Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Vjer flm. þessa frv. flytjum það eftir tilmælum þeirra manna, sem getið er í 1. gr. þess, að tekist hafi á hendur að koma á fót bankastofnun þeirri, er hlunnindanna er leitað fyrir. Frv. er samið af þessum mönnum, og ber að skoða það sem tilboð eða samningsgrundvöll af þeirra hálfu. Vjer flm. eigum að sjálfsögðu óbundin atkv. um einstök atriði þess. Frv. er sniðið eftir samskonar frv., sem lagt var fyrir Alþingi 1920, þó þannig, að upp í það hafa verið teknar í aðalatriðum þær breytingar, sem fjárhagsnefndir beggja deilda 1920 höfðu orðið ásáttar um að leggja til, að gerðar yrðu á því, ef til þess hefði komið, að það hefði orðið afgreitt. Jeg skal geta þess hjer, að ein prentvilla hefir, því miður, slæðst inn í d-lið 1. gr. frv. Þar stendur, að 15% af hlutafjenu skuli lagt til varasjóðs, en á auðvitað að vera 15% af ársarðinum. Bið jeg hv. deild að athuga þetta. En þó að vjer flm. hefðum kosið að gera einhverja breytingu á frv., þá var það í raun og veru ástæðulítið, því það á að sjálfsögðu að vera hlutverk þeirrar nefndar, er um málið fær að fjalla, að gera á því þær breytingar, sem nauðsynlegar kunna að vera. Það er ekki ástæða til þess, og það á heldur ekki við, að fara út í einstök atriði frv. að þessu sinni. Það, sem sjerstaklega ber að athuga á þessu stigi málsins, er aðeins það aðalatriði, hvort nokkur þörf sje slíkrar bankastofnunar, sem hjer er um að ræða. Og jeg hygg, að flestir hv. þingdm. verði mjer sammála um, að þeirri spurningu sje fljótsvarað. Það vita allir, að bankar landsins hafa veltufje af svo skornum skamti, að hin mestu vandkvæði hafa af hlotist, og þau vandkvæði há mjög öllum viðskiftum og framkvæmdum í landinu. Í svipinn verður ekkert um það fullyrt, hvort fiskiútgerð á í hönd farandi vertíð verður rekin með fullu fjöri eða hún lamast að meira eða minna leyti sökum veltufjárskorts. - Viðskiftavelta landsins hefir margfaldast síðasta áratug, en starfsfje bankanna staðið í stað, eða því sem næst. Á síðustu árum hafa bankarnir og atvinnurekendur landsins orðið fyrir allmiklu tjóni, svo að veltufjeð hefir fyrir þá sök minkað að mikltun mun. Viðskiftavelta og atvinnuvegir landsins krefjast þó litlu eða engu minna veltufjár nú en á mestu veltiárunum, og margfalt meira en fyrir einum áratug síðan. Það er því auðsjeð, að brýn nauðsyn er á því að auka veltufjeð frá því, sem nú er. En til þess eru aðeins tvær leiðir. Annaðhvort að útvega bönkum þeim, sem nú eru starfandi, meira fast starfsfje með hlutafjáraukningu eða föstum lánum, eða þá að koma á fót nýjum banka. Eins og nú er ástatt, mun aðeins ein leið til þess að auka starfsfje bankanna, sem sje lántaka á ábyrgð ríkissjóðs. Jeg hygg þó, að það úrræði fái lítinn byr hjer, og ef bæta á úr veltufjárskortinum, þá sje jeg því ekki, að til þess sje nema ein leið, að greiða sem best fyrir nýrri bankastofnun, sem gæti fengið megnið af starfsfje sínu erlendis sem hlutafje og viðskiftalán. Jeg og aðrir flm. þessa frv. lítum því svo á, að hjer sje um hið mesta nauðsynjamál að ræða, og hikum ekki við það að ráða hv. deild til þess að greiða sem best fyrir því. Þó að um það sje að ræða að veita nýjum banka hlunnindi, þá má ekki einblína á það, hve mikils þau hlunnindi sjeu verð fyrir þá, sem þeirra eiga að njóta. heldur verður að meta það jafnhliða, hvað fæst í aðra hönd. Og jeg legg áherslu á það, að þessi hlunnindi, sem um er að ræða, koma fyrst og fremst landsmönnum sjálfum til góðs, ef það fæst fyrir þau, að bætt verði úr veltufjárskorti þeim, er atvinnuvegir landsins eiga nú við að búa. Hins vegar eru þessi hlunnindi þegar veitt öðrum banka um jafnlangan tíma og ætlast er til, að hinn fyrirhugaði nýi banki njóti þeirra. En geti sá banki, sem fyrir er, fundið einhver ráð til að fullnægja veltufjárþörfinni, þá fengi ríkið þó ekkert meira fyrir hlunnindin með því móti. Er því í raun og veru litlu til kostað. Að svo komnu sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið, en vænti þess, að frv. verði, að þessari umr. endaðri, vísað til fjhn.

Magnús Kristjánsson Það mun rjett hjá hv.flm. (JakM), að frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, sje skylt frv. frá 1920, en um hitt, að það frv. hafi haft mikið fylgi, tel jeg vafasamara. Að minsta kosti minnist jeg þess ekki, að það fylgi kæmi í ljós. Gæti jeg trúað því, að líkt færi um fylgi þessa frv., að það reyndist tæplega nægilegt. Jeg geri ráð fyrir því, að það þyki varla þörf á því, og að engu leyti æskilegt, að veita nýjum, erlendum hlutabanka leyfi til að taka á móti sparisjóðsfje og innlánsfje landsmanna. Er þetta ein ástæða þess, að jeg get ekki orðið frv. þessu fylgjandi. Hv. flm. frv. leiðrjetti prentvillu, að því er hann sagði, í 1. gr. frv. Skal jeg ekki um það dæma. hvort um prentvillu hefir verið að ræða eða hv. aðstandendur frv. hafa sjeð sig um hönd, en hvort sem heldur er, þú mun það hafa verið hyggilegast, því að ef það hefði staðið, álít jeg að fella hefði átt frv. frá 2. umr. En úr því, að þetta hefir verið leiðrjett, - af hvaða ástæðu sem er, - skal jeg ekki fara út í það, en snúa mjer að öðrum ástæðum, sem eru gegn frv. Verður mjer þá fyrst fyrir að líta til þeirrar reynslu, sem við höfum fengið af þeim erlenda hlutabanka, er við nú höfum og hliðstæður er þessum fyrirhugaða banka hvað grundvöll og fjárframlög snertir. Jeg held, að sú reynsla hafi fært okkur heim sanninn um það, hve mikill fengur það var fyrir okkur að fá það útlenda fje, hugsa jeg, að það sje almenn skoðun, að það fje sje nú orðið alldýrkeypt, þegar tillit er tekið til allra þeirra kvaða, sem því fylgdu, og afleiðinga þeirra. Verð jeg að minnast á þetta, þótt af skiljanlegum ástæðum sje ekki hægt að fara langt inn á þetta mál nú við 1. umr. Það er mín sannfæring, að slíkum rekstri sje best komið hjá þjóðbankanum. því ella lendir hagnaðurinn hjá öðrum en landinu. Er jeg því algerlega mótfallinn því, að útlendir hlutabankar fái gróðann af slíkum starfsrekstri. En þá vík jeg að því, sem jeg tel mestu hættuna í þessu máli. Og það er það, að þegar þessir bankar hafa lánað mikið fje út, bæði einstökum mönnum og fyrirtækjum, og svo kemur það fyrir, sem reynslan hefir sýnt, að hagurinn hnignar, þá verður endirinn sá, að bankinn leitar á náðir löggjafarvaldsins um styrk og ýms hlunnindi. Hefir nú, að mínu áliti, of langt verið gengið í því að styðja útlendan hlutabanka með hlunnindum, að ýmsu leyti á kostnað og ábyrgð þjóðfjelagsins. Bankastarfsemin grípur inn í líf svo margra einstaklinga, að þeir, sem hafa orðið fyrir því láni, eða óláni, að komast í skuldir við stofnunina eða á annan hátt eru háðir henni, þeir beita áhrifum sínum til þess að hún verði styrkt og vernduð af því opinbera. Þeir gera það ekki einungis af hlífð við hluthafana, heldur og af ótta fyrir því, að stofnunin gangi annars of hart að þeim við innheimtu skuldanna. Búast má við óhollum afleiðingum af þessu. einmitt vegna ótta viðskiftamannanna við kröfur hennar. Þetta hefir nokkuð komið í ljós við reynslu á starfsemi Íslandsbanka; og hætt er við, að búast megi við því sama um þessa stofnun og aðrar líkar, sem upp kynnu að koma í landinu. Jeg get geymt að ræða þetta frekar þangað til málið kemur aftur fyrir deildina. Hvað sem líður þeim ágóða, sem kynni að leiða af þessari stofnun, þó að hún að einhverju leyti kynni að verða talin sem fyrirtæki innlendra manna, þá tel jeg það ekki afar þýðingarmikið atriði að fá þetta fje inn í landið nú. Ein miljón krónur er ekki stórfje eins og nú er ástatt, og þó að hún kæmi inn í landið, mundu innlendir menn varla hafa hagsmuni af því, heldur mundu útlendingar njóta þess. Norðmenn - eigendur hlutafjárins - nota það líklega að mestu í sínar þarfir. Það hefir gengið svo, að þeir útlendingar, sem hjer hafa starfað að atvinnurekstri, hafa fengið fje til sinna þarfa hjer á landi í bönkunum, en greitt það aftur inn í viðskiftareikning þeirra í erlendum bönkum með útlendum gjaldeyri. Þetta veitir bönkunum allmikla hagsmuni nú, sem mundu að mestu hverfa, þegar viðskifti útlendinga minka við þá. vegna hinnar nýju stofnunar. Margt fleira mætti segja um málið, þó að jeg láti nú staðar numið. Jeg tók eftir því, að hv.flm. (JakM) vildi vísa frv. til fjhn., en hygg, að mönnum virðist mínar undirtektir eigi gera það fýsilegt, og sýnist því, ef til vill, ástæða til að vísa því heldur til einhverrar annarar nefndar, sem væri því hlyntari. Með þessu vil jeg ekki segja, að mín áhrif ráði svo miklu í nefndinni, en þó gæti verið, að þau mundu tefja það, ef nefndin klofnaði. Málinu mundi því haganlegra að ganga til annarar nefndar.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það er nú farið að fyrnast svo yfir þær sakir, sem jeg kann að hafa átt við hæstv. stjórn og ýmsa háttv. deildarmenn, að jeg get farið fljótt yfir sögu, ef vera mætti, að umræðunni yrði lokið á þessum fundi. Þar sem hæstv.forsrh. (SE) er ekki kominn, vil jeg doka við eftir honum, og víkja máli mínu til háttv.þm. Reykv. og taka þá alla í einu lagi. Þeir hafa allir staðið upp og haldið langar ræður í tilefni af meinlausri tillögu um að afla tekna til kirkjugarðsins með því að hækka legkaupið. Þeir hefðu gjarnan mátt bíða þangað til sú tillaga kæmi til ályktunar á Alþingi. Í þessu sambandi vil jeg benda hæstv. stjórn á eitt atriði, sem ekki hefir komið fram enn þá. Mjer hefir verið skýrt svo frá, að sóknarnefndin í Reykjavík hafi gert þá tillögu til stjórnarráðsins, að hæsta legkaupi yrði beitt meir en gert hefir verið. Nú verða menn að greiða 16 kr. fyrir að tryggja sjer grafreit. Sóknarnefndin hefir skilið það ákvæði svo, að menn hefðu þegar trygt sjer grafreit, er legsteinn væri settur á hann, og lagt til við hæstv. stjórn, að þá yrði krafist hæsta gjalds. Þetta hefir ekki verið gert, en jeg hygg, að það muni heimilt lögum samkvæmt. Og jeg veit til þess, að svo er álitið í öðrum löndum, þar sem svipuð ákvæði eru í lögum. Hæstv. fjrh. (MagnJ) hefir enn ekki gefið ákveðið svar um það, hvort lagt verði fyrir þetta þing frv. til fjáraukalaga fyrir þetta ár. Jeg geri ráð fyrir, að stjórninni sjálfri sje kunnugt um, hvort nokkrar fjárveitingar eru fyrir hendi, er geri það nauðsynlegt. Jeg vil benda á, hvort ekki þurfi aukafjárveitingu til brimbrjótsins í Bolungarvík. Auk þess býst jeg við, að eitthvað þurfi að greiða til ræktunartilraunanna á Mosfelli. Það verk er enn í byrjun, og eftir áætlun Búnaðarfjelags Íslands vantar enn mikið á, að það sje fullgert. Ef ljúka á því verki á þessu sumri, mun vafalaust þurfa aukafjárveitingu. Þar sem ekki hefir komið afdráttarlaust svar frá hæstv. stjórn í þessu efni, en hún hins vegar tekið dauflega í það, vænti jeg, að hún gefi skýlaust svar á þessum fundi. Þó að hæstv.forsrh. (SE) sje ekki viðstaddur, verð jeg að víkja nokkrum orðum að honum. Hann virtist mjög hróðugur yfir því, að hann gæti gert fjvn. síðasta þings samseka stjórninni í ýmsum atriðum í frv. þessu, þar sem hún hefði verið meðmælt sumum gjaldaliðunum. Jeg hygg þetta misskilning hjá hæstv.forsrh. Nefndin fór þá leið, þegar engin fjáraukalög fyrir árið 1922 komu fram, eins og gerðabók hennar ber með sjer, að hún sendi stjórninni þau erindi, er hún taldi eiga að koma í fjáraukalög, ef sint yrði. Hæstv. fjrh. (MagnJ) kom á fund með nefndinni, og varð árangurinn af þeim fundi sá, að þessi mál voru afgreidd á sama hátt sem önnur erindi; það var látið koma undir atkvæði, sem einhver nefndarmanna vildi taka upp. Var stjórninni síðan skýrt frá, hver úrslit hefðu orðið um hvert atriði. Af þeim fjárveitingum, sem voru afgreiddar á þennan hátt, er einungis ein tekin upp í fjáraukalagafrv. stjórnarinnar, og var sá liður samþyktur með 3 atkvæðum gegn 2. Aftur hefir stjórnin ekki tekið upp annan lið, er samþ. var í nefndinni í einn hljóði. Stjórnin hefir því í þessu máli farið sínar leiðir, svo sem rjett er. En ekki verður fjvn. ásökuð, þó að hún hafi gert skyldu sína í þessum málum, þar sem hún tók þau til meðferðar á venjulegan hátt og afgreiddi til stjórnarinnar, þegar var um seinan að bera þau undir þingið. Vegna brtt.háttv.þm. Barð. (HK) vil jeg leyfa mjer að skjóta því til hans, hvort við getum ekki komið okkur saman um að mælast til þess við hæstv. forseta (BSv), að hvorki brtt. hans á þskj. 182 nje nefndarinnar á þskj. 70. 1. liður. komi til atkvæða við þessa umr. Kysi jeg fremur, að þessar brtt. yrðu geymdar til 3. umr. og að nefndin fengi tækifæri til að ræða um þær áður við háttv.þm., og ef til vill komið á málamiðlun.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Háttv. frsm. (MP) bar á ný upp fyrirspurn til stjórnarinnar. Hvort fjáraukalög fyrir þetta ár yrðu lögð fyrir þingið. Stjórnin hefir fengið ýms erindi frá háttv.fjvn., sem jeg hefi athugað og atvinnumálaráðuneytið hefir einnig sjeð, en þau eru nú hjá 1. skrifstofu, og hefir ekki enn þá borist svar frá henni, hvort hún teldi þörf á nokkrum aukafjárveitingum. Frá atvinnumálaráðuneytinu hefi jeg fengið umsögn um brimbrjótinn í Bolungarvík. Telur hæstv. atvrh. (KIJ), að því verki þurfi að vísu að ljúka sem fyrst, en þó sje ekki nauðsynlegt að bera fram frv. til fjáraukalaga vegna þess eins. Þá fjárveitingu megi taka upp í fjárlögin fyrir 1924, með heimild til þess að greiða fjeð fyrirfram. Hingað til hefir ekki legið neitt fyrir stjórninni um, að frekari fjárveitingu þurfi til fyrirtækisins á Mosfelli, og það, sem er veitt til jarðabóta þessara í fjáraukalögum, er engin byrjunarfjárveiting, er sje bundin við áframhaldandi greiðslur. Lokasvar get jeg því ekki gefið við fyrirspurn háttv.frsm. (MP) nú sem stendur, en mun gera það, þegar jeg hefi fengið svar frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, sem jeg býst við að verði mjög bráðlega.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hefi eiginlega litlu að svara. umfram það, sem hæstv. fjrh. (MagnJ) tók fram. Eina málið, sem komið geti til greina í þessu efni, er brimbrjóturinn í Bolungarvík: en eins og tekið var fram, getur sú fjárveiting komið í fjárlögin fyrir 1924. Sama má segja um Breiðafjarðarbátinn Svan. Ef fjárveiting til hans er ekki tekin upp í fjáraukalögin 1922, má veita hana í fjárlögum fyrir næsta ár. Um ræktunartilraunirnar á Mosfelli hefir mjer skilist, að ekki komi til frekari útgjalda til þeirra á þessu ári. Meðan háttv.frsm. (MP) hjelt ræðu sína átti jeg tal um þetta við forseta Búnaðarfjelags Íslands. Kveðst hann ekki geta sagt um þetta að svo stöddu, fyr en hann viti um afdrif frv. eins, er hann hefir samið og nú liggur fyrir landbúnaðarnefnd. En þar sem það frv. er ekki komið úr nefndinni enn þá, má búast við, að það verði ekki útrætt á þessu þingi. En ef til kemur, má taka fjárveitingu til þessa upp í fjárlögin 1924, og þar sem þessu víkur þannig við, sje jeg ekki, að nú sje þörf á fjáraukalögum fyrir þetta ár.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg og líklega flestir hv. þingdeildarmenn hefðum búist við, að hæstv. stjórn mundi flytja frv. um breytingu á launakjörum Landsbankastjóranna, þegar það varð kunnugt, að hún hafði ákveðið laun hinna stjórnskipuðu bankastjóra við Íslandsbanka. Það hefir þó ekki orðið, en mjer er kunnugt um, af viðtali við hæstv. stjórn, að hún mun samþykk því, sem nú er til umræðu. Enginn vafi leikur á því, að nauðsynlegt og sjálfsagt er að launa svo vel bankastjórana við Landsbankann, eins og bankastjóra Íslandsbanka, að þeir þurfi ekki að bera áhyggjur fyrir efnalegu sjálfstæði. Það er kunnugt, hve hættulegt slíkt hefir reynst erlendis, og hið sama getur altaf komið fyrir hjer á landi. Bankastjórar mega ekki vera svo ljelega launaðir, að þeir þurfi að verja miklu af starfstíma sínum til að afla sjer aukatekna. Það er ljóst, að starf þeirra er svo umfangsmikið, að þeir geta ekki sint öðrum störfum, enda væri það óheppilegt allra hluta vegna, sjerstaklega ef þeir tækju þátt í atvinnufyrirtækjum eða því um líku. Vel kann að vera, að sumum finnist launin fullhá eftir frv. En það tel jeg ekki sæmilegt, að bankastjórar Landsbankans sjeu ver launaðir en hinir stjórnskipuðu bankastjórar í Íslandsbanka, nema síður sje. Síðan frv. kom fram, hefi jeg heyrt ýmsa borgara hjer í bæ halda því fram, að launin, sem frv. gerir ráð fyrir, nái ekki nokkurri átt. Kveða þeir þau svo miklu hærri en laun annara starfsmanna ríkisins, að ekki sje sambærilegt. En menn verða þá að gæta þess, að störf annara starfsmanna ríkisins þola engan samanburð við störf bankastjóranna. Það mun venjulega vera svo, að embættismaðurinn getur hvílt sig og verið laus við allar áhyggjur, þegar hann fer af skrifstofu sinni. Öðru máli gegnir um störf bankastjóra. Þeir geta aldrei verið áhyggjulausir, síst á eins erfiðum tímum og nú ganga yfir þjóðina, og raunar aldrei. Jeg er öldungis sammála því, sem nýsettur bankastjóri ljet um mælt, að þetta væri versta verk, sem hann hefði unnið á æfi sinni. Þetta mun einmitt vera það erfiðasta starf af andlegum störfum, er menn geta hugsað sjer. Menn mega hvorki vera áhyggjulausir nótt nje dag. Það er ekki nóg að vera við starfið meðan menn sitja í bankanum; þeir verða að hafa allan hugann við það, jafnt utan bankans sem innan. Önnur ástæða til þess, að farið er fram á hærri laun, er sú, að það er almenn ósk, að til þessa starfa veljist þeir mennirnir, sein hæfastir eru. Hefir þess oft verið minst, og stundum ekki að ástæðulausu, að það hefir þótt á vanta, að við hefðum jafnfæra menn og mentaða í starfi þessu sem erlendis er haft. En eftir því sem viðskiftin aukast, eykst og þörfin á faglærðum mönnum í þessari grein. Er jeg ekki svo kunnugur starfinn, að jeg viti með vissu, hvort eitthvað hefir á brostið í þessum hlutum hjá bankamönnum vorum, en hitt veit jeg, að hin mesta nauðsyn er þessara manna. Auðvitað er það, að sjálfsagt er, að bankastjórarnir, einhverjir eða allir, hafi sem nánasta þekkingu á viðskiftum þjóðarinnar inn á við og atvinnuvegum hennar, og ráði þar mestu um, en hitt er jafnvíst, að það er engu síður nauðsynlegt, að menn með fullkominni fagþekkingu stjórni peningamálum vorum og viðskiftum út á við. Þar er fagþekkingin óhjákvæmileg. En þess er engin von, að efnilegir menn kosti miklu fje og löngum tíma til að ná þessari fagþekkingu, nema þeir eigi kost sæmilegra launa að náminu loknu eða eftir að þeir hafa tekið við starfanum, því að eins og jeg hefi áður tekið fram, geta þessir menn og mega ekki fást við önnur störf. Við flm. viljum afnema óbeinu launin, ágóðahlutann. Er ekki venja í þjóðbönkum, að bankastjórar njóti hans. Eru menn og að verða ásáttir um, að hið sama eigi að gilda í einkabönkum (privatbönkum). Er slíkt og best, því að það er aldrei rjett eða heppilegt, að menn taki hluta af ágóða, en hafi þó enga persónulega áhættu. Hitt þykir rjettara að hafa beinu launin há, en sleppa ágóðahlutanum. Föst laun bankastjóranna samkvæmt núgildandi lögum eru mjög lág og lítið eitt hærri en laun óbreyttra starfsmanna bankans. Þau eru 8700 kr. Er langt frá, að þessi laun nægi, einkum er þess er gætt, að starf þetta er mjög slitsamt og bankastjórar endast yfirleitt mjög illa. Verða þeir að hafa eitthvað, er þeir fara frá slitnir að kröftum og heilsu. Hins vegar vil jeg, að horfið sje frá eftirlaunafyrirkomulaginu. Tel jeg heppilegra, að vel sje borgað meðan mennirnir eru við starfann. Till. frv. um launakjör bókara og fjehirða bankans eru sniðnar eftir till. Landsbankastjóranna sjálfra, og eru flm. samþykkir þeim. En við viljum taka fram, að við teljum sjálfsagt, að aðstoðarfjehirðir njóti fullra aldursbóta nú þegar. Er hann einn af elstu starfsmönnum bankans og hefir auk þess oft tekið að sjer störf aðalfjehirðis og þess utan haft þetta starf með höndum í fleiri ár, áður en það var lögfest. Vænti jeg svo, að frv. þessu verði vísað til fjhn., að umr. lokinni.