Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Forsetar hafa í samráði við ríkisstj. ákveðið að hafa hlé á fundum Alþingis vegna páskahátíðarinnar frá deginum í dag að telja og væntanlega til miðvikudagsins 1. apríl n.k. Verður næsti fundur að öðru leyti boðaður með dagskrá. Ég óska því öllum hv. þm. glæsilegrar hátíðar og sömuleiðis starfsfólki þingsins. Þeim þm., sem ferðast heim til sin um hátíðina, óska ég góðrar heimferðar og heimkomu. Ég vona, að við hittumst allir heilir aftur að loknu páskaleyfi.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forseta fyrir óskir hans í garð þm., og ég veit, að ég mæli það fyrir munn okkar allra, þegar ég flyt honum beztu óskir og vona, að hann megi njóta vel páskahátíðárinnar, sem fram undan er, og við megum hitta hann aftur heilan, þegar við tökum til starfa á ný eftír páskahléið. Ég vil biðja menn að staðfesta, að ég mæli þetta fyrir munn okkar allra, með því að rísa úr sætum. - 
            

Forseti (BP): Ég þakka hv. 1. þm. Austf. fyrir hlýlegar óskir hans í minn garð, og ég þakka einnig undirtektir hv. alþm. Ég endurtek óskir mínar um gleðilega páskahátíð og að við megum hittast hér allir heilir að loknu páskaleyfi; Þessum fundi er slitið.



Herra forseti. Þessi till. til þál. fer fram á, að skipt verði á diplómatískum fulltrúum við Kínverska alþýðulýðveldið. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, býr nú í Kína fjórðungur alls mannkyns, en Kína er, eins og við vitum öll, eitt af elztu menningarríkjum heims og er nú eitt af fimm stórveldum, sem sérstaklega er viðurkennt í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna. Það hefur ekki verið talin sérstök ástæða til þess, að við færum að koma á beinum skiptum diplómatískra fulltrúa við Kínverska alþýðulýðveldið, á meðan við höfðum ekki heldur diplómatísk fulltrúaskipti við lönd eins og Japan eða önnur slík, sökum þess að þessi lönd voru það fjarlæg okkur, að þau sambönd, sem við þurftum við þau að hafa, gátum við jafnt haft, þótt engir diplómatískir fulltrúar væru. Hins vegar hefur þróunin orðið sú í veröldinni, að fjarlægðirnar minnka hlutfallslega alltaf og Ísland hefur nú á síðustu árum einnig fárið að taka upp diplómatísk fulltrúasambönd við þau ríki, sem eru okkur eins fjarlæg og Japan og önnur slík. Ég álít þess vegna ekki ástæðu til þess lengur, að við komum ekki okkar sambandi við Kínverska alþýðulýðveldið í samsvarandi lag. Fram að þessu hefur það verið svo, að við höfum haft, eftir því sem ég bezt velt, svipuð samskipti við alþýðulýðveldið Kína eins og þau lönd, sem við höfum ekki haft sérstaka diplómatíska fulltrúa hjá, við skulum segja eins og við höfðum t.d. fram á síðasta ár viðvíkjandi Búlgaríu eða öðrum slíkum. Það hafa aldrei verið neinir sérstakir diplómatískir erfiðleikar fyrir Ísland í þessum efnum, eins og hafa verið fyrir sum önnur ríki. Ísland hefur aldrei haft neitt samband við stjórn Chlang-Kal-sheks á Formósu, þannig að þau diplómatísku vandamál, sem verið hafa fyrir sumar þjóðir í því sambandi, hafa aldrei verið til hjá okkur. Og við vitum það, að þegar fulltrúar hjá Kínverska alþýðulýðveldinu hafa komið hér, hefur verið tekið á móti þeim vinsamlega, líka af okkar æðsta manni, forseta lýðveldisins, eins og um fulltrúa vinveittrar þjóðar væri að ræða, sem við hins vegar hefðum ekki enn sem komið er nein diplómatísk sambönd við. Mér sýnist hins vegar eðlilegt, eins og nú er komið, að við skiptumst á diplómatískum fulltrúum við Kínverska alþýðulýðveldið. Kína lætur nú meira og meira að sér kveða á vettvangi stjórnmálanna og viðskipti þess fara sívaxandi. Þau eru bókstaflega að varða um mestallan heim og geta vafalaust verið nokkur við okkur líka. Þá ber okkur og að athuga það, að öll Norðurlönd nema Ísland hafa nú þegar og hafa haft um nokkurt skeið diplómatísk fulltrúaskipti við Kínverska alþýðulýðveldið. Um skeið mátti máske telja, að það gæti orðið nokkur ásteytingarsteinn um slíkt sökum þess, að Ísland er í Atlantshafsbandalaginu og sum lönd í því hafa verið þar æði andvíg. Nú er það hins vegar svo, að líka þau lönd. sem næst okkar standa, eins og Noregur og Danmörk og Bretland, raunar Holland 1íka, hafa um alllangt skeið haft diplómatísk fulltrúaskipti við Kínverska alþýðulýðveldið. og nú hefur það evrópska stórveldi, sem ekki hafði það áður, Frakkland, tekið þessi samskipti upp einnig og þar með meiri hlutinn af stórveldum Atlantshafsbandalagsins tekið upp diplómatísk samskipti við Kína. Og eins og nú standa sakir, virðist aðeins tímaspursmál, hvenær Kínverska alþýðulýðveldið komi til með að skipa sinn réttmæta sess hjá Sameinuðu þjóðunum, sem það hefur verið hindrað í fram að þessu. Það er engum efa bundið, að sú þróun, sem gengur í þá átt að viðurkenna það, sem raunverulegt er þannig í heiminum, eins og sérstaklega hefur verið áberandi nú hjá VesturEvrópu og ekki sízt Frakklandi upp á síðkastið, kemur til með að bæta friðarhorfurnar í veröldinni og gera mögulegt að taka upp samninga um þau mál, sem allar þjóðir hafa áhuga fyrir að hægt sé að gera samninga um, eins og útrýmingu kjarnorkuvopnanna og annað slíkt, en allir vita, að slíkir samningar eru ekki orðnir raunhæfir fyrr en a.m.k. öll þau stórveldi, sem hugsanlegt er að geti framleitt slík kjarnorkuvopn, eru orðin raunverulega með í þeim. Það er þess vegna tákn um vilja til þess að reyna að bæta friðarhorfur í veröldinni að taka upp slík diplómatísk viðskipti eins og við þetta kínverska stórveldi og vottur um raunsæi í stjórnmálum heimsins, sem heimurinn virkilega þarf á að halda, og ég álít. að við, þó að okkar ríki sé litið, höfum sama rétt og hvert ríki, sem er hjá Sameinuðu þjóðunum. Við eigum að leggla fram okkar skerf til þessa líka, og það held ég að væri einmitt rétt gert með því, að við fælum ríkisstj. að skiptast á diplómatískum fulltrúum við Kínverska alþýðulýðveldið. Ég vildi svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu máli sé vísað til utanrmn., þegar það hefur verið rætt nú, og leyfa mér að vona, að utanrmn. skili áliti um þetta mál, þannig að hæstv. ríkisstj. geti fengið að vita vilja Alþingis um það, að þessum málum okkar sé komið í lag.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þremur öðrum þm. að flytja hér á þskj. 260 till. til þál. um stórvirkjunar- og stóriðjumál. Tillgr. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna nefnd til að kynna sér niðurstöður þeirra rannsókna á stórvirkjunarmöguleikum hér á landi, er fram hafa farið á vegum raforkumálastjórnarinnar, svo og athugana stóriðjunefndar á möguleikum til stóriðju. Nefndin velur sér formann. Hlutaðeigandi ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum ber að velta n, allar umbeðnar upplýsingar og aðstoð í starfi hennar. N. er og heimilt að ráða sérfróða menn sér til aðstoðar. N. ber að leggja fram álit sitt og till. í stórvirkjunar- og stóriðjumálum svo fljótt sem unnt er. Kostnaður við störfin greiðist úr ríkissjóði.“ Hér er sem sé lagt til, að kosin verði mþn. til þess að athuga þessi miklu mál. En þessi till. er samin strax eftir umr. þær, sem hér urðu á hv. Alþingi 5. febr. s.l., en þá svaraði hæstv. iðnmrh. fsp. varðandi undirbúningsathuganir á möguleikum til stórvirkjana og stóriðju á Íslandi. Það kom fram í sambandi við þær umr., að undanfarið hafa fárið fram athuganir ýmsar á möguleikum til stórvirkjunar vatnsafls í landinu og í því sambandi einnig athuganir varðandi hugsanlegan stóriðnað til raforkukaupa. Eftir því sem þá kom fram hér á Atþingi, er undirbúningsathugunum nokkuð áleiðis komið og það svo, að okkur flm. þessarar till. virðist tímabært að taka nú stefnuna í þessum málum. Flm. þessarar till. telja hér um svo stórfelld mál að tefla, að þau eigi nú að koma til kasta Alþingis eða a.m.k. nefndar á vegum þess, áður en lengra er haldið. í þessu sambandi knýja á æðimargar spurningar, sem menn velta mjög fyrir sér. Og þessum spurningum virðist okkur flm., að Alþingi eigi að svara. Á að taka upp samstarf við erlenda aðila varðandi rekstur stóriðju, svo sem alúminíumverksmiðju, til raforkukaupa, og ef það verður gert. hvernig á þá að tryggja hagsmuni Íslendinga í því sambandi? Íslendingar hafa enga reynslu í því að setja slíkri starfsemi löggjöf né gera um hana samninga, og því er rík nauðsyn, að Alþingt taki þessi mál föstum tökum og þau séu gaumgæfilega athuguð á vegum þess. áður en nokkurt skref verður stigið, sem er bindandi í þessum efnum. Þá koma upp spurningar eins og þessar: Hvar á að setja upp stórvirkjanir og stóriðin. ef til greina kemur? Enn fremur: Hvernig yrði hægt að koma byggingu stóriðjuvers inn í framkvæmdaáætlun Íslendinga án þess að setja úr skorðum eðlilegt athafnalíf og uppbyggingu í landinu? Enn fremur kemur spurningin um, hvort nýjar stórframkvæmdir ættu að verða til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins eða hvort nýjar ráðstafanir í þessum málum ættu að verða til þess að auka enn vandann í þeim efnum. Allar þessar spurningar knýja á í sambandi við þessi miklu mál, og þeim er í raun réttri öllum ósvarað, eins og eðlilegt er, vegna þess að Alþingi hefur ekki enn sem komið er haft þau gögn í höndum eða fengið þær unnlýsingar, að hægt sé að svara þessum spurningum fremur en mörgum öðrum, sem knýja á í þessu sambandi. Ég mun ekki reyna að svara þessum spurningum á þessu stigi málanna, enda er þessi þáltill. einmitt um rannsókn á þessum málum öllum og um það að efna til athugunar á þeim af hálfu Alþingis og gert ráð fyrir, að allir flokkar eigi hlut að slíkri athugun, eins og till. sjálf ber með sér. En ég vil fara fáeinum orðum um einstaka þætti þessara mikilvægu mála, en þau munu aðallega verða sögð til þess að benda á nauðsyn þess, að miklu ýtarlegri skoðun fari fram en enn hefur orðið, áður en stefnan er endanlega mörkuð varðandi einstaka þætti þeirra. Ég hika ekki við að segja, að það sé eitt af aðalsmerkjum íslenzks þjóðarbúskapar, að nálega allur atvinnurekstur á Íslandi er í höndum Íslendinga sjálfra. Og ég álít, að þannig þurfi þetta að vera, meginstefnan þurfi að verða þessi framvegis, eins og verið hefur. Kemur þá til athugunar í því sambandi spurningin um það, hvort skynsamlegt sé og nauðsynlegt að gera undantekningu frá þessari aðalreglu, þegar sérstaklega stendur á, og hvernig þá skuli standa á, til þess að slíkt komi til mála, og hvernig skuli þá ganga frá þeim málum. Framsóknarmenn hafa lengi litið svo á, að slíkt gæti komið til greina og þó einkum ef með því einu móti væri hægt að leysa tiltekin aðkallandi verkefni í þágu alþjóðar, sem með öðrum hætti væri ómögulegt að leysa. En ætíð höfum við verið talsmenn þess, að varlega væri farið í þessum efnum, og ekki hefur það sízt verið mitt hlutskipti æ ofan í æ að vara við því að fara ógætilega í þessu tilliti. Ég skal ekki fara langt út í að ræða það, í hvaða sambandi t.d. mér finnst, að komið gæti til mála að víkja frá þeirri reglu, að atvinnurekstur Íslendinga sé í höndum Íslendinga sjálfra, en ég vil þó vegna þess, hvernig þessi mál standa núna, segja, að eitt af því, sem mér finnst koma til greina í því sambandi, væri að ljá máls á því að taka upp samstarf við erlent fjármagn um að koma á fót stóriðju, sem sett yrði á fót til þess að kaupa rafmagn frá stóru orkuveri, ef það lægi fyrir, að með því eina móti væri hægt að virkja nógu stórt og fá nógu ódýrt rafmagn, miklu ódýrara rafmagn en hugsanlegt væri að fá með því að virkja smærra. En ef menn vilja athuga þennan möguleika, að gera undantekningu við þvílíkar kringumstæður, koma upp enn margar spurningar, bæði varðandi það vatnsafl, sem Íslendingar hafa til ráðstöfunar og er virkjunarhæft, og fjöldamargt annað, og rísa þá spurningar eins og þessar: Hvað fæst miklu ódýrara rafmagn handa öðrum atvinnurekstri og landsmönnum yfirleitt með því að virkja verulega stórt en með því að virkja í áföngum og smærra, eins og við höfum gert? Hvað verður sem sé mikill ávinningur að því að virkja verulega stórt, og hversu stórfellt atriði er það fyrir íslenzkan þjóðarbúskap? Þetta þarf að skoða og það þarf að liggja fyrir, hvernig ástatt er í þessum efnum. Enn fremur: Hvað höfum við mikið vatnsafl hentugt til virkjunar, og erum við aflögufærir hvað snertir vatnsaft og aðrar orkulindir, - erum við aflögufærir í stórrekstur? Höfum við ráð á að láta mjög mikið af okkar orku ganga í stórrekstur útlendinga í landinu, jafnvel þótt það yrði til þess. að við gætum virkjað stærra en ella? Hvað höfum við sem sagt ráð á því að láta mikið af okkar vatnsafli til stóriðnaðar? Raforkuþörf landsmanna eykst með ofsahraða, og einhvers staðar hef ég séð, lauslega áætlað, að með sama áframhaldi og verið hefur undanfárið muni Íslendingar verða búnir að .fullvirkja allt sitt vatnsafl skömmu eftir aldamótin. Í þessu sambandi kemur einnig til athugunar, hver er raunveruleg raforkuþörf þeirrar stóriðju, sem þarna kemur til greina. í sambandi við þessar áætlanir, lauslegar að mér skilst, sem enn hafa verið gerðar, er talað um t.d. 30 þús. tonna framleiðslu af alúminíum, sem sagt er, að sé hin allra minnsta verksmiðja, sem til greina komi að reka af þessu tagi, en í því sambandi er talað um, að það eigi að vera þessi stærð fyrst um sinn. þá er spurningin: Þýðir það, að það yrði að stækka slíkan iðnrekstur, áður en langt um liði, og yrði að gefa skuldbindingar um, að sá iðnrekstur yrði stækkaður og þá hve mikið, og hvernig kemur það heim og saman við þá raforku, sem Íslendingar geta raunverulega haft á boðstólum? Þetta þarf að liggja fyrir og íhugast gaumgæfilega, og hér er um grundvallaratriði að ræða eða réttara sagt: hér er eitt af þeim mörgu grundvallaratriðum, sem koma til skoðunar í sambandi við þetta mál, sem sé, hvað hafa Íslendingar ráð á því að binda mikið rafmagn í erlend fyrirtæki á Íslandi, jafnvel þótt ávinningur kynni að verða að því, til þess að fá einu sinni stóra virkjun? Þegar um er að ræða þann hugsanlega möguleika, að útlendingar fái leyfi til að reka hér atvinnurekstur í landinu, þá er rétt að hafa í huga, að vitanlega gætu þeir samningar orðið með tvennu móti. Vafalítið væri hægt að gera þá samninga nokkuð trygga fyrir Íslendinga og trygga frá íslenzku sjónarmiði með skýrum ákvæðum um þau hagsmunaatriði, sem þar gætu komið til greina, og skýrum ákvæðum um réttindi þess félags, sem þar kæmi til greina, þar sem greinilega og glöggt væri afmarkað starfssvið þess - miða þá samninga algerlega við að leysa sérstakt vandamál með undantekningu í eitt skipti eða eitt skipti af fáum, miða við að ekki ætti að opna Ísland fyrir erlendu fjármagni, heldur ætti að gera undantekningu í eitt skipti eða í eitt af örfáum skiptum. Ég geri ráð fyrir, að ef samvizkusamlega og af fullum skilningi væri að þessu unnið, væri hæet að ganga þannig frá, að hættulaust væri, og ég vil vona. að ef nokkuð slíkt kemur til greina, þá yrði það gert. En það væri líka hægt að fara öðruvísi að. Það væri hægt að gera samninga við útlendan hring eða útlent stórfyrirtæki um atvinnurekstur á Íslandi, sem væri það rúmur og þannig gerður og jafngilti því, að Trójuhestur væri kominn inn í íslenzkt atvinnulíf, og þannig frá gengið að erlent fyrirtæki fengi í gegnum slíkt aðstöðu til að flétta sig inn í íslenzkt atvinnulíf. Ef ekki er tryggilega um þessa hnúta alla búið, er þessi hætta fullkomlega fyrir hendi, og þess vegna er fullkomin ástæða til, að öll þessi mál séu athuguð gaumgæfilega niður í kjölinn, skynsamlegustu fordæmi annars staðar athuguð til hlítar og örugglega um alla hnúta búið. Lítið mundi það stoða til að koma í veg fyrir slíka hættu, sem þarna væri á ferðinni, ef illa væri frá gengið, þótt útlendingunum væri ætlað að vera í félagsskap við þá menn innlenda, sem ákafastir eru í því að koma sér að til þess að þjóna erlendu fjármagni gegn fríðindum fyrir sig. En við verðum auðvitað að gera ráð fyrir því, þótt ég vilji engar getsakir flytja í garð eins eða neins, að slík sjónarmið séu til hjá okkur fullkomlega eins og í öllum öðrum löndum. Með þessum fáu orðum, sem ég hef sagt um þessi þýðingarmiklu grundvallaratriði, hef ég aðeins viljað vekja athygli á því, hversu þetta mál er stórfellt og vandasamt og því þýðingarmikið, að það fái vandlega athugun og að öll sjónarmið fái að koma til greina, og þau fái að koma til greina, áður en það er orðið of seint, áður en menn eru búnir að binda sig í einu eða öðru tilliti varðandi þessi efni, því að þá er of seint, að sjónarmiðin fái að koma fram. Þau verða að fá að koma fram á undirbúningsstigi málanna, áður en nokkuð hefur verið gert, sem bindur. Það er einmitt út frá þessu sjónarmiði, sem ég vil að óreyndu vonast eftir því, að hæstv. ríkisstj. taki því vel að kjósa einmitt nú mþn. í Þessi mál, því að þau eru það örlagarík og öll þannig vaxin, að það er ekki viðeigandi, að tiltölulega naumur meiri hluti á Alþingi ráði þeim til lykta, án þess að minni hl. fái fullkomlega aðstöðu til þess að taka þátt í allri rannsókn málanna og raunar undirbúningi þeirra, áður en þau eru komin á ákvörðunarstig. En það er ekkert samráð að skoða þessi mál sameiginlega, þegar ákvarðanirnar hafa raunverulega verið teknar og menn eru bundnir af því, sem þeir þegar hafa gert. Og það eru engar getsakir í því til neins, þó að á það sé bent með þeim rökum, sem ég hef gert, hversu þýðingarmikið það er einmitt, að slíkt samráð eigi sér stað á frumstigi málanna, enda mundi kannske með því móti vera hægt að eyða ýmiss konar tortryggni, sem annars gæti auðveldlega komizt að og kemst oft að í sambandi við mál, þótt minni séu vexti en þessi, þýðingarminni og einfaldari viðfangs. Í þessu sambandi vil ég einnig taka það fram aftur og setja undir það strik, að það hefur ævinlega verið skoðun Framsfl., að varðandi þessi efni, varðandi möguleika á því, að erlendir aðilar fengju að reka hér eitt og eitt fyrirtæki, þegar sérstaklega stæði á, varðandi þessi efni ætti að stefna þannig, að þar væri um algerar undantekningar að ræða, og um hvert einstakt tilfelli yrði að gera sérstakan samning og hafa sérlög um hvert tilvik fyrir sig. Þessu höfum við ætíð haldið fram til þess að leggja á það höfuðáherzlu, að við viljum alls ekki breyta meginstefnunni í þessum efnum, sem hefur verið sú, að Íslendingar hafi sjálfir með höndum atvinnureksturinn í sínu eigin landi. Þá er ástæða til í þessu sambandi að benda á það, að við teljum núverandi löggjöf varðandi möguleika útiendinga til þess að komast hér inn í fyrirtæki of óljósa og of veika og höfum flutt aðra þáltill. um að taka þau efni til sérstakrar rannsóknar með það fyrir augum að setja sterkari löggjöf til þess að tryggja, að Íslendingar hafi full tök á þessum málum. En það er tæpast hægt að segja, að Íslendingar hafi nú full tök á þessum málum, ef litið er á löggjöfina almennt, en má þó kannske segja, að á meðan fjármagnsflutningar eru undir jafnsterku opinberu eftirliti og nú er, geti íslenzk stjórnarvöld haft úrslitaáhrif í þessu í flestum tilfellum, en almenna löggjöfin um þetta er ákaflega velk og miklu veikari hér en í mörgum öðrum löndum, sem við þekkjum til. Þá vil ég koma að einum þætti þessara mála, sem er einn hinn allra veigamesti og ég vil aninna hér á sterklega, líka til þess að sýna, hvað hér er mikið í húfi og hversu eðlilegt Það er, að um þetta sé haft víðtækt samráð og öll sjónarmið fái að koma til greina. Það er varðandi uppbyggingu íslenzka þjóðarbúsins framvegis. Það er sem sé spurningin um það, hvernig eigi að byggja landið. En það er margyfirlýst skoðun okkar í Framsfl., að við teljum, að það eigi að byggja allt landið, það eigi að leggja áherzlu á að byggja allt landið. Við erum þeirrar skoðunar, að byggi þjóðin ekki allt landið, muni hún ekki geta haldið landinu til frambúðar. En nú horfir mjög óvænlega í þessum efnum, eins og við vitum, og ætla ég ekki að fara að halda hér um það langan fyrirlestur, þótt full ástæða væri til þess. En það horfir þannig, að það er fullkomin ástæða til að óttast, að nálega öll þjóðin setjist að í einni borg og næsta umhverfi hennar, þ.e.a.s. höfuðborginni Reykjavík. En með því lagi mundu Íslendingar aldrei geta orðið til frambúðar sjálfstæð þjóð eða haldið landi sínu, það er alveg óhugsandi. Aðrir mundu þrengja sér inn í þá hluta landsins, sem Íslendingar hafa þá ekki forsjálni né myndarskap til þess að nytja. En ég vona, að við viljum öll, að Íslendingar haldi áfram að búa hér einir í landi sinu og nytji allt landið. Í þessu sambandi mun það nú mestu skipta og fleiri og fleiri virðast vera að átta sig á því, að það verður að koma upp þéttbýlissvæðum, þar sem byggðin er nú dreifð, til þess að styðja dreifbýlið og til þess að koma í veg fyrir, að byggðarlög leggist í eyði. Ég vil leyfa mér að segja mönnum frá því, hvernig þessi stefna var mótuð á siðasta flokksþingi framsóknarmanna, en það var gert með þeim orðum, að flokkurinn vildi stuðla að uppbyggingu og vexti þéttbýlismiðstöðva í sem flestum byggðarlögum og skapa með því bættan grundvöll fyrir nýja atvinnustarfsemi og iðnvæðingu, styðja á þann hátt hinar dreifðu byggðir umhverfis og gera um leið viðskipta- og samgöngukerfið auðveldara viðfangs og sömuleiðis skólamál, heilbrigðismál og fleiri samfélagsmál. Sem sagt, sú stefna sé mótuð eindregið að koma upp þéttbýlismiðstöðvum sem víðast í landinu. Þannig var stefnan í þessum þýðingarmiklu málum mótuð á flokksþingi framsóknarmanna fyrir tæpu ári, og var þá í raun og veru aðeins rifjað upp það, sem Framsfl, hafði áður ályktað um þau efni, en þó að ýmsu leyti gert skýrara. Þá kemur upp sú hugsun, að það þarf að vinna að því, að það geti komið upp fleiri borgir á Íslandi en höfuðborgin ein. Um þetta hafa m.a. af einum embættismanni landsins verið settar fram mjög skynsamlegar hugleiðingar nú alveg nýlega, þar sem hann leggur mikla áherzlu á þetta stórfellda atriði, það verði að koma upp fleiri borgir, og svo auðvitað að eflast fleiri kaupstaðir og fleiri kauptún. Sannleikurinn er sá, að ef þéttbýlismiðstöðvar komast upp í öllum byggðarlögum landsins, er dreifðari byggðinni þar með borgið. Þróunin sýnir þetta og reynslan. Beinast liggur þá við varðandi uppbyggingu borga á Íslandi að gera stórátök á næstunni til þess, að Akureyri geti orðið að borg, og samhliða því að efla þéttbýlissvæði í öðrum landshlutum líka. En sú ráðstöfun að vinna að því að gera Akureyri að borg, sem mundi styðja byggðina á öllu Norðurlandi og ég mundi vilja segja líka á Austurlandi og Vesturtandi, mundi vera eitt hið allra stærsta skref, sem hægt væri að stíga til að snúa við þeirri öfugþróun, sem orðið hefur nú um langt skeið, að nálega öll þjóðin virðist sækja í að taka sér bólfestu í höfuðborginni einni og hennar nánasta þéttbýll. Það er fullkomlega rétt, sem komið hefur fram í þessu sambandi, að þetta er líka stórkostlegt hagsmunamál fyrir íbúa höfuðborgarinnar, því að hún mun ekki lengi verða höfuðborg í sjálfstæðu ríki, ef ekki verður hægt að beina þróuninni inn á heppilegri brautir að þessu leyti nú á næstunni en verið hefur um sinn. Einmitt í sambandi við þessi stóriðjumálefni og stórvirkjanir í landinu kemur upp þessi spurning um byggðina í landinu, hvernig menn vilja telja æskilegt, að hún þróist. Fram hjá þessu atriði mega menn ómögulega líta í sambandi við þessi mál, vegna þess að hér er um svo stórar framkvæmdir að ræða, ef úr þeim verður, að þær geta alveg skipt sköpum. Ef hægt væri að koma þessu þannig fyrir, að stærri iðnaðarfyrirtæki og stærri virkjanir, sem nú verður í ráðizt, e.t.v. á næstunni, stuðluðu að þeirri þróun, sem ég hef verið að ræða, þá hefðu skeð stórir atburðir í málefnum landsins, sem vænta mætti sér mikils góðs af í framtíðinni. En ef illa tekst til í þessum efnum og ekki er hægt að koma þessum nýju framkvæmdum þannig fyrir, að þær stuðli að æskilegri byggðaþróun en verið hefur, þá eykst hættan enn á því, að það snarist alveg í þessum málum til mikils tjóns fyrir Íslendinga í framtíðinni. Í þessu sambandi er ástæða til að minna á, að Alþingi virðist hafa haft talsvert opin augun fyrir þessu, og kem ég þá að því, sem vitnað er til í grg. þessarar þáltill., að hinn 22. marz 1961 samþykkti Alþingi þál. um að undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvörum og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Hér er beinlínis af hálfu Alþingis ákvarðað, að hraðað skuli fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugað að hagnýta þá orku til framleiðslu á útflutningsvörum. Það er sýnilega höfð stóriðja í huga í sambandi við hugsanlega virkjun á Jökulsá á Fjöllum, og þessi þáltill. er afgreidd einróma á Alþingi fyrir þremur árum. Það er enginn vafi á því, að með samþykkt þessarar þáltill. tekur Alþingi vissa stefnu. Það er engin tilviljun, að það er ekki gerð á Alþingi ályktun um rannsókn á stórvirkjun og hugsanlegri stóriðju annars staðar en í Jökulsá á Fjöllum. Mér vitanlega hefur Alþingi sjálft ekki ákvarðað, að slík rannsókn fari fram nokkurs staðar nema þar, og það er engin tilviljun, að þessi staður er tekinn út úr. Það er beinlínis af því, að þessi staður er á Norðurlandi og þá er byggðajafnvægið haft í huga. Þarna er beinlínis ályktað, að þessi athugun skuli ganga fyrir, stefnan tekin þannig, að það er alveg bersýnilegt, að Alþingi telur æskilegt að beina þessum málum í það horf, að einmitt á Norðurlandi yrðu gerðar stórar framkvæmdir. Nú verður að segja hverja sögu eins og hún gengur. Og um þetta stórfellda mál er það að segja, að Alþingi hefur ekki, þótt 3 ár séu liðin síðan þessi þáltill. var samþykkt, fengið neina skýrslu um niðurstöður þessarar rannsóknar. Á hinn bóginn vitum við, að eitthvað hefur verið rannsakað í þessu efni. Enn fremur vitum við, að aðrir möguleikar hafa verið mikið rannsakaðir, t.d. Búrfellsvirkjun í Þjórsá, og er ekkert nema gott um það að segja. En Alþingi hefur ekki enn fengið neina skýrslu um niðurstöðurnar af rannsókninni, sem átti að fara fram varðandi möguleikana á því að virkja Dettifoss og setja upp iðnað, sérstakan útflutningsiðnað, í sambandi við þá virkjun. Ég tel skylt, að Alþingi fái slíka skýrslu og fái skýrslu um aðrar rannsóknir líka, eins og Búrfellsvirkjunina og allt, sem gerzt hefur í þessum málum, til þess að menn geti áttað sig á því, hvernig raunverulega er ástatt og hvað hefur komið í ljós við þessar athuganir. En þetta hefur ekki enn þá komið hér fram. Á hinn bóginn er talað núna eins og virkjun Dettifoss og raunar annarra norðlenzkra fallvatna sé úr sögunni. Það er talað eins og þessar virkjanir séu úr sögunni og það án þess að um þetta hafi verið gefnar skýrslur, þannig að menn geti áttað sig á því, hvernig málin horfa við. Og þetta er eitt af því, sem rekur á eftir okkur að gera till. um, að mþn. sé nú skipuð í málið. Leggjum við hina mestu áherzlu á, að sú nefnd, sem við viljum mega vona að verði kosin samkv. þessari þáltill., fái öll gögn varðandi þessi efni og skoði þetta allt ofan í kjölinn. Hér er ekki um neina smámuni að ræða, eins og ég þykist hafa bent á með þessum fáu orðum, sem ég hef látið falla varðandi hugsanlegar framkvæmdir og áhrif þeirra á líf þjóðarinnar í landinu. Það er í sambandi við þessi efni lauslega talað um, að komið gæti til mála að hafa iðjuver á Norðurlandi, sem fengi orku frá stórvirkjun á Suðurlandi, enda þá að sjáifsögðu byggt á því að leggja línu yfir hálendið og flytja orkuna norður. Ég lít þannig á, að það, sem komið hefur fram um hetta, bendi til þess, að menn hafi opin augun fyrir þeirri nauðsyn, að hinar nýju framkvæmdir, sem gerðar verða, gætu orðið til þess að stuðla að æskilegri byggðaþróun en verið hefur. En hér er aðeins um lauslegt tal að ræða, sem ekki er hægt að festa neinar hendur á, enda liggja ekki fyrir þær upplýsingar, sem Þurfa fyrir að liggja til þess að átta sig á þessu, því að enn hefur ekkert annað verið gert en að nefna eina og eina tölu í þessu sambandi, án þess að nokkrar upplýsingar hafi verið gefnar um það, hvað að baki þeirra talna liggur, hvað þá að af þessu hafi fengizt heildarmynd. En ég vil láta í ljós þá skoðun, sem ég vona að sé einnig skoðun fleiri og verði endanlega ofan á, ef úr framkvæmdum verður á einhverri stóriðju í sambandi við virkjanir, þá beri hiklaust að leggja í verulegan kostnað, - ég segi: verulegan kostnað, ef þarf, til þess að staðsetning slíkra fyrirtækja gæti orðið þannig, að þau stuðluðu að heppilegri byggðaþróun í landinu. Ég vil leyfa mér að segja það við ýmsa, sem gjarnan, þegar svona mál eru á döfinni, halda því fram, að ekkert komi hér til álita annað en beinhart peningasjónarmiðið, beinhart það sjónarmið, hvað ódýrast sé í bili, að þegar litið er á þá óhemjusóun, sem hér á sér stað í landinu í sambandi við fjárfestingarframkvæmdir landsmanna yfirleitt, og þegar litið er á handahófið í því efni, sem látið er viðgangast, og alla þá lúxuseyðslu, sem í er lagt og ekkert skilur eftir, - þegar litið er á þetta allt saman og þetta er haft í huga, þá ætti mönnum sannarlega ekki að vaxa í augum, þótt verulegu fjármagni væri varið til þess að stuðla að byggðaþróun í landinu, sem fleiri og fleiri virðast nú sjá, að lífsnauðsyn ber til, ef þjóðin ætlar að byggja þetta land og lífa hér sjáifstæð og óháð framvegis. Og ég segi: Þess vegna á ekki að horfa í það, þótt verulega verði að leggja í kostnað í þessu sambandi. Slíkt eiga þeir ekki að horfa í, sem sannfærðir eru um, að það þurfi að breyta til í þessu efni og hafa áhrif á þróunina. Og ég spyr: Hvenær á að kryfja þessi mál til mergjar, ef ekki þegar taka á ákvarðanir um iðnaðaruppbygginguna í landinu framvegis, eins og menn raunverulega verða og þurfa að gera, ef þessi málefni, sem hér hafa verið rædd, komast á framkvæmdastig? Í raun og veru gæti ég látið þetta nægja um þetta mál til þess að sýna fram á nauðsyn þess að setja mþn. og nauðsyn þess, að fulltrúar allra flokka hafi aðstöðu til þess að bera saman bækur sínar og tryggja þar með, að öll sjónarmið komi fram. En ég ætla að bæta við þetta örfáum orðum að gefnu tilefni í sambandi við önnur atriði, sem rædd hafa verið, en stórvirkjun og alúminíumverksmiðju til þess að kaupa afgangsorkuna frá henni. En það eru þær bollaleggingar, sem komið hafa fram varðandi olíuhreinsunarstöð í landinu. Ég vil þá fyrst segja það sem mína skoðun, að þó að ég telji, að það geti komið til mála, ef vel er frá öllu gengið og með sérstakri varúð unnið, að semja við útlendinga um að setja upp fyrirtæki eins og alúminíumverksmiðju, með öllum þeim fyrirvörum, sem hér hefur verið greint, - þó að slíkt geti komið til mála sem undantekningartilfelli, þá tel ég, að það eigi ekki að geta komið til mála, að þjónustufyrirtæki fyrir Íslendinga verði á vegum útlendinga og undir þeirra yfirráðum, t.d. fyrirtæki eins og olíuhreinsunarstöð. Olíuhreinsunarstöð hefur, eins og ég sagði áðan, verið nefnd í sambandi við stóriðjumálin. Olíuhreinsunarstöð er ekki stærra mannvirki en sementsverksmiðjan eða áburðarverksmiðjan og þess vegna Íslendingum vel viðráðanlegt fyrirtæki eftir venjulegum leiðum. Það fyrirtæki, ef það kæmist á laggirnar, mundi hreinsa olíur og benzín fyrir Íslendinga sjálfa fyrst og fremst, þó að manni sé sagt, að það mundi flytja eitthvað út líka, því að það mundi víst ekki vera hægt að koma því hagkvæmt fyrir á annan máta. En stöðin mundi fyrst og fremst hreinsa olíur og benzín fyrir Íslendinga sjálfa og mundi verða hér ein um hituna á innanlandsmarkaðinum, að sínu leyti eins og sementsverksmiðjan og áburðarverksmiðjan. Slíkt fyrirtæki yrði að mínu viti að vera alveg á valdi Íslendinga og tryggt, að það yrði rekið með þeirra hag fyrir augum, og ríkið yrði að hafa þar alveg tvímælalaust verulega hönd í bagga, - ef ekki alveg yfirráðin í því fyrirtæki, þá a.m.k. verulega hönd í bagga, og öflugar ráðstafanir yrði að gera til þess að tryggja hagsmuni íslenzkra neytenda í því sambandi, jafnvel þótt Íslendingar ættu þar hlut að máli, alveg eins og það þótti t.d. ekki fært annað en sementsverksmiðjan yrði ríkisfyrirtæki, af því að hún var hér ein um hituna, og mönnum þótti ekki fært annað en ríkið réði í raun og veru öllu í áburðarverksmiðjunni, af því að hún er líka hér ein um hituna. Það, sem komið hefur fram hér í sambandi við þessar bollaleggingar um hugsanlega olíuhreinsunarstöð, virðist mér vera þannig vaxið, að það megi ekki dragast lengur, að Alþingi ákveði einnig stefnu varðandi hugsanlega byggingu olíuhreinsunarstöðvar í landinu, því að mér er sagt, að olíuhreinsunarstöð gæti verið hið mesta þjóðþrifafyrirtæki í sjálfu sér, og fróðir menn segja mér, að olíuhreinsunarstöð gæti verið eins konar kjarni eða vísir að margs konar iðnaði þar út í frá. Og ég vil í því sambandi einmitt alveg sérstaklega benda á, að ef olíuhreinsunarstöð er raunverulega þannig vaxin, að hún geti verið eins konar kjarni eða vísir að iðnaði, sem gæti vaxið út frá henni, er einmitt enn meiri nauðsyn, að slík stöð sé á vegum Íslendinga sjálfra og algerlega undir þeirra yfirráðum, en ekki útlendinga. Ef útlendingar ættu að hafa í sínum höndum slíkt fyrirtæki og yfirráð þess í landinu, sem væri tilvalið móðurfyrirtæki eða eins konar byrjun að margvíslegum öðrum iðnaði, þá gæti það einmitt orðið til þess, að þeir gætu ofið sig inn í íslenzkt atvinnulíf á þann hátt, sem a.m.k. ég ekki vil ljá máls á. Þess vegna finnst mér, og einmitt út af því, sem fram er komið í sambandi við þetta olíuhreinsunarmál, full ástæða til þess að láta þessar aths. falla, þegar þessi mál eru hér til umr., og leggja áherzlu á, að mér sýnist líka afar nauðsynlegt, að olíuhreinsunarmálin komi til meðferðar í mþn., eins og hér er gert ráð fyrir. Olíur og benzín munu nú vera meira en helmingurinn að magni til af öllu því, sem flutt er til landsins, og einhver stórfelldasti þáttur í okkar þjóðarbúskap. Auk þess skilst mér, að til þess að koma á fót olíuhreinsunarstöð sé bollalagt um að gera samning til langs tíma um kaup á hráolíu frá vissum aðilum. Það er náttúrlega út af fyrir sig fullkomið rannsóknarefni, hvort slíkt gæti verið hagfellt eða komið til greina, svo að það eru margir fletir á þessu olíuhreinsunarstöðvarmáli, sem þarf að taka til ýtarlegrar íhugunar, áður en það væri komið á framkvæmdastig, og margt að varast í því sambandi. En mér skilst, að olíuhreinsunarstöð gæti orðið hið merkasta fyrirtæki, ef hægt væri að koma henni upp með eðlilegum og skynsamlegum hætti. Það er ekki nóg, að amerískt félag hafi áhuga á að reisa hér slíka stöð. Það ber auðvitað fyrst og fremst að skoða málið frá því sjónarmiði, hvort það sé hagfellt fyrir Ísland að koma upp slíkri stöð, íslenzka atvinnuvegi og almenning á Íslandi, sem svo mjög notfærir sér þessar vörur, og svo hvort hægt er að koma rekstri slíkrar stöðvar tryggilega fyrir, þannig að það verði raunverulegur þjóðarhagur að því að koma henni á fót. Þá þarf suðvitað líka að athuga ýmsar viðskiptaástæður, sem eru fyrir hendi, eins og t.d. Það, hvort hugsanlegt er að færa fiskviðskiptin til, sem nú eru bundin mjög við þessi viðskipti, án þess að það verði að stórtjóni fyrir sjávarútveginn. Í því má ekki taka neina áhættu. Það má ekki gera neitt í þessum einum, sem verður áfall fyrir okkar þýðingarmestu atvinnuvegi, þá, sem fyrir eru og bezt hafa dugað frá öndverðu og bezt munu duga, ef rétt er að staðið. Ég vil svo að lokum, til þess að draga með því saman að nokkru leyti það, sem ég hef þegar sagt, leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta að lesa hér, hvernig afstaða var tekin til þessara mála almennt á aðalfundi miðstjórnar Framsfl. nú fyrir skemmstu, en þar voru þessi mál allýtarlega rædd með sérstöku tilliti til þeirra takmörkuðu upplýsinga, sem fram höfðu komið um þau þá, þegar fundurinn var haldinn. En þar var ályktað á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Þó að fundurinn telji, að meginverkefni í íslenzkri iðnvæðingu séu á þeim sviðum, sem rætt er um hér að framan, þ.e.a.s. að byggja upp okkar eldri atvinnuvegi og efna til margvíslegs smærri iðnaðar, telur hann eðlilegt, að kannaðir verði möguleikar á uppbyggingu einstakra stærri iðngreina með beinni þátttöku erlends fjármagns samkv. sérstökum lögum og samningi hverju sinni, eins og flokkurinn hefur hvað eftir annað bent á í ályktunum flokksþinga. Hins vegar leggur flokkurinn áherzlu á, að gæta ber fyllstu varkárni í þessum efnum og ályktar, að ekki komi til mála að slaka á eflingu innlendra atvinnuvega og því síður draga þá saman til þess að rýma fyrir erlendri stóriðju á Íslandi; að fram fari nú þegar endurskoðun á lögum um réttindi erlends fjármagns á Íslandi í því skyni að tryggja Íslendingum betur en nú er full yfirráð atvinnumála sinna; að stofnun iðnaðar í samvinnu við erlent fjármagn er ekki lausn á efnahagsvanda landsins og á aðeins að vera liður í skipulegri uppbyggingu atvinnuveganna; að tryggja efnahagslegan og tæknilegan grundvöll þess, að við Íslendingar getum sem fyrst tileinkað okkur þá þekkingu, sem flytjast kann inn í landið á þennan hátt, svo að slíkur iðnaður gæti orðið alíslenzkur iðnaður sem allra fyrst; að við ákvörðun slíkra framkvæmda yrði stefnt að því, að þær hefðu sem hagkvæmust áhrif á þróun landsbyggðarinnar.“ Ég tel mig nú hafa í því, sem ég hef sagt, gert nokkra grein fyrir þessum málum, eftir því sem hægt er á þessu stigi, en aðaláherzluna hef ég að sjálfsögðu lagt á að sýna fram á, hversu margt er óljóst um þessi efni og órannsakað og hversu mikil nauðsyn er á því, að einmitt á Alþingi sjálfu verði kosin mþn. með fulltrúum frá öllum flokkum til Þess að skoða þessi mál ofan í kjölinn, áður en nokkuð bindandi verður gert, áður en nokkur örlagarík ákvörðun verður tekin. Og ég vil að lokum leggja áherzlu á, að með þessari þáltill. viljum við eiga okkar þátt í því, að það verði sem víðtækast samstarf um þessi mál, og við teljum það nauðsynlegt, að sem víðtækast samstarf verði um þessi mál, svo að sem flest sjónarmið komi til greina, áður en örlagaríkar ákvarðanir eru teknar. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. og meirihlutaflokkarnir hér á Alþingi taki þessari uppástungu vel og að það náist samkomulag um að efna til slíkrar sameiginlegrar skoðunar og rannsóknar á þessum þýðingarmiklu málum. Ég vil svo leyfa mér, hæstv. forseti, að leggja til, að þessu máli verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari fyrri umr.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið, sem hér hafa komið fram um það, að æskilegt sé, að tækifæri gefist hér á Alþingi til þess að ræða þau stórmál, sem um er fjallað í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, þ.e.a.s. um stóriðjumálin svonefndu og um stórvirkjanir í landinu. Það fer ekkert á milli mála, að um alllangan tíma hefur hæstv. ríkisstj. haft með höndum allmikinn undirbúning að rannsóknum varðandi þessi mál og staðið í allmiklum viðræðum, bæði við innlenda og erlenda aðila, varðandi hugsanlegar framkvæmdir í þessum efnum. Ég hygg, að liðin séu um það bil 3 ár, síðan kunnugt var, að ríkisstj. hafði skipað sérstaka stóriðjuneind, sem fjallaði um þessi mál og meðal annars gerði fljótlega vart við sig í fleiri en einu landi hér í kringum okkur, þar sem þar var þá skýrt frá því, að allmikill undirbúningur væri að því að efna til stóriðju á Íslandi á þeim grundvelli, að útlendingar yrðu eigendur að þessari stóriðju að verulegu leyti. Síðan hafa komið hér fram lauslegar upplýsingar í þessum efnum annað slagið, en hins vegar hafa málin ekki borizt inn á Alþingi á þann hátt, að hér gætu farið fram eðlilegar umr. um þessi stórmál, og enn þá er það svo, að hæstv. ríkisstj. heldur þannig á þessum málum, að hún telur rétt, að þær nefndir, sem hún hefur skipað til þess að vinna að undirbúningi þessara mála, hafi málið einar með höndum áfram, haldi áfram að tala jöfnum höndum við erlend auðfyrirtæki sem erlendar fjármálastofnanir um alla möguleika í þessum efnum, án þess að leggja málið á nokkurn hátt fyrir Alþingi til umræðu, og þannig vinnur því hæstv. ríkisstj. að málinu, að hún raunverulega um slíkt stórmál sem þetta heldur um það bil helmingi alþm. frá því að geta fylgzt með eðlilegum undirbúningi málsins. Ég tel, að þetta sé í rauninni alveg óviðunandi ástand og hæstv. ríkisstj. ætti að fallast á það að láta fara fram hér á Alþingi og það fyrr en siðar almennar umr. um þessi mál, þannig að ýmis grundvallarsjónarmið alþm. geti komið fram um slík stórmál sem stóriðjumálin eru. Eftir sem áður geta þær nefndir, sem ríkisstj. hefur skipað, unnið sin störf. En það er ekki verjandi, úr því sem komið er, svo langur tími sem nú hefur liðið, að halda þessum málum þannig, að Alþingi geti ekki á eðlilegan hátt tekið þau til umræðu. Beinar ákvarðanir Alþingis geta að sjálfsögðu beðið, þangað til öllum rannsóknum er lokið, en það eru ekki viðkunnanleg vinnubrögð að halda þessum málum á þann hátt, sem gert hefur verið. Ástæðan til þess er auðvitað sú, að hér er um svo gífurlega stór mál að ræða og örlagarík, að það er ekki nema eðlilegt, að flokkar á Alþingi vilji fá að koma fram með sín grundvallarsjónarmið til slíkra stórmála eins og þessara, því að verði það ekki gert nú einmitt á þessu athugunarstigi, fer um þessi mál eins og önnur, að þegar allar athuganir hafa fárið fram og hæstv. ríkisstj. hefur gert meira eða minna samkomulag við erlenda aðila í þessum efnum, þá verða málin fyrst lögð fyrir Alþingi til beinnar ákvörðunar eða öllu heldur til staðfestingar á því, sem raunverulega er búið að gera. Og þá verður, ef að venju lætur, gengið eftir því að koma slíkum ákvörðunum í gegnum þingið á stuttum tíma. Það hefur mikið verið rætt um það, að byggð yrði alúminíumverksmiðja hér í landinu, sem áætlað er að mundi kosta 1100-1200 millj. kr., og erlendir aðilar byggðu þetta fyrirtæki og ættu það og rækju það. Hér er ekki um neina smávegis framkvæmd að ræða, og þó er það svo, að þetta fyrirtæki er ekki allt, þar sem það er talið kosta þessar 1100-1200 millj. kr., því að í rauninni getur það ekki snúizt sem fyrirtæki, nema lagt sé í framkvæmdir upp á aðrar 11001200 millj. kr. Það væri svipað komið fyrir slíku fyrirtæki án virkjunarinnar eins og vélarlausu skipi. Raunverulega er því hér um að ræða að efna til framkvæmda, sem mundu kosta 2200-2400 millj. kr. Hér er auðvitað um svo háar tölur að ræða, að menn eiga heldur erfitt að átta sig á því, hvað slíkar tölur raunverulega segja. En það er ekki langt síðan núv. hæstv. ríkisstj. efndi til þess að láta sérfróða menn meta til núgildandi verðs allar eignir sjávarútvegsins á Íslandi, þ.e.a.s. metin voru þá til verðs öll hraðfrystihús á Íslandi, allar fiskimjölsverksmiðjur á Íslandi, allar síldarverksmiðjur, öll lýsisframleiðslufyrirtæki, öll önnur fiskverkunarhús og fiskverkunaraðstaða, síldarsöltunarstöðvar o.s.frv., og það var talið, að á núgildandi verði mætti meta þessar eignir allar á 2500 millj. kr. Öll frystihúsin í landinu, um 90 talsins, með öllum eignum voru talin mundu kosta nú rúmlega 700 millj. kr. Við sjáum því, að það er ekki um neitt smáræði að gera í þessum efnum, þegar rætt er um að byggja eina verksmiðju, sem erlendir aðilar eiga að eiga og ráða yfir og kostar 1100 millj. kr., og efna til stórvirkjunar að verulegu leyti í þágu þessa fyrirtækis upp á jafnháa upphæð. Ég hygg, að það mundi vefjast fyrir hæstv. ríkisstj. eða sérfræðingum hennar að nefna til nokkra þjóð í veröldinni, sem sjálfstæð getur heitið, þar sem svo stæði á, að erlendir aðilar ættu jafnstóran hluta eins og þarna væri um að ræða eða réðu raunverulega yfir jafnstórum hluta af atvinnutækjum og framleiðslutækjum þjóðarinnar, verðgildislega séð, eins og yrði í þessu tilfelli. Menn eru stundum, þegar þessi mál eru rædd, að vitna til þess, að Norðmenn hafi gert nokkuð af því að heimila erlendu fjármagni þátttöku í atvinnurekstri þar í landi. Allar tölur, sem birtar eru um hlutdeild erlends fjármagns í atvinnurekstri Norðmanna, eru aðeins hlægilegar, þegar þær eru bornar saman við heildarfjármagnið, sem er í norskum atvinnuvegum. Um þetta hafa m.a. fyrir ekki löngu verið birtar skýrslur frá okkar fjármálastofnunum hér á landi. Þáttur hins erlenda fjármagns þar í atvinnurekstrinum er sáralitill hlutfallslega séð. En hér yrði auðvitað um að ræða, miðað við það, sem frá hefur verið greint í þessum efnum, stórfellda þátttöku erlends fjármagns í íslenzkum atvinnurekstri, svo að þetta mál verður vitanlega að ræðast hér með tilliti til þess, hvað það hefur að segja í íslenzkum þjóðarbúskap, ekki stærri en hann er. Það er enginn vafi á því, að þeir, sem mest hafa talað um það á undanförnum árum, að það væri nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að ráðast í svonefnda stóriðju og það í svo stórum mæli, að við yrðum að leita til erlendra auðhringa um fjármagn til þess að koma upp slíkum rekstri, - það er enginn vafi á því, að þeir, sem mest hafa um þetta talað, hafa haft vantrú á því, að okkar gömlu atvinnuvegir, sem við höfum mest byggt á til þessa, gætu raunverulega staðið undir íslenzkum þjóðarbúskap á komandi árum, enda hefur þetta komið fram hvað eftir annað. Menn tala um það, að okkar sjávarútvegur sé stopull, það sé ekki á honum að byggja, aflinn vilji bregðast, og það væri miklu betra, - sérstaklega kemur þetta upp, þegar við eigum við einhver vandamál að etja í okkar fjármálalífi, - það væri miklu betra að efna til stóriðju eins og hinar stóru þjóðir eigi og þá mundi allt fara miklu betur. En þetta er í rauninni sagt af mikilli skammsýni og mikilli vanþekkingu á því, hvernig þessi mál eru í raun og veru. Sannleikurinn er sá, að okkar aðalatvinnuvegur, sjávarútvegurinn, hefur sýnt það á undanförnum árum, að hann er ekki stopulli en svo, hann er ekki fallvaltari en svo, óáreiðanlegri en svo, að hann stenzt fyllilega samanburð um öryggi fyrir þjóðina sem heild á við aðalatvinnuvegi þeirra þjóða, sem við þekkjum til í Evrópu. Sé til dæmis athugað tímabilið nú eftir síðustu stórstyrjöld, síðustu 20 ár, kemur í ljós, að sjávaraflinn hefur fárið stórkostlega vaxandi á öllu þessu tímabili, svo að segja jafnt og þétt. Og verðmætin hafa vaxið alveg gífurlega einnig, þegar miðað væri við jafnvirðisverðlag. Ef samanburður væri gerður í þessum efnum, t.d. við afkomu ýmissa þekktra landbúnaðarlanda úti í Evrópu, landa, sem byggja að verulegu leyti á landbúnaði, þá kemur í ljós. að sveiflurnar hjá þeim eru siður en svo minni en í okkar sjávarútvegi. Það er að vísu rétt, að þar sem við byggjum hér á landi enn allmikið á veiðinni, getur veiðin nokkuð hreyfzt til, en sem betur fer er okkar sjávarútvegur orðinn þannig atvinnuvegur, hann er orðinn svo margþættur, það er um svo margar greinar að gera, að það kemur sárasjaldan fyrir, að þessir þættir bregðist margir í einu, á einu og sama ári. Það er rétt, að þegar síldin brást okkur hvað tilfinnanlegast eftir hin miklu síldveiðiár 1943 og 1944, þá kom hér alllangt tímabil, sem var um sáralitla síldveiði að gera hér á landi. Það var vitanlega allmikið áfall út af fyrir sig. En hvað sýndi reynslan? Reynslan sýndi það, að þrátt fyrir gífurlega mikið magn, sem þar brást, kom annað í staðinn, sem fyllti það upp fyllilega, bæði að magni og miklum mun meira að verðmæti. Á þessu tímabili hefur líka verið um það að ræða, að við höfum verið að hefja á nýjan og nýjan leik alveg nýja veiði, sem lítið sem ekkert þekktist áður, veiði, sem Þegar er farin að gefa okkur gífurlega mikið fjármagn, og við erum líka farnir að vinna meira og meira úr okkar sjávarafla, sem allt hefur orðið til aukningar á okkar afrakstri af sjávarútvegi. Við vitum, að það eru ekki mörg ár síðan fiskimjölsframleiðsla okkar Íslendinga var sáralítil. Það eru ekki mörg ár síðan hún var rétt í kringum 2000 tonn. En nú er hins vegar svo komið, að við erum farin að nýta hér megnið af því hráefni, sem gengur til fiskimjölsvinnslu, og þar er orðið um að ræða framleiðslu, sem nemur yfir 20 þús. tonnum á ári. Það eru ekki heldur mörg ár síðan við fórum að framleiða hér verulega til útflutnings bæði rækjur og humar. Það eru ekki mörg ár síðan við lærðum að framleiða dýrmæta matvöru úr karfanum. Allar þessar framleiðslugreinar hafa verið að bætast við. Og það eru ekki heldur mörg ár síðan við byrjuðum nokkuð sem hét að framleiða skreið til útflutnings, þegar maður sleppir hinum eldgamla tíma í þeim efnum. En nú flytjum við út verðmæti í sambandi við þessa framleiðslu, sem skiptir mörgum hundruðum millj. kr. á ári. Nei, sannleikurinn er sá, og það sýna skýrslur, ef menn vilja kynnast þeim, að sjávarútvegurinn, þegar á heildina er litið, hefur ekki brugðizt okkur Íslendingum t.d. á síðustu 20 árum. Þrátt fyrir það, þó að hægt hafi verið að tala um, að veiði kunni að hafa brugðizt í einni og einni verstöð í einu eða í einni og einni framleiðslugrein í einu, hefur heildin ekki brugðizt. Jafnt og þétt hefur þar verið um vöxt að ræða og það mikinn vöxt. Það er því algerlega rangt, þegar því er haldið fram meira og minna að lítt athuguðu máli, að atvinnugrein eins og t.d. sjávarútvegurinn sé svo stopul, að við getum ekki byggt okkar afkomu á honum. Og í rauninni má segja alveg það sama um íslenzkan landbúnað. Það er algert vanmat á íslenzkum landbúnaði að láta orð um það falla, eins og maður sér stundum, að á hann sé ekki að treysta í sambandi við efnahagslega afkomu þjóðarinnar. Það er mikill misskilningur, að við þurfum að ráðast í stóriðju á þeim grundvelli, að við þurfum að hleypa erlendu fjármagni inn í atvinnureksturinn á Íslandi vegna þess, að okkar aðalatvinnuvegir hafi brugðizt okkur tilfinnanlega, þegar á heildina er litið, á undanförnum árum, meira t.d. en atvinnuvegir annarra þjóða í Evrópu hafa brugðizt þeim. Og það er enginn vafi á því, að möguleikar okkar Íslendinga t.d. í sambandi við sjávarútveginn til þess að auka þar enn afraksturinn til stórra muna frá því, sem nú er, eru miklu meiri en möguleikar okkar til þess að skapa okkur verðmæti úr stóriðju í einhverjum félagsskap við erlenda aðila. En ég þykist vita, að sumir mundu segja, að út af fyrir sig sé ekki ætlunin að skerða neitt sjávarútveginn, þótt ráðizt yrði hér í byggingu alúminíumverksmiðju eða ráðizt yrði í aðrar stóriðjugreinar, það sé ætlunin að byggja á honum eins og áður var, það sé einnig ætlunin að halda tryggð við landbúnaðinn og treysta á hann eins og áður var, þetta eigi aðeins að koma til viðbótar og fjölgun þjóðarinnar eigi m.a. að ganga í það að taka þátt í nýjum starfsgreinum. En það er í rauninni alveg rangt að segja þetta, því að Þetta getur ekki fárið saman á þennan hátt, sem sagt er. Það að ráðast í þá stóriðju, sem ég hef nú aðallega minnzt á, byggingu alúminíumverksmiðju og byggingu stórraforkuvers í sambandi við þá verksmiðju, mundi, miðað við þær áætlanir, sem gefnar hafa verið út, þýða það, að Íslendingar yrðu sjálfir að taka erlendis stærri fjárhæðir að láni en þeir hafa nokkurn tíma áður tekið erlendis. Við gætum vitanlega ekki ráðizt í stórvirkjunina vegna alúminíumverksmiðjunnar nema taka lán erlendis, sem mundi fara yfir 1 milljarð kr. Það er alveg óhugsandi fyrir okkur að koma upp slíku orkuveri án þess, enda hefur verið gert ráð fyrir því. Og ég minnist þess, að í allfróðlegu erindi um þetta mál, sem Jónas H. Haralz flutti fyrir nokkru á verkfræðingaráðstefnu hér, minntist hann á það alveg hreinskilnislega, að það væri ekki til þess að loka augunum fyrir því, að ef Íslendingar tækju slíkt lán erlendis, þá mundi það vissulega hafa áhrif á möguleika Íslendinga til þess að taka önnur lán erlendis til annarra framkvæmda og yrði því að líta á slíka lántöku út frá því sjónarmiði, að við værum að velja hér á milli, að nota okkar lánsmöguleika erlendis til þess að koma upp þessari stóriðju og halda henni við, en ganga þá á möguleika okkar til lántöku erlendis t.d. til að byggja upp okkar fiskiðnað, eins og við tölum oft um að við þyrftum mikið fjármagn til. Það er vitanlega alveg óhugsanlegt, að lítil þjóð eins og okkar geti tekið slík lán erlendis, án þess að erlendir aðilar, sem annars mundu geta lánað okkur fé, líti eitthvað á það, hvað við erum orðnir skuldugir fyrir. Spurningin er því í mínum augum sú í þessum efnum: Er eitthvað, sem mælir sérstaklega með því, að Íslendingar ráðstafi sínum möguleikum til lántöku erlendis fremur í stóriðju eins og þessa heldur en t.d. til að byggja upp þá atvinnuvegi, sem við höfum hingað til byggt á? Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það, að við værum frá hreinu efnahagslegu sjónarmiði að gera hina mestu skyssu, ef við færum að verja fjármunum okkar í þessum efnum til slíkrar stóriðju, eins og hér hefur verið rætt um, í stað þess að leggja þá t.d. í uppbyggingu á nýjum greinum sjávarútvegsins, þar sem við eigum okkar mestu möguleika. Um það hefur nokkuð verið rætt, hvað þessi stóriðja mundi gefa af sér fyrir okkur. Jú, það er auðvitað gefið mál, að sjálf alúminíumverksmiðjan, sem á að vera eign erlendra aðila og rekin af erlendum aðilum, skilar okkur Íslendingum engum sérstökum gróða. Verði hagnaður af rekstrinum, þá eiga hinir erlendu aðilar hagnaðinn. Hún borgar okkur ekki annað en það, sem hún kemur til með að borga fyrir það vinnuafl, sem við látum þessum rekstri í té, - vinnuafl, sem við tökum þá frá annarri framleiðslu, sem við hefðum einnig getað notað petta vinnuafl til. Vinningurinn í þeim efnum er því vitanlega sáralítill. En þá segja menn: Við ætlum að koma upp raforkuveri, við ætlum að gera samning við alúminíumverksmiðjuna til alllangs tíma, og við ætlum að selja alúminíumverksmiðjunni hluta af raforku þessa mikla raforkuvers, og Þar fáum við þó einhverja peninga. En það hef ég séð í skýrslum m.a. eða í útdrætti úr ræðum frá sérfræðingum ríkisstj., sem mest hafa unnið að athugun á þessum málum, að þeir vara við því að búast við, að við fáum nokkrar gjaldeyristekjur af þessari sölu, a.m.k. fyrstu 10-15 árin. Vegna hvers? Vegna þess að eigendur alúminíumversins koma til með að heimta verðið á raforkunni svo lágt, að það sé svo að segja á framleiðslukostnaðarverði. Við það er miðað. Við fáum því tiltölulega lágt verð fyrir raforkuna, en fyrstu 10-15 árin verðum við vitanlega að standa undir afborgunum og vöxtum af raforkuverinu, og það er beinlínis reiknað með því, að þau útgjöld, afborganirnar og vextirnir af stofnkostnaði raforkuversins, verði mun hærri en andvirði þeirrar raforku, sem við mundum selja til alúminíumverksmiðjunnar. Það er ómögulegt að hugsa sér, að það verði fyrr en eftir alllangan tíma, t.d. 20 ár eða svo, að raforkuverið, þegar væri búið að borga það mikið niður, færi að verða góð eign fyrir okkur Íslendinga og hagstæð fyrir okkur að öðru leyti, sem þurfum auðvitað að nota þessa raforku. Það er rétt, að slík raforkuver eru byggð til mjög langs tíma, geta enzt lengi, og það kemur að því, að þau verða tiltölulega hagstæð. En það er alger blekking að búast við því, að þessar framkvæmdir frá hreinu efnahagslegu sjónarmiði verði einhverjir bjargvættir fyrir fjárhagsafkomu íslenzku þjóðarinnar, að þessar framkvæmdir verði til þess að bjarga okkar gjaldeyrisstöðu. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef við ráðstöfuðum svipuðum fjármunum og við verðum að ráðstafa í þessum efnum, í sambandi við stóriðjuna, t.d. til aukinnar fiskvinnslu, þá gætum við bætt okkar gjaldeyrislegu aðstöðu margfalt meir en með þessum ráðstöfunum. Og þetta hygg ég, að sérfræðingar ríkisstj., sem mest hafa athugað þessi mál, viðurkenni allir, en það hygg ég aftur, að skilji verulega á milli þeirra og mín í þessum efnum, að þeir hafi ekki sömu trú og sömu skoðun og ég á möguleikum okkar atvinnuvega til þess að geta skilað okkur arði, ef rétt og vel væri á haldið. Þeir sömu sérfræðingar höfðu áður sent frá sér útreikning um það, hverju mætti búast við sem hámarksvexti í okkar sjávarútvegi og útflutningi sjávarafurða á næstu árum, en það eru nokkur ár síðan þeir gáfu frá sér slíka útreikninga, og þá reiknuðu þeir með miklum mun minni afrakstri af sjávarútvegi en reynslan hefur sýnt að orðið hefur, - miklum mun minni. En það er ekki aðeins það, að þær framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru í sambandi við þessa stóriðju, séu vafasamar fyrir okkur Íslendinga frá hreinu fjárhagslegu sjónarmiði séð, borið saman við aðra möguleika, sem við höfum, heldur kemur einnig hitt til, að þessum framkvæmdum mundu fylgja margvíslegar aðrar hættur, sem er í raun og veru ómögulegt að meta til peninga. Því er að vísu haldið fram, að þó að erlendir aðilar fengju að byggja alúminíumverksmiðjuna og eiga hana og reka að öllu leyti, þá ætti það ekki að þurfa að skapa okkur neina teljandi hættu í sambandi við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Það er talað um möguleika á því, að við getum búið þannig um í löggjöf, að af þessu ættu ekki að verða neinar teljandi hættur. En mér er ómögulegt að líta á þessi mál öðruvísi en í fullu samhengi við ýmsa aðra þætti. Eða hvers vegna skyldi maður láta sér það til hugar koma, að það ætti aðeins að leyfa einum erlendum aðila að byggja eina verksmiðju eins og alúminíumverksmiðju? Hvers vegna ekki að verða þá við óskum ýmissa annarra aðila, sem hafa sannarlega gefið sig fram stundum hér áður, sem þá færu á eftir fram á það, að þeir mættu líka leggja fram erlent fjármagn, t.d. til þess að leysa eitthvað af því, sem við höfum enn ekki getað leyst vegna okkar fjármagnsskorts í sambandi við úrvinnslu á okkar sjávarafla? Þar hafa þeir mikla tæknikunnáttu, þeir hafa peningana, þeir hafa sínar miklu sölumiðstöðvar til þess að brjótast í gegn á hinum erfiðu mörkuðum. Þeir hafa alla þessa möguleika. Hvers vegna ekki að heimila einhverjum öðrum erlendum aðila að byggja aðra verksmiðju upp á 1100 millj. til þess að nýta þar okkar hráefni, sem við höfum ekki komizt yfir að nýta enn þá? Hvers vegna ekki? Við gætum sett einnig lög um starfsemi þeirra, eins og lög um starfsemi hinna, sem eiga að byggja alúminíumverksmiðjuna. Og hvers vegna er ekki hægt að halda enn þá lengra áfram? Skyldu ekki fleiri geta komið og óskað eftir því að fá að verða hins sama aðnjótandi? Það er alveg ómögulegt að líta á þessi mál þannig einangruð, að hér sé aðeins um eina verksmiðju að ræða, eitt einstakt tilfelli, og svo sé öll hættan liðin hjá. Hér er vitanlega verið að stiga fyrsta skrefið, enda hefur nú reynslan sýnt, að menn þurftu ekki einu sinni að stíga skrefið, það var bara byrjað að tala nógu mikið um það í landinu að stíga þetta skref, til þess að menn færu að tala um það að stíga það næsta líka. Þá voru komnar upp bollaleggingar um það að byggja hér sérstaka olíuhreinsunarstöð. Að vísu var það látið fylgja með í upphafi, að Íslendingar mundu eiga meiri hlutann af hlutafénu í því fyrirtæki, eitthvað yfir 50%. En það er nú alþekkt fyrirbæri, hversu mikið má á það treysta, þegar útlendingar eiga að nafninu til t.d. 49% af hlutafénu, en einhverjir íslenzkir aðilar ættu 51%, og svo vitanlega leggja hinir erlendu aðilar fram meginhlutann af fjármagninu til láns að öðru leyti. Það er margföld reynsla af því, hversu mikið má byggja á eignarhaldi af hálfu Íslendinga í slíkum tilfellum. Nei, auðvitað er þarna á ferðinni undirbúningur undir það að stíga strax næsta skrefið, leyfa erlendum aðilum, sem lengi hafa haft augastað á því, að ná hér úrslitaáhrifum um það, hvernig væri háttað öllum olíuinnflutningi til landsins, allri olíudreifingu í okkar landi og hvaða fyrirkomulag væri haft á í þeim efnum á allan hátt. Og ýmsir þeir, sem þar höfðu lengst gengið áður og fengið mest að raka til sín gróða áður, þeir þykjast hafa orðið nokkuð afskiptir nú á tímabili í þeim efnum og alls ekki verið ánægðir með það að þurfa að sjá olíu og benzín frá allt öðrum aðilum renna inn á sína eigin geyma og í gegnum sínar eigin leiðslur, sem þeir höfðu komið hér upp á sínum tíma og þeir raunverulega áttu, og þeir hafa vitanlega viljað hnekkja þessu og gert ýmsar tilraunir til þess, - þessu ástandi, sem verið hefur. Og það er því kominn þarna strax upp áhugi til þess, að þeir teygi sig inn á þetta svið líka, og það er enginn vafi á því, að beiðnir frá ýmsum aðilum mundu koma á eftir. Það verður því að lita á þetta sem prinsip-mál. Hér verður að taka grundvallarafstöðu í stórmáli í sambandi við uppbyggingu íslenzks atvinnulífs, í sambandi við þróunina á okkar þjóðarbúskap á komandi árum. Og í þeim efnum hljótum við vitanlega líka að hafa það í huga, hvað í þessum efnum hefur verið að gerast í ýmsum öðrum löndum, sem við höfum nokkur kynni af. Það er þekkt fyrirbæri úr ýmsum löndum, að auðhringar frá öðrum löndum hafa verið að teygja sig inn í þeirra atvinnulíf með vitanlega tilheyrandi afleiðingum. Við vitum það t. d., að nú um nokkurra ára skeið hefur meginþátturinn í hinni pólitísku baráttu í Kanada beinlínis snúizt um þau vandamál. sem voru afleiðing af gífurlegu valdi erlends fjármagns, sem hafði náð úrslitaáhrifum í kanadísku atvinnulífi. Ríkisstjórnir hafa komið og fallið í Kanada á síðustu árum einmitt í sambandi við deilurnar um þessi mál. Svo langt hefur þetta gengið, að þar hefur forsrh. þurft að lýsa yfir, að hið gífurlega atvinnuleysi, sem í því landi væri, það væri þess eðlis, að raunverulega gæti ríkisstj. svo að segja ekkert við þann vanda glimt, vegna þess að svo gífurlega stór hluti af efnahagslífi landsins væri raunverulega undir stjórn erlendra aðila, sem ríkisstj. í Kanada réði ekki yfir. Vitanlega var það svo, að hin stóru atvinnufyrirtæki þar, þar sem útlendingar réðu úrslitum, það voru þau sjálf, sem réðu því, hvort þau vildu halda áfram aukinni framleiðslu þar í landi til þess að taka við vaxandi fjölda vinnandi manna. En þessir aðilar kusu í ýmsum tilfellum að draga til baka út úr landinu aftur afraksturinn af framleiðslunni og kapítalið sjálft og flytja það til og setjast að annars staðar. Enn þá sárara hefur þetta þó verið í ýmsum löndum Suður-Ameríku, sem kunnugt er, þar sem segja má, að ríkt hafi algert efnahagslegt ósjálfstæði vegna þess, hve þáttur erlends fjármagns var þar orðinn stór í framleiðslukerfinu. Það er vitanlega ómögulegt annað, þegar þessi mál eru rædd, en menn hafi slíkar staðreyndir sem þessar í huga, að því fylgja auðvitað margvíslegar hættur að láta erlenda aðila fá of mikla áhrifaaðstöðu í sjálfu efnahagslífinu. Ég vil því segja það, að ég tel, að það sé ekki viðunandi lengur, að hæstv. ríkisstj, haldi þannig á stórmálum eins og þessum, að þau geti ekki verið rædd með eðlilegum hætti hér á hv. Alþ. Það, sem nú væri eðlilegt að gert yrði, er það, að ríkisstj. gæfi hér í fyrsta lagi ýtarlega skýrslu um það, hvað gerzt hefur í undirbúningi þessara mála, hvernig málin standa, léti þingflokkunum í té ýtarlegar, skriflegar upplýsingar um það, sem beinlínis hefur komið fram í málinu, og síðan yrðu leyfðar hér á Alþ. almennar opinberar umræður um málið á því stigi, sem það er nú. Það væri líka hægt að fara þá leið, sem lögð er til í þessari þáltill., sem hér liggur fyrir til umræðu, að Alþ. kjósi sérstaka nefnd, sem fái Þá valdsvið til þess að fá að athuga allt það, sem gerzt hefur í þessu máli. En ég álít, að auk þess sem slíkt fer fram, þá sé fullkomin ástæða til þess, að hér geti farið fram opinberar umræður um málið. Nú er það einnig svo, að þeir aðilar, sem ríkisstj. hefur sett í nefndir til þess að rannsaka málið, hafa mætt hér á fundum einstakra flokksfélaga til þess þar að gefa skýrslur eða svara margvislegum fsp. um þessi mál. Það væri því síður en svo minni ástæða til þess, að hæstv. ríkisstj. væri t.d. við umræður eins og þessar, að þá væri hún stödd hér í þinginu, sem hún er ekki, og að hún upplýsti alþm. eða svaraði þeim ekki lakar en sérfræðingar ríkisstj. hafa verið að svara ýmsum fyrirspyrjendum á einstökum flokksfundum, þar sem þessi mál hafa verið rædd. Hér er vitanlega um mjög margt að spyrja, um einstök atriði, auk þess sem eðlilegt er, að rætt sé um grundvaliarsjónarmiðin sjáif. Mér leikur t.d. nokkur hugur á að vita, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur t.d. hugsað sér fyrirkomulagið á því, ef upp yrði komið hér slíkri alúminíumverksmiðju eins og talað hefur verið um á vegum útiendinga, hvernig hún hefur hugsað sér það fyrirkomulag, sem snýr að kaupgjalds- og kjaramálum og samningum stéttarfélaga um öli þau mál við hið erlenda fyrirtæki. Eiga viðkomandi verkalýðsfélög hér að semja beint við hinn erlenda atvinnurekanda, sem virðist auðvitað alveg sjálfsagður hlutur, og hann verði að lúta í þessum efnum nákvæmlega sömu reglum og skilmálum og innlendir atvinnurekendur verða að gera, eða er kannske meiningin, að hinn erlendi aðili fái einhvern sérsamning um það, að hjá honum megi ekki gera verkfall og hann sé alveg „stikkfri“ í þessum efnum? Við þekkjum ýmis dæmi þess, að erlendir aðilar, sérstaklega þegar þeir eru stórir og koma og leggja fram allmikið fé, þeir vilja áskilja sér alveg sérstök sérréttindi. Ég þykist vita það, að erlendir aðilar hafi t.d. veitt því athygli, að vinnumarkaðurinn á Íslandi er ekki allt of öruggur, eins og hann hefur verið nú um langan tíma. Verkföll hafa verið býsna tíð, árekstrar út af kaupgjaldi hafa verið miklir, og satt að segja hefur það ekki sótt til hins betra í tíð núv. hæstv. ríkisstj., þegar segja má, að þessi mál hafi þróazt þannig, að verkalýðssamtökin í landinu eða samtök launþega eru í rauninni alveg ófáanleg til þess að semja nema til örfárra mánaða, vegna þess að verðlag allt leikur þannig á reiðiskjálfi í landinu, að það er í rauninni fásinna að ætla að halda kaupi föstu um nokkurn tíma sem heitir, vegna þess að kaupmáttur launanna breytist svo hratt með breyttu verðlagi. Það mætti segja mér, að þeir aðilar, sem ætla að eiga hina stóru og dýru alúminíumverksmiðju, segi, að það mundi kosta þá tugi millj. kr., ef það kólnaði undir pottunum í verksmiðjunni, og það þurfi því jafnvel að koma málunum þannig fyrir, að það þurfi að vera sérstakar, stórar varastöðvar til þess að koma í veg fyrir allar slíkar rekstrartruflanir í sambandi við orkuna, - það mætti segja mér það, að þeir væru ekki ginnkeyptir fyrir því án einhverra sérréttinda í þessum efnum að búa við þau kjör í þessum efnum, sem íslenzkur atvinnurekstur verður við að búa og er afleiðing af þeirri stjórnarstefnu, sem haldið hefur verið uppi í landinu. Það er auðvitað alveg augljóst, eins og nú er komið í þeim efnum, ef ekki verður þar um alger þáttaskil að ræða, þá er svo komið nú, að launþegasamtökin í landinu koma til með að segja: Það er þýðingarlaust með öllu að gera samninga nema svo að segja frá degi til dags, nema það fáist vísitölutrygging á kaup eða verðtrygging á kaup, því að þannig hefur verðlagið ætt áfram að undanförnu, að ómögulegt hefur verið að gera samninga til langs tíma og skapa einhverja festu eða öryggi á vinnumarkaðinum. - En hvað hugsa þeir aðilar, sem hafa verið að vinna að undirbúningi þessa máls, hvað hugsa þeir sér t.d. í þessum efnum? Hvað hugsa þeir sér einnig um önnur réttindi þessara erlendu aðila, sem hér ættu að fá aðstöðu í íslenzku atvinnulífi? Hvað hugsa þeir sér um réttindi þeirra eða sérréttindi þeirra varðandi tolla og skatta? Maður hefur heyrt það, m.a. haft eftir einum af ráðh., að hinir erlendu aðilar vildu fá sérréttindi í þessum efnum, þeir vildu ekki borga þá tolla, sem íslenzkir atvinnurekendur verða að borga. En ég skal nú ekki fara langt út í það við þessa umr. að leggja fyrir hæstv. ríkisstj., sem hefur ekki heldur tíma til að vera hér á þessum fundi, margar spurningar um einstök atriði. Það verður að bíða þess tíma, sem maður vonar, að sé ekki langt undan, að hægt sé að ræða nánar um þessi þýðingarmiklu mál. Ég veitti því athygli, að formaður Framsfl., sem hér talaði næstur á undan mér, ræddi nokkuð um það í sambandi við þessi stóriðjumál, að það gæti skipt allmiklu máli um framkvæmdir í þessum efnum, hvernig yrði um staðsetningu stóriðjufyrirtækja í landinu, það gæti t.d. skipt allmiklu máli, hvort þessi stóra alúminíumverksmiðja og hið mikla raforkuver, sem þarf að byggjast í sambandi við hana, hvort þessi fyrirtæki yrðu staðsett á Norðurlandi eða hér syðra. Þetta gæti vissulega haft nokkur áhrif á uppbyggingu byggðarinnar í landinu. Ekki neita ég því, að þetta geti haft nokkur áhrif. En það vil ég segja í þessum efnum, að ég held, að það sé langt frá hinu rétta, að hægt sé að búast við því, þegar erlent auðfyrirtæki ákveður að leggja í mikla fjárfestingu í einu landi og útvega mikið fjármagn í því skyni, að það láti þá setja sig niður þar í landinu, sem t.d. eitthvert byggðasjónarmið okkar segði til um. Því hefur mjög verið haldið fram, að það yrði að reikna það mjög nákvæmlega út, upp á brot úr eyri, hvað mætti búast við, að raforkan kostaði ýmist úr þessu orkuverinu eða hinu í sambandi einmitt við þessa stóriðju, vegna þess að Það hefur engin dul verið dregin á það, að hinir erlendu aðilar gera alveg hiklaust kröfu um það að fá að njóta hinna hagstæðustu fjárhagslegu kjara, sem unnt er að fá í þessum efnum. Sérfræðingar ríkisstj. hafa verið að gefa yfirlýsingar um það núna síðustu dagana, að það mundi kosta t.d. á milli 200 og 300 millj. kr. meira að hafa orkuverið á Norðurlandi heldur en hafa það hér fyrir sunnan og verksmiðjuna fyrir norðan, svo að það er auðvitað ekki nokkur minnsti vafi á því, miðað við þau lögmál, sem liggja til grundvallar hjá þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, hinum erlendu aðilum, að þeir velja það úr í þessum efnum, sem þeim hentar bezt. Og þar getur ekkert annað komizt að, og það er mikill misskilningur að halda það, að við eigum þar einhverra kosta völ að segja þeim fyrir verkum í þessum efnum. Ég álit því, að það sé með öllu útilokað að ætla sér að taka afstöðu til slíks stórmáls sem hér er um að ræða varðandi efnahagslega uppbyggingu þjóðarinnar með tilliti til þess, hvort t.d. þessi stóriðja, sem hér hefur verið rætt um, verður reist norðan fjalla eða sunnan fjalla. Og ég vil fyrir mitt leyti sérstaklega vara Framsfl. við í þessum efnum, vegna þess að mér sýnist, að ýmislegt af því, sem frá honum kemur, bendi til þess, að honum séu ljósar þær hættur, sem þessu fylgja, að hann láti ekki veiða sig í það net, sem er greinilega verið að leggja fyrir hann í þessum efnum, að fá hann til þess að segja a.m.k. að hálfu leyti, að verði þessar framkvæmdir gerðar norðan fjalla, þá geti hann hugsað sér að vera með í leiknum, því að þegar hann er búinn að segja þetta vel til hálfs, þá verða framkvæmdirnar settar niður sunnan fjalla og því bætt við, að Framsfl. hafi út af fyrir sig getað fallizt á málið. En þá er orðið of seint fyrir Framsókn að vera á móti, ef nokkuð á að taka mark á því, sem hún segir. Hitt er auðvitað alveg augljóst í þessum efnum, að það er skylda allra flokka og sérhvers alþm. að taka afstöðu til þessara mála út frá þeim grundvallaratriðum, sem hér eiga vitanlega að skipta máli, en það er bæði út frá efnahagslegu sjónarmiði þjóðarinnar og svo einnig út frá því, hvað þetta mundi þýða fyrir raunverulegt, efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar á komandi árum. Ég vil í þessu efni taka fram, að það er fjarri því, að ég og við Alþb: menn séum á móti öllum stóriðnaðarframkvæmdum, þó að við viljum vara við þeirri stóriðju, sem þarna hefur verið fitjað upp á og á þann hátt, sem þarna er gert ráð fyrir framkvæmdum. Við álítum þvert á móti, að það sé eðlilegt, að það bætist við í okkar efnahagskerfi allstór iðnaðarfyrirtæki, t.d. eins og áburðarverksmiðjan var á sínum tíma og sementsverksmiðjan var á sínum tíma og eins og t.d. kísilgúrverksmiðja gæti verið, jafnvel einnig olíuhreinsunarstöð, þegar það væri talið hentugt að öðru leyti að ráðast í slíkar framkvæmdir. Þær framkvæmdir, sem efnahagur okkar leyfir með eðlilegum hætti að við ráðumst í og geta verið okkur hagkvæmar, eigum við að ráðast í, eftir því sem við getum. En við eigum líka að gæta þess vel að ráðast auðvitað fyrst og fremst í þær framkvæmdir, sem skila okkur mestum hagnaði þjóðhagslega séð og stuðla mest og bezt að því að treysta fjárhagslegt eða efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar og hjálpa okkur mest til þess að vinna að því að bæta lífskjör landsmanna. Ég er á þeirri skoðun, að það, sem næst okkur liggi í þeim efnum og langsamlega mest er aðkallandi hjá okkur, sé að nota það fjármagn, sem við ráðum yfir og við getum fengið með eðlilegum hætti að láni erlendis frá, til þess að byggja upp þá atvinnuvegi, sem við höfum nú aðeins byggt upp til hálfs eða knapplega það, og fá út úr þeim þau fjárhagslegu verðmæti, sem við vitum að er hægt að fá út úr þeim, en þar kunnum við tiltölulega bezt til verka. Og reynslan mun líka sýna, að það verður okkur heilladrýgst. Ég læt svo máli mínu lokið að öðru leyti en því, að ég get tekið það fram, að ég er fylgjandi þeirri till., sem hér liggur fyrir. Ég álít, að það væri til gagns að kjósa þá nefnd, sem þar er um að ræða, en teldi þó, að þó að sú nefnd væri sett á laggirnar, væri hitt þó einnig æskilegt, eins og þessi mál standa nú, að það gætu farið fram hér á Alþingi eðlilegar umr, um þetta stórmál, um afstöðuna til þessara mála, og það í sambandi við sérstaka skýrslu, sem ríkisstj. gæfi hér um málið.