Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, eða til u.þ.b. klukkan níu.

Forseta hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 299, um meðalbiðtíma eftir búsetuúrræðum, og á þskj. 300, um meðalbiðtíma eftir félagslegri íbúð, báðar frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 360, um framfærsluviðmið, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, og á þskj. 376, um þjónustu við fatlað fólk á heimili sínu, þskj. 379, um stöðu fatlaðs fólks við loftslagsbreytingar, og á þskj. 385, um aðgengi fatlaðs fólks að réttinum, allar frá Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur. Einnig hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 222, um málsmeðferðartíma kynferðisbrotamála, frá Gísla Rafni Ólafssyni, og á þskj. 382, um aðgengi fatlaðs fólks í neyðar- og hamfaraástandi, frá Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur.

Forseti vill geta þess að fyrr í vikunni óskaði forseti eftir því með formlegum hætti eins og venja er, með bréfi dagsettu 13. nóvember, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að hún tæki til umfjöllunar, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Sala á hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022. Eins og þingheimur þekkir hefur nefndin þegar hafið umfjöllun um skýrsluna.

Til svara eru: Innviðaráðherra, dómsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.

Virðulegi forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um sölu Íslandsbanka er sláandi. Hún er einn stór áfellisdómur yfir verklagi Bankasýslunnar og yfir verklagi hæstv. fjármálaráðherra. Hún sýnir okkur að hæstv. ráðherra mistókst að tryggja gagnsæi, hæsta verð og jafnræði við sölu á Íslandsbanka. Hann veitti Alþingi misvísandi upplýsingar og tók risastóra ákvörðun um tugmilljarða hagsmuni skattgreiðenda með bundið fyrir augun, án þess að afla fullnægjandi gagna og leggja mat á þau. Þetta liggur fyrir. Það sem veldur mér mestum vonbrigðum í umræðunni um þessa skýrslu er sá pólitíski leikur sem stjórnarliðar eru að spila enn einu sinni. Þetta er allt einhver pólitískur spunaleikur fyrir þeim. Þau eru sigri hrósandi yfir því að ríkisendurskoðandi noti ekki orðið lögbrot í skýrslunni þó að það hafi aldrei verið hlutverk ríkisendurskoðanda að leika dómara og skera úr um sekt eða sýknu. Virðulegi forseti. Getum við ekki reynt að hefja þessa umræðu á aðeins hærra plan? Það er einfaldlega allt of mikið í húfi og þjóðin er orðin þreytt á pólitískum leikjum. Fólkið í landinu hugsar: Æ, enn eitt málið, aftur sami maðurinn, ekkert breytist. Áframhaldandi skortur á trausti almennings gagnvart stjórnmálunum er á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. ríkisstjórn hefur alið á uppgjöf og ég er hrædd um að fólk sé orðið ansi dofið fyrir þessu prinsippleysi. Í skjóli þessa doða stjórnar ríkisstjórn hæstv. Katrínar Jakobsdóttur. Væntingarnar til þeirra eru engar þegar kemur að málum sem þessum. Ég spyr því hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra: Eru engin prinsipp? Snýst þetta allt um persónur, ráðherrastóla og pólitíska leiki fremur en traust til embætta og stofnana sem hér eru undir?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir hennar innlegg í þessa umræðu. Hún spurði mig hvort það væri einhver prinsipp og hvort þetta snerist allt um einhverja pólitíska leiki. Þá vil ég upplýsa hv. þingmann um það að það er svo sannarlega ekki pólitískur leikur að koma með 600 milljarða inn í ríkissjóð á sínum tíma í formi stöðugleikaframlaga. Það er ekki pólitískur leikur að setja á fjármagnshöft til að tryggja hagsmuni Íslands. Það er ekki pólitískur leikur að segja nei við Icesave. Það sem við höfum verið að gera á síðustu átta árum er að tryggja hagsmuni Íslands númer eitt, tvö og þrjú. Eitt af því sem gerist í þeirri vegferð og þegar stöðugleikaframlögin komu inn þá fengum við Íslandsbanka þar inn og nú er búið að selja yfir 100 milljarða að jafnvirði og koma því í verð. Og hvað erum við að gera við þessa fjármuni? Jú, við erum að styðja við heilbrigðiskerfið, við erum að styðja við menntakerfið og menninguna. Þetta er ekki pólitískur leikur. Og af því að hv. þingmaður spyr út í þetta og er að tala um ákveðin prinsipp þá fullyrði ég að ef þetta hefðu ekki verið Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Vinstri græn þá hefði þetta aldrei tekist. Aldrei.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki betur en að það sé pólitískur leikur að draga Icesave inn í umræðuna um sölu á Íslandsbanka frá því í vor. Um hvað erum við að tala hérna? Af hverju getum við ekki rætt um verklagið í þessu ferli? Það er öll þjóðin að fylgjast með hvernig þið bregðist við verklagi í þessu ferli og þið farið að ræða um Icesave í þessu samhengi. Skiptir engu máli hvernig hlutirnir eru gerðir? Það er það sem þjóðin vill vita. Ráðherra segir í viðtali núna fyrr í vikunni að þeir sem báru ábyrgð á þessari framkvæmd myndu ekki bera ábyrgð á næstu framkvæmd. Svo sagði hann í fjölmiðlum í gær að hæstv. fjármálaráðherra hafi þegar axlað ábyrgð á bankasöluklúðrinu með því að óska eftir umræddri skýrslu, og viðurkennir þannig að ábyrgðin liggi hjá honum. Ég spyr hæstv. menningar og viðskiptaráðherra: Treystir hún hæstv. fjármálaráðherra eftir allt sem á undan er gengið til að bera ábyrgð á frekari sölu á Íslandsbanka?

Virðulegur forseti. Það sem um er að ræða eru stjórnmál, fyrir hvað við stöndum í stjórnmálum. Erum við tilbúin til þess að verja íslenska hagsmuni í raun og veru sama hvað á gengur? Fyrir það stendur t.d. minn flokkur og hefur gert allan tímann, staðið í lappirnar gegn því að verið sé að veikja landið okkar. Í aðdraganda hrunsins og í hruninu voru fjölmargir stjórnmálaflokkar sem voru ekki tilbúnir til að gera það. Þeir voru ekki tilbúnir til að segja: Þetta Icesave, þetta er ekki reikningur þjóðarinnar. Þetta skiptir máli vegna þess að þetta segir fyrir hvað við stöndum. Og svarið er já, ég treysti hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að fara í frekari sölu. Ég vil ítreka þó eitt, við eigum eftir að fá endanlega niðurstöðu Fjármálaeftirlitsins til að fá heildarmynd af því hvernig salan tókst.

Virðulegi forseti. Samkvæmt heimasíðu landlæknis bíða 80% þeirra sem þurfa liðskiptaaðgerðir í tvö ár eða lengur eftir að komast í aðgerð. Viðkomandi er kannski nr. 399 á biðlista eftir aðgerð, veikur heima og bryðjandi verkjatöflur og önnur lyf þangað til röðin kemur að honum. En fyrst þarf hann að komast að hjá sérfræðingum og vera á biðlista þar. Síðan þarf hann að komast á biðlista til að komast í aðgerð. Það er grafalvarlegt mál að láta fólk grotna niður á biðlista og það er skylda okkar að aðstoða veikt fólk sem lifir á verkjalyfjum, bólgueyðandi lyfjum og öðrum lyfjum og þarf jafnvel svefnlyf til að geta sofið fyrir verkjum. Biðlistar skaða fólk andlega og líkamlega svo það bíður varanlegan skaða af. Veikt fólk, eldri borgarar og öryrkjar hafa ekki efni á læknishjálp og lyfjum vegna kostnaðar. Fullvinnandi fólk á biðlista eftir liðskiptaaðgerðum hefur ekki efni á að kaupa sig fram fyrir listann og fá aðgerð í Klíníkinni í Ármúla. Eigum við að ráðleggja þessu fólki að fara erlendis? Hvenær á þessari ótrúlega heimsku og fáránlegu aðför gagnvart veiku fólki að linna, að segja að það geti farið erlendis í aðgerð sem kostar þrisvar sinnum meira en innlenda aðgerðin yfir götuna? Það hlýtur að vera kominn tími á að eitthvað sé gert vegna þess að bið eftir aðgerð í meira en ár er svo mannskemmandi að það veit enginn hvernig er að vera í þeirri aðstöðu nema hafa reynt það. Ég hef reynt það. Það ömurlegasta sem maður gerir einstaklingi er að láta hann grotna niður og dæla í hann verkjalyfjum svo mánuðum eða árum skiptir. Það er verið að ganga frá og veikja þann einstakling og koma honum hreinlega bara í örorku. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað er hann að gera í þessu máli og er hann að semja við sjúkraþjálfara og sérgreinalækna?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að taka þetta mál upp sem við höfum rætt oft og iðulega, of lengi að mínu viti. Ég ætla ekkert að endurtaka það sem hv. þingmaður fór hér yfir heldur svara þessari spurningu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ná tökum á þessari stöðu og það hefur verið bætt í, svo það komi fram. Í heimsfaraldrinum voru aðgerðir látnar bíða þannig að það er mikið verkefni fram undan. Ég bind miklar vonir við vinnu aðgerðahóps sem ég skipaði á dögunum, það eru vikur síðan. Í þeim hópi eru allir sem geta og kunna mikið fyrir sér á þessu sviði, þ.e. frá Landspítala, Sjúkrahúsinu á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Vesturlands og Klíníkinni. Þessum hóp var falið að ná heildrænt utan um þá áskorun sem felst í að stytta biðlista eftir liðskiptaaðgerðum. Þessi hópur á líka að skila tillögu að framtíðarfyrirkomulagi vegna þess að við eigum ekki að þurfa að lenda í þeirri stöðu að fólk gefist upp og leiti til útlanda í gegnum svokallaða siglinganefnd Sjúkratrygginga. En það þarf um leið að tryggja gæði þjónustunnar og það þarf að tryggja jafnræði við þetta borð. Þess vegna er miðlægur biðlisti, sem lengi hefur verið unnið að, svo gott sem klár þannig að bæði þeir sem á þessum aðgerðum þurfa að halda og þeir sem framkvæma þær - hópurinn mun innleiða gæðafyrirkomulag samhliða því að koma með þetta fyrirkomulag og svo þurfum við að fara í aðgerðirnar sjálfar, þannig að þessar samningaviðræður standa yfir samhliða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin og ég er alveg innilega sammála honum. Það hlýtur að vera að koma og ég ætla að vona að þetta sé í síðasta skipti sem ég kem hér upp og fjalla um þetta. Mér finnst ömurlegt að bara í síðustu viku var ég að ráðleggja einstaklingi sem sagðist ekki hafa efni á því að fara í Klíníkina í Ármúla, hann er í fullri vinnu en er að detta út af vinnumarkaði, og ég sagði við hann: Farðu til útlanda. Það er ömurlegt að segja við mann að fara til útlanda og það kostar þrisvar sinnum meira. Við erum að aftur og aftur að tala um þetta og ég vona heitt og innilega að ég þurfi ekki að koma hérna í tíunda eða ellefta skiptið til að ræða þessa sömu hluti en á sama tíma er ekki verið að semja við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara. Hvers vegna í ósköpunum gengur svona erfiðlega að semja við þessa aðila? Ef við tökum sérgreinalækna og sjúkraþjálfara sérstaklega þá kostar orðið 1.500 kr. aukalega hver einasti tíma í sjúkraþjálfun. Ég er að hitta fólk sem er á örorkubótum og það hefur ekki efni á að fara í sjúkraþjálfun og hvaða afleiðingar hefur það, hvert fer þetta fólk? Inn á sjúkrastofnun, yfirfulla sjúkrastofnun, þar sem sólarhringurinn 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hv. þingmaður kemur inn á aðra mikilvæga samninga. Ég get glatt hv. þingmann með að það hafa átt sér stað mjög gagnlegir fundir og búið er að endurskoða öll samningsmarkmið þegar kemur að sérfræðilæknum. Ég bind sömuleiðis vonir við að það muni nást saman. Þrátt fyrir allt hefur verið keyrt á fullri afkastagetu hjá Klíníkinni. Þá höfum við opnað nýja skurðstofu á sjúkrahúsinu á Akranesi, Heilbrigðisstofnun Vesturlands, þannig að afkastagetan þar sem varðar liðskiptaaðgerðir hefur tvöfaldast. Þegar við erum búin að koma því í gagnið, ná saman og allir þessir aðilar koma saman að því að vinna niður biðlistana þá held ég að það muni glæðast í þessum efnum, enda er þetta risastórt lýðheilsumál eins og hv. þingmaður kom inn á. Þeir allra verkjuðustu geta þá lifað eðlilegu lífi, stundað vinnu o.s.frv.

Forseti. Í umræðum um skýrslu Ríkisendurskoðunar vegna sölunnar á Íslandsbanka í gær spurði ég hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur hvort það vantaði ekki algerlega að fjalla um hæfi ráðherra til að taka ákvörðun um að selja föður sínum hlut í Íslandsbanka. Ástæðan fyrir þeirri spurningu er sú augljósa staðreynd fyrir öll sem lesa skýrsluna að enga slíka umfjöllun er þar að finna þrátt fyrir tilefni. En það er alltaf gott að leita álits hjá öðrum og það stóð ekki á svörum hjá hv. þingmanni sem svaraði, með leyfi forseta: „Já, það er rétt, það er ekkert fjallað um akkúrat þetta atriði í skýrslunni.“ Fjármálaeftirlitið er ekkert að skoða þetta atriði heldur. Enn fremur sagði fyrrnefndur hv. þingmaður í andsvörum við hv. þm. Sigmar Guðmundsson, með leyfi forseta: „Við erum ekkert hætt að rannsaka þetta. Það hefur oft komið fram og ég held að allir, við þingmenn sem sitjum hér og getum ekki annað, stjórnsýslan og ríkisstjórnin - ég held að hún sé öll af vilja gerð að rannsaka þetta betur.“ Ég verð að segja að þessi orð vöktu með mér von og gleði og mig langar því að spyrja ráðherra til að vera alveg viss hvort þetta sé ekki rétt skilið, í fyrsta lagi: Er það ekki rétt hjá okkur að í skýrslunni er ekkert fjallað um hæfi ráðherra til að taka ákvörðun um að selja föður sínum hlut í Íslandsbanka? Í öðru lagi: Er það ekki einnig rétt að stjórnsýslan og ríkisstjórnin sé af öll af vilja gerð til að rannsaka þetta mál betur?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurninguna. Ég tek undir að ég kannast ekki við að það sé fjallað um þetta hæfi varðandi söluna. Hann spyr hvort við séum öll af vilja gerð til að kanna þetta mál til hlítar. Að sjálfsögðu erum við það. Ég hef sagt það víða og stend við það alveg eins og ég stend hér í dag, að það skiptir auðvitað öllu máli að traust ríki þegar við erum að meðhöndla eignir ríkissjóðs Íslands, vegna þess að eignir ríkissjóðs Íslands eru eignir almennings í landinu. Ég hef líka sagt að það skipti máli að þetta taki allt sinn tíma. Það var engin óskastaða, bæði í fjármálahruninu og þegar við vorum að klára þessa hluti, að ríkissjóður fengi alla þessa banka. En það var mun betra að gera það þannig en að þeir væru í eigu erlendra kröfuhafa sem hefðu getað farið út í gegnum gjaldeyrismarkaðinn með sínar krónueignir. Þá hefði verið mjög erfitt á gjaldeyrismarkaði. Af hverju er ég að segja þetta? Vegna þess að það skiptir líka máli að við höfum fengið þessar eignir og erum að koma þeim í verð. Aðferðafræðin skiptir máli. Það gekk mjög vel með fyrsta hluta sölunnar.

Frú forseti. Við erum í þeirri stöðu í dag, ólíkt því sem var í vor þegar við vorum með vísbendingar um alls konar misbresti í þessu ferli - eins og hæstv. ráðherra segir skiptir máli hvernig hlutirnir eru gerðir - að núna erum við með í höndunum skýrslu Ríkisendurskoðunar sem staðfestir mjög margar af þessum grunsemdum um misbresti. Við erum í raun komin lengra í áttina að því að segja það með fullri vissu að hér hafi allt verið í algeru klúðri og komin í áttina að því að það sé svo lagalega séð. Við erum almennt komin með mjög góða niðurstöðu um að að það séu misbrestir á framkvæmdinni og framkvæmd skiptir máli. Framkvæmd laga skiptir máli. Við komumst t.d. að því í kosningunum í Norðvesturkjördæmi í upphafi þessa kjörtímabils: Framkvæmdin skipti máli, þó að Alþingi hafi komist að því að lög hafi ekki verið brotin. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Er í rauninni nóg að kalla eftir skýrslu þegar það á greinilega eftir að klára að rannsaka þetta til að axla pólitíska ábyrgð?

Virðulegur forseti. Fram hefur komið í viðtali við Unni Gunnarsdóttur, varaseðlabankastjóra Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands, að bankinn er með söluna til umfjöllunar. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að ég tel að það sé svolítið brýnt, líka af því við erum að tala um orðsporsáhættu og annað, að bæði ráðherrar og þingmenn og allir þeir sem fjalla um þetta mál sýni ákveðna biðlund. Það erum ekki við sem erum að fara að rannsaka þetta mál í kjölinn. Nú er þessi hluti hjá Fjármálaeftirlitinu og það þarf að vanda mjög alla orðræðu í kringum það, svo ég ítreki það bara. En við erum ekki komin með heildarmyndina af sölunni fyrr en það er komið.

Herra forseti. Það vakti eðlilega athygli þegar hæstv. viðskiptaráðherra, sem sæti átti í ráðherranefnd um sölu á Íslandsbanka, sagði í vor eftir að salan var gengin í gegn og klúðrið allt orðið opinbert að það hefði ekki verið heppilegt að selja í bankanum með þessu fyrirkomulagi og að þeirri skoðun sinni hafi hæstv. ráðherrann komið skýrt á framfæri í ráðherranefndinni. Svo ég vitni beint í viðtal við ráðherrann, með leyfi forseta: „Önnur leið var hins vegar valin og því miður fátt sem kemur á óvart í þessu máli og hver útkoman varð.“ Ég held að það sé óhætt að segja að þessi varnaðarorð eldist talsvert betur en ummæli annarra hæstv. ráðherra um efnið á sama tíma sem voru og eru enn fastir í eigin réttlætingarheimi. Það staðfestir skýrsla Ríkisendurskoðunar svo ekki verður um villst og auðvitað hefði verið óskandi á sínum tíma að varnaðarorðum hæstv. ráðherra hefði verið gefinn meiri gaumur fremur en að æða áfram blindgötuna sem valin var af öðrum ráðherrum. Þessi forsaga skiptir auðvitað miklu máli upp á framhaldið því að framhaldið snýst einmitt um traust og aftur traust eins og réttilega kom fram hér áðan. Ég tók eftir því í fjölmiðlum í morgun að hæstv. viðskiptaráðherra talaði um að næstu skref í sölu á Íslandsbanka þyrftu að vera varfærin og mikilvægt væri að við gæfum okkur tíma. Ég hlýt að vænta þess, í ljósi þess að hæstv. viðskiptaráðherra hafði rétt fyrir sér um þessa sölu en hinir ráðherrarnir ekki, að í þessum orðum felist talsvert mikil stefnumörkun sem mögulega mark verði tekið á. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það að gefa sér tíma og að taka varfærin skref þýði þá í raun og veru að alls sé óvíst að eftirstandandi eignarhlutur í Íslandsbanka verði allur seldur á næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þegar við erum að selja ríkiseigur og sérstaklega ríkisbanka er afskaplega brýnt að þar sé vandað til alls. Jafnvel þó að ég hafi sagt á sínum tíma að ég væri mjög skeptísk á þessa nálgun þá var það engu að síður þannig að sérfræðingar, ekki bara sérfræðingar Bankasýslunnar, kynntu þessa tilboðsleið og kynntu hana þannig að þessi leið væri notuð í Evrópu og hefði gengið mjög vel. Ég ætla bara að segja það að ég hefði alveg getað haft rangt fyrir mér, það er bara þannig. Það sem kemur hins vegar í ljós er að allt sem tengist bankasölu er í ljósi sögunnar viðkvæmt og það á að vera viðkvæmt af því þetta eru eigur almennings. Svo er það sem við gerum í kjölfarið. Ég verð að segja að ég tel að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra - það er hann sem óskar eftir því að allt sé skoðað og svo kemur þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar. Ég tel að hún sé mjög góð, jafnvel þó að Bankasýslan telji að svo sé ekki. Varðandi spurningu hv. þingmanns er það þannig að við vöndum okkur í þeim skrefum sem við erum að taka. Ég er hins vegar á því að við eigum að draga úr eignarhaldi ríkissjóðs, draga úr hlut okkar, í Íslandsbanka en við þurfum að vanda okkur.

Virðulegi forseti. Það var áhugavert að heyra þetta svar því að það fjallaði að einhverju leyti um framtíðina, en var ekki eitthvert tal um Icesave eða Evrópusambandið eins og hjá hæstv. fjármálaráðherra í umræðunni í gær þegar við vorum að tala um bankasöluna, mjög óvænt. Ég skil auðvitað vel að menn velji sér svolítið valkvæða fortíð þegar verið er að ræða þessa bankasölu, vegna þess að ríkisstjórnin er með bakið upp við vegg í nauðvörn og þá er gott að halla sér í vel þekkt skjól. Hins vegar vil ég árétta og taka skýrt fram, af því að við erum að velta fyrir okkur næstu skrefum, að ef við ætlum að velja okkur einhver dæmi úr fortíðinni þá ættum við frekar að hafa það í huga að það voru Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur sem færðu okkur einkavæðingu Landsbankans og Búnaðarbankans á silfurfati, sem var upptaktur að heilu bankahruni. Það held ég að væri heppilegra viðmið en margt annað. Mér fannst svar hæstv. ráðherra ekki vera nægjanlega skýrt, vegna þess að gert er ráð fyrir því að á næsta ári eigi að koma inn rúmlega 70 milljarðar vegna bankasölunnar. Þar sem á að fara sér hægt og nota varfærin skref, þegar við erum ekki einu sinni með stofnun til að sjá um sölu 

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit þá er Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands að skoða söluna og það hefur auðvitað komið hér fram, bæði í gær og í dag. Ég held að við séum öll sammála hér inni um að það er mjög brýnt að fá fram það álit, eða þá athugun öllu heldur, og svo setjumst við auðvitað niður og skoðum framhaldið. Af því að hv. þingmaður fór aðeins að minnast á fortíðina og sagði að það væri kannski ekki mjög heppilegt þegar ráðherrar væru að gera það - en þegar við erum að fjalla um þessi mál þá skiptir auðvitað líka máli af hverju viðkomandi eignir eru komnar inn og hvað við gerum við þær og af hverju við erum yfir höfuð að ræða þetta. Ég tel að sú leið sem farin var, að ná í þessi stöðugleikaframlög og að selja þennan hlut í Íslandsbanka til að styðja við velferðarkerfið okkar, fjárfesta í heilbrigðiskerfinu og menntun, skipti gríðarlegu máli.

Virðulegur forseti. Undanfarin misseri hafa umræður um slæmt ástand vega um allt land verið háværar. Einhvern veginn virðist alltaf vera fyrsta hugsun ráðamanna að skera niður í vegaframkvæmdum þegar eitthvað bjátar á í hagkerfinu. Í kreppuástandi er hætt að viðhalda vegakerfinu. Í þenslu er vegagerð skorin niður og í eðlilegu ástandi er allt annað talið mikilvægara en vegakerfið. Bíleigendur greiða háar fjárhæðir í skatta til að komast á milli staða og hafa þeir bara aukist undanfarin ár. Það ætti að vera sjálfsögð krafa að vegum sé viðhaldið og að unnið sé að því að koma bundnu slitlagi á ónýta malarvegi sem eru um allt land. Vondir tengivegir og ónýtir sveitavegir bera því miður ekki vitni um mikinn áhuga ráðamanna á málefninu. Skemmdir bílar, slysahætta, aukinn ferðatími, börn í skólabílum - þessi listi getur verið miklu lengri. Mig langar að spyrja hæstv. innviðaráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, eftirfarandi spurninga: Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að hraðað verði ásetningu bundins slitlags á tengivegi og aðra fáfarnari vegi í dreifbýli? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að farið verði í bráðnauðsynlega endurnýjun hættulegra vega með gömlu bundnu slitlagi, vega sem eru svo missignir að helst er hægt að bera akstur eftir þeim saman við akstur á mótorkrossbraut?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Við tölum allt of sjaldan um samgöngumál miðað við það að þegar við förum og hittum íbúa þessa lands hafa þeir allir áhuga á samgöngumálum. Ætli við séum ekki með 360.000 sérfræðinga í hvernig eigi að vinna vegi, svona allt að því. Það er vegna þess að samgöngur skipta svo gríðarlega miklu máli. Þess vegna var ég svolítið undrandi þegar hv. þingmaður sagði að umræða síðustu ára hefði snúist um hvaða vegir væru slæmir. Það er alrangt hjá hv. þingmanni. Umræða síðustu ára hefur snúist um hvað það eru gríðarlega miklar framkvæmdir í gangi en hvað verkefnið er stórt. Það er allt annað mál og auðvitað er hægt að finna einstaka vegi sem ekki eru nægilega góðir en það er gríðarleg framför sem við höfum náð á síðustu árum, enda höfum við verið að setja í það verulega fjármuni. Ríkisstjórnin ákvað að setja hér sérstakt fjárfestingarátak í gang, sem er akkúrat það sem hv. þingmaður var að tala um, að þegar kreppti að og þegar það virtist þurfa innspýtingu settum við umtalsverða fjármuni einmitt í vegagerð og uppbyggingu og fjárfestingar í samgöngum vegna þess að þar áttum við til undirbyggðar og rannsakaðar áætlanir um uppbyggingu, bara tilbúnar, og þurfum alltaf að eiga slíkt til. Hv. þingmaður nefndi líka að kostnaður bíleigenda væri mjög hár og færi vaxandi. Það er alrangt. Hann var miklu hærri á fyrstu átta árum þessarar aldar en hann hefur verið síðastliðin tíu ár, því að hann hefur farið lækkandi, m.a. vegna þess að hér er fullt af nýorkubílum. En hæstv. ráðherra mun að sjálfsögðu beita sér fyrir uppbyggingu á tengivegum og á þeim vegum sem þurfa á verulegu viðhaldi að halda. Og hvernig höfum við gert það? Við erum búin að meira en tvöfalda peninga til tengivega á þessum síðustu árum og munum hafa það þannig næstu ár og í næstu samgönguáætlun þurfum við að bæta í. Þegar ég tók við hér 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Auðvitað hefur ýmislegt verið gert í vegamálum en það eru margir vegir sem bíða og mjög margir sem ég hef farið eftir sem ekki hefur verið litið á og viðhald sparað ansi lengi. En það er best að munnhöggvast ekki mikið um það. Varðandi kostnað bíleiganda, ég held að það megi nú deila um hver hann er. Það hafa verið auknir grænir skattar á eldsneyti og fleira. En til að koma því samt að af því að ég var nú með það á blaði þá langar mig að forvitnast hjá hæstv. innviðaráðherra varðandi veginn milli Fljóta og Siglufjarðar, sem er við það að detta í sjóinn, eða kannski, maður veit ekki hvað gerist. Hvenær mun hæstv. ráðherra setja áætlun í gang um Fljótagöng eða ný göng milli Siglufjarðar og Skagafjarðar?

Herra forseti. Það má lesa um það í fjárlögum að kostnaður bíleigenda var um 2,5% af landsframleiðslu fyrstu sjö, átta ár þessarar aldar. Nú er hann kominn niður í 1,2% af landsframleiðslu og hefur minnkað mjög miðað við annan kostnað. Ég er sammála hv. þingmanni. Við eigum eftir að gera fullt af vegum og eru margir vegir of slæmir. Þess vegna er fínt að taka slíka umræðu reglulega. Varðandi Fljótaveginn eða ný göng í gegnum Siglufjarðarskarð þá er það eitt af þeim verkefnum sem eru í forgangi að rannsaka og koma á réttan stað, það er hluti af jarðgangaáætlun sem Vegagerðin hefur sett fram og verður auðvitað hluti af samgönguáætluninni sem við munum koma með inn í þing. Þá fer það í hendur þingsins að forgangsraða verkefnum, hvaða verkefni eiga að vera í fyrstu lotu og hver koma síðan á eftir. En verkefnin eru vissulega fjölmörg, eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, fyrir að eiga við mig sérstaka umræðu um fjölþáttaógnir og netöryggismál. Eins og fram kom í sjónvarpsþættinum Kveik í gærkvöldi getum við gert sannarlega betur í þessum málaflokki. Netöryggi er aðeins hluti af fjölþáttaógnum en þær ógnir ná til mun fleiri þátta sem vert er að fara aðeins yfir. Hugtakið fjölþáttaógnir er mjög víðfeðmt og vísar til samstilltra aðferða aðila til að nýta sér kerfislega veikleika lýðræðisríkja, stofnana og hópa samfélagsins með það að markmiði að valda óæskilegum áhrifum og/eða skaða, svo sem með dreifingu falsfrétta, netárása, íhlutun í lýðræðislegt ferli, fjárfestingum í mikilvægum innviðum þar sem annarlegir hvatar búa að baki og tilraunum til að grafa markvisst undan stjórnvöldum og stofnunum. Í umræðu um fjölþáttaógnir eru oft nefndar leiðir sem farnar eru til þess að valda skaða án þess að beita hefðbundnum hernaði. Árásir geta verið fjölbreyttar og hægt er að beita þeim í skjóli leyndar og afdráttarlausar neitunar á ábyrgð, enda virða aðgerðir hvorki landamæri né skil á milli opinberra aðila og einkaaðila. Almenningur er ekki undanskilinn hættunni af fjölþáttaógnum sem kann að vera beitt af óvinveittum ríkjum eða glæpahópum. Við endurskoðun þjóðaröryggisstefnu er því mikilvægt að áherslunni á fjölþáttaógnir og netöryggi sé gert hátt undir höfði. Við höfum á síðustu árum fjölmörg dæmi um fjölþáttaógnir, netárásir á innviði samfélags, svo sem netárásir á stofnanir, orkukerfi og fjármálakerfi, og eru þær staðreyndir, en einnig tilraunir til að hafa óæskileg áhrif á niðurstöður kosninga. Með tilkomu reiknirita eða algóritma má ná til einstaklinga og hópa og beina að þeim upplýsingum án þeirra vitundar sem áhrif hafa á skoðanir þeirra og hegðun. Þrátt fyrir ofangreindar staðreyndir eru mikilvægt, virðulegi forseti, að við séum minnug þess að tæknin hefur aukið velmegun okkar og lífsgæði og langstærstur hluti hennar nýtist í friðsömum og hagfelldum tilgangi. Við þurfum að vera á varðbergi og vera skrefi á undan þróuninni sé þess einhver kostur. Besta leiðin að mínu mati og margra annarra er að skýr stefna stjórnvalda liggi fyrir með þátttöku alls samfélagsins, m.a. með því að leggja áherslu á lýðræðisleg gildi, upplýsingalæsi og árvekni í skólum og í samfélaginu. Annar veigamikill þáttur í árangri getur falist í því að berjast gegn upplýsingafölsun og þá með sannreyndum og áreiðanlegum opinberum upplýsingum sem öllum eru aðgengilegar. Alþjóðasamstarf er einnig gríðarlega mikilvægt til að tryggja og fyrirbyggja slíkar árásir. Atlantshafsbandalagið hefur lagt áherslu á umrædda þætti sérstaklega og tekur Ísland virkan þátt í þeim. Virðulegur forseti. Ísland er efst á lista yfir netnotkun en þegar kemur að netöryggi þurfum við að gera mun betur. Við höfum til þess góð verkfæri. Við erum í hópi þeirra þjóða þar sem læsi er almennt, menntunarstig hátt og fáar hraðahindranir til staðar til aukinnar og markvissrar fræðslu. Á málþingi þjóðaröryggisráðs um fjölþáttaógnir kom fram að um 70% netsvika og fjölþáttaherferða virka vegna veikleika hjá einstökum notendum. Því er mikilvægt að auka árvekni og þekkingu okkar á hættum sem stafa af fölskum upplýsingum og tryggja örugga netumgengni. Í apríl hélt utanríkisráðuneytið ráðstefnu um áhrif breytts öryggisumhverfis í Evrópu, netöryggi og varnir. Dr. Josef Schroefl, sérfræðingur hjá evrópska öndvegissetrinu um fjölþáttaógnir í Helsinki hélt erindi á ráðstefnunni og var haft eftir honum í fjölmiðlum að upplýsingastríð Rússa gegn frjálslyndum og lýðræðislegum löndum hefði aukist mikið. Tók hann fram að Ísland væri ekki beint skotmark en ekki væri nóg að hið opinbera og herir landa ynnu gegn netárásum heldur yrði einkageirinn að taka fullan þátt. Útgangspunktur minn, virðulegi forseti, er því þessi: Eins og áður sagði eru netárásir aðeins hluti af vopnabúri fjölþáttaógna en sannarlega sá þáttur sem almenningur finnur hvað mest fyrir í sínu daglega lífi. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi aukinnar hættu sem samfélaginu kann að stafa af fjölþáttaógnum ásamt hröðum tæknibreytingum sem kunna að auðvelda framkvæmd þeirra, hvort stjórnvöld, atvinnulíf og samfélag séu nógu vel í stakk búin til að mæta þessum áskorunum og hins vegar hver sé framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar varðandi fjölþáttaógnir og netöryggismál hér á landi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni fyrir að setja þessi mikilvægu mál á dagskrá. Ég ætla ekki að dvelja við skilgreininguna á fjölþáttaógnum því að hv. þingmaður fór mjög vel yfir hana í ræðu sinni en í stuttu máli má segja að þessar fjölþáttaógnir, sem eins og hv. þingmaður sagði svo réttilega virða engin landamæri, virða ekki mörk hins opinbera og einkarýmis, geta verið svo margháttaðar að það er erfitt að bregðast við þeim þannig að allar varnir haldi. Einmitt þess vegna hafa þessi mál verið í forgangi hjá þjóðaröryggisráði á undanförnum árum, netöryggismálin þar einna efst á baugi, enda er samfélagið allt orðið gríðarlega háð tæknilegum innviðum, fjarskiptainnviðum, í öllum sínum störfum og í daglegu lífi. Við höfum séð netárásum beitt sem hluta af fjölþáttaaðgerðum, t.d. með árásum á mikilvæga innviði og/eða samfélagslega mikilvæga þjónustu og opinberar stofnanir með það að markmiði að vega að áfallaþoli samfélaga. Ég vil segja það hér að áfallaþol samfélagsins er það markmið sem við eigum að vera að vinna með, hvernig við getum aukið áfallaþolið. En um leið held ég að það sé ágætt að velta upp hugtaki sem við höfum verið að ræða á vettvangi þjóðaröryggisráðs sem er hugtakið stafrænt sjálfstæði, þ.e. hvernig við tryggjum í fullvalda ríki að við séum í raun og sann sjálfstæð í hinum stafræna heimi. Það er algjört lykilatriði til að takast á við fjölþáttaógnir. Tilgangur slíkra ógna getur nefnilega verið margháttaður, alveg eins ógnirnar eru fjölþættar. Tilgangurinn getur verið að grafa undan lýðræði og samfélagslegri samheldni, mannréttindum, samskiptum ríkja á alþjóðavettvangi og það geta verið opinberir aðilar og það geta verið einkaaðilar sem beita slíkum tækjum. Hraði nýrrar tækni gerir það að verkum að áhrifin geti orðið mjög öflug og skyndileg. Ég vil segja við fyrri spurningu hv. þingmanns, sem snýst um það hvort við séum nægjanlega vel í stakk búin til að takast á við þetta, að ég held að enn sé töluvert verk óunnið svo að við segjum það bara heiðarlega. En ég vil líka segja að á undanförnum árum hefur gríðarlega mikið breyst á Íslandi til batnaðar í því að efla áfallaþol samfélagsins og gera okkur betur í stakk búin til að takast á við þessar ógnir. Ég vil nefna átak sem ráðist var í til uppbyggingar innviða í kjölfar ofsaveðurs sem gekk yfir landið í desember 2019. Þar var sett af stað mikil vinna til að greina áfallaþol samfélagsins, orkuinnviða, fjarskiptainnviða, samgönguinnviða og lagðar fram gríðarlega víðtækar tillögur, 540 aðgerðir á sviði orkumála, fjarskipta, samgangna, almannavarna og samhæfingar. Það er verið að vinna að þessum aðgerðum og sú vinna er á áætlun. Ég vil nefna átak á vegum ríkislögreglustjóra í samræmi við stefnu okkar í almannavarna- og öryggismálum sem snýr að heildarskoðun áfallaþols í íslensku samfélagi. Þar samræmir almannavarnasvið ríkislögreglustjóra og leiðir vinnu við að kanna áfallaþol mikilvægra innviða og íslensks samfélags. Markmiðið er að innan tveggja ára hafi öll ráðuneyti og 80% sveitarfélaga lokið því að kanna áfallaþol sinnar starfsemi eða þeirrar starfsemi sem heyrir undir ábyrgðarsvið þeirra og að allri þeirri vinnu verði síðan lokið við árslok 2024, þ.e. að það verði þessi fyrri áfangi við árslok 2023 og allri vinnunni verði lokið fyrir árslok 2024. Ég vil nefna hlutverk háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis sem hefur kynnt nýja aðgerðaáætlun í netöryggismálum, enda fer það ráðuneyti með málefni fjarskipta. Þar kom auðvitað fjöldi ráðuneyta og stofnana að mótun og framkvæmd aðgerða, enda er þetta þverfaglegt viðfangsefni. Þar er verið að fjalla um svo margháttaða þætti, til að mynda bara þætti eins og menntun, bæði hina tæknilegu menntun í netöryggismálum en ekki síður hina almennu menntun okkar allra til að takast á við upplýsingaóreiðu, falsfréttir og annað slíkt. En það er líka verið að greina valdheimildir stjórnvalda vegna alvarlegra netárása, ekki síst í þeim aðstæðum þegar netárás getur leitt til almannavarnaástands og þar er líka verið að horfa á heimildir netöryggissveitar Fjarskiptastofu sem og valdheimildir lögreglu og nauðsynlegt samspil þeirra. Hvað varðar heildarmyndina sem hv. þingmaður nefndi - þetta er stuttur tími sem hér er undir - þá vil ég vekja athygli á því að við höfum verið að fjalla um þjóðaröryggisstefnuna og endurskoðun hennar og von er á þingsályktunartillögu til umfjöllunar hér sem hefur verið til umræðu í þjóðaröryggisráði og við höfum átt einn fund í hv. utanríkismálanefnd um þá endurskoðun. 

Herra forseti. Einn af áherslupunktum þjóðaröryggisstefnu Íslands er að stuðla að auknu netöryggi með áframhaldandi uppbyggingu á eigin getu og í samstarfi við önnur ríki. Við Íslendingar þurfum nauðsynlega að efla samstarf við háskóla í nágrannaríkjunum sem mennta sérfræðinga á þessu sviði og gera háskólum okkar kleift að mennta sérfræðinga til að kenna, ráðleggja og sinna samstarfi fyrir okkar hönd við önnur lönd um netöryggi. Við búum að samstarfi við NATO í þessum efnum, við Evrópusambandið og samstarfi við Norðurlöndin, en til að taka þátt í frekari samstarfi en nú er, sem nauðsynlegt er fyrir okkur, hefur skort sérmenntað fólk. Netvæðing hefur hrundið af stað samfélagsbreytingum og gjörbreytt þörfum og aðstæðum einstaklinga og samfélagsins alls; fyrirtækja, stofnana, vinnumarkaðar, menntakerfis og félagasamtaka. Stafræn tækniþróun hefur áhrif á hagvöxt og sjálfbærni, velferð og jöfnuð, öryggi og lýðræði. Netárásir geta lamað heilu samfélögin og afleiðingarnar geta verið bæði beinar og óbeinar í gegnum falsfréttir. Almenningur veit að netnotkun fylgja hættur en ekki hvar þær leynast helst og hvað er til ráða. Vitundarvakning um það þarf að eiga sér stað. Netárásir eru hernaður á friðartímum og vegið er úr launsátri. Árásirnar geta verið hvaðan sem er í heiminum. Netið er alþjóðlegt og því skiptir alþjóðlegt samstarf miklu máli fyrir netöryggi. Þar þurfum við Íslendingar að vera virkari, við þurfum að vera virkari þátttakendur, eins og áður sagði. Til öryggis verðum við að gera okkur ljóst hvað gæti gerst ef sæstrengirnir, sem halda okkur nettengdum, skemmast allir í einu. Það er ekki líklegt að það gerist en við þurfum að vera undir það búin.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Fjölþáttaógnir eru vaxandi í hinum vestræna heimi og um heim allan, svokölluð „hybrid threats“. Fjölþáttahernaður er að verða sífellt meira áberandi og er gjarnan nefndur í sömu andrá og netógnir eða „cyber threats“. Þessi hernaður, fjölþáttahernaður og fjölþáttaógnir, hefur verið til frá fyrstu tíð en internetið hefur gjörbreytt aðstæðum og gert fleirum mögulegt að stunda slíkan hernað og valda ógn á fjölbreyttan máta, m.a. með dreifingu falsfrétta. Þar kemur menntun inn í dæmið. Í Finnlandi er sérstök menntun fyrir börn og unglinga til að greina og þekkja falsfréttir. Það er mjög mikilvægt að íslenskt menntakerfi hefji strax á grunnskólastigi að bjóða upp á námskeið til að börn öðlist þekkingu á því að greina falsfréttir í samfélaginu. Það er bara eins og að geta lesið sitt eigið samfélag. Einnig er mjög mikilvægt að fræðasamfélagið taki á þessum málum og öðrum slíkum. Ísland gerðist aðili að evrópska öndvegissetrinu um fjölþáttaógnir í Helsinki í desember 2021, sem sett var á fót 2017. Spurningarnar eru þessar: Hvað hefur áunnist með þessu samstarfi? Hvað hefur gerst? Hvað hefur Ísland fengið út úr þessu samstarfi? Höfum við fengið aukna sérþekkingu inn í landið, í fræðasamfélaginu og meðal almennings? Ég vil koma að öðru sem varðar netöryggi. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um öryggi net- og upplýsingakerfa 2016/1148, er enn þá í uppkasti hjá sameiginlegu nefnd EES-samningsins. Það er grundvallaratriði að Ísland hefji strax undirbúning að því að innleiða þessar reglur. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa sérstöku umræðu um fjölþáttaógnir og netöryggi og hv. þingmanni fyrir að koma þessari umræðu á dagskrá. Þetta er eitt af stærstu málum samtímans. Í NATO-þinginu er búin að vera gríðarlega mikil umræða um þetta síðustu fjögur, fimm ár. Það er varla rætt meira um einstök mál en netöryggi og fjölþáttaógnir. Við Íslendingar höfum á undanförnum árum tekið okkur svolítið á. Fyrir tveimur árum þegar við ræddum fjárlög veittum við 200 milljónir í öndvegissetrið um fjölþáttaógnir í Helsinki og netöryggissetrið í Tallinn og þetta er allt að ganga í gegn og við erum að hefja þetta samstarf. Við erum byrjuð í Helsinki og erum að komast inn í setrið í Tallinn. Í greinargerð í frumvarpi til fjarskiptalaga í vor, sem var búið að vera hérna í einhver ár í þinginu, varðandi 5G og fjórðu iðnbyltinguna sem er í vændum þar sem 5G leikur lykilhlutverk, var það orðað með þeim hætti að þetta væri taugakerfið í samfélagi fjórðu iðnbyltingarinnar. Það er öllum ljóst að þetta eru grundvallarmálefni sem við erum að ræða hér. Ég vil líka benda á góða skýrslu Björns Bjarnasonar sem hann vann fyrir utanríkisráðherra Norðurlandanna og skilaði af sér 2020, hún fjallar einmitt að miklu leyti um þessi mál, komið vel inn á þetta þar. Skýrslan heitir Norræn utanríkis- og öryggismál 2020 og fjallar um loftslagsbreytingar, fjölþáttaógnir, netógnir og áskoranir í fjölþjóðlegu samstarfi innan ramma alþjóðalaga. Þetta er eitt af allra stærstu málunum í samstarfi Norðurlandanna og ég held að meginatriðið sé að við verjum okkur í netöryggismálum okkar og gegn fjölþáttaógnum en við þurfum að gera það í samvinnu við Norðurlandaþjóðirnar, sérstaklega í gegnum NORDEFCO og þann breytta heim sem er að verða til núna þegar Svíar og Finnar ganga inn í NATO. NATO gegnir veigamiklu hlutverki og aðrar þjóðir í NATO en mig grunar að 

Herra forseti. Mig langar að byrja þessa ræðu á því að þakka málshefjanda. Þetta er mikilvæg umræða og eitthvað sem við ræðum kannski ekki nógu oft. Frekar en að tala um allt sviðið í minni fyrri ræðu langar mig að byrja á netöryggishlutanum, vegna þess að þó að talað hafi verið í þessum sal um mikilvægi netöryggis árum saman þá endurspeglast það ekki í forgangsröðun í stefnumótun eða í fjármögnun á sama tíma. Sem betur fer horfir eitthvað til betri vegar. Við sjáum t.d. núna jákvæð skref stigin með því að sett hefur verið stefna um netöryggi og var aðgerðaáætlun byggð á henni kynnt núna í byrjun mánaðar. En þá var einmitt svo sláandi sem kom fram að það vantaði svo mikil grundvallaratriði. Eitt af því sem hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagði áherslu á var að menntun og fræðslu hefði ekki verið sinnt nægjanlega vel - það vantar bara mannauðinn sem þarf til að tryggja öryggi netsins og kenna fólki að eiga t.d. við svikapóstana sem geta leitt til margra öryggisatvika. Svo vantar náttúrlega líka hefðbundnari þætti eins og að stjórnskipanin er ekki alveg nógu skýr og það þarf að efla varnir og styrkja löggjöfina. En þar er náttúrlega rétt að nefna, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson sagði, að fjarskiptalög voru uppfærð í byrjun þessa árs, dálítið seint miðað við hvenær sú Evróputilskipun sem uppfærslan byggði á var samþykkt. Það endurspeglar líka forgangsröðun, það að tekið hafi þetta langan tíma að uppfæra fjarskiptalögin sýnir ekki að stjórnvöld hafi nálgast þetta verkefni sem jafn brýnt verkefni og þau vilja þó gjarnan vera láta í orði kveðnu.

Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða mikilvægt mál sem er um fjölþáttaógnir og netöryggi. Ég tel engu að síður ljóst í ljósi síðustu atburða að við verðum líka að ræða stöðu öryggis- og varnarmála á víðum grunni, enda tengist þetta allt öryggi. Við erum að sjá það að öryggi annarra þjóða, ekki síst vinaþjóða okkar, tryggir okkar eigið öryggi. Eldflaugin sem sprakk í gær frá Úkraínu og fór yfir til Póllands nálægt landamærunum var gagngert til þess að Úkraína gæti varið land sitt og borgara gagnvart harðvítugum og grimmdarlegum árásum Rússa. Líkt og Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO, sagði fyrr í dag þá er ábyrgðin Rússa, þetta er þeim að kenna. En hvað segir það okkur? Þetta segir okkur það að í svona viðkvæmum málum, viðkvæmri aðstöðu, þurfa bandalagsþjóðir að standa saman, taka yfirvegaða afstöðu og grípa til aðgerða samkvæmt því. Sýna um leið staðfestu, að mínu mati, og öryggi gagnvart þeirri ógn, þeirri ótvíræðu ógn sem stafar af Rússum og ekki síst Pútín. Við skulum heldur ekki gleyma því að þetta stríð er alfarið á ábyrgð Rússa. Við skulum heldur ekki gleyma því að þeim 100 flugskeytum sem var skotið á Úkraínu í gær var ekki beint að hernaðarmannvirkjum. Þeim var fyrst og fremst beint að innviðum, raforkuinnviðum, og að borgum og borgurum Úkraínu. Markmið Rússa er alveg skýrt, það er að skapa óreiðu, granda raforkukerfi Úkraínu. Þeir beina árásum sínum markvisst að borgurunum, eins og ég segi. Þetta eru ekkert annað en stríðsglæpir. En þetta hefur líka þessi óbeinu áhrif, m.a. á okkur, á matvælaöryggi okkar, fæðuöryggi okkar. Raforkuöryggið og fæðuöryggið skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Árásin á Úkraínu, sem er ein helsta matarkista heimsins, getur leitt m.a. til þess að vegna ekki bara mikils mannfalls heldur mikillar landeyðileggingar af hálfu Rússa þá skapast óreiða og öngþveiti og mikil ólga 

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Umræðan snýst í raun um tvö eðlisólík mál þótt skyld séu, annars vegar um tæknilegt öryggi innviða og hins vegar um upplýsingar og upplýsingastreymi. Ég tel mikilvægt að við gerum greinarmun þar á. Hvað varðar tæknilega öryggið, hugsanlegar netárásir, tilraunir til að eyðileggja samskiptakerfi jafnvel heilu landann, er mjög mikilvægt að við vinnum með bandalagsþjóðum okkar og nýtum þá tækni sem þar er til staðar og farin er af stað heilmikil vinna, m.a. innan NATO, við að taka á þessari hættu. En við þurfum líka að efla okkar eigin getu hér innan lands með auknum stuðningi við öryggisyfirvöld hvað þetta varðar. Svo er það hitt, tilraunir og hugmyndir um tilraunir til að stýra umræðu. Þar getum við lent mjög fljótt á hættulegri braut því að falsfréttir koma víða að. Falsfréttir koma stundum frá stjórnvöldum og þá má ekki koma í veg fyrir möguleika á að benda á gallana við slíkar falsfréttir. Við höfum orðið vör við nokkur dæmi, allmörg, á undanförnum árum um að eitthvað sem taldist falsfrétt og var jafnvel lokað á í umræðu á netinu hafi svo bara reynst annaðhvort rétt eða heilmikið til í því. Það var hálf ískyggilegt að sjá viðbrögðin við því þegar bifreiða- og geimfaraframleiðandinn Elon Musk keypti samskiptamiðilinn Twitter og lýsti því yfir að hann vildi efla málfrelsi þar, að allmargt fólk, málsmetandi fólk að því er talið var, lýst yfir hreinum efasemdum um gildi málfrelsis. Það má ekki verða þróunin. Við þurfum að hafa trú á almenningi, treysta almenningi, auðvitað efla og kenna gagnrýna hugsun 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Ég vil nýta tíma minn hér til að vekja athygli á þróun gervigreindar og áhrifum hennar á öryggi fólks. Marga kosti og aukin lífsgæði má finna með tilkomu og framþróun gervigreindar en eins og með allt annað þarf að stíga varlega til jarðar og nýta hana rétt. Með frekari tækni og netnotkun fólks safnast saman upplýsingar um hegðun þeirra og persónulegt líf. Langflestir hafa veitt einkaaðilum leyfi til gagnaöflunar án þess að átta sig á þýðingu þess. Með símum, tölvum og tölvuúrum er reiknað út hversu mikið við hreyfum okkur, samgöngunotkun okkar, við hverja við tölum, hvernig við eyðum tíma okkar mest og hvar og hver áhugamál okkar eru. Þetta er ekki tæmandi listi. Þessar upplýsingar eru mataður í gervigreind sem er jafnvel líklegri til að spá fyrir um hegðun okkar en við sjálf. Þessar upplýsingar ganga síðan kaupum og sölum hjá einkaaðilum og eru nýttar almennt til markaðssetningar. Hæstv. forseti. Þetta er spurning um traust og þetta er spurning um upplýsingagjöf og samtal um öryggi fólks, fyrirtækja og stjórnvalda í hinum stafræna heimi. Það þarf lítið til til að sníða sér upplýsingar á þann hátt að hægt sé að nýta þær í annarlegum tilgangi. Dreifing falsfrétta og nýting myndefnis til hótana er orðið algengt vandamál og í dag þarf engan sérfræðing lengur til að búa til myndefni þar sem hægt er að láta fólk líta út fyrir að segja hluti sem það hefur aldrei sagt. Einnig er svindlstarfsemi í stöðugri þróun eins og við sjáum oft í fréttum. Þessi tækni mun að sjálfsögðu halda áfram að þróast. Það er áhyggjuefni, bæði gagnvart öryggi þjóða og öryggi einstaklinga.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir sín svör. Alþjóðavæðing, stöðugt netsamband og gervigreind í stafrænum heimi hafa veitt okkur lífsgæði og tækifæri sem engan hefði dreymt um fyrir tveimur áratugum. Þessum breytingum hafa einnig fylgt áskoranir sem nauðsynlegt er að bregðast við og varða þjóðaröryggi. Líkt og Víðir Reynisson, yfirlögregluþjónn hjá almannavörnum, benti á í umfjöllun Kveiks nýlega eru fjölþáttaógnir raunverulegt verkefni almannavarna. Fjölþáttaógnir eru ný tegund stríðsreksturs, raunveruleg ógn við öryggi Íslands sem getur valdið gríðarmiklum skaða. Hvort sem um er að ræða netárásir á kerfislega mikilvæga innviði, svo sem fjarskipta- og orkukerfi, markvissar árásir á lýðræðislega ferla og stofnanir samfélagsins eða árásir á vefi þeirra fyrirtækja sem dreifa upplýsingum sem ekki eru stríðsherrum þóknanlegar er ljóst að þær myndu veikja þjóðfélagið verulega og jafnvel lama starfsemi fyrirtækja og stofnana. Við höfum ýmsar leiðir til að takast á við þessar nýju ógnir. Mikilvægast er að nýta tæknina sem við höfum sannarlega aðgang að, þá sérstaklega gervigreind og máltækni til að greina ógnir og bregðast við þeim áður en þær valda umtalsverðum skaða. Gervigreind er kjarninn í greiningu gagna og því besta leiðin til að greina ógnir og vernda kerfislega mikilvæga innviði. Það er ljóst að geta okkar til að nýta gervigreind í þágu þjóðaröryggis byggir á getu gervigreindar til að lesa og greina tungumálið íslensku. Máltækni á íslensku er því einn lykillinn að þjóðaröryggi í dag. Annars getum við ekki nýtt gervigreind gegn nýjum áskorunum. Virðulegi forseti. Það þarf að horfa til stafræns sjálfstæðis Íslands í samhengi fjölþáttaógna

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu, sem fer auðvitað út um víðan völl eins og viðfangsefnið, netöryggi og fjölþáttaógnir. Mig langar, það er minn túkall inn í umræðuna, að tala aðeins um hvað stjórnvöld eru að gera og geta gert til þess að fræða almenning um þá fjölþáttaógn sem við stöndum frammi fyrir, fræða ungt fólk, börn - já, og kannski bara okkur öll, um það hvernig við getum tekið á móti upplýsingum með gagnrýnum hætti og hvernig við getum lesið á milli línanna þegar verið er að miðla upplýsingum sem eru kannski ekki alveg í samræmi við bestu þekkingu og vitneskju. Nú er það svo að ég og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson erum eiginlega ekki sammála um neitt en við erum þó sammála um þetta, að heiminum stafar ógn af falsfréttum, sem stundum koma frá einkaaðilum en stundum frá stjórnvöldum. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni. En til að við getum varist falsfréttum þurfum við að þjálfa almenning, okkur hér innan lands, og stjórnvöld þurfa að fara þar fremst í flokki, í að reyna að greina falsfréttir, að vera læs á fréttir almennt, að greina hvenær meðvitað er verið að dreifa röngum fréttum, en að vera líka meðvituð um að það þarf ekki að vera falsfréttir þó að ekki séu allir sammála. Skoðanaskipti eru ekki falsfréttir heldur getur fólk einfaldlega verið að skiptast á upplýsingum sem ber ekki saman. Það þarf ekki að vera falsfrétt. En við þurfum einhvern veginn að efla samfélagið í þessu og efla þá unga fólkið okkar fyrst og fremst, en ekki síður bara okkur miðaldra fólkið og eldra fólk, í að greina fréttir og vera gagnrýnin á þær upplýsingar sem berast bæði frá stjórnvöldum en líka frá öðrum aðilum.

Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður. Falsfréttir eru ekki nýtt fyrirbæri í heiminum. Falsfréttir urðu ekki til með internetinu en það er mjög mikilvægt að við náum að greina þær og höldum vörð þannig að falsfréttir fái ekki að dreifa sér. Varðandi sjálfstæði Íslands í netöryggismálum sem hér var minnst á er gríðarlega mikilvægt, og það hefur komið fram í fjölmiðlum, m.a. af prófessorum í hagfræði við Háskóla Íslands og ég veit að Seðlabankinn hefur skrifað skýrslur um það, að Ísland komi sér upp innlendri greiðslumiðlun. Það er gríðarlega mikilvægt og myndi líka spara Íslandi tugi milljarða króna á ársgrundvelli. Mannauður og menntun er gríðarlega mikilvæg þegar kemur að fjölþáttaógnum og netöryggi. En ég er hins vegar ekki að sjá það að í grunnskólum og skólum landsins sé verið að taka á þessu máli með nægilega öflugum hætti. Ég minntist í fyrri ræðu á Finna sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar varðandi falsfréttir og við ættum líka að gera það varðandi internetið og fleiri atriði upplýsingabyltingarinnar. Eistar hafa farið að fordæmi Finna hvað það varðar. Ég minntist í fyrri ræðu á aðild Íslands að evrópska öndvegissetrinu um fjölþáttaógnir en við höfum verið aðilar að því síðan 2017. Ég myndi gjarnan vilja fá að vita hver árangurinn af því starfi og þeirri aðild er, hvaða þekking hefur komið inn í landið. Mig langar einnig að minnast á stofnun sem er mjög mikilvæg og það er ENISA. Hvað er ENISA? Það er stofnun Evrópusambandsins um netöryggi, European Agency for Cyber Security. Ísland þarf að taka virkan þátt í þeirri stofnun og þar er gríðarlega mikil þekking. Ég get talað fyrir eigin hönd því þegar ég var að vinna í þessum málum varðandi tilskipun Evrópusambandsins um netöryggi og öryggi upplýsingakerfa þá var mjög mikið horft á upplýsingar sem komu frá ENISA. 

Virðulegi forseti. Eins og fleiri langar mig að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu. Það er spurt hvort við séum nægjanlega í stakk búin til að mæta fjölþáttaógnum. Ef við ætlum að horfa á nethlutann þá er eiginlega bara hægt að segja: Er á meðan er. Öll þessi kerfi eru mannanna verk, stöðugt er verið að ráðast á þau og við erum aldrei komin fyrir vind í þessum málum. Í vor var ráðist á Neyðarlínuna og 400 þúsund netárásir urðu á einum degi þegar innrás Rússa hófst í mars, þá jukust netárásir á íslenskar stofnanir og fyrirtæki til muna og fyrirtæki eins og CCP og önnur sem eru starfandi á landinu þekkja mætavel hversu mikið er ráðist á Ísland. Við erum ekki eyland í stafrænum heimi. Við erum tengd og reyndar alltaf betur tengd, þökk sé góðri ríkisstjórn sem setti fé í IRIS-strenginn sem náði tengingu í síðustu viku og mun hefja rekstur á næsta ári. Hér í morgun kom hópur norrænna öryggissérfræðinga í heimsókn til þingsins þar sem hv. 2. þm. Norðaust. tók á móti þeim. Mjög fáir þingmenn komu til fundar við þá. Það hefði verið kostur ef fleiri hefðu mætt. Að lokum vil ég taka undir með formanni Viðreisnar. 

Frú forseti. Mig langar núna að ræða þær fjölþáttaógnir sem beinast gegn einhverjum mestu grundvallarinnviðum sem við eigum, innviðum lýðræðisins. Þá erum við að tala um upplýsingaóreiðu, falsfréttir, jafnvel beina íhlutun í kosningar í frjálsum lýðræðisríkjum. Þetta eru þær ógnir sem er kannski flóknast að taka á vegna þess að þegar við sem löggjafi þurfum að finna leiðir til að takast á við þessar ógnir þá þurfum við að vega saman ólíka hagsmuni og gæta þess að lækningin verði ekki verri en sjúkdómurinn. Mig langar að nefna tvö dæmi svo ég skýri betur hvað ég á við. Árið 2005 kom t.d. inn í fjarskiptalög ákvæði um svokallaða gagnageymd vegna þess að lögreglan vildi geta rakið notkun fólks á fjarskiptatækjum. Síðan hefur náttúrlega aðgengi að fjarskiptatækjum gjörbreyst, við erum öll komin með GPS-tæki í vasann og hægt að byggja upp mjög ítarlegan prófíl af okkur á grundvelli notkunarupplýsinga. En enn er það svo að þessi heimild er mjög víðtæk. Öllum upplýsingum um alla fjarskiptanotkun allra Íslendinga er haldið til haga í hálft ár á meðan önnur ríki hafa stigið skref til baka og sniðið þessa heimild að þörfinni þannig að tilteknar tegundir fjarskipta eru svona, aðra svona. Það eru kannski skoðaðir ákveðnir hópar frekar en að það sé bara altæk heimild. Þetta var samþykkt inn í fjarskiptalögin núna í vor aftur, eitthvað sem við hefðum kannski ekki átti að gera. Svo er það umræðan um að þrengja að möguleikum fólks til að vera nafnlaust eða í einhverju skjóli á netinu. Ég skil alveg tilefnið, fyrirtæki sem stunda netglæpi eru augljós aðili til að taka á, en við megum ekki ganga svo langt að við þrengjum 

Forseti vill minna á tímamörkin.

Virðulegi forseti. Atburðir gærdagsins kalla ekki bara á fordæmingu og frekari aðgerðir gagnvart Rússlandi, þeir kalla auðvitað líka á það að við metum stöðu okkar sem lands, sem þjóðar, út frá þeirri vaxandi hættu sem steðjar að okkur og öðrum ríkjum og samfélaga vegna stríðsins. Við erum herlaust, blessunarlega, smáríki á Norður-Atlantshafi, en þess þá heldur er sérstaklega mikilvægt að styrkja varnir og viðbúnaðargetu, netöryggi og vera viðbúin gagnvart öllum þessum fjölþáttaógnum eftir því sem aðstæður krefjast og loka ekki augunum fyrir því. Það skapast nú sífellt ríkari þörf á frekari samstillingu og samtali við bandalagsríki okkar í Evrópu og við Bandaríkjastjórn. Til dæmis þarf að vera alveg á kristaltæru - og við í Viðreisn erum eini flokkurinn sem hefur lagt fram tillögu síðan að stríðið hófst 24. febrúar, um það hvernig við eigum að endurmeta þörf okkar fyrir það, fyrir varnir og öryggi. Þess vegna þarf m.a. að meta það, það hefur ekki mátt ræða það innan ríkisstjórnar, hvort það eigi með einhverjum hætti að bæta við varnarsamning okkar við Bandaríkin þannig að hann taki með ótvíræðum hætti til netöryggismála, fjölþáttaógna, mikilvægi órofinna samgangna, flutninga og sæstrengja. Gleymum ekki því að það voru rússnesk herskip fyrir nokkru síðan, í ágúst fyrir einu og hálfu ári síðan, hér fyrir utan landsteinana og á landgrunninu m.a. að kortleggja hvar sæstrengirnir væru. Þannig að allt þetta skiptir máli og á að vera liður í vörnum okkar gegn fjölþáttaógnum. Við eigum að fara í það að endurmeta stöðuna, ekki síst í ljósi stríðsins og hvernig, ef til þess þyrfti að koma, sem ég vona ekki, ætti þá að virkja varnaraðstoð bandalagsríkjanna. Fyrst og síðast megum við ekki vera með bundið fyrir augun þegar kemur að þessu. Heimurinn er að breytast, ógnirnar eru margvíslegar og við verðum að taka á móti þeim með samstilltu átaki og með samstöðu. Það gerum við helst með því að þetta þing hér komi saman og endurmeti stöðu Íslands þegar kemur að vörnum, ógnun, hvort sem er á sviði öryggis á landi eða gagnvart fjölþáttaógnum.

Frú forseti. Þegar ég var að byrja að vinna sem fréttamaður í upphafi þessarar aldar sagði mér gamalreyndur maður í bransanum, fréttamaður: Allt saman sem þú sérð í sjónvarpi er lygi á einn eða annan hátt, hafðu það í huga í störfum þínum og þegar þú fylgist með sjónvarpi. Hann átti þá við að það væri einfaldlega eðli miðilsins. Hann kallaði á a.m.k. einföldun hluta og oft og tíðum að þeir birtust ekki alveg í samræmi við raunveruleikann. Og nú erum við komin með internetið sem, eins og nefnt hefur verið hér í umræðunni, býður upp á sífellt tæknilegri möguleika á að falsa upplýsingar. En svarið við þessu hlýtur að vera, eins og nokkrir hv. þingmenn hafa nefnt, að við þá fræðum fólk um hvernig það meti upplýsingar, temji sér gagnrýna hugsun fremur en að ætla ríkinu það eða samfélagsmiðlum að dæma um það hvaða skoðanir eru réttar og hverjar ekki. Það eru hættulegar brautir og brautir sem við erum komin of langt inn á að mínu mati. Við heyrum til að mynda fréttir af því úr erlendum háskólum að þar sé ekki lengur lögð áhersla á gagnrýna hugsun heldur þvert á móti að hlífa nemendum við skoðunum sem kynnu að vera ögrandi, hlífa þeim við óþægilegum upplýsingum. Þetta er ískyggileg þróun þegar bæði aukast tilburðir til að stýra umræðunni, ákveða hvað er rétt skoðun og hvað ekki, og um leið hefur dregið úr gagnrýnni hugsun og vilja fólks til að meta hlutina sjálft í. Við þurfum að auðvitað að mennta fólk og svo treysta því 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir umræðuna og öllum sem hafa tekið til máls hér í dag. Vissulega er þetta mjög stór málaflokkur og ég átta mig á því, en ég held að það sé mjög mikilvægt einmitt þess vegna að taka þessa umræðu hér í þingsal og vonandi mun hún halda áfram. Það hefur verið margt rætt í umræðunni og það sem mér er efst í huga er auðvitað hvernig við erum að reyna að taka á þessum stóra málaflokki. Það er alveg rétt að okkur gengur betur og betur, en það er ljóst í mínum huga að við þurfum heildarnálgun enda kemur verkefnið ekki til með að hverfa heldur verður aðeins flóknara viðureignar. Við þurfum að beita gagnrýninni hugsun og þá sér í lagi gagnvart svokölluðum djúpfölsunum sem hér var komið inn á í dag þar sem hægt er að myndgera túlkun fólks, breyta andlitum og rödd á mjög trúverðugan hátt, tækni sem sannarlega nýtist til að mynda við kvikmyndagerð, og ýmis sú tækni sem beitt er í fjölþáttaógnum nýtist mjög vel í daglegu samfélagi okkar til góðs. Sem betur fer eru líka fyrirtæki sem eru að vinna að forritum til greiningar sem nýtast gegn fjölþáttaógnum og til að tryggja öryggi okkar á netinu og eigum við eitt slíkt mjög öflugt fyrirtæki hér á Íslandi sem heitir Syndis. Greining á fjölþáttaherferðum hefur leitt í ljós að ekki einvörðungu byggja þær á upplýsingafölsunum heldur geta þær einnig falið í sér leiðir til að hafa spillandi, ögrandi áhrif á samskipti fólks. Ég hef farið hér í umræðunni yfir helstu þætti og gerði það í minni fyrri ræðu en mig langar að beina síðustu spurningu minni til hæstv forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur, hvort það komi til greina að auka enn frekar fjármagn til málaflokksins af hálfu stjórnvalda í ljósi þeirrar stöðu sem blasir við okkur og hversu viðamikið verkefnið er.

Frú forseti. Ég þakka líka fyrir góða umræðu. Ég vil nefna þrennt í mínu síðara innleggi hér. Í fyrsta lagi hvað varðar fjárframlög þá hafa þau verið aukin markvisst á undanförnum árum. Það er gert ráð fyrir aukningu til þessa málaflokks í fjármálaáætlun sem nemur 2,2 milljörðum á tímabili fjármálaáætlunar. Ef við horfum bara einangrað hér síðan á fjarskiptaöryggismálin er verið að gera ráð fyrir því í fjárlagafrumvarpi að þau framlög verði tvöfölduð, fari úr 304 milljónum upp í hartnær 750 milljónir í fjárlögum ársins 2023. Það hefur verið bent á að það þurfi aukna fjármuni til að tryggja fullnægjandi innleiðingu nýrra fjarskiptalaga þannig að það er ekkert útilokað að slíkar tillögur verði gerðar hér við 2. umr. fjárlaga eða í næstu fjármálaáætlun. Við erum að auka þessa fjármuni markvisst og við erum líka búin að vera minna mjög markvisst að innviðunum sem er næsti punktur sem ég vil koma að. Ég vil minna á þriðja fjarskiptastrenginn sem við hófum undirbúning að 2019, tífaldar hér fjarskiptaöryggi og er alveg gríðarlega mikilvægt innviðamál til að tryggja öryggi en líka fjölga tækifærum á Íslandi. Ég vil líka nefna alþjóðlegt samstarf, af því að það hefur aðeins verið undir. Netöryggissetur Atlantshafsbandalagsins í Tallinn, sem við höfum verið að setja aukna fjármuni í, við höfum nú verið aðilar lengi. Evrópska öndvegissetrið í Helsinki, um fjölþáttaógnir, við urðum aðilar þar 2021 og erum líka að auka framlögin þar, þannig að við erum að styrkja okkur alþjóðlega. Að lokum um það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nefndi. Þetta er tvennt, ég er alveg sammála því. Annars vegar erum við að tala um það sem við getum kallað vélbúnaðinn og hins vegar hugbúnaðinn, þ.e. hina áþreifanlegu innviði en síðan hina ósnertanlegu innviði samfélags. Þá getum við einmitt verið að ræða lýðræði og upplýsingaóreiðu. Ég vil bara ljúka þessu með því að rifja það upp að sem menntamálaráðherra beitti ég mér fyrir því að gagnrýnin hugsun fór inn í aðalnámskrá og ég tel að það sé auðvitað mikilvægasta vopnið sem við eigum 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir það tækifæri að fá að flytja hv. Alþingi stutta úttekt úr þessari skýrslu sem unnin var á vegum stjórnvalda en var unnin af sjálfstæðri úttektarnefnd sem skipuð var Ásthildi Elvu Bernharðsdóttur, dósent við Háskólann á Bifröst, sem leiddi nefndina, Guðnýju Björk Eydal, prófessor við Háskóla Íslands, og Trausta Fannari Valssyni, dósent við Háskóla Íslands. Í júní 2021 lagði ég fram tillögu í ríkisstjórn um mikilvægi þess að framkvæma úttekt á því hvernig til hefði tekist í baráttunni við heimsfaraldur kórónuveiru. Mér fannst mikilvægt að hefja þessa vinnu strax þó að faraldrinum væri ekki lokið til að fá sem besta mynd í rauntíma af atburðarásinni. Á þeim tíma var raunar enn óljóst hvernig þessi faraldur myndi þróast og því ljóst að öll þekking sem varð til jafnharðan og mat á reynslu myndi gagnast stjórnvöldum bæði til skemmri tíma en ekki síður til lengri tíma. Ég þarf ekki að rifja upp hér öll þau gríðarlegu samfélagslegu áhrif sem þessi faraldur hafði. Ég held að hann sé okkur öllum enn í fersku minni. Ég taldi mjög mikilvægt að það yrði leitast við að fá fræðilegt mat á viðbrögðum stjórnvalda, það snýst auðvitað ekki bara um ríkisstjórnina heldur líka um sveitarfélögin í landinu, snýst um Alþingi og snýst um ólíkar stofnanir samfélagsins. Verkefnið tók aðeins lengri tíma en stóð til upphaflega. Það kemur kannski ekki á óvart því það reyndist umfangsmeira en gert var ráð fyrir og eins stóð náttúrlega faraldurinn lengur en nokkurt okkar vildi. En hér er komin þessi skýrsla og í stuttu máli sagt þá var höfundum falið að greina hvernig undirbúningi stjórnvalda, í þeirri víðtæku merkingu sem ég nefndi hér, var háttað, hvernig ákvarðanatöku var háttað, hvernig upplýsingum var miðlað, hvernig reynslan var nýtt. Enn fremur hvaða lærdóm mætti draga af viðbrögðum stjórnvalda sem gæti nýst til stefnumótunar vegna annarra áfalla og eins var sérstaklega óskað eftir því að nefndin fjallaði um helstu samfélagslegu áhrif faraldursins. Í erindisbréfinu voru tilgreind nokkur lykilatriði, þ.e. hvernig stefnan var mótuð, hvaða hæfni var til staðar, hvernig samvinna milli ráðuneyta og stofnana gekk, hvernig upplýsingamiðlun var háttað. Þetta er ekki nefnd sem er sett á fót með lögum og það er mikilvægt að halda því til haga, og af þeirri ástæðu var það ekki hlutverk hennar að rannsaka og taka afstöðu til einstakra aðgerða, samninga eða ákvarðana. Til þess þyrfti annan og skýrari lagagrundvöll. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þessi skýrsla sé alveg gríðarlega gott gagn til lærdóms og undirbúnings fyrir framtíðina. Við greiningu sína byggði nefndin á sérstakri aðferðafræði sem viðurkennt er að nýta við að greina áfallastjórnun og þau útskýra þá aðferðafræði ágætlega í skýrslunni. Í því felst að hún horfir aðallega til kerfisins og viðbragða sem gripið er til þegar áfall í líkingu við heimsfaraldur ríður yfir samfélagið, hvaða áskoranir mæta þeim sem stýra þessum viðbrögðum og samhæfa þau og hvort kerfið virki sem skyldi. Þau taka það mjög skýrt fram í formálanum að það ber að líta á úttektina sem þátt í undirbúningi fyrir næstu áföll og draga lærdóm. Þá um helstu niðurstöður. Ég myndi telja þessar niðurstöður koma ágætlega út fyrir okkur öll að því leytinu til að áfallastjórnun gekk vel. Bent er á að traust hafi verið mikið á yfirvöldum fyrir það að grípa til viðeigandi aðgerða. Sérstaklega er rætt um traust á þríeykinu, almannavarnakerfið í samvinnu við íslenskt heilbrigðiskerfi, þanið til hins ýtrasta en stóðst prófið með miklum ágætum. Hvar sem borið er niður í greiningu blasir við mikið og óeigingjarnt vinnuframlag, einbeiting og samstaða. Ég get tekið undir það sem aðili sem auðvitað var í þessari vinnu allri, mér finnst það fólk sem stendur vaktina daglega innan okkar viðbragðskerfis, ef svo má að orði komast, og þar er ég sérstaklega að vitna í almannavarnir og heilbrigðiskerfi en við getum líka tekið það breiðar og rætt um skólana okkar, félagslega þætti, sambýli, hjúkrunarheimili, öldrunarstofnanir. Það var gríðarlega mikið og óeigingjarnt vinnuframlag á öllum þessum stöðum fyrir utan, eins og kemur fram í þessari skýrslu, hvað forsvarsmenn fyrirtækja og stofnana voru reiðubúnir nánast vikulega að endurskipuleggja starfsemi sína til að geta tekist á við sóttvarnaaðstæður. Í stuttu máli sagt vil ég nefna að þegar skoðaðar eru dánartölur þá kemur Ísland vel út. Hins vegar sjáum við það líka að vegna sóttvarnaaðgerða þá fækkaði í raun og veru dauðsföllum líka af öðrum orsökum af því að samgangur manna á milli var minni en ella. Um leið sjáum við það núna, af því að þessi veira er ekki farin, hún er hér enn í samfélaginu og það er sama þróun og við sjáum annars staðar á Norðurlöndum, að það eru enn þá dauðsföll af völdum Covid í samfélaginu okkar og víðtæk smit þó að eðli faraldursins hafi breyst og eðli veirunnar hafi breyst. Ég fer þá yfir helstu þætti. Það er fjallað um traust og mannauð og ég nefndi það hér áðan að innviðir reyndust vera góðir. Mikil fagleg geta, fagþekking og fagleg geta íslensks heilbrigðisstarfsfólks sé mikil og það hafi lagt fram sitt óeigingjarna framlag sem og aðrir framlínustarfsmenn í grunnþjónustu. Það er fjallað sérstaklega um faglega getu og framlag Íslenskrar erfðagreiningar sem hjálpaði íslenskum sóttvarnayfirvöldum að leggja vísindalegan grundvöll að mati á útbreiðslu og eðli smita og sóttvarnatakmörkunum. Það er fjallað um samhæfingu og samstarf stjórnkerfisins og heildarmat nefndarinnar er að almennt hafi samhæfingin gengið vel og verið í samræmi við lög. Það er farið yfir þátt ríkisstjórnar, fjölda funda ríkisstjórnar og ráðherranefnda þar sem staða faraldursins var til umræðu og aðgerðir honum tengdar og allan þann fjölda starfs- og stýrihópa sem voru að störfum. Ég get kannski ekki sagt að það sé skemmtilestur að fara yfir þetta en í raun og veru merkilegt að lesa þetta yfirlit því þetta er alveg ótrúlegur fjöldi ákvarðana, minnisblaða og fólks sem var að vinna í þessu. Á því tímabili sem greining nefndarinnar tekur til hélt ríkisstjórnin samtals 190 fundi og var faraldurinn viðfangsefni á flestum þessara funda. Þau mál voru einnig til umræðu á tveimur þriðju allra funda í ráðherranefnd um ríkisfjármál og ráðherranefnd um samræmingu mála, en 200 fundir voru í þessum tveimur ráðherranefndum á því tímabili sem nefndin skoðaði. Síðan er fjallað um þau mál sem ráðherrar lögðu fyrir Alþingi og fjallaði um afgreiðslu þeirra eftir atvikum. Nefndin bendir á að samhæfing á landsvísu hafi verið virk og upplýsingafundir og miðlun upplýsinga hafi verið árangursrík. Þríeykið fær mikið hrós, sem þau eiga skilið, fyrir miðlun upplýsinga og meðal þess sem lagði grunn að góðum árangri að mati nefndarinnar var samstarf almannavarna og sóttvarnakerfisins og að sóttvarnalæknir hefði unnið áætlanir og undirbúið viðbrögð með almannavarnakerfinu. Það er ágætt að rifja það upp að árið 2008 tók gildi fyrsta heildstæða viðbragðsáætlunin við heimsfaraldri vegna inflúensu og á næstu árum þar á eftir voru einnig settar aðrar viðbragðsáætlanir um viðbúnað vegna farsótta og annarra sýkinga. Þessar viðbragðsáætlanir höfðu umtalsverða þýðingu þegar á reyndi þó að bent sé á það í skýrslunni að fyrirliggjandi áætlanir hafi ekki tekið nægilegt mið af mikilvægri félagslegri opinberri grunnþjónustu. Meginþýðing þessa undirbúnings var sú að helstu viðbragðsaðilar voru viðbúnir, þekktu þau úrræði sem hægt var að grípa til og samskiptaleiðir voru opnar. Nefndin telur að árangurinn sýni að undirbúningurinn skipti öllu og það sé mjög mikilvægt að nota reynsluna núna til þess að fara yfir allar þessar viðbragðsáætlanir. Síðan er fjallað sérstaklega um mannauðinn sem hafi verið lykilatriði. Nefndin telur ekki tímabært að draga endanlegar ályktanir um samfélagsleg áhrif en greiningin bendi til eftirfarandi: Almennar mótvægisaðgerðir stjórnvalda um efnahagsleg úrræði og aðgerðir eins og að halda skólum opnum og frístundastarfi í gangi og leyfa útiveru þrátt fyrir ríkjandi samkomubann hafi haft mjög mildandi áhrif hérlendis. Stjórnvöld hafi brugðist við með skýrum hætti þegar sett voru félagsleg viðbragðsteymi og með því hafi verið betur náð utan um viðfangsefni sem varða ýmis félagsleg viðfangsefni. Það virðist vera sem svo að stjórnvöld hafi verið virk í að leggja mat á og bregðast við mögulegum neikvæðum afleiðingum faraldursins fyrir viðkvæma hópa. En hins vegar er minnt á langtímaáhrif, t.d. hvað varðar sorg þeirra sem misstu aðstandendur eða nána ættingja í þessum faraldri við mjög sérstakar aðstæður þar sem ekki var hægt að vera við dánarbeð og útfarir voru með mjög sérstökum hætti. Það er auðvitað eitthvað sem ég held að reyni gríðarlega á og gefi fólki ekki þetta svigrúm til þess að lifa sorgina. Það reyndi gríðarlega mikið á velferðarþjónustu sveitarfélaga og nefndin tók sérstaklega fyrir stjórnsýsluaðgerðir Reykjavíkurborgar, samhæfingu innan Reykjavíkurborgar og samskipti við önnur stjórnvöld. Hún sýnir glögglega mikilvægi þess að gert sé ráð fyrir þjónustu sveitarfélaga í löggjöf um almannavarnir og hún sé hluti af öllum viðbragðsáætlunum. Hér er um afar mikilvæga ábendingu að ræða, hvernig við getum betur horft til allra þeirra ólíku aðila sem sinna velferðarþjónustu, sérstaklega á sveitarstjórnarstiginu, og viðbragða þeirra á neyðartímum. Það er enn fremur bent á að skynsamlegt væri að rannsaka áfallastjórnun í ólíkum sveitarfélögum - hér er eingöngu fjallað um Reykjavíkurborg - til að öðlast gleggri þekkingu á henni. Eins og við þekkjum eru sveitarfélögin gríðarlega mikilvægur aðili, þau reka nærþjónustu, leik- og grunnskóla, frístundastarf, þau reka sums staðar hjúkrunarheimili, eru með umönnun fyrir aldraða, fatlaða og börn, og félagsþjónustu, þannig að þetta er auðvitað algjör lykilaðili í öllum viðbrögðum við svona faraldri. Þarna er greinilega tækifæri til að draga lærdóma og formfesta betur hlutverk sveitarfélaga varðandi velferðarþjónustu á viðsjárverðum tímum. Nefndin setur fram fjölda ábendinga sem eiga að nýtast okkur til að meta úrbætur í löggjöf, skipulagi og verklagi. Utanríkisþjónustan, svo ég nefni hana, gegndi mjög mikilvægu hlutverki í faraldrinum varðandi ferðaleiðbeiningar, aðstoð við Íslendinga erlendis, samskipti við önnur ríki og nefndin bendir á að betur mætti skilgreina og samhæfa skipulag viðbragða í utanríkisþjónustu og svo almannavarnaviðbragða innan lands. Nefndin telur enn fremur að huga verði að því að skýra lagaákvæði um stöðu sóttvarnalæknis gagnvart landlækni og heilbrigðisráðherra. Þar sem frumvarp til sóttvarnalaga er hér til umfjöllunar á Alþingi þá vona ég að það sé hægt að nýta þessa vinnu við umfjöllun um lögin. Þau benda á mikið flækjustig á reglugerðum og breytingareglugerðum ráðherra um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Ég hugsa að við höfum öll, meira að segja við hér á Alþingi og ríkisstjórn, stundum lent í því að vera óviss um hvaða reglur væru nákvæmlega í gildi innan dyra sem utan dyra við ólíkar aðstæður. Nefndin ræðir hlutverk Alþingis og það er eitthvað sem við getum svo sannarlega velt fyrir okkur og ég vísa aftur til þess að frumvarp til nýrra sóttvarnalaga er til umfjöllunar hér á þinginu. Það er bent á að upplýsingar bárust úr allmörgum áttum til sveitarfélaga og mælt er með því að það verði skoðað að skilgreina betur tengiliði innan sveitarfélaganna við almannavarnakerfið þannig að það séu skýrar upplýsingar og engin óreiða á því hvaðan upplýsingar eru að berast og um hvað. Svo er það samhæfing velferðarþjónustu og almannavarnaviðbragða sem ég nefndi hér áðan, sem ég tel mjög góða ábendingu. Það þarf að skoða sérstaklega viðbrögð við fjölgun tilkynninga um heimilisofbeldi. Við fórum í það verkefni að ráðast í aukinn stuðning við t.d. Kvennaathvarfið, en við þurfum að meta árangur af þeim aðgerðum sem stjórnvöld réðust í. Enn fremur tel ég að það væri skynsamlegt að bera þetta saman, því þetta var eitthvað sem var rætt alls staðar á alþjóðavettvangi, hvort þetta birtist með ólíkum hætti eða hvort þetta var bara nákvæmlega sama þróun alls staðar. Svo er það sem ég nefndi hér áðan, þau sem misstu ástvini. Hér kemur fram ábending um það að fólk missti ástvini við mjög sérstakar aðstæður og það er mikilvægt að við tökum tillit til þess með einhverjum hætti. Ég held að okkur sé öllum ljóst, frú forseti, að það er ekki ósennilegt að við munum þurfa að takast á við annan heimsfaraldur. Eins held ég að síðustu ár sýni að það eru margar ógnir sem geta steðjað að samfélagi okkar sem kalla á sterka innviði, bæði hinar áþreifanlegu og hinar óáþreifanlegu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum svona skýrslu til þess að velta fyrir okkur og taka til skoðunar hvað við getum gert betur í að efla hvort tveggja. Nefndin setur líka fram gagnlegar ábendingar um frekari rannsóknir sem mætti ráðast í, t.d. hvernig fólk í viðkvæmri stöðu upplifði aðgerðir stjórnvalda. Við getum til að mynda nefnt þau sem ekki hafa íslensku að móðurmáli. Þau nefna líka hlutverk þriðja geirans og hvort möguleiki væri að kanna hans hlutverk betur. Í stuttu máli vil ég segja það, frú forseti, að forsætisráðuneytið mun taka upp viðræður við einstök ráðuneyti um þær ábendingar og þau úrbótatækifæri sem nefndin setur fram. Í framhaldi af því verður unnin samræmd aðgerðaáætlun sem verður unnið eftir á vettvangi Stjórnarráðsins og í samstarfi við sveitarfélög og aðra aðila eftir því sem við á. Ég vil að lokum þakka nefndinni fyrir að vinna þessa skýrslu með mjög svo vönduðum hætti og vil að síðustu segja það, af því að við vorum hér að ræða fjölþáttaógnir áðan og ræddum þar bæði hina áþreifanlegu og hina óáþreifanlegu innviði, að ég held líka að þessi skýrsla minni okkur á styrkleika umhyggjuhagkerfisins, þ.e. allra þeirra mikilvægu starfa sem eru unnin í samfélaginu, fyrst og fremst af konum, hvort sem er í félagslega kerfinu, menntakerfinu eða heilbrigðiskerfinu, sem við sjáum að standa svo sterkt í gegnum þennan faraldur. Ég tel að einn af lærdómunum sem við getum dregið af þessu, og ég ætla að leyfa mér að segja það og þetta er auðvitað mín ályktun og ég ætla ekkert að herma hana upp á skýrsluhöfunda, að þarna sjáum við svo sannarlega hvernig stórar kvennastéttir stóðu vaktina í gegnum þessi ár og skiluðu sínu framlagi til samfélagsins svo ekki verður um villst. Það finnst mér eiga að vera eitthvað sem við getum haft í huga. Eins og hv. þingmenn þekkja þá er verið að vinna á mínum vegum í aðgerðahópi um virðismat starfa og þar er verið að skoða sérstaklega virðismat hefðbundinna kvennastarfa. Ég held að þessi skýrsla ætti ríkt erindi inn í þann hóp því hvað er meira virði en að fá í raun og veru vitnisburð um það framlag þessara stétta til samfélagsins á örlagatímum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðu sína um skýrslu um áfallastjórnun stjórnvalda í Covid-faraldrinum. Þegar maður skoðar skýrsluna og sér lokakaflann og kaflann á undan sem er kafli 56.5, Um frekari rannsóknir vegna Covid-19, og þegar maður skoðar líka erindisbréfið þá sýnist mér þetta vera, ég segi ekki innanhússplagg fyrir stjórnvöld eða Stjórnarráðið, en vera um mjög afmarkaðan þátt Covid-faraldursins, um áfallastjórnunina og þætti sem lúta að stjórnvöldum beinlínis. Spurningin er þessi: Væri ekki rétt og eðlilegt að það yrði skipuð rannsóknarnefnd Alþingis til að gera úttekt á Covid-faraldrinum á Íslandi, áhrifum hans á samfélagið, viðbrögð stjórnvalda og fjalla um það á mjög djúpan hátt sem næði yfir breiðara svið en hér er? Ég nefni sem dæmi að bæði í Noregi og í Bretlandi hafa þingnefndir verið stofnaðar til þessa, í Noregi var nefnd sem rannsakaði Covid-faraldurinn og hún skilaði skýrslu í fyrra, ef ég man rétt, síðasta vor. Í Bretlandi hefur líka verið rannsóknarnefnd að störfum og ég veit ekki hvort hún sé búin að skila af sér enn þá. En væri ekki rétt að Alþingi Íslendinga myndi setja á fót rannsóknarnefnd á grundvelli laga um rannsóknarnefndir?

Frú forseti. Það er að sjálfsögðu Alþingis að meta það hvort það kýs að rannsaka þetta frekar en orðið er og það er þá forsætisnefnd Alþingis sem tekur það til umræðu. Ég er hins vegar ekki sammála hv. þingmanni þegar hann segir að þetta sé innanhússplagg því að hér eru fengnir fræðimenn með mjög ólíkan bakgrunn, öll úr fræðasamfélaginu, með mismunandi sérþekkingu sem fá í raun og veru algjört frelsi til að takast á við viðfangsefnið út frá erindisbréfinu. Ætlunin er að sjálfsögðu, eins og ég fór yfir í minni ræðu, að tryggja að stjórnvöld geti dregið lærdóm af eigin viðbrögðum og fengið hlutlausa úttekt á því hvernig til tókst í þeim viðbrögðum. Það skiptir auðvitað verulegu máli þegar við er að eiga vá eins og heimsfaraldur kórónuveiru að við förum yfir viðbrögðin með gagnrýnum hætti og það var ætlunin með þessu. Ég kýs nú ekki að kalla þetta innanhússplagg því þó að megináherslan sé á stjórnvöld, bæði stofnanir ríkisins, ríkisstjórn, ráðherranefndir, Alþingi og svo sveitarfélög, þá eru það þessir aðilar sem hafa hvað mest að segja um það hvernig til tekst í baráttunni við faraldurinn. Ákvarðanir og vinnulag þessara aðila varðar auðvitað allan almenning, þannig að ekki get ég fallist á það. En auðvitað snýst þetta fyrst og fremst um viðbrögð stjórnvalda.

Virðulegur forseti. Það sem ég er að benda á er að sjálfstæð rannsóknarnefnd Alþingis myndi geta skoðað þessi mál á annan hátt, skoðað þennan heimsfaraldur sem við getum sagt að gerist einu sinni á 100 ára fresti. Spænska veikin var árin 1918–1919 og svo kemur Covid-heimsfaraldurinn í nóvember, desember árið 2019, fer á fullt skrið vorið 2020. Að vissu leyti er þetta gríðarlega mikilvægt plagg, að stúdera áfallastjórnun stjórnvalda og að dreginn verði lærdómur af viðbúnaði og viðbrögðum stjórnvalda sem nýta megi til stefnumótunar vegna annarra áfalla í framtíðinni. En það breytir því ekki að rannsóknarnefnd myndi hafa miklu víðtækari heimildir og væri miklu sjálfstæðari í störfum sínum til að rannsaka þennan heimsfaraldur. Ég tek sem dæmi að það mun koma aftur heimsfaraldur, það mun kannski ekki gerast á okkar lífstíð en það gæti gerst. En þetta var séð fyrir. Áhættustjóri í bandarísku fyrirtæki var spurður árið 2017, minnir mig, hvað væri það hættulegasta sem gæti gerst í Asíu. Jú, það væri kórónuveirufaraldur sem myndi koma frá votmarkaði í Kína. Þetta var svona 2017, 2018. Það er mjög líklegt að við munum verða fyrir öðrum faraldri í framtíðinni vegna fjölónæmra baktería, ef ég man nafnið rétt. Það er ekkert ólíklegt að við verðum fyrir öðrum faraldri af öðrum toga. Það er mjög mikilvægt að læra af reynslunni því að þetta hefur líka gríðarleg samfélagsleg áhrif, langt út fyrir áfallastjórnun stjórnvalda. Ég get líka tekið dæmi um áhrif á hagkerfið og hvernig við komum út úr Covid og ekki síst hver stuðningur stjórnvalda var við hagkerfið á sínum tíma, hvort þau hafi verið að setja of mikla peninga inn í hagkerfið eða ekki. Vorum við að prenta of mikið af seðlum vegna fyrirtækja sem þurftu þess ekki o.s.frv.? Ég tel að það væri mjög eðlilegt að við myndum stofna rannsóknarnefnd Alþingis og ég vona að hæstv. forsætisráðherra eða þingmeirihluti sem er að baki stjórnvalda vonandi enn þá - ef stjórnin tæki það upp hjá sjálfri sér að stofna rannsóknarnefnd þá er það hið besta mál.

Frú forseti. Hvað varðar árangur af efnahagslegum aðgerðum þá vil ég meina það, og það kemur kannski engum á óvart sem er hér í salnum, að árangurinn sé nokkuð ljós og það þurfi engar sérstakar rannsóknir á þeim. Við sjáum það einfaldlega á stöðunni í hagkerfinu og getum borið hana saman við önnur hagkerfi. Hún er nefnilega ansi góð. 

Frú forseti. Þegar heimsfaraldur skall á var þjóðin fljót að átta sig á að alvara væri á ferðum og að við þyrftum öll að standa saman ef árangur ætti að nást. Við treystum vísindamönnunum best og almannavörnum. Ógnin sem blasti við samfélaginu var heilsufarsleg en ekki síður efnahagsleg og við urðum margs vísari um veikleika samfélagsins. Á nokkrum vikum umturnaðist tilveran og við vissum ekki hvað beið okkar, aðeins það að lífið yrði ekki alveg eins og það var í febrúar 2020. Í heimsfaraldrinum reyndi mikið á kerfin okkar, það reyndi á heilbrigðiskerfið sem aldrei fyrr og það reyndi á velferðarkerfið við að verja almenning fyrir afleiðingum þess að tekjur sumra heimila féllu og sum fyrirtæki fóru illa. Ferðaþjónustan er stærsta atvinnugreinin og við höfum veðjað á hana til framtíðar. Nú hefur hún náð sér að nýju en við verðum samt að muna hversu hættulegt það er að treysta svo mikið á eina atvinnugrein ef hún lendir í vanda. Því verðum við að finna leiðir til að renna fleiri öflugum stoðum undir atvinnulífið og efla þær sem fyrir eru til nýrrar sóknar. Það skiptir máli hverjir halda um stjórnartaumana því að það skiptir máli hvernig peningum skattgreiðenda er varið. Ákvarðanir um hvert samfélagið stefnir eftir Covid, hvernig tekið er á áfallinu og hvernig stuðningi er háttað við þá sem þurftu að bera þyngstu byrðarnar eru pólitískar. Öll nágrannaríki okkar unnu að lausnum fyrir fyrirtæki líkt og stjórnvöld hér á landi. Unnið var gegn atvinnuleysi með framkvæmdum og störfum á vegum ríkis og sveitarfélaga. Fyrirtækjum voru boðin lán á góðum kjörum, styrkir lagðir til þeirra sem var gert að loka vegna Covid-19 og frestun var á ýmsum greiðslum, meira að segja fengu fyrirtæki styrki til að borga laun í uppsagnarfresti. Ekkert annað land hjálpaði fyrirtækjum að segja upp fólki, enda ótrúleg framkvæmd þegar nær hefði verið að leggja aukna áherslu á að halda starfsmönnum í ráðningarsambandi á meðan erfiðleikarnir gengu yfir. Það var nauðsynlegt að koma fyrirtækjum í vanda til aðstoðar. Það var ríkisstjórnin líka tilbúin til að gera en hún gerði ekki nóg fyrir fólkið sem missti vinnuna eða samfélögin sem glímdu við mesta atvinnuleysið. Athygli vekur að félagslegar mótvægisaðgerðir stjórnvalda beindust ekki sérstaklega að einstæðum foreldrum. Í skýrslunni segir að engar sértækar aðgerðir hafi beinst að þeim hópi þó að almennar aðgerðir fyrir fjölskyldur, svo sem hækkun barnabóta, hafi nýst þeim. Einstæðir foreldrar eru í viðkvæmri stöðu þar sem þeir eru oft einir á hinni svokölluðu þriðju vakt og þurfa einir að sinna umönnun barns eða barna, heimilisstörfum og launaðri vinnu. Lítið má út af bera hjá einstæðum foreldrum enda eru þeir oftar undir fátæktarmörkum en foreldrar í sambúð. Bent er á í skýrslunni að rétt sé að kanna í kjölfar faraldursins afdrif foreldra ungra barna, bæði lögheimilis- og umgengnisforeldra sem ekki deila heimili, með tilliti til efnahags- og sálfélagslegra áhrifa. Frú forseti. Ég vil nefna Suðurnesin sem dæmi um samfélag sem varð áþreifanlega fyrir barðinu á atvinnuleysi í heimsfaraldri. Erfiðasti tíminn var þar þegar atvinnuleysið mældist 25%, þegar fjórði hver vinnandi maður gekk þar atvinnulaus. Suðurnesin fengu mikinn skell þegar WOW-air fór á hausinn og var atvinnuleysi komið í 10% þegar heimsfaraldur skall á. Á svæðinu glíma margir við afleiðingar langtímaatvinnuleysis sem eru allt í senn félagslegar, heilsufarslegar og efnahagslegar. Lykilstofnun Suðurnesja, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, er fjársvelt og ekkert er í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar til að mæta vanda stofnunarinnar og þjónustuþörfinni á svæðinu, sem er ekki bara mikil vegna mikillar fjölgunar íbúa heldur einnig vegna fjölbreytileikans sem bæði auðgar samfélögin og kallar á flóknari félags- og skólaþjónustu og túlkaþjónustu, ekki síst við heilsugæslu. Krefjandi og kostnaðarsamt er fyrir skólasamfélagið þar að koma til móts við hvert og eitt barn líkt og lögbundið er. Almennt komu veikleikar fram í heilbrigðiskerfinu í Covid-faraldrinum og viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru ekki til þess fallin að mæta þeim veikleikum með raunhæfum hætti. Þvert á móti er veikleikum viðhaldið með óásættanlegu aðgerðaleysi og að því er virðist skilningsleysi á erfiðum aðstæðum heilbrigðisstarfsfólks og fólksins sem þarf á þjónustu þess að halda. Forseti. Ég vil nýta það sem eftir er af ræðutíma mínum til að tala um andlega líðan ungs fólks, sér í lagi ungra kvenna og stúlkna. Ég verð að segja að eftir að hafa lesið niðurstöður skýrslunnar um andlega líðan ungra stúlkna og kvenna setti mig eiginlega hljóða. Niðurstöðurnar eru sláandi og ættu að leiða til stórátaks í geðrækt hjá ungu fólki, auk þess sem beina þarf sjónum sérstaklega að unglingsstúlkum og ungum konum. Niðurstöðurnar eru sérstakt áhyggjuefni í ljósi þess að versnandi andleg líðan ungs fólks virðist ekki eingöngu tengjast heimsfaraldri heldur hefur andleg heilsa ungs fólks farið versnandi með hverju ári allt frá árinu 2007. Forseti. Hvernig metum við gott samfélag? Hæstv. fjármálaráðherra hreykir sér reglulega af þeim stórkostlega árangri sem náðst hefur undir hans stjórn. Staða ríkissjóðs er miklu betri en búist var við og kaupmáttur aldrei meiri, segir í tilkynningu frá fjármálaráðuneytinu frá því í haust. Hvergi er minnst á hvernig nýta eigi betri stöðu til að bæta heilbrigði og líðan fólksins í landinu. Hvergi er minnst á að andleg líðan unga fólksins okkar hefur aldrei mælst verri og að nauðsyn sé á að forgangsraða málefnum þess framar og fjármagna aðgerðir. Í þeim mælingum og rannsóknum sem greint er frá í skýrslunni benda allar niðurstöður í eina átt. Andleg heilsa íslenskra barna, sér í lagi stúlkna, fer hratt versnandi. Samkvæmt rannsókninni fundu 64% stúlkna í tíunda bekk fyrir depurð vikulega eða oftar samanborið við 48% árið 2018. Hjá drengjum er hlutfallið rúm 31% og hefur aukist um 2 prósentustig frá árinu 2018. Niðurstöður varðandi kvíða eru sömuleiðis áhyggjuefni en 77% stúlkna í tíunda bekk finna fyrir kvíða vikulega eða oftar samanborið við 38% drengja. Já, forseti, það er sama hvaða rannsókn er lesin. Allar sýna þær að andleg heilsa íslenskra stúlkna fer hratt versnandi. Einhverra hluta vegna líður drengjunum okkar mun betur þó svo að andleg heilsa þeirra fari líka versnandi, þó mun minna en hjá stúlkunum. Til hvaða aðgerða hafa stjórnvöld gripið til að vernda stúlkurnar okkar? Hefur verið sett af stað vinna til að draga úr andlegri vanlíðan ungra stúlkna og kvenna eða þurfa þær kannski bara enn eina ferðina að vera duglegri að hjálpa sér sjálfar? Þetta eru sláandi niðurstöður. Einungis 27% stúlkna í tíunda bekk sögðu staðhæfinguna „ég er ánægð með líf mitt“ eiga við sig árið 2022. En hér í okkar stéttlausa landi tækifæranna er allt í stakasta lagi, ekki satt? Hlutfall stúlkna í tíunda bekk sem telja sig hamingjusamar fer úr 40% árið 2018 niður í 28% árið 2022. Fer ekki að koma tími á annað gildismat og annars konar pólitík? Hvað segja þessar niðurstöður um íslenskt samfélag og pólitíska forgangsröðun? Það er eitthvað mikið að þegar einungis 27% stúlkna í einu ríkasta landi í heimi segjast vera ánægðar með líf sitt. Við verðum að forgangsraða öðruvísi og leggja aukna áherslu á að skapa samfélag þar sem fólki líður vel, þar sem stjórnvöld hafa það markmið að auka andlega og líkamlega vellíðan fólks, ekki síst barna. Andleg vanlíðan stúlkna fylgir þeim inn í fullorðinsárin. Í þeim rannsóknum á líðan ungs fólks sem greint er frá í skýrslunni benda allar niðurstöður til þess að líðan kvenna sé marktækt verri en karla. Í fyrsta sinn frá upphafi mælinga hefur orðið marktæk fækkun meðal þeirra sem töldu sig hamingjusöm og enn er munur milli kynjanna töluverður. Árið 2021 mátu 46% ungra kvenna andlega heilsu sína góða borið saman við 65% ungra karla. Þegar kemur að streitu er mjög áhugavert að skoða mun milli kynjanna en streita jókst hjá konum eftir að Covid hófst en stóð í stað eða minnkaði hjá körlum, ef frá er talinn yngsti hópurinn. Hlutfall kvenna sem finnur oft eða mjög oft fyrir streitu í þremur yngstu aldurshópunum er frá 40%–45% en hlutfallið hjá körlum er 30% í sömu aldurshópum. Í skýrslunni segir að mögulega megi leita skýringa á aukinni streitu kvenna í hinum kynjaða vinnumarkaði þar sem konur bera t.d. hitann og þungann af heilbrigðis- og umönnunarþjónustu hérlendis og þar jókst álagið augljóslega mikið í faraldrinum. Óumdeilt er að stóru kvennastéttirnar; hjúkrunarfræðingar, sjúkraliðar og starfsfólk í ræstingum, báru uppi umönnunar- og heilbrigðisþjónustu auk þess sem konur eru meiri hluti starfsfólks í skólum og ákveðnum þjónustustörfum. Það voru konur sem héldu hér uppi stórum hluta grunnþjónustunnar á tímum Covid og gera enn. Það er því ekki furða þó að konur hafi fundið fyrir aukinni streitu á meðan karlarnir í öllum aldurshópum nema þeim yngstu fundu engan mun. Þá sýna niðurstöður einnig að streita er langmest meðal þeirra sem eiga erfitt með að ná endum saman, t.d. finnur yfir helmingur kvenna sem á erfitt með að láta enda ná saman fyrir mikilli streitu í daglegu lífi, borið saman við 25% þeirra sem eiga auðvelt með það. Nauðsynlegt er að bregðast við þessari stöðu. Það blasir við að endurhugsa þarf allan stuðning og forvarnir þegar kemur að geðheilbrigðismálum á Íslandi. Samfélag þar sem innan við þriðjungur ungra stúlkna telur sig hamingjusamar er ekki í lagi.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um margt mjög góða skýrslu að ræða. Hún vekur margar spurningar og í henni eru áhugaverðar ábendingar sem vert er að stjórnvöld taki til sín. Eins og kom fram í andsvörum þá hef ég verið að hugsa og tel að rétt væri að Alþingi skipaði rannsóknarnefnd til að rannsaka viðbrögð stjórnvalda og áhrif Covid-19 faraldursins. Ég tel að áhrifin af þessum heimsfaraldri séu mjög víðtæk á allt samfélagið og líka að mikilvægt sé að rannsaka efnahagslega þáttinn, þ.e. hvernig efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar höfðu áhrif á samfélagið og hagkerfið. Ég tel að þar vakni mjög áhugaverðar spurningar. Að mörgu leyti komum við vel út úr Covid. Það var 65 milljörðum meira í ríkiskassanum en gert var ráð fyrir en það sýnir ekki endilega að aðgerðir stjórnvalda hafi verið réttar. Það sýnir kraftinn í íslensku hagkerfi og það að ferðamenn fóru að koma til landsins, svo það liggi fyrir. Ef maður skoðar erindisbréf nefndarinnar þá átti hún m.a. að fjalla um undirbúning og viðbúnað stjórnvalda vegna farsótta, þar á meðal þátt almannavarna. Eins og ég minntist á í andsvörum við hæstv. forsætisráðherra þá vissu menn að þessi kórónuveirufaraldur myndi líklega koma aftur. Þetta er sami veirustofn og í svokölluðum SARS-faraldri sem olli miklum usla í Hong Kong og síðan í Taívan. Þau ríki sem við eigum að bera okkur saman við varðandi árangur stjórnvalda og áhrif á samfélagið eru einmitt ríki eins á Taívan og Nýja-Sjáland. Bæði eru þetta eyjar sem tókst mjög vel upp á sínum tíma, vörðu sín innri hagkerfi snilldarvel í a.m.k. tvö ár og örfá smit voru í báðum þessum samfélögum. Hins vegar var ekki svo á Íslandi. Ísland er eyja í Norður-Atlantshafi með raunverulega einn millilandaflugvöll, sem er Keflavíkurflugvöllur. Taívan er líka eyja með 23 milljónum manna og Nýja-Sjáland er með 4 eða 5 milljónir manna. Við eigum að bera okkur saman við þessi ríki þegar kemur að árangri varðandi ákvarðanir og áfallastjórnun stjórnvalda til að takast á við kórónuveirufaraldurinn. Ég get rifjað upp hér að formaður Flokks fólksins, Inga Sæland, var í Kastljósi og hvatti til þess að landinu yrði lokað og varð fyrir miklum árásum í Kastljóssþætti RÚV fyrir það. Hún lagði til að loka landinu, og til hvers? Jú, til að verja innra hagkerfi Íslands, svo íslensku samfélagi yrði ekki lokað. Hún fékk mjög beinskeyttan stjórnanda sem er núna kominn í pólitík og var í pólitík í þeim þætti - margt gerist á þessari sérstöku sjónvarpsstöð. Ég vil meina að okkur hafi ekki tekist vel í því að verja innra hagkerfi landsins, ekki á nokkurn einasta hátt. Hins vegar var reynt að markaðssetja Ísland fyrir útlendinga sem griðastað fyrir Covid. Þið munið eftir gulu hátölurunum á svarta sandinum þar sem fólk átti að fá að öskra - það var markaðssetningin. Hvað gerðist? Jú, önnur Covid-bylgja skall á landinu. Því var árangur af áfallastjórnun íslenskra stjórnvalda ekki glæsilegri en það að við lentum aftur í Covid-faraldri og önnur bylgja kom út af markaðssetningu landsins til ferðamanna. Þar fylgdum við ekki fordæmi Taívan og Nýja-Sjálands. Varðandi undirbúning stjórnvalda fyrir heimsfaraldurinn þá held ég að hann hafi ekkert verið sérstakur. Við vorum hins vegar heppin að hafa afburðafólk sem stjórnaði þessum aðgerðum. Stjórnvöld létu embættismenn sjá um verkið, hið svokallaða þríeyki. Þar var sóttvarnalæknir fremstur í flokki og gegndi gríðarlega mikilvægu hlutverki sem og fulltrúar almannavarna hjá ríkislögreglustjóra og landlæknir. Það voru þessir embættismenn sem tóku allar mikilvægustu ákvarðanirnar varðandi það að tryggja að farsóttin dreifðist ekki allt of víða. Það voru ekki stjórnmálamennirnir, svo það liggi fyrir. Vissulega voru samskipti þar á milli en það voru minnisblöð sóttvarnalæknis til heilbrigðisráðherra sem stjórnuðu för. Ég tel mjög mikilvægt að við höldum í svipað kerfi eins og við höfum haft og það er mjög mikilvægt að við breytum ekki valdi eins og þegar hugmyndir voru um að ákvarðanir sóttvarnalæknis færu í nefnd. Það tel ég ekki vera rétt. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum leiðtoga sem geta tekið ákvarðanir, einstaklinga sem geta tekið ákvarðanir og að það séu ekki nefndir sem gera það. Segjum að sóttvarnalæknir hefði verið sóttvarnanefnd. Vissulega er hægt að bera þetta undir sóttvarnaráð eins og lögin kveða á um en gefum okkur það að sóttvarnanefnd hefði verið að skrifa þau minnisblöð sem sóttvarnalæknir skrifaði til heilbrigðisráðherra. Hún hefði getað klofnað og þar verið minni hluti, það hefði farið út í samfélagið og þá gæti fólk sagt: Ég er sammála minni hluta en ekki meiri hluta sóttvarnaráðs. Ég tel að Ísland sé í sjálfu sér land sem er gott í krísustjórnun. Við erum ekki svo góð í að stjórna frá degi til dags eða gera áætlanir um það hvernig við eigum að haga okkar hagkerfi og öðru slíku, en erum hins vegar mjög góð í krísustjórnun í náttúruvá og farsóttum og erum fljót til. Mig langar aðeins að fara ofan í þau atriði sem þar geta skipt máli. Til dæmis kemur fram almenn ábending um að samskipti stjórnvalda hafi verið óformleg og aðgerðir hafi í vissum tilvikum verið ákveðnar og undirbúnar á óformlegan hátt. Það telur skýrslan að sé ákveðinn ljóður, en það er styrkleiki í krísustjórnun þar sem við tökum skjótt ákvarðanir. Það varð hér hrun og þá var íslenska stjórnkerfið mikið dásamað og hvað ákvarðanir voru teknar fljótt, en það var af því að við nýttum okkur þessi óformlegheit, allir héldu að þeir gætu allt og gengið í öll verk. Þessi skortur á formfestu olli hins vegar hruninu og við tókum allt of mikla áhættu þar. Þetta hjálpaði okkur hins vegar í Covid-faraldrinum. Í ábendingu skýrslunnar segir m.a., með leyfi forseta: „Formfestan tryggir t.d. betur að hlutverk aðila séu skýr og auðveldara fyrir nýja aðila (s.s. starfsmenn og embættismenn) að koma að verkefnum ef lykilstjórnendur forfallast. Ábendingarnar hér að framan um undirbúning ákvarðana um opinberar sóttvarnaráðstafanir og um varðveislu og aðgang að rafrænum gögnum tengjast þessari ábendingu.“ Hér er greinilega mjög mikið af ábendingum til stjórnvalda sem mikilvægt er að stjórnvöld taki á. Varðandi önnur atriði í skýrslunni sem eru mjög áhugaverð þá segir, með leyfi forseta: „Annar meginlærdómur sem draga má af viðbrögðum við Covid-19 faraldrinum er að gefa þarf aukinn gaum að þeirri umfangsmiklu velferðarþjónustu sem sveitarfélög veita viðkvæmum hópum og almenningi, sem halda þarf órofinni á tímum áfalla.“ Þegar við skoðum velferðarþjónustu sveitarfélaga og sveitarfélögin í landinu - og ég á sæti í fjárlaganefnd - þá sjáum við að þau eru kerfisbundið fjársvelt af ríkisvaldinu, t.d. varðandi NPA-samningana og fleiri verkefni sem þeim eru falin án þess að þeim fylgi fjárveitingar. Það þarf að taka algerlega á því og breyta viðhorfi stjórnvalda til sveitarfélaga varðandi fjárveitingar. Þetta kerfisbundna fjársvelti verður að stoppa. Þetta er aðalástæðan fyrir gríðarlegum halla sveitarfélaganna ár eftir ár. Annað áhugavert atriði í skýrslunni er þar sem segir, með leyfi forseta: „Í lög þurfi skýrari ákvæði um það hvað felst í yfirstjórn almannavarnaaðgerða.“ Þarna þarf að skýra miklu betur hlutverk almannavarna og hvert sé hlutverk yfirstjórnarinnar, hvaða ákvarðanir hún geti tekið og hvaða valdheimildir hún hafi. Það kemur aftur að því sem lýtur að hinum óformlegu samskiptum sem áttu sér stað, sem eru mjög áhugaverð í öllu þessu máli. Einnig er áhugavert þar sem fjallað er um flækjustig í skýrslunni, að flækjustig á reglugerðum og breytingum á reglugerðum ráðherra um opinberar sóttvarnaráðstafanir hafi verið allt of hátt. Þetta sýnir að festan í stjórnsýslunni hafi einfaldlega ekki verið fyrir hendi. Það er gríðarlega mikilvægt að ábyrgð hvers og eins aðila sé skýr að öllu leyti og flækjustigið sé ekki of mikið vegna þess að það getur tafið ákvarðanir og viðbrögð á allan hátt. Eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Örar breytingar og flóknar reglur gátu leitt til vafa hjá þeim sem þurftu að fylgja reglunum, t.d. þeim sem þurftu að ferðast á milli landa, og líka hjá þeim stjórnvöldum sem þurftu að túlka þær og framfylgja, s.s. lögreglu og skólastofnunum. Það er mjög æskilegt að leita leiða til að setja einfaldari reglur og leita leiða til að koma reglum á framfæri með skýrari og aðgengilegri hætti í framtíðinni. Slíkt getur einnig átt við um önnur áföll en farsóttir. Í því efni eru ýmsar leiðir færar, t.d. voru hér í Covid-19 faraldrinum gerðar tilraunir með notkun litakóða.“ Í miðjum faraldri var því farið í ákveðna tilraunastarfsemi með litakóða varðandi almannavarnastig. Þessir litakóðar eru enn þá í reglugerð. Í breytingarfrumvarpi til breytinga á lögum um almannavarnir voru þessar litakóðaskilgreiningar ekki settar inn varðandi almannavarnir, þær eru enn þá í reglugerð. Ég tel það vera mjög miður og benti ítrekað á það í allsherjar- og menntamálanefnd án árangurs, enda var það frumvarp bara keyrt í gegn eins og önnur stjórnarfrumvörp. Önnur ábending sem er mjög áhugaverð er sú að unnið verði að samhæfingu velferðarþjónustu og almannavarnaviðbragða. Þarna komum við aftur að samskiptum miðstjórnarvaldsins við sveitarfélögin, að stjórnsýslustigið geti unnið saman á samhæfðan hátt þegar kemur að flóknum aðgerðum sem þurfa mikla og nákvæma útfærslu á tímum eins og í heimsfaraldri. Það byggir líka á því að þekking sé til staðar í velferðarþjónustu og almannavarnaviðbragði. Einnig eru viðbrögð vegna tilkynninga um ofbeldi og vanrækslu barna mjög áhugaverð. Í skýrslunni er fjallað um barnavernd. Þar kemur fram að áætlað er að tilkynningar hafa borist vegna tæplega 11.000 barna árið 2021. Með leyfi forseta: „Til að hægt sé að kanna öll mál með viðhlítandi hætti og veita þá þjónustu og stuðning sem slík mál krefjast þarf að tryggja að barnavernd sé í stakk búin til að sinna þessum málafjölda og þeim börnum sem um ræðir.“ Hér er gríðarlega mikilvægur liður í skýrslunni og mikilvægt atriði sem þarf greinilega að taka á. Börn eru einn viðkvæmasti hópurinn þegar kemur að heimsfaraldri og sóttum eins og Covid-19. Börn ásamt fötluðum, öldruðum og öryrkjum eru þeir hópar sem stjórnvöld þurfa sérstaklega að beina sjónum að. Í skýrslunni er fjallað um geðvernd barna og eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir talaði um þá vekur sá mikli munur á líðan stúlkna og drengja athygli, stúlkum í óhag. Það er klárt mál að í framtíðinni þarf að huga enn betur að þessu atriði. Ég tel að þessi skýrsla sé um margt mjög góð. Hún fjallar t.d. um samvinnu milli ráðuneyta og stofnana, stjórnmála- og embættismanna, opinberra aðila og einkaaðila og samspil framkvæmdarvalds og Alþingis. Ég tel að við höfum verið mjög heppin með það hversu vel mönnuð við vorum af embættismönnum á þessu sviði og þá tala ég sem almennur borgari. Ég var ekki á þingi og ég var ekki inni í stjórnkerfinu á þessum tíma, en það er augljóst mál að þríeykið svokallaða á heiður skilinn fyrir framgöngu sína, þær ákvarðanir sem teknar voru og hvernig upplýsingagjöf var háttað á þeim tíma. Ég held að skýrslan sé vissulega gott innlegg en hún er engan veginn fullnægjandi plagg sem úttekt á Covid-19 og hvernig stjórnvöld unnu. Ég tel að það sé alveg skýrt að frekari rannsóknir á Covid-19, eins og fjallað er um í 56. kafla, 

Frú forseti. Í upphafi Covid-faraldursins var ég ekki í hópi þeirra sem hafði hvað hæst í gagnrýni á stjórnvöld, a.m.k. ekki opinberlega, vegna þeirra takmarkana sem gripið var til, takmarkana á borgaralegum réttindum í baráttu við veiru sem læknavísindin höfðu litla þekkingu á. Ég taldi og tel að það sé réttlætanlegt og nauðsynlegt þegar óþekktur ógnvaldur herjar á þjóð að stjórnvöld grípi til ráðstafana til að verja líf og heilsu almennings, jafnvel þótt frelsi einstaklinga sé skert tímabundið. Þessi afstaða er byggð á þeirri sannfæringu að ein grunnskylda ríkisvaldsins sé að bregðast við þegar samfélaginu er ógnað enda sé farið að öllum meginreglum réttarríkisins og stjórnarskrár. Ég undirstrika þetta. Við eigum sem sagt í mínum huga að viðurkenna að það er nauðsynlegt að stjórnvöld geti gripið til aðgerða í sóttvörnum til að verja almenning á hættutímum. En um leið verðum við að gera ákveðnar kröfur til stjórnvalda og heilbrigðisyfirvalda, að þau viðmið sem stuðst er við séu skýr, öllum ljós og taki mið af breyttum aðstæðum og betri þekkingu, að gætt sé samkvæmni í yfirlýsingum og upplýsingum, að hægt sé að treysta því að aldrei sé gengið lengra en þörf er á, að meðalhóf ráði alltaf för, að stjórnvöld virði grunnréttindi borgaranna og starfi innan þeirra valdmarka sem þeim er mörkuð, að ekki sé kynt undir ótta til að réttlæta skerðingu á borgaralegum réttindum, að málefnalegum athugasemdum og gagnrýni sé ekki mætt af hroka þeirra sem telja sig umboðsmenn valdsins eða þekkingarinnar, að spurningum sé svarað, að viðurkennt sé að þrátt fyrir að stjórnvöld beri skyldur til að bregðast við þegar samfélaginu er ógnað þá skipti til lengri tíma litið meira máli að farið sé að meginreglum réttarríkis og stjórnarskrár þegar glímt er við aðsteðjandi hættu. Á þetta benti Sumption lávarður, sem er fyrrverandi dómari við Hæstarétt Bretlands, í fyrirlestri við Cambridge-háskóla í október 2020 þegar faraldurinn var í hámarki. Hann benti á að í frjálsu landi sé sérstaklega mikilvægt að stjórnvöld á hverjum tíma virði grunnréttindi borgaranna og starfi innan þeirra valdmarka sem þeim eru mörkuð. Í mörgu tókst okkur vel upp í baráttunni við skæða veiru hér á Íslandi. Árangurinn í samanburði við önnur ríki er góður þegar litið er á áhrif á líf og heilsu. Þá hafa samantektir sýnt og staðfest góðar niðurstöður hvað efnahagsmál varðar borið saman við önnur lönd. Þar liggja t.d. til grundvallar norrænar samanburðarrannsóknir. Þrátt fyrir að faraldurinn hafi, eins og við vitum öll, haft gríðarleg efnahagsleg áhrif hér á Íslandi, eins og raunar annars staðar, sem birtist m.a. í miklum samdrætti landsframleiðslu og miklu atvinnuleysi, þá virðast samfélagsleg áhrif a.m.k. ekki hafa verið meiri hér á Íslandi heldur en annars staðar - en samanburðarrannsóknir hafa lítið sem ekkert verið gerðar, a.m.k. ekki það er ég þekki. Okkur vantar slíkar upplýsingar. Það er hins vegar staðreynd að íslenskt samfélag, eins og raunar önnur norræn samfélög, stóð að mörgu leyti vel að vígi gagnvart þeim áskorunum sem við þurftum að mæta í faraldrinum. Húsnæði er gott, innviðir eru góðir, menntunarstig er hátt, velferðarkerfið traust og svo má lengi telja. Gripið var til öflugra efnahagsaðgerða, mótvægisaðgerða frá hendi stjórnvalda, til að verja þær atvinnugreinar og einstaklinga sem urðu fyrir mestum áföllum og þær drógu sannarlega úr áhrifum faraldursins. Skýrsla sú sem hér liggur fyrir er viðamikil. Ég skal viðurkenna að mér hefur ekki unnist tími til að lesa hana spjaldanna á milli en það er augljóst að hún er vel unnin og ítarleg. Á komandi vikum munum við hér í þessum þingsal fá til þinglegrar meðferðar frumvarp um sóttvarnalög og þá verðum við að vanda til verka. Að þessum þætti er vikið í skýrslunni. Þar er m.a. bent á að vegna þess að opinberar sóttvarnaráðstafanir séu íþyngjandi þurfi þær að byggja á skýrum lagaheimildum en einnig á tiltölulega ríkri þörf sem stjórnvöld verða að geta sýnt fram á að hafi verið til staðar eða stjórnvöld hafi með réttu mátt ætla að væru til staðar á þeim tíma sem til viðkomandi ráðstafana var gripið. Þá megi beiting þeirra ekki ganga lengra hverju sinni en nauðsynlegt er, að gættum viðeigandi upplýsingum á þeim tíma sem um ræðir. Þetta segir í skýrslunni og með leyfi forseta vil ég vekja alveg sérstaka athygli á eftirfarandi ábendingu í skýrslunni, ábendingu sem ég hygg að þingið og sérstaklega velferðarnefnd, sem fær sóttvarnafrumvarp til efnislegrar meðferðar, ætti að huga að. Þar segir: „… þrátt fyrir að komist sé að þeirri niðurstöðu að í almennum lögum sé að finna heimildir fyrir ráðherra til að ákveða opinberar sóttvarnatakmarkanir standi það því samt ekki í vegi að leitað sé formlegra heimilda Alþingis um sama málefni. Það vekur vissa athygli að slíkt hafi ekki verið gert í ríkara mæli í Covid-19 faraldrinum, heldur var þanþol lagaheimildanna nýtt. Alþingi hefði jafnframt sjálft getað látið þessi mál til sín taka, en valdi þó almennt að gera það ekki.“ Þetta er töluverð gagnrýni á störf þingsins, á störf löggjafans, og ég ætla að fullyrða að hún er réttmæt. Þegar við tökum til við það að fást við ný sóttvarnalög er þessi skýrsla um áfallastjórnun stjórnvalda mjög gott og nauðsynlegt innlegg, í rauninni ekki bara varðandi sóttvarnalögin heldur almennt fyrir stjórnvöld og okkur sem hér erum, við það verkefni að vinna að úrbótum á löggjöf og skipulagi og verklagi eins og í rauninni er tilgangur með skýrslugerðinni. Fyrirheit hæstv. forsætisráðherra liggja fyrir um að það verði gert. Hitt er svo annað að okkur vantar tilfinnanlega úttekt á því hvernig almenn borgaraleg réttindi voru skert, á hvaða grunni og hvernig gætt var að réttindum einstaklinga sem þurftu að sæta takmörkunum. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir þingið að beita sér fyrir því að slík úttekt, lögfræðileg úttekt, verði gerð. Það hefði verið ágætt að hafa hana við höndina þegar við tökumst á við ný sóttvarnalög. Ég ætla hins vegar ekki að velta upp spurningum um hvort sá árangur sem vissulega náðist, bæði hvað varðar að verja líf og heilsu, sem er auðvitað grunnskylda stjórnvalda og tókst vel að verja mikilvæga efnahagslega innviði með aðgerðum í ríkissjóði, hvort sami árangur hefði hugsanlega náðst með því að beita vægari aðferðum. Ég vil þó vekja athygli á því að a.m.k. ein rannsókn, sem unnin var á vegum rannsóknastofnunar John Hopkins-háskóla í hagnýtri hagfræði og heilbrigðisvísindum og birt var í janúar sl., gefur til kynna að með umfangsmiklum félagslegum og efnahagslegum takmörkunum hafi ekki náðst neinn marktækur árangur í baráttunni við Covid og aðeins hafi tekist að draga úr dánartíðni um 0,2% að meðaltali. Við þurfum auðvitað að vera ófeimin að velta því upp, velta því fyrir okkur hvort þær aðgerðir sem gripið var til - árangurinn liggur fyrir - hvort hægt hefði verið að ná svipuðum eða jafnvel jafn góðum árangri með því að beita vægari aðgerðum. Frú forseti. Ég fagna þessari skýrslu. Ég skal viðurkenna það hér aftur að mér hefur ekki auðnast að lesa hana spjaldanna á milli en hún er mikilvægt plagg, mikilvæg heimild fyrir þær aðgerðir sem gripið var til, vitnisburður um að árangur náðist. En það breytir ekki hinu að við hér þurfum auðvitað að spyrja okkur þessara spurninga: Hvernig getum við staðið betur vörð um hin borgaralegu réttindi þegar stjórnvöld þurfa og neyðast til að grípa til takmarkana, jafnvel þannig að borgaraleg réttindi séu alltaf tímabundin eða gengið á þau? Hvernig getum við varið þau betur? Með hvaða hætti? Ég hygg að við eigum líka að taka til okkar þá gagnrýni sem ég vitnaði til hér áðan þegar bent er á það að Alþingi, við hér, löggjafinn, hefðum getað beitt okkur í ríkara mæli þegar kom að framkvæmd sóttvarna og þeir sem gagnrýndu þær aðgerðir sem gripið var til og eru í þessum sal hefðu getað nýtt sér það vald sem felst í því að sitja á löggjafarsamkomu landsins.

Forseti. Að ganga í gegnum krísu er erfitt og miklu meira en erfitt. Það var mjög flókið og skrýtið og bara erfiður tími. En það er hætt við því að þegar við komum út úr slíku ástandi þá viljum við horfa fram á veginn og skilja erfiða ástandið eftir í fortíðinni. En sama hversu erfitt það kann að vera er ótrúlega mikilvægt að við gefum okkur tíma til að rýna í baksýnisspegilinn og læra af því sem gerðist, bæði sem einstaklingar og samfélag. Þessi skýrsla er ágætisbyrjun á þeirri vegferð. En það eru nokkrir hlutir sem ég legg mest upp úr þegar kemur að lærdómi frá Covid-tímabilinu. Í fyrsta lagi hvað varðar afmörkun skýrslunnar þá er um að ræða afar efnis- og umfangsmikla skýrslu sem hefur það hlutverk að greina áfallastjórnun stjórnvalda á Covid-19 tímabilinu. Það er fjallað um þanþol lagaheimilda um opinberar sóttvarnaráðstafanir og það kemur fram að í skýrslunni sé ekki tekin afstaða til undirbúnings einstakra ákvarðana eða stjórnvaldsfyrirmæla um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Ekki sé heldur tekin afstaða til lagaheimilda einstakra reglugerða ráðherra né um það hvort tilteknar ráðstafanir hafi, á þeim tíma sem í þær var ráðist, verið í samræmi við meðalhóf og jafnræði o.s.frv. Forseti. Ég viðurkenni að mér þykir þetta skjóta skökku við, ekki síst í ljósi þess að ég hefði haldið að einn helsti þátturinn sem við hefðum þurft að líta til og læra af væri hvort aðgerðir stjórnvalda samræmdust reglum um jafnræði og meðalhóf og hvort aðgerðir stjórnvalda hafi verið í samræmi við lögin sem tryggja eiga réttindi borgara við slíkar aðgerðir. Eins og er reifað í skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2021, með leyfi forseta: „Sú hætta virðist óneitanlega fyrir hendi að eftir langvarandi ástand, líkt og það sem skapaðist í heimsfaraldrinum, fari stjórnvöld í auknum mæli að líta á skerðingu grundvallarréttinda sem léttvæga eða jafnvel sjálfsagðan hlut með þeirri afleiðingu að réttaröryggi borgaranna skerðist til frambúðar. Andstætt ýmsum nágrannaríkjum okkar þá virðast enn sem komið er engar ráðagerðir uppi hér á landi um heildstæða úttekt, m.a. m.t.t. grunnreglna réttarríkisins, á þeim ráðstöfunum sem ráðist var í vegna heimsfaraldursins.“ Það að þessi skýrsla hafi ekki verið nýtt til að leggja betur mat á meðalhóf aðgerða er að mínu mati ámælisvert og gefur væntanlega ekki kost á öðru en að ráðast strax í þá vinnu. Það hlýtur að vera gríðarlega mikilvægt að ráðast strax í þá vinnu. Almenna umfjöllunin í skýrslunni um þanþol réttarheimilda er mikilvæg en hún er bara eitt púsl í þeirri mynd sem við þurfum að skoða. Þá finnst mér líka tilefni til að tala aðeins um þær fullyrðingar sem finna má í sama kafla um að Alþingi hefði getað látið þessi mál til sín taka en að þingið hafi ekki valið að gera það. Þrjú þingmannamál um breytingar á sóttvarnafrumvörpum voru lögð fram en fengust ekki útrædd auk þess sem tvö stjórnarfrumvörp heilbrigðisráðherra voru samþykkt. Að halda því fram að Alþingi hafi haft mikil tækifæri til að grípa inn í aðgerðir stjórnvalda með lagasetningu er bara mjög hæpið. Upplýsingamiðlun til Alþingis var með allra minnsta móti. Þinghaldi voru strangar skorður settar vegna sóttvarnaráðstafana og sterkt meirihlutaræði hérna á þinginu þýddi að möguleikarnir til að veita aðhald voru oft af mjög skornum skammti. Það hefði verið mun eðlilegra fyrir heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnina að hafa hreinlega ríkara samráð við þingið um lagaheimildir sínar í faraldrinum, bæði í þingsal og í nefndum þingsins. Ég vona svo sannarlega að það sé lærdómur sem ekki bara ég dreg af þessu heldur ríkisstjórnin sjálf og muni vinna öðruvísi og ríkisstjórnir framtíðarinnar muni vinna öðruvísi ef svona ástand kemur upp aftur, sem ég vona svo innilega að verði ekki. Þá langar mig til að víkja aðeins að áhrifum Covid-19 faraldursins á líf fólks og heilsu. Það sem þessi skýrsla sýnir fram á er að andlegri líðan fólks hafi hrakað undanfarið og sérstaklega á tímum faraldursins. Andleg líðan sérstaklega ungs fólks annars vegar og stúlkna og kvenna hins vegar hefur versnað hvað mest og það er mikið áhyggjuefni. Það má heldur ekki gleyma því að það voru hefðbundnar kvennastéttir sem fóru verst út úr faraldrinum, þær sem stóðu vaktina í framlínustörfunum í faraldrinum. Þar má nefna hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða, kennara, sem eru að miklu leyti konur, og öll umönnunarstörfin í samfélaginu. En svo eru hin minna sýnilegu störfin sem gleymast stundum eins og ræstingar, sem konur sinna oft í miklum mæli, og hvað þá öll húsverkin og barnauppeldið og þriðja vaktin sem er nánast aldrei talað um og aldrei metið til fjár. Það er ofboðslega mikilvægt að við höldum áfram að standa vörð um þessa hópa sem lentu í mestu álaginu og hafa frumkvæði að aðgerðum sem styðja við fólkið. Þar sem okkur vantar, eins og skýrslan bendir á, er heildarmyndin af langtímaáhrifum Covid-19 á fólk. Það er vinna sem ég vona innilega að stjórnvöld haldi vel utan um og sú skýrsla, þegar hún kemur, verður algjörlega nauðsynleg fyrir ákvarðanatöku í framtíðinni. Það sem kann að hafa haft hvað mestar afleiðingar í faraldrinum eru langvarandi breytingar á samfélaginu vegna sóttvarnaráðstafana. Í rétt um tvö ár þurfti fólk að búa við áföll, ótta, streitu, óvissu vegna atvinnumissis á meðan faraldrinum stóð og vegna áframhaldandi afkomukvíða í kjölfarið. Nú þegar við erum loksins að komast úr ástandinu tekur við stríð, verðbólga ofan á allt og fjárhagsáhyggjur einstaklinga og fjölskyldna hafa ekki verið eins miklar síðan eftir hrunið. Andlegri líðan hefur hrakað mikið á sama tíma. Það má ekki gleyma því að flest okkar þurftum á einhverjum tímapunkti að sæta einangrun eða sóttkví og sum oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og lengst af var sóttkví um ein vika og einangrun tíu dagar eða lengri. Fólk er eðlilega misvel búið undir þá einangrun og hún getur komið mjög misjafnlega við fólk. Þá varð fólk í einhverjum tilfellum fyrir tekjumissi vegna ákvarðana og jafnvel þótt stjórnvöld hafi reynt að koma til móts við þessa hópa með sérstakri lagasetningu og launagreiðslum í sóttkví og einangrun hefur þetta samt haft áhrif á lífsgæði þessa fólks. Það sem mér finnst við sjá eftir þennan faraldur er aukin samfélagsleg sundrung sem leiðir af sér minni samkennd og samstöðu, grefur undan trausti og samfélagsþátttöku sem er grundvöllur heilbrigðs lýðræðis. Þetta eru allt þættir sem þarf að huga að og við þurfum að halda áfram að hlúa að nú þegar faraldurinn er að baki að mestu. Forseti. Hvað kostar það okkur fyrir framtíðarheilbrigði þjóðarinnar að hafa ekki tekið nægilega vel utan um viðkvæmustu hópana á tímum heimsfaraldurs? Voru lífeyrisgreiðslur og atvinnuleysisbætur nægilega háar til að tryggja raunverulegt öryggisnet fyrir fólk á þessum erfiðu tímum? Hver verður kostnaðurinn í framtíðinni af því að hafa ekki tryggt grunnframfærslu nemenda t.d. eða af því að hafa ekki tekið betur utan um einstæða foreldra, að hafa ekki tryggt efnahagslegt öryggi og sveigjanleika fólks á þessum óvissutímum? Hver verður kostnaðurinn af því að hafa ekki stóraukið framlög til geðheilbrigðismála? Munum við gera það núna í kjölfar þessarar skýrslu? Ef marka má fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og fjárlög þá er svarið nei. Hversu hár verður framtíðarreikningurinn vegna vangetu stjórnvalda til að fyrirbyggja uppsafnaðan vanda í heilbrigðiskerfinu? Nú er ég ekki bara að tala um kostnaðinn í krónum og aurum. Ég er að tala um mannlega kostnaðinn, kostnaðinn við það þegar fólk missir heilsuna, missir gleðina, missir tök á framtíðarsýninni, á voninni, á tilganginum. Mig langar til að minna á varnaðarorð sem heyrðust oft í faraldrinum: Við getum búist við því að svipaður heilsubrestur muni eiga sér stað í kjölfar faraldursins og var eftir hrun. Það gæti tekið einhver ár fyrir hann að koma fram en við verðum að vera undirbúin. Þá gengur ekki að heilbrigðiskerfið og félagslega kerfið okkar séu ýmist brotakennd eða við þolmörk eins og staðan er núna. Við verðum að fjármagna heilbrigðiskerfið í alvörunni. Við þurfum stórátak í geðheilbrigðismálum og stórátak í eflingu félagslegra tengsla. Ég get ekki lagt nægilega mikla áherslu á mikilvægi þess að snúa þessari hættulegu þróun við; að fleiri og fleiri upplifa í auknum mæli einangrun og einmanaleika. Þetta er þróun sem hófst löngu fyrir Covid en viðbrögð og aðgerðir og Covid-veikindi hafa aukið á vandann. Það er vanræksla á háu stigi að mæta þessu verkefni ekki af alvöru og með fjármagni því að við mætum því ekki af alvöru nema við setjum fjármagn í það. Afleiðingarnar fyrir heilsu okkar og framtíðarkynslóðir, fyrir samheldni og samstöðu samfélagsins eru miklar. Þetta lagar sig ekki sjálft. Von mín er að við munum ranka við okkur og sjá að við verðum að fara í raunverulegar aðgerðir og að aðgerðirnar verða endurspeglast í fjárlögum, þær verða að endurspeglast í fjármálaáætlun og sýna hver forgangsröðun okkar er. Mig langar til að taka undir orð hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur hér áðan sem talaði um hversu mikil aukning hefur orðið á vanlíðan stúlkna í samfélaginu og ungra barna. Þetta hlýtur að öskra á okkur að forgangsröðun okkar sé röng, að það sé eitthvað að í samfélagi okkar. Við hljótum að þurfa að hlusta á þetta og bregðast við, því til hvers erum við annars hérna? Stjórnvöld fóru í íþyngjandi aðgerðir í Covid og ég skil alveg að það var nauðsynlegt, ég skil að það var neyðarástand og það var þörf á því að grípa til aðgerða og þetta var gert á hlaupum, fólk var að bregðast við. En núna er tækifæri til þess að undirbúa okkur þannig að við þurfum ekki að bregðast við á þennan máta í framtíðinni heldur séum við með plan og við séum með lýðræðislegri leið til að nálgast neyðarástand og við undirbúum okkur fyrir það. Hluti af því er að taka alvarlega þann vanda sem hefur orðið í kjölfarið. Ég er ekki að segja að þessi vandi sé til staðar út af Covid, ég held að hann hafi þegar verið byrjaður að þróast, ég held að Covid hafi bara ýtt undir hann og aukið. Við verðum að gera eitthvað í því. Til hvers erum við annars hérna? Ég finn ekki að ríkisstjórnin sé að taka þetta alvarlega og mér þykir það miður. Ég vona að það breytist.

Virðulegur forseti. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Í samræmi við skipunarbréf fjallar þessi skýrsla um áfallastjórnun stjórnvalda og helstu samfélagslegu áhrif faraldursins. Um hin samfélagslegu áhrif er hægt að sjá ákveðnar vísbendingar, en þekking á þeim er enn í mótun og því þarf frekari rannsókna við á þeim. Hið sama má væntanlega segja um efnahagsleg áhrif faraldursins, þar með talið rannsóknir á árangri af hinum umfangsmiklu vinnumarkaðsaðgerðum stjórnvalda. Og þá munu rannsóknir heilbrigðisvísindafólks bæta við þessa heildarmynd.“ Einnig segir: „Hins vegar felur skýrslan í sér heildstæða greiningu sem ætti að verða efniviður í vinnu stjórnvalda við eflingu viðbúnaðar og viðbragða við hvers konar vá. Ekki þarf að fjölyrða um að Ísland mun þurfa að mæta fleiri samfélagslegum áföllum.“ Við erum núna að ræða bólusetningar í velferðarnefnd og hugsanlega skaðabótaábyrgð ríkisins þegar almenningur er skyldaður til að fara í bólusetningu. Þessi umræða er komin til vegna apabólu sem finnst orðið hér á landi og víða annars staðar. Þess vegna er nauðsynlegt að við veltum fyrir okkur ýmsum hliðum þeirra aðgerða sem verið er að grípa til í kjölfar áfalla og faraldra. Samstaða okkar Íslendinga í gegnum þennan kórónufaraldur var mikil og í raun er hægt að segja að hún hafi verið falleg. Andspænis ólýsanlegum harmi og ógn stóðum við saman og bæði almenningur og stjórnarandstaðan studdu meiri hlutann í aðgerðum sínum. Var það ekki síst vegna þess að ríkisstjórnin lagði áherslu á að aðgerðir yrðu byggðar á vísindum og þekkingu. Ríkisstjórnin tók ákvörðun um að hlusta á sérfræðingana þótt gagnrýna mætti að ríkisstjórnin hafi ekki haldið þinginu nær sér í umræðum og við ákvarðanatöku. Í skýrslunni er m.a. bent á nauðsyn breiðrar umræðu og skoðanaskipta um ákvarðanir. Það er líka mikilvægt til að skapa sátt og viðhalda trausti. Þá skiptir samþætting miklu máli, eins og kemur fram í skýrslunni, að samtal og samvinna sé á milli stjórnvalda og starfsmanna en ekki síður milli þeirra sem eru að sinna almannavörnum. Mig langar bara til að fá að hrósa almannavörnum sem stóðu sig afburðavel þegar mest gekk á í samfélaginu. Þetta þríeyki okkar - jú, það er væntanlega búið að veita þeim fálkaorðuna  Það er eitt sem mig langar líka að nefna og það er framkvæmd áfallastjórnunar eins og hún birtist út á við. Það er nokkuð óumdeilt að árangur næst best þegar verkfærum áhættustjórnunar er beitt markvisst og með opnum hætti þannig að bæði sé öllum ljóst hvaða skref verða tekin og hvaða afleiðingar þau skref sem verða tekin munu hafa. Dæmi um það í þessu samhengi er að ef ljóst er að smittölur færu yfir fyrirframskilgreind mörk væri búið að kynna nákvæmlega hverjar takmarkanirnar yrðu og á sama tíma kynnt skref um afnám þeirra. Þau sem urðu fyrir neikvæðum afleiðingum, ekki síst veitingageirinn og sviðslistafólkið og önnur þau sem byggja afkomu sína á samkomu fólks, hefðu þá haft meiri vissu um framtíðarsviðsmyndir sem þau hefðu getað byggt á. Vísir að þessu tók reyndar gildi í desember 2020 þegar litakóðakerfið var innleitt. Það sagði til um flokka af takmörkunum, en aldrei við hvaða mörk þeim yrði breytt. Vandinn var því í raun hinn sami og áður. Hæstv. heilbrigðisráðherra gerði síðan grein fyrir drögum að afléttingaráætlun í fyrsta sinn í apríl 2021 þó nokkru eftir að nágrannar okkar í Danmörku og Noregi höfðu kynnt sínar afléttingaráætlanir. Áherslan á fyrirsjáanleika virðist hafa verið meiri þar en hér. Virðulegur forseti. Mig langar aðeins, af því að ég þekki þessa stöðu ágætlega sem sveitarstjórnarmaður á þeim tíma þegar staðan var hvað erfiðust, að fara aðeins yfir það hvernig maður upplifði þetta þá. Það var alveg ótrúlega mikil áskorun að halda samfélaginu gangandi, svo ekki sé nú meira sagt, að láta alla innviði virka og halda skólum og leikskólum gangandi og veita þá þjónustu sem þurfti að veita. Við vorum með fólk heima hjá sér sem þurfti á félagslegri þjónustu að halda, heimahjúkrun og alls konar aðstoð sem varð að veita þó að verið væri að glíma við þennan faraldur. Eins og hv. þm. Oddný Harðardóttir nefndi í ræðu sinni voru það konur sem héldu velferðarþjónustunni gangandi að stærstum hluta. Mig langar bara að nota tækifærið og þakka þeim fyrir það afrek sem þær unnu á þessum tíma og ég skil það vel að margir starfsmenn í velferðarþjónustu séu þreyttir þessa dagana eftir allt sem á undan er gengið. Við þurfum með einhverjum hætti að leita leiða til þess að þakka fyrir það. Mér fannst það sérstakt þegar við töluðumst bara við í gegnum tölvur. Sveitarstjórnin hittist bara í gegnum tölvur og Ráðhúsið var rekið í gegnum tölvur. Skólarnir voru reknir í gegnum tölvur, börnin okkar þurftu að vera heima og gátu ekki umgengist hvert annað. Hér í dag hefur verið talað um vanlíðan sem ungmennin okkar hafa verið að upplifa vegna þeirrar félagslegu einangrunar sem þau þurftu að takast á við. Allt liggur þetta fyrir og við getum svo sem tekið þetta til umræðu eftir því sem fram líða stundir. En þetta eru málefni sem við þurfum að taka mjög alvarlega. Þessi faraldur hafði ekki bara þau áhrif að við urðum veik líkamlega. Mörg okkar urðu líka veik andlega og mörg okkar eru að glíma við afleiðingar þess. En mig langaði líka, virðulegur forseti, þrátt fyrir að í skýrslunni sé hvorki verið að tala um heilbrigðismálin né vinnumarkaðinn, að nefna þessar mótvægisaðgerðir sem ríkisstjórnin greip til og fékk fullan stuðning til að fara í hér á þingi, sem komu samfélaginu okkar til góða. Ég ætla ekki að fara í grafgötur með það og ég verð bara að hrósa ríkisstjórninni fyrir það. Sveitarfélag eins og Reykjanesbær hefði farið á hausinn ef ekki hefði verið gripið til þessara aðgerða. Þegar atvinnuleysi var farið að nálgast 30% og fólk hafði bara tekjur í gegnum atvinnuleysistryggingar - ef ekki hefði komið til þessara aðgerða hefði ekkert útsvar skilað sér til sveitarfélagsins. Ég held að mörg sveitarfélög hafi bara verið í þessari stöðu að þurfa á slíkri úrlausn að halda. Það voru líka mörg fyrirtæki sem gátu haldið áfram rekstri vegna þeirra mótvægisaðgerða sem gripið var til. Hafi ríkisstjórnin þökk fyrir það. Gott dæmi er Isavia, sem reyndar eru í eigu ríkisins, en þar var spýtt verulega í fjárfestingarhlutann sem gerði það að verkum að hægt var að skaffa fjölda manns vinnu við að fara í uppbyggingu, sem mun skila bættri afkomu til framtíðar og hélt fólki í vinnu og hélt fólki í virkni. Þetta skiptir allt saman miklu máli. Auðvitað getum við á einhverjum tímapunkti gagnrýnt að við höfum ekki brugðist nógu hratt við eða að þingið hafi ekki brugðist nógu hratt við, að aðgerðirnar hafi komið seint. En eins og hér hefur líka verið nefnt þá vissi enginn hvernig átti að takast á við þetta. Þetta var fordæmalaus tími sem við vorum að upplifa og er í raun og veru enn fordæmalaus vegna þess að Covid er enn til staðar. Ég get bara sagt ykkur frá því að ég er nýrisinn upp úr Covid-veikindum sjálfur, ég er enn þá hás. Ég er búinn að veikjast tvisvar af Covid en það er búið að bólusetja mig fjórum sinnum. Sjúkdómurinn er enn til staðar þannig að ég bið um að við pössum upp á eldra fólkið okkar sem er ekki hraust og þarf á því að halda að við verndum það. Virðulegur forseti. Vorum við að gera rétt þegar við gripum til harðra aðgerða? Eða gripum við til allt of harðra aðgerða? Sitt sýnist hverjum um það. En það liggur fyrir að mörgum mannslífum var bjargað með þeim aðgerðum sem gripið var til. Það liggur algerlega fyrir. Vissulega höfðu þessar aðgerðir neikvæðar afleiðingar fyrir marga en stjórnvöld hvers tíma þurfa að hafa kjark til að taka erfiðar ákvarðanir og fylgja þeim eftir. Þá er gott að hafa fyrir fram unnar áætlanir sem hægt er að styðjast við. Covid verður ekki eini faraldurinn sem við sem þjóð eigum eftir að upplifa. Við búum í eldfjallalandi og við munum þurfa að takast á við ýmiss konar áskoranir sem þjóð í framtíðinni. Þá skiptir máli að við nýtum þá reynslu sem við höfum öðlast í þessum faraldri til þess að undirbúa okkur og nýta. Virðulegur forseti. Þessi skýrsla er gott innlegg í þá vinnu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir munnlegu skýrsluna. Einnig vil ég þakka þeirri nefnd sem skipuð var til að greina áfallastjórnun íslenskra stjórnvalda í Covid-19 faraldrinum. Skýrslunni var skilað 25. október sl. og er afar ítarleg og gefur góða sýn á viðbrögð stjórnvalda, fagfólks og vissulega samfélagsins alls. Það er í raun magnað að hugsa til baka til þessara tveggja ára rúmlega þar sem Covid gekk yfir samfélagið allt. Fyrir mig er ávallt auðvelt að muna hvenær Covid hófst en fyrsta smitið var greint á afmælisdeginum mínum. Því deili ég afmælisdegi með Covid á Íslandi. Þegar fyrsta smitið var greint óraði mann ekki fyrir hve víðtæk og djúpstæð áhrif þessi veirusýking myndi hafa á samfélagið allt. Hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra og ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur brást af festu og öryggi við heimsfaraldrinum, bæði hvað varðar sóttvarnaaðgerðir, samráð við sérfræðinga og upplýsingagjöf til almennings en einnig með efnahagsaðgerðum og stuðningi við atvinnulífið. Í upphafi faraldursins voru flest lönd að reyna að feta sig áfram því að þrátt fyrir að veirusýkingar hafi farið sem eldur um sinu yfir heiminn áður þá er langt síðan jafn landamæralaus og ört smitandi veira var uppi. Flestar alvarlegar veirur síðustu áratuga hafa verið fremur staðbundnar en þessi veira fór yfir öll mörk. Fyrstu viðbrögð stjórnvalda voru að ákveða að hlusta fyrst og fremst á sérfræðinga. Að vissu leyti, líkt og þáverandi sóttvarnalæknir talaði um, er í raun erfitt að bregðast við því að við vissum ekki við hvernig veiru væri að etja. Á sama tíma voru verkefni sérfræðinga þau að greina veiruna, kynnast henni og átta sig á því hvernig hún hagar sér en jafnframt að passa upp á samfélagið í heild sinni, halda smitum í lágmarki og bregðast við því þegar fólk var veikt. Verkefnið var því vissulega margþætt frá byrjun. Það er okkur mikil blessun sem búum hér á Íslandi hversu vandaða sérfræðinga við eigum, hvort sem þau vinna fyrir opinbera aðila, sóttvarnayfirvöld eða Landspítala. Þar er ég að tala um lækna, hjúkrunarfræðinga, heilbrigðisstarfsfólk og líka rannsóknarfólk hjá einkaaðilum og svo mætti lengi telja. Að treysta þessu fólki var skynsamleg nálgun og öll lögðust þau á eitt fyrir samfélagið í heild sinni. Þá má segja að við höfum sjaldan séð slíkan samfélagsmátt og náungakærleika hverfast utan um okkur öll. Það má líka segja að afskaplega vel hafi verið haldið utan um okkur af þessu vandaða fólki. Því fólki verður seint þakkað nægilega fyrir sín störf. Viðbragðið á gólfinu var mikilvægt en það var líka stefnumótunin og áætlanagerðin. Þegar óvissustigi almannavarna var lýst yfir í upphafi árs 2020 var staðan jafnóðum kynnt fyrir ríkisstjórn. Skilaboðunum var ávallt komið skipulega til skila til almennings en tónninn varð þyngri og alvarlegri með tíð og tíma. Eins og segir í skýrslu nefndar um áfallastjórnun stjórnvalda í Covid-19, með leyfi forseta: „Um leið og þessi þungi tónn kemur fram í fréttum birtist einnig samspil og samhæfing, m.a. um miðlun upplýsinga, s.s. í fréttum og viðtalsþáttum, sem almenningur sér og skynjar sem traust á milli aðila innan stjórnkerfisins, s.s. heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknis og landlæknis.“ Samfélagið fékk því fá byrjun öfluga upplýsingagjöf sem leiddi af sér traust á afar erfiðum tímum þar sem það skein í gegn að stjórnvöld hlustuðu einmitt á fagfólkið okkar og tóku þær leiðbeiningar sem þau komu með til greina. Eftir á að hyggja þótti okkur flestum þetta eðlilegt verklag en á sama tíma í löndum víða um heim voru stjórnvöld ekki með sérfræðinga sér við hlið og hunsuðu jafnvel tilmæli þeirra. Þau lönd eiga það sameiginlegt að veiran varð skæðari heldur en þar sem sérfræðingar réðu för og höfðu vissulega til þess traust stjórnvöld, því að hvort tveggja skiptir máli. Það gengur nefnilega ansi skammt að hafa sérfræðinga sem vanda sig að miðla upplýsingum, vinna eftir nýjustu rannsóknum og vinna eftir akademískum vinnubrögðum ef stjórnvöld treysta þeim ekki. Á sama tíma er erfitt fyrir sérfræðinga koma sínum tilmælum á framfæri ef þau treysta ekki stjórnvöldum. Þess vegna var þetta traust milli þessara tveggja aðila lykilþáttur. Það er ekki hægt að tala um viðbrögð stjórnvalda án þess að minnast á heilbrigðisráðuneytið og þá sérstaklega hæstv. heilbrigðisráðherra sjálfan á þeim tíma. Það var okkur mikil blessun að hafa þessa sterku og skynsömu konu við stjórnvölinn á þessum tímum. Hæstv. fyrrverandi ráðherra tók við þessu gríðarstóra verkefni af miklu æðruleysi og dugnaði og það sáum við öll. Hún lagði línurnar frá upphafi; að hlusta ætti á sérfræðingana, að miðla upplýsingum til almennings og mynda sterkt teymi til að bregðast við veirunni. Þetta voru lykilatriðin frá upphafi. Frá fyrsta degi var lagt upp með áðurnefnd atriði að leiðarljósi. Það skilaði sér í trausti á stjórnvöldum og því að samfélagið fann fyrir samtakamætti - eitt lykilatriðið til viðbótar, líkt og fram kemur í ítarlegri skýrslu: „Í kafla 50 er lýst þeirri niðurstöðu að í þeirri miklu óvissu um þá ógn sem ráðafólk, s.s. ráðherrar, varð að horfast í augu við í upphafi faraldurs og axla ábyrgð á aðgerðum megi sjá fylgispekt við sóttvarnalækni. Slík staða er algeng í miklum óvissuaðstæðum sem þessum. En einnig kemur fram að í viðbrögðum hafi heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknir verið í stöðugum samtölum. Heilbrigðisráðherra og ráðuneyti hennar hafi þannig tekið afstöðu til gagna frá sóttvarnalækni og öðrum, og ráðherrann hafi upplýst samráðherra sína um stöðu mála, sem einnig veittu aðhald.“ Í skýrslunni er einnig tæpt á leiðtogastíl hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur og það hlutverk sem hún gegndi sem leiðtogi í faraldrinum er skýrt dregið upp í skýrslunni. Þar segir að þeir leiðtogar sem náð hafi bestum árangri í faraldrinum séu einmitt þeir leiðtogar sem litu á trygga samhæfingu viðbragðsaðila og voru opin fyrir nýjustu upplýsingum. Samspil ráðuneytanna, almannavarna og tengdra aðila virkuðu vel og það skilaði sér einnig til samfélagsins alls. Ég vitna enn og aftur í skýrsluna góðu, með leyfi forseta: „Nánast öll fyrirtæki, stofnanir og samtök í landinu þurftu að bregðast við áhrifum faraldursins á einhvern hátt. Fyrirtæki þurftu að endurskipuleggja rekstur og starfsmannahald, takast á við breyttar forsendur í rekstri og eftir atvikum að bregðast við veikindum starfsmanna eða fjarveru starfsmanna frá vinnu af öðrum ástæðum. Faraldurinn hafði einnig áhrif á almenn viðskipti, ferðalög og margt fleira eins og þekkt er. Allt eru þetta úrlausnarefni sem kalla á forystu, samvinnu og traust á milli aðila innan viðkomandi stofnana og fyrirtækja en einnig út á við, t.d. gagnvart viðskiptaaðilum og starfsfólki.“ Þrátt fyrir að skýrsluhöfundar hafi fyrst og fremst horft til stjórnvalda og þeirra aðgerða sem komu þaðan er áhugavert að tengja það við samfélagið í heild sinni. Það verður líklega verkefni félagsfræðinga framtíðarinnar. Að því sögðu er í rauninni alls staðar vilji til að vanda sig og gera vel. Það var leiðin út, út fyrir einangrunina og út fyrir sóttkvína. Eins og ég hef farið yfir voru margir lykilþættir sem þurftu að smella saman til að ná árangri. Einn af þessum þáttum var viðbragð og vinna félagasamtaka. Þar var það vitaskuld Rauði krossinn sem sýndi styrk sinn. Rauði krossinn, í góðu samstarfi við stjórnvöld, stýrði mikilvægum aðgerðum af mikilli þrautseigju. Það er okkur afar mikilvægt að á Íslandi séu öflug og burðug félagasamtök því að þar er oft sérhæfð þekking sem erfitt er að finna annars staðar. Eins hafa félagasamtök oftar en ekki ríkari innsýn og vinna nær fólkinu sem þau standa fyrir. Á sama tíma og skýrslan bendir á hve vel stjórnvöld og samfélagið allt vissulega stóð vaktina í faraldrinum þá megum við ekki horfa fram hjá því að veiran var skæð og lagðist mjög mismunandi á fólk. Þrátt fyrir sóttvarnatakmarkanir og takmarkanir á frelsi og líf okkar allra voru áföllin stærri fyrir það fólk sem er með undirliggjandi sjúkdóma, þau sem veiktust það alvarlega að þau hafa enn eftirköst eftir veiruna og einnig þau sem misstu einhvern nákominn vegna hennar. Þrátt fyrir sumar raddir um að Covid væri eins og hver önnur flensa þá lét fólk lífið vegna sýkingarinnar sem skildi eftir sig djúpstæð sár meðal ættingja og vina. Við megum ekki gleyma að batinn eftir Covid fyrir þá aðila er allt annars eðlis og mun þyngri. Hér á landi voru eftirköst vegna Covid tekin mjög alvarlega og áfram voru settir peningar í Covid skyld málefni sem varða eftirfylgni og endurhæfingu, þjónustu við sjúklinga með langdregin einkenni eftir Covid. Einnig þurftum við að draga mikilvægan lærdóm af faraldrinum sem vissulega heldur áfram um ókomna tíð þrátt fyrir að vonir séu um að hið mesta sé af staðið. Líkt og skýrslan segir hafa stjórnvöld dregið lærdóm af veirunni, t.d. með stofnun viðbragðsteymis til að vakta þjónustu við viðkvæma hópa en það teymi kallast reyndar í dag teymi um uppbyggingu atvinnu- og félagsmála. Annað dæmi er tekið í skýrslunni en það er stýrihópur um samhæfingu aðgerða sem fékk mikið vægi í ákvarðanatöku. Í þriðja lagi hefur forsætisráðuneytið ráðist í heildstæða greiningu vegna Covid-19. Þetta eru ekki einu dæmin sem nefnd eru í skýrslunni en þau eru mýmörg. Ég hef ekki farið yfir allar þær aðgerðir sem ráðist var í á efnahagslegum forsendum, þar með talið hlutabótaleiðina, viðspyrnustyrkina, lokunarstyrkina, frestun skattgreiðslna, endurgreiðslu virðisaukaskatts, útgreiðslu séreignarsparnaðar og svo mætti áfram telja. Ég hef dregið saman marga ólíka þætti er varða Covid og viðbrögð við faraldrinum en mig langar líka að ræða ákveðin eftirköst eftir Covid-faraldurinn. Líkt og veiran sjálf þá hafa afleiðingar hennar ferðast yfir landamæri og þegar verið er að tala um ákveðið bakslag, eins og við sjáum t.d. í málefnum hinsegin fólks, í kvenréttindabaráttu, auknum rasisma, má mögulega rekja það til þess að við vorum einangruð í Covid. Oft er þetta gert í nafni tjáningarfrelsis en tjáningarfrelsi á ekki að misnota þennan hátt, til að tala minnihlutahópa niður. Þetta bakslag er að vissu leyti innflutt annars staðar frá en sjaldan ef ekki aldrei hefur verið auðveldara að koma falsfréttum af stað og halda þeim uppi. Falsfréttirnar voru á tíma svo margar að alþjóðleg hagsmunasamtök þurftu að gefa út ákveðna verkferla til að vekja athygli á falsfréttaflutningnum sem og skilja eftir leiðbeiningar til samfélaga og stjórnvalda hvernig ætti að forðast öfgar og í raun bara rangar upplýsingar. Ein þessara samtaka voru ILGA Europe sem eru regnhlífarsamtök hinsegin fólks í Evrópu og Mið-Asíu. Þau samtök gáfu út skýrslu þar sem listuð voru upp sjö atriði þar sem Covid hafði bein áhrif á hinsegin fólk. Fyrst og fremst dró vissulega úr heilbrigðisþjónustu til þessa hóps og þá sérstaklega í litlu landi eins og okkar þar sem flest allt heilbrigðisstarfsfólk var upptekið við faraldurinn. Við erum enn að súpa seyðið af þessu. Þrátt fyrir að viss skilningur sé fyrir hendi á ástandinu verður þó að segja að biðlistar sem mynduðust í Covid, sérstaklega þegar kemur að neðanaðgerðum fyrir trans konur, eru engan veginn ásættanleg staða og í raun mjög skaðleg og hættuleg. Annar téður þáttur í þeirri skýrslu, sem vissulega er mjög stórt atriði, varðar orðræðu stjórnvalda í faraldrinum. Á meðan sumir þjóðarleiðtogar stilltu minnihlutahópum upp sem afgangsstærð þá var slíkt aldrei gert á Íslandi. Þvert á móti voru ákveðnar réttarbætur þegar kemur að málefnum hinsegin fólks unnar í faraldrinum. Má þar helst nefna lagabreytingar á kynrænu sjálfræði sem er til mikilla bóta fyrir intersex fólk. Þær lagabreytingar fóru í gegnum forsætisráðuneytið á Covid-tímum og voru loks samþykktar af Alþingi um mitt ár 2020. Ekki mörg lönd geta sagt sömu sögu, þ.e. að réttindi minnihlutahópa, í þessu tilfelli hinsegin fólks, hafi verið efld í faraldrinum en ekki dregið úr þeim. Jafnframt er vitað að þær samfélagslegu aðstæður sem skapast í stríði og hamförum með efnahagsþrengingum auka á tíðni kynbundins ofbeldis. Þá skapast líka þær aðstæður að aðgengi að heilbrigðiskerfi og ýmiss konar nauðsynlegri þjónustu skerðist. Íslensk stjórnvöld brugðist hratt og vel við þegar Covid-faraldurinn geisaði og í skýrslu UN Women og Þróunarsamvinnustofnunar Sameinuðu þjóðanna um viðbragðsáætlanir ríkja heimsins við Covid-19 er sérstaklega fjallað um hversu vel til tókst til með úrræði íslenskra stjórnvalda fyrir þolendur kynbundins ofbeldis. Öll þessi atriði sem ég hef dregið hérna saman eru ákveðinn lærdómur og við þurfum að byggja á þessu. Þetta er afar mikilvægt fyrir allt samfélagið. Byggjum á öllu þessu til framtíðar.

Virðulegi forseti. Í marsmánuði 2020 gripu stjórnvöld hér á landi til víðtækustu inngripa í lýðveldissögunni. Á þeim tíma var ekki vitað hver áhrifin yrðu á samfélagið og einstaklingana sem hér búa. En nú er myndin að skýrast og þessi skýrsla er þáttur í að skýra þessa mynd og ég er þakklátur fyrir að hún sé komin fram. Ég vil einnig þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna hér áðan. Það liggur fyrir að aðgerðirnar hafa haft fjölþættar afleiðingar fyrir alla þætti íslensks samfélags sem leggja verður mat á. Afleiðingarnar eru fjárhagslegar, félagslegar, heilsufarslegar en einnig lagalegar, stjórnskipulegar og pólitískar. Ég vil gera þessar síðastnefndu afleiðingar að umtalsefni hér og biðja þingheim og almenning að íhuga það sem ég ætla að segja því að ég er ekki bara að tala um liðna tíma, ég er ekki bara að horfa í baksýnisspegilinn, ég vil líka vara við að við fetum þessa braut hugsunarlaust næst þegar á skellur heimsfaraldur. Ég nefni það ekki að ástæðulausu. Á fundi fjárlaganefndar fyrr í dag sagði ráðuneytisstjóri heilbrigðisráðuneytisins að það gæti verið stutt í næsta heimsfaraldur og svipuð ummæli komu frá hæstv. forsætisráðherra fyrr í dag og þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls hér í dag. Við þurfum að hafa það fyrir augunum að sambærileg staða kann að koma upp hvenær sem er. Ég tel að við stöndum frammi fyrir því að það séu innbyggðir hvatar, mögulega í heilbrigðiskerfinu og lyfjageiranum, sem muni vilja framkalla svona óttaástand, hugsanlega af litlu tilefni, til þess að stuðla að því að þjóðfélagið færist aftur í það far sem við vorum í um tveggja ára skeið. Í skýrslunni sem lögð var fram hér áðan kemur fram að kröfum um leiðbeiningar til borgaranna hafi ekki verið fylgt að öllu leyti og slíkt auki hættuna á að efnisleg réttindi borgaranna glatist. Þetta er bein tilvitnun úr skýrslunni, með leyfi forseta, og þar segir einnig að um leið og þessi hætta sé viðurkennd, og hugað að henni sé það ekki viðfangsefni þessarar skýrslu. Á kynningarfundinum þar sem skýrslan var kynnt var tekið fram að lagalegar hliðar hefðu ekki verið skoðaðar. Því stöndum við enn þá eftir með vissar stórar spurningar sem eftir er að svara og varða það sem ég myndi telja grundvallaratriði, þ.e. hver lagaleg staða borgaranna er þegar stjórnvöld fara í hamfaragír. Ég tek undir þau sjónarmið sem hv. þm. Óli Björn Kárason setti hér fram og hann vísaði til þess að í skýrslunni komi fram að Alþingi hefði getað látið þessi mál til sín taka en valdi þó almennt að gera það ekki. Ég tek undir það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði og fleiri hafa sagt að það var sjálfsagt í upphafi að játa stjórnvöldum svigrúm meðan hættan var óþekkt en það varð snemma ljóst að hættan var sýnu minni en boðað hafði verið í upphafi og það var jafnframt ljóst hvaða hópar voru í mestri hættu, þ.e. aldraðir og sjúkir, en að yngra fólk og börn voru í mjög lítilli hættu. Sá sem hér stendur hefur frá sumarmánuðum 2020 gagnrýnt stjórnmálamenn fyrir að hafa afsalað sér valdi í hendur sóttvarnayfirvalda. Ég hef lýst frá sumrinu 2020 áhyggjum af því að Ísland lyti ekki í nægilegum mæli lýðræðislegri stjórn og valdið hefði í of miklum mæli verið fært til sóttvarnasérfræðinga. Ég varaði við því að ákvarðanir væru teknar án þess að lagt væri mat á þær fórnir sem réttlætanlegt væri að færa vegna sjúkdómsins annars vegar og svo hins vegar annarra þátta, þ.e. atvinnulífs og annarra félagslegra þátta. Í raun má segja að áherslan á að stýra sjúkdómnum hafi orðið á tímabili alls ráðandi í samfélagslegri stefnumótun. Þegar horft er til baka er freistandi að segja að eitt svið hafi tekið öll völd á kostnað annarra valdþátta. Þannig megi segja að Alþingi hafi afsalað sér völdum og stjórnmálin verið tekin úr sambandi. Virðulegi forseti. Ef það er rétt að það sé aðeins tímaspursmál þar til nýr heimsfaraldur skellur á þá þurfum við að gera fleira en að kaupa grímur og bóluefni. Við þurfum að spyrja okkur grundvallarspurninga. Hvernig stöndum við vörð um einstaklingsfrelsið þegar stjórnvöld taka að stjórna út frá sjónarmiðum hóphyggju, þegar réttindi tiltekins hóps eða hópa eiga að yfirtrompa réttindi einstaklinganna? Hvar liggja mörk meðalhófs þegar stjórnvöld boða eina lausn, eina leið fyrir allt samfélagið án tillits til einstaklingsbundinna sjónarmiða og heilsufars sérhvers einstaklings? Hvað verður um lýðræðið þegar fámennisstjórn hefur fengið völdin? Hvað verður um réttarríkið þegar sóttvarnaríkið hefur leyst það af hólmi? Hvert er inntak frjálslyndisins ef ríkisstjórnir mega undir merkjum frjálslyndis skerða borgaralegt frelsi með valdboði að ofan? Hvernig stóð á því að þingræðið laut svo auðveldlega í gras gagnvart sérfræðingaræði, ekki bara hér heldur á Vesturlöndum? Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Það segir í 1. gr. stjórnarskrárinnar. Ísland er ekki lýðveldi með stjórnbundnu þingi eins og hefði mátt ætla af stjórnarfarinu hér meðan á kórónuveirufaraldrinum stóð. Besta vörn almennings gagnvart ofríki er fólgin í valddreifingu. Hún er fólgin í því að verja þingræðið. Hún er fólgin í því að verja tjáningarfrelsið. Ég vil meina að allt þetta hafi brugðist í kórónuveirufárinu og það sé sérstakt rannsóknarefni hvernig ríkisstofnanir á borð við fjölmiðlanefnd, sem hefur það hlutverk að eiga að verja frjálsa tjáningu og frjálsan aðgang fólks að upplýsingum, snerist gegn þessu hlutverki sínu og kallaði eftir ritskoðun og stuðlaði að því að blaðamenn yrðu skilgreindir sem framlínufólk með þeim afleiðingum að þeir hættu að vera varðhundar almennings gagnvart stjórnvöldum og snerust gegn almenningi með því að gerast gagnrýnislausar málpípur stjórnvalda. Virðulegi forseti. Það er hlutverk stjórnmálanna að standa vörð um fleira en heilsu fólks. Stjórnun samfélags er jafnvægislist og í því samhengi gegnir tjáningarfrelsi lykilhlutverki til að verja lýðræðislega stjórnarhætti og lýðræðislegir stjórnarhættir snúast um að samstilla mismunandi sjónarmið og hagsmuni. Þetta er jafnvægisstillingarhlutverk stjórnmálanna og það er hlutverk okkar allra að veita aðhald og ræða mál í nægilega víðu samhengi svo unnt sé að finna hvar meðalhófið liggur. Heilbrigð stjórnmál eiga að skapa vettvang utan um frjálsa umræðu en ekki umræðubann og ekki ritskoðun og ekki það að opinberar nefndir eins og fjölmiðlanefnd ætli að taka það að sér að stýra því hvað kemur fyrir augu almennings á Íslandi. Ég tel að fjölmiðlanefnd hafi fyrirgert tilverurétti sínum með framgöngu sinni á tímum kórónuveirunnar með því að leita til erlends fyrirtækis og siga því á Íslendinga í þeim tilgangi að láta ritskoða það sem Íslendingar létu frá sér. Þetta er grafalvarlegt mál. Ég tel að við hér eigum, með tjáningarfrelsið og þingræðið að vopni, að stuðla að friði og jafnvægi. Það er engin betri vörn en að þingið láti til sín taka en láti það ekki endurtaka sig, eins og hér hefur verið bent á og er bent á í þessari skýrslu, að sitja hjá aðgerðalaust og horfa á meðan fámennisstjórn, sérfræðingaveldi og einhvers konar tækniveldi tekur öll völd og lokar fyrir umræðu, bælir niður gagnrýni o.s.frv. Við hljótum að geta staðið betur vörð um borgaraleg réttindi. Við verðum að gera það næst þegar einhver svipuð vá knýr dyra. Virðulegi forseti. Ég mun í þessari viku leggja fram tillögu til þingsályktunar um skipun nefndar til að greina sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda í heimsfaraldri kórónuveirunnar í ljósi mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar. Þetta felur í sér að skipaðir verði þrír fræðimenn til að vinna skýrslu um þetta sem verður skilað eigi síðar en á haustþingi 2022. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að fagna þessari skýrslu sem er um margt áhugaverð og fagna þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað í dag þar sem ýmsir mikilvægir punktar hafa komið fram. Það voru auðvitað ýmsar athugasemdir gerðar við þessar aðgerðir stjórnvalda sem ráðist var í í kjölfar heimsfaraldurs og í faraldrinum sjálfum. Þar má nefna kvartanir undan ófyrirsjáanleika aðgerða og skorti á langtímasýn, skýrleika reglna og misvísandi upplýsingum auk annarra þátta sem hér hafa verið ræddir í dag. Þótt hingað hafi komi hver stjórnarþingmaðurinn á fætur öðrum og rómað ráðamenn fyrir vel unnið starf í þessum heimsfaraldri þá er ekki hægt að ræða um viðbrögð stjórnvalda við heimsfaraldrinum án þess að minnast á það óréttlæti sem einstaklingar sem ílengjast hér á landi vegna faraldursins, eftir að hafa sótt um alþjóðlega vernd, voru látnir sæta. Þegar fólki hefur verið synjað um leyfi til dvalar hér á landi og ákvörðun verið tekin um að senda það til baka í aðstæður sem það taldi sig ekki geta unað við sér til lífs geta stjórnvöld gripið til þess að flytja fólk nauðugt úr landi. Til þess hafa stjórnvöld mjög víðtækar lagaheimildir, þar á meðal heimildir til að grípa inn í friðhelgi einkalífs einstaklinga til að hafa uppi á þeim, skikka þá til að halda sig á ákveðnum stað eða tilkynna sig á lögreglustöð, jafnvel daglega, handtaka fólk með miklu tilstandi, jafnvel ofbeldi, halda því svo dögum skiptir og svo að lokum færa það gegn vilja sínum með líkamlegum þvingunum upp í flugvél úr landi. Það sem stjórnvöld hafa hins vegar ekki heimild til að gera er að þvinga fólk til líkamsrannsókna í þessum tilgangi, enda hefur verið bent á það hér á landi og víðar að slíkar lagaheimildir gætu jafnvel gengið gegn sjálfum læknaeiðnum sem kveður á um að læknar skuli nýta þekkingu sína til góðs en ekki ills. Þegar sá vandi kom upp, vandi stjórnvalda, þetta var vandi stjórnvalda, að ekki var hægt að flytja fólk nauðugt upp í flugvél án þess að það stæðist skimun eftir líkamsrannsókn vegna Covid-faraldursins, þá var vitanlega ekki hægt að flytja fólk úr landi. Það fyrsta sem íslensk stjórnvöld tóku upp á að gera var að svipta þá einstaklinga grunnþjónustu sem ekki gerðu þetta af fúsum og frjálsum vilja, eða af hvaða ástæðum sem það var. Þá er ég að tala um húsaskjól, mat og lágmarksheilbrigðisþjónustu. Staðfest tilvik er um mann sem var fleygt út á götu í febrúar um miðjan vetur á Íslandi. Hann hafði ekki í nein hús að venda, svaf á götum úti, allt vegna þess að þetta fólk veitti ekki beinan atbeina sinn við að vera flutt úr landi í aðstæður sem það var að flýja. Það vekur kannski upp einhverjar hugmyndir hlustenda um hvaða aðstæður biðu fólks þegar bent er á að þrátt fyrir hafa verið fleygt á götuna á Íslandi um hávetur töldu þessir einstaklingar það að vera allslaus á Íslandi skárra en þær aðstæður sem biðu þeirra annars staðar. Ljóst er að stjórnvöld höfðu ekki lagaheimildir til þessara aðgerða og fór það svo að kærunefnd útlendingamála felldi strax úr gildi ákvarðanir Útlendingastofnunar um að svipta fólk þjónustu vegna þess að það féllst ekki á að fara í skimun fyrir Covid, þannig að fólk fékk að fara inn í hlýjuna aftur. Það sem gerist þá er að tíminn líður. Tíminn líður í heimsfaraldri sem ekki er hægt að segja að neinn beri ábyrgð á, sérstaklega ekki þessir einstaklingar. Með tímanum virkjast ákvæði í íslenskum lögum sem kveða á um að hafi einstaklingur dvalið hér á landi í meira en 12 mánuði án þess að fá niðurstöðu um það hvort málið verði opnað yfir höfuð eða ekki þá skuli málið opnað. Það eina sem getur komið í veg fyrir það samkvæmt núgildandi lögum er ef viðkomandi er talinn sjálfur bera ábyrgð á töfum á málsmeðferðinni. Þetta var túlkað sem svo af hálfu Útlendingastofnunar, í mörgum tilvikum, sumum ekki - og þessi mál eru öll mjög ólík og þetta er allt mjög óljóst, og allt mjög lagalega vafasamt - að með því að veita ekki beinan atbeina sinn, þrátt fyrir að stjórnvöld hefðu engar þvingunarheimildir til að flytja fólk upp í flugvél eftir skimun, að þá hefði fólk, þessir einstaklingar, tafið mál sitt. Þetta stenst auðvitað enga lögfræðilega skoðun eins og sjá má af eina dóminum sem fallið hefur um þessi mál enn sem komið er, sem féll 13. október síðastliðinn þar sem niðurstaða stjórnvalda, sú niðurstaða stjórnvalda að viðkomandi einstaklingur hefði borið ábyrgð á töfum á málsmeðferð sinni með því að mæta ekki í Covid-skimun, var felld úr gildi. Dómstólar komust að þeirri niðurstöðu að þetta væri ekki í samræmi við lögin. Stjórnvöld þráast hins vegar við og halda áfram og segja að þetta mál hafi verið svona og hinsegin og hin málin séu ekki alveg nákvæmlega eins, sem þýðir væntanlega að það þarf að fara með hátt í 30–40 mál fyrir dóm hvert og eitt fyrir sig ef það á að fá endanlega niðurstöðu um það hversu fráleit og ólögmæt þessi framkvæmd var. Talandi um lagaheimildir þá langar mig til að taka undir með hv. þm. Halldóru Mogensen og fleirum sem hér hafa talað um að það sé miður að ekki hafi enn verið farið í þá úttekt sem kallað hefur verið eftir á lögmæti þeirra aðgerða sem ráðist var í og samræmi þeirra við grundvallarreglur um jafnræði og meðalhóf. Er sérstaklega tekið fram í skýrslunni að engin afstaða sé tekin til þessara þátta. Mér þykir þetta skjóta skökku við, ekki síst í ljósi þess að ég hefði haldið að einn helsti þátturinn sem við hefðum þurft að líta til og læra er það hvort aðgerðir stjórnvalda samræmdust jafnræði og meðalhófi og hvort aðgerðir stjórnvalda hafi verið í samræmi við lögin sem tryggja eiga réttindi borgaranna við slíkar aðgerðir, ekki síst í ljósi þess að þegar liggur fyrir að sumar þeirra aðgerða sem stjórnvöld réðust í stóðust ekki prófið þegar á reyndi. Ljóst er að ekki reyndi á þetta allt saman fyrir dómi og liggja því ekki fyrir skýrar ráðleggingar um framhaldið hvað þetta varðar. Hefði því verið eðlilegt að láta það fylgja þessari úttekt en ég fagna þeim kröfum sem hér hafa komið fram um að farið verði í slíka úttekt og styð það heils hugar. Það er miður að það hafi ekki verið ráðist í það strax en ég vona að það verði gert sem allra fyrst. Það er nefnilega ekki eingöngu svo að ekkert mat hafi enn farið fram eftir á, á lögmæti aðgerðanna, í samræmi við grundvallarreglur réttarríkisins heldur fór ekkert slíkt mat fram áður en reglur voru settar, líkt og ljóst varð af dómi héraðsdóms þar sem ákvörðun stjórnvalda um að skikka fólk til þess að afplána sóttkví í sérstökum sóttvarnahúsum var felld úr gildi þar sem hún átti sér ekki lagastoð. Það að eitthvað eigi sér ekki lagastoð þýðir að það er ólöglegt. Skilyrði frelsissviptingar og annarra inngripa í grundvallarmannréttindi fólks eru þau að fyrir því sé lýðræðislega sett lagaheimild, hún sé skýr og nauðsynleg til að ná þeim markmiðum sem stefnt er að og meðalhófs sé gætt við setningu hennar og beitingu og ýmislegt fleira. Þar sem í þessu máli var einfaldlega ekki nein lagaheimild fyrir hendi, sem er frumskilyrði inngripa í mannréttindi fólks, var engu mati á meðalhófi fyrir að fara. Aðgerðirnar féllu á fyrsta prófinu svo ekki þurfti að ræða það meir. Það er því alls ekki sjálfgefið að stjórnvöld fari að lögum eða hagi reglusetningum sínum í samræmi við þau grundvallarréttindi sem við höfum fastsett í stjórnarskrá og alþjóðlega mannréttindasamninga, við höfum ekki fastsett þau af tilviljun, ekki því þau séu sjálfsögð, heldur einmitt því þau eru það ekki. Þessi réttindi hafa einmitt verið sett á blað í kjölfar krísutímabila þar sem stjórnvöld hafa bæði gengið of langt í því að setja þegnum sínum reglur, oftast með það fyrir augum að þeim gangi gott eitt til, en jafnvel hafa stjórnvöld notfært sér ótta og angistarástand til þess að ganga lengra en almenningur myndi almennt sætta sig við. Umboðsmaður Alþingis gerði þetta einnig að umtalsefni sínu í ársskýrslu embættisins vegna ársins 2021, líkt og minnst hefur verið á í máli nokkurra þingmanna hér á undan mér. Í skýrslunni er bent á að þegar ástand af því tagi sem hér skapaðist í heimsfaraldrinum dragist á langinn þá sé hætt við því að stjórnvöld sýni meiri léttúð við skerðingu grundvallarréttinda sem geti haft áhrif á réttaröryggi borgaranna til frambúðar. Verður umfjöllun umboðsmanns ekki skilin öðruvísi en svo að hann sé að kalla eftir heildstæðri úttekt á þeim aðgerðum sem gripið var til í ljósi grunnreglna ríkisins og á hann þar augljóslega við lögmætisreglu stjórnskipunarréttar svo og aðrar þær grundvallarreglur sem gilda um réttindi borgaranna, í daglegu tali gjarnan nefnd mannréttindi. Ég tek það fram, líkt og margir hafa gert hér á undan mér, að það er engan veginn ætlun mín að draga úr alvarleika faraldursins eða fella einhvern dóm um allar þær aðgerðir sem ráðist var í heldur einungis árétta að það er á tímum sem þessum sem þörf er á að standa sérstakan vörð um þau grundvallarréttindi sem við getum á góðviðrisdögum annars leyft okkur að álíta sjálfsögð og óhagganleg. En þau eru það ekki.

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað og komið með margvísleg sjónarmið. Það vakti athygli mína þegar hv. þingmaður sem hér talaði á undan talaði um að hv. stjórnarþingmenn hefðu komið hér upp og rómað aðgerðir stjórnvalda, því að ég held að það hafi kannski verið einn hv. stjórnarþingmaður sem gerði það. Eitthvað hefur hv. þingmaður verið að hlusta á aðra en ég því að ég heyrði ekki slíka rómun frá hv. stjórnarþingmönnum, svona til upplýsingar. Hins vegar er skýrslan ansi jákvæð í garð stjórnvalda. Það sem mig langar að koma á framfæri er að í síðustu köflum skýrslunnar, köflum 55 og 56, er ágæt samantekt á þemunum sem um er fjallað annars vegar og hins vegar ábendingar. Mig langar að draga fram örfá atriði. Í fyrsta lagi er áhugavert að sjá hvaða reynsla hefur nýst við undirbúning viðbragða við faraldri. Þau nefna sérstaklega ný lög um almannavarnir árið 2008 og lög um þjóðaröryggisráð 2016. Enn fremur er vísað til þess sem kom inn í stjórnarráðslögin 2011 um ráðherranefndir. Allir þessir þættir hafi tryggt aukna samhæfingu í stjórnkerfinu umfram það sem við þekktum áður. Mér finnst þetta áhugavert vegna þess að það var jafnvel gagnrýnt þegar til að mynda ákvæði um ráðherranefndir komu inn í stjórnarráðslögin. Þau hafa hins vegar gerbreytt samskiptum ráðherra innan Stjórnarráðsins. Í þessu tilfelli var ráðherranefnd um samræmingu mála virkjuð. Ég þekki þetta. Auðvitað er stjórnkerfið íslenska ólíkt mörgum öðrum stjórnkerfum því að við erum ekki fjölskipað stjórnvald í raun og veru. Samkvæmt laganna bókstaf fer heilbrigðisráðherra einn með það vald að setja sóttvarnaráðstafanir samkvæmt reglugerð að tillögu sóttvarnalæknis. En strax í faraldrinum var ákveðið að þær aðgerðir skyldu ræddar í ríkisstjórn og á síðari stigum voru þær einnig ræddar með fagfólkinu í ráðherranefnd um samræmingu mála. Mér finnst þetta áhugaverð ábending og þó að ég hafi ekki komið að því að semja lögin um Stjórnarráðið né heldur lögin um þjóðaröryggisráð þá finnst mér gott að sjá að þetta þykir virka. Hér hafa nokkrir hv. þingmenn talað um félagslegar afleiðingar og ég get tekið undir margt sem þeir sögðu en mér finnst mikilvægt að halda því til haga að við settum 750 milljónir á þessu ári til að draga úr félagslegum afleiðingum af faraldrinum og milljarð á næsta ári í sértækar aðgerðir bara til að draga úr faraldrinum. Þá er ég ekki að tala um allt annað sem gert er en þetta er nokkuð sem ég held að hafi ekki endilega verið gert annars staðar. Það er mikilvægt að við metum hvernig þessir fjármunir hafa nýst. Það er sérstaklega fjallað um þessi teymi sem voru sett á laggirnar þegar aðeins tók að líða á faraldurinn til þess að fylgjast með neikvæðum afleiðingum á viðkvæma hópa. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum að byggja á og vinna frekar. Mig langar líka að nefna, af því að hér hefur verið rætt um hina lagalegu hlið, að það var í ágúst 2020 sem ég og heilbrigðisráðherra óskuðum eftir álitsgerð frá Páli Hreinssyni um lagaheimildir, annars vegar valdheimildir sóttvarnalæknis og hins vegar heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana. Þeirri álitsgerð var skilað í september og er undirstöðugreinargerð þegar nú er einmitt verið að fjalla um sóttvarnalögin í þinginu. Einhverjir hv. þingmenn hafa rætt um þessar lagaheimildir og ég held að það sé mikilvægt að rifja hana upp af því að hún er undirstöðugreinargerð og það er mikilvægt að við skoðum hana. Þar kom fram þetta sjónarmið sem hv. þingmaður sem hér talaði á undan vitnaði í frá umboðsmanni Alþingis, að þegar líða tekur á faraldur breytist að einhverju leyti eðlið, eðlilega, og það er farið yfir það ágætlega hvernig togstreitan fór vaxandi eftir því sem leið á faraldurinn. Það er mikilvægt að við tökum þetta til skoðunar. Það er erfitt hins vegar, eins og einhverjir nefndu hér, að setja algjörlega fyrirsjáanleg viðmiðið í því þegar faraldur hefur staðið í þrjá mánuði, sex mánuði, það er eiginlega vart hægt. Það verður alltaf eitthvert mat að fara fram. En þetta er eitthvað sem ég tel að þingið verði að sjálfsögðu að ræða. Síðan var rætt um lýðræðislega stjórnarhætti og hvort þeir hefðu vikið. Ég ætla ekki að taka undir það. Við búum að því á Íslandi að hér eru fjölmiðlar en ég velti fyrir mér varðandi það sem hv. þingmaður vitnaði í um fjölmiðlanefnd, hvort þar sé vitnað í þann hóp sem þjóðaröryggisráð skipaði um upplýsingaóreiðu, fjölmiðlanefnd kom vissulega þar að. En við sáum auðvitað víða í kringum okkur merki þess að það voru mjög miklar tröllasögur á kreiki. Ekki hef ég nokkurn hug á því að ritskoða eða banna nokkurn málflutning en ekki stenst allur málflutningur skoðun. Ég held að við getum hreinlega ekkert litið fram hjá því að þegar við erum að fást við sjúkdóm þá er mikilvægt að vísindin séu höfð að leiðarljósi þegar við ræðum um þau málefni. Sumt eru hreinlega staðreyndir og annað ekki. Ég held að við getum ekkert litið fram hjá því. Ég varð ekki vör við annað en að það væri ágætlega öflug umræða, og sérstaklega eftir því sem leið á faraldurinn, opinberlega um ýmis sjónarmið. En ég hlýt að hafna því að sú sem hér stendur eða aðrir í ríkisstjórninni hafi beitt sér fyrir því að banna einhverja umræðu þó að við höfum haft og ég hafi haft til að mynda mjög eindregna skoðun hvað það varðaði að fylgja bestu vísindalegu gögnum hverju sinni. Og einmitt til að tryggja að umræðan um þau yrði mikilvæg þá beitti ég mér fyrir því og tryggði það að nokkrum sinnum í faraldrinum var efnt til sérstaks samtals á vettvangi ráðherranefndar um samræmingu mála þar sem ólíkir sérfræðingar voru kallaðir að borðinu, ekki bara á sviði heilbrigðisvísinda heldur líka lögfræðingar og aðrir sem þurftu að takast á við afleiðingar af faraldrinum. Í þessum kringumstæðum, þar sem var mjög erfitt að halda opna fundi, þá var reynt að efna til umræðu til að fá sem flest sjónarmið þannig að stjórnvöld gætu byggt sínar ákvarðanir á bestu mögulegu gögnum og það er besta stjórnunin í gegnum svona faraldur, í gegnum hvaða áföll sem eru, það skiptir máli að byggja sína ákvarðanatöku á bestu mögulegu gögnum. Það er fjallað um þennan upplýsingaóreiðuhóp á síðu 494 í skýrslunni og sá hópur sem starfaði á vegum þjóðaröryggisráðs átti samstarf við Vísindavef Háskóla Íslands og það er áhugavert að sjá að þar kom fram sú niðurstaða að upplýsingaóreiða hafi ekki orðið að vandamáli í faraldrinum hér á landi. Sitt kann hverjum að sýnast um það. Ég tel raunar einmitt að vegna þess hversu mikil og upplýst umræðan var þá höfum við eignast þjóð sem í raun var ótrúlega vel í stakk búin til þess að leggja mat á upplýsingar og takast á við þessar erfiðu aðstæður. Ég vil leyfa mér að segja og tel það eftir að hafa staðið í þessu í tvö ár að Íslendingar og landsmenn allir hafi verið alveg gríðarlega vel upplýstir og færir um að taka skynsamlegar ákvarðanir í faraldrinum vegna þess að fólk leitaði sér upplýsinga og byggði þær upplýsingar á traustum heimildum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðuna. Ég vil bara örstutt fá að undirstrika það sem fram kemur í þessari títtnefndu nýju skýrslu, á bls. 502–503, að það hafi verið látið reyna á þanþol lagaheimildanna í stað þess að leita formlegrar heimildar Alþingis. Alþingi hefði getað látið mál þessi til sín taka en valdi þó almennt að gera það ekki. Niðurstaðan var sú, ef maður lítur til baka, að Alþingi var jaðarsett í ferlinu. Það var ekki bara á Íslandi. Það gerðist líka í nágrannalöndum okkar, því miður, á Norðurlöndunum. Það hefur verið mikið gagnrýnt í Noregi og þess vegna vil ég halda þessu á lofti hér á Íslandi. Þetta má ekki gleymast og þetta má ekki endurtaka sig. Ef þingið verður óvirkt á svona tímum þá er það auðvitað stórkostlegt áfall fyrir lýðræðislegt stjórnarfar í landinu. Það segir sig sjálft. Það sem blasir við er að völd voru afhent sérfræðingum, að mínu viti og margra annarra, í of ríkum mæli. Það blasti t.d. við undir það síðasta, meðan sóttvarnalæknir réð hér ríkjum má segja. Hann kom út af ríkisstjórnarfundi - ein af tillögum hans hafði verið útgöngubann og þetta var rétt áður en því var aflétt - og sagði að hann væri ósáttur við að ráðherrar í ríkisstjórn væru með andmæli. Hann vildi að allir töluðu einni röddu út á við. Hvað varðar ritskoðunartilburði fjölmiðlanefndar þá hef ég gögn undir höndum sem sýna að það var leitað til erlendra fyrirtækja til að kalla ritskoðun yfir Íslendinga. Ég minni á að það sem heitir falsfréttir og upplýsingaóreiða í dag getur verið stórkostlega breytt á morgun. 

Herra forseti. Nú hef ég setið hér á Alþingi í 15 ár og Alþingi starfaði með öðrum hætti í gegnum þennan heimsfaraldur út frá sóttvarnaráðstöfunum. Það var mikið lagt í það að Alþingi gæti starfað og samt fylgt sóttvarnaráðstöfunum og tryggt heilsu þingmanna eftir því sem framast mátti, enda var það krafa þingmanna. Eins og hér kom fram í máli hv. þm. Daníels E. Árnasonar, sem talaði hér áðan, þá afgreiddi þingið fjölmörg mál, ekki bara Covid-tengd mál. Þingið var að glíma við ýmis frumvörp, afgreiða til að mynda réttarbætur handa hinsegin fólki eins og hann nefndi í sinni ræðu, en ég gæti talið upp mörg önnur mál. Efnahagsaðgerðir stjórnvalda voru hér afgreiddar í þinginu og um þær fjallað. Þess vegna segi ég að þingið hafði auðvitað full tök á því, og hefur það alltaf, það veit ég sem þingmaður til langs tíma, að stíga inn í þessi mál. Rétta spurningin er kannski: Var ekki einfaldlega meiri hluti þingsins hreinlega sammála þeim ákvörðunum sem var verið að taka? Fól það í sér einhverja ritskoðun af hálfu stjórnvalda? Nei, segi ég. Ég held að þetta fólk hér, þessir 63 þingmenn, hafi bara tekið þessa ákvörðun. Vissulega voru einhverjir hv. þingmenn ósammála og létu í sér heyra og lögðu fram mál. Þau náðu ekki fram að ganga. Segir það okkur ekki hreinlega að meirihlutaviljinn á Alþingi var einfaldlega sá að fólk vildi fylgja þeirri línu sem stjórnvöld lögðu? Það var enginn sem bannaði neinum að hafa aðra skoðun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Ég vil bara árétta það sem ég sagði áður: Í skýrslunni segir og við höfum það reyndar skjalfest að það var ekki leitað formlegra heimilda Alþingis. Það kann vissulega að vera rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að meiri hluti þingmanna hafi verið samþykkur þessu. En það hefði verið betri bragur á því lýðræðislega og út frá þeim varnöglum sem slegnir eru í stjórnarskránni okkar að kallað hefði verið saman þing með einhverju móti vegna þess að út á við birtist þetta þannig að breytt hefði verið um stjórnarfar í landinu. Í stað þess, eins og ég lýsti áðan að segir í 1. gr. stjórnarskrárinnar, að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn hafi þingræðið verið leyst af hólmi með einhvers konar sérfræðingastjórn og fámennisstjórn sem, samkvæmt þeim orðum sem ég vísaði til áðan frá sóttvarnalækni, birtist m.a. í því að reynt var að kæfa niður andmæli m.a. ráðherra út á við og reynt að koma því þannig fyrir að ríkisstjórnin talaði einni röddu. Þetta var óheilbrigt ástand. Í heilbrigðu ástandi fá þingmenn að koma í ræðustól og tjá sig um svona málefni, hverjum eigi að fela völd og hvaða stefnu skuli marka í þessu en reyndin var sú að það var afskaplega lítil umræða um stjórn landsins og stefnumörkun hvað þetta varðaði. Stjórnin var í reynd afhent, og ég vil undirstrika það og árétta, fámennum hópi sérfræðinga. Hættan við slíka stjórnun er sú að sjónarhornið þrengist og það sé stýrt með rörsýn en ekki með heildarsýn. Þetta eru mínar athugasemdir og eru settar fram af fullri virðingu fyrir forsætisráðherra og ríkisstjórn og þingi. - Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég þarf ekki að lengja þessa umræðu. Ég heyri sjónarmið hv. þingmanns. Ég er bara ósammála þeim og ég held að hv. þingmenn, eins og ég þekki þetta fólk í þessu húsi, hafi haft fulla burði til að eiga opna umræðu um þessi mál. Ályktunin sem ég dreg af því er ekki að þau hafi verið bæld niður af sérfræðingunum. Ályktunin sem ég dreg er að þau hafi tekið upplýsta afstöðu. Þess vegna hafi andmælin hér á vettvangi þingsins við sóttvarnaráðstöfunum ekki verið háværari en raun bar vitni. Ég held einfaldlega að allt þetta fólk hérna inni hafi tekið upplýsta afstöðu út frá gögnum og hafi einfaldlega verið sammála línu stjórnvalda. Þetta er mín ályktun af stöðunni. Hv. þingmaður hefur dregið aðra ályktun og ég ber virðingu fyrir því. Ég er bara hjartanlega ósammála henni.