Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um kjaramál kennara og skólastjórnenda í grunnskólum en kjaradeila þessara aðila hefur eins og kunnugt er sett mikinn svip á íslenskt samfélag undanfarnar vikur og mánuði. Verkfall grunnskólakennara hefur staðið frá 20. september síðastliðnum fyrir utan eina viku en kjaraviðræður kennara og skólastjórnenda í grunnskólum við launanefnd sveitarfélaga höfðu þá staðið yfir án árangurs um nokkurra mánaða skeið hjá embætti ríkissáttasemjara. Boðað hafði verið til verkfallsins í kjölfar allsherjaratkvæðagreiðslu sem fram fór 2. og 3. júní meðal grunnskólakennara og skólastjórnenda. Samningar Kennarasambands Íslands vegna grunnskólakennara og skólastjóra runnu út hinn 31. mars síðastliðinn. Höfðu viðræður hafist nokkru fyrr, eða 2. febrúar, en síðan þá hafa deiluaðilar komið saman formlega á 71 fundi hjá ríkissáttasemjara auk þess sem þeir hafa ótal sinnum ræðst við óformlega á vegum embættisins. Hinn 28. október, þegar verkfall hafði staðið í fimm vikur, lagði ríkissáttasemjari fram miðlunartillögu að höfðu samráði við deiluaðila og var verkfalli þá frestað þar til úrslit atkvæðagreiðslu lægju fyrir. Hún var síðan felld með 93% greiddra atkvæða kennara og hófst því verkfall að nýju í grunnskólum landsins þriðjudaginn 9. nóvember. Ríkissáttasemjari boðaði þá til samningafunda að nýju en að morgni miðvikudagsins 10. nóvember var ljóst að enn bæri mikið í milli og raunar var fullyrt að deiluaðilar hefðu, ef eitthvað væri, fjarlægst hvor annan. Ákvað ríkissáttasemjari þá að slíta fundi og boða ekki til nýs fundar fyrr en eftir hálfan mánuð, enda taldi hvorugur aðili tilefni til þess. Lét hann þess jafnframt getið að engin ástæða væri til bjartsýni um að eitthvað nýtt kæmi fram eftir þann tíma sem orðið gæti til að leysa þessa erfiðu kjaradeilu. Virðulegi forseti. Þessu máli er í fjölmiðlaumræðunni iðulega stillt upp sem deilu milli kennara og sveitarfélaga um kaup og kjör. Það vill því miður allt of oft gleymast hverjir í raun hljóta mestan skaða af þessari kjaradeilu. Það eru að sjálfsögðu þau 45 þúsund skólabörn í landinu sem ekki fá þá lögmætu kennslu sem þeim ber samkvæmt lögum sem við höfum sett á hinu háa Alþingi. Af því tilefni vil ég geta þess að mér barst þann 9. nóvember síðastliðinn bréf frá Þórhildi Líndal, umboðsmanni barna, þar sem lýst er þungum áhyggjum af stöðu mála og horfum í deilunni. Í bréfi umboðsmanns barna segir, með leyfi forseta: „Yfirstandandi verkfall grunnskólakennara hefur fyrst og fremst bitnað á þeim sem síst skyldi, þ.e. börnum þessa lands, og hætta er á því að mörg þeirra muni bíða ómetanlegt tjón ef það dregst enn frekar á langinn. Grunnskólinn er vinnustaður barna og því er með öllu óþolandi að þeim sé haldið frá vinnu sinni svo að vikum skiptir. Réttur barna til skólagöngu er þar með fyrir borð borinn þrátt fyrir lögboðna skyldu hins opinbera til að sjá þeim fyrir almennri menntun og fræðslu. Í ljósi þeirrar stöðu, sem nú er upp komin í samningaviðræðum sveitarfélaga og samtaka kennara, þar sem engin lausn virðist í sjónmáli, beini ég, sem umboðsmaður barna, þeirri eindregnu áskorun til ríkisstjórnarinnar að beita sér nú þegar fyrir lausn á þessari kjaradeilu í samráði við deiluaðila til þess að endi verði bundinn á þetta ófremdarástand sem allra fyrst.“ Ég vil leyfa mér að taka undir þau sjónarmið sem fram koma í bréfi umboðsmanns barna um þetta mál. Það er grafalvarlegt að deiluaðilar, fulltrúar kennara og sveitarfélaga, skuli ekki hafa borið gæfu til þess að leysa þessa kjaradeilu og að málinu sé einfaldlega vísað til ríkisstjórnar. Það er ekkert launungarmál að ríkisstjórnin hefur ekki sóst eftir aðild að þessu máli og talið að hinir eiginlegu deiluaðilar eigi að sjá sóma sinn í að ná samkomulagi án atbeina ríkisstjórnarinnar. Við munum hins vegar ekki skorast undan þeirri skyldu okkar að leiða þetta mál til lykta þegar það blasir við að málið er komið í algeran hnút. Meðan á kjaradeilu grunnskólakennara og sveitarfélaga hefur staðið hefur ríkisstjórnin ítrekað lýst því yfir að það sé skylda samningsaðila að ná saman um kjarasamning á eigin forsendum og að lagasetning á kjaradeilur sé aðeins algjört neyðarúrræði sem ekki megi grípa til nema í algjörum undantekningartilfellum. Það er hins vegar niðurstaða okkar nú eftir ítarlegar viðræður við fulltrúa kennara, skólastjórnenda og sveitarfélaga að það sé enginn annar kostur í stöðunni en að grípa inn í þessa kjaradeilu með lagasetningu. Ríkisstjórnin telur sig einfaldlega ekki lengur geta setið aðgerðarlaus á meðan 45 þúsund skólabörn fá ekki þá lögmætu kennslu sem þeim ber. Þrátt fyrir langt verkfall og stíf fundahöld eru deiluaðilar engu nær og hafa eins og áður sagði að því er virðist heldur fjarlægst síðustu daga. Má því færa fyrir því gild rök að svo ríkir almannahagsmunir standi til þess að starf í grunnskólum landsins geti hafist að nýju svo fljótt sem auðið er að lög sem fela í sér bann við verkfallinu eigi rétt á sér við núverandi aðstæður. Í frumvarpi þessu er kveðið á um friðarskyldu milli deiluaðila og bann við verkfalli frá því að frumvarpið tekur gildi sem lög, ef af verður, og samningsaðilum gefinn frestur til 15. desember næstkomandi til þess að ljúka samningum sín í milli. Hafi það ekki tekist fyrir þann tíma skipar Hæstiréttur þrjá menn í gerðardóm sem skal skera úr um kjaramál grunnskólakennara og skólastjóra. Skal gerðardómur ljúka störfum fyrir 31. mars 2005 enda hafi aðilar ekki gert með sér kjarasamning fyrir þann tíma. Ljóst er að friðarskylda milli deiluaðila er á þessu stigi máls eina úrræði ríkisstjórnarinnar til að koma skólastarfi í landinu aftur í eðlilegt horf án frekari tafa. Ákvæði um gerðardóm er að dómi ríkisstjórnarinnar til þess fallið að koma með nýja nálgun í viðræður deiluaðila en engu að síður er þeim gefinn kostur á að ná samningum sín í milli fram til 15. næsta mánaðar áður en ákvæði um gerðardóm taka að fullu gildi. Aukinheldur eru í lagafrumvarpi þessu ákvæði þess efnis að komi deiluaðilar sér saman um einhver efnisatriði í deilunni skuli gerðardómur taka mið af því við ákvörðun sína en hafi þó frjálsar hendur um tilhögun mála. Þá er og ákvæði um að heimilt sé gerðardómi að beita sér fyrir sátt milli aðila sem hafi sömu réttaráhrif og ákvarðanir hans, hvort sem er um einstök ákvæði eða heildarsamning þeirra í milli, og taki gerðardómur þá ekki ákvörðun um þau atriði sem svo háttar um. Ríkisstjórnin hefur lagt mikla áherslu á mikilvægi þess að fylgja aðhaldssamri efnahagsstefnu til að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu á næstu árum þrátt fyrir aukin umsvif m.a. vegna stóriðjuframkvæmda. Þetta á bæði við um stefnuna í peningamálum og fjármálum ríkis og sveitarfélaga. Í þessu samhengi er brýnt að launastefna ríkis og sveitarfélaga komi ekki af stað víxlhækkunum verðlags og launa sem aftur hefði í för með sér aukna verðbólgu og rýrnun kaupmáttar. Þessu frumvarpi er ætlað að stuðla að framgangi þessara markmiða. Virðulegur forseti. Ég vil nú víkja nokkrum orðum að helstu efnisatriðum frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um friðarskyldu milli deiluaðila frá því að frumvarpið fær lagagildi og á gildistíma ákvarðana gerðardómsins. Vinnustöðvanir deiluaðila, sem og hvers konar verkföll, verkbönn og aðrar aðgerðir sem ætlað er að knýja fram aðra skipan kjaramála en frumvarpið gerir ráð fyrir, eru samkvæmt því óheimilar. Gildir í því sambandi einu hvort aðgerðir hafa hafist áður en frumvarpið fær lagagildi. Aðilum er heimilt að semja um aðra skipan kjaramála, en þeim er óheimilt að beita framangreindum úrræðum til að knýja fram þá skipan. Í 2. gr. er gert ráð fyrir að samningsaðilum verði gefinn frestur til 15. desember nk. til að ljúka samningum sín á milli, eins og æskilegast er. Hafi það ekki tekist fyrir þann tíma kveður greinin á um að Hæstiréttur Íslands skipi þrjá menn í gerðardóm er skuli skera úr um kjaramál grunnskólakennara og skólastjórnenda. Gerðardómurinn skal hafa lokið störfum sínum fyrir 31. mars 2005. Gert er ráð fyrir því að ákvarðanir gerðardómsins verði bindandi sem kjarasamningur á milli aðila frá og með 15. desember 2004 og gildi jafnframt þann tíma sem gerðardómurinn ákveður. Hæstarétti er ætlað skv. 2. mgr. að ákveða hver hinna þriggja gerðardómsmanna skuli vera formaður dómsins. Það er síðan formannsins að kalla dóminn saman. Gerðardómnum er sjálfum ætlað að setja sér starfsreglur og afla nauðsynlegra gagna og getur hann krafist skýrslna, munnlegra og skriflegra, af þeim aðilum sem gerðardómurinn telur nauðsynlegt. Þá er kveðið á um rétt aðila til að koma sjónarmiðum sínum að við umfjöllun gerðardómsins, hvort sem er munnlega eða skriflega, og skal gerðardómurinn ætla þeim hæfilegan frest í því skyni. Ætla má að starf gerðardómsins krefjist verulegrar gagnaöflunar. Nauðsynlegt er að gerðardómurinn hafi viðunandi starfsaðstöðu og er lagt til að ríkissjóður sjái gerðardómnum fyrir henni. Einnig er gert ráð fyrir að gerðardómurinn þurfi að afla upplýsinga og álita hjá sérfróðum mönnum og er gerðardómi heimilað að efna til kostnaðar sem því fylgir. Allur kostnaður við störf gerðardómsins greiðist úr ríkissjóði. Í 3. gr. er fjallað um þau viðmið sem gerðardómurinn skal hafa til hliðsjónar við ákvörðun sína og störf. Hann skal í því efni líta til almennrar þróunar á vinnumarkaði frá gerð síðasta kjarasamnings deiluaðila, kjara þeirra sem sambærilegastir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð og gæta þess jafnframt að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga verði ekki raskað með niðurstöðu gerðardómsins. Miklu skiptir að gerðardómurinn taki á þessum þáttum með sanngirni og gæti samhliða að þjóðarhag í efnahagslegu tilliti. Þá er það tekið fram að aðilar geti sameiginlega beint óskum til gerðardómsins um að tilteknum atriðum verði hagað í úrskurði með þeim hætti sem aðilar óska. Gerðardómurinn er þó ekki bundinn af þessum tilmælum. Enn fremur er gert ráð fyrir því að aðilar geti, með milligöngu gerðardómsins, gert með sér bindandi samkomulag eða sátt um tiltekin atriði, sem eru þá fullnaðarlyktir á þeim með aðilum og bindandi fyrir gerðardóminn. Gerðardómurinn úrskurðar þá um önnur atriði en þau sem samkomulag eða sátt hefur tekist um. Getur þetta flýtt mjög vinnu gerðardómsins og er jafnframt hvatning til deiluaðila að leggja sitt af mörkum við lausn deilunnar. Þá er auðvitað rétt að undirstrika að lögin koma að sjálfsögðu ekki í veg fyrir að aðilar geti gert með sér kjarasamning þótt gerðardómur hafi tekið til starfa. Virðulegur forseti. Í mínum huga er engum vafa undirorpið að ráðstöfun af þessu tagi er komin til af brýnni nauðsyn og því að mjög ríkir almannahagsmunir eru í húfi. Ríkisstjórnin hefur síst af öllu viljað vera með beina íhlutun í samninga á vinnumarkaði en nú eftir margra vikna verkfall í grunnskólum landsins er útlitið mjög dökkt og alls ekki ástæða til að ætla að án íhlutunar hins háa Alþingis sé hægt að tryggja börnum í landinu þá lögboðnu skólavist sem þeim ber. Við höfum sýnt samningsaðilum mikla biðlund, e.t.v. of mikla biðlund að margra mati, en á móti kemur að einhverjir munu án efa gagnrýna það neyðarúrræði sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að grípa til með frumvarpi þessu. Verður þá svo að vera. En ég tel hins vegar rétt að börnin og heimilin í landinu fái nú að njóta forgangs eftir þann langa og erfiða tíma sem liðinn er frá því að verkfallið hófst og skólastarf í landinu geti því hafist með eðlilegum hætti strax eftir komandi helgi. Ég vil leyfa mér að lokum, virðulegi forseti, að leggja til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Vinnandi fólk grípur ekki til verkfallsvopnsins nema í ýtrustu neyð og það er með engu móti hægt að segja annað en að kennarar hafi gripið til þess vegna þess að neyð blasti við hjá þeim. Frá því í byrjun þessa árs höfðu kennarar reynt að ná samningum við viðsemjendur sína án þess að það hefði tekist og það var þess vegna fullkomlega eðlilegt og skiljanlegt og í samræmi við þá hefð sem hér hefur skapast í hinu frjálsa og lýðræðislega samfélagi á Íslandi að þeir gripu til þessa vopns. Ég tel að í því góða samfélagi sem við höfum byggt upp hér á landi, verkalýðshreyfingin og hinir ýmsu stjórnmálaflokkar sem hafa á ýmsum stundum sögunnar tekið á með henni, hafi þetta oft á ögurstundu verið það vopn sem skipti sköpum og menn hafi alltaf beitt því hóflega. Verkalýðshreyfingin hefur alltaf farið með gát og beitt þessu vopni hóflega. Ég tel að í frjálsu samfélagi sé það ákaflega viðurhlutamikið að beita lögum til þess að taka þennan rétt í burtu. Í grundvallaratriðum er ég og minn flokkur á móti því að menn beiti lagasetningu til þess að ljúka verkfalli. Ég hef fullan skilning á því þegar hæstv. forsætisráðherra segir að með hagsmuni barna og fjölskyldna í landinu hafi reynst nauðsynlegt að grípa til aðgerða. Ég hef fullan skilning á því að með einhverjum hætti verði menn að reyna að leysa þennan hnút. Ég segi hins vegar að þessi ríkisstjórn ber töluverða ábyrgð á þeim hnúti sem búið er að binda á þessa deilu. Það er einfaldlega þannig að aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, þyrnirósarsvefninn sem heltók hana langar stundir, leiddi til þess að málin komust í þessa stöðu. Ég vil líka segja þó að ég taki undir með hæstv. forsætisráðherra að það sé nauðsynlegt að við, bæði framkvæmdarvaldið og löggjafinn, högum aðgerðum okkar þannig að reynt sé eftir megni að halda utan um stöðugleikann og treysta undirstöður, þá er það auðvitað hlálegt að heyra hæstv. forsætisráðherra tala um að þessa deilu sé ekki hægt að leysa með eðlilegum hætti, og þá er ég að tala um í frjálsum samningum, vegna þess að það sé mögulegt að það hleypi stöðugleikanum úr jafnvægi. Það blasir við að hlutlausar stofnanir eins og greiningardeildir tveggja banka gefa ekkert fyrir þær verðbólguspár sem hæstv. forsætisráðherra fylgir. Það eru einmitt verðbólguspár þessara óháðu hlutlausu hagstofnana, eins og bankanna sem starfa á frjálsum markaði, sem urðu til þess að nokkru leyti að miðlunartillagan var felld. Það kom einfaldlega fram þegar menn skoðuðu þær launahækkanir sem var að finna í miðlunartillögunni annars vegar og settu þær á kvarða þeirra verðbólguspáa sem fyrir lágu að kennarar mundu standa uppi með samning sem færði þeim engan aukinn kaupmátt. Til hvers var þá um hólmann barist? Þetta verða menn að hafa í huga. Ríkisstjórnin bjó til þessa stöðu. Ég er alveg sannfærður um að það hefði verið hægt að leysa þetta með öðrum hætti ef menn hefðu unnið öðruvísi. Ég fagnaði því þegar hæstv. forsætisráðherra sagði hér fyrir tveimur dögum að nú yrði að leita allra leiða, og ég tók það svo að honum væri fullkomin alvara með að leita allra leiða, líka að fara þá leið sem hæstv. menntamálaráðherra kallaði hér ónefnum, sem ég man nú ekki hver voru, þ.e. að setja aukið fjármagn í þetta. Hæstv. menntamálaráðherra spottaði og hæddi þá stjórnarandstæðinga sem töldu í einlægni að ekki væri hægt að leysa þessa deilu nema að hjálpa sveitarfélögunum með einhverjum hætti til að bera kostnað af samningum sem kennarar teldu viðunandi. Ég taldi þess vegna að hæstv. forsætisráðherra væri að segja að sú leið væri ekki útilokuð. En það kemur á daginn að hæstv. forsætisráðherra hefur frekar kosið að fara þessa valdbeitingarleið. Þegar ég segi hins vegar að ég telji að með öðrum vinnubrögðum og sérstaklega með annars konar hvatningu af hálfu ríkisstjórnarinnar hefði verið hægt að ná frjálsum samningum þá er ég að vísa til þess að kennarar hafa sagt á undanförnum dögum að það væri mögulegt að fara með málið í gerðardóm með frjálsu samkomulagi beggja aðila sem mundi þá byggjast a.m.k. að verulegu leyti á samningum framhaldsskólakennara sem viðmiði. Og það gladdi mig sannarlega þegar ég sá aðalsamninganefndarmann sveitarfélaganna, Birgi Björn Sigurjónsson, segja í Morgunblaðinu í gær að það væri ekki þvertekið fyrir þetta. Ég taldi sem sagt að ef ríkisstjórnin spilaði t.d. út því korti að hún mundi beita sér fyrir því að tekjuskiptingarnefndin sem er að véla um skiptingu fjármagns milli ríkis og sveitarfélaga lyki störfum hið fyrsta, væri e.t.v. kominn smurningurinn sem þyrfti í þetta gangvirki til þess að saman gengi. Auðvitað horfi ég til þess að hæstv. forsætisráðherra las hér upp úr sinni eigin greinargerð það sem sagt er í 3. gr. frumvarpsins, að það skuli höfð hliðsjón m.a. af kjaraþróun sambærilegra hópa. Ég les þetta svo að þarna sé m.a. verið að segja við hinn væntanlega gerðardóm að hann eigi að hafa hliðsjón af kjaraþróun ekki síst hjá framhaldsskólakennurum. Og þá finnst mér, frú forseti, þegar maður lítur yfir þetta svið, að það hafi vantað óskaplega lítið til þess að þarna væri hægt að læsa saman tannhjólum og ná samningum. En mér finnst að það sem á hafi skort hafi verið skilningur ríkisvaldsins á því að þessir hlutir munu kosta peninga og við verðum bara að gera okkur grein fyrir því. Skólinn og menntakerfið er - ég held að við séum öll sammála um það - besta fjárfestingin til framtíðar. Við foreldrar lítum ekki á skólana sem geymslustað heldur sem stað þar sem verið er að bæta börnin okkar, skólinn er uppeldisstofnun, það er verið að gera þau að betri borgurum og gera þau hæf fyrir samfélagið og fyrir framtíðina. Um það erum við sammála. Því betra menntakerfi sem við búum við því betri einstaklinga fáum við og því betri framtíð fáum við. En við vitum líka að það mun kosta peninga. Ég tel þess vegna, frú forseti, að ríkisstjórnin beri töluverða ábyrgð á þeirri stöðu sem upp er komin. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið hafi verið mjög ósanngjarnt í tekjuskiptingu sinni gagnvart sveitarfélögunum. Ég tel að það séu mörg atriði sem hægt er að vísa til sem rökstuðnings fyrir því að ríkisstjórnin ber þarna ábyrgð. Ég ætla bara í örstuttu máli að hlaupa á þremur. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að þær skattbreytingar sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir fyrir nokkrum missirum leiddu til tekjutaps fyrir sveitarfélögin. Það er hægt að slá á það tekjutap upp á 1,3–1,4 milljarða. Ég rifja það upp að hluti stjórnarandstöðunnar, einstaka maður í stjórnarliðinu, allir þeir sem voru virkir á vettvangi sveitarfélaganna þegar þetta gerðist vöruðu við þessu og sögðu: Þetta mun þýða tekjutap fyrir sveitarfélögin. Og það erum við, löggjafinn að frumkvæði framkvæmdarvaldsins sem samþykkti þessi lög, sem berum ábyrgð. Við hefðum þurft á einhvern hátt að koma til móts við sveitarfélögin. Það stendur út af. Aukin verkefni sem flutt hafa verið til sveitarfélaganna án þess að fjármagn fylgi í svipuðum mæli hafa líka leitt til ákveðinnar gliðnunar. Síðan í þriðja lagi og það sem mér finnst skipta máli og er kannski ekki beinlínis hægt að saka hæstv. ríkisstjórn um að eiga þátt í en hún ætti líka að koma þar til móts við sveitarfélögin, en það eru endurbætur á skólastarfinu. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að íslenski grunnskólinn hefur stórbatnað eftir að hann fór yfir til sveitarfélaganna. Þetta er að verða ákaflega góður hlekkur og liður í menntakerfi okkar og mér finnst að gæði - af því að ég hef átt kost á því að fylgjast með starfi grunnskólans síðustu árin - grunnskólans séu að batna, sérstaklega gæði skólans gagnvart þeim sem þurfa á liðsinni að halda og ýmiss konar nýbreytni eins og þá sem stundum hefur verið farið yfir, skóli án aðgreiningar, skiptir alveg gríðarlega miklu fyrir þá sem ekki geta farið í gegnum kerfið með þeim sama hraða og önnur börn. Þegar við höfum verið að sjá fregnir um að það sé 30% aukning í mannafla grunnskólans eftir þessa yfirfærslu leiða sumir getum að því að það sé dæmi um einhvers konar óráðsíu hjá sveitarfélögum. Nei, frú forseti. Það stafar af þessu aukna liðsinni. Aukin gæði, meiri jöfnuður og betri skóli kostar peninga. Þetta eru aukin samfélagsleg gæði sem samfélagið hlýtur að koma allt að til þess að greiða kostnaðinn, sveitarfélögin með sínum hætti en ríkisvaldið á líka að koma þarna að og virða og meta þetta og láta þess sjá stað í auknum fjárframlögum. Frú forseti. Við erum að ræða frumvarp sem miðar að því að stöðva verkfall grunnskólakennara. En leysir það vandann? Það leysir tímabundinn vanda en leysir það vandann til frambúðar? Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra talar fyrir þessu máli sem illri nauðsyn. En er hann þá kominn í andstöðu við hæstv. menntamálaráðherra? Sem sagði fyrir örfáum dögum, með leyfi forseta, um yfirvofandi lagasetningu: „Við höfum reynslu af slíkri lagasetningu og hún er slæm.“ Síðan bætir hæstv. menntamálaráðherra við: „Hún leysir lítinn vanda og skýtur honum einungis á frest.“ Það er hæstv. menntamálaráðherra sem vegur þennan möguleika og kemst að þeirri niðurstöðu að það sem ríkisstjórnin er að gera núna leysi ekki vandann. Það er hæstv. menntamálaráðherra sem lögum samkvæmt á að sjá um menntun grunnskólabarnanna sem segir: Vandinn fer ekki í burtu. Með þessum gerningi er einungis verið að skjóta honum á frest. Frú forseti. Ungur þingmaður sem situr hjá okkur í dag og er nú starfandi sem formaður menntamálanefndar hefur líka fjallað um þetta. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir segir á heimasíðu sinni síðan í gær, með leyfi forseta: „Afleiðingar lagasetningar geta orðið mjög slæmar. Kennarar verða óánægðir, segja jafnvel upp störfum og við viljum ekki missa góða kennara.“ Síðan segir starfandi formaður menntamálanefndar: „Mórallinn verður ömurlegur og bitnar án efa á nemendum.“ Hv. þm. Dagný Jónsdóttir veit um hvað hún er að tala. Hún er talsmaður flokksins í þessum málum og hún hefur kynnt sér þau og í ræðu um daginn sagði hv. þingmaður, með leyfi forseta, þegar hún ræddi þetta: „Í fyrsta lagi hefur heyrst í umræðunni að margir kennarar munu segja upp störfum ef samningar nást ekki. Við megum ekki við að missa góða kennara.“ Það er hv. þm. Dagný Jónsdóttir sem talar fyrir hönd Framsóknarflokksins sem segir það beinlínis að ef við förum þessa leið munum við missa bestu kennarana. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra: Er það það sem við viljum? Að sjálfsögðu ekki. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir hefur skoðað söguna og hún sagði í ræðu sinni, með leyfi forseta: „Í öðru lagi sýnir reynslan frá árinu 1989 að það tók mörg ár að fá kennara aftur í skólana til starfa. Mórallinn verður slæmur og þetta hefur skaðleg áhrif á nemendur.“ Hæstv. forsætisráðherra kemur hér með þetta frumvarp og það eru menn hans, hæstv. menntamálaráðherra og hans ungi og upprennandi talsmaður í menntamálum sem fella þessa dóma. Það er ekki ég sem geri það. Það er ekki formaður Samfylkingarinnar. Það er hans eigið lið sem segir að þessi aðferð sé eins og að pissa í skóinn sinn. Hún fresti vandanum en mönnum kólnar snöggt aftur og þetta getur leitt til þess, segja þessir hv. þingmenn og ráðherrar ríkisstjórnarinnar, að bestu kennararnir fari úr skólanum og það gæti tekið mörg ár að skólastarfið nái aftur sömu gæðum. Þetta er það sem við horfumst í augu við og þess vegna, frú forseti, lýsi ég ábyrgð á hendur ríkisstjórninni fyrir að koma á því ástandi sem hæstv. menntamálaráðherra hefur sagt að leysi engan vanda, sem hv. starfandi formaður menntamálanefndar segir að búi til ömurlegan móral, segir að leiði til landauðnar í stéttinni. Þetta hefði hæstv. forsætisráðherra kannski átt að skoða áður en hann byrjaði þessa vegferð alla. Frú forseti. Ég ítreka það sem ég sagði að ég tel að í grundvallaratriðum eigi ekki að leysa verkföll með lagasetningu. Ég tel að í grundvallaratriðum hafi ríkisstjórninni orðið á alvarleg mistök bæði í aðdraganda þessa máls og ekki síður þegar greidd voru atkvæði um miðlunartillöguna. Ég tel að ef ríkisstjórnin hefði sýnt sanngirni í samskiptum sínum við sveitarfélögin þyrftum við ekki að vera í þessari stöðu í dag. Við skulum ekki gleyma því að það sem hæstv. forsætisráðherra er að gefa undir fótinn með í frumvarpinu, samanburðurinn við framhaldsskólakennara, er nákvæmlega það sem hefur verið drifkrafturinn í þessari deilu. Það var ríkið sjálft sem bjó til þetta fordæmi. Það var ríkið sjálft sem gerði samninga við framhaldsskólakennara 1996 þegar grunnskólinn var fluttur í ágúst yfir til sveitarfélaganna. Þá var jöfn staða milli framhaldsskólakennara og grunnskólakennara og það er ekki með nokkurri sanngirni hægt að áfellast kennara fyrir að vilja ná aftur þeirri stöðu. Það er ekki hægt. Ég er þeirrar skoðunar að framhaldsskólakennari með tiltekna menntun - ég ætla að orða þetta öðruvísi, frú forseti. Grunnskólakennari með ákveðna menntun á að hafa sömu laun og framhaldsskólakennari með sömu menntun. Þegar Þyrnirós ríkisstjórnarinnar vaknaði af svefni sínum, hvað blasti þá við henni? Hún horfði yfir menntakerfið og komst að niðurstöðu sem hún tjáði svo í sjónvarpsþætti í gær að mikill munur væri á stöðu grunnskólakennara og framhaldsskólakennara og þess vegna væri ekki hægt að vinna að því að þeir fengju sömu laun. Til að sýna hvað allt rekur sig hvað á annars horn hjá hæstv. ríkisstjórn vil ég upplýsa þingheim um að þetta er sami hæstv. menntamálaráðherra og ætlar að stytta framhaldsskólann - með hverju? Með því að færa hluta af honum niður í grunnskólann. Þá er ekki munur á grunnskólakennurum og framhaldsskólakennurum. Viðhorf af þessu tagi, frú forseti, skilningsskortur af þessu tagi hjá þeim ráðherra sem á að bera ábyrgð á menntakerfinu segir allt sem segja þarf um skilning ríkisstjórnarinnar á högum menntunar í landinu og sérstaklega á högum kennara.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi lýsa ánægju minni með hvað hv. þm. Össur Skarphéðinsson les heimasíðu mína með mikilli athygli. En það er rétt, hann kom inn á afleiðingar verkfalls sem ég hef tíundað bæði í umræðu og í skrifum og ég stend fullkomlega við þau skrif mín. Það efast enginn um afleiðingar þessa verkfalls. En hvað er hægt að gera í stöðunni? Ég sagði t.d. í máli mínu á þingi að lagasetning væri algert neyðarúrræði. Er ekki komin upp sú staða að neyð er í þjóðfélaginu? Það er a.m.k. álit mitt. Ég held að ef við berum saman hugsanlegar afleiðingar þessarar lagasetningar og hvaða áhrif verkfallið hefur á börnin í landinu þá tel ég að við séum að gera rétt. Við getum ekki horft upp á börnin ganga um og vera án þess að geta farið í skóla. Lögum samkvæmt ber þeim að vera í skólum og ég vil ítreka það að að baki þessari lagasetningu liggur gríðarlega erfið ákvörðun. Það er ekki gaman fyrir okkur að taka þátt í að setja slík lög en það er enginn góður kostur í stöðunni. Ég held að við verðum að horfast í augu við t.d. það sem umboðsmaður barna hefur lýst yfir, þ.e. þungum áhyggjum af stöðu mála og horfum í deilunni og ég held að við getum ekki horft fram hjá þessum óskum lengur.

Herra minn trúr, ég held ekki að nokkur maður hafi gaman af því að taka þátt í þessari lagasetningu. Það er fjarri mér að ætla að ríkisstjórnin telji að þetta sé gott mál, fjarri mér. Að því er varðar lestur minn á heimasíðu hv. þingmanns er ég reglulegur lesandi hennar og fylgist mjög vel með ferðum hennar um landið og kjördæmi hennar og hugsunum. Þess vegna er ég svo hissa á þessari þróun mála vegna þess að ég tel að ef t.d. formaður Framsóknarflokksins fylgdist jafnvel með hugrenningum og hugmyndum talsmanns flokksins í menntamálum og ég hefði hann kannski fyrir lifandis löngu spyrnt við fótum og hugsað: Er ég á réttri leið? Ég tel bara út frá lestri heimasíðu og þeirra skoðana sem hv. þm. Dagný Jónsdóttir tjáir þar hefðu framsóknarmenn sem lesa þá síðu reglulega fyrir löngu átt að komast að þeirri niðurstöðu að formaður Framsóknarflokksins og ríkisstjórnin öll væri á rangri leið. Það er auðvitað sláandi að talsmaður Framsóknarflokksins sem ábyggilega á eftir að gegna háum embættum fyrir þann flokk einhvern tíma í framtíðinni á þessu sviði skuli segja um þessa lagasetningu að kennarar verði óánægðir, muni segja upp störfum, við munum missa góða kennara, mórallinn verði ömurlegur, lagasetningin bitni á nemendum, reynslan frá 1989 sýni að tekið hafi mörg ár að fá kennara aftur inn í skólann. Formaður Samfylkingarinnar hafði ekki einu sinni hugmyndaflug eða þekkingu til að komast svona snilldarlega að orði um afleiðingar þessarar lagasetningar. Ég les þetta beint upp úr skrifum hv. þingmanns sem svipti hulu frá augum mínum. Hugsanlega hefði sama hula svipst frá augum hæstv. forsætisráðherra hefði hann haft fyrir því að fylgjast með þróun þessa unga þingmanns síns. Ég tel að enginn hafi orðað þetta jafnsnilldarlega og talsmaður Framsóknarflokksins í menntamálum.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé kannski ekki alveg augnablikið til að vera með - ég ætla að vera varkár í orðalagi en mér finnst þetta ekki vera augnablikið til að fara hér með svona ákveðna hæðni. Ég held að það sé alveg ljóst að við erum á mjög erfiðu augnabliki í þingstörfum og til að upplýsa hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur þingflokkur Framsóknarflokksins margoft rætt stöðuna í þessari kjaradeilu og að sjálfsögðu vita allir af því hvernig umræðan er. Ég verð að segja að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur aldeilis verið með lokuð augun ef hann hefur ekki gert sér grein fyrir því að þetta geti orðið hugsanlegar afleiðingar verkfalls. Ég held að það sé ekkert skemmtilegt fyrir kennara að fá á sig lög og að engir samningar hafi náðst og ég skil ósköp vel að einhverjir muni segja upp störfum. Eins og hv. þingmaður sagði áðan fara menn ekki út í verkfall nema staðan sé ekki góð. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar en vil ítreka það hér að umræðan hefur svo sannarlega farið fram og ekkert nýtt sem kemur fram í máli hv. þingmanns.

Frú forseti. Hv. þingmaður má ekki misskilja mig. Ég er ekki að hæða hana. Hinu er ekki að neita að mér auðvitað blæðir í augum að ekki skulu fleiri forustumenn stjórnmálaflokka og þeir sem vinna fyrir þingið á sviði menntamála fylgjast jafngrannt með þessu og ég hef gert. Ég hef auðvitað lesið það sem hv. þingmaður hefur skrifað og ég hef hlustað á ræður hennar hér í salnum. Hv. þingmaður verður þá bara að virða mér það til vorkunnar þó að ég viðurkenni alveg einlæglega að ég fór í smiðju til hennar með ákveðna hluti. Ég skildi þetta betur eftir að hafa lesið ...

Gott að blindur maður fékk sýn.

Það kemur að því að jafnvel haltir munu ganga, frú forseti. En það var ekki fyrr en ég hafði lesið lýsingu hennar á því hvað gerðist 1989 sem það rann alveg upp fyrir mér í hvílíkt óefni gæti stefnt ef ríkisstjórnin héldi þennan slóða á enda. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar að menn hefðu getað séð fyrir þá niðurstöðu, það er rétt hjá hv. þingmanni. En það var vissulega bent á þetta m.a. af mér og hv. þm. Pétri Bjarnasyni sem tók þetta upp til umræðu utan dagskrár. Þá var bent á að ef ríkisstjórnin gripi ekki til aðgerða gæti það stefnt ekki bara stéttinni í voða heldur líka menntun barnanna. Ég hafði uppi stór orð um svefndrungann sem hæstv. menntamálaráðherra var haldin meðan á þessu stóð en nú hefur hún sem betur fer vaknað. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir hefur verið vakandi allan tímann en mér sýnist sem þeir sem eldri eru og reyndari í flokki hennar, ekki bara formaður heldur líka varaformaðurinn, hafi sofið fasta svefni og séu jafnvel enn í þeim drunga.

Hæstv. forseti. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er andvígur frumvarpinu. Við erum einhuga í andstöðu okkar við lagafrumvarpið og höfum bent á aðrar heillavænlegri leiðir til lausnar þeirri alvarlegu deilu sem þjóðin stendur frammi fyrir. Þjóðin, ekki bara kennarar eða börnin. Ríkisstjórnin hefur neitað að axla ábyrgð í þessu alvarlega máli og beitir núna fyrir sig börnunum, það sé komin upp svo alvarleg staða að hún eigi ekki annarra kosta völ en að setja lög á verkfallið. Þetta er ekki stórmannlegt og hér er ekki komið fram af þeirri ábyrgð sem hægt er að ætlast til að ríkisstjórn sýni við svo alvarlegar aðstæður. Eftir því sem ég hugleiði málið betur því verri finnst mér sú niðurstaða sem ríkisstjórnin hefur komist að. Ég ætla ekki að gera lítið úr vandanum fyrir börnin eða fyrir 4.500 kennara, 4.500 heimili sem staðið hafa í erfiðri kjarabaráttu og verið launalaus í sjö vikur. Nú fær þetta fólk kaldar kveðjur frá ríkisstjórn Íslands. Það er sent heim með lögum bótalaust. Ekki nóg með það, það er bannað með lögum að bæta fólkinu þann skaða sem kergja og þvergirðingsháttur viðsemjandans hefur valdið því í þessu langa og stranga verkfalli, því í lagafrumvarpinu segir að ákvarðanir gerðardóms skuli vera bindandi sem kjarasamningur á milli aðila frá og með 15. desember. Ég minni á að í miðlunartillögu sáttasemjara var kveðið á um sérstakar bætur vegna launaleysis í langan tíma. Nú er það bannað með lögum. Fólkið er sent heim bótalaust. Ekki nóg með það, sett er ól um háls þess og það reyrt við samningaborðið til 15. desember til að horfast í augu við viðsemjandann. Er það ekki gott? Er það ekki það sem menn vildu? Vilja menn ekki leysa málin með samningum? Jú, en ekki eftir að fólk hefur verið svipt því vopni sem það á lögum samkvæmt og samkvæmt hefð og samkvæmt vinnureglum í lýðræðisþjóðfélagi. Það er svipt verkfallsvopninu en skipað að setjast til málamynda að samningaborði fram í miðjan desember. Þetta er til málamynda. Gerðardómurinn á að komast að niðurstöðu fyrir lok marsmánaðar. En það á ekki að greiða út hugsanlegan ávinning eða hugsanlegar kjarabætur fyrr en mánuði síðar. Þá hafa kennarar verið samningslausir í 13 mánuði. Og í lok skólaársins, takið eftir því, þá á niðurstaðan fyrst að liggja fyrir. Var verið að tala um sanngirni? Var verið að tala um að koma fram af sanngirni við kennara? Finnst mönnum þetta vera sanngjörn málsmeðferð? Nei. Þetta er ósanngjörn málsmeðferð. Þar fyrir utan á ekki að skipa kjörum með lögum. Það á að leysa málin með samningum. Nú á Hæstiréttur, eða fulltrúar skipaðir á hans vegum, að ákvarða launin. Við höfum reynslu af því frá fyrri tíð þegar opinberir starfsmenn bjuggu við Kjaradóm. Var hann góður? Já, fyrir suma. Fyrir þá sem stóðu efst í launakerfinu, í kjarakerfinu. Hann hugsaði vel um sína en var afleitur fyrir hinar fjölmennu launastéttir á borð við kennara og sjúkraliða. Ætla menn að byggja einhver viðmið inn í lög um kjörin? Kjarakerfið á að vera sveigjanlegt og þar eiga niðurstöður að ráðast við samningaborð. Einum finnst menntun skipta mestu máli, öðrum peningaleg ábyrgð. Einn kann að benda á að það sem mestu máli skipti sé að hlynna að ósjálfbjarga alzheimersjúklingi. Það má telja upp fleiri stéttir og fleiri viðmið, það er ekkert rétt né algilt. Kjarakerfið á að vera fljótandi og taka mið af mismunandi viðhorfum í frjálsum samningum. En hvernig vildum við þá leysa málin? Það er enginn að segja að deilan sé ekki alvarleg, að hún sé ekki í hnút, að hún sé ekki komin í fastan rembihnút. Vinstri hreyfingin – grænt framboð, þingflokkur okkar, lagði fram ákveðnar tillögur til lausnar vandanum. Þegar menn standa frammi fyrir vandamáli ber þeim fyrst að greina vandann og í ljósi þeirrar greiningar og í framhaldi hennar að finna lausnina. Sá vandi sem menn standa frammi fyrir er að sveitarfélögin í landinu eru að semja saman undir regnhlíf launanefndar. Sveitarfélög á Íslandi eru mjög misjafnlega í stakk búin til að ganga til slíkra samninga. Sum hafa næg fjárráð, önnur ekki. Þetta er staðreynd sem ber að horfast í augu við. Þess vegna lögðum við til að ríkisstjórnin félli frá áformum sínum um skattalækkanir en réðist í skattkerfisbreytingar til að bæta og styrkja fjárhagslega stöðu sveitarfélaganna og gera þeim þannig kleift að ganga til samninga við kennara og aðra starfsmenn sína. Þetta er raunhæf lausn. Liggur hún á borðinu núna? Hún gæti legið á borðinu, með yfirlýsingu af hálfu ríkisstjórnarinnar, núna, og á grundvelli slíkrar yfirlýsingar væri hægt að leysa málið. Þannig hefur Vinstri hreyfingin – grænt framboð sýnt ábyrgð í málinu og lagt fram tillögu að lausn til frambúðar. Í greinargerð með frumvarpinu segir að ríkisstjórnin hafi lagt áherslu á mikilvægi þess að fylgja aðhaldssamri efnahagsstefnu til að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu. Hverjum er sýnt aðhald? Gagnvart hverjum er verið að sýna aðhald? Stórefnafólki, auðjöfrum, sem telja tekjur sínar í milljónatugum, hundruðum milljóna, jafnvel milljörðum. Sá mannskapur er lagður í bómull, það er ívilnað gagnvart honum. Við þurfum ekki að líta upp í þær kjarahæðir, við þurfum ekki annað en að horfa til hins venjulega stórjeppaeiganda, okkar sjálfra, fólksins í þessum sal. Hverjar eru kröfur kennara sem þarf að beita aðhaldi og skipa heim bótalausu eftir sjö vikna verkfall? Hverjar eru kröfurnar? Þess er krafist að 30 ára einstaklingur sem er kominn á vinnustað eftir margra ára nám fari í 230 þús. kr., ekki núna, ekki á árinu 2004, ekki 2005, ekki 2006 - á árinu 2007. Þetta er fólkið sem ríkisstjórnarbekkurinn ætlar að beita aðhaldi og senda heim bótalaust eftir sjö vikna verkfall og banna með lögum að því verði bættur skaðinn fyrir kergju og þvergirðingshátt viðsemjenda. Var verið að tala um sanngirni? Var verið að tala um að menn ættu að sýna sanngirni? Þar fyrir utan, frú forseti, er ekki verið að bjóða upp á neina lausn. Það er verið að skjóta alvarlegum vanda á frest. Ég ítreka fyrri mótmæli þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs við þessu makalausa frumvarpi og þessum makalausu vinnubrögðum.

Frú forseti. Samkvæmt svari frá hæstv. fjármálaráðherra til mín hefðu 16,3% hækkun dagvinnulauna grunnskólakennara þýtt aukningu skuldbindinga ríkissjóðs um 9–10 milljarða, þ.e. um 2,5 millj. kr. á hvern einasta starfandi kennara. Spurning mín til hv. þingmanns er: Hvernig líst honum á það tilboð frá ríkisstjórninni, að kennarar fái kröfum sínum fullnægt að fullu, 35% launahækkun, gegn því að tryggja sig hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga eða öðrum lífeyrissjóði sem ekki er með ríkisábyrgð? Þá eru þeir komnir með sambærileg laun og þeir miða við og sambærileg lífeyrisréttindi. Þetta yrði miklu ódýrara fyrir ríkissjóð. Hann gæti borgað mismuninn á þessum 16% og 35% til sveitarfélaganna. Hvernig líst hv. þingmanni á slíkt?

Hæstv. forseti. Væri það góð hugmynd fyrir svangan hund að éta á sér skottið? Ég held ekki. Hv. þm. er ekki að bjóða upp á neinar kjarabætur. Hann er að bjóða upp á tilfærslur og hann er að bjóða upp á skerðingu á lífeyrisréttindum. Ég held að menn eigi að tala varlega um lífeyrisréttindi í þessum sal. 
            

Forseti biður gesti á áheyrendapöllum að trufla ekki þingfundinn.

Frú forseti. Það er undarlegt að líkja kennurum við svangan hund. Ég tel að kennarar séu ekki svangir hundar og þurfi ekki að éta skottið á sér. Málið er að þau lífeyrisréttindi sem almenningur í landinu býr við, sem grundvallast á 10% iðgjaldi, eru þau lífeyrisréttindi sem hv. þm. kallar að hundurinn eigi að éta skottið á sér. Það eru þau lífeyrisréttindi sem allir félagsmenn í ASÍ búa við. Af hverju skyldu ekki opinberir starfsmenn og kennarar sem eru að bera sig saman við þetta sama fólk í launum njóta sömu lífeyrisréttinda? Ef menn vilja fá sömu laun þá fái þeir líka sömu kjör. Ég legg til að menn skoði þessa leið í alvöru, menn skoði það í alvöru að bjóða kennurum að velja á milli 15% launahækkunar og vera með gömlu góðu lífeyrisréttindin eða 35% launahækkunar - eins og kennarar kröfðust - en lífeyrisréttindi eins og meginhluti landsmanna, þ.e. félagsmenn í ASÍ, býr við.

Hæstv. forseti. Án þess að ég vilji nokkuð fullyrða um það man ég ekki betur en að hv. þm. Pétur H. Blöndal hafi greitt atkvæði með lífeyrisfrumvarpi ríkisstjórnarinnar á sínum tíma. Hann á að tala varlega um lífeyrismál. Hins vegar er alltaf fróðlegt að hlusta á talsmann Sjálfstæðisflokksins í kjara- og tryggingamálum opna sig fyrir þjóðinni. Eitt vil ég segja: Kennarar eru almenningur í þessu landi.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka fram að Frjálslyndi flokkurinn hefur ávallt verið á móti lagasetningum á kjaradeilur. Við börðumst á sínum tíma hatrammlega gegn því að lög yrðu sett á sjómenn eftir að þeir höfðu verið í verkfalli og við erum andvíg því að lög verði sett á kennara núna. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hlýtur að bera þunga ábyrgð í þessu máli. Þetta verkfall sem nú hefur varað í átta vikur kom engum á óvart. Kjarasamningar kennara höfðu verið lausir frá 1. apríl. Síðan eru liðnir rúmir sjö mánuðir og enn sér ekki fyrir endann á deilunni. Ríkisstjórnin hefur á undanförnum vikum minnt á mann sem sefur þungum svefni, eins og bent hefur verið á í fyrri ræðum. Hún hefur minnt á mann sem upplifir martraðir en hann getur ekki vaknað. Nú reynir ríkisstjórnin að rífa sig á fætur í þessu máli og kemur fram með þetta frumvarp eftir að martröðin hefur breiðst út úr sæng stjórnarinnar yfir þjóðfélagið allt. Ástandið eins og það er í dag í þjóðfélaginu er að sjálfsögðu grafalvarlegt. Við erum öll sammála um það. En enn og aftur hlýtur ríkisstjórnin að bera hér töluvert mikla ábyrgð. Ég sé í sjálfu sér enga ástæðu til að setja á langar ræður í dag. Við höfum þessa staðreynd fyrir framan okkur, frumvarp til laga um kjaramál kennara og skólastjórnenda í grunnskólum og ég tel að ekkert fái komið í veg fyrir að þetta frumvarp verði afgreitt sem lög héðan frá hinu háa Alþingi þannig að skólar hefjist aftur á mánudaginn. Ég hygg þó, virðulegi forseti, að öll sú atburðarás sem við höfum upplifað á undanförnum mánuðum hljóti að verða til þess að við stjórnmálamenn sem sitjum á hinu háa Alþingi, ríkisstjórnarflokkarnir og stjórnarandstaðan, tökum núna vandaða umræðu og förum jafnvel út í lagasetningar til að koma í veg fyrir að svona stórslys endurtaki sig. Svona slys mega aldrei verða aftur, að 45 þúsund grunnskólabörn séu í reiðileysi vikum saman, að 4.500 fjölskyldur kennara þurfi að lifa við verkfallsástand í tvo mánuði. Þetta má ekki gerast aftur. Við í þingflokki Frjálslynda flokksins höfum farið yfir þetta frumvarp. Við erum ekki alls kostar sátt við það, langt í frá eins og ég nefndi í upphafi máls míns. Mér finnst að hér ættu að verða ákveðnar breytingar, t.d. að kennurum yrði bættur sá skaði sem þeir hafa orðið fyrir í verkfallinu, þ.e. að hugsanlegar kjarabætur þeirra verði ekki frá 15. desember eins og hér er kveðið á um heldur að þær nái framar í tímann. Ég vil nota tíma minn til að vekja athygli á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur sem við í Frjálslynda flokknum höfum lagt fram. Það gengur út á að ef kjarasamningar hafa verið lausir lengur en sex mánuði og það semst í kjaradeilu skulu kjarabæturnar verða afturvirkar. Þetta fer eftir því hversu lengi samningarnir hafa verið lausir fram yfir sex mánuði, þ.e. hálft ár. Þetta hefur ítrekað gerst í þjóðfélagi okkar á undanförnum árum. Stórir hópar fólks hafa verið án kjarasamninga mánuðum saman. Ég minni á sjómenn og núna höfum við dæmið um kennarana. Ef frumvarp okkar hefði verið orðið að lögum í dag og ef það hefði verið samið í deilu kennara núna hefðu kjarabætur kennara sjálfkrafa náð til 1. maí á þessu ári. Ég vildi bara nota tækifærið, frú forseti, til að nefna þetta. Ég vil að lokum ítreka að við í Frjálslynda flokknum erum alfarið andvíg lagasetningum á kjaradeilur, alveg sama hvaða kjaradeilur um er að ræða. Við höfum ákveðið að við munum sitja hjá við afgreiðslu þessa frumvarps héðan frá hinu háa Alþingi og við vísum ábyrgðinni á þessum gjörningi alfarið á hendur ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Það er rétt sem hefur komið fram í umræðunni að í upphafi þessarar viku vorum við að ræða einmitt þetta alvarlega mál, kjaradeilu kennara og sveitarfélaga. Þar sagði ég m.a. í utandagskrárumræðu, með leyfi forseta: „Lagasetning þar sem gripið er með beinum hætti inn í kjaradeilu hlýtur hins vegar ávallt að mínu mati að vera neyðarúrræði. Við höfum reynslu af slíkri lagasetningu og hún er slæm. Hún leysir lítinn vanda og skýtur honum einungis á frest, líkt og báðir deiluaðilar hafa þegar bent á. Lagasetning er því að mínu mati þrautalending.“ Þetta sagði ég á þriðjudaginn, og við þessi orð stend ég. Lagasetning er algjör þrautalending, hún er algjört neyðarúrræði þegar verið er að skipta sér af kjaradeilum milli kennara og sveitarfélaga eða annarra deiluaðila í kjaramálum í landinu. Við höfum haft vonda reynslu af afskiptum ríkisvaldsins þegar svo er. Hvað hefur síðan gerst? Á miðvikudaginn var fundur í húsakynnum ríkissáttasemjara og eftir þann fund var öllum ljóst að kennarar og sveitarfélög mundu ekki ná saman á næstu vikum. Lögum samkvæmt boðar ríkissáttasemjari deiluaðila ekki á sinn fund fyrr en eftir tvær vikur og það er alveg ljóst að á þeim tíma munu deiluaðilar ekki ná saman, jafnvel ekki eftir fjórar og jafnvel ekki eftir sex vikur. Það er líka ljóst eftir samræður okkar ráðherra í ríkisstjórn við ágæta forustu launanefndar sveitarfélaga, Kennarasambandsins og Skólastjórafélagsins að í raun og veru er allt upp í loft í þessari kjaradeilu. Það er frekar þannig að deiluaðilar séu að fjarlægjast hvorir aðra en að nálgast. Það er líka haft eftir ríkissáttasemjara að bilið sé mjög breitt og að í rauninni sé ekkert hægt að gera. Sjálfir hafa forustumenn kennara m.a. bent á að gerðardómsleiðin væri þeim hugnanleg á ákveðnum forsendum. Jafnframt heyrði ég m.a. formann grunnskólakennara segja í fréttum Ríkisútvarpsins í morgun að þetta væri illskásta leiðin úr því sem komið væri. Okkur öllum sem erum í þessum sal er ljóst, fjölskyldunum en ekki síst deiluaðilum, að staðan er afar erfið. Að mínu mati er komin upp ákveðin neyð sem réttlætir þá leið sem við erum að fara í dag og það frumvarp sem við erum að ræða hér. Með því verður bundinn endi á þetta verkfall sem hefur lamað starfsemi íslenskra grunnskóla á undanförnum tveimur mánuðum. Þetta er eins og ég gat um áðan engan veginn ákjósanleg niðurstaða en að mínu mati er þetta illskásta leiðin í stöðunni. Þetta er neyðarúrræði, það er neyðarástand. Menn hafa verið að reyna að benda á aðrar leiðir. Menn hafa talað um að setja meira fjármagn í þessa kjaradeilu. Fyrir það fyrsta er enginn samhljómur á milli þess sem þingmenn hafa sagt, til að mynda þingmenn Samfylkingarinnar í þessum sal og talsmenn Samfylkingarinnar í sveitarstjórnarmálum. Fjárhagsmálefni ríkis og sveitarfélaga eru alltaf uppi á borðum. Þau eru alltaf til umræðu á milli ríkis og sveitarfélaga. Þeim verður ekki blandað inn í einstakar kjaradeilur, það verður ekki gert þannig. Ég vil líka minna á það að einn hv. þm. Samfylkingarinnar, öflugur talsmaður hennar í menntamálum, hefur m.a. sagt að samningur sá sem sveitarfélögin gerðu á sínum tíma við ríkið um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna hafi verið einn besti samningur sem sveitarfélögin hafa gert við ríkið. Það er skiljanlegt því að þetta er þjónusta sem er vel til þess fallin að heyra undir sveitarfélögin. Grunnskólinn hefur vaxið og dafnað í sátt og samvinnu við þá íbúa sveitarfélaganna sem þar eru hverju sinni og líka í samvinnu við ríkið. Ríkið hefur ekki staðið að lagabreytingum á grunnskólalöggjöfinni nema í samvinnu og sátt við sveitarfélögin og í samvinnu við Kennarasambandið. Ég vil einnig geta þess, frú forseti, að ég hef velt því fyrir mér að ef það eitt gæti leyst vandamálið að setja fjármagn inn í kjaradeiluna, hvað þá með næstu kjaradeilu sem bíður okkar? Það eru leikskólakennarar. Þeir hafa eðlilega sagt - og maður skilur þá kröfu - að þeir vilji miða sig við þá samninga sem grunnskólakennarar koma til með að gera við sveitarfélögin. Ég hef ekki enn þá heyrt einn einasta stjórnarandstæðing benda á hvaða launþegar í landinu það eru sem mega síðan ekki miða sig við þennan samning. Það hefur ekki enn þá komið fram. Eins og við þekkjum öll er neyðin í samfélaginu mjög mikil og kemur fram á mörgum stöðum. Mér skilst að til að mynda hafi hringingum í neyðarnúmer Rauða kross Íslands fjölgað úr 1.000 í 1.400 í október og það er ljóst að drjúgur hluti þessarar aukningar er m.a. vegna verkfallsins. Það er m.a. þess vegna sem við höfum ákveðið að leggja fram þetta frumvarp, við getum ekki lengur horft upp á það að 45 þúsund grunnskólabörn geti ekki gengið í skóla. Þetta verkfall hefur verið afar erfitt fyrir sveitarfélögin en ekki síst fyrir kennarana. Það er líka mjög eðlilegt að kennarar hafi verið háværir í þessari deilu. Það er eðlilegt og það eiga allir að skilja, við öll hér í þessum sal. Við eigum líka að skilja að þeir ætlist til þess að þeir hafi mannsæmandi laun. Hvort sem það er á tyllidögum eða í þessum sal, oft, þegar við ræðum málefni menntamála, málefni skólakerfisins sem er svo mikilvægt fyrir okkur, er það lykilatriði að við séum með góða kennara. Þá skiptir máli að þeir séu með mannsæmandi laun. Eftir að hafa fylgst náið með þessari deilu vil ég meina að við verðum að fara að hugsa upp á nýtt og huga að nýjum leiðum þegar kemur að samningamálum kennara, annars vegar með það að markmiði að aldrei verði aftur verkföll í skólum landsins og hins vegar að við getum fundið leiðir sem við getum öll sammælst um til að kennarar verði með mannsæmandi laun, þannig laun að við getum haldið besta fólkinu í skólunum við kennslu. Þetta er gríðarlega þýðingarmikið atriði. Við getum öll verið vitur eftir á en það er engu að síður tími til kominn að við hugsum um það hvaða afleiðingar þetta allt hefur í för með sér. Ég sagði áðan og vitna nú aftur í orð mín frá upphafi vikunnar að sú leið sem við erum að fara hér í dag skýtur einungis vandanum á frest. Það er rétt. Við verðum öll að axla þá ábyrgð, ríki, sveitarfélög, foreldrar, kennarar, við öll sem komum að þessum málum. Við verðum að huga að því hvernig við ætlum að leysa málin til frambúðar. Á árum áður lenti ég sjálf í því á skólagöngu minni að kennarar, og ekki bara kennarar heldur fleiri, fóru í verkfall. Ýmsar stéttir fóru í verkfall, það var segin saga og það var eðlilegt. Verkalýðurinn í þessu landi hefur barist fyrir því að fá verkfallsréttinn og því er ekki óeðlilegt að menn grípi til verkfallsvopnsins þegar engin önnur úrræði gefast. En að mínu mati, miðað við þá þróun og uppbyggingu á skólastarfi sem við höfum staðið fyrir á undanförnum árum, miðað við þá miklu þýðingu sem skólastarfið hefur í samfélaginu - og ég vil meina að skólastarfið hafi aldrei haft jafnmikla þýðingu fyrir samfélag okkar, fyrir fjölskyldurnar og fyrir einstaklingana í landinu og núna - verðum við að finna nýjar leiðir til að koma kjaramálum kennara í almennilegt horf. Ég vil leggja mitt af mörkum til þess að svo verði til frambúðar. Það er nauðsynlegt fyrir okkur öll. Ég vona að við getum að þessu öllu saman loknu sest niður og talað saman einlægt og heiðarlega um það hvernig við ætlum að gera þetta, sammælst um að finna úrræði til að fá besta fólkið inn í skólana og halda því þar. Við þurfum á því að halda, við þurfum á okkar allra besta fólki að halda í skólakerfinu og til þess þarf laun. Um leið og við segjum þetta erum við líka að fara fram á að ekki verði verkföll í skólunum, að ekki verði verkföll sem leiði til þess að börnin okkar sitji heima eða séu annars staðar í samfélaginu í reiðileysi. Mér finnst miður að hafa heyrt um þessa fjölgun á hringingum í neyðarnúmer Rauða kross Íslands. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri að svo stöddu. Eins og ég hef getið um hef ég þegar hafið undirbúning að því í ráðuneytinu hvernig við komum til móts við þá lagaskyldu sem er 170 dagar í skóla fyrir börnin. Við munum að sjálfsögðu gera það í samvinnu við sveitarfélögin og kennara. Við höfum í ráðuneytinu þegar haft samband við fræðsludeild Sambands íslenskra sveitarfélaga um það hvernig við munum huga að því og fylgja því eftir hvernig sveitarfélögin, sem þó eflaust gera það á einhvern mismunandi hátt, munu reyna að koma eins og þau geta til móts við börnin og uppfylla rétt þeirra til menntunar. Meðal annars hefur ekki verið gripið inn í þessa deilu fyrr af því að við vitum, þó að oft sé erfitt að standa frammi fyrir slíku þegar kemur að jafnmikilvægum málaflokki og menntamálin eru, að umboðsmaður barna hefur ályktað sem svo að réttur kennara, reyndar réttur allra sem hafa rétt til að fara í verkfall, er mjög sterkur og mjög ríkur og við eigum að virða hann. Baráttan er áralöng sem hefur orðið til þess að rétturinn er viðurkenndur eftir okkar lýðræðislegu leikreglum í samfélaginu og viðurkenndur líka af alþjóðasamningum. Engu að síður er erfitt að sjá þann rétt vera ríkari en rétt barna okkar til skólagöngu. Þannig er það samt, þannig eru leikreglurnar sem við höfum komið okkur saman um og við verðum að virða þær. Nú er svo komið að ekki verður lengur búið við það ástand sem hefur ríkt í samfélaginu undanfarnar sjö vikur. Það var bersýnilega ljóst af samræðum okkar ráðherra við deiluaðila í gær, eins og ég gat um áðan. Málið er í kirfilegum hnút og það verður að höggva á hann. Við verðum að koma börnunum okkar inn í skólann og við verðum síðan, eins og ég gat um áðan, að taka höndum saman og gera upp við okkur hvernig við ætlum að koma í veg fyrir svona aftur. Við erum öll búin að tala um það hér, og ég ítreka það aftur, að við viljum sterkt og öflugt menntakerfi. Það er nauðsynlegt fyrir okkur öll, sérstaklega líka í hinni harðnandi samkeppni við alþjóðasamfélagið. Við sjáum að velferð allra eykst í samfélaginu þegar menntakerfið nær að blómstra. Það er einn af stóru þáttunum í því að kaupmáttur og hagvöxtur hefur verið þetta mikill á undanförnum árum að mínu mati, þessi almenni stöðugleiki í samfélaginu, af því að við búum við gott og stöndugt menntakerfi með gott starfsfólk. Þess vegna vona ég að við getum eftir einhvern tíma sest niður og rætt þetta opinskátt. Ég býð að því borði því fólki sem hlut á að máli.

Frú forseti. Þetta var hjartnæm ræða hjá hæstv. ráðherra. Hún býður öllum að borðinu til þess að útdeila þeim verði sem þar er til ráðstöfunar. Það er í fyrsta skipti sem hún segir þetta. Hæstv. ráðherra hefur hingað til talað niður til kennara, talað með þeim hætti að það eigi ekki að setja meiri peninga í að reyna að leysa þessa deilu. Nú kemur hún allt í einu, þegar allt er í hnút, auðmjúk, og vill semja. Hún vildi það ekki fyrr en núna þegar verið er að leysa þetta með lögum. Frú forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Stendur hún á þeim ummælum sem hún viðhafði í sjónvarpi í gær, að ekki ætti að greiða grunnskólakennurum hið sama og framhaldsskólakennurum? Er hún þeirrar skoðunar? Hún sagði að staða þeirra væri svo ólík að það væri ekki hægt. Í öðru lagi: Er hún enn þeirrar skoðunar sem hún var á þriðjudaginn, að reynsla af lagasetningu væri slæm, leysti engan vanda og skyti honum einungis á frest?

Frú forseti. Það er eftirtektarvert að hv. þm. spyr mig um hluti sem ég hélt að ég hefði margsagt í fyrri ræðu minni. Ég sagði að þessi leið frestaði einungis vandanum. Þess vegna var ég að tala um í framhaldinu af því hvernig við ætlum síðan að leysa vandann til frambúðar. Eru menn búnir að gleyma hvernig málefnum hefur verið hagað milli sjómanna og útvegsmanna? Í tíu heil ár, af því að menn reyndu ekki að vinna á þeim vanda. Ég vil ekki sjá slíkan vanda í menntakerfi landsmanna í tíu ár. Þess vegna er skylda okkar að reyna að koma að því borði. Það var eftirtektarvert líka að hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók ekkert í þá hugmynd mína að reyna að koma í veg fyrir að svona gerist aftur. Hann minntist ekki einu orði á það.

Frú forseti. Get ég fengið svar við þessari spurningu: Er hæstv. menntamálaráðherra þeirrar skoðunar að hægt sé að réttlæta það að grunnskólakennarar séu með lægri laun en framhaldsskólakennarar? Þetta er einföld spurning. Sömuleiðis: Ef þessi lagasetning skýtur vandanum einungis á frest, er hún þá enn þeirrar skoðunar að það verði einhvern tíma hægt að leysa þetta mál með öðru móti en því að setja meiri peninga til lausnar deilunni? Ég verð að fá svör við þessu, frú forseti, vegna þess að ítrekað hefur verið gengið eftir afstöðu hæstv. ráðherra. Hún hefur verið á stöðugum flótta í þessu máli. Það er komið að því að æðsti yfirmaður menntamála láti í ljósi afstöðu sína. Hún getur ekki verið með yfirlýsingar í fjölmiðlum út og suður en skorast undan því að svara beinum spurningum hér þegar við erum að ræða grundvallaratriði í deilunni.

Ég mótmæli því harðlega, virðulegi forseti, að ég hafi verið á flótta í þessu máli. Það er stundum erfitt að tala um málin eins og þau eru. Varðandi framhaldsskólakennarana og það sem ég sagði í gær vil ég sérstaklega undirstrika að það er eðlilegt að grunnskólakennarar reyni að miða sig við framhaldsskólakennara en þá verðum við líka að reyna að taka allar viðmiðanirnar inn. Vinnuumhverfi þeirra er ekki alveg sambærilegt. Sumu er hægt að jafna til en ekki öllu  Ég vil þá jafnframt spyrja hv. þingmann hvort hann taki undir það sjónarmið leikskólakennara að þeir geti borið sig saman við grunnskólakennara.

Virðulegi forseti. Ég hélt að þessi tími væri ætlaður þingmönnum til að spyrja ráðherra en ekki hæstv. ráðherra til að spyrja þingmenn þegar þingmenn hafa ekki kost á að svara fyrir sig. Ég vildi beina spurningu til hæstv. ráðherra. Hún sagði í utandagskrárumræðu á þriðjudaginn að menntamálaráðuneytið mundi að sjálfsögðu reyna að tryggja í samvinnu við fræðsluyfirvöld sveitarfélaga og kennara að sú kennsla sem fallið hefur niður vegna verkfalls yrði bætt upp eins og kostur er. Ég spyr af því að hæstv. ráðherra kom inn á þetta áðan: Með hvaða hætti verður það gert? Hver ber þá kostnaðinn af því? Er hæstv. menntamálaráðherra tilbúin til, eins og hún hefur orðað það svo smekklega, að dæla fjármagni inn í þær stundir sem þarna er um að ræða til þess að bæta nemendunum upp það tap sem þeir hafa orðið fyrir?

Frú forseti. Já, ég kom sérstaklega inn á það í ræðu minni fyrr í vikunni að við munum að sjálfsögðu reyna að tryggja í samvinnu við fræðsluyfirvöld sveitarfélaganna og kennara hvernig við getum tryggt rétt barnanna til að fá þá kennslu sem þeim ber. Það er líka deginum ljósara að með hverjum deginum sem hefur liðið í verkfalli verður það erfiðara, og okkur verður æ erfiðara um vik að gera það. Verkfall stendur enn yfir. Strax og þetta frumvarp verður orðið að lögum munum við fara yfir málin með sveitarfélögunum, hvernig við ætlum að uppfylla þessa skyldu. Þarna ber menntamálaráðuneytið ríka eftirlitsskyldu sem það mun að sjálfsögðu uppfylla.

Virðulegi forseti. Ég spurði ekki um eftirlitsskylduna. Hún er öllum ljós. Ég spurði um fjármagnið sem þarf til að bæta upp þær kennslustundir sem grunnskólanemendur hafa tapað. Þar er um verulegan kostnað að ræða. Það eru ekki hreinar línur í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem hefur mikið blandast í umræðuna. Ég vil fá hrein svör frá hæstv. ráðherra. Munu menntamálayfirvöld koma að því að leggja fram fjármagn til sveitarfélaganna til að hægt sé að bæta þetta að fullu?

Frú forseti. Ég mun gera allt sem ég get til að fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga verði góð eftir sem áður og það verði reynt að gera upp á milli ríkis og sveitarfélaga. En ég hef margsagt að ég tel óeðlilegt að veita fólki í samfélaginu, hvort sem það eru kennarar eða fjölskyldur, falsvonir með því að grípa til þess ráðs að segja að það þurfi bara meiri peninga inn í akkúrat þessa deilu. Hvað með framtíðina? Hvað með næstu kjaradeilur? Á þá ríkið aftur að leggja fjármagn inn í þær deilur? Við munum gera allt sem í okkar valdi stendur í samvinnu við sveitarfélögin til að þessi skylda verði uppfyllt. Það verður erfiðara með hverjum deginum sem líður en ég vil ítreka að fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga eru ekki liður í þessari umræðu.

Frú forseti. Í tilefni af umræðum um kjaramálin og tekjuskiptingu sveitarfélaga og það að grunnskólinn er nú fjármagnaður af sveitarfélögum eingöngu þá bendi ég á að út er komin skýrsla um styttingu náms til stúdentsprófs. Hún gerir ráð fyrir tilfærslu verkefna til grunnskólanna, aukinnar endurmenntunar og aukinnar námsráðgjafar. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Hver á að borga þetta?

Það er alveg ljóst, frú forseti, að kostnaðurinn við styttingu námstíma til stúdentsprófs verður gríðarlegur. Hann felst í megindráttum í því að gefin verða út ný námsgögn. Námsgögnin eru undir forræði ríkisins og það er ríkið sem að sjálfsögðu ber þann kostnað. Í þeirri vinnu hef ég jafnan lagt mjög ríka áherslu á að kennarar fái tækifæri til að bæta við sig þekkingu ef þeir sjálfir kjósa svo til að búa sig betur undir þá breytingu sem í á að ráðast. Að sjálfsögðu ber ríkið líka þann kostnað því að endurmenntunin er á kostnað ríkisins. Við gerum ráð fyrir, í tekjuútreikningum varðandi áætlunina um styttingu námstíma til stúdentsprófs, að sá mikli kostnaður komi til með að falla á ríkið og það er eðlilegt og sjálfsagt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svarið. Auðvitað verður ríkið að borga það. Það þýðir að peningar koma frá ríkinu til sveitarfélaganna vegna þess að kostnaður sveitarfélaganna eykst mikið við þá breytingu. Kennari hefur sagt: Það sem mátti ekki gera meðan ríkið annaðist grunnskólana er orðið að skyldu eftir að sveitarfélögin tóku við. Um þetta snýst málið, virðulegi forseti. Það hafa ekki fylgt með peningar frá ríkinu til sveitarfélaganna til að standa í því sem sveitarfélögin eru að gera betur en ríkið gerði í rekstri grunnskóla. Vonandi kemur því aldrei til sú hugmynd að færa skólana aftur til ríkisins. Það verður aldrei. En þessu hefur fylgt mikill kostnaður fyrir sveitarfélögin. Ég segi það sem gamall sveitarstjórnarmaður að það hefur mjög hallað á sveitarfélögin í þessum samskiptum. Meginhlutinn af vandamálinu í dag er að sveitarfélögin eru ekki nógu vel í stakk búin. Ég kannski ræði það betur við hæstv. félagsmálaráðherra, ráðherra sveitarstjórnarmála, hér á eftir.

Frú forseti. Ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar eins og ýmsir, líka sveitarstjórnarmenn, að þegar gert var upp milli ríkis og sveitarfélaga hafi ekki fylgt með nægilegt fjármagn í upphafi. Hvað var síðan gert? Eftir að einsetningin komst á fóru sveitarfélögin aftur til ríkisins og sögðu: Gott og vel, einsetningin er okkur dýrari og ýmislegt annað. Þá lagði ríkið 1 milljarð kr. í viðbót inn í kerfið, til grunnskólanna og inn til sveitarfélaganna, svo við höfum það á hreinu. Auðvitað er það líka þannig hjá sveitarfélögunum, sem gleymist mjög mikið í allri umræðunni þegar menn benda á að ríkið verði að leggja til meira fjármagn í deiluna, að þau þurfa að forgangsraða. Þau þurfa að ákveða hvort þau ætla að standa í hlutabréfakaupum eða ekki. Þau þurfa að ákveða hvort þau fari í risarækjueldi eða ekki. Þetta er spurning um forgangsröðun meðal sveitarfélaganna og á það hafa margir bæjarstjórnarmenn og sveitarstjórnarmenn bent.

Frú forseti. Hæstv. menntamálaráðherra var tíðrætt um það áðan að kennurum bæri að fá mannsæmandi laun. Nú er hugtakið mannsæmandi laun afstætt en svo vill til að ríkisvaldið hefur nýlega sett viðmið fyrir grunnskólakennara. Það er alkunna að framhaldsskólakennarar eru viðmiðunarstétt grunnskólakennara og það viðurkenndi hæstv. ráðherra áðan. Nú langar mig að vita, hafandi kennt bæði í grunnskóla og framhaldsskóla, hvað í starfsumhverfi framhaldsskólakennara hæstv. ráðherra telur svo mikið öðruvísi en hjá grunnskólakennara að grunnskólakennaranum beri mun lægri laun. Ég ætla að minna hæstv. ráðherra á að það var m.a. samið um það við framhaldsskólakennara að rúmlega fimmtugur kennari kenni 23 kennslustundir á viku og rúmlega sextugur kennari 19 kennslustundir á viku á framhaldsskólastigi.

Frú forseti. Í raun er ekki óeðlilegt, eins og fram hefur komið, að grunnskólakennarar vilji líta til framhaldsskólakennara. Þegar ég tala um starfsumhverfi var ég fyrst og fremst að hugsa um að grunnskólinn er einsetinn. Það minnkar í raun svigrúm grunnskólakennara til að auka tekjurnar eins og framhaldsskólakennurum gefst tækifæri til. Það munar um 7% á grunnlaunum framhaldsskólakennara, samkvæmt mínum upplýsingum, og grunnskólakennara. Það er eðlilegt að grunnskólakennarar líti til þess en við verðum að skoða þetta í meiri heild en gert hefur verið. Einsetningin hefur annan brag heldur en fyrirkomulagið í framhaldsskólunum. Við vitum það að framhaldsskólakennarar hafa tækifæri í gegnum fjarnám og í gegnum öldungadeildir til að drýgja tekjur sínar. Það er fyrst og fremst þess vegna að svo mikill tekjumunur er á milli grunnskólakennara og framhaldsskólakennara.

Frú forseti. Ég held reyndar að staðreyndirnar tali allt öðru máli en hæstv. ráðherra gefur í skyn varðandi tekjur framhaldsskólakennara og grunnskólakennara. Við eigum auðvitað að bera saman grunnlaunin en ekki það sem mismunandi stéttir eru að afla sér með aukavinnu. Varðandi launamálin verður hæstv. ráðherra að gera grein fyrir því hvað það er í starfsumhverfi þessara tveggja stétta sem hún telur að geri það að verkum að grunnskólakennurum beri að fá lægri laun en framhaldsskólakennurum, í svo miklum mæli sem við sjáum að er í dag. Það hefur hæstv. ráðherra ekki gert.

Frú forseti. Ég hef aldrei sagt að grunnskólakennarar eigi að hafa lægri laun en framhaldsskólakennarar. Það sem skiptir máli er að við reynum að koma okkur saman um að hverfa frá þeirri samningatækni sem verið hefur fram til þessa, sem hefur leitt til þess að deiluaðilar ná ekki saman. Málið er í hnút, verkfall hefur staðið yfir í sjö vikur og einmitt þetta verðum við að koma í veg fyrir í framtíðinni. Við verðum annars vegar að tryggja kennurum það góð laun að þeir vilji starfa í skólakerfinu, vilji vera í grunnskólanum. Okkur ber skylda til að gera það. Með þessu er ég auðvitað að segja að við þurfum öll að líta í eigin barm, ég sem aðrir hér inni. Ég vona að það komi allir að því borði. Hins vegar er markmið okkar að sjá ekki aftur fram á verkföll í grunnskólunum. Með þessu er ég ekki að tala um að afnema verkfallsréttinn, síður en svo. Þetta er spurning um samningatækni. Það hlýtur að vera eitthvað að hjá okkur fyrst nágrannaþjóðir okkar, sem við viljum bera okkur saman við, lenda ekki í stöðugum verkföllum í skólakerfinu. Við hljótum að geta lært af reynslu einhverra annarra með það í huga að það verði börnum okkar til góða.

Hæstv. forseti. Forsætisráðherra hefur lagt fyrir Alþingi frumvarp til laga um kjaramál kennara og skólastjórnenda í grunnskólum. Markmið frumvarpsins er að binda enda á þá kjaradeilu sem nú hefur staðið í rúmt hálft ár á milli Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga. Deiluaðilar hafa haldið 71 fund hjá ríkissáttasemjara. Kennarasambandið hefur fylgt eftir kröfum sínum með verkfalli sem fyrst stóð í fimm vikur. Við atkvæðagreiðslu um miðlunartillögu ríkissáttasemjara og að höfðu samráði við deiluaðila var verkfalli frestað í rúma viku. Niðurstaða atkvæðagreiðslunnar var sú að 93% greiddu atkvæði gegn miðlunartillögunni. Hún var því felld. Það var mat ríkissáttasemjara, að morgni miðvikudagsins 10. nóvember eftir fund með deiluaðilum, að engin ástæða væri til bjartsýni um lausn þessarar kjaradeilu. Hæstv. forseti. Fjárhagsleg málefni sveitarfélaga og tekjuskipting þeirra og ríkisins eru til stöðugrar umfjöllunar sem eðlilegt er. Þau eru hins vegar ekki grundvallaratriði þessa máls. Sveitarfélögin hafa metið það svo, að öllu virtu m.a. stöðu mála gagnvart öðrum starfsmönnum sínum, að svigrúmið til samninga við kennara hafi verið fullnýtt og kannski vel það. Það er hins vegar mikil einföldun á þeirri stöðu sem uppi er að til að leysa hana hafi einungis þurft meira fé og þá frá ríkinu. Það vita þeir sem vita vilja. Hinn 9. nóvember síðastliðinn barst forsætisráðherra bréf frá umboðsmanni barna. Í því er lýst þungum áhyggjum af stöðu mála og horfum í þeirri kjaradeilu sem hér er til umfjöllunar. Ástæða er til að vekja athygli á ummælum umboðsmanns sem segir að yfirstandandi verkfall grunnskólakennara hafi fyrst og fremst bitnað á þeim sem síst skyldi, þ.e. börnum þessa lands, samtals 45 þúsund talsins. Hætta er á því að mörg þeirra muni bíða ómetanlegt tjón ef það dregst enn frekar á langinn. Í viðtali í Ríkisútvarpinu við sálfræðing á miðvikudagskvöldið var, kom fram að vænta mætti að börnum sem þurfa á sálfræðiþjónustu að halda mundi fjölga. Það taldi hann einkum gilda um þau börn sem eru veik fyrir eða af einhverjum ástæðum ístöðulaus. Þær afleiðingar verkfallsins munu koma í ljós á næstu mánuðum og jafnvel árum. Samtökin Heimili og skóli hafa sent frá sér áskorun til samningsaðila um að þeir hugi í alvöru að hagsmunum og velferð barna og fresti umsvifalaust verkfalli. Samtökin vísa réttilega í lög um stéttarfélög og vinnudeilur sem heimila slíka frestun með samþykki beggja samningsaðila. Í áskoruninni er lögð áhersla á að verkfallið hafi allt of lengi bitnað á saklausum þriðja aðila og að samningsaðilar hljóti að sjá að það er ekki hægt að bjóða börnunum upp á a.m.k. tveggja vikna verkfall til viðbótar. Í lok áskorunar Heimilis og skóla segir að alvarleg brot á réttindum barna verði ekki liðin deginum lengur. Hæstv. forseti. Barnaverndarmálefni heyra undir félagsmálaráðuneytið. Starfsmenn ráðuneytisins og stofnana þess hafa haft þungar áhyggjur af framvindu þessarar kjaradeilu. Afleiðingarnar af fyrri kjaradeilum kennara og viðsemjenda þeirra hafa verið þær að nemendur, einkum á efri stigum, hafa hætt námi og farið út á vinnumarkaðinn ef um slíkt hefur verið að ræða. Kjaradeilur af þessu tagi hafa þýtt námslok fyrir þá nemendur. Félagsmálaráðuneytið og stofnanir þess fara einnig með málefni vinnumarkaðarins. Starfsfólk sem vinnur að þeim málum er mjög vel meðvitað um tengsl menntunar og stöðu á vinnumarkaðnum í samfélagi þar sem menntun og kunnátta skipta höfuðmáli. Þar er beint orsakasamhengi á milli. Það sem hér er í húfi er hvorki meira né minna en tækifæri einstaklinga til að skapa sér framtíð í þekkingarsamfélaginu. Hæstv. forseti. Af framangreindu er ljóst að þessi deila er komin á mjög alvarlegt stig og krefst aðgerða af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er ekki hægt að horfa upp á að grunnskólanemendur bíði af varanlegt og ómetanlegt tjón ef svo fer sem horfir, að deilan haldi áfram. Ríkisstjórninni ber skylda til að grípa í taumana. Nokkuð hefur verið um það rætt að ýmsir alþjóðasamningar og skuldbindingar komi í veg fyrir að ríkisstjórnin geti gripið inn í kjaradeilur með þessum hætti. Í þessu sambandi er oft bent á alþjóðasamþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, ILO, nr. 87, um félagafrelsi, og nr. 98, um samningsfrelsi og ákvæði félagsmálasáttmála Evrópu. Ríkisstjórnin hefur ávallt lagt áherslu á að samtök aðila vinnumarkaðarins semji sín á milli um kaup og kjör launafólks í frjálsum kjarasamningum. Það hefur ekkert breyst í því efni eins og hefur sýnt sig í þessu máli. En ríkisstjórnin hefur haldið að sér höndum í kennaradeilunni fram til þessa þrátt fyrir gagnrýni ýmissa aðila. Framangreindir fjölþjóðlegir samningar, sem Ísland hefur fullgilt, gera allir ráð fyrir undanþágu frá meginreglunni um frjálsar kjaraviðræður aðila vinnumarkaðarins til verndar almannahagsmunum, öryggi þjóðarinnar, heilsu og siðgæði. Þegar horft er til þess í hvaða farveg deilan er komin er ríkisstjórnin þeirrar skoðunar að aðstæður séu með þeim hætti að almannahagsmunir, einkum og sér í lagi hagsmunir 45 þúsund barna og fjölskyldna þeirra, kalli á aðgerðir. Við samningu frumvarpsins hefur verið höfð hliðsjón af áliti Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að samningsaðilum verði gefinn frestur til 15. desember næstkomandi til að ljúka samningum sín í milli. Hafi það ekki tekist er kveðið á um að Hæstiréttur Íslands tilnefni þrjá menn í gerðardóm sem skuli skera úr um kjaramál grunnskólakennara og skólastjórnenda. Gerðardómurinn skal hafa lokið störfum fyrir 31. mars á næsta ári. Gert er ráð fyrir að ákvarðanir gerðardómsins verði bindandi sem kjarasamningur á milli aðila frá og með 15. desember í ár og gildi þann tíma sem gerðardómur ákveður. Þá er tekið fram í greininni að endanlegt uppgjör launa samkvæmt hinum nýju ákvörðunum skuli fara fram 30. apríl á næsta ári. Hæstv. forseti. Með þessu er farið eins vægt í sakirnar og unnt er en bundinn endi á einhverja erfiðustu kjaradeilu seinni tíma. Kliður á þingpöllum.

Forseti áréttar að gestum á þingpöllum ber að hafa hljóð meðan þingfundur stendur.

Virðulegi forseti. Fyrir þremur árum gerði ríkið kjarasamning við framhaldsskólakennara sem að sjálfsögðu sló tóninn varðandi þau kjör sem allir kennarar í landinu hljóta að eiga að búa við til framtíðar. Í 3. gr. frumvarps til laga sem við ræðum í dag segir, með leyfi forseta: „Við ákvarðanir um laun félagsmanna skv. 1. gr. og önnur starfskjör þeirra skal gerðardómurinn einnig hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð.“ Túlkar hæstv. félagsmálaráðherra þessa grein frumvarpsins þannig að viðmiðunarhópurinn sé framhaldsskólakennarar eða getum við fengið nánari útskýringu á þessari grein og mati hæstv. ráðherra. Við hvað er átt og við hvað skal gerðardómur miða? Er þarna átt við framhaldsskólakennara, eða hvaða stétt aðra ef svo er ekki?

Hæstv. forseti. Ég tel að greinin sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson vitnaði til sé ákaflega skýr. Hér er forskrift að vinnu gerðardómsins. Honum er m.a. ætlað, við ákvarðanir sínar, að hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem teljast sambærilegir að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð. Hendur gerðardómsins eru ekki bundnar frekar en kemur fram í þessu lagafrumvarpi og ég ætla ekki að túlka einstakar greinar þess hér og nú fyrir háttvirtan þingmann.

Virðulegi forseti. Það getur varla talist óeðlilegt að forustumenn ríkisstjórnarinnar gefi upp hvað þeir eiga við með lagagreininni, við hvað skuli miða. Það er ekki um svo margar stéttir að ræða þegar þessi grein er lesin vandlega, með samsvarandi menntun, ábyrgð, störf o.s.frv. Þetta hljóta menn að skrifa með ákveðnar stéttir í huga. Það getur ekki verið svo ábyrgðarlaust að verki staðið að menn hafi ekki velt því fyrir sér hvað dómurinn mun að lokum miða við. Ég túlka þessa grein þannig að menn hljóti að lokum að ætla að miða við framhaldsskólakennarana. Það er sú stétt sem ætti að miða við. Fyrir þremur árum skildi verulega á milli þessara tveggja stétta, sem að mínu mati er ein og sama stéttin og á að búa við sambærileg starfskjör, að sjálfsögðu að teknu tillit til vinnutíma og annarra slíkra atriða. En kjörin hljóta að lokum að eiga að vera svipuð. Þannig túlka ég það og spyr því hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Framhaldsskólakennarar hljóta að vera einn þeirra hópa sem gerðardómur mun taka mið af í störfum sínum. En ég vek enn fremur athygli hv. þingmanns á niðurlagi þeirrar málsgreinar 3. gr. sem hér er fjallað um. Þar er talað um vinnutíma og ábyrgð en jafnframt um að gæta að því að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað. 
            

Herra forseti. Það er ótrúlegt að hlusta á hæstv. ráðherra í ríkisstjórn Íslands tala um að ef samið verði við kennara muni það ógna þjóðarhag og efnahagsstefnan fara fjandans til. Mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í það að áður en hann settist á þing var hann sveitarstjórnarmaður í Hveragerði. Hann var jafnframt varaformaður Sambands íslenskra sveitarfélaga. Samband íslenskra sveitarfélaga hafði sig í frammi þá - hefur að vísu mikið til þagnað síðan - í baráttunni um það þegar Alþingi breytti lögum þannig að einkarekstur gat færst yfir í einkahlutfélög. Við það töpuðu sveitarfélögin miklum fjármunum. Núverandi formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga hefur nefnt töluna 1–1,4 milljarða kr. í þessu sambandi. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur líka talað um þessa tölu. Þess vegna langar mig, virðulegi forseti, að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra, ráðherra sveitarstjórnarmála: Hvað töpuðu sveitarfélögin miklu á þessari kerfisbreytingu og hvenær á að bæta þeim það?

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan eru fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga stöðugt til umfjöllunar. Nú eftir hádegi í dag munu fulltrúar ríkis og sveitarfélaga koma saman til að ræða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga í samræmi við þá yfirlýsingu sem ég, fjármálaráðherra og formaður Sambands sveitarfélaga undirrituðum í september síðastliðnum. Hv. þingmaður gerir að umfjöllunarefni breytingar á skattalagaumhverfinu með tilliti til einkahlutafélaga. Mér vitanlega hefur ekki annað mat farið fram á kostnaðinum af því fyrir sveitarfélögin en það sem sveitarfélögin hafa lagt til grundvallar. Þetta er eitt af þeim umræðuefnum sem eru til umfjöllunar milli ríkis og sveitarfélaga og verður eflaust áfram, sem og mörg önnur sem hv. þingmaður þekkir.

Herra forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra ræðir um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Þau eru á þann veg að 19. apríl í vor var haldinn fundur í tekjustofnanefndinni. Hvenær var næsti fundur haldinn? Jú, 14. október. Hvað segja forsvarsmenn Sambands íslenskra sveitarfélaga og aðilar í tekjustofnanefnd um þá samráðsfundi og annað slíkt? Formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga sagði á fjármálaráðstefnunni að þau væru afar ósátt við þá samráðsfundi sem haldnir væru, það væri lítið gagn í þeim, að meðreiðarsveinar ráðherra væru umboðslausir og ráðherra líka. Síðan er boðið í hádegisverð í boði félagsmálaráðherra og fundi slitið. Þetta er efnislega það sem Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson hefur sagt. Hvað sagði Kristján Þór Júlíusson bæjarstjóri á Akureyri um tekjustofnanefndina? Hann sagði að það væri dapurt að sitja fundi með umboðslausum einstaklingum fyrir hönd ráðherranna. Herra forseti. Er nokkur furða að lítið gangi í þessum málum, er nokkur furða að fjárhagslegu samskiptin séu eins og þau eru núna? 

Hæstv. forseti. Það er hverjum þeim manni kunnugt sem fylgst hefur með framgangi mála í viðræðum ríkis og sveitarfélaga um tekjuskiptinguna að þar hafa verið uppi skiptar skoðanir um talsvert langan tíma síðastliðið sumar, sérstaklega um efnistök nefndarinnar. Nú hefur verið komið skikki á þau mál, eins og hv. þm. Kristján Möller veit. Það var gert með viljayfirlýsingunni sem ég nefndi áðan. Ég tel að þau mál séu komin á ágætan rekspöl. Fulltrúar Sambands sveitarfélaga og ríkisins eiga í viðræðum um tekjuskiptinguna og tekjugrundvöll sveitarfélaganna. Ég bind að sjálfsögðu, hæstv. forseti, miklar vonir við að okkur takist að koma þeim á rétt ról.

Herra forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra er ráðherra sveitarstjórnarmála og ég held að öllum sé ljóst að hinn alvarlegi hnútur í kjaradeilunni sem hér er til umræðu hvílir á erfiðri fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Hag þeirra þarf að bæta áður en hægt er að vænta þess að viðunandi lausn náist í deilunni. Ég held að öllum hafi verið það ljóst að ríkisstjórnin hafði í hendi sér að leysa þessa deilu með því að koma með afdráttarlausa yfirlýsingu um að tekjustofnar sveitarfélaganna yrðu styrktir þannig að sveitarfélögin hefðu fjármagn til að greiða kennurum sínum og öðrum starfsmönnum þokkalega góð laun. Þess vegna spyr ég ráðherra: Er að vænta yfirlýsinga í þá veruna að fjárhagur sveitarfélaganna verði styrktur 

Hæstv. forseti. Hér koma upp sömu spurningarnar aftur og aftur og sama afstaða til mála sem ég verð að ítreka, eins og ég hef sagt áður, að mér þykir mikil einföldun á vandanum. Þetta mál snýst ekki einvörðungu um krónur og aura, ekki einvörðungu og alls ekki um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í dag hefur komið fram að þegar grunnskólinn fór yfir til sveitarfélaganna telja langflestir að rétt hafi verið skipt og rétt gefið, m.a. hv. þm. Einar Már Sigurðarson, sem gjarnan er vitnað til á dögum sem þessum, hefur haldið því fram með réttu að þetta hafi verið einn besti samningur sem forsvarsmenn sveitarfélaganna hafa gert við ríkið. Ég tek undir það. Eins hefur komið fram að ég var áður sveitarstjórnarmaður. Ég tel að þetta hafi verið góður samningur, hann hafi verið grunnskólanum til 

Herra forseti. Ég er ekki sammála því að það hafi verið góður samningur á alla lund þegar grunnskólinn var færður frá ríki til sveitarfélaga. Ég tel að í því sambandi hafi mörg atriði ekki verið útkljáð og ekki fylgt fjármagn til þróunar þess skólastarfs sem eðlilegt var að ráðist yrði í. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. félagsmálaráðherra: Verður komið með ákveðna yfirlýsingu um ákveðið fjármagn til sveitarfélaganna nú á næstu dögum til að þau geti fjallað um kjarasamninga með eðlilegum hætti? Ég tel það grundvallarforsendu málsins. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að peningar eru ekki allt. Gildismatið gagnvart þessu starfi skiptir líka máli og þar finnst mér ríkisstjórnin ekki standa framarlega. Það verður að koma fjármagn til sveitarfélaganna til að hægt sé 

Hæstv. forseti. Ég skal svara hv. þm. Jóni Bjarnasyni alveg skýrt. Svarið er nei.

Herra forseti. Það hefur komið fram í umræðum, af hálfu ráðherra hæstv. ríkisstjórnar, að a.m.k. sumir þeirra séu þeirrar skoðunar að í reynd sé ekki réttlætanlegt að greiða grunnskólakennurum sömu laun og framhaldsskólakennurum. Um þetta stóð deila í morgun við hæstv. menntamálaráðherra vegna þeirra ummæla sem hún lét falla og lutu að þessu í sjónvarpi í gær. Mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann sé sömu skoðunar. Eða mátti túlka orð hans hér áðan þannig að hann telji að það eigi að greiða grunnskólakennurum svipuð laun og framhaldsskólakennurum hafi þeir sömu menntun að baki?

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan og kemur raunar skýrt fram í því frumvarpi sem hér er til umræðu þá er eitt af því, sem gerðardómi þeim sem hér er fjallað um er ætlað að hafa til hliðsjónar, sambærilegir hópar starfsmanna með sambærilega menntun, reynslu og þar fram eftir götunum. Sömuleiðis skal taka tillit til stöðu efnahagsmála og stöðugleika í samfélaginu. 
             Ég tel ekki rétt að við forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar bindum hendur gerðardómsins sem hér er því miður til umfjöllunar í þessu efni. Ég tel ekki rétt að við bindum með yfirlýsingum okkar hendur gerðardómsins frekar en gert er með þeim lögum sem hér er um fjallað.

Herra forseti. Mér þykir þetta ákaflega mikilvæg yfirlýsing sem hæstv. félagsmálaráðherra gefur. Hann lýsir því í fyrsta lagi yfir að alls ekki eigi með yfirlýsingum ráðherra eða hugsanlegum textum og skýringum á textum í greinargerð með frumvarpinu að túlka þær þannig að gerðardómur eigi ekki að líta á framhaldsskólakennara sem sambærilegan hóp. Í öðru lagi svarar hann spurningu minni sem lýtur beint að samanburði á kennurum í grunnskóla og framhaldsskóla með þeim hætti að ekki er hægt að skilja það öðruvísi en svo að hæstv. félagsmálaráðherra telji eðlilegt að grunnskólakennarar hafi sömu laun og framhaldsskólakennarar. Þetta er mjög mikilvægt innlegg í deiluna, sérstaklega vegna þess að hér er um að ræða þann ráðherra sem fer með málefni vinnumarkaðarins. Það verður líka að draga það skýrt fram að miklu fremur er þetta göfugra og jákvæðara innlegg í málið en staðhæfingar hæstv. menntamálaráðherra sem heldur því fram að framhaldsskólakennarar eigi að hafa betri laun en grunnskólakennarar.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni er einkar lagið að túlka þau orð sem falla hér við þessa umræðu. Ég ítreka það  „Við ákvarðanir um laun félagsmanna [...] skal [...] einnig hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð en jafnframt gæta þess að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað.“ Þetta er alveg skýrt.

Virðulegi forseti. Lagasetning á kjaradeilu leysir engan vanda. Það hefur margoft komið fram við þessa umræðu. Stjórnarandstaðan hefur lýst sig eindregið andsnúna þeim gjörningi sem hér fer fram. Sú alvarlega staða sem uppi er nú í sjöundu viku kjaradeilu kennara og sveitarfélaga er að stórum hluta á ábyrgð ríkisvaldsins. Það vita allir. Ríkisvaldið samdi við framhaldsskólakennara fyrir þremur árum og gaf þar af leiðandi ekki bara tóninn, heldur setti viðmið um hvað grunnskólakennarar hlytu og yrðu að miða við þegar samningar þeirra losnuðu. Svo einfalt er það mál og undan þeirri ábyrgð víkur ríkisvaldið sér ekki. Þeir fela sig ekki á bak við það að ríkisvaldið hafi á sínum tíma gert samninginn við sveitarfélögin um rekstur grunnskólanna vegna þess hvernig þeir gáfu tóninn á sínum tíma, vegna þess að ríkisvaldið skammtar verkefni, vegna þess að ríkisvaldið skammtar tekjustofnana og peningana verða þeir að mæta sveitarfélögunum í þessu máli. Það er réttlætismál að ríkið geri þannig við sveitarfélögin að þau geti staðið undir lögbundnum verkefnum sínum og gert sanngjarna kjarasamninga við kennarana í landinu. Ríkið sjálft gerði sanngjarna kjarasamninga við framhaldsskólakennara fyrir nokkrum árum. Um það held ég að flestir séu sammála, a.m.k. hafa fáir andmælt því. Þess vegna verður að brúa það bil sem varð með þeim samningum milli grunnskóla- og framhaldsskólakennara, í þessum samningum núna. Fyrst sú neyðarstaða er komin upp og sá hörmulegi gjörningur á sér stað að lög verða sett á kjaradeiluna verður útkoman úr þeim gjörningi, úr þeim gerðardómi þegar gerðardómur gengur, að vera sá að kjör þessara tveggja stétta, þessara bræðrastétta, verði sambærileg. Að sjálfsögðu að teknu tilliti til ólíks vinnutíma o.s.frv. Það eru tæknileg úrlausnarefni. Kjörin eiga að vera þau sömu. Þetta vil ég segja hér í upphafi, virðulegi forseti, af því að þetta er algjört lykilatriði og algjört meginmál í þeirri deilu sem nú stendur yfir og í þeim alvarlega vanda sem íslenskt samfélag er út af þessum málum. Þess vegna er ábyrgð ríkisins á þessu máli algjör, ríkið gaf tóninn með samningunum við framhaldsskólakennarana, ríkið skammtar verkefnin, ríkið skammtar tekjustofnana. Undan þessu víkja ráðamenn samfélagsins sér ekki, og þeir geta það ekki með neinum hætti. Það er ósanngjarnt að reyna það, þeirra er ábyrgðin ásamt að sjálfsögðu forustumönnum sveitarfélaga í landinu. Saman eiga þessi tvö stjórnstig að leysa þennan vanda þannig að sómi sé að en ekki sú skömm uppi sem núna er í þessari deilu þegar ríkisstjórnin ætlar að setja lög á kjaradeiluna. Virðulegi forseti. Næsta stórverkefni sem blasir við er að mæta afleiðingum verkfallsins á skólagöngu barnanna. Ein og hálf milljón skóladaga hefur tapast í landinu í þeirri verkfallslotu sem staðið hefur yfir. Það er skylda okkar að mæta þeim skaða með öllum tiltækum ráðum. Það er engin lausn að segja að biðin skuli bætt. Það er skylda okkar að bæta börnunum skaðann og mæta afleiðingum verkfalls með samræmdum aðgerðum. Hæstv. menntamálaráðherra svaraði því í engu í andsvari fyrr í morgun hvernig hún ætlaði að mæta skaðanum. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki gefið tóninn um hvernig þessu skyldi mætt, hvorki nú né í umræðunni fyrr í vikunni. Því óska ég eftir því, virðulegi forseti, að hæstv. menntamálaráðherra verði beðin um að vera við þessa umræðu núna og komi hér á eftir og skýri þingheimi frá því, og þeim sem með umræðunni fylgjast, þjóðinni, hvernig börnunum skuli bættur sá skaði sem hlotist hefur með því að tapast hefur ein og hálf milljón skóladaga í deilunni. Það er skylda okkar að bæta þeim þetta upp og hæstv. menntamálaráðherra verður að gefa okkur ádrátt um það hvernig hún ætli að bregðast við þeim vanda. Það er algjört lykilatriði, undan þeirri ábyrgð getur hún heldur ekki vikið sér. Það er alveg skýrt. Við verðum að fá svör við því í dag þegar við ræðum þetta frumvarp til laga vegna kennaradeilunnar og stöndum frammi fyrir því að sett verða lög á deiluna. Hvernig á að bæta börnunum skaðann? Þessu verður að svara. Þá verðum við og að fá skýrt fram frá forustumönnum ríkisstjórnarinnar sem sömdu og lögðu fram frumvarpið hvernig þeir túlka 3. gr. Þetta getur ekki verið skrifað út í loftið. Eitthvað liggur til viðmiðunar. Hæstv. félagsmálaráðherra gaf bæði þeim sem hér stendur og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni nokkuð skýr svör um það áðan í andsvörum að hann liti svo á að framhaldsskólakennarar væru vissulega einn sá hópur sem miða skyldi við. Hæstv. menntamálaráðherra hefur hins vegar talað allt öðruvísi. Fyrir þeirri afstöðu sinni verður hún að gera skýrari grein. Það verður að bæta kennurum kjör sín með þeim hætti að þeir standi jafnfætis framhaldsskólakennurum þegar allt kemur til alls. Það er mín einlæga og eindregna skoðun, og því höfum við í Samfylkingunni og stjórnarandstöðunni haldið fram frá fyrsta degi. Við höfum einnig haldið því fram frá fyrsta degi deilunnar að ríkisvaldið verði með skýrum hætti að koma að málum, að það verði að liðka til fyrir þessum málum. Þetta á ekki að snúast um kryt milli stjórnsýslustiga, það er óuppgert við sveitarfélögin í landinu. Ríkisvaldið skuldar sveitarfélögunum vegna skattalagabreytinga, húsaleigubóta og fleiri slíkra hluta háar upphæðir peninga, 1–2 milljarða króna. Þá hefur nefndin um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga ekki lokið störfum, langt á eftir áætlun. Sú nefnd átti að sjálfsögðu að ljúka störfum fyrr á árinu þannig að þau mál lægju skýr fyrir og væru ekki að þvælast inn í þessa deilu og deiluaðilar gætu því rætt málin af meiri festu en gert var. Þetta eru algjör lykilatriði. Við eigum eftir að sjá hvaða afleiðingar verða af þessari lagasetningu hérna í þinginu um helgina ef svo fer sem horfir á næstu dögum. Það er gríðarleg undiralda meðal kennara, það er aðdáunarverð samstaða í stéttinni sem hefur staðið sem einn maður eins og við höfum séð í öllum viðbrögðum þeirra og umræðum á síðustu vikum og eins og við sáum í atkvæðagreiðslu þeirra um miðlunartillögu ríkissáttasemjara. Sú samstaða gæti skilað sér í mikla undiröldu þannig að við sæjum kennara ganga út úr skólastofunum í stórum stíl. Við höfum rætt um móralinn, hvaða áhrif þetta hefur haft á kennsluna og stemmninguna í skólunum, á allt skólastarf í landinu. En það er ekki bara að skólastarfið hafi beðið skaða af þessari löngu deilu þar sem ein og hálf milljón skóladaga hafa tapast á þessu skólamissiri, heldur líka að verði kennararnir barðir til baka án þess að þeir fái launabætur sem sæmandi geti talist og þeir sáttir við, þá er skaðinn í skólastarfinu að sjálfsögðu enn þá meiri, einfaldlega vegna þess að mórallinn í skólunum verður í takt við þetta. Þetta verður að koma í veg fyrir um leið og ráðamenn gera skýra grein fyrir afleiðingunum og hvernig þeir hyggist mæta afleiðingum verkfallsins. Samfélagið og ríkisstjórnin hefur haft af börnum landsins lögbundna kennslu og fræðslu sem ríkisvaldinu ber skýlaust skylda til að veita. Ríkisstjórnin brást þeirri skyldu sinni. Aðgerðirnar verða að liggja fyrir núna um helgina. Hæstv. ráðherra menntamála hlýtur að skýra okkur frá því hér í dag. Ég hef óskað eftir því að hún verði við þessa umræðu sem á eftir að standa hér fram eftir degi. Að lokum vil ég segja: Ríkisvaldið gaf tóninn með kjarasamningum framhaldsskólakennara, ríkisvaldið skammtar sveitarfélögunum tekjustofna, ríkisvaldið semur um verkaskiptingu við sveitarfélögin - ábyrgðin er ríkisvaldsins. Ríkisvaldið ber, þegar allt kemur til alls, og þegar málin eru til lykta leidd, ábyrgð á fræðslumálum í landinu. Undan þeirri ábyrgð geta ráðamenn ekki vikið sér. Þeir verða að mæta henni af fullu afli. Við þurfum að sjá hér á næstu dögum hvernig það verður. Þess vegna verða þeir að skýra hvað felst í 3. gr. frumvarps til laga um viðmiðunarhópana og þess vegna verða þeir að skýra okkur, þingheimi og þjóð, frá því hvernig eigi að mæta afleiðingum verkfallsins á skólagöngu barnanna í landinu. 
            

Hæstv. forseti. Þau eru þung, sporin í ræðustól Alþingis í dag. Þau eru þung vegna þess að hér er nú verið að grípa inn í fullkomlega löglega kjaradeilu með lagasetningu. Minn stjórnmálaflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, mótmælir þessari lagasetningu. Við erum í grundvallaratriðum ósátt við að þetta skuli vera að gerast. Hvers vegna? Vegna þess að þessi leið felur í sér valdbeitingu, valdbeitingu sem aldrei getur verið ásættanleg leið til að leysa kjaradeilu. Það á ekki að skipa kjörum með lögum. Það á að semja um kaup og kjör í landi sem þykist búa við lýðræðislega stjórn. Ráðstjórninni hér er ekki lagið að leysa deilur án valdbeitingar. Ríkisstjórnin hefur haft í hendi sér lausn á þessari deilu frá fyrsta degi en hún hefur ekki talið ástæðu til að leysa deiluna eða koma að lausn hennar. Svo segir hæstv. forsætisráðherra núna að ríkisstjórnin hafi ekki sóst eftir aðild að þessu máli. Ríkisstjórnin hefði allan tímann getað beitt sér með öðrum hætti en hún gerir í dag. Hún hefði t.d. getað beitt sér með því að gefa yfirlýsingu um að sveitarfélögunum yrði gert það kleift að borga kennurum mannsæmandi laun. Hæstv. félagsmálaráðherra er búinn að tala út um það, það á ekki að leysa deiluna með slíkri yfirlýsingu. Hæstv. félagsmálaráðherra svaraði spurningu hv. þm. Jóns Bjarnasonar þar að lútandi neitandi. Það var afar skýrt svar. Maður spyr óhjákvæmilega: Hvers vegna vill ekki ríkisstjórnin leysa eða reyna að lempa þessa deilu með öðrum hætti en hér er lagt til? Hún hefur haft það í hendi sér allan tímann. Vegna þess eins að deilan snýst um það að sveitarfélögin hafa ekki það bolmagn sem þarf til að greiða kennurum mannsæmandi laun sem hæstv. menntamálaráðherra er þó búin að gefa yfirlýsingar um úr þessum ræðustóli að hún vilji að gert verði. Hvernig geta menn talað svona eins og þeir tala hér? Ef hæstv. menntamálaráðherra vill að kennarar fái mannsæmandi laun á hún að vita að það verður ekki gert öðruvísi en að sveitarfélögin fái til þess aukna tekjustofna. Þetta er lykillinn í málinu. Menn tala hér fullkomlega óábyrgt. Hæstv. ríkisstjórn verður að tala af meiri ábyrgð um þetta mál en hæstv. ráðherrar hafa gert hér á þessum fundi. 
             Hæstv. forseti. Mig langar að gera hér í stuttri ræðu að umtalsefni makalaust viðtal við hæstv. menntamálaráðherra sem var í sjónvarpi í gær, algerlega makalaust viðtal. Ég fullyrði að hæstv. menntamálaráðherra hefur á afskaplega skömmum tíma tekist að koma sér út úr húsi hjá þeirri stétt sem hún á mest undir í embætti sínu, kennara, grunnskólakennara og raunar alla kennara í landinu. Það er með ólíkindum að hún skuli leyfa sér að segja það sem hún sagði í viðtali við fréttamenn Stöðvar 2 í gær. Hæstv. ráðherra segir að kennarar eigi rétt á góðum launum. Hún segir úr þessum ræðustól í dag að kennarar eigi að fá mannsæmandi laun. En það má ekki ógna stöðugleika, segir hún í sama orðinu. Hið nákvæmlega sama kemur fram í lagafrumvarpinu sem við hér fjöllum um. Já, já og nei, nei, upp á framsóknarmátann. Það á að sjá til þess að gerðardómur hafi hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð. En jafnframt þarf að gæta þess að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað. Hæstv. forseti. Hvernig ætla hæstv. ráðherrar að sjá til þess að þetta sé framkvæmanlegt? Ég fullyrði úr þessum ræðustól að það er ekki hægt. Það þarf að taka djarfa ákvörðun um laun grunnskólakennara. Það verður ekki gert með því að passa upp á hvort tveggja í einu eins og 3. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir. Það verður bara ekki gert. Hæstv. menntamálaráðherra sagði í þessu viðtali í gær að munurinn á grunnlaunum framhaldsskólakennara og grunnskólakennara væri 6–7%, en henni láðist að geta þess að munurinn á heildarlaunum framhaldsskólakennara og grunnskólakennara er 34%. Þrjátíu og fjögur prósent og hvers vegna er það svo? Það er vegna þess að samningur framhaldsskólakennara skilgreinir vel vinnu, vinnutíma og vinnuframlag framhaldsskólakennaranna. En í tilfelli grunnskólakennaranna er stöðugt verið að reyna að koma allri vinnu inn í grunnlaunin. Það er þvingunin sem grunnskólakennarar hafa mátt þola vikum saman, í raun alveg frá því einhverjar viðræður fóru af stað við launanefnd sveitarfélaganna. Hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki leyfi til að blekkja þjóðina með yfirlýsingum á borð við þessa, að launamunur grunnskólakennara og framhaldsskólakennara sé einungis 6–7%. Hún á að segja allan sannleikann. Hæstv. menntamálaráðherra hélt áfram: „Allir voru mjög ánægðir með síðustu samninga.“ Að vísu bætti hún við innan sviga að svo hefði a.m.k. verið framan af. Hvernig fór atkvæðagreiðslan um síðustu grunnskólakennarasamninga? 53% samþykktu þá. Þeir slefuðu inn. Hvernig getur hæstv. menntamálaráðherra sagt að allir hafi verið ánægðir með þá samninga, a.m.k. framan af, þegar hún veit betur? Er þetta ábyrg ríkisstjórn? Ég segi nei. Þetta er ekki ábyrg ríkisstjórn. Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra klifar á því að samningatæknin sé önnur í nágrannalöndum okkar og við þurfum að innleiða nýja samningatækni í okkar málum. Gott og vel. Samningatækni má kannski kalla það. Það sem m.a. hefur verið rætt í þessari deilu í sambandi við samanburðinn við nágrannalöndin er að þar er skynsamlega á málum haldið í kjaraviðræðum. Kennarar fá að koma að borðinu og ræða við samningsaðila sína einu sinni á ári. Til hvers? Til þess að fara í nauðsynlegar leiðréttingar og til þess að viðmiðin haldist. Til þess að kennarar detti ekki úr því samfloti sem samkomulag hefur verið um í samfélaginu að þeir fengju að halda. Okkar grunnskólakennarar hafa náð að haldast í hendur við framhaldsskólakennara. Fyrir örfáum árum var hlutfallið þannig á milli þessara tveggja stétta að það var fullkomlega ásættanlegt. Ef það hefur gerst, sem gerst hefur, að grunnskólakennarar hafa dottið fullkomlega úr tengslum við viðmiðunarstéttina sína, framhaldsskólakennara, af hverju getum við ekki bara sest niður og leiðrétt það? Hvers vegna getum við það ekki? Er það kannski vegna þess að það er ekki vilji hjá hæstv. ríkisstjórn til að leiðrétta það? Er það vegna þess að það er ekki vilji hjá ríkisstjórninni til að halda föst launaviðmið? Nágrannalönd okkar setja sér föst launaviðmið og tryggja að viðmiðunarstéttir geti haldist í hendur. Það gerir ekki ríkisstjórn Íslands, henni er nákvæmlega sama. Ef henni væri ekki sama þá væri hún búin að beita sér fyrir því að slíkt yrði gert og viðmiðunarstéttir fengju að haldast í hendur. Þannig væri verkföllum afstýrt og því ástandi sem við erum að berjast við nú væri afstýrt. Við þyrftum ekki að horfast í augu við það aftur og aftur. Ábyrgðin er að þessu leyti enn á herðum hæstv. ríkisstjórnar. Hún er að reyna að varpa henni á herðar þar sem ábyrgðin á ekki heima. Áfram vitna ég í viðtalið við hæstv. menntamálaráðherra frá því í gær. Tekjuskiptingin alltaf uppi á borðum, alltaf verið að ræða um tekjuskiptingu sveitarfélaganna og ríkisins, segir hæstv. ráðherra. Virðulegur forseti. Þetta er rangt. Það hefur varla verið hægt að aka nefndinni að störfum sem á að sjá um að ræða um skiptingu tekjustofna ríkis og sveitarfélaganna. Hundrað óðir hestar hafa ekki náð þessu fólki saman til fundar. Hvers vegna ekki? Vegna þess að þessi nefnd er umboðslaus, vegna þess að ríkisstjórnin vill ekki að hún fái meira fjármagn. Ríkisstjórnin er upptekin við að lækka skatta á hátekjufólki á sama tíma og þessi vesalings nefnd er látin sitja úti í horni vitandi það að hún fær engin vilyrði frá ríkisstjórninni um að hún geti aukið við tekjustofna sveitarfélaganna. Þetta er líka á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Það er út af svona máli sem ríkisstjórnin ætti auðvitað að skammast sín. En þess í stað situr hún einhvers staðar ... - ég hélt að hæstv. forsætisráðherra og kannski hæstv. menntamálaráðherra væru í salnum en svo er ekki í augnablikinu. Engu að síður er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur ekki staðið undir þeirri ábyrgð sem þjóðin ætlast til að hún standi undir. Svo segir hæstv. menntamálaráðherra að þetta snúist ekki um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Hvernig ætli sveitarstjórnum þeirra sveitarfélaga líði við að heyra svona yfirlýsingar, sveitarfélaga sem eru nánast gjaldþrota í gjörgæslu ríkisstjórnarinnar, félagsmálaráðuneytisins, vegna þess að ekki eru til peningar í þeim sveitarfélögum til að standa þannig að rekstri grunnskólanna að sveitarstjórnirnar séu fullsæmdar af? Þarna hefur ríkisstjórnin haft í hendi sinni verkfæri allan þennan tíma sem hún hefur ekki látið svo lítið sem að taka á eða reyna að beita. Svo fullyrðir hæstv. ráðherra að þetta snúist ekki um tekjuskiptinguna. Það er rangt. Hæstv. ráðherra sagði líka í þessu viðtali að sveitarfélögin gætu ekki komið til móts við kennara þó þeir hefðu allan ríkissjóð til umráða. Það sagði hæstv. menntamálaráðherra í umræddu viðtali í gær. Heyr á endemi, virðulegur forseti. Svona segir maður ekki ef maður er menntamálaráðherra. Það gerir maður bara ekki. Það er auðvitað ekki hægt að svara svona bulli með neinum rökum. Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra sagði líka í viðtalinu að það færi eftir því hvernig sveitarfélögin forgangsröðuðu hver laun kennara væru. Þetta er líka rangt. Hæstv. menntamálaráðherra verður að kynna sér málefni sveitarfélaganna, tekjustofna sveitarfélaganna og samkomulagið sem gert var við sveitarfélögin 1996 áður en hún lætur meira út úr sér um þessi mál. Árið 1996 var gert samkomulag um grunnskólana. Einu sinni frá því herrans ári 1996 hefur ákveðin leiðrétting verið gerð af því það var viðurkennt að ríkið hefði aukið kröfur til grunnskólanna. Hvað meira? Ekki söguna meir. Af hverju halda menn að samkomulagið frá 1996 eigi að geta staðið óbreytt um aldur og ævi? Hér höldum við háttvirtir alþingismenn áfram að setja lög sem auka kröfur til grunnskólanna. Við höfum einsett grunnskóla og höfum aukið vægi samræmdra prófa. Við viljum grunnskóla með aðgengi fyrir alla, án aðgreiningar, sem þýðir aukna stoðþjónustu í skólunum. Við viljum auka frístundastarfið og meiri samvinnu milli heimila og skóla. Allt þetta höfum við sett í lög og menntamálaráðherrar sett í námskrár. En það má ekki endurskoða samkomulagið sem gert var við sveitarfélögin frá 1996. Það má ekki auka tekjustofna sveitarfélaga til að þau geti staðið undir þeim skyldum sem þau gjarnan vilja standa undir gagnvart kennurum, gagnvart börnum og gagnvart foreldrum barnanna. Hæstv. forseti. Ég verð að segja að orð hæstv. menntamálaráðherra í viðtalinu í gær gengu gjörsamlega fram af mér. Ég þori að fullyrða að ég sé ekki ein um það í samfélagi okkar að ofbjóða. Það er ekki boðlegt að að hæstv. ráðherra skuli leyfa sér að segja að hún vilji fá besta fólkið inn í skólana, það eigi að greiða þau laun sem til þarf og okkur beri skylda til þess, eins og hún sagði í ræðu sinni hér áðan, en neita á sama tíma að horfast í augu við að það þurfi að stokka upp í tekjuskiptingu sveitarfélaga og ríkisins. Á sama tíma veður hún áfram með restina af hæstv. ríkisstjórn í framvarðasveitinni og ætlar að lækka skatta á hátekjufólk. Þetta er ekki boðlegur málflutningur, virðulegi forseti. Hann er langt frá því að vera trúverðugur. Ég ætla að leyfa mér að segja það, virðulegur forseti, að mér finnst skammarlegt að hæstv. menntamálaráðherra, sem er kona, skuli tala á þeim nótum sem hún hefur talað til kvennastéttar. Auðvitað er ekki óeðlilegt að maður velti fyrir sér á hvern hátt kennarastéttin hefur þurft að gjalda þess að vera kvennastétt. Það kemur fram í máli hæstv. ríkisstjórnar án þess að það sé sagt beint, þar kemur í ljós viðhorf sem er ekki boðlegt. Ég vil líka nefna til sögunnar, hæstv. forseti, vinnupínda foreldra í samfélagi sem hvetur til stöðugrar neyslu. Meira að segja hæstv. ríkisstjórn hvetur til neyslu en hæstv. fjármálaráðherra talaði um neysluhvetjandi aðgerðir þegar hann talaði fyrir fjárlagafrumvarpinu í tengslum við skattalækkanir - neysluhvetjandi, vinna meira. Ég spyr, virðulegi forseti: Er ekki eðlilegt að álykta að því minni tíma sem við foreldrar höfum til að vera með börnum okkar, því meiri þörf verði á öflugu kennaraliði í grunnskólunum? Við vitum það, ef við ætlum að vera sanngjörn, að ástandið á vinnumarkaðnum mun ekki breytast í dag eða á morgun. Við höldum áfram að vera vinnupíndir foreldrar. Engin þjóð í Evrópu sem vinnur annað eins og Íslendingar. Meðan við vinnum eins og brjálaðir menn og höfum ekki tíma til að sinna börnum okkar, hvorki kvölds eða að morgni eða um miðjan dag, getum við þá ekki staðið saman um það að sú stétt sem við felum þá ábyrgð fái mannsæmandi laun? Ég segi jú. Auðvitað eigum við að geta staðið saman um það. Ekki segja okkur að það séu ekki til peningar í samfélaginu til að gera nákvæmlega það, sjá til að kennarar fái mannsæmandi laun, því að þeir eru til. Forgangsröðum rétt og stokkum spilin. Forgangsröðum og ákveðum að gefa vægi þeim málum sem eiga að fá vægi, þ.e. uppeldi og menntun barnanna okkar. Við erum að tala um grunnmenntun þjóðarinnar. Ríkisstjórnin státar af því að við séum með öfluga menntastefnu og talar fjálglega um það, ekki bara á tyllidögum heldur í tíma og ótíma, hversu mikið það eigi að auka vægi menntunar og hækka menntunarstig þjóðarinnar. En á sama tíma neitar ríkisstjórnin kennurum um mannsæmandi laun og tekur af þeim þau mannréttindi sem eðlilegt er að fólk hafi með 2. gr. í þessu frumvarpi sem hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði mjög vel grein fyrir í ræðu sinni í morgun. Þar eru kennarar í raun ólaðir niður við samningaborðið til að horfast í augu við viðsemjendur sína til 15. desember. Ég held að við verðum að fá svör við því hvers vegna ráðherrarnir hafa ekki óskað eftir því að gerðardómur kæmi þá strax til starfa. Hvers vegna þessi tími til 15. desember? Ekki kom hæstv. forsætisráðherra að því einu orði í ræðu sinni hver væru rökin fyrir því ráðslagi. Mér finnst kennurum sýnd fullkomin óvirðing með því. Mér finnst launanefnd sveitarfélaganna sýnd óvirðing með því. Það er fullreynt í þeim ranni úr því við erum komin að því að ræða um gerðardóminn. Við erum búin að fullreyna að ná samningum. Það fæst ekki meira út úr því að sitja og stara yfir samningaborð til 15. desember. Virðulegur forseti. Þetta mál er afar alvarlegt eins og hér hefur komið fram í máli þingmanna. Ríkisstjórnin hefur eins og ég sagði í upphafi haft ákveðin tæki í höndunum frá degi eitt sem hún hefur neitað að beita. Við þingmenn höfum líka haft ákveðin tæki í höndunum sem við hefðum getað skoðað betur en við höfum gert. Ég vil þar nefna frumvarp til laga sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðu fram fyrir nokkrum vikum um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, þar sem við gerðum ráð fyrir því að rýmkuð yrði heimild sveitarfélaganna til álagningar útsvars þannig að heimildin yrði hækkuð um eitt prósentustig. Frumvarpið er að hluta til flutt í tengslum við þau áform ríkisstjórnarinnar að lækka álagningu tekjuskatts um 1% um næstu áramót. Þetta er ákveðin björgunaraðgerð sem við leggjum til, mótvægisaðgerð við fyrirhyggjulausar skattalækkanir ríkisstjórnarinnar þannig að með þeirri aðgerð mundi samanlagt álagningarhlutfall tekjuskatts og hámarks útsvarsheimildar haldast óbreytt og vera 38,78%. Ég held að þetta tæki sem við lögðum til, sem hefði getað verið virkt tæki í þessari umræðu, sé svo sem enn vel til skoðunar og hæstv. ríkisstjórn hefði mátt taka stjórnarandstöðuþingmenn sér til fyrirmyndar og reyna að líta þannig yfir sviðið að horft væri til annarra hluta en þeirra sem við ræðum hér. Eins og ég sagði er það þyngra en tárum taki að maður skuli þurfa að fara í þennan ræðustól árið 2004 eftir langvinna, erfiða og stranga kjaradeilu kennara við sveitarfélögin og ræða lagasetningu ríkisstjórnarinnar á þá kjaradeilu. Hæstv. menntamálaráðherra æsir sig hér í ræðustól upp í það að segja að fólk vilji bara dæla meiri peningum inn í deiluna. Sannleikurinn er auðvitað sá að þessi deila verður ekki leyst nema með auknum fjármunum sem 

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi taka undir hvert orð sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði um gildi menntunar, hlutverk menntunar í samfélagi okkar. Ég hygg að um það sé ekki ágreiningur. Ég tek líka undir með hv. þingmanni eins og kom fram í lokaorðum ræðu hennar að nú sé fullreynt. Hv. þingmaður velti því upp hvers vegna ekki hefði verið gripið til þess fyrr að nota gerðardómsleiðina. Það hefur komið fram, herra forseti, að með því að grípa strax inn í væri verið að fara á svig við lög Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Nú er hins vegar fullreynt eftir svo langan tíma og ég hygg að um það sé kannski ekki ágreiningur. Mig langar til að spyrja hv. þingmann þegar hún segir „ríkisstjórnin hefur þau tæki“, sem sagt að setja meira fé inn. Þá má benda á að það eru ekki nándar nærri öll sveitarfélög sem fullnýta tekjustofna sína, þar á meðal stærsta 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr hvort ég sé sammála afstöðu ASÍ. Við því er auðvitað ekki einfalt svar. Ég er sammála því að það eigi að vinna gegn launamun í landinu. Ég er nógu skynsöm til að geta sagt mér það sjálf að ef við ætlum að minnka launamuninn í landinu, muninn á milli ríkra og fátækra, þá minnkum við ekki þann launamun öðruvísi en upp á við. Við lækkum ekki hærri launin til þess að mæta lágu laununum. Er ekki miklu eðlilegra að við sameinumst um að hækka lágu launin? Ég hef haldið ræður um það hvernig á að hækka lægstu launin. Auðvitað er það gífurlega þýðingarmikið að lægstu launin verði hækkuð, en við erum ekki að fjalla um lægstu launin í þessari kjaradeilu núna. Við erum að tala um laun grunnskólakennara, stéttarinnar sem ber ábyrgð á menntun þjóðarinnar. Þess vegna er ekki hægt að hv. þingmaður sé að þvæla um það í þessu andsvari að hér skipti mestu máli að ræða fullyrðingar ASÍ. [Hróp á þingpöllum.] Það skiptir máli að einskorða okkur við það sem hér er uppi á borðum, kjaradeilu grunnskólakennara við sveitarfélögin. Hún verður ekki leyst nema til komi aukið fjármagn frá ríkinu til sveitarfélaganna. Hv. þingmaður veit auðvitað vel að sveitarfélögin eru misvel sett og hann getur þess réttilega að sum þeirra noti ekki skattprósentuna sína, útsvarsprósentuna til fulls, en hann veit líka að það er ekki hægt að rjúfa samstöðu sveitarfélaganna í miðju samningsferli. Sveitarfélögin gengu meðvitað sameinuð að samningaborðinu og þau verða að halda því áfram sameinuð. Það er ekki hægt að þau sveitarfélög sem bolmagn hafa rjúfi sig út, kljúfi sig frá, semji við sína kennara og skilji síðan fátækustu sveitarfélögin eftir. Það væri heldur ekkert réttlæti í því.

Herra forseti. Ég er sammála því eins og fram kom hjá hv. þm. að málið er einmitt alls ekki einfalt. Þetta snýst allt um að hér er ekki um einfalt mál að ræða, síður en svo, enda byrjuðu samninganefndir fyrir u.þ.b. níu mánuðum að reyna að véla um þessa samninga og hafa haldið yfir 70 fundi og ekkert hefur miðað. Afleiðingin er sú að hnúturinn er fastari og harðari en nokkru sinni. Við erum ekki að fjalla um hálaunafólk. Við erum að fjalla um hóp sem hefur langt frá því há laun. Engu að síður hafa önnur verkalýðsfélög gefið út þá yfirlýsingu að ef gengið verði að ýtrustu kröfum þessa hóps séu almennir kjarasamningar lausir. Við vitum vel, herra forseti, hvaða afleiðingar það hefur í samfélaginu, það vita allir, og þess vegna þarf að hafa heildarsýnina. Ég tel og segi það enn og aftur að meðan sú afstaða er hjá öðrum verkalýðsfélögum að ekki megi virða menntun sem forgangsatriði í samfélagi okkar sé mjög erfitt að eiga við þetta mál. Þess vegna finnst mér skipta mjög miklu máli að slík verkalýðsfélög gefi einfaldlega út þá yfirlýsingu að þau uni þeim niðurstöðum sem vonandi fást sem fyrst í þessari kjaradeilu við kennara. Af hverju ættu þau að una því? Vegna þess að almennt á þeim vettvangi sem annars staðar hafa menn talað digurbarkalega um að mennt sé máttur, að menntun hafi meira gildi en flest annað í samfélaginu. En meðan afstaðan er með þessum hætti er mjög erfitt að sjá lausnina.

Hæstv. forseti. Það er búið að færa ríkisstjórninni upp í hendurnar lausnina á þessu máli en þar eru menn svo glámskyggnir að þeir koma ekki auga á hana, sem er náttúrlega undarlegt. Lausnin er sú að setja meiri peninga inn til sveitarfélaganna og sjá til þess að þau geti greitt kennurum hærri laun. Meðan ríkisstjórnin telur sig þess umkomna að geta lækkað skatta um 4–5 milljarða kr. á ári þá eru til peningar til að létta sveitarfélögunum þennan róður. Peningarnir eru til staðar en ríkisstjórnin ætlar að forgangsraða öðruvísi, alveg eins og ríkisstjórnin forgangsraðaði öðruvísi þegar hún ákvað stóriðjuframkvæmdirnar austur á landi, sem eru að valda allri þeirri þenslu sem nú er í gangi, og verðbólguáhrifin sem spáð var fyrir og allir vissu að mundu leiða að stóriðjuframkvæmdunum eru farin að láta á sér kræla. Allt þetta hefur ríkisstjórnin auðvitað gert með opin augu, bæði að ákveða skattalækkanirnar og fara út í þensluvekjandi stóriðjuframkvæmdir. Ég ítreka og segi enn einu sinni: Ábyrgðin er ríkisstjórnarinnar. Það er ríkisstjórnin sem á koma að þessari deilu, hún á að leysa hana á skynsamlegan hátt en ekki á þann hátt sem við erum að deila um hér, að setja lög á þessa kjaradeilu. Ríkisstjórnin er með tækin í höndunum, hún ber ábyrgðina, hún á að axla hana. [Hróp á þingpöllum.]

Forseti vill ítreka tilmæli til gesta á þingpöllum að hafa hægt um sig.

Herra forseti. Ég vil byrja á að gera orð hæstv. menntamálaráðherra að mínum þar sem hún sagði í vikunni og endurtók í dag, að setja lög á verkfall frestar vandanum en leysir hann ekki. Um það erum við hjartanlega sammála og eins og komið hefur fram í dag erum við í Frjálslynda flokknum algjörlega á móti lagasetningu á vinnudeilur. Þær ætti að útkljá með allt öðrum hætti. Hins vegar hefur komið fram núna, bæði í umræðunni og aðdraganda þess frumvarps sem hér liggur fyrir, að það er algjört máttleysi hjá þeim sem fara með menntamálin, annars vegar sveitarstjórna gagnvart grunnskólakennurum og hins vegar ríkisstjórnarinnar, til þess að finna leiðir til að leysa þetta verkfall. Þess vegna höfum við ákveðið, eins og líka hefur komið fram hér, að við munum þrátt fyrir að við samþykkjum aldrei lög af þessu tagi ekki leggjast gegn því að ríkisstjórnin grípi til þessara ráða í því ófremdarástandi sem nú er komið upp. Mér fannst kveða við nýjan tón hjá hæstv. menntamálaráðherra frá því við ræddum saman í vikunni um þetta sama vandamál. Þá fór ég yfir stöðu mála í sambandi við ástandið í skólunum, hjá kennurum og grunnskólanemendum. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að tíunda það aftur, því það þekkja bæði þingmenn og þjóðin öll, svo mjög hefur verið fjallað um málið. Hæstv. menntamálaráðherra sagði áðan, og ég tók eftir að kennarar hér á pöllunum og vafalaust þeir sem horfa og hlusta lögðu mjög við eyrun: Aldrei aftur verkfall, halda hæfasta fólkinu í skólunum, finna leiðir til þess að tryggja kjör grunnskólakennara. Þetta eru yfirlýsingar sem menn taka vafalaust undir, en menn munu krefja ráðherra svara við því að staðið verði við það. Það þarf að finna nýtt gildismat fyrir þessi störf. Það er sömuleiðis yfirlýsing sem allir eru sammála. Um frumvarpið sem hér liggur fyrir ætla ég ekki að hafa mjög langa ræðu, herra forseti, en langar að fara aðeins yfir nokkur atriði þess sem hér eru nefnd. Sérstaklega staldrar maður við 2. gr. frumvarpsins þar sem segir að hafi aðilar ekki gert með sér kjarasamning fyrir 15. desember skuli skipa gerðardóm. Ef nauðsyn er talin til að fara þá leið þá heyrist mér að því hafi verið haldið fram af þeim sem ræddu við deiluaðila núna að deilan sé komin í slíkan hnút að það sé ekki nokkur von, þess sé alls ekki að vænta að þeir nái saman á næstu dögum eða vikum, að það sé frekar á hinn veginn að dregið hafi sundur með aðilum, og ef fara á þessa illu leið held ég að stíga eigi skrefið til fulls og gera þetta strax. Dettur mönnum í hug að þegar verkfalli lýkur og menn fara til kennslu, muni það milda t.d. sveitarstjórnarmenn til þess að leysa verkfallið? Það er nánast og reyndar algjörlega útilokað. Þannig að þessi mánuður er ekki til nokkurs hlutar nema til þess að lengja í þeirri snöru sem búið er að setja grunnskólakerfið og kennara landsins í. Ég velti líka vöngum yfir hvort gerðardómurinn þurfi allan þennan tíma. Ef gripið yrði til þess að skipa hann fyrr lyki hann a.m.k. störfum fyrr en í marslok eftir tæpa fimm mánuði, í marslok 2005. Þá verður líka, eins og hér hefur komið fram, rúmt ár sem kennarar hafa verið án samnings. Samningurinn á að gilda frá 15. desember 2004 sem þýðir að mínu mati að gengið er á rétt annars aðilans miklu fremur en hins. Mér fyndist réttlætismál að öllu þessu ferli yrði flýtt og gildistaka samningsins yrði fyrr en 15. desember. Ég tel að það sé algjör nauðsyn og réttlætismál. Ég hlýt svo að staldra við 3. gr. þar sem segir að gerðardómurinn eigi að hafa hliðsjón af almennri þróun á vinnumarkaði, að því leyti sem við á. Einnig á hann, með leyfi forseta, að: „... hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð.“ Við skulum líta á þessi atriði aðeins: „menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð.“ Þá kem ég að einu sem hæstv. menntamálaráðherra ræddi um áðan, um vinnutíma og kjör, þar sem rætt var um einsetinn skóla. Ég man ekki betur en að þegar einsetinn skóli var tekinn upp hafi verið rætt um að nú skertust verulega möguleikar kennara, sem töldu kjör sín slæm fyrir og hafa reyndar lengst af verið, á að vinna sér upp slæm kjör með yfirvinnu vegna þess að skólatíminn væri styttri í einsetnum skólum. Mér finnst því hæstv. menntamálaráðherra hafa snúið hlutunum algjörlega á hvolf. Sú umræða fór einmitt fram við einsetninguna, að launa þyrfti kennara betur af því að þeir hefðu ekki möguleika eins og lengst af var talið sjálfsagt að kennarar ynnu öll sumarfríin sín til þess að bæta sér upp kjörin á veturna. Það var talið sjálfsagt að þeir ynnu svo og svo mikla yfirvinnu til þess að bæta laun sem voru allt of lág. Þarna hefur því einhverju verið snúið á hvolf. En ef við lítum betur á þetta: „menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð.“ Hverja er verið að miða við? Einhverja starfsmenn sveitarfélaga? Finnum við einhverja starfsmenn sveitarfélaga aðra en grunnskólakennara sem hafa þetta? Ef það væru einhverjir væru það leikskólakennarar og af því að ýjað hefur verið að kjörum þeirra sérstaklega, að þau ættu að sjálfsögðu - var tónninn - að vera miklu lægri vil ég taka fram að leikskólinn, sem er ekki gömul stofnun á Íslandi, líklega um 30 ára í þeirri mynd sem hann er núna vítt um landið, hefur þróast hvað mest af öllum menntastofnunum í landinu. Mér finnst ekkert óeðlilegt og ég tel það nokkuð rökrétt að leikaskólakennarar muni gera vaxandi kröfur eins og grunnskólakennarar því það eru stöðugt gerðar meiri kröfur til þessara tveggja stétta um meiri hæfni í starfi, um meiri sérhæfingu og meiri ábyrgð eftir því sem þjóðfélagið, eins og fram kom í ræðu áðan, breytist í þá veru að meira og meira af hlutverki heimilanna flyst yfir til þessara stofnana, ekki síður leikskóla en grunnskóla. Mér finnst því ekki að tala eigi niður til þeirrar stéttar frekar en grunnskólakennara í þessum efnum. Við hljótum að líta svo á að yfirlýsingin nái næst til framhaldsskólakennara. Framhaldsskólakennarar eru einmitt með mjög sambærilega menntun, störf og vinnutíma og ábyrgð að verulegu leyti. En gerðardómurinn á að gæta þess að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað. Þetta er ekki lítið hlutverk sem honum er ætlað, hann á að sjá um að þjóðfélagið raskist ekki vegna þess að samið er við eina stétt launþega í landinu. Það hefur mikið verið talað um að ASÍ og fleiri launþegasamtök hafi verið á tánum vegna þess að fylgst verði með því að grunnskólakennarar fái ekki þær réttar-, laga- og kjarabætur sem þeir eiga kost á. Eins og oft hefur komið fram voru árið 1996 kjör framhaldsskólakennara og grunnskólakennara sambærileg. Hvar var ASÍ eða launþegasamtökin - sem ég tel reyndar ósannað að séu með þessi viðhorf - þegar framhaldsskólakennarar náðu kjörum sínum með velvilja og stuðningi ríkisins? Sem ég met mikils að þeir hafi þó metið gildi starfsmanna sinna svo. En það verður ekki undan því vikist að samræma kjör þessara stétta og gera mun betur við kennarastéttina í heild en gert hefur verið undanfarin ár og áratugi. Mér finnst jákvætt í þessu plaggi að heimilt er beita sér fyrir samkomulagi eða dómsátt allan tímann. Það styður það sem ég sagði áðan, að engin þörf er á að setja gerðardóm með meira en mánaðarfyrirvara fram í tímann vegna þess að hvenær sem er, ef samningsvilji, einhver löngun eða möguleikar skapast hjá deiluaðilum á þeim tíma geta þeir komið samkvæmt ákvæðum plaggsins inn í deiluna og gerðardómur getur pakkað saman og farið heim. Til hvers að bíða í mánuð? Það er algjörlega fráleitt og ég vona að tekið verði á málinu í nefnd sem er svo sjálfsagt og skýrir sig sjálft í efnisatriðum textans. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að setja á langa ræðu en mig langar að ljúka máli mínu með örstuttri hugleiðingu. Ástæðan er sú að það eru rétt rúm 40 ár síðan ég lauk kennaranámi, það var árið 1964. Þá háttaði svo til að fréttir bárust af því rétt um það leyti sem við vorum að útskrifast - reyndar ætluðu mörg okkar að fara í eitthvað allt annað, margir ætluðu að fara á sjóinn þar sem pening væri að hafa - en það bárust fréttir af nýjum samningum, nú væri þetta allt saman að lagast. Það var samið um það leyti, kjörin löguðust eitthvað aðeins en við náðum þessu ekki, eins og ég gat um áðan, með fastakaupinu okkar. Fastakaupið var þess eðlis að það gat enginn lifað á því. Megnið af starfsævi minni hef ég starfað innan skólakerfisins í ýmsum störfum þar og lengst af meðan ég var við kennslu þurfti ég bæði að sinna yfirvinnu og vinna á sumrin til þess að bæta upp tekjur. Það sem ég er að velta fyrir mér er hvert gildismat þeirrar þjóðar er, sem í þau 40 ár sem ég nefndi og hafði þá um áratugi metið starfið svo að það var meðal allra lægstu launa. Höfum við virkilega ekki komist lengra fram á veginn en þetta að enn, 40 árum síðar og kannski öðrum 40 þar fyrir, er stéttin að berjast fyrir kjörum sínum, fyrir því að fá mannsæmandi laun? Ekki til þess að vera eins og það sem nú ber hæst í íslensku þjóðlífi, ungir menn í viðskiptalífi. Þeir eru ekki á kjörum eins og grunnskólakennarar. Þar erum við að tala um launakjör sem nema milljónum á mánuði. Er þjóðin með það gildismat að hún meti fjármagnið, peningana og umfjöllun um þá meira en það sem ætti að varða framtíð hennar, þ.e. uppfræðslu ungu kynslóðarinnar?

Virðulegi forseti. Ég er ánægð að sjá að hæstv. forsætisráðherra er kominn í salinn og að bæði hæstv. menntamálaráðherra og forsætisráðherra sitja við umræðuna og finnst að félagsmálaráðherra ætti sömuleiðis að gera það. Þetta er grafalvarlegt mál, verið er að setja lög á kjaradeilu og þeir sem málið varðar eiga að sjálfsögðu að vera viðstaddir umræðuna. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi það í ræðu sinni að hún skildi ekki dagsetninguna 15. desember. Hv. þm. Hjálmar Árnason brást strax við og upplýsti að auðvitað væri hún vegna Alþjóðavinnumálaskrifstofunnar. Það er full ástæða til að benda á hvað þetta þýðir. Ísland er nefnilega með mikið samstarf innan Alþjóðavinnumálaskrifstofunnar. Á þing þeirra mæta fulltrúar frá verkalýðshreyfingunni á Íslandi og frá félagsmálaráðuneytinu á Íslandi og margar samþykktir þessarar mikilvægu stofnunar rata í kjarasamninga eða lög á Íslandi þó að það sé ekki einhlítt. Komið hefur fyrir að íslenskri ríkisstjórn hefur þótt henta að það gerðist ekki. Alþjóðavinnumálastofnun hefur ítrekað gagnrýnt íslensk stjórnvöld fyrir að grípa inn í kjaradeilu. Lagasetningin er grafalvarlegt mál eins og hverju sinni sem gripið er inn í kjaradeilur og allir skulu gera sér grein fyrir því að það að setja 15. desember og að mönnum sé gert að reyna að ná samningum fyrir þann tíma er til að fría sig gagnvart Alþjóðavinnumálaskrifstofunni og reyna að pressa samningsaðila á lokasprettinum. En dagsetningin 15. desember hefur önnur og alvarleg áhrif sem ég ætla að koma að síðar í ræðu minni. Það er umhugsunarefni, eins og fram hefur komið aftur og aftur á þessum morgni, að ríkisstjórnin er loksins að bregðast við kjaradeilunni og þá bregst hún ærlega við með því að setja lög. Hún hefur algjörlega daufheyrst við stöðu sveitarfélaganna. Við þekkjum umræðuna eins og hún hefur verið í morgun: Ekki benda á mig, þetta kemur okkur ekki við. Þess vegna ætla ég að fara örfáum orðum um það sem hefur gerst frá árinu 1997. Ég ætla líka að undirstrika það, af því að það var gert að umtalsefni í morgun, að þingmaður Samfylkingarinnar hafi talið að þetta væri einhver besti samningur sem gerður hafi verið, að flytja grunnskólann til sveitarfélaganna. Það var samstaða um að flytja grunnskólann til sveitarfélaganna. Það hefur líka verið ósk og vilji mjög margra í þessum sal að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaganna og við vorum langt komin með að búa til samninga og svigrúm til að flytja málaflokk fatlaðra. Við skulum hafa þetta á hreinu og forsendurnar skýrar í umræðunni. Af hverju gekk það ekki eftir að fleira væri flutt? Það er reynslan af stöðu sveitarfélaganna gagnvart ríkisvaldinu og því sem á eftir kom. Það var vitað í umræðunni á Alþingi að gerðar mundu verða meiri kröfur varðandi grunnskólahaldið þegar það væri komið frá ríkinu til sveitarfélaganna. Vitað var að haldið hafði verið í lágmarki endurnýjun og þjónustu innan skólanna sem nú yrði kallað eftir. Hvað ætli við höfum oft afgreitt lagabálka með „þrátt-fyrir“-ákvæði um um að þó að það eigi að vera svo og svo mörg börn í bekk verða þau samt þetta fleiri? Hvað ætli við höfum oft farið fram hjá lagasetningu í þessum sal varðandi m.a. grunnskólann? Þess vegna er athyglisvert að sjá hvernig fjármál ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar hafa þróast frá árinu 1997, árið eftir að grunnskólinn fluttist til sveitarfélaganna. Þá voru útsvarstekjurnar 32,6 milljarðar kr. en tekjuskattur ríkisins 30,3 milljarðar, sem sé 2 milljörðum lægri en útsvarið. Var ekki full ástæða til að búast við að sú yrði þróunin áfram? Árið 2003 var sveitarfélögunum heimilt að hækka útsvarið vegna nýrra verkefna um u.þ.b. 1% og það hækkaði um u.þ.b. 1% 1999–2001. En árið 2003 höfðu tekjuskattar engu að síður hækkað um 6 milljarða umfram útsvarið. Skattbyrði einstaklinga jókst um 15% á árunum 1997–2003, nánast allar þær auknu álögur fóru til ríkisins, eða um 14%, aðeins 1% kom í hlut sveitarfélaganna. Af 9 milljarða króna skattahækkun tekjuskatts og útsvars fóru yfir 8 milljarðar til ríkisins og 700 milljónir til sveitarfélaganna. Það er ekkert hægt að komast fram hjá þessu þegar við tölum um stöðu sveitarfélaganna til að sinna verkefnum vel eða bæta við verkefnum. Það er beinlínis ósæmilegt að fara fram hjá þessum tölum og ef einhver heldur að þær séu ekki réttar vil ég upplýsa að þær eru samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkisskattstjóra. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér hefur fundist vera nokkur hroki í umræðunni. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra er í vanda í umræðunni og ég hef fullan skilning á því og er sammála því að allir, ríki og sveitarfélög, eiga að forgangsraða í ranni sínum. Mér finnst samt veikt þegar komið er hingað á ögurstundu og sagt: Sveitarfélög eiga ekki að vera að kaupa hlutafélög eða fara í risarækjueldi, þau eiga að forgangsraða. Bíðum við, við hvern er verið að tala? Hafnarfjörð, Kópavog eða Reykjavík? Þó að það finnist eitt og eitt dæmi um að menn hafi ekki verið að fara út í réttu verkefnin á þetta ekki við. Ég ætla ekki að fara út í ræðu hæstv. félagsmálaráðherra, mér fannst hún ekki góð og hv. þm. Samfylkingarinnar, Kristján L. Möller, leiðrétti það ágætlega í andsvörum við hæstv. ráðherra. Það eru sex sveitarfélög sem nýta ekki allt útsvarið, en það er yfirleitt nýtt að fullu. Ríkið hugsar alltaf um sitt, það tekur alltaf sitt af öllu. Þannig er það líka með kennarana núna í verkfalli. Reiknaðir eru skattar af greiðslum til kennara úr verkfallssjóði. Þetta eru nauðþurftagreiðslur. 200 milljónir hafa runnið úr þeim sjóði til ríkisins í skatttekjur af þeim takmörkuðu fjármunum sem á að nota til að styrkja heimilin í nærri átta vikna verkfalli. Ríkið hugsar um sitt. Ríkið kann að forgangsraða. Virðulegi forseti. Bæði forsætisráðherra og félagsmálaráðherra töluðu um bréf frá umboðsmanni barna. Þeir voru mjög uppteknir af alvarlegri stöðu sem kom fram í bréfi frá umboðsmanni barna og bréfi frá Heimili og skóla. Ég spyr: Hvar hefur þetta fólk verið? Ekki þurfum við nein bréf. Við höfum fylgst með því dag eftir dag og viku eftir viku að verkfallið hefur verið foreldrum erfitt, að verkfallið er ekki ásættanlegt. Verkfallið er gífurlega alvarlegt fyrir skólabörnin í landinu og enginn veit hvaða áhrif þessi kjaradeila hefur haft og mun hafa fyrir námsárangur vetrarins. Við þurfum engin bréf. Það er allt að því ömurlegt að þegar menn koma að þessu alvarlega máli til að réttlæta sig skuli þeir koma og lesa upp úr þessum bréfum. Þá fyrst skynjuðu þeir vandann þegar þeir lásu bréfin. Ég ætla aðeins að tala um kennarana. Þannig er með stjórnmálamenn að það er afskaplega vinsælt að hafa við þá viðtöl. Þeir tala um uppvöxtinn og bakgrunn, lífið og tilveruna. Í nærri hverju einasta viðtali er talað um lífið í skólanum og kennarana, þessa góðu kennara sem mótuðu þá, gáfu þeim veganesti út í lífið, sem voru svo sterkir og mikil fyrirmynd. Ég get líka haldið slíkar ræður. Ég ólst upp á Ísafirði við frábæra skóla og næstum allir sem þaðan koma, en margt fólk sem hefur látið til sín taka í samfélaginu kemur úr þeim ágæta bæ. Það fólk talar um uppvöxtinn á sínum tíma, góðu skólana og kennarana sem mótuðu lífshlaupið áfram. Þegar ég var að alast upp höfðu kennarar nokkuð góð laun. Það var nefnilega þannig, eins og einhver hér í morgun talaði um, að kennarar eru líka almenningur. Kennarar voru almenningur. Börnin komu frá svipuðum heimilum, öll börn í þessum hefðbundna bæ. Kennarar voru fremur vel launaðir. Þeir voru virt stétt. Það var litið upp til þeirra. Þeir voru hinn aðilinn sem mótaði börnin til viðbótar því sem fjölskyldan gerði og gaf í veganesti. Hvað hefur gerst? Staða þessarar stéttar hefur breyst. Launin hafa lekið niður og jafnvel virðinguna skort, virðingu samfélagsins og þeirra sem um eiga að véla í kjörum stéttarinnar. Ég hef miklar áhyggjur af því hvernig mál hafa þróast og að þessi mikilvæga stétt hefur dregist aftur úr í almennum launasamanburði. Það er verkefnið núna. Vandamálið er hvað hún hefur dregist aftur úr. Annars vegar er hægt að miða við stétt sem loksins fékk launaleiðréttingu, þ.e. framhaldsskólakennarar, og hins vegar er kallað eftir því að ekkert megi gera umfram þróun á almennum launamarkaði. Hingað og þangað. Þetta verður erfitt mál, líka fyrir Kjaradóm. Það er mjög alvarlegt mál hvernig komið er í dag og það frumvarp sem við erum að ræða er mjög erfitt fyrir kennara. Eftir langvarandi kjaradeilur og verkföll hefur oft verið reynt að bæta skaðann fyrir þá sem voru í verkfalli, stundum með meiri vinnu sem hefur þurft til að vinna upp tapaða framleiðni í verkfalli og oftast nær hefur komið kjarabót strax og kjaraleiðréttingin hefur eiginlega komið um leið og verkfalli lauk. Samningarnir voru lausir í mars. Sumarið, ég ætla að leyfa mér að halda því fram, var illa nýtt til viðræðna. Verkfallið er næstum orðið átta vikur og nú munu kennarar mæta til starfa án nokkurrar úrlausnar, það er launatap í nærri tvo mánuði. Þeir munu koma til starfa og það er engin umbun, engin kjarabót og ef til vill engin niðurstaða fyrr en í lok mars í vor. Þegar niðurstaða loksins fæst í Kjaradómi verður launa- og kjaraleiðréttingin frá 15. desember. Af hverju? Af því að þetta er ekki í fyrsta sinn sem ríkisstjórnin setur lög á kjaradeilur. Af því að ríkisstjórnin er búin að fá skammir og ákúrur frá Alþjóðavinnumálastofnuninni fyrir hvernig hún heldur á málum og hvernig hún hagar sér gagnvart þegnum sínum. Þess vegna eru menn búnir að setja 15. desember. Það þýðir að til viðbótar átta vikna launamissi munu kennarar ekki fá launaleiðréttingu fyrr en frá 15. desember. Þetta er áfall. Þetta er áfall kjaralega séð, en ekki síður tilfinningalega. Þetta snýst um það m.a. þegar maður er búinn að vera í átta vikna verkfalli og sýna samstöðu og trú á að það hafi einhverja þýðingu, að þurfa að hunskast til starfa upp á ekkert um sinn. Tilfinningalega, virðingarlega og algjörlega sálfræðilega er þetta vont mál. Þess vegna eru það mín lokaorð, virðulegi forseti, að beina því til stjórnarmeirihlutans og allsherjarnefndar að þessi þáttur málsins verði skoðaður alveg sérstaklega og hvort ekki sé full þörf á því, þrátt fyrir Alþjóðavinnumálaskrifstofuna, að flýta þessari gildistöku. Svona getum við ekki hagað okkur, fólkið í þessum sal.

Virðulegi forseti. Vegna síðustu orða hv. þingmanns held ég að það sé nú alveg ljóst að þeir þingmenn sem koma að þessari lagasetningu, að setja lög á verkfall kennara, geri það ekki öðruvísi en með þungu hjarta. Ég held að það geti ekki vafist fyrir neinum. Hins vegar langar mig að koma í andsvar vegna þess að tíðrætt hefur verið um skiptingu fjármagns milli ríkis og sveitarfélaga varðandi þessa deilu. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hvað hún segi um þá staðreynd að frá 1998 hefur fjármagn sem sveitarfélögin hafa eftir að grunnskólinn fór yfir til sveitarfélaganna aukist, skatttekjur sveitarfélaganna hafa aukist úr rúmum 30 milljörðum í yfir 100 milljarða á næsta ári. Þannig að sveitarfélögin hafa ekki farið varhluta af þeirri velmegun sem er í landinu og hafa fengið sinn skerf af skatttekjum landsmanna. Á þeim stutta tíma, þ.e. frá 1998 til 2004, hafa skatttekjur, útsvarið, hjá sveitarfélögunum aukist þrefalt. Mig langar að heyra álit hv. þingmanns á þessari staðreynd.

Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja að fyrra atriðinu sem þingmaðurinn nefndi. Ég gef mér það að hvar sem við erum í flokki og hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu sé öllum þungt um hjarta að setja lög á kjaradeilu. Hins vegar var ég mjög að gagnrýna hvernig málið var kynnt hér og með hvaða hætti menn fóru í ræður sínar með þessu frumvarpi og stendur hvert einasta orð. Ekki veit ég hvaða tölur hv. þingmaður er með, en ég gerði grein fyrir þróun skatttekna ríkisins af tekjuskatti annars vegar og útsvarinu hins vegar og þar hallar mjög á, það liggur alveg ljóst fyrir. Það eru opinberar upplýsingar að árið 1997, ári eftir að grunnskólinn fluttist til sveitarfélaganna, var útsvarið 32,6 milljarðar kr. en tekjuskatturinn var minni, eða um 30,3 milljarðar. Árið 2003 höfðu tekjuskattarnir hækkað um 6 milljarða umfram útsvar og skattbyrði einstaklinga hefur aukist um 15% á árunum 1997–2003, sem er náttúrlega ofboðslega gaman að sjá hjá núverandi ríkisstjórn sem alltaf er að tala um að hún sé nú að taka tillit til kjara almennings, en af þessum 15% auknu álögum fór afskaplega lítið til sveitarfélaganna, eða 700 milljónir á móti yfir 8 milljörðum til ríkisins. Þetta bendi ég alveg sérstaklega á og varðar útsvarið og skattinn, en þar fyrir utan hefur verið bent á mjög margt sem hefur skekkst í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Þess vegna ætla menn að fara að ræða saman, loksins, en hefðu átt að vera að gera það í vor áður en þessi deila kom til.

Virðulegi forseti. Þær upplýsingar sem ég hef eru réttar. Tekjur sveitarfélaganna hafa þrefaldast á þessum tíma en þau hafa ekki tekið yfir aukin verkefni. Þannig að svigrúm þeirra til að takast á við verkefnin, sem var þá grunnskóli til sveitarfélaga, jókst verulega. Það er einnig alveg ljóst að sveitarfélögin hafa tekið myndarlega á grunnskólanum og hafa eflt hann. Þau hafa fjölgað kennurum um 30%, þau hafa fjölgað öðrum starfsmönnum um 50%, en á sama tíma hefur börnum í grunnskólum fjölgað um 6,5%. Svigrúm sveitarfélaga til að takast á við þetta aukna verkefni hefur því verið töluvert. Ég vildi draga þetta inn í umræðuna einmitt vegna þess að það hefur svo mikið verið kallað á ríkisvaldið í þessari deilu og sagt að sveitarfélögin hafi ekki nægt fjármagn. Ríkið getur ekki tekið ábyrgð á því hvernig sveitarfélögin haga sínum málum, en vissulega hafa þau fengið auknar tekjur til að standa undir ákvörðunum sínum. Ég hef hins vegar í störfum mínum á Alþingi, m.a. í fjárlaganefnd, ekki hitt einn einasta forstöðumann ríkisstofnunar eða forstöðumann sem hefur yfir fjármagni að ráða sem ekki vildi hafa meira. 

Virðulegi forseti. Þessi málflutningur þingmannsins kemur mér afskaplega mikið á óvart. Það er nú þannig með okkur þingmenn í kjördæmum utan Reykjavíkur að við förum mjög mikið um kjördæmin og hittum sveitarstjórnir og auk þess er mjög stutt síðan fjármálaráðstefna sveitarfélaga var. Öll sveitarfélög hafa sýnt fram á hve tekjur þeirra hafa verið að dragast saman á meðan verkefni hafa stóraukist og auðvitað eðlilega hjá sveitarfélögum eins og hjá ríkinu og annars staðar þyngist kostnaður við hvern einstakan þátt við breytingar. Af því að mikil þensla er út af aðgerðum ríkisins, ég tala nú ekki um ef verðbólga fer í 5% þá geta menn nú bara ímyndað sér hvaða áhrif það muni hafa, líka á útgjöld sveitarfélaga. Þessi staðhæfing kemur mér mjög á óvart vegna þess að hún stangast algjörlega á við það sem sveitarfélög hafa verið að bera á borð. Algjörlega. Ég er ekki manneskja sem held því fram að það eigi að kalla: ríkið, ríkið í hvert skipti sem eitthvað er að gerast. En þetta var svo stórt mál og mikill einhugur um það að mínu mati að flytja grunnskólann og einhugur um að flytja það sem við köllum nærverkefni yfir til sveitarfélaganna af því það er betra. Það verður betri vinna. Það er betur gert, en það kostar gjarnan meira. Miðað við hvernig málin hafa þróast á milli ríkis og sveitarfélaga þá hafa þau alltaf eingöngu mælt grunnskólann, mælt hvað hann kostar og hvað megi gera ráð fyrir að hafi verið vanreiknað. Þau hafa aldrei horft á raunveruleikann sem fólst í að flytja verkefnin yfir. Sveitarfélögin hafa farið illa út úr þessu og eru treg til að gera meira.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um kjaramál kennara og skólastjórnenda í grunnskólum eða öðru nafni lög á vinnudeilu kennara og sveitarstjórna. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þingmenn Ögmundur Jónasson og Kolbrún Halldórsdóttir hafa gert áður í umræðunni skýra grein fyrir afstöðu okkar flokks til þessa máls, þeirri afstöðu okkar að við teljum að lagasetning sú sem hér er verið að boða sé röng. Við höfum lagt áherslu á að þetta mál eigi að vinna með öðrum hætti, það eigi að koma yfirlýsing frá ríkisstjórninni um að sveitarfélögunum verði gert kleift fjárhagslega að takast á við að greiða starfsmönnum sínum þokkaleg og góð laun. Um þetta snýst málið. Ráðherra hefur jú sagt að þetta snúist ekki bara um peninga og það er alveg hárrétt. Þetta snýst líka um gildismat. Þetta snýst um mat á því hvar í röðina við setjum velferðarkerfið, menntun, heilbrigðismál og öll önnur velferðarmál - það er alveg hárrétt. Það snýst um þessa forgangsröðun - eða hvort við viljum láta önnur sjónarmið ráða ferð eins og ríkisstjórnin gerir, t.d. skattalækkanir á hátekjufólki. Það er afar brýnt af hálfu ríkisstjórnarinnar að keyra í gegn hér skattalækkanir upp á 4–5 milljarða á næsta ári, skattalækkanir sem koma fyrst og fremst þeim til góða sem hafa hæstu tekjur. Hafa þessar skattalækkanir engin áhrif á þenslu eða verðlagsáhrif í þjóðfélaginu? Jú, þær þýða það einmitt að þeir 4–5 milljarðar kr. sem fara í skattalækkanir verða ráðstöfunarfé fyrir þá hópa samfélagsins sem hæstar hafa tekjur til þess að auka einkaneyslu. Ekki er minnst á það í greinargerð með frumvarpinu að skattalækkanirnar eru þær mest þensluhvetjandi aðgerðir sem ríkisstjórnin er að grípa til. Allar aðgerðir hennar sem snúa að því að mæta ekki eðlilegum kröfum launfólks og skerða eðlilegt og nauðsynlegt fjármagn til velferðarþjónustunnar miða að því að mæta þessum skattalækkunum. Slíkri forgangsröðun erum við ekki sammála. Að sjálfsögðu á skattbyrðin ekki að vera hærri en nauðsynlegt er en númer eitt er að jafna skattbyrðina. Ef núverandi ríkisstjórn hefði lagt það til að lækka hlutdeild skatta á lægstu tekjur þá hefði í sjálfu sér verið lofsvert að skoða það. En þegar stefnan er alfarið sú að lækka skatt á hæstu tekjur og það sett númer eitt í forgang í efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar þá er ekki hægt að vera því sammála. Við sjáum líka að í samfélaginu skammta sumir aðrir sér laun og tekjur. Það eru nægir peningar til. Menn tala hér um heimsmet í hagnaði banka og fjármálastofnana og ýmissa slíkra stofnana. Þetta fjármagn hefur líka áhrif á neyslu og þenslu í samfélaginu, annað væri það nú. Hvernig væri að beita aðgerðum þannig að þessum kröfum yrði stillt í hóf og nokkuð af þessu fjármagni yrði líka til ráðstöfunar til þess að styrkja kjör fólks sem hefur allt of lágar tekjur víða í samfélaginu, kennara og annarra hópa sem eiga á næstunni lausa samninga og vilja fá bætt kjör. Þessi harða stefna ríkisstjórnarinnar setur þetta mál í hnút. Ef ríkisstjórnin kæmi nú t.d. og segði: „Við viðurkennum að þetta eru veruleg mistök. Þetta eru efnahagsleg mistök. Það eru stjórnunarleg mistök að ætla að fara að keyra fram skattalækkanir við þessar aðstæður. Við viðurkennum það. Við skulum afturkalla þær.“ Það væri spor í rétta átt. Það væri spor í átt til þess að glöggva sig á staðreyndum og líka til að viðurkenna að þar í liggur leiðin til að leysa þessa kjaradeilu. Deilan snýst því um gildismat og forgangsröðun stjórnarflokkanna sem leggja meginkapp á að hygla og bæta kjör þeirra sem best hafa kjörin og standa gegn rétti þeirra sem verri kjör hafa. Þetta er málið í hnotskurn. Hér hefur rætt um að það hafi verið happaaðgerð að flytja grunnskólann frá ríki til sveitarfélaga og að hann hafi batnað svo og svo mikið vegna þess. Ég tek alveg undir það að grunnskólinn hefur að sjálfsögðu batnað. Hann hefur eflst og hann hefur styrkst og hann hefur skilað æ betra starfi. En það er mjög ósanngjarnt að segja að ef skólinn hefði verið í höndum ríkisins þá hefði ekkert gerst, þ.e. að bera þetta saman við það að allt hefði staðið kyrrt. Það er alveg fráleitur samanburður og ósanngjarn. Auðvitað hefði þar líka átt sér stað þróun og efling þannig að það er rétt að líta málin réttum augum. Það er líka alveg ljóst, og ég held að menn deili ekki um það, að miðað við núverandi umfang starfs grunnskólanna hefur ekki verið fylgt eftir þeirri fjárþörf sem nauðsynlegt er til að standa undir því starfi sem þar er nú unnið. Þegar grunnskólinn var færður frá ríki til sveitarfélaga hafði hann verið sveltur um langt árabil. Það hafði líka verið slíkt efnahagslegt ástand í samfélaginu að laun voru almennt frekar lág og í því andrúmslofti og í þeirri stöðu var grunnskólinn fluttur. Síðan verður efnahagslegur vöxtur í samfélaginu og flestar stéttir fá verulega aukningu á sínum tekjum og starfsemi vex. Þá er eðlilegt að grunnskólakennarar fylgi eftir því. Annað væri það nú með þá ábyrgð sem þeir axla og hið mikilvæga starf sem þeir vinna. Frú forseti. Þess vegna er alveg makalaust að sjá þessa setningu á bls. 3 í greinargerð frumvarpsins. Ég ætla að lesa hana, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á mikilvægi þess að fylgja aðhaldssamri efnahagsstefnu til að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu á næstu árum þrátt fyrir aukin umsvif vegna stóriðjuframkvæmda.“ Bíðum við. Stóriðjuframkvæmdirnar eru jú hitt meginmál núverandi ríkisstjórnar. Öllum sökum á að skella á stóriðjuframkvæmdirnar. Það verður að skera niður velferðarkerfið vegna stóriðjuframkvæmdanna. Það verður að skera niður samgöngumál vegna stóriðjuframkvæmda. Það verður að halda niðri launum kennara vegna stóriðjuframkvæmda. Skiptar skoðanir eru um mikilvægi stóriðjuframkvæmdanna og hvort þetta sé rétt stefna í atvinnumálum Íslendinga. Ég er andvígur þeirri stefnu í atvinnumálum Íslendinga, stóriðjustefnunni sem hér er keyrð upp, ég tala nú ekki um ef það á að gera hana að sökudólgi fyrir því að ekki sé hægt að greiða eðlileg laun, ef menn verða að sitja það af sér og það verði að hækka komugjöld á heilsugæslustöðvar og sjúkrahús vegna stóriðjuframkvæmda o.s.frv. til þess að uppfylla þessar aðhaldskröfur ríkisstjórnarinnar. En þessar aðhaldskörfur eru þó ekki meiri en svo að hægt er að lækka skatta um 5 milljarða króna á hátekjufólki. Það sér hver heilvita maður að þarna rekur sig eitt á annars horn eins og graðpening hendir vorn, eins og máltækið segir. Þau atriði önnur í frumvarpinu sem hafa verið gerð hér að umtalsefni, sérstaklega af þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þingmönnum Ögmundi Jónassyni og Kolbrúnu Halldórsdóttur, lúta einmitt að ákveðnum atriðum í þessu samhengi. Í fyrsta lagi er samningsaðilum gert að halda áfram að reyna að semja fram til 15. desember. Ef það á að gerast án þess að nokkurt annað útspil komi af hálfu ríkisstjórnarinnar í þetta mál sé ég ekki annað en að það sé fullkomlega út í bláinn að koma með svona ákvæði. Eina sem það hefur í för með sér er að tefja aðra vinnu málsins sem menn eru hér að setja í gang. Á hitt vil ég líka benda að ekki er gert ráð fyrir því að gerðardómurinn ljúki störfum fyrr en 31. mars á næsta ári, fari þetta mál þann veg. Annað heilt skólaár á að líða án þess að kennarar viti hvað til síns friðar heyrir í endalokum þessa máls í slíkum farvegi. Er einhver þörf á því? Hvað hafa þessar samninganefndir verið að gera allt yfirstandandi ár? Ég veit ekki betur en að kennarar hafi lagt fram sína áætlun snemma í upphafi þessa árs. Það voru greidd atkvæði um verkfall ef samningar hefðu ekki tekist. Þau atkvæði voru greidd á síðastliðnum vetri, eins og lög gerðu ráð fyrir, þannig að allt hefur legið fyrir. Öll megingögn sem lúta að þessu máli hljóta því að liggja fyrir þannig að gerðardómur ætti ekki að þurfa næstu sex mánuði til að komast að niðurstöðu. Það er bara fráleitt því eftir að málin eru komin í þennan farveg sem enginn vill að þau fari í þá er líka eins gott að þessu ljúki sem fyrst og niðurstaða náist. Ég legg því til að hv. allsherjarnefnd skoði rækilega hvort þessar tímasetningar ætti ekki að færa fram. Ég sé ekki annað en að gerðardómur gæti verið búinn að ljúka vinnu sinni um áramót. Gögnin ættu að liggja fyrir þannig að það sé hægt. Ég legg áherslu á að menn skoði líka t.d. hvaða stöðu kennarar verða í næsta sumar. Það er óeðlilegt að það sé bundið í lögum að gerðardómur eða nýr kjarasamningur megi ekki taka tillit til þess sem á undan er gengið og að samningurinn taki gildi fyrr, t.d. frá og með þeim tíma þegar samningar urðu lausir. Af hverju er verið að binda þetta í lögum? Þetta gæti þá líka verið frjálst fyrir gerðardóminn til þess að nota í niðurstöðum sínum. Svona lagabeiting og rammi, þessi valdbeitingarrammi sem settur er utan um þennan gjörning er bæði ósanngjarn og að mínu viti fullkomlega óþarfur og gerir ekkert annað en að sýna ástæðulausan, að mínu viti, hroka í þessu erfiða máli sem við stöndum frammi fyrir og viljum öll að leysist sem fyrst. Frú forseti. Ríkisstjórnin verður að gera sér grein fyrir þeirri ábyrgð sem hún stendur frammi fyrir. Hún verður að koma með útspil á næstu klukkutímum um hvernig hún ætlar að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna. Það er ekki bara gagnvart þessu eina verkefni sem lýtur að launum kennara heldur öllum öðrum viðfangsefnum sveitarfélaganna sem að stærstum og langmestum hluta eru núna orðin laun starfsmanna þeirra. Gengið hefur verið á tekjustofna sveitarfélaga og í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur stöðugt hallað á sveitarfélögin. Sveitarfélögin geta ekkert samið því að þau eru bundin af lögum frá Alþingi með tekjustofna sína. Þau eru því gersamlega í viðjum Alþingis og ríkisstjórnar um það hvernig þau geta brugðist við og tekið á sínum málum. Þess vegna á að ræða málin fyrst og síðast hér. Frú forseti. Ég ítreka að ríkisstjórnin á að falla frá þessum skattalækkunum sínum. Þær eru hrokafull yfirlýsing við þá stöðu sem við stöndum frammi fyrir. Þrátt fyrir skattalækkanir til hátekjufólks er því borið við að ekki sé hægt að semja við kennara um þokkaleg laun vegna þess að það valdi þenslu. Skattalækkunarstefna ríkisstjórnarinnar er einmitt þenslustefna sem sett er í forgang af ríkisstjórninni og þess vegna verður að halda hinum öllum niðri. Þeirri forgangsröðun og þessari stefnu erum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði andvíg. Það verður að víkja af henni til þess að við getum náð farsælli niðurstöðu í þeirri kjaradeilu sem við erum að fjalla um þannig að kennarar fái störf sín eðlilega metin fyrir samfélagið bæði í formi virðingar og launa.

Frú forseti. Það verður að segjast alveg eins og er að það er býsna erfitt að koma í þennan ræðustól og fjalla um frumvarp til laga um kjaramál kennara og skólastjórnenda í grunnskólum, þ.e. frumvarp sem setur lög á hinn helga verkfallsrétt. Það er mér sérstaklega erfitt vegna þess að ég er bæði fyrrverandi kennari og fyrrverandi sveitarstjórnarmaður. Það er einnig athyglisvert að báðir deiluaðilar hafa talað gegn því að lög verði sett á deiluna. Hæstv. menntamálaráðherra hefur sagt það fullum fetum að lagasetning sé ekki lausn á vandanum heldur sé aðeins verið að fresta vandanum og það er skylda deiluaðila í slíkum deilum að ná niðurstöðu, leysa málið. Stjórnarherrarnir hafa að vísu komið hér hver af öðrum og sagt að málið sé grafalvarlegt sem er hárrétt, að málefni 45 þúsund barna séu svo alvarleg að ekki verði hjá því komist að skipta sér af deilunni og hefur margur sagt þó fyrr hafi verið. En hæstvirtir ráðherrar hafa ekki viljað á undanförnum missirum skipta sér á neinn hátt af þessari deilu þrátt fyrir að bent hafi verið á það ítrekað að vissulega beri ríkisvaldið ábyrgð. Ábyrgð ríkisvaldsins er að sjálfsögðu mjög mikil. Það hafa margir komið inn á það hér í dag. Það er t.d. vegna þess að tekjuskipting milli ríkis og sveitarfélaga hefur þróast á þann hátt að sveitarfélögin eru ekki í þeirri stöðu að geta leyft sér það sem þau hugsanlega vildu. Það hefði að sjálfsögðu liðkað fyrir lausn deilunnar ef fjárhagur sveitarfélaganna væri betri. Það þarf ekkert að deila um þessi atriði. Það liggur ljóst fyrir að það hallar á sveitarfélögin í þessu máli. Formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, flokksbróðir margra ráðherranna, hefur sagt fullum fetum: „Það er vitlaust gefið.“ Ráðherrar fjármála og félagsmála hafa skrifað undir yfirlýsingu um að vitlaust sé gefið, það eigi að fara yfir þessi mál. Nefnd hefur starfað mánuðum saman við að skoða þessi mál til að rétta við hlut sveitarfélaganna. En nefndin er líklega á fundi núna og búin að starfa, eins og ég sagði, nokkurn veginn frá því í byrjun árs. En það hefur ekkert gengið. Það er eðlilegt að við horfum til þeirra verka þegar við skoðum þessi mál í samhengi. Það er líka eðlilegt að við skoðum samsetningu tekjustofnanefndarinnar vegna þess að það segir kannski ýmislegt um hvaða hug menn höfðu þegar þeir settu þetta mál af stað. Það starfa nefnilega fleiri nefndir varðandi þessi samskipti. Til er líka svokölluð sameiningarnefnd. Hún er að vinna að því að sameina sveitarfélög til að styrkja sveitarfélögin og þar eru við borðið, má segja, allir aðilar. Þar eru ekki bara fulltrúar ríkisstjórnar og fulltrúar sveitarfélaga heldur líka fulltrúar þingflokka. Í tekjustofnanefndinni er ekki slíkt borð. Nei, þar sitja eingöngu fulltrúar sveitarfélaga og síðan embættismenn hinum megin. Engir fulltrúar hins pólitíska valds í landinu sitja þar við borðið. Búast menn við því að slíkt verk gangi hratt þegar þannig er staðið að verki? Ég segi því miður, frú forseti, það er eins og hugur fylgi ekki máli í þeim efnum. Fleira kemur til þegar við horfum til ábyrgðar ríkisvaldsins. Í þessari umræðu hefur margoft verið nefnt og það hefur margoft komið fram á undanförnum vikum og mánuðum að ríkisvaldið gerði kjarasamning við framhaldsskólakennara. Ekki ætla ég að halda því fram að framhaldsskólakennarar séu ofaldir af þeim samningi. En ríkisvaldinu hlýtur að hafa verið ljóst þegar undir þann samning var ritað að þeir væru að gefa fordæmi m.a. fyrir grunnskólakennara. Það er eðlilegt að grunnskólakennarar horfi til þess samnings vegna þess að kjarasamningar, eins og við hljótum flest að vita, eru fyrst og fremst samanburðarfræði. Það er alltaf verið að bera sig saman við einhverja aðra. Það er náttúrlega eðlilegasti hlutur af öllum að grunnskólakennarar beri sig saman við framhaldsskólakennara. Þetta hlýtur ríkisvaldið að hafa vitað þegar það gekk frá kjarasamningnum. Ef ekki þá er kominn tími til. Það segir einnig reyndar í því frumvarpi sem hér liggur fyrir að gerðardómur eigi að taka viðmið af ákveðnum hópum, hópum sem hafa sambærilega menntun, sambærilega ábyrgð og sambærilegan vinnutíma. Hvaða hópar geta þetta verið? Jú, þetta eru líklega framhaldsskólakennarar og leikskólakennarar trúi ég. Þetta eru þeir hópar sem næstir standa grunnskólakennurum. Því liggur alveg ljóst fyrir að gerðardómur hlýtur að þurfa að gera þetta. Þá er ljóst að samanburðurinn hlýtur að vera á þann hátt að kjör grunnskólakennara verði að bæta verulega svipað og gert var við framhaldsskólakennara síðast. Frú forseti. Við skulum ekki gleyma því að samningar framhaldsskólakennara eru lausir. Samningstíminn er útrunninn. Það stendur til að gera nýjan samning við framhaldsskólakennara. Það er auðvitað eðlilegt að líka sé horft til þess. Þannig ganga þessi mál fyrir sig að það er alltaf verið að bera saman hópa, bera saman samninga. Þannig ganga þessi mál í þessum heimi. Frú forseti. Ríkisvaldið ber ábyrgð á fleiri þáttum sem koma inn í þessa mynd líka. Það er alveg augljóst að stöðugleikinn, sem einnig er nefndur í þessu frumvarpi og er ætíð hampað þegar virðist henta, kemur að sjálfsögðu hér við sögu. Það er augljóst að verðbólguspá fyrir þann tíma sem talað er um að kjarasamningur gildi hlýtur eðlilega að vera viðmið þegar samið er til lengri tíma. Það er einnig ljóst að ríkisvaldið ber þar verulega ábyrgð. Síðasta fjárlagafrumvarp er að sjálfsögðu slíkt að það gefur byr undir báða vængi um að fram undan sé verðbólguþróun sem ekki er hagstæð þrátt fyrir að orðin séu fögur um að reynt skuli og stefnt að hinu og þessu í þessum efnum. Því er eðlilegt að fólk horfi til þess þegar komið er að kjarasamningi. Frú forseti. Það er auðvitað fleira sem tengist þessu máli heldur en að verið sé að taka hinn helga rétt, verkfallsréttinn, af hópi manna. Sú staða sem uppi er segir, því miður, allt of mikið um viðhorf hinnar íslensku þjóðar til menntunar, til starfa þeirra sem sinna uppeldi, til starfa þeirra sem hugsa um fólk, til starfa þeirra sem ekki bara velta fyrir sér peningum. Staðan væri ekki svona ef viðhorfið væri á þann hátt að það skipti meira máli hvernig við hugsum um börnin okkar en hvernig við förum með peningana hverju sinni. Það er grátleg staðreynd að grunnskólakennarar eins og ýmsar fleiri uppeldisstéttir hafa stöðugt horft upp á þá þróun að þeir hafa verið að dragast aftur úr og með reglulegu millibili þurft að nálgast samningaborðið til þess að vinna upp þann halla sem orðið hefur á undanförnum missirum. Það er líka ein skýringin á því hversu hörð sú deila hefur verið sem hér er um rætt. Það þarf alltaf að vera að vinna upp hluti. Síðan gerist það, frú forseti, í þessari umræðu að a.m.k. tveir hæstv. ráðherrar vitna til orða minna um hvað gerðist árið 1996. Ég get haldið áfram að halda því fram, og er keikur til þess, að samningurinn sem gerður var 1996 milli ríkis og sveitarfélaga hafi verið einn besti samningur sem sveitarfélögin hafa nokkurn tíma gert og það er vegna þess að sveitarfélögin settu sér ákveðin samningsmarkmið sem þau náðu að mestu leyti fram í samningunum. En það að það skuli gerast árið 2004 að fólk tali eins og ekkert hafi gerst síðan 1996 er að sjálfsögðu ekki boðlegt. Það er allt gjörbreytt. Hvernig er hægt að ætlast til þess að einhver hafi 1996 séð allt fyrir sem mundi gerast á næstu átta árum. Það er að sjálfsögðu ekki hægt og það er þess vegna m.a. sem sveitarfélögin eru stöðugt að reyna að bæta hag sinn. Það er vegna þess að hlutirnir hafa gjörbreyst og það er búið að fara yfir það í ýmsum þáttum í umræðunni að m.a. tekjuþróun ríkis og sveitarfélaga hefur verið gerólík á því tímabili. Einnig er ljóst að lagðar hafa verið ýmsar kvaðir á sveitarfélögin sem hafa aukið útgjöld þeirra og sett hafa verið ýmis lög, m.a. um húsaleigubætur, sem hafa aukið útgjöld sveitarfélaga frá þessum tíma. Eins og ég vitnaði í áðan hefur það verið upplýst af öllum þeim sem hafa skoðað þetta að vitlaust er gefið. Þess vegna situr nefnd að störfum, nefnd sem ætti í raun að vera fyrir löngu búin að ljúka störfum og skila af sér. Það ætti að vera búið að gera samning um breytingu á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég er sannfærður um að sú deila sem hér er verið að gera tillögu um að ýta inn í framtíðina væri þá leyst vegna þess að þá stæðu menn miklu betur að vígi til þess að leysa deiluna. Það er ábyrgðarhluti líka sem snýr að sveitarstjórnarmönnum að þeir gera ekki samning sem þeir eiga ekki fyrir. Frú forseti. Ekki er ástæða til að tefja þessa umræðu mikið meira eða taka lengri tíma í hana í þessum sal vegna þess að þetta mál þarf að sjálfsögðu að fara til nefndar. Ég trúi því ekki, frú forseti, fyrst það varð niðurstaða ríkisstjórnarmeirihlutans á Alþingi að setja lög á þessa deilu, að ekki verði opnað á að bæta frumvarpið sem hér liggur fyrir. Það er ljóst og allir gera sér grein fyrir því að þegar ríkisstjórnarmeirihlutinn hefur ákveðið að setja lög á deiluna verður líklega ekki komist hjá því að lögin fari í gegnum þingið. Það er hins vegar lágmarkskrafa að nefndin sem um málið fjallar gefi sér tíma til að fara yfir málið nákvæmlega og velta því fyrir sér hvort ekki sé ekki hægt að milda þetta frumvarp einhvern veginn. Frú forseti. Athyglisvert var að hlusta á hæstv. félagsmálaráðherra fullyrða að hér væri mjög mildilega á málum tekið. Gagnvart hverjum er þessi mildileiki? Hann er sannarlega ekki gagnvart kennurunum vegna þess að í frumvarpstextanum er nákvæmlega ekkert sem kennararnir hafa í hendi. Þeir hafa hér orðalag um að taka eigi viðmið af ýmsum hlutum en síðan kemur orðalagið fræga: „... en jafnframt gæta þess að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað.“ Frú forseti. Því miður verðum við að segja að þegar slíkt orðalag er notað af hæstv. ráðherrum þá hefur það í gegnum tíðina ekki þýtt mjög margt. Það hefur yfirleitt þýtt að ekki megi hækka laun upp fyrir ákveðna prósentutölu. Það er með ólíkindum að þessi texti skuli vera lagður svona fram og ekki komið með eitt einasta atriði sem fólkið sem hefur verið í sjö vikur í verkfalli fær út úr því. Ætlast er til þess að grunnskólakennarar komi til starfa aftur á mánudaginn glaðhlakkalegir og kátir og fullbúnir til þess að starfa. Ég þekki það vel að kennarar starfa ekki af fullum mætti nema þeir séu ánægðir í starfi. Hvernig er hægt að ætlast til þess að grunnskólakennarar verði ánægðir í starfi á mánudaginn kemur ef engin breyting verður á þeim frumvarpstexta sem hér liggur fyrir? Frú forseti. Örlítið að lokum um þann þátt. Hvernig stendur t.d. á því að ekkert er hér úr miðlunartillögunni sem þó var búið að ná að hluta til samkomulagi um? Af hverju eru engin af þeim atriðum inni í þessum texta? Af hverju er ekki á nokkurn hátt komið til móts við kennarastéttina? Hver er skýringin á slíku? Af hverju er ekki t.d. horft til þess tilboðs sem kennarar gerðu rétt áður en verkfallið skall á um ákveðnar prósentuhækkanir til skamms tíma til þess að rýmka aðeins til fyrir samkomulagi? Af hverju er ekkert slíkt inni á þeim tíma meðan gerðardómurinn starfar? Af hverju má gerðardómurinn ekki hefja störf fyrr en 15. desember? Hvernig stendur á því að hann má ekki hefja störf á mánudaginn eins og kennararnir þannig að hægt verði að flýta þessu ferli því að með því er að sjálfsögðu ekki komið í veg fyrir að samningsaðilar geti hugsanlega komið sér saman um einhverja hluti? Það er algjörlega með ólíkindum, frú forseti, hvernig að þessu máli er staðið og mildileikinn sem hæstv. ráðherra nefndi er ekki fyrirfinnanlegur í þeim texta sem ég hef lesið. [Klapp á þingpöllum.]

Ég vil biðja gesti um að sýna þinginu virðingu og vera ekki með ónæði á pöllum.

Frú forseti. Það eru frekar þung spor að standa hér í dag og ég get eiginlega ekki sagt annað en að mér sé misboðið með þessu lagafrumvarpi. Málið er mér mjög skylt þar sem ég er nemandi í Kennaraháskóla Íslands og get því engan veginn tekið undir frumvarpið. Hins vegar get ég tekið undir orð síðasta ræðumanns og er ekki hissa á því að þeir sem eru á pöllunum hafi séð sig knúna til að klappa fyrir þeim. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum komið málflutningi okkar vel á framfæri í dag og áherslurnar, sem þarf ekkert að tíunda frekar í einhverju málþófi, hafa verið mjög skýrar. Mig langar samt aðeins að hnykkja á því sem stakk mig svolítið þegar ég las frumvarpið yfir í morgun. Kennarar verða búnir að vera samningslausir í um það bil 13 mánuði samkvæmt frumvarpinu þegar kemur að því að þeir fái eitthvað útborgað, eins og maður getur sagt, því ekki hafa þeir verið að fá í budduna sína sem einhverju nemur undanfarnar vikur. Svo finnst manni auðvitað fráleitt að samningsaðilum skuli vera gefinn mánuður í viðbót til að ná samkomulagi, því ástæða frumvarpsins var sú að frekar hefur dregið í sundur með samningsaðilum en að eitthvað hafi náðst saman. Það hljómar því svolítið undarlega að gefa samningsaðilum mánuð í viðbót en svo er ástæða frumvarpsins að deiluaðilar hafi engan veginn náð saman og farið meira í sundur. Það er líka alveg fráleitt að kennarar fái ekkert í sinn hlut og ekki líklegt til sátta gagnvart kennarastéttinni að bjóða henni upp á slíkt. Það voru þó einhverjir aurar í boði í miðlunartillögunni strax þannig að ég sé ekki fyrir mér að frumvarpið sé til þess fallið, eins og mikið hefur verið talað um af hálfu hæstv. menntamálaráðherra, að ná aukinni sátt á meðal aðila. Aukinheldur gera lögin ekki ráð fyrir því að samningurinn verði virkur nema frá og með 15. desember og ekki til góðs þegar kennarastéttin er í rauninni svelt að samningaborðinu sem hún hefur verið undanfarið. Viðmiðunin í 3. gr. er auðvitað afar loðin þegar slegið er úr og í á hinni almennu þróun á vinnumarkaðinum. Sambærileg kjör, gæta samt stöðugleika, raska ekki öðrum kjarasamningum. Þetta er í sjálfu sér ekkert ólíkt miðlunartillögunni sem kennarar kolfelldu. Það mátti ekkert hreyfa umfram það sem nú er og þá er náttúrlega ekki hægt að sjá að mögulegt sé að færa kjör grunnskólakennara nær t.d. kjörum framhaldsskólakennara sem er það viðmið sem þeir mundu vilja sjá. Hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Kolbrún Halldórsdóttir, benti á hvernig Danir hafa haft þetta. Þeir endurskoða samninga sína árlega þar sem farið er í gegnum það sem breyst hefur í samfélaginu sem gefur ástæðu til þess að endurskoða samninga. Maður veltir líka fyrir sér hvert viðmiðið er ef ekki eiga að koma auknir peningar til sveitarfélaganna. Það hlýtur að þýða, ja ekki meira en það sem búið er að bjóða kennurum því ekki sáu sveitarfélögin sér fært að koma til móts við kennara að öðru leyti. Mér fannst áhugavert þegar hv. þm. Ásta Möller var í pontu áðan að tala um tekjustofna sveitarfélaga og hvað þau hefðu borið úr býtum. Ég kem úr sveitarfélagi þar sem fólksfækkun hefur átt sér stað og útsvarstekjurnar í mínu sveitarfélagi hafa lækkað um 20 millj. kr. á milli ára, 5% árin 2002 og aftur 5% 2003. Í fræðslumálin fara 52% af ráðstöfunartekjum sveitarfélagsins og ekki nóg með að tekjurnar hafi dregist saman því breyttar viðmiðunarreglur í snjómokstri og fleira hafa dregið úr tekjum Jöfnunarsjóðs, þannig að margt kemur til. Mig langar líka að koma inn á tilfærsluna. Það er mikið búið að tala um að fylgt hafi nægt fé til grunnskólans þegar yfirfærslan átti sér stað. Það hefur líka verið talað um að bætt hafi verið við milljarði. En hverjir settu reglugerðina um aðalnámskrá 1999? Það var ríkisstjórnin, ekki satt, og ráðuneytin sem þar standa að. Þar eru auknar kröfur gagnvart skólunum og ég veit ekki til þess að því hafi fylgt auknir tekjustofnar um leið og settar voru auknar kröfur í aðalnámskrána um þróun í skólunum, uppbyggingarstarf og skóla án aðgreiningar. Þetta kostar allt peninga, en það hefur ekki komið fé með þessum breytingum. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur gjarnan talað um lífeyrisskuldbindingar. Mér þætti reyndar svolítið gaman að sjá útreikninga, af því að við stöndum hér og ég sem þingmaður í dag, hverjar skuldbindingar ríkisins gagnvart þingmönnum eru. Ég hef tölur fyrir framan mig sem ég fullyrði ekki að séu alveg 100% réttar. Þetta eru grófir útreikningar og hv. þm. Pétur H. Blöndal kemur þá með einhverjar aðrar tölur. En ef farið yrði eftir ýtrustu kröfum kennara yrðu þetta um 62 milljarðar. Það þýðir 14 millj. kr. á heilstöðugildi grunnskólakennara, miðað við ákveðið reiknilíkan. Þingmenn og ráðherrar fá tvöfalt og ef reiknað er með einhverri sanngirni er lífeyrisskuldbindingin nú tæpar 68 millj. kr. á hvern þingmann. Það eru því 14 millj. kr. á heilstöðugildi grunnskólakennara en 68 milljónir á hvern þingmann. Þá er náttúrlega miðað við þá sem hafa setið lengst. Það er áhugavert að skoða þetta í samhengi. Mig langar að vitna í grein Tómasar Helgasonar í Morgunblaðinu í gær þar sem hann vitnar í erindi Símonar Jóhannesar Ágústssonar sem birtist í Menntamálum fyrir rúmri hálfri öld og á svo sannarlega við í dag. Hann hefur verið mjög framsýnn maður að mínu viti. Símon bendir á nauðsyn þess að hlúa vel að andlegum, félagslegum og efnahagslegum þörfum kennara til að halda þeim í starfi. Hann sagði, með leyfi forseta: „Þar sem starf kennarans er svo mikilvægt, gerir það miklar kröfur til kunnáttu hans og hæfileika, en þó einkum til mannkosta hans, háttvísi og lagni. Þetta ætti að vera hverjum manni ljóst, að minnsta kosti öllum foreldrum sem alið hafa upp 3–4 börn. Þau hafa mismunandi persónugerð, hegðun og þarfir, sem stundum reyna á þolrif foreldranna. Hvað þá með kennarana sem þurfa að sinna 15–25 börnum samtímis oft á mismunandi þroskastigum, þótt jafnaldra séu, margar stundir á dag. Ekki nóg með það heldur þurfa þeir einnig að vera viðbúnir að sinna foreldrum barnanna, oft utan venjulegs skólatíma. Til þess að kennslan fari vel úr hendi þarf kunnáttu og undirbúning fyrir hverja kennslustund, undirbúning, sem oft tekur jafnlangan eða lengri tíma en sjálf kennslan.“ Hann segir líka að kennarar verði að hafa til að bera lipurð og andlegt jafnvægi til að mæta þörfum barnanna og hafa jákvæð uppeldisleg áhrif á geðheilbrigði þeirra. „Það skiptir máli að kennarinn finni að starf hans sé metið að verðleikum. Slíkt mat þarf ekki aðeins að koma fram í samskiptum við foreldra og aðra uppalendur, heldur verður það nauðsynlega að koma fram í launum og öðrum kjörum, því að enginn lifir af þakklætinu einu saman. Heilbrigður og ánægður kennari er verðmætari starfskraftur í þjóðarbúin en flestir aðrir. Slíkur kennari er góður uppalandi og fyrirmynd fyrir nemendurna og stuðlar að geðvernd barna okkar og framtíðarheilsu þeirra. ... en hvað sem því líður, er það staðreynd, að fá störf reyna meira á lipurð, skapstillingu og andlegt jafnvægi.“ Þetta birtist 1953 í Menntamálum. Þetta er, held ég, eins og talað út úr munni kennara í dag. Þetta er nákvæmlega sama staða og við stöndum frammi fyrir í dag. Ég vil einnig koma inn á dagsetningarnar. Ég held að þær séu ekki til þess fallnar að ná sáttum í kennarastéttinni. Ég skil ekki að gerðardómur geti ekki farið af stað á sama tíma. Ef samninganefndunum væri gefinn þessi mánuður til að horfast í augu, til 15. desember, væri hugsanlega hægt að skipa gerðardóm á sama tíma því fram kemur að nefndirnar eigi að hafa aðgang að gerðardómi til að koma fram með tillögur sínar. Eins og fram hefur komið hjá okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði var frumvarpið sem lagt var fram á Alþingi í haust og felur í sér heimild sveitarfélaganna að hækka útsvarsálagninguna um 1% er ekki um aukna skattheimtu að ræða hjá sveitarfélögunum þ.e. til þegna sinna heldur er þetta tilfærsla á fjármunum og sveitarfélagið mundi bera töluvert fé úr býtum til að koma til móts við ekki bara kennara heldur allt starfsfólk sitt. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að segja að það á engan að svelta til samninga, hvorki kennara né aðra.

Virðulegi forseti. Það hryggir mig að standa hér í dag af þessu tilefni, þ.e. vegna frumvarps sem felur í sér lagasetningu á kjaradeilu grunnskólakennara og sveitarfélaga. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað að vissulega er uppi mjög alvarleg staða. Börn hafa verið án skólagöngu vikum saman og geta beðið talsvert tjón af því. En sú alvarlega staða er einnig uppi að mikilvæg stétt, kennarastéttin, er á lúsarlaunum. Sú stétt hefur verið á lúsarlaunum svo árum skiptir. Þeim hefur þannig verið haldið niðri af hálfu hins opinbera. Þessi stétt hefur staðið hér úti í dag æf vegna fyrirhugaðrar lagasetningar ríkisstjórnarinnar og er það vel skiljanlegt og tek ég undir þau mótmæli af heilum hug. Ég ætla áður en ég held áfram að nefna dæmi um laun tveggja ungra kennara á höfuðborgarsvæðinu. Fyrri kennarinn er 38 ára gamall umsjónarkennari í Reykjavík með 22 nemendur, er á þriðja kennsluári sínu og er með 160.749 kr. í heildarlaun og útborgað fær kennarinn 119.546 kr. Annað dæmi er 30 ára umsjónarkennari í sveitarfélagi í nágrenni Reykjavíkur sem er með 24 nemendur og fjögurra ára starfsreynslu. Sá kennari er með menntun umfram grunnkennaramenntun og gegnir trúnaðarstörfum, kennir 36–38 tíma á viku, en skyldan er 28 tímar, auk þess að vinna í félagsstarfi með unglingum. Þessi kennari fær þá umbun að fá hærri heildarlaun en fyrri kennarinn sem ég nefndi eða sem nema 197 þús. kr. Það sér hver maður að þetta er ekki boðlegt. Hæstv. menntamálaráðherra sagði í ræðu fyrr í dag að það þurfi góða kennara, gott fólk í stéttina og til þess þurfi almennileg laun. Eru þetta launin sem hæstv. menntamálaráðherra átti við eða eitthvað nálægt þessu? 160 þús. kr. fyrir skatt. Ég vil að hæstv. menntamálaráðherra segi okkur í eitt skipti fyrir öll hvað hún telji vera góð laun. Annars er þetta einungis óábyrgt hjal út í loftið. Ungir kennarar eru með miklar byrðar umfram þá sem eldri eru í lífaldri. Þeir eru að stíga sín fyrstu skref í fjölskyldulífi og eru þar af leiðandi oft á tíðum með meiri skuldir, svo sem vegna húsnæðis, hárra leikskólagjalda, sem fara hækkandi, og námslána. Byrði þeirra er því þung á meðan þeim eru boðin þessi lúsarlaun fyrir störf sín sem eru að engu metin að verðleikum af hálfu ríkisvaldsins. Ég vil draga sérstaklega fram í umræðunni stöðu og kjör ungu kennaranna sem eru nýkomnir úr námi. Eins og menn vita eru miklar tengingar við lífaldur sem hlýtur að teljast sérkennilegt þar sem ábyrgð ungra kennara er ekki síðri en þeirra eldri. Eitt dæmi um þetta er að kennarar eru margir hverjir búnir að mennta sig umfram grunnkennarapróf. Nú er það svo að sama hversu kennarar mennta sig fá þeir það ekki metið í launum fyrr en þeir verða 45 ára, en þá fá þeir sjálfkrafa hækkun til endurmenntunar. Þannig er enginn hvati til endurmenntunar því það er ekki metið í launum heldur fast við aldurstengingu. Kennarar eru auðvitað ósáttir við þetta og er mikill galli á þeim kjarasamningum sem voru gerðir síðast. Þetta ber að mínu viti að leiðrétta. Virðulegi forseti. Á vef Kennarasambandsins kemur fram að Eiríkur Jónsson, formaður Kennarasambands Íslands, hafi látið þau orð falla á fundi í morgun að skólastarf yrði í gíslingu út skólaárið ef frumvarpið yrði samþykkt óbreytt. Undir þetta get ég tekið vegna þess að það að setja lög á þessa deilu með þeim hætti sem fyrirhugað er, er eins og fram hefur komið einungis frestun á deilunni. Fólk er lögsett til vinnu aftur án nokkurra forsendna í frumvarpinu svo mánuðum skiptir og það getur ekki verið skólastarfinu á þessum mánuðum til framdráttar. Hvernig halda menn að mórallinn verði á kennarastofunum á mánudaginn? Halda menn að það verði ánægðir kennarar sem mæta til vinnu á mánudaginn til að taka við börnum landsins eftir langt og strangt verkfall? Það held ég svo sannarlega ekki. Því er það ábyrgðarhluti að hér skuli lögð til lagasetning algerlega forsendulaust þannig að óvissan mun hugsanlega lifa fram til vors meðal kennara um hver kjör þeirra verði dæmd til að vera. Virðulegi forseti. Eitt það alvarlegasta sem ég tel að geti komið upp á næstu dögum, ef af þessari lagasetningu verður, er að við getum verið að sjá gríðarlegan fjölda kennara segja störfum sínum lausum og að við munum sjá atgervisflótta úr stéttinni meðan kennurum er haldið í gíslingu launalega í allan þennan tíma. Sérstaklega má nefna hina ungu og þróttmiklu kennara með nýju hugmyndirnar sem er ætlað að bera uppi öflugt grunnskólastarf framtíðarinnar. Hvernig ætla menn að halda fólki í stéttinni með þessum vinnubrögðum? Þetta er vel menntuð stétt sem án efa er eftirsótt í önnur störf í samfélaginu. En þessi stétt á fyrst og fremst að vera eftirsótt í kennarastörf. Þó að hún sé ekki eftirsótt af hæstv. ríkisstjórn er hún svo sannarlega eftirsótt af samfélaginu, börnum og foreldrum landsins og fyrir þau erum við á hv. Alþingi að starfa. Við hljótum að vilja ánægða og góða kennara og hefja þá stétt sem sér um uppeldi barna okkar upp til vegs og virðingar og sýna þeim þann sóma að þeir fái að semja um laun sín með eðlilegum hætti. Til að svo megi verða er auðvitað nauðsynlegt að leysa grunnvanda málsins sem er að mínu viti skipting tekjustofna sveitarfélaga sem hafa verið í ólestri allt of lengi og hér hefur komið ágætlega fram. Nefndin um tekjustofnana talaðist ekki við í sex mánuði á þessu ári á meðan þessi deila vofði yfir. Þar ber ríkisvaldið mikla ábyrgð vegna þess að það hefur í hendi sér tekjur sveitarfélaganna, skammtar þeim beinlínis úr hnefa. Aðgerðir og lagasetningar ríkisvaldsins hafa gríðarleg áhrif á tekjustofna sveitarfélaganna eins og margoft hefur komið fram því ríkisvaldið er svo sannarlega ekkert eyland. Ríkisvaldið setur lög og reglur sem hafa mikil áhrif á störf skólanna, innri störf og tekjustofna sveitarfélaganna. Ríkið setur skyldur og ábyrgð á herðar sveitarfélaganna án þess að því fylgi nægt fjármagn. Fram hjá þessu, virðulegi forseti, verður ekki litið. Ríkisvaldið verður einnig að viðurkenna ábyrgð sína vegna samninga þess við framhaldsskólakennara sem er sambærileg stétt með sambærilega ábyrgð, en þó má vissulega benda á, og það hefur verið gert varðandi grunnskólakennara og framhaldsskólakennara, að það er vissulega munur á störfum þessara tegunda kennara vegna þess að um grunnskólakennara má segja að þeir bera mun meiri uppeldislega ábyrgð en framhaldsskólakennarar. Það má benda á það í umræðunni og mér þykir mjög mikilvægt að komi líka fram. En framhaldsskólakennarar og grunnskólakennarar voru á pari launalega fyrir þremur árum síðan. Þá samdi ríkið við framhaldsskólakennara þannig að himinn og haf er orðið milli tekna þessara sambærilegu hópa. Þannig hefur ríkisstjórnin komið því fyrir að sveitarfélögin eru ekki samkeppnishæf við ríkið um starfsmenn með svipaða menntun. Virðulegi forseti. Stjórnvöld hafa talað þannig að ekki væri viðeigandi að setja þessa deilu í samhengi við tekjuskiptingu milli sveitarfélaga og ríkis. Því hlýt ég að spyrja: Ef það er ekki viðeigandi, hvað er þá viðeigandi í stjórnmálum þegar þetta er langstærsti útgjaldaliður sveitarfélaganna? Þetta er langþyngsti póstur þeirra allra og svo stór hluti hjá litlum sveitarfélögum að oft er lítið eftir til annarra verka. Slíkur málflutningur á auðvitað heima úti í hafsauga því að auðvitað hangir þetta saman. Ríkisvaldið hefur ekki viljað koma að deilunni fyrr en nú og hvað er þá gert? Jú, það eru sett lög á deiluna og það afar loðin lög, sérstaklega ef menn lesa 1. mgr. 3. gr. og, með leyfi forseta, ætla ég að lesa hana. Hún hljóðar svo: „Gerðardómurinn skal, við ákvörðun samkvæmt lögum þessum, hafa hliðsjón af almennri þróun á vinnumarkaði frá gerð síðasta kjarasamnings deiluaðila að því leyti sem við á. Við ákvarðanir um laun félagsmanna skv. 1. gr. og önnur starfskjör þeirra skal gerðardómurinn einnig hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð en jafnframt gæta þess að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað.“ Virðulegi forseti. Þarna tel ég að menn verði að skýra við hvaða stéttir er átt. Það hefur verið mjög erfitt að fá það fram í þessari umræðu við hvaða stéttir á að miða. Er verið að tala um framhaldsskólakennara? Er verið að tala um hjúkrunarfræðinga? Er verið að tala um sérfræðinga í ráðuneytum? Hér hafa margir kallað eftir svörum við þessu og ég ítreka það kall. Ríkisvaldið átti auðvitað að koma að deilunni miklu fyrr. Það vissi hver maður í sumar að í þessa deilu stefndi og að mikið bæri í milli hjá samningsaðilum. Hér hefur margt verið sagt og með miklum fagurgala, t.d. af hálfu hæstv. menntamálaráðherra fyrr í dag. Nú er hins vegar komið að efndum þessara orða, ekki frestun vandamálsins með lagasetningu. Það er hreinlega ekki boðlegt. Nú á ríkisvaldið að setjast niður með sveitarfélögum og semja um málið í eitt skipti fyrir öll til framtíðar. Ekki fría sig enn ábyrgð með lagasetningu á borð við þá sem fyrir liggur þar sem ríkisstjórnin ýtir málinu frá sér og frestar deilunni. Menn eiga að ganga í málið og leysa það. Lausnin felst m.a. í auknum tekjustofnum til sveitarfélaga. Væru ábyrg stjórnvöld hér við völd væri þessi deila löngu leyst, ég leyfi mér að fullyrða það, og væri önnur ríkisstjórn við völd væri deilan löngu leyst vegna þess að menn þurfa að vilja leysa vandann. Þetta snýst um pólitískan vilja til að leysa vandann. Hér vantar greinilega viljann, virðulegi forseti. Þetta er vont frumvarp. Lögboð sem þetta mun ekkert leysa, þetta lögboð mun framlengja vandann og senda kennara og grunnskólabörn út í óvissuna á mánudaginn, óvissu sem getur varað í allt að sex mánuði til viðbótar. Það er auðvitað óþolandi, virðulegi forseti. Það er óþolandi fyrir sveitarfélögin, það er óþolandi fyrir kennara, það er óþolandi fyrir grunnskólabörn og foreldra. Slíkir stjórnunarhættir eru óþolandi fyrir samfélagið allt.

Frú forseti. Hv. þm. sagði að ríkið ætti að koma að kjarasamningum. Ríkið kemur að kjarasamningum vegna þess að kjarasamningar hækka skuldbindingar í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Ríkið kemur þvílíkt að kjarasamningum að það borgar sennilega meira fyrir kjarasamningana en sveitarfélögin vegna hækkunarinnar. Ríkið mun því væntanlega greiða um 10 milljarða vegna sáttatillögu sáttasemjara sem var felld, miðlunartillögunnar. Þannig kemur ríkið að. Ég ætlaði að spyrja, frú forseti, hv. þingmann hvort hún væri til í það að ríkið kæmi að deilunni með þeim hætti að það lofaði að borga kennurum mismuninn á 15% sem þeim yrðu veitt og 35% sem þeir krefjast gegn því að þeir kennarar sem það veldu féllu frá sérstökum lífeyrisrétti sínum og nytu lífeyrisréttar eins og annað fólk í þjóðfélaginu, eins og fólk sem er í stéttarfélögum hjá ASÍ og aðrir í þjóðfélaginu  Frú forseti. Út af þessu frammíkalli vil ég segja að ég hef lagt til í tvígang að þingmenn féllu frá sínum lífeyrisrétti.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur komið með þessa ræðu nokkrum sinnum í dag og líka undanfarna daga um lífeyrisréttindin. Því hefur verið margsvarað og ég get svo sem endurtekið eitthvað af því. En það var þannig að svona var samið varðandi lífeyrisréttindin og að sjálfsögðu var þetta samningsatriði þegar grunnskólinn var fluttur yfir til sveitarfélaganna. Það sem við erum að tala um nú eru laun kennara eins og þau eru í dag útborguð og það sem fólk þarf að lifa á eins og staðan er í dag. Við erum að tala um það og þar segi ég að ríkið beri ábyrgð vegna þess að með þessum lið hefur ekki fylgt nægt fjármagn til sveitarfélaganna. Það ber að leiðrétta.

Frú forseti. Ég er afskaplega ánægður með þetta svar. Hv. þingmaður segir að það sem skipti máli sé það sem fólkið fær útborgað í dag. Ef ríkið kæmi að kjarasamningunum með þeim hætti sem ég hef lagt til, að það greiddi mismuninn á því sem sveitarfélögin hafa boðið 15% og 35% sem kennarar hafa krafist og þurfa að fá, þá væru það launin sem fólkið fengi útborguð í dag. Það væri þá lausn og ég legg til að menn skoði hana í alvöru, að greiða kennurum 35% launahækkun eins og þeir hafa krafist, að ríkið borgi mismuninn á 15% sem sveitarfélögin greiða og 35%, en þeir kennarar sem veldu þetta féllu frá sérstökum lífeyrisrétti og yrðu tryggðir hjá lífeyrissjóði án ábyrgðar ríkissjóðs, t.d. Lífeyrissjóði verkfræðinga.

Frú forseti. Það er hugsanlega hægt að segja að lagafrumvörp á kjaradeilur séu misvond og ef það er hægt er örugglega hægt að segja að þetta sé með allra verstu frumvörpum sem sést hafa. Fyrra atriðið sem ég ætla að benda á í því efni er ákvæði 2. gr. um 15. desember. Það hefur verið rakið í þessum ræðustóli eða bent á sem ástæðu fyrir þessari grein að ríkisstjórnin hafi fengið á sig viðvaranir frá Alþjóðavinnumálastofnuninni aftur og aftur og þurfi þess vegna að passa sig. Mér er því spurn: Heldur ríkisstjórnin að hún hafi fengið leyfi frá Alþjóðavinnumálastofununinni til að setja lög á kjaradeilur ef hún bara lætur smella í svipunni áður og hótar, og ef hún hóti og gefi svo smáráðrúm megi hún setja lög? Á maður að skilja þetta svo? Eiga þeir sem neyðast til að fara í verkföll í framtíðinni að búast við því að ríkisstjórnin taki sér ákveðinn tíma áður en í algert óefni er komið og láti smella í svipunni og telji sér síðan frjálst að setja lög þar á eftir? Annað atriði sem snýr að þessu sama er að það er reynsla okkar að í þau skipti sem skollið hafa á verkföll í skólakerfinu eru það fyrstu viðbrögð þeirra sem þar starfa eftir að verkfall er leyst að skipuleggja skólastarfið upp á nýtt og hefja sem fyrst störf að því að reyna að bæta þann skaða sem orðinn er. Það er erfitt verk. Það er erfitt verk fyrir kennara, skólastjórnendur og það er erfitt verk fyrir börnin og í mörgum tilfellum er það ógerlegt verk að vinna slíkt upp. Það er mat mitt að með ákvæðinu um að kjarabætur til kennara skuli ekki koma fyrr en 15. desember sé ríkisstjórnin að ákveða að endurbótastarfið, tilraunir til að bæta nemendum upp það sem þeir misstu af á þeim sjö vikum sem þeir hafa misst af í skóla, skuli frestast fram yfir áramót. Eða halda hæstv. ráðamenn hér, finnst þeim sanngjarnt að ætlast til þess að kennarar og skólastjórnendur vinni kauplaust eða á gamla taxtanum við að bæta upp það sem tapast hefur? Finnst þeim það sanngjarnt á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn í gegnum skattkerfið hefur heimtað og heimt 200 milljónir í skatta af kennurum af þeim smánarlegu litlu verkfallsbótum sem kennarar hafa fengið í sinn hlut og geta að sjálfsögðu varla dregið fram lífið á hvað þá heldur staðið við allar þær skuldbindingar sem venjulegt fjölskyldufólk hefur í sínu daglega lífi? Þarna er á ferðinni stórskaðlegt ákvæði í því frumvarpi sem hér liggur fyrir og ég ætla rétt að vona að ríkisstjórnin sé ekki svo heillum horfin að hún geti ekki tekið þetta til endurskoðunar og reynt að bæta úr. Það hljóta allir að sjá hversu ömurlega vitlaust þetta ákvæði er. Þetta með ILO er bara til að pissa í skóinn sinn og dugir hugsanlega einu sinni en örugglega ekki aftur og er ekki þess virði að hætta því sem ég er hér að benda á fyrir það atriði. Hitt atriðið sem hefur verið komið mjög inn á í dag líka er 3. gr., þ.e. viðmiðunin. Það er alveg dagljóst að grunnskólakennarar hafa alltaf miðað sig við framhaldsskólakennara. Það kom reyndar fram í máli hæstv. menntamálaráðherra í morgun, og það er mjög mikilvægt, að hún, frú Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, telur eðlilegt að grunnskólakennarar miði sig við framhaldsskólakennara. Það kom fram í máli hennar og það ber að hafa í huga. Það kom reyndar líka fram í máli hennar í andsvörum við mig að hún telur ...

Ég bið hv. þingmann um að ávarpa hæstv. ráðherra tilhlýðilega.

Þakka þér fyrir, frú forseti. Það kom líka fram í máli hæstv. menntamálaráðherra að hún telur að grunnskólakennarar eigi ekki að hafa lægri laun en framhaldsskólakennarar, ekki að hafa miklu lægri laun var það reyndar, og það er líka mjög mikilvægt og ber að halda til haga. Ég geri mér vonir um að orð og skoðanir hæstv. menntamálaráðherra hafi mikið vægi í þessu efni þegar svo er komið sem við vitum, sérstaklega þar sem við vitum að það er jú ríkið sem lagði línurnar í þessari viðmiðun, þ.e. í launum og starfskjörum, vinnuumhverfi framhaldsskólakennara. Við erum ekki bara að tala um krónurnar sem kennarar almennt fá í vasann, við erum líka að tala um starfsumhverfi. Ég verð að segja að mér finnst ekki óeðlilegt að grunnskólakennarar vilji láta endurskoða kennsluskyldu sína eftir að hafa horft upp á þær breytingar sem voru gerðar á kennsluskyldu framhaldsskólakennara við síðustu samninga. Ég ætla að minna á það enn og aftur að hér talar kona sem hefur reynslu af kennslustörfum, bæði á framhaldsskólastigi og grunnskólastigi. Eftir reynslu mína tel ég ekki mikinn mun á starfsaðstæðum grunnskólakennara og framhaldsskólakennara og ætti heldur ekki að vera á launum. Hér hefur líka komið fram að búið var að ná samkomulagi milli viðsemjenda um allt nema launaliðinn. Það er launaliðurinn sem stendur út af og þar eru framhaldsskólakennarar þeir sem horft er til. Ábyrgð ríkisvaldsins í þessu efni er algjörlega ótvíræð, bæði fagleg og fjárhagsleg, og þetta ástand hefur ríkisstjórnin kallað yfir okkur landsmenn með viðmiðunum sem hún hefur sett og ástandinu í landsmálum, þ.e. horfum í þróun verðbólgunnar og því hvernig staðan er hjá okkur. Það er tómt mál að tala um frið á vinnumarkaði, frið í skólunum, nema samið verði við kennara og þeir fái verulegar launahækkanir. Mér finnst sorglegt að upplifa hvað eftir annað þá vanþekkingu sem birtist í ræðustóli Alþingis á starfsaðstæðum og störfum kennara, og hversu ósönn mynd er dregin upp af launakjörum þeirra. Nokkrir kennarar eru búnir að birta launaseðlana sína opinberlega. Það er búið að rekja hér úr ræðustóli hvað eftir annað hvernig launakjör kennara eru í raun og veru en samt er verið að reyna að slá ryki í augu almennings með því að halda fram allt öðru en staðreyndunum. Það er ekki sanngjarnt gagnvart kennurum. Hæstv. menntamálaráðherra talaði í morgun um hversu mikilvægt það væri að ná varanlegum friði við kennara. Því miður verð ég að segja að það hvernig línur eru lagðar í þessu frumvarpi benda ekki til þess að hugur fylgi máli eða a.m.k. hefur hugsunin náð ansi skammt á ýmsa lund við samningu þess. Um leið og ég ítreka mikilvægi þess að það atriði sem ég benti á í 2. gr. varðandi 15. desember verði tekið til endurskoðunar og að viðmiðunin sé rétt við ákvörðun launakjara kennara ætla ég benda á að kennarar hafa enn þá eitt úrræði og það úrræði heitir uppsagnir. Ábyrgð stjórnvalda er mikil í þessu efni. Ætla þau að stefna skólastarfinu í enn þá meiri óvissu og hættu en það er nú þegar með því að knýja kennara til uppsagna í stórum stíl? Satt að segja, frú forseti, sýnist mér að nákvæmlega það muni gerast á næstu dögum ef þetta frumvarp fer frá okkur eða verður að lögum eitthvað í líkingu við það sem það er núna.

Frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafnar alfarið lagasetningunni sem hér er verið að boða. Við fordæmum aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar í þessu máli sem hefur leitt til þessarar alvarlegu stöðu. Nú í haust hefur verið vísað til þess í umræðum á Alþingi að hér eigi ríkisstjórnin og ríkissjóður ekki að koma að, málið sé í réttum farvegi, það sé alfarið mál sveitarfélaganna og grunnskólakennaranna og það eigi ekki að grípa inn í samningaferlið. Það væri hægt að taka undir þau orð ef allt væri með eðlilegum hætti en það hefur verið vitað í marga nánuði að staða sveitarfélaganna er ekki með eðlilegum hætti. Fjárhagsstaða sveitarfélaganna er búin að vera lengi mjög alvarleg og mörg hver ramba á barmi gjaldþrots. Þó að lagaramminn sé réttur, skipuð sé launanefnd sveitarfélaganna og að rekstur grunnskólans sé alfarið á ábyrgð sveitarfélaganna þurfa sveitarfélögin fjámagn til þess að geta staðið undir rekstri sínum. Það er vitað og það er staðreynd að það hefur verið rangt gefið og að aukin verkefni, aukin ábyrgð og lagasetningar frá Alþingi sem hafa sett fleiri verkefni yfir á sveitarfélögin valda því m.a. að fjárhagur þeirra er mjög erfiður. Sum sveitarfélög eru það illa sett að allt að 70% af rekstrarfé hefur farið í rekstur grunnskóla í einu sveitarfélagi. Það segir bara hvað reksturinn er orðinn þungur. Með vísan til þess er það á ábyrgð ríkisvaldsins að hafa ekki farið í þá vinnu sem lá fyrir, og liggur fyrir, að það verður að endurskoða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sú vinna sem hefur verið í gangi - hún er mjög slöpp og hefur illa verið haldið á málum um að endurskoða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga - hefur eingöngu verið í þeim farvegi að endurskoða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með sameiningar sveitarfélaganna til hliðsjónar en ekki til þess að fara yfir stöðuna eins og hún er í dag og leiðrétta tekjustofna sveitarfélaganna miðað við núverandi stöðu áður en farið er þá yfir í fleiri verkefni. Það verður að gera og ef það er ekki gert verða mál eins og þessir samningar algjörlega í pattstöðu. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði viðurkennum og skiljum þann mikla vanda sem við stöndum öll frammi fyrir, samninganefnd, kennarar, ríkisstjórn og heimilin í landinu, yfir því langa verkfalli sem nú hefur staðið og að það þurfi að leysa það. Þetta er ekki leiðin til að leysa deiluna. Það þarf fjármagn til að hægt verði að leysa þessa deilu. Það liggur fyrir viljayfirlýsing ríkisstjórnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga um að fara í endurskoðun tekjustofnanna, skoða fjárhag verst settu sveitarfélaganna með tilliti til verkefnaflutninga og sameiningar, eins og ég sagði áðan. Ekki þarf nema aðra yfirlýsingu um að yfirfæra þegar um næstu áramót meira fjármagn til sveitarfélaganna, fresta hugmyndum um skattalækkanir og taka það fjármagn sem áætlað er í skattalækkanir yfir í liðinn tekjustofnar sveitarfélaganna. Þar vil ég þá vísa til frumvarps sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt fram, og hefur verið nefnt hér af öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um að breyta hlutfalli um 1%, að færa hlutfall af tekjum ríkisins yfir á útsvarstekjur sveitarfélaganna þannig að skatthlutfall einstaklinganna væri það sama en meira fjármagn rynni til sveitarfélaganna. Þetta er hægt að gera með einni yfirlýsingu og þar með væri hægt að klára þessa samninga með þeim hætti sem á að gera, að samningsaðilarnir sjálfir gangi frá samningum. Fyrirhugaðar skattalækkanir eru verðbólguhvetjandi. Þær koma þeim tekjuhæstu mest til góða. Þær verða ekki notaðar til tekjujöfnunar eða kjarajöfnunar eins og væri þó hægt að gera og skattalækkanir ríkissjóðs verða ekki yfirfærðar á skattahækkanir hjá sveitarfélögunum. Ég ætla ekki að hafa ræðu mína langa. Ég vil eingöngu draga það fram að ábyrgðin er hjá ríkisstjórn vegna þeirra vinnubragða hennar að viðurkenna ekki fjárhagsvanda sveitarfélaganna og fara ekki í miklu ákveðnari vinnu en verið hefur til að leiðrétta það sem hallar á sveitarfélögin og það núna strax en ekki í óljósri framtíð og hnýta það aftan í verkefnaflutning frá ríki yfir til sveitarfélaga. Ég gæti trúað að sveitarstjórnarmenn séu nokkuð órólegir yfir þeirri stöðu að eiga að taka á móti fleiri verkefnum þó svo að fundnir verði nýir tekjustofnar ef ekki verður áður búið að leiðrétta stöðuna sem þeir eru í í dag. Hvað varðar frumvarpið sjálft, eins bagalegt og það er að það skuli liggja hér frammi, þá má segja að enn bagalegra sé hvað ákvæði þess eru þröng. Í 2. gr. er gerðardómi settur mjög þröngur rammi hvað varðar samninginn sem slíkan, þ.e. að hann eigi ekki að taka gildi fyrr en 15. desember. Það er ljóst að ef lögin verða samþykkt óbreytt fá kennarar ekki að neinu leyti bættan þann tíma sem þeir hafa staðið í ströngu verkfalli og þá er ekki möguleiki fyrir samningsaðila að semja á nokkurn hátt um þetta tímabil. Þarna tel ég að gengið sé of langt. Eins er langt í endanlegt uppgjör ef af þessu verður því þau eiga ekki að fara fram fyrr en 30. apríl 2005 og á þeim tímapunkti hafa samningar kennara verið lausir í meira en ár. Í 3. gr. frumvarpsins er vísað í þróun á almennum vinnumarkaði. Þar er líka vísað til sambærilegra starfa og að samningar megi ekki hafa áhrif á kjarasamninga annarra svo verðbólgan fari ekki á skrið. Þetta er því hugsanlega nógu loðið til að hægt sé að vinna sig út úr þessu. En þarna er heldur ekki vísað ákveðið til kjarasamninga framhaldsskólakennara sem eru þó nærtækasta starfsstéttin að miða við. Að lokum vil ég segja að miklar umræður hafa orðið í þjóðfélaginu í þessu langa og stranga verkfalli grunnskólakennara. Það er að von mín að þjóðinni séu ljós mikilvægi þessara starfa og að fjölskyldurnar í landinu sjái mikilvægi þess að hafa góða kennara og það tel ég að sé því það hefur verið lítil gagnrýni á svo langt verkfall af hálfu heimilanna og af hálfu foreldranna. Ég tel að það sé merki um að fjölskyldurnar í landinu þekki og viðurkenni mikilvægi þeirra starfa. Það er mikið áhyggjuefni ef þessi gjörð verður til þess að starfsflótti verði úr stéttinni. Það hefur gerst áður og getur gerst enn. Við þurfum á vel menntuðu fólki að halda og til þess að svo sé þurfa kennarar að hafa viðunandi laun svo hjá þeim ríki starfsánægja og starfsfriður. Ég tel að í þessu langa og stranga verkfalli beri líka, mér liggur við að segja, að þakka kennurum fyrir að sýna mikla samstöðu í svo erfiðri stöðu því að þessi tími hefur örugglega reynt mjög á alla kennara, alla stéttina ekki síður en heimilin og börnin sem verkfallið hefur bitnað á. Það á ekki síður við stéttina sem slíka og alla þá sem hafa staðið í þessu stranga verkfalli. Það er von mín að samstaða kennara verði til þess að stappa stálinu í aðrar starfsstéttir og sýna að samstaða borgar sig.

Virðulegi forseti. Um það frumvarp til laga sem hæstv. forsætisráðherra hefur nú flutt um að binda enda á kjaradeilu kennara og skólastjórnenda grunnskóla við sveitarfélögin er auðvitað margt hægt að segja við 1. umr. Ég ætla þó að reyna að fara yfir nokkra helstu galla þessa frumvarps. Það er sannarlega rétt að þessi deila er í alvarlegum hnút og það er sannarlega rétt að maður hefur hálfpartinn hlustað á neyðarkall frá deilendum til ríkisstjórnar og Alþingis um að koma að þessum málum. Nægir þar að vitna í viðtal við Finnboga Sigurðsson, formann Félags grunnskólakennara, í útvarpi í morgun þó svo ég vilji taka skýrt fram að þar hefur hann í restina, sem hefur kannski ekki mikið verið talað um, fyrirvara um hvað í þessu stæði. Ég ætla að stoppa sérstaklega við það sem mér finnst hvað verst í frumvarpinu. Ég er þakklátur fyrir að hæstv. forsætisráðherra er hér og hlustar á það. Ég held að það hljóti að vera mikilvægt fyrir allsherjarnefnd að skoða þessi atriði hvað mest. Ég á auðvitað við það sem stendur í 2. gr. um dagsetningar. Það er annars vegar að gerðardómur skuli ekki taka til starfa fyrr en eftir 15. desember. Það má kannski segja að deiluaðilar sem hafa deilt lengi og ekki komist að samkomulagi eigi að horfa hverjir á aðra til 15. desember næstkomandi. Það er mjög alvarlegt mál. Í öðru lagi á Hæstiréttur að tilnefna þrjá menn og auðvitað getur það enginn annar en Hæstiréttur. Hugsanir vakna hins vegar í huga mínum um Hæstarétt, vegna þess sem rætt hefur verið um hann á umliðnum mánuðum. Því ætla ég ekki að segja það sem upp í huga minn kemur nú en vona að við getum öll verið þannig að ekki þurfi að fjalla um það vegna þess að auðvitað á enginn að skipta sér af gjörðum Hæstaréttar. Það að gerðardómur eigi ekki að skila af sér fyrr en 31. mars á næsta ári, þ.e. að ákveða kaup og kjör kennara í þessari deilu, er líka mjög alvarlegt mál og það sem er allra verst, finnst mér, er að það skuli vera forskrift frá ríkinu að samningurinn skuli gilda frá og með 15. desember næstkomandi. Virðulegi forseti. Þetta eru þau atriði sem mér finnast allra verst í frumvarpinu og ég trúi ekki öðru en hæstv. ríkisstjórn beiti sér fyrir því að í allsherjarnefnd verði þetta lagfært vegna þess að það er alveg út í hött að hafa þetta svona bundið. Því miður er það svo, virðulegi forseti, eins og hér hefur verið rætt, að tekjustofnamál sveitarfélaga gagnvart ríkisvaldinu blandast að sjálfsögðu mjög alvarlega inn í þessa deilu. Staða sveitarfélaganna er þannig að hæstv. ríkisstjórn hefur verið að hundskamma þau fyrir að fara fram úr og eyða um efni fram þó að eingöngu sé verið að reyna að sinna því sem löggjafinn hefur sett á sveitarfélögin. Þetta er mjög alvarlegt mál, og svo virðist vera, virðulegi forseti, að grunnskólakennarar sem eru í kjaradeilu núna séu því miður leiksoppar í þeim darraðardansi milli ríkis og sveitarfélaga. Í athugasemdum um lagafrumvarpið er líka vitnaði í það að ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á mikilvægi þess að fylgja aðhaldssamri efnahagsstefnu til að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu á næstu árum þrátt fyrir aukin umsvif vegna stóriðjuframkvæmda. Eiga grunnskólakennarar líka að vera leiksoppar slíkra framkvæmda? Ég vil taka það skýrt fram að ég studdi þessar framkvæmdir. Ég hef alltaf gert það og er alveg sannfærður um að þær verða góðar þegar fram líða stundir og muni skjóta styrkari stoðum undir efnahagsmál okkar. En eiga grunnskólakennarar að bíða eftir því að þessu linni og á ekki að vera hægt að leiðrétta kaup og kjör þeirra vegna þessara þátta? Virðulegi forseti. Í 3. gr. frumvarpsins er fjallað um hvað gerðardómur eigi að hafa til hliðsjónar og mér finnst það ágætt sem hér er sett fram að hluta þar sem segir, með leyfi forseta: „Við ákvarðanir um laun félagsmanna skv. 1. gr. og önnur starfskjör þeirra skal gerðardómurinn einnig hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð ...“ Þetta er allt gott og góðra gjalda vert. Þarna er verið að vitna til framhaldsskólakennara. En svo kemur handbremsan ef svo má að orði komast til gerðardóms, með leyfi forseta: „... en jafnframt gæta þess að stöðugleika efnahagsmála og forsendum annarra kjarasamninga sé ekki raskað.“ Hvaða skilaboð eru þetta til gerðardóms? Virðulegi forseti. Í athugasemdum um 3. gr. frumvarpsins er fjallað um þetta atriði, með leyfi forseta: „Miklu skiptir að gerðardómurinn taki á þessum þáttum með sanngirni og gæti samhliða að þjóðarhag í efnahagslegu tilliti.“ Virðulegi forseti. Þetta er fallega sagt. En er það ekki líka þjóðarhagur að búa þannig að grunnskólum landsins að við séum með ánægða kennara og höldum vel menntuðu fólki í störfum. Er það ekki spurning um þjóðarhag að leggja grunn að menntun barna okkar sem síðan fara í framhaldsskóla og svo áfram. Við höfum nú talað um það og ráðamenn í þessu landi hafa talað um það á tyllidögum að efla þurfi menntun o.s.frv. vegna þess að þjóðarhagur byggist á því og sannarlega er það svo. Í athugasemdum við 3. gr. gæti gerðardómur tekið tillit til þess að það eflir þjóðarhag að hafa ánægða kennara að störfum og þess vegna verði að leiðrétta kjör þeirra við þær viðmiðunarstéttir sem þeir fjalla hér um því lengi býr að fyrstu gerð eins og sagt er. Virðulegi forseti. Hér hefur líka verið mikið vitnað, m.a. af hæstv. forsætisráðherra og öðrum ráðherrum sem hér hafa talað, í bréf umboðsmanns barna. Það er alveg hárrétt að þetta er mjög alvarlegt mál fyrir börn og þetta er mjög alvarlegt mál fyrir efnahagslíf og foreldra þar sem ýmislegt breytist í vinnu og öðru slíku vegna þess að það þarf að koma börnum fyrir, það þarf að passa þau o.s.frv. En er þetta ekki líka mikilvægt mál fyrir kennara? Halda menn virkilega að kennarar fari í verkfall bara að gamni sínu? Þetta er jafnalvarlegt mál fyrir þá 4.500 kennara sem eru án launa og eru í verkfalli. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan þá ætla ég ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið vegna þess að ég tel mikilvægt að þetta mál komist sem fyrst til allsherjarnefndar til að hægt sé að vinna það þar, vinna á agnúum sem sérstaklega eru í 2. gr. og ég held að flestallir stoppi við og geri það að verkum að menn geti ekki orðið ánægðir með þá forskrift sem hér er sett fram, þ.e. þeir grunnskólakennarar sem kannski eru að hengja hatt sinn á það að gerðardómur klári þetta á eðlilegan hátt. Þá eru hérna nokkur atriði sem ekki er hægt að fallast á. Ég óttast, virðulegi forseti, að ef gerðardómur þarf að vinna eftir þessari forskrift ríkisstjórnarinnar og út úr því komi kannski ekki miklu meira en miðlunartillagan sem var kolfelld þá geti kennarar ekki annað en gripið til fjöldauppsagna. Það vil ég ekki sjá að gerist í framhaldinu vegna þess að þá lendum við í enn meiri deilu og krísu vegna kennslu barna okkar. Virðulegi forseti. Talað er um að grunnskólakennarar vilji bera sig saman við framhaldsskólakennara. Í fréttabréfi sem kjararannsóknarnefnd opinberra starfsmanna birti og birtur var útdráttur úr í Mogganum í gær er sýnt hvernig þetta hefur þróast allt frá 1995 og miðað við það sem þar kemur fram er ósköp eðlilegt að kennarar beri sig saman við framhaldsskólakennara þar sem þeir lágu eiginlega hlið við hlið áður en kjarasamningur ríkisins við framhaldsskóla var gerður árið 2000 eða þar um bil. Síðan hefur þetta bil aukist. Það er sannarlega rétt að hafa það í huga að vegna einsetningar skólanna hafa grunnskólakennarar ekki eins mörg tækifæri og áður til að hífa upp laun sín. En við getum ekki ætlast til þess að grunnskólakennsla sé hlutastarf hjá viðkomandi sem þurfi að vinna út í sjoppu á kvöldin til að ná sér í eðlileg laun til að framfleyta fjölskyldu sinni. 

Er þetta ekki fullt starf?

Jú, það er sannarlega fullt starf að vera kennari. Kennarar vilja sannarlega vera í fullu starfi eingöngu við kennslu en ekki í aukavinnu út um allan bæ til þess að hafa í sig og á. Ég frábið mér tal hv. þm. Péturs Blöndals, virðulegi forseti, um að allt fari á annan endann ef samið verði við kennara. Hann talaði ekki þannig þegar fjallað var um launahækkanir til okkar alþingismanna, varðandi hækkanir á lífeyrissjóðsgreiðslum vegna þess. Um það var eingöngu talað vegna þess að það hentaði gagnvart kennurum. Virðulegi forseti. Rétt í lokin, út af málum sem eru mikil deiluatriði gagnvart sveitarfélögunum sem gerir það auðvitað að verkum að sveitarfélögin geta ekki borgað: Ríkið gat samið við framhaldsskólakennara, sett það inn í fjárlög og náð í meira fjármagn, bæði út af þenslu og aukinni skattheimtu. Sveitarfélögin geta ekki samið við grunnskólakennara vegna þess að þau hafa ekki meira til skiptanna. Hjá mörgum sveitarfélögum vítt og breitt um landið hafa tekjur snarlækkað út af ýmsu sem er að gerast í atvinnumálum okkar Íslendinga. Það er sannarlega rétt, virðulegi forseti, að mikið hefur verið sett á sveitarfélögin frá því þessir samningar voru gerðir um að grunnskólinn færi þangað yfir. Kennarar hafa m.a. sagt, sem mér finnst kannski lýsa málinu í hnotskurn: Það sem mátti ekki gera meðan ríkið annaðist grunnskólann er orðið að skyldu eftir að sveitarfélögin tóku við. Þannig komst kennari nokkur að orði. Þetta er auðvitað alveg hárrétt. Síðan geta menn rætt við sveitarstjórnarmenn og fengið upplýsingar um hvernig ýmislegt hefur verið sett á sveitarfélögin sem gerir það að verkum að kostnaðurinn magnast og magnast. Þetta gildir ekki eingöngu um grunnskólann heldur líka um leikskóla og fleira. Ríkisstjórnin er sífellt að leggja lagafrumvörp fyrir Alþingi og þau samþykkt án þess að tekjur fylgi með til sveitarfélaganna. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að fara yfir ummæli hæstv. félagsmálaráðherra áður en hann varð alþingismaður og ráðherra, varðandi einkahlutafélögin og það allt. Sleppum því að sinni. Tilefni þess að ég kom inn í þessa umræðu nú var það að mér blöskraði hvernig hæstv. menntamálaráðherra talaði um kennarastéttina og talaði hreinlega niður til grunnskólakennara. Það er ekki nóg með að talað sé niður til grunnskólakennara. Það var talað niður til sveitarfélaga líka. Þegar hæstv. menntamálaráðherra segir að sveitarfélögin séu á kafi í braski í hlutabréfakaupum eða risarækjueldi. Virðulegi forseti. Það er ekki sæmandi menntamálaráðherra að beita slíkum rökum. Það getur vel verið að það sé hægt að finna eitt sveitarfélag sem fór í hlutabréfakaup og annað slíkt. Jafnframt er hægt að finna eitt sveitarfélag sem hefur eytt einhverjum smáupphæðum af tekjum sínum til að þróa risarækjueldi. Ég held að þar með sé það upptalið. Sveitarfélögin gera ekki annað en það sem löggjafinn hefur sett þeim og reyna að inna þjónustu af hendi til íbúanna. Þess vegna er sárt að þetta skuli vera svona núna. Ég segi aftur að mér virðist að grunnskólakennarar séu leiksoppar þessara deilna á milli ríkis og sveitarfélaga, leiksoppar þess að ekki hafa náðst samningar við sveitarfélögin. Ég minntist á það í morgun að ég var á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga og heyrði þar formann Sambands íslenskra sveitarfélaga tala um fjármálaleg samskipti sveitarfélaganna við ríkið. Það var með ólíkindum. Ég ætla að enda ræðu mína á því. Formaður sambandsins, Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, talaði um að erfitt væri að toga ríkisvaldið að því borði að semja um þessa þætti. Hann var tilbúinn að taka á sig hluta af þeirri gagnrýni sem sveitarstjórnarmenn hafa haft í frammi. Sami formaður ræddi líka um að samskipti ríkis og sveitarfélaga væru engan veginn nógu góð í efnahagsmálum, kjaramálum og öðru slíku. Rúsínan í pylsuendanum var lýsing hans á samráðsfundum ríkis og sveitarfélaga. Hann talaði um það að þeir gögnuðust sveitarfélögunum ekki neitt. Hann fjallaði um þá meðreiðarsveina sem fylgja ráðherrunum og talaði um það að þessar umræður væru ekki mjög vitrænar. Viðræðurnar enda með hádegisverðarboði hæstv. félagsmálaráðherra og svo er fundi slitið. Þannig er lýsing formanns Sambands íslenskra sveitarfélaga á samráðsfundum ríkis og sveitarfélaga. Bæjarstjórinn á Akureyri, Kristján Þór Júlíusson, sem situr í tekjustofnanefndinni hafði orð á því að það væri dapurlegt að sitja fundi með umboðslausum einstaklingum. Þá var hann að tala um fulltrúa ríkisins í tekjustofnanefndinni. Er nokkur furða, virðulegi forseti, að allt sé í óefni þarna á milli. Það er hluti af þessari deilu vegna þess að sveitarfélögin geta ekki teygt sig lengra nema auknar tekjur fylgi. Hæstv. ríkisstjórn verður að sjá til þess að hægt sé að klára þessi mál þannig að sveitarfélögin geta samið við kennara.

Frú forseti. Frjálslyndi flokkurinn er alfarið á móti lagasetningu á kjaradeilur. Hún frestar einungis deilunum en leysir þær ekki. Dæmin hafa sannað það ítrekað. Það eru ekki einungis við í Frjálslynda flokknum sem erum á móti lagasetningum á kjaradeilur, m.a. á þessa kjaradeilu. Sömu skoðun má t.d. lesa á mjög góðri heimasíðu hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur. Í gær ritaði hún pistil þar sem hún lýsti því yfir að hún væri alfarið á móti lagasetningu á þessa deilu. Ég verð að segja að hún rökstuddi það mjög vel. Ég tel að það sem hún færði fram eigi vel heima í þessari umræðu. Það eru alveg fullgild rök. Á heimasíðu hv. þingmanns kemur fram, með leyfi frú forseta: „Nú er það auðvitað svo að lagasetning er algjört neyðarúrræði. Ég sagði í utandagskrárumræðu í gær að mér hugnist ekki lagasetning, það er rétt. ... Afleiðingar lagasetningar geta orðið mjög slæmar. Kennarar verða óánægðir, segja jafnvel upp störfum og við viljum ekki missa góða kennara. Mórallinn verður ömurlegur og bitnar án efa á nemendum.“ Ég get tekið heils hugar undir þessi orð. Þetta er hættan. Þessu verða stjórnvöld, sérstaklega hæstv. menntamálaráðherra, að átta sig á því að það er hætta á að missa mjög hæft starfsfólk úr kennslu. Hæstv. menntamálaráðherra hefur gefið mjög villandi yfirlýsingar og furðulegt að manneskja sem gegnir svo mikilli ábyrgðarstöðu skuli með þessum hætti, á viðkvæmum tíma, degi fyrir fyrirhugaða lagasetningu, gefa villandi upplýsingar um kjör kennara í sjónvarpi. Það er fáheyrt að hæstv. menntamálaráðherra skuli ganga þannig fram á svo viðkvæmum tímapunkti. Áður en lengra er haldið varðandi skólamálin er rétt að fara aðeins yfir stöðu hins samningsaðilans, þ.e. sveitarfélaganna. Sveitarfélögin voru rekin með halla. Staða þeirra er ekki góð. Það er í raun skiljanlegt að þau eigi erfitt með að uppfylla kröfur kennara. Það er deginum ljósara. Það var 2,7 milljarða kr. halli á sveitarfélögunum á síðasta ári. Nú hefur einnig komið fram í ágætri fyrirspurn í þinginu að jafnvel hafi meiri hluti fjármuna sveitarfélaga farið í þennan málaflokk. Allt upp í níu af hverjum tíu krónum sem sveitarfélögin hafa til ráðstöfunar hafa runnið til menntamála eða í grunnskólann. Ríkisstjórnin verður að fara að gera sér grein fyrir því að skoða verður hlut sveitarfélaganna í tekjuskiptingunni. Það þýðir ekki að segja bara að samið hafi verið um skiptinguna einhvern tímann árið 1996, eða hvenær sem það var. Það hefur ýmislegt breyst frá 1996. Ríkisstjórnin sem nú situr við völd hefur fært auknar skyldur og kvaðir á sömu sveitarfélög en vill síðan ekki láta fylgja fjármuni eða tekjustofna til að uppfylla þessar kvaðir. Við sem störfum á hinu háa Alþingi vitum að þegar fjallað er um lagafrumvörp þá fáum við umsögn frá fjármálaráðuneytinu um hvað viðkomandi lög þýði í útgjöldum fyrir ríkið, fyrir ríkisvaldið. Sömu sögu er ekki að segja um kvaðir á sveitarfélögin vegna laga og reglugerða. Þessu þarf að breyta ef menn ætla að ná utan um fjárútlát hins opinbera. Stundum hentar hæstvirtri ríkisstjórn að horfa aðeins á sinn hluta en varpa ábyrgð og skyldum á sveitarfélögin án þess að þau fái tekjur á móti. Það er náttúrlega óþolandi. Það hefur ýmislegt breyst frá því sveitarfélögunum voru fengin þessi verkefni. Umfang ráðgjafa- og sérfræðiþjónustu hefur aukist. Það er óumdeilt og auk þess hefur margt breyst í grunnskólunum. Kennsla hefur aukist og þar hefur bæst við rekstur mötuneyta. Við erum ekki endilega að tala um sambærilega hluti þá og nú. Það er eitt af því sem ríkisstjórnin ætti að grein fyrir, skoða tekjuskiptinguna og hvaða tekjur sveitarfélögin þurfa til að leysa þetta verkefni. Rekstur dagvistunar í grunnskólanum og félagsstarf hefur aukist. Þetta verða menn einfaldlega að viðurkenna og fara yfir með opnum hug í staðinn fyrir að neita að horfast í augu við hinar auknu kvaðir og neita að reikna kostnaðinn út. Það er mjög alvarlegt. Hvað sem því líður ætla ég að taka undir með hv. þm. Pétri Bjarnasyni varðandi það að þetta lagafrumvarp er ákaflega gallað. Það er lágmarkið að af því verði sniðnir ákveðnir gallar í störfum nefndarinnar. Þar á meðal er það sem kemur fram í 2. gr. um að fresta vinnu við gerðardóm, ef það á á annað borð að fara í þessa lagasetningu, til 15. desember. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Hafi aðilar skv. 1. gr. ekki gert með sér kjarasamning fyrir 15. desember 2004 skal Hæstiréttur Íslands tilnefna þrjá menn í gerðardóm.“ Hann á síðan ekki að ljúka störfum fyrr en 31. mars. Það er náttúrlega með ólíkindum að taka svo langan tíma í það, sérstaklega vegna þess að það er mikill kurr í kennurum varðandi þessa lagasetningu. Í raun tel ég það skólastarfinu mikla nauðsyn að senda jákvæðari skilaboð frá ráðamönnum í garð kennara til að slá á óánægjuraddir í þeirra hópi. Þannig yrði minni hætta á því sem hv. þm. Dagný Jónsdóttir benti á, að kennarar einfaldlega segi upp. Ég tel eitt af forgangsverkefnum okkar núna að lægja óánægjuraddir kennara og sýna það virkilega að mönnum sé alvara með að vilja bæta kjör þeirra með frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég skal vera stuttorður. Þar sem málshefjandi, hæstv. forsætisráðherra, var ekki í salnum, að ég held, þegar ég flutti ræðu mína í dag vildi ég aðeins hnykkja á sérstöku atriði úr þeirri ræðu og beina til hans stuttri spurningu. Í 4. mgr. 3. gr. frumvarpsins segir, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er gerðardómi að beita sér fyrir samkomulagi eða dómsátt á milli aðila sem hafi sömu réttaráhrif og ákvarðanir gerðardómsins, hvort sem er um einstök ákvæði eða heildarsamning þeirra í milli, og tekur þá gerðardómurinn ekki ákvörðun um þau atriði sem svo háttar til um.“ Með hliðsjón af þessum orðum vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. forsætisráðherra hvort sé ekki tilgangs- og ástæðulaust að draga það að skipa þennan gerðardóm til 15. desember 2004 þar sem greinilega væri hægt að gera og koma á framfæri heildarsamningi hvenær sem er á starfstíma gerðardómsins. Eins og ég gerði fyrr í dag vil ég hæla þeim sem sömdu þetta plagg fyrir að setja þetta ákvæði inn og upphefja þar með þá nauðsyn að draga upphaf vinnunnar. Ég beini þessum tilmælum til hæstv. forsætisráðherra og óska eftir svari hans við því hvort hann telur ekki mögulegt, með hliðsjón af þessari grein, að breyta frestinum þannig að gerðardómur taki til starfa strax og störfum hans ljúki þeim mun fyrr.

Frú forseti. Við höfum talið mikilvægt að gerðardómurinn hafi sem best svigrúm. Það liggur t.d. ljóst fyrir að skólastjórar hafa þegar undirritað kjarasamning og þetta skapar möguleika á að koma þeim kjarasamningi til gerðardómsins. Ef það gæti orðið væri slíkt mál út af borðinu. Það liggur hins vegar alveg ljóst fyrir að það er mjög mikilvægt að gefa aðilum í svona tilviki svigrúm til að ná samningi. Sveitarfélögin hafa lagt áherslu á það svigrúm og það hefur líka komið fram hjá Alþjóðavinnumálastofnuninni að þegar gripið er til ráðstafana sem þessara sé mjög mikilvægt og nauðsynlegt að slíkt svigrúm sé veitt. Ég tel til mikils að vinna fyrir alla aðila ef slíkir samningar gætu náðst. Auðvitað er það matsatriði hvað sá tími á að vera langur. Það er nauðsynlegt að fara vel yfir það og ég vænti þess að hv. allsherjarnefnd geri það þannig að nefndarmenn í allsherjarnefnd geti farið yfir öll rök í málinu og metið svo að lokum hvort ástæða sé til að hafa þetta svigrúm, sem er til 15. desember, lengra eða styttra. Á því eru ýmsar hliðar en það er eitt af því sem nefndin þarf að athuga.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að nauðsynlegt er að hafa svigrúm en samkvæmt því sem gert er ráð fyrir er gerðardómurinn að störfum mánuðum saman. Svigrúmið hefur auðvitað verið skert með því að upphefja verkfall, þar með er annar aðilinn á nokkuð fríum sjó og þess varla að vænta að samningar takist þegar engin pressa er á þann aðila. Þar að auki hefur komið mjög skýrt fram að bilið á milli aðila er enn að breikka. Ég gef mér að það séu ekkert endilega miklar líkur á þessu samkomulagi. Það er þó vissulega möguleiki en hann er jafnmikill þótt ekki sé dregið í mánuð að hefja störf gerðardómsins. Á þessum tíma, fram til 15. desember, mundi hann hvort sem er ekki gera annað en að safna gögnum þannig að ég er enn þá á þeirri skoðun að sú umrædda málsgrein sem ég vitnaði til áðan sé fullnægjandi svigrúm fyrir aðila til að geta náð samkomulagi.