Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg álít óþarft að halda nokkra ræðu í þessu máli. Vænti að það gangi fram án þess.



Eg hefi ekki miklu við nefndarálitið að bæta. Sumstaðar hefir orðið nokkur ágreiningur milli stjórnarinnar og yfirskoðunarmannanna um það, hvort nauðsyn bæri til að taka upphæð upp í fjáraukalögin eða ekki. Það hefir alt af verið skoðað sem Sjálfsagt, að stjórnin leitaði aukafjárveitingar fyrir umframgreiðslunni í þeim tilfellum, þar sem upphæðirnar í fjárlögunum eru fastákveðnar eða bundnar við tiltekið hámark, en nokkuð öðru máli er að gegna um umframgreiðslur á þeim liðum, þar sem upphæðirnar eru að eina eða að nokkru leyti áætlaðar. Þar sem nú oft er örðugt að ákveða, hvort einhver liður á að skoðast í fjárlögunum sem fastákveðinn í ofangreindum skilningi eða að eins áætlaður, hefir nefndin fylgt þeirri meginreglu, að taka umframgreiðsluna upp í fjáraukalögin, ef hún var í vafa um, hvers eðlis in upprunalega fjárveiting var í fjárlögunum. Þá skal eg taka það fram, að nefndin telur enga hættu því samfara, þótt stjórnin láti einhvern hluta útgjaldanna lenda á næsta ári fyrir eða eftir það ár, sem fjárveitingin er fyrir, ef greiðslan fer fram á sama fjárhagstímabilinu. Eg get þessa fyrir þá sök, að nefndin telur ekki nauðsynlegt að leita aukafjárveitingar þegar svo stendur á. Ég skal taka til dæmis, að á fjárlögum væru veittar 1000 kr. til þjóðvegar vestur á landi fyrir fjárhagstímabilið, en ekki notaðar nema 800 kr. Þá telur nefndin stjórninni heimilt að nota þessar 200 kr., sem spöruðust fyrra árið, til sama vegar árið eftir. En hitt er annað mál, og nefndin er sammála yfirskoðunarmönnunum um það, að stjórninni sé ekki heimilt, svo eg haldi mér við dæmið áðan, að nota þessar 200 kr. sem spöruðust, til vegar annarstaðar eða brúargerðar. Þá skal eg og taka það fram fyrir hönd nefndarinnar, að hún hefir ekki séð ástæðu til að geta þess, hverjar upphæðir stjórnin hafi tekið upp í fjáraukalögin samkvæmt tillögum yfirskoðunarmanna. Nefndin lítur svo á, að slík upptalning hefði að eins lengt nefndarálitið að óþörfu. Að lokum skal eg drepa stuttlega á þrjá nýja liði, sem nefndin hefir tekið upp. Í fyrsta lagi brt. við 6. gr. B. VIII. c.: Til unglingaskóla 350 kr. Í öðru lagi við 8. gr. 9: Til skóggræðslu 822 kr., og í þriðja lagi við 8. gr. 25: Til húsaskoðunar á prestsetrum 163 kr. 75 aura. Nefndin hefir komist svo að orði um þessa liði, að þeir hafi ekki verið teknir upp í fjáraukalagafrv. fyrir þá sök, að stjórnin hafi gleymt þeim, Nú er það upplýst, að ástæðan er ekki þessi, heldur sú, að frv. til fjáraukalaga var samið áður en hæstv. ráðh. hafði gefið svör sín við athugasemdum yfirskoðenda landsreikninganna. Það er því þessi ástæða til þess, að þeir liðir voru ekki teknir upp, en annars skiftir það ekki miklu máli.



Eg hafði ekki ætlað mér að standa upp nú, en háttv. 1. þm. G.-K. (B Kr.) hefir neytt mig til þess. Eg gat gat þess við 1. umr., að ýmsir í nefndinni mundu einmitt hallast að landesjóðsútgerð fyrst og fremst, og er það nú komið á daginn. En eins og eg tók þá fram, mun það ekki vera skoðun meiri hluta nefndarinnar, heldur mun meiri hlutinn helzt kjósa samninga við ið fyrirhugaða Eimskipafélag Íslands, og þó eg kunni að standa einn uppi í atkvæðagreiðslunni, þá er eg þess fullviss, að atkvæði margra manna eru greidd í þeirri von, að ekki þurfi að koma til landssjóðsútgerðar. Inn háttv. 1. þingm. G-K. (B. Kr.) sagði, að ekki væri hætt við að önnur félög mundu keppa við landssjóðsútgerðina. Þessu og öðru eins má, slá fram; úr því verður reynslan að skera. Ef háttv. þm. getur sagt þetta eftir 3–4 ár, þá er hægt að taka það til greina. Eg er í engum vafa um það, að Sameinaða félagið heldur áfram að flytja vörur þangað sem bezt borgar sig, á stærstu hafnirnar, og mundu því landssjóðsútgerðar-skipin aðallega flytja vörur á ina minni hafnarstaði. Sami háttv. þm hélt, að stjórninni væri engin vorkunn að sjá um framkvæmd þessa máls. Eg þykist nú ekki hafa minna traust á stjórninni en ýmsir aðrir, en samt treysti eg henni ekki fyllilega í þessu efni. Eg efast um að nokkur maður í stjórnarráðinu hafi vit á þessu máli, og er þá enginn annar vegur en að stjórnin feli öðrum framkvæmd þess. Nú sýnir reynslan yfirleitt, að fyrirtæki bera sig ekki vel, nema því að eins að sá sem yfirstjórnina hefir, hafi þekkingu út í yztu æsar á hverju einstöku atriði, sem fyrirtækið varðar. Í öðru eins fyrirtæki og þessu verða öll smáatriði þýðingarmikil þegar þau koma mörg saman. Sami háttv. þm. sagði, að það væri óyggjandi sannað. að landssjóðaútgerðin muni borga sig. Eg hefi nú engar sannanir heyrt í þessa átt enn. Alt það sem formælendur frumvarpsins hafa sagt, er bygt á líkindareikningi. Þótt samgöngumálanefndin sé vel skipuð og þótt hún sé tvöföld í roðinu, þá er það til of mikils ætlast, að hver einstakur þingmaður beygi sig fyrir skoðun hennar. Annara álit eg að þessi deila sé gagnslaus nú. Málið gengur sem má, og reynslan verður að skera úr, hvað vel það gefst.



Það eru að eins örfá orð. Hæstv. ráðherra var með ákúrur til mín út af því. að eg hefði ekki tekið aftur ummæli mín hér í deildinni um reikninga Hendriksens. Eg hefi ekkert að taka aftur. Eg tók það fram, að tölurnar hjá Hendriksen kæmu heim við tölurnar í bókunum. Hitt stend eg við, að fyrning og vextir eru of hátt reiknaðir, þar sem skipin hafa verið metin meira en þau voru verð. og þar sem fyrning er miðuð við alt árið, en Hendriksen gerir ráð fyrir að skipin væru ekki í förum á vetrum. Það gerir ekki svo lítinn mismun, að þau standa uppi allan veturinn og hafa stöðugt eftirlit með þeim, eina og hann líka gerir ráð fyrir. Og ráðherra hefir sagt mér, að Austri og Vestri muni ekki hafa verið í förum að vetrinum. En það er alls ekki tilætlunin með þau skip, sem frumv. getur um. Þau eiga að vera í förum allan veturinn. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Skgf. (Ól. Br.) tók fram, að stjórnin muni ekki hafa nægilega þekkingu til að sjá um útgerðina, þá er því ekki öðru að svara en því, að frumv. leggur einmitt til að fé verði veitt til aðstoðarmanns stjórninni í þessu efni.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. framsögum. (V. G.) sagði ekki fyllilega rétt frá, að eg hefði tjáð honum að skipin hafi ekki verið í förum á, vetrum. Hitt sagði eg við hann, að eg vissi ekki til þess. En nú minnist eg þess, að skipin komu hingað stundum í desembermánuði til flutninga milli landa. Þetta gerir þó engan mun, því í skýrslunni mun vera talið alt það, sem skipin kostuðu og alt það sem þau sigldu inn árið um kring. En þó að svo væri ekki, þá gerir háttv. framsögum. of mikið úr mismuninum, sern komi fram við það, að vextir og amortisation er reiknað fyrir alt árið. Það munar sárlitlu, vegna. þess að skipin voru meira en tvo þriðjunga bundin við ferðir hér við landið. Hvað það snertir, að skipin væru of hátt bókfærð, þá getur hann ekkert um það sagt, enda snertir það ekki áreiðanleika skýrslu þeirrar, sem hr. Hendriksen hefir gefið. Og það dugar ekki í því efni að visa til söluverðsins á »Perwie«. Sem félagið tapaði á. Félagið hefir auðvitað orðið að borga rentu af þeim höfuðstól, sem skipin stóðu með í bókunum. Satt að segja finst mér ekki ástæða til fyrir okkur til að halda að við höfum betra vit á þessu heldur en allir þeir menn sem hafa gert upp »bú« Thorefélagsins og slegið föstu, hvernig status var. Eg held það sé ekki of mikil hógværð þó við viðurkennum að þeir muni færa bækurnar eftir því sem rétt er og tíðkanlegt.

Björn Kristjánsson Háttv. 1. þm. Skgf. (Ól. Br.) sagði, að það væri hægra að segja það en sanna, að samkepni mundi ekki myndast, ef landssjóður taki að sér strandferðirnar. Hann hélt að Sameinaða félagið mundi þá taka upp á því að koma á fleiri hafnir en nú En það var ekki þetta, sem eg átti við. Eg átti við það, að ekkert félag mundi mynda samkepni á þann hátt, að setja á stofn nýjar strandferðir. Við vitum allir, að þó Ísland sé smátt, þá er ekki útilokað að þingið tæki, til sinna ráða til þess að vinna bug á samkepninni. Það er naumast til það félag, sem þori að keppa við nokkurt löggjafarvald, ef menn standa fastir fyrir. Þá spurði háttv. þm. um það, hvort menn vissu til að það ætti sér nokkurstaðar stað, að löndin tækju að sér fyrirtæki, án þess að sá er æðsta vald hefði bæri nokkurt skyn á málið. En hér á Íslandi er ekki öðru máli að gegna en erlendis. Hvaða vit ætli ráðherrarnir hafi á póstmálum, símamálum, samgöngumálum og öðrum þeim málum, er undir þá heyra? Auðvitað verða þeir að hafa menn sér til aðstoðar, sem vit hafa á, og nota þekkingu þeirra sér til leiðbeiningar. Viðvíkjandi tapi á strandferðunum þá langar mig til að spyrja, hvort menn halda að félagið, sem nú rekur þær, beri tapið, ef nokkurt er. Nei, það eru Íslendingar! Stjórnin verður að ganga að hörðum kostum um millilandaferðirnar. Hvers vegna eigum við þá ekki eins að bera þetta tjón beinlínis og fá að vita, hve tapið er mikið. Það hygg eg vera réttara heldur en að láta útlent félag eftirlitslaust nefna stjórninni þessar og þessar tölur, sem það tapi. Hvers vegna megum við ekki reyna sjálfir, hvað tapið er í raun og veru, þegar landið verður hvort sem er að bera það ? Fleira var það ekki, sem eg þurfti að taka fram.



Að því er þetta frumv. snertir, hefir nefndin ekki haft annað að athuga en það, að tekjurnar af Arnarstapa- og Skógarstrandar-umboði eru vantaldar um kr. 406,72, og hefir nefndin leyft sér að gera beyt.till. við frumv. hér að lútandi. Samkvæmt þessu hækka tekjueftirstöðvar landssjóðs um nefnda upphæð, því þar sem landssjóður á þessa upphæð hjá umboðamanni, eru það eftirstöðvar landssjóðs, en ekki peningaforðinn, sem hækka. Að því er álit og tillögur yfiskoðunarmanna snertir, skal það tekið fram, að nefndin gat ekki séð ástæðu til að gera neinar sérstakar till. þar að lútandi. Þetta er ekkert nýtt, og eg held að eg fari ekki skakt með það, að eins hafi verið farið að t.d. 1905 Og af því að ágreiningurinn milli stjórnarinnar og endurskoðunarmanna er ekki mjög mikill, vildi nefndin ekki koma fram með sérstakar tillögur. Viðvíkjandi gjaldabálkinum skal eg taka það fram, að yfirskoðunarmenn hafa viljað skjóta því undir úrskurð Alþingis, hvort vitaumsjónarmanni sé heimilt að reikna sér fæðispeninga á eftirlitsferðum sínum auk ferðakostnaðar. Það hefir nú verið upplýst, að þessi umsjónarmaður hefir reiknað sér fæðispeninga á slíkum ferðum 7–8 krónur á dag auk dagpeninga. Nefndin er þeirrar skoðunar, að þetta sé of hátt sett, en kannast hins vegar við, að það sé ósanngjarnt að láta þennan mann borga fæðispeninga af launum sínum, sem er marga mánuði ársina í burtu frá heimili sínu. Álítur nefndin hæfilegt, að hann fái 4 kr. á dag í fæðispeninga á ferðum sínum, hvort sem hann ferðast á sjó eða landi. Það kann að vera, að þetta sé nokkuð litið, þegar um sjóferðir er að ræða, en á hinn bóginn er það meira en nóg á landferðum. Í sambandi við þetta má benda á það, að verði fæðispeningar umsjónarmanns vitanna lækkaðir, þá virðist sjálfsagt að ið sama gildi um fæðíspeninga annara opinberra starfamanna, svo sem skógræktarstjórans og landsverkfræðingsins. Annars er þetta mál ekki svo mikilsvert, að sérstakar tillögur þurfi um það, en hins má vænta, að stjórnin taki tillit til álits nefndarinnar í þessu efni.



Eg þori ekki að fullyrða, að það sé einsdæmi af hendi reikningalaganefndar, að gera engar tillögur um landsreikninginn, en víst er um það, að sára-fágætt er það, enda mundi inn fróðasti maður í þessum efnum, háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), er eg hafði leitað upplýsingar hjá, ekki eftir slíku. Eg skal sem sagt ekki fullyrða þetta, en 28. gr. þsk. gerir ótvíræðlega ráð fyrir tillögum og mætti ef til vill bæta úr þessu við síðari umr. Annars skal eg leyfa mér, að gera nokkrar athugasemdir við landsreikninginn 1910–1911. Eg býst við því, að eg megi, ekki einungis í mínu nafni, heldur og meðendurskoðanda mína, geta þess, að það er mjög nauðsynlegt, að stjórnarráðið afgreiði landsreikningana fyr til yfirskoðunarmanna en gert var um reikningana 1910 og 1911, og að það vandi yfirleitt betur til þeirra. Reikningurinn um 1910 var ekki saminn fyr en 15. Des. 1911 og ekki sendur yfirskoðunarmönnum fyr en 20 Jan. 1912. Það leið þannig meira en mánuður frá því er landsreikningurinn var saminn til þess er hann var sendur til yfirskoðunarmannanna. Reikningurinn var að mestu leyti óendurskoðaður af inni umboðslegu endurskoðun og er það mjög óheppilegt, að þeir reikningar, sem landsreikningurinn byggist á, séu ekki endurskoðaðir umboðslega áður en þeir eru fengnir yfirskoðunarmönnum í hendur, því að ekki er viðlit að ætla yfirskoðunarmönnum slíka endurskoðun, enda hafa þeir engan tíma til hennar, þó að þeir vildu leggja hana á sig um alla skyldu fram. Tryggingin fyrir réttmæti landsreikningins minkar að sama skapi sem þeir reikningar eru ófullkomnari, sem hann byggist á. Við yfirskoðunarmenn afgreiddum athugasemdir okkar til stjórnarráðsins með bréfi dags. 11. Júní 1912. Svör stjórnarráðsins voru ekki til fyr en 23. Október, en tillögur okkar voru búnar 19. Desember. En þótt landareikningurinn 1910 komi seint, þá kom reikningurinn fyrir 1911 þó ennþá seinna. Hann var ekki saminn fyr en 13. Marz 1913 og ekki sendur okkur fyr en 28. Marz, og það má segja sama um hann eins og landsreikninginn 1910, að hann mátti heita alóendurskoðaður af inni umboðslegu endurskoðun. Við höfðum lokið endurskoðun okkar 20. Maí, en svör stjórnarinnar, sem eru dagsett 27. Júní, komu ekki til okkar fyr en 3. Júlí, eða eftir að þing var byrjað. Það sjá allir, að þetta er óhafandi sleifarlag, og að yfir skoðun hlýtur að verða miklu lauslegri og tillögur lakar grundaðar, er svo er í pottinn búið hjá stjórninni, enda reikningurinn allur óábyggilegri. Viðvíkjandi skattheimtu gjaldheimtumanna landssjóðs verður að geta þess, að sumir reikningshaldarar gera hvorttveggja í einu, semja reikninga sína of seint og gjalda tekjurnar of seint í landssjóð. Þetta getur leitt til stórtjóns fyrir landssjóð, og hefir gert það, þó að landssjóður tapaði ekki við sjóðþurð þá ina miklu, er nýlega átti sér stað norðanlands. En það happ í óhappi var ekki eftirlitsmönnunum að þakka. Þeir höfðu með slælegu eða réttara sagt engu eftirliti stofnað til stórtjóns, þó að vinir og vandamenn bættu úr. Það er vitanlegt um einstaka gjaldheimtumenn, að þeir borga tekjur liðins árs með tekjum líðandi árs, og um aðra, að þeir draga greiðslur í landssjóð til þess að geta sjálfir notið vaxta af tekjum landssjóðs. Landssjóður leggur árlega fram um 1500 kr. á ári til eftirlitsferða, og ætti því að mega heimta, að stjórnin vissi eitthvað, áður en alt er kollfallið. Dæmið, sem eg nefndi áðan að sjóðþurðinni, sem var 7–8 ára gömul, var ekki síður að kenna eftirlitsleysi stjórnarráðsins en andvaraleysi gjaldheimtumannsins. Háttv. framsögumaður mintist á fæðispeninga umsjónarmanns vitanna og taldi 4 kr. nægja, en umsjónarmaðurinn hefir fengið 6–8 kr. á dag. Út af þessu vil eg geta þess, að þó að meira sé komið undir því, að eftirlitsmennirnir geri eitthvert gagn, heldur en undir hinu, hvort þeir fá nokkrum krónum meira eða minna, þá ætti þó að vera fastákveðin upphæð, er ekki mætti fara fram úr. Sérstaklega er óforsvaranlegt, að leyfa eftirlitsmönnum að taka 4 kr. á dag, meðan þeir eru á skipum, auk venjulegra fæðispeninga, 6 kr., eða 10 kr. alla í fæðispeninga á dag, en þetta hafa tveir hálaunaðir embættismenn reiknað sér og fengið. Þetta er óþarflega hátt og ætti ekki að líðast, sízt ef þeir ekki gera annað en að spóka sig í góða sumarveðrinu, eins og stundum vill brenna við. Þá vildi eg loks geta þess, að það er mjög óviðfeldið og jafnvel villandi, þegar fjárlögin eru svo ranglega síteruð í landsreikningum, sem gert er að minsta kosti á 2 atöðum í landsreikn. 1911, svo sem á sér stað um 85. og 88. aths. Þar er tilvitnun hagað svo, að föst fjárhæð verður að áætlunarupphæð, og er það vitanlega stjórninni í hag. Annað eins og þetta bakar endurskoðendum Alþingis óþarfa ómak og er jafnvel villandi.



Það er mikið rétt, sem háttv. 1. þingm. Rvk ( L. H. B.) sagði, að það er óheppilegt að landareikningarnir séu svo seint tilbúnir. En þetta kemur blátt áfram af því, að verið var að reyna að láta umboðsendurskoðunina vera sem lengst komna, áður en landsreikningurinn væri saminn. En starfskraftur í stjórnarráðinu var ekki nægur. Ef að meiri starfskraftur hefði verið, hefði umboðvendurskoðunin gengið fljótara, og reikingurinn orðið fyr tilbúinn. Það var líka rétt, sem sami háttv. þingmaður sagði, að það er óheppilegt, að gjaldheimtumenn landssjóðs skuli ekki allir gera reikningskil nógu snemma. Flestir senda þó reikninga sina nógu snemma, og geri þeir það ekki, þá fá þeir áminningu hjá stjórnarráðinu. Hér er erfiðara að hafa eftirlit með slíku en í öðrum löndum, þar sem samgöngurnar eru miklu greiðari. Þar sem járnbrautir eru um alt land, er hægt í einum vettvangi að ná í það sem vantar. Hér tekur það aftur á móti mikinn tíma að skrifa með landpóstum og fá svör aftur langar leiðir að, ef eitthvað er í ólagi. Að svo miklu leyti sem ræða háttvirts þingmanns um þetta efni átti að vera aðfinsla til núverandi stjórnar, þá skaut hann þar fram hjá markinu, því að sjóðþurðin, sem hann talaði um að orðið hefði hjá einum sýslumanni á Norðurlandi, var tilkomin áður en eg tók við ráðherraembættinu; og eg held að það hafi verið eitt mitt fyrsta embættisverk, að fyrirskipa rannsókn gegn þessum manni. Það sem háttvirtur þingmaður var að tala um síðast í sinni ræðu, að nauðsynlegt væri að tilfæra orðrétt fjárlögin, þá verð eg að álíta, að það sé nauðaómerkilegt atriði. Endurskoðendurnir hafa alveg eina fjárlögin við hendina eins og stjórnarskrifstofan, og ekki get eg séð, að það sé mikið ómak fyrir þá, þótt þeir stöku sinnum þurfi að stinga niður blýjanti til að bæta við alt að eða því líku. Þetta atriði held eg að háttvirtur þingmaður hafi meira talað um til þess að hafa eitthvað til að finna að, heldur en að það lægi honum svo ríkt á hjarta, að slíkt kæmi ekki fyrir.



Háttvirtur 1. þingm. Rvk efaðist um, að það væri rétt hermt hjá mér, sem eg sagði, að áður hefði komið fyrir, að reikningslaganefndir þingsins hefðu ekki borið fram neinar tillögur. Eg hefi nú hér fyrir mér Alþingistíðindin fyrir árið 1905. Þar er sagt beinum orðum, að reikningslaganefndin sjái ekki ástæðu til að bera fram neinar tillögur; og það hefir skeð mörg fleiri ár, að engar tillögur hafa verið fram bornar. Hann virtist verða óánægður með, að nefndin skyldi ekki hafa kveðið harðara að orði út af þessum seinu reikningsskilum og sjóðþurðinni hjá sýslumanninum fyrir norðan. En við sáum enga ástæðu til þess að vera að hreyfa þessu máli svo mjög hér í þinginu, eða hafa mjög hátt um það, úr því að maðurinn borgaði alt á endanum. Yfirleitt virðist mér endurskoðunin á landsreikningnum hjá háttvirtum yfirskoðunarmönnum Alþingis vera fyrra árið, að því er reikningshaldara snertir, í harðasta lagi. Í athugasemdunum við landsreikninginn 1910 gera yfirskoðunarmennirnir alstaðar mjög mikið veður út af því, ef upphæðunum skakkar nokkuð, jafnvel þótt ekki sé meira en um - 14 - aura; og eg tala nú ekki um, að þeir fyllast heilagri vandlætingu, ef að upphæðirnar eru skakkar um 5,25 kr. eða 7 kr. Nefndii1 gat ekki álitið, að nokkur ástæða væri til að gera langar athugasemdir út af svo smáu.

Lárus H. Bjarnason Hv. ráðherra vildi kenna starfskraftaleysi í stjórnarráðinu um dráttinn á landsreikningagerðinni, en þær röksemdir ráðh. eru ekki alveg vafalausar. Starfskraftarnir í stjórnarráðinu, sérstaklega á 3. skrifstofu, eru víst nógu miklir, það er að segja, mennirnir eru víst nógu margir. Annað mál er það, hvort starfsmennirnir eru allir jafngóðir. Og víst er um það, að þeir eru misjafnlega notaðir. Það er t.d. á allra vitorði, að einn starfsmaðurinn á 3. skrifstofu stjórnar ráðsins hefir fast starf annarstaðar á þeim tíma, sem hann á að vera í Stjórnarráðinu. Og þar sem aldrei hafa verið jafnmargir starfsmenn í stjórnarráðinu sem nú - þeir munu vera 6 á 3. skrifstofu - þá er það ekki of mikið sagt, þótt maður segi, að þessi röksemd ráðh. sé vafasöm. Sérstaklega er þetta lítt frambærileg ástæða þegar litið er til þess, að reikningsgerðin sjálf er lítið verk, því að eins og eg tók fram áðan, var reikningurinn óendurskoðaður á 3. skrifatofu þegar okkur yfirskoðunarmönnum var sendur hann. In umboðslega endurskoðun stjórnarráðsins hefir oft verið nokkuð kákkend og sumir póstar í landsreikning num ekki verið endurskoðaðir. Til dæmis er nýfarið að endurskoða starfrækslureikninga landsímans. Það var í mörg ár ekki borið við að endurskoða þá umboðslega. Hæstv. ráðh. kannaðist við, að það væri mjög óheppilegt, að gjaldheimtumenn landssjóðs skyldu skila reikningum sínum of seint, og sumir skila tekjunum of seint en hann færði þá afsökun fram fyrir því, að það kæmi af erfiðum og seinum samgöngum. Þessi stæða er mjög veigalítil, því að fyrst eru nú samgöngur allar stórbættar frá því er gjaldheimtureglugerðin varð til fyrir 40 árum, og svo koma of sein skil ósjaldan fyrir hjá þeim embættismönnum, sem eru alveg undir handarjaðri stjórnarinnar. Það eru líka nú komnir ritsímar og talsímar um mest alt landið, svo að það væri hægur vandi fyrir stjórnarráðið, að finna að misfellum s stuttum tíma. En stjórnin kvað ekki brúka nema póstferðir til þess að finna að, ef eitthvað vantar, og svo skrifa og skrifa í það óendanlega. Í stað þess að stjórnin ætti að sekta þá sem mestir eru trassarnir og jafnvel víkja þeim frá um stundarsakir, og þá vitanlega áður en skuldasúpan er svo vaxin þeim yfir höfuð, að þeim er ómögulegt að rétta við. Hæstv. ráðherra sagði, að það væri ekki sér að kenna, að ekki hefði verið haft betra eftirlit með sjóðþurðinni fyrir norðan, af því að hún hefði verið byrjuð áður en hann tók við völdum. Eg hefi nú að vísu ekki séð rannsóknarskjölin, en sagt er mér, að rótin til þeirrar sjóðþurðar sé margra ára gömul. Byrjunin til hennar varð víst skömmu eftir 1904, og þá var hæstv. núverandi ráðherra við völd. Það mun líka hafa komið fyrir, að embættismenn, sem nú eru í embættum eða á eftirlaunum, hafi sýnt af sér vanskil og standi jafnvel í óbættum sökum. Þetta verður að laga, enda er það ekki síður í þágu embættismannanna sjálfra, að eftirlitið sé sem nákvæmast. Ef eftirlitið er nógu strangt, þá verða vanskil þeim síður að fótakefli. Það er hægra fyrir þá að leiðrétta, ef eitthvað hefir farið aflaga, sé fundið að í tíma. Hæstv. ráðherra sagði, að það væri mjög ómerkilegt atriði, þótt vitnað væri rangt í fjárlögin í landsreikningunum. Í hér um ræddum tilfellum var deila um það milli stjórnarráðsins og yfirskoðunarmanna, hvort umræddar upphæðir væru fastar eða áætlunarupphæðir. Þær voru fastar, en stjórnarráðið gerði þær að áætlunarupphæðum með rangri tilvitnun, og tók sér þannig bessaleyfi til að fara fram úr fjárveitingu Alþingis. Það er ein aðalskylda yfirskoðunarmanna að gæta þess, að stjórnin haldi fjárlögin, og sannarlega þá ekki til of mikils mælst, að stjórnin villi yfirskoðunarmönnunum ekki sýn. Það er að vísu innan handar fyrir yfirskoðunarmennina, að lesa fjárlögin saman við landsreikningana, en þá er það ekki síður innan handar fyrir embættismennina í stjórnarráðinu að fara rétt með þau. Og óneitanlega ætti stjórnarráðið að ætla yfirskoðunarmönnunum lengri tíma til endurskoðunar, ef yfirskoðunarmennirnir eiga ekki ganga út frá því, að alstaðar sé villulaust vitnað til fjárlaganna í landsreikninguum, áætlunarupphæðir gerðar að föstum upphæðum og því um líkt. Háttvirtur sessunautur minn, framsögumaður reikningslaganefndarinnar, sagði, að við yfirskoðunarmenn gerðum of mikið úr auravillum, hélt því fram, skildist mér, að slíku mætti sleppa, en þar skjátlast honum. Góð endurskoðun athugar jafnt smávillur sem stórar, er beint skyldug til þess. Hann sagði líka, að fyrir gæti komið, að innheimtumenn gætu ómögulega gert reikningsskil á réttum tíma. Það getur verið rétt, en slíkar undantekningar réttlæta ekki vanskil að jafnaði og of mikla hlífð við gamalreynda vanskilamenn. Stjórnin verður að gæta þess, að hún fer með annara fé en ekki sitt eigið.

Skúli Thoroddsen Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) hefir nú þegar minst svo rækilega á það, sem helzt var ástæða til að taka fram af hálfu okkar endurskoðunarmanna, að eg þarf þar litlu við að bæta. Yfirleitt verður að leggja áherzlu á það, að brýnt sé fyrir reikningshöldurum landssjóðsins, að farið sé sem nákvæmlegast eftir fyrirmælum reglugerðarinnar frá 12. febr. 1873, og ekki sízt er ástæða til þess að símastjórnin fái að sjálfsögðu áminningu um það, að haga sér sem næst fyrirmælum reglugerðarinnar, ekki síður en aðrir reikningshaldarar landssjóðsins, í stað þess að gera landssjóðnum engin skil - eða þá eigi þau skil, er teljandi séu - fyr en í Apríl eða Maí árið eftir. Vitaskuld er það, að símastjórinn þarf einatt að fá skilagreinar úr ótal áttum, og getur þá stundum orðið dráttur á; en engu að síður ætti hann þó æ að gera sér far um - og stjórnin að, ganga þá mun ríkara eftir því en verið hefir að fara svo nærri fyrirmælum hennar, hvað reikningsskilin til landssjóðsins snertir, sem frekast er auðið. Jafnframt mætti og benda stjórninni á það, að þegar litið er til þess, hversu mjög það fé fer vagandi, sem gjaldheimtumenn landsins hafa með höndum, einkum síðan lögin um vörutoll komu í gildi, og þegar litið er til sjóðþurðar, sem nýlega hefir átt sér stað, þá virðist ekki vanþörf á því að athugað væri, hvort ekki væri nauðsynlegt að hækkað væri veðið, sem þeir hafa sett til tryggingar. skilvísri greiðslu á gjöldum til landssjóðsins. Þá skal eg enn fremur benda á það, að það virðist yfir höfuð vera að fara í vöxt hjá stjórninni, að fara ekki einatt svo nákvæmlega eftir ákvæðum fjárlaganna, sem skyldi og vera ætti, þar sem hún leyfir sér eigi sjaldan, að greiða meira fé úr landssjóði til hins eða þessa, en beitt hefir verið. Hér ræðir því eigi um það, sem oft hlýtur að sjálfsögðu að geta komið fyrir, að farið sé fram úr þeim fjárveitingum, sem - eftir eðli sínu - eigi eru né geta verið annað en áætlunarupphæðir, heldur um hitt, að farið er fram úr »föstu fjárveitingunum«, er svo mætti nefna, þ.e. meira fé greitt úr landssjóði en þingið vildi veita. Það er svo oft, að menn sjá sér ekki fært að veita nema tiltekna fjárupphæð til hins eða þessa, og þá verður fjár veitingarvaldið, eins og hver annar húsbóndi, að heimta, að sér sé hlýtt, þ.e. að eigi sé þá notað meira fé en til var ætlast. Í þessu efni er það því afaráríðandi, að þingið hafi æ vakandi auga á gerðum stjórnarinnar. Og þegar farið er að tíðka það svo mjög, sem nú er orðið, að grípa til peninga úr landssjóði til hins eða þessa, upp á væntanlega aukafjárveitingu, þ.e. upp á væntanlegt samþykki þingsins eftir á,, þá verður og eigi síður að hafa vakandi auga á stjórninni, því að með þessu móti má gera fjárveitingarvald þingsins æ þýðingarminna, unz það gæti enda horfið úr sögunni, þ.e. þingsins yrði þá engin þörf, ef stjórnin gæti ráðstafað fé landsins að vild sinni, eða þyrfti eigi að binda sig við fjárveitingar þingsins. Þá ætti það og einatt að vera sjálfsagt, að í landsreikningnum sé ekki skýrt rangt frá, þegar vitnað er í fjárlögin. Yfirskoðunarmenn geta að vísu litið í fjárlögin, þ.e. borið þau saman við landareikninginn, en þeir ættu þó að geta treyst því, að stjórnin fari rétt með allar tilvitnanir til fjárlaganna. Og þó að þeim væri að vísu engin vorkunn, þ. e. gætu aflað sér vitneskju um, hvað sannast væri, þá er þó öðru máli að gegna um aðra. En þetta, að skýrt hefir verið rangt frá efni fjárlaganna, hefir þó komið fyrir í 2 tilfellum, sem yfirskoðunarmenn hafa bent á, og leit leiðinlega út fyrir stjórninní, t. d. þar sem hún hafði veitt meira fé til kvennaskólana á Blönduósi, en lög stóðu til. Það sést ekki á landsreikningnum að svo væri, en þegar litið er í fjárlögin, sést það glögt, að heimildina vantaði, enda hefir skólinn síðan verið látinn endurborga féð. Það gat litið svo út, sem þarna væri skýrt rangt frá af ásettu ráði, til þess að dylja það, að fé hefði verið borgað úr landesjóði, sem ekki var heimilað af fjárveitingarvaldinu. Eg skal svo ekki fara frekara út í þessa sálma, enda þegar af öðrum rækilega vikið að ýmsu, sem eg ella hefði minst á.



Út af því sem háttv. 1. þm. Rvk. talaði um það, hvort hægt væri að kenna núverandi stjórn um sjóðþurð, sem orðið hefir nýlega hjá einum embættismanni, skal eg taka það fram, þótt mér virðist ástæðulaust að tala um .þetta nú, að öll reikningsskil frá þeim manni til stjórnarráðsins höfðu ætíð verið í allra bezta lagi, þangað til á síðasta árinu. Hann greiddi það sem landssjóði bar, og það var ekki hægt að sjá, hvort það fé, sem skilað var í landssjóð, var í raun og veru frá öðrum lánað eða ekki, stjórnin gat ekki séð neitt athugavert, fyrri en að því kom, að peningana vantaði í landssjóðinn. Bæði háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) töluðu um það, að halda þyrfti símastjóra til þess, að gera fljótari reikningsskil, og var bent á það, að landssjóður tapaði rentum, ef gjöldin innheimtust svo seint. Út af þessu vil eg benda á það, að landssjóður hefir einmitt fengið vexti af því fé, er innheimt hefir verið en óinnborgað. Því það hefi jafnóðum verið sett inn á sérstaka kontó í banka. En ástæðan til þess, að þessu er haldið árið út á sérstakri kontó, er sú, að landssíminn hefir á hendi innheimtu á tekjunum fyrir sæsímann, svo að tekjurnar, sem innheimtar eru, eiga ekki allar að renna í landssjóð, heldur fer sumt af þeim í aðra átt. Hitt hefir aldrei komið fyrir, að nokkuð af þeim peningum, sem landasjóður hefir átt að fá af símatekjunum hafi verið í nokkurum voða, þótt milli bilið milli innborgananna sé nokkuð langt, því að alt af er hægt að sjá, hve miklar tekjurnar eru eftir kassabók og hvar þær séu niðurkomnar. Sé breytt um og farið að. heimta ársfjórðungalega endurskoðun, þá er það meira en heimtað er af öðrum gjaldheimtumönnum landssjóðs. Þá talaði háttv. þm. um það, að hækka þyrfti veðið, sem gjaldheimtumenn hafa þurft hingað til að setja. Eg skal játa það, að formlega séð gæti verið ástæða til þessa. En það eru meinbugir á því, að heimta há veð af sýslumönnum, og þeir miklir. Væri það gert, þá gæti það orðið til þess, að einungis efnuðum mönnum væri kleift að taka að sér þær stöður, en að útilokaðir yrðu beztu menn og duglegustu, ef þeir hafa ekki handbært fé til þess að setja að veði. Þetta yrði þá til þess að skerða demókratískt jafnrétti, ekki síður en t.d. hitt, ef kosningarréttur er miðaður Við eignir. Það eru ekki veðin heldur, sem mest er undir komið. Þau eru svo lítil hvort sem er í samanburði við tekjurnar, sem þessir menn innheimta, að þau hrökkva lítið, ef illa fer á annað borð. Nú er heimtað að veði fyrir stærstu sýslum, annaðhvort 60 hndr. jörð eða 6000 kr., en um það munar ekki mikið, ef um sjóðþruð er að ræða á annað borð, eina og nú hefir komið fyrir. Það er mikið meira um hitt vert, að hafa eftirlitið skarpt, en að hækka veðin. Þá var fundið að því, að umframgreiðslur væru að fara í vöxt á gjaldliðum fjárlaganna, og að það sé óhæfilegt þegar um fastsettar fjárhæðir er að ræða, að landsstjórnin fari fram úr þeim. Eg skal nú játa það, að umframgreiðslur fara heldur vaxandi, en það er allur munur, hvernig á þeim stendur. Vanalega dettur stjórninni ekki í hug að fara fram úr tilteknum fjárhæðum, nema brýnustu nauðsyn beri til. Hafi t. d. sýslufélögum verið veittur styrkur til þess að gera einhvern veg eða þess háttar, þá er ekki farið að bæta við, þótt eitthvað vanti upp á öðru máli er að gegna um störf, sem landið er að framkvæma, t. d. brúargerðir, vitabyggingar eða símalagningar, eða landssjóðsvegi. Það getur altaf svo farið, að áætlanir reynist ekki réttar, svo að ekki verði komist hjá að gera annaðhvort, að hætta þegar verst gegnir, eða fara svolítið fram yfir fjárveitinguna. Sama máli er að gegna með það, ef slept hefði verið t.d. kostakaupum á koparþræði, þegar þau gáfust. Í þess háttar tilfellum álít eg ekkert hættulegt, þótt stjórnin fari fram úr áætlun, þegar hún veit að með því móti verður einmitt tilgangi fjárveitingavaldsins náð. Hitt getur og verið satt að einhverju leyti, að fjárveitingar upp á væntanlegt samþykki séu að fara í vöxt, en það er ekkert meira en eftir tiltölu við það, hversu féð eykst, sem landið hefir í veltunni. Það er ómögulegt að komast hjá, því eftir því sem viðskiftalífið þróast, að á þessu 2 ára bili, sem líður milli þinga, geti komið sitthvað fyrir, sem væri mesta mein að fresta. Það er óhjákvæmilegt að stjórnin hafi svo mikið traust til þingsins, og þingið til stjórnarinnar, að hún borgi þau gjöld, sem sjálfsögð eru, er þingið ekki hefir séð fyrir. Hitt getur verið álitamál í vissum tilfellum, hvort þingið vill samþykkja þessar útborganir, en að það sé háski að svona geti komið fyrir, nær engri átt. Þetta stafar einmitt af framförunum og auknu viðskiftalífi, að ekki verður hjá þessu komist, meðan ekki er fjárlagaþing á hverju ári. Loks var það gefið í skyn, að svo liti út sem stjórnarráðið hefði í landsreikningnum af ásettu ráði skýrt rangt frá því, hvað veitt var til Blönduósskólans á fjárlögunum (»nfl. vantar alt að«). Hér til er því að svara, að stjórnin hafði tekið eftir því, að þessi umrædda umframgreiðsla hafði átt sér stað þegar áður en reikningurinn var saminn. Og það var búið að gera ráðatafanir til endurgreiðslu áður en reikningurinn var saminn, svo að það voru ekki endurskoðunarmennirnir, sem uppgötvuðu þetta og leiðréttu, heldur stjórsarráðið sjálft. Stjórnarráðið gat því ekki haft neina minstu ástæðu til að gefa endurskoðendum skakka hugmynd um ákvæði fjárlaganna í þessu efni. Þetta er að eins einföld pennavilla á reikningsakrifstofunni og eg get ekki séð að það sé svo mikils um vert, að eyða þurfi orðum að því, og hefðu fáir yfirskoðunarmenn gert úr því þessa rellu.



Herra forseti! Eg hafði ekki ætlað að taka til mála, en finst eg verða að segja nokkur orð, út at orðaskiftum háttv. þm. N.-Ísf. (S. Th.) og hæstv. ráðherra. Háttv. þm. N.-Ísf. fór fram á það, sem og er eðlilegt og sanngjarnt, að þegar gjöldin, sem innheimtumenn landssjóðs hafa með höndum, fara vaxandi, þá sé líka hækkað veðið, sem þeir setja til tryggingar á greiðslunni. Þetta er eðlileg krafa. Hv. ráðherra benti á, að þetta gæti orðið óheppilegt, því að með því móti yrði ókleift eða minsta kosti örðugt fyrir unga og efnalitla menn, að fullnægja þessum skilyrðum, og að þá veldust einungis efnamenn í þessar atöður. Það væri að vísu ilt, ef svo væri, en eg held, að þessi vandkvæði mætti forðast. Það eru sem sé til ábyrgðarfélög, sem taka ábyrgð á skilum embættismanna og gjaldkera víðsvegar um heim, þannig, að embættismenn greiða árlegt ábyrgðargjald, en félögin standa í ábyrgð gagnvart stjórninni. Í Kaupmannahöfn eru fyrir víst til 2 slík félög, og það að þau eru til, sýnir, að þau þrífast; og að þau eru tekin gild, sýnir, að þau eru örugg. Það er líka eðlilegt, að til séu tryggingarfélög fyrir vanskilum, eins og öðrum slysförum, því að það má gera upp slík tilfelli og taka meðaltal af þeim alveg eina og eldsvoðum og öðru þess háttar. Eg vildi benda á þetta af því, að mér virðist bæði krafa háttv. þingm. N.-Ísf. eðlileg og eins vandkvæðin, sem hæstv. ráðherra taldi á því að verða við henni. Eg hygg, að hér sé vegur til þess að fátækir menn þurfi ekki að láta veðféð tálma sér frá embætti. Þessi vegur gæti komið til athugunar síðarmeir.



Í þessu frumv. er farið fram á, að stjórninni veitist heimild til að selja prestinum að Kolfreyjustað ofurlítinn blett úr landi nefndrar jarðar. Þessi blettur liggur með sjó fram og er 25 dagsláttur að stærð. Eftir því sem matsmennirnir segja, er þetta algerlega óræktað land og því fylgja engin serstök hlunnindi. Nefndin var ekki öll á einu máli um þetta. Meiri hluti hennar sá ekkert því til fyrirstöðu, að heimila sölu á þessum bletti, þar sem það virðist ekki rýra jörðina á neinn hátt, né geta orðið væntanlegum ábúendum til nokkurs skaða. Aftur á móti mundi þetta verða til þess, að þarna kæmi upp grasbýli, og Alþingi hefir áður sýnt, að það vill gera sitt til að styðja að því, að slík grasbýli myndist í landinu, enda er það eitt af aðalskilyrðunum fyrir því að fólkinu geti fjölgað í sveitunum. Meiri hluti nefndarinnar leggur því eindregið til að frumv. verði samþykt. Að því er snertir gæði þessa landskika, þá er, eftir upplýsingum matsmannanna, nokkur hluti hans ýmist hraun og stórgrýti eða márarfen, og að eins nokkur hluti hans vel fallinn til ræktunar. Það er því ekki stórt, sem um er beðið. Eg sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, sízt áður en eg heyri andmæli minni hlutans og annara er í móti kunna að mæla.



Það tekur því naumast að hefja umræður um þetta mál, enda ætla eg ekki að gera það, og sízt að svo stöddu. Eg get samt sem áður ekki fallist á, að selja þannig aneiðar af opinberum eignum, hvort sem það eru þjóðjarðir eða kirkjujarðir. Eg verð að telja það mjög varhugaverða braut að ganga út á. Auk þess verð eg að segja, að helzt til litlar upplýsingar séu fyrir hendi um þessa landspildu, sem hér um ræðir. Mér þykir það næsta ólíklegt, að presturinn væri að seilast eftir kaupum á henni, ef hún væri óræktað land að öllu leyti, og jafnlítið í hana varið og af er látið. Þá má eg benda á, að um þetta hefir ekki verið leitað álits stjórnarráðsins né heldur byskups, og eg verð að telja það óviðkunnanlegt fyrir þingið, að þjóta til að selja opinberar jarðir eða sneiðir af þeim, án þess að fyrir liggi umsögn stjórnarvalda því viðvíkjandi. Að öðru leyti þarf eg ekki að taka það fram - mönnum er það kunnugt - að eg er yfirleitt á móti sölu opinberra eigna, bæði þjóðjarða og kirkjujarða. Eg tel það illa farið að nokkurn tíma var gengið inn á þá braut, og eg býst fastlega við því, að þeir tímar muni koma, að það verði talið landbúnaðinum skaðlegt, og um leið framförum og vellíðan þjóðarinnar til hindrunar. Eg held mér því við, að leggja það til að málinu verði ekki hleypt lengra. En vilji presturinn, eins og sagt hefir verið, koma sér upp grasbýli á þessum bletti, þá getur hann farið annan veg til þess. Hann getur fengið blettinn á erfðafestu hjá landstjórninni. Við því væri ekkert að segja, og honum væri það á engan hátt lakara.



Herra forseti! Eg flutti þetta frumv. inn á þingið, meðfram sakir þess, að eg er gagnkunnugur spildunni, sem um er að ræða. Eg þekki hana, að kalla, eins nákvæmlega og gólfið hérna í salnum. Eg fór dagsdaglega fram hjá henni eða stundum um hana, þegar eg var unglingur. Það er mikið undir því komið, hvernig hér hagar til. Hér er um þá eina spildu að að ræða, sem frá alda öðli hefir aldrei verið notuð til neins nema að því leyti að hestar hafa einstöku sinnum slæðst til að bíta hana. En þó hagar svo til, að annarstaðar í landi Kolfreyjustaðar eru nógir og betri hestahagar fyrir fimmfalt fleiri hesta en nokkurn tíma hafa verið þar eða. líkindi eru til að nokkurn tíma verði þar. Það sem háttv. minni hl. fanst athugavert við þetta, var það, að ekki væri fyrir hendi umsöga byskups og stjórnarráðsins um söluna. En menn verða að gæta að því, að hér er ekki farið fram á, að þingið velji þessa spildu, heldur er að eins mælat til, að það gefi stjórninni heimild til þess. Og það má. ganga að því vísu, að stjórnin útvegi sér allar hugsanlegar upplýsingar áður en hún selur spilduna. Í frumv. er ekki heldur ákveðið, hvert verðið skuli vera Það er einungis sagt, að það megi ekki vera lægra en þar er tiltekið. Þetta verð er auðvitað eftir mati eiðsvarinna matsmanna. En ef stjórninni finst ástæða til að selja landið annaðhvort alls ekki eða selja það við hærra verði en hér er til tekið, þá hefir hún fullkomið vald til þess, þrátt fyrir það þó að þetta frumv. verði að lögum. Hér er einungis að ræða um heimildar lög. Stjórninni er gefið leyfi til að selja þessa landspildu, að öllum upplýsingum fengnum, en henni er alls ekki skipað að selja hana. Þó að bletturinn hafi aldrei verið notaður og verði aldrei notaður af ábúandanum á Kolfreyjustað að öðru leyti en því, ef hross slangra þangað á leiðinni í hagann, þá má þó hafa talsvert gagn af honum með því að girða hann og rækta. En það verk mundi kosta mikið fé og út í það mundi aldrei verða lagt, nema af manni, sem ætti kost á að eignast stykkið sem grasbýli. Í annan stað getur presturinn að Kolfreyjustað; hver sem það verður, haft aukatekjur af því, ef þarna kemur grasbýli. Eins og tekið er fram í lýsingu matsmannanna, er með fram öllu þessu stykki stórgrýtisfjara og flúðir út í sjóinn, svo að þar er ólendandi. Hins vegar er þetta rétt við Ytri-Skálavík, en þar er ið bezta útræði, og fjöldi verakála, er presturinn fær gjald fyrir. Það er enginn vafi á því, að grasbýlisbóndinn í Innri-Skálavík mundi hafa uppsátur í Ytri-Skálavík og gjalda prestinum toll fyrir. Það mundi því auka en ekki rýra tekjur staðarins ef þessi blettur yrði bygður.

Framsögum. meiri hl. (Tryggvi Bjarnason) Hv. framsögum. minni hl. (S. S.) hélt því fram, að engar upplýsingar lægju fyrir um þetta mál. Eg get ekki fallist á að svo sé. Hér eru fyrir hendi upplýsingar eiðsvarinna matsmanna og eg vil ekki rengja þá, að þeir skýri rétt frá. Þess er líka að gæta. að hér er um ákveðið og takmarkað stykki að ræða. Það er einar 25 dagsláttur, og því ekki nema meðaltúnstærð. Það væri öðru máli að gegna ef stykkið væri stórt. Eg skyldi háttv. framsögum. minni hl. svo, að hann væri á móti þessari kaupbeiðni og öðrum slíkum fyrir þá sök, að hann væri á móti sölu á opinberum eignum yfir höfuð. Eg get ekki álitið rétt, að vera á móti einstökum kaupbeiðnum af þeirri ástæðu, meðan þau lög eru í gildi, sem heimila sölu opinberra eigna. Hitt væri miklu nær, fyrir þá menn, sem eru á móti þeirri, stefnu, að bera fram frumvarp um að nema þau lög úr gildi, er heimila Sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Eg get því ekki fallist á þessa ástæðu háttv. minni hluta. Mér láðist að geta þess áðan, að í frumv. hefir misprentast Ytri-Skálavík fyrir Innri-Skálavík. Það verður auðvitað að leiðréttast, því nefndin gekk út frá því, að hér væri um Innri-Skálavík að ræða, eins og skjölin bera með sér.

Framsögum. minni hl. (Sigurður Sigurðsson) Háttv. framsögum. meiri hl. (Tr. B.) og háttv. 1. þm. S.-Múl. (J.Ól.) hafa sagt, að það rýrði ekki jörðina á nokkurn hátt, þó að þessi spilda væri tekin og seld. Það er nú svo hvert mál sem það er virt. Eg þykist ekki gera neinum rangt til, þó að eg geri ráð fyrir því sem alment á sér stað, að þegar maður sækist eftir kaupum á einhverju, þá geri hann það í hagnaðarakyni. Eg ímynda mér að blessaður presturinn þarna austur frá sé ekki að biðja um þetta stykki til þess eina, að gera fagran blett úr eyðimörk. Hitt veit eg að satt er, að þetta er óræktað land. Háttv. 1. þm. S.-Múl. segir, að þangað slæðist hestar á beit. Það sýnir, að þar er þó bithagi fyrir gripi. Um hitt, hvort þetta muni verða til þess að auka tekjur prestsina á Kolfreyjustað síðar meir, það læt eg mér í léttu rúmi liggja. Dæmi mætti nefna þarna að austan, sem orðið er þjóðkunnugt hér á landi, og er þessari málaleitun prestsins á Kolfreyjustað náskylt. Það mál hafði svipaðan undirbúning og þetta. Eg ætla mér ekki að skýra það nánara. Eg veit, að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ó.) kannast við það og líklega fleiri háttv. þingdeildar. menn. En það vildi eg segja, að mig ' langar ekki til að fá sama umtal um þetta og sömu afleiðingar og þar átti sér stað. En sleppum því. Háttv. framsögum. meiri hl. (Tr. B.) vildi segja, út af skoðun minni á sölu þjóðjarða og kirkjujarða, að ekki væri rétt að vera á móti sölu einatakra eigna á meðan þau lög væru í gildi, sem heimiluðu slíka sölu. Það kann vel að vera. En ef maður álítur að stefnan sé röng, þá get eg ekki séð, að maður eigi að fylgja henni fram í einstökum dæmum, sem koma undir álit manns og atkvæði. Það mætti náttúrlega reyna að komast eftir því hjá deildinni, hvort hún vildi skora á stjórnina að undirbúa undir næsta þing frumv. um að nema úr gildi lögin um sölu þjóðjarða frá 1905 og lögin um sölu kirkjujarða frá 1907. Eg fyrir mitt leyti álít rétt að láta ekki lengur reka á reiðanum með þetta. Það hefir auðvitað enga þýðingu, að þræta um þetta einstaka atriði, sem hér liggur fyrir. En eg þori að fullyrða, að um leið og presturinn að golfreyjustað æskir eftir kaupunum á þessari spildu, þá gengur honum það til, að ná í álitlegt land til ræktunar, sem getur orðið verðmætt síðar meir og jörðinni er undir öllum kringumstæðum skaði að missa.



Herra forseti ! Eg ætla að byrja á síðustu orðum háttv. framsögum. minni hl. (S. S.). Hann sagði, að úr því að presturinn sæi sér hag í að kaupa þennan blett, þá hlyti það að skaða síðari ábúendur á jörðinni. Þetta er fjarri öllum sanni. Hluturinn er sá, að á þetta stykki er aldrei beitt sauðum né kúm og ekki heldur hestum. Það kemur að eins fyrir að hestar staðnæmast þar, eftir að þeir hafa verið brúkaðir, á leiðinni út í hagann. golfreyjustaður er ákaflega viðlend jörð, og þar er svo yfirfljótanleg beit, að hún verður aldrei notuð til helftar við það sem má nota hana. Það er fjarri því, að þetta sé til tjóns fyrir staðinn, þó að einstakur maður geti haft hagnað af að taka þennan blett til ræktunar. Það getur verið hentugt fyrir mann, sem lítið vill hafa um sig og vill leggja stund á sjóróðra. Og það verður hann neyddar til að gera, því að af blettinum einum getur hann ekki lifað. Hér er því, eins og oft á sér stað, einum hagur að því sem öðrum er ekki til skaða. Það er yfir höfuð algeng alþýðuvilla, að alt, sem er ein hverjum til hags, hljóti að vera öðrum til skaða. Öllum heilbrigðum viðskiftum er svo farið, að báðir aðiljar hafa hag af þeim.



Eg hefi skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara, og vil eg þess vegna, með örfáum orðum, gera grein fyrir, hvernig á því stendur. Fyrirvari minn stafar af því, að eg er í aðalatriðunum samþykkur háttv. minni hluta. Eg er á því, að allar þjóðjarða- og kirkjujarðasölur séu yfir höfuð óheppilegar og í mörgum tilfellum varhugaverðar. Og maður veit sjaldnast, hvenær varhugaverðu tilfellin liggja fyrir. Eg gat verið meiri hlutanum samdóma, eftir fram kunnum upplýsingum, að hér mundi ekki um neitt sérstaklega varhugavert tilfelli að ræða, og þess vegna fann eg ekki ástæðu til að kljúfa mig úr nefndinni, en kaus heldur að láta málið afskiftalaust. En eins og skoðun minni er háttað, get eg ekki skrifað fyrirvaralaust undir neitt nefndarálit, sem felst á sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Eg þekki of mörg dæmi til þess, að slík sala hefir verið óheppileg. Eg ætla að eins að minnast á það, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að grasbýli á þessum stað mundi verða til þess, á sínum tíma, að auka tekjur prestsins á Kolfreyjustað. Þetta er ekki rétt. Ef grasbýlið yrði til einhvers hagnaðar fyrir prestssetrið, þá yrði það reiknað upp í tekjur prestsins, eins og aðrar tekjur af heimaeignum.  (Jón Ólafsson: Þá léttir það á landssjóðnum!) Viðvíkjandi því sem háttv. framsögumaður minni hl. (S. S.) Sagði síðast í fyrri ræðu sinni, að presturinn gæti fengið þessa landspildu á erfðafestu, þá vil eg benda á, að það er ekki heimilt að leggja þannig til lengri tíma en til 50 ára. Og það er engin erfðafesta.

Framsm: minni hlutans (Sigurður Sigurðsson): Eg veit ekki hvort það er á móti þingsköpunum, en ef svo væri ekki, þá dettur mér í hug að leggja til að málinu verði visað til stjórnarinnar.



Mér skilst, að mótspyrna háttv. minni hluta á móti þessu litla frumvarpi stafi af því, að hann sé yfir höfuð á móti þeirri stefnu að selja þjóðjarðir og kirkjujarðir, en ekki af því að hann telji það skaðsvon fyrir landsjóðinn, þó að þessi litla spilda, sem hér um að ræða, sé seld. En það finst mér vera aðalatriðið, hvort það yrði skaði fyrir landssjóð eða ekki að selja þessa landspildu. Því að úr því að lög eru til um að selja megi opinberar eignir, þá er engin ástæða til að hefta söluna á þessu stykki, ef landssjóður bíður ekkert tjón við hana. En hvað það snertir, hvort landssjóður mundi hafa skaða af sölunni eða ekki, þá gefur að skilja að eg get ekki dæmt um það af eiginni þekkingu. Og þó að eg hafi skrifað undir nefndarálit meiri hlutana, og þar með lagt til að salan yrði heimiluð, þá þekki eg ekki svo mikið til þar austur frá, að eg viti, hvers virði spildan kann að vera í raun og veru. En mér hefir einnig heyrst á ræðum háttv. framsögum. minn hlutans (S.S.) að hann hafi ekki heldur persónulega þekkingu á því, hvernig þar hagar til. En eg, fyrir mitt leyti, varð að taka gildar framkomnar upplýsingar sem skýra frá því að spildan sé ekki mikils virði fyrir prestssetrið. Háttv. framsögum. minni hlutans (S. S.) mintist á dæmi, um óheppilega sölu á jarðarparti þar eystra, og mér skildist að hann vildi út frá því forðast ný viti. En ef það hefir verið óheppileg sala, sem eg skal engan dóm á leggja, þá hefir þar verið um arðvænlegri spildu að ræða en hér á sér stað eftir þeim upplýsingum að dæma, sem fram eru komnar. Þessi spilda getur ekki talist arðvænleg, því að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, er hún ekki stór - einar 25 dagsláttur. Og þó að hún yrði ræktuð upp, þá mundi hún ekki gefa meira af sér en tveggja kúa fóður, þar að sjálfsögðu yrði að ætla nokkuð af þessum 25 dagsláttum til beitar. En úr því að spildan er nú lítils eða einskis virði, en getur þó gefið þetta af sér með ræktun, þá er það vinningur en ekki tap fyrir landið að selja hana. Því að eg lít svo á, að það sé ávalt vinningur fyrir landið hvað litið sem aukið er á ræktun þess. Þess vegna verð eg að álita að fremur eigi að heimila söl una, en að neita um hana. Hvað það snertir að það sé skaði fyrir siðari ábúendur á Kolfreyjustað að missa þessa spildu, þá hefir háttv. þm. S.-Múl. (J. Ól.), sem þar er manna kunnugastur, upplýst að um það geti ekki verið að ræða eins og spildan er nú. Hins vegar get eg hugsað mér að það yrði þeim til gróða í einu tilfelli fram yfir það sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) benti á. Ef t. d, ábúandinn á Kolfreyjustað vildi girða land sitt - og eg veit að háttv. framsögum. minni hlutana mundi sízt hafa á móti því - þá tæki þetta stykki, sem, eftir því sem upplýst er, er í útjaðri landareignarinnar talsvert úr girðingunni, og sparaði þannig ábúanda Kolfreyjustaðar nokkuð af girðingarkostnaðinum. Þó að presturinn, sem nú er, sækist eftir kaupum á þessu stykki, þá finst mér það ekki þurfa að benda á að það sé svo sérlega mikils virði. Eg get hugsað mér aðra engu ósennilegri ástæðu. Mér þykir ekki ólíklegt, að þar sem hann hefir dvalið þarna lengi, þá þykir honum leitt að þurfa að hröklast þaðan burtu á gamals aldri, og kjósi helzt að bera þar beinin og sú sé orsökin til þess að hann hefir falast eftir þessum litla bletti til þess að geta bygt þar skýli yfir höfuð sér þá er hann lætur af prestsskap. Af þeim ástæðum sem eg hefi nú greint, hefi eg lagt það til að landspildan verði seld, og get eg ekki álitið að það sé á nokkurn hátt varhugavert með tilliti til hags landasjóðs að verða við inni framkomnu ósk í þessu efni.



Herra forseti! Það er að eins lítil athugasemd út af tillögu háttv. framsögum. minni hlutans (S.S.) um að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Eg skal geta þess, að eftir umboði prestsins, þá leitaði eg þess hjá háttv. ráðherra, hvort hann gæti selt þessa spildu. Hann tjáði mér að hann gæti því að eins selt slíkar landspildur, að viðkomandi jörð hætti að vera prestssetur þegar presturinn sem á henni sæti færi þaðan burtu. En þegar svo stæði á eins og hér, þá væri það Alþingi eitt sem gæti heimilað söluna. Þetta varð til þess að eg flutti málið inn á þingið í frumvarpsformi. Það sem háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) talaði um girðingar-sparnað, er af ókunnugleika sprottið. Staðurinn á land alt umhverfis spilduna. Eg get þessa af því, að eg vil ekki telja það kost, sem ekki er kostur. En annars er eg þakklátur háttv. þm. fyrir góðar og viturlegar undirtektir hans.



Lögin um heimild stjórnarinnar til að selja kirkjueignir ná ekki til prestssetra. Hér getur því ekki verið um annað að ræða en að vísa málinu til stjórnarinnar til frekari undirbúnings.



Frumvarpið. sem hér liggur fyrir, er komið frá Ed og var vísað í nefnd hér. Eins og nefndarálitið ber með sér, þótti nefndinni, eða meiri hl. hennar, frumvarpið vera, of víðtækt, taka yfir efni, sem ekki ættu að heyra undir löggjafarvaldið. Meiri hlutinn lítur svo á, að ekki beri að takmarka einstaklingsfrelsi manna, nema almenn nauðsyn þjóðfélagsins krefji þess, og hann gat ekki séð, að hér lægi nein slík nauðsyn fyrir. Meiri hl. áleit sömuleiðis, að það ætti að vinna að því með ræðum og ritum að bæta smekk manna, en löggjafarvaldið ætti ekki að þröngva mönnum í því efni. Það er því viðsjárverðara að setja lög til að stjórna tilfinningum og smekk manna sem slíkt er mjög breytingum undirorpið. Ein kynslóð getur álitið það gott eða fagurt, sem önnur telur óhafandi, og jafnvel á sama tíma er alls ekki víst að þjóðin sé á einu máli um smekk og tilfinningar. Í þriðja lagi lítur meiri hluti nefndarinnar svo á, að óhögguð eigi að vera sú góða og gamla regla, að einstaklingafrelsið eigi að vera sem mest, af því, að höft á því hefti eðlilega breytiþróun þjóðanna til þeirrar fjölbreytni, er gerir mannlifið auðugt og fjölskrúðugt; því álítur meiri hlutinn, að hver einstaklingur eigi að vera sinn hæstaréttardómari í þessum efnum. Aftur á móti áleit meiri hlutinn að heimilt væri að hefta menn í að skifta um nöfn til að villa á sér heimildir, kalla sig einu nafni eitt árið og öðru hitt. Mér er kunnugt um, að það er föst regla hjá bönkum erlendis, að láta viðskiftamenn sína skrifa í sérstaka bók nafn sitt (eða á spjöld, sem raðað er eftir Stafrófsröð) þegar viðskiftin byrja, og taka svo eigi gilda undirskrift þeirra, ef þeir skrifa öðruvís undir síðar. Meiri hlutinn er sammála frumv. Ed. um að banna mönnum að breyta nafni sínu, hvort heldur skírnarnafni, kenningarnafni eða ættarnafni. Sá maður, sem hefir verið skírður einhverju nafni, verður að sitja með það, nema hann fái löglega heimild til að breyta um nafn. Að stjórninni veitist heimild til að leyfa mönnum nafnbreytingar, þegar gild ástæða er til, sem auðvitað getur verið, fanst meiri hlutanum sjálfsagt. Þeir vesalings menn, sem hafa orðið fyrir því óhappi, að vera skírðir einhverjum skrípanöfnum, eiga beinlinis heimtingu á að fá að breyta um nafn. Þeir sem farið hafa yfir mannanafnalista vora að fornu og nýju, munu hafa rekist á ýms hneykslanleg nöfn. Get eg t.d. bent á kvenmannanöfnin: Þjóðgata og Almannagjá, Fimmsetrína o.fl. Þá ætla eg að minnast á ættarnöfn. Meiri hlutinn vildi leyfa ættarnöfn og var meira að segja á þeirri skoðun, að æskilegt væri að þeim fjölgaði sem mest. Einn maður í nefndinni vildi jafnvel lögbjóða ættarnöfn; meiri hlutinn gat ekki fylgt honum í því, en vildi láta breytiþróunina ráða, hvernig um það færi, en var samt þeirrar skoðunar, að ekki mundi líða langur tími unz allir menn hér sem annarstaðar bæru ættarnöfn. Í frumv. frá Ed. eru undan skilin þeim nöfnum, er nota megi sem ættarnöfn, nöfn er enda á »son«. Það er nú vitanlegt, að slík nöfn eru tíð hér á landi, en svo er einnig í öðrum löndum. Eg hygg, að í inum enskumælandi heimi séu engin nöfn algengari en t. d. nöfnin Smithson og Johnson, en eigi hefir þótt ástæða til að banna þau þar. Meiri hlutinn vildi ekki skifta sér af þessu, og það því síður, sem margir hafa slík nöfn nú, einnig konur. Þessu mun loks hafa verið fundið til foráttu, að vont væri að beygja orðin, en þau má vel nota óbeygð, nema -s í eignarfalli. Nefndinni þykir æskilegt að stjórninni sé falið að semja skrá yfir mannanöfn, sem sæmileg þyki í málinu, en vill þó ekki að menn séu skyldaðir til að nota þau ein og megi ekki nota nein önnur. Skráin ætti eingöngu að vera mönnum til leiðbeiningar, sér í lagi sýna mönnum, hvernig rétt eigi að mynda nöfn. Af þessu sem eg nú hefi sagt, býst eg við, að háttv. deildarmönnum verði auðskildar efnisbreytingar, þær er nefndin leggur til að gera á frumv. Orðabreytingar hefir nefndin gert nokkrar. Nafnfesti þykir henni óhafandi til að tákna með leyfisbréfum nafntöku eða nafnbreyting. Orðið er að vísu gamalt, en það hefir ávalt verið notað í alt annari merkingu. Upphaflega var það í fornu máli kallað nafnfesti ef maður gaf öðrum kenningarnafn og gaf honum grip fyrir að þiggja nafnið, svo sem til að festa það við hann. Það var nafngjafinn, sem gaf nafnfesti. Hér er farið fram á að nota orðið í alveg gagnstæðri merkingu; hér á nafnþeginn að borga gjald fyrir að mega bera nafn, sem hann tekur upp sjálfur. Nú á dögum er sjálfur gripurinn kallaður nafnfesti. Í frumv. hefir upphaflega staðið, að er menn væru orðnir 18 ára, skyldu þeir fá að ráða nafni sínu. En bæði samkvæmt Grágás og Jónsbók voru menn fullráða sjálfum sér. 16 ára gamlir. Og þetta eru og hafa jafnan verið lög á Íslandi. Sbr. ákvæði hjúalaganna um að menn megi ráða sig í vist 16 ára. Það er undarlegt, að stjórnin skuli ekki vita þetta. Hitt munu vera lög í Danmörku, en nefndinni þótti sjálfsagt, að halda hér samræmi við það sem eru furn og ný íslenzk lög um persónusjálfstæði manna; leggur hún því til, að fyrir 18 ár komi hvarvetna 16 ár. Í frumv. er hvarvetna gert ráð fyrir skírn á börnum; en eins og mönnum er kunnugt, er skírn ekki lengur skylda. Þeim fjölgar altaf ár frá ári, sem ekki láta skíra börn sín; þótti meiri hlutanum því rétt að breyta orðalaginu á frv. eftir því. Aðrar breyt.till. meiri hlutans held eg að eigi þurfi skýringar við. Minni hlutinn, minn skemtilegi sessunautur, hefir komið fram með ágreiningsálit, og skal eg taka fram, að það er samið á svo fallegu máli, að ef eg væri þess megnugur, skyldi eg veita honum verðlaun fyrir. En þegar til efnieins kemur, er öðru máli að gegna. Hvað það snertir, er eg á gagnstæðri skoðun. En eg býst við að hann muni styðja mál sitt með nokkrum orðum og ætla eg að bíða þess, að eitthvað komi, fram í ræðu hans, sem eg sjái sérstaklega ástæðu til að svara. Er hér var komið, var kl. 8 síðdegis, og var þá gefið fundarhlé til kl. 9. Kl. 9 Var fundi fram haldið.

Maður nokkur hefir sagt mér sögu, sem vei á við ef þessi lög koma fram og koma á þeim ósið, að menn fara að kalla sig bræður föður síns: Einu sinni voru tvær kerlingar að tala saman. Önnur þeirra sagði við hina: »Geturðu ekki sagt mér, hvers son er hann aftur, hann Jón hérna Gissurarson?« »Hann Jón Gissurarson?« svaraði hin. »Nú, hvað, er hann ekki Pálsson?« - Jú, það er alveg rétt«, svaraði hin fyrri. Óskaparbjáni er eg að vera að spyrja að þessu. Eg held svo sem eg viti það. Það er einmitt hann sonur hans Jóna hérna Pálssonar í Nesi«. Og það kom þeim saman um kerlingunum. Þessi saga er alveg rétt mynd af þeim nafnagraut, sem yrði, ef þessi lög fengju fram að ganga. Þetta spillir svo mjög daglegu tali, að það er fráleitt að leyfa það með lögum, að það ætti heldur að banna það. Og ekki er rétti einstaklingsins haggað, þó því sé varnað að ekki sé spilt dýrmætustu eign þjóðarinnar. Tunga og siðir norrænu þjóðanna er okkar bezti - já, jafnvel einasti gimsteinn. Og þeir sem vilja flekka hann, þeir ættu ekki einu sinni að mega ganga lausir. Hér þarf að varðveita réttmæta hagsmuni þjóðarinnar, þá hagsmuni, sem gerði okkur að því sem við vorum og við erum, og vonandi verðum. Sem gerir okkur að því, að við getum staðið á sporði innar fornu menningar, en verðum þó jafnframt tryggari frelsi landsins, en forfeður okkar voru. vona eg, að hafið og nafnið Ísland, sem hingað til hefir gætt okkar, muni gera það enn, ef við viljum nokkuð gera til þess að varðveita tungu og siði feðra okkar. Væri illa ástatt fyrir okkur, ef forfeður okkar hefðu verið eins og þeir menn eru nú, sem vilja selja sína gömlu siði ef einhver útlendingur vill lita við þeim. Og í sama strenginn taka þeir menn, sem þetta frumv. styðja, og vona eg, að þeir verði færri, en hinir, sem ekki vilja að menn fari að klína við sig einhverju nafni, sem öllum góðum mönnum er andstygð að. Þær almennu ástæður fyrir því, að þetta frumv. fái ekki óbreytt fram að ganga, felast í brtill. mínum um: Að hver maður skuli heita einu eiginnafni, og kenna sig við föður sinn, er þörf gerist. En heimilt skuli mönnum að taka sér kenningarnafn, en þó þannig, að ekki megi menn taka upp annan sið, en hingað til hefir tíðkast. Að því leyti get eg fallist á tillögur meiri hlutans, að eg vil að menn heiti einu nafni svo þeir geti ekki vilt heimildir á sér. En ekki held eg, að með þessum lögum þurfi að banna það, að menn geri það í sviksamlegum tilgangi, því að önnur lög gera það. Eg sé reyndar, að hér í frumv. er gert ráð fyrir alt að 100 kr. sekt gegn því, en sú sekt er ekki svo há, að hún fæli menn neitt frá því að gera það. Nú hefi eg drepið á það helzta og hygg að eg þurfi ekki að fara fleiri orðum um það að sinni. Þó er það eitt enn þá. Það er síðasta brtill. meiri hlutans við 13. gr., að þessi málsgrein falli burtu: »Í öllum opinberum skrám og skýrslum skal ávalt rita eiginheiti manna á undan föðurnafni«. Það vill ekki meiri hlutinn. Er það annars æði-undarlegt, að vera í lögum að tala um fornafn, eins og hver maður eigi að hafa sérstakt fornafn. Hver maður á að brúka sama fornafnið alla æfi. T.d. ætti framsm. meiri hlutans ætíð að nota fornafnið hún, hvort sem hann vildi sagt hafa eg, þú, hann, eða sem, þessi, hinn o.s.frv. En þó eg nú skildi, að hér var ekki um fornafn (prænomen) að ræða, þá get eg þó ekki fallist á tillögu meiri hlutans, að þessi málagrein skuli falla niður, sem er eina málsgreinin í 13. gr., sem getur staðið óhögguð að öðru leyti en því, að ekki skal þar standa »fornafn«, heldur »nafn«. Nú á síðustu tímum eru menn farnir að sjá, hvílík flónska það er, að raða nöfnum í skýrslum eftir föðurnafninu. Eru margar slíkar endaskiftaskrár og má þá fyrsta telja endaskiftaskrá símastjórnarinnar. Allar slíkar skrár eru ónýtar og óhæfar. Tökum nú til dæmis, að eg þarf að tala við mann í síma. Þó eg þekki manninn vel, þá er fyrir því ekki sjálfsagt að eg viti, hvað faðir hans heiti. Þá er mér ómögulegt að finna hann á símaskránni. Verð eg þá að síma til miðstöðvarinnar og spyrja, hvers son þessi maður er, og er það þá undir hælinn lagt, hvort símastúlkurnar vita það, því ekki er hægt að gera ráð fyrir því, að þær viti hvers synir allir menn eru í bænum. Ef þær geta ekki sagt mér það, þá get eg ekki talað við þennan mann í síma. Þó er þetta nú sök sér, en út yfir tekur þegar til bæjargjaldkerans kemur. Eg sendi þangað mann til þess að borga eitthvað. Hann segist eiga að innborga peninga fyrir Bjarna frá Vogi. »Hvers son er hann?«, spyr gjaldkerinn. Og ef maðurinn veit það ekki eða man það ekki í svipinn, þá verður hann frá að hverfa við svo búið. Yfir höfuð er það undarleg hugmynd, að það sé hægara að raða, nöfnum eftir föðurnafni en eignarnafni. Og fleira er einkennilegt í þessum lögum, eins og t. d. þetta: Föðurnafn hvers manns er fornafn föður hans haft í eignarfalli að viðbættu son, ef karlmaður er, en dóttir, ef kvenmaður er. Faðir minn er Jónsson, en faðir systur minnar er Jónsdóttir ! Það er laglega orðað þetta! Annars er það margt fleira, sem er hér hálf-skrítið, en eg vil ekki tefja tímann með því að tala um það að sinni. Annars hefi eg ekki öðru við að bæta en því, að eg tel tillögu meiri hlutans um »nafnfesti« vafasama. Í fyrstu var eg í efa um, hvort nota mætti þetta orð »nafnfesti«, en nú hefir meiri hlutinn sannfært mig um að orðið sé alveg rétt, þó hann hafi ætlað sér að sanna það gagnstæða. Meiri hlutinn tilfærði sínu máli til sönnunar þessi orð Hrólfs kraka: »Það er títt, at gjöf skal fylgja nafnfesti«. Þetta sýnir einmitt, að það er ekki gjöfin, sem er nafnfesti, og því hefir meiri hlutinn sannað það þveröfuga við það sem hann ætlaði sér. Hann hefir einmitt sannað, að þetta skjal má kalla nafnfesti. Vona eg svo að háttv. deild samþykki brtill. mína, en að öðrum kosti skora eg á hana að drepa frumvarpið gersamlega.



Eg býst Við því, að háttv. deild kæri sig ekki um að umræðum verði haldið áfram fram eftir nóttinni, og því skal eg reyna að vera sem stuttorðastur. En vegna þess að eg skrifaði undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara, þá vildi eg í örfáum orðum leyfa mér að skýra frá því, hvers vegna eg var ekki í öllu sammála meiri hluta nefndarinnar, sem eg þó vann með. Eg var samþykkur meiri hlutanum í því, að frumv. efri deildar yrði lagt til grundvallar og var eg með nefndinni í þeim breytingum, sem mér þótti betur fara. En sérstaklega vora þó 2 atriði, sem eg gat ekki orðið meiri hlutanum sammála um. Það fyrra var breyt.till. á þgskj. 375, 16, við 7. gr. Þar vildi meiri hlutinn að feldur væri c-liðurinn. Hann hljóðar þannig: »Nöfn, er telja verður óhæf í íslenzku máli, svo sem ættarnöfn, er enda á son, sen eða dóttir, eða hneykslanleg eru á einhvern hátt, o.s.frv. Eg var ekki samþykkur að þetta væri felt burtu, því ef verið er að setja reglur um þetta á annað borð, þá sé eg ekkert á móti því að þetta ákvæði standi, sem var sett inn í efri deild. Efri deild vill ekki leyfa ættarnöfn, sem enda á »sen«, »son« eða »dóttir«. Um það skal eg ekki annað segja en að ættarnöfn, sem enda á »sen«, finst mér alveg óhæf í íslenzku máli. Sumir í meiri hluta nefndarinnar héldu því fram, að þetta heyrði undir breyt.till. meiri hlutans, sem komi í staðinn fyrir þann lið í frumv. efri deildar, sem meiri hlutinn vildi fella burtu. Brtill. hljóðar þannig: »Nöfn, er hneykslanleg eru á einhvern hátt«. Þeir álitu, að ættarnöfn, sem enda á »sen«, »son« eða »dóttir«, heyri undir þetta. Eg get nú að vísu verið ánægður með, ef að sá skilningur kemst að, en eg teldi þó betra að c-liðurinn héldist eins og hann var í efri deildar frumv. En sérstaklega er eg mótfallinn 27. brtill. meiri hlutana við 13. gr., að síðasta málsgreinin skuli falla burtu: »Í öllum opinberum skrám og skýrslum skal ávalt rita eiginheiti manna á undan föðurnafni«. Þetta vildu þrír af meiri hlutanum fella burtu, og er eg því algerlega mótfallinn. Finst mér það mjög óviðkunnanlegt að skæla og skekkja svo nöfn manna, að skrifa föðurnafnið á undan skírnarnafninu. Og þó þetta hafi tíðkast á síðari árum í skýrslum og skrám. þá er það þó alls ekki við smekk manna, sem ekki kunna við slík endaskifti á nöfnum sínum. Yrði frumv. mjög spilt, ef þessari grein væri raskað. Væri það líka undarlegt og andhælislegt þegar verið er að gefa mönnum bendingar um falleg íslenzk nöfn, en láta það um leið leyfast, að hafa slík endaskifti á nöfnum að útlendum hætti. Mundi þetta mæta mikilli mótspyrnu hjá almenningi. Og mér finst það sjálfsagt, að tekið sé tillit til almenningaálitsins í löggjöfinni. Eg vildi segja það um frumvarpið í heild sinni, að aðaltilgangur þess er sá, að menn geti ekki heimildarlaust breytt nafni sínu, sem nú er farið að tíðkast, annaðhvort af fordild eða öðru. Þarf að gera gangskör að því, að menn geti ekki gert það heimildarlaust, og það er aðalatriðið í þessum lögum. Umbúnaðurinn er aukaatriði. Eg skal geta þess, að ekki tel eg það heppilegt að innleiða ættarnöfn, og er ekki á þeirri skoðun, að það eigi að ýta undir menn til þess að taka þau upp, heldur eigi þvert á móti að draga úr því að almenningur geri það. Þetta var fyr meir miklu algengara en nú. Þá »dependeruðu« menn mikið af útlendingum og þá einkum af Dönum og var altítt að höfðingjar tóku sér ættarnöfn. Á síðustu áratugum man eg ekki til að upp hafi verið tekin slík nöfn, svo að teljandi sé, svo að eg óttast ekki mjög mikið að þeim fjölgi, þó að leyft sé að tíðka þau. En þótt eg sé á móti ættarnöfnum, þá er eg á móti háttv. minni hl. í því, að menn gjaldi nokkurskonar sekt fyrir það að nota þau. Og einkum er það alveg fráleitt, að þeir sem nú þegar hafa slík nöfn, skuli fyrst þurfa að sækja um leyfi stjórnarráðsins til þess að fá að bera þau, þótt þeir hafi erft þau í gegnum marga ættliðu, og síðan verða að gjalda 20 kr. árlegan nefskatt, eða 500 kr. í eitt skifti. Það væri ódæma harðræði. T.d. yrðu þá hjón, sem eiga 8 börn, að gjalda 200 kr. á, ári fyrir nöfn sín og barnanna. Það gætu ekki nema ríkismenn, og þótt eg sé að mörgu leyti samþykkur tillögu minni hlutans, þá vil eg ekki ganga svona langt. Það er yfirleitt oft álitamál, hvað spillir málinu, og hvað ekki. En ef börnunum er vel kent móðurmálið og þau venjast ekki á soramál, þá munu þau líka læra að taka ekki upp nafnskrípi, innlend eða útlend. Eg hefi fylgst með nefndinni í því, að laga frumvarpið frá. því sem það var frá Ed., og skal svo ekki fjölyrða um það frekara.



Herra forseti! Eg vona. að þessir tómu bekkir fyrirgefi mér, þótt eg svari nokkrum orðum ræðu háttv. þm. Dal. (B.J.), sem var all-löng og tæmdi þingsalinn. Hann fann ættarnöfnum það til foráttu, að börn gætu ekki losnað við þau, þótt þau væru föðurbetrungar. Hann hefir þó sjálfsagt lesið frumvarpið svo vel, að hann hefði átt að geta séð, að þeim er auðgert að fá nafni sínu breytt. Og ef hann hyggur að menn séu svo fáfróðir, að þeir viti ekki, hvernig þeir eiga að fara að slíku, þá er því til að svara, að þeir geta fengið sér leiðbeiningar. Þá hélt hann því fram, að inn fegri hluti mannkynsins yrði hart úti eftir þessum lögum. En þær eru alveg sjálfráðar, og ekki hefi eg hingað til orðið var við það, að konur hafi orðið af giftingu fyrir nafns sakir. Að forfeður vorir hafi í þessu efni staðið hærra en vér niðjar þeirra, það þykir mér nokkuð vafasamt. Þeir höfðu kenningarnöfn. sem oft gengu í arf í 2 –3 liðu og kenningarnöfnin eru vísir til ættarnafna. Háttv. þm. Dal. hefir sjálfur kenningarnafn »frá Vogi«. Frá kenningarnöfnum til ættarnafna er breytiþróun og annað ekki. Háttv. þm. kallaði það kynvillu á kvenfólki, ef það héti ættarnöfnum, sem enda á »son«. Eg sé ekki að þetta sé hættulegra hjá oss en öðrum þjóðum, því að hitt nafnið segir til um kynferðið. Höfuðástæða hv. þm. var sú, að með ættarnöfnum væri tungu vorri og þjóðerni spilt. En það er reynsla fyrir því, að eiginarnöfn hafa litil eða alls engin áhrif í því efni. Bæjanöfn voru t. d. orðin afböguð frá réttri hneigingu í Noregi löngu áður en þetta land bygðist, sbr. t.d. Gerðar, Nesjar o.s.frv., og fluttust þar afborganir hingað og haldast hér enn á bæjanöfnunum. En ekki hefir þetta haft nein áttrif á byggingar sömu orða (gerði, nes), þá er þau eru sameigin nafnorð. Háttv. þm. kannast við fleira þessu líkt úr Rygh og fleiri bókum. Yfirleitt má segja, að eiginnöfn séu fremur laus við málið og lög þess. Hann sagði og, að samgönguleysið hefði varðveitt tungu vora og þjóðerni meðan vér vorum í sem mestum vesaldómi. Það kann að vera nokkuð til í því, en nú er þjóðernið svo vaknað við, að það þolir samgöngurnar, og eg er ekki hræddur við þær. Háttv. þm. vill líka eflaust hafa góðar samgöngur, enda þurfum vér sízt lengur á samgönguleysi að halda til að varðveita mál og þjóðerni. Orðið »fornafn« er okkur, meiri hl. nefndarinnar, óviðkomandi. Það er hingað komið frá háttv. Ed og við höfum lagt til að það verði felt niður. Við notum orðið skírnarnafn. Þá kem eg að síðustu breyt.till. Við höfum lagt það til, að sú gr. frumvarpsins sé látin falla niður, en því eru þeir báðir mótfallnir, háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.). Mér hefir verið kent um að hafa innleitt þann sið, að rita föðurnafn manns á undan skínarnafni í opinberum skrám, en eg hefi hvergi gert þetta, nema í bókaskrám, af því að þar gera það allar þjóðir, líka Grikkir og Rússar, sem annars hafa skírnarnafnið fyrst. Í bókaskrám á þessi regla heima, af því að þar agar saman nöfnum af öllum þjóðernum í einni stafrófaröð, svo öllu verður að raða á sama hátt, og annað hefi eg aldrei sagt né gert að þessu. Og það er ekki mér að kenna, þótt t. d. gjaldkeri finni upp á því að semja niðurjöfnunarskrá á þennan hátt, og sama er að segja um talsímaskrána, og má gjarnan hætta við slíkt, ef menn eru óánægðir með það. En slíkt forboð á ekki heima í lögum. Lög eiga að vera til þess eins gerð að menn geti ekki að ósekju vilt heimildir á sér. Þess vegna vill meiri hl. fella í burtu alt annað, sem Ed. hefir sett inn í frumvarpið og réttum tilgangi þess er óviðkomandi. Það væri líka hart, að skipa landabókasafninu að fara að verja þúsundum króna til þess að breyta bókaskrám sínum, því að þær yrði að rita upp alveg á ný, ef þetta ákvæði yrði að lögum. Og ef ætti að fara að lögbjóða þetta, þá ætti eiginlega helzt að fara eins með nöfn allra útlendinga í skránum. Háttv. þm. Dal. segir, hvort sem er, að Íslendingar kunni ekki að leita að mönnum þar, nema eftir skírnarnöfnum! Orðið »nafnfesti« sé eg ekki að unt sé að nota um leyfisbréf handa þeim, sem sækja um nafnbreytingu, og hefi eg áður gert grein fyrir því. Eg finn nú annars eigi ástæðu til þess að orðlengja þetta frekara. Það er, hvort sem er, ekki mikið meira en helmingur deildarmanna inni, og þeir fáu, sem hér eru, verða því víst fegnir, að umr. dragist ekki fram á nótt.



Mér þykja menn ætla að fara að verða nokkuð vísindalegir hér. Sumir vitna í Grikki og Rússa, sem eg veit ekki til að við séum neitt skyldugir til að fara eftir. Aðrir skrifa nefndarálit, sem er bókstaflega tekið upp úr útgáfu Finns Jónasonar af Eddu. Mér finst að þessir menn ættu öllu fremur fremur að halda sér við það sem snertir málið sjálft. Út af því, hvort vera skuli á undan á bóksakrám og slíku, fóðurnafn eða skírnarnafn, skal eg geta þess, að eg kann illa við fyrirkomulagið, eins og það er. Annars mun eg sýna mína afstöðu með atkvæðagreiðslu, en álít óþarfa að fara út í goðafræði og Grikki og Rómverja í ekki stærra máli.



Engum ætti að verða ilt af því, þótt minst sé á Grikki eða Rómverja, það gera þeir sem mælskir eru, og ekki nota jafn-algengar líkingar og eg. Hitt sakar ekki heldur, þótt minst sé á góðar og gamlar bókmentir vorar, og athugað hvað Íslendingar hétu áður, í stað þess að festa sig í vitlausum lagabálkum. Háttv. framsögumaður meiri hlutans fór dálítið rangt með orð mín, þar sem hann hafði það eftir mér, að menn myndu ekki hafa næga þekkingu til þess, að skifta um nöfn, svo í lagi færi. Eg sagði, að margur unglingur myndi hafa svo litla þekkingu, að hann gæti það ekki. Þetta er ekki sama, og hv. þingm. myndi hafa fundið mismuninn, ef það hefði verið honum í vil. Ekki sagði eg það heldur, að forfeður vorir hefðu staðið hærra en vér í nafnagiftum, heldur hitt, að þeir hefðu þar verið fremri Rómverjum í því, að þeir hefðu haft konur í meiri metum, en tíðkaðist í rómverskum sið. Eg gæti sparað mér að svara mörgu af því, sem háttv. þingmaður sagði, en einu hafði eg mest gaman af. Hann sagði að eiginnöfn væru laus við málið. - Eg held að eg fari orðrétt með það. - Og dæmi þess taldi hann það, að bæjanöfn hefðu verið orðin afbökuð í Noregi, áður en Ísland bygðist. Eg skil ekki að þetta sé nein sönnun. Eiginnöfn eru nefnd oftar en nokkur önnur orð í málinu, og þess vegna er ástæða til þess að fara enn gætilegar með þau. Og þegar farið er vissvítandi að leggja niður beygingar á þeim, eða gera á þeim kynvillur, þá er með því rudd braut fyrir hvers konar skekkjur aðrar í málinu. Því að þó að meiri hluti kvenna vildi nú kalla sig einhvera son og áliti að það gerði ekkert til, þá hefir það þó ruglandi áhrif, þegar öðrum megin er beygt kvenmannsnafnið, en hinum megin er þetta ósveigjanlega »sons«. Gálausleg meðferð á þessu og öðru slíku spillir tungunni. Eitt sem háttv. þingmaður rangfærði, var það, að eg hefði sagt, að samgönguleysið hefði verndað oss Íslendinga áður og það hermdi hann rétt, en eg sagði aldrei að þess þyrfti nú við, eins og hann virtist gefa í skyn. Samgöngur eru góðar, gætu meðal annars verið til þess, að flytja úr landi ýmsa skrjóða, en þó því að eins, að þær flytji oss ekki aftur erlenda snýkjumenningu í stað vorrar mörg þúsund ára menningar. Um endaskiftaskrárnar flutti háttv. þingmaður litiar sannanir fram. Hann kvað það mundi kosta landsbókasafnið þúsundir króna að laga sínar. En af hverju? Af því að þar hefir einn Íslendingur fengist við það alllengi, að semja spjaldskrá, sem ekki er hægt að nota. Það hefði verið nær, að byrja þar á réttu verki, en að þurfa. að lagfæra rangt. Ekki skildi hann orðið nafnfesti. Það er þó til í málinu, og er aunað en gjöf. Að gefa einhverjum eitthvað að nafnfesti, er að gefa honum það til þess að festa á honum nafnið, og gildir einu hvort sú athöfn (að festa nafnið) fer fram munnlega eða skriflega. Það er rétt, sem einn háttv. þingm. sagði, að þurft hefði að athuga einstaka hluti í till., en til þess hafa nú háttv. þingmenn haft tíma. Eg ætla nú ekki að tala mikið lengur, því að eg þykist vita að fleiri vilji komast að, og að þeir, sem nú eru fjarverandi, séu að taka saman ræðurnar, því að þetta er ekkert smámál eins og háttv. 1. þingmaður Rangv. vildi halda fram. Það er ekki svo lítið um það vert, hvort verið er að semja káklög um það, sem hefir mikil áhrif á siðu og menningu þjóðarinnar, og hér er sama kákið á ferðinni og í fánamálinu, þegar menn vildu ekki annað en hraunfána eða tindafána, og láta sér nægja að vera innlimaðir í orði og verki, og aldrei kunna við sig nema innan fjögra veggja þröngrar stáss-stofu. Þeir sjá ekki, hvað þeir eru að gera, er þeir lita smáum augum á það sem mikið er –og það er mikið sem þessi þjóð á af gersemum, hve ilt sem hún hefir átt en þykir hins vegar alt rusl gott, ef það kemur frá ríkari þjóðum. Slik stefna er feigðarspá hverrar þjóðar. Þessi stefna er feigðarspá okkar Íslendinga og á ekki skilið langt líf Þjóðin er í hættu stödd, ef þeir menn eiga að ráða, sem slíkri stefnu halda fram, hvort heldur er af gáleysi eða illum vilja. Þeir eiga ekki að þolast. Eg skal svo þagna um stund til þess að þeir menn, sem áhugamenn eru, fái tækifæri til að sýna, hvern hug þeir bera til þessa máls.

Ráðherrann (H. H ): Eg vil vekja athygli háttv. þingmanna á því, að þetta frumvarp er samið samkvæmt áskorun Nd. á seinasta þingi. Það á alveg sama rétt á sér og frumvarpið um bæjanöfn, því að bæði frumvörpin hafa sama tilgang - ekki þann að neyða menn til að taka ný nöfn, heldur hinn, að setja reglur um það, á hvern hátt menn eigi að haga sér, ef þeir vilja taka upp ný nöfn. Það er til þess að koma í veg fyrir, að menn geti án nokkurar reglu notað sitt heitið hvert árið og vilt þannig á sér heimildir. Einkum er slík óregla hættuleg í viðskiftalífi manna. Af þessum ástæðum er frumvarpið borið fram og engum öðrum. Öll þessi langa ræða háttv. þingm. Dal. Var því úti á þekju og þessar þjóðernishugleiðingar hans koma málinu ekkert við. Það er alveg rétt, að menn eru alt af meira og meira að taka upp ættarnöfn og munu gera það, en ýmis óregla á sér stað í þessu efni. Það fer illa á því, að menn t.d. taki upp annara manna ættarnöfn, eins og oft á sér stað, án þess að nokkrar akorður séu settar við því. Þetta frumvarp kemur í veg fyrir slíkt, með því að mæla svo fyrir, að menn geti ekki tekið upp ný nöfn leyfislaust - og það hindrar menn líka í því að villa á sér heimildir, hvort heldur er vegna skulda eða af öðrum ástæðum.



Það mun að vísu rétt hermt, að samþykt hafi verið á síðasta Alþingi þingsályktunartillaga, er lýtur að máli þessu, eina og hæstv. ráðherra mintist á; en umræður hafa þó engar orðið um málið í blöðum eða á mannfundum, eða þá eigi þær er teljandi séu, og eg hygg því, að almenningur hafi yfirleitt alls ekki búist við þessu frumv. Þegar nú litið er til ágreiningsins, sem orðinn er milli meiri og minni hlutans, að því er frv. þetta snertir, þá álít eg, að heppilegra sé að málið gangi ekki fram að þessu sinni, en mönnum sé gefinn kostur á að ræða það ýtarlega. Eg vil því gera mitt til þess, að svo megi veða, og leyfi mér því að bera fram svohljóðandi. Rökstudda dagskrá: »Með því að æskilegt virðist, að þjóðinni gefist kostur á að ræða og íhuga málið áður en því verður ráðið til lykta, þykir deildinni ekki rétt að afgreiða lög um það að þessu sinni, og tekur því fyrir næsta mál á dagskránni«. [Þessa dagskrá vantar í A-deildina]. Eg álít að öðru leyti óþarfa, að tala frekara um málið, en tel »rökstuddu dagskrána« heppilegustu úrlausnina, ekki sízt þegar þess er gætt, að frumvarpið leggur ný gjöld á menn, sem enginn hefir búist við.



Herra forseti! Eg þurfti að svara háttv. þm. Dal. (B.J.) fáeinum orðum viðvíkjandi bókaskránum. Honum þótti óþjóðlegt, að fylgja þeirri reglu um samningu bókaskráa, sem allar aðrar þjóðir fylgja. Eg skal geta þess, að þó að þetta hafi verið að mínum ráðum gert, þá var það þó stjórn Landsbókasafnsins, sem úrslitin átti um málið. En í henni sátu svo óþjóðlegir menn, sem þeir íslenzku-kennararnir yfirkennari Halldór Friðriksson og Pálmi. kennari Pálsson og féllust þeir báðir á þetta. Annarstaðar hefi eg ekki farið fram á þetta. Þetta varð eg að endurtaka, því að það hefir farið fram hjá skilningi háttv. þingm. Dal. Eg vil benda honum á það, að eiginnöfn bæja voru orðin afböguð löngu áður en þetta land bygðist. Fyrst nú tunga okkar hefir varðveizt yfir 1000 ár þrátt fyrir þessi mörgu afböguðu bæjanöfn, þá er það sönnun þess, að eiginnöfn hafa engin áhrif til að spilla eða bæta tunguna. Viðvíkjandi ættanöfnum skal eg geta þess, að ekki er til betra ráð til þess að innleiða þau, en að skattleggja þá menn, er þau bera. Það eru til mörg gömul og heiðvirð ættanöfn - t.d. hér í deildinni skal eg nefna þá háttv. þm. N. Ísf., 1. þm. Skagf. og 2. þm. Eyf. sem óefað vildu heldur borga skatt fyrir nöfn sín en missa þau. Þessir menn bera nöfn svo mikilsvirtra forfeðra og nafnkendra. Afleiðingin af því, að ættarnöfu yrðu skattlögð, yrði því áreiðanlega sú, að höfðingjarnir og heldra fólkið héldi þeim. En þá mundi það líka verða »fínt«, sem kallað er, og allir vildu þá fá ættarnöfn. Eg held þess vegna, að þessi brtill. háttv. þm. nái ekki tilgangi sínum. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, að þingsályktunartill. var samþykt á síðasta þingi, sem skoraði á stjórnina að leggja sams konar frumv. og þetta fyrir næsta þing. Hún var borin fram af okkur. þáverandi þm. Akureyrar, Guðlaugi heitnum Guðmundssyni og mér. Og eg get fullvissað háttv. þm. um það, að okkur kom ekki til hugar, að fara lengra en meiri hl. nú leggur til, sem sé það, að koma í veg fyrir, að menn geti vilt á sér heimildir. Allar þessar ímynduðu þjóðernisfirrur hafa verið teknar inn í frumv. af háttv. Ed. Eg vona því, að háttv. þm. fallist á að skera að þennan óþarfa »Appendix« burtu og halda sér við það eitt, sem nauðsynlegt er eftir tilgangi frumv , en ekki að takmarka frelsi manna alveg að óþörfu. Sama er að segja um bókaskrárnar. Með allri virðingu fyrir Alþingi, þá dettur mér ekki í hug, að það hafi betra vit á því, hvernig semja eigi bókaskrár, en viðurkendir bókaverðir allra mentaþjóða.



Eg get sparað mér langa ræðu, því að hv. 1. þm. S.-Múl. (J.Ól.) hefir tekið flest af því fram, sem eg ætlaði að segja. Þetta mál lá fyrir þinginu í fyrra, en þá var það ekki svo undirbúið að tök væru á því að ráða því til lykta. Var því samþykt þingsályktunartill., sem fer fram á það, að fela stjórninni að undirbúa málið og leggja það fyrir næsta þing. Og eg sé ekki betur, en það sé svo undirbúið, að sjálfsagt sé að samþykkja það. Þetta er sprottið af því, að mesta ringulreið er komin á heiti manna. Menn nefna sig kannske sitt árið hverju nafni og villa með því heimildir á Sér - oft til þess að komast undan »kreditorum« sínum. Annar er ekki tilgangur frumv. en að koma í veg fyrir þetta. Það eru settar reglur um, hvernig menn eigi að fara að því að taka upp ný nöfn. Engum er skipað að gera það, og engum heldur bannað það. Nefndin hefir verið svo frjálslynd, að hún hefir ekki einu sinni bannað þann versta óvanda, að menn séu að kenna sig við óðul, sem þeir hafa aldrei átt eina þúfu í. Það er eina og þegar menn í útlöndum eru að kalla sig »barón« eða »greifa«, »de« eða »van«, þetta og þetta, sem þeir aldrei lofa átt neitt í. Sem dæmi upp á slíkt hér á landi má meðal annars nefna »frá Vogi«. Eg get ekki séð, að það spilli neitt tungunni, þótt menn t.d. nefni börn sín eftir einhverjum útlendingum, sem þeir þekkja að góðu og þykir vænt um. Eg held það bætti lítið úr yfirleitt, að vera að hlaða utan um sig þeim kínverska múr, að þar komist engin útlend áhrif inn fyrir. Og eg er viss um það, að okkar vesaldómur hefir stafað meir af því, að við höfum ekki fengið nóg af menningarstraumum inn í landið. Það má vera, að það hafi varðveitt málið okkar að nokkru leyti. En þótt mér þyki vænt um blessað máli okkar og áliti það gimstein, þá er eg óviss um, að það væri til minni hagsælda fyrir okkur þótt við tækjum eitthvað annað mál upp. Það er erfitt með öllum sínum breytingum. Og því flóknara sem það er, því erfiðaða veitir okkur að vekja athygli útlendinga á okkar landi, sögu og bókmentum, því að þeir eiga ilt með að læra það. Eg má segja, að það hafi verið málfræðingurinn Madvig, sem sagði það, að enskan væri fullkomnust allra mála, vegna þess hve lítið væri um beygingar þar. Eg er þess fullviss, að okkur yrði það hagur, ef málið yrði ekki alveg eins erfitt og það er. Annars hefi eg ekki mikið meira um frumv. að segja. Mér virðist sjálfsagt, að samþykkja það núna. Að fara að skjóta því til stjórnarinnar aftur, virðist mér alveg óþarft. Það er svo undirbúið nú, að eg sé ekki að það vinni mikið við það.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. S.-Múl (J.Ól.) sýndi í svari sínu til mín, hve rökfimur hann er og sniðugur í því að búa það til, sem þarf til sönnunar. Hann vildi sanna ágæti bókaskrárreglu sinnar með því, að hann hefði fengið marga góða íslenzkumenn til þess að fallast á hana. Þetta sýnir ekki annað en það, hvílíkur hættumaður hann er, þar sem hann gat leitt svo góða menn til þess að fallast á þessa endaskiftareglu. Og það þarf ekki lítið til þess, að fá greinda menn til að láta bókaskrárnar vera svo úr garði gerðar, að enginn maður geti fundið þá bók, sem hann vill fá í skránum. Það er ekki víst að menn viti alt af föðurnafn manna, sérstaklega vegna þess, að það er venja hér, að kalla menn með skírnarnafni og sumir þekkjast alla ekki undir öðru. Og þótt menn væru svo hepnir að vita föðurnafnið líka, þá er ekki víst að það kæmi að haldi. Ef t.d. synir Jóns Ólafssonar færu að skrifa bækur, þá mundu menn alls ekki finna þær í skránum. Það er ósennilegt að menn væru svo klókir, eða vitlausir, að fara að leita undir Ólafsson, þar sem þeir þekkja nöfnin á piltunum og vita að þeir eru Jónssynir. Annars virðast mér sannanir þessa háttv. þingmanns minna á gömlu sönnunina: Enginn köttur hefir 10 rófur. Einn köttur hefir einni rófu meira en enginn köttur, ergo hefir einn köttur 11 rófur. Þá notaði háttv. þingmaður það sem vopn á mig, að þrír háttv. þingmenn, sem hér eru, eru svo óhepnir að eiga forfeður, semhafa kallað sig útlendu nafni. Eg get hugsað, að hann öfundi þá af því, að þeirra ónefni er eldra en það, sem hann er nú að búa til á sín börn. Þá var það háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) sem vildi reikna mér það til syndar, að eg skrifaði aftan við nafn mitt frá hvaða bæ eg væri, vegna þess að það væri ekki óðal. Það getur verið, að þessi háttv. þingmaður vilji banna mönnum að segja, hvar þeir hafi verið síðast, eða hvaðan þeir séu. Eg hefi þó vanist því að menn segðu, þegar þeir mættust á förnum vegi: »Hvað heitir þú?«. »Eg heiti Bjarni«. -»Hvers son?«. »Jónsson«. - »Hvaðan ertu?«. »Eg er frá Vogi«. Er þetta útlent kannske ? Annars hefi eg aldrei ætlað mér að leggja neitt eignarhald á Vog - enda er hann ekki svo stór. Og þetta verður aldrei ættarnafn. En það er svo til komið, að maður, sem talsvert skrifaði, var samnefndur mér og urðu mestu vandræði úr, því að menn viltust um. Var þá annað hvort fyrir, að auðkenna okkur þannig, að kalla hann kristna Bjarna og mig heiðna Bjarna, eða þá hitt, sem eg kaus heldur, að auðkenna mig með þeim bæ, sem eg var frá. Viðvíkjandi því, sem háttv. þingmaður var að tala um, að okkur mundi hagur að því, að missa beygingarnar úr tungu okkar, vegna þess, að útlendingum mundi þá veitast léttara að læra hana, þá er ekki um það að ræða hér. Annars er þessi kenning gömul. Hún minnir og á það, sem gamall og þektur ritstjóri lagði til í blaði sínu fyrir nokkrum árum, að við hættum að tala og rita móðurmál vort og tækjum upp í þess stað ensku. Það er svo misjafnt matið á þessu. - væri líklega réttast að tilnefna úttektarmenn til að meta það, hvort við ættum að halda tungunni eða ekki. Það sem hann sagði um kínverska múrinn, var talað út í bláinn og hverf eg frá því. Eg veit það vel, að frumvarpið fer ekki fram á það, að lögskipa ættarnöfn, heldur er tilgangurinn í orði kveðnu sá, að setja reglur um, hvernig eigi að taka þau upp. Og í sambandi við það hefi eg lagt til, að bannað yrði að taka upp ónefni, er spilla tungunni. Og eg get ekki séð annað en það komi málinu talsvert við. Eg skal minna á það, að í þinginu 1911 bar eg fram frumvarp um það að banna ættarnöfn. En það frumv. fekk ekki byr, vegna þess að móðurmálabókar og orðabókar höfundar o.fl. lögðu á móti því. Svo komu þessir menn með þingsályktunartillögu á seinasta þingi um að fela stjórninni að semja eitthvað frumvarp, sem ekki væri í þjóðernis verndunaráttina. Eigi þetta frumv. að eins að vera til þess að koma í veg fyrir, að menn villi á sér heimildir, þá væri það eitt nægilegt, að setja eina gr. með sektarákvæði - svo og svo miklu skyldi það varða, ef menn viltu á sér heimildir. Þá þyrfti ekki alla þessa langloku, sem öll er til athlægis, að því einu undauskildu, að prestar gæti neitað að skíra börn ónefnum. Annars held eg að bezt væri, að þetta mál fengi að biða þangað til búið er að samþykkja stjórnarakrána og við fáum nýjar kosningar og náum þessum sér vitringum, svo sem hv. 1. þm. S.-Múl. burtu af þinginu. Eg mun því greiða atkvæði með þeirri rökstuddu dagskrá, sem háttv. þingm. N.-Ísf. hefir borið fram.



Satt að segja sýnist mér þetta mál horfa þannig við að það þýði ekki að ræða það lengi. Það skynsamlegasta, sem fram hefir komið í málinu, er in rökstudda dagskrá frá hv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og í rauninni það eina frambærilega. Mér skilst að háttv. þingmenn ætli hér að fara að verða nokkuð vísindalegir og víðförlir og gefa sig að fleiru en frumv. því um mannanöfn, sem hér liggur fyrir. Þeir sveima suður um Grikkland, og þaðan til Rússlands, en til Rússlands langar mig sízt til að fylgja þeim og sný mér því að öðru. Ágreiningsálit háttv. þm. Dal. (B. J.) er eitt af allra einkennilegustu nefndar álitum; sem eg hefi séð. Það er í raun og veru lítið annað en útdráttur - og hann orðréttur á sumum stöðum - úr Eddu Snorra Sturlusonar, sem Finnur Jónsson bjó til prentunar 1907. Sé eg ekki að það skýri málið frekar heldur en ef þingmönnum hefði verið bent á að lesa bókina, einkum 15. og 16. kap. En hér hefir að líkindum vakað fyrir þingmanninum, að það nefndarálit hlyti að álitast merkilegt og þungskilið, sem í sér hefði fólgin svo einkennileg orð sem Yggdrasill, Urðarbrunnur, Mímisbrunnur, Niflheimur, Niðhöggur og þá ekki síst ratatöskur, sem að vísu er skakt. Ratatoskur þýðir íkorni og er þannig rétt. Brtill. þessa háttv. þm. mun eg fylgja að nokkru en ekki að öllu leyti, og ekki endurtaka það, sem sagt hefir verið um þær. Er þgskj, 593 að því leyti ekki með öllu óþarft, að sumar brtill. eru frumv. til bóta, en nefndarálitið sjálft væri jafngildandi þó ekki stæði þar nema 4. málsgreinin að eins: »Nú ber vel í veiði« o.s.frv. Annars er álitið fremur skemtilegt, en það hefir þann galla að vera óþarft. Að endingu skal eg taka það fram, að eg mun greiða atkv. með inni rökstuttu dagakrá frá háttv. þingm. N.-Ísf., því að eg álít hana, eins og eg tók fram í upphafi, ið eina nýtilega, sem fram hefir komið í málinu. Skal eg svo ekki tefja umræðurnar meira.



Herra forseti! Eg ætla ekki að halda neina ræðu, og ekki ætla eg að leggja út í svara háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.), því mér fanst vera komið hálfgert geldingar-bragð af því sem hann sagði. En eg vildi að eins skjóta því að háttv. sessunaut mínum, hvort hann vildi ekki enda umræðurnar með því að skora á ráðherra að rjúfa þing út af mannanafnafrumv. og láta ganga til nýrra kosninga út af því.



Mér finst vera orðnar óþarflega langar umræður um annað eins smámál og þetta. Það er alveg rétt, sem háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) sagði, að aðalatriðið í þessu frumv. væri að koma í veg fyrir að menn gætu skift um nöfn hvað eftir annað. En það mætti koma í veg fyrir þetta á annan hátt en með langri lagasetningu og löngum umræðum. Alt annað í frv. er í rauninni að eins umbúðir utan um þennan eina kjarna, og mætti ná aðaltilgangi frumv. eins vel með einni eða tveimur greinum. Eg mun því greiða atkvæði með inni rökstuddu dagskrá frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.).



Eg er sammála þessum háttv. þm. um dagskrána, en eg v ona, að hann verði þroskaðri næst þegar hann þarf að fjalla um þetta mál. Eg þakka háttv. 1. þm. S-Múl. (J. Ól.) fyrir það sem hann minti mig á, en af því að eg er ekki fyrir að eigna mér annara skoðanir, þá vil eg spyrja hann, hvort hann vilji ekki gera það sjálfur.