Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta um tvær breytingar á áður boðaðri dagskrá í dag sem fela í sér tilfærslu á dagskrárliðum. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að atkvæðagreiðslur um dagskrármál 3–7 fari fram strax að loknum störfum þingsins og áður en sérstök umræða hefst. Eins er að afloknum störfum þingsins, væntanlega í kringum 14.45, gert ráð fyrir því að taka 10. dagskrármálið á undan dagskrármálum 8 og 9.

Herra forseti. Hvað er það sem gerist þegar velferðarkerfin okkar vinna ekki saman eða samráð milli þeirra er takmarkað? Stundum er það mannlegur harmleikur en oft margra ára þvælingur á milli kerfa þannig að mikilvægur tími í lífi einstaklinga og viðkvæmra fjölskylda líður án raunverulegrar úrlausnar. Í mínu starfi hjá Hjálparstarfi kirkjunnar hef ég oft orðið vitni að því hvernig skortur á vilja frá bæði einstaklingum sem vinna í kerfinu og frá kerfinu sjálfu hafa haft alvarlegar afleiðingar. Ég þekki að sjálfsögðu farsældarlögin sem eiga að ná til hluta þessa hóps, en þessar aðstæður verða því miður oft til þess að öll vinna verður samhengislaus og að ólíkir aðilar beina mögulegum kröftum sínum og fjármagni á aðeins eitt atriði af mörgum. Oft er það á afmarkað vandamál í lífi fjölskyldunnar í stað þess að horft sé á heildarmyndina og að unnið sé heildstætt að betra lífi. Ég skoðaði eitt sinn sögu þeirra sem höfðu leitað sér aðstoðar hjálparstarfsins í mörg ár og höfðu fengið þar mikinn efnislegan stuðning. Ég sá þá að þessir sömu einstaklingar höfðu fengið stuðning frá fjölda opinberra stofnanna um langt árabil. Í rauninni hafði lítið gerst hjá þessum fjölskyldum, hjá þessum hópi. Enginn hafði yfirsýn og engin raunveruleg úrræði eða endurhæfing til meiri sjálfbjargar eða betra lífs hafði átt sér stað. Þau voru nánast á sama stað og mörgum árum fyrr og það sem verra var, börnin voru gjarnan á sömu leið. Það er kominn tími til að kerfin vinni betur saman, að nýta þriðja geirann með fjölskyldum þegar unnt er, því að það á oft við. Það verður að hlusta á drauma fólks og meta þarfir, vinna með fjölskyldum að lausn sem virkar og mun raunverulega breyta einhverju en ekki bara plástra.  
            

Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur orðið heilbrigði fyrir 40 sinnum, ýmis eitt og sér eða með öðru, svo sem geðheilbrigði, heilbrigðisþjónusta, heilbrigðisstofnanir o.s.frv., þótt minna sé um árangur í málaflokknum. Á listanum í sáttmálanum yfir það sem gera skal í heilbrigðismálum er þetta brýna verkefni, með leyfi forseta: „Áfram verður dregið úr greiðsluþátttöku sjúklinga með áherslu á viðkvæma hópa.“ En ég hef fréttir að færa hv. stjórnarþingmönnum sem styðja þessa ríkisstjórn: Fólk sem þarf á þjónustu sérgreinalækna í einkarekstri að halda borgar stöðugt hærri upphæðir fyrir þjónustuna eftir því sem samningar ríkisins og læknanna dragast á langinn og samningarnir hafa verið lausir í fjögur ár og fjóra mánuði. Sjúklingar eru rukkaðir yfir borðið á læknastofum um aukagreiðslur utan greiðsluþátttökukerfisins. Hæstv. heilbrigðisráðherra er úrræðalaus og ríkisstjórnarflokkarnir sitja á áhorfendabekkjunum og fylgjast með langveiku fólki greiða hærri upphæðir en það ræður við og sum hafa ekki lengur efni á að fara til læknis. Hvað hafa ríkisstjórnarflokkarnir, Framsókn, Sjálfstæðisflokkur og Vinstri græn, aftur verið lengi í ríkisstjórn? Næstum allan þann tíma hefur aðgengi að heilbrigðisþjónustu verði háð því hversu vel stæðir sjúklingarnir eru. Verður heilsa fyrir hátekjufólk næsta grípandi slagorð sem Framsókn fer með í kosningabaráttu? Ég hef ítrekað spurt hæstv. heilbrigðisráðherra um þessa alvarlegu stöðu en fátt er um svör. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér virðist ríkið ekki vita hvaða þjónustu það vill kaupa eða semja um, að hvorki kröfulýsingar né þarfagreiningar liggi fyrir. Á meðan láta stjórnarflokkarnir það viðgangast að farið sé á svig við markmið laga um aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Hátekjufólkið hefur efni á því að veikjast. Eru þá allir sáttir?

Herra forseti. Með lögum nr. 14/2023 samþykkti Vinstrihreyfingin – grænt framboð einróma frumvarp Sjálfstæðisflokksins um breytingar á lögum um útlendinga sem beinlínis brjóta á rétti barna á flótta. Breytingin sem ég er að tala um lýtur að því að svipta börn rétti til dvalar hér á landi vegna athafna annarra, svo sem foreldra, annarra aðstandenda eða jafnvel lögmanns barnsins, sem taldir eru hafa tafið málsmeðferðina. Lagaákvæðið, sem þarna var breytt og hefur verið í 36. gr. laga um útlendinga frá árinu 2016, var samið af þverpólitískri nefnd í þeim tilgangi að koma í veg fyrir þau tilvik sem þá voru að gerast ítrekað; að börnum á flótta væri vísað úr landi eftir margra mánaða og jafnvel ára dvöl, búin að læra íslensku, eignast vini og festa rætur, mynda sérstök tengsl. Með sama frumvarpi fannst þingmönnum Vinstri grænna líka góð hugmynd að fela hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins heimild til að setja reglugerð til nánari útfærslu á ákvæðinu. Í samráðsgátt hafa nú verið birt drög að slíkri reglugerð. Sem fyrr segir er upphaflegur tilgangur þessa lagaákvæðis m.a. að koma í veg fyrir að barn sem hefur dvalið hér á landi svo mánuðum eða jafnvel árum skiptir og búið að mynda hér það sem allt eðlilegt fólk myndi kalla sérstök tengsl við landið verði flutt úr landi. En í reglugerðinni sem dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins hyggst setja til nánari útfærslu á þessu ákvæði segir, með leyfi forseta: „Tengsl sem umsækjandi myndar við Ísland eftir framlagningu umsóknar um alþjóðlega vernd og þau tengsl sem mynda rétt til fjölskyldusameiningar skv. VIII. kafla laga um útlendinga, teljast ekki til sérstakra tengsla.“ Til hvers er Vinstrihreyfingin – grænt framboð í þessari ríkisstjórn? Aðspurð út í þetta og þegar bent er á aðgerðaleysi hreyfingarinnar í þessu ríkisstjórnarsamstarfi hefur gjarnan verið tekið þannig til orða að þau séu í þessu samstarfi til að koma í veg fyrir slæma hluti. 

Virðulegi forseti. Í gær voru til umfjöllunar í fjölmiðlum sláandi niðurstöður úr skýrslu Matvælastofnunar um veiðar á stórhvelum. Niðurstaða stofnunarinnar er að veiðar á stórhvelum samræmist ekki markmiðum laga um velferð dýra. Grundvöllur þessarar skýrslu er setning reglugerðar hæstv. matvælaráðherra frá síðasta sumri sem veitti Matvælastofnun heimild til að viðhafa reglubundið eftirlit við hvalveiðar. Tilgangur eftirlitsins var að stuðla að bættri velferð dýra við hvalveiðar og nú liggja þessar niðurstöður fyrir. Í skýrslunni er að finna tölur um veiðar á stórhvelum og eru niðurstöðurnar síst til þess fallnar að rökstyðja áframhaldandi hvalveiðar. Og nú vitum við enn betur, studd gögnum, hvernig veiðum er háttað hér við land. Í skýrslunni kemur fram, með leyfi forseta, að miðgildi tíma frá fyrsta skoti til dauða hvala sem drápust ekki strax var 11,5 mínútur. Fyrir tilstilli umræddrar reglugerðar vitum við að 24% þeirra langreyða sem veiddar voru voru skotnar oftar en einu sinni. Gildismat í samfélaginu hefur breyst. Við gerum ríkar kröfur til þess að dýr séu aflífuð með skjótum og sársaukalaust hætti og forðast skal að valda dýrum óþarfa þjáningum eða hræðslu. Það að skjóta hvali af færi með skutli fylltum sprengiefni er eins og að stunda veiðar með flugskeyti. Þvílíkt offors. Og til hvers? Til að selja hvalkjöt á örmarkaði úti í heimi? Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst í mínum huga að hvalveiðar eiga ekki upp á pallborðið í nútímasamfélagi. Með þessi gögn til grundvallar verðum við að hafa alvöruþrek til að ræða þessi mál til hlítar. Að mínu mati tilheyrir þessi atvinnugrein fortíðinni en ekki framtíðinni.

Virðulegur forseti. Ef við ætlum okkur að ná tökum á verðbólgunni og tökum á ástandinu þá þurfa allir að taka þátt í því og stíga ölduna með fjölskyldum og fyrirtækjum í landinu. Við sáum í síðustu viku fréttir af miklum hagnaði viðskiptabankanna þriggja þar sem bæði þjónustutekjur og vaxtatekjur hækka umtalsvert. Ég skynja á umræðunni að upplifun fólks er sú að hér á landi sé að skapast samfélag sem megi kalla „við og þið“ eða „við og hinir“. Það má ekki gera lítið úr þessum tilfinningum fólks og alls ekki vanmeta þá upplifun fólks að hér séu ekki allir að taka þátt. Það er vond staða. Það virðist duga skammt að ætla að höfða til þeirra sem teljast til hinna breiðu baka í samfélaginu og biðla til þeirra um að sýna samfélagslega ábyrgð í verki. Almenningur tekur á sig auknar byrðar með ýmsum hætti og það gengur ekki að hér séu aðilar, fyrirtæki og aðrir, sem halda að þau séu eyland í þessu samfélagi sem við byggjum hér saman. Við erum auðvitað í tímabundnu ástandi, líkt og önnur lönd Evrópu og ég hef sagt það áður og segi það aftur að mér finnst það vel koma til greina að skattleggja hagnað og arðgreiðslur alveg sérstaklega, greiða þá niður skuldir og styðja við þá hópa sem nú standa í miðjum ólgusjó. Annað er bæði óskynsamlegt og ósanngjarnt. Verkefni okkar sem störfum á Alþingi eru margvísleg en þau eru fyrst og fremst að standa með fólkinu í landinu. Og ef við getum ekki fengið hin breiðu bök með okkur í þetta verkefni er nauðsynlegt að beita þeim tækjum og tólum sem löggjafarvaldið hefur úr að spila.

Forseti. Mig langar að tala aðeins um spillingu. Ein höfuðástæða þess að við Píratar erum til og höldum áfram að vera til er að vinna gegn spillingu og sérhagsmunum á kostnað þeirra almennu. Því miður höfum við enn næg verkefni og við sjáum birtingarmyndir spillingar víða. Það eru þrjú ár síðan við komumst af gráum lista alþjóðlegs fjármálaaðgerðahóps ríkja um aðgerðir gegn peningaþvætti, lista sem við hefðum aldrei átt að vera á. Á lista Blaðamanna án landamæra er Ísland í 18. sæti yfir þau lönd sem tryggja best fjölmiðlafrelsi, talsvert langt frá frændþjóðum okkar í Skandinavíu sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Og hver skyldi vera ástæðan fyrir því að við vermum það sæti en erum ekki í topp fimm eins og við vorum árin í kringum 2010? Í þetta skiptið er óþarfi að giska á ástæðuna; það er vísað beint til viðbragða umfjöllunar fjölmiðla um Samherja í, með leyfi forseta, Fishrot Files. Miðað við yfirlýsingar ráðherra ríkisstjórnarinnar varðandi þau viðbrögð þótti ráðherrum ríkisstjórnarinnar ekki neitt við þau að athuga. Við þetta bætist að þrátt fyrir að líkamlegt öryggi blaðamanna sé ágætlega tryggt er nokkuð um að þau sem sinna blaðamennsku sæti hótunum og þá sérstaklega konur. Lykillinn að því að uppræta spillingu er að tryggja öryggi blaðamanna. Ef við sem hér störfum viljum geta gengið að því sem vísu að fjölmiðlar veiti okkur á Alþingi aðhald - og miðað við hvernig hefur verið haldið á málum varðandi söluna á Íslandsbanka og Lindarhvolsskýrsluna er ekki vanþörf á, mál sem eru svo furðuleg og neyðarleg fyrir okkur sem hér starfa að ég skil hreinlega ekki hvers vegna ekki er gengið í að klára þessi mál svo sómi sé að í samræmi við lög.

Virðulegi forseti. Um síðustu helgi var hin árlega tónlistarhátíð SamFestingurinn haldin. Hátíðin er haldin fyrir tilstilli Samfés, Landssamtaka félagsmiðstöðva og unglingahúsa á Íslandi. Það er því við hæfi að ræða um mikilvægi starfsins sem félagsmiðstöðvar og ungmennahús vinna dag hvern. Félagsmiðstöðvar eru afdrep fyrir ungt fólk á aldrinum 10–16 ára þar sem þau geta sótt í félagsskap jafnaldra sinna og tekið þátt í skipulögðu tómstundastarfi. Í starfinu eru ungmenni hvött til að skemmta sér saman án vímugjafa og áhersla er lögð á fjölbreytileika, þroska og félagsleg samskipti. Ungmennahús sinna sambærilegu hlutverki en þar er ungmennum boðið upp á tómstundir sem hafa forvarna-, uppeldis- og menntunargildi og tekur mið af aldri þeirra og þroska. Starfsemin er mikilvæg nærsamfélaginu og hefur m.a. átt þátt í því að unglingadrykkja hefur minnkað á síðustu árum. Samfés hefur birt ályktun um að faglegt starf félagsmiðstöðva og ungmennahúsa flokkist sem lögbundin þjónusta. Þá hafa samtökin áhyggjur af því að þegar kreppir að verði félagsmiðstöðvar og ungmennahús fyrir barðinu á niðurskurði. Nýlegir atburðir minna okkur einnig á hversu mikilvægt það er að vinna gegn ofbeldi meðal ungmenna. Þar skipar forvarnastarf félagsmiðstöðvanna stóran sess. Virðulegi forseti. Við ætlum okkur að fjárfesta í fólki, fjárfesta í ungu fólki, fjárfesta í fólki framtíðarinnar, með metnaðarfullu forvarnastarfi og með því að stuðla að jákvæðum þroska þeirra. Þetta hafa félagsmiðstöðvar og ungmennahús gert í áraraðir með góðum árangri. Ég biðla því til ríkis og sveitarfélaga að skerða ekki þá mikilvægu þjónustu sem þau veita unga fólkinu okkar. Ég legg til að það verði skoðað af alvöru að starfsemin flokkist undir lögbundna þjónustu hér á landi.

Herra forseti. Gleðilegan Evrópudag. Á þessum hátíðardegi er tilvalið að árétta kröfu um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið en rétt í þessu birtist ný könnun þar sem fram kemur að ríkur meiri hluti landsmanna vill einmitt fá slíka þjóðaratkvæðagreiðslu, tveir þriðju hluti sem spurður var, og er þetta stórstökk. Almenningur finnur kröftuglega fyrir áhrifum þess að vera hér með sjálfstæða peningastefnu og örgjaldmiðil sem veldur óðaverðbólgu og stýrivöxtum sem þekkjast hvergi í nágrannalöndum. Vegna EES-samstarfsins sem við tökum þátt í sem fullvalda ríki erum við hér á Alþingi að samþykkja ýmiss konar regluverk sem samþykkt hefur verið í sameiginlegu EES-nefndinni, regluverk sem hefur fengið ítarlega vinnu í Evrópusambandinu sjálfu þar sem löndin koma með sínar ábendingar vegna sérstakra aðstæðna sinna og annarra álitaefna. Þar erum við Íslendingar hins vegar ekki við borðið. Við erum nefnilega aukaaðilar. Þar skiptir máli að við tökum fullan þátt með hagsmuni okkar að leiðarljósi. Þar hefur verið bætt í á undanförnum árum en að mínu áliti færi betur á því að við fengjum fulla aðild til hagsbóta fyrir almenning á Íslandi. En fyrst og fremst eigum við auðvitað að bera virðingu fyrir þjóðarviljanum og spyrja eftirfarandi spurningar: Vilt þú að Ísland taki upp þráðinn í viðræðum við Evrópusambandið með því markmiði að gera aðildarsamning sem borinn yrði undir þjóðina til samþykktar eða synjunar? Herra forseti. Það er virkilega ánægjulegt að finna síaukinn stuðning almennings við áframhaldandi aðildarviðræður. Stuðningur við aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur sömuleiðis aldrei mælst meiri. Þá þróun er einnig að finna í öðrum EES-ríkjum og ég gleðst yfir því. Tökum skrefið, spyrjum þjóðina. Til hamingju með Evrópudaginn.  
            

Forseti. Ég á í erfiðleikum með það hvernig störfin eru hérna innan húss, hvernig ríkisstjórnin skilar verkum til þingsins, t.d. fjármálaáætlun. Nú kom álit fjármálaráðs og fjármálaráð var að kynna álit sitt fyrir fjárlaganefnd hérna um daginn og þar kemur fram að rekstur ríkissjóðs sé sjálfbær. Ég klóra mér aðeins í hausnum yfir því, því ég sé vandamálin í heilbrigðiskerfinu, húsnæðismálunum, hjá Landhelgisgæslunni og í menntamálunum. Það virðast vera biðlistar alls staðar eða skortur á því að fólk fái þjónustu, NPA-samningarnir eru ekki alveg komnir - það er ekki búið að gera svo margt. Hvernig getur rekstur ríkisins þá verið sjálfbær? Jú, útskýringin er sú að ef þetta eru fjárheimildirnar sem verða settar í útgjöld og tekjur þá muni það ganga upp. En þar með er ekki sagt að þjónustan verði veitt, að lögbundin þjónusta skili sér til almennings. Fjármálaráð tekur ekki afstöðu gagnvart því hvort þjónustuhlutverk ríkisins séu uppfyllt eða ekki. Þar er engin sjálfbærni. Hérna koma síðan ráðherrarnir í röðum inn í fjárlaganefnd og segja: Ja, það er nú aðhaldskrafa hérna og það væri rosalega óheppilegt ef það myndi gerast og ég biðla til þingsins að redda því kannski. En þetta er fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem hún kemur þá með vanfjármagnaða að mati ráðherranna sem biðja þingið um að redda því. Það er eitthvað stórkostlega skrýtið við það á sama tíma og fjármálaráð er að segja að fjármálaáætlun sé sjálfbær. Það gengur einfaldlega ekki upp.

Virðulegur forseti. Vegna fjárhagslegra hryðjuverka með ofsatrú á stýrivaxtahækkunum að vopni er staða heimilanna að versna og versna í boði ríkisstjórnar og Seðlabanka. Þeim er alveg sama hvað hið fjárhagslega ofbeldi þeirra drepur niður. Stefnan er að ganga milli bols og höfuðs á ungu fólki sem í góðri trú keypti sér íbúð í lágvaxtalandinu Íslandi, sem var þeirra blekking. Þá er búið að gera leigumarkaðinn að fjárhagslegu sprengjusvæði þar sem 200–300 manns reyna í örvæntingu að fá hverja einustu íbúð og þetta á bara eftir að versna í boði stjórnvalda. Hryðjuverkalausn þeirra er að stöðva framkvæmdir á húsnæðismarkaði, til að stöðva hækkun á íbúðamarkaði. Hvernig komust stjórnvöld og Seðlabankinn að þessari fáránlega heimskulegu niðurstöðu? Jú, þau nota það eina tól sem þau þekkja, gervigreind. Til að sleppa við mannlegar tilfinningar virðist sem ríkisstjórnin og Seðlabankinn hafi kveikt á gervigreindinni. Þegar litið er til þessara kaldranalegu stjórnarhátta stjórnvalda gagnvart fjölskyldum, ungu fólki, öldruðu fólki og öryrkjum virðist mennskan víðsfjarri og ákvarðanatökur og gervimennska hjá gervistjórnvöldum virðist hafa tekið völdin á Íslandi. Bankar og fyrirtæki græða á tá og fingri. Á sama tíma er unga fólkinu sendur aukareikningur upp á 200.000 kr. á mánuði í heimabankann og tilgangurinn er að láta unga fólkinu blæða út fjárhagslega hægt og rólega. Stjórnvöld hlusta ekkert, heyra ekkert, sjá ekkert, gera ekkert nema gefa Seðlabankanum fullt og ótakmarkað fjárhagslegt skotleyfi á almenning í formi ofsatrúar á stýrivaxtahækkanir hans. Verðbólgumælingar eru ekki náttúrulögmál heldur mannanna verk og því er ekkert auðveldara en að taka íbúðamælingar út úr henni, festa vexti og endurskoða verðbólgumælinguna þannig að hún mælist rétt. Að gefnu tilefni hefur verið boðað til mótmæla á Austurvelli um næstu helgi vegna aðgerðaleysis stjórnvalda og Seðlabankans og vonandi mæta sem flestir þangað því að oft var þörf en nú er nauðsyn. Að gefnu tilefni: Ríkisstjórn, hættið að skatta fátækt.

Forseti. Svandís Svavarsdóttir sjávarútvegsráðherra segir okkur nú að ekki standi til að ógilda veiðileyfi hvals þrátt fyrir niðurstöður Matvælastofnunar um að fjórði hver hvalur sé skotinn oftar en einu sinni við drápin, að 40% hvalanna deyi ekki samstundis. Kýr með fóstur eru drepnar, sem er bannað samkvæmt dýraverndunarlögum, og mjólkandi kýr sömuleiðis. Samkvæmt lögum eiga drápin vera bæði skjót og sársaukalaus. Það er ekki tilfellið í um 40% tilvika og engu að síður eru hin pólitísku skilaboð þau að við höldum bara áfram. Staðreyndin er sú að það má svipta leyfi bæði tímabundið og varanlega og lagalega er þetta ekki sérstaklega flókið. Ef þessi skýra niðurstaða núna dugar ráðherranum ekki til, hvenær er þá eiginlega ástæða til? Ef ráðherra stoppar ekki tímabundið veiðar eftir þennan áfellisdóm finnst mér blasa við að ráðherra verði bara að vera samkvæm sjálfri sér og dúndra út næsta leyfi aftur. Helsta vörumerki þessarar ríkisstjórnar er að hún tekur engar ákvarðanir. Ráðherrar birtast sem álitsgjafar í fjölmiðlum, lýsa yfir áhyggjum og svo gerist ekkert. Þetta kalla þau síðan gjarnan stöðugleika. Hæstv. ráðherra talar nú um að það þurfi þrek til að ræða þessi mál en ríkisstjórnin þarf ekki þrek til að tala meira, hún þarf þrek til að taka einu sinni ákvörðun. Undir eru almannahagsmunirnir, dýravelferð og hagsmunir umhverfis. 65% Íslendinga telja að hvalveiðar hafi neikvæð áhrif á orðspor landsins. Dýrin þjást lengi eftir sprengiskutlana og síðast en ekki síst er þetta umhverfismál; hvalir búa yfir þeim magnaða hæfileika að binda kolefni sem nemur um 1.500 trjám á líftíma sínum. Ég vil aftur vitna í orð hæstv. sjávarútvegsráðherra þegar hún segir að við stöndum frammi fyrir því að endurskoða það hvort þessi atvinnugrein tilheyri ekki fortíð frekar en framtíð. Stóra spurningin er auðvitað  
            

Virðulegur forseti. Vinnumarkaðurinn kallar eftir skýrum aðgerðum stjórnvalda og að kjör fólks séu jöfnuð með einhverjum hætti. Að mínu mati er það útópía að halda því fram að fullkominn jöfnuður í þróuðu samfélagi sé mögulegur. Við stöndum frammi fyrir stórum verkefnum og það þarf að beita samvinnuhugsuninni í baráttunni við verðbólguna með fjölþættum aðgerðum. Kjaragliðnun hefur átt sér stað en sú þróun hefur verið lengi milli fjármagnseigenda og venjulegs launafólks. Gliðnunina má einnig rekja til hærra menntunarstigs hér á landi og það er fagnaðarefni að sjá fólk sækja sér aukna þekkingu og skila þar með þeirri þekkingu í virðisaukningu fyrir samfélagið. Við viljum að menntun sé metin til launa og að það sé hvati til að auka þekkingu sína og færni á vinnumarkaði. Það er eðlilegt að slíkur hvati sé til staðar til að afla sér frekari þekkingar á sínu sviði og fyrir aukna þekkingu er sanngjarnt að fá auknar greiðslur. Við eigum að hvetja fólk til að sækja sér aukna þekkingu og þar á jöfnuðurinn að vera mestur. Virðulegi forseti. Ekki er greitt tryggingagjald eða útsvar af útgreiddum arði og mikill munur er á milli skattlagningar af hagnaði lögaðila og svo tekjuskatts. Er ekki kominn tími til að taka samtalið um það skatthlutfall sem fjármagnseigendur greiða af útgreiddum arði? Við þurfum að skapa sanngjarnara og skilvirkara skattkerfi og að fjármagnstekjuskattur verði settur jafnvel í þrepaskiptingu. Við eigum að styðja vel við nýsköpunarstarfsemi auk lítilla og meðalstórra fyrirtækja en við búum öll saman í þessu landi og eigum þar af leiðandi að bera þessa samfélagslegu ábyrgð saman og allir að greiða sitt með skilvirkari hætti inn í samneysluna. Það á að vera leiðarljósið í þessum efnum og við eigum að búa til sanngjarnari leikreglur í skattkerfinu okkar.

Virðulegi forseti. Í byrjun árs kom berlega í ljós að ákvæði laga um miðlunartillögu ríkissáttasemjara er marklaust. Sú heimild var fyrst og fremst til þess fallin að höggva á hnútinn þegar kjaraviðræður hafa siglt í strand með því að færa valdið til félagsmannanna sjálfra og leyfa þeim að greiða atkvæði. Mörkin eru reyndar of há til þess að það sé raunhæft að hafna miðlunartillögu í stóru stéttarfélagi eins og Eflingu, en deilan þar snerist ekki um það heldur hreinlega hvort ríkissáttasemjari geti beitt henni og útkoman er að hann getur það ekki. Í kjölfarið hafa einstaka ráðherrar nefnt að það þurfi að skýra heimildir ríkissáttasemjara til framlagningar miðlunartillögu og skyldu stéttarfélaga til afhendingar kjörskrár. Það verður ekki gert nema með því að breyta lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur. Þar sem samningarnir sem búið er að undirrita eru einungis til nokkurra mánaða er nauðsynlegt að það sé engum vafa undirorpið að hlutverk ríkissáttasemjara sé skýrt og þær heimildir sem hann hefur yfir að ráða liggi fyrir. Þannig er það ekki í dag. Þessu til viðbótar er allt útlit fyrir að verkföll muni skella á í mörgum sveitarfélögum þar sem félagsmenn í BSRB hafa samþykkt verkfallsboðun. Það mun hafa mikil og vond áhrif á starf sveitarfélaganna, svo sem í leikskólum og grunnskólum þar sem þessir starfsmenn gegna mikilvægum hlutverkum. Maður hefði því haldið að á málaskrá ríkisstjórnarinnar yrði að finna frumvarp til að breyta þessu, mikið liggur við og tíminn er ekki að vinna með ríkisstjórninni, en þess sjást þó engin merki. Ég beini því spurningu til hæstv. ríkisstjórnar: Þarf ekki að skýra leikreglurnar ef til átaka kemur á vinnumarkaði? Hvað halda ráðherrarnir að vinnist með því að láta þetta bíða?

Virðulegi forseti. Morgunblaðið fjallaði um það í gær að ekkert lát væri á veiðum rússneskra togara á úthafskarfa á Reykjaneshrygg sem íslensk stjórnvöld og Alþjóðahafrannsóknaráðið hafa reynt að friða. Við höfum neitað rússneskum togurum um þjónustu í íslenskum höfnum en vinir okkar í Færeyjum hafa veitt þeim fulla þjónustu í staðinn og það þrátt fyrir að Danmörk hafi fyrir hönd Færeyja og Grænlands undirritað bann Norðaustur- Atlantshafsfiskveiðiráðsins um bann við karfaveiðunum. Þetta þýðir það að rússneskir togarar sigla á miðin í gegnum íslenska lögsögu og aftur til Færeyja með afla á grundvelli alþjóðalaga um siglingarfrelsi. Þar veldur sérstökum áhyggjum að þar á meðal eru rússneskir togarar sem hafa verið staðnir að því að toga yfir fjarskiptastrengi út af Svalbarða. Við erum því miður farin að sjá ákveðið mynstur í vinalegum sérhagsmunasamskiptum Færeyja við Rússland. Þannig endurnýjuðu Færeyingar til að mynda nýlega umdeildan fiskveiðisamning við Rússland. Færeyingar virðast ekki taka hlutverk sitt alvarlega varðandi samstöðu með öðrum vestrænum lýðræðisríkjum um þessar mundir. Reyndar hafa líka heyrst raddir hérlendis, og heyrast enn, um að fleygja samstöðunni við evrópsk ríki fyrir viðskiptahagsmuni. Sem betur fer fá þær raddir ekki mikinn hljómgrunn. Virðulegi forseti. Ég hef lagt inn fyrirspurn til hæstv. matvælaráðherra um framferði Færeyinga varðandi karfaveiðarnar og óska eftir upplýsingum um hvort stjórnvöld hafi tekið þetta mál upp við Færeyinga og sömuleiðis um viðbrögð stjórnvalda við þeim aðstæðum sem eru komnar upp, sem eru óboðlegar.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum hefur félagsskapur einn í Brussel sem kallar sig AIB tekið fyrir sölu upprunavottorða vegna raforku framleiddrar á Íslandi, hinna svokölluðu aflátsbréfa. Þetta mun vera vegna þess að einhverjir sem framleiða vörur á Íslandi og nýta til þess hreina, endurnýjanlega orku hafi sagt frá því án þess að borga sérstaklega fyrir að fá að segja satt. Hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra benti á þetta, að grunur léki á að einhverjir væru að státa sig af því að vera að framleiða vörur á Íslandi án þess að hafa til þess leyfi. Þetta er sérkennilegt mál í alla staði, herra forseti, og nú er hafin umræða um það að Alþingi þurfi að breyta lögum til að tryggja að þessi svikamylla, sem sumir myndu kalla svo, geti haldið áfram að starfa. Ég held að Alþingi ætti nú að fara mjög varlega í slíkt, ég tala nú ekki um nú þegar fyrir liggur að þessi ríkisstjórn vill ekki framleiða neina nýja orku nema í orkuskipti. Með öðrum orðum: Það verður ekki í boði hér um fyrirsjáanlega framtíð ný hrein orka til að auka verðmætasköpun í landinu. Við ættum því að leitast við að nálgast umhverfismálin út frá raunveruleikanum, staðreyndum, en ekki einhverjum leiktjöldum eins og allt of oft sést í þeim málaflokki. Alþingi vill varla lögleiða og festa í sessi kerfi þar sem menn geta borgað fyrir að fá að segja ósatt og þurfa að greiða fyrir að fá að segja sannleikann.

Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða í þá átt að innleiða hvata til orkuskipta hjá bátum með krókaveiðileyfi, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram að bátar með vistvæna orkugjafa kalli á aukið umfang og þyngd orkugeyma og að búnaðurinn sé líka yfirleitt mun plássfrekari, t.d. stærri tankar eða rými fyrir rafhlöður. Í umræðu um stærð báta kom fram það sjónarmið að ekki væri miðað við brúttótonnahámark í öðrum útgerðarflokkum og því talið eðlilegt að afnema það. Um leið yrði að vera skýrt hvaða kröfur væru gerðar til hönnunar á bæði bátum og búnaði. Það leiði til aukins sveigjanleika í hönnun skipa, hvað henti best að teknu tilliti til öryggis um borð og orkuskipta. Undir þetta tekur meiri hlutinn. Ráðherra getur með reglugerð heimilað aðra vistvæna orkugjafa en þá sem getið er um í frumvarpinu og teljast hafa lítið kolefnisspor. Meiri hlutinn telur að mikilvægt sé að horft sé til upprunavottorða þegar kemur að því að skilgreina vistvæna orkugjafa og telur í þessu samhengi rétt að benda á að frumvarpið er aðeins eitt skref af þeim mörgu grænu skrefum sem þarf að stíga til að ná markmiðum um orkuskipti í sjávarútvegi.

Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að skip sem skráð eru rafknúin á skipaskrá fái 100 kílóa aukningu á hámarksheimild landaðs afla, í þorskígildum talið, af kvótabundnum tegundum í hverri veiðiferð og strandveiðum, þ.e. 750 kíló í stað 650. Það er mikilvægt að draga það fram hér að hvatar til grænna fjárfestinga og orkuskipta hafa verið fjölþættir og er það skilningur meiri hlutans að áætlanir stjórnvalda gangi fremur út á að bæta í en hitt. Um fjölþættar aðgerðir er að ræða sem allar hafa það að markmiði að hvetja til orkuskipta á arðbæran hátt fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Auk þeirrar 100 kílóa aukningar sem um ræðir í þessu frumvarpi má nefna að sparnaður við kaup á olíu verður umtalsverður. Þá hafa styrkir til orkuskipta verið í boði vegna tækjabúnaðar sem nýtir endurnýjanlega orku, svo sem rafmagn í stað olíu. Einnig eru í boði svokölluð græn lán sem almennt bera lægri vexti en önnur og eru ætluð einstaklingum og fyrirtækjum sem fjárfesta í umhverfisvænum búnaði. Ekki er allt upp talið hér en ljóst að samlegðaráhrif þessara smærri báta eru þó nokkur og má ætla að einstaklingar og fyrirtæki sjái hag sinn í því að ryðja brautina þegar kemur að rafvæðingu smábáta.

Herra forseti. Þetta mál sem hér um ræðir hefur fengið mjög alvarlegar athugasemdir frá Bændasamtökum Íslands, frá Vestfjarðastofu og fjölmörgum aðilum. En því miður hafa þessar athugasemdir ekki verið ávarpaðar í meðförum nefndarinnar; að þær dragi úr líkum á orkuskiptum, að þær komi í veg fyrir að stefna í byggðamálum nái fram að ganga og matvælastefna þjóðarinnar. Þannig að ég vil leggja það til við hæstv. forseta að hann sjái til þess að þetta mál fái frekari umfjöllun í nefndinni vegna þess að ég tel bara nauðsynlegt að menn fari rækilega yfir þessi mál. Það hefur ekki verið gert hér í nefndarálitinu og mér finnst stórundarlegt að 1. þm. Norðvest. skuli leggja þetta mál fram sem fullrætt því að það er það alls ekki. Menn verða auðvitað að koma á móts við þessi sjónarmið og ræða þau í nefndarálitinu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson virðist hafa misskilið texta sem hann hefur lesið. Frumvarpið … 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka ráðherra fyrir að mæta í þessa mikilvægu umræðu hér í dag. Við horfum upp á afleiðingar ofneyslu áfengis og vímuefna alla daga. Neysla breytist, léttvín kemur í stað sterkra drykkja en harðari efni og stórhættuleg lyf koma í staðinn fyrir veikari efni. Langur opnunartími veitingastaða um helgar setur slíkt álag á bráðaþjónustu Landspítalans að heilbrigðisstarfsfólk er við það að bugast og ástandið er eins og faraldur allar helgar. Þetta ástand er mannanna verk, gjaldið fyrir lítt heftan opnunartíma veitingastaða fram á morgun sem þekkist ekki í nágrannalöndum okkar. Á meðan erum við ekki tilbúin að kosta afleiðingarnar. Meðferðarúrræði haldast ekki í hendur við alvarleikann og tilfellin verða fleiri og alvarlegri. Fleiri deyja ungir. Nýjustu upplýsingar um dánartíðni ungs fólks, líklega vegna ofskömmtunar og afar sterkra verkjalyfja, Fentanyls og kókaíns, eru hrikalegar. Allt árið 2022 létust 37 einstaklingar og fyrstu þrjá mánuði þessa árs hafa 32 látist. Ef þróunin heldur áfram óáreitt gætu 160 einstaklingar látist á þessu ári vegna þessa ógnarfaraldurs. Þrátt fyrir fjölgun dauðsfalla sjúklinga með fíknisjúkdóma og stöðuga þörf fyrir meðferð á liðnum árum standa framlögin í stað. Þau taka ekki mið af aukinni þörf. Biðlistar lengjast og unga fólkið deyr áður en það kemst í hendur fagfólks. Alþingismenn eru duglegir við að leggja fram tillögur um aukið aðgengi að vímugjöfum, víni og fíkniefnum. Þeir vilja auka framboðið og refsileysi sem kallar á aukna neyslu og fleiri dauðsföll hjá ungu fólki. En í þingsal kallar það fólk ekki á fleiri meðferðarúrræði til að mæta frjálsræðinu. Það er skylda mín sem þingmanns að verja þá einstaklinga sem ekki eru færir um að gæta að sér sjálfir. Á meðan við setjum ekki nægilegt fjármagn til að mæta síauknum fjölda fólks með fíknisjúkdóma sem þarfnast meðferðar verður ekki skrúfað meira frá frjálsræðiskrananum. Hvert líf sem við getum bjargað er ómetanlegt og vissulega verðum við að skoða stöðu veikasta hópsins. Nýlega kom fram að einn læknir ávísaði 3,6 kílóum af morfíni og Oxycontin á fjögurra ára tímabili til eins einstaklings. Til viðbótar voru önnur ávana- og fíkniefni sem læknirinn vísaði á sama sjúkling. Virðulegi forseti. Á Íslandi hefur náðst árangur á heimsmælikvarða þegar kemur að fjölda þeirra sem ná bata eftir fíknimeðferð, en við eigum langt í land með að fjármagna þann hluta heilbrigðiskerfisins. Stór hluti reksturs sjúkrahússins á Vogi, Hlaðgerðarkots og Krýsuvíkur er rekinn með sjálfsaflafé og með sjálfboðaliðastarfi hundruða manna og kvenna. Ég hef nýlega bent á vaxandi vanda vegna ópíóíðafíknar en þær fréttir voru bara toppurinn á ísjakanum. Nú liggja fyrir hremmingar í þessum málaflokki ef 160 einstaklingar deyja fyrir aldur fram af afleiðingum neyslu vímuefna á þessu ári. Við erum að tala um fjórföldun á dauðsföllum. Af þeim sökum vöknuðu þessar spurningar til ráðherra: Árið 2014 var gerður þjónustusamningur við SÁÁ um meðferð við ópíóíðafíkn fyrir 90 einstaklinga. Þá voru samt sem áður 117 sjúklingar í slíkri meðferð. Á síðasta ári hafði sá fjöldi þrefaldast, farið upp í 347, en Sjúkratryggingar Íslands greiða enn fyrir 90 manns - 90 manns. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að SÍ greiði með fleiri sjúklingum, auki bráðahjálp og bendi á leiðir í frekari meðferðarúrræði? Ég spyr líka: Hlutfall þeirra sem leggjast inn á sjúkrahúsið Vog með ópíóíðafíkn hefur aukist um 77%. Á sama tíma hefur SÁÁ dregið úr innlögnum á Vog, sumarlokanir í inniliggjandi meðferð á Vík og eftirfylgniúrræði göngudeildar loka með sumarlokunum vegna fjárskorts. Á sama tíma er gert ráð fyrir fjórföldun á dauða einstaklinga sem misnota ópíóíða. Er ráðuneytið með tölur yfir þá sem ekki fá aðgang að meðferð á þessu ári? Ef svarið er nei, hvernig ætlar ráðherra að tryggja aðgengi að frekari meðferð? Lyfjameðferðir við ópíóíðafíkn með gagnreyndum lyfjum fækka dauðsföllum af öllum orsökum í þessum hópi. Ráðherra hefur nefnt í fjölmiðlum að setja á laggirnar morfínklíník sem skaðaminnkandi úrræði. Í ljósi þess að morfínlyf fela í sér hættu á ofskömmtun, sérstaklega ef þeirra er neytt með því að sprauta í æð eða með reyk, hefur ráðherra íhugað að auka þess í stað aðgengi að skaðaminnkandi lyfjameðferð með gagnreyndum lyfjum sem fækka dauðsföllum og gefin eru á göngudeild Vogs?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að taka hér upp þetta brýna mál um notkun ópíóíðalyfja og fíknivanda. Fyrst að þjónustusamningum við SÁÁ sem hv. þingmaður spyr um og hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að greiða með fleiri sjúklingum og benda á aðrar leiðir, önnur meðferðarúrræði. Einfalda svarið við seinni hlutanum er já. Ég hef fjölmargar tillögur þar fram að færa og hef þegar lagt þær fyrir ríkisstjórn og það hefur verið samþykkt þannig að við förum í þá vinnu. En um samningana við SÁÁ. Það eru fjórir mismunandi samningar milli Sjúkratrygginga og SÁÁ sem liggja til grundvallar fjárveitingum ríkisins til samtakanna þar sem samið er um veitingu heilbrigðisþjónustu fyrir fólk með fíknivanda. SÁÁ fékk tímabundið framlag í ár, 2023, að upphæð 120 millj. kr. til almenns reksturs. Heildarfjárframlög ríkisins til SÁÁ eru því árið 2023 liðlega 1,4 milljarðar eða 1 milljarður og 385 millj. kr. Þar hefur verið samið um við SÁÁ um að nýta fjármagnið til að veita einstaklingum með fíknisjúkdóma þjónustu á Vogi, endurhæfingu á Vík, göngudeildarmeðferð á göngudeildum sínum í Reykjavík og á Akureyri og lyfjameðferð við ópíóíðafíkn. Tekur fjórði samningurinn einmitt til þeirrar lyfjameðferðar, eins og hv. þingmaður fór hér yfir. Á nýlegum fundum heilbrigðisráðherra og fulltrúa SÁÁ hefur ítrekað verið rædd nauðsyn þess að breyta fyrirkomulagi samninga og vinna að því að gera einn heildarsamning um þá heilbrigðisþjónustu sem SÁÁ veitir fólki með fíknivanda. Slíkar breytingar eru í samræmi við heilbrigðisstefnu til ársins 2023 þar sem markmiðið er að auka þjónustutengda fjármögnun í heilbrigðisþjónustu á landsvísu. Þjónustutengd fjármögnun skapar tækifæri til að stýra fjármunum sem varið er til heilbrigðisþjónustu í samræmi við þjónustuþörf á hverjum tíma út frá kostnaðar- og þarfagreiningu. Með þjónustutengdri fjármögnun skapast því betri tækifæri fyrir þjónustuveitendur að bregðast hratt við og breyta áherslum eftir því sem þörf samfélagsins breytist. Slíkur sveigjanleiki í framþróun heilbrigðisþjónustu fyrir einstaklinga með fíknivanda er nauðsynlegur því að neysluvenjur samfélags hvað vímuefnanotkun varðar taka oft hröðum breytingum. Lyfjameðferð við ópíóíðafíkn, viðhaldsmeðferð, er veitt hjá SÁÁ og mismunandi deildum Landspítala og geðheilsuteymi fanga. Einstaklingum í viðhaldsmeðferð við ópíóíðafíkn hefur fjölgað úr 374 árið 2021 í 457 árið 2022, samkvæmt upplýsingum frá lyfjanefnd Landspítala sem hefur yfirsýn yfir notkun lyfjanna sem notuð eru á landsvísu. Varðandi hlutfall þeirra sem leggjast inn á sjúkrahúsið á Vogi og eftirfylgdarúrræði og þá stöðu sem uppi hefur verið og hv. þingmaður kom inn á þá hefur, síðan samningur milli SÍ og SÁÁ var gerður um lyfjameðferð við ópíóíðafíkn 2014, þeim einstaklingum sem þiggja þá meðferð þar fjölgað um 66%. Það voru árið 2014 203 einstaklingar og 2022 voru það 329 einstaklingar. Það er mikilvægt að hafa í huga að flestir þeirra einstaklinga sem þiggja meðferðina eru á henni til lengri tíma og því eykst fjöldi einstaklinga á meðferðinni með tímanum, sem er líka vísbending um það að við erum að ná til fólks og hjálpa fleirum. Rúmlega 60% þeirra sem eru á meðferðinni hafa komið inn á hana á tíu ára tímabili. Einnig þarf að hafa í huga að aðrir aðilar veita viðhaldsmeðferð, eins og m.a. smitsjúkdómadeild Landspítalans og geðheilsuteymi fanga. Það er verið að vinna að því að auka aðgengi að þessari mikilvægu meðferð í samráði við alla þjónustuaðila. Að þessu sögðu og tengt því sem hv. þingmaður kom inn á um dauðsföll vegna ópíóíða þá þarf auðvitað að skoða gögn og staðreyndir, en það er mikilvægt að halda því til haga að eitt dauðsfall vegna fíknisjúkdóma, hvort sem það er vegna ópíóíða eða annars, er einu dauðsfalli of mikið. Þess vegna hefur öll ríkisstjórnin samþykkt að fara samhent í að ná betur utan um þennan hættulega sjúkdómsflokk, fíknisjúkdóma, orsakir og afleiðingar. Ég kem nánar inn á það síðar í umræðunni.

Hæstv. forseti. Mig langar að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu en ég get ekki orða bundist af því að ég held að við séum ekki hér að fjalla um afleiðingar afgreiðslutíma veitingastaða, kráa eða klúbba á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar á landinu.  En að efni málsins. Rótin, félag um velferð og lífsgæði kvenna, hefur lýst vonbrigðum sínum með að heilbrigðisráðherra hafi horfið frá að gera vörslu neysluskammta vímuefna refsilausa. Afglæpavæðingin svokallaða er ekki valkvæður hluti skaðaminnkunarstefnu heldur lykilþáttur í því að tryggja mannréttindi fólks með vímuefnavanda. Mig langar til að vitna í ályktun Rótarinnar frá 5. maí: „Refsistefna í lögum, hvernig sem hún er framkvæmd, skaðar vímuefnanotendur, viðheldur fordómum, jaðarsetningu og vinnur gegn mannréttindum. Hún er líka sérstaklega skaðleg konum sem sprauta vímuefnum í æð vegna stöðu þeirra í kynjuðu stigveldi notenda ólöglegra vímuefna.“ Málið er alvarlegt og við erum að verða fyrir óbærilegum fórnarkostnaði vegna þess ópíóíðafaraldurs sem nú ríður yfir samfélagið hér, eins og gerst hefur annars staðar á Vesturlöndum. Það verður að bæta aðgengi að nalaxone-lyfinu. Það verður að koma á fót morfínklíník, með öðrum orðum, öruggu neyslurými fyrir þau sem nota fíkniefni í æð og að sjálfsögðu verður að gera nýjan samning á milli Vogs og Sjúkratrygginga til að hægt sé að veita betri þjónustu. En við skulum líka leggja þann samning á vogarskálar skaðaminnkunarstefnu. Hér þarf að bjarga mannslífum, það verður ekki gert með refsistefnu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni hjartanlega fyrir þessa nauðsynlegu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag. Ég vil byrja á því að segja að ég styð ekki málfar eins og hér var hjá hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur á undan mér. Ég mun ekki skipta mér af skoðunum og áliti annarra þingmanna en mun frekar reyna að halda mér við mitt eigið og finnst að við eigum að gera það hér í þessum ágæta ræðustóli. En hvað sem öðru líður þá er staðreyndin sú að ef við værum t.d. að fjalla um umferðarslys þar sem 35 einstaklingar, nánast ungmenni, hefðu dáið frá áramótum vegna þess að það væri búið að keyra á þá í umferðinni, þá væri búið að lýsa hér yfir neyðarástandi, hæstv. forseti. Þá væri hér ríkjandi neyðarástand í samfélaginu. Hér talar hæstv. ráðherra um alla þá fjármuni sem er búið að setja í SÁÁ á ársgrundvelli, 1,4 milljarða kr. Á sama tíma sjáum við með þetta partí með Evrópuráðsþinginu, að það er allt í lagi þótt bara lögreglukostnaðurinn fyrir tveggja daga ráðstefnu sé 1,4 milljarðar. Það er allt í lagi að kaupa hérna í Snobbhill niðri á Austurbakka fyrir 6 milljarða í Landsbankahúsinu. Það er allt í lagi að lækka bankaskattinn niður fyrir 0,2%, sem gæfi okkur hreinlega 9 milljarða aukalega í kassann þótt hann héngi bara í þessu tæpa hálfa prósenti sem var áður en hann var lækkaður. Ég segi, virðulegi forseti: Í guðanna bænum förum að forgangsraða fjármunum fyrir fólkið fyrst. Hættum að tala um krónur og aura þegar reyndin er sú að við þurfum að takast á við þann risavaxna vanda sem við horfumst í augu við, þar sem unga fólkið okkar er að týna lífi í stórum stíl og að stærstum hluta vegna aðgerðaleysis stjórnvalda. Við þurfum að gera svo miklu, miklu betur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, nýkjörnum meðstjórnanda í framkvæmdastjórn SÁÁ, fyrir þessa umræðu um ópíóíðafaraldurinn sem nú geisar. Sömuleiðis vil ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórssyni fyrir sín svör. Hér er spurt um stöðu SÁÁ vegna aukins álags sem fylgir vaxandi eftirspurn eftir þeirri þjónustu sem veitt er á sjúkrahúsum og meðferðarstöðum samtakanna. Ég vil byrja á því að segja að fjölgun dauðsfalla er mikið áhyggjuefni. Misnotkun vímuefna er stór þáttur í ótímabærum dauðsföllum og alvarlegum veikindum ungs fólks hér á landi. Fjöldi þeirra hefur ekki þróaðan fíknivanda heldur hefur færst í aukana að ópíóíðar séu með því fyrsta sem viðkomandi prófar. Það er skelfileg staðreynd sem við verðum að horfast í augu við. Það er ljóst að sá hópur sem notar slík lyf sem vímugjafa er annar en áður þegar neysla þeirra var fyrst og fremst á meðal einstaklinga með langt þróaðan vanda. Ég held að við verðum að nálgast þetta viðfangsefni út frá þeim forsendum að hér sé ekki einvörðungu um að ræða einstaklinga með langt þróaðan vanda. Það gerum við með því að fjölga úrræðum. Markmiðið ætti því ekki að vera að fjölga innlögnum á meðferðarstofnanir heldur auka göngudeildar- og lágþröskuldaþjónustu. Lágþröskuldaþjónusta er talin bera góðan árangur í því að ná til þeirra sem eru ólíklegir til að nýta sér hefðbundin úrræði, t.d. á meðferðarstöðum. Þess vegna er nauðsynlegt að vera með fjölbreytta gagnreynda þjónustu og skaðaminnkandi úrræði. Lykilatriðið er að nýta sem fjölbreyttust úrræði til að bjarga sem flestum mannslífum. Að lokum vil ég segja að hér er kunnuglegt stef. Það er gríðarlega alvarleg staða. Börn og ungmenni eru að deyja. En það að áhugamannafélag þurfi þá að fá meiri peninga til að hafa fleiri pláss  
            

Forseti. Við tölum oft um fíknivanda eins og vímuefnin sjálf séu rót vandans en fíkn er ekki vandi sem verður til vegna neyslu vímuefna. Ópíóíðar eru verkjalyf sem fólk neytir á meðan það verkjar. Flest fólk hættir að nota þessi verkjalyf þegar verkirnir hætta. Vandinn er að hjá vaxandi hópi fólks eru verkirnir ekki einungis á líkama, þjáningin er lífið sjálft, litað af þeim ómeðhöndluðu áföllum sem móta andlega og líkamlega líðan. Fíkn er flóttinn og flóttinn er mjög eðlilegt viðbragð við mannlegri þjáningu. Eðlileg viðbrögð samfélagsins og stjórnvalda væru að leita leiða til að lina þjáningar, aðstoða fólk við að vinna úr áföllum og græða sár með viðeigandi meðferðarúrræðum, ekki að auka á þjáningu og áföll með jaðarsetningu og refsingum. Refsistefnan, forseti, er að drepa fólk. Ég segi þetta ekki af léttúð. Þetta er ekki bara mitt álit, þetta er það sem reynsla og rannsóknir okkar og annarra landa hafa sýnt okkur. Í skugga refsi- og bannstefnunnar hefur neysla vímuefna aukist jafnt og þétt og vandamálum tengdum neyslunni hefur fjölgað alveg gríðarlega mikið. Í þeim löndum sem hafa farið þá leið að afnema refsistefnuna hefur vandamálum og dauðsföllum tengdum neyslu vímuefna fækkað. Það er bara þannig. Hvernig getum við bara hunsað þessar upplýsingar, hunsað þessi gögn og haldið áfram stefnu sem drepur fólk, bara af því bara? Af því að hvað? Af því okkur finnst óþægilegt að fólk sé að neita vissra vímuefna sem við erum ósammála og finnst að fólk eigi að hætta því. Eigum við að refsa fólki til hlýðni? Það er að drepa fólk, forseti. Við verðum að hætta þessari firru og taka stefnu byggða á þekkingu, rannsóknum og reynslu. Hættum að handtaka, sekta og taka efnin af vímuefnanotendum. 

Herra forseti. Það er auðvitað þannig í okkar starfi að það geta verið undir gríðarlega miklir hagsmunir fyrir allan almenning og stundum er það þannig, ekki síst þegar kemur að heilbrigðismálunum, að ákvarðanir sem eru teknar hér í þessum sal bjarga mannslífum. Það á svo sannarlega við þegar við erum að ræða ópíóíðafíkn og leiðir til að draga úr þjáningum og dauðsföllum vegna hennar. Þeir sem haldnir eru þessari fíkn eru með sjúkdóm, þetta er heilbrigðisvandi og hann á að leysa sem slíkan. Þeir sem hafa fylgst með þessum málum vita að mjög reglulega blossar upp umræða um að hér sé faraldur í gangi, og er þá gjarnan tengt dauðsföllum, og þá skortir lítið á heitstrengingar um að grípa þurfi til aðgerða. Umræðan sem við erum í núna er því ekki ný af nálinni. Þvert á móti er staðan sú að ástandið versnar ár frá ári. Það er margt hægt að gera, t.d. að tryggja aðgengi að naloxone-nefúðanum og tryggja örugg neyslurými svo eitthvað sé nefnt, einmitt vegna þess að þetta er heilbrigðisvandi, ekki eitthvað fyrir lögreglu og dómstóla. Það er síðan algjört lykilatriði í mínum huga að ríkisvaldið tryggi í eitt skipti fyrir öll að viðunandi fjármagn sé veitt til SÁÁ til þeirrar lyfjameðferðar sem þessi hópur þarf á að halda. Það gengur ekki upp að ríkið greiði bara fyrir lítinn hluta þessarar tilteknu meðferðar á Vogi, einmitt vegna þess að hættan á ofskömmtun og dauðsföllum er sýnu mest þarna. Ríkið borgar fyrir 90 manns en það eru um 350 manns sem fá meðferðina og mismunurinn er síðan greiddur með sjálfsaflafé samtakanna. Í áraraðir hefur verið kallað eftir því að þarna sé bætt úr. Í áraraðir hafa verið uppi heitstrengingar um að gera það en lítið hefur breyst. Getum við ekki verið sammála um það, nú þegar við sjáum það svart á hvítu að dauðsföllum er að fjölga, að ungum ópíóíðafíklum fjölgar hratt, að tími heitstrenginga sé liðinn og nú sé kominn tími aðgerða? Ef við erum sammála um að aðgerðir okkar hér og atkvæði í þessum sal bjargi stundum mannslífum, skilji á milli lífs og dauða, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að efna til þessarar mikilvægu umræðu um hrikalegt neyðarástand. Ég tek undir málflutning hv. málshefjanda, ekki hvað síst um mikilvægi þess að bæta í úrræði, eins og hann hefur ítrekað talað fyrir hér, en einnig varðandi mikilvægi þess að koma í veg fyrir aukið aðgengi að fíkniefnum og sýnileika þeirra. Það er sérkennilegt að allstór hluti þingmanna sé nú farinn að tala að hætti Pírata í þessum málum. Fyrir fáeinum árum hefði það þótt hreint og klárt sérkennilegt að menn héldu því fram að ekki ætti að taka fíkniefni af fólki eða héldi því fram að fíkniefnaneysla væri bara afleiðing af því að fólki liði illa og sendu þau skilaboð út að fíkniefnaneysla væri eðlileg viðbrögð við því að líða illa. Eða eins og sumir, sérstaklega hv. þingmenn Pírata, hafa talað, að flestir lendi ekki í neinum vandræðum þótt þeir neyti fíkniefna. Hvaða skilaboð eru þetta til ungs fólks? Ég tala nú ekki um þegar menn hafa hér talað fyrir, og þessi ríkisstjórn hefur lagt fram frumvarp um það, að neysluskammtar, sem enginn gat útskýrt hvað væri enda þekkja menn það að neysluskammtur eins getur verið banabiti annars, ættu að vera lögleiddir, tíu neysluskammtar, sem augljóslega myndi auðvelda þeim sem selja eiturlyfin og reyna að fá fleiri til að ánetjast þeim sína vinnu. Fleiri kæmust í kynni við eiturlyfin og fleiri myndu lenda í vandræðum fyrir vikið. Það sem þarf að huga að umfram allt eru auðvitað forvarnir en einnig uppbygging á meðferðarúrræðum. Það er furðulegt að ekki skuli hafa verið fjárfest meira í því, að í allri þessari útgjaldaaukningu 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, fyrir framtakið; fyrir að leiða athygli þingsins að þessu brýna málefni sem ópíóíðafaraldurinn er og að vanköntum heilbrigðiskerfisins þegar kemur að þjónustu við fólk með vímuefnavanda. Hæstv. heilbrigðisráðherra á sömuleiðis skilið þakkir fyrir framsöguna og þá athygli og árvekni sem hann hefur sýnt í málaflokknum. Ég hef sagt það hér áður að það er ótrúlegt að verða vitni að sinnuleysi samfélagsins gagnvart fólki sem deyr nú í hrönnum úr vímuefnasjúkdómi. Þar erum við ekki undanskilin. Þetta er sérstaklega umhugsunarvert í ljósi þess að við höfum nýlegt dæmi um samtakamáttinn, einbeitinguna og alúðina sem þjóðin býr yfir þegar hún telur hættu steðja að fólkinu okkar. Við þurfum að horfast í augu við það af hverju staðan er eins og hún er, af hverju þessir sjúklingar fá ekki sömu aðhlynningu og annað langveikt fólk, af hverju aðstandendur koma alls staðar að lokuðum dyrum og standa einir í baráttunni við kerfið. Virðulegur forseti. Eins og málshefjandi hefur farið hér yfir hafa tugir einstaklinga þegar látið lífið á þessu ári vegna ofskömmtunar. Þróunin er ógnvænleg og flest fórnarlömbin eru ungt fólk. Þessi staða er þyngri en tárum taki. Eins og málshefjandi bendir sömuleiðis á er brýn þörf á því að styðja við og auka meðferðarúrræði. Það er einfaldlega ekki boðlegt í velferðar- og velmegunarsamfélagi eins og okkar að fólk með lífshættulegan sjúkdóm komi að lokuðum dyrum í heilbrigðiskerfinu. Virðulegi forseti. Við vitum að besta meðalið gegn þessum faraldri er að efla og auka skilvirkar forvarnir, fræðslu og meðferðarúrræði, eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á í dag þótt aðrir hafi haft aðrar áherslur. Við skulum ekki láta okkar eftir liggja þar, við þingmenn og hæstv. heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil, líkt og aðrir, þakka fyrir þessa umræðu í dag. Þetta er virkilega mikilvæg umræða í ljósi ástandsins í samfélaginu og ég held að við getum öll verið sammála um að þetta sé eitthvað sem við þurfum að ræða hér í þinginu. Það er afar þungbært að heyra af andlátum sem hafa orðið, ekki einungis núna í ár heldur undanfarin ár, vegna ópíóíðafaraldurs og eitt andlát er í rauninni einu andláti of mikið. Við erum því að ræða hér um ógn sem er alveg gríðarlega alvarleg og herjar á samfélagið okkar og afar mikilvægt að við tökum höndum saman og vinnum í átt að því að ná utan um þetta verkefni. Hér er afar mikilvægt líka að öll ráðuneyti vinni þvert á hvert annað. Við höfum verið að vinna þannig í ríkisstjórninni, þvert á ráðuneyti, brjóta niður síló til að sjá heildarmyndina og koma með heildarúrræði fyrir verkefni sem blasa við. Í þessu máli sem öðrum er það afar mikilvægt og ánægjulegt að heyra að svo sé verið að gera. Það er rétt, eins og hefur komið fram hérna, að það þarf að efla forvarnir enn frekar. Það þarf að auka fræðslu og ekki síður er mikilvægt að hlusta og sýna umhyggju því að þessi faraldur hefur ekki einungis áhrif á einstaklinginn sem neytir ópíóíða heldur hefur hann áhrif á börnin, fjölskyldur, vini og vandamenn, í rauninni allt tengslanetið í kringum einstaklinginn. Því fagna ég því að það sé mikil samvinna við SÁÁ og þriðja geirann því að við stjórnvöld þurfum að hlusta á þessa aðila, þessa sérfræðinga sem hafa úrræðin til staðar og eru að sinna þeim. Það er okkar að efla það enn frekar og því fagna ég vinnunni sem heilbrigðisráðherra hefur verið að sinna undanfarið í tengslum við þetta mál. Það er alveg augljóst að hann er að hlusta.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem þarf að vera marglaga og taka langan tíma en formið býður því miður ekki upp á það. Það er vissulega mikilvægt að tryggja stuðning við núverandi meðferðarkerfi, þar með talda viðhaldsmeðferð SÁÁ, en það verður líka að bjóða upp á fjölbreyttari nálgun við skaðaminnkun eins og t.d. neyslurými, öruggt húsnæði og fleira. En hvar byrjar vandinn? Við erum að einblína á afleiðingarnar. Hvernig ætlum við að koma í veg fyrir að nærri 37 einstaklingar að meðaltali deyi úr lyfjaeitrun á hverju ári? Hvernig ætlum við sem samfélag að koma í veg fyrir þær hamfarir sem verða þegar 26 einstaklingar undir 44 ára aldri látast úr lyfjaeitrun á hverju ári? Við verðum að spyrja okkur hverju stríðið gegn fíkniefnum, sem einstaka ráðherrar og þingmenn vilja viðhalda, hafi skilað okkur. Við þurfum að þora að horfast í augu við þá staðreynd að sú stefna hefur beðið algjört skipbrot, ekki bara hér heldur um allan heim og veldur hamförum. Fíkn verður ekki fjarlægð með auknum aga í skólakerfinu, grimmari löggæslu eða harðari refsingum. Sársauki og vanlíðan eru oftar en ekki drifkraftur fíknarinnar. Áföll í æsku, jaðarsetning, fátækt og einangrun er eitthvað sem við ættum að einbeita okkur að sem orsakaþáttum fíknar. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að aldursskeiðið frá fæðingu til fimm ára aldurs er mikilvægasta æviskeið í tilfinningaþroska barna og segir mikið til um hvernig barninu muni vegna til framtíðar. Um þetta er m.a. fjallað í nýrri aðgerðaráætlun til geðheilbrigðis og því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Er hann tilbúinn til að berjast með okkur að því að sú stefna verði fjármögnuð til þess að þetta skili einhverjum árangri? 

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Kæra þjóð. Þetta er mér hjartfólgið umræðuefni; fíkniefni og alkóhólismi yfirleitt sem samnefni yfir slíkt. Ég þekki þetta vel af eigin raun undanfarin 42 ár. Ég myndi segja að það væri ekki illa farið með fé ef það væri opinn tékki til SÁÁ, Hlaðgerðarkots og Krýsuvíkur, bara til gera það sem þeir telja nauðsynlegt til að hjálpa þeim sem eiga við vanda að stríða. En það eru fleiri sem þarf að hugsa um. Það eru þeir sem eru í neyslu í dag en eru ekki orðnir háðir fíkniefnum og svo eru það þeir sem ekki eru byrjaðir í neyslu af neinu tagi. Það þarf að efla forvarnir þannig að fólk freistist ekki til þess að byrja að nota fíkniefni í nokkrum mæli. Nancy Reagan var úthrópuð fyrir það að segja: „Say no to drugs.“ Hún meinti þá að þeir sem ekki eru byrjaðir að neyta eigi að segja nei, ekki þeir sem eru byrjaðir að neyta því að það þýðir ekkert fyrir þá að segja nei ef þeir eru orðnir háðir þessu. En það verður aldrei hægt að eyða nógu miklum peningum í það að hjálpa þeim sem eiga við veruleg vandamál að stríða. Ólafur, vinur minn, dó fyrir nokkrum mánuðum síðan. Hann var búinn að reyna í mörg ár að ná árangri og það var bara vegna þess að hann tók of stóran skammt í eitt skipti þegar hann hélt að hann væri að skemmta sér. Þetta er stór vandamál í okkar þjóðfélagi í dag. Því segi ég: Opinn tékka til SÁÁ, Hlaðgerðarkots og Krýsuvíkur og þeirra sem eru að vinna í þessum málum af einhverju viti.  
            

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með þessa umræðu í dag, við þurfum svo mikið á henni að halda. Við höfum ólík sjónarmið. Við erum öll sammála um að staðan er skelfileg en við skulum fara varlega í það að væna hvert annað hér um eitthvað sem ekki er satt. Mig langar að svara fyrir það að hv. þm. Inga Sæland ætlaði mér eftir fyrri ræðu mína, að vilja leggja niður SÁÁ. Það er alrangt. SÁÁ er mjög mikilvægur hlekkur í þessum fræðum en við skulum þó alveg átta okkur á því að SÁÁ er ekkert undanskilið öðru því sem ríkið styrkir. Það þarf að vera gert af fagmennsku. Við þurfum að fá úttekt á biðlistum, á þörfinni, á fjárþörfinni. Við getum ekki látið þá sem þiggja greiðslurnar segja okkur það og spyrja engra spurninga og þetta hef ég margoft komið inn á í ræðum. Hér hefur líka komið upp fólk og sagst þekkja málin vel. Ég veit ekki hvort það sé þá til að benda á að aðrir þekki þau illa. Ég veit það bara ekki. Sjálf er ég aðstandandi. Ég hef notað þjónustu SÁÁ. Ég hef misst mína nánustu, hálfsystur og mágkonu, úr fíknsjúkdómum og í báðum tilfellum kom upp alvarleg staða vegna löglegra lyfja. Það þarf enginn að segja mér það að ég þekki ekki til. Ég kem bara hér aftur og aftur, í umræðu eftir umræðu, til að segja ykkur að við þurfum aðra nálgun. Við þurfum annan hugsunarhátt. SÁÁ er gagnlegt og gott batterí. SÁÁ virkar bara ekki fyrir alla og SÁÁ á ekki að einoka þetta málefni. Við þurfum fagmennsku, við þurfum fjölbreytt úrræði. Það er allt önnur þjónusta 

Forseti. Ég tek undir að við þurfum fjölbreytt meðferðarúrræði og þá sérstaklega lágþröskuldaviðhaldsmeðferðir sem eru ekki starfræktar hér á landi þrátt fyrir mikla þörf. Í slíkum úrræðum getur einstaklingur með alvarlegan ópíóíðavanda fengið viðhaldsmeðferð á stofu, jafnvel samdægurs eða innan tveggja til þriggja daga. Í dag erum við ekki að nýta þennan glugga þegar fólk finnur þörfina fyrir aðstoð. Margir þiggja svo aðstoð við að hætta neyslu morfínsskyldra lyfja en aðrir eru bara ekki tilbúnir til að gefa verkjalyfið sitt upp á bátinn og það er okkar hlutverk að tryggja laga- og regluumhverfi sem eykur ekki á þjáningu þessa fólks heldur dregur úr skaðanum af neyslu þeirra og tryggir heilsu og öryggi þeirra eftir bestu getu. Fyrir fólk með ópíóíðafíkn þýðir það að bjóða upp á öruggan stað til að nota það vímuefni sem það kýs að nota með aðstoð fagaðila og aðgang að viðeigandi meðferð - fyrir þau sem það kjósa, fyrir þau sem það vilja. Þess vegna er morfínklíník svo mikilvægt úrræði þar sem edrúmennskan er ekki markmiðið heldur skaðaminnkun. Rannsóknir á slíkum úrræðum hafa ítrekað sýnt ótrúlega góðan árangur fyrir þann afmarkaða hóp sem nýtir sér þau, sem hin meðferðarúrræðin gagnast ekki. Við neyðum fólk ekki í meðferð sem hentar því ekki. Við setjum frekar bjargir í að bæta lífsgæði fólks eins og við getum og búum þannig til umhverfi þar sem fólk langar til að leita sér að bata, á eigin forsendum. Forseti. Í lokin langar mig til að velta upp spurningu: Ímyndið ykkur ef eina leiðin til að fá ykkur áfengi í partíi væri að hitta einhvern í undirheimunum á einhverjum svörtum markaði og kaupa landabrúsa sem þið hafið ekki hugmynd um hvort innihaldi trjáspíra eða hversu mikið áfengi er í honum. Er það 5%, 10%, 60%, 70% eða 80%? Þið vitið ekkert hvað þið eruð að kaupa. Ástæðan fyrir því að við þurfum ekki að díla við þennan vanda í dag er að áfengi er regluvætt og þar með tryggjum við öryggi þeirra sem nota vímuefnið áfengi. 

Virðulegur forseti. Við vitum að mörg þurfa sterk verkjalyf eftir slys eða aðgerð, en mögulega sökum anna í heilbrigðiskerfinu er eftirfylgni með notkun og aðstoð við að hætta á slíkum lyfjum ábótavant. Ég tók eftir því í fréttum RÚV á sunnudaginn að þar var nefndur læknir, Kjartan Þórsson, sem er að þróa nýtt forrit sem myndi hjálpa læknum að fylgjast með sjúklingum sem þeir hafa ávísað sterkum lyfjum á og sjá til þess að þeir fái bæði þau lyf sem þeir þurfa og minnki svo skammtinn þegar sársaukinn minnkar. Kjartan Þórsson nefnir að því lengur sem fólk er á þessum háu lyfjaskömmtun, því útsettari er það fyrir að ánetjast þessum lyfjum. Kerfið virkar þannig að áætlun er sett um meðferð viðkomandi og skammturinn minnkaður með tímanum og hægt er að fylgjast með í einföldu appi. Frábært ef satt reynist. En svo er hitt, virðulegur forseti, að það eru mörg sem nota þessi lyf, ekki vegna þess að þau eru í verkjameðferð heldur vegna þess að þau hafa ánetjast vímuefnum. Þennan hóp þarf að umgangast af umburðarlyndi. Þessum hópi þarf að mæta þar sem hann er af virðingu. Eftir samtöl mín við fólk sem vinnur með þessum hópi fólks er ljóst að þau verða vör við fordóma víða í samfélaginu og því langar mig til að hvetja til þess að aukið verði við fræðslu, m.a. í heilbrigðiskerfinu, um þarfir þessa hóps og hvernig best er að mæta honum. Þau þurfa þjónustu nákvæmlega eins og við hin. Við vitum heldur ekki hvenær einhver nákominn eða við sjálf lendum í klóm fíkninnar. Það ætlar sér enginn að verða fíkill en staðreyndin er sú að sum okkar verða það.

Herra forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið. Ég var að tala um viðbrögð ríkisstjórnarinnar sem í þessu máli og allt of mörgum öðrum eru iðulega til komin eftir að vandinn blasir við og er orðinn stór. Þá er reynt að fara í að gera einhverjar ráðstafanir. Hvað þetta varðar þá þarf að huga að öllu ferlinu. Það þarf að fjárfesta miklu meira í forvörnum, það þarf að senda skýr skilaboð um hvað teljist í lagi og hvað ekki og það verður að fjárfesta í meðferðarúrræðum. Jafnvel þótt menn væru bara að huga að kostnaðinum, að peningunum, þá eru forvarnir og meðferðarúrræði góð fjárfesting. En það þarf líka að gefa fólki aukið tækifæri til að ná sér á strik þegar það hefur farið í gegnum meðferð. Eitt af því sem við ættum að hugleiða og hrinda í framkvæmd er að fólk sitji ekki uppi með fíkniefnabrot á sakaskrá jafnvel árum eða áratugum saman eftir að hafa farið í meðferð og náð sér á strik og vilja byggja sig upp en eiga þá jafnvel erfitt með að fá vinnu og eiga á hættu að detta aftur í fyrra horf. Við ættum líka að hugleiða það sem sums staðar er gert, að þegar menn fremja afbrot undir áhrifum vímuefna þá sé hægt að dæma þá í meðferð. Þá kunna einhverjir að segja að það sé ómögulegt því að það þýði ekkert að fara í meðferð nema viðkomandi vilji það sjálfur. En það getur stundum þurft hvatann til að vilja, það þurfa að vera til staðar tækifæri fyrir foreldra, fyrir lögreglu og aðra að grípa inn í og hjálpa þeim sem eru ekki í ástandi til að meta eigin stöðu og eigin framtíð. Við megum ekki gefa frá okkur alla möguleika samfélagsins á að grípa inn í og hjálpa fólki sem þarf utanaðkomandi aðstoð.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu sem hér hefur farið fram. Hún er náttúrlega sett fram á mínum skoðunum, engra annarra. Við höfum auðvitað mjög skiptar skoðanir í þessu máli, eðlilega. Ég held að þetta sé málaflokkur sem við ættum frekar að reyna að ná saman um í stað þess að vera með einhverjar persónulegar krytur eða skeytasendingar. Við ættum heldur að einblína á að ná saman af því að það höfum við oft getað gert í mörgum góðum málum hér og ég held að það sé í rauninni vilji allra hérna og þar fór ráðherra fremstur í flokki. Ég þakka honum fyrir að taka vel undir. Ég vil líka þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni fyrir frábæra ræðu, bestu ræðuna í dag. Ég held að það sé mjög mikilvægt að nýta reynslu manna eins og hans. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að þetta er gríðarlega flókinn málaflokkur. Þetta er líka kostnaðarsamur málaflokkur. Þegar við horfum til ársreiknings SÁÁ kemur í ljós að einn fjórði af tekjum félagsins og samstæðunnar er sjálfsaflafé. Ég er ekkert viss um að við viljum að það sé þannig, þótt það sé ágætiskostur. Ég sé ekki fyrir mér að yfirmenn annarra heilbrigðisstofnana í landinu fari að safna peningum til að halda rekstrinum úti en það þurfa þeir að gera hjá SÁÁ, Hlaðgerðarkoti og Krýsuvíkursamtökunum. Það eru ótrúlega margir sem koma að máli og ég held að árangurinn í starfinu - vissulega þarf það að vera fjölbreytt, ég tek algjörlega undir það að meðferðarúrræðin þurfi að vera fjölbreytt, en fagmennskan og yfirbragðið á allri þessari meðferð hjá bæði SÁÁ og öðrum, SÁÁ er flaggskip flotans og er ekki aðeins fyrirmynd á Íslandi heldur fyrirmynd úti um allan heim um hvernig við höfum náð árangri í þessum málaflokki. Ég þakka fyrir umræðuna, ég þakka ráðherranum fyrir og ég þakka þingmönnum fyrir innleggið.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það sem mér er efst í huga eftir þessa umræðu, góðar ræður og góðar ábendingar, góð innlegg, að sjálfsögðu ólík, það er umburðarlyndi. Eftir því sem ég hef reynt að setja mig meira og betur inn í þennan málaflokk þá er ég minntur á það rækilega hér að það er einhvern veginn þetta umburðarlyndi fyrir flækjustigi og fjölbreytileika hins mannlega sem skiptir mál. Það er einhvern veginn þannig sem maður, alla vega ég sem stend hér af auðmýkt, þarf að nálgast þennan málaflokk og fá alla saman að borðinu í þessu. Það er eins og kom fram hér að það er ekki eitt sem gildir fyrir alla. Það er ekki eitt atriði í skaðaminnkunarhugmyndafræðinni, ef við tökum hana, sem leysir málið. Það er fjölbreytnin, fjölbreytt úrræði og stuðningur við sjúkt fólk. Það er fyrst og fremst það og ég get tekið undir að það verður ekki undir hatti refsistefnu. Það er bara spurning hvernig við nálgumst það og hvernig okkur tekst saman að nálgast það. Þess vegna hef ég tekið hér þrjá ríkisstjórnarfundi og einn ráðherranefndarfund um samræmingu mála undir þennan málaflokk til að ná fram samstilltu átaki í þessu. Reyndar þurfum við á fjölmörgum öðrum aðilum að halda í því. Það eru mjög fjölbreyttar tillögur, hæstv. forseti, mér gefst ekki færi á að fara yfir allar. Þær m.a. snúa að stefnu í skaðaminnkun, hana vantar. Það þarf að tengja hana, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom inn á hér, geðheilbrigðisstefnu, geðheilbrigðisáætluninni og lýðheilsuáætlun. Við þurfum að efla úrræði sem eru fyrir eins og batamiðaða viðhaldsmeðferð. 

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp er lýtur að fjölgun dómara við Landsrétt. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fékk að sjálfsögðu ráðuneytið til að kynna það og eins bárust umsagnir frá Dómarafélagi Íslands og dómstólasýslunni. Með þessu frumvarpi er lagt til að dómurum við Landsrétt verði fjölgað varanlega um einn, þ.e. úr 15 í 16. Landsréttur tók til starfa 1. janúar 2018 á grundvelli laga um dómstóla og var þá mælt fyrir um að dómararnir yrðu 15. Líkt og kemur fram í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi hafa þær forsendur sem horft var til varðandi fjölda dómara breyst. Þar segir m.a. að nokkur röskun hafi orðið á starfsemi Landsréttar frá stofnun hans og dómstóllinn stóran hluta þess tíma verið undirmannaður. Dómstólasýslan vakti athygli dómsmálaráðuneytisins á því hinn 7. desember 2022 að brýn þörf væri á að fjölga dómurum við Landsrétt svo unnt væri að halda ásættanlegur málshraða við dómstólinn og eru forsendur þess nánar raktar í greinargerð með frumvarpinu. Meiri hlutinn tekur undir nauðsyn þess að fjölga dómurum um einn þar sem mikilvægt sé að tryggja að starfsemi Landsréttar sæti ekki frekari röskun og unnt sé að skipuleggja störf réttarins svo að málsmeðferðartími lengist ekki enn frekar. Meiri hlutinn undirstrikar að það er grundvallarréttur aðilar fá réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum, þar á meðal að málsmeðferð fari fram innan hæfilegs tíma. Í umsögn Dómarafélag Íslands um málið er jafnframt vakin athygli á álitaefni er varða setningu í embætti dómara vegna leyfisskipaðs dómara og hvort tímabundin setning kunni að hafa áhrif á sjálfstæði og störf dómara. Það leiðir af orðalagi 61. gr. stjórnarskrárinnar að dómarar skuli skipaðir ótímabundið. Heimilt er samkvæmt ákvæðum laga nr. 50/2016, um dómstóla, að setja dómara tímabundið til allt að 12 mánaða sem getur verið nauðsynlegt til að stuðla að skilvirkni dómkerfisins. Dómarafélagið telur það vekja upp spurningar um hvort ákvæði laganna um heimild til að setja dómara á öllum dómstigum til sex ára vegna leyfis skipaðs dómara til að starfa hjá alþjóðadómstól eða alþjóðastofnun samrýmist sjónarmiðum um sjálfstæði dómstóla. Meiri hlutinn tekur undir þessar ábendingar Dómarafélagsins og er sammála því að mikilvægt sé að skoða hvernig bregðast megi við þessari stöðu með mögulegum breytingum á lögum um dómstóla. Meiri hlutinn beinir því til dómsmálaráðherra að skoða mögulegar leiðir til þess og, ef tilefni er til, að leggja fram frumvarp til breytingar á dómstólalögum sem fyrst. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar en undir álitið rita sú sem hér stendur og Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, hv. þingmaður Pírata. Fyrsti minni hluti tekur undir markmið og efni frumvarpsins að því leyti að nauðsynlegt sé að fjölga dómurum við Landsrétt svo vinna megi niður þann langa málahala sem myndast hefur við réttinn frá stofnun hans 1. janúar 2018. 1. minni hluti bendir þó á að ekki sé um ófyrirsjáanlegar aðstæður að ræða því allt frá upphafi hafi legið fyrir að dómurinn gæti ekki starfað sem skyldi vegna þess hvernig til dómsins var skipað. Í lok árs 2017, skömmu fyrir upphaf starfs Landsréttar, féll dómur í Hæstarétti þess efnis að þáverandi dómsmálaráðherra hefði ekki farið að lögum við skipan Landsréttar. Var það jafnframt niðurstaða Mannréttindadómstóls Evrópu og yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu. Strax við upphaf starfsemi Landsréttar var á það bent að það, að hafa starfandi við réttinn þá fjóra dómara sem ráðherra hafði tekið fram fyrir aðra sem hefðu verið settir ofar í hæfisröð, kynni að leiða til réttaróvissu. Leiddi niðurstaða Mannréttindadómstóls Evrópu í mars 2019 til þess að dómararnir fjórir sinntu ekki dómstörfum og voru því dómarar aðeins 11 sem störfuðu við dóminn upp frá því. Var þá strax um mitt ár talað um ófremdarástand við Landsrétt, þar sem málahalinn var þá þegar orðinn verulegur. Síðar sama ár féllust dómararnir á að fara í launað leyfi svo hægt væri að setja dómara tímabundið en þá hafði dómstóllinn verið undirmannaður um nokkurra mánaða skeið. Herra forseti. Sá mikli málahali sem þá skapaðist, auk þeirra tafa sem heimsfaraldur leiddi af sér fyrir Landsrétt, hefur leitt til þess að málsmeðferðartíminn er orðinn langt umfram það sem æskilegt er. Þessi langi málsmeðferðartími bitnar á þeim málsaðilum sem reka mál fyrir dómi, sem og sakborningum og brotaþolum í sakamálum. Í síðari tilvikunum hefur Landsréttur dæmt sakborninga til vægari refsingar og þannig notað þann langa málsmeðferðartíma, sem rekja má til ofangreindra orsaka, til refsilækkunar fyrir sakborninga. Ekkert tillit hefur hins vegar verið tekið til þess miska sem brotaþolar verða fyrir vegna hins langa málsmeðferðartíma. Mætti sjá fyrir sér að miskabætur þeim til handa yrðu hækkaðar og yrði sá kostnaður felldur á ríkissjóð, enda stjórnvöld ábyrg fyrir þeim langa tíma sem málsmeðferð hefur tekið. 1. minni hluti áréttar, og tekur þar með undir með meiri hlutanum, að það er grundvallarréttur aðila að fá réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum, þar á meðal að málsmeðferð fari fram innan hæfilegs tíma, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1994, og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta getur ráðið úrslitum þegar almenningur tekur ákvörðun um að leita réttar síns fyrir dómstólum. Fyrsti minni hluti telur mikilvægt að komið verði að fullu til móts við það ástand sem skapast hefur við dóminn og allt verði gert til að stytta málsmeðferðartímann og vinna niður málahalann í þágu réttaröryggis almennings.1. minni hluti er hlynntur því að fjöldi dómara við Landsrétt verði 16 en telur mikilvægt að næstu tvö árin, að lágmarki, verði skipaðir dómarar við réttinn 18 talsins. Því leggur 1. minni hluti til að dómurum verði fjölgað um þrjá, en að sett verði ákvæði til bráðabirgða varðandi tvö dómaraembætti, þannig að þegar dómarar hætta við réttinn að tveimur árum liðnum frá gildistöku ákvæðisins, þá verði ekki endurskipað í tvö embætti, heldur verði endanlegur fjöldi dómara við Landsrétt 16, í stað 15 núna og í stað 18 næstu tvö árin. Er þetta gert til þess að vinna niður þennan mikla hala. Það er nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt fyrir réttaröryggi landsins, það er nauðsynlegt fyrir allan almenning. Að teknu tilliti til þess sem hér hefur komið fram leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt, þó með þeim breytingum að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: „Eftir gildistöku ákvæðis þessa skal ráðherra skipa dómara við Landsrétt þannig að fjöldi dómara verði 18. Eftir skipan dómara skv. 1. málsl. og að tveimur árum liðnum frá gildistöku ákvæðis þessa skal ekki skipa í embætti dómara við Landsrétt fyrr en fjöldi dómara verður sá sem kveðið er á um í 1. mgr. 21. gr.“ Eins og áður sagði rita undir þetta álit sú sem hér stendur og hv. þm. Pírata, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, og óska eftir að meiri hluti þings styðji þetta í þágu alls almennings.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. velferðarnefndar í máli 860, aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk fyrir árin 2024–2028. Aðgerðaáætlunin byggist á viljayfirlýsingu félags- og vinnumarkaðsráðherra, heilbrigðisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Landssambands eldri borgara um að auka samstarf varðandi málefni eldra fólks. Tillögunni er skipt upp í fimm meginþætti sem hafa að geyma nánar tiltekin undirverkefni. Meginþungi þeirra aðgerða sem lagt er til að ráðast í með tillögunni liggur í þróunarverkefnum þar sem samþætting, nýsköpun og prófanir nýtast til ákvarðanatöku um framtíðarskipulag við eldra fólk. Þá eru lagðar til aðgerðir sem hafa það að markmiði að auka sveigjanleika í þjónustu, heilbrigða öldrun með alhliða heilsueflingu og betri aðgang að ráðgjöf og upplýsingum. Meiri hlutinn telur tillöguna fela í sér jákvæð og mikilvæg skref í þá átt að skapa framtíðarsýn um hvaða leiðir verða farnar við að bæta þjónustu við eldra fólk og leggur áherslu á að hún nái fram að ganga. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í þeim umsögnum sem bárust og í máli þeirra gesta sem komu á fund nefndarinnar var lýst ánægju með þær aðgerðir sem lagðar eru til, þó að hagaðilar hafi sumir viljað ganga lengra til þess að ná þeim markmiðum sem stefnt er að. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti hv. velferðarnefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um samþættingu heimaþjónustu, en í lið A.1 í aðgerðaáætluninni er lagt upp með að samþætting heimaþjónustu stuðli að skilgreindri félags- og heilbrigðisþjónustu sem bæði ríki og sveitarfélög beri ábyrgð á og verði veitt fólki sem býr í heimahúsi. Með aðgerðinni er lögð áhersla á að íbúar upplifi að þjónustuúrræði styðji við búsetu þeirra heima auk þess sem hægt verði að treysta á að eitt þjónustuúrræði taki við af öðru þegar þjónustuþörf eykst. Þá fjallaði nefndin um þróun dagdvalar, en í lið A.3 er kveðið á um það markmið að fresta sem lengst þörf fyrir dvöl á hjúkrunarheimili með því að aðlaga þjónustu dagdvalar þannig að hún komi betur til móts við þarfir eldra fólks sem býr heima og fjölskyldur þess. Auk þess er ætlunin að skýra betur fyrir hvaða einstaklinga úrræðið dagdvöl er og hverju það eigi að skila þeim einstaklingum sem nýta sér þjónustuna. Í athugasemdum um aðgerðina í greinargerð kemur fram að viðhald hárrar virknigetu 80–89 ára fólks stuðli að heilbrigðri öldrun og miklum samfélagslegum ávinningi. Nefndin fjallaði auk þess um stuttinnlagnir, en aðgerðaáætlunin gerir ráð fyrir því að komið verði á möguleika á innlögn til skamms tíma á hjúkrunarheimili. Með aðgerðinni er þannig gert ráð fyrir því að hjúkrunarheimili geti boðið upp á slík rými fyrir einstaklinga sem lokið hafa bráðameðferð á sjúkrahúsum en þurfa í kjölfarið af einhverjum ástæðum á lengri dvöl að halda. Við meðferð málsins komu m.a. fram sjónarmið um að tryggja þurfi meiri viðbragðshraða, að hlutverk þeirra aðila sem veita þjónustuna þurfi að vera skýrt afmörkuð og lagt til að í slíkum úrræðum verði boðið upp á andlega, líkamlega og vitræna virkni. Þá komu fram sjónarmið um að úrræði af þessu tagi þurfi að vera sveigjanleg og horfa þurfi til aðstandenda í þeim efnum. Meiri hlutinn bendir á að um er að ræða aðgerð sem hefur það að markmiði að takmarka dvöl eldra fólks á sjúkrahúsi eftir að eiginlegri meðferð er lokið. Úrræðið er eingöngu ætlað fyrir þá einstaklinga sem lokið hafa meðferð, þar með talið endurhæfingarmeðferð. Meiri hlutinn telur ekki ástæðu til þess að gera breytingu á þessum hluta áætlunarinnar en beinir því í nefndaráliti til verkefnisstjórnar að hafa athugasemdir umsagnaraðila til hliðsjónar við framkvæmd verkefnisins, enda er brýnt að rými til stuttinnlagna verði nýtt af þeim einstaklingum sem þurfa á þeim að halda en ekki öðrum hópum. Þá fjallaði nefndin um stöðu eldra fólks með fötlun, en við meðferð málsins komu fram sjónarmið frá umsagnaraðilum og gestum sem komu á fund nefndarinnar að um sé að ræða hóp sem sérstaklega þarf að taka tillit til. Mikilvægt væri að þessi hópur, sem er auðvitað mjög fjölbreyttur, fái viðeigandi þjónustu í takt við sínar þarfir. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið, enda er brýnt að réttindi fatlaðs fólks séu virt við framkvæmd þessarar aðgerðaáætlunar og að eldra fólk fái viðeigandi stuðning og þjónustu og að þjónustuveitendur veiti fötluðum einstaklingum eftir fremsta megni val um búsetuúrræði. Að auki fjallaði nefndin um rannsóknarstarfsemi innan öldrunarfræða, en í lið C.2 í aðgerðaáætluninni kemur m.a. fram að stutt verði við fyrirhugaða eflingu Rannsóknarstofu Háskóla Íslands og Landspítala í öldrunarfræðum þar sem markmið og verkefni hennar verði útvíkkuð, safnað verði tímanlegum og samræmdum upplýsingum um félags- og heilbrigðisþjónustu eldra fólks. Þá verður gerð rannsókn á framgangi og niðurstöðum þróunarverkefna. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram komu við meðferð málsins og fagnar því að unnið sé að frekari rannsóknum á þessu sviði. Virðulegi forseti. Hér hef ég farið í stuttu máli yfir þær aðgerðir sem fram koma í áætluninni, en nánar er fjallað um þær og meðferð málsins í nefndaráliti hv. velferðarnefndar. Um er að ræða mikilvægt mál sem getur haft í för með sér breytingar til batnaðar í málefnum eldra fólks, nái tillaga þessi fram að ganga. Meiri hlutinn leggur til þrjár minni háttar breytingartillögur við aðgerðaáætlunina. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á heiti aðgerðar A.3, með það að markmiði að heitið verði bæði skýrara og endurspegli betur það sem aðgerðin felur í sér. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til breytingu á heiti aðgerðaáætlunarinnar. Byggist sú tillaga á því að þær aðgerðir sem lagðar eru til í þingsályktunartillögunni eru tímasettar frá árinu 2023 til ársins 2027, en ekki frá 2024–2028, líkt og upphaflegt heiti bar með sér. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti hv. velferðarnefndar til að þingsályktunartillaga þessi verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálit meiri hluta hv. velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, háttvirtir þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen og Óli Björn Kárason. Herra forseti. Ég vil að lokum ítreka það sem kom fram í framsögu hæstv. ráðherra Guðmundar Inga Guðbrandssonar, að það sem skiptir mestu máli er að hér erum við að leggja upp í leiðangur á landsvísu sem hefur það að markmiði að umbylta þjónustu við eldra fólk. Við viljum auka lífsgæði eldra fólks, m.a. með því að auka möguleika þess á að búa heima og koma betur til móts við einstaklingsmiðaða þjónustu því við vitum að eldra fólk er virði en ekki byrði. Það er mín von að samfélagið allt taki þátt í þessum leiðangri, okkur öllum til heilla. - Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hér er á ferðinni afar mikilvæg og tímabær tillaga að mínum dómi og alveg ljóst að það hefur verið lögð mikil vinna í þetta verkefni sem ber yfirskriftina Gott að eldast, sem hljómar ákaflega vel. Mér sýnist þetta við fyrstu sýn vera mjög vel unnið og ánægjulegt að þetta hafi litið dagsins ljós, en að sjálfsögðu er meginmarkmiðið náttúrlega að hrinda þessu í framkvæmd og vona ég að það takist svo sannarlega vel og að ekkert verði dregið úr því. Mig langaði aðeins að spyrja hv. þingmann út í það sem lýtur kannski að einhverju leyti að þessari áætlun og snýr að virkninni að mínum dómi. Kannanir meðal eldra fólks hafa sýnt að nær öllum, eða u.þ.b. 97%, finnst að auðvelda ætti þeim sem komnir eru á lífeyrisaldur að vera virkir á atvinnumarkaðnum. Atvinnuþátttaka eldri borgara færir þeim aukna virkni í samfélaginu. Hér er sérstakur kafli sem heitir Virkni, með undirtitlinum Alhliða heilsuefling, en við þekkjum það að aukin virkni stuðlar að vellíðan og lífsánægju og því virkara sem eldra fólk er því meiri lífsgleði upplifir það. Stjórnvöld verða að vera meðvituð um þetta og um stöðu, væntingar og viðhorf aldraðra þegar kemur að atvinnuþátttöku og jákvæð áhrif hennar á líðan eldri borgara. Ég veit að þessi aðgerðaáætlun snýr að þjónustu við eldra fólk, en var þetta rætt innan hópsins og væri ekki eðlilegt að ávarpa þennan mikilvæga þátt, þ.e. atvinnuþátttökuna, í þessari umræðu og tillögu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú er það svo, eins og hv. þingmaður benti á, að hér erum við fyrst og fremst að horfa til framtíðar í þjónustuhlutanum. Vissulega er atvinnuþátttaka mikilvægur hluti af lífi fólks og í því að viðhalda virkni, sérstaklega þegar árin færast yfir. Ég veit að í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu er mikil meðvitund um þetta enda höfum við heyrt það, bæði hér í þingsal og í umræðunni almennt, að uppi eru ólík sjónarmið og ólíkar hugmyndir um atvinnuþátttöku eldra fólks. Ég tel mjög brýnt að við höldum þeirri umræðu áfram og reynum að finna einhverja leið sem hentar öllum. Hún má ekki vera íþyngjandi og ekki má leggja of miklar kröfur á einstaklinga, en vissulega er mjög bagalegt að fólk sem er í góðri virkni og óskar þess að fá að starfa lengur - það er mikilvægt að það geti gerst. Þessi aðgerðaáætlun snýr meira að þessari þjónustu og eins og kom fram í máli mínu, að við séum að horfa til búsetu fólks og að það geti dvalið sem lengst á sínu eigin heimili, sem langflestir kjósa, og að við styðjum frekar við einstaklinga sem það gera. Annað sem er gríðarlega mikilvægt er að umskiptin á milli þjónustustiga séu skýr og yfirfærslan einföld fyrir notendur.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætis andsvar. Það hefði verið æskilegt að þetta hefði verið ávarpað með einhverjum hætti vegna þess að þetta tengist óneitanlega. Atvinnuþátttaka stuðlar að aukinni virkni, vellíðan og lífsánægju og það er náttúrlega tilgangurinn með þessari ágætu áætlun að m.a. fresta því og koma í veg fyrir að einstaklingar þurfi að fara á hjúkrunarheimili og þá á að auka heimaþjónustuna, sem er brýnt og gott mál. Mér finnst einfaldlega nauðsynlegt að ávarpa þetta vegna þess að heilmikil virkni felst í þessu eins og við vitum. Ríkisvaldið á að stuðla að því að greiða leið þeirra sem komnir eru á efri ár og hafa vilja, getu og heilsu til að stunda atvinnuþátttöku 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég ítreka mitt fyrra svar og tel mikilvægt að við höldum þessu samtali áfram. Þetta er um margt flókið og það má ekki halla á neinn þegar við breytum regluverkinu í kringum atvinnuþátttökuna. Því þarf að vanda vel til verka og ég hvet hv. þingmenn alla til að blanda sér í þá umræðu og að við höldum henni vakandi og komumst að einhverri gagnlegri niðurstöðu, þó að hún sé ekki á dagskrá í þessari aðgerðaáætlun.

Herra forseti. Hér tölum við um aðgerðaáætlun. Betra líf fyrir eldra fólk, ég verð að segja að öll skref í þá átt að auka við þjónustu eldra fólks eru jákvæð skref, en ég ætla að standa hér sem fulltrúi Flokks fólksins sem mælt hefur fyrir því úr þessum ræðustóli frá því að ég kom á Alþingi Íslendinga að eldra fólk þurfi fyrst og síðast á því að halda að fá hagsmunafulltrúa. Fyrir réttum tveimur árum síðan var það samþykkt einróma af 54 þingmönnum í þessum sal, eftir að Flokkur fólksins hafði nýtt það sem sitt samningamál fyrir þinghlé, að ráðherra myndi skipa starfshóp og sá starfshópur ætti að koma inn í þingið með fullbúið frumvarp sem legði til grundvallar nákvæmlega það sem við vorum að óska eftir, að sett yrði á stofn embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Hins vegar er fyrsta skrefið í þessari aðgerðaáætlun til framtíðarsýnar fyrir hátt í 50.000 eldri borgara að ráða tvo starfsmenn inn hjá Ísland.is sem eiga að sjá til þess að eldra fólk geti hringt þangað inn til að afla sér upplýsinga um hvert þeir eigi að fara og hvort þeir eru að koma eða fara. Með fullri virðingu, hv. þingmaður, þá er ég algerlega og gjörsamlega miður mín yfir því hvað þetta er lítið og löðurmannlegt sem við erum að tala um hér. Ég get ekki séð fyrir mér hvernig í ósköpunum - nú er búin að vera hérna Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála alveg frá 1. janúar í fyrra. Eldra fólk hefur ekki hugmynd um það af því að ekkert er búið að gera í því að markaðssetja það og kynna fyrir eldra fólki. Ég spyr hv. þingmann: Er hv. þingmaður sáttur við það að hagsmunafulltrúa eldra fólks sé varpað fyrir róða á meðan þessi aðgerðaáætlun tekur allt sviðið 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Mér finnst nú svolítið djúpt í árinni tekið að segja að það sé verið að varpa einhverju fyrir róða. Ég held að hér hafi verið unnið í mjög góðu samráði í lengri tíma að góðri aðgerðaáætlun og tel að það sé mikilvægt skref að ráða inn þessa tvo einstaklinga sem munu aðstoða fólk. Auðvitað er framtíðarsýnin sú, eins og í öllu öðru í okkar samfélagi, að allt færist yfir á netið. Þess vegna þurfum við að hjálpa til við aðlögun að þeim umskiptum og þessir einstaklingar sem ráðnir eru til fjögurra ára munu vera til staðar. Þeir munu svara í síma, þeir verða í netspjalli og þeir munu jafnvel hitta fólk til að aðstoða það. Ég þekki ekki stöðu þess sem hv. þingmaður er að vísa til með þennan hagsmunafulltrúa, en það sem ég veit er að samráðið var mikið við hagaðila. Þetta er niðurstaðan, ég er sátt við hana og tel að við séum að gera ekki bara lítið, heldur að ganga mjög langt. Við erum að taka stór skref og þessi aðgerðaáætlun snýr auðvitað líka að því að taka saman upplýsingar og meta stöðuna. Þarfirnar eru gríðarlega ólíkar, eins og hv. þingmaður benti á þá erum við að tala um ofboðslega stóran hóp fólks sem er í mjög ólíkum aðstæðum. Við þurfum því líka að fá þessa yfirsýn til að geta veitt betri þjónustu og það er hluti af þessari aðgerðaáætlun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir svarið. Ég vil hvetja hana til að kynna sér það sem við höfum verið að berjast fyrir í Flokki fólksins, að fá inn hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk. Í þessari aðgerðaáætlun sem hér er verið að tala um og mæra er t.d. hvergi nokkurs staðar tekið á því hvað eigi að gera í sambandi við búsetuúrræði fyrir þá einstaklinga sem eru að daga uppi hér, án búsetuúrræða, á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Nýjustu upplýsingar frá nýjum framkvæmdastjóra sýna að 66 eldri borgarar eru þar núna og eiga í engin hús að venda því að það er ekkert utanumhald. Hv. þm. Jódís Skúladóttir, hvernig eiga tveir starfsmenn hjá Ísland.is að sinna upplýsingagjöf fyrir allan þennan hóp fólks? Þegar hv. þingmaður nefnir hvernig hinu stafræna Íslandi er nákvæmlega fyrir komið í dag þá verðum við líka að horfast í augu við það að tugir þúsunda eldra fólks eru bara gjörsamlega og algjörlega jaðarsettir, búið er að svipta þá allri virðingu og sjálfstæði 

Virðulegi forseti. Mér finnst nú vera neikvæður tónn hér og finnst kannski sérstaklega talað dálítið niður til þessa hóps. Eins og allar þessar þúsundir manns séu algjörlega vanhæfar um að bjarga sér, leita sér upplýsinga eða afla sér nokkurs skapaðs hlutar án aðstoðar. Þannig er það ekki og alveg eins ég kom inn á í mínu fyrra andsvari þá er þetta gríðarlega ólíkur og fjölbreyttur hópur, en til staðar í þessari aðgerðaáætlun eru starfsmenn ráðnir til fjögurra ára til að aðstoða fólk. Síðan langar mig líka að segja, af því að mér finnst talað um að þetta sé einhvern veginn ekkert merkilegt sem hér er verið að gera, að þetta er gríðarlega …  
            

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í andsvör til að skýra út fyrir þingheimi þann fyrirvara sem fulltrúi Pírata í nefndinni gerði, en við erum með á meirihlutaálitinu. Aðgerðaáætlunin er í megindráttum góð og felur í sér ágæt skref til að greina vandamál, safna upplýsingum og þróa frekari aðgerðir. En það má benda á að í aðgerðaáætluninni eru sárafáar aðgerðir sem munu koma til með að leysa þann vanda sem þegar blasir við í málaflokknum. Þjónusta við eldri borgara er illa fjármögnuð sem leiðir af sér margs konar vandamál. Eitt stærsta verkefnið sem blasir við er gríðarlegur skortur á dvalar- og hjúkrunarrýmum sem leiðir svo af sér mikinn fráflæðisvanda í heilbrigðiskerfinu. Aðgerðaáætlunin tekst ekki á við þetta gríðarlega aðkallandi mál né nokkur önnur af stærstu viðfangsefnum málaflokksins, heldur snýst einna helst um greiningar og stefnumótun. Núverandi vandi hefur margoft verið greindur og fyrir liggja upplýsingar um hvernig á að bregðast við, sem felst einna helst í því að veita þarf aukið fjármagn í málaflokkinn, ekki bara þessa 2 milljarða sem eiga að fylgja þessu. Því miður virðist staðan vera sú að biðin eftir raunverulegum fjármögnuðum aðgerðum verði einhverjum árum lengri þar sem þær er ekki að finna í þessari aðgerðaáætlun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég er ekki sammála. Hér er verið að stíga mikilvæg skref. Við erum búin að greina það. Það vantar úrræði en við höfum líka áttað okkur á því að við getum ekki mokað peningum og byggt fleiri og fleiri hjúkrunarheimili, af því að það er ekki það sem fólk þarf og vill. Þess vegna er í þessari aðgerðaáætlun stefnt að því að einstaklingar fái að halda virði sínu og reisn með því að búa heima lengur. Í staðinn fyrir að eyða fjármagni í steinsteypu, hjúkrunarheimili sem fólk jafnvel óskar sér ekkert sérstaklega að fara á, þá verður veitt fjármagn í það að styðja fólk við lengri búsetu heima. Það er raunveruleg fjármögnuð aðgerð sem tekur á raunverulegum vanda. Ég tek því ekki undir að hér sé ekki verið að gera neitt nema framkvæma einhverja hugmyndafræði, skoðun og stefnumótun. Í þessari áætlun eru raunverulegar aðgerðir til að bæta líf og hag eldra fólks.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er vissulega verið að stíga skref en þau mættu vera meiri. Við erum að benda á að það þarf meira fjármagn en bara það sem búið er að setja í þetta. Að sjálfsögðu þarf að bjóða upp á fjölbreytta valkosti eins og hv. þingmaður hefur bent á, en það þarf að tryggja að við séum ekki bara hér á Alþingi að samþykkja á nokkurra ára fresti fallegar áætlanir sem eru síðan ekki fjármagnaðar af alvöru. Við þurfum að vinna saman að því að tryggja að fjármagnið fylgi fallegum loforðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar og ítreka það sem kom fram í mínu fyrra andsvari. Ég get ekki sagt það skýrar: Hér eru fjármagnaðar aðgerðir til þess að bæta stöðu og líf eldra fólks. Þetta eru ekki bara falleg orð á blaði. Sum verkefnin hafa nú þegar komið til framkvæmda, byrjað er að vinna í sumum flokkum áætlunarinnar, og þau eru tímasett og fjármögnuð. Ég vil nota nokkur orð til að lýsa því sem við erum að gera, af því að hér er talað um falleg orð: Valdefling, forvarnir, lýðheilsa og virðing. Þetta eru allt falleg orð sem tímasett og fjármögnuð aðgerðaáætlun í málefnum eldra fólks mun koma til framkvæmda.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar um þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í þjónustu við eldra fólk fyrir árin 2024–2028. „Minni hlutinn telur nauðsynlegt að skoða tillögu þessa í samhengi við stefnumótun Alþingis í málefnum eldra fólks undanfarin ár. Alþingi samþykkti sumarið 2021 þingsályktunartillögu þingmanna Flokks fólksins um að koma á fót embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Svo virðist sem ráðherra málaflokksins hafi ákveðið að setja það verkefni á hilluna og setja eigin áherslur í forgang, frekar en að fylgja skýrum vilja Alþingis þar sem þingsályktunartillagan var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum þeirra 54 alþingismanna sem tóku þátt í atkvæðagreiðslunni. Í þingsályktun nr. 34/151 frá 13. júní 2021 um hagsmunafulltrúa eldra fólks segir: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að stofna starfshóp hagsmunaaðila auk starfsfólks ráðuneytisins sem semji frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Starfshópurinn meti m.a. hvar slíku embætti væri best fyrir komið og hvert umfang þess skuli vera. Starfshópurinn skili ráðherra drögum að frumvarpi fyrir 1. apríl 2022.“ Eftir að Alþingi samþykkti fyrrgreinda þingsályktunartillögu gekk dapurlega hægt hjá ráðherra að skipa starfshópinn sem ályktunin kvað á um að skyldi stofnað til og í raun var hann ekki skipaður fyrr en í apríl 2022, eftir að frestur til að skila ráðherra drögum að frumvarpi, sem Alþingi hafði kveðið skýrt á um með þingsályktuninni, rann út. Starfshópurinn virðist nú hafa lokið vinnu sinni. Formanni Flokks fólksins var í kjölfarið boðið að funda með ráðherra og formanni starfshópsins. Þar kom í ljós að formaður starfshópsins hugðist ekki skila ráðherra frumvarpi, heldur átti að mæla með því að öll slík fyrirheit yrðu sett á ís þar til að þessi aðgerðaáætlun sem hér er til umfjöllunar væri komin til framkvæmda og hægt að meta árangur hennar. Því miður virðist það liggja ljóst fyrir að ráðherra málaflokksins hefur ekki hugsað sér að framfylgja skýrum vilja löggjafans þrátt fyrir að allur þingheimur standi því að baki að eldra fólki skuli tryggður hagsmunafulltrúi. Öllum má vera ljóst að sú aðgerðaáætlun sem nú liggur fyrir Alþingi er í engu að tryggja þá hagsmuni sem embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks, hér eftir hagsmunafulltrúi, er ætlað að tryggja. Sameiginlegir snertifletir þessarar aðgerðaáætlunar við embætti hagsmunafulltrúa lúta helst að fræðslu og upplýsingum um þá þjónustu sem eldra fólki er þegar tryggð. Í aðgerðaáætlun þessari er boðað að tveir ráðgjafar verði ráðnir til Ísland.is til að sinna almennri ráðgjöf varðandi réttindi og þjónustu eldra fólks. Slíkt átak er til bóta en skilar engan veginn þeirri vernd og því félagslega öryggi sem hagsmunafulltrúa er ætlað að sinna. Þá tryggir aðgerðaáætlunin ekki þá réttindagæslu sem hagsmunafulltrúi mundi tryggja, líkt og hliðstætt embætti umboðsmanns barna gerir í dag. Frá því að Flokkur fólksins var kjörinn á Alþingi hefur hann barist fyrir því að stofnað yrði embætti sem mundi sinna frumkvæðiseftirliti með högum eldra fólks, tryggja að ekki yrði gengið á rétt eldra fólks í bágri stöðu og vinna gegn félagslegri einangrun þess. Sú aðgerðaáætlun sem hér er til umfjöllunar er að einhverju leyti til bóta, en tekur í engu á þeim vanda sem þúsundir eldra fólks búa við í dag. Þá er það ámælisvert að hvorki í umræddri aðgerðaáætlun né áliti meiri hluta velferðarnefndar er fjallað um lausnir á því hvernig bregðast eigi við skorti á hjúkrunarrýmum. Það dugar ekki að vísa til þess að komi þessi áætlun til framkvæmda þá muni heimaþjónusta verða öflugri og því muni fólk síður þurfa að dvelja á hjúkrunarheimilum. Slíkt er óskhyggja og tekur ekki á þeim vanda sem þegar er til staðar og virðist ætla að verða viðvarandi. Þörf er á fleiri hjúkrunarrýmum og það strax. Öll framtíðaráform um bætta heimaþjónustu og dagdvöl eru góðra gjalda verð en taka í engu á þeim vanda sem þegar er uppi. Jafnframt verður að skoða slík áform í samhengi við þá tölulegu staðreynd að fjöldi þeirra sem verða 85 ára og eldri muni þrefaldast á næstu þremur áratugum. Minni hlutinn skorar á hæstv. ráðherra að fara að vilja löggjafans og leggja fram frumvarp um stofnun embættis hagsmunafulltrúa eldra fólks sem fyrst. Ég vil taka fram í þessu samhengi að það er margt gott í þessari áætlun, eins og hefur komið fram, en þetta er bara áætlun. Þetta er eiginlega áætlun hinna fallegu orða í hinum fallegu umbúðum en því miður er innihaldið mjög rýrt. Við verðum og eigum að horfa á hvernig staðan er í málefnum aldraðs fólks í dag. Hver er staðan? Hún er ekki góð. Hún er hreint skelfileg. Við erum með einstaklinga, öryrkja, og þegar þeir verða eldri borgarar, hvað verður um þá? Jú, við erum með á annað hundrað einstaklinga inni á hjúkrunarheimilum. Það hlýtur að hringja einhverjum bjöllum þegar talað er um að fólk vilji ekki fara á hjúkrunarheimili. Það eru biðlistar eftir að komast á hjúkrunarheimili. Er það biðlistafólkið sem vill ekki fara þangað inn? Ég bara gjörsamlega stórefast um það. Við erum með Framkvæmdasjóð aldraðra en það hefur eiginlega verið hætt að nota hann. Það er verið að nota hann í þveröfugum tilgangi miðað við það sem á að vera nota hann í; til þess að byggja upp hjúkrunarheimili. Ef þau hjúkrunarheimili sem eru í dag duga okkur ekki og það eru biðlistar eftir að komast þangað inn þá segi ég guð hjálpi okkur í framtíðinni, vegna þess að ekki fækkar eldri borgurum, þeim á eftir að stórfjölga. Þá þurfum við að vera tilbúin, nema auðvitað við viljum bara stinga hausnum í sandinn og hugsa með okkur: Vonandi hverfur þetta. En vandamálin hafa sýnt fram á að þau hverfa ekki. Ég vil benda á að í umsögn Öryrkjabandalagsins, sem var send inn vegna aðgerðaáætlunar í þjónustu við eldra fólk fyrir árin 2024–2028, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Bætt aðgengi fólks með heilabilun og aðstandenda þeirra að sérhæfðum stuðningi dugir skammt ef þjónustunotendur vita ekki að þjónustan sé til staðar.“ - Ef þjónustunotendur vita ekki að þjónustan sé til staðar. „Brýnt er að tilgreina þann fagaðila sem ber ábyrgð á að upplýsa þjónustunotendur um allan þann sérhæfða stuðning sem standi til boða í upphafi. Þannig er stuðlað að því að allir einstaklingar fái sömu upplýsingar óháð búsetu og persónulegri þekkingu á velferðarkerfinu. Við myndun starfshóps um endurskoðun laga og bráðabirgðaákvæðis á aðgerðaáætluninni er brýnt að þjónustunotendur og aðstandendur þeirra eigi fulltrúa í vinnu starfshópsins. Ljóst er að tillögur starfshópsins munu vega þungt við endurskipulagningu laga og annarra kerfisbreytinga. Því þarf að tryggja að þeir einstaklingar sem málið varða eigi sér málsvara á frumstigi endurskoðunar.“ - Og ég segi líka, á eftir og nú þegar; hagsmunafulltrúa aldraðra. Og áfram, með leyfi forseta, segir Öryrkjabandalagið orðrétt: „Skortur á hentugu búsetuúrræði, þjónustuíbúðum, íbúðakjörnum og hjúkrunarrýmum fyrir eldra fólk er langvarandi vandamál og brýnt að bregðast við með heildstæðri nálgun. Í 4. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks um almennar skuldbindingar kemur m.a. fram að aðildaríkin skuldbinda sig til …“ - að þjónusta eldra fólk. „Eldra fólk með fötlun er viðkvæmur hópur sem þarf að taka sérstaklega tillit til. Í 54. gr. sérstakrar skýrslu Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks frá 2019 er tekið fram að eldra fólk með fötlun á ekki að vera vistað varanlega á stofnun í þeim eina tilgangi að fá heilbrigðisaðstoð. Því er mikilvægt að tillögur í lið A er snúa að samþættingu og lið B er snýr að virkni tilgreini hvernig aðgerðaáætlunin muni þjónusta þennan hóp.“ - Vistun hundraða fatlaðs fólks á hjúkrunarheimilum er ekki boðleg. „Einn samtengdur þáttur er hluti einstaklinga undir 67 ára aldri sem býr á hjúkrunarheimilum fyrir eldra fólk. Samkvæmt skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga nr. 38/2018 frá árinu 2022 búa 138 fatlaðir einstaklingar á hjúkrunarheimilum fyrir eldra fólk sökum skorts á viðeigandi búsetuúrræðum. Við innlögn á hjúkrunarheimili og aðrar sjúkrastofnanir má gera ráð fyrir því að sjálfstæði, mannréttindum og lífsgæðum einstaklings sé fórnað. Í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 9897/2018 er að finna gott dæmi um þetta. Þar er staðfest að stjórnvöld hafi ekki virt sjálfsákvörðunarrétt fatlaðs einstaklings og að dvöl á hjúkrunarheimili geti takmarkað persónufrelsi, athafnafrelsi og friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu með ýmsum hætti. Sú staða rýrir einnig verulega lífsgæði þess eldra fólks sem bíður eftir að fá varanlega búsetu á hjúkrunarheimili. Með því að tryggja fötluðum einstaklingum sem þurfa sértæka aðstoð viðeigandi búsetuúrræði losnar fjöldi rýma fyrir eldra fólk sem bíður eftir plássi á hjúkrunarheimili.“ - Og þarna vantar hagsmunaaðilann, þann sem á að sjá til þess og standa með réttindum þessa fólks; hagsmunafulltrúa aldraðra. Virðulegur forseti. Þá er einnig umsögn frá Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Huga þarf að lífeyrismálum hjóna þegar annar aðilinn flytur inn á hjúkrunarheimili og hinn getur verr framfleytt sér þegar lífeyrisgreiðslur makans berast ekki lengur inn á heimilið. Gríðarlega mikilvægt að endurskoða. Of mörg dæmi um þetta og oft ungir einstaklingar. Í greinargerðinni er fjallað um að efla eigi endurhæfingarþjónustu, en við bendum á að útfæra þurfi frekari aðgerðir til að raungera þann góða vilja. Almennt má horfa enn frekar til aðkomu fjölbreyttari rekstrarforma að aðgerðum áætlunarinnar. Skilgreiningar: Við veltum því upp hvort það þurfi ekki að skoða hópinn í tvennu lagi, annars vegar aldraðir og hins vegar veikir aldraðir. Hvenær er aldraður aldraður með „eðlileg“ einkenni öldrunar og hvenær er viðkomandi orðinn sjúklingur?“ Ég veit ekki á hvaða öld við erum en þarna erum við einhvers staðar aftur í forneskju með þetta furðulega fjárhagslega ofbeldi gagnvart öldruðu fólki þegar við sviptum það fjárræði við það að fara t.d. inn á hjúkrunarheimili, að aldraðir einstaklingar séu allt í einu orðnir - hvað? Annars, þriðja flokks þegn eða unglingur sem á að henda í einhverjum vasapeningum? Það bara gengur ekki upp að við skulum geta það og hafa það í lögum að við það eitt að þurfa að fara inn á hjúkrunarheimili þá missi viðkomandi vald á fjárhagslegum hagsmunum sínum. Og ef annar aðilinn fer inn, eins og kemur þarna fram, þá situr hinn eftir - hvað? Og ég tala nú ekki um eins og ástandið er í dag þegar viðkomandi væri kannski á leigumarkaðnum. Það þýddi bara hreinlega að sá einstaklingur mætti nú bara þakka fyrir að halda heimili sínu, sem ég væri mjög efins um. Þess vegna segi ég að þetta er góð stefna, þetta er gott innihald, góðar umbúðir og góður hugur en það vantar aðalatriðin í þetta. Það vantar að sjá til þess í fyrsta lagi að þeir sem eiga að fá þessa þjónustu, eins og hefur komið fram, fái upplýsingar um hana, að þeir viti nákvæmlega rétt sinn og að nákvæmlega hver einasti aðili geti leitað réttar síns. En á Ísland.is þarf rafræn skilríki til að komast inn. Það geta ekki allir notað rafræn skilríki. Þar erum við bæði með aldrað fólk sem vegna veikinda sinna getur það ekki og líka fatlað fólk sem er orðið aldrað og getur það ekki heldur. Við verðum og eigum að tryggja að þessir einstaklingar hafi von. Jú, það er kannski hægt að hringja en við vitum hversu margir myndu hringja. Ég hringdi bara til þess að fá tíma á heilsugæslu hjá lækni. Ég var nr. 77 í röðinni. Klukkutíma seinna náðist inn. Hvað ætlarðu að segja við einstakling sem er hvorki í líkamlegu né andlegu ástandi til að standa í þessu? Þetta er bara algjört rugl. Þessi einstaklingur og aðstandendur hans sem vilja hjálpa ættu að geta snúið sér beint til umboðsmanns aldraðra sem myndi veita þessa aðstoð. Þetta er það sem við eigum að tryggja og þetta er það sem við eigum að sjá til að verði gert. Ég vona svo heitt og innilega að þessi áætlun verði jú bara samþykkt en að í kjölfarið tökum við á þessum vanda sem er í dag þar sem við erum með aldrað fólk, 66 einstaklinga, í dýrustu úrræðum sem hægt er inni á sjúkrahúsi. Við erum með biðlista, við erum með kerfi þar sem margir aðstandendur bæði heilabilaðra og fólks með parkinson og fleiri sjúkdóma vita ekkert, hafa ekki hugmynd um hvert á að leita. Þess vegna er svo mikilvægt að við séum með það á einum stað og vel upplýst og það viti allir á hvaða stað hagsmunafulltrúi aldraðra er og geti leitað þangað og fengið þá þjónustu sem þeir eiga rétt á. Við erum að tala um fólk sem er búið að borga skatta og skyldur alla sína ævi og ævikvöldið á að vera áhyggjulaust það sem eftir er. Það á að tryggja að allir sem þurfa á þjónustu að halda viti hvar hún er, fái upplýsingar um hvar hún er, og ef þeir fá ekki rétta þjónustu, að þeir geti kært það til hagsmunafulltrúa aldraðra.

Virðulegi forseti. Mér er nú bara allri lokið eftir þessa þrumandi ræðu hv. þingmanns og félaga hér í þinginu. Hér er mikið talað um hagsmunafulltrúa eldra fólks og mikla eftirspurn eftir því og ég veit að flokkur hv. þingmanns hefur gengið mjög hart eftir því og spurt hér ítrekað um stöðu starfshóps og annað. Nú er það svo að starfshópur var skipaður um þetta og á niðurstöðum þess starfshóps eru aðgerðir í Gott að eldast byggðar. Starfshópurinn mat það svo að það væri ekki ráðlegt að stofna embætti hagsmunafulltrúa að svo stöddu. Það þyrfti að efla upplýsingagjöf til eldra fólks. Þess vegna eru tvær aðgerðir, B.2 og B.3, sérstaklega til þess fallnar. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Það var gengið mjög hart á eftir því að fá þennan starfshóp en ætlum við svo ekki að hlusta á þeirra tillögur og eigum við að fara þvert á þeirra …  Hitt er svo það að við erum að ræða hér um aðgerðaáætlun og eina tengingin við umræðu um hjúkrunarheimili er í rauninni sú að við erum að styrkja stöðu eldra fólks þannig að til frambúðar þurfi færri að flytja á hjúkrunarheimili, ég veit ekki hvort ég á að segja ótímabært heldur að fólk geti verið lengur heima. Það er tengingin. Hér erum við ekki að ræða um hjúkrunarheimilin, við erum ekki að ræða um yngra fatlað fólk. Mér finnst líka flókið að hlusta á hv. þingmann tala um eldra fólk og fatlað fólk og alls konar fólk sem einsleitan ósjálfbjarga hóp. Það er fullt af fólki sem þarf mikla þjónustu og þetta eru manneskjur. Mér misbýður svo þegar það er sagt að við sem erum að vinna hér að góðum málum 

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið en ég ætla bara að bera af mér sakir. Ég hef bara aldrei talað niður til þessa fólks á nokkurn hátt í orði eða ræðu. Ég bara skil ekki hvernig hv. þingmaður fær þetta út. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla nú bara að standa við það að ég hef lesið úr orðum hv. þingmanns í þessari ræðu að hér verði, ég get ekki farið beint með orð hv. þingmanns en eitthvað í þá átt að tugir þúsunda muni bíða á línunni eftir þjónustu í síma af því að einhverjir tveir starfsmenn muni ekki geta sinnt verkefninu. 70 mínútna bið eftir símtali við heimilislækni sem ég get ekki séð að tengist þessu máli nokkurn skapaðan hlut. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann ræddi mjög mikið um hjúkrunarheimilin: Hugnast honum betur að fjármagni, tíma og kröftum okkar sé varið í það að byggja fleiri hjúkrunarheimili? Hann talaði líka um: Bíddu, er fólk að bíða í röð sem vill ekki fara þangað? Ég þekki fullt af eldra fólki út um allt land. Fólk sem ég þekki og er að bíða eftir að komast inn á hjúkrunarheimili þarf virkilega á því að halda. Það er ekki endilega að það langi að hætta sjálfstæðri búsetu heima hjá sér, með sínu dóti, sínum gæludýrum, sínum nánustu í nágrenninu. Það er bara alls ekki mín upplifun að stærstur hluti eldra fólks sé að bíða eftir því að fara inn á hjúkrunarheimili. Það eru biðlistar af því að fólk er í þörf. Við erum að vinna í haginn. Við erum að bregðast við af því að það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á: Vandinn er ekkert að fara. Eldra fólki er að fjölga mjög hratt. Við eldumst öll og vonandi fáum við að vera í þeirri stöðu að fá að fylla þann hóp einn daginn. Þannig að ég bara spyr: Væri okkar tíma, fjármögnun og kröftum betur varið í að byggja fleiri hjúkrunarheimili til að setja fólk þar inn, frekar en að stuðla að sjálfstæðri virðingarverðri búsetu heima?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að standa fast á því að ég talaði aldrei um tugi þúsunda. Ég sagði að eldri borgarar yrðu tugir þúsunda þegar þeir færu inn. Og ég talaði aldrei um það yrðu tugir þúsunda í einu eða neinu samtali heldur benti ég bara á þá staðreynd að það væru biðlistar alls staðar í kerfinu og það væri alls staðar á bið. Þessir biðlistar eru ekki að hverfa og hafa ekki horfið síðan ég kom hér á þing. Þeir hafa lengst. Þannig að það er alveg á hreinu. Á að byggja hjúkrunarheimili? Já, við erum með lög um það.  Ég veit t.d. að í Danmörku er það þannig að þar eru meira að segja hjúkrunarheimilin skylduð til að hafa tvö, þrjú rúm alltaf tilbúin í neyðarástandi. Hér dettur það engum í hug. Hér má bara þakka fyrir að þú hangir uppi og lifir af áður en þú kemst inn á hjúkrunarheimili. Það er grafalvarlegt mál. Síðan er þetta auðvitað alvarlegt mál vegna þess að við verðum að horfa á þá staðreynd að þegar fatlað fólk verður aldrað fólk læknast það ekki við það. Það þarf meiri þjónustu. Það er það sem ég var að tala um. Ég var ekki að tala niður til þessa fólks, heldur var ég að berjast fyrir því að það yrði ekki bara hreppaflutt á eitthvert hjúkrunarheimili, eins og hefur verið gert úti á landi, án þess liggur við að spyrja það. Aðstandendur geta ekki heimsótt það. Þetta er okkur til háborinnar skammar.

Herra forseti. Fyrst dettur mér í hug ljóð sem ég hef margoft sungið og okkar ástkæri Björgvin Halldórsson færði okkur landsmönnum heim í stofu: Hvers virði er allt heimsins prjál? Ég spyr: Hvers virði eru 54 atkvæði þingheims? Hvers virði er það þegar löggjafinn gengur til samninga í þessu tilviki við stjórnarandstöðuþingflokk? Hvað þurfum við að gera, stjórnarandstöðuþingflokkar, til að fá yfir höfuð nokkurt einasta mál inn í atkvæðagreiðslu og í alvöruumræður, til síðari umræðu í þessu tilviki þar sem um er að ræða þingsályktunartillögu frá okkur í Flokki fólksins, eða þá frumvörp sem við mælum fyrir og þurfa þrjár umræður? Hvernig förum við að því að fá yfir höfuð þingsályktunartillögu eða frumvarp hér til fullnaðarafgreiðslu? Jú, við þurfum að semja um það við einræðisherrana sem er ríkisstjórnin sem ræður öllu hér frá A til Ö. Við erum bara auðmjúkir taglhnýtingar, má segja, vegna þess að við þurfum að sitja og standa nákvæmlega eins og þeim sýnist, burt séð frá því hvað okkur finnst. Ég er ekki að segja að við séum eitthvað að elta þá til að sjúga á þeim tærnar eða neitt slíkt, alls ekki. En við þurfum að sitja og standa nákvæmlega eins og þeim sýnist að stilla okkur upp. Ef þau kunna ekki við málin okkar fá þau aldrei að komast hingað inn. Ef þau kunna ekki við það sem við höfum fram að færa, alveg sama hversu góð málin eru, þá fá þau aldrei að komast hingað inn. Eina leiðin til að við náum máli í gegn er þegar kemur að þessum svokölluðu hrossakaupum fyrir jólafrí, fyrir páskafrí eða núna fyrir sumarfrí. Þetta mál sem við höfum verið að berjast fyrir núna frá því að Flokkur fólksins fór á Alþingi og komst á Alþingi Íslendinga var um það að koma á laggirnar hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk. Við töldum ekki síður nauðsynlegt að eldra fólk fengi hagsmunafulltrúa heldur en sjúklingar sem við erum að berjast fyrir að fá líka hagsmunafulltrúa fyrir. Aðrir flokkar og allir ættu að standa að því af heilum hug. Börnin okkar hafa fengið umboðsmann og við eigum umboðsmann Alþingis sem hefur eftirlitsskyldur gagnvart okkur hinum og hvernig við erum að haga okkur í okkar störfum almennt og yfirleitt, hvort við erum að brjóta af okkur á einhvern hátt. En við erum að tala um það að löggjafinn samþykkti hér einróma 2021 að koma á laggirnar hópi, fela hæstv. félags- og barnamálaráðherra, nú félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni, að skipa starfshóp sem kemur eingöngu með fullbúið frumvarp um hagsmunafulltrúa eldra fólks. Um þetta var samið. Það var ekki samið um það að gjaldfella það sem við vorum að berjast fyrir, sem er algerlega heildstætt utanumhald um aldraða, heildstætt utanumhald. Það var enginn að tala um það hér, af 54 kjörnum fulltrúum sem greiddu því atkvæði, að ráðherra væri það í sjálfsvald sett og í lófa lagið að sniðganga vilja löggjafans með því að koma hér með gjaldfellda útgáfu af hagsmunafulltrúa. Sem sagt og einfaldlega: Hér á að ráða tvo fulltrúa á Ísland.is sem hátt í 60.000 eldri borgarar eiga að geta nýtt sér þjónustu hjá til þess að fá upplýsingar um það hvert þeir eigi að leita og hvaða þjónusta sé við þennan þjóðfélagshóp. Hagsmunafulltrúi eldra fólks var hins vegar af allt öðrum meiði. Það embætti var hugsað sem svo að hagsmunafulltrúinn tæki heildstætt utan um eldra fólk, hann myndi vernda eldra fólk og kortleggja þá sem byggju einir heima. Aldrei á sú staða að koma upp að eldri borgari deyi einn heima og finnist þar tveim vikum seinna af því að enginn vissi um hann og hann átti hugsanlega ekkert bakland. Staðan á aldrei að vera sú að eldra fólkið okkar einangrist félagslega, sé eitt heima og einangrist félagslega. Og það sem er endalaust verið að tala um þegar er verið að segja að það eigi að hjálpa fólki til að búa lengur heima - við skulum bara lofa því að ráða því sjálfu, ekki satt? Það eru mjög margir sem vilja bara alls ekki vera heima. Þeir einangrast heima þrátt fyrir að fá til sín þjónustu. Heimaþjónustan í dag staldrar við í hvað, 45 mínútur ef það er baðdagur? Hvað verður um hina 23 tímana í sólarhringnum? Ef þessi fullorðni einstaklingur hefur ekki bakland er hann bara einn heima. Það er ekki flóknara en það. Mér er gjörsamlega misboðið hvernig framkvæmdarvaldið er að vaða yfir löggjafann á skítugum skónum með því að gjaldfella þetta embætti hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk sem þingið samþykkti einróma. Þessi ályktun, aðgerðaáætlun, sem liggur núna frammi má vera hliðstæð en það væri ekki einu sinni þörf á henni ef við hefðum fengið hagsmunafulltrúa eldra fólks, ef það hefði verið frumvarpið sem hæstv. ráðherra hefði komið með en hann gerði það ekki. Eins og ég segi aftur, hann tekur þriggja manna starfshóp og setur hann skör ofar en vilja löggjafans. Við hérna 54 aumir þjóðkjörnir fulltrúar, löggjafarvaldið sjálft, erum sett bara einhvers staðar í tröppu fyrir neðan einhvern starfshóp sem gjörsamlega sniðgengur skýran vilja löggjafans um að koma með frumvarp sem gerir grein fyrir því hvað embætti hagsmunafulltrúa aldraðra á að gera og hvernig á með það að fara. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja þetta. Og að vera endalaust að koma með eitthvað á blaði, vitandi að það er raunveruleg staða úti í samfélaginu núna sem er ekki hægt að sætta sig við - það er eins og með fjármálaáætlun þessarar ágætu ríkisstjórnar fyrir árin 2024–2028, það gerist bara einhvern veginn og einhvern tíma. Þetta á bara allt að verða frábært einhvern tíma seinna, bara ekki núna. Við í Flokki fólksins, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson og samflokksmaður minn kom réttilega inn á áðan, komum með sérnefndarálit um þessa aðgerðaáætlun. Við munum ekki leggjast gegn aðgerðaáætluninni en mikið ofboðslega er hún aum. Ég get ekki sagt annað. Það er aumt að finna fyrir því hvernig valdníðslu er endalaust beitt. Þetta er ekkert annað og framkvæmdarvaldið á ekki að voga sér að ganga svona gjörsamlega í berhögg við skýran og skorinorðan vilja löggjafans. Það á ekki að eiga sér stað. Ég er hins vegar algerlega pass gagnvart þessu, virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaða úrræði við höfum eða hvort við höfum einhver úrræði þegar við fáum svona spark beinustu leið í afturendann eins og hæstv. ráðherra er að gefa okkur núna, löggjafanum, í sambandi við þetta embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Það getur ekki orðið skýrara, virðulegi forseti. Það getur ekki orðið skýrara en það sem kom fram í þingsályktunartillögunni sem hér var samþykkt. Það stóð skýrum stöfum að ráðherra yrði falið að skipa starfshóp sem myndi koma með frumvarp, fullgert frumvarp, nákvæmlega um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. En hér erum við sem sagt að fá aðgerðaáætlun um einhverja tvo símsvara á Ísland.is. Alveg eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson benti á áðan þá er þjóðin að eldast og mjög stór hluti af þjóðinni hefur ekki enn þá náð neinu valdi á hinu stafræna Ísland, engu. Það er ekki með rafræn skilríki, vill ekki fara í tölvu, vill ekki .is, það getur ekki farið í heimabanka, getur ekki farið inn á Heilsuveru, kemst ekki inn á Ísland.is. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera í þessari aðgerðaáætlun? Skella þeim öllum á skólabekk og reyna að setja á námskeið í tölvu og stafrænum lausnum? Er það málið? Þetta er algerlega galið. Ég get ekki annað sagt. Þrátt fyrir að greiða ekki atkvæði gegn þessu máli, þegar það verður afgreitt, þá mun ég ekki liggja á mínum skoðunum hvað varðar þetta ofbeldi sem löggjafinn er að verða fyrir af hendi framkvæmdarvaldsins. Ég skora á hæstv. ráðherra að standa við það sem honum var falið að gera, að samhliða því sem kemur fram í þessari aðgerðaáætlun eigi hann eftir að skila því inn í Alþingi Íslendinga sem við óskuðum eftir og var samþykkt hér einróma. Hann á eftir að skila hingað fullbúnu frumvarpi um nákvæmlega það sem við báðum um, hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk. Sú lágmarksvirðing sem við getum sýnt þeim er að taka utan um þau þegar þau eru orðin fullorðin og gera allt það besta sem við mögulega getum fyrir þau. En erum við að gera það? Nei, engan veginn. Ég segi bara: Hæstv. ráðherra ætti að sjá sóma sinn í því að koma með nákvæmlega það sem þingið samþykkti. Ég vil sjá hér fullmótað frumvarp um hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk því að það var nákvæmlega það sem þingsályktunartillaga Flokks fólksins gekk út á og það sem samþykkt var hér og við notuðum í þessum hrossakaupum til að reyna að fá mál í fulla afgreiðslu fyrir þinglok. Það er ekki skrýtið að manni sé misboðið, herra forseti. En þessi störf hér eru nánast hætt að koma mér á óvart. Eins og kemur fram í minnihlutaáliti okkar er í engu tekið utan um þá nauðsyn sem þarf í sambandi við uppbyggingu hjúkrunarheimila. Núna eru 66 eldri borgarar fastir inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Það fengum við að vita fyrir rúmum tveimur vikum þegar fulltrúar frá Landspítalanum komu fyrir fjárlaganefnd. Það eru dýrustu legurými landsins. Svo er alltaf verið að tala um að reyna að hagræða í rekstri þegar við horfum upp á það og höfum gert í mörg ár hvernig hér er verið að spara aurinn og fleygja krónunni. Þvílík hagstjórn, þvílíkir snillingar. Ég get ekki annað sagt. Mér er misboðið, herra forseti.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg varðandi þessa aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk til næstu fimm ára. Ég verð að lýsa því yfir kannski bara strax í upphafi að ég gleðst yfir að það sé að verða til slík aðgerðaáætlun af því að það er þá hægt að vinna eftir henni og það er þá hægt að benda fólki á ef það er ekki að vinna eftir henni, að það sé ekki að standa sig í stykkinu. Þessi málaflokkur stendur mér nær eftir að hafa starfað í sveitarstjórnarmálum í mörg ár. Þetta er auðvitað bara mjög mikilvæg nærþjónusta, að sinna öldruðum íbúum, skiptir máli hvernig þetta er gert og greinilegt á þessu plaggi að það er búið að eyða talsverðum tíma fjölda fólks í að vinna þetta plagg. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og get þar af leiðandi ekki skilað nefndaráliti eða sett mig á nefndarálit. Mér var heimilað að lýsa því yfir að ég styddi það sem í þessari aðgerðaáætlun stæði. En ég gerði jafnframt fyrirvara um fjármögnun og biðlista á hjúkrunarheimili sem mér finnst ekki vera ávarpaðir og tek undir þau orð sem hafa fallið af hálfu þingmanna Flokks fólksins um að mér finnst að þann þátt vanti inn í þessa aðgerðaáætlun. En nóg um það. Við sjáum þarna aðgerðaáætlun sem er í fimm efnisflokkum. Þarna er talað um samþættingu, virkni, upplýsingu, þróun og heimili. Allt eru þetta þættir sem skipta miklu máli og ég tala nú ekki um ef við byrjum bara á þessari samþættingu, hvernig við getum í raun og veru samþætt þjónustu við eldra fólk. Eins og við þekkjum er þjónusta við eldra fólk veitt bæði af sveitarfélögunum og ríkinu og oft og tíðum verða árekstrar þarna á milli. Það eru til grá svæði þegar kemur að því að veita þessa þjónustu. Ríkið segir að þetta sé félagsþjónusta og sveitarfélögin segja að þetta sé hjúkrunarþjónusta og svo er deilt um keisarans skegg, hver eigi að gera hvað. Hver er þá fórnarlambið í því? Auðvitað sá aðili sem þarf á þjónustunni að halda, þannig að samþættingin er mikilvæg og við getum þá treyst því að það sé verið að veita þjónustuna þeim aðila sem þarf á henni að halda. Reykjavíkurborg skilaði umsögn um þessa aðgerðaáætlun sem er mjög efnismikil og farið yfir flesta þætti aðgerðaáætlunarinnar. Þar nefnir Reykjavíkurborg að samþætting heimahjúkrunar og félagslegrar heimaþjónustu hafi hafist með tilraunaverkefni í borginni strax á árinu 2009. Samningar um heimahjúkrun milli Reykjavíkurborgar og Sjúkratrygginga Íslands fyrir hönd heilbrigðisráðuneytisins hafa síðan verið endurnýjaðir reglulega. Þarna er greinilega komin reynsla á þessa samþættingu sem önnur sveitarfélög ættu að geta notað sér en ég vil líka benda á að fyrir nokkrum árum síðan gerði Reykjanesbær svipaða hluti. Okkur þótti þá í bæjarstjórn Reykjanesbæjar að það væru of mörg grá svæði þegar kæmi að þessari þjónustuveitingu og við værum oft á tíðum í ágreiningi við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja um hver ætti að veita þjónustuna. Niðurstaðan af því varð sú að sjúkrahúsið og starfsmenn Reykjanesbæjar, úr félagsþjónustunni, settust yfir málið og undirrituðu síðan í framhaldinu samning um þjónustuna við eldri íbúa, sem gerði það reyndar að verkum að Reykjanesbær þurfti að greiða meira til málaflokksins heldur en hann hafði áður gert. Það var bara fínt. Þá lá það bara fyrir með hvaða hætti ætti að veita þessa þjónustu og allir fengu þá þjónustu sem þeir þurftu á að halda og það er keppikeflið, að við náum utan um það hvernig við ætlum að veita þessa þjónustu. Reykjavíkurborg bendir líka á svokölluð endurhæfingarteymi sem mér finnst vera mjög sniðug hugmynd, ef það er hægt að virkja slík endurhæfingarteymi þar sem þessir aðilar fara jafnvel bara saman á heimili fólks og veita þjónustuna. Þá er verið að skoða alla þætti sem þarf að skoða á sama tíma þannig að það sé ekki verið að veita einhverja tiltekna þjónustu núna og aðra seinna og svo sé þetta bara komið í einhverja vitleysu. Það er auðvitað spennandi ef það er hægt að búa til slík endurhæfingarteymi víðar en bara í Reykjavík. Það er líka verið að tala um þróun dagdvalar, sem er svolítið skrýtið orð, dagdvöl. Þetta er svona leikskóli fyrir gamalt fólk. Þetta er nú frekar einhver dagþjónustustöð eða -miðstöð eða eitthvað slíkt. En auðvitað væri frábært ef það væri hægt að þróa þetta úrræði með einhverjum hætti þannig að fólk kæmi í þetta og nyti margháttaðrar þjónustu sem gæti hjálpað fólki og það farið svo heim til sín á kvöldin, bara eins og við hin sem færum í vinnu og kæmum svo heim. En þarna væri þessi tími nýttur til að byggja fólk upp og styrkja það til að takast á við hið daglega líf fyrir utan dagþjónustudvölina. Eitthvað nýtt er þarna á ferðinni sem heitir stuttinnlagnir sem gæti verið úrræði sem er rétt að horfa á og kannski spennandi að skoða. En ég er ekkert alveg viss um að það vegi þungt í öllu þessu stóra máli, sem er auðvitað bara utanumhaldið um þennan málaflokk. B-liðurinn fjallar um virkni sem er auðvitað ótrúlega mikilvæg. Eins og hér hefur verið bent á þegar umræða um hjúkrunarheimili hefur farið fram eru bara margir einmana heima hjá sér og þurfa kannski annars konar húsnæðisúrræði heldur en gamla heimilið þegar makinn er jafnvel fallinn frá. Þannig að það er mikilvægt að auka virkni fólks. Ég held t.d. fyrir mig sem hef nú haft tónlist sem áhugamál frá því ég var lítill strákur að ég myndi gjarnan vilja vera virkur í því fram eftir, á meðan ég tóri, og um að gera að skapa möguleika á því að auka virkni eldra fólks. Mig langar að nefna sem dæmi að ég var formaður verslunarmannafélagsins heima á Suðurnesjum í mörg ár og fékk einu sinni símtal frá eldri borgara sem hafði borgað í stéttarfélagið í áratugi og aldrei þurft á þjónustu félagsins að halda. Hann hringdi einu sinni í mig og sagði: Heyrðu, nú vil ég fá eitthvað út úr félaginu. Nú erum við félagarnir að fara að safna fyrir biljarðborðum og nú vil ég að verslunarmannafélagið borgi eitt borð. Ég fékk stjórnina til þess að gera það og þarna sameinast þessir drengir mörgum sinnum í viku og spila ja, ég kann ekki að nefna þetta, snóker eða biljarð. Þetta er fínasta áhugamál og góður félagsskapur fyrir þennan hóp fólks sem býr sér til virkni á þennan hátt. En það voru þeir sjálfir sem höfðu frumkvæði að því að gera þetta þannig að auðvitað getur fólk líka haft frumkvæði að virkni og maður sér auðvitað bara víða þar sem eru félagsmiðstöðvar fyrir eldra fólk að þar er mikil virkni, bæði alls konar félagsstarfsemi, bingó, ræðuhöld, tónlistarviðburðir, kórar og fleira. Þetta skiptir allt máli. Svo auðvitað þekkir maður að margir eldri menn sem hafa ekki kunnað neitt annað en að vinna vita bara ekkert hvað þeir eiga að gera og kunna ekki að eyða tíma sínum. Það þarf auðvitað að hjálpa þeim aðilum að koma sér í einhverja virkni. Þannig að þetta er auðvitað stórt og mikið mál. Þegar við heyrum sögur af því að áfengisneysla eldra fólks sé að aukast þá staldrar maður við og veltir fyrir sér: Hvernig stendur á því? Er það vegna þess að fólki leiðist? Þarf að skapa annars konar umhverfi fyrir fólk þannig að það leiti ekki bara í flöskuna þegar því leiðist, það hafi þá eitthvað við að vera, einhver áhugamál? Ég ætla ekki að eyða einhverjum tíma í tækniþróunina og það sem hér hefur verið nefnt, Ísland.is og fleira sem er líka í sjálfu sér mikilvægt, og mikilvægt að þróa nýja tækni í öldrunarþjónustu sem skiptir auðvitað máli og við þurfum kannski að efla okkar tæknimenntaða fólk til að fara frekar að búa til einhver úrræði fyrir eldra fólk í staðinn fyrir að vera að búa alltaf til tölvuleiki. Við þurfum með einhverjum hætti að búa til hvata á þann hátt. En mig langar aðeins að nefna heimili sem ég heyrði hér áðan að var bitbein á milli framsögumanns og þingmanna Flokks fólksins. Ég geri fyrirvara við þessa áætlun vegna þess að ég átta mig ekki alveg á því hvernig stendur á því, maður sér það bara líka í fjármálaáætluninni, að draga á svona mikið úr fjármagni til uppbyggingar hjúkrunarheimila? Svarið sem ég fæ er að við ætlum að þjónusta fólk svo mikið heima. Fólk sem er nú þegar inni á spítölunum er ekkert að fara heim til sín en það gæti ef vel er á haldið farið á hjúkrunarheimili. Það á að spara svo mikið með því að senda fólk ekki á hjúkrunarheimili. En við getum líka sparað með því að senda fólk af spítala yfir á hjúkrunarheimili, þannig að uppbygging á hjúkrunarheimilum þarf að eiga sér stað samhliða öllu öðru. Það skiptir máli fyrir fólk að þetta úrræði sé til staðar. Þrátt fyrir að hér sé staðhæft að fólk vilji búa heima eru ekki allir í þeirri stöðu, m.a. vegna þess að þeir hafa misst maka sinn og þeim leiðist bara. Þeim leiðist að búa heima, þeir eru einir og þeir þurfa einhvern félagsskap. Þá má líka spyrja sig: Voru það mistök þegar við aflögðum elliheimilin? Gerðum við mistök með því að breyta öllum elliheimilum á landinu í hjúkrunarheimili? Hefðum við kannski átt að hafa það búsetuúrræði áfram og bæta hjúkrunarheimilunum við? Eða þurfum við kannski ekki að fara bara til baka á einhvern hátt og búa til einhvers konar úrræði í líkingu við gömlu elliheimilin, þar sem fólk hefði sína aðstöðu, 40–50 m², en svo væru sameiginlegir salir og matsalur og fleira, þannig að fólk sem er komið vel á aldurinn en er hraust hefði þá möguleika á þessari virkni, hefði möguleika á aukinni þjónustu. Ég held að við ættum að skoða þetta. Það er ekki bara það að senda þjónustu inni á heimilin. Það þarf líka að skoða möguleika fólks til búsetu, aðra en þá að búa heima. Það bara geta það ekki allir. Ég þekki það bara af eigin raun. Það geta ekki allir. Virðulegur forseti. Að lokum verð ég að segja að mér finnst þetta naumt skammtað þegar verið er að tala um kostnaðarmat aðgerðaáætlunarinnar. Þar er nefnt að heilbrigðisráðuneytið ætli á þessum tíma að eyða í þetta 960 milljónum og félagsmálaráðuneytið 980, samtals eigi að eyða í þetta tæpum 2 milljörðum eða 1.940.000 kr., en þarna stendur í e-lið ekki neitt, heimili 0 kr. Maður spyr sig þá - það á ekkert að gera hvað varðar heimili á næstu fimm árum. Þessi ríkisstjórn sem nú situr skilar algerlega auðu þarna. Við ætlum að vera búin að setja hana af þegar þessi áætlun verður búin. Á tíma þessarar ríkisstjórnar er ekkert að gerast hvað varðar heimilin af því að það er ekki verið að áætla neinn kostnað í þetta. Manni finnst skrýtið að gera ráð fyrir því að það þurfi ekki að eyða fjármunum í það. Ég rakti það ágætlega, fór yfir það í viðræðum við hæstv. heilbrigðisráðherra þegar við vorum að fara yfir fjármálaáætlun, að það er verið að draga saman útgjöld til hjúkrunarheimila. Manni finnst það skrýtið þegar við á sínum tíma bjuggum til Framkvæmdasjóð aldraðra, sem átti að fara í uppbyggingu á húsnæði eða búsetuúrræðum fyrir eldra fólk, að það sé bara verið að taka það í eitthvað allt annað. En þetta hefur ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra stundað. Hann hefur tekið greiðslur, sérstakar greiðslur sem hafa verið ákveðnar í tiltekin verkefni, og fært þær inn í ríkissjóð og svo er bara úthlutað úr ríkissjóði einu sinni á ári. En þetta eru sérgreiðslur sem eiga að fara - maður þekkir það hafandi verið í Atvinnuleysistryggingasjóði, þar voru peningarnir bara teknir og settir inn í ríkissjóð. Það er búið að samþykkja það að við borgum nefskatt í Framkvæmdasjóð aldraðra en við vitum að það hefur komið í ljós að það er ekkert verið að nýta það nema að hluta til í uppbyggingu á búsetuúrræðum fyrir eldra fólk. Það þarf að laga og þetta kostnaðarmat þarf að endurskoða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir sína framsögu. Við erum með nefndarálit bæði meiri hluta og minni hluta velferðarnefndar. Mig langar að beina spurningu til hv. þingmanns. Nú er appvæðingin góð og gild, við þekkjum það úr bankakerfinu, þjónustukerfinu og heilsukerfinu að þetta er allt komið í öpp og öpp eru frábær, internetið er frábært fyrir þá sem kunna á það. En að gefa sér að allir kunni á það og öllum líði vel með það og hafi tök á því er eins og að gefa sér að allir séu með bílpróf eða allir kunni ensku. Við þurfum að taka tillit til þeirra sem hér um ræðir. Stór hluti landsmanna er á þeim aldri að hafa ekki alist upp við slíka tækni og á erfitt með að tileinka sér hana. Tökum tillit til þeirra og tökum tillit til þess að það er til eitthvað sem heitir tæknikvíði sem á að taka tillit til, m.a. þegar eldri borgarar eru annars vegar. Nú er afrakstur þings metinn á fjögurra ára fresti og gengið til kosninga að nýju. Munurinn á minni hluta og meiri hluta er stundum bara einn eða tveir þingmenn og ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vinna með fólki frekar en á móti því en þeir sem treyst er fyrir því að taka að sér ríkisstjórn og vera meiri hluti þingsins hafa líka fallist á það að taka tillit til þeirra sem tilheyra minni hlutanum. Nú er Flokkur fólksins stofnaður sérstaklega til að gæta hagsmuna eldri borgara, öryrkja og þeirra sem minna mega sín í samfélaginu. Eftir fjögurra ára starf á síðasta kjörtímabili var niðurstaða þingsins sú að Alþingi ályktaði að fela félags- og barnamálaráðherra að stofna starfshóp hagsmunaaðila auk starfsfólks ráðuneytisins sem semja skyldi frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Appvæðing, tæknivæðing og tæknikvíði. Ég minnist þess þegar ég var lítill strákur og afi minn sagði: Bubbi minn, geturðu ekki kveikt fyrir mig á útvarpinu? Hann treysti sér ekki einu sinni til að kveikja á útvarpinu. Manni þótti það svo sem alveg sjálfsagt. Ég á 93 ára gamla móður sem er inni á Facebook og sendir okkur skilaboð á Messenger þannig að það er allur gangur á þessu. Við viljum tæknivæðast og við viljum að það sé framþróun í samfélaginu en auðvitað eru alltaf einhverjir sem ná ekki að tileinka sér breytingar, það liggur bara í hlutarins eðli. En við ætlum ekki að hætta samt að þróa okkur áfram þó að það séu alltaf einhverjir sem nái ekki tökum á þeim breytingum sem eiga sér stað. Við þurfum þá bara að fylgja því eftir og hugsa um að þeir njóti þess sem kemur í gegnum tæknina. Varðandi hagsmunagæsluaðila eldra fólks eða umboðsmann eldra fólks þá skil ég reiði þingmanna Flokks fólksins hvað það varðar. Ég vil bara minna á að þingmenn Viðreisnar fengu líka samþykkt á sínum tíma að sálfræðimeðferð yrði hluti af sjúkratryggingum. Það hefur ekki enn litið dagsins ljós. Sú ríkisstjórn sem situr núna og sat á síðasta kjörtímabili hefur nú aldeilis ekki staðið við allt sem hún hefur tekið þátt í að gera. En ég held að það væri mjög gott ef umboðsmaður eldra fólks yrði til.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég vil líta á þetta dálítið eins og það fyrirbrigði sem við þingmaður þekkjum báðir og heitir tónlistarmennska, hljómplötuútgáfa. Þar er stundum barist um það hver fær að eiga lög á breiðskífunni og til að halda hópnum góðum og halda honum saman þá skal tekið tillit til allra sem gefa sig að lagasmíðum. Ef gefin eru fyrirheit um að þú skulir eiga eitt lag á breiðskífunni að afloknu svo og svo löngu samstarfi þá skal það standa, ella er hópurinn í uppnámi og stemningin í algjöru uppnámi. Nú tel ég, virðulegi forseti, gagnvart þeim meiri hluta sem hefur verið hér í rúmlega fimm ár á þessu þingi, að þetta sé fordæmisgefandi mál, að það sé staðið við fyrirheitin. Ef þetta lag eða þessi lög, þessi umboðsmaður aldraðra, er afrakstur fjögurra ára starfs heils þingflokks og um það er samið þá skal við það staðið. Eftir höfðinu dansa limirnir. Ef við ætlum að venja okkur á það að láta menn komast upp með það að heita einhverju, gera díl sem er síðan ekki staðið við, þá er samfélag okkar í uppnámi. Persónulega met ég fólk eftir orðheldni fyrst og fremst. Sértu maður orða þinna ber ég virðingu fyrir þér. Sértu það ekki þá ætla ég ekki að halda samskiptum áfram. Til að við höldum andanum hér á þessum vinnustað og séum raunverulegt höfuð sem limir samfélagsins skulu dansa eftir þá er þetta lykilmál. Við vitum mörg dæmi um ágætishugmyndir, ágætisfrumvörp úr minni hluta sem síðan verða innblástur fyrir frumvörp meiri hluta. Gott og vel. Þetta er ekki eitt af þeim. Þetta skal ekki kallast að efna fyrirheit. Menn komast ekki upp með svona lausn, með fullri virðingu, ég er ekki að tala lausnina niður en þetta er bara ekki það sem var heitið og við köllum eftir því að við það verði staðið. Er þingmaðurinn mér sammála um þá kröfu?

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, ég tel að orð skulu standa. Ég er nýr þingmaður og mér þótti það kúnstugt þegar þingmenn komu upp alveg í „lange baner“ við að endurflytja mál sem þeir höfðu flutt svo árum skipti af því að þau fengu aldrei neina afgreiðslu. Þau komust bara í gegnum 1. umr. og inn í nefnd og þar ofan í skúffu. Ég held að það séu fullar skúffur af slíkum málum, ekki bara eftir þetta þing heldur mörg önnur þing. Það er eins og þetta sé þannig að ef þú ert í minni hluta og leggur fram eitthvert mál, þó að það sé gott, þá er það bara ekki samþykkt. 

Virðulegi forseti. Ég vil koma hér og taka undir með samflokksmönnum mínum í Flokki fólksins. Það er miður að ráðherra málaflokksins hyggist víkja frá skýrum vilja Alþingis og noti þessa aðgerðaáætlun sem hér er til umræðu sem skjöld gegn gagnrýni. Aðgerðaáætlunin sjálf er um margt góðra gjalda verð en kemur engan veginn í staðinn fyrir stofnun embættis hagsmunafulltrúa eldra fólks. Það má vel vera að hinar ýmsu aðgerðir hafi sömu markmið og stefnt var að þegar Alþingi ályktaði um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks, en það er ekki hægt að leggja þessar aðgerðir að jöfnu við það að stofnað verði embætti sem hafi þessi verkefni sem meginmarkmið; hagsmunagæslu í þágu eldra fólks og upplýsingagjöf og aðstoð til eldra fólks sem hjálpar því að sækja þá þjónustu sem það á rétt á og best hentar hverju sinni. Mig langar að vitna í tvær umsagnir um málið frá því það var fyrst lagt fram árið 2019. Sú fyrri er merkt Reykjavíkurborg en þar stendur: „Öldungaráð fagnar tillögunni en með henni er lagt til að fela félags- og barnamálaráðherra herra að leggja fyrir árslok 2020 fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Ráðið tekur undir þau sjónarmið sem reifuð eru í greinargerð með tillögunni um að lög og reglur um málefni aldraðra eru flókin, ekki síst á sviði skatta, almannatrygginga og heilbrigðismála. Þá sé þjónusta við aldraða ýmist á höndum ríkis, sveitarfélaga eða einkaaðila og tilkoma embættis hagsmunafulltrúa aldraðra sem myndi meðal annars hafa góða yfirsýn yfir regluverk um málefni aldraðra á öllu landinu, sinna hagsmunagæslu og leiðbeint um réttindi þeirra og skyldur, yrði því jákvæð.“ Í umsögn Sambands fyrirtækja í velferðarþjónustu stendur, með leyfi forseta: „Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu lýsa yfir ánægju sinni með framkomna þingsályktunartillögu og taka undir þau sjónarmið sem þar koma fram um þörf fyrir umboðsmann eða málsvara fyrir eldri borgara í samfélaginu, sem gætir hagsmuna þeirra og leiðbeinir þeim í því flókna kerfi sem er til staðar í málaflokknum. Slík þingmál hafa áður verið lögð fram á Alþingi, í misjafnri útfærslu og af ýmsum þingmönnum og telja samtökin mikilvægt að það hljóti brautargengi.“ Ég vek athygli á því að þessi þingsályktunartillaga var fyrst lögð fram árið 2019 og það eru tvö ár síðan hún var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum á Alþingi Íslendinga á vordögum 2021. Þessi tillaga um hagsmunafulltrúa aldraðra var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum en svo virðist sem ráðherra málaflokksins hafi ákveðið að setja þetta verkefni á hilluna og setja eigin áherslur í forgang. Hann gengur þannig þvert gegn skýrum vilja Alþingis því eins og áður sagði var þingsályktunartillagan samþykkt með öllum greiddum atkvæðum þeirra 54 alþingismanna sem tóku þátt í atkvæðagreiðslunni. Eru samþykktir Alþingis ekki meira virði en þetta? Eftir að Alþingi samþykkti fyrrgreinda þingsályktun leið heilt ár þar til ráðherra skipaði starfshópinn. Hann var ekki skipaður fyrr en í apríl 2022, eftir að frestur til að skila ráðherra drögum að frumvarpi sem Alþingi hafði kveðið skýrt á um með þingsályktuninni rann út. Þegar starfshópurinn lauk vinnu sinni var formanni Flokks fólksins boðið á fund með ráðherra og formanni starfshópsins. Þar kom í ljós að formaður starfshópsins hugðist ekki skila ráðherra frumvarpi heldur ætlaði að mæla með því að öll slík fyrirheit yrðu sett á ís þar til þessi aðgerðaáætlun sem hér er til umfjöllunar væri komin til framkvæmda og hægt að meta árangur hennar. Það er miður að ráðherra málaflokksins hafi ekki hugsað sér að framfylgja skýrum vilja löggjafans þrátt fyrir að allur þingheimur standi að baki því að eldra fólki skuli tryggður hagsmunafulltrúi.

Frú forseti. Mig langar að koma hér upp og fagna þessari góðu tillögu um aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk. Kröfur eldra fólks til þjónustu hafa breyst verulega frá því sem áður var, enda eru breytt viðhorf í samfélaginu sem kalla á nýja nálgun og útfærslu í þjónustu með áherslu á aldursvænt, heilsueflandi og styðjandi samfélag. Með þessari tillögu sem vonandi verður samþykkt hér á næstu dögum er verið að tryggja að komið sé til móts við eldra fólk og því veitt þjónusta við hæfi, hvort sem um er að ræða heimaþjónustu á vegum sveitarfélaga eða heilbrigðisþjónustu. Þjónustuna á að veita þegar hennar er þörf á forsendum fólksins sjálfs og á réttu þjónustustigi. Með þeim þjónustu- og aðgerðaáætlunum sem hér er lagt upp með verða til verkfæri til að bæta forvarnir, heilsueflingu og endurhæfingu en það er lykillinn að heilbrigðri öldrun þjóðarinnar. Þessi heildarendurskoðun fer þvert á þjónustukeðjuna, þ.e. hjúkrunarheimilin, sérhæfða heimaþjónustuna og endurhæfinguna, dagþjálfun, heimaþjónustu, félags- og heilbrigðisþjónustu ásamt þjónustu sveitarfélaga en þannig má hámarka árangurinn. Við blasir að aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast og fjöldi eldra fólks eykst sem, þrátt fyrir áskoranir, er vissulega fagnaðarefni. Við sem þjóð verðum að vera í stakk búin til að mæta þeim aukna fjölda og sú vegferð er raunar þegar hafin. Í tillögunni eru lögð fram þróunarverkefni og prófanir sem nýtast munu við ákvarðanatöku um framtíðarfyrirkomulag þjónustu við eldra fólk. Í því samhengi langar mig sérstaklega að fagna áætlun um mælaborð þar sem hægt verður að sækja í rauntíma ýmsar tölulegar upplýsingar sem varða eldra fólk. Þjónusta við eldra fólk þarf ekki eingöngu að vera skilvirk og veitt eftir bestu þekkingu heldur verður hún að taka mið af þeim óskum og væntingum sem eldra fólk og aðstandendur þess hafa. Með mælaborði sem þessu má betur fylgjast með því hvort þær aðgerðir sem ráðist verður í beri tilætlaðan árangur. Virðulegi forseti. Við sem þjóð viljum huga vel að okkar fólki. Eldra fólk sem hefur greitt götu okkar sem yngri erum á skilið að fá að eldast með virðingu. Hér er um að ræða verkefni í sama anda og farsæld í þágu barna þar sem einstaklingurinn er þungamiðjan sem verkefnið og velferðarkerfið snýst um. Hér er lagt upp með að bæta lífsgæði fólks á sama tíma og við ætlum okkur að viðhalda færni og virkni einstaklingsins. Við vitum það að eldra fólk er fjölbreyttur hópur. Því þarf að nálgast eldra fólk með mismunandi hætti. Það sem hentar einum hentar alls ekki endilega öðrum. Það er mikilvægt að halda til haga að sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér byggist á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og viljayfirlýsingu félags- og vinnumarkaðsráðherra, heilbrigðisráðherra, fjármálaráðherra, Sambands íslenskra sveitarfélaga og að auki Landssambands eldri borgara. Við erum hér að mæta áherslum eldra fólks fyrir síðustu kosningar með skýrari sýn og aðgerðum í málaflokknum. Við verðum vonandi öll svo heppin að lifa til efri ára. Heilsa eldra fólks í dag er mun betri en þess sem á undan gekk. Eldra fólk vill vera sjálfstætt og lifa með reisn og það er, eins og hér kemur fram, ekki einsleitur hópur. Því miður höfum við orðið var við aldursfordóma hér á landi þar sem eldra fólk sem sannarlega býr yfir þekkingu og reynslu á erfitt með að fá starf við hæfi eftir ákveðinn aldur eða er jafnvel dæmt úr leik þrátt fyrir að vera bæði við góða heilsu og hafa mjög margt til málanna að leggja. Velferðarkerfið okkar er eitt það besta í heimi en lengi má gott bæta. Lífsgæði og velmegun hér á landi byggir á þeim grunni sem eldra fólk hefur byggt. Framtíðarsýn, dugnaður og ósérhlífni einkennir eldra fólk hér á landi, fólkið sem hefur séð einhverjar mestu samfélagsbreytingar sem átt hafa sér stað hér á landi, tekist á við áskoranir sem mörg okkar sem yngri erum þekkjum ekki. Eldra fólk er ekki byrði á okkar samfélagi heldur ómetanlegur hópur sem með áræðni, vilja og dugnaði hefur komið okkur hingað á þann stað sem við erum í dag. Gleymum því ekki í umræðunni. Að gefnu tilefni vil ég sérstaklega fagna áherslu á heilsueflingu í þessari aðgerðaáætlun en leiða má að því líkum að ekkert úrræði sem um er fjallað skili eins miklum árangri og heilsuefling eldra fólks. Rannsóknir sýna ótvírætt þann fjárhagslega, félagslega og samfélagslega ábata sem heilsuefling skilar. Það sýnir sig best með verkefnum dr. Janusar Guðlaugssonar sem stýrt hefur heilsueflandi hópum um landið og kallast Heilsuefling 65+. Við höfum séð dæmi um þátttakendur sem öðlast hafa bætta andlega og líkamlega heilsu og dæmi þar sem einangrun fólks hefur verið rofin með reglulegri virkni. Við ættum að stefna að því að tryggja aðgengi að heilsueflingu eldra fólks um allt land með stuðningi fagfólks. Þannig mætti auka lífsgæði þeirra til muna og um leið nýta fjármuni betur í heilbrigðis- og velferðarkerfi okkar. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið stuttlega yfir helstu þætti sem ég vildi draga fram í þessari aðgerðaáætlun en tek fram að við erum svo sannarlega að taka stór skref. Hér hefur verið nefnt í umræðunni það fjármagn sem fylgir með. Ég held að þó svo að við séum sannarlega með tölur á blaði í þessari áætlun þá verðum við að gera okkur grein fyrir því að það fjármagn sem við setjum í þennan málaflokk verður að nýtast sem best. Við verðum að forgangsraða í átt að heilsu fólksins. Þar eru forvarnirnar sannarlega bestar. Ég tel að við séum að stíga stór skref eins og ég hef farið hér yfir, en þessari vegferð lýkur aldrei. Því er mikilvægt að mælaborðið sé komið inn í þessa áætlun enda þurfum við að fylgjast náið með því hvernig okkur gengur á þessari vegferð og vera tilbúin til þess að leiðrétta kúrsinn ef við sjáum ekki þann árangur sem við væntum af viðkomandi verkefni. Staðan í samfélaginu er þannig þegar við skoðum þá hópa sem höllustum fæti standa að eldra fólk er sannarlega hluti af þeim. Við þurfum að huga sérstaklega að þeim hópi í ljósi stöðunnar sem blasir við okkur varðandi til að mynda verðbólgu. Þó er það þannig að við þurfum að tryggja það að þeir hópar sem standa höllum fæti fái þá þjónustu sem þeir eiga skilið og nái endum saman. Staða þeirra er sannarlega áhyggjuefni og ég er að vonast til þess að við séum á réttri leið þar. En það eru aðrir hópar einnig og þegar Hagstofan skilar okkur gögnum þá er sá hópur sem ég hef mestar áhyggjur af, með fullri virðingu fyrir öllum öðrum, einstæðir foreldrar. Það þýðir ekki að við eigum að vera að velja einn hóp umfram annan. Við eigum að hafa alla hópa undir þegar við erum að reyna að tryggja velferð í landinu og tryggja að við getum komið og hjálpað fólki til sjálfshjálpar. Það er parturinn af þessari þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýnn fyrir framtíðina.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Friðrik Friðrikssyni fyrir hans innilega fallegu ræðu, ég get nú ekki sagt annað. Mikið væri nú gaman að vera til ef sú fallega sýn sem hv. þingmaður hefur dregið hér upp væri raunveruleikinn. Hann t.d. nefnir í lokin að við ættum skilyrðislaust að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir frumvörpum, frá því árið 2017 þegar hann kom á þing, um að hjálpa öryrkjum til sjálfshjálpar með því að gefa þeim kost á að vinna án þess að skerða þá svoleiðis niður úr öllum rjáfrum að þeir hreinlega treysta sér ekki til þess að reyna fyrir sér á vinnumarkaði. Við höfum líka komið með frumvörp í nákvæmlega sömu átt fyrir aldrað fólk, eldra fólk sem stendur höllum fæti og myndi kannski vilja vinna lengur en getur það ekki vegna skerðinga. Ég held að það séu um 84% sem eru tekin af þeim ef þau reyna fyrir sér á vinnumarkaði og eru komin yfir 25 þús. kr., ef þau eiga lífeyrissjóð, lífeyrissjóðsgreiðslurnar byrja að skerðast eftir 25.000 kr. Ég get ekki einu sinni gert mér þetta í hugarlund. Frítekjumarkið var sett í 200.000 kr., þetta hreina frítekjumark, en það er önnur saga. Við erum jú með þakið í Tryggingastofnun. Það getur enginn grætt á því í rauninni. Það fer enginn það hátt. Fólk sem er að reyna að mæla þessu bót, segir kannski: Hvað, ætlið þið þá bara að láta Tryggingastofnun borga fullar greiðslur til fullvinnandi fólks? Nei, það er ekki svoleiðis. En spurningin er þessi, hv. þingmaður, af því að ræðan var náttúrlega falleg - nú vorum við með þingsályktun sem ég er búin að tala um hér sem var samþykkt og meira að segja, ef ég fer með rétt mál, þá greiddi hv. þingmaður atkvæði með henni nema hann hafi ekki verið í þingsalnum því þá hefur hann verið löglega afsakaður hvað það varðar en hver einasti aðili hér greiddi atkvæði með því að hér yrði settur á stofn starfshópur sem kæmi með frumvarp um hagsmunafulltrúa eldra fólks. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland sérstaklega fyrir fyrir andsvarið. Nei, ég held að ég hafi reyndar ekki verið hér í þingsal þegar hún var ákveðin en ég hef samt lesið hana. Það er margt mjög áhugavert í henni. Auðvitað get ég ekki svarað fyrir ráðherra málaflokksins á þessum tíma en ég verð að segja það að þjónusta við eldra fólk skiptir mjög miklu máli og það er sannarlega komið til móts við ýmislegt í þessari aðgerðaáætlun sem þarf að hrinda í framkvæmd. Ég ætla ekkert endilega að ganga svo langt að segja að hún svari öllu því sem var í umræddri tillögu Flokks fólksins. Ég er kannski ekki dómbær á það hér og nú en það má vel vera að slík vinna sé í gangi innan ráðuneytisins enn, ég bara þekki það ekki. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum áfram og það kann að vera að á seinni stigum fari slík vinna fram, verði partur af þessari áætlun. Mér finnst eðlilegt að skoða það og meta þörfina. Að þessari aðgerðaáætlun kom sannarlega stór stýrihópur fagfólks og þekkingarfólks og ég vænti þess með þær ályktanir sem bornar eru upp í þingsal og samþykktar að það sé verið að skoða að útfæra þau markmið sem í þeim liggja. Hvort það sé nákvæmlega eftir því sem lagt er til þekki ég ekki alveg en ég myndi halda að markmiðin þyrftu að nást. Ég verð að bera virðingu fyrir því ef menn vilja fara aðrar leiðir að sama markmiði. En upp úr stendur að ég stend við þau orð mín að ég held að það sé mjög mikilvægt að við tryggjum þjónustu fyrir eldra fólk til framtíðar í takt við þær þarfir sem liggja fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður segir, að tryggja eldra fólki þjónustu og allt það eins og fram kom í ræðunni áðan og áhyggjulaust ævikvöld eins og við höfum oft talað um. En það erum við ekki að gera. Við gerum það ekki með því sem gert er ráð fyrir í þessari aðgerðaáætlun, tveimur starfsmönnum á Ísland.is. Hvernig kemst eldra fólk inn á Ísland.is? Er það ekki með rafrænum skilríkjum eða - ég man ekki einu sinni hvað hitt heitir sem við erum að nota? Í það minnsta get ég sagt: Það eru hátt í 60.000 eldri borgarar í landinu sem eru 67 ára plús. Hvað haldið þið að margir af þeim séu ekki með rafræn skilríki og muni ekki geta hringt í þessa tvo fulltrúa inn á Ísland.is sem eiga að vera til svara fyrir tugþúsundir eldri borgara? Ég segi bara þetta: Þetta er gjaldfelling á þingsályktun Flokks fólksins. Þetta er alger gjaldfelling vegna þess að embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks sá um allt þetta og þingsályktunin fól það í sér að fela ráðherra að skipa starfshóp sem útfærði embættið eins og kostur var, til að gera sem mest og best úr því, til þess að geta þjónustað og tekið utan um eldra fólk. Þessi aðgerðaáætlun lýtur aðallega að upplýsingum og þjónustu, ekki í rauninni að þessari hagsmunagæslu sem hagsmunafulltrúi eldra fólks átti að sinna eins og að kortleggja þá sem eru að einangrast og koma í veg fyrir félagslega einangrun og allt þetta og taka frumkvæði og stíga fram fyrir skjöldu og virkilega taka utan um eldra fólk. Við sáum þetta fyrir okkur meira þannig og þetta var samþykkt. Þess vegna spyr ég aftur: Finnst hv. þingmanni það eðlilegt að vilji löggjafans sem var skýr skuli svona gjörsamlega fótum troðinn? Það er ekkert sem ég hef séð á teikniborði hæstv. ráðherra sem bendir til þess að hann sé að halda áfram að vinna með málið, ekki neitt. En ég vona svo sannarlega að ég hafi rangt fyrir mér hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir seinna andsvar. Já, ég held að við þurfum meira heldur en hagsmunagæslu. Ég held að við þurfum meira heldur en tvo aðila sem sitja við símann. Ég held að þeir muni nú reyndar þjónusta töluverðan hóp fólks. Meginmarkmiðið í aðgerðaáætluninni er að reyna að taka heildrænt utan um þennan hóp. Eins og ég nefndi hér áður, ég þekki svo sem ekki hversu langt þessi vinna er komin eða hvernig henni miðar, þá er hagsmunagæsla fyrir eldra fólk eitthvað sem ég tel vera mjög mikilvægt. Varðandi í hvaða form hún verður síðan sett þá leyfi ég sérfræðingum að koma með slíkar tillögur en ég tek undir með þingmanninum að hún er sannarlega mikilvæg. Hversu margir í þessum stóra hópi eru tölvufærir, eins og sagt er? Ég held reyndar að sá hópur sé gríðarlega stór, stærri heldur en margir halda. Nú vísa ég bara til fólks í kringum mig. Við megum aldrei vanmeta þennan öfluga hóp. Hann er viljugur að læra og hefur sýnt það í gegnum tíðina. En þeir sem ekki geta notið þjónustu í því fyrirkomulagi sem sett er upp - við verðum auðvitað að grípa þann hóp, það gefur augaleið. Þess vegna tel ég svo mikilvægt í þessu og ég nefndi það sérstaklega í ræðu minni að hafa mælaborð um árangur og eftirfylgni þeirra verkefna sem við erum að fara í og hverju þau skila. það skiptir svo miklu máli í þessari vegferð vegna þess að í svona stórum málaflokki þegar allt er undir er alveg ljóst að á einhverjum tímapunkti munum við þurfa að laga kúrsinn. Þess vegna verðum við að fylgjast vel með og við verðum að tryggja að enginn falli milli skips og bryggju í því sem við ætlum okkur að gera til framtíðar í málaflokknum.

Frú forseti. Hv. þingmenn. Kæra þjóð. Ég er einn af þeim sem flokkast undir það að vera eldri borgari, orðinn 74 ára. Mér skilst að á þessu tímabili okkar séu milli 50 og 60.000 einstaklingar sem séu orðnir 67 ára eða eldri og þeim fer fjölgandi. Þeir sem eru orðnir 85 ára og eldri eru 6.000 og þeir verða væntanlega orðnir 22.000 eftir 30 ár, svo að þetta er aldeilis stór og merkilegur málaflokkur sem við erum að fást við, þjónusta við eldra fólk. Það hefur komið til tals að það vanti einhvern til að stjórna málum og ég segi: Ef það þarf barnamálaráðherra þá þarf eldriborgararáðherra, einstakling sem berst um á hæl og hnakka fyrir hagsmunum okkar eldri borgara og hugsar ekki um neitt annað en að passa upp á að við fáum það sem við þurfum og eigum skilið. Það hefur verið talað um það hér að það eigi að hlúa þannig að eldri borgurum að þeir geti búið heima hjá sér sem lengst. Ég tek undir það. Ég ætla að segja ykkur hvernig ég upplifði þetta svo gjörla ekki alls fyrir löngu. Ég er einrænn. Ég bý í Grjótaþorpinu, í lítilli íbúð í kjallara, og mér finnst gott að vera einn. En ég var orðinn leiður á þessu veðri okkar þannig að um páskana, þegar ég átti 74 ára afmæli, fór ég í tíu daga til Tenerife. Ég keypti ágætishótel og svo var maður aðeins fyrir utan þannig að þetta var svolítið prívat. Ég uppgötvaði þar að eins og mér finnst gaman að vera einn heima hjá mér í Mjóstrætinu í Grjótaþorpinu þá fannst mér hundleiðinlegt að vera einn í einhverju hótelherbergi þó að það væri sól og sumar úti alla daga og fullt af góðum mat. Ég get því alveg tekið undir þá hugmyndafræði að við eldri borgarar eigum að fá að vera eins lengi heima og mögulegt er því að þar líður okkur vel, þar erum við búin að vera alla okkar tíð og þar eigum við heima. Nú skal ég segja ykkur eitt. Einhverra hluta vegna hefur það verið viðhaft að þeir sem eru 70 ára og eldri mega ekki lengur vinna fyrir hið opinbera eins og kallað er; ríki og borg og bæi. Ég er á undanþágu af því að ég var kosinn á Alþingi. En vitið þið, það er svo merkilegt að ég er á 15% lægri launum en allir hinir þingmennirnir af því að ég er orðinn 74 ára. Hvaða sanngirni er það? Hvaða klisja er það? Af hverju fæ ég ekki þessi svokölluðu 11,5% lífeyrissjóðsgjöld eins og allir hinir? Það er bara af því að ég er orðinn 74 ára. Mér finnst það mjög óréttlátt. Eftir höfðinu dansa limirnir. Það var frægur forseti Bandaríkjanna, sem hét Harry Truman, sem tók þá ákvörðun 1945 að setja kjarnorkusprengjurnar yfir Hírósíma og Nagasaki og hann sagði, með leyfi forseta: „The buck stops here“ - hingað og ekki lengra, ég ber ábyrgð. Það er það sem við þurfum í þessum málaflokki; einn einstakling, ekki mörg ráðuneyti, ekki marga aðila sem hafa með þetta að gera og henda þessu á milli sín eins og heitri kartöflu. Það þarf einn aðila sem gerir ekkert annað en að segja: Ég tek þetta á mig, á mínar herðar, ég sé um að málið sé í höfn. Hingað og ekki lengra. Það er það sem við þurfum. Í dag er ætlast til þess að það verði bæði heilbrigðisráðuneytið og félags- og vinnumálaráðuneytið sem sjái um þessi mál. Það þýðir að það ber enginn ábyrgð. Um leið og það eru tveir eða fleiri sem bera ábyrgð þá ber enginn ábyrgð. Það er bara svoleiðis. Það er lögmál. Við breytum ekki lögmálum. Þess vegna segi ég: Við viljum einn einstakling sem sér um okkur eldri borgara og að hann hafi vald til þess að láta hluti gerast. Þá verða allir ánægðir og málið gengur upp. Takk fyrir.

Frú forseti. Við erum hér að ræða mikilsverðan málaflokk og það eru málefni aldraðra sem er stór hópur. Þetta eru tugþúsundir manna. Það sem mér finnst rétt að ræða í framhaldi af þessu máli er hvernig þessi áætlun nálgast þann stóra hóp. Ég held að það sé rétt að setja ákveðið spurningarmerki við það. Það er búin til áætlun í mörgum liðum. Það er samþætting, eins og hv. þm. Tómas A. Tómasson kom inn á, hvernig eigi að samþætta ólíka aðila innan stjórnkerfisins; ríki og sveitarfélög og ráðuneyti. Og ekki verður það auðveldara þegar við höfum ríkisstjórn sem vill fjölga ráðuneytunum, þannig að þetta er komið hér í mörg orð. Síðan er það hvernig á að tryggja virkni aldraðra. Svo er það upplýsingagjöfin sem á víst að poppa upp á Ísland.is. Ég held að það sé nú rétt að gjalda ákveðinn varhuga við þeirri leið, ekki vegna þess að eldri borgarar eigi eitthvað erfiðara en aðrir með að nýta sér þær upplýsingar sem þar eru heldur er alveg ljóst að það þarf að taka til á þeim vef. Það er orðið erfitt að finna nokkurn skapaðan hlut þar. Það þarf að fá góðan bókasafnsfræðing í þá vinnu. Síðan eru það heimilin. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Tómasi A. Tómassyni um að auðvitað eigum við að reyna að tryggja það í lengstu lög að aldraðir geti verið heima eins lengi og þeir kæra sig um. Eins og ég nefndi hér í upphafi er það ákveðin aðskilnaðarstefna hvernig við nálgumst þennan málaflokk. Nú ertu orðinn gamall og þá er bara komin séráætlun um þig, vinurinn. Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt því að í þessum stóra hópi, sem telur a.m.k. 50.000 manns, er mikill félagsauður sem er rétt að nýta í félagsmál sem víðast og ef því er skipta ekki hvað síst í stjórnmálin. Við í Flokki fólksins höfum notið þess að stór hópur aldraðra hefur flykkt sér um flokkinn, og varaþingmenn hafa komið inn og lagt margt gott til málanna. Þess vegna sýnum við það hér að okkur er þessi málaflokkur afar kær og við leggjum mikið upp úr honum. Ég held að það eigi ekkert endilega að aðskilja íþróttastarf aldraðra og annarra heldur reyna að samtvinna þennan hóp eins lengi og menn vilja sem fylla hann. Það má nefna fleiri þætti, eins og bara félagsstarf. Þegar vinnuskyldur minnka hefur fólk meiri tök á því að sinna félagsstarfi. Það held ég að sé mjög mikilvæg nálgun hvað varðar þennan málaflokk, þ.e. að fara ekki að taka upp einhverja aðskilnaðarstefnu og að vera með tvo aðila inni á Ísland.is í að þjónusta þennan hóp. Ég ætla að taka undir með formanni Flokks fólksins. Þetta frumvarp, svo gott sem það er, er ekki í takt við þau loforð sem voru sett fram. Það getur enginn mælt á móti því að þegar Alþingi samþykkti á sínum tíma þingsályktun um hagsmunafulltrúa eldra fólks þá var það ekki þetta sem við erum að fjalla um hér. Það er bara allt annar hlutur. Það skýtur því afar skökku við að við séum hér að fjalla um aðgerðaáætlun, mögulega aðskilnaðaráætlun, um þjónustu við eldra fólk sem á að gilda til ársins 2028. Það voru víst starfandi tveir starfshópar í ráðuneytinu sem höfðu það af að búa til frumvarp um hagsmunafulltrúann og síðan erum við komin með aðgerðaáætlun. Það er auðvitað öfugsnúið. Þess vegna er rétt að spyrja stjórnarmeirihlutann hvort hann telji enga þörf á hagsmunagæslumanni aldraðra. Alla vega er það ljóst af þeirri afurð sem kemur hér að þau telja að svo sé ekki. Ef maður hlustar síðan á mál þeirra hér í þinginu þá kom það a.m.k. fram í máli þess sem mælti fyrir frumvarpinu að víða væri pottur brotinn og það þyrfti að taka á í mörgum málum. Þess vegna ætti viðkomandi þingmaður auðvitað að leggjast á árarnar með okkur í Flokki fólksins um að koma þessu embætti á og tryggja að það sé hagsmunavörður inni í kerfinu sem fari yfir öll mál, öll þingmál, öll félagsmál, sem fari yfir gjaldskrár t.d. sveitarfélaga og þjónustu, það teldi ég að ætti að vera ofarlega á forgangslistanum, og að láta okkur í Flokki fólksins ekki vera ein að berjast fyrir því. Þetta er miklu stærra mál en svo. Góðhjartað fólk í öllum flokkum ætti að vera sammála því að það eigi ekki að einskorða svona hagsmunagæslu eingöngu við umboðsmann barna eða umboðsmann neytenda. Það er bara þarft í nútímasamfélagi að koma þessu á. Við verðum að gæta að því að þó svo að verkalýðsfélögin gæti hagsmuna eldri félaga þá er kannski eðlilegt að áherslurnar fari annað. Það undirstrikar enn frekar þörfina á þessu embætti. Það er líka eitt varðandi þetta Ísland.is: Það að vera að þynna þetta út, mér finnst það hálfpartinn gera lítið úr alvarleika málsins að það eigi að vera einhverjir tveir hagsmunagæslumenn, eða hvað á að kalla þá, inni á Ísland.is í einhverju netspjalli við 50.000 eldri borgara og veita upplýsingar um félagsstarf víðs vegar á landinu, kannski um bridshópinn á Sauðárkróki, ljósmyndaklúbbinn í Fjallabyggð og botsíafélagið á Höfn. Það er svolítið skrýtið að vera að grauta þessu saman við alvöruhagsmunagæslu þar sem er virkilega pottur brotinn. Við vitum öll að það eru ákveðnir þættir sem þarf að gæta betur að í okkar kerfi, það sem snýr að legurýmum aldraðra sem þarf virkilega að þrýsta betur á. Síðan er það auðvitað svolítið þannig hér í sölum Alþingis að það er ákveðið popp í gangi. Það á alltaf að vera eitthvert spjall og app og Ísland.is. En þegar fólk þarf að fara að leita í gegnum Ísland.is er veruleikinn kannski ekki alveg eins einfaldur og hann er sagður eiga að vera. Ég þekki það nú bara sjálfur. Það var gerð mikil breyting á reglugerð um að fyrirtæki þyrftu ekki lengur á starfsleyfi að halda heldur ættu þau bara að fara inn á Ísland.is og skrá sig. Skráningin gengur nú ekki betur en svo að stórfyrirtæki sem hafa fjölda sérfræðinga í vinnu komast ekki í gegnum þá skráningu. Ég tel því að menn eigi að staldra við áður en þeir fara að vísa öldruðum í tugþúsundatali á vefinn Ísland.is til að sjá hvar botsíafélagið er með tíma eða hvenær opið er á heilsugæslustöðinni á Blönduósi eða hvað sé í gangi á Vestfjörðum fyrir eldri borgara. Ég held að það þurfi að afmarka þetta. Ég get ekki séð að það sé nokkurt vit í þessu. Þó svo að þetta frumvarp sé eflaust vel meint þá er það auðvitað ekki það sem Vinstri grænir lofuðu hér á sínum tíma. Það er ekkert nýtt í sjálfu sér á þessu kjörtímabili að Vinstri grænir standi ekki við eitt né neitt. Við þekkjum það auðvitað sem fylgjumst vel með í sjávarútveginum. Hér mátti kannski búast við því eins og samstarfsflokkunum var skipað. En mér finnst einhvern veginn verra að svíkja gamalt fólk. Manni finnst eins og það hefði átt að koma nær samvisku flokksmanna að ganga þann veg. Það hefði átt að taka það af meiri alvöru en raun ber vitni að efna þetta fyrirheit um umboðsmann eldri borgara. Þó svo að við í Flokki fólksins getum tekið undir að það sé margt ágætt í þessu plaggi þá er það ekki þetta sem brennur á og þetta er ekki heldur það sem var lofað. Ég vil nota tíma minn í lokin til þess að nefna það að ríkisstjórnin á að huga að því að fara betur yfir þessi skerðingamál, að skerða ekki lífeyrisgreiðslur fólks út í eitt þannig að kjör eldri borgara verði óviðunandi eða að það sem það hefur greitt í lífeyrissjóði gufi hreinlega bara upp. Í lokin viljum við minna á að ríkisstjórnin á skilyrðislaust að hætta að skattleggja fátækt.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að segja að mér finnst málflutningur Flokks fólksins svolítið sérstakur hér. Ég tel að flokkurinn eigi að fagna þessari tillögu en ég tek undir það sem hefur komið fram af hálfu Flokks fólksins að það er þörf fyrir sérstakan hagsmunafulltrúa eldra fólks og ég styð þá tillögu heils hugar. En þessi tillaga snýr ekki að því. Hins vegar snýr hún að mjög mikilvægu málefni sem er þessi aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk. Þessi tillaga er vel sett fram og í vinnunni hefur verið haft víðtækt samráð. Það er hægt að lesa um það hér í tillögunni sjálfri. Því ber að fagna sérstaklega að haft hefur verið samráð við alla sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta í þessum málaflokki og það er afar mikilvægt. Þetta verkefni er eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar eins og kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Það var skipuð verkefnastjórn síðastliðið sumar sem hefur unnið að þessari aðgerðaáætlun í samvinnu við haghafa og í desember var hún sett til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda. Allt samráð er afar mikilvægt í svo mikilvægum málaflokki og það hefur svo sannarlega verið viðhaft og ég fagna því sérstaklega. Komið hefur fram í umræðunni að það ríki almennt ánægja með þessa áætlun og þá áherslu sem stjórnvöld hafa lagt á þennan málaflokk. Oft er talað um að við eigum að gefa eldra fólki áhyggjulaust ævikvöld. Það á að sjálfsögðu ekki að vera einhver innihaldslaus framsetning. Það sem skiptir verulegu máli í þessu öllu saman er að hrinda þessari áætlun í framkvæmd. Okkur ber skylda til þess að fólkið sem hefur skapað það samfélag sem við búum í, og hefur lagt mikið á sig í þeim efnum, fái að ljúka sinni ævi í öryggi og með reisn. Það eru að sjálfsögðu mannréttindi að búa við áhyggjulaust ævikvöld. Sú hætta hefur verið til staðar í þessum málaflokki að aldraðir eigi það á hættu að festast í kerfinu og að ekki finnist úrræði til að leysa vandamál þeirra, við þekkjum dæmi þessa, og í sumum tilfellum eru úrræðin ekki fyrir hendi. Þessi áætlun er mjög vel fram sett hvað það varðar að úrræðin eru mjög skýr og taka hvert við af öðru. En þetta er dýr málaflokkur eins og við vitum og verður samfélaginu dýrari með hverju árinu. Þess vegna er afar mikilvægt að þjónustan nýtist þeim best sem þurfa mest á henni að halda. Það er ekki aðalatriðið hver á að reka þjónustuna en þessi tillaga snýr fyrst og fremst að því að gefa eldra fólki kost á því að búa sem lengst heima við og það er sannarlega mikilvægt. Höfum í huga að aldraðir hafa í raun og veru ekki tíma til að bíða eftir lausn á sínum málum. Það mega því ekki vera neinir hnökrar í því að hrinda þessari áætlun í framkvæmd. Við þekkjum það líka að margir sinna öldruðum foreldrum sínum eða ættingjum vegna þess að kannski er ekki nægileg þjónusta fyrir hendi og við verðum að sjá til þess að aldraðir séu ekki að upplifa sig sem einhvers konar ölmusufólk eða verði félagslega einangraðir. Þessi tillaga er þess vegna afar mikilvæg í mínum huga. Við þekkjum það að þessi þjóðfélagshópur er ekki mjög hávær og ekki þekktur fyrir að kvarta. Ég nefndi það í andsvari hér fyrr í þessari umræðu að ég teldi að það hefði verið æskilegt að ávarpa atvinnuþátttöku eldri borgara í þessu samhengi. Við þekkjum að það hafa verið gerðar kannanir meðal eldra fólks sem hafa sýnt það, nær allar kannanir, að miklum yfirgnæfandi meiri hluta finnst að það ætti að auðvelda þeim sem eru komnir á lífeyrisaldur að vera virkir á atvinnumarkaði. Ég styð það heils hugar. Atvinnuþátttaka eldri borgara færir þeim aukna virkni í samfélaginu og svo vitum við að aukin virkni stuðlar að vellíðan og lífsánægju. Því virkara sem eldra fólk er, því meiri lífsgleði upplifir það. Þetta sýna kannanir. Stjórnvöld verða að vera meðvituð um þetta. Enn og aftur vil ég segja að þau verða að vera meðvituð um stöðu, væntingar og viðhorf aldraðra þegar kemur að atvinnuþátttöku og jákvæðum áhrif hennar á líðan eldri borgara. Þó að þetta sé ekki inntak þessarar tillögu þá tengist þetta óneitanlega. Það er kannski eitt, frú forseti, sem ég vildi koma að í lokin, ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu, en það er þegar einstaklingur stendur síðan frammi fyrir því að geta ekki verið lengur heima. Þrátt fyrir þau góðu úrræði sem þessi tillaga leggur til er eitt sem mig langar að ávarpa í því sambandi. Það þarf að þjálfa starfsfólk sem starfar á hjúkrunarheimilunum í því t.d. að bregðast við einelti. Fyrir nokkrum árum var gerð mjög athyglisverð rannsókn við Háskóla Íslands um einelti á hjúkrunarheimilum. Það var lokaverkefni við Háskólann eftir Pétur Kára Olsen. Ég vil hvetja þingheim til að kynna sér þá rannsókn vegna þess að það er því miður þannig að einelti viðgengst á hjúkrunarheimilum og eru karlmenn þar oftast í hlutverki þolenda. Það er algengt að þetta einelti sé af andlegum toga og lýsi sér m.a. í baktali, illu augnaráði, höfnun o.s.frv. Ég held, miðað við að lesa þessa rannsókn sem er mjög athyglisverð, að starfsfólk fái ekki nægilega þjálfun um einelti og sé jafnvel ekki meðvitað um eineltisáætlanir, ef þær eru þá til staðar. Ég nefni þetta hér vegna þess að það er ekkert langt síðan ég las þessa rannsókn og mér fannst hún svolítið sláandi og lýtur náttúrlega að þessum málaflokki, málefnum eldra fólks. Að þessu sögðu fagna ég þessari tillögu og legg áherslu á að það verði ekki neinir hnökrar í því að hrinda henni í framkvæmd sem allra fyrst.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir hans ágætu framsögu, sem ég um margt tek undir en að öðru leyti ekki. Venjan er sú að ég hef haft yndi af því að hlusta á hv. þingmann alveg þangað til hann segir að við í Flokki fólksins séum nú einhvers staðar úti á túni þar sem við tökum þessari aðgerðaáætlun ekki meira fagnandi en raun ber vitni. Í beinu framhaldi af því langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hann myndi vera glaður með þetta ef hann hefði fengið þingið eins og það leggur sig, löggjafann, til að samþykkja þingsályktun sem felur ráðherra að koma með frumvarp um hagsmunafulltrúa aldraðra sem í rauninni tekur mörgum sinnum meira utan um málaflokkinn en nokkurn tíma þessi aðgerðaáætlun, sem er bara eitthvað sem er komið á prent, eitthvert framtíðarstef um eitthvað frábært? Það er í rauninni ólíku saman að jafna, hagsmunafulltrúa og þessari aðgerðaáætlun. Það eina sem hagsmunafulltrúi aldraðra á sammerkt með þessari aðgerðaáætlun er þar sem verið er að tala um upplýsingar og þjónustu við eldra fólk. En allt hitt er umfram hjá hagsmunafulltrúunum; að kortleggja líðan eldra fólks, hafa frumkvæði að því að stíga inn og koma í veg fyrir einangrun, vanlíðan og í raun tryggja að aldraðir eigi áhyggjulaust ævikvöld eins og kostur er. Nú vitum við hversu margir eldri borgarar okkar eru. Og ég spyr þá líka hinnar spurningar minnar: Telur hv. þingmaður að tæplega 60.000 aldraðir geti nýtt sér Ísland.is og þessa tvo starfsmenn sem á að ráða þangað til þess að svara spurningum þeirra?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála hv. þingmanni með það að það er svolítið ólíku saman að jafna, hagsmunafulltrúa og svo þessari tillögu. Ég greiddi atkvæði með þeirri tillögu að setja á laggirnar hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk og ég styð það heils hugar. Ég hefði viljað sjá það sem viðbót við þessa ágætu þingsályktunartillögu og ég hvet hv. þingmann til að halda þessu vel á lofti. Ég veit að hv. þingmaður kom með þessa tillögu hér og hún fékk brautargengi og ég vona svo sannarlega að við sjáum það að sett verði á laggirnar embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Ég tek heils hugar undir það. Varðandi það hvort eldri borgarar muni nýta sér samskipti á netinu með þeim hætti sem lagt er upp með þá tel ég að mjög margir muni gera það. Það fer náttúrlega ört fjölgandi í þessum hópi og margir sem eru að komast í þennan hóp eru mjög tölvuvanir hvað það varðar. En við eigum eftir að sjá hvernig þetta þróast og hvernig þetta kemur út og ef það verða einhverjir hnökrar á því þá þarf náttúrlega að bregðast við. Ég held að það sé engin spurning. Það sem ég var kannski að gagnrýna var að mér fannst ákveðinn neikvæður tónn kannski vegna þess að það er ekki að sjá að sú tillaga sem var samþykkt um hagsmunafulltrúann sé að líta dagsins ljós eins og er, sem brýst fram í því að þingmenn Flokks fólksins séu ekki nógu jákvæðir gagnvart þessari tillögu. En ég veit að hv. þingmaður hefur stórt hjarta fyrir eldra fólki og ég veit að henni líkar vel við þessa tillögu, margt sem í henni er. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir svarið. Það sem bærist með mér og okkur í Flokki fólksins er að við hugsum til þess að nú er verið að tala um tæpa 2 milljarða sem á að setja strax í þessa aðgerðaáætlun. Mér finnst í rauninni við vera að taka hér eitthvert hliðarspor sem sé algerlega óþarft. Allt það sem þetta hliðarspor, þessi svokallaða aðgerðaáætlun, er að boða er nákvæmlega í takti við það sem myndi falla undir embætti hagsmunafulltrúans sem mun ráða til sín fagfólk og einstaklinga til að koma til móts við alla þjónustuþörf og upplýsingaþörf og bjóða alla þá alúð og félagslegan stuðning sem eldra fólk þarf. Mér finnst við oft vera að gera nákvæmlega þetta, taka fjármuni í svona hliðarspor, eins og ég kalla þetta, þegar við höfum í raun alla heildarmyndina fyrir framan okkur og löggjafinn er búinn að samþykkja það eins og hv. þingmaður segir jafnvel sjálfur. Hvers vegna förum við ekki að vilja löggjafans? Telur hv. þingmaður eitthvað eðlilegt við það að framkvæmdarvaldið skuli stíga svona freklega inn í skýran vilja okkar hér, 54 þingmanna, og bara henda hagsmunafulltrúunum út um gluggann? Það er ekkert sem bendir til þess að ráðherra sé að halda áfram að vinna með það mál, ekki neitt, akkúrat ekki neitt, því miður. Ég vona svo sannarlega að þar hafi ég alveg kolrangt fyrir mér en hef nú eiginlega stærri ugg um að því miður hafi ég rétt fyrir mér.

Frú forseti. Nú veit ég ekki til þess að hæstv. ráðherra hafi verið spurður að því sérstaklega hvort fallið hafi verið frá þeim áformum að setja á laggirnar hagsmunafulltrúa eldri borgara. Ég held það sé bara rétt að inna hann eftir því. Þetta var náttúrlega ekki það sem lagt var upp með í þessari atkvæðagreiðslu þegar við samþykktum hagsmunafulltrúann. Það er alveg rétt að þetta eru um 2 milljarðar og maður spyr sig: Mun hagsmunafulltrúinn rúmast innan þessarar fjárveitingar? Það er eitthvað sem væri hægt að skoða. En alla vega held ég að við eigum að fagna þessari áætlun og horfa til þess að hér er á ferðinni mjög vönduð vinna og það var haft, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, víðtækt samráð í þessari vinnu sem er til fyrirmyndar. Ég segi bara fyrir mitt leyti að þetta er mikilvægt mál sem skiptir alla eldri borgara máli og ég ætla svo sannarlega að vona, eins og ég hef sagt hér nokkrum sinnum, að þessu verði hrint sem fyrst í framkvæmd. En málflutningur hv. þingmanns varðandi hagsmunafulltrúann á vissulega rétt á sér en málin eru þó engu að síður ekki sambærileg, ekki hægt að bera þau saman með þessum hætti. En ég hefði svo sannarlega viljað heyra það frá ráðherra hvað hann sér fyrir sér með hagsmunafulltrúa eldri borgara, hvort þess megi vænta að það verði lagður grunnur í næstu fjárlögum að því að hann verði settur á laggirnar. Þetta eru spurningar sem væri mjög fróðlegt að fá svör við.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hér upp og fagna þessari aðgerðaáætlun. Það er afar mikilvægt og hefur lengi verið kallað eftir því að við settum okkur stefnu í málefnum eldra fólks og aðgerðum því tengdu og hér er einmitt komin stefna og aðgerðaáætlun. Sú sem hér stendur var einmitt formaður í starfshóp sem hafði það verkefni að kanna og koma með tillögur að því hvernig hægt væri að bæta aðbúnað og lífskjör eldra fólks. Mikið af þeim tillögum sem voru lagðar fram í þeirri skýrslu endurspeglast í þessari aðgerðaáætlun sem ég fagna mikið. Við vitum alveg að það hefur mikil vinna verið unnin í tengslum við eldra fólk, það hafa verið starfshópar, það hefur verið rætt við fagaðila sem hafa einmitt líka verið að sinna nýsköpun að miklu leyti, velferðartækni og fleira og svo hafa tilraunaverkefni verið í gangi og ég fagna því mikið að það sé verið að byggja á þeirri reynslu sem við höfum fengið í gegnum tíðina. Hér hefur verið rætt um að það sé ekki gott að vinna þvert á ráðuneyti heldur þurfi einn einstaklingur að bera ábyrgð á málaflokknum. Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála. Ég held að það sé afar mikilvægt að við vinnum þvert á ráðuneyti. Það var einmitt reynsla mín í starfshópnum að það var ekki hægt að koma með vissar tillögur því að starfshópurinn tilheyrði félagsmálaráðuneytinu, ekki heilbrigðisráðuneytinu, og svo öfugt, þrátt fyrir að það hafi vissulega verið aðilar þarna beggja megin við borðið. En ég tel að þetta sé mikilvægt því að eldra fólk og málefni þeirra eiga alveg klárlega heima bæði hjá félagslega hlutanum sem og hjá heilbrigðishlutanum. Því fagna ég því að hér sé verið að vinna þvert á ráðuneyti með fagaðilum og í rauninni er það í takt við farsældarlögin. Hér er m.a. verið að leggja til mælaborð eldra fólks þar sem á að taka saman samræmdar og tölfræðilegar upplýsingar um líðan, velferð og efnahag eldra fólks. Ég lagði fram einmitt þingsályktunartillögu þess efnis en í þessu verkefni er verið að ganga enn lengra. Með þessum upplýsingum er verið að byggja undir það að við sjáum í rauntölum hvar skórinn kreppir, hvar mikilvægast er að forgangsraða og ráðast í fyrst af öllu. Ég tel að það sé afar mikilvægt í þessum málaflokki að það sé gert. Varðandi velferðartækni þá hefur líka verið rætt um að mikilvægt sé að hafa aðgengi að hjálpartækjum, eldra fólk hafi möguleika á því og hafi þekkingu og fái fræðslu um hvar sé hægt að nálgast hjálpartæki og hvernig þau eru og það gangi betur fyrir sig heldur en það gerir í dag. Það var einnig rætt að lögð væri áhersla á að samþætta verkefni og þjónustu ríkis og sveitarfélaga við eldra fólk með sérstakri áherslu á samþættingu heimahjúkrunar og stuðningsþjónustu. Þetta hefur verið gert m.a. með tilraunaverkefni í samstarfi við Reykjavíkurborg og með þessu er hægt að útrýma líka þessum gráu svæðum sem við erum allt of oft að rekast á og eldra fólkið okkar í rauninni skortir þjónustu af því að það lendir þarna einhvers staðar mitt á milli ríkis og sveitarfélaga. Kerfin þurfa að tala saman, ráðuneyti þurfa að tala saman. Ríki og sveitarfélög þurfa að tala saman, fagaðilar þurfa að ræða saman líka. Það er afar mikilvægt. Vissulega er markmiðið að endurhæfing og viðhaldsendurhæfing verði markviss og aðgengileg og við séum að setja fjármagn í forvarnaaðgerðir, styrkingu eldra fólks, hreyfingu og fleira. Hér var talað um einstakling sem gæti barist fyrir málefnum eldra fólks og það var einmitt rætt um það í hópnum og lagt til að það yrði sett á fót starf eða embætti aðila sem hefði það hlutverk að vera réttindagæsluaðili eða hagsmunaaðili eldra fólks, samanber það sem gert er í málefnum öryrkja. Ég tel að þetta sé mikilvægt og áhugavert að fá að heyra hugmyndir ráðherra hvað þetta varðar. Þjóðin er að eldast og við lifum lengur og við betri heilsu og því þarf einmitt markvissar aðgerðir sem vinna saman og koma þvert og hnökralaust ofan á hverja aðra. Við þurfum að hafa úrræði til staðar sem eldra fólkið okkar getur treyst. Við sjáum að eldra fólkið okkar vill búa lengur heima en það vill líka hafa aðgengi að þjónustu sem það getur treyst á og þá er mikilvægt að byggja undir öll þau þjónustuúrræði sem við höfum áður en kemur til dvalar á hjúkrunarheimili. Þá er ég að tala um alla þá stuðningsþjónustu sem sveitarfélög útvega og eins heimahjúkrun og sveigjanlega dagþjálfun og dagþjálfun. Það var einmitt tilraunaverkefni á Akureyri varðandi sveigjanlega dagþjálfun sem gengur út á það að eldra fólk sem býr heima getur sótt um að komast í sveigjanlega dagþjálfun. Þegar það er tilbúið út í daginn getur það kallað eftir því að það sé sótt og þá er farið með það í þessa dagþjálfun, þar fær það mat og kannski þjálfun og félagsskap og allt sem þarf og svo þegar fólk er tilbúið til að fara heim, hvort sem það er klukkan fjögur um daginn eða átta um kvöldið, er það keyrt heim og það getur sofið heima hjá sér. Þetta verkefni sýndi það að fjöldi á biðlistum eftir hjúkrunarrýmum snarlækkaði vegna þess að fólk treysti á þessa þjónustu. Jafnvel var það svo að á meðan á tilraunaverkefninu stóð og þeim bauðst rými hjá hjúkrunarheimili þá afþökkuðu þau það því þau vildu þiggja þessa þjónustu frekar áfram. Þetta úrræði er ekki einungis gott fyrir eldra fólkið okkar sem vill búa lengur heima heldur er þetta líka gott fyrir fjölskyldurnar því að við vitum það alveg að þeir allra nánustu eru þeir sem bera ábyrgð á eldra fólkinu okkar og hugsa um það með tilheyrandi álagi miðað við allt sem þau eru að gera í lífsins amstri. Það er því mikilvægt að þetta tali betur saman. Hér var líka verið að tala um þjónustugátt, eina þjónustugátt fyrir allar upplýsingar og allar umsóknir. Ég tek undir þetta og fagna þessu mikið því að með öflugri þjónustugátt þá verður hægt að innleiða eina gátt umsókna. Eldra fólkið okkar er oft að lenda í því að það sækir um eitt þjónustuúrræði hjá sveitarfélagi, svo þarf að finna einhverja aðra gátt til þess að sækja um hjá ríkinu o.s.frv. Þetta er svolítið mikil upplýsingaóreiða. Því er mikilvægt að öllum gögnum og öllum upplýsingum sé komið fyrir á einum stað og helst einmitt að kerfin geti talað saman. Það þarf vissulega að huga líka að vernd persónuupplýsinga, þar gætu einmitt verið hindranir. Það er eitt sem ég hef svolítið hoggið eftir varðandi eldra fólkið okkar og þjónustuna þegar það þarf virkilega á henni að halda. Fólk býr heima, það eldist og er við góða heilsu en síðan allt í einu getur heilsunni hrakað og fólk hefur ekki sótt um þjónustu hjá sveitarfélagi vegna þess að það hefur ekki þurft á henni að halda, eins og þrifum heima, mat eða eitthvað annað, það hefur ekki sótt um dagþjálfun eða hjúkrunarrými og þar af leiðandi er ansi langt ferli fyrir höndum. Einstaklingar hafa jafnvel tekið upp á því að sækja um þessa þjónustu þó svo að þeir hafi ekki þörf fyrir hana til þess að vera komnir framar í forgangsröðinni. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða og getur vel verið að það sé verið að skoða þetta, ég hef bara ekki upplýsingar um það. En þetta er, því miður, eitthvað sem eldra fólkið okkar finnur stundum fyrir, það hefur veigrað sér við að þiggja þjónustu, en þegar virkilega á reynir þá er biðlistinn allt of langur. Ég fagna því auðvitað að þessi aðgerðaáætlun sé komin fram. Þó svo að hér sé talað um fjögur ár þá er það nú þannig að við bíðum ekki fjögur ár eftir fyrstu aðgerðinni heldur er þegar farið af stað og ýmis verkefni eru þegar í gangi varðandi það sem hér er lagt til og ég fagna því. Auðvitað erum við stundum óþolinmóð hvað varðar svona málaflokk, eðli málsins samkvæmt, því okkur er umhugað um eldra fólkið okkar og við viljum að það hafi góða þjónustu. En ég veit að það eru allir að leggja sig fram og ég tel að þetta verði okkur til mikils framdráttar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen fyrir sitt innlegg í þessa umræðu. Nú þekki ég þann góða þingmann að því að vera manneskja orða sinna og þetta er prinsippmál sem ég vík hér að öðru sinni í dag, uppskera Flokks fólksins. Hann er stofnaður er til að standa vörð um hagsmuni eldra fólks, öryrkja og annarra sem þurfa virkilega á aðstoð að halda. Uppskera fjögurra ára starfs hans árið 2021 voru fyrirheit allra þingmanna sem voru staddir hér á þeim þingdegi um hagsmunafulltrúa aldraðra, umboðsmann aldraðra. Samkvæmt formanni Flokks fólksins segir ráðherra málaflokksins í dag að það skuli sett á ís meðan þetta verði notað sem einhvers konar tilraunaverkefni. Hér er um tvennt ólíkt að ræða. Ég kýs að líta á það svo á að með þessu ágæta máli, sem ég er sammála flestum um að sé fyrirtaksskref í rétta átt, sé ekki verið að efna þau fyrirheit. Fjögurra ára starf fjögurra, sex eða þess vegna tveggja þingmanna leiðir til einnar niðurstöðu, það er uppskera starfsins, vinnunnar, þúsunda klukkustunda. Er þingmaðurinn mér sammála um það að hér sé enn óefnt það loforð sem gefið var hér um umboðsmann eldri borgara?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar og falleg orð í minn garð. Ég ætla ekki að svara fyrir hönd ráðherra varðandi fyrirspurn þingmannsins enda ekki fær um það, það er betra að hann spyrji hann beint sjálfur. Mig langar samt að koma inn á það að í þessum starfshóp sem ég ræddi um áðan sem ég starfaði í var einmitt lagt til að það yrði fundinn hagsmunaaðili eldra fólks, það yrði samþykkt hér á þinginu. Hér hefur verið talsverð umræða um þetta, að eldra fólk skorti talsmann sem hefur formlega stöðu í stjórnsýslunni og gætir hagsmuna eldra fólks, sem er afar mikilvægt og eflaust hægt að einfalda hluti og ferla mikið með því. Ég er hlynnt því, svo það sé sagt hér í pontu. Mér skilst og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef þá skipaði félags- og barnamálaráðherra á sínum tíma starfshóp sem átti að móta tillögur um framtíðarskipulag varðandi réttindagæsluaðila fyrir aldraða og þá var líka verið að ræða hvort það þyrfti sérlög um réttindagæsluaðila fyrir aldraða, svipað eins og er gert fyrir öryrkja, ég þekki það ekki alveg, en það átti þá að fylgja þessari tillögu sem þessi starfshópur átti að vinna. Ég veit ekki hvort það hafi komið einhver niðurstaða í þetta en ég er alveg tilbúin til að leggja hönd á plóg og tala fyrir þessu máli því að ég er svo sannarlega sammála hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör, sem eru því miður aðeins of sjaldgæf í þessum sal þegar spurt er. Ég fagna því að þingmaðurinn er sammála því að það er full þörf á margumræddum hagsmunaaðila. Við erum með umboðsmann Alþingis, við erum með umboðsmann barna, við vorum meira að segja með umboðsmann íslenska hestsins til skamms tíma. Hér er verið að tala um umboðsmann þeirra sem ekki hafa heilsu, tækniþekkingu eða getu til að verja sig eða afla sér þeirra upplýsinga og þess stuðnings sem æskilegur er og nauðsynlegur. Ég yrði fyrir miklum vonbrigðum með ráðherra málaflokksins sem hér um ræðir ef reynt yrði að víkja frá því sem var hreint og klárt loforð, fyrirheit. Þetta var díllinn við lok þingsins. Þessu var mjög fagnað í Flokki fólksins og alls staðar þar sem skjólstæðinga Flokks fólksins er að finna. Það væri hreint afleitt til afspurnar ef menn ætluðu að víkja sér undan fyrirheitum með því að koma með eitthvað allt annað en það sem um var samið. Ég treysti því að hv. þm. Ingibjörg Isaksen verði í liði með okkur um að tryggja að staðið verði við stóru orðin, því að þetta eru stór orð. Þetta var ríkuleg uppskera mikils starfs, tuga og hundruð klukkustunda vinnu. Það var sammælst um þetta og orð skulu standa. Erum við ekki sammála um það?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans andsvar. Það er engum dulið hversu mikið hans flokkur berst fyrir eldra fólki, það verður bara að segjast og hrósa fyrir það. En hér erum við líka að ræða aðgerðaáætlun. Það hefur lengi verið kallað eftir stefnu í málefnum eldra fólks og stefnu þurfa líka að fylgja aðgerðir. Því er afar mikilvægt að verið sé að leggja fram aðgerðaáætlun sem á að ráðast í og er þegar hafist handa við að ráðast í. Eitt af því er einmitt mælaborðið sem á að mæla líðan og velferð eldra fólks og þar getur m.a. hugsanlega komið í ljós sú þörf fyrir hagsmunagæsluaðila eldra fólks sem gæti ýtt frekar undir það að slíkt yrði sett á fót. Ég held að það sé afar mikilvægt í þessum viðkvæma málaflokki að við þingmenn tökum höndum saman, vinnum þvert á flokka, hættum að vera með ásakanir hingað og þangað því að það skilar engu. Vinnum þetta saman og þannig náum við árangri, ég er sannfærð um það.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um myndlistarstefnu til ársins 2030. Með þingsályktunartillögu þessari er menningar- og viðskiptaráðherra falið að vinna að framkvæmd stefnu og aðgerðaáætlunar í myndlist sem miði að því að efla myndlistarmenningu landsins og auka áhuga og þekkingu almennings á myndlist. Myndlistarstefnan byggist á fjórum meginmarkmiðum sem nánar er gerð grein fyrir í tillögunni og eiga það sameiginlegt að stuðla að umbótum og jákvæðum breytingum svo framtíðarsýn stefnunnar verði að veruleika. Samhliða myndlistarstefnunni er lögð fram aðgerðaáætlun í 18 liðum til að tryggja framgang myndlistar í landinu en nánari grein er einnig gerð fyrir þeim í þingsályktunartillögunni. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti. Þá bárust nokkrar umsagnir um málið en nánar er greint frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Einnig barst nefndinni minnisblað frá menningar- og viðskiptaráðuneytinu. ---------- Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar fagnar fram kominni tillögu til þingsályktunar um myndlistarstefnu til ársins 2030 og telur brýnt að hún nái fram að ganga. Þá voru umsagnaraðilar jákvæðir í garð stefnunnar og fagna því að lögð sé fram opinber stefna um myndlist í fyrsta sinn, enda brýnt að stjórnvöld marki sér skýra stefnu í málaflokknum sem endurspegli jafnframt samfélagslegt gildi myndlistar. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að stefna stjórnvalda í málaflokknum sé skýr, enda sé það til heilla fyrir hina kraftmiklu og lifandi myndlistarmenningu og myndlistarstarfsemi sem tíðkast hér á landi. Umfjöllun nefndarinnar laut annars fyrst og fremst að tveimur atriðum, annars vegar var rætt um skattumhverfi myndlistar og hins vegar um ráðstafanir gegn málverkafölsunum. Í fyrsta lagi varðandi skattumhverfi myndlistar, þá er í 11. tölulið aðgerðaáætlunar með myndlistarstefnu lagt til að gerð verði ítarleg greining á þeim möguleika að færa myndlist í 11% virðisaukaskattsþrep. Samkvæmt virðisaukaskattslögum eru listamenn undanþegnir virðisaukaskattsskyldu að því er varðar sölu á þeirra eigin verkum, enda falli þau undir ákveðin tollskrárnúmer, sbr. 2. tölulið 4. gr. laga um virðisaukaskatt. Einhverjir umsagnaraðilar lýstu yfir áhyggjum af því að það kynni að hafa letjandi áhrif á myndlistarmenn yrði starfsemi þeirra gerð virðisaukaskattsskyld, yki á flækjustig og drægi úr framleiðni og lögðu því áherslu á að ekki skyldi færa myndlist í 11% virðisaukaskattsþrep nema að yfirstaðinni ítarlegri greiningu á kostum þess og göllum. Þá var bent á það fyrir nefndinni að flutningskostnaður listaverka til landsins félli undir 24% virðisaukaskatt og hvatt til þess að slíkur flutningur yrði gerður gjaldfrjáls, enda fjöldi íslenskra listaverka staðsettur erlendis. Jafnframt var vakin athygli á nauðsyn þess að lækka svonefnd fylgiréttargjöld af endursölu upprunalegs listaverks úr 10% í 5%, sbr. 25 gr. b höfundalaga, til samræmis við önnur Evrópulönd en gjaldið sé hvergi hærra en hér á landi. Nefndin fjallaði einnig um mögulegar útfærslur á því að koma á virðisaukaskattsskyldu á sviði myndlistar, til að mynda með því að taka upp einhvers konar hvatakerfi þar sem fólk yrði hvatt til að kaupa myndlist en allir gætu síðan sótt um endurgreiðslu virðisaukaskatts á keyptum verkum, líkt og tíðkast til að mynda í Hollandi. Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á það í þessu sambandi að starfshópurinn, sem mælt er fyrir um í 11. tölulið aðgerðaáætlunar og er ætlað er að meta mögulegar breytingar á skattumhverfi myndlistar, horfi til þeirra sjónarmiða sem fram komu við þinglega meðferð málsins. Þá fjallaði nefndin í öðru lagi um ráðstafanir gegn málverkafölsunum en ekki er vikið sérstaklega að þeim í stefnu og aðgerðaáætlun um myndlist. Umsagnaraðilar vöktu athygli á þeim vanda sem málverkafalsanir hafa í för með sér á íslenskum listaverkamarkaði og kölluðu eftir umfjöllun og aðgerðum í þeim málaflokki. Þá var nokkuð fjallað um að lagaheimildir skorti til að gera fölsuð listaverk upptæk og farga þeim og kallað var eftir því að starfsemi starfshóps til að vinna að ráðstöfunum gegn málverkafölsunum, sem komið var á fót árið 2015 á grundvelli þingsályktunartillögu nr. 40/143 frá árinu 2014, yrði endurvakin. Menningar- og viðskiptaráðuneytið bendir á það í minnisblaði sínu til nefndarinnar að þegar hafi verið skipaður starfshópur til að bregðast við málverkafölsunum árið 2004 í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 325/2003, sem kallað hefur verið „stóra málverkafölsunarmálið“. Sá starfshópur hafi bent á að ákveðin úrræði væru fyrir hendi í höfundalögum sem væru til þess fallin að sporna við því að fölsuð málverk séu í umferð en hefði ekki verið beitt við rannsókn og saksókn umrædds máls. Í ljósi þess að tiltekin úrræði eru þegar fyrir hendi í lögum telur ráðuneytið óþarft að svo stöddu að aðhafast um frekari úrbætur á því sviði. Meiri hluti nefndarinnar fagnar ábendingum umsagnaraðila um úrbætur á sviði málverkafalsana en tekur á hinn bóginn undir framangreind sjónarmið ráðuneytisins um að fullnægjandi úrræði séu fyrir hendi í lögum til að hamla því að fölsuð listaverk séu í umferð. Þá telur meiri hlutinn rétt að árétta að í greinargerð með þingsályktunartillögu nr. 40/143 var fjallað um að listaverkafalsanir feli í sér blekkingar og séu til þess fallnar að hafa fé af fólki með ólögmætum hætti og eigi því að varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. Virðulegi forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þess sem hér stendur, háttvirtir þingmenn Birgir Þórarinsson, Bryndís Haraldsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Jódís Skúladóttir og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir. - Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Friðrik Friðrikssyni kærlega fyrir sína ræðu og lýsa mikilli ánægju með þetta mál. Þessi stefna, sem er sú fyrsta sinnar tegundar og tekur til myndlistar, er lofsverð. Ég er afar sáttur við þá stefnu sem hér bíður endanlegrar afgreiðslu Alþingis á næstu dögum er varðar tónlistarstefnu, tónlistarmiðstöð. Kvikmyndamálin hafa verið færð til betri vegar. Í báðum tilfellum hafa verið innbyggðir hvatar til að auðvelda framleiðslu á stærri verkum, bæði hljóðritum og kvikmyndum. Af þeirri einni og hálfri blaðsíðu sem liggur hér til grundvallar er hálfri blaðsíðu varið til umfjöllunar um falsanir á verkum og það ekki að ástæðulausu. Gott og gilt. Ég hefði kosið hálfa blaðsíðu til viðbótar um einhvers konar hvata sem örva myndu fyrirtæki og einstaklinga til þess hreinlega að kaupa íslenska myndlist. Þar er hægt að leita fyrirmynda í öðrum löndum, m.a. Bandaríkjunum. Við eigum tiltölulega frumstæð lög um einhvers konar skattfrádrátt, ég man ekki hvort það er 1% en það var til skamms tíma 0,25%, Ágúst Einarsson barðist fyrir hækkun þess í 0,5% og eitthvað hefur því miðað áfram. Ég hefði talið að í þessu máli, í þessari myndlistarstefnuvinnu, mættum við örva fyrirtæki og einstaklinga til að kaupa íslenska myndlist og örva þar með ungt hæfileikafólk til að gefa sig að þessu starfi þar sem tekjugrundvöllur er almennt mjög ótryggur. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og raun ber vitni er hér verið að samþykkja í fyrsta skipti myndlistarstefnu fyrir Ísland og það er bara í eðli sínu stórmál og fagnaðarefni. Við erum að taka mjög þétt utan um menninguna en það er auðvitað vegferð. Þingmaðurinn nefnir hvata og ég get heils hugar tekið undir það. Eins og kemur fram í umfjöllun nefndarinnar kann vel að vera að það verði tekið sérstaklega tillit til þess í vinnunni fram undan, að það sé einhvers konar hvati til þess að kaupa list. Þess vegna var til að mynda þarft að benda á hvernig þessu er komið fyrir í Hollandi en þar getur fólk fengið til baka virðisaukaskatt. Ef við skoðum hvernig þessu er fyrir komið í löndunum í kringum okkur þá er allur gangur á því. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að taka inn í þessa umræðu hvernig við reynum að tryggja list fyrir alla. Það vill auðvitað þannig til að þeir sem hafa mest milli handanna eiga kannski auðveldast með að fjárfesta í list. En að njóta listar ætti að vera mögulegt fyrir alla, óháð fjárhag eða hvernig þeir standa. Þess vegna finnst mér mjög spennandi að skoða hugmyndir um að það sé hægt að leigja tímabundið til sín list eða jafnvel fá hana lánaða án endurgjalds. Það er töluvert mikið um verk sem prýða hér opinberar stofnanir og svo má lengi telja. Ég held að þetta sé allt eitthvað sem við ættum að skoða og reyna að tryggja að það sé verulegur hvati til að ýta undir íslenska myndlist í sínu víðasta formi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans góðu viðbrögð. Það sem ég er að velta fyrir mér er kannski sérstaklega hugmyndin um umhverfislistaverk sem mér finnst að við mættum vera duglegri við að koma hér upp. Það væri þess konar hvatakerfi fyrst og fremst sem ég var að huga að, að menn gætu verið að starfa við stórt umhverfislistaverk, kannski mánuðum saman, og það væru hvatar í því fyrir sveitarfélög eða stórfyrirtæki að fjárfesta í slíku. Sjáum t.d. Sólfarið, hversu ómetanlegt það er fyrir okkar miðborg hér, og Eggið og Regnbogann við Leifsstöð. Þetta eru bara dæmi. Ég myndi vilja sjá fleiri umhverfislistaverk af þeirri stærðargráðu hér og sjá fleiri íslenska listamenn hafa burði og möguleika til að einbeita sér að slíku. Þess vegna hvet ég þá sem munu fara með þetta alla leið að endamarkinu að ígrunda leiðir til að byggja inn frekari hvata fyrir myndlistarmenn að ráðast í stór og metnaðarfull verkefni. Væri hv. þingmaður reiðubúinn að veita okkur atfylgi við slíka hugmynd?

Frú forseti. Stutta svarið er auðvitað já, ég held að það gæti verið mjög fýsilegt að fara þá leið. Auðvitað er það þannig að þegar ríkið til að mynda stendur í að byggja húsnæði og slíkt þá er litið til listarinnar. Listin er bara þannig. Þegar við fjöllum um myndlistarstefnu erum við allt of gjörn á að njörva það niður við það sem í flestra huga er þessi hefðbundna myndlist á veggjum heimila og stofnana. En auðvitað er myndlist miklu víðari en það. Það er vert að líta til þess hvers konar hvata væri hægt að útfæra til að ýta undir myndlist, umhverfislist og fleiri listaþætti, ef svo má segja, vegna þess að þeir eru mikil prýði og þeir auðga andann. Slík verkefni yrðu ekki bara til að að lyfta undir listamanninn heldur líka til þess að leyfa umhverfinu og samfélaginu að njóta listarinnar. Mér fyndist vera jafn mikill hvati í því. Þó að ég geri alls ekki lítið úr því að allir þurfi að fá fyrir sín verk þá held ég að partur af því að lyfta myndlist á Íslandi á hærra stig sé að tryggja aðgengi að henni. Umhverfislistaverk falla sannarlega undir það. Að lokum verð ég að segja að það ágæta fólk sem kom til fundar við nefndina hafði margt mjög jákvætt fram að færa en sá punktur sem ég tók svolítið frá þeirri umræðu var einmitt hversu víðtæk sú skilgreining er sem við erum að fást við. Stefna eins og þessi verður sannarlega að rúma alla þá skilgreiningu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum sem varðar uppbyggingu innviða. Frumvarpið felur í sér breytingar á skipulagslögum en markmið þeirra er að einfalda stjórnsýslu í tengslum við framkvæmdir í flutningskerfi raforku og byggist frumvarpið á tillögum starfshóps sem skipaður var í framhaldi af aftakaveðri sem gekk yfir landið í desember 2019. Meðal annars er lagt til að heimilt verði að taka sameiginlega skipulagsákvörðun sem nái til einnar framkvæmdar vegna flutningskerfis raforku, þvert á sveitarfélagamörk. Heimilt verði að skipa sérstaka stjórnsýslunefnd, svokallaða raflínunefnd, sem hafi það hlutverk að undirbúa og afgreiða skipulagsákvörðun vegna framkvæmdarinnar, gefa út sameiginlegt framkvæmdaleyfi og hafa yfirumsjón með eftirliti með framkvæmdinni. Nefndin hafi sjálfstætt stjórnsýsluvald og afgreiðslu skipulagsáætlun sem gangi framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Náist ekki samkomulag í nefndinni er lagt til að málinu verði vísað til ráðherra sem taki ákvörðun um val á valkosti og hvaða skilyrðum framkvæmdin skuli háð í skilmálum skipulagsins. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Þá sendi nefndin tillögur að breytingum á frumvarpinu til umsagnar þeirra aðila sem sent höfðu umsögn um frumvarpið. Greint er frá þessu í nefndarálitinu sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta nokkur atriði: Nefndin fjallaði sérstaklega um skipulagsvald sveitarfélaga en í umsögnum og á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að fyrirkomulag frumvarpsins um raflínunefndir og aðkomu ráðherra feli í sér inngrip í skipulags- og sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga sem varið sé af 78. gr. stjórnarskrárinnar. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að ákvæði 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um að „sveitarfélög skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða“. Ákvæðið mælir fyrst og fremst fyrir um að staða sveitarfélaganna og starfsumhverfi ráðist af því „sem lög ákveða“ en í ákvæðinu felast þó ákveðin efnisatriði. Í grundvallaratriðum felur sjálfstjórn sveitarfélaga í sér að stjórn sveitarfélags sem er lýðræðislega kjörin af íbúum sveitarfélagsins sjálfs er sjálfstæð gagnvart öðrum stjórnvöldum þrátt fyrir að hvorugt þessara atriða komi fram með beinum hætti í ákvæðinu. Orðalagið „sem lög ákveða“ veitir löggjafanum þó verulegt svigrúm en honum er heimilt að breyta sveitarfélagaskipan og ákveða verkefni þeirra. Þrátt fyrir að sveitarfélög skuli „ráða málefnum sínum“ sjálf þá ræðst það að meginstefnu af gildandi lögum á hverjum tíma hvaða málefni það eru og hversu miklu um útfærslu þeirra sveitarfélög fá að ráða. Í grein Trausta Fannars Valssonar um sjálfstjórn sveitarfélaga er fjallað um hvort almenna löggjafanum sé óheimilt að færa tiltekin verkefni frá sveitarfélögum til annarra stjórnvalda vegna eðlis verkefnanna og eru í því skyni nefnd dæmi um staðbundin verkefni eins og gerð og samþykkt staðbundinna skipulagsáætlana um landnotkun. Fram kemur að ekki verði slíkar ályktanir dregnar af 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar og felst réttur til að sinna ákveðnum staðbundnum verkefnum þar með ekki í sjálfsstjórn sveitarfélaganna. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að nú þegar setja ýmis lög takmarkanir á heimildir sveitarfélaga til ákvarðanatöku um landnotkun við skipulagsgerð. Má þar m.a. vísa til ákvæða skipulagslaga nr. 123/2010 um landsskipulagsstefnu sem ráðherra leggur fyrir Alþingi til samþykktar. Sveitarfélögum er skylt að taka mið af landsskipulagsstefnu við gerð skipulagsáætlana eða breytinga á þeim og, eftir því sem við á, samræma þær landsskipulagsstefnu innan fjögurra ára frá samþykkt hennar. Þá er sveitarstjórnum skylt að samræma gildandi svæðis-, aðal- og deiliskipulagsáætlanir verndar- og orkunýtingaráætlun innan fjögurra ára frá samþykkt hennar, sbr. 7. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011. Ljóst er að frumvarpið felur í sér frávik frá meginreglum skipulagslaga um að sveitarfélög fari með skipulagsvaldið og leggur meiri hlutinn því áherslu á að öll slík frávik ber að túlka þröngt. Meiri hlutinn áréttar að ákvæði frumvarpsins eru skýrt afmörkuð að efni, þ.e. taka einungis til lagningu raflína í flutningskerfi raforku. Framkvæmdir við meginflutningskerfi raforku eru sérstaks eðlis, liggja yfir mörk nokkurra sveitarfélaga og eru ólíkar ýmsum öðrum samfélagslegum innviðum. Þá er uppbygging og viðhald flutningskerfis raforku þjóðhagslega mikilvæg út frá sjónarmiðum um afhendingaröryggi raforku um allt land og markvissri atvinnu- og byggðaþróun. Með vísan til framangreinds telur meiri hlutinn mikilvægt að umfjöllun um skipulagsbreytingar og framkvæmdaleyfi í flutningskerfi raforku geti hlotið þá sérstöku málsmeðferð sem mælt er fyrir um í frumvarpinu ef til ágreinings kemur og ekki tekst að leysa hann í hefðbundnu skipulagsferli. Þá telur meiri hlutinn tillögur frumvarpsins rúmast innan þeirra heimilda löggjafans sem 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar gerir ráð fyrir. Meiri hlutinn leggur áherslu á að skipulagsmál raflína fara ekki sjálfkrafa til vinnslu og afgreiðslu raflínunefndar samkvæmt frumvarpinu heldur þarf að óska eftir því hverju sinni að ráðherra skipi slíka nefnd um afmarkaða framkvæmd. Að því sögðu telur meiri hlutinn þó farsælast að sveitarfélög nái sjálf að leysa ágreining vegna fyrirhugaðrar lagningar raflínu en á sama tíma nauðsynlegt að fyrir hendi sé farvegur til að aðstoða við lausn hans vegna þeirra þjóðhagslegu mikilvægu hagsmuna að raforkuöryggi verði tryggt um allt land. Með frumvarpinu er lagður til slíkur farvegur. Meiri hluti nefndarinnar leggur til breytingar á frumvarpinu og verður farið yfir helstu atriði þeirra hér: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar raflínuskipulagið og umhverfismat. Í samráði við innviðaráðuneytið og Skipulagsstofnun telur meiri hlutinn rétt að leggja til ákveðnar breytingar á frumvarpinu þannig að frumvarpið snúist aðeins um skipulag raflína og framkvæmdaleyfi í tengslum við það. Lagt er til að falla frá því að samþætta gerð umhverfismats vegna raflínuframkvæmdar á grundvelli laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021, og breytinga á skipulagi vegna raflínulagningar. Framkvæmdaraðili geti þannig hafið umhverfismat framkvæmdar og eftir atvikum klárað það áður en breyting á skipulagi vegna lagningar raflínu hefst. Með breytingum þessum er verið að undirstrika að stefnumótun um lagningu raflína fer fram á skipulagsstigi. Almenna reglan verður sú að tillaga að raflínuskipulagi verður unnin ásamt umhverfismati áætlunarinnar samkvæmt III. kafla laga nr. 111/2021, um umhverfismat framkvæmda og áætlana, og að við afgreiðslu skipulagsins verði höfð hliðsjón af umhverfismatsskýrslu áætlunarinnar. Þetta er í samræmi við það sem almennt tíðkast í skipulagsmálum, t.d. er aðalskipulag eða aðalskipulagsbreyting umhverfismetin samhliða gerð hennar. Að baki þessari breytingu liggur það sjónarmið að hún uppfylli betur markmið frumvarpsins um aukna skilvirkni og að ein skipulagsákvörðun og eitt framkvæmdaleyfi verði veitt fyrir tiltekinni framkvæmd í flutningskerfi raforku án íhlutunar í núverandi ferli umhverfismats framkvæmda sem er kveðið á um í lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021. Leggur meiri hlutinn því til breytingu á 3. mgr. c-liðar 7. gr. frumvarpsins og að 1. mgr. sömu greinar falli brott. Þrátt fyrir framangreinda meginreglu er þó rétt að mati meiri hlutans að í frumvarpinu verði heimild til að sameina skýrslugerð um umhverfismat raflína samkvæmt IV. kafla laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021, og skýrslugerð um umhverfismat raflínuskipulagstillögu samkvæmt frumvarpinu og leggur til nýtt ákvæði þess efnis sem verði að finna í e-lið 7. gr. frumvarpsins. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar afgreiðslu og gildistöku raflínuskipulags. Með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir er ekki gert ráð fyrir að umhverfismati framkvæmdar þurfi að vera lokið svo að unnt sé að kynna og afgreiða tillögu að raflínuskipulagi. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana skal sá sem ber ábyrgð á umhverfismati áætlunar við afgreiðslu áætlunar hafa hliðsjón af umhverfismatsskýrslu og athugasemdum sem borist hafa við tillögu að áætlun og umhverfismatsskýrslu. Sú skylda nær til raflínunefndar varðandi gerð raflínuskipulags og telur meiri hlutinn rétt að leggja til breytingar á orðalagi 1. mgr. d-liðar 7. gr. þannig að kveðið sé á um að líta skuli til þessara atriða við afgreiðslu raflínuskipulagsins. Í 7. gr. er fjallað um aðkomu ráðherra að málinu komist raflínunefnd ekki að sameiginlegri niðurstöðu um samþykkt tillögunnar innan átta vikna frá því að afstaða sveitarfélaganna lá fyrir. Er honum þá falið að taka ákvörðun um val á valkosti. Ráðherra skuli við töku ákvörðunarinnar taka mið af gildandi landskipulagsstefnu og niðurstöðum mats á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar auk þess sem stefna stjórnvalda um flutningskerfi raforku skuli einnig höfð til hliðsjónar. Með vísan til þess sem að framan er rakið leggur meiri hlutinn til breytingar þannig að vísað verði til umhverfismatsskýrslu og athugasemda við tillöguna og umhverfismatsskýrsluna í stað niðurstaða mats á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Bent var á að þar sem frumvarpið tekur til framkvæmda sem falla undir raforkulög, nr. 65/2003, og kerfisáætlun sé rétt að ráðherra skuli við ákvörðun sína einnig líta til þeirra. Tekur meiri hlutinn undir það og leggur til breytingu þess efnis. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar beiðni um skipan raflínunefndar og samsetningu nefndarinnar. Samkvæmt frumvarpinu er ráðherra heimilt að skipa raflínunefnd að beiðni framkvæmdaraðila. Með vísan til þeirrar heimildar raflínunefndar að taka bindandi skipulagsákvörðun þvert á sveitarfélög um tiltekna framkvæmd í flutningskerfi raforku telur meiri hlutinn eðlilegt að þau sveitarfélög sem framkvæmd nær til hafi einnig heimild til að óska eftir að máli sé komið í þann skipulagsfarveg sem mælt er fyrir um í frumvarpinu og leggur til breytingu þess efnis á 5. gr. Fram komu þó nokkrar athugasemdir um það tímamark sem miðað er við í 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins, þ.e. að setja þurfi fram beiðni um skipan raflínunefndar á undirbúningsstigi framkvæmdar og áður en ferli samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana er hafið. Bent var á að hvergi er að finna skilgreiningu á undirbúningsstigi framkvæmdar. Þá sé flutningsfyrirtæki skylt samkvæmt 9. gr. a raforkulaga, nr. 65/2003, að leggja fyrir Orkustofnun til samþykktar kerfisáætlun um uppbyggingu flutningskerfisins. Þar af leiðandi hafi stærstur hluti framkvæmda í flutningskerfi raforku næstu tíu árin hlotið einhverja umfjöllun á þeim vettvangi og því vandséð að það fyrirkomulag sem frumvarpið mælir fyrir um geti nýst fyrir þær framkvæmdir. Þá geti ágreiningur komið upp á síðari stigum framkvæmdar. Einnig kom fram að þar sem staða aðalskipulags sveitarfélaga með tilliti til fyrirhugaðrar raflínu gæti verið ólík eftir einstaka málum þyrfti að vera fyrir hendi viðeigandi svigrúm til þess að hægt væri að óska eftir skipun raflínunefndar við mismunandi aðstæður. Að mati meiri hlutans er rétt að opna fyrir að beiðni um skipan nefndarinnar geti komið fram á síðari stigum. Með vísan til þess sem áður er rakið að fallið verði frá því að samþætta gerð umhverfismats vegna raflínuframkvæmdar samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana og breytinga á skipulagi vegna raflínulagningar getur beiðni um skipan raflínunefndar komið fram eftir að umhverfismatsferli er hafið og/eða að loknu ferlinu. Varðandi tímamark í skipulagsferlinu telur meiri hlutinn rétt að binda heimildina við ákveðið tímamark þar sem heimildir laganna taki til nýrra raflínuverkefna en gilda ekki afturvirkt um þær raflínur sem þegar eru á staðfestu aðalskipulagi. Leggur meiri hlutinn til að miðað verði við að beiðni um skipun nefndar þurfi að setja fram áður en samþykkt hefur verið á fundi a.m.k. einnar sveitarstjórnar að auglýsa skipulagstillögu á grundvelli 31. gr. skipulagslaga. Samkvæmt framangreindu verður ekki hægt að fara fram á að raflínunefnd sé skipuð þegar a.m.k. ein hlutaðeigandi sveitarstjórn hefur samþykkt að auglýsa skipulagstillögu á grundvelli 31. gr. skipulagslaga. Við umfjöllun nefndarinnar var töluvert rætt um hverjir ættu að eiga sæti í raflínunefnd komi til þess að hún sé skipuð. Fram komu athugasemdir um við að ekki væri gert ráð fyrir fulltrúa stjórnvalda á sviði orkumála í nefndinni en nauðsynlegt væri að innan nefndarinnar væri fulltrúi með þekkingu á raforkumálum. Þá var gagnrýnt að Skipulagsstofnun færi með formennsku í nefndinni, þ.e. að stofnuninni væri bæði ætlað að veita raflínunefnd ráðgjöf og annast gerð raflínuskipulags í umboði hennar og að veita nefndinni formennsku. Meiri hlutinn tekur undir þessar athugasemdir og telur rétt að leggja til breytingar á 3. mgr. 5. gr. með vísan til þessa. Til viðbótar við fulltrúa þeirra sveitarfélaga sem viðkomandi framkvæmd á að ná til eigi þannig sæti í nefndinni fulltrúi ráðherra orkumála og fulltrúa ráðherra skipulagsmála falið að fara með formennsku í nefndinni í stað Skipulagsstofnunar. Hlutverk Skipulagsstofnunar verði að starfa með nefndinni, þ.e. veita henni ráðgjöf og annast gerð raflínuskipulags í umboði hennar og samkvæmt þeirri málsmeðferð sem kveðið er á um í frumvarpinu. Verður hlutverk stofnunarinnar þar með sambærilegt og hún hefur samkvæmt lögum um skipulag haf- og strandsvæða, nr. 88/2018. Að lokum er í fjórða lagi lögð til breyting er varðar gildistöku laganna en það tímamark sem frumvarpið kveður á um er liðið. Meiri hlutinn leggur til að lögin öðlist gildi 1. nóvember 2023 en með því gefst tími til að undirbúa gildistökuna, m.a. setningu reglugerða. Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta nefndarinnar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Friðjón R. Friðjónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson. Bjarni Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Virðulegi forseti. Líkt og ég sagði hér í upphafi er markmiðið með þessu frumvarpi að einfalda stjórnsýslu í tengslum við framkvæmdir í flutningskerfi raforku. Við stöndum á ákveðnum tímamótum þegar kemur að orkumálum þjóðarinnar. Við höfum sett okkur metnaðarfull markmið um orkuskipti og á sama tíma þurfum við að tryggja afhendingaröryggi raforku um allt land, en eins og staðan er í dag er það alls ekki tryggt. Við verðum að horfast í augu við það að uppbygging og viðhald flutningskerfis raforku er þjóðhagslega mikilvægt. Út frá sjónarmiðum um afhendingaröryggi raforku um allt land og markvissri atvinnu- og byggðaþróun er nauðsynlegt að skapa betri leiðir en nú eru tækar. Að því sögðu árétta ég, og einnig sem fyrrverandi sveitarstjórnarfulltrúi, að það er mjög mikilvægt að virða skipulagsvald sveitarfélaga. Því eru, líkt og kemur fram að framan, breytingar túlkaðar þröngt og þá eru einnig lagðar til breytingar þess efnis að þau sveitarfélög sem framkvæmd nær til hafa heimild til að óska eftir að máli sé komið í þann skipulagsfarveg sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Þá langar mig að árétta að þrátt fyrir að þessi tvö ferli verði aftengd, þ.e. ferli samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana og breyting á skipulagi vegna raflínulagningar, verður að hafa í huga að þessi breyting fer ekki í bága við þá mikilvægu stefnumörkun frumvarpsins um að tekin verði ein sameiginleg skipulagsákvörðun sem nái til einnar framkvæmdar vegna flutningskerfis raforku þvert á sveitarfélög. Þá bendi ég á að sú breyting að bæta inn ráðherra beri við ákvörðun sína að taka mið af ákvæðum raforkulaga og samþykktri kerfisáætlun er til samræmis við orðalag 3. mgr. a-liðar, 7. gr., þar sem fram kemur að við gerð raflínuskipulags skuli auk landsskipulagsstefnu taka mið af ákvæðum raforkulaga, gildandi stefnu stjórnvalda um flutningskerfi raforku og samþykktri kerfisáætlun. Raflínunefndinni ber að líta til þessa og því er eðlilegt, til að gæta samræmis, að kveða á um að ráðherra beri að gera það líka ef til þess kemur að hann komi að málinu. Með því að hverfa frá því að samþætta ferlið líkt og upphaflega stóð til er áfram staðinn vörður um umhverfismatsferlið og það fari fram líkt og lög um umhverfismat kveða á um. Í því ferli er sömuleiðis tryggð aðkoma og samráð við hina ýmsu hagsmunaaðila sem og almenning sem ég tel afar mikilvægt.

Virðulegi forseti. Mér finnst þó nokkuð við þetta frumvarp að athuga. Það eru ýmsar umsagnir sem benda til þess að ég sé ekki einn um það. Mörg sveitarfélög gera enn töluverðar athugasemdir við frumvarpið og þær breytingar sem á því hafa verið gerðar, og við það að ekki sé komið nægilega til móts við þau. Einnig hefur Landvernd komið fram með töluverðar athugasemdir. Ég hjó eftir einu sem mig langar að spyrja út í varðandi þessa nefnd, sem er skipuð fulltrúum Skipulagsstofnunar og sveitarfélaga. Getur það gengið upp, ef upp kemur ágreiningur í nefndinni, að vísa honum einfaldlega til ráðherra? Hann gæti haft mjög eindregnar skoðanir á því sem á að fara fram, enda er málið sem er til umfjöllunar að öllum líkindum á forræði ráðherra. Þess vegna langaði mig að fá upplýsingar um það hvort þetta sé raunverulega það sem standi til, og um það hvort ekki sé hægt að finna öðruvísi út úr þessu en að vísa ágreiningi til ráðherra til að hann leysi hann. Það hlýtur að þurfa að gera þetta öðruvísi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni kærlega fyrir andsvarið. Vissulega er þetta rétt. Þetta er áhyggjuefni og okkur bárust margar umsóknir frá sveitarfélögum varðandi skipulagsréttinn. Það má segja að hið hefðbundna skipulagsferli sveitarfélaga sé æskilegasta leiðin, það er alveg þannig. Hér er verið að útfæra leið sem hægt er að grípa til, m.a. að frumkvæði sveitarfélaga, ef stefnir í ágreining sem þarf að leysa í ljósi þess að um er að ræða framkvæmdir sem ekki er spurning um hvort heldur hvernig eigi að ráðast í. Þarna eiga fulltrúar sveitarfélaga sæti við borðið til að ná þessari niðurstöðu. Ég er sannfærð um það að þegar fólk nær að sitja saman og ræða saman út frá þeim forsendum sem hvert sveitarfélag leggur fram þá náist skynsamleg niðurstaða í málinu. Það sem hefur skort í ferlinu hjá okkur hingað til, og er m.a. ástæða þessa frumvarps, er að stundum vantar niðurstöðu í máli. Farið er af stað í ferli varðandi framkvæmdir, umhverfismat, skipulagsferli og allt sem því tengist. Síðan fæst ekki framkvæmdaleyfi og þá er framkvæmdin stopp. Þá er enginn sem kveður á um það hvernig eða hvort eigi að fara í framkvæmdina. Þennan punkt hefur skort og kallað hefur verið eftir honum. Nái nefndin ekki sameiginlegri niðurstöðu á þessum tíma er þessu vísað til ráðherra til að taka afstöðu. Honum ber, líkt og ég nefndi, að fara eftir þeim ákvæðum sem lögð eru til í nefndarálitinu og frumvarpinu sjálfu við ákvörðun sína.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Ólöfu Isaksen fyrir svarið. Okkur greinir þarna á. Ég er ekki alveg sannfærður um að ef uppi er ágreiningur komist fólk að einhverri skynsamlegri niðurstöðu. Eðli ágreinings getur verið að hann verði töluverður og jafnvel óleysanlegur. Það sést á umsögnum um þetta frumvarp að það er ágætur samhljómur um það að þörf er á einhverri leiðsögn og á einhverju úrræði til að leysa úr því vandamáli sem getur skapast ef búið er að fara í verkefni sem ákveðið hefur verið að fara í, eins og hv. þingmaður kom inn á. Það bendir líka til þess að mögulega hafi skipulagsvald sveitarfélagsins ekki verið virt. Þarna nálgumst við hlutina á valdsækinn hátt. Engu að síður þarf að finna einhverja leiðsögn. Það er örugglega hægt að finna einhvern vettvang til að ræða hlutina ef uppi er ágreiningur. Þá þarf að tryggja að sjálfstæði sveitarfélaga sé virt og að ekki sé gengið á skipulagsréttinn sem er tryggður í stjórnarskránni, eins og kemur fram í frumvarpinu. Sjálfstæði sveitarfélaga er þó nokkurt og okkur ber að standa vörð um það. Ég sé ekki að ekki sé hægt að fara örlítið mildari leiðir eða að þetta standist meðalhóf.

Virðulegi forseti. Við erum að tala um skipulagsrétt sveitarfélaga. Vissulega er rétt að við verðum að virða þann rétt. Hins vegar er hér lagt til verkfæri komi til ágreinings varðandi það hvernig eigi að leggja línu - ekki hvort heldur hvernig. Þá er hægt að kalla til þessa nefnd þar sem sveitarfélög eiga sæti við borðið. Hér er í raun lagt til leiðbeinandi viðbótarverkfæri, líkt og ég kom inn á áðan. Það er afar nauðsynlegt að fyrir hendi sé farvegur til að aðstoða við lausn ágreinings sem er uppi vegna þeirra þjóðhagslega mikilvægu hagsmuna að raforkukerfi sé tryggt um allt land. Með þessu frumvarpi er ruddur slíkur farvegur. Fulltrúar sveitarfélaga hafa fulla aðkomu að þessum farvegi. Samráðsferli er tryggt þar sem almenningur getur komið athugasemdum og ábendingum á framfæri líkt og í hefðbundnu skipulagsferli. Eins og ég sagði áðan væri það æskilegasta leiðin að hið hefðbundna skipulagsferli sveitarfélaga myndi ná fram að ganga. Þetta er eingöngu eitt verkfæri í viðbót í okkar kistu til að grípa til náist ekki niðurstaða í slíku máli. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég gleymdi því hér í upphafi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hér hafa tjáð sig. Þetta er viðkvæmt mál. Þetta varðar eignarrétt og ráðstöfunarrétt. Maður skilur ósköp vel að það langar engan að hafa háspennulínur beint fyrir utan húsið sitt eða gluggann sinn. Þótt lengi hafi verið þrjóskast við er loksins búið að viðurkenna samhengið sem bent var á fyrir 45 árum milli háspennu og hvítblæðis í börnum sem búa í námunda við háspennulínur. Vegir rafmagnsins eru ekki að fullu kannaðir eða hliðaráhrif þess, svo að það sé sagt. Eigandi 40% af ósnortnum víðernum í Evrópu er okkar fallega land áfangastaður milljóna. Sá fjöldi fer vaxandi frá ári til árs sem kemur hér til að njóta fegurðar Íslands. Það ljótasta við Ísland að mínu mati eru hin stórkarlalegu mannvirki sem flytja rafmagn milli landshluta frá virkjunum að álverum eða hvað það nú er. Hlutirnir hafa breyst. Það þótti mjög flott að planta álveri við borgarhlið í Reykjavík fyrir 50 árum. Það yrði sennilega ekki sú staðsetning sem valin væri í dag, með fullri virðingu. Disneylandið, sem ég hef stundum leyft mér að líkja Íslandi við, við þurfum að gæta þess og mættu gjarnan vera skýrari fyrirmæli um það í þessum lögum að fela þessar raflínur eftir megni. Er hv. þm. Ingibjörg Isaksen mér sammála um það að við skulum hafa fegurð og ytri útlitsþætti í fyrirrúmi þegar við tökum ákvarðanir sem þessar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans andsvar. Ég tek undir mikilvægi þess að skoða það að setja raflínur í jörð þar sem möguleiki er til þess og að það sé gert. Ég veit að Landsnet á í þéttu samtali við sveitarfélög varðandi slíkt. Þá er horft til þess hvað kerfið geti boðið okkur upp á. Það er ekki alltaf þannig að hægt sé að leggja allar raflínur í jörð, t.d. ef horft er á landslag og stærð raflína. Varðandi sveitarfélög og réttindi þeirra í skipulagsmálum þá var unnið afar þétt að þessum breytingartillögum og tekið tillit til þeirra umsagna sem komu fram hjá sveitarfélögum. Í raun má segja að þótt breytingarnar virðist umfangsmiklar eru þær ívilnandi í raun og ganga skemur en upphaflega var gert ráð fyrir í frumvarpinu. Nefndin sendi tillögur sínar að breytingum út til umsagnar, sem gerist sjaldan. Verður að telja að nefndin hafi sinnt þessu eftir fremsta megni og átt í afar þéttu og góðu samtali við ráðuneytið, Skipulagsstofnun, Landsnet og Samband íslenskra sveitarfélaga. Ég, sem framsögumaður málsins, átti þó nokkra fundi með þeim til að ná sameiginlegri og góðri niðurstöðu. Ég tel að þetta frumvarp verði til bóta. Við þurfum vissulega að skoða hvert og eitt verkefni fyrir sig út frá þeim forsendum sem við miðum við hverju sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen fyrir viðbrögð sín við spurningu minni. Ég bjó um nokkurra ára skeið í Bretlandi. Þar hafa iðnaðarmenn í gegnum tíðina ekki vílað fyrir sér að hengja klóakrörin utan á íbúðarhús. Ég fékk einhvern tíma rafvirkja til mín til að laga ljós og ég sat uppi með ónýta stofu því að hnausþykkir kaplar voru settir á veggina með einhverjum straumbreyti. Tilfinning fyrir fegurð og útliti var allt önnur en við eigum að venjast hér. Nú ítreka ég punkt sem ég tel afar mikilvægan, að viðhorf hafa breyst varðandi sjónmengun og þolinmæði okkar gagnvart slíku. Það eru líka í sjónmáli tæknilausnir sem kunna að gera stórkarlaleg möstur og turna til að flytja orku milli landshluta óþarfa. Við kunnum að standa á þröskuldi byltingar í orkumálum sem mun breyta þessu. Þá er eins gott að hafa ekki rasað um ráð fram. Að sjálfsögðu tek ég undir þau sjónarmið að hér er um afar mikilvæga innviði að ræða. Við þurfum að geta boðið upp á traust rafmagn, miklu traustara en við höfum boðið upp á til þessa, á öllum landsvæðum, ekki síst hinum afskekktustu þannig að jafnræði ríki með þeim sem vilja stunda iðnað, landbúnaðarframleiðslu og annað sem krefst rafmagns og öryggis. Ég vil að endingu spyrja hv. þingmann hvort hún telji svigrúm fyrir að innlima þá þætti sem hér voru nefndir í frumvarpið áður en það verður endanlega frágengið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar hans. Ég tek undir það að viðhorf eru að breytast. Við tökum alveg eftir því að enginn vill hafa einhverjar raflínur í lofti yfir húsnæði sínu. Það er leitast eftir því að þetta sé fjarri byggð og að í þéttbýli séu línur lagðar frekar í jörð en ekki. En sjónmengun er klárlega á einhverjum svæðum. Ég tel að við getum prísað okkur sæl á Íslandi miðað við margar aðrar þjóðir. Ég fagna þessu þó að ég þekki ekki til þeirra tæknilausna sem hv. þingmaður vísar til. Tækninni fleygir vissulega fram. Ég er alveg sannfærð um það að fyrirtækin sem sinna flutningskerfi okkar, eins og Landsnet, eru með puttann á púlsinum og reyna hvað þau geta til að koma til móts við viðhorf og óskir sveitarfélaga hvað þetta varðar. Varðandi frumvarpið sjálft þá á það ekki við um framkvæmdahlutann í lagningu raflína heldur einungis um skipulagið - um það að ef lína er lögð gegnum fleiri en eitt sveitarfélag er hægt að óska eftir því að raflínunefnd sé skipuð, með fulltrúum sveitarfélaga og öðrum fulltrúum sem ég taldi upp áðan, til að setjast niður og ákveða með hvaða hætti eða hvaða leið línan skuli fara gegnum sveitarfélög og ná sameiginlegri niðurstöðu ef til ágreinings hefur komið. Varðandi framkvæmdina sjálfa er það Landsnet sem ákveður það. Auðvitað þarf það líka að fara gegnum umhverfismat framkvæmdarinnar og alla þá þætti. Það er ekki verið að gefa afslátt af einu né neinu með þessu frumvarpi heldur einungis verið að bæta við.

Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar, jafnframt þess eina og besta þar með. Að þessu áliti stöndum við fulltrúar Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar í nefndinni sem berum nöfnin Andrés Ingi Jónsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem hv. framsögumaður meiri hluta sleppti honum. Það er þráður sem rekur sig í gegnum nefndarálitið, þessi fullyrðing að markmið frumvarpsins sé að einfalda stjórnsýslu í uppbyggingu flutningskerfis raforku. Það er göfugt markmið og ég held að það hafi almennt verið samdóma álit fólks að það skipti máli. Þetta væru framkvæmdir þess eðlis að það mætti ekki vera allt of flókið að koma þeim á koppinn. Vandinn er bara að þetta markmið næst ekkert með þessu frumvarpi. Það er alveg skýrt af umfjöllun nefndarinnar. Ég vík mér nú að nefndarálitinu sjálfu. Við rekjum hér að frumvarpið byggist efnislega á tillögum átakshóps sem var skipaður í kjölfar óveðursins í desember 2019 þar sem var ákveðið að fjalla um stöðu dreifikerfis raforku. Frumvarpið ber þess enn þá merki að hafa verið unnið með hraði og sem viðbragð við afmörkuðum atburðum. Auk þess hefur á þeim tíma frá því að það leit dagsins ljós átt sér stað töluverð umræða og nokkrar lagabreytingar verið gerðar sem hefðu með réttu átt að breyta afstöðu ráðherra til þess hvort þær breytingar sem hér eru lagðar til væru yfir höfuð nauðsynlegar og hvort þyrfti nokkuð að leggja þetta frumvarp fram aftur og aftur. Þar að auki verður ekki séð að þetta frumvarp nái þeim upphaflega tilgangi að einfalda skipulags- og leyfisferli framkvæmda í flutningskerfi raforku, eins og ég byrjaði á að nefna. Óveðrið sem gekk yfir 2019 varð þess valdandi að miklar truflanir urðu á rafmagnskerfinu, sem hafði ruðningsáhrif á fjarskiptakerfi á stórum svæðum. Það olli ólíðandi ástandi á 21. öldinni - að heilu landsvæðin væru sambandslaus við umheiminn og rafmagnslaus um langa hríð. Átakshópur sem ríkisstjórnin skipaði í kjölfarið lagði til ýmsar úrbætur. Ein af tillögunum var að gera breytingar á skipulags- og leyfisveitingarferli framkvæmda í flutningskerfi raforku. Mig langar að rekja aðeins sögu þeirra þingmála sem hafa fylgt af því að mér finnst skipta máli að við teiknum myndina upp eins og hún er í heild sinni. Fyrsta frumvarpið sem byggðist á tillögum átakshópsins kom fram á 151. löggjafarþingi. Þá var það lagt fram af þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra. Því var vísað aftur til nefndar eftir 2. umr. hér í þingsal og leit svo ekkert dagsins ljós á því löggjafarþingi. Það dó í nefnd, eins og við köllum það gjarnan. Þetta helgaðist af því að þrátt fyrir upphaflegar staðhæfingar stjórnarliða, um að málinu væri ekki ætlað að vera fordæmisgefandi fyrir aðrar tegundir framkvæmda og að þessi raflínunefnd ætti ekki að verða skapalón fyrir farveg fyrir aðrar umdeildar og stórar framkvæmdir, þá kom annað í ljós við umræðu í þingsal. Það er t.d. hægt að benda á andsvör umhverfis- og auðlindaráðherra um annað þingmál á sama tíma, tillögu til þingsályktunar um endurskoðaða landsskipulagsstefnu, þar sem hann sagði að sér þætti það kannski ekkert vitlaust að sjá hvernig það gerði sig að starfrækja raflínunefndir og ákveða í framhaldinu hvort mætti skoða að hafa fyrirkomulag annarra þjóðhagslega mikilvægra innviða með því móti. Ef ég man rétt var hann þar að bregðast við andsvörum þar sem var bent á vegi og hafnarframkvæmdir, flug, mannvirki, veitur og eitthvað fleira. Þarna dó málið í nefnd og var síðan aftur lagt fram á 152. löggjafarþingi, nú af innviðaráðherra. Þá kom það svo seint fram að það reyndist ekki mögulegt að ljúka þinglegri meðferð fyrir sumarhlé en umsagnir voru flestar á einn veg. Hvort sem umsagnaraðilar mæltu með framgangi málsins eða ekki þá var í umsögnum bent á að breytingarnar væru hvorki líklegar til að skila einfaldara regluverki né að hraða afgreiðslu mála frá því sem þegar væri. Þetta skýrist m.a. af því að í millitíðinni höfðu tekið gildi ný lög, sem hv. framsögumaður meiri hluta vék að áðan, lög nr. 111/2021, um umhverfismat framkvæmda og áætlana, þar sem málsmeðferð var einfölduð en aðkoma almennings og annarra hagsmunaaðila að ferlinu tryggð. Í því ljósi teljum við í 1. minni hluta að það væri nærtækara að láta reyna á þennan spánnýja lagaramma um umhverfismat frekar en að þær breytingar sem þar voru lögfestar hafi leitt til þess að þær hugmyndir sem þetta frumvarp byggist á séu einfaldlega orðnar úreltar. Hv. framsögumaður meiri hluta fjallaði nokkuð um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Ég tek undir með henni að hann hafi verið nokkuð drjúgur þáttur í umfjöllun nefndarinnar. Við umfjöllun málsins komu fram töluverðar áhyggjur af því að með því væri gengið of langt við að færa skipulagsvald frá sveitarfélögum til sérstakrar stjórnsýslunefndar, sem hefði það hlutverk að taka sameiginlega skipulagsákvörðun þvert á sveitarfélagamörk. Hér dúkka aftur upp áhyggjurnar frá 151. þingi, eins og t.d. í umsögn Reykjavíkurborgar þar sem segir að um hættulegt fordæmi sé að ræða þar sem skipulagsvaldið sé tekið af sveitarfélögum í tilteknum málaflokki með litlum efnislegum rökum. Sveitarfélögum er tryggður sjálfstjórnarréttur í 78. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að þau skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Svo hefur Ísland fullgilt Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga sem er vísað til í sveitarstjórnarlögum. Þar er áréttað að sveitarfélög séu sjálfstæð stjórnvöld sem stjórnað er af lýðræðislega kjörnum sveitarstjórnum í umboði íbúa sveitarfélagsins. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram - nánast sem „selvfølgelighed“ miðað við orðalag stjórnarskrárinnar - að þótt sjálfstjórn sveitarfélaga sé mjög rík á Íslandi sé auðvitað heimilt að setja því valdi þeirra skorður með lögum. Beiting lagaákvæðis er vandmeðfarin þar sem það er alltaf matsatriði hversu langt megi seilast og á hvaða forsendum. Við í 1. minni hluta tökum undir með þeim sveitarfélögum sem hafa af þessu einhverjar áhyggjur. Hér er best að vísa til meðalhófsreglunnar, hinnar óskráðu meginreglu í íslenskum rétti sem kveður á um að íþyngjandi ákvarðanir hins opinbera megi ekki ganga lengra en nauðsyn krefur til að ná lögmætu markmiði. Þær breytingar sem frumvarpið kveður á um eiga að skila einfaldara regluverki til að flýta megi framkvæmdum. Með því megum við samt ekki ganga á rétt náttúrunnar og almennings. Tilgangur frumvarpsins, sem á að helga meðalið, má ekki vera á kostnað annarra mikilvægra hagsmuna sem eru undir, þar á meðal meðalhófsreglunnar. Enn fremur var við umfjöllun nefndarinnar bent á að - nú er ég að endurtaka mig. Þetta tengist meðalhófsreglunni sérstaklega. Í ljósi þess að það væru þegar í lögum úrræði til að taka á ágreiningi sveitarfélaga varðandi skipulagslög kæmi þessi spurning um meðalhófsregluna til sérstakrar athugunar vegna þess að skv. 34. gr. skipulagslaga má fela sérstakri nefnd að gera tillögu að sameiginlegu skipulagi þegar ágreiningur kemur upp um atriði sem samræma þarf í aðalskipulagi aðliggjandi sveitarfélaga. Þetta frumvarp til skipulagslaga væri ekki hægt að taka beint úr þeim lögum. Það þyrfti að aðlaga það að þeim aðstæðum sem skapast í kringum skipulag raflína. Það virðist ekki hafa verið litið til þess sem möguleika við vinnslu frumvarpsins á vegum ráðuneytisins á sínum tíma. Það kom einmitt fram að frumvarpið hefði verið samið af sérfræðingi utan ráðuneytisins. Þetta verklag vil ég sérstaklega staldra við vegna þess að það má með góðum rökum telja að með því að vinna málið innan ráðuneytis hefði það getað leitt til heildstæðari skoðunar á færum leiðum. Þá hefðu sérfræðingar sem unnu að þessu frumvarpi verið meira í hringiðu þeirra breytinga sem áttu sér stað í kringum umhverfismatslögin. Þannig hefði mögulega komið til álita að kanna til þrautar að gera breytingar á gildandi ramma skipulagslaga frekar en að fara þessa töluvert flóknari leið sem við erum að ræða hér. Þá viljum við í 1. minni hluta vekja sérstaka athygli á ítrekuðum ábendingum í umsögnum Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur sem telur það áhyggjuefni að mögulega verði samþykkt raflínuskipulag sem gangi þvert á stefnu sveitarfélags í umhverfismálum og geti þannig valdið óæskilegum umhverfisáhrifum á þeim mikilvægu grunninnviðum sem vatnsveitur sveitarfélaga eru. Þar eru oft hagsmunir sem ganga þvert á sveitarfélagamörk og hefði þurft að taka tillit til í þessu frumvarpi. Til þessarar ábendingar virðist meiri hlutinn ekki hafa litið. Varðandi breytingartillögur meiri hlutans eins og þær birtast kom fram í ýmsum umsögnum og sérfræðingar úr orkugeiranum staðfestu við gestakomur fyrir nefndina að frumvarpið muni ekki leiða til aukinnar skilvirkni þrátt fyrir að það sé hið yfirlýsta markmiði þess. Þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til byggjast að mestu á samráði sem hv. framsögumaður meiri hluta lýsti áðan að hefðu átt sér stað á milli framsögumanns meiri hlutans, innviðaráðuneytis, Landsnets og Sambands íslenskra sveitarfélaga eftir að fyrri hluta umfjöllunar nefndarinnar lauk í desember á síðasta ári. Þegar breytingartillögur sem komu út úr því innanhússsamráði voru kynntar fyrir nefndinni myndum við í 1. minni hluta segja að tvennt hafi kristallast. Í fyrsta lagi hversu bagalegt það er að frumvarpið hafi verið samið utan ráðuneytisins. Með því hafi sérfræðingar ráðuneytisins ekki nýst við að móta það á fyrstu stigum en auk þess hafi fyrir vikið skort á þekkingu innan ráðuneytisins til að fylgja málinu eftir við þessa ítrekuðu framlagningu þess á þingi. Maður fær á tilfinninguna að ráðuneytið hafi fyrst við þessa sérstöku samráðslotu með Landsneti og sambandinu lagst ítarlega yfir frumvarpið. Við ættum í rauninni að gera kröfu um að ráðuneytið geri það alltaf. Í öðru lagi sýndi þessi umfjöllun um breytingartillögurnar að hvati hagsmunaaðilanna Landsnets og Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem komu að þessari samráðslotu, til að ljúka málinu snerist ekki fyrst og fremst um að frumvarpið ylli straumhvörfum á verklagi og bætti starfsaðstæður þeirra, heldur einfaldlega að hér væri um að ræða mál sem hefði velkst svo lengi um í kerfinu að það væri best að koma því aftur fyrir sig svo að það væri hægt að stíga önnur skref sem þau vilja sjá í framtíðinni. Mér finnst það ekki góður hvati til lagasetningar, svo að það sé sagt. Í framhaldinu voru þessar breytingartillögur sem urðu til í samráði við hagsmunaaðila sendar til þeirra umsagnaraðila sem höfðu sent umsögn á haustþingi og þeim boðið að senda viðbótarumsögn. Slíkar viðbótarumsagnir bárust frá nokkrum aðilum: Landvernd, Náttúruverndarsamtökum Suðvesturlands, Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur og sveitarfélögunum Akureyrarbæ, Hornafirði, Múlaþingi, Reykjavíkurborg, Vogum og Þingeyjarsveit. Hluti þeirra mætti á fundi nefndarinnar á vorþingi og gerði grein fyrir því hvort fyrirliggjandi breytingartillögur breyttu afstöðu þeirra til málsins. Eins og hv. framsögumaður vék að er þetta ekki venjubundið verklag. En þetta er dálítið hressandi og gott verklag á köflum, að fá fólk til að gefa okkur endurgjöf á þær breytingar sem á að gera á frumvarpinu og eiga í samtali um textann í þeirri mynd sem hann kemur í þingsal við 2. umr. Við getum því talað með nokkurri vissu um það hvað þessum hagsmunaaðilum finnst um þær breytingar sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að gera. Þar reyndist vera býsna mikill samhljómur hjá umsagnaraðilum varðandi það að þó að ákveðnir þættir breytinganna kynnu að vera til bóta væri frumvarpið eftir sem áður einfaldlega þannig vaxið að þau legðust gegn samþykkt þess vegna þess að stóru vankantarnir væru enn til staðar. Í ljósi þess að breytingartillögurnar bæta ekki skilvirkni þeirra ferla sem átakshópur ríkisstjórnarinnar kallaði eftir að yrðu bættir í kjölfar óveðursins 2019 þykir 1. minni hluta óljóst hvaða tilgang hafi að ljúka málinu. Auk þess standa eftir afskaplega neikvæðar umsagnir fjölda hagsmunaaðila sem hafa rýnt þær breytingartillögur sem við ræðum hér í dag og meiri hlutinn hefur gert að sínum. Erfitt er að sjá hvað meiri hlutanum þykir unnið með því að halda því til streitu að ljúka málinu, sérstaklega með tilliti til þeirra hagsmuna sem geta verið fótumtroðnir. Að mati 1. minni hluta byggist frumvarpið á veikum forsendum sem hafa enn veikst við umfjöllun nefndarinnar. Það má vænta þess að þær úrbætur sem voru nýlega gerðar á lögum um umhverfismat skili þeirri skilvirkni sem sóst er eftir með frumvarpinu, auk þess sem betri farvegur fyrir lausn ágreinings milli sveitarfélaga er til staðar í skipulagslögum. Í ljósi þess að ekki verður aukin skilvirkni með samþykkt frumvarpsins leikur mikill vafi á því að meðalhófs sé gætt gagnvart sveitarfélögum með því að lögfesta úrræði sem skerðir skipulagsvald þeirra án þess að fullnægjandi rökstuðningur sé fyrir því og án þess að mikil þörf sé á því, myndi ég vilja segja. Það er því megintillaga okkar í 1. minni hluta að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar svo að færi gefist til að meta hvort nokkur nauðsyn sé á þessari lagasetningu, og til að skoða aðrar mildari leiðir að sama marki ef talið er nauðsynlegt að gera breytingar á lagaramma kringum framkvæmdir í raforkukerfinu. Ef sú tillaga verður ekki samþykkt hér í þingsal, sem miðað við niðurstöður meiri hluta nefndarinnar verður að teljast harla líklegt, þá vill 1. minni hluti taka undir með þeim umsagnaraðilum sem hafa bent á að það þurfi að kveða skýrar á um hagsmuni almennings við uppbyggingu flutningskerfis raforku þannig að þessum mikilsverðu grundvallarhagsmunum sé ekki vikið til hliðar í þágu hvers stórnotanda sem dúkkar upp þá stundina. Ef raflínunefndir verða settar í það hlutverk að koma framkvæmdum í þágu stórnotenda fram hjá fulltrúum almennings á hverju svæði mun seint skapast sátt um störf þeirra. Gerir 1. minni hluti því að varatillögu sinni að gerðar verði breytingar þess efnis að tryggt sé að niðurstaða raflínunefndar miði að umtalsverðum umbótum í afhendingaröryggi raforku fyrir almenna notendur. Svo mörg voru þau orð. Þetta er sú tillaga sem liggur fyrir frá okkur í 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem, líkt og ég nefndi í upphafi, erum auk þess sem hér stendur hv. þm. Viðreisnar Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og hv. þm. Samfylkingar Þórunn Sveinbjarnardóttir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsöguræðu hans um nefndarálit minni hlutans. Það er alveg rétt að frumvarpið hefur átt sér langan aðdraganda með aðkomu ólíkra aðila. Eftir atvikum var tekið tillit til þeirra í nýjum lögum og til umsagna við fyrri framlagningu. Svo var auðvitað átakshópurinn sem starfaði með fulltrúum sex ráðuneyta og kom fram með tillögur að aðgerðum, m.a. þessari raflínunefnd. Það er alveg rétt að sumir vildu ganga lengra en aðrir skemur. Mig langar að spyrja út í orð hv. þingmanns varðandi skilvirkni og einföldun á þessu ferli. Við gefum okkur að það séu þrjú sveitarfélög sem samþykkja skipulag raflínu í gegnum sveitarfélag sitt og við höfum líka Landsnet sem er framkvæmdaraðili. Í þessu tiltekna dæmi fara fram þrír ferlar aðalskipulagsbreytingar samkvæmt skipulagslögum ásamt umhverfismatsferli fyrir framkvæmdina samkvæmt lögum. Það er ekki tryggt að þessir þrír ferlar, plús sá fjórði frá Landsneti, fari af stað á sama tíma. Auðvitað er til staðar möguleiki á samþættingu samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Gefin eru út þrjú framkvæmdaleyfi í þessu tilfelli, að lokinni aðalskipulagsbreytingu og umhverfismati, sem öll eru kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Gróflega metið er samanlagður fjöldi umsagna frá umsagnaraðilum, ef gert er ráð fyrir að ein hagsmunasamtök geri athugasemd við öll ferlin, um 120 umsagnir vegna skipulags- og umhverfismats á ferli þessarar framkvæmdar frá lögbundnum umsagnaraðilum og sveitarfélögum, Skipulagsstofnun og hagsmunaaðilum. Þar af eru 90 umsagnir vegna skipulagsferla. Miðað við sameinað skipulagsferli samkvæmt raflínuskipulagi ásamt samþættingu við umhverfismatsferli er í raun eitt ferli sem fer af stað hjá sveitarfélögum og eitt hjá Landsneti sem myndi einfalda þetta töluvert og auka skilvirkni.  
             Mig langar að kalla eftir frekari svörum frá hv. þingmanni varðandi það hvernig hann sér ekki einföldun og skilvirkni við þessa framlagningu frumvarpsins.

Frú forseti. Frekar en að reikna upp einhver ímynduð dæmi um það hversu flókið skipulagsferli gæti mögulega orðið langar mig bara að vísa til þess sem kom fram þegar Landsnet mætti fyrir nefndina. Þar bentu þau á að í upphafi hefði þessi lagasetning verið hugsuð til að bæta skilvirkni og leysa úr ágreiningsmálum. Að þeirra mati snerist frumvarpið, eins og það er að teknu tilliti til breytinga meiri hlutans, aðeins um að taka á seinni hlutanum. Þetta snýst um að búa til farveg fyrir ágreiningsmálin. Engin tilraun er gerð til að bæta skilvirkni. Þetta segir sérfræðingurinn sem þetta frumvarp var samið fyrir. Við þurfum ekkert að hugsa okkur inn í nein dæmi. Ef Landsnet, sem þetta frumvarp er fyrir, segir að það sé engin skilvirkni unnin með því, hver er þá að kalla eftir því?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það sem ég legg áherslu á er að í staðinn fyrir að það sé óskað eftir þremur skipulagsákvörðunum og þremur framkvæmdaleyfum er í raun verið að leggja fram vettvang þar sem hægt er að samþykkja eitt skipulagsferli og eitt framkvæmdaleyfi. Að sjálfsögðu verður það til þess að það verða færri umsagnir frá sömu aðilum sem myndu annars veita umsagnir til þriggja sveitarfélaga í stað raflínunefndar. Af því að hv. þingmaður vitnar í starfsmann Landsnets væntanlega, sem ég átti í náinni samvinnu við í tengslum við þessa breytingartillögu sem við leggjum fram, þá er það alveg rétt að það eru aðilar sem vildu ganga lengra. Það eru aðilar sem vildu ganga skemur. Við teljum að með þessum breytingum sé náð vissri skilvirkni. Varðandi þetta einföldunarferli, hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt væri að gera þetta með öðrum og betri hætti?

Einfaldari og betri háttur - einfaldari og betri en hvað? Vegna þess að eins og fram kemur í áliti 1. minni hluta er búið að einfalda ferla í lögum um umhverfismat. Eins og kom fram við umfjöllun nefndarinnar er Landsnet farið að ná að vinna stærri verkefni í meiri sátt við sveitarfélög heldur en oft hefur verið. Þannig að vandinn sem frumvarpið á að leysa, það er bara pínu óljóst hver hann er. Svo benti Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur á að það hefði bara ágæta reynslu af því að vinna flókin verk sem teygja sig yfir lögsögu margra sveitarfélaga, bara með sátt og samtali. Það þarf ekki alltaf flókinn lagaramma, stundum þarf bara að geta sest yfir kaffibolla og ræða við fólk og ná þannig sameiginlegri niðurstöðu. Það er eitthvað sem hefur oft vantað hjá framkvæmdaraðilum. Ég held að oft hafi framkvæmdir, t.d. við flutningskerfi raforku, strandað á því að fólk í nærsamfélagi framkvæmdanna hafi upplifað sig hlunnfarið um samtal og samráð og bara virðingu.

Frú forseti. Þetta kemur fram í áliti 1. minni hluta: „Frumvarpið byggist efnislega á tillögum átakshóps sem skipaður var um stöðu dreifikerfis raforku í kjölfar aftakaveðurs í desember 2019 og ber þess skýr merki að vera unnið með hraði sem viðbragð við afmörkuðum atburðum.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hann skilgreinir afmarkaða atburði í þessu tilliti. Við þurfum ekki að fara lengra aftur heldur en í september á síðastliðnu ári þegar tvö aftakaveður gengu yfir Norðurland þar sem einmitt gamla Kröflulína 1 var að brotna mjög víða. Það hefði orðið alvarlegt rafmagnsleysi á Norðurlandi ef ekki hefðu verið komnar nýju línurnar, Hólasandslína 1, sem reyndar kom bara nokkrum vikum áður, og Kröflulína 3, sem tengist síðan Kröflu í Fljótsdalsstöð. Mér finnst nú óþarfi að tala um þetta sem einhverja einstaka viðburði vegna þess að þetta hefur verið að gerast. Það sem við upplifðum í þessu slæma veðri 2019, það er rétt að það sem gerðist þar í fyrsta skipti var að flutningskerfi raforku, byggðalínuhringurinn og svæðisbundið kerfi, var að laskast verulega og sjálfur byggðalínuhringurinn, sem hefur nánast verið óþekkt fram að þessu, hann fór mjög illa í því aftakaveðri. Síðan þurftum við að bíða í nokkur ár og þá fengum við aðra áraun, örfáum árum síðar, í september í fyrra, í þessu slæma veðri sem við upplifðum þá. Ég held að það þýði ekki að tala um þetta sem einstaka viðburði sem við erum að fást við hér, sem er þetta slæma veður, því að við erum að byggja þetta mál m.a. á því sem kom frá starfshópnum og þetta er heildstætt mál sem varðar í raun algjöra grunninnviði. Þetta er það mikilvægasta af öllu í nútímasamfélagi, þ.e. að hafa fullkomið og öflugt áfallaþolið kerfi sem dreifir raforku með sem allra öflugustum og tryggustum hætti.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hvernig 1. minni hluti skilgreini afmarkaða atburði. Aftakaveður í desember 2019 er afmarkaður atburður sem varð til þess að átakshópur var stofnaður. Auðvitað veit ég að það er veður á hverjum einasta degi, það er veður núna og það var veður fyrir tíu mínútum og stundum er meira að segja vont veður, stundum er aftakaveður. Hinn afmarkaði viðburður sem átti sér stað í desember 2019 var tilefni stofnunar starfshóps sem skilaði tillögum sem urðu að þessu frumvarpi. Ég vona að þetta hjálpi lesskilningi hv. þingmanns.

Frú forseti. Ég held að þetta sanni þá kannski frekar hvernig hv. þingmaður hugsar um þessi mál. Er það að skipa átakshóp einstakur viðburður? Ég hélt að veðrið 2019 hefði verið ástæðan fyrir þessum átakshópi, þess vegna hafi hann verið stofnaður. Síðan gerist það bara örfáum árum síðar að það kemur annað veður sem brýtur þessar byggðalínur illilega. Ég hélt að við værum að fást við náttúruvána sem snýr að veðri og að búa til áfallaþolið kerfi, öflugt flutningskerfi raforku, hvort sem það er byggðalínuhringurinn eða svæðisbundnu kerfin og dreifikerfið síðan í sveitunum, og tengja á lægri spennu. Ég hélt að málið snerist um þetta. Við værum að hugsa um þetta heildarsamhengi í myndinni. Það er búið að gerast tvisvar það sem við höfum ekki séð gerast áður í 50 ára sögu byggðalínunnar, það hefur gerst tvisvar núna á síðustu tæpum fjórum árum.

Frú forseti. Hér stendur hnífurinn í kúnni. Hv. þingmaður hélt að við værum að hugsa um eitthvert heildarsamhengi í uppbyggingu raforkukerfisins en þetta frumvarp er einmitt ekki að því. Það er ekki heildarhugsun í þessu frumvarpi eins og er rakið í áliti 1. minni hluta heldur er þetta unnið á kontór úti í bæ án samhengis við t.d. breytingar sem urðu á umhverfismatslögum í millitíðinni og lagt fram aftur og aftur án þess að ráðuneytið taki tvö skref aftur á bak og hugsi: Heyrðu, kannski vorum við með of mikla rörsýn á það sem átti sér stað í desember 2019. Kannski þurfum við að skoða þetta heildstæðar, kannski þurfum við að gera þetta betur. Allar umsagnirnar sem eru neikvæðar í garð þessa máls eru jákvæðar í garð markmiðsins. Það ætti að segja hv. þingmanni eitthvað, að við séum öll sammála um markmiðið, en þessi aðferð sem ráðuneytið leggur hér fram, sameina verktaka úti í bæ, er arfavitlaus.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á skipulagslögum, uppbygging innviða. Inntakið í málinu kemur fram í greinargerð málsins: „Ágreiningur hefur verið um lagningu flutnings- og dreifikerfa fyrir rafmagn yfir eignarlönd og gegnum einstök sveitarfélög síðustu ár sem hafa ásamt flóknu laga- og leyfisveitingaferli o.fl. tafið fyrir endurnýjun á flutnings- og dreifikerfi landsins. Athygli stjórnvalda á stöðu dreifikerfisins var fyrir alvöru vakin í desember 2019 þegar aftakaveður gekk yfir landið. Í veðrinu urðu miklar truflanir á flutnings- og dreifikerfi rafmagns sem hafði afleidd áhrif á fjarskiptakerfi og leiddi til sambandsleysis við umheiminn á stórum svæðum. Í kjölfarið skipaði þáverandi ríkisstjórn átakshóp með fulltrúum sex ráðuneyta sem ætlað var að meta hvaða aðgerðir væru færar til að efla innviði í flutnings- og dreifikerfi raforku og fjarskiptum auk þess að skoða dreifikerfi RÚV …“ Þetta var inntakið í vinnu átakshópsins. Í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar kemur fram: „Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skipulagslögum með það að markmiði að einfalda stjórnsýslu í tengslum við framkvæmdir í flutningskerfi raforku og byggist frumvarpið á tillögum starfshóps sem skipaður var í framhaldi af aftakaveðri sem gekk yfir land í desember 2019. Meðal annars er lagt til að heimilt verði að taka sameiginlega skipulagsákvörðun sem nái til einnar framkvæmdar vegna flutningskerfis raforku, þvert á sveitarfélagamörk.“ Í grunninn erum við að tala um einföldun stjórnsýslu, að skipa raflínunefnd, sem verður heimilt að skipa samkvæmt þessu, sem hefur það hlutverk að undirbúa og afgreiða skipulagsákvörðun vegna framkvæmdarinnar, gefa út sameiginlegt framkvæmdaleyfi og hafa yfirumsjón með eftirliti með framkvæmdinni. Á seinni árum hefur vaxið skilningur á því að raforka, raforkuflutningar og dreifikerfið sé raunverulega grunnurinn að flestu í nútímasamfélagi. Við sem búum á Norðurlandi og Austurlandi, á þessu svæði þar sem varð mikið rafmagnsleysi og gerist sums staðar dögum saman eða oft í viku á einstökum stöðum, gerum þá kröfu að hér sé öflugt og áfallaþolið kerfi sem þolir íslenskt veðurfar. Eins og ég kom inn á áðan í andsvari þá hafa bara núna á allra síðustu árum komið tvö slæm tilvik þar sem gamli byggðalínuhringurinn hefur verið að brotna. Ástæðan fyrir því að þetta var ekki eins áberandi og 2019, það sem gerðist í september á síðastliðnu ári við gömlu Kröflulínu 1, byggðalínuhlutann, var að þá var nýbúið að taka í notkun Hólasandslínu 3 sem fer um sama svæði og hún gat þá annað þessu og tryggt raforkuöryggi á sama svæði. Ef hún hefði ekki verið komin í notkun hefði orðið rafmagnsleysi á stóru svæði norðan lands sem hefði getað haft mikil áhrif. Flutningskerfi raforku er hluti af helstu grunninnviðum samfélagsins og ein af mikilvægustu forsendum fjölbreyttrar atvinnu- og byggðaþróunar og brýnt er að flýta frekari uppbyggingu þess, ekki síst til að bæta afhendingaröryggi í einstökum landshlutum og auka um leið samkeppnishæfni og ryðja þannig braut grænnar iðnaðaruppbyggingar og orkuskipta. Eins og við þekkjum hefur víða gengið gríðarlega erfiðlega að koma þessari uppfærslu á byggðalínuhringnum í gegn sem hefur orsakað það að atvinnulíf í Eyjafirði síðastliðin 15 ár eða þó nokkuð mörg ár hefur mátt þola það að lítið hefur verið hægt að gera og víðar um landið. Verstu svæðin hafa verið Norðurland, Vestfirðir og Suðurnes þar sem þessi mál hafa verið í ákveðnum lamasessi. Þetta er farið að skána núna á Norðurlandi og búið að tengja Akureyri við Fljótsdalsstöð á síðustu tveimur árum en áætlanir eru uppi um að klára að fara frá Rangárvöllum við Akureyri suður í Hvalfjörð, vonandi á næstu sjö, átta árum. Með þeirri uppbyggingu sem er fyrirhuguð greiðist raunverulega úr flöskuhálsi í flutningskerfinu sem mun bæta nýtingu virkjana landsins og minnka rennsli um yfirfall lóna með tilheyrandi orkutapi. Þannig verður hægt að nýta raforkukerfi þjóðarinnar sem byggir á endurnýjanlegum orkugjöfum enn betur en gert er í dag. Það hefur verið töluvert talað um orkunýtni, að nýta raforkukerfið enn betur en við gerum í dag. Á hverju ári tapast raforka sem nemur rafmagnsnotkun 100.000 heimila þar sem flutningskerfi raforku er fullnýtt og ekkert svigrúm er til að bregðast við sveiflum. Með öflugra flutningskerfi raforku minnkar flutningstap, dregur úr sóun og bætt afhendingaröryggi er tryggt. Það kemur einnig í veg fyrir að fyrirtækið keyri á dísilvaraaflsstöðvum, sér í lagi þegar rafmagn fer af í vondum veðrum. Í kjölfar óveðursins í desember árið 2019 var settur þessi átakshópur, sem við höfum verið að ræða hér í dag, hefur komið mikið fram í þessari umræðu, um úrbætur á innviðum sem fóru illa í óveðrinu. Þar hefur mesta umræðan verið um raforkukerfið og fjarskiptakerfin, helst verið tekist á um það í þeirri umræðu og gert mikið átak við að reyna að koma þessum hlutum í betra lag og töluverð áhersla lögð einmitt á fjarskiptakerfin; TETRA-kerfið, farsímana og það sem tengist því. Í skýrslu átakshópsins kom fram að styrking meginflutningskerfis og svæðisflutningskerfis raforku væri meðal þeirra ráðstafana sem til framtíðar væru mikilvægastar og raunhæfastar til að tryggja betur afhendingaröryggi raforku og koma í veg fyrir truflanir eins og urðu í óveðrinu. Helstu flöskuhálsar kerfisins væru tafir í leyfisveitingaferli fyrirhugaðra framkvæmda Landsnets sem og tafir vegna undirbúningsframkvæmda í svæðisbundna flutningskerfinu. Það er nauðsynlegt að gera Landsneti kleift með aukinni skilvirkni í regluverki leyfisveitinga að komast í þær framkvæmdir sem eru á tíu ára kerfisáætlun fyrirtækisins og flýta mikilvægum framkvæmdum sem eru á langtímaáætlun. Í stjórnarsáttmálanum koma fram markmið í orkuskiptum og um kolefnishlutleysi. Öflugra flutningskerfi raforku er undirstaða orkuskiptanna svo hægt sé að miðla orku á milli landshluta til að nýta endurnýjanlega orkugjafa sem gegna grundvallarhlutverki í baráttunni gegn loftslagsvánni. Brýnt er að orkukerfið sé heilsteypt og áfallaþolið og tengi allt landið svo hægt sé að miðla á milli svæða og nýta þannig betur græna orku landsins í virkjunum sem fyrir eru. Enn fremur kemur það fram að horfa verði til lagabreytinga til að tryggja skilvirkari málsmeðferð innviðaframkvæmda sem snerta flutningskerfi raforku. Eins og við þekkjum úr umræðunni sem hefur verið í vetur þá hefur komið fram aflskortur, við höfum kynnst því á þessu ári, og hann komið fram mun meira en við höfum þekkt áður. Það var varað við því í skýrslu Landsnets 2017 og það hefur gengið eftir, aflskortur er orðinn mun algengari í kerfinu og mun halda áfram að versna ef ekkert er að gert. Það má búast við að tímabil aflskerðinga á mestu álagstímum verði viðvarandi næstu árin ef uppbyggingu raforkukerfisins verður ekki flýtt. Samkvæmt skýrslu á vegum Landsnets um töpuð tækifæri vegna takmarkana í flutningskerfinu kemur fram að samfélagslegur kostnaður vegna seinkunar þriggja verkefna þar sem sótt hefur verið um tengingu við flutningskerfið og Landsnet hefur þurft að hafna á undanförnum árum vegna takmarkaðrar flutningsgetu hefur numið milljörðum króna ár hvert. Fram kemur að ráðast þurfi í viðamiklar framkvæmdir með það að markmiði að styrkja flutningskerfið og auka afhendingargetu milli landshluta. Að mati Landsnets hefðu 25–30 verkefni sem tekin hafa verið saman raungerst ef flutningskerfi raforku hefði verið sterkara. Þau dæmi sem tekin eru í skýrslunni gefa til kynna að raforkusala hafi tapað tugum milljarða króna vegna þess að flutningskerfi raforku er ekki nógu sterkt hér á landi. Þá kemur einnig fram að sum þessara verkefna snúi að vetnisframleiðslu og það sé óheppilegt að takmörkuð geta flutningskerfisins standi í vegi fyrir getu Íslands til að ná loftslagsmarkmiðum og efnahagslegri uppbyggingu. Þess má geta hér að framkvæmdakostnaður við að tengja Eyjafjörðinn, Rangárvelli suður í Hvalfjörð er talinn vera um 35 milljarðar þar sem er verið að leggja Blöndulínu 3, Holtavörðulínu 1, Holtavörðulínu 3 og svo er ég með líka kostnað vegna Suðurnesjalínu 2 til að klára þetta verkefni alla leið frá Fljótsdalsstöð suður á Reykjanestá og tengja í eina heild. Að öllu framangreindu virtu er því ljóst að flýta þarf uppbyggingu flutningskerfis raforku, nánar tiltekið Blöndulínu 3, Holtavörðulínu 3, Holtavörðulínu 1 og Suðurnesjalínu 2 eins og ég gat um áðan, til að stuðla að bættu afhendingaröryggi og orkunýtni en einnig til að ná fram markmiðum í orkuskiptum. Þau munu auka álag á flutningskerfi raforku sem ýtir enn undir nauðsyn uppbyggingar á flutningskerfi raforku. Það verður að tryggja raforkuöryggi og afhendingaröryggi enda er raforkukerfið og tryggt raforkuframboð grundvallarþáttur í þjóðaröryggi og lífæð margra nauðsynlegra innviða. Það kom fram áðan varðandi fjarskiptakerfin að þau endast ekki lengi þó að meira hafi verið gert með varaafl á þeim kerfum og nú þegar við förum í 5G verður enn mikilvægara að tryggja þetta varaafl. Ég held að það sé afar mikilvægt að farið verði í að hraða eins og hægt er þessari uppbyggingu sem víða hefur verið beðið eftir í 15–20 ár í það minnsta, þá er ég að tala um byggðalínuhringinn en líka svæðisbundnu kerfin sem má ekki gleyma að fóru gríðarlega illa í veðrinu 2019. Þar getum við talið upp: Sauðárkrókslína, Húsavíkurlína, Kópaskerslína, Laxárlína og fleiri línur. Þær eru hluti af því sem unnið er með í þessu frumvarpi og mikilvægt að hafa í huga. Það hefur náðst gríðarlegur árangur með dreifikerfið eftir slæm veður 1991 og 1995 þegar ákveðið var að koma lágspennta kerfinu, 11 kílóvolta, þeim strengjum, í jörð í staðinn fyrir að vera með loftlínur. Mikið átak hefur verið gert í því líka frá 2019 þannig að væntanlega eru 75% af því kerfi komin í jörð. Frú forseti. Það er lykilatriði í þessu máli, það sem verið er að reyna að leysa úr í þessu máli með einföldun á regluverki, að byggja hér upp öflugt og áfallaþolið flutningskerfi sem styrkir samkeppnishæfni landsins alls. Það er kannski ekkert skrýtið að það er ekki mikið hugsað um þetta hér á höfuðborgarsvæðinu. Fólk er ekki meðvitað um hvað við er að fást á landsbyggðinni. Það hefur ekki orðið alvöru rafmagnsleysi á höfuðborgarsvæðinu í rúm 30 ár. Hér er kerfið þannig að það eru fjórar öflugar línur sem liggja inn á höfuðborgarsvæðið sem tryggja mjög gott öryggi. En við sjáum núna líka í orkuskiptunum, nú þegar við ætlum að hætta að nýta olíu og slíka orkugjafa og ætlum að treysta á raforkuna fyrst og fremst innan örfárra ára, að það er algjört grundvallaratriði ef við ætlum að ná árangri í þeim málum að byggja upp þessi kerfi, hvort sem það er meginflutningskerfið eða kerfin út frá byggðalínuhringnum, svæðisbundnu kerfin. Ég er á þessu meirihlutaáliti og tel að þetta mál sé hluti af því að reyna að ná árangri á sviði sem hefur verið í ákveðinni stöðnun í mjög langan tíma. En ég held að meginmarkmiðið í heildina sé að ná þessu fyrir 2030, að við verðum búin að koma þessum málum í réttan og góðan farveg. - Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Frú forseti. Ég er, eins og áður hefur komið fram við þessa umræðu, ein af flutningsmönnum minnihlutaálitsins, frá fyrsta og eina minni hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar í þessu ágæta þingmáli. Ég hef þannig séð ekki miklu við þann texta að bæta eða við ræðu framsögumanns, hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Mig langar samt að nota tækifærið og ítreka það sem fram kemur í áliti okkar, sem ég les þá bara beint upp, með leyfi forseta: „Hvort sem umsagnaraðilar mæltu með framgangi málsins eða ekki þá var í umsögnum bent á að breytingarnar væru hvorki líklegar til að skila einfaldara regluverki né að hraða afgreiðslu mála frá því sem þegar væri. Skýrist það af því að í millitíðinni höfðu tekið gildi lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021, þar sem málsmeðferð var einfölduð og aðkoma almennings og annarra hagsmunaaðila að ferlinu var tryggð.“ Í mínum huga er þetta grundvallaratriði þessa máls. Það er ekki í rauninni verið að taka inn í myndina þær breytingar sem þó hafa verið gerðar í lögunum frá 2021. Það er vísað í aftakaveðrið frá 2019 og ég er alveg sammála því sem hér hefur fram komið um þau aftakaveður sem gengið hafa yfir á síðustu árum, að sjálfsögðu hafa þau sett strik í reikninginn og sett kastljósið á nauðsynlegar úrbætur á flutningskerfi raforku. Það er mikilvægt að hér komi fram að ég held að enginn deili um þær nauðsynlegu úrbætur, enginn. Ég held að við séum alveg sammála um þau markmið sem við viljum ná með flutningskerfi raforku um allt land þannig að það sé hægt að treysta á raforkuöryggi fyrir almenning, fyrir venjuleg fyrirtæki allt í kringum landið. Ég bara gef mér að við séum öll sammála um það. En það sem er hins vegar eilítið knúsað, ef ég fæ að taka þannig til orða, er hvort þessar breytingar, verði þær að lögum, nái þeim markmiðum sem hér er verið að fullyrða að þær nái. Ég hef mínar efasemdir um það og ég ætla bara að hafa þær áfram. Hv. þingmenn meiri hlutans hafa ekki náð að sannfæra mig um annað. Því undirrita ég hér minnihlutaálitið ásamt hv. þingmönnum Andrési Inga Jónssyni og Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur. En að öllu þessu sögðu um spurninguna um það hvort þessi hugsanlega lagasetning leysi allan okkar vanda þá langar mig að beina sjónum að hinum undirliggjandi vanda sem hér er að finna og hann varðar skipulagsvaldið í landinu og hvar það er staðsett. Það er nú gott að ég get glatt hv. þingmenn hér í hliðarsölum. Eins og við öll vitum sem höfum fjallað eitthvað um þessi mál þá færðist skipulagsvaldið endanlega til sveitarfélaganna fyrir u.þ.b. 25 árum eða aldarfjórðungi og hefur verið þar síðan. Ég hygg að langflest séu nú á því að skipulagsvaldið eigi að vera hjá sveitarfélögunum í landinu. Við getum svo haft alls konar skoðanir á því hversu burðug sveitarfélög þurfi að vera til þess að geta beitt því skipulagsvaldi af fagmennsku og framsýni. Um það eru örugglega deildar meiningar. Svo eru ákveðin viðfangsefni, sem liggja einmitt á borði stjórnmálafólks, sem varða heildarsýn og almannahagsmuni og mikilvæga grunninnviði í landinu öllu. Flutningskerfi raforku er að mínu viti hluti af þessum mikilvægu grunninnviðum. Það má kannski færa rök fyrir því að einhverjar fleiri slíkar framkvæmdir eða slíkir innviðir séu sambærilegir, við skulum orða það þannig. Ég veit til þess að í löndum þar sem starfræktir eru herir þá eru t.d. innviðir er tengjast hernaði hluti af slíkum grunninnviðum. Það er ekki þannig séð um það að tefla hér þó að vissulega gildi ákveðnar reglur um svæðið á Miðnesheiði. En það sem ég er að reyna að koma orðum að hér er að við erum með þessu kannski að fjarlægjast að ræða kjarna málsins, sem er sá hvort í landinu eigi að vera í gildi landsskipulag, landsskipulagsáætlun, sem vissulega er til, sem trompi aðrar skipulagsáætlanir. Ég geri mér fulla grein fyrir því að mörgum þykir það nokkuð róttækt kannski eða of mikið vald fært og þá hvert og hvernig og hvar sveitarfélögin koma inn í það. Vissulega er það þannig að sveitarfélögum ber að aðlaga sitt aðalskipulag að landsskipulagsáætluninni. En ég held hins vegar að í því fyrirkomulagi sem við höfum komið okkur upp þá náum við svo illa utan um þetta viðfangsefni. Við náum svo illa utan um það mikilvæga og brýna viðfangsefni að fjalla um það hvernig við tryggjum þessa grunninnviði um allt land. Flutningskerfi raforku, já, vissulega. Við gætum talað um þjóðveg 1, gætum talað um eitthvað annað sem væri sambærilegt. Ég veit að þessi umræða verður ekki tekin á dýptina hér á þessum þingfundi en ég held hins vegar að það sé alveg þess virði að við leyfum okkur að hugsa þetta lengra og við leyfum okkur að kafa dýpra í það hvernig það hefur verið gert í öðrum löndum. Svo ég vitni nú til góðrar ferðar sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd fór til Skotlands í upphafi þessa árs, þar sem við vorum m.a. að ræða við bæði þingmenn og sveitarstjórnarfólk í Edinborg og í Glasgow, þá var spurt um samskipti sveitarfélaga og landsstjórnarinnar og þá kom fram að það væri ósköp einfaldlega þannig að ef landsstjórnin hefði gert eitthvað að forgangsmáli þá fylgdu sveitarfélögin á eftir. Mér þætti gaman að sjá það gerast með sama hætti á Íslandi. En það er vissulega umhugsunarvert. Kannski er það vegna þess að þessi samfélög eru bara komin lengra í samtali sínu um skipulagsmál, um markmiðssetninguna, um mikilvægi góðs skipulags, um mikilvægi samspils skipulags og baráttunnar gegn hamfarahlýnun og samspili við umhverfisvernd í sínum breiðasta skilningi. En ég held að við eigum enn eftir svolitla leið í það að komast á þennan stað í umræðunni hér. En orð eru til alls fyrst og mig langaði hreinlega bara til að nota þetta tækifæri hér í kvöld til að vekja athygli á þessu samspili og hvernig við þurfum að ræða um skipulagsvaldið og þróun þess til framtíðar í samhengi við skilgreininguna á grunninnviðum og hvað það er í þeim sem fer þvert á sveitarfélögin og þar sem almannahagsmunir vega þyngra heldur en tilteknir hagsmunir innan sveitarfélaga. Svo bara allra síðast, frú forseti, myndi ég vilja nefna það sem hefur kannski ekki komið mikið fram í umræðunni hér í kvöld. Þegar við erum að ræða um flutningskerfi raforku þá erum við að ræða um eitt fyrirtæki, Landsnet. Við erum að ræða um samskipti þessa fyrirtækis við sveitarfélögin í landinu aðallega. Það varðar alveg sérstaklega samskiptin vegna Suðurnesjalínu 2 við nokkur sveitarfélög og þar hefur Sveitarfélagið Vogar á Vatnsleysuströnd átt kannski í erfiðustu samskiptunum við Landsnet. Við þurfum líka að horfast í augu við það að það er mjög ankannaleg staða fyrir sveitarfélög sem eru sjálfstæð og hafa rétt sinn samkvæmt stjórnarskrá landsins að finna sig í svona valdatafli við opinbert fyrirtæki sem heldur sínu fram og vill fá sínu framgengt burt séð frá skipulagsvaldi sveitarfélagsins. Þetta er annar vinkill á þessu máli sem ég hef verið svolítið hugsi yfir að undanförnu. Þá spyr ég mig aftur: Mun þessi lagasetning, verði þetta frumvarp að lögum, leysa allan þennan vanda? Mun Landsnet sem fyrirtæki taka sig á í samskiptum við sveitarstjórnir? Ég ætla að halda því fram að fyrirtækið þurfi að gera það. Ég ætla að halda því fram að reynslan sýni okkur að þar þurfi að verða viðhorfsbreyting í samskiptum við sveitarstjórnir. Og kannski, eins og hér var nefnt áðan, mun þetta frumvarp flýta uppbyggingu flutningskerfisins. Ég er ekki sannfærð. Það kann að vera að það gerist. Það kann að vera að meiri hlutinn hafi rétt fyrir sér og þetta muni allt falla í ljúfa löð og að við munum loksins fá flutningskerfi sem dugar í öllum landshlutum hér á landi. En það þarf, ef marka má umsagnir og ef marka má umfjöllun um þetta frumvarp í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, fleira til. Ég held að það þurfi m.a. betra samtal á milli fyrirtækisins sem ber ábyrgð á lagningu raflínanna við sveitarfélögin og það þurfi líka að taka þetta samtal á grunni þeirra lagasetninga sem við nú þegar höfum í höndunum sem eru lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana frá 2021, breytingunum sem þá voru gerðar. Ég ætla ekki að útiloka að hér hafi meiri hlutinn í nefndinni fundið snilldarlausn sem leysir öll okkar vandamál. En mig grunar að fleira þurfi til.

Frú forseti. Ég þakka kærlega hv. þingmanni fyrir að koma inn á einmitt þjóðaröryggi, landsskipulag og slíka þætti. Ég var eiginlega tilbúinn með þann hluta í ræðu minni áðan en sleppti því að þessu sinni, fannst ekki alveg stemning í salnum núna fyrir þá umræðu. En þetta er náttúrlega komið á allt annað plan núna þegar við erum einmitt að ræða þessa hluti og við höfum tekið þá fyrir öðru hvoru í umhverfis- og samgöngunefnd. Þetta er gríðarlega mikilvægt og ég held að að mörgu leyti höfum við ekki staðist alveg kröfur - við þekkjum þetta með flutningskerfi raforku, þetta hefur gengið gríðarlega erfiðlega víða í tvo áratugi jafnvel og þetta eru grundvallarinnviðir sem eru í nútímasamfélagi grunnurinn að öllu. Svo erum við að fara í orkuskipti og ætlum að treysta bara á raforkuna. Við þurfum mjög áfallaþolið og öflugt kerfi sem þarf að vera miklu sterkara en við þekkjum í dag, bara vegna þess að við ætlum ekki að vera með olíu á bílunum okkar eða bensín eða dísil. Við ætlum bara innan tíu ára eða svo að vera komin með miklu sterkari hætti inn í þessi mál og þá þurfum við miklu sterkari kerfi en við þekkjum kannski akkúrat núna að mörgu leyti. Ég hef oft rætt og var með kafla hérna um landsskipulag og þjóðaröryggi. Þá hef ég oft tekið umræðuna með Svíþjóð og „riksintresse“, hvernig menn standa að málum þar varðandi virkjanir, flutningskerfi, brýr, járnbrautarteina, vegi, fjarskiptakerfi, ljósleiðara, sæstrengi. Við heyrum aldeilis umræðuna þessa daga um þá. Ég hef leitað mér upplýsinga og mér skilst að það séu kannski þrjú, fjögur lönd í Evrópu sem eru ekki með einhverja löggjöf um akkúrat þessa hluti, þessi löggjöf hefur byggst upp á frá 1960, 1970 og hefur verið meira og minna víðast hvar í 50, 60 ár. Ég held að það sé gríðarlega áhugavert að ræða það sem snýr að þessum málum á dýptina.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Sú sem hér stendur er alltaf til í að ræða um þjóðaröryggismál. Við vitum að raforkuöryggi er auðvitað hluti af þjóðaröryggi. Þess vegna erum við að fjalla um þetta á þessum nótum. Ég held að það sé hins vegar mikilvægt að við skilgreinum með mjög vönduðum hætti öryggi hverra hefur forgang. Í mínum huga er algerlega á hreinu að öryggi heimilanna og venjulegra fyrirtækja hefur forgang en ekki stóriðjunnar þegar á reynir, eins og kemur líka fram í nýju frumvarpi frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, af því að við verðum að geta forgangsraðað ef á reynir. Það að skilgreina hins vegar grunninnviðina og það sem Svíar kalla „riksintresse“ er svo mikilvægt og við þurfum að taka það samtal. Ég ímynda mér að það samtal sé tekið t.d. innan þjóðaröryggisráðs og auðvitað í hv. utanríkismálanefnd. En til þess að fólk, hvernig á ég að orða það, vilji vera með okkur í þessu þá þurfum við kannski að tala um það á breiðari grunni. Ég held að allir Íslendingar hafi mjög góðan og djúpan skilning á mikilvægi raforkuöryggis en það er svo spurning um aðra slíka þætti, hverjir þeir eigi að vera, hvernig þeir eigi að skipuleggjast og eiginlega hversu langt á að ganga. Hv. þingmaður nefndi járnbrautarteina, sæstrengi, brýr. Allt þetta þarf að ræðast. Hluti af þjóðaröryggi okkar í þessu stóra samhengi eru líka viðbrögð okkar við hamfarahlýnun og þeim miklum loftslagsbreytingum sem þegar eru orðnar og verða að öllum líkindum meiri.

Frú forseti. Ég held ég hafi alveg farið úr karakter núna og gleymt að minnast á flugvellina í Svíþjóð. Þar eru 100 flugvellir og 30 eru einmitt undir „riksintresse“. Það verður að taka þetta fram hér í þingræðu, maður færi alveg úr karakter ef maður hefði ekki minnst á það í þessu samhengi þegar við erum að tala um þjóðaröryggi, þetta samhengi hlutanna, grunninnviði landanna og hvernig þetta er skilgreint í mismunandi löndum. Við Íslendingar eigum nefnilega ekki - við ræddum hér þjóðaröryggisstefnu í vetur og nú er ég nýhættur í utanríkismálanefnd frá því í síðustu viku, en við vorum með þetta mál í vetur í hv. utanríkismálanefnd og þar var mikil umræða. Frá 2016 fram að þeirri stefnu sem var samþykkt hér 2023 eru töluverðar breytingar, enda hefur samfélagið breyst gríðarlega á skömmum tíma. Netöryggismálin og fjölþáttaógnir koma mikið inn í þetta. Nú erum við að ræða raforkumálin hér og við sjáum t.d. umræðuna á NATO-þinginu um þessi mál, sem er orkuöryggi, þetta er eiginlega orðin hin stóra umræða eins og við þekkjum í Evrópu núna og byrjaði kannski í NATO-þinginu fyrir nokkrum árum, hvernig við treystum á orkugjafana og hvar við þurfum að tryggja þá. En við sjáum líka í hörmulegri og hræðilegri innrás Rússa í Úkraínu á hvað er verið að ráðast og er búið að vera að gera núna í 15–16 mánuði. Það er að lama samfélagið og raforkumannvirkin, raforkukerfið. Það er frumforsendan. Það segir okkur að það er tvennt sem er farið eftir í öryggismálum, sem eru kannski stærstu einstöku breyturnar akkúrat núna, það eru raforkukerfin og fjarskiptakerfin, að þetta virki allt í nútímasamfélagi. Við erum síðan að fara að treysta á 5G og annað sem verður hluti af þessu systemi og hvernig það virkar. Það er leiðinlegt að hafa bara tíma í andsvörum til að ræða þessi mál en vonandi höfum við tækifæri til að ræða þjóðaröryggislöggjöf í þessu landi innan einhverra missera.

Frú forseti. Það er kannski ekki miklu við þetta að bæta, en auðvitað er það alveg rétt sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson var að benda hér á, að í stríði eins og því sem nú geisar eftir að Rússar réðust inn í Úkraínu fyrir meira en ári síðan, í stríði 20. aldar og 21. aldar snýst allt um að eyðileggja innviði. Það eru hins vegar stríðsglæpir að eyðileggja innviði samkvæmt Genfarsáttmálanum og alveg ljóst að það er ekki þannig sem heyja á stríð, ef þannig er til orða tekið. En það er auðvitað vegna þess að árásaraðilinn veit að þannig grefur hann undan samfélaginu með mjög dramatískum hætti; þeir fara í vatnsveiturnar, rafmagnið, brýrnar og alla þessa innviði sem halda einu samfélagi saman. En nú erum við kannski komin svolítið langt frá því frumvarpi sem hér er til umræðu. En ég ítreka bara þakkir til hv. þingmanns og líka þá skoðun mína að við þurfum að taka dýpri og meiri umræðu um þessi mikilvægu mál hér á vettvangi Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir sína framsögu. Mig langaði aðeins til að koma upp af því að ég heyrði að hv. þingmaður var að velta fyrir sér og ræða mikilvæga innviði í samhengi skipulagsvaldsins. Ég held að þetta sé umræða sem er algerlega vert að taka oft og þykkja. Hún velti hér upp reynslu og upplýsingum sem við fengum þegar við vorum í sameiginlegri ferð til Skotlands, umhverfis- og samgöngunefnd, sem var um margt mjög áhugaverð og merkileg og margt gott sem kom þar fram. Ég skil hv. þingmann þannig að þetta snúist kannski ekki minnst um lýðræðislega aðkomu en einnig á hvaða tímapunkti ákvarðanir eru teknar og hver það er þá sem tekur ákvarðanirnar. Mig langar að spyrja hv. þingmann um þetta, en samkvæmt raforkulögum þá segir að það sé flutningsfyrirtækið sem skuli leggja fyrir Orkustofnun til samþykktar kerfisáætlun sem snýst þá um uppbyggingu flutningskerfisins. Stjórnsýslustofnunin Orkustofnun fer svo yfir og samþykkir áætlunina með hliðsjón af, með leyfi forseta, „markmiðum um öryggi, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar, hagkvæmni, gæði raforku og stefnu stjórnvalda um lagningu raflína og um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Orkustofnun skal við yfirferð kerfisáætlunar hafa samráð við alla núverandi og væntanlega viðskiptavini flutningsfyrirtækisins […] og gæta þess að tillit sé tekið til þess sem fram kemur í samráðsferlinu.“ Þetta á allt saman að vera opið og gegnsætt og ákvörðun stofnunarinnar er kæranleg. Telur hv. þingmaður mikilvægt að það sé ríkari og meiri lýðræðisleg aðkoma að ákvörðun um kerfisáætlun, svo sem hér á Alþingi?

Frú forseti. Við þeirri spurningu er mjög einfalt að segja já. Eins og kom fram í máli hv. þm. Orra Páls Jóhannssonar virðist kerfisáætlun hafa stöðu innan kerfisins, sem er frekar óvenjulegt. Og nú rekur mig hreinlega ekki minni til þess hvernig nákvæmlega það gerðist að þetta fyrirkomulag var sett á. En ég held hins vegar að við þyrftum að endurskoða þetta fyrirkomulag. Þetta orðalag, að fyrirtæki leggi fyrir Orkustofnun til samþykktar, er eitt og sér náttúrlega undarlegt. Það er bara eitthvað frekar svona kerfislegt og ólýðræðislegt við það og ég held að það væri tilraunarinnar virði að skoða hvort ekki væri hægt að gera þetta með lýðræðislegri hætti og tryggja þá þátttöku almennings í því ferli og réttinn til umsagnar, því að hann er auðvitað grundvallarréttur þegar að þessu kemur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get tekið undir þetta sjónarmið hjá hv. þingmanni. Ég held að það sé alveg tilefni til að skoða þetta ferli og við áttum okkur á því hvort við getum gert það þannig úr garði að það hafi sterkari og breiðari lýðræðislega tengingu. Nú er það ekki svo að það sé engin svoleiðis tenging í fyrirkomulaginu eins og það er í dag, alls ekki. En þetta er að einhverju leyti svona kerfi í kerfinu, það er rétt, og oftar en ekki erum við að hengja ákvarðanir við áætlun og málsmeðferð hennar er með þeim hætti sem ég lýsti hér á undan. Það má kannski hugsa sér að þetta sé í einhverjum sambærilegum fasa og aðrar áætlanir, svo sem samgönguáætlun eða rammaáætlun eða eitthvað slíkt. Í rauninni hefur hv. þingmaður svarað spurningu minni þannig að ég þarf svo sem ekkert að dvelja frekar við það. Ég þakka henni bara kærlega fyrir.

Frú forseti. Það frumvarp sem er hér til umfjöllunar fjallar svo sannarlega um mikilvæga hagsmuni. Það dylst engum að uppbygging raforkuinnviða er gríðarlega mikilvægt verkefni og það er alveg jafn ljóst að núverandi innviðir eru engan veginn fullnægjandi til að takast á við þær áskoranir sem eru fram undan, hvort sem það er vegna veðurbreytinga í kjölfar loftslagsbreytinga eða annarra breytinga eða orkuskipta. Þetta eru vandamál sem við stöndum frammi fyrir núna og þess þá heldur er freistandi að standa vel að verki. Ég væri afar feginn ef ég gæti hreinlega sagt: Þetta er flott og ég er reiðubúinn að samþykkja þetta. Vandamálið er að finna í umsögnum Landverndar og umsögnum sveitarfélaga sem hafa bent á annmarka við lögin og það er erfitt annað en að taka undir t.d. það sem Landvernd bendir á í sinni umsögn, að ráðuneyti fái töluvert marga fulltrúa í nefndina og jafnframt formennsku og svo ef það er ágreiningur þá gengur hann til ráðherra. Það gengur ekki alveg upp fyrir mér. Það gengur ekki upp að við tökum þannig svo dramatískt fyrir hendurnar á sveitarfélögunum. Það er alveg ljóst að það væri mjög æskilegt að hægt væri að koma upp einhvers konar vettvangi þar sem sveitarfélög, ráðuneyti, framkvæmdaraðilar, gætu komist að einhvers konar samkomulagi og leyst úr ágreiningnum en ég sé ekki hvernig þetta frumvarp gerir það. Ég sé það ekki og heldur ekki að það sé leyst úr því hvernig eigi að bæta sveitarfélögunum þann kostnað sem þau gætu óhjákvæmilega orðið fyrir vegna þessara ákvarðana. Það getur líka hamlað fyrirhugaðri uppbyggingu í sveitarfélögum ef það er verið að ganga freklega á það hvar línurnar eru lagðar. Sveitarfélög sem hafa verið að tjá sig um þetta hafa áhyggjur af þessu og ég hef áhyggjur af þessu. Ég sé einhvern veginn ekki hvernig sjálfstæði sveitarfélaganna er tryggt í þessu frumvarpi. Ég sé það ekki. Það er líka ákveðið áhyggjuefni þegar við höfum í huga tilefnið, sem eru stórveður sem gera það að verkum að raforka dettur út á stóru svæði. Við hljótum í það minnsta að íhuga að nálgast það á þann hátt að þessi uppbygging í þágu almennings ætti að vera í forgangi, ekki stórnotenda. Það ætti ekki að blanda því saman, að viðbragð til að tryggja almannahagsmuni sé jafnframt til þess að til að tryggja rafmagn til stórnotenda. Það getur jafnvel verið töluverð áhætta að það sé á sama neti. Ef eitthvað fer úrskeiðis og það fer mikil spenna inn á netið þá getur það verið alveg jafn skaðlegt og stórveður, ef ekki er gætt að þessum hlutum. Þannig að það er töluvert í þessu. Eins og ég sagði áðan, ég væri manna fegnastur ef ég gæti bara samþykkt þetta, ef þetta stæðist þau viðmið sem mér finnst að þurfi að setja í þessu. Það þarf að gæta að sjálfstæði sveitarfélaganna. Ef það væri allt í góðu þá væri þetta ekkert vandamál. En mér sýnist bara dálítið skorta á að það sé búið að taka á þessum álitaefnum. Ég held að það þurfi að varast þá nálgun að það sé búið að leggja línurnar, það sé bara búið að taka ákvörðun um að leggja rafmagnslínur og við það verði staðið, alveg sama hvað sveitarfélögunum finnist um það. Fyrir mér er nokkuð ljóst, miðað við þetta fyrirkomulag, að ráðuneyti og ráðherra gæti auðveldlega þvingað það fram vegna þess hvernig nefndirnar eru mannaðar, sérstaklega þegar ágreiningurinn gengur til ráðherra. Ég myndi hvetja til þess að reyna að gera þetta þannig að komið verði betur til móts við sveitarfélögin, sérstaklega í ljósi þess að ef það kemur upp einhver ágreiningur þá mun hann óhjákvæmilega ganga til dómstóla og þá er eins gott að þetta standist allt saman, að það sem við erum að gera í þessu standist þau viðmið sem sett eru í stjórnarskránni. Hér er rosalega freistandi að standa vel að þessu þannig að það verði ekki meiri ágreiningur því að það myndi bara tefja þetta frekar. En ég myndi styðja það fullkomlega að búa til vettvang þar sem jafnræðis væri gætt milli sveitarfélaga og framkvæmdaraðila og mögulega þyrfti að skoða jafnvel aðkomu náttúruverndarsamtaka eins og Landverndar, að náttúran þurfi líka að hafa málsvara við borðið þegar kemur að þessari umræðu. - Ég ætla að segja þetta gott í bili.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu um þetta frumvarp sem hér er til umfjöllunar. Tilgangur frumvarpsins er einmitt að einfalda úrlausn skipulagsmála sem varða hagsmuni almennings og örugga orkuinnviði og ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi öflugra og öruggra raforkuinnviða. Liður í þessu frumvarpi er að það sé farvegur til staðar til að leysa úr ágreiningi og ólíkum hagsmunum og aðkoma almennings er tryggð með þátttöku fulltrúa sveitarfélaga við borðið í þessari raflínunefnd og því samráðsferli sem útlistað er í frumvarpinu. Í rauninni halda allir ferlar sér sem eru samþykktir í dag. Þetta er eingöngu viðbót, komi til ágreinings. Hér er fyrir hendi frávik sem er skýrt afmarkað við framkvæmdir í flutningskerfi raforku og það er ekki ætlun löggjafans að það verði notað til að réttlæta önnur frávik á öðru sviði, t.d. ef við tölum um skipulag varðandi Reykjavíkurflugvöll og fleira. Sú skoðun löggjafans birtist ágætlega í nefndaráliti meiri hlutans. Hv. þingmaður bendir á að það sé ekki samráðsgrundvöllur fyrir sveitarstjórnir til að hafa aðkomu að málinu, en þessi nefnd er einmitt hugsuð til þess og það er lögð til breytingartillaga í nefndaráliti meiri hlutans þess efnis að það sé ekki eingöngu framkvæmdaraðilinn sem geti óskað eftir því að nefndin sé skipuð heldur geti sveitarfélögin, finni þau að það sé kominn einhver ágreiningur upp varðandi hugsanlega línulögn, kallað eftir því að nefndin sé skipuð. Þetta á ekki við um hvort það eigi að leggja línu, það er búið að ákveða það, heldur er verið að skoða það hvernig línan eigi að liggja í gegnum tiltekin sveitarfélög. Ég vil bara spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér að samráðið geti átt sér stað með betri hætti en lagt er til í þessu frumvarpi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Ólöfu Isaksen fyrir andsvarið. Það sem þarf að tryggja er að það sé jafnræði milli aðila, jafnræði gagnvart sveitarfélögum sem eiga aðild að slíkri línulagningu. Það sé ekki bara þannig að það séu, segjum, tvö sveitarfélög og svo eru þrír fulltrúar frá ráðuneyti og einn frá Skipulagsstofnun. Þá sé ég ekki hvernig við tryggjum að jafnræðis sé gætt. Því miður kemst ég óhjákvæmilega að þeirri niðurstöðu að þarna gætu stjórnvöld, þarna gæti framkvæmdarvaldið þvingað fram niðurstöðu sem sveitarfélög hafa mögulega ekkert um að segja. Sveitarfélögin gætu ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Samráðsvettvangur er rosalega mikilvægur en til að samráð standi raunverulega undir nafni þarf að fylgja því möguleiki til að hafa áhrif á það sem gert er. Annað er ekki samráð. Ef það er hægt að þvinga fram að hér skuli línan liggja - það er betra ef sveitarfélögin eru sátt við það en eins og hv. þingmaður bendir á þá erum við hér náttúrlega að tala um tilvilk þar sem er kominn ágreiningur og þá er miklu betra að þetta sé vandað og tryggt að það sé jafnræði. Þannig stenst þetta líka viðmið stjórnarskrárinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Það sem ég er í rauninni að velta fyrir mér er hvernig hv. þingmaður fær það út að hér sé verið að þvinga fram einhverja niðurstöðu. Hér er verið að skapa samráðsgrundvöll og vettvang fyrir sveitarfélög þar sem þau geta rætt saman ásamt aðilum frá innviðaráðherra, vegna þess að þetta er skipulagsmál, þar sem hægt er að fá ráðleggingar og upplýsingar. Það er líka þarna aðili frá orkumálum vegna þess að þetta er klárlega raforkumál. Ég velti því fyrir mér hvert hv. þingmaður er að fara með þetta, að það sé verið að þvinga fram niðurstöðu. Ég trúi því að þarna sé vissulega jafnræðis gætt því að það er verið að hlusta á sveitarfélögin og þeirra afstöðu og þau eru að leita sameiginlegra lausna til að ná niðurstöðu í mál. Hv. þingmaður ræddi hérna áðan að ef ágreiningur væri til staðar þá færi hann til dómstóla. Já, það gæti alveg verið. En ástæðan fyrir því að hér er verið að leggja þetta verkfæri fram er vegna núverandi ferla og að það sé þá hægt, komi til ágreinings, sem gerist vonandi sem sjaldnast, að grípa í þetta fyrir m.a. sveitarfélögin, finni þau fyrir ágreiningi. Það er oft erfiðara þegar sveitarfélög eru sérstaklega ræða við framkvæmdaraðilann en ekki sín á milli og ég held að það sé afar mikilvægt að þau hafi þennan sameiginlega vettvang til að setjast niður og ræða. Að því sögðu þá tel ég að vettvangurinn sé til staðar. Ég hef kannski ekki frekari spurningar til hv. þingmanns en ég bara velti því fyrir mér hvernig hann fær þetta út, að það sé verið að þvinga fram einhverja niðurstöðu með skipun þessarar nefndar.

Frú forseti. Ég er bara horfa á það sem stendur í frumvarpinu og viðmiðin þar. Það er skipað í nefndina og hér er talað um að það þurfi meiri hluta nefndarmanna. Nefndin er skipuð fulltrúum frá stjórnsýslunni og fyrst það er ágreiningur þá er væntanlega eitt eða fleiri sveitarfélög sem eiga aðild að þessu sem eru þá sammála, og þá á það sveitarfélag sem er kannski á öndverðum meiði við ramman reip að draga. Ef það á að ná að verja sína hagsmuni, ef það á að hafa möguleika á því að taka á þeim álitaefnum sem eru uppi og vill koma sínu á framfæri - ef það er enginn áhugi fyrir því hjá ráðherra sem tekur þá við og leysir úr ágreiningi ef það fellur á jöfnu eða fulltrúa hinna sveitarfélaganna og stjórnsýslunnar þá átta ég mig ekki á þessu. Kannski erum við ekki að lesa sama frumvarpið, kannski er ég að misskilja þetta alveg hrapallega. En ég sé ekki hvernig það er möguleiki fyrir sveitarfélagið, sem er á öndverðum meiði við hina aðilana í nefndinni, á að tryggja sína hagsmuni þar sem á endanum virðist vera hægt að ýta þessu áfram. Það er það sem fellur mér ekki alveg í geð og að því er mér sýnist stendur það líka í mörgum umsagnaraðilum. Ég hefði viljað að það væri meira jafnræði í nefndinni og fleiri fulltrúar sem gætu gætt fleiri hagsmuna.

Frú forseti. Ég ætla kannski ekki að fara dýpra í þetta hér en það væri allt í lagi ef hv. þingmaður myndi útskýra fyrir mér hvernig hann sér þetta fyrir sér, hvernig eigi að leysa málið. Þarna erum við kannski að fást við mál sem búið er að fást við mjög lengi, eins og kom fram í ræðu hjá mér áðan, jafnvel um áratugaskeið fyrir ákveðin svæði. Eins og við höfum rætt hér í dag í þessum sal þá eru þetta algjörir grundvallarhagsmunir fyrir allt nútímasamfélag sem snúa að þessu. Hvernig tryggjum við almenna hagsmuni, ef ég spyr teorískt þeirrar spurningar, er flokkur Pírata eða hv. þingmaður með einhverja nálgun á það? Þetta hefur gengið víða mjög erfiðlega. Síðan er það áfallaþolið og annað, sem er bara önnur breyta í þessu máli sem snertir kannski ekki alveg þetta mál hér. Við búum að því í þessu landi að við framleiðum mikla raforku með jarðvarma og vatnsafli. Við erum að fara í þessa vegferð með orkuskiptin og ætli það sé ekki þannig að sirka 85% af þeirri orku í landinu sem við nýtum í dag, er græn, við erum komin langt fram úr flestum þjóðum. Þá er það flutningskerfið sem er í algjöru lykilhlutverki, að það sé áfallaþolið. Byggðalínuhringurinn í dag er í rauninni 133 kílóvolta lína sem þolir ákveðið álag og síðan er verið að reyna að fara í nýjar línur sem geta verið sterkari, þéttari, þola meiri áföll eins og við ræddum hérna áðan með veðrið. Það hlýtur að vera kostur fyrir byggð í landinu að við getum boðið upp á þetta og algjör forsenda fyrir orkuskiptunum er þetta áfallaþolna kerfi sem er bara stór hluti af því hvernig við ætlum að tryggja þessa innviði, þessa grundvallarinnviði sem eru raforkukerfið, og hvernig við ætlum að fara í orkuskiptin.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Eins og ég vék að hér áðan er enginn ágreiningur um það hversu mikilvæg þessi uppbygging er og það er alveg ljóst að við verðum að taka þennan slag. Við verðum að taka slaginn um að byggja upp þessi kerfi. Við þurfum að auka flutningsgetu kerfisins. Við verðum að auka afkastagetu kerfisins. Um það er ekki ágreiningur. Það er heldur ekki ágreiningur um að það þurfi að vera hægt að leysa úr því ef uppi er ágreiningur. Ef það er raunverulega óleysanlegur ágreiningur milli aðila og uppbyggingin þarf að eiga sér stað þá er það óhjákvæmilega þannig að það þarf að leysa úr honum. Það þarf samt að vera þannig úrlausn að hún standist viðmið, að þegar leyst er úr þeim ágreiningi hafi aðilar haft möguleika á að verja sína hagsmuni. Sveitarfélögin sem eiga aðild að þessu þurfa að hafa haft möguleika á því að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Það geta verið miklir hagsmunir undir og það getur verið að það þurfi að fórna miklum hagsmunum til að leggja línuna um sveitarfélagið. Það er það sem við þurfum að hafa í huga. Þarna geta verið gríðarlegir hagsmunir. Auðvitað eru það líka gríðarlegir hagsmunir að orkan sé örugg. Þess vegna er svo freistandi að tryggja það að meiri sátt skapist um þetta. Miðað við það hvernig sveitarfélögin hafa fylgt eftir þeim umsögnum sem hafa komið þá hefur ekki alveg gengið upp að tryggja þá sátt. Eins og ég vék að áðan þá þarf fleiri fulltrúa í þessa nefnd og það þarf fulltrúa fleiri sjónarmiða.

Frú forseti. Landsnet sér um uppbyggingu á flutningskerfi raforku og svæðisbundna kerfinu þannig að við erum svolítið í þessu mengi að við erum að vinna með tíu ára kerfisáætlun Landsnets. Það er í rauninni hryggjarstykkið sem ráðherrann þarf að fara eftir og taka tillit til þegar hann er að vinna með þetta, eins og þessa raflínunefnd í þessu frumvarpi, og síðan til umhverfismatslaganna frá 2021, sem koma að umhverfismati tengt þessum málum. Ég er með dæmi um það sem við erum að fást við í orkuskiptunum núna, eitt gott dæmi. Í mjög langan tíma hefur verið mjög slæmt ástand á raforkumálum á norðausturhorni landsins, tengist Þórshöfn, Langanesbyggð og því svæði. Það er raunverulega ekkert flutningskerfi á milli Kópaskers og yfir á Vopnafjörð, það hefur verið mjög takmarkað. Það er einn strengur hjá Rarik frá Kópaskeri yfir á Þórshöfn og það hefur bara verið vandamál. Þar með er samkeppnishæfni hreinlega ekki til staðar á Þórshöfn varðandi það sem við erum að gera í orkuskiptum; keyra loðnuverksmiðjuna þar og frystingu og annað á raforku. Það er verið að brenna olíu í töluverðum mæli. Nú er það nýja í því máli, bara út frá almennaheill og öryggi og orkuskiptum sérstaklega, að Landsnet er farið að huga að því núna, eins og við erum að sjá í fréttum og kom fram á ráðstefnu tengt því máli sem ég var á fyrir ekki löngu síðan, að fara einmitt í þetta, að Landsnet taki við að leggja öflugt kerfi yfir á Þórshöfn. Þá er markmiðið fyrst og fremst orkuskiptin og að tryggja almannaöryggi og samkeppnishæfni svæðisins til lengri framtíðar. Í grunninn erum við alltaf að hugsa um íbúana, að tryggja samkeppnishæfni svæða, að fólk geti átt gott líf og byggt upp atvinnugreinar og annað og það er að verða miklu meiri þörf á að það tengist orkuskiptum og grænni orku. Við erum farin að nýta það í meira mæli, hvert og eitt okkar, en þekkt hefur verið hingað til.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir seinna andsvar. Um þetta er enginn ágreiningur. Við vitum þetta alveg. Það eru fleiri verkefni; það er rafvæðing hafna, það er rafvæðing bílaflotans, þetta eru verkefni sem þarf að standa að. Eins og ég vék að í fyrra svari þá leikur enginn vafi á því að við þurfum að byggja upp og við þurfum að geta leyst úr ágreiningi. En við þurfum líka að passa upp á það að þau meðul sem við grípum til standist viðmið um meðalhóf. Ef hægt sé að leysa úr ágreiningi með vægari úrræðum þá sé réttara að grípa til þeirra. Við höfum kannski ríkar skyldur til þess að leyfa umhverfinu að njóta vafans líka, að fulltrúar hagsmuna náttúrunnar þurfi líka að fá að hafa sína rödd. Ekkert af þessu ætti að þýða það að einhverjir þessara aðila hefðu neitunarvald, ekki neinn aðili í nefndinni ætti að geta þvingað fram eina eða aðra niðurstöðu. En það er bara því miður það sem mér sýnist vera vandamálið. Mér sýnist vandamálið raunverulega snúast um að það sé hægt að þvinga fram eina niðurstöðu. Það sem Landsnet ákveður má ekki vera raunverulega gullstandardinn. Landsnet hlýtur að þurfa að geta gert málamiðlanir til að koma til móts við aðila, til að koma til móts við sjónarmið sveitarfélaganna um uppbyggingu og hvernig eigi að standa að þessu. Það er það sem málið snýst um.

frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd. Frumvarpið felur í sér breytingu á 3. málslið 3. mgr. 17. gr. náttúruverndarlaga þess efnis að óheimilt sé að skilja eftir úrgang í náttúrunni og að úrgangur skuli meðhöndlaður í samræmi við ákvæði laga um meðhöndlun úrgangs. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og barst ein umsögn. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin meirihluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta eftirfarandi sérstaklega: Nefndin fjallaði um ábendingu Umhverfisstofnunar þess efnis að í 4. mgr. 9. gr. laga um meðhöndlun úrgangs, nr. 55/2003, er kveðið á um að óheimilt sé að losa úrgang annars staðar en á móttökustöð eða í sorpílát, þ.m.t. grenndargáma. Ákvæðið nái einnig til losunar úrgangs í náttúrunni og breyti frumvarpið því ekki lagalegri stöðu þeirra sem skilja eftir úrgang í náttúrunni. Meiri hlutinn tekur undir það en telur ákvæði frumvarpsins þrátt fyrir það til mikilla bóta þar sem það er til þess fallið að auka skilning almennings á þeim skyldum sem fylgja því að fara um land á grundvelli almannaréttar, þ.m.t. að skilja engan úrgang eftir í náttúrunni. Að lokum leggur meiri hlutinn áherslu á nauðsyn þess að tryggt verði að upplýsingar um hvar hægt sé að losa sig við úrgang séu aðgengilegar ferðamönnum og öðrum sem um landið ferðast en öðruvísi verður markmiði frumvarpsins ekki náð. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hlutans rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Vilhjálmur Árnason, Orri Páll Jóhannsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Bjarni Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skatta og gjöld (kaupréttir, mútubrot o.fl.). Ég ætla að reifa hér helstu atriði frumvarpsins. Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum, m.a. á sviði skatta og gjalda, sem eiga sér ólíkan bakgrunn. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld (nýsköpun, fjöldatakmörk vistvænna ökutækja o.fl.), nr. 128/2022, voru nokkur efnisákvæði frumvarpsins gerð að lögum. Um er að ræða ákvæði sem eru samhljóða ákvæðum 16., 17., 18., 21., 22., 23. og 24. gr. frumvarpsins. Nauðsynlegt þótti að ákvæðin tækju gildi 1. janúar 2023 og lagði því meiri hluti nefndarinnar fram sérstakt frumvarp þar sem kveðið var á um þau efnisatriði. Í ljósi þess að efnislega samhljóða breytingar hafa þegar orðið að lögum leggur meiri hlutinn til að framangreind ákvæði falli brott. Þau atriði sem eftir standa eru m.a. ákvæði er varða breytingar á lögum um tekjuskatt, fyrst og fremst ákvæði sem varða skattalega meðferð tekna sem verða til vegna nýtingar kauprétta í sprotafyrirtækjum, frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri og lengingu á heimild til endurákvörðunar skatts úr sex árum í tíu ár vegna mútubrota. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í viðbótarumsögn Samtaka iðnaðarins kemur fram að óvissa ríki um hvort sambærileg heimild til frestunar á skattlagningu og gildir samkvæmt 9. gr. laga um tekjuskatt gildi þegar hlutabréf eru afhent starfsmanni með öðrum hætti en veitingu kaupréttar. Leggja samtökin til að tekinn verði af vafi um það og reglan látin gilda þegar fyrirtæki afhenda starfsmönnum sínum hlutabréf án endurgjalds að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Með vísan til þess sem fram kemur í nefndaráliti telur meiri hlutinn ekki forsendur til þess að leggja til slíka breytingu. Hins vegar kunni að vera tilefni til þess að skoða hana nánar með tilliti til þess að hvort sem um er að ræða kauprétt samkvæmt 9. gr. eða afhendingu hlutabréfa til starfsmanna með öðrum hætti, er um að ræða þóknun sem er í beinum tengslum við vinnuframlag viðkomandi og starfsmaður tekur þátt í þeirri áhættu sem fyrirtæki hefur af rekstrinum. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að við lög um tekjuskatt, nr. 90/2003, bætist ákvæði sem kveði á um að tekjur starfsmanna, stjórnarmanna eða sérhæfðra ráðgjafa samkvæmt 9. gr. vegna nýtingar kaupréttar í sprotafyrirtækjum, sbr. 9. málslið 2. mgr. 18. gr., skuli skattlagðar sem fjármagnstekjur samkvæmt C-lið 7. gr. að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Markmið ákvæðisins er að styðja við samkeppnishæfi nýsköpunarfyrirtækja um starfsfólk og ráðgjafa með því að bjóða hlutdeild í framtíðarávinningi á grundvelli skattalegra ívilnana. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að tímabært væri að lögfesta skattalega ívilnun vegna nýtingar kauprétta í sprotafyrirtækjum, m.a. þar sem þeim gæfist aukið svigrúm til þess að bæta kjör starfsfólks án aukins rekstrarkostnaðar. Þó komu fram athugasemdir um að þau skilyrði sem sett væru fyrir hinni skattalegu ívilnun væru of þröng. Um athugasemdir við einstök skilyrði vísast til umsagna og minnisblaðs ráðuneytisins þar sem fram kemur afstaða til þeirra. Meiri hlutinn áréttar þó að full ástæða er til þess að skilyrði fyrir beitingu reglna sem hafa það að markmiði að stuðla að auknu samkeppnishæfi sprotafyrirtækja hér á landi sæti reglulegri endurskoðun með tilliti til þróunar og þess sem er að gerast í nágrannalöndum og í þeim löndum sem innlend nýsköpunarfyrirtæki eru í samkeppni við um starfsfólk. Um aðrar athugasemdir sem fram komu í umsögnum vísar meiri hlutinn til minnisblaðs ráðuneytisins þar sem fram kemur afstaða þess til umsagna. Nefndin leggur til breytingar. Í minnisblaði ráðuneytisins er lagt til að 2. gr. frumvarpsins verði felld brott til einföldunar á skattlagningu og að samsvarandi breyting verði lögð til á 4. mgr. 10. gr. a (sbr. 3. gr. frumvarpsins). 2. gr. snýr að því að miða skattlagningu samkvæmt 10. gr. laga um tekjuskatt við eigendaskipti á bréfunum, í stað þess að miða við sölu. Sambærileg breyting var gerð á 9. gr. laga um tekjuskatt með lögum nr. 69/2021. Rétt þótti að miða tímamark innheimtu tekna samkvæmt 9. gr. við eigendaskipti, í stað sölu, svo það taki til þeirra tilfella þegar bréf erfast á milli manna. Í ljósi þess að í 10. gr. og 10. gr. a er kveðið á um fjármagnstekjur og tímamarkið snýr að því hvenær þær skuli innheimta þykir eðlilegra að miða við sölu. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn því til að 2. gr. frumvarpsins falli brott. Hið sama gildir um 5. gr. og er því lagt til að hún falli einnig brott. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til breytingu á 3. gr. frumvarpsins sem, eins og að framan greinir, hefur að geyma sérreglu sem varðar skattlagningu tekna starfsmanna, stjórnarmanna eða sérhæfðra ráðgjafa vegna nýtingar kaupréttar í sprotafyrirtækjum. Í fyrsta lagi er lagt til að vísun til sérhæfðra ráðgjafa verði felld brott úr 1. málslið 1. mgr. ákvæðisins. Þess í stað bætist við ný málsgrein þar sem kveðið verði á um að ákvæðið taki til tekna af kaupréttum sem einstaklingum eru veittir fyrir þjónustu þeirra við sprotafyrirtæki. Skilyrði fyrir slíkri skattalegri meðferð er að heildarvirði veittrar þjónustu sé ekki umfram 2 millj. kr. á 12 mánaða tímabili og forsendur verðs komi skýrt fram í samningi. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að óskýrleika hafi gætt um inntak almennrar tilvísunar til „sérhæfðra ráðgjafa“ enda séu þeir ekki í sömu stöðu og starfsmenn. Til einföldunar á framkvæmd væri því lagt til að vísað verði til „þjónustuveitanda“. Framangreind orðalagsbreyting hefur í för með sér að ákvæðið taki til fleiri en þeirra sem teljast veita sérhæfða ráðgjöf. Eðli málsins samkvæmt er þó skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að viðkomandi veiti sannanlega þjónustu sem greitt hefur verið fyrir með öðrum hætti en eingöngu veitingu kaupréttar. Meiri hlutinn gerir fyrrgreinda breytingu að sinni og áréttar að ákvæðið tekur eingöngu til sprotafyrirtækja sem eru innan þeirra stærðarmarka sem skilgreind eru í 9. málslið 2. mgr. 18. gr. Þá er einnig tilgreint að hin nýja málsgrein eigi aðeins við ef heildarvirði veittrar þjónustu er undir tilteknum mörkum. Er þar átt við heildarþjónustu viðkomandi einstaklings, hvort sem það er þjónusta við sprotafyrirtæki eða aðra. Bendir ráðuneytið á að hafa þurfi í huga að hvers konar þjónusta sem veitt er í skiptum fyrir önnur verðmæti er almennt skattskyld og getur regluleg þjónusta í töluverðu umfangi enn fremur leitt til þess að einstaklingurinn teljist stunda atvinnurekstur. Sé farið umfram þau fjárhæðarmörk gildi almennar reglur. Í öðru lagi er lögð til breyting á 4. mgr., til samræmis við tillögu meiri hlutans um brottfall 2. gr. frumvarpsins. Nánar tiltekið er lagt til að tekjur samkvæmt ákvæðinu komi til skattlagningar samkvæmt 18. gr. laga um tekjuskatt við sölu á mótteknum hlutum, í stað þess að kveðið verði á um skattlagningu við eigendaskipti almennt. Með vísun til 18. gr. er tekinn af allur vafi um að fara skuli með hagnaðinn sem söluhagnað hlutabréfa með sama hætti og gert hefur verið við túlkun 10. gr. laganna í framkvæmd. Í þriðja lagi er lagt til að ný málsgrein bætist við þar sem komi fram að ákvæðið taki ekki til samninga þar sem sprotafyrirtækið, eða tengdur aðili, er skuldbundið að gera upp samning með útborgun eða kaupa innleyst bréf, nema ljóst sé að um eðlilega og venjubundna aðgerð sé að ræða við þær aðstæður. Breytingunni er ætlað að tryggja að ekki sé vikið frá markmiði ákvæðisins þannig að laun, eða gjald fyrir veitta þjónustu, séu sett í búning kaupréttar en á sama tíma sé launþeginn, eða þjónustuveitandinn, öruggur, eða allt að því, um að fá greitt fyrir framlag sitt innan ákveðins tíma. Við þær aðstæður gæti jafnframt hin almenna skattsniðgönguregla 57. gr. tekjuskattslaga átt við. Í 4. tölulið 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins kemur fram það skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að kaupréttarsamningur sé ekki framseljanlegur og nái ekki til lengri tíma en sex ára. Í umsögnum sem bárust nefndinni komu fram athugasemdir þess efnis að líftími kaupréttarsamnings þurfi að vera langur til þess að hann nái því markmiði sínu að stilla saman hagsmuni starfsmanna og vinnuveitenda þeirra, enda tæki það nýsköpunarfyrirtæki tíma að ná fram raunverulegum vexti. Í einhverjum tilvikum töldu umsagnaraðilar óþarfa að kveða sérstaklega á um tímalengd samnings í lögunum, m.a. með hliðsjón af ólíku eðli nýsköpunarfyrirtækja og samningsfrelsi. Í ljósi þeirra ábendinga sem fram koma í umsögnum leggur meiri hlutinn til að hámarkslíftími samninganna verði lengdur úr sex árum í átta ár. Aðeins um aukatekjur ríkissjóðs, sem er nýr kafli. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2023, nr. 129/2022, var m.a. gerð breyting á 5. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, sbr. 43. gr. laganna, sem fjallar um gjaldtöku fyrir beiðnir um nauðungarsölu. Með breytingunni féll brott ákvæði 4. málsliðar 1. mgr. 5. gr. sem kvað á um að ákvæði 4. og 5. mgr. 4. gr. laganna giltu um skyldu til greiðslu gjalds samkvæmt málsgreininni. Líkt og rakið er í minnisblaði ráðuneytisins stóð ekki til að fella niður tilvísanir til 4. og 5. mgr. 4. gr. í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/1991. Brottfall tilvísananna hafi þau áhrif að vafi sé uppi um hvort endurgreiða eigi gjaldið við afturköllun eða þegar gerð er ekki framkvæmd og um það hvort innheimta eigi sérstakt gjald fyrir endurupptöku. Þá megi jafnframt túlka ákvæðið þannig að gerðarbeiðendur sem innheimta gjöld vegna mála sem áður hafa komið til kasta dómstóla eða sýslumanna, sbr. 6. mgr. 1. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs, þurfi nú að greiða gjald samkvæmt 1. mgr. 5. gr. við framlagningu beiðna hjá sýslumanni. Þar sem ekki stóð til að fella brott tilvísanir til 4. og 5. mgr. 4. gr. í 1. mgr. 5. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs er lagt til að nýjum málslið verði bætt við 1. mgr. 5. gr., sem er samhljóða 4. málslið 1. mgr. 5. gr. eins og hann var fyrir breytingu. Breytingin er lögð til í samráði við ráðuneytið og vísast til nánari umfjöllunar í minnisblaði þess. Lögð er til breyting á gildistökuákvæði frumvarpsins og miðað við að lögin öðlist þegar gildi. Þá er lagt til að sá fyrirvari verði gerður við 3. gr. að ákvæðið komi til framkvæmda að fenginni niðurstöðu Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) um að ákvæðið samræmist reglum EES-samningsins um ríkisaðstoð. Breytingin er til komin vegna þess að komið hefur í ljós að ákvæði 3. gr. geti falið í sér tilkynningarskylda ríkisaðstoð. Tilkynningarferli til ESA er í undirbúningi en vegna þessa þykir rétt að fresta framkvæmd ákvæðisins þar til endanleg afstaða ESA liggur fyrir. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður, Diljá, Mist Einarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Logi Einarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágústi Bjarna Garðarssyni fyrir hans framsögu. Það er ánægjulegt þegar við styrkjum nýsköpun í ljósi þess hversu mikilvæg nýsköpunin er fyrir atvinnulífið í landinu og bæði til framtíðar og í sögulegu tilliti þá höfum við séð nýsköpunarfyrirtæki gera stórkostlega hluti. En eitt stærsta vandamál nýsköpunarfyrirtækja er að tryggja sér fjármagn og ég myndi telja það afar brýnt að tryggja að löggjöf um nýsköpunarfyrirtæki, um hluti eins og kauprétti, sé aðgengileg og skiljanleg og það séu settir sambærilegir skilmálar og eru settir í nágrannalöndunum þannig að erlendir fjárfestar sem hafa hug á að fjárfesta í íslenskri nýsköpun sjái það ekki sem hindrun að hér sé búið að setja einhverjar séríslenskar reglur. Nægar eru hindranirnar þegar. Við erum býsna langt frá mörgum löndum; til að koma hingað þarf alltaf fara í flugvél, til þess að fjárfesta hér þarftu að nota örmyntina krónu og þegar við bætum við síðan einhverri lagaóvissu þá gæti það verið hreinlega meira en erlendir fjárfestar treysta sér til að fara í. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Kannaði nefndin hvernig almennt er staðið svona löggjöf og kom til greina að samræma þessi atriði löggjöf nágrannaríkjanna, þannig að við myndum geta rutt úr vegi slíkum hindrunum í það minnsta, lagaóvissu í kringum nýsköpun?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið og ég tek undir margt af því sem fram kom hjá honum. Ég tel hins vegar að þetta frumvarp sé til bóta. Markmið þessa ákvæðis sem þingmaðurinn nefnir hér varðandi kauprétti í sprotafyrirtækjum er einmitt að styðja við þessi fyrirtæki þegar þau eru að koma undir sig fótunum, ef svo má segja, styðja við samkeppnishæfni nýsköpunarfyrirtækja hvað starfsfólk varðar, sérstaklega á þessu, hvað á maður að segja, frumstigi þegar fyrirtækin eru einmitt með lítið fjármagn, og auka svigrúm fyrir þessi fyrirtæki til að bæta kjör starfsfólks án þess að, eins og fram kom í máli mínu, auka rekstrarkostnað fyrirtækisins í þessum fyrstu skrefum. Jafnframt er verið að tryggja að til framtíðar verði þetta sameiginlegt verkefni, að báðir aðilar hafa þarna hag af að vel gangi. Um þetta er auðvitað gerður samningur og allt uppi á borðum. En varðandi þennan samanburð sem þingmaðurinn nefnir og hvað er að gerast í nágrannalöndunum í kringum okkur þá er það sérstaklega tekið fyrir í nefndarálitinu og ég fæ að vitna orðrétt í meirihlutaálitið: „Meiri hlutinn vill þó árétta að full ástæða er til þess að skilyrði fyrir beitingu reglna sem hafa það að markmiði að stuðla að auknu samkeppnishæfi sprotafyrirtækja hér á landi sæti reglulegri endurskoðun með tilliti til þróunar í nágrannalöndum og í þeim löndum sem innlend nýsköpunarfyrirtæki eru í samkeppni við um starfsfólk.“ Þannig að ég held 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, það er jákvætt og ég held að það sé einmitt mjög brýnt að við séum svolítið á tánum með þetta. Það þarf að vera okkar hlutverk hér á Alþingi að tryggja hagsmuni og tryggja nýsköpun, að við sjáum til þess að íslensk nýsköpunarfyrirtæki búi ekki við verri tækifæri en önnur og það er jákvætt að þarna sé gert grein fyrir því að þetta eigi að skoða. En ég heyrði ekki að það hefði verið skoðað, eða var ég að misskilja? Var skoðað hvernig staðið er að þessari löggjöf annars staðar, t.d. í nágrannaríkjum, í Skandinavíu og í Bretlandi, sem eru lönd sem við förum gjarnan til? Kæmi þá til greina að kanna það og athuga hvort það væri tækifæri til þess að bregðast við núna ef það eru einhver atriði þarna sem gætu staðið í mögulegum fjárfestum eða mögulegum starfsmönnum þessara fyrirtækja? Það getur alveg verið að starfsfólk sem kynnir sér þessa samninga geti líka sett það fyrir sig ef ákvæðin eru ekki eitthvað sem þekkist annars staðar. Fólk gerir ákveðnar væntingar til svona hluta. Það að vera með eitthvað sem ekki þekkist annars staðar getur verið svolítið áhættusamt og gæti orðið til þess að við verðum af góðri fjárfestingu eða góðu starfsfólki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það sem hv. þingmaður nefnir sé eitthvað sem við þurfum almennt að gera í öllum okkar málum, að rýna það sem gengur og gerist í löndunum í kringum okkur og taka það upp sem vel er gert og bæta eftir því sem við á. En þetta er svo sannarlega gert og þetta fyrirkomulag sem hér um ræðir þekkist vel erlendis og það er sérstaklega tekið á því. Ég held að við séum að móta mjög skýra umgjörð í kringum þessa kaupréttarsamninga til handa sprotafyrirtækjum. Það er sérstaklega tekið fram, eins og ég kom inn á í fyrra svari mínu, að þetta mun sæta reglulegri endurskoðun og við erum stöðugt að rýna það hvað er að gerast á Norðurlöndunum og í öðrum löndum hér í kringum okkur, eins og hv. þingmaður nefndi reyndar. En ég held að það sem fram kom í hans máli hér áðan tengist líka öðrum þáttum, t.d. stuðningi til erlendra sérfræðinga sem við erum að fá hingað og hvernig við stöndum að þeim málum í samanburði við löndin í kringum okkur. Ég held að þessi heildarumgjörð sem hér um ræðir og þetta ákvæði sem hér er til umræðu og önnur atriði sem tengjast stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki þurfi að vera í reglulegri endurskoðun.

Frú forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur tekið til umfjöllunar skýrslu Ríkisendurskoðunar um Samkeppniseftirlitið sem nefndin fékk til sín í ágúst á síðasta ári. Alþingi óskaði eftir því að þessi skýrsla yrði gerð í maí árið 2021 og við tökum hana nú til umfjöllunar hér í þingsal að lokinni vinnu og yfirferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Auk sérfræðinga Ríkisendurskoðunar kallaði nefndin til sín gesti frá menningar- og viðskiptaráðuneytinu, Samkeppniseftirlitinu og einnig Heimi Örn Herbertsson lögmann. Ég vil nota tækifærið hér og þakka gestum og nefndarmönnum fyrir vinnuna í þessu máli. Í þessari skýrslu er að finna niðurstöður úttektar Ríkisendurskoðunar á eftirliti og framkvæmd samrunamála hjá Samkeppniseftirlitinu og var þar sérstaklega litið til áranna 2018, 2019 og 2020. Eitt af hlutverkum Samkeppniseftirlitsins er að hafa eftirlit með samruna fyrirtækja. Samruna fyrirtækja er gjarnan ætlað að stuðla að hagkvæmni og hagræðingu og ef vel tekst til geta og eiga bæði atvinnulíf og neytendur að njóta góðs af slíkum samruna. Þó er sú hætta fyrir hendi að samkeppni geti minnkað eða horfið alveg og fyrirtæki orðið til sem hafa markaðsráðandi stöðu eða jafnvel einokun á markaði. Til að koma í veg fyrir það hefur Samkeppniseftirlitið eftirlit með slíkum samruna fyrirtækja. Eftirlitið er í eðli sínu fyrirbyggjandi og í því felst inngrip sem gerir kröfur um vönduð vinnubrögð og meðalhóf. Í stuttu máli er niðurstaða stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sú að í öllum meginatriðum er tekið undir þær ábendingar sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Í skýrslunni kemur m.a. fram að ekki fáist séð að málsmeðferðartími Samkeppniseftirlitsins í samrunamálum sé óeðlilega langur eða að fyrir hendi séu viðvarandi veikleikar í afgreiðslu þeirra sem hafi bitnað á eða grafið undan árangri og hagkvæmni. Þó hafi komið upp mál sem hafa reynst erfið. Þar hafi helst reynt á lögbundna tímafresti og sættir ekki reynst farsælar málalyktir frá sjónarhóli viðkomandi samrunaaðila. Bendir Ríkisendurskoðun í því samhengi á að eðli þessara mála er þannig að fyrirtæki verða ekki endilega sátt við niðurstöðuna vegna þess að Samkeppniseftirlitið á að standa vörð um almannahagsmuni á grundvelli samkeppnislaga. Hagaðilar voru almennt sammála um að þróun málsmeðferðar Samkeppniseftirlitsins hafi verið jákvæð en að bæta megi gagnsæi og fyrirsjáanleika í málsmeðferðinni. Því séu ýmis tækifæri til úrbóta fyrir hendi og tekur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd undir það. Nefndin bendir jafnframt á að við umfjöllun hennar kom fram að Samkeppniseftirlitið hafi verið framarlega í að miðla almennu efni um samkeppnismál og vill hvetja eftirlitið til að leggja áfram áherslu á fræðslu til fyrirtækja og hagaðila, ekki síst þegar kemur að þróun leiðbeininga og annarra hagnýtra upplýsinga. Í niðurstöðu sinni benti Ríkisendurskoðun á mikilvægi þess að möguleg brot samrunaaðila við upplýsingagjöf í samrunatilkynningum séu tekin til ítarlegrar skoðunar. Hún taldi líka að ráðuneytið og Samkeppniseftirlitið þurfi í sameiningu að greina með ítarlegri hætti áhrif af breytingum á veltumörkum í samrunamálum og þá þurfi stofnunin að útfæra starfsreglur stjórnar Samkeppniseftirlitsins með ítarlegri hætti ásamt því að taka málsmeðferðarreglur sínar til endurskoðunar í ljósi markverða breytingar sem orðið hafa á samkeppnislöggjöfinni og stjórnsýslu ásamt áherslum og ytra umhverfi. Eitt af því sem nefndin ræddi sérstaklega eru tækifærin sem geta falist í svokölluðum forviðræðum hagaðila og Samkeppniseftirlitsins. Með þeim væri hægt að stuðla að styttri málsmeðferðartíma með því að reifa helstu álitamál sem upp kunna að koma í tengslum við samrunamál áður en formlegt mál er hafið. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvetur ráðuneytið og Samkeppniseftirlitið til að kanna hvernig útfæra megi slíkar forviðræður með aukna skilvirkni rannsókna að leiðarljósi. Þó er tekið undir það sjónarmið sem reifað var við nefndina, að í slíku samtali felist ekki bindandi álit eða sértækar leiðbeiningar, enda er það á ábyrgð fyrirtækjanna að meta háttsemi sína sem síðar kann að koma til endurskoðunar hjá Samkeppniseftirlitinu. Við ræddum líka ábendingu Ríkisendurskoðunar um að einn varamanna í stjórn Samkeppniseftirlitsins er jafnframt starfsmaður ráðuneytis samkeppnismála. Ráðuneytið bar því við að það væri gagnlegt til að viðhalda fullnægjandi þekkingu innan ráðuneytisins á framkvæmd samkeppnismála. Á móti kemur sjónarmið um að það kunni í einhverjum tilvikum að rýra sjálfstæði eftirlitsins. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur undir það í álitinu að það sé mikilvægt að ráðuneytið viðhaldi fullnægjandi þekkingu á samkeppnismálum, hvernig sem að því er staðið. Verði fyrirkomulagið óbreytt telur meiri hlutinn rétt að í boðaðri endurskoðun starfsreglna stjórnar verði alla vega kveðið skýrlega á um hlutverk og aðkomu stjórnar að ákvörðunum Samkeppniseftirlitsins svo að sjálfstæði stofnunarinnar gagnvart ráðuneytinu sé hafið yfir vafa. Ríkisendurskoðun vakti einnig athygli á því að hvergi er fjallað með beinum hætti um skipun eftirlitsaðila í samrunamálum. Menningar og viðskiptaráðuneytið var ekki sammála Ríkisendurskoðun um þörfina á því en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd telur það falla utan verksviðs nefndarinnar að meta hvort ákvæði 17. gr. f í samkeppnislögum, sem koma þar til skoðunar, sé nægilega skýrt. Nefndin telur þó að nánar þurfi að útfæra mikilvæg atriði um eftirlitsaðila og hvetur því Samkeppniseftirlitið til að halda áfram þeirri endurskoðun verklagsreglna um skipan og störf eftirlitsaðila sem það hefur boðað. Fyrir nefndinni var reifað það sjónarmið að mikilvægt væri að tryggja að Samkeppniseftirlitið sé ekki háð sjónarmiðum með umsögnum annarra opinberra aðila um stöðu tiltekinna markaða. Þessir aðilar kunni að hafa hagsmuna að gæta og því mikilvægt að Samkeppniseftirlitið hafi burði til að leggja sjálfstætt mat á þeirra sjónarmið. Eftirlitið þarf því að búa yfir sérþekkingu á víðum grunni og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vekur athygli menningar og viðskiptaráðuneytisins á þessu sjónarmiði. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lýsir yfir ánægju sinni með framtak Samkeppniseftirlitsins í kjölfar þess að skýrslan var gefin út en stofnunin hefur síðan opnað upplýsingasíðu þar sem veittar eru upplýsingar um úttektina, niðurstöður hennar og framvindu úrbótanna sem af henni leiða. Stofnunin hefur líka tekið saman áætlun fyrir verkefni hennar sem tengjast úttektinni og nefndin er sammála um að þessi viðbrögð séu til fyrirmyndar og eftirbreytni. Frú forseti. Ég hef hér reifað helstu niðurstöður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit og framkvæmd samrunamála hjá Samkeppniseftirlitinu. Á grundvelli úttektarinnar setur Ríkisendurskoðun fram átta tillögur til úrbóta. Fjalla þær um að formfesta þurfi betur skipulag innra eftirlits og innleiða innri endurskoðun, leggja þurfi áframhaldandi áherslu á leiðbeiningar og fræðslu, ljúka þurfi endurskoðun málsmeðferðar- og verklagsreglna, bæta þurfi árangursmat og efla gagnasöfnun, greining á áhrifum breyttra veltumarka þurfi að vera ítarlegri, að samrunagjald verði endurskoðað, fara þurfi í markvissar aðgerðir vegna villandi samrunatilkynninga og skýra þurfi heimild til skipunar eftirlitsaðila og útfæra nánar verklagsreglur um störf þeirra. Sem fyrr segir tekur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í meginatriðum undir helstu niðurstöður Ríkisendurskoðunar í þessari skýrslu. Undir álitið rita, auk þess sem hér talar, hv. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Orri Páll Jóhannsson.