Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að þegar afgreiddir hafa verið 2. og 3. liður dagskrárinnar hefjast hér umræður utan dagskrár. Hv. 1. þm. Reykn. hefur beðið um að fá að eiga orðastað við ráðherra um undirritun sölusamnings við Sovétríkin og fer sú umræða fram þegar að lokinni afgreiðslu á 2. og 3. dagskrárlið. Umræðan fer fram skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga og skal ekki standa lengur en í hálftíma.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Þá hefst umræða utan dagskrár sem fram fer að beiðni hv. 1. þm. Reykn. og er umræða um síldarsölusamninga við Sovétríkin og samninga tengda þeim. Umræðan fer fram eins og áður er sagt skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga og skal því ekki standa lengur en hálftíma.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ef ég hefði ekki verið þingvanur maður, þá veit ég ekki hvernig ég hefði átt að taka öllum þessum skotum sem heyrðust hér í þingsal. Ég hef leyft mér að óska eftir þessum umræðum hér vegna þeirra atvika sem nú eru að gerast í sambandi við síldarsamninga sem sýnast vera komnir í strand. Hér er um að ræða sölu á sjávarafurðum fyrir tæpan einn milljarð íslenskra króna. Þeir samningar sem hafa verið gerðir, en ekki undirritaðir, eru byggðir á rammasamningi við Sovétríkin frá 1985, þar sem gert er ráð fyrir 200--250 þúsund tunna kaupum á saltsíld af hálfu Sovétríkjanna. Það er ljóst að af viðskiptum við Sovétríkin á árunum 1986, 1987 og 1988 er viðskiptahalli upp á 38 millj. dollara og það er reiknað með halla á þessu ári. Það hefur valdið íslensku samninganefndinni miklum erfiðleikum við samningaborðið að ekki hefur verið samræmi á milli þeirra upplýsinga sem komið hafa frá íslenskum stjórnvöldum og svo því sem haldið hefur verið fram við þá þar sem þeir hafa verið að semja austur í Moskvu. Þetta kemur fram í fréttatilkynningu sem Síldarútvegsnefnd hefur gefið út og undirstrikar það hver vandræði hafa hlotist af í þessum efnum. Þær umræður sem áttu að hefjast fyrr á þessu ári hófust ekki fyrr en 23. okt. og var það vegna beiðni Sovétmanna. Samkomulag tókst 4. nóv. um sölu á 150 þús. tunnum ásamt og með viljayfirlýsingu um að ná samkomulagi um 50 þús. í viðbót eða síðar. Þegar þetta samkomulag var síðan borið undir sjávarútvegsráðherra þar eystra, þá hafnaði hann þessu á grundvelli verðsins, en verðið var skv. samkomulaginu óbreytt frá sl. ári en vegna hækkunar á verði til annarra viðskiptaaðila var hér um aukinn magnafslátt að ræða sem Sovétríkin hafa ævinlega fengið. Á meðan þessar umræður fara fram og áður en til niðurstöðu á þeim er komið er undirritaður samningur um olíuviðskipti sem líka rúmast innan þess rammasamkomulags sem gert var 1985. Það er undirritaður samningur um kaup á olíu af Sovétmönnum á árinu 1990. Það sem gerist í þeim efnum bendir til þess að samgöngur innan ríkisstjórnarinnar hafi verið mjög slæmar. Hæstv. sjútvrh. hefur upplýst að hann hafi ekki haft hugmynd um þetta. Enn fremur má lesa í dagblöðum að þeir sem hafa unnið og vinna að útflutningi telji að hér hafi verið ástæða til að bíða og þeir hafi beint þeirri beiðni til hæstv. viðskrh. Svipuð aðstaða kom upp 1986. Þá leysti þáv. hæstv. viðskrh. Matthías Bjarnason þetta mál. Hann tók það fyrir í ríkisstjórn og þremur ráðherrum var falið að vinna að lausn þess. Samgöngurnar voru betri innan þeirrar ríkisstjórnar, enda vildi svo til að viðskrh. sem þá var líka samgrh. þeirrar ríkisstjórnar. Það tókst að leysa þetta mál. Núna stöndum við frammi fyrir því að síldarvertíðinni er senn að ljúka. Of mikið magn af þeim kvóta sem heimilt er að veiða hefur farið til verksmiðja og verði ekki á næstu dögum undirritaður samningur, þá sjáum við hverju við töpum, hverju íslenskt þjóðarbú tapar á þessu. Við heyrum það að austan að fólkið er að flytjast suður og ég veit að suður í Grindavík eru 100 manns sem bíða eftir því hvort samningar náist eða ekki. Spurning mín er því til hæstv. ríkisstjórnar: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera? Árið 1986 hvöttu menn þáv. viðskrh. til þess að fara til Sovétríkjanna. Hann leysti málið með öðrum hætti. Hvað hyggst hæstv. utanrrh. sem fer með þessi mál nú gera? Hvað hyggst hann gera? Hvað hyggst viðskrh. gera og sjútvrh., sem ég veit að hefur fylgst með þessum málum þó að hann hafi ekki fengið vitneskju um þann olíusamning sem undirritaður hefur verið og hef ég hans eigin orð fyrir því.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Málshefjandi í þessum umræðum utan dagskrár er hv. 1. þm. Reykn. Þess vegna er rétt að taka það fram að viðskiptin við Sovétríkin, hvort sem er með olíu eða saltsíld, byggjast á rammasamkomulagi um viðskipti milli landanna sem var gert árið 1985 í viðskiptaráðherratíð málshefjandans. Það er einnig rétt að minna á að þetta samkomulag var á sínum tíma gert til þess að þjóna íslenskum útflutningshagsmunum, ekki síst hagsmunum síldarsaltenda. Það er rétt sem fram hefur komið að það hefur valdið vandræðum hversu dregist hefur að fá staðfestingu sovéskra stjórnvalda á samkomulagi sem gert hafði verið 4. nóv. um sölu á saltsíld héðan til Sovétríkjanna. En í því moldviðri sem þyrlað hefur verið upp um undirritun olíukaupasamninganna við Sovétríkin 14. nóv. sl. hafa efnisatriði málsins týnst. Og ekki var ræða hv. 1. þm. Reykn. til þess fallin að varpa nýrri birtu á það mál. Það rammasamkomulag sem er í gildi um viðskiptin og nær yfir tímabilið 1986--1990 er hvorki vöruskiptasamningur né eru þær magn- eða verðmætistölur sem þar eru upp gefnar bindandi fyrir hina ýmsu vöruflokka. Hér er um að ræða samkomulag um viðskipti þar sem greiðslurnar eru í frjálsum, skiptanlegum gjaldeyri fyrir vörukaup. Endanlegar samningstölur á hverjum tíma eru háðar samkomulagi þeirra aðila sem viðskiptin eiga. Ég vil taka það fram að frá árinu 1980 til líðandi stundar hafa bindandi olíukaupasamningar við Sovétríkin oftast nær verið gerðir snemma hausts og hefur þótt æskilegt, efnis þeirra vegna, að þeir væru gerðir a.m.k. þremur mánuðum fyrir áramót. Gerð sölusamninga við Sovétríkin hefur hins vegar oftast tekið mið af fjárlagagerð í því landi sem venjulega lýkur um miðjan nóvember. Þeir hafa því oftast verið gerðir á fyrstu mánuðum næsta árs á eftir. En vegna þess hvenær síldveiðarnar fara fram höfum við jafnan reynt að fá samningum um sölu saltsíldar framgengt fyrr en öðrum sölusamningum. Þetta hefur stundum tekist en því miður ekki alltaf. Nú stendur einnig svo á að dreifing á ábyrgð utanríkisviðskipta hefur verið gerð í Sovétríkjunum og kann það enn að tefja málið, fyrir utan takmörkuð gjaldeyrisfjárráð. Málshefjandi nefndi hér að samgöngur innan ríkisstjórnarinnar hefðu verið eitthvað torveldar í þessu máli. Ég vildi bara vekja athygli á því að það hefur ekki tíðkast að hafa um þetta formlegt samráð á milli ráðuneyta. Viðskrn. lét að sjálfsögðu utanrrn. fylgjast með málinu og sjútvrh. var skýrt frá því á lokastigi og þá var málið rætt á ríkisstjórnarfundi. Þá var m.a. ákveðið að starfandi forsrh., sem þá var sjútvrh., og viðskrh. kölluðu á sovéska sendiherrann til viðræðna um málið þann sama dag. Það hefur reyndar ekki tíðkast að tengja saman kaup okkar á olíu frá Sovétríkjunum og sölu okkar á síld þangað í beinum viðskiptasamningum. Það er einungis rammasamkomulagið sem tengir þetta tvennt saman. Bein tenging var reynd í eitt skipti eins og hér kom fram hjá málshefjanda, haustið 1986, og hafði þá að mínu áliti alls ekki áhrif til þess að greiða fyrir síldarsölusamningi. Þvert á móti bendi ég á að það liðu 3 1 / 2 vika frá því að íslenskir ráðherrar ákváðu að skrifa ekki undir olíusamninginn þar til síldarsamningar náðust 5. nóv. það ár og hafa reyndar aldrei náðst síðar. Töfin á undirritun olíusamningsins þá kann hins vegar að hafa spillt um sinn þeim góðu samskiptum sem verið hafa við sovéska olíufélagið sem hingað selur olíu. Reynslan frá 1986, sem er hið eina sem við höfum við að styðjast, styður alls ekki það sem fram er haldið að nú hefði átt að fresta undirritun olíukaupasamningsins. Það stendur svo á að Síldarútvegsnefnd hefur gert samkomulag við sovéska innflutningsfyrirtækið Sovrybflot um kaup á 150 þús. tunnum af saltsíld með hugsanlegri viðbót upp á 50 þús. tunnur. Þetta samkomulag hefur beðið staðfestingar sovéskra stjórnvalda frá 4. nóv. sl. Sá dráttur sem orðið hefur á þessum samþykktum er vissulega erfiður. Óvissan um síldarviðskiptin er illþolandi því síldarsöltunin er og verður burðarás í tekjuöflun fólksins í plássunum þar sem síldin er söltuð á þessum tíma árs. En ég spyr hv. þingheim: Hefði verið viturlegt við þessar aðstæður að undirrita ekki olíukaupasamning við Sovétríkin sem er íslenskum viðskiptaaðilum hagstæður í sjálfu sér? Ég tel það afar ólíklegt svo að ekki sé meira sagt að leiðin til þess að koma fram síldarsölumálinu nú hefði verið sú að við brytum sjálfir rammasamkomulagið um olíuviðskiptin. Ég trúi því ekki að málshefjandinn sem sjálfur stóð að gerð þessa samkomulags mæli þeirri leið bót. Við sækjum ekki rétt í tvíhliða samning sem við virðum ekki sjálfir. Að lokum vil ég taka það fram að ég hef orð framkvæmdastjóra Síldarútvegsnefndar og forustumanns samninganefndar Síldarútvegsnefndar í Rússlandi í þessu máli fyrir því að Síldarútvegsnefnd hafi verið studd með ráðum og dáð af utanríkisþjónustunni og hafi aldrei notið annars eins fulltingis og í þetta sinn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Til viðbótar því sem þegar er fram komið vil ég taka fram eftirfarandi. Þegar spurt er: Hvað hyggst utanríkisviðskiptaráðherra gera í þessu máli hér eftir, þá vil ég fyrst taka fram eftirfarandi: Það hefur ekki slitnað upp úr þessum samningum. Staðreyndin er sú að viðskiptaaðilarnir sjálfir náðu samkomulagi um magn og verð þann 4. nóv. sl. Það bíður hins vegar enn staðfestingar ráðherra og gjaldeyrisyfirfærslu. Það er staðreynd sem fram hefur komið að sjávarútvegsráðherra treystir sér ekki til þess að láta þá staðfestingu í té, en málinu hefur verið vísað til svokallaðrar ráðherranefndar. Þannig er málið statt á þessari stundu. Þess vegna tel ég ekki tímabært að gefa út yfirlýsingu um það hér og nú að næsta skref eigi að vera það að utanríkisviðskiptaráðherra eða annar ráðherra fari til Moskvu. Ég er nýkominn frá því að hafa kvatt á minn fund sovéska sendiherrann, reyndar í þriðja sinn í þessu máli, og það er enn mat þeirra að þetta mál hafi strandað í sovéska kerfinu, en þeir lýsa enn bjartsýni sinni á það að samningurinn sjálfur verði endanlega staðfestur. Ef spurt er um samráð innan ríkisstjórnar, þá skal það tekið fram að það var að sjálfsögðu fullt samráð við utanrrn. af hálfu viðskrh. um samningagerðina að því er varðar olíuviðskiptin. Auðvitað er það álitamál og menn geta spurt sem svo: Ja, hefði verið skynsamlegt að draga þá samningagerð? Viðskrh. hefur fært sín rök í málinu og ég er þeim sammála. Við skulum átta okkur á því að við erum hér með langtímasamning til fimm ára. Þetta er ekki vöruskiptasamningur. Hann byggir að sjálfsögðu á forsendum olíuviðskiptanna. Af hverju eru málin erfiðari viðfangs nú en oft áður í Moskvu? Ja, allir sem til þekkja vita að Sovétríkin eiga í miklum gjaldeyriserfiðleikum. Það er ekkert launungarmál. Hefði það nú verið skynsamlegra á þessum tímapunkti og líklegt í ljósi reynslunnar frá fyrri tíð að hraða niðurstöðu í þessu máli ef Íslendingar hefðu sjálfir á þessum tímapunkti vikist undan sínum skuldbindingum um að gera olíusamninginn sem eru vissulega ein af rökum okkar fyrir því að knýja á um þetta mál? Að því hefur verið vikið, og það gerði málshefjandi sjálfur, að viðskiptajöfnuður í þessum viðskiptum sl. fjögur ár, þ.e. fyrstu fjögur ár langtímasamningsins, er Sovétmönnum hagstæður, sennilega upp á rúmlega 50 millj. dollara. Við metum að það muni stefna í um 15 millj. dollara á þessu ári. Eitt atriði enn. Hvort það hafi valdið samningamönnum í Moskvu erfiðleikum að ágreiningur hefur verið milli Sovétmanna og Íslendinga um túlkun á tölum að því er varðar þennan viðskiptajöfnuð? Það hefur að vísu oft verið notað sem fyrirsláttur í þessum viðræðum fyrr og var vissulega gert. En það er ekki ágreiningsefni. Það mál er leyst og hefur sjaldan gerst að þær deilur hafa verið settar niður og báðir eru sammála um það að jöfnuðurinn verði hagstæður Sovétmönnum um um það bil 15 millj. dollara á þessum tímapunkti. Ef menn vilja í tilefni af stöðu þessara samninga gera því skóna að það hafi verið slælega unnið að því að greiða fyrir þessum samningum af hálfu íslenskra stjórnvalda, þá bið ég viðkomandi að hafa samband við viðskiptaaðilana sjálfa sem setið hafa í Moskvu að undanförnu því að það er hverju orði sannara að sennilega hefur ekki verið gert jafnmikið af því áður. Sjálfur hef ég í þrígang kvatt sovéska sendiherrann á minn fund hér í Reykjavík til þess að ræða þessi mál. Við höfum verið daglega í sambandi við sendiherra okkar í Moskvu. Við höfum haft náið og mikið samband við samninganefndarmennina sjálfa. Við höfum sent skrifleg erindi, tveir af ráðherrum ríkisstjórnarinnar, til ráðherra í sovésku ríkisstjórninni. Við höfum sent formlegar nótur til bæði sjávarútvegsráðherra og svokallaðs ráðherra ytri efnahagstengsla í Sovétríkjunum um þetta mál. Allar staðreyndir liggja fyrir, allar upplýsingar liggja fyrir og öll sú fyrirgreiðsla sem er á færi íslenskra stjórnvalda í þessu máli hefur verið veitt. Málið er í þeirri stöðu að það hefur ekki slitnað upp úr samningum. Því er enn haldið fram af hálfu stjórnvalda að beðið sé niðurstöðu ráðherranefndarinnar. Meðan það er held ég að það væri ekki skynsamlegt hér heima að við efndum að tilefnislausu til einhverrar úlfúðar um málið á heimavígstöðvum.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það mál sem hér er rætt að frumkvæði hv. 1. þm. Reykn. er á allalvarlegu stigi. Það er ljóst að fyrir fjölmörg byggðarlög er hér mikið í húfi og það eru horfur á því að það tjón sem orðið er vegna þess dráttar að samningar séu staðfestir verði varla bætt. Ég vil nefna það í sambandi við þetta mál að í marsmánuði öndverðum átti hæstv. fjmrh. viðræður í Moskvu við þarlend stjórnvöld ásamt sendiherra Íslands í Moskvu og þá kom fram, sem menn vissulega höfðu heyrt áður, að verulegar breytingar væru orðnar á viðskiptaháttum í Sovétríkjunum og enn frekari breytingar væru væntanlegar, þar á meðal varðandi saltsíldarviðskipti. Ég hef handa á milli skýrslu frá þessum viðræðum. Ég held að hún hafi birst opinberlega í fyrravor. Hún var rædd hér á Alþingi. Ég hef ítrekað gengið eftir því í utanrmn. Alþingis að utanríkisviðskiptaráðuneytið og hæstv. utanrrh. legði fram greinargerð um sitt mat á stöðu og horfum varðandi viðskipti við Sovétríkin, m.a. í ljósi þeirra upplýsinga sem hæstv. fjmrh. reiddi fram eftir viðræður sínar í Moskvu í marsmánuði. Þessi greinargerð hefur ekki enn borist mér þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar að lútandi og ég skil ekki hvers vegna alþm. fá ekki viðbrögð við slíkum beiðnum. Ég vísaði m.a. í væntanleg saltsíldarviðskipti í þessu sambandi. Hér kemur fram í fréttatilkynningu Síldarútvegsnefndar frá í gær að það hafi verið afar bagalegt í samningaviðræðum að upplýsingar um stöðu viðskipta milli landanna lægju ekki fyrir. Þetta virðist ekki vera í lagi. Hér verður að taka á málum með öðrum og ákveðnari hætti. Það er ekki nýtt að það dragist að ganga frá saltsíldarsamningum, en það var ljóst fyrir fram að það mátti reikna með erfiðari róðri í þessum efnum heldur en áður af nefndum ástæðum.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það hefur verið ljóst um nokkurn tíma að breytingar eiga sér nú stað í Sovétríkjunum. Um árabil hafa síldarviðskipti okkar við Sovétríkin verið með nokkuð sérstökum hætti þar sem ein sölusamtök með þátttöku opinberra aðila hafa verið aðilar að samningnum og ríkið hefur annast innkaup á olíuvörum. Undanfarin ár hafa saltsíldarsamningar verið á nokkuð tæpu vaði þrátt fyrir gildandi rammasamning frá árinu 1985 og því hefði átt að vera ljóst að nokkur hætta var á ferðinni í þetta sinn. Fyrirkomulag þessara viðskipta á undanförnum árum er mál út af fyrir sig sem ég ætla ekki að ræða hér. Það hefur legið fyrir um skeið að breytinga væri að vænta á viðskiptaumhverfi í Sovétríkjunum. En meginspurning af okkar hálfu er hvort eðlilega hafi verið brugðist við breyttum aðstæðum af hálfu íslenskra stjórnvalda, þar á meðal hvort rétt hafi verið af viðskrh. að staðfesta samningana um olíukaup við Sovétríkin. Við ríkjandi aðstæður á vinnumarkaði er hér um sérstaklega afdrifaríkt mál að ræða þar sem ekki er víst að fólk sem hefur ráðið sig til síldarsöltunar fái önnur verkefni. Í mörgum tilfellum er um að ræða húsmæður sem lagt hafa sitt af mörkum við að bjarga verðmætum og tekjur af þeirri vinnu hafa haft verulega þýðingu fyrir mörg heimili. Því er eðlilegt að þessi mál séu rædd hér á Alþingi og ríkisstjórnin upplýsi málið af sinni hálfu. Íslensk stjórnvöld hafa ekki gert grein fyrir því á hvern hátt þau hafa brugðist við breyttum aðstæðum í Sovétríkjunum þannig að okkar hagsmuna sé gætt. Við hljótum að vona að samningar fáist staðfestir fljótlega en ljóst er þó að verulegur skaði er nú þegar orðinn.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen spurði að því hvað ríkisstjórnin hygðist gera í þessu alvarlega máli. Sannleikurinn er sá að það hefur trúlega aldrei verið meira gert en nú í þessu máli og hefur þó margt þurft að gera á undanförnum árum og hef ég kynnst því mjög vel í gegnum tíðina. Það er alveg rétt að það eru miklar breytingar í Sovétríkjunum en það er jafnframt rétt að hér er um mikilvæg viðskipti að ræða, bæði fyrir okkur og Sovétmenn, ekki aðeins í ár heldur um langa framtíð. Það er ekki nægilegt að treysta þessi viðskipti til eins árs í senn heldur verður að gera það um lengri framtíð og það hefur verið gert í þeim rammasamningi sem hefur verið gerður milli landanna. Ég átti m.a. í upphafi októbermánaðar samtöl við sjávarútvegsráðherra Sovétríkjanna í opinberri heimsókn þar og mér var þá strax ljóst að þetta mál var í verulegri hættu. Þeir stóðu við það sem þá var lofað að viðræður mundu hefjast mjög fljótlega, en þá lá ekkert fyrir um það hvort viðræður hæfust á næstunni. Það eru hins vegar mikil vonbrigði að sá samningur sem hefur verið gerður hefur ekki verið staðfestur. Það er líka verið að hefja í dag viðræður um kaup á frystum fiski og á lagmeti, þannig að hér er ekki eingöngu um saltsíldarviðræðurnar að ræða. Það er alveg ljóst að ef ekki fæst niðurstaða fljótlega í síldarsölumálinu og ekki gengur vel í viðræðum um hin málin tvö sem ég nefndi, þá er brostinn grundvöllur fyrir þessum viðskiptum í framtíðinni. Við höfum hins vegar fengið það staðfest að það er mikill og góður vilji fyrir því að þessi samningur sem nú er talað um komist á. Ekki hefur fengist upplýst hvenær niðurstöðu er að vænta en menn trúa því enn að þessi niðurstaða fáist. Það er hins vegar alveg rétt að hér hefur orðið verulegt tap og að ráðist hefur verið í mikla fjárfestingu í sambandi við þetta mál og jafnframt hefur verið ráðist í mikla fjárfestingu til frambúðar, m.a. með því að byggja kæligeymslur í flestum söltunarstöðvunum. Hér var á það minnst að lélegur samgangur væri innan ríkisstjórnarinnar. Svo er ekki. Hins vegar vill svo til að þegar viðræður um olíukaupasamninginn hófust, sem tóku mjög skamman tíma var ég staddur austur á landi. Ég kom þaðan á mánudagskvöldi og á þriðjudagsmorgun var þetta mál rætt en þá var samningurinn nánast frágenginn. Hitt er svo annað mál að jafnvel þótt slík samtöl hefðu átt sér stað er ekki þar með sagt að það hefði leitt til þess að ég hefði verið þeirrar skoðunar að ekki ætti að undirrita samninginn. Það eru mörg rök sem mæla með því að það hefði átt að undirrita samninginn. Það er t.d. ljóst að ef það hefði ekki verið gert hefði það flækt málið enn þá frekar. Auðvitað eru tvær hliðar á því máli eins og öllum öðrum og með því hefði verið tekin allmikil áhætta. Hins vegar er það alveg ljóst að ef ekki verður af þessum viðskiptum nú hlýtur það að koma mjög alvarlega fram í þeim viðræðum sem hefjast eftir tvo daga í Moskvu um áframhaldandi viðskipti þjóðanna. Ég held að Sovétmönnum sé þetta alveg ljóst ekki síður en okkur, en ég trúi því enn að niðurstaða fáist í þessu máli og síld verði seld héðan eins og hefur verið í gegnum áratugina. En sá dráttur sem þarna hefur orðið er bagalegri en nokkru sinni fyrr.

Skúli Alexandersson Virðulegi forseti. Hv. þm. hafa nefnt það hér að það blasi við alls konar erfiðleikar í mörgum byggðarlögum. Einstaklingar sem bundnir eða tengdir hafa verið síldarvinnslunni lendi í alls konar vandræðum. Víst er það en stóri vandinn sem blasir við er það stór að annar eins vandi hefur ekki blasað við íslenskum sjávarútvegi í fleiri ár: ef það bregst að samningar náist við Sovétríkin um síldarsölu. Mér finnst þess vegna dálítið undarlegt að heyra það að hæstv. ráðherrar viti ekki um þegar verið er að ganga frá stórsamningum við Sovétríkin. Ég kem þess vegna hingað upp til þess að spyrja mína ráðherra, alþýðubandalagsráðherrana, hvort þeir hafi ekki fylgst með þessum málum, fylgst með stöðu þessa máls, að það blasi við að ekki verði samið við Sovétmenn um síldarsöltun á þessu ári? Það er kominn 20. nóv. og engir samningar enn. Formaður Sjómannafélags Reykjavíkur hefur lýst því í blaðaviðtali að þeir samningar sem núna eru gerðir, ef þeir ná fram sem menn efast nú um enn, verði sjálfsagt síðustu samningar sem gerðir verði við Sovétríkin á svipuðum grunni og þessir samningar. Er ekki farið að fjalla um þessa stöðu í ríkisstjórninni? Eru ekki ráðherrar, fleiri en sjútvrh. og viðskrh., að skoða þetta stóra vandamál sem við okkur blasir? Ég held og veit að þetta mál er það stórt að það hlýtur að vera og ég vona að ég fái það svar frá mínum ráðherra að þetta sé málefni sem sé verið að fjalla um og hafi verið fjallað um innan íslenskrar ríkisstjórnar.

Svarið er já.

Það þarf kannski ekki meira, ráðherra þarf kannski ekki að segja meira en aðeins já um þetta mál. Ég held að ég vilji heyra svolítið meira frá mínum alþýðubandalagsráðherra um þetta mál en aðeins eitt já.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það hefði nú verið jafngagnlegt að kalla fjmrh. eins og menntmrh. hingað upp í pontuna og leyfa honum að skýra orðsendinguna frá því hér um bil fyrir ári sem ríkisstjórnin hefur ekki tekið alvarlegar en raun ber vitni um. Það vekur enn fremur eftirtekt að hæstv. sjútvrh. hefur lýst því yfir að honum hafi verið fyllilega ljóst 1. okt. að það stæði fyrir dyrum mikill vandi í sambandi við þessi viðskipti. Eftir sem áður hafa ráðherrarnir verið að gefa það í skyn að þessir samningar um sölu á saltsíld til Sovétríkjanna væru alveg á næstu grösum. Á þetta hefur síldarverkunarfólk út um allt land hlustað, útvegsmenn og þeir sem annast vinnslu þessara afurða. Nú lýsir hæstv. utanrrh. því yfir að hann sjái ekki að það þjóni neinum tilgangi að hann fari til Sovétríkjanna til að herða á þessum samningum og enn þá eru gefin fyrirheit og vaktar vonir hjá fólkinu í landinu um að þessir samningar séu á næsta leiti. Ég veit raunar ekki hvort það þjónar einhverjum tilgangi að hæstv. utanrrh. fari til Sovétríkjanna eða einhverjir aðrir ráðherrar í fylgd með honum. En það vill nú samt svo til að við sitjum með þessa ríkisstjórn og í þessu tilviki er sjálfsagt eitthvað skárra að veifa röngu tré en öngu og þess vegna vil ég nú hvetja ráðherrana til þess að sýna einhvern áhuga og taka einhverja rögg á sig í þessu máli.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hvort er nú svo komið að silfur hafsins er ekki lengur sú matvara sem síldin var áður fyrr eða hefur markaðssetning og útflutningshættir okkar brugðist? Ég spyr hvort hv. 1. þm. Reykn. þyki það sæma að brjóta sinn eigin rammasamning og hvort honum þyki það gott og gilt að stöðva bestukjarasamninga okkar um olíu. Það væri skammtímalausn. Hefur hv. málshefjandi gert sér grein fyrir því að það skiptir Sovétmenn engu hvort þeir selja okkur olíu eða bifreiðar? Hvort tveggja eru vörur sem þeir geta selt á sama verði eða betri á öðrum mörkuðum. Við höfum hins vegar haft mikla hagsmuni af þessum rammasamningi og höfum selt mikið af vörum til Sovétríkjanna sem ekki hafa fundist aðrir markaðir fyrir. Minna skal á að upphaf þessara viðskipta má rekja til þeirra atburða þegar Bretar settu hafnbann á Íslendinga í landhelgisstríðinu fyrr meir. Það hlýtur einnig að vekja upp spurningar hjá hverjum og einum þingmanni af hverju við getum ekki selt ýmsar vörur sem við höfum selt til Sovétríkjanna, svo sem síld, ullarvörur, fisk og lagmeti, á öðrum mörkuðum. Erum við ekki með vörur sem standast gæða- og verðkröfur Vesturlanda? Hafa íslenskir atvinnurekendur sofið á vaktinni og gleymt sér í vernduðu umhverfi sósíalismans? Hafa menn tapað áttum í þoku opinbers forræðis og sjóða sem ævinlega eru settir á stofn til að hlaupa undir bagga með atvinnurekstrinum, alveg sama hversu vitlaus sá rekstur er? Ég spyr: Er þetta upphlaup í dag viðurkenning á því að Sjálfstfl. sé sósíaliskur flokkur sem vill forræði ríkisins í einu og öllu? Eða vilja sjálfstæðismenn, eins og Frjálslyndi hægriflokkurinn, sjálfstæðan, óháðan og samkeppnishæfan atvinnurekstur sem selur gæðavörur á markaðsverði eins og Marel hf. hefur selt tölvuvogir sínar á heimsmarkaðsverði til Sovétríkjanna fyrir hundruð millj. kr.? Valið stendur um markaðsbúskap eða ríkissósíalisma. Sovétmenn eru á leiðinni til markaðsbúskapar. Frjálshyggjan hefur haldið innreið sína í Moskvu. Þetta verða menn að gera sér ljóst.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Mig langar til að biðja forseta að reyna að fá fjmrh. til að líta hér inn, hann mun hafa verið í húsinu a.m.k. áður.  Ég vil rifja það upp að hinn 25. apríl sl. greindi hæstv. utanrrh. frá mjög merkilegri ferð sem hæstv. fjmrh. hafði farið til Moskvu. Hæstv. utanrrh. rekur það þar að fjmrh. hafi verið greint þar frá miklum breytingum sem væru í aðsigi í Rússlandi og þar á meðal að valdið ætti að færast frá miðstjórnarkerfinu og að því aðeins gætu lýðveldin keypt vöru að þau öfluðu sjálf tekna til þess. Síðan segir ráðherra orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þetta þýddi að því er varðaði sjávarútveginn að þau ein fyrirtæki gætu verslað með fiskafurðir við Íslendinga sem sjálf hefðu til þess gjaldeyristekjur og þau gætu ekki aflað þeirra gjaldeyristekna nema með því að gera það í einhvers konar samstarfi við viðskiptalöndin. Þar kæmi ýmislegt til greina sem upp var talið, þar á meðal t.d. sameiginleg aðild að útgerðarfyrirtækjum [með okkur Íslendingum], sameiginlegar veiðar á vannýttum stofnum en sér í lagi væri eitt grundvallarskilyrði fyrir slíkum viðskiptum í framtíðinni og það væru veiðiheimildir innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. --- Fjmrh. gerði rækilega grein fyrir því þegar hann fylgdi skýrslu sinni úr hlaði [í ríkisstjórninni] að þetta hlyti að valda okkur verulegum áhyggjum að því er varðaði framtíð viðskipta af þessu tagi og vegna þess að það er að mínu mati svo að þótt að þessu hafi verið ýjað almennt séð með vísan til þess sem kynni að gerast í framtíðinni, þá held ég að þetta hafi verið í fyrsta sinn a.m.k. að því er ég best veit sem það var sett fram með jafnafdráttarlausum og ákveðnum hætti af jafnáhrifamiklum mönnum í sovéska stjórnkerfinu.`` Þetta sagði hæstv. utanrrh. 25. apríl hér úr þessum ræðustól. Hæstv. ráðherrum hefur verið fullkunnugt um þær breytingar sem voru í aðsigi en þeir hafa ekkert aðhafst. Og þessa skýrslu hefur verið neitað að birta. Hún var að vísu send utanrmn. eftir margítrekaðar kröfur sem trúnaðarmál. Ég krefst þess að þessi skýrsla verði birt þannig að Íslendingar fái að sjá, ekki síst þeir sem sjávarútveg stunda, hvað það var sem hæstv. fjmrh. var að kokka með ráðamönnum í Moskvu. Annars vegar voru þeir að tala um veiðiheimildir rússneskra skipa innan íslenskrar lögsögu og hins vegar að þessi viðskipti gætu ekki gengið fyrir sig eins og áður væri vegna þess að þeir hefðu ekki gjaldeyri til að kaupa af okkur fisk. Það var þetta sem var verið að tala um. Ég er ekki að uppljóstra neinu leyndarmáli. Ég var að lesa upp orð hæstv. utanrrh. og ég treysti því að ráðherrarnir sjái nú um að þessi skýrsla verði birt eða okkur í utanrmn. leyft að skýra frá innihaldi hennar.

Höfundurinn ræður því.

Höfundurinn ræður því, ekki ríkisstjórnin?

Má ég biðja hæstv. ráðherra og hv. þm. að gefa hv. 1. þm. Vestf. orðið.

Matthías Bjarnason Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað ræða þetta málefnalega, sérstaklega eftir hortugt svar hæstv. viðskrh. og rangfærslur hans í sínu svari, en það er ekki tími til þess. En það gerir það eðlilega að verkum að við hljótum að biðja um umræðu með öðrum hætti. Ég held að síldarsala til Sovétríkjanna sé það mikilvæg og hvernig málum er háttað að Alþingi Íslendinga geti vel eytt lengri tíma en hálftíma í þær umræður. Ég vil benda hæstv. viðskrh. á að það kom engin athugasemd frá Sovétríkjunum við því þegar frestað var undirritun olíusamninganna 1986. Ekki nokkur. Engin ásökun um brot á rammasamningi. Það er ekki fyrr en núna að Íslendingar hafa viðskrh. sem er svo hræddur við Sovétríkin að hann þorir ekki annað en að skrifa undir olíusamninga og eru þó Sovétríkin ólíkt mildara þjóðfélag í dag en það var 1986. Þetta er nú allur kjarkurinn. Ég spyr líka hæstv. sjútvrh. Hann var að reyna að bera í bætifláka fyrir viðskrh. út af því að hafa gengið frá olíukaupasamningi. Af hverju samþykkti hann og taldi ráðlegt 1986 að skrifa ekki undir olíukaupasamning við Sovétríkin? Hver er breytingin núna? Hvað hefur breyst á þessu tímabili? Hins vegar hefur ekkert breyst í viðhorfum Sovétmanna. Þeir voru að pína verðið niður 1986. Þá var hægt að fá ódýrari síld, m.a. frá Kanadamönnum og að einhverju leyti frá Norðmönnum. Þeir höfðu áður viðurkennt að gæði okkar síldar væru meiri og betri en hjá Kanadamönnum og við urðum auðvitað að láta hart mæta hörðu. Ég sagði við sendiherra Sovétríkjanna á þeim tíma að við ætluðum ekki að skrifa undir samninginn um olíuviðskipti fyrr en við værum búnir að fá afgreiðslu á okkar málum. Það var líkt á komið þá eins og nú. Það voru nýir menn sem voru að taka við viðskiptaráðuneyti Sovétríkjanna. Og það er ekkert í fyrsta skipti að sendiherrar Sovétríkjanna séu kallaðir á fund íslenskra ráðherra. Ég man ekki tölu á því hvað sendiherra Sovétríkjanna kom oft út af þessum síldarsamningum og fisksölusamningum og ullarvörum og fleira og fleira. Hér er ég með í höndunum orðsendingu sem send var til Sovétríkjanna 21. okt. og samningarnir tókust í raun og veru. Það var búið að fullvissa okkur um það fyrr en 5. nóv. Það var búið að gera það rétt eftir mánaðamót, fyrsta eða annan, svo að við vissum þá um niðurstöður, en nú er komið á þriðju viku fram yfir þennan tíma svo að það er ekki óeðlilegt að það sé órói bæði í sjómönnum, útvegsmönnum og verkafólki og öllum síldarsaltendum í landinu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Til máls tekur hv. 6. þm. Norðurl. e. Forseti vill vekja athygli á því að hér eru enn þrír á mælendaskrá en hálftíminn löngu liðinn þannig að ég bið menn nú að virða tímamörk.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Hæstv. viðskrh. lagði fram þá spurningu hvort alþingismenn væru ekki sammála þeim vinnubrögðum sem hafa verið viðhöfð í sambandi við viðskiptasamningana við Sovétríkin. Ég hlýt að segja nei. Það hefur komið fram hjá hæstv. sjútvrh. hvað þessir samningar séu mikilvægir fyrir Ísland og ef þessir samningar nást ekki nú, þá sé grundvellinum eiginlega kippt undan viðskiptum á milli þessara ríkja. Ég get ekki átalið það út af fyrir sig að olíusamningurinn væri gerður, en ég vil átelja það að hann skyldi hafa verið staðfestur fyrr en fyrir lá staðfesting um þann samning sem búið er að gera um síldarkaup frá Íslandi.



Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að hér hefur verið minnt á atriði sem skiptir máli í sambandi við hina afdrifaríku viðskiptasamninga sem nú er verið að gera. Venjulega ætti ekki að vera nauðsynlegt að tengja saman samninga um viðskipti með tvær ólíkar vörutegundir. Núna stendur hins vegar svo á að aðgerðir, óbeðinn erindrekstur hæstv. fjmrh. þegar hann var í erindum að sinna áhugamannasamtökum um alþjóðleg málefni í Moskvu, þá kveðst hæstv. fjmrh. hafa tekið sig til og rætt um viðskiptamál. M.a. kom þá fram það nýstárlega atriði að það þyrfti að skoða málefni eins og það að hugsanlega ættu veiðiheimildir Sovétmanna í íslenskri fiskveiðilögsögu að koma á móti viðskiptasamningum. Ég tek þess vegna eindregið undir þá kröfu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar að sú skýrsla verði birt í heild og mótmæli þeim svörum hæstv. utanrrh. að þar vísi hann aðeins til höfundar skýrslunnar, þ.e. hæstv. fjmrh. sem er víðs fjarri. Og það vekur spurningu: Var eitthvað í sambandi við þessa viðskiptasamninga sem klúðraðist í för hæstv. fjmrh.? Ég tel að þingmenn eigi rétt á því að fá svör við þessu, m.a. með því að sjá þá skýrslu sem hingað til hefur verið trúnaðarmál.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég svaraði fyrirspurn frá hv. 4. þm. Vesturl. úr sæti mínu með jái og endurtek nú sama svar úr ræðustól. Svarið er já. Málið hefur verið rætt og málið verður rætt. Auðvitað er það þannig að hér er á ferðinni mál sem snertir fjölda fólks, verkafólk og sjómenn, og að sjálfsögðu er þetta rætt og að sjálfsögðu hljóta ráðherrar Alþb. í samræmi við stefnu sína og skyldur að taka þátt í slíkum umræðum og hafa frumkvæði um þær ef þörf krefur. Það er hins vegar athyglisvert að ævinlega þegar verið er að ræða um viðskipti við Sovétríkin koma hér einstakir þingmenn Sjálfstfl. til þess að varpa tortryggni á þá menn sem nærri málum hafa komið. Það er sama hvort um er að ræða þann mann sem hér stendur og gegndi um skeið starfi viðskrh., en þá hélt Sjálfstfl. því fram að ég hefði í samráði við Sovétríkin hækkað verð á olíu um 200%. Það væri í raun og veru eingöngu útmetinn skepnuskapur undirritaðs sem ylli því að verð á olíu frá Sovétríkjunum hefði hækkað.

Og kom engum á óvart.

Þessir aðilar, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e., hafa unnið að því um áratuga skeið að reyna að eyðileggja hugsanleg viðskipti við Sovétríkin. Þeir hafa hvatt til þess að hætt yrði olíuviðskiptum við Sovétríkin. Hins vegar hefur það verið svo að sömu menn hafa á hverju hausti kvartað undan því að ekki tækjust síldarsamningar við Sovétríkin. Þannig er nú samfellan og samkvæmnin í málflutningi Sjálfstfl. Frá þessu eru hins vegar heiðarlegar undantekningar þar sem um er að ræða menn eins og hv. 1. þm. Vestf. sem þekkir þessi mál ákaflega vel, bæði sem stjórnmálamaður og úr sínu atvinnulífi og sínum byggðarlögum þannig að auðvitað hafa fjölmargir talsmenn Sjálfstfl. áttað sig á því að viðskiptin við Sovétríkin hafa verið mikilvæg fyrir okkar atvinnuvegi og þar með okkar efnahagslíf og að sjálfsögðu hlýtur núverandi ríkisstjórn að starfa á þeim grundvelli.

Og læra af því.

Hitt er svo aftur annað mál að það hafa átt sér stað mjög miklar breytingar í Sovétríkjunum, breytingar sem ég hélt að við almennt séð fögnuðum frekar en hitt. Og þó að ég gangi ekki eins langt og hv. þm. Hreggviður Jónsson í þeim efnum tel ég ástæðu til þess að fagna þeim breytingum sem þarna eru að gerast. Menn þurfa að gera sér grein fyrir því að að einhverju leyti á sá vandi, sem nú er um að ræða í síldarsölusamningunum við Sovétríkin, rætur að rekja til þeirra breytinga sem eru að eiga sér þar stað, þar sem einstakir aðilar eru ekki á sama hátt seldir undir sök hinnar algjöru miðstýringar og áður var. Varðandi svo aftur það hvort hæstv. fjmrh. birtir sína skýrslu, þá er það hans mál. En ég verð að segja alveg eins og er að ég held að honum sé frekar þakkandi fyrir það að hafa rætt þessi mál á þeim vettvangi sem hann var staddur á og hafa gert grein fyrir því heldur en menn séu uppi með dylgjur, annarlegar dylgjur hér í málflutningi eins og þingmenn Sjálfstfl. hafa verið með hér í dag.

Stefán Guðmundsson Virðulegi forseti. Ég vil segja það að ég hef þungar áhyggjur af því sem hér er að gerast og vil lýsa því yfir að ég tel það mjög alvarlegt mál ef ekki tekst að ganga frá síldarsamningum nú þegar. Reyndar er ekki séð að það verði hægt að bæta þann skaða sem þegar er orðinn í þeim málum. Ég vil einnig treysta því að í þeim viðræðum, sem í hönd fara við Sovétmenn eftir tvo daga um væntanleg olíuviðskipti, verði þeim gerð ljósleg og ákveðin grein fyrir því hvernig við lítum á þessi mál. Ég treysti því að það verði gert. Ég kem ekki síður hingað upp í þennan stól til þess að undirstrika það sem hv. 8. þm. Reykv. sagði hér rétt áðan. Mig fýsir að fá að sjá þetta leyniplagg sem hv. nefndarmaður utanrmn. var hér að vitna til. Það kemur flatt á mig og ég hef ekki heyrt það fyrr að Rússar séu að biðja um veiðiheimildir hér innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Ég vænti þess að okkur þingmönnum verði sýndur sá trúnaður að við fáum að líta yfir þessa skýrslu. Það er lágmarksháttvísi við okkur þingmenn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Í þessum umræðum hafa menn spurt um skýrslu frá viðræðum hæstv. fjmrh. við ráðherra í Sovétríkjunum sem skýrt hefur verið frá og hv. utanríkisnefndarmenn hafa séð. Síðan hafa menn spurt: Var þar verið að boða miklar breytingar á viðskiptaháttum efnahagskerfis í Sovétríkjunum sem við áttum síðan að bregðast við? Í fyrsta lagi: Ef menn biðja um skýrsluna þá liggur það náttúrlega ljóst fyrir að ekki afhendi ég hana. Það gerir höfundurinn sjálfur. Ég hef ekki höfundarrétt á henni. Í annan stað: Það þarf enga skýrslu frá hæstv. fjmrh. til þess að vita af því að það eru margar breytingar boðaðar í Sovétríkjunum en það hafa engar breytingar átt sér stað að því er varðar þessi viðskipti, engar, nákvæmlega engar. Rammasamningur okkar gildir fyrir árið 1986 til ársins 1990 og löggjafaratriði um breytingar á viðskiptaháttum að því er varðar hlutverk fyrirtækja o.s.frv. hafa ekki átt sér stað. Það eru því engar breytingar sem átti að bregðast við. Hins vegar er það á vitorði manna að Sovétríkin eru í djúpstæðri efnahagskreppu. Það hefur orðið hrun í utanríkisviðskiptum og þar er gjaldeyrisskortur. Viðbrögð okkar við því voru að óska eftir að þessum viðræðum yrði hraðað. Við óskuðum alveg sérstaklega eftir því. Það gerði hæstv. sjútvrh., það hef ég gert. Því miður þá gerðist það á seinustu stundu að Sovétmenn óskuðu eftir frestun frá fyrr boðuðu upphafi viðræðna sem áttu að vera í september, og það þarf tvo til. Þetta er því allt saman á miklum misskilningi byggt. Menn skulu athuga það að við erum hér að tala um og meta samningsstöðu úr ræðustól á Alþingi. Hver er samningsstaða okkar Íslendinga í þessum viðskiptum? Þetta eru samningar milli viðskiptaaðila og þeir fara fram á grundvelli rammasamnings en viðskiptaaðilarnir eiga að semja um verð og magn. Rammasamningurinn kveður á um hámark og lágmark magns. Samt sem áður verður að líta á það til lengri tíma hver heildarniðurstaðan er að því er varðar viðskiptajöfnuð, en þetta eru samningar milli viðskiptaaðila um verð og magn. Og það er alveg ljóst og það er ekkert nýtt að Sovétmenn hafa kvartað yfir því að verðið sé hærra en þeir geti fengið annars staðar. Ekkert nýtt í því. Það hafa þeir sagt árum saman. Það hefur hins vegar tekist samningur sem hins vegar er enn formlega óstaðfestur, um hvort tveggja, verð og magn, samkvæmt þessum rammasamningi og samkvæmt óbreyttu kerfi. Eftir stendur það að ekki hefur tekist að fá staðfestingu þessarar ráðherranefndar sem málinu hefur verið vísað til að því er Sovétmenn segja vegna ágreinings um verð. Halda menn virkilega að samningsstaða okkar hafi verið betri í olíuviðskiptum, sem er eina gjaldeyrisskapandi útflutningsgrein Sovétríkjanna sem þeir geta selt hvar sem er fyrir harðan gjaldeyri, ef við hefðum sagt: Ja, af þessu tilefni, núna, þegar málið hefur dregist svona lengi, ætlum við ekki að undirrita samningana fyrir næsta ár samkvæmt rammasamningnum. Haldið þið að gjaldeyrisskorturinn hefði batnað við það? Okkar rök eru auðvitað þau, meginrök, gagnvart annars vegar þeirra rökum um verð, að viðskiptin eru Sovétmönnum hagstæð, verða það á þessu ári og hafa verið það sl. fjögur ár, þannig að við okkur sem viðskiptaaðila er ekkert að sakast. Við borgum í hörðum gjaldeyri fyrir þessi viðskipti og höfum þannig greitt fyrir því að viðskiptin geti haldið áfram. Það er rangt sem var haldið hér fram í þessum umræðum að deilur um talnagrundvöll hafi spillt fyrir þessum samningum. Það er langt síðan að af okkar hálfu var gerð fullkomin grein fyrir því hvert hið íslenska mat á þeirri stöðu væri og það tókst í tæka tíð --- aldrei þessu vant --- að fá Sovétmenn til þess að fallast á sameiginlega niðurstöðu í því efni. Spurningin er að sjálfsögðu þessi, eftir að mál hafa dregist svo lengi: Hvenær telja menn rétt að gera eitthvað enn þá meira? Og menn nefna t.d. spurninguna um það að ráðherra fari af Íslands hálfu austur til Moskvu til þess að herða á þessum samningum. Það getur komið að því, þó að sú ákvörðun verði ekki tekin í ræðustól, en menn mega ekki gleyma því að hér er ekki búið að slíta samningum. Ég endurtek: Samningurinn liggur fyrir bæði um magn og verð í óbreyttu kerfi samkvæmt gildandi rammasamningi. Það eina sem eftir er er að taka pólitíska ákvörðun af hálfu nefndar ráðherra í sovésku ríkisstjórninni. Vel má vera að menn telji að þessi viðskipti séu þess eðlis að það sé nauðsynlegt fyrir íslenskan ráðherra að fylgja þeim eftir í ráðherraviðræðum austur í Moskvu og auðvitað verður það gert ef það er talið óumflýjanlegt. 

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Það má benda á það að ég sé sekur eins og aðrir um það að hafa talað of lengi í þessum stuttu umræðum, hálftíma umræðum. Ég hygg á hinn bóginn að þetta gangi ekki eins og tekist hefur til nú. Hæstv. utanrrh. hefur fengið heimild til þess að tala jafnlengi tvisvar sinnum til þess að flytja sömu ræðuna, en öðrum er hins vegar ekki hleypt að hér við þessar umræður. Ég vil beina því til hæstv. forseta eftirleiðis að sýna meiri röggsemi í því að menn reyni að halda sig við þingsköpin og ég skal reyna að leggja mig fram um það. En annað tveggja er að leggja hálftíma umræðurnar niður eða menn reyni að halda sig betur innan tímamarka. Ég geri ráð fyrir að hæstv. viðskrh. sé næstur með ræðu númer tvö?

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að hugmyndin með þessum stuttu umræðum er að sjálfsögðu sú að fyrirspyrjandi vill eiga orðastað við ráðherra og ríkisstjórn þannig að þeir hljóta að sjálfsögðu að ganga fyrir eða þau sem það á við. Forseti hefur hins vegar eftir fremsta megni reynt að leyfa öllum að taka til máls. Nú hefur þessi umræða staðið hér um bil í klukkutíma og það er ljóst að hér er á ferðinni mál sem ræða mætti allan daginn þannig að ég vona að hv. þingheimur sætti sig við það að ég gefi nú að lokum hæstv. viðskrh. orðið, en ég mun að sjálfsögðu gefa hv. 2. þm. Norðurl. e. orðið um þingsköp.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Það er ekki rétt að þessi umræða sé hugsuð til þess að ræða sérstaklega við ráðherra og ríkisstjórn. Þvert á móti hafa almennir þingmenn sama rétt til að taka þátt í umræðunni og ráðherrar, tvær mínútur. Hins vegar hefur sá sem hefur umræðurnar þrjár mínútur til umráða. Það er því ekki ætlast til þess í þingsköpum né á Alþingi að ráðherrar troði þingmönnum um tær með einhverjum forréttindum í þessari umræðu eins og þeir hafa yfirleitt rétt til í öðrum umræðum hér í þinginu.

Þeir hafa samt þann rétt að mega svara.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Málshefjandi hefur rétt til að tala tvisvar sinnum í þrjár mínútur í umræðu sem þessari, allir aðrir tvær mínútur, og það er alveg ljóst að það er rétt hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. að menn hafa mjög misjafnlega haldið sig við þann tíma sem þeim er ætlaður. Forseti hefur reynt að klingja bjöllu sinni en ekki alltaf tekist sem skyldi. Ég vona hins vegar að hv. þingheimur geti nú sætt sig við að næstur taki til máls hæstv. viðskrh. og síðan málshefjandi og síðan verði umræðunni lokið.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Það er eðlilegt, eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf., að menn séu ekki róir í sinni yfir því hvernig síldarvertíðin líður dag frá degi án þess að menn geti hafið söltun upp í Rússasamningana, eins og sagt er. Að sjálfsögðu vakir það fyrir þeim sem fara með viðskiptamál landsins og viðskiptin við Sovétríkin að greiða fyrir því af fremsta megni að sölusamningar takist og hljóti staðfestingu. Ég hlýt reyndar að spyrja hv. málshefjanda hver sé tillaga hans í málinu. Er hann að leggja til að við teflum í tvísýnu því rammasamkomulagi sem hann gerði sjálfur? Ég get ekki sleppt því, virðulegi forseti, að minnast hér á einkennileg ummæli í leiðara Morgunblaðsins í gær um olíukaupamálin. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, ,,að rjúfa þurfi þá einokun í olíuviðskiptum, sem byggð hafi verið upp í samstarfi olíufélaganna, nokkurra embættismanna og vinstri sinnaðra stjórnmálamanna og sölusamtaka í sjávarútvegi``. Hvert er hér verið að fara? Er þetta dómur um þann fyrrv. ráðherra Sjálfstfl., hv. málshefjanda, sem gerði núgildandi rammasamning um viðskiptin við Sovétríkin eða um hv. 1. þm. Vestf., fyrrv. viðsk.- og sjútvrh.? Eru þeir þessir vinstri sinnuðu menn? Til vinstri við hverja eru þeir? Er hér e.t.v. verið að ræða um alla þá sem gegnt hafa embætti viðskiptaráðherra frá árinu 1953, og eru forstjórar olíufélaganna og sölusamtakanna seldir undir sömu sök? Ég vil leyfa mér að ítreka þá skoðun mína að það hefði ekki falist í því neinn þrýstingur á Sovétríkin að fresta nú undirritun olíukaupasamnings sem er okkur hagstæður. Matið á þessu er m.a. byggt á því að athuga staðreyndir málsins frá 1986. Ég met það við hv. 1. þm. Vestf. að hann fjallaði um þetta málefnalega eins og hans er vandi. Ég veit að hann frestaði undirritun þá í bestu trú á það að þetta væri áhrifaríkt ráð. Það reyndist ekki vera það. Það væri það enn síður nú. Ég er reyndar sannfærður um það að við hefðum þá orðið til að tefja málið. Við verðum líka að hugsa um aðra útflytjendur til Sovétríkjanna en síldarsaltendur. Eins og hv. 4. þm. Vesturl. minnti okkur á er nú verið að hefja samningaviðræður um viðskipti næsta árs. Þar er reyndar um að ræða 70% af okkar útflutningi til Sovétríkjanna samkvæmt reynslu síðustu ára. Um leið og við gerum þá kröfu til Sovétríkjanna að þeir standi við sína hlið á rammasamkomulaginu verðum við líka að standa við okkar part. Ég er því þess vegna andvígur að við tökum nú upp einhvers konar viðskiptastríð við Sovétríkin vegna síldarsölumálsins og ég tel reyndar að við eigum, eins og aðrar þjóðir á Vesturlöndum, að leggja áherslu á að auka við þau verslunarviðskipti í framtíðinni. Í því skyni eigum við auðvitað að standa við gerða samninga. En við þurfum, eins og við höfum verið minntir á í þessum umræðum, að gera okkur betur en við höfum gert grein fyrir þeim breytingum sem eru í vændum í Sovétríkjunum og þá á ég fyrst og fremst við það sem kallað hefur verið ,,perestrojka``. Þessar breytingar fela m.a. í sér að heimildir til utanríkisviðskipta eru einkum veittar fyrirtækjum og atvinnugreinum sem sjálfar afla gjaldeyris um leið og slakað er á miðstýringu. Við þurfum að laga síldarsölu til Sovétríkjanna að þessum breytingum og í reynd verðum við að finna form fyrir okkar viðskipti sem samrýmast þessum frjálsari viðskiptaháttum. Það er einmitt hlutverk stjórnvalda að taka nú þessi mál upp í komandi viðræðum um nýtt rammasamkomulag, e.t.v. um nýtt fyrirkomulag í viðskiptum milli Íslands og Sovétríkjanna. Það er mikið í húfi og við þurfum að gæta hagsmuna þess fólks sem á allt sitt undir því að það takist vel til um þessi viðskipti.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Þær umræður sem hér hafa farið fram sanna hversu raunverulega nauðsynlegt var að þetta mál kæmi hér inn í sali Alþingis. Það eitt ætti að sannfæra ráðherrana um að það er horft til þess með hvaða hætti þeir standa að þessum málum og ég hafna því sjónarmiði hæstv. viðskrh. að ég hafi ekki efnislega rætt þetta mál hér áðan, mjög efnislega. Það sýnir hins vegar hvað málið er honum viðkvæmt. Það sýnir líka í raun og veru hvernig hann metur sjálfur það sem hann er þegar búinn að gera þegar hann kemur hér upp og hefur málflutning eins og hann gerði hér í sinni seinni ræðu. Það hefur enginn komið hér upp til þess að leggja til að sá rammasamningur sem gerður hefur verið verði brotinn. Ekki einn einasti maður. Og það hafa allir komið hér upp og gert grein fyrir því og lagt á það áherslu hvað þetta eru þýðingarmikil viðskipti sem við höfum þarna átt. Sjálfur hef ég farið þar austur til þess einmitt að ganga frá þessum samningi og koma á síldarsamningi, árið 1985, en það var bara í júnímánuði sem það var að gerast. Menn hafa svo vikið að þeim breytingum sem eru að gerast í Sovétríkjunum um þessar mundir og hafa verið að gerast. Það er einmitt þeirra vegna sem það var ástæða til þess að horfa svolítið betur á þessi mál en kannski stundum áður. Og það er ekki að ófyrirsynju sem framkvæmdastjóri Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna skýrir frá því í Morgunblaðinu 18. nóv., með leyfi forseta, að þeir hafi gengið á fund viðskrh. til þess að óska eftir því við hann að ,,ekki verði gengið frá olíusamningum fyrr en svör hafa fengist frá Sovétmönnum um hvaða fjármuni þeir ætluðu til innkaupa frá Íslandi á sama tímabili. Þessi beiðni var sett fram vegna þess að útflytjendum þótti sem nokkuð skorti á að sovésk stjórnvöld gæfu fyrirtækjum sem Íslendingar skipta við nægilegt svigrúm til innkaupa. Þar sem olíuviðskipti eru á hendi íslenskra stjórnvalda fannst okkur, þ.e. hinum sem hafa viðskiptin við Sovétríkin, vegna þess að olíuviðskiptin eru hjá ríkinu en hitt er hjá hinum einstöku fyrirtækjum, beiðnin eðlileg en ráðherrann sá ekki ástæðu til þess að verða við þessari beiðni þá,,. Og svo heldur hann áfram og segir: ,,Við höfum reynt að ná viðbótarsamningum um frystan fisk allan seinni hluta ársins. Fyrir liggur að kaupandinn í Sovétríkjunum hefur áhuga á viðskiptum en skortir gjaldeyrisheimildir til að geta keypt. Mér skilst líka að vandræðin við síldarsöluna núna snúist fyrst og fremst um gjaldeyri. Þetta finnst mér benda eindregið til þess að skynsamlegt hefði verið að ræða báðar hliðar viðskiptanna á svipuðum tíma,,, þ.e. inn- og útflutning. Ég vil svo leyfa mér að biðja hæstv. utanrrh. að lesa fréttatilkynningu sem Síldarútvegsnefnd sendi frá sér í gær. Með leyfi forseta segir: ,,Í viðræðum þessum olli það alvarlegum erfiðleikum og skaðaði stöðu samningsnefndar Síldarútvegsnefndar að mikils ósamræmis gætti milli upplýsinga viðkomandi íslenskra og sovéskra stjórnvalda varðandi viðskiptajöfnuð landanna á yfirstandandi bókunartímabili.`` Segi svo menn, hér uppi í ræðustól, að þetta hafi ekki valdið vandræðum. Og ég trúi því ekki að hæstv. utanrrh. hafi ekki lesið þetta eða séð þetta en það er kannski skiljanlegt með tilliti til þess sem hann hefur verið að gera síðustu vikur og mánuði. En það að ráðherra fari til Sovétríkjanna væri þá ekki til annars en að herma upp á núverandi forsætisráðherra Sovétríkjanna það sem hann lofaði hæstv. forsrh. 2. mars 1987, vegna þess sem gerðist 1986, að til þessara hluta þurfi ekki að koma. En umfram allt: Við skulum vona það sem hæstv. utanrrh. sagði, að það eina sem eftir sé sé að skrifa undir þessa samninga sem gerðir voru 4. nóv. en ekki að þótt hann færi eða einhver annar ráðherra tæki það marga daga að ná árangri. Að það gerist á morgun eða hinn daginn, það er nauðsynlegt fyrir okkur.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni vil ég taka það fram að á þeim tíma sem ég hef gegnt starfi sjútvrh. sem er að verða sex og hálft ár, hefur aldrei í þeim opinberu viðræðum sem ég hef átt í við sjávarútvegsráðherra Sovétríkjanna, bæði hér á Íslandi og í Sovétríkjunum, verið farið fram á veiðiheimildir í íslenskri lögsögu og Sovétmenn ávallt sýnt Íslendingum skilning og íslenskri sérstöðu í þessum efnum.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Till. sú til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun sem hér er lögð fram á sér langan aðdraganda. Till. er hér flutt á þskj. 149 og er 145. mál Sþ. Till. var einnig lögð fram í lok seinasta þings en því miður svo seint að þá vannst ekki tími til að mæla fyrir henni. Sl. áratug hafa verið miklar umræður á alþjóðavettvangi, einkum á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, um það hvaða ráðum á að beita til að ná meiri árangri í heilbrigðisþjónustu en nú er. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin setti fram ákveðið markmið sem kallað hefur verið ,,Heilbrigði allra árið 2000``. Gerði það ráð fyrir að hvert starfssvæði stofnunarinnar tæki málið til athugunar miðað við aðstæður hjá sér og setti sér síðan markmið í samræmi við heilsufar og aðstæður þeirra þjóða sem á svæðinu starfa. Á fundi Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar 1984 voru samþykkt markmið sem þjóðirnar töldu að þær gætu sameinast um. Markmið Evrópuþjóðanna eru alls 38 og af ýmsu tagi og sum þeirra eru raunar þess eðlis að Íslendingar hafa þegar fyrir löngu náð þeim, svo sem um lífslíkur við fæðingu og um ungbarnadauða. Önnur eru þess eðlis að þau stefna að því að ná á áratugnum fram til aldamóta betra heilsufari og færri ótímabærum dauðsföllum en verið hefur nú um hríð. Þessi áætlun Evrópusvæðisins gerir ráð fyrir því að hvert land fyrir sig geri sérstaka heilbrigðisáætlun, setji sér sérstök markmið til að ná þessari áætlun og miði markmiðssetninguna við næstu aldamót. Í ársbyrjun 1986 heimsótti framkvæmdastjóri Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar Ísland, hitti ráðherra að máli og kynnti fyrir þeim og heilbrigðisstéttum samþykktir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Í framhaldi af þessari heimsókn lagði þáv. heilbrrh. Ragnhildur Helgadóttir fram í ríkisstjórninni til samþykktar tillögu um að unnið skyldi að landsáætlun í heilbrigðismálum með hliðsjón af stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í þeim tilgangi að stórauka forvarnir gegn sjúkdómum og slysum og örorku og ótímabærum dauðsföllum af þeim sökum. Lögð var áhersla á það af hálfu ráðherra að vinna hratt að málinu. Skipaði hún til starfsins þrjá lækna sem skiluðu tillögum sínum til ráðherra vorið 1987 og í apríl það ár lagði ráðherra þá áætlun fram sem skýrslu til Alþingis. Skömmu eftir að ég tók við sem heilbrrh. ákvað ég að stefna að ítarlegri athugun og eftir þörfum endurskoðun þessarar áætlunar og jafnframt að á heilbrigðisþingi, sem haldið er lögum samkvæmt, skyldi áætlun þessi tekin til umræðu og var það gert hinn 5. febr. 1988. Fyrir þingið hafði farið fram ítarleg athugun og endurskoðun á áætluninni. Skipaðir höfðu verið sjö vinnuhópar, samtals um 50 manns, sem fengu það verkefni að yfirfara áætlunina. Á heilbrigðisþingið sem haldið var í febrúar 1988 var boðið yfir 200 manns. Þar áttu sæti fulltrúar allra löggiltra heilbrigðisstétta, heilsugæslustöðva, stærri sjúkrahúsa, annarra heilbrigðisstofnana, sveitarfélaga, líknarfélaga, þingflokka, svo og formenn heilbrigðis- og trygginganefnda Alþingis auk allra þeirra sem unnið höfðu að áætluninni og fyrr eru greindir og fulltrúar fjölmiðla auk starfsmanna landlæknis og heilbrrn. Áður en þingið var haldið hafði áætlunin verið send til umsagnar fjölmargra aðila innan heilbrigðisþjónustunnar og utan og allar umsagnir sem bárust voru meðal þingskjala á heilbrigðisþinginu. Að loknu þessu þingi hefur verið unnið að því að samræma áætlunina þeim skoðunum sem þar komu fram og í athugasemdum á þinginu. Það er skoðun mín að áætlunin eins og hún liggur nú fyrir hafi fengið mjög góða og ítarlega umfjöllun og vona ég að Alþingi geti sameinast um hana án mikilla breytinga. Upphafleg áætlun hafði 33 markmið, en sú sem hér er lögð fram hefur 37 markmið og hefur markmiðum bæði verið breytt og fjölgað í samræmi við þær tillögur sem fram hafa komið. Áætlunin skiptist í níu kafla sem taka til eftirfarandi efnisþátta: 1. Inngangur. 2. Stefna í heilbrigðismálum. 3. Stefna í heilsugæslu- og sjúkrahúsmálum. 4. Heilbrigðir lífshættir. 5. Heilbrigðiseftirlit og umhverfisvernd. 6. Þróun heilbrigðiskerfisins. 7. Framlög til heilbrigðismála og mannafli. 8. Rannsóknir og kennsla. 9. Alþjóðasamstarf. Það er mjög mismunandi hve mörg markmið eru í hverjum kafla og mun ég nú rekja stuttlega markmið innan hvers kafla. Í inngangi eru í stuttu máli skilgreind hugtökin læknisþjónusta, heilsuvernd og heilsurækt og undirstrikað að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sett fram markmið um heilbrigði allra árið 2000 og í þessu sambandi hafi stofnunin sett fram þrjú markmið sem hornsteina: Að stuðla að heilbrigðu líferni, að draga úr hættum sem valda heilsutjóni og að reka heilbrigðiskerfi sem þjónar fólkinu. Í markmiði 1, sem er eina markmiðið í inngangi, er undirstrikað að heilbrigðisáætlunin hefur það markmið að bæta heilsufar þjóðarinnar og að tilgangur allrar heilbrigðisþjónustu er að skapa heilsufarslegt jafnrétti. Að bæta árum við lífið, heilbrigði við lífið og lífi við árin. Í 2. kafla, Stefna í heilbrigðismálum, er lýst hvernig framkvæmd heilbrigðismála hefur verið á síðustu öld og hvernig síðustu 30 árin hafa fyrst og fremst einkennst af uppbyggingu stofnana og að síðustu 20 árin hefur verið sérstakt tímabil uppbyggingar heilsugæslu. Í markmiði 2 er lögð áhersla á endurskoðun á samskiptum ríkis og sveitarfélaga í sambandi við rekstur heilbrigðisþjónustu, en undirstrikað að enda þótt ríkið beri ábyrgð á heilbrigðisþjónustu geti það gert samninga við félagasamtök um afmarkaða rekstrarþætti sé það hagkvæmt. Þá er gert ráð fyrir því í þessu markmiði að heilbrrh. geri Alþingi grein fyrir framkvæmd áætlunarinnar annað hvert ár. Í 3. kafla, Stefna í heilsugæslu- og sjúkrahúsmálum, er rætt sérstaklega um heilsugæslustöðvar. Gert er ráð fyrir því að á árinu 1995 hafi allir landsmenn aðgang að heilsugæslustöð og undirstrikað að uppbygging heilsugæslunnar á að miðast við það, ekki síst, að auka heilsuvernd, heimilislækningar og heimahjúkrun og er um þetta rætt í markmiði 3. Í markmiði 4 er rætt um sjúkrahús. Gert er ráð fyrir að setja nánari reglur en nú er um flokkun sjúkrastofnana, verkaskiptingu og starfssvið og gera sérstaklega greinarmun á sérhæfðu sjúkrahúsi, almennu sjúkrahúsi og hjúkrunarheimili. Þá er gert ráð fyrir að það megi setja reglur um þjónustusvæði einstakra sjúkrastofnana og mönnun þeirra. Í 4. kaflanum um heilbrigða lífshætti eru alls sex markmið. Í markmiði 5 er rætt um að koma á fót stofnun forvarna- og heilbrigðisfræðslu, í markmiði 6 er rætt um manneldismarkmið, í markmiði 7 er rætt um útrýmingu tóbaksneyslu, í markmiði 8 er rætt um að minnka almenna neyslu áfengis og útrýma ofneyslu og í markmiði 9 er rætt um aðlögun heilbrigðisþjónustunnar að því að fást við geðræn vandamál daglegs lífs. Í markmiði 10 er rætt um líkamsrækt og þjálfun. Í 5. kafla er rætt um heilbrigðiseftirlit og umhverfisvernd. Í þessum kafla er undirstrikað að tilvist mannkynsins sé háð því að reglulegt jafnvægi haldist í sambýli manns og náttúru og hlutverk heilbrigðis- og umhverfiseftirlits sé að stuðla að heilsusamlegu umhverfi innan húss og utan og fræðslu um þau mál. Í þessum kafla eru sjö markmið. Markmið 11 ræðir um nauðsyn þess að fylgjast með andlegum, líffræðilegum, eðlisfræðilegum og efnafræðilegum áhættuþáttum í umhverfi manna og draga úr skaðlegum áhrifum þeirra. Í markmiði 12 er rætt um eftirlit varðandi heilnæmi vatns, matvæla og neysluvara. Í markmiði 13 er rætt um ráðstafanir sem gera þarf vegna heilbrigðishættu frá eiturefnum og hættulegum efnum. Í markmiði 14 er rætt um þá hættu sem stafað getur frá jónandi geislun og hávaða og hvaða vörnum skuli beita við þessari áhættu. Í markmiði 15 er rætt um umhverfismengun og nauðsyn þess að fylgjast með mengunarþáttum um allt land, svo og þeirri mengun sem berst til landsins með vindum og hafstraumum. Í markmiði 16 er rætt um vinnuvernd og í markmiði 17 er rætt um slysavarnir, bæði vinnuslysa, umferðarslysa, slysa á sjó og heimilum, en einnig rætt um slysahættu sem stafar af áfengis- og vímuefnanotkun. Í 6. kafla er rætt um þróun heilbrigðiskerfisins. Í þessum kafla eru langflest markmiðin eða alls 12. Í upphafi er rætt um hvernig skilgreina má góða heilbrigðisþjónustu og tekið fram að góð heilbrigðisþjónusta eigi að vera sveigjanleg til að mæta breytilegum þörfum fólksins. Hún eigi að efla ábyrgð fólks á eigin heilbrigði. Hún eigi að nýta vel fjármuni og vera ekki ofviða efnahag þjóðar og einstaklinga. Hún eigi að þjóna öllum jafnt óháð kyni, aldri, tekjum, stöðu eða búsetu. Hún eigi að vera samfelld og slíta ekki einstaklinginn úr samhengi við fjölskyldu og umhverfi. Hún eigi að byggja á bestu þekkingu á eðli heilbrigðis og sjúkdóma hverju sinni. Þá er í upphafsgrein þessa kafla rætt um stig þjónustu. Það er rætt um stig sjálfshjálpar og hjálpar sem veitt er af vandamönnum og vinum. Það er rætt um stig almennrar heilbrigðisþjónustu sem veitt er af þeim sem til þess hafa hlotið menntun og er þá aðallega átt við heilsugæslulækningar. Það er rætt um stig sérhæfðrar þjónustu sem oft er veitt skv. tilvísun frá fyrri stigum, bæði innan stofnana og utan og síðan er rætt um stig mjög sérhæfðrar þjónustu sem vegna fámennis okkar er eingöngu hægt að veita á landsvísu og í sumum tilfellum er ekki hægt að veita hér á landi, en þarf að sækja til annarra landa. Í markmiði 18 er lögð sérstök áhersla á að byggja upp heilsugæslukerfið og jafnframt að halda sérfræðiþjónustu á því háa stigi sem hún er nú. Þá er undirstrikuð nauðsyn þess að draga úr þeim mismun sem er á möguleikum fólks til heilbrigðisþjónustu eftir búsetu. Í markmiði 19 er lögð áhersla á nauðsyn þess að hafa meðferð samfellda og gera heilbrigðisþjónustuna persónulegri en hún er í dag. Í markmiði 20 er rætt um mönnun heilsugæslustöðva. Er þar gert ráð fyrir því að gera mönnunaráætlun fyrir heilsugæslu og reyna að byggja upp sérhæfða þjónustu á heilsugæslustöðvum eftir upplýsingum um heilbrigðisástand á hverju svæði. Í markmiði 21 er gert ráð fyrir að fyrir árið 1995 verði völ sérfræðiþjónustu á öllum stærri heilsugæslustöðvum og það sé gert með tvennu móti: Annaðhvort með skipulögðum ferðum sérfræðinga eða ráðningu sérfræðinga. Í markmiði 22 er gert ráð fyrir að komið sé á fót endurhæfingarstarfsemi í hverju heilsugæsluumdæmi við heilsugæslustöð eða sjúkrahús. Lögð er áhersla á nauðsyn mjög sérhæfðrar endurhæfingarstarfsemi í Reykjavík og á Akureyri. Í markmiði 23 er rætt um tannheilsu og lögð á það áhersla að markmiðið sé að bæta tannheilsu almennings og gera tannheilsugæslu að hluta af almennri heilsugæslu og starfsemi heilsugæslustöðva. Í markmiði 24 er rætt um sérfræðiþjónustu. Þar er gert ráð fyrir því að gæðum sérhverrar þjónustu sé haldið í þeim háa staðli sem hún er nú og aukin eftir því sem kostur er. Það er gert ráð fyrir því að hlutverk sjúkrahúsa í Reykjavík og Akureyri séu skilgreind sérstaklega, svo og annarra sjúkrahúsa í landinu með tilliti til sérfræðiþjónustu. Lögð er áhersla á tengsl sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva með sérstöku skipulagi og lögð áhersla á að auka göngudeildarþjónustu sjúkrahúsanna sem þá yrði sérfræðiþjónusta. Í markmiði 25 er sérstaklega rætt um geðlæknisþjónustu. Gert er ráð fyrir því að slík þjónusta verði veitt á heilsugæslustöðvum og að spítalar í Reykjavík og á Akureyri taki að sér þjónustuhlutverk fyrir ákveðin heilsugæslusvæði. Í markmiði 26 er rætt um öldrunarlækningar. Það er gert ráð fyrir því að öldrunarlækningadeildir séu í Reykjavík og á Akureyri, en ávallt skuli stefnt að því að aldraðir og sjúkir verði vistaðir á sjúkrahúsum eða hjúkrunarheimilum í sinni heimabyggð. Aðaláherslan er lögð á endurhæfingu aldraðra og að stuðlað sé að því að þeir geti dvalist sem lengst í heimahúsum með aðstoð heimilishjálpar, heimahjúkrunar og aðstandenda. Í markmiði 27 er rætt um sjúkratryggingar og örorkumat. Í sambandi við sjúkratryggingarnar er sérstaklega rætt um endurskoðun greiðsluforms og greiðsluhluta sjúklinga í hinum ýmsu lækningum, svo og um endurskoðun á sjúkradagpeningagreiðslum og launum í veikindum. Þá er gert ráð fyrir því að sérstaklega þurfi að taka til athugunar mun á aðstöðu fólks eftir búsetu og kostnað við að sækja heilbrigðisþjónustu. Í þessu markmiði svo og markmiði 29 er gert ráð fyrir endurskoðun ákvæða um örorkumat og gert ráð fyrir að hægt sé að setja reglur sem tryggja réttlátara örorkumat með hliðsjón af heilsufarslegum og félagslegum aðstæðum. Í markmiði 28 er gert ráð fyrir endurskoðun laga um lyfjasölu og lyfjaneyslu og rætt sérstaklega um möguleika heilsugæslustöðva til að annast lyfjasöluna og ráða lyfjafræðinga til að sinna þeim verkefnum á sama hátt og annað starfslið er ráðið. Þá er gert ráð fyrir því að endurskoða hlutdeild sjúklinga í lyfjakostnaði og að apótekum verði falin forvarnarverkefni í samvinnu við heilsugæslustöðvar, skóla og áhugamannasamtök. Í 7. kafla er rætt um framlög til heilbrigðismála og mannafla. Í markmiði 30 er sett fram sem stefnumið að útgjöld til heilbrigðismála haldist a.m.k. í sama hlutfalli af þjóðarframleiðslu og nú er. Gert er ráð fyrir áætlun um byggingu heilbrigðisstofnana og að miðað sé við að heilsugæslustöðvar eða aðstaða fyrir heilsugæslu sé komin upp fyrir árið 1995 og að á næstu 10 árum verði byggingu stofnana eða útvegun annarrar þjónustu fullnægt. Í markmiði 31 er gert ráð fyrir því að gera áætlun um mannaflaþörf í heilbrigðisþjónustu fyrir næsta 10 ára tímabil. Þá er gert ráð fyrir því að námsskrár grunn- og framhaldsskóla og skólaheilbrigðisstétta skuli endurskoðaðar með tilliti til þeirrar áherslu sem þarf að leggja á heilsugæslu og heilbrigðisfræðslu og sérstaklega rætt um möguleika á sameiginlegri grunnmenntun þeirra sem starfa í heilbrigðisþjónustu þannig að fólk geti skipt um starf án mikillar viðbótarmenntunar. Í 8. kafla er rætt um rannsóknir og kennslu. Í þessum kafla er lögð áhersla á að heilbrigðisþjónustan þurfi að búa við virkt og öflugt upplýsingakerfi og í markmiði 32 er gert ráð fyrir því að fullnægjandi upplýsingakerfi af þessu tagi sé skipulagt og komið á fyrir árið 1992. Tilgangur kerfisins er sá að fram fari reglubundið mat á starfsemi heilsugæslustöðva, sjúkrahúsa, störfum heilbrigðisstétta og einstakra starfsmanna. Þá er gert ráð fyrir því að heilbrigðisrannsóknir almennt skuli efldar og sérstök rannsóknaráætlun skuli gerð til stuðnings framkvæmd heilbrigðisáætlunarinnar. Hæstv. forseti. Þetta fer nú að styttast hjá mér, en þetta er hins vegar mjög merkilegt og mikilvægt mál sem ég mæli hér fyrir og tekur auðvitað nokkurn tíma að gera ítarlega grein fyrir því í svo stuttu máli sem þáltill. er í raun ætlað miðað við tímamörk þingskapa fyrir framsögu. En ég hef senn lokið máli mínu. Í markmiði 33 er gert ráð fyrir að sérstakar ráðstafanir séu gerðar til að fylgjast með nýjungum í læknisfræði og til að nýta þær hér á landi eða í samvinnu við önnur lönd í þágu forvarna, fyrirbyggjandi lækninga og meðferðar sjúkdóma. Í markmiðum 34 og 35 er annars vegar rætt um nauðsyn þess að efla vísindarannsóknir til að auka þekkingu og skilning á sjúkdómum sem hafa í för með sér alvarleg langvarandi sjúkdómseinkenni og hins vegar að við aukningu á vísindastarfsemi verði aðstaða á rannsóknarstofum nýtt til að mennta og þjálfa stúdenta og vekja áhuga starfsmanna í heilbrigðisþjónustunni á rannsóknum, gildi þeirra og gagnsemi. Í markmiði 36 er rætt um nauðsyn þess, ef einstaklingurinn á að vera virkur þátttakandi í heilbrigðisþjónustunni, að hann hafi þekkingu á undirstöðuatriðum líkams- og heilsufræði og að slíka þekkingu þurfi að byggja upp í skólakerfinu og viðhalda með almenningsfræðslu og símenntun. Í 9. kafla er síðan rætt um alþjóðasamstarf. Gert er ráð fyrir því að gerð sé um það áætlun í hve miklum mæli og hvernig Ísland getur tekið þátt í alþjóðasamstarfi um heilbrigðismál. Þetta stutta yfirlit lýsir í eins fáum orðum og unnt er hvað það er sem að er stefnt í þessari heilbrigðisáætlun. Með þáltill. eru tvö fskj., annars vegar fskj. þar sem reynt er að rekja lið fyrir lið þau verkefni sem fram undan eru til að ná fram markmiðum heilbrigðisáætlunarinnar og eru þau hverju sinni tengd við markmiðin. Hins vegar eru sett fram sem fskj. nokkrar tölfræðilegar upplýsingar um stöðu Íslands miðað við Norðurlönd. Eru þær upplýsingar teknar úr riti sem Norðurlandaþjóðirnar gefa út um heilbrigðismál sín. Ég ætla ekki að rekja þessar töflur hér en þær tala sínu máli um þann árangur sem við höfum náð í heilbrigðismálum. Eins og ég sagði í upphafi er framlagning þessarar þáltill. endapunktur meira en þriggja ára vinnu sem hófst í ráðherratíð Ragnhildar Helgadóttur sem heilbrigðisráðherra og byggir á samþykktum sem Ísland hefur gert á alþjóðavettvangi. Ég tel mikilvægt að Alþingi samþykki á þennan hátt íslenska heilbrigðisáætlun og að hún verði síðan rammi verkefna okkar í heilbrigðisþjónustu næsta áratug. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og hv. félmn.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur lagt hér fram heilbrigðisáætlun í formi till. til þál. Ég tel að það hnígi ákaflega mörg rök að því að skynsamlegt sé að gera þál. um verkefni eins og þetta. Menn gætu e.t.v. spurt: Er nú ekki óraunsætt að vera að gera áætlun um einstök atriði í heilbrigðismálum, ýmislegt sem kostar peninga, sumt kostar nýskipan og annað kostar útfærslu á því sem fyrir er eða tilfærslu verkefna? Ég er þeirrar skoðunar að við séum hér að fjalla um málaflokk sem að mestu leyti sé þess eðlis að hann sveiflist ekki með pólitískum breytingum í stjórnarfari landsins heldur byggi hann á víðtækum þekkingargrunni, oft miklum og kostnaðarsömum framkvæmdum svo og mikilli sérhæfingu sem kemur engri flokkapólitík við. Allt eru þetta þættir sem eru þess eðlis að til þess að ná sem bestum árangri í heilbrigðisþjónustunni, sem öruggastri heilbrigði landsmanna, sé það skynsamlegt að menn viti með nokkrum fyrirvara að hverju stefnt sé, hvers vænta má og hvernig þessar mikilvægu og óneitanlega dýru stofnanir geti hagað störfum sínum þannig að árangur verði að og þeir starfskraftar sem í heilbrigðiskerfinu eru, og líka þeir sem vinna þar verkefni framkvæmdarvaldsins, nýtist sem allra best. Þetta eru þau rök sem ég tel liggja til þess að það sé skynsamlegt að gera slíka áætlun, þ.e. þau rök sem varða fyrst og fremst verkefni Alþingis og framkvæmdarvaldsins. Hins vegar eru svo þau rök sem varða samstarf almennings og heilbrigðisþjónustunnar í landinu. En þau felast einmitt líka í mikilvægi þess að fólk viti það almennt hvað heilbrigðisyfirvöld telji skynsamlegast til verndar heilsu manna og þá í víðtækum skilningi, til verndar umhverfi, til þess að varast ýmiss konar heilsuleysi og óáran sem af því leiðir. Fólk þarf að vita hvaða ráð heilbrigðisþjónustan telur að best séu og byggð á hinni bestu þekkingu hverju sinni. Þetta er þeim mun nauðsynlegra sem menn hallast æ meir að því víða um lönd að ráðstafanir til verndar heilbrigði eigi sem mest að felast í því að fá þjóðfélagsborgarana til að gerast þátttakendur í þessu starfi, að verða æ betur meðvitandi um ábyrgð hvers og eins á þeirri mikilvægu auðlind sem góð heilsa er. Það gerist hins vegar ekki nema með því að saman sé safnað árangri af rannsóknum sem framkvæmdar eru víða um lönd og Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur einmitt gerst farvegur fyrir. Ég held þess vegna að þessi tillaga sé í langflestum atriðum á þann veg að okkur beri að fagna því að þetta mál hefur verið undirbúið. Mér er það mikið gleðiefni að sjá að því starfi, sem hófst og var lagt fyrir Alþingi í minni ráðherratíð, hefur verið haldið áfram nákvæmlega með þeim hætti sem bæði við sem að því stóðum þá svo og Alþingi hefur ætlast til. Skýrsla sú um íslenska heilbrigðisáætlun, sem lögð var fram á síðari hluta þings 1986--1987, var í því formi að hún gæti orðið umræðugrundvöllur sem víðast um þjóðfélagið meðal þeirra sem fjalla um þá þætti sem hér skipta máli. Sú varð einmitt raunin og því ber að fagna. Hins vegar dylst mér ekki að það kunna að vera einstök atriði, afar afmörkuð og skipta ekki meginmáli í þessu heildarplaggi, einstök atriði sem skipta ekki heldur meginmáli fyrir heilsuverndina í sjálfu sér heldur geta verið skiptar skoðanir um, eins og t.d. frá sjónarmiði rekstrarfyrirkomulags. Slíkt eru hlutir sem við gætum alltaf staðið andspænis. Nýjar kenningar koma öðru hvoru upp um slíkt, en slík atriði mega ekki verða til þess að menn verði á nokkurn hátt til að tefja framgang málsins. Ég hygg að dugað geti að menn bendi á einstök efnisatriði og komi þeim þá til þeirrar nefndar sem um málið fjallar, en meginatriðið sé að hugmyndin sem hér er verði staðfest sem vilji Alþingis. Frú forseti. Ég ætlaði mér ekki að fara fram yfir tímatakmörkin. Áður en ég fer í sætið langar mig til að bæta þessu við: Ég vonast til þess að þau markmið, sem hér eru sett fram, fái að njóta sín, fái framgang þegar litið er til undirbúnings fjárlaga þessarar og væntanlegra ríkisstjórna.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Hér er mikilvægt mál á dagskrá sem er endurskoðun á og viðleitni til þess að móta til langs tíma stefnu okkar Íslendinga í heilbrigðismálum. Þetta er jafnframt útfærsla á þeirri stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um heilbrigði fyrir alla árið 2000 sem við erum aðili að. Það er því leitt til þess að vita að nú hefur þingsalurinn nærri tæmst þegar þetta mikilvæga langtímaverkefni er til umræðu. Hins vegar gneistuðu hér umræður áðan þegar verið var að ræða um að koma ákveðnu skammtímaverkefni í höfn sem eru síldarsölusamningar við Sovétríkin, vissulega brýnt og mikilvægt mál víða úti á landi. En áhuginn var meiri vegna þess að þá var um utandagskrárumræðu að ræða en ekki yfirvegun og rólegar umræður um jafnmikilvægt mál sem stefnumótun heilbrigðismála er. Við skulum ekki gleyma því að þau mál ber iðulega á góma, t.d. um daginn þegar 1. umr. fjárlaga fór fram. Hér var einnig fsp. á ferðinni vegna kostnaðar í sambandi við rekstur ríkisspítalanna um daginn og við skulum ekki gleyma því að heilbrigðisþjónustan ásamt og með tryggingakerfinu er einn viðamesti útgjaldaliður íslenskra fjárlaga svo það varðar miklu að Alþingi en ekki bara framkvæmdarvaldið hverju sinni ræði og fallist á þá stefnumótun sem við eigum að búa við til langframa í þessum málum, málum sem varða í raun líf okkar og líðan á hverjum tíma. Þetta mál, íslensk heilbrigðisáætlun hefur áður verið lögð fram til kynningar en er nú lögð fram endurskoðuð eftir að heilbrigðisþing hefur fjallað um málið. Áður höfðu nokkrir starfshópar unnið í málaflokknum og síðan var áætlunin endurskoðuð enn frekar í ráðuneytinu. Hér er efnislega um að ræða mál sem dugar engan veginn að taka til ítarlegrar umræðu í svo stuttum umræðutíma sem hverjum þingmanni og ráðherrum gefst hér en þyrfti ítarlegri umræðu og vonandi fer hún fram í nefndinni sem mun fjalla um þetta mál í þinginu. Ég hef engar sérstakar athugasemdir að gera efnislega við þessa áætlun hér og nú. Hins vegar skiptir auðvitað meginmáli að hún komist til framkvæmda þegar menn hafa náð um hana sáttum. Ég vil minna á að hér var til umræðu á síðasta þingi stefna í manneldismálum Íslendinga, sem flestir voru sammála um að væri hið ágætasta mál, enda var það samþykkt, en þá ber að inna eftir því hvernig gengur t.d. með verðstýringu á hollum matvælum í samræmi við þá ágætu stefnu? Hvernig gengur t.d. með ákvarðanatöku í sambandi við matarskatt eða afléttingu matarskatts af þeim tegundum matvæla sem eru hollustusamlegar? Hvaða hagsmunir og hvaða sjónarmið eru alls ráðandi þegar kemur að málum eins og verðstýringu? Í þessari heilbrigðisáætlun, sem er útfærð í samræmi við íslenska staðhætti og lífsvenjur, er, eins og í öðrum aðildarlöndum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, lögð megináhersla á það að einstaklingurinn verði virkari í að gæta að eigin heilsu, taki virkari þátt í forvörnum og fyrirbyggjandi starfi. En til þess að honum sé þetta í raun kleift, bæði efnahagslega og félagslega, verða stjórnvöld að samræma aðgerðir sínar á hinum ýmsum sviðum. Því er mjög nauðsynlegt að þátttaka í umræðum og íhugun um málefni eins og þetta sé sem víðtækust. Hér er enginn fulltrúi fjmrn. t.d. sem nú er ákvarðanatökuaðili í sambandi við virðisaukaskatt sem á að setja á hér á landi um áramótin. Hvernig líður þeim málum? Hvernig gengur hæstv. heilbrrh. að reka erindi sitt í ríkisstjórninni? Hið brýna erindi sem hlýtur að vera á hans meginábyrgð, að samstilla stjórnvöld í ákvarðanatöku til þess að áætlun eins og þessi geti orðið eitthvað annað en fallegt plagg, til þess að það geti orðið stefna sem er virk í framkvæmd og ber raunverulegan árangur fyrir þegnana í landinu. Ég ætla ekki að fara út í ítarlegar efnislegar umræður um plaggið. Ég er í meginatriðum mjög sammála þeirri stefnu sem þar kemur fram. Það má lagfæra ýmislegt í henni og hnika til og sumt kann að vera umdeilanlegt, sérstalega hvað varðar útfærslu, en í meginatriðum hygg ég að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða sem alþingismenn almennt verða að kynna sér og íhuga og þarf að fá afgreiðslu á þessu þingi.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta frekar en kom fram í framsögu minni. Mig langar aðeins til að þakka fyrir þær undirtektir sem málið hefur fengið hér hjá þeim tveimur hv. þm. sem tekið hafa til máls og nota reyndar tækifærið til þess að þakka hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur fyrir hennar frumkvæði í þessu máli öllu saman. Upphafið að því að þessi till. til þál. liggur hér fyrir var sú vinna sem hún setti af stað í heilbrrn. og þær samþykktir sem við höfðum gert á alþjóðavettvangi með þátttöku okkar í starfi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. En auðvitað er það rétt, eins og hér kom fram hjá þessum tveimur hv. þm., að um einstök afmörkuð atriði getur auðvitað verið einhver ágreiningur, um það hvernig staðið skuli að framkvæmd í einstökum atriðum. En aðalmálið er auðvitað að ná saman um stefnumótun og stefnumörkun þessa mikilvæga málaflokks til lengri tíma og ég vænti þess sannarlega að það Alþingi sem nú situr geti lokið við afgreiðslu þessarar þáltill. og vil segja frá því þá í leiðinni að það hafa nágrannaþjóðir okkar gert nú þegar. Mér hafa borist þeirra samþykktir á heilbrigðisáætlun fram til aldamóta. Þar hefur verið unnið mjög merkilegt og mikið starf og samþykktar ítarlegar ályktanir. Auðvitað er það rétt eins og kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv. að það er líka stundum erfitt að samræma sjónarmið sem við er að glíma á hverjum tíma, eins og t.d. það að skattlagning falli að markmiðum um neyslu- og manneldismál. Reyndar höfum við nýlega samþykkt hér á þingi sérstaka stefnu hvað varðar neyslu- og manneldismál og ég hef reynt að leggja áherslu á að þau sjónarmið sem þar eru fram sett séu höfð til hliðsjónar þegar ákvörðun er tekin um skattlagningu sem hefur áhrif á verðlagninguna og er þá nokkurs konar verðstýring. En verðlagning hefur líka áhrif á neyslu, það vitum við einnig, fyrir því eru mýmörg dæmi og óþarfi að rekja. En þetta er ekki alltaf einfalt að samræma og vissulega er einmitt nú þessa dagana verið að taka ákvarðanir um álagningu virðisaukaskatts sem getur haft þarna veruleg áhrif. Ég tel ekki efnisleg rök fyrir því að ræða það ítarlega hér og nú eða fara að fjalla um það hvernig þau mál standa í augnablikinu, en að þessu er unnið innan ríkisstjórnarflokkanna og allra næstu daga hlýtur að verða að taka ákvörðun um það hvernig þeim málum verður skipað ef takast á að standa við það markmið, sem ég vona sannarlega að verði, að skattkerfisbreytingin geti átt sér stað um áramótin eins og lög gera ráð fyrir, en ég ætla ekki að fara frekari orðum um það hér að sinni. Ég hins vegar ítreka það að ég vona að þingið fjalli um þetta mál og noti til þess þingtímann og okkur takist að afgreiða þessa þáltill. sem ályktun frá Alþingi áður en þetta þing lýkur störfum.

Flm. (Níels Árni Lund) Hæstv. forseti. Á þskj. 160 hef ég leyft mér að bera fram till. til þál. um könnun á fjölþættum möguleikum Bláa lónsins við Svartsengi. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera könnun á möguleikum á uppbyggingu við Bláa lónið við Svartsengi með það að markmiði að nýta þá möguleika sem staðurinn hefur upp á að bjóða. Einkum skal beint sjónum að hvernig megi nýta lækningamátt lónsins fyrir Íslendinga og útlendinga, svo og að fyrirhuguð starfsemi tengist ferðamannaþjónustu almennt. Við þetta starf verði haft náið samstarf við Hitaveitu Suðurnesja, Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum, Ferðamálasamtök Suðurnesja, landlæknisembættið, Samtök psoriasis- og exemsjúklinga og aðra þá sem málinu kunna að tengjast.`` Tillögunni vil ég fylgja úr hlaði með svohljóðandi greinargerð: Bláa lónið svokallaða varð til er gufuaflsstöð Hitaveitu Suðurnesja við Svartsengi hóf starfsemi sína þar. Nafn sitt dregur það af hinum sérkennilega bláa lit sem kísilleirinn í botni þess gefur. Vatnið í Bláa lóninu er í raun jarðsjór úr 200--2000 m djúpum borholum. Hann kemur upp á yfirborðið sem 240 gráðu heit gufa sem notuð er til að hita ferskvatn fyrir Hitaveitu Suðurnesja. Eftir að því lýkur þéttist gufan og frá orkuverinu kemur hún út sem 80--100 gráðu heitt affallsvatn og er leitt út í hraunið við stöðina. Við kólnunina fellur m.a. út kísilleir sem þéttir botn hraunsins og hefur við þetta myndast heitt uppistöðulón úr jarðsjó sem almennt er kallað Bláa lónið. Um 1980 bárust fréttir af því að einstaklingur með sjúkdóminn psoriasis teldi sig hafa fengið mikla bót á sjúkdómnum með því að njóta heitra baða í lóninu. Fljótlega fóru fleiri psoriasis-sjúklingar að reyna þetta og virtust böðin gefa góða raun. Þetta varð til þess að árið 1981 fluttu þingmenn Reykjaneskjördæmis svohljóðandi till. til þál.: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að láta nú þegar fara fram könnun á lækningamætti jarðsjávar við Svartsengi. Leiði könnunin til jákvæðrar niðurstöðu verði þegar unnið að því að koma upp aðstöðu fyrir þá sjúklinga sem að læknisráði er talið rétt að noti jarðsjóinn til baða. Við könnun þessa verði haft samráð við samtök lækna, samtök psoriasis- og exemsjúklinga, svo og samtök annarra sjúklinga sem not gætu haft af slíkum böðum.`` Tillagan var samþykkt og það sama ár fól þáv. heilbrrh., Svavar Gestsson, landlækni að annast rannsókn á lækningamætti jarðsjávarins við Svartsengi. Þær rannsóknir hófust ekki fyrr en sumarið 1983 m.a. vegna aðstöðuleysis við lónið. Það ár var sett upp rannsóknaráætlun og var áformað að rannsóknin færi fram um haustið. Hins vegar tókst ekki að fá nægan fjölda þátttakenda í rannsóknina og dróst hún til ársins 1985. Það ár stóð hún yfir frá því í júlí og þar til í nóvember og tók 21 einstaklingur þátt í henni. Niðurstöður þessarar rannsóknar liggja fyrir hjá landlæknisembættinu. Í stuttu máli sagt gefa þær vísbendingu um að böð í Bláa lóninu bæti líðan psoriasis-sjúklinga. Í framhaldi af þessari rannsókn stóð landlæknisembættið fyrir annarri rannsókn í samvinnu við húðlækningadeild Landspítalans á árunum 1986--1987. Í þeirri rannsókn var annars vegar borinn saman árangur af daglegum böðum í Bláa lóninu í þrjár vikur og hins vegar hefðbundin meðferð á psoriasis á göngudeild húðlækningadeildar Landspítalans. Sú niðurstaða, sem liggur fyrir, gefur ein og sér tilefni til enn frekari rannsókna og í framhaldi af þeim fjölþættri og meiri nýtingu Bláa lónsins en nú er. Psoriasis er einn algengasti húðsjúkdómurinn. Er talið að um 1,5% manna í heiminum hafi sjúkdóminn, þar af um 6000 Íslendingar. Þannig eru tugir milljóna manna víðs vegar um heim sem þjást af psoriasis-sjúkdómi sem erfitt reynist að ráða bót á. Enginn vafi er á að margir þessara sjúklinga væru tilbúnir til að koma langan veg að ef þeir hefðu von um betri líðan og greiða fyrir það háar upphæðir. Þrátt fyrir að lítið sem ekkert hafi verið gert til þess að kynna Bláa lónið hafa fregnir af því borist víða um heim og þegar hafa margar fyrirspurnir borist til ýmissa aðila, m.a. til landlæknisembættisins, um Bláa lónið og lækningamátt þess. Nú þegar koma árlega á staðinn á milli 50.000 og 60.000 manns. Aðstaða fyrir þessa gesti er lítil. Hitaveita Suðurnesja byggði fyrir fáum árum lítið baðhús sem hefur leyst brýnustu þörf baðgesta og skammt frá er rekið lítið hótel í eigu einstaklinga. Því fer fjarri að þessi aðstaða sé nægileg til að taka á móti miklum fjölda gesta eða í þeim mæli og með þeim hætti sem nauðsynlegt er ef auglýsa á staðinn og markaðssetja hann sem slíkan á erlendum vettvangi. Full ástæða er til að kanna fyrir alvöru hvort ekki sé hagkvæmt að reisa fullkomið heilsuhótel á staðnum að svipaðri fyrirmynd og víða þekkist erlendis þar sem gestir njóta hvíldar og endurhæfingar undir eftirliti sérfræðinga. Nú kann einhverjum að þykja það óþarft að ríkið standi fyrir slíkri athugun og eðlilegra sé að það verði gert af einstaklingum eða félögum. Því er til að svara að heilsugæsla á Íslandi er opinber og staður sem þessi yrði að vera viðurkenndur af heilbrigðisyfirvöldum. Því er réttast að þau séu með í ráðum frá upphafi. Þá er einnig sú hætta fyrir hendi að erfitt reyndist fyrir einstaklinga að fá heilbrigðisyfirvöld til að leggja fjármuni til rannsókna ef þau tengdust þeim ekki sjálf. Auk þessa hníga öll rök í þá átt að staðurinn hefði almennt gildi til þess að laða ferðamenn að landinu og yki á fjölbreytni í ferðaþjónustunni. Að síðustu skal bent á það sérstaklega að aukin umsvif við Bláa lónið hefðu mikla þýðingu fyrir atvinnulíf á Suðurnesjum, atvinnutækifærum mundi fjölga til muna og atvinnulífið yrði fjölbreyttara en nú er. Rétt er að benda á að í september sl. var lögð fram skýrsla ráðgjafarnefndar, sem skipuð var af forsrh. 6. jan. 1989, um undirbúning sérstaks kynningarátaks á sviði ferðamála. Í skýrslunni er m.a. fjallað um þá góðu möguleika sem á Íslandi eru til heilsuræktar og segir m.a. í skýrslunni á einum stað, með leyfi forseta: ,,Í jarðvarmanum er mikilvæg heilsulind og heilsustéttirnar eru fjölmennar og vel menntaðar. Á Íslandi eru góðar aðstæður til að stuðla að heilbrigðu lífi í óspilltri náttúru og miklir möguleikar á því að byggja upp heilsuræktarstöðvar þar sem bjóða mætti einstaklingum og hópum aðstöðu til hvíldar og endurhæfingar.`` Í nefndri skýrslu er birt sem fylgiskjal skýrsla DOX Ltd. á hugmyndum um markaðssetningu á Íslandi. Höfundar hennar eru þrír Bretar, þeir Richard Birtchnell, dr. Bruce Dakowski og Nick Daw, allir þekktir athafnamenn á sviði kynningar og markaðsmála. Þeim var boðið hingað til lands af íslenskum stjórnvöldum og stofnunum á sviði viðskipta og ferðaþjónustu. Markmiðið með boði þeirra hingað til lands var að fá álit þeirra á ástandi og horfum á sviði viðskipta og ferðaþjónustu. Í skýrslum þeirra þremenninga segir m.a., með leyfi forseta: ,,Margt auðugt og þekkt fólk á Bretlandi leitar hælis á svokölluðum heilsubæjum. Hægt væri að fá þetta fólk til að koma til Íslands í staðinn. Það gæti hér unað í óspilltri náttúru, dvalið á raunverulegum heilsuhótelum. Það væri mun fýsilegri kostur.`` Og á öðrum stað segja Bretarnir í skýrslu sinni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vitaskuld á þjóð sem býr í afar heilsusamlegu umhverfi að selja heilsubótar- og heilsuræktarþjónustu af ýmsu tagi. Ísland gæti orðið helsta heilsubótarland veraldar fyrir ákveðna hópa fólks. Hér gæti fólk notið endurhæfingar eftir vist á sjúkrahúsum, notið náttúrulækninga af ýmsu tagi, fengið sérstaka meðferð til að megra sig, keypt íslenskt heilsufæði. Vekja þarf athygli á öllu slíku og hefja markaðs- og sölustarf. Sé rétt að verki staðið gæti árangurinn orðið ótrúlega mikill.`` Fleiri rök skal nefna sem mæla með því að ítarleg könnun fari fram á fjölþættum möguleikum Bláa lónsins við Svartsengi. Keflavíkurflugvöllur er í næsta nágrenni við svæðið. Um hann fara tugir þúsunda erlendra ferðamanna árlega. Flestir þeirra eru að koma til landsins til lengri eða skemmri dvalar en margir hafa þar aðeins skamma viðdvöl á leið sinni yfir hafið. Fjöldi erlendra ferðamanna vex ár frá ári og æ fleiri Íslendingar hafa tekjur af þjónustu við þá. Hvað eftir annað hefur það komið fram að hingað eru þeir komnir til að leita að ósnortinni og sérstæðri náttúru, ómenguðu umhverfi og hreinu og tæru lofti. Í augum margra Íslendinga hafa Suðurnesin ekki upp á mikið að bjóða sem útlendingar hafa áhuga á og í flestum tilvikum kynnast þeir svæðinu ekki á annan máta en þann að lenda á Keflavíkurflugvelli og aka eftir Reykjanesbraut til Reykjavíkur og síðan sömu leið til baka að dvöl á Íslandi lokinni. Þetta er þó hinn mesti misskilningur og þeir sem hafa reynt að fara með útlendinga umhverfis Reykjanesskaga og m.a. kynnt þeim Krísuvík, Krísuvíkurbjarg, Ögmundarhraun, umhverfi Reykjanesvita, Garðskaga, Keili og þéttbýlisstaðina á svæðinu og síðast en ekki síst Bláa lónið í Svartsengi, hafa komist að því að allir þessir staðir vekja verðskuldaða athygli erlendra gesta enda gjörólíkir öðru sem þeir þekkja eða hafa áður séð. Vart mun á annað hallað þó því sé haldið fram að Bláa lónið og umhverfi þess veki hvað mesta athygli enda afar sérstætt náttúrufyrirbrigði. Úfið hraun, upplýst og mikil og sérkennileg mannvirki, gufustrókar sem þeytast hátt í loft með miklum hvin og hið sérkennilega Bláa lón með heitum jarðsjó er nokkuð sem útlendingar hafa ekki áður séð. Ekki spillir þegar getið er um lækningamátt þess. Það er hugmynd flm. að á svæðinu rísi fjölbreytt þjónusta, bæði hvað varðar dvalargesti sem væru þar nokkurn tíma og einnig fyrir hinn almenna ferðamann sem vildi þar eiga eftirminnilega dagstund. Það gæti t.d. átt við útlendinga sem hefðu skamma viðdvöl á landinu en vildu kynnast sérstæðri náttúru þess. Út frá staðnum væri hægt að ákvarða skemmtilegar gönguleiðir og lítill vafi væri á að hestaleiga yrði vinsæl ef hún yrði rekin á staðnum og þannig mætti lengi telja. Þá er líklegt að flugfélög mundu notfæra sér staðinn og skipulegðu ferðir til og frá honum í tengslum við ferðir sínar til landsins. Í umræðum um Bláa lónið hefur margoft verið bent á að nauðsynlegt væri að færa aðstöðuna úr því lóni sem nú er og lengra frá staðnum. Enginn vafi er á að ef fullkominni heilsuaðstöðu verður komið upp á svæðinu er flutningur á jarðsjónum nauðsynlegur. Í skýrslu sem Albert Albertsson og Júlíus Jónsson, framkvæmdastjórar Hitaveitu Suðurnesja, tóku saman 1986 settu þeir fram rök er mæla gegn staðsetningu baðhúss við Bláa lónið svo og rök er mæla með gerð sérstaks baðlóns í góðri fjarlægð frá Bláa lóninu. Í skýrslu sinni vitna þeir m.a. til slysahættu á núverandi baðstað. Vegna stærðar lónsins og gufu sem yfir það leggur sé ógerningur að hafa yfirsýn og gætur á því. Helstu rök sem mæla með flutningi baðlóns í góða fjarlægð frá núverandi lóni nefna þeir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,1. Byggingu baðlóns má haga þannig að unnt sé að hafa góða yfirsýn yfir lónið og þar með er unnt að hafa góðar gætur á baðgestum. 2. Unnt er að halda hitastigi baðlónsins stöðugu og stýra því með þvingaðri hringrás jarðsjávarins í lóninu. Um lagskiptingu lónsvatns yrði ekki að ræða. 3. Engin slysahætta er af yfirhituðu þéttivatni eða jarðsjó eins og nú er. 4. Baðlón og mannvirki tengd því rýra ekki á neinn hátt eðlilegt athafnarými orkuveranna sem þau þurfa í bráð og lengd. 5. Nýtt baðlón í góðri fjarlægð frá orkuverunum rýrir ekki á neinn hátt gildi Bláa lónsins sem affallslóns orkuveranna. Hugsanleg mengun Bláa lónsins hefur engin áhrif á baðlónið og er því hæglega unnt að halda því mengunarfríu. 6. Nýtt baðlón með tilheyrandi mannvirkjum rýrir ekki á neinn hátt möguleika til efnaiðnaðar tengdum jarðsjónum. 7. Með nýju baðlóni í góðri fjarlægð frá orkuverinu er mun auðveldara að verjast ágangi gesta en unnt væri ef baðhúsið væri við Bláa lónið. 8. Dæling jarðsjávar í baðlónið gefur mikla möguleika umfram þá sem eru í Bláa lóninu. Með réttu vali á dælum og stjórnbúnaði má dæla jarðsjó svo hann fái næga orku til að mynda flúðir, fossa, vatnsrennibrautir, jarðsjávargos, öldugjálfur, vatnsnudd, kísilleðjunudd o.fl., o.fl. 9. Baðhús við Bláa lónið á litla vaxtarmöguleika þar sem það er girt á tvo vegu af Bláa lóninu annars vegar og Fitjaæð hins vegar. Auk þess er baðhús við Bláa lónið inni á æskilegu athafnasvæði orkuveranna. Baðlón í góðri fjarlægð frá orkuverunum gæti orðið þungamiðja fólkvangs og útivistarsvæðis með hvers kyns íþrótta- og eða afþreyingarmannvirkjum. Það er brýnt að skipuleggja nú þegar umrætt svæði í góðri fjarlægð frá orkuverunum, svæði sem drægi að fólk úr heimshornum öllum.`` Að síðustu vil ég leyfa mér að vitna til skýrslu sem Óli Jón Ólason ferðamálafulltrúi samdi fyrir Ferðamálasamtök Suðurnesja og var m.a. til umræðu á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Suðurnesjum 1987. Í henni ræðir hann ítarlega ákveðnar hugmyndir um Bláa lónið og uppbyggingu þar. Í skýrslu hans segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Stærsta tromp Suðurnesjamanna í sambandi við heilsurækt er að mínu áliti tvímælalaust jarðhitinn og Bláa lónið. Á þessu tvennu tel ég að þurfi að gera allsherjarúttekt og ef það reynist jákvætt, sem ég tel miklar líkur á, þarf að gera stórhuga áætlun sem öll sveitarfélögin á Suðurnesjum standa að í samvinnu við erlenda, sérfróða aðila. Vinna þarf að ýmiss konar upplýsingaöflun svo sem: 1. Safna þarf saman öllum upplýsingum sem til eru um lækningamátt leirsins í Bláa lóninu og víðar á Suðurnesjum. 2. Kanna þarf stærð markaðar fyrir ýmsar tegundir heilsuræktar og möguleika á að ná þeim hingað. 3. Kanna þarf hvað í boði er á hinum ýmsu heilsuræktarstöðvum víðs vegar um heim, í Evrópu og Bandaríkjunum, og sjá hvort við getum verið samkeppnisfærir hvað verð og gæði snertir. 4. Kanna þarf hvort við getum boðið upp á eitthvað sérstakt sem þeir geta ekki boðið upp á og hvað þá. 5. Kanna þarf áhuga erlendra aðila á samstarfi við að koma upp heilsuræktarstöð á Suðurnesjum. 6. Kanna þarf fjármagnsmöguleika. Ef jákvæð svör fást við áðurgreindum athugunum og öðru sem kemur í kjölfarið þarf að gera áætlanir um uppbyggingu ef fara á út í þetta á annað borð. Ég vil með örfáum orðum gera grein fyrir því hvernig ég get séð þetta fyrir mér og standa eigi að uppbyggingu slíkrar heilsuræktarstöðvar.`` --- Síðan segir Óli Jón Ólason ferðamálafulltrúi, með leyfi forseta: ,,1. Byggja þarf stóra, fullkomna heilsuræktarstöð með allri þeirri aðstöðu sem þarf til að hægt sé að þjóna bæði sjúklingum og öðrum þeim sem vilja rækta líkama sinn þó þeir séu ekki sjúkir. Þessi heilsuræktarstöð þarf að vera með mjög fullkominni aðstöðu fyrir lækna, sjúkraþjálfara og annað sérmenntað fólk. 2. Koma þarf læknum og öðru væntanlegu starfsfólki í sérmenntun erlendis. 3. Byggja þarf gistimöguleika fyrir allar tegundir sjúklinga og annarra sem vilja komast í meðferð. Þar þurfa að vera hótel af hærri og lægri verðklassa, gistiheimili, íbúðagisting og gisting á heilsuhælum. Allir, jafnt ríkir sem fátækir, geta notað heilsuræktarstöð en gista í misdýrum og misíburðarmiklum gististöðum eftir efnum og ástæðum.`` Virðulegi forseti. Ég hef nú þegar lokið þessum tilvitnunum mínum í skýrslu Óla Jóns Ólasonar ferðamálafulltrúa og vil að lokum segja þetta: Flm. lætur þá ósk í ljós að hæstv. Alþingi samþykki þá þáltill. sem hér hefur verið mælt fyrir og hrindi þar með af stað könnun sem leiði af sér framkvæmdir við Bláa lónið, Suðurnesjabúum og landsmönnum öllum til hagsbóta. Nauðsynlegt er að sú athugun sem hér er lagt til að verði framkvæmd sé gerð í fullu samráði og í samvinnu við Hitaveitu Suðurnesja, Samtök sveitarfélaga á Suðurnesjum, Ferðamálasamtök Suðurnesja, landlæknisembættið, Ferðamálaráð, Samtök psoriasis- og exemsjúklinga og aðra þá sem málinu tengjast. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og allshn.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð og þakka flm. fyrir þessa ágætu till. sem lýtur að þeirri nýsköpun sem nauðsynleg er í atvinnulífi þjóðarinnar. Núna þegar við horfum á eftir hinum ýmsu nýju greinum sem við höfum tekið upp síðari ár, þegar við horfum á vandræði þeirra, þá hljótum við að velta fyrir okkur hvert við eigum að leita. Ekki treystum við endalaust á sjávarútveginn og þá eru ferðamálin ofarlega í huga enda hefur ríkisstjórnin skipað sérstaka nefnd sem hefur skilað áliti þar sem einmitt er komið inn á þessi svið, þá framtíðarmöguleika sem þjóðfélagið á í heilsurækt. Ég geri ráð fyrir því, þar sem hæstv. heilbrrh. er í salnum, að till. þessi eigi greiða leið að ríkisstjórninni og að þessi mál verði könnuð til þrautar en menn gæti þess að flýta sér hægt þegar kemur að því að fjárfesta.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til að lýsa ánægju minni með þá till. sem hér er fram komin. Efni hennar er á þá leið að kannaðir verði þeir fjölþættu möguleikar sem Bláa lónið í Svartsengi hefur í ferðaþjónustu og það er tvennt sem einkum gerir þennan kost fýsilegan. Annars vegar að hér er verið að tala um atvinnugrein sem, ef rétt verður að staðið, er e.t.v. sú sem getur verið mestur vaxtarbroddur í á næstu árum svo framarlega sem menn flýta sér hægt og fara ekki af stað án þess að kanna hvernig halda skal á málum. Tillaga í þessa átt sýnir einmitt að hér á ekki að flana að neinu heldur að vita hverjir kostirnir eru áður en farið er út í framkvæmdir. Ferðaþjónusta er fýsilegur kostur í atvinnumálum einkum vegna þess að hann er mjög gjaldeyrisskapandi, sé vel á málum haldið, og einnig vegna þess að hann er mjög mannfrekur. Einnig er þessi hlið ferðaþjónustu, þjónusta í heilbrigðismálum þar sem verið er að byggja upp heilsubótarstaði, eitt hið ákjósanlegasta sem hægt er að hugsa sér vegna þess að þar er jákvæð kynning, þar er ábyrg uppbygging og þarna er um að ræða hóp ferðafólks sem leitar að ákveðinni aðstöðu sem við höfum upp á að bjóða en ekki er eins sveiflukenndur og margt annað er lýtur að ferðaþjónustu. Ég hlýt því að fagna þessari till. og vonast til að hún fái góða málsmeðferð.

Flm. (Níels Árni Lund) Virðulegi forseti. Ég vil í örstuttu máli þakka hv. þm., 16. þm. Reykv. og 10. þm. Reykn., fyrir góðar undirtektir þeirra og ítreka þá ósk mína að Alþingi sjái sér fært að samþykkja þessa till. og þar með verði hrundið af stað könnun á þessu, vil ég meina, mikla máli sem getur skipt sköpum bæði fyrir Suðurnes og Reykjanes og ekki síður fyrir landsmenn alla og verið innlegg í það að bæta aðstöðu okkar til að taka á móti m.a. ferðamönnum og auk þess að bæta aðstöðu þeirra sjúklinga sem þessa aðstöðu kunna að nota í framtíðinni.

Flm. (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 157. Meðflm. mínir eru hv. þm. Lára V. Júlíusdóttir, Birgir Ísl. Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Guðni Ágústsson, Ingi Björn Albertsson og Guðrún Helgadóttir. Till. er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að áður en glasafrjóvganir verða hafnar hér á landi verði lagt fyrir Alþingi lagafrumvarp um réttarstöðu og tryggingamál þeirra sem hlut eiga að máli, þegar tæknifrjóvgunum er beitt.`` Á fjárlagafrv. fyrir 1990 er gert ráð fyrir 3,75 nýjum stöðum við Landspítalann vegna fyrirhugaðra glasafrjóvgana þar. Enn hefur ekki verið ákveðið, að því ég best veit, hvenær fyrstu meðferðirnar verða framkvæmdar þar, en ýmislegt bendir til þess að það verði strax næsta vor. Ég hef lagt fram fsp. til hæstv. heilbrrh. varðandi undirbúning þessarar meðferðar á Landspítalanum og vænti þess að fá svar við þeim í fyrirspurnatíma nk. fimmtudag. Á 108. löggjafarþingi var samþykkt þáltill. sem einnig bar númerið 157. Sú tillaga kvað á um skipan nefndar til að kanna réttaráhrif tæknifrjóvgunar og gera tillögu um hvernig réttarstaða aðila væri ákveðin. Nefndinni var ætlað að ljúka störfum fyrir upphaf 109. löggjafarþings, en nú, þremur árum síðar, hefur hún enn ekki skilað af sér. En ég veit að þar hefur farið fram mikið starf sem ætti að nýtast við lagasetningu þá sem þessi tillaga sem hér er til umræðu kveður á um. Tveir af flm. fyrri tillögunnar, hv. þingkona Guðrún Helgadóttir og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson eru einnig flm. þessarar tillögu. Glasafrjóvganir eru þær tæknifrjóvganir nefndar þegar egg er frjóvgað utan legs. Þegar tæknifrjóvganir fara fram í legi hefur orðið tæknisæðing hins vegar stundum verið notað, en jafnframt tæknifrjóvganir. Ég hef valið þann kostinn að nota orðið tæknifrjóvgun þegar vísað er til beggja aðferðanna en gera greinarmun á frjóvgun í eða utan legs með orðnotkuninni glasafrjóvgun annars vegar og tæknisæðingu hins vegar. Það var árið 1979 sem fyrst var farið að framkvæma tæknisæðingu hér á landi, en fram til þess tíma höfðu íslenskar konur farið utan til meðferðar. Við tæknisæðingar er ýmist notað sæði eiginmanns eða sambýlismanns eða þá að fengið er sæði ókunns manns og til þessa hefur slíkt sæði verið fengið hingað frá Danmörku. Barn sem getið er með tæknisæðingu er því erfðafræðilegt afkvæmi þeirrar konu sem gengur með það og elur. En það þarf ekki að vera erfðafræðilegt afkvæmi þess sem samkvæmt íslenskum lögum er skráður faðir þess. Eins og ég gat um áðan stendur nú til að hefja glasafrjóvganir hér á landi, en það merkir auðvitað ekki að nú fyrst séu íslenskar konur að fara í slíka meðferð því að eins og ég vænti að kunnugt sé hafa þær farið utan til þessa nú um nokkurra ára skeið. Að jafnaði hafa 100 pör farið út árlega og gert er ráð fyrir að árangur af meðferðinni sé um 10%. Þannig má búast við að nú þegar hafi fæðst á landinu nokkrir tugir glasabarna. Hve mörg þau eru er ekki nákvæmlega vitað, enda er enginn aðili í samfélaginu sem fylgist með og skráir slíkar upplýsingar. Þegar glasafrjóvgun er gerð er í langflestum tilfellum frjóvgað egg frá móður með sæði eiginmanns eða sambýlismanns. Barn sem verður til með þeim hætti er þá erfðafræðilegt afkvæmi parsins og lagaleg staða þess í engu frábrugðin lagalegri stöðu annarra barna. Við glasafrjóvgun er einnig hægt að nota sæði annars en eiginmanns eða sambýlismanns eins og þegar um tæknisæðingu er að ræða og þar að auki er mögulegt að nota egg annarrar konu. Þannig bætast tveir nýir möguleikar við með tilkomu glasafrjóvgana. Þá er einnig hægt að koma frjóvguðu eggi, svokölluðum fósturvísi, fyrir í líkama annarrar konu. Slíkur fósturvísir gæti verið af eggi og sæði parsins en þyrfti ekki að vera það. Sú kona sem gengur með fóstur annarra hefur ýmist verið kölluð leigumóðir eða staðgengilsmóðir eftir því hvort hún þiggur fyrir það fé eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að banna beri leigumæður. Það stríðir gegn siðferðisvitund minni að meðganga sé verslunarvara. Sú vinnuregla hefur verið viðhöfð til þessa hér á landi að tæknisæðing er einungis gerð á konum sem eru í hjónabandi eða sambúð sem jafna má til hjónabands og með skriflegu samþykki eiginmanns eða sambýlismanns. Sama er að segja um glasafrjóvganirnar, þær sem borgaðar hafa verið af Tryggingastofnun ríkisins. Íslenskum konum er ekki skylt að segja til um faðerni barna sinna. Því má spyrja hvort eðlilegt sé að heimta með þessum hætti feðrun þeirra barna sem verða til við tæknifrjóvganir. Samkvæmt íslenskum lögum er eiginmaður konu talinn faðir barns hennar nema það sé vefengt og annað sannað. Ekkert stendur í lögunum um mæðrun barns, enda hefur ekki verið talin ástæða til þess að setja slíkt í lög til þessa. Með tilkomu glasafrjóvgana þarf löggjafinn að taka á því máli. Faðerni barna hefur aldrei verið fulltryggt en nú er svo komið að móðerni þarf ekki heldur að vera það. Í lögum um tæknifrjóvganir þarf að kveða skýrt á um skyldur og réttindi skráðra foreldra. Það má t.d. hugsa sér að þeim verði gert skylt að ættleiða ófætt barn þeirra strax við getnað til að koma í veg fyrir hugsanleg vefengingarmál þeirra síðar því slík mál gætu haft í för með sér veruleg sárindi og e.t.v. óbætanlegan skaða fyrir alla aðila, ekki síst barnið sjálft, enda um svo viðkvæman hlut sem upphaf lífs þess að ræða. Það eru engin lög til í landinu sem tryggja barni rétt til að fá að vita hverjir séu erfðafræðilegir foreldrar þess. Það að vita ekki raunveruleg deili á uppruna sínum getur haft í för með sér ýmsar ófyrirséðar afleiðingar fyrir barnið. T.d. kann ástæðan fyrir því að farið var fram á tæknifrjóvgun að vera sú að annað foreldra eða bæði eru haldin arfgengum sjúkdóm sem parið vill forðast að viðhalda. Barnið gæti talið sig bera þennan sjúkdóm og forðast þess vegna barneignir síðar meir. Það má e.t.v. spyrja hvort ekki sé rétt að svipta leyndinni af tæknifrjóvgunum að einhverju marki, t.d. í tilfelli því sem ég lýsti hér. Ég hef fram til þessa dvalið við rétt barns til foreldra og réttindi og skyldur foreldra gagnvart barni. Lög um tæknifrjóvganir þurfa að vera afdráttarlaus hvað þetta varðar. En þau þurfa einnig að taka til eignarhalds á fósturvísum og þess hvort gera megi tilraunir á þeim. Þegar glasafrjóvganir eru gerðar eru yfirleitt frjóvguð fleiri egg en notuð eru hverju sinni. Við það verða til umframfósturvísar sem geyma má frosna og til notkunar síðar. Tilvist þessara fósturvísa og að það skuli vera hægt að geyma þá hlýtur að kalla á sterkar tilfinningar og blendnar hjá öllum þeim sem í alvöru leiða hugann að því og spurningarnar hrannast upp: Hver á fósturvísana? Hver á að eiga þá? Er eðlilegt að líf sem til er stofnað fái ekki að dafna fyrr en löngu síðar, jafnvel áratug síðar? Er hægt að koma í veg fyrir að óprúttnir vísindamenn taki sér fósturvísa og geri á þeim alls kyns tilraunir? Má búast við að foreldrar eða jafnvel samfélagið velji og hafni einstaklingum frekar en orðið er? Höfum við yfirleitt nokkurn rétt á að velja okkur afkvæmi? Og til hvers mundi slíkt geta leitt okkur? Sumir nefna í þessu sambandi að með því einu að leggja verulegt fé í tæknifrjóvganir á norðurhveli jarðar á sama tíma og konur í svokölluðum þróunarlöndum eru hvattar til að fara í ófrjósemisaðgerðir, þá séum við að velja. Einnig er bent á það val sem vitað er að fram fer í mörgum ríkjum Asíu og víðar þar sem stúlkufóstrum er frekar eytt en karlkyns fóstrum. Hver er kominn til með að segja hvaða eiginleikar séu eftirsóknarverðir og hverjir ekki í fari fólks? Og höfum við yfir höfuð nokkurn rétt til að setja okkur í slíkt dómarasæti? Það hefur sýnt sig að mannkynið hefur ætíð nýtt sér tæknilega möguleika sína út í ystu æsar. Ég er því þeirrar skoðunar að banna beri með lögum allar tilraunir með fósturvísa og tilraunir til eingetnaðar og leggja við broti á þeim þung viðurlög. Eignarhald á þeim fósturvísum sem ekki eru notaðir að bragði tel ég að eigi að vera foreldranna, enda hafi þeir skrifað undir samning sem jafngildi ættleiðingu. Vera má að setja megi einhver tímamörk á það hve lengi geyma megi fósturvísana og einnig hvað skuli gert við þá ef parið skilur eða annað eða bæði látast frá frosnum fósturvísum. Í þessu sambandi má nefna að nú er í gangi forræðismál vegna fósturvísa í Bandaríkjunum. Nokkuð mismunandi reglur gilda um tæknifrjóvganir og meðferð á fósturvísum í nálægum löndum. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi hafa verið sett lög um tæknifrjóvgun, en í Danmörku hefur ekki verið talin þörf á löggjöf. Þar er hins vegar starfandi siðaráð sem tryggja á að þinginu, opinberum aðilum og almenningi séu ávallt veittar upplýsingar varðandi siðferðileg vandamál sem upp kunni að koma vegna þróunar í læknisfræði og heilbrigðismálum. Þar eru þó bannaðar með lögum ákveðnar tilraunir í tengslum við tæknifrjóvgun. Í Noregi tóku gildi lög árið 1987 um tæknifrjóvganir og kom sú löggjöf af stað miklum deilum þar í landi, ekki síst það ákvæði að einungis giftar konur skuli eiga rétt á meðferðinni. Í Noregi má ekki nota frjóvguð egg til annars en að koma þeim fyrir á ný í legi konu og það má einungis geyma þau í eitt ár. Bannað er að gera rannsóknir á frjóvguðum eggjum. Í Bretlandi, þar sem fyrsta barnið fæddist eftir glasafrjóvgun árið 1978, eru nú starfandi fjölmargar stofnanir þar sem tæknifrjóvganir eru framkvæmdar. Í Bretlandi var skipuð nefnd árið 1982 til þess að vinna að stefnumótandi áliti um æxlunartæknina frá félagslegum, siðfræðilegum og lagalegum sjónarhól. Nefndin skilaði skýrslu 1984 og í kjölfar hennar hafa verið sett ýmis lög um þessi mál. Samkvæmt tillögum nefndarinnar voru heimilaðar rannsóknir á fósturvísum fyrstu 14 dagana eftir frjóvgun en sú samþykkt hefur verið mjög umdeild. Frysting frjóvgaðra eggja er heimil og koma má áður frosnum fósturvísi fyrir í líkama konu. Gefa má bæði frjóvguð og ófrjóvguð egg, hvort sem er vegna ófrjósemi eða vegna arfgengra sjúkdóma hinna væntanlegu foreldra. Í Bretlandi má geyma frosinn fósturvísi í allt að tíu ár og hafa íslenskar konur sem fara þangað í glasafrjóvgun skrifað undir samning um að viðkomandi stofnun eigi frosna fósturvísa þeirra að tveimur árum liðnum hyggist þær ekki nota þá, annars er þeim fargað. Virðulegi forseti. Það er löngu tímabært að hér verði sett lög um tæknifrjóvganir og að mínu mati er ekki verjandi að fara af stað með glasafrjóvganir hérlendis án þess. Ég vænti þess að þingmenn standi saman um að svo megi verða með því að samþykkja þessa tillögu. Tæknifrjóvganir varða upphaf lífs og hljóta því að snerta siðferðiskennd okkar allra, enda hafa allt frá upphafi verið miklar umræður og heitar um þær, bæði hér á landi og erlendis. Öll tækni og vísindi fela í sér möguleikann á misnotkun og samfélagið er ekki alltaf í stakk búið til að bregðast við framvindu vísindanna sem kalla stundum á algjörlega nýja hugsun og skilja okkur eftir með gjörbreytta heimsmynd. Lengi vel setti tæknin okkur mörk sem nægðu, en hún gerir það ekki lengur og hefur raunar ekki gert það um nokkurt skeið. Dæmi þess eru mýmörg. Umhverfisspjöll, mengun, þurrð náttúruauðlinda, drápstól byggð af ótrúlegri og óhugnanlegri hugkvæmni, allt eru þetta afleiðingar vísindanna og útfærslu þeirra í tækninni. Tækniþróun innan læknavísindanna hefur í mörgum tilfellum gert okkur kleift að lifa bæði lengur og betur en annars hefði orðið. Hún hefur einnig orðið til þess að mörgum auðnast nú sú hamingja að eignast afkvæmi sem ekki hefðu orðið hennar aðnjótandi ella. Við verðum að tryggja að hamingja þessa fólks og barna þeirra verði ekki síðri en þeirra sem eignast börn sín með náttúrlegum hætti. Við þurfum jafnframt að vera á verði gagnvart þeim hættum sem þessari tækni fylgja og bera gæfu til að koma í veg fyrir misnotkun hennar. Enn einu sinni stillir tæknin okkur upp við vegg og krefst þess að við setjum siðferðismörkin og undan því megum við ekki víkjast. Að umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og félmn.

Guðrún Helgadóttir Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að hafa frumkvæði um þessa tillögu. Eins og fram kom í máli hennar var lögð fram tillaga á 108. löggjafarþingi sem hét ,,Till. til þál. um réttaráhrif tæknifrjóvgunar``. Flm. þeirrar till. voru sá þingmaður sem hér stendur ásamt hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, Davíð Aðalsteinssyni, Jóni Baldvini Hannibalssyni, Guðrúnu Agnarsdóttur og Stefáni Benediktssyni. Þessi tillaga, sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta, hljóðaði svo: ,,Alþingi ályktar að skora á dómsmrh. að skipa nú þegar fimm manna nefnd til að kanna réttaráhrif tæknifrjóvgunar og gera tillögur um hvernig réttarstaða aðila verði ákveðin. Nefndin verði skipuð sem hér segir: Dómsmrh. skipi formann nefndarinnar án tilnefningar. Tveir nefndarmenn skulu skipaðir samkvæmt tilnefningu Lögmannafélags Íslands, einn samkvæmt tilnefningu læknadeildar Háskóla Íslands, og sé hann sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp, og einn nefndarmaður samkvæmt tilnefningu Barnaverndarráðs Íslands. Nefndin ljúki störfum áður en næsta löggjafarþing kemur saman. Ríkissjóður greiði kostnað af störfum hennar.`` Í grg. fyrir þessari umræddu tillögu var getið um að þegar væru 50 íslensk börn þá getin með tæknifrjóvgun og langflest með sæði óþekktra manna. Síðan hafa, eins og fram kom í ræðu hv. 18. þm. Reykv., orðið verulegar breytingar og nú stendur fyrir dyrum að svokallaðar glasafrjóvganir hefjist hér á landi. Eins og þingmaðurinn kom að er það ljóst að samkvæmt íslenskum lögum er eiginmaður konu faðir barns hennar nema það sé vefengt og þá hlaut sú spurning að vakna hver réttarstaða aðila væri ef til vefengingar kæmi, t.d. við skilnað hjóna eða í erfðamálum. Það var því svo sannarlega ástæða til að vekja athygli á því að réttarstaða þessara aðila er nákvæmlega engin og er það ekki enn. Eins og raunar er um hina nýju tillögu, þá var í fyrri tillögunni ekki farið að neinu leyti inn á hina siðferðilegu, trúarlegu eða félagslegu hlið málsins heldur einungis verið að biðja um að tryggð yrði sú réttarfarslega og lagalega. Það er ljóst að hér er um mjög flókið og erfitt mál að ræða sem hefur vafist fyrir ýmsum þjóðum að setja lög um. Og eins og kom fram áðan hafa t.d. Danir tekið þann kost að semja engin lög heldur skipa svokallaða siðanefnd. Þegar þessi tillaga hafði verið samþykkt hér á þinginu var sett á laggirnar nefnd. Formaður hennar var Ólafur Walther Stefánsson, skrifstofustjóri í dómsmrn., og í henni sátu að öðru leyti Jón Hilmar Alfreðsson yfirlæknir, Ásta K. Ragnarsdóttir, námsráðgjafi við Háskóla Íslands, tilnefnd af Barnaverndarráði, Ólafur Axelsson hrl. og Þórður S. Gunnarsson hrl. og með nefndinni vann síðan Drífa Pálsdóttir, lögfræðingur dómsmrn. Ég hafði í morgun samband við formann nefndarinnar og hann upplýsti mig um að þegar lægi fyrir töluvert mikið verk um þetta mál þannig að nefndin teldi að af því mætti hafa mikið gagn við samningu laga. Og skildist mér að ekki liði á löngu þar til nefndin legði þetta mikla rit fram því hér mun hafa verið unnið verulega mikið starf. Um þetta mál að öðru leyti mætti ýmislegt segja en það verður ekki gert hér. Ég held að það sé mjög gagnlegt og mjög þarft að flytja þessa till. að nýju núna þó hún sé kannski að efni til ekki ólík hinni. Ég held að nauðsynlegt sé að reka á eftir að menn setji lög um þessi mál. Það er ljóst að á okkar dögum fleygir þekkingu mannkynsins ört fram og ekki síst á sviði líffræði og læknavísinda. Er nú svo komið að löggjafanum er falið það erfiða hlutskipti að kveða á um dauðastund, líknardauða og upphaf lífs sem menn hafa ekki þurft að fást við áður. Margt af þessari þekkingu getur orðið til þess að auka hamingju manna sé henni beitt af skynsamlegu viti, en það er bráðnauðsynlegt að löggjafarvaldið fylgist náið með því sem er að gerast, reyni að gera sér grein fyrir hvernig ný tækni grípur inn í líf einstaklinga og setji reglur um það hvernig hún megi best verða þeim til farsældar. Og það verður því aðeins gert að maðurinn sé fær um að sjá fyrir afleiðingar tækninnar og reyni að stýra henni. Það er eitt atriði sem ég vil aðeins leyfa mér að vekja athygli á, sem ég veit raunar ekki hvernig nefndin hefur farið með, en það er ljóst að eins og reglur eru í dag, þá stendur einstæðum konum ekki til boða að eignast barn með þessum hætti. Það virðist vera gert ráð fyrir því að það skuli vera, þegar um glasafrjóvgun er að ræða, eiginmaður konunnar og frjóvgun með sæði þekkts eða óþekkts sæðisgjafa virðist ekki heldur standa einstæðri konu til boða. Nú getum við spurt okkur hvort það sé ekki dálítið gamaldags viðhorf að vel menntuð nútímakona í góðu starfi sem vill gjarnan eiga barn eigi ekki að fá að njóta þessarar þjónustu eins og hver annar séu hennar félagslegu aðstæður metnar á sama hátt og þeirra hjóna sem samþykkt er að greiða fyrir að þessu leyti. Og ég vil lýsa þeirri skoðun minni að í mörgum tilvikum held ég að það sé engin ástæða til að hafna beiðni konu þótt hún sé ekki í hjónabandi ef hún er að öðru leyti fær um að ala barn sitt upp á þann hátt sem reynt er að tryggja þegar við þessum beiðnum er orðið. Að öðru leyti vil ég lýsa yfir ánægju minni með að þessi tillaga skuli komin fram og ég vænti þess að hv. þm. sýni þessu máli fulla alvöru og sú nefnd sem málið fær til meðferðar greiði fyrir því að flýtt sé fyrir löggjöf um þessi efni eða reglum eftir því sem menn kjósa að hafa það.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Þessi tillaga er um að lagt verði fyrir Alþingi lagafrv. um réttarstöðu og tryggingamál þeirra sem hlut eiga að því máli sem tillagan fjallar um sem er glasafrjóvganir. Í tillögunni er það tekið fram að áður en glasafrjóvganir hefjist hér á landi skuli þetta frv. lagt fram. Nú er það ekkert tryggt að það frv. verði að lögum þó að það sé lagt fram og mér finnst í sjálfu sér, ef það er í huga flm. skilyrði að sett séu lög áður en glasafrjóvganir fari fram hér á landi, að tillagan ætti að vera um það. En það er ekki það sem ég gagnrýni við þessa tillögu. Ég vil gagnrýna efnisatriði. Ég sé ekki að það sé nauðsynlegra að leggja fram slíkt frv. nú, áður en notuð verður aðstaða og þekking sem menn hér á landi hafa aflað sér til þess að hægt sé að framkvæma þessar aðgerðir hér, en þegar foreldrar fá þessa þjónustu erlendis. Ég sé ekki annað en að spurningar og vafaatriði um réttarstöðu geti jafnt komið upp hvort sem frjóvgunin hefur farið fram hér á landi eða erlendis. Hv. flm. upplýsir það í greinargerð sinni að slík starfsemi hafi farið fram hér á landi síðan 1979 og hafi verið greidd af sjúkrasamlagi á sama hátt og aðrar læknisaðgerðir. Upplýsingar flm. um greiðslu eru villandi. Hún notar orðið ,,tæknisæðingar`` um þær aðgerðir sem fram hafa farið hér á landi að þessu leyti. Öðru máli gegnir um glasafrjóvganir, þar sem ekki er notað sæði óþekkts manns heldur eiginmanns eða sambýlismanns. Hjón sem æskja þessarar þjónustu að mati læknis hafa þurft að fara utan og sú þjónusta var til skamms tíma ekki greidd af sjúkratryggingum. Það er mér mætavel kunnugt um vegna þess að það féll í minn hlut sem tryggingaráðherra að gefa út þá reglugerð sem birt er sem fskj. með þessu þingskjali og var algert nýmæli hér á landi. Kostnaður við glasafrjóvganir af þessu tagi hafði ekki verið greiddur úr tryggingum áður. Skilyrði þess að það væri unnt var að komið væri á samningi við heilbrigðisstofnun erlendis á líkan hátt eins og t.d. hjartaaðgerðirnar byggðust á samningi við spítala í Bretlandi. Þá fól ég embættislæknum að kanna þessa möguleika hjá þeim sjúkrastofnunum sem framarlega þóttu standa á þessu sviði og út úr því starfi kom þessi samningur við Bourn Hall Clinic. Ástæðan til þess að þessi reglugerð var gefin út var að þar með var unnt að greiða þessa þjónustu úr sjúkratryggingum. Mér hafði orðið það æ ljósara að það var grimmilegt og ómannúðlegt að sjúkratryggingar greiddu eftir færibandi fóstureyðingar, eyðingu lífs, en greiddu ekki eyri vegna þeirrar aðgerðar sem fólst í því að nýta læknisfræðina til þess að hjálpa foreldrum til að eignast barn saman, foreldrum sem ella hefðu ekki getað það. Þessi var ástæðan fyrir samningnum við Bourn Hall Clinic og fyrir reglugerðinni sem birt er sem fylgiskjal með þessari þáltill. Ég get alveg sagt hv. flm. það og öðrum þeim hv. þm. sem hér eru að ég fékk nokkrar athugasemdir við það að ég skyldi láta mér detta í hug að slík aðgerð yrði greidd af sjúkratryggingum. Og mitt svar var þetta: Ef sjúkratryggingar greiða læknisfræðilegar aðgerðir til þess að eyða lífi í móðurkviði, hví skyldu ekki sjúkratryggingar greiða læknisaðgerð til að stofna til lífs í móðurkviði? Eða að stofna til meðgöngu nýs lífs? Og þá var spurt: Er það sjúkdómur? Ég hefði eins getað spurt: Er ástæða til fóstureyðingar alltaf sjúkdómur? Ég tel hins vegar, þó að það sé í mörgum tilfellum ekki sjúkdómur er veldur því að hjón geta ekki eignast barn saman þá eru það oft afleiðingar sjúkdóma. Fyrst læknisfræðin býr yfir þeirri þekkingu og þeirri tækni að unnt sé að ráða á þessu bót sé ég ekki að við þurfum að bíða eftir sérstakri löggjöf um réttarstöðu foreldra og barns í slíku tilfelli því að það er mín skoðun að réttarstaða barns í slíku tilfelli sé og eigi að vera nákvæmlega eins og barns sem getið er með venjulegum hætti. Og þetta segi ég vegna þess að ég óttast það nokkuð ef það á ekki að vera einkamál foreldranna og líka barnsins hvort það hefur orðið til með glasafrjóvgun eða með venjulegum hætti. Ég tel að það gæti verið erfitt fyrir barn að rísa undir þeirri vitneskju og einkanlega athugasemdum annarra um að það hefði komið til sögunnar með einhverjum öðrum hætti en flest börn. Ég sé ekki annað en að þegar allt er skoðað þá fari meðganga barnsins og fæðing fram með alveg venjulegum hætti og það á rétt eins og önnur börn sína kynforeldra og erfðafræðilegu foreldra eins og hv. flm. orðaði það hér. Ég vildi sérstaklega leggja áherslu á, að ég tel að réttarstaða fólks eigi að vera slík að við lítum á þetta sem eðlilega þjónustu þegar svo stendur á sem staðreyndin er um mörg hjón að þau geti af læknisfræðilegum ástæðum eignast börn með glasafrjóvgun en ekki með venjulegum hætti. Hitt get ég svo verið sammála flm. um að því er varðar fósturvísa og réttarstöðu þeirra sem eiga óþekktan föður eða frjóvgun sem orðið hefur með óþekktu sæði, að allt þetta vekur miklar og alvarlegar spurningar. Og þar er ekki nóg með að til komi frv. til laga sem gilda aðeins á Íslandi um slíkt, heldur þarf að vera samræmi í löggjöf Íslands og ýmissa annarra þjóða um þetta efni. Að því er unnið, m.a. í sérfræðingasamstarfi á vegum Evrópuráðsins. Ég taldi að þetta væru upplýsingar sem þyrftu að komast á framfæri.

Flm. (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 13. þm. Reykv. Guðrúnu Helgadóttur fyrir hennar orð hér vegna þessarar tillögu og jafnframt fyrir hennar framlag og þeirra annarra sem fluttu tillögu um tæknifrjóvganir á 108. löggjafarþinginu sem hefur orðið til þess að nú þegar hefur farið fram mikið starf til undirbúnings löggjöf um tæknifrjóvganir sem ætti að geta flýtt verulega fyrir starfi þeirra sem mundu búa það frv. til flutnings hér. Jafnframt þakka ég hv. 3. þm. Reykv. fyrir hennar ábendingar, en vegna orða hennar um orðalag tillögunnar vil ég ítreka að það er mitt mat að það eigi að samþykkja lög um tæknifrjóvganir áður en til glasafrjóvgana komi hérlendis og það er minn klaufaskapur í orðalagi tillögunnar að hún fór fram með þessum hætti. Það er rétt hjá hv. 3. þm. Reykv. að það skiptir ekki sköpum hvar glasafrjóvganir fara fram. En það breytir ekki því að það þarf að setja einhverjar reglur eða löggjöf um málið. Það að glasafrjóvganir verða teknar upp hér á landi þýðir að hér á landi koma til með að verða til umframfósturvísar og það eitt hlýtur að krefjast einhverrar lagasetningar. Hitt er annað að mér finnst rétt að við notum líka þetta tækifæri sem við fáum hér með þessum glasafrjóvgunum til þess að fá fram lög um tæknifrjóvganir. Tæknifrjóvganir hafa verið framkvæmdar í landinu frá því 1979, í 10 ár, og réttarstaða aðila hefur verið ótrygg. Þegar félagsfaðir eða sá faðir sem skráður er faðir barns er ekki um leið erfðafræðilegur faðir þess, eins og hann getur verið við tæknisæðingar, getur hann farið fram með vefengingarmál og fengið sannað að hann sé ekki faðir barnsins. Slíkt hefur ekki gerst hér til þessa, en það gæti komið til þess og ég tel að við hljótum að þurfa að koma í veg fyrir þau sárindi sem af slíku gætu hlotist. Við hljótum að vera sammála um að löggjafar er þörf og það er löngu tímabært. Ég vona því að tillaga þessi fái góða og skjóta meðferð hér á þinginu.