Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að um margra vikna skeið hefur staðið yfir mikil deila milli stjórnarflokkanna um breytingar á búvörulögum.  Nú gerðist það á fundi nefndarinnar áðan að lögð voru fram drög að breytingartillögum en þá kom í ljós að lögfræðingarnir höfðu ekki haft aðgang að sérfræðingum utanrrn. í gær og í morgun einfaldlega vegna þess að þeir neituðu, töldu sér ekki fært að koma á fund þeirra til að vinna að þessu máli. Ég hlýt því, virðulegi forseti, að ganga eftir því við hæstv. utanrrh. hverju þetta sæti og hvort málið sé þannig vaxið að enginn vilji sé hjá utanrrn. að finna á þessu lausn. Það er, virðulegi forseti, nánast vonlaust fyrir okkur í landbn. að vinna að þessu máli ef svo er að fulltrúar þess ráðuneytis sem fer með okkar milliríkja- og alþjóðasamninga neita að vinna að málinu með þeim sérfræðingum sem þingið er með í þeirri vinnu. Við vitum ekki hver okkar staða er meðan málum er þannig háttað.

Virðulegi forseti. Það er kannski vandséð hvort þessi fyrirspurn er beinlínis um störf þingsins. Ég held að hún sé um störf framkvæmdarvaldsins, en það er sjálfsagt að svara spurningu hv. þm. Sérfræðingar utanrrn. í milliríkjasamningum sem og viðskrn. hafa ævinlega verið reiðubúnir og lýst sig reiðubúna til að koma til fundar við hina þrjá virtu lögfræðinga sem mér skilst að séu í þjónustu formanns landbn. Eftir því var ekki óskað heldur var óskað eftir því að þeir kæmu á fundinn einungis til þess að undir þá yrðu borin tæknileg atriði. Því verki var lokið. Allir þessir sérfræðingar höfðu verið með lögfræðingunum og skýrt fyrir þeim hver munur væri á verðjöfnunargjöldum og tollum í GATT-kerfi þannig að því verki var lokið. Mér skilst, án þess að ég hafi um það óyggjandi upplýsingar, að lögfræðingarnir hafi svarað því til að þetta stæði ekki til. Þeir væru verktakar í þjónustu formanns landbn. og þeirra verkefni væri að semja frv. að hans fyrirsögn og þegar það var upplýst var vandséð hvaða erindi sérfræðingar utanrrn. ættu á slíkan fund. En ég endurtek: Það stóð til boða og stendur enn til boða að þeir ræði við lögfræðingana á réttum forsendum.

Hæstv. forseti. Það er ekkert lát á þessum farsa stjórnarliðsins í landbúnaðarmálum. Nú eru menn farnir að verða mjög gamansamir og skjóta yfir markið líka, finnst mér, þegar þeir eru farnir að óvirða þá embættismenn sem hafa verið fengnir til liðs við landbn. í þessu máli með því að kalla þá verktaka. Ég tel ekki rétt að tala þannig um þá sem beðnir eru um álit eða að sinna verkefnum fyrir nefndir þingsins. Ég held að þeim væri sæmast sem eiga hlut að máli að setjast niður og verða sammála um að sitja þangað til þeir eru búnir að fá niðurstöðu í þetta mál. Annars var það annað, hæstv. forseti, sem fékk mig til þess að biðja um orðið um störf þingsins. Hinn 10. okt. sl. lögðu allir þingmenn Alþb. fram beiðni um skýrslu dómsmrh. um árangur af einkavæðingu Bifreiðaeftirlits ríkisins. Og skv. 46. gr. þingskapa á slík skýrsla að vera tilbúin innan 10 vikna frá þeim tíma sem eftir henni er óskað. Það munu vera liðnar nokkuð mikið fleiri en 10 vikur síðan þessi beiðni var lögð fram. Ég óska mjög eindregið eftir því að þessi skýrsla fari að líta dagsins ljós og vil biðja hæstv. forseta að beita sér í því máli að farið verði eftir þingsköpum og þessi skýrsla birtist sem allra fyrst vegna þess að ég hef orðið var við að margir hafa áhuga á því að fá að vita allt um það hvernig að þessu máli hefur verið staðið. Þessi skýrsla er mjög nauðsynlegt gagn til þess að á Alþingi geti farið fram umræða um allt þetta mál frá upphafi og fram á þennan dag. Það er mikil óánægja með framgang þessa máls allt frá upphafi og kominn tími til að Alþingi fái að ræða hana.

Forseti mun láta kanna það hvað líður þessari skýrslu.

Virðulegur forseti. Það voru afar athyglisverðar yfirlýsingar sem hæstv. utanrrh. gaf hér áðan og segja mikið um samkomulagið eða réttara sagt ósamkomulagið á stjórnarheimilinu. Ég vil taka það skýrt fram að mitt mál áðan beindist að störfum þingsins því að það er ekki starfandi í nefndum þingsins öðruvísi en við vitum á hvaða forsendum er verið að vinna. Hæstv. utanrrh. lýsti því yfir áðan að þær breytingartillögur sem hafa verið unnar af lögfræðingahópnum væru ekki á nokkurn hátt á ábyrgð Alþfl. Ég gat ekki skilið hans yfirlýsingu öðruvísi en svo. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir áframhaldandi vinnu að málinu, og ég hlýt að ganga eftir því við hæstv. utanrrh., að fá að vita hvað hafi átt sér stað í samningaumleitunum milli stjórnarflokkanna í þessu máli og hvaða samkomulag sé í gildi milli stjórnarflokkanna í dag varðandi frágang og vinnu á því frv. til breytinga á búvörulögum sem nú liggur fyrir þinginu. Það er afar nauðsynlegt fyrir okkur sem erum að vinna í nefndinni að við höfum einhverja hugmynd um hver sé hin pólitíska staða málsins milli stjórnarflokkanna, hvort málið liggi e.t.v. þannig fyrir að ríkisstjórnin sé búin að taka þá ákvörðun að láta Alþingi um að skera úr málinu alveg burt séð frá því hvaða skoðanamunur kunni að vera á milli stjórnarflokkanna hvað þetta snertir. En ég hlýt að ganga eftir því við hæstv. utanrrh.: Hvaða samkomulag er í gildi varðandi þessi mál milli stjórnarflokkanna núna?

Virðulegi forseti. Það er líka sjálfsagt að svara þessari spurningu hv. þm. Sem kunnugt er kvað Hæstiréttur upp úrskurð á sínum tíma sem fól í sér að búvörulögin hefðu ekki sjálfstætt gildi til að veita landbrh. heimild til þess að banna eða veita leyfi varðandi innflutning. Það hefði þýtt hömlulausan innflutning landbúnaðarvara án nokkurrar gjaldtöku ef það hefði staðið óbreytt. Samkomulag stjórnarflokkanna var um það að endurreisa til bráðabirgða, þ.e. fram að gildistöku GATT, það sem við köllum óbreytt ástand. Í því felst að landbrh. fái aftur heimildir til að banna innflutning landbúnaðarvara, sem hann hafði áður haft, sem og að staðfesta það samkomulag, sem gert var í desember með lagabreytingum, að hann hefði heimildir til verðjöfnunargjalda í samræmi við milliríkjasamninga. Þriðji þáttur samkomulagsins var sá að endurskoðun tollskrár í samræmi við skuldbindingar GATT skyldi fara fram í nefnd fimm ráðuneyta undir forustu fulltrúa forsrn. og sú nefnd skyldi ljúka störfum við endurskoðun tollskrárinnar þannig að það gæti tekið gildi þegar GATT-samkomulagið tekur gildi, hvort heldur það verður í upphafi næsta árs eða síðar á árinu 1995.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um brunavarnir og brunamál. Tilefni að flutningi þessa frv. er sú að um nokkurn tíma hafa samningsréttarmál slökkviliðsmanna verið óleyst. Viðsemjendur slökkviliðsmanna, þ.e. samninganefnd ríkisins, launanefnd sveitarfélaga og Reykjavíkurborg, hafa ekki viðurkennt rétt Landssambands slökkviliðsmanna til að fara með samningsumboð við gerð kjarasamninga fyrir slökkviliðsmenn. Helsta ástæðan fyrir þessum ágreiningi er sú að viðsemjendur slökkviliðsmanna hafa ekki talið Landssamband slökkviliðsmanna uppfylla skilyrði laga til að geta talist fagstéttarfélag, sbr. 3. tölul. 5. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í því skyni að leysa þennan ágreining um samningsumboð Landssambands slökkviliðsmanna er lagt til í þessu frv. að starfsréttindi slökkviliðsmanna verði bundin í lög þannig að félmrh. verði heimilt að veita slökkviliðsmönnum löggildingu að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum um menntun og starfsreynslu. Áður en ákveðið var að leggja þetta frv. fram var óskað eftir umsögnum um það frá starfsmannaskrifstofu fjmrn., Reykjavíkurborg, brunamálastjóra og formanni Landssambands slökkviliðsmanna. Umsagnir þessara aðila um efni frv. voru allar jákvæðar en hér verður stuttlega gerð grein fyrir einstökum greinum frv. Í 1. gr. eru lagðar til tæknilegar breytingar á lögunum en engar efnislegar breytingar eru lagðar þar til. Í 2. gr. er lagt til að nýrri grein verði bætt inn í lögin og fjalli hún um starfsréttindi slökkviliðsmanna. Lagt er til að félmrh. verði veitt heimild til að veita slökkviliðsmanni löggildingu þegar hann hefur lokið grunnnámi fyrir slökkviliðsmenn, sbr. reglugerð nr. 197/1991, um menntun, réttindi og skyldur slökkviliðsmanna. Jafnframt er gert ráð fyrir því að sá sem vill fá löggildingu sem slökkviliðsmaður hafi öðlast tiltekna starfsreynslu á því sviði, þ.e. verið slökkviliðsmaður að aðalstarfi í a.m.k. eitt ár samfellt. Með framangreindum skilyrðum er tryggt að sá sem vill fá löggildingu sem slökkviliðsmaður hafi uppfyllt lágmarkskröfur um menntun og starfsreynslu á því sviði. Það er skoðun ráðuneytisins að mikil nauðsyn sé á því að efla og styrkja brunavarnir í landinu. Með þetta að markmiði voru sett ný lög um brunavarnir og brunamál árið 1992 en þau lög gera ráð fyrir fjölmörgum endurbótum í málaflokki brunamála. Framkvæmd brunavarna hvílir að verulegu leyti á slökkviliðsmönnum, þar með talið slökkviliðsstjórum og eldvarnareftirlitsmönnum. Til að tryggja eðlilega framkvæmd laganna er mikilvægt að þessum aðilum, sem gegna þeim sérhæfðu störfum sem hér um ræðir og eiga að axla ábyrgð samkvæmt lögum um brunavarnir og brunamál, séu búin nauðsynleg skilyrði og starfsgrunnur. Jafnhliða því að settar hafa verið auknar skyldur á herðar slökkviliðsmönnum er nauðsynlegt að skilgreina starfsréttindi þeirra enn frekar í lögum en gert hefur verið til þessa. Þá er rétt að ítreka það, sem fram kemur í athugasemdum sem fylgja frv., að ágreiningur um starfsréttindi slökkviliðsmanna er milli stéttarfélags þeirra og viðsemjenda. M.a. af þessum sökum verður að telja nauðsynlegt að eyða öllum vafa um starfsréttindi slökkviliðsmanna og samningsrétt stéttarfélaga þeirra fyrir þeirra hönd. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið þær breytingar sem nauðsynlegt er talið að gera á lögum um brunavarnir og brunamál til að leysa þann hnút sem samningsréttarmál slökkviliðsmanna hafa verið í. Eins og áður kom fram standa viðkomandi samningsaðilar einhuga að baki frv. þessu og leggja áherslu á skjóta afgreiðslu þess. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Þær breytingar sem þetta frv. felur í sér eru fyrst og fremst þær að félmrh. er heimilt að veita slökkviliðsmönnum löggildingu þegar þeir hafa lokið grunnnámi fyrir slökkviðliðsmenn eða gegnt slökkviliðsstarfi í eitt ár. Í frv. er ekkert um hvað slíkt grunnnám á að fela í sér og tel ég það galla á frv. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra eru samningsréttarmál slökkviliðsmanna í ólestri. Það er ábyrgðarhlutur að svo mikilvæg stétt sem slökkviliðsmenn eru séu ekki með fullgildan samningsrétt en þeir hafa verið út úr myndinni varðandi samninganefnd ríkis og sveitarfélaga og launanefnd Reykjavíkurborgar sem hefur ekki viðurkennt rétt Landssambands slökkviliðsmanna til að fara með samningsumboð þar sem talið er að Landssamband slökkviliðsmanna uppfylli ekki kröfur um fagstéttarfélög. Hér er gert ráð fyrir að bæta úr því og félmrh. veitir, ef frv. verður að lögum, löggildingu þeirra. En þá vaknar spurning hjá mér um það: Hvað um aðrar stéttir? Koma ekki aðrar stéttir á eftir? Og hvað um lögformlegan rétt almennt og hvernig almennt eigi að öðlast slík réttindi? Ég spyr hæstv. félmrh. að því: Hvað um hópa eins og húsverði og skólaritara? Koma þeir ekki í kjölfarið og biðja um slík réttindi? Ég tel það mjög eðlilegt en félmn. mun að sjálfsögðu fjalla um þetta mál. Þetta er út af fyrir sig ekki flókið mál og á ekki að taka langan tíma í vinnslu. En þessar spurningar vakna. Það hljóta að koma fleiri á eftir og vilja fá sjálfstæðan samningsrétt.

Virðulegi forseti. Fyrst út af því sem síðasti ræðumaður vék að hvað meint væri með grunnnámi og til hvers það tæki. Það er vitnað til þess í frv. að félmrh. setur nánari ákvæði um grunnnám og aðra menntun slökkviliðsmanna í reglugerð. Þessi reglugerð hefur verið sett. Þetta ákvæði út af fyrir sig er ekki nýtt og það hefur verið sett reglugerð á grundvelli þessa ákvæðis um menntun, réttindi og skyldur slökkviliðsmanna. Þar er kveðið á um hver menntun og starfsþjálfun slökkviliðsmanna skuli vera. Reglugerðin er frá 19. apríl 1991. Um það sem hv. þm. síðan vék að, hvort fleiri stéttir kæmu á eftir sömu erinda, þá er út af fyrir sig erfitt um það að segja og ég get ekkert frekar vitað um það en hv. fyrirspyrjandi. Engu að síður er það mat þeirra sem um þetta mál hafa fjallað að brýnt sé til að leysa þennan hnút sem samningsréttarmál slökkviliðsmanna er í að frv. og sú leið sem það boðar verði samþykkt og eru allir aðilar um það sammála sem að þessu máli hafa komið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir stjfrv. um umboðsmann barna. Ég vil láta það álit í ljós í upphafi að ég tel að með frv. þessu sé stigið mikilvægt skref í þá átt að gera þátt barna í íslensku þjóðfélagi meiri og betri en nú er. Hér er um mikið mannréttinda- og réttaröryggismál að ræða. Það vegur ekki síst þungt fyrir þær sakir að börn og ungmenni á aldrinum 0--18 ára, sem frv. er ætlað að ná til, er mun stærri hluti af heildarmannfjölda hér á landi en í vestrænum löndum, eða tæp 30% á meðan þessi aldurshópur er í flestum vestrænum löndum um 20--25% af mannfjölda. Réttur barna sem þegna og sjálfstæðra rétthafa innan samfélagsins er til þess að gera nýtt viðfangsefni. Það er í raun ekki fyrr en í byrjun 19. aldar að litið var á börn sem einstaklinga sem þörfnuðust verndar. Í eldri lögum frá Rómartímanum var litið á börn sem eign foreldra sinna og þá einkum föður, eign sem foreldrar gætu annast og komið fram við að vild. Í viðleitni sinni til að bæta réttaröryggi þegnanna gagnvart stjórnsýsluhafanum hafa verið stofnuð embætti sérstaks umboðsmanns víða um lönd. Embætti sérstaklega skipaðs umboðsmanns fyrir börn starfar í nokkrum löndum, þar á meðal Austurríki, Ástralíu, Kostaríku, Ísrael, Kanada, Nýja-Sjálandi, Svíþjóð og Þýskalandi, svo þau helstu séu nefnd. Starfssemi umboðsmanna barna í þessum löndum er þó afar mismunandi og tæpast hægt að segja að um sambærileg embætti sé að ræða hvað verkefni og starfshætti áhrærir. Nú er komin nær 12 ára reynsla á starf umboðsmanns barna í Noregi sem var það fyrsta sem komið var á fót í heiminum árið 1981. Ég þykist geta fullyrt að reynslan af starfi hans í Noregi hefur verið mjög jákvæð í alla staði og raunar betri en nokkurn óraði fyrir. Embætti umboðsmanns barna hér á landi er um fram annað sniðið eftir norskri fyrirmynd. Í fyrstu var nokkur fyrirstaða um að samþykkja frv. um umboðsmann barna í norska Stórþinginu og mátti litlu muna að frv. yrði ekki að lögum. Á hinn bóginn er fullyrt nú að enginn ábyrgur aðili í Noregi mæli embættinu í mót eða hafi uppi gagnrýni á stofnun þess, þvert á móti hefur embættið í Noregi sannað gildi sitt. Heitið umboðsmaður hefur unnið sér traustan sess hér á landi sem og annars staðar. Að því hefur verið gætt hvort annað heiti þyki koma til greina varðandi umboðsmann barna svo sem talsmaður en flestir eru sammála að önnur heiti komi vart til greina. En hvað er í raun umboðsmaður? Upprunalega mun umboðsmaður hafa verið nánast það sama og sendiherra, t.d. sendiboði konungs gagnvart þegnunum. Heitið ,,ombudsman`` er nú orðið alþjóðlegt. Að hið norræna heiti skuli notað sem alþjóðaheiti um umboðsmannsstarfið skírskotar til frumkvæðis Norðurlandabúa í þessu efni. Í sænsku stjórnarskránni frá 1809 voru ákvæði um stofnun embættis umboðsmanns þjóðþingsins. Finnar stofnuðu samsvarandi embætti 1919, Danir 1954 og Norðmenn 1963. Sama árið, þ.e. 1963, kom fyrst fram hugmynd hér á landi um stofnun embættis umboðsmanns. Með umboðsmanni er yfirleitt átt við óháðan embættismann sem hefur það hlutverk að vernda hagsmuni þess sem honum er ætlað að þjóna. Nú á dögum felur þessi starfsemi það í sér að umboðsmanni er ætlað að taka við kvörtunum eða málaleitan vegna mála sem undir verksvið hans heyrir og gefa álit, þrýsta á um úrbætur, hafa frumkvæði að því að koma ábendingum á framfæri, svo sem um það sem betur mætti fara í löggjöf eða varðandi framkvæmd laga. Hitt er einnig mikilvægt að gera grein fyrir að í frv. um umboðsmann barna, sem ég mæli nú fyrir er, gert ráð fyrir að hann að eigin frumkvæði taki til athugunar hvaðeina sem hann telur brjóta gegn hagsmunum barna eða vera í bága við lög eða góða stjórnsýsluhætti og þau varðar. Skal hann gera ráðstafanir sem hann telur nauðsynlegar í því skyni að fá úr bætt. Hugmyndin að stofnun embættis sérstaks umboðsmanns fyrir börn á sér mun skemmri aðdraganda en stofnun umboðsmanns þjóðþinga eins og ég greindi áður frá. Umræður um málefni barna, réttarstöðu þeirra og réttaröryggi hafa vissulega verið ofarlega á baugi undanfarin ár, jafnt á alþjóðavettvangi sem meðal einstakra þjóða. Í kjölfar þeirrar umræðu samþykktu Sameinuðu þjóðirnar samning um réttindi barna, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Heimsleiðtogafundur um málefni barna var haldinn í New York árið 1990 svo sem menn rekur e.t.v. minni til. Á alþjóðaári barnsins árið 1979 fóru fram umræður á hinum pólitíska vettvangi um heim allan um réttindi og velferð barna en þá voru einmitt liðin 20 ár frá samþykkt yfirlýsingar um réttindi barna. Sameinuðu þjóðirnar stofnuðu Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna árið 1946 og almenn yfirlýsing Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna var kunngerð árið 1948. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna gerði sérstaka samþykkt um réttindi barna árið 1959 sem var þó ekki bindandi. Í tíu meginreglum er þar viðurkenndur sjálfstæður réttur barna til að njóta sérstakrar verndar þannig að þau fái tækifæri til þroska á heilbrigðan og eðlilegan hátt, rétt til matar, húsaskjóls og læknisþjónustu, njóti menntunar og vera vernduð gegn hvers kyns vanrækslu eða grimmd. Ríkin voru ekki skuldbundin af þjóðrétti til að fara eftir þessum yfirlýsingum. Starfsemi og stofnun umboðsmanns fyrir börn er því í rökréttu samhengi við þá þróun sem orðið hefur á alþjóðavettvangi, að litið sé á börn sem sjálfstæðan réttindahóp og að enn frekari ráðstafanir verði að gera til að vernda réttindi þeirra en þegar hefur verið gripið til. Þessar ráðstafanir lúta öðru fremur að almennum atriðum svo sem þróun löggjafar og framkvæmd hennar og í raun og veru hvaðeina sem börn snertir. Hafa verður í huga að skipulag samfélagsins og ákvarðanir hvers konar er hvort tveggja ríkulega miðað við þarfir fullorðinna. Sjónarmið barna og þarfir víkja gjarnan eða gleymast. Stofnum embættis umboðsmanns barna er ætlað að varna því að þetta gerist. Árið 1978 var lögð fram þáltill. að frumkvæði Alþfl. á Alþingi um umbætur á málefnum barna sem m.a. kvað á um stofnun embættis umboðsmanns barna hér á landi. Áður hafði sifjalaganefnd gefið gaum að stofnun þannig embættis í störfum sínum. Á engan er hallað þegar ég segi að það var fyrir áhuga Guðrúnar Helgadóttur, hv. 14. þm. Reykv., að lagt var fram á Alþingi þingmannafrumvarp um umboðsmann barna árið 1986 á 109. löggjafarþingi og endurflutt í óbreyttri mynd á 110. löggjafarþingi. Frv. var síðan flutt eilítið breytt á 113. og 115. löggjafarþingi árið 1990 og 1991. Ekkert þessara frv. náði fram að ganga en því sem síðast var lagt fram var vísað til ríkisstjórnarinnar að tillögu allshn. Þessi frv. voru í veigamiklum atriðum frábrugðin því frv. sem hér er mælt fyrir sem ég mun rekja síðar. Tilgangurinn með þessari lagasetningu er að tryggja enn betur en nú er gert og með nýjum hætti að réttindi barna og velferð verði tryggð, hvort heldur er í löggjöf við stjórnvaldsákvarðanir eða hvað varðar athafnir einhverra aðila. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að með stofnun embættis umboðsmanns barna er ekki ætlunin að starfsemin fari inn á svið stjórnvalda sem fyrir eru, svo sem barnaverndaryfirvalda og umboðsmanns Alþingis. Nefnd sú sem frv. vann hefur gert sér ítarlegt far um að kanna hvort starfssvið umboðsmanns barna kynni að skarast óeðlilega við aðra starfsemi og í greinargerð með frv. er fjallað ítarlega um valdmörk embættisins. Umboðsmaður Alþingis tók til starfa hér á landi árið 1987. Í nýlegri fréttatilkynningu frá embætti hans kom fram að frá stofnun þess hafa 1.000 mál komið til hans kasta. Þessar upplýsingar gefa nokkra vísbendingu um það hve hið margbrotna samfélag nútímans og stjórnsýsla þess þarfnast eftirlits og hve margt það er sem úrskeiðis getur farið. Draga má nokkra ályktun af þessu um þá þörf sem vísast er fyrir embætti umboðsmanns barna. Þá má greina frá því að starfsemi umboðsmanns barna í Noregi hefur sýnt svo ekki verður um villst að embætti hans hefur haft mun fleiri verkefni að vinna að en nokkurn óraði fyrir. Í þessu sambandi er vert að huga að því að sakir æsku sinnar hafa börn ekki tök á því að koma réttinda- og hagsmunamálum sínum á framfæri. Þannig má líta á að embætti umboðsmanns barna sé í rauninni enn mikilvægara en embætti umboðsmanns almennings sem umboðsmaður Alþingis er. Án efa búa börn á Norðurlöndum við einhver hagstæðustu uppeldisskilyrði sem þekkjast. Lífskjör þessara landa eru með þeim bestu í heiminum með tilliti til heilsugæslu, menntunar og almennrar félagslegrar velferðar en á þessari mynd er þó önnur hlið. Æ fleiri fjölskyldur flosna upp og börn verða fórnarlömb togstreitu í ágreiningi foreldranna um forsjá þeirra. Notkun á vímuefnum, sjálfsvíg á meðal barna og ungmenna og tilfinningalegur óstöðugleiki margs konar er oft afleiðing félagslega orsakaþátta og með betri skilningi á þeim þáttum mætti koma í veg fyrir margs konar vanda sem börn og ungmenni eiga við að stríða. Við vitum mætavel af þeirri óþolandi staðreynd að fleiri börn látast og slasast í umferð hér á landi en víðast annars staðar. Það forskot sem við höfum hvað varðar lifandi fædd börn hefur allt tapast þegar sömu börn hafa náð 14 ára aldri. Hafa skal einnig í huga að barnaverndaryfirvöld hér á landi fá formlegar ábendingar um mál um nærri 1.300 barna á ári hverju og hafa formlega afskipti af nærri 800 börnum á ári. Þessar umhugsunarverðu tölur koma fram um starfsemi barnaverndaryfirvalda árið 1991. Þær segja þó tæpast nema að hluta til um það hvernig velferðarmálum barna hér á landi er komið. Oft hefur verið bent á það hve börn eigi erfitt uppdráttar þegar skipulagsmál, umferðarmál og fleiri mál eru annars vegar. Afleiðingar þessa má víða sjá svo sem að framan hefur verið minnst. Þegar betur er að gáð snerta málefni barna mun fleiri svið en í fyrstu virðist og á sértækari hátt og þar með flestar þær ákvarðanir sem teknar eru bæði í stjórnsýslunni og hjá einkaaðilum, að ekki sé talað um á sviði löggjafarinnar. Ég vil nú, virðulegi forseti, rekja hvernig frv. um umboðsmann barna, sem ég mæli fyrir, er frábrugðið þeim frv. sem áður hafa verið lögð fram á Alþingi. Þar er fyrst að nefna að í fyrstu útgáfu þess var gert ráð fyrir að umboðsmaður barna væri skipaður af dómsmrh. Í síðari útgáfunni var á hinn bóginn gert ráð fyrir að umboðsmaður barna væri skipaður af Alþingi. Nefnd sú sem ég skipaði til að semja það frv. sem ég mæli nú fyrir fjallaði ítarlega um þetta atriði og komst að þeirri niðurstöðu að best færi á því að umboðsmaður barna væri stjórnvaldshafi. Taldi nefndin að sú skipan hans í stjórnkerfinu sé í rökréttu samhengi við uppbyggingu stjórnkerfisins hér á landi að teknu tilliti til viðfangsefna umboðsmannsins. Í þessu sambandi er einnig vert að hafa í huga að umboðsmaður barna í Noregi er stjórnsýsluhafi svo og nýskipaður umboðsmaður barna í Svíþjóð. Hefur sú tilhögun í öllum höfuðatriðum reynst vel. Allt starf umboðsmanns barna byggist á sjálfstæði hans til athafna og úrræða. Þetta er samdóma álit allra sem til þekkja. Nefndin sem samdi frv. taldi að fámenni hér á landi væri til þess fallið að valda nálægð í samskiptum manna sem gæti gert umboðsmanninum örðugt um vik. Með öðrum orðum taldi nefndin að hér á landi giltu ekki endilega sömu rök fyrir stjórnsýslureglum og t.d. á Norðurlöndum þar sem milljónaþjóðir búa. Með þetta m.a. í huga leggur nefndin til í frv. að umboðsmaður barna heyri undir forsrn. Rök nefndarinnar eru þau að ekki fari vel á því að embætti umboðsmanns barna heyri undir fagráðuneyti sem telja verður að fari með viðamikla málaflokka sem snerta börn. En telja má að málefni barna heyri beint með einum eða öðrum hætti undir fimm fagráðuneyti. Hafði nefndin þar í huga líka meginhlutverk umboðsmannsins sem er að bregðast við ef stjórnsýsluhafar, einstaklingar, félög eða samtök einstaklinga, brjóta með athöfnum sínum eða athafnaleysi gegn hagsmunum barna eða ganga gegn þörfum þeirra með einum eða öðrum hætti. Í frv. um umboðsmann barna er tryggilega gengið frá því að um boð og skipunarvald forsrh. sé ekki að ræða. Enda er það ein af mikilvægustu grundvallarreglum um starf umboðsmanns að hann hafi fullt sjálfstæði eins og áður greinir. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að allt sé gert til að traust almennings á starfi hans sé sem mest. Til að tryggja það eins og verða má telur nefndin að best fari á því að embættið heyri undir ráðuneyti sem almennt er talið að hafi litlu sértæku hlutverki að gegna varðandi málefni barna. Annað atriði sem frábrugðið er eldri frumvörpum um umboðsmann barna er skipan sérfræðingaráðs sem gert var ráð fyrir að yrði skipað í eldri frv. Nefndin sem samdi það frv. sem ég mæli fyrir komst að þeirri ótvíræðu niðurstöðu að víkja þeirri hugmynd til hliðar að skipa umboðsmanninum ráð sem í ættu sæti sérfræðingar á tilteknum sviðum. Í greinargerð frv. er vikið að þeim rökum sem nefndin telur mæla gegn þessari tilhögun. Þau helstu lúta að reynslu Norðmanna en hún er eindregið sú að slíkt ráð hafi reynst haldlítið, dýrt í rekstri, og starfsemi þess þung í vöfum. Hefur ráðið ekki verið kallað saman síðustu tvö ár. Fyrirhugað er að leggja til breytingar á lögunum um norska umboðsmanninn með það fyrir augum að leggja ráðið niður. Þá taldi nefndin að þar sem verksvið umboðsmanns barna kemur augljóslega til með að snerta velflest svið samfélagsins sé útilokað að í sérfræðingaráðinu ættu sæti þeir sem gætu verið honum til ráðgjafar um hvaðeina sem hann þyrfti að fá ráðgjöf um. Því mætti búast við að hann þyrfti hvort eð er að leita álits og ráðgjafar fyrir utan slíkt ráð. Gert er ráð fyrir að embætti umboðsmannsins hafi fjármagn til að standa straum af ráðgjöf og sérfræðilegri vinnu vegna tiltekinna viðfangsefna eins og við á. Eitt af mikilvægum atriðum í því frv. sem hér er til umfjöllunar lýtur að málsmeðferðarreglum sem eru mun nákvæmari og ítarlegri en í þeim frv. sem hafa verið lögð fram um embætti umboðsmanns barna. Sem dæmi má taka hvernig umboðsmaðurinn getur brugðist við séu honum ekki veittar upplýsingar sem hann telur nauðsyn bera til að hafa aðgang að svo hann geti sinnt sínu hlutverki. Getur umboðsmaðurinn í slíku tilviki leitað atbeina dómstóla og fer um málsmeðferð eftir reglum einkamálalaga. Þá eru í frv. ýmis atriði frábrugðin áður framkomnum frumvörpum svo sem um skipunartíma hans, ákvæði um að hann megi ekki hafa með höndum önnur launuð störf, ákvæði um aldur umboðsmanns sem dregur dám af samsvarandi reglu um skipan dómara. Þá eru í frv. kröfur um menntun umboðsmannsins og ákvæði um að hafi hann ekki lokið embættisprófi í lögum sjálfur skuli starfa við embætti hans lögfræðingur. Nefna má einnig hlutverk umboðsmanns barna við að stuðla að því að þjóðréttarsamningar er varða réttindi og velferð barna og fullgiltir hafa verið af Íslands hálfum séu virtir. Ekkert þeirra atriða sem ég hef nú talið upp var í þeim frv. sem áður hafa verið lögð fram um stofnun embættis umboðsmanns barna. Eitt af þeim atriðum sem nefndin sem samdi frv. gaf sérstaklega gaum að var sá möguleiki að umboðsmaður barna hefði svokallaða málshöfðunarheimild. Þetta laut að þeim möguleika að umboðsmaður barna gæti höfðað mál til viðurkenningar tilteknum rétti barna sem ekki hefði verið virtur þrátt fyrir að umboðsmaðurinn hefði beint rökstuddri álitsgerð sinni og tillögum um útbætur til viðkomandi aðila. Að vandlega athuguðu máli komst nefndin að þeirri niðurstöðu að lagareglur væru með þeim hætti hér á landi að slíkt væri ekki mögulegt. Verður og að vona að ekki þurfi að grípa til slíkra ráða til að fá úr bætt þyki hagsmunum barna ógnað að áliti umboðsmanns. Til að taka fyrir allan misskilning er vert að huga vel að valdmörkum umboðsmanns barna annars vegar og umboðsmanns Alþingis og þeirra yfirvalda sem fara með eftirlits- og úrskurðarvald í málefnum barna hins vegar. Í 2. gr. laga um umboðsmann Alþingis er hlutverk hans skilgreint. Honum er ætlað að hafa eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga, tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnsýslunni, gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft og að hér sé farið í einu og öllu í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti. Umboðsmaður Alþingis sinnir að sjálfsögðu hinu lögbundna hlutverki sínu hvort heldur börn eða fullorðnir eiga í hlut. Áður hefur verið lýst helstu ákvæðunum sem lagt er til að gildi um starfsháttu umboðsmanns barna og viðfangsefni hans. Af því má sjá að hlutverk umboðsmanns barna er í veigamiklum atriðum frábrugðið hlutverki umboðsmanns Alþingis og verður nú vikið að þessu nánar. Við stofnun embættis umboðsmanns barna er kominn vettvangur fyrir börn þar sem þau eiga þess kost að geta beint og milliliðalaust leitað ásjár og liðsinnis sérstaks embættismanns sem talar þeirra máli og vinnur að hvers konar almennum velferðarmálum þeirra, málum sem snerta mörg börn, e.t.v. öll börn. Öllum er heimilt að leita til umboðsmanns með erindi sín. Væntanlega verða settar nánari reglur um þessi atriði en mjög mikilvægt er að börnum sé gert eins auðvelt fyrir í þessu efni og kostur er. Í Noregi er sérstakt símanúmer auglýst sem börn geta hringt í hvenær sem er og ýmist rætt við umboðsmanninn eða starfsmenn hans eða lagt inn skilaboð utan hefðbundins vinnutíma og fengið upphringingu. En í frv. um umboðsmann barna hér á landi er gert ráð fyrir að hann geti tekið mál til meðferðar að eigin frumkvæði eða eftir ábendingu. Umboðsmanni barna er ætlað að hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni barna. Þetta er eitt af mikilvægustu hlutverkum umboðsmannsins. Hann skal koma á framfæri tillögum sínum um úrbætur á réttarreglum og fyrirmælum stjórnsýsluhafa er varða börn sérstaklega. Þriðja atriðið lýtur að hutverki hans varðandi þjóðréttarsamninga en það er að stuðla að því eftir mætti að slíkir samningar er varða réttindi og velferð barna og fullgiltir hafa verið af Íslands hálfu séu virtir. Síðast en ekki síst skal umboðsmaður barna bregðast við telji hann að stjórnvöld, einstaklingar, félög og samtök einstaklinga hafi með athöfnum sínum eða athafnaleysi brotið gegn réttindum, þörfum eða hagsmunum barna í samfélaginu. Þannig beinist starfsemi umboðsmanns barna hvort heldur er að einkaaðilum, löggjafa eða stjórnvöldum. Honum er þannig ætlað að hafa jákvæð áhrif á viðhorf almennings til barna og málefna þeirra ásamt því að hafa frumkvæði að gagnrýninni umræðu um stöðu þeirra og vera málsvari þeirra í hvívetna. Sést á þessu hve valdmörk umboðsmanns barna og umboðsmanns Aþingis eru ólík. Þá er vert að gera sér grein fyrir því grundvallaratriði að umboðsmanni barna er ekki ætlað að fjalla um mál einstakra barna heldur vinna almennt að málefnum þeirra eins og áður hefur komið fram. Með frv. er þannig ekki ætlunin að hrófla við fjölmörgum lagafyrirmælum sem leggja ýmsar skyldur á herðar einstaklingum, stjórnvöldum eða stofnunum sem nálægt málefnum barna koma. Umboðsmanni barna er þannig svo dæmi sé tekið ekki ætlað að hafa afskipti af málum þar sem deila ríkir milli foreldra um forsjá barna sinna eða af annars konar ágreiningi einstaklinga í milli. Löggjafinn hefur nú falið þetta verkefni ýmsum stjórnvöldum og stofnunum og við þeirri tilhögun verður ekki hróflað. Á hinn bóginn mundi umboðsmaðurinn í slíkum tilvikum leiðbeina aðilum sem til hans leituðu í þessu efni um þær leiðir sem færar eru innan stjórnsýslu, hjá dómstólum eða öðrum sem aðilar vildu leita til til að leysa ágreining. Ef hugað er að því hvort hlutverk barnaverndarnefnda kunni að skarast við verksvið umboðsmanns barna er það vissulega rétt að í 1. mgr. 14. gr. laganna um vernd barna og ungmenna er ákvæði þess efnis að barnaverndarnefndir skuli setja fram tillögur og ábendingar um atriði sem stuðla að því að búa börnum góð uppeldisskilyrði og benda á félagsleg atriði sem séu andstæð því uppeldismarkmiði. Reyndin er sú að barnaverndarnefndir fást nær eingöngu við einstaklingsmál og hafa í reynd aldrei sinnt almennu hlutverki sínu sem ég vísaði til hér að framan en samsvarandi ákvæði hefur verið í lögum í áratugi. Þá ber einnig að hafa í huga að starfsemi barnaverndar er aðeins staðbundin og er því ekki ætlað að ná til annarra barna en búa í umdæmi nefndarinnar. Þar að auki er því ekki að leyna að starfsemi nefndanna um landið er afar örðug fyrir margra hluta sakir sem dregur verulega úr þeim möguleikum sem þessi staðbundnu yfirvöld kynnu að hafa til að hafa jákvæð áhrif á lífsskilyrði barna almennt. Virðulegur forseti. Ég tel að öllum sé ljóst að mikið kemur til með að mæða á þeim einstaklingi sem embætti umboðsmanns barna mun gegna en margir hafa látið í ljós væntingar um stofnun embættisins. Sá sem því kemur til með að gegna verður að hafa til að bera hæfni, þekkingu og frumkvæði á fjölmörgum sviðum. Forsrh. er því vissulega vandi á höndum við skipan í þetta embætti ef frv. þetta verður að lögum. Ég hef nú farið yfir þau atriði sem máli skipta þegar ég mæli fyrir frv. til laga um umboðsmann barna. Ég þykist þess fullviss að með stofnun embættisins á Íslandi geti, ef vel tekst til, verið brotið í blað í réttindamálum barna hér á landi. Það er því von mín og trú þegar ég mæli fyrir frv. að það verði að lögum á yfirstandandi þingi og komist til framkvæmda frá og með 1. jan. 1995. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. Varðandi vísan til nefndar þá gæti vissulega verið um tvær nefndir að ræða, annars vegar félmn. og hins vegar allshn. Á undanförnum árum hafa frv. sem hér hafa verið lögð fyrir Alþingi um umboðsmann barna eftir því sem ég best veit verið vísað til allshn. þannig að eftir atvikum gæti ég á það fallist og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn.

Hæstv. forseti. Þegar frv. til laga um embætti umboðsmanns barna var fyrst flutt á Alþingi Íslendinga fyrir átta árum urðu ýmsir til að hrista höfuðið. Í linnulausri umræðu um vanda atvinnuveganna og efnahagsþrengingar þótti mál af þessu tagi harla tilgerðarlegt og dæmigert fyrir áhugasvið kvenna. Var ekki búið að börnum hér í landi eins og best varð á kosið? Var þörf á sérstöku embætti til að huga að málefnum barna? Kurteisustu menn sögðu nokkur vinsamleg orð og svæfðu málið síðan í nefnd. Fjórum sinnum hefur 1. flm. þess frv. talað fyrir þessu máli og ber að geta allra þeirra hv. þm. sem voru meðflutningsmenn. Tel ég reyndar að þeim hefði mátt sýna þá háttvísi að geta þeirra í greinargerð með því stjórnarfrv. sem hér liggur fyrir. Á 109. löggjafarþingi flutti ég ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Kristínu S. Kvaran og Hjörleifi Guttormssyni, frv. til laga um umboðsmann barna. Í greinargerð með því frv. þótti mér við hæfi að geta þess að nokkrum árum fyrr hafði hugmyndinni skotið upp í þáltill. sem hv. þm. Árni Gunnarsson hafði borið fram. Á 110. löggjafarþingi var frv. endurflutt og voru þá meðflutningsmenn hv. þm. Árni Gunnarsson og Hjörleifur Guttormsson en Kristín S. Kvaran var þá ekki á þingi. Þegar málið var flutt í þriðja sinn voru meðflm. hv. þm. Árni Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir, Hjörleifur Guttormsson og Jón Kristjánsson. Og í fjórða sinn var frv. lagt fram á 115. löggjafarþingi og voru þá meðflutningsmenn hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, Jón Kristjánsson og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Öllum þessum hv. þm. þakka ég framlag þeirra til þessa máls. Ýmsir hæstv. ráðherrar höfðu haft góð orð um að vinna að framgangi þessa frv. en minna varð úr efndum. Margsinnis hafði ég borið fram fyrirspurnir milli þess sem málið var flutt en lítið gerðist. Á 115. löggjafarþingi þegar ég flutti málið í fjórða sinn hlaut það loks afgreiðslu og var vísað til ríkisstjórnarinnar með vinsamlegum orðum um framkvæmd. Jafnframt hafði ég ítrekað spurst fyrir um staðfestingu Íslands á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en í honum er embætti sem þetta áskilið. Hann var loks staðfestur fyrir tveimur árum. En það var ekki fyrr en málefni barna og unglinga fluttust yfir til félmrn. á síðasta ári að hreyfing komst á málið. Það er e.t.v. ekki tilviljun að það gerist þegar ráðherra þess ráðuneytis er kona. Hæstv. félmrh., Jóhanna Sigurðardóttir, skipaði nefnd til að fara yfir frv. og sú nefnd hefur nú lokið störfum og fyrir liggur nýtt frv. til laga um umboðsmann barna. Hæstv. félmrh. á virðingu skilda fyrir að hafa meiri skilning á þessu máli en forverar hennar og fyrir það ber að þakka. Hið nýja frv. er í meginatriðum samhljóða hinum fyrri. Meginmarkmið beggja er að tryggja réttindi barna í samfélaginu og að tillit sé tekið til hagsmuna þeirra þegar stjórnvaldsákvarðanir eru teknar. Breytingar á frv. nú eru fremur tæknilegs eðlis. Í hinum fyrri frv. var ráð fyrir því gert að Alþingi kysi umboðsmanninn, í hinu nýja að forseti Íslands skipi hann að tillögu forsrh. Benda má á að umboðsmaður Alþingis heyrir beint undir Alþingi sjálft og sú spurning hlýtur að vakna hvers vegna hið sama gildir ekki eða skal ekki gilda um umboðsmann barna. Í hinum fyrri frv. var gert ráð fyrir því að umboðsmaður hefði sérþekkingu á sviði uppeldismála en í hinu nýja er ekki ákvæði um það heldur skal hann hafa háskólapróf og sé hann ekki löglærður skal starfa með honum lögfræðingur. Ég leyni því ekki að mér falla betur eigin tillögur og það kæmi mér ekki á óvart þó að þessi atriði í hinu nýja frv. mæti andstöðu þegar til afgreiðslu kemur. En á þessu stigi máls kýs ég að leggja það í hendur þeirrar hv. nefndar sem um málið mun fjalla og þeirra umsagnaraðila sem fá um það að segja. Ég mun því ekki gera frekari athugasemdir við efni frv. nú en fagna því að það er fram komið. Í greinargerð með frv. mínu er það var flutt í fyrsta sinni segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fáir deila um að við löggjöf þjóðarinnar skuli tillit tekið til þarfa allra þegna þjóðfélagsins svo að þeir megi allir þrífast sem best í landi okkar, ungir sem aldnir. Því síður deila menn um mikilvægi þess að vel sé í haginn búið fyrir þá sem eru að vaxa úr grasi og eiga að erfa landið, eins og menn orða það á hátíðastundum. Ljóst má þó vera að börnin sjálf eru ekki á sama hátt í stakk búin til að fylgja eftir sjálfsögðum mannréttindum sínum í samfélaginu og hinir sem eldri eru og þroskaðri. Aðbúnaður allur og uppvaxtarskilyrði þeirra eru á ábyrgð okkar hinna fullorðnu. Það er því ekki úr vegi að löggjafarsamkoma þjóðarinnar hugi af alvöru að því hvernig henni hafi farist það úr hendi að tryggja börnum landsins þau skilyrði til vaxtar og þroska sem ýmis lög mæla fyrir um og talin eru hornsteinn framtíðarþjóðfélagsins. Flutningsmenn þessa frv. hafa leitast við að gera sér grein fyrir þeirri þróun sem nú á sér stað og því miður orðið alvarlega uggandi um þann jarðveg sem hinni vaxandi kynslóð er búinn. Því er þetta frv. flutt. Íslenska þjóðin hefur tekið stærra stökk til gerbreyttra þjóðfélagshátta á síðustu hálfri öld en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Fullvaxta fólk sem lifði þá þjóðfélagsbyltingu, sem átti sér stað á árunum eftir síðari heimsstyrjöldina og staðið hefur síðan, hefur tíðum átt fullt í fangi með að fóta sig í þessari gjörbreyttu tilveru og í því umróti verður því varla mótmælt að börn og aldrað fólk urðu þar verst úti, enda urðu þeir hópar að treysta málsvörum sem vart höfðu ráð á sinni eigin tilveru í nýju og gjörbreyttu samfélagi. Fjölskyldan, með heimahúsmóður sem hlynnti að börnum og hinum öldruðu, leið undir lok í þessu nýja þjóðfélagi þegar húsmæður voru kallaðar til launavinnu utan heimilisins en samfélagið kom einungis að mjög litlu leyti til móts við nýjar og áður óþekktar þarfir hinna ,,óarðbæru`` hópa, barnanna og hinna öldruðu. Þar hafa stjórnvöld brugðist og svo er enn. Er nær sama hvert litið er. Á öllum sviðum eru lífsskilyrði þessa helmings þjóðarinnar sýnilega verri en annarra.`` Hæstv. forseti. Þótt þessi orð hafi verið skrifuð fyrir átta árum hygg ég að þau séu enn í fullu gildi. Við sjáum hvernig hefur hert að grunnskólanum og það er sorgleg staðreynd að á sama tíma og æ stærri hluti uppeldis barna er lagður á herðar kennara er svo kreppt að skólanum og kennurunum að torvelt er orðið að manna grunnskólann. Afleiðingar þessa ástands geta orðið geigvænlegar ef ekki er spyrnt við fótum. Sömu sögu er að segja um forskólann eða dagvistarstofnanirnar. Árið 1981 flutti ég brtt. við lög um byggingu og stofnun dagvistarheimila og brtt. hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Gerð verði starfsáætlun á vegum menntmrn. er kveði nánar á um markmið og leiðir í uppeldisstarfi á dagvistarheimilum í samráði við þá aðila er að uppeldis- og skólamálum vinna.`` Þessi brtt. var samþykkt og skipuð var nefnd sem gekk frá ítarlegri starfsáætlun þar sem gert var ráð fyrir að það markmið næðist að dagvistarþörfin yrði leyst á 10 árum. En nú er svo komið að mikið vantar á að sérmenntað fólk fáist til starfa á dagvistarheimilunum og æ færri setjast nú í Fósturskóla Íslands m.a. vegna bágra launakjara en án efa einnig vegna skilningsleysis stjórnvalda á mikilvægi fóstrustarfsins. Og við þetta búum við enn. Íslendingar búa við það sérkennilega ástand eins og hæstv. félmrh. kom inn á hér áðan að slysatíðni á ungum börnum í landinu er mun hærri en nokkurs staðar annars staðar og það er okkur vart til sóma en það liggur fyrir að allar samgönguleiðir eru miðaðar við að bifreiðar komist um þær en minna tillit tekið til gangandi fólks eða barna og hinna öldruðu. Það er satt að segja óhugnanleg sjón að sjá börn og unglinga á reiðhjólum í umferðarhringiðunni á götum Reykjavíkur og ekki síður börn að leik á gangstéttum án þess að eftirlit sé með þeim haft. Íslensk börn eru eftirlitslaus í langtum meira mæli en þekkist í nágrannalöndum okkar vegna langs vinnudags foreldra og enn viðgengst að lítil börn séu á ferð í skammdegismyrkri og óveðrum langan veg til og frá skóla enda tala skýrslur um slys á börnum sínu máli. Og það er satt að segja undarlegt að við verðum vör við það að æfingar í knattspyrnuliðum þar sem ung börn taka þátt geta farið fram kl. hálfníu á kvöldin yfir vetrartímann og getur hver sagt sér sjálfur hvaða áhrif þetta kann að hafa. Ekki verður betra fyrir þegar litið er til menningarmálanna. Menningarmál barna hafa af einhverjum undarlegum ástæðum ævinlega verið hornreka á ýmsum sviðum. Ríkisfjölmiðlarnir hafa hvorki fengið fé né aðstöðu til að vinna gott og vandað efni fyrir börn. Á sama tíma og ríkisfyrirtæki jafnt sem einkafyrirtæki eyða milljörðum í auglýsingar í þessum fjölmiðlum er lítið hirt um að leggja fé í hollt og gott efni fyrir börn. Afskræmd lífssýn auglýsingaheimsins er reyndar það efni sem börn horfa mest á eða hlýða á og má ímynda sér hversu uppbyggileg sú innræting er óþroskuðum börnum. Unglingaþættir snúast nær eingöngu um þá dægurlagatónlist sem efst er á baugi hverju sinni og er kynning hennar gjarnan gerð eins afkáraleg og menn hafa hugmyndaflug til. Börn eru sjaldan spurð um afstöðu til ýmissa mála er þau sjálf varða í fréttatímum eins og títt er um hina fullorðnu. Því síður eru þau tekin tali í þáttum um list og menningu. Þó má virða það sem gert er og vil ég þakka Hermanni Gunnarssyni fyrir að hann leyfir börnum að koma fram í þeim þáttum sem hann hefur annast við miklar vinsældir um langt árabil og er það honum svo sannarlega til sóma og þetta er skemmtilegt efni og ekki síst það efni sem menn hafa gaman af í hans annars ágætu þáttum. Við höfum öll séð hvernig erlent fjölmiðlaefni hellist yfir okkur hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Börn sem eru ein heima horfa gagnrýnislaust á það sem fyrir þeim verður og fyrir nokkrum dögum benti ég á hér og hef reyndar átt um það viðræður við hæstv. félmrh. að Kvikmyndaeftirlit ríkisins var nánast lagt niður með lögum sem féllu úr gildi þegar ný lög um vernd barna og unglinga voru lögleidd. En í lögunum um vernd barna og unglinga frá árinu 1966 var ákvæði um skoðun kvikmynda en þegar ný lög tóku gildi var þessi kafli felldur úr með þeim rökum að ástæða væri til að setja um Kvikmyndaeftirlitið sérstök lög. Gallinn er einfaldlega sá að það hefur ekki verið gert þannig að kvikmyndaskoðun hefur ekki lagastoð eins og er og lögin um ofbeldiskvikmyndir gerðu ráð fyrir að einmitt þessi sama nefnd sem vinna skyldi samkvæmt umræddum VI. kafla laga um vernd barna og unglinga skuli einnig annast skoðun kvikmynda varðandi þau lög, en það segir sig sjálft að það getur Kvikmyndaeftirlitið ekki gert þar sem það hefur ekki lengur stoð í lögum og vænti ég að úr þessu verði bætt sem allra, allra fyrst. Hæstv. forseti. Mér er ljóst að það fer að líða að því að tími minn sé búinn. En þeir sem stundum leggja leið sína í grunnskóla landsins verða varir við að kennarar hafa áhyggjur af þroska íslenskra barna og ekki hvað síst málþroska. Kjör barna eru auðvitað að öllu leyti samtvinnuð kjörum annarra landsmanna, m.a. og ekki síst foreldra barnanna og ömmunnar og afans sem eru nú því miður venjulega fjarri heimilinu og hafa því sáralítið sem ekkert samneyti við börnin. Og það segir sig sjálft að börn læra því einungis málið að það sé fyrir þeim haft og kennarar hafa af því miklar áhyggjur að málþroska barna fari óhugnanlega hrakandi. Í Morgunblaðinu 24. nóv. 1991 er ítarlegt viðtal við Ragnheiði Briem, doktor í kennslufræði og kennara í íslenskum málvísindum við Menntaskólann í Reykjavík. Þar segir Ragnheiður um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Móðurmálskunnáttu Íslendinga, einkum ungu kynslóðarinnar, er áfátt. Þetta lýsir sér þannig að ungt fólk á æ erfiðara með að tjá hugsanir sínar, bæði munnlega og skriflega. Orðaforði hefur rýrnað mjög svo að nú skilja nemendur ekki mál sem lá ljóst fyrir jafnöldrum þeirra fyrir tveimur áratugum. Þetta veldur m.a. því að kennarar þurfa að eyða dýrmætum tíma í að þýða ósköp venjulegar námsbækur á hálfgert barnamál ef efni þeirra á að komast til skila. Enskuslettum hefur fjölgað, kunnátta í beygingafræði er í molum, ritleikni, þar með talin réttritun, er á svo lágu stigi að mikill hluti framhaldsskólanema getur alls ekki talist sendibréfsfær.`` Þetta eru stór orð. Ég er því miður hrædd um að þau séu rétt og síðast fyrir nokkrum dögum var ég nokkra klukkutíma í skóla hér ekki langt frá og þar kom fram í samræðum við kennara að málþroski barna sé umtalsvert áhyggjuefni, börnin skilji ekki einföldustu orð, horfi enda allt of mikið á erlent kvikmyndaefni, oftast ein án þess að eiga kost á nokkrum skýringum á því sem fyrir augun ber. Lestri barna hnignar heldur þó að vissulega séu mörg börn enn þá dugleg að lesa. En það sem háir ungum börnum fyrst og fremst við að leggja í að lesa bækur er að orðaforði þeirra er svo naumur að þó að þau geti sett orðin saman þá skilja þau ekki merkingu þeirra. Og ég held að menn verði að gera sér ljóst að hér verður að gera umtalsvert átak. Vissulega hefur kennarastéttin, þetta hugsjónafólk sem sér um börnin okkar og fær svo sem varla boðleg laun fyrir, þetta fólk hefur beitt sér fyrir lestrarátaki og gert allt sem í þess valdi stendur til að hvetja börnin til þess að lesa og læra og skrifa en það dugir auðvitað ekki til. Kennarar geta ekki alið börnin upp fyrir okkur. Það hlýtur auðvitað alltaf að vera takmarkað sem kennarar ráða við og þess vegna hefur allt of langur vinnudagur og allt of lág laun skelfileg áhrif á öll þrif barna landsins sem eru því miður allt of lítið með foreldrum sínum. Virðulegi forseti. Svona mætti auðvitað halda áfram lengi. En Íslendingar ættu að varast að ganga með þær grillur að öllum íslenskum börnum líði vel, að íslensk börn þrífist vel. Það hefur margkomið fram í svörum við fyrirspurnum hér á hinu háa Alþingi og man ég þá eftir fyrirspurn frá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur, hv. 3. þm. Norðurl. e. og jafnframt fyrirspurnum frá hv. 4. þm. Suðurl., Margréti Frímannsdóttur, um ýmislegt er varðar börn og barnavernd og það eru ekki fallegar lýsingar sem koma fram í þeim svörum. Kennari einn sagði nýlega við mig: Ég vildi að þið niðri á Alþingi vissuð hvað mörgum börnum í þessu landi líður illa. Ég vona, hæstv. forseti, þó að ég geri mér ljóst að umboðsmaður hversu ágætur sem hann verður getur ekki leyst öll vandamál íslenskra barna, þá vona ég samt að þetta embætti geti orðið til þess að opna augu manna fyrir því að fjórðungur landsmanna eru börn undir 18 ára aldri, börn og unglingar, og það erum við sem berum ábyrgð á þessu fólki. Ef við gerum það ekki gerir það enginn annar og um leið og ég þakka hæstv. félmrh. fyrir að hafa nú loksins borið þetta mál fram sem stjfrv., ætla ég að vona að það nái því nú loksins að verða að lögum á þessu þingi þó að einhverjar breytingar verði gerðar á því. Hv. þm. ætti að vera vorkunnarlaust að koma þessu máli út úr þinginu á þessu þingi og ég vona svo sannarlega að það megi verða til þess að við búum betur að börnunum okkar heldur en við höfum gert hingað til.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju með það að þetta frv. er fram komið sem stjfrv. á hv. Alþingi og vonast til þess að okkur takist að afgreiða það sem lög frá Alþingi nú fyrir vorið. Eins og hér hefur komið fram er ekki um nýja hugmynd að ræða. Bæði er að áður hafa verið lögð fram frumvörp að frumkvæði hv. 14. þm. Reykv. og eins hitt að nágrannaþjóðir okkar, frændur okkar á hinum Norðurlöndunum, hafa tekið upp fyrirkomulag í líkingu við það sem hér er lagt til. Hér er verið að tala um umboðsmann fyrir fjölmennasta aldurshóp þjóðfélagsins eða tæp 30% af þjóðinni sem eru einstaklingar undir 18 ára aldri. Það er því ljóst að hér er um gífurlegt verkefni að ræða og ég sé fyrir mér mjög mikið umfang og mikið starf því það er víða pottur brotinn þegar litið er til réttinda og hagsmuna barna. Í 3. gr. frv. eru ákvæði um hlutverk umboðsmanns, þ.e. er að fjalla um málefni barna á breiðum grundvelli en ekki um einstaka mál. Því sinna aðrir í þessu þjóðfélagi, svo sem barnaverndarnefndir. En þó segir í 4. gr. að öllum sé heimilt að leita til umboðsmanns barna með erindi sín og þess vegna sé ég fyrir mér að þarna komi upp einhver misskilningur og fólk í landinu álíti kannski að umboðsmaður sé aðili sem eigi að taka við klögumálum sem varða einstaka fyrirbæri. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort það sé ástæða til að fara yfir það í nefndinni að þessi ákvæði verði gerð skýrari. Það eru nú sex ár frá því að embætti umboðsmanns Alþingis var komið á fót og ég held að það séu allir sammála um að það hafi reynst mjög vel. Umsvifin hafa stóraukist og eitthvað af þeim verkefnum sem þar hafa verið unnin tengjast einmitt börnum og þess vegna dettur mér í hug að það að samþykkja þetta frv. verði til þess e.t.v. að létta eitthvað á þeim verkefnum sem þar liggja fyrir og er það vel því að umsvif þar eru meiri í sjálfu sér en starfsmenn ráða við með góðu móti. En eins og kemur fram í frv. eru börn áhrifalaus hópur hvað snertir áhrif á gerðir stjórnvalda og það er því mjög mikilvægt að óháður aðili hafi það hlutverk að koma á framfæri málefnum sem snerta velferð barna og réttindi og að farið sé að lögum hvað varðar hagsmuni þeirra. Eins og hér hefur komið fram hjá hæstv. félmrh. eru aðstæður barna á Norðurlöndum tiltölulega góðar eða við viljum halda því fram a.m.k. þegar borið er saman við ýmsa heimshluta en ég er mjög smeik um að aðstæður barna á Íslandi séu á margan hátt lakari en á hinum Norðurlöndunum. Þar kem ég einmitt að skólamálum og dagvistarmálum. Við höfum verið svo að ekki sé meira sagt heldur sein að koma þeim málum í viðunandi horf hjá okkur og það má ekki dragast mikið lengur að hér verði komið á samfelldum skóladegi og skólamáltíðum og það að foreldrar geti verið öruggir um að koma börnum sínum á leikskóla. Þetta veldur miklu öryggisleysi hjá fólki og félagslegum erfiðleikum sem af því leiða. Fjölskyldumál hafa ekki verið mjög fyrirferðarmikil á hv. Alþingi en þó veit ég til þess að um 1980 lögðu tveir framsóknarmenn fram þáltill. um úrræði í málefnum fjölskyldunnar. Þar held ég að hafi í fyrsta skipti komið fyrir í þingskjölum Alþingis orðið ,,fjölskyldupólitík`` sem er náttúrlega ekki fallegt orð en er mikið notað í sambandi við málefni fjölskyldunnar. Það kemur fram í greinargerð með þessu frv. að það hafi skort á heildstæða fjölskyldustefnu hér á landi og ég held að það sé alveg rétt. Nú veltir maður því fyrir sér á ári fjölskyldunnar hvað hæstv. ríkisstjórn hyggst fyrir í þeim efnum að gera átak til að bæta úr hvað snertir málefni fjölskyldunnar. Og reyndar finnst mér að lykillinn ætti að vera sá að hugsa þjóðfélagið meira út frá fjölskyldunni en ekki öfugt. Ekki að fjölskyldan sem slík sé afgangsstærð sem eigi bara að reddast, hennar málefni eigi bara að reddast. Ég tók lítillega þátt í ráðstefnu sem hér var haldin að frumkvæði hóps sem vinnur á vegum félmrh. að málefnum fjölskyldunnar og mér er sagt að þar hafi margt komið fram fróðlegt en ég veit líka að það voru ýmsir sem söknuðu þess að fá ekki að heyra þar meira um stefnu ríkisstjórnarinnar á ári fjölskyldunnar hvað snertir málefni fjölskyldunnar. Ég vil segja hér eins og kom reyndar fram hjá síðasta ræðumanni að skólamálin eru manni ofarlega í huga og ég sé það alveg fyrir mér að það geti orðið árekstrar á milli umboðsmanns barna og stjórnvalda. Umboðsmaður barna starfar algerlega sjálfstætt miðað við þetta frv. Það hlýtur að koma til hans kasta þegar verið er að spara og draga saman í skólakefinu og fækka kennslustundum og annað slíkt. Ég veit ekki hvað stjórnvöld koma til með að gera mikið meira með ábendingar frá umboðsmanni barna en öðrum einstaklingum í þessu þjóðfélagi því ekki kemur hann í sjálfu sér til með að hafa nokkurt vald ef ég skil þetta rétt. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að umboðsmaður heyri undir forsrn. og hæstv. ráðherra kom inn á það í sinni framsögu sem kom mér mjög á óvart þegar ég las þetta frv. Ég skal svo sem ekki fullyrða að það sé verra en Noregur hefur fyrst og fremst verið hafður til hliðsjónar við gerð frv. sem fyrirmynd. En þar heyra þessi málefni undir barna- og fjölskylduráðuneyti. Þannig að ég held að hv. nefnd hljóti að fara yfir það og reyna að átta sig á því hvort þetta séu réttar tillögur sem hér eru settar fram. En ég tek undir það sem kemur fram í 2. gr. frv. að embættið kemur til með að mótast af þeim embættismanni sem gegnir því hverju sinni. Það er því gífurlega mikilvægt að vel takist til við ráðningu. Ég get tekið undir það að það mæðir mikið á þeim einstaklingi sem embættið hlýtur. Við vonum það svo sannarlega, við eigum marga hæfa einstaklinga í þessu þjóðfélagi, að vel takist til um ráðningu. Ég er það bjartsýn, hæstv. forseti, að ég geri mér vonir um að þetta frv. geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi, á ári fjölskyldunnar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir að flytja þetta frv. og efna þar með fyrirheit sem hún gaf á ráðstefnu Barnaheilla fyrir u.þ.b. tveimur árum síðan um að það yrði úr því að stofna þetta embætti. Ég vona sannarlega að þetta frv. verði að lögum á yfirstandandi þingi. Ég vil einnig þakka hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur fyrir þrautseigju hennar við að halda þessu máli til streitu þing eftir þing með það nú sem uppskeru að það er komið fram stjfrv. um að stofna embætti umboðsmanns barna. Þetta eru mjög mikilvægir áfangar og ég hef þá trú að það sé þingstyrkur og þingmeirihluti fyrir þessu frv. Varðandi þá útfærslu sem við lítum hér þá mun allshn. væntanlega hafa tækifæri til að fjalla um það. En mér þykir ýmislegt mjög merkilegt og ljómandi gott þar en þetta kallar vissulega á nokkra skoðun til að átta sig sérstaklega á því hvaða möguleika umboðsmaður barna getur haft til að framfylgja sinni niðurstöðu. Því hlutverkið sem honum er lagt á herðar er æði mikilvægt. Ég vil í fyrsta lagi geta þess að ég er sátt við þá skilgreiningu sem fram kemur í 1. gr. þessa frv. þar sem skilgreining á barni á við einstakling allt að 18 ára að aldri. En það er nokkur misbrestur í löggjöf okkar á því að það sé samræmi þarna á milli og m.a. eru ýmis ákvæði er varða heill og hag barna og unglinga enn þá eftir þar, t.d. varðandi vinnuverndarákvæði þar sem börn og ungmenni eru skilgreind upp að 15 og 16 ára aldri og einnig er að finna ágalla í fleiri lögum þar sem þessa misræmis gætir. Þetta á líka við um ákveðnar skyldur samfélagsins gagnvart börnum og ungmennum og það er kannski ekki minna um vert. En þetta kom einmitt mjög glöggt fram þegar rætt var um staðfestingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við sem betur fer staðfestum þann 27. nóv. 1992. Þetta eru atriði sem annað tveggja verður að taka á nú þegar og fara í gegnum eða nýta það tækifæri sem fæst í gegnum stofnun embættis umboðsmanna barna. Vegna þess að það er hluti af hlutverki hans eins og stendur í b-lið 3. gr. þessa frv. að koma á framfæri tillögum um úrbætur á réttarreglum og fyrirmælum stjórnsýsluhafa er varða börn sérstaklega. Ég sé því út af fyrir sig ekki annað en það ætti að vera grundvöllur fyrir því að kippa slíkum málum í liðinn. En þetta er nokkur brotalöm í okkar lagasetningu enn sem komið er. Það gætir líka ákveðins misræmis á milli lagabálka og þetta er verk sem þarf að vinna. Og ég vonast til þess að verði þetta frv. að lögum á þessu þingi, sem ég bæði vona og trúi að verði, þá muni verða gengið í þetta mál af röskleika. Annað atriði sem mér þykir ekki síður skipta máli er það ákveðna hlutverk sem kemur fram í d-lið 3. gr. þessa frv. þar sem umboðsmanni er ætlað að bregðast við telji hann að stjórnsýsluhafar, einstaklingar eða félög og samtök einstaklinga hafi með athöfnum sínum eða athafnaleysi brotið gegn réttindum, þörfum og hagsmunum barna í samfélaginu. Varðandi athafnir og athafnaleysi þá vil ég sérstaklega taka fram og fylgja eftir því sem hv. seinasti ræðumaður nefndi um aðstöðu barna og unglinga í skólum og leikskólum en þar má segja að með ákveðnu athafnaleysi hafi stjórnvöld brotið gegn mannréttindum barna, a.m.k. eins og sú skilgreining er sem ég tel að við hljótum að hafa að leiðarljósi og skín í gegnum þetta frv. m.a. Raunar eru þau barnalög og barnaverndarlög sem hafa verið samþykkt á allra seinustu árum í sömu átt að það er gert ráð fyrir að hagsmunir barna skuli vera hafðir að leiðarljósi og það á þá ekki einungis við um aðgerðir sem sérstaklega snúa að börnum heldur einnig aðgerðaleysi. Þetta finnst mér ákaflega mikilvægt mál og ég held að þetta sé hlutverk sem ef vel tekst til verði e.t.v. það mikilvægasta sem slíkur umboðsmaður hafi með höndum. Það er mikið verk að vinna fyrir þann aðila sem fær þetta mikilvæga hlutverk og gerir það að starfi sínu. Ég get ekki annað en tekið undir með þeim ræðumönnum sem hér hafa talað á undan að það er mjög sorglegt að við skulum ekki gera betur við börnin okkar að við skulum búa við þá staðreynd að aðstæður barna í landinu eru lakari en aðstæður barna í nágrannalöndum okkar. Þetta er staðreynd sem hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni og aðrir hafa jafnframt fylgt eftir. Það er líka sérstakt hér á landi að aðstæður fjölskyldunnar hafa ekki verið sem skyldi til umræðu. Ég vona að á því verði bragarbót á ári fjölskyldunnar. En því miður erum við á byrjunarreit í þessari umræðu. Og það er ekki hægt að bíða öllu lengur en til stundarinnar í dag til að bæta þar úr því við búum við það að samfélagið verður sífellt flóknara. Kröfurnar sem gerðar eru til barna og fullorðinna verða sífellt meiri og aðstaðan eins og ástandið er í samfélaginu í dag er ekki til að einfalda málið. Þannig að það er ekki einungis það atriði sem hér hefur verið komið inn á varðandi slys á börnum, bæði í umferð og í heimahúsum, og vímuefnavanda sem er vaxandi. Þarna er líka um að ræða aðstæður í skólum og þá á ég bæði við þennan stutta skóladag sem við búum við og einnig aðstæður á skólatíma, bæði við nám og utan kennslustunda, þar sem við höfum nú horft upp á vaxandi ofbeldi gagnvart börnum, ofbeldi barna í garð annarra barna, einelti í skólum og einnig hafa verið hryggileg dæmi um sjálfsvíg barna og ungmenna. Þetta eru allt atriði sem ég get ekki séð annað en falli undir hlutverk umboðsmanns barna að reyna að koma með tillögur um úrbætur um. Ég held að við verðum bæði að leita í þann reynslubrunn sem skapast hefur t.d. í Noregi þar sem Trond-Viggo Torgersen hefur gegnt stöðu umboðsmanns barna um nokkurra ára skeið en hann kom einmitt á þá ráðstefnu Barnaheilla sem ég gat um í upphafi máls míns. Það var mjög fróðlegt að heyra á hvaða mál hefur reynt hjá Norðmönnum. En við verðum jafnframt að líta sérstaklega á íslenskt samfélag og þau séríslensku vandamál sem ég sé fyrir mér að taka verður á og þá staðreynd að við erum skemmra komin að mörgu leyti en mörg nágrannalönd okkar. Það eru tvær tillögur sem ég vil sérstaklega gera að umtalsefni sem varða þann málaflokk sem hér er til umfjöllunar en þær hafa báðar verið samþykktar og afgreiddar frá Alþingi. Önnur var samþykkt veturinn 1989--1990 og varðaði ofbeldi í myndmiðlum. En þetta er vandamál sem er vaxandi umræða um og skilningur á. Ég held að það sé vonum seinna að fara að taka á því að taka þau teikn alvarlega sem eru á lofti um að ofbeldi í myndmiðlum hafi neikvæð áhrif, ekki síst á áhrifagjörn börn og unglinga. En Alþingi hefur þegar lýst yfir vilja sínum með því að samþykkja tillögu sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir var 1. flm. að, sem þá var fyrir Kvennalistann. Þessu þarf að sjálfsögðu að fylgja eftir. Í fsp. um þetta mál sem ég bar fram hér í vetur kom fram að það er ekki mjög mikið sem hefur verið gert í þessum málum þrátt fyrir allt. En vonandi verða þau fyrirheit, sem voru gefin um úrbætur, að einhverjum veruleika innan skamms vegna þess að hér er um vaxandi framboð á myndefni að ræða og því miður enn þá vaxandi ofbeldi. T.d. má taka að Norðmenn sem hafa beitt sér mjög fyrir því að reyna að taka á vandamálum, svo sem einelti í skólum, hafa horfst í augu við að sá árangur sem þeir hafa náð hefur meira og minna farið í vaskinn og kenna ekki síst vaxandi ofbeldi í fjölmiðlum í Noregi um það. Þannig að ég held að við getum skoðað þessi teikn mjög vel og reynt að draga lærdóm af. Hin tillagan sem ég ætla að víkja að er um átak gegn einelti sem Alþingi hefur samþykkt að gera. En það er sömu sögu að segja þar og varðandi ofbeldi í myndmiðlum að það hefur ekki verið tekið sem skyldi á því að fylgja þessari tillögu eftir. Þar þarf einnig að gera betur. Ég sé ekki annað en að umboðsmaður barna geti vísað til þessara samþykkta í starfi sínu og reynt að halda mönnum við efnið því það virðist ekki veita af. Það er ljóst af þeirri umræðu sem hefur verið hér í dag að alla vega þeir sem hafa tjáð sig eru mjög hlynntir efni þessa frv. Þetta er stjfrv. þannig að ég geri ráð fyrir að frv. njóti fulls og óskoraðs stuðnings stjórnarþingmanna enda ekki ástæða til að ætla annað. Ég fagna því að fá tækifæri til að koma að því að vinna að þessu máli innan allshn. því þótt nefndin sé störfum hlaðin held ég að þetta sé slíkt forgangsverkefni að það sé full ástæða til að taka myndarlega á og sjá til þess að frv. verði að lögum áður en við ljúkum störfum í vor.

Frú forseti. Ég vil fagna framkomu þessa frv., tel að það sé tímabært að við ræðum þetta á þeim forsendum sem hér eru kynntar og það sé í anda þeirra starfa sem við höfum unnið hér á Alþingi sem situr þetta kjörtímabil því við höfum á þinginu tekið afstöðu til málefna barna, sérstaklega á þinginu 1991--1992 þegar við samþykktum barnalög, lög um vernd barna og ungmenna, og veittum einnig heimild til að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna yrði fullgiltur af Íslands hálfu. Það liggur einnig fyrir, frú forseti, að á þessu kjörtímabili verða væntanlega tekin til umræðu á þinginu frv. til laga um leikskóla, frv. til laga um grunnskóla og frv. til laga um framhaldsskóla. Þannig að á þessu kjörtímabili komum við væntanlega til með að fjalla um efnisþætti sem snerta hag barna í hinum víðtækasta skilningi. Í máli manna hefur einnig komið fram að ástæða sé til þess á hinu háa Alþingi að velta fyrir sér úrræðum til að vernda rétt barna þegar um er að ræða ofbeldiskvikmyndir eða annað óæskilegt efni í fjölmiðlum. Og vafalaust munu menn koma fram með tillögur um slíkt og við geta rætt slík mál. Ég tel því að við þingmenn sem sitjum hér höfum haft tækifæri til að fjalla efnislega um réttindi barna og munum fá frekari tækifæri til þess miðað við þær hugmyndir sem uppi eru um framlagningu frv. á Alþingi. Þetta frv. sem við erum að ræða nú fjallar ekki beint um efnislegan rétt barna heldur úrræði til að tryggja að þessa réttar sé gætt. Ég held að það sem fram hefur komið í máli manna á undan mér sýni glögglega að hugmyndin um sérstakan umboðsmann barna á rétt á sér og hefur skilað árangri í framkvæmd í ýmsum löndum eins og getið hefur verið. Það kom fram í máli hæstv. félmrh. að þeirri nefnd sem hann skipaði 13. sept. 1993 hafi verið nokkur vandi á höndum varðandi, ef þannig má orða það, stjórnsýslulegan þátt þessa máls eða formlega hlið þessa máls. Í frv. er leitast við að fara sérstaka leið, ef við lítum á íslenska stjórnkerfið, og skipa umboðsmanni barna sess stjórnvalds án þess þó að æðri stjórnvöld hafi annað eftirlit með störfum stjórnvaldsins en eftirlit með fjárreiðum embættisins eins og segir í 8. gr. frv. Hvernig þetta gengur upp í raun er unnt að hafa efasemdir um og m.a. ástæða, finnst mér, að skoða nákvæmlega í þeirri nefnd sem fær frv. til meðferðar. Þar sem þetta fjallar fyrst og fremst um skipan nýs stjórnvalds sem heyrir undir forsrh. samkvæmt frv. finnst mér eðlileg sú tillaga, sem hæstv. félmrh. gerði í lok máls síns, að frv. verði vísað til hv. allshn. til meðferðar í þinginu. Þótt ég taki undir það með hv. 9. þm. Reykn. að nefndin sé mjög störfum hlaðin þá verður að vona að unnt reynist að vinna þetta mál á þeim fáu vikum sem eftir eru af þinginu og það komist í þann búning sem þingmenn geta sætt sig við. En mér finnst mikilsverðast að málið er komið fram og það er kominn vilji ríkisstjórnarinnar og þeirra sem að ríkisstjórninni standa til að ná því fram. Hitt hlýtur að vera meginatriði að frá formlegum þáttum málsins sé gengið þannig að ekki sé neinn vafi um réttarstöðu umboðsmannsins og stöðu hans innan stjórnkerfisins. Ég vil leggja áherslu á það atriði því ég tel að við séum ekki hér að fjalla beinlínis um efnisleg réttindi heldur hina formlegu hlið, gæslu réttinda í nafni barna, og ég tek undir að það þjónar þeim tilgangi að bæta hag barna í samfélaginu að koma á slíkri skipan að unnt sé að leita til ákveðins aðila í stjórnkerfinu sem tekur upp málefni barna. Það vekur athygli mína í þessu sambandi að þar er notað hugtak sem ég hef ekki séð áður í lagafrv. og er ekki í samræmi við það sem kemur fram í stjórnsýslulögunum. Það er talað um stjórnsýsluhafa. Á nokkrum stöðum er þetta hugtak notað en í stjórnsýslulögunum er almennt talað um stjórnvöld og síðan stjórnsýslunefndir. Ég leit þannig á að þegar frá stjórnsýslulögunum var gengið þá hefðu menn komist að þeirri niðurstöðu að nota orðið stjórnvöld um þá aðila sem hér eru nefndir stjórnsýsluhafar. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvort þetta sé réttur skilningur eða hvort þarna sé farið inn á nýjar brautir og það sé verið að ræða um eitthvað annað en það sem við köllum stjórnvöld og kölluð eru stjórnvöld í stjórnsýslulögunum. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra nánar út í hugmynd ráðherrans um stöðu umboðsmanns barna í stjórnkerfinu. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að það bæri að líta á umboðsmanninn sem stjórnvald sem skipað er að tillögu forsrh., en síðan er tekið fram, eins og ég sagði áður, að forsrn. skuli hafa eftirlit með fjárreiðum embættisins. Í greinargerð með frv. segir um 8. gr.: ,,Til að tryggja sjálfstæði umboðsmanns barna er þó forsrn. eingöngu ætlað að hafa eftirlit með fjárreiðum embættisins. Um boð- eða eftirlitsvald af hálfu ráðuneytisins er því ekki að ræða. Fyrirsjáanlegt er að tillögur, ábendingar eða gagnrýni umboðsmanns barna geta beinst að ríkjandi stjórnvöldum á hverjum tíma og því er umboðsmanni barna nauðsyn á sjálfstæði í starfi.`` Ég vil spyrja hæstv. félmrh.: Felst í þessum hugleiðingum í greinargerðinni að það sé ógerlegt fyrir aðila að kæra ákvörðun umboðsmanns barna eða niðurstöðu hans eins og annarra stjórnvalda? Er verið að taka embættið út úr hinni hefðbundnu skipan stjórnvalda sem við höfum sett með stjórnsýslulögunum t.d.? Það er þessi staða sem mér finnst að þurfi að vera mjög skýr varðandi þetta embætti. Þegar við erum að setja á fót embætti sem á að gæta réttinda barna finnst mér mjög mikilvægt fyrir Alþingi að ganga þannig frá málum að það ríki enginn vafi um valdsvið þessa mikilvæga embættis. Hér hefur komið fram hjá hv. 14. þm. Reykv., sem hefur jú fylgt þessu máli eins og margoft hefur komið fram rækilega eftir í þingsölunum, að hún taldi að þessi staða embættisins væri kannski of óljós. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við áttum okkur á þessu til að þarna sé skýrt að orði kveðið. Ég tel einnig mjög óheppilegt þegar við erum að setja á laggirnar embætti til að sinna réttindamálum ef um það embætti eigi síðan að gilda einhverjar undantekningarreglur miðað við hinar almennu reglur sem við höfum um stjórnsýslumálefni. Þarna er því atriði sem við þurfum að velta vel fyrir okkur. Það hefur komið fram mikill áhugi í þinginu á þessu máli um langt tímabil og ég tel að það sé mjög mikilvægt fyrir þingið að efna til umræðna um þessi málefni reglulega. Þess vegna finnst mér það heldur þröngt sem segir í greinargerðinni um 8. gr.: ,,Í greininni er lagt til að umboðsmaður barna gefi forsrh. árlega skýrslu um störf sín líkt og tíðkast hefur hjá umboðsmanni barna í Noregi.`` Mér fyndist ekki óeðlilegt að það væri skylda að leggja slíka skýrslu fram á Alþingi þannig að Alþingi gæti þá rætt þessi mál, hefði tilefni og tækifæri til að ræða þessi mál á efnislegum forsendum með hliðsjón af slíkri skýrslu. Það kynni að hvetja til þess að á þinginu tækju menn meira mið af hugmyndunum sem koma fram í störfum umboðsmanns barna og það gæti gagnað okkur við störf að öðrum málefnum sem snerta hagsmuni barna. Mér finnst því að þetta eigi að athuga, ekki þannig að umboðsmaðurinn gefi Alþingi beint skýrslu heldur að forsrh. sé skylt að leggja þá skýrslu fram á Alþingi þannig að hér geti farið fram umræður. Mér þótti miður hjá hv. 14. þm. Reykv. að hún taldi að það hefði skipt sköpum um þetta mál að kona situr í embætti félmrh. Mér finnst að það sé vegið að okkur karlmönnum á þingi að láta að því liggja að við höfum ekki áhuga á þessum málefnum. Ég held að við ættum ekki að sitja undir því án þess a.m.k. að hreyfa andmælum. Ég held að hvort sem karl eða kona sæti í embætti félmrh., sem hefur þá skyldu innan stjórnkerfisins að fara með mál barna og á grundvelli þess sem samþykkt hefur verið á þinginu, barnalaganna, frv. um vernd barna og ungmenna og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sé rökrétt að nú sé komið að því, hver sem ráðherrann er og hvers kyns ráðherrann er, að leggja fram slíkt frv. Enda er það í samræmi við ábendingar sem við komum með í allshn. Alþingis þegar við fjölluðum um frv. hv. 14. þm. Reykv. Þannig að ég vildi ekki sleppa því að hreyfa þessari athugasemd þótt hún sé lítilræði miðað við það mikla hagsmunamál sem við erum að fjalla um. Það hefur verið vikið að því, frú forseti, að í ár sé ár fjölskyldunnar og þess vegna sé nauðsynlegt að huga að málefnum fjölskyldunnar m.a. á hv. Alþingi. Í greinargerð með frv. segir réttilega, eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. vék að í ræðu sinni: ,,Heildstæða fjölskyldustefnu skortir hér á landi og tilhneiging hefur verið til að skilgreina málefni barna sem ,,hin mjúku mál`` með þeim afleiðingum að þau hafa setið á hakanum þegar ákvarðanir eru teknar um skipulagningu þjóðfélagsins og ráðstöfun fjármuna ríkisins. Því er full þörf á því að hér á landi starfi umboðsmaður barna.`` Ég vil leyfa mér að láta í ljós efasemdir um réttmæti þessara fullyrðinga. Eins og ég hef bent á hefur Alþingi tekið mjög rösklega á málefnum barna á þessu kjörtímabili og fyrir liggur að við munum væntanlega fjalla um málefni skólanna þegar frv. um þau koma hér fyrir þingið. Hins vegar kemst ég í svolítinn vanda þegar ég les svona texta þar sem segir að heildstæða fjölskyldustefnu skorti. Ég átta mig ekki nákvæmlega á hvað menn eru að fara. Eru menn að tala um að samþykkt sé ályktun um fjölskyldustefnu eða sett séu einhvers konar fjölskyldulög eða þess sé gætt að öll sú löggjöf sem við erum að setja falli saman og myndi eina heild sem skapi rammann fyrir fjölskyldurnar? Ég held að það hljóti að vera eitthvað slíkt sem menn eru að tala um. Við vinnum að lagasmíð sem snertir hagsmuni barna og fjölskyldunnar að því má segja næstum á hverjum degi. Er verið að gera kröfu um það þegar þetta er sagt og látið í veðri vaka að málefni barna sitji eitthvað á hakanum á hinu háa Alþingi að það þurfi einhverja heildarlöggjöf sem spanni öll málefni er snerta fjölskylduna? Er ekki meira virði að á hverju verkefnasviði löggjafarinnar sé þetta haft að leiðarljósi og hagsmunir fjölskyldunnar hafðir að leiðarljósi heldur en að menn séu að setja sér of háleit markmið varðandi mótun fjölskyldustefnu eða einhvers allsherjarkerfis sem kannski rúmi málefni fjölskyldunnar? Ég held að það hljóti frekar að vera viðfangsefni á mörgum sviðum, eins og raunar kemur fram í þessu frv., að málefni barna heyra undir mörg ráðuneyti og þess vegna er lagt til að umboðsmaður barna sem á að fara með gæslu þeirra í heild heyri undir forsrn. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég hvet til þess að þetta frv. fái eins skjóta meðferð og kostur er en jafnframt verði aðilum gefinn kostur á að segja álit sitt á því, segja álit sitt á þessu embætti í stjórnkerfinu þannig að við getum með sem bestum hætti tryggt það að umboðsmaður barna geti gegnt mikilvægu hlutverki sínu.

Frú forseti. Ég þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir hans ræðu og get verið honum sammála um margt. M.a. það atriði sem hann nefndi og ég hafði raunar nefnt líka að alveg á sama hátt og umboðsmaður Alþingis heyrir beint undir Alþingi Íslendinga finnst mér raunar að svo hefði átt að vera um umboðsmann barna. Nú hefur hvorugur þessara umboðsmanna vald. Þeir taka ekki ákvarðanir. En eins og reynslan hefur sýnt okkur þá reyna velflestar stofnanir og flestir aðilar að fara að niðurstöðu umboðsmanns Alþingis og sú er von mín að svo fari með umboðsmann barna. Það er jafnframt hárrétt hjá hv. 3. þm. Reykv. að vitaskuld er ekki hægt að skapa neitt sem heitir fjölskyldustefna. Ég frábið mér að aðrir séu að búa fjölskyldu minni eða annarra stefnu. Það er einmitt verkefni m.a. okkar á hinu háa Alþingi og ekki síst umboðsmanns barna, þegar hann tekur til starfa, að skapa fólki þær aðstæður í þjóðfélaginu að fjölskyldur geti þrifist og dafnað eins og þeim sjálfum sýnist en hinar ytri aðstæður séu í lagi. Betur getum við ekki gert. Hinar innri aðstæður verður fólk að skapa sér sjálft. Aðeins að lokum, frú forseti. Ég minntist á það við þann forseta sem hér sat áður, án þess að mér þyki það nú mikið mál, en ég hygg að það sé allóvenjulegt að málefni sem hæstv. félmrh. flytur fari til hv. allshn. Nú kann ég ekki eða man ekki dæmi um það. En eðlilegra hefði mér þótt að málið færi til hv. félmn. Það er venjulegri aðferð á hinu háa Alþingi. En ekki skal ég gera neitt meiri háttar mál út úr því.

Frú forseti. Ekki ætla ég að deila við hv. 14. þm. sem situr í forsn. þingsins um þingsköpin. En í 23. gr. þeirra stendur: ,,Vísa skal frumvörpum, þingsályktunartillögum og skýrslum til nefnda eftir efni þeirra og hafa um það hliðsjón af skiptingu málefna í Stjórnarráðinu.`` Þar sem þessu málefni samkvæmt frv. á að vísa til forsrn. þá tel ég eðlilegt að allshn. fjalli um málið. Það tekur mið af 23. gr. og skiptingu málefna í Stjórnarráðinu.

Hæstv. forseti. Gallinn er sá að það er einungis í frv. sem gert er ráð fyrir því að hæstv. forsrh. fari með þetta mál. Ég hygg að á meðan það er ekki í lög leitt hefði verið eðlilegra að fara að þeirri skiptingu sem er nú á þessum málaflokki þannig að framlagning þessa frv. er verkefni hæstv. félmrh. Þess vegna hefði ég talið eðlilegt að málið færi til félmn. En eins og ég segi finnst mér miklum mun meira mál að þetta frv. skuli fram komið en að ég hirði um að gera ágreining út af því en læt ekki af því að eðlilegra hefði verið að málið hefði farið til hv. félmn.

Virðulegi forseti. Aðeins út af því máli sem hér hefur borið á góma þá hygg ég að ekki sé til nein ein regla um þetta. Ég hef á fyrri árum sem ráðherra tvisvar sinnum flutt stjfrv. um að flytja málaflokka til. Í bæði skiptin var þessum stjfrv. vísað til þeirrar nefndar sem tilheyrði málaflokki ráðherrans sem flutti málið en ekki til þeirrar nefndar sem tilheyrði málaflokki ráðherrans sem fékk málið. Samkvæmt þeirri venju ættu menn, ef menn geta talað þar um venju, að vísa þessu máli nú til félmn. af því að ráðherra félagsmála flytur frv. Þau mál sem ég er hér að tala um, hæstv. forseti, til glöggvunar er annars vegar frv. til laga um mannanöfn, sem ég flutti sem menntmrh. og var vísað til menntmn. þó svo að málaflokkurinn væri með frv. fluttur til dómsmrh. Hitt var frv. til laga um að flytja forræði barnaverndarmála frá menntmrn. til félmrn. Það var frv. sem var flutt í minni tíð. Því var í efri deild vísað til menntmn. til að byrja með þó menn væru að flytja málaflokkin til félmrh. Hins vegar man ég eftir því að þetta sama frv. var svo aftur flutt í tíð núv. ríkisstjórnar með þeim hætti að barnaverndarfrv. fór, hygg ég, til meðferðar í félmn. Eða var það allshn.?

Félmn.

Félmn. Í rauninni sannar þetta því bara eitt: Það er ekki til nein regla.

Það er komin tillaga frá ráðherranum.

Það er komin tillaga frá ráðherranum og ég hef út af fyrir sig ekkert við það að athuga. Ég vildi bara upplýsa að eftir því sem ég man í minni þingsögu hygg ég að þessi þrjú dæmi sanni að það sé engin endanleg regla til en menn fari gjarnan eftir því sem ráðherrann leggur til ef það er ekki þeim mun þyngri grundvallaratriði sem vega á móti þeirri tillögu sem ráðherrann gerir.

Forseti vill ítreka það sem hér hefur komið fram að hæstv. félmrh. mælti með því að málinu yrði vísað til hv. allshn. en það er ekkert því til fyrirstöðu að aðrar tillögur komi fram.

Virðulegi forseti. Flesta daga eru til umræðu á Alþingi málefni undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar. Menn tala hér um stefnu og stefnuleysi er varðar þau málefni. Það er því tilbreyting að tala hér um málefni fjölskyldunnar. Það hefur farið allt of lítið fyrir umræðu um fjölskylduna í heild sinni. Jafnvel þó menn vilji ekki tala hér um heildstæða stefnu í málefnum fjölskyldunnar, þá hefur verið full ástæða til að taka þessi málefni upp oftar en gert hefur verið. Málefni barna ættu að hafa miklu meiri forgang í stjórnmálaumræðu almennt en er í dag. Að loka augum fyrir slæmum uppeldisskilyrðum barna bitnar á þjóðfélaginu á einn eða annan hátt. Þó svo börn á Íslandi hafi það betra en víðast hvar annars staðar, þá er langt frá því að öll börn á Íslandi hafi það gott. Börn á Íslandi standa frammi fyrir margvíslegum vanda. Í vaxandi mæli standa börn frammi fyrir erfiðleikum vegna skilnaðar foreldra. Af því skapast margvísleg togstreita og sársauki sem skilnaði fylgir. Æ betur er að koma í ljós hversu mörg börn mega þola kynferðislegt ofbeldi. Lyklabörnum fækkar ekki. Vegalaus börn eru enn til. Ofbeldi barna á milli fer vaxandi með tilheyrandi einelti. Slysatíðni barna er mikil og miklu meiri en gerist í nágrannalöndum okkar. Fíkniefnaneysla fer vaxandi, sjálfsmorðstíðni ungmenna er miklu meiri, og fer vaxandi, heldur en í löndunum í kringum okkur. Þetta er ljót upptalning. Við þessu verður þjóðfélagið að bregðast áður en allt er komið í óefni. Við eigum ýmis meðferðarúrræði en við erum ekki með nógu mörg forvarnaúrræði og að því verðum við að stefna. Til þess þarf sameiginlegt átak þjóðarinnar og ár fjölskyldunnar er gott ár til að hefjast verulega handa. Þá er ég ekki að gera lítið úr þeim margvíslega ávinningi sem hefur orðið af lögum sem samþykkt hafa verið á Alþingi og hafa komið börnum til góða. Með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem Alþingi Íslendinga fullgilti fyrir um tveim árum, er góður leiðarvísir varðandi full mannréttindi allra barna. Og í skýrslu um velferð barna og ungmenna, sem félmrh. lagði fram á Alþingi ekki alls fyrir löngu, kemur ýmislegt fram til úrræða og tillögur til bóta sem ég vil leyfa mér að lesa. ,,Nefndin [sem fjallaði um þessi mál] leggur því til: að rannsókna- og upplýsingastarf á sviði barna- og fjölskyldumála verði eflt, að starfssvið heilbrigðisþjónustu verði víkkað með því að koma á ráðgjöf um samskipti, foreldrafræðslu, fjölskylduráðgjöf og félagsþjónustu, að gerð verði áætlun um uppbyggingu og þróun félagsþjónustu og barnaverndar og leiðbeiningar veittar um framkvæmd þessarar starfsemi, að ráðgjöf á sviði skilnaðar- og umgengnismála verði aukin. Jafnframt verði hugað að reynslu þeirra landa sem í löggjöf sinni mæla svo fyrir að skilnaður sé ekki veittur foreldrum þegar ágreiningur er um forsjá barna nema þeir hafi leitað sérfræðilegrar ráðgjafar til að leysa ágreining sinn, að könnun verði gerð á sambandi búsetu og félagslegri stöðu, að starfsemi göngudeilda, svo sem barnadeildar, verði stórlega efld, að barnaverndarumdæmi verði stækkuð hvað sem líður sameiningu sveitarfélaga, að löggjöf verði sett sem tryggi að börn og unglingar eigi ekki aðgang að veðmálakössum, að Kvikmyndaeftirlit ríkisins fái traustan starfsgrundvöll og aukin verkefni, að þátttöku-, æfinga- og keppnisgjöldum í félagsstarfi unglinga verði stillt í hóf eða þau felld niður, að skólar verði samfelldir, einsetnir heilsdagsskólar, að nemendur fái heita máltíð í grunnskólum, að aðstoð sé veitt þeim sem hverfa úr námi áður en skyldunámi er lokið, að skólanemendur verði virkir í öðru skólastarfi en því sem bundið er stundaskrá, að endurnýjaður verði kraftur fræðsluátaks um skaðsemi tóbaks, áfengis og annarra vímuefna, að öllum markmiðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna verði náð, að stofnað verði embætti umboðsmanns barna.`` Einmitt um það erum við að fjalla hér, þ.e. frv. til laga um umboðsmann barna. Hér hafa margir ræðumenn talað um ágæti frv. og ég tek undir það. Ég tek undir þakklæti til hæstv. félmrh. að leggja þetta frv. fram. Ég tek einnig undir þakklæti til hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur sem fjórum sinnum hefur lagt slíkt frv. fram á Alþingi. Ég tel að með framgangi hennar sé nú loksins þessi stund upp runnin að menn eru farnir að ræða stjfrv. varðandi umboðsmanns Alþingis.  Það kemur fram í frv. að umboðsmaður barna skuli einkum hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni barna og koma á framfæri tillögum til úrbóta á réttarreglum og fyrirmælum stjórnsýsluhafa varðandi börn sérstaklega. Það kemur einnig fram í frv. að öllum er heimilt að leita til umboðsmanns barna með erindi sín. Umboðsmaður barna nær til tæplega 80 þúsund Íslendinga, barna og unglinga frá fæðingu til 18 ára aldurs þannig að umfangið er mikið. Börn eru ekki þrýstihópur, börn eru ekki hópur í stjórnmálalegu tilliti. Því er þetta embætti, sem hér er lagt til að verði stofnað, grunnur að því að börn taki meiri þátt í umræðunni um sín málefni og fái leitað réttar síns á aukinn hátt. Löggjöf um umboðsmann barna hefur sannað ágæti sitt í Noregi og sú starfsemi sem þar hefur verið um nokkurra ára bil lofar góðu. Því fagna ég frv. sem hér liggur frammi um umboðsmann barna.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir sem hafa talað fagna því að þetta frv. er komið fram í þinginu. Ég vil í upphafi máls míns benda á, vegna þess að það kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. að hann var ósáttur við að þetta væri frekar kennt því að konur hefðu meiri áhuga á þessu máli en karlmenn og þó ekki sé alveg mark takandi á því þessa stundina, þá hef ég tekið eftir því að í þingsalnum hafa að meiri hluta til verið konur, þ.e. 50% þeirra kvenna sem eiga sæti á þingi en innan við 10% þeirra karla. En ég vona samt að það sé ekki vegna þess að þeir hafi ekki áhuga á málinu heldur er það kannski frekar það að þetta tilheyrir ,,hinum mjúku málum``, eins og kemur reyndar fram í greinargerð, og því ekki óeðlilegt að mjög margir karlmenn veigri sér við að tala um þau mál þar sem þau hafa frekar verið kennd konum. Það gildir kannski alveg það sama um okkur konur hér í þinginu að við veigrum okkur mjög margar a.m.k. við að taka til máls um glerhörð karlamál eins og sjávarútvegsmál og fleiri þó að það sé að breytast. En t.d. í umræðum um sjávarútvegsmál er algengt að ekki tali nema ein kona á móti kannski 15--20 karlmönnum. Ég fagna því að hv. 3. þm. Reykv. ræddi áðan af miklum skilningi um þetta mál. Ég er alveg sannfærð um að það munu fleiri vera honum sammála. Það var kannski meira til gamans að geta þessa. Ég vil nefna nokkur atriði í sambandi við þetta frv. Í 1. gr. frv. er skilgreining á því hvað séu börn. Þar segir: ,,Með börnum er í lögum þessum átt við einstaklinga allt að 18 ára aldri.`` Mér finnst rétt að vekja athygli á því í þessari umræðu að skilgreining á því í lögum hvað séu börn er mjög misjöfn. T.d. segir í lögum um vernd barna og ungmenna, sem gengu í gildi fyrir rúmu ári, að með börnum sé átt við einstaklinga innan 16 ára aldurs en ungmenni eru einstaklingar 16--18 ára að aldri. Það má minna á að ef börn eru innan við 18 ára, þá er börnum leyft að taka bílpróf því að þau mega taka það 17 ára gömul. Framtalsskylda einstaklinga eins og þeir væru fullorðnir hefst einnig þegar þeir eru 16 ára. Börn mega kaupa tóbak t.d. 16 ára en kosningarréttur síðan miðað við 18 ár. Það er því mjög breytileg skilgreining á því hversu gömul börn eða ungmenni eiga að vera til þess að falla undir þá skilgreiningu að teljast börn. Þetta held ég að þyrfti samræmingar með í lögum. Ég held að það sem segir hér í a-lið 3. gr. frv., að umboðsmaður barna skuli einkum hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni barna, sé einmmitt eitt helsta atriðið í því sem hér á að koma til framkvæmda. Það er einnig getið um það í athugasemdum með frv. að heildstæða fjölskyldustefnu skorti hér á landi. Það tel ég líka vera alveg rétt að það komi fram, ekki vegna þess að það þurfi að leggja fram einhvern sérstakan lagabálk sem taki á fjölskyldustefnu heldur að þau lög sem gilda í landinu séu miðuð við þarfir fjölskyldunnar ekki síður en einstaklinga og hagsmunasamtaka, atvinnurekenda, launþega og hvað við viljum kalla alla í þjóðfélaginu. Hér þarf að vera einhver stefnumörkun í gangi og ég held að einmitt frv. til laga um umboðsmann barna sé eitt af þeim atriðum sem tekur á því að setja einhverja stefnu um fjölskylduna. Það má minna á að því miður hafa aðgerðir stjórnvalda á síðustu árum heldur orðið til þess að skerða kjör barnafjölskyldna og má í því sambandi nefna að barnabætur hafa verið skertar, framlög til grunnskóla hafa verið lækkuð og vaxtabætur hafa verið skertar, sem bitnar auðvitað á barnafjölskyldum sem eru að koma sér upp húsnæði, og þannig væri hægt að telja upp fleiri atriði. Á síðustu árum hefur því ýmislegt gerst í stjórnkerfinu sem hefur skert hag barnafjölskyldna og þar með barna að sjálfsögðu. Við þurfum að vinna á móti þessu og ég held að m.a. þetta og ár fjölskyldunnar gæti orðið til þess að við förum að hugsa betur ýmisleg mál áður en þau eru samþykkt á Alþingi og hafa orðið til þess að skerða kjör barna. Í sambandi við stefnumörkun í fjölskyldumálum og hvað varðar málefni barna, þá kemur svo margt þar inn í. Þetta eru 30% þjóðarinnar. Það er ekki hægt að sjá það þegar við horfum t.d. á skipulag bæjarfélaga eða umferðarmál og öryggismál að tekið sé nægilega mikið tillit til þessa þriðjungs þjóðarinnar. Ég hef stundum hugsað um það þegar ég sem landsbyggðarmanneskja keyri hér um götur að mér finnst að skipulag borgarinnar hafi ekki tekið mið af þörfum barna og fjölskyldna heldur fyrst og fremst af þörfum einkabílsins. Að síðustu ætla ég að koma því á framfæri að ég tel að framhaldið af því að hér verði sett lög um umboðsmann barna gæti orðið það að umboðsmanni yrði falið eða hann tæki það til athugunar sjálfur, hver sem hann verður, að gera sérstaka framkvæmdaáætlun, t.d. til fjögurra ára, um að vinna sérstakar úrbætur í málefnum barna sem tæki til mjög margra málaflokka. Fyrir nokkrum dögum vorum við að ræða um byggðaáætlun og við höfum rætt hér um vegáætlun, hafnaáætlun og alls konar áætlanir og ég tel fulla þörf á því að gerð verði sérstök framkvæmdaáætlun um að vinna að úrbótum í málefnum barna. Eins og ég rakti áðan tel ég að því miður hafi kjör barna og barnafjölskyldna heldur orðið lakari á síðustu árum en við getum sætt okkur við og við þurfum að snúa þeirri þróun við nú á ári fjölskyldunnar.

Virðulegi forseti. Forsaga málsins er að nokkru leyti rakin í greinargerð með frv. en það kemur fram á bls. 3 að hugmyndin að þessu embætti hafi fyrst komið fram árið 1978 í greinargerð með þáltill. sem þingmenn Alþfl. fluttu. Það kom hins vegar fram í máli hv. 2. þm. Vesturl. að hv. 14. þm. Reykv. hefði flutt frv. um þetta efni fjórum sinnum á fjórum þingum alls. Um það er ekki orð í þessum aðfaraorðum að greinargerð um fyrri lagafrumvarp um umboðsmann barna. Þess er ekki getið í einu orði að hv. 14. þm. Reykv. hafi flutt þetta mál fjórum sinnum. Hæstv. félmrh. mistekst gersamlega að gera grein fyrir sögulegum staðreyndum í þessu máli öðrum en þeim að nefna Alþfl. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé kannski vegna þess að það skipti máli af hálfu hæstv. félmrh. hver flytji málið en ekki hvert málið er. Ég nefni nú þetta af því að mér sýnist á þessum texta sem hér er settur fram að hann sé nokkuð gallaður af því að hann segir ekki nema hálfa söguna. Fyrst á annað borð er verið að draga upp stjórnmálaflokka og hlut þeirra í málatilbúnaði þá finnst mér að menn ættu að segja söguna alla. T.d. það að þetta frv. hafi verið flutt á 115. þingi en ekki fengist afgreitt. Stjórnarmeirihlutinn fékkst ekki til þess að afgreiða málið. Hins vegar hefur það snúist svo við að nú er málið flutt af stjórnarliðinu. Hvers vegna var ekki hægt að afgreiða málið fyrir tveimur árum? Það er auðvitað spurning sem þeir sem flytja málið verða að svara. Ræðumenn sem hér hafa talað lögðu áherslu á að málið sé brýnt og þá er eðlilegt að menn velti því fyrir sér fyrst málið er svo brýnt og allir um það sammála og það er löngu fram komið hvers vegna það var ekki samþykkt á sínum tíma. Ég vil að menn njóti sannmælis í störfum sínum og ég tel að hv. 14. þm. Reykv. eigi það alveg inni eins og þingmenn Alþfl. árið 1978 að njóta sannmælis í sínum verkum. En ég ætla ekki að gera þá kröfu til hæstv. félmrh. að hann láti það koma fram en þykir engu að síður rétt að nefna þetta, hnykkja á því úr því að það bar hér á góma. Um málið er margt að segja. Það er það fyrsta að þegar menn áforma að stofnsetja nýtt embætti hjá ríkinu þá þurfa menn auðvitað að finna því hlutverk og stað. Sérstaklega hlutverk og stað í stjórnsýslu ríkisins. Ég tek undir þær spurningar sem fram hafa komið hjá hv. 3. þm. Reykv. einmitt um stöðu þessa fyrirhugaða embættis í stjórnsýslukerfinu. Ég spyr: Hvernig á staða þessa nýja embættis umboðsmanns barna að vera gagnvart umboðsmanni Alþingis? En hlutverk umboðsmanns Alþingis er eins og kunnugt er að hafa eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Geta menn þá skotið málum eða ákvörðunum umboðsmanns barna til umboðsmanns Alþingis? Það er eðlilegt að menn velti því fyrir sér til að fá það á hreint hver skilin eiga að vera þarna á milli og hvar staðsetning þessa nýja embættis á að vera í stjórnsýslukerfinu. Ég held að það skipti miklu máli að það sé vel afmarkað þannig að ekki valdi misskilningi síðar meir sem gæti auðvitað hindrað framgang mála ef hlutverk er ekki skýrt. Hitt vil ég nefna að mér finnst heitið að sumu leyti óheppilegt vegna þess að það vísar til annarrar stofnunar sem fyrir er og heitir Umboðsmaður Alþingis en hefur ekki sama hlutverk. Það kemur auðvitað að mínu mati til álita að umboðsmaður Alþingis yfirtaki verkefnið. Ég sé í raun og veru ekkert því til fyrirstöðu að hann yfirtaki að einhverju leyti þetta verkefni. En vilji menn hafa tvær stofnanir um þetta með að nokkru leyti eða verulegu leyti ólíku hlutverki þá er ég ekki viss um að það sé heppilegt að hafa sama nafnið. Þessu geta menn nú velt fyrir sér í nefnd. Í öðru lagi vil ég nefna 2. gr. frv. en þar er sett í fyrsta lagi ákvæði um það í 1. mgr. að skipa eigi í embættið til fimm ára í senn. Ég vil fagna þessu ákvæði. Ég tel þetta framfararspor að skipun í embætti af þessu tagi sé háð tímatakmörkunum. Í greinargerð með frv. kemur reyndar fram að af hálfu þeirra sem það flytja er ekki gert ráð fyrir að sami aðili eða sami maður sinni embættinu lengur en tíu ár í senn. Ég vil nefna frv. sem hafa verið lögð fram á yfirstandandi þingi af hálfu þingmanna Alþb. og lúta einmitt að því gagnvart öðrum embættum, eins og t.d. ríkissaksóknara, að hafa það tímabundna ráðningu. Ég lít svo á að með þeirri tillögu sem kemur fram í stjfrv. sé ríkisstjórnin að taka undir tillögur okkar alþýðubandalagsmanna. Það ætti auðvitað að greiða fyrir afgreiðslu þeirra frv. að þau liggja einmitt í þeirri sömu nefnd og lagt er til að þetta frv. fari til. Þá vil ég nefna að í 2. mgr. 2. gr. frv. eru sett hæfnisskilyrði á umboðsmann barna. Hæfnisskilyrðin eru tvö. Annað að hann hafi lokið háskólaprófi og hitt að hann sé eldri en þrjátíu ára. Ég vil setja nokkur spurningarmerki fyrir aftan þessi hæfnisskilyrði. Er það endilega svo að sá sem þessu verki á að halda næstu árin ef af verður eigi að veljast eingöngu úr hópi þeirra sem lokið hafa háskólaprófi? Hér eru menn að ræða í þjóðfélaginu um skipan manna í háar stöður í þjóðfélaginu eins og t.d. Seðlabankann, bankastjóra Seðlabankans, án þess að gera neinar kröfur um hæfni eða menntun. Það dettur ekki nokkrum manni í hug að gera tillögu um að þó ekki væri nema að seðlabankastjóri skuli hafa háskólapróf. Mér finnst það orka tvímælis svo ekki sé meira sagt að setja þetta skilyrði um menntun. Eða öllu heldur ekki menntun heldur lærdóm því ekki er nú allur lærdómur menntun. Það er tvennt ólíkt lærdómur og menntun. Þannig að ég set í mínum huga spurningarmerki og hef efasemdir um að það eigi að hafa skilyrði um háskólapróf í þessu frv. Ég vil a.m.k. fá mun betri rökstuðning fyrir því heldur en kemur fram í frv. Þá spyr ég hæstv. félmrh.: Hvar á þetta embætti að vera? Það kemur hvergi fram í þessu frv. Það kemur fram í greinargerð frá fjmrn. að gert er ráð fyrir að þetta embætti muni kosta um 10 millj. kr. á ári til að byrja með og vera samtals tvö stöðugildi. Mjór er mikils vísir enda segir í niðurlagi greinargerðar fjmrn. að búist verði við því að umfang starfseminnar aukist eftir því sem líði á. Þannig að það munar nokkuð um það hvar þessi stofnun verður sett niður. Nú er umhvrh. nokkuð duglegur við að gefa a.m.k. út í fjölmiðlum yfirlýsingar um flutning ríkisstofnana út á land. Þannig að nú vildi ég spyrja hv. félmrh. hvar hann leggi til að stofnuninni verði valinn staður. Þá vil ég taka undir efasemdir, sem fram komu áðan í máli síðasta ræðumanns, um að gildissvið frv. nái allt upp til 18 ára aldurs. Ég hygg að þetta sé atriði sem menn þurfi að gæta að og athuga sérsaklega í nefndarstarfi hvar gildissviðið á að enda hvað þetta varðar því það er ekki að mínu viti sjálfgert að fara upp fyrir 16 ára aldur varðandi þetta frv. Að lokum vil ég nefna það sem mér finnst að sumu leyti vera ástæðan fyrir því að menn telja nauðsynlegt að stofnasetja nýjar ríkisstofnanir til að hafa eftirlit með framkvæmd mála eða tryggja tiltekna framkvæmd, þ.e. framkvæmdarvaldið í heild sinni. Mér finnst að einmitt krafa um embætti af þessu tagi segi okkur í raun og veru að menn séu ekkert allt of ánægðir með framkvæmdarvaldið sem slíkt og hvernig það stendur sig í sínum verkum. Ég held að það sé umhugsunarefni fyrir okkur hversu vel framkvæmdarvaldið stendur sig í sínu verki. Það kemur fram í greinargerðinni, svo ég nefni nú bara sem dæmi, að umboðsmanni barna er ætlað að fylgjast t.d. með kvikmyndum og segir í greinargerðinni að ef umboðsmaður barna fær vitneskju um ólöglega sölu, dreifingu eða sýningu á ofbeldiskvikmyndum þá á hann að beina tilmælum um það til þess sem talinn er brotlegur en jafnframt vekja athygli þar til bærra yfirvalda á málinu. Það kemur fram að það eru barnaverndarnefndir sem hafa þetta mál til meðferðar þannig að við erum að setja nýjan aðila í verk sem öðrum er þegar falið. Það er ekki nema vegna þess að menn telja þörf á því. Það segir okkur þá að annaðhvort búum við þeim aðila ekki þau skilyrði að hann geti sinnt sínu hlutverki nægilega vel eða að af öðrum ástæðum sinni hann því ekki fullnægjandi. Mér finnst að atriði af þessu tagi ættu einmitt að vera okkur hvatning til að hugleiða hvort ýmsar stofnanir og ráðuneyti frá framkvæmdarvaldinu standi sig nægilega vel í sínum verkum. Það má nefna sem dæmi af því að hæstv. félmrh. flytur þetta mál að í sveitarstjórnarlögunum er félmrn. falin framkvæmd og eftirlit með þeim lögum. Það er að mínu mati verulegur misbrestur á því að ráðuneytið standi sig hvað þetta varðar. Sem veldur því að athugasemdir eru gerðar m.a. frá umboðsmanni Alþingis og verður ekki vart við að hæstv. félmrh. taki mark á þeim athugasemdum. Ég hygg því að menn ættu í framhaldi af þessu máli að setjast niður og velta fyrir sér hvernig til hefur tekist með löggjöf á framkvæmdarvaldinu og hvernig það stendur sig í þeim verkum sem því eru falin. Ég hygg að þar sé víðar pottur brotinn en á þessu sviði sem lýtur að málefnum barna.

Forseti vill geta þess að hún hyggst láta fara hér fram atkvæðagreiðslu eftir að hæstv. ráðherra hefur lokið máli sínu.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að þakka þær jákvæðu umræður sem orðið hafa um þetta frv. og tel að af því megi draga þá ályktun að á Alþingi sé víðtækur stuðningur við það að stofnað verði til embættis umboðsmanns barna. Það hafa komið fram ýmsar gagnlegar ábendingar og athugasemdir sem væntanlega verða teknar fyrir í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar. Það er alveg ljóst eins og hér hefur komið fram að það er mjög mikilvægt að það ríki enginn efi eða óvissa um valdsvið eða stöðu umboðsmanns barna. Ég fór mjög rækilega yfir það í minni framsöguræðu og eins kemur það fram í greinargerð með þessu frv. að nefndin sem samdi það leitaðist mjög við að fara yfir það að verksvið umboðsmanns Alþingis og umboðsmanns barna skaraðist hvergi. Eins er það alveg ljóst og skýrt tekið fram í frv. að umboðsmanni barna er ekki ætlað að hafa með höndum málefni sem öðrum stofnunum eða stjórnvaldshöfum er falið að hafa eins og t.d. varðandi ákvæði í barnaverndarlögum, barnalögum og ákvæðum fleiri laga svo að ég held að það sé nokkuð ljóst. Varðandi það sem hér var nefnt hvort nokkur munur væri á orðum sem notuð eru hér, sem vissulega sést kannski ekki oft, orðin stjórnsýsluhafi eða stjórnvald, þá er það ekki. Það er enginn greinarmunur þar á. Ég tel að þeim lögfræðingum sem um þetta mál fjölluðu og sömdu þetta frv. hafi efalítið fallið betur að nota orðið stjórnsýsluhafi en ég tel að það þurfi auðvitað að skoða rækilega að samræma það ákvæðum í öðrum lögum eins og stjórnsýslulögunum. Varðandi það hvort það sé hægt að kæra ákvarðanir umboðsmanns barna eins og annarra stjórnsýsluhafa þá er það að segja að þegar verksvið umboðsmanns barna er skoðað og ef 3. gr. er lesin, sem ég ætla ekki til að tefja ekki tímann, þá er ekki gert ráð fyrir að það sé um beint ákvörðunarvald hjá umboðsmanni að ræða þannig að það ætti ekki að gefa tilefni til kæru eða að það sé neitt kæruefni. Hér er fyrst og fremst um að ræða að umboðsmaður barna á að hafa frumkvæði í ákveðnum stefnumarkandi þáttum, koma á framfæri tillögum og stuðla að því að þjóðréttarsamningar séu virtir og beina rökstuddum álitsgerðum til viðkomandi stjórnvalda o.s.frv. Þannig að ég geri ekki ráð fyrir að þarna komi fram að ákvarðanir hans eða vinna gefi neitt tilefni til kærumeðferðar. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. að það sé rétt að taka af allan vafa um að skýrsla sú sem umboðsmaður barna á að gefa forsrh. verði lögð fyrir Alþingi. Það var alltaf hugmyndin með þessu að skýrslan yrði lögð fyrir Alþingi. Og ef það leikur vafi á því þá er rétt að taka af allan vafa um það í ákvæði í frv. vegna þess að auðvitað er það rétt og sjálfsagt að Alþingi fái tækifæri til að fjalla um störf umboðsmanna barna og þá skýrslu sem hann leggur fyrir forsrh. Í lokin þetta. Það er alveg ljóst og það var mikið farið yfir það í nefndinni hvort umboðsmaður barna ætti að heyra undir Alþingi, undir félmrh., eins og hann gerir t.d. í Svíþjóð og fjölskylduráðuneyti í Noregi, en það var að margyfirförnu máli af hálfu þeirra sem um þetta mál sömdu talið rétt til að tryggja sem best sjálfstæði umboðsmanns barna að hann heyrði undir forsrn. en ekki þau fjögur fagráðuneyti sem með einum eða öðrum hætti fjalla um málefni barna. Ég get fallist á að það sé eðlilegt að hafa það með þeim hætti. Það er einmitt rækilega undirstrikað að sjálfstæði umboðsmanns barna sé ótvírætt. Sjálfstæði hans í starfi sé mjög skýrt afmarkað í lögum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu frekar. Ég vænti þess að þetta mál fái góða umfjöllun í nefnd og þar verði fjallað um athugasemdir sem hér hafa komið fram. Vonandi verður frv. að lögum á þessu þingi en þessi umræða gefur tilefni til þess að svo verði.