Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf. „Reykjavík, 5. febr. 1975. Formaður þingflokks Framsfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkvæmt beiðni Gunnlaugs Finnssonar, 4. þm. Vestf., sem nú dvelst erlendis í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Ólafur Þórðarson skólastjóri, taki sæti á Alþ. í fjarveru hans.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ragnhildur Helgadóttir, forseti Nd.“ Ég bið hv. kjörbréfanefnd að rannsaka kjörbréf Ólafs Þórðarsonar og fær n. 10 mínútur til umráða.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað kjörbréf Ólafs Þórðarsonar, Eyrargötu 1, Suðureyri, sem 1. þm. B-listans í Vestfjarðakjördæmi, en Ólafur er varamaður Gunnlaugs Finnssonar, 4. þm. Vestf. Nefndin hefur ekkert fundið athugavert við kjörbréfið og leggur shlj. til að það verði samþ. og kosning Ólafs Þórðarsonar tekin gild.



Herra forseti. Um allan hinn vestræna heim varð mönnum það þrálátt umhugsunarefni á s.l. ári, að hver þjóðarleiðtoginn á fætur öðrum og ríkisstjórnir í hverju landinu á fætur öðru urðu að hrökklast frá völdum við lítinn orðstír vegna þess að þær stóðu frammi fyrir efnahagsvandamálum, sem þeim reyndist ofviða að glíma við. Ýmis teikn voru á lofti, sem bentu til þess að þjóðfélagsleg átök færu svo harðnandi að illgerlegt væri að leysa þau með samkomulagi innan ramma hefðbundins þingræðisstjórnarfars. Mönnum varð smám saman ljóst að ríkisstj. hvarvetna stóðu ekki einungis frammi fyrir vandamálum af efnahagslegum toga, sem af ýmsum skýranlegum ástæðum væru vandleyst, heldur væri naumast orðum aukið að segja að yfirvofandi væri pólitísk kreppa þingræðislegs stjórnarfars. Stórir þjóðfélagshópar væru í vaxandi mæli að glata trúnni á hæfni þingræðisskipulagsins til að ráða fram úr aðsteðjandi vandamálum iðnþróaðra ríkja. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að hið pólitíska ástand, sem skapaðist hér á landi á s.l. ári, ber mörg einkenni þessarar alþjóðlegu þróunar. Ástæðan til þess, að ég finn mig til knúinn að kveðja mér hljóðs utan dagskrár, er þó ekki sú að ég telji nauðsynlegt að þessu sinni að lyfta huga alþm. frá dægurþrasi innlendra efnahagsvandræða og beina sjónum þeirra að stærri alþjóðlegum vandamálum, þótt þess kunni stundum að gerast þörf, þvert á móti. E.t.v. verður ástæðan fyrir þessari dirfsku minni best skýrð, ef mér leyfist að gera stutta persónulega athugasemd. Ég þarf ekki að taka það fram, að ég er nýgræðingur í sölum Alþingis, dvel hér sem gestur skamma hríð. Mér var þó fyrir löngu ljóst, eins og hverjum öðrum óbreyttum áhugamanni um stjórnmál, sem reynir að fylgjast með framvindu þjóðmála, að Alþ. og ríkisstj. stæðu þegar að loknu jólaleyfi frammi fyrir óvenjulega viðsjárverðu ástandi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Mér kom því ekki annað til hugar en að forustumenn í ríkisstj. og Alþ. hefðu notað ótæpilegt jólaleyfi samviskusamlega til að kanna leiðir og leita úrræða, er að gagni mættu koma frammi fyrir fyrirsjáanlegum vanda. Ég átti von á því þegar í upphafi þings, að þá biði það meginverkefni þm. að taka afstöðu til þeirra till. sem ráðh. og ríkisstj. hlytu að leggja fyrir þingið. Ég fæ því með engu móti dulið undrun mína yfir því, að ekkert slíkt hefur gerst. Þingfundir hafa verið fremur stuttir, þingbekkir jafnan fremur þunnskipaðir, eins og fundum sé fram haldið fremur af vana en vilja. Auðvitað hefur mörg þörf mál borið á góma, og þm. hafa svalað forvitni sinni með því að beina fsp. til ráðh. um eitt og annað sér til fróðleiks. En allar eru þessar skeggræður fyrst og fremst merkilegar fyrir það, sem ekki er minnst á einu orði. Það hefur enginn nefnt orðið efnahagsvandamál fremur en snöru í hengds manns húsi. Hvers vegna? Það er greinilegt að í sölum Alþ. ríkir andrúmsloft óþreyju, eftirvæntingar, jafnvel kvíða. Eftir hverju eru þm. að bíða? Það er auðfundið að þeir festa lítt hugann við umr. Þeir eigra um sali og ganga Alþ. eins og annars hugar og reyna að leggja hlustir við einhverju sem fram fer bak við tjöldin. Eru þeir að bíiða eftir því, að ríkisstj. fái innblástur og segi þeim hvað þeir eigi að gera? Eða eru þeir að biða eftir því að sérfræðingar ríkisstj. fái vitrun og segi ráðh. hvað þeir eigi að gera, svo að þeir geti sagt þm. hvað þeir eigi að samþ.? Ég veit það ekki. Ég vona að hv. þm. og landsfeður virði mér það í besta falli til vorkunnar þótt ég segi það sem mér sýnist, að Alþingi íslendinga minni mig á sjónleik eftir ekki ómerkari höfund en sjálfan Beeket, sem ber yfirskriftina „Beðið eftir Godot.“ Sjálfsagt sakna margir vinar í stað, þar sem er hv. 5. þm. Vesturl., sem sennilega hefði ekki þurft að leita út fyrir þingsalina að verðugu yrkisefni. Í umræðu í sjónvarpi fyrir nokkrum dögum, þar sem saman voru komnir ráðh., núverandi og fyrrverandi, flokksforingjar og óbreyttir þm., þótti það einna helst tíðindum sæta, að sjálfur fjmrh. vissi ekki hvað hann hafði í kaup. Þetta hefur valdið hneykslun sumra, sem þykjast þurfa að velta fyrir sér hverri krónu áður en hún verður að ólöglegum 25-eyringi í höndum þeirra, en vandlætingu annarra, sem betur eru settir, en þykjast kannske kunna greiðari skil á fjárreiðum sínum. Er nema von að sú hugsun læðist að mönnum, hvers vegna yfirleitt sé verið að borga alþm. kaup? Það líða dagar, senn víkur frá því að alþ. tók til starfa, langt á annan mánuð frá því að Alþ. samþ. fjárl., sem okkur er nú sagt af sérfróðum mönnum að hafi verið gerð á röngum forsendum, án þess að þeir menn, sem að áliðnu sumri mynduðu sterka ríkisstjórn með þungan þingmeirihl. að baki og réttlættu þessa stjórnarmyndun með því, að hún ein væri nægilega öflug til að ráðast gegn fyrirsjáanlegum vanda af festu og einurð. Allur hefur þessi tími liðið án þess að þeir góðu menn sjái ástæðu til að leggja till. sínar fyrir löggjafarsamkundu þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. hefur sætt gagnrýni opinberlega fyrir fjarveru sina í upphafi þings. Ég vil ekki taka undir þá gagnrýni. Í besta falli má líta svo á að fjarvera hans þessa daga staðfesti gagnkvæmt trúnaðartraust, sem hlýtur að ríkja milli hans og staðgengils hans, hæstv. iðnaðar- og orkumálarh., og því ástæðulaust að fara um það mörgum orðum. En ástandið versnar dag frá degi án þess að einstakir ráðh. sjái ástæðu til að skilgreina frammi fyrir þingi eða þjóð þann vanda, sem við er að fást, hvað þá heldur að þeir láti uppskátt hvaða ráð þeir kunni við vandanum. Að vísu ber að geta þess, að hæstv. viðskrh. flutti flokksmönnum sínum mikla hrollvekju skömmu áður en þing kom saman, með þeim afleiðingum að gjaldeyrisvarasjóður þjóðarinnar, sem þá entist til tveggja vikna innflutnings, entist miklu síður eftir en áður, og af því vildu sumir álykta að það færi best á því, að ráðh. hefðu að svo stöddu sem fæst orð um vandamálin. Það eina, sem vitað er með vissu og stöðugt hefur verið vísað til. er að ríkisstj. er að biða eftir því að aðrir aðilar ákveði fiskverð. Á undanförnum árum hefur oft og einatt mátt heyra þm. bera sig upp undan því á mannamótum að Alþ. sé í vaxandi mæli að verða að óvirkri afgreiðslustofnun, að öll völd hafi færst, ekki til ráðamanna skv. kjörorði Lenins, ekki til ráðh. heldur, heldur í hendur sérfræðinga og embættismanna. Þeir hafa farið hörðum orðum um þetta kerfi, um þetta bákn og um alla þessa skriffinnsku. Af þessu tilefni er ástæða til þess að spyrja: Er hér um að ræða yfirnáttúrlegt þjóðfélagslögmál, sem ekki sé í mannlegu valdi að rísa gegn, eða er hér einfaldlega um að ræða sjálfskaparvíti? Hafa þm. gefist upp og sætt sig við að stjórnarfarslegt hlutverk Alþ. og hugsanlegrar ríkisstj. skuli vera hlutverk sjúklings í biðstofu sérfræðings. Ef hlutverk Alþ. er óhjákvæmilega orðið það eitt að biða eftir erkibiskupsboðskap, er þá ekki mál til komið að fara að pakka saman og halda heim? Ef Alþ. ber ekki þá virðingu fyrir sjálfu sér, að því beri skylda til að hafa sjálft frumkvæði að lausn aðsteðjandi þjóðfélagsvandamála, er þess þá að vænta að aðrir beri virðingu fyrir Alþ.? Ef þeir valdhafar, sem óumdeilanlega, stjórnarfarslega og pólitískt, bera ábyrgð á því að í óefni er komið um afkomu þjóðarbús íslendinga, vilja eftir á firra sig ábyrgð og varpa henni á herðar þjóðarinnar, eins og vart hefur orðið í umr. að undanförnu, þá er þessi þjóð illa svikin að mínu mati. Henni er að því lítil huggun eftir á þótt sagt sé, að hver þjóð fái þá landsfeður á hverjum tíma sem þjóðin verðskuldar. Eitt er víst, ef Alþingi íslendinga ætlar að halda áfram að sitja með hendur í skauti og hafast ekki að, þótt stöðugt sígi meira á ógæfuhlið í efnahagsmálum, og gerir það eitt að bíða þess að einhverjir aðrir leysi vandann í þess stað, þá er kominn tími til að við spörum okkur vangaveltur spaklega um skipbrot þingræðislegs stjórnarfars í öðrum löndum, þá er tími til kominn að við lítum okkur nær. Mér er fullkomlega ljóst að ummæli af því tagi, sem ég nú hef viðhaft, kunni að þykja harður dómur og ósanngjarn, jafnvel svo að þau beri vott um hroka og uppskafningshátt þess manns, sem gistir þingbekki skamma stund og hefur því ekki öðlast reynslu og þroska til að meta störf þm. af raunsæi og yfirvegun. Vel má vera að svo sé, enda gefst þá Alþ. hér með væntanlega kostur á að reka af sér slyðruorðið og sýna í verki að það sé þess umkomið að taka frumkvæðið að lausn vandamálanna í eigin hendur, í stað þess að bíða þess að utanaðkomandi aðilar taki að sér hvort tveggja, vandann og vegsemdina, sem Alþ. að réttu lagi ber. Að svo mæltu vil ég gera þingheimi nánari grein fyrir erindi mínu í þennan ræðustól. Þingflokkur SF hefur í fyrstu viku þessa þinghalds tekið efnahagsmálin til eins ítarlegrar umr. og okkur var kostur á þessu stigi málsins. Á fundi sínum mánudaginn 3. febrúar s.l. samþ. þingflokkurinn ályktun sem ber heitið „Álitsgerð og tillögur þingflokks Samtakanna um vinnubrögð Alþ. og annarra stjórnvalda um val úrræða til lausnar efnahagsvandanum“. Jafnframt samþ. þingflokkurinn að beina þessari álitsgerð til hæstv. forsrh. með ákveðnum tilmælum um frumkvæði af hans hálfu við að koma á nauðsynlegu samstarfi Alþ. og ríkisstj. og annarra stjórnvalda um vinnubrögð við lausn vandans. Með leyfi forseta vil ég hér með leyfa mér að kynna þingheimi þessa ályktun, en þar segir: „Eins og kunnugt er eru horfur í efnahagsmálum íslendinga á árinu 1975 ískyggilegri en verið hefur um langt skeið. Áhrif hinnar alþjóðlegu olíukreppu eru komin fram með fullum þunga. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa snúist okkur í óhag meira en dæmi eru til um á einu ári síðan á árunum eftir seinni heimsstyrjöldina. Viðskiptahalli þjóðarbúsins á árinu 1974 nam rúml. 16 milljörðum kr., og batahorfur eru ekki sýnilegar nema stjórnvöld grípi til skjótra og áhrifaríkra aðgerða. Gjaldeyrisvarasjóður er að mestu þrotinn og lánstraust þjóðarinnar erlendis þar af leiðandi stórlega skert. Langtímaskuldir þjóðarbúsins á árinu 1974 hafa aukist um 11 milljarða á núverandi gengi og greiðslubyrði erlendra lána nemur orðið háskalega háu hlutfalli rýrnandi þjóðartekna. Verðbólga innanlands á árinu 1974 nam yfir 50% og er því allt að þrisvar sinnum örari innanlands heldur en samsvarandi meðaltalshækkun innflutningsverðlags. Þessi öra verðbólguþróun hefur raskað rekstrargrundvelli atvinnufyrirtækja í landinu og bitnar með óbærilegum þunga á útflutningsatvinnuvegum þjóðarinnar. Það er ljóst að skammtímaaðgerðir stjórnvalda á s.l. hausti, er höfðu að markmiði að tryggja rekstrarafkomu útflutningsatvinnuvega, hafa ekki náð tilætluðum árangri, enda hefur sigið mjög á ógæfuhlið síðan miðað við þær forsendur sem þá voru taldar gildar. Framfærslukostnaður heimilanna á Íslandi hefur þegar aukist meira en sem nemur rýrnun viðskiptakjara og mun á næstu mánuðum bitna með vaxandi þunga á afkomu tekjulægstu hópa þjóðfélagsins, aldraðra, öryrkja og annarra bótaþega. Samdráttar gætir þegar í atvinnumagni. Minnkun eða afnám yfirvinnu veldur eitt sér hlutfallslega meiri kjaraskerðingu launþega vegna þess hve yfirvinna hefur á undanförnum veltiárum numið stórum hluta heildarvinnutímans. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að verði ekki skjótlega gripið til samræmdra hagstjórnaraðgerða mun atvinnuleysi halda innreið sína fyrr en varir. Við þetta bætist alvarlegur vandi er snertir ríkisbúskapinn, einkum áformuð rekstrar- og framkvæmdaútgjöld ríkisins samkv. nýsamþ. fjárl. Óleyst er fyrirsjáanleg fjármagnsþörf fjárfestingarlánasjóða sem nemur milljörðum kr. Í þessu samhengi er rétt að vekja athygli á ummælum seðlabankastjóra í viðtali við Morgunblaðið sunnudaginn 2. febr. s.l., en hann segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki verður komist hjá því að taka til endurskoðunar allar áætlanir opinberra aðila um útgjöld og fjárfestingu, sem ekki stuðla að beinni aukningu þjóðarframleiðslunnar, enda eru þessar áætlanir allar mótaðar af ákvörðunum, sem teknar voru á meðan afkoma þjóðarbúsins var miklu hagstæðari en nú er. Með lækkun þessara útgjalda er bæði hægt að draga úr umframeyðslu þjóðarbúsins í heild og veita meira svigrúm til þess að beina fjármagninu til arðbærrar atvinnuuppbyggingar í landinu.“ Af þessum tilvitnuðu ummælum Seðlabankastjórans, sem er einn helsti sérfræðingur og ráðgjafi stjórnvalda, þessarar ríkisstj. jafnt sem hinnar fyrrverandi, á sviði peningamála og fjármála, er ljóst að álit hans sem sérfræðings er það að ríkisstj. hljóti að beita sér fyrir því hér á Alþ. að nýsamþykkt fjárl. ársins 1975 verði tekin til gagngerðrar endurskoðunar og niðurskurðar. Það er vitað, að álit flestra sérfróðra manna um efnahagsmál hnígur mjög í sömu átt. Þingflokkur samtakanna hefur tekið þetta alvarlega ástand efnahagsmála til umr. Það, sem birtist í þessari álitsgerð, er í stórum dráttum inntak þeirra umr. Í framhaldi þessarar almennu álitsgerðar vill þingflokkurinn vekja athygli á eftirfarandi: 1. Á þeim tíma, sem liðinn er frá því Alþ. kom aftur til starfa að loknu jólaleyfi, hafa stjórnvöld því miður brugðist þeirri lýðræðislegu upplýsingaskyldu sinni að leggja fyrir Alþ. nýjustu upplýsingar og álitsgerðir um ástand og horfur í efnahagsmálum. 2. Ráðherrar hafa ekki séð ástæðu til að gefa Alþ. og þjóðinni til kynna með samræmdum hætti hvaða áform eru uppi innan ríkisstj. til lausnar þessum vanda. 3. Alþ. hefur því ekki átt þess kost að taka þessi aðkallandi vandamál til umr. og krufningar. Með hliðsjón af framansögðu vill þingflokkur Samtakanna leyfa sér að koma á framfæri eftirfarandi till. um samstarf Alþingis og annarra stjórnvalda um lausn efnahagsvandans og um málsmeðferð. 1. Þeim tilmælum er hér með beint til hæstv. forsrh. að hann beiti áhrifum sínum innan stjórnarflokkanna til að fá fjvn. Alþ. eða fjhn.- og viðskn. beggja þingdeilda í sameiningu til að efna til rannsóknar á þýðingarmestu þáttum efnahagsvandans og leita samráðs við ýmsa aðila um það, hvaða úrræðum er vænlegast að beita með sem bestri von um árangur. Til vara er sú till. að forsrh. beiti sér fyrir sérstakri nefndaskipan Alþ. til þess að fjalla um efnahagsmálin. 2. Rannsókn þessi fari þannig fram, að n. kalli fyrir sig, eftir því sem þörf krefur, ráðh., sérfræðinga og oddvita hagsmunahópa. Skulu þeir eftir atvikum leggja fram skriflegar grg. um afstöðu sína og viðhorf og svara spurningum nm. í framhaldi af því. Það er till. okkar að þessar umr. fari fram fyrir opnum tjöldum, eftir því sem málsatvik frekast leyfa, þannig að fjölmiðlum t.d. gefist kostur á að koma þessum upplýsingum jafnóðum á framfæri við þjóðina. Miðað við ófullnægjandi upplýsingar um þessi mál og með hliðsjón af mismunandi túlkun staðreynda teljum við þetta heppilegri aðferð að svo stöddu en eina saman kappræðu á þingi og líklegri til jákvæðs árangurs. Við leggjum mikla áherslu á skyldu Alþ. til að tryggja þjóðinni og skyldu stjórnvalda til að tryggja þjóðkjörnum fulltrúum greiðan aðgang að öllum upplýsingum um efnahagsvandann og um afstöðu forustumanna helstu hagsmunahópa til þeirra úrræða, sem til greina kemur að beita. Við teljum að leynd stjórnvalda um þessi mál sé óskynsamleg, hvort heldur á það er lítið frá sjónarmiði ríkisstj. eða almennings í landinu. Við leggjum á það megináherslu að mótun heilbrigðs almenningsálits á aðsteðjandi vanda er í sjálfu sér veigamikill þáttur í tilraunum til úrbóta. Með því móti er dregið úr þeirri hættu að unnt sé í krafti ófullnægjandi eða villandi upplýsinga að draga upp fyrir þjóðinni ranga mynd af ástandinu og þeim leiðum, sem í reynd eru færar til að forða því að í algerum ógöngum lendi.“ Hér lýkur tilvitnun í þessa efnahagsmálaályktun þingflokksins. Því er við að bæta, að jafnframt var hæstv. forsrh. send þessi ályktun til umfjöllunar með bréfi, og til viðbótar vil ég - með leyfi hæstv. forseta - drepa á nokkur atriði úr því bréfi: „Til skýringar á málsmeðferð skal eftirfarandi tekið fram: Við teljum brýnt, að Alþ. láti þessi vandamál til sín taka þegar í stað og biði þess ekki að væntanlegar till. ríkisstj. verði lagðar fyrir þingið. Þess vegna er þessi málsmeðferð valin fremur en að leggja málið fyrir í formi þáltill., sem venju samkvæmt tæki mun lengri tíma. Við teljum að Alþ. eigi ekki að standa frammi fyrir orðnum hlut, allra síst þegar um svo veigamikil mál er að ræða, heldur eigi það að leggja sitt af mörkum við mótun stefnu og einstakra till. Þessu hlutverki teljum við að Alþ. geti best valdið innan þess ramma, sem hér er lagt til, þ.e. með nefndarstarfi fremur en í kappræðu á þingfundi að fengnum till. ríkisstj. Með þessum till. er m.ö.o. verið að leita að formi er bjóði upp á sem besta samstarfsmöguleika Alþ. og annarra stjórnvalda um lausn þessara alvarlegu vandamála, sem við er að fást. Sérstaklega teljum við mikilvægt, ef Alþ. gæti með þessum vinnubrögðum átt þátt í mótun upplýsts almenningsálits um raunhæfa valkosti til lausnar vandanum. Þingflokkurinn vill taka fram, að hann lítur mjög alvarlegum augum þann mikla vanda, sem aðsteðjandi er, og vill með þessum tillöguflutningi leggja sitt af mörkum til að stuðla að sem mestri samstöðu stjórnmálaflokka, hagsmunahópa og alls almennings í landinu um það, hvernig skynsamlegast verði við brugðist.“ Í niðurlagsorðum bréfsins segir: „Það er ætlun okkar - með leyfi þingforseta - að kynna þingheimi þessa álitsgerð utan dagskrár við fyrsta tækifæri.“ Ég vil taka það fram, að ég er forseta þakklátur fyrir að hafa veitt okkur tækifæri til þess og tel það bera vott um skilning hans á nauðsyn þessa máls. Ég vil taka það skýrt fram hvað fyrir okkur vakir með þessum málatilbúnaði. Í fyrsta lagi er það, sem margoft hefur komið hér fram, að við teljum að Alþ. hafi beðið nógu lengi, jafnvel of lengi. Í annan stað teljum við það skyldu hvers þingflokks, þegar við er að glíma jafnalvarleg vandamál og þau, sem hér ræðir um, að hann reyni að skilgreina ástandið og gera opinberlega grein fyrir fram fyrir mati sínu á hugsanlegum úrræðum. Raunsætt mat okkar á ástandinu er þannig, að við viljum ekki taka þátt í þeim leik að neita staðreyndum eða gera minna úr erfiðleikum en efni standa til. Í þriðja lagi teljum við það lágmarksskyldu hvers þingflokks, sem vill láta taka mark á málflutningi sínum, að lýsa sig reiðubúinn til samstarfs við aðra aðila þegar um er að ræða vandamál, sem ekki verða leyst með góðu móti nema með samstöðu og samstarfi ólíkra þjóðfélagshópa. Þess vegna mælum við með því, að upp verði tekin vinnubrögð, sem við teljum öðrum fremur líkleg til að fyrirbyggja misskilning vegna ófullnægjandi upplýsinga og umræðna, og vinnubrögð, sem við teljum vel til þess fallin að virkja starfskrafta þingsins í samstarfi við ríkisstj. og aðra aðila einkum og sér í lagi að því markmiði að upplýsa almenning um eðli vandans. Okkur er engin launung á því, að við teljum vinnubrögð bandarískra þingnefnda, sem gjarnan vinna sem mest fyrir opnum tjöldum við rannsókn á slíkum þjóðfélagslegum vandamálum, til fyrirmyndar að þessu leyti fyrir Alþingi íslendinga. „Hálfnað er verk þá hafið er“ stendur einhvers staðar. Okkur er fullkomlega ljóst að með þessum till. höfum við ekki lagt fram neina patentlausn á vandamálunum. Það þarf naumast að taka það fram hér á þessum stað, svo langa reynslu sem margir þm. hafa af bráðabirgðalausnum og skammtímaaðgerðum í efnahagsmálum frá fyrri tíð, að slíkar patentlausnir eru engar til. En hreinskilnar rökræður fyrir opnum tjöldum, byggðar á sæmilegri þekkingu og haldgóðum upplýsingum, eru lykillinn að lausn vandans. Mönnum ætti að vera ljóst eftir alla þessa bið, að hvorki ríkisstj. né sérfræðingar hennar hafa á reiðum höndum neina slíka allsherjarlausn. Vandinn er ekki nema að litlu leyti tæknilegs eðlis, þ.e.a.s. spurning um hvaða úrræðum er unnt að beita við þessar aðstæður til þess að ná settum markmiðum. Markmiðin eru að koma í veg fyrir: Í fyrsta lagi að samdrátturinn þróist upp í atvinnuleysi. Í öðru lagi að tryggja rekstrargrundvöll atvinnuvega, að tryggja lífskjör og kaupmátt launa hinna lægst launuðu o.s.frv. En vandinn er ekki fyrst og fremst tæknilegs eðlis. Hann er að mjög verulegu leyti pólitísks eðlis, þ.e.a.s. spurningin um það, hvort einstakir pólitískir flokkar og flokksforingjar vilji halda áfram að spila á fiðlu skrum og gylliboða meðan borgin brennur eða hvort þeir eru viðbúnir að viðurkenna staðreyndir, að nú er komið í óefni og sársaukafullar aðgerðir eru óhjákvæmilegar. Það er staðreynd, að þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa dregist saman, að ráðstöfunarfé þjóðarinnar fer minnkandi, að það er minna til skiptanna en áður var. Það er staðreynd, að við getum ekki lengur, þegar hallarekstur þjóðarbúsins út á við er kominn á þetta hættustig, haldið áfram að lifa langt um efni fram. Hið pólitíska vandamál er í því fólgið að ná sem mestri hugsanlegri samstöðu um það, hvernig byrðum verði jafnað milli einstakra þjóðfélagshópa, þannig að sem sársaukaminnst verði fyrir þá, sem minnsta getu hafa til að axla auknar byrðar. Og það skulum við gera okkur fyllilega ljóst, að það eru margir þjóðfélagshópar, sem nú þegar búa við skarðan hlut og eiga nú þegar um sárt að binda af völdum þeirrar óðaverðbólgu sem nú fer eldi um öll verðmæti þessa þjóðfélags. Menn hafa stundum vikið að því áður við umr. sem þessar, að áður en hægt sé að gera sér einhverjar batavonir fyrir hönd sjúklings verði menn að koma sér saman um sjúkdómsgreiningu. Menn verða að þora að viðurkenna staðreyndir og reyna að skilja orsakir. Þetta þýðir ekki endilega, að læknar þurfi við sjúkrabeð að eyða orku sinni og sjúklingsins í rifrildi sín í milli um það t.d., hvers vegna sjúklingurinn hafi vanrækt svo lengi að leita læknis eða hvers vegna heimilislæknir hafi of lengi látið sér í léttu rúmi liggja þótt greinilegra sjúkdómseinkenna hafi orðið vart fyrir löngu, meðan viðnámsþrek sjúklingsins var þó sannarlega meira. Í grundvallaratriðum er ekkert nýtt í þeirri efnahagskollsteypu sem við höfum nú orðið vitni að. Árið 1973 var einstakt uppgangsár í sjávarútvegi og fiskiðnaði. Óvænt útflutningsverðhækkun og stórbatnandi viðskiptakjör voru síðan látin ganga svo til afskiptalaust út um allt hagkerfið og meira að segja mögnuð upp um allan helming, beinlínis fyrir tilverknað aðgerða ríkisvaldsins. Það er athyglisverð staðreynd, að hagstjórnarkerfi okkar og afskipti ríkisvaldsins af efnahagsmálum virðast vera þess eðlis, að í stað þess að draga úr uppsveiflu og reyna með ýmsum þekktum ráðum að halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum til þess að forðast kollsteypur síðar, þá virðist þessi miklu ríkisafskipti sjálf beinlínis hafa þveröfug áhrif. Við skilyrði fullrar atvinnu og nýtingar framleiðslutækja eru takmörk fyrir því, hve opinberir aðilar og einkaaðilar geta spennt bogann hátt að því er varðar neyslu og fjárfestingu, ef ekki á að lenda í greiðsluþroti út á við og þar af leiðandi stöðnun. Þegar umskiptin verða, aflavonir bregðast eða útflutningstekjur lækka eða hvort tveggja í senn og þar við bætist vaxandi innflutt verðbólga, er svo hömlulaus skriður kominn á útgjaldaþensluna á öllum sviðum, að það fer langt fram úr greiðslugetu útflutningsatvinnuvega. Þá er samkeppnishæfni og rekstrargrundvöllur þessara útflutningsatvinnuvega brostinn, vegna þess að framleiðslukostnaður innanlands hefur farið langt fram úr þeim tekjum sem markast af þróun hins erlenda markaðar. Pólitískt hugleysi eða ábyrgðarleysi getur svo valdið því, að þrátt fyrir umskipti til hins verra er enn reynt með ýmsum bráðabirgðaráðstöfunum að halda uppi falskri kaupgetu, falskri eftirspurn. Opinberrar stuðningsaðgerðir af ýmsu tagi eru notaðar. Það má nefna margar gamalkunnar, sem við höfum beitt. Vísitölubinding kaupgjalds er ein, tímabundnar styrkgreiðslur til atvinnuvega eru ein. Niðurgreiðslur á vöruverði eru ein. Verðbólgufjárfesting í skjóli lágra vaxta er ein aðferðin. Stjórnlaus útlánastarfsemi viðskiptabanka, studd yfirdrætti hjá seðlabanka, er ein aðferðin. Fölsk gengisskráning er svo náttúrlega ein til viðbótar, og þessi listi er ekki tæmandi. Opinberar stuðningsaðgerðir af þessu tagi halda uppi innflutningseftirspurn löngu eftir að raunveruleg greiðslugeta er þrotin. Loks er svo komið í algert óefni, og þá er ekki eftir nema neyðarúrræðið, hið hefðbundna neyðarúrræði íslenskra efnahagsmála til að draga úr innflutningi og færa tekjur til sjávarútvegs og annarra útflutningsgreina, hin sígilda gengislækkun. Þannig snýst hjólið í heilan hring að lokum og þannig höfum við farið marga hringi. Geysileg útflutningsverðshækkun, batnandi viðskiptakjör, miklar kauphækkanir, takmarkalaus útlána-, framkvæmda og neyslualda hins opinbera og alls almennings endar í greiðsluþroti þjóðarbúsins út á við, stórkostlegum viðskiptahalla, uppþurrkun gjaldeyrisvarasjóða, rekstrarstöðvun atvinnuvega, hruni kaupmátar og stórfelldri lífskjaraskerðingu. Það væri ósanngjarnt annað en að viðurkenna, að grundvallarstærðir íslensks efnahagslífs valda því, að stjórnvöldum er hér meiri vandi á höndum en í háþróuðum iðnríkjum að sjá fyrir óorðna hluti og grípa í tæka tíð til mótverkandi aðgerða, ef sveiflan upp eða niður ætlar að keyra allt úr skorðum. Meginstærðirnar í jöfnum íslensks þjóðarbúskapar eru mikilli óvissu undirorpnar. Aflamagn verður gjarnan ekki fyrirséð, og þegar til lengri tíma er lítið, þá hlýtur það að vera okkur eitt helsta áhyggjuefnið, að almennt er búist við áframhaldandi minnkun heildarþorskafla á Íslandsmiðum á næstu árum, einmitt vegna rýrnandi stofnstærðar og það þrátt fyrir stóraukna sókn með nýjum og afkastamiklum fiskveiðitækjum. Það er ekki nóg með að aflamagn verði naumast fyrir sér. Þótt hægt sé að gera sér nokkra grein fyrir fram fyrir þróun veðlags á erlendum mörkuðum, þá geta umskiptin orðið snögg, og við ráðum engu um verðlagsþróun á þeim mörkuðum. Við þetta geta svo bæst erfiðleikar vegna vaxandi innfluttrar verðbólgu, sem hefur gætt sérstaklega s.l. tvö ár, og auðvitað einstakra utanaðkomandi áfalla sem þjóðarbúið verður fyrir, eins og t.d. Vestmannaeyjagossins. Enda þótt það tjón á mannvirkjum, sem gosið olli, hafi að talsverðu leyti verið bætt með erlendu fjármagni, þá breytir það ekki því, að á þeim uppsprengda markaði, sem fyrir var, urðu framkvæmdir við endurreisnarstarfið eftir gosið auðvitað til þess að kynda stórlega undir verðbólgu, sem best sést á því verulega launaskriði og þeim miklu yfirborgunum, sem ríkjandi voru, þótt lágt hafi farið, í byggingariðnaðinum t.d. En þótt við af sanngirni reynum að taka tillit til alls þessa, þá verður ekki hjá því komist að viðurkenna að orsakir þeirrar algeru kollsteypu sem við nú stöndum frammi fyrir, má að verulegu leyti rekja til þess, að á árinu 1973, löngu eftir að fyrirsjáanlegt var hvert stefndi, brugðust íslensk stjórnvöld þeirri skyldu sinni að grípa til aðhaldsaðgerða í tæka tíð til þess að tryggja jafnvægi, hægari vöxt, en öruggari. Menn verða að hafa í huga, að það er miklu sársaukaminna að grípa til aðhaldsaðgerða þegar vel árar, að það er miklu meira svigrúm til þess að beita aðgerðum með árangri þegar allar helstu stærðir þjóðarbúskaparins eru hagstæðar. Þeir sem spyrja, og þeir eru margir: Átti þá að daga úr æskilegum og eftirsóknarverðum hlutum, eins og t.d. fjárfestingu í nýjum atvinnutækjum, uppbyggingu á landsbyggðinni, bættum lífskjörum o. s. frv., - þeir menn, sem þannig spyrja, koma í raun og veru upp um að þeir skilji ekki eðli vandans. Það er ekki hér um að ræða val. Stjórnlaus mögnun verðbólgunnar stefnir öllu í þrot, þ. á m. auðvitað fyrst og fremst þessum æskilegu hlutum: uppbyggingu á landsbyggðinni, lífskjörum fólks og fjárfestingu í nýjum atvinnutækjum. Markmiðið er auðvitað að forðast öfgakenndar sveiflur, beita tiltækum hagstjórnaraðgerðum í tíma til þess að tryggja hægari, en öruggari vöxt. Þeir hagsmunahópar t.d., sem hverju sinni freistast til þess að nota aðstöðu sína út í æsar og spenna bogann til hins ítrasta í kauphækkunarkröfum í krónutölu á veltiárum, sbr. reynsluna af sérsamningum í kjölfar rammasamningsins á öndverðu ári 1974, hugsa kannske ekki til þess í svipinn að þeir eru í reynd að opna flóðgáttir atvinnuleysisins síðar meir, auk þess sem gervikauphækkanir í krónutölu gufa upp á svipstundu og koma hvorki þeim né neinum öðrum að nokkru haldi. Tíminn til áhrifaríkra aðgerða var þess vegna fyrri hluta árs 1973. Þá þegar var sýnt, að heildaraflamagn reyndist meira en spáð hafði verið, sérstaklega vegna þess að loðnuvertíðin reyndist óvæntur búhnykkur, þrátt fyrir nokkurn samdrátt í þorskafla. En sérstaklega er þó það, að verðlag á útflutningsmörkuðum hækkaði meira en dæmi eru til fyrr eða síðar eða um allt að 57% fyrir útfluttar sjávarafurðir í heild og miklu meira í einstökum greinum sjávarútvegs. Öll útgjaldaáform einkaaðila og opinberra, bæði að því er varðaði fjármunamyndun og neyslu, stefndu í krafti þessara staðreynda stöðugt upp á við. Það er mikill misskilningur að halda, að frv. hæstv. fyrrv. forsrh., Ólafs Jóhannessonar, um viðnám gegn verðbólgu vorið 1974 hafi verið dæmi um framsýna eða ábyrga efnahagspólitík. Þá þegar var fyrir löngu komið í óefni, og frv. fól ekki í sér annað en örþrifaráð eftir dúk og disk, eftir að svigrúm til viðnámsaðgerða var orðið stórlega skert. Það er engin tilviljun, að skýrsla Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu um íslensk efnahagsmál fyrir árið 1974 er einn samfelldur áfellisdómur yfir þeirri fyrirhyggjulausu og vanhugsuðu grútarbræðsluhagfræði, sem ég leyfi mér að kalla svo, sem réð lögum og lofum um stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum á árunum 1973–1974, þeim tveimur árum sem hagsveiflan gekk yfir. Þar er sýnt fram á, að afskipti ríkisvaldsins af efnahagslífinu og hagstjórnarkerfi okkar í heild er með þeim endemum að gera jafnan illt verra. Einföldustu skólabókardæmi um sjálfstæðar efnahagsaðgerðir, sem allar ríkisstjórnir eftir stríð, hvar á hnettinum sem væri, mundu grípa til undir svipuðum kringumstæðum, voru látin lönd og leið. Hver er ástæðan? Hún getur ekki verið sú að við vitum ekki betur. Þekkingu okkar á íslenskum efnahagsmálum hefur fleygt stórlega fram á undanförnum árum. Við erum orðnir reynslunni ríkari eftir viðskipti fyrri ríkisstjórna við hagsveifluvandamál af svipuðu tagi. Meginástæðan virðist mér vera pólitísk að eðli, og hún er ekki léttbærari fyrir það. Mér virðist það vera staðreynd, að áhrifamiklir stjórnmálaforingjar þykjast þess umkomnir í hroka sínum og þröngsýni að vísa á bug og meta einskis þær ósmáu framfarir, sem orðið hafa að því er varðar þekkingu manna og tæknilega kunnáttu við stjórn efnahagsmála. Þetta er þeim mun furðulegra og þversagnakenndara þegar þess er gætt, að þetta á einkum og sér í lagi við um stjórnmálaforingja, sem í orði kveðnu kenna sig hvað mest við sósíalísk úrræði og skipulagsbyggingu. Þannig hefur reynslan af síðustu vinstri stjórn endanlega skorið úr um það að mínu mati að einhver áhrifamesti ráðh. fyrrv. ríkisstj. og foringi Alþb., hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepsson, sé einhver glæfralegasti fjárhyggjumandarín sem nokkurn tíma hefur setið á ráðherrastóli á Íslandi. Þetta er sagt með fullri virðingu fyrir þessum hv. þm. sem nýtur viðurkenningar innan Alþingis jafnt sem utan fyrir yfirgripsmikla þekkingu á málefnum sjávarútvegs og fiskvinnslu, sem hann hefur aflað sér á löngum ferli sem sveitarstjórnarmaður, þm., ráðh. og síðast, en ekki síst forstjóri útgerðarfyrirtækis. Slíka þekkingu ber ekki að vanmeta, og ég skal síðastur manna gera lítið úr henni. Ég segi þetta vegna þess, að ég þykist vita að hv. þm. hafi reynst hvað áhrifamestur innan fyrrv. ríkisstj. við mótun afstöðu til efnahagsvandamála, þótt því verði ekki á móti mælt, að formlega a.m.k. hvílir sú ábyrgð þyngst á herðum hæstv. fyrrv. forsrh. En það er furðuleg þversögn, og það er þessi furðulega þversögn sem í reynd varð fyrrv. vinstri stjórn að falli. Kjarni málsins er sá, að „öngva góður vilji gerir stoð“. Vinstri stjórnin gat framfylgt miklum útgjaldaáformum sínum svo lengi sem hagsveiflan, sem mótast af undirstöðustærðum hinnar íslensku efnahagsjöfnu og er algerlega óháð vilja stjórnvalda, - svo lengi sem hagsveiflan reyndist ríkisstj. hagstæð og gjöful. Meðan lukkuhjólið snerist henni í vil, þá lék allt í lyndi. En um leið og hagsveiflan snerist á hinn veginn hrundi þessi ríkisstj. eins og spilaborg í vindi. Þessi þriðja ríkisstj. vinstri aflanna á Íslandi var greinilega sjálf þungt haldin happdrættishugarfari okkar verðbólgusjúka efnahagslífs. Það er leitt til þess að vita og umhugsunarefni fyrir alla vinstri menn, að fátt virðist hafa verið þessari ríkisstj. jafnframandi og skipulagshyggja nútíma hagstjórnarfræða. Þegar upp var staðið hafði þessi fyrrv. ríkisstj. í reynd veðsett framtíðinni þau markmið sem ég hygg undirhyggjulaust að hún hafi borið fyrir brjósti öðru fremur, t.d. uppbyggingu landsbyggðarinnar, traustan grundvöll þjóðlegra atvinnuvega, sem mikið var talað um í upphafi, að tryggja fulla atvinnu, vaxandi kaupmátt launa o. s. frv. Minnismerki fyrrv. vinstri stjórnar um áætlanabúskap og skipulagshyggju í efnahagsmálum var sem kunnugt er Framkvæmdastofnun ríkisins, en þar hefur hv. 5. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, nú hreiðrað um sig á rústunum. Væri þessi þversagnakennda lífsreynslusaga vinstri stjórnarinnar ekki tilvalið efni til doktorsritgerðar fyrir einhvern ungan og efnilegan menntamann úr röðum Alþb., sem einhvern tíma hefði af einhverri alvöru kynnt sér barnalærdóm marxískra fræða? Sá lærdómur er, ef nokkur, að menn storka ekki þjóðfélagslegum þyngdarlögmálum að vild sinni án einhvers konar áhættu fyrir eigið pólitískt heilsufar, fremur en menn láta persónulega reyna á þyngdarlögmálið með því að hoppa út um glugga. Það er svo til þess að kóróna háðungina, að þegar allt er komið í þrot og óhjákvæmilegt er að ríkisvaldið beiti aðferðum skipulagshyggju og stjórnsemi í efnahagsmálum, á það að koma í hlut svokallaðra hægri afla á Íslandi, sem opinberlega styðjast þó við hugmyndafræði frjálshyggju. Það er varla nema von að þeir kunni illa við sig í hlutverkinu og varla nema von að þjóðin eigi bágt með að skilja „systemið“ í þessum „galskap“. Það er lærdómsríkt að rifja það upp hvað ríkisstj. skipulagshyggju hefði þurft að gera fyrri hluta ársins 1973 til að stemma í tæka tíð stigu við ella fyrirsjáanlegri kollsteypu. Ég nefni nokkur dæmi - skólabókardæmi: 1. Þá bar nauðsyn til að hemja fiskverðshækkanir innan ákveðinna takmarka til þess að koma í veg fyrir að misgengisáhrif í tekjuöflun sjávarútvegs og fiskiðnaðar hefðu keðjuverkandi áhrif um allt hagkerfið. 2. Þá átti að auka bindingu fjár í verðjöfnunarsjóði sjávarútvegs til að geta mætt umskiptum í viðskiptakjörum síðar meir. 3. Þá átti að beita samræmdu aðhaldi varðandi útgjaldaaukningu og útlán yfirleitt, jafnt hjá opinberum aðilum sem einkaaðilum. 4. Þá átti að beita aðferðum áætlunarbúskapar og skipulagshyggju við að ákvarða forgangsverkefni, að því er varðaði framkvæmdir hins opinbera, bæði innan ramma fjárlaga og framkvæmdaáætlana og fjárfestingarsjóða. T.d. að veita vissum þáttum uppbyggingar á landsbyggðinni algeran forgang, en beinlínis beita ráðum til þess að skera niður og draga úr ofþenslu sem ríkjandi var á sama tíma á höfuðborgarsvæðinu. 5. Þá átti að herða á skattlagningu til þess að draga úr umframkaupgetu og eftirspurnaræði, sem skapaði hættu að því er varðaði viðskiptajöfnuðinn út á við, svo sem fljótlega kom á daginn. 6. Þá átti að gera ráðstafanir til aukinnar bindingar fjármagns með því að taka það úr umferð frá skammtímaneyslu, t.d. að því er varðaði lífeyrissjóði, tryggingarfélög, lánastofnanir. 7. Þá hefði verið ráðlegt að taka upp einhvers konar form aukins skyldusparnaðar. 8. Þá var óhjákvæmilegt að hverfa frá lágvaxtapólitíkinni, sem hér hefur verið hefðbundin, og hækka vexti verulega til að koma í veg fyrir hreina verðbólgufjárfestingu í ýmsum greinum. 9. Þá hefði átt að vera eitt helsta keppikefli stjórnvalda að reyna að ná samstöðu og samkomulagi við verkalýðshreyfinguna um að varðveita með einhverjum varanlegum hætti vaxandi kaupmátt og bætt lífskjör, t.d. með samkomulagi um takmörkun eða afnám að hluta til á vísitölubindingu kaupgjalds á hátekjum gegn virkum stuðningi ríkisvaldsins með óbeinum aðgerðum við launajafnaðarpólitík verkalýðshreyfingarinnar. Engum stóð þetta nær en vinstri flokkum og verkalýðsflokkum. Þá var tíminn og tækifærið til þess að beita úrræðum skipulagshyggju að því er varðaði útlánapólitík fjárfestingarlánasjóða og bankakerfis. Staðreyndin er samt sem áður sú, að hvorir tveggja þessara aðila, þó að allir eigi þeir að heita að vera ríkiseign og undir ríkisforsjá, þeir lögðu sitt ótæpilega af mörkum til að magna sveifluna upp um allan helming. Allar þessar ráðstafanir, hver og ein, kölluðu á það að valdhafar væru í ríkum mæli gæddir æðstu dyggð sérhvers stjórnmálaforingja, en sú dyggð heitir að mínu mati pólitískt hugrekki, ekki aðeins hugrekki til að fremja skyssur, eins og hæstv. fyrrv. forsrh. minnti einn fyrrv. samráðh. sinn á með frægum hætti hér um árið, heldur ekki siður að þora að gera það sem vit er í, jafnvel þó að það valdi óvinsældum í svip og má þess vegna kannske núna minna hæstv. ráðh. á kvers vegna var þetta ekki gert? Hvaða félagsfræðilegar skýringar eru til á því, að ríkisstj., sem kennir sig við vinstri, sem telur sig málsvara hinna verst settu í þjóðfélaginn, verkalýðshreyfingar og landsbyggðarfólk, hegðar sér eins og óuppdreginn síldarspekúlant og nýríkur grósseri og teflir þar með árangrinum af öllu því, sem hún vildi vel gera, ekki aðeins í tvísýnu heldur í þrot? Hvað stoðar það bótaþega almannatrygginga nú, þótt hæstv. fyrrv. ráðh. Magnús Kjartansson hafi sannarlega af góðum hug og þekkilegu pólitísku innræti viljað tryggja þeirra hag á veltiárum vinstri stjórnarinnar? Hvað stendur eftir af því þegar afleiðingarnar af efnahagsóstjórn vinstri stjórnarinnar hafa endanlega allar komist til skila? Hvað stoða okkur landsbyggðarmenn auknar fjárveitingar í hafnir, vegi og brýr á tímum vinstri stjórnarinnar, ef afleiðingarnar af efnahagsóstjórninni leiða til þess óhjákvæmilega, að við verðum nú nauðugir viljugir að horfast í augu við alvarlegan niðurskurð, jafnvel eitt til tvö ár fram í tímann, á fjárveitingum til verklegra framkvæmda á landsbyggðinni? Hvað er hægt að gera, úr því sem komið er? Það er augljóst, að svigrúmið til aðgerða er miklum mun minna nú, þegar allt er komið í þrot, heldur en ef gripið hefði verið í tæka tíð til fyrirbyggjandi ráðstafana, eins og það er orðað í heilbrigðismálum. Þá hefðu ýmsar aðhaldsaðgerðir verið tiltölulega sársaukalitlar. Nú verður ekki hjá því komist að koma við kaun ýmissa þjóðfélagshópa. Það eru engin ráð til að losna við timburmennina eftir veisluna miklu. Grundvallarstaðreyndin er sú, að hinar ytri aðstæður þjóðarbúsins hafa snúist við. Við búum við skertar þjóðartekjur, og þær fara minnkandi. Menn verða að horfast í augu við þær staðreyndir, að það er minna til skiptanna en var, og það er óhugnanlegt til þess að vita, að þarf ekki annað út af að bera en að vertíð bregðist, til þess að atvinnuleysið sé orðið stærsta staðreynd í þjóðarbúskap íslendinga. Það er nú þegar svo komið, að það er ekki hægt að halda uppi gervikaupmætti í þjóðfélaginu lengur áfram en erlendir lánardrottnar fást til þess að skrifa upp á víxilinn. Þurrð gjaldeyrisvarasjóðsins og viðskiptahalli á einu ári upp á 16 milljarða, þýðir í mæltu máli það, að við getum ekki búist við því að lífa lengur á öðrum. Hið pólitíska vandamál, sem við nú stöndum frammi fyrir og hlýtur að koma í hlut stjórnmálamanna að leysa, er því fólgið í því að skipta smærri köku. Alveg eins og arðinum var misskipt á velgengisárunum, eins verður nú að jafna niður tapinu eftir efnum og ástæðum, ekki aðeins vegna þess, að það er pólitískt siðalögmál upplýsts velferðarríkis, sem vill ekki kafna undir nafni, heldur líka vegna þess, að sé það siðalögmál sniðgengið er um leið verið að efna til borgarastyrjaldar sem væri enn eitt sjálfskaparvitið og líklega það versta. Þetta er ekki aðeins vandamál hæstv. ríkisstj. Þetta er vandamál, sem þjóðkjörnum fulltrúum á löggjafarsamkomu þjóðarinnar ber skylda til að leysa. Þetta er líka vandamál hagsmunasamtaka og félagsmálahreyfinga fólksins í landinu. Þetta er endanlega það vandamál, sem nú hvílir þyngst á herðum þeirra sem minnst mega sín í þessu þjóðfélagi, ef rás viðburðanna ein saman á að hafa sinn gang. Þeir, sem telja sig sérstaka umbjóðendur þess fólks, láglaunafólksins í verkalýðshreyfingunni, bótaþega almannatrygginga, aldraðra og öryrkja og íbúa landsbyggðarinnar, sem þegar búa við skarðastan hlut í sameiginlegri neyslu þjóðarinnar og félagslegri þjónustu, geta ekki skotið sér undan því að taka þátt í björgunarleiðangrinum. Það er ríkisstjórnarinnar að gera í einstökum atriðum grein fyrir sínum úrræðum. Það er okkar allra einmitt áður en ríkisstj. birtir sínar till. eða ákvarðanir, að skýra viðhorf okkar og benda á leiðir eins og við erum frekast menn til. Neyðarástand kallar á neyðarúrræði. Þeim er ætlað að leysa vandann til bráðabirgða, koma þjóðarskútunni aftur á réttan kjöl, skapa svigrúm til varanlegra umbóta síðar á þeim grundvallarveilum í efnahagskerfi og hagstjórnaraðferðum okkar, sem bitur reynsla hefur nú kennt okkur að við verðum að forðast framvegis eins og heitan eldinn. Hvað er hægt að gera? Í fyrsta lagi er óhjákvæmilegt að draga úr almennri neyslu til þess að létta á viðskiptahalla. Þetta er hægt að gera með hækkun skatta á hátekjuhópum, sérstökum ráðstöfunum, sem stuðla að aukinni sparifjármyndun, annaðhvort með óbeinum aðgerðum eða beinum þvingunum, og með tilteknum umbótum á peninga- og lánsfjármarkaði. Í öðru lagi er óhjákvæmilegt að flytja til aukið fjármagn frá neyslu til atvinnuveganna og þá einkum útflutningsatvinnuvega. Þetta höfum við venjulega gert með gengislækkun, en það er líka hægt að gera það með lögbundnum millifærslum fjármuna. Gengislækkun er þess eðlis, að það er ríkisstj. einnar að taka ákvörðun um það og bera ein ábyrgð á þeirri ákvörðun. Hitt er ljóst, að ytri aðstæður í okkar þjóðarbúskap eru nú slíkar, að gengislækkun hefur aldrei komið að jafnlitlu haldi, þótt aðeins sé hugsað til örskamms tíma, en þessu veldur skuldaklafi útflutningsatvinnuveganna og ört vaxandi verðbólguþróun í viðskiptalöndum. Í þriðja lagi verður að tryggja kjör hinna verst settu. Það er hægt að gera með ýmsu móti. Það er hægt að gera með skattaívilnunum og hugsanlega takmarkaðri vísitölubindingu kaupgjalds, t.d. upp að vissum lágmarkstekjum. En þetta felur jafnframt í sér, og það eiga allir stjórnmálamenn að þora að segja fullum fetum, að það er óhjákvæmilegt að skerða kjör hátekjufólks og þeirra þjóðfélagshópa, sem stöðu sinnar vegna hafa notið sérstakra fríðinda og í sumum tilvikum sjálfdæmis um ákvörðun eigin tekna. Þetta er hægt að gera með skattaðgerðum og skyldusparnaði í einhverri mynd. Margir hafa á orði: Hvernig væri að ráðh., „kommissarar“ og þm. gengu á undan öðrum með góðu fordæmi og legðu þar með loksins fram raunhæfan skerf til þess að endurreisa álit þjóðarinnar á Alþ., sem mönnum ber saman um að ekki muni af veita. Í fjórða lagi verður að spara. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason orðaði það þannig: „Það verður að spara og spara og spara.“ Þetta er rétt. Hjá því verður ekki lengur komist að taka upp, e.t.v. smám saman í áföngum, verðtryggingu fjárskuldbindinga eða með öðrum hætti skapa ákveðin tengsl milli vaxtastigs og verðbreytinga. Það verður með öðrum orðum loksins að taka ákvörðun um það að fara að tryggja verðgildi peninga. Til þess að svo megi verða verðum við að hætta að tala um að það þurfi að brjóta verðbólguhugsunarháttinn á bak aftur. Það ber að nota núna tækifærið og gera það. Það er eina leiðin til þess að auka framkvæmdafé innanlands, eina leiðin til að vernda raungildi sparifjár, sem er ekki hvað síst hagsmunamál þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Og um leið er þetta eina leiðin til þess til frambúðar að reka hagkvæma fjárfestingarpólitík og stuðla að aukinni framleiðni, sem er allt of lág í íslenskum atvinnurekstri, öðrum en sjávarútvegi og fiskiðnaði. Þá er heldur betur komið að því að ríkisvaldið verði sjálft að taka sina eigin fjármálastjórn og þar með t.d. starfsemi fjárfestingarsjóða og viðskiptabanka til gagngerðrar endurskoðunar. Í því efni er ekki nóg að hrófla upp stofnanabáknum, sem í reynd eru eins konar sjálfsalar fyrir hvers kyns verðbólguspekúlanta. Um leið og við ætlumst til þess að almenningur taki á sig þungar byrðar, sem m.a. stafa af almennri óstjórn í efnahagslífinu, verðum við að gera þá kröfu til forráðamanna fyrirtækja og atvinnurekenda og forstjóra lánastofnana, að atvinnurekendur séu látnir reka fyrirtæki sín eins og menn eða gjalda fyrir ella sjálfir, og afnema þá ævitryggingu þeirra, að þeir geti hlaupið ævinlega eftir á á náðir ríkisvaldsins og fengið styrki af almannafé til þess að sjá sér borgið. Í þessu efni er rétt að benda á að við endurskoðun skattalöggjafar verður að taka upp breytta skattmeðferð verðbólguhagnaðar og vaxta sem kæmi réttilega við kaun ýmissa sérhagsmuna- og fríðindahópa í þjóðfélaginu. Loks má á það benda, að Alþ. og ríkisstj. verða að taka vinnubrögð sín við undirbúning fjárl. til gagngerðrar endurskoðunar með það fyrir augum að fjárlögum ríkisins verði framvegis beitt: auknum mæli sem hagstjórnartæki, þ.e. til þess að hafa áhrif á helstu þjóðhagsstærðir eftir því sem hagsveiflutilhneigingar krefjast hverju sinni. Mig langar til gamans - með leyfi forseta - að vekja athygli þingheims á bráðskemmtilegri umsögn forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar beinlínis af þessu tilefni, vegna þess að það snertir beint það sem við erum að ræða. Í erindi, sem hann flytur um framtíðarviðhorf í opinberum hagstjórnarmálum, fluttu 28. apríl árið 1974, um það leyti sem hvað mest gekk á í íslenskum stjórnmálum, þá segir hann svo um þetta efni, með leyfi forseta: „ Fjvn. Alþ., sem ásamt fjh.- og viðskn. d. ætti að vera vettvangur efnahagsmála á þingi, hafa í reynd orðið í mörgu hreinn framkvæmdaaðili sem ákveður úthlutun fjárveitinga út í ystu æsar, en fer kannske með glans yfir heildaráhrif fjárl. á þjóðarbúið á einu síðdegi í skammdeginu. Því fer fjarri, að við þingið eitt sé að sakast, þótt það hafi lengi verið vinsælt að gagnrýna vinnubrögð þess. Hér er einkum um það að ræða að farvegur efnahagsmála er yfirleitt lauslega markaður í stjórnkerfinu. Ég held, að hér gæti m.a. komið til greina að gera almennum efnahagsmálum hærra undir höfði í þinginu, t.d. með sérstökum efnahagsumr. einu sinni eða tvisvar á ári á grundvelli yfirlitsskýrslna og e.t.v. með sérstakri efnahagsmálanefnd beggja deilda.“ - Ég vek sérstaka athygli á þessu vegna þess, að þetta er algerlega shlj. þeim tilmælum sem við nú höfum beint til hæstv. forsrh. Og ég vil taka það fram, að mér var ókunnugt um þetta erindi þjóðhagsstjóra, þegar við gerðum þær till. Ég lýk þessari tilvitnun: „ - auk þess sem staða efnahagsmálanna ætti að markast skýrar innan ríkisstj., annaðhvort með eflingu forsrn. eða fjmrn. eða sérstöku rn., og er fyrri kosturinn án efa betri. Stjórnmálasaga“ - taki nú stjórnmálamenn eftir - „stjórnmálasaga síðustu áratuga bendir til þess, að stjórnarfarið hafi dregist aftur úr í veruleikanum í þessum efnum. Og svo oft hafa efnahagsmálin orðið tilefni stjórnarskipta, að stjórnmálamenn gætu orðið þessu a.m.k. að einhverju leyti sammála.“ Það skal fúslega viðurkennt að ráðstafanir af því tagi, sem ég hef nú nefnt, eru ekki einhlítar. Vafalaust þarf fleiri til. Flestar eru þessar ráðstafanir, sem ég hef nefnt, skammtímaráðstafanir, sem hafa fyrst og fremst þann tilgang að stuðla aftur að jafnvægi og skapa ráðrúm til að koma á varanlegum umbótum á „strúktúr“ og starfsaðstöðu kerfisins. Þær varanlegu aðgerðir, sem rétt væri að víkja að, beinast ekki hvað síst að samskiptum aðila vinnumarkaðsins og ríkisvaldsins, en viðunandi framtíðarskipan þeirra mála byggist fyrst og fremst á aukinni pólitískri samstöðu og skilningi á sameiginlegum hagsmunum. Ég hef fyrir fram litla trú á því að fenginni reynslu, skammri reynslu að vísu, að núv. hæstv. ríkisstj. sé líkleg til stórræða á því sviði, þótt aldrei skuli því slegið föstu fyrir fram, og mun því ekki ræða það frekar hér. Herra forseti. Ég læt nú senn þessu máli lokið. Samkv. blaðafregnum frá fundi hæstv. forsrh. með fréttamönnum þriðjudaginn 4. þ.m. virðist ríkisstj. ekki vera undir það búin að leggja samræmdar heildartill. um lausn efnahagsvandamálanna fyrir Alþ. alveg á næstunni. Með vísun til þess vil ég að lokum ítreka þau tilmæli, sem fram komu í álitsgerð þingflokks Samtakanna og í bréfi til hæstv. forsrh., þess efnis að hann beiti áhrifum sínum innan stjórnarflokkanna og innan meiri hl. á Alþ. til þess að einhver af starfsnefndum þingsins taki frumkvæði að sjálfstæðri úttekt og rannsókn á helstu valkostum, sem til greina koma við lausn vandans. Það situr síst á mér sem upphafsmanni þessara umr. að gera lítið úr gildi þeirra. Umr. í Sþ. gegna sínu hlutverki við að skýra mál og móta afstöðu þingflokka. En slíkar umr. geta ekki komið í stað þess starfs, sem best fer á að unnið sé í n., enda reynslan sú að meginið af veigamestu störfum þingsins fer fram með þeim hætti. Ég tel mig þegar hafa fært fullgild rök fyrir þessum tilmælum. Ég vil að lokum leggja á það megináherslu, að óþarfaleynd stjórnvalda um undirbúning mála og málatilbúnað sé óskynsamleg, hvort heldur á það er lítið frá sjónarmiði ríkisstj., Alþ. eða almennings í landinu. Upplýsingamiðlun og mótun upplýsts almenningsálits á meginþáttum vandans og raunhæfum úrræðum til bóta er í sjálfu sér ómissandi þáttur í öllum heiðarlegum tilraunum á hagstjórnaraðferðum okkar. Þá fyrst þegar almenningur í landinu hefur átt þess raunverulega kost að fylgjast með undirbúningi að lausn vandans á öllum stigum og hefur fengið skýra mynd af þeim kostum, sem taldir eru vera fyrir hendi, þá fyrst verður almenningur dreginn til ábyrgðar, ef hann að lokum hafnar því að þræða hinn dyggðum prýdda þrönga veg um skeið, þótt það þyki skynsamlegast að bestu manna yfirsýn. Herra forseti. Ég þakka þolinmæði við þetta langa erindi.



Herra forseti. Á þingflokksfundi Alþb. í gærdag var ákveðið að óska eftir því, að umr. gætu farið hér fram á Alþ. í dag utan dagskrár um stöðuna í efnahagsmálum. Og þar sem hér eru nú þegar hafnar umr. utan dagskrár um þessi mál, mun ég nota tækifærið til þess að víkja nokkuð almennt að stöðunni í efnahagsmálum frá sjónarmiði okkar Alþb.-manna, en koma kannske síðar í máli mínu eitthvað svolítið inn á þá sérstöku ræðu, sem var verið að ljúka við að flytja af þeim nýja spámanni sem hefur birst á Alþ. nú nýlega. Það hefur auðvitað ekki farið fram hjá neinum manni í landinu undanfarna daga, að við allmikinn efnahagsvanda er að glíma, og sérstaklega ætla ég að þeir, sem hlusta eftir máli stjórnarherranna í landinu og þeirra stuðningsblaða, hafi ekki misst af boðskapnum um það, við hvaða vanda sé nú að glíma í íslenskum þjóðmálum. Þeir hafa heyrt frá því skýrt, að gjaldeyrisvarasjóður þjóðarinnar væri nú uppurinn með öllu og þar væri komið í algert óefni. Þeir hafa heyrt sagt frá því, að gífurlegur taprekstur væri hjá útflutningsatvinnuvegum þjóðarinnar, sérstaklega sjávarútvegi, og í þeim efnum hafa verið nefndar hrikalega háar tölur um tapreksturinn. Þeir hafa auðvitað veitt því athygli, að þó að komið sé nokkuð fram í febr., er ekki enn búið að ákveða fiskverð fyrir komandi vetrarvertíð, sem þó á lögum samkv. að ákveða fyrir áramót eða áður en vertíð byrjar. Og svo vita allir landsmenn, að nær allir kaupgjaldssamningar í landinu eru lausir og allmikið rætt um það, að verkföll geti skollið á við sjálf aðalframleiðslustörfin. En þetta hefur sem sagt dunið á okkur nú síðustu daga, fréttir af þessu tagi, þrátt fyrir það að legið hafi fyrir á Alþ., að núv. ríkisstj. gerði tilteknar efnahagsráðstafanir rétt eftir að hún tók við völdum, - ráðstafanir sem hún hélt þá fram að ættu að vera nægjanlegar. Það var ekki annað á hæstv. ríkisstj. að heyra en að hún tryði þessu alveg fram að jólaleyfi alþm. Þá var Alþ. að fjalla um ráðstafanir í efnahagsmálum, einkum til stuðnings sjávarútveginum, og m.a. setja reglur um ráðstöfun á gengishagnaði, og þá fóru hér fram allmiklar umr. um þessi mál og kom ekkert fram frá hálfu ríkisstj. annað en það, að ef þessar aðgerðir væru staðfestar væri málunum borgið. Síðan gerðist svo það, að ríkisstj. losaði sig við Alþ. alldrjúgan tíma, nokkuð á annan mánuð, og ekki var komið saman hér á Alþ. fyrr en 27. jan. Þá höfðu orðið allmiklar breytingar, eins og nú hefur verið skýrt frá, í ýmsum greinum. Var því fyllilega við því að búast í kjölfar allra þessara umsagna, sem ég hef minnst á, um stöðuna í efnahagsmálum, að hæstv. ríkisstj. kæmi fram með nýjar till. í efnahagsmálum. En á því hefur nú orðið dráttur og einnig varðandi eitt af þýðingarmestu atriðum þessara mála, þ.e.a.s. ákvörðun fiskverðs, svo að vetrarvertíð geti hafist með eðlilegum hætti og lögum samkv. Vitanlega er mjög alvarlegt fyrir sjómenn að ráða sig til skips, vita ekki upp á hvaða launakjör þeir eiga að ráða sig og komið er talsvert fram á vertíðina. Það er líka býsna erfitt fyrir útvegsmenn að hefja af fullum krafti útgerðarrekstur án þess að vita um verð á aflanum, að maður tali nú ekki um þá sem eiga að kaupa þennan afla til verkunar. Þeir vita enn ekkert um á hvaða grundvelli þeir eiga að starfa. Það er því ekkert um það að villast, að eitt af því nauðsynlegasta, sem fyrir liggur, er að fá ákvörðun á fiskverði, sem hefði átt að vera komin fyrir alllöngu. En nú hefur verið frá því skýrt af þeim, sem einkum hafa með þessi mál að gera, t.d. forustumanni eða formanni í Landssambandi ísl. útvegsmanna, að hann telji og þeir, sem með þessi mál hafa að gera, að það sé ekki hægt að ákveða fiskverð eins og nú standa sakir, vegna þess að það skorti á að fá upplýsingar um hvaða ráðstafanir eigi að koma til hjálpar frá ríkisvaldinu, það sé engin aðstaða til að ganga frá fiskverðinu. Á nær sama tíma sem þessi forsvarsmaður útgerðarinnar skýrir frá þessu, kemur síðan hæstv. forsrh. og segir: Fyrst fiskverðið, síðan munum við athuga um efnahagsráðstafanir af hálfu ríkisins. - Á þessu er vitanlega ekki annað að heyra en þessi mál séu komin í hina mestu sjálfheldu. Ég vil benda á að það hefur alltaf, að því er ég veit, verið þannig staðið að þessum málum, að fiskverðið hefur verið ákveðið í fullu samráði við stjórnvöld og venjulega á þann hátt, að stjórnvöld hafa orðið að lofa ákveðnum aðgerðum til þess að endar næðust saman í sambandi við ákvörðun á fiskverði. Þetta hefur orðið að gerast allt um sama leyti. Ég fyrir mitt leyti vil fordæma það, hve mikill dráttur hefur orðið á því að þessu sinni að ákveða fiskverð fyrir vetrarvertíð, og benda á, að það er enginn vafi á því að þessi dráttur er þegar farinn að hafa veruleg áhrif til þess að draga úr framleiðslu þjóðarinnar. Útgerð getur ekki hafist af fullum krafti undir þessum kringumstæðum og gerir það ekki. Ég vil því fyrir mitt leyti beina því til hæstv. forsrh., að hann taki til endurskoðunar fullyrðingar sínar um að það sé ekki hægt frá hans hálfu eða ríkisstj. að segja til um, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hefur í huga, fyrr en fiskverð liggur fyrir. Það er óneitanlegt, að það er eflaust mjög erfitt, eins og nú standa sakir, að ákveða fiskverðið á raunhæfan hátt án þess að beint samstarf sé við stjórnvöld um leið og þessi ákvörðun er tekin. Ég held, að það ætti allra síst að standa á hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, því að það getur ekki verið í hennar hag að tefja það að lausn fáist á þessu þýðingarmikla atriði. En vitanlega er einnig brýn þörf á því að teknar verði ákvarðanir hið fyrsta af ríkisstj. og Alþ. um óhjákvæmilegar aðgerðir í efnahagsmálum að því er varðar rekstrarafkomu útflutningsatvinnuveganna. Á þessu stigi málsins legg ég engan dóm á það hvernig raunverulega er háttað rekstrarafkomunni. Ég var fyrst nú í dag, rétt um það bil sem þessi fundur byrjaði, að fá þau gögn sem fyrir hafa legið frá Þjóðhagsstofnun um nýja úttekt á rekstrargrundvelli sjávarútvegsins. Þessi gögn fékk ég í hendur fyrir milligöngu hæstv. forsrh. og er þakklátur fyrir að hafa fengið þau. En við í stjórnarandstöðunni hefðum auðvitað átt að vera búnir að fá þessi gögn fyrir nokkru til þess að við hefðum haft aðstöðu til þess að glöggva okkur á því, hver þessi vandi er í raun og veru, eins og hann hefur verið settur á blað nú. Ég efast ekkert um að við allmikinn vanda er að stríða í sambandi við rekstrarmál sjávarútvegsins. En ég tek það með miklum fyrirvara, að sá vandi sé eins og látið er í veðri vaka í sambandi við þær tölur sem settar hafa verið fram. Það hefur verið skýrt frá því, að reikna megi með að heildartaprekstur á bátaflotanum á einu ári muni nema rúmlega 2 milljörðum kr., heildartaprekstur á togaraflotanum muni nema um 1 milljarði og tapreksturinn á veiðiflotanum alls muni nema um 3 milljörðum kr. Þessar háu tölur segja ekki alla söguna. Það þarf að fá upplýsingar um það, á hvaða grundvelli þessar tölur eru fengnar, með hvaða aflamagni hefur t.d. verið reiknað og með hvaða verðlagi hefur verið reiknað, hvað er að segja um afskriftir, sem reiknaðar eru inn í þetta dæmi, að maður tali nú ekki um hin nýju vaxtaútgjöld. Í þessum efnum vil ég aðeins nefna það á þessu stigi málsins, að afskriftir fyrir sjávarútveginn, sem reiknaðar eru með í þessum nýju upplýsingum, nema 2 661 millj. kr. eða rúmlega 2.6 milljörðum, svo að mjög drjúgur hluti af því tapi, sem hér er um að ræða, eru afskriftir, og um þær má ræða út af fyrir sig. Ég vil einnig benda á að vaxtagreiðslur - og þá er talað aðeins um beinar vaxtagreiðslur, þær sem útgerðarfyrirtækin verða beint að borga, en ekki á óbeinan hátt, en á þann hátt borgar útgerðin líka mikið í vexti, - að vaxtagreiðslur útgerðarinnar eru samkv. þessum reikningum, miðað við eitt ár, rúmlega 2 milljarðar kr. og hafa hækkað við síðustu vaxtahækkun um rúmlega 500 millj. kr. Þarf engan að undra, að taptölurnar fari vaxandi hjá útgerðinni við vaxtahækkun eins og þá sem hefur verið samþ. nú í áföngum. Ég hef látið þá skoðun í ljós og á eftir að víkja nokkuð að því síðar, að þessi vaxtahækkun hafi verið algerlega röng og aðeins til þess að auka á vandann. En svo eru til nýir spámenn, sem hér hafa nýlega talað, þeir vilja enn þá hærri vexti og boða sérstaklega vaxtahækkun og átelja m.a. vinstri stjórnina fyrir að hafa ekki hækkað vexti. En ég hygg að þeir menn eigi eftir að kynnast ýmsu varðandi þessi mál í veruleikanum, ef þeir þá lífa það nokkurn tíma að snerta veruleikann, að þeir eigi eftir að læra nokkuð af því, hvað það þýðir í raun að ætla að búa við vaxtafót sem kominn er í mjög mörgum tilfellum upp í 24%. En samkv. núgildandi reglum hafa bankar landsins rétt til þess að taka 2% á mánuði eða 24% á ári þegar um vexti af vanskilalánum er að ræða, og þetta er gert nú í mjög stórum stíl. En sem sagt, menn þykjast góðir ef þeir geta búið við það að borga 18% vexti. Það er enginn vafi á því að mínum dómi, að það er allverulegur vandi fyrir höndum, sem þarf að leysa fyrir okkar sjávarútveg. Ég tel, að þann hátt eigi að hafa á varðandi þessi mál öll, að ríkisstj. sú, sem meiri hl. Alþ. hefur valið sér til framkvæmdastjórnar, eigi að gera grein fyrir till. sínum, leggja þær fram, gjarnan að leita eftir samráði og samstarfi við minni hl. á Alþ., og ég vil lýsa því yfir fyrir hönd okkar Alþb.-manna, að við erum reiðubúnir til samstarfs við ríkisstj. varðandi úrræði í efnahagsmálum. En við teljum, að það sé hinn eðlilegi gangur málsins að ríkisstj., sem til þess hefur verið valin af meiri hl. Alþ. að hafa forstjórn þessara mála með höndum, geri grein fyrir sínum till. og eigi síðan samstarfsviðræður við minni hl. á Alþ. um þessi mál og að sjálfsögðu einnig við þýðingarmikla aðila utan þings, sem láta sig þessi mál miklu skipta. Þetta er hinn eðlilegi gangur málsins. Það er auðvitað hægt að hugsa sér hina leiðina, sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, að ríkisstj. gefi þessi mál alveg frá sér og segi við Alþingi: Við ætlum ekki að skipta okkur af þessum málum í bili, nú er best að Alþ. taki við, nú er rétt að fara að halda fundi í fjvn. á nýjan leik, jafnvel að blanda saman fjhn. Nd. og Ed. og fjvn., eins og stungið er upp á, og fara síðan að yfirheyra ráðh. og alla sérfræðinga í þjóðfélaginu og reyna að kanna hvað sé að. Auðvitað er hægt að hugsa sér allan þennan hringleik, og það færi auðvitað afskaplega vel á því að nýir spámenn, sem risið hafa upp, fengju að taka þátt í svona leik. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, að þessi mál liggi þannig fyrir að við hér á Alþ. vitum allir nema þá þeir, sem hafa nýlega skotist inn í þingsalinn, - vitum í meginatriðum hver sá vandi er sem við er að glíma. Hins vegar er rétt að taka fram, að það er ekkert nýtt að nokkur ágreiningur sé meðal alþm. og á milli flokka um það, hvernig skuli leysa alvarleg og stór vandamál. Ég er t.d. alveg víss um að við eigum enga samleið saman við að leysa svona mál, ég og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, sem vill hækka vextina enn meira. Ég vil lækka þá. Ég hef verið á þeirri skoðun að ég vil lækka þá. Ég veit nefnilega vel um hvernig þessir vextir koma út í okkar hagkerfi. Ég veit t.d. mætavel um það, að íslenska verslunin, svo að við tökum hana sem dæmi, skuldar í bönkum landsins rétt í kringum 9 milljarða kr., 9 000 millj. Þetta er samkv. reikningum bankakerfisins. Ég veit að þegar menn hækka vexti, t.d. að meðaltali um 4%, að ég tali nú ekki um þegar menn gera það enn betur, þá er verið varðandi þessa upphæð eina að leggja á verslunina býsna stóra fjárhæð, á milli 300 og 400 millj. kr. á ári, og ég veit af reynslunni að verslunin fær leyfi til að velta þessu af sér út í verðlagið, eins og hún hefur gert að undanförnu. Ég veit líka, að þegar menn hækka vextina við núverandi aðstæður hjá sjávarútveginum um yfir 500 millj. kr. á ári, þá hækka reikningarnir sem Kristján Ragnarsson kemur með og leggur á borðið í sambandi við ákvörðun á fiskverði og aðrir forsvarsmenn útgerðarinnar í landinu. Ég þekki líka hvernig þessir vextir koma, eins og okkar kerfi er, svo að segja sjálfkrafa út í kerfið, birtast m.a. í hærri umsetningartölum og meiri hallarekstri, þar sem hætta er á honum. Ég er sannfærður um að þetta verður ekki til að draga úr vandanum hjá okkur, heldur til að auka hann. Ég skal ekki við þessar umr. fara út í að rekja það, hvað ég tel að fyrst og fremst eigi að gera til stuðnings okkar útflutningsatvinnuvegum, sjávarútveginum, en þó aðeins drepa á það í örfáum atriðum, hvað ég tel að þar sé brýnast. Það er skoðun mín að þegar í stað eigi að lækka vexti í landinu. Sú ákvörðun t.d. að hækka stofnlánavexti í Fiskveiðasjóði úr 5%, sem þeir voru í tíð vinstri stjórnar, upp í 9%, sem þeir nú eru, sú ákvörðun var röng, hún bætti ekki úr neinu. Það er skoðun mín, að nú þegar eigi að ákveða fiskverð og gera þar ráð fyrir umtalsverðri fiskverðshækkun. Ég er ekki á þeirri línu, sem Jón Baldvin Hannibalsson er á, að fiskverðið hafi verið spanað upp allt of mikið, eins og hann orðaði það, á árinu 1973, það hafi gætt alveg sérstakrar ógætni á árinu 1973 í því að spana upp fiskverð. Þá hefði kaup sjómanna átt að vera allt of hátt á árinu 1973 að hans dómi og afkoma útgerðar í landinu þá líka allt of góð. Útkoman á árinu 1973 var útgerðinni hagstæð, og að því býr hún nú. Ég er einmitt á því, að nú þurfi fiskverð að hækka, bæði til þess að mæta vandamáli útgerðarinnar og einnig til þess að við fáum fullan gang í útgerðarreksturinn, þannig að við fáum sjómenn til starfa og köllum ekki yfir okkur þá hættu, sem við stöndum frammi fyrir nú í dag, að það geti orðið sjómannaverkfall vegna óánægju sjómanna með sin kjör. En ég býst við því, að ýmsir segi að það sé lítill vandi að leggja til að fiskverð hækki, til þess þurfi peninga, það er rétt. En það eru margar leiðir til þess, ef menn vilja fara þær leiðir. Ein leiðin er sú m.a. að á tímum eins og þeim, sem nú ganga yfir, eigum við að nota Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og greiða úr honum til viðbótar við það fiskverð, sem við höfum að öðru leyti úr að spila. Málið er ekki þannig, eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson heldur, en veit sýnilega ekkert um, að á árinu 1973 höfum við verið að draga fé út úr verðjöfnunarsjóðnum. Á því ári jókst innistæðufé í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins stórkostlega. Um síðustu áramót var innistæðan í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins rúml. 2.6 milljarðar og hafði stórhækkað á árinu 1973. Nú er eðlilegt að nota þetta fé að nokkru leyti. En fleira þarf að koma til. Ég er á þeirri skoðun, eins og ég lét koma fram í umr. um þessi mál hér síðustu dagana fyrir jól, að það hafi verið alrangt að hækka framlögin til Stofnlánasjóðs fiskiskipa úr 10% upp í 15%. Þetta álag var of mikið, og það var engin bein þörf á því. Það er rétt að gera sér grein fyrir því, að með þessu lagi var verið að reyna að halda niðri fiskverðinu. En þó að framlagið í stofnfjársjóð hafi áður ekki verið nema 10%, þá var það svo að mikill hluti af veiðiflotanum gat borgað afborganir sínar og vexti með þessum 10%. Sumir gátu það ekki, þetta nægði ekki, og þá vitanlega urðu þeir að borga sínar afborganir og vexti þar umfram. Það var ekki höfuðvandinn í þeirri stöðu sem við stöndum nú frammi fyrir að auka á innstreymi fjárins í Fiskveiðasjóð eða í stofnfjársjóðinn hjá Fiskveiðasjóði. Það var ekki höfuðvandamál. Það hefur komið fyrir áður, að það hafi nokkuð skort á að útgerðin greiddi allar afborganir sínar og vexti á viðkomandi rekstrarári, og það hefði ekki verið nein meginhætta þótt það hefði orðið nú. Ég lét líka koma hér fram þá skoðun mína, að það var röng leið að leggja á jafnmikið gjald og gert var með lögum um ráðstafanir í þágu sjávarútvegs nú rétt fyrir jólin, með því að taka 4% og upp í 5.5% af útflutningsverði og leggja í sérstakan olíuniðurgreiðslusjóð. Það var engin von til þess, að hægt væri að leggja allan þennan skatt á útgerðina, eins og sakir stóðu, og á sjómenn. Þarna gat vitanlega komið til greina að ríkisheildin tæki að sér einhvern hluta af þessari greiðslu. Það er rétt að átta sig á því, að þessi greiðsla í olíuniðurgreiðslusjóðinn jafngildir kringum 12% af fiskverði. Það voru um 12% af fiskverði sem hurfu í þetta. Það er mín skoðun líka, að það hefði frekar átt að minnka framlagið í vátryggingarsjóð fiskiskipa, en ekki auka það, eins og gert var. Hefði svo illa farið, að vátryggingasjóðurinn hefði ekki staðið undir sínum útgjöldum á næsta ári, þá hefði annað hvort átt að myndast þar skuldahali, eins og við höfum reyndar búið við æði oft áður, eða þá að ríkið hefði þar hlaupið undir bagga. Við þurftum á því að halda nú að halda fiskverði uppi, útgerðarinnar vegna og vegna þess að við þurfum að hafa fullan þunga á með gjaldeyrisöflun fyrir þjóðarbúið. Ég vil einnig benda á að um það hafði verið rætt og till. fluttar um það í tíð fyrrv. ríkisstj., og á þeim tíma hafði stjórnarandstaðan einnig verið með sams konar till., að það væri hægt að draga úr rekstrargjöldum ríkisins sem næmi í kringum 1500 millj. kr. á ári. Ég álít, að það hefði fyllilega verið ástæða til að reyna að fara þessa leið, eins og nú er komið, og skapa þannig svigrúm til þess að ríkið hefði getað tekið eitthvað á sig af þessum sérstaka vanda útflutningsatvinnuveganna. Varðandi vandamál togaranna hef ég lengi haldið því fram, þótt ekki næðist um það samkomulag, að það væri einstaklega skammsýn stefna, sem gerði ráð fyrir því að taka hvorki meira né minna en 20% af aflaverðmæti togaranna til tryggingar greiðslum þeirra á afborgunum og vöxtum, og þetta rennur til Ríkisábyrgðasjóðs og Fiskveiðasjóðs. Það eru tekin 20% af aflaverðmæti skipanna við hverja löndun þeirra. Þau þeirra, sem afla sæmilega, verða að leggja fram á þennan hátt mun meira fé en sem nemur afborgunum og vöxtum. En ég er á þeirri skoðun, að í árferði eins og þessu hefði ekkert gert til þó að þessi skylda hefði verið færð niður í 12–15% jafnvel þó að í nokkrum tilfellum hefði orðið um einhvern skuldahala að ræða hjá Ríkisábyrgðasjóði, sem hefði þá þurft að bæta upp aftur síðar. Þessi krafa hins opinbera hefur verið allt of stíf og hún fær ekki staðist, enda er gefið mál, miðað við þróun, að aldrei mundi verða reynt að halda uppi þessari vitleysu nema allra fyrstu árin. Síðan mundu menn verða að lækka þessi 20%. Það er engin ástæða til að búast við því, að það þurfi að taka 20% á ári í vexti og afborganir nema menn hækki vextina alveg úr hófi fram, það þurfi að gera það af umsetningu skipanna um langan tíma fram á við. Ég vil svo um þessi mál aðeins segja það, að ég tel að það æskilega væri að hæstv. ríkisstj. kæmi hið allra fyrsta fram með till. sínar um ráðstafanir fyrir t.d. sjávarútveginn og hún leitaði eftir samráði og samstarfi við minnihlutaflokkanna á Alþ. til þess að reyna að fá sem sterkasta samstöðu um það sem gera þarf í þessum efnum. Við Alþb.- menn erum reiðubúnir til að taka þátt í slíku samstarfi. Við hinu er svo að mínum dómi ekkert að segja, það er aðeins hinn eðlilegi gangur málsins, að því leyti til sem flokkana greinir á um leiðir hvernig á að leysa vandann, fjárhagslegan vanda, þá á það að koma skýrt og greinilega fram. Auk þess, sem ég hef hér minnst á, er sá vandi sem oft hefur verið rætt um síðustu dagana, sá vandi sem upp hefur komið við að gjaldeyrisvarasjóðurinn er raunverulega þrotinn. Ég tel að það sé í rauninni ekki hægt fyrir ríkisstj. að bíða lengur en orðið er með ráðstafanir í þeim efnum. Það er þegar farið að taka upp gjaldeyrisskömmtun. Það er þegar byrjað á haftapólitík, hvað svo sem menn kalla það í vissum blöðum. Það er ekki lengur hægt að fara inn í bankana með lögskylda pappíra og fá gjaldeyri sinn afgreiddan samkv. þar til settum reglum. Gjaldeyrisbeiðnirnar eru allar teknar og lagðar til hliðar, og það er vitað mál að gjaldeyrisbeiðnir í sambandi við tiltekinn innflutning eru lagðar til lengri geymslu út á borðshorn og menn fá ekki afgreiðslu. Þessi skömmtun er því þegar byrjuð, vegna þess að það er enginn gjaldeyrir að ráði til í gjaldeyriskassanum. Það er því full þörf á því að bregðast við þessum vanda og bregðast við honum strax, gera ráðstafanir til þess að hagnýta gjaldeyri betur, spara það sem hægt er að spara. Þar koma að sjálfsögðu upp ákveðnar, stórar spurningar sem menn verða að svara. Eigum við t.d. að heimila áfram, miðað við þessa stöðu, jafnhömlulausa afgreiðslu á gjaldeyri til bílainnflutnings í landið og við gerðum á s.l. ári? Á að hafa þetta nákvæmlega jafnopið og það var? Eigum við aftur að eyða yfir 3 milljörðum kr. í bílainnflutning á einu ári? Ég veit, að þeir menn eru til sem segja: Það á ekki að hreyfa við þessu, þetta á að vera óbreytt. Það má ekki leggja hér neinar hömlur á. Það á ekki að fara að taka upp höft. - Ég er á þeirri skoðun og við Alþb: menn, að það verði ekki undan því vikist, miðað við þá stöðu sem við höfum í dag, að leggja hér á nokkrar hömlur. Þær geta orðið með ýmsum hætti. Við þurfum að gera ráðstafanir til þess að nota miklum mun minna en við höfum gert af okkar gjaldeyri til bilainnflutnings á þessu nýbyrjaða ári Líka kemur upp spurningin um það: Eigum við að eyða jafnmiklu af okkar takmarkaða gjaldeyri til ferðalaga eins og var á s.l. ári, þegar talið var að við hefðum eytt 1760 millj. kr. í beinan ferðagjaldeyri? Það er enginn vafi á því, að hægt er að draga úr þessari eyðslu. Spurningin er aðeins sú: Telja menn það óhjákvæmilegt? Vilja þeir taka þátt í því og með hvaða hætti? Þannig mætti tilnefna miklu fleira. En ég veit, að það er grundvallarskoðanamunur á milli manna og flokka varðandi þessi mál. Þeir eru til, sem segja ósköp einfaldlega, sérstaklega þeir sem krýna sig með heitinu hagfræðingar eða einhverjir hagspekingar, - þeir segja ósköp einfaldlega: Kaupmátturinn í landinu er of mikill, færum allan kaupmáttinn jafnt niður, jafnt gagnvart bilum og brýnustu nauðsynjum. Eitt skal yfir alla ganga. Þetta verður best gert með almennri gengislækkun og þetta heitir frelsi. Ég veit, að það er hægt að fara þessa leið. Ég fyrir mitt leyti, miðað við þá aðstöðu sem við búum við í dag, er ég á móti þessari leið. Ég tel hana ranga og ég tel hana ósanngjarna. Og ég er alveg sannfærður um að hvert það heimili í landinu, sem hefði staðið frammi fyrir eitthvað svipuðum vandamálum eins og okkar þjóðarbú stendur frammi fyrir í dag, mundi taka öðruvísi á þessum málum. Þeir, sem hefðu hugsað sér að kaupa sér nýjan bíl til viðbótar við einn eða tvo, sem fyrir voru á heimilinu, hefðu frestað bílakaupum og þeir hefðu kannske frestað því líka að fara til sólarlanda og eyða þar miklum gjaldeyri. En það er ekki víst, að þeir hefðu samþykkt á þessu heimili að færa mjög mikið niður útgjöld sín í sambandi við brýnustu lífsnauðsynjar. Það er ekki víst, að þeir hefðu treyst sér til þess að draga verulega úr hitunarkostnaði húsa sinna eða úr rafmagnsnotkun til heimilisþarfa eða úr kaupum á öðrum brýnustu nauðsynjum. Þegar við stöndum frammi fyrir vanda af þessu tagi, álít ég að hér eigi að gera nokkurn mismun á. Hins vegar er rétt að þetta má gera með mismunandi aðferðum. En að gera ekki neitt, láta þetta reka í reiðuleysi, eins og hefur verið og er nú, það er vitanlega ekki afsakanlegt. Ég get ekki skilið að hæstv. ríkisstj. treysti sér til að sitja undir þessu í marga daga enn án þess að koma með sínar till. Það er a.m.k. alveg þýðingarlaust að halda því fram, að menn láti allt bíða vegna þess að þeir séu að forðast að taka upp hömlur. Hömlurnar eru þegar teknar upp og það er þegar farið að mismuna í sambandi við gjaldeyrisafgreiðslurnar í bönkunum, hvort er verið að biðja um gjaldeyri fyrir brýnar rekstrarvörur eða fyrir ýmsar „kapítal“-vörur. Það er þegar farið að mismuna í þessum efnum. Eins og áður er að vikið í þessum umr. hafa þegar komið hér fram hugmyndir frá Samtökum frjálslyndra og vinstri manna um tiltekin vinnubrögð í sambandi við lausn þessara mála. Ég tel þær hugmyndir ekki sérlega aðlaðandi og ekki líklegar til þess að þær leysi neitt með þeim hraða, sem þarf nú að verða á. Ég hef því verið að benda á aðrar leiðir. Mér finnst það bein skylda ríkisstj. að koma með sínar till., ekki endilega sem fullbúnar till., sem lagðar eru fyrir Alþ. Það hefur áður verið farin sú leið, að ríkisstj. komi með þær till. og ræði við flokkana á Alþ. um hugmyndir sínar og leiti eftir sem breiðastri samstöðu um úrlausnarleiðir, og ég fyrir mitt leyti mæli með því. Eins og ég hef sagt áður, erum við Alþb-menn reiðubúnir til að taka þátt í slíkum umr. við stjórnarflokkana og leita eftir sem breiðastri samstöðu. En það er augljóst, að um leið og verður farið að vinna þannig að málunum, þá þarf auðvitað að gera sér fulla grein fyrir því, í hverju vandinn er fólginn sem við er að glíma. Ég hef alloft sagt þegar þessi mál hafa verið rædd, að ég álít að menn eigi að varast að vera að skrökva að sjálfum sér eða þjóðinni um þann vanda sem við er að glíma, hann er nægilega mikill samt. Það er t.d. reginfjarstæða, sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, að nú sé þetta allt saman gersamlega komið um koll. Ég álít, að því fari víðs fjarri. Ég álit, að þó að vandinn sé býsna mikill í ýmsum greinum, höfum við mjög góða aðstöðu á margan hátt til þess að snúast við þessum vanda og leysa hann. Við höfum m.a. þá góðu aðstöðu, að við notuðum okkur góðærið á árinu 1973, þegar hann vildi fara samdráttarleiðina eins og hann lýsti hér, - við notuðum það til að byggja upp okkar undirstöðuatvinnuvegi. Við notuðum þetta góðæri til þess að eignast sérstaklega afkastamikinn og góðan fiskiskipastól, þann fiskiskipastól sem stendur upp úr í dag og er orðinn einn þýðingarmesti liðurinn í framleiðslukeðju okkar. Það er engin tilviljun, að einmitt þar sem hinir minni skuttogarar eru, þar er afkoma frystihúsanna í landinu nú langsamlega best, og þar sem eitthvað hefur tekist að ráði að þoka áfram framkvæmdum í endurbótum í frystihúsakerfinu í landinu, þar er afkoman allt önnur en hjá hinum sem búa við gamla lagið. Þeir fjármunir, sem við vörðum á þessum árum til fiskiskipakaupa og endurnýjunar á okkar fiskiskipastól, og þá ekki síst hvernig við dreifðum þessum flota til þess að hagnýta það vinnuafl, sem var ekki fullnýtt fyrir, og sömuleiðis endurbyggingin í fiskiðnaðinum, það er þetta sem gerir að verkum, að hv. þm. þarf sérstaklega að tilnefna mig, þann versta af öllum vondum í fyrri stjórn, því að á þessu ber ég auðvitað meiri ábyrgð en nokkur annar maður, það er rétt. En mér er heldur ekkert nýtt að heyra frá ýmsum aðilum, að það hafi verið voðalegt hvað við eyddum miklum peningum til kaupa á þessum tækjum, m.a. af því líklega, að þeir höfðu ekki fengið þá nægilega mikla peninga til að kaupa inn bíla eða eitthvað annað. Ég er ekki í neinum vafa um að það er einmitt á þessum ráðstöfunum sem við byggjum okkar viðnám nú við þeim vanda, sem við stöndum frammi fyrir Það var einstaklega fróðlegt að hlusta á ræðu Jóns Baldvins Hannibalssonar með tilliti til þess, í hvaða flokk hann hefur skipað mér nú þessa stundina. Það hlýtur að hafa verið ákaflega skemmtilegt fyrir hv. þm. Magnús T. Ólafsson, sem er þó annar helmingurinn af þeim þingflokki, sem Jón Baldvin Hannibalsson var að tala fyrir, að hlusta á ræðu Jóns Baldvins Hannibalssonar, en meginhlutinn í ræðu hans var einn refsilestur um vinstri stjórnina. Það var vinstri stjórnin sem gerði allt illt, það var hún sem hleypti öllu í vanda, m.a. með því, eins og hann tilgreindi, að hemja ekki betur en raun varð á fiskverðið til sjómanna á árinu 1973 og m.a. með því að hækka ekki vexti, það skyldi dragast alla leið fram á árið 1974, að það næði fram að ganga. Og í allri upptalningunni fengum við það til viðbótar, að auðvitað hefðum við átt að semja við verkalýðshreyfinguna um að halda aftur á bak þetta ár, en ekki áfram. Hann er kannske maður til þess að ná slíkum samningum við verkalýðshreyfinguna og um það að halda niðri fiskverði og kjörum sjómanna. En fram til þessa eru störf hans ekki ýkjastór á því sviði. Já, það átti að framkvæma, sagði hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, niðurskurð á verklegum framkvæmdum, því að eins og hann segir: Nú stendur fyrir dyrum alger niðurskurður á verklegum framkvæmdum. - Það er heldur betur boðskapur sem þessi nýi spámaður hefur að flytja. Hann sem sagt kemur hingað inn á Alþingi til að segja mönnum það og berst það þá vestur í hans kjördæmi, að nú standi fyrir dyrum að skera niður allar verklegar framkvæmdir. Þetta er það sem hann vildi án efa gera. Þetta er það sem hann er að boða. Það er auðvitað ekkert um það að villast, að það hefur sannast með þessari ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar sem margir vissu áður, að hann var andstæðingur vinstri stjórnarinnar allan þann tíma, sem hún starfaði, þó að hann skriði á seinustu stundu upp í þann bát, sem hann skreið upp í við framboðið síðasta, til þess kannske að fá að sleppa eina dagstund inn á Alþ. og flytja ræðu af þessu tagi. Hann hefur auðvitað verið andstæðingur þeirrar stjórnar allan tímann og mér sýnist, að hann sómi sér tiltölulega vel, t.d. í sameiginlegu liði þeirra Alþfl.-manna eða a.m.k. Gylfa Þ. Gíslasonar, - ég held ekki með öllum Alþfl., - Gylfa, enda vitnaði hann í hann sem hinn ágætasta mann í þessum efnum, og svo í hópi sjálfstæðismanna, því að þetta var boðskapur þeirra í meginatriðum. Hann talaði um tímabil vinstri stjórnarinnar sem veisluna miklu og algera efnahagslega óstjórn, sú stjórn hefði hleypt öllu í algert þrot. Það er ekki mikil þörf á því að mínum dómi að eyða hér löngu máli í ræðu þessa hv. nýja þm., sem er hér á þingi nú, og nýja spámanns. Ég held, að hann hafi sannað það svo greinilega að ekki verður um villst, að hann á ekki heima í hópi þeirra, sem kenna sig við sósíalisma. Það var líka mjög greinilegt, að það orð fór talsvert í taugarnar á honum, og ég trúi því ekki, að hann eigi mjög langa setu á þingi fyrir þann flokk sem hann er þó fyrir nú í bili, nema þá menn hafi allar mögulegar skoðanir á öllum málefnum í þessum litla flokki og þeir geti gert það. Að lokum vil ég svo aðeins segja það, að ég tel alveg fráleitt, að það dragist öllu lengur að ákveða fiskverð. Hins vegar tek ég undir það, að ríkisstj. verður að aðstoða við ákvörðun fiskverðs með því að skýra frá því til hvaða ráðstafana hún hyggst grípa í efnahagsmálum. Ég legg einnig áherslu á það, að ríkisstj. leggi þegar í stað fram, a.m.k. við þingflokkana hér á Alþ., till. sínar eða hugmyndir um aðgerðir varðandi gjaldeyrismálin og varðandi stuðning við atvinnuvegina. Og ég ítreka það, að við Alþb.-menn erum reiðubúnir til samstarfs í þessum efnum. Að sjálfsögðu verður þessum ráðstöfunum að fylgja það, að jafnhliða sé hugað að því að ná eðlilegu samkomulagi við verkalýðssamtökin í landinu, jöfnum höndum um sjómannakjörin og um kaup láglaunafólks í landinu og þá verðtryggingu, sem lægstu launin verða að hafa í sambandi við kaupmátt gagnvart lífsnauðsynjum. Það verður að finna lausn á því atriði um leið. Ríkisstj. getur ekki öllu lengur látið þessi mál reka í slíku reiðuleysi sem þau hafa nú verið um sinn. Hún verður að gera grein fyrir afstöðu sinni til mála.



Herra forseti. Þessar umr. hófust með því að rætt var um ýmis formsatriði varðandi meðferð efnahagsmála hjá hæstv. ríkisstj, og hér á Alþ. Síðan hafa þær orðið að eins konar innbyrðis uppgjöri milli tveggja af þeim aðilum, sem stóðu að síðustu ríkisstj., ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, og skal ég síst af öllu hafa nein afskipti af þeim skemmtilega sjónarleik. En að lokum hafa þær orðið almennar efnisumr. um ástand og horfur í efnahagsmálum. Það er ekki beinlínis góður vitnisburður um starfshætti á Alþ., þegar fyrstu eldhúsumr. um efnahagsmál ber þannig að, að þær koma svo að segja óvænt og utan dagskrár. Stjórnaranastöðuflokkarnir hafa undanfarið óskað eftir upplýsingum frá Þjóðhagsstofnuninni um það, hvernig sú stofnun telur að málum sé komið í efnahagslífinu, og fengum við fyrstu sendingu af þeim upplýsingum nú í byrjun þessa fundar, eins og hv. síðasti ræðumaður skýrði frá. Erum við að sjálfsögðu þakklátir fyrir. En það hefur komið í ljós í þessum umr., að sumir aðilar þurfa ekki á neinum slíkum skýrslum að halda, heldur geta hellt sér út í umr. um efnahagsmálin og hafa fyrir fram ákveðnar skoðanir á þeim. Ég skil því ekki, hvers vegna þeir eru að biðja um skýrslurnar þegar þeir þurfa ekki á þeim að halda. Það er svo fróðlegt að heyra, að þessir sömu aðilar, t.d. síðasti ræðumaður, fordæma hástöfum ástand og aðgerðir, sem þeir létu viðgangast og blómgast í sinni eigin ráðherratíð, þegar hann var viðskrh. og gjaldeyrismálaráðherra þjóðarinnar. En það er hans mál. Alþfl. hefur undanfarið reynt að afla sér margvíslegra upplýsinga um þessi mál og leitað þar víða til fanga, þ. á m. haft náið samstarf við verkalýðshreyfinguna og frétt af þeim umr. og upplýsingum sem hún hefur fengið í viðræðum við atvinnurekendur og ríkisvald. Engu að síður óskum við eftir að fá að athuga þær upplýsingar, sem nú loks hafa verið lagðar fyrir stjórnarandstöðuflokkana, og láta frá okkur heyra um þær skýrslur þegar okkur hefur gefist tóm til að athuga þær og ræða. Það teljum við vera eðlileg vinnubrögð. Hitt er að sjálfsögðu ljóst, að í grundvallaratriðum hefur Alþfl. ákveðna stefnu í þessum málum, þegar lítið er á heildina. Ég vil þar í fyrsta lagi geta þess, að við höfum viðurkennt að við mjög mikinn og alvarlegan vanda í efnahagsmálum er að stríða. Það þýðir ekki að streitast við og reyna að draga óþarflega úr því, þó að sjálfsagt sé rétt að athuga af gagnrýni skýrslur, sem hagfræðingar eða stofnanir gera, og þá ekki síst þær skýrslur, sem atvinnurekendur flytja sjálfir um afkomu fyrirtækja sinna. Í framhaldi af þessu viðurkennum við, að það muni vera óhjákvæmilegt að gerðar verði áhrifaríkar efnahagsaðgerðir. En við erum þeirrar skoðunar, að þær geti ekki dregist lengi. Í þriðja lagi styðjum við varnarbaráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir hönd láglaunafólks, ellilífeyrisþega og annarra sem við verst kjör búa við þær aðstæður sem nú eru í efnahagskerfinu. Það er viðurkennt af forustumönnum alþýðusamtakanna sjálfum, að eins og sakir standa í dag geti varla verið um meira en varnarbaráttu að ræða, baráttu til að reyna að halda því, sem náðist fyrir skömmu. Alþfl. vill að sjálfsögðu sem grundvallaratriði og sem stjórnarandstöðuflokkur leitast við að veita bæði ríkisstj. og atvinnurekendum ýtrasta aðhald, til þess að þær álögur, sem virðast óhjákvæmilegar, verði ekki þyngri en hægt er framast að komast af með. Og loks erum við ávallt reiðubúnir til samstarfs og viðræðna við aðra aðila um ábyrga lausn á vandamálum eins og efnahagsmálunum og þá helst lausnir sem gætu orðið til einhverrar frambúðar. Þegar Alþ. kom saman fyrir tæplega tveim vikum, eftir alllangt starfshlé, var ljóst að þjóðin stendur nú frammi fyrir hrikalegum efnahagsvanda og það miklum mun alvarlegri vanda en þjóðinni var sagt þegar fjárl. voru afgreidd og þingstörfum lauk fyrir jól. Það verður að teljast í hæsta máta grunsamlegt, að efnahagsstofnanir og sérfræðinga þjóðarinnar hafi um miðjan des. ekki verið farið að gruna hvert stefndi eða hvert komið væri efnahagsvanda þjóðarinnar. Það er alveg útilokað, að Þjóðhagsstofnun, Seðlabanki og aðrar slíkar stofnanir hafi ekki getað lesið það úr þróun talna og öðrum upplýsingum, sem þeir hafa, hvað var að gerast og hvað var fram undan á næsta leiti. Með tilliti til þessa verður að fordæma það, að Alþ. skyldi undir forustu ríkisstj. starfa í des., afgreiða efnahagsfrv. og sérstaklega fjárl., rétt eins og allt væri í lagi eftir þær takmörkuðu ráðstafanir, sem gerðar voru í fyrrasumar. Og það er rétt að gera sér grein fyrir, hversu stórbrotið met það er, að fjárlög upp á 45 milljarða skuli vera orðin svo úrelt 6–7 vikna gömul að það verði að byrja algerlega upp á nýtt og gerbreyta þeim. Það hygg ég að hafi aldrei komið fyrir í sögu okkar, og hefur þó ýmislegt gerst hjá okkur á þessu sviði. Öll þjóðin veit nú í stórum dráttum, hvernig komið er í efnahagsmálum. Blöð og útvarp hafa gert skyldu sina og flutt allar þær upplýsingar sem fáanlegar hafa verið. Sérfræðingar hafa verið látnir gefa samninganefndum launþega og atvinnurekenda svo og samtökum útgerðarmanna skýrslur um þessi mál, líklega sömu skýrslurnar sem alþm. fá sumir hverjir á borð sín í dag. Og það gerðist meira að segja þegar hæstv. forsrh. var fjarverandi, að fyrrv. forsrh. reis upp, kvaddi sér hljóðs og lýsti ekki aðeins vandanum, heldur dró upp úr pússi sínu næstum því ársgamlar till., sem hann taldi að enn mundu duga. Ég skal ekkert um till. segja, hvorki hvort þær duga nú eða dygðu fyrir ári, þó að ég dragi það raunar í efa. En það er gömul saga hér á Alþ., að þingflokkum, þegar þeir eru í andstöðu, hefur þótt það vera harla furðuleg vinnubrögð, að ráðh. stæðu upp á fundum í flokkum sínum úti í bæ til þess að skýra frá því hvernig komið væri í efnahagsmálum þjóðarinnar og til hvaða úrræða eigi að grípa. Ég man eftir mörgum atvikum, þegar framsóknarmenn sjálfir hneyksluðust mjög - og það með réttu - yfir því, að fyrstu upplýsingar um stöðu í efnahagsmálum komu fram á fundum í Heimdalli. Þannig er almælt, hvernig ástandið er, e.t.v. ofmælt, því að það er rétt, sem hér hefur verið sagt, að t.d. ræða hæstv. dómsmrh. varð til þess að þeir, sem einhver peningaráð hafa enn, menn og fyrirtæki, gerðu áhlaup á gjaldeyrisbankana, - áhlaup, sem ég hygg að bankayfirvöld hafi haft meiri áhyggjur af heldur en þau þorðu að láta uppí. Það er virðingarvert að taka til máls og skýra frá því, hvernig hlutirnir eru, en það þarf að gæta þess, hvar það er gert, hvenær og hvernig, til þess að upplýsingar og tillögur vafalaust gefnar af góðum vilja, hafi ekki þveröfug áhrif og verði jafnvel til tjóns. En á meðan allt þetta gerist út um bæ, gerist ekkert í efnahagsmálum hér á Alþ. Í tæplega 2 vikur hefur þingið að vísu starfað, en fundir hafa verið stuttir og stundum jafnvel fallið niður, enda rætt um ýmis mál sem eru næsta lítilvæg í samanburði við efnahagsvandann og snerta hann yfirleitt ekki, þó að þau geti verið merk hvert fyrir sig á sínu sviði. Það er því von, að nýr þm. og raunar þjóðin öll varpi fram þeirri spurningu, af hverju Alþ. sitji aðgerðarlaust. Til hvers er Alþ., ef það fjallar ekki um slíkan vanda? Svarið við þessum spurningum þekkjum við, og það er þetta: Í þingræðislandi með þingbundinni ríkisstj. er það skylda ríkisstj. að hafa forustu um þingstörfin. Hún hefur sérfræðinga og starfslið og hún á að gera till. um úrræði til lausnar á vandamálum, ekki síst þeim, sem nú blasa við íslendingum. Einstakir þm. eða stjórnarandstöðuflokkar geta ekki haft frumkvæði í slíkum málum í heild, þótt þeir geti gert einstakar till., það er tæknilega algerlega útilokað. Þetta hafa allir flokkar einhvern tíma viðurkennt, þegar þeir hafa verið í stjórnarandstöðu. Meiri hl. hér á Alþ. og sú ríkisstj., sem hann hefur valið sér, mega ekki bregðast þeirri skyldu að hafa slíka forustu þegar mikinn vanda ber að höndum. Alþfl. lýsir því þeirri sök á hendur ríkisstj., að hún bregðist nú þessu forustuhlutverki. Þess sjást engin merki, að ríkisstj. hafi myndað sér stefnu í efnahagsmálum, en það hefði hún átt að gera áður en þing kom saman og leggja málin þá þegar fyrir þingið tíð eðlilegrar rannsóknar og afgreiðslu. Það er oft rætt um hlutskipti sérfræðinga og þeir hafnir til skýjanna. Sagt er, að þeir segi stjórn og þingi hvað þessir aðilar eigi að gera. En þetta er á misskilningi byggt. Hlutverk sérfræðinganna, sem ég hygg að þeir gegni af samviskusemi, er að rannsaka málin og leggja fyrir hin pólitísku yfirvöld, stjórn og þing, þær mismunandi leiðir sem talið er að hægt sé að fara. Síðan geta stjórn og þing athugað forsendurnar, vefengt þær eða breytt þeim, ef ástæða er til, og valíð um það, hvaða leið er talin hagstæðust. Það er ekki hægt að leysa öll efnahagsmál á tölulegum grundvelli. Það verður líka að leysa þau á mannlegum grundvelli, sem einnig mætti orða „á pólitískum grundvelli.“ Venjan er sú, að ríkisstj. ræðir slík vandamál og till. um lausn þeirra fyrst við sína eigin þingflokka, en veitir stjórnarandstöðuflokkunum fljótlega upplýsingar um málin. Þau hafa því verið nokkuð rædd þegar frv. eru flutt og opinber umr. fer fram. En þetta er eitt af þeim atriðum, sem algengast er að fólk í landinu misskilji, vegna þess að þessar fyrstu og oft þýðingarmestu umr. um efnahagsmál og raunar flest meiri háttar þingmál fara fram í þingflokkunum fyrir luktum dyrum. Að því búnu koma frv. Fram og hefst þá opinber umr. um málin. Eftir það taka þn. við og geta kallað fyrir menn, óskað upplýsinga, farið með mál eins og þær vilja, ef ríkisstj. beitir þá ekki hörðu til þess að hraða afgreiðslu, sem því miður kemur mjög oft fyrir. Hv. 5. þm. Vestf. hefur þegar á fyrstu þingsetudögum sínum komið auga á veikasta þáttinn í störfum Alþ., en það eru óneitanlega nefndirnar, sem eru allt of margar, starfa allt of lítið, hafa sjaldan eða aldrei frumkvæði og eru allt of slakur þáttur í rannsókn Alþ. á málum sem fyrir það eru lögð. Það er í rauninni ekkert því til fyrirstöðu, að þn. geti samþ. að taka tiltekin mál eins og efnahagsmálin til rannsóknar, kalla fyrir sig sérfræðinga og safna gögnum. En þó verða menn að gæta þess að rugla ekki saman í þessum efnum hlutverki þings og þingnefnda, þar sem þingþundin ríkisstj. situr við völd, og í öðrum kerfum, þar sem alls ekki er þingbundin stjórn, heldur er framkvæmdavaldíð aðskilið frá löggjafarvaldinu. Þá getur með frumkvæði þings samhliða frumkvæði framkvæmdavalds komið til erfiðra árekstra, eins og einmitt þessa dagana eru að gerast vestur í Bandaríkjunum. Engu að síður er innan okkar kerfis mikið rúm til þess að n. geti látið meira að sér kveða og unnið betur og skipulegar en þær hafa gert. Önnur leið hefur þó verið algengara að fara hér á landi, en sú er að skipa sénstakar n. til þess að vera tengiliður milli stjórnar og stjórnarandstöðu í stórmálum. Þetta er t.d. gert í landhelgismálinu og þykir öllum sjálfsagt. Og í raun og veru er ekkert því til fyrirstöðu að gera hið sama í efnahagsmálum, þegar þau eru komin í slíkan hnút sem nú ber raun vitni. Ef núv. ríkisstj. væri ekki ráðalaus og hikandi að því er best verður séð, ef hún veitti þá forustu, sem ríkisstj. ber að veita á slíkum tímum, væri Alþ. þegar búið að fá till. stjórnarinnar ásamt öllum þeim upplýsingum, sem þörf væri á. Þá mundi ekki standa á þm. og þingflokkum að leggja sig fram og vinna áð hverri þeirri lausn vandamálanna, sem líklegust reynst og farsælust fyrir þjóðina að skoðun meiri hl. í hverju atriði. Herra forseti. Ég ítreka, að Alþfl. krefst þess að ríkisstj. stjórni landinu í eðlilegu samráði við Alþ. og leggi þegar fram till. og gögn varðandi ráðstafanir til að bægja frá þeirri hættu, sem augljóslega steðjar að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að lýsa ánægju minni yfir þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar, að því marki sem þær bera vitni um að ræðumenn og fulltrúar viðkomandi stjórnmálaflokka, fulltrúar stjórnarandstöðunnar, gera sér grein fyrir því, að viðhorfin í efnahagsmálum eru alvarlegs eðlis. Um vandamál er að ræða, sem leysa þarf og ekki verður fram hjá gengið. Ég vil enn fremur lýsa ánægju minni yfir því tilboði stjórnarandstöðuflokka að taka þátt í samráði og samstarfi við stuðningsflokka ríkisstj., til þess að unnt verði að finna sem hagkvæmasta lausn á því vandamáli sem við er að glíma. Ég hlýt þó að gera nokkrar aths. við ræður þær, sem fluttar hafa verið, þótt ég ætli mér ekki að taka þær efnislega til meðferðar, síst af öllu lið fyrir lið. Ég er nefnilega sammála því, sem segir í bréfi þingflokks SF til mín og talsmaður flokksins las hér upp áðan, þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þessu hlutverki teljum við“ - þ.e.a.s. að ræða efnahagsmálin eða ráða fram úr þeim - „þessu hlutverki teljum við að Alþ. geti betur valdið innan þess ramma, sem hér er lagt til, þ.e. með nefndarstarfi, fremur en í kappræðu á þingfundi að fengnum till. ríkisstj.“ Það er því miður, að talsmaður þessa flokks skuli ekki fara eftir þeim reglum og skoðunum, sem hann sjálfur hefur tjáð að fylgja bæri. Það er gerð aths. við það, að á þeim dögum, sem Alþ. hefur setið að loknu jólaleyfi, þ.e.a.s. á s.l. 10 dögum eða svo, hafi stjórnvöld ekki lagt fyrir Alþ. nýjustu upplýsingar og álitsgerðir um ástand og horfur í efnahagsmálum. Ég minnist þess ekki, þótt um vanda hafi verið að ræða í efnahagsmálum, að legið hafi fyrir þm. strax í upphafi málsmeðferðar upplýsingar eins og þær, sem hér er farið fram á. Sannleikurinn er sá, að á þessum 10 dögum og nokkuð löngu fyrr hefur verið unnið að gagnasöfnun og upplýsingaöflun til þess að gera grein fyrir vandanum, sem við blasir. Vegna þess hve útlit hefur verið óvíst, m.a. varðandi verðlag á útflutningsafurðum okkar, hafa þessar skýrslugerðir dregist. Enn sem komið er hafa þær tæpast verið annað en vinnugögn í umr. í sambandi við ákvörðun fiskverðs. Það hefur þó verið talið rétt og sjálfsagt, að formenn stjórnarandstöðuflokkanna fengju þessi gögn til skoðunar, og það er von mín, að þessi gögn verði gerð fyllri og við þau verði bætt nú næstu daga og þá verði öllum þm. jafnóðum send þau til skoðunar og yfirlits, svo að þeir geti gert sér grein fyrir hvernig málin horfa við. Það er enn fremur fundið að því, að ráðh. hafi ekki séð ástæðu til að gefa Alþ. og þjóðinni til kynna með samræmdum hætti, hvaða áform eru uppi innan ríkisstj. til lausnar vandanum. Ég verð að segja, miðað við það, sem hér hefur einnig komið fram, að vandlifað er. Annars vegar er ætlast til þess, að ráðh. gefi skýrslu um ástand og horfur í efnahagsmálum. Hins vegar hefur það komið fram í fleiri en einni ræðu, að hæstv. viðskrh. er gagnrýndur fyrir að hafa einmitt gert þetta opinberlega nú nýverið. Ég skil ekki samræmið í þessum málflutningi. En að því leyti sem rætt er um það, að ríkisstj. hafi ekki nú þegar tiltækar till. með samræmdum hætti um lausn vandamálsins, vil ég láta það koma hér skýrt fram, að ég er þeirrar skoðunar, að við þurfum fyrst og fremst að koma okkur niður á fiskverðið, ákveða fiskverðið, og er sammála þeim röddum, sem hér hafa heyrst um það, að mikill nauðsyn sé á að flýta því. Víð skulum rifja upp, með hvaða hætti fiskverð er ákveðið. Fiskverð er ákveðið með lögbundnum hætti og er í höndum yfirnefndar, þar sem fulltrúar sjómanna og útvegsmanna og fiskframleiðenda eiga sæti ásamt oddamanni. Þessir aðilar þurfa helst að koma sér saman eða alla vega ná sem víðtækustu samkomulagi um fiskverðið. Það er skylda oddamanns að leita sem viðtækasts samkomulags í þessum efnum. Jafnhliða snertir ákvörðun fiskverðs kjör almennings í landinu og því þurfa að fara fram viðræður við fulltrúa launþegasamtakanna um viðhorf þeirra í kjaramálum. Það þarf að tengja marga fleti þessa vandamáls saman við úrlausn og ákvörðun fiskverðs. Mér er vel ljóst, að auðvitað verður ríkisstj. að vera reiðubúin til að gefa ákveðnar leiðbeiningar, sem stuðla að og auðvelda ákvörðun fiskverðs. Það þarf að vera samráð á milli þessara aðila, þegar um er að ræða ákvörðun fiskverðs. Í þessu sambandi er einmitt fróðlegt að rifja það upp, sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson sagði áðan, að þarna kemur margt til álita: við hvaða aflamagn á að miða, við hvaða verðlag á útflutningsafurðum, við hvaða afskriftir, og hann bætti við: við hvaða vaxtagjöld. Ég er sammála hv. þm. að þessu leyti. En í þessum efnum ræður ekki mat ríkisstj. einnar, heldur verður að ná sem víðtækastri samstöðu um mat á þessum atriðum. Úr því að ég er farinn að nefna þessi atriði, get ég ekki komist hjá því að segja, að mér finnst það lítið raunsæi af hálfu hv. þm. þegar hann telur, að afskriftir séu ekki kostnaður. A.m.k. ætti að vera ljóst, að afskriftir að því marki sem afborganir nema eru nauðsynlegur útgjaldaliður sjávarútvegsins og fiskútgerðarinnar. Rétt til þess að hafa orð á því, að hv. þm. gagnrýndi vaxtaútgjöld sjávarútvegsins, má geta þess, að að því er ég best veit eru vaxtaupphæðir - þ.e. vaxtagjöld - reiknaðar með nákvæmlega sama hætti nú og gert var í tíð hv. þm. sem bankamrh. Af þessu má sjá, að það tekur nokkurn tíma að móta þær till., sem ríkisstj. mun leggja fram, og grundvöllur þess er ákvörðun fiskverðs, en samhliða hljóta ákvarðanir einnig að vera teknar eða fyrirheit að vera gefin. Þá er að því fundið, að Alþ. hafi ekki átt þess kost að taka þessi aðkallandi vandamál, þ.e.a.s. efnahagsmálin, til umræðu og krufningar. Í því sambandi vil ég láta koma fram, að Alþ. getur vitaskuld, hvenær sem einn einstakur alþm. óskar eða telur sig knúinn til þess, vakið máls á hverju því máli sem á dagskrá er. Ég þarf ekki að upplýsa alþm., með hvaða hætti unnt er að gera það. Það hefur t.d. verið gert hér í dag með því að taka þessi mál til umr. utan dagskrár. Ég tel það ekki réttlætanlegt nema að því marki sem um er að ræða málsmeðferð og aths. að því leyti. Hins vegar ef um efnisumr. átti að vera að ræða, þá átti að gera slíkt með því að fara fram á að þessi mál yrðu tekin upp sem sérstakur dagskrárliður á fundi Sþ., og ég skil ekki í að forseti og því síður ríkisstj. mundi nokkuð hafa haft við það að athuga. Ég vil þá ekki draga lengur að svara þeim tilmælum, sem í bréfi þingflokks SF felast. Að því er snertir upplýsingaöflun vil ég láta koma fram, að í lögum um Þjóðhagsstofnunina er beinlínis gert ráð fyrir því að Þjóðhagsstofnunin sé Alþ. og alþm. til aðstoðar varðandi upplýsingaöflun. Hygg ég, að allir alþm. hafi fullt traust á þeirri stofnun og hafi fengið góða fyrirgreiðslu af hennar hálfu. Ég vil láta það koma skýrt fram, að ég tel það auðvitað hlutverk ríkisstj. að móta till. til úrlausnar vanda liðandi stundar og framtíðarinnar og leggja slíkar till. fram á hverjum tíma. Núv. ríkisstj. mun ekki bregðast þessari ábyrgð, sem á hverri ríkisstj. hvílir, og hún telur vitaskuld, að það sé skylda hennar að eiga frumkvæði í þessum efnum. Það liggur svo í augum uppi, að að svo miklu leyti sem till. ríkisstj. taka t.d. gildandi fjárlög til endurskoðunar, hljóta þær till. að koma til meðferðar fjvn. Og það liggur sömuleiðis í augum uppi, að að svo miklu leyti sem efnahagstill. ríkisstj. þarfnast löggildingar og lagasamþykktar, hljóta slíkar till. að koma til meðferðar Alþ. og þeirra n., sem um þær eiga að fjalla, svo sem fjh.- og viðskn. En umfram það, sem felst í slíkri þinglegri meðferð, vil ég lýsa því yfir fyrir hönd ríkisstj., að hún vill eiga sem nánasta samvinnu við alþm. og Alþ. og hafa samráð við þingflokkana um þær till., sem fram verða lagðar til úrlausnar efnahagsvandanum. Ég vil þó gera fyrirvara um það, með hvaða fyrirkomulagi slíkt samráð verður, og í þeim efnum tel ég réttast og eðlilegast, að við ráðgumst um það, formenn stjórnarandstöðuflokkanna og ráðh., og er ég í engum vafa um að við náum samkomulagi um það efni sérstaklega. Loks vil ég lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég tel að öll gögn varðandi ástand og horfur í efnahagsmálunum eigi að birta strax og þeir, sem útbúa þau, telja þau svo áreiðanleg að á þeim sé að byggja upplýsandi umr. um lausn vandamálanna. Umfram það, sem ég hef hér látíð koma fram, sé ég ekki ástæðu til í umr., sem til er stofnað með þeim hætti sem ég hef gert hér grein fyrir, að fjalla um einstök efnisatriði þeirra ræðna, sem hv. þm. hafa hlustað á. Ég vil þó láta það koma fram, að ég er að vissu marki svartsýnn á að samráð slíkt sem við höfum rætt um að hafa til lausnar þessum vanda beri árangur, ef menn eru svo óraunsæir að álíta, að unnt sé að skjóta vandanum svo á undan sér sem fram kom hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni. Ég gat ekki betur heyrt en að hann léti að því liggja, að það þyrfti t.d. ekki að horfast í augu við hækkun olíuverðsins til fiskiskipaflotans. Það er að vissu leyti í samræmi við það fyrirheit, sem hann gaf fiskiskipaflotanum við næstsíðustu áramót, við ákvörðun fiskverðs þá, að olíuverð til fiskiskipaflotans skyldi vera óbreytt frá því sem var síðla árs 1973 þrátt fyrir hinar stórkostlegu olíuverðshækkanir. Það var eitt af þeim vandamálum, sem óleyst voru þegar núv. ríkisstj. var skipuð, að afla fjár til að efna þetta loforð. Ef hv. þm. þykir of há útflutningsgjöld vera á sett til þess að afla fjármagns til þess að efna hans eigin loforð, þá á hann við sjálfan sig að sakast. En það er líka ljóst, að þessi reynsla sýnir okkur, að ekki er unnt að ýta slíku vandamáli á undan sér. Það er ekki heldur efnilegt, þegar talað er um það sem mögulegt ráð til þess að leysa vandamálin að minnka megi eða lækka framlög í vátryggingasjóði fiskiskipa. Vátryggingasjóði þessum er fjár vant í dag, og það þýðir ekkert annað en horfast í augu við að það verður að afla fjár til hans, ef fiskiskipaflotinn á að vera tryggður. Það er sömuleiðis ekki vænlegt til lausnar vandamálsins, ef við ætlum í mjög ríkum mæli - ég segi ekki, að það sé útilokað að einhverju lágmarki - að skjóta á undan okkur afborgunum af stofnlánum fiskiskipa. En þær úrlausnir, ef úrlausnir skyldi kalla, sem felast í þessum skoðunum hv. þm., hafa þann annmarka til viðbótar því að vera engan veginn raunsæjar, að þær auka á eftirspurnarþensluna innanlands, og þegar gjaldeyrisvarasjóður okkar er uppurinn, þá er ekki upp á neitt að hlaupa og því er það eingöngu til þess fallið að treysta á aukna skuldasöfnum erlendis eða algert greiðsluþrot. Ég nefni þessi dæmi aðeins til þess að sýna, að nauðsynlegt er, þegar þingflokkarnir hafa samráð sín á milli um lausn vandamálsins, að menn geri það af fullu raunsæi og ábyrgðartilfinningu. Hv. þm. Benedikt Gröndal nefndi að það væri gagnrýnisvert, ef við þyrftum nú að taka til endurskoðunar fjárlög, sem gengið var frá fyrir jól, áður en þinghald hætti þá. Í því sambandi er rétt að það komi fram, að forsenda fjárl. 1975 er viðskiptakjaravísitala 96.9 miðað við viðskiptakjaravísitölu 100 á árinu 1972. Nú telur Þjóðhagsstofnunin rétt að setja fram nýja hugmynd forsendna, sem annaðhvort yrði 90 stiga viðskiptakjaravísitala eða 86.7 stiga vísitölu. Ég vil líka taka fram, að við afgreiðslu fjárl. var búist við að viðskiptakjararýrnunin á árinu 1975 skerti þjóðarframleiðslu um nálægt 11/2%, en miðað við þessar nýju hugmyndir Þjóðhagsstofnunarinnar mun þjóðarframleiðslan skerðast um 3% eða 4%. Hér er um það veigamikla breytingu forsendna að ræða, að það gefur tilefni til endurmats á stöðunni, þótt ekki væri öðru til að dreifa. Með tilvísun til þess, sem ég hér hef sagt, að ríkisstj. vill efna til sem mestrar samvinnu alls þingheims um lausn vandamálanna og mun hafa samráð við formenn stjórnarandstöðuflokkanna nánar, hvernig slíku samráði eigi að haga, tel ég ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég tel þá grg. eða samþykkt SF, sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson las hér upp, mjög athyglisverða fyrir margra hluta sakir. Þá á ég sérstaklega við það, sem fram kemur á bls. 1 og aftur á miðja bls. 2. þ.e.a.s. mat SF á vandanum í efnahagsmálum. Ég held að sú viðurkenning, sem felst í þessu, og það mat, sem þar liggur fyrir, sé í algeru samræmi við mat ríkisstj. á þessum vanda, e.t.v. aðeins málað með eilítið dekkri litum en ríkisstj. þó hefur gert. Ég held líka, að þetta sé í algeru samræmi við þann vanda, sem ég lýsti á fundi í Framsóknarfélagi Reykjavíkur fyrir nokkru og nokkuð hefur borið hér á góma, nema ég hef kannske ekki miklað þar vandann fyrir mér sjálfum eða öðrum alveg eins mikið og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson. En að sjálfsögðu er mjög mikilvægt, að það liggi fyrir sama mat af hálfu stjórnarandstöðu og af hálfu ríkisstj. um þann vanda, sem við er að glíma. Þá verður síður deilt um það hjá þjóðinni, að þetta sé svo í raun og veru, að þetta sé staðreynd sem ekki verður vefengd. Það er ákaflega mikilsvert, að þjóðin viti sannleikann og viti allan sannleikann í þessu efni. Þess vegna er það sérstaklega þakkarvert af hv. þm. að hafa lesið upp þessa grg. hér, birt hana þingheimi, og ég efast ekki um, að hennar muni verða að verðleikum einnig getið í fjölmiðlum og hún muni berast út til þjóðarinnar og þjóðin muni fá vitneskju um hvernig stjórnarandstaðan er þannig í einu og öllu að kalla samdóma ríkisstj. um þann vanda sem við er að glíma. Þetta er þeim mun mikilsverðara sem ég veit af kynnum mínum við annan hv. þm. þessa þingflokks, hv. þm. Magnús T. Ólafsson, og þeirri ábyrgðartilfinningu sem hann hefur jafnan sýnt, að það er öruggt að þingflokkur SF er ekki klofinn í þessu máli.  Þá er hitt ekki síður mikilsvert að mínum dómi og þakkarvert, að það kemur fram í bréfi frá þingflokki SF, að hann vill leggja sitt af mörkum til að stuðla að sem mestri samstöðu stjórnmálaflokka, hagsmunahópa og alls almennings í landinu um það, hvernig skynsamlegast verði við brugðið, sem sagt vill bjóða fram samstarf um lausn vandans. Ég tel alveg sjálfsagt að taka í þessa framréttu hönd. Þetta er auðvitað höfuðatriðið. Ég leiði að miklu leyti hjá mér þau gagnrýnisorð, sem falla í garð hæstv. ríkisstj. í þessari samþykkt, og enn fremur leiði ég að sjálfsögðu hjá mér að langmestu leyti a.m.k. þá skemmtilegu, en annars dálítið skólameistaralegu ræðu, sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson flutti yfir okkur þm. hér áðan. En það er þó enn þá gleðilegra, að aðrir hv. stjórnarandstæðingar hafa tekið undir þetta að meginstefnu til, að vísu með svolítið mismunandi blæ. Það hefur borið hér á góma og reyndar strax í ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar sjónvarpsþátt, sem nýlega var fluttur, og er það að vonum að hann hafi hreyft honum, þar sem hann hefur fengið mjög góðan vitnisburð fyrir frammistöðu sina á þeim vettvangi. En í þessum sama sjónvarpsþætti var hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, sem fékk reyndar næstbesta einkunn fyrir frammistöðu sína í sjónvarpsþættinum. Hann lét þau orð falla, að hann efaðist ekki um að ég hefði sagt allt satt og rétt um efnahagsvandann, sem ég hefði sagt á fundi í Framsóknarfélagi Reykjavíkur. Hv. formaður Alþfl. Benedikt Gröndal, tók mjög undir þetta áðan. Að vísu sagði hann það ekki beint um það, sem ég hefði sagt á fundinum, en hann lét þess getið að hann viðurkenndi fullkomlega, að um alvarlegan efnahagsvanda væri að tefla, þó að hann þyrfti ekki alveg að binda sig um það, sem ekki var heldur eðlilegt, hversu mikill hann væri í einstökum atriðum, þar sem hann hefði ekki haft aðstöðu til að kanna það. Ég gat ekki betur skilið orð hans en hans flokkur væri einnig reiðubúinn til þess að taka þátt í samstarfi um að leysa þann vanda sem við væri að glíma, þó að hann tæki að sjálfsögðu fram, að hann mundi reynast trúr því hlutverki, sem stjórnarandstöðuflokkur ætti að hafa, að veita stjórninni hæfilegt aðhald. Og hv. þm. Lúðvík Jósepsson viðurkenndi alveg hreinlega, að hér væri um efnahagsvanda að tefla. Hann var að vísu með meiri efasemdir en þeir djarfmæltu menn, hinir sem ég hef nefnt og sérstaklega hv. 5. þm. Vestf., um að vandinn væri eins mikill og af væri látið. Samt sem áður fólst í máli hans fullkomin viðurkenning, eins og eðlilegt var, á því að hér væri um mikinn vanda að tefla. Það er því engum blöðum um það að fletta, að viðurkennt er af bæði ríkisstj. og stjórnarandstöðu, að hér sé um alvarlegan efnahagsvanda að ræða. Og eins og ég sagði áðan, er mjög mikilvægt að það komi fram gagnvart þjóðinni, að menn eru sammála um þetta, vegna þess að aðstæðurnar hafa verið þannig í þessu þjóðfélagi á undanförnu ári, að þjóðinni hefur kannske af eðlilegum ástæðum gengið illa að skilja að það gæti verið um slíka efnahagserfiðleika að ræða, vegna þess að það er sannleikur, sem ekki þýðir að dylja, að þjóðfélagið sem heild hefur lifað um efni fram. Þar með er langt frá því, að ég sé að segja, að allir í þessu þjóðfélagi hafi lifað um efni fram. Mér er það fyllilega ljóst, að mörgum í þessu þjóðfélagi er naumt skammtað. En sem heild höfum við ekki sniðið okkur stakk eftir vexti og þess vegna er komið sem komið er. Þetta er sá beiski sannleikur, sem þjóðin verður að átta sig á, og það er fyrsta skilyrðið fyrir því, að hægt sé að gera sér vonir um skilning þjóðarinnar á því og stuðning við það, sem til þarf að koma, að slík vitneskja og sannfæring sé fyrir hendi hjá þjóðinni. Þess vegna eru þessar umr., sem hér fara fram, vissulega þýðingarmiklar og gegna sínu hlutverki. Ég hef ekki farið leynt með það, að ég tel við mjög mikla efnahagsörðugleika að etja. Ég hef ekki heldur farið dult með það, í hverju ég álít þá efnahagsörðugleika aðallega fólgna. Ég tel þá fólgna í afstöðu þjóðarinnar út á við. Ég vil ekki lengja þessar umr. með því að fara langt út í að rekja það, af hverju þessi þáttur efnahagsvandans stafar, en hann stafar auðvitað fyrst og fremst af stórkostlega versnandi viðskiptakjörum. Það eru ýmsar fleiri ástæður, en þetta er höfuðástæðan, sem ekki þýðir fyrir nokkurn mann að ætla að neita. Það er líka sannleikur, sem ekki þýðir að mótmæla, að þessi viðskiptakjör hafa farið snögglega versnandi allra síðustu mánuði fyrra árs og því miður enn það sem af er þessu ári. En þetta hafa menn ekki tekið með í reikninginn. Kaupgeta sumra manna, skulum við segja, ég held að væri óhætt að segja mikils hluta þjóðarinnar, hefur verið meiri en svarað hefur til þess, sem við höfum haft efni á að eyða, með tilliti til þess sem við áttum inni í reikningum okkar erlendis, sem við áttum inni á okkar viðskiptareikningi. Við höfum ekki aðeins stofnað til enn meiri úttektar á þeim viðskiptareikningi af þeim sökum, heldur hefur líka lánaþensla verið mjög mikil og miklu meiri en ákveðið var af fyrrv. stjórn í samráði við Seðlabankann á sínum tíma á s.l. ári. Það hefur skapað falska kaupgetu einnig. Þess vegna hefur þetta getað átt sér stað. En eins og ég drap á áðan, komu auðvitað margir aðrir þættir þarna inn í líka, en þetta sá stóri „faktor“, sem er mikilvægastur og þetta er sá vandi, sem í mínum augum er langstærstur, þó að við höfum annars sannarlega fangið fullt af vandamálum í sambandi við þessi mál hér innanlands. Ég tel drengilegt hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni að segja það alveg skýrt og skorinort, eins og hann sagði, að auðvitað er ekki hægt að mæta þessu með öðrum hætti en að lífskjörin hljóta að rýrna. Það er alveg ómögulegt öðruvísi. Þetta á að segja þjóðinni. En þar með er ekki sagt, að það sé sama hverjir menn taka á sig eða þurfa að taka á sig lífskjaraskerðingu. Það er yfirlýst stefna stjórnarinnar að reyna að halda þannig á þessum málum, og ég efast ekki um að hv. stjórnarandstaða verður fús til samvinnu á því sviði, að þetta komi sem minnst eða ekki við þá, sem eru þannig settir varðandi launakjör og aðbúð í þjóðfélaginu, að þeir geta ekki tekið á sig kjararýrnun. Þetta er það mark, sem keppa á að. Ég vona, að með skilningi og atbeina stjórnarandstöðunnar takist ríkisstj. að ná einmitt þessu marki, að láta kjararýrnunina koma fram í jöfnun lífskjara, því að það er það sem um er að ræða. Ég held, að þjóðin fari að skilja þetta, og ég held, að það sé ekki hægt að blekkja hana, jafnvel þótt einhverjir vildu reyna. Ég held að hún hljóti að fara að skilja, að hún verður að horfast um sinn í augu við þessar staðreyndir. En eins og ég sagði áðan, er svo aftur á hinn bóginn ekki ástæða til þess að mikla þessa erfiðleika of mikið fyrir sér. Íslendingar hafa oft komist í krappari sjó en þennan og siglt sínu fleyi heilu í höfn. Ég efast ekki um, að þeir geri það enn, vegna þess að þótt lífskjörin þurfi eitthvað að rýrna, þá er ekki þar með sagt að þurfi að vera neitt bágborin lífskjör, vegna þess að þegar við tölum um lífskjör, þá miðum við alltaf við þau lífskjör sem við höfum haft síðast, og þau hafa sannarlega ekki verið neitt bágborin síðustu árin hér á Íslandi, almennt talað. Og þó að það þyrfti í bili eitthvað örlítið að þrengja að, t.d. eins og hv. þm. Lúðvík Jósepason minntist á, að menn yrðu að neita sér um að flytja inn jafnmarga bila og verið hefur að undanförnu eða fara jafnmikið í ferðalög til útlanda, þá get ég ekki séð að neinn skaði væri skeður. Ég held, að allir mundu lífa það af og gætu lifað það notalega af. Það er svo auðvitað eins og hæstv. forsrh. hefur drepið á og gert grein fyrir og hefur reyndar komið fram í máli annarra þm., að það er samkv. okkar þingræðislegu reglum og venjum, að þá hvílir sú skylda á ríkisstj. að hafa frumkvæði í þessu efni. Undan því frumkvæði mun hún ekki skorast og mun vinna að tillögugerð um þessi efni. En ég tel sjálfsagt eins og hann að hafa allt það samráð við stjórnarandstöðuna sem unnt er að koma við. Ég tel hins vegar, að það sé mjög vafasamt að sá háttur eigi við, sem stungið er upp á í bréfi eða grg. Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, en það er algert aukaatriði. Ég álít að rökréttast sé í framhaldi af því bréfi, sem þeir hafa skrifað forsrh., að fylgja því eftir á þann hátt, að þeir ræði það mál við hæstv. forsrh., hvernig þessu samstarfi verði fyrir komið, og menn leiti að leiðum til að koma þessu samstarfi fyrir á sem haganlegastan hátt. Það er auðvitað aðalatriðið, en ekki formið á því, hvernig þetta er gert. Ég er á alveg sama máli og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og reyndar aðrir þeir hv. þm., sem hér töluðu, að nauðsynlegt sé að það ríki ekki nein óeðlileg leynd yfir þessum málum, að þjóðinni sé sagt sem best og skilmerkilegast frá þeim, eftir því sem unnt er, og að upplýsingamiðlun í þessu efni sé mjög þýðingarmikil. En þá þykir mér verst, að hv. 9. þm. Reykv. er hér ekki viðstaddur, af því að mig langar til að bera fram við hann fyrirspurn í sambandi við margumtalaðan sjónvarpsþátt. Hv. 9. þm. Reykv. lét þess nefnilega getið, áður en hann var búinn að komast að þeirri niðurstöðu að ég hefði sagt allt satt og rétt um þann vanda, sem við væri að glíma, að ræðan, sem ég hefði flutt á fundi Framsóknarfélagsins í Reykjavík, hefði verið afskaplega óheppileg. Og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson var sömu skoðunar, hann taldi hana óheppilega. Ég held, að ég setji nú spurninguna fram, þó að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sé ekki við. Ég veit, að hv. formaður flokksins mun flytja honum hana, og e.t.v. er gott fyrir bann að fá svolítinn umhugsunartími, en ég veit að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson mun geta svarað spurningunni hér á stundinni. Spurningin er ákaflega einföld. Hún er þessi: Hvenær er heppilegt að stjórnmálamenn segi satt og hvenær ekki? Ég hef talið mér skylt að veita mínum umbjóðendum og flokksmönnum fræðslu um staðreyndir. Það gerði ég á þessum margumtalaða fundi. Ég leyfði mér líka að benda á nokkur úrræði og tók skýrt fram, að það væru mínar persónulegu hugmyndir, vegna þess að sá þáttur málanna hefði ekki verið ræddur innan ríkisstj. til neinnar hlítar. Og það er einmitt rétt að undirstrika það, að jafnsjálfsagt sem það er að hafa opnar umr.um og kynna vandann sem við er að glíma, getur verið nauðsynlegt að menn varpi ekki fram till. alveg hiklaust og umhugsunarlaust. Ég held að það geti oft staðið þannig á, að það sé óhjákvæmilegt að það hvíli einhver leynd, ef menn vilja kalla það svo, yfir undirbúningi og gerð úrræða í efnahagsmálum. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson staðhæfði það, og ég held, að hv. þm. Benedikt Gröndal hafi tekið undir það, að vegna þeirrar ræðu, sem ég flutti á sínum tíma á fundi í Framsóknarfélagi Reykjavíkur, hefði gjaldeyrissjóðurinn tæmst. Þetta er rangt. Til þess að sanna þetta þarf hv. þm. að leggja fram skýrslu um sölu á gjaldeyri fyrir og eftir að þessi ræða var flutt. Og ég leyfi mér að staðhæfa, að gjaldeyrissalan hafi ekki verið meiri, heldur minni eftir þann tíma sem þessi ræða var flutt. Það stafar sumpart að sjálfsögðu af því, að samkv. bréfi frá mér og að höfðu samráði við Seðlabankann, eins og lög gera ráð fyrir, var tekinn upp nýr háttur á afgreiðslu gjaldeyrisleyfa og farið að meta það af gjaldeyrisdeildunum, hver innflutningur væri nauðsynlegastur, en hver aftur væri þess háttar að minna gerði til þó að það drægist nokkuð að taka afstöðu til þeirra beiðna. Ég álít, að þessi skipan hafi ekki valdið neinum vandkvæðum enn. Hins vegar er hún auðvitað út af fyrir sig ekkert frambúðarskipulag. Það verður að koma fastari skipan á þessi mál með einhverjum hætti. Að því leyti til sem gjaldeyrisstaðan hefur versnað á þessu tímabili, þá er það ekki af því að gjaldeyrissalan hafi verið meiri, heldur af hinu, að skilin á innkomnum gjaldeyri hafa verið enn lakari jafnvel en áður fyrr, og það er það sem stendur á. Það er hinn mikli vandi, sem við höfum átt við að glíma. Það er ekki aðeins hið mikla verðfall, sem verið hefur á okkar afurðum, heldur líka sölutregðan, sem hefur verið um að tefla. Það má nefna aðeins örlítið dæmi, sem getur e.t.v. gefið hv. þm. hugmynd um það vandamál, sem um er að ræða. Einmitt í dag var verið að undirrita í Moskvu samninga um sölu á fiskafurðum, að mínu áliti eftir atvikum mjög mikilvæga og hagstæða samninga miðað við útlitið annars, - samninga sem munu gefa um 4 milljarða ísl. kr. En þetta gerir ekki, miðað við olíukaup frá Sovétríkjunum á síðasta ári, nema vega upp á móti 2/3 af olíunni frá Sovétríkjunum. Þá þurfa menn ekki að vera hissa á því, að það sé úr vöndu að ráða, þegar olíuverðið hefur breyst svona. Ég tel mig ekki þurfa neitt að vera að svara til saka frekar fyrir það að hafa flutt þá ræðu, sem ég flutti á sínum tíma, en vil þó aðeins geta þess til viðbótar, að þá þegar hafði verið birt hér skýrsla Efnahags- og framfarastofnunar í París, þar sem lágu fyrir skýrar niðurstöður um þann efnahagsvanda, sem við væri að etja, og tekið skýrt fram líka, hverjar orsakir væru aðallega til hans. Þeir, sem lesa þá skýrslu, þurfa ekki að vera í neinum vafa um, hvernig þeir sérfræðingar líta á, hvaða atriði það eru sem fyrst og fremst valda þeim vanda í þessum efnum sem íslendingar eiga nú við að etja. Ég gæti nú sjálfsagt látið máli mínu lokið. En nokkuð var vikið að stjórninni, sem við mig hefur verið kennd og er mér af eðlilegum ástæðum nokkuð kær. Ég sagði, að ég gæti látið máli mínu lokið, af því að ég held að sú stjórn þurfi í raun og veru ekki á málsvörn að halda. Verk hennar munu tala og tala hennar máli. En samt sem áður vil ég segja nokkur orð út af þeim orðum, sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson lét falla sérstaklega um árið 1973, og um þá kenningu, sem hann setti líka fram í margrómuðum sjónvarpsþætti, að það hefði ekki verið tekið frá á góðárunum og sparað til hinna lélegu. Nú kom þetta skýrast fram, að það var 1973 sem átti að spara, þá átti að leggja til hliðar og geyma. Ég held nú í fyrsta lagi, að hv. þm. hafi gleymt einum býsna þýðingarmiklum atburði í annál ársins 1973, þ.e.a.s. eldgosinu í Vestmannaeyjum.a.m.k. er þess vert, þegar menn líta yfir árið 1973, að tíunda það og reyna að gera sér grein fyrir því, hver áhrif þess hafi orðið. Og enn er fyrir hendi fjárhagslegur vandi, sem þarf að leysa vegna þess. En strax var brugðið við og lagt til hliðar til þess að mæta þeim vanda á árinn 1973. Já, hún er ekki ný þessi hagspeki, að það eigi að leggja til hliðar á góðu árunum. Við könnumst öll við söguna af Faró, sem dreymdi draumana um feitu kýrnar, sem risu upp fyrst, og svo mögru kýrnar 7, sem komu og átu þær feitu og kornöxin o.s.frv. Faraó gat ekki ráðið þessa drauma og sendi þess vegna eftir Jósep, sem sat í myrkrastofu, því að hann hafði ekki viljað þiggja gott boð og þýðast konu Pótifars. Og Jósep réð draumana auðvitað réttilega, að það mundu koma 7 góð ár og síðan 7 slæm. Ráðið, sem Jósep gaf, var það ráð, sem sjálfsagt og viðurkennt af hagfræðingum allra alda síðan, að leggja til hliðar, Faraó skyldi setja í lög, að egyptar skyldu leggja fram fimmtung afraksturs framleiðslu sinnar á næstu 7 árum, og svo bjargaðist þetta allt vel. En það voru ekki til neinir gjaldeyrisvarasjóðir þá og ekki sjóðir, það var ekki safnað í sjóði peningum. Það, sem safnað var, voru kornbirgðir, og allar kornhlöður voru fylltar. Þá kem ég að því, sem ég er hjartanlega sammála hv. þm. Lúðvík Jósepssyni um, að einmitt á þessum góðu árum að undanförnu hefur verið safnað. Það hefur verið safnað með hliðstæðum hætti eins og þeim að safna í kornhlöður. Þetta hefur verið undirbúið á þann hátt, að við höfum endurnýjað okkar skipastól. Og það er alveg hárrétt, sem hann sagði, enda veit hann það manna best, Lúðvík Jósepsson, að einmitt það eru þessi skip, minni stærðin af togurum, sem standa núna upp úr, og staðirnir, sem hafa aflað þeirra, sem standa líka upp úr. Ég tala nú ekki um ef saman hefur farið, að endurnýjaðar hafa verið eða byggðar upp fiskvinnslustöðvar á þessum stöðum. Það er þessi staðreynd, sem gerir það að verkum, að fólkið í þessum byggðum er miklu betur undir það búið en annars hefði verið að mæta erfiðleikum. Þess vegna er það, að það er mark þessarar ríkisstj., og það veit ég líka að stjórnarandstaðan muni taka undir og fylgja fram, að reka atvinnuleysisvofuna frá dyrum þessarar þjóðar, og ef hægt verður að halda hér fullri atvinnu, þá vorkenni ég engum þó að eitthvað verði að breyta til í lifnaðarháttum frá því sem verið hefur allra síðustu árin. Það er með þessum hætti, sem einmitt góðu árin voru notuð til þess að safna kornbirgðum, sem við nú njótum góðs af. En það var ekki bara með þessum hætti. Það var líka gert með öðrum hætti. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson gleymdi því, að á árinu 1973 var gerð gengishækkun sem hafði ekki orðið hér á landi í 50 ár. Hvað var það annað en í raun og veru að safna óbeint til þess að vera betur viðbúinn þegar harðnaði aftur? Vissulega hefði mátt gera þetta í öðru formi og safna í sjóði í staðinn, en þessi háttur var hafður á. Þessu er alveg óþarft að gleyma, og þessu gleymi ég auðvitað ekki þegar ég held áfram að tíunda góðverk vinstri stjórnarinnar. Ég vil hins vegar ómögulega láta hv. þm. Lúðvík Jósepsson eigna sér einum alla skuttogarana, sem keyptir voru til landsins. Ég held, að öll stjórnin eigi þar jafnan hlut að, þó ég dragi ekki annars í efa hans mikla áhuga á því efni, eins og á sjávarútvegi yfirleitt. En hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson gleymdi því líka, að það var á árinu 1973 raunverulega safnað í sjóði. Við áttum í ársbyrjun 1974 9 milljarða með núv. gengi í gjaldeyrisvarasjóði. Það er hann, sem við m.a. höfum lifað á og haldið uppi þeim miklu og góðu lífskjörum, sem við höfum búið við á þessu þjóðhátíðarári. Það má líka nefna það, að lagt var til hliðar og hefur verið lagt til hliðar í verðjöfnunarsjóði, var gert á góðu árunum, en ekki nægilega mikið að mínu mati. En það eru sérstakir aðilar sem um það fjalla, og það er þeirra fé, sem þar er um að tefla. Það má sjálfsagt segja nú, að það hefði verið skynsamlegra af þeim að leggja meira til hliðar, en um það þýðir ekki að fást. En það var lagt til hliðar. Þess vegna held ég, að hv. þm. Jón Hannibalsson verði að endurskoða sína ræðu, ágæta að öðru leyti, áður en hann flytur hana næst, að því er varðar árið 1973. Hann gerði lítið úr því frv. um viðnám í efnahagsmálum, sem fyrrv. ríkisstj. flutti á síðasta Alþ.. En ég held, að það sé alveg ástæðulaust. Það er að vísu rétt, að fyrrv. ríkisstj. setti brbl. um víss atriði úr því frv., sem gerðu mögulegt að fleyta þessu öllu áfram yfir það umbrotaskeið, sem var hér á s.l. sumri og menn kannast við. En það var ekki talíð fært vegna aðstöðunnar að taka upp í þau brbl. ýmis þau veigamiklu atriði, sem voru í frv. um viðnám gegn verðbólgu og hefðu gert gæfumuninn að mínu viti, ef þau hefðu verið lögleidd, og gert vandann minni nú. Það varð m.a. alger stefnubreyting að því leyti, að með því frv. var stefnt að jöfnun lífskjara. Það var ákvæði þar um það, að hækkun umfram 20% á kaupi skyldi frestað út árið á launum yfir 36 þús. kr. á mánuði. Þar með var í raun og veru stigið a.m.k. hænufet í þá átt, sem Samtök frjálslyndra og vinstri manna réttilega hafa talið - ekki allir, en margir í þeim samtökum hafa talið það rétta leið, sem sagt niðurfærsluleið, verðstöðvunarleið. Og það var líka í þessu frv., sem auðvitað var ekki hægt að setja í brbl., lögbundið að vissar peningastofnanir skyldu leggja fram til ráðstöfunar, ekki 10% eða 20%, sem hafa fengist með samningum við þá, heldur 35%. Það mundu vera dálítið annað við að eiga núna, ef við hefðum fengið þann sjóð til ráðstöfunar og hefðum hann til ráðstöfunar. Það var líka í því frv., sem ekki var talið fært að taka upp í brbl., ákvæði um að þeir tekjuhærri í þjóðfélaginu skyldu leggja til hliðar, að vísu ekki nema örlítinn hluta, allt of lítinn hluta af tekjum sínum í skyldusparnað. Með því bæði að festa þannig mjög rifleg framlög úr þessum sjóðum og afla þannig skyldusparnaðarfjár, hefði verið fé dregið frá einkaneyslu og til samneyslu, og jafnframt hefði verið takmarkað það svigrúm, sem peningastofnanir höfðu á s.l. ári til þess að lána út.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. í sambandi við efnahags- og fjármál ríkisins. Það gefst tækifæri til þess sjálfsagt áður en langt um líður. En út af ummælum hv. 5. þm. Vestf. áðan, þar sem hann vék að mér persónulega og hélt því fram, að í sjónvarpsþætti s.l. föstudag hafi komið fram að ég vissi ekki, hver laun mín væru, þá vil ég leiðrétta það sem þm. sagði, um leið og ég lýsi furðu minni á þessum málflutningi hv. þm., þar sem hann hallar réttu máli gegn betri vitund. Í nefndum sjónvarpsþætti var ég ekki spurður að því, hver laun mín væru né heldur laun þm., heldur hvort þm. Reykn. fengju sérstakar greiðslur vegna búsetu sinnar utan Reykjavíkur og hvort sú upphæð væri 30 þús. kr. Ég svaraði og sagði að það væri rétt, að þm. Reykn. fengju greiðslur vegna búsetu sinnar þar, en ég vissi ekki nákvæmlega hver upphæðin væri nú. Mér hefur verið legið á hálsi að hafa ekki gert grein fyrir því og gefið skýringu á því, hvers vegna ég væri ekki viss um, hver upphæðin væri. Ástæðan er einfaldlega sú, að ég fæ ekki þessar greiðslur vegna þess að ég gegni störfum í Reykjavík, en þm., sem hafa með höndum störf í Reykjavík, eru ekki taldir hafa aukakostnað af þingsetu sinni og fá þess vegna engar greiðslur. Þá hefur það og komið í ljós, að upphæð sú, sem nefnd var í sjónvarpsþættinum, var ekki rétt. Þá finnst mér og rétt, að það komi hér fram, að fjmrh. hefur ekki með höndum greiðslur til þm. Það er Alþ. sjálft og þá sérstaklega þingfararkaupsnefnd.



Virðulegi forseti. Ég má e.t.v. byrja þessa ræðu með því að segja, að því miður hefur mér ekki að fullu leyti orðið að þeirri ósk minni, að erindi þingflokks SF og ræða mín yrði til þess að hér kynnu að spinnast á Alþ. íslendinga gagnlegar, fróðlegar og skynsamlegar umr. um efnahagsmál. Er þetta sjálfsagt enn eitt dæmið um skort minn á þingreynslu og hroka. En ég má til með að byrja samt sem áður á því að þakka þá landsföðurlegu mildi, sem einkenndi alla ræðu hæstv. fyrrv. forsrh. svo mjög, að það hvarflaði stundum að mér að hann hefði á vissum stöðum í ræðunni jafnvel gleymt því, að það hefðu farið fram stjórnarskipti, svo landsföðurleg var sú meðhöndlun sem skólameistarinn fékk í ræðunni. Ég var spurður og hæstv. viðskrh. efaðist ekki um, að ég mundi svara því á stundinni: Hvenær er heppilegt, að stjórnmálamenn segi satt og hvenær ekki? Það er rétt, svarið við þessu er einfalt. Stjórnmálamenn eiga alltaf að segja satt, Það fer eftir aðstæðum, hvenær þeir meta það svo, þegar þeir gegna einhverjum tilteknum embættum, hvenær sé hyggilegt að þeir láti stundum satt kyrrt liggja. Gagnrýni mín á úreltar og skammsýnar hagstjórnaraðferðir vinstri stjórnarinnar beindist m.a. mjög að því, að ábyrgir valdhafar stjórnarinnar brugðust þeirri skyldu sinni að segja satt nógu snemma. En það hljóta allir menn að skilja við nána umhugsun, að á þessu tvennu er mikill munur, og þykir gjarnan virðingarverðara að draga það ekki um of. Fleyg voru eitt sinn þau ummæli hæstv. fyrrv. forsrh., sem hann viðhafði í kosningabaráttunni síðustu, þegar þá var spurt um hug hans og flokksmanna hans til áframhaldandi vinstra samstarfs, en þá mun hann hafa komist að orði eitthvað á þá leið, að slyngur spilamaður héldi spilunum jafnan upp að brjóstinu og sýndi ekki spil sín fyrir fram, það væri ekki hygginna manna háttur. Þess vegna varð mér óneitanlega mjög skemmt, vegna þess að fyrri hluti ræðu hæstv. ráðh. snerist mjög um það, að nú hefði mér hugsanlega orðið á í spilamennskunni, ég hefði nefnilega sýnt spilin, ég hefði sagt nokkurn veginn allan hug minn um það, hvernig ég met ástand efnahagsmála. Samkv. spilamennskuformúlu er það væntanlega ekki hyggilegt. Og ég skal taka það fram, að hvort sem sumir menn telja þetta til afglapa, þá var það auðvitað að yfirveguðu ráði af minni hálfu, því að til þessara spurninga um pólitíska spilamennsku hef ég alveg ótvíræða afstöðu. Hún er sú, sem vikið var að og er svar við spurningunni til hæstv. ráðh. áðan: Stjórnmálamenn eiga að segja satt og þeir eiga ekki að leyna þjóð sína neinu. Þeir þurfa ekki á því að halda. Þó að það kunni að hafa þótt hyggindi til skamms tíma að fara með blekkingar, þá mun það ásannast fyrr en varir, að það er einmitt skammsýni. Og það er satt að segja ekki spurning um einhverjar siðferðilegar vangaveltur manna, heldur er þetta einn mjög veigamikill þáttur í pólitísku uppeldi íslendinga og pólitísku viðhorfi stjórnmálaforingja, að viðhorf spilamennskunnar eru þar allt of ríkjandi. Hæstv. viðskrh. vildi leggja á það mikla áherslu, að með málflutningi okkar hefðum við sýnt fram á, að við værum sammála ríkisstj. Þetta þarfnast dálítið athugunar við. Við höfum skriflega lagt fram mat okkar á ástandi efnahagsmála, og þá er að spyrja: Á hverju byggjum við það? Við byggjum það á þeim upplýsingum um ástand efnahagsmála, sem hverjum almennum borgara á Íslandi er tiltækt að afla sér og kynna sér. Það er byggt á öllum þeim upplýsingum, sem liggja fyrir opinberlega, án þess að við hefðum haft nokkurn aðgang að þeim sérstöku viðbótarupplýsingum um ástandið á allra seinustu vikum, sem ríkisstj. einni eru innan handar. Svo er annað mál, að ef upplýsingarnar, sem fyrir hendi eru, eru ábyggilegar og réttar, þá á það að vera svo, að í ástandi eins og nú er, ef menn á annað borð viðurkenna að í nútíma þjóðfélögum sé ekki einasta réttlætanlegt, heldur sjálfsagt að beita þeim hagstjórnaraðferðum, sem þau þjóðfélagsvísindi, sem ganga undir nafninu hagfræði, hafa komið upp á seinustu áratugum og hafa verið reyndar með öðrum þjóðum, þá er e.t.v. að vissu leyti tæknilega séð takmarkað svigrúm til ágreinings. Enda lagði ég á það áherslu, að vandamálið er ekki tæknilegs eðlis. Vandamálið er pólitísks eðlis. Þess vegna hef ég ekki tjáð mig um það enn, hvort ég verði sammála þeim úrræðum, sem ríkisstj. kann að grípa til, vegna þess að ég legg á það áherslu að úrræði ríkisstj. liggja ekki fyrir. Við kunnum að meta ástandið svipað, en eftir er að vita hvaða ályktanir ríkisstj. dregur af þessum ályktunum og til hvaða ráða hún grípur. Ég hygg að það sé óþarfi að leggja á það áherslu og það á að hafa komið nægilega skýrt fram í mínu máli, að um leið og ég rakti þau úrræði, sem ég taldi óhjákvæmilegt að grípa til við slíkar aðstæður, þá um leið skilyrti ég það að því er varðar pólitískar grundvallarstærðir, m.ö.o. að það yrði að skipta tapinu eftir efnum og ástæðum, ekkert síður en gróðanum á uppgangstímunum var misskipt eftir efnum og ástæðum. Það er kannske kjarni málsins. Ég bíð enn eftir því, að það hefur ekki komið fram í þessum umr., að fá hins vegar að vita, hvaða stefnu ríkisstj. tekur, hvaða úrræði hún birtir. Sé það rétt, að ræða mín hér áðan hafi verið á köflum kannske harðorð gagnrýni á hagstjórnaraðferðir fyrrv. stjórnar, þá er enn eftir að láta á það reyna, hvort sú gagnrýni á kannske við um hagstjórnaraðferðir núv. stjórnar, því að það er einmitt mjög athyglisvert, að þrátt fyrir það að þessi ríkisstj. var mynduð í ágúst á s.l. sumri, þá er það raunverulega ekki komið á daginn hvort þessi ríkisstj. hefur lært eitthvað af mistökum fyrri ríkisstj. í glímunni við hagsveifluvandamál íslendinga, hvort hún ætlar, þegar lítið er fram hjá skammtímaráðstöfunum, sem eiga að bjarga okkur í svipinn, að móta einhverja herstjórnarlist í stjórn efnahagsmála, sem er í einhverju samræmi við þekkingu nútímamanna á slíkum hlutum. Málsvörn hæstv. viðskrh. fyrir vinstri stjórnina, þ.e.a.s. hennar hagstjórnaraðferðir, var að vísu til mikilla muna þekkilegri og íhugulli að mínu mati heldur en fram kom í ræðu hæstv. fyrrv. sjútvrh. En engu að síður var hún meira að segja dálítið skemmtileg á köflum, sem er mjög lofsvert, því að það er mjög mikils um það vert að stjórnmálamenn reyni að ræða efnahagsmál íslendinga með þeim hætti að þau verði ekki svo leiðinleg, að þjóðin hætti að leggja við hlustirnar. En ef sú málsvörn væri grandskoðuð nokkru nánar, þá held ég samt sem áður að meginatriði þeirrar gagnrýni, sem að henni hefur verið beint og m.a. kom fram í minni ræðu, hafi ekki verið svarað. Ég gleymdi ekki áhrifum eldgossins í Vestmannaeyjum og viðurkenndi sérstaklega, að það áfali hefði vafalaust kynt verulega undir verðbólguþenslu innanlands, átt sinn þátt í því að verðbólguþróunin innanlands varð meiri en nam innfluttri verðbólgu. Megingagnrýnin beindist að sjálfum hagstjórnaraðferðunum. Það er rétt, það var gerð tilraun til gengishækkunar, enda voru skilyrði fyrir því að reyna þá ráðstöfun. En um allar aðrar hliðarráðstafanir, sem jafnframt þurfti að beita, er því miður svo, að meira þurfti til. Ég skal viðurkenna, að það er stundum svo sem ekki stórmannlegt að þykjast vera vitur eftir á. En ég get að vísu vitnað til þess, að á þeim tíma, á fyrri hluta árs 1973, lét ég í ljós þungar áhyggjur út af skorti á pólitískri herstjórnarlist og aðferðum vinstri stjórnarinnar í efnahagsmálum, mjög svo í þeim dúr sem ég gerði nú, þannig að það var ekki um að ræða gagnrýni sem fundin hafði verið upp eftir á. Svo að nefnt sé eitt atriði, það voru keyptir togarar. Og þetta er vafalaust ásamt með auðvitað landhelgismálinu það, sem allir fylgismenn vinstri stjórnarinnar og velunnarar munu segja, að muni halda nafni hennar á lofti. Nú er það svo, að ég veit ekki hvort bað er rétt af hæstv. ráðh. að metast um það hvor eigi þarna meiri heiður, vegna þess að kjarni málsins er þessi: Skipastóll íslendinga hafði verið látinn grotna niður um langt skeið. Síðan gerist það, að vinstri stjórnin er í grundvallaratriðum svo heppin, að hún nýtur geysilega hagstæðrar hagsveiflu. Hún er við völd á mjög svo hagstæðum tímum, líkt og gilti um viðreisnarstjórnina á ákveðnu tímaskeiði. Þetta þýddi það, að vinstri stjórnin hafði ósköp einfaldlega mjög gilda sjóði, hún hafði mikil fjárráð. Það var geysilega mikil fjármunamyndun í þjóðfélaginu. Að sjálfsögðu lá beint við að auka fjárfestingu í endurnýjun fiskiskipa, og að sjálfsögðu var við því að búast á slíkum tímum að fjárfesting væri ör. En menn mega ekki rugla því saman annars vegar, að sú ríkisstj. eða sá stjórnmálamaður, sem á slíkum uppgangstímum segir: Nú hef ég tækifæri til að kaupa mér minnisvarða, að láta reisa mér sem allra mestan og stærstan minnisvarða, með því að beita þeim fjármunum, sem upp í hendurnar koma, alveg aðhaldslaust og fyrirhyggjulaust, án tillits til annarra grundvallarþátta, sem hljóta að móta hagstjórnaraðferðir manna. Staðreynd er það, að þrátt fyrir að fjárfestingarstuðull hefur verið hár jafnaðarlega á Íslandi, þá er það svo að arðsemi fjárfestingar hefur verið allt of lág löngum og löngum. Og það er annað, sem gerist á efnahagsreikningi við að leggja í fjárfestingar og kaupa tæki, og hitt, að meta það á hverjum tíma miðað við efnahag fyrirtækis eða þjóðfélags, hversu miklum fjármunum er skynsamlegt að verja á þessum tíma við þessar aðstæður til þess að byggja upp framleiðslutæki og fjárfestingu. Auðvitað er það ein af heilögum kúm í íslenskum stjórnmálaumræðum, að það má ekki orða það, að hugsanlegt væri að það hefði verið hyggilegt að fjárfesta í togaraflotanum á lengri tíma, alveg eins og það kemur fram hjá hæstv. sjútvrh., að um leið og sagt er: Það á á uppgangsárum að reyna að takmarka það, að uppsveiflan gangi í gegnum allt þjóðfélagið og kollvarpi því innan skamms, sem æskilegt er að hafa í góðu horfi, þá eru menn sakaðir um að þeir vilji lækka kaup verkamanna, vilji láta skera niður, eins og hér sé um eitthvert val að ræða. Auðvitað er ekki um val að ræða. Það er einfaldlega um ágreining að ræða um aðferðir, hvort eigi að láta allt vaða stjórnlaust á súðum, eins og frjálshyggjumandaríninn, hæstv. fyrrv. sjútvrh., hefur enn ítrekað að sé hans grundvallarstefna, eða hvort eigi að beita einhverjum hyggindum, skynsemi og skipulagshyggju í ætt við sósíalisma til þess að tryggja að kollsteypurnar verði ekki jafnörar, en árangurinn meiri, þegar til lengri tíma er litið. Ég ætla að láta eins getið í sambandi við fjárfestingarmálin. Ég veit ekki, hvað menn hafa tekið mikið tillit til þess eða hlustað mikið á fiskifræðinga eða reynda sjómenn um það, hvert er líklegt ástand fiskstofna og hvaða magn við getum gert okkur vonir um að geta veitt. Auðvitað tengist Þetta útþenslu landhelgismálsins sjálfs og þeim árangri, sem við getum gert okkur vonir um að ná með því. En ef það er staðreynd, ef það er yfirvegað mat manna, að við séum í vaxandi mæli, miðað við sókn á íslensk mið, að lenda í rányrkju og tefla jafnvel framtíðinni í hættu vegna sírýrnandi fiskstofna, þá er það mál sem við þurfum að taka til gaumgæfilegrar íhugunar. Það er ekki nóg að segja á heldur yfirborðslegan máta: Ég hef reist mér minnismerki. - Það verður stundum að skyggnast dálítið dýpra. Ég má til með að fá að víkja örfáum orðum að ræðu hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, en það þarf ekki að vera lengi. Ég vil rifja það upp, að í framsögu minni fór ég heldur viðurkenningarorðum um það, að hv. þm. nyti almennt viðurkenningar fyrir þá reynslu, sem hann hefur aflað sér, og þá hagnýtu þekkingu, sem hann hefur á málefnum sjávarútvegs og fiskiðnaðar. Þrátt fyrir ræðu hans hér áðan ætla ég að ítreka það, að ég hef ekki skipt um skoðun, þó að ég hafi ekki í annan tíma heyrt ræðu manns, sem hefur jafnlanga stjórnmálareynslu og hv. þm., þar sem hann tekur afstöðu til þeirra efnahagsvandamála, sem við erum hér að lýsa, sem er jafnfátækleg, yfirborðskennd og þröngsýn og ræða hans óneitanlega var. Hann vék sérstaklega að því, að hann hefði oft sætt gagnrýni hagfræðinga og ýmiss konar spekinga, sem ekki var nú hlýlega eða virðulega talað um, en látum það nú vera. Hann byggir á reynslu sinni, það er virðingarvert. Og hann vék sérstaklega að því, að ég mundi hafa litla reynslu af slíkum málum. Það er rétt. Reynsla mín til sjós t.d. var ekki nema eitt eða tvö sumur á togaraútgerð Lúðvíks Jósepssonar. En hún var þó þess eðlis, að ég sé ekki eftir henni og tel hana hagnýta. En reynsla mín að því er varðar stjórn efnahagsmála er líka takmörkuð. Hún byggist á því fyrst og fremst - og er dálítið skyld reynslu Lúðvíks Jósepssonar - að vera bæjarstjórnarmaður í bæjarfélagi vestur á fjörðum. Ég veit nákvæmlega af þeirri reynslu, að spurningarnar, sem hv. þm. var svo ósvífinn að bera upp á einfeldningslegan máta um það, að ég hefði í ræðu minni sýnt að ég tæki undir einhver íhaldsúrræði um að það bæri að lækka kaup, að það bæri að skera niður fjárfestingu, eru ekkert annað en ósvífin undanbrögð og þýða ekkert annað en að hv. þm. er að skjóta sér undan að ræða af skynsamlegu viti, sem ég vefengi ekki að hann hljóti að hafa til að bera, um vandamálin. Þetta er „billeg“ lausn. Mér er fullkomlega ljóst, að afleiðingarnar af þeirri óstjórn, sem átt hefur sér stað í íslensku þjóðfélagi, eru nú slíkar, að það er ekki vegna minna óska, heldur er það staðreynd, að það munu verða skornar niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda um land allt. Og það er þegar staðreynd, að sveitarfélög um allt Ísland standa frammi fyrir því vegna þeirrar óðaverðbólgu, sem hefur afskræmt allt þjóðfélagið sem afleiðing af þessu, að geta ekki fyrirsjáanlega ráðið við þau verkefnt sem að var stefnt. Ég vek athygli þingheims á því, að í þessum umr., sem snúast um skilning manna og skilgreiningu á mjög flóknum efnahagslegum vandamálum og þar sem raunverulega mætti ætlast til þess að menn tækju afstöðu til og gerðu grein fyrir ekki einasta ástandinu eins og það er og þá ekki aðeins að því er varðar útflutningsatvinnuvegi, heldur varðandi allar meginstærðir þjóðarbúskaparins, þá kemur hingað í ræðustól einhver reyndasti stjórnmálamaður á Íslandi, maður sem hefur um langt árabil haft meiri áhrif en sennilega nokkur annar á stjórn efnahagsmála, og hvað hefur maðurinn fram að færa? Hann segir tvennt: Mín pólitík er sú, að það á að lækka vexti, og mín pólitík er sú, að það á að hækka fiskverð. Við skulum víkja að fyrra atriðinu. Hvað ern vextir? Vextir eru verð á peningum. Ef það á að lækka vextina, þá á að gera peninga ódýrari. Þm. lét þess getið, að það lægi opinberlega fyrir í skýrslum frá bankakerfinu, að verslunin skuldaði 9 milljarða kr. í bankakerfinu. Hvers vegna skuldar verslunin 9 milljarða í bankakerfinu? Vegna þess að það er verið að gefa henni af almannafé út úr bankakerfinu peninga. Það er verið að gefa versluninni fé, vegna þess að útlán bankakerfisins á vöxtum, sem eru ekki nema brot af raunverulegu verðgildi peninga, eru gjöf. Með þessum orðum sínum er Lúðvík Jósepsson –auðvitað óviljandi, því að hann gerir það ekki vitandi vits, - að gerast málsvari þess, að versluninni í landinu sé skenkt stórfé af almannafé. Og hann ætti manna gerst að vita frá hverjum það fé er tekið, sem er rekstrarfé í bönkum. Það er auðvitað hægt að greiða niður peninga, það er hægt að halda lágum vöxtum. En hverjir eiga að borga þann reikning? Ég er ekki að neita því, að það hafi verið til í dæminu til skamms tíma til þess að leysa brýnustu vandamál útflutningsatvinnuveganna að grípa til vaxtalækkana, ef við höfum einhvers staðar þá sjóði, ef það er málsvörn Lúðvíks Jósepssonar, að almenningur í landinu eigi að axla byrðarnar af óstjórninni með því að reiða fram sína sjóði í niðurgreiddum peningum til þess, sem þörf er á í atvinnurekstrinum. En það er afleiðingin af lágvaxtapólitík. Undir eðlilegum kringumstæðum ættu vextir að vera réttir. Ef þeir eru það ekki, þá er verið að taka peninga frá einhverjum öðrum. - Lágvaxtapólitíkin á Íslandi er búin að færa gífurlegar, ótrúlegar fjárhæðir frá almenningi í landinu, frá launþegunum í verkalýðshreyfingunni yfir til atvinnurekenda og oft á tíðum ekki endilega þeirra, þar sem það fé var best niður komið. Það á að hækka fiskverð. Jú, hvernig ákvarðast fiskverð. Fiskurinn er ein helsta útflutningsafurð landsmanna og er einn meginþátturinn í vandamálinu, sem við erum að ræða um, að skyndilega hafa orðið snögg umskipti í viðskiptakjörum. Verðlag á erlendum mörkuðum hefur lækkað, þ.e.a.s. fiskverð hefur lækkað. En það á að hækka fiskverð. Það á ekki að fara eftir því, sem fáránlegir hlutir eins og hlutlæg markaðslögmál segja til um, - að sjálfsögðu ekki. Við eigum að stjórna að okkar eigin geðþótta. Hverjir eiga þá að borga niður fiskverðið? Það er spurningin, sem hv. þm. á eftir að gera grein fyrir. Sú fullyrðing, að það eigi að hækka fiskverð, er ekkert annað en fullyrðing um það, að einhverjir eigi að borga þetta hærra fiskverð. Það væri fróðlegt að fá að vita, hverjir eiga að borga það. Lúðvík Jósepsson hélt því reyndar fram ranglega, að ég hefði fullyrt í ræðu minni, að á árinu 1973 hefði verið tekið út úr verðjöfnunarsjóði. Ég hélt því ekki fram. Ég var að halda því fram, að á því mikla uppgangsári, því einstæða uppgangsári, sem gekk þá yfir sjávarútveg og fiskiðnað, átti að gera meira að því að binda fé í verðjöfnunarsjóði, láta ekki með hækkuðu fiskverði þessa peninga ganga út í aðgerðir til þess að magna upp verðbólgu, vegna þess að það reyndist endanlega engum til góðs, hvorki útgerðarmönnum, sjómönnum, launþegum í landi né einum né neinum. Það var bara skammsýn, heimskuleg ráðstöfun. Þegar samdrátturinn kemur, þá er spurningin: Hver á að borga? Kjarninn í allri viðleitni okkar til þess að mæta þeim miklu sveiflum, sem eru í eðli íslensks efnahagskerfis, er sá, að það á að taka upp á miklu fleiri sviðum verðjöfnunarsjóðspólitík, sem hér um ræðir, vegna þess að það á að losa okkur undan þeim hókus-pókus aðferðum, sem Lúðvík Jósepsson hefur gerst sérstakur talsmaður fyrir að eigi að grípa til alltaf þegar komið er í þrot, en það megi ekki gera neitt, sem ber keim af fyrirhyggju, viti, skynsemi og ég tala nú ekki um sósíalisma, þegar allt leikur í lyndi. Það væri reyndar mjög fróðlegt, þegar hv. þm. ber mér, sem flyt hér sjónarmið skipulagshyggju og viti borinnar stjórnar í efnahagsmálum, það á brýn að ég sé með þeim ummælum mínum, með þeim málflutningi sérstaklega að setja mig á bekk með íhaldsöflunum í landinu, alveg sérstaklega. Ég hefði gaman af að heyra einhvern tíma, hvaða hugmyndir hv. þm. hefur, hver er hans grundvallarstefna og hver eru hans lífsviðhorf yfirleitt. Það mætti stundum álykta, að hv. þm. Lúðvík Jósepsson væri fyrst og fremst talsmaður á Alþ. og talsmaður í ríkisstj. skammsýnustu brasksjónarmiðanna í þjóðarbúskap íslendinga. Ég minnist þess varla að hafa heyrt hv. þm. gerast talsmann raunverulegrar skipulagshyggju í efnahagsmálum. Að lokum eitt atriði. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson vék sérstaklega að því, að eitthvað kynni það að vefjast fyrir okkur í SF að samræma sjónarmiðin, þar sem annars vegar kæmi fram jafnhörð gagnrýni af minni hálfu og hér um ræðir á hagstjórnaraðferðum vinstri stjórnarinnar og hins vegar sú staðreynd, að hv. þm. Magnús T. Ólafsson sat í þeirri ríkisstj. til enda. Það kynni að vera, að þetta væri mjög alvarlegt mál. Ég er alveg sannfærður um að við hv. þm. Magnús Torfi erum menn til þess að hafa vissan ágreining um mat á reynslu vinstri stjórnarinnar, og við gætum vafalaust rætt það báðum okkur til gagna og fróðleiks. Sá ágreiningur er ekki þess eðlis, að hv. þm. Magnús T. Ólafsson taki undir þau skammsýnu sjónarmið eða þau óskiljanlegu sjónarmið hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar að vísa með fyrirlitningu og hroka á bug þeim hagstjórnaraðferðum, sem helst má kenna við sjónarmið jafnaðarstefnu og hafa reyndar sett mark sitt á alla þróun, efnahagslega og þjóðfélagslega þróun Vesturlanda. Þar er ekki um ágreining að ræða á milli mín og hv. þm. Magnúsar T. Ólafssonar. En ég gæti trúað því, að sá ágreiningur væri öllu meiri milli mín og hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, enda þótt hann snúist að vísu ekki um skiljanlega hugmyndafræði. Ég vil að lokum taka það fram, að að því er þetta varðar hef ég áður leyft mér að gagnrýna stefnu vinstri stjórnarinnar í efnahagsmálum. Ég hef oft leyft mér það að láta í ljós opinberlega skoðanir án þess að spyrja einhverja forustumenn flokka að því, hvort þeim líki það betur eða verr. Ég vil t.d. - með leyfi hæstv. forseta - vekja athygli á því, að á öndverðu ári 1973 túlkaði ég skoðanir mínar á þáverandi stöðu í efnahagsmálum og aðgerðum vinstri stjórnarinnar með þessum hætti, með leyfi forseta: „Endanlegur dómur um reynsluna af þessu stjórnarsamstarfi verður ekki kveðinn upp að sinni. En því er ekki að neita, að um of margt hafa stjórninni verið mislagðar hendur. Henni hefur reynst ósýnt um að hafa nokkra viti borna stjórn á þróun efnahagsmála. Afleiðingin er sú, að oft hefur orðið minna en efni stóðu til úr þeim réttarbótum almenningi til handa, sem tryggðar hafa verið með lagasetningu. Engin ástæða er til að efast um góðan vilja stjórnarinnar í garð launþega og verkalýðshreyfingar. En vegna skorts á raunsæi í efnahagsmálum og takmarkaðra stjórnmálahygginda hefur oft orðið að taka viljann fyrir verkið.“ Þessi ummæli þýða ekki af minni hálfu, að ég hafi snúist öndverður gegn vinstri stjórninni og hafi verið andstæðingur hennar frá upphafi. Þau tákna það, að ég áskildi mér rétt til þess að vara við því, að einmitt þetta stjórnleysi í efnahagsmálunum, sem aðrir bera ábyrgð á en ég, er hin raunverulega orsök þess, að þessi vinstri stjórn varð ekki langlífari í landinu en hún varð. Það hefði farið betur, að hún hefði í tæka tíð látið sér lærast af mistökum margra ríkisstjórna í landinu. Ég tel að lokum, að það sé meginatriðið að meta hleypidómalaust reynsluna af glímu þessarar ríkisstj. sem annarra við þessi vandamál, vegna þess að eðli þeirra er mjög svipað. En það er ógæfusamlegt, þegar til lengri tíma er litið, ef menn ætla einfaldlega og fyrir fram að vísa á bug algerlega að nota þær aðferðir, sem einar duga til þess að jafna þessa sveiflu og tryggja þannig einhverja kjölfestu og einhvern varanlegan öruggan hagvöxt og lífskjarabætur í okkar þjóðfélagi.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð í tilefni af þeirri ræðu, sem hér var nú flutt. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson minntist talsvert á öndvert ár 1973 og hvað hann hafi sagt þá og virtist vera með einhvern ræðustúf, sem hann hafði flutt í upphafi árs 1973 og gat lesið úr. Það er því ekki ómaksins vert að minnast örlítið á það, hvað var að gerast á þessum tíma í íslenskum efnahagsmálum. Rétt í árslokin 1972 stóðum við frammi fyrir efnahagsvanda eins og fyrri daginn. Þá komu margir af hinum alvísu mönnum og sögðu, að nú væri allt að farast, og lögðu til mikla gengislækkun. Flokkur þessa hv. þm., Jóns Baldvins Hannibalssonar, var svo sannfærður um það í des. 1972, að það yrði að lækka gengi krónunnar, að hann sagðist mundu slíta vinstra samstarfinu ef hún féllist þá ekki á gengislækkun. Hann dró ekki af sér, þessi hv. stuðningsmaður þessa flokks, á þessum tíma, enda var hann að halda þá ræðu, sem hann var að lesa hér upp úr, rétt eftir að þetta afrek var unnið, eftir að þeir höfðu knúið fram gengislækkun í árslokin 1972. Hins vegar stóðu mál þannig strax í byrjun ársins 1973, aðeins einum eða tveimur mánuðum eftir að gengislækkunin var gerð, að nálega allir viðurkenndu að gengislækkunin, sem þar var knúin fram, hafi veríð mistök og vitleysa. Þá lá það fyrir, að það hafði reynst rétt, sem ég hafði haldið fram allan tímann, að þessi gengislækkunarkrafa væri gersamlega ástæðulaus. Og það fór auðvitað þannig, að eftir örfáa mánuði eða í byrjun apríl á árinu 1973 var ráðist í að hækka gengi íslenskrar krónu og gengið var hækkað frá aprílmánuði til ársloka um 15%. Þetta var það, sem þessi hv. þm. þrástagast á að heiti vit og fyrirhyggja og hagstjórnarvísindi og allt þar ofan á, sem hann einn kann að meðhöndla, en hins vegar menn af minni tegund meta svona og svona. Mér sýnist að þessi hagstjórnarvísindi hans, eins og þau hafa komið fram, hafi ekki reynst ýkjamerkileg. Hann hefur, eins og ég hef bent á áður, veist alveg sérstaklega að mér sem einum fulltrúa í vinstri stjórninni. Ég kom ekki auga á vegna hvers ég var alveg sérstaklega þarna tilnefndur, nema þá fyrir það sem sérstaklega mátti tengja við mig, jafnvel öðrum mönnum fremur í þessari stjórn, þ.e.a.s. um þá málaflokka, sem beint heyrðu undir mig og ég hafði mikið með að gera. Mér hefur vitanlega ekki dottið í hug - og skal nú sérstaklega hughreysta hæstv. viðskrh. og fyrrv. forsrh. í þeim efnum, - að halda neinu fram um að hann hafi ekki átt sinn góða þátt í því, að það voru keyptir togarar, alveg eins og ég, en skorast heldur ekkert undan því, þó að menn eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson kenni mér sérstaklega um að það voru keyptir togarar. Að því stóð ég vissulega. Og ég er sannfærður um að hann fær ekki marga af þeim, sem hafa kynnt sér eitthvað að ráði ástandið í íslenskum efnahagsmálum í dag, til þess að óska eftir því, að við hefðum keypt færri togara. Hann veit e.t.v., að togararnir eru um það bil helmingi dýrari í dag í erlendri mynt en þeir voru þegar við vorum að kaupa þá. Það var góð fjárfesting, og hún hefur líka skilað miklu í íslenskt þjóðarbú. Eins og ég sagði, hann getur líka nefnt mitt nafn sérstaklega í þessum efnum vegna þeirrar efnahagsstefnu, sem var rekin í tíð vinstri stjórnarinnar í sambandi við uppbygginguna í sjávarútvegi, uppbygginguna í sambandi við okkar fiskiðnað. Auðvitað þorir þessi hv. þm. ekki að halda því fram, að hann sé raunverulega á móti þessum fiskiskipakaupum eða uppbyggingunni í fiskiðnaðinum. Hann þorir ekki að halda því fram. Hann er að vísu aðeins að impra á því, að það hefði e.t.v. mátt dreifa þessu á lengri tíma. Já, skyldi ástandið á Vestfjörðum t.d. vera eitthvað betra núna, ef þeir hefðu 2–3 eða 4 skuttogurum minna en þeir hafa í dag og ættu ekki að fá þá fyrr en á næsta ári eða þar næsta? Já, ætli það væri ekki betra? Þessi hv. þm. er einn í þeim hópi, sem getur djarft um talað, að það eigi að taka meira af t.d. íslenskum sjómönnum, þeir eigi að leggja meira fyrir, geyma meira í verðjöfnunarsjóði af því, sem þeir hafa raunverulega samið um sem sinn aflahlut. En það hefði verið gaman að vita, hvað hann hefur lagt til að hann og hans stétt legði mikið á þennan sama hátt til geymslu í hagkerfinu, einhvern hluta af sínu kaupi. Hví flytur ekki þessi hv. þm. till. um það, að skólastjórar í landinu leggi t.d. 5 eða 10% af sínu árlega kaupi í ákveðinn verðjöfnunarsjóð, sem verði geymdur í Seðlabankanum, þangað til harðnar í ári? Ætli hann hefði ekki gert kröfu til þess að fá sinn hluta útborgaðan hverju sinni? Ég á von á því. En þeir, sem hafa þessa afstöðu, geta vitanlega djarft um talað, að það, sem íslenskir sjómenn hafa fengið sé of mikið. Og auðvitað veit þessi hv. þm. hvað hann fær í staðinn. Hann fær lof í Morgunblaðinu, hann fær fyrstu einkunn hjá Morgunblaðinu fyrir slík ummæli. Ég vil aðeins segja það í sambandi við þann vanda, sem ég hygg að sé innan þessa sérkennilega flokks, sem þessi hv. þm. er í, SF, að ég efast ekkert um að það verður erfitt fyrir hann að samræma sjónarmið manna í þeim flokki. Ég hef t.d. átt kost á að vinna hér talsvert með þeim þm., sem er í rauninni 5. þm. Vestf. og Jón Baldvin Hannibalsson kemur hér sem varamaður fyrir. Við höfum hlustað á hann tala um þessi mál hér á Alþ. Hann er sannarlega ekki á þeirri sömu skoðun sem Jón Baldvin flytur hér. Þar er greinilega um alveg andstæðar skoðanir að ræða. Og það þýðir ekkert fyrir Jón Baldvin Hannibalsson að bera á móti því. Við hérna höfum eyru og við höfum alveg skilning á við hann til þess að þýða það, hvað talað er við okkur. Þó að hann tali mjög mikið um að beita viti og vísindum, þá skiljum við mælt mál nokkurn veginn til jafns við hann. Það var auðvitað ekki merkilegt, sem hv. þm. taldi að ég hefði haft fram að færa eða við sem hér töluðum um efnahagsmálin, borið saman við þau vísindi sem hann flutti hér. Hann var aldeilis undrandi á þessum málflutningi og við skyldum ekki gera betur grein fyrir ástandinu, eins og það er nú almennt í efnahagsmálum. Hér hafa ekki enn farið fram umr. um að skilgreina þetta ástand í einstökum greinum. Ég gerði m.a. grein fyrir því í ræðu minni, að ég hefði fengið rétt um það leyti sem ég gekk hér upp í ræðustólinn gögn frá hæstv. ríkisstj. varðandi mat sérfræðinga á ástandinu nú, ég hefði rétt verið að fá þau, þegar ég gekk upp í ræðustólinn. Hér hafa ekki farið fram umr. um það, enda hefur skilgreining hans verið harla fátækleg í sambandi við þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ég hef ekki farið út í það fyrir mitt leyti að rekja í löngu máli hvað ég tel að einkum sé nú erfitt í sambandi við t.d. rekstur íslensks sjávarútvegs. Ég viðurkenni að þar er um allmikinn vanda að ræða á mörgum sviðum, þar þarf að gera á ýmsar breytingar, en fór ekki út í að ræða þær nýju skýrslur, sem mér höfðu ekki þá borist í hendur. En af því að ég minntist lauslega á í mínu máli, að ég teldi að eins og nú stæðu sakir þyrfti að hækka fiskverð og mætti gera það, eins og ég sagði, með ýmsu móti, og það ætti að mínum dómi að lækka vexti, ég hefði verið á móti hækkun vaxtanna og benti á þá erfiðleika, sem vaxtahækkunin hefur í för með sér, þá vék hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson einmitt að þessu tvennu. Og hans hagfræðilega speki lét sannarlega ekki á sér standa, þegar hann fór að ræða um þessi atriði. Hann greip það á lofti, að ég hefði sagt að íslenska verslunin skuldaði í bönkum landsins 9000 millj. kr. og reynslan hefði alltaf sýnt að hækkun á vöxtum, t.d. hækkun í einu vetfangi um 4% á vöxtum, væri slíkt álag á verslunina, að hún væri ekki látin borga það, hún fengi að velta þessu af sér út í verðlagið. Þá komu hagstjórnarvísindi Jóns Baldvins Hannibalssonar strax til skjalanna, og þau vorn þessi: að segja, að það vær'i alveg augljóst mál að ég væri að leggja til að gefa versluninni stórar upphæðir með því að láta hana borga of lága vexti, fá niðurgreidda peninga. Sem sagt, þegar ég hafði bent á að reynslan hefði orðið sú, bæði nú og fyrr, að þegar vextirnir voru hækkaðir, þá fékk verslunin að velta af sér vaxtahækkuninni út í verðlagið og almenningur í landinu látinn borga þetta í aukinni dýrtíð, þá kemur hagspekin og segir: Sá, sem ekki er með háu vöxtunum, vill lága vexti, hann ætlar að gefa versluninni. Nei, mér hafði ekki dottið það í hug. Ég hafði bent á það á sínum tíma, þegar var verið að ræða um vaxtahækkunina, að ef menn væru á þeirri skoðun að t.d. verslunin gæti borið þessa auknu vaxtahækkun, þá væri alveg eins hreinlegt að skera niður álagninguna hjá versluninni og draga þannig úr því sem hún hefði, ef menn væru á því að verslunin þyldi þetta. En ég var sannfærður um af reynslunni, að það mundi fara eins nú og áður, að verslunin fengi að velta þessu af sér út í verðlagið. Þannig hefur líka reyndin orðið. Það er einmitt þetta, sem ég benti á líka í sambandi við sjávarútveginn. Það er hægt að æpa hátt um gífurleg töp og mikla erfiðleika hjá sjávarútveginum, einnig af því, þegar skuldirnar eða tapið eykst um yfir 500 millj. kr. hjá útgerðinni vegna þess að vextir voru hækkaðir. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson er að tala um að ég sé talsmaður lágvaxtapólitíkur. Það má mikið gera í því að færa niður vexti frá því sem þeir eru í dag, áður en maður nálgast einhverja lágvexti. En þessi hv. þm. er sennilega ekki hissa á því að hækka þá talsvert frá því sem þeir eru nú í dag. Það mundi heita hjá honum hagstjórnarvísindi. Jón Baldvin skildi ekki heldur, að það væri möguleiki á því að hækka fiskverð. Ég vék að því, að nú er þessu þannig háttað hjá okkur, að við höldum beinlínis niðri fiskverði með ýmsum hliðarráðstöfunum, ýmsum álögum, með því að láta útgerðina greiða í margvíslega sjóði og í suma þeirra að mínum dómi of mikið. Ég hef lengi haldið því fram, að ég álít að vátryggingasjóðskerfið sé allt of dýrt hjá okkur, það kosti allt of mikið að vátryggja skip á Íslandi, enda kostar það miklu meira hjá okkur en t.d. norðmönnum. Það stafar m.a. af því skipulagi, sem við höfum á þessum málum. Ég hef beitt mér fyrir því að reyna að fá hér breytingu á, hins vegar hefur ekki fengist um það samkomulag. En ég er á því, að það eigi ekki eins og sakir standa að auka við framlag í þetta kerfi, heldur eigi að vinna að því að þar verði sparnaður og beina þessu í staðinn út í hækkað fiskverð, því að við þurfum á því að halda. Ég veitti því athygli, að hv. þm. varð bumbult við að heyra sín eigin orð, hvað hann hefði sagt í sambandi við það hvernig hann líti nú á þessi vandamál. Ég skrifaði upp eftir honum, og það er eflaust hægt að fá það nákvæmlega, að hann sagði í sinni fyrri ræðu að efnahagsleg óstjórn vinstri stjórnarinnar hefði nú leitt til þess og það væri staðreynd - hann talar nú aftur um staðreynd - að nú yrði um algeran niðurskurð á verklegum framkvæmdum að ræða. Þetta var dómur hans á stefnu vinstri stjórnarinnar. Hún leiddi til þess, að það þyrfti að stöðva allar verklegar framkvæmdir. Þetta voru hans eigin orð. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. frekar. Eins og ég sagði, ég tel varla ómaksins vert að ræða hér í löngu máli við hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson um þessi mál. Hann hefur þegar hlotið 1. einkunn hjá Morgunblaðinu og hann má eflaust vera ánægður með það. Hann fer svo vestur, þegar hann er búinn að vera hér inni sem varamaður, og flytur þeim fyrir vestan þennan dásamlega boðskap, sem hann hefur verið að flytja hér. Ég hefði gaman af því að frétta af því, þegar hann er búinn að flytja þennan boðskap þar. En það mætti segja mér, að það stæði eitthvað á því, að hann flytti þennan boðskap fyrir vestfirska sjómenn, þann sem hann hefur verið að flytja hér yfir okkur.



Herra forseti. Ég hef nú ekki hugsað mér að framlengja þann málfund, sem hér hefur farið fram í tilefni af langri og ítarlegri ræðu hv. 5. þm. Vestf. Ég vildi þó ekki láta hjá líða að vekja athygli á einu alveg ákveðnu atriði í öllum hans málflutningi, þar sem gætir reyndar í mínum augum - ég veit ekki hvort svo er í annarra augum - ákaflega mikils misræmis. Þetta atriði er reyndar með þeim hætti, að það er ákaflega auðkennandi fyrir hans röksemdafærslu í heild. Hann fer um það hér ákveðnum orðum vegna þess, sem hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepsson, hafði sagt, að nú þyrfti að hækka fiskverð, - þá fer hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson um það þeim orðum, hvort menn ætli þá ekkert tillit að taka til markaðslögmálanna. Hafa menn ekki heyrt það, spyr hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, að okkar fiskur hefur lækkað í verði á mörkuðunum, og virðist furða sig á því, að svo sé hér fólk að tala um hækkað fiskverð, eins og það vilji ekkert gera með sjálf markaðslögmálin. Ef það hefði bara verið þetta eitt, þá hefði ég ekki látið það verða til þess að biðja hér um orðið. En það var fleira, sem þessi hv. þm. sagði. Hann talaði nefnilega líka um ákvörðun fiskverðs og hvernig henni hefði verið háttað á árinu 1973. Þá var fiskverðið hér innanlands hækkað allt of mikið að hans dómi, og það var ein höfuðsök vinstri stjórnarinnar og það sem hafði skapað hvað mestan vanda, jafnvel réð úrslitum um það efnahagsöngþveiti, sem hér ríkir í dag. Var það í samræmi við markaðslögmálin þá, að fiskverð hér innanlands var hækkað? Er það ekki öllum hv. alþm. kunnugt og einnig hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, að á okkar mörkuðum fór fiskverð mjög hækkandi og það mjög verulega á árinu 1973. Og ég spyr: Ef það var algerlega rangt að láta fiskverð til sjómanna og útgerðarmanna fylgja markaðsverðinu til hækkunar þá, hvers vegna á þá endilega að fara eftir markaðslögmálunum núna, þegar fiskur á útflutningsmörkuðunum fer lækkandi? Það er fiskverðið, sem ræður úrslitum og segir í raun og veru eitt til um kjör íslenskrar sjómannastéttar. Samkv. þeim málflutningi, sem hv. 5. þm. Vestf. hafði hér uppi áðan, virðist þetta eiga að ganga þannig til, að markaðslögmálin eiga að gilda, þegar fiskverð á mörkuðunum fer lækkandi. Þá verður að taka tillit til þeirra fyrst og fremst og alls ekki hækka laun sjómanna. En þegar fiskverðið á mörkuðunum fer hækkandi, þá má það ekki koma fram í bættum kjörum sjómanna. Þetta er reyndar hagfræði, sem við könnumst ósköp vel við. Þetta er í samræmi við þá stefnu, sem viss stjórnmálaflokkur hér á Íslandi, Sjálfstfl., hefur gjarnan haldið uppi í sínum viðskiptum við verkafólk í landinu og sjómenn þ. á m. Sú stefna hefur verið á þá leið og jafnan komið fram í verki, að þegar okkar þjóðartekjur hafa farið hækkandi þá hefur kaupmáttur eða raungildi tekna verkafólks og þ. á m. sjómanna ekki mátt hækka í samræmi við það. Ég nefni viðreisnarárin og minni á dæmi, sem ég hygg að flestum alþm. sé kunnugt og ekki verður vefengt. Á árunum 1959–1970 hækkuðu þjóðartekjur okkar samkv. opinberum skýrslum að raungildi og föstu verðlagi um 43% á mann, en kaupmáttur samningsbundins dagvinnutímakaups verkamanna hækkaði á sama tíma ekki nema um 15% eða rétt rúman þriðjung. Nú er það hins vegar stefna Sjálfstfl. í dag, að kaupmátturinn, m.a. hjá þeim lægstlaunuðu og ég tala nú ekki um hjá sjómönnum, sem kannske hafa farið verst út úr ráðstöfunum núv. ríkisstj., þá skal kaupmátturinn lækka, ekki aðeins um það sem nemur lækkuðum þjóðartekjum. Hingað til hefur því verið spáð, að þær mundu lækka á þessu ári um 1%. Hæstv. forsrh. kom hér fram með nýja spá áðan, og kann að vera að hún sé raunsærri. Þar var talað um 3–4%. En það er langtum meira, sem kaupmátturinn bæði hjá verkafólki og sjómönnum hefur hins vegar verið lækkaður nú. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessu. Þeir, sem tala máli Sjálfstfl., bæði nú og áður, hafa í málflutningi sínum haft uppi í raun og veru ákaflega líkar röksemdir og þær, sem komu hér fram í máli hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Þess varð aldrei vart í málflutningi hans, að hann gerði sér þess grein að hér er um stéttskipt þjóðfélag að ræða sem við búum í. Það kann að vera að þau vísindi, sem hv. þm. talar um með mikilli virðingu, nútíma hagfræðivísindi, fell í sér nokkurt brot af sannleika. En það skiptir miklu máli, í hverra þágu þeirri þekkingu er beitt. Hv. þm. talar um herstjórnarlist í samræmi við þekkingu nútímamanna á slíkum hlutum. En ég vil nota tækifærið til að minna hann á það, sem ég held, að hann hafi einu sinni kunnað, og það er að herstjórnarlist verkalýðshreyfingarinnar er eitt og herstjórnarlist stéttar andstæðinga hennar annað.



Herra forseti. Ég heiti því fyrir fram, að þetta skal vera mjög stutt. - Þegar notað er orðið markaðslögmál í sambandi við verðlagsþróun á erlendum mörkuðum er rétt að taka fram eða skýra það, úr því að um er beðið eða fram á það er farið, hvað við er átt. Við sem þjóð, við sem útflytjendur ráðum ekki verðlagi á erlendum mörkuðum. Við eigum það undir markaðslögmálum. Það er nákvæmlega það, sem ég átti við, þegar ég vísaði til markaðslögmála. Við ráðum ekki verðlagi og verðlagsþróun fyrir fiskafurðir á erlendum mörkuðum. Við getum hins vegar ráðið því, hvaða ákvörðun við tökum um fiskverð. Ég hef verið borinn hér þungum sökum, og ég veit svo sem ósköp vel, til hvers refirnir eru skornir. Ég er borinn þungum sökum af útúrsnúningameisturum Alþb. í þessu máli, sem enn einu sinni hafa sannað að þeir vilja ekki vera viðræðuhæfir um efnahagsmál. Ég er borinn þeim sökum, að ég sé að halda því fram, það sé minn málflutningur, að það eigi að lækka fiskverð, það eigi að halda fiskverði lágu. Nú vil ég taka þetta til athugunar. Ég sagði: Á árunum 1973 átti að beita ýmsum ráðstöfunum til þess að halda verðhækkunum og ýmsum öðrum hagstærðum í skefjum. Var ég að gera þetta vegna þess, að ég vildi hafa kaup af sjómönnum? Ég ætla bara að biðja menn að íhuga, að ef öll tekjumyndunin í sjávarútveginum, ef auknar tekjur af hækkuðu fiskverði og auknum afla í sjávarútveginum breiðist út um allt hagkerfið, eins og gerðist, þá þýðir það að tekjumyndunin heldur áfram með keðjuverkandi áhrifum, og þannig er raunverulega lýsingin á hagsveiflunni. Útflutningsverðshækkun leyfir hækkað fiskverð, ég tala nú ekki um, ef aflaaukning fer saman. Þetta þýðir batnandi viðskiptakjör. Þetta þýðir auknar þjóðartekjur. Þetta þýðir aukið fé til ráðstöfunar. Þetta þýðir, að aðrar stéttir koma í kjölfarið með auknum tekjum, þangað til málið er komið hringinn og svo er komið, að við fyrstu viðbrögð til hins neikvæða hjá sjávarútvegi og fiskiðnaði verður hann að standa undir raunverulegu kaupmáttarstigi og neyslustigi, sem hann fær ekki undir risið, en er síðan haldið áfram að halda uppi þrátt fyrir þá staðreynd, að sjávarútvegurinn, fiskiðnaðurinn og útflutningurinn standa ekki undir því. Það, sem ég er að segja, og það, sem hver einasti maður, sem í fyrsta lagi tekur eitthvert tillit til margrómaðra hagstjórnaraðferða, ég tala nú ekki um hver einasti maður sem hefði einhverja nasasjón af sósíalískum áætlunarbúskap, ályktar út frá þessu, er þetta: Verðjöfnunarsjóðurinn hefur því hlutverki að gegna að jafna verðsveifluna. Það þýðir, að með því að hafa hækkun fiskverðs takmarkaða á góða árinu er verið að koma í veg fyrir, að fiskverðið hrynji á slæma árinn. Það er verið að mynda sjóð. Það er tekið af einni stétt manna, það er rétt, til þess að tryggja það, að hún fari ekki algerlega á vonarvöl, að hún lendi ekki í algeru hruni lífskjara, þegar hagsveiflan snýst niður á við: Mér er spurn: Hv. viðskrh. og sjútvrh. sá til þess, að fiskverð var ekki skert, ekki var af sjómönnum tekið, - hann Lúðvík tekur ekki af sjómönnum, nei, því var haldið háu, en hvað gerðist svo? Jú hin stjórnlausa frjálsræðishagsveifla, sem Lúðvík Jósepsson ber ábyrgð á, gekk sinn gang. Og hvernig er komið kjörum sjómanna nú? Ætli sjómenn á Íslandi viti það ekki gerst sjálfir? Eru þeir ánægðir með það, hvað þeir hafa í hlut nú? Hvað er orðið af góðu afkomunni hjá fiskiðnaðinum, sem var árið 1973? Hvað er orðið af öllum arðinum, sem fiskiðnaðarfyrirtækin skiluðu? Hvað er orðið af hinum háu tekjum sjómanna? Þeir tala alltaf um það, þessir góðu herrar, vegna þess að þetta var þarna og þá eigi það að vera þarna enn þá. En þeir átta sig ekki á því, vegna þess að þeir skilja ekki, að það er breytingin, sjálfur breytingaferillinn, sem skiptir máli. Hvernig sem ástandið var þá, er það staðreynd núna og um það ástand erum við að tala, að allt er komið í óefni í íslenskum efnahagsmálum, vegna þess að valdamiklir menn hafa af þröngsýni neitað að beita þeim aðferðum einum, sem duga, og eru svo ósvífnir ofan í kaupið að bera aðra menn sökum um það, að þeir vilji kauprán, að þeir vilji lífskjaraskerðingu, að þeir vilji ræna sjómenn. Heyr á endemi! Hvílík röksemdafærsla!