Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að mæla hér fyrir till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að fullgilda samþykkt um votlendi sem hafa alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf. Þessi till. er flutt fyrst og fremst samkv. eindreginni áskorun Náttúruverndarráðs og formanns þess. Till. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að veita ríkisstj. heimild til þess að fullgilda fyrir Íslands hönd samþykkt um votlendi sem hafa alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf, er undirrituð var í Ramsan í Íran hinn 2. febr. 1971 og prentuð er hér sem fskj.“ Aths. eru svofelldar: „Á ráðstefnu um vernd votlendis og votlendisfugla, sem haldin var í Ramsan í Íran dagana 30. jan. til 3. febr. 1971, var gerð alþjóðasamþykkt sú um verndun votlendis, sem hér liggur fyrir, og samþykkt að vinna að aðild sem flestra ríkja að henni. Samþykktin er ávöxtur af miklu undirbúningsstarfi margra þjóða í því skyni að skrásetja og vernda merkustu votlendi í hverju landi. Í samþykktinni eru votlendi skilgreind sem hvers konar mýrlendi, vötn, fjörur og sjór að 6 m dýpi (1. gr.). Ákvæði eru um að hver samningsaðili skuli tiltaka votlendi innan lögsögu sinnar vegna sérstakrar skrár um svæði er hafa alþjóðlegt gildi (2. gr.). Lögð er áhersla á að skráning slíkra svæða raskar á engan hátt óskoruðum fullveldisrétti viðkomandi samningsaðila yfir umræddu svæði (2. gr., 3. liður, sbr. 4. gr. 2. lið). Kveðið er á um samstarf þjóða á milli um verndaraðgerðir, rannsóknir og miðlun upplýsinga (2.–5. gr.). Náttúruverndarþing 1972 ályktaði að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir aðild Íslands að samþykktinni. Náttúruverndarráð og ýmis náttúruverndarsamtök hafa síðan unnið að stefnumótun á þessu sviði með friðun svæða, upplýsingasöfnun og útgáfu fræðsluefnis, þ. á m. rits Landverndar: Votlendi. Hefur Náttúruverndarráð lagt til að Mývatn og Laxá, sem friðlýst eru með 1. nr. 36/1974, verði við fullgildingu samþykktarinnar sett á skrá samkv. 2. gr. hennar. Aðildarríki samþykktarinnar voru fyrir skemmstu orðin 15 talsins, þ. e. Ástralía, Bretland, Búlgaría, Finnland, Grikkland, Íran, Ítalía, Noregur, Nýja-Sjáland, Pakistan, Sambandslýðveldið Þýskaland, Sovétríkin, Suður-Afríkulýðveldið, Sviss og Svíþjóð. Nokkur fleiri höfðu undirritað samþykktina með fyrirvara um fullgildingu. Samþykkt þessi er á ýmsan hátt hliðstæð milliríkjasamningum sem íslendingar hafa þegar gerst aðilar að, t. d. alþjóðasamþykkt um fuglaverndun og alþjóðasamkomulagi um varnir gegn olíumengun. Alþjóðlegt samstarf á þessu sviði er skipulagt af Alþjóðasambandi um náttúruvernd, sem Ísland er aðili að, og Alþjóðastofnun um rannsóknir votlendisfugla, sem íslendingar hafa átt allmikið samstarf við og óformlega aðild að.“ Fskj. er síðan samningurinn sem ég ætla ekki að tefja hv. Sþ. á að lesa. Menn hafa haft hann fyrir augum og geta lesið hann og hafa sjálfsagt gert. En ég vil taka fram að lokum, að það er ekki sök utanrrn. að svo lengi hefur dregist að leggja fram þá till. sem hér er til umr. Hún hefur ekki legið þar. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál nema tilefni gefist til, en leyfi mér að leggja til að till. verði vísað til hv. utanrmn. og með þeirri eindregnu ósk formanns Náttúruverndarráðs, að n. og Alþ. sjái sér fært að afgreiða hana áður en þessu þingi lýkur.



Herra forseti. Ég hef þá ánægju að mæla hér fyrir nál. á þskj. 491 um till. til þál. um lausaskuldir bænda. Þetta er álit atvmn., svo hljóðandi: „ N. hefur athugað till. á fundum sínum. Borist hafa umsagnir frá Búnaðarþingi og Stéttarsambandi bænda, báðar mjög jákvæðar. N. mælir með samþykkt till. með eftirfarandi breytingu. Orðin „á árinu 1977“ falli niður úr tillgr.“ Undir þetta skrifa Páll Pétursson, Gils Guðmundsson, Sverrir Hermannsson, Karvel Pálmason, Guðmundur H. Garðarsson, Steingrímur Hermannsson og Jón G. Sólnes.



Herra forseti. Eftir að till. sú, sem hér er til afgreiðslu, kom fram fluttu flm. hennar brtt. við till. sína. Sú brtt. er á þskj. 359. Þeir leggja til að till. verði breytt í það horf sem hér segir: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að leggja fyrir Alþ. í þingbyrjun næsta haust frv. til 1. um verndun einstaklinga gagnvart því, að komið sé upp safni upplýsinga um skoðanir þeirra eða aðra persónulega hagi með aðstoð tölvutækni.“ Allshn. hefur fjallað um þáltill. og einnig brtt. flm. og orðið sammála um að mæla með samþykkt till. með þeirri breytingu sem flm. sjálfir leggja til.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir það að hæstv. forseti skuli taka þessa skýrslu hér á dagskrá í Sþ. Ætlunin var upphaflega, er hún var fram lögð, að unnt væri að ræða þessa skýrslu í samhengi við skýrslu hæstv. utanrrh., og var hún því fyrst lögð fram með sama hætti, þannig að henni var útbýtt fjölritaðri meðal hv. þm., og ætlunin var síðan að lesa hana inn í umræðupart Alþingistíðinda. Af því varð þó ekki að þessi skýrsla yrði þá flutt. Flm. þessarar skýrslu var þá ekki staddur á landinu, svo að það voru fyrir því eðlilegar orsakir, en í raun og veru þykir okkur heppilegra fyrirkomulag að fá slíka skýrslu prentaða sem þskj. og ástæðulaust að vera að lesa upp úr henni öll efnisatriðin. Hins vegar er með þessu, sem hér er gert, reynt að brydda upp á því nýmæli, að þingkjörin nefnd til starfa í Norðurlandaráði gefi Alþ. skýrslu um það sem fram fer á þeim vettvangi. Sem formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs síðasta ár féll það í minn hlut að gera þessa skýrslu að þessu sinni. Hún liggur hér fyrir til umr. og upp í henni verður hægt að fletta þeim atriðum sem hv. þm. kynnu að hafa sérstakan áhuga á. Það varð okkur hvatning til að gera þessa skýrslu, að það hefur verið ár eftir ár mjög til umr. í Norðurlandaráði að nauðsynlegt væri að koma slíkum sið á í öllum þjóðþingunum. Norðmenn hafa gefið sérstaka skýrslu og haft sérstaka umr. um norrænt samstarf á sínum þingum nú um langt árabil. Það fer þannig fram, að skýrsla er gefin af hálfu þess ráðh. sem fer með norræn samstarfsmálefni þar í landi. Með henni fylgir sem fskj. skýrsla Noregsdeildar Norðurlandaráðs. Síðan er málinu vísað til utanrmn. sem gefur út nál. og málið er rætt að nýju. Mér er ljóst að svona nákvæmlega verður ekki hægt að fjalla um þetta mál hér að þessu sinni, en ég mun allt að einu leggja til að því verði vísað til utanrmn. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé um að ræða það mikilvægan þátt í utanríkismálum okkar íslendinga að utanrmn. Alþ. eigi að fjalla um hann. Þegar umr. fóru fram um skýrslu hæstv. utanrrh. var að vísu lítið sem ekki vikið að norrænu samstarfi í skýrslu hans. En hv. 3. þm. Reykn. vék að norrænu samstarfi í sinni ræðu og kann ég honum þakkir fyrir það. Hann hefur alla tíð verið áhugamaður á þessu sviði og unnið þar mikið starf. Í þessari skýrslu, sem er hin fyrsta af þessu tagi, er fyrsti kaflinn einfaldlega um uppbyggingu Norðurlandaráðs og skipulag og þær meginreglur sem þar um gilda. Ekki er ástæða til að hafa slíkan kafla nema í þessari fyrstu skýrslu. Síðan er fjallað um ráðherranefnd Norðurlanda, en okkar samstarfsráðh., forsrh. Geir Hallgrímsson, hefur annast þann hlut mála af hálfu íslendinga. Ég leyfi mér að vænta þess, að næsta ár, þegar skýrsla yrði gefin um norrænt samstarf, fylgi einnig skýrsla frá hæstv. ráðh. um þetta efni, og kann málið vel að falla í þann farveg. Við vorum þeirrar skoðunar í Íslandsdeild Norðurlandaráðs, að frumkvæði skyldum við hafa að þessu sinni til að reyna að koma á þessum sið, og gerum við að vísu enga sérstaka kröfu um að skýrslan sé gefin af hálfu ráðh. En í framtíðinni þykir okkur réttara að hún yrði rædd samtímis skýrslu utanrrh. Þó kann það að ráðast af því, á hvaða tíma árs sú skýrsla yrði gefin, og getur náttúrlega hvor hátturinn sem er komið að fullu gagni. Skýrslan fjallar að meginefni til um störf sjálfs ársins 1976. Það má vera að ástæða hefði verið til að gefa Alþ. sérstaka skýrslu um störf Norðurlandaráðs 1975. Okkur þótti þó minni ástæða til þess þar eð þing ráðsins hafði verið haldið hér á landi það ár og voru miklar upplýsingar um það þá hér á landi og mönnum vel kunnugt um störf ráðsins það ár. Ég vil þó aðeins geta þess, að það ár fór einnig fram síðla árs aukaþing í Stokkhólmi, þegar samþykkt var stofnun Norræna fjárfestingarbankans sem mjög mikla þýðingu hefur. Í des. 1975 voru fulltrúar í Íslandsdeild Norðurlandaráðs kosnir fyrir árið 1976 og þeir voru kjörnir hinir sömu og nú eru, þ. e. a. s. Ásgeir Bjarnason, Gylfi Þ. Gíslason, Jón Skaftason, Magnús Kjartansson, Ragnhildur Helgadóttir og Sverrir Hermannsson. Til vara voru kjörin Axel Jónsson, Eggert G. Þorsteinsson, Gils Guðmundsson, Halldór Ásgrímsson, Jón Helgason og Sigurlaug Bjarnadóttir. Ég vil aðeins geta þess, í hvaða nefndum hver þessara meðlima Íslandsdeildar ráðsins á sæti eða átti sæti það ár. Í laganefnd ráðsins var kjörinn Ásgeir Bjarnason, í menningarmálanefnd og fjárlaganefnd Gylfi Þ. Gíslason og jafnframt í upplýsingamálanefnd, Jón Skaftason í efnahagsmálanefnd og upplýsingamálanefnd, Magnús Kjartansson í samgöngumálanefnd, Ragnhildur Helgadóttir í forsætisnefnd og félagsmálanefnd, Sverrir Hermannsson í efnahagsmálanefnd. Ég vil geta þess, að í sambandi við þessa skýrslu var haft samráð um hvern kafla við þá þm., sem eiga sæti í þeim nefndum, sem þar er sérstaklega fjallað um. Skýrslan um störf Norðurlandaráðs fjallar í upphafi um það atriði sem skipti okkur íslendinga sérstaklega mestu máli að okkar mati á síðasta ári, en það var sá stuðningur sem við fengum í sambandi við fiskveiðideilu okkar á Norðurlandaráðsþinginu í Kaupmannahöfn. Ég rek hér nokkuð aðdragandann að þeirri yfirlýsingu, sem þar var gefin, og vænti þess, að hann sýni að þar var um mjög almennan og einlægan stuðning okkar frændþjóða að ræða í þessu viðkvæma og erfiða máli okkar. Þar var bæði um að ræða stuðning, sem var pólitískur, og stuðning vegna þess að menn gerðu sér ljóst að ein þessara frændþjóða átti í vök að verjast í hagsmunamáli, sem gat ráðið úrslitum um lífsafkomu í landinu. Einnig er í þessum kafla vikið að Norræna fjárfestingarbankanum. Um hann hefur svo oft verið fjallað hér á hv. Alþ. að ég mun ekki rekja það efni, heldur einnig vísa til skýrslunnar. Ég nefni mjög lauslega aðalefnin sem voru á dagskrá í hverri nefnd ráðsins. Í laganefndinni var fyrst og fremst fjallað um málefni persónuréttar á síðasta ári. Einnig var unnið að sérreglum á sviði skaðabótaréttar. Ný atriði í norrænum höfundarétti, sérstaklega varðandi túlkandi listamenn, voru þar ofarlega á baugi. Í félagsmálanefnd var langmest rætt um málefni vinnumarkaðar og þá sérstaklega um aðbúnað á vinnustöðum og heilsugæslu fólks á vinnustöðum. Í því sambandi hafði félagsmálanefnd ráðsins haldið árinu áður, þ. e. a. s. 1975, mjög stefnumarkandi ráðstefnu í Porsgrunn í Noregi, og á grundvelli niðurstöðu þeirrar ráðstefnu tók n. afstöðu til sérstakrar verkefnaáætlunar sem var á dagskrá síðasta dag Norðurlandaráðsþingsins, um umhverfi á vinnustöðum. Þetta er mál sem við íslendingar höfum margt af að læra. Þarna er um að ræða rannsóknir sem við getum haft mikið gagn af og eiga vafalaust eftir að setja mjög mikinn svip sinn á atvinnulíf allra norrænna landa. Í þessari n. var einnig fjallað um sameiginlegar norrænar reglur um læknislyf og um vandamál fatlaðra. Loks var mikið fjallað í þessari n. um ýmis mál sem sérstaklega varða jafnrétti karla og kvenna. Fulltrúi Íslands í félmn. var, eins og áður er sagt, Ragnhildur Helgadóttir. Í samgöngumálanefnd var fjallað um fólksflutninga innan þéttbýlissvæða. Þar var fjallað um norræna vegarannsóknaáætlun, einnig fjallað um hjálpartæki til að létta fötluðum notkun fjarskiptaþjónustu og útbreiðslu slíkra tækja, hvernig megi koma þeim á markað og gera þau ódýrari. Þar var rætt um flugsamgöngur í norðurhluta Skandinavíu og ferju milli Íslands, Færeyja, og annarra Norðurlanda. Fulltrúi okkar í þessari n. var Magnús Kjartansson, en varamaður hans, Gils Guðmundsson, tók einnig mikinn þátt í störfum þessarar nefndar. Í efnahagsmálanefnd var rætt um nýja verkefnaáætlun á sviði byggingaiðnaðarins, um öryggisráðstafanir vegna kjarnorkuframleiðslu, um norrænt orkumálasamstarf, bæði meðal landanna allra og svo einnig það samstarf er felst í ýmsum tvíhliða samningum milli tveggja þessara landa. Nýlegt dæmi höfum við fjallað um hér á Alþ. í sambandi við norsk-íslenska járnblendisamninginn. Í þessari n., efnahagsmálanefnd, er fjallað um neytendamálefni, og þar hafa verið samþykktar hugmyndir um reglur um sameiginlegar norrænar merkingar á ýmsum vörum sem fyrst og fremst eru notaðar á heimilum og geta valdið ótrúlegri hættu ef þær eru ekki merktar á þann hátt að það skiljist í öllum þessum löndum sem svo mikil samskipti hafa. Í efnahagsmálanefnd áttu sæti þeir Jón Skaftason og Sverrir Hermannsson. Í menningarmálanefnd var lögð höfuðáhersla á hækkun framlags til Norræna menningarmálasjóðsins. N. vann að stuðningi við þátttöku ýmissa samtaka almennings í menningarstarfsemi Norðurlanda, og aukin áhersla var lögð á stuðning við norrænt íþróttasamstarf. Í þessari n. var töluvert fjallað um gagnrýni sem komið hefur fram á því, að kostnaðurinn við úthlutun bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs hafi varið verðlaununum yfir höfuð, ef svo má segja. A. m. k. hefur kostnaðurinn vaxið mun hraðar en verðlaunaupphæðin. Menningarmálanefndin hefur unnið að miklu samstarfi í útvarps- og sjónvarpsmálum og nú á næstunni er ávöxtur þess samstarfs norræn ráðstefna um sjónvarpssamstarf um gervihnetti. Slík ráðstefna verður haldin nú í maímánuði og er ýmissa merkra nýjunga þaðan að vænta. Á þessu sviði munu hafa orðið miklu stórstígari og hraðari framfarir heldur en menn almennt hafa gert sér grein fyrir, og verulegar breytingar geta orðið á þessu sviði áður en nokkurn varir. Þá hefur skipt miklu máli, ekki síst fyrir okkur íslendinga, samstarf um sérmenntun sem oft og tíðum er svo dýr og haldið uppi fyrir svo fáa að það er okkur fjárhagslega um megn. N. hefur lagt áherslu á að norræn prófskírteini hafi sama gildi í öllum löndunum. Hún hefur staðið að rannsóknum á heilsufari á norðlægustu slóðum og staðið að bættri dreifingu á ýmiss konar kennslugögnum á norrænum löndum. Unnið hefur verið að því að sett yrði upp norræn menningarmiðstöð í Finnlandi og önnur í Færeyjum. Þau mál eru nú í höndum ráðherranefndarinnar. Íslenski fulltrúinn í menningarmálanefndinni og jafnframt formaður hennar nú um nokkurra ára skeið er Gylfi Þ. Gíslason. Áður en lengra er haldið bíð ég hæstv. forseta velvirðingar á því, að ég les hér nöfn þm. án þess að nota þá titla sem við erum vön hér. Það geri ég einungis vegna þess að um skýrslu er að ræða, en ekki þingræðu í venjulegum skilningi. Menningarfjárlögin og menningarmálasjóðurinn eru málefni sem menningarmálanefndin hefur mikið fjallað um, en á vegum ráðherranefndar Norðurlandaráðs eru sérstök menningarfjárlög sem Norðurlandaráð fjallar um, auk hinna almennu fjárlaga ráðsins. Fjárlög ráðherranefndarinnar til menningarmála á árinu 1976 námu samtals 45 millj. 263 þús. dönskum kr. og þar af gengnu til Norræna menningarmálasjóðsins 6.5 millj. d. kr. Frv. til fjárlaga ársins 1977 er að upphæð samtals - þessi tala mun nú hafa breyst nokkuð frá því sem stóð í skýrslunni, en frv. var 52 millj. d. kr. Lokaupphæðin varð ekki langt frá því. Í skiptingu þessara verkefna, sem norrænu menningarfjárlögin eru miðuð við, fer langstærsti hlutinn til rannsókna sem fram fara í ýmiss konar norrænum rannsóknastofnunum, á síðasta ári í 16 millj. 393 þús. d. kr. Til kennslumála í ýmsum samnorrænum skólum og föstum námskeiðum fóru 6 millj. 530 þús., til almennrar menningarstarfsemi, þ. á m. Norræna hússins, listaverðlaunanna, tónlistarsamstarfs o. fl., fóru 6.5 millj. d. kr. Auk þess var sérstakt ráðstöfunarfé, fé ráðherranefndarinnar til ýmissa annarra menningarmála 5 millj. d. kr. Á menningarmálasviði Norðurlandaráðs má segja að hafi verið lögð sérstök áhersla á síðasta ári á norrænar menningarvikur, sem fram fóru í ýmsum byggðarlögum á Norðurlöndum, og var haldin hvorki meira né minna en 51 slík menningarvika á síðasta ári. Má því heita, ef þetta væri samanlagt, að síðasta ár hafi verið samtals eitt norrænt menningarár. En engu að síður er þarna um að ræða á þessu sviði mörg óleyst verkefni, og alltaf hafa umsóknir til Norræna menningarmálasjóðsins á þessu sviði verið langtum fleiri en unnt er að sinna. Í stjórn Norræna menningarmálasjóðsins var yfir árið 1976 af hálfu Íslandsdeildar Jóhann Hafstein, en varamaður hans, Gils Guðmundsson, tók aðallega þátt í þeim störfum. Á Norðurlandaráðsþinginu 1976 var svo Sverrir Hermannsson kosinn í stjórn sjóðsins frá áramótum og varamaður hans er Gils Guðmundsson. Að frátöldum þessum nefndum, sem ég hef hér lauslega fjallað um, er um að ræða sérstaka fjárlaganefnd, sem hefur fengið aukið verhefni nú á síðustu árum, og sérstaka upplýsingamálanefnd, sem fyrst og fremst annast ritstjórn tímaritsins Nordisk kontakt sem hér liggur á borðum hvers einasta hv. þm., kemur út hálfsmánaðarlega og flytur fréttir af þjóðþingum Norðurlandanna. Forsætisnefnd ráðsins annast stjórn þess milli þinga. Í des. s. l. var ákveðið að af hálfu íslendinga skyldi Jón Skaftason vera í forsætisnefnd ráðsins yfirstandandi ár og hann er núverandi formaður Íslandsdeildarinnar sem annars er eins skipuð og hún áður var. Af annarri starfsemi ráðsins á síðasta ári vil ég sérstaklega geta um ráðstefnu sem haldin var í Kristiansand í Noregi á s. l. hausti og fjallaði um þingræði og lýðræði. Á þeirri ráðstefnu voru haldin mjög athyglisverð erindi sem ég tel að öll skipti miklu máli fyrir starf stjórnmálamanna. Ég vonast til þess að hv. þm. hafi fengið í skýrsluhefti þessi erindi prentuð. Hafi svo ekki verið mun verða tryggt að það verði nú innan skamms. Ég held að á þessu sviði verði um að ræða verulegt framtíðarverkefni fyrir ráðið, auk þeirra verkefna sem alltaf falla til og eru í raun og veru mun smærri og engan veginn þess eðlis að þau veiti alltaf tilefni til feitletraðra stórra fyrirsagna. Þar er um að ræða ýmiss konar atriði sem gera daglegt líf fólksins í þessum löndum auðveldara og samskipti fólksins léttari. Hvernig eiga menn að átta sig á því, í hvaða ástandi þingræði er í löndum okkar, hvaða vandamál blasa við lýðræði í löndum okkar og í hvaða farveg þingræði og lýðræði virðast vera að falla? Á þessu sviði held ég að Norðurlöndin hafi verulegu hlutverki að gegna. Og það er vegna þess að þau hafa öll svipuð sjónarmið, byggja á svipuðum grundvelli að þessu leyti og hafa sín á milli miklu nánara samstarf en dæmi eru til um nokkurt annað samband eða samstarf meðal frjálsra ríkja nokkurs staðar annars staðar í heimilnum. Þess vegna held ég að það sé verulega gagnlegt fyrir okkar þing, ekki síður en þjóðþing nágranna okkar, að styrkja samstarf okkar við stjórnmálamenn hjá norrænum þjóðum og það sé langtum mikilvægara heldur en sú gagnrýni sem stundum er höfð uppi í því formi að hér sé aðeins um yfirborðslegt hjal og hégóma að ræða. Það er langt frá því, það höfum við svo sannarlega reynt sjálf fyrir ekki mjög löngu, að þegar verulega reynir á, þá vitum við að hér er um að ræða fólk, sem stendur með okkur, og fólk, sem við þurfum líka að standa með.



Herra forseti. Ég ætla nú aðeins að lengja þessa umr. með örfáum orðum, en ekki að halda hér neina stórræðu að þessu sinni. Ég vil í fyrsta lagi þakka hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur, 5. þm. Reykv., fyrir að hafa gengist fyrir því að gefa þessa skýrslu út og gera hana svo vel úr garði sem raun ber vitni. Ég vil í öðru lagi staðfesta það sem hún sagði í sínum upphafsorðum, að upphaflega var það ætlun okkar að verða samferða með þessar tvær skýrslur og ræða þær undir einum dagskrárlið. En mér var satt að segja ókunnugt um fjarveru hv. þm. þegar forseti innti mig eftir því, hvort ég væri reiðubúinn til þess að flytja mína skýrslu, og má vera að það hafi verið mistök hjá mér að ganga ekki úr skugga um það og vil ég þá biðja afsökunar á því. En hitt vil ég þó segja, að ég tel að þetta fyrirkomulag sé alls ekki síðra, að ræða þetta sitt í hvoru lagi, því að það gefur þessari skýrslu aukið gildi að mínu mati að hún er rædd sem sérstakur dagskrárliður. Ég tel að það sé mikil bót að því að fá þessa skýrslu og alveg sjálfsagt að henni verði vísað til utanrmn. eins og hverju öðru þingmáli. Enda þótt tæpast sé að vænta afgreiðslu í n., þá mætti þó a. m. k. gjarnan koma nál. Það er vissulega hárrétt, að í skýrslu minni um utanríkismál var ekki mikið rætt eða raunar ekki neitt um málefni Norðurlandaráðs og norrænt samstarf. Það stafar af því, að áður en ég lagði skýrslu mína fram var þessi skýrsla komin og ég sá ekki ástæðu til þess að fara að tvítaka eða endurtaka það sem áður var búið að leggja fram sem skýrslu á hv. Alþ. En ég vil þó geta þess, að í fylgibæklingi, sem var með skýrslu minni um utanríkismál, var allnáið greint frá afgreiðslum á þingi Hinna sameinuðu þjóða og skýrt frá afstöðu einstakra Norðurlandaríkja á þeim vettvangi, þannig að að vissu leyti má segja að ég hafi vikið að norrænu samstarfi. Ég hef svo oft rætt norrænt samstarf og þýðingu þess, að ég tel ástæðulaust fyrir mig að endurtaka það. Ég tek undir það, sem hér var sagt, að norrænt samstarf er einn af hyrningarsteinum íslenskrar utanríkisstjórnmálastefnu. Þetta hef ég svo oft áður sagt, að raunar má segja kannske að óþarfi sé að endurtaka, en skaðar þó kannske ekki. Ég tel að starf Norðurlandaráðs og norrænt samstarf, einkum á vegum Sameinuðu þjóðanna, sé okkur svo mikils virði að við mundum tæpast geta tekið þann þátt sem við gerum í alþjóðamálum ef við hefðum ekki þessa samstöðu og þetta samstarf m. a. á vegum Norðurlandaráðs. Og ég skal játa það, að í minni tíð sem utanrrh. hef ég ekki sinnt þessu svo mjög, þ. e. Norðurlandaráði. Það hefur verið á vegum þingsins kosið til ráðsins og þess vegna eðlilegt að það séu þm. fyrst og fremst, sem þar starfa. En ég vil þó segja það, að á síðustu þrem þingum hef ég mætt og með vaxandi áhuga og áliti á því starfi sem fram fer á þessum vettvangi. Ég endurtek sem sagt þakkir mínar og rn. fyrir þessa skýrslu og vona og veit raunar að hún er upphaf að áframhaldandi skýrslugerð, og tel ég það til mikilla bóta.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., till. til þál, um skipun n. til að kanna eðli og útbreiðslu atvinnusjúkdóma, er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa n. sérfróðra manna til að gera ítarlega könnun á eðli og útbreiðslu atvinnusjúkdóma hérlendis, svo sem vegna vinnuálags og langs vinnudags, hraða eða sjálfvirkni vinnunnar, umgengni við hættuleg efni, mengað andrúmsloft, hávaða, kulda, eða vegna annars, sem snertir aðbúnað starfsfólks á vinnustað.“ Allshn. hefur athugað þessa till. og orðið sammála um að mæla með samþykkt hennar.



Herra forseti. Allshn. hefur haft þessa till. til meðferðar, till. til þál. um framkvæmd skattalaga, og hefur orðið sammála um að leggja til að till. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., birtist á þskj. 14 og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram ítarlega rannsókn á því, hvaða jarðefni innlend eru helst nýtanleg til iðnaðarframleiðslu miðað við arðsemi, staðsetningu og notagildi.“ Atvmn. Sþ. hefur haft þetta mál til athugunar og á sínum tíma var samþykkt að leita umsagnar nokkurra aðila um þessa þáltill. Þessir aðilar voru Félag ísl. iðnrekenda, Rannsóknaráð ríkisins, Samband ísl. samvinnufélaga og Iðnþróunarstofnun Íslands. Umsagnir bárust frá öllum þessum aðilum. Í umsögnum þessum kennir ýmissa grasa og sýnist sitt hverjum eins og gengur, en allar bera þessar umsagnir með sér að það er álit aðila, að hér sé um mjög þýðingarmikið hagsmunamál að ræða fyrir þjóðina alla sem vert sé að athuga gaumgæfilega. Þá er rétt að geta þess einnig, að atvmn. barst bréf frá fjárlaga- og hagsýslustofnun ríkisins þar sem vakin var athygli á því, að samþykkt og framkvæmd till. mundi hafa í för með sér nokkur útgjöld. Meiri hl. atvmn. var samþykkur efni og framkvæmd þeirrar þáltill, sem hér liggur fyrir. En til þess að taka af allan vafa þótti rétt að bæta við till, ákvæði um að kostnaður við rannsóknir þær, sem till. ræðir um, verði greiddur úr ríkissjóði. Atvmn. flytur brtt. hér að lútandi með áliti sínu á þskj. 533 sem hér liggur fyrir, og mælir meiri hl. n. með því að þáltill. með þeirri breytingu verði samþykkt.



Herra forseti Ég vildi aðeins þakka hv. atvmn. fyrir afgreiðslu þessa máls. Ég er samþykkur þeirri viðbótartill. sem n. flytur við till. Það er von mín að þessi till. verði málefninu til styrktar, að innlend jarðefni verði rannsökuð og þau verði nýtt þannig að úr þeim megi vinna verðmæti ekki aðeins til innlendra nota, heldur einnig til útflutnings. Og það er það sem þessi till. fer fram á. Það er vitað mál að iðnrn. leggur mikið upp úr því að fá viljayfirlýsingu Alþingis um þessa till. Það er, held ég, enginn vafi á því, að það er mikið verkefni fyrir höndum að rannsaka innlend jarðefni og að vinna úr þeim verðmæti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta, en þakka hv. n. fyrir afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. greiddi ég ekki atkv. um þessa till. í atvmn., og mér finnst nauðsynlegt að ég geri í örfáum orðum grein fyrir hvers vegna ég gerði það ekki. Það er ekki vegna þess að ég vilji ekki fá meira fjármagn til rannsókna á þessu sviði. Því fer víðs fjarri. En mér þykir ákaflega vafasamt, satt að segja, að Alþ. sé að ákveða forgangsröðun verkefna til rannsókna án þess að skoða heildina. Er þetta leiðin til að fá fjármagn til einstakra rannsóknarverkefna? Ég gæti talið hér upp og líklega haldið þingi í allan dag með því að telja upp verkefnin sem eru skráð, en ekki hefur fengist fjármagn til. Ég get talið verkefni eins og t. d. hafísrannsóknir, sem er búið að berjast fyrir árum saman og mikill áhugi var fyrir á hafisárunum síðustu, en síðan hefur ekkert fengist til og hefur allt koðnað niður. Eflaust vaknar áhugi og skilningur á því aftur þegar næst kemur hafis. Ég get nefnt dæmi eins og t. d. ylræktina, en ekki var unnt að taka afstöðu nú fyrir nokkrum mánuðum til hollenska tilboðsins, eins og verkfræðingar Reykjavíkurborgar sögðu. Það lágu ekki fyrir upplýsingar um hagkvæmni mikillar lýsingar og fleira við íslenska staðhætti. Ég get talið verkefni í íslenskum byggingariðnaði, sem Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hefur barist fyrir árum saman og fært rök fyrir að væru mjög nauðsynleg fyrir íslenskt efnahagslíf. Ég er efins um að þetta sé rétta leiðin. Ég viðurkenni hins vegar að á þessu sviði er mikil þörf, og ég skal fagna því fyrstur manna ef þarna fæst aukið fjármagn. Staðreyndin er hins vegar sú, að á þessu sviði hefur töluvert verið gert. Það er búið að rannsaka leir í Búðardal áratugum saman og verja til þess miklu fjármagni. Því miður hefur niðurstaðan orðið neikvæð. Það er, eiginlega má segja, orðið nokkuð ljóst að leirinn þar er ekki samkeppnisfær jafnvel við innfluttan leir. Það er margsinnis búið að leita álits um vinnslu títan-oxíðs, og sérfræðingar hafa sagt að það sé bundið í glerkristöllum sem engin tækni leysi í dag. Það er ekki hægt að leysa títan-oxíðið þaðan úr. Og svo mætti telja áfram. Það er lengi búið að fjalla um basaltið. Staðreyndin er bara sú, að það er ekki þorandi að ráðast í framleiðslu á basalthellum því að markaðurinn er svo lokaður og svo bundinn. Það er varið meira fjármagni til gosefnarannsókna en í margar aðrar greinar. Gosefnanefnd starfaði í nokkur ár á vegum iðnrn. og hefur fengið til sinna starfa milljónatugi, leyfi ég mér að segja, og er nú starfandi hjá Iðnþróunarstofnun. Sú n. vinnur ákaflega mikilvægt starf og vonandi kemur eitthvað út úr því starfi, bæði í sambandi við perlítrannsóknir o. fl. Alþingi veitti eitt sinn sérstaka fjárveitingu - og ég vil endurtaka þakkir fyrir það - til rannsókna á verðmætum jarðefnum, og hafa verið fengnir sérfræðingar frá Sameinuðu þjóðunum og verulegur styrkur frá Sameinuðu þjóðunum til þeirra rannsókna. Sá sérfræðingur rannsakaði fyrst og fremst Austfirðina og komst að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki verjandi að ráðast í næsta skref þeirra rannsókna, sem er ákaflega kostnaðarsamt, því að það væru svo litlar líkur fyrir verðmætum jarðefnum. Þessu sviði hafa verið gerð nokkur skil. Ég get ekki fallist á það, ef ég má orða það svo, að það sé réttlætanlegt að samþykkja þáltill., eins og einhver komst að orði, vegna þess að flm. sé slíkur indælismaður, sem ég tek undir. En þetta heyri ég allt of oft, að flm. sé indælismaður og við getum ekki neitað að samþykkja slíka till. Ef þetta yrði til þess að hv. fjvn. veitti verulegt fjármagn til þessara rannsókna, þá skal ég síst af öllu vanþakka það. En hv. fjvn. verður þá að muna að verkefnin í þessu landi til rannsókna eru ótalmörg sem eru vanrækt og við verjum minna fjármagni til rannsókna í heild en nokkurt annað land í vestrænum heimi, 0.5% af þjóðarframleiðslu.



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um till. til þál. um söfnun íslenskra þjóðfræða sem hér var flutt fyrr í vetur. N. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt tillögunnar. Í grg. fyrir till. er sagt frá því, að skipuleg þjóðháttasöfnun hafi verið mjög takmörkuð síðan séra Jónas Jónasson frá Hrafnagili féll frá og þangað til þjóðháttadeild Þjóðminjasafns tók til starfa. Í þessu er fólginn verulegur misskilningur, en hann er sá að Lúðvík Kristjánsson hefur á s. l. 30–40 árum safnað íslenskum þjóðháttum til sjávarins og hann hefur rætt við nokkuð á þriðja hundrað manna víðs vegar um landið til þess að afla sér heimilda um þessa þjóðhætti. Flestir eru þessir heimildamenn Lúðvíks fæddir á seinni helmingi síðustu aldar, jafnvel margir á tímabilinu frá því um miðja öldina og fram um 1880. Samtímis þessu hefur verið reynt að kanna öll prentuð rit sem ætla má að geymi fróðleik um þetta efni. Og loks hefur Lúðvík skoðað mikinn fjölda handrita í skjalasöfnum landsins og erlendis þar sem helst mátti vænta fróðleiks um íslenska þjóðhætti við sjávarsíðuna. Samtímis þessari heimildakönnun hafa verið gerðar mörg hundruð teikningar í fyrirhugað sjávarháttarit. Má þar nefna báta, verbúðir, hjalla, veiðarfæri, verkfæri ýmisleg og ekki síst ýmiss konar vinnubrögð. Nú væri ógerlegt að gera mikið af þessum teikningum vegna þess að heimildir að þeim eru horfnar, hvort sem þær hafa verið áþreifanlegar eða átt að rót mun lengri geymd. En það, hversu þarna var brugðið fljótt við, hefur bjargað miklu. Fé til ferðalaga og til þess að gera þessar teikningar er fyrst og fremst komið frá Vísindasjóði, en einnig hafa bæði Fiskimálasjóður og Fiskveiðasjóður veitt styrk til þessara rannsókna. Lengi framan af starfaði Lúðvík að þessari sjávarháttasöfnun án launa, en síðustu 12 árin hefur hann verið á launum hjá Þjóðminjasafni við þetta verk. Það skal skýrt tekið fram, að þessi söfnun hefur miðast fyrst og fremst við að draga á land það, sem mest hætta var á að lenti í glatkistu, og koma þannig til skila því sem hefði mest þjóðmenningarlegt gildi. Þess vegna hefur Lúðvík miðað þjóðháttasöfnun sína við svokallað árabátatímabil frá upphafi vega og þar til telja má að því hafi lokið hér á landi. Er þá ekki um að ræða fiskveiðar eingöngu, heldur hvers konar sjávargögn og nytjar. Gera verður ráð fyrir að sú söfnun, sem nú má telja lokið, samsvari fullsamin og prentuð 4–5 bindum álíka stórum og þjóðháttabók Jónasar frá Hrafnagili er. Ekki mun fjarri lagi að það efni, sem nú má telja fullbúið til prentunar, samsvari helmingi verksins, en þó skortir þar mest á skýringar, teikningar og ljósmyndir. Þar kreppir skórinn mest að fjárhagslega. Ef lán og lukka væri með er ekki út í hött að ætla að fyrsta bindi verksins gæti komið út árið 1918 og síðan e. t. v. árlega eitt bindi þar til verkinu væri lokið. Þess má geta að Jón Jónsson forstjóri Hafrannsóknastofnunarinnar, sem fylgst hefur með þessu verki Lúðvíks og er kunnugur því, telur að ekkert sambærilegt rit og það, sem Lúðvík vinnur nú að, sé til meðal annarra þjóða í Vestur-Evrópu. Ég vil svo árétta það sem ég áður sagði, að fjvn. mælir eindregið með samþykkt þessarar till.



Herra forseti. Allshn. hefur að undanförnu haft til athugunar till. til þál. um rannsókn á möguleikum til virkjunar Skaftár og Hverfisfljóts, en það er 39. mál þessa þings. Að þessari athugun lokinni hefur það orðið niðurstaðan í n. að hún leggur einróma til að till. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég hleyp hér í skarðið vegna fjarveru frsm. og mæli fyrir áliti allshn. um till. til þál. um heildarlöggjöf varðandi málefni þroskaheftra. Þetta mál hefur verið talsvert rætt á fundum n. og eru því gerð ítarleg skil í nál. á þskj. 560 sem ég sé nú ekki ástæðu til að fara að rekja sérstaklega. En það er einróma till. allshn. að þáltill. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Það hljóta að vera mér nokkur vonbrigði að þessi málalok skyldu verða uppi í hv. allshn. Ég held þó að það sé skiljanlegt, þegar n. fær þær upplýsingar að það sé í raun og veru verið að gera allt sem gera þurfi og alls staðar til þess að koma þessu í viðunandi horf. Það er rétt að það er ýmislegt aðhafst, en ekki á þeim grunni er till. byggist á, - þeim grunni sem öllu skiptir þó. Ég skal hér rétt fara yfir, þó eins stutt og unnt er, til að rökstyðja mitt mál eða réttara sagt mál þess fólks sem hér að vinnur. Það ætti að vera allra mál að koma í sem best form og samræma þessi mál sem best og skipuleggja frá grunni sameiginlega stefnumótun í málefnum þessa fólks í stað þeirrar ringulreiðar sem er í dag, gera einhvern aðila ábyrgan fyrir þessum málum í heild í stað þess að þurfa fyrir þetta fólk að flökta frá einum til annars í algeru ráðleysi. Það er verið að tala um að við berjumst fyrir afnámi einangrunarstefnunnar - það er rétt - og því sé það rangt að vera að setja sérlög. Margir telja hér um ósamræmi að ræða. Nágrannar okkar hafa hér náð miklu lengra. Samt hafa þeir talið nauðsyn á sérstakri heildarlöggjöf sér til halds og trausts í þessari baráttu þar til því marki er náð að þarfir þessa fólks falli sjálfkrafa að hinni almennu löggjöf um menntamál, heilbrigðismál, félagslega aðstöðu og annað það er máli skiptir. Þetta eru þeirra skoðanir og þannig hafa þeir framkvæmt þetta með hinum besta árangri. Við gætum t. d. lært mjög af norðmönnum og því hvernig þeir haga löggjöfinni og laga hana að aðstæðum hvers svæðis, hvort sem um er að ræða bæi eða dreifða byggð. Þetta eru líka skoðanir landssamtakanna hér á landi sem berjast fyrir auknum rétti þessa fólks, samtaka sem vilja ná þessu fólki út úr einangruninni, fella kerfið að þörfum þess í stað þess sem verið hefur. Hér þarf aukaátak og það verulegt svo að það megi takast, og tímabundin sérlöggjöf mundi þar verða mikilvægastur bakhjarl án alls efa. Þetta er ekki mín uppfinning eða annarra flm., þetta er óumflýjanlegur kafli í þróuninni. Ég hlýt að reyna, úr því að svona fer, aðrar leiðir og þá þær helstar að í sumar verði samið frv. beinlínis til þess að sýna svart á hvítu mismuninn á núgildandi skipan og því sem við erum að vinna að og ég held að fólk almennt og ekki heldur nm. allshn. hafi gert sér alls kostar grein fyrir. Um ástæðurnar, sem tilgreindar eru í nál., ætla ég ekki að fara mörgum orðum. Þar rekur sig hvað á annars horn, ekki í röksemdafærslunni, heldur þeim aðgerðum stjórnvalda sem til er vitnað. Hér er um að ræða skipulagsleysi fyrst og fremst, ekki viljaleysi, og um leið of lítið samband á milli þeirra aðila sem um eiga að fjalla, sem von er, því að tengiliði og vissa yfirstjórn skortir með öllu, samræmingaraðila sem hefði samráð og samstarf við þá n. sem rn. ætti að hafa til frekara fulltingis honum, en er enn í dag aðeins nafnið þrátt fyrir vissa viðleitni í þá átt. Enn vinna menn því hver í sínu horni. Ég minni á reglugerð um sérkennslu sem hér er vitnað í. Það er vönduð og góð reglugerð, enda er hún unnin í samráði við samtök okkar og af hinum færustu mönnum. Þetta er eini ljósi punkturinn í því sem verið er að gera í dag. Það er líka enn ein gleðileg sönnun þess fyrir mér hversu grunnskólalögin eru traustur grunnur á að byggja einmitt varðandi aðstoð við það fólk sem er með sérstakar þarfir. Þetta gildir bara ekki um aðra löggjöf. Þetta gildir einvörðungu um þann þátt er snertir menntamál. Önnur reglugerð hefur verið unnin í heilbrrn. Hún er þaðan nýkomin og stangast í verulegum atriðum á við hina. Ég efast ekki um að hún hafi verið unnin í góðri trú, en hún er þó síður en svo nógu góð, einkum í ljósi hinnar reglugerðarinnar. Hér er enginn til að svara þar fyrir, svo að ég fer ekki út í nánari atriði þar. En þótt þar sé ýmislegt til bóta, þá er annað þar hrein fjarstæða. Og ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa upp, hvað Landssamtökin Þroskahjálp hafa um þetta mál að segja. „Fundur aðildarfélaga Landssamtakanna Þroskahjálp mælist til þess að reglugerð um heilsugæslu og félagslega aðstoð við andlega vanþroskað fólk sem ekki dvelst í fávitastofnunum, sem tók gildi 28. febr. 1977, verði numin úr gildi.“ Þetta er ein af þeim reglugerðum og ein af þeim aðgerðum stjórnvalda sem hv. allshn. hefur sem rökstuðning fyrir að mæla með því að þessu máli verði vísað til ríkisstj. - Gildandi ákvæði laga um málefni þroskaheftra eru nú til endurskoðunar, segja þeir svo, og teljum við eðlilegt að málefni þau, er reglugerðin fjallar um, verði felld inn í þá endurskoðun. Að því kem ég síðar. Það er svo þessi blessaða n. sem á að koma í stað þeirrar sem við erum hér að leggja til. Ég hafði margsinnis velt fyrir mér í samráði við hið ágætasta fólk möguleikanum á endurskoðun laga um fávitastofnanir í stað nýrrar löggjafar. Niðurstaðan varð ætíð sú sama hjá okkur. Viss grundvallaratriði í stefnumótun rúmast aðeins innan nýrra laga, eins og ég hef margbent á. Ég ætla ekki að gera lítið úr starfi þessarar n. Hér unnu að hinir mætustu menn með velvilja, skilning og reynslu. En þeir voru bara að vinna að öðru verkefni en vinna átti að. Þeir voru að bæta flík sem er aflóga fat, fyrst og síðast af því að hún stenst ekki nútímalega uppbyggingu. Ég ætla ekki heldur hér og nú að fara í nánari deilur um þetta, enda þeir ekki til andsvara sem að þessu hafa unnið og ég segi af ærinni samviskusemi. Landssamtökin Þroskahjálp hafa einnig um þetta fjallað í framhaldi af því sem ég las áðan, og í umsögn þeirra segir, með leyfi hæstv. forseta: „Fundur 15 aðildarfélaga Þroskahjálpar samþykkir svo hljóðandi: Fundurinn telur að umræðugrundvöllur til laga um vangefna“ - en það er það sem hér er vitnað í sérstaklega - „sem aðildarfélögum samtakanna hefur verið sendur til umsagnar sé ófullnægjandi í núverandi mynd. Fundurinn felur stjórn samtakanna að tilkynna það n. þeirri sem samdi umræðugrundvöllinn og rökstyðja þessa skoðun samtakanna um leið í samræmi við þau efnisatriði sem fram hafa komið á fundinum.“ Og svo segir og því ættu hv. allshn. menn a. m. k. að taka eftir: „Fundurinn telur samvinnu við n. um samningu heildarlöggjafar óhugsandi nema byrjað sé aftur á verkinu frá grunni.“ Menn skulu sem sagt ekki ætla að það sé af tilviljun, illvilja eða duttlungum að samtök til verndar þessu fólki, samtök sem að standa þúsundir manna, hafna þessum tillögum sem alls ófullnægjandi og í raun til hins verra eins, þar sem enn sé á röngum grunni byggt. Það er talað um það í lok þessa nál., að ekki sé víst að heildarlöggjöf leysi allan vanda. Ég segi nú bara eins og Bessi segir í sjónvarpinu: Hver segir það? Ekki dettur mér eða okkur í Þroskahjálp það í hug. En þessi löggjöf gefur okkur, ef rétt er að staðið, aukna möguleika á því að vinna að lausn vandans, svo sem reynsla allra nágranna okkar sýnir. Fjármagn hefur skort umfram lög, segja menn. Hvar má í rauninni ekki segja eitthvað hliðstætt og þetta? Ég minni t. d. á dómsmálin okkar sem hafa nú verið mjög til umr. Hefur ekki hvert lagafrv. rekið annað um þau efni, þó að margupplýst sé hér á Alþ. að ónóg fjármagn hafi í raun og veru staðið í vegi framar öðru um framkvæmdaatriði dómsmálanna? Það hefur ekki staðið á því að samþykkja ný lög engu að síður. Og í því efni sem mörgu öðru eru lög bætt og ný lög sett þó að fjármagn hafi í vegi verið áður og sé enn. Ég lýsi enn yfir vonbrigðum mínum og allra þeirra sem hafa í nýrri stefnumótun undir stjórn ábyrgs aðila í félmrn. séð bjarma fyrir nýrri von og nýrri sókn, en ekki lausn alls þess vanda. Við teljum ekki eftir okkur baráttuna. Við eigum allt ógert, t. d. eystra, og við fögnum því aðeins að mega takast á við vandann. En við viljum byggja á réttum grunni, svo einfalt er málið þar sem jafnrétti þessa fólks er svo fastákveðið og það vel stutt í undirbyggingu lagaramma að ekki sé ævinlega verið við vindmyllur að berjast. Við þær verður nú áfram barist af mörgum þeim sem vilja fórna sér í þessari baráttu. Það hryggir mig að sjá þennan misskilning blasa við hér á þessum síðum, því að hér er og hlýtur að vera um misskilning að ræða, - misskilning sem byggður er á upplýsingum frá aðilum sem verður auðvitað að taka trúanlega, en upplýsingum sem eru að meira og minna leyti rangar. Ég skal ekki hér og nú draga í efa að nm. vilji í raun hið besta. Þeir hafa aðeins látið blekkjast af umsögn aðila sem vilja, að því er best verður séð, halda sem allra mest í viss úrelt viðhorf og úrelta stefnu. Ég get því ekki tekið þátt í afgreiðslu þessa máls nú. Ég lýsi því yfir, að frv. mun verða að tilhlutan okkar samtaka flutt á næsta þingi og þar mun verða reynt að byggja á því besta sem menn þekkja í dag og við höfum ekki leyfi til að hafna.



Herra forseti. Það er greinilegt að enn er þetta mál ekki komið það langt áleiðis hér á þingi sem vonir stóðu til með flutningi tvívegis á þáltill. sem gekk í þá átt að samin yrði heildarlöggjöf um málefni vangefinna. Ég þarf ekki að hafa um þetta ýkjamörg orð. Hv. þm. Helgi Seljan gerði því allítarleg skil. Þar kom fram m. a., eins og segir einnig í nál., að á síðasta vetri mynduðu þrjú rn., heilbrrn., menntmrn. og félmrn., nefnd sem átti að leysa þetta verk af hendi, að semja löggjöf. Sá umræðugrundvöllur, sem hér hefur verið vitnað mikið í, er árangurinn af starfi þessarar n. Það er greinilegt að fulltrúar Þroskahjálpar, sem er landssamtök þroskaheftra, eru í mörgum atriðum ákaflega óánægðir með þetta. Ég tel þó að það sé ávinningur að því að hafa fengið þetta fram sem umræðugrundvöll, þótt ófullkominn sé. Og ég hef einmitt núna rétt í þessu augnabliki fengið gögn í hendur frá aðilum Þroskahjálpar sem ættu að geta orðið okkur hvatning til að halda þessu áfram, taka til athugunar þennan umræðugrundvöll og lagfæra hann í samráði við þetta fólk, sem er forsvarar vangefinna, og reyna að vinna svo að þessu nú á milli þinga að eitthvað jákvætt og endanlegt geti komið út úr þeim viðræðum og athugunum. Ég legg áherslu á það, að auðvitað er hér samræmingar þörf, - samræmingar sem þó verkar ekki til einangrunar, og þarf síst að undra sig á að viss uggur hafi komið fram hjá ýmsum sem vilja þessum málum vel og óttast einmitt þetta sjónarmið, sem verið er að hverfa frá núna, að bása fólk með ýmiss konar sérþarfir, annmarka og fatlanir saman í sérbása, bæði í löggjöf og í hinu daglega lífi. Þetta er sjónarmið sem ég hygg að við þurfum að vera mjög vakandi fyrir og forðast það í samræmdri löggjöf að hún yrði til þess að halda sig við þetta gamla, úrelta sjónarmið. En ég tek undir margt af því sem hv. þm. Helgi Seljan sagði um þetta. Hann er áhugamaður um þessi mál og vill vinna þeim vel og það viljum við fleiri hér. Spurningin er og aðalatriðið að setjast niður og reyna að samræma sjónarmiðin og ganga svo frá að þeir menn, sem gerst þekkja til þarfa vangefins fólks, geti við unað.



Herra forseti. Mér þykir leiðinlegt að valda flm. þessarar þáltill. vonbrigðum með afstöðu minni sem einn af nm. í allshn. Ég er ekki við því búinn að flytja mál til þess að rökstyðja þessa afstöðu allshn, vegna þess að ég hef ekki undir höndum þau gögn sem fyrir n. voru lögð. Þau eru hjá hv. formanni n. sem því miður er fjarverandi. En ég hlýt að gera í stuttu máli grein fyrir því, hvað mótaði afstöðu mína í hv. allshn. Það var fyrst og fremst fundur sem n. átti með ráðuneytisstjórunum í heilbrrn. og menntmrn. og sérkennslufulltrúa sem nýlega hefur tekið til starfa í menntmrn. Þeir voru á einu máli um það, að að þessum málum væri unnið nú um þessar mundir. Þeir voru einnig á einu máli um það, að það væri ákaflega vafasamt sem segði í 2. tölul. þáltill., að löggjöfin skyldi stefna að því að setja þessi mál undir eina heildarstjórn, eins og segir í þeim tölulið. Og ég vil segja það, að á þessar skoðanir féllust nm. og eins og ég sagði mótaði þetta fyrst og fremst afstöðu mína og ég hygg annarra nm. Ég held að það sé ekki heldur rétt, sem hv. þm. Helgi Seljan sagði, að enn þá ynnu menn að þessum málum hver í sínu horni, eins og ég held að hann hafi orðað það. Okkur var einmitt á þessum fundi gerð grein fyrir því, að það væri starfandi um þetta samstarfsnefnd, og reyndar held ég að sé getið um það hér í nál. Mér þykja það nokkuð þung orð líka hjá hv. þm. Helga Seljan að segja það, að hér sé á ferðinni misskilningur hjá nm. og hann byggist á því að þeir hafi fengið rangar upplýsingar. Þessar upplýsingar, sem við fengum, komu fyrst og fremst frá þessum ráðuneytisstjórum sem við fengum á fund n., og mér þykja það nokkuð þung orð í garð þeirra, ef sagt er að þeir hafi gefið okkur í n. rangar upplýsingar. - Þessu vildi ég nú koma hér á framfæri.



Herra forseti. Já, það er rétt, ég viðhafði hér nokkuð þung orð um þann misskilning sem hér hafði komið fram. Það má kannske segja að það megi taka aftur það, að þarna hafi verið um blekkingu að ræða, a. m. k. ákaflega frjálslega túlkun á þessum atriðum. Það er kannske það réttasta, því að auðvitað vissu þessir menn miklu betur. Varðandi heildarstjórn á þessum málum, þá hef ég gert grein fyrir hvað við er átt með því. Það þýðir aðeins, að í þessum málum verði komið á fót einum vissum, ábyrgum aðila í stjórnkerfinu, eins og er í okkar nágrannalöndum, þar sem þetta fólk, sem þarf á því að halda, getur leitað til þessa aðila sem hefur svo samráð við hin ýmsu rn. sem þessi mál snerta. Og þetta er ekkert bákn, síður en svo. Samstarfsnefndin, sem vinnur á vegum rn., hefur lengi verið til að sögn. En alltaf þegar maður hefur spurt nánar um þetta, þá hefur verið alveg að því komið að skipa hana, þá hefur hún alveg átt að fara að starfa, rétt verið að byrja á verkinu. Og ég er alls ekki viss um að hún sé byrjuð enn í dag. Betur að svo væri. Ég vil taka það fram einnig, að Þroskahjálp hefur út frá því, sem hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir sagði hér áðan, einmitt bent á það að endurskoðun laga um fávitastofnanir hefur það í för með sér að miklu meiri hætta er auðvitað á einangrun þessa fólks heldur en með sérstakri heildarlöggjöf sem yrði frjálsleg, víðsýn og rúm, enda segir í áliti hennar með leyfi hæstv. forseta, að „fram kominn umræðugrundvöllur er í mörgum atriðum of líkur gildandi lögum um fávitastofnanir og hefur ekki verið tekið tillit til þeirrar þróunar er orðið hefur í málefnum þroskaheftra undanfarna tvo áratugi“. Það munar nú ekkert um það! Aðaluppistaða till. er hæli fyrir vangefna og ýmis ákvæði um rekstur þeirra, þ. e. a. s. einangrunarstefnan í sinni verstu mynd að mínu viti. Því miður er þetta álit Þroskahjálpar. Ég hef ekki haft ástæðu til þess á þeim stutta tíma síðan ég sá þennan umræðugrundvöll að gera mér grein fyrir því, hvort þetta er rétt. Til viðbótar er sagt í þessu áliti: „Á félagslega þjónustu og möguleika þroskaheftra til að lifa eðlilegu lífi utan stofnana er lítið minnst.“ Þetta ætti þó að vera meginmarkmið tillagnanna. Sem sagt, þau atriði, sem mestu máli skipta, þau atriði, sem verið hafa vanrækt, rúmast ekki innan endurskoðaðra laga um fávitastofnanir. Þetta er ósköp einfalt og ætti að vera hverjum manni skiljanlegt. Það er þess vegna ekki hægt með góðu móti að endurskoða þessi lög nema þá að gerbreyta þeim og vinna þau alveg upp frá grunni, og þá tel ég miklu heppilegra í alla staði að sest verði niður og samin ný heildarlöggjöf þar sem ekkert tillit er tekið til eldri laga sem hafa því miður ekki reynst í þeim atriðum, sem þau eru þó jákvæð, eins góð og skyldi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hl. allshn. um till. til þál. um kosningarrétt. Meiri hl. leggur til á þskj. 517 að till. verði samþykkt, og undir þetta álit rita Ellert B. Schram, Lárus Jónsson, Jón Skaftason og Ólafur G. Einarsson, og auk þess skrifar Magnús Torfi Ólafsson undir álitið með fyrirvara. Jón Helgason og Jónas Árnason hv. þm. skila hins vegar séráliti þar sem þeir leggja til að till. verði vísað til ríkisstj. Þessi till. var flutt hér fyrr á þinginu og eru flm. hennar 17 þm. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela stjórnarskrárnefnd að leggja fram till. til breytinga á stjórnarskránni sem miði að jöfnun kosningarréttar.“ Það er því auðséð að þessi till. nýtur víðtæks stuðnings þm. úr öllum þingflokkunum. Hv. 1. þm. till., Ellert B. Schram, gerði ítarlega grein fyrir till. í framsöguræðu 3. mars s.l., auk þess sem í grg. till. eru talin upp ýmis rök sem mæla með því að Alþ. lýsi nú yfir þeim vilja sínum að stjórnarskrárnefnd leggi fram till. til breytinga á stjórnarskránni, - till. sem miði að jöfnun kosningarréttarins. Hér er um að ræða slíkt réttlætismál, að Alþ. getur ekki undan því vikist að láta í ljós vilja sinn um þetta efni, og dugir ekki að drepa málinu á dreif með því að segja, sem stundum er sagt, að þar sem starfandi sé stjórnarskrárnefnd, sem vinni að endurskoðun stjórnarskrárinnar, sé ástæðulaust fyrir Alþ. að vera að lýsa yfir vilja sínum um einn hinna mörgu þátta sem koma til umræðu í stjórnarskrárnefnd. Forsendur þessarar kröfu um viljayfirlýsingu Alþ. eru svo augljósar að vart þarf að telja þær upp. Ég nefni aðeins þá staðreynd, sem nú er orðin, að atkvæði fjögurra kjósenda í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi vega nú jafnt og eitt fyrir vestan. Raunar er munurinn 4.5 milli Reykjaneskjördæmis og Vestfjarðakjördæmis. Þetta mætti eins orða þannig, að flytji fjórir menn utan af landi í annað hvort þessara kjördæma, þá missa þrír þeirra atkvæðisréttinn. Mér er um megn að skilja hvernig nokkur maður getur varið slíkt óréttlæti, en það gera þeir í verki, sem á einn eða annan hátt standa í vegi fyrir úrbótum. Þegar kjördæmaskipan var breytt árið 1959 sýndist mönnum við hæfi að atkv. eins manns í dreifbýli skyldi vega sem tvö í þéttbýli. Því hefur verið haldið að mönnum síðan að nokkurt misvægi sé eðlilegt, aðeins sé spurningin sú, hversu mikill munurinn skuli vera. Mér finnst skorta sannfærandi rök fyrir þessari skoðun, og eftir því sem ég hugsa meira um þessi mál, þá sannfærist ég betur um það, að þarna eigi alls enginn munur að vera. Ég fullyrði að þm. þéttbýlisins hafa haft fullan skilning á málefnum dreifbýlisins og léð málum þess líð og sýnt það í verki. En það er ekki einungis vegna misvægis atkv. sem leiðrétta þarf kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulag. Það þarf einnig að styrkja stjórnarfarið, og eitt af því mikilvægasta til þess er án efa breytt kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulag. Þessi till. bendir ekki á neinar sérstakar leiðir sem fara mætti til þess að ná fram hinum æskilegu markmiðum. Henni er einungis ætlað að fá fram þann vilja Alþ., að stjórnarskrárnefnd leggi fram till. sem jafni kosningarréttinn, en þær till. hljóta þá um leið að styrkja stjórnarfarið og lýðræðið í landinu. Ég mun því ekki ræða sérstaklega mögulegar breytingar, það þjónar engum tilgangi á þessu stigi málsins. Umræða um leiðirnar á sér stað þegar tillögur stjskrn. liggja fyrir, og vonandi verður það fyrr en síðar. Ég orðlengi þetta ekki frekar, herra forseti, en legg áherslu á að Alþ. samþykki þessa þáltill. eins og meiri hl. allshn. leggur til.