Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Landbn. ræddi þá breyt., sem Ed. gerði við þetta frv.. frá því að það var sent héðan úr þessari hv. d. í morgun. Þessi breyt. er, eins og hv. þm. vita, sú, að skipun veiðimálanefndar er færð í það horf, sem var í frv., en þessu var breytt hér í d. Fundur landbn. var heldur illa sóttur, það komu aðeins fimm af sjö nm., og þeir urðu ekki sammála um þá afstöðu, sem n. tæki til þessarar breyt. í Ed. Ég má segja, að þrír af fimm, sem þar voru, eru fylgjandi því að fallast á þessa breyt. Um afstöðu þeirra, sem fjarverandi voru, veit ég ekki. Það hlýtur að koma fram við atkvgr. hér á eftir, en sem sagt, ég fyrir mitt leyti fellst á, að þessi breyt. haldist, sem Ed. gerði á frv., enda í samræmi við skoðun mína á því atriði, og legg ég til í umboði tveggja annarra nm., að á þessa brtt. verði fallizt.



Herra forseti. Eins og kom fram í umr. hér í hv. d., þegar þetta mál var til meðferðar, þá voru mjög litlar brtt. gerðar við þetta frv. Ekki vegna þess, að bæði nm. og ýmsir aðrir hv. þdm. hefðu ekki áhuga á að breyta frv., en þeir vildu þó, að það yrði afgr. hér á þessu þingi. En það var sérstaklega ein breyt., sem menn lögðu áherzlu á, að yrði gerð á frv., eins og það var. Það komu ýmsir landeigendur, bæði úr Borgarfirði, Árnessýslu og Rangárvallasýslu, og lögðu þetta ferðalag á sig til þess að undirstrika það - og óska þess, að þessi breyt. yrði gerð á frv., og mundu þeir sætta sig við, að það færi fram, þó að þeir væru að ýmsu leyti ekki ánægðir, ef þessi eina breyt. væri gjörð á. Til þess að setja ekki frv. í hættu og í þeirri von, að hv. þd. og Alþ. tækju einróma óskir þessara manna til greina, þá tókum við þann kost að koma með aðeins tvær brtt., þessa og aðra, sem var mjög lítil breyt., og urðu ekki um hana nein átök í hv. d. Nú hefur það hins vegar gerzt, að þessi breyt., sem við gerðum á frv., þ.e.a.s. að fjölga ekki í stjórn veiðimálanefndar, var aftur felld og breytt í upphaflegt form í hv. Ed. Við teljum þetta svo mikla breyt., að við viljum ekki fallast á hana. Við leyfum okkur hér, ásamt mér hv. þm. Benedikt Gröndal, hv. þm. Ágúst Þorvaldsson, hv. þm. Hannibal Valdimarsson og hv. þm. Halldór E. Sigurðsson, að leggja til, að 48. gr. í frv. falli niður. Það kom fram í umr. hér, ég lét það a.m.k. í ljós, að sú skipan, sem væri á þessum málum, ætti ekki að verða til frambúðar. Ég held, að það sé a.m.k. skoðun ýmissa bænda, að það væri eðlilegra, að veiðimálastjóri væri bara ráðunautur hjá Búnaðarfélaginu og þessi deild eins og aðrar félli undir Búnaðarfélagið. Með því að breyta þessu í það horf, sem Ed. lagði til og hæstv. landbrh. mun hafa lagt áherzlu á að gert væri, verður það einmitt til þess að hindra þessa skynsamlegu og eðlilegu þróun þessara mála. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að vera að tala hér langt mál út af þessu eða ræða frv. á annan hátt, en ég vil sérstaklega undirstrika það, að allir þeir landeigendur, sem við okkur hafa talað, hafa lagt mikla áherzlu á, að þessi breyt. á gildandi lögum nái ekki fram að ganga. Ekki sízt vegna þess, að að öðru leyti eru bændurnir ekki ánægðir með það frv., sem hér er, vonast ég til þess, að hv. þd. taki til greina óskir þeirra að þessu leyti. Þar sem þessi till., herra forseti, er skriflega flutt og of seint fram borin, þá óska ég eftir því að það verði leitað afbrigða við henni.



Herra forseti. Eina breyt., sem hv. Ed. gerði á frv. þessu, var um 48. gr., það var að breyta henni í það horf, sem hún var upphaflega, þegar frv. var flutt, að í veiðimálanefnd eigi sæti fimm menn í stað þriggja. Það er sagt, að bændur væru mikið á móti því, að hafa fimm menn í veiðimálanefnd. Þeir eru á móti því, að sagt er, vegna þess, að stangaveiðimenn eiga að fá rétt til þess að skipa einn mann í n. Stangaveiðimenn eiga samkvæmt þessari till. að hafa einn mann af fimm í n. Það er sagt, að það stafi jafnvel hætta af því fyrir bændur, ef þannig skipast. Það er sagt, að bændur hafi gert sér langa ferð á fund landbn. til þess að koma þessum óskum sínum á framfæri, að hún vildi nú gera svo vel og hindra þann voða, sem felst í 48. gr. frv. Ég hef nú talað við bændur líka, og ég veit vel, hvernig hugur þeirra er til þessa frv. Þeir leggja mikið upp úr því, að það nái fram að ganga, og þeir leggja mikið upp úr því, að það nái fram að ganga jafnvel þótt nm. yrðu fimm, en ekki þrír. Enginn vafi er á því, að bændur gera sér fulla grein fyrir því, að þeim stafar engin hætta af því, að fulltrúarnir séu fimm. Það eru margir bændur svo raunsæir að skilja, að það getur haft jákvæða þýðingu að hafa fulltrúa frá stangaveiðimönnunum í n. Það er nauðsynlegt, að veiðiréttareigendur og stangaveiðimenn reyni að vinna saman, tala saman og það verði byggð brú á milli þessara stríðandi aðila, sem stundum halda, að þeir eigi ekki sameiginleg hagsmunamál, heldur að þeir séu andstæðingar. En það eru þeir ekki. Stangaveiðimenn hjálpa til þess að nýta veiðina, og þeir eiga að borga leigu fyrir það, og það verður veiðimálunum hollt, að till. frá þeim komist á framfæri. Það verður meiri hluti veiðimálanefndar, sem ræður till., sem fram koma, og veiðimálanefnd verður vissulega skipuð fulltrúum frá veiðiréttareigendum eða þeim aðilum, sem mundu vilja tryggja hagsmuni bændastéttarinnar. Það er rétt að rifja það aðeins upp enn einu sinni, hvernig lagt er til, að n. verði skipuð, ef fimm eiga sæti í henni. Það verður einn skipaður án tilnefningar af ráðh. Ég reikna ekki með, að bændur trúi því, að sá maður, sem ráðh. skipar, verði hagsmunum þeirra óvinveittur. Ég hef aldrei heyrt því haldið fram. Þá er einn fulltrúi frá Búnaðarfélagi Íslands, einn frá Hafrannsóknastofnuninni, vísindamaður, einn samkv. tilnefningu Landssambands stangaveiðifélaga og samkvæmt tilnefningu Landssambands veiðifélaga. Þannig er lagt til, að n. verði skipuð, og það að hætta stafi af því að skipa hana á þennan hátt er vitanlega hrein fjarstæða. Það er miklu eðlilegra, að svo sé, en gamli mátinn verði á hafður. Ég vænti þess, að frv. verði samþ., eins og það kom frá Ed. Það má vel vera, að bændur hefðu viljað fá fleira inn í frv. Stangaveiðimenn eiga einnig sitt frv. og sínar óskir og allt aðrar og fleiri en eru í þessu frv. En í þessu frv. hefur verið þræddur meðalvegurinn, þannig að báðir aðilar fá nokkuð. Báðir aðilar óska eftir því, að frv. verði lögfest, vegna þess að það er betra en gildandi lög. Þetta hafa bændur sagt, og þetta hafa stangaveiðimenn sagt. Bændur vilja fá frv. fram, þótt nm. verði fimm. (Barið í borð.) Það er vissara að taka aftur til máls um það. Kannske hv. 5. þm. Norðurl. e. ætli nú að halda því fram, að ef nm. verði fimm, þá vilji bændur heldur, að frv. liggi kyrrt. Ég trúi því ekki fyrr en á reynir, en það mætti vitanlega alveg eins fullyrða það og það að það sé bændum til tjóns, ef fulltrúarnir verða fimm. Ég vænti nú þess, að frv. verði samþ. eins og það kom frá Ed., en segja má og ég skal viðurkenna það, að jafnvel þó að nefndarmennirnir hefðu bara verið þrír og Ed. hefði ekki breytt frv. neitt, þá væri það vitanlega stór vinningur, ekki bara fyrir bændur, heldur fyrir veiðimálin í heild, að fá frv. lögfest með fiskræktarsjóði og öðrum þeim ákvæðum, sem í því eru.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa hér langt mál um þetta. Ég furða mig dálítið á þeirri miklu áherzlu, sem hæstv. landbrh. leggur á þetta mál, að koma því svo fyrir, með veiðimálanefndina, að bændur verði þar örugglega í minni hl. En samkvæmt þeirri till., sem samþ. var í gær í Ed. og var áður í frv. frá hans hendi, þá er þannig búið um hnútana, að bændur verða í minni hl. í veiðimálanefnd. Það er einn frá Búnaðarfélaginu, sem á að koma þarna, og aðeins einn frá Landssambandi veiðifélaga. Aðrir, sem gert er ráð fyrir, að verði í n., eru ekki fulltrúar bænda. Ýmsir bændur og yfirleitt veiðiréttareigendur hafa látið í ljós andúð sína á þessum ákvæðum og sent til landbúnaðarnefndanna mótmæli gegn þessu ákvæði í frv. Og þegar bændur heyrðu í útvarpinu í gærkvöld, hvernig farið hafði með frv. í Ed. í gær, þá hringdu þeir margir í mig í morgun, og ég veit, að þeir hafa talað við fleiri menn hér í sambandi við þetta mál. Sumir sögðu, að úr því að svona væri komið, þá teldu þeir bezt, að frv. væri stöðvað. Þeir kærðu sig ekki um framgöngu þess úr því að búið væri að fara á þennan hátt með það. Ég verð að álíta, að ég hafi skyldu til þess sem þm. að reyna að varðveita eignarrétt og umráðarétt bændanna yfir eignum þeirra, sem í þessu tilfelli eru veiðirétturinn. Ég hef engar fyrirfram hugmyndir um það, að stangaveiðimenn séu neitt verri en aðrir menn í þessu efni, en mér finnst það ákaflega hart að ganga gjörsamlega á móti óskum veiðiréttareigenda og búa þannig um hnútana, að þeir verði örugglega í minni hl. í veiðimálanefnd. Ég hefði talið það í alla staði rétt í sambandi við þessa löggjöf að ganga þannig frá, að veiðiréttareigendurnir hefðu meiri hl. í veiðimálanefnd. Þess vegna hef ég enn á ný gerzt meðflm. að þeirri till., sem hér var áðan leitað afbrigða fyrir. Ég geri ráð fyrir, að ég greiði frv. ekki atkv., ef sú tillaga verður felld.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. var nú að gera mér upp það, sem ég mundi segja hér á eftir. Þetta var nú að mínu viti óþarfi. En í sambandi við þetta mál, þá finnst mér það eiginlega dálítið furðulegt, hvernig ráðh. talaði, því það kom fram, að hann vissi um bændur, sem mundu vilja þetta frv. feigt með þessari breyt., sem var gerð í hv. Ed. Hann hefði ekki talað, eins og hann talaði, ef það hefði ekki verið búið að hafa samband við hann af bændum, sem hugsuðu þannig, enda er það engin launung, að þannig hafa margir hugsað nú. En ég kemst nú ekki hjá því, fyrst hæstv. landbrh. talaði þannig, að segja, hvernig hann lagði þetta frv. fyrir Ed. Hæstv. ráðh. sagði í Ed., þegar hann lagði málið fyrir þar til 1. umr., - með leyfi forseta, þá sagði hann þetta: „Ég vildi mælast til þess, að hæstv. landbn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, athugi, hvort ekki sé rétt að breyta þessu ákvæði á ný þannig, að veiðimálanefnd skipi fimm menn, eins og gert var ráð fyrir í frv.“ Það er náttúrlega auðséð, hvaða maður það er, sem leggur ofurkapp á þetta mál, alveg þvert á vilja allra bændanna í landinu. A.m.k. hefur enginn bóndi haft samband við mig, sem hefur ekki lagt mjög mikið kapp á það, að frv. væri ekki breytt á þennan hátt. Ég óska ráðh. til hamingju með það, að hann skuli leggja slíka áherzlu á þetta mál beint á móti vilja bændanna. Og ef þetta frv. fer í sjálfheldu og verður fellt, þá er það verk hæstv. ráðh., og hann ber ábyrgð á því.



Herra forseti. Ég bjóst ekki við, að hér yrðu miklar umræður um þetta atriði, og sagði þess vegna áðan aðeins frá því, hver afstaða landbn. væri til þessarar breyt. En ég tel rétt, að það komi fram hér, að þegar þetta atriði var til umræðu í milliþn., sem undirbjó þetta lagafrv. um lax- og silungsveiði, þá varð samstaða um það að hafa þessa skipun á veiðimálanefnd. Þess var getið hér áðan, að það hefðu komið sendinefndir til landbn. Nd., sem vildu fá hitt og annað inn í þetta frv., sem ekki var þar, og ýmsar breyt. á því. Það er rétt, að sendinefndir komu frá veiðiréttareigendum, sem lögðu mikla áherzlu á, að þessu yrði breytt, en það kom einnig sendinefnd frá stangaveiðisamtökum, sem lagði mikla áherzlu á, að þetta héldist. Og ég fyrir mitt leyti álít, að það geti ekki talizt óréttlátt, þó að stangaveiðisamtökin eigi einn mann í þessari n., vegna þess að ég álít, að það þurfi að vera og eigi að vera sem bezt samvinna milli veiðiréttareigenda og þeirra, sem leigja vötnin. Eins og sakir standa, þá er einn aðili sérstaklega sem hægt er að nefna, þ.e. Landssamband stangaveiðifélaga, og tel ég þetta vera sanngirnisatriði, að einmitt það hafi einn mann í þessari n., og ég finn ekki, að hlutur bænda sé á neinn hátt fyrir borð borinn, þó að þetta haldist. Hins vegar er mér þetta ekki kappsmál, hvernig þessi n. er skipuð, en ég álít óskynsamlegt að fella breyt. Ed., því að þar með tel ég, að frv. sé stefnt í nokkra hættu, það muni stöðvast í þinginu. Ég vil geta þess, að ég spurði nokkra fulltrúa bænda eða veiðiréttareigenda, sem komu á fund landbn. til að ræða þetta, hvort þeir teldu þetta svo mikið atriði, að þeir vildu stefna frv. í hættu með því að standa fast á því að hafa nm. þrjá. Allir þeir, sem ég ræddi við um þetta og til okkar komu, sögðu, að þeir vildu heldur fá frv. fram, þó að þetta væri óbreytt, heldur en að það stöðvaðist. Og ég álít, að þetta sé nokkuð almenn skoðun meðal veiðiréttareigenda. Þar af leiðandi held ég, að sé gert of mikið úr því, að þeir séu almennt svo mjög á móti þessu, að þeir vilji heldur, að frv. stöðvist, en að þetta fái að standa.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. framsóknarmenn, sem hér hafa talað, gera aukaatriðin að aðalatriðum, og málflutningur hv. 2. þm. Sunnl. bar það með sér, að hann var ekki mjög sannfærandi. Hann fullyrti, að með því að hafa fimm menn í n. og skipa hana eins og lagt er til, þá muni bændur örugglega vera í minni hl. í veiðimálanefnd. Það hefur ekkert verið sagt frá því enn þá, hver verður skipaður form. n. Sá, sem landbrh. skipar án tilnefningar, verður að vera á móti bændum, til þess að bændur verði í minni hl. í þessari fimm manna n., því að tæplega skipa Búnaðarfélagið og veiðiréttareigendur slíka menn. En fullyrðingar eins og þessar, sem eru alveg staðlausar, koma náttúrlega ekki að neinu gagni og eru ekki málstaðnum til styrktar. Ég vil taka undir það, sem frsm. landbn. sagði hér áðan, að það er alveg óhætt að fullyrða það, að bændur vilja fá frv. fram, þó að veiðimálanefnd verði skipuð fimm mönnum, og þetta er algjört aukaatriði í augum margra þeirra, og sérstaklega verður þetta aukaatriði, þegar reynsla fæst. Það er hægt að veifa þessu framan í menn eins og dulu og segja: „Grýla, grýla“ - eða eitthvað þess háttar. En það dugar skammt, og það er algjörlega ástæðulaust að taka þessar óskir bænda til greina. Það eru aðrar óskir mikilvægari, sem eru bundnar við hagsmuni þeirra, og þeir hafa fengið margt af því inn í þetta frv. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta. Mér þykir vænt um, að hv. 2. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að hann byggist við, að hann greiddi atkv. gegn frv., ef n. yrði eins og hér er lagt til, en hann fullyrti það ekki. Ef ég þekki hann rétt, þá endurskoðar hann hug sinn um það og fylgir vitanlega frv., þó að n. verði skipuð öðruvísi en hann helzt kýs. Ég trúi ekki öðru.



Herra forseti. Það er ástæðulaust að lengja þessar umr., en það er í raun og veru hæstv. landbrh., sem heldur þeim uppi. Það var nú í eina tíð, að við töluðum hér svolítið saman, en hún er af sú tíð. Við erum hættir því á seinni árum. En ég verð að segja það, að ég get ekki búizt við góðu af honum í sambandi við skipun form. n., því að mér heyrist hann vera algjörlega á móti bændum í þessu máli, þannig að ég verð að láta það í ljós, að ég get ekki búizt við góðu af honum í þessu. Ég vildi mega heyra það af hálfu ráðh., áður en ég greiði atkv. með eða móti frv., hvað hann hefur í huga að þessu leyti, þó að hann nefni ekkert nafn.



Herra forseti. Það er rétt, að það er orðið nokkuð sjaldan, sem ég og hv. 2. þm. Sunnl. tölum saman hér í þinginu, og úr því að það er svona sjaldan, þá er kannske eðlilegt, að það lengist nokkuð í þetta sinn. Ég minnist þess, að í blaðinu Þjóðólfi, sem er málgagn sunnlenzkra framsóknarmanna, var um það skrifað, að landbrh. og Ágúst Þorvaldsson hefðu unnið gott verk með því að vinna að þessu frv. og koma því inn í Alþ. Framsóknarmenn á Suðurlandi virðast a.m.k. halda, að hv. 2. þm. Sunnl. eigi stóran þátt í frv. Þegar frv. var lagt fram, þá var gert ráð fyrir fimm manna veiðimálanefnd, eins og hér er gert, og Þjóðólfur taldi þetta frv. ágætt og sá ástæðu til þess að þakka mér, sem hann gerir nú sjaldan, og náttúrlega hv. 2. þm. Sunnl. fyrir það, hvað hann hefði lagt mikið fram til þessa máls. Ég hef alls ekki borið á móti því, að hv. 2. þm. Sunnl. eigi hlut í þessu frv., og ætla ekkert að ræða um það - látum það vera. En frv. var ágætt, þegar það var lagt fram með fimm mönnum í veiðimálanefnd, alveg prýðilegt. Hv. 2. þm. Sunnl. treystir mér ekki til þess að skipa góðan og réttlátan mann formann og vill nú helzt fá yfirlýsingu frá mér um, hver hann muni verða. Ég held, að ég verði ekki við ósk hv. þm. um það og hann verði með þolinmæði að bíða eftir því, hver hann verður. Það verður þá að hafa það, ef hann trúir því, að ég setji einhvern mann í það, sem er fjandsamlegur bændum. Það getur hann sagt hér í hv. Alþ., hann getur sagt það annars staðar, en ég hygg, að bændur trúi því ekki.



Herra forseti. Við hv. 5. þm. Norðurl. e. höfum leyft okkur að flytja brtt. við frv., eins og það nú liggur fyrir, og eru þessar brtt. á þskj. 746 við 1. og 2. gr. frv. og við fyrirsögn þess. Eins og frv. er nú, þá hljóðar 1. gr. þess svo: „Félmrn. skal í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga stuðla að eflingu sveitarfélaganna með því að koma á sameiningu tveggja eða fleiri sveitarfélaga í eitt sveitarfélag, samkv. því, sem fyrir er mælt í lögum þessum.“ Þessi 1. gr. er óbreytt frá því, sem hún var, þegar það var lagt fram í öndverðu, þó að frv. hafi verið verulega breytt á eftir. Og í 2. gr., eins og hún er nú, segir um þetta hlutverk, sem félmrn. er falið í 1. gr., að við framkvæmd þess skuli vera lögð sérstök áherzla á eftirfarandi, sem síðan er talið upp í 4 liðum, og í fyrsta lið eða a-lið er áherzla lögð á, að rn. eigi frumkvæði að því, að athuguð verði skilyrði fyrir sameiningu einstakra sveitarfélaga um allt land. Það er þessi yfirlýsta stefna, sem fram kemur í frv. og lagt er til að gerð verði að lögum, að stuðla að því að koma á sameiningu tveggja eða fleiri sveitarfélaga í eitt sveitarfélag og að félmrn. eigi frumkvæði að því, að athuguð verði skilyrði sameiningar. Þetta fellum við hv. 5. þm. Norðurl. e. okkur ekki við. Ég tel, að í sjálfu sér hafi ekki verið þörf á nýjum lögum um það, hversu með skuli fara, þegar sveitarfélög sameinast, því að skýr ákvæði um þetta eru í sveitarstjórnarlögum. En einnig eru í þeim lögum ákvæði um samstarf sveitarfélaga án sameiningar. Og það hefur verið stefna ríkisvaldsins til þessa að greiða fyrir samstarfi sveitarfélaganna, en ekki að sameina þau. Það hefur verið á valdi sveitarfélaganna sjálfra og ríkið ekkert frumkvæði haft, og þannig kysi ég að hafa það og við flytjum brtt. um, að þetta verði svo eftirleiðis. En ef talin er þörf á að setja ný lög, virðist mér, að þau ættu eingöngu að vera um, hvers konar fyrirgreiðsla það skuli vera og með hvaða hætti, sem rn. veitir, þegar sveitarfélög kjósa að sameinast, en að rn. eigi ekki að hafa frumkvæðið, og það á alls ekki að lýsa yfir því í lögum sem stefnu ríkisvaldsins að hafa í frammi áróður við sveitarfélögin í þeim tilgangi að fá þau til að sameinast. Ef þau vilja sameinast, á ekki að standa gegn því, en það á ekki að hafa frammi af hálfu ríkisins áróður fyrir slíku. Ekki verður annað sagt þrátt fyrir breyt., sem gerðar hafa verið á frv., og sumar þeirra eru til bóta, en að áfram haldist þessi áróðursblær á 1. og 2. gr. og á fyrirsögn frv., enda ætla ég, að það hafi komið fram hjá frsm. n. á síðasta fundi, að meginefni frv. sé þessi nýja yfirlýsta stefna, sem fram kæmi í því gagnvart sveitarfélögunum. Ef þm. vilja ekki breyta um stefnu gagnvart sveitarfélögunum að þessu leyti og láta þau algerlega sjálfráð um þetta, um það að hafa frumkvæði að sameiningunni, þá hygg ég, að menn ættu að greiða atkv. með þessum brtt., sem við hv. 5. þm. Norðurl. e. flytjum á þskj. 746.



Herra forseti. Eins og ég lýsti hér við 2. umr. málsins, náðist um það víðtækt samkomulag eða allsherjarsamkomulag í n., sem um það fjallaði, byggt á allvíðtækri málamiðlun. Eins og frv. er nú úr garði gert, miðar það að því að vinna áfram að athugun þessara mála á svipaðan hátt og gert hefur verið, en þó er það algerlega undir vilja sveitarfélaganna sjálfra komið, hver framvinda málsins verður, og forráðamanna þeirra. Ég tel því, að þessar brtt., sem hv. 1. þm. Norðurl. e. lýsti nú, séu frv. til óþurftar. Ég held, að þær séu algerlega óþarfar. Þegar gengið er svo langt t. d. að geta ekki einu sinni fellt sig við fyrirsögn frv., finnst mér það lýsa nokkuð mikilli þröngsýni í slíku máli, sem allir viðurkenna þó, að verður að sinna nú á tímum. Þess vegna vil ég leggja eindregið til, að þessar till. verði felldar.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Ed., sem gerði smávægilegar formbreytingar á frv. eins og það var lagt fram, en engar efnisbreytingar. Í þessu frv. felst það fyrst og fremst, að gert er ráð fyrir lækkun skemmtanaskatts af kvikmyndasýningum úr 27.5% í 15%. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að síðan sjónvarpssendingar hófust á Íslandi, hefur aðsókn að kvikmyndahúsum minnkað stórlega og nú mun vera svo komið, að óhætt er að fullyrða, að kvikmyndahúsarekstur á Íslandi er rekinn með tapi. Við svo búið getur að sjálfsögðu ekki staðið. Skemmtanaskattur af kvikmyndahúsum, eins og annar skemmtanaskattur, hefur runnið til þriggja aðila. 45% hans hafa runnið til að greiða hallarekstur Þjóðleikhússins, 45% hafa runnið til að styrkja byggingu félagsheimila og 10% hafa runnið til að greiða hluta af hallarekstri sinfóníuhljómsveitarinnar. Ef skemmtanaskatturinn yrði lækkaður úr 27.5% í 15%, þá gefur auga leið, að endurskoða þarf fjáröflun til þeirra þriggja stofnana, sem notið hafa tekna af skemmtanaskatti. Í þessu sambandi er þess líka að geta, að um langt skeið hefur það tíðkazt, að ákveðin kvikmyndahús njóti undanþágu frá greiðslu skemmtanaskatts, og var þeim undanþágum fjölgað mjög verulega, þar til fyrir u. þ. b. 10 árum, að hætt var að veita nýjum kvikmyndahúsum undanþágu frá skemmtanaskatti. Til eru skýrslur um árið 1968. Aðgangseyrir kvikmyndahúsa, sem greiða skatt, nam þá 39.6 millj. kr., en aðgangseyrir kvikmyndahúsa, sem ekki greiða skatt, nam þá 41.3 millj. kr. M. ö. o.: það voru fleiri, sem sóttu þau kvikmyndahús, sem ekki greiddu skatt, en þau, sem greiddu skatt. En aðgangseyririnn til kvikmyndahúsanna nam samtals 80.9 millj. kr. Í þessu frv. felst það, að skemmtanaskatturinn skal, eins og ég gat um áðan, lækka úr 27.5% í 15%. Tekjur af skemmtanaskatti árið 1968 námu 10.9 millj. kr., en 15% skemmtanaskattur á því ári hefði numið 5.9 millj. kr. Gefur því auga leið, að gera verður sérstakar ráðstafanir til þess að bæta sérhverjum þeirra þriggja aðila, sem skemmtanaskatts hafa notið, tekjumissinn vegna þessarar lækkunar skemmtanaskattsins úr 27.5% í 15%. Niðurstaða ríkisstj. varð sú, að ríkissjóður skyldi framvegis, ef þetta frv. næði fram að ganga, taka að sér allan rekstur Þjóðleikhússins, þannig að Þjóðleikhúsið fengi framvegis engar tekjur af skemmtanaskatti. Tekjurnar skyldu fyrst og fremst renna í Félagsheimilasjóð, þ. e. a. s. 90% af tekjunum, en 10% af tekjunum skyldu renna eins og áður til sinfóníuhljómsveitarinnar. Til þess að gera sér grein fyrir, hvaða breytingu þetta hefði haft í för með sér á árinu 1968, sem öruggar tölur eru til um, þá er þess að geta, að félagsheimilin fengu árið 1968 45% af 27.5% skatti, þ. e. a. s. 45% af 10.9 millj. eða 4.9 millj. kr. Félagsheimilin fengu því 1968 með því kerfi, sem gildir í dag, 4.9 millj. kr. Ef þetta frv. hefði verið orðið að lögum á því ári, þá hefðu félagsheimilin fengið 90% af 15% skatti, þ. e. a. s. 90% af 5.9 millj. kr. eða 5.3 millj. kr. Hin nýja skattprósenta hefur einmitt verið miðuð við þetta, að hvorki Félagsheimilasjóður né heldur sinfóníuhljómsveitin, sem áfram eiga að njóta góðs af skemmtanaskattinum, sköðuðust af, heldur að hagur þeirra batnaði lítið eitt. M. ö. o.: breytingin hefði að öllu óbreyttu haft í för með sér á s.l. ári hækkun á tekjum Félagsheimilasjóðs úr 4.9 millj. kr. í 5.3 millj. kr. Og gera má ráð fyrir, að líkt hlutfall gildi á þessu ári, þó að ekki séu til um það tölulegar upplýsingar. Sinfóníuhljómsveitin hefði fengið mjög svipaða upphæð, en ríkissjóður tekur að sér hlut Þjóðleikhússins og tekur þannig á sig þá heildartekjulækkun, sem af lækkun skemmtanaskattsins hlýzt. Þá er í frv. gert ráð fyrir því, að skemmtanaskattur af öðrum skemmtunum haldist óbreyttur. Í lögunum eru ákvæði um 1 kr. gjald á aðgöngumiða að kvikmyndahúsum og 2 kr. gjald á aðgöngumiða að dansleikjum, sem renna skuli í Menningarsjóð. Þessu gjaldi er nú breytt í hundraðshlutagjald af núgildandi aðgöngumiðaverði, þannig að krónutala þess breytist framvegis í samræmi við breytt aðgöngumiðaverð, en tekjur Menningarsjóðs hafa ekki aukizt af hækkuðu verði aðgöngumiða að kvikmyndahúsum eða að dansleikjum síðan þessi ákvæði voru tekin í lög. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að skemmtanaskattur af kvikmyndasýningum greiðist af öllum kvikmyndasýningum, þ. e. a. s. einnig þeim, sem nú eru undanþegnar skemmtanaskatti. Hins vegar er ákvæði um það í frv., að endurgreiða megi eigendum undanþágubíóanna skemmtanaskattinn með þeim skilmálum, að féð verði notað í því skyni, sem var ástæða undanþágunnar, þannig að ef rekstur þeirra kvikmyndahúsa, sem hér eiga hlut að máli, er með eðlilegum hætti, þá skaðast þau eða það málefni, sem þeim er ætlað að styðja, ekkert við samþykkt þessarar breytingar. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að skemmtanaskattur og menningarsjóðsgjald verði greitt alls staðar á landinu. En nú er sem kunnugt er ekki greiddur skemmtanaskattur til ríkisins á stöðum þar sem eru færri en 1500 íbúar. Jafnframt þessu frv. var flutt frv. um breyt. á lögum um Félagsheimilasjóð, og gerði ég, ef ég man rétt, grein fyrir meginefni þess frv. í gær. Hér er í raun og veru um fylgifrv. þess að ræða. Þar er gert ráð fyrir að lögum um Félagsheimilasjóð verði breytt þannig, að leyfi menntmrh. þurfi til þess að hefja byggingu nýs félagsheimilis, ef það á að njóta byggingarstyrks frá sjóðnum, enda þurfi hann að staðfesta og samþykkja staðsetningu þess og teikningu. Miklu mikilvægara er þó hitt, að lögtekin eru sérstök ákvæði, til að greiða fyrir því, að Félagsheimilasjóður geti greitt þann hluta byggingarstyrks, sem enn er ógreiddur, til félagsheimila, sem ýmist er lokið eða eru í byggingu. Og það, sem gert er nú ráð fyrir, er það, að Félagsheimilasjóður fái heimild til að gefa út skuldabréf til allt að 15 ára með venjulegum vöxtum til greiðslu á styrk til þeirra félagsheimila, sem byggingu er lokið á eða eru í byggingu. Gert er ráð fyrir að menntmrn. skuli að fenginni till. stjórnar Félagsheimilasjóðs gera áætlun um, hvernig væntanlegum tekjum sjóðsins skuli skipt milli félagsheimila og hversu þær skuli endurgreiða á skuldabréfum ásamt vöxtum, og skulu þá tekjur sjóðsins áætlaðar varlega. Það er gert ráð fyrir ríkisábyrgð á þessi skuldabréf, til þess að gera þau að gjaldmiðli til greiðslu á útistandandi skuldum þeirra félagsheimila, sem væntanlega munu fá þessi bréf frá Félagsheimilasjóði. Að síðustu er þess að geta, að tekið er upp það nýmæli í frv., að 10% af tekjum Félagsheimilasjóðs skuli renna í Menningarsjóð félagsheimila og honum skuli varið til að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilunum, en verulega hefur þótt á það bresta, að öll sú starfsemi, sem þar hefur farið fram, sé með nægilega miklum menningarbrag. Ætti það að auðvelda mjög heilbrigða menningarstarfsemi í félagsheimilunum, ef heimilt er að nota 10% af tekjum Félagsheimilasjóðs til þessara þarfa, en á árinu 1968 hefði hér orðið um rúma hálfa millj. kr. að ræða miðað við það fyrirkomulag, sem nú er lagt til. Með þessu móti vona ég, að mér hafi tekizt að skýra meginatriði þessara tveggja fylgifrv., sem hér er um að ræða, og vil leyfa mér, herra forseti, að óska þess, að eftir 1. umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að lýsa undrun minni yfir því, hvernig staðið hefur verið að undirbúningi þessa máls. Þetta mál kemur til með að hafa meiri áhrif á skemmtanalíf og félagslíf almennings í landinu, a. m. k. úti í dreifbýlinu, heldur en undirbúningurinn gefur til kynna. Ég vil minna á það, að um áratuga skeið hafa það verið ungmennafélögin og æskulýðsfélög úti um landsbyggðina, sem hafa staðið fyrir samkomuhaldi þar. Það er því undrunarefni að enginn ungur maður skuli vera látinn koma nærri endurskoðun á þeirri löggjöf, sem til þess nær, heldur er þannig að málum staðið, að menntmrn. ákveður að fela fyrrv. hæstaréttardómara að semja frv. eftir sinni ósk. Þannig er frá þessu frv. gengið, að það var ekki fyrr en í framsöguræðu hv. menntmrh., sem upplýsingar komu um, hvaða niðurstaða kann að verða af þeirri breytingu, sem hér er lögð til. Þó er frv. ekki víðtækara en svo, að dæmið er aðeins gert upp varðandi kvikmyndahúsin. Aðrar breytingar er ekki lagt til að gerðar verði á þessari löggjöf. Ég álít, að það sé nauðsynlegt fyrir hv. alþm. að gera sér grein fyrir því, hvað mikið starf ungmenna- og æskulýðsfélögin í landinu hafa unnið fyrir þjóðfélagið með því að sjá um samkomuhald og beita sér fyrir félagsstarfsemi. Og ég vil líka leggja áherzlu á það, að þarna hefur verið mikil sjálfboðavinna unnin. Þetta hefði ekki verið framkvæmanlegt, ef það hefði átt að reikna hverja vinnustund, sem í þetta hefur farið. Þrátt fyrir þetta er fólkið ekki virt meira en svo, að það er ekki talað við einn einasta mann frá félagssamtökum ungmenna í landinu eða íþróttasamtökunum í sambandi við þetta mál, heldur ákveður menntmrn. að breyta þessu í skyndi og leggja svo fyrir hv. Alþ. frv., sem er þannig frá gengið, að það er ekki einu sinni í sjálfu frv. hægt að fá upplýsingar um, hvaða áhrif það kann að hafa. Þetta frv. er, eins og fleiri frv., lagt fram á síðustu dögum þingsins, svo að þm. gefst lítill tími til þess að skoða það eða leita álits hjá kjósendum sínum úti um landið, sem þetta mál varðar þó mikið. Ég vil því segja, að þetta eru vinnubrögð, sem ekki á að viðhafa, og hér er stærra mál á ferðinni en svo, að það eigi að ganga þannig að því. Hér er stórt mál á ferðinni. Það er ekkert smámál, hvort hægt er að halda uppi félagsstarfsemi og skemmtanahaldi úti um byggðir landsins. Og það er ekkert smámál, að þannig skuli búið að æsku landsins, að hv. Alþ. taki á þessu máli á þann hátt, að æskan er ekki virt viðlits. Ég vil líka benda á það, að fari svo, að sá áhugi, sem æskan í landinu hefur sýnt með slíkum aðgerðum sem þessum eða öðrum álíka í sambandi við félagsstarf og skemmtanalíf, verði drepinn niður, hvað gerist þá? Það getur ekki gerzt annað en að þessi starfsemi færist meir og meir yfir á herðar þeirra, sem sjá um sveitarstjórnarmál og um leið yfir á herðar almennings í byggðarlögunum. Sveitarfélögin verða þá að reka félagsheimili og kvikmyndahús úti um landsbyggðina með því að láta borgarana almennt leggja þeim til fé. Ef við töpum alveg niður sjálfboðaliðavinnunni og hættum að nota okkur áhuga æskufólksins í landinu til þessarar starfsemi, hlýtur það að leiða til þess. Svo mikils virði hefur það starf verið, sem æskan í ungmennafélögunum og öðrum slíkum félögum hefur unnið í sambandi við skemmtanahald og félagslíf úti um landsbyggðina, að því verður ekki hægt að mæta með öðru en fjárframlögum frá byggðarlögunum. Það, sem hér er að gerast, er það, að hér er verið að létta skemmtanaskatti af kvikmyndahúsum, vegna þess að rekstur þeirra er svo bágborinn, að þau hafa ekki getað borið sig. Nú þurfti í sjálfu sér ekki lagabreytingu til að gera þetta, því skemmtanaskatturinn, eins og hann er nú samkv. lögum, er innheimtur með 200% álagi. Ef hæstv. menntmrh. hefði ákveðið að fella niður álagið, þá væri hægt að breyta þessu. Þess vegna var hægt að leysa þann þáttinn án þess að fara inn á það, sem hér er verið að gera. En svo er annað í þessu frv., sem hæstv. menntmrh. taldi að vísu í ræðu sinni hér áðan, að skipti ekki verulegu máli, en það er það, að nú á að innheimta skemmtanaskatt af öllu samkomuhaldi í landinu. Að vísu gerði hv. Ed. nokkrar umbætur á frv. frá því, sem það var af hendi hæstv. menntmrh., þó þær séu langt frá því að vera nægilegar. Hæstv. ráðh. segir og það er rétt, að kvikmyndahúsin geti ekki haldið uppi starfsemi sinni núna eftir tvær gengisbreytingar og eftir að sjónvarpið fór að starfa. En samt leggur hæstv. ráðh. fram frv., sem gerir ráð fyrir því, að kvikmyndahús, sem ekki hafa áður greitt þennan skatt, eigi nú að greiða 15% skatt. Í frv. var gert ráð fyrir því, að úti um landsbyggðina yrði greiddur 15% skattur af kvikmyndasýningum, sem ekki hafa verið skattlagðar til þessa. Heldur hæstv. menntmrh., að þessir aðilar séu frekar færir um að greiða skattinn en hinir, sem kvikmyndahúsin reka? Þessu var breytt í Ed., ekki fyrir áhrif hæstv. ráðh., heldur hv. þm. En það er fleira, sem þarf að breyta í þessu frv. Hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir því, að af skemmtanahaldi eigi að greiða 20% skemmtanaskatt. Ég hef fyrir mér tölur um það, hvernig samkomurnar skila sér yfirleitt fjárhagslega, þ. e. þær sem haldnar eru úti um landsbyggðina. Það er alls ekki nein almenn tekjuöflunarleið að halda samkomur hér á landi. Ég hef tölur úr tveimur byggðarlögum, aðrar eru úr minni heimabyggð, en hinar eru norðan úr landi. Þessir aðilar gera báðir ráð fyrir því, að meðalsamkoma hjá þeim sé með um 150 manns. Dæmið norðan úr landi, frá Hvammstanga, sýnir, að þeir héldu sex samkomur í félagsheimili sínu s. l. ár og í heild skiluðu þær 12000 kr. hagnaði. Í Borgarnesi er selt fyrir 200 kr. á mann. Hljómsveitin kostar minnst 15 þús. kr. 5000 kr. verða þeir að greiða fyrir bifreiðina, sem flytur hljómsveitina upp eftir. Þarna eru komin 20 þús. Þeir verða að borga lögreglu, því það er tilskilið af yfirvaldi þeirra, að þar skuli vera fjórir lögreglumenn, og þeir taka 6000 kr. í greiðslu. Af þeim borgar ríkissjóður 1000 kr. Þarna eru komin 25 þús. kr. í kostnað af þessari samkomu. Því miður sé ég, að hæstv. dómsmrh. hefur nú gengið út úr þd., en ég hefði nú gjarnan viljað fá upplýsingar frá honum í sambandi við löggæzlu á samkomum, sem mér virðist að sé ekki alls staðar eins varið. Nú er það svo, að ef við tökum þau gjöld, sem á að greiða af þessari miðasölu, þessum 30 þús. kr., þá eru það 20%, sem á að greiða í skemmtanaskatt, 11% í söluskatt, 8% STEF-gjald og svo er það 3% gjald í Menningarsjóð. Þá eru komin 42%, sem þarf að greiða í skatta af aðgöngumiðasölu upp á 30 þús. kr. Og ef ég tek saman þessa kostnaðarliði, sem hér eru taldir, hljómsveitina 20 þús., löggæzluna 5 þús., svo er þeim áskilið að hafa 2 dyraverði og verða að greiða þeim 2 þús. kr. og svo auk þess 12 600 kr. í skatta, þá er kostnaðurinn við þessa samkomu orðinn 39 600 kr. En aðgangseyririnn er aftur 30 þús. kr. Þá er eftir að greiða auglýsingar, þá á eftir að greiða húsaleigu og þá á eftir að greiða öðru fólki, sem við þessar samkomur vinnur. Þetta verður þá að gerast með þeirri sælgætissölu, sem samkomuhúsin hafa, og öðru slíku. Telur hæstv. menntmrh., að það sé framkvæmanlegt af Alþ. að setja lög, sem þannig búa að samkomuhaldi í landinu? Það þýðir ekki að halda því fram, að það sé hægt að bjarga þessum málum með því að hækka aðgangseyrinn að samkomunum, því það er farið að draga úr samkomuhaldinu vegna þess hve aðgangseyririnn er hár. Og það þýðir ekki heldur að halda því fram, að hér sé verið að fara með staðlausa stafi, vegna þess að það er algert lágmark að fá hljómsveit fyrir þetta gjald. Til þess að samkoma sem þessi standi undir sér, þarf hún að hafa um 250 samkomugesti. Og þó væru ekki eftir nema 3000 kr. upp í auglýsingar og vinnu annars starfsfólks en lögreglu og dyravarða og upp í húsaleiguna. Telja hv. alþm., að það sé hægt að nota samkomurnar sem aukinn tekjustofn? Við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er fullkomin þörf á því að halda uppi samkomuhaldi og skemmtanalífi úti um landsbyggðina. Og það er ekki sanngjarnt að meta á sömu vog byggðarlög, sem hafa ekki möguleika á nema 100–200 gestum á samkomur, og hinum, sem geta fyllt húsin kvöld eftir kvöld og hafa þar vínsölu, sem gefur aðaltekjurnar. Þetta er staðreynd, sem við verðum að gera okkur grein fyrir. Það er ekki verið að bjarga málefnum félagsheimilanna með þessu frv., heldur er verið að setja samkomuhaldið í landinu í algera sjálfheldu. Það er staðreynd, sem mun sýna sig síðar meir. Ég sé, að hæstv. dómsmrh. er kominn, og mig langaði því til þess að spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort hann getur svarað mér í sambandi við samkomur úti um landsbyggðina og tölu lögregluþjóna. Í byggðarlagi eins og í Borgarnesi er ekki hægt að fá að halda opinberlega auglýsta samkomu nema hafa 4 lögregluþjóna. Mér er aftur sagt, að á stöðum eins og hér austan fjalls séu á 1–2 hundruð manna samkomu ekki nema tveir lögregluþjónar. Það er áhugamál okkar þar efra að vita, hvort hæstv. ráðh. hefur nokkuð um þetta að segja og hver sé ástæðan fyrir þessum mun. Ég vil líka geta þess, að fyrir nokkrum árum greiddi ríkissjóður 25% af kostnaði við löggæzlu á slíkum samkomum, en nú greiðir hann aðeins 1000 kr., en lögreglan kostar 6 þús. kr. Það er því mikil breyting til hins verra fyrir samkomuhaldarann, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort rn. fjallar nokkuð um þetta mál eða kann nokkuð að skipta sér af því. Ég verð að segja það í sambandi við þetta frv., að auk þess sem þessi meginstefna, að fara að leggja skemmtanaskatt á allar samkomur, hvar sem er á landinu, er að minni hyggju rothögg á samkomuhald úti um landsbyggðina, og ég trúi því ekki, að hv. alþm. samþykki það, ef þeir hafa gert sér grein fyrir því. Þá vil ég líka segja það, að ég tel, að í lagafrv. eins og þessu sé heil grein af undanþágum, sem hæstv. ráðh. má veita, afskaplega óeðlileg og óæskileg í lagabálki. Ég hefði talið, að það væri nauðsynlegt að endurskoða lög um félagsheimili og skemmtanaskatt með þeim hætti, að þeir væru kvaddir til, sem bezt þekkja inn á þessi mál, hafa kynnzt þeim af eigin raun og vita hvar skórinn kreppir. En að gera það á svo flausturslegan hátt sem hér er gert er alveg óafsakanlegt. Ég tel því að nauðsyn beri til, að hv. Nd. sameinist um það að fresta afgreiðslu þessa máls. Það ber brýna nauðsyn til þess, að þetta mál verði kynnt þeim, sem við þessi lög eiga að búa, og að stjórnvöld fái að heyra þeirra álit og þeirra sjónarmið í þessu máli. Svo mikils virði er skemmtana- og félagslíf í landinu öllu, að hv. Alþ. má ekkert gera í þá átt, sem getur torveldað framgang þess eða jafnvel riðið því að fullu. Það er ekki hægt að halda því fram, að það sé hægt að breyta miklu í þeim gjaldaliðum, sem ég nefndi hér í sambandi við samkomuhaldið, og það er ekki heldur hægt að halda því fram, að samkomur séu ónauðsynlegar. Það vita allir, sem vilja skilja æskuna í landinu. En með því að fara inn á þá braut að ætla að innheimta skemmtanaskatt af hverri samkomu, sem haldin er í landinu, eins og er meginstefna þessa frv., þá er verið að drepa í dróma félags- og skemmtanalíf landsbyggðarinnar. Þess vegna endurtek ég það og treysti hv. dm. til þess að fylgja því eftir, að þetta mál bíði haustsins, enda er hægt að leysa það, sem leysa þarf. Það er hægt með því að lækka álagið eða fella niður álagið á skemmtanaskatt af bíóunum. Á þann hátt er hægt að greiða úr fyrir þeim. Það er hægt að komast þannig niður fyrir þau 15%, sem hér er gert ráð fyrir, ef 200% álagið er fellt niður. Og fyrst ríkissjóður er undir það búinn að greiða kostnað við rekstur Þjóðleikhússins, hallarekstur þess að öllu leyti, þá getur hann gert það jafnt, þó að þessi lög hafi ekki tekið gildi, enda væri hægt að ganga frá þeim strax í haust, svo þau verði afgreidd fyrir áramót, ef unnið væri að málinu á skynsamlegan og eðlilegan hátt í sumar. Og það er alveg óafsakanlegt, þegar æska, ungmennafélög og íþróttafélög þessa lands eru búin að halda uppi skemmtana- og félagslífi hér á landi í tugi ára, í um hálfa öld eða meira, að þá skuli þau ekki vera virt þess að gefa þeim eitt samtal til þess að fjalla um mál, sem hefur jafnmikil áhrif á starfsemi þeirra og þetta frv. hefur.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, 3. þm. Vesturl., þá er þetta frv. sýnilega samið í mikilli skyndingu. Síðan þetta mál kom fyrir Ed. hafa ýmsir af forráðamönnum ungmennasambandanna haft samband við mig og ég heyri, að það munu vera fleiri hv. þm., sem þeir hafa haft samband við. Ég vil byrja á því að mælast til þess og spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvort það sé ekki hugsanlegt að fresta þessu máli til haustsins, því það væri óþarfi fyrir okkur að vera að ræða þetta mikið núna, ef hann féllist á þá lausn málsins. Eins og kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, þá er ekki hægt að sjá, að það sé knýjandi nauðsyn að koma þessu í gegn nú á þessu vori. Einn af forráðamönnum kvikmyndahúsanna hefur haft samband við mig og sagt, að ef 200% gjaldið yrði lagt niður, þá mundi það verða ákaflega líkt gjald og þetta frv. felur í sér að eigi að greiða eftir að það yrði lögfest. Ef hæstv. ríkisstj. er svo tilbúin að taka á sig hallann af rekstri Þjóðleikhússins, þá get ég ekki séð, að það breyti neinu, þó að slík fjárhæð færi í Félagsheimilasjóð. Þess vegna er ég ekki farinn að sjá, að það sé nein nauðsyn á því að knýja þetta mál fram. Ég vil nú ekki ætla annað en það sé af ókunnugleika ráðh., að þetta frv. er þannig úr garði gert, sem raun ber vitni. En sannleikurinn er sá, að ef það verður lögfest, þá þýðir það í mörgum tilfellum samkomubann úti í hinni dreifðu byggð. Mér finnst það ekki forsvaranlegt að lögfesta það öðruvísi en að ungmennasamböndin fái tækifæri til þess að tjá sig um málið. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. muni eftir því, hvernig ástandið hér í landinu var í samkomumálum, t. d. í útisamkomumálunum, fyrir u. þ. b. 10 árum. Hverjir hafa breytt þessu að miklu leyti, þannig að það er nú allt annað ástand? Er það löggæzlan? Nei, það eru fyrst og fremst þessi félagasamtök, sem nú á að fara að skattleggja og í raun og veru að eyðileggja alveg grundvöllinn undir þeirra starfsemi. Ég held, að þetta mál sé langtum stærra en hæstv. menntmrh. hefur gert sér grein fyrir, og ég vil ekki ætla annað en það stafi af því að hann hefur ekki kynnt sér þetta mál nóg. Ég sé ekki ástæðu til þess að flytja hér í þetta sinn langt mál, en ég vil minna á, í sambandi við það, sem síðasti ræðumaður sagði um löggæzluna og þann kostnað, sem félögin verða að standa undir af þeim ástæðum, að það hefur gjörbreyting átt sér stað frá því sem var fyrir nokkrum árum. Ég man eftir því, þegar ég stóð fyrir samkomum, fyrir svona 10–15 árum, að þá var greiðsla frá ríkinu 300 kr. fyrir fyrsta lögregluþjóninn, 150 kr. fyrir annan og þriðja, en ef það voru fleiri en þrír lögregluþjónar, þá tók það ekki þátt í kostnaði fram yfir það. Þá var gjaldið ekki nema um 400 kr. á hvern lögregluþjón. Enn í dag er þetta sama greiðslan frá ríkinu og þó er gjaldið orðið 1000–1100 kr. á hvern mann. Þetta er orðið vandamál fyrir þau félög, sem eru að reyna að halda uppi samkomum í landinu, og það er víða svo komið, að það verður halli af skemmtunum hvað eftir annað, þannig að það er tvísýnt, hvernig fer með kostnaðinn, hvort þær standa undir sér eða ekki, og um teljandi hagnað af þeim er yfirleitt ekki að ræða. Í ljósi þessa hljóta hv. þm. að sjá, hvernig mundi fara, ef þessi viðbótarskattur kæmi á þessa félagsstarfsemi í landinu. Ég vil, áður en lengra er haldið, spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvort það sé ekki hugsanlegt að fresta þessu máli til haustsins, þar sem það er ekki hægt að sjá, að það sé nein nauðsyn að knýja það fram nú, ef vilji væri fyrir hendi til að leita annarra ráða og a. m. k. að ræða við þá menn, sem eru forsvarsmenn æskulýðsfélaganna í landinu.



Herra forseti. Þær aðfinnslur, sem komið hafa fram gegn þeim tveimur frv., sem hér er um að ræða, eru mjög léttvægar og snerta eingöngu algjör aukaatriði málsins, en hafa að engu leyti snert kjarna þess. Það, sem hér er fyrst og fremst um að ræða, er það, að verið er að koma í veg fyrir, að u. þ. b. helmingur kvikmyndahúsa á Íslandi stöðvi rekstur sinn. Almenningur yrði þá framvegis að vera án þeirrar mikilvægu þjónustu, sem þau kvikmyndahús hafa látið í té. Þetta er mergur málsins. Ég hika ekki við að fullyrða, að ef þetta frv. hefði ekki verið flutt og ef ekki stæðu vonir til þess mjög eindregið, að þetta næði fram að ganga, þá mundi helmingi íslenzkra kvikmyndahúsa verða lokað um næstu mánaðamót. Ef einhverjum hv. þm. er sama þó þetta gerist, þá þeir um það. Það er sannarlega ekki í þágu íslenzks æskulýðs og þess hluta íslenzks almennings, sem metur þjónustu kvikmyndahúsanna mjög mikils og telur hana mjög mikilvæga fyrir sig, bæði sem skemmtiatriði og menningaratriði. Þetta vandamál kvikmyndahúsanna er leyst hér í þessum frv. með þeim hætti, að ríkið lækkar skemmtanaskattinn til sín og tekur að sér að bæta einum þeirra aðila, sem notið hefur tekna af skemmtanaskatti, upp tekjumissinn, þ. e. Þjóðleikhúsinu. Þetta er kjarni málsins. Ekki hefur verið hreyft orði af hálfu þessara tveggja manna, sem talað hafa, gegn þessum megintilgangi málsins. Þeir hafa ekki heldur vikið að því, sem ég segi að sé næstmikilvægasta atriðið í málunum tveimur, það að nú er það heimilað, sem oft hefur verið á döfinni áður, en aldrei náðst nægilegt samkomulag um, að Félagsheimilasjóður megi gefa út skuldabréf með ríkisábyrgð til þess að greiða fram úr hinum alvarlegu skuldamálum félagsheimilanna. Þetta tel ég mikilvægasta atriði málsins. Hvorugur þessara þm. hefur nefnt þetta atriði, sem er þó aðalatriði málsins. Væntanlega af því að þeir gera sér grein fyrir því, að hér er þó í öllu falli um mjög mikilvægt framfaraspor að ræða. Það, sem ég tel, að væri þriðja aðalatriðið, er, að Félagsheimilasjóður er sjálfur efldur með þessu frv. Hann er efldur. Með þessari nýju skipan mun Félagsheimilasjóður fá meiri tekjur árlega en hann hefur fengið hingað til. Þetta vona ég, að enginn maður kæri sig um að gagnrýna. Þetta eru þrjú aðalatriði frv. Í þessu sambandi vil ég líka geta þess, að ákvæðin um menningarsjóð félagsheimilanna eru mjög til bóta. Það, sem þessir hv. 2 þm. hafa hins vegar gert að umtalsefni, eru alger aukaatriði í þessu sambandi alger aukaatriði. Það er rétt, að eins og frv. var lagt fram, var gert ráð fyrir því, að allir landsmenn sætu við sama borð að því er snerti greiðslu skemmtanaskatts af kvikmyndasýningum og dansleikjum. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé rétt, að allir menn eigi að greiða sama skemmtanaskatt, hvort sem þeir eru hér í Reykjavík eða norður í Eyjafirði, ef þeir fara í kvikmyndahús eða sækja dansleik, ekki hvað sízt, þegar skemmtanaskatturinn á að vera jafnlágur og hann nú er, þ. e. a. s. aðeins 15%. Hingað til hefur ríkt mikið misrétti í þessum efnum, sem hefur haft mjög óheilbrigðar félagslegar afleiðingar. Vegna þessa mismunandi skemmtanaskatts hafa staðir með færri en 1500 íbúa engan skemmtanaskatt greitt, en þar sem íbúar eru fleiri, hefur verið greiddur 27.5% skemmtanaskattur. Þetta hefur valdið því, að ekki er efnt til dansleikjahalds t. d. í Hafnarfirði, heldur byggð danshús í Garðahreppi, rétt fyrir utan landamæri Hafnarfjarðar. Ekki er heldur efnt til dansleikja á laugardagskvöldum á Akureyri, heldur byggð danshús, 2, 3 eða fleiri í Eyjafirði, rétt fyrir utan landamæri Akureyrar. M. ö. o.: skemmtanastarfsemi unglinganna hefur flutzt úr þéttbýlinu út í dreifbýlið, þar sem er sízt hollara, að hún fari fram. Þetta hefur jafnvel átt sér stað um kvikmyndasýningar, þó í miklu minna mæli. Hitt er mér ljóst, að aðstaða til kvikmyndasýninga í miklu strjálbýli er erfið. Þegar um það var rætt í hv. Ed. að hafa mun á skemmtanaskatti af kvikmyndasýningum í þéttbýli og dreifbýli, miðað við íbúatölu, þá beitti ég mér ekki gegn því, að sú breyting yrði gerð, enda var hún gerð í Ed. En þetta tel ég frekar sem aukaatriði í sambandi við allt málið. Hinu var haldið, að menn skyldu greiða sama skemmtanaskatt, þennan nýja 15% skemmtanaskatt, af dansleikjum, hvort sem dansleikurinn væri haldinn á Akureyri eða í samkomuhúsi rétt utan við bæjarmörk Akureyrar og hvort sem dansleikurinn er haldinn í Hafnarfirði eða í Garðahreppi, 5 mínútna akstur frá miðpunkti Hafnarfjarðar. Ég skil satt að segja ekki þær réttlætishugmyndir, sem því liggja að baki, að mönnum finnst rétt, að unglingur, sem sækir dansleik í Hafnarfirði, skuli greiða 15% skatt, en ef unglingurinn fer út í Garðahrepp, þá skuli engan skemmtanaskatt greiða af aðgangseyrinum að dansleiknum þar. Þetta er hugsunarháttur, sem mér er framandi, og ég hika ekki við að mæla með því, að frv. verði samþykkt óbreytt, eins og það hefur komið frá hv. Ed. að þessu leyti. Það eru auðvitað fáránlegustu öfgar að halda því fram, að 15% skemmtanaskattur af dansleik í Garðahreppi eða dansleik í Eyjafirði, í nágrenni Akureyrar, eyðileggi allt skemmtanahald á þessum stöðum. Þetta eru fáránlegustu öfgar. Sannleikurinn er sá, að það þarf ekki annað en að hlusta á útvarp og lesa dreifbýlisblöðin til þess að sjá það, að skemmtanahald í dreifbýli hefur blómgazt mjög á undanförnum árum, og fer sívaxandi ár frá ári. Það er alveg út í bláinn að halda því fram, að 15% skemmtanaskattur, til jafns við það, sem menn í þéttbýlinu verða að greiða, geti haft nokkur úrslitaáhrif á það, hvort efnt er þar til heilbrigðra skemmtana eða ekki. Ég svara þeirri spurningu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar algerlega neitandi, hvort til greina komi að fresta þessu frv. til hausts. Ef því verður frestað til haustsins, verður helmingi íslenzkra kvikmyndahúsa lokað í sumar, meðan á þeim fresti stendur.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, sem hér hafa farið fram. Ég tek undir það með hæstv. menntmrh., að meginatriði þessa frv., sem hér er til umr., og fylgifrv. þess um félagsheimili eru þær lagfæringar, sem gerðar eru vegna Félagsheimilasjóðs og heimildar til skuldabréfaútgáfu hans, og svo þær leiðréttingar, sem gerðar eru vegna reksturs kvikmyndahúsanna hér í þéttbýlinu. Hins vegar hafði ég ætlað að mæla hér nokkur varnaðarorð vegna hinna miklu útgjalda, sem hlaðizt hafa á skemmtanahald í strjálbýli, með dálítið svipuðum hætti og hv. 3. þm. Vesturl. gerði hér áðan, þó að ég hefði e. t. v. ekki tekið að öllu leyti jafnsterkt til orða. Ég hef í mínum höndum upplýsingar um þau útgjöld, sem á skemmtanir leggjast, sem koma alveg heim við það, sem þessi hv. þm. rakti hér, og sé ég ekki ástæðu til þess að rengja þær, úr því að okkur tveimur þm. hafa borizt nokkurn veginn samhljóða upplýsingar um þetta efni. Það er því ljóst, að þarna er við vandamál að etja, sem ég vil vænta, að sú hv. n., sem þetta frv. fær til meðferðar, taki til gaumgæfilegrar athugunar. Það eru ýmis fleiri atriði í þessu frv., sem ég hefði talið að ástæða væri til að athuga nánar, en ég skal samt ekki fara langt út í það. Ég vænti þess, að hv. menntmn. athugi þetta frv. vel. Í sambandi við skemmtanaskattinn af dansleikjum í 3. fl. 2. gr., þá skal af öllum skemmtunum þess flokks, sem eru dansskemmtanir, trúðleikasýningar og fjölleikasýningar, greiða 20% skemmtanaskatt af brúttóverði aðgöngumiða. Í 5. fl. er talað um þau veitinga- og samkomuhús, þar sem vínveitingar eru leyfðar. Þar sýnist mér, að sé harla lítið samræmi, því að í þessum húsum er ekki greiddur aðgangseyrir, a. m. k. ekki svo neinu nemi, enda er skatturinn í því formi, að hann skal lagður á hvern gest, sem aðgang fær að húsinu á því kvöldi, og er 10 kr. Eins og fram kom í ræðu hv. 3. þm. Vesturl., þá er algengast að verð aðgöngumiða að dansleikjum sé 200 kr. í þeim húsum, sem ekki hafa vínveitingaleyfi, þ. e. a. s. í nær öllum félagsheimilum og nær öllum samkomuhúsum úti um land. Það þýðir, að skemmtanaskattur af dansskemmtunum í þessum húsum er a. m. k. fjórum sinnum hærri en í þeim húsum þéttbýlisins, sem vínveitingaleyfi hafa. Þessu vildi ég vekja athygli á þegar við þessa 1. umr. frv., og ég vænti þess, að sú hv. n., sem fær frv. til meðferðar, taki þennan mismun til athugunar, eða geri sér a. m. k. grein fyrir því, í hverju það liggur að þessi munur er á hafður. Ég skal ekki lengja þessar umr. Mér er það þó ljóst, að ég hefði óskað eftir, að þetta frv. fengi nánari athugun en vænta má, að það geti nú fengið á allra síðustu dögum þingsins. En ég treysti því, að hv. menntmn. taki það hlutverk sitt alvarlega, að skoða það til hlítar, og gangi ekki fram hjá því, sem hefur komið fram í ræðum okkar, nokkurra þm., og hafi hliðsjón af þeim miklu útgjöldum og þeim miklu erfiðleikum, sem því eru samfara að halda uppi skemmtanalífi úti í hinum strjálu byggðum landsins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans, þó að það hryggi mig, að þau skyldu verða á þann veg, sem þau urðu. Hann sagði í sinni ræðu, að það mundu stöðvast öll kvikmyndahús, ef þetta frv. næði ekki fram að ganga. Ég stend nú í þeirri trú, að þetta 200% álag sé bara heimildarákvæði, sem hv. ráðh. getur breytt og notað, ef vilji er fyrir hendi. Ég hef haft samband við ráðamenn kvikmyndahúsanna, og þeir hafa upplýst mig um það, að það mundi verða ákaflega líkt gjaldinu, sem frv. felur í sér, ef að lögum verður, og ég sé þess vegna ekki að það séu nein rök fyrir því, að berja þetta fram nú á síðustu dögum þingsins. Svo ég víki að skuldabréfunum. Hann minntist á það, að við hefðum aðeins rætt aukaatriðin í þessu sambandi, en ekki aðalatriðin. Þó að menn fái skuldabréf núna, þá er svo sem ekki mikið til að borga með. Ég sé ekki að það breyti neinu máli. Hæstv. ráðh. talar um, að það sé verið að efla Félagsheimilasjóðinn, en verði sú raunin á, sem ég er alveg viss um, að þetta þýði í mörgum tilfellum samkomubann í hinum dreifðu byggðum, þá þýðir lítið að efla Félagsheimilasjóðinn, ef grundvöllurinn fyrir félagslífinu í hinum dreifðu byggðum er þannig alveg úr sögunni. Ráðh. var að minnast á 15% gjald. Hvaða 15% gjald er það? Kannske af danssamkomum? Ég hélt, að það væri 20% gjald, en ekki 15%. Ætlar hæstv. ráðh. að koma með brtt. um þetta gjald og hafa það aðeins 15%? Ég heyrði engin frambærileg rök hjá ráðh. hér áðan fyrir því, að málið mætti ekki vel bíða haustsins. Ég held, að það væri ekki ráðlegt fyrir hæstv. ríkisstj. að knýja þetta mál fram nú, eins og allt er í pottinn búið, og það er alveg áreiðanlegt, að það fer ekki umræðulaust hér í gegnum þessa deild.



Herra forseti. Ég er satt að segja steinhissa á málflutningi hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Hann virðist halda, að það mundi gilda einu, þó að þessi tvö frv. yrðu látin bíða, en fellt yrði niður 200% álag á skemmtanaskatt, sem nú er heimild fyrir í lögum. Það er rétt, að 200% álagið gefur svipaðar tekjur og gert er ráð fyrir, að tekjur af skemmtanaskatti lækki samkv. þessu frv. Það er rétt athugað. En hann gleymir því algerlega, að þá væru í gildi eftir sem áður reglurnar um skiptingu skemmtanaskattsins, eða m. ö. o. lækkun skemmtanaskattsins miðað við töluna árið 1968 úr 10.9 millj. niður í 4.9 millj. kr., ætti að skiptast eins og önnur lagaákvæði segja nú til um: 45% í Félagsheimilasjóð, 45% í Þjóðleikhús og 10% í Sinfóníuhljómsveitina. Sú stofnun, sem hann ber aðallega fyrir brjósti, er Félagsheimilasjóðurinn. M. ö. o.: ef þetta eitt yrði gert, þ. e. frv. dregin til baka og álagið fellt niður, þá hefði það þýtt 1968, að tekjur Félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti hefðu lækkað úr því sem þær voru, 4.9 millj., í 2.7 millj. kr. Þetta er nú sú gáfulega niðurstaða af hugmyndum hans í ræðunni hér áðan. Þetta er auðvitað fáránlegt. Þess vegna var nauðsynlegt að gera miklu víðtækari breytingar á öllu lagakerfinu heldur en bara þær að lækka skemmtanaskatt af kvikmyndahúsunum. Nei, auðvitað þurfti að gera meira. Það er ekki nóg að lækka skemmtanaskattinn, heldur verður að endurskipta honum, endurskipta hinum lækkuðu tekjum, og það er það, sem er gert með öðrum lagaákvæðum í þessu frv. Þjóðleikhúsið skal framvegis ekkert fá, félagsheimilin skulu fá 90% í staðinn fyrir 45%, en sinfónían eftir sem áður 10%. Þetta er því alger endileysa hjá hv. þm., og þykir mér miður, að hann skuli gera sig sekan um jafnflónslegan málflutning og hér er um að ræða. Sama gildir náttúrlega efnislega séð um hitt. - Ég bið afsökunar á því, að ég notaði sömu tölu um dansleikina og um kvikmyndahúsin, af því að ég var að tala um það sitt á hvað. Það er rétt, að það voru 15% á kvikmyndasýningum og 20% á dansleikjum. - Hitt er auðvitað fullkomin fjarstæða, að þau geti jafngilt samkomubanni, því þessi ákvæði snerta tiltölulega mjög fáa aðila. Mér er algerlega ljóst, að í minnstu sveitarfélögunum eru mikil vandkvæði á því að halda uppi hvers kyns samkomuhaldi. Manna síðastur skal ég vera til þess að draga úr þeim erfiðleikum, sem þar er um að ræða. Við það sjónarmið hefur verið gengið til móts með mínu samþykki í hv. Ed., að kvikmyndasýningarnar, sem eru mikilvægustu skemmtanirnar í minnstu héruðunum, skuli njóta sams konar undanþágu og þær hafa notið fram að þessu. En að því er snertir dansleiki, þá endurtek ég, að ég sé ekki ástæðu til þess að gera þann greinarmun á dansleikjahaldi í þéttbýli og í dreifbýli, sem hingað til hefur verið gerður, og tel það spor í réttlætisátt, að af öllum dansleikjum, hvar sem þeir eru haldnir í landinu, skuli greiða sama lága skemmtanaskattinn.



Herra forseti. Út af því, sem hæstv. menntmrh. sagði hér um tekjurnar af skemmtanaskattinum, að það væri fráleitt að ætla sér að láta þetta mál bíða og hafa sömu skiptingu í lögunum og nú er, þá vil ég segja það, að ef unnið er að þessum málum af heilindum og það verður afgreitt í haust, þá hefur annað eins skeð áður í meðferð hæstv. ríkisstj. á málefnum eins og það, að Félagsheimilasjóður gæti notið teknanna frá því 1. maí og fram í október, þó að ekki væri búið að breyta lögunum. Það væri einmitt hægt, ef hæstv. ríkisstj. vildi, að láta þau verka þannig, að þessir mánuðir fylgdu með. Nú eru senn 4 mánuðir liðnir af þessu ári, og þess vegna sé ég ekki, að þetta væri vandamál, sem hæstv. menntmrh. ætti ekki að geta yfirstigið, ef hann á annað borð vildi vinna að málinu. Ég vil líka segja í sambandi við það, sem hann sagði hér áðan um, að það væru ýmsir erfiðleikar á samkomuhaldi á hinum minni stöðum, - er þá ekki ástæða til, að hæstv. ráðh. kynni sér það mál hjá þeim, sem bezt þekkja? Er ekki of mikið flaustursverk að leggja einum fyrrv. hæstaréttardómara það verk í hendur að breyta þessu eftir hugdettu hæstv. ráðh. þann og þann daginn? Er hér ekki um stærra mál en svo að ræða? Á ekki æskan í landinu kröfu á því og félagsmálamennirnir í landinu, að þeir fái að láta til sín heyra í slíku máli sem þessu? Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki ástæða til að fara að mismuna dansleikjum, eins og hann orðaði það. Ég kom hér með tvö dæmi áðan, sem sýndu tölur frá samkomum úti um landsbyggðina, þar sem ekki er hægt að koma öllu fleira að, eins og t. d. í samkomuhúsi okkar í Borgarnesi, og hv. 4. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, studdi það hér áðan og skýrði frá sömu niðurstöðu. Getur Alþ. gengið fram hjá því að taka tillit til staðreynda, eins og þeirra, sem þarna eru bornar fram? Þetta mál er hið mesta flaustursmál. Það er ekki athugaður nema einn þáttur málsins; það er verið að breyta þessu til þess að lækka skattinn á kvikmyndahúsunum og ekkert hugsað um aðrar afleiðingar. Þess vegna legg ég enn á ný áherzlu á það, að hv. dm. kynni sér málið og geri sér grein fyrir, hvaða afleiðingar það getur haft, og taki tillit til þess.



Herra forseti. Það hefur fallið í minn hlut að fylgja úr hlaði frv. þessu, sem menntmn. flytur að ósk hæstv. menntmrh., frv. til l. um náttúruvernd, sem er 228. mál d. og prentað á þskj. 617. Tildrög málsins eru þessi, sem um getur í grg. frv.: „Þann 18. apríl 1968 var samþ. á Alþ. eftirfarandi þál. um náttúruvernd, friðun Þingvalla og þjóðgarða: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða lög nr. 59 1928, um friðun Þingvalla, og lög nr. 48 1956, um náttúruvernd, og semja fyrir næsta reglulegt Alþ. frv. til nýrra l. um náttúruvernd, friðun Þingvalla og þjóðgarða. Endurskoðunin miði að því að auka náttúruvernd og auðvelda almenningi aðgang að heppilegum stöðum til útivistar og náttúruskoðunar. Einnig verði verk- og valdsvið Náttúruverndarráðs og Þingvallanefndar skilgreint sem gleggst“.“ Með bréfi, dags. 28. júní 1968, skipaði menntmrh. n. í tilefni af þál. Í n. voru skipaðir: Birgir Kjaran, formaður, Benedikt Gröndal, Eysteinn Jónsson og Gils Guðmundsson. N. var þegar í upphafi ljóst, að um mikið og vandasamt mál var að fjalla, sökum þess að íslenzk náttúruverndarlöggjöf byggðist á ærið gamalli og að sumu leyti úreltri löggjöf, eða l. um náttúruvernd frá 7. apríl 1956. Þótt þau hafi sem frumsmíð að vísu verið góðra gjalda verð og nokkuð þjónað tilgangi sínum, þá eru þau þó orðin harla úrelt miðað við nýja tíma og staðhætti. Starfstími n. hefur e.t.v. orðið lengri en æskilegt hefði verið, en mér er þó nær að halda, að hún verði ekki sökuð um starfsleysi, heldur hafi frekar valdið, að hún vildi vanda til verksins og afla sem fyllstra gagna og upplýsinga, áður en hún fullmótaði viðhorf sitt í svo veigamiklu máli. Sem formaður n. leyfi ég mér að láta í ljós, að enda þótt ég sé ekki sérlega þingreyndur maður, þá hef ég ekki unnið önnur störf ánægjulegri á vegum þessarar stofnunar eða notið meiri samhugar nm., þótt úr öðrum flokkum væri, en einmitt við samningu þessa frv., og vil ég þakka það. Þar sem um mjög sérhæfa löggjöf var að fjalla, taldi n. þegar í upphafi nauðsynlegt að afla sér aðstoðar kunnáttumanna, og ég hygg, að þar hafi sérlega vel til tekizt. Sem ritara, framkvæmdastjóra og fræðilegan ráðunaut réð hún dr. Guðmund Sigvaldason jarðfræðing, sem trúlega á einna mestan þátt í efnislegri meðferð málsins og hugmyndamótun. Sem lögfræðilegan ráðunaut réð n. Ragnar Jónsson lögfræðing, sem þegar hafði áður haft töluverða reynslu í réttarstöðu náttúruverndarmála hér á landi sem málsvari Náttúruverndarráðs Íslands í nokkrum ágreinings- og samningamálum. Störf n. fólust í gagnasöfnun og úrvinnslu erlendrar löggjafar, viðræðum og fundum við íslenzk almannasamtök, sem láta sig þessi mál nokkru skipta, og viðræðum við íslenzka sérfræðinga á þeim fjölmörgu sviðum, sem þetta mál kemur beint og óbeint við. Í svo veigamiklu máli sem þessu er því ekki annað eðlilegra en skoðanir í einni n. geti verið deildar um einstök atriði, en leitazt var jafnan við að finna þann meðalveg, sem samstaða tækist um. Enginn nm. kann því að vera alls kostar ánægður með sameiginlega niðurstöðu í smáatriðum, og hverjum frjálst að bera fram sínar brtt. Þá var og n. það ljóst, að þessi mál koma svo víða við hagsmuni og ólíkar hugmyndir manna, að ekki er æskilegt að rasa um ráð fram með samþykkt þeirra, heldur skynsamlegra, að þm. gefist nokkur tími til að skoða þau og ráðfæra sig við umbjóðendur sína um efni frv. Ný náttúruverndarlöggjöf er nefnilega nokkurs konar stjórnarskrárfrumvarp um forvöltun landsins, sem þessi þjóð byggir. Hins vegar er því ekki að leyna, að þjóðinni má vera töluverður metnaður í, að slíkt frv. skuli vera lagt fyrir Alþ. einmitt á árinu 1970, sem Evrópuráð hefur helgað náttúruvernd í öllum löndum Evrópu eða flestum undir kjörorðinu „maðurinn og náttúran“. Er mér persónulega kunnugt um, að vinna við þetta frv. hefur þegar vakið athygli víða um lönd, og með framgangi málsins er fylgzt af áhuga - af framámönnum vísinda og stjórnmála, ekki einungis í Evrópu, heldur í flestum heimsálfum, ekki sízt vegna þess, að fjölmargar aðrar þjóðir standa nú í sömu sporum og við um að endurskoða löggjöf sína um náttúruvernd og umhverfi mannsins. Og þeir, sem nasasjón hafa fengið af frv. okkar, telja það um margt geta verið þeim stoð í sínu starfi. Um gerð frv. skal ég ekki fjölyrða. Það skiptist efnislega í 8 kapítula, 38 greinar. Kann að mega um það deila, hvort ekki hefði verið hægt að móta þessa löggjöf í styttra máli, en nm. reyndist það ekki gerlegt, ekki sízt vegna þess, að þeir töldu sér bera skyldu til þess, ekki einungis að benda á það, hvað vernda bæri og hvernig, heldur og að ekki væri ábyrgt að varpa fram slíku stórmáli að þeirra dómi, án þess að einhver ábending væri um það gefin, hvernig tekna skyldi aflað til þess að standa straum af þeim kostnaði, sem af nýbreytninni mundi óhjákvæmilega hljótast. Það skal þó fúslega játað, að n. gekk hvað erfiðast við að finna tekjustofna til þess að standa undir þessum kostnaði, svo mjög sem allar slíkar lindir hafa áður verið grandskoðaðar og tæmdar af kunnáttumönnum á því sviði. N. er því sá þáttur till. ekkert kappsmál. Aðalatriðið að hennar mati er, að nauðsynlegra fjármuna, sem hún telur sig hafa áætlað mjög varlega, sé aflað með einu eða öðru móti. Skal þá efni frv. rakið í stórum dráttum. Með vilja er hugtakið náttúruvernd ekki sérlega skilgreint í frv., sökum þess að það er nokkuð almennt í þróun í heiminum. Þó er í grg. frv. gerð tilraun til að skýra það í stórum dráttum, og að einhverju verður reynt hér í þessari framsöguræðu að bæta þar við til frekari glöggvunar. Í 1. gr. segir svo um hlutverk náttúruverndar: „Tilgangur þessara I. er að stuðla að samskiptum manns og náttúru, þannig að ekki spillist að óþörfu líf eða land, né mengist sjór, vatn eða andrúmsloft. L. eiga að tryggja eftir föngum þróun íslenzkrar náttúru eftir eigin lögmálum, en verndun þess, sem þar er sérstætt eða sögulegt. L. eiga að auðvelda þjóðinni umgengni við náttúru landsins og auka kynni af henni.“ Í 2. gr. er yfirstjórn náttúruverndarmála falin menntmrn. Er það svo sem verið hefur, enda þótt sum mál, sem skyld eru náttúruvernd, séu og verði eftirleiðis, þó að þetta frv. verði að l., verksvið annarra rn. af gildum ástæðum í bili. Þó er það persónuleg skoðun mín, að stefna beri að því að sameina sem flest þessara verkefna undir Náttúruverndarráð, ef því verður ætlað það valdsvið, sem frv. gerir ráð fyrir. 3., 4, og 5. gr. fela í sér gerbreytingu á skipun Náttúruverndarráðs og skipulagningu náttúruverndarmála í landinu í heild. Sérstaklega ber þar að nefna tilkomu náttúruverndarþinga, og allur andi þessara gr. er í senn að gera almenning virkari og áhrifameiri í náttúruverndarmálum en verið hefur, sem og að hafa sem bezta samvinnu við þá embættismenn, stofnanir og félagssamtök, sem ýmist fjalla um rannsóknir landsins, þar með talinn gróður þess, jarðfræði, loftslag, vatnsföll, hafið og landgrunnið, frá líffræðilegum sjónarmiðum og efnahagslegum og fjárhagslegu sjónarmiði þjóðarinnar almennt, því að eiginlega mætti segja, einfaldlega frá mannlegum sjónarmiðum. Um einstakar gr. frv. mætti fjölyrða. En þær eru svo ítarlega skýrðar í grg., að ég mun reyna að fara svo fljótt yfir sögu sem auðið verður. Eitt meginatriði frv. er þó það að gera Náttúruverndarráð að fastmótaðri stofnun en verið hefur, skapa því betur skilgreind verksvið en gömlu l. gerðu og sjá því fyrir tekjum, sem hrökkva til að standa undir þessum breytingum. Eins og sakir standa er Náttúruverndarráð nánast húsvillt olnbogabarn, sem rekið er af áhugamönnum þóknunarlítið. Frumskilyrði þess, að náttúruverndarmál hér komist eitthvað áleiðis, er, að til þeirra verði veitt meiri fjármunum. Að þeirri hlið málsins verður síðar vikið. En strax má þó geta þess, að hér á landi er aðeins varið broti úr hundraðshluta ríkistekna til náttúruverndar, þar sem í öðrum löndum nemur framlag ríkisins sums staðar í einu eða öðru formi allt frá 3–5%. Auk þess sem víða um lönd koma drjúg fjárframlög frá einstaklingum og meiri háttar fyrirtækjum. Í þessum till. er ekki farið fram á neitt bruðl eða ofrausn, aðeins óskað eftir föstum tekjustofni, sem geri Náttúruverndarráði fært að koma sér fyrir með starfsemi sína í hóflegum húsakynnum, t.d. tveimur til þremur herbergjum, ráða framkvæmdastjóra, skrifstofustúlku eða mann og greiða nauðsynlegan ferðakostnað fyrir framkvæmdastjóra eða aðra fagmenn til athugunar á nauðsynlegum náttúruverndarmálum og stöðum, og þá greiðslu til þjóðgarðsvarða þeirra, er stofnað kann að verða til og faldir verða stjórn Náttúruverndarráðs. Það er öfgalaust sagt íslenzku þjóðfélagi hneisa, hvernig nú er búið að stjórn íslenzkrar náttúruverndar. Samastað á hún engan, en hefur fengið að halda fundi sína í þröngum húsakynnum Náttúrufræðistofnunarinnar. Bréfaskriftir, innlendar og erlendar, sem eru miklar, hafa verið unnar í sjálfboðavinnu. Nýlega hefur að vísu verið myndazt við að koma sér upp skjalasafni, keyptur skjalaskápur fyrir allmerkilegt skjala- og bréfasafn stofnunarinnar. Móttaka og leiðsaga og risna í sambandi við komu erlendra gesta, fræðimanna og áhrifamanna í alþjóðlegum náttúruverndarstofnunum, svo sem Náttúruverndarráðs Evrópu, „World Wild Life Fund“ og heimsfrægra sérfræðinga, svo sem Peter Scott og Rippleys, hefur ýmist verið greidd úr pyngju nm. sjálfra eða verið leyst með góðviljaðri aðstoð fyrirtækja svo sem flugfélaganna o.fl. Í slíku er ekki hægt að ætla mönnum að standa til lengdar, þó að hugsjónamenn séu á þessu sviði, enda ekki eðlilegt. Nægilegt er, að þeir eyði drjúgum vinnutíma sínum til þessara verka kauplaust eða - lítið, þótt þeir þurfi ekki að borga með sér. Mikið er nú rætt um íslenzk ferðamál, og hyggja sumir, að þar muni verða um arðvænlegan atvinnuveg að ræða. Er þar mest rætt um farkosti, þjónustu og hótel. Ekki skal lítið úr neinu af þessu gert. En ferðamannastraumur til Íslands verður skammvinn tekjulind, ef ferðalangarnir fá ekki óskir sínar uppfylltar, en þær eru ekki einungis sæmilegur gistiaðbúnaður, heldur öllu fremur að sjá óspillt eyland, eins og Ísland er. Að undanförnu hefur straumur Norður-,Evrópubúa og Ameríkumanna legið mjög til suðlægra landa, Mallorca, Kanaríeyja, Kýpur og landanna fyrir botni Miðjarðarhafs, svo að nokkuð sé nefnt. Nú hafa flestar ferðaskrifstofur þá sögu að segja, að þessi markaður sé allmettaður og hugur ferðalanganna hafi snúizt til norðurs. Ofarlega séu á baugi Ísland, Grænland, Alaska og jafnvel Færeyjar og eyjaklasarnir við norðurstrendur Bretlands. Því er þessum ferðamálum hér skotið inn í, að það er trú mín, að með skynsamlegum hætti megi gera Ísland að ferðamannalandi, og sú tekjulind kunni að geta orðið jafnarðbær og ýmiss konar stóriðja, en stofnkostnaður og fjárfesting minni, en á hinn bóginn launatekjur almennings meiri og jafndreifðari um landið en af ýmsum staðbundnum stórfyrirtækjum, að þeim ólöstuðum. En undirstaða þess, að Ísland verði í bráð og lengd ferðamannaland, er náttúra og náttúrufegurð landsins, og þar er náttúruverndin bezta haldreipið. Ég legg því ekki eingöngu áherzlu á náttúruvernd í þessu frv. og alls ekki sem neitt tilfinninga- eða hégómamál, heldur engu að síður sem beint efnahagsmál. Og raunar snerta náttúruverndarmálin flesta þætti mannleg lífs. Þar gætir ekki einungis fagurfræðilegra og efnahagslegra sjónarmiða, heldur engu síður félagslegra, sálrænna, vísindalegra, heilbrigðislegra, menningarlegra, uppeldislegra, þjóðlegra og jafnvel pólitískra sjónarmiða, því að það þarf að vernda náttúruna fyrir manninn og fyrir manninum, ekki aðeins vegna okkar, sem lifum í dag, heldur kannske öllu fremur vegna komandi kynslóða. Náttúruvernd er alþjóðlegt viðfangsefni og mörgum erfiðara en okkur ætti að vera að vinna þar að. Að sögn fjölgar mannfólkinu í heiminum um 200 þúsund á sólarhring. Íbúatala jarðar var áætluð árið 1950 2300 milljónir, 1965 var hún áætluð eða talin 3100 millj., og árið 2000 er gizkað á, að jarðarbúar verði 7400 millj. Íslendingar eru frjósöm þjóð, og fæðingarprósenta hér er ein hin hæsta í Evrópu, eða til jafnaðar 2–2.6%. Þá mun og dánartala vera hin lægsta eða ein hin lægsta, 0.7%. Íslendingum fjölgar því jafnaðarlega árlega um 2000–2500 manns, ef ekki er tekið tillit til útflutnings eða innflutnings fólks. Því er það ekki ósennilegt, að með svipaðri þróun geti tala landsmanna árið 2000 verið komin upp í 375 þús., e.t.v. 400 þús. Að þessu styður og, að meðalaldur fólks lengist hér mjög, mun nú vera um 72–73 ár. Aukinn fólksfjöldi, bættar samgöngur og skemmri vinnuvika beina góðu heilli fleira fólki út í náttúruna til hvíldar og afþreyingar. Náttúran og sú lífsnautn, sem hún getur veitt, verður því í æ ríkara mæli almenningseign. En til þess að svo megi verða, þarf að vernda hana, halda henni óspilltri og kenna almenningi að umgangast hana og virða. Þetta er þess vegna stærra og meira aðkallandi mál en margur heldur. Þess vegna hefur og náttúruverndarhugtakið og hugsjónin víkkað og stækkað með árunum. Fyrir einni öld, þegar því var fyrst hreyft, fólst aðeins í því vilji til þess að vernda sérstæð náttúrufyrirbæri og einstaka staði. Nú miðast það meira að alhliða samræmingu á viðskiptum manns og lands, samvinnu, en ekki stríði. Maðurinn hefur stært sig af að geta beizlað náttúruöflin sér til aukinna lífsþæginda. En maðurinn má ekki eyðileggja náttúruna sér til tortímingar, því að náttúruvernd er í sjálfu sér fyrst og fremst mannvernd, lífsvernd manneskjunnar sjálfrar. Þess vegna eru náttúruverndarsamtök að sínu leyti nokkurs konar slysavarnarsamtök manna í almennum skilningi. Við erum vissulega í háska á fleiri en einu sviði, og ef við viljum lifa sæmilegu lífi, ekki aðeins af skaplegu dagkaupi, heldur og hvað heilsu og lífsnautn snertir, megum við ekki eyðileggja umhverfi okkar. Þess vegna er náttúruvernd hagsmunamál, sem kemur bæði þér og mér og okkur öllum við, mengun lofts og lagar, landeyðing, örfok, sorp og rusl á berangri og við bæjardyr, allt eru þetta atriði, sem áhrif hafa á líf okkar og heilsu. Eftir fáeina áratugi kann svo að fara, að skortur verði á góðu neyzluvatni, andrúmsloftið verði blandið eitruðum efnum og jafnvel matvælin líka og byggðinni þannig hagað, að menn geti hvergi leitað sér athvarfs í frjálsri náttúru. Þegar svo er komið, skiptir það í sjálfu sér sáralitlu máli, hvort menn lifa í svokölluðum þjóðfélögum, sem kenna sig við menningu, eða ekki, og raunar aukaatriði, hvers konar þjóðfélag það er, beri heiti lýðræðis eða einræðis, og á þessi vandi jafnt við í vestri sem austri. Allt er þetta alvarlegra og meira aðkallandi nú en fyrr, því að maðurinn hefur nú yfir þeirri tækni að ráða, að hann getur gerbreytt umhverfi sínu og ummótað náttúruna á skemmri tíma en áður og með örlagaríkari afleiðingum. Við megum ekki fórna náttúrunni á altari lífsþægindanna. Lítum á söguna. Mörg menningarþjóðfélög hafa einmitt liðið undir lok sökum þess, að þau rofnuðu úr sambandi við náttúruna. Söm verða örlög menningar okkar, ef við förum ekki að með aðgát. Ef við rótslítum okkur frá íslenzkri náttúru og verðum bara börn malbiks, ísskápa og hrærivéla, þá fer ekki vel. Hér er ekki verið með neinar hrakspár. Þessi mál hafa verið vísindalega könnuð, og staðreyndir liggja fyrir víða um þá miklu hættu, sem mannkynið er þegar í. Tökum t.d. andrúmsloftið. Árið 1952 varð eitrað andrúmsloft í Bretlandi 4000 manns að bana á fáum dögum. Hundrað tegundir spendýra og álíka margar tegundir fugla hafa dáið út á síðustu öldum, og talið er nú, að 250 tegundir spendýra séu í verulegri hættu. Og menn kunna að segja, að fuglinum færra eða fleira, það skipti ekki öllu, en allt er þetta nú þó það, sem við köllum, að prýða megi náttúruna og umhverfið. Augu heimsins eru að opnast fyrir náttúruverndarmálunum. Þau eru nú á alþjóðavettvangi talin meðal höfuðverkefna. Sameinuðu þjóðirnar ræða þau og Evrópuráð hefur gegnt sérlegu forystuhlutverki, einmitt á þessu sviði. Það situr sízt á mér að vera með úrtalssemi varðandi atvinnuframkvæmdir á Íslandi og tilraunir til þess að gera íslenzka atvinnuvegi fjölbreyttari og árvissari, orkulindir virkjaðar og iðnvæðing aukin. En við megum bara ekki reikna alla tilveru okkar og tilvist þjóðarinnar í krónum og aurum. Sem betur fer er megnið af orkulindum landsins enn óvirkjað. Virkjun og nýting þeirra kann að vísu að vera dálítið mismunandi dýr, en við megum ekki einblína á þá hlið málsins eina. Sumir eru þeirrar skoðunar, að nokkur þúsund heiðagæsir í Þjórsárverum, hálfur stofn þeirrar tegundar í heiminum, sé jafnt kominn dauður sem lifandi, eða eitt fjölbreyttasta fuglalíf í Evrópu, a.m.k. margbreytilegasta, safn andategunda við Mývatn, megi svo sem fara sína leið, án þess að til stórtíðinda teljist. Þessu er bara ekki þannig varið að dómi síðmenntaðra þjóða. Ég er hræddur um, að síðari kynslóðir mundu fella þungan dóm yfir okkur, ef við yrðum slíku valdandi. Sem betur fer er vaxandi skilningur á meðal Íslendinga á þessum málum. T.d. held ég, að þeir séu nú orðnir tiltölulega fáir, sem ekki þætti það sjónarsviptir, ef þeir 40–50 hafernir, sem enn eru lifandi hér á landi, væru strádrepnir í einu vetfangi. Og mér er spurn: Hver þeirra manna, sem nú situr á hv. Alþ., vildi hafa verið banamaður síðustu geirfuglanna í heiminum, þegar það skeði fyrir einni öld síðan? Og mér er spurn: Við leggjum á okkur, borgara landsins, ýmsan aukakostnað til þess að jafna lífskjörin milli stétta og landshluta. Hví ættum við ekki alveg eins að geta tekið á okkur einhvers konar kostnaðarauka til að vernda náttúru landsins okkar? Hitt get ég fúslega fallizt á, að rannsakað sé hverju sinni, hvort slíkar verklegar framkvæmdir þurfi að hafa þau áhrif, sem ég og fleiri leikmenn og lærðir óttumst stundum, eða hvort ótti okkar sé ekki á rökum byggður. Því miður hefur sá háttur fram til þessa oftast verið hafður á hér á landi við stórframkvæmdir, að þegar í þær hefur verið ráðizt, hefur ekki verið höfð minnsta hliðsjón eða athugun farið fram á þeim líffræðilegu (bíólógísku) afleiðingum, sem þær geta haft. Sem betur fer virðist nú nokkur breyting vera að verða á þeim hugsunarhætti, og hefur það komið þegar fram í athugunum, sem gerðar hafa verið um Þjórsárver, og sennilega er að vænta skýrslu um, eftir því sem mér skilst. Svo sem von er til, eða eins og ég gat hér í ræðu minni, er búið að huga betur og lengur að náttúruverndarmálum í flestum löndum Evrópu og ekki síður í Bandaríkjunum en hér á landi. Yrði of langt mál að rekja það hér. En til þess gefst mér svigrúm síðar og á öðrum vettvangi. Þó vil ég aðeins minnast á fáein atriði rétt til minnis fyrir hv. alþm. og umhugsunar. Svíar standa framarlega á sviði náttúruverndar. Þar er m.a. tekið sérstakt tillit til landslagsins og þeirra breytinga, sem mannvirkjagerð kann að valda á því. Einnig eru þar ströng ákvæði um efnistöku og kvaðir um fjarlægingu hrörlegra og ónýtra mannvirkja, sem valda truflun á fegurð umhverfisins. Þar hafa og m.a. farið fram víðtækar skoðanakannanir á viðhorfum almennings til náttúruverndar, og í því velferðarríki kom fram, að meira en helmingur aðspurðra viðurkenndi, að til þess gæti þurft að koma, að Svíar yrðu að draga úr hagvexti og jafnvel skerða lífskjör sín, ef ekki ætti að verða til tjóns fyrir náttúruna í landinu. Þá var allstór hundraðshluti andvígur auknum vatnsvirkjunum og vildi, að aðrar leiðir væru farnar í orkuvinnslu, m.a. með kjarnorkunotkun og sólarorku við framleiðslu rafmagns. Og mikill meiri hluti þeirra, sem skoðun lét í ljós, sagðist að jafnaði lesa blaðagreinar um náttúruvernd og horfa og hlusta á umr. og fyrirlestra í sjónvarpi og útvarpi um þessi efni. Mál þessi eru og vel skipulögð þar í landi. Í Svíþjóð er starfandi stofnun, sem heitir Statens Naturvårdsverk eða nokkurs konar náttúruverndarstofnun, og að þeirri stofnun starfa hvorki fleiri né færri en 350 manns og þar af mestur hluti sérfræðingar. Geta má þess, að Svíar hafa bannað notkun ýmissa eiturefna við jarðrækt og aðra starfsemi, svo sem t.d. DDT. Mikla áherzlu hafa þeir og lagt á að vernda fjörur sínar og hina löngu strandlengju, að þeim sé ekki spillt með rusli, olíu og öðru slíku. Finnar hafa lagt mikla áherzlu á að friðlýsa strendur vatna og sjávar, og lagt hefur verið fram frv. um, að mannvirkjagerð sé ekki leyfð nær fjöruborði eða ströndum vatna en 300 metra utan þorpa og borga. Bretar voru seinir til náttúruverndar, en stigu sporin því stærri, er til kom, og óvíða munu almannasamtök vinna meira að þessum málum en þar í landi. Áætlanir þeirra um aðgerðir á náttúruverndarárinu munu vera einna fjölbreytilegastar allra, a.m.k., sem ég hef séð skýrslur yfir. Brezk náttúruvernd er mjög svo borin uppi af einstaklingum, enda þótt ríkið leggi mikið af mörkum. Við vísindalegar undirstöðurannsóknir að náttúruvernd vinna þar um 300 manns á mismunandi vísindastofnunum. Írar standa framarlega í fuglavernd. Skotar hafa gert langtímaáætlun um náttúruvernd og leggja sérstaka áherzlu á þjálfun manna til náttúruverndarstarfa með námskeiðum og skólahaldi. Þjóðverjar standa með þeim fremstu í flokki um náttúruvernd, enda var höfundur náttúruverndarhugsjónarinnar, Hugo Wilhelm Conventz, Þjóðverji. Þar í landi eru þessi mál jöfnum höndum verksvið alríkisins, einstakra ríkja, sveitar- og bæjarstjórna og áhugamannasamtaka. Þar í landi eru 950 algerlega friðlýst svæði, sem munu vera að stærð um 1000 hektarar. Leggja þeir ekki aðeins áherzlu á náttúruvernd, Naturschutz, eins og þeir nefna það, heldur og aðhlynningu að náttúrunni eða það, sem þeir nefna Landschaftspflege. Er þar sennilega átt við sandgræðslu og það, sem unnið er gegn uppblæstri og annað slíkt. Danmörk og Holland, sem eru svo þéttbýl, að hver ekra, og segja má hver þumlungur lands, er fullnýttur, reyna þó að friðlýsa svæði og stofna til þjóðgarða. Í Hollandi eru t.d. 50 fuglafriðunarsvæði. Í Noregi er öflug frjáls náttúruverndarhreyfing, og vígorð Norðmanna er: „Náttúran er þjóðarsameign“. Þar er gert ráð fyrir, að um allar meiri háttar mannvirkjagerðir sé ráðgazt við náttúruverndaraðila, ef þau efni, sem þar kann að vera um að ræða, að einhverju leyti snerta náttúruna. Í lögum þeirra og reglugerðum eru ýmiss konar ákvæði, m.a. um akstur utan þjóðvega, bílakirkjugarða, auglýsingar í dreifbýli og ótal margt annað, sem kannske virðist ekki stórvægilegt, en hefur þó veruleg áhrif á mótun landslagsins. Bandaríki Norður-Ameríku urðu einna fyrst til að koma á virkri náttúruvernd með stofnun þjóðgarða. Þjóðgarðurinn í Arkansas var opnaður 1832 og 40 árum síðar, 1872, hinn heimskunni Yellowstonegarður, sem nær yfir hvorki meira né minna en 9 þús. ferkm. Nýverið hefur Nixon forseti lýst yfir, að iðnaðarþjóðirnar ættu ekkert stórvandamál sameiginlegt, sem væri þýðingarmeira en að gera mönnum á þessari öld mögulegt að lifa í samræmi og sátt við umhverfi sitt, að gera manninum fært að móta hinn nýja heim þannig, að lifandi væri í honum hamingjusömu lífi í sátt við umhverfi sitt og náttúruna. Mér er tjáð, að í Rússlandi sé unnið ötullega að náttúruvernd. Hins vegar get ég því miður ekki greint nánar frá þeim aðgerðum, því að þau gögn, sem n. bárust um þau efni, voru öll á rússnesku, en á hana voru nm. því miður ekki læsir. Þetta handahófsyfirlit er auðvitað hvergi nærri tæmandi um þetta umfangsmilda mál, sem nú hefur verið sett á oddinn hjá Evrópuráðinu, sem efndi til fundar um það í febrúar s.l. í Strassburg. Þann fund sátu 17 ríki Evrópuráðsins og 10 önnur Evrópuríki að auki, 54 alþjóðlegar stofnanir og samtök áttu þar fulltrúa. Fyrir Íslands hönd sótti Eyþór Einarsson náttúrufræðingur fundinn, og hefur hann gefið Náttúruverndarráði skýrslu um það, sem þar fór fram. Fundurinn samþykkti ályktun, sem þýdd hefur verið á íslenzku, en því miður hefur ekki gefizt tími til að prenta hana og láta alþm. eða fréttastofnunum í té, en það mun verða gert fljótlega. Er þetta enn sem komið er aðeins óbindandi stefnuyfirlýsing, sem samþ. var samhljóða, en ekki er ólíklegt, að hún eigi eftir fyrr eða síðar að koma fram á löggjafarsamkundum þjóðanna. Hér á landi hefur þau 13 ár, sem Náttúruverndarráð hefur starfað, nokkuð verið unnið að náttúruvernd og fáein svæði verið friðlýst, svo sem Eldey vegna súlubyggðarinnar, sem er sú stærsta í heimi, Hveravellir vegna hinna fögru hvera, Helgafell í Vestmannaeyjum, Grábrók í Borgarfirði, Rauðhólar, þótt um seinan væri, Surtsey og svo náttúrufyrirbæri, svo sem dropasteinar í hellum og 25 tegundir sjaldgæfra íslenzkra jurta. Ýmsir fuglar, haförn, fálki, æðarfugl og fleiri, hafa verið alfriðaðir. Viðhald hreindýrastofnsins, sem mun vera um 2000–2500 dýr, hefur verið tryggður með takmörkuðum veiðum. Merkir áfangar í íslenzkri náttúruvernd eru og stofnun þjóðgarðsins á Þingvöllum 1930 og kaupin á Skaftafelli í Öræfum á sínum tíma með aðstoð Wild Life Fund. Öll er þessi starfsemi hér á landi þó enn á byrjunarstigi, en þó er þjóðinni að verða æ ljósara, að samskipti mannsins við náttúruna eru mikilsverð, og menn þurfa í senn að nýta landið, að rækta landið, að græða landið, að klæða landið og vernda náttúru þess. Að því síðast talda á þetta frv. um náttúruvernd að stefna. Þar sem frv. þetta er flutt og unnið af mþn., tel ég ástæðu til og nauðsynlegt, að því verði að þessum umr. loknum vísað til 2. umr. og menntmn. d. Varðandi fyrri hluta verksins, sem þessari mþn. var ætlað, sem var löggjöf eða frv. um þjóðgarðinn á Þingvöllum, þá mun verða unnið að því seinni part sumars og vonandi hægt að leggja hér fram frv. á komandi hausti.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess að bæta miklu við þá myndarlegu ræðu, sem hv. frsm. menntmn. hefur flutt, en þó langar mig til þess að fá að bæta við aðeins örfáum setningum um það nýja viðhorf í náttúruverndarmálum, sem þetta frv. er byggt á. En það er tvímælalaust, að þetta frv. er byggt á nýjum viðhorfum í náttúruverndarmálum, enda var ætlazt til þess, að svo yrði gert í þeirri þáltill. sem flutt var hér fyrir tveimur árum og samþykkt lítið breytt af hv. Alþ. Í þeirri þáltill. var það sjónarmið sett fram, að undirbúa skyldi nýja löggjöf um náttúruvernd og gera ráðstafanir, sem stuðla að því, að almenningur eigi aðgang að heppilegum stöðum til útivistar og náttúruskoðunar. Með þessari þáltill. voru þessi mál fléttuð saman, náttúruverndin sjálf í þrengri merkingu, sem áður hafði meira tíðkazt, og útivistarmálin eða réttara sagt umgengni þjóðarinnar við landið. Það vegur mjög þungt nú í þessum málum, að menn eru óðfluga að gera sér grein fyrir því, að hreinlegt, óspillt og aðlaðandi umhverfi, sem almenningur hefur greiðan aðgang að, eru landkostir, eins og búsæld, góð fiskimið, fallvötn og önnur náttúrugæði, og mig langar til að segja það enn, sem ég hef sagt áður hér á Alþ. og annars staðar, að ég tel aðstöðu okkar lands vera slíka, að hreint loft, ómengað vatn og sérkennilegt og fagurt landslag muni framvegis verða meðal sterkustu þátta í þjóðarauðnum, ef við berum gæfu til þess að fara skynsamlega að og taka góð ráð í tíma. Kannske finnst sumum þurfa að tiltaka nánar, hvað átt er við með ummælum af þessu tagi, eða öllu heldur á hverju svona ummæli eru byggð. Ég mun ekki fara langt út í það að þessu sinni, því að ég ætla aðeins að segja hér nokkrar setningar, en ég vil þó segja þetta: Fólk úr öðrum löndum mun framvegis flykkjast til þess lands eða þeirra landa, sem eru vel í sveit sett og framangreindum kostum búin, en það er Ísland alveg tvímælalaust í ríkum mæli. Í slíkum löndum verður sífellt meira og meira annríki við að taka á móti gestum, og móttaka gesta verðum í þeim löndum stærri og stærri þáttur í þjóðarbúskapnum, og þannig hygg ég, að það verði hér, ef við förum skynsamlega að. Þá er annað atriði, sem ég vil leggja áherzlu á og sem liggur til grundvallar þeirri skoðun, sem ég setti fram áðan. Það verða sífellt eftirsóttari lífsgæði, ég sagði lífsgæði, að eiga heima í ómenguðu, eðlilegu umhverfi, og hafa góðan aðgang að útivist í óspilltu fjölbreytilegu landslagi. Eftir því sem mengun og önnur vandkvæði þéttbýlislandanna þrengja meir að, eftir því verður það þýðingarmeiri þáttur í viðhorfum manna, í hvaða umhverfi þeir eiga kost á að lifa, í hvaða umhverfi þeir eiga kost á að eiga heima. Það verður með öðrum orðum metinn sífellt ríkari og ríkari þáttur í lífskjörum manna, hvers umhverfis þeir eiga kost á að njóta. Þetta þýðir, að þau lönd, sem eru vel sett í þessu tilliti, hafa að öðru jöfnu betri lífskjör að bjóða en hin, sem ekki hafa þessa aðstöðu. Lífskjör mótast ekki aðeins af fæði, klæðum og húsnæði, heldur ekki þótt við sé bætt því, sem í daglegu tali er kallað menningarlíf, svo sem listir, ástundun bókmennta og annað þvílíkt, heldur einnig af því, hvort menn eiga kost á því eða ekkí að lifa í eðlilegu og viðkunnanlegu umhverfi. Hér er því um landkosti að ræða á borð við aðra þýðingarmestu þætti. Þess vegna eru náttúruverndarmál í þeim skilningi, sem þau eru nú flutt fram og ætlunin er að framkvæma þau, í fyllsta máta hagnýt mál, eins og hv. frsm. réttilega lagði mikla áherzlu á, samhliða því menningarlega, sem í því felst, að leggja rækt við land sitt og allt umhverfi. Skilningur á þessum efnum kallar þá á alveg nýtt verðmætamat. Menn verða að endurskoða allt sitt mat á verðmætum. Og þetta viðhorf verður að koma til greina án tafar í þjóðarbúskapnum, svo að engu verði spillt að ófyrirsynju. Maður heyrir stundum, að náttúruvernd sé bara rómantískir draumórar, sem ekki sé í neinum tengslum við hagnýtan þjóðarbúskap. Sem betur fer er mikil rómantík í náttúruvernd, en það er líka miklu meira í náttúruvernd en rómantíkin ein, eins og ég hygg, að ég hafi sýnt fram á að nokkru leyti með þessum fáu orðum og hv. frsm. sýndi rækilega fram á í sínu erindi. Náttúruvernd, eins og hún er hugsuð og stefnt er að með þessu frv., hefur stórfellda þýðingu fyrir íslenzkan atvinnurekstur og þjóðarbúskap. Í þessu ljósi verða menn að skoða það frv., sem hér liggur fyrir, en höfuðtilgangur þess er að sjálfsögðu sá, að verja landið skemmdum og óeðlilegum átroðningi og gera jafnframt eðlilegar ráðstafanir til að auðvelda mönnum umgengni við landið. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að auðvelda þéttbýlisbyggðarlögum að koma sér upp útivistarsvæðum, en það er eitt hinna mest aðkallandi nauðsynjamála, að hvert þéttbýlisbyggðarlag tryggi sér útivistarsvæði, og geta þar mörg byggðarlög stundum unnið saman, eins og fagurt fordæmi er að skapast um, að því er ég bezt veit, hér á Reykjanesi, þar sem öll þéttbýlissvæðin hér við sunnanverðan Faxaflóa munu sameinast um það á næstunni að gera hér voldugan útivistargarð, sem á að ná þvert yfir Reykjanesið, frá Elliðaám og á Krísuvíkurbjarg. Þetta, sem þarna er fyrirhugað, mættu aðrir taka sér til fyrirmyndar. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta að neinu ráði, en mér er það ljóst og hygg, að okkur sé það öllum ljóst í mþn., sem höfðum góða samvinnu um þetta mál, eins og hv. frsm. gat um, að einn veikasti hlekkurinn í þessu máli er auðvitað sá, hvað þessi vísir að náttúruverndarsjóði, sem við gerum ráð fyrir að koma á fót, er í raun og veru veikur. Samt sem áður er það byrjun og væri gott byrjunarskref, en það er vitað mál, að í þessum efnum er auðvitað ekki hægt að gera neinar viðunandi ráðstafanir né viðunandi framkvæmdir nema að hafa talsverð fjárráð. Þá vil ég minnast á það, sem á að vera einn sterkasti þáttur frv., að þar er gert ráð fyrir að koma á fót öflugri samvinnu á Náttúruverndarþingi, undir forystu Náttúruverndarráðs, allra þeirra aðila í landinu, sem vegna áhuga síns og aðstöðu allrar eru líklegir til þess að vilja leggja þessum málum lið, og gerum við okkur vonir um, að sú samvinna, sem þar er fyrirhuguð, verði málinu mjög til eflingar og stuðnings í framkvæmd. Mþn. á eftir að gera till. um ráðstafanir vegna mengunar, umfram það sem gert er ráð fyrir í þessu frv., en það þótti ekki ástæða til að hafa ítarlegri ákvæði um þau efni í þessu frv. en það hefur að geyma. En þar er talsverðu starfi ólokið á vegum n., sem sennilega beinist einkum að því að koma upp öflugri forystu í þeim málum. Enn fremur er eftir að vinna að endurskoðun l. um Þingvelli, eins og hv. frsm. tók fram. Vera má, að sumum komi ýmis ákvæði þessa frv. nýstárlega fyrir sjónir og falli ekki allt, sem þar er að finna, við fyrstu sýn. En ég bið menn að fella ekki dóma sína nema að vel yfirveguðu ráði og flýta því ekki um of, enda gefst hv. þm. og öðrum landsmönnum tóm til þess í sumar að íhuga þetta mál og kynna sér. Vona ég, að næsta haust megi takast samtök um að gera frv. þetta að l. og þá með þeim breyt., sem nauðsynlegar teljast að góðra manna yfirsýn.