Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um fyrirkomulag þinghalds í dag vill forseti taka fram eftirfarandi: Gert er ráð fyrir að þingfundir standi fram undir klukkan tvö. Ekkert hádegishlé verður. Atkvæðagreiðslur verða 10 mínútum fyrir 11. Um fyrstu þrjú dagskrármálin sem eru frá varaþingmönnum mun forseti viðhafa þá reglu að standi umræða um hvert þeirra lengur en 45 mínútur mun forseti fresta málinu og taka fyrir næsta dagskrármál.

Frú forseti. Seðlabanki Íslands ákvað í gær að hækka stýrivexti á einu bretti um 0,45 prósentustig, þ.e. í 13,75%. Það er ljóst að með þessu vill Seðlabankinn senda afar skýr skilaboð um strangt aðhald í peningamálum. Hvað sem mönnum finnst um þessa ákvörðun Seðlabankans - sem er ekki tilefni umræðna hér af minni hálfu heldur hitt að hún er staðreynd - þarf ekki að taka fram að þetta eru engar gleðifréttir fyrir útflutningsatvinnuvegi landsins eða skuldsett heimili því að þetta vaxtastig og hið háa raungengi krónunnar veldur þungum búsifjum í þessum tilvikum. Það er ljóst að Seðlabankinn telur sig afar einan í baráttunni við að kæla niður hagkerfið og halda aftur af verðbólgu og það er auðvelt að lesa bæði í línunum og milli línanna í stefnuyfirlýsingu hans frá því í gær að hann telur sig einan á báti í þessum efnum. Þannig segir t.d., með leyfi forseta: „Fjárfesting hins opinbera hefur vaxið stórlega, þvert á fyrirheit og væntingar.“ Síðar í plagginu segir: „Öllum má vera ljóst að því minna sem aðhaldið er á öðrum sviðum efnahagslífsins, í fjármálum ríkis og sveitarfélaga, á vinnumarkaði og í útlánum fjármálafyrirtækja, því meira er lagt á stefnuna í peningamálum.“ Nú er í gildi óbreytt yfirlýsing, samkomulag ríkisstjórnar og Seðlabanka, frá 28. mars 2001 þar sem Seðlabankanum er falið að vinna samkvæmt verðbólgumarkmiðinu einu og að ríkisstjórnin veiti Seðlabankanum fullt svigrúm til að beita stjórntækjum sínum í því skyni, eins og þar segir. Þess vegna er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. ríkisstjórn hver afstaða hennar sé til þessarar ákvörðunar Seðlabankans. Má búast við því áfram að við horfum á það ástand að Seðlabankinn botnstígi bremsurnar en ríkisstjórnin sé á bensíngjöfinni? Hyggst ríkisstjórnin taka sameiginlega yfirlýsingu Seðlabankans og ríkisstjórnar í þessum efnum til endurskoðunar og hvers er að vænta í þessum 

Virðulegi forseti. Ákvörðun Seðlabankans í gær um að hækka stýrivexti um 0,45% var óvænt og kom okkur, flestum að ég hygg, nokkuð að óvörum. Seðlabankinn hefur sjálfstæðar ákvörðunarheimildir í þessum efnum og hlítir hvorki boðvaldi Alþingis né ríkisstjórnar að óbreyttum lögum. Ég ætla ekki að gera það að mínu hlutskipti hér í þessari umræðu að rökræða við hv. þingmann eða óbeint við Seðlabankann um þá ákvörðun sem tekin var í gær eða hagfræðilegar forsendur hennar. Ég tel hins vegar að þessi ákvörðun sé ekki heppileg inn í það sem fram undan er, sérstaklega í kjaramálum á næstunni. Það eru kjarasamningar fram undan eins og við vitum og ákvörðun af þessu tagi getur eðli málsins samkvæmt gert samningsaðilum erfiðara fyrir að ná skynsamlegri niðurstöðu. Yfirlýsingin sem hv. þingmaður vitnaði til frá því í mars árið 2001 stendur óbreytt. Engin sérstök áform hafa verið uppi um að breyta henni og engin ákvörðun tekin um það. Ef menn vilja breyta fyrirkomulagi peningamálastjórnunar á Íslandi er það miklu stærra mál en svo að það tengist einni tiltekinni vaxtaákvörðun bankans og þá þurfa menn að skoða allt kerfið frá grunni. Ég vænti þess ekki að hv. þingmaður hafi endilega verið að leggja það til en auðvitað er hlustað á allar góðar hugmyndir í því efni sama hvaðan þær koma ef hv. þingmaður vill leggja eitthvað í það púkk.

Virðulegi forseti. Ákvörðun Seðlabanka Íslands var ekki óvænt vegna þess að Seðlabankinn hefur ákveðnu hlutverki að gegna sem Alþingi hefur falið honum og Seðlabankinn mun gegna því þar til ríkisstjórnin beitir sér fyrir breytingu á lögum telji hún það nauðsynlegt. Það að ríkisstjórnin hefur ekki gert það eða boðað neinar breytingar á hlutverki Seðlabankans þýðir einfaldlega að ríkisstjórnin styður Seðlabankann og ætlar honum að vinna samkvæmt þeim lögum sem í gildi eru. Það sem við er að glíma er feiknamikil þensla í efnahagslífinu sem verið hefur í mörg ár sem sést m.a. af því að verðbólga hefur verið yfir verðbólgumarkmiðum í þrjú eða fjögur ár samfleytt. Valkostirnir eru tveir miðað við óbreytta löggjöf, þ.e. að hafa mjög háa vexti eða háa verðbólgu. Ríkisstjórnin getur auðvitað lagt sitt af mörkum til að breyta því með aðgerðum sem lúta að efnahagsmálum, með aðgerðum sem draga úr þenslu, en staðreyndin er á annan veg. Við höfum enn vaxandi einkaneyslu, við höfum mikil umsvif í framkvæmdum, bæði opinberra fyrirtækja og einkaaðila, og ríkisstjórnin hefur lækkað skatta og aukið kaupmátt með því móti og kynt undir væntingar um vaxandi kaupgetu í náinni framtíð með því að boða frekari skattalækkanir með almennum hætti á næstunni. Það er því ekkert annað fram undan en mikil verðbólga eða háir vextir þangað til ríkisstjórnin fer að stjórna efnahagsmálunum. Það er valkosturinn sem ríkisstjórnin á fyrir höndum að grípa til og því fyrr því betra, og því seinna því verra. Það er alveg með ólíkindum að hér hafi ekki verið nein almennileg efnahagsstjórn af viti undanfarin ár og ég vænti þess að með tilkomu nýrrar ríkisstjórnar 

Frú forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kýs að vitna í eina tiltekna setningu í skýrslu Seðlabankans um það að framkvæmdir ríkisins séu að aukast þvert ofan í væntingar.  Það er einfaldlega rangt í skýrslu Seðlabankans að hann hafi getað verið með væntingar um að framkvæmdir ríkisins yrðu minni en áætlanir sem lágu samþykktar fyrir gáfu til kynna.

Frú forseti. Í sjálfu sér þarf þessi vaxtahækkun Seðlabankans ekki endilega að koma á óvart í þeirri stöðu sem hann stendur frammi fyrir. Þessar gríðarlegu vaxtahækkanir og hátt vaxtastig hér á landi er farið að há verulega öllu atvinnulífi, þetta ógnar fjárhagsstöðu heimila, fólk sem keypti íbúðir og sér vaxtastig nú vera með því hæsta sem gerist í heiminum þrátt fyrir loforð og yfirlýsingar um annað þegar lánin voru tekin. Ábyrgð stjórnvalda hér er mikil og hvernig þau í rauninni svíkja íbúðakaupendur með allt öðru efnahagsástandi en var lofað þegar ráðist var í þau kaup. Ég hef áður gagnrýnt hér hversu veruleikafirrtur fjármálaráðherra virðist vera í efnahagsmálum þegar horft er til forsendna í þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins. Þar stendur að gert sé ráð fyrir að hagvöxtur á árinu 2007 verði 0,7%. Hann er líklega þrisvar eða fjórum sinnum hærri en það. Hvar á nú að láta þensluna bitna? Á að láta hana bitna á landsbyggðinni, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Norðurlandi eystra? Hátt gengi og hátt vaxtastig er að sliga þessar byggðir og atvinnulíf á þessum stöðum. Á að láta þetta bitna á kjarasamningum og bættum kjörum hjá fólki í umönnunarstéttum? Er það þetta fólk sem er að hleypa upp þenslunni? Nei. En við munum heyra það frá þessari ríkisstjórn að þar eigi að berja niður ef það verður gert. 

Virðulegi forseti. Það þarf engan að undra þó að hér fari fram umræða um vaxtahækkun Seðlabankans frá í gær vegna þess að hún felur auðvitað í sér alvarleg tíðindi fyrir þá sem þurfa að taka lán á þeim háu vöxtum sem nú eru í boði í bankakerfinu og eru kannski annars vegar mjög skuldsett heimili sem reka sig á yfirdrætti og hins vegar smá fyrirtæki sem ekki eiga í önnur hús að venda með sín lán en í bankakerfið á þessum háu vöxtum. Ég hefði hins vegar talið að kannski þyrfti að fara fram lengri og ítarlegri umræða um þessi mál en getur átt sér stað hér á þeim tveimur mínútum sem okkur eru skammtaðar. Það sem vakti hins vegar athygli mína við ákvörðun Seðlabankans frá í gær er að mér finnst rökstuðningurinn vera þess eðlis að það sé horft í baksýnisspegilinn, þ.e. það eru færð rök fyrir vaxtahækkuninni með tilvísun til þenslu vegna aðgerða sem áttu sér stað í kerfinu fyrir margt löngu. Það er ekki mikil tilvísun í framtíðina hvað þessa hluti varðar, hvað er það við sjóndeildarhringinn sem rökstyður það að fara í þessa vaxtahækkun? Ég tel að í rauninni megi halda því fram að fram undan sé ekki sama þensla og verið hefur hér í hagkerfinu á undanförnum árum og fyrir því má færa mörg rök. Þess vegna kemur, held ég, okkur öllum dálítið mikið á óvart að núna skuli gripið til þessarar vaxtahækkunar. Eðli málsins samkvæmt er þetta stýritæki bankans hugsað til þess að hafa áhrif á framtíðina, ekki til þess að stjórna því sem þegar er liðið 

Virðulegi forseti. Ég held að ég verði að taka undir með þeim hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum sem hafa sagt að ákvörðun Seðlabankans frá í gær hafi komið á óvart. Það er ekki langt síðan gefnar voru út opinberar tölur um að hagvöxtur á þessu ári yrði u.þ.b. 0,7% svo að kannski má segja að það sé líklegra að Seðlabankinn hafi horft í baksýnisspegilinn þegar hann tók þessa ákvörðun en fram á veginn. Hins vegar má segja að Seðlabankinn sé ekki í mjög góðri stöðu til að hafa áhrif á íslenskt efnahagslíf í ljósi þess að þær vaxtaákvarðanir sem hann er að taka hafa fyrst og fremst áhrif á óverðtryggðar skuldir. Þær hafa sáralítil áhrif á verðtryggðar skuldir og reyndar koma þau áhrif seint og illa fram og síðan hafa þau fyrst og fremst áhrif á gengið. Þessi hækkun vaxta hefur leitt til þess að íslenska krónan hefur styrkst sem sennilega leiðir til skemmri tíma aðeins af sér meiri einkaneyslu þveröfugt við það sem bankinn stefnir að. Sú staða sem uppi er dregur skýrt fram að Seðlabankinn er í mjög erfiðri stöðu og tæki hans eru kannski ögn bitlaus og virka ekki inn í það sem hann vill hafa áhrif á. Ég held að í grunninn sé staðreyndin sú að sú staða sem uppi er sé nokkuð erfið, það er ekki augljóst hvernig á að vinna úr henni en hins vegar held ég að þetta innlegg Seðlabankans nú sé ekki til þess fallið að auðvelda efnahagsstjórn, hvað þá kjarasamninga sem fram undan eru í haust.

Hæstv. forseti. Ég náði ekki upphafi umræðunnar þar sem ég var með viðskiptanefnd í heimsóknum úti í bæ en eins og ég skynja hana núna síðustu mínúturnar koma ráðherrar og stjórnarsinnar hér upp, gagnrýna ákvörðun Seðlabankans og tala nánast eins og stjórnarandstæðingar, eins og þessir hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn hafi það ekki í hendi sér ef þeir vilja breyta lögum þannig að Seðlabankinn hafi önnur tæki til að taka á efnahagsmálunum eða jafnvel breyta verðbólgumarkmiðunum. Það er ýmislegt hægt að gera ef stjórnvöld vilja taka á málum og ef stjórnvöld skilja að þetta gengur ekki svona. Þegar dollarinn er kominn niður fyrir 60 kr. eins og hann var í gær - ég hef ekki athugað hvernig hann stóð í morgun - og evran í samræmi við það geta útflutningsgreinarnar ekki rekið sig. Það getur vel verið að hæstv. ráðherrar séu svo langt frá því að vera í nokkru sambandi við útflutning og útflutningsfyrirtæki að þeir hafi ekki áhyggjur. Ef það er þannig erum við í mjög alvarlegri stöðu. Ég segi: Það er ekki hægt að halda þessu svona áfram. Það er rétt sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, vissulega bíta þessir vextir ekki nema á mjög lítinn hluta markaðarins. Það þarf þá að gera eitthvað í því, það er ekki hægt að koma hér bara eins og stjórnarandstæðingar og gagnrýna þegar menn hafa völdin. 

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra viðhafði hér þau orð að hann ætlaði ekki að rökræða, hvorki við mig né Seðlabankann, um þessa ákvörðun en taldi hana engu að síður óheppilega. Þar með er hagstjórnarstefna ríkisstjórnarinnar að falla í gamalkunnugan farveg, forsætisráðherrann nöldrar en gerir ekki neitt. Þetta er sama hagstjórnarlína og forveri núverandi hæstv. forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, hafði: nöldra, gagnrýna og draga í efa að tæki Seðlabankans bíti en gera ekki neitt. Við hæstv. utanríkisráðherra vil ég segja að það sem Seðlabankinn kann að sjá fram undan en ekki í baksýnisspeglinum eru m.a. 2–3 risavaxin álversverkefni á næstu árum sem Samfylkingin lofaði fyrir kosningar að stoppa. Að sjálfsögðu horfir Seðlabankinn til heildarmagns framkvæmda og fjárfestinga í hagkerfinu eins og það lítur út á komandi árum. Það er alveg ljóst að það eru gríðarleg framkvæmdaplön fram undan í stóriðjunni, hjá opinberum aðilum og hjá einkaaðilum. Hæstv. ríkisstjórn verður að fara að gera það upp við sig, það er ekki seinna vænna, hvort hún ætlar að fylgja þessari nöldurlínu áfram, afneitunarstigslínu, eða fara í viðræður við Seðlabankann, ef hún hefur ekki trú á því að óbreytt stefna dugi, og breyta henni. Hæstv. utanríkisráðherra hafði efasemdir uppi um það á fundi í flokki sínum að peningamálastefnan virkaði. Er þá ekki rökrétt framhald af því að skoða hana og ræða við gagnaðilann, Seðlabankann? Um hvað er yfirlýsingin frá 28. mars 2001? Hún er um fyrirkomulag stjórnar peningamála á Íslandi, hvorki meira né minna. Það var samið um grundvöllinn, um fyrirkomulag stjórnar peningamála á Íslandi. Forsætisráðherra segir hér: Það stendur ekki til að breyta henni. Þá verðum við að taka því þannig þangað til 

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert við þjóðhagsspá Seðlabankans frá í gær að hún er nokkuð frábrugðin öðrum sambærilegum spám sem aðrir aðilar hafa gert í þjóðfélaginu. Eins og við vitum eru margir sem fást við að búa til efnahagsspár um þessar mundir, fjármálaráðuneytið, greiningardeildir bankanna, aðilar vinnumarkaðarins, háskólarnir og jafnvel fleiri. Það að þessar spár skuli vera svona breytilegar segir kannski mest um það hversu mikil óvissan er í þessum málum öllum. Það sem er jákvætt við það sem Seðlabankinn kynnti í gær er þó það að hann gerir ráð fyrir að vextir muni lækka hér frá því um u.þ.b. mitt næsta ár og að þeir verði orðnir mjög lágir á árinu 2009. Ef það gengur eftir verða umræður af því tagi sem hér hafa farið fram í dag óþarfar þegar þar verður komið sögu. 
            

Frú forseti. Ég lít svo á að með staðfestingu þessara bráðabirgðalaga séum við að brjóta gegn 28. gr. stjórnarskrárinnar. Það gengur gegn skyldum mínum sem alþingismanns að standa að slíku og ég mun segja nei.

Frú forseti. Við ræddum þetta mál lengi og vel hérna í gær eins og þeir þingmenn sem þar voru viðstaddir þekkja. Ég vil í þessari atkvæðaskýringu taka fram að ég tel, og meiri hluti nefndarinnar, gagnrýnisvert að þetta mál hafi ekki komið fyrr inn til viðskiptaráðuneytisins. Eðlilegra hefði verið ef þetta mál hefði verið lagt fram á sumarþinginu og hlotið þar hefðbundna þinglega meðferð. Sá valkostur var einfaldlega ekki fyrir hendi eins og hv. þingmenn sem tóku þátt í umræðunni í gær og þeir þingmenn sem eru í viðskiptanefnd vita. Ég vil árétta mikilvægi þess að gætilega sé farið með heimild 28. gr. stjórnarskrárinnar til setningar bráðabirgðalaga en ég tel hins vegar, og meiri hluti viðskiptanefndar, að það hafi engu að síður verið mjög brýnt að koma mannvirkjum á varnarsvæðinu í notkun. Ég legg jafnframt áherslu á að raflögnunum og rafföngunum þar verði komið í viðunandi horf sem allra fyrst. Eins og þingmenn vita gengur það verk mjög vel þannig að ég tel að hér hafi bæði verið mjög brýn nauðsyn að setja bráðabirgðalögin í sumar og sömuleiðis sé brýn nauðsyn á því að við staðfestum þessi lög hér í dag.

Frú forseti. Ég tjáði mig nokkuð vel um þetta atriði í gær og taldi að hugsanlega hefði mátt nýta sér 13. gr. laga um öryggi raforkuvirkja, neysluveitna og raffanga, nr. 146/1996, til að klára þetta mál. Einnig taldi ég mjög mikilvægt að umrædd lög næðu yfir allt svæðið á fyrrum varnarsvæði Keflavíkurflugvallar. Ég skýrði það út í gær að fjölmargar eignir eru atvinnu- og iðnaðarhúsnæði og er verið að nýta þær á þessu svæði og ég taldi ljóst að lögin ættu þar af leiðandi að ná til alls svæðisins en ekki hluta þess með að vísu tilvísun í það sem ég sagði hér áður varðandi 13. gr. fyrrnefndra laga. Ég mun greiða fyrir áframhaldandi meðferð málsins enda sé ég fram á að þær upplýsingar liggi hér fyrir á milli atkvæðagreiðslna.

Frú forseti. Það liggur fyrir í þessu máli að setning bráðabirgðalaganna var óþörf. Í framsöguræðu með málinu kom fram hjá hæstv. viðskiptaráðherra að málið hefði ekki verið nógu brýnt til að kalla saman Alþingi. Ef málið var ekki nógu brýnt til að löggjafinn kæmi saman til að setja lög stenst það auðvitað enga skoðun að brýna nauðsyn hafi borið til þess að setja bráðabirgðalög. Þarna er um mótsögn að ræða. Að mínu mati var engin ástæða til annars en að kalla saman Alþingi á sumardögum ef það þurfti að setja þessi lög. Á hinn bóginn hefur síðan komið fram hér í umræðunni að í raun er búið að uppfylla að mestu þá skilmála og þau skilyrði sem sett eru fyrir starfrækslu og notkun rafmagnsins á Keflavíkurflugvelli þannig að setning þessara laga er í raun og veru óþörf. Þau mega þess vegna daga uppi á þinginu og þurfa ekki frekari afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Pétur H. Blöndal, Sigurður Kári Kristjánsson, Illugi Gunnarsson og Bjarni Benediktsson. Í 23. gr. laga þessara kemur fram að útsvar skuli vera ákveðinn hundraðshluti af tekjum hvers almanaksárs en megi eigi vera hærri en 13,3% og eigi lægri en 11,24% af útsvarsstofni og skal sami hundraðshluti lagður á tekjur allra manna í hverju sveitarfélagi. Frumvarpið kveður á um afnám lágmarksútvars sveitarfélaga, þ.e. að brott falli „og eigi lægra en 11,24%“ í 1. mgr. 23. gr. laganna. Sveitarfélögin hafa ákveðna tekjustofna, t.d. útsvar, framlög úr jöfnunarsjóði, fasteignaskatt og þjónustutekjur. Þau nýta þessa tekjustofna til að sinna lögbundnum hlutverkum sínum, svo sem rekstri grunnskóla, félagsþjónustu o.s.frv. Með þessu frumvarpi eru ekki lagðar til breytingar á lögbundnu hlutverki sveitarfélaga. Það er mitt mat að vilji sveitarfélög hins vegar lækka útsvar sitt eigi löggjafinn ekki að standa í vegi fyrir því. Heildarlög um tekjustofna sveitarfélaga voru upphaflega sett árið 1989 og tóku gildi árið eftir. Í 25. gr. upphaflegu laganna segir að útsvar skuli vera ákveðinn hundraðshluti af tekjum hvers almanaksárs en þó eigi hærri en 7,5% af útsvarsstofni og skal sami hundraðshluti lagður á tekjur allra manna í hverju sveitarfélagi. Í upphaflegu lögunum var ekki talin þörf á að setja ákveðinn lágmarksskatt eins og kveðið er á um í núverandi lögum, heldur var einungis um að ræða hámarksútsvar. Árið 1993 skipaði þáverandi félagsmálaráðherra, sem er reyndar líka núverandi félagsmálaráðherra, nefnd sem koma átti með tillögur um tekjur til handa sveitarfélögum í stað aðstöðugjaldsins sem var afnumið í ársbyrjun 1993. Þegar lögum um tekjustofna sveitarfélaga var breytt í samræmi við tillögur nefndarinnar sama ár var gerð grundvallarbreyting á lögunum. Sett voru inn ný ákvæði um hámarksútsvar ásamt því að lágmarksútsvar var tekið upp í fyrsta sinn. Var lágmarksskattheimta sveitarfélaga þannig bundin við 8,4% útsvar óháð verkefnum og útgjaldaþörf þeim tengdum. Rök nefndarinnar fyrir því að lögbinda lágmarksútsvarið var jöfnun útsvarsálagningar sveitarfélaganna þannig að útsvarsgreiðslur íbúa landsins yrðu jafnari. Í sömu lögum var gert ráð fyrir ákveðnu bili upp á tæpt prósentustig sem í dag eru tæp tvö prósentustig. Ákvæðið um sérstakt lágmarksútsvar var mjög umdeilt, m.a. vegna þess að það leiddi til verulegrar hækkunar á útsvari ákveðinna sveitarfélaga á sínum tíma. Á þeim tíma þurftu ákveðin sveitarfélög að hækka útsvar sitt allverulega til að uppfylla lagabreytinguna sem varð til þess að sum sveitarfélög höfðu mun meiri fjármuni milli handanna sem þau þörfnuðust ekki til að uppfylla lögbundið hlutverk sitt. Við þetta fóru nokkur sveitarfélög út í ýmsar aðgerðir sem alla jafna heyra ekki undir sveitarfélög, svo sem að fjárfesta í fyrirtækjum fyrir skattpening íbúa sveitarfélaga sinna. Lágmarksákvæðið var sett inn á þeim forsendum að jafna þyrfti útsvarsgreiðslur á íbúa landsins. Gera verður alvarlega athugasemd við það sjónarmið. Með því að taka frá sveitarfélögum ráðrúm til þess að haga skattheimtu sinni eftir aðstæðum er um leið dregið úr tækifæri þeirra til að bjóða íbúum upp á sem hagstæðust búsetuskilyrði. Ef horft er til annarra tekjustofna sveitarfélaga, t.d. fasteignaskatts, gilda ekki lög um ákveðið lágmark hans. Annað dæmi væri tekjuskattur en þar er ekki kveðið á um neitt lágmark. Í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að sveitarfélögin skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Hlýtur það að teljast eðlilegur skilningur á því ákvæði að haldgóð rök og verulegir hagsmunir þurfi að koma til þess að sá ákvörðunarréttur sé skertur. Bein íhlutun um lágmarksútsvar getur tæpast talist uppfylla það skilyrði. Óeðlilegt er að bundið sé í lög að innheimta skuli að lágmarki tiltekinn skatt af íbúum, hvort sem þörf er á honum til að sinna lögbundnu hlutverki eða ekki. Sveitarfélag þarf að uppfylla lögbundið hlutverk sitt en óhófleg afskipti löggjafans af því hvernig slíkt er fjármagnað eru óþörf og draga úr ábyrgð kjörinna fulltrúa í sveitarstjórnarmálum til að leita sem hagkvæmastra leiða til að uppfylla hlutverk sitt. Lágmarksskattar tíðkast almennt ekki í íslensku skattkerfi enda eru þeir letjandi fyrir stjórnvöld sem vilja lækka skatta. Megintilgangur frumvarpsins er samræmi í skattalöggjöf og staðfesting á sjálfdæmi íslenskra sveitarfélaga. Ég legg því til að lágmarksútsvarið verði afnumið með samþykkt þessa frumvarps.

Frú forseti. Hér er til umfjöllunar frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem efnislega gengur út á það að fella niður hlutfallstölur lágmarksútsvars í lögunum um tekjustofna sveitarfélaga. Það má að sjálfsögðu horfa á þetta mál frá fleiri sjónarhornum. Annars vegar er hægt að horfa á þetta sem mál sem varðar sérstaklega sjálfsstjórn sveitarfélaganna og flutningsmaður frumvarpsins, hv. þm. Erla Ósk Ásgeirsdóttir, talaði m.a. um að það væri óeðlilegt að ríkið hefði afskipti af málefnum sveitarfélaganna með þeim hætti sem gert er í lögunum í dag um tekjustofna sveitarfélaga með ákvörðun um lágmarksútsvar og þess vegna ætti að fella það burt. Nú má að sjálfsögðu spyrja sig: Ef mönnum er sérstaklega annt um sjálfsstjórn sveitarfélaga í skattamálefnum, af hverju er þá löggjafinn að ákveða hámarksútsvar? Er einhver sérstök ástæða til að setja ákvörðun um hámarksútsvar ef menn vilja ekki hafa ákvörðun um lágmarksútsvar? Það tíðkast sums staðar í kringum okkur á Norðurlöndunum að hafa engin ákvæði um hámarksútsvar sem sveitarfélögin geta lagt á. Kjörnum sveitarstjórnarfulltrúum er einfaldlega treyst til að taka þær ákvarðanir eins og um fjölmörg önnur mál sem sveitarfélögin taka ákvarðanir um. Ef okkur er annt um það sérstaklega að tryggja sjálfsstjórn sveitarfélaganna eru að mínu mati sömu rök til þess að fella brott hámarkið eins og lágmarkið. Mér finnst sem sagt að þarna verði að vera samræmi og þetta verði að hanga saman. En ekki bara annað hvort. Hinn vinkillinn sem ég vil síðan koma að í þessari umræðu varðar tekjustofna og tekjur sveitarfélaganna almennt séð og möguleika þeirra til þess að sinna verkefnum sínum. Og það höfum við gert svo sem í haust, í umræðum um fjárlög, fjáraukalög og fleiri mál sem hér hafa verið til umfjöllunar, talað um tekjur sveitarfélaganna almennt séð og hvernig að þeim er búið. Þar held ég að megi bara segja að sveitarfélögin hafa um langt skeið búið við þröngan kost hvað tekjustofna varðar. Þar má fullyrða og með réttu að staða einstakra sveitarfélaga er misjöfn innbyrðis, réttilega, en þegar á heildina er litið hafa sveitarfélögin búið við þröngan kost og ríkisvaldið hefur ekki verið reiðubúið til að koma til raunverulegra viðræðna um það að lagfæra tekjustofna sveitarfélaga. Sömuleiðis hefur það mjög verið gagnrýnt að verkefnum hefur verið ýtt í allt of ríkum mæli yfir á sveitarfélögin án þess að tekjustofnar fylgi. Stundum hafa verkefni verið færð með sérstökum samningum, líka um tekjustofna og það er vel og það er til fyrirmyndar að það sé gert, en í allt of ríkum mæli hefur það gerst að verkefnisskyldur hafa færst yfir á sveitarfélögin án þess að tekjustofnar hafi fylgt með. Það er mjög mikilvægt að tekið sé á þessu máli. Við ræddum einmitt fyrir ekkert mörgum dögum þingsályktunartillögu frá hv. þingmönnum Framsóknarflokksins um tekjustofna sveitarfélaga og viðræður ríkisins við sveitarfélögin þar að lútandi. Þá kom líka fram, að mér fannst, skilningur á nauðsyn þess að taka á þessum málum heildstætt. Til að lengja þessa umræðu ekki um of, 1. umr., segi ég bara að svo stöddu að ég tel að það þurfi að horfa á þetta frá tveimur sjónarhornum, annars vegar um tekjustofna sveitarfélaga almennt. Hvernig eru þeir? Hvernig er búið að sveitarfélögum? Hvernig geta þau sinnt sínum lögbundnu verkefnum með þá tekjustofna sem þau hafa í dag? Hins vegar má horfa á þetta út frá hugmyndafræðinni um sjálfsstjórn sveitarfélaganna og þá er það afstaða mín að það eigi að ganga það sama yfir lágmark og hámark í þessu efni. Ef menn vilja afnema lágmarkið eiga þeir að sjálfsögðu að afnema hámarkið sömuleiðis.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska frummælanda hér, hv. þm. Erlu Ósk Ásgeirsdóttur, til hamingju með jómfrúrræðu sína og í sjálfu sér einnig fyrir að taka þetta mál hér upp og flytja með öðrum hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Ástæðan fyrir því er sú að ég hef lengi talið mjög mikilvægt að í þingheimi yrði fjallað um tekjustofna sveitarfélaga. Þetta gefur vissulega tilefni til þess. Þar af leiðandi er ég fylgjandi því að málið sé hér komið fram og fái efnislega umræðu. Ég vona að hún verði sem mest þótt hún verði með minna mæli hér í dag sökum þess hve mörg mál eru á dagskrá. Eins og menn þekkja get ég auðvitað haldið langar ræður um þessi mál en mun ekki gera það vegna þeirrar dagskrár sem liggur fyrir í dag. Ég get tekið undir málflutning hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar varðandi hámark og lágmark. Það er sú umræða sem sveitarfélögin hafa talað fyrir og þegar menn velta upp tekjuhliðum sveitarfélaganna spyrja þeir sig: Af hverju er verið að setja inn hámark og lágmark? Af hverju hafa ekki sveitarfélögin, líkt og í svo mörgu öðru varðandi þjónustugjöld og annað, tækifæri til að taka ákvarðanir um tekjur sínar? Eins og menn vita eru tvenns konar skatttekjur bundnar hjá sveitarfélögum, annars vegar útsvarið og hins vegar fasteignaskattarnir. Hinar tekjurnar eru allar þjónustugjöld. Að vísu eru gatnagerðargjöldin orðin skatttekjur með nýjum lögum sem voru samþykkt á þingi á vormánuðum og sveitarfélögin hafa verið að bregðast við því. Á umliðnum árum höfum við séð gríðarlega breytingu á umhverfi sveitarfélaganna. Í sjálfu sér væri fróðlegt, eins og hv. þm. Erla Ósk Ásgeirsdóttir bendir á, að skoða söguna allt frá 1993. Við sem störfum að sveitarstjórnarmálum vitum að frá þeim tíma, á þessum 14 árum sem liðin eru, hafa orðið gríðarlegar breytingar. Til að mynda hafa orðið gríðarlegar breytingar varðandi fasteignaskattana og það umhverfi. Ég þekki þetta svo vel þar sem ég sit með nokkrum hv. þingmönnum í endurskoðunarnefnd um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þar sem við erum að fjalla um tekjuhliðar sveitarfélaganna. Sú þróun sem hefur orðið á annars vegar tekjuhliðinni og hins vegar útgjaldahliðinni er í raun og veru mjög mikil ár frá ári. Við þekkjum þetta sem horfum á landið okkar núna í 79 sveitarfélögum að víða eru til sveitarfélög sem hafa vart til hnífs og skeiðar. Það er einfaldlega þannig. Það má kannski segja að miðað við þá umræðu sem hefur verið í sveitarfélögunum áttu sveitarstjórnarmenn síst von á því að sú umræða yrði hafin upp á Alþingi að heimila sveitarfélögum að taka burtu lágmarksútsvarið. Síst áttu sveitarstjórnarmenn von á því. Ég hvet hv. þingmenn til að gefa sér tækifæri og tíma, ekki hvað síst hv. þm. Erlu Ósk Ásgeirsdóttur, til að mæta á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna sem haldin verður á mánudag og þriðjudag í næstu viku til að eiga orðaskipti við allan þann fjölda sveitarstjórnarmanna og embættismanna sveitarfélaganna sem hafa hugsað um önnur mál en það að fara inn með breytingu á lágmarksútsvarinu. Menn eru að hugsa um allt annað í sveitarfélögunum. Menn eru að hugsa um að tekjustofnar sveitarfélaganna eru ekki til staðar í jafnríkum mæli og sveitarfélögin þurfa á að halda. Það er alveg sama hvert við förum, hringinn í kringum landið, og þá er ég að tala um svæðið utan Hvítár, frá Hvítá að Hvítá má segja, öfugan hring. Það er alveg sama hvert við færum þar, þar eru ekki aðilar sem tala fyrir því í dag, sama í hvaða flokki þeir standa, að lágmarksútsvarið detti í burtu. Hins vegar vil ég segja að lokum, til þess að vera ekki bara svartsýnn á þetta - og ég sé að hv. þm. Illugi Gunnarsson er sammála mér í því - að það er jákvætt að þetta mál skuli hér tekið upp því að það gefur vissulega sóknarfæri til að taka upp umræðu um lög um tekjustofna sveitarfélaga. Það er umræða sem við hefðum átt að skoða. Bara þær breytingar sem hafa orðið á fasteignaskattaumhverfinu og sú breyting sem var tekin hér upp í lagaumhverfinu í kringum aldamótin síðustu varðandi það að færa fjármuni frá ríki til sveitarfélaga í gegnum jöfnunarsjóðinn vegna fasteignaskattahliðrunar gefa tilefni til að taka það upp. Við erum farin að sjá hér varðandi þau prómill sem menn leggja út með fasteignaskattana að auðvitað er orðin rík samkeppni á milli sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Menn bíða fram í lengstu lög með að ákveða hvert fasteignaskattaprómillið á að vera enda eru menn að bíða allt fram yfir jól eftir að heyra hver fasteignaskattsstofninn er, útlagður af Fasteignamati ríkisins. Um þetta hafa sveitarstjórnarmenn rætt. Þetta er auðvitað ekki eins og það á að vera. Hins vegar verð ég að segja að það sem sveitarfélögin náðu þó fram á þessu ári með ríkisvaldinu er að eignir fara í rauntímaálagningu í fasteignamati. Það hefur gefið, sérstaklega þeim sveitarfélögum sem eru að vaxa, á svæðinu innan Hvítársvæðanna, að menn fá í dag álagt í rauntíma. Það hefur gefið þeim meiri tekjur og menn sjá það þegar líður á þetta ár að tekjurnar eru meiri en þeir bjuggust við. Þetta er auðvitað um margt flókið og tengist um leið Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Ég ítreka að þrátt fyrir að ég sé kannski ekki algjörlega sammála því að menn hefðu átt að leggja upp með þetta mál er ég þó ánægður með það því það vekur upp hugmyndir og umræðu um tekjustofna sveitarfélaga sem er ekki vanþörf á. Við þekkjum það, fjölmargir hv. þingmenn sem annaðhvort erum í sveitarstjórnarmálum eða höfum tekið þátt í þeim.

Virðulegi forseti. Almennt má segja um frumvarpið að það gengur í þá átt sem ég tel að löggjöfin eigi að gera varðandi tekjustofna sveitarfélaga. Ég tel að sveitarfélögin eigi að hafa frjálsar hendur um þá tekjustofna sem þau hafa. Þess vegna fannst mér ekki rétt skref á sínum tíma þegar ákveðið var að setja lágmark í útsvarið og að sama skapi er ekki rétt skref að mínu viti að hafa hámark. Með því móti stýrir ríkisvaldið gjörðum kjörinna sveitarstjórna um of. Þegar saman blandast áhrif Jöfnunarsjóðs sveitarfélag er sjálfstæði sveitarfélaganna orðið afar takmarkað í skattlagningarmálum. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur í dag liðlega 10 milljarða kr. umleikis sem hann fær úr ríkissjóði og dreifir til sveitarfélaga samkvæmt reglum sem eru ekki að öllu leyti lögákveðnar heldur. Það er mjög sérkennilegt fyrirkomulag að dreifa skattfé með þeim hætti. Ég get svo sem gagnrýnt það, geri það kannski síðar við annað tækifæri, en jöfnunarsjóðurinn er að mínu viti öfugmæli. Honum er auðvitað ætlað að jafna tekjur sveitarfélaga en hann er öfugsnúinn í þeim skilningi að hann vinnur gegn því sem á að vera helsta markmið sveitarstjórnanna, að vera sjálfstæðar. Meðal annars er í Evrópusáttmálanum um sveitarfélög ákvæði sem Íslendingar hafa staðfest fyrir sitt leyti með undirskrift um sjálfsstjórn sveitarfélaga. Það er orðið ansi lítið, það er gagnrýnivert og það er ástæða til að fara að stíga skrefið til baka. Þetta frumvarp gerir það og þess vegna finnst mér það vera í rétta átt. Ég tel hins vegar að menn eigi að stíga stærra skref og afnema bæði hámark og lágmark. Og ég tel að menn eigi líka að afnema jöfnunarsjóðinn. Það mun auðvitað taka lengri tíma að koma þeirri breytingu á en ég tel fráleitt fyrirkomulag að vera með 10 milljarða kr. sjóð sem fimm manna stjórn útdeilir samkvæmt eigin niðurstöðu og ákvörðun ráðherra. Þetta á auðvitað að vera ákveðið í lögum og tekjur sveitarfélaga eiga að renna beint til þeirra en ekki í gegnum milliliði. Það rýrir sjálfsstjórn sveitarfélaga að þurfa að vera upp á náð og miskunn jöfnunarsjóðs komin. Það eru sum sveitarfélög, og þau kannski fleiri en færri, sem búa við það allt að fjórðungur, eða jafnvel ríflega það, af tekjum þeirra kemur frá jöfnunarsjóði. Það er þannig ekkert samband á milli skattgreiðandans og sveitarfélagsins. Til þess að sveitarfélagið sé sjálfstætt í tekjuöflun sinni þarf það að ráða tekjustofnum sínum. Þess vegna eiga tekjustofnar sveitarfélaga að vera þannig ákvarðaðir að tekjurnar renni beint til viðkomandi sveitarfélags, annaðhvort með því að sveitarfélagið leggur sjálft gjöld á viðkomandi einstakling - fyrirgefðu, forseti, ég held að ég sé að ónáða þennan fund hérna úti í sal - annaðhvort með því að sveitarfélagið leggur gjöld beint á gjaldandann, einstakling, fyrirtæki eða lögaðila, eða þá að sveitarfélagið fær tekjur sínar beint af almennum tekjustofni eins og virðisaukaskatti, fjármagnstekjuskatti eða einhverju slíku þar sem ákvæði laganna gengur frá því hvernig eigi að dreifa þeim fjármunum til einstakra sveitarfélaga. Þá er aldrei neinn milliliður í þeim efnum sem getur tekið eigin ákvarðanir um tekjurnar og hvernig þeim er dreift. Þetta vildi ég láta koma fram, virðulegi forseti. Í þriðja lagi vil ég segja, og kannski rifja það upp, að þegar þetta var sett í lög 1993 var það að beiðni Reykjavíkurborgar sem var þá undir stjórn Sjálfstæðisflokksins. Hún stóð þá í þeim sporum að hún þurfti að afla sér hærri tekna og þurfti að hækka útsvarið. Sjálfstæðisflokkurinn sem var með meiri hluta þá hafði ekki pólitískt þrek til að taka sjálfstæða ákvörðun á heimavelli um að hækka útsvarið. Þess vegna var farin sú leið að koma með erindi til Alþingis og biðja það að setja lágmark, setja gólf í útsvarið, og Alþingi varð við því. Gólfið var auðvitað valið passlega til þess að það hentaði Reykjavíkurborg á þeim tíma þannig að þar með var útsvarið í Reykjavík á skattgreiðendur hækkað með lögum frá Alþingi en ekki með beinni ákvörðun hins pólitíska meiri hluta. Sá sem lagði þessu mest lið var þáverandi formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga sem heitir Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson. Það er dálítið merkilegt um þróunina á stöðu hans á síðustu vikum að tekið skuli upp þetta helsta baráttumál hans frá 1993 hér á Alþingi.

Frú forseti. Það eru tvö stjórnsýslustig í þessu þjóðfélagi. Við stöndum frammi fyrir því að annað, þ.e. sveitarstjórnarstigið, á alltaf undir högg að sækja. Sveitarfélögin í landinu eru mjög skuldsett en ríkissjóður er að verða skuldlaus, skuldar a.m.k. ekki orðið mikið. Það er spurning hvort ekki þurfi að taka á þessum vanda í alvöru, leiðrétta þetta og breyta þessu með þeim hætti að bæði þessi stig standi jafnfætis. Auðvitað er það frumvarp sem lagt er fram hér ákveðin breyting á frelsi sveitarfélaganna. Það gengur hins vegar bara út á það að lækka, taka lágmarkið af sem er kannski allt í lagi. Ég þekki reyndar ekki þau sveitarfélög sem óska eftir því að fá að lækka prósentuna á útsvarinu niður fyrir það sem hún er núna. Það getur vel verið að einhver sveitarfélög geti það en þau eru ekki mörg í þessu ágæta landi. Flest sveitarfélög skulda mikla peninga og sérstaklega þau á landsbyggðinni. Sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu standa kannski ágætlega, og þó ekki því að mörg þeirra skulda mikið og standa í miklum framkvæmdum. Þau eru að byggja upp skóla, dagheimili, götur og önnur samfélagsleg mannvirki af ýmsum toga. Það er auðvitað fagnaðarefni að fá frumvarp sem gefur okkur tækifæri til að ræða þessi mál. Ég held að það þurfi að taka umræðu um skiptingu á milli þessara stjórnstiga, sveitarstjórnarstigsins og ríkisins, og stokka þetta hressilega upp.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um að lækka skatta og það er mjög ánægjulegt. Ég þakka hv. þm. Erlu Ósk Ásgeirsdóttur fyrir að leggja þetta frumvarp fram sem sýnir að enn þá blása ferskir vindar hjá ungu fólki á Íslandi. Það er furðulegt að setja lágmark á útsvar sveitarfélaga því að það er atlaga að sjálfsforræði þeirra. En það má líka ræða hvort það sé eðlilegt að hafa hámark á útsvarinu þó að það sé náttúrlega miklu alvarlegri umræða. Ég vil benda á að stærsta sveitarfélag landsins tók ákvörðun um það í gær eða fyrradag, þ.e. Orkuveitan, þessi fræga, að taka þátt í að leggja ljósleiðara til Evrópu og lagði þar í litlar 500 millj., þ.e. fimmþúsundkall á hvern einasta Reykvíking, í samkeppni við einkaaðila sem ætlar líka að leggja svona streng. Það mætti eflaust heldur lækka útsvarið í Reykjavík og fela Reykvíkingum að ráðstafa sínum peningum sjálfir en að láta ráðstafa þeim fyrir þá. Þetta gengur út á það hvort opinberir aðilar eigi að fara ofan í vasana okkar skattborgara eða ekki. Ég er hlynntur því að við fáum að eyða peningunum okkar sjálf en ekki Reykjavíkurborg í alls konar svona ævintýri.

Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir óska hv. þm. Erlu Ósk Ásgeirsdóttur til hamingju með jómfrúrræðuna og að leggja fram þetta frumvarp. Ég tek heils hugar undir það frumvarp að gefa sveitarfélögunum tækifæri til að lækka útsvar og afnema þær skerðingar sem þar eru. Ég hefði hins vegar kosið að hámarkið hefði líka verið tekið af. Þó að ég sé gegnumsneitt á móti hækkun skatta snýst þetta engu að síður um sjálfsforræði sveitarfélaganna. Og kjósi einstök sveitarfélög að fara þá leið að lækka útsvar eða fara ofar er það einfaldlega á þeirra sjálfsforræði þó að meginmarkmiðið eigi að vera að hafa skatta í lágmarki. Hins vegar er þetta frumvarp innlegg í þá umræðu fyrir sveitarfélögin í landinu með hvaða hætti við eigum að skoða tekjustofnana alla. Flestir vita að það eru nokkur sveitarfélög hér í landinu sem standa vel, geta leyft sér að lækka útsvarið og gera ýmislegt sem önnur sveitarfélög geta einfaldlega ekki. Sjálfsforræði sveitarfélaganna þarf að vera virkt en ég fagna frumvarpi um lægri skatta. Ég fagna öllum frumvörpum um lækkun skatta. Ég lít fyrst og síðast á þetta frumvarp sem innlegg í umræðuna um tekjustofna sveitarfélaga. Það er brýnt, og ég tek undir með hv. þm. Grétari Mar Jónssyni, að það þarf að skoða vel þau stjórnsýslustig tvö sem eru í landinu, ríkið annars vegar og sveitarfélögin hins vegar. Ekki standa öll sveitarfélög illa. Mörg sveitarfélög standa mjög vel og eru að gera góða hluti. Það er bara einfaldlega þannig og það er ekki hægt að setja alla undir sama hattinn.

Forseti vill minna þingmenn á að þeir ávarpi ekki einstaka þingmenn úr ræðustóli Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég vil leggja nokkur orð inn í þessa umræðu og óska hv. þingmanni til hamingju með þetta mál og með ræðu sína hér. Ég hef hins vegar velt því fyrir mér, af því að kjördæmavika er nýafstaðin og þingmenn hafa verið á ferð um kjördæmi sín, en þannig er það í mínu tilfelli að ég varð ekki mikið vör við það að sveitarfélögin væru að óska eftir því eða teldu sig í stakk búin til þess að lækka skatta. Það var frekar á hinn veginn að eitthvað skorti á til þess að þau gætu staðið undir þeim kröfum og lögbundnu skyldum sem þau hafa. Ég álít því að þó að ástæða sé til þess að velta öllum hlutum fyrir sér þá er a.m.k. staða sveitarfélaga á landsbyggðinni ekki þannig að þau mundu notfæra sér það unnvörpum að lækka skattana eða lækka útsvarið þó svo að heimild væri til þess að fara í þá vegferð. En það er auðvitað eilíft umræðuefni hvernig tekjuskiptingin er milli ríkis og sveitarfélaga og það er í gangi vinna sem tengist þeirri skiptingu. Svo er það líka alltaf umræðuefni hér á hv. Alþingi hvaða verkefni sveitarfélögin eigi að hafa og hvort það eigi ekki frekar að fjölga þeim en fækka. Það er forvitnilegt að vita og fylgjast með því og fá upplýsingar um það hvaða hugmyndir ný ríkisstjórn hefur um það að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga því að vissulega geta sveitarfélögin ráðið við mörg af þeim verkefnum sem eru hjá ríkinu og væru betur komin í nærþjónustu. En lækkun skatta er ekki einmitt það sem ég tel að mundi falla vel inn í efnahagslíf á Íslandi á þessari stundu þar sem við erum að berjast við þenslu eins og fjallað var um fyrr á þessum morgni. Engu að síður þá eru engin mál þannig að það megi ekki ræða þau og þetta er eitt af þeim sem full ástæða er til að fjalla um þegar horft er til lengri tíma. En miðað við stöðuna í dag þá tel ég ekki að þetta sé sérstakt forgangsverkefni.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir góðar undirtektir sem málið hefur fengið og ég vil taka undir að það er mjög mikilvægt að ræða tekjustofna sveitarfélaganna enda hefur þá mjög mikið borið á góma í umræðunni undanfarið og mikið hefur heyrst frá sveitarfélögunum. Aðalumræðuefnið hér áðan snerist um að með sömu rökum mætti afnema hámarksútsvarið líka. En mig langar að benda á að ef við horfum til lögmætisreglunnar þá er hún þannig að sveitarfélögum er ekki heimilt að taka ákvarðanir sem hafa íþyngjandi eða bindandi réttaráhrif fyrir borgarana. Stjórnarskráin segir okkur líka fyrir um það að skattamálum skal skipa með lögum og ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um að leggja skuli á skatt eða breyta honum eða afnema. Enginn skattur verði lagður á nema að heimild sé fyrir honum í lögum. Þar af leiðandi geta sveitarfélög ekki ákveðið útsvarsprósentuna sína. Það er mjög mikilvægt að það komi hér strax fram því að um hámarksútsvarið gilda í rauninni allt aðrar reglur, skattheimtan verður að vera bundin í lög. Það er ýmislegt sem tengist þessari umræðu eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson kom inn á. Hann vildi að sveitarfélögin hefðu frjálsar hendur í skattheimtu. Þá vísa ég aftur í þau rök sem ég vísaði til áðan, að það er löggjafarsamkundunnar að ákvarða skatta. Það eru mörg mál sem tengjast þessu og mjög eðlilegt að umræðan fari strax út í að ræða hámarksskattheimtuna. En það er ýmislegt annað sem tengist henni líka og jöfnunarsjóður er til að mynda byggður í kringum hámarksútsvarið, það er að segja að jöfnunarhlutinn í jöfnunarsjóði sem skiptist milli sveitarfélaganna þar sem fjármálin standa ekki nógu vel, en það eru u.þ.b. 3 milljarðar sem skiptast þar, sveitarfélögin fá ekki úthlutað úr jöfnunarsjóði nema að vera með útsvarið í botni. Þannig er kerfið í rauninni letjandi því að það hvetur til hærri skattheimtu sveitarfélaganna. Það er hvetjandi fyrir sveitarfélögin að hafa útsvarið í botni til þess að fá tekjur úr jöfnunarsjóði af því ef sveitarfélögin fara svo í það að lækka útsvarið, þá falla jöfnunartekjur jöfnunarsjóðs niður. Annað sem tengist umræðunni er líka stærð sveitarfélaga. Þegar stærðin var ákveðin 1986 kom nefnd með tillögur um að lágmarksstærð í sveitarfélögum skyldi vera 200 manns í hverju sveitarfélagi. Við þekkjum það hins vegar að lágmarksstærð sveitarfélaga í dag er 50 íbúar. Fari hún undir það þrjú ár í röð ber sveitarfélögunum að sameinast öðrum. Þetta hefur að sjálfsögðu líka áhrif á það hvernig staða sveitarfélaganna er. Ég held að það hafi verið hv. þm. Gunnar Svavarsson sem kom inn á það að sveitarfélögin gætu ekki höndlað verkefni sín nógu vel og löggjafarvaldið hefði kannski fært einhver verkefni yfir sem sveitarfélögin hefðu ekki höndlað nógu vel. Þetta tengist líka stærð sveitarfélaganna. Í dag er um helmingur sveitarfélaga með íbúa undir 500, við sjáum að sveitarfélögin eru mjög smá á Íslandi. Meðaltalið er reyndar 2.900 í hverju sveitarfélagi en stóru sveitarfélögin hérna á suðvesturhorninu skekkja myndina auðvitað mjög mikið. Mér finnst mikilvægt í þessari umræðu að sjálfsforræði sveitarfélaga verði styrkt með því að afnema þetta lágmarksútsvar. Það eru ekki mörg sveitarfélög sem eru með útsvar í lágmarki. Það eru einungis þrjú. En mér finnst þetta samt sem áður snúa að því hvernig við horfum á skattheimtu í heild sinni. Við eigum almennt ekki að mínu mati að setja lágmarksskatta af því það er letjandi fyrir stjórnvöld. Í framhaldi af þessu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og skattanefndar.

Forseti vill taka það fram að lögin um tekjur sveitarfélaga heyra undir félagsmálaráðuneytið og þar með gengur frumvarpið til félagsmálanefndar.

Herra forseti. Í gær ræddum við hér á hinu háa Alþingi jafnréttismál, árangur og árangursleysi á því sviði á síðustu áratugum. Af umræðunni mátti ráða óþolinmæði yfir því hversu hægt miðar í áttina að fullkomnu jafnrétti kynjanna hér á landi. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á barnalögum, nr. 76/2003, með síðari breytingum. Ég fullyrði að þær breytingar sem ég legg til á barnalögum hér í dag eru nátengdar jafnréttismálum og órjúfanleg forsenda þess að frekari árangur náist á því sviði. Áður en lengra er haldið í þessari framsögu vil ég undirstrika það að allt það sem ég segi hér um sem jafnasta foreldraábyrgð, sem jafnasta umgengni, tvöfalt lögheimili og sameiginlega forsjá samkvæmt dómi, á við um þau tilvik þar sem foreldrar eru bæði góðir og hæfir uppalendur og eiga ekki við nein sérstök vandamál að stríða. Sem betur fer eru það yfir 90% foreldra sem falla í þann hóp. Undantekningar eru vissulega til en við bregðumst við þeim með öðrum hætti en þeim sem hér er lagt til. Í mínu aðalstarfi sem lögmaður fæst ég mikið við málefni foreldra sem standa á þeim krossgötum í lífinu að ætla að slíta sambúð sinni. Þau standa frammi fyrir erfiðum ákvörðunum í lífinu, ákvörðunum eins og þeim: Hvernig högum við umgengni okkar og barnanna? Hjá hvoru okkar verður lögheimili barnanna? Stundum stendur baráttan um það hvort foreldrið verður með forsjána þótt sameiginleg forsjá hafi verið lögleidd sem meginregla hér á landi á síðasta ári. Í ljósi þessa tel ég mig hafa góða innsýn í stöðu foreldra og barna þegar að sambúðarslitum kemur. Ég fullyrði að þótt forsjárdeilum hafi kannski ekki fjölgað í umtalsverðum mæli á liðnum árum þá virðast þau forsjármál sem verða að forsjárdeilum vera að harðna. Og af hverju skyldi það vera? Ég tel að forsjárdeilur séu ein birtingarmynd árangurs af þeirri jafnréttisbaráttu sem konur með stuðningi karla hafa háð síðasta aldarfjórðunginn eða svo. Af þessari jafnréttisbaráttu leiddi m.a. að konur flykktust út á vinnumarkaðinn. Við kröfðumst jafnra launa og jafnra tækifæra til náms og starfs. Á kvennafrídaginn 1975 sögðum við: Já, ég þori, get og vil. Í öllu þessu umróti hefur verkaskipting á heimilunum eðlilega breyst. Í vaxandi mæli eru konur farnar að átta sig á því að það er sjálfsagt og eðlilegt að gera kröfur til sambýlismanna sinna og eiginmanna um þátttöku í heimilisstörfum og öllu því sem lýtur að umönnun barna. Karlar sem áður höfðu í takmörkuðum mæli sinnt börnum sínum eru farnir að eyða með þeim meiri tíma og finna þannig hversu dýrmætt og mikilvægt það er að eiga þá samveru með börnum sínum. Breytingar á fæðingarorlofsreglum, ekki síst þær stórstígu breytingar sem urðu frá 1. janúar 2001, hafa enn ýtt undir þessa þróun. Af þessum nýju orlofsreglum leiðir að nú eru feður heima með börnum sínum, líka á þeim tíma sem þau eru algerlega ósjálfbjarga og í öllu upp á umönnunaraðila sinn kominn. Mæður einoka ekki lengur þennan tíma eins og áður var. Og hverjar eru afleiðingar þessa? Við skilnað eða sambúðarslit eru það æ oft karlarnir sem segja: Já, ég þori, get og vil, - þegar kemur að því að ræða hvor aðilinn á að vera meginumönnunaraðili barnanna eftir samvistarslitin. Í þessu felst ein stærsta breytingin frá því sem áður var því nú gera karlar í æ ríkari mæli kröfur til virkrar þátttöku í lífi barna sinna eftir skilnað, eins og konurnar hafa krafist af þeim meðan allt lék í lyndi. Feður sætta sig ekki lengur við að vera óvirkir þátttakendur í lífi barna sinna þótt sambúð þeirra og mæðranna ljúki. En þá bregður svo við að þegar til skilnaðar kemur gleymist oft jafnréttisbaráttan og mikilvægi þess fyrir börnin að njóta beggja foreldra sinna í sem ríkustum mæli þótt foreldrarnir beri ekki gæfu til að halda áfram vegferð sinni. Ágreiningur kemur upp milli foreldranna. Feður sem á sambúðartíma hafa sinnt börnum sínum jafnt og móðirin, og stundum jafnvel í meira mæli, verða að vonum undrandi og skilja ekki hvaðan á sig stendur veðrið ef móðirin vill nú verða meginumönnunaraðili án tillits til þess hvernig verkaskiptingin var í sambúðinni. En konum er að hluta til vorkunn í þessari afstöðu sinni. Af hverju segi ég það? Jú, því þrátt fyrir alla jafnréttisbaráttuna þá er hið ríkjandi viðhorf í þjóðfélaginu það að við skilnað foreldra eigi börn að fylgja mæðrum og að feður eigi að sætta sig við að vera helgarpabbar. Konur sem fylgja jafnréttishugsjóninni alla leið og telja sjálfsagt og eðlilegt að feður komi til jafns við þær að umönnun barnanna þurfa oftar en ekki að þola aðfinnslur og jafnvel aðdróttanir um það hvort þær eigi við einhver persónuleg vandamál að stríða. Körlum sem axla eðlilega foreldraábyrgð við skilnað er á hinn bóginn hampað sem sérstaklega duglegum og aðdáunarverðum. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt dáðst að konum sem einar sjá um börn sín, stundum með litlum stuðningi feðra. Ég hef hins vegar mjög oft heyrt dáðst að körlum í þeim sporum, jafnvel þó að þeir geri ekkert meira en það að axla til jafns við móðurina ábyrgð á börnunum sem þeir eiga með henni. Hér endurspeglast ríkjandi viðhorf, hið raunverulega hugarfar í jafnréttismálum. Þetta viðhorf og hugarfar endurspeglast í svo mörgu öðru. Það endurspeglast meira að segja hjá hinu háa Alþingi sjálfu. Alþingi fellur í hefðbundnar kynjaklisjur og gerir það örugglega ekki af ásetningi. Ég fékk afhenta þessa bók, Háttvirtur þingmaður, þegar ég tók við þingmannsstörfum hér í síðustu viku. Þar er fjallað um þingstörfin og ýmislegt gagnlegt fyrir nýjan þingmann. Handbókin er skemmtilega myndskreytt en ég hnaut um tvær myndanna. Á bls. 49 er grínug mynd af þingmanni sem er greinilega að vinna heima, sennilega við eldhúsborðið, í fartölvunni sinni. Heimiliskötturinn og börnin láta þingmanninn ekki í friði. Og hvors kyns er þingmaðurinn á myndinni? Jú, það er kona. Teiknaranum hefur greinilega ekki dottið í hug að karlþingmaður þurfi að búa við þau vinnuskilyrði heima að kötturinn og börnin láti hann ekki í friði meðan hann sinnir mikilvægum störfum fyrir land og þjóð. Á næstu opnu, bls. 51, er talað um ræstingar. Þar er einnig grínug teikning af ræstitækninum sem fer eins og hvítur stormsveipur hér um sali að starfsdegi loknum. Hvors kyns er ræstitæknirinn? Það er kona. Þarna birtast, í þessum annars skemmtilegu skopmyndum, hin hefðbundnu viðhorf í þjóðfélaginu. Konur sjá um börn, ræstitæknar eru konur. Víkjum þá aftur að barnalögunum sem hér eru til umfjöllunar. Þau hafa sætt breytingum frá þeim tíma sem þau voru fyrst lögfest á Alþingi í byrjun 9. áratugar. Það er merkilegt til þess að hugsa að það var fyrst með þeim lögum sem umgengnisréttur föður við óskilgetið barn sitt var lögfestur, það eru ekki nema 25 ár síðan. Það má með sanni segja að við höfum verið mjög varkár með allar nýjungar varðandi þann lagaramma sem við sníðum börnum og foreldrum. Það var t.d. ekki fyrr en 1992 sem við treystum okkur til að leyfa foreldrum að semja um sameiginlega forsjá. Þá hafði sú skipan viðgengist alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum um margra ára skeið, síðast verið tekin upp í Danmörku 1985. Í frumvarpi því sem varð að barnalögum 1992 er vikið að þessu atriði og nefnt að síðast hafi sem sé sameiginlega forsjáin verið lögfest í Danmörku sjö árum áður. Það er líka vikið að því að í sumum löndum sé meira að segja dómstólum heimilt að dæma sameiginlega forsjá. En það var ekki talin ástæða til að stíga svo stórstíg skref þannig að strax árið 1992, þegar við lögfestum sameiginlega forsjá sem heimildarákvæði, voru öll okkar nágrannalönd komin miklu lengra á þessu sviði. Það var ekki fyrr en á síðasta ári sem við treystum okkur til að gera sameiginlega forsjá að meginreglu. Enn höfum við ekki treyst okkur til þess að lögfesta heimild til dómstóla til að dæma megi sameiginlega forsjá. Danir hafa verið síðastir í þessari þróun og það er svo sem ekki langt síðan þeir lögfestu breytingar, það var gert núna frá og með 1. október sl. Svíar hafa hins vegar lengi haft í sinni löggjöf slíkar reglur. Það má því með sanni segja að við höfum hér á landi stigið afar varlega til jarðar og ekki rasað um ráð fram þótt fyrir liggi að þessi atriði séu mikilvæg tæki í allri jafnréttisbaráttu. Það er nefnilega að mínu mati ekki fyrr en jöfn foreldraábyrgð næst fram sem fullt jafnrétti næst. Það eru liðin fimm ár frá því að síðasta endurskoðun á barnalögunum var gerð. En þá var ekki stigið skref sambærilegt við það sem gert hafði verið á Norðurlöndum og eins og ég vék að áðan var það ekki fyrr en í fyrra sem sameiginlega forsjáin var lögfest. Þær breytingar á barnalögunum sem hér eru lagðar til með því frumvarpi sem ég mæli fyrir hníga flestar í þá átt að gera foreldrum betur kleift en nú er að axla sem jafnasta foreldraábyrgð við skilnað eða sambúðarslit. Ég mun nú, herra forseti, víkja að helstu breytingunum sem frumvarpið felur í sér. Staðreyndin er sú að í vaxandi mæli semja foreldrar um það að börnin dvelji sem jafnast hjá þeim báðum. Slíkt fyrirkomulag tryggir að börnin njóti sem mest beggja foreldra sinna. Þegar foreldrar semja um slíkt fyrirkomulag er nauðsynlegt og eðlilegt að lögheimilið geti verið hjá þeim báðum. Slíkt er ekki hægt nú lögum samkvæmt. Þess vegna er í 4. gr. frumvarpsins lagt til að foreldrar geti við sambúðarslit ákveðið að lögheimili barnsins eða barnanna verði hjá þeim báðum. Samhliða er í 11. gr. frumvarpsins lögð til breyting á lögheimilislögum annars vegar og skattalögum hins vegar til að þessi breyting verði möguleg. Af þessari breytingu mun leiða að foreldrar sem deila foreldraábyrgð sinni sem jafnast geta samið um að lögheimili barnsins verði hjá þeim báðum og þau munu þannig bæði njóta þess opinbera stuðnings sem einstæðir foreldrar njóta. Sá stuðningur er nefnilega bundinn við lögheimilið. Ýmislegt annað hangir við lögheimilið, svo sem möguleiki foreldra til að tryggja börn sín með frístundatryggingum. Afleiðing af þessu hlýtur að verða sú að meðlagsgreiðslur falla niður í þessum tilvikum enda gert ráð fyrir því að þegar foreldrar haga málum með þessum hætti axli þau einnig að jöfnu allar framfærsluskyldur með barninu. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á 28. gr. barnalaga að skýrt komi fram í nýrri málsgrein að þegar svo háttar til að forsjá sé sameiginleg en lögheimili einvörðungu hjá öðru foreldrinu geti lögheimilisforeldrið ekki flutt lögheimili nema með samþykki hins. Í raun ætti þessi breyting að verða ónauðsynleg því að það kemur skýrt fram í 4. mgr. 28. gr. barnalaga að forsjá feli í sér rétt og skyldur fyrir foreldri til að ákveða búsetustað þess. Þjóðskrá hefur hins vegar í framkvæmd túlkað þetta lagaákvæði þannig að lögheimilisforeldrið eitt hafi þennan rétt, líka þegar forsjáin er sameiginleg. Á sama tíma er skýrt tekið fram í lögunum að lögheimili barns megi ekki flytja til útlanda nema með samþykki hins foreldrisins sem fer sameiginlega með forsjána. Engu að síður getur háttað svo til að það sé meira vandamál fyrir foreldri að barnið flytji t.d. til Vopnafjarðar eða Þórshafnar en til Kaupmannahafnar því að samgöngur við Kaupmannahöfn eru mun auðveldari en við Vopnafjörð eða Þórshöfn, og miklu kostnaðarminni. Með 5. og 6. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 34. og 35. gr. barnalaga. Hér eru lagðar til nauðsynlegar breytingar til að stuðla að því að dómari geti í forsjármáli annaðhvort breytt forsjá annars foreldrisins yfir í sameiginlega forsjá eða, þegar krafist er slita á forsjá, neitað að fallast á kröfuna og dæmt forsjána sameiginlega áfram. Jafnframt eru í ákvæðinu fyrirmæli um að sameiginlegri forsjá megi ekki slíta nema til þess séu ríkar ástæður og að slík tilhögun sé barninu fyrir bestu. Jafnframt er í ákvæðinu lögð sú lína að dómari geti ákveðið foreldrinu sem ekki fær lögheimilið umgengni í allt að sjö daga af hverjum 14. Með þessu er í lagatexta verið að sýna að sem jöfnust umgengni er sjálfsögð og eðlileg. Eftir þessa breytingu, ef hún nær fram að ganga, erum við að feta í fótspor frændþjóða okkar, Svía og Dana, og fleiri eins og ég hef áður vikið að. Ef þessi tillaga nær fram að ganga er nauðsynlegt að gera tæknilegar breytingar á 35. gr. barnalaga og þær breytingar eru lagðar til í 6. gr. frumvarpsins. Ég tel ekki ástæðu til að rekja þær sérstaklega því að þær eru meira tæknilegs eðlis en stuðla að því að tryggja að í forsjármálinu sjálfu standi foreldrarnir jafnfætis þannig að í bráðabirgðaforsjármáli séu ekki teknar ákvarðanir sem erfitt verður að snúa við. Herra forseti. Breytingarnar sem ég hef hér rakið eru þær breytingar sem ég tel vera mikilvægastar með tilliti til þróunar kynjajafnréttis hér á landi. Í frumvarpinu eru þó fleiri breytingartillögur. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að karlmaður sem telur sig föður barns geti höfðað barnsfaðernismál. Sifjalaganefnd gerði ráð fyrir þessum möguleika í frumvarpi til barnalaga 2003 en þá kaus hið háa Alþingi sjálft að fella þá heimild niður í þeim tilvikum sem barn er feðrað svokallaðri pater est reglu vegna áhyggna af tilefnislausum málshöfðunum, eins og það er orðað í nefndarálitinu hjá allsherjarnefnd. Ég tel nýlega reynslu fullorðins manns sem reyndi að fá staðfest faðerni sitt sýna að dómstólar gæta ýtrustu varúðar af þessum tilefnum og því er ástæðulaust að treysta ekki dómstólum í þessum efnum. Ég tel að það sé alvarlegt brot á karlmanni sem er í þessari stöðu að geta ekki leitað til dómstóla og legg því til þessa breytingu. Ég hef hins vegar velt því fyrir mér hvort eðlilegri staðsetning á þessari heimild væri í III. kafla laganna þar sem fjallað er um ógildingar- og vefengingarmál en í II. kaflanum þar sem fjallað er um barnsfaðernismál. Sifjalaganefnd gerði ráð fyrir því að heimildin væri staðfest á þessum stað í lögunum en ég legg til að hv. allsherjarnefnd hugi sérstaklega að þessu atriði þegar hún fjallar um frumvarpið. Í 3. gr. er lögð til sú breyting að forsjá við andlát falli alltaf í skaut hinu kynforeldrinu, sú verði meginreglan. Nú eru reglur þannig að stjúpforeldri gengur framar kynforeldri ef foreldri er eitt með forsjána. Þetta veit ég að mjög margir forsjárlausir foreldrar, konur jafnt sem karlar, eru óánægð með. Ég legg þó til enga breytingu á því ákvæði sem þegar er í lögunum, að forsjárforeldri geti í þessum kringumstæðum gefið yfirlýsingu með fyrirmælum um hvert forsjáin skuli fara að því látnu. Ef slík yfirlýsing liggur fyrir verður það dómstóla að meta hvar hagsmunum barnsins verði best borgið, hjá stjúpforeldrinu eða kynforeldrinu. Í 7. gr. frumvarpsins eru lagðar til tvær breytingar á 30. gr. barnalaga sem miða að því annars vegar að láta það koma skýrt fram í lagatextanum að sýslumenn geti úrskurðað um sem jafnasta umgengni. Þessi hefðbundna helgarumgengni, frá föstudegi til sunnudags eða mánudags, verði ekki það viðmið sem haft er að leiðarljósi, það megi úrskurða umgengni í allt að sjö daga af hverjum 14. Hins vegar er í 7. gr. lögð til sú breyting að meginreglan verði sú við umgengni að kostnaður vegna hennar skiptist milli foreldranna í stað þess að nú er hann eingöngu á herðum þess foreldris sem sinnir umgengninni. Síðasta breytingin sem ég ætla að víkja hér að er lögð til í 9. gr. Þar er lagt til að lítils háttar breyting verði gerð á 52. gr. barnalaga. Þessi breyting lætur líka lítið yfir sér en er afskaplega mikilvæg fyrir forsjárlaust foreldri. Nú er litið svo á að forsjárlaust foreldri eigi ekki rétt á nema munnlegum upplýsingum um barn sitt frá ýmsum aðilum, eins og leikskóla, skóla, barnaverndaryfirvöldum, heilbrigðisstofnunum. Þessi túlkun byggir ekki á neinu skýru orðalagi í lögum, heldur skýringarreglu í greinargerð sem fylgdi breytingu sem gerð var á barnalögunum 1995. Það er sjálfsagt og eðlilegt að forsjárlaust foreldri eigi fortakslausan rétt á því að fá skriflegar jafnt sem munnlegar upplýsingar um barn sitt og þessi breyting lýtur að því að tryggja þann rétt. Herra forseti. Ég vék að því í upphafi máls míns að við hefðum í gær rætt á hinu háa Alþingi jafnréttismál vegna nýs frumvarps hæstv. félagsmálaráðherra á því sviði. Mér fannst einn rauður þráður í umræðunni vera sá að jafnrétti náum við ekki til fulls nema með hugarfarsbreytingu. Við erum öll afsprengi þess samfélags sem við ólumst upp í. Ég rakti áðan dæmi um hefðbundin kynjaviðhorf sem endurspeglast meira að segja í útgefnu efni frá Alþingi. Það gerði ég ekki til að vera leiðinleg, heldur fyrst og fremst til að benda okkur á hvað við sjálf þurfum endalaust að vera vakandi fyrir því að falla ekki í hinar hefðbundnu klisjur um hlutverk kynjanna. Við þurfum daglega og oft á dag að minna okkur á það að við verðum að hugsa út fyrir þann kassa sem uppeldið hefur sett okkur. Við erum öll afsprengi þess uppeldis sem við fengum, ef einhverju á að breyta verðum við að byrja á því að breyta okkur sjálfum, konur jafnt sem karlar. Herra forseti. Það er einlæg sannfæring mín að til að kynjajafnrétti náist þurfi löggjöf sem endurspeglar slík viðhorf á öllum sviðum. Það duga ekki einvörðungu metnaðarfull lög um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Löggjöfin á öllum sviðum þarf að hafa kynjajafnrétti að leiðarljósi. Þær breytingar sem ég hef hér mælt fyrir og legg til eru af þeim toga. Ég veit að það er sjaldgæft að þingmannafrumvörp séu samþykkt á hinu háa Alþingi. Ég el þó þá von í brjósti að þetta frumvarp geti orðið mikilvæg undantekning frá þeirri reglu og að hv. allsherjarnefnd afgreiði frumvarpið úr nefndinni. Börnin okkar eiga það einfaldlega inni hjá okkur að við stígum þau skref sem þarf í löggjöf til að tryggja að þau njóti alla daga sem mestra og bestra samvista við báða foreldra sína, hvort sem foreldrar þeirra búa saman eða ekki.

Hæstv. forseti. Ég vil óska hv. þm. Dögg Pálsdóttur til hamingju með jómfrúrræðuna og vel unnið frumvarp. Það er gott að slíkt frumvarp skuli vera komið fram en í því er mælt fyrir um að stigið sé ákveðið skref til aukins kynjajafnréttis. Ég er sammála frumvarpinu og mun greiða því atkvæði og veita því fyrirgreiðslu eftir því sem ég best get. Ég velti þó fyrir mér einu atriði í frumvarpinu og það er hið sameiginlega lögheimili. Ég get ekki séð annað en að það valdi töluvert miklu raski og þar sé verið að leggja til atriði sem miðað við ýmis önnur lög getur valdið erfiðleikum í framkvæmd. Yfirleitt er það þannig, eins og hv. þm. Dögg Pálsdóttir þekkir sjálfsagt sem lögmaður, að sameiginlega lögheimilið er ekki vandamál þegar sameiginleg forsjá gengur upp á annað borð. Mér finnst þetta þurfa frekari skoðunar við. En ákvæði eins og t.d. það sem kemur fram í 3. gr. frumvarpsins, um að forsjá fari til kynforeldris sem ekki er forsjárforeldri, er sjálfsögð mannréttindi. Þetta er eðlileg breyting og alveg furðulegt að hún skuli ekki hafa verið gerð þegar barnalögin voru síðast endurskoðuð. Ég óska hv. þingmanni til hamingju með frumvarpið og glæsilega jómfrúrræðu. Ég vænti þess, tek undir það með henni, að meginefni þessara laga verði lögfest.

Herra forseti. Athugasemdir um sameiginlegt lögheimili eða lögheimili á tveimur stöðum eru nákvæmlega af þeim toga sem ég var að vara við. Við erum þá enn í þessum kassa. Við þurfum að finna lausn á þessu og þess vegna held ég að það sé algerlega framkvæmanlegt að hafa lögheimili á tveimur stöðum. Það getur vel verið að við náum markmiðinu með öðrum hætti en meðan lögheimilislögin eru eins og þau eru, þá verðum við að gera það svona. Bara til ábendingar: Ég þakka kveðjur vegna jómfrúrræðu en hún var raunar flutt í gær.

Virðulegi forseti. Ég held að frumvarpið sem hér liggur fyrir, frumvarp hv. þm. Daggar Pálsdóttur, sé allrar athygli vert. Það er brýnt að ræða hér á Alþingi málefni forsjárlausra foreldra, sem eru margir í samfélaginu. Ég held að þetta hljóti fyrst og fremst að snúast um hagsmuni barnanna, þeirra hagsmunir eru að umgangast báða foreldra sem mest. Ég vil byrja á því að nefna 4. gr. frumvarpsins, lögheimilisákvæðið. Ég tel mjög mikilvægt að því verði breytt í þá átt sem hér er lýst. Staðreyndin er sú að þegar barn á lögheimili hjá öðru foreldri hefur það foreldri rétt til barnabóta og hitt foreldrið er meðlagsskylt nema foreldrið þar sem barnið á lögheimili afsali sér meðlagi. Jafnvel þó að samkomulag sé ágætt á milli foreldra þá er það nú svo þegar peningar eru í spilinu að fólk afsalar sér þeim ekkert endilega sjálfviljugt. Ég tel að samkomulagið þurfi að vera meira en lítið gott ef fjármálin eiga líka að rúmast þar inni. Ég held því að það sé mjög gott að setja inn þetta ákvæði til þess að tryggja ákveðið jafnræði og koma í veg fyrir óþarfa deilur út af fjármunum. Hv. flutningsmaður ræddi það hér að þá fengju báðir foreldrar greiðslu sem einstæðir foreldrar og mér finnst kannski þurfa að skoða útfærsluna á því. Hver er kostnaðurinn af því? En ég held að þetta sé almennt framfaraspor. Sama má segja um kostnaðarskiptingu vegna umgengni, sem rætt er um í 7. gr. frumvarpsins. Fjármálin flækjast oft fyrir foreldrum sem jafnvel hafa með sér gott samkomulag. Það er gott að skýrar sé kveðið á um þau. Það eru vissulega hagsmunir barna að umgangast báða foreldra sem mest en ég velti þó fyrir mér orðalaginu í 5. gr., 7. gr. og 8. gr. þar sem að jafnaði er kveðið á um 7 daga af 14, þ.e. jafn umgengnisréttur er skilgreindur á þennan þrönga hátt. Ég velti því fyrir mér hvort orðalagið sé of stýrandi. Aðstæður eru mjög mismunandi eftir heimilum. Í sumum tilvikum getur verið gott að vera í lengri tíma í senn hjá foreldrum til skiptis frekar en að vera alltaf á milli heimila, milli vikna. Það getur skapað óróa fyrir barn að eiga heima á einum stað þessa vikuna og öðrum stað næstu viku. Hvar er þetta dót? Það er á hinum staðnum. Það er á hinu heimilinu. Þótt við viljum tryggja sem jafnasta umgengni hlýtur hún náttúrlega líka að verða mismunandi eftir aldri barns. Hagsmunir barns sem er eins árs eru aðrir en hagsmunir barns sem er 10 ára eða 16 ára. Aðstæður eru ólíkar, ekki bara eftir heimilum heldur líka eftir aldri barna. Ég velti því fyrir mér hvort orðalagið geti talist of stýrandi og reikna með að það verði rætt í allsherjarnefnd. Ég vil vekja athygli á þessu því að ég tel mikilvægt að halda í ákveðinn sveigjanleika fyrir hvern einstakling og fyrir hverja fjölskyldu. Lögin mega ekki verða of, getum við sagt, forsjárhyggjuleg að því markmiði. Ég hef þegar nefnt hin jákvæðu spor með lögheimilið og kostnaðinn en í raun er það eitt og sér mikilvægt að fá upp umræðu um stöðu barna. Sívaxandi fjöldi barna á tvö heimili og fer mikið á milli heimila, er með tvær fjölskyldur og jafnvel sett af systkinum á hvorum stað. Ég held að mjög mikilvægt sé að fá þetta frumvarp fram, að við ræðum þessi mál á þingi og í allsherjarnefnd með hagsmuni barna og þar með foreldra að leiðarljósi. Hvað varðar málsgreinina sem hv. þm. Jón Magnússon gerði að umtalsefni, um að kynforeldri eigi eðlilegan rétt við fráfall maka, þá finnst mér mjög brýnt að það sé rætt. Það er jákvætt að breyta lögunum á þennan hátt nema einhver sérstök undantekning sé fyrir hendi og hv. flutningsmaður benti á að hún er til staðar í lögunum. Ég fagna þessari umræðu og tel hana mjög brýnt innlegg í jafnréttisumræðuna en velti fyrir mér hvort orðalag sé of stýrandi þegar rætt er um jafnan umgengnisrétt út frá ólíkum aðstæðum fólks.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þetta frumvarp er fram komið og ég fagna því að verið sé að mæla fyrir því þannig að málið fari í nefnd. Ég held að sambærilegt mál hafi ekki áður verið rætt í hv. allsherjarnefnd. Núna, árið 2007, verðum við að fara að stíga út úr kassanum í umræðum um fjölskyldumál. Við verðum að fara að stíga út úr þeim ramma sem við höfum lifað í hingað til. Fjölskylduform á Íslandi hefur gjörbreyst og það á mjög skömmum tíma. Öllum þessum breytingum, sem er stýrt af fullorðnum, tengjast börn sem við þurfum að huga að og gæta að. Við verðum að tryggja þeim að þau geti átt fullt og gott samband við báða foreldra til jafns. Mér finnst þetta mál athyglisvert vegna þess að útgangspunkturinn er réttur barnsins. Umræðan um forsjárforeldri sem ekki fer með lögheimili barns síns finnst mér áhugaverð. Sú umræða hefur ekki farið fram og við þurfum að breyta og laga margt varðandi forsjárlausa foreldra. Við þurfum ekki síður að beina sjónum að þeim sem fara með forsjána en eru ekki með lögheimilið. Mér finnst það áhugaverðasta í þessu frumvarpi að tekið skuli á þeim þætti, þ.e. lögheimili barnsins, að lagt sé til að því verði skipt á milli foreldra. Hv. varaþingmaður Guðmundur Steingrímsson hefur lagt inn fyrirspurn í þinginu, vill fá skriflegt svar til félagsmálaráðherra um stöðu forsjárforeldra sem hafa annað lögheimili en börnin þeirra. Það verður áhugavert að sjá svarið við þeirri fyrirspurn. Hann spyr félagsmálaráðherra hvort hún hyggist láta nefnd á vegum ráðuneytisins, sem á að kanna félagslega, fjárhagslega og réttarfarslega stöðu einstæðra og forsjárlausra foreldra, kanna á sama hátt foreldra sem eru með sameiginlegt forræði en hafa annað lögheimili en barn þeirra. Þetta skiptir líka máli vegna þess að það er oft í orði en ekki á borði sem hin sameiginlega forsjá á sér stað. Ég fagna þess vegna frumvarpinu mjög. Ég hef oft undrað mig á því hvers vegna annað foreldri barns sem er hjá báðum foreldrum nýtur eingöngu vaxtabóta, húsaleigubóta og barnabóta, hvers vegna eingöngu annar aðilinn fær slíkar bætur sem einstætt foreldri þegar hann deilir ábyrgðinni klárlega með hinu foreldrinu. Ég er ánægð með að hv. þm. Dögg Pálsdóttir kemur hingað inn og dregur okkur út fyrir þægindaboxið okkar í þessum efnum. Ég fagna umræðunni og hlakka til nefndarvinnunnar og ekki síst til þess að sjá umsagnirnar sem berast munu um málið. Hér er einnig verið að leggja til talsverðar réttarbætur til handa foreldrum sem ekki eru með forsjá. Ég fagna því verulega og tel að tími sé kominn til. Einnig er verið að tryggja umgengni barna við foreldri, þ.e. sú tillaga að meginreglan verði sú að forsjá barns færist til langlífari kynforeldris án tillits til þess hvort foreldrar hafi farið saman með forsjána eða ekki. Þetta getur skipt verulegu máli en engu að síður, eins og hv. þingmaður sagði, á ekki að taka út þá reglu að yfirlýsing frá forsjárforeldri geti haft áhrif ef forsjárforeldri telur réttara að annar en hitt kynforeldrið fari með forsjá barns. Það er ágætt að hafa þann varnagla, en ég tel það mjög mikilvægt skref að þetta verði meginreglan. Ég segi varnagla, vegna þess að við vitum að í ákveðnum tilfellum er kynforeldrið hreinlega ekki til staðar. Það er óþarfi að fara að elta menn inn í skóga Amason eða viðlíka til þess að leita þá uppi ef þeir vilja ekki finnast. Ég fagna líka þeim lið að forsjárlaust foreldri eigi rétt á munnlegum jafnt sem skriflegum upplýsingum um barn sitt. Það á að vera réttur hvers foreldris að fá upplýsingar um það sem er að gerast í lífi barna sinna. Ég ætla ekki að lengja mál mitt um þetta og fagna enn og aftur framkomu frumvarpsins. Ég vona að þingheimur eigi eftir að feta í fótspor hv. þm. Daggar Pálsdóttur og stíga aðeins út úr kassanum þegar farið verður yfir málið í hv. allsherjarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að gera sömu mistök og hv. þm. Jón Magnússon og óska framsögumanni frumvarpsins, hv. þm. Dögg Pálsdóttur, til hamingju með jómfrúrræðuna. Ég nota þá tækifærið og óska henni innilega til hamingju með jómfrúrræðuna í gær. Ég fagna mjög þessu frumvarpi. Mér finnst felast í því sannkallað jafnrétti og það vekur okkur til umhugsunar um atriði sem oft vilja gleymast í umræðunni. Mikilvægt er að við reynum að tryggja jafna foreldraábyrgð og ég er sammála flutningsmanni um að það sé besta leiðin til að ná fullkomnu jafnrétti. Við ræddum í gær jafnréttismál í tengslum við frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra um jafna stöðu og rétt karla og kvenna. Ég vakti athygli á því að frumvarpið væri að einhverju leyti of kvennamiðað. Ég hvet enn hv. félagsmálanefnd til að skoða þessi mál bæði út frá hagsmunum karla og kvenna. Það er einnig mikilvægt að þeim sem hafa sjónarmið feðra að leiðarljósi verði veittur tilnefningarréttur inn í jafnréttisráð. Ég fagna því að lögheimilisákvæðið sé tekið til athugunar og tel það mjög mikilvægt. Málið snýst ekki aðeins um barnabætur og vaxtabætur, eins og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir nefndi, heldur einnig um praktísk atriði, t.d. þau er varða tryggingar. Ef það foreldri sem barnið á ekki lögheimili hjá ætlar t.d. að tryggja barnið sitt í ferðalagi á þess vegum er það ekki hægt, tryggingaskilmálarnir koma í veg fyrir það. Barnið getur aðeins átt eitt lögheimili en breytingar á lögheimilisákvæðinu mundu leiðrétta það. Hin leiðin væri sú að tryggingafélögin áttuðu sig á því að í nútímaþjóðfélagi eru fleiri sambúðarform. Við getum, sem löggjafinn í þessu tilviki, lagfært það. Ég tel hugarfarsbreytingu nauðsynlega eins og flutningsmaður benti á og tek heils hugar undir orð hennar. Ég óska þessu frumvarpi alls hins besta í meðferð þingsins.

Hæstv. forseti. Það er ekki á hverjum degi sem nýir þingmenn leggja fram svona vel unnin og vönduð mál. Þegar fólk hefur svo yfirgripsmikla þekkingu á lögum og semur frumvarp af þessu tagi, getur maður ekki annað en dáðst að því hvernig málið er sett fram. Forsjármál eru eðli málsins samkvæmt einhver viðkvæmustu mál sem við fjöllum um á vettvangi löggjafans og opinberlega. Þau eru afar vandmeðfarin og mér er til efs að við getum sett reglur eða lög sem ná af einhverri sanngirni yfir öll tilvik sem koma upp milli foreldra sem slíta samvistum. Við sem áttum sæti í allsherjarnefnd þegar forræðismál voru til umfjöllunar tvö síðastliðin ár lærðum af því starfi að erfitt er að koma þessum málum undir lög eða reglur svo vel fari. Ef til vill má þó setja ákveðna þætti sem lagðir eru til inn í löggjöf. Það verður fróðlegt að heyra hvernig þeir sem fá málin til umsagnar að beiðni allsherjarnefndar munu fjalla um þau. Mig langar þó að nefna eitt atriði sem ég efast um að verði til bóta. Það er að sett verði í löggjöf að dæma megi um sameiginlega forsjá eins og hv. þm. Dögg Pálsdóttir leggur til. Eftir þá miklu umfjöllun sem fram fór í allsherjarnefnd á sínum tíma sannfærðist ég um að forsjármál væru þess eðlis að þau þyldu ekki dóm. Þess vegna er ég andvíg því að við setjum í löggjöf að dómurum sé heimilt að dæma sameiginlega forsjá. Ég hef verið fylgjandi málflutningi Jónasar Jóhannssonar, héraðsdómara hjá Héraðsdómi Reykjavíkur. Hann var gestur allsherjarnefndar þegar við fjölluðum um þessi mál og sendi okkur greinargerð um sjónarmið sín. Jónas telur að reyna eigi til þrautar að ná sáttum í forsjármálum og er einn af brautryðjendum meðal fræðimanna í þeim efnum. Árangur hans í sáttameðferð er svo mikill að ég sannfærðist um að með henni væri hægt að forðast dóm í forsjármálum. Beita þarf vissum aðferðum sem við þekkjum frá hinum Norðurlöndunum og félagsfræðingar, sálfræðingar og dómarar hafa tileinkað sér. Ég hef verið hvatamaður að því að sáttameðferðin sé reynd til þrautar og mér finnst eðlilegra að hún sem slík sé lögfest frekar en að leitt sé í lög að dómurum sé mögulegt að dæma hina sameiginlegu forsjá. Það verður áhugavert að fylgjast með umfjöllun um málið í nefndinni og ég óska hv. þingmanni enn til hamingju með vel unnið mál.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls í umræðunni fyrir mjög jákvæð viðbrögð við frumvarpinu. Þau gefa mér von um að frumvarpið nái í gegn á þinginu jafnvel þótt einhverjar breytingar verði á því. Mig langar til að nefna örfá atriði vegna þess sem komið hefur fram. Í fyrsta lagi nefndi hv. þm. Katrín Jakobsdóttir að of stíft væri að segja sjö daga af hverjum 14. Ég vil undirstrika að í lagatextanum stendur: Allt að sjö dögum af 14. Þar er því ekki sagt að það skuli vera sjö dagar af 14 heldur að það geti verið allt að sjö af hverjum 14. Á því er meginmunur og er einkum dómstólum og sýslumönnum sem fara með þessi mál bent á að með umgengni sé ekki aðeins átt við helgarumgengni eins og hefðbundið viðhorf er. Vissulega er ekki alltaf réttlætanlegt að umgengni sé sjö dagar af hverjum 14. Það verður að meta í hverju tilviki en þarna er eingöngu bent á svo geti verið við vissar aðstæður. Ég ætla ekki að hafa langt mál um hvort aldur barna skipti máli. Hefðbundið viðhorf er, m.a. hjá dómstólum, að börn virðist þurfa meira á mæðrum sínum að halda þegar þau eru ung. Ég mótmæli þessu viðhorfi. Fjölmörg dæmi sýna að börn þurfa á báðum foreldrum sínum að halda. Börn sem einhverra hluta vegna geta ekki verið með mæðrum sínum frá fæðingu spjara sig prýðilega hjá feðrum sínum. Hér er enn um kynjaviðhorf og kassahugsun að ræða og því þurfum við að breyta. Eins og réttilega var bent á vantar okkur nánari skilgreiningu á því hvað felst í sameiginlegri forsjá. Til að mynda er túlkun laga um lögheimilisbreytingu þegar um er að ræða sameiginlega forsjá skýrt dæmi um það. Hún er þess efnis að ég tel að breyta þurfi lögunum sem annars ætti ekki að þurfa að breyta. Það er skýrt í lagatextanum. Eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði eru engin mál eru jafnviðkvæm og vandmeðfarin og forsjármál. Ég get heils hugar tekið undir að verulegur vafi er á hvort ónáða eigi dómstóla með því að ákveða forsjá. Árið 1992 ákvað löggjafinn hins vegar að láta dómstóla sjá um forsjármál og fyrst lögin segja til um það tel ég algerlega nauðsynlegt að þeir geti líka dæmt sameiginlega forsjá. Stundum er það nánast hendingu háð hvort móðirin eða faðirinn fær forsjána í forsjármáli. Þau eru hnífjöfn og börnin eru jafntengd þeim. Sem lögmaður fæ ég stundum á tilfinninguna að varpað sé hlutkesti um forsjána. Meðan löggjöfin um að dómstólar ákveði forsjá er fyrir hendi skulum við heimila þeim að dæma sameiginlega forsjá. Ég skal hins vegar gjarnan taka þátt í að gjörbylta þessu kerfi og taka t.d. upp sáttameðferð. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur um að langbest sé að leysa forsjármál með samningi og sátt. Það er slæmt að dómari skuli ekki hafa heimild til að leysa forsjármál með sameiginlegri forsjá því að sú niðurstaða er eina niðurstaðan þar sem hvorugt foreldrið vinnur. Faðirinn og móðirin eru skikkuð með dómi til að annast barnið sitt. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi vinnur alltaf annað hvort móðirin eða faðirinn. Við vitum öll, sérstaklega þau okkar sem koma nálægt dómstólum, hvaða þýðingu það hefur að vinna í dómsmáli. Sá sem það gerir er heppinn og fær aukin völd. Það sama á sér stað þegar dómur fellur í forsjármálum og dómarinn hefur ekki getað dæmt sameiginlega forsjá jafnvel þótt hann hefði talið það æskilegast. Það er líka rétt sem hv. alþingismaður Kolbrún Halldórsdóttir sagði. Vissulega er ekki hægt með lögum að sjá fyrir öll þau tilvik sem upp koma í forsjárdeilum en löggjöfin sem við höfum sett leggur meginlínurnar. Það er einu sinni svo í lífinu að við getum ekki séð allt fyrir og lögfest viðbrögð við öllu sem gerist. Við þurfum því að setja meginreglur sem hafa það eitt að markmiði þegar kemur að börnum að tryggja þeim sem jafnastar samvistir við báða foreldra þegar þeir eru hæfir og góðir sem slíkir.

Forseti. Ég tel í raun óþarft að fara mjög mörgum orðum um þetta frumvarp um breytingu á lögum nr. 141/2003, um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara, sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, Ellert B. Schram, Gunnar Svavarsson og Róbert Marshall flytja ásamt mér. Hv. alþingismönnum er væntanlega vel kunnugt um þau sérréttindi sem lögin færðu þeim umfram þau réttindi sem almennt gerast meðal fólks í landinu. Hin almenna regla í þjóðfélaginu er sú að fólk getur farið á eftirlaun við 67 ára aldur, ráðherra getur hins vegar farið á eftirlaun við 65 ára aldur, sextugur ef hann lætur af ráðherraembætti og reyndar við 55 ára aldur ef hann hefur gegnt embætti í 12 ár. Um alþingismenn gildir hið sama, þeir verða þó að hafa verið á þingi í 16 ár til að geta farið á eftirlaun 55 ára. Hannes Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, gerði samanburð á kjörum ráðherra, þingmanna og venjulegs fólks í grein sem birtist á vef samtakanna 4. maí 2006. Allar tölur í greininni miðast, eins og lög gera ráð fyrir, við rauntölur eins og þær voru á þeim tíma. Með leyfi forseta: „Það tekur þingmann rúm 23 ár að komast í 70% hámark eftirlaunahlutfallsins og ráðherrann tæp 12 ár. Sé miðað við að þingmaður hefji þingmennsku 41 árs þá nær hann hámarksrétti til lífeyris, 330 þús. kr. á mánuði, þegar hann verður 64 ára. Sjóðsfélagi í Lífeyrissjóði verslunarmanna ávinnur sér rétt til 168 þús. kr. lífeyris á sama tíma miðað við nýjar reglur um aldursháða ávinnslu. Miðað við jafna ávinnslu óháð aldri ávinnur sjóðsfélaginn í Lífeyrissjóði verslunarmanna sér 187 þús. kr. rétt til ævilangs, mánaðarlegs lífeyris. Ráðherra sem hefur störf í embætti 53 ára og starfar í þrjú kjörtímabil ávinnur sér lífeyrisrétt sem nemur 592 þús. kr. á mánuði ævilangt. Sjóðsfélagi í Lífeyrissjóði verslunarmanna, sem er jafngamall og með sömu laun, ávinnur sér ævilangan lífeyrisrétt sem nemur 56 þús. kr. á mánuði á sama tíma.“ Herra forseti. Munurinn er tífaldur. Hv. þingmenn úr öllum flokkum stóðu að þessari lagasetningu en ekki voru allir hv. þingmenn á eitt sáttir og samkvæmt fréttum var deilt um lagasetninguna hér á hinu háa Alþingi, m.a. um réttmæti hennar. Ég held því fram að á síðustu árum hafi ekki verið samþykkt á þinginu lög sem eru jafnóvinsæl og þyki jafnóþörf og -óréttlát á meðal fólksins í landinu. Það finnst mér í rauninni miklu alvarlegra en að deilur hafi verið um málið á meðal hv. þingmanna. Það gleymdist að við erum hér í þessum sölum í umboði fólksins í landinu. Þau störf sem hér fara fram eiga því fyrst og fremst að snúast um hagsmuni þjóðarinnar, nefnilega kjósenda, en ekki þeirra sem tímabundið gegna þingmennsku eða sitja á ráðherrastóli eins og endurspeglast í téðum lögum frá 2003. Að mínu mati skiptir það afskaplega miklu máli hvernig kjörnir fulltrúar fara með það vald sem þeim er falið. Þeir þurfa að hafa það mjög ofarlega í huga að þeim er falið þetta vald um stundarsakir. Stundum finnst mér eiginlega að fólk sem fer með þetta umboð eigi að vera skelfingu lostið vegna þeirrar ábyrgðar sem það axlar. Í raun má segja að okkur sem hér erum sé trúað fyrir fjöreggi þjóðarinnar, nefnilega að búa til þær leikreglur sem eiga að gilda í þjóðfélaginu. Alla jafna er það svo, en stundum fara hv. þingmenn út af sporinu eins og þegar lög þau sem hér er lagt til að verði breytt voru samþykkt. Þá er um að gera að komast aftur á sporið. Það er hægt með því að samþykkja þetta frumvarp sem gerir ráð fyrir að ráðherrar, alþingismenn og hæstaréttardómarar njóti sömu lífeyrisréttinda og ríkisstarfsmenn og vonandi öll þjóðin í framtíðinni. Samkvæmt frumvarpinu taka breytingarnar gildi 1. janúar 2008 hvað varðar aðra en þá sem þegar þiggja lífeyri samkvæmt lögunum frá 2003. Jafnframt er lagt til að áunnin réttindi fram til þess tíma haldi gildi sínu. Ég undirstrika að þessi síðastnefndu ákvæði eru sett fram til að komast hjá málalengingum um atriði sem snerta ekki beint það meginatriði sem frumvarpið fjallar um, sem sagt að nema úr gildi þau sérréttindi eða kannski öllu heldur forréttindi í lífeyrismálum sem þessum hópum eru tryggð með lögunum frá 2003. Ástæða þess að ég óttast að athyglin beinist að öðru en þessu meginatriði er m.a. lögfræðiálit sem forsætisnefnd Alþingis fékk í apríl 2005. Í niðurstöðum þess álits kom m.a. fram samkvæmt frétt Morgunblaðsins 27. apríl 2005, með leyfi forseta, að það „sé varhugavert að hreyfa við lífeyrisréttindum sem þegar hafa öðlast gildi vegna eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar. Jafnframt að rétt og varlegt sé að gefa ákveðinn aðlögunartíma að því er varðar lífeyrisréttindi sem ekki hafa tekið gildi“. Að lokum tek ég fram að frumvarpið gerir ekki ráð fyrir að breyting verði á eftirlaunakjörum forseta Íslands. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu færa hér fram þakkir til hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur fyrir að hafa frumkvæði að því að leggja fram þetta frumvarp. Hún hefur í ræðu og riti fjallað um þessi mál af kannski meiri elju en flestir aðrir og það er vel við hæfi að hún flytji þetta mál. Það fyrirkomulag sem komið var á um eftirlaunakjör þingmanna og ráðherra með hinum frægu eftirlaunalögum var mjög alvarleg breyting fyrir margra hluta sakir, helst þá þær að við höfum verið svo gæfusöm í þessu landi að hafa náð að byggja upp öflugt sjálfbært lífeyriskerfi sem byggir á því að fólk greiðir í lífeyrissjóði og þiggur lífeyri úr sjóðunum í samræmi við það sem fólk hefur lagt til. Þessir lífeyrissjóðir hafa verið forsenda efnahagslegs stöðugleika á Íslandi undanfarna áratugi, þeir hafa rutt brautina í þróun skuldabréfamarkaðar og hlutabréfamarkaðar í landinu og þeir hafa almennt séð verið til þess fallnir að skapa efnahagslegan stöðugleika í víðara samhengi. Á síðustu árum hafa náðst áfangar í þá átt að losa um annað forréttindakerfi sem var til, sem fólst í því að ríkisstarfsmenn fengu lífeyri óháð því sem þeir höfðu greitt inn. Það hafa verið stigin skref í þá átt að jafna aðstöðumun milli starfsmanna á opinberum markaði og almennum vinnumarkaði að þessu leyti. Hið eina rétta er að sjálfsögðu að eitt gildi um alla. Það verður ekki gert of mikið úr því hversu mikilvægt það er fyrir íslenskt samfélag að búa við sjálfbært lífeyriskerfi. Íslenska þjóðin er eina þjóðin í Vestur-Evrópu sem býr við þær aðstæður að eiga brúklega fyrir framtíðarskuldbindingum í lífeyrismálum. Þess vegna er svo varhugavert að snúa frá þeirri þróun. Um þetta hefur verið almenn samstaða í íslensku samfélagi og það er gríðarlega hættulegt að bora göt í þá samstöðu. Við eigum meira undir því en nokkru öðru að eiga fyrir eftirlaunaskuldbindingum okkar þegar fram í sækir, þegar hin tiltölulega unga þjóð eldist, meira en flestar aðrar þjóðir. Ég trúi því og treysti að við náum á þessu þingi samstöðu um það á hinu háa Alþingi að færa okkur aftur í rétta átt, fara í þá átt að búa til eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn sem hlýtur að vera hið eðlilega ástand. Það er fullkomlega óásættanlegt að löggjafinn hafi um það forgöngu að skerast úr leik í þessu efni. Ég held að það væru líka gríðarlega góð og jákvæð skilaboð til aðila vinnumarkaðarins nú þegar kjarasamningar fara í hönd að við sendum út þau skilaboð að við ætlum ekki að slíta í sundur friðinn á íslenskum vinnumarkaði til lengri tíma litið.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi um breytingu á lögum um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara. Ég átti reyndar jafnvel von á stjórnarfrumvarpi í ljósi þess að sérstaklega er rætt um þessi mál í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem kveðið er á um að eftirlaunakjör þingmanna og ráðherra skuli endurskoðuð og þau færð til samræmis við kjör almennings. Þess vegna vekur það athygli að hér eru fimm flutningsmenn úr öðrum stjórnarflokknum en ekki hinum. Það væri áhugavert að vita hvort fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, hins stjórnarflokksins, séu ekki sammála frumvarpinu. Við fögnum hins vegar þessu framkomna máli og erum svo sannarlega tilbúin til að taka þátt í endurskoðun á þessum lögum. Það er alveg rétt sem hér var nefnt að þegar þessi lög voru sett var almenningi misboðið út af þeim sérkjörum sem voru sköpuð fyrir þingmenn og ekki síst ráðherra. Ég tel fullkomlega eðlilegt að þau verði færð til samræmis við lífeyriskjör almennra opinberra starfsmanna. Það er hins vegar jafnvel fleira sem má skoða í þessum gömlu lögum og ég vil minna á að það vakti t.d. talsverða gagnrýni í samfélaginu að fyrrverandi ráðherrar skyldu hefja töku lífeyris á sama tíma og þeir voru í öðru starfi. Þó að einhver skerðingarákvæði séu í lögunum gátu þeir þegið lífeyri skertan en samt verið í öðru starfi. Það er ýmislegt fleira sem ég tel að mætti skoða í þessum lögum. Við erum svo sannarlega tilbúin til að endurmeta þau. Ég held að þessi lög hafi í raun haft bæði mikil áhrif á virðingu Alþingis og hvernig við stöndum að kjaramálum okkar og líka tek ég undir með hv. þm. Árna Páli Árnasyni, það skiptir máli að hafa samræmi í lífeyrisgreiðslum í samfélaginu og að um þær ríki sátt í samfélaginu. Ég held að það sé mikilvægt atriði. Við fögnum þessu en ég velti fyrir mér því sem um þetta er sagt í stjórnarsáttmálanum, hvað fulltrúar hins stjórnarflokksins hafa um þetta mál að segja. Ég reikna með að þetta fái afar jákvæða meðferð af hálfu okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og að við séum reiðubúin líka til að skoða fleiri atriði en þau sem eru lögð til í frumvarpinu. Ég held að þetta kalli í raun á heildarendurskoðun á þessum lögum sem samþykkt voru 2003.

Virðulegi forseti. Ég eins og aðrir fagna mjög framlagningu þessa frumvarps, enda er ég meðflutningsmaður á því. Það var dálítið undarlegt að upplifa sem nýr þingmaður umræðuna sem fram fór um þetta mál hér í þingsölum í desember 2003. Umræðan snerist í raun og veru um allt annað en aðalatriði á þeim tíma. Fyrir umræðuna núna fór ég að rifja upp þessa umræðu frá í desember 2003 og kynna mér hana og sá að þá ræddu menn ekki grundvallaratriði og spurningum nýs þingmanns á þeim tíma var aldrei svarað, eins og t.d. hvers vegna þingmenn og ráðherrar ættu að hafa betri lífeyrisréttindi en aðrir landsmenn. Þeirri spurningu var ekki svarað. Slík umræða fór aldrei fram, menn voru að ræða eitthvað allt annað, t.d. var verið að væna menn um svik og annað slíkt. Virðulegi forseti. Grundvallaratriði málsins er nefnilega sú spurning: Hvers vegna eiga þingmenn og ráðherrar að hafa betri lífeyrisréttindi en aðrir landsmenn? Ég tel að forsendur þess hafi breyst með breyttum vinnumarkaði, með breyttri samfélagsgerð. Það var hugsanlega þannig á árum áður að fyrrverandi ráðherrar eða þingmenn ættu erfiðara með að ganga í önnur störf. Það var kannski þannig en við sjáum að það hefur svo sannarlega breyst. Það eru mýmörg dæmi um það og ekki síst núna á allra síðustu árum, án þess að ég fari að tína til einhver nöfn, að þingmenn og ráðherrar hafi ekki átt í vandræðum með að ganga í störf úti í samfélaginu. Þeir eru, eins og t.d. á öðrum Norðurlöndum, beinlínis að verða eftirsóttir starfskraftar þegar starfstíma þeirra á Alþingi lýkur. Ég tel að forsendurnar fyrir því að vera með annars konar kerfi fyrir þingmenn og ráðherra séu brostnar og þess vegna hafi þetta verið ástæðulaus breyting sem gerð var á sínum tíma. Ég tel líka að með breytingunni sem gerð var árið 2003 hafi menn verið að sigla gegn straumi tímans og fara gegn almennri þróun í kjaramálum á launamarkaði og í lífeyrismálum og þeirri þróun sem hefur átt sér stað á undanförnum árum og áratugum. Menn hafa almennt verið að reyna að draga úr sérreglum og sérréttindum og alls kyns duldum, ósýnilegum, ógagnsæjum tekjum og launum og flytja slíkt inn í hin almennu launakjör. Að auki hefur lífeyriskerfið þróast þannig að menn hafa nú tækifæri til að leggja fé í svokallaða séreignarsjóði eða viðbótarlífeyrissparnað og sama gildir um þingmenn í þeim efnum og aðra landsmenn. Þetta á auðvitað að verða þróunin, virðulegi forseti, og þess vegna tel ég að forsendur fyrir einhverjum sérréttindum, eða forréttindum eins og það er kallað, alþingismanna og ráðherra í eftirlaunamálum séu brostnar. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið fer þetta mál til umfjöllunar í nefnd og ég fagna því mjög. Ég greiddi atkvæði gegn þessu máli á sínum tíma, árið 2003, ég tók þá afstöðu þá og hef staðið við það síðan að vera andvíg þessu máli. Það samrýmist mínum grundvallarlífsskoðunum að kjörin eigi að vera sem jöfnust og réttindin, eins og hv. þm. Árni Páll Árnason orðaði svo vel áðan, eigi að vera sambærileg á vinnumarkaðnum.

Herra forseti. Ég þakka frummælanda, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, fyrir að gera grein fyrir umræddu frumvarpi sem við flytjum hér fimm þingmenn Samfylkingarinnar sem eru, auk hennar og þess sem hér talar, hv. þingmenn Katrín Júlíusdóttir, Ellert B. Schram og Róbert Marshall. Þegar umrædd lög voru sett á sínum tíma var mikið um þau fjallað og þau eru líklega ein af stóru málunum sem hafa verið í þjóðmálaumræðunni. Ég get sagt að sjaldan hef ég fengið jafnmikla hvatningu til að taka eitt einstakt mál upp við þingheim og þetta tiltekna mál. Því er fagnaðarefni að geta verið í þeim hópi sem fer fram með þetta mál undir forustu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur en við stjórnarskiptin sem urðu á Alþingi eftir síðustu kosningar hafa líka hugsanlega skapast hér önnur tækifæri til að fara í þetta mál. Ég vil í sjálfu sér ekki lengja umræðuna um þetta, umræðan hefur verið tekin og vissulega ákveðin prinsippumræða. En eins og hér kemur fram er markmiðið með flutningi frumvarpsins að alþingismenn, ráðherrar og hæstaréttardómarar njóti sömu lífeyriskjara og ríkisstarfsmenn, en búi ekki við sérstök forréttindi. Þannig halda þeir þeim réttindum sem þeir hafa áunnið sér en eftir gildistöku laganna gilda almennar reglur um lífeyrisréttindi ríkisstarfsmanna um aðra en forseta Íslands. Hér er vikið að því að umrædd lög nr. 141/2003 hafi verið allumdeild meðal þjóðarinnar og það er þess vegna sem við fyrrnefndir fimm hv. þingmenn flytjum þetta frumvarp. Ég vonast til að allsherjarnefnd fari vel og ítarlega yfir málið og það komi hér til frekari meðhöndlunar í þingsölum á síðari stigum.

Forseti vill minna þingmenn á hefðbundin ávörp í ræðum sínum.

Herra forseti. Ég þakka Valgerði Bjarnadóttir og meðflutningsmönnum hennar fyrir að leggja fram þetta frumvarp því að það var vissulega tímabært að fram kæmi á Alþingi tillaga um breytingu á eftirlaunakjörum ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara. Ég vil óska henni til hamingju með jómfrúrræðuna, þetta er í annað skipti sem ég óska til hamingju með jómfrúrræðu og hygg að það eigi rétt á sér í þessu tilviki, og ég þakka henni fyrir ræðuna. Ég lýsi því yfir að ég styð þetta frumvarp heils hugar og tel að með samþykki þess verði stigið skref til ákveðinna sátta milli þings og þjóðar, því að þegar helstu forráðamenn þjóðarinnar bjuggu til þau forréttindi og þau sérréttindi sem sköpuð voru með þessum sérstöku eftirlaunalögum voru rofin ákveðin grið á milli þings og þjóðar. Þessum sérkennilegu svokölluðu lífeyrisréttindum eða eftirlaunalögum var komið á í flýti í desembermánuði árið 2003 og því miður varð fátt um andsvör til að byrja með þó að það magnaðist eftir því sem leið á. Ég varð var við það í þjóðfélaginu hvernig reiðin magnaðist í garð þeirra sem skipaðir eru til þess að gæta hagsmuna þjóðarinnar fyrir það að skapa sjálfum sér algjör sérkjör. Það er kominn tími til að við afnemum þessi forréttindi. Ég tek undir með hv. þm. Árna Páli Árnasyni að það hlýtur að vera verkefni okkar þingmanna að gera þær breytingar að koma á einu lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn, að við séum ekki með margfalt kerfi og mismunandi kerfi og mismunum fólki í ellinni. Við eigum að hafa eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir sagði áðan að hafi verið forsendur fyrir því að samþykkja eftirlaunalögin á sínum tíma, árið 2003, séu þær forsendur brostnar núna. Það voru aldrei neinar forsendur fyrir því að samþykkja eftirlaunalögin á sínum tíma. Það eru engar forsendur brostnar vegna þess að með lögunum árið 2003 var verið að búa til og skapa sérkjör sem eru að mínu viti smánarblettur á Alþingi að hafa samþykkt. Það hlýtur líka að koma til skoðunar sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir benti á, hvort frumvarpið sem nú hefur verið lagt fram kalli ekki á heildarendurskoðun þeirra laga sem hér er um að ræða umfram þó þær mikilvægu breytingartillögur sem hér eru lagðar til. Ég hef velt því fyrir mér hvort lokaorðin í síðustu málsgrein 1. gr. frumvarpsins eigi ekki hreinlega að falla niður þar sem segir: Áunnin lífeyrisréttindi fram til þess tíma halda þó gildi sínu. Það kann að vera að út frá lögfræðilegum sjónarmiðum, lagalegum sjónarmiðum, yrðu það talin réttindi sem menn hefðu áunnið sér og menn mundu hugsanlega fá ef þeir sæktu þau réttindi. Leyfum þeim að gera það. Spurningin er hvort einhverjir mundu vilja fara þá leið að sækja sérkjör sér til handa á grundvelli þeirra ólaga sem sett voru árið 2003 um sérstök eftirlaun fyrir ráðherra og hæstaréttardómara.

Virðulegi forseti. Mér fannst rétt að koma upp og benda hv. þingmanni á að það voru sérréttindi í gangi fyrir árið 2003. Sérréttindunum var ekki komið á með lagabreytingunni 2003 eða nýju lögunum árið 2003. Það sem þá gerðist var að ráðherrum voru færð aukin réttindi, verulega aukin réttindi. Hins vegar var að örlitlu leyti dregið úr réttindum almennra þingmanna þannig að það komi hér algjörlega skýrt fram. Þegar ég talaði um að forsendur væru brostnar fyrir sérkjörum þingmanna og ráðherra þótti mér það líka árið 2003. Það snerist ekki um að mér hafi fundist vera hugsanlega einhverjar forsendur fyrir slíku árið 2003, þvert á móti, enda greiddi ég atkvæði gegn lögunum árið 2003. Ég taldi rétt að þetta væri alveg skýrt vegna þess að skilja mátti af ræðu hv. þingmanns að þetta hefðu verið splunkuný sérréttindi frá því ári. Það er alveg klárt frá mínum bæjardyrum séð að það hafi verið mikil mistök af þáverandi ríkisstjórnarmeirihluta að keyra þessar breytingar í gegn árið 2003 algjörlega án umræðna um grundvallaratriði. Það er eitthvað sem ég tel að þetta þing verði að leiðrétta og vinda ofan af, að snúa af þessari braut og jafna réttindi millum þings og þjóðar, eins og hv. þingmaður orðaði það áðan.

Frú forseti. Hér er svolítill misskilningur á ferð, því að ég held að ekki hafi verið hægt að skilja annað af orðum mínum en að ég og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir værum algjörlega sammála um þessi atriði og ég var ekki að gera athugasemd við málflutning hennar. Ég var eingöngu að ítreka það að ekki hefðu verið neinar forsendur fyrir þeirri breytingu sem gerð árið 2003 sem hv. þingmaður rakti hér ágætlega. Ég var ekki að gera athugasemdir við málflutning hennar, alls ekki. Ég var að undirstrika þau orð sem hún sagði og leggja sérstaka áherslu á að það voru aldrei neinar forsendur, ekki heldur áður fyrir því að skapa ákveðnum aðilum í þjóðfélaginu sérkjör, ákveðnum opinberum starfsmönnum, hvort sem þeir heita þingmenn eða ráðherrar og þess vegna forseti Íslands, eða hæstaréttardómarar, sérkjör hvað lífeyrisréttindi varðar. Þau sérkjör eigum við að afnema og grundvallaratriðið er að við mótum eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur og meðflutningsmönnum hennar fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Ég held að það sé hollt og nauðsynlegt fyrir okkur alþingismenn að huga að breytingum. Mér finnst gallinn á frumvarpinu sá að það gengur ekki nógu langt og tekur ekki nógu mikið á þeim sérstöku kjörum sem alþingismenn sköpuðu sér, ekki bara alþingismenn heldur ekki síður ráðherrar, varðandi eftirlaun. Reyndar er ekki minnst á það í þessu frumvarpi að ráðherrar sem hafa tekjur af skriftum fá skattafslátt, þ.e. skerðast ekki vegna tekna sem, þeir hafa af ritstörfum. Því atriði er nauðsynlegt að taka á og breyta. Greinargerð frumvarpsins endar þessum orðum, hæstv. forseti: „Til að forðast að málið lendi í sjálfheldu málalenginga á grundvelli formsatriða, svo sem tengsla eignarréttarákvæða við löggjöfina frá 2003, er gert ráð fyrir að áunnin réttindi samkvæmt hinum umdeildu lögum skuli í engu skert.“ Þetta er auðvitað ekki það sem almenningur í landinu vill eftir þær miklu umræður sem hafa verið um þessi sérkjör, þ.e. eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara. Ég tel þess vegna að a.m.k. þurfi að leggja fram breytingartillögu við frumvarpið eða jafnvel nýtt frumvarp sem tekur á þessum sérkjörum. Við þurfum að fá traust fólksins á Alþingi og leggja okkur fram um að almenningur hafi trú og traust á störfum alþingismanna. Ég held að þetta sé það fyrsta sem við eigum að leggja áherslu á til að vinna traust almennings í landinu og virðingu fyrir Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég vildi segja nokkur í umræðunni en þetta er náttúrlega mjög sérkennileg staða sem hér er uppi, þegar annar stjórnarflokkurinn tekur út ákvæði í stjórnarsáttmála og flytur um það mál og sennilega án þess að hafa gert samstarfsflokknum viðvart. Þetta eru nýjungar í samstarfi í ríkisstjórn, svo mikið er víst, enda sé ég að ekki fer mikið fyrir sjálfstæðismönnum í þingsalnum. Reyndar er einn staddur hér, hv. þm. Pétur Blöndal, en hann hefur nú æðioft sérstöðu í þeim flokki. Ekki veit ég hvort hann hefur sérstöðu í þessu máli eða ekki. Ég vildi vekja athygli á þessu, að þetta eru mjög sérkennileg vinnubrögð. Ég undrast í raun ekki að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins láti lítið á sér bera þessa stundina. Hvað sem því líður er full ástæða til að ræða þessi mál. Hér hefur náttúrlega verið vitnað til lagasetningarinnar árið 2003 sem var eftirminnileg. Um það skapaðist mikil umræða í þjóðfélaginu hvort þessi lög ættu yfirleitt rétt á sér. En við skulum rifja upp að þetta gerðist ekki bara sisvona, að það hafi verið ákveðið við ríkisstjórnarborðið að fara í þessa lagasetningu. Þáverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson beitti sér gagnvart öllum flokkum og náði samkomulagi, þverpólitísku samkomulagi við formenn flokkanna, ef ég man það rétt, um að fara í þessa lagasetningu. Þótt þeir formenn hafi ekki allir verið tilbúnir að fara alla leið með þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddssyni og hafi hlaupist undan merkjum, ef þannig má að orði komast. Hvernig sem því öllu var háttað þá leit málið þannig út gagnvart mér þegar mér var kynnt það fyrst að hér væri um samstöðu að ræða á milli flokkanna og það breytti náttúrlega mjög miklu hvað varðaði afstöðu mína til málsins. Þetta vildi ég að kæmi hér fram vegna þess að oft gleymist slíkt í umræðunni. Síðan hefur verið gerð tilraun til að breyta þessum lögum í þá átt að fyrrverandi ráðherrar geti ekki bæði tekið eftirlaun og verið á fullum launum í mikilvægum störfum eins og t.d. fyrrverandi ráðherrar sem gegna margir sendiherrastöðum og fleiri embætti mætti nefna sem eru mikilvæg í þessu þjóðfélagi. Það náðist ekki samstaða um að gera slíka breytingu á lögunum, sem hefði verið mjög mikilvægt. Það var í tíð formanns Framsóknarflokksins sem forsætisráðherra að tilraun var gerð til að gera þá breytingu. Ég kem upp, ekki bara til að rifja upp þessa hluti heldur líka til að segja það að ég er tilbúin að styðja frumvarp í þeim dúr sem hér er til umræðu þótt ég eigi eftir að fara nákvæmlega ofan í það. En við framsóknarmenn höfum ályktað á flokksþingi um að forréttindi þau sem í dag gilda samkvæmt lögum eigi ekki rétt á sér gagnvart þessari stétt. Það er kannski ekki mikið meira um þetta að segja, hæstv. forseti. En ég ítreka að mér finnast vinnubrögðin sérstök.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umræðu en ræða hv. þingmanns rifjaði upp fyrir mér rótina að því sem gerðist snemma vetrar árið 2003, þ.e. þegar þinginu bárust þau tíðindi að úti í bæ hefði myndast þverpólitísk samstaða um að hækka eftirlaun ráðherra fyrst og fremst. Þetta var mjög ráðherramiðað eftirlaunafrumvarp fyrst og síðast. Ef ég man það rétt, og ég held ég fari rétt með það, misstu a.m.k. sumir þingmenn spón úr sínum aski ef svo má að orði komast þannig að málið var fyrst og fremst ráðherramiðað. Það sem gerist er að meint þverpólitískt samkomulag myndaðist úti í bæ þar sem þingflokkar voru ekki hafðir með í ráðum og enn er óljóst hverjir stóðu að því samkomulagi, svo öllu sé til haga haldið. Í stað þess að umræðan á þinginu á sínum tíma væri um hvers vegna þingmenn og ráðherrar ættu að hafa betri kjör en aðrir og hvort einhver eðlismunur væri á milli þingmanna og ráðherra og hvort huga þyrfti sérstaklega að þeim einstaklingum sem hafa sinnt slíkum embættum þegar þeir yfirgefa vettvanginn þá varð umræðan fyrst og fremst um hver hafi svikið, hvers vegna ekki stóðu allir að þessu o.s.frv. Það virkaði á mig þannig, ég get alveg sagt það, sem einhver hin aumkunarverðasta staða sem þingið hefur komist í, þ.e. þegar meint samkomulag kom inn í þingið og stór hluti þingsins stóð upp og greiddi atkvæði í samræmi við það, án þess að taka sérstaka afstöðu. Ég vonast til að því ráðherraræði sem hér ríkti í a.m.k. tólf ár fari að ljúka. 

Hæstv. forseti. Hv. formaður þingflokks Samfylkingarinnar verður að eiga það við fyrrverandi formann sinn hvernig þetta samkomulag varð til og hvað út úr því kom á þeim tíma. En fyrst hv. þingmaður er að tala um ráðherraræði og að þetta frumvarp hafi fyrst og fremst snúið að því að bæta hag ráðherra er mér skylt að greina frá því að þar var um verulega kjarabót að ræða fyrir formenn flokka sem ekki voru ráðherrar.

Virðulegi forseti. Kannski er litlu við þetta að bæta nema hvað hv. þingmaður vísar til þess að horfa þurfi til einhverra sem að þessu stóðu í þeirri umræðu sem fram fór. Því miður var hún ekki upplýsandi og ekki merkileg. En alla tíð var um það deilt hverjir stóðu að þessu, hverjir komu að þessu og hvernig tilurðin varð. Því miður fór umræðan fram um þetta. Þetta var grundvallarumræðan sem fram fór í stað þess að fram færi efnisleg umræða um málið, um forsendurnar og þær grundvallarspurningar sem eðlilega hefði verið ástæða til þess að spyrja og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir og fleiri hafa dregið fram í þessari umræðu. Lykilatriðið er að allir séu jafnir og það sé eitt lífeyrissjóðakerfi fyrir alla landsmenn. Um það snýst þetta mál. Enginn hefur talað meira um þetta í gegnum tíðina en hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, bæði í ræðu og riti. Hún kemur á þing og fylgir þessu máli eftir. Eðlilegt er að málið komi fram og miðað við þau viðbrögð sem hv. þingmenn hafa sýnt í dag hef ég trú á að þingið muni rétta sinn hag frá þessum hörmungardögum á haustinu 2003.

Hæstv. forseti. Það er kannski ekki miklu við þetta að bæta. Ég veit að hv. þingmaður hefur ekki tækifæri til að svara mér en ég reikna með að aðrir samfylkingarmenn eigi eftir að koma upp og halda ræður. Mig langar til þess að spyrja hvort þingmönnum Sjálfstæðisflokksins hafi verið boðið að flytja þetta mál með samfylkingarþingmönnum.

Frú forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu um of en tel mér skylt að kveðja mér hljóðs til að lýsa yfir fylgi mínu við þetta frumvarpi sem ég er reyndar einnig flutningsmaður að. En ég hefði gjarnan viljað ganga aðeins lengra og vil því gera grein fyrir því. Ég vil hins vegar gera athugasemdir við málflutning hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur þar sem hún vísar til þess að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir: „Eftirlaunakjör alþingismanna og ráðherra verði endurskoðuð og meira samræmi komið á í lífeyrismálum ráðamanna og almennings.“ Þetta vitnar hún í og telur að málið sem hér um ræðir sé krókur á móti bragði af hálfu Samfylkingarinnar. Hún lýsir undrun sinni á því að við séum með eitthvert þjófstart í þessu málefni. Ég hef þvert á móti litið svo á að frumvarpið sem hér er lagt fram sé til þess að hreyfa við málinu og koma fram með sjónarmið sem hægt er að taka tillit til þegar að þeirri endurskoðun kemur sem búið er að lofa í stjórnarsáttmálanum. Það er því með jákvæðum huga og kannski með hliðsjón af þeim setningum í stjórnarsáttmálanum sem þetta mál er á dagskrá. Auk þess er auðvitað ljóst að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir er inni á þingi í nokkra daga. Hún hefur haft þetta mál sem sitt baráttumál í langan tíma og þess vegna er skiljanlegt og eðlilegt að hún flytji málið og komi sjónarmiðum sínum á framfæri. Varðandi umræðuna áðan um ráðamenn, ráðherra, þingmenn o.s.frv., vildi ég aðeins upplýsa að ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að lögin sem hér eru til umræðu hafi ekki verið endilega til mikilla hagsbóta fyrir alþingismenn. Ég hef látið kanna það vegna þess að ég er kominn á eftirlaunaaldur sem þingmaður frá fyrri árum. En þau kjör sem mundu bjóðast samkvæmt núverandi lögum um eftirlaunakjör þingmanna sem samþykkt voru 2003 eru lakari en þau sem ég hef og mun njóta þegar þar að kemur miðað við þau eftirlaunakjör sem þá ríktu og ég mun heyra undir. Hér er því ekki um það að ræða að þingmenn hafi verið að hygla sjálfum sér en það sem skiptir máli er að þarna var verið að búa til forréttindi og sérréttindi fyrir ýmsa aðra, svo að ég fari nú ekki nánar út í það. Ég hefði viljað ganga lengra og ekki vera eins hógvær og sáttfús og 1. flutningsmaður að því er varðar áunnin lífeyrisréttindi. Ég hefði viljað láta á það reyna að frumvarpið gengi lengra að því leyti að áunnin lífeyrisréttindi væru líka felld niður. Ég er ekki svo viss um að það yrði vandamál vegna eignaréttarákvæða og tilkalls til eignarréttar þar sem menn eru byrjaðir að fá greitt samkvæmt þessum nýju lögum. Ég vísa til þess að Hæstiréttur hefur kveðið upp dóma þar sem hægt er að breyta svona réttindum enda sé um almenna breytingu að ræða sem taki til allra sjóðfélaga eftir atvikum. Ég held að athuga eigi hvort hægt sé að ganga lengra þegar málið er komið til nefndar. Að öðru leyti þakka ég fyrir frumkvæðið sem hv. þingmaður hefur sýnt með því að leggja fram þetta frumvarp. Ég er ánægður með að hafa tekið þátt í að veita því atbeina.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að flytja þetta mál og vekja máls á lífeyrisréttindum þingmanna og ráðherra. Kvartað hefur verið undan því að sjálfstæðismenn taki ekki þátt í umræðunni og ég hlýddi á það. Ég er sjálfstæðismaður og nú tek ég sem sagt þátt í umræðunni og hef gert það mörgum sinnum áður. Ég er eini þingmaðurinn sem ég veit til, frá því að ég kom inn á þing 1995, að hafi flutt fullbúið frumvarp um það að menn skuli njóta lífeyriskjara eins og kjósendur almennt, ekki eins og opinberir starfsmenn heldur eins og kjósendur almennt. Það náði ekki lengra en inn í nefnd þannig að það var ekki mikið rætt. Það hefur löngum tíðkast á Íslandi að dulbúa tekjur, fólk vill yfirleitt sýna lægri tekjur en það hefur. Í kjarasamningum er það alveg viðurkennt sport að dulbúa tekjur. Ef einhver kemur í sjónvarpið og segist hafa þetta mikið í dagvinnulaun trúi ég því aldrei - aldrei, af því að það er yfirleitt eitthvað á bak við það, sérstaklega ef það er foringi stéttarfélags, að dagvinnulaunin séu þessi eða hin. Þá hlusta ég bara og hugsa eitthvað allt annað. Menn eru alltaf að dulbúa tekjur og fela. Frumvarp til laga um kjararáð var rætt fyrir ekki löngu síðan, á löggjafarþinginu 2005–2006. Það kom inn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem þá hét, en ég var formaður þeirrar nefndar. Ég lagði þá áherslu á að upplýst yrði hvers virði þau réttindi eru sem þingmenn hafa. Það stendur í nefndarálitinu, og ég vona að menn muni það, þeir sem sátu í nefndinni, að það var að mínu frumkvæði. Þar stendur, með leyfi frú forseta: „Í öðru lagi er lögð til breyting á 4. mgr. 9. gr. þannig að kjararáð skuli ekki aðeins taka tillit til kvaða og hlunninda sem fylgja starfinu heldur leggja mat á verðmæti þessara atriða, t.d. lífeyrisréttinda og þess starfsóöryggis sem fylgir t.d. þingmannsstarfi. Slíkt mat auðveldar raunhæfan samanburð á launum þingmanna og annarra í þjóðfélaginu.“ Kjararáð á sem sagt að sýna það í krónum og aurum hvers virði þau réttindi eru sem þingmenn njóta þannig að þessum feluleik verði hætt alla vega hvað varðar þingmenn. Þegar ég flutti frumvarp mitt á 120. þingi, á þskj. 79, lagði ég til að þingmenn nytu lífeyriskjara eins og almennir lífeyrissjóðir gera ráð fyrir, eins og almenningur í landinu, ekki B-deildarfólkið í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, sem er með óskaplega góð lífeyrisréttindi og hér er gert ráð fyrir að þingmenn eigi að njóta. Ég hugsa að sumir þingmenn muni hækka í lífeyri við þetta frumvarp. Ég lagði sem sagt til að þeir nytu lífeyrisréttinda eins og umbjóðendur þeirra, kjósendur þeirra, njóta svona almennt, fólkið sem er í almennu lífeyrissjóðunum, fólkið sem er í A-deild LSR. Ég gerði ráð fyrir því að þetta yrði sýnt í launum þingmanna, þau yrðu hækkuð sem því næmi þannig að það kæmi í ljós hvaða laun þeir raunverulega hefðu. Ég veit ekki um einn einasta þingmann, hvorki í stjórn né stjórnarandstöðu, í engum flokki, hvorki í Sjálfstæðisflokki né öðrum flokkum, sem hefur flutt frumvarp til laga um þetta misrétti. Það er dálítið harkalegt að heyra að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekkert gert í málinu. Ég er þó alla vega í þeim flokki. Það er merkileg staða hjá opinberum starfsmönnum, frú forseti. Ráðherrar og hæstaréttardómarar njóta óskaplega góðra lífeyrisréttinda og væri fróðlegt að fá yfirlit yfir það hvaða lífeyrisréttinda sumir njóta. Hæstaréttardómarar voru á tímabili bæði með laun og lífeyrisréttindi. Ekki mátti skerða launin þeirra eftir að þeir hættu að starfa. Svo er það fólkið í B-deildinni. Þegar aðlögunarsamningarnir stóðu hér á Alþingi barðist ég eins og ljón fyrir því að opinberir starfsmenn gætu valið annaðhvort að vera með lág dagvinnulaun, eins og þeir voru með, og góð lífeyrisréttindi eða há laun og venjuleg lífeyrisréttindi eins og í verkamannalífeyrissjóðum. Hér eru formenn verkalýðshreyfingar sem þekkja þau lífeyrisréttindi. Nei, það mátti ekki gera, þeir fengu nefnilega hvort tveggja, hærri laun, aðlögunarsamninga og lífeyrisréttindin góðu. Afleiðingin er sú að skuldbinding B-deildar LSR hefur vaxið um hundruð milljarða, hún hefur vaxið meira en söluverð Landsbankans, Búnaðarbankans og Símans, vaxið miklu meira en einkavæðing allra ríkisfyrirtækja hefur gefið ríkissjóði. Þeir hirtu ríkisfyrirtækin og ég er viss um að skuldbindingin hefur vaxið meira en sem nemur verðmæti Landsvirkjunar. Þeir eru búnir að hirða öll ríkisfyrirtækin, lífeyrisþegarnir í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Hverjir skyldu borga þetta? Nú, hinir sem eru í almennu lífeyrissjóðunum. Þeir borga þetta að sjálfsögðu með sköttum sínum. Skuldbindingin er gífurleg, hún er svo stjarnfræðileg að ég ætla ekki að reyna að túlka það fyrir hv. þingmönnum. Svo er það fólkið sem er í A-deildinni. Það hefur reyndar dálítið góð réttindi, iðgjaldið er 15,5%, það er lægra hjá almennu sjóðunum og þar af leiðandi hefur fólkið hærri réttindi. En það er einn munur á, réttindin eru föst en iðgjaldið breytilegt hjá ríkinu. Ef vextir skyldu nú lækka - sem allir vona - þarf ríkið að fara að hækka iðgjaldið upp úr öllu valdi, þ.e. hinir borga áfram, þ.e. skattgreiðendur sem eru í almennum sjóðum, sjóðum sem hafa enga bakábyrgð. Ef vextirnir lækka og þeir geta ekki staðið undir skuldbindingum sínum er rétturinn skertur. Það er ekkert annað hægt að gera. Það merkilega er að það eru líka til ríkisstarfsmenn sem hvorki eru í A-deild né B-deild, sem eru t.d. í Lífeyrissjóði Eflingar. Það eru því til þrjár tegundir af ríkisstarfsmönnum. Þeir eru að bera saman launin sín alla daga en það er ekkert að marka það því að lífeyrisréttindin eru þvílíkt verðmeiri hjá B-deildinni en í A-deildinni og þeirra lífeyrisréttindi eru aftur verðmeiri en hjá almennu sjóðunum. Ég held að mjög brýnt sé að menn fari nú að ræða þetta og ég ætla einmitt að nota tækifærið hér. Frumvarpið frá 2003 hefur verið gagnrýnt og ég lenti í ákveðnum vanda þegar ég átti að greiða atkvæði um það mál, ég viðurkenni það. Ég greiddi því atkvæði vegna þess að ákveðin stöðlun var í lífeyrisréttindum þingmanna sem gerði auðveldara að breyta þeim seinna yfir í almenn réttindi hjá almennu lífeyrissjóðunum og auk þess voru réttindi þingmanna pínulítið skert vegna þess að iðgjaldið var hækkað úr 4% í 5%. Í heildina voru lífeyrisréttindi þingmanna skert með því frumvarpi og ég gat alveg tekið undir það. Svo voru einstakir aðilar sem fengu mög góð lífeyrisréttindi í því, formenn stjórnmálaflokkanna o.s.frv. Það hefur verið gagnrýnt að ýmsir aðilar, samkvæmt lögunum frá 2003, starfi jafnframt því að taka lífeyri, þeir sem sagt haldi áfram að starfa og taki lífeyri áfram. Ég er alveg hlessa á þeirri umræðu. Þetta hefur verið við lýði hjá opinberum starfsmönnum síðan 1920 þegar Lífeyrissjóður presta var tekinn upp. Þeir sem eru í B-deildinni hafa mátt starfa og taka lífeyri. Menn þurfa því að taka á vandanum hjá opinberum starfsmönnum í heild sinni. Ég er mjög ánægður með það frumvarp sem hér um ræðir vegna þess að það vekur upp umræðu um lífeyrismál. Ég mundi hins vegar ekki fallast á það, og ég er ekki viss um að ég greiði því atkvæði, vegna þess að það bætir stöðu sumra þingmanna og neglir þau niður, að þeir fái lífeyrisréttindi eins og opinberir starfsmenn, þá væntanlega eins og í B-deildinni. Reyndar er ekki neitt talað um það í greinargerðinni eða yfirleitt. Ég vil að hv. þingmenn fari að taka sér tak, sérstaklega eftir að Kjaradómur fer nú að nefna hvers virði þessi lífeyrisréttindi séu. Þá vita menn hvað þeir hafa í laun. Þeir vilja þá kannski taka þau út sem laun og hafa venjuleg lífeyrisréttindi eins og fólkið í landinu.

Frú forseti. Til er saga um litla ljóta andarungann og ég held að hv. þm. Pétur Blöndal sé ljóti andarunginn í Sjálfstæðisflokknum þegar kemur að þessu máli. Hann er eini þingmaður sjálfstæðismanna sem er í salnum.  Hæstv. forseti. Það er dálítið forvitnilegt að heyra að sjálfstæðismenn taka ekki þátt í þessari umræðu. Eitthvað eru þeir hræddir við. Hv. þm. Pétur Blöndal minntist á að í atkvæðagreiðslu hefðu allir flokkar, og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir minntist á það líka, verið sammála þessu 2003. Ég sat þá hér sem varaþingmaður og allir í Frjálslynda flokknum greiddu atkvæði gegn því frumvarpi.

Ég er að tala um formennina.

Formaður Frjálslynda flokksins átti ekki sæti á Alþingi þá, hann var erlendis svo að ég svari frammíkalli. Hæstv. þingforseti. Frumvarpið nær að mínu mati ekki nógu langt fram. Við höfðum hugsað okkur, ég og hv. þm. Jón Magnússon, að flytja frumvarp um þetta mál. Ekki er víst að af því geti orðið og setjum við þá fram breytingartillögu við þetta frumvarp. En þegar verið er að tala um að jafna lífeyriskjör alþingismanna og ráðherra til samanburðar við almenna lífeyrissjóði í landinu er ekki nóg að tala um opinbera lífeyrissjóði. Það er mikill munur á lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna, hvort sem þeir eru í A-deild eða B-deild, og lífeyrisjóðum verkalýðshreyfingarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir að hreyfa mjög mikilsverðu máli og koma af stað umræðu á þinginu um eftirlaun ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara og gera tillögu um breytingu á þeim lögum sem samþykkt voru 2003. Ég var þeirrar skoðunar þá og ég er enn að lögin frá 2003 hafi verið mikil mistök sem Alþingi gerði og mikilvægt sé að reyna að vinda ofan af því máli eins og hægt er. Að þessu máli komu á sínum tíma þingmenn úr öllum flokkum. Ég hefði því talið mikilvægt að þingmenn úr öllum flokkum kæmu líka að því að vinda ofan af þessari lagasetningu og reyndu að finna leið til að koma á meira samræmi í lífeyrismálum ráðamanna og almennings, eins og raunar er lagt til í stjórnarsáttmála Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir hafði sérstaklega á orði að um nýjung væri að ræða í samstarfi stjórnarflokka, að annar flokkurinn, eins og hún orðaði það, flytji mál sem þetta án atbeina hins. Því er til að svara að um er að ræða mál sem fimm þingmenn Samfylkingarinnar flytja. Þeir leggja til að fara ákveðna leið í þessu tiltekna efni. Það er auðvitað hægt að fara ýmsar leiðir í þessu efni og þetta er kannski ekki sú eina sem er tiltæk. En þeir leggja þetta til, hreyfa með því málinu og koma því á skrið sem ég held að sé mjög mikilvægt. Ég tel að langbest væri ef allir flokkar gætu komið að málinu og sameiginleg niðurstaða næðist um hvernig menn vilja haga þessum málum þegar til framtíðar er litið. Það kann vel að vera að það sé nýjung í samstarfi stjórnarflokka að þingmenn úr öðrum stjórnarflokknum leggi fram mál, sína sýn á tiltekið mál og leggi til tiltekna leið í því efni, en það er þá bara fagnaðarefni að mínu viti. Það er mikilvægt að þingmenn geti bent á leiðir sem þeir vilja fara og telja nauðsynlegar og mikilvægar og komið með sitt innlegg í málin þótt ekki séu endilega allir, jafnvel í flokki þeirra, sammála um leiðina, m.a. hjá samstarfsflokknum í þessu tilviki. Það er réttur þingmanna að koma fram með þingmál og hreyfa mikilvægri umræðu. Ef það er að mati hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur alger nýjung þá er það bara fagnaðarefni að svo skuli vera og að teknir hafi verið upp nýir starfshættir á þinginu. Hér hefur fortíðin aðeins komið til umræðu. Sitt sýnist hverjum um það hvort láta eigi fortíðina liggja eins og hún er, eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Lagt er til að áunnin lífeyrisréttindi fram til 1. janúar 2008 haldi gildi sínu. Aðrir hafa bent á að ekki séu rök til þess að hafa það með þeim hætti og kannski ætti einmitt að skoða fortíðina, hvort þar þurfi að breyta einhverju og að ekki eigi algjörlega að slá striki yfir hana. Þetta er eitt af því sem ég held að sé mikilvægt að þingmenn úr öllum flokkum ræði, að þeir reyni að koma sér saman um hvernig best væri að taka á þeim málum sem snúa að fortíðinni. Ég endurtek og ítreka að hér er verið að hreyfa mikilvægu máli. Með málinu er reynt að vinda ofan af ósanngjarnri og óréttlátri löggjöf sem samþykkt var á þingi árið 2003 með atbeina allra flokka, við skulum ekki gleyma því. Allir flokkar komu að þessu með einum eða öðrum hætti þótt ekki hefðu allir 

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir góðar undirtektir við þetta frumvarp. Eins og hæstv. utanríkisráðherra sagði er kannski megintilgangurinn með því að flytja það í þessu formi að hreyfa við málinu. Ég sjálf hef mjög ákveðnar skoðanir á því hvernig þurfi að klára þetta mál. Það þarf að klára það með því að þessi sérréttindi, hvort sem þau voru fyrr eða síðar en þau sem eru í þessum lögum, verði afnumin og auðvitað ber að stefna að því að allir landsmenn njóti sömu lífeyriskjara. Það hlýtur að vera stefnan. Ég enda mál mitt á því að segja að það er mér að meinalausu og meira en það ef breytingar á frumvarpinu yrðu einnig varðandi áunnin réttindi. Ég hélt að ég hefði skýrt það í máli mínu eða vonaðist til að ná að skýra það í máli mínu að í frumvarpinu er ekki um það fjallað til að forðast það að beina umræðunni að því sem ég tel hliðaratriði. Aðalmálið tel ég að afnema þau réttindi sem voru ákveðin í desember árið 2003.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lagaákvæðum um húsafriðun sem ég flyt ásamt fimm öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þeim Álfheiði Ingadóttur, Jóni Bjarnasyni, Katrínu Jakobsdóttur, Kolbrúnu Halldórsdóttur og Þuríði Backman. Frumvarpið fjallar annars vegar um breytingar á lögum um húsafriðun, nr. 104/2001, og hins vegar um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997. Frumvarpinu er ætlað að styrkja stöðu húsafriðunar og verndun sögulegs byggingararfs þjóðarinnar frá því sem er í gildandi lögum, annars vegar í lögum um húsafriðun og hins vegar í skipulags- og byggingarlögum. Á undanförnum missirum hafa ítrekað komið fram dæmi sem sýna fram á þörfina á því að efla húsafriðun og stöðu hennar í lögum. Á sama tíma hefur umræða um húsafriðun verið mikil og skilningur almennings og stjórnvalda á mikilvægi húsafriðunar fyrir menningu og sögu þjóðarinnar er tvímælalaust að aukast. Íslensk stjórnvöld hafa nýlega mótað sér menningarstefnu í mannvirkjagerð þar sem m.a. er sérstaklega fjallað um menningararfinn, byggingarlistaarfinn. Menntamálaráðherra skipaði nefnd á árinu 2005 til að vinna tillögur um stefnu stjórnvalda í manngerðu umhverfi undir forustu Halldóru Vífilsdóttur arkitekts. Menningarstefna í mannvirkjagerð er afrakstur þeirrar nefndarvinnu. Í þeirri stefnu segir m.a., með leyfi forseta: „Svo kann að virðast að Íslendingar eigi ekki mikinn byggingarlistararf. Íslendingar bjuggu lengi við fátækt, einangrun og harðbýli og var erfitt um vik með endingargóð byggingarefni. Á síðustu hundrað árum hefur orðið mikil breyting þar á en tilhneigingar gætir til þess að horfa einvörðungu fram á við og gá ekki að þeim fágætu verðmætum sem við eigum í mannvirkjum og byggðamynstri. Arfur liðins tíma gerir okkur kleift að þekkja rætur og grunn þeirrar sjálfsmyndar sem við tengjum okkur við í dag. Stórbrotið landslag er eitt helsta einkenni Íslands. Mikil auðæfi felast í ósnortinni náttúrunni og er þar falinn stór hluti af arfi komandi kynslóða.“ Í þessari menningarstefnu kemur fram mikill metnaður til að láta söguna og arfinn njóta sín. Það er þýðingarmikið að ekki sé látið staðar numið með skýrri stefnumótun. Henni þarf að fylgja eftir á öllum sviðum. Þær breytingar á húsafriðunarlögum annars vegar og skipulags- og byggingarlögum hins vegar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi eru til þess fallnar að styrkja húsafriðun og vernda sögulegan byggingararf. Ég ætla að víkja stuttlega að einstökum greinum í frumvarpinu. Það skiptist í tvo kafla, annars vegar kafla sem fjallar um breytingu á lögunum um húsafriðun og hins vegar kafla sem fjallar um breytingu á skipulags- og byggingarlögum. Fyrst um I. kafla. Í 1. gr. er gert ráð fyrir að aldursákvæði 6. gr. laga um húsafriðun breytist og gerður sá áskilnaður að öll hús sem eru 100 ára og eldri verði friðuð með lögum og jafnframt allar kirkjur sem eru 75 ára og eldri. Í gildandi lögum er friðun miðuð við hús byggð fyrir 1850 og kirkjur byggðar fyrir 1918. Augljóst er að með þessari viðmiðun næst ekki að láta húsafriðun fylgja tímanum heldur er hún óhögguð í ártölum sem ákveðin voru á sínum tíma, og eru jafnvel tilviljunarkennd. Með því að miða við ákveðinn aldur húsa er tryggt að um leið og hús nær tilteknum aldri nýtur það friðunar og gilda þá ákvæði laganna um allar fyrirhugaðar breytingar, flutning eða niðurrif. Þar með skapast einnig samfella í húsafriðun. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hver fjöldi húsa er á landinu öllu sem þessi viðmiðun gæti átt við, en talið er að á höfuðborgarsvæðinu séu aðeins um 1,2% húsa frá því fyrir 1908, eða um 500–600 hús, og utan þess munu sennilega vera u.þ.b. 360 friðuð hús. Utan Reykjavíkur eru heillegar húsaþyrpingar frá upphafi 20. aldar eða eldri, einkum í Stykkishólmi, á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði. Sem betur fer hafa þessi sveitarfélög borið gæfu til að varðveita og viðhalda þessum menningararfi og að hluta til með miklum myndarbrag. Þá lagt til að eigendum húsa sem eru 75 ára og eldri sé skylt að leita umsagnar húsafriðunarnefndar ef þeir hyggjast breyta húsi sínu, flytja það eða rífa. Gildandi lög miða við ártalið 1918. Helstu rök fyrir þeirri tímasetningu eru væntanlega að um það leyti hefst steinsteypuöldin í íslenskri byggingarlist, en full ástæða er nú til að ákvæði húsafriðunarlaga taki til þeirra húsa sem fyrst voru byggð í samræmi við þá stefnu. Ljóst er að þau eru mikilsverður vitnisburður um byggingarsögu þjóðarinnar sem fullt tilefni er til að sýna sóma. Í þriðja lagi er lagt til að hnykkt verði á orðalagi varðandi skyldur byggingarfulltrúa til að ganga úr skugga um að álits húsafriðunarnefndar hafi verið aflað áður en leyfi er veitt til framkvæmda við friðuð hús. Komið hefur í ljós að full þörf er á því að þær skyldur séu skýrar. Aðeins um II. kafla frumvarpsins. Í II. kafla frumvarpsins er lögð til breyting á 9. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, þess efnis að skylt verði að leita álits húsafriðunarnefndar ef ákvæði um hverfisvernd eru sett í skipulagsáætlun eða ef breyta á skipulagi þar sem þegar gilda ákvæði hverfisverndar. Skylt er samkvæmt núgildandi lögum að setja slíkt ákvæði inn ef innan marka skipulagssvæðis eru einstakar byggingar, mannvirki, húsaþyrpingar, náttúruminjar eða trjágróður sem æskilegt er talið að varðveita vegna sögulegs, náttúrulegs eða menningarlegs gildis, án þess að um lögformlega friðun sé að ræða. Jafnframt er brýnt að húsafriðunarnefnd fái til umsagnar skipulagstillögur þar sem unnið er með skipulagsreiti eða svæði þar sem eru hús eða húsaþyrpingar sem ákvæði 6. gr. húsafriðunarlaga ná til. Flutningsmenn telja að það sé sérstaklega mikilvægt til að tryggja að sjónarmið húsafriðunar og húsverndar komi fram og séu höfð til hliðsjónar strax á skipulagsstigi. Í 4. gr. gildandi húsafriðunarlaga segir: „Friða má mannvirki, hús eða húshluta, sem hafa menningarsögulegt eða listrænt gildi. Friðun getur náð til nánasta umhverfis friðaðs mannvirkis. Friða má samstæður húsa sem hafa sama gildi og að framan greinir og gilda þá reglur friðunar um hvert einstakt þeirra.“ Enda þótt markmið laganna sé m.a. að friða megi „samstæður húsa“ og „nánasta umhverfi“ virðist sem húsafriðunarnefnd hafi skort skýrar lagaheimildir til að hafa afskipti af málum á skipulagsstigi. Ítrekað hafa skipulagsyfirvöld í sveitarfélögum gagnrýnt húsafriðunarnefnd fyrir að kynna sín sjónarmið seint í ferli mála, iðulega þegar komið er að framkvæmdum og þá sé það „einfaldlega of seint“ eins og oft er sagt. Til að taka á þessu, og tryggja húsafriðunarnefnd þannig tæki til að ná fram markmiðum gildandi laga að þessu leyti, er lagt til að nefndin fái skipulagstillögur til umsagnar ef ákvæði hverfisverndar gildir á svæðinu og sömuleiðis ef fjallað er um skipulag þar sem eru byggingar sem ákvæði húsafriðunarlaganna ná til. Eðlilegt þykir hins vegar að þetta ákvæði sé sett inn í skipulags- og byggingarlög. Engum blöðum er um það að fletta að það er að verða viss vitundarvakning í umfjöllun um húsafriðun, e.t.v. ákveðin þáttaskil eða tímamót í umræðunni. Nýlegt dæmi er að forseti Alþingis tók skynsamlega afstöðu til skipulagsmála hér á Alþingisreitnum en þá lagði hann til að Skjaldbreið við Kirkjustræti yrði friðuð en áður hafði þingið óskað eftir að heimilað yrði að rífa húsið. Sem betur fer höfðu borgaryfirvöld lagst gegn því. Í fréttatilkynningu frá forseta Alþingis segir m.a. um þetta mál, með leyfi forseta: „Að Skjaldbreið verði endurbyggð í sem næst upprunalegri mynd. Við þá endurgerð verði einkum hugað að sal á 1. hæð hússins, sem hefur bæði byggingarlegt og sögulegt gildi.“ Talsverð umræða hefur farið fram í fjölmiðlum á undanförnum mánuðum og missirum um húsafriðunarmál og mér finnst kannski við hæfi við þessa umræðu, virðulegur forseti, að vitna m.a. í viðtal við nýráðinn forstöðumann húsafriðunarnefndar sem tók reyndar til starfa í gær en viðtal við hann, Nikulás Úlfar Másson, birtist í Morgunblaðinu 22. október sl. Þar er m.a. fjallað um það frumvarp sem ég er hér að mæla fyrir og þar segir nýráðinn forstöðumaður húsafriðunarnefndar um frumvarpið, með leyfi forseta: „Breytingin felst í því að gengið verði út frá aldri húsanna en ekki neinu sérstöku ártali eins og verið hefur. Þannig er lagt til í frumvarpinu að miðað verði við að hús sem eldri eru en 75 ára verði háð ofannefndu ákvæði. Því er þannig varið í dag að öll hús sem byggð eru fyrir 1850 eru sjálfkrafa friðuð en í fyrirliggjandi tillögu að breytingum á lögum um húsafriðun er gert ráð fyrir að öll hús sem eru 100 ára og eldri skuli vera friðuð. Þó að hús séu friðuð eða njóti verndar þýðir það ekki að engu megi breyta, samanber viðbygginguna við Alþingishúsið og fyrirhugaðar breytingar á Alþingisreitnum svokallaða. Ég tel þetta verða húsverndun á landinu til framdráttar.“ Nýráðinn forstöðumaður húsafriðunarnefndar hefur kynnt sér þetta frumvarp og fer um það jákvæðum orðum í viðtali við Morgunblaðið seint í október sl. Jafnframt gæti verið áhugavert að benda á ágæta grein sem birtist í Fréttablaðinu 27. ágúst sl. eftir Guðjón Friðriksson, sagnfræðing og stjórnarmann í Torfusamtökunum, en þar segir hann m.a., með leyfi forseta: „Hús eru mikilvægur hluti af menningararfi þjóðarinnar. Okkur þykir varið í að geta séð gamalt amboð á Þjóðminjasafninu sem er ekkert merkilegt í sjálfu sér og hefur kannski verið í slæmu ásigkomulagi þegar það kom á safnið. En við viljum varðveita það sem hluta af menningararfi okkar og því hefur verið hlúð að því. Húsin hafa það líka fram yfir muni á söfnum að auðvelt er að nýta þau í nútímanum. Vel upp gerð gömul hús sem hluti af nýju hóteli á mótum Skólavörðustígs og Laugavegar mundu gefa því sérstakan þokka, rétt eins og raunin hefur orðið með Hótel Reykjavík Centrum í Aðalstræti. Bestu dæmin um uppbyggingu í miðbæ Reykjavíkur síðustu áratugi eru tengd því að gömul hús hafa verið nýtt í tengslum við nýbyggingar. Verstu dæmin eru tengd því að kúlan hefur verið sett á gömul hús og byggðir forljótir steinkumbaldar í staðinn, oft í engu samræmi við umhverfið.“ Ég tel ljóst að það er að verða ákveðin vitundarvakning varðandi mikilvægi þess að varðveita gömul hús. Það eru ekki mörg gömul hús á Íslandi, við erum ungt samfélag, ekki síst í þessu samhengi og í þessum skilningi, og því er mikilvægt að huga að þessu en ég hef orðið var við að það er vaxandi skilningur á því og áhugi á því úti í samfélaginu. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og hv. menntamálanefndar og ég vænti þess og vonast til að það fái góðar viðtökur í þinginu.

Hæstv. forseti. Það er gleðilegt að hér sé til umræðu íslensk byggingarlist með því frumvarpi sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson mælti fyrir. Ég kem með almennar athugasemdir og tvær til þrjár spurningar sem mig langar til að beina til hv. þingmanns. Í þessu frumvarpi er fyrst og fremst horft til húsa á ákveðnum aldri, að hús sem hafi náð ákveðnum aldri skuli hljóta friðun. Mig langar í þessu sambandi að benda á það þegar við tölum um byggingarlist að við eigum líka hús á Íslandi sem eru mjög merk en töluvert yngri og ættu kannski líka að hafa einhverja friðunarmöguleika. Ég nefni í þessu sambandi sérstaklega Norræna húsið þar sem mér hefur þótt verulega að því sótt í umhverfinu, það eru komin hús allt í kringum það og orðið verulega þröngt um það. Mér finnst það dæmi um hús sem ekki er timburhús og aldeilis ekki gamalt hús og er í raun og veru mjög framúrstefnulegt hús sem ástæða væri til að gæta sérstaklega. Mig langaði til að benda hv. þingmanni á það. Einnig langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort honum sé kunnugt um hvort húsafriðunarnefnd ætli sér að raða húsum upp með einhverjum hætti ef mikil aukning yrði í því að menn vildu friða hús í landinu, hvernig menn ætli að bregðast við því, og þá ekki síst í því ljósi að víða er um yfirgefin hús að ræða þar sem ekki er hægt að snúa sér til neins til að spyrja eða fá beint leyfi til að rífa þau vegna þess að það er ekki endilega víst hver á þau. Ég meina þá hús víða í sveitum landsins og líka í minni samfélögum sem eru kannski að dragast saman. Enn fremur langar mig til að spyrja hv. þingmann að því hvort hann átti sig á hversu mikinn kostnað það hafi í raun og veru í för með sér að breyta lögunum með þessum hætti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ólöfu Nordal fyrir athugasemdir hennar og spurningar í tilefni af þessu máli. Það er rétt að hér er gert ráð fyrir að hús njóti verndar þegar þau hafa náð tilteknum aldri. Í lögunum í dag er það í raun og veru gert, bara með öðrum hætti, þar er miðað við ákveðið ártal en síðan gætu menn hugsanlega tekið ákvörðun um að breyta því ártali og við það kæmi hugsanlega dálítill stokkur af húsum inn í húsafriðunina. Ég tel að þessi aðferð sé betri því að það liggur þá alltaf fyrir hjá húsafriðunarnefnd með löngum fyrirvara hvaða hús koma inn á hvaða tíma sem vernduð hús og það mundi gerast jafnar og það mundi tryggja ákveðna samfellu, þannig að ég tel að þetta sé betri aðferð hvað það snertir. Ég tek algjörlega undir með þingmanninum varðandi nýrri hús. Mörg nýrri hús ættu að sjálfsögðu að vera vernduð og reyndar er það svo í skipulagi einstakra sveitarfélaga að unnt er að gefa nýrri húsum sérstaka stöðu í skipulagi þannig að þau njóti einhverrar verndar, hverfisverndar eða að gerð sé tillaga um friðun á þeim. Menntamálaráðherra getur líka samkvæmt lögum í dag friðað nýrri hús að tillögu sveitarfélags og húsafriðunarnefndar. Ég tek undir að hús eins og Norræna húsið er dæmi um slíkt hús sem tvímælalaust ætti að fá þann sess. Varðandi það að raða húsum í forgangsröð þá held ég að það gerist í raun og veru sjálfkrafa ef sú leið yrði farin að miða við ákveðinn aldur. Hvað varðar kostnað þá get ég auðvitað ekki sagt beint um það, ég held að samþykkt frumvarpsins sem slíks leiði ekki til aukins kostnaðar vegna þess að það að friða hús í sjálfu sér er ekki kostnaðarauki nema menn taki ákvörðun um að gera þau upp og þá er það pólitísk ákvörðun um hve mikla fjármuni menn eru reiðubúnir að setja í húsafriðunarsjóð.

Frú forseti. Þetta frumvarp til laga sem við nokkrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flytjum og 1. flutningsmaður, hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, hefur mælt fyrir er að mínu viti afar brýnt. Það lýtur að því að breyta lagaákvæðum sem snúa að húsafriðun, það lýtur að því að styrkja ákvæði laga um húsafriðun gagnvart húsum og mannvirkjum sem hafa menningarsögulegt gildi og einnig skipulagslega og hönnunarlega o.s.frv. Það lýtur einnig að því að skerpa á ákvæðum í skipulags- og byggingarlögum gagnvart húsum sem hafa menningarlega og sögulega þýðingu eins og vikið hefur verið að. Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur, segir gamalt máltæki og ég held að það eigi líka ágætlega við um margar þær merku og stóru vörður sem við eigum í okkar sögu. Við höfum verið stolt af því að varðveita handritin okkar og skriflega sögu í gegnum þau sem vildum gjarnan hafa getað sótt og varið meir og fært til nýs tíma. Sagan sem geymist m.a. í handritunum er í rauninni síkvik og skapar undirstöðu fyrir tilveru okkar sem menningarþjóðar bæði í nútímanum og í framtíðinni. Sama á einnig við um mannvistarleifar og mannvistarafrek eins og eru í húsum. Hér er þess vegna verið að leggja áherslu á að við sláum enn frekari varnagla gagnvart því að missa ekki þessi dýrmæti frá okkur, styrkja lagalegan grunn þess að grípa megi inn í og varðveita menningararf sem felst í húsum. Það gefur einnig rök og tækifæri til þess að verja með markvissum hætti fjármagni til að byggja þau upp og endurgera þau. Víða um land er alvarleg staða hvað þetta varðar því að hús sem hér gæti verið um að ræða eru gjarnan t.d. í sveitarfélögum og samfélögum sem hafa nú látið undan síga í vexti, framþróun, eflingu o.s.frv. en mörg þessi sveitarfélög og samfélög búa að miklum menningararfi hvað hús varðar. Við þekkjum þetta í sjávarplássunum á Vestfjörðum, Austfjörðum, Norðurlandi og suður með sjó, um allt land eru samfélög sem eiga marga dýrgripi bæði í húsum og húsaþyrpingum og skipulagi bæja. Sveitarfélögin eru sjálf frekar vanmáttug til að taka á því með viðeigandi og fullnægjandi hætti hvað fjármagn varðar. Oft á tíðum stöndum við frammi fyrir því líka, ekki hvað síst á þenslusvæðunum eins og í Reykjavík, að aðilar sem vilja fá rými til að byggja stór og mikil hús telja að þessi eldri hús sem hýsa byggingarsögulegan arf okkar séu fyrir framtíðarplönum þeirra og þá geta slík sveitarfélög þurft á að halda enn sterkari lagaheimildum til að geta staðið vörð um þessi menningarverðmæti sín. Því eru margar forsendur sem styðja það að skerpt sé á þessum lögum. Ég þekki það að víða úti um land eru einmitt þau hús sem hér getur verið um að tefla, hluti af ímynd og ásýnd bæja og samfélaga. Ég þekki t.d. vel til á Blönduósi, Kvennaskólann á Blönduósi, og enda þótt hann sé nokkuð yngri en lagaheimildir nú kveða á um að friða skuli hús þá hefur það hús mikið friðunargildi, byggingarsögulegt og menningarsögulegt gildi fyrir samfélagið og þess vegna er mikilvægt að það fái bæði lagalega vernd og líka lagalega styrkingu til að hægt sé að standa vörð um það. Svona er þetta víða um land. Megintilgangur flutningsmanna, hv. þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Árna Þórs Sigurðssonar, sem mælti fyrir frumvarpinu, Álfheiðar Ingadóttur, Katrínar Jakobsdóttur, Kolbrúnar Halldórsdóttur, Þuríður Backman og þess sem hér stendur, er að flytja hér frumvarp til laga um breytingu á lagaákvæðum um húsafriðun til að styrkja lagalegan grunn svo grípa megi inn í og friða hús. Ég tel reyndar afar brýnt að gera heildarúttekt á stöðu þessara mála því að mörg minni samfélög hafa ekki tök á því að gera það en einmitt í minni samfélögum geta þessi menningarverðmæti leynst. Lokaorð mín, frú forseti, varðandi þetta mál eru þau að ég hefði viljað að hnykkt væri á, ekki aðeins húsum heldur einnig öðrum mannvirkjum sem lúta að mannvist. Við eigum ýmislegt sem lýtur að atvinnusögu þjóðarinnar, eins og bryggjur og útgerðaraðstöðu, ræktunarframkvæmdir, ræktunarsöguna í gegnum árin og aldirnar, túngarða o.s.frv. Þau eru svo mörg menningarverðmætin sem skipta okkur máli, ekki aðeins í nútímanum heldur í framtíðinni, þau eru hluti af þeim samfélagslega og þjóðfélagslega grunni sem við byggjum tilveru okkar á og er mikilvægt að halda til haga og gera sýnileg, sem eru síkvikur hluti af hinu daglega lífi okkar og ímynd. Frú forseti. Ég lýk hér máli mínu og hvet til þess að þetta frumvarp okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um breytingu á lagaákvæðum um húsafriðun fái skjóta og góða afgreiðslu í þinginu.