Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Af því umr. um þetta frv. hljóta að snúast um einstakar greinar þess, þá vil jeg að þessu sinni aðeins leggja til að frv. fái að ganga til 2. umr., 

Jón Baldvinsson Er það ekki ætlunin að ljúka við málin í dag hjer í hv. deild, svo að á morgun verði ekki annað en fundalok? Er það ekki meiningin að halda svo marga fundi um þetta mál, sem þarf til afgreiðslu, ef fást til þess afbrigði frá þingsköpum? Ef svo er, vildi jeg leyfa mjer að styðja þá till., að málið færi til hv.fjhn., en að hún yrði þá búin að afla upplýsinga og athuga málið seinna í dag, svo að það gæti komið þá fyrir.

Klemens Jónsson Mjer finst sjálfsagt um slíkt mál sem þetta að vísa því til fjhn., og þess vegna greip jeg fram í fyrir hæstv. fjrh. Hinsvegar álít jeg það sjálfsagt, að nefndin þurfi ekki að skila prentuðu áliti, heldur nægilegt að hún gefi munnlegt álit. Mjer hefir nýlega borist erindi, sem gerir það nauðsynlegt, að fjhn. komi á fundi í dag, svo að það er ekkert ómak fyrir nefndina að taka þá þetta mál til umræðu.

Pjetur Ottesen Það þarf ekki mörg orð um þetta mál, því það er nokkurn veginn sýnilegt, að það verður ekki útrætt nú. En jeg vildi þó láta það sjást, að jeg er ekki samþykkur því, að farið verði að rýra tekjur landhelgissjóðsins. Með stofnun þessa sjóðs er lagður grundvöllur að því, að komið verði á fót innlendri landhelgisgæslu. Og þótt hjer sje nú orðið um allgildan sjóð að ræða, þá verður að athuga það, að verkefni þessa sjóðs er stórmikið. Því auk þess upprunalega ætlunarverks sjóðsins að koma upp fyrir hann strandvarnarskipinu, þá er búið að taka upp á sjóðinn útgerðarkostnað strandvarnarskipanna að nokkru leyti. Jeg held, að á fjárlögum 1927 sje gert ráð fyrir, að varið verði úr sjóðnum á því ári 135 þús. kr. í þessu skyni, sem vitanlega má búast við, að verði meira. Svo er þess að gæta, að eftir því sem landhelgisgæslan eykst, minka vitanlega tekjur sjóðsins; því að sá raunverulegi árangur landhelgisgæslunnar lýsir sjer í því, að hægt verði að halda botnvörpungunum utan landhelginnar. Því er það, að því nær sem við komumst því markmiði, að landhelgin sje sæmilega varin, þá minka tekjur sjóðsins af sektum fyrir óleyfilegar botnvörpuveiðar að sama skapi. Jeg vildi aðeins láta þessi ummæli koma fram og vænti þess, að framvegis komi ekki fram tillögur um að rýra tekjur svo merkilegs sjóðs sem þessa, sem stuðlar að því að hrinda í framkvæmd einu af nauðsynlegustu málum þjóðarinnar. Við verðum að gæta þess, að það verður alt annað upp á teningnum, þegar Íslendingar sjálfir fara að reka landhelgisgæsluna á vel útbúnum skipum, heldur en verið hefir oft að undanförnu um þá landhelgisgæslu, sem Danir hafa á hendi hjer við land. Þannig var það í vetur, meðan vertíðin stóð sem hæst, þá lá strandvarnarskipið vikum saman hér við hafnarbakkann.

Forsætisráðherra (JM): Þetta frv. er komið frá fjvn.Ed., sem sýndist það dálítið undarlegt, að það skyldi vera greitt 6 eða 7 sinnum meira fje úr landhelgissjóði heldur en látið var í hann, eða greiða fje í landhelgissjóð úr ríkissjóði og taka svo úr honum aftur 6 eða 7 sinnum meira. Jeg held heldur ekki, að það sje ástæða til þess. Það er mjög eðlilegt að leggja fje úr ríkissjóði til landhelgissjóðsins meðan hann var að vaxa, en það er engin ástæða til þess, þegar sjóðurinn hefir fengið svo mikinn vöxt, að hann getur lagt mjög mikið af mörkum beint til árlegrar útgerðar strandgæsluskipa. Það er svo mikið eftir í sjóðnum nú, að það mætti þegar þess vegna byggja nýtt strandvarnarskip. Sennilega vex hann svo áfram, þótt kannske minki landhelgissektir vegna betri gæslu, að vjer getum haft nóg til þess að byggja það 3. eða 4. Þess vegna finst mjer mjög eðlilegt, að ríkissjóðstillagið falli burt nú. Það má þá seinna, ef sýnist, leggja aftur fje úr ríkissjóði til skipabygginga. Jeg álít við stöndum ekki þannig fjárhagslega nú, að við þurfum að vera að leggja úr ríkissjóði í mjög öflugan sjóð, horfandi mjög langt fram á veg. Hvað það snertir, að sagt er, að strandvarnir okkar sjeu betri en strandvarnir Dana hjer, þá ætla jeg ekki að fara að bera það neitt sjerstaklega saman. Það er ekki í raun og veru sambærilegt. Við höfum smá skip, sem að því leyti eru hentugri, að þau eru svo lík fiskiskipunum sjálfum. En vjer megum alls ekki vanþakka gæslu Dana hjer. Hún er mjög mikils virði í samvinnu við vor eigin skip. Það var tilætlunin fyrir „Fyllu“ nú að vera um mánaðartíma fyrir Austfjörðum. En sjerstakt atvik hamlaði, fyrir utan það, að hún varð að snúa aftur með togara, og kom skipið hingað. Þar að auki er slíkt skip þannig gert, að taka verður mikinn tíma til ketilhreinsunar. Nú er „Fylla“ að hreinsa ketilinn. Hefir það venjulega farið fram dálítið seinna. Jeg held það sje ekki rjett, þótt mönnum finnist þessar varnir ekki eins og þeir mundu óska, að fara að finna mikið að því. Jeg veit, að yfirmenn dönsku herskipanna hafa allan vilja á að gera okkur gagn, og gera það einnig. Og síður hefði jeg viljað, að hefðu verið gerðar mjög harðar árásir á þetta skip, mjög um sama leyti sem það er að taka á annað hundrað sjómenn í Vestmannaeyjum og koma þeim til sinna atvinnustöðva. Það er búið að tefja þetta mál mikið, og hygg jeg, að hv.þm. Borgf. (PO) hafi átt þátt í því. Nú getur það ekki gengið fram hjer eftir, enda er það svo sem ekki neitt sjerlega áríðandi mál, hvort þessar 20 þús. kr. verða teknar úr ríkissjóði eða ekki.

Forseti (BSv): Mjer skildist á hæstv.forsrh. (JM), að hann beindi því til hv.þm. Borgf. (PO), að hann hefði tafið fyrir því, að málið kæmist á dagskrá. Þetta er ekki rjett. Það hefir orðið út undan af hendingu, vegna þess, hve mörg stórmál hafa verið hjer á dagskrá.

Forsætisráðherra (JM): Þetta getur verið, en það var gengið fram hjá þessu máli, er röðin kom að því á sínum tíma, og þá mun hv.þm. Borgf. (PO) hafa setið í forsetastól.

Jón Baldvinsson Fyrst hæstv.forsrh. (JM) leggur svo mikið kapp á málið, þá er mjer spurn, hvort það sje flutt fyrir hans tilstilli.  (Forsrh. JM: Nei)  . Annars vona jeg, að frv. fái þá afgreiðslu, er því hæfir, að vera steindrepið.

Pjetur Ottesen Fyrir mitt leyti hygg jeg sje betra og heppilegra að halda áfram að efla landhelgissjóðinn með árlegu tillagi úr ríkissjóði heldur en að tæma hann fyrst, og fara svo að verja fje úr ríkissjóði í sama augnamiði. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að þá, sem hefðu á hendi stjórnina á danska varðskipinu, vantaði ekki vilja til þess að gera okkur gagn. Í sambandi við það, hvað þeir oft á tíðum hafa verið þaulsætnir á höfninni, ekki hvað síst hjer í Reykjavík, þá verð jeg að segja, að það er undarlegur skilningur á landhelgisgæslustarfinu, ef þeir hyggja, að þeir geri okkur mest gagn með því að liggja í höfnum inni.

Flm. (Jakob Möller) Jeg þarf ekki langa framsögu fyrir málinu. Það liggur alveg ljóst fyrir. Hæstv. stjórn hefir tekið upp í fjárlög fyrir 1927 fjárveitingu, 8 þús. kr., til þess að bæta kjör símamanna á því ári, en það er ekki nein heimild fyrir því að greiða þeim launauppbót fyrir árið 1926. Nú er svo áliðið þingtímans, að það er ekki unt að fá formlega fjárveitingu til þessa fyrir 1926. Hefir því þessi leið verið farin, og er það gert til þess, að hv. deild láti í ljós afstöðu sína til málsins. Og ef meiri hl. þdm. felst á till., þá er meiningin sú, að þessi hv. deild vilji styðja hæstv. stjórn í því, að þessi uppbót sje greidd. Því það má ganga að því vísu, að hún telji þetta sanngirnismál, þar sem hún hefir viðurkent það með því að taka uppbótina inn í fjárlögin 1927. Það er öllum kunnugt, að þetta er ekki í fyrsta skifti, að þetta mál kemur hjer fram. Á þingi 1923 bar jeg fram till. um að bæta kjör þessara manna og annara þeirra, er verst kjör hafa hjá landssímanum. Var þá samþ. að veita símastúlkum uppbót, en felt með litlum mun að bæta þessum mönnum upp, eins og nú er gert í fjárlögunum 1927. Sem stendur eru laun þessara manna um 250 kr. á mánuði með dýrtíðaruppbót, og sjá allir, að þeim hlýtur að vera ókleift að komast af með það. Þeir hafa engar aukatekjur, því að allur dagurinn fer í starfið fyrir símann. Jeg legg áherslu á það, að þörf þessara manna á launauppbót kemur skýrt fram í margendurteknum umsóknum þeirra til Alþingis, og loks að hún er viðurkend með því, að stjórnin hefir tekið þetta upp í fjárlögin 1927. Annars bíð jeg þess, hvað hæstv. stjórn segir um málið, en endurtek það, að hjer er eigi um neina skipun að ræða, heldur aðeins yfirlýsingu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Eftir því, sem hv.flm. (JakM) segist frá, þá er hjer aðeins um yfirlýsingu hv. deildar að ræða um það, hvort hún muni fallast á, að þessi uppbót sje greidd úr ríkissjóði. Hv. flm. þarf því eigi að bíða með neinni eftirvæntingu eftir því, hvað stjórnin segir. Það er ekki ástæða til þess fyrir hana að segja neitt, nema þá það, að rjett væri, að henni væri gefinn laus taumur með að bæta fleirum upp, sem úr litlu hafa að spila. Þar má t. d. nefna starfsmenn í stjórnarráðinu, enda kvarta þeir oft, og fáir eða engir starfsmenn hins opinbera eru eins illa launaðir. Þar eru lögfræðingar, sem aðeins hafa 2000 kr. byrjunarlaun föst og hafa varið 10–12 árum til náms. Það er erfitt fyrir stjórnina að lofa sjerstökum flokki manna uppbót, því að oft og tíðum geta aðrir sýnt fram á, að þeir hafi sömu sanngirniskröfu fram að færa. Það er ekki altaf, að þeir, sem hæst gala, hafi mest til síns máls. Jeg segi því ekkert um, hvað stjórnin muni gera, ef meiri hl. hv. deildar samþ.till., enda er þetta hál braut að komast á, og jeg hlýt að endurtaka það, að mál þetta er óvanalega fram borið og að mínu áliti ekki í samræmi við þingsköpin.

Árni Jónsson Jeg skal geta þess fyrir mitt leyti, að jeg mun greiða atkv. með till., eftir þeim skilningi, er felst í orðalagi hennar. Og jeg sje ekki, að stjórnin geti skorast undan að greiða þetta, ef þingið samþ. það. Jeg hygg, að þessi flokkur manna sje einna verst haldinn af opinberum starfsmönnum. Þeir þurfa mikinn undirbúning undir starf sitt. Og þótt laun starfsmanna í stjórnarráðinu sjeu ekki mikil, þá eiga þeir hægra með að fá sjer aukabitlinga og bera því meira úr býtum. Jeg vil mælast til þess, að hæstv. stjórn taki við till. eins og hún er orðuð.

Ólafur Thórs Jeg hafði ætlað að greiða atkv. á móti till. og styðja skilning hæstv. atvrh. (MG) um það, að órjett sje að binda hendur ríkisstjórnarinnar til fjárframlaga á þennan hátt. En eftir að hæstv. atvrh. (MG) hefir lýst yfir því, að hann skoði atkvæðagreiðslu eigi bindandi fyrir stjórnina, heldur aðeins sem yfirlýstan vilja þessarar hv. deildar, þá mun jeg greiða till.atkv. og nota tækifærið til að láta í ljós þá skoðun, að menn þessir sjeu illa launaðir, en vinni mikið og vandasamt verk. Það fyrirtæki, sem jeg með fleirum veiti forstöðu, er stærsti viðskiftavinur landssímans, og það hefir altaf verið mjer óblandin ánægja að skifta við þessa menn, bæði á skyldutíma þeirra og eins utan hans. Og jeg veit, að starfslöngun þeirra er óvenjuleg og að þeir eru altaf boðnir og búnir til að þóknast viðskiftamönnum símans. Mín ósk er því eindregið sú, að kjör þeirra verði bætt.

Flm. (Jakob Möller) Jeg þakka hæstv. atvrh. (MG) og þeim hv.þdm., er tekið hafa til máls, fyrir undirtektir þeirra. En jeg skal aftur taka það fram, að till. mín getur ekki verið bindandi fyrir ríkisstjórnina. Það er aðeins áskorun til hennar, ef samþ. verður, enda sjest það á því, að till. er ekki bundin við það, er þingsköp heimta, um formlegar fjárveitingatill. Jeg skil vel afstöðu hæstv. stjórnar, því að hún á í vök að verjast. Það koma víða að umkvartanir um slæm launakjör, en þó er varla vafi á því, að þessi stjett er einna lakas.t sett.

Viðurkenning á því liggur í fjárlögunum

. Jú, það er rjett. Í öðru lagi ber að gæta þess, í samanburði á þessum mönnum og t. d. starfsmönnum stjórnarráðsins, að það er stórmunur á vinnutíma þeirra. Þessir menn verða að vinna altaf af og til frá því kl. 8 á morgnana og fram til miðnættis, og það, sem mestu skiftir, er það, að þeim verður ekkert gagn að frítímum sínum. Þeir geta ekki stundað neina aðra vinnu. En starfsmenn stjórnarráðsins hafa ákveðinn vinnutíma og geta ráðið sjálfir yfir frítíma sínum. Þar að auki hygg jeg, að þeir hafi hærri byrjunarlaun en þessir, þótt jeg hafi ekki fyrir mjer samanburð um það efni. Jeg vona, að hv. deild taki till. vel, eins og ræður hv.þdm. hafa bent til, og að hæstv. stjórn geri svo sitt besta.

Flm. (Jón Baldvinsson) Till. felur ekki í sjer annað en það, sem allir sjá og skilja af orðalagi hennar, og er vart nokkru þar við að bæta. Á þingi 1924 var samþ.till. um að skora á ríkisstjórnina, að hún gæfi út reglugerð um þetta efni. En hæstv. stjórn áleit slík lög ekki nægilega heimild fyrir sig til þess að takmarka atvinnurjett erlendra manna hjer á landi. Fyrir því er till. þessi fram komin. Á seinni árum hefir talsvert borið á því, að erlendir verkamenn hafi verið fluttir inn og þannig bægt innlendum verkamönnum frá vinnu. Það væri sök sjer og í sjálfu sjer ekkert við það að athuga, ef þeir ynnu fyrir sama kaup. En því er ekki að heilsa, heldur eru þeir ráðnir upp á lægra kaup og með því notaðir til að fella kaup verkamanna innanlands. Auk þess er auðvitað á það að líta, að fyrir hverja 100 útlendinga t. d. missa jafnmargir íslenskir menn atvinnu. Nú síðast var það á Siglufirði, að útlendur maður, sem reisir verksmiðju, flytur inn verkamenn, sem hann kallar sjerfræðinga. En það er vitanlegt, að þeir eru um ekkert fremri en alment er um verkamenn. En honum þóknaðist nú einu sinni að flytja þá inn fyrir lægra kaup, til þess að bægja landsmönnum frá. Enda eru starfrækjendur þýskir og sænskir. Má segja, að þeir sjeu allframir að setjast hjer að í hálfgerðu leyfisleysi og flytja inn verkamenn til óþurftar. Till. fer fram á, að stjórnin útbúi lög um rjett erlendra manna til að leita sjer atvinnu hjer, þannig, að enginn erlendur maður geti gengið í atvinnu hjer á landi nema leyfi ríkisstjórnar komi til, en nú er litið svo á, að stjórnin geti ekki bannað erlendum mönnum að koma hingað í atvinnuleit eða taka að sjer vinnu hjer. Sjerfræðingum yrði vitanlega að veita leyfi til að vinna hjer á landi að störfum, er innlendir ekki kunna. Það hefir sýnt sig, að notkun erlends vinnukrafts er ekki til þjóðþrifa. Það var reynt nú um síðustu aldamót, en gafst ekki svo vel, að ástæða sje til að veita leyfi til slíks. Alt öðru máli er að gegna um sjerfræðinga, sem ekki er völ á í landinu sjálfu. Enda yrði löggjöfin aðeins heimild fyrir stjórnina að taka í taumana, ef ekki er þörf fyrir aðflutt vinnuafl. En skyldugt ætti að vera að sækja um leyfi til að flytja inn verkamenn eða starfsmenn. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um till. Jeg þykist vita, að hún muni ekki mæta mótspyrnu og stjórnin sje fús til að taka hana til greina.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er rjett til getið af hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að stjórnin hefir ekkert á móti að verða við þeirri áskorun, er í till. felst. Annað mál er það, hvort hv.þm. verður ánægður með þá niðurstöðu, sem hún kann að komast að. Það getur verið full ástæða til að flytja inn erlenda verkamenn, ef kaupgjald í landinu er svo hátt, að það ætlar að sliga atvinnuvegina. Það þarf að taka tillit til fleiri en þeirra, er atvinnu stunda. Ef semja á lög um þetta, verður það að gerast með fullri og sanngjarnri hliðsjón af báðum aðiljum. Hv. þm. má ekki gleyma því, að ef ekki eru atvinnurekendur, er ekkert til að vinna. Jeg endurtek, að jeg sje ekkert við það að athuga að undirbúa löggjöf um þetta.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg þakka hæstv. stjórn undirtektirnar, svo langt sem þær náðu. En jeg get ekki skilið, að sú ástæða, er hæstv. atvrh. (MG) drap á, um of hátt kaupgjald hjá verkafólki í landinu, sje fyrir hendi. Og ekki skil jeg í því, að atvinnurekendur eigi neina sanngirniskröfu á því að fá að nota erlenda verkamenn. Aðeins ljelegri hluti erlendra verkamanna fengist til að vinna hjer fyrir lægra kaup en innlendum verkamönnum er greitt. Hæfir menn og dugandi mundu ekki fást, svo vandsjeður yrði gróðinn af lágu kaupgjaldi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er alls ekki víst, að aðeins ljelegri hluti verkamanna leitaði sjer atvinnu hjer. Sá möguleiki gæti verið, að atvinnuleysi væri erlendis, og er verkamönnum þá ekki láandi, þótt þeir leiti sjer þar atvinnu, sem hana er að fá, þótt lágt kaup sje í boði og þótt í framandi landi sje, hafi þeir aðeins í sig og á. Jeg geri líka ráð fyrir, að atvinnurekendur sjeu svo hagsýnir, að þeir taki ekki úrkast verkamanna, nema þeir fái skaðann af afkastaleysi þeirra bættan með kaupgjaldsmismun.

Flm. (Jón Baldvinsson) Erlendir verkamenn eru ekki fluttir inn fyrir þá sök eina, að atvinnuleysi sje erlendis. Það skeður svo nú, að atvinnurekendur ráða þá til sín, en þeir koma ekki af sjálfsdáðum. Annað mál er það, sem hæstv. atvrh. (MG) talar um, ef verkamenn flytjast sjálfir hingað til lands, í því skyni að setjast hjer að og sjá fyrir sjer og fjölskyldu sinni. Við því er ekkert að segja. En nú eru þeir fluttir inn til stutts tíma, t. d. aðeins yfir sumarið. Það er því erfitt að fá góða verkamenn til að vinna fyrir lágt kaup í erlendu ríki, fjarri heimkynnum sínum. En það gæti hugsast, að atvinnurekendur vildu flytja inn erlenda verkamenn, til þess að geta sagt við innlendu verkamennina: Nú verðið þið að slaka til um kaup, annars flytjum við inn alla verkamenn, sem við þurfum. Jeg sje ekkert vit í því, þegar við erum að berjast við atvinnuleysi í landinu sjálfu, að atvinnurekendur, innlendir eða erlendir, geti flutt inn erlendan vinnukraft, til þess að fella laun innlendra verkamanna, svo sem fullyrt er að einn norskur atvinnurekandi á Siglufirði hafi gert nú fyrir skemstu.

Flm. (Jón Baldvinsson) Till. á þskj. 491 hefir áður verið hjer til fyrri umræðu. Var lítið um hana rætt þá. Ef vel á að vera, þarf till. að afgreiðast nú í snatri til Ed., svo hún geti gengið þar í gegn. Hinsvegar gæti hæstv. ráðh., sem hlut á að máli, bjargað þessu við, með því að lýsa því yfir, að hann muni fara þá leið, sem till. segir. En ef ekki, þá verður till. að ganga sinn gang gegnum þingið. Till. fer fram á, að skipuð sje nefnd til að setja lög um sjúkratryggingar. Skal Búnaðarfjelag Íslands og Alþýðusamband Íslands skipa sinn manninn hvort og atvinnumálaráðuneytið þann þriðja. Ef þessir 3 aðiljar verða sammála um að afgreiða málið á ákveðnum grundvelli, eru líkur til, að það komist í framkvæmd. Brýna nauðsyn ber til að koma á sjúkratryggingum, og neitar því enginn, að þörf sje að leysa það vandamál sem fyrst. Fyrir sveitarsjóðina er það mikill ljettir, að jeg ekki tali um hagræði fyrir þá, er fyrir veikindum verða. Jeg legg áherslu á þetta, að hver maður, sem er í sjúkratrygging, hafi sinn fulla rjett, og ekki sje lagt undir úrskurð fátækrastjórnar, hvenær hann skuli fá styrk og hvenær ekki. Það verður jafnan handahófsúthlutun. Þetta á hin væntanlega nefnd að taka til athugunar. Það er ekki ætlast til, að hún verði nein venjuleg milliþinganefnd. Hún á aðeins að fá 600 kr. fyrir samning þessa frumvarps. En það er svo lítill kostnaður og skiftir svo litlu máli fyrir ríkissjóð, að ekki ættu menn að fælast frá till. hans vegna. Milliþinganefndir, eins og t. d. bankanefndin, hafa oft kostað stórfje og jafnan undir hælinn lagt, hversu mikil útgjöld verða við þær. En slíku er ekki til að dreifa hjer.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg get ekki aðhylst till. eins og hún liggur fyrir. Er undarlegt, að settur skuli sá tími, að ómögulegt verði fyrir stjórnina að athuga frv., er það kemur frá refndinni. En jeg þykist skilja, að það sje gert til að fyrirbyggja, að það geti orðið stjórnarfrv. Jeg lít svo á, án tillits til þess, hvaða stjórn situr að völdum, að stjórnarfrv. sjeu að jafnaði betur undirbúin en einstakra þm., og það þó nefndir hafi um fjallað. Hjer er heldur engin trygging fyrir, að þeir menn, er kosnir verða í nefndina, sjeu æfðir í lagasmíð, nema þá kanske einn þeirra. Jeg skoða till. sem olnbogaskot í stjórnina, til þess að bægja henni frá að hafa afskifti af þessu máli. Jeg hafði hugsað mjer að gera eitthvað í þessu máli fyrir næsta þing, en það fer eftir atvikum, hvort hægt verður, og gef jeg því ekkert loforð. Till. herðir ekkert á um það, því að jeg skoða hana sem olnbogaskot. Þó að það sje kanske meinlaust, vildi jeg þó láta hv.flm. (JBald) vita, að jeg hefi tekið eftir því.

Flm. (Jón Baldvinsson) Mjer þykir leitt, hafi jeg óvart gefið hæstv. stjórn olnbogaskot með orðalagi till. En að það hafi verið óviljandi, skal jeg sanna í verki með því að lofa hæstv. atvrh. að gera þá breyting, að í staðinn fyrir miðjan febr. 1927 komi árslok 1926, svo að hæstv. stjórn fái tíma til athugunar. Gæti það þá orðið stjórnarfrv. og hæstv. ráðh. haft þau tök á málinu, er hann vill, áður en það kæmi fyrir þing. Að jeg setti þetta tímatakmark, var aðeins til þess, að nefndin hefði sem bestan tíma til starfa. Vil jeg nú heyra undirtektir hæstv. ráðh. (MG), ef þessi breyting mætti verða til þess, að till. kæmist í gegnum þingið.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skil, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vill vera góða barnið í þetta sinn. En það er orðið of seint til þess, að till. komist gegnum Ed. Jeg get endurtekið það, sem jeg sagði áðan. Jeg hafði hugsað mjer að gera eitthvað fyrir næsta þing og koma með till. þá. Jeg hafði þó ekki hugsað mjer þessa leið, að velja endilega eftir stjettum þá menn, sem ættu að undirbúa þessa löggjöf. Jeg lít svo á, að þegar um þessar tryggingar er að ræða, og yfirleitt öll almenn mál, þá eigi ekki einungis að hafa fyrir augum hagsmuni einnar stjettar, heldur líta á hagsmuni allra stjetta.

Flm. (Jón Baldvinsson) Mjer skildist á hæstv. atvrh. (MG), að hann óskaði ekki eftir því, að jeg breytti till. minni í þá átt, sem jeg gat um áðan, og mun jeg þá heldur ekki breyta, þar sem mitt boð var gert aðeins til samkomulags.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) þarf ekki að halda, að jeg sje svo einfaldur, að jeg trúi því, að olnbogaskotið, sem í till. felst, hafi verið óviljandi.

Fyrirspyrjandi (Jón Auðunn Jónsson) Mjer hefir borist fyrirspurn um það frá þrem kjósendum mínum, hvort sá orðrómur væri rjettur, sem gengið hefir víða um Vesturland og líklega víðar, að fjármálaráðherra hafi gefið Kaupfjelagi Reykjavíkur upp skuld við Landsverslun, jafnvel gegn tillögum forstjóra Landsverslunar. Jeg taldi þetta mjög ólíklegt, en sagði, að jeg skyldi bera fram fyrirspurn um þetta til hæstv. fjrh. (JÞ). Þar sem orðrómur þessi hefir flogið mjög víða, þá þótti mjer rjett að gefa hæstv. fjrh. (JÞ) ástæðu og tækifæri til þess að svara þessu hjer í deildinni. Það mætti í sambandi við þetta minnast á margt annað, en þó mun jeg sleppa því að sinni, til þess að tefja ekki tímann. En benda vil jeg þó á það, að mjer og öðrum þdm., sem flutt höfum hjer till. um að gefa fátækum hreppsfjelögum upp hluta af skuldum þeirra við ríkið, hefir verið legið á hálsi fyrir slíkt og till. okkar taldar nærri því ósæmilegar. Því fróðlegra er að fá upplýsingar um þetta mál. Því jeg hygg, að í þessum verslunarrekstri ríkisins hafi verið látið af hendi á ýmsan hátt meira fje en svaraði því, þótt þessum hreppum hefðu verið gefin upp nokkur þús. kr. Annars skal jeg ekki fara lengra út í málið, þar sem svo er liðið á fundartímann og komið að þinglokum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg verð að svara fyrirspurninni á þskj. 234 þannig, að stjórnin hefir ekki haft nein afskifti af þessari eftirgjöf, sem hjer ræðir um. Það hefir verið svo um tóbakseinkasöluna, að framkvæmdarstjóri hennar hefir að öllu leyti staðið fyrir rekstri hennar, án þess að það kæmi til stjórnarinnar, nema hvað ráðherra hefir samkv. reglugerð lagt samþykki sitt á verðlag, þegar verðbreyting hefir orðið á vörunni. Jeg vissi því ekkert um þetta, þegar fyrirspurn þessi kom fram. En í tilefni af henni fjekk jeg upplýsingar hjá forstjóra Landsverslunar, sem jeg er nú reiðubúinn að leggja fram, enda skilst mjer, að það sje tilætlunin með fyrirspurn þessari að fá þær upplýsingar, sem hjer eru fyrir hendi. Kaupfjelag Reykjavíkur skuldaði Landsverslun í ársbyrjun 1923 rúmlega 8 þús. kr. Svo á árinu 1923 fóru fram aukin viðskifti milli K. R. og tóbakseinkasölunnar, með þeim árangri, að í árslokin er K. R. komið í alt að 30 þús. kr. skuld. En umsetningin var þó meiri, eða að meðtalinni skuldinni frá í ársbyrjun um 50 þús. kr. Af þessu sjest, að fengist hefir greiðsla á um 20 þús. kr. á árinu. Í brjefi um þetta frá forstjóra tóbakseinkasölunnar segir svo: „Þegar farið var að gera gangskör að innheimtu skulda hjá fjelaginu, kom það í ljós, að það var komið í megnustu fjárþröng. Það varð þá að ráði með hinum stærri stofnunum, sem við fjelagið höfðu skift, að taka sameiginlega ákvörðun um það, hvað gera skyldi“. Og forstjórinn telur upp þrjár stofnanir, sem auk tóbakseinkasölunnar tóku það ráð að gefa upp nokkurn hluta skuldanna, með því að það þótti hyggilegra en gera fjelagið gjaldþrota, eins og þá var ástatt. Meðal þessara stofnana var Landsbankinn, sem gekk inn á að gefa upp helminginn af skuld fjelagsins við hann, og ennfremur eitt útlent firma með hærri eftirgjöf og eitt innlent með ámóta eftirgjöf og Landsbankinn. „Þótt jeg í fyrstu væri tregur til þess að ganga að þessu samkomulagi, þá hefi jeg síðan sannfærst um, að það hafi verið rjett og hyggilega ráðið að ganga að þessum nauðasamningi, ef svo mætti að orði komast, því ella mundi skuldin hafa tapast að mestu. Síðan þessi samningur var gerður hefir fjelagið staðið í skilum með afborgun og vexti“. Þetta segir forstjórinn. Jeg hefi nú 9. apríl beiðst dálítið nánari upplýsinga um þetta og fengið hjer meðal annars afrit af samningi tóbaksverslunarinnar og K. R. hjer að lútandi. Þessi samningur er gerður 14. febr. 1925 og inniheldur ekki annað en það, að K. R. eða stjórn þess viðurkennir þessa skuld, 15 þús. kr., sem er sá hluti skuldar fjelagsins við tóbakseinkasöluna, sem ekki var eftir gefinn, og skuldbindur fjelagsstjórnin fjelagið til þess að greiða hana með 2 þús. kr. á ári fyrir 1. júlí ár hvert, auk 6% vaxta, uns hún er að fullu greidd. Trygging er engin fyrir skuldinni. Þar að auki inniheldur samningurinn venjuleg ákvæði um það, að ef umsamin afborgun sje ekki greidd í rjettan gjalddaga, þá sje skuldin öll fallin í gjalddaga fyrirvaralaust. Loks hefi jeg spurt forstjórann, á hverju hann bygði heimild sína til þess að gefa upp slíkar skuldir, og svaraði hann því, að hann hafi litið svo á, að það fælist í umboði því, sem hann hefði til þess að annast þennan verslunarrekstur fyrir hönd ríkisins, enda hefðu ekki verið gefnar upp aðrar skuldir en þær, sem reynst hefðu ófáanlegar.

Fyrirspyrjandi (Jón Auðunn Jónsson) Eins og menn hafa nú heyrt, þá er þetta á alt annan veg farið en sagt hefir verið, og farin venjuleg leið. Og fyrst það hefir þótt rjett að veita eftirgjöf á þessari skuld, þá er í sjálfu sjer ekki út á það að setja, nema það er a. m. k. óvenjulegt, þegar gefnar eru upp skuldir, að þá sje ekkert borgað um leið af eftirstöðvunum og engin trygging sett. Það er því auðsjeð, að Landsverslun er engu betur sett eftir en áður, en fjelagið sleppur við að borga um helming skuldarinnar og fær samning um mjög þægilegar afborganir á hinu. Jeg hygg nú, að mörgum öðrum, sem líkt hefði verið ástatt um, hefði verið gert að skyldu að greiða strax þá afborgun, sem um var samið, og ekki gefinn neinn frestur. Út af þessu vil jeg svo beina því til hæstv. stjórnar, að þegar eftirleiðis verða teknar ákvarðanir um stórar eftirgjafir skulda af hálfu opinberra stofnana, þá hafi stjórnin einhverja hönd í bagga með slíku. Það er óviðkunnanlegt, sjerstaklega þegar um er að ræða svona stórar upphæðir af ríkisfje, að stjórnin skuli ekki hafa neitt um slíkt að segja. En eins og kom fram hjer nýlega, þá þykir ekki nægilegt, þegar beðið er um einhverja linun á skuldum við ríkissjóð, þótt fáist yfirlýstur jákvæður vilji meiri hl. hv.þm. í annari þingdeildinni, heldur má jafnvel koma slíkri málaleitun fyrir kattarnef í Ed., og þarf ekki einu sinni meira hl. þdm. til slíks. Það sjest ennfremur á svari hæstv. ráðh. (JÞ), að þessi eini skuldunautur, Kaupfjel. Rvíkur, hefir farið með fjórða hlutann af varasjóði verslunarinnar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg man ekki, hvort jeg nefndi þá upphæð, sem eftir var gefin, en hún er kr. 14444,50. Jeg viðurkenni það, að það er dálítið óvenjulegt undir svona kringumstæðum að veita greiðslufrest á þeim hluta skuldar, sem ekki er eftir gefinn, og það án tryggingar fyrir þeirri greiðslu. En jeg veit ekki, hvort unt muni hafa verið að fá slíka tryggingu, og á það verður nokkuð að líta. En hvað snertir uppgjöf á lánum til einstakra hreppa, þá vil jeg taka það fram, að það fer að mínum dómi ekki vel á því, að það opinbera fylgi sömu reglum í viðskiftum sínum við landsmenn eins og eigandi einkafyrirtækis getur leyft sjer að gera í sínum viðskiftum. Hann getur gert samning, sem hann telur í alla staði rjettmætan, án þess þó að geta sýnt fram á, að svo sje. En maður verður að heimta það af hinu opinbera, t. d. þegar um eftirgjöf á skuld er að ræða, að málið liggi þannig fyrir, að hægt sje að sýna öllum fram á það, að eftirgjöfin sje rjettmæt eftir ástæðum. Því frekari kröfur verður hjer að gera, sem menn verða yfirleitt að gera strangari kröfur um skýr reikningsskil af hálfu hins opinbera heldur en um það, hvað einstakir menn kunna að gera fyrir sjálfa sig á sína eigin ábyrgð. Jeg játa, að það er ekki heppilegt, að það opinbera sje að gefa einkafyrirtækjum hluta af skuldum þeirra við sig, en slíkt er óhjákvæmileg afleiðing af því, þegar það opinbera fer að reka slík fyrirtæki sem þessa verslun, og það er einmitt eitt af því, sem mælir á móti því, að það opinbera sje að reka verslun. En þótt hjer sje um eftirgjöf að ræða, sem orðið hefir að byggja á áliti forstjóra Landsverslunar, hvort rjettmæt væri, og ekki sjeu fyrir hendi frekari gögn um rjettmæti hennar, þá leiðir það ekki af því, að beita eigi sömu reglu hvað snertir uppgjöf á skuldum sveitarfjelaga, að heimta þar ekki skýrslu, sem standist gagnvart hlutlausum dómum almennings. Þær kröfur verður hjer að gera. Og þar sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) hefir dregið hjer inn í umræðuna eftirgjöf til Grunnavíkurhrepps, þá verð jeg að segja það, að mjer virðist ekki hægt annað en slá slíku á frest þangað til þau gögn koma fram, sem gætu talist ótvíræð sönnun fyrir því, að uppgjöf sje rjettmæt. Dómur þingmanns fyrir hlutaðeigandi kjördæmi er ekki nægur til þess að skera úr um rjettmæti slíkrar uppgjafar. Hann getur ekki skoðast sem óviðriðinn það mál.

Forseti (BSv): Að ósk fyrirspyrjanda (TrÞ) er mál þetta tekið af dagskrá. Fyrirspurnin var ekki á dagskrá tekin framar.