Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég vil í framhaldi af umræðu sem fór fram undir þessum lið í gær vekja athygli á úrskurði sem hæstv. forseti Alþingis kvað upp þann 10. júní 2022 þar sem því var hafnað að efnahags- og viðskiptanefnd gæti boðað þá þrjá ráðherra sem eiga sæti í ráðherranefnd um efnahagsmál á fund til að fjalla um aðgerðir í þágu tekjulægri heimila vegna hækkandi verðbólgu og vaxta og um hækkun bankaskatts og hvalrekaskatts á útgerðarfyrirtæki. Það var afstaða okkar í minni hlutanum, sem kölluðum eftir þessum fundi, að yfirlýsingar hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur, um að tiltekinna aðgerða væri þörf og væru jafnvel í farvatninu, hlytu að teljast opinbert málefni sem væri eðlilegt að ráðherrar í ráðherranefndinni kæmu og svöruðu fyrir, enda þyrfti efnahags- og viðskiptanefnd að hafa yfirsýn yfir stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum hverju sinni. En þeirri ósk var hafnað. Hér afhjúpast kannski enn betur hvað þessi þröngi skilningur nefndarformanna og hæstv. forseta á eftirlitsheimildum þingnefndanna er varhugaverður þegar því er haldið fram í fúlustu alvöru að það megi ekki kalla hæstv. forsætisráðherra á fund fjárlaganefndar til að fjalla um brostnar forsendur 

Forseti hefur áður lýst þeirri afstöðu sinni að þegar þingnefndir kalli ráðherra til samtals á grundvelli eftirlitsheimilda nefnda þá miðist það við þá ráðherra sem hafa stjórnskipulega ábyrgð á viðkomandi málaflokkum. Sá úrskurður sem hv. þingmaður vísar til og nýlegt minnisblað nefndasviðs Alþingis eru í báðum tilvikum á þá vegu.

Herra forseti. Þrátt fyrir nokkuð afdráttarlausa gagnrýni í umsögn Rauða kross Íslands hafa ekki verið gerðar þær breytingar á þessu frumvarpi sem í við þingflokki Pírata teljum nauðsynlegar. Hér í umræðu bentum við á að mögulega væri verið að skerða möguleika hluta flóttafólks til að komast til landsins með landamærastöð, andmælaréttur væri tekinn af fólki þegar til stæði að brottvísa því frá landinu og að mögulega verið væri að opna á lagaheimild fyrir brottvísunarbúðir. Allt er þetta gert án þess að greining liggi fyrir. Allt er þetta gert án þess að allsherjar- og menntamálanefnd hafi tekið sjálfstæða afstöðu til þessara álitaefna. Fulltrúi Pírata í allsherjar- og menntamálanefnd hefur farið fram á að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr. og við vonum að það taki jákvæðum breytingum við þá umfjöllun, en í ljósi þess að málið er ekki nógu gott eins og það er, þótt við vonumst til að það batni þegar fram líða stundir, munum við sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra og raunar hæstv. fjármálaráðherra hafa viðurkennt er ástand hælisleitendamála á Íslandi orðið stjórnlaust. En hver hafa viðbrögðin verið? Fram að þessu hefur ríkisstjórnin bætt í vandann. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra tilkynnt um áform sín, og að því er virðist hæstv. félagsmálaráðherra, um að endurskilgreina vandann, að endurskíra hælisleitendur sem ódýrt, erlent vinnuafl. Þetta mun ekki leysa nokkurn skapaðan hlut. Þetta mun auka mjög á þann vanda sem stjórnvöld eiga við að etja á meðan ekki hefur tekist að ná tökum á þeim mikla straumi hælisleitenda sem leitar til Íslands vegna þeirra skilaboða sem íslensk stjórnvöld hafa sent frá sér fram að þessu. Þá skipar hæstv. forsætisráðherra sérstakan vinnuhóp til að fjalla um leiðir til að rýmka ákvæði laga er varða útgáfu dvalarleyfa á grundvelli atvinnuþátttöku. Vinnumarkaðsmálin voru og hafa í gegnum tíðina verið erfiðasta málið við EES-samninginn en þar voru menn þó sammála um að af því að menn sæju fyrir sér eitt efnahagssvæði og einn vinnumarkað, sem samanstæði af löndum með sambærileg velferðarkerfi og sambærilegar reglur, væri það reynandi og hefur það einmitt gengið eftir á þeim forsendum. En hér er um grundvallarstefnubreytingu, eða a.m.k. vísbendingu um grundvallarstefnubreytingu, að ræða sem gengur þvert á það sem hin Norðurlöndin hafa verið að gera og líka hin EES-löndin. Ríkisstjórnin stendur frammi fyrir þessum mikla vanda sem henni hefur ekki tekist að taka á með nokkrum hætti og forsætisráðherra hyggst endurskilgreina vandann og auka hann þar með. Er hæstv. fjármálaráðherra þátttakandi í þessu ferli? Samþykkti hann að farið yrði í þessi viðbrögð við ástandinu sem ríkisstjórnin hefur ekki getað brugðist við til þessa?

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé allt of mikið sagt að segja að ástandið í hælisleitendamálum á Íslandi sé orðið stjórnlaust. Ef við horfum t.d. bara á fjölda Úkraínumanna sem sækja til Íslands þá eru þeir hlutfallslega færri á Íslandi en á Norðurlöndunum. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að skaði hefur verið af því að þingið hafi ekki afgreitt margítrekað endurflutt mál dómsmálaráðherra á undanförnum árum til þess að við gætum betur samræmt löggjöf okkar í hælisleitendamálum því sem á við í nágrannalöndunum. Varðandi nýskipaðan starfshóp þá tel ég að það sé löngu tímabært að taka það til endurskoðunar hvernig við getum laðað til landsins sérfræðinga sem koma utan EES-svæðisins. Við höfum öll tól og tæki í höndunum til að stýra því nákvæmlega með hvaða hætti við myndum opna íslenskan vinnumarkað fyrir löndum utan EES-svæðisins. Þær miklu áhyggjur sem voru við inngöngu okkar í Evrópska efnahagssvæðið af því að hingað myndi flytja of margt fólk í leit að vinnu hafa reynst algjörlega innstæðulausar. Reyndar hefur það verið reynslan að hinn opni, sveigjanlegi vinnumarkaður á Íslandi hefur verið algjört bjargræði fyrir okkur þegar á hefur þurft að halda. Þegar hér hefur verið mikill vöxtur og viðgangur í hagkerfinu hefur vinnuafl flust til landsins, eins og t.d. hefur átt við á undanförnum árum út af ferðaþjónustu, og þegar kreppir að þá flytur margt af þessu fólki aftur frá landinu sem sýnir gríðarlega mikinn hreyfanleika vinnuaflsins á Íslandi, sem er ekkert nema jákvætt. Við upplifum t.d. ekki gríðarlegan vöxt í atvinnuleysi þegar kreppir að hjá okkur eins og sumir hafa haft áhyggjur af. Því tel ég að þessi nýi starfshópur sem verið er að koma á fót sé merki um að við séum að stíga ný skref í átt að þroskaðri og þróaðri vinnumarkaði á Íslandi.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra byrjar á því að vera ósammála dómsmálaráðherra sínum og sjálfum sér. Það er greinilega búið að láta vinstri grænu svipuna ganga á baki hæstv. ráðherra - og þó, kannski er þetta bara það sem var að vænta eftir landsfund Sjálfstæðisflokksins þar sem kom á daginn að stærsti flokkur landsins á Íslandi er þrátt fyrir allt krataflokkur eins og á hinum Norðurlöndunum. Hæstv. fjármálaráðherra fór hér með ýmsar fullyrðingar um vinnumarkaðinn á EES-svæðinu. Ég get nú ekki tekið undir þær allar þó að ég geti tekið undir það að opin ferð fólks á EES-svæðinu hafi að langmestu leyti gert okkur gagn. En hér er um að ræða grundvallarstefnubreytingu hvað það varðar og ríkisstjórnin virðist ekki vita hver afleiðingin verður rétt eins og hæstv. loftslagsráðherra veit ekki hver afleiðingin af loftslagssjóðnum, sem var lofað á ráðstefnu nýverið, verður. Menn vita ekki hverjar verða afleiðingarnar af viðbragðaleysi fram að þessu við skipulagðri glæpastarfsemi. 

Það er rétt. Það er ekki tími til þess.

Virðulegur forseti. Mér finnst hv. þingmaður vera að blanda saman tveimur ólíkum málum, annars vegar er það staðan í hælisleitendamálum og ég er þeirrar skoðunar að þar þurfi að gera úrbætur. Þess vegna liggur fyrir þinginu frumvarp. Ég er sammála hv. þingmanni um það að við gerum ekki rétt með því að vera með séríslenskar reglur sem gera það ákjósanlegra með einhverjum hætti að sækjast eftir hæli á Íslandi en annars staðar. Ég tel líka að við séum með vandamál sem liggur í því að við erum of lengi að komast að niðurstöðu í einstaka málum sem skapar sjálfstætt vandamál fyrir okkur við afgreiðslu mála. En hitt málið, sem er vinnumarkaðurinn á Íslandi, er bara allt annað umræðuefni. Það er ekkert verið að breyta hælisleitendamálum í vinnumarkaðsmál 

Herra forseti. Það er erfitt að segja þetta upphátt en á því herrans ári 2022 telja einungis 27% stúlkna í 10. bekk staðhæfinguna „ég er ánægð með líf mitt“ eiga við um sig. Þetta kemur fram í skýrslu um áfallastjórnun stjórnvalda í Covid-19 faraldrinum sem rædd var í síðustu viku hér í þinginu. Mun lægra hlutfall stúlkna en drengja metur andlega heilsu sína góða eða mjög góða. Hjá stúlkum í 9. bekk fór hlutfallið úr 62% á árinu 2018 niður í 44% árið 2021, mun minni lækkun verður hjá drengjum á sama tíma þó svo að líðan þeirra hafi líka versnað. Sama mynstur kemur fram þegar skoðað er það hlutfall barna sem segja að sú fullyrðing að þau séu hamingjusöm eigi mjög vel við sig. Hamingjusömum drengjum og stúlkum fækkar umtalsvert hér á landi. 57% drengja í 10. bekk voru hamingjusöm árið 2018 borið saman við 49% árið 2022. Hjá stúlkum lækkaði hlutfallið úr 40% í 28% á sama tíma. Andleg heilsa íslenskra barna, sér í lagi stúlkna, fer hratt versnandi. 64% stúlkna í 10. bekk fundu fyrir depurð vikulega eða oftar árið 2022 samanborið við 48% árið 2018. Aukinn kvíði er sömuleiðis áhyggjuefni en 77% stúlkna í 10. bekk finna fyrir kvíða vikulega eða oftar samanborið við 38% drengja. Vaxandi munur er milli kynja í þessum efnum allt frá árinu 2007. Vanlíðan stúlkna fer þó hratt versnandi síðastliðin fjögur ár og munur á líðan drengja og stúlkna vex mikið á sama tíma, þ.e. á þeim tíma sem hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefur farið með málefni barna. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvaða skýringar hann telji vera á þessari óheillaþróun og hvernig hæstv. ráðherra sé að taka á vandanum.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp á þinginu og tek undir með þingmanninum um áhyggjur af þróun mála í þessu efni. Fyrst varðandi skýringar á þessu áður en ég fer í þær aðgerðir sem við þurfum að ráðast í. Ég held að það sé ekki einhver ein einhlít skýring á þessu. Ég held að það séu fleiri samsett atriði sem þarna spila inn í, samfélagið okkar og breytingarnar sem eru að verða á því. Við þurfum að huga betur að grunngerðinni sem er fjölskyldan, hið mannlega, og virkja betur samskipti foreldra og barna. Ég held að þar hafi verið neikvæð þróun. Ég held að snjallforritin og tæknivæðingin spili inn í þetta. Við sjáum líka Covid-faraldurinn spila inn í þetta og fleiri atriði. Við sjáum sambærilega þróun í allflestum ef ekki öllum löndum sem við berum okkur saman við í hinum vestræna heimi. Síðan kemur að því hvernig við getum gripið inn í til að bregðast við þessu. Stjórnvöld hafa verið með ýmsar aðgerðir í núinu til að bregðast við þessu, bæði styrkt ýmis geðheilbrigðisúrræði eins og Bergið headspace í tengslum við Covid-faraldurinn, átak sem félagsmálaráðuneytið leiddi og var hleypt af stokkunum fyrir einhverjum mánuðum síðan til að ná til ungs fólks og ungmenna. Það sem ég held að skipti mestu máli er að huga að því að grípa fyrr inn í skólakerfinu þegar kemur að geðheilbrigði. Hluti af því sem við erum að vinna að núna, sem var samþykkt og er hluti af menntastefnu, er að koma upp þrepaskiptum geðheilbrigðisstuðningi í skólunum og geðheilbrigðisfræðslu. Hluti af því er fyrirhuguð vinna um smíði á nýrri skólaþjónustulöggjöf vegna þess að við þurfum að grípa fyrr inn í. Við þurfum að ná til einstaklinganna áður en þarna er komið. Það sama á við um ofbeldisumræðuna og það sem lýtur að þessu. Ég held að við þurfum að taka umræðu um skólakerfið okkar og hvernig við gerum það. Við erum að setja 80 milljónir núna í undirbúning á þessu verkefni um geðheilbrigði í skólum og þrepaskiptan stuðning. Verkefnisstjórinn sem stýrði þeirri skýrslu og vinnu er kominn til starfa, við fengum hann lánaðan frá landlækni og hann mun stýra þeirri vinnu áfram. 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra má eiga það að hann hefur sett málefni barna á dagskrá. Það breytir því ekki að allar mælingar og rannsóknir benda í eina átt: andlegri heilsu íslenskra barna, sér í lagi stúlkna, fer hratt versnandi á vakt hæstv. barnamálaráðherra. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að nauðsynlegt sé að bregðast við með afgerandi hætti? Blasir ekki við að endurhugsa þurfi allan stuðning og forvarnir í geðheilbrigðismálum ásamt því að hraða innleiðingu farsældarlaganna og fjármagna þau? Niðurstöðurnar eru svo sláandi að þær ættu að mínu mati að leiða til stórátaks í geðrækt hjá ungu fólki og beina sjónum sérstaklega að unglingsstúlkum og ungum konum. Hvað segja þessar niðurstöður okkur um íslenskt samfélag og pólitíska forgangsröðun ríkisstjórnarinnar? Hæstv. ráðherra segir að vandinn liggi í samfélagsgerðinni. Hvernig vill hæstv. ráðherra taka á því og hvernig birtast ráð hans í fjárlagafrumvörpum næstu ára?

Virðulegur forseti. Jú, ég er sammála því að við eigum að hraða öllum aðgerðum þegar kemur að þessu. Það er grafalvarlegt að geðheilsu ungs fólks fari hrakandi, bæði hér á landi og í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ég er líka sammála því að við eigum að hraða innleiðingu farsældarlaganna. Ég er ekki sammála því að þau séu ekki fjármögnuð vegna þess að þau eru fjármögnuð. Við erum með fjármagn til innleiðingar á þeim, hún var unnin í samstarfi við sveitarfélögin. Ég vil líka segja að þegar við erum að fara í breytingar eins og þessar - og ég hef verið að heimsækja sveitarfélögin sem um ræðir - til þess að grípa fyrr inn í og breyta inni í skólunum, þá er það ekki þannig að ráðherrann geti sagt: Nú breytum við þessu öllu á einum degi. Það þarf að verða kúltúrbreyting, menningarbreyting, samtal á milli kerfa og það tekur tíma, því miður. Ég myndi vilja að það tæki hálfan mánuð og ef það væri hægt að leysa það með 2 milljörðum og það tæki hálfan mánuð, 

Forseti minnir enn og aftur á að ræðutími er takmarkaður, bæði í spurningum og svörum í óundirbúnum fyrirspurnum, tvær mínútur í fyrra sinn og ein mínúta í síðara skiptið.

Virðulegur forseti. Stærsta áskorun íslenskra stjórnmála er að mínu mati að koma hagkerfi okkar á heilbrigðan grunn sem efla mætti traust á innviðum Íslands, afurðum, alþjóðaviðskiptum, stækkandi efnahag og pólitískum stöðugleika. Orkuskipti eru þegar hafin. Olían eða svarta gullið er senn á útleið sem orkugjafi. Græn orka, okkar græna gull, mun sem orkugjafi senn leysa svarta gullið af hólmi. Af því græna eigum við sem betur fer gnótt og sú staða ein og sér færir okkur aukin færi til sóknar í betra og heilbrigðara efnahags- og myntumhverfi. Hugum nú að fé voru með óhefðbundnum hætti og lítum sem snöggvast á okkar fjölþætta og margháttaða fé, okkar glæsta þjóðarauð sem litríkan splunkunýjan þjóðarsauð - ég kynni hér ykkur þjóðarsauð. [Hv. þingmaður dregur upp mynd af litríkum sauð.] Þegar horft er til svo litríks þjóðarsauðar verður ekki hjá því komist að okkar eigin sjálfstrausti sem þjóðar vaxi enn fiskur um hrygg, vaxtarfærin blasa nefnilega alls staðar við. Áratugastríð við vindmyllur verðbólgu, vaxta og launa er vonlaust stríð ef ekki má ráðast að rótum vandans heldur einungis afleiðingum hans. Sauðurinn stendur á fjórum meginstoðum, gulum, rauðum grænum og bláum. Í stað gullfótar sjáum við gulfót hugverka og skapandi greina, grænfót grænnar orku og auðlinda jarðar, bláfót sjávarútvegsins og rauðfót fót ferðaþjónustu og fleiri þátta. Íslendingar eru ekki á leið í Evrópusambandið en við getum ekki litið fram hjá mikilvægi þess að verðgildi okkar íslenska fjár verði framvegis speglað í mynt sem nýtur viðurkenningar og trausts í alþjóðaviðskiptum, alvörustöðugleika og hagfelldara samkeppnisumhverfis. Aðalatriðið er að við viljum að almenningur á Íslandi, einstaklingar, fjölskyldur og fyrirtæki, fái notið þeirra mannréttinda að geta treyst því að tekin lán og lánskostnaður sem um er samið í upphafi standist. Við erum rík þjóð. Allar aðrar ríkar þjóðir hafa fyrir löngu leyst sín mynt- og gengismál til frambúðar. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Eigum við ekki að sameinast um að fara að þeirra fordæmi og hefja saman, í fylgd þjóðarsauðarins okkar, nýja vegferð í markvissri leit að farsælli og varanlegri lausn í þessum efnum?

Forseti verður að gera athugasemd við það að myndskreytingar í ræðustól eru ekki heimilar samkvæmt þeim þingsköpum sem við förum eftir.

… koma upp skjá hérna.

- Forseti þekkir afstöðu hv. þingmanns til þess en verður þó að gera athugasemdir við þetta á þeim grundvelli að þingsköp heimila ekki myndskreytingar eða aðra aukahluti í ræðuflutningi. Hv. þingmaður getur með litríku orðalagi komið skilaboðum sínum vel á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir litríka og áhugaverða ræðu sem fékk mig til að hugsa um gamla góða 100 kr. seðilinn með einmitt sauðfénu á annarri hliðinni. En ég tel að við getum ekki afgreitt vandamál okkar eða verkefni með því að lýsa því yfir að við séum í reynd bara fást við vindmyllur vaxta og launa, eins og komist var að orði. Mín skoðun er að til þess að ná meiri árangri í stjórn hagkerfisins og efnahagsmála almennt, sem myndi þá miða að því að hafa að jafnaði lægra vaxtastig og að jafnaði ekki jafn mikinn mun á verðbólgustiginu á Íslandi og í öðrum löndum, þá þurfum við að stíga stærri skref til að taka sjálf meiri ábyrgð á stöðunni. Í þessu sambandi er nærtækt t.d. að vísa til skýrslu sem kom út fyrir nokkrum mánuðum síðan þar sem Katrín Ólafsdóttir annars vegar og síðan Arnór Sighvatsson hins vegar fóru aðeins yfir launamyndun á Íslandi og áhrif hennar og samhengi við vexti og verðbólgu og það hvernig við höfum ekki náð að þroska íslenskan vinnumarkað með þeim hætti að sammælast um það að verkefni kjarasamninganna hverju sinni sé að skilgreina svigrúmið til launahækkana og ráðstafa því síðan í kjaralotunni. Þar sem við horfum upp á einmitt þessa dagana er í raun og veru þveröfugt við það þar sem engin sameiginleg sýn er á það hvert svigrúmið er. En allir ætla sér að verða fyrstir til að taka sem stærsta sneið af kökunni. Þetta er áskrift á viðvarandi hærra vaxta- og verðbólgustig nema við tökum betur ábyrgð á stöðunni, beitum saman þeim tækjum sem við höfum; Seðlabankinn, hið opinbera, ríki og sveitarfélög og vinnumarkaðurinn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Ég held að við séum þannig í sveit sett núna með okkar fé, okkar þjóðarsauð, að við þurfum ekki að bera neinn kinnroða af því að ganga til samninga án þess að fórna sjálfstæði okkar eða gangast í frekari skuldbindingar svona í stóra samhenginu. Ein hugmynd, sem ég ætla að fá að bera undir hæstv. ráðherra, gæti verið sú að við gengjum hreinlega til samstarfs við okkar gömlu þjóð, okkar gömlu herraþjóð sem býr við dönsku krónuna, evruviðmiðaða, og værum þar með þennan stöðugleika. Því að við þekkjum öll Íslandsálagið, við þekkjum 450 punkta álagið sem millibankasamningur kveður á um, bara í síðustu viku, 4,5% til að endurfjármagna Íslandsbanka eða Landsbanka, hvað sem það væri. Við skulum horfast í augu við að þetta kostar okkur ofboðslegar upphæðir á hverju ári að vera með smæstu mynt í heimi og við þurfum bara að vera djörf, stíga skref fram á við.

Virðulegi forseti. Reyndar er staðan einmitt í augnablikinu sú að verðbólga víðast á evrusvæðinu er hærri en hér á Íslandi og á samræmdan mælikvarða er verðbólgan enn næstlægst á Íslandi í Evrópu. Það má af þessu sjá að það er engin töfralausn að ganga í myntbandalag eða að styðjast við sameiginlega mynt, taka upp aðra mynt, fara einhverja slíka leið, heldur verða menn einfaldlega að gangast við þeirri ábyrgð sem því fylgir að halda úti sjálfstæðri mynt. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það eru miklar áskoranir því samfara. En ef við tökum aftur dæmið sem vísað var til, sem er Danmörk, þá held ég að það megi fullyrða að danski Seðlabankinn myndi mjög gjarnan vilja geta hækkað vexti við þær aðstæður sem þar eru uppi í verðbólgumálum en þeim eru mjög þröng skilyrði sett 

Forseti. Í nýlegri frétt er greint frá börnum sem hafa verið sett í einangrun og gæsluvarðhald. Nú síðast í gær var sagt frá því að sá yngsti sem var í gæsluvarðhaldi vegna stunguárásar í miðbænum síðastliðna helgi væri 17 ára gamall. Í október var annar ungur drengur, 16 ára, úrskurðaður í einangrun í fjóra daga. Í kjölfarið felldi Landsréttur úrskurðinn úr gildi vegna þess að ekki hafði komið fram rökstuddur grunur um aðild drengsins að glæpnum. Þessar fréttir eru vægast sagt undarlegar í ljósi þeirra svara sem ég fékk frá dómsmálaráðherra fyrr á árinu við fyrirspurn minni um vistunarúrræði sem standa til boða fyrir fanga undir 18 ára aldri. Í svari ráðherra segir að fangar undir 18 ára aldri skuli vistast á vegum barnaverndaryfirvalda og óheimilt sé að vista börn í fangelsi nema fyrir liggi sérfræðiálit um að það sé þeim fyrir bestu. Í svarinu segir enn fremur að á síðustu fimm árum hafi engin börn afplánað refsingu í hefðbundnu fangelsi. Hér er hugtakið fangelsi þá augljóslega notað í virkilega þröngum skilningi því eins og raun ber vitni vefst ekkert fyrir dómskerfinu að vista börn í einangrun og gæsluvarðhaldi. Til að mynda var 17 ára einstaklingur í einangrun á Hólmsheiði í viku fyrir tveimur árum. Svo ég tali alveg hreint út þá er einangrun barna mun meira íþyngjandi refsing en fangelsisvist. Ég geng út frá því að hæstv. ráðherra átti sig á þeim óafturkræfa skaða sem þessi meðferð getur haft á börn. Ég vil því spyrja til hvaða aðgerða dómsmálaráðherra hafi gripið til þess að koma í veg fyrir að brotið sé á börnum því að þau ættu aldrei að þurfa að sæta þessari meðferð.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni að við skulum vera að horfa fram á þann raunveruleika í íslensku samfélagi að afbrot fari mjög vaxandi meðal ungra karlmanna sérstaklega og við sjáum þátttöku þeirra til að mynda í þeim athöfnum sem við höfum verið að rifja upp á undanförnum dögum. Við því verður að bregðast með margvíslegum hætti. Hér er í mörgum tilfellum um óharðnaða unglinga að ræða þótt þeir taki þátt í afbrotum sem einkennast af mikilli hörku og eru dregin áfram af einhverjum hvötum sem hafa leitt af sér þessa alvarlegu atburði. Það fylgir því auðvitað þegar við glímum við slíkt sem viðkemur löggæslu og rannsóknum mála að vegna rannsóknarhagsmuna, til að ná utan um málið, getur þurft að einangra fólk í ákveðinn tíma. Ég fullyrði það að lögregla, löggæsla og fangelsismálayfirvöld beita sér fyrir því að það sé gert með eins mildum hætti og hægt er og tillit tekið til ungs aldurs. Á síðustu misserum höfum við fangelsismálastjóri átt samtal um þetta þar sem við höfum einmitt verið að ræða þá nálgun sem þarf að vera í vinnu með þessa ungu afbrotamenn í framhaldi af þessari reynslu. Við sjáum mikil tækifæri í því að grípa til þeirra ráðstafana að bæði félagsþjónusta og sálfræðiþjónusta verði í boði, einhver meðferðarúrræði og hjálp til þeirra sem hana vilja þiggja. Við teljum augljóst að hægt sé að vinna með mörgu af þessu fólki og leiða það til betri vegar.

Forseti. Hér talar dómsmálaráðherra um ungt fólk og unga einstaklinga en þetta eru börn. Einangrun er mjög íþyngjandi refsing og þá sérstaklega hættuleg börnum. Einstaklingar sem hafa verið í einangrun í fangelsum eru líklegri til þess að þróa með sér kvíða, þunglyndi, sjálfsvígshugsanir og geðrof. Einangrun getur líka haft áhrif á líkamlega heilsu, eykur líkur á beinbrotum, sjónskerðingu og krónískum verkjum, svo fátt eitt sé nefnt. Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum hefur gefið það út að hvers konar einangrun hjá börnum geti stefnt líkamlegri heilsu og geðheilsu þeirra í hættu. Öll einangrun barna er hættuleg. Þau komast að þeirri niðurstöðu að einungis sé réttlætanlegt að beita einangrun í algjörum undantekningartilfellum. Einangrun má alls ekki vara lengur en algjör nauðsyn krefur og ekki lengur en þrjá daga. Aðaláhyggjuefnið er skaðinn sem getur hlotist af því 

Virðulegur forseti. Það takast á í þessu sjónarmið sem verður að meta hverju sinni. Við horfum fram á mjög alvarlega stöðu í samfélagi okkar þegar kemur að afbrotahrinu sem við höfum verið að upplifa. Það þarf auðvitað að beita öllum ráðum til að stemma stigu við þeirri þróun sem er að verða. Ég ítreka það og fullyrði að bæði löggæsluyfirvöld og fangelsismálayfirvöld taka á þessum málum með eins mikilli mildi og hægt er. Þetta úrræði er ekki notað gagnvart ungu fólki nema í algjörum undantekningartilfellum og þegar mikið liggur við og þá er reynt að hafa það í skamman tíma. Einangrunin felst auðvitað í því að klippa á samskipti við aðra en það útilokar ekki samskipti við starfsmenn og aðra sem að þessum málum koma og því er fylgt eftir. Ég held að það sé mikilvægast fyrir okkur í þessu að horfa til þeirra úrræða sem við getum gripið til til þess að stemma stigu við þessari alvarlegu þróun og það er það sem ég mun einbeita mér að.

Forseti. Í gær tilkynnti Seðlabankinn um hækkun vaxta í tíunda sinn síðan í maí í fyrra. Stýrivextirnir standa núna í 6%, hafa ekki verið hærri síðan árið 2010. Verðbólga mælist 9,4%. Dæmi um birtingarmyndir þessa: Vorið 2021 borgaði heimili með 50 millj. kr. óverðtryggt lán til 40 ára á breytilegum vöxtum um 180.000 kr. á mánuði af því láni. Greiðslur sama heimilis eru í dag um 330.000 kr. Greiðslubyrðin hefur aukist um 150.000 kr. á mánuði. Horfurnar eru dökkar, áhrifin á heimilin eru þung, á fyrirtækin og allt samfélagið og auðvitað er þessi staða erfið fyrir kjarasamninga. Vextir hér eru hærri en í Evrópu þrátt fyrir að verðbólgan sé það ekki. Verðbólgan ytra er í hæstu hæðum, það þekkjum við, m.a. vegna innrásar Rússa í Úkraínu og orkukreppu sem fylgir. En þrátt fyrir það eru stýrivextir hér þrefalt hærri en stýrivextir Evrópska seðlabankans, þrefalt hærri en á hinum Norðurlöndunum og það er útlit fyrir, því miður, að húsnæðisvextir verði áfram töluvert hærri á Íslandi en í nágrannaríkjunum. Þetta er gömul saga og ný, saga sem gleymdist að ræða þegar lágvaxtaskeiðið svokallaða var boðað. Ástæðan er ekki bara sú að þjóðin leyfi sér að fara í sumarfrí í sólina á Tenerife. Verðbólgan var ekki fundin upp á Tene. En vegna þessara íslensku aðstæðna er líka aukin þörf á aðhaldi í ríkisfjármálum, á ábyrgri efnahagsstjórn. Án hennar eru heimili landsins dæmd til að bera ein þungann af þessu verðbólguskeiði. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna þarf þrefalt hærri stýrivexti hér en í Evrópu til að vinna gegn verðbólgu sem er sú næstlægsta í álfunni?

Herra forseti. Auðvitað er það svo, eins og hv. þingmaður bendir á, að Ísland er lítið hagkerfi, gjaldmiðill okkar er lítill. Við sjáum meiri sveiflur í slíku hagkerfi en stærri hagkerfum. Það getur verið kostur og það getur verið galli og það er mjög eðlilegt að við ræðum það. En við skulum líka átta okkur á því að ef við ætlum að ræða um gjaldmiðil og peningastefnu þá þurfum við að ræða stóra samhengið. Við höfum átt ágæta umræðu hér á þingi. Í þessum málum eru í raun og veru tveir valkostir. Það er að styrkja þau tæki sem við höfum til að stýra hinu íslenska hagkerfi eins og við höfum gert, til að mynda með því að veita Seðlabankanum auknar heimildir til inngripa á húsnæðismarkaði sem er einn helsti valdur að verðbólgunni. Vil ég þá minna á reglurnar um veðsetningar- og greiðslubyrðarhlutfall sem byggja á tiltölulega nýlegri löggjöf og var einmitt beitt af Seðlabankanum vegna verðbólgu. Hinn valkosturinn sem er vænlegur, ef við miðum við þá vinnu sem hefur verið unnin, er aðild að Evrópusambandinu og upptaka evru og það felur auðvitað miklu meira í sér en eingöngu breytingar á peningastefnunni. Það er bara miklu stærra mál en svo. Hvað varðar þessa vaxtahækkun almennt vil ég segja að auðvitað er Seðlabankinn sjálfstæður í störfum sínum en vegna þess að staða kjaraviðræðna er viðkvæm þá sáum við að þessi ákvörðun hafði mikil áhrif inn í kjaraviðræður sem stóðu yfir í Karphúsinu í gær. Af þeim sökum óskaði ég eftir fundi með aðilum vinnumarkaðarins í morgun þar sem við fórum yfir stöðuna því að ég tel að það væri mikill hagur okkar allra, almennings í þessu landi, ef unnt væri að halda frið á vinnumarkaði. Í þeim efnum hafa stjórnvöld lýst sig reiðubúin til samtals, til þess að leggja sitt af mörkum til að greiða fyrir mögulegum kjarasamningum. Við munum fylgjast mjög grannt með stöðunni í dag en ég ítreka það sem ég sagði hér, að ef við værum að ræða peningastefnu almennt 

Forseti. Hæstv. forsætisráðherra talar um mikilvægi þess að ræða stóru myndina og það erum við að gera hér í þessu samhengi. Gjaldmiðillinn er hluti af stóru myndinni, tvímælalaust, og um hann er mjög lítið rætt. Það hefur verið rætt um það áratugum saman að styrkja þessi tæki sem hæstv. forsætisráðherra vísar til. Staðan er eftir sem áður alltaf sú, og hefur verið lengi, að við búum við þetta vaxtastig sem er bein afleiðing af því hver gjaldmiðillinn okkar er. Ég sakna þess að heyra ekki svar hæstv. forsætisráðherra við því hvers vegna það þurfi þrefalt hærri stýrivexti á Íslandi í þeirri stöðu að við erum að vinna gegn næstlægstu verðbólgu í Evrópu. Það segir ótrúlega mikla sögu. Ég vil líka nefna að ríkisstjórnin ber mikla ábyrgð á því að halda verðbólgunni í skefjum með aðhaldi í ríkisrekstrinum, með því að vera ekki í þensluhvetjandi aðgerðum. Á þetta hefur Seðlabankinn bent. Á þetta hafa Samtök atvinnulífsins bent. 

Herra forseti. Hv. þingmaður kallar eftir umræðu um stóru myndina og ég ítreka að það er gott að ræða hana en við getum líka horft á stöðuna innan Evrópusambandsins þar sem hagvöxtur hefur víðast hvar verið mun minni en hér. Við erum að sjá hér uppgang í flestum geirum samfélagsins. Við sjáum það að allar spár um atvinnuleysi á Íslandi, sem voru mjög dökkar  
             Ég vil að lokum nefna það hvað varðar vísitöluna sjálfa að það stendur yfir vinna á vettvangi Hagstofunnar um endurskoðun á útreikningi húsnæðisliðarins 

Forseti. Í gær lásum við fréttir af því að þeir lífeyrissjóðir sem eiga í svokölluðum samningaviðræðum við fjármálaráðherra um ÍL-sjóð hafi látið vinna lögfræðiálit. Lögfræðiálitið, myndi ég segja á kjarnyrtri íslensku, slátrar málflutningi fjármálaráðherra í máli þessu. Það er auðvitað umhugsunarvert og ætti að vera umhugsunarvert fyrir Sjálfstæðismenn ekki síst að það sé verið að tala um það að atlagan að eignarréttindum sé með þeim hætti að hún fari í bága við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála, að fjármálaráðherra í þessari ríkisstjórn sitji og föndri þannig fjármálagerninga að eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar er kippt úr sambandi. Ég nefni þetta í samhengi við það að fyrir lá ósk mín um að þingið léti vinna lögfræðiálit vegna þessa máls fjármálaráðherra sem hann hefur boðað hingað inn í þingsal öðru hvorum megin við jól. Því var hafnað eins og svo mörgu sem stjórnarandstaðan biður um. Kannski var ástæðan sú að það blasti við að niðurstaðan yrði þessi. Ríkisstjórnin er rangstæð gagnvart stjórnarskrá Íslands samkvæmt þessu áliti.

Virðulegur forseti. Ég skal vera stuttorður. Mér finnst stundum eins og hér séum við stödd í einhverri kirkju og valið standi á milli lútersku og kaþólsku. Það er ekki svo þegar kemur að mynt og gengismálum. Við erum föst í einhverri gamalli hugmynd um að þetta sé annaðhvort bara íslenska krónan eða Evrópusambandið. Ég fullyrði að þriðja leiðin er til. Við fetuðum þriðju leiðina, mitt á milli kapítalisma og kommúnisma, og okkur hefur farnast ágætlega. Tökum þriðju leiðina til umræðu sem felur ekki í sér Evrópusambandsaðild en nýja stöðuga mynt sem sker okkur úr þessum rándýru fjötrum. Förum að ræða það. Það eru til fleiri en tveir kostir. Öllum kemur það á óvart.

Forseti bendir á að hér er til umræðu fundarstjórn forseta en ekki efnisleg umræða um einstök mál.

Herra forseti. Í framhaldi af orðum Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur þá verð ég að taka undir furðu hennar á því að Alþingi geti ekki fengið sitt eigið lögfræðiálit á jafn risastóru álitaefni og málflutningur fjármálaráðherra varðandi slit ÍL-sjóðs felur í sér. Þetta eru svona dreggjarnar af fyrirhrunsárunum, það er verið að sópa undir teppið efnahagsmistökum ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar. Og hver borgar? Jú, lífeyrisþegar, almenningur, fólk sem stólar á fjárfestingar lífeyrissjóðanna sinna til framfærslu. Þetta er fólkið sem ríkisstjórnin virðist ætla að senda reikninginn fyrir mistök fortíðar. Nú er náttúrlega spurning, hafandi séð þetta lögfræðiálit lífeyrissjóðanna, hvort ráðherrann sé maður að meiri og viðurkenni 

Herra forseti. Ég er svolítið hugsi yfir vinnuaðstöðu tiltekinna nefnda hér á þingi þegar upp koma mál af þessu tagi sem gerist reyndar býsna oft. Það eru einhver mál þar sem stjórnvöld þurfa að bregðast við með hraði og þar með þurfa viðkomandi nefndir þingsins að bregðast við með hraði og síðan þingheimur. Það getur, eins og dæmin sýna, reynst býsna dýrkeypt skattborgurum þessa lands ef mistök verða. Það kom lögfræðiálit við þennan gjörning sem hæstv. fjármálaráðherra kynnti sem studdi við það. Því lögfræðiáliti var mótmælt af ýmsum aðilum og núna mjög sterklega í öðru lögfræðiáliti sem gengur þvert á það fyrra. En í millitíðinni gerist það að beiðni fastanefndar þingsins, sem tekur að lokum afstöðu til þess máls og vinnur með það mál sem kemur inn til þingsins, var hafnað. Bón meiri hluta eða tiltekins fjölda þingmannanefndarinnar um lögfræðiálit var einfaldlega neitað. 

Forseti vill geta þess að honum er ekki kunnugt um að þingnefndir hafi fengið aðkeypt lögfræðiálit vegna mála sem ekki eru komin til þingsins þannig að það sé sagt.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð þeirra sem talað hafa undir þessum lið í dag. Ég vil benda á að um er að ræða risastórt hagsmunamál fyrir ríkissjóð, fyrir almenning og fyrir þá sem eiga lífeyrissjóðina sem eiga aftur hlut í Íbúðalánasjóði. Jafnvel þó að málið sé ekki komið hingað til þingsins þá er það hér í umræðunni og er, eins og ég sagði áðan, risastórt hagsmunamál og skoðanir stangast á. Mér finnst alls konar skrýtnar hugmyndir vera í umræðunni eins og t.d. að lífeyrissjóðirnir séu eign þjóðarinnar. Það er ekki þannig. Hver og einn lífeyrissjóður er eign þeirra sem að þeim ákveðna lífeyrissjóði standa og þeir eiga mismunandi hlut í því sem við erum að ræða hér. Lögfræðiálit af hálfu þingsins er nauðsynlegt.

Forseti. Ég kem hingað upp bara til að ítreka hversu frústrerandi það er að þurfa trekk í trekk að standa hér og kvarta yfir því að stjórnarandstaðan fái ekki að beita sér með þeim verkfærum sem hún biður um til að sinna aðhaldsskyldu sinni gagnvart framkvæmdarvaldinu. Trekk í trekk komum við hingað upp til að varpa ljósi á það að þegar við biðjum um almennilegar rannsóknir í risastórum málum eins og sölunni á Íslandsbanka eða lögfræðiálit út af ákvörðunum ráðherra varðandi risastórt mál eins og ÍL-sjóðinn þá er okkur alltaf svarað: Nei, nei, þið megið það ekki, við ætlum ekki að leyfa ykkur að fá lögfræðiálit, það á ekki að rannsaka þetta mál almennilega. Við sjáum það svo núna á lögfræðiálitinu sem  Ég spyr bara: Í hvert skipti sem við fáum nei, er það ekki bara merki um að það sé verið að fela eitthvað? 

Virðulegur forseti. Ég hef pínulítið blendnar tilfinningar í þessu. Um leið og mér finnst það algerlega óboðlegt af þinginu að fjárlaganefnd og minni hlutanum í fjárlaganefnd sé neitað um þetta og að stjórnarliðar leggist svona eindregið gegn því að Alþingi láti vinna óháð lögfræðiálit á þessum risastóru spurningum sem blasa við okkur, þá er ég líka hálfpartinn feginn að sjá áhugaleysi stjórnarmeirihlutans á því að fá úr þessu skorið og taka þetta til umfjöllunar. Það sýnir bara að það stendur ekki til að knýja ÍL-sjóð í þrot með lögum fyrir áramót. Þetta voru bara kúrekastælar í hæstv. fjármálaráðherra. Það er ekkert raunverulega á bak við þetta. Þetta var frumhlaup ráðherra og það er ekkert sem bendir til þess að stjórnarmeirihlutinn í heild sé með honum í þessari vegferð því að ef svo væri værum við auðvitað á haus að láta kanna hvort með þessu sé ekki einmitt verið að skerða eignarréttindi með ólögmætum hætti. Það liggur algerlega fyrir í mínum huga.

Herra forseti. Þetta er svolítið áhugaverð nálgun og það má alveg velta því fyrir sér hvort ástæðuna fyrir áhugaleysi stjórnarþingmanna, þar með talið í hv. fjárlaganefnd, megi rekja til þess að þetta sé álitið, af samstarfsflokkum. hæstv. ráðherra, bara eitthvað til innanhússbrúks. Það var einhver fundur í vikunni á eftir, kannski hefur verið talað um það þar. En ég verð reyndar að segja að ef svo er þá finnst mér það enn ein vísbendingin um virðingarleysi gagnvart þingstörfum ef svo er vegna þess að þetta er náttúrlega risamál, eins og hér hefur komið fram, t.d. hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur sem fór vel yfir það hverjir það raunverulega eru sem eiga hagsmuna að gæta. Hugtök á borð við eignarrétt og mikilvægi hans koma hérna inn. Það er náttúrlega sögulegt hvaða stjórnmálamaður það var sem ljáði fyrst máls á þessum breytingum. En hvað sem öllu líður þá eru þessi vinnubrögð orðin það algeng 

Forseti. Mig langar líka til að nefna þann punkt, eftir að hafa lesið þetta lögfræðiálit, að hér í þingsal hafa hæstv. forsætisráðherra, formaður Vinstri grænna, varaformaður Vinstri grænna, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, þau bæði tvö, tekið vel í þessar hugmyndir. Mér finnst það ótrúlega sérstakt framlag inn í það sem við vitum öll að verða mjög þungar og flóknar viðræður vegna kjarasamninga, að þetta sé framlag ríkisstjórnarinnar, svona sending, hverjir eru lífeyrissjóðirnir, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fór yfir, að ríkisstjórnin sé að senda hugmyndir sem lögfræðiálitið talar um að sé eignarnám sem framlag inn í flóknar og þungar viðræður vegna kjarasamninga gagnvart lífeyrissjóðunum, gagnvart launþegunum gagnvart eldri borgurunum. Er þetta framlag ríkisstjórnarinnar inn í kjarasamningana? Ég spyr.

Herra forseti. Ég hef engu við það að bæta sem hér hefur verið nefnt og ætlaði í rauninni ekki hingað upp, en er pínu hugsi yfir því hvernig hæstv. forseti túlkar allt einhvern veginn á stífasta hátt. Þó að hann sitji hérna í upphækkaðri íburðarmikilli harðviðarinnréttingu þá má hann ekki gleyma þeim veruleika að hann er ekki skipherra á flugmóðurskipi sem er algerlega óháð tíma og rúmi heldur er hér til þess að gæta hagsmuna Alþingis, m.a. gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég bið hæstv. forseta náðarsamlegast að velta því aðeins fyrir sér og styðja við bakið á okkur.

Hvernig réttlætir ráðherra að halda sínum kúrs þrátt fyrir að lögfræðiálit segi að hann fari á svig við lög? Að þessu spurði hv. þm. Bjarni Benediktsson í þessum sal árið 2010 þegar lögfræðiálit utan úr bæ sýndu að þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra væri mögulega rangstæður gagnvart lögum. Gervallur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins raðaðist hér í pontu og fannst þetta mikil ósvinna, kallaði eftir fundum í forsætisnefnd, kallaði eftir fundum í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, kallaði eftir því að gefin yrðu skýr svör og á endanum yrði auðvitað forsætisráðherra sem fer fyrir ríkisstjórninni að standa fyrir svörum ef ráðherra ætlaði að halda sínum kúrs og brjóta lög. Hvað hefur breyst, herra forseti?

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 582, sem er mál nr. 490, en um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 145/2018, um veiðigjald, framkvæmd fyrninga. Ég vil áður en lengra er haldið með þessa framsögu færa fram þakkir til þingsins sem hefur verið liðlegt í því að taka við þessu máli undir óvenjulegri tímapressu. Ég þakka fyrir góð samtöl, ekki síst í hv. atvinnuveganefnd þar sem við fórum þá óvenjulegu leið að fjalla um málið í raun og veru áður en það var komið út úr þingsal til að skerpa á umræðunni í tæka tíð. Frumvarpið er samið í matvælaráðuneytinu og með því eru lagðar til tilteknar breytingar á lögum nr. 145/2018, um veiðigjald, þ.e. um framkvæmd fyrninga samkvæmt ákvæði 5. gr. laganna. Frumvarpið felur í sér að sett er þak á fyrningar skipa og skipsbúnaðar sem geta komið til frádráttar við útreikning á reiknistofni veiðigjalds samkvæmt greininni fyrir hvert reikningsár. Lagt er til að séu skattalegar fyrningar samtals hærri en 20% af fyrningargrunni að viðbættum 200 millj. kr. skuli Skatturinn dreifa því sem umfram er á næstu fimm ár. Áætluð vaxtagjöld skulu þá nema sömu fjárhæð og þær fyrningar sem lagðar eru til grundvallar útreikningi á veiðigjaldi á ári hverju. Aðeins um aðdraganda málsins: Árið 2018 voru sett ný heildarlög um veiðigjald sem tóku gildi 29. desember 2018 og komu þá í stað fyrri laga sama efnis frá 2012. Samkvæmt lögunum er veiðigjald ákvarðað 33% af reiknistofni sem ákveðinn er fyrir hvern nytjastofn þannig að frá aflaverðmæti er dreginn hlutur stofnsins í breytilegum úthaldskostnaði og áætluðum föstum kostnaði. Í samræmi við lögin og framkvæmd þeirra byggist reiknistofn veiðigjalds ársins 2023 á afkomu ársins 2021, þannig að það kemur til álagningar með þessari hliðrun, en til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljast við það uppgjör skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar og áætluð vaxtagjöld sem nema skulu sömu fjárhæð og fyrningar. Tilefni þessa frumvarps sem hér er mælt fyrir er að miklar sveiflur hafa verið í veiðigjaldi milli ára á undanförnum árum. Til að nefna eitt dæmi til skýringar hefur t.d. veiðigjald af grálúðu sveiflast úr 32 kr. á kíló á árinu 2020 í 0 kr. á kíló á yfirstandandi ári. Sveiflur í veiðigjaldi eru að vissu marki eðlilegar og raunar er gert ráð fyrir því að það breytist í takti við aflabrögð, það var markmiðið, og markaðsaðstæður og ástand stofnana, þ.e. hugmyndafræðin var sú að veiðigjöldin sveiflist í takti við afkomuna. Það sem er hins vegar óheppilegt er að það hafa verið miklar sveiflur í þeim hluta veiðigjaldanna sem hefur ekkert með markaði eða vistkerfið að gera, þ.e. fyrningarhlutann, sem kemur til frádráttar sem nálgun á föstum kostnaði og vaxtakostnaði. Þetta á ekki síst við um útreikning gjaldsins vegna næsta árs, þ.e. ársins 2023, og næstu 1–2 árin þar á eftir vegna m.a. bráðabirgðaákvæðis nr. 70 í lögum um tekjuskatt sem kom inn með breytingarlögum nr. 33/21, sem samþykkt voru samhljóða á Alþingi og voru hluti af tilteknum aðgerðum í tengslum við Covid. Þau lög heimila að fyrna lausafé, m.a. skip og skipsbúnað, um 50% á ári vegna fjárfestinga á árunum 2021 og 2022 og voru hugsuð til að hvetja til fjárfestinga, einkum grænna fjárfestinga. Einnig vegna ákvæðis 14. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sem heimilar fyrningu sem nemur fjárhæð skattskylds söluhagnaðar fyrnanlegra eigna. Ef miklar fyrningar eru hjá tilteknum útgerðaraðilum, t.d. vegna ákvæðis til bráðabirgða nr. 70 í lögum um tekjuskatt, eða 14. gr. í sömu lögum, hækkar sá fastakostnaður sem dreginn frá aflaverðmæti og hefur áhrif á reiknistofn viðkomandi nytjastofns til lækkunar á veiðigjöldum. Nú í haust óskaði matvælaráðuneytið eftir upplýsingum frá Skattinum um áætlað veiðigjald á árinu 2023 þegar upplýsingar lágu fyrir, sér í lagi um það hvort bráðabirgðaákvæði tekjuskattslaga um heimildir til flýtifyrninga til að hvetja til fjárfestinga á tímum Covid hefðu veruleg áhrif á veiðigjöld til lækkunar á komandi ári. Í ljós kom að aukafyrningar, bæði vegna þessa bráðabirgðaákvæðis og fyrningarheimilda vegna söluhagnaðar eigna, sem áður er nefnt, þá lækkuðu veiðigjöld að öðru óbreyttu um 2,5–til 3 milljarða á næsta ári og yrðu til að mynda veiðigjöld á uppsjávartegundirnar, loðnu, síld, makríl og kolmunna, afar lág, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Lækkunin yrði þó ekki varanleg heldur tilfærsla í tíma. Með þessu frumvarpi er kveðið á um að fyrningar sem eru umfram 20% dragist frá veiðigjaldastofni í fimm jafn háum fjárhæðum á næstu fimm árum sem eftir koma, þ.e. að þessum áhrifum verði dreift á fimm ár. Með því er áformað, sem er mikilvægt bæði fyrir samfélagið og ríkissjóð og auðvitað fyrir sjávarútveginn sjálfan, að draga úr sveiflum á veiðigjald vegna aukafyrninga en um leið að tryggja það sem lagt er upp með, að fyrning skipa og skipsbúnaðar nýtist að fullu yfir lengra tímabil. Til að einfalda framkvæmd Skattsins er kveðið á um að slík dreifing fyrninga eigi sér aðeins stað þegar aukafyrningar næmu a.m.k. 200 millj. kr., en með því næst að mati Skattsins að taka tillit til þeirra fáu skipa með svo miklar aukafyrningar að þær hafa veruleg áhrif á reiknistofn veiðigjalds. Breytingin felur sem sé í sér að sveiflur í veiðigjaldi eru jafnaðar út með því að dreifa fyrningum á fleiri ár. Þetta er meira í samræmi við markmið laga nr. 145/2018, og leiðir einnig til meiri stöðugleika á innheimtu á veiðigjaldi af nytjastofnum og betra samræmis við raunverulega afkomu útgerðanna, sem var auðvitað markmið laganna á sínum tíma, með því að byggja inn reiknireglur sem jafna sveiflur í þáttum sem eru í litlu eða jafnvel engu samhengi við afkomu af nýtingu nytjastofna. Virðulegi forseti. Okkur lánaðist á fundi atvinnuveganefndar í morgun, góðum fundi þar, að ræða nokkrar vangaveltur og spurningar sem komu upp í huga þingmanna við fyrstu sýn. Ég vil geta þess, í ljósi þess hversu hratt þarf að vinna málið, að matvælaráðuneytið er reiðubúið til samstarfs við hv. atvinnuveganefnd þingsins eins og þurfa þykir og er reiðubúið að koma og gefa upplýsingar og ræða einstök mál við nefndina eftir því sem þarf. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir frumvarpinu þar sem fjallað er um og gerð grein fyrir efni þess eins og nokkurs er kostur. En af því að sú spurning liggur í loftinu hvers vegna verið er að gera þetta með svona stuttum fyrirvara þá er því til að svara að nægilegar forsendur og álagningin lá ekki fyrir fyrr en í lok september. Þegar lögin voru sett á sínum tíma þá gat í raun og veru enginn séð fyrir hver áhrif þessa ákvæðis yrðu á þessa þætti á þessu ári, þ.e. fyrir álagningu veiðigjalda fyrir árið 2023. Ég árétta það sem sagt og lýsi því yfir að ég er reiðubúin til góðs samstarfs við hv. atvinnuveganefnd. Ég þakka að lokum hæstv. forseta fyrir liðlegheit við að koma málinu hér á dagskrá.

Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. matvælaráðherra hvort hún sé ekki sammála mér um að lögin sem mælt var fyrir í desember 2020, og samþykkt voru í apríl 2021, sem voru breyting á lögum um tekjuskatt, hafi verið til að hvetja til fjárfestinga eins og yfirskrift laganna segir. Andi laganna var þessi: Við vildum hvetja til fjárfestinga og einkum grænna fjárfestinga með ívilnandi ákvæðum. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að það sé langsótt túlkun að þessir hvatar eigi líka að verða til þess að veiðigjöld lækki almennt? Við sem vorum hér og samþykktum þessi lög í apríl 2021 vorum að huga að því að einstaka lögaðilar og einstaklingar í atvinnurekstri myndu frekar fara út í fjárfestingar á þeim erfiðu tímum sem okkur þóttu blasa við 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna sem er mikilvæg. Það breytir ekki því að í andrúmsloftinu sem við vorum í á þessum tíma þegar heimsfaraldurinn helltist hér yfir og við vorum að fylgja eftir sóttvarnaráðstöfunum og áhrifum á efnahagslífið að atvinnuvegafjárfestingin dettur niður og Alþingi ákveður samhljóða að veita atvinnulífinu ívilnanir til að hvetja til fjárfestinga. Þá verða þessi víxláhrif til. Um umfang þeirra veit enginn á þeim tíma og engin leið að vita fyrr en skattskýrslur lögaðila koma inn núna. Þetta er því eini tímapunkturinn sem hægt er að meta áhrifin með þeim hætti sem við gerum hér. En það er auðvitað umhugsunarefni og í ljósi þess hversu hratt þessi mál voru unnin á sínum tíma, þá er það svo að þessi víxlverkun kemur til 

Frú forseti. Er ekki mikilvægt að láta skoða hvort bráðabirgðaákvæðið sem samþykkt var í apríl 2021 eigi við um ákvörðun veiðigjalda? Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort þessi gjörningur sem við horfum fram á, og þetta frumvarp sem hæstv. ráðherra var að mæla fyrir, sýni ekki að ákvæði laga um veiðigjöld, um ákvörðun fjármagnskostnaðar til frádráttar frá gjaldstofni, og að það sé svo tekið útblásið inn í útreikning veiðigjalda, séu meingölluð og hvort sú staða sem við erum í núna dragi það ekki fram kristaltært að ekki sé réttlætanlegt að útgerðarmenn geti bara með skattalegum bókhaldsbrellum 

Forseti. Það er ljóst að hér er um að ræða lagabreytingu sem verið er að leggja til til að skerpa á ákveðnum skilningi og til að tryggja að ekki verði umtalsvert fall á innkomu í ríkissjóð vegna þessara ófyrirséðu víxlverkana. Það er hins vegar algerlega ljóst, og við hv. þingmaður höfum rætt það ítrekað hér, að á veiðigjöldum eru margar skoðanir. Þau hafa verið lögð á með ýmsum hætti undanfarin ár og engin þeirra aðferða er að mínu mati gallalaus. Því er hægt að taka undir mjög margt sem hv. þingmaður segir. Það er verið að skoða öll þessi mál og þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir hér í þeirri umfangsmiklu stefnumótunarvinnu sem er í gangi. Bráðabirgðatillögur úr þeirri vinnu munu raunar liggja fyrir fljótlega eftir áramót.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingu á veiðigjaldi, á framkvæmdinni í því. Við erum að tala um 2 til 2,5 milljarða og við erum ekki að tala um nein ný gjöld. Það er bara verið að færa til þannig að við fáum þau á næsta ári. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún sé ekki sammála mér um að þarna séu peningar sem við gætum nýtt mjög vel fyrir þá verst settu nú um jólin. Við getum að vísu ekki notað nákvæmlega sömu peninga en við gætum táknrænt notað 2 til 2,5 milljarða í viðbót. Eingreiðslur eiga að vera 28.000 kr., lækka um helming miðað við það sem var í fyrra. Ef við hækkum þær tvöfalt eru það 60.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Ef við notum þetta gætum við farið í 120.000 kr. skatta- og skerðingarlaust sem ég held að myndi gleðja alla þá hér úti sem á þurfa að halda. Ég held að það myndi líka gleðja útgerðarmennina ef þeir gætu nýtt þetta í svo góð málefni.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé afar mikilvægt að þessir fjármunir séu nýttir vel eins og aðrir fjármunir sem ganga í ríkissjóð. Eins og hv. þingmaður veit þá háttar þannig til, í samræmi við lög um opinber fjármál, að við mörkum ekki tekjur til tiltekinna verkefna lengur. Það var auðvitað gert í miklum mæli hér áður fyrr. Ég held því að við eigum öll bara fyrst og fremst að fagna því að þarna erum við að koma í veg fyrir að þessir 2,5 milljarðar skili sér ekki á árinu 2023. Ég treysti því að þeim verði ráðstafað til góðra verka eins og öðrum fjármunum ríkisins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, og jú, ég geri mér alveg grein fyrir því. En þetta eru nú bara 2,5 milljarðar inn í ríkissjóð á næsta ári, 2,5 milljarðar sem hægt er að ráðstafa, það er hægt að taka út þá peninga sem á þarf að halda. Það er yfirleitt talað um það hér að ekki sé hægt að standa vel að málum og hækka þá verst settu vegna þess að það vanti fjármuni. Staðreyndin er sú að þarna erum við með 2 til 2,5 milljarða og svo erum með 4 milljarða í sparnað vegna fækkunar einstaklinga á örorku - ég er nú ekki alveg búinn að átta mig á því hvernig það er fengið út. En það eru til peningar og ég spyr hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála mér um að hægt væri að nota þá peninga sem við erum að tala um þarna í góð mál. Þörfin er svo sannarlega til staðar þarna úti og ég held að hæstv. ráðherra hljóti að vera innilega sammála mér í því.

Virðulegi forseti. Já, það er hægt og ég tel mikilvægt að horfa til allra þeirra þátta í fjárlögunum sem geta orðið til þess að jafna kjör í landinu, auka réttlæti. Þar held ég að við hv. þingmaður séum sammála. Við höfum stundum tekist á en oftar en ekki höfum við þó kinkað kolli þegar hitt er að halda ræður og ég ætla bara að halda því áfram. En væntanlega mun koma til þessarar umræðu við afgreiðslu fjárlaga, með hvaða hætti fjármunum ríkisins er ráðstafað. Þegar við erum að ákveða útgjaldahluta fjárlaganna mun þetta allt saman verða rætt.

Frú forseti. Mér finnst þetta mál sem komið er hingað með svo stuttum fyrirvara og þarfnast svo skjótrar afgreiðslu eiginlega sýna kjarnann í gagnrýni þeirra sem talið hafa núverandi fyrirkomulag varðandi útreikning veiðigjalda meingallað, eða núverandi fyrirkomulag á því hvernig við finnum út úr því hvað sé eðlilegt og sanngjarnt að stórútgerðin greiði fyrir afnot af þjóðarauðlindinni. Það verður tími til að ræða það frekar. Fyrir ríflega 20 árum lagði auðlindanefnd, sem þá var ætlað að skoða sátt í sjávarútvegi, til að farin yrði leið tímabundinna nýtingarsamninga. Stjórnendur stórútgerðarinnar höfnuðu þeirri leið og fengu sínu framgengt. Nýleg könnun á líðan og sjálfsmynd stórútgerðarinnar sýnir að það hefur ekki beint verið - ég ætla ekki segja að það hafi ekki verið ferð til fjár fyrir hana, það var þetta vissulega - til að bæta andlega líðan þeirra, svo ég orði það þannig. 

Forseti vill minna á að ræðutíminn er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Ég segi það í fullri hreinskilni að ég tel þá vinnu sem stendur yfir núna vera mjög mikilvæga vegna þess að við erum að freista þess að nálgast hana með öðrum hætti en við höfum gert áður, þar sem við erum ekki fyrst og fremst að einangra ágreininginn heldur að reyna að ná utan um þau mál sem fara sem betur fer sífellt ofar á áherslulista um lönd og álfur; umgengni við auðlindina, umhverfismálin, þessi mikilvægu atriði um að við höldum áfram að nýta auðlindir sjávar í ljósi loftslagsbreytinga o.s.frv. á sjálfbæran hátt. Það er auðvitað stóra viðfangsefnið. Varðandi þetta tiltekna mál og það sem hv. þingmaður er að spyrja um þá er þetta mál auðvitað ekki, eins og hv. þingmaður veit, veiðigjaldamálið. Við eigum eftir að ræða það síðar, en ég segi það núna, hef sagt það áður og stend við það, að þegar við erum að ræða þessi mál í þessari breiðu samstöðu 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Auðvitað er rétt að þetta er ekki veiðigjaldamálið. En þetta kristallast í því að þetta mál kemur upp vegna þess hversu flókinn útreikningurinn er, hér er her stjórnmálafólks og embættismanna sem ekki átta sig á þessum afleiðingum. Það er rétt að heilmikið er undir og ég get borið virðingu fyrir því hvernig hæstv. ráðherra nálgast málið. Það er samt þannig að mjög fljótlega í vinnunni komu upp raddir um að þetta væri býsna víðfemt, hvort ekki væri rétt að skera aðeins niður af verkefnalistanum. Nú mega áheyrendur giska á hvaða atriði af verkefnalistanum var lagt til að tekið yrði af. Það var hugmyndin um þessar breytingar, þ.e. um endurgjald stórútgerðarinnar til þjóðarinnar. Ég veit að því var mótmælt og það hefur svo sem ekki verið tekinn annar snúningur á því. Ég hef samt ákveðnar áhyggjur af því að í þessari vinnu verði miklum tíma og púðri 

Forseti er að reyna að vera með skýra fundarstjórn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hvatninguna og vona að ég geti staðið undir því. Ég nefni umhverfismálin og held að við höfum stundum tilhneigingu til að halda að þau mál séu í grunninn samstöðumál. Þar koma öðruvísi núningsfletir. Við getum t.d. rætt um skuldbindingar Íslands varðandi verndun vistkerfa og svæða í hafi. Það hefur ekki verið einfalt, er býsna flókin umræða og tengist líka veiðarfærum og nýtingu hafsvæða. Umhverfismálin snúast því líka um hvað við gerum á grunnslóð, hvað við gerum utar, hvað við gerum með umræðuna um brottkast og eftirlit o.s.frv. Þetta eru líka pólitísk mál og hafa verið það. Það breytir því ekki að ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að stóru átakalínurnar hafa verið í gegnum tíðina, og við horfum ekkert fram hjá því, með hvaða hætti við tryggjum að greitt sé fyrir afnot af auðlindinni.

Frú forseti. Það er mjög áhugavert hvernig við erum að fá þetta mál inn í þingið, hvernig þetta kemur til og hver aðdragandinn allur er. Auðvitað sýnir þetta okkur svart á hvítu að það hvernig við hugsum þessi veiðigjaldamál er allt of flókið og allt of ógagnsætt. Það er algerlega óboðlegt að úti í samfélaginu sé tilfinning um að einhvern veginn sé hægt að spila með kerfið til að hafa áhrif á upphæðina á endanum, án þess að ég sé að fullyrða að það sé gert. Það er auðvitað tilfinningin sem skapast þegar hlutirnir eru svona ógagnsæir. Ég hjó eftir því að í greinargerðinni er verið að tala um að haft hafi verið samráð við Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi. Þetta er umtalsverð breyting fyrir fyrirtækin sem lenda í þessu. Mig langar að vita og fá svör við því hjá hæstv. ráðherra hvort búast megi við því að einhver einstök fyrirtæki geri verulegar athugasemdir við þessa leið sem verið er að fara til þess að bjarga málum fyrir horn á síðustu stundu, og jafnvel hvort einhvers konar málaferli gætu verið yfirvofandi vegna þessa.

Virðulegur forseti. Við teljum í ráðuneytinu, og það kemur raunar líka fram í greinargerð með málinu, að málið sé í grunninn afar öruggt. Til viðbótar aflaði ráðuneytið sér lögfræðiálits um þau álitamál sem þarna eru uppi eins og góð stjórnsýsla á að vera. Maður á bæði að kanna grunninn í sínu ráðuneyti og leita svo utanaðkomandi mats. Álitið var býsna afdráttarlaust um þessi álitamál, þ.e. að frumvarpið væri öruggt hvað þetta varðar. Það breytir því þó ekki að það kann alltaf að vera að einhverjum detti í hug að láta á það reyna. SFS talar auðvitað fyrir hópinn og það er leiðin til þess að eiga þetta samráð. Við höfum enga ástæðu til að ætla af því samráði að einhver slík mál séu í pípunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar einnig að nefna að þegar við erum að tala um mál eins og þetta sem hefur klofið þjóðina í áratugi, þ.e. hvernig við högum gjaldtöku í sjávarútvegi, hvernig þeir sem nýta sameiginlega auðlind allrar þjóðarinnar eiga að greiða fyrir þann rétt, þá þurfa hlutirnir að vera þannig að fleiri geti lesið sig í gegnum það en færustu endurskoðendur, sérfræðingar í skattarétti og slíkir einstaklingar. Það hefur verið kallað eftir því að einfalda þetta kerfi. Hugleiðingar um það hafa komið fram og er t.d. í stefnu míns flokks að einfaldast sé að láta markaðinn ákvarða hversu hátt gjaldið eigi að vera, að það sé í raun og veru skilvirkasta leiðin til að gera þetta. En mig langar að fá mat hæstv. ráðherra á því, þegar við erum í þessari stöðu eftir Covid-aðgerðir, hvort þetta sé ekki mjög til þess fallið að rýra trúverðugleika þess kerfis sem við erum með núna til að ákvarða upphæð veiðigjalda. 

Virðulegur forseti. Ég held að ekki þurfi þetta mál til að þingmaður Viðreisnar hafi þá skoðun að þetta sé ómögulegt kerfi. Ég hef heyrt hann tala um það áður og líka fyrir þessari nálgun að bjóða upp heimildir, sem er ein þeirra hugmynda sem eru uppi. Ég held að það sé líka varhugavert að nálgast þá leið sem einhverja töfraleið. Ég held að þetta sé flókið og tel að við þurfum að nálgast það þannig. Ég held um leið að við eigum að halda áfram að ræða mismunandi sjónarmið í þessu. Hv. þingmaður var að tala um hvernig löggjöfin er og ég vil taka undir það með honum að löggjöfin um fiskveiðistjórnarkerfið er í heild mjög ruglingsleg, búið er að klippa og líma mjög oft og því er þetta mikill bútasaumur. Út af fyrir sig væri mikið þjóðþrifaverk að laga það hreinlega hvernig lögin líta út. Vegna spurningar hv. þingmanns hér áðan, 

Frú forseti. Það var seint í desember árið 2020, í miðjum heimsfaraldri, sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra mælti fyrir frumvarpi sem átti að hvetja til fjárfestinga. Frumvarpið fjallaði um skattalegar ívilnanir þannig að lögaðilar og einstaklingar í atvinnurekstri væru hvattir til að fara út í fjárfestingar. Það voru miklar áhyggjur í þessum sal af því að í Covid-faraldrinum færi efnahagslífið allt á hliðina og hvetja þyrfti til fjárfestinga til að hjólunum yrði áfram haldið gangandi. Það var gert með ýmsum leiðum en m.a. með þessu frumvarpi um skattalegar ívilnanir, þ.e. hraðari fyrningar eigna fyrir fjárfestingar sem yrði farið í á árunum 2021–2022. Þetta frumvarp, sem varð síðan að lögum, lítillega breytt þó, átti að taka til 1.–4. töluliðar 37. gr. um tekjuskatt og þá um leið til 1. gr. sem fjallar um fjárfestingar í skipum. Það var mikil jákvæðni gagnvart þessu frumvarpi, sérstaklega vegna þess að þarna var lögð mikil áhersla á grænar fjárfestingar og ívilnanir þegar fjárfest væri í þá átt. Í efnahags- og viðskiptanefnd var aldrei, alla vega ekki á þeim fundum sem ég sat, við vinnslu þessa frumvarps talað um veiðigjald eða þau lög í því sambandi. Minn skilningur var sá, og stuðningur Samfylkingarinnar var við það markmið frumvarpsins og laganna, að hvetja ætti til fjárfestinga í heimsfaraldri þar sem efnahagslífið var ekki í góðum málum og einkum og sér í lagi að hvetja til grænna fjárfestinga. Okkur datt ekki í hug, leyfi ég mér að segja, að túlka mætti þau lög þannig að um leið og búið væri að hvetja útgerðarmann til að fara út í fjárfestingar, og hann fengi þar skattalegar ívilnanir, þá myndi það um leið þýða að það væri ekki bara hann sem fengi skattalegar ívilnanir heldur allir aðrir sem greiða veiðigjöld yfir höfuð vegna þess að reikniverkið í kringum veiðigjöldin er þannig hannað. Mér finnst, frú forseti, augljóst með bráðabirgðaákvæðið sem samþykkt var hér í apríl 2021, um hvata til fjárfestinga, að líta eigi fram hjá því þegar veiðigjöldin eru ákveðin. Það var vilji löggjafans, það var andi laganna og það getur hver maður séð sem les frumvarpið, nefndarálitin og þeir sem voru í efnahags- og viðskiptanefnd muna eftir umræðunum þar. Þess vegna eru það ákveðin vonbrigði að inn í þingið núna komi það frumvarp sem hæstv. matvælaráðherra var að mæla fyrir áðan sem rennir stoðum undir þá túlkun að hvatningin til fjárfestinga í útgerð á erfiðum tímum í heimsfaraldri eigi að hafa áhrif á lækkun veiðigjalda. Það var alls ekki vilji löggjafans. Mér finnst það vera dagljóst. Þess vegna hljótum við að setja stórt spurningarmerki við þá framkvæmd sem virðist eiga að festa í sessi með frumvarpinu sem við ræðum hér, að láta bráðabirgðaákvæðið sem samþykkt var í apríl 2021 hafa áhrif á ákvörðun veiðigjalda. Auðvitað segi ég, sem er óánægð og ósátt við reikniverkið sem er undir ákvörðun veiðigjalda, að þetta sýni skýrt hversu gallað það reikniverk er en málið sem við ræðum er afleiðing ákvæða laga um veiðigjald um ákvörðun fjármagnskostnaðar til frádráttar frá gjaldstofni. Ég tel þetta bæði órökrétt og ómálefnalegt og við ættum að nýta tímann til að finna frekar út úr því hvernig við getum rennt stoðum undir anda laganna, um hvatningu til fjárfestinga, frá því í apríl 2021 og vilja löggjafans í þeim efnum. Þess vegna finnst mér mikilvægt að fá álit á þessu og á fundi atvinnuveganefndar í morgun kallaði ég, ásamt fleirum í þeirri ágætu nefnd, eftir lögfræðiáliti sem færi yfir þennan möguleika og þá túlkun laganna um hvata til fjárfestinga að þau ættu ekki við ákvörðun veiðigjalda. Hér virðast menn telja að ekki sé hægt að komast hjá því, þarna hafi löggjafinn einfaldlega gert stórkostleg mistök því það er umtalsvert fjárhagslegt tjón fyrir ríkissjóð að þessar skattalegu ívilnanir, til að hvetja útgerðarmenn til að fjárfesta í skipum, hafi síðan þessi áhrif á veiðigjöldin. Frumvarpið sem hæstv. matvælaráðherra var að mæla fyrir áðan er ekki um að lækka veiðigjöldin heldur til þess að draga úr sveiflum, til þess að lækkunin komi ekki öll inn á árinu 2023 heldur verði þetta sveiflujafnað. Þau lög, verði frumvarpið að lögum, eru ekki um neitt annað. Þau eru ekki um að hækka veiðigjöld. Þau eru um að fletja út þessar sveiflur sem eru áhrif af túlkun laganna sem samþykkt voru í apríl 2021 um hvatningu til fjárfestinga. Ef ekki er vilji til þess eða lagatúlkunin er svo grjóthörð og ísköld að ekki sé hægt að meta anda laganna eða vilja löggjafans í þeim efnum og ekki sé nóg að segja að bráðabirgðaákvæðið í lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, eigi ekki við um veiðigjald, þá segðum við í staðinn, ef við komumst ekki hjá því, að við munum bara breyta veiðigjöldunum þannig að í stað ákvæðisins, um að til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljist skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar og áætluð vaxtagjöld sem nema skulu sömu fjárhæð og fyrningarnar, kæmi eitthvað á þá leið að um fjármagnskostnað útgerðar skuli miða við reiknaða ársskýrslu Hagstofu Íslands í stað núverandi ákvæðis. Þetta gæti verið bráðabirgðaákvæði fyrir árið 2023. Og eins og fram hefur komið hér fyrr í umræðunni þá er auðvitað verið að vinna að breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu og m.a. koma veiðigjöldin og ákvörðun þeirra þar undir. Það væri því hægt að gera eitthvað slíkt bráðabirgðaákvæði sem gilti bara um reikning veiðigjalda fyrir árið 2023 en síðan gætum við farið betur ofan í saumana á þessu máli. Frú forseti. Ég mun auðvitað tjá mig betur um þetta mál þegar vinnslan í atvinnuveganefnd fer fram á morgun og um helgina og á mánudaginn áður en málið kemur aftur til 2. umr. Ég skil ósköp vel að hæstv. matvælaráðherra vilji að þetta frumvarp verði afgreitt fljótt og vel og ég veit að sá hæstv. ráðherra er ekki að biðja alla um að samþykkja það heldur að hleypa því í gegn þannig að hægt sé að fletja út kúrfuna. En ég vil segja, og ég vona að ég hafi komið máli mínu nokkuð skýrt á framfæri, að ég tel að bráðabirgðaákvæðið sem samþykkt var við lög um tekjuskatt í apríl 2021 til að hvetja til fjárfestinga hafi ekki verið hugsað til þess að lækka veiðigjöld. Það var ekki það sem við vorum að gera. Við vorum að hvetja til fjárfestinga og einkum grænna fjárfestinga í miðjum heimsfaraldri þegar við höfðum áhyggjur af því að efnahagslífið væri að fara á hliðina og samþykktum hér í þessum sal alls konar ívilnanir til þess að reyna að halda hjólum samfélagsins gangandi á þeim erfiðu tímum. Þetta, að hvetja til fjárfestinga, var eitt af því. Það var aldrei minnst á veiðigjöld í því sambandi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir framsöguræðu hennar sem mér finnst um margt hafa verið áhugaverð. Það vakti mig til umhugsunar þar sem ég sat niðri á skrifstofu og var að horfa á sjónvarpið, að hún lauk ræðu sinni á að tala um að á árinu 2021 hefði verið farið í hvata til fjárfestingar sem átti að vera til þess að hjálpa samfélagi, sem var í mikilli neyð, að viðhalda því atvinnustigi sem þá var og koma í veg fyrir að fólk lenti á götunni vegna atvinnuleysis. Síðan hefur það einhver önnur áhrif sem fólk var ekki upplýst um. Mig langar að fá svolitla umræðu um það hver grunnurinn getur verið fyrir útreikningi veiðigjalda. Þarna hafa afskriftir greinilega áhrif þegar veiðigjöld eru reiknuð. Maður veltir fyrir sér, af því að verið er að búa til ársreikninga fyrirtækja af endurskoðendum úti í bæ og það er hægt að setja alls konar inn í slíka ársreikninga, afskriftir og hægt að færa til gjalda ýmsa hluti, hver grunnurinn getur verið fyrir útreikningi veiðigjalda. Er þessi grunnur sem hér er verið að tala um ekki algerlega fáránlegur þegar kemur í ljós að við það að búa til fjárfestingahvata þá missum við veiðigjöld samhliða?

Frú forseti. Ég er alveg sammála því að mér finnst þetta mál draga það svo skýrt fram að reiknireglan undir veiðigjöld er gölluð. Alltaf held ég að það verði svo á meðan það eru stjórnmálamenn sem eru að reyna að finna út úr því hvernig hægt er að hafa veiðigjaldið í sátt við þá sem eiga að greiða það, að það verði alltaf eitthvert vesen. Það á sannarlega við um þessa reiknireglu eins og fleiri reiknireglur sem undir veiðigjöldin hafa verið. Mér finnst bara kjánalegt að þegar verið er að ákveða gjöld á þá sem nýta auðlindir þjóðarinnar þá séu einhverjir skatta- og fjármálalegir gjörningar undir sem útgerðarmennirnir geta svolítið stýrt sjálfir hvernig koma niður í sínu bókhaldi og hafa þá um leið áhrif á veiðigjöldin. Ég er þeirrar skoðunar að það eina og í raun einfaldasta sem hægt er að gera í þessum efnum ef við viljum fá fullt verð fyrir auðlindina okkar er að bjóða hana út; bjóða út kvótann, hluta á hverju ári. Við í Samfylkingunni höfum talað um 5% á ári og fá þá það verð sem markaðurinn er tilbúinn til að greiða. Þá um leið opnum við kerfið okkar, sem er alveg harðlæst og lokað, og fáum fullt verð fyrir auðlindina.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar kannski að byrja á því sem hún nefndi, að alltaf er verið að reyna að leggja á auðlindagjöld í sátt við þá sem eiga að greiða. Ég veit ekki til þess að almenningur eða skattborgarar þessa lands séu spurðir um það hvort þeir vilji borga skatta, þeir verða bara að borga. Þeir eru lagðir á og fólk verður að borga þá. Því skilur maður ekki alveg þessa pólitík að þurfa alltaf að sætta þá sem eiga að borga þetta auðlindagjald. Ég lít þannig á að þetta kerfi sé mjög flókið og að þessi grunnur undir útreikning veiðigjalda sé í raun og veru bara bull og rusl. Ég er ánægður með að heyra og held að við séum sammála um að tímabinding úthlutunar veiðiheimilda sé það kerfi sem getur fúnkerað best. Þarna vorum við að tala um afskriftir sem fóru upp í 50% af fjárfestingu. Það er ekkert óeðlilegt við að kvóti sé afskrifaður á sama hátt og fasteign. Við afskrifum fasteignir á x mörgum árum. Útgerðarmenn gætu að sama skapi afskrifað kvótaeign eins og hv. þingmaður nefndi hér, um 5% á ári, og það færi síðan á markað. Því er greinilegt að samhljómur er á milli Samfylkingar og Viðreisnar hvað þetta varðar, að tímabinding veiðiheimilda eigi að vera það sem við byggjum á og síðan gætu nýir aðilar nýtt sér þá leið til að koma inn á markaðinn. Það að nota þetta kerfi eins og svo berlega kemur í ljós núna er algjörlega galið. 

Frú forseti. Já, við erum sammála um þetta og þurfum að beita okkur vegna þess að þarna undir eru ríkir almannahagsmunir. Hins vegar er tilgangur þess frumvarps sem við ræðum hérna ekki að gæta hagsmuna ríkissjóðs, ef svo má segja, heldur fletja út sveiflu. Ég viðurkenni að þegar ég sá þetta frumvarp varð ég fyrir vonbrigðum, af því að ég vonaði að hægt væri að draga fram vilja löggjafans með þessu frumvarpi um að hvetja til fjárfestingar og vilji væri hjá stjórnarflokkunum og ríkisstjórninni til að verja almenning og ríkissjóð fyrir slíkum túlkunum á slæmum aukaverkunum á annars ágætu frumvarpi sem samþykkt var í apríl 2021, en það er ekki gert. Þetta frumvarp sem við ræðum hér er bara til þess að fletja út sveifluna en ekki til annars, ekki til að renna stoðum undir túlkun og vilja löggjafans frá því vorið 2021.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir hennar ágætu ræðu. Þetta frumvarp sló mig eiginlega í rot þegar ég sá það. Í fyrsta lagi leið mér mjög einkennilega, þetta er í fyrsta skipti sem ég horfi á slíkan pólitískan hráskinnaleik svo gjörsamlega grímulausan - hvernig popúlisminn fær að blómstra hér í þessu frumvarpi. Raunverulega, eins og ég upplifi það og er staðreynd, er ekki verið að hækka veiðigjöldin um eina einustu krónu. Það var hlálegt þegar verið var að tala um að fletja út kúrfuna. Mér fannst ég vera komin með hv. fyrrverandi sóttvarnalækni og allt hans þríeyki fletjandi út kúrfuna í öllum þessum Covid-aðgerðum sem við vorum að glíma við á sínum tíma. Fletja út hvaða kúrfu? Við höfum t.d. fengið að vita að skuldir ríkissjóðs eru 160 milljörðum kr. lægri en gert var ráð fyrir áður en við fórum í allar þessar Covid-aðgerðir. Það var gert ráð fyrir að við þyrftum að punga út 160 milljörðum meira heldur en raun ber vitni, þó að við skuldum nóg fyrir. Þessi popúlismi sem blasir við mér hér er einfaldlega sá að fyrirsagnir í blöðunum segja: Svandís Svavarsdóttir hækkar veiðigjöldin um 2,5 milljarða á næsta ári. Þetta er það sem ég dró sérstaklega út úr þessu og langar að leggja sérstaka áherslu á. Ég spyr því hv. þingmann hvort ekki sé ráð að við gerum því augljósari skil hver raunverulegi tilgangurinn er. Telur hv. þingmaður að það hafi verið rétt að veita svona gríðarlegar ívilnanir og hvatningu í nýsmíði, viðhald og allar þær framkvæmdir sem útgerðin var hvött til að fara í til að fá þessar ívilnanir sínar og borga lægri veiðigjöld? Ég get ekki betur séð en að eins og venjulega hafi bara einstaka útgerðir ráð á því. Litlar og meðalstórar útgerðir geta alls ekki nýtt sér þetta úrræði að einu eða neinu leyti og sitja þar af leiðandi eftir í súpunni sem endranær.

Frú forseti. Það er alveg rétt. Ekkert er verið að lækka veiðigjöldin en verið er að fletja út kúrfu. Ég get alveg skilið að hæstv. matvælaráðherra vilji jafna aðeins út tekjuflæðið af veiðigjöldunum. Ég er hins vegar ekki sammála því að það eigi að túlka lögin sem við samþykktum hér vorið 2021 með þessum hætti, að bráðabirgðaákvæðið hafi áhrif á útreikning veiðigjalda. Eins og hv. þingmaður man vissum við ekkert hvað framtíðin bæri í skauti sér í miðjum heimsfaraldri. Í stjórnarandstöðunni vorum við tilbúin til samstarfs og við lögðumst yfir öll frumvörpin sem hér komu inn og mörg hver voru í efnahags- og viðskiptanefnd sem ég sat í þá, auk þess voru frumvörp í velferðarnefnd. Við vildum gera allt sem við gætum til að laga ástandið. Þetta frumvarp veldur síðan lækkun á veiðigjöldum af því að reiknireglan undir veiðigjöld er svo rugluð og túlkunin á þessum fjárfestingaívilnunum sem gerðar voru vorið 2021. Af því að hv. þingmaður spyr þá var ég sammála því að hvetja til fjárfestinga á þessum tíma. Við höfðum áhyggjur af því að illa væri að fara fyrir okkur og mér fannst sérstaklega mikilvægt, og fagnaði því sérstaklega í frumvarpinu sem mælt var fyrir í desember 2020, að mjög rík áhersla var lögð á grænar fjárfestingar. Það var einmitt það sem við höfðum talað fyrir í Samfylkingunni, að við þyrftum að koma inn með ívilnanir í þessu ástandi og þá ættum við að leggja áherslu á grænar fjárfestingar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hvatning til fjárfestinga, ívilnanir og annað slíkt - ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að á einhverjum tímapunkti hafi allt í einu kviknað ljós hjá þessum stórútgerðum, með alla vasa fulla af peningum, í þessum ívilnunaraðgerðum okkar stjórnvalda og þær hafi ákveðið að ráðast í nýsmíði og alls konar stórframkvæmdir með tilliti til þess. Ég tel að það þurfi aðeins lengri undirbúning að svoleiðis vangaveltum en tvö ár í Covid, en það er önnur saga. Það eina sem ég bendi á er að það er kannski allt í lagi að alþjóð fái einfaldlega að sjá það svart á hvítu hvernig verið er að senda skilaboð út í samfélagið sem eiga faktískt ekki við nein rök að styðjast. Það er ekki verið að hækka veiðigjöld á næsta ári um 2,5 milljarða, engan veginn. Hins vegar er verið að fletja út kúrfuna eins og þríeykið okkar góða sagði svo gjarnan í Covid-faraldrinum, nú höldum við því áfram í sambandi við sjávarútveginn eins og ég sé það því miður fyrir mér. Mér hugnast ekki þessi vinnubrögð. Ef við vildum raunverulega - ég veit ekki hvort hv. þingmaður er mér sammála um það, en ég vil leyfa mér að ætla það og fæ þá að heyra það frá henni síðar - taka fjármagn frá stórútgerðinni fyrir aðgang að auðlindinni okkar væru þessi ríkisstjórn og ríkisstjórnin þar á undan löngu búnar að gera það. Staðreyndin er sú að þau hafa lækkað veiðigjöldin helling síðan ég kom á þing 2017. Mig langar að biðja hv. þingmann að velta því upp með mér.

Frú forseti. Fyrst vil ég segja að lögin um hvata til fjárfestinga frá apríl 2021 áttu við um töluliði 1–4 í 37. gr. tekjuskattslaga. 1. gr. fjallar um skip, kannski hefðum við átt að undanskilja hana en við gerðum það ekki. Lögin fjölluðu um svo margt annað en þetta og við töldum hér í þessum sal - enginn greiddi atkvæði gegn þessu - að þau myndu hafa góð áhrif. Það hefur þó sýnt sig að þau eru túlkuð með þeim hætti að ívilnanir séu ekki bara fyrir þær útgerðir sem fjárfesta í skipum heldur fyrir allar útgerðir sem greiða veiðigjald. Að mínu mati er það ekki rétt túlkun á lögunum. Ég hef oft talað um að það þurfi bara pólitískan vilja til þess að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu okkar. Um það ríkir ekki sátt, það er bara þannig. Samfélagsleg sátt ríkir ekki um þetta kerfi, um hvernig farið er með auðlindina okkar. Það hefur verið gagnrýnt að kerfið er lokað og nýliðun nánast ómöguleg. Ákvörðun á veiðigjaldi er líka undarleg, svolítið eins og stjórnmálamenn reki puttann upp í loftið og segi: það á að vera þetta, í stað þess að leyfa markaðnum að ráða eins og við höfum talað um í Samfylkingunni. Síðan er annað sem er alvarlegt og það er brottkastið sem stundað er í stórum stíl og vigtunarsvindl. Fiskistofa hefur í hvoru tveggja þessara atriða talað um 

Forseti. Að viðhafa vandaða lagasetningu er eitt af hlutverkum okkar sem löggjafarvalds og við sem erum eldri en tvævetur hér á þingi munum hverjar afleiðingar þess eru þegar flókinni lagasetningu er flýtt í gegnum þingið án þess að leikreglurnar séu virtar. Það er ástæða fyrir því að við gefum tvær vikur í umsagnarfrest, að við gefum nefndum nægan tíma til að funda um þingmál. Það er til þess að koma í veg fyrir mistök og til að tryggja réttaröryggi borgaranna. Árið 2016 var samþykkt á Alþingi frumvarp félags- og jafnréttismálaráðherra um breytingar á lögum um almannatryggingar. Það fór ekki betur en svo að enginn kom auga á stór mistök í frumvarpinu, hvorki ráðherra, framsögumaður né nokkur á þingi. Mistökin fólust í orðalagi þess efnis að ekki skyldi skerða ellilífeyri almannatrygginga vegna lífeyrissjóðsgreiðslna. Það leiddi allt í einu til þess að risastór hópur lífeyrisþega átti rétt á miklu hærri bótum en hann var vanur að þiggja. Samt hélt ríkið áfram að greiða sömu bæturnar og áður og vonaði bara að enginn myndi fatta mistökin. Þegar ráðherra var svo bent á þau þá bað hann velferðarnefnd að drífa frumvarp í gegnum þingið til að laga mistökin og bað meira að segja um trúnað um efni frumvarpsins til að skapa ekki óvart lögmætar væntingar hjá þessum hópi. Ríkislögmaður skilaði velferðarnefnd trúnaðarbréfi sem mátti ekki sýna öðrum þingmönnum en staðreyndin er samt sú að lagasafnið er opið og þess vegna komst þetta nú allt upp frekar fljótt. Samt voru lögin keyrð í gegnum velferðarnefnd og þingið á mettíma með afturvirkri gildistöku til að laga mistökin. Píratar vöruðu við því að afturvirk skerðing réttinda sem þessi hópur hafði réttmætar væntingar til myndi skapa ríkinu bótaskyldu. Þeirri breytingartillögu var samt auðvitað hafnað. Landsréttur komst svo árið 2019 að þeirri niðurstöðu að Tryggingastofnun hefði verið óheimilt að skerða þessar bætur ellilífeyrisþega í janúar og febrúarmánuði árið 2017 og varð ríkið að greiða um 5 milljarða í bætur vegna þessara mistaka. Þetta er dæmisaga, forseti, um það af hverju við eigum að vanda okkur við lagasetningu, taka okkur tíma og ekki setja okkur í þá stöðu að þurfa að laga mistök okkar eftir á. Það eru fjölmargar spurningar sem vakna við lestur þessa frumvarps sem fjallað er um núna. Tíminn frá framlagningu þangað til að veiðigjöld næsta árs verða ákveðin er mjög skammur og rétt að hafa áhyggjur af því hvaða afleiðingar það kann að hafa, ekki síst vegna þess að hér er um að ræða gjaldtöku vegna nýtingar á sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Nú er ég mjög hlynnt því að veiðigjöld séu hækkuð en hér er ekki um að ræða neina raunverulega hækkun á veiðigjaldinu heldur, eins og hefur komið fram í umræðunni hér, snýst þetta um að draga úr sveiflum og dreifa greiðslum á jafnari hátt yfir einhver ár. Ég velti bara fyrir mér: Hvers vegna er verið að fara af stað í frekar áhættusama lagaleikfimi þegar ávinningurinn er svona óljós? Mig langar því að leggja áherslu á það við hv. atvinnuveganefnd að hún gefi málinu góðan gaum. Vonandi eru þetta óþarfa áhyggjur en við megum ekki afgreiða málið án þess að vera fullviss um allar afleiðingar þess. Við sem löggjafi berum ábyrgð á þeim lögum sem við samþykkjum hér út úr þessum þingsal. Vönduð lagasetning er á okkar ábyrgð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir hennar stórkostlega flottu ræðu. Ég ætlaði nú ekki að koma upp í andsvar en ég finn mig algerlega knúna til þess, hún sagði sannleikann en mér fannst skorta pínulítið upp á hann, því maður er með pínulitla athyglissýki í þessum æðsta ræðustóli landsins. Jú, vönduð lagasetning, það er svo sannarlega það sem skiptir máli. Það er svo sannarlega rétt, sem hv. þingmaður segir, að til þess erum við og fastanefndirnar að senda út umsagnarbeiðnir og annað slíkt til þess að reyna að fá aðstoð utanaðkomandi sérfræðinga til þess að við getum byggt sem besta löggjöf, skilvirkustu og öruggustu löggjöfina sem stendur af sér alla storma hvað varðar hugsanlegt ólögmæti. En það var Flokkur fólksins sem kom að dómsmálinu. Píratar komu auga á að það væri mikill galli í gangi þegar þetta heimildarákvæði féll niður í almannatryggingunum eldri borgara sem laut að því að skerða tekjur eldri borgara vegna lífeyristekna. Það voru 5 milljarðar sem Flokkur fólksins fékk út úr þessu dómsmáli fyrir hönd eldra fólks og með vöxtum og öðru slíku nálgast það hátt í 7 milljarða. Ég veit ekki hvort það er vegna þess að löggjöfin var svo óvönduð að allir skömmuðust sín svona mikið fyrir hana að þetta hefur siglt frekar, finnst mér núna, neðan sjávar vegna þess að það sem fékkst út úr þessu lögbroti og mistökum starfsmannsins í velferðarráðuneytinu, eins starfsmanns, kostaði ríkissjóð meira en öll nýbyggingin hérna við Alþingishúsið, hvorki meira né minna. Ég spyr því hv. þingmann: Finnst henni ekki að þetta mál hafi farið frekar lágt miðað við hvað það er ofboðslega frábært og hver það var sem stóð að því?

Forseti. Ég þakka andsvarið. Auðvitað gerði það það og þetta var rosaleg eldskírn fyrir mig, man ég eftir, þarna er ég nýkomin á þing og þetta var eitt af fyrstu stóru málunum sem varð viðfangsefni hv. velferðarnefndar sem ég sat í á þeim tíma. En ég dró ótrúlega mikilvægan lærdóm af þessu ferli um hvað það er sem skiptir máli. Við erum allt of oft að lenda í þessu hér á þingi. Við fáum mál til okkar sem þarf að klára í ofboðslega miklum flýti og eru sett í flýtimeðferð og allur tími styttur og allt þetta og við erum allt of oft að lenda í því að mistök eru gerð og mistökin kosta okkur líka pening. Við megum ekki gleyma því. Mér skilst að það hafi einmitt verið móðir hv. þingmanns sem rak þetta mál á sínum tíma.

Aðili.

Hún var aðili sem rak þetta mál á sínum tíma og bara ótrúlega flott hjá Flokki fólksins að taka þetta mál og keyra það áfram. Það er mikilvægt. Það olli mér miklum vonbrigðum á sínum tíma hvernig var farið í þetta mál því þá áttaði ég mig á því að það skiptir oft ekki máli hvaða rök stjórnarandstaðan kemur með eða hvernig við vörpum ljósi á mál, það er einhvern veginn allt hunsað og svo er bara keyrt áfram. Svo eru afleiðingar af því. Eldskírn mín fólst í því að þurfa að horfa á þann raunveruleika að það skortir svo mikið upp á samvinnu stjórnar og stjórnarandstöðu þegar við erum að díla við svona mál sem varðar allt þingið og samfélagið allt og við ættum að standa betur að. Mér finnst mikilvægt að við komum í veg fyrir slíkt og þess vegna geri ég þá athugasemd við þetta mál að það verði ofboðslega vel athugað í atvinnuveganefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Jú, það var móðir mín sem var aðili að málinu enda valin af því að hún fékk gjafsókn, annars hefði þetta nú sennilega ekki orðið möguleiki. En nú erum við með risamál inni í þinginu sem er ÍL-sjóður þar sem, ef fram heldur sem horfir, við eigum svo sannarlega eftir að finna fyrir því fyrir dómstólum hvernig verið er að brjóta á eignarrétti lífeyrissjóðseigenda. En svo er það annað. Ef við kíkjum á það frumvarp sem við erum að fjalla um hér og nú, við erum náttúrlega búin að dansa langt út fyrir það sem er alltaf gaman, þá er staðreyndin sú að hér er bara verið að fegra ásýnd í mínum huga. Hér er bara verið að fegra ásýnd og teygja og jafna greiðslurnar, sem við erum að fá, á milli ára, þetta lítilræði sem við erum að fá með þessum veiðigjöldum og í raun ekkert annað, bara svo það sé sagt. Ég vildi gjarnan fá það fram frá hv. þingmanni líka að það er ekki verið að hækka veiðigjöldin um eina einustu krónu. Þetta kallast núna á íslensku, eins og Covid-aðgerðirnar, að fletja út kúrfuna. En ég segi við hv. þingmann: Það er alltaf rosalega gaman að hlusta á hv. þingmann í ræðu.

Forseti. Já, þetta er áhugavert. Þetta hlýtur að vera vísbending um hversu flókið kerfið er. Það er það sama með þetta mál sem ég var að rekja í ræðu minni. Við erum að horfa á almannatryggingakerfi sem er búið að fá svo mikið af plástrum og viðbótum, alltaf verið að plástra einhverjar breytingar og setja ný og ný lög og þetta er orðið svo flókið að það veit enginn almennilega hverjar afleiðingarnar verða þegar farið er í einhverjar smávægilegar lagabreytingar, þær geta haft mun meiri áhrif en fólk áttaði sig á. Við erum að horfa upp á það sama með fiskveiðistjórnarkerfið. Það er kominn tími á að endurskoða þetta og það er kominn tími á að gera það með það í huga að þetta er sameiginleg auðlind okkar og við þurfum að tryggja að það sé réttlátt hvernig þessu er deilt út, það sé réttlát gjaldtaka af þessari sameiginlegu auðlind. Kerfið má ekki vera svona ofboðslega flókið. Það verður oft þannig að það er í hag þeirra sem eru fjársterkastir að nýta sér glufur í þannig flóknum kerfum. Það er kominn tími á endurskoðun og mér finnst þetta mál sýna okkur það, við þurfum að fara að skoða það. Ég vona svo innilega að hæstv. matvælaráðherra sé einmitt með það í skoðun og komi með einhverjar góðar og flottar kerfisbreytingar fyrir okkur á kjörtímabilinu.

Frú forseti. Við erum að ræða þessa breytingu á lögum um veiðigjald, framkvæmd fyrninga, sem kemur óvænt og hratt inn í þingið. Eins og fram hefur komið í máli hæstv. ráðherra og annarra er verið að draga úr sveiflum á upphæð veiðigjalds. Verið er að bregðast við víxlverkun á milli tiltekins ákvæðis laga um veiðigjald og tiltekins ákvæðis bráðabirgðaákvæðis í lögum um tekjuskatt sem heimilar að fyrna m.a. skip og skipsbúnað um 50% ári vegna fjárfestinga á árunum 2021 og 2022. Þetta er Covid-aðgerð og í ljós kemur að þetta tiltekna ákvæði leiðir til lækkunar veiðigjalda verði ekkert að gert og um það snýst málið. Mig langar að byrja á að taka fram að ég sit í atvinnuveganefnd sem hefur málið nú til meðferðar og við höfum þegar fengið ráðherra og ráðuneytið til okkar. Ég tek undir það sem hv. þm. Oddný Harðardóttir sagði hér fyrr um að við ættum eftir að fá úr því skorið, a.m.k. að okkar mati, hvort þetta bráðabirgðaákvæði í lögum um tekjuskatt sem ætlað var að ýta undir fjárfestingar vegna Covid-aðstæðna hafi óhjákvæmilega þessi áhrif á lög um veiðigjald, vegna þess að það er sannarlega ekki í anda laganna. Við höfum rætt um að fá lögfræðiálit um það hvort þessi víxlverkun sé óhjákvæmileg og þetta mál þar af leiðandi nauðsynlegt. Það verður þá m.a. verkefni atvinnuveganefndar næstu daga að fjalla um það mál. Þetta tiltekna mál kjarnar að mínu mati gagnrýni þeirra sem telja núverandi fyrirkomulag veiðigjalda afspyrnuvont. Flækjustigið er slíkt að það er nær ómögulegt að átta sig á hvenær og hvort þau fyrirtæki sem sinna eða sýsla með þá þjóðareign landsmanna sem fiskveiðiauðlindin er, eru að greiða sanngjarnt afgjald fyrir það eða ekki. Mögulega er það kostur í augum einhverra en ég hygg, ekki síst þegar ég lít til afstöðu þjóðarinnar til stöðu mála, að flestum þyki það galli og því þarf einfaldlega að breyta. Frá tilkomu kvótakerfisins hafa ríkt deilur um meðferð auðlindarinnar og þeirra starfa og verðmæta sem hún skapar, þ.e. hver ávinningurinn er og hvert hann rennur. Veiðigjöldin voru á sínum tíma tilraun til að draga úr viðvarandi óánægju með aukinni gjaldtöku en þau eru þó því marki brennd að vera flókin og ógagnsæ og, það sem ekki síst er ókostur, háð duttlungum stjórnvalda. Þannig hafa þau t.d. ítrekað verið lækkuð í tíð sitjandi ríkisstjórnar en það er líka hægt að hækka þau. Það er hægt að taka pólitíska afstöðu til veiðigjalda frá ári til árs og þess vegna höfum við í Viðreisn talað fyrir markaðsleiðinni samhliða tímabindingu veiðiheimilda, ekki endilega og eingöngu af því að við sjáum fyrir okkur að það muni hækka veiðigjöldin heldur myndi þessum pólitísku afskiptum ljúka og markaðurinn - framboð og eftirspurn - ráða verði. Síðasta lækkun veiðigjalda og sú sem þetta frumvarp tengist er tilkomin vegna Covid-aðgerða. Árin 2020–2021 var gerð breyting á lögum um tekjuskatt sem hafði í för með sér skattafslátt fyrir fjárfestingu. Hugmyndin var auðvitað að halda efnahagslífinu gangandi og þótt stutt sé um liðið þá held ég að mögulega sé farið að fenna yfir það hjá sumum okkar hvernig ástandið raunverulega var, hvað við héldum að væri fram undan og hvað við litum á sem verstu mögulegu útkomu, sem væri jafnvel ekkert sérstaklega ólíkleg. Því fóru mjög mörg mál hratt í gegn. Það markmið að halda efnahagslífinu gangandi var bæði jákvætt og verðugt, en svo gerist það núna tveimur árum síðar núna að stjórnvöld, hæstv. matvælaráðherra og hennar fólk í ráðuneytinu, átta sig á að breytingin er ekki eingöngu til lækkunar á skatti eins og hugmyndin var heldur líka, vegna víxlverkunar laga, til lækkunar á veiðigjöldum um 2–3 milljarða á ári. Með öðrum orðum þá lækkar hvati til fjárfestinga, vegna fordæmalausrar efnahagsniðursveiflu í Covid, veiðigjöldin sem stöndugustu útgerðarfyrirtæki landsins greiða. Svo því sé haldið til haga þá verður þetta leiðréttingarfrumvarp ekki þess valdandi að þessi milljarðaafsláttur á veiðigjöldum gangi til baka. Það er eingöngu verið að dreifa afslættinum, ef svo má segja, á fimm ára tímabil og fletja kúrfuna út. Það er skiljanleg ákvörðun hjá hæstv. matvælaráðherra þótt best væri að hún þyrfti ekki að standa í þessu. Þetta bætir stöðu fjárlaga næsta árs og það vita allir að ekki veitir af. En hafa þarf í huga að þetta verður dregið af veiðigjöldum næstu fimm ár á eftir í fimm jöfnum árlegum greiðslum, ef ég skil greinargerð frumvarpsins rétt. Ef um er að ræða 2,5 milljarða aukalega inn í fjárlög næsta árs þá dragast 500 milljónir af veiðigjöldum næstu fimm ár á eftir. Það er líklegast seinni tíma vandamál. Það er líka rétt að nefna í þessu samhengi, úr því að við erum að tala um veiðigjöld á þessum tíma, að sjávarútvegur er ein þeirra atvinnugreina sem jók útflutningstekjur sínar í kórónuveirufaraldrinum. Rökin fyrir sérstökum, afar margþættum og kostnaðarsömum opinberum stuðningi einmitt til þeirra fyrirtækja eru hæpin. Því tel ég mikilvægt að þetta lögfræðiálit komi fram sem ég nefndi í upphafi og hv. þm. Oddný Harðardóttir nefndi. Í upphaflegum drögum þessa frumvarps, eins og þau komu frá ráðuneytinu, var gert ráð fyrir að listi yfir þá sem nýttu sér þessa leið yrði gerður opinber og það væri ljóst hvaða fyrirtæki nýttu sér þessa aukafyrningarleið. Því var hins vegar breytt í meðferð ríkisstjórnarflokkanna þriggja þrátt fyrir aðvaranir Skattsins og listinn var ekki gerður opinber. Jón Steindór Valdimarsson, þáverandi þingmaður Viðreisnar sem sat í efnahags- og viðskiptanefnd, samþykkti málið með þeim fyrirvara að honum þætti þessi listi eiga að vera opinber eins og Skatturinn lagði til. Auðvitað er það rétt að ekki hefði skipt öllu máli hvort svo væri nema að því leyti að mögulega hefðu viðvörunarbjöllurnar, sem líklega hafa byrjað að klingja við vinnslu fjárlaga næsta árs þegar kom í ljós að eitthvað skorti upp á veiðigjöldin sem reiknað hafði verið með, hringt fyrr og leitt til þess að þingið hefði ásættanlegan tíma til að vinna þetta mál - en svo fór það. Það er líka vert að hafa í huga að mér finnst í hæsta máta ólíklegt, í tilfelli þeirra fyrirtækja sem áttu rétt á þessum afslætti vegna stórra fjárfestinga í skipum, að þau kaup hafi orðið vegna þessa ákvæðis. Þau ráðast í slíkar fjárfestingar að undangengnum einhverjum aðgerðum og með einhverjum fyrirvara. Með öðrum orðum þá finnst mér líklegt - þetta er eitthvað sem ég á eftir að fá betur uppgefið í vinnslu nefndarinnar - að hér sé um fullkominn happdrættisvinning að ræða, mögulega óvæntan, til þessara stóru útgerðarfyrirtækja. Það er kannski eitthvað sem vel má rökstyðja að gangi hraustlega gegn anda þeirra laga sem sett voru hér í miðju Covid-fárinu til að aðstoða fyrirtæki sem reru lífróður og voru jafnvel hálfsokkin með manni og mús. Þetta þarf alls ekki að vera svona. Það er ekki lögmál að veiðigjöld séu flókin og ógagnsæ. Við í Viðreisn höfum frá stofnun lagt mikla áherslu á breytta nálgun í sjávarútvegsmálum og við byggjum stefnu okkar m.a. á þeirri vönduðu vinnu sem auðlindanefndin svokallaða frá árinu 2000 skilaði af sér og þeim nefndum sem síðar hafa starfað, þar sem í öllum tilfellum hefur verið talað um tímabindingu aflaheimilda sem leið til lausnar á þeirri klípu sem við erum í núna og sem leið til að brúa hina torfæru gjá á milli þings og þjóðar í þessu máli. Tímabindingin er grundvöllur þess að hægt sé t.d. að setja á fót markaðsleið í sjávarútvegi, bjóða t.d. upp 5% aflahlutdeild á ári með nýtingarrétti til 20 ára, í stað hinna pólitísku veiðigjalda. Því hámarkar skýr, tímabundinn afnotaréttur þjóðhagslega hagkvæmni veiða og endurspeglar auk þess með ótvíræðum hætti eignarrétt þjóðarinnar. Í umræðunni í dag hafa fyrirheit og vilji komið fram um að þetta verði meðal þess sem verður rætt, þ.e. fyrirkomulag á greiðslu fyrir nýtingu aflaheimilda, í vinnu nefndar hæstv. matvælaráðherra sem heitir Auðlindin okkar. Margir eiga þar sæti, þar á meðal sú sem hér stendur. Við viljum finna framtíðarlausn sem er til þess fallin að leysa áratugalangar deilur. Það er ekki bara almenningur sem er kominn með upp í kok af þessum deilum, óvissan er líka vond fyrir sjávarútvegsfyrirtækin. Pólitísk óvissa er alltaf vond. Ég ætla að leyfa mér að vitna í Sigurgeir Brynjar Kristgeirsson í Vinnslustöðinni, með leyfi forseta, þar sem hann segir: „Það er ekki að ástæðulausu sem fyrirtækjum fækkar í sjávarútvegi, einstaklingar í útgerð, sem eiga allt sitt undir pólitíkinni, lifa í stöðugri ógn við að kerfinu verði breytt eða að þeir verði skattlagðir meira.“ Þessi orð falla í samtali við fjölmiðla í kjölfar frétta af rannsókn sem Kristján Vigfússon, kennari við Háskólann í Reykjavík, vann þar sem kom fram að æðstu stjórnendur stærstu útgerðarfyrirtækja á Íslandi væru mjög óánægðir með starfsumhverfi sitt. Þar kemur fram að hávær og neikvæð pólitísk umræða um sjávarútveg og þar með óvissa um framtíð greinarinnar hefur mikil og vond áhrif að mati útgerðarmanna. Ég segi að þá væri talsvert betra ef kostnaðurinn væri ákveðinn á grundvelli markaðslögmála líkt og í öðrum atvinnugreinum. Hvers vegna telja t.d. stjórnvöld best að lögmál markaðarins ríki í verslun, á fasteignamarkaði, í flugi og raunverulega alls staðar annars staðar en í sjávarútvegi? Það eru engin haldbær rök fyrir því nema fortíðin og langflest erum við ekki beinlínis sátt við hana. Við erum hér að ræða þetta tiltekna mál og við í Viðreisn erum ekkert sérstaklega á móti því. Við skiljum að það þurfi að draga úr þeim skaða sem þegar hefur orðið eða a.m.k. dreifa honum yfir lengri tíma. Eins og ég nefndi áðan þá er allt sem getur bætt fjárlög ríkisins fyrir næsta ár a.m.k. þess virði að ræða af fullri alvöru, slík er staðan. Í lokin ætla ég að fá að vitna í orð hæstv. matvælaráðherra í andsvörum hér áðan. Þetta er ekki veiðigjaldamálið með ákveðnum greini, sannarlega ekki, og þetta er ekki leið til að gera ósanngjarnt kerfi loksins sanngjarnt. Þetta er ekki tækifærið okkar til að skapa langþráða sátt. Það tækifæri kemur síðar, vonandi strax í næstu viku, vegna þess að þetta er tækifæri til að ræða enn og aftur að við þurfum að breyta þessu kerfi.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að koma stuttlega upp í þessari umræðu þrátt fyrir ágætisumræðu hingað til og þar með talið frá samflokkskonu minni, hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, sem fór mjög vel yfir málið. Mig langar að ræða aðeins þá stöðu sem upp er komin vegna fyrninga og áhrifa þeirra á veiðigjaldsstofn. Þetta hlýtur að vekja okkur almennt til umhugsunar um eðli veiðigjaldsstofnsins algerlega óháð þessu bráðabirgðaákvæði. Það sem slær mig, sem sat ekki hér á þingi þegar lögin voru sett árið 2018 og veiðigjaldalögum var breytt og þessi sérstaka Covid-aðgerð kom til, er að þetta sé að uppgötvast svona seint. Fyrir mér er það til marks um að stjórnvöld og hæstv. ríkisstjórn hafi ekki sjálf haft skilning, í raun þar til nýlega, á því hvaða áhrif fyrningar hafa á svona gjaldstofna. Mér finnst þetta mjög alvarleg athugasemd sem varpað er upp vegna þess að við hljótum að gera þá kröfu að fólk hafi tilfinningu fyrir því hvernig samspili þessara þátta sé háttað. Við heyrum að ástæðan fyrir því að þetta kemur fram með svona litlum fyrirvara sé að þau hafi þurft að sjá rauntölur til að sjá áhrifin af þessu. Það er mjög athugavert í því samhengi að sérstaklega var ráðist í þær breytingar 2018 á veiðigjaldsstofninum að auka verulega vægi fyrninga á stofninn. Þetta voru breytingar sem fólu það ekki bara í sér að almennar fyrningar eða afskriftir af skipum eru frádráttarbærar frá aflaverðmæti heldur líka að mat á vaxtagjöldum felur í raun í sér fyrningu. Ef ég orða þetta á auðveldari hátt: Í raun er bara tekin sú tala sem verið er að fyrna af skipum og svo er gert ráð fyrir að álíka kostnaður sé í vaxtagjöldum. Afskriftir sem eru frádráttarbærar tvöfaldast því. Ég veit að þetta hljómar ekkert ofboðslega áhugavert í eyrum margra en þetta er veruleg breyting. Fyrir mér er það í raun óskiljanlegt að þessi leið hafi verið farin í mati á vaxtagjöldum. Þó að ég átti mig fyllilega á því að oft er erfitt að meta vaxtagjöld fyrir heila atvinnugrein breytir það því ekki að þetta er eina atvinnugreinin í landinu sem fær svona meðferð. Af hverju segi ég það? Jú, vegna þess að þessi breyting 2018 tekur mið af því að sjávarútvegsfyrirtæki geti látið 10–20% af fjárfestingum sínum fyrnast, en venjuleg fyrirtæki í landinu horfa upp á fyrningu upp á 3–6%. Þetta er prósentuupphæð sem sést eiginlega hvergi annars staðar. Það var ekki nóg að gera þá fyrningu frádráttarbæra frá veiðigjaldsstofni heldur var ákveðið að tvöfalda þá fyrningu og kalla vaxtagjöldin, mögulega 10–20% af skipunum, sem allir hljóta að sjá að er algerlega út úr kú fyrir mörg þessara fyrirtækja, sérstaklega stórútgerðina sem starfar í allt öðruvísi umhverfi en restin af fyrirtækjunum í landinu. Þetta eru fyrirtæki sem hafa aðgang að erlendu fjármagni, erlendri lántöku á lágum vöxtum. Mér þykir þetta ekki eðlilegt mat á vöxtum í þessu samhengi og þetta er ekki réttlætanlegt ef við horfum til annarra atvinnugreina. Þessar fyrningarprósentur eru auðvitað eitthvað sem er inni í tekjuskattslögunum, hefur áhrif á tekjuskattsgrunn þessara fyrirtækja, en þetta skilar sér líka inn í veiðigjaldsstofninn. Mér þykir ótrúlegt að þegar þessi breyting var samþykkt hér af þáverandi sjávarútvegsráðherra hafi ekki verið gerð athugasemd við þetta af ráðuneytinu. Kannski var viljandi horft fram hjá því en þetta hefur haft veruleg áhrif á veiðigjöldin. Ef við veltum fyrir okkur framhaldinu í þessu samhengi hlýtur þetta að leiða til þess - og ég vona innilega að hæstv. sjávarútvegsráðherra taki mið af þessu í umræðuhópnum sem nú er til staðar. Ef vitneskja var ekki til staðar í ráðuneytinu um áhrif þessara fyrninga á gjaldstofninn þá er hún það núna og ég vona að þessu verði breytt í framhaldinu í almenna gjaldstofninum. Mér finnst ekki nóg að vakin sé athygli á þessu í tengslum við gjöld sem eiga að koma á næsta ári. Þetta er stórt vandamál. Mig langar líka að benda á í þessu samhengi, vegna þess að það vilja allir eyða tortryggni úr þessari umræðu um sjávarútveginn sem verður seint gert en fullur vilji er fyrir, að það er heldur ekki svo, þó að einhverjar flýtimeðferðir á fyrningum séu leyfðar og talað sé um áhrifin af því að sjávarútvegsfyrirtæki geti fyrnt eignir sínar um 10–20% á meðan önnur fyrirtæki hafi 3–6%, að það þýði að fyrningunni ljúki á skemmri tíma og gjöldin muni svo hækka síðar meir. Það vita allir að ef þú ert í rekstri þá getur þú alveg átt við þær tölur, þú getur dregið úr gjalda- og tekjuskattsheimildinni síðar meir. Það er til að mynda heimild í tekjuskattslögunum sem hefur líka áhrif á veiðigjöldin, að söluhagnað eigna má fyrna. Ef ákveðið er síðar meir að selja sumar af þeim eignum sem búið er að fyrna þá kemur það líka inn í fyrningu og er frádráttarbært síðar meir. Þetta er efni sem hefur ekki vakið mikla athygli vegna þess að þetta hljómar tæknilega flókið en þetta hefur gífurleg áhrif á tekjur ríkissjóðs af þessum lið. Ég ætla rétt að vona að þetta fari inn í framhaldsvinnuna. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að segja að á sínum tíma þegar þetta var samþykkt í veiðigjaldsfrumvarpinu 2018 - nú er ég ekki að tala um þessi sértæku Covid-úrræði - þá kom fram, með leyfi forseta: „Við undirbúning frumvarps þessa lá ekki fyrir heildstæð samantekt um skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar frá embætti ríkisskattstjóra til hagnýtingar við gerð tekjuáætlana …“ Ég skil ekki hvernig hægt er að fara af stað í svona stórtækar breytingar á eðli gjaldstofns sem hefur svona gífurleg áhrif á tekjur ríkissjóðs og líka pólitíska meiningu í íslensku samfélagi án þess að yfirlit sé yfir það í ráðuneytinu hvaða áhrif það hefur á gjaldstofninn. Mér þykir það bara því miður óboðlegt. Ég legg áherslu á að við í Samfylkingunni viljum að veiðigjaldsstofninn verði endurskoðaður frá grunni í ljósi þessa að þessi vitneskja virðist ekki hafa verið til staðar, um áhrif fyrninga. Þetta er algerlega óháð allri umræðu um eðli gjaldtöku í greininni og skipulag hennar og framtíðarhorfur. Við erum bara að tala um þennan stofn sem þó hefur verið sammælst um í dag. Ég ætla rétt að vona að ráðuneytið og hæstv. sjávarútvegsráðherra taki það til sín í vinnunni fram undan.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Ég verð að segja að þessi umræða sem hér á sér stað er fyrir margra hluta sakir mjög áhugaverð. Ég held að mörg okkar sem erum ný hér á þingi og jafnvel margir ellibelgir hér á þingi skilji ekki eðli veiðigjaldastofnsins, átti sig ekki á því hvernig þetta er allt saman gert. Við erum þessa dagana að ræða söluna á Íslandsbanka og maður heyrir orðin „opið“ og „gagnsætt“ einatt og yfirleitt í þeirri umræðu; að þar hafi ekki átt sér stað opið ferli og hlutirnir hafi ekki verið gagnsæir. Að mínu mati eru þessar reglur sem nýttar eru til að áætla veiðigjöld í þessu samfélagi bara mjög flóknar og erfiðar að skilja fyrir venjulegt fólk. Að það skuli vera hægt að leika sér með bæði vaxtagjöld og afskriftir á milli ára getur haft stórkostleg áhrif á það hvað þjóðin fær í sinn hlut af auðlind sem er sameiginleg eign þjóðarinnar. Mig langar að biðja hv. þingmann að fara aðeins betur yfir það hvort hún sjái einhverja möguleika á því að breyta veiðigjaldastofninum eða er hreinlega rétt að taka upp aðrar aðferðir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Að mínu mati fór allt of lítið fyrir þeim breytingum sem urðu á sínum tíma árið 2018 á veiðigjaldsstofninum. Nú er ég ekki að tala um það mál sem við erum að tala um í dag en þetta tengist því vegna þess að ef almennileg umræða hefði orðið um það á sínum tíma, og þessu hefði verið flaggað af ráðuneytinu og athygli vakin á því af hæstv. þáverandi ráðherra, þá hefði það kannski smitast inn í umræðuna um flýtifyrningar á Covid-tímanum. Við erum með mikilvæga auðlind sem skilar inn ákveðnum tekjum og gjöldum, sem þyrftu að vera hærri, en það sem er svo áhugavert við þetta er að gagnsæi varðandi gjaldahækkun er ekki meira en raun ber vitni. Annaðhvort er skilningurinn ekki til staðar meðal stjórnvalda eða það er viljandi verið að halda eftir þessum upplýsingum. Þetta er ekki jákvætt og þetta er til þess fallið að ala á tortryggni sem ég held að almennt sé ekki vilji til að gera. Ég ætla að leyfa mér að vona það. Það vekur upp þær spurningar á hvaða forsendum þessar breytingar voru gerðar á sínum tíma, hver ýtti undir þessar breytingar. Hvaðan kom þessi hugmynd um að hafa það í fyrsta lagi þannig í tekjuskattslögum alveg í grunninn að sjávarútvegurinn fái sérstaka heimild til að fyrna langtum meira en venjulegar atvinnugreinar? Það er ein spurning. Í öðru lagi að það hafi verið tekin ákvörðun um að taka þessa stóru og miklu fyrningu sem fyrirfinnst hvergi annars staðar og tvöfalda hana inn í gjaldstofninn. Það þykir mér mjög merkilegt. Varðandi það hvort hægt sé að breyta veiðigjaldsstofninum án þess að breyta í rauninni kerfinu alveg í grunninn þá held ég að það sé hægt og ég held að það sé mikilvægt að gera það. Við getum tekið eitt skref og það er eitthvað sem við þurfum að gera sem fyrst, ég myndi vilja sjá þá breytingu sem fyrst, þ.e. að það yrði annað mat til að mynda á vaxtagjöldum og fyrningarprósentan yrði öðruvísi en í veiðigjaldsstofninum. Það er fyrsta skrefið. Svo þarf auðvitað umræðu til lengri tíma og í millitíðinni um breytingar á sjávarútvegskerfinu í heild sinni.

Virðulegur forseti. Umræðan um rentu af auðlind þjóðarinnar hefur átt sér stað um langa hríð og við erum ekki komin á leiðarenda með það. Þegar ég hlustaði á hv. þm. Oddnýju Harðardóttur hér áðan þá brá mér, að meira að segja hún, sem er reyndur þingmaður til fjölda ára, og hafandi verið ráðherra, áttaði sig ekki á því að þær breytingar sem voru gerðar í Covid myndu hafa þessi áhrif. Þetta var ekki bara aðgerð sem átti að vera hvati til fjárfestinga heldur hafði hún þær afleiðingar að veiðigjald lækkaði til viðbótar. Þetta vekur mann auðvitað til umhugsunar um hversu gott þetta kerfi er, hvort það þurfi ekki bara að stokka þetta alveg upp á nýtt. Ég vil bara spyrja, af því að hér er verið að leggja fram mál með afbrigðum, það á að taka þetta og klára á nokkrum dögum fyrir 1. desember, engar umsagnir: Er þetta ekki bara einhver barbabrella? Hverju er verið að redda? Ætlum við að sýna einhverja meðvirkni hér með því að samþykkja svona hluti til að láta það ekki koma í ljós hversu galnar þessar ákvarðanir voru á sínum tíma? Ætlum við að færa peninga sem hefðu annars komið seinna, í framtíðinni, yfir í nútímann og í raun og veru fela það hversu gallað þetta kerfi er?

Virðulegi forseti. Svo ég fari aftur til ársins 2018 þá var þessi breyting ekki tilviljun. Það vissi einhver einhvers staðar hvaða áhrif þetta myndi hafa. Það var einfaldlega ekki vakin athygli á því hér í þinginu. Svona hlutir gerast ekki tilviljanakennt. Það er auðvitað vandinn varðandi sjávarútvegsumræðuna, þessi upplifun að það séu ákveðnir aðilar bakdyramegin að stýra þessum gjaldsetningum. En varðandi þetta mál núna þá setjum við í Samfylkingunni okkur ekki upp á móti því. Staðreyndin er sú að við viljum fá fjármagn inn í kassann og ég hef áhyggjur af því, vegna þess að ég veit hvernig svona fyrningarleið getur átt sér stað, að ef við fáum þetta ekki núna þá skili fjármagnið sér ekkert endilega síðar á kjörtímabilinu eða út líftíma skipanna, m.a. af þeim ástæðum sem ég nefndi hér áðan, að það er hægt að fara aðrar leiðir til þess að draga úr gjaldtöku síðar meir. Ég er reyndar ekki á þeirri skoðun að þetta muni engin áhrif hafa. Þetta gæti mögulega leitt til þess að bæði fáum við þetta nær í tíma og komum í veg fyrir tekjutap síðar meir þó að tæknilega séð ætti það ekki að vera þannig vegna þess að það er þekkt fyrirbrigði að hægt sé að fyrna snemma og fá mikið inn og halda því síðan áfram síðar meir. Ég held samt að vandamálin sem eru komin hér upp séu líka bara pólitísk eðlis. Hæstv. ríkisstjórn áttaði sig á því að hún var að fara inn í næsta ár með mjög lágt veiðigjald eftir mjög erfitt ár í efnahagnum og methagnað í sjávarútvegi og það var ekki vilji til að fara í skattlagningu sem til að mynda hæstv. ráðherrar Framsóknarflokksins töluðu fyrir á sínum tíma til að vega upp skellinn sem lendir á almenningi. Það hefði verið pólitískt mjög erfitt fyrir þessa ríkisstjórn að horfast í augu við það að fá litlar tekjur frá sjávarútvegi þegar það er 9% verðbólga, 6% vextir og kaupmáttarskerðing. Þess vegna stöndum við hér í dag.

Virðulegi forseti. Erum við hér að tala um frumvarp eða barbabrellu? Ég veit það ekki alveg. Í mínum huga er þetta frumvarp að taka tíma frá þinginu sem betur væri varið í annað. Hér er allt í einu kallað eftir því að fletja út kúrfuna hvað veiðigjaldið varðar af því að allt í einu hefðu veiðigjöldin sennilega orðið 2,5 milljörðum kr. lægri á næsta ári en þau hefðu orðið ef ekki hefði komið til þessara fyrningarreglna sem mismuna í raun útgerðinni svo stórkostlega að það er enn einn skandallinn. Enn ein silkihúfan sem maður er að horfa upp á frá þessari ríkisstjórn. En á sama tíma og það er virkilega verið að tala um að það veiti ekki af því að ná í þessa 2,5 milljarða inn í ríkissjóð þá hafa viðskiptabankarnir frá því árið 2018, stóru viðskiptabankarnir þrír, hagnast um hátt í 300 milljarða kr. Og hvað skyldum við nú hafa lækkað bankaskattinn á þá? Um 6 milljarða. Á örskömmum tíma erum við búin að lækka bankaskattinn um 6 milljarða kr., virðulegi forseti. Mér er misboðið þegar sýknt og heilagt er verið að færa fjármagnið þangað sem það er fyrir, þar sem allir vasar eru bólgnir af peningum eins og t.d. í bönkunum. Mér er misboðið þegar stórútgerðin er eiginlega sú eina sem virkilega getur nýtt sér þessar fyrningarleiðir sem hér hefur sýnt sig að muni draga gríðarlega úr veiðigjöldunum á næsta ári, veiðigjöldum sem nota bene hafa stórlega lækkað í höndunum á þessari ríkisstjórn og reyndar þeirri sem klauf ölduna á kjörtímabilinu á undan. Nú les ég það í fyrirsögnum blaða að hækka eigi veiðigjöldin árið 2023 um 2,5 milljarða. Þetta er ósatt. Þetta er hrein og klár falsfrétt. Það er ekki verið að hækka veiðigjöldin. Það er verið hliðra aðeins til og reyna að teygja þau og jafna út á næstu fimm árum. Það er verið að gefa ríkisskattstjóra heimild til þess að jafna út veiðigjöldin á næstu fimm árum þannig að þetta líti ekkert rosalega illa út fyrir ríkisstjórnina á næsta ári, það komi ekki gjá niður í veiðigjöldin þar sem þau lækka svona rosalega mikið. Það lítur illa út vegna þess að ekki er sátt í samfélaginu um það hvernig auðlindin okkar hefur verið arðrænd af græðgisvæddum risakvótakóngum, risaútgerðum sem eru búnar að byggja upp veldi hringinn í kringum jörðina, maka krókinn á okkar sameiginlegu auðlind án þess að við höfum fengið notið þess eins og við sannarlega ættum að gera. Veiðigjöldin hafa tæplega staðið, gerðu það t.d. ekki árið 2020 og þótt víðar væri leitað, undir rekstrinum í kringum sjávarútveginn, á Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun, rannsóknum og öllu því sem við viljum svo gjarnan gera á hafsvæðum okkar í kringum landið til þess að vita hvort við eigum eftir einhver síli þarna eða hvort þetta sé allt að synda burt. Það er ekki flóknara en það að við höfum ekki með veiðigjöldunum staðið undir þessum grunnkostnaði þannig að það þarf að sækja fé til viðbótar í ríkissjóð, virðulegi forseti. Hvað er þá þjóðin að fá sjálf fyrir aðgang að auðlindinni? Ekki neitt, þrátt fyrir vaxandi fátækt, blússandi verðbólgu og okurvexti. Síðast í gær var Seðlabankinn að hækka stýrivexti um 0,25 prósentustig. Greiðslubyrðin á þessu litla láni sem ég er með, ekki verðtryggt, tek ég fram, hefur hækkað um rúm 50% frá því í mars vegna þess að vextirnir fóru úr 3,6% í 7,7%. Ég er búin að reyna að fá að vita hvað í ósköpunum er í gangi. Ég er á ofurlaunum hér og ég hef efni á að borga þetta. Ég hef efni á að fá svona kjaftshögg af og til. En fátækt fólk sem er í vanda úti í samfélaginu hefur ekki ráð á þessu. Það getur ekki tekið við svona kjaftshöggum. Það er bara ekki hægt. Það er ekki hægt að greiðslubyrði þeirra fari kannski úr 100.000 kr. í 200.000 kr. á nokkrum mánuðum, hjá fólki sem á ekki fyrir salti í grautinn. Það að ætla að láta líta út fyrir að hér séum við að hækka veiðigjöld, við séum svona rosalega góð, er rangt. Ég vil að það sé skýrt tekið fram. Við erum að fletja kúrfuna og teygja lopann yfir fimm ár. Við skulum bara hafa þetta eins og þetta var. Við skulum bara lofa þeim að uppskera eins og þeir sáðu. Taka á móti öllu ruglinu sem þeir voru með í þessari misskiptingu fyrninga sem útgerðin fær ein að njóta, langtum meiri fyrningu en nokkur önnur starfsemi í landinu fær að njóta. Það er ekki ein báran stök, virðulegi forseti. Það er ekki eitt heldur er það allt. Ég vil bara ítreka það svo að það komi skýrt fram að veiðigjöldin eru ekki að hækka á næsta ári. Það er verið að fletja út kúrfuna, það er verið að færa þau á milli ára, það er verið að reyna að girða fyrir ruglið sem var í gangi þegar þessar fyrningarreglur voru settar. Covid-aðgerðin svokallaða sem átti að hjálpa útgerðinni, átti að hvetja til nýsmíði, hvetja til framkvæmda hjá útgerðinni - það skal engum detta í hug að þeir hafi ekki verið löngu búnir að ákveða það að smíða ný skip. Það kom ekki út af þessari fyrningu. Hins vegar verður líka að taka það fram að það eru engir, hvorki lítil eða meðalstór útgerðarfélög, sem hafa getað ráðist í framkvæmdir þar sem þessar fyrningarleiðir hafa nýst. Eina ferðina enn er verið að hygla stórútgerðinni, þeim sem hafa efni á því. Þeir geta nánast skammtað sér það sjálfir í skjóli þessara reglna, í skjóli þessa frumvarps þar sem verið er að reyna að klóra yfir þetta núna, þeir geta skammtað sér það sjálfir hvað þeir eiga að greiða í veiðigjöld. 33% af EBITDA er það sem við eigum að fá, við eigum að fá 33% af hreinum hagnaði þeirra í veiðigjöld. Það er náttúrlega bull, við fáum það bara ekki neitt. Það er svo langt frá því að það hálfa er hellingur. Virðulegi forseti. Það er með hreinum ólíkindum að við skulum vera að gaspra hér um þetta og eyða okkar dýrmæta tíma sem mér finnst að eigi að fara í eitthvað annað eins og það að hjálpa fólki sem á bágt. Mér finnst algerlega skilyrðislaust að það eigi að stokka þetta blessaða sjávarútvegskerfi upp frá rótum og koma sanngjörnum og almennilegum greiðslum stórútgerðarinnar til samfélagsins því þeir hafa meira en efni á því. Útgerðin hefur hagnast um tugi milljarða þegar þeir eru að greiða sér út 14 og 20 milljarða í arð og hlæja að því hvað það er búið að lækka veiðigjöldin mikið. Þeir hlæja að því. Meira að segja hafa komið í viðtöl forsprakkar stórútgerða sem hafa sagt: Við getum hæglega greitt hærri veiðigjöld. Við erum ekkert endilega að biðja um að greiða lítið sem ekki neitt. Ég veit ekki hvernig stendur á því að það sé svona ofboðsleg varnargirðing hér á hinu háa Alþingi og hjá framkvæmdarvaldinu og ráðherrum. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig stendur á því að það er alltaf verið að vernda og hagsmunagæslan er slík og þvílík að manni er orðið óglatt. Stórútgerðarkóngar eru farnir að eigna sér meira á landi, ekki bara miðin heldur allt í landi líka, í fyrirtækjum sem koma sjávarútvegi akkúrat ekkert við. Þeir eru búnir að maka svoleiðis krókinn og það flæða svoleiðis milljarðarnir inn að þeir geta ekki einu sinni talið þá. Þeir geta keypt upp nánast hvert einasta fyrirtæki í landinu, hvort heldur sem það lýtur að tryggingum, verslunum eða öðru. Er það svona sem við höfðum séð það fyrir okkur þegar verið er að tala um sjálfbærni í sjávarútvegi? Að það yrði níðst á þjóðinni í heild sinni? Ég hefði haldið ekki, virðulegi forseti. Núna gengur í garð mjög erfiður tími hjá stórum hluta samfélagsins. Þegar fólk stendur í röðum grátandi og biður um mat, þar sem forsvarsmenn hjálparstofnana segjast aldrei hafa séð aðra eins neyð, stöndum við þá hér og setjum í flýtimeðferð hjálparaðgerðir fyrir þetta fólk? Gerum við það? Nei, við gerum það ekki. Við þurfum að berjast fyrir því með kjafti og klóm að kreista út einhverjar krónur til að hjálpa fólki. Ég er orðin svo gjörsamlega yfir mig hissa á vinnubrögðunum hérna, ég trúi því varla. Ef þetta væri vinnustaður, bara almennur vinnustaður þar sem skilvirkni væri ekki meiri en raun ber vitni, hér á hinu háa Alþingi, þá er ég viss um að það væru margir þar sem myndu missa vinnuna, svo ekki sé meira sagt. En auðvitað er það í höndum kjósenda að ákveða hverjum þeir raða hér inn, hvaða 63 alþingismenn eru æðstu valdhafar samfélagsins. En það ætti líka að vera augljóst í þeirra augum hverjir það eru sem eru ekki að vinna vinnuna sína í þágu þeirra sem virkilega þurfa á hjálp að halda.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu hér. Maður heyrir hversu mikið hún brennur fyrir því sem hún vill berjast fyrir hér á þingi og ég virði hv. þingmann fyrir það. Í fyrri hluta andsvars míns langar mig aðeins að fara yfir það sem hún hefur sagt um að fletja út kúrfuna. Ég held að við séum orðin ágætlega meðvituð um að ekki eru að eiga sér stað neinar sérstakar kerfisbreytingar heldur er verið að fletja út kúrfuna eins og hv. þingmaður nefndi. Hv. þingmaður nefndi einnig í andsvari í morgun að þetta gæti verið ágætis tilefni fyrir ákveðna ráðherra að slá sér upp með fyrirsögnum í blöðum um að verið sé að hækka veiðigjöldin um 2,5 milljarða. Ég velti fyrir mér, af því að hv. þm. Kristrún Frostadóttir nefndi að það væri svo sem hægt að fikta við þetta kerfi á hvaða tíma sem er, hvort það gæti ekki verið ágætt fyrir okkur að ná þessum 2,5 milljörðum og fara úr 7 í 9,5 milljarða núna eða á næsta ári og vera opin fyrir því að taka við þeim fjármunum. Annars gætu þeir hugsanlega tapast á næsta ári, þarnæsta ári eða árið þar á eftir, því að þessir aðilar hafa ýmis konar úrræði til að breyta veiðigjaldinu sér í hag á allt annan hátt og við allt aðrar aðstæður en við hv. þingmaður höfum. Er því ekki rétt að við náum þessum 2,5 milljörðum núna?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og svo sannarlega sláum við ekki hendinni á móti því að það detti inn einhverjir milljarðar aukalega í ríkiskassann, þar tek ég algerlega undir með hv. þingmanni. En áferðin á þessu, fyrri framkvæmd og að þetta skuli vera komið hér inn í stað þess að kalla bara eftir hækkun á veiðigjöldunum, sem gæfi okkur jafnvel enn þá meira og kæmi ekki bara til á árinu 2023 heldur einnig 2024–2027 - að við myndum virkilega fá að njóta ágóðans af sjávarauðlindinni okkar. Þangað vil ég fara. Þessi plástrataktík sem hér á sér stað vegna mistaka í þessum Covid-aðgerðum okkar minnir mig á plástrakerfi Tryggingastofnunar, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen sagði. Ef upp kemur dálítill agnúi hér er reynt að laga hann þar og svo vindur allt í einu eitthvað annað upp á sig. Ég bíð spennt eftir að sjá hvað kemur í kjölfarið á þessu. Það hlýtur að vera einhver leynilína þarna sem hefur farið fram hjá manni og á kannski eftir að stinga í augu skömmu síðar. Ég geri mér fulla grein fyrir því að ef þetta fer ekki inn núna munu þessir peningar færast til. En nei, við munum ekki týna þeim ef við fáum þá ekki inn á næsta ári. Það er alveg vitavonlaust því að ekki er verið að hækka veiðigjöldin um eitt einasta prósent heldur er bara verið að hliðra til og fletja út kúrfuna. Eins og ég sagði í morgun og segi enn þá finnst mér alveg ótrúlegt að við skulum vera að staglast á þessu hugtaki því að mér finnst ég bara vera komin í algjörar sóttvarnaaðgerðir með okkar góða þríeyki og þetta hugtak finnst mér núna hallærislegt hérna inni, í orðsins fyllstu merkingu. En 2,5 milljarðar eru vel þegnir. Ég vildi gjarnan að þeir væru 25, beinustu leið frá útgerðinni og bönkunum, og við værum virkilega að taka utan um alla sem eiga bágt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég held að það hafi komið í ljós í ræðum margra hér í morgun að þetta kerfi er um margt sérstakt, svo ekki sé meira sagt. Það er greinilega hægt að fikta við þetta fyrirtækjunum í hag. Hv. þingmaður notaði orð eins og plástrað kerfi og nefndi þá Tryggingastofnun sem stagbætt kerfi. Hv. þingmaður nefndi líka varnargirðingar, það er eins og alltaf sé verið að slá skjaldborg utan um þennan hóp umfram marga aðra sem mörg okkar eigum erfitt með að skilja af því að þetta er kannski sá hópur sem er í hvað bestri stöðu á landinu. Einhverra hluta vegna líður mér þannig að hægt sé að misnota þetta kerfi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hún eðlilegt að þetta kerfi sé viðhaft eða er hún tilbúin að horfa t.d. á hugmyndir Viðreisnar eða Samfylkingar um tímabindingu úthlutunar aflaheimilda þannig að allir sitji í raun við sama borð hvað þetta varðar, að ekki sé alltaf verið hjá Skattinum, ríkisstjórninni eða útgerðarmönnunum sjálfum af því að þeir hafa alltaf eitthvað um það að segja hvernig veiðigjaldið er? Er ekki kominn tími til þess - eins og við viljum gera þegar við horfum á úthlutunarkerfi fyrir fátækt fólk sem er stagbætt í gegnum áratugi - að taka upp nýtt og betra kerfi, gagnsærra og opnara?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar og svarið er: Jú. Flokkur fólksins hefur talað um fyrningarleiðir. Flokkur fólksins hefur talað um markaðsleiðina. Við erum að reyna að gera allt og teikna upp raunhæft kerfi þar sem útgerðum er ekki mismunað. Við verðum að gera okkur grein fyrir því sem við þurfum að varast þegar við erum að tala um uppboðsleið og annað slíkt, þ.e. að ekki verði samráð hjá peningaöflunum þannig að þau geti hrifsað til sín nánast allt í boðinu. Það er okkar í þinginu að útfæra það. Við gætum alveg tryggt að svoleiðis yrði ekki en að sjálfsögðu sáum við líka fyrir okkur að vera með ákveðna fyrningu á aflanum sem skipin eru greinilega orðin áskrifendur að og eru í raun komin með fiskinn okkar sem eign. Þau virðast geta keypt 1 tonn og geta veitt sama tonnið til eilífðar, eina og sama tonnið. Ég vil einfaldlega að þau fái bara einu sinni að veiða tonnið og þurfi síðan að kaupa aðgang að því aftur, af því að við eigum tonnið. En jú, það þarf að taka þetta kerfi, eins og kerfi Tryggingastofnunar, og hreinsa það gjörsamlega, núlla út og byrja upp á nýtt. Þar er ég hjartanlega sammála.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að mæla hér fyrir breytingum á lögum um veiðigjald. Það fer kannski ekki mikið fyrir þessu máli í umræðunni og það hafði stuttan aðdraganda en hér er engu að síður um mjög mikilvægt mál að ræða. Markmiðið með þessu frumvarpi er að draga úr sveiflum á upphæðum veiðigjalds og eru þessar sveiflur einkum til komnar vegna bráðabirgðaákvæðis um fyrningar í lögum um tekjuskatt, sem var liður í aðgerðum vegna Covid-19, eins og hefur nú komið margoft fram í ræðum hv. þingmanna um þetta mál. Þetta er bráðabirgðaákvæði í tekjuskattslögum og var mikilvægt til að mæta efnahagslegum áhrifum af völdum kórónuveirufaraldursins og til að veita öfluga viðspyrnu gegn áhrifum hans. Það gerðum við á mun fleiri sviðum en bara þeim sem snúa að sjávarútvegi, svo það sé sagt hér. Mönnum hefur legið hátt rómur um marga liði hvað þetta varðar en við skulum líka hafa það í huga að það var tilgangur með þessu á sínum tíma. Við sjáum það nú þegar frá líður að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálunum skiluðu góðum árangri. Í haust kom það í ljós að þetta bráðabirgðaákvæði kæmi til með að hafa veruleg áhrif á veiðigjöld til lækkunar og því þyrfti að gera lagfæringu á 5. gr. laga um veiðigjald því til samræmis. Ef þessar breytingar verða ekki gerðar má gera ráð fyrir því að veiðigjöld fyrir næsta ár lækki um 2,5–3 milljarða. Hér er þó ekki verið að ræða um varanlega lækkun heldur tilfærslu í tíma en engu að síður er þetta verulega há fjárhæð og því mikilvægt að afturkalla þessa heimild til aukafyrningar á reiknistofni veiðigjalda. Nái þetta frumvarp fram að ganga hér í þessum sal er gert ráð fyrir að veiðigjöld næsta árs verði 9,5 milljarðar í stað þess að vera 7 milljarðar og þar af er sameiginlegt veiðigjald af loðnu, síld, makríl og kolmunna 2,3 milljarðar í stað þess að verða rétt um 0,7 milljarða kr. ef ekkert væri að gert. Það er mikilsvert að það hafi náðst sátt um þetta mál milli hagaðila þrátt fyrir stuttan aðdraganda en það kemur fram í greinargerð að fyrir utan fjármála- og efnahagsráðuneyti og Skattinn eru Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi sem og Landssamband smábátaeigenda sammála um að skattalegar aukafyrningar hafi skapað meiri sveiflur í reiknistofni milli ára og að þessar sveiflur séu óheppilegar. Hér er einfaldlega verið að gera þessa leiðréttingu til hagsbóta fyrir alla aðila. Mikilvægt er að lög um veiðigjald þjóni markmiðum sínum, þ.e. að greiða tilskilinn arð af fiskveiðiauðlindinni til þjóðarinnar og hafa samhliða því stöðugleika í ákvörðunum um veiðigjöld. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að þessari vinnu lokinni að við sameinumst um það að þeir sem nýta sameiginlega auðlind þjóðarinnar greiði sanngjarnt gjald fyrir nýtingu auðlindarinnar. Ég verð að segja að þessar reikningskúnstir sem eru notaðar í kringum það að ákvarða veiðigjaldið eru ógagnsæjar og þær eru ekki til þess fallnar að veita traust til þeirra sem nýta sameiginlega auðlind þjóðarinnar. En ég hef fulla trú á því að við sem störfum hér í þessum sal náum að koma þessu frumvarpi hratt og örugglega með góðri vinnu í gegnum þingið fyrir 1. desember.

Forseti. Þetta er áhugavert mál sem við glímum hérna við. Þetta er tilfærsla á fjármagni, tilfærsla á veiðigjöldum á milli ára. Við í þingflokknum fengum kynningu á þessu í gær og reyndum að komast til botns í því hvað er verið að gera hérna. Það er alveg skýrt að það er engin hækkun, það er ekki búist við að heildarveiðigjöld yfir nokkur ár verði eitthvað meiri eða minni heldur en myndi gerast án þessa frumvarps. Ef við myndum sleppa þessu frumvarpi þá yrðu heildarveiðigjöldin yfir nokkur ár nákvæmlega þau sömu. Það sem bætist við aukalega hins vegar með þessu frumvarpi er ákveðin áhætta vegna skaðabóta. Við skulum hafa það alveg á hreinu. Það getur vel verið að þetta náist í gegn það séu 2,5 milljarðar færðir frá seinni árum yfir á næsta ár en eins og það er orðað þá er ágóði af því fyrir ríkið að fá peninginn fyrr en síðar, geta ávaxtað þá fyrir ýmis verkefni o.s.frv. Á sama hátt hlýtur það að vera tap fyrir þau sem eru að borga veiðigjöldin og sá munur gæti verið þessar skaðabætur. Hvernig það fer eða hvort það séu samningar um það eða eitthvað veit ég ekki. Það er annarra að útkljá það. En við skulum bara hafa í huga að þetta eru aðstæðurnar sem við erum að glíma við í þessu máli. Þegar á heildina er litið hvað veiðigjöldin varðar þá þurfum við líka aðeins að átta okkur á kerfinu sem þetta mál fjallar um. Eins og er þá virkar það sem sagt þannig að veiðigjöld eru innheimt af hagnaði útgerðarinnar, hagnaði eftir kostnað. Það er ekki eins og hjá okkur hinum sem fáum mánaðarlaun og við borgum skatta áður en við borgum kostnað, ekki eftir að við borgum kostnað. Það er hægt að taka afskriftir og ýmislegt svoleiðis inn í reikninginn hjá útgerðunum áður en sagt er: Þetta er hagnaðurinn okkar þegar allt stendur eftir. Þetta er mjög merkilegt fyrirkomulag í rauninni. Ég spurði aðeins um þetta af því að það er litið á veiðigjöldin sem ákveðinn tekjustofn fyrir ríkið, tekjur fyrir aðgang að þessari auðlind. En - og hér er rosalega stórt en - ríkið leggur líka í kostnað til að sjá um þessa auðlind. Það er kostnaður vegna Hafrannsóknastofnunar, Fiskistofu, Landhelgisgæslunnar og fleira. Þessi kostnaður er greiddur eftir að við fáum veiðigjöldin. Hann er ekki greiddur áður, eins og útgerðin fær að gera með afskriftir á skipum og ýmislegu svoleiðis. Það byrjar á því að útgerðin fær fullt af pening fyrir allan fiskinn sem hún fær að veiða í rauninni eins og hún vill, miðað við tillögur Hafrannsóknastofnunar, fær að gera eins mikil verðmæti úr þeim afurðum og hún mögulega getur, mismunandi innan vinnslu og veiða. Við erum varðandi veiðigjöldin aðeins að fjalla um arðsemissköpunina innan veiða en ekki vinnslu. Það er hægt að fara þarna smá á milli sem er varhugavert og hefur verið varað við. En innan veiðanna myndast ákveðinn hagnaður og það þarf að borga af olíu og laun og ýmislegt svoleiðis. Afgangurinn sem eftir stendur er hagnaður útgerðarinnar og af þeim hagnaði þarf að borga þriðjung í veiðigjald. Þessir þriðjungur fer til ríkisins sem þarf af þessum þriðjungi að borga Hafrannsóknastofnun, Fiskistofu, Landhelgisgæslunni fyrir eftirlit og fleira, þannig að það saxast af þessum arði sem fer í kostnað hjá ríkinu á meðan hagnaðurinn er eftir kostnað hjá útgerðinni. Hvað þýðir þetta í heildina? Ég bað um upplýsingar um þetta í kringum fjárlagavinnuna 2021. Þá kom í ljós að fyrir árið 2020 var heildarkostnaður ríkisins við rekstur vegna sjávarauðlindarinnar 6,1 milljarður kr. Hafrannsóknastofnun kostar 3,1 milljarð, Matís 48 milljónir, Fiskistofa 895 milljónir. Verðlagsstofa skiptaverðs 49 milljónir, alþjóðasamvinna 129 milljónir, skrifstofa fiskveiðistjórnunar 129 milljónir, MAST 84 milljónir og Landhelgisgæslan tæplega 1,7 milljarðar. Á sama ári fékk ríkissjóður 4.853 millj. kr. í veiðigjöld samkvæmt ríkisreikningi. Af þessum þriðjungi sem fæst með þessari leiðindareikniformúlu er þá 1,2 milljarða tap fyrir ríkissjóð vegna sameiginlegrar auðlindar landsmanna. Arður útgerðarinnar hins vegar af þessu var 9,7 milljarðar. Þetta er staðan sem við erum að glíma við. Ef við horfum á stærra tímabil alveg eins og við myndum horfa á stærra tímabil fyrir þetta frumvarp, ekki bara í rauninni næsta ár sem þessir 2,5 milljarðar eru að koma aukalega heldur á öll árin sem þetta hefur áhrif á, ef við horfum á árin aftur í tímann þá hafa veiðigjöldin flakkað upp og niður. Þau voru ansi gjöful eitt árið en tap t.d. árið 2020. Útkoman, þegar allt kemur til alls, hefur verið jákvæð upp á um 500 millj. kr. á ári, eða svo, á þeim sex árum sem ég spurði um, þ.e. gögnin voru frá árunum 2015–2020. Útkoman var mjög neikvæð fyrir ríkissjóð árið 2020. Að jafnaði hefur arður ríkissjóðs af veiðigjöldum á undanförnum árum verið 500 milljónir. Hversu mikla fjármuni erum við í rauninni að færa vegna þessa frumvarps yfir á næsta ár? 500 milljónir á ári á árunum þar á eftir. Það er meðaltalið á undanförnum árum. Í þessu samhengi er gott að hafa í huga hvernig veiðigjöldin virka, hvað við erum að borga fyrir veiðigjöldin og hvað útgerðin er að fá í afgang - alveg heilan helling miðað við okkur. Þessi skipting eftir kostnað er eitthvað sem við þurfum að bera saman, arðurinn af sameiginlegri auðlind hjá hinu opinbera, hjá öllum landsmönnum, og eftir kostnað hjá útgerðinni. Þessi samanburður er sjaldnast gerður en þarna munar tífalt þegar allt kemur til alls að meðaltali á ári. Ég bið fólk um að hafa það í huga. Þetta er, að mér finnst, óeðlileg skipting á arði. Ef við horfum t.d. til Noregs, ég er ekki með alveg beinar heimildir fyrir því en mér hefur verið sagt, og ég tek það trúanlegt, að arðsemin þar í olíunni t.d. sé einmitt öfug, að þar sé arður hins opinbera af skiptingunni tífaldur á við þá sem eru með vinnsluna. Það væri fínt að fá það staðfest einhvers staðar ef einhver hefur tölurnar um það. Við þurfum alla vega að tala um nákvæmlega þessa arðsskiptingu eftir kostnað hjá báðum þessum aðilum. Hún er ekki í lagi eins og er. Hvað þetta frumvarp varðar þá finnst mér skrýtið að færa 500 milljónir bara yfir á næsta ár, sérstaklega með þá áhættu í huga sem því fylgir vegna skaðabóta. Hún verður líklega ekki eins mikil, ekki öll þessi upphæð heldur væntanlega bara fólgin í þeim fjármagnskostnaði sem þessari tilfærslu fylgir. En það er samt upphæð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir sína ágætu ræðu, hann kom inn á marga áhugaverða punkta. Hv. þingmaður kom inn á að hugsanlega gætu skaðabætur fylgt í kjölfarið. En eins og kemur fram í frumvarpinu þá er þarna talað um að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafi komið að þessu og veitt ákveðna umsögn þannig að það væri gott að fá frekari útskýringar á því hvers vegna hv. þingmaður telur að svo geti farið að íslenska ríkið yrði skaðabótaskylt. Mig langar að koma inn á að það er fullmikil einföldun að taka bara arð útgerðarinnar og bera síðan saman við útgjöld ríkisins á þeim stofnunum sem ríkið er að reka, eins og Hafrannsóknastofnun og fleiri góðar stofnanir. Við verðum alltaf að hafa inni í jöfnunni, þegar við tölum um ákveðna atvinnugrein, að atvinnugreinin borgar ákveðnum aðilum laun sem borga síðan skatta af sínum launum. Við verðum að horfa heildstætt á allan rekstur, ekki bara eina breytu í rekstrinum heldur að horfa heildstætt á það. Það er í öllum rekstri hjá okkur, við greiðum skatta, hver og einn einstaklingur. Hann rennur í sameiginlega sjóði til þess að reka hér allar þær stofnanir sem ríkið hefur á sinni hendi. Við verðum alltaf að hafa það líka í huga að ekki er hægt að taka bara einn þátt út af fyrir sig og segja: Jú, hagnaður ríkisins, kannski á þessu ári, er sirka 500 milljónir af sjávarútvegi.

Forseti. Þetta er klassísk mantra sem mér er ljúft og skylt að leiðrétta. Ef það á að horfa á þetta heildstætt þá þarf að taka til kostnað vegna heilbrigðiskerfis, menntakerfis, samgöngukerfis o.s.frv. Líka ef það á að taka bara venjulegan virðisaukaskatt og tekjuskatt o.s.frv. allra sem vinna í þessari atvinnugrein. Ef það á að leggja þetta að jöfnu þá þarf líka að telja allt til jafns. En þarna erum við bara að spyrja um hver kostnaður af aðgengi að auðlindinni er. Veiðigjöldin eiga að borga ákveðinn kostnað vegna reksturs auðlindarinnar. Það er hægt að telja upp hvað það er. Þegar við fáum veiðigjöldin til hliðar þá tökum við kostnaðinn sem við þurfum til þess að reka bara þessa hluta. Á sama hátt er útgerðin bara að taka til kostnað vegna veiðanna, og laun að vísu líka o.s.frv. en það er hluti af kostnaði þess að fara og sækja auðlindina. Síðan er allt hitt heildarkerfið og ef við ætlum að reikna hvað fer í virðisaukaskatt og laun o.s.frv. til hliðar, bæta því einhvern veginn við arðinn sem ríkið er að fá af þessari auðlind, þá erum við líka telja til kostnaðinn sem við erum að setja þann pening í. Launakostnaðurinn og virðisaukaskatturinn og fleira fer rekstur á samgöngukerfinu, hann fer ekki í rekstur Matís og Fiskistofu og þess háttar. Það er sérstaklega talað um að veiðigjaldið eigi að standa straum af kostnaði af öllu þessu eftirliti og eftirfylgni sem þarf með auðlindinni í lögum um stjórn fiskveiða. Það er mjög skýrt. Þó að við séum ekki með markaða stofna þá er samt talað um það þar. Ef við höfum þetta einfalt og afmarkað 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og greinargott svar. Ég er samt á sama stað og ég var hér í mínu fyrra andsvari, þ.e.a.s. við verðum alltaf að horfa heildstætt á alla greinina, afleidd störf og hverju hún skilar til samfélagsins, ríkisins o.s.frv. Ég get alveg tekið undir það að hluta til að við þurfum að endurskoða gjaldstofninn, þ.e.a.s. veiðigjöldin. Það er í gangi ákveðin vinna á vegum hæstv. matvælaráðherra um þessar mundir að fara ofan í það og væntanlega fáum við tillögur úr þeirri vinnu á næsta eða þarnæsta ári. Við verðum alltaf að horfa til þess líka að atvinnugreinin sem slík þarf að geta þróast á vissan hátt. Vissulega þurfum við að hafa ákveðna eftirfylgni, utanumhald og annað. En það er að mínu viti veruleg einföldun ef við erum farin að taka allar þær stofnanir eins og Landhelgisgæsluna - ef t.d. útgerðin á ein að bera kostnað af henni. Það er náttúrlega engan veginn hægt að færa rök fyrir því. Landhelgisgæslan hefur mun meira hlutverki að gegna en bara að fylgjast með fiskiskipum landsins, svo að það sé sagt. Við þurfum alltaf í þessari umræðu að horfa á stóra mengið, hverju sjávarútvegurinn skilar til þjóðarinnar. Ég ætla alls ekki að draga úr því að við þurfum að endurskoða veiðigjöldin og hvernig við útdeilum arði af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar til okkar allra.

Forseti. Ég taldi hér til áðan 1,7 milljarða af Landhelgisgæslunni. Það er ekki allur rekstur Landhelgisgæslunnar. Það er mat Landhelgisgæslunnar á því hver kostnaðurinn er við eftirlit vegna fiskveiðiauðlindarinnar. Það er mat Landhelgisgæslunnar á því sem hún þarf að standa straum af vegna sjávarútvegsauðlindarinnar. Ég endurtek: Þetta er ekki öll Landhelgisgæslan, bara sá kostnaður sem fylgir eftirliti með veiðum o.s.frv. Ég er með þetta mjög einangrað. Útgerðin fær að taka kostnaðinn, m.a.s. með auknum afskriftum umfram það sem er eðlilegt, sérstaklega miðað við það sem var gert vegna þessa frumvarps. Ef við reynum að taka allt til, telja til öll atriði, eins og útgerðin fær að gera, vegna þess að að sækja fisk úr sjónum, þá er þetta skiptingin. Að reyna að flækja málið með því að telja til afleidd störf og hvað sé að gerast í vinnslu í landi o.s.frv. þurfum við líka að reyna að telja til öll þessi atriði varðandi heilbrigðiskerfið, samgöngukerfið o.s.frv. og kostnaðinn sem leggst þar ofan á vegna aukins álags, t.d. vegasamgöngur. Þá erum við bara komin út í mjög miklar flækjur og rifrildi um það hvað er hægt að telja til og hvað ekki. Það er það sem útgerðin hefur mestan áhuga á, SFS hefur rosalegan áhuga á að þvæla umræðuna þannig, en hún er í alvörunni einfaldari. Kostnaðurinn við það að sækja fiskinn úr sjónum, arðurinn af því að sækja fiskinn úr sjónum, hlutdeild veiðigjaldsins af því og kostnaður ríkisins við að reka það sem kemur sjávarauðlindinni við - þetta er eins afmarkað og hægt er að hafa það. Það er ekkert ómálefnalegt að tala bara um það og gera samanburð þar á milli.

Herra forseti. Já, við erum stödd hérna í miðri umræðu um þetta sérkennilega mál, ætla ég að leyfa mér að segja. Ég tel ekkert ofmælt í því að það er mjög einkennilegt hvernig þetta allt saman gerist, að við séum í þeirri stöðu núna, í miklum hraða og flýti, að bregðast við því sem var verið að reyna að gera með sérstökum Covid-ráðstöfunum. Ég vildi gjarnan nefna að ef það hefði verið sagt á sínum tíma að þessar aðgerðir myndu leiða til þess að veiðigjöldin myndu lækka um einhverja milljarða þá er afar ólíklegt að það hefði orðið friður um þær Covid-aðgerðir. Þá er komið aftur inn í þessa djúpstæðu óánægju almennings með það hvernig þetta veiðigjaldakerfi okkar er og hversu háar fjárhæðir er verið að greiða fyrir að fá að veiða fiskinn í sjónum sem er sameign okkar Íslendinga allra. Þetta er deilumál sem er vel þekkt og hefur klofið þjóðina í herðar niður í áratugi en okkur gengið erfiðlega að finna einhverja lausn sem allir sætta sig við og kannski er hún ekki til. Það verður alltaf umdeilt hvernig á að ráðstafa takmörkuðum gæðum. Það á við í þessu tilfelli eins og öllum öðrum. En hérna erum við sem sagt á þessum stað að bregðast við einhverri víxlverkun á milli lagaákvæða og við stöndum allt í einu frammi fyrir orðnum hlut, þetta er eitthvað sem enginn sá fyrir og um það má hafa mörg orð. Það sem ég vildi nefna í þessu samhengi er hversu bagalegt það er að flækjustigið í þessu grundvallaratriði í íslensku samfélagi sé svo mikið að þegar farið er í sérstaka lagasetningu til að bregðast við einhverri ógn á einum stað þá leiði það með einhverjum hjáleiðum til þess að við erum allt í einu stödd hér og nú. Í raun og veru er þetta þannig að á sínum tíma sá enginn fyrir hvað myndi gerast, sem er auðvitað ótrúlega bagalegt. Það getur leitt okkur inn í umræðu um að þegar við erum í vinnu, t.d. hér í þinginu, þá sé þingið tiltölulega of mikið háð framkvæmdarvaldinu og ráðuneytunum um ýmsa sérfræðikunnáttu og annað í þeim dúr. Það er kannski miklu lengri umræða og vert að taka á öðrum stað en ég ætla kannski að fá að halda því samt til haga. Flækjustigið í því hvernig veiðigjöld eru ákvörðuð hefur leitt okkur nákvæmlega hingað í dag. Það er ekki gott að þurfa að taka svona ákvörðun með sérstöku frumvarpi sem þarf að keyra í gegnum þingið á miklum hraða í algerri tímapressu. Ég held að það séu allir sammála um það og ég trúi að hæstv. ráðherra sé með okkur í liði með að taka undir að það er auðvitað ekki ásættanlegt að við séum í slíkri stöðu. Við í mínum flokki, og þetta viljum við fá að ræða hér samhliða, höfum verið að tala fyrir því að þetta flækjustig, þ.e. þetta tiltekna álitaefni, sé hægt að leysa með öðrum hætti. Auðvitað myndi það kalla á einhver önnur álitaefni því það er alveg rétt, sem kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan, að hin fullkomna leið er auðvitað ekki til. En að okkar mati væri það miklu skýrari, skilvirkari og gegnsærri leið, þegar við úthlutum veiðiheimildum, að það sé gert á markaði og til tiltekins tíma í senn. Þannig er gagnsæið tryggt. Þannig er fyrirsjáanleikinn tryggður til 20–30 ára. Það getur verið útfærsluatriði hversu langur tími ætti að vera á slíkum nýtingarsamningum en það myndi a.m.k. koma í veg fyrir að einhverjar sérstakar ráðstafanir vegna Covid endi allt í einu tveimur árum síðar í því að við séum að ræða það að óvænt sá það enginn fyrir að veiðigjöld myndu lækka. Stundum er því hreyft að í sjálfu sér skipti kannski ekki öllu máli hversu hátt veiðigjaldið sé svo fremi sem greinin sjálf sé að borga vænar skatttekjur til ríkisins. Þetta heyrðist t.d. hjá formanni Framsóknarflokksins hér á dögunum þegar ég var að inna hann, hæstv. ráðherra, eftir því í óundirbúnum fyrirspurnatíma hvort til stæði að hækka veiðigjöldin eins og varaformaður flokksins hafði talað um. Hæstv. ráðherra svaraði því efnislega þannig til að það stæði ekki endilega til að hækka veiðigjöldin heldur væri miklu frekar vert að líta til þess að skoða einhvers konar skattlagningu með öðrum hætti til þess að mæta því. Þessi hugsun finnst mér alger skekkja, þótt ég virði vissulega við menn að þeir sjái að það er ekki sanngjarnt gjald sem sjávarútvegurinn greiðir fyrir afnot af auðlindinni, vegna þess að mér finnst að þetta þurfi að vera skýrt. Skattalegur hluti atvinnugreina, sjávarútvegsins í þessu tilfelli, er eitt, en rétturinn til að nýta sameiginlega auðlind okkar Íslendinga er annað. Það þarf að verðleggja sérstaklega og með gagnsæjum hætti. Atburðarásin hérna núna sýnir okkur að við erum engan veginn á þeim stað. Þetta er nú eitt af því sem kannski snýr að þessu og má auðvitað nefna í því samhengi að það er okkar skoðun, eins og við höfum margrakið, bæði hér úr þessum ræðustól og almennt í umræðu í samfélaginu um þessi mál, að þessi leið sem við erum að tala fyrir myndi losa takið á öllum þessum hugsunarhætti. Ef mönnum finnst gjaldið vera lágt sem greitt er til þjóðarinnar þá mætti mæta því með öðrum hætti, í einhvers konar skattlagningu eða einhverju slíku. Þá erum við einmitt með allar þessar pólitísku ákvarðanir sem eru alltumlykjandi því það er auðvitað pólitísk ákvörðun hvernig þetta gjald er útfært og hvernig það er fundið út. Það er einmitt það sem við viljum forðast með því að fara þá leið sem við höfum verið að leggja til í mínum flokki og vert er að halda til haga hér í þessari umræðu vegna þess að þá erum við auðvitað með mjög fyrirsjáanlega atburðarás og fyrirtækin greiða þá bara það sem þau telja að þau geti ráðið við og gjaldið er þá ákveðið á markaði og það er erfitt að þræta fyrir þann dóm. Einhver árin gæti svo gjaldið verið lægra en önnur ár og við erum auðvitað að tala um lítinn hluta af heildaraflaheimildum á hverju ári í þessu eins og menn þekkja örugglega. Ég velti líka fyrir mér hér - ég spurði reyndar hæstv. ráðherra um þetta hér í andsvari áðan - hvernig einstök fyrirtæki munu meta stöðu sína í framhaldi af þeirri lagasetningu sem við erum í núna. Það var auðvitað haft samráð við Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi en það er auðvitað eitt. En annað er síðan það þegar fyrirtækin fara hvert í sínu horni að hugsa um sína hagsmuni. Ég held það gæti orðið svolítið áhugavert að fylgjast með hvort einhver fyrirtæki muni mögulega láta reyna á sína réttarstöðu í þessu. Það fyndist mér sjálfum alveg ótækt því að það var að sjálfsögðu ekki ætlunin að þetta færi með þessum hætti þegar ráðstafanir voru gerðar á sínum tíma. En það er engu að síður staðan sem við erum í í dag. Það hefur líka verið nefnt í umræðunni í þessu máli í dag og bent á að sjávarútvegur var ein þeirra atvinnugreina sem jók útflutningstekjur sínar í veirufaraldrinum og það leiðir auðvitað hugann að þeim aðgerðum sem gripið var til á sínum tíma. Auðvitað er það þannig með allar atvinnugreinar að það þarf að horfa til aðstæðna á hverjum tíma og það getur komið til þess, þótt við hljótum alltaf að reyna að forðast það í lengstu lög, að grípa þurfi til einhverra sérstakra ívilnana til að hjálpa til í rekstri tímabundið eða annað. En svona hliðarverkanir af því eru auðvitað algerlega ótækar og ég ætla að árétta það sem ég sagði hér í byrjun. Hugsum þetta aðeins út frá því að það hefði verið lagt fyrir okkur á sínum tíma að ein af hliðarráðstöfunum þeirra viðbragða sem var verið að grípa til yrði lækkun á veiðigjöldum um einhverja milljarða. Fyrir það fyrsta þá hef ég efasemdir um að sú leið hefði verið lögð til. Þótt manni finnist nú varðstaða ákveðinna afla hér á Alþingi gagnvart öllu sem snýr að sjávarútveginum oft vera ansi mikil, þá held ég að menn hefðu nú ekki boðið upp í þann dans. Þess utan hefði held ég aldrei verið friður í samfélaginu um slíka ráðstöfun því eins og ég hef verið að nefna, að ef menn ætla að ívilna einhverri sérstakri atvinnugrein er það auðvitað sérstök umræða og í tilfelli sjávarútvegsins ætti það að vera með öllum öðrum leiðum en að kroppa í veiðigjaldið. Það held ég að sé eitthvað sem ætti að vera algjört leiðarstef hjá okkur í þessu öllu. Ég má aðeins til með að nefna það sem kom fram í máli hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson hér fyrr í dag. Hún var að halda því til haga að þegar verið var að ræða þetta í þinginu og í þingnefnd á sínum tíma að þá gerði okkar þingmaður, Jón Steindór Valdimarsson, fyrirvara við það að listinn yfir þau fyrirtæki sem mundu nýta sér úrræðið væri ekki birtur. Og það er alveg full ástæða til að árétta að það er auðvitað eitthvað sem á að vera algjört grundvallaratriði þegar verið er að grípa til einhverra svona ráðstafana sem er í raun og veru ekkert annað en tilfærsla á fé frá ríkissjóði, almenningi, yfir í einhverjar tilteknar atvinnugreinar og núna er ég að tala almennt. Þá finnst manni að það þurfi að vera mjög ströng sjónarmið á bak við það. Það á ekki að grípa til þess að leyna almenning hverjir það eru sem nýta sér úrræðin nema einhver mjög sérstök tilvik eða aðstæður leiði til þess og ég fæ ekki séð að það hafi endilega verið reyndin í þessu máli. Svo langar mig líka að nefna að við höfum auðvitað verið að sjá það í framhaldi af nýlegri rannsókn að stjórnendur sjávarútvegsfyrirtækja og eigendur sjávarútvegsfyrirtækja eru mjög meðvitaðir um það hversu erfitt er fyrir samfélagið allt að það séu alltaf endalausar illdeilur í kringum þennan sjávarútveg. Auðvitað er þetta þannig að þetta er atvinnugrein sem hefur skapað okkur alveg gríðarlega mikil verðmæti í gegnum áratugina og aldirnar og auðvitað er það þannig að þessi atvinnugrein - það hefur orðið til ótrúlega mikil nýsköpun og þekking; algerlega á heimsmælikvarða innan greinarinnar. Það er algjörlega grátlegt að birtingarmynd allrar umræðu um sjávarútveginn úti í samfélaginu séu einmitt átök um einhver tiltekin atriði sem leiða til þeirrar tilfinningar hjá þjóðinni, mikils meiri hluta þjóðarinnar, sem hefur ítrekað komið fram í könnunum, að það sé vitlaust gefið þegar menn fá úthlutað réttinum til þess að veiða fiskinn í sjónum sem er sameiginleg auðlind okkar allra. Við verðum að komast út úr þessu og það er alveg rétt sem þessir útgerðarmenn hafa verið að segja í blaðaviðtölum í framhaldi af þessari rannsókn, það er örugglega erfitt að sitja undir þessu, en ég verð hins vegar að gera athugasemd við það að sökudólgarnir séu þeir sem séu að benda á meinsemdir kerfisins. Það er bara þannig að sjávarútvegurinn á Íslandi, og það á auðvitað við um aðrar atvinnugreinar líka, getur ekki starfað í ósætti við þjóðina. Það er algerlega ómögulegt. Það hefur verið þannig í áratugi og við getum ekki haldið áfram lengur á þeirri braut. Ég átta mig líka á því að hæstv. ráðherra er með mikla vinnu í gangi, fjölmennar nefndir sem eiga að setjast yfir ýmis af þessum álitaefnum. Það hefur þetta allt saman verið reynt áður en með tiltölulega litlum árangri. Ég ætla svo sem ekkert að gefa mér neina niðurstöðu fyrir fram í því, vona auðvitað að mönnum takist vel upp í þeirri vinnu. Það er algerlega ljóst að þeir fjármunir og verðmætasköpun sem verður til í sjávarútvegi kallar á það að greinin borgi meira í gegnum nýtingu sína á auðlindinni. Ég held að það hljóti að vera leiðarstefið í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég árétta þá bara hérna rétt í restina að það er ótrúlega miður að við séum í þeirri stöðu að þurfa að bregðast við með þessum hætti hér í þinginu. Við erum hins vegar ekki í ræðustól komin í mínum flokki til að leggja stein í götu þessa máls, engan veginn, en það er nauðsynlegt að draga fram þetta sem við höfum verið að draga fram með aðdragandann og svo líka hvers konar fyrirkomulag við erum með gagnvart greininni þegar kemur að veiðigjöldum almennt.

Virðulegi forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka fyrir góða umræðu. Þó að það hafi komið fram í orðaskiptum og í umræðunni yfir höfuð að þetta væri ekki veiðigjaldamálið þá hafa komið fram, í máli þingmanna, ýmis sjónarmið sem lúta að fyrirkomulaginu sem við erum með hér og ekki síst í lok umræðunnar af hálfu hv. þm. Sigmars Guðmundssonar. Ég verð að segja að mér finnst það ánægjuefni hversu mikill áhugi er á þessum málaflokki og mér finnst það skipta miklu máli að fólk leggur sig fram um að taka þátt í umræðunni. Þó að þessi angi sé að sumu leyti dálítið tæknilegur þá vekur hann okkur til umhugsunar um málaflokkinn í heild. Það er rétt, sem kom fram í umræðunni, að þetta snýst um það að koma í veg fyrir tekjutap ríkissjóðs á árinu 2023 upp á 2,5 milljarða. Það er gert með tilteknum hætti og ekki útséð um það hvað gerist síðan í framhaldinu vegna þess hversu margar breytur eru á ferðinni í þessum málaflokki. Ég vil hvetja nefndina, og ég held að ég þurfi raunar ekki að gera það miðað við umræðurnar hér, til þess að fjalla ítarlega og vel um málið. Hér hafa komið fram ýmsar spurningar, sem ég tel t.d. að Skatturinn geti svarað mjög vel, sem lúta að samspili afskrifta og veiðigjalda og túlkun laga varðandi afskriftir og fyrningar. Það er eitthvað sem ég held að sé mikilvægt að Skatturinn fái tækifæri til að svara gagnvart nefndinni. Það sama gildir um að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi komi til nefndarinnar með sína sýn á viðfangsefnið. Ég hef þó ekki orðið neins annars áskynja í þessari umræðu en að þeirri ítarlegu vinnu sem stendur yfir á vegum matvælaráðuneytisins, með aðkomu fjölmargra aðila, sem er ólík þeirri vinnu sem áður hefur verið ráðist í., fylgi góðar óskir og ég met það mjög mikils. Ég skil það þegar fólki finnst það þurfa að tala eitthvað niður, bara af því að mál kemur frá öðrum stjórnarflokki, en gegnumsneitt þá held ég að við séum sammála um að þessi umræða sé einfaldlega of mikilvæg til að falla í slíka freistni. Ég þakka fyrir góðar óskir gagnvart þeirri vinnu. Ég hef líka fundið fyrir því í umræðunni hér að við erum öll sammála um það grundvallaratriði að þegar vel árar í sjávarútvegi þá eigi greinin að greiða meira í sameiginlega sjóði. Það er okkar sameiginlegi skilningur og verður enda hluti af þeirri vinnu sem fram undan er. Ég gæti fjallað lengi um mikilvægi þess að byggja upp hafrannsóknir. Ég gæti talað um umhverfisþáttinn, um tækifæri í sjávarútvegi, um fullvinnslu og fullnýtingu og margt annað sem lýtur að þessari öflugu lykilgrein í okkar samfélagi, en hér er um að ræða tiltekið mál, forseti, og vil árétta þakkir mínar til þingsins, að taka því vel að veita málinu brautargengi með svona óvenjulegum hætti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, um skerðingarlausa atvinnuþátttöku öryrkja. Flutningsmenn með mér á frumvarpinu eru hv þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, sem sagt gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, en það skal tekið fram að öllum þingmönnum var boðið að vera með okkur á þessu frumvarpi. I. kafli hljóðar svo, með leyfi forseta: „Breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. 1. gr. Á eftir 22. gr. laganna kemur ný grein, 22. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Tilraun til starfa. Örorkulífeyrisþega er heimilt að afla sér atvinnutekna í tvö ár án þess að þær skerði örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu og sérstaka uppbót á lífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Réttur til að starfa án skerðinga vegna atvinnutekna stofnast við tilkynningu örorkulífeyrisþega til Tryggingastofnunar um að hann hyggist nýta þá heimild eða á síðari dagsetningu sem örorkulífeyrisþegi tilgreinir sérstaklega í tilkynningu sinni. Um tilkynningu fer skv. 52. gr. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er heimilt að skerða bótagreiðslur séu heildartekjur öryrkja hærri en meðallaun í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni. Skal þá skerða þær greiðslur almannatrygginga sem örorkulífeyrisþegi á rétt á án tillits til atvinnutekna um 50% þeirrar fjárhæðar sem nemur mismun á heildartekjum örorkulífeyrisþega og meðallauna í viðkomandi starfsstétt. Skerðing samkvæmt ákvæðinu er heimil þrátt fyrir ákvæði b-liðar 2. mgr. 16. gr. og 4. mgr. 22. gr. Óheimilt er að afturkalla útgefið örorkumat á grundvelli starfsgetu örorkulífeyrisþega á því tímabili þegar hann nýtir sér heimild til að afla sér atvinnutekna án skerðinga skv. 1. mgr. Við endurmat örorku skal ekki litið til starfsgetu örorkulífeyrisþega á tímabilinu. Hafi umsækjandi áður nýtt sér heimild til að afla atvinnutekna án skerðinga getur hann sótt aftur um þá heimild átta árum eftir að tveggja ára tímabili skv. 1. mgr. lauk.“ Í II. kafla frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Breyting á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. 2. gr. Á eftir 3. mgr. 9. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. skal ekki telja til tekna atvinnutekjur lífeyrisþega undir meðaltekjum í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands á því tímabili þegar hann nýtir sér úrræði 1. mgr. 22. gr. a laga um almannatryggingar. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni. 3. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2023.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið var áður lagt fram á 150., 151. og 152. löggjafarþingi.“ Sem sagt: Hér stend ég og mæli fyrir þessu réttlætismáli í fjórða sinn. Á fyrri þingum bárust umsagnir um málið frá Öryrkjabandalagi Íslands og Landssamtökunum Þroskahjálp. Umsagnaraðilar lýstu almennt yfir ánægju með frumvarpið og legg ég það hér með fram að nýju óbreytt. Við vitum það öll að ákvæði gildandi laga um almannatryggingar eru torskilin og gjarnan reynist erfitt fyrir hinn almenna borgara að átta sig á framkvæmd laganna. Þeir öryrkjar sem fá greiðslu örorkulífeyris skv. 18. gr. laganna vita þó að þeir mega búast við ýmiss konar skerðingum, afli þeir sér atvinnutekna. Þá er örorkumat gjarnan veitt tímabundið og margir óttast skerðingu bóta ef heilsu þeirra hrakar eftir að þeir hefja vinnu. Öryrkjar eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af framtíðarhorfum sínum ef þeir gera tilraun til að hefja atvinnu á ný. Þvert á móti ættu þeir að eiga von á betri lífskjörum. Því er lagt til að öryrkjum verði veitt sérstök heimild sem þeir geti nýtt sér þegar þeir vilja reyna að hefja störf á ný og auka starfsgetu sína. Fari svo að sú tilraun heppnist ekki þarf öryrki ekki að óttast að frekari skerðingar lífeyrisgreiðslna eða endurmat örorku á grundvelli þeirrar tilraunar komi til framkvæmda. Svipað úrræði skilaði góðum árangri í Svíþjóð. Ég ætla í rauninni að bregða mér af bæ frá þessum blaðabunka vegna þess að ég er ekki ofboðslega góð í þessu en slengja hjartanu mínu hérna á ræðustólinn. Í fyrsta lagi: Hvernig ríkisstjórn er það sem í rauninni, leynt og ljóst og vísvitandi, gerir allt til að þeir sem eiga erfiðast og eru fátækastir í samfélaginu geti ekki reynt að hjálpa sér sjálfir heldur sé hreinlega refsað fyrir það? Það er ekki nóg með að búið sé að múra þessa einstaklinga inn í svo rammgerðri fátæktargildru að þeir ná engan veginn endum saman heldur er þeim ekki gefinn kostur á að taka einn einasta múrstein í burtu til að reyna að komast út til sjálfshjálpar. Þeim sem hafa reynt að vinna hingað til á þessu handónýta kerfi almannatrygginga, eins og við í Flokki fólksins segjum algerlega kinnroðalaust að það sé, er ekki bara refsað með alls konar skerðingum og niðurrifi heldur geta þau ekki snúið til baka inn á kerfið nema til að vera númer - ég veit ekki hvað mörg þúsund í röðinni eftir úrlausn sinna mála og þurfa þá að sækja um allt heila klabbið alveg upp á nýtt. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að við séum í rauninni að gera allt sem við getum. Við gefum öryrkjum tveggja ára aðlögunartíma til þess að fara út að vinna án skerðinga, reyna að hjálpa þeim til sjálfshjálpar, virkja mannauðinn eins og við mögulega getum, leyfa þeim að taka þátt í samfélaginu, þau borga alla skatta og skyldur af sínum tekjum, eðli málsins samkvæmt. Það er ekki eins og frumvarpið sé algjörlega skilyrðislaust að gera þau að einhverjum ríkum einstaklingum, eins og sumir hafa viljað halda fram, að við séum í rauninni að mismuna fólki með því að ætla að leyfa sumum að vinna án skerðinga á meðan aðrir geta það ekki. Þetta er í rauninni stórkostlegur ávinningur fyrir samfélagið í heild. Þegar ég var að vísa til Svíþjóðar vorum við einmitt með gögn og skýrslur frá Svíþjóð sem við byggjum þetta frumvarp á. Hver þekkir það ekki að það er verið að bera okkur saman við löndin í kringum okkur? Bera okkur saman við hina og þessa af því að þeir eru svo frábærir og ef þeir hafa sýnt það í rauninni með reynslu á einhverjum sviðum þá hefur það gjarnan verið haft í hávegum hér að við ættum kannski að reyna að feta í þeirra spor, af því að hlutirnir hafi gengið vel hjá þeim þá væri engin ástæða til að ætla að það gæti ekki gerst einnig hjá okkur á Íslandi. Í þessu tilviki var náttúrlega uppi sama staða og er búin að vera hér. Það var mikið nýgengi örorku, gríðarlega stór hluti af fjárheimildum ríkissjóðs fór í það að standa undir skuldbindingum gagnvart því kerfi sem þurfti að hjálpa öryrkjum. Þetta hvatakerfi sem þeir komu á - ég held að það hafi nú ekki verið tvö ár, þeir voru með 15 mánuði, minnir mig frekar en 16, í aðlöguninni sinni og gott ef ég er ekki að gera þeim aðeins hærra undir höfði, ég er ekki með það alveg í kollinum en tel mig ekki skjóta yfir markið. En það breytir ekki þeirri staðreynd að bara með þessari aðlögun þá skiluðu ríflega 30% öryrkjanna sér ekki aftur inn í almannatryggingakerfið. Hugsið ykkur ef við værum það vel sett að 20% af okkar öryrkjum myndu reyna að nýta sér þetta og fengju tækifæri til að reyna fyrir sér og athuga: Er ég orðinn nógu öflugur? Hugurinn er sterkur og mig langar, og ég veit ég get og ég ætla og allt þetta. Því miður er það oft að hugurinn fer með okkur lengra en kannski raunveruleg geta er fyrir af því að við erum ofboðslega viljug til að gera góða hluti. Við erum viljug til að berjast, við viljum ekki vera einhvers staðar að hokra. Ef við getum mögulega hjálpað okkur sjálf þá bara viljum við gera það. En ef 20% okkar, t.d. öryrkja, myndu reyna að fara út á markaðinn og 32% skiluðu sér ekki aftur inn, ef við gætum reiknað með því að það væri eitthvað sambærilegt og þeir sáu fram á í Svíþjóð, hugsið ykkur ábatann fyrir samfélagið. Hugsið ykkur lýðheilsuna fyrir einstaklinginn sem er kominn út í samfélagið og búinn að brjóta af sér hlekki. Við verðum að fara að rjúfa þetta og stíga út fyrir boxið. Við verðum að fara að gera eitthvað annað en að hökta og skjökta alltaf í sama farinu. Um daginn var einmitt hv. þm. Óli Björn Kárason, sem er nú ekki hérna núna, enda er ég alls ekki að tala illa um hann, nákvæmlega að tala um frumvarp Flokks fólksins að einhverju leyti með því að segja að þetta væru náttúrlega hlutir sem við yrðum að taka alvarlega til skoðunar og honum hugnaðist vel og það ætti að leyfa fólki að hjálpa sér sjálft ef þess væri nokkur kostur. Eins og er með svokallað frítekjumark má öryrki vinna fyrir 109.000 kr. á mánuði. Þetta er sama upphæð og hann hefur haft heimild til að vinna sér inn án skerðinga síðan eftir hrun. Hin norræna velferðarstjórn kom á öllum þessum skerðingum, krónu á móti krónu, festi þetta frítekjumark inn í 109.000 kr. Nú er króna á móti krónu orðin 65 aurar á móti krónu en það hefur ekki verið hróflað við neinu í þessum frítekjumörkum, það er enn þá 109.000 kr. á mánuði. Það er í rauninni galið, virðulegi forseti, þegar maður lítur til þess hvað mikið hefur breyst í efnahagskerfinu okkar frá því 2010. Það er þessi þjóðfélagshópur öryrkja sem hefur gjörsamlega verið skilinn eftir ásamt 6.000 eldri borgurum sem ekkert hafa annað að reiða sig á en almannatryggingar. Þannig að ég segi: Nú ættu öryrkjar geta unnið sér inn fyrir svona um 240.000–250.000 kr. ef sýnt hefði verið það sem allir aðrir í þjóðfélaginu hafa fengið, að tengja þetta frítekjumark við t.d. almenna launaþróun í landinu. Ég veit ekki betur en að alþingismenn og nánast allir aðrir í samfélaginu, allar launastéttir og æðstu embættismenn, og allt hvað eina, séu búin að fá leiðréttingu sinna skerðinga eftir hrunið nema almannatryggingaþegar. Þeir sem helst hefðu átt að fá leiðréttingu og fyrstir hefðu átt að fá leiðréttingu eru einir skildir eftir. Það frumvarp sem ég er að mæla fyrir hér í dag er eingöngu til þess að reyna að hvetja þessa einstaklinga til sjálfshjálpar, hvetja þá út á vinnumarkaðinn, í rauninni verðlauna þá fyrir baráttuþrek sitt og taka á móti þeim opnum örmum. Það er það sem þetta frumvarp er að gera, ekkert annað. Þannig að ég verð svo gjörsamlega steinhissa ef ég þarf að mæla fyrir frumvarpinu í fimmta sinn sem við munum líklega gera á næsta þingvetri ef málið nær ekki fram að ganga núna. Öldurnar hérna í þinginu eru oft frekar hægar, ég verð að segja það. Það virðist þurfa að tala um hlutina í ansi mörg ár áður en þeir síast almennilega inn og kannski kominn áhugi á að virkilega líta á málið og skoða það með opnum huga. Ég hef heyrt það á ýmsum stjórnarliðum og almennt að þingmenn og stjórnarliðar eru farnir að átta sig á því að þetta gæti hugsanlega verið hið allra besta mál og mikið hagsmunamál fyrir samfélagið í heild sinni. Þess vegna segi ég: Ef það eru einhverjir sem við eigum að hjálpa til sjálfshjálpar og sérstaklega að virða vilja þeirra til þess að hjálpa sér sjálfir, þá er það fólkið sem þarf að reiða sig á framfærslu almannatrygginga og er í rauninni haldið þar í sárri fátækt. Ég er pínulítið vonbetri núna um framgang málsins en ég hef verið til þessa. Hins vegar eru engir þingmenn í salnum nema þingmenn Flokks fólksins og virðulegur forseti, sem brosir fallega til mín og er í VG þar sem ráðherra málaflokksins er, þannig að það verður virkilega áhugavert að sjá hvernig málinu reiðir af í fastanefnd. Ég vísa málinu til hv. velferðarnefndar og ég veit að hún mun vinna það vel. En væri það ekki yndislegt ef við gætum sýnt það í verki að okkur er ekki sama og við erum virkilega að vinna fyrir fólkið okkar sem þarf mest á hjálp okkar að halda? Væri það ekki fallegt núna í lok þings ef við gætum gert það? Það virðist ekki vera vandi að fleyta hér málum í gegn á methraða. Núna er í rauninni ömurlegur tími fram undan fyrir þá sem eru fjárhagslega verst staddir. Ég get aldrei fengið nóg af því að segja ykkur það bara beinustu leið héðan hvað í rauninni það er fyrirkvíðanlegt og erfitt að horfa á börnin sín og geta ekki veitt þeim nokkurn skapaðan hræranlegan hlut þegar það eru að koma jól. Flokkur fólksins er búinn að mæla fyrir breytingartillögu um 60.000 kr. eingreiðslu í desember, viðbót við þann litla jólabónus sem almannatryggingar hafa þegar samkvæmt dagskrá. Ég er ekki heldur búin að gefa upp alla von hvað það varðar. Það mun kosta ríkissjóð 1 milljarð og 650 millj. kr. að veita þessa greiðslu til öryrkja og þeirra sex þúsund eldri borgara sem hafa ekki neitt að reiða sig á annað en berstrípaða framfærslu almannatrygginga sem er í rauninni eins og allir vita langt frá því að geta framfleytt nokkurri einustu manneskju svo sómi sé að. Ég verð að viðurkenna að ég er alltaf jafn hissa þegar ég kem hingað upp og mæli fyrir hverju hagsmunamálinu á fætur öðru fyrir þennan þjóðfélagshóp þar sem við erum virkilega að biðja um hjálp og sýna með alls konar - við erum búin að leggja í gríðarlega vinnu. Við lögðum fram 70 þingmannamál á þingsetningardeginum og stærsti hlutinn af þeim er til þess að vera talsmenn þeirra sem við erum að berjast fyrir sem eiga bágast í samfélaginu og málleysingjana okkar líka. Þannig að ég skil ekki, þetta veitir mér bara sorg og depurð, að við skulum ítrekað vera að mæla fyrir réttlætismálum og sanngirnismálum sem okkur er í lófa lagið, eða a.m.k. stjórnvöldum hér, að framfylgja. Það þarf ekki að vera þannig að vaxandi biðlistar séu í alla þjónustu og sífellt lengri raðir fyrir utan hjálparstofnanir að bíða eftir mat. Við verðum að átta okkur á því að það er mannanna verk hvernig komið er fyrir fólkinu sem bágast á í samfélaginu. Það ræður engu um sína stöðu þar en það gera hins vegar íslensk stjórnvöld. Það gerir ríkisstjórn Íslands undir forystu Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs þannig að nú skulum við sjá hverju fram vindur, virðulegi forseti, krossa fingur og vona það besta. Við skulum vona að allt í einu kvikni bara öll ljós hjá ríkisstjórninni og allir verði heima og taki virkilega fallega utan um þetta mál sem og svo mörg önnur sem Flokkur fólksins mælir hér fyrir í þessum æðsta ræðustól landsins og berst fyrir af öllu sínu hjarta.

Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um skerðingarlausa atvinnuþátttöku öryrkja í tvö ár. Í því samhengi verðum við að átta okkur á því að að vísu hafa öryrkjar ákveðið frítekjumark, 109.500 kr. af tekjum sem þeir afla, en það ætti að vera um 250.000 kr. ef búið væri að uppreikna það eins og vísitölu launa. En því miður verður að segjast eins og er að ef þeir fara yfir frítekjumarkið er aukin skattbyrði á hverja krónu eftir það frá 70% og upp undir 100% sem er bara hrein og klár eignaupptaka. Að ætlast til þess að einhver leggi sig fram og reyni að vinna með þannig skattprósentu er auðvitað alveg fáránlegt vegna þess að það segir sig sjálft að ef maður fær ekkert fyrir sína vinnu og tapar jafnvel vegna kostnaðar við að sækja vinnu fer maður ekki af stað. Síðan skerðast allir flokkar sem eru skattskyldir og einnig skerðast önnur réttindi öryrkja í almannatryggingakerfinu í núverandi bútasaumskerfi við það eitt að fólk reyni að vinna en í gegnum tíðina hefur verið reynt að koma á starfsgetukerfi, tilraun til að endurskoða almannatryggingakerfið, og við vitum að það tekur mjög langan tíma hjá þessari ríkisstjórn og það verða margar hindranir í veginum við að koma því kerfi í gegn. Því er þetta frumvarp mjög gott til að gefa þeim öryrkjum sem geta unnið og vilja vinna tækifæri til að gera það á eigin forsendum án þess að ríkið sé að anda ofan í hálsmálið á þeim og segja þeim hvað þeir eigi að gera, hvaða vinnu þeir geti unnið og hvernig. Þarna er verið að gefa þeim öryrkjum sem vilja vinna og geta unnið tækifæri til að finna sér vinnu sem þeir vita að þeir geta unnið og til að sjá hvað þeir eru færir um að gera á eigin forsendum án þess að eiga á hættu, eins og kerfið er í dag, að fá ekkert fyrir sinn snúð við að reyna að vinna. Í öðru lagi geta þeir þegar þeir koma út á vinnumarkaðinn og ráða ekki við vinnuna farið aftur inn í almannatryggingakerfið sjálfkrafa og þá án allra hindrana eða erfiðleika við að komast aftur inn. Kerfið er ótrúlega ósveigjanlegt við að hleypa fólki inn aftur eins og það er uppbyggt í dag. Tökum sem dæmi einstakling sem hefur lent í örorku um fertugt og er örorkubótaþegi. Við verðum að átta okkur á því að viðkomandi er alltaf á bótunum, ríkið þarf að borga viðkomandi sínar bætur mánaðarlega. Það er því svolítið furðulegt að ef þessi einstaklingur ætlar að reyna að vinna skuli ríkið leyfa sér að refsa fyrir svoleiðis tilraun. Það segir sig sjálft að um leið og viðkomandi vinnur, hversu lítið sem það er, skilar hann alltaf skatti til baka. Það hlýtur að vera jákvætt. Þess vegna hef ég aldrei skilið, og mun aldrei getað skilið, kerfi sem letur fólk og reynir að koma í veg fyrir að það vinni á þeim forsendum að það sé á bótum og ríkið borgi því. Þá þarf ríkið hvort sem er að borga áfram, hvort sem fólk er að reyna að vinna eða ekki. En um leið og það reynir að vinna þá fer það að skila einhverju til samfélagsins. Mest munar þó um það hve miklu þetta skilar til þeirra sem geta þetta. Það segir sig sjálft að það er enginn þarna úti sem vill ekki vinna heldur getur viðkomandi ekki unnið og fær engu um það ráðið hversu mikið hann getur nýtt sína orku. Eftir að maður er kominn upp fyrir frítekjumarkið er 70% skattur að lágmarki, af hverjum 100.000 kr. þarf viðkomandi öryrki, eftir að frítekjumarki er náð, að skila 70.000 kr. í skatt til baka. Hann fær að halda 30.000 kr. Ef við setjum þetta í samhengi er hátekjuskattur í dag um 47%. Hátekjumaður í sömu stöðu fengi halda eftir 54.000 kr., öryrki 30.000 að hámarki, jafnvel minna. Ef við sjáum sanngirni í svona er það bara stórfurðulegt vegna þess að þetta getur ekki verið sanngjarnt á einn eða neinn hátt. Segjum að einstaklingur sem hefur verið í ákveðinni starfsstétt en getur ekki unnið sína vinnu tímabundið ákveði að leita sér vinnu eftir að hafa verið á örorku einhvern tíma, þannig að við erum að reyna að búa til kerfi sem er ekki mannfjandsamlegt eins og gömlu kerfin, kerfi sem væri mjög gott sem millistig meðan verið er að reyna að koma á mannsæmandi endurhæfingarkerfi fyrir öryrkja þar sem þeir hafa val um það hvort þeir fari í nám eða vinnu á eigin forsendum. Allt á þeirra forsendum, ekkert unnið án þeirra. Fyrsta skrefið í þessu öllu saman er hvort vinna sé til fyrir viðkomandi. Þess vegna er mjög þægilegt og gott að hafa þetta frumvarp og vonandi verður það samþykkt. Þá hafa öryrkjar tvö ár til að ákveða sig, reyna að finna vinnu og vonandi skilar það þeim árangri að þeir sem vilja geta unnið. Virðulegur forseti. Kerfi almannatrygginga sem við höfum byggt upp er, eins og ég hef margoft bent á, skrímsli, bútasaumaskrímsli sem virðist ekki koma að gagni lengur nema til þess að valda úlfúð og skerðingum. Það furðulegasta við kerfið er að það er svo mannvonskulegt að ef króna er sett einhvers staðar inn í kerfið veldur það keðjuverkandi skerðingum um allt kerfið og í mörgum tilfellum þannig að viðkomandi stendur verr eftir. Ég hef aldrei skilið þau lög sem setja á einstaklinga svo ótrúlega þvingaðan skatt og skerðingar að það kemur í veg fyrir að þeir reyni að vinna. Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum vera búin að byggja upp þannig kerfi. Á sama tíma eru, eins og þið þarna úti sem eruð að reyna að vinna þrátt fyrir skert líkamlegt atgervi, öryrkjar sem vilja vinna - það er merkilegt í því samhengi að um leið og þeir reyna að vinna þá hafa þeir frítekjumark upp á 109.000 kr. sem hefur verið óbreytt í fjölda ára, frítekjumark sem á að vera 250.000 kr. í dag, eins og ég sagði áður. Ég spyr: Mun einhver treysta sér til að vinna ef hann veit að þær tekjur sem koma inn eru skertar og skattaðar upp undir 70%–90% eða jafnvel meira? Ég held að svarið sé nei, það er algerlega galið. Við erum með hátekjuskatt á þá sem fá virkilega há laun. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum dettur okkur í hug að setja helmingi meiri skatt á þá sem eru á lægstu bótum undir fátæktarmörkum þegar þeir reyna að bjarga sér? Eins og hér kom fram hafa Svíar gert svona tilraun, það skilaði því að 30% þeirra sem tóku þátt í þessari tveggja ára tilraun til atvinnuþátttöku fóru ekki aftur inn í kerfið. Það segir okkur líka þá sögu, sem margoft hefur komið fram, að það vill enginn vera í þessu kerfi og því miður er fólk nauðugt í kerfinu. Það er eiginlega fáránlegt að þjóð nýti ekki allan vinnukraft þeirra sem vilja vinna. Það eru öryrkjar starfandi nú þegar og lenda í því aftur og aftur að þurfa að hætta að vinna vegna þess að skerðingar geta orðið svo rosalegar. Við vitum að á ákveðnum tímabilum verður ákveðið krónufall þannig að skerðingin verður alger. Það er vegna þess að við erum búin að byggja upp mannvonskukerfi. Við fyrirspurn sem lögð var fyrir ríkisstofnanir um hvort þær væru með fatlaða einstaklinga eða örorkubótaþega í vinnu var lítið um svör. Þetta minnir okkur líka á það þegar verið var að hagræða hjá Reykjavíkurborg í Strætó á sínum tíma. Þar var fólki sem var í hjólastólum sagt upp. Það var hagræðingin en það er mikill skortur á vinnandi fólki og því óskiljanlegt með öllu. Þær aðgerðir sem verið er að reyna að koma á með þessu frumvarpi er því góðar fyrir alla. Með þessu frumvarpi tækjum við það skref að hjálpa þeim einstaklingum sem vilja hjálpa sér sjálfir en kerfið slær alltaf á hendur þeirra vegna þess að það telur að það sé besta og eina leiðin. Ég skil ekki þá röksemdafærslu að það sé betra að hafa viðkomandi öryrkja heima einangraðan í fátækt, jafnvel sárafátækt, og borga honum samt bætur, en vilja ekki koma honum í virkni og gefa honum þannig tækifæri til sjálfsbjargar. Hann fer út á vinnumarkaðinn, hann fær tekjur og ríkið fær skatt. Ef við horfum á þetta frá því sjónarhorni þá græðir ríkið líka hitt að öryrkinn kemur úr einangrun og gerir tilraunir til að vinna á sínum forsendum, ekki kerfisins, en öryrkjar þurfa að fá tækifæri til þess án þess að vera refsað grimmilega á móti. Við sáum líka hversu fáránlegt þetta kerfi er og grimmdina í því þegar ég mælti fyrir frumvarpi um aldurstengda örorkuuppbót, sem er eitt af því furðulega sem skert er og tekið af viðkomandi öryrkjum þegar þeir verða 67 að aldri og verða heilbrigðir í boði ríkisins. Það virðist eins og þessi hópur, öryrkjar sem vilja gera tilraun til þess að vinna, sé einhvern veginn utangátta, fái hvorki hjálp frá ríkinu í þessu ástandi né aðstoð við að reyna að koma sér út á vinnumarkaðinn. Eins og ég hef sagt áður og ítreka er mun betra að leyfa viðkomandi að reyna að finna sér vinnu þó að það væri ekki nema á þeirra forsendum og gefa þeim þessi tvö ár, gefa þeim tækifæri til að fara að vinna og ríkið fær skatttekjur til baka. Ég treysti því að þetta fólk finni jafnvel ný störf vegna þess að það eru engin takmörk fyrir því hvað fólk getur gert ef það fær tækifæri til þess. En til þess að það sé mögulegt verður það að fá tækifæri. Vonandi sér ríkisstjórnin ljós í þessu frumvarpi og sér líka að það er hagur ríkisins að koma þessu fyrirkomulagi á. Það er enginn að tapa einu eða neinu. Við erum að tala um tveggja ára aðlögunartímabil til að við getum áttað okkur á því hvort kerfið virkar alveg eins og hjá Svíum. Það er nákvæmlega sama röksemdafærsla sem gildir fyrir það þegar við erum að skerða tekjur eldri borgara af vinnu þeirra. Það eru engin rök fyrir því, það er margsannað að það þarf ekki nema einn einfaldan útreikning til þess. Ríkið hefur hag af því og það sem er mest um vert, fólk líka, öryrkjar hafa hag af því og ég er sannfærður um að heilbrigðiskerfið hafi hag af því líka vegna þess að það er mannskemmandi og endar með álagi á heilbrigðiskerfið ef fólk er einangrað og lamið á því aftur og aftur með ósanngjörnum lögum og því neitað um tilraun til sjálfsbjargar. Staðreyndin er sú að þeir sem hafa byggt upp almannatryggingakerfið, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn undanfarinna áratuga, hafa byggt upp kerfi sem er mannfjandsamlegt. Kerfi sem segir fólki, hvort sem það er vegna veikinda, slysa eða geðrænna vandamála, að það sé, liggur við, í ruslflokki. Það er búið að byggja upp kerfi sem gerir ekkert annað en að drepa kerfisbundið niður allan vilja, lífsvilja og alla sjálfsbjargarhvöt hjá viðkomandi einstaklingum. Fólk með geðræn vandamál getur unnið. Það getur ekki unnið alltaf en það getur unnið á sínum forsendum. Þá á ríkið ekki að segja við einstakling: Ef þú ert með þennan sjúkdóm þá ætlum við ekki bara að refsa þér heldur einnig að loka þig inni í örorkukerfi sem þú hefur ekki möguleika á að framfleyta þér í. Ef þú ætlar að reyna að vinna kannski tvo, þrjá, eða sex mánuði þá ætlum við refsa þér grimmilega. Það hlýtur að vera svolítið undarlegt fyrirbrigði að ef þú ert tilbúinn að borga einhverjum einstaklingi lágmarksframfærslu sem við vitum öll að hann getur ekki lifað á og ert tilbúinn að borga hana ár eftir ár þá sértu ekki tilbúinn að segja við viðkomandi: Þú mátt fara út að vinna, við skulum borga áfram, farðu að vinna. Vinna eftir þinni getu, færð þín laun, borgar þína skatta til þjóðfélagsins. Þú hefur tilgang. Hver græðir á þessu? Einstaklingurinn, ríkið líka, vegna þess að þegar einstaklingurinn vinnur borgar hann skatt. Meðan hann er heima og ekki í vinnu borgar hann ekki skatt nema af þessari lágmarksframfærslu sem hann fær. Það er auðvitað til háborinnar skammar að mörgu leyti að það skuli vera þannig að viðkomandi borgi skatta af tekjum sem duga ekki til framfærslu og hvað þá að lifa mannsæmandi lífi á. En það er hægt að breyta þessu. Þetta frumvarp er fyrsta skrefið og að því leyti leyfum við viðkomandi að finna sér vinnu á eigin forsendum þegar hann getur og fara til baka ef hann getur það ekki. Hann getur svo bara komið aftur. Gefum honum þessi tvö ár. Þær röksemdir hafa margoft komið fram að ef það eigi að gera eitthvað svona þá verði það svo vinsælt að allir fari að svindla sér inn í kerfið. En eins og ég hef alltaf sagt, og ítreka það: Þeir sem reyna að svindla sér inn í þetta kerfi eru alvarlega veikir og þar af leiðandi eiga þeir heima í kerfinu. Ég hef ekki hitt einn einasta einstakling sem vill vera lokaður inni í þessu bútasaumaða, ömurlega kerfi. Við erum með ótrúlegustu hindranir í kerfinu. Ef einstaklingur fær aðrar bætur, sérstaklega húsaleigubætur, þá skerðast þær bætur. Kerfið er svo flókið og gildrurnar svo margar að á hverju ári lendir fólk í því stórfurðulega fyrirbæri sem er skerðingardagurinn mikli. Við þekkjum það af eigin reynslu og höfum mörg séð mynd frá Bretlandi um afleiðingar kerfis þar sem eiginlega má segja að tölvan segi alltaf nei. Viðkomandi var ekki öryrki, hann gat unnið. Afleiðingarnar voru að það kom skýrt í ljós að hann gat ekki staðið undir þeirri kröfu. Við höfum búið til svona kerfi og viðhaldið því, en fyrsta skrefið með þessu kerfi er að samþykkja þetta frumvarp núna og við brjótum upp kerfið. Við erum virkilega að reyna að brjóta upp þetta kerfi sem núverandi ríkisstjórn segist ætla að endurskoða kannski í haust, kannski næstu árin, kannski aldrei. Við skulum vona heitt og innilega að þeir sjái ljósið, samþykki þetta mál, sjái til þess í eitt skipti fyrir öll að við stígum þetta skref. Þetta er bara hænuskref í sjálfu sér en risastórt skref fyrir alla þarna úti. Vonandi fáum við þetta samþykkt og vonandi munu sem flestir reyna sig í þessu kerfi og losna úr kerfinu, því ég get alveg sagt ykkur að það er mjög frelsandi að vera laus úr þessu kerfi. Ég er alveg sannfærður um að það er enginn þarna úti sem vill vera í þessu fátæktarkerfi eða hefur beðið um að vera í sárafátækt. Það er enginn þarna úti sem hefur ekki óskað þess heitt og innilega að sleppa úr því fátæktarfangelsi sem þetta kerfi hefur búið veiku fólki sem hefur ekkert til saka unnið. Ég vona heitt og innilega að þetta frumvarp verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Hér er um mikið réttlætismál að ræða í íslensku samfélagi, að breyta lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð þannig að skerðingarlaus atvinnuþátttaka öryrkja verði tryggð í tvö ár án þess að það skerði örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu og sérstaka uppbót á lífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Hér erum við einungis að tala um það að örorkulífeyrisþegum verði gert heimilt að afla sér tekna í tvö ár án þess að útgefið örorkumat verði afturkallað. Hér er um gríðarlega mikilvægt réttindamál að ræða og ég vísa til þess að þetta hefur verið gert annars staðar og svipað úrræði skilaði árangri í Svíþjóð, eins og kemur fram í greinargerð. Þar sneru um 30% þátttakenda aftur út á vinnumarkaðinn eftir tilraun til starfa, þ.e. öryrkjar fengu þarna tilraun til að taka þátt í atvinnulífinu, afla sér atvinnutekna án skerðinga. Það er gríðarlegur hvati í því. Mig langar að fjalla um tvö atriði í stjórnarskránni sem ég tel að núverandi skerðingar gangi gegn. Í fyrsta lagi stjórnarskrárákvæði um atvinnufrelsi þar sem segir, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Í næstu grein á eftir, 76. gr. segir, með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Ég tel að núverandi skerðingarkerfi gangi gegn atvinnufrelsinu vegna þess að örorkulífeyrisþegar sem fá aðstoð frá ríkisvaldinu með lögum um almannatryggingar og í skjóli stjórnarskrárákvæðisins í 76. gr. um að öllum skuli tryggður réttur til aðstoðar vegna örorku m.a. - þessi réttur, þessi stuðningur, á ekki að skerða atvinnufrelsi sem kveðið er á um í 75. gr. Það er algerlega óviðeigandi að svo sé. Atvinnufrelsið má bara skerða þegar almannahagsmunir krefjast þess og það að leyfa ekki örorkuþegum að afla atvinnutekna, gera tilraun, reyna að komast til sjálfsbjargar, sjá hversu mikilla atvinnutekna þau geta aflað, er algerlega óásættanlegt. Það skerðir rétt þeirra sem er verndaður í stjórnarskránni í 75. gr. varðandi atvinnufrelsi, svo það liggi algerlega fyrir. Réttur til aðstoðar er líka skertur vegna þess að um leið og einstaklingurinn ætlar að fara á vinnumarkaðinn og sjá hversu mikilla tekna starfsgetan getur aflað, þá er strax farið að skerða réttindi í 76. gr. Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði sem verður að hafa í huga þegar er farið að skoða félagsleg réttindi sem fólk hefur samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland, framsögumanns þessa frumvarps, að flestir ef ekki allir þjóðfélagshópar hafa fengið leiðréttingu á kjörum sínum eftir hrun nema öryrkjar og ellilífeyrisþegar. Mig langar að bæta við, það má líka horfa kannski til húseigenda og þeirra sem tóku lán þar. En það er alveg klárt mál að kjaragliðnun síðustu ára frá hruni hefur verið þannig að þeirra hagur hefur stórkostlega versnað. Kjaragliðnun sýnir það. Annað atriði sem mig langar að benda á hér er þetta: Hver er aukakostnaður ríkisvaldsins við það að öryrkjar sem eru núna örorkulífeyrisþegar fari á vinnumarkað að afla sér atvinnutekna? Ég tel að sá kostnaður sé enginn. Ef örorkulífeyrisþegi sem fær bætur almannatrygginga, örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót eða tekjutryggingu fer að afla sér tekna líka þá borgar hann skatt til ríkissjóðs af atvinnutekjum sínum. Það er betra að hafa einstakling sem fær örorkulífeyri og fer að vinna fyrir ríkissjóð en að hann sé bara heima og fái örorkulífeyri vegna þess að sá einstaklingur fer að borga tekjuskatt. Það má halda því fram með góðum rökum að ríkið sé betur statt í kjölfarið. Á þetta er aðeins minnst í frumvarpinu og er sagt t.d. þar að ríkissjóður fái skatttekjur af atvinnutekjum öryrkja og ég vil ítreka að það er alveg kristaltært, þannig að aukakostnaður er lítill sem enginn heldur myndi það auka tekjur ríkissjóðs. Ég vil ekki hafa langa tölu um þetta mál en tek undir það sem samflokksmenn mínir hafa sagt, hv. þm. Inga Sæland og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, í ræðum sínum um þetta mál. Ég tel að það sé mjög mikið mál sem varði grundvallarréttindi sem varin eru í stjórnarskrá og það ætti raunverulega ekki að vera nokkur einasta mótstaða við þetta mál vegna þess að kostnaður fyrir ríkissjóð er enginn heldur mun þetta auka hag ríkissjóðs og við erum einungis að tala um tveggja ára tímabil fyrir einstaklingana til að afla tekna og svo verður gefið út endurmat örorku eftir þann tíma.

Virðulegi forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við það að bæta sem hv. þingmenn Inga Sæland, Eyjólfur Ármannsson og Guðmundur Ingi Kristinsson hafa sagt hér. Mig langar bara að ítreka það að við hljótum að vilja styðja fólk til sjálfshjálpar og án þess að það svigrúm sem hér er verið að ræða um að sé skapað fyrir öryrkja þá er gríðarleg áhætta fyrir þá að taka skref inn á vinnumarkaðinn, áhætta sem þeir geta ekki tekið. Við verðum að horfast í augu við að lífið er alls konar og við verðum fyrir alls kyns áföllum á leiðinni og sumir eru dæmdir úr leik á vinnumarkaði. Það þarf hins vegar kannski ekkert alltaf að vera til frambúðar en það getur orðið það ef þeir fá ekki tækifæri til að koma sér inn á hann aftur. Það er mikið áfall að vera dæmdur úr leik og þeir sem eiga möguleika á því þurfa að fá að feta sig áfram aftur inn á vinnumarkaðinn á þeim hraða sem þeir ráða við. Það er allra hagur, bæði þeirra og þjóðfélagsins, ef þeir ná að koma sér aftur inn á vinnumarkaðinn þannig að við eigum að hjálpa þeim til þess, okkur öllum til hagsbóta. Þarna á slagorðið Allir vinna svo sannarlega vel við.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda og lögum um nauðungarsölu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvörp sem stefna að sama markmiði og frumvarp þetta hafa verið lögð fram a.m.k. níu sinnum áður, síðast á 152. löggjafarþingi. Með frumvarpinu er gerð tillaga um hófsamlega breytingu sem getur þó haft mikla þýðingu fyrir neytendur í greiðsluerfiðleikum sem leiða til þess að þeir missa húsnæði sitt í nauðungarsölu. Þetta er í raun og veru svokallað lyklafrumvarp. Frumvarpið er að stofni til sprottið af frumkvæði Hagsmunasamtaka heimilanna og byggist á sömu rökum og færð voru fyrir hinum fyrri frumvörpum sama efnis. Samkvæmt upplýsingum frá þeim ágætu samtökum eru mál sem varða eftirstöðvar fasteignalána í kjölfar nauðungarsölu meðal þeirra algengustu sem hafa komið inn á þeirra borð og eru jafnvel dæmi um að neytendur séu enn krafðir um meintar eftirstöðvar þótt þær hafi fengist að fullu greiddar við nauðungarsölu fyrir löngu. Jafnvel þó að það samræmist ekki lögum að krefja neytendur um eftirstöðvar sem markaðsverð fasteignar nægði fyrir að lokinni nauðungarsölu eru samt fjölmörg dæmi um slíkt. Þar standa neytendur illa að vígi, bæði vegna þess að þeir þekkja ekki rétt sinn og leita hans því augljóslega ekki, en líka vegna þess að ekki er jafnræði milli þeirra og kröfuhafa. Neytendur hafa einfaldlega ekki efni á slagnum sem myndi fylgja í kjölfarið, enda á fólk sem misst hefur húsnæði sitt almennt ekkert fé handbært og er því auðveld fórnarlömb. Þar sem nú er gerð sú krafa, í 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, að bjóða verði önnur úrræði áður en krafist er nauðungarsölu er líklegt að allt annað sé fullreynt áður en til þess kemur. Þar af leiðandi hlýtur að liggja fyrir það mat lánveitanda að neytandi hafi ekki fyrirsjáanlega greiðslugetu til að standa undir þeim skuldbindingum sem hvíla á húsnæði hans. Það ætti því að vera augljóst að neytandinn á enga möguleika á að standa undir auknum kröfum hans þegar búið er að selja heimili hans á nauðungarsölu. Það liggur því í hlutarins eðli að skilyrði séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar, en það er einmitt það sem þetta frumvarp felur í sér. Nú væri hugsanlega hægt að halda því fram að ekki sé nauðsynlegt að setja lög af þessu tagi en reynsla þúsunda frá bankahruninu 2008 sýnir samt, svo ekki verður um villst, að full þörf er á því. Fjölmörg mál, þar sem fólk hefur verið elt fram í rauðan dauðann eftir að búið var að selja eign þeirra á uppboði, hafa komið inn á borð Hagsmunasamtaka heimilanna. Einnig má vitna í opinberar tölur um árangurslaus fjárnám frá hruni máli þessu til stuðnings en þau voru orðin 152.117 um síðustu áramót og fer enn fjölgandi. Varlega áætlað eru þau orðin 155.000 í dag. Þessum málum halda bankarnir nefnilega vakandi og þetta er fólk sem hefur svo sannarlega verið jaðarsett í íslensku samfélagi með grófum hætti. Það á engin fjárhagsleg réttindi. Það getur ekki fengið kreditkort, ekki skrifað undir leigusamninga, ekki keypt sér þvottavél á afborgunum eða yfir höfuð gert neitt í lífinu sem útheimtir einhvers konar fjárhagslegar skuldbindingar. Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna, það er viðkomandi fasteign, og ganga skuldlausir frá borði ef í harðbakkann slær. Frumvarpið er þannig mikilvægur liður í því að dreifa áhættutöku í fasteignalánum og færa innlenda lánastarfsemi úr því horfi að áhætta sé einhliða á hendi lántaka. Það er einnig markmið frumvarpsins að stuðla að skilvirkri innleiðingu og framkvæmd tilskipunar 2014/17/ESB, um lánasamninga fyrir neytendur í tengslum við íbúðarhúsnæði. Efnisákvæði tilskipunarinnar hafa að mestu leyti verið lögfest hér á landi með lögum um fasteignalán til neytenda. Með hliðsjón af þeim ábendingum sem hafa borist um framkvæmd laganna er stefnt að því að skerpa enn frekar á þeim til að efla og skýra betur réttindi neytenda á þessu sviði. Með frumvarpi þessu er lagt til að lögfest verði nokkurs konar efndaígildi í fasteignalánum. Efndaígildi lýsir sér þannig að kröfuhafi viðurkennir aðra greiðslu sem fullnægjandi þannig að kröfusambandi kröfuhafa og skuldara ljúki með öðrum hætti en upphaflega var stefnt að. Þannig gerir frumvarp þetta ráð fyrir því að kröfuhafa, samkvæmt samningi um fasteignalán, þar sem endurgreiðsla lánsins er tryggð með veði í hinni keyptu fasteign, verði gert að samþykkja að afhending umræddrar eignar í sínar hendur teljist fullnaðargreiðsla af hálfu skuldara sem jafngildi því að skuldbindingin hafi verið efnd að fullu. Gengið er út frá því að á þetta reyni ekki nema í neyð, t.d. þegar greiðslufall hefur orðið af hálfu skuldara og lögbundinn réttur kröfuhafa til að leita fullnustu á kröfum sínum er orðinn virkur. Í skýrslu alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækisins London Economics frá árinu 2012, um úrræði til handa neytendum í fjárhagserfiðleikum, er ítarlega fjallað um efndaígildi á borð við það sem hér um ræðir. Þar kemur fram að sambærileg úrræði hafi lengi þekkst í mörgum ríkjum Bandaríkjanna og hafi frá fjármálahruni rutt sér til rúms í Evrópu, einkum á Spáni. Jafnframt koma fram í viðmiðunarreglum Evrópska bankaeftirlitsins frá 1. júní 2015, um vanskil og nauðungarsölu, nánari leiðbeiningar um hvernig fara skuli með slík mál. Þar segir m.a. að gerðarbeiðandi eigi að gæta fyllsta meðalhófs í slíkum aðgerðum gagnvart neytanda. Sú hefur ekki verið raunin hér á landi. Fjölmörg dæmi eru um að meðalhófs hafi ekki verið gætt og farið með offorsi gegn neytendum í þágu kröfuhafa. Brýn nauðsyn þess að lögfesta úrræði á borð við það sem frumvarp þetta felur í sér kom bersýnilega í ljós í kjölfar fjármálahrunsins 2008 þegar gengi krónunnar hríðféll með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánasamningar urðu skuldurum ofviða. Verðlagsáhrif gengisfallsins höfðu sambærilegar afleiðingar fyrir verðtryggða lánasamninga. Úrræðaleysið sem blasti við neytendum olli fordæmalausu uppþoti í samfélaginu sem dró dilk á eftir sér. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og innleiða úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Að fenginni þeirri reynslu yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara fasteignaveðlána með þeim hætti sem kemur fram í frumvarpinu. Auk þess að færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagslegum örðugleikum myndi sú áhættudreifing sem í því felst hvetja lánastofnanir til að ástunda vandaðri lánastarfsemi en ella. Þannig er frumvarpið til þess fallið að gera að verkum að hagsmunir lánveitanda og neytanda færu saman umfram það sem nú er með því markmiði annars vegar að neytandi geti staðið undir afborgunum af fasteignaláni sínu og hins vegar að raunverulegt virði fasteignar verði ekki miklu minna en virði lánasamningsins heldur sambærilegt. Þannig yrði dregið úr líkum á myndun fasteignabólu í líkingu við þá sem myndaðist árin fyrir hrunið 2008 eða á tímabilinu 2019–2022. Til langs tíma litið myndi breytt umhverfi að þessu leyti leiða til vandaðri lánastarfsemi samfélaginu öllu til hagsbóta. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölu og gjaldþrotaskipti árið 2018, sem og svari félags- og jafnréttismálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölu og greiðsluaðlögun sama ár, kom fram að á undanförnum tíu árum hefðu a.m.k. 9.195 fasteignir einstaklinga verið seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar. Án efa hafa fleiri fjölskyldur misst heimili sín eftir öðrum leiðum sem ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur um. Þar sem allir gera allt sem þeir geta til að semja áður en til nauðungarsölu kemur er varlegt að áætla að þeir sem misstu heimili sín eftir öðrum leiðum, eins og t.d. eftir gjaldþrot eða nauðasamninga við bankann, hafi a.m.k. verið jafnmargir. Hagsmunasamtök heimilanna hafa rætt um 15.000 fjölskyldur sem hlýtur að teljast varlega áætlað. Það skýtur hins vegar verulega skökku við að ekki skuli vera til nákvæmari tölur yfir þessar fjölskyldur en ég hef einmitt barist fyrir því að það verði upplýst rækilega og allt sem því tengist. Litlar varnir hafa verið reistar í þágu heimilanna þrátt fyrir þessa reynslu. Til vitnis um það segir í skýrslu dómsmálaráðherra, um framkvæmd sýslumanna á lögum um aðför og lögum um nauðungarsölu frá 149. löggjafarþingi, að ekki sé gætt sérstaklega að því hvort lánveitandi hafi fullnægt skilyrðum 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda við framkvæmd nauðungarsölu. Með frumvarpinu er ætlunin að gera úrbætur á þessu neytendum til hagsbóta. Samkvæmt 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda er lánveitendum skylt að gefa neytendum kost á úrræðum, svo sem endurfjármögnun eða skilmálabreytingu láns, sem gætu leyst úr greiðsluerfiðleikum neytenda áður en krafist er nauðungarsölu. En eins og kom fram í svari dómsmálaráðherra er sú ekki raunin. Þannig er sá vilji löggjafans ljós að skipa nauðungarsölu þann sess að verða úrræði til þrautavara í slíkum tilvikum þegar allar aðrar leiðir reynast ófærar, þar á meðal samningaleiðin. Þegar svo ber undir hlýtur fjárhagur neytenda jafnan að vera bágborinn með tilliti til skuldastöðu og er því málefnalegt að veita úrræði til að leysa neytanda í þeirri stöðu undan slíkum byrðum, líkt og hefur verið leitast við í seinni tíð, t.d. með lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti og með lögum um fjárhagsaðstoð til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta. Í þeim tilvikum, þegar allt annað hefur verið fullreynt áður en krafist er nauðungarsölu, má jafnan telja óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að auka mjög á skilvirkni úrlausnar mála í slíkum tilvikum að samkvæmt frumvarpinu verði tekin upp sú meginregla að eftirstandandi skuldir vegna fasteignalána falli niður í kjölfar nauðungarsölu á fasteign neytenda. Við þessa útfærslu frumvarpsins hefur verið tekið mið af athugasemdum sem hafa komið fram á fyrri stigum, þar á meðal frá embætti umboðsmanns skuldara með vísan til laga um nauðungarsölu. Samkvæmt núgildandi 57. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991, getur veðkröfuhafi sem ekki fær kröfum sínum fullnægt við nauðungarsölu ekki krafið skuldara um greiðslu eftirstöðva krafna sinna nema að því leyti sem hann getur sýnt fram á að markaðsvirði eignar á þeim tíma hefði ekki nægt til greiðslu þeirra krafna. Þetta getur aðeins átt við í þeim tilvikum þegar söluverð eignar á nauðungarsölu er undir markaðsvirði hennar. Ef veðkröfurnar eru hærri en markaðsverð hinnar veðsettu eignar getur skuldari setið uppi með að skulda enn þann hluta þeirra sem var umfram markaðsverðið og hefur glatað veðtryggingu í eigninni vegna nauðungarsölunnar. Sú staða ætti reyndar aldrei að koma upp því kröfuhafa væri í lófa lagið að fara fram á sölu eignar á markaði til að forðast þá stöðu, auk þess sem þar væri um skrýtið fasteignalán að ræða ef það hækkar sjálfkrafa umfram verðmæti veðsins sem það var lánað út á. Séu veðkröfurnar hins vegar undir markaðsvirði eignarinnar leiðir ákvæðið til þess að skuldari verður laus allra mála. Þetta gildir óháð tegund kröfu og á jafnt við um alla skuldara, hvort sem þeir eru lögaðilar eða einstaklingar. Hér má frummælandi til með að skjóta því inn að séu kröfurnar undir markaðsvirði ætti skuldarinn að sjálfsögðu að fá mismuninn á því sem hann skuldar og virði eignarinnar í sinn vasa en svo er ekki og væri kannski ástæða til að taka það til skoðunar við umfjöllun um málið hjá viðeigandi þingnefnd. Staðfestar frásagnir af eignum sem kröfuhafinn, oftast banki, keypti á nauðungarsölu langt undir markaðsverði en seldi svo aftur skömmu síðar á markaðsverði eru fjölmargar. Til að bæta gráu ofan á svart er það oft ekki nóg fyrir bankann sem líka eltir uppi skuldarann fyrir það sem hann segir að vanti upp á. Það er því ekki skrýtið þó að bankarnir hafi hagnast mikið frá hruni. Meginákvæði þessa frumvarps miðast við að alveg sama hvort eign skuldara stendur undir kröfunum eða ekki sé skuldari laus allra mála að uppboði loknu. Eins og áður hefur komið fram hlýtur það að heyra til algjörra undantekninga að eign skuldara standi ekki undir kröfum kröfuhafa. Sé um að ræða kröfur sem upphaflega stofnuðust vegna fasteignalána til neytenda myndi meginákvæði frumvarpsins leiða til þess að skuldari yrði þá engu að síður laus allra mála. Frumvarpið nær eingöngu til krafna sem hafa stofnast á grundvelli fasteignalána til neytenda en ekki til annarra tegunda krafna, enda er það ekki markmið þess. Verði frumvarpið að lögum gengur það því framar ákvæði 57. gr. nauðungarsölulaga þegar kröfur byggðar á samningi um fasteignalán til neytenda eiga í hlut. Ákvæðið heldur hins vegar gildi sínu gagnvart öðrum kröfum, til að mynda kröfum sem byggjast á samningi um fasteignalán til lögaðila. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að málsgrein bætist við 57. gr. nauðungarsölulaga þessu til skýringar. Til að stuðla að skilvirkari framkvæmd 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda eru enn fremur lagðar til ákveðnar breytingar á lögum um nauðungarsölu til að tryggja betur að skilyrði þeirrar greinar séu uppfyllt í 2. til 6. gr. frumvarpsins. Varnir neytenda á fjármálamarkaði eru litlar sem engar. Aðstöðumunur neytenda og banka er svo gríðarlega mikill að líkingin við Davíð og Golíat nær engan veginn að lýsa stöðunni eins og hún er. Það er staðreynd að eftirlit með bankastarfsemi er í molum og að þeir fara sínu fram hvað sem tautar og raular. Neytanda sem upplifir að brotið sé á sér stendur til boða að leita réttar síns fyrir dómstólum. Það er kallað jafnræðisgrundvöllur. - Einn launamaður, kannski á meðallaunum, við það að missa eða búinn að missa heimili sitt og með galtóma vasa, gegn fjársterkum banka. Það getur aldrei orðið jafn leikur. Þetta kallar réttarríkið Ísland samt jafnræði. Þegar svo bætist við að dómarar við íslenska dómstóla virðast líta á neytendarétt eins og eitthvað ofan á brauð, álegg sem þeir hafa hálfgert ógeð á, þá er ekki von á góðu. Neytandinn má sín lítils gegn þessu valdi. Af því hef ég persónulega og ljóta reynslu sem er því miður ekki einsdæmi. Það er því okkar, löggjafans, að sjá til þess að réttindi neytenda séu svo skýr í lögum að það sé aldrei á færi dómara að snúa út úr þeim á nokkurn hátt. Þetta frumvarp er aðeins einn liður í þeirri vegferð. Ég treysti á stuðning ykkar allra.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1994 varðandi gjaldstofn fasteignaskatts. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi og er nú lagt fram efnislega óbreytt. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið byggir á þeirri meginreglu að skattar eigi aldrei að hækka sjálfkrafa, heldur þurfi alltaf að fara fram umræða hjá þar til bærum yfirvöldum sem síðan leiðir til ákvörðunar sem einhver eða einhverjir bera pólitíska ábyrgð á. Þannig er því ekki farið með fasteignaskatta. Fasteignaskattur hefur hingað til verið ákvarðaður sem hlutfall af fasteignamati en samkvæmt lögum er það jafnan uppfært árlega miðað við gangverð fasteigna sem ætla má að fáist fyrir þær við sölu á almennum markaði. Þannig hækka fasteignaskattar sjálfkrafa ef markaðurinn hækkar, alveg sama hverjar ástæður hækkunarinnar eru. Þó að fasteignaverð hækki þá leiðir það ekki sjálfkrafa til hækkunar launa eða þess fjár sem fólk eða fyrirtæki hafa til ráðstöfunar. Það er í raun ekkert vit í því að í ástandi eins og verið hefur á fasteignamarkaði, þar sem eignaverð hefur hækkað gríðarlega að undanförnu, leiði það sjálfkrafa til meiri álagningar á fyrirtæki eða venjulegt fólk sem er ekki í neinum fasteignahugleiðingum. Undanfarin misseri hefur fasteignaverð farið ört hækkandi og þar af leiðandi valdið miklum hækkunum á fasteignaskatti í krónum talið, óháð hlutfalli skattsins í einstökum sveitarfélögum. Sú aukna skattbyrði sem í þessu felst hefur lagst þungt á viðkvæma hópa, t.d. þá sem hafa komið sér upp skuldlausu eða lítið skuldsettu húsnæði en þurfa, vegna elli, örorku eða annarra aðstæðna, að reiða sig á lágmarksframfærslu almannatryggingakerfisins og hafa takmarkaða eða enga möguleika á að auka tekjur sínar. Hin aukna skattbyrði hefur þannig skert lífskjör þessara hópa. Það má aldrei gleyma því grundvallaratriði að þótt verðmat eignar hækki af því að eign í sama hverfi var keypt á uppsprengdu verði eykst ekki um leið ráðstöfunarfé eiganda húsnæðisins. Með þessu frumvarpi er því lagt til að hætt verði að miða við stofn álagningar fasteignaskatts við fasteignamat og þess í stað verði sá skattur framvegis lagður á sem tiltekin fjárhæð á hvern fermetra flatarmáls fasteigna sem er föst hlutlæg og fyrirsjáanleg stærð. Einnig þarf að gæta sanngirni og við fyrstu ákvörðun þeirrar fjárhæðar verður að gæta þess að sú álagning sem af henni leiðir verði ekki meira íþyngjandi en annars hefði orðið samkvæmt þeim reglum sem gilt hafa hingað til og gæta skal meðalhófs við þá ákvörðun. Gert er ráð fyrir því að sveitarfélög búi yfir og geti haft greiðan aðgang að öllum nauðsynlegum upplýsingum úr opinberum gagnagrunnum til að ákvarða þessa fjárhæð þannig að hún raski sem minnst högum sveitarfélags og einstakra íbúa þess. Þegar nauðsyn krefur verður að vera heimilt að hækka fjárhæð skattsins en þá er lagt til í frumvarpinu að slík ákvörðun skuli vera rökstudd og birt opinberlega. Enn fremur er lagt til að sú hækkun megi hlutfallslega að hámarki nema 2,5% frá fyrra ári, í samræmi við opinbert verðbólgumarkmið stjórnvalda svo að skatturinn kyndi ekki undir frekari verðbólgu. Við þurfum að koma í veg fyrir hækkanir eins og eru t.d. nú í Reykjavík þar sem fasteignamatið hækkar á einu bretti um 21,7% af íbúðarhúsnæði, sem þýðir samsvarandi hækkun fasteignaskatts. Heimilin eru ekki ótæmandi vasar og í þetta sinn kemur þessi hækkun ofan á verðbólgu upp á 9,4% og þær ófyrirgefanlegu hækkanir vaxta sem hafa dunið á heimilum og fyrirtækjum á undanförnum mánuðum. Það liggur fyrir að fasteignaskattar á Íslandi eru hæstir á Norðurlöndunum reiknaðir sem hlutfall af landsframleiðslu, eða 2% samanborið við t.d. 1% í Svíþjóð. Þessi aukna skattbyrði getur komið niður á atvinnurekstri, einkum smáfyrirtækjum og verslunum þar sem húsnæðiskostnaður er tiltölulega stór útgjaldaliður. Enn fremur hafa komið fram þau sjónarmið að óeðlilegt sé að álagðir skattar hækki með sjálfvirkum hætti án atbeina þess sveitarfélags sem raunverulega leggur þá skatta á íbúa sína. Þess í stað gerir frumvarpið ráð fyrir því að fjárhæð fasteignaskatts verði alltaf háð ákvörðun sveitarstjórnar fyrir hvert ár í senn og þurfi að vera rökstudd og birt opinberlega svo að slíkar ákvarðanir samræmist sem best stjórnsýslulögum og vönduðum stjórnsýsluháttum. Ég tel einboðið að þingmenn þvert á flokka geti sameinast um að sjálfvirkar skattahækkanir eigi aldrei að líðast. Ákvörðun skatta krefst pólitískrar ábyrgðar og stjórnmálamenn eiga aldrei að geta yppt öxlum og firrt sig ábyrgð á þeim sköttum sem lagðir eru á umbjóðendur þeirra með því að fela sig á bak við markaðinn. Þetta frumvarp setur ábyrgðina á fasteignasköttum á herðar stjórnmálamanna sem hafa boðið sig fram til að standa undir þeirri ábyrgð. Þetta felur í raun bara tvennt í sér. Í fyrsta lagi að miða við eininguna fermetra við ákvörðun fasteignagjalda og í öðru lagi að sveitarfélög gæti meðalhófs við ákvörðun einingaverðs þannig að það verði ekki meira íþyngjandi en þær reglur sem gilt hafa hingað til. Ég vænti þess að þingheimur veiti frumvarpi þessu brautargengi.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993 (gjafsókn). Flutningsmenn auk mín eru Ásthildur Lóa Þórisdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, sem sagt Flokkur fólksins í heild sinni. Í 1. gr. segir: Á eftir 27. gr. laganna kemur ný grein, um gjafsókn, svohljóðandi: „Gjafsókn skal veitt þeim sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns eða til að krefjast greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns þrátt fyrir að skilyrðum 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sé ekki fullnægt, enda hafi heildartekjur viðkomandi verið undir meðaltali heildartekna á næstliðnu almanaksári samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Fer að öðru leyti um gjafsókn samkvæmt almennum reglum.“ Í 2. gr. segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi (68. mál) og er nú lagt fram óbreytt. Efni frumvarpsins á rætur að rekja til frumvarps sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi (430. mál) en hlaut ekki afgreiðslu. Það er einstaklingum oft þung byrði að höfða dómsmál vegna líkamstjóns sem þeir hafa orðið fyrir. Þeir fallast því gjarnan frekar á þær bætur sem tryggingafélög bjóða að fyrra bragði og gefa eftir þann rétt sem þeir þó telja sig eiga. Til þess að stemma stigu við þessu vandamáli sem snýr að tekjulægri einstaklingum og þar með bæta réttaröryggi þeirra sem hafa orðið fyrir líkamstjóni er lagt til að þeir eigi kost á því að höfða mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða greiðslu skaðabóta sem rekja má til líkamstjóns með því að réttur þeirra til gjafsóknar verði rýmkaður. Þá hefur undanfarið skapast umræða um að mikilvægt sé að tryggja þolendum heimilisofbeldis og þolendum kynferðisofbeldis rétt til gjafsóknar svo að það sé ekki fjárhagslega íþyngjandi fyrir þolendur að leita réttar síns í einkamálum. Samþykkt frumvarps þessa myndi rýmka verulega skilyrði fyrir gjafsókn í slíkum tilvikum. Í almennum reglum um gjafsókn samkvæmt lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. reglugerð nr. 45/2008 um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, með síðari breytingum, eru sett ströng skilyrði um bága fjárhagsstöðu umsækjenda fyrir veitingu gjafsóknar. Með frumvarpi þessu er lagt til að gjafsókn skuli veitt, í þeim tegundum dómsmála sem um ræðir, að því skilyrði uppfylltu að heildartekjur umsækjanda á næstliðnu almanaksári hafi verið undir meðaltali heildartekna hér á landi það sama ár samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Árið 2021 var meðaltal heildartekna samkvæmt útgefnum tölum Hagstofunnar 7.685.000 kr. Þannig nær hin nýja regla til þeirra sem hafa lágar tekjur, þótt þær séu hærri en núgildandi tekjuviðmið fyrrnefndrar reglugerðar. Efni frumvarpsins samrýmist 3. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sem kveður á um að gjafsókn verði enn fremur veitt eftir því sem fyrir er mælt í öðrum lögum. Að frátöldum almennum skilyrðum fyrir gjafsókn skv. 1. mgr. 126. gr. fyrrnefndra laga gilda ákvæði XX. kafla sömu laga um veitingu gjafsóknar á grundvelli þess ákvæðis sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu. Hvað varðar skilyrði til gjafsóknar vegna líkamstjóna telur ASÍ t.d. rétt að heimildir til gjafsóknar fyrir efnaminni einstaklinga þurfi að rýmka verulega, hvort sem um skaðabótamál sé að ræða eða ekki. ASÍ telur hins vegar að ekki sé ráðlegt að falla alfarið frá skilyrðum 1. mgr. 126. gr. einkamálalaga en það geti stuðlað að tilefnislausum málaferlum og hamlað samkomulagsuppgjörum og sáttum innan og utan réttar. Þarna á milli er töluvert breitt bil. Ef við áttum okkur á því að við erum að tala um tekjur og þá meina ég allar tekjur, stofn til útsvars, - við erum að tala um fólk sem er yfirleitt, þegar það lendir í slysum eða örorku, með undir 300.000 kr. á mánuði. Það segir sig sjálft að þeir einstaklingar verða að fá gjafsókn til að geta farið í mál við tryggingafélagið. Staðan er því miður þannig að það er orðið mjög misjafnt hvernig fólk sem lendir í slysum stendur gagnvart tryggingafélögum upp á það að gera að geta varið sig fyrir dómi. Fæstir gera sér grein fyrir því, ef þeir lenda í umferðarslysi, í hvaða ferli hlutirnir fara. Ef viðkomandi verður fyrir slæmum líkamlegum áverka og þarf að fara í aðgerð og endurhæfingu og annað getur það tekið langan tíma. Þegar hlutirnir fara loksins af stað og semja á um skaðabætur geta þrjú til fjögur ár verið liðin. Þá er fjárhagur viðkomandi yfirleitt kominn í rúst. Í ferlinu þarf fyrst að taka út, ef viðkomandi er í vinnu, réttinn til vinnulauna í veikindum. Síðan þarf að sækja um dagpeninga hjá Tryggingastofnun eða endurhæfingarlífeyri og ferlið hjá mörgum fer síðan í örorku. Það vita það allir að þá má þakka fyrir að tekjugrunnurinn sé helmingurinn af því sem áður var. Allt þetta veldur því að fjárhagsleg staða einstaklingsins versnar og versnar. Því miður er staðreyndin sú að tryggingafélögin nýta sér þessa stöðu. Þau nýta hana og það veldur því að fólk sem ætlar að berjast og vill berjast getur það ekki. Það verður að fara í mat og samþykkja það mat gagnvart matsmönnum sem tryggingafélögin leggja fram ásamt kannski lögmanni sínum. Þar er oft himinn og haf milli þeirra bóta sem metið er að viðkomandi eigi rétt á og þeirra bóta sem hann gæti fengið ef hann gæti fengið gjafsókn og farið í mál og fengið dómkvadda matsmenn sem meta tjón. Fyrir vikið eru þeir sem eru svo heppnir að fá eitthvað í bætur, að fá kannski 10, 20, 30 eða 40% af því sem þeir ættu rétt á miðað við 100% bætur. Það er ömurlegt til þess að vita að þeir fái jafnvel ekki neitt vegna þess að málin eru snúin. Það er hægt að sækja um gjafsókn og þegar einhver ætlar að sækja um gjafsókn í núverandi kerfi þarf hann að snúa sér til gjafsóknarnefndar sem er flókið ferli, flókin framkvæmd, og svo er tekjuviðmið og þarf að fylla í nokkur box til að vera tækur þar inn. En það sem er auðvitað furðulegast og kemur mest á óvart er að þá kemur nefnd sem metur hvort hún telji viðkomandi eiga einhvern séns á að vinna tryggingafélögin. Því miður hef ég orðið var við að í þessa gjafsóknarnefnd fóru menn sem voru jafnvel tengdir inn í tryggingafélögin. Það er auðvitað alveg ömurlegt. Þegar reynt er að koma máli í dóm þá ferðu fyrir gjafsóknarnefnd sem dæmir um það hvort málið sé hæft í dóm, nefndin er orðin dómstóll í sjálfu sér. Það er með ólíkindum að við skulum vera með svona kerfi og það er með ólíkindum hversu gífurleg þögn ríkir um þetta kerfi sem varðar tryggingafélögin. Á sama tíma og viðkomandi er að berjast við tryggingafélög og fær kannski smánarbætur hafa þau heimild til að meta tjón og leggja inn í bótasjóði þá upphæð sem þau telja að tjónið muni kosta. Þau meta að tjónið sé upp á 100 millj. kr. og leggja það inn í bótasjóðinn en borga kannski út 20–30% eða ekki neitt. Þarna safnast upp fé án hirðis, eins og Pétur Blöndal heitinn orðaði það svo vel á sínum tíma; fé án hirðis sem við höfum séð hverfa úr bótasjóðum tryggingafélaga til Tortóla, Cayman-eyja eða enda í lúxusíbúð í Kína eða Hong Kong og koma svo til baka í hálfgerðu veði í sundlauginni á Álftanesi sem var alveg stórfurðulegt mál eftir bankahrunið. Það er líka furðulegt að þessir bótasjóðir eru aldrei gerðir upp á Íslandi. Það eru engin lög um uppgjör bótasjóða, þeir safna fé. Tryggingafélög mega ávaxta fé og fá þá ávöxtun en siðaðar þjóðir gera upp slíka bótasjóði með reglulegu millibili. Það gerum við ekki. Ef við rýmkum gjafsóknarheimildina og sjáum til þess að fleiri geti fengið gjafsókn eru meiri líkur á að viðkomandi hafi getu til að fara í mál, klára málið og fá réttar og sanngjarnar bætur fyrir sitt tjón. Við eigum að stefna að því að fólk fái þær bætur sem það á rétt á í kerfinu en ekki einhverjar smánarbætur sem því er úthlutað bara vegna þess að það er komið í þá fjárhagslegu stöðu að það verður líklega að samþykkja hvað sem er, liggur mér við að segja, í þessum málum. Við vitum líka að stór hópur fólks er með skaðabótatryggingar og gjafsóknartryggingu í sínum tryggingum en því miður eru ekki allir með það og því miður er stór hópur af fólki sem hefur ekki efni á því að vera með það. Þess vegna þurfum við að tryggja að þeir sem þurfa á því að halda geti barist við tryggingafélögin. Það á að vera skylda okkar og ætti að vera sjálfsagt mál. Ef maður lendir í alvarlegu líkamstjóni eða minni háttar líkamstjóni sem er skaðabótaskylt þá eigi maður rétt á að fá það sem er réttur manns samkvæmt lögum og það sé metið nákvæmlega rétt, að hægt sé að leita allra þeirra úrræða sem mögulegt er til að fá bætur. Ef það væri gert værum við að fara eftir skaðabótalögum því að tilgangur þeirra hlýtur að vera að bæta skaðann að fullu eða eins og hægt er en ekki að skaðinn sé bættur að því eina leyti sem tryggingafélögunum þóknast. Það segir sig sjálft að það er algjörlega hagur þeirra að borga sem minnstar bætur. Því minna sem þau borga út því meira er í bótasjóði og því meira hafa þau til ávöxtunar. Ég vona heitt og innilega að við breytum þessu ömurlega kerfi. Ég vil benda á grein sem birtist í Kjarnanum 8. ágúst 2018. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta, undir fyrirsögninni: Af hverju skiptir þetta máli? „Lágar fjárhæðir í reglum um gjafsókn hafa lengi verið gagnrýndar. Ragnar Aðalsteinsson lögmaður segir til dæmis í nýlegu viðtali við Stundina að gjafsóknarkerfið sé ónýtt. „Við hér á stofunni höfum fengið til okkar fólk sem hefur viljað áfrýja málum sem það hefur tapað í í héraði, fólk sem ekki hefur getað borgað neitt. Við höfum þá sótt um gjafsókn fyrir það en fengið neitun með þeim röksemdum að héraðsdómurinn sé svo góður, það þurfi ekki að áfrýja málinu. Það er hins vegar ekki gjafsóknarnefndar að taka afstöðu til þess en þeir telja að svo sé. Þá höfum við þurft að áfrýja málinu á okkar kostnað og á okkar áhættu. Við höfum hins vegar unnið slík mál, fleiri en eitt og fleiri en tvö. Svo má líka nefna að tekjuviðmiðin sem lögð eru fyrir gjafsókn eru langt neðan við allt og meira að segja hafa ráðherrar sett reglugerðir sem takmarka slíkt enn frekar.“ - Það segir okkur allt sem segja þarf að þarna er gjafsóknarnefnd í þessum málum t.d. hálfgerður dómstóll um það hvort mál þurfi að fara fyrir héraðsdóm eða áfram. Áfram segir: „Ragnar sagði þetta standa réttarríkinu fyrir þrifum, það er þeim hluta borgaranna sem höllustum fæti stendur í samfélaginu. Erfitt sé að komast fyrir dómstóla með réttindamál almennings, því það sé alltof dýrt og möguleikinn á gjafsókn oft lítill sem enginn. Í lögum um meðferð einkamála segir að gjafsókn verði aðeins veitt ef málstaður umsækjanda gefi nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og öðru hvoru eftirfarandi skilyrða er að auki fullnægt: a. að fjárhag umsækjanda sé þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða, enda megi teljast eðlilegt að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé, b. að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda.“ Það er með ólíkindum, þegar maður les þetta upp, hver á að vera ástæðan fyrir því að viðkomandi fái gjafsókn, að það skuli koma fram að gjafsóknarnefnd taki sér dómsvald og segi: Nei, þetta er ekki möguleiki. Dómur héraðsdóms er svo rosalega réttur. Maður furðar sig mest á þessu þegar maður getur lesið rök frá gjafsóknarnefnd og hægt er að sýna fram á að dómur héraðsdóms er kolrangur, að það skipti engu máli. Það er hægt að berjast gegn gjafsóknarnefnd svo árum skiptir en loks þegar nefndin getur ekki annað en samþykkt það, þegar búið er að fara til umboðsmanns og ganga á milli Pontíusar og Heródesar og út um allt, þá er grundvöllur fyrir gjafsókn. Það er grundvöllur fyrir því að viðkomandi hafi orðið fyrir tjóni og hann fær gjafsókn. Hvað gerist þá? Málið er fyrnt, tryggingarnar fá peninginn, hverja einustu krónu. Svona mál eru til. Svona mál eru í umferð. Svona mál sýna okkur svart á hvítu að það er kominn tími til þess að ríkisstjórnin hysji upp um sig buxurnar, taki skaðabótalögin algerlega í nefið, hækki viðmiðið svo að fólk fái það sem það á rétt á og tryggi að skaðabótalögin séu til þess sem þau eiga að vera og bæti skaða viðkomandi en stórbæti ekki hag tryggingafélaga á kostnað þeirra sem verða fyrir líkamstjóni. Það er einstaklingum oft þung byrði að höfða mál vegna líkamstjóns sem þeir hafa orðið fyrir. Þeir fallast því gjarnan frekar á þær bætur sem tryggingafélögin bjóða að fyrra bragði og gefa þannig eftir rétt sinn sem þeir þó telja sig eiga. Til að stemma stigu við vandamálinu sem snýr að tekjulægri einstaklingum og þar með hættu á réttaröryggi þeirra sem hafa orðið fyrir líkamstjóni er lagt til að þeir eigi kost á því að höfða mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða greiðslu skaðabóta sem rekja má til líkamstjóns með því að rýmka rétt þeirra til gjafsóknar. Það er grafalvarlegt mál þegar fólk lendir í því að missa heilsuna. Það hefur ekki bara áhrif á viðkomandi einstakling heldur alla fjölskyldu hans. Það er óþolandi í réttarríki, og í ríki þar sem við teljum okkur fara eftir siðareglum, að við skulum ekki vera búin að tryggja að þeir sem eru verst settir í okkar þjóðfélagi geti leitað réttar síns fyrir dómstólum, að kostnaðurinn sé ekki of mikill til þess. Það segir sig sjálft að þegar einstaklingur sem lendir í umferðarslysi þarf að leita réttar síns, til að reyna að ná bótum frá viðkomandi tryggingafélagi, þá er hann ekki í sömu stöðu og viðkomandi tryggingafélag sem hefur gífurlegt fjármagn á bak við sig og fjölda lögfræðinga. Einstaklingur þarf jú að leita sér lögfræðiaðstoðar en það er því miður takmarkað við þá lögfræðinga sem vilja virkilega fara með mál fyrir dóm til að ná réttum og fullum bótum fyrir viðkomandi líkamstjón. Það segir sig líka sjálft að í þessum slag er mjög ójöfn staða og því verðum við að sjá til þess og tryggja að viðkomandi fái gjafsókn. Ef hann fær gjafsókn og vinnur síðan málið skilar gjafsóknin sér aftur til baka í ríkissjóð. Þannig er í sjálfu sér ekki verið að tefla á mjög mikla hættu. Því miður hefur það verið lenska, og hefur sýnt sig í mörgum málum, að einstaklingar hafa sæst á mun lægri bætur en þeir eiga rétt á, bæði til að klára málin og líka vegna ótta og þeirrar stöðu sem viðkomandi er kominn í þegar hann er kannski búinn að vera frá vinnu vegna líkamstjóns í langan tíma og farið er að kreppa verulega að fjárhag fjölskyldunnar. Svona staða er ólíðandi og við verðum að átta okkur á því að við erum að borga einna hæstu tryggingar í Evrópu. Það setur líka annað samasemmerki við það að tryggingafélögin verða við hvert tjón að leggja ákveðna fjárhæð inn í svokallaðan bótasjóð, eins og við höfum áður talað um, tryggingarskuld, til að mæta þeim kostnaði sem er reiknað með að viðkomandi tjón geti valdið síðar í ferlinu. Sú staða getur komið upp, og hefur gerst mjög oft, að samið er um einhverja ákveðna hluti sem kemur síðan í ljós að eru út frá því tjóni sem viðkomandi varð fyrir. Þá situr viðkomandi eftir með ónýta heilsu, fjárhaginn í rúst og ávísun á það að viðkomandi er jafnvel á örorku og þar af leiðandi kominn í fátækt og á ekki á neinn hátt viðreisnarvon gagnvart tryggingafélögunum vegna þess að þá er búið að ljúka málinu. Hann á engan eða fræðilega mjög lítinn rétt á að fá gjafsókn í þessum málum í dag vegna þess að gjafsóknarreglur eru svo strangar að varla einu sinni þeir sem eru á örorkubótum geta sloppið þar inn fyrir. Ég veit af eigin reynslu að það breytir engu hversu lágar tekjur eru, þá eru bara notuð einhver önnur ráð til þess að neita viðkomandi um sinn rétt á gjafsókn sem segir manni að kerfið er að verja tryggingafélögin gagnvart tjónþola. Það gerir það að verkum að það er ekki bara tryggingafélagið sem er með öll völd og hefur fjármagnið og lögfræðingana heldur er ríkiskerfið með lögum að tryggja að tryggingafélögin hafi þennan rétt og er eiginlega að vernda þau og gefa þeim yfirburðastöðu gagnvart viðkomandi. Þá hefur undanfarið skapast umræða um að mikilvægt sé að tryggja þolendum heimilisofbeldis og þolendum kynferðisofbeldis rétt til gjafsóknar svo það sé ekki fjárhagslega íþyngjandi fyrir þolendur að leita réttar síns í einkamálum. Samþykkt þessa frumvarps myndi rýmka verulega skilyrði fyrir gjafsókn í slíkum tilvikum. Þarna er líka stór pottur brotinn. Þarna er einmitt það sem við þurfum og eigum að leggja áherslu á, að allir þeir sem verða fyrir heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi eða öðru líkamlegu tjóni eigi skilyrðislaust rétt á að leita réttar síns og koma málum fyrir dómstóla. Meðan þeir geta það ekki er sú staða því miður uppi í mörgum tilvikum að viðkomandi fær brotabrot af þeim bótum sem hann á rétt á. Því segi ég: Oft hefur verið nauðsyn en nú er brýn þörf á því að við tökum á þessu máli og komum þessum gjafsóknarmálum í lag. Það er mjög undarlegt og eiginlega stórfurðulegt að við skulum setja lög um réttindi þeirra sem verða fyrir heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi og öðru líkamstjóni, að þeir eigi rétt á bótum, en tryggjum ekki að þeir fái bætur. Við eigum að tryggja að til þess að þeir fái bætur sem þeir eiga rétt á geti þeir leitað allra þeirra réttinda sem þeir eiga til að koma málum fyrir dómstóla, fengið nákvæmlega þá niðurstöðu sem þeir eiga rétt á. Eins og staðan er í dag er svo langt frá því og þess vegna verðum við nauðsynlega að breyta þessu. Eins og komið hefur fram hér á undan hef ég áður reynt að koma að þessu máli. Þetta er í þriðja skipti sem ég reyni að koma þessu máli í gegn og það sýnir, held ég, svart á hvítu þau sjónarmið sem eru í gangi hjá valdhöfum á hverjum tíma. Núverandi ríkisstjórn, og fyrri ríkisstjórn, hefur ekki sýnt áhuga á að gefa þessum einstaklingum þennan rétt. Þá spyr maður: Hvers vegna erum við að gefa fólki rétt á að fá bætur vegna heimilisofbeldis, kynferðisofbeldis eða annars líkamstjóns en ætlum ekki að sjá til þess að það nái þeim rétti? Það hlýtur eitthvað annað sjónarmið að vega þar á móti og ég sé ekki annað en að það sé bara verið að taka afstöðu með tryggingafélögunum, með þeim sem beitir ofbeldi, hvort sem það er heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi, og það er grafalvarlegt mál, eða hreinlega verið að koma í veg fyrir að þessir einstaklingar beri ábyrgð á því tjóni sem þeir hafa valdið. Í almennum reglum um gjafsókn samkvæmt lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. reglugerð nr. 45/2008 um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, með síðari breytingum, eru sett ströng skilyrði um bága fjárhagsstöðu umsækjenda fyrir veitingu gjafsóknar. Þau eru eiginlega svo ströng að varla sleppur nokkur í gegn. Það eru ekki mjög háar tekjur sem við erum að tala um þarna. Þar af leiðandi gefur frumvarpið flestum og sérstaklega þeim sem eru í lægri tekjuþrepunum möguleika á því að ná fram gjafsókn og ná fram réttlæti ef á þarf að halda til að koma málum fyrir dómstóla. Efni frumvarpsins samræmist 3. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sem kveður á um að gjafsókn verði enn fremur veitt eftir því sem fyrir er mælt í öðrum lögum. Að frátöldum almennum skilyrðum fyrir gjafsókn skv. 1. mgr. 126. gr. fyrrnefndra laga gilda ákvæði XX. kafla sömu laga um veitingu á gjafsóknar á grundvelli þess ákvæðis sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu. Ég vona heitt og innilega að þetta frumvarp Flokks fólksins nái fram að ganga. Ég vona að ríkisstjórnin sjái villu síns vegar í þessu máli og gangi í það að samþykkja þetta frumvarp, sjái til þess að þeir sem virkilega hafa orðið fyrir heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi eða líkamstjóni vegna umferðarslysa eða annarra slysa fái þann rétt algjörlega óskertan og fái metið nákvæmlega það tjón sem viðkomandi hefur orðið fyrir og fái það bætt eins og segir í lögum. Við erum búin að búa til lög sem segja að viðkomandi eigi að fá líkamstjón sitt bætt að fullu en fær það ekki ef samið er um, eins og áður hefur komið fram, einn þriðja eða einn tíunda af bótunum. Viðkomandi er síðan stillt upp við vegg og sagt: Annaðhvort verður þú að taka þessu eða fá ekki neitt. Viðkomandi hefur ekki tækifæri til að segja: Nei, ég vil fá fullar bætur. Ég vil koma málinu fyrir dóm. Ég ætla að sækja um gjafsókn. Viðkomandi veit að í flestum tilfellum er það mikil áhætta og hugsar þar af leiðandi með sér. Það er betra að fá einn þriðja, það er betra að fá einn fimmta, samþykkja það, en að fá ekki neitt. Þetta er ömurleg staða sem veikt fólk er sett í. Gleymum því ekki að á sama tíma er oft heil fjölskylda undir og börn sem þetta varðar. Þarna er því vegið að fjárhag viðkomandi fjölskyldu og í mörgum tilfellum verið að senda hana beint í sárafátækt. Það er ömurlegt að við skulum í okkar réttarríki vera með þannig lög að þau séu bara fyrir fólk sem getur varið sig fyrir dómstólum eða bara þá efnameiri. Ég vona heitt og innilega að þetta mál fari í gegn. Ríkisstjórnin var búin að lýsa því yfir að endurskoða ætti skaðabótalögin og gjafsóknarlögin en það er greinilega búið að slökkva á þeirri endurskoðun, sem er óskiljanlegt. Maður spyr sig þar af leiðandi fyrir hvern ríkisstjórnin sé að vinna. Ef hún ætlar ekki að samþykkja endurskoðun á skaðabótalögum og endurskoðun á gjafsóknarlögum þá er hún að vinna fyrir auðvaldið, vinna fyrir tryggingafélögin, vinna fyrir þá sem hafa fjármuni, gegn hinum, gegn tjónþolum, gegn fólki sem verður fyrir ofbeldi og skaðast, gegn þeim sem lenda í slysum og skaðast. Þar af leiðandi sýnir ríkisstjórnin að hún ætlar alls ekki að fara að lögum um að fólk eigi að fá tjón sitt að fullu bætt og eigi að geta komið því alla leið á þarf að halda.