er um eða yfir 3000 tonn og hefur ræktunarland til að vinna þá framleiðslu af. Eins og fram kemur í fskj. með till. eru skuldir verksmiðjunnar 1. nóv. s.l. rétt rúmar 9 millj. kr., þ.e. eftirstöðvar af föstum lánum, sem að sjálfsögðu er tiltölulega mjög lágur kostnaður og þá sérstaklega með tillitt til þess hvaða verðmæti standa þar á bak við. Þar kemur enn fremur fram að ef bornar eru saman birgðir grasköggla og útistandandi skuldir annars vegar og rekstrarskuldir og afborganir vaxta og fastra afurðalána hins vegar nema birgðir og útistandandi skuldir rúmlega 2 millj. kr. hærri tölu. Ef verksmiðjunni hefði auðnast að selja sínar birgðir hefði hún getað greitt upp sínar skuldir og raunar aðeins betur. Ég hef ekki tölur um þróun þessara mála síðan, en ég óttast hins vegar að sala á graskögglum hafi gengið hægt á þessum vetri. Það er þó ekki fyrir það að synja að út af fyrir sig er það góður kostur ef bændur geta dregið úr kaupum á graskögglum eins og öðrum aðföngum og það á áreiðanlega sinn þátt í samdrættinum á sölu grasköggla í Flatey, þau almennu viðhorf í landbúnaði að leitast við að búa sem allra mest af því sem fæst í búi bóndans sjálfs. En hér kemur það líka til að nokkrar verksmiðjur, hreyfanlegar verksmiðjur, sem hægt er að ferðast með á milli bænda, hafa hafið framleiðslu úr heyi, framleiðslu heyköggla. Það er augljóst að bændur kunna að meta kosti þess að geta skipt þannig við sjálfa sig og af þeirri ástæðu má ætla að sá markaður verði til þess að draga úr sölu á graskögglum. Þess vegna er eðlilegt að líta til þessara tveggja atriða sérstaklega þegar metin er framtíð verksmiðjunnar í Flatey og með hvaða hætti sé hægt að taka til við störf og framleiðslu að nýju. Í þeim efnum vil ég leggja sérstaka áherslu á að einungis verði miðað við að framleiða þar úrvalsfóður sem verði samkeppnisfært við það sem best gerist hér á markaði, hvort heldur sem um er að ræða innflutt fóður eða þá fóður framleitt annars staðar. Með tilliti til þess hve markaðurinn hefur gengið saman er eðlilegt að hagnýta einungis besta hluta af ræktunarlendum í Flatey, besta hluta túnanna, og til viðbótar við graskögglaframleiðsluna þar verði hafin fjölbreyttari framleiðsla - eins og ég minni á í grg. - og þá sérstaklega tekið til við kornrækt sem yrði ákveðinn hluti af starfseminni þar. Í þessum efnum er rétt að vekja athygli á að Flateyjarverksmiðjan er í fremur lítilli fjarlægð frá mikilli útgerðarstöð á Höfn í Hornafirði og þess vegna auðvelt að fá þar til blöndunar þýðingarmikil fóðurefni til að auka á gæði og fjölbreytni framleiðslu graskögglaverksmiðjunnar í Flatey. Þetta teldi ég að ætti að vera meginmarkmið rekstrarins í Flatey þegar tekið verður til starfa þar á nýjan leik. Ætta mætti að þar væri hentugt að framleiða gras á ca. 250 hekturum. Síðan mætti hugsa sér að framleiða korn á eitthvað svipaðri landstærð og nýta besta og ákjósanlegasta tíma sumarsins til þeirrar framleiðslu. Í þessu sambandi er eðlilegt að sérstaklega verði metið hvaða rekstrarform hentar best í Flatey, hvort það er áframhaldandi ríkisrekstur eins og verið hefur eða hvort hægt væri að koma þessum rekstri fyrir heima í héraði. Ég má þá kannske minna á það að fyrir nokkrum árum flutti núv. hæstv. menntmrh. þáltill. um það hér á Alþingi að þessari verksmiðju yrði komið í eigu heimamanna. Og ég má kannske líka minna á að heima í héraði hafa komið fram tillögur um að verksmiðjunni yrði komið í hendur heimamanna með einum eða öðrum hætti. Ég geri mér ljóst að við þær aðstæður sem nú eru getur þetta dæmi tæpast gengið upp, m.a. vegna þess að túnin í Flatey voru ekki hirt á s.l. sumri. Án þess að ég fari að ræða það hér fræðilega hlýtur það að valda nokkurri óvissu um það hvernig þau koma út úr slíku hirðuleysi. Þess vegna verður að líta á þessar sérstöku aðstæður þegar tekið verður tillit til frambúðarreksturs graskögglaverksmiðjunnar í Flatey. Í lok míns máls, herra forseti, minni ég svo á það sem ég sagði áðan, að þessi verksmiðja er afar gott fyrirtæki. Um tæki þar og búnað hefur alla tíð verið afar vel hugsað og mikið til fyrirmyndar sú hirðusemi sem þar hefur jafnan gætt. Að vísu er vélabúnaður farinn að eldast en eigi að síður býr í honum mikil framleiðslugeta. Í Flatey er ágætis starfsmannahús þar sem er aðstaða fyrir fjölskyldu og 12-13 starfsmenn. Þar er líka einbýlishús, sem er nýlega reyndar komið í eigu verksmiðjunnar, en það hafði byggt einn fyrsti starfsmaður verksmiðjunnar, sem þurfti að bregða þar búi og flytja á Höfn vegna þess að starfsemin var lögð niður. Þess vegna kemur ekki annað til mála en að fundnar verði leiðir til þess að koma verksmiðjurekstri í Flatey aftur í eðlilegt horf. Þar verða menn að fara inn á nýjar leiðir og leita nýrra hugmynda og m.a. með tilliti til þess er þessi tillaga fram komin. Ég vil svo í lok máls míns, herra forseti, gera það að tillögu minni að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja örfá orð hér um. Hv. flm. hefur nú gert glögga grein fyrir þessu máli og er það ekki að ófyrirsynju því að þess ber að geta sérstaklega að fyrir utan það að vera gjörkunnugur málum þessarar verksmiðju þá er hv. flm. í raun og veru forgöngumaður um þessi mál í héraði, var það á sínum tíma og ber að geta þess að verðleikum hversu vel hann vann að því máli ásamt öðrum bændum austur þar að koma þessari verksmiðju á fót. Ég held að það sé þarft umhugsunarefni fyrir okkur hversu illa er í raun og veru komið málum hjá okkur þegar svo er farið fyrir innlendri fóðurframleiðslu. Ég hélt að það væri einróma álit okkar og þjóðhagsleg nauðsyn um leið að við ættum að stuðla að því að styðja svo innlenda fóðurframleiðslu að innkaup fóðurbætis erlendis frá væru ónauðsynleg að mestu eða öllu leyti. Ég hélt að nauðsyn áframhaldandi þróunar í þá átt að gera innlenda fóðurframleiðslu enn fullkomnari, enn fjölþættari væri hafin yfir allan efa. Og þrátt fyrir það að ég viti um vissar ástæður fyrir því að þarna hefur illa gengið held ég að engu að síður sé það staðreynd að hér sé ekki nógu vel að málum hugað af okkur að styðja þessa merku starfsemi og um leið að spara okkur þann gjaldeyri sem í það fer að kaupa erlendan fóðurbæti. Ég ætla að staðfesta orð hv. flm., þó ég sé því ekki eins kunnugur, um sérstaklega vel rekna verksmiðju. Það er óhætt að segja það. Það fer ekkert á milli mála. Með afbrigðum vel rekna verksmiðju þarna austur frá. Af því að menn tala nú gjarnan um það að fyrirtæki í ríkisins eigu séu meðhöndluð af mönnum á þann hátt að þar fari þeir um með kæruleysi og sinni lítt hag fyrirtækisins af þeim ástæðum að þeir eigi það ekki sjálfir, þá hefur þessu þar verið öfugt farið miðað við það orðspor - sem að vísu er alrangt í allflestum eða öllum tilfellum - vegna þess að þar hafa menn farið höndum um eins og þetta væri þeirra eigin eign og eigin eign sem þeir vildu virkilega fara vel með og gæta vel að. Ég held að við eigum að hlúa að þeim verksmiðjum sem fyrir eru og tryggja eðlilega þróun þar. Ég tek undir með hv. flm. með það að það beri að reyna að afla þessum verksmiðjum nýrra verkefna. Aukin fjölbreytni er þar sjálfsögð. Hann minnti á kornræktina í bessu sambandi og aðstæðurnar í Flatey sem eru hinar ákjósanlegustu og ég tek einnig undir það með honum. Ég ætla ekki að ræða um rekstrarformið á verksmiðjunni. Þar er áreiðanlega nokkur áherslumunur á milli okkar hv. flm. og ekki ástæða til þess hér að við förum að deila um þann meiningarmun, sem er þar á milli okkar. Ég veit það hins vegar vel að skaftfellskir bændur eru allra manna best hæfir til félagslegs rekstrar - það er að vísu rétt - og kunna allra best að vera með félagsbú og byggja þau þannig upp að það kemst næst því, sem einu sinni var sagt að hér ætti að leggja grunn að, eins konar samyrkjubúum, þó e.t.v. ekki í þeirri merkingu sem hv. flm. veit kannske versta í þeim efnum, heldur þar sem menn vinna virkilega saman, margir að sameiginlegu verkefni og fá út úr því þann arð sem þeim ber hverjum og einum eftir því tilleggi sem þeir leggja þar fram.



Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. flm. að þörf sé á að athuga starfsemi graskögglaverksmiðjunnar í Flatey út frá því sjónarmiði að reyna að gera það sem hægt er til að nýta þá aðstöðu sem þar er til fóðurframleiðslu. Þetta mál er reyndar búið að vera til umræðu alllengi og hv. flm. er í nefnd sem ég hef óskað eftir að fjalli um þetta og ég veit ekki betur en að hann muni mæta til fundar m. a. nú í vikunni til að ræða þá stöðu sem er í rekstri graskögglaverksmiðjanna í heild. Í máli flm. kom fram ástæðan fyrir því að ég féllst á þá tillögu stjórna verksmiðjanna að þar yrðu ekki framleiddir graskögglar á s.l. ári. Ástæðan sem hann nefndi var sú að geymslur voru allar fullar og sala mjög hæg. Og því miður var sala fram að s.l. áramótum a.m.k. einnig mjög hæg hjá þessari verksmiðju því heildarsala fjögurra verksmiðja var ekki nema 1700 tonn, að mér var tjáð, frá 1. september til áramóta. Nokkur hluti af því þar sem hafði verið blandað saman graskögglum og korni o.fl. var selt þannig sem blöndur. Ég tek undir það með báðum ræðumönnum, sem hér töluðu á undan, að auðvitað er nauðsynlegt að skoða hvort ekki er hægt að auka fjölbreytni og gera okkar íslenska fóður sem allra best. Hitt er svo annað, sem flm. vék reyndar einnig að, en það er sú breyting sem á hefur orðið þegar bændur sjálfir eru farnir að nýta sitt hey til kjarnfóðurframleiðslu að hálfu leyti með kögglun á heyi og íblöndun með korni, fiskimjöli og steinefnum. Ég veit að sumir sunnlenskir bændur framleiddu þannig allt sitt kjarnfóður úr eigin korni og grasi og fiskimjöli. Aðeins 10% voru steinefni og bætiefni innflutt til landsins. Bjuggu þeir þannig til blöndur af kjarnfóðri sem óhætt er að segja að er fyllilega eins gott og innflutt fóður og vissulega er það sem við þurfum að stefna að. Þessar viðhorfsbreytingar í sambandi við graskögglaverksmiðjurnar sem orðið hafa síðustu árin eru aðeins eitt dæmi um það hvað viðhorf eru að breytast ört í landbúnaðinum og vegna þess hvers eðlis, hann er þá er það auðvitað erfitt fyrir hann þegar slíkar viðhorfsbreytingar verða og margt sem þá þarf að huga að. Ég er síður en svo á móti því að heimamenn eignist meiri hlutdeild í rekstrinum ef vilji eða möguleiki er fyrir hendi á því sviði, þó að ég efist ekkert um að það sé rétt sem fyrri ræðumenn sögðu, að umgengni þeirra, sem hafa átt að sjá um verksmiðjuna, sé til fyrirmyndar og þeir hafi hugsað um hana eins og sitt eigið fyrirtæki. Af þeim sökum sé það kannske ekki brýn ástæða. Ég tek undir þörfina á að skoða rekstur þessarar verksmiðju og annarra graskögglaverksmiðja og reyna að finna þær leiðir sem allra bestar eru. Vissulega er það mikill munur að þannig skuli vera statt með fyrirtækið, að tiltölulega litlar skuldir hvíli á því og auðveldara við málin að eiga þar sem þannig hagar til, þó að grundvallaratriðið hljóti auðvitað alltaf að vera að framleiðslan seljist.



Herra forseti. Ég kem hingað einvörðungu til þess að þakka fyrir góðar undirtektir við þetta mál. Það kom mér reyndar ekkert á óvart þótt hv. 2. þm. Austurl. tæki vel og myndarlega undir við þennan tillöguflutning. Ég átti ekki von á neinu öðru. En samt sem áður finnst mér nauðsynlegt að fram komi þakkir fyrir þann stuðning sem í því felst. Með sama hætti vil ég þakka hæstv. landbrh. fyrir hans stuðning við þessa tillögugerð. Ég er sannfærður um að ef menn leggjast á eitt með að takast á við þann vanda, sem þessi verksmiðja og graskögglaverksmiðjurnar búa við, þá verður hægt að færa rekstur þeirra í eðlilegt horf með tilliti til breyttra viðhorfa í landbúnaði. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem er 124. mál þessa þings á þskj. 137, um bann við hönnun og framleiðslu hergagna eða hluta þeirra hér á landi. Flm. auk mín eru aðrir þm. Kvennalista, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Till. er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að lýsa yfir andstöðu við hugmyndir um að íslenskt hugvit verði nýtt til hátækniiðnaðar sem tengist vígbúnaði þannig að Íslendingar gerist þátttakendur í þeim gereyðingaráformum sem vopnaframleiðslu fylgja. Alþingi ályktar að lýsa yfir því að á Íslandi verði ekki smíðuð kjarnorkuvopn eða svonefnd varnarvopn gegn þeim, að hérlendis verði hvorki hönnuð né smíðuð nein þau tæki sem eru hluti af kjarnorkuvopnaútbúnaði, kjarnorkuvopnakerfi eða svonefndu varnarkerfi gegn þeim, að á Íslandi verði hvorki reknar neinar þær rannsóknir sem tengjast hönnun, samsetningu eða smíði kjarnorkuvopna né heldur svonefndra varnarvopna gegn þeim." Í nóvember 1983 skipaði félmrh. starfshóp til að kanna áhrif nýrrar tækni á íslenska atvinnuvegi í næstu framtíð. Starfshópurinn skilaði áfangaskýrslu sumarið 1984 en afhenti hæstv. félmrh. skýrslu um niðurstöður sínar 15. maí 1985. Á haustdögum var þessari skýrslu dreift, m.a. til alþm. og hún varð tilefni viðtala í ríkisfjölmiðlum. Í þeim komu fram hugmyndir um að nýta hernaðarlega legu landsins og varnarsamninginn við Bandaríkin til þess að fara fram á hlutdeild Íslendinga í þeim hátækniiðnaði sem varnarliðið notar. Formaður starfshópsins, Ingvar Ásmundsson, ræddi þar sameiginlegar niðurstöður hópsins en lýsti jafnframt persónulegri skoðun sinni. Hann taldi að við yrðum að nota okkur hernaðarlega legu landsins og varnarsamninginn við Bandaríkin til þess að fara fram á vaxandi hlutdeild íslenskra og erlendra fyrirtækja, sem kynnu að verða staðsett hér, í þeim hátæknibúnaði sem varnarliðið notar. Ingvar taldi rétt að áætlun yrði gerð um þetta sem tryggði það að Íslendingar nái því að verða hátækniiðnaðarþjóð. Félmrh. hæstv., Alexander Stefánsson, var spurður álits um þessa skoðun Ingvars og taldi að ef við ættum að vera áfram í Atlantshafsbandalaginu þá væri þetta ekki óeðlileg hugmynd, svo fremi sem íslensk tækniþekking kæmist á það stig að hún gæti ráðið við hvaða verkefni sem er á þessu nýja sviði. Félmrh. vildi ekki afskrifa þessa hugmynd þótt hann teldi að málið þyrfti að athuga vandlega. Hann taldi engan vafa á því að þessi tækniþróun gefur tekjur, þetta sé þegar gert meðal annarra þjóða og ef Íslendingar geta notfært sér það á eðlilegan máta, þá því ekki það, sagði hæstv. ráðherra. Vaxandi fjöldi þjóða tekur nú beint eða óbeint þátt í vopnaframleiðslu. Háþróaður tækniiðnaður gegnir lykilhlutverki í vopnakerfum nútímans og má framleiða hluta úr vopnum eða stoðbúnaði þeirra víðs vegar um heim þótt samsetning fari síðan endanlega fram í því landi sem vopnin á. Áætlað er að á árinu 1985 verði varið 800-1000 milljörðum dollara til vígbúnaðar. Það er þúsundföld upphæð íslenskra fjárlaga þessa árs. Þessi vígbúnaður er óþarfur vegna þess að stórveldin og bandamenn þeirra - sem eru langstærstu vopnaframleiðendurnir - hafa þegar safnað vopnabirgðum langt umfram varnarþörf sína. Í Morgunblaðinu þann 10. október á s.l. ári, er greint frá landsþingi breska íhaldsflokksins sem haldið var í Blackpool og ég vitna, með leyfi forseta, í viðtal við Michael Heseltine, sem þá var varnarmálaráðherra Breta, en hefur nú reyndar nýlega sagt af sér embætti. Hann sagði sem svo þegar talað var um viðræður Sovétmanna og Breta um afvopnun: "SS-20 flaugar Sovétmanna eru aðeins hluti af kjarnorkuvopnabúri þeirra," sagði Heseltine, "en kjarnorkuflaugar Breta eru það eina sem við höfum til að vega upp á móti öllum þeirra kjarnorkuvopnaforða." Hin umdeilda ákvörðun Margrétar Thatcher, um að skipta á hinum bresku Polaris-skeytum og bandarískum Trident-kjarnorkuflaugum í kafbáta næsta áratug, var staðfest með yfirgnæfandi meiri hluta á þinginu - þ.e. þessu landsþingi breska íhaldsflokksins. Á sama tíma fóru á stúfana 3000 læknar, bæði heimilislæknar, sjúkrahúslæknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn í Bretlandi, sem útbýttu bæklingum og miðum meðal sjúklinga sinna um það hvernig væri hægt að nota þær 11 billjónir sterlingspunda sem verja átti í kaup á Trident-eldflaugunum. Þeir bentu á að það mætti fremur nota þessa fjárupphæð til þess að koma í veg fyrir fátækt meðal barna, til þess að kaupa blóðskilunarvélar fyrir nýrnasjúklinga, til þess að bæta umönnun aldraðra og til þess að fjármagna leghálskrabbameinsleit meðal kvenna. Sá sem hóf þessa baráttu var Sir Douglas Black, sem er fyrrum forseti bresku læknasamtakanna. Og ég vil vekja athygli herra forseta og hv. þm. á því að alþjóðleg samtök lækna gegn kjarnorkuvá fengu friðarverðlaun Nóbels á s.l. ári ekki síst fyrir baráttu sem þessa. Það virðist ekki öllum nægilega ljóst hve skaðvænlegar pólitískar og efnahagslegar afleiðingar hljótast af vaxandi kostnaði við vígbúnaðarkapphlaupið. En hernaðar- og gróðahyggja gagnsýrir pólitíska hugsun um víða veröld í allt of ríkum mæli. Það fé, sem eytt er til vígbúnaðar árlega, jafngildir þjóðarframleiðslu allra þeirra landa þar sem fátækari helmingur jarðarbúa býr. Árleg eyðsla heimsins til vígbúnaðar jafngildir allri skuld hinna fátækari þjóða við hinar efnaðri, en vaxtagreiðslur af þessum skuldum eru að kyrkja efnahagslíf margra fátækra þjóða. Ef 10% af því fé, sem eytt er til vígbúnaðar árlega, yrði varið til að grynnka á þessum skuldum myndu þær hverfa á innan við 20 árum. Í fréttum í Þjóðviljanum af þeim fundi, sem Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn héldu í Seoul á s.l. ári, kom í ljós að í rómönsku Ameríku einni saman gengu 38% af samanlögðum tekjum þeirrar álfu af útflutningi til þess að greiða vexti á síðasta ári, vexti af erlendum lánum. Og þar kom einnig fram að ótti valdsmanna við skuldakreppuna var ekki einungis pólitískur. Hann var enn fremur tengdur því að skuldheimtan við þessi fátæku lönd, eins og hún hefur verið rekin hingað til, grefur í raun undan því að í framtíðinni geti viðkomandi ríki framleitt sig út úr skuldakreppunni. Allir sjóðir þeirra eru tæmdir og fjárfestingar hafa skroppið saman. Það má taka sem dæmi að lönd eins og Mexíkó, Argentína, Brasilía og Venezúela skulda einum aðila, Chase Manhattan bankanum, 6,1 milljarð dollara. Þetta svarar tvöföldum höfuðstóli þessa bankarisa. Á þessum fundi í Seoul var spurt að því hvort menn ætluðu að koma í veg fyrir þá öflugu pólitísku sprengju sem skuldakreppan væri og koma í veg fyrir að hún færi í loft upp og rifi e.t.v. með sér fjármálakerfi heimsins. Þeirri spurningu var ekki svarað á þessum fundi og kannske ekki von. Um 2 milljarðar manna, herra forseti, eiga ekki kost á hreinu drykkjarvatni en mengað drykkjarvatn veldur m.a. þarmasýkingu og niðurgangi sem er tíðasta dánarorsök ungbarna í heiminum. Er talið að tugir milljóna barna látist af þessum sökum árlega. Útgjöld þau, sem til vígbúnaðar er varið í hálfan dag, mundu nægja til að greiða fyrir bólusetningar allra barna heimsins gegn algengum smitsjúkdómum. En, herra forseti, aðra hverja sekúndu deyr barn úr sjúkdómi sem hægt er að koma í veg fyrir. Og aðra hverja sekúndu örkumlast barn líkamlega eða andlega fyrir lífstíð úr sjúkdómi sem líka má koma í veg fyrir. Það er ekki síst vegna þess að á hverri sekúndu, herra forseti, sem líður er eytt sem svarar 25 þús. dollurum til vígbúnaðar í heiminum. 6 mánaða vígbúnaðarkostnaður dygði til að hrinda í framkvæmd 20 ára áætlun sem sjá mundi öllum þróunarlöndum fyrir nauðsynlegri fæðu og heilsugæslu. Samt eyða hin efnaðri lönd heimsins meira en 200 sinnum meira fé til vígbúnaðar en til þróunaraðstoðar. Mig langar til að lesa úr grein sem birtist í Morgunblaðinu 12. nóv. s.l., með leyfi forseta. Þar segir: "Samanlögð útgjöld allra ríkja til hermála munu á þessu ári verða um 800 milljarðar dollara, 60 milljörðum dollara meiri en á s.l. ári. Hafa þau vaxið árlega allt frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Bandaríkjamenn og Sovétmenn, sem eru 2% mannkyns, standa undir helmingi heimsútgjaldanna og rúmlega þó. Í Bandaríkjunum og bandalagsríkjum þeirra í Evrópu eru árleg útgjöld til hermála um 45 dollarar á hvert mannsbarn, en til heilsugæslurannsókna fara 2 dollarar. Ef allur heimur er hafður í huga er 450 dollurum að jafnaði varið til að mennta hvert barn, en kostnaðurinn við hvern hermann er aftur á móti 25 600 dollarar. Þessar upplýsingar koma fram í skýrslu World Priorities, hagrannsóknastofnunar, sem ýmis samtök eiga aðild að, t.d. Rockerfeller-stofnunin og eru tölurnar sóttar í opinber gögn í Bandaríkjunum og víðar. Tilgangur stofnunarinnar er að draga úr vígbúnaðarkapphlaupinu og vekja athygli á því hve miklu meira fé fer til hermála en til heilbrigðismála, almannatrygginga og menntunar. Þar kemur m.a. fram: Sovétmenn fara með meira fé til hermála en ríkisstjórnir allra þróunarríkjanna verja til menntunar og heilsugæslu fyrir 3,6 milljarða manna. Fjárlög bandaríska flughersins eru meiri en nemur kostnaði við menntun 1,2 milljarða barna í Afríku, Suður-Ameríku og Asíu, þar með talið Japan. Iðnríkin fara að jafnaði með 5,4% af þjóðarframleiðslunni til hermála en 0,3% í þróunarhjálp. Frá 1960 hefur herkostnaður þriðja heims ríkja fimmfaldast og þjóðum, sem herforingjar stjórna, hefur fjölgað úr 22 í 57. Sovétmenn hafa um 778 þús. hermenn í 22 ríkjum utan Sovétríkjanna og Bandaríkjamenn um 479 þús. hermenn í 40 ríkjum utan Bandaríkjanna." Ég vil enn vitna í grein úr NT frá 9. okt. 1985. Þar segir: "1,5 millj. Bandaríkjamanna eru hungraðir. Skv. nýrri bandarískri könnun, sem náði til 36 borga og þéttbýlissvæða, fá a.m.k. 1,5 millj. Bandaríkjamenn ónóga fæðu vegna ófullkominnar fátækrahjálpar stjórnvalda. Könnunin var skipulögð af kristilegum samtökum sem kalla sig "Brauð handa heiminum". Skipuleggjendur hennar segja að hungrað fólk, sem hafi ekki nóg að borða, sé örugglega fleira í Bandaríkjunum en könnunin hafi sýnt þar sem hún náði aðeins til 36 svæða og sýndi aðeins hve margir væru svangir á þeim. Arthur Simon, framkvæmdastjóri "Brauðs handa heiminum", segir sorglegt að hugsa til þess að á sama tíma og rætt sé um efnahagsbata í Bandaríkjunum fjölgi þeim sem fá ekki fylli sína. Hann sagði að stjórn Reagans hefði aukið hungrið með því að draga úr aðstoð ríkisins við fátæklinga. Bandaríski þingmaðurinn Mickey Leland, sem er fulltrúi fyrir eitt af svæðunum sem könnunin náði til, sagði þegar niðurstöður hennar lágu fyrir að fátækasta fólkið hefði stöðugt minna að borða. Hann benti á að fyrir peningana, sem ein B-1 sprengjuflugvél kostaði mætti fæða hálfa milljón manna í heilt ár." Þann 5. febr. s.l. kom í kvöldfréttum frétt sem barst frá Reuter. Hún kom frá Bandaríkjunum, þessi frétt. Það var talað um að reikna mætti með 4% hagvexti í ár, en s.l. ár hafði hann verið 2,5%. Það var líka talað um það að Bandaríkjastjórn mundi vinna að lækkandi gengi bandaríkjadollars á komandi ári til að verð á útflutningsvörum Bandaríkjanna verði hagstæðara og viðskiptahalli minni. Það kom líka fram ævintýraleg tala sem tengist því máli sem ég ræði hér. Halli á fjárlögum Bandaríkjanna hefur reyndar farið vaxandi undanfarin ár en áætlaður halli á árinu 1987 er hvorki meira né minna en 143 milljarðar dollara. Á s.l. ári var hallinn nær 200 milljörðum dollara. En það er ekki einungis fjármagn sem er sólundað í vígbúnað. Margir af afkastamestu vísindamönnum og tæknifræðingum heimsins vinna að rannsóknum, hönnun og framleiðslu vígbúnaðar fremur en að því að bæta lífsgæði og heilbrigði jarðarbúa. Það er áætlað að einn af hverjum fimm vísindamönnum og tæknifræðingum vinni að vígbúnaði. Þetta er ófyrirgefanleg sóun á hugviti. Sagan öll af þeirri forgangsröðun, sem ríkir í þessum efnum, er eins og frásögn af martröð, ekki raunveruleika mannkyns sem annt er um líf sitt og framtíð. Á þessari öld hefur mönnum orðið það æ ljósara að þjóðir heimsins mynda eina heild. Vígbúnaðarkapphlaupið, mannréttindabrot og gengdarlaus peningahyggja, sem hvarvetna spillir friði, hamingju og framtíð mannkynsins, eru ógn öllu mannkyni. Íslendingar hafa um langan aldur verið fyrst og fremst matvælaframleiðendur og hafa aldrei borið vopn á aðrar þjóðir. Tillaga þessi er flutt vegna þess að nýlega hafa komið fram hugmyndir um að Íslendingar selji hugvit sitt í þágu vígbúnaðar og gerist þar með þátttakendur í þeim gereyðingaráformum sem vopnaframleiðslu fylgja. Flm. lýsa yfir andstöðu við slíkar hugmyndir og vísa jafnframt til þáltill. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem samþykkt var á Alþingi vorið 1985. Þar segir m.a., með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að brýna nauðsyn beri til að þjóðir heims, ekki síst kjarnorkuveldin, geri með sér samninga um gagnkvæma alhliða afvopnun þar sem framkvæmd verði tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Enn fremur telur Alþingi mikilvægt að verulegur hluti þess gífurlega fjármagns, sem nú rennur til herbúnaðar, verði veittur til þess að hjálpa fátækum ríkjum heims þar sem tugir milljóna manna deyja árlega úr hungri og sjúkdómum. Alþingi fagnar hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins. Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj. að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni jafnframt því að hvetja til alþjóðlegra samninga um að árlega verði reglubundið dregið úr birgðum kjarnavopna. Þessu banni og samningum um niðurskurð kjarnorkuvopna verði framfylgt á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti, enda verði það gert í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun. Leita verður allra leiða til þess að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Telur Alþingi að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið." Erindi þessarar till., herra forseti, og allur andi hennar er í algerri andstöðu við sérhverja hugmynd sem leitt gæti til þess að íslenskt hugvit væri nýtt til framleiðslu hergagna. Við værum illa stödd ef okkur þætti sæmandi að hafa viðurværi af hátækniiðnaði sem tengdist vígbúnaði. Að lokinni umræðu um þessa till. vil ég leggja til að henni verði vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Það efast enginn um vilja eða ásetning flm. þessarar till. en ég vil aðeins vekja athygli á því að þegar talað er um að lýsa yfir andstöðu við hugmyndir um að íslenskt hugvit verði nýtt til hátækniiðnaðar sem tengist vígbúnaði, þá gæti slíkt hugvit verið nýtt til hátækniiðnaðar sem tengdist einhverju öðru er gæti nýst til annars en vígbúnaðar. Hér eru mörkin á milli þess að hugvit sé nýtt til góðra hluta og svo til hluta, sem við erum andvíg, ákaflega nákvæm. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu hér, þannig að slík tillaga til samþykktar sé ekki þannig úr garði gerð að við séum að lýsa andstöðu við þróun, við séum að lýsa andstöðu við nýtingu íslensks hugvits til hluta sem við viljum svo mjög gjarnan að fái tækifæri til þess að þróast mannkyninu til góðs, hvort heldur það er fyrir okkur hér eða aðra sem þess gætu notið. Ég vildi aðeins að þetta kæmi hér fram. Eins og ég sagði áðan efast enginn um góðan vilja og ásetning þeirra sem þessa till. flytja. En mörkin hér á milli eru svo nákvæm að áður en slík till. yrði samþykkt yrði Alþingi að gera sér virkilega grein fyrir því hvar það stæði í sambandi við slíka hluti.



Herra forseti. Ég vil taka hér eindregið undir þá þáltill. þm. Kvennalistans sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir hefur mælt hér fyrir. Ég geri það með fullri og góðri sannfæringu og ég tel mig mæla þar fyrir hönd míns flokks því að till. efnislega sama eðlis var samþykkt á landsfundi Alþb. í nóvembermánuði s.l. Hér er hreyft mjög stóru máli og þörfu út frá mínum sjónarhóli og ég vænti þess að geta átt hlut að því að þessi till. fái framgang á vettvangi utanrmn. Flm. eru hér að fjalla um efni sem því miður fær langt frá því alls staðar þær undirtektir sem skyldi. Er þar skemmst að minnast þess óhugnanlega kapphlaups sem gætir í sumum Evrópulöndum um hlutdeild í hinni stóru áætlun Bandaríkjamanna sem gengur undir skammstöfuninni SDI eða geimvopna- eða geimvarnaáætlun eins og hún er stundum kölluð. Þar erum við vitni þess að Þjóðverjar láta draga sig út í hlutdeild í rannsóknum á hernaðarsviði eingöngu verkefnanna vegna eins og orðið hefur reyndin hjá stjórn Bretlands, svo að dæmi sé tekið, og ýtt er mjög á eftir svipaðri niðurstöðu í Vestur-Þýskalandi. Þarna er ekki matið lagt á hvert er verið að halda með framleiðslu sem þessari heldur að eignast hlutdeild í því fjármagni sem þarna er veifað í þessu tilviki af Bandaríkjunum. Tilefni þessarar þáltill. eru hugmyndir, eins og fram kemur í till. og flm. hefur getið, um að tengja íslenskt hugvit við framleiðslu á hernaðarsviði. Slíkt er hugsunarháttur sem betur væri gleymdur og grafinn og hefði aldrei heyrst hérlendis. Ég vona að þessi till. verði til að stuðla að því að fleiri slíkar raddir vakni ekki á næstunni.



Herra forseti. Ég þakka stuðningsorð við þessa till. Ég vildi segja nokkur orð í tilefni af máli hæstv. utanrrh. Ég vil byrja á því að taka það fram að það eru alveg ákveðnar hugmyndir sem gefa tilefni til þess að þessi till. er flutt. Það er vegna viðtala í ríkisfjölmiðli, í útvarpi, bæði við samráðherra hæstv. utanrrh., hæstv. félmrh., og formann starfshóps sem unnið hafði skýrslu á vegum félmrn. Þau ummæli, sem þar voru viðhöfð, gáfu tilefni til flutnings till. Hæstv. utanrrh. talaði um að mörkin væru nákvæm á milli þess hvort væri verið að framleiða hátæknibúnað fyrir vígbúnað og hergögn eða til nytsamlegra hluta. Vandamálið er að mínu viti einmitt ekki að mörkin eru nákvæm. Vandamálið er fyrst og fremst það að mörkin eru mjög óljós og grá. Fjársveltir vísindamenn geta beygt sig og teygt talsvert langt með því að svæfa siðferðisvitund sína til þess að ná sér í fé til að vinna að vísindum sínum ef þeir fá ekki það öðruvísi. Og reyndin hefur orðið sú, eins og hv. 5. þm. Austurl. var að vitna til áðan, að vísindamenn víða um veröld hafa látið hafa sig út í það að sækja fé í draumórakenndar og stórhættulegar áætlanir um stjörnustríð fyrst og fremst til þess að útvega sér fjármagn til að starfa. Ég tel því mjög hættulegt ef ekki vaknar umræða um þessi mál að slíkar athugasemdir falli óáreittar sem komu fram í því viðtali sem ég áður gat um. Það er alveg ljóst að t.d. kjarnorkueldflaug er í raun einskis nýt, má segja, ef henni fylgir ekki burðarvagn og skotpallur. En það má hefja viðræður við siðferðiskennd sína og segja: Ég er ekki að smíða vopn, ég er bara að smíða vagn eða pall. Það er ekki vopn sem ég er að smíða. En eldflaugin er gagnslaus, það er ekki hægt að skjóta henni, hún kemst ekki á áfangastað nema hún hafi burðarvagn og skotpall. Mörkin eru mjög óljós og grá. En ég held að umræðan um þessi mörk sé mjög þörf og reyndar nauðsynleg í kjölfar þeirra orða sem féllu í áðurnefndu viðtali.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um þessa till. Við Íslendingar erum sú þjóð sem er búin að vera lengst vopnlaus. Það hefur verið okkar aðalsmerki og á að vera á erlendum vettvangi okkar aðalsmerki að halda því á lofti að vopnabúnaður eigi að hverfa og reyna að stuðla að því að það verði samkomulag um að draga úr smíði þeirra eftir því sem mögulegt er. Í réttu framhaldi af því, ef þetta er okkar hugsun, hljótum við enn fremur að lýsa því yfir að við viljum ekki að í okkar landi sé hannað né framleitt nokkuð sem til hernaðar gæti talist. Hér er þó eitt orð í þessari till. sem ég stöðvast við, "gereyðingaráform". Er það áform einhverra, gereyðing? Er það ekki frekar gereyðingarmöguleikar? Getum við ætlað nokkrum það að áforma slíkt? Ég held ekki. Það væri brjálaður maður eða brjálað fólk sem hugsaði þannig. Þess vegna mundi ég vilja breyta þessu orði. En ég held að sú nefnd, sem fjallar um þetta, utanrmn., hljóti, ef við erum sjálfum okkur samkvæm, að leggja til að tillaga í þessa átt, hvort sem hún á að vera nákvæmlega svona orðuð, verði samþykkt. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um frystingu kjarnorkuvopna á þskj. 223. Flm. auk mín eru hv. þm. Ingvar Gíslason, Stefán Valgeirsson, Haraldur Ólafsson, Þórarinn Sigurjónsson, Guðmundur Bjarnason, Jón Kristjánsson og Davíð Aðalsteinsson. Till. orðast svo: "Alþingi ályktar að lýsa þeirri skoðun sinni að Ísland eigi að leitast við að ná samstöðu með öðrum ríkjum Norðurlanda um "frystingu" á framleiðslu kjarnavopna og bann við tilraunum með kjarnavopn. Ísland skal hafa frumkvæði um tillöguflutning á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um þau mál á grundvelli ályktunar Alþingis frá 23. maí 1985." Greinargerð hljóðar svo, með leyfi forseta: "Í ályktun Alþingis um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum, sem samþykkt var einróma 23. maí 1985, segir m.a.: "Alþingi fagnar hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins. Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj. að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni, jafnframt því að hvetja til alþjóðlegra samninga um að árlega verði reglubundið dregið úr birgðum kjarnavopna. Þessu banni og samningum um niðurskurð kjarnavopna verði framfylgt á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti, enda verði það gert í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun. Leita verður allra leiða til þess að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Telur Alþingi að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið." Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna er til umfjöllunar tillaga um "frystingu" kjarnorkuvígbúnaðar flutt af Mexíkó, Svíþjóð og fleiri ríkjum. Afstaða Íslands var sú að sitja hjá. Þeirri afstöðu viljum við breyta. Þess er rétt að geta að Norðmenn höfðu sömu skoðun en hafa nú breytt afstöðu sinni og styðja tillöguna. Flm. telja eðlilegt að Íslendingar hafi frumkvæði að sameiginlegri stefnumótun Norðurlanda." Fyrr í vetur urðu hér nokkrar umræður um afstöðu Íslands til frystingar kjarnorkuvopna. Umræðan var vakin í sambandi við atkvæðagreiðslu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna um tillögu Svíþjóðar, Mexíkó og fleiri ríkja. Þáv. utanrrh. taldi að sú tillaga stangaðist á við ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 um afvopnunarmál. Það taldi ég raunar ekki vera. Í kjölfar umræðna, sem þá urðu, kom í ljós að sumir hv. alþm. litu svo á að það að hafa ekki sömu skoðun og hæstv. utanrrh. um blæbrigði á tillögugrein ætti að skoða sem vantraust á þáv. utanrrh. Þetta var mikill misskilningur vegna þess að þótt ég sé ekki í öllum atriðum ævinlega nákvæmlega sammála hæstv. ráðherrum starfa þeir þó á mína ábyrgð, enn þá a.m.k. Ef ég vil ekki styðja setu þeirra í ráðherrastólum lengur mun ég komast skilmerkilega að orði þar um. Ég get lofað hæstv. ráðherrum að gera þeim það ljóst ef ég uni ekki setu þeirra í ráðherrastólum lengur og þá mun ég segja þeim það alveg umbúðalaust. Ég vitna til ræðu sem hæstv. þáv. utanrrh. Geir Hallgrímsson hélt í Sþ. 5. des. 1985 og var að svara spurningu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um það hvers vegna ákvörðun hefði verið tekin um að sitja hjá við atkvæðagreiðslu um frystingartillögu Mexíkó, Svíþjóðar og fleiri ríkja. Ég vitna til 8. heftis Alþingistíðinda, dálks nr. 1183: "Herra forseti. Ég svara fyrri fsp. á þá leið að það er einmitt afvopnunartillaga sú, sem samþykkt var á Alþingi s.l. vor, sem gerir það að verkum að ákveðið var að atkvæði Íslands skyldi vera óbreytt frá fyrri árum þegar þessi tillaga hefur verið borin undir atkvæði. Að vísu hafa fengist nokkrar endurbætur á þessari tillögu, m.a. vegna tilrauna okkar og Norðmanna, en ekki nægilega miklar til þess að fullnægt yrði skilyrðum till. til þál. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem samþykkt var á Alþingi s.l. vor. Þar eru gerð eftirfarandi skilyrði fyrir því að um bann eða frystingu kjarnavopna sé að ræða: 1. Að traust eftirlit sé fyrir hendi og þetta trausta eftirlit sé á þann veg útbúið að sé í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun, málsaðilar uni því og treysti. Þessu skilyrði var ekki fullnægt. 2. Að jafnframt frystingu kjarnavopna sé reglubundið árlega dregið úr birgðum kjarnavopna. Þessu skilyrði var heldur ekki fullnægt. 3. Það skilyrði var sett að samkomulag kjarnorkuveldanna lægi til grundvallar slíkri frystingu. Þessu skilyrði var heldur ekki fullnægt. Það var þess vegna ekki ástæða fyrir okkur að breyta atkvæði okkar við þessa tillögu. Ég gerði grein fyrir þessu á fundi utanrmn. s.l. mánudag." Þannig hljóðuðu rök þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar fyrir því að Ísland tók þá afstöðu sem alkunnugt er. Ég vil varðveita það góða samkomulag sem náðist á Alþingi í fyrravor um afvopnunarmál og þess vegna vil ég að þeir agnúar, sem þáv. hæstv. utanrrh. sá á frystingartillögunni, verði sniðnir af og Ísland taki forustu við mótun samnorrænnar afstöðu og einmitt á grundvelli ályktunarinnar frá 23. maí 1985. Ég tel mjög mikilvægt að Norðurlönd móti sameiginlega afstöðu út á við þar sem það er unnt. Norðurlönd geta sameiginlega komið ýmsu góðu til leiðar í veröldinni. Þau njóta virðingar annarra þjóða og ég leyfi mér að fullyrða að þegar þau eru samstiga geti þau ýmsu áorkað. Ég tel að okkur Íslendingum ætti að vera það kappsmál að efla þessa samstöðu. Okkar lóð verður ekki þyngra með öðru móti. Hugmyndin um frystingu kjarnorkuvopna fékk byr undir vængi er bandarísku öldungadeildarþingmennirnir Edward Kennedy og MacHattield kynntu þáltill. 10. mars 1982 með svofelldum texta: "Þar sem mikilvægasta verkefni okkar í dag er að koma í veg fyrir að kjarnorkustyrjöld brjótist út hvort sem er fyrir slysni eða af ásettu ráði, þar sem kjarnorkuvopnakapphlaupið eykur háskalega hættuna á gereyðingu, sem yrði hinsta styrjöld mannkyns, og þar sem þörf er stöðvunar, sem fylgt væri eftir með verulegri fækkun kjarnaodda, eldflauga og annarra árásartækja til að stöðva kjarnorkuvopnakapphlaupið og draga úr hættunni á kjarnorkustríði, álykta öldungadeild og fulltrúadeild Bandaríkjanna á sameinuðu þjóðþingi: 1. að í þágu eftirlits með langdrægum vopnum skuli Bandaríkin og Sovétríkin nú þegar: a) stöðva kjarnorkuvopnakapphlaupið algjörlega, b) ákvarða hvenær og hvernig framkvæmd skuli gagnkvæm og sannanleg stöðvun er nái til tilrauna, framleiðslu og frekari dreifingar kjarnaodda, eldflauga og annarra árásartækja og c) athuga sérstaklega þá gerð vopna sem fyrir hefur verið komið og ætla mætti að gerðu stöðvun erfiðari en ella. 2. Í kjölfar þessarar stöðvunar skulu Bandaríkin og Sovétríkin gagnkvæmt og sannanlega fækka verulega kjarnaoddum, eldflaugum og öðrum árásartækjum. Miðað skal við árlegan hundraðshluta eða aðra árangursríka tilhögun þannig að stöðugleiki aukist. Þeir Kennedy og Hatfield gáfu út bók til kynningar á hugmyndum sínum. Formála bókarinnar ritaði Averell Harriman, fornfrægur bandarískur stjórnmálaskörungur. Þar segir hann m.a.: "Þegar rætt er um kjarnorkuvopn og hvað af þeim getur hlotist skiptir ekki máli hvar í flokki menn standa. Því ber að fagna því að annar höfunda þessarar bókar, Kennedy öldungadeildarþingmaður, er demókrati og hinn, Hatfield öldungadeildarþingmaður, er repúblikani. Slík samvinna frammámanna í báðum flokkum er nauðsynleg því andspænis þessu máli erum við umfram allt Bandaríkjamenn og framtíð Bandaríkjanna er órjúfanlega tengd því hvernig vopnaeftirlit mun þróast. Og umfram allt erum við öll mannverur og viljum vernda þessa plánetu og það líf sem þar getur þrifist. Siðmenning á sér u.þ.b. tíu þúsund ára sögu. Á þeim stutta tíma sem við lifum hér á jörðu fáum við að ráða nokkru um það hvernig heim við látum afkomendum okkar í té. Tilvist kjarnorkuvopna leggur þeim sem nú byggja þessa jörð þungar skyldur á herðar. Ef við bregðumst verður enginn sagnfræðingur til að festa það á spjald." Þetta voru orð Averell Harrimans. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar. Hugmyndin hefur þróast og henni hefur vaxið fylgi. Nú síðast er kominn miklu jákvæðari og raunhæfari tónn í Mikhail Gorbatsjoff og talsvert mikils að vænta af þeim viðræðum sem nú standa yfir. Það er sennilega ekki ástæða til að glata voninni um að þessi hugmynd geti náð fram að ganga. Herra forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Ég legg til að tillögu okkar verði vísað til utanrmn. til athugunar. Ég treysti formanni nefndarinnar til þess að afgreiða tillöguna jákvætt og án langrar tafar. Ég tel enn fremur að núverandi utanrrh. sé rétti maðurinn til að hafa forustu um framkvæmd ályktunar þeirrar sem ég vonast til að Alþingi geri. Hæstv. utanrrh. Matthías Á. Mathiesen er reyndur og mikils metinn forustumaður í norrænu samstarfi og nýtur þar hins mesta trausts. Hann hefur í tvígang verið forseti Norðurlandaráðs og þar að auki verið foringi ráðherranefndarinnar. Þess vegna er mjög vel til fundið að hann fái það hlutverk að samræma afstöðu Norðurlanda til frystingar kjarnorkuvopna.



Herra forseti. Í till. þeirri til þál. sem flutt er á þskj. 223 og hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur gert grein fyrir er hvatt til að Íslendingar leitist við að ná samstöðu með öðrum ríkjum Norðurlanda um frystingu kjarnavopna og bann við tilraunum með kjarnavopn. Þá er enn fremur lagt til að Íslendingar skuli hafa frumkvæði um tillöguflutning á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um þau mál á grundvelli ályktunar Alþingis 23. maí 1985. Áður en lengra verður haldið vil ég því víkja að nokkrum efnisatriðum ályktunar Alþingis um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem samþykkt var einróma 23. maí 1985. Í nefndri ályktun Alþingis er í upphafi lögð áhersla á tvö undirstöðuatriði: Í fyrsta lagi gagnkvæman samning kjarnorkuveldanna um alhliða afvopnun og í öðru lagi að framkvæmd afvopnunar verði tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Þá er því beint til ríkisstj. að hún skuli styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti. Enn fremur að ríkisstj. skuli hvetja til alþjóðlegra samninga um að árlega verði reglubundið dregið úr birgðum kjarnavopna. Það eru þannig sett nokkur skilyrði fyrir því að Íslendingar geti staðið að eða stutt tillögur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um bann við notkun eða frystingu kjarnavopna. Stefna ríkisstjórnarinnar í afvopnunarmálum er í samræmi við framangreinda ályktun Alþingis. Á 40. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna voru Íslendingar þannig í hópi þeirra ríkja sem fluttu tillögu um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn. Þessi tillaga uppfyllti skilyrði framangreindrar ályktunar Alþingis, enda var í henni lögð höfuðáhersla á virkt eftirlit með slíku banni, m.a. með alþjóðakerfi jarðskjálftamælinga. Menn verða í þessu efni að vera raunsæir og viðurkenna staðreyndir svo sem að tómt mál er að tala um afvopnun án vilja og samkomulags risaveldanna. Ljóst er að forsendur slíks samkomulags eru m.a. hernaðarlegt jafnvægi og eftirlit sem aðilarnir una við. Í ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 um afvopnunarmál er tekið tillit til slíkra atriða. Sömu sjónarmiða hefur verið gætt af hálfu Íslands þegar greidd hafa verið atkvæði í afvopnunarmálum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Í grg. með till. á þskj. 223 er hvatt til að Íslendingar hverfi frá þeirri afstöðu að sitja hjá við atkvæðagreiðslu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna um frystingartillögu Svía, Mexíkómanna og fleiri. Vísað er til þess að Norðmenn hafi stutt tillöguna á síðasta allsherjarþingi, en þeir höfðu áður setið hjá eins og Íslendingar og reyndar gengur till., sem hv. 5. þm. Austurl. er 1. flm. að og hér kemur til umræðu á eftir, í þá átt. Í þessu sambandi er vert að geta þess að fyrir síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, sem var hið 40. í röðinni, lágu 74 tillögur um afvopnun. Slíkum tillögum fjölgar ár frá ári og flestar eru síðan endurfluttar. Meðal þessara tillagna eru nokkrar um frystingu kjarnavopna. Við afgreiðslu þeirra hafa Íslendingar ýmist setið hjá eða greitt atkvæði á móti. Þannig greiddu Íslendingar atkvæði gegn frystingartillögu Sovétmanna, enda er hún sett fram í pólitískum tilgangi. Íslendingar sátu á hinn bóginn hjá þegar sú tillaga um frystingu var borin undir atkvæði sem hér skiptir máli, en það er tillaga Svía, Mexíkómanna og fleiri. Þeirri afstöðu réði sú skoðun Íslendinga að í henni gætti ekki nægjanlegs raunsæis. Þannig er fullyrt í þessari tillögu að jöfnuður ríki milli risaveldanna á sviði kjarnavopna. Það er litið fram hjá, hinum nýju kjarnaflaugum Sovétmanna í Evrópu. Íslendingar hafa á undanförnum árum reynt að ná fram breytingum á sænsk-mexíkönsku tillögunni þannig að þeim og fleiri þjóðum sé gert kleift að greiða atkvæði, en þær tilraunir hafa lítinn árangur borið. Norðmenn voru sama sinnis og Íslendingar í þessu efni, en breyttu afstöðu sinni hvað atkvæðagreiðsluna snertir á síðasta allsherjarþingi. Rétt er að greina frá ástæðum þeirra sinnaskipta og rökstyðja hvers vegna Íslendingar geta ekki látið þau hafa áhrif á sína afstöðu. Eftir þingkosningarnar í Noregi hefur ríkisstjórn Kåre Villochs afar nauman meiri hluta í stórþinginu. Tveir eða þrír þingmenn stjórnarliðs hótuðu að hætta stuðningi við ríkisstjórnina ef hún breytti ekki afstöðu sinni til sænsk-mexíkönsku tillögunnar. Niðurstaðan varð sú að norska ríkisstjórnin afréð að koma til móts við kröfur þessara þingmanna varðandi atkvæðagreiðsluna á allsherjarþinginu og forða þar með stjórninni frá falli. Ef borin er saman atkvæðaskýring Norðmanna við atkvæðagreiðsluna um þessa tillögu annars vegar árið 1984 og hins vegar 1985 er greinilegt að ekki eru efnisleg rök fyrir breyttri afstöðu við atkvæðagreiðsluna. Í atkvæðaskýringu á 39. allsherjarþingi 1984 töldu Norðmenn að mikilvægis fullnægjandi eftirlits væri ekki nægjanlega gætt í sænsk-mexíkönsku tillögunni. Þá gerðu þeir athugasemdir við málsgreinar er drógu í efa réttmæti varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins. Einnig gerðu þeir athugasemdir við þann stuðning við stefnu annars kjarnorkuveldisins sem fram kemur í tillögunni þrátt fyrir að umrætt ríki, þ.e. Sovétríkin, haldi áfram uppsetningu kjarnavopna, aðallega í Evrópu. Tillagan sem borin var fram á 40. allsherjarþinginu 1985 var í öllum atriðum óbreytt frá árinu áður. Þar var raunhæfu og framkvæmanlegu eftirliti ekki veitt það vægi sem Íslendingar og Norðmenn höfðu áður kosið og þar var enn að finna gagnrýni á varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins. Í atkvæðaskýringu Norðmanna við afgreiðsluna 1985 segir að Norðmenn hafi afráðið að styðja tillöguna þótt hún sé í sumum atriðum ekki í samræmi við skoðanir þeirra í afvopnunarmálum. Norðmenn leggja áherslu á að samkomulag risaveldanna og virkt eftirlit sé forsenda árangurs. Þeir undirstrika stuðning sinn við varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins og í því sambandi víkja þeir sérstaklega að hinni tvíþættu ákvörðun ráðherrafundar NATO 1979 þar sem ákveðið var að vega upp forskot Sovétmanna á sviði meðaldrægra kjarnaflauga. Norðmenn taka það skýrt fram að þótt þeir greiði atkvæði með sænsk-mexíkönsku tillögunni felist ekki í því gagnrýni á þau ríki sem nú eru að koma upp meðaldrægum kjarnaflaugum á grundvelli ákvörðunar frá 1979. Af þessu öllu er ljóst að það voru innanlandsstjórnmál í Noregi sem réðu því að ríkisstj. ákvað að greiða umræddri frystingartillögu atkvæði sitt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Sú ákvörðun var liður í lausn kreppu sem norska ríkisstjórnin stóð frammi fyrir. Íslendingar breyta vitaskuld ekki afstöðu sinni á þessum grundvelli. Við höldum fast við sannfæringu okkar og sjálfstæði. Á undanförnum vikum og mánuðum hafa átt sér stað atburðir sem gera það að verkum að ég sé ekki ástæðu fyrir okkur Íslendinga að álykta sérstaklega um tiltekna þætti afvopnunarmála á þessari stundu. Leiðtogar risaveldanna, þeir Ronald Reagan og Mikhail Gorbatsjoff komu þannig saman til fundar í nóvember s.l. og voru þá sex ár liðin frá því að leiðtogar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna héldu síðast með sér fund. Í kjölfarið hafa afvopnunarviðræður í Genf hafist á nýjan leik. Ef einhver árangur verður af þeim fundum mun það væntanlega hafa áhrif á málflutning og tillögugerð um afvopnunarmál á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Gera má ráð fyrir að á 41. allsherjarþinginu í haust verði fluttar tillögur sem taka mið af þeim viðræðum risaveldanna sem munu hafa átt sér stað þegar allsherjarþingið kemur saman að nýju. Það er t.d. talið líklegt að sænsk-mexíkanska tillagan um frystingu kjarnavopna verði ekki lögð þar fram í óbreyttri mynd. Það sem einkum vekur vonir um að einhvers árangurs megi vænta af afvopnunarviðræðum risaveldanna er að svo virðist sem Sovétmenn hafi loks afráðið að koma til móts við fyrri tillögur Bandaríkjamanna um niðurskurð kjarnavopna. Mikilvægasti þáttur nýlegra tillagna Gorbatsjoffs er, ef rétt reynist, að Sovétmenn munu fallast á gagnkvæmt og fullnægjandi eftirlit með framkvæmd afvopnunar. Í fyrri samningaviðræðum risaveldanna hefur synjun Sovétmanna á slíku eftirliti komið í veg fyrir haldgóðan árangur. En það á eftir að koma í ljós hvort hugur fylgir máli. Ég hef áður bent á að það er vilji stórveldanna, vissa þeirra um hernaðarlegt jafnvægi og viðunandi eftirlit sem ræður úrslitum í þessum efnum. Ég dreg saman í örstuttu máli það sem hér hefur komið fram. Íslendingar hafa greitt atkvæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með þeim hætti að samrýmist skilyrðum ályktunar Alþingis um afvopnunarmál frá 23. maí 1985. Veigamikil rök voru fyrir því að þeir sátu hjá þegar greidd voru atkvæði í allsherjarþinginu um sænsk-mexíkönsku frystingartillöguna. Norðmenn breyttu afstöðu sinni í atkvæðagreiðslu af ástæðum sem ekki geta haft áhrif á afstöðu Íslendinga. Á síðustu vikum hefur komist skriður á samningaviðræður stórveldanna um afvopnun sem hugsanlega mun breyta viðhorfum manna og tillögugerð á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Með hliðsjón af öllu þessu tel ég ekki rétt að Alþingi álykti á þessari stundu um frystingu kjarnavopna eða breyti á nokkurn hátt fyrri ályktun um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum.



Herra forseti. Ástæðan fyrir þessum tillöguflutningi var sú að við töldum að ekki hafi verið svigrúm til að greiða atkvæði á þann veg sem við töldum rétt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í vetur er leið. Tillagan sem hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur mælt fyrir er beint framhald af tillögunni frá því í maí í fyrra sem var samþykkt einróma hér á Alþingi. Hún er í raun og veru ekkert annað en undirstrikun hennar þar sem segir að Íslendingar skuli eftir megni vinna fyrir því að kjarnorkuvopnum verði útrýmt, að hætt verði tilraunum með kjarnorkuvopn o.s.frv. Það er því meginatriðið í málflutningi okkar flm. till. að við séum að halda áfram, undirstrika og hvessa tillöguna frá því í maí í fyrra. Varðandi samninga risaveldanna vildi ég aðeins gera örstutta athugasemd við ummæli hæstv. utanrrh. Kjarni málsins er að smáþjóðir og þjóðir heims, þær þjóðir sem ekki ráða yfir kjarnavopnum, þær þjóðir sem standa utan við, telja að þessi vopn séu þess eðlis að það komi hverjum einasta jarðarbúa við. Þær telja að þetta sé ekki mál Gorbatsjoffs eða Reagans. Þetta er mál allrar heimsbyggðarinnar. Og smáum þjóðum sem stórum ber skylda til að þrýsta á þau ríki, þá stjórnmálamenn og þær ríkisstjórnir sem fara með þessi vopn til að gera raunhæfa samninga til útrýmingar þessum stórkostlegu og ægilegu vopnum. Við getum vafalaust endalaust deilt um hvenær hernaðarlegt jafnvægi er í veröldinni, en það vita allir að það "jafnvægi" sem talað er um í sambandi við kjarnorkuvopn stafar ekki af því að einhver ákveðin megatonn séu jöfn. Það skiptir engu máli hve mörgum megatonnum meira Sovétmenn hafa eða Bandaríkjamenn hafa. Það sem skiptir máli er að þessum vopnum verði ekki beitt, að það verði dregið úr tilraunum með þau, það verði dregið úr framleiðslu þeirra og smám saman verði þeim útrýmt. Það er kjarni málsins. Allar umræður um jafnvægi eru út í bláinn þegar rætt er um þessa tegund vopna. Ég tel að það sé einmitt hlutverk smárra þjóða að leggja sitt af mörkum til að knýja á stórveldin að taka af skarið í þessum málum, hætta tilraunum með kjarnorkuvopn, fækka þeim og helst að útrýma þeim. Síðan er það annað mál að hættan af venjulegum vopnum er kannske nokkuð sem hefur gleymst ákaflega oft í þessari umræðu. Fyrir nokkrum mánuðum sat ég einmitt alþjóðlega ráðstefnu um þau efni þar sem rætt var um þá gífurlegu hættu sem stafaði af framleiðslu og verslun með það sem kölluð eru hefðbundin vopn. Ég held að við ættum að fara að athuga hvort ekki sé tími til kominn að einmitt Norðurlöndin fari að ræða þau mál ekki síður en kjarnavopnin. En núna eru kjarnavopnin það ægilega, sú ógnun sem við viljum draga úr, því það vita allir að verði kjarnavopnin notuð þýðir það útrýmingu menningar á stórum svæðum jarðarinnar. Mannkynið þyrfti raunverulega að byrja upp á nýtt. Við hljótum því að vona að þeim verði aldrei beitt. En bara það að lifa undir þessari ógnun, lifa við það að hugsanlega verði þau notuð, er það ægilegt álag að það er ekki leggjandi á fólkið á þessari jörð. Ég held að við ættum að íhuga líka annað í þessu sambandi og það er að víða í heiminum eru hópar manna, jafnvel þjóðabrot, sem mundu gefa mikið fyrir að ráða yfir slíkum vopnum og væru tilbúin að beita þeim. Sú hætta er vissulega alltaf fyrir hendi. Við þurfum ekki annað en að minnast á Austurlönd nær. Við getum minnst á Afríkuríki. Jafnvel víðar í veröldinni er hugsanlegt að slíkum vopnum verði beitt. Sumir hafa m.a.s. komið með þá kenningu að stórveldin muni í tímanna rás prófa kjarnavopn eða réttara sagt láta aðra prófa þessi kjarnavopn í litlum mæli. En um leið og kjarnavopnin eru notuð einhvers staðar í veröldinni, hvort sem það gera terroristar eða einhverjir aðrir, er skrefið stutt yfir í það allsherjareyðingarstríð sem núna vofir eins og sverð yfir mannkyninu. Ég vil þess vegna eindregið hvetja til þess að þessi tillaga verði samþykkt og að Íslendingar láti heyra frá sér í þessu máli annað en það sem stórveldunum þykir gott að heyra.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans innlegg, en ég verð þó að lýsa því að ég varð fyrir talsverðum vonbrigðum því ég sá ekki fyrir að hann gæti lagst gegn samþykkt þeirrar tillögu sem hér er til umræðu. Mér fannst reyndar hluti af ræðu hæstv. utanrrh. nokkuð utan brautar og ekki beinlínis vera umræða á grundvelli þeirrar tillögu sem hér er á dagskrá. Hann er fremur að svara öðrum tillögum sem síðar eru á dagskránni um svipað efni. Ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 er grundvöllur að afstöðu Íslendinga til afvopnunarmála og við eigum að standa á þeim grundvelli. Ég er ekki að biðja um neitt annað, en ég bið um að það sé staðið við ályktunina frá 23. maí. Við erum ekki að biðja um það með þessari tillögu að Ísland greiði texta tillögu Svíþjóðar og Mexíkó óbreyttum atkvæði. Við erum að biðja um að samræmd verði afstaða Svía, Norðmanna, Dana og Finna og okkar Íslendinga. Hæstv. utanrrh. fór mörgum orðum um afstöðu Norðmanna. Ég læt þær söguskýringar liggja á milli hluta. Ég er ekki sammála skoðun hæstv. utanrrh. að ekki sé ástæða til að samþykkja þessa tillögu. Ég tel að það sé rétt og nauðsynlegt að samþykkja tillöguna og rétt og nauðsynlegt að Ísland standi fyrir sameiginlegum tillöguflutningi Norðurlanda. Það er rétt að vonir hafa vaknað um breytt andrúmsloft og það er rétt að Norðurlönd leggi sitt lóð á þá vogarskál að þrýsta Gorbatsjoff og Reagan til samninga. Samþykkt þeirrar till. sem hér um ræðir er rökrétt framhald af ályktun Alþingis frá 23. maí. Ég mun leggja áherslu á að Alþingi álykti í vor í rökréttu framhaldi af ályktuninni frá í fyrravor. Þar með kæmust við í stöðu til þess að fá samþykkta á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna næsta haust tillögu sem við gætum verið ánægðir með. Ég legg áherslu á að menn reyni að varðveita einingu um þessi viðkvæmu og mikilvægu mál. Við tillögumenn þykjumst hafa lagt okkur í framkróka um að varðveita þá einingu og ég vona að aðrir verði ekki til þess að spilla henni.



Herra forseti. Það eru örfá orð út af ræðum þeirra tveggja flm. þessarar tillögu. Ég vil svara hv. 1. flm. því að ég gerði í ræðu minni grein fyrir sjónarmiðum varðandi þá tillögu sem þeir hér hafa flutt. Ég teldi óskynsamlegt eins og málum er háttað nú að út frá þeirri samþykkt sem Alþingi hefur gert verði brugðið. Í tillögu þeirra er lagt til að ná samstöðu með öðrum ríkjum Norðurlanda. Á móti því hef ég að sjálfsögðu aldrei. En hér er talað um ákveðna aðferð í sambandi við vandamál kjarnorkunnar og þar er ekki samræmi að mínum dómi á milli þeirrar ályktunar sem Alþingi hefur gert og þess sem þarna er farið fram á. Við viljum umfram allt, eins og hv. þm. sagði, varðveita samstöðu í þessu máli og ég efast ekkert um að það verður reynt að gera það eins og mögulegt er. Varðandi það sem hv. 9. þm. Reykv. sagði er það auðvitað málefni allra, ekki síður þeirra smáu en þeirra stóru. Einmitt það hvernig komið er í sambandi við þessi mál, sem betur fer, að komnar eru af stað viðræður á milli forustumanna stórveldanna um nákvæmlega þau atriði sem samþykkt voru á Alþingi 23. maí 1985, sýnir okkur að sú yfirlýsing var viturlega gerð af Alþingi. við eigum að halda okkar striki og meta að þeir sem fara með yfirráð yfir þessum ógnarvopnum hafa kannske hlustað á það sem hér var samþykkt og gera sér grein fyrir með hvaða hætti þarf að þessum málum að vinna eins og fram hefur komið. Við skulum vona að okkur takist með þeirri stefnu sem Alþingi hefur samþykkt að ná árangri í þessum málum. Það er ævinlega svo að lítil þjóð á að láta til sín heyra í þessum málum. Mér sýnist að það sem hér hefur verið að gerast sé e.t.v. að á það hefur verið hlustað.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Í trausti þess að á okkur hafi verið hlustað, eins og hæstv. utanrrh. orðaði það, tel ég fulla ástæðu til að álykta áfram í fullu samræmi og í rökréttu framhaldi af ályktun Alþingis frá 23. maí í fyrra um þetta efni. Ég tel að einmitt hafi ræða hæstv. utanrrh. verið rökstuðningur fyrir því. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Valdhafar í Bandaríkjunum, Sovétríkjunum og bandaríkjum beggja hljóta að finna til geysilegrar ábyrgðar gagnvart því að verja þjóðfélagsskipun sína, hagkerfið og landamæri sín. Þetta hljóta menn að álykta þar sem þau halda Evrópu og reyndar sjálfum sér sem gíslum andspænis gereyðingarógn kjarnorkuvopna í þessu skyni. Bæði stórveldin eiga fleiri kjarnaodda en þau gætu mögulega notað án þess að valda svonefndum kjarnorkuvetri og samt halda þau áfram að smíða og dreifa sífellt háþróaðri og hættulegri vopnum. Um margra ára skeið var boðskapur dagsins ógnarjafnvægi. Okkur var sagt það lengi vel að það akkeri sem haldið hefði þjóðarskútunum stöðugum á úthafi hins eilífa ófriðar, a.m.k. í vesturheimi, væri hinn gagnkvæmi fælingarmáttur þeirra kjarnorkuvopna sem stórveldin hafa safnað af mikilli ábyrgðartilfinningu til þess að varðveita frið og velferð þjóða sinna. Þannig hefur okkur verið sagt að ógnarjafnvægið milli austurs og vesturs hafi tryggt frið í Evrópu um 40 ára skeið og forðað okkur frá þeim styrjöldum sem annars hefðu óhjákvæmilega orðið. Herra forseti. Þetta er röksemdafærsla sem hvorki er hægt að sanna né afsanna. Þetta er í raun bæði fullyrðing og trú. Þessi röksemdafærsla minnir að sumu leyti, herra forseti, á hegðun prestaveldis hinna fornu þjóðfélaga Maya og Azteka í Suður-Ameríku. Þessar þjóðir áttu allt sitt undir árstíðunum og því að sá á réttum tíma. Þær áttu sér hæfa stjörnuspekinga. Valdhafarnir vissu að náttúran tók háttbundnum breytingum og þeir beittu athyglisgáfu sinni af alefli að því að uppgötva hvert eðli þessara hefðbundnu breytinga var til þess að þeir gætu lært að stjórna þeim og hagnýta þær, ekki einungis í þágu þjóða sinna heldur fyrir mannkyn allt svo það mætti lifa af. Sérhver mínúta lífs þeirra var háð stöðu himinhnattanna, héldu þeir. Þeir óttuðust að væri guðunum ekki friðþægt mundu þeir eyða heiminum eins og þeir þekktu hann. Því var það að sérhverjum guði varð á réttum tíma að bera þær bænir og fórnir sem hverjum þótti hæfa. Eftirsóknarverðustu fórnirnar voru mannshjörtu sem slitin voru úr fórnarlömbunum meðan þau enn slógu. Það var heilög skylda sérhvers Azteka að handsama fanga til fórna. Þegar stóri píramídinn hjá Huitzilopochtli var vígður í Mexíkó 1486 hafði Ahuitzotl konungur safnað meira en 20 þúsund föngum til fórna í tveggja ára herferð sinni til Oaxaca. Sú staðreynd að reikistjörnurnar héldust kyrrar á brautum sínum og árstíðirnar birtust með skilum sannaði svo fyrir valdhöfum að röksemdafærsla þeirra var rétt og því hélst áfram við lýði sú skuldbinding að útvega fórnarlömb til mannfórna þar til Spánverjar komu með sína útgáfu á kristindómnum. Ef við notum svipaða röksemdafærslu, herra forseti, og segjum að fælingarmáttur kjarnorkuvopna hafi haldið friðinn milli stórveldanna síðastliðin 40 ár, er það þá ekki heilög skylda okkar að halda áfram að safna kjarnorkuvopnum til þess að tryggja friðinn? Hvað finnst ykkur um þessa samlíkingu, hv. þm.? Nú er það samt svo að boðskapur dagsins hefur skipt um vers. Reagan Bandaríkjaforseti telur nú að ógnarjafnvægið frá því í gær sé siðferðilega óverjandi og því beri að skipta um áherslu. Hann vill reisa ósamkomulag stórveldanna út í geiminn, hafa frumkvæði að því sem hann kallar geimvarnaáætlun, umdeild og draumórakennd áætlun sem ögrar heilbrigðri skynsemi alls þorra manna og hvetur til geigvænlegrar aukningar vígbúnaðarkapphlaupsins. Nei, reyndin er sú að stór meiri hluti manna telur kjarnorkuvopn óalandi og óferjandi og sættir sig ekki lengur við að búa við þá ógn sem þau bjóða lífi og framtíð á þessari jörð, sættir sig ekki lengur við þær risafjárhæðir sem blæðir til vígbúnaðar frá nauðþurftum. Þess vegna krefst almenningur þess að stórveldin stöðvi vígbúnaðarkapphlaup sitt umsvifalaust og hefji síðan afvopnun. Annað er gjörsamlega óþolandi. Það er sömuleiðis gjörsamlega óþolandi að stjórnvöld lýðfrjálsra landa, sem standa utan stórveldanna, skuli ekki beita öllum tiltækum ráðum til að þrýsta á stórveldin í þessum efnum og fara þannig að vilja þess fólks sem kaus þau. Þetta stendur þó til bóta meðal ýmissa þjóðþinga í Evrópu sem nú eru loks farin að hlusta á rödd fólksins og hlýða henni. Það er sömuleiðis gjörsamlega óþolandi að stjórnvöld Íslands skuli ekki hafa hugrekki og dug til þess að beita sér í þessum efnum. Í desemberbyrjun 1983 hóf ég umræðu utan dagskrár hér á Alþingi um tillögu Svíþjóðar, Mexíkó og fleiri ríkja á þingi Sameinuðu þjóðanna um frystingu kjarnorkuvopna. Tilgangur umræðunnar var að fá svar frá hæstv. utanrrh. um afstöðu Íslands til þeirrar till., en atkvæðagreiðsla um hana var væntanleg innan fárra daga. Hæstv. utanrrh. sem þá var sagði að Ísland mundi sitja hjá við atkvæðagreiðsluna eins og áður. Kvennalistinn taldi mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga tæki afstöðu til þessa máls og flutti því till. til þál. um frystingu kjarnorkuvopna sem byggð var á umræddri tillögu Svíþjóðar, Mexíkó og fleiri ríkja. Þessi tillaga var svo flutt aftur á næsta þingi og reyndar höfð til hliðsjónar ásamt öðrum þegar samin var ályktun um stefnu Íslands í afvopnunarmálum sem Alþingi samþykkti á s.l. vori. Ég býst við því að fulltrúar flestra þingflokka hér á Alþingi hafi reiknað með því að samþykkt þessarar afvopnunartillögu mundi í raun tryggja að Íslendingar mundu styðja tillögu Svíþjóðar og Mexíkó um frystingu kjarnorkuvopna. Það kom þó í ljós eftir að afhent höfðu verið gögn á fundi utanríkismálanefndar s.l. haust að Norðmenn mundu styðja tillöguna en Íslendingar yrðu einir Norðurlandaþjóða til þess að sitja hjá við atkvæðagreiðsluna ásamt fimm öðrum þjóðum, þ.e. Bahamaeyjum, Kína, Lúxemborg, Hollandi og Spáni. Þetta var tilefni utandagskrárumræðna hér á Alþingi í desember s.l., sem getið hefur verið um af hv. þm. Páli Péturssyni, þar sem þess var krafist að Íslendingar styddu þessa tillögu. Allt kom fyrir ekki. Metnaður fráfarandi utanrrh. var í veði, en hann hafði þegar gefið afstöðu Íslendinga til kynna og vildi ekki breyta henni. Þessi afstaða varð tilefni þess að þingflokkur Kvennalista ákvað að leggja fram tillögu sína eina ferðina enn í þeirri von að hún yrði samþykkt áður en svipuð tillaga yrði næst borin fram á þingi Sameinuðu þjóðanna. Þessi tillaga er nú 188. mál þingsins á þskj. 224 og er flutt af þm. Kvennalista. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að Sovétríkin og Bandaríkin lýsi yfir tafarlausri frystingu kjarnorkuvopna, annaðhvort með samtíma einhliða yfirlýsingum eða með sameiginlegri yfirlýsingu. Slík yfirlýsing yrði fyrsta skref í átt að yfirgripsmikilli afvopnunaráætlun sem felur í sér: 1. Allsherjarbann við tilraunum með framleiðslu á og uppsetningu kjarnorkuvopna og skotbúnaðar þeirra. Enn fremur algera stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna til vopnanotkunar. 2. Frystingu sem er háð öllum þeim aðferðum til sönnunar og eftirlits sem þegar hafa verið samþykktar af málsaðilum í SALT I og SALT I1 samningunum, auk þeirra aðferða sem þeir hafa samþykkt í grundvallaratriðum í þríhliða undirbúningsviðræðum í Genf um algert bann við kjarnorkuvopnatilraunum. 3. Frystingu sem gildir í fimm ár til að byrja með, en gæti orðið lengri ef önnur kjarnorkuveldi slást í hópinn eins og vonir standa til." Ég ítreka að þessi till. er nánast samhljóða þeirri till. sem hér um ræðir og var flutt af Svíþjóð og Mexíkó á þingi Sameinuðu þjóðanna. Það er að mati þingflokks Kvennalistans gjörsamlega óviðunandi að embætti hæstv. utanrrh. skuli vera þannig farið að hann er í raun einráður um slíkar ákvarðanir fyrir Íslands hönd. Hæstv. ráðh. hlýtur að verða að hlíta vilja þjóðarinnar og þar með þingsins og því er nauðsynlegt að þingið taki afstöðu í þessu máli. Ég tek eindregið undir þau orð hv. þm. Páls Péturssonar að æskilegt sé að Norðurlönd séu samstiga í þessum efnum. Jafnframt legg ég áherslu á að Norðurlönd hafa sameiginlegt hlutverk á alþjóðavettvangi sem er mjög mikilvægt og má hvorki vanrækja né vanmeta. Varðandi ummæli hæstv. utanrrh. hér áðan um þau skilyrði sem fyrrverandi hæstv. utanrrh. setti fyrir því að hægt væri að samþykkja slíka tillögu vil ég taka fram að það er tæknilega löngu mögulegt að framkvæma það eftirlit sem nægjanlegt er til þess að fullvissa sig um hvort kjarnorkuvopn felast á landi einhvers eða ekki. Það er löngu hægt að beita slíku eftirliti svo og eftirliti með öllum tilraunum með kjarnorkuvopn sem gerðar eru. Hæstv. utanrrh. minntist líka á það að Íslendingar hefðu leitað breytinga á þessari tillögu Mexíkó og Svíþjóðar margsinnis, en ekki fengið, ekki fengið nægilega miklar breytingar fram til þess að geta staðið að tillögunni. Samt er nú svo komið að Ísland er eitt Norðurlandanna sem ekki getur staðið að tillögunni. Hæstv. utanrrh. minntist á að Norðmenn hefðu breytt afstöðu sinni í atkvæðagreiðslu vegna þrýstings frá innanlandsstjórnmálum, þ.e. vegna innanlandsstjórnmála hefðu þeir breytt afstöðu sinni. Og ég spyr nú: Vegna hvers annars ættu þeir eiginlega að breyta afstöðu sinni ef ekki vegna þeirra stjórnmála sem eru í landi þeirra, þ.e. vilja þess fólks sem býr í landinu? Ég er sammála hæstv. utanrrh. þegar hann segir að við eigum að halda okkar striki. En ég vil ganga lengra. Ég vil standa á þessu striki og beita mér. Þess vegna legg ég til, og ég styð það sem hv. þm. Páll Pétursson sagði áðan, að við þurfum að halda áfram í átt eftir þessu striki. Við þurfum að færa það áfram og vera óhrædd við að lýsa vilja okkar í þessum efnum. Að loknum umræðum legg ég til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Í sambandi við þá till. sem hér er til umræðu leyfi ég mér að vísa að verulegu leyti og öllu til þeirrar ræðu sem ég flutti áðan við umræður um till. á þskj. 223 og til þeirra raka sem ég þar bar fram. Ég vil þó leyfa mér að víkja að tveimur atriðum sem fram komu í ræðu hv. 3. landsk. þm. þar sem vikið var að hlutverki utanrrh. og því valdi sem hann hefði til ákvarðanatöku um atkvæðagreiðslu eins og í þessu máli á s.l. hausti. Hæstv. þáverandi utanrrh. gerði grein fyrir því í utandagskrárumræðunum 5. desember um leið og hann las upp ályktun Alþingis frá 1985 og benti á að afstaða hans til atkvæðagreiðslunnar á þingi Sameinuðu þjóðanna væri fullkomlega í samræmi við þá ályktun sem Alþingi hafði gert. Hv. þm. orðaði það svo að það hefði verið skilyrði fyrrverandi utanrrh. Það er skýrt tekið fram í ályktun Alþingis með hvaða hætti Alþingi styður það sem hér er um að ræða. Það eru þau skilyrði sem ályktun Alþingis fjallar um sem gera verður kröfu til að séu fyrir hendi til þess að hægt sé að styðja slíka tillögu sem reynt hefur verið að gera og það hefur verið reynt að fá fram breytingar á tillögu Svíþjóðar og Mexíkó í samræmi við ályktun Alþingis, en það ekki tekist því miður. Hv. þm. vék að orðum sem ég sagði, þ.e. að það hefðu verið innanlandsstjórnmál í Noregi sem réðu afstöðu Norðmanna. Ég var einmitt að undirstrika að það voru sérstakar aðstæður að kosningum loknum sem urðu þess valdandi hvernig Norðmenn greiddu atkvæði, en grg. sem fylgdi sýndi að það var ekki breyting á þeim skoðunum sem þeir höfðu á tillögunni á allsherjarþinginu 1984. Það voru sömu skoðanir sem þeir höfðu 1985, en af þessum sérstöku ástæðum töldu þeir þó rétt að greiða atkvæði með tillögunni.



Herra forseti. Það kemur fyrir að maður hefur á tilfinningunni að það ætti að vera óþarfi að ræða mál hér á hinu háa Alþingi og ekki síst þau mál sem nú hafa verið á dagskrá og reyndar fleiri. Við Alþýðubandalagsmenn höfum frá upphafi og löngu áður en nokkur umræða hófst af skynsamlegu viti á hinu háa Alþingi um þetta mál lagt fram ótal tillögur um að vígbúnaðarkapphlaupið yrði stöðvað eða a.m.k. að Íslendingar beittu sér fyrir því. Heldur hefur þokast í áttina að umræðu um þessi mál á hinu háa Alþingi og þess vegna ríkti að sjálfsögðu fögnuður hér þegar till. var samþykkt um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum 25. maí 1985. En það er greinilegt á máli hæstv. utanrrh. að honum tekst að lesa þá ályktun ansi miklu öðruvísi en okkur hinum. Í þeirri ályktun stendur: "Alþingi fagnar hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins." Í sömu till. sem Alþingi Íslendinga samþykkti segir líka: "Leita verður allra leiða til að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Telur Alþingi að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið." Hvað eru þeir hv. þm. sem hér hafa talað fyrir tveim till. og þeir hv. þm. sem lagt hafa fram till. sem liggur fyrir á þskj. 225 að gera annað en að reyna að leggja þeirri viðleitni lið? Orðhengilsháttur á borð við þann sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. getur ekki skipt neinu minnsta máli í þessu samhengi. Ég sé ekki hvaða máli það skiptir nákvæmlega hvernig þessar till. eru orðaðar. Aðalatriði þessa máls er auðvitað að stöðva þá vitfirringu sem á sér stað og öllum heiminum stafar meira en ógn af. Menn og konur í þjóðþingum heimsins sitja og ræða um menningu þjóða, verndun náttúruauðlinda og framtíð barna heimsins og um önnur atriði er varða framtíð mannkynsins, en á sama tíma er eytt milljörðum í að búa til tæki til að leggja þetta líf í auðn! Þetta er svo gjörsamlega fráleitt og mælir svo móti allri skynsemi að ég býst við að stéttarsystkin hv. 3. landsk. þm. hljóti að flokka þetta undir geðsjúkdómafræði. Og það er auðvitað sú tilfinning sem sækir á mann við að horfa á fréttir dagsins að við búum á einu allsherjar geðveikrahæli. Það hefur löngum verið viðfangsefni hverrar lifandi og hugsandi manneskju að halda viti sínu og helst að samræma það tilfinningum sínum, en þessar aðgerðir eru eitthvað allt annað og nálgast undarlegan geðklofa eða hvað það nú heitir í geðsjúkdómafræði. Um það veit hv. 3. landsk. þm. meira en ég. En að heyra hæstv. utanrrh. Íslendinga vera að fárast yfir því hvernig tillögur um að stöðva þessa geggjun séu orðaðar er sorglegt. Ég bið hæstv. ráðh. forláts, en mér fundust þetta satt að segja lítilfjörlegar röksemdir. Þá þykir mér ástæða til að taka upp hanskann fyrir hæstv. forsrh. Noregs þótt fátt eigum við sameiginlegt annað en kannske það að vera tvær lifandi manneskjur á þessari jörð áður en hún verður eyðilögð. Ég væri feimin við að bera honum það á brýn að hann hafi séð sér leik á borði til að fá að lafa í forsætisráðherrastól sínum að vera svo sem nokkuð sama þó að Noregur druslaðist þá til að greiða atkvæði með tillögu um frystingu kjarnorkuvopna. Svo ómerkilegur trúi ég ekki að forsrh. Noregs sé. Þetta er raunar skynsamur maður að mörgu leyti. Ég held að hann hafi einungis gert það sem ég vildi óska að íslenska ríkisstjórnin gerði líka. Hann hefur sest niður og farið að hugsa á vitrænan hátt og komist að þeirri niðurstöðu að nú væri nóg komið, þetta gæti ekki gengið lengur. Við sjáum dag hvern atburði gerast sem jafnvel tæknilærðustu menn heims hafa ekkert vald á, eins og atburð þann sem gerðist á Kennedy-höfða fyrir nokkrum dögum. Þar voru 1,2 milljarðar sænskra króna sprengdir í loft upp. Það mun láta nærri að vera um 60 milljarðar íslenskra kr. Á einu andartaki þrátt fyrir allan undirbúning og sjö manneskjur fengu þar að fara sömu leið! Halda menn að slík óhöpp geti ekki komið fyrir þrátt fyrir alla þá tækni sem maðurinn ræður yfir? Hættan liggur í því að hafa þessi skelfilegu tæki undir höndum. Og nú á að færa leikinn út í himingeiminn og menn tala um geimvarnaáætlun. Á meðan svíða menn sína eigin jörð. Á hverju ári eru höggnir skógar á svæði sem er jafnstórt Svíþjóð. Hungursneyð er yfirvofandi í Brasilíu vegna þess að regnskógunum hefur verið eytt. Á þessa vitfirringu alla saman hlustum við og hvað getum við í raun og veru gert annað en reyna að spyrna á móti? Ég er ekki viss um að við Íslendingar getum mikið ráðið þessari ferð, en við getum að minnsta kosti reynt. Og þessar dauðyflislegu skýrslur starfsmanna hæstv. utanrrh. um orðalagsbreytingar til eða frá sæma ekki jafnljúfum og um margt góðum manni og hæstv. utanrrh. er. Ég veit að hann vill ekki taka þátt í þessu heldur. Og ég veit að hann er ekki það barn að hann viti ekki að herstöðin á Miðnesheiði er meiri hætta Íslendingum en nokkuð annað. Ekki heyrði ég betur en þeir marskálkar þar suður frá viðurkenndu í fréttatíma íslenska sjónvarpsins fyrir stuttu að vitanlega væri herstöðin skotmark. Hversu lengi ætlum við að leika þetta leikrit? Það er löngu komið að því að hætta þessu. Ég skal ekki vera að erfa alla þá vitleysu sem menn hafa látið á okkur dynja, Alþýðubandalagsmönnum, sem augljóslega náðum fyrr áttum í þessu máli. Ég held að það sé engin ástæða til að erfa það. En því aðeins að menn reyni að taka sönsum. Og að Íslendingar sitji hjá ásamt örfáum öðrum þjóðum við atkvæðagreiðslu um tillögu eins og sænsk-mexíkönsku tillöguna á þingi Sameinuðu þjóðanna er auðvitað fráleitt. Alþingi Íslendinga á að taka þarna af skarið og fara að þeirri till. sem var samþykkt á Alþingi 23. maí 1985 þar sem fram kemur afgerandi vilji þingsins til að hafa frumkvæði um allt það er stuðlað geti að því "að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins". Herra forseti. Ég gæti haldið áfram lengi, en ég skal nú láta máli mínu lokið. Ég bið hv. þm. að taka höndum saman í hverju því máli sem hér er borið fram sem stuðla mætti að stöðvun þessa skelfilega leiks.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. 10. landsk. þm. góð orð hennar um þetta mál og tek undir það sem hún sagði. Í sambandi við fyrirslátt gegn því að samþykkja þessa till. kemur fram að eftirlitið er eitt af vandamálunum. Í þeirri afvopnunartillögu sem samþykkt var á þinginu s.l. vor stendur "undir traustu eftirliti". Það stendur líka svo ég vitni, með leyfi forseta: "að banninu verði framfylgt á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti". Í þeirri tillögu sem borin er fram af Svíþjóð og Mexíkó og þýdd í utanrrn. stendur, með leyfi forseta: "Hún yrði háð viðeigandi eftirlitsráðstöfunum og reglum svo sem þeim er þegar hefur orðið samkomulag um í SALT I og II samningunum, svo og þeim sem grundvallarsamstaða hefur náðst um í undirbúningsviðræðum þríhliða samninganna um allsherjarbann við tilraunum sem haldnar eru í Genf. Í tillögum þingflokks Kvennalistans er næstum samhljóða ítrekun á því sem ég áður las og hef reyndar þegar lesið. Þar er enginn merkingarmunur. Í hverju er það fólgið að þær eftirlitsráðstafanir sem vitnað er til sem dæmis í SALT I og SALT II samningunum eða sú grundvallarsamstaða sem náðist í undirbúningsviðræðum þríhliða samninganna um allsherjarbann við tilraunum, hvers vegna er það ekki nægjanlega traust eftirlit? Þeirri spurningu vil ég beina til hæstv. utanrrh. Ef ég man rétt var annað atriði. Þetta er talsvert löng setning í afvopnunartillögunni og hún er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj. að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni, jafnframt því að hvetja til alþjóðlegra samninga um að árlega verði reglubundið dregið úr birgðum kjarnavopna." Hvers vegna getum við ekki samþykkt á alþjóðavettvangi tillögu sem er samhljóða fyrri hluta setningarinnar? Af hverju þurfum við að samþykkja alla setninguna í einu? Ef ég man rétt var ein af ástæðunum fyrir því að við gátum ekki samþykkt tillögu Mexíkó og Svíþjóðar sú að það var ekki talað um þar að það yrði árlega reglubundið dregið úr birgðum kjarnavopna. Þetta er óháð hvort öðru í raun og veru. En stöndum við ekki við fyrri hluta setningarinnar alveg eins og við setninguna í heild sinni? Ég skil ekki alveg af hverju við getum ekki samþykkt fyrri hlutann. Hann hlýtur að vera gildur því hann er ekki í neinu sérstöku samhengi við seinni hlutann. Ég skil ekki fyrirsláttinn. Getur það verið að þetta séu einhverjar hártoganir? Getur það verið? Ég get alls ekki skilið að hæstv. utanrrh. sé ekki í raun og veru sammála. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Íslendingar hafa verið minntir á þau stóru mál sem hér er verið að ræða í þingsölum með þeim hætti að meiri hluti landsmanna og kannske drjúgur meiri hluti hefur ekki komist hjá að veita því athygli þar sem var sýning íslenska sjónvarpsins á mynd um afleiðingar kjarnorkustyrjaldar sem bar nafnið "Þræðir" og fékk áreiðanlega ýmsa sem á horfðu til þess að staldra við. Þessi mynd hafði legið um eins árs skeið hjá íslenska sjónvarpinu áður en loks var tekin ákvörðun um að sýna hana, svo viðkvæmt er að draga fram fyrir íslenskan almenning hvaða líkur eru á afleiðingum kjarnorkustríðs hvar sem er á heimsbyggðinni þar sem kjarnorkusprengja fellur. Ég hygg að þessi mynd hafi orðið, a.m.k. í bili, til þess að breyta allverulega afstöðu manna til kjarnorkuvopna og afvopnunarmála yfirleitt. Í framhaldi af sýningu þessarar myndar var m.a. rætt við formann Almannavarna ríkisins, Guðjón Petersen. Hann var spurður um viðbúnað af Íslands hálfu til að mæta hugsanlegri vá af kjarnorkuvopnum á Íslandi, nánar tiltekið á Suðurnesjum og Reykjavíkursvæðinu. Það var sannast sagna nokkuð sérkennileg mynd sem þar var dregin upp af forstöðumanni Almannavarna, mynd sem í rauninni sagði okkur það, orð forstöðumannsins, að af hálfu íslenskra stjórnvalda hefði nánast ekkert verið hugað að öryggi Íslendinga ef kjarnorkustyrjöld brytist út eða ef kjarnorkusprengju yrði varpað á suðvesturhelming landsins. Í kjördæmi hæstv. utanrrh. var það mat forstöðumanns Almannavarna að 4-5 klukkustundir þyrfti til að rýma það svæði frá því að aðvörun bærist um yfirvofandi árás, en ef það ekki tækist væru líkur á því að mannfallið á Suðurnesjum strax í kjölfar kjarnorkuárásar á Keflavíkurflugvöll með eins megatonns sprengju væri um 10 000 manns. Spurður um höfuðborg landsins, sem er örskot frá Keflavíkurflugvelli í loftlínu mælt, voru svörin þau að það hefði aldrei verið litið á Reykjavík sem skotmark í þessu samhengi. Það hefði að vísu verið gerð áætlun um það fyrir 16 árum hvort hægt væri að skýla Reykvíkingum fyrir kjarnorkuárás á Keflavíkurflugvöll og þá hefði verið metið að unnt væri að koma um 70% íbúa höfuðborgarinnar fyrir í kjöllurum þar sem þeir teldust sæmilega óhultir vegna geislunar af eins megatonns sprengju sem félli í Keflavík. En síðan ekki söguna meir. Síðan hefur ekkert að þessum málum verið hugað af hálfu íslenskra almannavarna. Og þegar dregin var upp myndin af viðbúnaði var það allt á eina bókina lært hvað þetta snerti, öryggi hinna íslensku borgara. Þar var nánast ekkert tiltækt sem teldist lágmarksbúnaður, ekki þjálfaður mannafli til að bregðast við slíku, ekki geislamælistöðvar, ekki skýli, ekki viðvörunarkerfi, ekki birgðir af öryggisbúnaði, tæknilega og þjálfunarlega væru Almannavarnir illa undirbúnar. Nú kann það að vera sjónarmið hjá stjórnvöldum eins lands að gera ekki ráð fyrir að slík vá gerist í reynd, það getur verið sjónarmið, treysta á það eitt að hafa í landinu herstöð annars risaveldisins sem augljóslega býður hættunni heim, hættu sem er vissulega slík að sterkar líkur benda til þess að menn séu þar hvergi óhultir miðað við mat fremstu sérfræðinga og vísindamanna á áhrifum af meiri háttar kjarnorkuátökum, hinn svokallaða kjarnorkuvetur. En við hljótum að staldra við þessi efni þegar verið er að ræða um blekkinguna varðandi það öryggi sem okkur Íslendingum á að vera búið af því að hafa herstöð í landi okkar, að vera hér með búnað sem tekið getur við kjarnorkuvopnum, að vera með áætlanir vestur í Washington sem gera ráð fyrir því að fluttar verði kjarnorkusprengjur til Íslands, 48 talsins, og gögn sem utanrmn. voru sýnd sem staðhæfðu og báru stimpla um að Bandaríkjaforseti hefði á sínum tíma veitt heimild til slíks. Og Bandaríkjastjórn hefur ekki borið það til baka og gerði íslenska utanrrh. afturreka þegar hann spurði í einfeldni sinni og barnaskap: Hvernig í ósköpunum stendur á því að svona gögn eru á kreiki? Við erum ekki að ræða sérstaklega um herstöðina í Keflavík og annars staðar á landinu þó það tengist þeim málum sem hér eru til umræðu. Við erum að ræða um afstöðu Íslands til afvopnunarmála, til kjarnorkumála. Og þau mál komu til umræðu utan dagskrár í Sþ. að gefnu tilefni þann 5. des. s.l., þegar degi eftir að það varð uppvíst, sem þáv. hæstv. utanrrh. hafði haldið fyrir sig, einnig gagnvart utanrmn. Alþingis, að Ísland stæði eitt eftir Norðurlanda í afstöðu til frystingartillögu Mexíkó og Svíþjóðar. Ég hafði innt hæstv. utanrrh. eftir því á mánudegi, á fundi í utanrmn., hver yrði afstaðan. Hann sagði rétt til um það. Hugmyndin er að fylgja óbreyttri afstöðu. En hann greindi ekkert frá því mati sem upp væri komið og þeirri breyttu afstöðu annarra Norðurlanda sem Íslendingar þó hafa hengt sig aftan í í þessum efnum, hafa hengt sig aftan í fyrst Dani og Norðmenn, síðan Norðmenn eina, en síðan stöndum við eftir eins og þvörur, og hæstv. utanrrh. landsins stóð hér í ræðustól og reyndi að beita fyrir sig samhljóða samþykkt Alþingis um afstöðu til afvopnunarmála til að rökstyðja þessa dæmalausu afstöðu sína á þingi Sameinuðu þjóðanna og arftaki hans, núverandi hæstv. utanrrh., er við sama heygarðshornið. Hann vill nota samþykkt Alþingis frá 23. maí s.l. til að verja sig í þessu máli, sem rökstuðning fyrir þessari steingerðu afstöðu Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem menn sátu með hendur í skauti á sama tíma og hendur allra annarra Norðurlanda ýttu á græna hnappinn með jái við tillögunni. Hvað segir hæstv. utanrrh. okkur hér? Hann segir okkur: Ja, afstaða Norðmanna er bara óbreytt. Það er óbreytt afstaða frá 1984 hjá Norðmönnum. - En munurinn er sá að þeir greiddu till. atkvæði og að baki var breytt afstaða í norska þinginu til málsins. Meiri hluti í norska þinginu var á móti afstöðu hægri manna. Svo talar hæstv. utanrrh. um afstöðu Íslendinga og afstöðu Norðmanna eins og það sé einhver einn pakki, það sé heilagur pakki. Það gæti verið að jafnvel núv. hæstv. utanrrh. ætti eftir að lifa þá stund, ef ekki sem ráðherra þá sem þm., að það væri ekki þessi steingerða afstaða, krafa Bandaríkjanna til Íslands um afstöðu í þessu máli, sem gilti á Íslandi. Það gæti svo farið, en til þess þurfa aðstæður á Alþingi Íslendinga að breytast frá því sem nú er. Til þess þurfa flokkar sem ekki hafa getað gert upp hug sinn í þessu máli að taka afstöðu. Þar hlýt ég að nefna fyrstan samstarfsflokk núv. hæstv. utanrrh. í ríkisstj., Framsfl., sem ekki hefur tekið hreina afstöðu í þessu máli, varð fyrir því degi eftir umræðuna 5. des. og reyndar samdægurs að formaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh., arkaði yfir fordyri Alþingis yfir til forsrh. og greindi honum frá: Ef þessir piltar, formaður þingflokks Framsfl. og hans nótar þar í flokki, ætla að fara að derra sig eitthvað í utanríkismálum, ætla að fara að hafa uppi einhverja aðra skoðun á þeim en mér hentar er þessari stjórn slitið, þá er þessu stjórnarsamstarfi slitið. Þetta voru skilaboðin. Að vísu hafði hæstv. forsrh. ekki fyrir því að flytja samflokksmönnum sínum þessi skilaboð þannig að þeir fengu þau í gegnum morgunfréttirnar morguninn eftir. Þar heyrðu þeir fyrst af þessari stjórnarslitahótun Sjálfstfl. og þótti nú ýmsum nokkuð byrst og fóru að gefa yfirlýsingar, en þeir voru náttúrlega kveðnir í kútinn og innsiglaðir samdægurs, þetta var á föstudegi. Hv. þm. Páll Pétursson mælti fyrir till. sem ég hef leyft mér að kalla hálfgerða moðsuðu í sambandi við þetta mál, sérstaklega með tilliti til tilefnisins. Þessi tilraun hans og þingflokks framsóknarmanna til að halda andlitinu með einhverjum hætti hefur tekist mjög óhönduglega í þessu efni. Hv. þm. var 1. flm. þess máls sem var næstsíðasta málið sem lagt var hér fyrir. Hann var gjörsamlega kveðinn í kútinn í þingflokki Framsfl. með þá hugmynd sína að styðja eindregið till., sem ég hafði undirbúið, um að Alþingi tæki afstöðu með Svíþjóðar-Mexíkó tillögunni um frystingu, greiddi atkvæði með henni. Um það snerist málið. Hv. þm. Páll Pétursson lét sig svo hafa það, eftir að hafa orðið þarna undir í þingflokki, að standa að þessari moðsuðu, að reyna að verja undanhaldið. Það er mannlegt og það er skiljanlegt. Og till. er meinlaus sem slík. En hún skiptir ekki máli. Hún er skot fram hjá. Þegar þetta lá fyrir, um það leyti sem þeir voru að gera upp gagnvart Páli Péturssyni þingflokksformanni niðri í þingflokksherbergi framsóknar, tók Kvennalistinn þá afstöðu að endurflytja till. sína um frystingu kjarnavopna sem þingflokkur Kvennalistans hafði flutt á tveim þingum áður að ég hygg. Og því ekki það? Góð vísa aldrei of oft kveðin. En til þeirrar till. höfðum við tekið afstöðu þegar hún lá fyrir í utanrmn. í sambandi við samþykkt afvopnunartillögunnar 23. maí. Þar er tekin afstaða með frystingu kjarnavopna. En auðvitað styð ég till., sem hér var til umræðu áðan frá Kvennalistanum, um slíka afstöðu. Sú till. er efnislega hin sama og ég mæli fyrir og liggur fyrir á þskj. 225, till. til þál. um afstöðu Íslands til stöðvunar kjarnorkuvígbúnaðar. Hún er flutt af mér og Steingrími J. Sigfússyni og hljóðar þannig, með leyfi forseta: "Alþingi lýsir yfir stuðningi við ályktunartillögu Svíþjóðar, Mexíkó og fleiri ríkja á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um stöðvun kjarnorkuvígbúnaðar risaveldanna (frystingu) og felur ríkisstj. að styðja þá tillögu á allsherjarþinginu eins og aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert." Þessi till. er hér flutt. Ég legg til, herra forseti, að henni verði vísað til utanrmn. sem væntanlega fær þessar þrjár till. til meðferðar. Ég skal ekkert segja að hve miklu leyti á þetta mál reynir í því formi sem þessi till. fjallar um á þessu ári við upphaf næsta allsherjarþings eða á 42. allsherjarþinginu, en að því er vikið í lok grg. þar sem segir, með leyfi forseta: "Gera má ráð fyrir að hliðstæð tillaga og L.18 verði flutt að ári á 41. allsherjarþinginu og má heldur enginn vafi leika á um afstöðu Íslands þegar þar að kemur. Einnig þess vegna er tímabært að Alþingi taki af allan vafa um afstöðuna til hugmyndarinnar um frystingu kjarnavopna. Raunar er eðlilegt að Ísland leiti eftir að gerast meðflytjandi að tillögu Svíþjóðar, Mexíkó o.fl. ef hún kemur fram á 41. þingi Sameinuðu þjóðanna haustið 1986." Nú er það svo, herra forseti, að nýr hæstv. utanrrh. tekur við utanríkismálum í landinu þegar mikil hreyfing hefur komist á umræðuna um afvopnunarmál milli risaveldanna og með hlutdeild margra annarra ríkja og þar á meðal ríkja sem leyfa sér þann munað, sem hæstv. utanrrh. vill helst frábiðja Íslandi, að hafa frumkvæði í þessum efnum og hafa sjálfstæða skoðun í þessum efnum eins og Svíþjóð og Mexíkó og fjölmörg önnur ríki sem hafa látið að sér kveða á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og knúið á risaveldin um að slíðra vopnin, að taka upp samræður um afvopnun, að forða mannkyninu frá þeirri gereyðingu sem annars er á næsta leiti nema þarna verði snúið við blaði. Auðvitað eru það tíðindi þegar annað risaveldanna, eins og Sovétríkin, hefur lýst og viðrað á alþjóðavettvangi tillögur sem eru með þeim hætti að æðstu ráðamenn vestur í Washington glenna upp skjáinn og spyrja, og ég hygg að hæstv. utanrrh. geri það líka: Hvað er að gerast? Að mati Reagans, ég hef það hér skráð í blaðaummælum fyrir framan mig, er um stórtíðindi að ræða sem hann og hans menn hafa enn ekki skýrt afstöðu sína til. Ég inni, herra forseti, um leið og ég dreg í land með mál mitt hér og nú, hæstv. utanrrh. eftir afstöðu hans til þeirra tillagna sem aðalritari kommúnistaflokks Sovétríkjanna hefur kynnt á alþjóðavettvangi og hafa þótt verulegum tíðindum sæta. Hver er afstaða hans til þeirra tillagna og hvað telur hann líklegt að geti orðið framhaldið í ljósi þess frumkvæðis sem þó kom fram á þessum vettvangi og full ástæða er til að taka eftir? Reagan orðaði það svo í blaðaummælum að þetta sé í fyrsta sinn sem sú hugmynd sé sett fram að losa heiminn á ný við kjarnavopn. Ég hygg að það hafi verið aldamótin sem þessi forustumaður Sovétríkjanna nefndi í þessu samhengi. Nú vil ég ekki vera að gera því skóna að Sovétríkin hafi aðeins einn og engilhreinan vilja í sambandi við afvopnunarmál. Menn hljóta að skoða þeirra tillögur gagnrýnið og af fyllsta raunsæi hvað þar er á ferðinni, en menn mega þó ekki láta það henda sig að kasta tækifærum sem skapast, hvaðan sem þau koma, til þess að brjóta ísinn, til þess að rjúfa vítahring vígbúnaðarins. Við heyrðum Edward Kennedy lýsa þeirri skoðun frá Moskvu fyrir fáum kvöldum að svo virtist sem þau skilyrði sem Bandaríkin helst hafa borið fyrir sig vegna þeirra mjög svo nýstárlegu hugmynda sem forustumenn Sovétríkjanna hafa kynnt í þessum efnum, eins og það að Bandaríkin falli með öllu frá SDI eða stjörnustríðsáætluninni, séu í reynd ekki fyrir hendi. Er mögulegt á árinu 1986, sem af hálfu Sameinuðu þjóðanna hefur verið lýst ár friðarins, séu að skapast skilyrði til að vinna sig út úr þeim geigvænlega og mér liggur við að segja brjálaða heimi sem við búum í og búum við þessa stundina? Í þessum málum hefur Alþingi Íslendinga ekki efni á að taka ekki afstöðu. Alþingi Íslendinga á að taka afstöðu til þessara mála. Flokkar sem ekki geta gert upp hug sinn, eins og Framsfl., og ég lýsi líka eftir afstöðu Alþfl., eiga að gera upp sinn hug til afvopnunarmálanna. Það má ekki leika vafi á því hvað felst í þeim ályktunum sem Alþingi samhljóða hefur gert þannig að utanrrh. Íslands og aðrir geti ekki skotið sér á bak við orðhengilshátt og túlkanir sem eru þeirra einkaskoðanir að margra mati.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur gert grein fyrir sjónarmiðum sínum varðandi þá till. sem hann hefur flutt. Reyndar ræddi hann töluvert meira um þessi mál sem eru tengd þeim atriðum sem eru á dagskrá í dag. Ég vildi þó undirstrika það sem ég gerði að umtalsefni áðan varðandi afstöðu Íslands á þingi Sameinuðu þjóðanna á s.l. ári og skoðun hæstv. fyrrv. utanrrh. sem hann réttilega gerði grein fyrir utan dagskrár 5. des. s.l. og vísaði til samþykktar Alþingis í sambandi við afstöðu Íslands á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég tók líka eftir því að hv. þm. talaði um skoðanir einstaklinga, þó ekki almenna túlkun. Þar má vel vera að hann hafi átt við skoðanir hæstv. fyrrv. utanrrh., en því mætti alveg eins halda fram að skoðanir hans væru persónulegar og einkaskoðanir á túlkun á samþykkt Alþingis frá 1985. Hæstv. fyrrv. utanrrh. byggði sína afstöðu á skilningi sínum á till. sem Alþingi samþykkti. Hv. 5. þm. Austurl. spurði mig um afstöðu mína til tillagna Gorbatsjoffs. Ég sagði í ræðu minni fyrr í dag að mikilvægasti þátturinn í tillögum Gorbatsjoffs væri ef rétt reyndist að Sovétmenn muni fallast á gagnkvæmt og fullnægjandi eftirlit með framkvæmd afvopnunar, einmitt það sem sérstaklega er tekið fram í ályktun Alþingis frá 1985 og grundvallaratriði í mótun afstöðu til tillögu Svíþjóðar og Mexíkó, krafan um að þetta atriði væri þar með. Ég gat þess í upphafi máls míns að mér sýndist að hér væru stórveldin þegar búin til viðræðna um lausnir þessa máls með svipuðum hætti og Alþingi Íslendinga hefði ályktað og því bæri að sjálfsögðu að fagna. Ég undirstrikaði einmitt að við ættum þess vegna mjög að halda að þeirri stefnu sem Alþingi hefði samþykkt og hér voru allir sammála um.



Herra forseti. Ég spurði hæstv. utanrrh. tveggja spurninga áðan sem einmitt vörðuðu þá till. um afvopnunarmál sem við höfðum samþykkt hér á síðasta vori. Önnur var um eftirlit og hin var um hvers vegna ekki væri hægt að standa að samþykkt sem væri samhljóða fyrri hluta setningar, hvers vegna þurfti öll setningin að vera með til að hægt væri að samþykkja? En hæstv. utanrrh. svaraði mér ekki. Ég velti því fyrir mér hvort hann kynni að vilja svara mér í þessari umræðu þar sem hún er skyld.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu við að bæta eftir ræðu hæstv. utanrrh. áðan, þakka honum fyrir að láta skoðanir sínar í ljós í þessari umræðu og ég vænti þess að við hann megi takast gott samstarf þótt skoðanir séu skiptar í ýmsum efnum að því er þessi mál varðar. Ég vil að endingu, þar sem ég hygg að umræða þessi sé senn á enda og máli þessu verði vísað til nefndar, ítreka að við hljótum hér á Alþingi Íslendinga, að því vil ég a.m.k. stuðla, að taka afstöðu til svo brýnna og stefnumarkandi mála, eins og spurningarinnar um frystingu kjarnavopna sem lágmarksaðgerð, á þinginu sjálfu og á alþjóðavettvangi þannig að ótvírætt sé. Ég mun beita mér fyrir því, ef hliðstæðar tillögur koma fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna næsta haust og svo fremi að ég sitji þá á þingi, að tekin verði afstaða til þeirra hér áður en málin koma til afgreiðslu og atkvæða á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þannig að ekki fari eins og gerðist í desember s.l. að Ísland standi þar eitt uppi Norðurlanda með sérstöðu í máli þar sem að margra mati, og ég heyrði það einnig á máli hv. þm. Páls Péturssonar, voru bornar við ástæður og efni í ályktunartillögu Alþingis sem hann taldi ekki réttar. Við slíkar aðstæður ber Alþingi að skýra afstöðu sína og móta stefnu fyrir Íslands hönd eða a.m.k. að gera kröfu til réttra stjórnvalda um að stefnumótun þingsins sé fylgt eftir.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. beindi til mín áðan tveim fsp. sem mér láðist að svara. Í sambandi við eftirlitið held ég að það liggi í því að krafan um fullkomið eftirlit hefur ekki verið tekin til greina þegar reynt hefur verið að fá breytingar á þeirri tillögu sem við hér höfum verið að ræða um, Svíþjóðar og Mexíkó, á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Hvað snertir samanburð á því eftirliti sem þm. vék að áðan er ég ekki reiðubúinn að svara því hér á stundinni þar sem ég hef ekki haft aðstöðu til að bera það saman. Í sambandi við atkvæðagreiðsluna met ég svo að sundurskilja fyrri hluta og síðari hluta geti ekki efnislega átt sér stað. Þess vegna hafi ekki fyrri hluti verið borinn upp og síðari hlutinn svo sérstaklega. Ég hlýt að meta það svo. Ég hef hins vegar ekki haft tækifæri til að athuga sérstaklega hvort um slíkt hefur verið beðið. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur og Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur leyfi ég mér að bera fram till. til þál. um þátttöku sjúkrasamlaga í kostnaði vegna getnaðarvarna. Till. er á þskj. 438 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að hrinda nú þegar í framkvæmd ákvæði 5. gr. laga nr. 25/1975 þess efnis að sjúkrasamlög greiði sinn hluta af kostnaði við getnaðarvarnir." Ég vil taka það fram þegar í upphafi máls míns að till. þessi er aðeins einn liður í átaki sem við þingkonur Kvennalistans leggjum til að gert sé til þess að efla fræðslu um kynlíf og barneignir og stuðla að aukinni notkun getnaðarvarna. Þessi aðgerð er eitt af því sem við teljum vænlegt til árangurs til að fækka ótímabærum þungunum sem oft enda með fóstureyðingu. Um aðrar aðgerðir til úrbóta vísast til till. okkar á þskj. 439 sem mælt verður fyrir síðar. Þegar lögin um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir voru sett árið 1975 var mjög réttilega, að okkar mati, lögð áhersla á fyrirbyggjandi aðgerðir. Framkvæmdir hafa hins vegar ekki fylgt í kjölfar lagasetningarinnar svo að viðunandi sé. Í lögum nr. 25/1975 segir m.a. svo í 5. gr., með leyfi forseta: "Unnið skal að því að auðvelda almenningi útvegun getnaðarvarna m.a. með því að sjúkrasamlag taki þátt í kostnaðinum." Er skemmst frá því að segja að þessu ákvæði hefur aldrei verið framfylgt og svör heilbrigðisyfirvalda við ítrekuðum fyrirspurnum undanfarin ár gefa ekki tilefni til bjartsýni. Því er hér gripið til þess ráðs að fá Alþingi til að árétta þann vilja sinn sem bundinn var í lagagrein þegar fyrir 11 árum. Í september 1985 gaf landlæknisembættið út skýrslu sem Guðrún Sigríður Vilhjálmsdóttir tók saman um fóstureyðingar árin 1976-1983 og helstu breytingar sem orðið hafa í kjölfar laga nr. 25/1975. Þar er margvíslegar upplýsingar að finna, m.a. um notkun getnaðarvarna. Er greinilegt að því yngri sem konurnar eru þeim mun minni er notkun getnaðarvarna. Er það í sjálfu sér skiljanlegt, ekki síst með tilliti til allt of lítillar fræðslu í þessum efnum. Ætla má að fyrirhöfnin og kostnaðurinn við útvegun getnaðarvarna vaxi mörgum í augum, ekki síst ungu og reynslulitlu fólki. Mikilvægt er því að fækka hindrunum eftir föngum og hvetja beinlínis til notkunar getnaðarvarna m.a. með því að draga úr kostnaðinum. Það mætti t.d. gera með því að hafa sjálfsala með verjum á almannafæri og hugsanlega mætti greiða slíkar verjur niður. Sú getnaðarvörn, sem sjúkrasamlög helst geta þó greitt niður, eins og þessi þáltill. gerir ráð fyrir, er að sjálfsögðu pillan svonefnda sem er mikið notuð getnaðarvörn. Því miður liggja ekki fyrir óyggjandi upplýsingar um heildarnotkun getnaðarvarna hér á landi. Nýjustu heimildir er að hafa í tímaritinu Heilbrigðismál, sem Krabbameinsfélag Íslands gefur út, 2. tbl. 30. árg. frá 1982. Þar segir m.a. svo í grein eftir Jónas Ragnarsson, annan af ritstjórum blaðsins, með leyfi forseta: "Það var fyrst árið 1971 sem farið var að spyrja um notkun getnaðarvarna hjá þeim konum sem komu í hópskoðun vegna leitar að leghálskrabbameini. Þá reyndust 36% kvenna á aldrinum 20-44 ára nota pilluna og 11% lykkjuna. Síðan hefur notkun lykkjunnar aukist mjög mikið, eða í 34% árið 1981, og notkun pillunnar minnkað verulega, eða í 21%, og hefur reyndar verið óbreytt síðustu 3 ár, vegið meðaltal hvert ár. Heildarnotkun þessara tveggja algengustu getnaðarvarna kvenna hefur því aukist á einum áratug úr 47% í 55%. Sé litið á notkun þessara getnaðarvarna eftir aldursflokkum árið 1981, þá sést að yngstu konurnar nota pilluna mest, 34% á aldrinum 20-24 ára, en síðan dregur jafnt og þétt úr notkuninni og er 7% kvenna 40-44 ára. Hins vegar er lykkjan vinsælust á aldrinum 30-34 ára, 44%. Samanlögð notkun þessara tveggja getnaðarvarna er mest á aldrinum 25-34 ára, 61%. Auknar vinsældir lykkjunnar síðasta áratug á kostnað pillunnar hafa dreifst nokkuð jafnt á alla aldursflokka." Síðar segir svo í sömu grein: "Miðað við heildarfjölda kvenna á aldrinum 20-44 ára má áætla að meira en 8000 íslenskar konur á þessum aldri noti pilluna. Við það má svo bæta pillusölu til þeirra sem eru undir tvítugsaldri og 45 ára eða eldri. Heildarnotkun getnaðarvarnapilla er því nokkuð á þriðju milljón stykkja á ári hérlendis." Þegar við grennsluðumst fyrir um kostnað vegna getnaðarvarna kom í ljós að hann er ákaflega mismunandi. Sem dæmi má nefna að hægt er að fá lykkjuna fyrir 500 kr. á Heilsuverndarstöðinni í Reykjavík en það mun hins vegar kosta um 1500 kr. að fá lykkjuna hjá sérfræðingi á venjulegri.stofu. Rétt er svo að hafa í huga að konum, sem ekki hafa eignast barn, er síður ráðlagt að nota lykkjuna. Það segir sig því sjálft að það er hin víðfræga pilla sem er helsta getnaðarvörn ungra stúlkna. Hún er yfirleitt afgreidd í þriggja mánaða skömmtum sem eru misdýrir eftir tegundum, en sem dæmi má taka mjög algenga tegund sem kostar 442 kr. skammturinn. Nú greiðir neytandi 310 kr. fyrir samlagsskylt erlent lyf út úr lyfjabúð. Hér er því um 132 kr. mismun að ræða og þykir vafalaust mörgum ekki há upphæð. Höfum við enda fengið nokkur viðbrögð við því síðan þessi till. kom fram. En skólastúlku eða lágtekjumanneskju með allt niður í 97 kr. í tímakaup munar sannarlega um hverja krónu. Þetta er heldur ekki eini kostnaðurinn því að heimsókn til læknis og útvegun lyfsins í hvert skipti kostar sitt auk þess sem reglubundið eftirlit er í öllum tilvikum nauðsynlegt. Hér hefur fyrst og fremst verið fjallað um getnaðarvarnir fyrir konur þótt ekki sé síður nauðsynlegt að hvetja til aukinnar notkunar getnaðarvarna fyrir karla. Ég nefndi áðan þá leið að hafa sjálfsala með slíkum verjum á almannafæri en fullyrða má að torvelt aðgengi að þessum hlutum hafi hindrað marga, sérstaklega unga pilta, í útvegun þeirra. Margt fleira mætti gera í þessum efnum sem ég kem nánar inn á í framsögu fyrir till. okkar Kvennalistakvenna á þskj. 439. Skv. fyrrgreindri skýrslu landlæknisembættisins um fóstureyðingar árin 1976-1983 höfðu engar getnaðarvarnir verið notaðar í um 70% tilvika þegar þungun varð. Tíðni fóstureyðinga var tiltölulega há meðal kvenna 25 ára og yngri, enn fremur meðal áður giftra kvenna, þ.e. fráskildra eða ekkna, svo og meðal einstæðra mæðra sem reyndar eru einnig að stórum hluta áður giftar. En þetta eru einmitt þær sem ætla má að hafi síst efni á og aðstæður til að nota getnaðarvarnir eins og pilluna að staðaldri. Ótímabær þungun er alltaf áfall, ekki síst kornungum stúlkum, og neyta verður allra ráða til að koma í veg fyrir slík tilvik, m.a. með því að auðvelda notkun getnaðarvarna. Það er markmiðið með þessari tillögu okkar þingkvenna Kvennalistans. Með tilliti til félagslegrar stöðu kvenna, sem að stórum hluta skipa láglaunahópa þjóðfélagsins, hlýtur að teljast sanngirnismál að kostnaður vegna getnaðarvarna sé að hluta greiddur úr sameiginlegum sjóði eins og raunar Alþingi kvað á um með setningu laga nr. 25/1975. Að þessari till. samþykktri yrði vart undan vikist að framkvæma ákvæði 5. gr. laganna um þátttöku sjúkrasamlaga í kostnaði vegna getnaðarvarna. Herra forseti. Að lokinni umræðu um till. okkar legg ég til að henni verði vísað til hv. félmn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Á þskj. 463 flyt ég till. til þál. um áætlun um skipulag í loðdýrarækt. Till. fylgir allítarleg grg. sem ég sé ekki ástæðu til að lesa. Ég vildi aðeins fara nokkrum orðum um málið í heild sinni. Það hefur verið margt og mikið rætt um bjarta framtíð loðdýraræktar. Ýmsum þykir það mál sótt af miklu meira kappi en forsjá og vissulega hafa margir orðið kallaðir en ekki útvaldir. Það eru mörg dæmi um menn sem byrjuðu þegar þeir urðu að hverfa frá búskap af einhverjum orsökum og eru hættir eða farnir á höfuðið nú þegar. Fyrstu árin var lögð höfuðáhersla á loðdýrarækt sem aukabúgrein með u.þ.b. 40 tófum og e.t.v. nokkrum tugum minka. Það þótti engin ástæða til að hugsa sérstaklega fyrir fóðri. Þau svör heyrðust úr landbrn. að það væri nóg að menn ættu hakkavél og frystikistu. Síðan fengu allir lán, alveg burtséð frá því hvort þeir gætu með nokkru móti rekið búskapinn með hagnaði. Einn tilgangur þessarar till. er að menn staldri nú við og skoði hvernig hægt sé að reka þennan búskap með hagkvæmum hætti og helst hagnaði en ekki af tómu kappi. Það er auðvitað spurning hvort við séum þegar komnir of langt í skipulagsleysinu og hvort ekki verði snúið við nú þegar allir verða að fá sömu fyrirgreiðslu hvort sem þeir eru aleinir í 200 km fjarlægð frá næstu fóðurstöð, eru byrjendur með tvær hendur tómar eða gamlar grónar fóðurstöðvar sem geta skilað hagnaði og hafa þegar sýnt það. Sú skoðun er býsna ríkjandi að loðdýraræktin eigi að koma í stað hefðbundinna búgreina til sveita. Það virðist gleymast að það gilda allt aðrar forsendur fyrir þessa atvinnu, að gott beitiland eða ræktunarmöguleikar eru einskis virði fyrir loðdýrabúskap, að gömul fjós eða fjárhús eru ekki endilega kjörin loðdýrahús, að fóðurkostnaður er helmingur af veltu og má ekki vera mikið meira, að loðdýraeldi er vandaverk og verður ekki stundað í hjáverkum, að þetta er atvinnurekstur sem getur gefið nokkuð í aðra hönd ef vel er á haldið. Ævar Hjartarson ráðunautur hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar segir í Degi 30. jan. s.l., með leyfi forseta: ""Það er ekki slæmur kostur að fara út í loðdýrarækt, sérstaklega ef birtir til í sambandi við fóðurkostnaðinn. Hann ætti að lækka með auknum fjölda búa." Ævar benti á að fóðurstöðvarnar væru raunverulega búnar að fjárfesta meira en þær þyrftu með þann dýrafjölda sem er í búunum í dag. Fjármagnskostnaðurinn væri nokkuð þungur meðan stöðvarnar geta ekki nýtt afkastagetuna að fullu." Valgerður Sverrisdóttir frá Lómatjörn segir í erindi sem hún flutti á ráðstefnu Fjórðungssambands Norðurlands s.l. vor, með leyfi forseta: "Ef fyrirhugað loðdýrabú er á einu af þeim svæðum sem þegar hafa komið sér upp fóðurstöð horfir málið vel við. Ef um byggðarlag er að ræða þar sem loðdýrarækt er ekki hafin er sjálfsagt að setja sig í samband við nágranna og athuga hvort fleiri eru áhugasamir eða jafnvel boða til fundar og fá ráðunauta og bændur með reynslu í þessum efnum til að upplýsa menn. Fóðurframleiðsla fyrir eitt einstakt bú - ég tala nú ekki um ef það er einhvers staðar inn til dala - er ekki raunhæft mál að tala um." Hún segir enn fremur um bústærð: "Menn verða að ákveða bústærðina með tilliti til aðstæðna. Ef einn maður er talinn geta sinnt 5-700 minkalæðum eða 150-200 blárefalæðum, ef hann fær fóður heimkeyrt en auk þess einhverja hjálp, t.d. maka eða barna, þegar annir eru mestar, þá er rétt að benda á að það er mikil áhætta fyrir reynslulausan aðila að fara af stað með bú sem er stærra en þetta." Aðrir gagnkunnugir heimildarmenn mínir segja að fjölskylda, þ.e.a.s. hjón með tvö börn, geti annast 200- 250 tófur eða 800-1000 minkalæður með því að kaupa ca. 3-4 mannmánaða vinnu. Slíkt bú getur gefið af sér 5-6 millj. kr. eins og nú er og þar af fari u.þ.b. 21/2-3 millj. í fóður. Fjölskylda með aðstoðarfólki geti því haft um 1 millj. kr. í kaup út úr þessu. Menn sjá það í hendi sér að 20% meiri fóðurkostnaður rýrir tekjur eða laun fjölskyldunnar um helming. Búnaðarmálastjóri segir í sínu áramótayfirliti, með leyfi forseta: "Stjórnvöld hafa gert marga góða hluti fyrir loðdýraræktina að undanförnu og ekki hvað síst á liðnu ári. Felld hafa verið niður gjöld af byggingarefni, framlög tekin upp til loðdýrabygginga og framlög til búháttabreytinga miða í rétta átt. Stuðningur er nú verulegur til fóðurstöðva og til skinnaverkunarstöðva. Unnið er áfram að skipulagsmálum." Það er að sjálfsögðu rétt að stjórnvöld hafa gert margt gott fyrir loðdýraræktina en það er enn þá "unnið áfram að skipulagsmálum". Það er einmitt þetta, það er "unnið áfram að skipulagsmálum", en menn veita svo fé út og suður að því er virðist. Ég held því fram að það séu til nægar upplýsingar til að hægt sé að byggja þessa atvinnugrein skipulega upp. Ég vil ekki að menn, sem kannske þurfa að hætta hefðbundnum búskap af einhverjum orsökum, séu blekktir til að byrja á loðdýrarækt á fölskum forsendum eða með óljósum hugmyndum um ýmsa kostnaðarþætti. Það er tilgangslaust að halda því fram sí og æ að fóður sé svo sérstaklega ódýrt hérlendis að þess vegna hljóti menn að græða mikið á þessum atvinnurekstri. Sannleikurinn er sá að raunkostnaður fóðurs a.m.k. mjög fjarri fóðurstöðvum er orðinn býsna nærri kostnaði við fóðuröflun í nágrannalöndunum, ef ekki hærri en þar, þar sem lengst er. Það er annað mál að hægt er að stofna til jöfnunar á flutningskostnaði og breyta þessu dæmi en það er aftur spurning hvort sá jöfnuður á rétt á sér fyrir atvinnuveginn í heild. Herra forseti. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að þessari till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, enda langt liðið á fundartíma hér, þó að hér sé um að ræða mjög veigamikið mál sem vissulega hefði þurft nokkuð ítarlega umræðu um eins og fleiri mál hér raunar. Nauðsyn þess að tekið verði skipulega á þessum málum er hafin yfir allan efa. Staðreyndin er sú að við höfum verið alveg ótrúlega sein í því að taka við okkur í þessum efnum og gera okkur grein fyrir því að það þyrfti að huga að öllum þáttum þessa máls. Menn hafa lagt hér á ofuráherslu án þess að gera viðhlítandi ráðstafanir á þeim sviðum sem hv. flm. leggur einmitt megináherslu á í sinni till. Um leið og menn stefndu að því að snúa í svo ríkum mæli yfir á braut loðdýraræktar vegna samdráttar í hefðbundnum búskap - því að sú stefna var tekin að verulegu leyti og menn hafa fylgt henni í æ ríkara mæli - hefði þurft að skoða þessa grein með tilliti til þeirrar framtíðarsýnar sem þar væri æskilegust, bæði hvað varðar skipulagningu hennar og því hvernig henni yrði dreift um landið. Hv. flm. talaði um kapp og að það væri meiri nauðsyn á því að huga að arðsemissjónarmiðum og skynsemissjónarmiðum í því efni og ég tek undir það með honum. Hér hefur verið farið með ekki bara kappi heldur ofurkappi í ýmsum greinum. Sérstaklega hafa menn ekki gert sér grein fyrir því í upphafi hversu ríkur þáttur og meginundirstaða fóðurstöðvarnar eru. Sá þáttur virtist næstum gleymast í allri þessari umræðu um að menn skyldu taka upp loðdýrarækt. Auðveld fóðuröflun og nálægð við fóðurstöð er þó ein frumforsendan fyrir því að þetta geti heppnast. Því meiri ástæða er til enn frekari skipulagningar og hagræðingar í þessum rekstri og að tryggja það sem best að viðunandi arður náist svo sem flm. gat um. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að í þessum efnum hafa gerst ákveðin slys. Menn hlaupa ekki út í atvinnugrein af þessu tagi algerlega reynslulausir, það er útilokað. Ég veit að íslenskir bændur eru vel af guði gerðir en fyrr má nú vera samt sem áður að þeir reikni með því að þeir geti nokkurn veginn án minnsta undirbúnings farið yfir í svo viðkvæma og vandasama grein sem þessa. Að kynningarmálum, fræðslumálum í þessu efni hefur alls ekki verið staðið á þann hátt sem skyldi. Menn hafa hreinlega ekki getað það nema þá þeir sem hafa farið erlendis til að afla sér ákveðinnar þekkingar, þó um mjög skamman tíma. Það er ekki fyrr en þá núna, að búin fóru að verða fleiri og menn fóru að geta nýtt sér þekkingu annarra, að menn hafa aðstöðu til að ná sér í nauðsynlega þekkingu á þessum málum þó að ótrúlega vel hafi þetta blessast hjá mönnum. En það sýnir kannske einmitt hæfni íslenskra bænda til að laga sig að nýjum aðstæðum og dugnað þeirra við að koma þessari grein svo myndarlega á fót sem þó hefur tekist þrátt fyrir þá annmarka sem ég var að lýsa. Til viðbótar þessu hefur verið ákveðið aðstöðuleysi mjög víða. Ég talaði um fóðurstöðvarnar áðan. Þær hafa verið visst vandamál. Vissulega hefur fyrirgreiðsla verið í lágmarki. Hún hefur þó farið mjög vaxandi og orðið betri með árunum. Ég játa það að þó að ég leggi ekki lítið upp úr því að við eigum að byggja hér upp loðdýrarækt hef ég ekki verið einn af þeim sem hafa álitið að öll vandamál íslensks landbúnaðar yrðu leyst með loðdýraræktinni einni saman. Mér dettur ekki í hug annað en halda því fram hér og nú eins og ég hef gert annars staðar. Mér hefur þótt sem menn legðu allt of mikið upp úr þessu og hefðu þess vegna ekki á þá aðgát sem nauðsynleg er til að hafa a.m.k. eðlilega framtíðarsýn til þessara mála í heild sinni, sem ég hygg að hafi vantað mjög mikið upp á. Ef þetta er gert á þann skipulagslausa hátt sem raunin hefur orðið - og af því verða meiri háttar slys - getum við ímyndað okkur að það er ekki greiði við íslenskan landbúnað og hinar dreifðu byggðir að standa þannig að málum. Ég styð því þessa till. eindregið og vona það eitt að hún sé ekki of seint fram komin eða verði ekki of seint samþykkt hér á hinu háa Alþingi heldur hrundið í framkvæmd til þess að við getum séð þennan atvinnuveg blómstra í framtíðinni til gagns fyrir íslenskan landbúnað og hinar dreifðu byggðir.



Herra forseti. Ég þakka flm. fyrir flutning á þessari till. þó að ég haldi að þessi skipulagsmál, a.m.k. í sumum héruðum, séu ekki alveg eins bágborin og mér heyrist á hv. flm. og hv. 2. þm. Austurl. En þarna er að mörgu að hyggja. Það sem er vandamálið í sumum þessum héruðum er fyrst og fremst fóðrið, þ.e. að geta safnað því saman á þeim tímum sem það fellur til og geyma það fram að þeim tímum sem mest þörfin er. Ég get ekki tekið undir það með hv. þm. Helga Seljan að fyrirgreiðslan sé ekki næg í þessum efnum.

Hafi verið ónóg.

Hún er orðin mjög góð og langtum betri en er í öðrum greinum. Eftir að lögunum um Framleiðsluráð landbúnaðarins var breytt 1979 var sýnilegt, eins og á stóð, að koma þyrfti fleiri stoðum undir landbúnaðinn. Þá var stefnt að því að reyna að vinna að þessari búgrein. Það átti að gerast með þeim hætti og hefur verið gert að landbrn. hefur gefið út leyfi. Við lögðum á það margir áherslu strax að fyrst þyrfti að byrja á fóðurstöðvunum og síðan ætti að gefa leyfin út miðað við þær fóðurstöðvar sem hægt væri að byggja. Það var meining okkar margra þá að samið yrði við þá sem fengju lán og fyrirgreiðslu um að dregið yrði úr hinni hefðbundnu framleiðslu jafnóðum og þetta færi að gefa tekjur og reyna að semja um að sumir hverjir mundu hætta framleiðslu því að það var sýnilegt að þetta fer ekki saman, t.d. sauðfjárrækt og refarækt, vegna þess að annatíminn kemur á svipuðum tíma hjá báðum. Það er alveg rétt, sem hefur komið fram, að þetta skipulag, sem áformað var, hélt ekki. En það er ekki vegna þess að það hafi ekki verið settar línur. Það voru gefin leyfi dálítið tilviljunarkennt án þess að hugsa fyrir fóðurstöðvunum. Mesta vandamálið nú er það að búið er að laga fjárhag fóðurstöðvanna að ég tel. Ég er í þeirri aðstöðu að ég hlýt að fylgjast með þessum málum og ég tel að því hafi verið bjargað. Þær stöðvar, sem voru a.m.k. verst settar, hafa fengið fyrirgreiðslu. Ekki var hægt að byggja stöðvarnar miðað við örfá bú. Það var reiknað með að þetta mundi þróast og þess vegna var það út af fyrir sig hagkvæmt að byggja þær nokkuð mikið stærri en þörf var fyrir í bili en það ætti að jafna sig nú a.m.k. á næstu tveimur árum, þessar stöðvar ættu flestar að hafa sæmilega afkomu. Mér kemur það á óvart ef menn halda því fram að fóðurkostnaðurinn sé um helmingur af veltu. Það er ekki miðað við þær tölur sem mér eru upp gefnar. Ég verð að segja það, miðað við fjármagnskostnað af nýjum búum, að ef fóðurkostnaður fer yfir 50% er öllu til skila haldið að það sleppi. Ég hef haldið að þetta væri í kringum eða innan við 40% miðað við 7 kr. verð eins og ég held að það sé í flestum stöðum. Annars er þetta auðvelt reikningsdæmi, þessi dýr þurfa um 250 grömm á dag sem eru orðin fullvaxin. Það sem þarf að huga að í þessu sambandi er að það vantar frystihús, það vantar möguleika til að frysta og geyma þessa vöru. Það þarf að koma einhvern veginn í veg fyrir það að nokkrum úrgangi sé hent í sjóinn frá flotanum því að það eru að verða miklir möguleikar á að nota úrganginn, t.d. beinin, ekki einungis í loðdýraeða fiskeldi heldur til manneldis. Það er alveg nýtt, en við sjáum að það hillir undir það nú. En ég ætla ekki að fara meira út í það hér. Við erum svo heppnir núna og vonandi í framtíðinni að við höfum nokkuð mikið af loðnu, en loðnan er langbesta fóðrið í fiskeldi. Ég lagði leið mína í fjórar rannsóknarstöðvar á Norðurlöndum til þess að spyrjast fyrir um þeirra tilraunir og ég hitti menn sem eru búnir að vinna við þetta í yfir 20 ár. Þeim bar saman um að loðnumélið og loðnan jafnvel beint sé besta fóðrið í fiskeldi. Það er auðvitað hægt að nota líka úrgang úr fiski og er gert, en það er talið lakara. Ég held að eins og horfir fyrir landsbyggðinni nú í sambandi við þá möguleika að afsetja bæði mjólkurvörur og kjötvörur, ef byggðin á ekki að skreppa saman á næstu árum, þurfi einmitt að skoða þessi mál út frá því sjónarmiði að það eru ekki margir sýnilegir möguleikar til að breyta til. Það er loðdýrarækt. Það er fiskeldi mjög víða, sérstaklega ef hægt er að koma á félagslegu átaki í því efni. Ég fékk mann með mér t.d. til að skoða möguleikana í Norður-Þingeyjarsýslu á milli jóla og nýárs. Miðað við þær forsendur og líkur sem heimamenn gefa sér þar var talið og er talið, ekki einungis af þeim manni sem ég var með heldur af sérfræðingum sem hafa skoðað þetta úti í Noregi, að það ætti að vera hægt að framleiða vandalítið a.m.k. 20 þús. tonn í Axarfjarðarsandi einum af laxi, sandhverfu, bleikju og fleiri tegundum. Það sem kannske verður helsta vandamálið er kalt vatn, ekki heitt. Ég segi þetta í þessu samhengi. Ég endurtek svo þakklæti mitt fyrir að þessu máli skuli hreyft, en það þarf að athuga þetta og kannske breyta till. því að það sem fyrst þarf að huga að nú er að safna saman fóðrinu á þeim tímum sem minnst er af því vegna þess að þörfin fyrir mesta fóðrið er á þeim tíma sem minnst fellur til. Það kostar mikið að byggja frystiskemmur fyrir það og þarf þá að gera úttekt á því hvort þetta borgar sig ef það reynist rétt sem hv. flm. taldi, sem mér kemur á óvart, að nú sé fóðurkostnaðurinn helmingur af veltunni.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessa umræðu sem hefur raunar verið ágæt. Ég vil hins vegar taka undir það sem hér hefur komið fram um þakklæti til flm. fyrir að flytja þetta mál á Alþingi. Það liggur ljóst fyrir að nokkuð ákveðnar aðgerðir í skipulagsmálum í hefðbundnum búgreinum eiga sér nú stað. Unnið er eftir nokkuð föstum áformum við að draga úr framleiðslu í hefðbundnum búgreinum. Raunar hefur hún átt sér stað í sambandi við sauðfjárræktina þannig að þar má ekki meira að gera. Miðað við hin svokölluðu kvótaár, árin 1976, 1977 og 1978, hefur samdráttur í sauðfjárrækt núna numið yfir 17%. Mjólkurframleiðslan er hins vegar ekki farin að dragast saman að marki frá því sem þá var. Þess vegna heyrast kannske þungar og háværar raddir þessa síðustu daga þar sem menn verða vitni að því að í þessum efnum standa menn í sömu sporum og þeir gerðu fyrir 1980 þrátt fyrir að alltaf væri verið með boðskap um samdrátt og stjórn. Það er ekki síst af þessari ástæðu að mikil þörf er á að hyggja að öðrum verkefnum í sveitum landsins. Þar er loðdýraræktin nærtækasta dæmið. Sjálfur hef ég orðið vitni að því að loðdýrarækt hefur tekist vel, sums staðar jafnvel mjög vel. Ég tek undir það, sem hv. 2. þm. Austurl. Helgi Seljan sagði áðan, að í raun og veru er undravert að bera saman frjósemistölur sem lýsa árangri bænda hér á landi miðað við það sem er annars staðar þar sem þessi búskapur er stundaður, en þar kemur í ljós að íslenskir bændur standa alveg jafnfætis því sem best gerist í þeim efnum. Mikilvægi þessarar till. byggist fyrst og fremst á því að gert verði átak til að valda þann árangur og það starf sem hér hefur farið fram. Þá er áreiðanlega tvennt langsamlega mikilvægast. Það er aukin fræðsla og það er bætt skipulag í sambandi við fóðurstöðvarnar og aukið fjármagn til þeirra, m.a. vegna þess að það er ekki hægt að fullnýta þær nema á lengri tíma vegna þess að framleiðslan er að sjálfsögðu í lágmarki meðan greinin vex ekki meira. Í þeim efnum vil ég leggja sérstaka áherslu á, og þá ekki síst vegna ummæla síðasta ræðumanns þar sem hann var að tala um byggingu á frystigeymslum, að þar verða menn sérstaklega að huga að öllum þeim miklu og stóru frystigeymslum sem til eru í landinu. Það er hreint óráð að fara að byggja frystigeymslur við loðdýrabúin hvort sem það er sameiginlega eða eitt út af fyrir sig. Við höfum gífurlega miklar frystigeymslur. Ég hef séð þess merki að þetta hefur verið tvinnað saman prýðilega vel. Ég nefni t.d. norður í Vopnafirði og ég nefni það sem núna er verið að vinna að á Höfn í Hornafirði. Þarna þarf held ég mjög óvíða að koma til ný fjárfesting. Þetta eru varnaðarorð. En að öðru leyti endurtek ég þakklæti mitt til flm. og raunar get ég tekið undir flest af því sem hefur komið fram í þessari umræðu.



Herra forseti. Ég vil eins og aðrir sem talað hafa hér þakka flm. fyrir að leggja fram þessa till. og get ekki stillt mig um að lýsa stuðningi við meginefni hennar. Ég er reyndar lítt kunnug þessu efni, loðdýrarækt, en mér er það ógleymanlegt þegar ég gerði tilraun til þess á s.l. ári að kynna mér ofurlítið hvernig staðið væri að málum í þessari atvinnugrein. Mér ofbauð gersamlega að heyra um það skipulagsleysi sem ríkt hefur í þessum efnum. Ég spurði m.a. búnaðarmálastjóra að gefnu tilefni hvaða skilyrði menn þyrftu að uppfylla til þess að fá leyfi til rekstrar loðdýrabús. Svarið var, eins og ég raunar vissi þá fyrir, að þau væru engin nema þá það eina skilyrði að menn væru að draga saman í hefðbundnum búskap og fara út í loðdýrarækt í staðinn. Menn þurftu sem sagt ekki að kunna nokkurn skapaðan hlut til verka og ég er ekki í nokkrum vafa um að sú fákunnátta sem lagt var upp með í uppbyggingu loðdýraræktar hefur þegar orðið okkur nokkuð dýrkeypt. Þarna er að sumu leyti sömu sögu að segja og í fiskeldinu og ýmsum fleiri atvinnugreinum. Okkur Íslendingum hættir til að geysast heldur fyrirhyggjulítið út í eitt og annað. Ég get ekki látið vera að lýsa því að ég skelfist nokkuð þær hrikalegu áætlanir sem maður heyrir um í þessari búgrein, loðdýraræktinni. Ég held að menn ættu að fara örlítið hægar í sakirnar og legg áherslu á að efld verði þekking í loðdýrarækt. En ég endurtek að ég styð efni þessarar till.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Ég þarf í raun og veru held ég í engu að svara því sem hér hefur komið fram. Ég vil aðeins þakka góðar undirtektir. Í sambandi við það sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði um fóðurkostnað er mér því miður kunnugt um að hann er til yfir 50%, en auðvitað á hann ekki að vera það, þar er ég innilega sammála honum. Hann má ekki vera svo mikill. Á þeim stöðum sem næst standa góðum fóðurstöðvum er hann töluvert lægri. Það er auðvitað það sem við þurfum að stefna að. Það er alveg laukrétt, sem hv. 11. landsk. þm. sagði, að það er dregið úr hefðbundnum búskap með skipulögðum hætti. Þess vegna hefðum við átt að vera tilbúnir með skipulegar aðgerðir í því sem við tæki. Það er einmitt meiningin með þessari till. og ég get tekið undir það með hv. þm. Helga Seljan að við verðum bara að vona að það sé ekki of seint. Umr. (atkvgr.) frestað.