Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Tómas Árnason) : Virðulegi forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um brtt. hæstv. fjmrh. við frv. til l. um sérstakt tímabundið vörugjald, brtt. á þskj. 198. Nefndin hafði áður fjallað um staðfestingarfrv. á þskj. 101 og hafði klofnað um málið í meiri hl. og minni hl., en núna hefur nefndin eingöngu fjallað um brtt. og gefið út tvö álit vegna þess að nefndin hefur aftur klofnað í málinu. Þm. stjórnarflokkanna gefa út sérstakt nál. eða framhaldsnál. um frv. og minni hl., þm. stjórnarandstöðuflokkanna, skilar einnig sérstöku framhaldsnál. af sinni hálfu. Brtt. á þskj. 198 felur það í sér að í stað þess að hið sérstaka vörugjald, 12%, falli að fullu niður í árslok 1975 lækki það í áföngum á næsta ári. Þannig verður gjaldið 10% frá 1. jan. til 31. ágúst 1976 og síðan 6% frá 1. sept. til áramóta. Hefur verið gerð áætlun um það að tekjur af þessu gjaldi muni nema sem svarar 2 200 millj. kr. á árinn 1976. Ákveðið hafði verið í fjárlagafrv. þegar það var lagt fram að lækka niðurgreiðslur um 700 millj. kr. á næsta ári. Í sambandi við þessa brtt., sem hér liggur fyrir verður lagt til að fjárveiting til niðurgreiðslu vöruverðs verði 700 millj. kr. hærri en var í fjárlagafrv. þegar það var lagt fram. Það er sem sé ákveðið að draga úr þessari lækkun. Þessi ákvörðun er gerð til þess að halda þeirri stefnu fjárlaganna að fjárlögin feli ekki í sér ákvæði sem valda verðhækkun, fremur sé stefnt að því gagnstæða, að verðlækkun. Þessar ráðstafanir, annars vegar að tryggja tekjur að upphæð 2 200 millj. kr. á næsta ári með vörugjaldi og síðan að hækka niðurgreiðslur á fjárlagafrv. um 700 millj., þýða það að tekjur ríkisins í heild af þessum tveimur ráðstöfunum aukast um 1500 millj. kr. á næsta ári. Ástæðurnar fyrir flutningi þessa máls, sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í framsöguræðu, eru fyrst og fremst tvær. Í fyrsta lagi sú, að það er nú ljóst að fjárhagsstaða ríkissjóðs á árinu 1975 verður allmiklu lakari en menn gerðu sér vonir um fyrr á árinu. Er nú áætlað að greiðsluhalli ríkissjóðs á árinu 1975 verði 3.5-1 milljarðar. Það má geta þess í leiðinni að greiðsluhalli ársins 1974 var 3.4 milljarðar ef ég man rétt, þannig að hér er kominn greiðsluhalli ríkissjóðs á tveimur s. l. árum, þ. e. a. s. þessu ári og síðasta ári, upp á samtals 6.9–7.4 milljarða kr. Það má geta þess til viðbótar að ýmsar ríkisstofnanir drógu á eftir sér stórkostlega skuldahala eftir árið 1974. Mætti nefna t. d. Póst og síma. Mér sýnist á ríkisreikningi, sem hefur verið lagður fyrir Alþ. að hallinn og skuldahalinn hjá Pósti og síma sé 618 millj. í árslok 1974. Vegagerðin mun skulda 200–300 millj. að því er mér hefur verið tjáð, Rafmagnsveitur ríkisins skulda stórfé. Og mér er kunnugt um að Sementsverksmiðjan t. d. hefur safnað skuldum hjá Framkvæmdasjóði Íslands sem nema 160 millj. kr. í dag. Til viðbótar við mikinn rekstrarhalla ríkissjóðs árin 1974 og 1975, sem nemur yfir 7 milljörðum, er staða margra ríkisstofnana með þeim hætti sem ég var að lýsa og er þó ekki allt upp talið þar með. Önnur aðalástæðan fyrir flutningi þessa frv. er sú að með því að halda vörugjaldinu hefur það áhrif á þróun utanríkisviðskipta, en utanríkisviðskiptin hafa verið á árinu 1974 og verða á þessu ári og einnig á næsta ári óhagstæð um, að því er Þjóðhagsstofnunin telur, samtals 49.2 milljarða. Munurinn á útflutningi vöru og þjónustu og innflutningi vöru og þjónustu er óhagstæður um 49.2 milljarða á 3 árum að því er Þjóðhagsstofnun telur: árið 1974 um 13.5 milljarða, árið 1975 20.2 milljarða og 1976, ef haldið verður þeirri aðhaldsstefnu sem ríkisstj. hefur markað, gerir Þjóðhagsstofnunin ráð fyrir neikvæðum vöruskiptajöfnuði að upphæð 15.5 milljörðum kr., þannig að það er auðvitað þegar af þessum tveimur ástæðum, sem ég hef verið að lýsa, ástæða til þess að spyrna við og breyta um stefnu í þessum efnum. Það er alveg sýnilegt að gjaldþol þjóðarinnar bæði inn á við og eins gagnvart öðrum þjóðum þolir ekki öllu lengur þá þróun sem hefur viðgengist og viðgengst enn þá í utanríkisviðskiptunum. Hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir því í sinni framsöguræðu hver yrðu bein verðlagsáhrif þeirra ráðstafana sem ég hef hér verið að lýsa, annars vegar vörugjaldsins og hins vegar breytinga á fyrirætlunum í fjárlagafrv. í þá átt að hækka niðurgreiðslur. Er talið að þessar aðgerðir báðar yrðu ekki til þess að hækka almennt verðlag í landinu á næsta ári, heldur mundu þær leiða til hins gagnstæða.

Frsm. 2. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Forseti. Þetta mál hefur nú tekið talsverðum breytingum frá því það var hér síðast til umr. Eins og hafði komið fram í umr. áður var efni þessa frv. að staðfesta brbl. sem gefin voru út á s. l. sumri um 12% tímabundið vörugjald. Samkv. þeim brbl. átti þetta gjald að falla niður nú um áramót. En nú hefur málið tekið þeim breyt. að gert er ráð fyrir að framlengja þetta gjald út allt næsta ár, að vísu aðeins í lækkandi formi, þannig að gjaldið verði fyrstu 8 mánuði næsta árs 10% í staðinn fyrir 12% og síðan næstu 4 mánuði á eftir 6%. Gert er ráð fyrir að gjaldið gefi í tekjur á næsta ári 2 200 millj. kr., og er þá miðað við reynslu af þessu 12% gjaldi á síðara hluta þessa árs en reynslan varð sú að gjaldið gaf allmiklu minni tekjur en ráð hafði verið fyrir gert. Þegar gjaldið var lagt á í júlímánuði var reiknað með því að þessi gjaldstofn gæfi um 1850 millj. kr. á árinu, en reynslan hefur orðið sú að hann gefur ekki nema 1350 millj. kr. Er því augljóst að þetta sérstaka gjald hefur orðið til þess að draga mjög verulega úr innflutningi á þeim vörum sem gjaldið átti aðallega að falla á. Nú þykir mér líklegt að gjaldið gefi meiri tekjurá næsta ári en sem nemur 2 200 millj. kr., vegna þess að ég geri ráð fyrir því að allmargir, sem standa fyrir því að flytja inn þær vörur sem hér er um að ræða, hafi dregið að flytja þær inn þar til gjaldið félli niður, því að því var hátíðlega lýst yfir að gjaldið ætti að falla niður í árslok. Það munar að sjálfsögðu um 12% gjald á fob-verðmæti vöru og því geri ég ráð fyrir að það hafi verið jafnvel óeðlilega lítill innflutningur á þeim vörum, sem skipta mestu máli varðandi þetta gjald, á seinni hluta þessa árs. En ótrúlegt er, eftir að þessi framlenging er ákveðin, að menn dragi það einnig við sig á næsta ári að flytja inn þessar vörur í jafnríkum mæli og þeir hafa sýnilega gert á síðari hluta þessa árs, enda hygg ég að eftir það, sem gerst hefur í þessum efnum, leggi ekki margir trúnað á að gjaldið verði fellt niður. Ég býst við að menn fari nú að trúa því að þetta verði eitt af þeim gjöldum sem eru framlengd árlega, og því á ég von á því að innflutningur á þeim vörum, sem gjaldið nær til, verði nærri því sem hann var áður og að þessi gjaldstofn, 10% í 8 mánuði og 6% í 4 mánuði, muni gefa talsvert ríflegri tekjur en hér er reiknað með. Frá því hefur svo verið skýrt um leið að aðrar breytingar verði gerðar í fylgd með þessari og þá í þá átt að það verði ekki dregið úr niðurgreiðslum á vöruverði í jafnríkum mæli og gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., en í fjárlagafrv. var við það miðað að niðurgreiðslur á vöruverði yrðu minnkaðar á árinu 1976 um 1425 millj. kr. Nú er gert ráð fyrir því að hnika þessari tölu þannig til að muni um 700 millj. og má því búast við því að niðurskurðurinn á niðurgreiðslunum eða breyt. á niðurgreiðslum frá því, sem hefur verið, verði rúmlega 700 millj. kr. samkv. þessari nýju áætlun. Má því segja að þegar miðað er við það, sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., þá sé hér ekki um mikla verðsveiflu að ræða þar sem framlengingin á vörugjaldinu þýðir auðvitað hækkað verð, en breyt. á niðurgreiðslunum þýðir aftur á móti að verð á þeim vörum, sem niðurgreiðslurnar ná til, hækkar ekki eins mikið og gert hafði verið ráð fyrir við framlagningu fjárlagafrv. En hvort tveggja þýðir þetta auðvitað hækkun frá því sem verið hefur því að það er verið að boða með þessu hækkandi verð frá því, sem í gildi hefur verið á niðurgreiðsluvörunum, sem nemur um 700 millj. á ári. Það er einnig verið að boða hér álagningu þessa sérstaka vörugjalds á næsta ári. Það er því enginn vafi á því að í þessari till. um framlengingu vörugjaldsins og þeim ráðstöfunum, sem boðaðar eru varðandi niðurgreiðslur, felast álögur frá því sem nú er á þjóðina um í kringum 3000 millj. kr. til verðhækkunar frá því ástandi sem er í dag. Ég tel að þessar ráðstafanir séu mjög óheppilegar, vægast sagt, miðað við það ástand sem ríkir hjá okkur nú í verðlagsmálum og í kaupgjaldsmálum. Það hefði vissulega þurft að mæta þeim vanda, sem menn standa frammi fyrir nú, með því að sýna það eins og mögulegt var í öllum greinum að staðið yrði gegn verðlagshækkunum til þess að hægt hefði verið að ná samningum í kaupgjaldsmálunum þannig að ekki hefði verið um mjög verulegar kauphækkanir að ræða. En allar ráðstafanir, sem miða í þá átt að hækka verðlag beint með álögum eða öðrum stjórnarráðstöfunum, torvelda vitanlega samninga um litlar kauphækkanir, og þær knýja á um það að krafist verði enn meiri kauphækkana en ella. Á þetta hafa launþegasamtökin bent og margundirstrikað að þau muni haga sínum launakröfum í fullu samræmi við þetta. En mér sýnist að viðbrögð hæstv. ríkisstj. séu þannig í þessum málum að hún taki ekkert tillit til þeirra aðvarana sem gefnar hafa verið. Hún miðar allar sínar ráðstafanir varðandi þessi mál við það eitt að fjármál ríkisins séu illa komin, ríkissjóður sé rekinn með halla og safni yfirdráttarskuldum við Seðlabankann, skuldahali hafi myndast í þessu fyrirtæki og hinu, eins og hér var verið að minnast á, og af því þurfi að afla meira fjár, af því þurfi að leggja meira á en gert var áður til þess að hafa upp í þessar umframgreiðslur, til þess að geta borgað þær skuldir sem stofnað hefur verið til. En í þeirri stöðu, sem við erum nú, leysir þetta hreinlega engan vanda. Það er ekki að leysa vandann, þegar útgjöldin hafa orðið hærri og meiri en talið er að þjóðarbúið þoli með góðu móti, að svara slíkum útgjöldum með því að segja: Ja, við verðum að halda þeim áfram og við verðum bara að leggja á enn meira en við gerðum áður. - Slíkum aðgerðum vitum við öll að verður svarað af launþegum í landinu með því að þeir krefjast launahækkana á móti, og vandinn hefur sem sagt ekki verið leystur. Það er útilokað að hæstv. ríkisstj. geti afsakað þessa stefnu sína með því að tala í sífellu um mikla verðbólgu, miklar verðhækkanir og skella skuldinni í þeim efnum alltaf á launþega landsins. Það er ríkisstj. sem með ráðstöfunum sínum stendur beinlínis fyrir því að verðlagið hækkar ýmist með því að leggja á nýja skatta eða auka útgjöld á þann hátt sem verður beinlínis til þess að hækka vöruverð í landinu. Hún kallar þannig á hækkandi kaupgjald óhjákvæmilega sem síðan leiðir auðvitað aftur af sér viðbótarverðhækkanir. Eina hugsanlega leiðin í þessum vanda er auðvitað að takast á við vandamálið sjálft, reyna að færa útgjöldin í þessari stöðu niður, stöðva þessar miklu umframgreiðslur. Ég trúi því ekki að því sé haldið fram í fullri alvöru um ríkisfyrirtækin öll, sem hér hafa verið nefnd og eru oft nefnd í þessu sambandi, að útgjöld þeirra, sem leitt hafa til umframgreiðslna hjá þeim og skuldasöfnunar, sé öll algjörlega hrein og heilög og það sé ekki hægt að koma þar neinni breytingu á, þar sé ekki hægt að koma fram neinni breytingu. En á meðan þessi leið er valin, að hækka bara í sífellu verðlag í landinu með nýjum álögum, þá heldur þetta hringkast allt saman áfram og þá þýðir lítið að fjasa út í það þó að dýrtíð eða verðbólga sé hér meiri en víðast annars staðar. Í sambandi við allar umr. manna um verðbólgu og þá miklu ógæfu, sem fylgir henni, hafa menn verið að gleðja sjálfa sig yfir því upp á síðkastið að nú hafi dregið örlítið úr verðbólguhraðanum, hann sé aðeins minni, og menn geta jafnvel fagnað 30% hraða vegna þess að hraðinn komst í eitt skipti upp í 54% miðað við ár. En hver sá, sem hugleiðir þessi mál örlítið meira, sér að það hefur ekkert gerst í þessum efnum með minnkandi verðbólguhraða sem raunverulega táknar að ástandið sé að batna. Hraðinn, sem mældur var upp í 54%, stafaði ósköp einfaldlega af því að hann var bein afleiðing af tilteknum ráðstöfunum af hálfu stjórnvalda í landinu. Þá var gengið lækkað tvívegis, þá var verið að hækka söluskatt og þá var verið að leggja á ótal ný gjöld sem leiddu til almennra verðhækkana, auk þess sem gengi krónunnar var látið síga. Allt er þetta mælanlegt í verðlaginu. Við höfum svo mikla reynslu í þessum efnum. Þetta er líka viðurkennt af öllum þeim sem um þessi mál hafa fjallað, að það er hægt að mæla út hve mikil verðhækkun hefur orðið af þessum sjáanlegu og skýranlegu ástæðum. Afleiðingarnar hafa næstum alltaf orðið þær, að svo hefur liðið örstuttur tími þangað til launþegasamtökin í landinu koma og svara svona aðgerðum með sínum ráðstöfunum, og nú er sá tími kominn, þegar 30% hraðinn er nefndur, að launþegasamtökin eru að búa sig undir sína lotu. Það er ekkert annað sem er að gerast. Ef þau svara á sama hátt og áður, þá breytist 30% hraðinn skyndilega í 50 eða 54% hraða. Vitanlega er hraðinn núna aðeins minni bara vegna þess að það er nokkuð um líðið síðan ríkisstj. gerði sínar ráðstafanir sem höfðu þessi miklu áhrif á verðbólguþróunina og hinn aðilinn er ekki búinn að leika sinn leik enn til þess að svara afleiðingunum af verðhækkunum sem ríkisstj. stóð fyrir. En um leið og það svar kemur fer hraðinn upp aftur. Við stöndum hér í nákvæmlega sömu sporunum og við höfum staðið í áður. Það er því algjör misskilningur af ríkisstj. að gleðjast yfir því að nú sé um eitthvað batnandi ástand í þessum efnum að ræða. Það er það ekki. Og mér sýnist að ríkisstj. bregðist við þeim vanda, sem hún stendur frammi fyrir og þjóðfélagið í heild, kröfum launþega í landinu um að fá bætur á móti þeim verðhækkunum sem yfir hafa gengið að undanförnu, þannig að hún vilji ekki gera neina samninga sem miða að því að draga úr verðbólguvexti, stöðva verðhækkanir. Hún svarar þessu þvert á móti með nýjum álögum, nýjum verðhækkunum til viðbótar við það sem á undan var komið, og það hlýtur vitanlega að hafa þær afleiðingar að knúnar verði fram meiri kaupgjaldshækkanir en annars hefði orðið, og verðbólguvandinn verður síst minni en hann var. Hæstv. ríkisstj. hefur gert nokkra grein fyrir því hvernig á því stendur að hún leggur nú til að framlengja þetta gjald og hvernig stendur á því að hún telur óhjákvæmilegt að fara í þessar viðbótarálögur við það sem áformað hafði verið. Þá telur hún upp og nefnir m. a. að mikil skuld hefur safnast fyrir hjá ríkissjóði í Seðlabankanum og nú er ætlunin að grynna á þessari skuld á næsta ári með því að borga Seðlabankanum upp í skuldina 900 millj. kr. Ekki er þetta nýtilkomið, ríkisstj. hefur vitað það í marga mánuði, meira að segja áður en hún lagði fram fjárlagafrv. sitt, að þessi mál stóðu svona. Þessi útgjaldaupphæð er því ekkert nýtilkomin. Ég hygg að það hafi engum manni komið til hugar á miðju ári að rekstrarhalli ríkissjóðs yrði minni á þessu ári en sem næmi 3000 millj. kr. En hann ætlar að reynast nokkru meiri og menn tala jafnvel um 4000 millj. kr. til viðbótar við rúmlega 3000 millj. kr. halla á fyrra ári. Hér er því ekki um nein ný rök að ræða, heldur aðeins það að ríkisstj. metur stöðuna þannig að það sé rétt að fara út í verðhækkun til þess að ná í meiri tekjur handa ríkissjóði eins og nú standa sakir til þess að grynna á skuldinni við Seðlabankann, þó að hún viti að það geri alla samninga í kaupgjaldsmálum erfiðari en annars hefði orðið. Þá telur ríkisstj. upp ýmis önnur útgjöld. Hún t. d. tilgreinir að það þurfi að greiða til Seðlabankans líka um 350 millj. kr. á næsta ári vegna verðtryggingar á Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Þetta vissu allir. Menn áttu að vita það að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins var gengistryggður. Það þurfti að borga ákveðin gengistöp sem komu fram við þriðju gengislækkunina á árinu 1974. Og það þurfti aftur að borga gengistöp í sambandi við Verðjöfnunarsjóðinn vegna gengislækkunarinnar sem átti sér stað í febrúarmánuði á þessu ári. Hér er því ekki um neina nýja greiðslu að ræða, þetta hefur legið fyrir allan tímann, en nú er þetta tínt fram. Þá er á það bent að það þurfi að greiða á milli 100 og 150 millj. kr. vegna ábyrgðar sem gefin hafi verið í sambandi við ákvörðun á fiskverði fyrir þrjá síðustu mánuði þessa árs, október, nóvember og desember. En fiskverðið var ákveðið á þeim grundvelli að það mátti búast við því að Verðjöfnunarsjóður þyrfti að greiða nokkurn hluta af fiskverðinu. Þetta hefur líka legið fyrir allan þennan tíma. Hér er ekki um neina nýja upphæð að ræða. Þá er nefnt til að ríkisstj. hafi keypt togarann Baldur og þurfi 175 millj. í því skyni. Það er út af fyrir sig mjög hæpið í þeirri aðstöðu, sem við erum í nú, að rökstyðja nýjar álögur og nýjar verðhækkanir í landinu með slíkum eignaskiptum eins og þar fara fram. Þá er einnig tilnefnt að greiða muni þurfa vegna ríkisábyrgða á togaralánum allt að 200 millj. kr. Þetta hefur líka legið fyrir allt árið. Og það er alveg furðulegt ef þeim, sem fara með fjármál ríkisins, hefur yfirsést í sambandi við þetta. Nei, hér er um það að ræða að hæstv. ríkisstj. veit auðvitað um það að fjármál ríkisins og fjármál ýmissa ríkisfyrirtækja eru í mesta ólestri. Þar er um hallarekstur að ræða og áætlanir, sem gefnar hafa verið út með nokkurra mánaða millibili, hafa allar reynst rangar. Það hefur yfirleitt ekkert staðist. En spurningin er hvort ekki á að takast á við þessi vandamál með öðrum hætti en þeim sem hæstv. ríkisstj. velur. Þessi aðferð, að ætla að mæta þessum vandamálum öllum á þann einfalda hátt að auka álögur, leggja meira á, afla ríkissjóði meiri tekna, hefur sín eftirköst og menn mæta þessum vanda bara á öðru sviði á eftir. Það er allt og sumt sem gerist. Það getur verið að hæstv. ríkisstj. meti þessi mál þannig að vandinn sé tiltölulega lítill í sambandi við kaupgjaldsmálin, launþegasamtökin hljóti að fallast á það, að til viðbótar við alla hina margumtöluðu verðbólgu sem yfir hefur gengið áður, verði menn einnig að taka við þessari verðbólgu sem nú er verið að efna til. Ég vek athygli á því, að það er ekki aðeins þessi breyting sem ég hef hér minnst á, sem ríkisstj. stendur nú fyrir og þýðir auknar álögur. Ríkisstj. ákvað að hækka söluskattinn um 2% stig til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, en það þýðir að ríkissjóður er að ná til sín viðbótartekjum á þann hátt sem nema 2500 millj. kr. á ári. Það var auðvitað kjörið tækifæri nú, þegar ekki þurfti að láta þetta gjald renna lengur í Viðlagasjóð vegna þeirra verkefna sem hann stendur undir, að nota einmitt þessi 2% til þess að veita nokkurt svigrúm í sambandi við kaupgjaldsvandamálið. En ríkisstj. ákveður að taka þessa upphæð enn til sín í ríkissjóð. Svipað er farið að í sambandi við tryggingamálin. Þar er sú leið farin, þegar um mikil útgjöld er að ræða í tryggingum að leggja bara eitt viðbótarprósentustig á útsvarsgjaldstofninn, leggja þannig á landsmenn 1100–1200 millj. kr. og bæta síðan við aukagjaldi á sjúklinga sem nemur í kringum 500 millj. kr. Það er farið að muna talsvert um allar þessar ráðstafanir þegar þær eru lagðar saman. Þær verða aukaútgjöld almennings frá því sem verið hefur. Það er verið að standa að aðgerðum sem munu nema á milli 6 og 7% almennri verðlagshækkun í landinu á ári. Meira að segja fyrri yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. varðandi kaupgjaldsmál hafa verið í þá átt að hún vildi standa að því að tryggja launafólki a. m. k. jafnmikinn kaupmátt og samið var um í síðustu kaupgjaldssamningum eða hefur verið nú að undanförnu. Þessar aðgerðir allar, sem ég hef hér gert að umtalsefni, miða að því að atvinnuvegirnir verða annaðhvort að taka á sig launagreiðslur sem nema 0–7%, eftir því hvað þetta verður reiknað til mikilla almennra útgjalda, 6–7% hækkun á launum til þess að standa aðeins við þetta fyrirheit sem ríkisstj. hefur gefið. Það er alveg augljóst að auðvitað sækir í það að launin þurfa að hækka um miklum mun meiri upphæð en menn voru að búast við vegna þess að ríkisstj. velur þessa leið. Og þó að jafnt við í stjórnarandstöðunni sem forustumenn í verkalýðshreyfingunni bendum ríkisstj. á ýmsar leiðir til þess að þessi mál geti farið betur, þá er ekki hlustað á það á neinn hátt. Þá segir t. d. hæstv. ríkisstj. að hún hugsi sér að lækka tollagreiðslur og lækka tekjur ríkissjóðs með lækkandi tollum nú um næstu áramót sem nemur í kringum 800–900 millj. kr. í tekjum fyrir ríkið á næsta ári. Af þessari tollalækkun er talið að lækkun á tollum bara á iðnaðarvörum frá Efnahagsbandalagslöndum nemi 500 millj. kr. á ári. Það er það sem Þjóðhagsstofnunin gefur upp. Það á sem sagt að lækka tolla á iðnaðarvörum, fullunnum vörum frá Efnahagsbandalagslöndum, á næsta ári, - löndunum sem hafa svikið á okkur tollasamning - það á að lækka tolla á þeirra vörum sem nemur 500 millj. kr. á næsta ári og frá Efta-löndum sem nemur í kringum 100 millj. Og það var eiginlega upphæðin sem við vorum þó skuldbundnir til. Auk þess er svo um tollalækkun að ræða sem miklu frekar gat komið til greina því að hún táknar vissa tilfærslu, en það er tollalækkun á ýmsum hráefnisvörum fyrir okkar innlenda iðnað. Er talið að tekjurýrnun ríkissjóðs af því geti numið 100–150 millj. kr. En sú tollalækkun getur að sjálfsögðu komið iðnrekstrinum í landinu til góða, svo að það er ekki á neinn hátt sambærilegt við hina tollalækkunina sem þvert á móti mun verða notuð af atvinnurekendum meðal iðurekenda í málflutningi þeirra, þannig að þeir eigi erfiðara eftir en áður að standa undir kaupgjaldshækkunum því að samkeppnin við erlendar vörur harðni hjá þeim. En það er eins og ég segi, það er alveg sama hvort stjórnarandstaðan í landinu bendir á hluti eins og þessa, sem miða að því að hætta við að skerða tekjur ríkissjóðs, eða hvort það eru forustumenn í verkalýðshreyfingunni sem benda á þetta, ríkisstj. lokar sínum hlustum, læst ekki heyra neitt og strunsar áfram. Og svo þegar kemur að kaupgjaldsvandanum eftir stuttan tíma, þá auðvitað rekur hún upp eitt mikið óp og talar um að nú séu forustumenn í launþegasamtökunum að steypa öllu um koll í þjóðfélaginu. Ég efast auðvitað ekkert um að hæstv. ríkisstj. getur haldið áfram þessari endileysisstefnu sinni nokkurn tíma enn í fjármálum landsins og í fjármálum ríkisfyrirtækja, hún getur enn haldið áfram þessari hringavitleysu. En hún getur aldrei fengið annað út úr þessu dæmi en bullandi verðbólgu og sífellt stríð við launafólkið í landinu, og þetta allt saman verður til þess að þjóðarframleiðslan fer minnkandi, þjóðartekjur fara minnkandi og síðan á að nota minnkandi þjóðartekjur sem röksemd fyrir því að það sé ekki hægt að halda uppi sama kaupi og áður var. En stefnan hjá hæstv. ríkisstj. í þessum málum er auðvitað í grundvallaratriðum röng. Það er ekki tími til þess að ræða þessi mál á mjög almennum grundvelli hér eins og komið er tíma þingsins. Ég skal því stytta mál mitt, en vil aðeins segja það að við alþb.-menn erum á móti þessum till. hæstv. fjmrh. og á móti þeim ráðstöfunum sem ríkisstj. hefur verið að boða hér, eins og það að draga úr niðurgreiðslum á vörum sem enn er hangið í. Þó að hún hafi hopað þar nokkuð frá því sem hún hafði boðað áður, þá sem sagt stendur enn boðun um að minnka niðurgreiðslur á vörum. Við teljum að þessi stefna sé röng og það hefði átt að velja aðrar leiðir.

Frsm. 1. minni hl. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Þegar maður kveður sér hljóðs til þess að ræða mikilvægan þátt í fjármálastefnu núv.hæstv. ríkisstj. getur ekki hjá því farið að manni verði hugsað til þess dapurlega íslenska orðtaks að lengi geti vont versnað. Satt að segja var það skoðun margra á dögum fyrrverandi hæstv. ríkisstj. vinstri stjórnarinnar svo kölluðu, að óstjórnin væri orðin svo megn að lengra, dýpra yrði tæplega sokkið á því sviði, stefnuleysið svo algert, ringulreiðin svo fullkomin að erfitt yrði að slá slíkt met. Það hefur sem sagt tekist. Sannleikurinn í þessum dapurlega íslenska málshætti að lengi geti vont versnað, hefur komið átakanlega fram á valdatíma hæstv. núv. ríkisstj. Hver skýringin er skal ég ósagt láta. Hún gæti verið sú að einn flokkur átti aðild að báðum þessum ríkisstj., Framsfl. Hann var forustuflokkur í vinstri stjórninni og hann er annar stjórnarflokkurinn í þessari ríkisstj. Það gæti verið að það, sem er sameiginlegt af illum einkennum fyrrv. stjórnar og núv. stjórnar, eigi rót sína að rekja til þess að þessi flokkur átti aðild að báðum stjórnunum. Sjálfstfl. gagnrýndi vinstri stjórnina mjög harðlega fyrir stefnuleysi, fyrir ráðleysi, fyrir sukk. En stefnuleysið, ráðleysið og sukkið heldur áfram. Skýringin á þessu kann að vera fólgin í því að Sjálfstfl. í stjórn og Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu séu tvö gjörólík fyrirbæri. Í hverju aðalskýringin er fólgin skal ég sem sagt að þessu sinni láta ósagt. En hvers vegna segi ég að orðtakið að lengi geti vont versnað hafi hlotið staðfestingu í störfum núv. hæstv. ríkisstj.? Ég skal nefna um það nokkur dæmi. Verðbólgan hefur á þessu ári orðið meiri en nokkru sinni fyrr í sögu íslensku þjóðarinnar og meiri en í nokkru nálægu landi, komist yfir 50% um skeið. Hún hefur að vísu verið minni undanfarna mánuði, 25–30%, en auðvitað enn a. m. k. helmingi meiri en hún má vera ef sæmilega heilbrigt efnahagsástand á að teljast ríkja í landinu. Í öðru lagi skal ég nefna að við liggur að atvinnurekstur íslendinga sé að stöðvast eða a. m. k. mjög verulegir þættir í íslenskum atvinnurekstri. Heilar atvinnugreinar boða lokun fyrirtækja. Nú síðast kom sú fregn frá fundi samvinnufrystihúsa að frystihúsarekstur samvinnumanna í landinu sé rekinn með stórfelldu tapi og ef ekki verði gagngerar breytingar á rekstraraðstöðu frystiiðnaðar samvinnumanna, þá biði þeirra fyrirtækja ekkert annað en rekstrarstöðvun. Þetta er auðvitað ömurlegt ástand. Í þriðja lagi skal ég nefna að kjör launþega hafa farið og fara enn stórversnandi og eru allar horfur á að þau muni halda áfram að versna ef ekki verður stefnubreyting. Samningar milli vinnuveitenda og launþega eru lausir, þeim hefur verið sagt upp. Forustumenn launþegasamtakanna hafa boðað mjög hóflega, ábyrga og skynsamlega stefnu í launamálum, - stefnu sem grundvallast á því að ríkisvaldið hafi forustu um vissar stjórnmálaaðgerðir sem síðan geti orðið forsenda þess að launþegasamtökin fylgi hóflegri stefnu í launamálum. En það verður ekki sagt að launþegar hafi verið virtir svars. Fulltrúar launþegasamtakanna hafa átt fáeina fundi, örfáa fundi, annars vegar við vinnuveitendur og hins vegar við ríkisstj., og fá engin svör, bókstaflega engin svör. Það er þagað þunnu hljóði varðandi þá stefnumótun sem kunngjörð hefur verið af hálfu launþegasamtakanna eða forustumanna þeirra. Þær till. um stjórnmálaaðgerðir, sem þar eru fram settar, fá bókstaflega engar undirtektir í herbúðum ríkisstj. Þetta er auðvitað stóralvarlegt mál. Í fjórða lagi vil ég nefna að viðskiptahalli á þessu ári, árinu 1975, er áætlaður munu verða hvorki meira né minna en 20 milljarðar kr. og hefur hann aldrei orðið hærri. Í fimmta lagi vil ég nefna að skuldasöfnun íslendinga erlendis er orðin ógnvekjandi, - beinlínis ógnvekjandi. Síðustu tiltækar tölur um löng lán erlendis og stutt vörukaupalán eru frá 30. sept. s. l. Þá námu löng lán erlendis 65 milljörðum kr. og stutt vörukaupalán 6 milljörðum eða m. ö. o. erlendar skuldir íslendinga voru í septemberlok hvorki meira né minna en 71 milljarður kr. Greiðslubyrðin á þessu ári, þ. e. a. s. sá hluti af erlendum gjaldeyristekjum sem fer til greiðslu vaxta og afborgana af erlendum lánum, mun nema á þessu ári um 15% en það er fyrirsjáanlegt að á næstu 2–3 árum mun hann vaxa upp í 20%, upp í 1/5. M. ö. o.: það er talið af sérfræðingum að á árunum 1978 og 1979 muni íslendingar verða að nota fimmtu hverja krónu, sem þeir afla sér í erlendum gjaldeyri, til þess að greiða vexti og afborganir af erlendum skuldum. Slíkt hefur aldrei áður gerst í efnahagssögu íslendinga. Greiðslubyrðin hefur aldrei nokkurn tíma í sögunni orðið jafnþung og sérfræðingar nú telja að hún muni verða á árunum 1978–1979. Samt sem áður verður ekki vart neinnar viðleitni til stefnubreytingar hjá hæstv. ríkisstj., ekki einu sinni viðleitni til mótunar neinnar heildarstefnu yfirhöfuð að tala. Sem dæmi um þetta vil ég nefna, og þar kem ég að sjötta atriðinu í þessari dapurlegu upptalningu, að greiðsluhalli ríkissjóðs á árinu 1975, á þessu ári, er áætlaður 3.5 milljarðar kr. Raunar er meiri munur á gjöldum og tekjum en þessu nemur. Gjöld ríkissjóðs á árinu 1975 eru talin munu fara fram úr tekjum sem nemur 4–5 milljörðum kr. Hins vegar bætir ríkissjóður greiðslustöðu sína með um 1500 millj. kr. lántöku sem gerir það að verkum að greiðsluhalli ríkissjóðs á árinu er talinn munu verða 3.5 milljarðar kr., sem er gífurleg fjárhæð. Í sjöunda og síðasta lagi skal ég svo nefna um óráðsíuna, sem á sér stað, um sukkið og stjórnleysið, sem má segja að einkenni stjórnarfarið, að skuld ríkissjóðs nú við Seðlabankann nemur hvorki meira né minna en tæpum 7 milljörðum kr. Ríkissjóður skuldar sínum eigin banka ríkisbankanum, hvorki meira né minna en tæpa 7 milljarða kr. Þetta allt saman, þessir sjö liðir, sem ég hef nefnt, bera vott um, sýna, svo að ekki verður á móti mælt, að „stjórn“ landsins er óstjórn, einkennist af óstjórn. Þá skal ég víkja nokkuð að efni þeirrar till. sem hér er til umr., en vil byrja umsögn mína um till. og þá stefnubreytingu, sem í henni felst frá því sem áður hafði verið boðað, á því að bera saman nokkur grundvallaratriði fjárlagafrv., sem lagt var fram í byrjun þingsins, og það sem nú er gert ráð fyrir að gerist í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. En það mál, sem hér er verið að ræða, er raunverulega einn þáttur fjárlagaafgreiðslunnar. Stefna ríkisstj. var í byrjun þings m. a. sú að lækka útgjöld á fjárlagafrv. næsta árs mjög verulega. Þar á meðal ráðgerði hún 2000 millj. kr. lækkun á sviði tryggingamála. Þetta var einn meginþátturinn í þeim boðskap sem þingheimi var fluttur í byrjun þings þegar fjárlagafrv. var lagt fram. Í öðru lagi var gert ráð fyrir að fella niður 12% vörugjaldið. Í þriðja lagi var boðað að niðurgreiðslur skyldu lækka um 1500 millj. kr. Í fjórða lagi var gert ráð fyrir að fella niður tolla á erlendum vörum vegna samningsskuldbindinga okkar við önnur lönd sem næmu um 800 millj. kr. Ég nefni þessa fjóra þætti í þeirri mynd sem hæstv. ríkisstj. kynnti Alþ. í sambandi við framlagningu fjárlagafrv. í októbermánuði s. l. Hvernig víkur nú í dag málum varðandi þessi sömu grundvallaratriði sem boðuð voru í miðjum okt.? Lækkun útgjaldanna, sem vera átti 2000 millj. kr. á sviði trygginganna, á nú að verða um 1500 millj. kr. En um 1/3 hluti þessarar upphæðar á að greiðast af sjúklingum á sjúkrahúsum landsins eða um 500–600 millj. kr. Um 2/3 hlutar upphæðarinnar eiga að greiðast af sveitarfélögunum á þann hátt að þeim er heimilað að hækka útsvar sitt um 1%. En hvað eru sveitarfélögin? Ekki eru þau neinn sjálfstæður aðili sem hefur eigin sjóði til þess að inna af hendi um 1000 millj. kr. greiðslu. Sveitarfélög eru samfélag íbúanna í sveitarfélaginu, samfélag útsvarsgreiðendanna, þannig að í raun og veru er það, sem hér er að gerast, að útsvarsgreiðendum, hinum almenna borgara, hinum almenna launþega, er ætlað að greiða um 1000 millj. kr. til þess að hægt sé að létta tilsvarandi útgjöldum af ríkissjóði og komast hjá því að meiri byrðar verði lagðar á sjúklinga en þó er gert, þ. e. a. s. 500–600 millj. og engar á gamla fólkið eins og upphaflega var tilætlunin, og ber vissulega að fagna því að því skuli hafa verið hlíft. M. ö. o.: það, sem upphaflega átti að vera 2000 kr. útgjaldalækkun verður nú 1500 kr. útgjaldalækkun sem að er borguð af sjúku fólki og vanheilu á sjúkrahúsum, en að 2/3 af almennum skattborgurum í sveitarfélögum landsins. Ég nefndi í öðru lagi að boðað hefði verið í miðjum október að 12% vörugjaldið skyldi niður falla. Hér fór fram umræða um daginn um staðfestingu á brbl. um vörugjaldið, 1. umr., fyrir nokkrum dögum. Þá var það enn boðað að tilætlunin væri að fella 12% vörugjaldið niður. Í gær flutti hæstv. fjmrh. till. um að nú skuli vörugjaldinu haldið, að vísu ekki 12% vörugjaldi. heldur 10% í ákveðinn mánaðafjölda og síðan 6%. En engu að síður, ríkissjóður ætlar sér að innheimta á næsta ári 2,2 milljarða kr. með því að halda vörugjaldi sem tekjustofni. Það fyrirheit, sem gefið var í miðjum október, er því beinlínis svikið. Það var sagt við 1. umr. fjárlaganna að lækka ætti niðurgreiðslur um 1500 millj. kr. Nú er tilætlunin að lækka niðurgreiðslur um aðeins 700 millj. kr. Hins vegar er það eina, sem stenst í því sem sagt var í miðjum október varðandi þessa fjóra meginþætti fjárlagaafgreiðslunnar, að haldið er fast við að lækka tollana um 800 millj. kr., eins og boðað var. Það er stefna sem ég er fylgjandi, og þetta er eina atriðið af þessum fjórum grundvallaratriðum sem kunngerð voru í sambandi við framlagningu fjárlaganna í miðjum október sem enn stendur óhaggað. Öllu hinn hefur ýmist verið breytt eða þá að ákveðin fyrirheit, svo sem afnám vörugjaldsins, hafa beinlínis verið svikin. Í þessu sambandi er líka rétt að minna á að á þessu ári var ætlunin að lækka útgjöld á gildandi fjárlögum mjög verulega. Það var samþykkt undir lok síðasta þings heimildarlöggjöf um lækkun útgjalda samkvæmt fjárlögum. Var þá gert ráð fyrir að útgjöld fjárlaga lækkuðu um 3500 millj. kr.. um 3.5 milljarða. Í júlí skilst manni að þessar lækkunaráætlanir hafi verið komnar niður í 2000 millj. kr. Þá var gerð áætlun um lækkun útgjalda samkvæmt fjárl. þar sem að 1/3 hluta var um opinberar framkvæmdir að ræða, að 1/4 hluta ýmsar aðrar framkvæmdir og afgangurinn voru ýmis rekstrargjöld. Ég vil beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh. að hversu miklu leyti þessi júlíáætlun um 2000 millj. kr. minnkun útgjalda hafi verið framkvæmd. Mér leikur sterklega grunur á að þessi áætlun frá því í júlí um lækkun útgjalda ríkissjóðs hafi alls ekki verið framkvæmd eða a. m. k. ekki að öllu leyti og það sé ein skýringin á hinni afar bágu greiðslustöðu ríkissjóðs, það sé ein af skýringunum á þeim 3.5 milljarða kr. greiðsluhalla sem ég var að geta um áðan að viðurkennt er að muni verða á ríkissjóði á þessu ári. Ég sagði áðan að ríkissjóður hafi skuldað Seðlabankanum 30. nóv. s. l. 6.9 milljarða kr. En þetta segir því miður ekki alla sukksöguna í sambandi við skipti ríkissjóðs og Seðlabankans því að skuldaaukning ríkissjóðs við Seðlabankann á þessu ári, á árinu 1975, er áætlað að nemi hvorki meira né minna en 3.5–4 milljörðum kr., m. ö. o.: af þessari tæplega 7 milljarða skuld, sem var í s. l. nóv., er liðlega helmingurinn nýjar skuldir sem safnað hefur verið á þessu ári. Og þetta gerist á valdatíma ríkisstj. þar sem sjálfstæðismaður gegnir embætti fjmrh. og hafði áður myndarlega gagnrýnt vinstri stjórnina fyrir losaralega fjármálastjórn og sukksöm viðskipti ríkissjóðs við Seðlabankann, en svo gerist það á valdatíma þessarar hæstv. ríkisstj., þegar sjálfstæðismaður gegnir embætti fjmrh., að óreiðuskuldaaukning í Seðlabankanum verður hvorki meiri né minni en 3.5–4 milljarðar kr. Þessi óreiðuskuldaaukning í Seðlabankanum gerir það að verkum skv. upplýsingum, sem fram hafa komið hér í hv. deild, að nauðsynlegt er að ríkissjóður greiði Seðlabankanum 900 millj. kr. á næsta ári í vexti og afborganir af skuldaaukningunni í ár, og það er ein af skýringunum sem gefnar eru á nauðsyn þess að framlengja vörugjaldið og afla ríkissjóði 2.2 milljarða tekna. M. ö. o.: næstum helmingurinn af þeim tekjum, sem ríkisstj. rukkar okkur nú um allt í einu á síðustu dögum þingsins og segir að vanti á árinu 1975, - næstum helmingurinn er nauðsynlegur vegna þess að ríkissjóður hefur á árinu 1975 verið að safna óreiðuskuldum í Seðlabankanum, 3.5–4 milljörðum kr. Það er sannarlega til nokkuð mikils mælst að stjórnarandstaðan leggi blessun sína yfir slíka ráðsmennsku. Ég gat þess áðan að afkoma ríkissjóðs á þessu ári væri mjög slæm, að greiðsluhallinn mundi verða um 3.5 milljarðar kr. Þetta ber sannarlega ekki vott um að fjármálum ríkisins hafi verið stjórnað af aðhaldssemi eða myndarskap. Ég skal ekki gera það mál að ítarlegu umræðuefni í þessu sambandi. Þó vil ég aðeins láta getið dæmis um það hversu illa Sjálfstfl. hefur tekist að standa við gagnrýnisorð sín meðan hann var í stjórnarandstöðu. Bók var okkur send hér í okt. 1915 er heitir „Stjórnir, nefndir og ráð ríkisins árið 1974“, en það var fyrsta stjórnarár hæstv. núv. ríkisstj. Í þessari bók segir, með leyfi hæstv. forseta, í fyrstu töflu að heildarfjöldi nefnda 1974 hafi verið 466 og í þessum 466 nefndum voru hvorki meira né minna en 2292 nm. Ég sé ekki betur en að nefndafarganið hafi aldrei blómstrað jafnstórkostlega og á árinu 1974. Nefndaþóknunin var hvorki meira né minna en 80.3 millj. kr. og annar kostnaður 82.3 millj. kr., svo að heildarnefndakostnaður á árinu 1974 varð 162.6 millj. kr. Þetta er áreiðanlega met í nefndakostnaði í sögu íslenska stjórnkerfisins. Sem dæmi um það í hverju svona nefndarstörf geta verið fólgin tók ég með í pontuna þessa bók sem liggur á borðum allra hv. þm. og heitir „Flutningur ríkisstofnana, nefndarálit 1975.“ Formaður þessarar nefndar var Ólafur Ragnar Grímsson prófessor og varaþm. SF. Segir í bréfi n. til forsrh. að till., sem í þessari myndarlegu bók felist, feli í sér að flytja skuli 25 stofnanir af höfuðborgarsvæðinu og út um hinar dreifðu byggðir landsins, þar séu gerðar till. um deildaflutning sem snerti 12 stofnanir, stofnun útibúa frá 36 stofnunum og eflingu útibúa 11 stofnana. Það er 7 manna nefnd, sem þessa myndarlegu bók hefur samið. Nú hefði mér leikið forvitni á að fá um það upplýsingar hvað störf þessarar nefndar hafi raunverulega kostað, hvað sú tillögugerð, sem á þessum blöðum stendur, hefur kostað hið opinbera. Ég veit ég get ekki ætlast til þess að hæstv. fjmrh. svari þessu á stundinni, en ég þykist vita, geng út frá því sem vísu að hann muni taka til máls við 3. umr. fjárl. á morgun, og þá væri mér þökk á því að hann gæti þá skotið inn í einhverja af ræðum sínum upplýsingum til þings og þjóðar um það t. d. hvað störf þessarar nefndar kostuðu í heild, hvað íslenskir skattborgarar hafi verið látnir greiða mikið fyrir að fá till. um það sem í þessu plaggi felst. Sem dæmi um stjórnleysið, sem einkennt hefur stjórnarfarið undanfarið ár, skal ég leyfa mér að nefna annað alveg nýtt dæmi af verksviði annars ráðh., af verksviði hæstv. viðskrh., en þar er um að ræða eitt hið furðulegasta mál sem hlýtur að vekja mikla athygli á næstu dögum og vikum. Svo er mál með vexti að árið 1971 var söluskattur af olíu til húsahitunar afnuminn með lögum, en söluskattur hélst hins vegar og helst á olíu til fiskiskipa. Ríkisstj. ákvað þá, sem út af fyrir sig var skynsamlegt, að ekki skuli vera munur á verði gasolíu til fiskiskipa og til húsahitunar, enda býður það upp á ýmiss konar misnotkun og misferli. En 30. júlí 1971 er í framhaldi af þessu samþ. í verðlagsnefnd að greiða söluskatt af olíu til fiskiskipa úr innflutningsjöfnunarreikningi olíuvara í tvo mánuði, meðan athugaðar séu leiðir til þess að tryggja til frambúðar sama verð á olíu til fiskiskipa og húsahitunar. Menn taki eftir því, að í samþykkt verðlagsnefndar stóð að meðan verið væri að athuga leið til að tryggja til frambúðar sama verð á olíu til fiskiskipa og húsahitunar skyldi Olíuverðjöfnunarsjóður lána söluskatt þann sem greiða átti af olíu til fiskiskipa, en lána hann aðeins í tvo mánuði meðan málið væri athugað nánar og aðrar eðlilegar leiðir væru fundnar til þess að greiða þennan söluskatt því að sjálfsögðu var þetta og er þetta ekki í þeirra verkahring, m. a. s. vafasamt að það hafi verið heimilt skv. þeim reglum, sem gilda um Verðjöfnunarsjóð, að nota hann í þessu skyni. Hér var um bráðabirgðalán úr sjóðnum að ræða í tvo mánuði og auðvitað gert ráð fyrir að þetta lán yrði endurgreitt. í raun og veru eru það neytendur sem eiga Verðjöfnunarsjóð. Hann má nota til þess að lækka verð á olíu ef inneign í honum verður mjög veruleg. Það getur komið fyrir að nauðsyn sé að hann verði neikvæður, að hann skuldi nokkuð, ef lækkun verður á olíu sem ekki er búist við að verði varanleg. En kjarni málsins er sá, að Olíuverðjöfnunarsjóður er einn þeirra sem kaupa og nota olíu í landinu, og ef hann er jákvæður, þá er það eign fyrir neytendurna, en ef hann er neikvæður, þá verður nauðsynlegt að jafna þann halla með því að hækka olíuverðið til neytendanna siðar. En þetta lán úr Verðjöfnunarsjóði stóð ekki bara í tvo mánuði. Það stendur enn til dagsins í dag, til þessarar stundar. Verðjöfnunarsjóður hefur verið látinn halda áfram að lána söluskattinn af olíu til fiskiskipa til þessa dags. Þetta ber auðvitað vott um svo fáheyrt stjórnleysi af hálfu þeirra, sem ábyrgð bera á Verðjöfnunarsjóði olíuviðskipta, að engu tali tekur. Einnig má segja að þetta beri líka vott um fáheyrt sinnuleysi verðlagsstjóra eða verðlagsyfirvalda, að hafa ekki athugað að samþykkt verðlagsnefndar gilti aðeins um tveggja mánaða lán, en átti ekki að gilda til ársloka 1975 eins og nú hefur komið á daginn að raun hefur orðið á. En þetta lán úr sjóðnum veldur því að staða hans er nú orðin neikvæð, að sjóðurinn skuldar nú um 450–460 millj. kr. M. ö. o.: það eru teknar af þeim, sem nota olíu á undanförnum árum, 450–460 millj. kr. sem ella hefði verið hægt að nota til þess að hafa olíuverð lægra en raun ber vitni um að hafi verið á undanförnum árum. Þessa skuld verður ríkissjóður auðvitað með einhverjum hætti að endurgreiða Olíuverðjöfnunarsjóðnum. En þetta mál ber þannig að, að fyrir fáeinum dögum ber núv. verðlagsstjóri fram till. um það í verðlagsnefnd að lánsheimildarsamþykkt frá 30. júlí 1971 skuli felld úr gildi. Þá kemur í ljós að verðlagsnefndarmenn líta þannig á að hún hafi verið fallin úr gildi tveimur mánuðum eftir að hún var gerð, því að það stendur skýrum stöfum í samþykktinni að hún sé gerð til tveggja mánaða. Það segir í samþykktinni orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þeim mismun“ - þ. e. söluskatti sem felldur er niður af olíu til fiskiskipa með þessari till. - „verði mætt með því að ganga á inneign“ - sem þá var á innflutningsverðjöfnunarreikningi olíuvara - „næstu 2 mánuði.“ Þetta var samþykkt: „næstu 2 mánuði“ á meðan athugaðar eru nánar leiðir til þess að tryggja til frambúðar sama verð á gasolíu til fiskiskipa og til húsahitunar. Þessir tveir mánuðir hafa orðið að fjórum árum sökum eftirlitsleysis, sökum stjórnleysis. Hér er auðvitað um hneyksli að ræða. Vörugjaldið, sem ríkisstj. lagði á með brbl. á s. l. ári og kallað var 12%, þýðir auðvitað ekki það að verðlag hækki um 12% af þeim sökum, eins og margoft hefur verið bent á í opinberum umr. áður. Það þýðir um 15–20% verðhækkun vegna þess að vörugjaldið er álagningarstofn. M. ö. o.: vegna vörugjaldsins fær ríkissjóður auknar söluskattstekjur sem á þessu ári munu hafa numið einhvers staðar á milli 250–300 millj. kr., og ýmis atvinnurekstur, sem notar álagningu sem tekjulind, fær auknar tekjur vegna vörugjaldsins. Hafa sérfróðir menn áætlað að atvinnureksturinn í landinu hafi fengið vegna 12% vörugjaldsins 300–400 millj. kr. í tekjuaukningu, þ. e. a. s. neytendur greiða ekki aðeins vörugjaldið sjálft til ríkisins, þeir greiða einnig aukinn söluskatt til ríkisins á þessu ári, 150–300 millj. kr., og þeir greiða í aukna álagningu til ýmis konar fyrirtækja og atvinnurekenda sem nemur 300–100 millj., þannig að byrðar almennings vegna vörugjaldsins eru miklu meiri en menn kynnu að halda þegar talað er um 12% vörugjald. Ég spurði um það á nefndarfundi í gær hvort nokkur áætlun hefði verið gerð um það vörugjald, sem nú er gert ráð fyrir að lögfest verði á árinu 1976, hve miklar aukatekjur það mundi færa ríkissjóði vegna söluskatts eða hversu miklar aukatekjur það mundi færa fyrirtækjum vegna álagningar, en fékk það svar að engin tilraun hefði verið gerð til að áætla það með nokkurri nákvæmni. Þegar allt þetta er haft í huga hlýtur að vera niðurstaða mín - og það er afstaða okkar þm. Alþfl. - að við getum ekki samþ. þetta frv. og munum greiða atkv. gegn því. Við getum ekki tekið þátt í því á síðustu dögum þingsins að færa ríkissjóði 2.2 milljarða kr. í tekjuauka, teknar á þennan hátt, þegar það kemur við nánari athugun í ljós að næstum helmingur tekjuþarfarinnar á rót sína að rekja til óreiðuviðskipta ríkissjóðs við Seðlabankann og að hinn helmingurinn á, eins og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, eingöngu rót sína að rekja til gjalda sem ríkisstj. átti að vera kunnugt um sum allt árið, a. m. k. um flest þeirra síðan á miðju ári. Samt eru þau ekki uppgötvuð, koma ekki upp á yfirborðið fyrr en á allra síðustu dögum þingsins. Þá er fleygt fram brtt. við frv. sem á að tryggja ríkissjóði tekjur til þess að mæta gjöldum sem vitað hefur verið um í marga mánuði og jafnvel árið allt, til viðbótar því að auðvitað átti ríkisstj. líka að vita hvaða afleiðingar það hefði að eiga slík óreiðuviðskipti við Seðlabankann sem raun hefur borið vitni. Því hefði hún átt að geta gert sér grein fyrir þegar hún lagði fjárl. fram. Þetta mál er sem sagt allt þannig til komið og allt þess eðlis að við þm. Alþfl. munum greiða atkv. gegn þessari brtt., gegn innheimtu vörugjaldsins áfram á árinu 1976.



Herra forseti. Af því að tímanum er nú háttað eins og honum er nú háttað, verður maður að stilla sig, þó að ýmislegt hafi komið fram í ræðum tveggja hv. síðustu ræðumanna sem ástæða væri að fjalla um. Það verður þá að bíða betri tíma. En ég vil aðeins út af því, sem hv. síðasti ræðumaður, hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, vék að í sambandi við greiðslu söluskatts af olíu til húsahitunar, taka fram að það er rétt að það hefur verið ólögmæt framkvæmd á þessu. En ég get huggað hann með því og létt af honum hans hneykslan, að það hefur verið gerð nú ný samþykkt um þetta í verðlagsnefnd þar sem ákveðið er að hætta þessu, og ég vona að hann verði ánægður með það. Það er slæmt að hann skyldi ekki vera búinn að fá upplýsingar um það áður. 



Herra forseti. Í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. í haust er m.a. að finna þessa setningu, með leyfi hæstv. forseta: „Miðað er við að 12% vörugjaldið verði afnumið um næstu áramót.“ Þessi yfirlýsing var í fyllsta samræmi við þann rökstuðning sem settur var fram fyrir brbl. um vörugjaldið. Strax í fyrirsögn þeirra var það kallað „sérstakt tímabundið vörugjald“ og áhersla lögð á að það ætti aðeins að gilda um takmarkaðan tíma. En svo gerist það í gær að á borð þm. kemur þskj. 198, sem er brtt. frá hæstv. fjmrh. við frv. til staðfestingar á brbl. um sérstakt tímabundið vörugjald, og þessi brtt. fjallar um að þetta sérstaka tímabundna vörugjald skuli ekki vera tímabundið að ráði, a. m. k. ekki næsta ár. Till. ber með sér að ríkisstj. hefur ákveðið að framlengja vörugjaldið, það skuli að vísu lækka úr 12% í 10% nú við áramótin, en þessi 10% skuli standa til ágústloka, síðan skuli koma annað lækkunarþrep og sé vörugjaldið haft 6% fjóra síðustu mánuði ársins. Í þessu felst að næsta ár verður vörugjaldið, þegar á heildina er litið, 82/3 árið í heild, svo að lækkunin milli ára er 31/3. Þegar slík till. kemur fram frá hæstv. ráðh. á síðustu dögum þinghalds fyrir jól, þá mætti ætla að hún væri rækilega rökstudd og sýnt fram á að brýna þörf og skjótar og skyndilegar aðstöðubreytingar sem hafi gert slíkt ráðslag knýjandi og óhjákvæmilegt. En helstu rök hæstv. ráðh. fyrir því að framlengja tímabundna vörugjaldið, að gera það ótímabundið a. m. k. næsta ár, eru þau að ríkissjóður þurfi að standa straum af skuld sem myndast hefur við Seðlabankann á s. l. ári, og í öðru lagi að ríkissjóður þurfi að standa við ýmsar skuldbindingar gagnvart útgerð og fiskvinnslu í landinu. Um þessa útgjaldaliði var tvímælalaust fyrir hendi allnáin vitneskja þegar fjárlagafrv. var lagt fram, a. m. k. þegar fyrir því var talað. Þá var þegar fyrirsjáanlegt að á ríkissjóði yrði mikill greiðsluhalli á yfirstandandi ári, og einmitt þá var nefnd sama tala og nú er talin munu standast, 3.5 milljarðar kr., sem greiðsluhalli á þessu ári. Sömuleiðis lágu þá fyrir, eins og nógsamlega hefur verið rakið og ég ætla ekki að endurtaka, flestir ef ekki allir þeir útgjaldaliðir sem komnir eru til vegna útgerðar og fiskvinnslu. Ég hlýt því að álykta - og ég býst við að fleiri geri svo - að það hafi eitthvað annað komið til sem hafi gert þessa ráðabreytni svo knýjandi að hæstv. fjmrh. hleypur til og breytir frv. um staðfestingu brbl. á svona róttækan hátt á síðustu stundu. Ég fæ ekki betur séð en að eina fullnægjandi og eðlilega skýringin sé sú, að komið hafi í ljós allmikið og óvænt gat á þeim fjárlögum sem hæstv. ráðh. lagði hér fyrir í haust, að það hafi komið í ljós við nánari skoðun að tekjuáætlun þeirra sé þannig úr garði gerð að hún standist ekki og nú þurfi að leggja á ný útgjöld til að bæta upp það sem á vanti að tekjuáætlun, sem gengið var frá í haust, fái staðist. Þetta er reyndar ekki í fyrsta skipti í meðförum fjármála á þessu þingi sem ríkisstj. leggur fram till. um nýjar álögur og þær ekki smálegar. Strax í fjárlagafrv. var því slegið föstu að ríkisstj. væri staðráðin í því að taka í ríkissjóð tvö stig af söluskattsstofni sem undanfarið hafa gengið til Viðlagasjóðs. Þar er komin upphæð sem samkv. áætlunum um hvað söluskattsstig geri á næsta ári nemur alls ekki lægri fjárhæð en 2 milljörðum 300 millj. kr. og getur farið upp í hálfan þriðja milljarð. Nú kemur hér í viðbót framlenging á vörugjaldi sem talin er nema á næsta ári 2 milljörðum og 200 millj. kr. Og loks hefur verið lagt fram frv. um að hækka gjöldin, sem tekin eru af útsvarsstofni, um 1% eða 1 milljarð 200 millj. kr. Þetta gerir til samans 5 milljarða 700 millj. kr., sem eru nýjar álögur í ríkissjóð sem komið hafa frá hæstv. ríkisstj. á síðustu vikum. Hvernig eru svo þessar álögur í hátt? Á hverja leggjast þær þyngst? Ekki þarf að spyrja að söluskatti. Hann leggst jafnt á flest alla neyslu og þjónustu. Vörugjaldið er tekið af takmörkuðum vöruhópi, en það leggst jafnt á alla sem þær vörur þurfa að nota. Og útsvarsstofninn er brúttótekjur allra landsmanna. Útsvarið og önnur gjöld sem eins eru lögð á, þ. á m. þetta nýja fyrirhugaða gjald til trygginganna, leggjast á alla sem einhverjar tekjur hafa, meira að segja í framkvæmd á síðasta ári eftir skattalagabreytinguna sem þá var gerð, á lífeyrisþegana á ýmsum stöðum. Framkvæmdin á því ákvæði á síðasta ári mun að líkindum verða til þess að upp verði tekin í öllum sveitar- og bæjarfélögum álagning á lífeyrisþegana. Eins og ég sagði er gert ráð fyrir að 900 millj. af þeim 2200 millj. kr., sem afla á með framlengingu vörugjaldsins, fari til þess að standa straum af þeirri skuld sem ríkissjóður hefur stofnað til á líðandi ári við Seðlabankann. Sú skuld er þannig til komin að fjárhagur og fjárreiður ríkissjóðs á þessu ári hafa farið gersamlega úr reipunum. Það var ekki gert ráð fyrir neinum halla á ríkissjóði við afgreiðslu síðustu fjárlaga, heldur smávegis greiðsluafgangi. En það hefur farið svo á þessu ári að sá litli greiðsluafgangur hefur breyst í halla sem alls ekki verður lægri en hálfur fjórði milljarður og getur hæglega orðið meiri þegar öll kurl koma til grafar. Eins og útlit er fyrir að gengið verði frá fjárlögum nú, má heldur ekkert út af bera til þess að greiðsluafgangurinn litli, um 200 millj., breytist í nýjan greiðsluhalla. Sá aragrúi af lítt undirbúnum og vanhugsuðum tillögum um breytingar á útgjaldaliðum og á tekjuliðum, sem dunið hefur yfir okkur þm. síðustu daga, er ekki til þess fallinn að vekja traust á þeirri fjármálastjórn sem þar er að verki. Það verður hreinlega ekki annað séð en hæstv. ríkisstj. viti varla frá degi til dags hvað hún ætlar að gera né hvað hún er að gera þegar hæstv. ráðh. bera fram unnvörpum brtt. við 2. eða 3. umr. við frv. sem þeir báru fram fyrir nokkrum víkum eða í hæsta lagi mánuðum. Hér skortir auðsjáanlega samfelld vinnubrögð og yfirsýn. Hér virðist um að ræða svo tilviljanakennda meðferð mála að niðurstaðan hlýtur að vera að hér séu að verki menn á valdi atvikanna í staðinn fyrir að þeir ættu, ef vel væri, að hafa vald á atburðarásinni. Og þær nýju álögur sem til hafa komið, eru þannig á lagðar að þar gengur jafnt yfir menn hver sem greiðslugetan er. Hér er sælst til að hafa hinar nýju álögur þannig að tekinn sé jafn hlutur af mönnum hvort sem efnahagur þeirra og tekjustig er hagstætt eða óhagstætt. Við þm. Samtakanna getum ekki staðið að slíku.m ráðstöfunum og greiðum því atkv. gegn fram komnum tillögum.



Herra forseti. Ég tel óþarft að flytja langt mál um það frv. eða réttara sagt þá brtt. frá hæstv. ráðh. sem hér liggur fyrir, þar sem því máli hafa verið gerð góð skil af þeim hv. þm. sem hafa talað á undan mér. Ég vildi þó með örfáum orðum koma inn á eitt ákveðið og tiltekið atriði í þessu máli sem raunar hefur verið komið að af þeim sem hér hafa talað á undan mér, en ég tel engu að síður ástæðu til þess að vekja meiri athygli á. Sú mun hafa verið reynslan, eins og fram hefur komið, af innheimtu vörugjaldsins á því ári sem nú er að líða, að hér er ekki aðeins um að ræða þann kostnaðarauka til neytenda sem beinlínis stafar af vörugjaldinu sjálfu, heldur bætist ofan á vörugjaldið í fyrsta lagi heildsölu- og smásöluálagning og í öðru lagi söluskattur til ríkissjóðs, þannig að ég hygg mig fara nokkuð nærri um þegar ég segi, að í staðinn fyrir það að vörugjaldið orsaki 12% hækkun miðað við þann gjaldstofn sem vörugjaldið er tekið af, þá nemi sú hækkun, þegar öll kurl eru komin til grafar, milli 21 og 22% fyrir hinn almenna neytanda. M. ö. o.: tilkoma vörugjaldsins hefur ekki aðeins skapað ríkissjóði tekjur í fyrsta áfanga, þ. e. a. s. með innheimtu vörugjaldsins sjálfs, heldur hefur vörugjaldið einnig skapað ríkissjóði tekjur í þriðja áfanga, þ. e. a. s. með söluskattsálagningu á vörugjaldið, auk þess skapað þriðja aðila, sem er gjörsamlega óviðkomandi þessu máli, þ. e. a. s. heildsölum og smásölum mjög umtalsverðan tekjuauka á kostnað neytenda. Það segir sig auðvitað sjálft, að það er harla óeðlilegt ef ríkissjóður á í fjárþröng, að þá sé sú fjárþröng leyst þannig að gersamlega óviðkomandi aðilar, í þessu tilviki heildsalar og smásalar, hafi beinan fjárhagslegan hagnað af þeirri lausn sem við er höfð. Ef við lítum á það mál sem hér fyrir liggur, þá er því spáð að framlenging vörugjaldsins muni afla ríkissjóði tekna að upphæð 2.2 milljarðar kr. Ég hygg mig skilja það rétt að inni í þessari tölu séu ekki áætlaðar viðbótartekjur ríkissjóðs af álagningu söluskatts á vörugjaldið. Verði ekki athugasemdum hreyft við því, þá tel ég að það sé rétt frá skýrt. Þá eru ekki heldur inni í þessari tölu væntanlegar tekjur heildsala og smásala af framlengingu þessa gjalds, þ. e. a. s. ofan á þetta vörugjald bætist fyrst til aðila viðskiptalífsins, heildsala og smásala, 25–30% álagning sem nema mun í auknum útgjöldum fyrir neytendur og í auknum tekjum af þessu dæmi fyrir gersamlega óviðkomandi aðila, þ. e. a. s. heildsala og smásala, um það bil 600 millj. kr. á næsta ári. Auk þess mun ríkissjóður svo væntanlega leggja sín 20 söluskattsstig þarna ofan á sem skapar ríkissjóði viðbótartekjur sem nema 500–600 millj. kr. Það er fært fram sem hálfgerð afsökun fyrir þessari brtt.hæstv. ráðh.að það eigi að koma talsvert til móts við hagsmuni íslenskra neytenda með því að hætta við að lækka niðurgreiðslur eða réttara sagt að minnka lækkun niðurgreiðslna um 700 millj. kr. En ég vil aðeins benda hv. þm. á að það, sem hæstv. ríkisstj. hyggst hér vera að gera neytendum til góða fær hún frá þeim aftur til baka vegna þess að á síðasta stigi tekur hún af neytendum aftur. Með því að leggja 20% söluskatt ofan á hið sérstaka vörugjald tekur hún frá neytendum aftur milli 500 og 600 millj. kr., þ. e. a. s. því sem næst sömu upphæð og hún heldur fram að hún ætli sér að spara neytendum með því að minnka ekki niðurgreiðslur um 700 millj. kr. Mér er fyllilega ljóst að sú er skoðun hv. stjórnarsinna að þessi aðgerð sé nauðsynleg til þess að tryggja ríkissjóði þær tekjur sem hann þarf á að halda. Við stjórnarandstæðingar erum ekki sammála þeirri niðurstöðu, en þetta virðist engu að síður vera niðurstaða hv. stjórnarþingmanna. En ég vil leggja áherslu á það, að ég hef hvorki heyrt hæstv. fjmrh. né nokkurn stjórnarþingmann færa að því rök, að jafnhliða þessari aðgerð sé nauðsynlegt að tryggja versluninni í landinu sérstakar auknar tekjur um um það bil 600 millj. kr. á næsta ári á kostnað neytenda. Hvorki hæstv. fjmrh. né nokkur af stjórnarsinnum hefur haft slíkar röksemdir uppi um það, að jafnhliða því að þetta sérstaka gjald verði framlengt á neytendum, þá verði kaupmönnum og heildsölum heimilað að sækja sér sérstaklega 600 millj. kr. viðbótartekjur í vasa neytenda og skáka þar í skjóli framlengingar þessa gjalds. Ég held að það verði ekki hjá því komist að hv. stjórnarþingmenn taki afstöðu til þessa máls eins út af fyrir sig, hvort það sé réttlætanlegt í þrengingum ríkissjóðs og þrengingum þjóðarinnar að nýr tekjustofn, ný tekjuöflunarleið til ríkissjóðs á næsta ári hafi í sér fólgna möguleika fyrir heildsala og smásala í landinu til þess að auka eigin tekjur um 600 millj. kr. Ég held að hv. stjórnarþingmenn verði að fá að taka afstöðu í því máli einu út af fyrir sig. Þess vegna hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Lúðvík Jósepssyni að flytja skriflega brtt. við frv. það sem hér er til umræðu, frv. til l. um sérstakt tímabundið vörugjald. Brtt. er við 4. gr. frv. og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aftan við 1. mgr. 4. gr. komi ný mgr. er hljóði svo: Einnig er óheimilt að leggja heildsölu- og smásöluálagningu á hið sérstaka vörugjald.“ M. ö. o.: ég vil að hv. stjórnarþingmenn geti ekki skorast undan því að taka sérstaka afstöðu til þess, hvort þeir vilji að þessi sérstaka tekjuöflunarleið til þess að leysa tekjuvanda ríkissjóðs á árinu 1976 eigi jafnframt að gefa milliliðum í landinu, heildsölum og smásölum, sérstakt tækifæri til þess að leggja á neytendur í landinu skatt að upphæð 600 millj. kr. Ég geri mér það ljóst, að hér þarf afbrigða við að þessa skriflegu till. megi taka fyrir, en ég mælist til þess við hæstv. forseta að hann leiti þeirra.

Frsm. 1. minni hl. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vek athygli hv. þdm. á því að hæstv. viðskrh. viðurkenndi skýrt og skorinort í ræðu sinni áðan að undanfarin 41/2 ár hefði með ólögmætum hætti verið greitt úr verðjöfnunarsjóði olíu sem svarar söluskatti á olíu til fiskiskipa. Þetta upplýsti ég í ræðu minni, og nú er komin staðfesting á því af hálfu sjálfs hæstv. viðskrh. að þetta hefur átt sér stað. Jafnframt skýrði hæstv. ráðh. frá því, að nú nýlega hefði verið ákveðið að hætta þessum ólöglegu greiðslum úr verðjöfnunarsjóði olíunnar, og sagðist hæstv. ráðh. vona að þar með lyki hneykslun minni. En nú verð ég að valda honum vonbrigðum. Hneykslun mín var á því að það skyldi hafa getað viðgengist undir hans stjórn í 41/2 ár að ólöglegar greiðslur ættu sér stað úr verðjöfnunarsjóði olíu, m. ö. o. olíuverði hefði verið haldið hærra en það hefði þurft að vera, þannig að olíusjóðurinn skuldar vegna þessara greiðslna núna 450–460 millj. kr. Ég er því jafnhneykslaður og ég var í fyrri ræðu minni á því að slíkt skuli hafa getað gerst í 41/2 ár, þótt auðvitað sé fagnaðarefni að nú sé horfið frá því sem áður var ólögmætlega gert.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Hæstv. forseti. Það eru örfá orð út af þeim ræðum sem hér hafa verið haldnar. Því var haldið fram að þær brtt., sem nú liggja fyrir varðandi frv. um vörugjald, séu komnar fram það seint að ekki væri af eðlilegum ástæðum hægt að ræða málin og ekki hefði verið gerð grein fyrir þeim ástæðum sem eru forsendur fyrir flutningi þessara brtt. Ég vék að því í fjárlagaræðu minni í haust að við afgreiðslu fjárl. yrði að líta á atriði sem þá voru ekki kunn og yrðu þess vegna að bíða þar til séð væri um hvað væri að ræða. Ég vék að því þá, að það væri útlit fyrir að afkoma ríkissjóðs yrði lakari en þá sýndist vera, og ég vék að því, að það væru stærðir varðandi sjávarútveginn sem ekki væru þá þegar kunnar, en allt yrði þetta að skoða og þessi mál yrðu að fá afgreiðslu við 3. umr. og afgreiðslu fjárlaga. Það liggur í augum uppi, þegar ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar að þá er erfitt að meta stöðuna. Ég tel mig hafa gert í fjárlagaræðu minni fullkomlega grein fyrir því, að það væru vandamál eftir sem við væri að glíma og yrði að skoða við lokaafgreiðslu fjárlaga. Afgreiðsla þessara mála hlaut auðvitað að byggjast á því m. a., hvernig þjóðhagsspár yrðu þegar komið væri fram í desember. Og þá hlaut að verða m. a. tekiðtillit til þess hvernig tekjuáætlun fjárlaga breyttist og hvort þá væru þjóðhagsforsendur svo hreyttar að endurskoðuð tekjuáætlun nægði til þess að leysa þann vanda sem fyrirsjáanlegur var. Því miður reynist ekki svo, og þess vegna er flutt sú brtt. við vörugjaldið sem hér er til umr. Ég held einmitt, þvert á móti því sem hv. 3. landsk. þm. sagði, að vegna þess að menn gerðu sér grein fyrir því í upphafi að það væri fyrir hendi vandi og á hann var bent, þá sé nú komið og gerð grein fyrir því að það hefur ekki tekist að leysa það mál, en verður að sjálfsögðu með einhverjum hætti að gera. Hækkun vörugjaldsins mun væntanlega auka tekjur ríkissjóðs á næsta ári sem nemur 2 milljörðum og 200 millj. kr. En eins og ég gat um í ræðu minni í upphafi þessarar umr., er gert ráð fyrir því þar á móti að auka niðurgreiðslur miðað við fjárlagafrv. þannig að verðlagsáhrifin af því, sem hér er lagt til að gera, haldist óbreytt. Það er gert ráð fyrir því, að framfærsluvísitalan lækki jafnmikið við auknar niðurgreiðslur og hún hækkar vegna þess að vörugjaldið verður framlengt. Ég vil geta þessa hér vegna þess sem var haldið fram hér áðan í ræðum þm. og enn fremur benda á það að í verðlaginu eru áhrifin enn óhagstæðari, því að annars vegar er um að ræða minnkun sem nemur stærri upphæð en kemur þar á móti. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram við lok þessarar umræðu.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég tel óeðlilegt og algerlega óvenjulegt að Alþ. fari að taka ákvarðanir um einstök álagningarákvæði eins og hér er um að ræða. Það á að vera í höndum réttra verðlagsyfirvalda. Þó að ég fallist ekki á þessa till., þá útilokar það engan veginn að þetta mál verði tekið til skoðunar hjá verðlagsnefnd. Ég segi nei.



Virðulegi forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um heimild til erlendrar lántöku vegna opinberra framkvæmda á árinu 1976. Nefndin klofnaði í málinu. Meiri hl. n., þm. stjórnarflokkanna, skilar sérstöku áliti og minni hl. mun skila sameiginlega sérstöku áliti. Meiri hl. er sammála um að mæla með frv. með þeirri breytingu sem kemur fram á þskj. 201, brtt. við 1. gr. frv. um að í stað „3580 millj. kr.“ komi: 4610 millj. kr. Hæstv. ríkisstj. hefur látið dreifa hér á Alþ. skýrslu ríkisstj. um lánsfjáráætlun 1976 og mun hæstv. fjmrh. gera nánari grein fyrir henni við 3. umr. fjárlaga, væntanlega á morgun. Í þessari skýrslu kemur fram skýring á því, hvað þetta frv. raunverulega fjallar um, og vil ég leyfa mér að lesa upp úr skýrslunni á bls. 9, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta - það er einnig á bls. 14 í skýrslunni, þar kemur fram tafla um þessar tötur, sem frv. fjallar um, og fjárhæðir - í skýrslunni segir svo: „Á 5. töflu þessa kafla kemur fram hvernig ætlunin er að afla fjár til þeirra framkvæmda og annarra þarfa sem fram koma á 1. töflu, eða samtals allt að 9770 millj. kr. Samkvæmt því er ráðgert að afla innanlands samtals 2920 millj. kr., þar af 1520 millj. kr. í formi endurgreiðslu af endurlánuðu spariskírteinafé og 1400 millj. kr. með útgáfu verðbréfa. Heimild til verðbréfaútgáfu byggist annars vegar á tölulið XXXV. Í 6. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1976 og raunar á lögum nr. 36 frá 1975, um happdrættislán ríkissjóðs fyrir hönd Vegasjóðs, eftir því hvernig fjáröfluninni yrði skipt. Erlend fjáröflun er áætluð samtals 6850 millj. kr. Erlend lántaka vegna landshafnar í Þorlákshöfn, 225 millj. kr., byggist á 3. gr. l. nr. 91 1973 og lántaka vegna eiginfjárframlaga ríkisins til járnblendiverksmiðju á Grundartanga, 975 millj. kr., á l. nr. 10 frá 1975. Vörukaupalán, samtals 2030 millj. kr., byggjast í fyrsta lagi á brbl. vegna flugvélakaupa Landhelgisgæslu, en við frv. til staðfestingar á þeim lögum þarf að bæta 150 millj. kr. lánsheimild“ - þannig að lánsheimildin verður þá alls í þessu skyni 600 millj. kr. „Í öðru lagi byggjast vörukaupalán vegna Kröfluvirkjunar, 1084 millj. kr., að hluta á l. nr. 21 frá 1974, þ. e. 440 millj. kr. sem ónotaðar eru af þeirri lagaheimild, en leita þarf sérstakrar lagaheimildar til þess sem eftir er, 644 millj. kr., svo og til annarra vörukaupalána, þ. e. vegna almennra framkvæmda RARIK 132 millj. kr., til línulagnar frá Kröflu til Akureyrar 84 millj. kr. og til Orkustofnunar vegna aðveitukerfa við Kröflu 130 millj. kr., eða samtals 990 millj. kr. Loks þarf að leita lagaheimildar til annarrar erlendrar lántöku að fjárhæð 3620 millj. kr.“ Það kemur fram í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 201 að þetta lánsfé er fyrst og fremst ætlað til raforkuframkvæmda, þ. á. m. að hluta til Kröfluvirkjunar og byggðalínu norður yfir Holtavörðuheiði. Síðar verður svo endanlega ákveðið hvernig erlenda lánsféð skiptist milli einstakra framkvæmda. Í frv. til l. um heimild til erlendrar lántöku vegna opinberra framkvæmda á árinu 1976, sem liggur fyrir þinginu, er gert ráð fyrir að lagaheimildir skorti fyrir 3580 millj. kr. lántöku og er þá byggt á tölum fjárlagafrv. Samkvæmt framangreindu þarf sú fjárhæð að vera 4610 millj. kr. eða hækka um 1030 millj. og er það í samræmi við þá brtt. sem meiri hl. fjh.- og viðskn. flytur við frv. Það er ástæða til þess í sambandi við þetta mál að minnast í örstuttu máli á erlendar skuldir, þ. e. a. s. skuldir íslendinga við aðrar þjóðir, og vil ég um það segja þetta: Erlendar langtímaskuldir námu samtals 41 milljarði 442 millj. kr. í árslok 1974 og greiðslubyrði í prósentum af útflutningi nam 11.2%. Það gæti verið ástæða til þess að bera þennan skuldaþunga saman við þjóðarauðinn og það er stundum gert. Þjóðarauðurinn er talinn hafa verið í árslok 1974 466. milljarðar 417 millj. kr. og skiptist þannig: Í atvinnuvegum 152 milljarðar 962 millj. kr., í byggingum og mannvirkjum hins opinbera 147 milljarðar 719 millj. kr. svo og einkafjármunir samtals 166 milljarðar 34 millj. - Erlendar skuldir námu því 8.9% af þjóðarauðnum í árslok 1974. Frá árinu 1969 nema erlendar skuldir í árslok hvers árs eftirfarandi prósentum af þjóðarauði: Árið 1969 9.2%, árið 7970 7.4%, árið 1971 8.1%, árið 1972 7.7%, árið 1973 7.1%, árið 1974 8.9%. - Að líkindum verður þessi prósentutala fyrir árið 1975 10.5%. En áætlun um þjóðarauðinn í árslok 1975 á verðlagi þessa árs nemur 728 milljörðum kr. Sé hins vegar athuguð greiðslubyrði í prósentum af útflutningstekjum þjóðarinnar sömu ár, verður niðurstaðan þessi: Árið 1969 16.7%, árið 1970 11.2%, árið 1971 10.0%, árið 1972 11.4%, árið 1973 9.7% og árið 1974 11.2%. Hugmyndir um árið 1975 sveiflast einhvers staðar á milli 14.5% og 14.8%, þó sennilega nær 14.5%. Gróf áætlun hagfræðideildar Seðlabankans um langtímaskuldir í árslok 1975 gerir ráð fyrir 68.9 milljörðum kr. Það er eðlilegt að menn velti fyrir sér hvernig horfir um söfnun erlendra langtímaskulda og hversu þung greiðslubyrði miðað við útflutningstekjur er líkleg á næstu árum. Seðlabankinn hefur gert tilraun til að spá um þetta næstu árin, og lítur sú spá þannig út: Árið 1975 14.5% - eins og ég gat um áður, árið 1976 17.3%, árið 1977 18.5%, árið 1978 19.6% og árið 1979 20.1%. Samkvæmt þessari spá verða því íslendingar að verja 1 krónu af hverjum 5 af útflutningstekjum sínum árið 1979 til greiðslu afborgana og vaxta af erlendum langtímalánum, eins og hér hefur raunar komið fram í umræðum áður. Að sjálfsögðu er erfitt að gera slíka spá mörg ár fram í tímann vegna þess að hún byggist á mörgum óvissum þáttum, enginn veit t. d. um verðlag íslenskra útflutningsvara árin 1977–1979, þar er um ágiskanir að ræða. Og það er einnig erfitt að spá um magn og gæði íslenskra útflutningsvara langt fram í tímann. Eigi að síður sýna þessar hugleiðingar Seðlabankans í fyrsta lagi að greiðslubyrði erlendra skulda á næsta ári, miðað við útflutningstekjur, er svipuð og hún var árið 1969, en fer svo greinilega vaxandi. Það er því ástæða til þess fyrir íslendinga að kanna með öllum tiltækum ráðum hvernig unnt sé að nota innlent fjármagn í vaxandi mæli til uppbyggingar í landinu. Þarf auðvitað í því sambandi að efla innlendan sparnað og er það nátengt baráttunni við verðbólguna. Varðandi innlenda fjármagnið álít ég að sé afar þýðingarmikið að beina því í vaxandi mæli að því að byggja upp atvinnulífið í landinu í þeim tilgangi að skapa meiri framleiðslu og þar af leiðandi meiri gjaldeyristekjur til þess að standa undir mikilli skuldabyrði. Það þarf að halda áfram hinni geysimiklu uppbyggingu við sjávarsíðuna í sambandi við vinnslustöðvar sjávarútvegsins til þess að gera verðmætari vörur úr sjávaraflanum. Það þarf að halda áfram hinni miklu uppbyggingu á vinnslustöðvum landbúnaðarins til þess að vinna verðmætari vöru úr framleiðsluvörum bændanna. Það þarf að miða að því að byggja sem mest af okkar fiskiskipaflota innanlands, í innlendum skipasmíðastöðvum, og síðast en ekki síst þarf í vaxandi mæli að beina meira fjármagni en gert hefur verið á undanförnum árum að því að byggja upp almennan iðnað í landinu. Það er í sjálfu sér ekkert við það að athuga að taka erlend lán ef þess er gætt að fjármagnið gangi til uppbyggingar í atvinnulífinu sem skilar arði og annaðhvort sparar erlendan gjaldeyri eða eykur gjaldeyristekjurnar meira en sem svarar greiðslubyrði lánsins. Gangi hins vegar erlendar lántökur til eyðslu og aukinnar einkaneyslu í þjóðfélaginu sem ekki skilar gjaldeyri eða er gjaldeyrissparandi, þá er hætta á ferðum. En það er einmitt það sem gerst hefur á undanförnum árum. Íslendingar hafa tekið eyðslulán erlendis og eytt og ég vil segja sólundað fjármunum umfram það sem efni stóðu til. Slíkt ráðdeildarleysi verður að stöðva, annars fer illa og íslendingar stofna efnalegu sjálfstæðu sínu í voða. Það er t. d. svo komið nú að gjaldeyrisforði þjóðarinnar byggist eingöngu á lánsfé. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar liggur fyrir að viðskiptajöfnuður var óhagstæður um 13.5 milljarða kr. 1974 og 20.2 milljarða 1975, að því er ætlað er, og þó munu sennilega koma enn hærri tölur frá Hagstofunni sem ég sá bregða fyrir rétt áðan. Því er spáð að viðskiptajöfnuður verði óhagstæður um 15.5 milljarða kr. á árinu 1976, jafnvel þó að gætt verði þeirrar aðhaldsstefnu sem ríkisstj. hefur markað í fjárhags- og yfirleitt efnahagsmálum. Þessi þróun mála hvorki má né getur haldið áfram lengi, hér þarf að spyrna við fótum. Af þessum ástæðum hefur ríkisstj, markað aðhaldsstefnuna í fjármálum og viðskiptamálum. Það hafa verið settar nýjar reglur um veitingu leyfa til að taka lán erlendis til lengri tíma en eins árs. Reglurnar fjalla m. a. um eftirlit með erlendum lántökum, um reglur varðandi kaup á fiskiskipum og öðrum skipum, um kaup á flugvélum og ýmiss konar vélum til skipaviðgerða og opinberra framkvæmda. Þá hefur ríkisstj. einbeitt sér að því að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög og gera sérstaka lánsfjáráætlun sem fylgir afgreiðslu fjárlaga. Allar eru þessar ráðstafanir til þess gerðar að gæta þess að erlendum lántökum verði stillt í hóf og reynt að tryggja að slík lán gangi til arðbærra framkvæmda. Virðulegi forseti. Án þess að ég ætli á neinn hátt að efna til almennra umræðna um þessi mál, til þess er enginn tími við þessar aðstæður hér á Alþ. nú, vildi ég þó geta nokkurra þeirra atriða sem varða erlendar lántökur og einnig koma með nokkrum orðum, eins og ég hef raunar gert,inn á þá nauðsyn að það þarf að minni hyggju að beina meira af innlendu fjármagni inn á þær brautir að byggja upp atvinnulíf í landinu, sem getur skapað gjaldeyri, og enn fremur atvinnulíf, sem sparar gjaldeyri. Það er sú stefna sem verður að leggja áherslu á á næstu árum.

Frsm. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Í fyrirliggjandi frv. er óskað eftir heimild til handa ríkisstj. til þess að mega taka erlend lán sem nemur 3580 millj. kr. vegna ríkisframkvæmda á næsta ári. Og nú hefur meiri hl. fjh.- og viðskn. flutt brtt. þar sem gert er ráð fyrir hækkun þessarar fjárhæðar í 4610 millj. kr. á nál. á þskj. 214 gerum við í minni hl. fjh.- og viðskn., ég og hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, grein fyrir almennri afstöðu okkar til þessa frv. og til þessara till., en hún er sú að við getum ekki fallist á að styðja þessa helmild. Meginástæðan er sú, að þó að við viðurkennum að hér sé leitað eftir heimildum til lántöku til ýmissa framkvæmda sem telja verður nauðsynlegar og eðlilegt að tekin séu lán til. þá er hér um að ræða hluta af heildarfjármálastefnu ríkisstj. sem við viljum ekki bera ábyrgð á á neinn hátt, og auk þess er hér stefnt að erlendum lántökum í sambandi við vissar framkvæmdir sem ég fyrir mitt leyti er algjörlega á móti að ráðist verði í. Það hefur verið gerð nokkur grein fyrir áætluðum lántökum til opinberra framkvæmda á næsta ári, og sérstaklega koma fram allmiklar upplýsingar um þau mál í þeirri skýrslu sem ríkisstj. hefur látið gera um lánsfjáráætlun á árinu 1976. Það kemur í ljós að út frá því er gengið að tekin verði lán á næsta ári sem nema rétt tæpum 10 milljörðum kr. vegna ríkisframkvæmda. Þar er um bæði innlend og erlend lán að ræða, en auk þess er svo um að ræða lántökur vegna framkvæmda Landsvirkjunar, en þær lántökur er áætlað að nemi 3470 millj. kr. á næsta ári. Hér er því gert ráð fyrir því að lán verði tekin til ríkisframkvæmda og framkvæmda Landsvirkjunar sem nema samtals rúmum 13 milljörðum kr. Þó að ekki sé leitað eftir heimildum til þess að mega taka erlend lán meira en sem nemur 4.6 milljörðum, þá stafar það eingöngu af því að ríkisstj. telur sig hafa heimildir í öðrum lögum og annars staðar til þess að taka það sem upp á vantar, þannig að heildarlántakan fáist, sú sem ég var að greina frá. Hér er að sjálfsögðu um gífurleg ný lán að ræða og hefði vissulega verið ástæða til þess að hér hefðu getað farið fram á hv. Alþ. ítarlegar umræður um þær framkvæmdir allar, sem hér er stefnt að, og fjármögnun þeirra. Í þessari skýrslu, sem ég vilnaði til, kemur m. a. fram, að út frá því er gengið að ráðist verði í hafnargerð við Grundartanga í Hvalfirði á næsta ári. Greint er frá því að heildarkostnaðaráætlun, sem nú liggur fyrir um það verk, nemi 600 millj. kr., en áætlað er að verja þegar í stað 50 milli. kr. til áætlunargerðar og hönnunar í sambandi við verkið. Í öðru lagi kemur fram í þessum upplýsingum, að gert sé ráð fyrir að taka þurfi lán vegna byggingar járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði að upphæð 975 millj. kr. Af þessu verður talið sem eigið fjárframlag ríkisins 800 millj. og 175 millj. kr. falla á hlut ríkisins vegna fjármagnsútgjalda, þ. e. a. s. í sambandi við vexti og afborganir af lánum sem þegar hafa verið tekin. Frá því er einnig skýrt í þessum upplýsingum, að þegar hafi verið greiddar á árinu 1975 445 millj. kr. vegna þessara framkvæmda. Ég tel fyrir mitt leyti að það ætti að falla frá þessum fyrirætlunum varðandi járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði og hafnargerð þar. Það hefur þegar verið tilkynnt að byggingu verksmiðjunnar hafi verið frestað og standi yfir ný athugun ú málinu í heild. Ég hefði því talið eðlilegt að það hefði verið fallið frá ráðagerðum um fjárútveganir í þessum efnum og útgjöld að þessu leyti, vegna þess að ég álít að heilladrýgst hefði verið fyrir okkur að hætta með öllu við byggingu þessara mannvirkja, bæði hafnargerðina við Grundartanga og eins við byggingu verksmiðjunnar. Og ég tel mjög óeðlilegt að taka fjárútvegun í þessu skyni upp á lánsfjáráætlun næsta árs, þar sem málið er allt í rannsókn og engan veginn er víst að sú rannsókn leiði til þess að rétt þyki að halda áfram með þetta mannvirki. Það er sem sagt augljóst að stefna hæstv. ríkisstj. er sú að halda áfram með byggingu verksmiðjunnar. Hún setur ekki fyrir sig, þó að þegar hafi verið tekið mikið af lánum, að bæta við allmyndarlegum fjárhæðum, - fjárhæðum sem fljótlega munu skipta nokkrum milljörðum, til þess að leggja fram ýmist sem stofnfé í þessa verksmiðju eða þá sem beint lánsfé og íslenska ríkið verður að leggja fram að sínum hluta til þessara framkvæmda. Ég álít að þetta dæmi eitt út af fyrir sig sýni einkar ljóslega hvernig hæstv. ríkisstj. lítur á þessi mál. Hún er ekki hrædd við auknar lántökur í sambandi við þessa framkvæmd, þar kvíðir hún engu. Þar skiptir ekki máli þó að þurfi að leggja í mikinn fjármagnskostnað á hverju ári, þ. e. vexti og afborganir af lánum, og þó að þurfi að bæta við miklum lánum til þess að ráðast í þessar framkvæmdir, bæði hafnargerð og verksmiðjubyggingu, þrátt fyrir alla þá óvissu sem er ríkjandi um málið. Hins vegar kemur það glöggt fram í þeim upplýsingum, sem liggja fyrir í lánsfjáráætlun fyrir árið 1976, að ríkisstj. hefur tekið ákvörðun um annað atriði sem miklu máli skiptir varðandi fjármál. en það er að það skuli dregið mjög verulega úr fjármagni til stofnlánasjóða atvinnuvega landsmanna og beinlínis gert ráð fyrir að það fjármagn, sem þeir eiga að hafa yfir að ráða, verði allmiklu minna en upplýsingar liggja fyrir um að þeir séu þegar búnir að taka á sig skuldbindingar um. Það er t. d. gert ráð fyrir því, að það eigi að vanta um 1 milljarð upp á ráðstöfunarfé Fiskveiðasjóðs, það ráðstöfunarfé sem hann telur að hann þurfi að hafa vegna þegar gefinna loforða. Og það er líka mjög táknrænt hvar niðurskurðurinn á einkum að koma til framkvæmda í sambandi við Fiskveiðasjóð. Stjórnendur Fiskveiðasjóðs hafa talið að þeir þyrftu að fá til lánveitinga 1.8 milljarða kr. vegna innlendra skipasmíða. Þetta á að skera niður í 1.3 milljarða kr. eða um 500 milljónir. Það á einnig að skera niður það sem stjórnendur sjóðsins telja óhjákvæmilegt að hafa sem fjármagn til uppbyggingar á vinnslustöðvum sjávarútvegsins, það á að skera niður og einnig á að skera niður lánveitingar til nauðsynlegra tækjakaupa og viðgerða á vegum Fiskveiðasjóðs. Ég tel að þessi stefna segi býsna mikið þegar það er haft í huga að ríkisstj. er alls ekkert á þeirri braut að minnka við sig lántökur eða draga almennt úr framkvæmdum. Hún er aðeins að breyta til. Það er verksmiðjubyggingin í Hvalfirði sem er sett á forgangslista, en úr stofnlánum til íslenskra atvinnuvega á að draga. Það er alveg sama hvar á þessi mál er litið, það kemur alltaf út þessi sama mynd sem ég hef verið hér að vekja athygli á. Það er um samdrátt að ræða - jafnvel beint í krónum talið - til lánveitinga sem þjóna íslenskum atvinnuvegum og þeim málaflokkum sem hafa mikla þýðingu fyrir landsmenn, en hins vegar eru verulega aukin útgjöld m. a. til orkuframkvæmda, augsýnilega með það í huga að þessar orkuframkvæmdir eigi að verða undirstaða undir nýrri og erlendri stóriðju. Það er á móti þessari stefnu sem við alþb.- menn erum. Við teljum að hér sé stefnt í ranga átt og að þessi stefna hæstv. ríkisstj. geti aldrei leitt af sér annað en aukna erfiðleika. Það er rétt að út af fyrir síg geta framkvæmdir í orkumálum haft almenna þýðingu og verið gagnlegar og við þurfum vissulega á slíkum framkvæmdum að halda að vissu marki. En það er þýðingarlaust með öllu að neita því, að slíkar framkvæmdir eru efnahagslega erfiðar, þær kosta mikið átak á meðan þær standa yfir og fyrstu árin eftir að orkuverin eru komin upp. Hin nýju orkuver auka ekki á gjaldeyrisöflun þjóðarinnar þegar fram í sækir og spara tiltölulega lítið á fyrsta stigi borið saman við þung útgjöld. Það er hví enginn vafi á því, að mjög einhliða áhersla á slíkar framkvæmdir með það í huga að ráðstafa verulegum hluta af orkunni á tiltölulega mjög lágu verði til erlendrar stóriðju hlýtur að valda okkur vaxandi erfiðleikum á næstu árum. Það er hins vegar skoðun mín að við hefðum átt að halda áfram að hlúa að íslenskum atvinnuvegum og beina því fjármagni, sem við höfum yfir að ráða, fyrst og fremst til þeirra til þess að styrkja aðstöðu þeirra og vinna þannig að því að auka gjaldeyrisframleiðsluna, en með slíkum ráðstöfunum hefði verið hægt að minnka þann vanda sem við er að glíma í efnahagsmálum þjóðarinnar miklu fljótar en verður, jafnvel þó að takist vel um stórframkvæmdirnar sem ráðgerðar eru eftir þeirri leið sem hæstv. ríkisstj. velur. Ég skal ekki fara í meiri almennar umr. um þessi mál, en vil undirstrika það að við í Alþb. teljum okkur ekki fært að samþykkja það frv. sem hér er um að ræða. Vísa ég þar m. a. til þess nál. sem ég gat um áðan á þskj. 214 og ég stend að og hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, en við erum báðir á móti þessu frv.

Ingvar Gíslason Hæstv. forseti. Það ætlar ekki af manni að ganga í sambandi við Kröfluvirkjun. Hún virðist nú algjörlega kominn á heilann á hv. alþfl.- mönnum, og ég verð að segja það, að ég var svolítið undrandi á hv. 9. þm. Reykv., þeim bráðkurteisa manni og sanngjarna í eðli sínu, að hann skuli nú fara að vekja upp þetta mál sem í rauninni er útrætt og búið að gefa á allar þær skýringar sem hugsanlegt er að gefa á þessu stigi. Ég skal játa að það var auðvitað rétt, að þegar ákveðið var að hraða Kröfluvirkjun svo mjög sem gert var, þá þurfti að bregða nokkuð út af um viss atriði, einkum í sambandi við útboð og annað slíkt. Það varð að bregða út af þessu. En ég vil minna hv. 9. þm. Reykv. á að það er búið að skýra þetta atriði svo oft að það er í rauninni að bera í bakkafullan lækinn að ætla að fara að gera það að umræðuefni aftur. Ég get alveg fullvissað hv. þm. um það og allan þingheim, að það var ekki á neinn hátt óeðlilega staðið að þessu verki. Það var að vísu brugðið út frá því almenna í þessu efni, en þrátt fyrir það var ekki á neinn hátt staðið óeðlilega að neinu og það var gert í fullu samráði við ríkisstj. og var raunar ákvörðun ríkisstj., og það var gert í samráði við hina færustu ráðunauta. Þetta er nú eitt atriði, og raunar má segja um val þess aðila, sem smíðaði vélbúnaðinn og fleira, að þetta var auðvitað gert, eins og ég segi, miðað við aðstæður, en nokkuð fljótt, en þó var þannig unnið að þessu að það var leitað til fjöldamargra aðila viða um heim, raunar allra þeirra aðila sem vitað var að væru færir um að inna þetta verk af hendi. Þetta er sem sagt eitt atriðið af því sem oft er um rætt. En það, sem ég sérstaklega hjó eftir að þessu sinni hjá hv. 9. þm. Reykv., var að hann vill halda því fram að það hafi engin ákvörðun verið tekin um það hver reka skuli Kröfluvirkjun þegar hún er tilbúin. Ég held að hann hafi orðað það svo. En ég vil minna hv. þm. á að lögin um Kröfluvirkjun gera beinlínis ráð fyrir að það verði stofnað sérstakt rekstrarfyrirtæki sem heitir Norðurlandsvirkjun. Það skal að vísu játað að það hefur orðið óhæfilegur og óeðlilegur dráttur á því, að þetta fyrirtæki væri stofnað. En ég veit ekki hvort hv. þm. er því vel kunnugur af hverju þetta stafar. Þetta stafar ekki af því að ríkisstj. hafi staðið í vegi fyrir því að þetta fyrirtæki yrði stofnað. Það hafa reynst á því örðugleikar að sameina sveitarfélögin fyrir norðan um þessa stofnun og raunar marga fleiri aðila, þ. á m. Laxárvirkjun. Það hefur ekki reynst unnt að leiða þá aðila saman sem lögin gerðu ráð fyrir að stæðu að Norðurlandsvirkjun. Þetta er nú í höfuðdráttum ástæðan fyrir því hversu mjög þetta hefur dregist. En eigi að síður höfum við margir enn þá trú að það vinnist tími til þess að stofna Norðurlandsvirkjun, því að það er mjög æskilegt að svo verði, eins og lögin gera ráð fyrir, og vissulega verður einhver að reka orkustöðina. Það er augljóst mál að það er brýn nauðsyn til þess. En ég held að við hljótum að vera sammála um það, við hv. 9. þm. Reykv., að ef stöðin kemst upp á eðlilegum tíma og fer að vinna rafmagn, þá finnist leiðir til þess að reka fyrirtækið. Ég efast ekkert um að það muni heppnast. Hv. þm. talar um að Kröfluvirkjun sé ekkert smáfyrirtæki, og það er vissulega alveg rétt. Og hann vill halda því fram að orkuframleiðslan verði langt umfram þarfir. Það er oft búið að gera grein fyrir þessu atriði, og ég hygg að allir, sem bera hag Kröfluvirkjunar fyrir brjósti, viðurkenni að það verði séð fyrir því að orkan verður mikil fyrir norðan. En hvort hér er raunverulega um það að tala að orkan verði langt umfram þarfir, það held ég að sé ekki rétt með farið þegar á allt er litið. Raunar hefur hæstv. iðnrh. nýlega gert grein fyrir þessu máli í sambandi við fyrirspurn sem kom fram hér í þinginu ekki alls fyrir löngu, og svör hæstv. ráðh. muna sjálfsagt flestir. Ég man ekki hvort hv. 9. þm. Reykv. var hér viðstaddur þegar þetta skeði. Ég hygg að svo hafi ekki verið, og þess vegna hefur þetta kannske nokkuð farið fram hjá honum. En ég vil benda honum á svar hæstv. iðnrh. sem er að finna í umræðuparti Alþingistíðinda, 8. hefti, líklega í dálki 923. Ég hef mig ekki í að fara að lesa það allt saman upp sem hæstv. ráðh. sagði þá. En ég vil benda hv. 9. þm. Reykv. á að lesa þessi orð hæstv. ráðh., og þá held ég að hann fái nokkurn veginn fullnægjandi útskýringu á því hvað hér er um að ræða. Um það, að Kröfluvirkjun sé mikið fyrirtæki, þá er það alveg rétt, og það er auðvitað dýrt að koma þessu upp eins og flestum hlutum nú. En hvort þetta er nokkuð dýrara eða fjármagnsfrekara fyrirtæki en gengur og gerist um fyrirtæki af svipuðu tagi, það efast ég stórlega um. Það þarf engan að undra þó að það þurfi mikið fjármagn á næsta ári þegar jafnmikið kapp er lagt á að koma virkjuninni í gagnið á þeim tíma sem áætlað hefur verið. En að sjálfsögðu mun draga úr þessu síðar. Þó að þetta sé fyrirferðarmikið á lánaskrá ríkisins nú á næsta ári þá stafar það eingöngu af því að það er verið að framkvæma svo mikið og það er verið að vinna að því að koma stöðinni í nothæft stand. Í sambandi við þá tillögu hans eða ábendingu, að það mundi vera þörf á því að setja sérstaka þingnefnd á laggirnar til þess að fara ofan í framkvæmdir Kröflunefndar, trúi ég, og þessa framkvæmd yfirleitt, þá má vel vera að eðlilegt sé að gera slíkt. A. m. k. held ég að við, sem stöndum að þessari framkvæmd og sitjum í Kröflunefnd, mundum ekkert óttast það þó að slíkt væri gert. Hitt er svo annað mál, að það mundi teljast harla óeðlilegt og ósennilegt að hv. Alþ. færi að samþykkja slíka tillögu. En það þori ég að fullyrða, að það er ekkert að fela í því efni af hálfu okkar sem stöndum í þessu, og satt að segja kemur það manni stórlega á óvart og það er undrunarefni að það skuli vera nánast skipulega ráðist á menn, eins og nm. í Kröflunefnd, sem hafa tekið að sér trúnaðarstörf á vegum ríkisstj., þegar ekki er annað vitað af þeim, sem gerst mega fylgjast með, en að þessi nefnd hafi unnið starf sitt vel. Það hygg ég að allir fáist til að viðurkenna, nema þá ef vera skyldi örfáir menn sem tengdir eru eða í ýmsum tengslum við hv. 9. þm. Reykv., því að sannleikurinn er sá að árásirnar á Kröfluvirkjun og á Kröflunefnd hafa eingöngu komið frá alþfl.- mönnum og má rekja þá slóð. Hygg ég þó að mörgum úr þeim hópi sé farið að blöskra sjálfum og væru tilbúnir að draga í land með það. Og ég vona nú satt að segja, af því að ég þekki hv. 9. þm. Reykv. að því að vera sanngjarnan mann og manna sanngjarnastan, að þá muni hann við frekari athugun komast að raun um að það sé óþarfi að vera með slík stóryrði um þetta efni eins og hann hefur leyft sér hér bæði fyrr og síðar og nú síðast í dag. Vona ég að að því komi að hann sjái að þar hefur hann farið villur vegar og gengið of langt í árásum og málflutningi sínum.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en það er aðeins eitt atriði sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Austurl. áðan sem mig langar til að minnast á í nokkrum setningum. Hann skýrði frá því að samkv. lánsfjáráætlun væri sýnt að það væri hugmyndin að hægja nokkuð á innlendri skipasmiði, Þetta er alveg rétt athugað hjá hv. þm., að það er meiningin. En ástæðurnar fyrir þessu eru fyrst og fremst þær að ríkisstj. hefur gefið út nú nýlega reglur um veitingu leyfa til að taka erlend lán til lengri tíma en eins árs, eins og ég skýrði frá í framsöguræðu minni áðan. Samkv. þessum reglum verða ekki leyfðar lántökur til viðhalds skipa erlendis nema um meiri háttar klössun sé að ræða. Þetta þýðir auðvitað það að aukin verkefni við viðhald skipastólsins hljóta að færast inn í landið. Skipasmíðastöðvarnar hér innanlands hafa yfirleitt haft fullt fangið af verkefnum á undanförnum árum og er enginn vafi á því, að til þess að anna þessum auknu verkefnum í viðhaldi skipastólsins verður nauðsynlegt að hægja eitthvað á nýsmiði fiskiskipa, a. m. k. á næstunni eða þangað til ráðrúm gefst til þess að auka afköst skipasmiðastöðvanna hér innanlands.

Eyjólfur K. Jónsson Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. hefur rætt frv. til l. um aukatekjur ríkissjóðs og orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. með einni örlítilli breytingu sem er nánast formsatriði. En það er að bætt sé við í 17. gr. orðunum: „enda sé ákvörðun þess eigi falin öðrum ráðh. með lögum“, en þar er gert ráð fyrir að fjmrh. setji í reglugerð ákveðin gjöld fyrir ýmiss konar leyfisbréf, skírteini og skráningar. En í fjölda laga er viðkomandi ráðh. ætlað að ákveða þessi gjöld og því eðlilegt að þetta ákvæði komi þarna inn í svo að ekki orki neitt tvímælis hverjir skuli ákveða gjaldið.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Hæstv. forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar er á þann veg, að í 1. gr. er gert ráð fyrir hækkun á greiðslum sjúklinga til sérfræðinga, þannig að þær verði 600 kr. fyrir hverja komu til sérfræðings, og í öðru lagi að hækkun verði á greiðslu lyfja frá hendi samlagsmanna, þannig að greiðslur fyrir lyfjaverðskrá I, sem eru innlendu lyfin, hækki úr 240 kr. í 300 kr. og fyrir lyfjaverðskrá II, sem er erlendu lyfin, hækki úr 400 kr. 600 kr. Þá er einnig gert ráð fyrir því að fyrir röntgengreiningu og geislameðferð samkv. gjaldskrá, sem daggjaldanefnd sjúkrahúsanna setur, greiði samlagsmaður ávallt 600 kr. fyrir hverja röntgengreiningu. Enn fremur er ákvæði um að ráðh. sé heimilt með reglugerð að breyta greiðslum samlagsmanna samkv. þessari gr. svo og að ákveða með reglugerð hámark eininga lyfjaávísana. Samkv. núgildandi lögum er ráðh. heimilt með reglugerð að breyta greiðslu samlagsmanna samkv. þessari gr., en það eru ekki nein ákvæði um að heimilt sé með reglugerð að breyta hámarki eininga lyfjaávísana. Ég held að það sé rétt að skýra frá þeirri þróun sem hefur orðið í þessum efnum hvað þessar greiðslur snertir, að þegar lögin voru sett, sem á er byggt, þá komu þau til framkvæmda 21. maí 1974 og þá á samlagsmaður að greiða samkv. lyfjaverðskrá I 100 kr. og samkv. lyfjaverðskrá H 15 0 kr. En það er ekki liðinn mánuður frá því að þessi lög taka gildi þegar lyfjaverðskrá I er hækkuð um 25% og lyfjaverðskrá II er einnig hækkuð um liðlega 25% eða m. ö. o. 100 kr. verða 125 og 150 kr. verða 200. Þá er talið rétt að breyta því þó að lögin hafi tekið gildi aðeins 24 dögum áður. Næsta breyting er svo gerð 15. okt. 1974 í 154 kr. og 260 kr. Og þriðja breytingin er svo gerð á miðju þessu ári eða 1. júlí í 200 kr. og í 400 kr. Nú er lagt til að breyting verði gerð í 300 kr. og 600 kr. Viðtal við sérfræðinga er ákveðin með þessum sömu lögum frá 21. maí 1974 150 kr., en hækkar í 300 kr. 1. mars 1975. Hins vegar hafa gjöld fyrir röntgengreiningu staðið óbreytt allan þennan tíma. Gjaldskrá fyrir röntgentaxta er í 12 flokkum og 1. jan. 1974 var lægsta röntgengreining 700 kr., en er nú í des. 1500 kr. eða hefur hækkað um 114%. Dýrasti flokkurinn er 12. flokkur. Hann var þá, þegar lögin tóku gildi, 5400 kr., en er núna 11 500 kr. og hefur hækkað um 113%. Yfirleitt hafa þessi gjöld hækkað um 100 og jafnvel upp í 120% á þessum tíma, svo að sú breyting sem hér er lagt til að gerð verði er í fullu samræmi við þau lög sem sett voru og tóku gildi á árinu 1974. Hins vegar hefði verið hægt að sleppa algjörlega þessum liðum út úr frv. og notfæra sér heimild í lögum með þá upphæð sem fyrir löngu er orðin úrelt. Ég fyrir mitt leyti taldi ekki rétt að vera að reyna að gera tilraun til þess að fela eitthvað því að það er ekkert að fela. Þetta er svo augljós sannleikur og staðreyndir, að hér er ekki um annað að ræða en að breyta þessum gjöldum til samræmis við þær verðbreytingar sem orðið hafa á þessu tímabili. Eina breytingin, sem hér er lögð til og ég greindi frá áðan, er heimild til ráðh. að ákveða með reglugerð hámark eininga lyfjaávísana. Ég tel það nauðsynlegt ef í ljós kemur við þessa breytingu að læknar freistist til að auka þessa skammta þannig að menn geti birgt sig upp til mjög langs tíma með ýmiss konar lyf. Ég held að það sé alveg óhætt að fullyrða að allt of mikil brögð séu að því yfirleitt að lyfjabirgðir safnist á heimilum sem verða ónýtar. Þess vegna er ekki ástæða til annars en að halda einingarskammtinum nokkuð niðri og til þess er auðvitað lyfjaeftirlit að það þarf að fylgjast með þessum málum. Í sambandi við þessi gjöld er engin breyting gerð á því að þeir sjúklingar, sem eru með króníska sjúkdóma eða sem sagt lítt læknandi eða langvarandi sjúkdóma, eins og t. d. asmasjúklingar, berklasjúklingar, glákusjúklingar, flogaveikisjúklingar, hjartasjúklingar og á sumum stigum sjúklingar með efnaskiptasjúkdóma og krabbamein, þeir fá eftir sem áður öll sín lyf án nokkurs mótframlags. Eins er í gildi að aðrir sjúklingar fá lyf ókeypis að ráði læknisins og með samþykki trúnaðarlæknis sjúkrasamlags, eins og t. d. geðsjúklingar, Parkinsonssjúklingar og exemsjúklingar, svo að dæmi séu nefnd. Þarna eru engar grundvallarbreytingar gerðar og engin ástæða til að gera það því að kostnaður hjá þessu fólki er það mikill að það væri gífurlegur skammtur til viðbótar. Því er engu hreyft í þessum efnum. 3. gr. frv. gerir ráð fyrir að sveitarfélög innheimti 1% álag á gjaldstofn útsvara og þau eigi að standa sjúkrasamlögum skil á fyrirframgreiðslu eða hlutfallslegri innheimtu þeirra mánaðarlega. En eins og er í lögum þeim sem enn gilda, þá er hlutdeild ríkissjóðs í sjúkrakostnaðinum 90% og hlutdeild sjúkrasamlaganna 14%. Hér er ekki lagt til að breyta þessu hlutfallsákvæði, heldur að leggja á á gjaldstofninn þannig að sveitarfélög, sem nú leggja á 10% útsvar, leggi 11% á. Sveitarfélög, sem e. t. v. hafa ekki notað heimildina að öllu, lagt á að við segjum 6%, leggja á 7%. Sveitarfélögin eiga ekki að leggja neitt út, heldur aðeins að leggja þetta á, innheimta það og standa sjúkrasamlögunum skil á þessu gjaldi eftir innheimtu, en þau standa svo aftur sjúkratryggingunum skil á því. En ég vil taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning að hér er aðeins um að ræða gjöld sem á að leggja á árið 1976. Um áramótin 1976–1977 ber auðvitað sveitarfélögum, sem þá hafa ekki innheimt sín útsvör að fullu og öllu, eins og alls staðar er, að standa sjúkrasamlögum skil á því sem innheimtist einnig eftir áramótin 1977 eins og fyrir af því gjaldi sem álagt var á árinu 1976. Í Ed. var mikið rætt um það að sveitarfélögin hefðu mótmælt þessu gjaldi, að standa að álagningu og innheimtu þess. Það kemur engum á óvart að mótmælt sé að gera þetta eða hitt. Hitt er algengara að kröfur séu um að ríkið geri í þetta og annað. Hins vegar er rétt að taka það fram, að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur lagt áherslu á það að ríkissjóður taki á sig alla sjúkratrygginguna. Ég fyrir mitt leyti hef alltaf verið þeirrar skoðunar að sveitarfélögin eigi að taka í vaxandi mæli meira af bæði þessum útgjöldum og öðrum yfir á sig og eigi auðvitað að fá tekjustofn á móti. Ég var lengi sveitarstjórnarmaður og stóð að ýmsum samþykktum sveitarstjórnarmanna, en aldrei líkaði mér á þeim árum einhliða kröfugerð um nýja tekjustofna og helst að veita flestum útgjöldum yfir á ríkið. Ég taldi að sveitarstjórnirnar ættu að vera sjálfum sér samkvæmar í því að takast á við fleiri verkefni, fleiri viðfangsefni og fá auðvitað um leið auknar tekjur til þess að standa undir þessum verkefnum. Um þetta eru ávallt skiptar skoðanir, eins og gengur, og þó að sveitarstjórnum mislíki það, sem ríkisstj. og Alþ., a. m. k. Ed. Alþ. hefur samþykkt, þá auðvitað er það gagnkvæmt að okkur mislíkar ýmislegt sem sveitarfélögin gera. Og þar verður hver, eins og við segjum á góðri vestfirsku, að éta sitt. Ég er ekkert viðkvæmur fyrir þeim ásökunum. Það hefði getað komið til greina ýmislegt annað, ýmsar aðrar aðferðir, eins og t. d. að leggja sérstakt þjónustugjald á legudag á hvern sjúkling í sjúkrahúsum, ef menn hefðu talið það vera hyggilegri eða sanngjarnari tekjustofn. Það hefur einnig komið til greina að leggja á nefskatt, sem mér hefur skilist að yfirgnæfandi meiri hl. væri andvígur. En með útsvarsgjaldi er auðvitað verið að leggja meira á þá sem hæstu tekjurnar hafa, eins og hver getur skilið. Sá, sem er með 500 þús. kr. útsvarsskyldar tekjur, greiðir ekki nema 1/3 af þessu miðað við þann, sem er með 1.5 millj. kr. útsvarsskyldar tekjur, svo að það ætti að vera gleðiefni þeim sem vilja leggja á eftir tekjuupphæð að þessi leið sé farin. Ég heyrði í Ed. hjá einum eða tveimur ræðumönnum að þeir töldu réttara að leggja meira á atvinnureksturinn. Einn hv. þm. gerði þetta frv. nokkuð að umræðuefni í dag, hv. 9. þm. Reykv. Hann sagði svo aftur síðar í sinni ræðu að atvinnureksturinn væri nú illa kominn, svo að mér skilst að það sé þá ekki í þau hús að venda. Hann nefndi sérstaklega slæma stöðu sjávarútvegs sem ég er honum sammála um að þoli ekki ofan á allt annað aukin útgjöld, enda eru útgjöldin á atvinnurekstrinum mjög há, eins og þau eru auðvitað á öllum þjóðfélagsþegnum og þjóðfélagsborgurum. Þau verða auðvitað tilfinnanlegri þegar syrtir í álinn, og það eru miklir erfiðleikar sem við stöndum frammi fyrir nú. Hitt hefur ekki komið fram í fjölmiðlum, - þar held ég að enginn fjölmiðill sé undanskilinn, - að þegar hefur verið skýrt frá efni þessa frv. hefur verið látið fyrst og fremst að því liggja að það sé verið að skera stórkostlega niður almannatryggingarnar í landinu og velta byrðunum yfir á þá sem veikir eru eins og sumir kalla það, í ríkara mæli. Ég held að menn verði að líta á þessa hluti frá nokkuð öðru sjónarmiði, því að ef við lítum á sjúkratryggingarnar einar, þá var kostnaður ríkissjóðs vegna þeirra á árinu 1972 2 milljarðar 887 millj. kr., 1973 fóru þær í 3 milljarða 693 þús. kr. og 1974 í 6 milljarða 433 þús. og á þessu ári er áætlað að hluturinn til sjúkratrygginganna verði 7 milljarðar 665 millj. kr. En í þeirri áætlun, sem er í fjárlögum eins og þau koma til með að verða þegar þetta frv. er orðið að lögum, þá verður hluturinn til sjúkratrygginganna hvorki meira eða minna en 11 milljarðar 629 millj. kr., þannig að þrátt fyrir þennan niðurskurð, þrátt fyrir þessa lækkun eða aukin útgjöld skattþegna til sveitarfélaga og þeirra, sem þurfa að kaupa lyf sem falla undir þessi lög og röntgengreiningu, hækka sjúkratryggingarnar um tæpar 4000 millj. á milli þessara ára. Við skulum líka taka með í reikninginn að í þessari upphæð er hækkun vegna nýrra sjúkrahúsa með sífellt fleiri sjúkrarúmum. Við erum búnir að taka og erum að taka í notkun sjúkrahús og hæli með yfir 100 sjúkrarúm. Þetta kemur auðvitað á þessi útgjöld á næsta ári og heldur áfram. Þessi þróun hefur haldið áfram með markvissum og öruggum hætti í mörg undanfarin ár, og við íslendingar þurfum á engan hátt að skammast okkar fyrir okkar sjúkrahús og þá aðstöðu sem íslenskum þegnum er sköpuð þegar þeir þurfa að leggjast inn á sjúkrahús. Getum við þar miðað við flestar, ef ekki allar aðrar þjóðir og við erum þar vafalaust til fyrirmyndar hvað þetta snertir. Einhver kann að spyrja: Hvers vegna er verið að leggja þetta 1% stofngjald á, af hverju má þá ekki alveg eins auka hlutfallslega þátttöku sveitarfélaganna í sjúkrakostnaðinum þannig að hækka hlutfall þeirra úr 10% í 20%? Það hefði að mörgu leyti verið æskilegt að mínum dómi, en þá hefði þurft mjög langan aðdraganda, jafnvel nokkra mánuði, og ég er hræddur um að gjald eins og þetta, sem á að gilda í aðeins eitt ár, hefði komið ójafnt niður á hin einstöku sveitarfélög því að sjúkrakostnaður er auðvitað mjög misjafn. Í sumum tilfellum hefðu þá sveitarfélögin þurft að bæta töluverðu við þetta 1% til þess að standa undir 10% aukningu. Í öðrum tilfellum hefðu nokkur sveitarfélög getað grætt á þessu og fengið fé til eigin þarfa, þeim á þennan hátt verið mismunað, en það er ekki ætlunin með þessu bráðabirgðaákvæði frv. Almenn endurskoðun almannatryggingalaganna er hafin fyrir alllöngu. Snemma á þessu ári tók Guðjón Hansen tryggingafræðingur að sér rannsókn á almannatryggingakerfinu öllu og hefur unnið mjög mikið starf sem hann er ekki enn búinn að ljúka við, en hefur skilað ákveðnum þáttum þessa starfs af sér. Með tilliti til þess skipaði heilbr.- og trmrn. nefnd, þar sem sæti eiga fulltrúar allra þingflokka, sem á að fara yfir þessi mál, gera athugasemdir við það sem tryggingafræðingurinn leggur fram, afla nýrra gagna, eins og hjá Tryggingastofnuninni og öllu sjúkrahúsakerfinu. Þessi nefnd var skipuð í október, en hefur ekki hafið neina vinnu enn þá. Hún hefur víst einu sinni verið kölluð saman. En það er nóg verkefni fyrir hana að fara þegar að starfa, og við leggjum á það ríka áherslu að nefndin verði búin það tímanlega í sumar að hægt verði að leggja fyrir Alþ. frv. um breyt. á almannatryggingalögunum fyrir næsta haust. Ég gat þess þegar ég fylgdi málinn úr hlaði í Ed. að þær tekjur, sem hækkun lyfjakostnaðar á að gefa og hækkun sérfræðiþjónustu og röntgengreiningar, eru áætlaðar 680 millj. kr. á ári, og sá hlutur, sem sveitarfélögin eiga að innheimta, er áætlaður á milli 1050 og 1100 mill.j. Þá er átt við innheimt útsvör þó að álagning þeirra verði eitthvað hærri. Enn fremur er ætlun ríkisstj. að komið verði á auknu aðhaldi og eftirliti í Tryggingastofnuninni með greiðslu sjúkra- og lífeyristrygginga. Undanfarin ár hefur starfsemi sjúkratrygginga einkennst af mjög auknum umsvifum og ört vaxandi átgjöldum. Þannig námu útgjöldin, eins og ég sagði áðan, 2900 millj. 1972, en eru nú áætluð í fjárlagafrv. 11 600 millj. Þá hefur ekki verið tekið tillit til þeirra ráðstafana til útgjaldalækkunar sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þegar þess er gætt að hér er nær einvörðungu um að ræða greiðslur fyrir veitta þjónustu, þá má öllum vera ljóst að aðgæslu er þörf í svo umfangsmiklun t rekstri. Þá hafa verið gerðar veigamiklar breytingar á skipulagi sjúkratrygginga og ber nauðsyn til að kanna hver reynsla hefur orðið af þeim breytingum. Áætlun um útgjaldalækkun vegna ráðstafana af þessu tagi verður óhjákvæmilega ágiskunarkennd, en ástæða er til að ætla að mismunandi túlkun lagaákvæða og misræmi í framkvæmd flókins samnings og gjaldskrárákvæða hafi í för með sér veruleg útgjöld sem koma ber í veg fyrir. Þótt greiðslur fyrir sjúkrahúsvist séu undanskildar þar sem ráðstafanir til hagræðingar og sparnaðar í rekstri sjúkrastofnana geti ekki talist vera á færi sjúkratrygginganna, þá nemur hvert 1% annarra útgjalda sjúkratrygginga, sem sparast, nálega 30 millj. kr. á ári. Hjá lífeyristryggingum hlýtur aðhald að vera fólgið í auknu og fljótvirkara eftirliti með því að bótaréttur sé til staðar, miðað við gildandi reglur hjá Tryggingastofnuninni. Fer nú fram athugun á því hvort framkvæmd úrskurða í málum örorkulífeyrisþega geti talist seinvirkt með tilliti til breyttra aðstæðna. Auk örorkulífeyris, örorkustyrks og barnalífeyris getur þetta átt við um framkvæmd tekjutryggingar og greiðslu mæðralauna. Samtals nema árleg útgjöld til þeirra tegunda bóta lífeyristrygginga, sem hér um ræðir, um 3000 millj. kr. Úr öðrum bótagreiðslum verður hins vegar ekki dregið með auknu eftirliti að mínum dómi. Það hefur ekki hvarflað að mér að breyta ellilífeyristryggingunum á þann veg, að bótaréttur þeirra, sem tekjutryggingar njóta, verði skertur. Ég tel eðlilegt að tekjutryggingarákvæðin séu athuguð mjög gaumgæfilega af þeirri nefnd sem fær almannatryggingalöggjöfina til athugunar og undirbúnings, og ég vil á engan hátt, þó að erfitt sé á mörgum sviðum, skerða rétt þeirra sem tekjutryggingar njóta. Hitt er svo annað mál, að það getur nokkuð verið til í því að þeir, sem hafa verðtryggðan ellilífeyri, eigi ekki að sama skapi að fá hækkun á ellilífeyri. Það kemur líka til álita að þeir, sem vinna fullan starfsdag og hafa sótt um ellilífeyrisbætur, eigi jafnvel ekki að fá ellilífeyrisbætur á meðan heilsa þeirra sé það góð að þeir vinni fullan starfsdag og fái fullt kaup. Það er ekki réttlátt gagnvart þeim sem kannske vinnur við hliðina á þeim manni og er með fullt hús af börnum, að hann eigi að vera með lægra kaup en hinn þó að hann sé orðinn 67 ára að aldri. Verðtryggður ellilífeyrir, það eru forréttindi sem opinberir starfsmenn og þ. á m. alþm. hafa. Aðrir hafa ekki notið þessa. Þar verður auðvitað að gera einhvern greinarmun á við endurskoðun þessara laga. En ég ætla ekki að gera þau að umræðuefni, til þess er hvorki tími né nægilegur undirbúningur, heldur tel ég að ég hafi nokkurn veginn skýrt hvað hér er um að ræða með þessu frv., þó að ég hafi séð í sumum blöðum frv. ranglega túlkað og meira að segja hallmælt fyrir að það sé verið að ráðast á ellilífeyris- og jafnvel örorkulífeyrisþega með stórfelldum niðurskurði En það er á engan hátt hreyft við ellitryggingum í þessu frv. Allar efnisbreytingar frv. varða sjúkratryggingarnar einar. Herra forseti. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til hv. heilbr.- og trn. - Fundarhlé.



Herra forseti. Þar sem ég mun í máli mínu beina beinni fsp. til hæstv. ráðh., þá vil ég eindregið fara þess á leit að það verði kannað hvort hæstv. heilbrrh. sé í þinghúsinu, áður en ég byrja ræðu mína.  Herra forseti. Áður en ég kem að efni þess frv., sem hér er flutt, langar mig til þess að fara örfáum orðum um orsök þess að það er flutt. Einkum og sér í lagi vil ég nota tækifærið til þess og jafnframt til þess að lýsa afstöðu þingflokks Alþfl. til þessa frv. þar sem fulltrúi okkar á ekki sæti í þeirri hv. nefnd sem væntanlega fær þetta mál til umfjöllunar. Það kemur fram í grg. með þessu frv. á bls. 2 hvað veldur því í raun og veru að mál þetta er tekið upp hér á hinu háa Alþ. Þar er greint frá framlögum annars vegar til lífeyristrygginga og hins vegar til sjúkratrygginga á nokkrum undanförnum árum. Þar kemur í ljós að á árinu 1974 hafa orðið alger umskipti í sambandi við tengsl lífeyristrygginga og sjúkratrygginga. Fram til ársins 1974 er kostnaður við sjúkratryggingar talsvert lægri en kostnaður við lífeyristryggingar. Á árinu 1974 gerist það hins vegar í fyrsta skipti að sjúkratryggingar gerast dýrari en lífeyristryggingar, og á næstu árum á eftir, árin 1975 og 1976, hefur þetta bil breikkað að mjög miklum mun. Ef við tökum árabilið 1972–1976, þá hafa framlög til sjúkratrygginga hækkað úr 2887 millj. kr. í 11629 millj. kr., eins og framlagið eða kostnaðurinn við kerfið er áætlaður 1976. Á sama tíma hefur hins vegar kostnaður við lífeyristryggingar hækkað úr 3178 millj. kr. í 7715 millj. kr. Sjúkratryggingar, sem allt fram til ársins 1974 voru ódýrari, kostuðu minna en lífeyristryggingar, eru nú um það bil 50% dýrari, um það bil 50% kostnaðarmeiri. Þessar tölur segja okkur vitaskuld ákveðna sögu. Sagan er ekki sú að lífeyristryggingarnar hafi á þessu árabili dregist svo ýkjamikið aftur úr. Það hefur ekki orðið um afturför að ræða í lífeyriskerfinu á þessu árabili þegar lítið er á árabilið í heild, svo að skýringin á þessum mikla mismun milli kostnaðar við lífeyristryggingar og kostnaðar við sjúkratryggingar liggur sem sé ekki í því að lífeyristryggingarnar hafi dregist aftur úr. Það, sem hins vegar hefur gerst, er að kostnaður við sjúkratryggingakerfið hefur vaxið að miklum mun. Þetta kemur glögglega fram í þessum talnasamanburði. Þá er spurningin að sjálfsögðu sú: Hvað veldur því að kostnaður við sjúkratryggingar hefur vaxið svo mjög, að því er sumir munu jafnvel segja keyrt úr hófi fram? Við skulum þá í fyrsta lagi gera okkur grein fyrir því að þetta er ekki aðeins reynsla sem við Íslendingar höfum orðið fyrir, þetta er jafnframt reynsla sem okkar nágrannaþjóðir hafa orðið fyrir og stafar fyrst og fremst af því að kostnaður við heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu hefur farið mjög ört vaxandi á fáum árum. Þessi kostnaður hefur vaxið svo ört að í ýmsum nálægum löndum, sem búa við svipað stjórnarfar og við íslendingar gerum og eru með svipaðar félagslegar aðstæður eins og eru fyrir hendi hér á Íslandi, í ýmsum af þessum löndum, t. d. Bretlandi, er sjúkratryggingakerfið nú að komast í þrot vegna þrýstings frá stöðugum kostnaðarhækkunum við heilsugæslu. Það, sem bretar standa frammi fyrir nú, er það vandamál að sjúkratryggingakerfið, samhjálparkerfið í þjóðfélaginu sem á að tryggja sjúku fólki viðunandi lífsöryggi, það er að bresta, þetta tryggingakerfi er að bresta undan ofurþunga stöðugt hækkandi útgjalda og hækkandi kostnaðar við heilsugæsluþjónustu. Ég held að það sé ekki ofsagt að þessi þróun sé einhver óskaplegasta ógnun við grundvallaratriði velferðarþjóðfélags sem vestrænar þjóðir horfast nú í augu við. Að vísu eru til margar skýringar á því hvað veldur því að kostnaður við heilsugæslu og heilbrigðismál hefur vaxið svo gríðarlega ört á svo fáum árum. Ég tek það sérstaklega fram að ég er hér ekki að benda á nein ný sannindi. Hér er um mál að ræða sem a. m. k. alþm. og raunar þjóðinni allri hefur verið ljóst um nokkuð langt skeið að hefur verið að gerast. Ég vek í þessu sambandi sérstaka athygli á till. til þál. á þskj. 164 sem tveir hv. þm., sem jafnframt eru læknar, þeir Sverrir Bergmann og Oddur Ólafsson, hafa flutt, en þar leggja þeir til að fram fari könnun á skipulagi ýmissa þátta heilbrigðisþjónustunnar með það að markmiði að gera heilsugæslukerfið ódýrara með því að beita hagræðingu, aðhaldi og sparnaði. Vissulega má rétt vera að kostnaðurinn við heilsugæslu og þar með sjúkratryggingakerfi stafi að einhverju leyti af því að það sé ekki beitt nógu hagrænum vinnubrögðum í sambandi við skipulagningu sjálfrar heilbrigðisþjónustunnar, eins og þeir ætla, læknarnir, hv. þm. Sverrir Bergmann og Oddur Ólafsson, sem ættu að vera þeim hnútum nokkuð kunnugir. Hins vegar er því heldur ekkert að leyna, að það er skoðun ýmissa, m. a. skoðun mín, að þarna komi fleira til. Ég vil sérstaklega minna á það að blaðamaður og rithöfundur, Þorsteinn Thorarensen, skrifaði fyrir örfáum árum greinaflokk í dagblaðið Vísi þar sem hann lýsti þessu vandamáli frá annarri hlið, þ. e. a. s. þar sem hann fjallaði sérstaklega um miklar kröfur ýmissa heilsugæslustétta, ekki aðeins til hærri launa, jafnvel óeðlilega hárra launa, heldur einnig til mjög dýrrar aðstöðu. Ég ætla ekki að gera mig að dómara í þessari sök. Ég held að þarna sé um að ræða bæði þessi atriði sem valda hinum miklu og óhugnanlegu kostnaðarhækkunum í sambandi við heilsugæslumál sem nú ógna sjúkratryggingakerfinu, það sé bæði skortur á skipulagi í heilbrigðisþjónustunni og enn fremur oft á tíðum mjög óeðlilegar kröfur ákveðinna heilsugæslustétta, þó langt í frá stéttanna í heild, heldur ákveðins hluta þeirra, mjög óeðlilegar launakröfur. Mér er kunnugt um ýmis dæmi í þessu sambandi sem ég býst við að mörgum hv. þm. sé enn fremur kunnugt um. Mér er t. d. kunnugt um það, að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur borist bréf frá sveitarfélagi einu hér í landinu sem þurfti á aðstoð skólatannlæknis að halda, þurfti að ráða sér skólatannlækni til starfa í einn mánuð til þess að sinna tannlæknishjálp við börn á skólaaldri. Sú reikningsupphæð, sem tannlæknir þessi gerði sveitarfélaginu að greiða fyrir þessi störf í einn mánuð, nam 2.5 millj. kr. Þó höfðu honum verið fengin í hendur bæði tæki til þess að vinna verkið, ókeypis farareyrir heiman og heim og ókeypis húsnæði á staðnum. Ef þetta er algild regla hjá þessari ákveðnu heilbrigðisstétt, þá er óhætt að fullyrða að það eru a. m. k. til dæmi um að tannlæknar geti tekið allt að 15 millj. kr. í árslaun, einn maður, frá 15–20 millj. kr. í árslaun eftir því hvað það efni, sem hann notar við tannlæknishjálpina, hefur verið dýr þáttur í tekjum hans. Þá er mér enn fremur kunnugt um að það hafa verið lagðar fram fyrir sveitarfélög hér í nágrenni Reykjavíkur reikningar frá skólatannlæknum fyrir hálfs dags vinnu sem samsvarar því að þeir taki sér í laun 50 þús. kr. á dag fyrir hálfs dags vinnu við skólatannlækningar. Þessi bréf eru líka til í vörslu sveitarfélags í nágrenni Reykjavíkur. E. t. v. eru þetta algerar undantekningar, þau dæmi sem ég hef hér nefnt. En vissulega vekja þau mann til umhugsunar um hvort það getur átt sér stað að það séu kröfur af þessu tagi frá tiltölulega fámennum hópi manna sem standi á bak við hinar gífurlegu kostnaðarhækkanir, sem orðið hafa á örfáum árum í sambandi við heilbrigðisþjónustuna og eru orðnar svo miklar að þær ógna núna, eins og sakir standa, kerfi sjúkratrygginga í landinu. Ég tel að áður en lagt er út á þá braut, sem hér er gert með því að hæstv. ríkisstj. og ríkissjóður raunverulega gefist upp fyrir þeim vanda sem við er að glíma til þess að halda sjúkratryggingakerfinu í lagi, - áður en lagt er út á þá braut ætti að kanna hvað það er, sem orsakar þessar óeðlilegu og öru kostnaðarhækkanir varðandi heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisgæslu sem orðið hafa á örfáum árum og hafa gert það að verkum, eins og ég sagði áðan, að ógna einni helstu undirstöðu velferðarríkis á Íslandi þar sem sjúkratryggingar eru. Það sem mér finnst, svo að ég snúi mér að þessu frv., það sem mér finnst einkum og sér í lagi athugavert við þá stefnu, sem þetta frv. boðar, er að gagnvart þessum vanda, sem ég hef hér reynt að lýsa, gefst hæstv. ríkisstj. upp. Hún grípur ekki til þess ráðs að reyna að kanna hvaða orsakir séu fyrir því að sjúkratryggingakerfið í landinu sé að bresta undan kostnaðarhækkunum. Hún leggur ekki út á þá braut, heldur tekur hins vegar upp það úrræði að veita kostnaðarhækkuninni ýmist yfir á sjúklingana sjálfa eða skattborgara með aukinni og sérstakri tekjuöflun í þessu skyni. Það mætti svo sem segja að úrræði eitthvað í þessa veru gætu menn sætti sig við um stundarsakir. En mig uggir það mjög að hér sé ekki um stundarfyrirbrigði að ræða, heldur fyrirboða um það sem koma skal, að á næsta ári eða því þar næsta verðum við ekki að ræða um úrlausn eins og þá, sem hæstv. ráðh. hefur hér mælt fyrir, heldur e .t. v. enn frekar um úrlausn eins og þá sem hann minntist á í ræðu sinni hér áðan að til mála hefði komið, þ. e. a. s. að leggja sérstakt gjald á sjúklinga á sjúkrahúsum, væntanlega þá fyrst eitthvert innritunargjald og síðan gjald á legudag, þannig að fyrir meðalsjúkrahúslegu gætu sjúklingar þurft að greiða 30–40–50 þús. kr., eins og ég hygg að hafi falist í þeirri hugmynd sem hann drap á áðan. Og fyrst við á annað borð erum komnir út á þessa braut sem ég tel að verið sé að byrja að feta eftir með þessu frv., hvar getur þetta þá endað? Það endar auðvitað hvergi annars staðar en í svipuðu kerfi og í Bandaríkjunum þar sem venjuleg launþegafjölskylda getur ekki risið undir kostnaði við algengustu læknisaðgerðir og þess er krafist á spítölum áður en sjúklingar eru teknir til meðferðar að þeir leggi fram skriflega greinargerð og yfirlýsingu sem sanni greiðslugetu þeirra ella eru þeir ekki teknir inn á sjúkrahúsið. Ég ber mikinn ugg í brjósti um að með þessu, sem er lagt til í því frv. til l. sem hér er til umr., sé verið að taka fyrstu sporin eftir þessari braut. Og ég vil eindregið vara hæstv. ríkisstj. við því hvernig hún hyggst leysa þetta vandamál, þ. e. a. s. að endurskoða ekki kostnaðinn við heilbrigðiskerfið með það fyrir augum að hann verði eðlilegur, með svipuðu móti og hann hefur verið allt fram til 1973–1974, heldur að leysa þennan vanda, sem við er að etja í dag, með því að láta allt haldast óbreytt að öðru leyti en því að taka upp á því að veita töluverðum hluta kostnaðarins yfir á sjúkt fólk í samfélaginu. Svo að ég víki frekar að frv. þessu, þá kemur það fram í 1. gr. frv. að áætlað er að leysa hluta af vandamáli sjúkratryggingakerfisins með því að leggja á sjúkt fólk og fólk, sem þarf á lyfjagjöfum eða sérfræðihjálp að halda, nýjar álögur sem nema 480–500 millj. kr. á ári. Það mætti svo sem segja að nóg væri á þetta fólk lagt fyrir. Það þarf að bera allar þær almennu skattahækkanir, sem boðaðar hafa verið hér á hinu háa Alþ. á síðustu dögum, - þessar skattahækkanir þarf þetta sjúka fólk að bera til jafns við þá, sem heilbrigðir eru. Þetta fólk hefur þurft að bera afleiðingarnar af óðaverðbólgustefnu hæstv. ríkisstj. sem hafa stórlega rýrt kjör almennings í landinu. Þessir sjúklingar hafa þurft að bera afleiðingar þess arna ekki siður en almennt launafólk í þjóðfélaginu, þeir sem heilbrigðir eru. Svo ætlar hæstv. ríkisstj. að bæta gráu ofan á svart með því að leggja sérstakar álögur að upphæð um 500 millj. kr., ekki á hina heilbrigðu þjóðfélagsþegna í samfélaginu, heldur á þá sem þurfa á læknishjálp og lyfjagjöfum að halda. Þetta er sem sé lausn hæstv. ríkisstj. á þeim vanda sem ég var að lýsa hér áðan, að bæta sérstökum álögum á sjúkt fólk. Þannig á að leysa fjárhagsvanda ríkissjóðs. Það á að leysa 500 millj. kr. fjárhagsvanda með því að taka þá byrði af ríkissjóði og leggja hana á bak þeirra sjúku í samfélaginu. Það má vel vera að hæstv. ríkisstj. þyki þessi kostur góður. En ég verð að segja eins og er, að á sama tíma og 45% allra þeirra einstaklinga, sem hafa tekjur af eigin atvinnurekstri í landinu, - á sama tíma og 45% allra slíkra einstaklinga borga ekki grænan eyri til sameiginlegra þarfa þjóðarinnar í formi tekjuskatts, þá velur hæstv. ríkisstj. þá leið að hlífa þessum einstaklingum til þess að geta lagt 480–504 millj. kr. aukabyrði á sjúkt fólk í þessu þjóðfélagi. Og á sama tíma og hundruð atvinnufyrirtækja sem samtals velta á milli 100 og 130 þús. millj. kr. á ársgrundvelli, - á sama tíma og þessi atvinnufyrirtæki borga ekki grænan eyri til sameiginlegra þarfa þjóðarbúsins í formi tekjuskatts, þá velur hæstv. ríkisstj. þá leið til þess að bjarga sér út úr fjárhagskröggum að leggja 480–500 millj. kr. nýja byrði á þá sem þurfa að leita sér lækninga eða lyfjagjafa. Þetta er auðvitað glögg vísbending um hvers konar ríkisstj. situr að völdum á Íslandi. Þetta er ríkisstj. sem vill hlífa þeim sem nú þegar sleppa við að axla sameiginlega með öðrum þjóðfélagsþegnum þær byrðar sem íslendingar þurfa saman að axla. Þetta er ríkisstj., sem vill hlífa þessum atvinnufyrirtækjum sem ég nefndi hér áðan, þessum atvinnurekendum sem ég nefndi hér áðan, og hún vill hlífa þeim þó að það kosti það að hún þurfi að leggja á sjúkt fólk 480–500 millj. kr. nýjar álögur. Ríkisstj., sem þannig hegðar sér, er að sjálfsögðu forhert afturhalds- og íhaldsstjórn enda hef ég aldrei frá upphafi þessa stjórnartímabils efast um að svo muni vera. Nóg um það. Ég held, að það komi algerlega og glögglega fram í þessum orðum mínum að þingflokkur Alþfl. er á móti efnisatriðum 1. gr. þessa frv. og mun greiða atkv. gegn þeim. Annað meginatriði frv. kemur fram í 3. gr. þess. Þar er gert ráð fyrir því að innheimta sérstakt 1% álag á gjaldstofn útsvara til tekjuöflunar fyrir sjúkratryggingakerfið og losa ríkissjóð undan framlögum sem því nemur. Ég vil taka það sérstaklega fram að við höfum sagt það alþfl.-menn, í umr. um þetta mál og áður en þetta mál kom á dagskrá, að ef valkosturinn væri um það annars vegar að skera niður lífeyristryggingar eða auka byrði sjúkra í samfélaginu, ef valkosturinn sé á milli þess annars vegar og hins vegar þess að leggja nýjar byrðar að einhverju leyti á þá sem hraustir eru og heilbrigðir í þessu samfélagi og fullvinnandi, þá mundum við velja síðari kostinn þótt við gerum okkur fyllilega ljóst að það er ekki vinsæll kostur. Þess vegna mætti spyrja okkur hvort við hefðum eitthvað á móti þeirri leið sem til greina kemur í 3. gr. þessa frv. Í því sambandi vil ég benda sérstaklega á það að við undirbúning að þessari innheimtu hefur hvorki verið haft samráð, - a. m. k. ekki samráð að neinu gagni - við þá nefnd, sem skipuð var fulltrúum allra þingflokka til þess að taka tryggingamálin til athugunar, né heldur hið minnsta samráð við sveitarfélögin sjálf og samtök þeirra. Þetta er hugdetta sem hæstv. ríkisstj. grípur svo að segja úr lausu lofti og slengir fram á borð okkar alþm. örfáum dögum fyrir þingfrestun vegna jólaleyfis. Og mér er ekki kunnugt um það a. m. k. hefur það ekki komið fram að nokkur athugun að ráði hafi verið gerð á því af hálfu hæstv. ríkisstj. hvort ekki væri einhver önnur og betri leið heldur en fram kemur í 3. gr. fær til þess að útvega sjúkratryggingakerfinu meira fé. Það hefur t. d. engin athugun verið gerð á því hvort unnt sé að spara hluta af þessu fjármagni í rekstrarútgjaldaliðum ríkissjóðs. Það hefur engin athugun verið gerð á því hvort þetta sé eðlileg og æskileg innheimta. Og í því sambandi vil einkum og sér í lagi benda á það að sveitarfélögin sjálf eru mjög mótfallin þessari innheimtu sem hér um ræðir, ekki endilega vegna þess að þarna sé verið að leggja ný gjöld á sveitarfélögin því að það er ekki verið að gera, - það er verið að leggja ný gjöld á útsvarsgreiðendur, en ekki sveitarfélögin sjálf, svo að það er ekki ástæða fyrir því að sveitarfélögin hafa mótmælt. Sveitarfélögin hafa mótmælt þessari leið vegna þess að þau telja að hún sé bæði mjög kostnaðarsöm og illframkvæmanleg, þarna sé verið að ráðast út í tekjuöflun sem sé óeðlilega flókin, óeðlilega dýr og hafi í verið ráðist mjög svo að óathuguðu máli. Á sama tíma og boðaður er samdráttur í ríkisrekstrinum og almenn hagræðing í ríkisrekstri og opinberum rekstri er hér verið að setja upp sérstakt innheimtukerfi við hliðina á öllum þeim öðrum sem fyrir eru. Þetta tel ég að stefni þvert gegn því sem hæstv. ríkisstj. hefur boðað. Eftir samþykkt þessa frv. verður því um að ræða tvenns konar kostnaðaraðild sveitarstjórna að sjúkratryggingakerfinu. Í fyrsta lagi þurfa þau að standa skil á 10% kostnaðarframlagi sinu. Í öðru lagi þurfa þau að annast þessa sérstöku innheimtu fyrir sjúkratryggingakerfið og gera skil á því sérstaklega. Ég vil benda sérstaklega á það að um þetta hefur ekkert samráð verið haft við sveitarfélögin og þau hafa alfarið lagst gegn þessari tekjuöflun. Ég vil enn fremur biðja hv. þm. að gefa því gaum að samkv. grg. frv. er ráð fyrir því gert að þessi sérstaka innheimta geti skilað um 1200 millj. kr. af þeim 667 millj. sem þar um ræðir. Nú held ég að það sé rétt frá skýrt að þetta 1% álag, ef það allt innheimtist, geti skilað þessari upphæð. En reynsla sveitarfélaganna er sú að það innheimtist aðeins á hverju ári um 80% af álögðum útsvörum, svo að það eru aðeins um 80% af þessum 1200 millj. kr. sem á að fá sjúkratryggingakerfinu með þessari innheimtuleið. Það eru aðeins 80% af því fé sem líklegt er að innheimtist á næsta ári. Hver á þá að brúa bilið? Hver á þá að jafna mismuninn á útgjöldum og tekjum sjúkratryggingakerfisins? Mér er kunnugt um að yfirvöld Reykjavíkurborgar spá því að þau muni geta með þessari innheimtu skilað sjúkratryggingakerfinu um 400 millj. kr. á næsta ári. Álögð útsvör í Reykjavík eru um 40% af álögðum útsvörum yfir landið í heild, þannig að það má reikna með því að þetta kerfi geli skilað sjúkratryggingunum um 900–950 millj. kr. á næsta ári og þá vantar 250–300 millj. kr. upp á það að sjúkratryggingakerfið fái þær tekjur sem það á að fá samkv. þessu. Því spyr ég hæstv. ráðh.: Hvernig er ætlunin að jafna þennan mun á næsta ári? Mér kemur ekki til hugar að hann hafi í sínum útreikningum miðað við aðrar tölur en þessar, a. m. k. ekki hafi hann eitthvert tal haft af forráðamönnum sveitarstjórnarmála áður en hæstv. ráðh. mælti fyrir máli þessu í hv. Ed., að mig minnir í gær. Þá er líka mjög erfitt fyrir sveitarfélögin að sundurgreina sína innheimtu vegna þess að á einu og sama árinu eru sveitarfélögin að sjálfsögðu að innheimta margra ára gjöld. Á næsta ári, árinu 1976, innheimta þau ekki aðeins útsvör ársins 1915, heldur líka útsvör ársins 1974, 1973, 1972 o. s. frv. Hvernig halda menn svo að útkoman verði þegar á að fara að greina niður alla þessa innheimtu til réttra ára mánaðarlega til þess að geta staðið sjúkratryggingakerfinu skil á þeirri sérstöku innheimtu sem hér um ræðir? Það verður að sjálfsögðu ekki nóg að gera þetta uppgjör tvisvar, þrisvar eða fjórum sinnum á ári, það verður að gera þetta uppgjör mánaðarlega. Þá liggur það einnig fyrir að um helmingur allra útsvarstekna sveitarfélaga innheimtist á 3–4 síðustu mánuðum ársins. Um helmingur af öllum tekjum sveitarfélaganna af álögðum útsvörum og innheimtum útsvörum kemur á þessum mánuðum. Hins vegar er sveitarfélögunum ætlað að standa skil á þeim framlögum til sjúkratryggingakerfisins sem þeim er ætlað að innheimta mánaðarlega. Og þá spyr ég hæstv. ráðh.: Er það meiningin að þau skili aðeins mánaðarlega þeim hluta sem þeim er ætlað að innheimta og inn kemur, eða á að jafna þessum gjöldum á hina 11 innheimtumánuði ársins, þannig að fyrstu 8 mánuði ársins þurfi sveitarfélögin að greiða meira til sjúkratryggingakerfisins heldur en þau hafa innheimt? Þetta vildi ég gjarnan fá að vita líka. Þá vil ég einnig spyrja hæstv. ráðh. að því til þess að fá það alveg skýrt fram: Hefur þessi innheimta nokkur áhrif á það að sveitarfélögunum verði heimilað að leggja 1% álag á gjaldstofn útsvara eins og þeim hefur verið heimilað undanfarin ár, þ. e. a. s. að sveitarfélögum verði heimilað að leggja á 11% upp í útsvar? Hefur þessi innheimta einhver áhrif á þetta eða mun þetta verða til þess að sveitarfélögunum verði fyrir fram meinað að leggja út á þessa innheimtubraut sem a. m. k. flest þéttbýlissveitarfélögin hér í nágrenninu hafa notað á undanförnum árum? Ef sveitarfélögunum verður meinað þetta, þá er hér að sjálfsögðu um beint fjárhagslegt tap þeirra að ræða. Ef sveitarfélögunum verður ekki meinað þetta, þá er hér um beina nettóskattahækkun að ræða, enn einn nýjan skatt sem hæstv. ríkisstj. er að leggja á landslýð með aðeins fárra daga, jafnvel fárra klukkustunda umhugsun og umr. hér á hinu háa Alþingi. Þá sagði hæstv. ráðh. áðan að hann teldi eðlilegt, að sveitarfélögin tækju þátt í rekstri ýmissa mannvirkja og þjónustustofnana. Hann sagði einnig, sem ég veit að er rétt, að þetta hafi ávallt verið hans stefna, m. a. vegna þess að þá teldi hann að sveitarfélögin gætu haft nokkur aðhaldsáhrif á hvernig þessar stofnanir eða þessi þjónusta væri rekin. En í sambandi við þetta mál, sem hér um ræðir, hefur þessi röksemd ekki nokkurt gildi, vegna þess að þó að sveitarfélög greiði einhvern hluta kostnaðar við rekstur sjúkrahúsa, þá vita allir sem nálægt sveitarstjórnarmálum hafa komið og átt hafa hlutdeild í rekstri sjúkrahúsa að sveitarfélögin geta eiginlega engin eða svo til engin áhrif haft á það hvernig þessi sjúkrahús eru rekin. Þau geta raunar engin áhrif á það haft í eina eða neina átt, svo að sú röksemd hefur bókstaflega ekkert gildi að ætla að halda því fram að það að leggja auknar byrðar á sveitarfélög geti haft þau áhrif að aukinni hagræðingu verði beitt í sambandi við rekstur sjúkrahúsa. Herra forseti. Ég vil nú láta máli mínu lokið að sinni. Ég vil aðeins ítreka það, sem ég sagði hér áðan, að þm. Alþfl. munu greiða atkv. gegn þessu frv. Við teljum að í því felist röng stefna. Við teljum að í því sé engin tilraun gerð til þess að svara því hvernig eigi að leysa vanda sjúkratrygginganna án þess að skerða félagslegt öryggi í samfélaginu. Við teljum raunar að eina svarið, sem hægt er að segja að hæstv. ríkisstj. gefi í þessu frv., sé að leggja út á þá braut að velta kostnaðarhækkunum vegna skipulagsgalla á heilbrigðiskerfinu eða of mikillar kröfugerðar heilbrigðisstétta um laun og önnur hlunnindi sér til handa, - velta þeim kostnaðarhækkunum yfir á sjúka fólkið í landinu. Ef eitthvert svar finnst í þessu frv. við þeim vandamálum sem ég hef lýst, þá er það þetta. Og þetta er svar sem þm. Alþfl. munu ekki sætta sig við og munu aldrei fylgja.



Herra forseti. Það frv., sem nú liggur hér fyrir framan okkur til afgreiðslu, er í einu orði sagt hraksmán. Það ber enn einu sinni vitni andfélagslegri kjaraskerðingarstefnu þessarar ríkisstj. þar sem kjaraskerðingin er ævinlega látin bitna á þeim sem minnst mega sín, í þessu tilfelli á sjúkum, öryrkjum og gamalmennum. Það er kannske allt í lagi fyrir okkur, sem erum við sæmilega heilsu og höfum allsæmileg laun, svo að ekki sé meira sagt, að greiða meira fyrir þau lyf sem við þurfum sem betur fer ekki á að halda nema einstaka sinnum. En það ætti að segja sig sjálft að eftir því sem aldur færist yfir, svo að ekki sé talað um þá sem ekki geta unnið vegna öryrkju, verður heilsufarið klénna og og meiri þörf fyrir læknishjálp og lyf. Á þetta fólk er ráðist fyrst og fremst með 1. gr. þessa frv., aldraða, öryrkja og sjúklinga með meira og minna skertar tekjur vegna veikinda sinna. Kannske gerir hæstv. ríkisstj. því skóna að þessi hópur sé einnig með skerta getu til andmæla og því sé allt í lagi að ráðast þannig á garðinn þar sem hann er lægstur. Og það er svo sem í þeim sama anda og aðrar ráðstafanir þessarar hæstv. ríkisstj. samfara makalausu fjárlagafrv., algert siðleysi. Hefur hæstv. ríkisstj. og hv. þm. hennar gert sér grein fyrir því á hvaða sultarlaunum öryrkjar og ellilífeyrisþegar eiga að lifa? Vita þessir hv. þm. að tekjutrygging þessa fólks er ekki nema rúmlega 29 þús. kr. á mánuði, þ. e. a. s. minna en helmingur af meðaltaxta Dagsbrúnar fyrir 8 stunda vinnudag? Og þessi sultarlaun hafa ekki hækkað þrátt fyrir heimild frá 1. okt. og þótt þau eigi að hækka lögum samkv. innan 6 mánaða. Ef við tökum t. d. manneskju úti á landi með þessa upphæð í ellilífeyri og tekjutryggingu samanlagt, má reikna með að hún þurfi kannske að borga 12–14 þús. kr. bara í olíukostnað við upphitun íbúðar sinnar, og þegar við bætast, sem ekki er ólíklegt, lyf upp á 3–4 þús. eða meira, hver er þá afgangurinn? Það hlýtur hver maður að sjá að þetta er hungurtilvera. Hitt er svo annað mál, að í rauninni leiða þessar till. um auknar greiðslur sjúklinga fyrir lyfin ekki til sparnaðar, og virðist stjórnarliðið ekki hafa hugsað málið til enda í öllu því flaustri sem einkennt hefur undirbúning mála og málsmeðferð þeirra hér á Alþ. að undanförnu. Hver verður afleiðingin af þessu? Hún verður nefnilega ekki önnur en sú að þetta fólk, sem ekki gelur greitt svo stóran hlut lyfjakostnaðar síns, mun leita uppbóta á tekjutryggingu og fá hana, 4–5 þús. kr. á mánuði. Og hvað kostar það? - Það má líka skjóta því hér inn að þar með er þetta fólk komið með rétt til undanþágu frá útvarps- og sjónvarpsgjaldi, en eins og fram kom í umr. hér um daginn sjá forráðamenn Ríkisútvarpsins og ráðh. þess ekki svo litlum ofsjónum yfir slíku. Það má kannske segja að þarna sé þá eitthvað jákvætt við þetta frv. Þessi svokallaða sparnaðarleið ríkisstj. er þannig í rauninni enginn sparnaður um 480 millj., eins og sagt er í frv., heldur ekkert annað en bókfærsla,tilfærsla á útgjaldaliðum og rétt einu sinni gerð tilraun til að velta útgjöldum ríkissjóðs yfir á sveitarfélögin sem kæmu til með að greiða uppbæturnar. Það verður sem sé fljótlegt að greiða aftur út þessar 480 millj., og eftir því verður áreiðanlega leitað af viðkomandi. Þar með er ekki sagt að ekki væri hægt að spara á annan hátt í sjúkratryggingum ef menn vildu og þyrðu að láta bitna á einhverjum öðrum en þeim sem lítt geta borið hönd fyrir höfuð sér. Það mætti t. d. endurskoða greiðslur til lækna. Hefur ríkisstj. athugað hvað þeir fá í aðra hönd? Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson minntist hér á frægt dæmi um tannlækni. Það má segja fleiri sögur. Við skulum t. d. taka ferðir sérfræðinga út á land. Í því sambandi er mér kunnugt um og hef það frá starfsmönnum Tryggingastofnunarinnar, að stofnunin hefur mátt greiða reikninga upp á milljónir króna fyrir tveggja mánaða vinnu. Og það mætti svo sannarlega endurskoða ýmislegt annað í sjúkratryggingagreiðslum. En fyrst og fremst ætti að endurskoða þær efnislega, en ekki bara tölulega. Og skyldi þá ekki sitthvað fróðlegt koma í ljós? Ef betur er að gáð kemur reyndar fram önnur ástæða fyrir því að nú er lögð áhersla á að breyta lögum um lyfjagreiðslurnar. Hæstv. ráðh. kom inn á það áðan að þetta væri í fullu samræmi við lög frá 1974. En þá var föst greiðsla fyrir lyf lögleidd og leiddi þá þegar til lækkunar á lyfjum fyrir neytendur, enda miðað við lágar tölur í upphafi eða fyrstu 100 kr. samkv. lyfjaskrá I og fyrstu 150 kr. samkv. lyfjaskrá II. Það er tekið fram í lögum að ráðh. sé heimilt að breyta greiðslum samlagsmanna samkv. þessari gr. til samræmis við gjaldskrárbreytingar. En hvers vegna mátti þá ekki láta sér nægja að setja nýja reglugerð ef það var hægt? Það skyldi þó ekki vera vegna þess að það er þegar búið að fara út fyrir ramma laganna og hækka greiðslurnar, ekki bara til samræmis við gjaldskrárbreytingar, heldur upp fyrir þær. Það er einnig fróðlegt að fá að vita í þessu sambandi, fyrst hæstv. trmrh. og hæstv. ríkisstj. telja það sæma að ráðast á þennan hátt að sjúkum, öryrkjum og öldruðum, hvort lyfjakostnaðurinn, sem þeim er gert að greiða, sé e. t. v. í samræmi við niðurstöður af þeirri könnun sem samþykkt var með lögum um launajöfnunarbætur, bætur almannatrygginga, verðlagsmál o. fl. 15. maí s. l. að fara skyldi fram. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Fyrir árslok 1975 skal heilbr.- og trmrh. láta fara fram könnun á framfærslukostnaði elli- og örorkulífeyrisþega og skal könnunin bæði ná til einstaklinga og hjóna er njóta elli- og örorkulífeyris. Hliðsjón af könnun þessari skal höfð við ákvörðun elli- og örorkulífeyris og tekjutryggingar hjóna og einstaklinga.“ Könnuninni átti að vera lokið fyrir árslok 1975. Kannske hefur hæstv. ráðh. þegar séð niðurstöður hennar þótt almenningi hafi ekki verið kynntar þær. Og eru þær þá þannig að í lagi sé að leggja auknar álögur á þessa aðila? Mér er spurn. Ekki svo að ég hafi neina trú á að þessari könnun sé lokið, ef hún hefur þá nokkurn tíma byrjað frekar en könnunin á framfærslukostnaði barna einstæðra foreldra sem ekki bara hæstv. heilbr.- og trmrh. átti líka að láta fara fram eftir sömu lögum og sama ákvæði til bráðabirgða, heldur og hæstv. fjmrh. samkv. ákvæði til bráðabirgða í lögum frá apríl s. l. um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara. Þar er að vísu aðeins talað um framfærslukostnað barna, en ekki sérstaklega barna einstæðra foreldra. En þau hljóta að teljast hluti barna almennt. Þessari könnun átti líka að vera lokið fyrir árslok 1975 og niðurstaðan lögð fyrir Alþ. Ekki hef ég séð hana enn þá. En þetta var nú kannske útúrdúr og rétt að líta nánar á aðrar gr. frv. þess sem hér liggur fyrir. 2. gr. frv. gerir ráð fyrir að framlög sveitarfélaga til sjúkrasamlaga greiðist mánaðarlega miðað við fjárhagsáætlun. Um það væri svo sem ekkert nema gott að segja ef það væri mögulegt. En hætt er við að sú innheimta eigi á stundum eftir að verða erfið, þótt ekki sé nema vegna aukinnar skriffinnsku, en einnig vegna þess hve oft heimtast seint inn gjöld hjá sveitarfélögunum. Á það atriði benti framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga, Magnús Guðjónsson, er hann mætti á sameiginlegum fundi heilbr.- og trn. Ed. og Nd., og þá einkum í sambandi við þá innheimtuþjónustu sem sveitarfélögunum er gert að inna fyrir ríkið samkv. 3. gr. frv. Hann sagði að um það bil 50% innheimtu sumra sveitarfélaganna kæmu á síðustu 2–3 mánuðum ársins og talsverður hluti ekki fyrr en á næsta ári. Svo alvarleg aðferð sem 480 millj. kr. innheimtan er, er þó enn þá alvarlegri sú aðför að almenningi sem gert er ráð fyrir í 3. gr. frv. Upphaflega var boðaður í fjárlagafrv. 2000 millj. kr. niðurskurður á almannatryggingum, en frá því hefur nú verið fallið, sem ber að fagna út af fyrir sig. En í staðinn á að bæta stórfelldum álögum á almenning og er heildarupphæðin, sem ná á með þessu frv., 1667 millj. kr., hvorki meira né minna. Og það, sem ekki næst með auknum lyfjagreiðslum og tölulega ótilgreindri upphæð með auknu aðhaldi og eftirliti í Tryggingastofnun ríkisins og nýjum starfsháttum við ákvarðanir útgjalda sjúkrahúsa, - það á að láta sveitarfélögin innheimta með 1% aukaálagi á gjaldstofn útsvara. Upphæðin sem innheimta þarf er óviss, því að eins og áður er getið eru tekjur af eftirlíti og nýjum starfsháttum ótilgreindar, en látið í veðri vaka að þær verði um það bil 100 millj. án þess þó að neinn þori að bera ábyrgð á þeirri tölu. Hlýtur það að vera eindregin krafa að nánar sé gerð grein fyrir henni. En hvort sem sveitarfélögin eiga að innheimta 1187 millj. kr. eða 1087 millj. kr. er ljóst að þetta þýðir gífurlega auknar álögur á allan almenning, 10% útsvarshækkun sem leggst eingöngu á launafólk í landinu, meðan atvinnurekendur og stóreignagreifar sleppa, eins og áður hefur verið rakið hér í umr. Til að beina frá ríkisstj. þeirri athygli og óvinsældum sem þessar gífurlega auknu álögur munu auðvitað kalla fram er með þessu lagafrv. verið að gera sveitarfélögin að innheimtustofnun fyrir ríkissjóð. Þau skulu bæta prósentinu á sinn gjaldstofn og skila síðan ríkinu. Það var ekki að furða þótt framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga lýsti þessu athæfi sem kaldri gusu framan í sveitarfélögin og teldi þessar tillögur ganga þvert á skoðanir stjórnar sambandsins, enda kom fram að aldrei hafði verið haft neitt samráð við stjórn sambandsins. Og ég hygg að það eigi eftir að koma í ljós að sveitarfélögin muni, ef þau verða neydd til þessarar skattheimtu fyrir ríkið, setja álagið fram sem sérstakan lið með tilheyrandi skýringum. Þeim gengur víst nógu illa að færa rök fyrir eigin álögum þótt þau taki ekki þetta á sína könnu líka. Framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga benti einnig á að það væru ekki nærri því öll sveitarfélög, sem ættu aðild að sjúkrahúsrekstri, og einnig að það væru ekki sveitarfélögin sjálf sem hefðu þennan rekstrarkostnað fyrir sjúkrahúsin í hendi sér. Það er Alþ. sem setur lög um lágmarkskröfur varðandi aðstöðu. Og það eru ekki sveitarfélögin sem semja um kaup og kjör á þessum vinnustöðum. Þá er þess getið sérstaklega í grg. þessa frv. að það eigi að fara fram mikil og merkileg endurskoðun á almannatryggingum á næsta ári og að hún hafi staðið yfir á þessu ári. Þess er getið að það hafi verið skipuð ný endurskoðunarnefnd þegar í október undir forustu formanns Tryggingaráðs. Það vill svo til að ég á sæti í þessari endurskoðunarnefnd og ég get upplýst það að hún hefur verið kölluð saman einu sinni og það var s. l. föstudag. Og það er svo langt frá því að hún hafi fengið nokkurt efni til athugunar. Það má vel vera að Guðjón Hansen tryggingafræðingur hafi hafið verkið, og ég efast reyndar ekki um það, en við nm. höfum a. m. k. ekki séð neitt enn þá. Hér er einnig sagt að gert sé ráð fyrir að n. skili heildarniðurstöðum sínum áður en þing kemur saman haustið 1976, væntanlega þá til þess að hægt sé að breyta lögunum enn og þá kannske losna við þá innheimtu sem gert er ráð fyrir í þessu frv. En þetta er fjarri öllu lagi, enda kom það fram þegar á fyrsta fundi n. að það væri í fyrsta lagi kannske um næstu áramót sem hún gæti skilað af sér, en stefnt að því að hún skilaði þessu áður en þingi lyki vorið 1977, þannig að það gæti kannske afgreitt eitthvað af þessu sem lög. Það segir sig þá sjálft að þau lög koma náttúrlega aldrei til framkvæmda fyrr en - ja, hvað, 1978. Enda er það svo, þó að hér sé sagt að þessar álögur séu til eins árs, þá er náttúrlega reynslan sú að álögurnar eru sjaldan teknar burt ef þær eru einu sinni komnar á, og ég hygg að við höfum séð gleggst dæmi þess núna undanfarna daga þegar hver lögin um slíkt eftir önnur hafa verið framlengd sem aðeins áttu að gilda í eitt ár. Hæstv. ríkisstj. segist sjálf hafa gert gaumgæfilega athugun á hvernig lækka mætti sjúkratryggingagreiðslurnar, og það er talað um af hennar hálfu að. fundnir hafi verið ýmsir valkostir, en þeir verði ekki raktir í grg., heldur eingöngu rætt um þær leiðir sem valdar voru. En ég segi bara það, að ég harma að þessir valkostir skuli ekki vera ræddir. Það væri afar fróðlegt að kynnast þeim, fyrst þeir kostir, sem hér liggja fyrir og hafa verið valdir, eru þeir skástu. Hvernig í ósköpunum voru þá hinir? Ég vil að lokum leggja til að frv. verði fellt, og ég veit að Alþb. mun greiða atkv. gegn þessu frv. og leggja til að aðrar leiðir til sparnaðar í sjúkratryggingum verði kannaðar til hlítar.



Herra forseti. Á öndverðu hverju þingi leggur ríkisstj. fyrir Alþ. tvær meginstefnuyfirlýsingar. Önnur er hin almenna stefnuræða forsrh., hin er fjárlagaræða fjmrh. sem ætið er gengið út frá að sé flutt í nafni ríkisstj. og í fullu samráði við hlutaðeigandi ráðh. fjallað þar um einstaka málaflokka. Í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. í haust fjallaði sérstakur kafli um almannatryggingar og hljóðar svo í höfuðatriðum, með leyfi hæstv. forseta: „Almannatryggingar eru það svið ríkisfjármálanna sem hvað mest hefur þanist út á undanförnum árum og er því eðlilegt að komi sérstaklega til athugunar þegar efnahagsástand þjóðarinnar krefst sérstaks aðhalds í ríkisfjármálum. Er sett fram sem markið í fjárlagafrv. að lækka framlög til almannatrygginganna um 2000 millj. kr. Ýmsar aðgerðir koma til greina við að ná þessu markmiði, og bendir margt til að skipan þessa viðamikla útgjaldaflokks sé með þeim hætti að verulegum sparnaði megi ná án þess að skerða aðstöðu þeirra sem raunverulega þurfa á þjónustu almannatrygginga að halda. Má í því sambandi benda á að ýmsir aðilar þjóðfélagsins njóta nú framlaga frá tryggingunum enda þótt þörf þeirra fyrir fyrirgreiðslu af almannafé sé lítil.“ Loks segir hæstv. fjmrh. í lok þessa kafla í ræðu sinni: „Ekki verður fjallað nánar um þessi mál hér, en nú er að því unnið að fullmóta tillögur í þessum efnum sem kynntar verða nefnd þingflokkanna áður en stjfrv. þar að lútandi verður lagt fram.“ Þetta sagði hæstv. fjmrh. í haust, og það getur enginn vafi leikið á því að jafnþýðingarmikil stefnuyfirlýsing í jafnmikilvægu máli og hér er um að ræða hlýtur að hafa verið samin og sett fram í fullu samráði við hæstv. trmrh. Það frv., sem nú er verið að ræða, á þskj. 175, hlýtur að skoðast árangur af því starfi sem kynnt var í fjárlagaræðunni, að nú væri verið að fullmóta tillögur um sparnað í tryggingakerfinu. En það er fljótt frá að segja að í frv. á þskj. 175 er ekki fjallað um sparnað í hinu kostnaðarsama tryggingarkerfi. Þar er einvörðungu fjallað um það að leggja á ný gjöld á sjúklinga annars vegar og alla útsvarsgreiðendur í landinu hins vegar til þess að seðja fjárþörf tryggingakerfisins. Í fjárlagaræðunni var talað um að lækka framlög til almannatrygginga um 2000 millj. kr. Má til sanns vegar færa að það sé nokkur lækkun á beinum framlögum úr ríkissjóði sem hér er verið að leggja til. En það er bara tilfærsla, það eru auknar byrðar á herðar viðskiptamanna sjúkratrygginganna og á herðar allra útsvarsgreiðenda í landinu. Það er dálaglegur sparnaður að tarna. Og það var talað um, þegar fjárlög voru lögð fyrir Alþ., að ná verulegum sparnaði án þess að skerða aðstöðu þeirra sem raunverulega þurfa á þjónustu almannatrygginga að halda. Þetta fyrirheit er efnt þannig að þeir, sem þurfa að leita til sérfræðinga vegna meina sinna, þeir, sem þurfa á lyfjum að halda, eiga að greiða um 480 millj. í viðbót við þann kostnað sem fyrir var. Hér hefur það greinilega gerst að ríkisstj. hefur gjörsamlega gefist upp við það verkefni sem hún kvaðst takast :á hendur í fjárlagaræðunni. Ég vil ekki leiða neinum getum að því hverjar orsakir liggja til þess. En það er enginn vafi að þörfin er mikil á að kanna hvar hægt er að koma við hagræðingu og betri nýtingu fjármagns og vinnuafls til þess að spara í tryggingakerfinu. Það hefur áður verið rakið í þessum umr. hversu gífurleg útþensla hefur orðið, sérstaklega á kostnaði sjúkratrygginganna, og ég ætla ekki að endurtaka það sem þá var sagt. Ég vil aðeins benda á það, að frá árinu 1972 til áætlunar ársins 1976 er kostnaðaraukningin hjá sjúkratryggingum 402%. Hér er um rúmlega fjórföldun að ræða á þessu fimm ára bili. Á sama tíma er kostnaðaraukningin hjá lífeyristryggingum ekki nema 243%. Það hlýtur að eiga sér einhverjar skýringar hvers vegna svona gífurlegur munur verður á kostnaðarþróuninni á þessum tveim sviðum, og það er tvímælalaust brýnt verkefni að kanna hvernig hægt er að hemja þessa kostnaðarútþenslu áður en hún verður gjörsamlega óviðráðanleg. Það var tæpt á því í fjárlagaræðunni í haust að ríkisstj. ætlaði að fást við þetta verkefni. Það sýnir sig í frv. á þskj. 175 að þetta verkefni hefur farið þannig úr hendi að á því hafa engin tök náðst. Nú eru enn gefin fyrirheit í grg. þessa frv. um að hér verði betur gert og betur að verki staðið fyrir þinghald 1976. Ég leyfi mér að vona að efndirnar á því fyrirheiti verði betri en þær sem orðið hafa á fyrirheitinu úr fjárlagaræðunni. En hvernig þar fór vekur satt að segja slæmar grunsemdir um að hér þurfi að viðhafa önnur vinnubrögð en hingað til hefur verið beitt við þetta verkefni. Varðandi sjálf ákvæði frv. á þskj. 175 vil ég segja það, að ekki er í sjálfu sér óeðlilegt að viðskiptavinir sjúkratrygginga þurfi að greiða lágmarksgjöld fyrir veitta þjónustu. Það er ekki nýtilkomið. En hér er um að ræða verulegar hækkanir, tvöföldun eða jafnvel meira á þessum gjöldum, og það verður að segjast að slík hækkun kemur á slæmum tíma. En meginefni frv. er að fela sveitarfélögunum að innheimta til tryggingakerfisins ríflega milljarð kr. með sérstakri álagningu á útsvarsstofninn. Þarna er í raun og veru verið að hækka útsvarið í 12%, því að ekki hefur neitt komið fram sem til þess bendi að ætlunin sé að taka fyrir heimildina til að hækka útsvör um 1/10 hjá þeim sveitarfélögum sem um það sækja. Þessi hækkun kemur á brúttótekjur og er því afar tilfinnanleg, sérstaklega fyrir þá sem lágar tekjur hafa, og kemur nú einnig á bótaþega og lífeyrisþega með því breytta fyrirkomulagi sem upp var tekið á síðasta ári og mun, eins og ég sagði í dag við umr. um annað mál, að líkindum breiðast út til allra sveitarfélaga, sem sé að tekin sé upp útsvarsinnheimta af tekjum bóta- og lífeyrisþega hversu svo sem fer um endanlega greiðslu þeirrar álagningar. Þessi hækkun á álögum á útsvarsstofninn til þessara sérstöku þarfa ríkisins er gerð algjörlega án samráðs við sveitarstjórnirnar í landinu, og það er komið í ljós að hún er gerð í fullri óþökk þeirra sveitarstjórna sem látið hafa til sín heyra um málið. Ég tel ljóst af því, sem ég hef hér rakið að þetta mál er borið fram í flaustri þegar ríkisstj. og hæstv. trmrh. hafa gjörsamlega misst tökin á því verkefni sem Alþ. var tjáð að þessir aðilar hefðu tekið sér fyrir hendur að ráða fram úr til bráðabirgða a. m. k. Þarna er valin leið sem kemur nokkurn veginn eins illa við þá sem álögurnar eru lagðar á, og verið getur og að miklu leyti kemur harðast niður á þeim sem síst skyldi. Því munum við Samtakaþm. greiða atkv. gegn þessu frv.



Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að bæta mjög mörgu við það sem þegar hefur komið fram við þessa 1. umr. málsins, en vil þó leggja hér fáein orð í belg. Þegar hæstv. fjmrh. boðaði það í fjárlagaræðu sinni í haust að ætlunin væri að spara 2 milljarða kr. á almannatryggingunum þá hugsaði ég þegar að vafalaust væri það svo um fjárlagalið sem orðinn er svo geysihár eins og allar almannatryggingarnar að trúlega væri hægt með endurskoðun, alvarlegri endurskoðun á þeim málum öllum að spara verulega án þess að það kæmi alvarlega við þá sem þessar tryggingar eiga sérstaklega að koma til góða, þ. e. a, s. þá sem trygginganna þurfa og eiga að réttu lagi að njóta. Ég gat vel trúað því að það væri hægt að spara þarna verulega, e. t. v. 2 milljarða, án þess að skerða svo mjög þetta meginmarkmið með tryggingunum. Það var eðlilegt að mínum dómi að að því yrði unnið kappsamlega, og þetta mál er þannig vaxið að það var ekkert eðlilegra en stjórnarandstaðan ætti þar fullan hlut að máli og fengi að fylgjast með og fengi að vita um hvaða valkostir væru taldir vera fyrir hendi og gæti þegar á umræðustigi lagt sitt af mörkum til þess að skynsamlegir valkostir yrðu niðurstaða þessarar athugunar. Nú er komið í ljós hvað hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkar hafa getað orðið sammála um í þessu efni og er búið að lýsa því allítarlega hér af öðrum, og hv. 3. þm. Reykv. hefur þegar gert glögga grein fyrir afstöðu okkar alþb.- manna til þessa máls. Við teljum það að sjálfsögðu mjög illa farið að þessu máli skuli vera fleygt inn í þingið svo flausturslega og illa undirbúnu eins og raun ber vitni. Við teljum það mjög illa farið að það skuli í fyrsta lagi vera sjúklingarnir sem eiga að taka á sig þarna töluverðar byrðar og síðan allur almenningur, allir þeir sem borga útsvar til sveitarfélaga. Ég er engan veginn að segja með þessari afstöðu að öll sú lyfjanotkun, öll þau lyf, sem læknar landsins fallast á og sjúklingar sumir sækja mjög í, séu sérstaklega þörf eða nauðsynleg. Ég hefði vel getað hugsað mér að það yrði að nýju gerð rækileg könnun á því hvaða lyf eru nauðsynleg og hver eru miður nauðsynleg og þarna verði gerður verulegur munur á og e. t. v. eitthvað sparað í sambandi við slíka lyfjanotkun. En það er ekkert slíkt sem liggur þarna að baki, því að eins og fram kemur í frv. er þar almennt um að ræða að það eru bæði greiðslur vegna sérfræðiþjónustu og vegna lyfja, sem fólk notar beinlínis að læknisráði, sem eru hækkaðar. En það, sem ég vildi koma hér á framfæri, var, að ég vil leyfa mér að ítreka það, sem þegar hefur komið fram í sambandi við þá furðulegu aðferð við innheimtu á mestum hluta þessa sparnaðar, að þessi svokallaði sparnaður kemur að mestum hluta fram í því að í stað þess að ríkið greiði það sem um er að ræða, þá eiga nú skattborgararnir að gera það með því að það er lagt sérstakt 1% gjald ofan á gjaldstofn útsvara, þ. e. a. s. það er um að ræða að útsvörin eru í rauninni hækkuð um 10–11% í þessu skyni. Þetta er nú allur sparnaðurinn sem hæstv. fjmrh. boðaði í sambandi við sjúkratryggingagjöldin, þ. e. a. s. annars vegar eiga sjúklingar að borga lítils háttar af þessu og hins vegar eiga svo allir útsvarsgreiðendur í landinu að borga mestallan hlutann. Ef niðurstaða af könnun var á þá leið að nauðsynlegt væri til þess að halda uppi eðlilegum og þörfum tryggingum að afla nýrra tekna, þá átti að ræða það mál og reyna að komast að niðurstöðu um eðlilegan og skynsamlegan hátt þar á, og að sjálfsögðu átti ríkið að eiga þar hlut að máli, en fráleitt að fara að demba því yfir á sveitarfélögin eins og gert er með þeim furðulega hætti sem hér er á hafður. Hér er í rauninni ekki um annað að ræða en það, að sparnaðurinn er fólginn í því að það, sem áður var greitt úr hægri vasanum, skal nú greiðast úr vinstri vasa. Og þegar á það er nú litið að útsvarsskattlagningin er af öllum talin ekki sérstaklega réttlát skattlagning, þegar það liggur fyrir að þar er fyrst og fremst og nær eingöngu um launamannaskatt að ræða, þá verð ég að segja það, að þessi háttur sparnaðar, sem þeir hæstv. fjmrh. og hæstv, heilbrrh. virðast hafa komið sér saman um, er næsta furðulegur. Hæstv. heilbrrh. er vestfirðingur, ég er líka vestfirðingur, og vestfirðingar hafa löngum fengið orð fyrir að tala nokkuð tæpitungulaust. Og þegar ég var að alast upp á Vestfjörðum, þá held ég að svona aðferð eins og hæstv. heilbrrh. er að beita hér og nú hafi verið kölluð „hundakúnstir“ á Vestfjörðum, og ég held að það muni vera svo enn í dag. Það hefur verið á það minnst hér eðlilega að þeir menn, sem eru í forustu fyrir Sambandi ísl. sveitarfélaga, hafa verið harðorðir um það að nú eigi enn að leggja þetta aukna erfiði og þessa innheimtubyrði á sveitarfélögin, eins og þau standa nú að vígi mörg hver. Og ég er ekkert hissa á því þótt þeir menn séu harðorðir þar um. Í dag fengum við, að ég hygg allir þm. Reykn., símskeyti sem ég vil leyfa mér að koma hér á framfæri. Ég held að það sé í rauninni nokkur vottur þess hvernig sveitarstjórnarmenn hugsa til þess að þurfa nú ofan á annað, sem þeir standa í um þessar mundir t þessu verðbólguþjóðfélagi okkar, að taka að sér þessa innheimtu, eins og hún verður nú auðveld og hér hefur áður verið lýst. En í dag kom saman á fund Samstarfsnefnd sveitarfélaga á Suðurnesjum, þ. e. a. s. allir bæjarstjórar, sveitarstjórar og oddvitar sveitarfélaga á Suðurnesjum, og þar var gerð eftirfarandi samþykkt sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi í Samstarfsnefnd sveitarfélaga á Suðurnesjum, sem haldinn var 18. des. 1975, var eftirfarandi samþykkt gerð: Lagt hefur verið fram á Alþ. stjfrv. um breytingar á almannatryggingarlögunum sem felur í sér að sveitarfélögum er falið að innheimta 1% álag á gjaldstofn útsvars, þ. e. brúttótekjur gjaldenda. Skal fé þessu varið til að standa undir rekstrarútgjöldum sjúkratrygginganna. Samstarfsnefnd sveitarfélaga á Suðurnesjum mótmælir harðlega fram komnu frv. sem gengur í þveröfuga átt við stefnu sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum sem telja að ríkið eigi að taka að sér tryggingarnar að fullu. Skorar nefndin á alþm. að fella frv. og beita sér í staðinn fyrir því að 10% þátttaka sveitarfélaganna í sjúkratryggingunum verði lögð niður og ríkissjóði falin sú fjármögnun og einnig viðbótarfjármögnun til þessa málaflokks ef nauðsyn krefur.“ Undir þetta símskeyti rita Guðmundur Hauksson sveitarstjóri Vatnsleysustrandarhreppi, Jóhann Einvarðsson bæjarstjóri Keflavík, Eiríkur Alexandersson bæjarstjóri Grindavík, Alfreð Alfreðsson sveitarstjóri Sandgerði, Albert K. Sanders sveitarstjóri Njarðvíkurhreppi, Jósep Borgarsson oddviti Hafnáhreppi og Finnbogi Björnsson oddviti Gerðahreppi. Ég vildi við þessa 1. umr. málsins koma þessu á framfæri og ég vil aðeins bæta því við að ég hygg að þessir oddvitar sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum mæli hér fyrir munn flestra, ef ekki allra sveitarstjórnarmanna á landinu í þessu sambandi. Ef hæstv. heilbrrh. væri í dag ekki heilbrrh. heldur bæjarfulltrúi á Ísafirði, þá býst ég við að hann tæki nokkuð stórt upp í sig í sambandi við slíkan tillöguflutning eins og hér er um að ræða.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Hæstv. forseti. Ég sagði í Ed. í gær að stjórnarandstæðingar hefðu þau fríðindi, þegar tími væri naumur, að leyfa sér að tala nokkurn veginn ótakmarkað, eins og hefur komið fram bæði hér í dag og á liðnum árum, hverjir sem hafa verið í stjórn. Hins vegar verða þeir aftur, sem í stjórn eru, að sætta sig við það að geta ekki svarað nema mjög takmörkuðu af því sem fram kemur. Og þó að ég hafi mjög mikla löngun til þess að flytja langa ræðu núna til þess að svara þeim eindæma firrum og vitleysum sem fram hafa komið í ræðum þriggja síðustu ræðumanna þá ætla ég að stikla á aðeins örfáum atriðum. Síðustu ræðu, þessari hundakúnstaræðu hv. 3. þm. Reykn., er fljótsvarað. Nú berst hann mjög fyrir bæjarstjóra og oddvita í Reykjaneskjördæmi til þess að sýna hvað hann er fljótur að taka við sér þegar hann fær símskeyti frá kjósendum úr kjördæminu. Hann gerir þeirra orð að sínum og vill nú berjast hetjulegri baráttu gegn því ófrelsi sem lagt sé á sveitarfélögin í landinu. Ég veit ekki betur en sú kvöð hafi verið lögð á einstaklinga og félög, sem atvinnurekstur hafa, að innheimta söluskatt og skatta og m. a. s. útsvör fyrir sveitarfélögin áratugum saman fyrir ekki neitt og hafi fengið það aftur í staðinn að þau stælu af þessu oft á tíðum. Þeir, sem saklausir eru, sem er auðvitað yfirgnæfandi meiri hl. hafa þurft að liggja undir þessu í sambandi við þessa innheimtu. Ég spyr: Hvernig stendur á því að þessar kvaðir eru lagðar á einstaklingana? Ef einstaklingarnir á Suðurnesjum sem núna verða að innheimta bæði útsvör og skatta - skatta til ríkisins og útsvör til sveitarfélaganna - senda nú Gils Guðmundssyni skeyti og biðja hann að koma því til leiðar að hætta þessu, ætlar hann þá að standa upp og krefjast þess að nú hætti sveitarfélögin að nota þá, sem atvinnurekstur stunda, til þess að innheimta útsvör fyrir ekki neitt, það er það minnsta að þau borgi eitthvað fyrir það, og ríkið hætti sömuleiðis? Nei, þetta eru furðulegar hundakúnstir sem hv. þm. hefur hér í frammi. Hv. 8. landsk. þm. flutti hér langa ræðu, og mér var sagt að hann hefði hrópað mikið á mig í byrjun ræðunnar, ég hefði ekki verið kominn. Ég þurfti að sinna allmörgum störfum þennan rúma klukkutíma sem ég hafði og ég leyfði mér þann munað að fá mér eina máltíð í dag án þess að spyrja hv. 8. landsk. þm., og ég ætla ekki heldur að spyrja hann að því næst þegar ég borða. En það hefði ekkert gert til þótt ég hefði misst töluverðan hluta af þessari ræðu því að hún var full af gorgeir. Hið eina, sem ég get bent honum á, var þegar hann lýsti áhyggjum sínum hvernig væri að fara fyrir bretum í sambandi við sjúkratryggingar, en þar ráða kratar, - ég skal gefa honum eitt hollt ráð: Það er að segja þessum flokksbræðrum hans, sem ráða núna í Bretlandi, að kalla herskipaflotann heim og dráttarskipin og spara þar og bæta sjúkrakerfið, biðja hann að gera svo vel að snúa sér að Wilson flokksbróður sínum og Crosland og öðrum þeim náungum sem nú herja helst á þetta litla ríki. Það væri þarft verk að þm. tæki það sér fyrir hendur og bresku kratarnir gætu eitthvað numið af þeirri miklu visku sem hann hefur fram að færa í tryggingamálum. Ég ætla líka að bæta því við fyrir þennan hv. þm., að þær greiðslur, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að samlagsmenn greiði bæði vegna sérfræðingahjálpar og í lyfjakostnaði, eru, þó að þetta frv. nái fram að ganga, sennilega helmingi lægri en þegar Alþfl. fór með heilbrigðismál. Þetta vil ég biðja hann líka að athuga, og næst þegar hann flytur svona kennsluræðu yfir okkur, að hann fræði okkur eitthvað í þessum efnum, hvernig á þessu hafi staðið á meðan Alþfl. gat látið ljós sitt skína og fór með heilbrigðismál árum saman og m. a. s. meðan hv. 9. þm. Reykv. var í ríkisstj„ ekki árum saman, heldur allt að því áratugum saman. Þetta hefur ekki komist enn þá svo neðarlega sem þá og á langt í land. Þetta ætla ég að segja þessum miklu baráttumönnum fólksins í Alþfl. á meðan flokkurinn er enn þá lifandi. En ég ætla líka að bæta því við að það var stórkostlegur munur á talsmanni Alþfl. í þessari hv. deild eða í hv. Ed. Þar var talsmaður Alþfl. hv. 4. landsk. þm., eldri alþfl.- maður sem hefur barist mjög fyrir tryggingamálum allt sitt líf. Hann sagði í sinni ræðu: Ég tel ekkert óeðlilegt við það að þeir, sem njóta þessarar sérfræðiþjónustu, þeir, sem kaupa lyfin, borgi ákveðna hlutdeild í því. Ég tel ekkert óeðlilegt við það. - Svo bætti hann við: „Ég tel ekkert óeðlilegt við það að sveitarfélögin greiði meira til sjúkratrygginganna en þau gera. En ég er algjörlega á móti þessari leið sem farin er í þessu frv.“ Þetta er málefnaleg afstaða, sem hann tók, og og um þetta má auðvitað deila. En sá hrokagikksháttur, sem kom fram í ræðu talsmanna flokksins hér í Nd., er varla svaraverður og ég ætla að láta staðar numið við þetta. En þó vil ég aðeins taka fram til þess að fyrirbyggja misskilning hjá öðrum, þegar hann spyr hvort þetta 1% geti haft áhrif á ellefta prósentið hjá sveitarfélögunum, að ég hélt að hver einasti þm. skildi það að gjaldstofn sveitarfélaganna er markaður í sérstakri löggjöf, tekjustofnalöggjöf sveitarfélaga. Það er engin minnsta breyting gerð á tekjustofnalögunum. Þau sveitarfélög, sem hafa nú heimild til þess að leggja 10% á og ég tók það m. a. s. fram í ræðunni, en það hefur farið fram hjá þm. - þau hafa auðvitað leyfi til þess að bæta þessu 1% við. Ef heimilt er að bæta því prósenti við þann gjaldstofn sem er í lögum, þá er það auðvitað tólfta prósentið, ef það verður leyft og ef þau sveitarfélög, sem þess æskja, sækja um það. Þetta hefur engin áhrif á tekjustofnalögin, og ég hélt að það skildi hver og einn einasti maður. Sumir ræðumanna hafa talað um að sveitarfélögin hafi engin áhrif á rekstur sjúkrahúsanna. Það er alveg rétt. Þau sveitarfélög, sem ekkert sjúkrahús eiga, ekkert sjúkrahús reka og ekki koma nálægt neinum sjúkrahúsarekstri, hafa ekki aðild að rekstri sjúkrahúsanna. En það eru um eða yfir 10% af sjúkrahúsarekstrinum í höndum sveitarfélaganna og það eru tæp 20% í höndum einkaaðila eða félagasamtaka, þannig að það eru 60% af rekstri sjúkrahúsa í höndum sveitarstjórna og annarra samtaka, en 40% eru í rekstri ríkisins. Sveitarfélögin ráða algjörlega rekstrinum. Þau gera auðvitað ekki samninga við lækna og það er byggt á sömu samningum og verið hafa í gildi áður en þessi ríkisstj. tók við. En ef hækkun á sjúkratryggingunni hefur orðið meiri en hækkun á ellitryggingu þá skil ég ekki í því að fólk skuli furða sig á því. Í sjúkratryggingunni eða sjúkrahúsarekstrinum er launakostnaður um 70%. Það eru eiginlega engir liðir sem eru jafntengdir laununum og sjúkrahúsin og sjúkrahúsareksturinn í heild vegna þess að hér er um stofnanir að ræða sem eru reknar allan sólarhringinn árið um kring. Þess vegna er eðlilegt að þar verði hækkunin hlutfallslega meiri en alls staðar annars staðar. Þar við bætist, sem ég einnig gat um í dag, að nú seint á þessu hausti og fram til áramóta verður bætt við í ríkissjúkrahúsunum yfir 100 sjúkrarúmum. Þetta hlýtur að kalla á aukin útgjöld, en það gerir um leið fleirum fært að fá umönnun og hjúkrun. Það er stórt atriði og mjög mikilvægt. Samhliða þessu vil ég upplýsa og þá ekki síst hv. 3. landsk. þm. um það að sjúkrahúsin eru í hraðri uppbyggingu. Það voru samþ. lög um heilbrigðisþjónustu á valdatíma fyrrv. ríkisstj. Þau lög voru lítið komin til framkvæmda þegar núv. ríkisstj. tók við, en þau lög gera ráð fyrir svo stórkostlegri útgjaldaaukningu í sjúkratryggingakerfinu að það eitt gerir það að verkum að hér verður um óhjákvæmilegar hækkanir að ræða. Ég hélt að fyrrv. ráðh. í fyrri ríkisstj. mundi eftir þessum lögum og gerði sér grein fyrir því að þar væri um stórfellda aukningu á kostnaði að ræða. Þessi kostnaðaraukning fer ekki minnkandi með árunum, hún fer stórvaxandi hvað þetta snertir. Fyrsta heilsugæslustöðin er núna að taka til starfa, heilsugæslustöðin í Borgarnesi sem byrjað var að veita fé til áður en núv. ríkisstj. kom til valda og var svo haldið áfram eðlilega ásamt mörgum öðrum heilsugæslustöðvum og stækkun sjúkrahúsa. Þessi starfræksla öll kemur til með að hafa stóraukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð. Þessu hélt ég að allir þm. hefðu gert sér grein fyrir þegar þessi lög voru samþykkt. Og ríkisstj., sem þá var, stóð ekki ein að samþykkt þessara laga. Við greiddum velflestir aðrir atkv. með þessum lögum af því að við töldum að þau væru mjög veigamikið og merkilegt spor í framfaraátt. En kostnaðurinn er ekki að koma í ljós fyrr en núna. Ég vona að það hafi eitthvað glaðnað til í kollinum á sumum þm. við að fá þessar upplýsingar sem minna á hvað gerst hafði og hvað er að gerast. Ég vil líka minna á það, að á síðustu dögum fyrrv. ríkisstj. var gerð breyting á almannatryggingalögunum þess efnis að sjúkrasamlög greiða að hálfu þá tannlæknaþjónustu sem veitt er af heilsugæslustöðvum, hjá skólatannlæknum eða á stofum tannlækna sem Tryggingastofnun ríkisins semur við um þjónustu í þágu sjúkratrygginga. Meðan uppbygging tannlæknaþjónustu á heilsugæslustöðvum samkv. lögum um heilbrigðisþjónustu stendur yfir skulu ákvæði þessarar 1. mgr. aðeins gilda fyrir tiltekna þjónustu og tiltekna hópa fólks. Svo segir í þessum lögum: „Frá 1. sept. 1974 skulu ákvæði 1. mgr. gilda fyrir börn og unglinga 6–15 ára, enda leggi sveitarfélög 50% á móti.“ Takið eftir: „sveitarfélög 50% á móti.“ Þá var það í lagi. „Greiða skal alla þjónustu sem þessum aldursflokkum er veitt hjá skólatannlækni eða á heilsugæslustöð. Sé ekki kostur á slíkri þjónustu á vegum viðkomandi sveitarfélags er heimilt að greiða þjónustu fyrir þessa aldursflokka hjá hverjum þeim tannlækni sem Tryggingastofnun ríkisins hefur samið við.“ Nú vil ég bæta því við að ég varð heilbr.- og trmrh. 28. ágúst 1974, eða þremur dögum áður en þessi lög eiga að koma til framkvæmda. Þá stendur þannig á að það er ekki farið að hefja neina samninga við þessa hroðalegu stétt, tannlæknastéttina, sem var verið að lýsa hér áðan í einni ræðunni og það hefur tekið marga mánuði, og það er ekkert óskiljanlegt að það taki langan tíma að brjóta ísinn í fyrsta skipti þegar á að semja við tannlækna. Það kom oft fyrir, ég man ekki hvað oft, en mjög oft, að það slitnaði upp úr samningum. En það voru til menn innan þessa starfshóps sem vildu semja, en þó voru til aðrir sem vildu ekki semja. Þannig var nú þetta mál undirbúið. Og svo vil ég bæta því við: Þessi breyting, sem ekki var komin til framkvæmda, kostar ríkissjóð eða sjúkratryggingarnar stórfé. En það er ekki hægt í öðru orðinu að segja: Þeir, sem þurfa að njóta trygginganna, eiga að sleppa við að borga, tryggingarnar eru orðnar allt of dýrar, það á að skera þær stórkostlega niður, en í hinu orðinu: Það á samt að bæta alltaf nýju á þær. - Það eru kúnstir sem ég skil ekki. Þess vegna er um það að ræða núna að gera heildarendurskoðun sem er ekki neitt flýtisverk, því að tryggingafræðingurinn, sem ég nefndi áðan, hefur unnið að því mánuðum saman og er nú langt kominn með sínar athuganir og þær koma til með að liggja fyrir þessari nefnd sem einu sinni hefur komið saman, og ég hef talað við formann nefndarinnar um að það verði haldið áfram störfum þar alveg miskunnarlaust til að koma hér á mjög mikilvægum breytingum. En út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði varðandi bætur almannatrygginga, vil ég upplýsa þm. um það, að frá 1. okt. 1974, eða rúmum mánuði eftir að núv. ríkisstj. tók við, hækkuðu bætur almannatrygginga, 1. des. hækkuðu þær aftur, þær hækkuðu 1. okt. upp í 155 400 kr., einstaklingsbæturnar, tveimur mánuðum siðar hækka þær upp í 160 068 kr., 1. apríl eða fjórum mánuðum siðar hækka þær upp í 174 480 kr. og 1. júlí á þessu ári upp í 179 760 kr. Og ég vil hugga þennan hv. þm. með því að bætur almannatrygginga í tíð núv. ríkisstj. hafa hækkað alveg á sama tíma og alveg hlutfallslega og bætur hækkuðu frá því að núv. almannatryggingalöggjöf var sett. Þar við bætist að þessar bætur hafa komið mánuði fyrr til útborgunar en var í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég held að í minni framsögu hafi ég komið inn á flesta liði sem máli skipta. Ég endurtek hér að þetta gjald, sem sveitarfélögin eiga að innheimta, er lagt ú eftir brúttótekjum. Ég nefndi áðan að það gæti líka komið til greina nefskattur ef menn hafa heldur viljað það. Kannske hefur Alþfl. heldur viljað nefskatt en leggja á brúttótekjur. En þegar hann talar um álögur á atvinnureksturinn í landinu, þá skiptir ekki máli hvað skattarnir heita, og það er ekki venjulegur talsmáti og hugsunarháttur að segja að atvinnureksturinn beri enga skatta. Á atvinnureksturinn hafa verið lagðir fjölmargir skattar. Launaskatturinn, sem atvinnureksturinn greiðir, er ekkert smáræði. Aðstöðugjöldin til sveitarfélaganna eru ekkert smáræði. Það er ekki lagður skattur á tekjur, heldur á veltu í báðum þessum tilfellum, annars vegar á laun og hins vegar á öll rekstrargjöld. En þetta eru skattar sem lagðir eru á hvort sem fyrirtækin tapa eða græða svo að menn mega ekki, þótt þeir séu komnir í stjórnarandstöðu, einblína eingöngu á tekjuskattinn og taka það alltaf fram að atvinnureksturinn greiði lítinn hluta af tekjuskattinum. Það verður að taka heildarskattkerfið fyrir þegar rætt er um skattlagningu atvinnurekstrarins í landinu. Og þetta veit ég að jafngreindur og glöggur maður og hv. 9. þm. Reykv. veit vel. Hann sagði t. d. þá reginfirru og vitleysu hér fyrir örfáum dögum að atvinnureksturinn greiddi engan söluskatt. Ég veit ekki hvar prófessorinn var staddur í veröldinni þegar hann sagði þessa vitleysu.

Um söluskattinn?

Já, þú sagðir þetta í ræðunni um söluskattinn um daginn, við skulum bara fara í ræðuna seinna. En svona mega menn ekki tala. Menn mega ekki hlaupa svona á sig þegar þeir tala um skattlagningu á atvinnureksturinn. Atvinnureksturinn leggur sjúkratryggingunum mikið til og þeir, sem hafa gluggað í þessa ágætu bók fjmrh., hljóta að hafa séð það. En ég sagði áðan að ég yrði að stilla mig um að verða ekki of langorður þó að ég hefði haft mikla löngun til þess að nota nótlina til umr. um þessi mál og í ýmis önnur sem borið hefur á góma.



Virðulegi forseti. Það segir talsvert um eðli þessa máls sem hér er til umr. að þegar ég leyfi mér að leggja nokkrar ákveðnar spurningar fyrir hæstv. ráðh., þá svarar hann mér með því að skýra mér frá því að hann hafi bara borðað einu sinni í dag. Önnur svör fékk ég ekki frá hæstv. ráðh. En af málflutningi hans áðan mátti a. m. k. marka það, að hafi hann ekki borðað nema einu sinni í dag, þá hefur honum varla orðið mjög gott af þeirri máltíð. Ég er eins og bæði hæstv. ráðh. og hv. þm. Gils Guðmundsson vestfirðingur. Og það er eins og hv. þm. Gils Guðmundsson sagði áðan, að vestfirðingar tala tæpitungulaust. Þeir mundu geta sagt sitthvað um hvað sá maður hefði borðað sem hagaði sér eins og hæstv. ráðh. hagaði sér áðan. En þó að ég tali tæpitungulaust allajafna, þá ætla ég ekki héðan úr ræðustól í hv. deild að fara að hafa það eftir hvað þeir mundu hafa sagt að slíkur maður hefði borðað. Ég vil einnig taka það sérstaklega fram að það virðist vera háttur hæstv. ráðh. ef einhver leyfir sér svo mikið sem ýrða á hann eða taka til máls hér í hv. deild um mál sem hann varðar, þá kemur hann jafnan í pontu á eftir til þess að gefa mönnum einkunnir: Þessi maður er slæmur, þessi maður er heldur skárri, en allt miðar hæstv. ráðh. auðvitað út frá sjálfum sér sem er þá væntanlega hámark þess sem hægt er að ná. Þegar ég leyfi mér að leggja fyrir hæstv. ráðh. ákveðnar spurningar, þá segir hann að það sé hrokagikksháttur af mér í fyrsta lagi að leyfa mér að taka til máls um mál sem hann varðar og í öðru lagi að leyfa mér að beina spurningum til hans. Og auðvitað svarar hæstv. ráðh. engum spurningum frá óbreyttum þm., enda gerði hann það ekki áðan. Ég spurði hæstv. ráðh. m. a. hver ætti að greiða mismuninn á því, sem áætlað er að 1% útsvarsgjaldið gefi á árinu, og því, sem vitað er að það muni gefa. Þarna munar 250–300 millj. til tekjuöflunar fyrir það kerfi, sem hér er um að ræða, á næsta ári. Ég spurði hæstv. ráðh.: Hver á að greiða þennan mismun? Hæstv. ráðh. svaraði með því að telja það upp, hvað hann hafi borðað oft í dag, og telur að slíkt sé hrokagikksháttur að vera að spyrja um svona mál. Ég spurði hann einnig að því. hæstv. ráðh., hvernig ætti að jafna greiðslum þessarar innheimtu niður á sveitarfélögin, hvort ætti að jafna þeim niður á þau með mánaðarlega jafnhárri tölu eða hvort hann byggist við að helmingur upphæðarinnar kæmi ekki til skila fyrr en 3–4 síðustu mánuði ársins. Hæstv. ráðh. svaraði þessari spurningu ekki, en fimbulfambaði hins vegar um það sem gerðist hér í hv. þd. fyrir mörgum dögum, til þess gaf hann sér tíma. Ég vil ekki fara mörgum orðum um þessi viðbrögð hæstv. ráðh. En ég vil aðeins segja honum það, að sé það hrokagikksháttur af okkur óbreyttum þm. að taka til máls um málefni sem undir hann heyra eða leyfa sér að beina til hans spurningum, þá má segja að framkoma hans, hæstv. ráðh., við okkur óbreytta þm. sé e. t. v. ekki hrokagikksháttur, en a. m. k. gikksháttur.



Herra forseti. Átakanleg var lýsingin um annríki hæstv. ráðh. sem aðeins hafði tíma til að borða eina máltíð í dag, og mikið hefur hann flýtt sér því að svo mikið er víst að bumbult hefur honum orðið af matnum. Hann byrjaði að lýsa því yfir að þeir, sem hér hefðu talað og kemur í ljós að eru eintómir vestfirðingar eins og hann, hefðu farið með eindæma firrur sem hann ætlaði að svara. En síðan kemur í ljós að hann svarar engu af þessu. Hæstv. ráðh. gat þess að stjórnarandstæðingar hefðu hér þau fríðindi, þegar tíminn er orðinn naumur, að geta talað. Ég get nú ekki séð annað en hver einasti maður hér hafi þessi fríðindi sem hann vill kalla svo, bæði liðsmenn stjórnarinnar og stjórnarandstæðingar. Hitt er svo annað mál hverjum það er að kenna að tíminn er naumur hérna. Ég held að þar sé ekki neinum um að kenna nema hæstv. ríkisstj. sem ekki hefur notað allan sinn tíma síðan í haust til að leggja fram mál svo að hv. þm. hefðu eðlilegan og nógu langan tíma til meðferðar á þeim og fengju að tala um þau án þess að það teldust einhver sérstök fríðindi. Hæstv. ráðh. beindi því að ég held frekast til mín að hér hefði þm. sagt að sveitarfélögin hefðu engin áhrif á rekstur sjúkrahúsa. Ég minntist á rekstur sjúkrahúsa. En það, sem ég sagði og hafði reyndar eftir framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga var alls ekki að hann hefði sagt að sveitarfélögin hefðu engin áhrif á rekstur, heldur þvert á móti tók hann fram, að þau hefðu ekki allan rekstrarkostnaðinn í hendi sér. Hann nefndi sérstaklega, og ég get endurtekið það hér, að þau hafa hvorki í hendi sér samninga né ákvarðanir um kröfur um þá lágmarksaðstöðu, sem á að vera á sjúkrahúsunum, né heldur samninga um kaup og kjör starfsfólks, hvorki lækna né annars starfsfólks. Því átti að beina til mín hér áðan sem óvans þm. og þar af leiðandi sjálfsagt óvitandi að áliti hæstv. ráðh. að bætur almannatrygginga hefðu hækkað svo og svo ört. Þetta veit ég fullvel. Það, sem ég sagði, var að þær hafa ekki lækkað síðan 1. okt. s. l. þrátt fyrir heimild til að hækka þær samkv. lögum og fulla ástæðu til að koma á móti þeirri stórfelldu kjaraskerðingu sem orðin er jafnt hjá þessum hópi sem og öðrum hópum þjóðfélagsins og er kannske ekki síst ástæða til að mæta kjaraskerðingunni hjá þessum hópi, sem þegar lifir á hungurlaunum. Það er svo sem sama hvernig hæstv. ráðh. snýr því. Staðreyndin er að það, sem hér er lagt til að leggja 1% á gjaldstofn útsvara hjá sveitarfélögum, það eru aukaálögur sem ekki bitna á atvinnurekendum heldur á öllum almenningi og þá fyrst og fremst launafólki.