Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 120 fluttum við þm. Reykn. ásamt tveimur hv. landsk. þm., 1. og 10. landsk. þm., till. um könnun á lækningamætti jarðsjávar við Svartsengi. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrmrh. að láta nú þegar fara fram könnun á lækningamætti jarðsjávar við Svartsengi. Leiði könnun til jákvæðrar niðurstöðu verði þegar unnið að því að koma upp aðstöðu fyrir þá sjúklinga sem að læknisráði er talið rétt að noti jarðsjóinn til baða. Við könnun þessa verði haft samráð við samtök lækna, samtök psoriasis- og exemsjúklinga svo og samtök annarra sjúklinga, sem not gætu haft af slíkum böðum.“ Það er öllum hv. alþm. kunnugt, að um nokkurt skeið hafa fjölmargir psoriasis- og exemsjúklingar farið utan til lækninga og fyrir þessa sjúklinga hefur það oft reynst fullkomin ástæða og nauðsynlegt að breyta um loftslag og njóta sólar og sjávarbaða í hlýjum sjó. Hér hefur að sjálfsögðu verið um mjög kostnaðarsama læknisaðgerð að ræða. Því var það, að með breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 50 30. maí 1979, var samþykkt að greiða ferðastyrk þessara sjúklinga sem að mati sérfræðinga var talið rétt að leituðu sér heilsubótar með þessum hætti erlendis. Það var á s. l. ári sem ungur Suðurnesjamaður fékk þá hugmynd að leita sér lækninga, en hann er haldinn psoriasissjúkdómi, og nota til þess heitan sjó við Svartsengi. Hér er um að ræða mjög athyglisverða tilraun sem sýnst hefur gefa góða niðurstöðu, a. m. k. hefur þessi sjúklingur fengið töluverða bót á sínum meinum. Hér er um að ræða mjög athyglisverða tilraun, sem gæti gjörbreytt möguleikum þessara sjúklinga til að fá bót meina sinna án þess þó að þurfa að fara utan. Hér er um að ræða málefni sem snertir eitthvað á annað hundrað sjúklinga, og þá er aðeins um að ræða psoriasis- og exemsjúklinga, en mjög vel getur átt sér stað að fleiri sjúklingar, t. d. liðagiktarsjúklingar, gætu notið þessa einnig. Með þessari till. vilja flm. vekja athygli á þessu máli og beina því áskorun sinni til heilbrmrn. og gera ráð fyrir því, að við þessa athugun verði haft samráð við Samtök psoriasis- og exemsjúklinga svo og samtök annarra sjúklinga sem gætu haft not af slíkum böðum. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um þessa till. Hér er verið að vekja athygli á þessu máli og fá Alþingi til að samþykkja þá till. sem flutt er á þskj. 120. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Um það leyti, sem fregnir bárust um þá möguleika sem menn töldu vera í lækningamætti jarðsjávar við Svartsengi, var þetta mál rætt í heilbr,- og trmrn. Okkur var kunnugt um að Félag psoriasis- og exemsjúklinga og Sæmundur Kjartansson læknir ætluðu að standa að sérstakri könnun á þessu máli án fjárhagsaðstoðar rn. og afskipta þess. Í umr. um þetta mál í rn. kom fram að ekki hafði verið óskað eftir aðild húðdeildar Landspítalans að þessari athugun. Það kann m. a. að stafa af því, að yfirlæknir húðdeildarinnar hefur haft þá afstöðu, að hann teldi rétt að reyna böðin ein án lyfja og annarrar meðferðar svo úr því fengist skorið hver áhrif vatnið hefði. Þannig horfa þessi mál við rn. til þessa. Ég tel hins vegar að eðlilegt sé og óhjákvæmilegt að kannað verði til þrautar á vegum rn. eða annarra ábyrgra aðila hvort í þessu felst sá lækningamáttur sem menn hafa rætt nokkuð um. Einnig þarf auðvitað að bera niðurstöður þeirra kannana saman við aðrar aðferðir sem notaðar eru til að lækna psoriasis- og exemsjúklinga, áður en teknar eru ákvarðanir um að koma fyrir meiri háttar aðstöðu suður í Svartsengi sem auðvitað mundi kosta mjög verulega fjármuni. Ég tel að sú till., sem hér er flutt af þm. Reykn. og fleiri, sé góð og þörf ábending og stuðningur við þá viðleitni rn. að fá úr því skorið, hvort hér sé um að ræða lausn á vanda þeirra einstaklinga sem þjást af þessum erfiða sjúkdómi. Ég vildi, herra forseti, koma þeim upplýsingum á framfæri, sem ég hef hér þegar gert, um það með hvaða hætti rn. hefur komið að málinu. Ég tel fulla ástæðu til að fylgja því eftir, en legg á það áherslu að lokum, að það er að sjálfsögðu ekki unnt að taka ákvörðun um að kosta þarna mannvirki og endurbætur öðruvísi en að fyrir liggi að hér sé um að ræða betri og hagkvæmari aðferð en þær sem völ er á ella í heilbrigðisþjónustu okkar.



Herra forseti. Ég er meðflm. að þessari till. og kannast ekki við að minn þáttur í till., þegar talað er um aðstöðu, sé á þann veg að þarna verði komið upp ógndýrum mannvirkjum og með gerð þeirra sé því þegar slegið föstu að þetta sé hið eina og sjálfsagða ráð til að lækna þennan sjúkdóm. Ég minnist þess, að þegar um það bárust fréttir að umræddur einstaklingur hóf þessa könnun á sjálfum sér, þá þurfti hann að leita til þeirra, sem stjórna orkuverinu þarna syðra, til þess að komast í húsaskjól til að afklæðast og klæðast að nýju; Ég geri ráð fyrir að það væri hægur vandi fyrir hæstv. ráðh. og ráðuneyti hans, þó það væri ekki annað, að láta Vegagerðina draga þarna suður eftir 2–3 lausa skúra, sem fást hjá henni og sjást á vegamótum víðs vegar um landið og í byggðum landsins, til að gefa þessu fólki aðstöðu til að geta framkvæmt þær kannanir sem læknir og það sjálft vill gera án þess að leita til hins opinbera. Ég held að það væru fyrstu viðbrögðin að bæta aðstöðu þessara manna, og fer ég persónulega ekki fram á meira til að byrja með.



Herra forseti. Við hv. þm. Benedikt Gröndal og Jóhann Einvarðsson höfum leyft okkur að flytja till. til þál. á þskj. 49, 47. mál þingsins, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að stofna sérstakt embætti ráðunauts ríkisstj. í öryggis- og varnarmálum hjá utanrrn.“ Till. sama efnis var flutt á síðasta þingi. Þá voru flm. þeir sömu að öðru leyti en því, að hv. þm. Benedikt Gröndal sat þá ekki á þinginu, en Jón Baldvin Hannibalsson var varamaður hans og skrifaði þá á þáltill. og var einn af flm. Umr. um varnar- og öryggismál Íslands einkennast oft um of af tilfinningalegri afstöðu og lítilli þekkingu á þeim staðreyndum, sem móta og ráða stefnunni í þessum málum, og þeim ákvörðunum, sem teknar eru í varnar- og öryggismálum. Árum saman hafa hinir hernaðarlegu þættir, sem móta það ytra umhverfi sem Ísland býr við, verið á vitorði tiltölulega fárra. Stjórnvöld hafa lítt sinnt því að fræða þjóðina um staðreyndir þessara mála. Ein ástæða þess er vafalaust skortur á viðurkenndri innlendri sérfræðiþekkingu á þessum sviðum. Þessi skortur á innlendri sérfræðiþekkingu hefur líka leitt til ásakana þess efnis, að stjórnvöld séu í mati sínu á varnarhagsmunum Íslands á hverjum tíma um of háð mati erlendra manna á íslenskum hagsmunum. Það ætti því að vera augljóst áhuga- og hagsmunamál allra að Íslendingar ráði sjálfir yfir nægri þekkingu til að meta sjálfir þann hernaðarlega veruleika, sem landið er hluti af, og til þess að meta sjálfstætt þær upplýsingar og skoðanir sem aðrir kunna að gefa um og hafa á herfræðilegri stöðu Íslands og varnar- og öryggishagsmunum landsins. Slík herfræðiþekking innan stjórnkerfisins er í fyrsta lagi til þess fallin að treysta ákvarðanir stjórnvalda á þessum sviðum. Í öðru lagi mundi hún eyða tortryggni og ásökunum í garð þeirra sem með þessi mál fara. Eins og allir vita er Alþb. eini stjórnmálaflokkurinn sem í orði kveðnu er á móti aðild að Atlantshafsbandalaginu og veru varnarliðsins hér á landi. Það er þó öllum ljóst, að Alþb. leggur samt sífellt minna upp úr þessum stefnumiðum sínum og minnist sjaldan á þau nema fyrir kosningar, þegar tryggja þarf flokksstuðning svokallaðra herstöðvaandstæðinga, við hátíðleg tækifæri á tyllidögum og þá sjaldan er utanríkismál ber á góma á Alþingi. Þessi þróun mála eða stefnuaðlögun Alþb. sést best á afstöðu Alþb. í stjórnarsáttmálum þeirra ríkisstjórna sem Alþb. hefur átt aðild að síðasta áratuginn. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar, sem kom til valda 1971, var tekið fram að stefnt væri að því, að varnarliðið færi í áföngum. Við stjórnarmyndun 1978 var tekið fram í stjórnarsáttmálanum að Alþb. hefði sérstöðu í þessum málum, en ekki var lengur minnst á brottför varnarliðsins. Og 1980, þegar ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens var mynduð, var ekkert minnst á sérstöðu Alþb. Þannig hefur þróunin orðið. Alþb. leggur sífellt minna upp úr þessu stefnuatriði. Snemma á árinu 1979 var skipuð svokölluð öryggismálanefnd sem starfað hefur fram á þennan dag. Það er því eðlilegt að spurt sé, að þegar rætt er um ráðunaut í varnarmálum, hvort ekki sé nóg að gert þar sem störf öryggismálanefndarinnar eru. Í þessu sambandi þykir mér rétt að rifja upp ummæli hæstv. utanrrh. Ólafs Jóhannessonar þegar hann var forsrh. og flutti stefnuræðu sína hinn 19. oki. 1978. Þá fórust honum orð á þessa leið, með leyfi forseta: „Þá er í samstarfsyfirlýsingunni ákvæði um skipan nefndar til athugunar á öryggismálum. Þar er um að ræða algert nýmæli og má vera að sumum þyki það allnýstárlegt. En þar er að mínum dómi á margan hátt um merkilegt mál að tefla. Það ákvæði er svohljóðandi: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að sett verði upp nefnd, þar sem allir þingflokkar eigi fulltrúa, og verði verkefni nefndarinnar að afla gagna og eiga viðræður við innlenda og erlenda aðila til undirbúnings álitsgerðum um öryggismál íslenska lýðveldisins. Nefndin geri ítarlega úttekt á öryggismálum þjóðarinnar, stöðu landsins í heimsátökum, valkostum um öryggisstefnu, núverandi skipan öryggismála og áhrif á íslenskt þjóðlíf svo og framtíð herstöðvanna, eftir að herliðið fer, og varnir gegn hópum hryðjuverkamanna. Nefndin fjalli einnig um hugmyndir um friðlýsingu, friðargæslu og eftirlit á Norður-Atlantshafi og láti semja yfirlit yfir skipan öryggismála smáríkja í heiminum, einkum eyríkja sem eiga svipaðra hagsmuna að gæfa og Íslendingar. Nefndin fái starfskrafta og fé til að sinna verkefnum sínum og til að gefa út álitsgerðir og greinargerðir um afmarkaða þætti í því skyni að stuðla að almennri umræðu.“ Í mörgum löndum starfa sjálfstæðar stofnanir sem fjalla á hlutlægan hátt um utanríkis- og öryggismál. Slík stofnun er okkur Íslendingum ofviða. En ég vil líta á þessa könnunarnefnd í öryggismálum sem vísi að hliðstæðri starfsemi hér“. - Hér lýkur tilvitnun í hæstv. utanrrh., í stefnuræðu sem hann flutti 19. oki. 1978 þegar hann var forsrh. Eins og kemur fram í tilvitnuninni er lögð áhersla á að nefndin sé könnunarnefnd, en ekki stjórnvald í þeim skilningi. Öryggismálanefndin réð síðan á miðju ári 1979 starfsmann, Gunnar Gunnarsson, og hefur hann starfað fyrir nefndina síðan. Þá hafa fjórir aðrir fræðimenn en Gunnar unnið að einstökum verkefnum á vegum nefndarinnar. Í formála að GIUK-hliðinu, fyrsta riti öryggismálanefndarinnar, segir Björgvin Vilmundarson, formaður nefndarinnar, frá þeim verkefnum sem nefndin leggur aðaláherslu á og ég leyfi mér hér að vitna til, með leyfi forseta: „1. Öflun bóka, tímarita, ritgerða og annarra fræðirita og gagna sem snerta viðfangsefni nefndarinnar. Þegar nefndin tók til starfa var slíkt safn bóka og skjala ekki til í landinu. Umfangsmikil gagnasöfnun var því frumforsenda árangursríks starfs. 2. Samningu rita og greinargerða um einstök atriði á verkefnaskrá nefndarinnar. Fyrsta ritið birtist nú, en á næstunni verða gefin út tvö til viðbótar. Nefndin hefur auk þess veitt stuðning ákveðnum rannsóknarverkefnum. 3. Kynningu á starfsemi nefndarinnar á erlendum vettvangi og öflun sambanda við fjölmargar rannsóknastofnanir og aðra aðila sem starfa að hliðstæðum verkefnum í öðrum löndum. Náin tengsl við erlenda fræðimenn eru mikilvægur stuðningur við störf íslenskra aðila á þessu sviði. 4. Umræðu um þau rannsóknarverkefni sem ákveðin verða sem næstu áfangar starfsins. Þessir fjórir verkefnaflokkar veita grófa mynd af þeirri starfsemi sem farið hefur fram á vegum nefndarinnar á fyrstu tveimur árum starfstímans. Þeir bera þess merki, að hér er um brautryðjendastarf að ræða. Enginn íslenskur aðili hefur fyrr fengist við slík viðfangsefni á kerfisbundinn hátt. Því er eðlilegt að það hafi tekið nokkurn tíma að undirbúa ritið til útgáfu. Það er von öryggismálanefndar, að ritið, sem fyrst birtist, og önnur, sem á eftir munu koma, verði til að stuðla að aukinni þekkingu Íslendinga á þessu mikilvæga málefnasviði og skapa umræður um traustari grundvöll.“ Hér lýkur tilvitnuninni og enn á ný vil ég leggja áherslu á að í þessari tilvitnun má sjá að það er eðli og starfssvið nefndarinnar að fjalla um eða rannsaka og kanna og kynna málið. Má geta þess, að fyrsta ritið, um GIUK-hliðið, er mjög gott framlag nefndarinnar og í því er mjög vel, skýrt og greinilega, greint frá hernaðarlegu mikilvægi Íslands vegna legu landsins. Í lok greinargerðar með þáltill. á þskj. 49 er greint frá því, hvernig hægt sé að skipa málum innan utanrrn. með tilliti til hins nýja embættis. Tillögumönnum er ekki fast í hendi hvernig sú skipan yrði, og er eðlilegt að hv. utanrmn. fjalli frekar um það mál ásamt hæstv. utanrrh. Í greinargerðinni er þó stungið upp á þeirri leið, að embættið falli beint undir hæstv. utanrrh. með sama hætti og varnarmáladeild gerir nú, en einnig má hugsa sér að embættið verði innan varnarmáladeildarinnar. Starfssvið embættisins væri að annast samskipti Íslands við Atlantshafsbandalagið og varnarliðið á sviði her- og öryggismála innan utanrrn. og að sjálfsögðu í fullri samvinnu við önnur stjórnvöld sem jafnframt annast þessi mál, auk þess sem varnarmálaráðunautur væri ríkisstj. til ráðuneytis um allt það sem snertir þjóðaröryggi og varnarmál landsins. Aðalatriðið er auðvitað að hæstv. utanrrh. komi verkaskiptingu á innan ráðuneytisins með þeim hætti sem eðlilegastur er talinn vera. Varla þarf að minna hv. alþm. á 75. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörnum landsins, eftir því sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt í lögum.“ Eins og sést af þessum orðum stjórnarskrárinnar er sú skylda lögð á Íslendinga að verja landið, og getur löggjafinn ákveðið með hverjum hætti það skuli gert. Á þetta minni ég hér - ekki til að gefa í skyn að stofna eigi til íslensks hers, heldur þvert á móti til að benda á að þeim, sem sömdu stjórnarskrána, var vel ljóst að ein af frumskyldum þjóðarinnar er að verja landið, verja þjóðina vegna utanaðkomandi hættu, án þess að menn hefðu þó í huga almenna hervæðingu. Í varnarmálum hljóta Íslendingar að hafa sérstöðu annars vegar vegna legu landsins og hins vegar vegna fámennis þjóðarinnar. Það er þess vegna tími til kominn að Íslendingar eigi sérfræðinga í þessum málum. Í því sambandi má gjarnan minna á hafréttarmálin, t. d. þátt Hans G. Andersens sem er sérfræðingur í þeim málum og hefur án efa gert landinu og þjóðinni gífurlegt gagn á alþjóðavettvangi við að gæta hagsmuna okkar. Ég efast um að nokkur Íslendingur hafi viljað vera án þeirrar sérþekkingar í hafréttarmálum sem við höfum í hafréttarfræðingum, og á sama hátt hlýtur að vera keppikefli okkar að eignast sjálfir sérfræðinga sem geta metið varnarþörf og varnarmöguleika þjóðarinnar. Eins og ég nefndi áður í ræðu minni hefur afstaða Alþb. til þessara mála talsvert breyst að undanförnu og hafa talsmenn Alþb. hér á hv. Alþingi talað um þetta mál af meira raunsæi en áður. Í umr. utan dagskrár hinn 12. nóv. s. l. um utanríkis- og varnarmál flutti talsmaður Alþb., hv. 11. þm. Reykv., langa ræðu, sem reyndar var dæmalaus um margt, og ég ætla ekki að fara efnislega í þann misskilning, rangfærslur og dylgjur sem þar komu fram til að drepa á dreif umræðuefninu, en nefni til gamans hvernig hann blandaði umræðum um núllgrunn og sólsetursaðferð inn í það mál þannig að það varð forsíðuefni á Þjóðviljanum. Ég skal ekki frekar fjalla um það að sinni, enda hefur það verið gert áður og menn brosað að. Hér vil ég þvert á móti rifja upp nokkra ræðukafla, sem ég tel ástæðu til að leggja áherslu á vegna þess að í þeim kemur fram góður og gegn efnislegur stuðningur við þá þáltill. sem hér liggur frammi til umr. Hv. 11. þm. Reykv. sagði, með leyfi forseta: „Það er ósköp skiljanlegt að við hér á Íslandi höfum ekki mikla þekkingu á þessum efnum. Við höfum ekki haft her. Við erum ekki hernaðarmenntuð þjóð. Öll þessi orð, SS-20, SS-4, SS-5, Poseidon, Polaris, Trident o. s. frv., eru nöfn sem við vitum ósköp litið hvað að baki liggur, nema það sem við lesum í dagblöðum. Staðreyndin er samt sem áður sú, að á rúmlega 20 árum hafa risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, komið sér upp svo flóknu kerfi gereyðingarvopna að það þarf langan tíma til að setja sig inn í eðli þess og ógn. Það er kjarnorkuvopnakerfi, sem sérstaklega er tengt flugflota og þeim sprengjum sem flugvélum er ætlað að bera, það er kjarnorkuvopnakerfi, sem byggt er á eldflaugum sem skotið er af jörðu niðri, og í þriðja lagi kjarnorkuvopnakerfi sem tengt er kjarnorkukafbátum sem eru m. a. hér í hafinu kringum Ísland. Síðar segir hv. 11. þm. Reykv: „Íslenskir þingmenn t. d., sem taka þátt í samtökum Atlantshafsbandalagsins, sækja ekki fundi hermálanefndarinnar að öllu jöfnu. Þeir hafa látið hina herfræðilegu umræðu afskiptalausa, en það er sú umræða sem er kjarni málsins. Það er sú umræða sem gerir okkur kleift að meta það, hvers vegna við erum á móti SS-20, hvers vegna við erum á móti Pershing II og hvers vegna við erum á móti stýrieldflaugum.“ Hér mælir hv. þm. með því, að tekin sé virkari þáttur í þeirri starfsemi þingmannasambandsins sem snýr að hermálanefndinni, og er það vissulega nýmæli úr þessari átt. Í þessari ræðu sagði hv. 11. þm. Reykv. einnig, með leyfi forseta: „Við ræðum oft hér um öryggismál á Íslandi út frá umræðugrundvelli sem fyrst og fremst er mótaður af seinni heimsstyrjöldinni. sá tími er því miður liðinn. Veröldin í dag er miklu flóknari. Það er miklu meira verk, það er miklu meiri vinna að setja sig inn í þau deilumál sem núverandi hernaðarumræða snýst um. Íslendingar mega ekki setja sig í þá stöðu að taka bara sem góða og gilda vöru þær áróðursplötur sem fulltrúar stórveldanna spila fyrir okkur um þessi efni, hvort sem það eru fulltrúar Bandaríkjanna eða Sovétríkjanna“. Og loks vil ég vitna til þessara ummæla hv. þm.: „Það er nauðsynlegt fyrir okkur sem sjálfstætt ríki að gera okkur grein fyrir hvað hér er verið að tala um, að átta okkur á hinu sanna og rétta í þessu efni, vegna þess m. a. að við erum aðildarríki NATO og þar greiða fulltrúar Íslands atkvæði, við erum í Sameinuðu þjóðunum og þar greiða fulltrúar Íslands atkvæði, við erum kallaðir til að taka afstöðu. Það er lágmarkskrafa að við tökum þá afstöðu á grundvelli þekkingar.“ Hér lýkur tilvitnunum í kafla úr ræðu hv. 11. þm. Reykv. þar sem hann undirstrikar að íslenska sérþekkingu skorti á þessum málum. Tel ég að með þessum ummælum hafi hv. þm. í raun stutt efni þeirrar till. sem hér er til umr. Það er ljóst að íslensk varnarmálastefna grundvallast á ákvörðunum, sem Íslendingar tóku á árunum 1949–1951, og grundvallast á aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningi Íslands við Bandaríkin. Hæstv. utanrrh. í núv. ríkisstj. lagði fram sína skýrslu á síðasta þingi til umræðu eins og venja er, og þar kemur væntanlega fram afstaða hans og ríkisstj. til þessara mála, og án þess að ég vitni til þeirra ummæla, sem þar koma fram í IV. kafla um Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands, vil ég taka það fram, að ég er því fyllilega sammála sem þar segir. Margt hefur verið ritað um varnarmál og hafa hv. þm. ritað fjölda greina, en ég held að það skyggi á engan þótt nefndur sé einn þm. sérstaklega og það er hv. 4. þm. Reykv. Benedikt Gröndal, sem bæði hefur skrifað um þetta bók og skýrar greinar í blöð. Á undanförnum árum hafa nokkrar umræður orðið um þessi mál. Segja má að síðasta merka framlagið til þessara mála hafi verið þegar Kjartan Gunnarsson lögfræðingur flutti merka ræðu um íslenskt frumkvæði í öryggismálum sem mjög styður þá till. sem hér liggur fyrir til umr. Kjartan er lögfræðingur sem stundaði nám við varnarmálaháskóla norska varnarmálaráðuneytisins 1979–1980. Ég tel að það sé gagnlegt fyrir þessar umræður að vitnað sé til örfárra ummæla sem koma fram í ræðu Kjartans Gunnarssonar sem reyndar hefur birst í Morgunblaðinu. Eftir að hafa gert grein fyrir meginmarkmiðum íslenskrar varnarmálastefnu og hugsanlegri ógn, sem steðjar að okkur, segir Kjartan svo, með leyfi forseta: „Ísland verður ekki fremur en önnur lönd skilið frá þeim stjórnmálalega, herfræðilega og landfræðilega veruleika sem það er í. Það er staðreynd, að átök eða barátta fer fram í heiminum milli tveggja meginhugmyndakerfa, alræðis og lýðræðis. Risar þessarar baráttu eru Bandaríkin og Ráðstjórnarríkin og í stórum dráttum snýst baráttan af hálfu lýðræðissinna um tvennt: annars vegar að tryggja frelsi Vestur-Evrópu og annarra lýðræðisríkja og hins vegar að takmarka eins og unnt er möguleika alræðisríkjanna til áhrifa í þriðja heiminum svokallaða.“ Síðan ræðir Kjartan um hernaðarlegt mikilvægi landsins og þær hindranir sem eru á vegi hugsanlegra árásaraðila. Hann bendir á, hve landið hefur verið opið fyrir sovétborgurum, og segir í því sambandi að 80 sovétborgarar séu hér í starfi á vegum sendiráðsins. Í því sambandi væri ástæða til að geta þess, að nú er til meðferðar hjá hv. Alþingi frv. til l. um atvinnuréttindi útlendinga þar sem segir að ekki þurfi að sækja um atvinnuleyfi fyrir útlendinga í einkaþjónustu sendimanna erlendra ríkja. Nefni ég það til umhugsunar fyrir stjórnvöld. Í öðru lagi bendir Kjartan á að rússneskir rannsóknarleiðangrar hafi farið um landið og skilað mjög litlu af þeim niðurstöðum sem þeim ber skylda til að skila. Má í því sambandi rifja það upp, að Rannsóknarráð ríkisins sá sig knúið til á sínum tíma að koma í veg fyrir frekari rannsóknarleiðangra frá Sovétríkjunum vegna þess hve seint og illa gekk að fá niðurstöður þeirra leiðangra. Í þriðja lagi rifjar Kjartan það upp, að Ráðstjórnarríkin hafa sóst eftir föstum formlegum tvíhliða „samráðsviðræðum“ um alþjóðamál, en ekki hefur verið orðið við þeirri beiðni af Íslands hálfu. Þá ræðir Kjartan í ræðu sinni um frumkvæði okkar og skyldur og segir þar m. a., með leyfi forseta: „Það er skylda okkar Íslendinga við sjálfa sig og vinaþjóðir sínar að taka varnar- og öryggismál sín margfalt fastari tökum en við höfum gert og láta okkur ekki lengur nægja að vera eingöngu eins konar áheyrandaaðilar hjá Atlantshafsbandalaginu. Afstaða okkar til varnarliðsins á ekki að ráðast fyrst og fremst af því, og þá á ég við afstöðu okkar sem styðjum landvarnar, að aðalatriðið sé bara að hafa Kanann hér, eins og sumir orða það, og láta Bandaríkjamönnum eftir allt frumkvæði í öryggismálum okkar og tala með hræsnisfullri fyrirlitningu um hernaðarbrölt og vopnakapphlaup rétt eins og það snerti okkur ekki.“ Og síðar segir Kjartan, með leyfi forseta: „Ég tel að við Íslendingar eigum að gera okkar eigin tillögur um varnir landsins. Við eigum sjálfir að meta varnarþörfina og við eigum sjálfir að meta fyrirkomulag varnanna í samvinnu við bandalagsþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu og sérstakri samvinnu við þann aðila sem hefur tekið að sér samkvæmt sérstökum samningi frumvarnir landsins.“ Í ræðu Kjartans komu fram athyglisverð sjónarmið um svokallaðar allsherjarvarnir og þar segir hann, með leyfi forseta: „Ef litið er á uppbyggingu varnar- og öryggismála á Norðurlöndum kemur í ljós að bæði í NATO-löndunum tveimur, Noregi og Danmörku, og í hlutlausu löndunum tveimur, Svíþjóð og Finnlandi, eru varnir þessara landa byggðar á svokölluðu „total forsvars-prinsipi“ eða allsherjarvörnum, eins og ég hef kosið að kalla þetta kerfi. innan allsherjarvarnakerfisins er gerð ein samræmd áætlun um viðbrögð, samvinnu og verkefna allra aðila í ríkinu, hers, almannavarna, atvinnulífs, skóla, sjónvarps, blaða, heimila, og yfirleitt fyrir fram reynt að gera sér grein fyrir hverjum einasta þætti, sem reynt getur á, og þannig fyrir fram reynt að lágmarka möguleikana á mistökum, röngum ákvörðunum og tortímingu mannslífa að óþörfu.“ Þessi ummæli Kjartans Gunnarssonar rifja upp samkomulag milli Íslands og Bandaríkjanna varðandi varnarsamninginn frá 1951 frá 22. okt. 1974, en í bókun með því samkomulagi segir í e-lið, með leyfi forseta: „Báðar ríkisstjórnirnar“ þ. e. ríkisstjórnir Íslands og Bandaríkjanna - „munu athuga leiðir til þess að efla samvinnu milli varnarliðsins annars vegar og íslensku landhelgisgæslunnar, almannavarna og flugmálastjórnarinnar hins vegar.“ Á þetta minni ég hér vegna þess að ég hef ekki orðið var við að til slíks samstarfs hafi verið stofnað, en sé svo væri fróðlegt að fá það upplýst ef einhver hv. þm. gæti gert það. Kjartan fjallar um frumkvæði Íslendinga og tiltekur nokkur verkefni og segir síðan, með leyfi forseta: „Og í lok þessa þáttar er rétt að geta þess, að sjálf staðsetning höfuðstöðva varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli í næsta nágrenni við mesta þéttbýlissvæði landsins er auðvitað eitt af því allra fyrsta sem íslensk rannsókn á vörnum landsins og fyrirkomulagi þeirra taki til athugunar. Hér skal ekki fullyrt um niðurstöður slíkrar rannsóknar, en hún gæti auðveldlega leitt í ljós að flytja bæri höfuðstöðvar varnarliðsins frá núverandi stað.“ Síðar í ræðunni, þegar Kjartan dregur saman stærstu atriðin í ræðu sinni, segir hann, með leyfi forseta: „Hin aukna þátttaka Íslendinga í vörnum landsins er að mínum dómi fyrst og fremst fólgin í breyttu og auknu pólitísku og stjórnunarlegu frumkvæði og afskiptum af fyrirkomulagi varnanna og aukinni þátttöku Íslendinga í starfi Atlantshafsbandalagsins. Þar með talið tel ég að Íslendingar eigi að taka sæti í hermálanefnd Bandalagsins og fylgjast ekki síður með hinum hernaðarlegu þáttum í starfi þess heldur en með þeim hinum pólitísku þáttum í starfi þess.“ Ég vek athygli á því, að það, sem Kjartan segir hér, fer nákvæmlega saman við ummæli hv. 11. þm. Reykv. í utandagskrárumr. hinn 12. nóv. í vetur, þegar hann nánast mæltist til þess, að íslenskir þm. tækju starf í hermálanefnd Þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsríkja, sem auðvitað ber að skýra með þeim hætti, að það sé mikilvægt starf sem þar fer fram, og á sama hátt hlýtur það að vera skoðun hv. þm. að Íslendingar eigi að sinna þeim störfum hjá Atlantshafsbandalaginu sem snúa að hermálanefndinni og því starfi sem fer fram í Mons í Belgíu. Tek ég það svo, að hann sé á þeirri skoðun. Í lok ræðu sinnar segir Kjartan, með leyfi forseta: „Þeir, sem hafa markað stefnu Íslands í utanríkis- og varnarmálum, hafa ávallt haft að markmiði að tryggja að Íslendingar fái að lífa á Íslandi án afskipta eða yfirgangs annarra. Á nýjum og breyttum tímum þarf nýjar og breyttar starfsaðferðir til þess að tryggja að þessi markmið náist. Ábyrgðin og frumkvæðið í öryggismálum þjóðarinnar hlýtur og verður ávallt að vera í höndum hennar sjálfrar. Þar er um slíkt fjöregg að ræða að það er aldrei hægt að fela erlendum mönnum til ákvörðunar og mats, en án þekkingar, frumkvæðisvilja og óttaleysis við að viðurkenna staðreyndir stjórnmálalegs og herfræðilegs umhverfis verður öryggisins aldrei gætt sem skyldi.“ Ef draga á saman aðalatriðin í því, sem ég hef sagt í minni ræðu, tel ég að það hafi unnist í umræðum á síðustu árum að nú er rætt um utanríkis- og varnarmál þjóðarinnar af meiri þekkingu og rökum í stað þess tilfinningahita og trúar sem einkenndu slíkar umræður fyrir nokkrum árum. Í öðru lagi er breyting til batnaðar í íslenskum stjórnmálum sú stefnuaðlögun Alþb. sem orðið hefur með tilliti til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og dvalar erlends varnarliðs í landinu. Í þriðja lagi hef ég bent á muninn á starfssviði embættis ráðunauts í varnarmálum, sem verður stjórnvald og hins vegar öryggismálanefndarinnar, sem er könnunarnefnd tilnefnd af þingflokkum. Í fjórða lagi hef ég undirstrikað að hér er ekki verið að undirbúa stofnun íslensks hers, heldur er verið að tryggja íslenska hagsmuni, ýta undir íslenskt frumkvæði í mikilvægum þætti sjálfstæðismála þjóðarinnar. Og loks hef ég bent á nokkur atriði, sem verið hafa til umræðu á þessu sviði að undanförnu, og vitnað í því sambandi sérstaklega til erindis Kjartans Gunnarssonar. Herra forseti. Ég hef reynt að sneiða hjá ágreiningsefnum í varnarmálum og fremur bent á það sem sameinar okkur Íslendinga í þessum málum. Ég fæ ekki betur séð en að tillaga um stofnun embættis ráðunauts í varnarmálum hljóti að eiga verulegt fylgi á hv. Alþingi. Ég fagna því að sjálfsögðu, ef hér koma fram í umr. jákvæðar tillögur um betri skipan, og leyfi mér að lokum að fara fram á að málinu verið vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. 1. flm. þessarar till. vék að ýmsum umræðuefnum í sinni framsöguræðu og varði allmiklum tíma hennar til þess að gera að umræðuefni stefnuræðu framkvæmdastjóra Sjálfstfl. sem flutt var fyrir nokkrum dögum. Þessi aðferð við að mæla fyrir þessu máli gerir óhjákvæmilegt að í þessum umr. verði vikið nokkuð að víðtækari umfjöllun um íslensk utanríkismál en ástæða hefði verið til ef menn hefðu eingöngu haldið sér við þá till. sem hér liggur fyrir. Alþb. hefur á undanförnum árum og lengi lagt á það ríka áherslu að það væri ekki samboðið sjálfstæðri þjóð að Íslendingar tækju við skoðunum og ákvörðunum í hernaðarmálefnum frá Bandaríkjunum og Atlantshafsbandalaginu án þess að leggja nokkurt sjálfstætt mat á þessi efni. Það er einn svartasti bletturinn á meðferð íslenskra utanríkismála á undanförnum áratugum að Íslendingar hafa ekki sjálfir haft burði til þess að meta á sjálfstæðan hátt þær tillögur, þær framkvæmdir og þær ákvarðanir sem Bandaríkjastjórn og Atlantshafsbandalagið hafa staðið að varðandi hernaðarþróun á Norður-Atlantshafi. Það eru rúm 30 ár síðan Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið, og það er álíka langur tími síðan gerður var samningur við Bandaríkin um að þau hefðu hér her. Á þessum tíma, sérstaklega á síðustu tveimur áratugum, hafa verið teknar mjög afdrifaríkar ákvarðanir um tengsl Íslands við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Stig af stigi hefur hernaðaraðstaðan hér verið á s. l. 20 árum svo úr garði gerð að Ísland er nú orðið lykilhlekkur í kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins, en þó sérstaklega Bandaríkjanna. Það er vissulega virðingarverð hreinskilni hjá stuðningsmönnum Atlantshafsbandalagsins - og það eru þm. úr öllum þremur flokkunum sem styðja aðildina að Atlantshafsbandalaginu sem standa að þessari till. - að viðurkenna með þessum tillöguflutningi og sérstaklega með þeirri grg. sem hér er flutt, að innan íslenska stjórnkerfisins, í utanríkisþjónustu Íslendinga og í utanrrn., hafi ekki verið og sé ekki til einn einasti maður sem hefur fullgilda sérfræðiþekkingu á þessum málum. Meginröksemdin fyrir þeirri till., sem hér er flutt - eins og bæði kemur fram í till. sjálfri og grg. fyrir henni og ekki síður í þeirri framsöguræðu sem hér hefur verið flutt, er sú játning að eftir 30 ára aðild að Atlantshafsbandalaginu, eftir 30 ára herverndarsamning Bandaríkjanna, standi Íslendingar frammi fyrir því, að á þeim vettvangi stjórnkerfisins, þar sem um þessi mál er fjallað, sé enginn Íslendingur, sem hafi nægilega þekkingu á þessum málum, og þess vegna sé nauðsynlegt að stofna sérstakt embætti ráðunauts ríkisstj. í þessum efnum. Ég fagna því sérstaklega að fulltrúar NATO-flokkanna skuli hafa manndóm og hreinskilni til að játa að þessi þekkingarskortur sé innan íslenska utanrrn. og þeir utanrrh., sem hafa tekið ákvarðanir um að flétta Ísland stig af stigi inn í kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna, hafa ekki haft neinn fullgildan innlendan sérfræðing sér við hlið. Það er vissulega alvarleg lýsing á því, með hvaða hætti ákvarðanir eru teknar hjá sjálfstæðri þjóð, en ég hygg að hún sé engu að síður sönn. Það er rétt, eins og 1. flm. vék að í framsöguræðu sinni, að þegar unnið var að myndun ríkisstjórnar eftir kosningarnar 1978 áttu fulltrúar Alþb. og Alþfl. í þeim viðræðum frumkvæði að því, að hér í landinu væri stofnað til starfsemi sem hefði það markmið, að Íslendingar öfluðu sér þeirrar þekkingar, öfluðu sér þeirra gagna, öfluðu sér þeirrar greinargerðar sem þyrfti til þess að við gætum metið vígbúnaðarstarfsemina sem fer fram í landinu, vígbúnaðinn í kringum landið og í heiminum öllum á sjálfstæðan hátt - eða m. ö. o. til þess að við gætum verið fullgilt, sjálfstætt ríki í heiminum í þessum efnum. Þegar hv. þm. Benedikt Gröndal vann að myndun ríkisstjórnar sinnar sumarið 1978 lagði hann fram drög að stjórnarsáttmála þar sem þessar hugmyndir, sem fram höfðu komið frá fulltrúum Alþfl. og Alþb. í þessum viðræðum, voru orðaðar, og ég held að það sé engin uppljóstrun þó að ég skýri frá því, að það orðalag var síðan með ákveðnum breytingum uppistaðan í þeirri yfirlýsingu sem fólst í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar sem mynduð var síðar sama sumar. Þegar öryggismálanefndin tók til starfa kom því miður í ljós að í landinu var ekki til grundvallarbóka- og gagnakostur sem þurfti til þess að semja einföldustu ritgerðir um hernaðarmálefni á Norður-Atlantshafi, um kjarnorkuvígbúnaðarkerfi risaveldanna og um tengsl Íslands við þetta kerfi - hvorki í bókasafni utanrrn., í Landsbókasafni né í Háskólabókasafni voru til grundvallarrit sem þurfti til slíkrar starfsemi. Það kom þá á daginn að það þurfti að vinna þetta starf atgerlega frá grunni þar sem þeir aðilar, sem í 30 ár höfðu borið ábyrgð á aðild Íslands að Atlandshafsbandalaginu og tekið þátt í margs konar samningum og viðræðum við ríkisstjórn Bandaríkjanna um þá hernaðarstarfsemi sem hún vildi festa hér í sessi, þeir höfðu vanrækt þann þátt að gera opinber söfn í landinu og skjalasafn og bókakost þess rn., sem með þessi mál fer, þannig úr garði að hægt væri að vinna sjálfstæðar greinargerðir af hálfu Íslendinga um þessi efni. Það tók öryggismálnefnd tæpt ár, fyrst undir forustu Einars Ágústssonar, fyrrv. utanrrh., sem hafði eftir reynslu sína í rn. mikinn skilning á hinni brýnu þörf þess, að Íslendingar bættu úr þessum alvarlega ágalla í sinni stjórnsýslu, og síðan undir forustu Björgvins Vilmundarsonar bankastjóra, að afla þessara gagna. Það er nú fyrst eftir að öryggismálanefndin hefur starfað í rúm tvö ár að hægt er að segja að í landinu sé til sá grundvallargagnakostur sem þarf til þess að Íslendingar geti tekið þessi mál til sjálfstæðrar yfirvegunar. Sú játning, sem kemur fram í þessum tillöguflutningi, að Íslendinga, stjórnvöld landsins í áratugi, hafi skort alla nauðsynlega sérfræðikunnáttu á þessu sviði, er mjög alvarleg þó að ég fagni henni og Alþb. fagni því, að hún skuli hér vera komin fram með þessum tillöguflutningi, vegna þess að á þessum sama tíma hafa verið teknar ákvarðanir - af þeim sem farið hafa með stjórn utanríkismála - sem stig af stigi hafa tengt Ísland við kjarnorkuvopnakerfið, fyrst með því að byggja hér á landi SOSUS-stöðvar, sem gegna lykilhlutverki í kjarnorkukafbátakerfinu á Norður-Atlantshafi, síðan með tilkomu Orion-flugvéla, með starfsemi ratsjárstöðva, með tilkomu AWACS-flugvéla og annarra atriða sem hér hafa verið rekin í þingsölum áður. Ég spyr: Hefur það einhvern tíma verið lagt fyrir íslenska ríkisstjórn að Ísland eigi að tengjast kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna á þennan hátt? Hefur einhvern tíma verið tekin sú grundvallarákvörðun af íslensku stjórnvaldi að við eigum að verða hluti af kjarnorkuherafla Bandaríkjanna? Ég ber þessa spurningu fram hér, og ég vænti þess, að henni verði svarað nú eða síðar. Alþingi Íslendinga hefur a. m. k. aldrei verið spurt um þetta efni. Það var lagður hér fyrir þingið á sínum tíma samningur sem kallaður var varnarsamningur við Bandaríkin, og í honum er fjallað um ákveðið samkomulag sem gert var milli Íslands og Bandaríkjanna. Rökstuðningurinn fyrir þeim samningi á þeim tíma átti alls ekkert skylt við það að tengja Ísland við kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna. Þar var fyrst og fremst vikið að siglingaleiðum ofansjávar og landfræðilegri legu Íslands í tengslum við þær. En síðan um og upp úr 1960, hefst stig af stigi sú þróun að tengja Ístand með tæknilegri aðstöðu Bandaríkjahers hér á landi - eftir tilkomu sjóhersins - við kjarnorkuvígbúnaðarkerfið. Það eru einmitt þessi tengsl við kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna sem hefur verið haldið leyndum fyrir íslenskri þjóð. Það er fyrst nú á síðustu tveimur árum sem komist hefur á hér á Alþingi og annars staðar byrjunarumræða um þetta efni - en það er aðeins byrjunarumræða. Ég hef a. m. k. gaman af að fá fram á vettvang opinberrar umræðu á Íslandi þá utanrrh. - og það vill svo til að þeir eru allir á lífi - sem hafa borið ábyrgð á utanríkismálum Íslands á þessu tímabili, þá Guðmund Í. Guðmundsson, Emil Jónsson, Einar Ágústsson og Ólaf Jóhannesson, - þó að flestar þessar ákvarðanir, ef ekki allar, hafi verið teknar fyrir hans tíð sem utanrrh., svo að það er út af fyrir sig ekki rétt að hafa hann með í þessari upptalningu, en hina alla þrjá, - og sjá hver þeirra er reiðubúinn til þess að standa frammi fyrir íslensku þjóðinni og segja: Það var ég sem tók ákvörðunina um að byrja á því að tengja Ísland við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna og gera þar með íslensku þjóðina að aðalfórnarlambi í kjarnorkuvopnaátökum ef til þeirra kemur. Það er meginniðurstaða þess rits, sem öryggismálanefnd hefur nú þegar gefið út, 1. flm. fór um góðum orðum og framkvæmdastjóri Sjálfstfl. hefur farið um góðum orðum, að sá tæknibúnaður, sem hér er, ekki hinn landfræðilega lega, heldur sá tæknibúnaður sem hér er, í SOSUS-stöðvarnar, ratsjávarstöðvarnar, Orion-flugvélarnar og AWACS-flugvélarnar, allt þetta geri Ísland að frumskotmarki á fyrstu klukkustundum kjarnorkuvopnastyrjaldar. Þess vegna spyr ég: Eru þessir sömu menn, sem á síðustu tveimur áratugum báru ábyrgð á ákvarðanatökunni stig af stigi um þennan tæknibúnað, reiðubúnir til umræðu um hvort ekki sé rétt - sem liggur beinast við að álykta - að með þessum ákvörðunum hafi aukist hættan á árásum á landið? Við getum deilt um hvort menn eigi að vera í Atlantshafsbandalaginu eða ekki. Við getum deilt um hvort það hafi átt að gera þennan samning við Bandaríkin 1951. Um það getum við allt saman deilt. En ég er hér eingöngu að tala um hvort þær ákvarðanir, sem teknar hafa verið frá 1960 og síðan, hafa aukið hættuna á árásum á landið eða dregið úr henni. Ég er þeirrar skoðunar og ég tel að það sé hægt að styðja hana mjög ítarlegum, herfræðilegum rökum, að allar þessar ákvarðanir hafi stóraukið hættuna á árásum á Ísland og þar með veikt varnir landsins. Þetta er hin mikla mótsögn sem forsvarsmenn og verjendur þessarar stefnu standa frammi fyrir að verja gagnvart sjálfum sér og þjóðinni, þ. e. að röð þessara ákvarðana á síðustu tveimur áratugum hafi dregið úr öryggi Íslendinga, hafi gagnstætt því, sem til var ætlast, gert Ísland að tryggu fórnarlambi á fyrstu klukkustundum kjarnorkustyrjaldar. Menn geta síðan haldið því fram, eins og sumir gera á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, að allur þessi vígbúnaður sé til þess að koma í veg fyrir að kjarnorkustyrjöld eigi sér stað. Þær röksemdir þekkjum við allar. En það hefur enginn íslenskur ráðherra, það hefur enginn íslenskur þingmaður komið til íslensku þjóðarinnar á öllu þessu tímabili opinberlega og sagt: Ég tel nauðsynlegt að Íslendingar tengist kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna til að tryggja öryggi landsins. - Það hefur enginn sagt. Það hefur enginn þorað að segja. Það hefur enginn þorað að koma fram og segja: Það er ég sem ber ábyrgðina á því að tengja Ísland við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Við höfum lifað það hér á undanförnum árum að Bandaríkjamenn sækja mjög grimmt á í því að stórauka þann vígbúnað hér á landi sem fyrst og fremst er ætlað að þjóna kjarnorkuvopnakerfinu eða gagnkafbátahernaðinum á Norður-Atlantshafi. Við lesum um að þegar hafi verið gerðir samningar í Bandaríkjunum við vígbúnaðarverksmiðjur og fyrirtæki um að framleiða stýrieldflaugar sem á að setja í kafbáta og reyndar á flugmóðurskip sem á síðan að staðsetja í höfunum í kringum okkur. Það hafa þegar verið gerðir samningar við Westinghouse-fyrirtækið í Bandaríkjunum um að framleiða stýrieldflaugar - sömu eldflaugarnar og deilt er um á meginlandi Evrópu - til þess að staðsetja upp úr miðjum þessum áratug í kafbátum. Síðan á einnig að taka flugvélamóðurskip, ryðja burt af þeim allri yfirbyggingunni, setja þessar stýrieldflaugar á þessi sömu skip, halda þeim síðan úti á hafinu í kringum Ísland og láta þá þjónustuaðstöðu og þá tækniaðstöðu, sem hér verður fyrir hendi, styðja þetta kerfi. Tækniaðstaðan á Íslandi, SOSUS-kerfið, flugvélategundirnar og reyndar eldsneytisbirgðirnar, er til þess ætluð að gera það kleift að halda þessum kjarnorkukafbátaflota og flugvélamóðurskipaflota búnum stýrieldflaugum úti á hafinu kringum Ísland. Fyrir þessum umræðum fer mjög lítið. Ég veit t. d. ekki til þess, að það hafi komið fram hér í íslenskum fjölmiðlum að þessi samningur við Westinghouse-fyrirtækið í Bandaríkjunum hafi þegar verið gerður, og það hefur ekki komið fram mér vitanlega á vettvangi íslenskra stjórnvalda að við þyrftum að taka afstöðu til þessara efna. Þannig má lengi ræða, herra forseti, um þörfina á að Íslendingar meti á sjálfstæðan hátt öll þessi mál. Og það væri kannske nauðsynlegra vegna þess - eins og hv. flm. vék að - að þetta mál hefur verið eitt mesta hita- og deilumál í sögu íslensku þjóðarinnar á þessari öld og fyrst og fremst það mál sem skipt hefur þjóðinni í tvær fylkingar. Það er fátt sem er hættulegra smáþjóð - jafnvel þótt stærri væri en íslenska þjóðin - en alvarlegur grundvallarklofningur í afstöðunni til utanríkismála sinna. Þess vegna er ég alveg sammála um að það eigi að búa þannig að íslenskum stjórnvöldum, að þar séu innan dyra menn sem hlotið hafa sérfræðimenntun í þessum efnum, menn sem þjálfaðir hafa verið í rannsóknastarfsemi í vígbúnaðarumræðunni og þeirri umræðu sem tengd er við friðarmálefni almennt. Ég hef lýst yfir áður hér á Alþingi og get endurtekið það, að ég telji eðlilegt að innan utanrrn. séu starfandi menn sem eru sérþjálfaðir sem sjálfstæðir rannsakendur í þessum flóknu umræðum um vígbúnað og friðarrannsóknir. Það vill svo til að það svið er eitt af erfiðustu sviðum þeirra fræðigreina sem fást við þjóðfélagsleg málefni, og það er þess vegna mjög mikið vandaverk að velja menn til þeirra starfa og vandasamt fyrir þá sjálfa að rækja störf sín svo að vel sé. Þess vegna tel ég að til slíkra manna verði að gera þær kröfur að þeir hafi hlotið fullgilda háskólamenntun og rannsóknaþjálfun í þeim fræðigreinum sem við þessi mál eru kennd. Þá á ég ekki bara við að þeir hafi stundað rannsóknir - eins og sumir gera í þessum fræðigreinum - út frá þeirri forsendu hvernig beri að efla vígbúnaðinn, heldur eigi þeir ekki síður að vera þjálfaðir í þeim fræðigreinum sem mjög hafa verið stundaðar á síðustu 10–20 árum í okkar heimshluta og kenndar eru við friðarrannsóknir, þ. e. hvernig menn geti beitt þekkingu sinni til að leiða rök að því, með hvaða hætti sé best og hagkvæmast að varðveita friðinn. Það er til mikill fjöldi rannsóknastofnana í þessum greinum. Sumar þeirra eru nokkuð einhliða á bandi vígbúnaðarsinna. Öðrum er beitt á mjög gagnrýninn hátt gegn vígbúnaðinum. Þær þriðju reyna kannske að fara bil beggja og stunda rannsóknir af ýmsu tagi. Vegna þess, hve mjög fjölþættar skoðanir eru uppi í þessum efnum og hve ólíkar rannsóknahefðir og rannsóknaáherslur eru ráðandi á þessu sviði, tel ég ekki heppilega aðferð að við förum að stofna sérstakt embætti ráðunauts sem eigi að starfa eftir þeim leiðum sem er lýst í grg. Þar er farin sú leið að leggja þær skyldur á herðar þessa ráðunauts að hann sé ekki aðeins rannsakandi og fræðimaður á þessu sviði, heldur eigi hann einnig að taka virkan þátt í ákvarðanatökunni sjálfri, og það sem meira er: vera fulltrúi Íslands gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Hér stendur í lok grg.: „Embættið mundi annast öll samskipti Íslands við Atlantshafsbandalagið og varnarliðið á sviði hermála og öryggismála innan utanrrn.“- hvorki meira né minna. Þetta nýja embætti á að yfirtaka störf sendiráðsins í Brussel og fastanefndar Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu og einnig öll störf varnarmáladeildar ráðuneytisins. Þarna held ég að sé verið að rugla saman tveimur - að vísu ekki algerlega óskyldum en í framkvæmd mjög ólíkum þáttum, og þessi ruglingur getur leitt til þess, að slíkt embætti, sem þannig væri fyrir komið, yrði ekki til þess að leggja traustari grundvöll þekkingar og heilbrigðrar umræðu að þeirri ákvarðanatöku sem hér þarf að fara fram í landinu. Ég held að það sé eðlilegt, að hinir eiginlegu embættismenn utanrrn. annist áfram - eins og þeir hafa gert - þá starfsemi sem Ísland rekur í Brussel og hjá Atlantshafsbandalaginu, og jafnframt, að hinir eiginlegu embættismenn rn. annist áfram - vonandi ekki mjög lengi - þau samskipti sem Íslendingar þurfa að eiga við bandaríska herinn hér á landi. Hins vegar held ég að nauðsynlegt sé að sá aðili innan utanrrn., sem er ætlað að vera hinn fræðilegi þekkingaraðili í hinni flóknu herfræðilegu umræðu, eigi ekki að hafa neitt annað verkefni. Hann á ekki að vera stjórnsýslulegur starfsmaður. Hann á ekki að taka þátt í daglegri stjórnsýslulegri skriffinnsku og skýrslugjöf í tengslum við dagleg samskipti við bandaríska herinn eða daglegum embættisrekstri í Brussel. Það verkefni eitt og sér að annast hina fræðilegu þekkingaröflun og greinargerðir um það efni þar sem byrja þarf nánast frá grunnpunkti innan rn., er eitt og sér alveg nægilegt. Ef það væri lagt á herðar sama mannsins að vera einnig ábyrgur fyrir framkvæmd ákvarðana og annast öll samskipti við Atlantshafsbandalagið og bandaríska herinn, þá efast ég um að það finnist nokkur maður sem gæti gegnt þessu tvíþætta hlutverki svo að vel sé, vegna þess að ég held að kerfislega gangi það ekki upp. Þess vegna finnst mér orðalagið á þessari till. og hluti þeirrar hugsunar, sem þar kemur fram, ekki vera rétt. Ég er sammála því, að ráðnir verði starfsmenn til utanrrn. sem hlotið hafa sérfræðilega þjálfun á sviði öryggis- og friðarrannsókna. Ég hef verið þeirrar skoðunar og ég er enn þeirrar skoðunar. En ég tel að það eigi ekki að fara að gera slíka starfsmenn embættislega ábyrga fyrir hinni almennu stjórnsýslu rn. gagnvart Atlantshafsbandalaginu eða bandaríska hernum. Einkum og sér í lagi held ég, þegar öryggismálanefnd hefur nú þegar sannað starfsgrundvöll sinn og sýnt með því riti, sem hér hefur komið út, að hún rís undir því að leggja fram sérfræðilegar greinargerðir um þessi efni, og innan vébanda hennar er nú þegar að finna þá Íslendinga, sem hlotið hafa mesta fræðilega þjálfun á þessu sviði, og innan hennar veggja er einnig sá ítarlegasti bóka- og greinargerðakostur, sem fyrir hendi er í landinu, þá eigi að fara þær leiðir í þessum efnum sem byggjast í fyrsta lagi á því, að störf öryggismálanefndar sem sjálfstæðs rannsóknaraðila í þessum efnum séu áfram efld, í öðru lagi, að ráðnir séu til starfa í rn. menn sem hlotið hafa mjög góða þjálfun á háskólastigi í fræðilegri umfjöllun og rannsóknum á þessu sviði, en síðan í þriðja lagi eigi hinir hefðbundnu embættismenn rn. að annast áfram verulegan hluta þeirra starfa, sem þeir hafa annast til þessa, og ekki að fela þessu sérstaka embætti að gera það. Ég gæti þess vegna stutt till. sem fæli í sér þá grunnhugsun, að Alþingi beindi því til ríkisstj. að ráðnir yrðu sérfræðistarfskraftar á þessum sviðum til starfa innan utanrrn. En ég er algerlega andvígur því, að það verði farið að stofna sérstakt embætti með þeim hætti, sem hér er lýst í grg. hvernig eigi að vera. Ég bið flm. þessarar till. að hugleiða nú í alvöru hvort sú aðferð gangi ekki í reynd, þegar að er gáð, þvert á hluta af þeirri grunnhugsun sem komið hefur fram hjá ýmsum þeim sem að þessari till. standa. Það væri vissulega ástæða til þess, herra forseti, að gefa sér hér nokkuð góðan tíma til að fjalla nánar um þá viðurkenningu, sem í þessum tillöguflutningi felst, á þekkingarskorti Íslendinga í þessum efnum, - þekkingarskorti sem engu að síður hefur þó leitt íslenska ráðh. til þess að taka örlagaríkustu ákvarðanir sem íslenskir ráðherrar hafa tekið. Ég tel að þær ákvarðanir, sem leiddu til tengingar Íslands við kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna, séu meðal örlagaríkustu ákvarðana sem íslensk stjórnvöld hafi tekið, vegna þess að það eru ákvarðanir sem kunna á þeim fáeinu klukkustundum, þar sem óvissa og átök risaveldanna réðu örlögum jarðarbúa, að leiða til þess, að Íslandi væri tortímt frekar en því væri hlíft. Það eru ákvarðanir, þegar grannt er skoðað, sem hafa grafið undan öryggi landsins, en ekki eflt það. Ég vil þá ítreka að ég er ekki að tala um aðildina að Atlantshafsbandalaginu sem slíka. Ég er ekki að tala um samninginn við Bandaríkin sem slíkan. Ég er eingöngu að tala um þá röð ákvarðana sem tekin hefur verið um og eftir 1960 og felur í sér eðli þess tækjabúnaðar og aðstöðu sem Bandaríkin hafa hér, - röð ákvarðana sem að mínum dómi herfræðilega séð hefur stóraukið öryggisleysi íslensku þjóðarinnar og aukið verulega líkur á því, að Íslendingar verði fyrstu fórnarlömb í átökum risaveldanna. Það eru mjög alvarlegar ákvarðanir. Ég held að alveg nauðsynlegt sé fyrir íslensku þjóðina, bæði þingið og utanrrn. og þjóðina alla, að fá til starfa sérfræðimenntaða menn sem geta atstoðað okkur við að meta þetta, því ég er þess fullviss að þær ákvarðanir, sem hér hafa verið teknar, voru teknar af íslenskum stjórnvöldum án þess að slíkt mat færi fram. Fyrir þá hv. þm., sem vilja gjarnan kynna sér þessa atburðarás og þessa þróun, vil ég líkt og 1. flm. þessarar till. vekja athygli á riti Gunnars Gunnarssonar, GIUK-hliðinu, sem öryggismálanefnd hefur nýlega gefið út. Ég ætla ekki að fara að rekja það rit hér, en það væri vissulega tilefni til að taka það til ítarlegrar umræðu. Ég vil hins vegar benda hv. þm. á að eins og meginþráður í gegnum það rit gengur sú greining sem sýnir okkur hve náið við höfum verið tengdir gegnum tæknibúnað og aðstöðu Bandaríkjanna hér við kjarnorkukapphlaup risaveldanna sem hlýtur að leiða Sovétríkin til þeirrar ályktunar, að á fyrstu stigum átaka þeirra við Bandaríkin sé nauðsynlegt fyrir þau að tortíma þeirri aðstöðu sem er hér á Íslandi. Þar er lýst mjög rækilega eðli kjarnorkukafbátahernaðarins og þeirri ákvörðun Bandaríkjastjórnar að gera kjarnorkukafbátana í hafinu kringum Ísland að því sem kallað er í ritinu kjarnorkuforðabúr Bandaríkjanna. Það eru stór orð. Engu að síður hugsa ég að þetta sé herfræðilega rétt, að öruggasti þátturinn í kjarnorkuforðabúri Bandaríkjanna séu einmitt þeir kjarnorkukafbátar sem eru í höfunum hér í kring og SOSUS-stöðvunum, Orion-flugvélunum og annarri aðstöðu hér á landi er ætlað að þjóna. Hvaða íslenskur ráðherra samþykkti að gera Ísland að meginburðarási í aðalkjarnorkuforðabúri Bandaríkjanna? Ég spyr aftur. Þess vegna væti vissulega vel þess virði, þótt umræðutími á Alþingi sé ekki heppilegasti vettvangurinn aðferðafræðilega séð, að fara rækilega í gegnum þá greiningu, sem kemur fram í þessu riti, og spyrja sjálfan sig þeirrar spurningar: Hefur öryggi Íslands verið vel eða illa þjónað með þessum ákvörðunum? Ég vil ítreka það, sem ég sagði hér áðan, til þess að gera alveg ljóst að ég er að reyna að leggja drög að þessari umr. án þess að fara að blanda inn í hana í sjálfu sér þeirri stóru umr. um aðildina að Atlantshafsbandalaginu og samninginn við Bandaríkin. Það eru deilur sem er búið að heyja hér í áratugi. Við þekkjum öll meginröksemdirnar í þeim deilum, og það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Friðrik Sophussyni að Alþb. sé hætt við að halda þeim deilum áfram. Ég held þvert á móti að Alþb. hafi gert meira að því á undanförnum árum, bæði hér á Alþingi og eins í málgagni flokksins, að setja fram röksemdir og sjónarmið varðandi þá umr. Við teljum hins vegar hinn þáttinn, sem ég hef verið að tala hér um, ákvarðanatökurnar sjálfar innan þess ramma, vera svo mikilvægan að við viljum ekki láta hina stóru umr. verða svo yfirgnæfandi að hún skyggi á það, að við getum e. t. v. í sameiningu metið það út frá þekkingarlegum grundvelli, hvort þær ákvarðanir, sem hér hafa verið teknar, kunni að leiða til góðs eða hvort þær, eins og sumir telja, þvert á móti stefni okkur í mjög mikla tortímingarhættu. Ég teldi æskilegt ef utanrrn. hefði yfir að ráða vel þjálfuðum, heiðarlegum og færum fræðimönnum sem þyrftu ekki jafnframt að vera embættismenn í Brussel og þyrftu ekki jafnframt að vera að vasast í vandamálum varðandi herinn hér í Keflavík, en gætu á eðlilegan og heiðarlegan hátt tekið þátt í umr. meðal þm. og annarra fulltrúa þjóðarinnar um að meta þessa hluti. Hv. þm. Friðrik Sophusson gerði í lok sinnar ræðu að umræðuefni stefnuræðu sem framkvæmdastjóri Sjálfstfl. flutti fyrir nokkru. Mér fannst mjög merkilegt að varaformaður Sjálfstfl. skyldi taka að sér það hlutverk að löggilda þessa ræðu framkvæmdastjóra flokksins sem stefnuræðu með þeim hætti sem hann gerði hér í umr. Við höfum sumir, sem sérstaklega látum þessi mál til okkar taka, verið að velta því fyrir okkur síðustu tvær vikurnar, hvort skilja beri þessa ræðu Kjartans Gunnarssonar framkvæmdastjóra Sjálfstfl. sem stefnuyfirlýsingu af hálfu Sjálfstfl., hvort beri að skilja hana sem þáttaskil hvað það snertir, að nú ætli Sjálfstfl. að ganga fram fyrir skjöldu og heimta stóraukin umsvif Bandaríkjahers á Íslandi. Fyrst voru þetta spurningar, en síðustu daga hefur það gerst, að á afdrifaríkan hátt hefur verið tekið af skarið um að skoða beri þessa ræðu framkvæmdastjóra Sjálfstfl. sem tímamótastefnuræðu af hálfu flokksins. Björn Bjarnason, helsti sérfræðingur Sjálfstfl. í utanríkismálum og formaður utanríkismálanefndar Sjálfstfl., hefur lýst því yfir, að þessi ræða Kjartans Gunnarssonar marki tímamót í umræðunni um öryggismál Íslendinga. Í leiðara Morgunblaðsins s. l. sunnudag var þessari ræðu lýst sem höfuðviðfangsefni í utanríkismálaumræðu Íslendinga á næstu misserum og vitnað í ályktun síðasta Landsfundar Sjálfstfl. því til stuðnings, að saman fari hugsunin í ályktun Landsfundarins og hugsunin í ræðu framkvæmdastjórans. Nú kemur nýkjörinn varaformaður flokksins og flytur þessa ræðu hér í endursögn og beinum tilvitnunum á Alþingi Íslendinga og gerir orð framkvæmdastjórans að sínum. Það er því alveg ljóst, að þegar lagðar eru saman yfirlýsingar framkvæmdastjóra Sjálfstfl., formanns utanrmn. Sjálfstfl., varaformanns Sjálfstfl. og leiðarhöfundar í meginmálgagni Sjálfstfl., þá taka þeir allir í þennan sama streng. Sjálfstfl. hefur ákveðið að gera það að stefnumáli sínu að krefjast stóraukinna hernaðarumsvifa á Íslandi eða m. ö. o. krefjast þess, að Ísland verði enn frekar fest í það kjarnorkuvígbúnaðarkerfi sem við höfum verið tengdir við á s. l. 20 árum. Það tel ég alvarleg tíðindi, mjög alvarleg tíðindi, hryggileg tíðindi, að stærsti stjórnmálaflokkur landsins, aðalsérfræðingur hans í utanríkismálum, formaður utanrmn. hans, framkvæmdastjóri flokksins, varaformaður flokksins, meginmálgagn flokksins, skuli nú boða þessa stefnubreytingu og þeir segja sjálfir að þetta séu þáttaskil. Í þessari ræðu, sem allir þessir aðilar hafa gert að sinni stefnu, eru hvorki meira né minna en settar fram 10 sérstakar kröfur um aukin hernaðarumsvif á Íslandi, - kröfur sem eru þess eðlis að væri þeim öllum hrundið í framkvæmd væri búið að gera Ísland umfram alla aðra staði á norðurhveli jarðar að meginvígbúnaðarhreiðri í kjarnorkukafbátakapphlaupi risaveldanna. Ég spyr þessa ágætu menn: Telja þeir að vörnum Íslands sé best þjónað með því að halda áfram að tengja Ísland enn frekar við kjarnorkukafbátakerfi Bandaríkjanna? Halda þeir að vörnum Íslands sé best þjónað með því að bæta áfram slíkum vígbúnaði hér inn í landið að það hljóti að vera fyrsta verk þess ríkis, sem vill ráðast á Bandaríkin, að tortíma öllum þessum búnaði hér? Það er mikil ábyrgð þeirra manna sem vilja halda áfram að leggja slíkar freistingar í götu þess risaveldis sem telur sig þurfa að glíma við Bandaríkin á vettvangi kjarnorkuvígbúnaðarkerfis risaveldanna. Engu að síður hefur þetta gerst. Ég hélt í fyrstu að þessi ræða Kjartans Gunnarssonar væri leikur, nánast pólitískt einkaframtak manns sem hefur gaman af að velta fyrir sér hernaðarmálefnum og finnst kannske í tómlætinu hér á Íslandi vera þörf á því að hrista dálítið upp í þessari umr. og leyfir sér þess vegna kannske meira en eðlilegt getur talist. En það reyndist því miður ekki veru þannig. Þvert á móti „marserar“ fram á völlinn allt forustulið Sjálfstfl. og segir: Þetta er hin nýja stefna. Í þessari ræðu er í fyrsta lagi krafist þess, að byggð verði 9 sprengjuheld flugskýli á Keflavíkurflugvelli nú þegar. Í öðru lagi er þess krafist, að byggð verði enn fleiri sprengjuheld flugskýli á Keflavíkurflugvelli en þessi 9, ekki verði látið staðar numið við þessi 9 sprengjuheldu flugskýli, heldur verði byggð enn fleiri, hve mörg segir forusta Sjálfstfl. ekki. Það væri kannske gagnlegt að spyrja hér í þingsölum: Hvað eru það mörg sprengjuheld flugskýli sem forusta Sjálfstfl. telur nauðsynlegt að byggja á Keflavíkurflugvelli? Í þriðja lagi leggur Sjálfstfl. til að byggð verði „fullnægjandi stjórnstöð fyrir varnarliðið“. Ég spyr: Hvers konar fyrirbæri er það sem Sjálfstfl. telur nú allt í einu þörf á að byggja á Keflavíkurflugvelli og hann gefur heitið „fullnægjandi stjórnstöð fyrir varnarliðið“? Stjórnstöðvar fyrir hvað? Kjarnorkukafbátahernaðinn? Orionflugvélarnar sem tengjast kjarnorkukafbátahernaðinum? Stjórnstöðvar fyrir hvað? Væri ekki gagnlegt að fá það fram, fyrst talin er þörf á að byggja nýja stjórnstöð fyrir bandaríska herinn á Keflavíkurflugvelli, hverju þessi stöð á að stjórna, hvers konar vígbúnaðarstarfsemi, til viðbótar þeirri sem nú fer þar fram og greinilega getur ekki rúmast innan þeirra bygginga sem þar eru nú? Í herfræðilegu tilliti er það ekkert smámál þegar stærsti stjórnmálaflokkur landsins óskar eftir að það sé byggð ný stjórnstöð fyrir bandaríska herinn, og væri gaman að fá herfræðilegar útleggingar á því hvað átt sé við. Í fjórða lagi er lagt til að ratsjárstöð verði byggð á Norðausturlandi. Nú er það samdóma álit allra herfræðinga, hvort sem þeir eru stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins eða ekki, að í átökum milli risaveldanna hljóti fjarskiptakerfið að vera meðal fyrstu skotmarkanna. Það er ósköp eðlilegt vegna þess að fjarskiptakerfið er slíkur grundvallarþáttur í þeim kerfum til sóknar og varnar sem risaveldin byggja sinn vígbúnað á. Þessar stöðvar eru hér á Suðvesturlandi og þær eru á Suðausturlandi. Þær skapa að mínum dómi stórfellda árásarhættu fyrir þéttbýlasta svæðið í landinu. En vegna þess að engar slíkar stöðvar eru á Norðurlandi eða Norðausturlandi væri kannske von til þess, að þeim hluta landsins yrði hlíft ef til slíkra átaka þyrfti að koma. Nei, forusta Sjálfstfl. heimtar líka ratsjárstöð þar. Það er fjórða krafan um aukinn vígbúnað sem forusta Sjálfstfl. hefur sett fram. Í fimmta lagi er sett fram sú krafa, að nýir millilandaflugvellir, sem hér verði byggðir, verði um leið hernaðarflugvellir. Þetta er hugmynd sem Björn Bjarnason hefur reifað í blaðagrein, en er nú greinilega orðið stefnuatriði hjá forustu Sjálfstfl. Það á að ganga enn frekar þá braut, sem hefur verið gengin með flugvellinum í Keflavík, að fella saman í eina heild flugþjónustukerfi Íslendinga og hernaðarkerfi Bandaríkjanna. Það er ekki nóg að millilandaflugvöllurinn á Suðurnesjum eigi að vera samtengdur hernaðarkerfi Bandaríkjanna, heldur ef Íslendingar byggja varamillilandaflugvöll, sem talið er nauðsynlegt að gera, þá á hann líka að vera tengdur við hernaðarkerfi Bandaríkjanna. Þetta er hin fimmta krafa. Sjötta krafan er að til viðbótar við þá olíugeyma, sem væru byggðir til þess að leysa mengunarvandann á Suðurnesjum, verði byggðir enn fleiri olíugeymar til þess að þjóna eingöngu hernaðarumsvifum Bandaríkjanna, eða m. ö. o. að eldsneytisbirgðarstöðvar Bandaríkjanna á Íslandi verði stækkaðar til muna. Nú er ekki verið að tala um mengunarhættuna af geymunum á Suðurnesjum. Nei, nú koma menn til dyranna alveg á hreinskilinn hátt og segja: Við viljum meiri hernaðarbirgðastöðvar eldsneytis í landinu. Nú hljóma ekki lengur ræðurnar sem hljómuðu hér í þingsölum og annars staðar um að nauðsynlegt væri að leysa mengunarvanda Suðurnesja, heldur er sett fram nakin krafan um að Bandaríkin fái stóraukið rými fyrir hreinar og klárar hernaðarbirgðastöðvar hér í landinu. Í sjöunda lagi er sett fram krafan um það, að Íslendingar taki formlegt sæti í hermálanefnd bandalagsins, m. ö. o. að Íslendingar verði fullgildir þátttakendur í hernaðarsamstarfinu. Það er mikill misskilningur hjá hv. flm., Friðrik Sophussyni, að það sé það sem ég var að tala um hér á Alþingi á sínum tíma. Ég var eingöngu að tala um að íslenskir þm. ættu, þar sem þingmenn NATO-ríkjanna kæmu saman til þess að fjalla um þessi mál, að lýsa því ekki yfir með þátttöku sinni í nefndarstörfum að þeir hefðu ekkert um hernaðarlega þætti málsins að segja. Það er allt annað heldur en að Íslendingar gerist formlegur aðili að hernaðarsamstarfi Atlantshafsbandalagsins innan hernaðarnefndarinnar. Ég spyr þess vegna í framhaldi af ýmsu öðru, sem í þessum tillögum er, og fyrri mátflutningi Sjálfstfl.: Hvers vegna leggja þeir ekki til að Sjálfstfl. taki þátt í kjarnorkuvopnasamvinnunni líka? Hvers vegna er það ekki lagt til? Það er kannske bara fyrsta skrefið að við göngum formlega inn í þessa hernaðarsamvinnu. Í áttunda lagi er lagt til að gerð sé sérstök áætlun um samstarf og skiptingu valda og ábyrgðar milli íslenskra stjórnvalda og herstjórnar Atlantshafsbandalagsins á átakatímum, hvorki meira né minna, - formleg hernaðaráætlun um vígbúnaðargerðir og skiptingu ákvarðanatöku milli íslenskra stjórnvalda og herstjórnar Atlantshafsbandalagsins. Í níunda lagi er lagt til að fram fari sérstakar hernaðaræfingar í tengslum við Ísland, að bætt verði úr því sem að dómi Sjálfstfl. er mikil vanræksla, að hér hafi ekki farið fram á landinu eða í tengslum við landið fullgildar hernaðaræfingar. Í tíunda og síðasta lagi er lagt til að Íslendingar komi sér upp því sem kallað er allsherjarvarnarkerfi. Þetta er engin smápöntun þegar allt er lagt saman: Níu sprengjuheld flugskýli, enn fleiri sprengjuheld flugskýli þegar byggingu hinna 9 væri lokið, bygging sérstakrar nýrrar stjórnstöðvar fyrir varnarliðið í Keflavík, bygging sérstakrar ratsjárstöðvar fyrir varnarliðið í Keflavík, bygging sérstakrar ratsjárstöðvar á Norðausturlandi, tenging nýrra millilandaflugvalla Íslendinga við hernaðarkerfi Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins, stóraukið olíubirgðarými til hernaðarþarfa fyrir bandaríska herinn á Íslandi langt fram yfir það sem þarf til þess að leysa mengunarvanda Suðurnesjabúa, fullgild þátttaka Íslands í hernaðarsamstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins, sérstök áætlun um hernaðarsamvinnu herstjórnar NATO og íslenskra stjórnvalda, hernaðaræfinga færi hér fram í landinu og í kringum landið þar sem fullgildar flota- og heræfingar NATO færu fram hér á Íslandi, og að síðustu skipulagning allsherjarvarnarkerfis hér í landinu. Það er vissulega rétt hjá formanni utanrmn. Sjálfstfl. og leiðarahöfundi Morgunblaðsins, að þessi stefna markar þáttaskil. Það er alveg rétt. Þetta er grímulausasta hervæðingar- og hernaðarstefna, sem hér hefur sést í áratugi. Íslenskir stjórnmálamenn hafa aldrei fyrr sett fram stefnu af þessu tagi. En nú hefur það gerst, að Sjálfstfl. - varaformaður hans, framkvæmdastjóri, aðalmálgagn, formaður utanrmn. og helsti sérfræðingur hefur lagt þetta fram og kallað tímamót. Það eru að vissu leyti tímamót að þeir, sem hafa verið í forsvari fyrir stefnu Sjálfstfl. í þessum efnum, skuli jafngreinilega og hér er gert koma til dyranna eins og þeir eru klæddir og gerast kröfugerðarmenn fyrir þeim miklu þáttaskilum í hervæðingu á Íslandi sem þessi stefna boðar. En það yrðu ömurleg tímamót fyrir Íslenska þjóð ef ætti að framkvæma slíka stefnumörkun. Það væri þess vegna kannske rétt að Alþingi flýtti sér að samþykkja þá till., sem hér hefur verið lögð fram, til þess að reyna að koma vitinu fyrir þessa menn með því að ráða sérfræðinga í þjónustu utanrrn. sem gætu beint stærsta flokki þjóðarinnar inn á réttar brautir.

Er þetta stuðningsyfirlýsing?



Herra forseti. Það er alkunna að ráðamenn íslensku þjóðarinnar hafa í áratugi gert sér grein fyrir því og ekki dregið á það dul, að okkur skorti mjög sérþekkingu í hernaðarmálum í sambandi við ákvarðanatöku varðandi varnarmál landsins. Þetta er ekki nýtt og þess vegna er sú tillaga, sem hér liggur fyrir, í sjálfu sér ekki ný viðurkenning þó að málið sé tekið upp og settar fram hugmyndir um byrjunarlausn á þessum vanda. Íslendingar hafa verið varnarlaus þjóð um mörg hundruð ára skeið. Þeir eru orðnir afvanir allri hermennsku og herþjónustu sem flestar aðrar þjóðir búa við, og má segja að í hugarfari Íslendinga sé jafnvel andúð á öllu sem hernaði og hermennsku viðkemur. Hins vegar hafa staðreyndir lífsins leitt til þess, að við höfum orðið að taka mikilvægar ákvarðanir á þessu sviði. Hjá því hefur ekki verið komist, og það hefur ekki þýtt að stinga hausnum í sandinn í þessum efnum. Því verður að reyna að ráða á þessu bót. Við verðum að koma okkur upp sérþekkingu, en við verðum líka að gera okkur fullkomlega ljóst að herfræðin, sem síðasti ræðumaður er orðinn svo menntaður í eftir tveggja ára setu í öryggismálanefndinni, er engin stærðfræði. Hún er eins og flest félagsleg vísindi ákaflega ónákvæm og engin leið að finna þar út endanlega hvað er rétt og hvað er rangt eða segja fyrir um hvað gerast kunni. Það er rétt að menn hafi þetta í huga þegar þeir heyra stærstu slagorðin sem menn draga af yfirborðskenndri lesningu á nokkrum bókum um þessi efni. Við eigum að geta bætt aðstöðu okkar til muna með því að koma okkur upp meiri sérþekkingu og fylgjast með því, hver umræða er um þessi mál á meðal þeirra sem sinna þeim mest í öðrum löndum. Utanríkisráðherrar okkar hafa sumir gripið til þess að kalla til erlenda sérfræðinga, stundum frá hlutlausum ríkjum. Þeir hafa fengið frá þeim álitsgerðir sem vafalaust hafa haft einhver áhrif á það, hvernig þessir utanrrh. undanfarin 30–40 ár hafa gegnt störfum sínum og hvernig Alþingi hefur mótað þá stefnu, sem þeir hafa lagt til, allt þetta tímabil með miklum meiri hluta. Það þarf að safna þessari þekkingu á varnarmálum saman, helst á fleiri en einum stað. Ég hef fyrir nokkrum árum oftar en einu sinni lagt fram tillögu um að komið verði upp utanríkismálastofnun hér á landi. Þar mundi vera um að ræða stofnun sem væri óháð stjórnvöldum eftir því sem hægt er að gera hana og mundi safna upplýsingum og gefa út á svipaðan hátt og slíkar stofnanir gera í öðrum löndum. Þessar hugmyndir leiddu á vissan hátt til þess, að stofnað var til öryggismálanefndar þeirrar, sem nú starfar, þegar Ólafur Jóhannesson myndaði ríkisstj. sína árið 1978. Ég get ekki fallist á að Alþb. hafi átt neina aðild að upphafi hugmyndarinnar, en mér er í minni að hún kom til tals meðal Alþfl.-manna og framsóknarmanna. Án þess að það skipti máli, hver telst vera höfundur hennar, þá er meginatriðið og staðreynd málsins sú, að þessir þrír flokkar urðu sammála um að hrinda henni í framkvæmd þegar þeir mynduðu ríkisstj. saman. Öryggismálanefndin er ekki sambærileg við óháðar utanríkismálastofnanir. Hún er hálfopinber. Það eru stjórnmálaflokkar sem tilnefna þá aðila er þar eiga sæti, og nefndin heyrir undir forsrh., en er rekin fyrir fé sem veitt er til hennar á fjárlögum. Hún er því meira en hálfopinber, enda þótt ástæða sé til að gera sér vonir um að starf hennar muni bera góðan árangur eins og fyrstu skrefin í útgáfu gefa tilefni til. Það er dálítill öryggisventill varðandi þessa nefnd að í hana eru skipaðir menn úr öllum stjórnmálaflokkum, hvort sem þeir eru sammála þeirri utanríkisstefnu, sem rekin hefur verið, eða andvígir henni. Og það er í raun og veru megineinkenni þessarar nefndar, að vísu ekki fundið upp af okkur hér, því að það hafa verið skipaðar nefndir á hinum Norðurlöndunum sem hafa verið settar saman á svipaðan hátt og hafa skilað skýrslum um öryggismál þeirra. Fyrir utan öryggismálanefndina hefur það farið vaxandi að ungir Íslendingar hafa lagt fyrir sig herfræði í einhverri mynd í námi, og hefur þegar heyrst nokkuð frá þeim í þessum umr. þó að þeir séu, að ég hygg, fleiri en sá maður sem þar var nefndur. Þá vil ég benda á, til þess að sýna fram á vaxandi áhuga og skilning á þessum málum, að ég hygg að sjaldan hafi eins mörg utanríkismál komið fram á Alþingi, bæði þáltill. og fsp., eins og hefur verið í seinni tíð, og tel ég það í sjálfu sér góðs vita. Varðandi þá till., sem hér liggur fyrir og hv. 10. þm. Reykv. hefur mælt fyrir, er hún að efni til ákaflega einföld og að orðum til ákaflega stutt. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að stofna sérstakt embætti ráðunauts ríkisstj. í öryggis- og varnarmálum hjá utanrrn.“ Lengra gengur till. ekki. Í grg. eru ýmsar hugleiðingar sem að sjálfsögðu bera ekki sama þunga og till. sjálf, og hygg ég að flm. telji allir að það sé mál sem ræða megi, hvar og hvernig þessum starfsmanni yrði komið fyrir í utanrrn. og hvert yrði verksvið hans. Aðalatriðið er að hann á að vera ráðunautur og þar af leiðandi sérmenntaður í öryggis- og varnarmálum. Ég hygg, að vel komi til greina að þessi ráðunautur heyrði beint undir utanrrh. fyrst í stað, en starfaði samt sem áður í varnarmáladeildinni. Varnarmáladeild er hluti af utanrrn. og starfar að mörgu leyti sjálfstætt, en svo einkennilega hefur farið í áratugastarfi að hún hefur ekki vaxið. E. t. v. fagna menn því, að til eru einhverjar opinberar stofnanir á Íslandi sem ekki vaxa. En mér finnst nóg um þetta tilvik, því að í varnarmálanefndinni eru í dag ekki nema tveir starfsmenn og ritari. Er það með ólíkindum að þeir skuli komast yfir allt það starf sem á þeirra herðum hvílir, en það er fyrst og fremst samband við varnarliðið hér á landi og vandamál sem af þeim samskiptum leiðir. Varnarmáladeild hefur mjög litla möguleika til þess að safna saman upplýsingum og fróðleik um varnarmálin í víðari skilningi, en einmitt það skortir. Það er það sem menn vilja bæta úr með þeirri till. sem hér er flutt. Ég lít svo á að ef þessi till. yrði framkvæmd yrði hún aðeins byrjunin og að utanrrn. hlyti áður en mörg ár líða að fá fleiri starfsmenn sem að þessum málum vinna. Ég er þeirrar skoðunar að slíkur sérfræðingur, sem starfaði á vegum utanrrh., ætti að sækja töluvert af hernaðarlegum fundum hjá Atlantshafsbandalaginu, - fundum sem við sækjum yfirleitt alls ekki. Með því öðlast hann margvíslegar upplýsingar og gæti fylgst með á því sviði sem undir hann heyrir. Ég geri ekki ráð fyrir að það þyrfti að breyta þeirri stefnu okkar að greiða ekki atkvæði um hrein hernaðarleg atriði af því að við höfum ekki her á okkar vegum og kostum ekki slíka starfsemi. Það skiptir ekki höfuðmáli, því að við komumst raunar ekki alveg hjá þeim málum. Flest hin veigameiri hernaðarlegu ákvörðunarmál Atlantshafsbandalagsins koma fyrr eða síðar fyrir hina pólitísku ráðherranefnd, en þar eiga sæti utanrrh. landanna eða í fjarveru þeirra sendiherrar hjá NATO. Það má segja hið sama um Þingmannasamtök Norður-Atlantshafsbandalagsríkjanna sem Íslendingar hafa sótt alla tíð. Það væri ekki óeðlilegt að sækja fundi í hermálanefndinni til að afla upplýsinga. Ég get að vísu skýrt frá því - því að ég átti sæti á fundum þessarar stofnunar, samtaka þingmanna Norður-Atlantshafsbandalagsríkjanna - að ég hafði jafnan þá reglu að safna saman skjölunum sem hernaðarnefndin lét prenta, því að við höfðum aðgang að þeim, og hafði með mér heim til að lita yfir þau og sjá hvort þar væri eitthvað sem snerti okkur Íslendinga og við hefðum sérstakan áhuga á. Það reyndist ærið oft vera svo. Þá hefur komið fyrir að ég hef tekið sæti í þessari nefnd. Það gerðist þegar þorskastríðið stóð yfir, að mér barst til eyrna að þorskastríðið kæmi til umræðu í nefndinni. Ég ruddist þar inn, settist niður og tók til máls í þessari umræðu með þeim árangri að ég fékk áminningu frá forseta fyrir harkalegt orðbragð í garð breska fulltrúans. En hvað sem því líður, sú var tíðin að við notuðum öll þessi sambönd til að vinna málstað okkar í landhelgismálinu fylgi, þá gerði ég þessa tilraun sem sýndi að það er ekkert því til fyrirstöðu að við getum setið í þessari nefnd og fengið allar upplýsingar sem þar er að hafa. Hv. 11. þm. Reykv. hefur notað tækifærið til að ræða ekki aðeins þessa till., heldur gera umræðuna að almennri umræðu um utanríkis- og varnarmál. Ég tel það í sjálfu sér vera óeðlilegt og býst ekki við að þingið hafi verið við slíkum umr. búið, en það hefur þó þegar verið gert. Kjarninn í því, sem hv. 11. þm. Reykv. sagði, var slagorð hans um að það væri búið að flétta Ísland stig af stigi inn í kjarnorkukerfi Bandaríkjanna. Hann slær um sig með allmörgum orðum sem hann hefur lært í yfirborðslestri sínum á skjölum sem safnað hefur verið í öryggismálanefnd. Ég mótmæli þessari fullyrðingu og lýsi yfir að ég tel að hún sé hrein fásinna, að það hafi vísvitandi verið gert að flétta Ísland stig af stigi inn í kjarnorkukerfi Bandaríkjanna. Þetta er eins og við höfum fengið að venjast í meðferð Alþb.-manna á utanríkismálum. Þeir reyna að búa til eitthvert slagorð og svo er hamrað á því slagorði sí og æ í þeirri von að einhverjir fari að trúa því. Það, sem gerst hefur síðan 1960, er að kjarnorkuvopn hafa farið til sjós. Þau hafa verið sett í kafbáta bæði í Bandaríkjunum, Sovétríkjunum og síðan í Bretlandi og Frakklandi. Eftir að þeir kafbátar fóru að sigla um heimsins höf, ekki bara í kringum Ísland, heldur víða annars staðar, gerbreyttist öll hernaðaraðstaða í heiminum. Þetta er ekkert sem íslenskir ráðherrar hafa gert. Þeir hafa ekki tekið neinar ákvarðanir sem hafa stuðlað að þessu. Þetta er þróun í heimsvígbúnaði, að vísu mjög sorgleg þróun vegna þess að hún hefur orðið til þess að gera kjarnorkubúnað stórveldanna stórum hættulegri en hann var fyrir. En um það eru allir sammála, sem ég hef heyrt að skrifað hafi um þessi mál, bæði sovéskir sérfræðingar og vestrænir, að það hafi verið tímamót í vígbúnaðarsögu og vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna þegar kjarnorkuvopn voru sett í kafbáta sem sigldu neðansjávar og erfitt er að fylgjast með. Það má því segja að á árunum eftir 1960 hafi hernaðarleg þýðing Íslands fengið á sig nýjan blæ vegna þess að kjarnorkukerfi Bandaríkjanna og Sovétríkjanna teygðu sig eftir hafinu báðum megin við landið. Það var lengi vel svo að Sovétríkin þurftu að komast fram hjá Íslandi til að koma þessum kjarnorkukafbátum sínum á staði þar sem þeir gætu skotið á Norður-Ameríku. Á sama tíma þurftu bandarískir kafbátar að fara fram hjá Íslandi öðru hvorum megin til að komast norður í höf á stöðvar þar sem þeir gætu skotið á Sovétríkin. Þetta hefur tekið ýmsum breytingum með vaxandi tækni, en þetta er þróun sem íslensk yfirvöld hafa ekkert getað gert til að hafa áhrif á. Hins vegar hefur þessi þróun gert þýðingu Íslands mörgum sinnum meiri en áður og gert frekar en nokkru sinni fyrr algerlega óhjákvæmilegt að við blöndumst inn í þessi mál því að nú erum við í þjóðbraut þessara kjarnorkukafbáta bæði frá austri og vestri. Það er fullyrt að viðbúnaður varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli sé hluti af kjarnorkuárásarkerfi Bandaríkjanna eða burðarás í þessu kerfi. Ég leyfi mér að fullyrða að svo sé alls ekki. Þau tæki, sem hér eru, eru til þess að leita uppi kafbáta, bæði SOSUS-kerfið, það er til að finna þá, og Orion-leitarflugvélarnar. Mér er spurn: Þurfa Bandaríkjamenn að hafa SOSUS-kerfi í kringum Ísland og Orion-flugvélar til að finna sína eigin kafbáta? Nei, alls ekki. Þetta er enginn stuðningur við þann kafbátaflota heldur eingöngu sett upp í varnarskyni til þess að fylgjast með öðrum kafbátum. Það er kjarninn í málinu. Þótt segja megi að svo að segja allar flugvélar og svo að segja allt stórskotalið nú á dögum geti skotið eða flutt kjarnorkuvopn, þá eru þær flugvélar, sem eru hér á landi í varnarliðinu, engan veginn sérstaklega til þess gerðar. Þær geta borið kjarnorkuvopn, en þær gera það ekki hér, og svipaðar flugvélar voru hér fyrir 1960. Það eru aðeins nýrri og fullkomnari gerðir t. d. af Orion-flugvélunum sem hafa tekið við af eldri gerðum, eins og er um orrustuflugvélarnar. Það er því tilbúinn áróður í þeim tilgangi að blekkja þjóðina, þegar þessi mikli talsmaður og sérfræðingur Alþb. fullyrðir að Ísland sé „burðarás“ í kjarnorkukerfi eða þá að búið sé að flétta Ísland inn í kjarnorkuárásarkerfi Bandaríkjanna. Ekkert slíkt hefur gerst. Þróunin er almenn og snertir bæði heimsveldin, og við henni höfum við ekkert getað gert sem neinu hefði breytt. Ákvarðanir íslenskra ráðherra og Alþingis hafa ekki átt neinn hlut að því, að þessi þróun hefur orðið eins og raun ber vitni. Hins vegar er engin leið önnur en að taka tillit til þess, að þessi þróun kjarnorkuvopna á hafinu og í hafinu hefur gert þýðingu Íslands meiri en áður. Hitt er fullyrðing sem erfitt er að rökstyðja og auðvelt er að svara, að þetta leiði til þess, að við hljótum að verða frumskotmark í byrjun styrjaldar. Það er nú orðið svo, þegar hv. 11. þm. Reykv. hamast við að endurtaka þess ógnaryfirlýsingu, að næsta styrjöld hljóti að byrja á því að kjarnorkuvopnum verði varpað á Ísland, að það minnir mig á málflutning Brynjólfs Bjarnasonar hér í gamla daga þegar hann hóaði Íslendingum með 600 millj. manna sem þá voru komnir undir stjórn kommúnismans í heiminum.

Vill ekki þm. hafa rétt eftir, áður en hann heldur áfram að æsa sig, hvað ég sagði. Það var í upphafi kjarnorkuátaka milli risaveldanna.

Vill ekki þm. láta sér nægja þann ræðutíma sem hann tók sér hér og hann á kost á seinna, og lofa öðrum að tala í friði.

Þá skulu þeir tala það sem satt er.

Ég hef farið með meginsetningar, fáar en skýrar, í orðum hv. þm., og mér hefur þá misheyrst ærið oft ef ég fer ekki rétt með það sem ég hef sagt. Það er mikill vafi á því, hvort Ísland er frekar frumskotmark eftir þessa hvimleiðu þróun kjarnorkuvopna í hafinu heldur en áður var. Um það getum við ekki sagt, en margt bendir til þess, að Sovétríkjunum væri svo mikið í mun að reyna að fá hér aðstöðu að þau mundu ekki byrja á því að eyðileggja hana. Þetta er veigamikil röksemd sem vert er að íhuga, og ég held að menn ættu ekki að hóta Sovétkjarnorkuárásum á Ísland jafnoft og hv. þm. gerði án þess að fjalla rólega um slíkt eða slíka möguleika. Um þetta veit enginn neitt. Það er eðli kjarnorkuvígbúnaðarins, óttinn við að nota þessar sprengjur, sem menn hafa gert sér vonir um að héldi aftur af þjóðunum þannig að þær notuðu sprengjurnar aldrei. Kjarnorkusprengjur hafa einu sinni verið notaðar. Tveim þeirra var kastað á Japan í lok síðustu heimsstyrjaldar. Truman forseti tók ákvörðun um að gera það. En það hefur oft verið spurt: Hefði Truman forseti ákveðið að kasta kjarnorkusprengjum á Hiroshima og Nagasaki ef hann hefði vitað að það mundi kosta að þegar í stað yrði varpað kjarnorkusprengjum á Chicago og Detroit á eftir? Menn ættu að íhuga þessa stöðu sem er kjarninn í því öryggi, sem stórveldin búa okkur á þessum miklu vígbúnaðartímum. Ég tel að sú breyting, sem gerð var á varnarliðinu 1960–61, þegar flotinn tók við stjórn hér, hafi verið eðlileg og í samræmi við þá meginbreytingu, sem varð á öllum vígbúnaði er kjarnorkuvopn voru flutt í kafbáta. Þá var að vísu fækkað í varnarliðinu og eðli þess var að mörgu leyti breytt. En SOSUS-kerfið var í fæðingu og mun hafa verið komið til skjalanna þá. Orion-flugvélarnar, eða frumstæðar gerðir af þeim, voru til og þær voru hér fastir gestir. Nokkru seinna komu hér fyrstu ratsjárflugvélarnar, sem voru Constellation-vélar til þeirra hluta gerðar, svo að AWACS-vélarnar eru ekki nýjung í vörnum Íslands, heldur hefur þar gerst það sama og varðandi hinar flugvélagerðirnar, að nýrri og fullkomnari vélar hafa tekið við af öðrum eldri. Herra forseti. Eins og ég sagði tel ég í sjálfu sér ekki rétt eða æskilegt að fara mjög langt út í almennar varnarumræður varðandi þessa till. En eftir þær ræður, sem fluttar hafa verið, taldi ég óhjákvæmilegt að segja nokkur orð um allra mestu og furðulegustu fullyrðingarnar sem hér hafa verið fluttar. Ég vil biðja menn að íhuga þessa till. efnislega og skoða þá fyrst og fremst hvað lagt er til að Alþingi samþykki. Um hitt má alltaf ræða, hvaða hugmyndir koma fram í grg. og hvernig meginefni till. yrði útfært. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að talsmaður Alþb., hv. 11. þm. Reykv., skuli í meginatriðum vera á sama máli, og ég treysti því, að efni þessarar till. verði frekar fyrr en síðar að veruleika og þá upphaf að því að íslensk stjórnvöld, fyrst og fremst utanrrn., hafi á sínum vegum nægilegan hóp sérmenntaðra manna til þess að vinna að þessum málum.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa hér um mörg orð. Ég ætla aðeins að lýsa afstöðu minni til þessarar till. Ég er henni fylgjandi. Það þarf út af fyrir sig engum að koma á óvart vegna fyrri ummæla minna um þetta efni. Það hefur verið ósk mín að það væri hægt að ráða varnarmálaráðunaut í utanrrn., í varnarmáladeild og hjá varnarmálanefnd, sem gæti starfað með þessum aðilum, að sjálfsögðu undir yfirstjórn ráðh. Sá ráðunautur yrði auðvitað að hafa sérþekkingu á þessu sviði. Nú er það auðvitað svo, að það þarf æðimikla sérþekkingu til að taka til alls sem kemur fram í sambandi við þessi málefni vegna þess að þau eru auðvitað mjög sérgreind. Þess vegna gæti það aldrei orðið, þegar um einn mann ætti að vera að ræða, öðruvísi en að hann hefði nokkuð almenna þekkingu á þessum efnum, en ekki væri hægt að gera ráð fyrir að hann hefði einhverja sérgreinda þekkingu á einhverjum tilteknum sviðum: Ég hef þá trú að þekking sé alltaf til góðs, og í okkar þjóðfélagi notum við sérfræðinga mikið, sumum finnst kannske fullmikið. Það fer nokkuð mikill tími í það á Alþingi að ræða um efnahagsmál og við höfum marga sérfræðinga í efnahagsmálum, og má vel vera að sumum þyki að þeir séu fullfyrirferðarmiklir. En ætli mönnum þætti ekki dálítið snautlegt að sleppa alveg efnahagssérfræðingum og hafa þá enga sér til ráðuneytis.  Það getur verið að menn hafi mismunandi hugmyndir um útfærslu á því hlutverki, sem slíkur maður ætti að hafa, og hvernig hann ætti að starfa. Ég held að menn hljóti að vera sammála um að hann getur ekki leyst öryggismálanefnd af hólmi. Það er ekki ástæða til að blanda því saman. Öryggismálanefndin er góð og gild út af fyrir sig. Hún er, eins og ég sagði á sínum tíma, vísir - örlítill vísir - að þeim stofnunum, hliðstæðum að nokkru leyti, sem fyrirfinnast erlendis, þó að það sé alveg rétt, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að uppbygging hennar er á annan hátt en slíkra stofnana. Það væri sjálfsagt æskilegt að hún væri enn óháðari t. d. að Vísindasjóður eða einhver slík stofnun gæti staðið undir öryggismálanefnd. En hvað sem um það er, þá er það auðvitað framtíðardraumur sem rætist ekki mjög fljótlega, að við getum sett upp stofnanir á borð við þær stofnanir sem eru erlendis, t. d. Utenrikspolitiska Institutet og aðrar þvílíkar. Það á áreiðanlega langt í land. Samt sem áður er gott að hafa þessa öryggisnefnd, og ekki ætla ég nú að deila um hver hefur átt frumkvæðið, en ég held að a. m. k. hafi ekki komið mótstaða frá neinum flokki sem stóð að stjórnarmynduninni 1978. En hlutverk varnarmálaráðunauts á að vera annað. Ég hef hugsað mér það svo, að hann ætti að starfa í tengslum við varnarmáladeild og varnarmálanefnd. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram, að þessir aðilar annast stjórnsýsluleg samskipti við varnarliðið. Þau eru ákaflega mikil og margs konar, og ég verð að segja það af minni reynslu, að ég held að það væri mjög gott að hafa einmitt við slík störf mann sér til ráðuneytis sem hefði nokkra sérþekkingu á þessum málum, t. d. að því er varðar allar framkvæmdir og því um líkt sem hér eru ráðgerðar þetta og þetta árið. Þá væri mjög gott að hafa slíkan ráðunaut. Ég undirstrika að að mínum dómi á þessi maður auðvitað aðeins að vera ráðunautur. Hann á ekki að taka neinar sjálfstæðar ákvarðanir. Þess vegna dreg ég í efa að það sé hans hlutverk að mæta á fundum Atlantshafsbandalagsins nema sem ráðunautur utanrrh. Utanrrh. fer eftir sem áður og á að fara með ákvörðunarvaldið og hann á að bera ábyrgðina. Þessi varnarmálaráðunautur verður ekki sóttur til ábyrgðar með þeim hætti sem utanrrh. verður að bera ábyrgð. Ég skal játa að þegar ég var fyrst að hugsa um þennan ráðunaut í varnarmálum, þá hugsaði ég ekki stærra en það, að ég gat hugsað mér að þetta yrði maður í hluta af starfi. En áreiðanlegt er að það veitir ekki af manni í fullu starfi í þetta. Íslendingum eru náttúrlega hernaðarmálefni framandi og hugsun um hernaðarmálefni nokkuð framandi. Þess vegna hef ég orðið þess var, að það er eins og menn séu hálf-framstyggir og hræddir þegar talað er um varnarmálaráðunaut. Þeir halda að hann þurfi endilega að vera einhver „militaristi" sem verði ákafur talsmaður aukinna umsvifa og því um líkt. En það er eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson benti á, að margir sérfræðingar í hernaðarmálum eru einmitt starfandi hjá svokölluðum friðarstofnunum. Það sýnir að þeir geta engu að síður verið friðarsinnar, ef menn vilja nota það orð, heldur en hinir sem hafa ekki þekkinguna. Það er allra alda reynsla, að þeir, sem hafa ekki þekkinguna, eru alltaf hleypidómafyllstir á öllum sviðum. Hinir, sem hafa þekkinguna, líta alltaf öðrum augum á málefnin og skoða þau á hlutlægari hátt en ella. Þetta eru meginatriðin af því sem ég vildi taka fram hér. Ég geri ráð fyrir að utanrmn. athugi þessa tillögu og leggi e. t. v. nánari línur um það, hvernig þessu starfi eigi að vera fyrir komið, heldur en gert er ráð fyrir í aths. við þessa þáltill., og það ætti að nást samstarf um það. Ég fagna því auðvitað, að mér sýnist að menn hér úr öllum flokkum séu að meginstefnu til sammála um þetta aðalatriði, að það sé þörf á manni með þessa menntun til starfa í utanrrn. Þó að það sé rétt, að það hefur stundum verið horfið að því ráði, eins og kom fram áðan, að leita til erlendra sérfræðinga, þá er sjálfs höndin hollust og heppilegra að hafa innlendan sérfræðing en þurfa að leita til útlendra sérfræðinga þó að þeir geti verið ágætir. Ég skal ekki blanda mér í þær umr. sem hér hafa farið fram að öðru leyti, en verð að segja það, að þær fullyrðingar, sem fram komu hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni um að Ísland hefði tengst kjarnorkuvígbúnaðarhervæðingu Bandaríkjanna, eru orðnar nokkuð gamlar lummur sem hann hefur endurtekið nokkuð oft. Satt að segja er þessi málflutningur hans varðandi kjarnorkuvopn farinn að minna mig dálítið á þann ágæta riddara Don Quixote sem var alltaf að berjast við vindmyllur. Það er búið að marghrekja þetta.

Að Ísland sé tengt við kjarnorkuvopnabúnaðinn?

Það er búið að marghrekja þessar fullyrðingar sem hv. þm. hefur sett fram um að Ísland væri tengt kjarnorkuhervæðingarkerfi Bandaríkjanna.

Hver hefur hrakið það?

M. a. ég. Það hef ég gert mörgum sinnum. En ég verð náttúrlega þreyttur á því að leggja það á mig öllu oftar svo að ég held að ég verði að láta það kyrrt liggja núna. Það var alveg laukrétt sem hv. þm. Benedikt Gröndal benti á, að auðvitað er sú breyting, sem hefur orðið í hafinu umhverfis okkur, ákaflega skuggaleg og ákaflega mikið alvöruefni. Það eru kjarnorkukafbátar á sveimi. Þar eru á sveimi kafbátar sem geta sjálfsagt verið búnir kjarnorkuvopnum. Þetta er, eins og hann tók fram, ekki til komið fyrir atbeina íslenskra stjórnvalda. Það er svo fjarri öllum sanni að um það þarf ekki að ræða, enda þurfa þessir kafbátar ekkert leyfi íslenskra stjórnvalda til að sveima um hafið. Ef þeir halda sig utan 12 sjómílna geta þeir farið um að sinni vild. Þannig er alþjóðarétturinn í dag í þessum efnum. Af þessu getur auðvitað stafað stórhætta án þess að nokkur styrjöld sé höfð í huga. Eins og dæmin sanna hefur komið fyrir og getur komið fyrir að það verði slys í sambandi við þessa kjarnorkukafbáta, og það er ákaflega alvarlegt fyrir okkur Íslendinga að hugsa til þess að hafa alla þessa kafbáta hér í kringum okkur. En það er þróun sem við höfum ekki átt neinn þátt í, - þróun sem við höfum ekki getað gert neitt við af því að eins og er eru reglurnar um úthöfin þannig að herskipum og kafbátum er frjálst að fara um þau. Um þetta hefur verið fjallað á Hafréttarráðstefnunni, en þar er mótstaða gegn því að takmarka frelsi úthafanna að þessu leyti. Ég geri ráð fyrir að það verði erfitt að koma þar fram reglum sem takmarka þetta þó að það væri æskilegt, ákaflega æskilegt frá okkar sjónarmiði. En ég ítreka enn og aftur að íslensk yfirvöld, hvorki fyrrverandi ráðh. né núverandi, hafa átt nokkurn þátt í þessu né hafa þau getað við því gert. Hinu hefur alltaf verið haldið fram af íslenskum stjórnvöldum, það er bókað í okkar varnarsamningi og íslenskir ráðamenn hafa margoft lýst því yfir, að á íslensku landi yrðu aldrei leyfð kjarnorkuvopn. Sú yfirlýsing stendur alveg óbreytt og óhögguð.



Herra forseti. Þar sem ég hef aðstöðu til þess í utanrmn. að fjalla nánar um þessa till. mun ég ekki tala langt mál að þessu sinni af tilefni þessarar till. um öryggismálaráðunaut sem stofnað skuli til hjá utanrrn. Ég vil þó fagna því, að þessi þáltill. hefur fengið góðar undirtektir efnislega, og geri þá ráð fyrir að unnt sé í utanrmn. að komast að samkomulagi um samþykki þáltill., er verði til þess að til slíks embættis verði stofnað. Ég vil þó í þessari umr. taka fram að mér blöskrar málflutningur hv. 11. þm. Reykv. Þótt bæði hv. 4. þm. Reykv. og hæstv. utanrrh. hafi svarað honum tel ég nauðsynlegt að nokkur atriði í málflutningi hans séu tekin til meðferðar. Það er í fyrsta lagi þegar hv. 11. þm. Reykv. heldur því fram, að það sé tæknibúnaður á Íslandi, en ekki lega landsins, sem skapi hættu á að Ísland dragist inn í átök stórvelda. Ég vil halda því fram, að það sé fyrst og fremst lega Íslands sem skapi þá hættu, að landið geti dregist inn í átök stórvelda, og skipti að því leyti ekki neinu máli um auknar líkur til þess, að Ísland dragist inn í slík átök, hvaða tæknibúnaður er hér á landi. Hitt getur skipt miklu máli, að sá tæknibúnaður sé hér á landi að það aftri stórveldum frá því að hefja styrjaldarátök. Ég er fylgjandi því, að hér sé varnarviðbúnaður, vegna þess að ég er þeirrar skoðunar, að varnarviðbúnaður á Íslandi þjóni þeim tilgangi sem mestu máli skiptir, að koma í veg fyrir að til styrjaldar dragi, að nokkurt stórveldi telji hagsmunum sínum betur borgið með því að hefja átök fremur en að setjast að samningaborði. Hitt er svo annað mál, að tækniþróunin og tæknibúnaður kafbáta, skipa og flugvéla, sem ferðast hér um í nágrenni landsins, hefur orðið á þann veg að aukið hefur á hernaðarlega þýðingu legu landsins á síðustu árum og áratugum. En í þeim efnum er tæknibúnaðurinn hér á landi ekkert úrslitaatriði, nema að því leyti, að varnarviðbúnaður landsins er mikilvægur þáttur í að halda friði í þessum heimshluta. Hv. 11. þm. Reykv. vildi halda því fram, að þessi skoðun væri skoðun höfundar ritsins um GIUK-hliðið, að tæknibúnaðurinn, en ekki lega landsins, skapaði hættu á að Ísland drægist inn í átök stórvelda. Ég verð að segja það, að ég held að hv. 11. þm. Reykv. hafi lesið þetta rit eins og sagt er að skrattinn hafi lesið Biblíuna, ef hann dregur þá ályktun sem hann vitnaði í áðan. Það er fjarri öllum sanni, heldur hitt miklu fremur undirstrikað í þessu riti, að lega Íslands er svo hernaðarlega mikilvæg, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að þeirri legu fylgja óhjákvæmilegar skyldur stjórnvalda á Íslandi og Íslensku þjóðarinnar að gera viðeigandi ráðstafanir. Þá nefndi hv. 11. þm. Reykv. að tæknibúnaður hér á landi hefði styrkt tengsl Íslands við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Þeir hæstv. utanrrh. og hv. 4. þm. Reykv. hafa nokkuð fjallað um þessa ásökun hv. 11. þm. Reykv. og hrakið hana. Þó er eitt athyglisvert við þennan málflutning hv. 11. þm. Reykv., og það er raunar að hann hefur horfið frá þeirri ásökun sinni, að hér á Íslandi séu kjarnorkuvopn. Hann hefur horfið frá því að vekja upp þá gömlu grýlu sem hann hefur gert ítrekað tilraunir til hér áður og notað í þeim tilgangi margra ára gamlar lummur utan úr heimi, sem íslenskir fjölmiðlar hafa því miður einnig verið of fljótir að grípa til. Hver skyldi vera tilgangur hv. þm. með slíkum málflutningi? Ég vil tæpast trúa því, að það sé tilgangur hv. þm. að draga athygli mögulegs árásaraðila að Íslandi eða veita honum ástæðu fyrir mögulega árás á landið. Nei, ég fæ mig ekki til að trúa því, að sá sé tilgangur hv. þm. Hins vegar er slíkur málflutningur jafnvel vitnisburður um það, að hann sé a. m. k. á tímabili kaþólskari en páfinn, vegna þess að í einn tíma var það skoðun ráðamanna í Kreml að hér væru ekki kjarnorkuvopn. Nú þegar hv. þm. hverfur í þá varnarlínu að hætta að tala um kjarnorkuvopn á Íslandi, þá fer hann að tala um tengsl Íslandsvið kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Í hverju eru þessi tengsl Íslands við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna fólgin að áliti hv. þm.? Þau eru ekki fólgin í öðru en þeim flugvélum, könnunarflugvélum, radarflugvélum, orrustuþotum, svokölluðu SOSUS-kerfi, sem nýtt er í eftirlitsstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Ekkert af þessum tækjum er umfram önnur gædd þeim eiginleikum að nýtast í kjarnorkuhernaði. Það er unnt að nýta þau í kjarnorkuhernaði, en það er einnig unnt að nýta þessi tæki öll án þess að um kjarnorkuvopnahernað sé að ræða. Að því leyti eru þau í engu frábrugðin þeim sem áður voru hér á Keflavíkurflugvelli. Athyglisvert er að mörg þessara nýju tækja og flugvéla hafa komið til meðan Alþb. hefur verið í ríkisstj. Alþb. ber því ábyrgð á því, að þessi tæki eru hér á landi, en hefur látið sér það lynda vegna þess að það vill verma ráðherrastólana enn um stund. Séu þessi tæki, þessar flugvélar, ástæðan fyrir tengslum Íslands við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna, þá er það ekki síst á ábyrgð Alþb. eins og annarra stjórnmálaflokka sem við völd hafa verið á þessu tímabili. Það var og uppistaða í málflutningi hv. þm., að við sjálfstæðismenn vildum stóraukin umsvif varnarliðsins hér á landi. Við sjálfstæðismenn viljum leggja hlutlægt mat á varnarviðbúnað hér á landi með tilvísun til íslenskra hagsmuna og með tilvísun til þess höfuðtilgangs er við teljum vera fólginn í varnarviðbúnaðinum sjálfum, og það er að koma í veg fyrir að styrjöld hefjist í okkar heimshluta. Slíkt mat getur verið fólgið í því að krefjast aukins varnarviðbúnaðar. Slíkt mat getur verið fólgið í því að neita, synja varnarliðinu um aukinn varnarviðbúnað. Það fer eftir eðli málsins og horfum hverju sinni, m. a. þarf að leggja sjálfstætt mat á það, hver varnarviðbúnaður eigi að vera hér á Íslandi til að þjóna hagsmunum Íslendinga og þeim tilgangi sem varnarviðbúnaður hefur yfirleitt. Þá er nauðsynlegt að við höfum sérfræðing og raunar fleiri en einn sérfræðing - til þess að ráðleggja íslenskum stjórnvöldum og leggja sjálfstætt mat á viðhorf og hvernig við þeim skuli brugðist hverju sinni. Það er svo að hernaðarmál og varnarmál hafa verið nokkurs konar feimnismál hér á Íslandi. Vegna þess að við Íslendingar höfum ekki haft her höfum við ekki verið mjög gefnir fyrir að ræða slík mál. En því miður búum við í þeim heimi sem krefst þess, ef við gerum okkur grein fyrir hvað til friðar okkar heyrir. Embætti slíkt sem það er hér er gerð tillaga um er auðvitað ekki einhlítt. Meira og fleira þarf til að koma. Það þarf að skapa slíkum öryggismálaráðunaut starfsskilyrði og það þarf að tengja starf hans við þá sérfræðinga sem starfa að sömu viðfangsefnum meðal bandalagsþjóða okkar. En það þarf einnig að nýta þá starfsþekkingu og reynslu sem Íslendingar í öðrum störfum í þjóðfélaginu búa yfir, eins og t. d. í löggæslu og landhelgisgæslu og hjá þeim sem starfa í tengslum við almannavarnir. Við þurfum að gera okkur þess grein, Íslendingar, að við eigum í samvinnu við aðrar þjóðir innan Atlantshafsbandalagsins að starfa saman að því að koma í veg fyrir styrjöld, eins og tekist hefur þá rúmu þrjá áratugi sem Atlantshafsbandalagið hefur starfað og við vonum að takist um alla framtíð.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að tala á nýjan leik. Hér hafa komið fram yfirlýsingar frá núv. hæstv. utanrrh., fyrrv. utanrrh. Benedikt Gröndal og fyrrv. forsrh. Geir Hallgrímssyni, þar sem þeir lýsa því allir yfir að Ísland sé ekki tengt inn í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Ef á að taka þessar yfirlýsingar alvarlega sem stefnuyfirlýsingar þessara aðila - og það var ekki hægt að skilja ræðurnar á annan hátt - að það væri þeirra vilji að Ísland væri ekki tengt og ætti ekki að vera tengt inn í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna, þá tel ég - í ljósi þeirra yfirlýsinga sem hér hafa fallið og ég tel tímamótandi yfirlýsingar - nauðsynlegt að hefjast nú þegar handa um algera endurskoðun á starfsemi Bandaríkjanna á Íslandi. Það verði þá gengið rækilega úr skugga um það, hvort þessi stefna hefur verið framkvæmd. Það verði sýnt fram á að ég og aðrir, fjöldinn allur af erlendum hernaðarsérfræðingum og reyndar innlendum einnig, sem telja að Ísland sé tengt inn í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna, við höfum annaðhvort rangt fyrir okkur eða þá, að hafist verði handa um að framkvæma þá stefnu sem núv. og fyrrv. utanrrh. og fyrrv. forsrh. voru að enda við að lýsa hér yfir í dag að ætti að vera stefna Íslendinga. Það er mikill misskilningur, hv. þm. Benedikt Gröndal, að ég telji þetta einhverja áróðursumræðu. Það er mikill misskilningur. Það er mikill misskilningur að telja að ég sé að flytja þetta hér vegna þess að ég telji þetta vera einhverjar einfaldar yfirborðskenndar áróðursplötur sem þjóni ímynduðum eða raunverulegum flokkspólitískum hagsmunum Alþb. að spila hér á þingi og utan. Málið er mér miklu alvarlegra en svo. Og ekki minnkar alvaran við þær yfirlýsingar sem hér hafa komið fram, að Ísland eigi ekki að vera tengt inn í þetta kerfi og sé það ekki. Núv. hæstv. utanrrh. og reyndar síðasti ræðumaður einnig, formaður utanrmn., Geir Hallgrímsson, viku aðeins að umræðum hér um það, hvort kjarnorkusprengjur væru á Íslandi eða ekki. Ég vil taka það skýrt fram, eins og ég hef oft sagt hér í þingsölum, að ég hef aldrei fullyrt að hér væru kjarnorkusprengjur. Það hef ég aldrei sagt. Þess vegna þarf ekki að hrekja þá fullyrðingu mína, vegna þess að hún er hvergi til. Það eina, sem ég hef sagt, er að benda á að ýmsir virtir erlendir sérfræðingar og alþjóðastofnanir í þessum málum halda því fram, að á Íslandi séu kjarnorkuvopn, þ. e. sprengjan sjálf. Ég hef lagt á málið ríka áherslu á grundvelli þeirra yfirlýsinga, vegna þess að þetta eru aðilar sem eru teknir alvarlega, m. a. af bandarískum stjórnvöldum, t. d. Center for Defence Information, sem hér var vikið að í þeim umr. á sínum tíma. Yfirmaður hennar er fyrrv. hershöfðingi í Bandaríkjunum. Sú stofnun veitir bandarískum þingmönnum ráðgjafarþjónustu um þessi efni. Hún hefur efnt til einhverrar virtustu alþjóðlegu ráðstefnu Evrópumanna og Bandaríkjamanna um kjarnorkuvígbúnað sem efnt hefur verið til á síðustu tveimur árum. Það eru þess vegna engir aukvisar sem halda þessu fram. Það eru virtustu rannsóknarstofnanir á þessu sviði. En þetta er sérmál, deilan um það, hvort sprengjan sem slík, vopnið sjálft sé hér staðsett eða ekki. Ég hef ekki verið að tala um það hér í dag. Það er satt að segja undarlegt og sýnir - ég veit ekki hvað, ég vil kannske segja: vanþekkingu, en ég veit ekki hvað á að kalla það, ef menn telja að umr. í dag hafi snúist um það. Alls ekki. Það er atriði sem ég hef sagt að er opin spurning. Ég hef ekki fullyrt neitt um það. Ég hef eingöngu bent á þessar yfirlýsingar erlendra aðila í þeim efnum. Það, sem ég hef hins vegar sagt í dag, er það, að sú tækniaðstaða, sem hér er, tengi Ísland inn í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Kjarnorkuvopnakerfið er hugtak sem ég vænti að menn skilji. Það tekur til allrar þeirrar starfsemi og tækja sem gera kjarnorkuveldinu hvert sem það er - kleift að flytja sprengjuna á þann stað sem henni er ætlað að falla, með sem mestri nákvæmni á sem skemmstum tíma og þannig að viðbrögð kjarnorkuveldisins gagnvart hugsanlegri árás - eða til þess að hefja árásina sjálft - geti verið með sem öruggustum og nákvæmustum hætti. Þetta kerfi er samansett af mörgum hlutum öðrum en sprengjunni sjálfri. Það er sett saman af flóknum tækjabúnaði, flóknu tækjakerfi, þar sem flutningstæki sprengjunnar sjálfrar, hvort sem það er flugskeyti, flugvél eða kafbátur, er aðeins einn hluti af þessu kerfi. Í grófum dráttum má segja að þetta kjarnorkuvígbúnaðarkerfi sé þríþætt. Það er í fyrsta lagi kjarnorkuvopn sem flutt eru af flugvél, og þá eru það flugvélarnar sjálfar sem flytja það og miða því á lokaáfangastað. Í öðru lagi eru það kjarnorkuflugskeyti sem eru af ýmissi gerð og mörg hver á landi og oft og tíðum geta farið til áfangastaðar án verulegrar aðstoðar annarra tækja. En þriðji þátturinn í þessu kerfi er sá þáttur kjarnorkuvígbúnaðarins sem er í undirdjúpum hafanna, kjarnorkukafbátarnir. Hann er einmitt sá þáttur sem þarf hvað flóknast stuðningskerfi til þess að geta beitt þessu helvopni. Það er þess vegna á sviði kjarnorkukafbátahernaðarins eða gagnkafbátahernaðarins, eins og hann er kallaður á íslensku, antisubmarine warfare, eins og það heitir á ensku, þar sem stoðtækin við sjálft helvopnið eru mest, kjarnorkuvígbúnaðarkerfið er flóknast. Ég hef haldið því hér fram, að SOSUS-kerfið, Orion-flugvélarnar og að nokkru leyti radarkerfin og AWACS-flugvélarnar, sem hér eru, en þó kannske fyrst og fremst SOSUS-kerfið og Orion-flugvélarnar, væru nátengd inn í þetta kjarnorkuvígbúnaðarkerfi vegna þess að það gæti bókstaflega ekki starfað, - hið gagnkvæma kjarnorkuvígbúnaðarkerfi risaveldanna í höfunum á norðurslóðum gæti bókstaflega ekki starfað - út frá því hvernig Bandaríkjamenn starfrækja þetta kerfi af sinni hálfu án þess að þessi SOSUS-aðstaða og Orion-flugvélarnar og reyndar ýmislegt annað væru til staðar. Síðan koma menn hér, núv. og fyrrv. utanrrh. og fyrrv. forsrh., og lýsa því bara yfir að Ísland sé ekki tengt kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna, m. ö. o. að SOSUS-stöðvarnar, sem hér eru, bæði á Suðausturlandi og Suðvesturlandi, séu ekki tengdar inn í kjarnorkuherafla Bandaríkjanna í kafbátunum eða tengdar við gagnkvæma árásargetu risaveldanna á sviði kjarnorkuvígbúnaðarins, Orion-flugvélarnar sé það ekki heldur og AWACS-flugvélarnar væntanlega ekki heldur. Nú spyr ég í fyllstu hreinskilni: Eru þessi orð mælt af vanþekkingu þannig að þeir trúi þessu í raun og veru sjálfir? Þá verð ég að segja við 1. flm. þessarar till.: Við þurfum ekki einn sérfræðing. Við þurfum að fá helst sem fyrst úrval af ýmsum bestu sérfræðingum nágrannalandanna hér í kringum okkur. Það þarf að efna til námskeiðs, helgarnámskeiðs eða kvöldnámskeiðs, sem fyrst fyrir menn til þess að þeir geti áttað sig á þessu. Það getur því vel verið að ég flytji um það brtt. við þessa till., að hér verði stofnuð sérfræðingasveit, því að ég vil taka þessi orð alvarlega. Ég vil ekki væna núv. og fyrrv. utanrrh. og fyrrv. forsrh. um að þeir iðki blekkingar á þessum sviðum. Þeir hljóta að trúa þessu, mennirnir. Ég vil ítreka aftur það sem ég sagði áðan. Við verðum að gera greinarmun á staðsetningu sprengjunnar sjálfrar, sem við ræddum hér um í fyrra og ég endurtek að ég hef aldrei fullyrt að hér væri, aðeins bent á alþjóðlega sérfræðinga og álit þeirra, og svo hins vegar kjarnorkuvopnakerfinu í heild sinni, því sem gerir mönnum kleift að beita vopninu sjálfu. Ef menn halda því fram, að það séu engin tengsl milli tækjanna hér og kjarnorkuvígbúnaðarkerfisins í kafbátunum, þá er það söguleg yfirlýsing hjá núv. og fyrrv. utanrrh. og fyrrv. forsrh. Íslands. Það var vikið hér að skýrslunni um GIUK-hliðið og dregið í efa að þessi skýrsla sýndi fram á tengsl þeirrar starfsemi, sem hér er, við kjarnorkuvígbúnaðarkerfi risaveldanna í kafbátunum. Ég ætla að lesa hér nokkrar tilvitnanir úr þessu riti til þess að vekja athygli hv. þm. á því, að í þessu riti kemur fram ítarleg lýsing á því, hvernig starfsemin hér er tengd við þennan kjarnorkukafbátahernað. Á bls. 34 er almenn skilgreining á gagnkafbátahernaði sem er grundvallarþátturinn í kjarnorkuvígbúnaðinum á Norður-Atlantshafi. Það er komið fram fyrr í ritinu, að gagnkafbátahernaðurinn sé meginundirstaða kjarnorkuvígbúnaðarins á Norður-Atlantshafi. En hér segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Gagnkafbátahernaður er fólginn í því að uppgötva, bera kennsl á, staðsetja og ef til átaka kemur að granda kafbátum. Er þetta gert með samræmdum aðgerðum flugvéla, þyrla, herskipa og kafbáta sem eru sérstaklega útbúin í þessu skyni. Enn fremur eru hlustunardufl, hlustunartæki á hafsbotni og gervitungl mikilvægir liðir í þessu kerfi.“ Hér fá menn í örfáum setningum góða heildarlýsingu á þessu kerfi sem ég hef verið að tala um, hvernig þessir ótalmörgu þættir tengjast hver öðrum. Síðan er í þessu riti ítarleg lýsing á því, hversu SOSUS-kerfið og Orion-flugvélarnar tengjast inn í þessa mynd. Það sem meira er: á bls. 38 kemur það skýrt fram og á blaðsíðunum þar á eftir, að SOSUS-kerfið er hvorki meira né minna en grundvallarþátturinn í kjarnorkukafbátakerfinu á Norður-Atlantshafi og þar með kjarnorkuvígbúnaði risaveldanna. Á bls. 38 segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Uppgötvun kafbáta er eins og áður hefur verið getið mikilvægasti liðurinn í gagnkafbátahernaði. SOSUS ber uppi þennan þátt gagnkafbátakerfis bandaríska flotans.“ Ég endurtek: „SOSUS ber uppi þennan þátt gagnkafbátakerfis bandaríska flotans.“ Á bls. 39 segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Bandaríski flotinn hefur yfir að ráða tveimur gerðum kafbátaleitarvéla. Orion P-3 eru staðsettar á landi víðs vegar um heiminn, en S-3 A Viking eru á flugmóðurskipum flotans. Flestar vélanna í landinu eru af gerðinni Orion P-3C.“ - Ég skýt því inn hér, að það eru einmitt þær flugvélar sem hér eru. En síðan segir áfram orðrétt: „Telja bandarísk hermálayfirvöld að þessar vélar í samvinnu við SOSUS og annan eftirlitsbúnað séu öflugustu tækin í gagnkafbátahernaði ef til ófriðar dregur á svæðum þar sem loftvarnir Sovétmanna eru veikar.“ Svo segja menn hér, ráðamenn þjóðarinnar: Það eru engin tengsl aðstöðunnar á Íslandi við kjarnorkuvígbúnaðarkerfi risaveldanna í kjarnorkukafbátunum hér í kring. Á bls. 50–51 er mjög nákvæm lýsing á tengslum þessa SOSUS-kerfis við kjarnorkukafbátana, hvernig þetta myndar allt saman eina heild. Vegna þeirra yfirlýsinga, sem hér komu fram, ætla ég að lesa þetta, með leyfi hæstv. forseta. Í skýrslunni segir orðrétt: „Í yfirlýsingum bandarískra stjórnvalda hefur hlutverki SOSUS verið lýst á eftirfarandi hátt: „SOSUS er eftirlitskerfi sem fyrst og fremst er hannað í þeim tilgangi að veita upplýsingar um kafbáta, til viðvörunar og staðsetningar. Hægt er að nota það til að aðstoða flotaforingja við að stjórna hinum takmarkaða gagnkafbátaherafla og að gefa gagnlegar upplýsingar um hernaðaruppbyggingu óvinar á viðkomandi hafsvæðum. Slík geta gæti komið að notum til að auka svæðisbundinn og alþjóðlegan stöðugleika með því að sýna getu Bandaríkjanna til að verja hagsmuni sína og standa við skuldbindingar sínar gagnvart bandalagsríkjum. SOSUS hefur sýnt verulega hæfni til að uppgötva kafbáta, sem athafna sig eða eru á leið í gegnum svæðið sem SOSUS nær yfir. Eldflaugakafbátar Sovétríkjanna, sem athafna sig á þessum svæðum, eru að sjálfsögðu undirlagðir aðgerðum er beinast að uppgötvun og staðsetningu þeirra á sama hátt og tundurskeyta- og stýriflaugakafbátar. SOSUS og endurbætur á því geta gefið aðvörun um herafla á leiðinni. Á þann hátt gæti það treyst stöðugleika með því að veita aukalegan aðvörunartíma til að efla“ - og hlusti menn nú- „til að efla möguleikana á því, að kjarnorkuvopnabúnaður Bandaríkjanna, sem ætlunin væri að ráðast á með eldflaugum frá kafbátum, verði ekki fyrir áfalli.“ Þetta er kannske líka misskilningur. Þetta er kannske líka bara áróðursplata eins og það sem ég hef verið að segja hér í dag. Það skyldi þó ekki vera að Pentagon væri í þjónustu Alþb.? Hér hafa menn það formlega frá herstjórnaryfirvöldum Bandaríkjanna sjálfra í opinberum gögnum, að tilgangur þessa SOSUS-kerfis sé „að efla möguleikana á því, að kjarnorkuvopnabúnaður Bandaríkjanna, sem ætlunin væri að ráðast á með eldflaugum frá kafbátum, verði ekki fyrir áfalli.“ Síðan er því lýst mjög nákvæmlega, hvernig þessi SOSUS-búnaður sé meginburðarásinn í öllu þessu kerfi. Svo koma menn hér, vitandi það að hér eru tvær lykil-SOSUS-tengingarnar á Norður-Atlantshafi, og segja: Það er engin tenging, það eru engin tengsl Íslands við þetta kerfi. Ef á að taka þessar yfirlýsingar alvarlega er alveg ljóst að bandarísk stjórnvöld hafa stórlega blekkt íslenska utanrrh. og forsrh. Þeir hafa staðið í þeirri trú, að það væru engin tengsl Íslands við þetta kerfi. En þessar lýsingar og fjöldinn allur annar af slíkum tilvitnunum sýnir skýrt og greinilega fram á þessi tengsl. Það sem meira er: það er ekki bara tilbúningur í mér, þetta hugtak með burðarásinn. Það er í skjölum frá bandaríska hernum. Það er ekki eitthvert áróðurshugtak sem Alþb. hefur fundið upp, það er mesti misskilningur. Þetta er hugtak sem kemur úr lýsingum bandaríska hersins sjálfs, og menn geta lesið það í þessari GIUK-skýrslu ef menn nenna ekki að lesa öll skjölin frá bandaríska hernum. Síðan er á bls. 51 samandregin lýsing á því, hvernig þessi aðstaða hér á Íslandi fléttast inn í vígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna og annarra kjarnorkuvelda NATO á þessu svæði. Ég ætla einnig að lesa hana mönnum til nánari glöggvunar, vegna þess að þær yfirlýsingar, sem hér hafa komið fram frá þessum hv. og hæstv. heiðursmönnum, gefa vissulega tilefni til að þessi texti sé lesinn hér í þingsölum: „Fylgst er með sovéskum kafbátum á leið þeirra út á Norður-Atlantshafið, allt frá því að þeir yfirgefa heimabækistöðvar á Kólaskaga. Þegar kafbátur leggur úr höfn er fylgst með honum frá gervitungli sem síðan sendir upplýsingar áfram til norska flughersins. Á grundvelli þeirra og upplýsinga frá SOSUS-kerfi milli Bjarnareyjar og Noregs taka norskar Orion P-3B kafbátaleitarvélar upp leitina frá norðurodda Noregs. Þær senda upplýsingar áfram til breska flughersins, sem tekur við eftirlitinu þegar vestar dregur með Nimrod-kafbátaleitarvélum sem hafa bækistöðvar á Kinross í Skotlandi. Miðstöð breska kafbátaeftirlitsins nálægt Edinborg sendir upplýsingar Nimrod-vélanna áfram til Keflavíkur og þegar kafbátarnir nálgast GIUK-hliðið tekur SOSUS- kerfi þess við eftirlitinu. Er því haldið fram, að kerfið uppgötvi hvern einstakan kafbát sem á leið um hliðið. Þegar sovéski kafbáturinn kemur út á Atlantshafið er fylgst með honum ýmist með kafbátum, þyrlum, frá herskipum eða kafbátaleitarflugvélum frá flugvélamóðurskipi. Þegar SOSUS uppgötvar kafbát ganga upplýsingarnar til stöðva í landi Regional Evaluation Center þar sem þær eru greindar. Frá þessum miðstöðvum eru upplýsingarnar sendar til OSIS (Ocean Surveillance Information System) í Norfolk, þar sem fram fer heildargreining, sem einnig byggir á öðrum upplýsingum sem inn koma frá herskipum, kafbátum, gervitunglum eða flugvélum. Upplýsingarnar eru settar í samband við almennar upplýsingar um t. d. úthald sovéskra kafbáta, hljóðeinkenni þeirra, upplýsingar um sjávarbotninn, veður o. fl. Niðurstöður OSIS, settar fram sem líkindi fyrir því, að kafbát af tegund „X“ sé að finna innan ákveðins radíuss frá einhverjum tilteknum punkti, eru sendar í gegnum fjarskipta- og stjórnkerfi til herskipa eða flugvéla til staðsetningar.“ Síðan er á bls. 53 birt kort sem hefur farið víða hjá alþjóðlegum stofnunum á þessu sviði og m. a. birst í því virta tímariti Scientific American, og varla verður það rit sakað um að spila áróðursplötur Alþb. Mikill er þá máttur vor orðinn, ef Scientific American er farið að taka að sér að gefa þær út. Þarna er dregið saman ákveðið kort sem unnið er upp úr sovéskum heimildum og hefur verið notað af bandarískum og evrópskum herfræðistofnunum til þess að sýna hvernig annars vegar bandaríska kafbátakerfið og hins vegar sovéska kafbátakerfið tengjast saman í gagnkvæmar árásarsveitir á þessu svæði, sem er meginuppistaðan í kjarnorkuvopnajafnvæginu, eins og sumir kalla það, á Norður-Atlantshafi. Hvar skyldi vera miðdepillinn í þessari starfsemi samkv. þessu korti? Menn geta séð það hér og flett því upp í ritinu. Hann er á Íslandi. Flugvélarnar, SOSUS-kerfið og önnur aðstaða, sem hér er, eru tengdar inn í þessa starfsemi. Þetta er kort sem viðurkenndir bandarískir fræðimenn og alþjóðleg rit eins og Scientific American birta sem sjálfsagðan hlut af þeirri almennu vitneskju sem reiknað er með að allir þeir, sem um þessi mál fjalla, hafi yfir að ráða. Svo koma ábyrgir aðilar hér og segja: Það eru engin tengsl. Það eru engin tengsl. Það mætti, herra forseti, lesa ýmislegt fleira upp úr þessum textum, bæði þeim, sem hér liggur fyrir á íslensku og er fyrst og fremst yfirlitsrit, og enn fremur úr fjölda erlendra rita, þar sem þessi greining kemur mjög nákvæmlega fram. Það er mesti misskilningur hjá hv. þm. Benedikt Gröndal, að það sé einhver yfirborðslesning hjá mér. Ég ætla að vísu ekki sjálfur að fara neitt að lýsa mínum vinnubrögðum, en ég skal hins vegar segja það, að óskandi væri að ég hefði rangt fyrir mér í þessum efnum. Þessi mál eru mér það mikið alvörumál, að ég mundi taka því fagnandi ef viðurkenndir sérfræðingar gætu sýnt mér fram á að allt það, sem ég hef sagt, og allt, sem þessir erlendu sérfræðingar hafa sagt, og allt, sem í þessari GIUK-bók stendur, allt þetta sé bara vitleysa og það sé rétt hins vegar sem hér hefur verið sagt í dag af þremur ábyrgum forustumönnum íslensku þjóðarinnar, að það séu engin tengsl við þetta kjarnorkuvopnakerfi frá tækniaðstöðunni hér á Íslandi. Síðan má flétta ýmislegt annað inn í þessa umr., eins og AWACS-flugvélarnar. Ég ætla ekki að gera það hér. En það er mikill misskilningur, að það sé ekki viss eðlismunur á AWACS-flugvélunum og þeim öðrum radarflugvélum, sem hér hafa verið, vegna þess að kjarninn í starfsemi AWACS-flugvélanna er hæfni þeirra til þess að stýra sjálfar stórum flota árásarflugvéla. Ein AWACS-flugvél getur stýrt um 100 árásarþotum. Það er hæfni sem fyrri radarflugvélar höfðu ekki til að bera. Það sýnir okkur að með staðsetningu AWACS-flugvélanna hér er búið að breyta þó nokkuð til um eðli þeirrar starfsemi, sem hér fer fram, og gera Bandaríkjunum kleift með þessu eina tæki að stýra héðan frá Íslandi árásarsveit eða varnarsveit - menn mega kalla það hvað sem þeir vilja - alla vega um 100 orrustuþotum sem legðu upp frá Noregi, Bretlandi og kannske annars staðar á þessu svæði. Það var vikið hér einnig að því, að ég hefði fullyrt að þessar stöðvar yrðu fyrstu skotmörk í stríði. Ég hef aldrei sagt að þær yrðu fyrstu skotmörk í stríði. Ég sagði fyrr í dag og segi aftur að yfirgnæfandi líkur - ef maður vill draga skynsamlega ályktun - bendi til þess, að þær yrðu fyrstu skotmörk í kjarnorkuátökum risaveldanna, einfaldlega vegna þess að sú tækniaðstaða, sem hér er, er - eins og kemur fram í þessari GIUK-bók og fleiri slíkum ritum, eins og t. d. greininni í Scientific American, sem ég vitnaði til áðan - meginástæðan fyrir yfirburðum Bandaríkjanna í kjarnorkuflotahernaði á norðurslóðum. Ef Sovétríkin ættu að velja einhvern einn punkt á þessu svæði - eða eitthvert annað ríki sem vildi ráðast á Bandaríkin - sem mundi draga í einu höggi úr þessum tæknilegu yfirburðum bandaríska flotans í kjarnorkuvígbúnaðarkerfinu á norðurslóðum, þá eru það einmitt þessar stöðvar, þær fjarskipta- og hlustunarstöðvar, sem hér eru, og þeir flugvellir, sem gera þessum flugvélum kleift að athafna sig. Það hefur t. d. komið fram í bandarískum gögnum. Ég les orðrétt upp úr þessari bók, með leyfi hæstv. forseta: „Þau skotmörk, sem Bandaríkjamenn álíta að Sovétmenn muni beita kafbátaeldflaugum gegn strax í upphafi kjarnorkustríðs, eru bækistöðvar B-52 sprengjuflugvéla og fjarskipta- og stjórnkerfi.“ Hér er meginhlutinn í þessu fjarskiptakerfi á norðurslóðum. Talsmenn Sjálfstfl. hafa reyndar með ræðu framkvæmdastjóra flokksins heimtað enn þá fullkomnari stjórnstöð hér á landi en hér er nú, til þess samkv. áliti Bandaríkjamanna sjálfra, ekki Alþb., að tryggja enn frekar að þetta verði fyrsta skotmark. Svona er hægt, herra forseti, að halda áfram að rekja fjölmargt í þessum efnum. En ég vil aðeins undir lokin láta nægja eftirfarandi tilvitnanir í þetta sama rit, með leyfi hæstv. forseta: „Hér skal þó ekkert fullyrt um það hverjar eru fyrirætlanir Sovétmanna í þessum efnum. Á hinn bóginn er rétt að benda á að áður en til aðgerða gegn skipalestum kæmi yrði flotinn að takast á við bandarískar flugmóðurskipasveitir í og við Noregshaf,“ - þ. e. sovéski flotinn, - „tryggja öryggi eldflaugakafbátanna gegn árásarkafbátum Vesturlanda og koma í veg fyrir aðstöðu NATO í GIUK-hliðinu og í Noregi.“ Þetta er ekki mín skoðun. Ég er bara að lýsa því sem segir í riti sem allir eru búnir að hæla hér í dag og framkvæmdastjóri Sjálfstfl. hefur hælt sérstaklega í þeirri ræðu sem ég hef gert að umræðuefni. Þá er bent á að áður en til aðgerða gegn skipalestum kæmi, - ég vek athygli á því: áður en til þeirra aðgerða kæmi væri nauðsynlegt fyrir Sovétríkin til að tryggja öryggi eldflaugakafbáta gegn árásarkafbátum Vesturlanda orðrétt: „að koma í veg fyrir aðstöðu NATO í GIUK-hliðinu og í Noregi.“ Hver er þessi aðstaða NATO í GIUK-hliðinu? Það er fyrst og fremst aðstaðan hér á Íslandi. Að lokum, herra forseti, vil ég vitna hér í ársskýrslu bandaríska varnarmálaráðherrans 1980. Hann er kannske líka á launum hjá Alþb. Hann er kannske líka einn af þeim sem hafa tekið að sér að spila áróðursplöturnar hans Ólafs Ragnars, þetta sem ábyrgu aðilarnir hér áðan í umr. eru orðnir voðalega þreyttir á að hlusta á. Þeir ættu þá að passa sig á að hlusta ekki á varnarmálaráðherra Bandaríkjanna þegar þeir hitta hann á þessum fínu fundum. Í ársskýrslu bandaríska varnarmálaráðherrans 1980 er eftirfarandi lýsing á því, hvernig áætlað er að beita flotanum í ófriði: „Í styrjöld, þar sem NATO er beinn þátttakandi, mun forgangshlutverk flotans og þar á meðal flugmóðurskipasveitanna fara eftir atburðarásinni. En við mundum miða að því að loka GIUK-hliðinu. Það er fyrsta atriðið að loka GlUK-hliðinu og hliðstæðum sundum á Kyrrahafi og hefja sóknaraðgerðir“ - ekki varnaraðgerðir heldur sóknaraðgerðir - „og aðgerðir til að ná yfirráðum gegn flota og flugherafla utan þessara marka.“ Ég bið menn að lesa vel þennan texta því að þetta er hnitmiðaður texti. Hann dregur upp í örfáum línum kjarnamyndina í því, að það er ætlunin að efna til sóknaraðgerða í GIUK-hliðinu af hálfu bandaríska flotans til þess að tryggja sig gagnvart aðgerðum sem eru annars staðar í heiminum eða utan þessara marka, eins og hér stendur. Síðan segir áfram í skýrslu bandaríska varnarmálaráðherrans: „Að þessu loknu mundum við halda opnum þeim möguleika að gera árás á skotmörk á ströndum Sovétríkjanna og styðja hernaðaraðgerðir á vængjum NATO-svæðisins.“ Síðan segir í skýrslunni um GIUK-hliðið, og það er síðasta tilvitnunin sem ég ætla hér að lesa, herra forseti: „Þegar hefur verið lýst á hvern hátt GIUK-hliðið yrði lokað, en sóknaraðgerðir inn á Noregshaf, sem hér um ræðir, yrðu framkvæmdar bæði með árásarkafbátum og flugmóðurskipasveitum. Árásarkafbátum yrði beitt til sóknaraðgerða í upphafi átakanna, enda telja Bandaríkjamenn þá hafa möguleika til að athafna sig á svæðum þar sem aðstaða Sovétmanna er sterkari, t. d. þar sem sovéski flotinn hefur öfluga flugvernd frá landi. Í skýrslu nefndar Þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsins eru sóknaraðgerðir flugmóðurskipa skýrðar í tengslum við hernaðarmikilvægi Noregs og Íslands. Í skýrslunni er lögð á það áhersla, að komið verði í veg fyrir að Sovétmenn nái að hernema þessi lönd, því að þá gætu þeir bætt flugvernd sína verulega og brotið niður kafbátatálmanir í GIUK-hliðinu.“ Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað, eins og ég sagði í upphafi þessarar ræðu minnar, að taka hér aftur til máls. En þær skýru yfirlýsingar, sem hér komu fram og ég hef gert hér að aðalumræðuefni, um að það væru engin tengsl tækniaðstöðunnar á Íslandi við kjarnorkuvígbúnaðarkerfið á Norður-Atlantshafi, eru svo alvarlegar yfirlýsingar og slík kjarnaatriði í allri þessari umræðu, að það er brýn nauðsyn að taka það til miklu nánari skoðunar. Það væri fagnaðarefni ef við gætum nú tekið höndum saman, fulltrúar fjögurra flokka á Alþingi, - hér hefur talað núv. utanrrh. frá Framsfl., Benedikt Gröndal frá Alþfl., Geir Hallgrímsson frá Sjálfstfl. og ég frá Alþb., - það væri fagnaðarefni ef við gætum nú allir tekið saman undir þá yfirlýsingu sem þeir fluttu hér, að það eigi ekki að vera nein tengsl Íslands við kjarnorkukafbátakerfið á Norður-Atlantshafi. Eigum við ekki að sameinast um að flytja þáltill. um þetta, til þess að staðfesta þessa skoðun, þennan vilja, svo að þetta liggi alveg hreint fyrir, það liggi hreint fyrir gagnvart Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjunum sérstaklega, að það er sameiginlegur vilji allra okkar fjögurra að það séu ekki nein tengsl? Ég skildi yfirlýsingar þeirra hér á þann veg, að bæði væru þeir þeirrar skoðunar, að það væru engin slík tengsl og þau ættu ekki að vera. Ef við erum sammála um þessa stefnuaðstöðu verð ég að segja það, að það er þó alla vega áfangi að ná þjóðinni á vissan hátt saman um ákveðna þætti í þessum málum, þó að okkur geti greint á um ýmislegt annað. Ég vek í þessu sambandi athygli á því, að þótt t. d. í ýmsum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins geti verið ágreiningur um aðildina að Atlantshafsbandalaginu, þá er hins vegar samstaða um ýmsa ákveðna þætti í tengslum við hvernig eigi að standa að framkvæmd mála. Jafnvel þá, sem eru kannske sammála um aðildina að Atlantshafsbandalaginu, getur líka greint á um hvernig eigi að standa að framkvæmd mála. Eftir þessar umr., sem hér hafa farið fram í dag, - ef þær á að taka alvarlega, sem ég tel að eigi að gera vegna þess að ég er þeirrar skoðunar, að þetta sé eitt stærsta málið sem við glímum við, Íslendingar, - þá sýnist mér einsýnt að allir fulltrúar flokka hér á Alþingi sameinist um að flytja hér tillögu sem taki af öll tvímæli um að það sé sameiginlegur vilji okkar allra, að það séu engin tengsl Íslands við kjarnorkuvígbúnaðarkerfið á Norður-Atlantshafi. Í framhaldi af þeirri sameiginlegu viljayfirlýsingu getum við farið og kannað hvort það, sem ég hef hér verið að lesa, hvort það, sem bandaríska varnarmálaráðuneytið segir, hvort það, sem bandaríski herinn segir, o. s. frv. er rétt eða hvort það er rétt sem hér hefur verið sagt, að það séu engin slík tengsl. Ef það reynist hins vegar rétt, sem hér hefur verið vitnað í, að það séu einhver slík tengsl, þá yrði í samræmi við þessa sameiginlegu stefnu allra flokka á Íslandi að rjúfa þau tengsl. Ég vil, til þess að fyrirbyggja misskilning sem mér fannst koma fram hjá fyrri ræðumönnum, ítreka það, að ég er ekki að tala um staðsetningu sprengjunnar sjálfrar. Það er allt önnur umræða, vegna þess að það hefur enginn haldið því fram, að flugskeyti fyrir kafbáta eða kjarnorkukafbátasprengjur væru hér á Íslandi. Það hefur enginn maður haldið því fram, ekki einu sinni þessir erlendu sérfræðingar. Þeir hafa eingöngu talað um vopn sem væru borin af flugvélum. En við erum hér hins vegar að tala um tengsl Íslands við kjarnorkukafbátakerfið og þann kjarnorkuvígbúnað sem byggður er upp á kjarnorkukafbátakerfi risaveldanna á norðurslóðum. Ég vil svo að lokum, herra forseti, fagna þeirri yfirlýsingu sem hæstv. utanrrh. flutti undir lok sinnar ræðu, að á Íslandi yrðu aldrei leyfð kjarnorkuvopn. Ég vil taka undir þessa yfirlýsingu. Þetta er mikil grundvallaryfirlýsing. Ef við getum líka sameinast um þessa yfirlýsingu sem viljayfirlýsingu Alþingis, að Ísland leyfi ekki kjarnorkuvopn á sínu landi og muni ekki gera, þá er líka vissum áfanga náð í að færa þjóðina nær sjálfri sér og sameinast um ákveðna hluti sem menn geta þó verið sammála um þó að menn deili kannske um annað. Það væri vissulega verðugt verkefni að mynda einhuga þingmeirihluta, jafnvel einhuga Alþingi, um að formfesta þessa yfirlýsingu sem hér var flutt, að á Íslandi yrðu aldrei leyfð kjarnorkuvopn. Ég fagna því svo að lokum, herra forseti, að í ræðu formanns Sjálfstfl. skyldi ekki koma fram jafneindreginn stuðningur við vígbúnaðarkröfurnar í ræðu framkvæmdastjóra flokksins og kom fram í ræðu varaformanns.



Herra forseti. Í upphafsræðu minni ræddi ég það mál, sem hér er á dagskrá, heldur þröngt og varaðist að gera þessa umr. að opinni umræðu almennri umr. um hervæðingu og vopnakapphlaupið, benti hins vegar á nokkur atriði sem sýna og sanna að hv. þm. eru nokkuð sammála um þau markmið sem koma fram í þessari till., burt séð frá því í hvaða flokkum þeir starfa, enda hafi orðið ákveðin stefnuþróun eða stefnuaðlögun hjá Alþb., sem ég kallaði svo, en Alþb. hefur nú tekið þátt í stjórnarsamstarfi í nokkrum ríkisstjórnum með sífellt minni kröfum um yfirlýsingar í stjórnarsáttmálunum í köflum er varða varnarliðið og afstöðuna til NATO. Hæstv. utanrrh. tók undir þá meginskoðun sem kemur fram í þessari einföldu till. Eins og ég sagði í upphafsræðu minni er fyrirkomulagið ekki fast í hendi flm. og eðlilegt að hæstv. utanrrh. og hv. utanrmn. taki það mál til athugunar. Ég er viss um að það er ekki stórt mál fyrir þá, sem þar starfa, að komast að niðurstöðu um þetta atriði. Hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Ragnar Grímsson, hefur haldið hér tvær langar ræður í dag og reynt að drepa á dreif því máli, sem hér er á dagskrá, með því að víkka umræðuefnið langt umfram það sem ætlunin var í upphafi. Við því er auðvitað ekkert að segja. Hér er málfrelsi, hvort sem okkur líkar betur eða verr það sem sagt er úr þessum ræðustól. Hv. þm. hefur verið svarað af hv. 4. þm. Reykv., hv. 1. þm. Reykv. og af hæstv. utanrrh., en það er eins og fyrri daginn, að það er sama hve oft honum er svarað, hann stendur ávallt upp aftur og byrjar á sömu tuggunni. Hv. 11. þm. gerði mikið úr því, að nú hefði Sjálfstfl. greinilega skipt um skoðun, hann hefði komið með nýjar kröfur í varnarmálunum, og vitnaði til ræðu Kjartans Gunnarssonar lögfræðings, sem er framkvæmdastjóri Sjálfstfl., og taldi það vera merki þess, að Sjálfstfl. væri að skipta um skoðun í varnarmálum, enda hefði ég lesið upp úr hans ræðu og Morgunblaðið hefði birt á síðum sínum útdrætti úr þessari ræðu og talið hana hafa markað þáttaskil. Síðan fór hv. þm. í nokkur efnisatriði sem komu fram í ræðu Kjartans Gunnarssónar. Ég held að það sé ástæða til þess, að það komi skýrt fram hér, að auðvitað talaði Kjartan Gunnarsson á sína eigin ábyrgð. Hann flutti þessa ræðu á vegum Varðbergs, var um það beðinn, og ræðan fjallaði um íslenskt frumkvæði í öryggismálum. Hitt er svo annað mál, að í þessari ræðu komu fram athyglisverð sjónarmið sem Sjálfstfl. eins og aðrir stjórnmálaflokkar hlýtur að hafa tekið eftir og hægt er að fara efnislega nokkrum orðum um. Hv. 11. þm. Reykv. gerði óskaplega mikið veður úr þessu og taldi að nú ætti að fara að efla umsvif hersins hér á landi miklu meira en góðu hófi gegndi, en það er einmitt það sem Kjartan Gunnarsson bendir rækilega á í sínu erindi að ekki sé ætlunin. - Ég ætla að rifja upp hvaða atriði það eru sem Kjartan Gunnarsson benti á í sinni ræðu: Í fyrsta lagi talaði hann um að koma hér á fót svokölluðu allsherjarvarnakerfi, sem ég lýsti í minni ræðu, og tók dæmi um hvað hægt væri að gera. Í öðru lagi, og það minntist hv. þm. ekki á, talaði Kjartan Gunnarsson um að nota kjallara Seðlabankans hugsanlega í því skyni að koma þar upp geislaheldu skýli, eins og gert er víða annars staðar, til að takmarka og lágmarka hættu af geislavirkni, ef til þess kæmi að þá vá bæri að dyrum, sem enginn getur auðvitað sagt fyrir um. En ugglaust er ástæða til að hafa slíkan viðbúnað eða alla vega ræða um það. Menn sjá hvernig með þessi mál er farið í öðrum löndum, jafnvel þeim löndum þar sem ekkert SOSUS-kerfi er til. Síðan vék Kjartan Gunnarsson að því, hvað hann teldi að hugsanlega þyrfti að meta og innlendir aðilar gætu haft frumkvæði að, og nefndi í því sambandi sprengjuheldu flugskýlin. Í stað þeirra þriggja væri hugsanlegt að það þyrfti að byggja níu. Það er náttúrlega alveg gífurleg synd að minnast á það og hljóta að vera mikil hernaðarumsvif að byggja flugskýli yfir þær flugvélar sem þegar eru í landinu. Í öðru lagi minntist hann á ratsjárstöð á Langanesi í stað ratsjárstöðvar sem hefði fokið. Það gæti verið ástæða til að brúa það bil sem þar myndaðist eða athuga, eins og ræðumaður minntist á, hvort AWACS-flugvélarnar nægðu í því skyni. Hann minntist á stjórnstöðina, sem er á Keflavíkurflugvelli í gamalli flugstöðvarbyggingu, og spurði hvort það væri ástæða til að byggja sérstakt hús yfir hana. Það er hin fullkomna stjórnstöð. Það er allt og sumt um það mál sem hv. 11. þm. minntist á og gerði veður úr og lét í skína að væru stórkostleg hernaðarumsvif til viðbótar. Síðan benti Kjartan Gunnarsson í ræðu sinni á að Björn Bjarnason hefði nýlega skrifað um að ef lagður yrði alþjóðlegur varaflugvöllur gæti verið ástæða til að hafa þar varnarviðbúnað. Þetta gerði hv. ræðumaður að stórkostlegu máli og reyndi að þyrla upp moldviðri varðandi það. Auðvitað vita allir að það er flugvöllur sem hefur hernaðarlegt gildi. Það vill svo til að á sömu flugvöllum má lenda vélum sem bæði eru í venjulegum flugrekstri og herflugrekstri. Þetta veit hv. þm. mætavel. Það getur verið full ástæða til að athuga þessi mál þegar metin er varnarþörfin, vegna þess að það er lega landsins og þau mannvirki, sem á landinu eru, sem gera landið hernaðarlega mikilvægt. En það fæst hv. þm. ekki til að segja né viðurkenna. Þá minntist Kjartan Gunnarsson á að það þyrfti að meta hvort staðsetning aðalbækistöðvanna á Miðnesheiði væri rétt eða ekki eða hvort ætti að færa hana til. Þetta minntist hv. 11. þm. Reykv. ekkert á í sinni ræðu. Þá var í ræðu Kjartans Gunnarssonar minnst á olíutankana og spurt hvort við ættum ekki að meta sjálfir hvort þetta olíugeymslurými væri nægilega mikið eða ekki. Um þetta mál hefur verið fjallað hér á þingi. Þetta eru hin stórkostlegu hernaðarumsvif. Við höfum rætt þetta hér á þinginu og komist að þeirri niðurstöðu margir, að það gæti verið sameiginlegt áhugamál innlendra aðila og þeirra sem eru á Keflavíkurflugvelli að hafa hér olíubirgðir í landinu. það sé lífsnauðsyn fyrir eyríki eins og Ísland, hvað þá fyrir varnarviðbúnað landsins. Loks minntist Kjartan Gunnarsson á öryggisgæslu , innan löggæslunnar. En hér gat hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson komið í ræðustól og belgt sig út og sagt: Þetta eru alveg stórkostlegar kröfur um aukin hernaðarumsvif, ný stefna Sjálfstfl., sagði hann. Ný stefna Sjálfstfl., að þegar flutt er ræða þar sem er verið að leggja til að meta með íslenskum augum varnarþörf og varnarmöguleika þyrfti að líta til þessara atriða. Svona er málflutningur hv. þm. satt að segja fara menn að verða æðileiðir á að hlusta á hvernig hv. þm. reynir sífellt að blása út mýflugur þannig að þær verði að úlföldum. Hv. þm. minntist síðan á GIUK-hliðið og las upp úr GIUK-hliðinu með alls konar áherslum og ætlaðist greinilega til að það yrði einhver ný uppgötvun sem kæmi fram í dagsljósið með þess konar upplestri. Tildrögin voru þau, að það væru bein tengsl varnarviðbúnaðarins hér við kjarnorkuvopnakerfið, og gaf þar með auðvitað í skyn að hér færi fram allt önnur starfsemi en hér fer fram, sem er fyrst og fremst eftirlitsstarfsemi. - Hann las upp af bls. 34 um gagnkafbátahernaðinn, en las ekki lengra en svo að ég tel ástæðu til að lesa til viðbótar þessar setningar, með leyfi forseta: „Fyrsta og jafnframt mikilvægasta skrefið er að uppgötva kafbátinn í sjónum, en á því eru mikil tæknileg vandkvæði, einkum vegna eiginleika sjávarins hvað snertir orkuleiðni. Annað stigið felst í því að bera kennsl á kafbátinn og þriðja stigið í að staðsetja hann og fylgjast stöðugt með honum þar til að árás er gerð. Lokastigið árás á kafbát - krefst vopna sem ná til hans á hvaða dýpi sem hann er.“ Þetta er í kafla um gagnkafbátahernaðinn.

Ég hefði alveg getað lesið þetta líka.

Nú vill svo til, að það fara saman fyrstu stigin í því, sem við getum kallað gagnkafbátahernað, og það, sem kallað er eftirlit, þ. e. að vita með sem ódýrustum hætti hvar hugsanlegir óvinakafbátar halda sig, og til þess er sá varnarviðbúnaður sem hér er og kallaður er SOSUS-kerfi, en ekki farnar þessar gömlu leiðir, sem kallaðar voru svo, eða einhverjar aðrar leiðir? Ástæðan er einfaldlega sú sem kemur fram ef maður gripi niður í því, sem hann las næst á bls. 38, og héldi þar áfram. Ég les þar orðrétt, með leyfi forseta, þetta er um SOSUS-kerfið, upplýsingarnar: „Án slíkra upplýsinga yrði að leita kafbáta andstæðingsins uppi alls staðar þar sem þeirra væri von. Slíkt krefðist aukins viðbúnaðar í lofti og umfram allt á sjó.“ SOSUS-kerfið er þess vegna ódýrasta aðferðin til að geta fylgst grannt með því hvar í þessu tilviki sovéskir kafbátar halda sig. Ef SOSUS-kerfið væri ekki til staðar þyrftum við aukin viðbúnað. Þetta stendur í þessari ágætu skýrslu og auðvitað las hv. þm. þetta ekki vegna þess að þetta kom sér ekki vel fyrir þann málstað sem hann var að verja hérna eða sækja á fyrir og allur var á sömu hliðina: að gefa eitt í skyn og lesa svo upp úr þessari bók og láta líta svo út að það væri til stuðnings því sem hann hefði sagt. Nei, ég held að það sé einhver misskilningur hjá hv. þm. þegar hann telur sig hafa á undanförnum árum náð að tileinka sér gífurlega þekkingu á þessum málum. Það er einfaldlega vegna þess að það vill svo til að eftirlitið og frumvarnirnar eru auðvitað nákvæmlega sömu gerðar og ef um stríð væri að ræða. Það er mergurinn málsins. Í fyrsta lagi þarftu að vita hver óvinur þinn er, í öðru lagi þarftu að vita hvar hann er. Við höfum þann háttinn á, við sem í þessu landi kjósum að starfa með vestrænum lýðræðisþjóðum og kjósum að skapa eigin örlög; að við viljum vita hvar sá aðili er sem hugsanlega gæti gert árás á landið. Hv. þm. las upp úr þessari bók, GIUK-hliðinu - og hann virtist hallast að því, að það væri gífurleg yfirvofandi árásarhætta af hendi Sovétríkjanna. Annað var ekki að heyra hjá hv. þm. Hann lét hér öllum illum látum vegna þess. Það var meginatriðið í hans rökstuðningi. Og ég segi eins og hann: Það var ekki ég sem hélt því fram. Nei, nei, það var ekki ég sem hélt því fram. Það var hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sem hélt því fram. Svona má leika sér með orð og blekkingar fram. og til baka, gefa eitt í skyn og þykjast finna orðum sínum stað. En þegar grannt er skoðað er þetta óskaplega einfalt mál. Ég hirði ekki um að lesa fleira upp úr þessu riti. Það er, hélt ég, öllum hv. þm. ljóst, að það kerfi, sem við notum hérna, er til að finna út hvar kafbátar eru, og það er auðvitað, eins og hefur komið fram hjá öðrum hv. þm., óþarfi fyrir Bandaríkjamenn að hafa þetta kerfi til að finna sína eigin kafbáta. Þetta er enginn nauðsynlegur liður til þess, eins og mátti skilja fyrst af orðum hv. þm. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég þakka jákvæðar undirtektir undir þessa till. Ég heyri að allir virðast vera nokkuð sammála í þessu ákvæði, og þótt stuðningur hv. 11. þm. Reykv. hafi hvorki verið ótvíræður né ákveðinn leyfi ég mér að skilja ræður hans á þann veg, þótt þær fjölluðu um allt annað en tillöguna, að hann sé reyndar á báðum áttum, en það megi líklega skilja hann þannig, að hann sé samþykkur þessari till. Sé það rétt skilið vil ég þakka honum stuðninginn og veit að þetta mál á greiða leið í gegnum hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég hafði beðið um orðið áður en hv. síðasti ræðumaður talaði. Ég get stytt mál mitt með tilvísun til þess sem hv. 10. þm. Reykv. sagði. Ég vil aðeins láta það koma hér skýrt fram, að ekkert af því, sem hv. 11. þm. Reykv. las upp úr ritinu um GIUK-hliðið, var unnt að skilja sem synjun á þeirri staðreynd og því sem ég hélt fram, að hernaðarlegt mikilvægi Íslands er í raun óháð tæknibúnaði staðsettum á landinu, en liggur fyrst og fremst og alfarið í legu landsins. Það kom mjög greinilega fram, að það voru hagsmunir hvort tveggja stórveldanna að hafa aðstöðu hér á Íslandi. Hafi hagsmunir þeir, sem Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið hafa af tækniútbúnaði á Íslandi, einhverja þýðingu er alveg ljóst að væri slíku ekki fyrir að fara hér á Íslandi af hálfu Atlantshafsbandalagsríkjanna yrðu Sovétríkin fyrst til þess að hremma landið til að skapa sér slíka aðstöðu og færa áhrifasvæði sitt út á Atlantshaf og slíta á þá líflínu sem reynst hefur lýðræðisríkjum mikilvæg í tveim heimsstyrjöldum, líflínu birgðaflutninga um Atlantshafið. Það er alveg öruggt mál, að það mundi nægja fyrir okkur hæstv. utanrrh., hv. 4. þm. Reykv. og mig að njóta kvöld- eða helgarnámskeiða sérfræðinga. En ég held að margra ára eða áratuga skólaganga hv. 11. þm. Reykv. mundi ekki duga til að lækna hann af þeirri áráttu að snúa út úr orðum manna. Ég hlýt að rifja upp það sem hv. 4. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni fyrr í umr., þar sem hann svaraði þeirri staðhæfingu að SOSUS-kerfið væri til þess að fylgjast með ferðum kafbáta Bandaríkjanna, það væri fyrst og fremst til þess að fylgjast með ferðum annarra kafbáta en kafbáta Atlantshafsbandalagsins. Í því felst gildi þess fyrir varnir Íslands að við vitum hverjir fara um næsta nágrenni landsins, hvort sem það er í lofti eða legi. Það er 1jóst mál, að allar tilvitnanir, sem hv. þm. hafði hér yfir úr ritinu GIUK-hliðið, fólu í sér gildi Íslands og eftirlits frá Íslandi einmitt að þessu leyti. Það var ekki unnt að misskilja hvar umhyggja hv. þm. var niður komin. Honum þótti það alveg voðalegt að það væri unnt að fylgjast með ferðum sovéskra kafbáta suður á Atlantshaf í gegnum GUIK-hliðið héðan frá Íslandi. Það var ljóst hverjum hjarta hv. þm. sló. Það voru hagsmunir Sovétríkjanna sem hann bersýnilega bar fyrir brjósti. En líka er augljós útúrsnúningur hv. þm. um tengsl tækjabúnaðar hér á Íslandi við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna, þessi tengsl eru hvorki minni né meiri nú en áður, vegna þess að sá tækjabúnaður, sem hér er, er nauðsynlegur hvort sem við búumst við kjarnorkuvopnastyrjöld - sem guð forði oss frá - eða styrjöld með venjulegum vopnum - sem guð forði oss einnig frá. Þýðing varnarviðbúnaðar á Íslandi er einmitt í því fólgin að árásaraðill eða aðili, sem vill hafa áhrif á ákvarðanir okkar hér á landi eða í öðrum vestrænum ríkjum, láti sér skiljast að hvorki þrýstingur né bein árás verði þeim að því gagni að þeir fái vilja sínum framgengt. Það er þess vegna uggvænlegt að hv. þm. á Alþingi Íslendinga skuli finnast það í sjálfu sér allt í lagi að kafbátar stórveldis, sem nýlega hefur kúgað heila þjóð að nýju undir járnhæl sinn, eigi hér ótakmarkað ferðafrelsi í hvaða tilgangi sem væri. Það hlýt ég að segja og undirstrika, að ekki get ég verið hv. þm. sammála um að það sé björgun fyrir heimsfriðinn að ekki sé aðvarað kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna ef fyrir liggur að það eigi að eyða því einhliða meðan Sovétríkin, enn grá fyrir járnum, geta skartað í sínum kjarnorkuvopnavaldadraumi. Það er áreiðanlegt og víst, að það þjónar ekki hagsmunum Íslands eða vestrænna lýðræðisríkja. Ef menn hugsuðu þannig væri ljóst að það járntjald, sem því miður hefur verið sett niður milli frjálsra og ófrjálsra þjóða í Evrópu, mundi flytjast til vesturstrandar Evrópu og frelsi og lýðræði í Evrópu með þeim hætti að engu gert. Ég veit að Íslendingar vilja ekki þessa þróun mála. Við skulum vona að það sé ekki eingöngu ógnarjafnvægi kjarnorkuvopna sem verndar friðinn í heiminum. Við skulum vona að það séu ekki eingöngu stórveldin grá fyrir járnum sem hrædd hvort við annað skirrast við að fara í stríð. Við skulum vona að það sé líka friðarvilji og að vissu leyti ákveðinn fórnarvilji frjálsra lítilla þjóða sem styrki friðarhorfur í heiminum. Ekki síst í okkar heimshluta höfum við reynslu fyrir því, að bandalag Atlantshafsríkjanna er vísasti vegurinn til þess að við njótum áfram friðar eins og verið hefur þó á fjórða áratug.



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. talaði mikið um stoðtæki, sem varnarliðið hefði hér á landi, og taldi að þau sönnuðu að við værum tengdir kjarnorkuvígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna. Stundum er talað um árásarkerfi í því sambandi. Til skamms tíma töluðu Alþb.-menn mikið um eitt af þessum stoðtækjum, Lóran C-stöðina sem er á Sandi á Snæfellsnesi, önnur á Jan Mayen o. fl. Auðvitað eru þetta mjög nákvæm siglingatæki og reyndar þau langsamlega nákvæmustu sem íslensk skip hafa yfir að ráða, öll fiskiskip okkar, að ekki sé talað um varðskipin, því að ekki væri hægt að verja landhelgina án þess að hafa þennan búnað, Lóran C-búnaðinn. Það var hamast á þessu þangað til íslenskir sjómenn voru farnir að skamma Þjóðviljann svo mikið fyrir þetta að hann hætti því. Þetta átti að sanna að þarna væri um að ræða hluta af þeim tækjabúnaði sem tengdi okkur kjarnorkuvopnabúnaði Bandaríkjanna. Herskipin bandarísku hafa miklu fullkomnari tæki en þetta. Þau nota staðsetningakerfi sem byggist á gervitunglum. Kafbátarnir hafa mjög fullkomin tæki sem leiðbeina þeim neðansjávar þannig að þeir vita alltaf nákvæmlega hvar þeir eru. Það er mikið talað um SOSUS-kerfið núna. SOSUS-kerfi er ekkert annað en kerfi á sama stigi og radarinn, það er fylgst með neðansjávar á sama hátt og radarinn fylgist með ofansjávar. Þeir þurfa ekki þessi tæki til þess að fylgjast með eigin skipum og ekki heldur til að stýra eigin kafbátum í hugsanlegar árásaraðgerðir. Þeir þurfa þessara tækja með til þess að fylgjast með sovéskum kafbátum eða hugsanlegum óvinakafbátum, eins og hv. 4. þm. Reykv. skýrði. Þeir hugsa sér að nota þessi tæki til að finna þessa kafbáta og granda þeim ef til styrjaldar kæmi, granda kafbátum sem ella gætu skotið kjarnorkuskeytum að skotmörkum á landi og auðvitað er þetta þá fyrst og fremst varnaraðgerð. Rússar eru með svipuð tæki hér við land líka. Við höfum fundið heilmikið af rússneskum hlustunarduflum sem gera svipað gagn og SOSUS-kerfið, en það tengir okkur ekki rússneska kjarnorkuvopnavígbúnaðinum, eða hvað, þó að þeir séu með hlustunartæki hér í kringum okkur. Aðalatriðið er auðvitað það, eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv., að það er fyrst og fremst lega landsins sem gerir það að skotmarki ef til átaka kemur. Væri hér enginn búnaður mundu stórveldin keppast um að ná hér aðstöðu, ekki bara í byrjun hugsanlegra kjarnorkuátaka, heldur líka ef barist væri með venjulegum vopnum. Ekki mundu átökin um landið verða minni ef það yrði kapphlaup á milli stórveldanna um að ná hér fyrst fótfestu, heldur mundu þau átök verða miklu meiri. Aðalatriðið er auðvitað það, eins og hér hefur komið fram, að það er ekki varnarbúnaðurinn sem slíkur sem máli skiptir, heldur stuðlar búnaðurinn að því að koma í veg fyrir styrjöld. Það er ekki aðalatriðið hvort við yrðum fyrir árás í fyrstu atrennu eða annarri eða þriðju. Aðalatriðið er að koma í veg fyrir styrjöld. Okkar búnaður stuðlar að því og það er fyrst og fremst það sem gefur honum gildi.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að gera hér örstutta aths. Í tilefni þeirra ummæla, sem komu fram hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni, þar sem hann lét að því liggja að Alþb. og ég værum talsmenn þess að kafbátar Sovétríkjanna fengju að sigla óáreittir um hafið, þá er það alger rangfærsla sem er alveg óþarfi að vera að hafa yfir hér í þingsölum. Það hefur komið fram skýrt og greinilega - gerði það fyrir nokkrum mánuðum - að við erum reiðubúnir að standa að flutningi till. þar sem sett væri löggjöf um kjarnorkuvopnalausa fiskveiðilögsögu Íslendinga sem banni umferð allra kjarnorkukafbáta um 200 mílna svæði. Það væri viss nýjung í alþjóðalögum að kveða á um slíkt. Við höfum áður rutt brautina í alþjóðalögum. Það er hægt að ræða hvernig mætti tryggja framkvæmd slíkrar till. En hitt vildi ég ekki láta hjá líða að ítreka hér að gefnu þessu tilefni, að við erum þeirrar skoðunar, að það eigi að setja slíka löggjöf um kjarnorkuvopnalausa fiskveiðilögsögu og þar með landhelgi, og við erum reiðubúnir til samvinnu við alla flokka um það efni. Að lokum vil ég aðeins minna á að það er aðeins einn maður hér á Alþingi sem hvað eftir annað hefur gert kjarnorkuvopnastyrk Sovétríkjanna að jákvæðri uppistöðu í sínum málflutningi. Það er sá maður sem flutt hefur hér oftast og tíðast kenninguna um að ógnarjafnvægið sé trygging fyrir friði í heiminum, ógnarjafnvægið sem byggist á kjarnorkustyrk Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, þar af leiðandi sé kjarnorkustyrk Sovétríkjanna einn af lykilþáttunum fyrir því að tryggja friðinn í heiminum. Ég er á móti þessari skoðun, tel hana ranga, en engu að síður er rétt að hafa það í huga, að hv. þm. Geir Hallgrímsson er og hefur verið þessarar skoðunar.