Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda getur þingfundur staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðum um 5. dagskrármálið, breyting á lögum á auðlinda- og orkusviði, er lokið. Forseti vill jafnframt geta þess að samkomulag er um það milli forseta og þingflokka að umræður um 5. dagskrármálið hefjist um kl. 3 síðdegis. Forseti lítur svo á að um fundartímann sé samkomulag milli þingflokka og því sé ekki þörf á sérstakri atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ríkissjónvarpið sýndi síðastliðið mánudagskvöld mynd danska sjónvarpsins um tengsl bandarísku leyniþjónustunnar CIA og Danmerkur eða dansks yfirráðasvæðis hvað varðaði hið ólöglega fangaflug. Sýning myndarinnar á sínum tíma í Danmörku olli miklu umróti ekki síst í grænlenskum stjórnmálum og reyndar dönskum og ríkisstjórn Danmerkur með Per Stig Møller utanríkisráðherra í broddi fylkingar var sökuð um að hafa logið bæði að grænlensku þjóðinni og danska þinginu. Þeir sem myndina sáu hafa ekki komist hjá því að taka eftir því að Ísland kom þar verulega við sögu og talsvert af þeim fangaflugum sem rannsóknarvinna danska sjónvarpsins beindist að að rekja og liggja undir grun um að hafa verið raunveruleg fangaflug komu við á Íslandi. Myndin sýndi líka að það er hægt að rannsaka þessa hluti og það er fullyrðing sem ekki stenst að ekkert sé hægt að grafa í fortíðinni í þessum efnum eins og því miður var kannski meginniðurstaða hæstv. utanríkisráðherra Íslendinga þegar hún á Alþingi svaraði fyrirspurn minni 21. nóvember sl. og vitnaði þar í skýrslu starfshóps sem starfað hafði á hennar vegum, en í því svari ráðherrans segir, með leyfi forseta: „Í þeirri vinnu [þ.e. vinnu starfshópsins] var ekki ætlunin að staðfesta eða kanna frekar hvort um ólögmæta fangaflutninga um íslenskt yfirráðasvæði hafi verið að ræða, einfaldlega vegna þess að ef ólögmætur flutningur fanga hefur átt sér stað er vart mögulegt að sannreyna slíkt eftir á.“ Ég tel að myndin hafi sýnt að svo er ekki. Það er hægt að rannsaka þessa hluti með ýmsum hætti og ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Telur ekki hæstv. ráðherra, m.a. í ljósi upplýsinga sem fram komu í myndinni, að ástæða sé til að fara yfir þessa hluti á Íslandi á nýjan leik og fylgja fordæmi Svía, Þjóðverja og fleiri þjóða og setja 

Virðulegur forseti. Varðandi dönsku myndina sem hér var sýnd þá var aðeins sýndur fyrri hluti þeirra þátta sem þessir dönsku kvikmyndagerðarmenn hafa gert. Þeir gerðu nefnilega tvo þætti um fangaflugið og í síðari þættinum er m.a. til þess tekið að Íslendingar hafi aðhafst ýmislegt í þessum málum sem Danir hafi ekki gert og það er raunar notað í síðari þættinum sem viðmiðun sem dönsk stjórnvöld ættu að notfæra sér að íslensk stjórnvöld hafi látið gera skrá yfir allar lendingar hér á landi, farið yfir málið og ákveðið í framhaldinu að viðhafa skoðun þegar flugvélar lenda hér til að sannreyna að ekkert slíkt eigi sér stað þegar til framtíðar er litið. Aðgerðir íslenskra stjórnvalda, utanríkisráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins, eru reyndar nefndar sem fyrirmynd fyrir dönsk stjórnvöld og til marks um það að hér hafi ýmislegt verið gert sem Danir hafi ekki gert. Mér finnst miður að síðari hluti þessara þátta skuli ekki hafa verið sýndur, en það getur vel verið að það eigi eftir að gera það, því að þá fæst önnur mynd á málið. Varðandi svar mitt til fyrirspyrjanda þá svaraði ég eins og kom fram að það væri vart mögulegt að sannreyna það nema þá með miklum aðgerðum og það stendur, held ég, virðulegur forseti, að mjög erfitt er að sannreyna það. Aðalatriðið er að grípa til aðgerða þannig að tryggt sé að slíkt gerist ekki í framtíðinni. Ég sé ekki að það sé ástæða til að setja niður sérstaka rannsóknarnefnd, við höfum engin slík tilefni fengið upp í hendurnar að ég telji að ástæða sé til þess. Ef það gerist þá er sjálfsagt að endurskoða málið.

Herra forseti. Þessi svör valda mér vonbrigðum. Mér finnst þetta vera sami undanflæmingurinn og í raun og veru hefur einkennt viðbrögð danskra stjórnvalda og þau eru nú loks að fá í kollinn, vegna þess að að lokum verður að auðvitað þannig að þessi mál fara í rækilega rannsókn þar og Grænlendingar hafa þegar ákveðið að rannsaka þessi mál sjálfstætt á sínum vegum. Sú skrá sem utanríkisráðuneytið tók saman var góðra gjalda verð en var í öllum aðalatriðum búin að birtast áður í fjölmiðlum og ég hafði öll þau flugnúmer undir höndum og reyndar fleiri. Ég hef fengið fyrirspurnir frá dönskum þingmönnum á undanförnum dögum og þær fyrirspurnir bera það með sér að í Danmörku virðast menn halda að það hafi verið gert miklu meira á Íslandi en raun ber vitni. Það kemur mönnum á óvart þegar ég hef sent til baka gögn og upplýst um það hvað hefur verið gert hér og hvað ekki gert. Til dæmis kemur fullyrðing í þá veru að það sé vart hægt að rannsaka þessa hluti neitt eftir á mönnum mjög á óvart. Vegna þess að ég tel að rannsóknir annars staðar, í Evrópuráðinu, rannsóknir sem eru í gangi í Svíþjóð, Þýskalandi og víðar, sýni hið gagnstæða sem og rannsóknarvinna blaðamannanna sem sýndi að það er hægt að rekja þessa hluti og grafast fyrir um þá. Ég hef reyndar bent hæstv. utanríkisráðherra 

Virðulegi forseti. Það kemur mér á óvart ef danskir þingmenn vita ekki hvað hér var gert því að það kemur alveg skýrt fram í seinni hluta þessarar myndar og þeir blaðamenn sem gerðu þessa þætti vissu alveg nákvæmlega hvað hér hafði verið gert, að hér hafði verið tekinn saman listi yfir öll þau flug sem hingað höfðu komið og hugsanlega hefðu verið notuð fyrir meint fangaflug. Ég segi hugsanlega vegna þess að þau flugvélanúmer sem þarna er um að ræða geta auðvitað verið hér á vegum annarra aðila og í öðrum tilgangi en þessum. Eins og ég sagði, ef við fáum einhverjar skýrar vísbendingar um það að hér hafi verið fangaflug á ferðinni, að íslenskir flugvellir hafi verið notaðir í ólögmætum tilgangi þá er auðvitað sjálfsagt að skoða þau mál en við höfum ekki enn fengið neinar slíkar vísbendingar og meðan svo er tel ég dálítið viðurhlutamikið að fara ofan í öll þau lendingarnúmer sem þarna er um að ræða á öllu þessu árabili.

Herra forseti. Nú eru þau gleðitíðindi, sem okkur birtust í gær, að hægt sé að fara að veiða loðnu aftur. Auðvitað fögnum við því öll en það kemur kannski dálítið á óvart að með viku millibili hafa mælingar á loðnustofninum stækkað um helming, þ.e. úr 250–300 þús. tonnum upp í 470 þús. tonn, þannig að við teljum að við getum veitt u.þ.b. 70 þús. tonn úr stofninum núna. Þetta er auðvitað jákvætt þrátt fyrir að ekki sé um að ræða mælingar á svokallaðri vestangöngu sem á ábyggilega eftir að koma inn í þessa veiði á síðari stigum eða við eigum eftir að verða vör við hana eftir kannski hálfan mánuð, þrjár vikur. Þessu til viðbótar gæti átt eftir að bætast í þessar mælingar eða þá torfu sem verið er að veiða núna við Vestmannaeyjar meira magn að austanverðu eða við gætum átt eftir að mæla meira af loðnu sem er að ganga vestur með landinu. Ég vil spyrja sjávarútvegsráðherra um flottrollsveiðar. Það er álit margra, bæði núverandi og fyrrverandi skipstjórnarmanna á loðnuskipum, að flottrollsveiðar séu mjög til hins verra og hafi gert loðnustofninum mjög illt. Ef landað er 100 þús. tonnum úr flottrollum sé búið að drepa 250–300 þús. tonn í það heila, þ.e. sem ekki skilar sér í land en er búið að drepa. Þetta er auðvitað hlutur sem menn þurfa að hugleiða til framtíðar. 

Virðulegi forseti. Það er rétt að þau gleðitíðindi bárust okkur í gær að tekist hefði að mæla það mikið magn af loðnu að hægt var að gefa út kvóta að nýju og ég veit að allir fagna því. Þetta skiptir okkur miklu máli fyrir atvinnulífið vítt og breitt um landið og það skiptir ekki síst máli í ljósi þess að loðnan er svo þýðingarmikill hluti eða þáttur í fæðuöflun þorsksins að auðvitað var það fullkomið áhyggjuefni bara af þeim ástæðum að ekki hafði tekist að mæla nægilega mikið magn. Ég veit að hv. þingmaður veit það eins og ég að það er mikill ágreiningur um flottrollsveiðarnar á loðnunni og við höfum látið fara fram ýmsar rannsóknir á þeim málum sem m.a. áttu sér stað á síðasta ári í framhaldi af því að við höfum verið að reyna að auka veiðarfærarannsóknirnar í landinu. Ég tók þá ákvörðun á árinu 2006 að takmarka mjög flottrollsveiðarnar á loðnu einmitt til að mæta sjónarmiðum eins og þeim sem hv. þingmaður gerði hér að umræðuefni og ég tel að það hafi skilað árangri. Alla vega var það svo að á fiskveiðiárinu 2006/2007 gekk loðnan vestur með suðurströndinni en það hafði hún ekki gert í sama mæli einhver ár þar á undan og sama göngumunstur er á loðnunni núna. Ég tel því að þær breytingar sem við gerðum þarna hafi skilað árangri eða a.m.k. stuðlað að því. Ég tel að það sé sjálfsagður hlutur núna í ljósi þeirra rannsókna sem hafa farið fram á virkni flottrollsins að fara yfir þessi mál að nýju og það verður að sjálfsögðu gert. Hv. þingmaður spurði síðan um þorskinn. Það er að hefjast núna einmitt þessa dagana viðurhlutamesta togararall sem nokkru sinni hefur verið framkvæmt. Eins og við vitum var ákveðið að auka mjög fjármagn til þeirra rannsókna í tengslum við niðurskurðinn á þorskinum á síðasta ári. Settir voru niður togpunktar í samstarfi sjómanna og vísindamanna og ég vona svo sannarlega að það skili okkur betri og öruggari rannsóknum á stöðu þorskstofnsins.

Herra forseti. Já, flottrollið er að mínu mati það sem hefur gert það að verkum að ástand á loðnustofninum er ekki betra en raun ber vitni og ég held að hægt sé að skoða þetta í sögulegu samhengi 10–15 ár aftur í tímann. Þegar menn fóru að nota flottroll að einhverju gagni fór að halla undan fæti hjá loðnustofninum og er auðvitað mjög sorglegt að menn skuli ekki hafa kveikt á því og að alltaf skuli þurfa að benda mönnum á þetta, og eins og forstjóri Hafrannsóknastofnunar hefur stundum sagt, það er alltaf dregið úr og reynt að tefja þessar niðurstöður. En nú eru komnar vísindalegar niðurstöður á þessu, rannsóknir sem fóru fram síðastliðið haust sýna að það er bara hægt að hirða einn þriðja af því sem er drepið.

Virðulegi forseti. Ég held að ekki sé hægt að segja að það hafi orðið sérstakar tafir á viðbrögðum okkar þegar okkur hefur verið bent á að skynsamlegt geti verið að takmarka flottrollsveiðar. Strax og þessar tillögur lágu fyrir á haustdögum 2005 var farið yfir þær af hálfu okkar í sjávarútvegsráðuneytinu og ég tók um það ákvörðun strax í ársbyrjun 2006 að takmarka flottrollsveiðar. Það er hins vegar ekki óumdeilt mál. Við vitum alveg að skipstjórnarmenn eru alls ekkert sammála um þetta. Engu að síður tók ég þessa ákvörðun í ljósi þeirra ábendinga sem þá lágu fyrir. Það eru auðvitað ekki bara áhrif flottrollsins sem geta skýrt þá stöðu sem við erum með í loðnunni. Við vitum að orðið hafa miklar breytingar á hitafari í sjónum. Það þarf ekki annað en að skoða gögn sem liggja fyrir frá Hafrannsóknastofnun, t.d. um hitastig á svokölluðu Siglunessniði, til þess að átta sig á því að orðið hafa miklar umhverfisbreytingar sem hafa örugglega haft áhrif á göngumynstur loðnunnar. Ég veit að hv. þingmaður, sem er þaulvanur sjósóknari og skipstjórnarmaður, þekkir það að loðnan er kaldsjávarfiskur og forðast þennan hlýja sjó og það hefur auðvitað haft áhrif á göngumynstur loðnunnar.

Herra forseti. Mig langar að beina orðum mínum til hæstv. heilbrigðisráðherra og ræða við hann um þá ákvörðun Lýðheilsustöðvar að hætta stuðningi við tvö af viðamestu rannsóknarverkefnum samtímans á sviði lýðheilsumála en þeim verkefnum hefur báðum verið stýrt frá Háskólanum á Akureyri. Hjá Lýðheilsustöð er borið við fjárskorti og bent á að sækja megi um fjárstuðning við verkefnin hjá Forvarnasjóði sem veitt er úr á hverju ári. Verkefnin eru hins vegar þess eðlis að nauðsynlegt er að fjármögnun þeirra sé tryggð nokkur ár fram í tímann og útilokað er að reka þessi verkefni af nokkru viti með því að sækja um styrk til eins árs í senn. Um er að ræða tvö viðamikil verkefni sem Háskólinn á Akureyri tekur þátt í fyrir Íslands hönd og hefur beinn kostnaður við framkvæmd þeirra verið greiddur af Lýðheilsustöð. Verkefnin eru European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs, skammstafað ESPAD og Health Behaviours in School-Aged Children, skammstafað HBSC. Taka rúmlega 40 lönd þátt í þeim báðum, annars vegar í Evrópu og hins vegar víðs vegar um heim. Annað verkefnið hefur staðið frá árinu 1993. Það eru umtalsverð samlegðaráhrif af því að vinna báðar rannsóknirnar á sama stað og var áætlað að framlag Lýðheilsustöðvar vegna beggja verkefnanna yrði um 2,8 millj. kr. á ári næstu fjögur ár eða samtals 11,2 millj. kr. á samningstímanum. Áætlað var að framlengja samningstímann nú um áramótin, annars vegar til vors 2010 og hins vegar til vors 2011. Lýðheilsustöð hefur tilkynnt Háskólanum á Akureyri að samningurinn verður ekki endurnýjaður og því munu þessar rannsóknir að öllu óbreyttu leggjast niður af hálfu Háskólans á Akureyri á næstu vikum. Fyrirspurn mín er því þessi til hæstv. heilbrigðisráðherra: Er hægt að fá þessari ákvörðun Lýðheilsustöðvar snúið við með einhverjum hætti eða væri möguleiki á því að heilbrigðisráðuneytið gæti tryggt fjármagn til verkefnanna til að minnsta kosti næstu fjögurra ára?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigfúsi Karlssyni fyrir að vekja athygli á málum sem tengjast rannsóknum í tengslum við heilbrigðismál og forvarnamál. Þær eru afskaplega mikilvægar, ekki skal gert lítið úr því. Þvert á móti held ég að það sé mikilvægt fyrir okkur að efla þær ef við ætlum að ná árangri og við Íslendingar höfum svo sannarlega verið framarlega þegar kemur að verkefnum sem þessum og höfum vakið athygli á alþjóðavettvangi. Ég held hins vegar að besta leiðin í þessu almennt sé að við eflum og styrkjum samkeppnissjóði okkar og það er eðlilegur framgangsmáti að þeir sem standa í rannsóknum sæki fjármagn sitt þangað. Það er almenna reglan og ég held að flestir sem að þessum málum koma séu sammála því að best sé að haga málum þannig. Þeir sem sinna þessum verkefnum, hvort sem það er í Háskólanum á Akureyri eða á vísindastofnunum, þekkja þau vinnubrögð vel og eru hæfir til þess að vinna í því umhverfi og hafa sýnt það og sannað. Ráðuneytið hefur ekki skipt sér af einstökum ákvörðunum hjá stofnunum sínum hvað þessa hluti varðar. En eins og hv. þingmaður vísaði til er til staðar Forvarnasjóður sem mér skilst að þeim, sem hafa haft áhuga á því að sækja um og sinna verkefnum, hafi verið bent á að sækja um í. Ef ekki er nógu skýrt hvort hægt er að sækja til um styrk margra ára, finnst mér alveg sjálfsagt og eðlilegt að 

Herra forseti. Þessi svör eru nokkur vonbrigði því að eins og ég sagði áðan þá munu þessar rannsóknir leggjast niður hjá Háskólanum á Akureyri, komi ekki til fjármagn til þeirra. Það verður að segjast eins og er að heyrst hefur að bæði Háskólinn í Reykjavík og rannsóknardeild Lýðheilsustöðvar sýni því mikinn áhuga að taka við stjórn þessara rannsókna. Ég tel því að hér sé um frekar einfalda stefnumörkun að ræða að styðja þetta. Þetta er alltaf spurningin: Á að hætta að styrkja alþjóðlegar viðurkenndar rannsóknir á landsbyggðinni? Ég held að hér sé um pólitíska ákvörðun að ræða, reyndar innanhússmál hjá Lýðheilsustöð. Það er talsvert í húfi fyrir Háskólann á Akureyri.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikið sóknarfæri fyrir Háskólann á Akureyri og aðrar menntastofnanir og rannsóknaraðila hér á landi að við séum með öfluga samkeppnissjóði. Það er sanngjarnasta og eðlilegasta leiðin. Ég veit í það minnsta ekki um betri leið til þess að útdeila fjármagni sem svo sannarlega eru alltaf fleiri um en þeir sem úthlutað er til. Hins vegar er það vilji okkar allra hér inni að efla og styrkja þá góðu stofnun sem Háskólinn á Akureyri er. En það er spurning hvaða leiðir menn fara. Mín skoðun er sú að við eigum að efla og styrkja samkeppnissjóði, það sé sanngjarnasta og eðlilegasta leiðin. Þar eiga allir þeir sem stunda rannsóknir að standa jafnt að vígi þegar kemur að slíku því að þörfin er brýn. Það er afskaplega nauðsynlegt að við sinnum þessum hlutum, að okkar færasta fólk geri það. Það er m.a. afskaplega fært fólk í Háskólanum á Akureyri, eins og menn þekkja.

Herra forseti. Eitt af stærstu verkefnunum sem við stöndum frammi fyrir á sviði samgöngumála, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu heldur reyndar á landinu öllu, er tvímælalaust lagning Sundabrautar. Það er verkefni sem lengi hefur verið á hönnunarstigi og hefur því miður einkennst um langt skeið af togstreitu á milli ríkisvaldsins annars vegar og borgarinnar hins vegar um legu brautarinnar. Afstaða borgarinnar er einhlít og hún er þverpólitísk og ég hef orðið var við vaxandi stuðning við þá afstöðu hér á hv. Alþingi. Hæstv. forseti Alþingis lýsti meira að segja þeirri skoðun sinni afdráttarlaust í umræðum um lestarsamgöngur hér fyrr í þessari viku. Hann tók þá af skarið um afstöðu sína. Eftir átta ár í samgönguráðuneytinu sagði hann að nú gæti hann loks talað frjálst og lýsti sem sagt yfir því að það ætti hiklaust að gera ráð fyrir Sundagöngum og að óhjákvæmilegt væri að fara þá leið. Það má kannski segja hæstv. forseta Alþingis til hróss að það er þó betra seint en aldrei. En nú hlýtur hins vegar sú spurning að vakna hvort hæstv. samgönguráðherra, sem ekki hefur viljað lýsa afstöðu sinni til þessa máls hingað til, sé ekki reiðubúinn að taka af skarið og lýsa stuðningi við Sundagöng. Verðum við ef til vill að bíða þess að hæstv. ráðherra hætti sem samgönguráðherra og verði hugsanlega kominn í forsetastól á Alþingi þegar hann þorir að taka afstöðu í þessu máli?

Hæstv. forseti. Varðandi Sundabrautina er ánægjulegt að það mál komi enn einu sinni hér til umræðu og það verður ábyggilega eitthvað til umræðu á næstu vikum. Við vitum að Sundabraut hefur verið lengi á umræðustigi og hönnunarstigi, eins og hv. þingmaður talaði um, og hann þekkir það auðvitað líka mjög vel sem fyrrverandi borgarfulltrúi. Hann þekkir það væntanlega líka að beiðni kom frá Reykjavíkurborg um að kanna Sundagöng en eins og þáverandi - eða einhver af toppum borgarstjórnar, Björn Ingi Hrafnsson, sagði fyrir borgarstjórnarkosningar að þetta mundi auðvitað tefja málið. Það var þó gert og unnin var ítarleg og góð skýrsla sem skilað var í samgönguráðuneytið til okkar 10. eða 13. desember. Síðan kom jólahaldið og ég ákvað að njóta jólanna í rólegheitum án þess að taka ákvörðun og leyfði mér þann munað að lesa málið vel yfir og taka það með jólakortunum. En gamanlaust þá er bara málið í fínum farvegi. Það er m.a. í farvegi umhverfismats sem er lögbundin aðgerð. Þeirrar niðurstöðu er vonandi að vænta um mitt sumar ef engar deilur verða um þetta né miklar athugasemdir. Eins og talað er verður það væntanlega ekki þannig að þegar það liggur fyrir geta menn farið að stíga næstu skref. Varðandi það að samgönguráðherra taki afstöðu þá er hv. þingmanni vel kunnugt um að til þess gæti komið að samgönguráðherra þurfi að úrskurða í málinu, alveg eins og hann gæti þurft að úrskurða um Hornafjarðarfljót eða aðrar leiðir. Það hefur nánast þurft að gera í tveimur eða þremur tilvikum hér á undangengnum árum. Þess vegna má samgönguráðherra ekki vera búinn að taka opinbera afstöðu með eða móti annarri hvorri leiðinni vegna þess að hann má ekki gera sig vanhæfan til að úrskurða. Þetta er bara skrifað inn í vegalög sem ég er viss um að hv. þingmaður þekkir sem mikill áhugamaður um samgöngur eins og ég. Ég var aðvaraður um þetta strax og ég passa mig á því, virðulegi forseti.

Herra forseti. Þetta er nú orðið nokkuð vandasamt ef það er orðið þannig að ráðherrar þurfa meira og minna að vera hættir í pólitík til að taka afstöðu. Þeir mega ekki taka afstöðu til neinna mála af því þeir kunna hugsanlega í einhverri framtíð að þurfa að úrskurða í einhverjum tilteknum málum. Við höfum heyrt það áður frá hæstv. ráðherra og fleiri ráðherrum að þeir geta ekki tekið afstöðu til mála vegna þess að þeir þurfa hugsanlega að úrskurða í einhverjum álitamálum síðar meir. Þetta er staða sem er algjörlega óviðunandi. Það verður að vera hægt að ætlast til þess að ráðherrar, handhafar framkvæmdarvaldsins, hafi einhverjar pólitískar skoðanir á þeim málum sem við er að fást í ráðuneytum þeirra. Mér finnst að þegar nú liggur fyrir einróma afstaða borgarstjórnar Reykjavíkur, þvert á alla stjórnmálaflokka, um hvaða leið á að fara - það er vaxandi stuðningur við þá afstöðu hér á Alþingi. Mér finnst því skjóta skökku við að hæstv. samgönguráðherra geti ekki að minnsta kosti lýst því hvaða leið hann telji ákjósanlegasta, hugsanlega þá sömu leið og félagar hans í Samfylkingunni, formaður 

Virðulegi forseti. Þótt ég svari ekki hv. þingmanni um það hvaða leið ég telji æskilegast að fara er ekki þar með sagt að ég hafi ekki skoðun á málinu. Ég læt hana bara ekki uppi. En ég minni á að hv. þingmenn Vinstri grænna samþykktu m.a. ný vegalög á síðasta þingi sem við erum að vinna eftir þótt það hafi ekki verið nýmæli með hugsanlegt úrskurðarvald samgönguráðherra ef til deilna kemur milli sveitarfélaga sem veita framkvæmdaleyfi til vegagerðar. Það er ekki nýtt. Það hefur verið áður. Þetta ákvæði í lögunum er væntanlega og hefur verið með stuðningi vinstri grænna og við verðum að sjálfsögðu að fara eftir því. Það er rétt sem hv. þingmaður talar um. Auðvitað hafa margir tjáð sig um þetta, þar á meðal borgarstjórn og jafnframt margir þingmenn. Það er bara allt í lagi og hið besta mál. Ég held að málið sé í farsælum farvegi. Það er ætlun okkar í samgönguráðuneytinu og Vegagerðinni að halda borgarafund sem ég hygg að verði haldinn innan hálfs mánaðar þar sem m.a. höfundar síðustu skýrslu munu útskýra 

Hæstv. forseti. Í aðdraganda síðustu kosninga höfðu sjálfstæðismenn uppi mikil fyrirheit um að afnema ætti virðisaukaskatt af lyfjum. Reyndar töluðu fleiri flokkar í þá átt, m.a. Samfylkingin sem var með fyrirheit um að lækka virðisaukaskatt af lyfjum niður í 7%. Þessir flokkar hafa því markað skýra stefnu um að það eigi að lækka lyfjaverð hér á landi sem er því miður of hátt, og hefur komið í ljós að það er sérstaklega á smásölustiginu sem það hækkar allverulega. Síðasta ríkisstjórn náði miklum árangri í að semja við heildsala í þessum efnum þannig að verð frá heildsölum á lyfjum hefur lækkað verulega og við höfum sýnt árangur þar. Samt sem áður í ljósi þess að við erum dreifbýlt land og höldum úti mörgum smásölustöðum hefur álagningin í smásölu verið hærri hér á landi en í öðrum löndum sem á sér mjög eðlilegar skýringar að mörgu leyti. Ég spyr, hæstv. forseti, hæstv. ráðherra að því hvað líði því stefnumiði Sjálfstæðisflokksins að afnema virðisaukaskatt af lyfjum, líka stefnumiði Samfylkingarinnar um að stórlækka virðisaukaskatt af lyfjum. Stjórnvöld hafa á undanförnum árum beitt sér fyrir því að lækka virðisaukaskatt af öðrum vörum, jafnvel sykurvörum, en hér er um mjög lífsnauðsynlega afurð að ræða sem snertir heilsu landsmanna allra. Það yrði heilmikil kjarabót fyrir sérstaklega aldraða og öryrkja og aðra sjúka að lækka vöruverð á lyfjum með því að lækka eða afnema virðisaukaskatt af þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að vekja athygli á þessum mikilvægu málum. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, það er verk fyrir okkur að vinna að því að ná lyfjakostnaði niður. Ég hef lýst því yfir að ég ætli að sjá til þess að lyfjakostnaður minnki, bæði hjá hinu opinbera og hjá þeim sem þurfa á lyfjum að halda og það er svo sannarlega mikil kjarabót. Vandinn í hnotskurn er sá að það er svolítið öðruvísi með þessa Evrópuverslun, ef þannig má að orði komast, en aðra vöru. Þegar við gengum inn í EES opnaðist markaðurinn í það heila fyrir flestar vörur og þjónustu sem við notum ef undan eru skilin lyf, það eru enn jafnmargir litlir markaðir á Evrópska efnahagssvæðinu og löndin eru mörg. Það er einstaklega slæmt fyrir okkur Íslendinga vegna þess að við erum einungis rétt rúmlega 300 þús. sem gerir það að verkum að áhugi aðila á að flytja hingað lyf og selja er minni en á stærri markaðssvæðum. Ég hef rætt þessi mál og borið fram hugmyndir mínar bæði hjá kommissörum Evrópusambandsins og sömuleiðis kollegum mínum á Norðurlöndunum og velt þar upp ákveðnum hugmyndum og aðgerðum sem ég mun beita mér fyrir. Þingmenn munu sjá þær, að ég tel í næstu viku, í formi lagafrumvarps sem miðar að því að opna íslenska markaðinn og auka samkeppnina. Hv. þingmaður minntist á annan mjög mikilvægan þátt sem er virðisaukaskatturinn. Það er afskaplega æskilegt og mikilvægt að lækka virðisaukaskattinn á lyfjum, ekki ætla ég að gera lítið úr því, en fleiri þurfa að koma að þeirri ákvörðun en einungis sá sem hér stendur. Eins og hv. þingmaður veit er ríkisstjórnin sem nú situr mikil skattalækkanaríkisstjórn þannig að við skulum sjá hvað verður.

Hæstv. forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra svo langt sem þau náðu. Fyrirspurn mín beindist að því hvenær ríkisstjórnarflokkarnir hygðust lækka eða jafnvel afnema virðisaukaskatt af lyfjum og því miður virðist ekki vera forgangsverkefni þessarar ríkisstjórnar að ráðast í þá skattalækkun því að ekkert er kveðið á um það í yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar að menn ætli sér að ganga þá leið sem sjálfstæðismenn mæltu fyrir í aðdraganda síðustu kosninga, þ.e. að afnema virðisaukaskatt af lyfjum. Ég hvet hins vegar ráðherrann til allra góðra verka og lýsi yfir stuðningi við stefnumið hans um að við lækkum verð á lyfjum hér á landi, m.a. með því að minnka skattálögur hvað þessi mál áhrærir. Við framsóknarmenn töluðum fyrir því í aðdraganda síðustu kosninga að við mundum lækka virðisaukaskatt af lyfjum og við munum standa með stjórnvöldum ef þau ætla sér í þá vegferð, sem ég vona að þau geri, en því miður eru engin loforð uppi um það enn þá eða afdráttarlausar yfirlýsingar. Því miður.

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi er það forgangsmál hjá þessari ríkisstjórn að ná niður lyfjakostnaði, það er forgangsmál. Eftir því hefur verið unnið, það er ekki einfalt mál. Ef það væri einfalt mál væri örugglega löngu búið að gera það. Ég treysti því og trúi, af því að það kom fram hjá þessum ágæta hv. þingmanni, að hann muni styðja okkur í þeirri vegferð sem við erum að fara í hvað það varðar því að það er afskaplega mikilvægt að það sé breið pólitísk samstaða um það verkefni. Eins og ég nefndi er ástæða fyrir því að við erum búin að vinna að því þá níu mánuði frá því að ríkisstjórnin tók við og ég tók við embætti heilbrigðisráðherra. Málið er ekki einfalt og það er ekki einu sinni bara í höndum okkar Íslendinga þar sem við erum í Evrópska efnahagssvæðinu eins og menn þekkja. Einn þátturinn sem kemur að þessum málum er virðisaukaskattur á lyfjum, ég ætla ekki að gera lítið úr því og er alveg á því, eins og hv. þingmaður, að sjá þá skattalækkun. Það er líka rétt hjá hv. þingmanni að ég er ekki með neina tímasetningu hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Þar er gert ráð fyrir að undir alþjóðlega þróunarsamvinnu falli marghliða og tvíhliða þróunarsamvinna, mannúðar- og neyðaraðstoð og störf í þágu friðar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar voru mannréttindi, aukin þróunarsamvinna og áhersla á friðsamlega úrlausn deilumála gerð að nýjum hornsteinum í íslenskri utanríkisstefnu. Markmið Íslands með alþjóðlegri þróunarsamvinnu er að vinna að útrýmingu fátæktar, stuðla að efnahags- og félagslegri þróun, sjálfbærri nýtingu auðlinda og framgangi hnattrænna öryggis- og umhverfismála. Alþjóðlegri þróunarsamvinnu Íslands er ætlað að skila mælanlegum árangri til að uppræta fátækt, bæta lífsskilyrði og skapa jafnrétti, frelsi og hagsæld. Þetta þýðir að stefna Íslands í alþjóðlegri þróunarsamvinnu byggir á heildarsýn og er þess vegna órjúfanlegur þáttur íslenskrar utanríkisstefnu. Sú stefna hefur nú verið mörkuð að Ísland verði meðal þeirra þjóða sem veita mest til þróunarmála miðað við verga landsframleiðslu. Stefna íslenskra stjórnvalda er að auka framlög til þróunarsamvinnu til að ná þeim markmiðum sem felast í ályktun 25. allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1970. Ályktunin felur í sér að ríki veiti sem nemi 0,7% af vergri landsframleiðslu til opinberrar þróunaraðstoðar. Á árinu 2006 nam framlag Íslands til þróunarsamvinnu um 0,24% af vergum þjóðartekjum. Á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að framlagið nemi um 0,31% og 0,35% á árinu 2009. Í peningum talið er hér um umtalsverða aukningu að ræða á milli ára. Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að ekki fari vel á því að auka framlög til þróunarsamvinnu Íslands án þess að huga vel að sjálfu skipulagi og framkvæmd þróunarsamvinnunnar. Hér þarf að búa svo um hnútana að þróunaraðstoð Íslendinga nýtist fátækustu ríkjum heims með skilvirkum hætti og að unnið sé í samræmi við þær reglur, samþykktir og yfirlýsingar alþjóðasamfélagsins um þróunaraðstoð sem Íslendingar hafa gerst aðilar að. Innan alþjóðasamfélagsins eru nú gerðar skýrar kröfur um markvissa stefnumótun og framkvæmd þróunarsamvinnu. Parísaryfirlýsingin frá árinu 2005 er til dæmis fjölþjóðlegt átak til að bæta árangur þróunarsamvinnu með því að samhæfa starfsaðferðir þróunarstofnana. Gerir yfirlýsingin ráð fyrir skipulagðri samræmingu og samhæfingu við framkvæmd alþjóðlegrar þróunarsamvinnu og með Parísaryfirlýsingunni er eignarhald þróunarríkja á þróunarferlinu enn fremur áréttað. Með Monterrey-samþykktinni frá árinu 2002 skuldbinda þróunarríkin sig til að vinna að efnahagslegum og félagslegum umbótum, bættu stjórnarfari og til að viðhalda lögum og reglu. Iðnríkin munu auka framlög sín til þróunarsamvinnu, vinna að opnu og sanngjörnu alþjóðaviðskipta- og fjármálakerfi og draga úr skuldabyrði fátækra landa. Nýjar reglur og samþykktir alþjóðasamfélagsins, breytt umhverfi alþjóðlegrar þróunarsamvinnu og breytt staða Íslands í alþjóðasamfélaginu kalla á nýja sýn fyrir íslenska þróunarsamvinnu. Í því frumvarpi sem hér er lagt fram er boðuð ný sýn, heildarsýn þar sem áhersla er lögð á skýra pólitíska ábyrgð, víðtækt samráð, fagleg viðhorf og staðgóða þekkingu á allri alþjóðlegri þróunarsamvinnu Íslands í heildarskipulagi sem gefur betra svigrúm til að beita þeim aðferðum og nálgunum í þróunarsamvinnu sem best henta hverju sinni. Umhverfi alþjóðlegrar þróunarsamvinnu hefur tekið miklum breytingum á undanförnum 20 árum. Áhrif hnattvæðingarinnar hafa til dæmis gjörbreytt heimsmyndinni. Tengsl milli landa og heimsálfa eru meiri og margbrotnari nú en nokkru sinni fyrr og ákvarðanir teknar í einu landi geta haft afgerandi áhrif á afkomu og afdrif fólks í fjarlægum heimshlutum. Fyrir áhrif stjórnmála, efnahagsþróunar, viðskipta- og umhverfisþátta hefur heimurinn skroppið saman. Hnattvæðingin hefur í vissum skilningi gert heiminn allan að einu landi. Í þessu landi gegnir hin alþjóðlega þróunarsamvinna hlutverki velferðarkerfis. Í þessari nýju heimsmynd hnattvæðingarinnar er Ísland ekki lengur „svo langt frá heimsins vígaslóð“ eins og skáldið Hulda komst að orði á fyrri hluta síðustu aldar. Í þróunarsamvinnu gilda í raun sömu siðareglur og almennt gerist innan velferðarþjónustu í ríkjum hins vestræna heims, þ.e. „að mæta notandanum þar sem notandinn er“ og að aðstoð skuli miðast við „hjálp til sjálfshjálpar“. Í sérhverju landi snertir skortur á góðri og skilvirkri velferðarþjónustu öryggi og velferð allra þegna samfélagsins. Á sama hátt snertir skortur á vel skipulagðri og samræmdri þróunarsamvinnu öryggi og velferð allra í alþjóðasamfélaginu. Skattgreiðendum iðnríkja sem fjármagna opinbera þróunarsamvinnu er það nú betur ljóst en nokkru sinni fyrr að þegar til lengri tíma er litið eru aukinn hagvöxtur og minni fátækt í þróunarríkjum ekki einungis mikilvæg fyrir velferð og hagsæld innan þróunarríkjanna sjálfra, heldur snýr alþjóðleg þróunarsamvinna einnig að öryggi og áframhaldandi velferð íbúa iðnríkja. Þannig er vel skipulögð alþjóðleg þróunarsamvinna mál allra jarðarbúa. Umhverfi alþjóðlegrar þróunarsamvinnu gerir nú ráð fyrir samstarfi og samræmingu þeirra aðila sem starfa að þróunarmálum og gildir einu hverjir eiga þar í hlut: alþjóðastofnanir, tvíhliða stofnanir einstakra landa, frjáls félagasamtök eða viðskiptalífið. Allir aðilar sem veita framlög til þróunarmála þurfa að vera vel upplýstir um stjórnmálalegar og efnahags- og menningarlegar forsendur samstarfslandanna, þ.e. þeirra landa sem taka við þróunarframlögum. Þetta nýja umhverfi alþjóðlegrar þróunarsamvinnu hefur kallað á nýjar nálganir og starfsaðferðir í þróunarsamvinnu sem aftur gera nýjar kröfur til þekkingar og reynslu starfsmanna í þróunarsamvinnu. Þróunarsamvinna krefst nú í vaxandi mæli tæknilegrar kunnáttu og sérþekkingar með skírskotun til þekkingar á sviði þróunarfræða. Auk þessa þurfa starfsmenn að hafa hæfni til að fást við tilfinningalega áleitnar og á stundum íþyngjandi aðstæður mannlegs lífs, aðstæður sem í nánast öllu tilliti eru framandi okkur Íslendingum. Virðulegi forseti. Um þróunarsamvinnu Íslands gilda nú lög sem samin voru fyrir starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands árið 1981. Lög um aðstoð Íslands við þróunarlöndin tóku hins vegar gildi árið 1971. Á þeim tíma tók Ísland reyndar enn þá við framlögum úr þróunarsjóði Sameinuðu þjóðanna, þ.e. allt fram til ársins 1976. Mikið vatn hefur nú runnið til sjávar og í nýjustu skýrslu lífskjaranefndar Sameinuðu þjóðanna er staðfest að Ísland hafi með undraverðum hraða breyst úr þróunarríki sem naut erlendrar aðstoðar langt fram eftir 20. öldinni í ríki sem veitir landsmönnum sínum bestu lífskjör á byggðu bóli. Til þessa árangurs er nú horft í alþjóðasamfélaginu og þess vænst að Ísland deili reynslu sinni og þekkingu með öðrum þjóðum og taki þátt í verkefnum Sameinuðu þjóðanna með afgerandi hætti. Á umliðnum árum hefur ítrekað verið á það bent að til að framlag Íslands til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu megi nýtast sem best þurfi að breyta skipulagi þróunarsamvinnu Íslands til samræmis við breytta tíma. Á um 15 ára tímabili hafa verið skrifaðar a.m.k. fjórar skýrslur um þróunarsamvinnu Íslands: Árið 1992 var skrifuð skýrsla til forsætisráðherra um framtíðarskipan þróunaraðstoðar. Árið 1997 var skýrsla um þróunarsamvinnu Íslands unnin á vegum utanríkisráðuneytisins og Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Árið 2003 var skýrsla unnin fyrir utanríkisráðuneytið: Ísland og þróunarlöndin, álitsgerð um þróunarsamvinnu Íslands og þátttöku í starfi alþjóðastofnana. Og núna síðast í mars 2007 kom út skýrsla þáverandi utanríkisráðherra um fyrirkomulag þróunarsamvinnu Íslands. Þá kom Ríkisendurskoðun fram með ábendingar um fyrirkomulag þróunarsamvinnu Íslands í stjórnsýsluendurskoðun sem embættið gerði á utanríkisráðuneytinu árið 1996. Allar hafa þessar skýrslur komið fram með ábendingar og tillögur að breytingum og hafa nokkrar þeirra komist til framkvæmda. Virðulegi forseti. Ég tel að nú sé tími stóraðgerða í málefnum alþjóðlegrar þróunarsamvinnu Íslendinga kominn. Ég hef því látið fara fram skipulagða stefnumótunarvinnu innan utanríkisráðuneytisins til undirbúnings að þeirri sýn og stefnumörkun sem þetta frumvarp til laga um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands boðar. Frumvarpið er í 12 greinum. Sú stefnumörkun og sýn sem frumvarp þetta boðar birtist í eftirfarandi nýmælum sem finna má í einstaka greinum þess og í nánari útfærslum í athugasemdum við það: Í fyrsta lagi: Frumvarpið felur í sér fyrstu íslensku heildarlögin um þróunarsamvinnu með því að taka til allra þátta hennar, þ.e. marghliða og tvíhliða þróunarsamvinnu, mannúðar- og neyðaraðstoðar og starfa í þágu friðar, hins síðastnefnda þó án þess að nýjum lögum frá mars 2007 um íslensku friðargæsluna sé breytt. Í öðru lagi: Í frumvarpinu er lagt til að tekin verði upp í íslensk lög skýlaus skuldbinding til að hlíta grunngildum sem samþykkt hafa verið í samfélagi þjóða, þ.e. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, þúsaldaryfirlýsingunni frá árinu 2000, Monterrey-samþykktinni um fjármögnun þróunar frá árinu 2002 og Parísaryfirlýsingunni um markvissan árangur í þróunarsamvinnu frá árinu 2005. Í þriðja lagi: Í frumvarpinu er lagt til að utanríkisráðherra leggi annað hvert ár fram skýrslu og tillögu til þingsályktunar á Alþingi um áætlun stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til fjögurra ára í senn. Með þessu móti fer fram á Alþingi ítarleg umræða á tveggja ára fresti um þróunarsamvinnu, hvernig til hafi tekist og hvert skuli stefna á þessum vettvangi. Utanríkisráðherra flytur þá sérstaka ræðu um þróunarmál í stað þess að þau hafa verið hluti af ræðu ráðherra um alþjóðamál. Með þessu gefst tækifæri til opinnar umræðu um þróunarsamvinnu Íslands meðal kjörinna fulltrúa og í samfélaginu þar sem mat á árangri, áætlanir og stefnumál til framtíðar fá sérstaka umfjöllun. Í fjórða lagi: Í frumvarpinu er gert ráð fyrir skýrari pólitískri stefnumörkun í þróunarsamvinnu og að ráðherra skipi 15 manna samstarfsráð til fjögurra ára í senn sem verði ráðgefandi stjórnsýslunefnd fyrir ráðherra við töku stefnumarkandi ákvarðana. Í samstarfsráðinu sitji fulltrúar kosnir af Alþingi og fulltrúar skipaðir af ráðherra úr háskólasamfélaginu, viðskiptalífinu og síðast en ekki síst frá frjálsum félagasamtökum sem starfa á þessu sviði. Gert er ráð fyrir að samstarfsráðið hittist að jafnaði tvisvar á ári og taki þátt í að marka heildarstefnu. Hér er í fyrsta sinn gert ráð fyrir skipulögðu víðtæku samráði og aðkomu kjörinna fulltrúa að heildarstefnumörkun í þróunarsamvinnumálum Íslendinga sem taki bæði til marghliða og tvíhliða þróunarsamvinnu og starfa í þágu friðar. Í fimmta lagi: Í frumvarpinu og athugasemdunum við það er gert ráð fyrir vandlega útfærðu stjórnskipulagi innan utanríkisráðuneytisins. Þar er til viðbótar samstarfsráðinu sem hér hefur verið kynnt til sögunnar gert ráð fyrir stýrihópi innan ráðuneytisins undir forustu ráðuneytisstjóra með þátttöku framkvæmdastjóra Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og æðstu embættismanna utanríkisráðuneytisins á sviði þróunarsamvinnu. Stýrihópnum er ætlað það hlutverk að sinna innra aðhaldi og framkvæmd innra eftirlits með faglegri stefnumótun, daglegri framkvæmd og rekstri. Stýrihópnum er ætlað að undirbúa ákvarðanir ráðherra í málum þróunarsamvinnunnar og gera tillögur til ráðherra um hvernig fjármagni verði ráðstafað í þróunarsamvinnu. Í sjötta lagi: Með reglubundinni skýrslugjöf til Alþingis, áætlun til fjögurra ára sem lögð er fyrir Alþingi annað hvert ár og skipulagðri framkvæmd eftirlits með aðild Íslands að þróunarsamvinnunefnd Efnahags- og framfarastofnunarinnar er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að eftirlitshlutverk Alþingis verði stórlega eflt með aukinni upplýsingagjöf til utanríkismálanefndar og fjárlaganefndar um framkvæmd og árangur alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Að lokum eru þau nýmæli í frumvarpinu að kjör útsendra starfsmanna Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og kjör útsendra starfsmanna utanríkisráðuneytisins verða samræmd. Þar er enn fremur mælt fyrir um skýrara fyrirkomulag á rekstri sendiskrifstofa í þróunarríkjum og um ýmsar skyldur starfsmanna, svo sem um þagnarskyldu og bann við þátttöku í stjórnmálastarfi eða mótmælum í því landi sem þeir starfa í hverju sinni. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að Þróunarsamvinnustofnun Íslands verði áfram sérstök stofnun sem heyri undir yfirstjórn utanríkisráðuneytisins. Þróunarsamvinnustofnun Íslands mun áfram annast tvíhliða þróunarsamvinnu í umboði utanríkisráðherra og vinna samkvæmt áætlun um þróunarsamvinnu sem Alþingi ákveður og nánari ákvörðunum ráðherra. Stofnunin fær aukið vægi sem fagstofnun sem fær það hlutverk ásamt þróunarsamvinnusviði innan utanríkisráðuneytisins að styrkja myndun þekkingarsamfélags í þróunarmálum hér á landi og tryggja aðgang stjórnsýslunnar að sérfræðilegri þekkingu byggðri á menntun og reynslu af framkvæmd þróunarsamvinnu Íslands, bæði í marghliða og tvíhliða starfi. Í stað stjórnar eins og nú er kemur annars vegar samstarfsráð ráðherra og stýrihópur þróunarsamvinnu í ráðuneytinu og hins vegar áætlun um þróunarsamvinnu sem samþykkt er af Alþingi annað hvert ár til fjögurra ára í senn. Virðulegi forseti. Ég tel að verði þetta frumvarp að lögum muni mikið vinnast í þróunarsamvinnu Íslands. Með nýjum lögum mun þróunarsamvinna Íslands fara fram í breyttu umhverfi sem kallar á nýtt skipulag þar sem stefna Íslands í þróunarmálum er mörkuð og mótuð með hliðsjón af heildarsýn á málaflokkinn. Með störfum samstarfsráðsins, reglulegri skýrslu ráðherra og áætlun um þróunarsamvinnu mun pólitísk ábyrgð verða skýrari, víðtækara samráð fást um stefnu og áherslur í þróunarsamvinnu og stuðningur almennings við þróunarsamvinnu Íslands verða betur tryggður. Með nýju lögunum mun íslensk þróunarsamvinna standa frammi fyrir nýjum tækifærum en jafnframt nýjum áskorunum. Ný lög munu veita íslenskri þróunarsamvinnu tækifæri til að beita fjölbreytilegri nálgunum við framkvæmd þróunarsamvinnunnar en til þessa hefur verið mögulegt. Þar með má aðlaga framlag Íslands betur að markmiðum og aðferðum alþjóðasamfélagsins og þannig leita allra leiða til að gera íslenska framlagið áhrifameira og árangursríkara. Í nýju umhverfi stendur íslensk þróunarsamvinna frammi fyrir áskorunum þar sem reyna mun á þekkingarsamfélag málaflokksins. Í þessu umhverfi mun pólitísk leiðsögn, stefnumörkun og stefnumótun þurfa að taka markvissara mið af daglegri framkvæmd og þróun þekkingar innan málaflokksins en áður. Því er mikilvægt að koma á skipulagi sem tryggir þeim sem koma að daglegri framkvæmd og stefnumótandi ákvörðunum þróunarsamvinnunnar vettvang sem gerir ráð fyrir heildarsýn, samhæfingu og aðhaldi við undirbúning ákvarðana. Samhliða undirbúningi að smíði þessa frumvarps hafa verið unnar tillögur að nýju stjórnskipulagi innan utanríkisráðuneytisins til að koma stefnumörkun, gæðamati og áætlanagerð um þróunarsamvinnu og nýtingu þeirra fjárveitinga sem til málaflokksins er ráðstafað í þann farveg innan ráðuneytisins sem tryggir heildarsýn á málaflokkinn. Í þessum tillögum er gert ráð fyrir að sá farvegur verði nýtt svið þróunarsamvinnu innan utanríkisráðuneytisins, en fyrir eru tvö svið, alþjóða- og öryggissvið og viðskiptasvið. Frumvarpið sem hér er kynnt og tillögur að nýju skipulagi utanríkisráðuneytisins eru afrakstur ítarlegrar stefnumótunarvinnu sem m.a. byggir á þeim skýrslum sem þegar hafa verið skrifaðar um fyrirkomulag þróunarsamvinnu Íslands á undanförnum árum og víðtæku samráði sem dr. Sigurbjörg Sigurgeirsdóttir stjórnsýslufræðingur vann fyrir utanríkisráðuneytið á tímabilinu júlí 2007 og fram í byrjun janúar á þessu ári. Greinargerð með tillögum Sigurbjargar er hér lögð fram til dreifingar með frumvarpi þessu, en þær tillögur hafa flestar hverjar ratað inn í frumvarpið, þó ekki endilega í óbreyttri mynd. Virðulegi forseti. Alþjóðleg þróunarsamvinna Íslands er á tímamótum. Þróunarsamvinna Íslands er hratt vaxandi málaflokkur innan utanríkisráðuneytisins og í örri faglegri þróun. Það fyrirkomulag þróunarsamvinnu Íslands sem hér er gerð tillaga að með þessu frumvarpi og meðfylgjandi greinargerð er hvorki hugsað né hannað með það fyrir augum að standa um aldur og ævi. Þvert á móti ber að líta svo á að hér sé upphaf nýrra tíma í þróunarsamvinnu Íslands þar sem m.a. aukið aðferðafræðilegt svigrúm gefur nú kost á áframhaldandi framþróun þekkingar til að tryggja sem best skilvirka og árangursríka þróunarsamvinnu. Alþjóðleg þróunarsamvinna skírskotar til ábyrgðar í alþjóðlegu samhengi þar sem öll lönd eiga að keppa að því að axla ábyrgð og taka þátt miðað við sérstöðu sína og aðstæður hverju sinni og stefna að því hvert á sína vísu að vera ómissandi hlekkur í vistkerfi alþjóðasamfélagsins. Þróunarsamvinna er sá þáttur alþjóðlegrar samvinnu sem sífellt leitar nýrra leiða til að ná slíku marki. Virðulegi forseti. Ég tel að með þeim skrefum sem tekin eru með þessu frumvarpi sé horft til framtíðar og að frumvarp þetta feli í sér mikið framfaramál fyrir alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu eru að aukast þessi árin þótt vissulega miði hægt. Ég held að ég muni það rétt að eitt af mínum fyrstu þingmálum eða málafylgju á Alþingi hafi verið að leggja til að framlög Íslendinga til þróunaraðstoðar yrðu hækkuð. Þau voru þá, og reyndar lengi síðan, að hjakka í kringum 0,1% af þjóðartekjum, iðulega á bilinu 0,08% og til og með 0,1%. Og satt best að segja þegar maður lítur til baka bráðum 25 ár þá hefur þetta gengið óskaplega hægt. Það hefur tekið okkur Íslendinga langan tíma að átta okkur á að við værum ekki lengur fátæk þjóð og þróunarríki heldur þvert á móti komin í hóp velmegunarríkja sem að sjálfsögðu ættu að leggja sitt af mörkum. Má ég þá minna á að aðrar Norðurlandaþjóðir, a.m.k. þrjár, hafa fyrir alllöngu náð því að verja um og yfir 1% af þjóðartekjum samanlagt til þróunaraðstoðar, þ.e. þegar lagður er saman hlutur hins opinbera og samtaka og einkaaðila. En þannig er viðmiðun Sameinuðu þjóðanna hugsuð að hið opinbera tryggi a.m.k. 0,7% af þjóðartekjum og vonast til þess að aðrir aðilar, hjálparstofnanir og samtök, bæti þar við a.m.k. 0,3%. Ég vil í öðru lagi segja að ég er sammála hæstv. ráðherra um að ástæða er til að taka til skoðunar og endurskipuleggja framgöngu okkar, stofnanir og stjórnsýslu á þessu sviði. Það er tvímælalaust rétt að gera það í takt við aukin framlög til þessa málaflokks. Frumvarpið er jákvætt um mjög margt og í því fólgin framför og metnaðarfull markmið eru lögð til grundvallar en önnur atriði orka meira tvímælis. Ég mun fara aðeins yfir það. Forsaga málsins er alllöng eins og hæstv. ráðherra rakti. Nægir að staldra við þá skýrslu sem fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra kynnti 6. mars 2007 en það er athyglisvert að bera saman ýmislegt í framsetningu þá og nú. Í inngangi þeirrar skýrslu var t.d. sagt að hagsmunarekstur á alþjóðavettvangi sé og verði grundvallarstoð íslenskrar utanríkisstefnu. Segja má að annað hljóð sé komið í strokkinn nú þegar talað er um að þróunarsamvinna sé orðin að einum helsta hornsteini íslenskrar utanríkisstefnu. Því fagna ég að sjálfsögðu. Öðruvísi mér áður brá þegar menn þurftu að byrja allar ræður sínar á því að hornsteinn íslenskrar utanríkisstefnu væri vera bandaríska hersins og aðild okkar að NATO. En það var fleira áhugavert í skýrslu utanríkisráðherra frá 2007. Þar var t.d. ályktað sem svo að það væri siðferðisleg skylda okkar að hjálpa þeim sem minna mega sín en því bætt við að það væru líka hagsmunir okkar. Þá vaknar strax í málinu áhugaverð spurning: Hvort á að vega þyngra þegar eða ef hagsmunir og siðferðislegar skyldur rekast á? Þó að málin séu sett fram með öðrum hætti nú þá hefur sú grundvallarspurning ekki gufað upp og hana þarf að hafa í huga þegar við ræðum stjórnfyrirkomulag, stefnumótun og framkvæmd á þessu sviði. Það varð reyndar dálítill stormur í framhaldi af skýrslu fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra. Framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar og stjórn gagnrýndu hana og kom til nokkuð hvassra orðaskipta þar á milli eins og menn muna en nú eru málin komin í annan farveg. Varðandi frumvarpið er að sjálfsögðu engin deila um það að hæstv. utanríkisráðherra fari með yfirstjórn alþjóðlegrar þróunarsamvinnu Íslands. Ég hef reyndar stundum varpað fram þeirri spurningu hvort við stöndum ekki frammi fyrir því að utanríkisráðuneytið, og allt sem undir það heyrir, sé að verða svo viðamikill málaflokkur að menn hefðu kannski frekar átt að skoða það að skipta því ráðuneyti upp þegar þeir voru að grauta í Stjórnarráðinu á síðasta ári, taka formlega upp embætti aðstoðarutanríkisráðherra eða hafa ráðherrana tvo og að annar þeirra færi sérstaklega með þróunarsamvinnumál, t.d. þátttöku Íslands í alþjóðasamningum á sviði umhverfismála og slíka hluti, einfaldlega vegna þess að þessir málaflokkar eru orðnir gríðarlega viðamiklir. Í 3. gr. er rætt um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu sem lögð verði fyrir Alþingi og því fagna ég. Ég held að það sé löngu tímabært fyrirkomulag að þessi stóri málaflokkur verði meðhöndlaður með svipuðum hætti og ýmis önnur viðfangsefni þar sem nú eru lagðar fyrir Alþingi framkvæmdaáætlanir eða stefnumótandi áætlanir með reglubundnu millibili. Inn í þessa áætlun á líka að taka áætlun um, og tiltaka það, hlutfall framlaga til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu af vergum þjóðartekjum sem við ætlum okkur að verja á komandi árum og þetta er að sjálfsögðu gott. Í 4. gr. er fjallað um samstarfsráðið, sem setja á á fót, sem er blanda af kjörnum fulltrúum á Alþingi og fagaðilum. Mörg ágæt rök eru færð fyrir því að slíkt ráð eigi að koma til sögunnar og ég tel reyndar að það geti verið sjálfstætt ákvörðunaratriði óháð öðrum skipulags- og fyrirkomulagsatriðum í þessu. Ég held að þetta gæti orðið ágætur vettvangur og það sé gott fyrir pólitíkina eða stjórnmálalífið annars vegar og fagaðilana hins vegar að geta skipst á skoðunum og átt sér slíkan samstarfsvettvang. Síðan koma atriði sem ég hef meiri efasemdir um. Í 6. gr. er talað um starf í þágu friðar. Þar er verið að fjalla um íslensku friðargæsluna svokölluðu eða friðargæsluverkefni og vísað í ákvæði sérlaga um friðargæsluna. Það tengist því að í 7. gr. er fjallað um skipulag Þróunarsamvinnustofnunar og í fylgiskjölum með málinu og þeirri skýrslu eða greinargerð sem fylgir með, um skipulag þróunarsamvinnu Íslands, eru þessir skipulagsþættir nánar ræddir. Ég hef miklar efasemdir um að fella niður sjálfstæða stjórn Þróunarsamvinnustofnunar. Ég held að stjórnin hafi í fyrsta lagi skilað ágætu starfi. Ég held í öðru lagi að sjálfstæð stjórn gefi stofnuninni meira sjálfstæði og sjálfstraust en ef hún er án stjórnar og ég held í þriðja lagi að sjálfstæð, þverpólitísk stjórn fyrir Þróunarsamvinnustofnun sé ein allra besta tryggingin sem við getum fengið fyrir því að þessi málaflokkur njóti þverpólitísks stuðnings, hann sé bakkaður upp og hafinn yfir deilur í gegnum það að honum er tryggt þverpólitískt bakland í stjórn framkvæmdastofnunarinnar á viðkomandi sviði. Auðvitað má segja að að einhverju leyti geti þetta komið í gegnum samstarfsráðið og að einhverju leyti í gegnum það hlutverk sem utanríkismálanefnd og Alþingi er ætlað en það kemur ekki í staðinn fyrir og þarf ekki að rekast á við það að Þróunarsamvinnustofnun heyri áfram undir sjálfstæða stjórn. Ég hef miklar efasemdir um þá hugsun að blanda verkefnum íslensku friðargæslunnar saman við þróunarsamvinnuna eins og hér á að gera. Ég held að það sé ákaflega dýrmætt fyrir hina hreinu þróunarsamvinnu að hún sé hafin yfir allan vafa hvað það snertir að hún sé á sjálfstæðum, faglegum forsendum og hagsmunagæslu fyrir okkar hönd að öðru leyti eða verkefnum sem tengjast pólitík og deilumálum og jafnvel hernaðarátökum sé ekki blandað þar saman við. Þess vegna gagnrýni ég áform um að breyta skipulagi innan utanríkisráðuneytisins þannig, eins og vikið er að í greinargerð sem tekin var saman fyrir ráðherra af Sigurbjörgu Sigurgeirsdóttur, að skrifstofa þróunarsamvinnu, sem verður nýtt svið innan ráðuneytisins, fari bæði með þróunarsamvinnumál og málefni íslensku friðargæslunnar. Það er löngu tímabært að stofna sjálfstætt svið eða skrifstofu innan ráðuneytisins um þróunarsamvinnumál en þar á þróunarsamvinnan ein að vera. Að vísu má segja að tillagan sé málamiðlun vegna þess að eins og réttilega er bent á í greinargerðinni hafa þær hugmyndir verið uppi að leggja Þróunarsamvinnustofnun einfaldlega niður og færa verkefnin inn í ráðuneytið. Ég fagna því að horfið er frá þeim hugmyndum. Það er m.a. rökstutt með því að segja að þó að menn hafi talað um skort á samræmingu málsmeðferðar og samhæfingu í framkvæmd stefnu í málum er varða tvíhliða og marghliða þróunarsamvinnu hafi komið fram sú tillaga að fella starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar inn í utanríkisráðuneytið. Hér, þ.e. í greinargerðinni, í þessum tillögum til ráðherra er lagst gegn þessari leið og það er gert í ljósi þess að ýmis almenn rekstrar- og stjórnunarverkefni, sem fylgja framkvæmd tvíhliða samvinnu, samrýmast illa hlutverki og vinnuumhverfi ráðuneyta en einkum þó vegna þeirra áhrifa sem slík sameining getur haft á stefnumótunarvinnu í málaflokknum. Þessi rök eru mjög gild og veigamikil og ef þau eru yfirfærð á stjórnsýsluna, sem þarna á að taka upp, þá teikna þau í þá átt að Þróunarsamvinnustofnun sé áfram mjög sjálfstæð og öðrum verkefnum sé ekki blandað saman við hana. Það er gríðarlega viðkvæmt að halda á því inni í einu og sama ráðuneytinu og undir einni og sömu stjórninni að tryggja annars vegar algerlega faglega, sjálfstæða og óháða framkvæmd og framvindu og framlag okkar á þessu sviði til þróunarsamvinnu og hins vegar alla hagsmunagæsluna og pólitíkina sem svífur um sali í utanríkisráðuneytinu eins og skýrsla fyrrverandi utanríkisráðherra frá því í mars 2007 er mjög berorð um. Þar var ekkert verið að skafa utan af því að þarna blönduðust saman ríkir hagsmunir og pólitík. Tökum friðargæsluna aðeins aftur og verkefnið í Afganistan. Er það virkilega svo að menn séu öruggir um að heppilegt sé að hafa það á sama sviði utanríkisráðuneytisins og þróunarsamvinnumál? Hvað stóð í leiðara eins af dagblöðunum í dag? Að gefa og þiggja í NATO. Þar er m.a. sagt að á fundi Scheffers og forsætisráðherra hafi Íslandi verið hrósað fyrir framlag sitt í Afganistan og það sé framlag Íslands sem ekki hafi her til að gera sig gildandi innan NATO. Leiðarahöfundur segir að við getum ekki búist við að hin aðildarríkin séu tilbúin að verja mannskap og fjármunum til eftirlitsflugs við Ísland nema við leggjum eitthvað af mörkum til sameiginlegra aðgerða NATO. Ég veit að vísu ekki betur en við eigum að borga þetta allt sjálf en það er önnur saga. En það langalvarlegasta í leiðaranum, ef satt er, er þar sem sagt er, með leyfi forseta: „Enda var samhengi í því þegar Geir H. Haarde fór á sínum tíma fram á atbeina NATO til að tryggja eftirlit í íslenskri lofthelgi og hét um leið auknum framlögum til friðargæslunnar í Afganistan.“ Þarna er eins kristaltært og nokkuð getur verið að framlag okkar til friðargæslunnar í Afganistan er hugsað sem pólitískt og hagsmunatengt mál inn í NATO-samhengið og þetta á ekkert skylt við faglega þróunarsamvinnu. Þessu á ekki að grauta saman. Að mínu mati þarf að huga mjög vel að þessum þáttum málsins. Svo ágætt sem frumvarpið er að mörgu leyti og markmiðin jákvæð þá áskil ég mér a.m.k. rétt til að beita mér fyrir því á vettvangi utanríkismálanefndar að þetta verði athugað mjög rækilega og Alþingi fyrir sitt leyti hafi skoðun á því hvernig málaflokknum verður best fyrir komið og leyfi sér líka að hafa skoðun á því hvernig heppilegast væri að þessu væri stjórnsýslulega fyrir komið innan utanríkisráðuneytisins af því að það er mjög vandasamt að gera það svo vel fari. Að öðru leyti vil ég segja um frumvarpið að það þarf að huga að mínu mati að ansi rúmum reglugerðarheimildum ráðherra því ekki einasta á ráðherra, skv. 7. gr., að setja Þróunarsamvinnustofnun reglugerð og nánari reglur, sem eðlilegt er, heldur er í 11. gr. ákaflega rúm reglugerðarheimild sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Utanríkisráðherra er heimilt að setja nánari reglur um framkvæmd laganna, m.a. um hvernig þeirri stjórnsýslu sem undir lögin fellur skuli fyrir komið.“ Þarna er ansi mikið sagt hvað varðar framsal til ráðherra um að ráða þessu algerlega sjálfur. Það má eiginlega spyrja: Er þá mikil þörf á lögunum nema hafa eina grein um að ráðherra ákveði þetta í reglugerð? Ég áskil mér rétt til að skoða síðar og betur ákvæði til bráðabirgða um starfsmenn sem lítur svolítið torkennilega út vegna þess að þar virðist gerður greinarmunur á mönnum sem eru annars vegar í störfum erlendis og hinum sem starfa heima. Upphaf greinargerðarinnar hljómar ákaflega fallega: „Hinir nýju hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu eru mannréttindi, aukin þróunarsamvinna og friðsamleg lausn deilumála.“ Ég segi bravó fyrir þessu og vonandi eru þá innstæður fyrir þessu öllu, að NATO og slíkt jukk sé orðið algert aukaatriði og skipti ekki teljandi máli í utanríkisstefnu okkar, hún sé núna grundvölluð á friðarstefnu og þróunarsamvinnu og vilja til að standa með öðrum þjóðum í slíku samhengi. Margt fleira hefði mátt nefna, virðulegur hæstv. forseti, en tíminn er liðinn. Ég bendi mönnum á að lesa í greinargerð framan við umsögn um 1. gr. það sem þar er sagt um þátttöku í starfi friðar á vegum NATO til frekari rökstuðnings þess sem ég sagði um að þessum hlutum eigi ekki að blanda saman.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Ég vil byrja á því að segja almennt um frumvarpið að ég tel það jákvætt. Það er tímabært að við skulum fjalla um frumvarp sem tekur á þessum málum í heild sinni og er ég þá að tala bæði um tvíhliða þróunarsamvinnu og líka svokallaða marghliða þróunarsamvinnu, en lögin hafa hingað til aðallega snúist um Þróunarsamvinnustofnun sem hefur sinnt og á að sinna hinni tvíhliða þróunarsamvinnu. Það er ljóst að viðhorfsbreyting hefur orðið hér á Íslandi gagnvart þessum málum, vakning hefur orðið meðal Íslendinga eins og flestra annarra þjóða. Nú láta íbúar heims sig þróunarmál miklu meiru varða en áður og hafa meiri áhyggjur af stöðu og hag fólks í þróunarríkjum en við höfum áður séð, og það er mjög jákvætt. Í athugasemdunum kemur fram að þróunarmál séu hinir nýju hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu. Þar eru nefnd mannréttindi og friðsamleg lausn deilumála og einnig fjallað um að þróunarsamvinna sé vaxandi þáttur í utanríkisstefnu okkar og nú stærsti einstaki útgjaldaliður utanríkisráðuneytisins. Það sést því vel af frumvarpinu. Hin seinni ár hafa stjórnvöld líka verið að stórauka framlög okkar til þróunarmála þó að við séum langt frá því að vera komin í höfn. Það var 1970 sem Sameinuðu þjóðirnar settu þá samþykkt fram að opinber framlög aðildarríkjanna skyldu nema 0,7% af vergum þjóðartekjum. Við erum langt frá því að ná því. Fimm ríki hafa nú þegar náð því markmiði, það eru Danmörk, Lúxemborg, Holland, Noregur og Svíþjóð. Þrjú þessara landa eru norræn ríki, Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Við erum ekki þar á meðal þannig að við ættum að reyna að ná þessu marki sem fyrst. Sex ríki hafa skuldbundið sig til að ná markinu fyrir 2015, og hvaða ríki eru það? Jú, það eru Belgía, Finnland, Frakkland, Írland, Spánn og Bretland, þar er Finnland sem sagt innan borðs. Ísland hefur ekki sett sér það markmið að ná 0,7% á ákveðnu ári þannig að við erum þar á eftir en við höfum sett okkur að ná ákveðnu hlutfalli. Ég vil nefna að á þessu ári munum við ná að setja 0,31% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og stefnt er að því að árið 2009 verði þetta hlutfall 0,35%, það er markmið sem var sett í tíð fyrri ríkisstjórnar. Þegar við höfum náð því hlutfalli, þ.e. árið 2009, verða 4,6 milljarðar settir í þróunarsamvinnu af hendi Íslendinga. Við erum því að fikra okkur í rétta átt, virðulegur forseti, þó að við séum enn talsvert miklir eftirbátar annarra norrænna ríkja. Hvað varðar þróunarsamvinnu er sérstaklega tilgreint að markmið okkar miðist við þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar. Ég vil nefna hér að á sínum tíma, árið 2000, þegar þúsaldarmarkmiðin voru sett í Jóhannesarborg, varð sú er hér stendur þeirrar gæfu aðnjótandi að taka þátt í þeirri vinnu. Þetta eru átta markmið, þau eru mjög metnaðarfull mundi ég segja. Þau snúa aðallega að því að auka aðgengi þeirra sem búa í þróunarríkjunum, þ.e. fátækra, að vatni, að hreinlætisaðstöðu, að heilsugæslu og öðrum slíkum atriðum. Það er alveg ljóst að það er óbærilegt fyrir okkur að horfa upp á að fjöldi barna fellur frá á hverju ári vegna vatnsskorts, vegna skorts á hreinlætisaðstöðu og vegna mengunar í eigin húsakynnum þar sem verið er að brenna eldivið og loftið er svo mengað að börnin þola það ekki. Þetta eru mál sem varða okkur öll og leiða hugann að almennu siðferði og siðfræði. Hin vestrænu ríki og þau ríki sem eru þróuð, eins og maður kallar það innan gæsalappa, hafa verið að vakna til vitundar um að standa sig betur í almennri aðstoð við þau ríki sem hafa setið eftir. Í þessu sambandi langar mig að nefna tvö atriði. Hvað varðar Kyoto-bókunina taka þróunarlöndin ekki á sig skuldbindingar, ekki er talið réttlætanlegt að þau geri það. Það viðhorf hefur verið almennt að hin auðugu ríki taki á sig skuldbindingar en ekki þróunarríkin, ekki enn sem komið er. Þau munu gera það í framtíðinni en auðugu ríkin munu aðstoða þau við það með betri tækni o.s.frv. Ég vil líka nefna hér sérstaklega mál sem er nýtt af nálinni. Það er til umfjöllunar hjá velferðarnefnd Norðurlandaráðs og á norrænum vettvangi og var samþykkt fyrir stuttu. Þar var það undirstrikað að norræn ríki ættu að taka frumkvæði að því að samþykktur yrði alþjóðlegur samningur sem fæli í sér að auðug ríki ættu ekki með virkum hætti að ásælast heilbrigðisstarfsmenn frá fátækum ríkjum. Það eru, að því er mér skilst, fleiri læknar frá Benín í Frakklandi en í Benín sjálfu, það eru fleiri heilbrigðisstarfsmenn frá Malaví í Manchester en í Malaví. Hægt er að taka svona dæmi þar sem auðug ríkin hafa lokkað til sín heilbrigðisstarfsmenn annarra ríkja og Ísland gerir þetta líka. Við erum að lokka til okkar heilbrigðisstarfsmenn, reyndar mest frá Norðurlöndunum. Norðurlöndin lokka svo til sín starfsmenn frá Afríku og öðrum svæðum. Ástandið er þannig núna að í sumum þessara þróunarríkja er ekki til nægur mannskapur til að bólusetja ungbörn. Á sama tíma og við erum að sækjast eftir því í gegnum þúsaldarmarkmiðin að vinna gegn ungbarnadauða erum við að lokka til okkar mikilvæga heilbrigðisstarfsmenn sem eru að sinna því í sínu eigin landi, í fátæku ríkjunum. Við þurfum því að líta okkur nær í þessu og vinna að því að við verðum sjálfbær með heilbrigðisstarfsfólk á innlendum vettvangi, sem er stórt mál. Við þurfum að mennta fleiri hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða o.s.frv., borga þeim mannsæmandi laun hér heima þannig að við þurfum ekki að lokka til okkar heilbrigðisstarfsfólk frá öðrum ríkjum. Þetta er mjög stórt mál, virðulegur forseti. Í frumvarpinu er líka lögð áhersla á frjáls félagasamtök og sagt að þau vinni óeigingjarnt starf á sviði þróunarmála. Ég vil taka undir það og taka má mörg dæmi hér. Ég ætla einungis að nefna eitt dæmi af því að ræðutíminn er ekki langur, ég ætla að nefna Rótarý-hreyfinguna, sem er alþjóðleg hreyfing. Hún hefur unnið að því að auðvelda aðgengi að vatni í fátækum ríkjum og hefur lyft alveg ótrúlegu grettistaki varðandi það að bólusetja börn við lömunarveiki eða Polio Plus. Er nú svo komið að mjög góður árangur er að nást í því. Ekki er búið að útrýma lömunarveikinni en menn eru að nálgast það takmark þannig að grasrótarsamtök og frjáls félagasamtök leggja geysilega mikið af mörkum, virðulegur forseti, í þessum málum. Varðandi frumvarpið sjálft er kveðið á um að hæstv. utanríkisráðherra fari með yfirstjórn alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Núgildandi lög eru ekki nægilega skýr hvað varðar ábyrgð ráðherra annars vegar og þingkjörinnar stjórnar Þróunarstofnunar hins vegar og það er eðlilegt að yfirstjórnin og ábyrgðin sé á einni hendi. Miðað við það hvernig frumvarpið er upp sett á að vera 15 manna samstarfsráð sem hægt er að ráðfæra sig við um þróunarmál og þar eiga að vera fagaðilar og aðilar sem koma víðar að úr samfélaginu en nú er. Nú eru þingmenn í þeirri stjórn sem starfar í dag, sem er fámennari. Ég held að það sé ágætishugmynd að hafa víðtækari vettvang til samráðs. Svo er það spurningin, sem hér hefur verið komið inn á, um það hvort yfirleitt eigi að hafa Þróunarsamvinnustofnun eða hvort hún eigi að fara inn í ráðuneytið. Skiptar skoðanir eru um það atriði. Ég held að við eigum að skoða það mjög vel í utanríkismálanefnd hvað rétt sé að gera en frumvarpið gerir ráð fyrir því að Þróunarsamvinnustofnun vinni áfram og sé þá í tvíhliða starfsemi, marghliða starfsemin eða þróunarsamvinnan sé þá meira á hendi ráðuneytisins. Við það eru kostir og gallar en einnig hafa verið færð rök fyrir því að eðlilegt væri að Þróunarsamvinnustofnun væri hluti af ráðuneytinu, með þeim hætti gæti náðst fram hagræðing og skilvirkni. Það er eðlilegt að við skoðum þetta atriði í utanríkisnefnd þegar málið fer þangað. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. utanríkisráðherra - hann sagði í framsöguræðu sinni: Við erum að horfa til framtíðar. Og það er rétt, við erum að horfa til framtíðar í þessu frumvarpi. Varðandi það markmið að 0,7% af þjóðartekjum fari til þróunarsamvinnu á næstu árum, við stefnum að sjálfsögðu að því, spyr ég: Hefur hæstv. ráðherra velt því fyrir sér að lögfesta það ákvæði eða setja fram ártal sem við getum miðað við, hvenær við verðum komin upp í það hlutfall, eins og mörg önnur ríki hafa gert? Er eitthvað slíkt í bígerð? Það er eðlilegt að menn fikri sig áfram og setji peningana ekki of hratt inn heldur, maður verður að nýta peningana vel. Kemur samt til greina að setja ártal á það hvenær við náum því marki sem önnur Norðurlönd hafa náð fyrir utan Finnland sem hefur sett sér það markmið að ná því 2015? Færa má rök fyrir því að aðkoma þingsins ætti að vera meiri en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Reyndar er gert ráð fyrir meiri aðkomu en hefur verið, þannig að það er til bóta, en færa má rök fyrir því að enn meira samráð ætti að vera við þingið, að tekin verði upp umræða hér árlega um þróunarmál. Við setjum það mikla peninga í samvinnuna, þó að þeir séu ekki nægir, og með nokkuð hröðum hætti væri eðlilegt að taka umræðu hér árlega um þau mál. Ég vil líka vekja athygli á því að það vekur furðu að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir því að auglýsa þurfi stöðu framkvæmdastjóra Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Í eðlilegri og nútímalegri stjórnsýslu eru slíkar stöður yfirleitt auglýstar. Ég vil líka taka undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, reglugerðarheimildir eru ansi víðtækar í frumvarpinu. Það er kannski sérstaklega í 11. gr. og 4. gr. sem kveðið er á um það, og ég vil benda á að í greinargerð með 4. gr. segir, með leyfi virðulegs forseta, þetta er á bls. 14 í frumvarpinu: „Í lokamálsgrein ákvæðisins er svo lagt til að ráðherra setji í reglugerð nánari reglur um hlutverk samstarfsráðsins. Hér er eingöngu um að ræða reglugerðarheimild til setningar svonefndra valdbærnireglna, þ.e. reglna um hrein stjórnsýsluleg atriði varðandi uppbyggingu og verkaskiptingu innan stjórnsýslunnar. Er löggjafinn almennt talinn hafa rúmar heimildir til að framselja lagasetningarvald sitt að þessu leyti.“ Einnig blasir við að í 11. gr. er líka reglugerðarheimild sem er afar víðtæk. Ég tek undir það með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það þarf að skoða sérstaklega reglugerðarheimildina í 11. gr. og athuga hvort hún er of víðtæk eins og hún er sett fram. Virðulegur forseti. Almennt er það jákvætt að við skulum vera að fjalla hér um nýtt frumvarp sem tekur heildstætt á málunum. Ég sé að hæstv. utanríkisráðherra tekur við keflinu þar sem fyrrverandi utanríkisráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, skildi við það, en hún lagði mjög mikla áherslu á þróunarsamvinnu. Hún lagði líka áherslu á það sem ég sé endurspeglast í greinargerðinni, og það er hlutverk jafnréttis í þróunarsamvinnu og stöðu kvenna. Ég held að allir sem fylgjast með þessum málum viti að fjármunirnir sem fara í þróunarsamvinnu sem beinist að konum nýtast miklu betur en þeir fjármunir sem fara í verk þar sem konur eru ekki áberandi. Þegar menn eru að þjálfa konu og mennta konu eru menn að mennta heila fjölskyldu í leiðinni.

Hæstv. forseti. Það er með þessi kefli sem ríkisstjórnir undangenginna ára hafa haldið á loft á þessu málasviði, hvort það sé kannski ástæða til að leggja einhver þeirra til hliðar og taka upp ný kefli. Það er nú svo að við nálgumst það að verja til þessa málaflokks, þessa mikilvæga málaflokks, 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu sem yrði þá um helmingur af því sem samþykktir alþjóðasamfélagsins kveða á um að ríki skuli stefna að. Reyndar er mikið af þessu framlagi á mjög gráu svæði vegna þess að framlag á sviðum sem tengjast hernaði teljast eða flokkast undir þróunarsamvinnu og vísa ég þar t.d. til hlutdeildar okkar í starfi í Afganistan. Eins og fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þá leggjum við mjög ríka áherslu á að aðgreina rækilega þarna í milli. Reyndar viljum við draga úr eða koma í veg fyrir að Íslendingar tengist yfirleitt hernaðarbrölti og hernaðarumsvifum NATO. Afstaða okkar hefur þegar komið fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar í öllum megindráttum. Ég vil víkja aðeins að aðkomu minni að málinu. Þann 8. febrúar var boðað til fundar í utanríkisráðuneytinu með formönnum þingflokka þar sem við fengum í hendur minnisblað með áherslum ráðuneytisins og fram fóru ágætar umræður um málefnið. Á næsta þingflokksfundi okkar voru hugmyndir utanríkisráðuneytisins kynntar og í kjölfarið ritaði ég hæstv. utanríkisráðherra bréf, með afriti til allra formanna þingflokkanna, þar sem ég vísaði í þennan fund en í bréfinu segir m.a.: „Eins og ég sagði við þetta tækifæri virðist mér vera tvær leiðir færar.“ - Og hér er vísað í endurskipulagningu á stjórnsýslunni sem lýtur að þróunarsamvinnunni. - „Sú sem hér er boðuð að færa starfsemi sem snýr að þróunarsamvinnu nær utanríkisráðuneytinu og veita þinginu jafnframt beinni aðgang að henni og síðan hin leiðin að efla sjálfstæði Þróunarsamvinnustofnunar. Ákveðin rök eru fyrir báðum þessum leiðum. Í þingflokki VG var það sjónarmið mjög afdráttarlaust uppi að leggja bæri áherslu á síðari kostinn. Það er að tryggja sjálfstæði Þróunarsamvinnustofnunar og væru ýmis rök fyrir því að starfsemi hennar væri skýrt aðgreind frá utanríkisráðuneytinu. Ég vildi koma þessu sjónarmiði á framfæri og að ég væri vissulega tilbúinn að koma að nýju til samráðsfundar um málið til færa rök fyrir þessari afstöðu. Hvað aðra þætti varðar má nefna að í góðan jarðveg hjá þingflokknum fellur sú hugmynd að almenn stefnumótun á þessu sviði byggi á samþykktum Alþingis.“ Eins og hér kemur fram þá fögnum við því að þingið verði virkara hvað varðar alla stefnumótun og eins og fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þá fögnum við því einnig að það skuli efnt til víðtæks samráðs um stefnumótun á sviði þróunarsamvinnu eins og 4. gr. frumvarpsins ber með sér en þar er fjallað um samstarfsráð um alþjóðlega þróunarsamvinnu sem er allfjölmennt og kæmi til með að koma saman tvisvar á ári hverju. Allt þetta gæti orðið framfaraspor. En hins vegar sjáum við ekki nauðsyn þess að fella niður stjórn sem nú er yfir Þróunarsamvinnustofnun. Þetta getur allt saman verið og starfað hlið við hlið. En aðeins aftur að samráðinu. Það hefur verið mikið talað um það af hálfu ríkisstjórnarinnar og ekki síst af hálfu hæstv. utanríkisráðherra að þörf sé á víðtækri þverpólitískri samvinnu um stefnumótun okkar á sviði utanríkismála. Það hefur hins vegar farið minna fyrir framkvæmdinni. Vegna þess að þó að okkur séu kynnt þessi minnisblöð og boðað sé til fundar þá er þetta enn sem komið er meira og minna til málamynda eða þannig upplifi ég það. Það hefði horft öðruvísi við ef við hefðum fengið þessar hugmyndir inn á borð til okkar, fengið tækifæri til að ræða þær eins og við höfum gert, leita álits og sjónarmiða þeirra sem vel þekkja til þessara mála eða koma að þeim á einhvern hátt og síðan hefðu menn sest yfir það við þverpólitískt borð að móta sameiginlega stefnu. Ég auglýsi eftir vinnubrögðum af þessu tagi. Og þó að, eins og ég nefni hér og þegar hefur komið fram af okkar hálfu, við fögnum og teljum til góðs að efla samráð í þjóðfélaginu almennt um stefnumótun á þessu sviði þá má spyrja: Hvers vegna var þetta ekki einnig gert í aðdragandanum við mótun þessa frumvarps? Ég hvet því til þess að við gefum okkur góðan tíma og reynum að leita eftir samkomulagi, hugsanlegum málamiðlunum en samkomulagi sem þverpólitísk samstaða gæti orðið um. Það er margt í þessu frumvarpi sem gæti vissulega verið til góðs. Aðra skafanka þarf að sníða af. Ég spyr t.d. um 6. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um störf í þágu friðar. Hvaða störf erum við að tala um þar? Erum við að tala um störf sem tengjast NATO eins og við rekum núna í Afganistan? Viljum við blanda slíku inn í þróunarsamvinnu? Ég held ekki. Ég ítreka það að um þennan málaflokk sérstaklega sem við erum öll áhugasöm um að standa myndarlega að þarf að ríkja þverpólitísk sátt. Þetta á að vera hafið yfir flokkadrætti. Það er í þeim anda sem við teljum heppilegri kost að hafa Þróunarsamvinnustofnun sem sjálfstæða stofnun en ekki sem tæki nátengt utanríkisráðuneytinu eins og hér er gert ráð fyrir. Við teljum það einfaldlega óheppilegt fyrir málaflokkinn. Við vitum að á Norðurlöndum hafa menn verið að feta sig inn á mismunandi brautir hvað þetta snertir. Danir hafa fært sína stofnun undir væng utanríkisráðuneytisins. Sú leið hefur líka verið farin í Noregi. Svíar hafa hins vegar farið aðra leið, eftir því sem ég hef vitneskju um, og vilja stuðla að sjálfstæði sinnar stofnunar. Ég tel að það sé heppilegri leið að fara. Eitt í lokin varðandi aðkomu stjórnar að Þróunarsamvinnustofnun. Núverandi stjórn kemur saman mánaðarlega nema kannski yfir hásumarið, að jafnaði um tíu sinnum á ári. En hér er gert ráð fyrir að samstarfsvettvangur sem er góðra gjalda verður, eins og ég gat um áðan, verði einungis tvisvar á ári. Þarna er því verið að draga úr hinum reglubundnu samskiptum stofnunar við utanaðkomandi aðila sem nú er stjórn Þróunarsamvinnustofnunar. Hæstv. forseti. Ég hvet til þess að við flýtum okkur ekki um of í þessu. Ég er sannfærður um að við getum náð samkomulagi um lausn sem allir flokkar hér á Alþingi gætu sæst við.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna þeirri umræðu sem hér fer fram um þróunarsamvinnu. En mig langar að ræða aðeins við hv. þingmann um hugtakið samráð sem var honum var mjög hugleikið í ræðu sinni áðan og sömuleiðis í tengslum við ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þar sem hann lýsti eftirsjá að þeirri stjórn sem nú er yfir Þróunarsamvinnustofnun. Ég er ósammála því að þverpólitísk stjórn yfir Þróunarsamvinnustofnun sé betra fyrirkomulag en þetta frumvarp boðar nú vegna þess að það frumvarp sem hér liggur fyrir boðar aðkomu Alþingis að stefnumörkun í þróunarsamvinnumálum með því að nú hefur Alþingi tekið til umfjöllunar sérstakar skýrslur um þróunarsamvinnu. Sömuleiðis er aðkoma utanríkismálanefndar styrkt. Einnig er kveðið á um það í frumvarpinu að gerð verði fjögurra ára áætlun í anda samgönguáætlunar um starfsemi okkar í þróunarsamvinnu. Þróunarsamvinna hefur hingað til ekki verið til umræðu í stjórnmálum eða á Alþingi. Það sem verið er að tryggja í þessu frumvarpi er að það fari fram alvöru pólitísk umræða, alvörusamráð um það hvernig við ætlum að haga uppbyggingu okkar og framtíðarsýn í þróunarsamvinnumálum. Ég er því algjörlega ósammála hv. þingmanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að þverpólitískt samráð fari best á því að vera með skipaða fulltrúa í stjórn eins og nú er. Því það fyrirkomulag sem boðað er í þessu frumvarpi er miklum mun víðtækara og tryggir það að Alþingi þarf að fjalla um málið sem það hefur ekki gert hingað til.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður talar um alvörusamráð. Það er einmitt það sem við erum að auglýsa eftir. Ég þekki það mjög vel úr verkalýðshreyfingunni þegar stjórnvöld hafa í gegnum tíðina talað um að samráð hafi verið haft þegar um það hefur verið að ræða að hreyfingunni eða verkalýðssamtökunum hefur verið tilkynnt hvað stjórnvöld hyggist fyrir. Þegar ég tala um alvörusamráð þá er ég að tala um alvörusamræðu þar sem menn hlusta á rök hvers annars. Það er það sem við erum að auglýsa eftir í stað þess sem við stöndum frammi fyrir núna. Við fáum afhent minnisblöð en það er ekki hlustað á sjónarmið okkar. Það er boðið upp á frekari samræður en það er slegið á allt slíkt og þingmálið kemur óbreytt inn í sali Alþingis. Ég er að tala um alvörusamráð. Hv. þingmaður virðist ekki hafa hlustað á það sem hefur verið sagt. Ég var að tala um það og við höfum báðir, talsmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem þegar höfum tjáð okkur um þetta mál, lagt áherslu á að það sé jákvætt og mikilvægt að stefnumótunin sé byggð á samþykktum Alþingis. Við erum einnig að taka vel í það að skipaður verði samráðsvettvangur þar sem leitað verði sjónarmiða úr verkalýðshreyfingunni og sem víðast úr samfélaginu. Við erum hins vegar að leggja áherslu á að það sé heppilegra að hafa Þróunarsamvinnustofnun sem sjálfstæða stofnun. Ekki fastneglda í þeim mæli sem hér er gert ráð fyrir inni í stjórnsýslu utanríkisráðuneytisins. Ég skal taka sem dæmi. Við erum að sækja um aðild, illu heilli, að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og menn fara víða um lönd og hafa gert á undanförnum árum. Síðan kynnu að koma upp einhverjar mótsagnir, t.d. að Þróunarsamvinnustofnun hefði einhver önnur sjónarmið en þættu heppileg á þessum tíma í utanríkisráðuneytinu. Ég nefni þetta sem dæmi um mikilvægi þess að hafa þarna vel aðgreindar línur. Ekki bara fyrir Þróunarsamvinnustofnun heldur 

Virðulegi forseti. Síðustu tvær mínútur í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar skýrðu hlutina ágætlega vegna þess að ræða hans var mun neikvæðari en það sem fram kom í svari við andsvari mínu. Af ræðu hans mátti skilja að þetta frumvarp væri mun verra en hann síðan svaraði mér. Það var þetta sem ég var að kalla eftir, að hv. þingmaður gerði okkur betur grein fyrir því hvað það væri sem hann væri á móti og hvers vegna. Ég held að það samráðsferli sem verið er að setja í gang í þessu frumvarpi muni tryggja vel hina þverpólitísku aðkomu sem verið hefur í gegnum stjórn Þróunarsamvinnustofnunar og víkka hana verulega út, einmitt með því að eiga samtöl við verkalýðshreyfinguna og fleiri aðila í samfélaginu, vegna þess að á það hefur skort. Það sem ég kann vel við og líkar mjög vel við í þessu frumvarpi sérstaklega er að það er verið að flétta svo marga aðila inn í þetta samráð. Slík áhrif hafa oft verið kölluð fiðrildaáhrif og þau gera það að verkum að fleiri verða meðvitaðir um mikilvægi þróunarsamvinnu og fleiri verða virkir þátttakendur og fleiri verða virkir gerendur í þróunarsamvinnu. Það skiptir gríðarlega miklu máli að ríki og þjóð eins og Ísland taki virkan þátt í þróunarsamvinnu almennt. Ég fagna því að ég hef þá náð fram skilningi á orðum hv. þingmanns eða ræðu hans sem mér fannst ekki vera nógu skýr áðan. En það er þá komið skýrt fram og ég fagna því. Ég fagna því sérstaklega og hlakka til að eiga hér samræður við þingmenn í framtíðinni um þróunarsamvinnumál á grundvelli þess að við séum hér að leggja upp 

Hæstv. forseti. Fyrst hér er nú orðinn einn allsherjarfögnuður ætla ég að fagna því líka að hv. þingmaður virðist vera farinn að skilja hvað ég var að segja og við höfum verið að segja. Við erum að segja kost og löst á frumvarpinu, hvað við teljum vera til góðs, og við höfum tilgreint það sérstaklega, og hvað við teljum að þurfi að laga. Við erum að hvetja til málefnalegrar umræðu um þennan málaflokk og erum að setja fram ákveðnar tillögur þar sem við viljum ná breytingum. Síðan hefur hv. þm. Katrín Júlíusdóttir önnur sjónarmið eða aðrar áherslur og við erum að hvetja til þess að við ræðum þetta og freistum þess að ná þverpólitísku samkomulagi um endanlega niðurstöðu.

Virðulegur forseti. Þó að ég eigi ekki sæti í utanríkismálanefnd þá er erfitt að standast það að taka þátt í hinum mikla sameiginlega fögnuði hér eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson vitnaði til og í raun og veru ánægjulegt að heyra frá forsvarsmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hversu óverulegar og litlar athugasemdir þeir hafa við það stóra og mikilvæga framfaraskref í þróunarsamvinnunni sem hér er á ferð. Auðvitað hefur hlutur okkar í henni oft áður sætt gagnrýni en ég held að það megi segja að þannig sé nú á henni haldið að um hana sé breið samstaða, þverpólitísk samstaða og auðvitað mikil ánægja með þau skref sem hafa verið stigin til þess að auka fjármuni í þróunarsamvinnuna sem var löngu tímabært á síðustu árum og ekki síst núna hin allra síðustu missiri í þeirri stefnumörkun sem hæstv. utanríkisráðherra er að skila inn í þingið í formi þessa lagafrumvarps. Ég held að frumvarpið endurspegli að mörgu leyti ýmsar af áherslum nýrrar ríkisstjórnar í landinu sem er í fyrsta lagi auðvitað sú sem við eigum öll sameiginlega hér í þinginu og flestir Íslendingar, að vilja leggja meira af mörkum til þróunarsamvinnunnar og byggja hana upp og gera hana öflugri í alla staði. Og í öðru lagi að efla mjög og styrkja hlutverk Alþingis í bæði stefnumörkun og í eftirliti með framkvæmdarvaldinu. Ég held að engum blöðum sé um það að fletta að eins og þessum málum hefur hingað til verið skipað, þá hefur að mörgu leyti legið fullmikið vald hjá ráðherranum í málaflokknum. Það er ánægjulegt að sjá framkvæmdarvaldið koma inn í þingið að eigin frumkvæði með tillögur um að þingið taki það hlutverk sem því ber í málaflokknum að móta stefnu, að gera áætlanir og hafa eftirlit með framkvæmdinni. Ég held að við hljótum að fagna því í öllum flokkum á þinginu að þær áherslur séu hjá framkvæmdarvaldinu og að sú áhersla sé hjá stjórn þingsins sem við þekkjum, að auka hlut þingsins, styrkja hlutverk þess og efla stöðu þess að ýmsu leyti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur nefnt það í umræðunni að hér gæti verið um einhvers konar málamyndasamráð að ræða. Ég vísa því á bug og tel að það lýsi í raun og veru vanmati á Alþingi og alþingismönnum.  Í þriðja lagi er áhersla ríkisstjórnarinnar á virka þátttöku í alþjóðasamstarfi, sem mér finnst speglast vel í því frumvarpi sem hér liggur fyrir, og það að hér eru lagðir til grundvallar ýmsir alþjóðasáttmálar sem við eigum aðild að og þar með undirstrikað að við högum ekki þróunarsamvinnu eftir geðþótta okkar Íslendinga einna og sér heldur erum við hluti af samfélagi þjóðanna og þær grundvallarleikreglur sem við verðum að ganga út frá í framkvæmd okkar á þróunarsamvinnu eru hinar alþjóðlegu leikreglur sem við höfum tekið þátt í að móta og höfum undirgengist og skuldbundið okkur gagnvart. Þar eru auðvitað ýmsir fleiri þættir en hér hafa verið nefndir sem hljóta að vera undir, m.a. ýmsir mannréttindasáttmálar sem við eigum aðild að. Við erum þannig t.d. að undirbúa innleiðingu á sáttmála í málefnum fólks með fötlun og í ljósi þeirrar stöðu sem fatlaðir hafa í mörgum þeirra ríkja sem við eigum þróunarsamvinnu við þá hlýtur það auðvitað að vera hluti af þeirri mynd að við leggjum áherslu á það í störfum okkar að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra sé hafður í heiðri í þeim löndum sem við vinnum með og í þeim verkefnum sem við erum að vinna að. Sama máli hlýtur að gegna um varnarsáttmálann og aðra slíka samninga. Það sem er að ýmsu leyti áhugavert að ræða í tengslum við þróunarsamvinnuna snertir kannski ofurlítið orðið hagsmuni sem hér var nefnt fyrr í umræðunni. Auðvitað er þróunarsamvinnan hagsmunir okkar. Það eru hagsmunir okkar að bæta og efla það samfélag sem við eigum saman í heiminum og að reyna að skapa þar betri lífskjör fyrir alla til þess að þar verði friðvænlegra o.s.frv. Við eigum líka ýmsa beina hagsmuni, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék réttilega að, og eitt af því sem iðnríkin hafa í vaxandi mæli verið að horfa til eru umhverfismálin og m.a. loftslagsmálin, hvort þau geti í þróunarsamvinnu sinni bætt fyrir syndir sínar með einhverjum hætti. Með öðrum orðum, notað þá fjármuni og það fólk sem verið er að beina í þessi verkefni til þess að ná mikilvægum árangri í stærsta verkefni alþjóðasamfélagsins, umhverfismálunum, í loftslagsmálunum. Þar er það auðvitað svo að við Íslendingar búum yfir ýmsu sem hefur nýst í þeirri vinnu, m.a. Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna sem menn hafa rómað mjög, ekki síst eftir að kannski mesta dollaraglýjan úr orkuútrásinni er runnin af mönnum og við erum farin að horfa til þess og sjá æ betur hversu mikilvægt framlag okkar til þróunarríkjanna og alþjóðasamfélagsins hefur verið í gegnum Jarðhitaskólann. En við eigum líka gríðarlegan þekkingarbrunn til að mynda í landgræðslunni og í því mikilvæga starfi sem þar hefur verið unnið í hundrað ár. Og ég held að það sé alveg sérstök ástæða fyrir okkur í allri umræðu og umfjöllun um þróunarsamvinnu þessi missirin og þau næstu að leggja sérstaka áherslu einmitt á umhverfisþáttinn í því og hvort við getum í gegnum það haft áhrif á þetta stærsta verkefni okkar sem er hlýnunin. Um þessar minni háttar athugasemdir, að því er mér þóttu, frá hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þá er ég sammála þeim og fagna því að við skulum halda áfram að hafa sérstaka stofnun til að sinna þessu verkefni. Ég held að að sé farsæl og rétt skipan, en ég deili ekki þeim athugasemdum sem þeir hafa haft við það að leggja af stjórn Þróunarsamvinnustofnunar og það þverpólitíska bakland sem sú stjórn eigi að vera. Ég held að það tryggi í sjálfu sér ekki þverpólitískt bakland fyrir stofnanir þó að þær séu skipaðar fulltrúum úr öllum flokkunum heldur geti það jafnvel stundum orðið til þess að færa hin pólitísku áhrif lengra frá Alþingi. Ég held að það sé mikilvægt um málaflokk eins og þróunarsamvinnu, sem er mjög pólitískur málaflokkur á marga lund, að Alþingi einmitt færi þann málaflokk nær sér og láti sér ekki nægja að vera með fulltrúa sína í stjórn stofnunar sem sinni því heldur komi sjálft, eins og hæstv. utanríkisráðherra hefur hér lagt upp, með öflugum og virkum hætti bæði að stefnumörkuninni og eftirlitinu sem eru í raun og veru tvö meginhlutverk stjórnar hverrar stofnunar. Ég held að með því móti sé þessum málaflokki gert jafnhátt undir höfði og hann á skilið og hann á stuðning við í samfélaginu, því að það er alveg ótvírætt að sú aukning á þróunarsamvinnu sem verið hefur á undanförnum árum á mikinn stuðning í íslensku samfélagi og Íslendingar hafa mikinn skilning á því, almenningur allur, hversu mikilvægt starf þetta er og taka líka sjálfir beinan þátt í því bæði með fjárframlögum og eins í starfi gegnum margvísleg frjáls félagasamtök. Ég held að það sé ein af áherslunum í þessu frumvarpi sem er sérstakt fagnaðarefni að það er mikilvægt, ekki síst þegar við erum að auka þróunarsamvinnuna jafnörum skrefum og raun ber vitni, að við nýtum þá þekkingu og reynslu sem er til staðar í frjálsu félagasamtökunum, þau tengsl sem þau hafa. Ég held að um það sé góð samstaða á Alþingi og gott að sjá hversu hátt því er gert undir höfði í þessari umfjöllun allri vegna þess að þar höfum við sannarlega bæði tengslanet og þekkingarbrunna til að sækja í í þessari vinnu. Um gagnrýni hvað varðar friðargæsluna þá verð ég að játa að ég átta mig ekki alveg á hvar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er staddur í þeirri umræðu. Vegna þess að við höfum lagt á það áherslu að starf okkar að friðargæslu eigi að vera hið borgaralega starf, þ.e. að vinna að hjálparstarfi á forsendum þróunarsamvinnu, og það er alveg ljóst að ein af málefnalegu ástæðunum fyrir því að hinn frægi fulltrúi okkar í Írak var kallaður til baka var auðvitað sú að það var eini friðargæsluliðinn sem ekki féll undir skilgreiningar DAC, þ.e. Efnahags- og framfarastofnunarinnar á þróunarsamvinnu. Ég held að það sé einmitt mikilvægt að vista friðargæsluna þarna og undirstrika með því í hvaða tilgangi hún er stunduð og á að vera stunduð. Ég segi það vegna þess að almennt hef ég tekið undir ýmsar efasemdir hv. þingmanns um það að tengja friðargæslu hernaði af einhverju tagi og hef allan fyrirvara á því að gera það. Ég held að einmitt sú ákvörðun, að fara með þeim hætti með friðargæsluna, sé besta staðsetning sem við getum haft á þeirri starfsemi hjá framkvæmdarvaldi okkar og fagna því að þessu sé þannig skipað í því frumvarpi sem ráðherrann kynnti hér. En ég hlakka til að sjá með hvaða hætti utanríkismálanefnd fjallar um málið og að fá tækifæri til að fjalla um það hér þegar það kemur aftur inn í þingið.

Herra forseti. Ef hv. þm. Helgi Hjörvar fylgdi orðum sínum eftir með því að leggja okkur lið sem viljum kalla heim liðsafla okkar úr NATO-verkefnum í Afganistan þá værum við kannski nær því að vera sammála um þessa hluti en við erum ella. Ef hv. þingmaður telur það hins vegar eðlilegt að við séum þar í þeim NATO-verkefnum og jafnframt að friðargæslan blandist saman við Þróunarsamvinnustofnun þá er ég honum ósammála. Ég held að hv. þingmaður hafi misskilið ummæli hv. þm. Ögmundar Jónassonar eða gert sömu mistök og flokkssystir hans að hlusta ekki á ræðuna. Ég vona að það sé ekki þannig að þingmönnum Samfylkingarinnar, flokki samræðustjórnmála, þyki það verra eða óviðeigandi að menn komi hingað og segi kost og löst á þingmáli af þessu tagi, að menn lýsi því hverju þeir eru sammála og hvað þeir taka undir en komi með ábendingar um annað sem þeir telja að mætti betur fara. Ég verð að segja að foringjadýrkunin í Samfylkingunni er komin á nýtt stig ef það er orðið beinlínis óviðeigandi að gefa nokkuð annað í skyn en að allt sem frá hæstv. utanríkisráðherra komi sé fullkomið. Þá er það orðið verulega hátt stig foringjadýrkunar sem hefur verið innleitt í Samfylkingunni og er kapítuli út af fyrir sig. Það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson gagnrýndi og ég tek undir er að það ágæta samráð sem við höfum einmitt verið að fagna og aukinn hlutur Alþingis samkvæmt frumvarpinu birtist ekki í reynd í aðdraganda málsins. Hvorki núverandi né fyrrverandi utanríkisráðherra kusu að eiga þverpólitískt samráð um undirbúning málsins, ekki einu sinni í gegnum fulltrúa flokkanna í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar. Stjórn Þróunarsamvinnustofnunar var ekki höfð með í þessari vinnu. Það var eins með hana og þingflokkana að kallað var í hana með örstuttum fyrirvara rétt áður en málið var lagt fram til að tilkynna henni hvað í vændum væri. Það var þetta sem við vorum að gagnrýna en ekki þá framtíð sem boðuð er í frumvarpinu, um samráð og aukinn hlut Alþingis.

Virðulegur forseti. Síst finn ég að því að hv. þingmenn hafi athugasemdir og ábendingar fram að færa um lagafrumvörp. Þvert á móti fagnaði ég þeim góðu undirtektum sem voru við málið í öllum aðalatriðum. Mér fannst það kannski ekki vera meginatriði sem hér var gerð athugasemd við. Hvort sérstök stjórn sé yfir stofnuninni getur ekki flokkast sem neitt meginatriði í því og tiltölulega rík pólitísk sátt er um öll aðalatriðin í þróunarsamvinnunni. Þó verð ég að segja að þegar kemur að friðargæsluliðinu þá undrar mig nokkuð afstaða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar því að oft hefur það verið svo í gegnum tíðina að þegar komið hefur að þeim málum sem lúta að hernaði ýmiss konar og veru hers hér í landi og fangaflugi og öðru slíku, þá höfum við oft og einatt verið samskipa ég og hv. þingmaður. Ég tel að það sé mikið framfaraskref og skipti verulegu máli út frá þeim sjónarmiðum að vista friðargæsluna á forsendum þróunarsamvinnu. Ég upplifi það þannig að það sé pólitískt mikilvægt og það er augljóslega það sjónarmið sem við jafnaðarmenn viljum standa fyrir í pólitíkinni. Ég hélt að það væri sjónarmið sem ætti líka stuðning frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði vegna þess að einmitt þess háttar friðargæsla, þ.e. friðargæsla á forsendum þróunarsamvinnu, væri sú sem þau teldu að við Íslendingar ættum að leggja áherslu á.

Herra forseti. Það skiptir kannski ekki öllu máli hvort menn kalla athugasemdir okkar veigamiklar eða -litlar. Þær voru efnislegar og aðallega tvíþættar, um stjórn Þróunarsamvinnustofnunar sem er hluti af stærra máli, þ.e. þeirri hugmyndafræði okkar um að þróunarsamvinnumálaflokkurinn eigi að vera algerlega sjálfstæður, hreint faglegur og eigi ekki að blandast saman við pólitíska hagsmunagæslu okkar að öðru leyti á sviði utanríkismála. Þaðan af síður eiga þar að blandast við verkefni sem eru hernaðartengd eða hernaðarlegs eðlis. Nú er það svo að fyrir þinginu liggur tillaga um að við köllum liðsafla okkar heim frá Afganistan og endurskipuleggjum alla okkar þátttöku í anda nýrra laga um friðargæsluna sem skilgreinir hana sem borgaralega. Það var sú breyting sem Alþingi gerði á frumvarpi sl. vor sem leit öðruvísi út í byrjun. Hvers vegna gerum við þetta? Það er vegna þess að praxísinn er að okkar mati ekki í samræmi við anda laganna um friðargæslu. Hefur hv. þingmaður kynnt sér starfsheiti liðsmanna okkar í Afganistan um þessar mundir? Commander-in-cheef, Deputy Commander, J-1 Officer. Þetta eru titlarnir sem hinir borgaralegu starfsmenn okkar í Afganistan bera á Kabúl-flugvelli. Það er þetta samkrull sem við gagnrýnum. Ég vitnaði í leiðara eins dagblaðanna í morgun þar sem talað er berum orðum um að aukin friðarþátttaka okkar í Afganistan hafi verið kynnt af hálfu forsætisráðherra á vettvangi NATO sem liður í aukinni þátttöku okkar og endurgjaldi á þeim vettvangi fyrir loftrýmiseftirlit þeirra hér. Samkrull borgaralegrar friðargæslu, ef við eigum að taka það alvarlega, varnarverkefna og hernaðarhagsmuna. Við getum tekið viðskiptaþættina inn í þetta líka eða framboðið til öryggisráðsins ef við ætlum að fá atkvæði einhverra Afríkuríkja sem misstíga sig kannski og misnota fé 

Virðulegur forseti. Um Afganistan ræðum við síðar í dag og verður spennandi að fylgjast með þeirri umræðu. En ég verð að segja að mér er nú orðið ljósara en við upphaf umræðunnar hvaða grundvallarmunur er á skoðunum okkar, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og mín, um þróunarsamvinnuna þegar hann segir að hún eigi að vera hreint fagleg og ekki pólitísk. Ég held að hún sé þvert á móti afar pólitísk og að þess vegna sé mjög mikilvægt að þingið komi með sterkum og afgerandi hætti að þeirri stefnumörkun. Ég er kominn til að fagna því og það er þá ástæða til að vera ánægður með að þessi afstöðumunur sé að verða ljós. Ég á bágt með að átta mig á því hvers vegna þróunarsamvinnan er ekki pólitísk og eigi ekki að vera á pólitískum forsendum. Stefnumörkun hennar hlýtur auðvitað fyrst og síðast að vera pólitísks eðlis og eftirlit með henni sömuleiðis þótt hægt sé að taka undir að óeðlilegir hagsmunir hvers konar eiga auðvitað ekki að hafa áhrif á hana frekar en nokkurn annan málaflokk.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá jákvæðu og málefnalegu umræðu sem farið hefur fram í þingsalnum um frumvarp til laga um alþjóðlega þróunarsamvinnu og einnig það sem fram hefur komið að hér sé um tímabært og jákvætt skref að ræða í okkar alþjóðlegu þróunarsamvinnu. Hér hafa komið fram ákveðnar athugasemdir sem er ekki nema eðlilegt og ætla ég aðeins að reyna að svara örfáu af því sem þar hefur komið fram. Ég vil í fyrsta lagi bregðast við þeirri umræðu sem hér hefur farið fram um stjórn Þróunarsamvinnustofnunar sem hv. þingmenn Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson hafa lagt mikla áherslu á, að hún verði áfram starfandi vegna þess að þar með sé tryggð þverpólitísk fagleg stjórn á þessum málaflokki. Í fyrsta lagi held ég að menn verði að hafa í huga að aðeins tæpur helmingur af því sem fer til þróunarsamvinnu fer til Þróunarsamvinnustofnunar og heyrir þar undir þannig að eins og málum er háttað í dag nær hin pólitíska stefnumótun ekki yfir nema tæplega helming þeirra framlaga sem fara til þróunarsamvinnu. Það sem verið er að gera núna með þessu er að tryggja að pólitíkin og Alþingi komi að öllum málaflokknum, hvort sem það er hin tvíhliða þróunaraðstoð sem nú er á vegum Þróunarsamvinnustofnunar og byggir alfarið á samningum við ríki um einstök verkefni, eða hinir fjölþjóðlegu þættir þróunarsamvinnunnar. Það er því verið að breikka það svæði sem pólitíkin hefur til umfjöllunar frá því sem nú er. Eins og málum er háttað fer Þróunarsamvinnustofnun aðeins með þann þátt þróunarsamvinnunnar sem byggir á tvíhliða samningum við ákveðin og tiltekin ríki. Slíkir samningar eru auðvitað eins og gefur að skilja yfirleitt til langs tíma því að þegar við skuldbindum okkur til að starfa á vettvangi og senda fólk á vettvang þá erum við ekki að tjalda til einnar nætur. Við gerum það til lengri tíma og mér finnst eðlilegt að það sé Alþingi sem taki afstöðu til slíkra verkefna en það sé ekki inni í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar eins og málum er háttað í dag. Alþingi á hins vegar að móta stóru línurnar um það í hvaða löndum við ætlum að starfa, að hvaða verkefnum, á hvaða sviðum við ætlum að starfa í Þróunarsamvinnustofnun og verið er að flytja það vald hingað yfir á Alþingi. Það hefur líka komið fram að stjórn Þróunarsamvinnustofnunar sé fagleg og sjálfstæð og tryggi framkvæmd með faglegum hætti. Það er mikilvægt ef hugsanlegur ágreiningur verður við utanríkisráðuneytið - hér tók hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon dæmi um það ef um eitthvert Afríkuríki væri að ræða sem við vildum koma okkur í mjúkinn hjá vegna framboðs til öryggisráðsins. Þá vil ég segja að ég hef sótt um aðild Íslands að DAC sem er sú þróunarnefnd sem starfar á vegum OECD og á einmitt að hafa eftirlit með því að faglega sé unnið að þróunarsamvinnu á vegum einstakra ríkja og að það sé gert samkvæmt þeim skilmálum, siðareglum og viðmiðunum sem alþjóðasamfélagið samþykkir. Svona tilvik eins og hv. þingmaður nefndi mundi væntanlega ekki gera það. Með því að fella okkur undir DAC erum við að tryggja að staðið sé að málum í samræmi við þær reglur sem um þetta gilda. Öll þau verkefni sem við sinnum nú í þróunarsamvinnu, þar með verkefni í Afganistan, eru talin standast þær skilgreiningar sem DAC gerir. Einnig hefur komið upp í umræðunni og verið gagnrýnt að verið sé að setja störf í þágu friðar undir alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands og undir þróunarsamvinnusvið í utanríkisráðuneytinu. Vísað er til þess að þá sé verið að vinna einhver verkefni sem ekki séu samrýmanleg alþjóðlegri þróunarsamvinnu. Ég hefði haldið að það væri einmitt fengur í því fyrir Vinstri græna og sjónarmið sem þau standa fyrir í pólitík, að störf í þágu friðar séu færð undir alþjóðlega þróunarsamvinnu og undir þetta svið í utanríkisráðuneytinu vegna þess að þar með ætti að vera tryggt að öll þau verkefni sem við tökum þátt í uppfylli þau skilyrði og þær reglur sem um hina alþjóðlegu þróunarsamvinnu gilda. Það ætti að vera í því nokkur trygging fyrir okkur varðandi störf í þágu friðar að þau séu þess eðlis að þau samræmist m.a. þeim lögum sem við höfum samþykkt á Alþingi um friðargæsluna. Af því að hv. þm. Ögmundur Jónasson kom líka inn á það, þá vil ég benda á að þetta mundi þýða að verkefni, sem við sinnum núna m.a. og styrkjum í gegnum UNIFEM og UNICEF og falla undir friðarverkefni, eru hluti af þessari þróunarsamvinnu okkar. Við leggjum framlög til UNIFEM og UNICEF beinlínis til að sinna þróunarsamvinnu samhliða því að við sinnum störfum í þágu friðar í gegnum þessi samtök. Ég lít svo á að við fengjum út úr þessu betri samræmingu á því sem við erum að gera á vettvangi og nægir t.d. að nefna Srí Lanka í því sambandi. Þar vorum við bæði með fólk á vettvangi til að sinna friðargæslu og friðareftirliti en einnig fólk til að sinna þróunarsamvinnu þar og það er mikilvægt að geta samræmt þetta tvennt svo vel fari. Ég hefði haldið að það væri fengur í því fyrir Vinstri græna og pólitískar hugmyndir sem þau hafa í þessu sambandi, að þetta væri fært undir þróunarsamvinnusvið í utanríkisráðuneytinu og skilgreint sem hluti af því. En auðvitað er hægt að ræða það allt og fara betur yfir málið í utanríkismálanefnd þegar það fer þangað til umfjöllunar. Varðandi það sem kom fram í máli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur um 0,7% markmiðið, að setja 0,7% af vergri landsframleiðslu til þróunarsamvinnu. Hún spurði hvort ástæða væri til að lögfesta markmiðið eða setja fram ákveðið ártal en ég er þeirrar skoðunar að við eigum ekki að lögfesta það. Ég minni á að það var prósenta inni í gömlu lögunum frá 1981 sem aldrei hefur náðst enda er alþjóðasamfélagið líka að breyta þessum viðmiðunum. Það er ekki eðlilegt að við festum okkur við ákveðin hlutföll í lögum en við eigum auðvitað að setja okkur markmið um það hvernig við ætlum að ná þessum 0,7%. Eins og fram kemur í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þetta sé hluti af þeirri fjögurra ára áætlun í þróunarsamvinnumálum sem á að leggja fyrir þingið. Ég vonast til þess, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, að hægt sé að leggja slíka þingsályktunartillögu fyrir þingið í haust. Einnig kom fram hjá þingmanninum að kannski væri ástæða til að hafa árlega umræðu um þróunarmál vegna þeirra fjármuna sem verið er að setja í málaflokkinn. Mér fannst eðlilegt í þessu sambandi að taka mið af því hvernig þingið stendur að málum, t.d. varðandi samgönguáætlun. Þar er gert ráð fyrir að samgönguáætlun sé lögð fram annað hvert ár í þinginu og eru gríðarlegir fjármunir þar undir. Mér fannst eðlilegt að við hefðum svipaðan hátt á með þróunarsamvinnuna, að hún væri rædd hér og áætlun lögð fram annað hvert ár. Ef menn vilja síðan breyta þeirri áætlun er að sjálfsögðu hægt að gera það oftar en það ætti að festa í lög að slíka áætlun eigi að leggja fram annað hvert ár. Þingmaðurinn spurði hvort ekki væri ástæða til að auglýsa stöðu framkvæmdastjóra og af hverju væri ekki kveðið á um það í sjálfu frumvarpinu. Ég lít svo á að það sé algerlega sjálfgefið og þurfi ekki að taka það fram að þegar þessi staða losnar, eins og aðrar stöður í okkar stjórnkerfi, verði hún auglýst og það þarf ekki að taka það sérstaklega fram í þessum lögum. Það er hin almenna lagaskylda í kerfinu að slíkar stöður séu auglýstar og það hafði ég hreinlega gefið mér að væri algerlega ljóst. Varðandi reglugerðarheimildir sem menn hafa talað um að séu nokkuð víðtækar í þessu frumvarpi þá held ég að þær reglugerðarheimildir sem hér eru kveði fyrst og fremst á um verkaskiptingu innan stjórnsýslunnar og hvernig eigi að haga henni. Ég held að í einhverjum tilvikum væri sjálfsagt um það að ræða að ráðherra gæti einfaldlega ákveðið án reglugerðar hvernig þessari verkaskiptingu væri háttað en að gefa út reglugerðir sé til skýringar og geri stjórnsýsluna gegnsærri og auðveldara að hafa eftirlit með henni. Þess vegna eru m.a. þessar reglugerðarheimildir þarna inni en auðvitað er sjálfsagt að fara yfir það allt saman í utanríkismálanefnd. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði af hverju greinarmunur væri gerður á starfskjörum heima og erlendis í bráðabirgðaákvæðinu í frumvarpinu. Ástæðan er einfaldlega sú að þegar þessi starfskjör verða samræmd á vettvangi milli utanríkisþjónustunnar og Þróunarsamvinnustofnunar - en það er ekki nákvæmlega það sama sem gildir í dag - verður af því ávinningur fyrir ákveðna starfsmenn. Aðrir geta fengið eitthvað lakari kjör þegar þetta gerist þar sem þeir starfa á vettvangi og þess vegna er verið að tryggja að menn sem hafa ráðið sig inn á tilteknum starfskjörum geti haldið þeim áfram á vettvangi eða valið hvort þeir fara yfir í þetta nýja kerfi. Þetta var fyrst og fremst hugsað til að tryggja réttarstöðu þeirra starfsmanna sem eru á vettvangi og njóta ekki algerlega sambærilegra kjara á við utanríkisþjónustuna varðandi starfskostnaðargreiðslur og ýmislegt annað sem er á vettvangi en er ekki fyrir hendi þegar starfsmennirnir starfa heima. Varðandi samráðið um gerð frumvarpsins þá hefur verið rætt við um 100 manns í undirbúningi þess. Stuðst hefur verið við skýrslur sem gerðar hafa verið, rætt hefur verið við stjórn Þróunarsamvinnustofnunar m.a. og farið á hennar fund. Þar voru þessi mál rædd efnislega, ekki frumvarpið sem slíkt eins og það liggur fyrir núna heldur stefnumörkunin sem þar býr að baki og var farið yfir þau mál. Það var auðvitað alltaf ljóst að skiptar skoðanir gætu orðið um hvort það ætti að vera sjálfstæð stjórn yfir Þróunarsamvinnustofnun eða ekki og sýnist sitt hverjum um það. Ég tel að mikilvægt sé að tryggja að það sé skýr ábyrgð á málaflokknum hjá ráðherra hvort sem það er tvíhliða eða marghliða þróunarsamvinna og að ábyrgð forstöðumanns Þróunarsamvinnustofnunar gagnvart ráðuneytinu sé líka skýr. Síðan á aðkoman fyrst og fremst að vera í gegnum Alþingi, í gegnum utanríkismálanefnd og fjárlaganefnd þingsins. Þannig er tryggð aðkoma Alþingis bæði að stefnumörkuninni og eftirlitinu í gegnum þær nefndir þingsins sem með þessi mál fara. Mér fannst mjög athyglisvert þegar ég fór að skoða þessi mál hversu lítið í rauninni Alþingi, utanríkismálanefnd og fjárlaganefnd hafa látið sig þessi mál varða á undanförnum árum. Verið er að reyna að stuðla að því að þetta geti breyst. Ég ítreka, virðulegur forseti, þakkir fyrir jákvæða umfjöllun um þetta frumvarp og málefnalega umræðu. Ég geri ráð fyrir því að hægt sé að fara betur yfir einstök atriði í utanríkismálanefnd eftir því sem verkast vill.

Herra forseti. Það segir kannski ekki mikið að aðeins helmingur af framlögum til þróunarsamvinnu fari í gegnum Þróunarsamvinnustofnun eins og stendur. Það er annars vegar vegna þess að til stendur að auka það hlutfall og einnig vegna hins að stór hluti af hinum framlögunum eru einfaldlega reglubundnar greiðslur til stofnana Sameinuðu þjóðanna sem við í sjálfu sér höfum ekki mikið yfir að segja, þannig að við aukum ekki út af fyrir sig aðkomu Alþingis með skipulagsbreytingum hér heima fyrir gagnvart þeim þætti. Það er þá fyrst og fremst friðargæslan, eða sá hluti hennar sem telst vera framlög til þróunarsamvinnu, sem með þessum hætti mætti segja að færðist þá meira undir áhrifavald Alþingis en um hana gilda jú sérstök lög sem Alþingi hefur sett og mótað. Við höfum fagnað því og tekið undir það að utanríkismálanefnd og Alþingi, í formi ályktunar sem hér er afgreidd, komi að þessum málum, að sjálfsögðu. Það er sömuleiðis tvímælalaust jákvætt að við sækjum um aðild að DAC. En það mun ekki þýða ævarandi tryggingu fyrir því að ekki komi upp viðkvæmar aðstæður og hættur á hagsmunaárekstrum og að stundum þurfi menn að standa í lappirnar og hafa sterkan eldvarnavegg milli mögulegra utanríkispólitískra hagsmuna, atkvæðaveiða eða hvað það nú kann að vera og viðkvæmra aðstæðna í verkefnum á sviði þróunarsamvinnu í löndum þar sem pólitískt ástand er kannski mjög flókið. Við getum nefnt Nígaragúa, þar sem ég og formaður utanríkismálanefndar vorum á dögunum - Svíar hafa farið heim vegna þess að þeir eru ósáttir við pólitíska þróun í landinu, afar viðkvæmar og vandasamar pólitískar aðstæður þar sem engu að síður er verið að vinna að bráðnauðsynlegum verkefnum, að hjálpa einu fátækasta ríki Suður- og Mið-Ameríku. Þá er ákaflega mikilvægt að þróunarsamvinnan sé algerlega sjálfstæð og fagleg og geti varið sig og fríað sig og staðið óháð öllum utanríkispólitískum hagsmunum af hvaða tagi sem þeir 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði að það segði svo sem ekki mikla sögu þó að aðeins um helmingur framlaga sem Alþingi ákveður fari nú til Þróunarsamvinnustofnunar, það stæði til bóta þar sem almennt ætti að auka framlögin til þróunarsamvinnu. Það er ekkert sem segir að þó að framlögin til þróunarsamvinnu verði almennt aukin fari meira en helmingur til Þróunarsamvinnustofnunar í tvíhliða verkefni. Það er hægt að haga þessu með svo margvíslegum hætti. Tvíhliða verkefni, sem byggjast á því að við Íslendingar séum sérstaklega með verkefnin og við séum að senda fólk á vettvang, er miklu viðurhlutameiri og flóknari aðgerð. Þar liggja að baki miklu flóknari samningar en í öðrum tilvikum þar sem við getum tekið þátt í aðgerðum stofnana Sameinuðu þjóðanna m.a., en það eru nota bene, virðulegi forseti, ekki reglubundnar greiðslur, það eru frjáls framlög og við ákveðum í rauninni inn í hvaða áætlanir Sameinuðu þjóðanna eða Alþjóðabankans eða annarra aðila við viljum setja þá fjármuni. Það er því algjörlega undir okkur sjálfum komið og stefnumótun okkar. Það er engin skylda og engin nauðung í því hvert við setjum þessi framlög og það er eðlilegt að Alþingi geti ákveðið þetta. Það má líka velta því fyrir sér þegar þær aðstæður koma upp að Íslendingar vilji hugsanlega kalla verkefni til baka sem búið er að semja um, það er mjög stór og mikil aðgerð að gera það þegar um er að ræða samninga sem búið er að skuldbinda til einhverrar framtíðar. Þá held ég að miklu eðlilegra væri að utanríkismálanefnd Alþingis kæmi að því verkefni og það væri rætt á þeim vettvangi frekar en í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar.

Herra forseti. Ég veit ekki hversu langt við komumst með það að fara ofan í saumana á því hvað eru reglubundin framlög, t.d. til stofnana Sameinuðu þjóðanna sem sinna þróunarverkefnum og eru flokkuð sem slíkar greiðslur og síðan eru viðbætur eins og t.d. myndarlegt framlag okkar til UNIFEM, sem er að sjálfsögðu fagnaðarefni og er langt umfram það sem við höfum nokkrar samningsbundnar skyldur til að leggja af mörkum. Ég er þeirrar skoðunar almennt að það eigi að vera keppikefli okkar að þróa áfram og byggja upp okkar tvíhliða samvinnu. Ég held að það mælist betur fyrir og það sé auðveldara að afla því stuðnings að það séu verkefni sem við ákveðum sjálf, berum ábyrgð á sjálf, höfum eftirlit með og reynum að tryggja að peningarnir séu vel nýttir og til uppbyggilegra hluta sem við viljum leggja áherslu á og höfum verið að færa okkur út í eins og að auka stuðning við uppbyggingu menntunar og heilsugæslu, málefni kvenna og barna og annað í þeim dúr. Að sjálfsögðu er ég ekki að útiloka að við séum þátttakendur í marghliða verkefnum og greiðum til stofnana, ekki síst á meðan við erum byggja upp getu okkar til að ráðstafa meiri framlögum ár frá ári í gegnum tvíhliða farveginn. Ég held að það eigi að vera markmið okkar að hrygglengjan í þróunarsamvinnu okkar verði á þeim grundvelli. Varðandi aðgreiningu friðargæslunnar annars vegar og annarra hluta á verksviði utanríkisráðuneytisins og þróunarsamvinnunnar skal ég taka undir það að ef hæstv. utanríkisráðherra gefur mér hér vilyrði fyrir því að við drögum okkur út úr öllum verkefnum á vegum NATO og sinnum eingöngu verkefnum sem slíkum á sjálfstæðum forsendum eða í gegnum stofnanir Sameinuðu þjóðanna þá er mikill munur þar á og því sem er praxísinn í dag. Kannski hefði maður mátt taka það skýrar fram að það sem við erum að gagnrýna, og þess vegna skoðum við þetta í þessu ljósi, er að við erum á bólakafi í verkefnum sem er stjórnað af NATO, þar sem okkar fólk ber vopn, er inni á átakasvæðum og ber hernaðartitla. Þetta fer mjög illa saman við bæði markmið laganna um íslensku friðargæsluna, 

Virðulegur forseti. Ég vil láta það sjónarmið koma fram að það að leggja alla áherslu á tvíhliða samninga Íslands við önnur ríki í þróunarsamvinnu sé pólitík sem annars vegar sé mjög kostnaðarsöm og hins vegar megi færa rök fyrir því að það lúti meira eiginhagsmunamati en það að taka þátt í fjölþjóðlegum verkefnum þar sem alþjóðasamfélagið leggst á eitt við að koma verkefnum í framkvæmd, skipuleggja þau og meta þau. Það fylgir því mikill kostnaður að fara í verkefni í þróunarlandi, velja þau, skipuleggja þau og fylgja þeim eftir. Ef við ætlum að byggja þetta alfarið upp á tvíhliða samningum setjum við allt of mikið af fjárframlögum okkar í skipulagningu og eftirlit með verkefnum þegar við gætum verið í samstarfi við aðrar þjóðir og þar af leiðandi nýtt fjármuni okkar betur í að aðstoða það fólk sem raunverulega þarf á því að halda. Ég get því ekki tekið undir það að þetta eigi að vera aðaláherslan hjá okkur. Það er hins vegar mikilvægt að við séum í tvíhliða aðstoð, að við fáum reynslu af vettvangi og það byggi upp okkar faglegu reynslu og þekkingu en það þarf bara að vera miklu víðtækara en svo. Varðandi NATO-verkefnin þá get ég nú ekki gefið þingmanninum þetta loforð vegna þess að ég tel að í ákveðnum tilvikum geti það verið ágætt og mikilvægt að við getum farið með þróunaraðstoð í gegnum slík verkefni 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þau svör sem komu hér frá hæstv. ráðherra. Það er gaman að hlusta á Samfylkinguna tala um þessi mál núna. Það er talað með allt öðrum hætti en fyrir síðustu kosningar og á síðasta kjörtímabili. Sérstaklega er gaman að hlusta á hv. þm. Helga Hjörvar tala um þessi mál. Hann viðurkenndi hér að það voru tímabær og góð aukin framlög sem sett voru fram á síðasta kjörtímabili. En þetta er nú orðræða sem heyrðist aldrei þá, það er ágætt að menn skuli sjá sannleikann í dag. Ég vil ítreka spurningu mína varðandi 0,7% hlutfallið sem Sameinuðu þjóðirnar settu fram 1970. Það var svolítið gaman í því sambandi að sjá að við Íslendingar vorum farin að veita þróunaraðstoð áður en við sjálf hættum að þiggja slíka aðstoð frá Sameinuðu þjóðunum, það er nú svolítið merkileg staða. En gott og vel. Árið 2004 setur ríkisstjórnin fram þá áætlun að auka framlögin upp í 0,35%, ef ég man rétt, árið 2009 af vergri þjóðarframleiðslu. Þetta er nú handan við hornið, á næsta ári. Ég býst við því, miðað við það hvernig frumvarpið er, að ráðherra leggi þessi mál fram í formi þingsályktunartillögu eða einhvers konar áætlunar sem við munum fjalla um hér og þar verði inni tölur um hvernig við ætlum að trappa upp þessi framlög. Það verður þá líklega á tímabilinu 2010–2015, kannski fimm ára tímabil. Mun ráðherra beita sér fyrir því að árið 2015 verðum við komin upp í 0,7% hlutfall? Ég heyri að ráðherra vill ekki lögfesta það og ekki gefa það út á þessu stigi. En megum við eiga von á því að árið 2015 verðum við komin upp í þetta hlutfall eins og þá öll Norðurlöndin? Finnar hafa sett það markmið opinberlega fram. Eða telur ráðherra að það sé ólíklegt að við förum svo bratt fram?

Virðulegur forseti. Eins og ég gat um áðan og kemur fram í frumvarpinu er gert ráð fyrir að um þessi mál sé fjallað í þeirri áætlun um þróunarsamvinnu sem leggja á fyrir Alþingi annað hvert ár. Eins og ég sagði líka þá geri ég ráð fyrir því að koma með þetta inn í þingið í haust og þá ættu þessi mál að skýrast. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að við þurfum að setja okkur stefnumið í þessu sambandi og í utanríkisráðuneytinu er verið að skoða með hvaða hætti við getum komið okkur upp í þetta hlutfall og þá á svipuðum tíma og aðrar þjóðir hér í kringum okkur. Það er mikilvægt að um leið og við ákveðum slíkt sé allur lagaramminn og umgjörðin utan um þróunarsamvinnuna með þeim hætti að pólitísk aðkoma af hálfu Alþingis að stefnumótun eða stefnumörkun og eftirliti með þessum fjármunum sé tryggð, en á það hefur verulega skort á umliðnum árum.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanríkisráðherra segir að við fáum hér inn áætlun í haust og þar verði fjallað um þessi mál. Þar verði þá væntanlega tölur sem komi frá ráðherra um framlögin og að hæstv. ráðherra stefni að því að við verðum búin að ná þessu takmarki, þ.e. 0,7%, á svipuðum tíma, svo ég vitni nú orðrétt beint í ráðherrann, og önnur Norðurlönd. En nú er það þannig, virðulegur forseti, að önnur Norðurlönd, þ.e. þrjú þeirra, eru nú þegar komin upp í þetta hlutfall, Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Það er klárt mál. Við erum ekkert nálægt því. Við erum að trappa okkur í áttina en við erum ekki nálægt því á þessari stundu, þannig að við erum ekkert á svipuðum tíma í því. Finnland hefur líka ákveðið og komið því á framfæri opinberlega að árið 2015 verði þeir komnir upp í 0,7%. Ég vil því gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé þá réttur skilningur hjá mér, miðað við orð hæstv. ráðherra, að við megum eiga von á því í haust að sjá töluna 0,7% árið 2015? Fyrst hæstv. ráðherra orðar það á þann veg að við eigum að stefna að því að vera á svipuðum tíma og önnur Norðurlönd, en þrjú þeirra eru nú farin fram úr okkur og eitt á leiðinni, við sitjum eftir. Ég spyr því hvort það sé réttur skilningur hjá mér að í áætluninni sem kemur frá ráðherra í haust munum við sjá þessa tölu, 0,7%. Munum við sjá þessa langþráðu tölu árið 2015 í þeirri áætlun?

Virðulegur forseti. Ég sagði reyndar ekki „á svipuðum tíma og önnur Norðurlönd“ vegna þess að mér er fullkomlega ljóst að þessi þrjú Norðurlönd, Danmörk, Svíþjóð og Noregur, eru þegar komin með þetta hlutfall. Ég sagði „og aðrar þjóðir hér í kringum okkur“, sem er heldur víðari skírskotun. Ég tel rétt að við stígum eitt skref í einu. Við skoðum þetta frumvarp núna og við afgreiðum það. Ríkisstjórnin á eftir að leggja fram á Alþingi skýrslu eða greinargerð um langtímaáætlun í ríkisfjármálum. Þetta verður auðvitað að tengjast öðrum verkefnum sem ríkið ætlar að vinna að. Og ég hef sagt það. Ég mun leggja þessa áætlun fram á þinginu í haust og þá mun þetta allt saman koma fram. Ég verð bara að biðja hv. þingmann að þreyja þorrann og góuna fram til hausts.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að þessi mál ná að koma hér á dagskrá og við getum rætt þau að viðstöddum hæstv. utanríkisráðherra. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimkvaðningu friðargæsluliða frá Afganistan og endurskipulagningu íslensku friðargæslunnar. Tillagan er á þskj. 306 og er 273. mál þingsins. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir, Árni Þór Sigurðsson og Guðfríður Lilja Grétarsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að kalla heim íslenska friðargæsluliða í Afganistan, sem þar starfa sem hluti liðsafla NATO. Jafnframt verði þátttaka Íslands í friðargæslu og verkefnaval endurskipulagt í samræmi við markmið nýrra laga um íslensku friðargæsluna. Skal utanríkisráðherra vinna að þeirri endurskipulagningu í nánu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis.“ Ný lög um íslensku friðargæsluna og hin fyrstu tóku gildi 5. apríl 2007. Samkomulag tókst meðal allra þingflokka um afgreiðslu málsins eftir að tekið hafði verið tillit til athugasemda minni hluta utanríkismálanefndar við upphaflegt frumvarp. Þótti einkum þörf á að taka af öll tvímæli um að störf friðargæslunnar skyldu alfarið vera borgaralegs eðlis. Orðalag í upphaflegri markmiðsgrein frumvarpsins, 1. gr., sem vísað gat til þess að alvopnaðar sveitir tækju sér stöðu milli stríðandi aðila á átakasvæðum, var fellt út en tilvísun til fyrirbyggjandi aðgerða og friðaruppbyggingarstarfs kom í staðinn. Með þessu setti Alþingi skýrt mark sitt á löggjöfina og breytti henni í þeim anda sem ég og við sem að minni hluta stóðum á sínum tíma vorum ákaflega sátt við. Einnig var gerð sú breyting á og talin til þess rík ástæða að bæta við 1. gr. frumvarpsins ákvæði um að verkefni íslensku friðargæslunnar megi aldrei brjóta í bága við ákvæði mannúðar- og mannréttindasamninga. Á þessa viðbót féllst meiri hluti nefndarmanna og Alþingi og í framhaldsnefndaráliti var gerð grein fyrir því hver þessi ákvæði einkum væru, þ.e. samningur um mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá 1948, samningar Evrópuráðsins um mannréttindi og má þar auðvitað helst nefna sjálfan mannréttindasáttmála Evrópu frá 1950 með breytingum og viðaukum, Evrópusamning um varnir gegn pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, ásamt bókunum, og svo að sjálfsögðu Genfarsamningarnir frá 1949 auk ýmissa samninga Sameinuðu þjóðanna um mannréttindamál. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar við metum það eftirleiðis hvort framganga og þátttaka friðargæsluliða okkar í verkefnum sé óyggjandi á þannig forsendum og verkefnin þannig framkvæmd og þess eðlis að ekki leiki vafi á að þau uppfylli öll þessi ákvæði, þar á meðal um vernd óbreyttra borgara á stríðstímum. Er ég þá sérstaklega með Afganistan í huga. Tillaga sú sem hér er flutt er hins vegar byggð á þeirri skoðun að forsendur fyrir dvöl íslensku friðargæslunnar í Afganistan verði að teljast lagalega afar hæpnar með tilliti til anda og markmiða nýrra laga um íslensku friðargæsluna. Sú vera okkar þarna var áður til komin og með þessu er ekki verið að fella neinn dóm yfir framgöngu eða frammistöðu okkar fólks þarna heldur eingöngu að setja það í lagalegt samhengi. Það er staðreynd að friðargæsluliðarnir starfa að verkefnum sem stjórnað er af Atlantshafsbandalaginu og þeir bera a.m.k. sumir hverjir hernaðarlega starfstitla í samræmi við hernaðarskipulag NATO, svo sem Deputy Commander, Assistant Commander, Officer o.s.frv. Því miður er það svo að fjöldi óbreyttra borgara sem fallið hafa eða eru að falla í átökunum í Afganistan fer vaxandi, einkum í loftárásum NATO en í nokkrum mæli í hernaði á jörðu niðri. Hafa þær tölur farið hækkandi eftir því sem á stríðið hefur liðið. Loftárásirnar virðast hins vegar, þrátt fyrir hinar miklu mannfórnir, koma að litlu ef nokkru gagni og eru ekki líklegar til að binda endi á ófriðinn í landinu. Hefur m.a. þjóðþing Afgana sjálft ályktað að þeim skuli hætt vegna þess mikla mannfalls sem þær valda meðal óbreyttra borgara. Í ræðu sinni á fundi þingmannasambands NATO í Reykjavík hvatti framkvæmdastjóri NATO menn til dáða en varaði jafnframt við því að ekki væri að vænta skjótfengins árangurs í Afganistan. Hann lagði hins vegar þunga áherslu á að þingmenn þyrftu að taka á sig það óvinsæla verk að hvetja þjóðþing sín til að leggja meira af mörkum þar um ókomin ár. Þrátt fyrir þessar brýningar sætir þátttaka margra grannríkja okkar í verkefninu í Afganistan vaxandi gagnrýni og hefur verið hávær umræða á köflum um að liðsafli þaðan skuli kallaður heim. Atlantshafsbandalagið er komið í mikla ófæru í Afganistan eins og öllum má ljóst vera. Þessu verkefni var hent í NATO af Bandaríkjamönnum sem með hjálp Breta hófu að láta sprengjum rigna yfir landið haustið 2001. Því má segja að Bandaríkjamenn séu farnir að nota NATO sem einhvers konar upphreinsunardeild eftir sig þar sem þeir hafa látið til sín taka, tekið til hendinni, ef það er þá viðeigandi samlíking í þessu tilviki. Það væri að sjálfsögðu strax til bóta ef við drægjum liðsafla okkar út úr NATO-verkefnum og færðum hann undir stjórn Sameinuðu þjóðanna sem jafnframt eru með starfsemi í Afganistan. En langheppilegast er þó að kalla einfaldlega liðsaflann heim, eins og tillagan gerir ráð fyrir, og endurskipuleggja í framhaldinu alla þátttöku okkar og framgöngu og verkefnaval á þessu sviði. Skuldbinding friðargæslunnar samkvæmt nýjum lögum til þess að virða ætíð mannúðar- og mannréttindasamninga er þó ein og sér næg ástæða til þess að kalla liðsaflann heim vegna þess mikla vafa sem á því leikur að það sem fram fer í Afganistan standist slíkar kröfur og ég vísa þar til vaxandi þunga í gagnrýni alþjóðlegra mannréttindasamtaka á það sem fram fer. Með þátttöku Íslands í friðargæslunni í aðgerðum NATO í Afganistan gerist Ísland í raun samábyrgt með öðrum NATO-ríkjum fyrir aðgerðum þar sem lífi óbreyttra borgara er sannanlega ekki þyrmt og þar með erum við sek um að brjóta téða samninga. Í þessu sambandi væri áhugavert fyrir menn að kynna sér ræðu framkvæmdastjóra NATO og málflutning sem ég hef þegar vísað til og ekki síður kannski ræðu varnarmálaráðherra Bandaríkjanna sem hann flutti í Þýskalandi 10. febrúar sl. Þar er talað tæpitungulaust um verkefnið í Afganistan og hvað hið nýja NATO stendur fyrir. Það er sagt að það sé án nokkurs vafa þannig að aðgerðin í Afganistan eigi sér ekki hliðstæðu í sögu NATO, með leyfi forseta: „It is in fact NATO's first ground war and it is dramatically different than anything NATO has done before.“ Það er alveg rétt, NATO er í stríði í Afganistan og við erum hluti af því stríði, bæði sem NATO-meðlimir og sem þjóð sem á þarna liðsafla í þessu kerfi. Robert Gates lagði einnig mikla áherslu á að hið nýja NATO mætti ekki við því að innan þess mynduðust tvær deildir og það væru forréttindaríki sem tækju sér þá stöðu að takast ekki á í bardögum og sinna eingöngu verkefnum á svæðum þar sem mannfall væri lítið eða ekkert. Og það var ekkert verið að skafa utan af því þegar sagt var, og ég leyfi mér að þýða þetta lauslega hér úr ræðustólnum: „Sum aðildarríki ættu ekki að hafa þann lúxus að taka aðeins þátt í verkefnum, borgaralegum verkefnum og verkefnum sem miða að því að innleiða stöðugleika á meðan önnur bera allar byrðarnar af bardögum og missa menn.“ Með öðrum orðum, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna er að ögra öðrum NATO-ríkjum til þess að fara í bardagana með þeim og sætta sig við mannfall. Og hvernig er nú ástandið í þeim efnum, hvert er mannfallið orðið í Afganistan? Hvaða blóðfórnir eru færðar, hversu mörg vestræn ungmenni hafa látið lífið síðan hildarleikurinn í Afganistan hófst? Ef lagðar eru saman tölurnar frá aðgerðum Bandaríkjamanna og Breta strax frá árinu 2001 og síðan aðgerða ISAF eða NATO hafa tæplega 500 Bandaríkjamenn fallið í átökum, 89 Bretar, 78 Kanadamenn, 25 Þjóðverjar, 23 Spánverjar, 14 Hollendingar, 12 Frakkar, 12 Ítalir, 10 Danir, 5 Rúmenar, 4 Ástralir, 3 Norðmenn, 2 frá Eistlandi, 2 frá Portúgal, 2 Svíar, 1 Tékki, 1 Finni, 3 Pólverjar og 1 Suður-Kóreubúi. Þetta er listinn í grófum dráttum u.þ.b. eins og hann stóð fyrir nokkrum dögum eftir þeim bestu upplýsingum sem ég hef. Mannfall óbreyttra borgara stendur u.þ.b. þannig að á árinu 2006, sem nú teljast nokkuð áreiðanlegar tölur liggja fyrir um, féllu rétt tæplega þúsund óbreyttir borgarar í Afganistan, þar af 116 í loftárásum NATO-hersins og 114 í aðgerðum NATO á jörðu niðri. Svo er deilt um það hve margir hafi fallið af öðrum ástæðum, annars vegar vegna árása talibana eða skæruliðahópa og hins vegar vegna aðgerða NATO. Nú er talið að mannfallið á síðasta ári hafi verið tvöfalt það sem það varð árið 2006. Við gætum með öðrum orðum verið að tala um u.þ.b. 2 þúsund óbreytta borgara sem hafa misst þarna lífið, mjög margir þeirra í loftárásum þar sem ráðist er á þorp eða svæði og er algerlega óvíst að nokkur sem átökunum tengist sem slíkur hafi verið þar á staðnum. Það hafa verið sprengd í loft upp heilu brúðkaupin fyrir misgáning. Úr því að verkefnið skilar ekki meiri árangri en raun ber vitni ættu menn kannski að hugleiða spurninguna: Hvaða erindi eigum við Íslendingar þarna með okkar „borgaralegu friðargæslu“? Auðvitað ekki neitt, auðvitað eru næg verkefni sem eru nærtækari fyrir okkur og henta okkur betur sem herlausri og vonandi friðelskandi smáþjóð og þar eigum við að beita kröftunum en ekki í þessu NATO-samhengi. Síðan eru hlutirnir kannski ekki eins og þeir sýnast á yfirborðinu og ég vitna aftur, í annað sinn í dag, í leiðara dagblaðsins 24 stundir þar sem verið er að tala um hinn ánægjulega fund sem Geir H. Haarde forsætisráðherra átti með Scheffer, framkvæmdastjóra NATO, með NATO-höfðingjanum. Þar var verið að hrósa Íslandi fyrir þátttökuna í þessu verkefni og að það væri mikilvægt framlag af Íslands hálfu úr því að Ísland hefði ekki her og gæti ekki barist, eins og Robert Gates vill þó helst, og látið menn falla. Síðan segir að það hafi verið samhengi í því þegar Geir H. Haarde fór á sínum tíma fram á atbeina NATO til að tryggja eftirlit í íslenskri lofthelgi og hét um leið auknum framlögum til friðargæslunnar í Afganistan. Þetta er engin smáfullyrðing og það væri gaman að heyra álit hæstv. utanríkisráðherra á þessu. Er þetta beinlínis endurgjald í pólitísku skyni sett inn í þetta samhengi NATO-væðingarinnar sem hæstv. utanríkisráðherra stendur fyrir og við eigum kannski eftir að ræða meira á yfirstandandi þingi þegar fumvarp til svokallaðra varnarmálalaga kemur hér aftur fyrir ef það gerir það þá, sem ég mundi gráta þurrum tárum að yrði ekki. Ég held að við séum á mjög háskalegri braut og höfum auðvitað verið allan tímann. Það ber að taka fram, núverandi hæstv. utanríkisráðherra til nokkurrar málsvarnar, að auðvitað vorum við komin þangað inn fyrir atbeina fyrri ríkisstjórnar og án nokkurra laga til að byggja á þessa starfsemi svo ótrúlegt sem það nú var. Réttarstaða okkar fólks sem hafði verið sent inn á átakasvæði í fyrrum Júgóslavíu og svo í Afganistan var í lausu lofti þó að farið væri að stunda þar vopnaburð og við getum kallast mjög heppin, Íslendingar, að allir hafa komið heim sæmilega heilir heilsu, a.m.k. enginn í kistu eða poka. En við getum engu treyst í þeim efnum að það verði um alla framtíð, sérstaklega ekki ef við höldum þessu samkrulli við NATO-aðgerðir eða hernaðarbrölt Bandaríkjamanna í fjarlægum heimsálfum áfram. Þess vegna er langhreinlegast og það væri í anda laganna og þeirrar samstöðu sem tókst um breytingu á frumvarpinu um íslensku friðargæsluna að endurskilgreina alveg þátttöku okkar að þessu leyti, hætta í öllum NATO-verkefnum og þá getum við farið að ræða það sem við skiptumst á skoðunum um fyrir hádegishléið, hvort friðargæslan getur eftir atvikum verið í einhverjum tengslum við þróunarsamvinnuverkefni okkar. Að óbreyttu og miðað við framkvæmdina eins og hún liggur fyrir í Afganistan er það algjörlega út úr korti að okkar mati.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þingmönnum vinstri grænna fyrir að taka upp umræðu um hið mikla verkefni sem Afganistan er í samfélagi þjóðanna þótt ég sé öldungis ósammála þeirri tillögu sem þeir flytja hér um að fela utanríkisráðherra að kalla heim íslenska friðargæsluliða í Afganistan. Mér finnst reyndar dálítið erfitt að skilja þessa afstöðu þeirra sem hefur komið fram áður í umræðum um þessi mál á Alþingi. Í því sambandi hefur verið vísað til laganna um friðargæsluna sem tóku gildi á síðasta ári en vinstri grænir hafa talið að 1. gr. þeirra laga takmarki mjög verkefnaval friðargæslunnar og því er lýst í þeirri þingsályktun sem þeir flytja hér. Það gætir ákveðins misskilnings varðandi þær takmarkanir sem þeir telja vera í 1. gr. Greinin er almennur rammi um starfið og tilgreinir sem dæmi ákveðnar tegundir verkefna sem Íslendingar geti staðið að. Það er sérstaklega gert ráð fyrir því í lögunum að sérfræðingar okkar geti starfað innan herkerfis sem hluti af liði þeirrar alþjóðastofnunar sem sér um viðkomandi verkefni. Hvort sem okkur finnst það síðan til bóta eða ekki þá er það samt sem áður þannig og er gert ráð fyrir því í lögunum. Varðandi þátttöku okkar í Afganistan þá tökum við þátt í alþjóðlegum öryggissveitum sem starfa alfarið á grundvelli umboðs öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og í þessum sveitum, öryggissveitum, taka 37 þjóðir þátt, þar af allar Norðurlandaþjóðirnar og Sviss, Ástralía og Nýja Sjáland, svo dæmi séu tekin. Þetta er því miklu víðtækara verkefni en svo að það snúi einvörðungu að NATO. Þessar sveitir starfa reyndar undir stjórn NATO og allar NATO-þjóðirnar leggja til verkefnisins bæði mannafla, fjármagn og uppbyggingaraðstoð. Sameinuðu þjóðirnar hafa ítrekað framlengt umboð þessara sveita og aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Ban Ki-moon, sagði nú síðast í nóvember að nauðsynlegt væri að þessar sveitir héldu áfram að tryggja öryggi Afganistan og skapa grundvöll fyrir uppbyggingu. Hann skoraði á þær þjóðir sem þar leggja af mörkum að gefast ekki upp við þetta verkefni þótt það sé sannarlega erfitt og áhættusamt. Ég vitna einnig til þess að Joschka Fischer, sem var forustumaður græningja í Þýskalandi og utanríkisráðherra í þýsku ríkisstjórninni, tók í sama streng í nýlegri grein í Morgunblaðinu og eggjaði raunar þjóðir lögeggjan að gefast ekki upp við þetta erfiða en mikilvæga verkefni. Það er líka mikill misskilningur að nágrannaþjóðir okkar, Noregur og Danmörk, séu að draga úr stuðningi sínum eða séu tvístígandi varðandi stuðninginn við verkefnið. Þvert á móti kynnti Jonas Gahr Støre, utanríkisráðherra Noregs, í byrjun febrúar stóraukinn stuðning norskra stjórnvalda og Stórþingið hefur einróma staðið á bak við ákvarðanir um þátttöku liðsafla Norðmanna í Afganistan. Mér er ekki kunnugt um að slík tillaga hafi komið fram í norska þinginu eins og vinstri grænir flytja hér. Mér er heldur ekki kunnugt um að slík tillaga hafi komið fram í sænska þinginu. Ég hef ekki skoðað nákvæmlega danska þingið. Þannig að það hefur verið mjög einróma stuðningur í þjóðþingum þessara landa, líka frá flokkssystkinum vinstri grænna, um að gefast ekki upp við þetta verkefni. Í þessu sambandi get ég nefnt að í gær var haldinn í Stokkhólmi fundur ráðuneytisstjóra utanríkisráðuneyta allra Norðurlanda með þátttöku utanríkisráðherra Afganistans. Fundurinn var haldinn vegna þess hve ríkur almennur vilji er til orðinn fyrir því að mynda samnorræna áætlun fyrir Afganistan um þróunarsamvinnu og friðargæslu. Á fundinum kom fram eindregin ósk utanríkisráðherra Afganistans um samnorræna starfsemi í landinu vegna þess að Norðurlöndin standi fyrir mannréttindi og bætta stjórnarhætti og norrænt merki í landinu styðji uppbyggingu og skapi traust almennings í Afganistan. Það breytir ekki því að þetta er undir stjórn NATO, hin alþjóðlega sveit og sú starfsemi sem þarna fer fram. En það er algjört sammæli um það á öllum Norðurlöndunum að leggja þessum sveitum lið. Ég held að það sé þvert á alla flokka á Norðurlöndunum þannig að það má segja að vinstri grænir hér á Íslandi séu algjörlega að skera sig úr hvað þetta verkefni varðar. Við njótum ákveðinnar sérstöðu í þessu verkefni eins og kannski ýmsum öðrum vegna þess að við erum herlaus þjóð en við höfum engu að síður tekið þátt í verkefnum eins og í Kosovo, í Makedóníu og núna í Afganistan við ágætan orðstír og við höfum lagt það fram af mörkum sem við getum sem er fyrst og fremst á sviði þróunarsamvinnu, á sviði ýmissar uppbyggingar verkefna, stjórnsýsluverkefna, menntaverkefna o.s.frv. Mér þykir það mjög leitt að heyra hér gefið í skyn að starf okkar þar og verkefni feli í sér mannréttindabrot og brot á alþjóðasamningum. Þetta verkefni grundvallast alfarið á umboði Sameinuðu þjóðanna og það hefur ítrekað verið endurnýjað og mikilvægi þess áréttað. Það er kunnara en frá þurfi að segja að mannréttindi voru algjörlega fyrir borð borin í Afganistan á valdatíma talibana. En þrátt fyrir að nú séu átök í Afganistan, þar séu framin hryðjuverk og ástandið sé erfitt og það er líka algjörlega ljóst að þetta verkefni mun taka mörg ár, þá geta menn ekki bakkað út úr þessu verkefni sisona og skilið samfélagið eftir í sárum. Þetta mun taka mörg ár en lífsgæði hafa batnað stórlega. Um fimm milljónir flóttamanna hafa snúið til síns heima á undanförnum árum. Það er unnið að því, þó að það vanti enn þá mikið upp á, að þetta samfélag tryggi konum full réttindi. Þá er samt unnið að því að stúlkur njóti menntunar og grundvallarlífsgæði hafa aukist í landinu. Ég hef ákveðið að heimsækja Afganistan nú áður en langt um líður til þess að fá betri sýn á starfið þar, bæði starfið á vegum ISAF og annarra alþjóðastofnana og ég tel raunar mikilvægt að utanríkismálanefnd sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon á sæti í geri slíkt hið sama hið fyrsta því með því að fara á vettvang og kynna sér málin án fordóma, þá er auðveldara að ræða málefnalega hvernig Ísland geti best komið að því uppbyggingarstarfi sem þar fer fram. Við sinnum mjög mikilvægu uppbyggingarstarfi í ýmsum héruðum í Afganistan og við getum örugglega gert betur og meira í þeim efnum. Í ráðuneytinu er unnið að langtímastefnumótun um stuðning Íslands við friðar- og uppbyggingarstarf alþjóðasamfélagsins í Afganistan og þar er áherslan fyrst og fremst á framlög á sviði mannréttinda, þróunarsamvinnu og uppbyggingu efnahags og samfélags í landinu og þar erum við fyrst og fremst að tala um verkefni á sviði heilsugæslu, menntunar og fræðslu. Það er gert ráð fyrir því að þau verkefni verði í auknum mæli hluti af norrænni samvinnu sem er þá framkvæmd í samstarfi við ýmsar alþjóðastofnanir. Ég nefndi NATO og auðvitað get ég líka nefnt Sameinuðu þjóðirnar, UNIFEM, og ýmis fleiri og frjáls félagasamtök. Ég tel þess vegna að við eigum fullt erindi í Afganistan og við eigum að leggja þessu samfélagi lið og við eigum að gera það í samstarfi við aðrar þjóðir. Við eigum að gera það í samstarfi við Norðurlandaþjóðirnar og undir þeim formerkjum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa markað í landinu.

Herra forseti. Varðandi stöðu þessara mála í nágrannalöndunum þá var ég fyrst og fremst að vitna til hinnar almennu umræðu þar og þó svo að t.d. á norska þinginu hafi orðið samstaða um að halda verkefninu áfram þá þurfa menn nú ekki mikið að fylgjast með fjölmiðlum þar í landi eða þekkja þar eitthvað til til þess að vita að þátttaka Norðmanna er mjög umdeild. Þar eru háværar umræður um það hvort réttlætanlegt sé að norsk ungmenni falli í Afganistan í þágu þessa verkefnis eins og það er kallað. Við skulum bara muna eftir því hvað þarna er á ferðinni. Þetta er land í rústum eftir langvarandi stríðsátök og þar á meðal og ekki síst hinar heiftarlegu loftárásir sem Bandaríkjamenn með stuðningi Breta hófu á landið haustið 2001 og áttu að vera svona stutt leifturstríð og svo yrði allt í fína lagi. Það er þessi aðferðafræði sem er að bíða gjaldþrot eða skipbrot í Afganistan, að koma úr lofti og láta sprengjum rigna yfir land og ímynda sér svo að það sé hægur leikur að ná síðan tökum á öllu saman. Byggja upp lýðræði og mannréttindi og allir verði vinir. Það er nú bara ekki þannig. Fólk sem búið er að henda á sprengjum lítur ekki á það sem sérstakan vinargreiða jafnvel þótt menn séu að reyna að stugga þar við einhverjum miður félegum valdhöfum. Það er bara ekki þannig. Ég var að sjálfsögðu ekki að halda því fram, svo að enginn misskilningur sé í gangi um það, að framganga Íslendinga sem slíkra og það sem þeir hafa gert í Afganistan væri brot á alþjóðamannréttindasamningnum. Ég var að vísa til aðgerðarinnar sem NATO ber ábyrgð á og ég talaði um samábyrgð okkar þar með sem NATO-ríkis og auðvitað þátttakanda í verkefninu. Ég vísa aftur til og minni á hina háværu umræðu á vegum alþjóðlegra mannréttindasamtaka um að hið geigvænlega fall óbreyttra borgara, einkum í lofhernaðinum, fái ekki staðist. Þeir séu greinilega 

Virðulegur forseti. Það má eflaust margt betur fara í Afganistan og ég skal vera fyrst til að taka undir það að mönnum hafi verið mislagðar hendur í þeim hernaði sem þar hefur farið fram. Sú umræða fer líka fram á vettvangi NATO, að menn þurfi sífellt að vera með þessar aðgerðir til skoðunar og reyna að vera gagnrýnir á eigin framferði í landinu. Það er líka rétt sem kemur fram hjá þingmanninum að auðvitað er þetta umdeilt í fjölmiðlum á Norðurlöndunum. En við getum ekki látið stjórnast af því. Það er skiljanlegt að þetta sé umdeilt. Þetta er áhættusamt. Fólk er að tapa lífinu í Afganistan. Norðmenn, að ég tali nú ekki um Kanadamenn, Hollendingar og ýmsar Evrópuþjóðir eru að tapa fólki sínu Afganistan. En samt sem áður er það mat manna að það sé gríðarlega mikilvægt að gefast ekki upp við þetta verkefni, minnugir þess hvernig ástandið var í landinu og hvernig það var búið að vera, ekki bara nokkur ár, heldur áratugi. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að taka ábyrgð á verkefninu, reyna að gera þetta betur en gert er og reyna síðan auðvitað að finna pólitískar lausnir á þessu verkefni því hernaðarlegar lausnir munu aldrei leiða til endanlegrar niðurstöðu eða farsællar niðurstöðu. Við sendum engan nauðugan til Afganistan. Þeir sem þangað fara fara af fúsum og frjálsum vilja vitandi um áhættuna. Við eigum líka að vita um hana, áhættuna sem er þessu samfara því hún er sannarlega til staðar. En ég er eindregið þeirrar skoðunar að við eigum ekki að draga okkur út úr verkefnum í Afganistan. Mér finnst ábyrgðarlaust að við gerum það.

Herra forseti. Mér finnst ábyrgðarlaust að vera þarna áfram. Við eigum ekki að líta svo á að við séum nauðug föst í þessu verkefni sem fór ekki af stað á okkar ábyrgð. Við höfum fullan rétt til að skilgreina það hvort þannig sé að þessu staðið að það samrýmist markmiðum okkar og þátttöku á sviðum sem þessum. Þarna sýnir bandaríska aðferðafræðin kosti sína, eða hitt þó heldur. Þetta er Afganistan/Írak aðferðin. Fyrst skilgreinir þú vondu gæjana, þeir eru óalandi og óferjandi og svo ferðu og sprengir dálítið hjá þeim og býst svo við að allt komist í fína lag á eftir. Þessi aðferð hefur beðið skipbrot. Það er ekki að ástæðulausu að Bandaríkjamenn hafa hrunið jafnrosalega í áliti í alþjóðasamfélaginu og raun ber vitni. Okkur ber engin skylda til að elta þá áfram út í þetta fúafen sem fyrst og fremst er á þeirra ábyrgð. Það voru þeir og Bretar sem fóru þarna inn eins og allir þekkja. Tökum bara dæmi um vandasama deilu sem hefur farsællega tekist að leysa, ekki langt í burtu frá okkur á Norður-Írlandi. Hvernig leystu menn það? Leystu menn þær deilur með því að skilgreina Sinn Fein sem hryðjuverkasamtök og tala ekki við þá? Nei. Var það gert með því að fara og henda sprengjum á Belfast? Nei. Menn fóru samningaleiðina. Við getum velt því fyrir okkur hvernig bandaríska aðferðin hefði dugað þar. Er líklegt að ástandið væri betra en það þó er? Við horfum upp á gjaldþrot hernaðarhyggju og sprengjuaðferðafræði. Það er óskaplega auðvelt að vera í tuga þúsunda feta hæð uppi í háloftunum, í öruggu skjóli í einhverjum stáldreka og láta sprengjum rigna niður yfir vanþróuð lönd. En mér sýnist ekki að það leysi mikið af vandamálum í heiminum og við Íslendingar eigum ekki að láta þvæla okkur inn í slíkar aðgerðir.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þá þingsályktunartillögu sem hér er flutt. Ég tel nauðsynlegt að Alþingi Íslendinga álykti í þá veru að kalla heim íslenska friðargæsluliðið í Afganistan. Hæstv. utanríkisráðherra vitnaði annars vegar til Ban Ki-moon og hins vegar Joschka Fischer um það að ekki mætti gefast upp við þetta verkefni. Það væri nauðsynlegt að halda því áfram. Lengi vel hélt ég að hæstv. utanríkisráðherra ætlaði að láta þar við sitja, að vitna í þessa erlendu aðila varðandi afstöðuna til málsins. En svo fór að lokum að í andsvari sagði hæstv. utanríkisráðherra að það væri ábyrgðarlaust að draga sig út úr verkefninu. Það er mat og skoðun hæstv. utanríkisráðherra að við eigum hvergi að hvika og halda áfram í því sem NATO gerir eða ætli að gera í Afganistan. Ég tel að það hafi verið farið rangt að og að NATO hafi tekið ranga ákvörðun þegar ákveðið var að fara með her inn í Afganistan. Það var andstætt þeim tilgangi sem NATO var stofnað til að vinna að, sem varnarbandalags en ekki til að fara með her út fyrir landamæri og í annað land, sem kemur í sjálfu sér ekki NATO við. Það er eitt atriði. Hæstv. utanríkisráðherra talaði um samnorræna áætlun um Afganistan. Til hvers, samnorræna áætlun um hvað? Þegar menn sendu á sínum tíma lið til Afganistans og við játuðumst undir það innan Atlantshafsbandalagsins að taka þátt í því sem þar er um að ræða, hvað var þá verið að tala um? Þeir 37 þúsund hermenn sem nú eru í Kabúl, til hvers voru þeir sendir, friðargæsluliðar og hermenn? Þeir voru sendir þangað í þeirri trú að þeir þyrftu ekki að berjast og ættu að fylgjast með uppbyggingu landsins og þjálfun afgönsku lögreglunnar og hersins. Það var verkefnið og viðmiðunin í upphafi. Í dag er staðreyndin sú að það er engin hernaðaráætlun til um áframhaldandi hernám Afganistans. Engin. Hún er ekki til. Menn hafa ekki með neina áætlun um hvernig eigi að ljúka þessu. Hvernig eigi að koma sér burtu frá þessu landi. Ég get ekki séð annað, þegar mannkynssagan er lesin, en að endurtaka eigi reynslu Kína-Gordons af Khartoum og Westmorelands hershöfðingja í Víetnam. Mér virðist sem stjórnmálamenn sem kunna ekki lengur mannkynssöguna nægilega vel senda fólk til að berjast fyrir fjarlæg og óskilgreind markmið. Mér finnst það rangt. Mér finnst það ekki ganga. Mér finnst það eiga að vera viðfangsefni okkar Íslendinga að reyna að leiða vini okkar í Atlantshafsbandalaginu á aðrar brautir. Þetta er ekki okkar verkefni. Þetta hefur ekki tekist og þetta mun ekki ganga. Sá virti dálkahöfundur Sunday Times í Bretlandi Simon Jenkins segir í blaðinu þann 3. febrúar síðastliðinn, með leyfi forseta: „Kabúl er eins og Saigon í lok Víetnamstríðsins; fjöldi flóttamanna, spilling þar sem yfirstéttin fer um í skotheldum bifreiðum. Ímyndarfræðingar í baráttu við sannleikann tala fyrst og fremst um fjölda fallinna óvina til að láta líta svo út sem sigur sé að vinnast með sama hætti og William Westmoreland, hershöfðingi Bandaríkjanna, gerði á sínum tíma í Víetnam.“ Með þætti okkar í þessu ferli lýsum við yfir stuðningi við núverandi stjórnvöld í Afganistan. Við lýsum yfir stuðningi við Hamid Karzai sem vann áður hjá bandarísku fjölþjóðafyrirtæki. Það er varla hægt að halda því fram að Hamid Karzai sé frjálslyndur lýðræðislegur stjórnmálamaður. Hann velur að geðþótta sveitar- og fylkisstjóra, oft stríðsherra sem njóta afraksturs ópíumframleiðslu í landinu, sem eru einu öruggu tekjur landsins í augnablikinu og hafa verið í langan tíma. Við erum að tala um land sem heitir Afganistan. Það byggja fjölmargar þjóðir. Þar búa Pastúnar, Balúkar, Tadsjikar, Hasarar og Úsbekar. Við erum að tala um þjóð sem staðið hefur í styrjöld áratugum saman, þar sem ríkisstjórn hefur tekið við af ríkisstjórn. Það er kannski kaldhæðni örlaganna að sú ríkisstjórn sem Bandaríkjamenn börðust hvað harðast gegn og stóðu að uppbyggingu og þjálfun stríðsmanna til að velta úr sessi, þ.e. ríkisstjórn Najibullahs, er sennilega sú frjálslyndasta sem hefur verið í Kabúl, a.m.k. svo nokkrum áratugum skiptir þótt ég viðurkenni að ég vildi þá ríkisstjórn að sjálfsögðu feiga. En þannig geta hlutirnir verið og það ber að viðurkenna þær staðreyndir sem sagan segir okkur. Ég sé ekki að það geti verið réttlætanlegt, þegar hæstv. utanríkisráðherra rekur tölur um mannfall í þeirri styrjöld sem á sér stað í Afganistan og eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði nú raunar líka, að segja ábyrgðarlaust að draga sig út úr verkefninu. Ég get ekki skilið hvað réttlætir, þegar litið er til heildarhagsmuna, markmiðslausa eða markmiðalitla veru í Afganistan. Ég sé ekki að það sé með nokkru móti réttlætanlegt að senda ungt fólk frá Evrópu og Norður-Ameríku til þess að deyja fyrir slíkt málstaðarleysi.

Herra forseti. Hér er rætt um þingsályktunartillögu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og meðflutningsmanna hans um heimkvaðningu íslenska friðargæsluliða frá Afganistan, sem þar starfa í alþjóðlegu öryggissveitunum undir stjórn NATO. Þegar greinargerðin með tillögunni er lesin virðist sem tillöguflytjendum sé sérstaklega í nöp við að friðargæsluliðar starfi sem hluti af liðsafla Atlantshafsbandalagsins. Það þarf ekki að koma á óvart miðað við skoðun hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á því góða bandalagi. En í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Atlantshafsbandalagið er komið út í mikla ófæru í Afganistan, í verkefninu sem Bandaríkjamönnum hentaði að henda í NATO.“ Ég vil minna á að aðgerðirnar í Afganistan njóta víðtæks stuðnings alþjóðasamfélagsins eins og hæstv. utanríkisráðherra rakti vel hér á undan. Því er fjarstæða að líta á þetta sem einleik Bandaríkjamanna og svo síðar NATO. Ég ætla bara að endurtaka það, þingmanninum til fróðleiks, að auk NATO koma fjölmörg ríki, fjölþjóðastofnanir og frjáls félagasamtök að aðgerðum í landinu. Þær byggja á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1386 frá 20. desember 2001. Ályktunin kvað m.a. á um að koma á fót alþjóðlegu öryggissveitunum ISAF til þess að tryggja frið og stöðugleika í Kabúl og nágrenni. Síðan hefur ISAF fengið aukið hlutverk. NATO tók yfir stjórn öryggissveitanna árið 2003 og í nokkrum skrefum var aðgerðarsvæði þeirra stækkað með heimild öryggisráðsins. Frá því í október 2006 hafa alþjóðlegu öryggissveitirnar náð til alls landsins. Í dag eru aðgerðirnar í Afganistan langumfangsmesta aðgerð og verkefni NATO og um leið tákngervingur hinna miklu breytinga hjá bandalaginu sem hefur lagað sig að nýjum ógnum og öryggisumhverfi eftir lok kalda stríðsins. Alþjóðlegu öryggissveitirnar í Afganistan eru þó engan veginn einkamál bandalagsins því auk NATO-ríkjanna 26 leggja 14 önnur ríki mannskap til sveitanna og þær sveitir telja nú um það bil 43 þúsund manns. Ríkin sem leggja til öryggissveitanna eru rótgróin lýðræðisríki, eins og hér hefur komið fram. Norrænar frændþjóðir okkar auk Ástralíu, Nýja-Sjálands, Austurríkis, Írlands og Sviss. Ég nefni þau sérstaklega til marks um þann víðtæka stuðning sem aðgerðirnar njóta í alþjóðasamfélaginu utan raða Atlantshafsbandalagsins. Aðgerðir alþjóðasamfélagsins í Afganistan byggjast á þremur meginstoðum: hernaðaraðstoð, uppbyggingu löggæslu og réttarkerfis og uppbyggingu félagslegra innviða samfélagsins. Hver þessara stoða er mjög mikilvæg og þarna getum við Íslendingar, jafnvel þótt við séum herlaus þjóð, lagt okkar af mörkum til þessa verkefnis. Nú starfa 13 friðargæsluliðar íslensku friðargæslunnar í landinu og framlag þeirra hefur eins og kunnugt verið rekstur alþjóðaflugvallarins í höfuðstöðvum alþjóðaöryggissveitanna og í endurreisnarsveitunum í Ghor-héraði. Þrátt fyrir að ýmsar neikvæðar fréttir berist frá Afganistan, ég ætla síst að gera lítið úr þeim, vil ég líka minna á og leggja áherslu á þann mikla árangur sem hefur þó náðst. Við megum ekki gleyma því þegar við ræðum um stöðuna í þessu stríðshrjáða landi. Ógnarstjórn talibana sem stundaði kerfisbundið mannréttindabrot, ekki síst gegn konum og stúlkum, hefur verið komið frá. Ég held að við getum öll fagnað því. Talibanar ráða um 10–15% landsins, 10% eftir því sem ég heyrði í útvarpinu í morgun haft eftir bandarískum hershöfðingja. Því miður hafa þeir getu til sjálfsmorðsárása og annarra hryðjuverka víða um landið sem oftar en ekki hafa bitnað á konum og börnum og öðrum saklausum borgurum. Lýðræðislegar kosningar hafa farið fram í landinu, bæði um þing og forseta. Nefna má að 91 kona náði kjöri á afganska þingið sem er um það bil þriðjungur þingmanna. Ég tel það vera góðan árangur í ljósi sögunnar. Yfir 80% landsmanna hafa aðgang að lágmarksheilbrigðisþjónustu, sem er líka mikil framför frá því sem áður var. Tæplega 5 milljónir flóttamanna hafa snúið aftur heim. Stigin hafa verið stór skref í að endurreisa skólakerfi landsins. Á tímum talibana sóttu 900 þúsund drengir skóla. Nú eru skólabörn í Afganistan yfir 5 milljónir talsins og þar af er 1,8 milljónir þeirra stúlkur. Ég minni á að menntun stúlkubarna var bönnuð á tímum talibanastjórnarinnar. Ég veit ekki hvers vegna ætti að gera lítið úr þessum árangri. Ég skil það satt að segja ekki. Að auki tel ég mikilvægt að halda því til haga að samkvæmt þeim könnunum sem gerðar hafa verið styður meiri hluti Afgana veru öryggissveitanna í landinu. Herra forseti. Þrátt fyrir þann árangur sem ég hef rakið þá dreg ég ekki dul á að gífurleg verkefni og áskoranir bíða alþjóðasamfélagsins í Afganistan. NATO á enn eftir að yfirstíga marga erfiða hjalla áður en friði verður komið á í öllu landinu. Það er sannarlega verkefni þar sem við horfum til margra ára. Ég er sammála hæstv. utanríkisráðherra. Ég vil að við Íslendingar höldum áfram að leggja okkar af mörkum við hlið bandalagsþjóða okkar í NATO. Vinaþjóða okkar í Atlantshafsbandalaginu. Það er einfaldlega skylda okkar sem NATO-ríkis og aðildarríkis Sameinuðu þjóðanna að axla ábyrgð og taka þátt í þessum aðgerðum alþjóðasamfélagsins sem beinast að því að Afganir geti um frjálst höfuð strokið og tekið við stjórn síns eigin lands um leið og við tryggum öryggi í okkar eigin ríkjum með því að uppræta þann griðastað sem hryðjuverkamenn áttu í skjóli talibana. Virðulegi forseti. Ég er í grundvallaratriðum ósammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni í þessum efnum. Ég held að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, samstarfið við vinaþjóðir okkar og það framlag sem við höfum lagt til bandalagsins, þetta góða samstarf, sé okkur afar mikilvægt nú sem stendur og líka í framtíðinni, eins og sagan hefur kennt okkur.

Herra forseti. Það er enginn að tala um það og það er ekki talað fyrir því hér að alþjóðasamfélagið, eins og það er svo hátíðlega orðað, afskrifi Afganistan og reyni ekki að leggja sitt af mörkum til að bæta ástandið þar. Spurningin er bara hvaða aðferðir eru vænlegastar í þeim efnum. Mér finnst menn skauta svolítið létt yfir þá staðreynd að það stendur yfir stríð í Afganistan. „This is NATO's first ground war“, sagði Robert Gates fyrir nokkrum dögum og virtist fagna tímamótunum. Að þetta væri hið nýja NATO sem er að láta til sín taka í fjarlægum heimsálfum langt utan þess svæðis sem það var upphaflega stofnað til að verja en ekki til þess að herja á aðra. Kannski væri ástæða til þess að við spyrðum okkur í leiðinni spurninga um það, ef við höfum einhvern tíma átt heima í þessum klúbbi: Eigum við þá að vera þar lengur úr því að þetta er orðið aðalverkefnið? Menn verða að spyrja sig að því hvort þessi aðferðafræði styrjaldarinnar sé líkleg til að skila mönnum árangri. Hún gerir það ekki. Ég vildi óska að satt væri og innstæður væru fyrir þeirri fallegu upptalningu á árangri sem hv. þingmaður var með. Maður fær mjög misvísandi fréttir um að mikill árangur sé að nást.  Eitt af því sem alþjóðlegar hjálparstofnanir benda á er að þeim sé ómögulegt að starfa við þær aðstæður sem eru í Afganistan vegna stríðsátakanna, vegna þess líka að NATO og Bandaríkjamenn nota þær aðferðir að múta héraðshöfðingjum, bera í þá fé og þeir eru fljótir að komast upp á lagið og eru jafnvel grunaðir um það núna að standa sjálfir fyrir sprengingum af og til til að sannfæra þá sem dæla í þá peningunum að það verði að halda áfram að styðja þá. Það er gott að ógnarstjórn talibana, hverjum Bandaríkjamenn komu á lappirnar og hverja Bandaríkjamenn fjármögnuðu og vopnuðu á sínum tíma, er farin frá, sérstaklega ef eitthvað betra hefði komið í staðinn.

Virðulegi forseti. Það er enginn að tala um að afskrifa Afganistan, segir hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Ég gat reyndar ekki betur heyrt á málflutningi þingmannsins en hann væri einmitt að leggja til að Íslendingar afskrifuðu Afganistan vegna þess að hann lagði til að Ísland drægi sig út úr þessum aðgerðum og færi í burtu, vegna þess að honum hentar ekki að Ísland sé að berjast eins og hann kallar það. Við hin köllum það að vinna borgaralega að uppbyggingarstarfi í þessu stríðshrjáða landi. Hann leggur bara til að Ísland hverfi á braut en allir hinir eigi ekki að afskrifa Afganistan, nei, nei, hinir eiga að sjá um þetta. Þarna kom loksins réttur málflutningur þingmannsins í ljós Eigum við heima í klúbbnum? Eigum við að ganga úr honum? Mitt svar við því er mjög einfalt: Auðvitað eigum við heima í klúbbnum. Þessi klúbbur, sem þingmaðurinn kýs að kalla svo, innganga okkar í hann hefur reynst okkur hið mesta gæfuspor í utanríkismálum síðan við gengum í það bandalag. Það að þingmaðurinn dregur úr því, til háðungar, og gerir lítið úr því að árangur hafi náðst í baráttunni í Afganistan, af því að það hentar ekki málstaðnum að hægt sé að sýna fram á að einhver árangur hafi náðst, finnst mér vera þingmanninum til minnkunar.

Herra forseti. Ég ætla ekki í útúrsnúningaleik við hv. þingmann um viðkvæm mál. Ég sagðist einmitt fagna því ef innstæður væru fyrir því að árangurinn væri að nást jafnríkulega og hv. þingmaður taldi upp. Ég spyr mig þá að því: Hvers vegna tvöfaldaðist mannfall óbreyttra borgara milli ára frá 2006 til 2007 ef árangurinn er svona mikill? Ætli lýsing hv. þm. Jóns Magnússonar á gervisamfélaginu í Kabúl hafi kannski ekki verið dálítið nærri lagi, að það eigi að heita sæmilega friðvænlegt þar innan múranna en menn aki þó um í brynvörðum bifreiðum? En þegar kemur út í héruð landsins svo maður tali nú ekki um suðurhlutann í Afganistan þá verð ég ekki mikið var við það að ástandið hafi batnað. Það er m.a. svo ótryggt að meira en helmingur ríkjanna sem tekur þátt í aðgerðunum neitar að senda sitt fólk inn á það svæði. Ég var ekki að tala fyrir því. Þegar ég segi að alþjóðasamfélagið eigi ekki að afskrifa Afganistan þá er ég að tala um að það eigi að gera allt sem skynsamlegt er og kemur að raunverulegu gagni til þess að reyna að stilla þarna til friðar og skapa forsendur fyrir uppbyggingu og framþróun. Mér sýnist það ekki ganga mjög vel. Eru ekki bráðum sjö ár síðan ráðist var inn í Afganistan? Þetta er farið að taka svolítið í, er það ekki? Ég held að menn ættu að vera menn til að horfast í augu við það að þetta hefur ekki gengið mjög vel og kannski er eitthvað að aðferðafræðinni. Kannski ættum við að velta því fyrir okkur hvort aðrar aðferðir væru betri, t.d. að hætta þarna vopnuðum aðgerðum og reyna að vita í gegnum hjálparstofnanir og samtök hvort hægt er að koma þannig aðstoð til fólks í staðinn fyrir það andrúmsloft vályndis og tortryggni sem þarna ríkir núna. Þetta mál er að sjálfsögðu tvíþætt. Það er annars vegar árangur eða árangursleysi þessara aðgerða sem slíkra og hins vegar spurningin um það hvort við eigum að vera þarna. 

Virðulegur forseti. Það er vissulega falleg hugsun að ímynda sér hv. þm. Steingrím J. Sigfússon fara fyrir friðelskandi fólki og setjast niður í eyðimörkinni og semja við talibanana um að hætta þessu. Það hljóta allir að sjá að það væri náttúrlega besta lausnin og ég hvet þingmanninn til að halda áfram að vinna að því og ég ætla ekkert að útiloka fyrir fram að sú aðferð gangi upp. 

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi segja að mér þykir þessi tillaga hv. þingmanna Vinstri grænna sem hér er til umfjöllunar einkennast nokkuð af sérstæðum plagsið þess annars ágæta flokks, að benda í alþjóðamálum á eitthvað annað en ekki endilega hvað. Ég held að við getum öll verið sammála eða eigum öll að vera sammála um að friðargæsla sem alþjóðlegt verkefni er mjög verðugt verkefni. Og af því að hv. þm. Jón Magnússon lýsti hér áðan eftir málstaðnum sem væri verið að verja, þá er mjög auðvelt að lýsa honum. Það er verið að aðstoða meðbræður okkar við að ná friði, að ná tökum á samfélagi sínu og aðstoða þá við uppbyggingu þess og koma í veg fyrir enn verra ástand. Það er sú ábyrgð sem hvílir á alþjóðasamfélaginu og það er sú ábyrgð sem alþjóðasamfélagið axlar í gegnum öryggisráð Sameinuðu þjóðanna sem veitir Atlantshafsbandalaginu umboð til að leiða þetta verkefni. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan að hann vildi fara í friðargæsluverkefni en bara á vegum Sameinuðu þjóðanna, ekki á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þetta verkefni er á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þar er hins vegar ekki til að dreifa möguleikum til þess að beita nauðsynlegum úrræðum á svæði eins og Afganistan þar sem eru staðbundnar skærur og árásir. Þess vegna leitar öryggisráð Sameinuðu þjóðanna eftir atbeina Atlantshafsbandalagsins og aðstoð. Af hverju? Vegna þess að öfugt við það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þreytist ekki á að lýsa hér, er Atlantshafsbandalagið lýðræðisleg samtök sem byggja á samstarfi lýðræðisríkja. Herafli þess og herstjórnarkerfi lýtur lýðræðislegu eftirliti og það er sá grunnur sem Atlantshafsbandalagið byggir á. Hv. þingmaður getur því sett á langar ræður og blandað saman ólíkum hlutum, hernaðarstefnu núverandi stjórnvalda í Washington, sem við erum sammála um að sé alvonlaus, og Atlantshafsbandalaginu og hrært þessu öllu í einhvern stóran og ljótan graut en það er ekki staðreynd málsins. Staðreynd málsins er sú að Atlantshafsbandalagið er alþjóðasamtök sem vinnur á grundvelli sammælis allra aðildarríkja þar sem hvert og eitt ríki hefur neitunarvald varðandi stefnu Atlantshafsbandalagsins og það er þannig sem Atlantshafsbandalagið vinnur. Hv. þingmaður sagði áðan, ef við höldum áfram með hans eigin rök, að við ættum að starfa í umboði Sameinuðu þjóðanna. Við störfum í dag í umboði Sameinuðu þjóðanna. Það liggur fyrir að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna óskar eftir því að þessu verkefni verði haldið áfram með þeim hætti sem nú er. Þess vegna er sá áburður sem er að finna í greinargerðinni sérstaklega ósmekklegur þar sem látið er að því liggja að aðgerðir friðargæsluliðsins séu með einhverjum hætti brot á alþjóðalögum vegna þess að aðgerðir friðargæsluliðsins hvíla auðvitað á því umboði sem það hefur frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Hér er þess vegna nokkuð langt seilst og sýnir að hv. flutningsmönnum er kærara að veifa röngu tré en öngvu þegar kemur að röksemdafærslu fyrir þessari tillögu. 
             Virðulegi forseti. Þetta verkefni er auðvitað erfitt og það kemur í kjölfar styrjaldar. Sú styrjöld varð blessunarlega skammvinn en hún hafði að markmiði að losa okkur við ógnarstjórn talibana og ég held að það hafi verið mikil landhreinsun að þeim stjórnvöldum. Hv. þingmaður sagði að það væri vonlaust mál að koma á friði í kjölfar átaka, vegna þess að það fólk sem fyrir sprengjunum yrði æli slíkt ógnarhatur í brjósti sér í garð þeirra sem hefðu staðið að styrjöldinni. Það er ekki bara þannig sem sagan er, hv. þingmaður. Ég ætla bara að benda á þær tvær þjóðir sem líklega hafa þurft að þola meiri sprengingar en nokkrar aðrar í veraldarsögunni, Japan og Þýskaland. Þau mynduðu mjög náið samband við það ríki sem var í fararbroddi aðgerðanna vegna þess að almenningur í þessum löndum gerði sér grein fyrir því, þegar þoku skammtímaáróðurs hafði létt, að aðgerðirnar höfðu beinst að ofbeldismönnum sem fóru með stjórn þjóðarinnar en ekki þjóðinni sjálfri. Það er varhugavert að tala með þessum hætti og mæla þar með upp uppgjafarhug á alþjóðavettvangi í garð ofbeldisseggja sem fara með ófriði gegn sínum eigin þjóðum og öðrum, en það er því miður nokkur plagsiður í utanríkisstefnu vinstri grænna. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon leggur til að við förum burt frá Afganistan. Það er eins og í því liggi sú hugsun að með því bætum við með einhverjum hætti hlutskipti þess fólks sem þar býr. Hvaða aðstæður mundu ríkja þar? Hv. þm. Jón Magnússon kom með ágætisupptalningu á ýmsum þeim ávirðingum sem bornar hafa verið á stjórnvöld í Afganistan. Setjum sem svo að helmingurinn af þeim væri sannur. Væru aðstæður hjálparstofnana og þeirra sem eru að reyna að rétta hag venjulegs fólks í Afganistan betri ef menn hefðu horfið frá því ætlunarverki? Þetta verkefni mun að sjálfsögðu taka langan tíma. Það getur þess vegna tekið 40 ár, 50 ár gera menn ráð fyrir. En það eru ekki rök fyrir því að gefast upp á því. Atlantshafsbandalagið tókst á hendur mjög erfitt verkefni árið 1996 með friðargæslu í Bosníu. Árangurinn af því er ótvíræður og hann er mjög merkilegur og það sýnir sig að Atlantshafsbandalagið er mjög vel til þess fallið að vinna út úr erfiðri stöðu með þessum hætti og skapa mannúðarsamtökum og alþjóðasamfélaginu aðstæður til að vinna, því að engum friði verður komið á ef þeir sem ætla að veita aðstoðina við að byggja upp samfélögin þurfa að óttast vopnaða árás dag og nótt. Virðulegi forseti. Ég vil í framhaldi af því sem hæstv. utanríkisráðherra rakti, sem var mjög gott, um þá samstöðu sem verið hefur um þátttöku nágrannaríkja okkar í verkefninu í Afganistan, velta áfram upp þeirri spurningu: Á hvaða vegferð eru hv. þingmenn Vinstri grænna? Það er ekki aðeins í þessu máli heldur flestum öðrum sem þeir skera sig algerlega úr í samanburði við flokkssystkini sín á Norðurlöndum og í norðanverðri Evrópu. Maður fer að velta því fyrir sér hvernig menn í þeim ágæta flokki hugsa sér stefnu þess flokks í alþjóðamálum þegar menn eru komnir í þá stöðu vegna óánægju með eigin gengi að flytja inn kosningastjóra Samfylkingarinnar til að reyna að laga andrúmsloftið á miðstjórnarfundi Vinstri grænna og berja í menn hugrekki, sem þeir greinilega búa ekki til í heimahögum, þá vildi ég kannski benda þeim á að það væri líka ágætt að horfa til stefnu Samfylkingarinnar. Það skyldi þó ekki að vera að árangur Samfylkingarinnar umfram Vinstri græna í þingkosningum stafaði af því að stefna þeirra væri nokkuð skynsamlegri og ekki eins full af óskhyggju og löngun til að búa til draumaverksmiðju sem ekki á sér nokkra stoð í raunveruleikanum? Það liggur fyrir að alþjóðasamfélagið hefur falið Atlantshafsbandalaginu þetta verkefni. Það liggur fyrir að við vinnum á borgaralegum forsendum í þessu verkefni. Það liggur líka fyrir að þetta verkefni er unnið eftir þeirri forskrift sem Sameinuðu þjóðirnar hafa veitt. Þess vegna er það ekki annað en tilraun til að draga athyglina frá aðalatriðum málsins að reyna að búa til einhverja ósk um eitthvað annað, eitthvað sem heitir alþjóðlegt samstarf en má ekki heita NATO af því að NATO er vont, af því að við sögðum í fyrra að NATO væri vont en við höfum í sjálfu sér engin rök fyrir því af hverju NATO er vont. Virðulegi forseti. Það er þessi endaleysa í röksemdafærslu sem ég er nokkuð ósáttur við 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Páll Árnason sagði hér áðan, og mótmælti því sem ég hélt fram, að engin skilgreind markmið væru með veru NATO í Afganistan, hvað ætti að gera og hvernig ætti að ljúka því verkefni sem um er að ræða. Hann mótmælti þessu og sagði að markmið væru skilgreind og væru þau að aðstoða við að koma á friði í Afganistan. En það er spurning hvernig því er háttað og hvernig á að framkvæma það. Menn hafa nú staðið í þessu verkefni í sex ár og hv. þingmaður talaði um að þetta gæti tekið 40 eða 50 ár. Hvert er þá markmiðið? Með hvaða hætti sér þingmaðurinn að þetta gerist og hvernig er aðgerðaáætlunin um að þróunin verði á þessu tímabili? Hv. þingmaður sagði: Það eru engin rök fyrir að gefast upp í verkefninu. Fullyrðingin er sett fram með alröngum hætti. Spurningin er fyrst og fremst þessi: Voru einhvern tíma rök fyrir því að takast á við þetta verkefni? Og ég segi nei. Það voru aldrei rök fyrir því. Í annan stað. Þegar fyrir liggur að ákveðin ríkisstjórn hefur haft sex ára tímabil með billjóna dollara stuðningi, með gríðarlegum stuðningi við uppbyggingu, friðarstarf og annað, en hefur engan innri styrk og ræður ekki einu sinni höfuðborginni er þá einhverjum árangri náð? Og þegar verið er að vísa í veraldarsöguna til að sýna fram á að menn séu á vondri leið að berjast um fallin vígi þá snýst spurningin ekki um hugleiðingar um uppgjöf heldur um skynsemi.

Virðulegi forseti. Þetta var góð spurning hjá hv. þingmanni og fullkomlega eðlilegt að hún sé rædd. Svar mitt við henni, þó að ég hafi aðgerðaáætlunina ekki í höndunum, og ætli mér ekki þá dul að kunna hana til hlítar, er mjög einfalt. Verkefni friðargæslu af þessum toga er fyrst og fremst að koma á og tryggja fullnægjandi frið í landinu til að hægt sé að hefja uppbyggingu innviða samfélagsins. Það var t.d. verkefnið í Bosníu, ég þekki það nokkuð betur og skal bara lýsa því aðeins. Í byrjun voru auðvitað skærur þar. Og í byrjun heyrðust efasemdaraddir, sérstaklega eftir fyrstu árin. Eftir fyrstu tvö til þrjú árin jókst mannfall, það gerist auðvitað. En árangurinn var samt sem áður á þann veg að það mannfall var mælanlegt í tugum mannslífa í staðinn fyrir þau 400.000 sem týndu lífinu á árabilinu 1992–1995. Og síðan hefur gengið vel við uppbyggingu innviða landsins, sérstaklega þegar haft er í huga að ekki eru nema 12 ár liðin síðan friður komst á. En það er örugglega verkefni sem alþjóðasamfélagið, og nú með Evrópusambandið í broddi fylkingar, mun sinna áfram næstu 30 árin með einum eða öðrum hætti. En minni og minni mannafla þarf til þess og eftir því sem ávinningurinn verður sýnilegri gefst þeim sem sinna verkefninu kostur á að fækka í herliðinu. Markmiðið hlýtur að vera að styðja samfélagið til uppbyggingar. Það verður ekki gert nema með því að tryggja frið. Ég spyr líka hv. þingmann á móti: Hver er hinn valkosturinn? Er það valkostur að skilja fólkið eftir í höndum þeirrar spillingar og óstjórnar sem hann lýsti hér í löngu máli í inngangi sínum? Eða er það verkefnið að standa með fólkinu gegn kúgurum þess og styðja það til sjálfsbjargar?

Virðulegi forseti. Þetta er alltaf spurning með hvaða fólki verið er að standa. Og það er náttúrlega höfuðatriðið að fólkið sem um er að ræða standi með sjálfu sér. Við getum ekki ætlast til þess að unglingum úr Evrópu sé att út í að vera skotmark fyrir einhver óskilgreind markmið, fyrir einhvern óskilgreindan hóp eða fólk eða jafnvel sérhagsmuni. Það er þar sem við komum inn í. Hv. þm. Árni Páll Árnason líkir þeim hlutum sem eru að gerast í Afganistan við eitthvað sem gerðist í Evrópu, í okkar bakgarði, en þar er ólíku saman að jafna. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hv. þingmann, mér finnst fullt ástæða til að hafa það sem innlegg í þessa umræðu: Er friðvænlegra nú en fyrir nokkrum árum þegar NATO fór út í þessar friðaraðgerðir? Er friðvænlegra nú í Afganistan en þá var? Í öðru lagi: Er stærri hluti landsins nú í höndum stjórnar Hamid Karzai en var þegar þetta „friðarferli“ hófst? Í þriðja lagi: Hefur framleiðsla fíkniefna minnkað á því tímabili eða hefur hún aukist? Það er hægt að svara þessu öllu þannig: Nei, allt hefur farið á verri veg. Við erum að tala um ríki sem er því miður misheppnað. Spurningin er: Hvernig eigum við að komast út úr þessu með einhverjum sóma? Það er verðugt verkefni að fjalla um. Það er það verkefni sem við eigum að tala um og taka upp á vettvangi með vinum okkar í Atlantshafsbandalaginu. Hvernig getum við skammlaust komist frá þessu rugli sem er og við höfum blandað okkur inn í í Afganistan?

Virðulegi forseti. Ég held að við getum ekki flokkað verkefnið eftir því hverja Afganir kjósa sér til forustu. Farið hafa fram lýðræðislegar kosningar í landinu og þeir hafa valið sér fólk til forustu. Við getum haft á því ýmsar skoðanir hvort það fólk eru drullusokkar í einhverjum mæli eða ekki, en það kemur málinu ekkert við. Þetta er það fólk sem fólk hefur kosið sér til forustu og verður að hafa rétt til þess. Við stöndum með fólkinu í landinu gegn, eins og hv. þingmaður sagði, sérhagsmunum og gegn ofbeldismönnum sem hafa hreiðrað um sig í landi þeirra og hlúð að hryðjuverkum í þeirra nafni án nokkurs umboðs, eins og talibanastjórnin gerði. Og auðvitað hlýtur það að vera verkefni okkar að standa við þær aðstæður með þessu fólki og reyna að styðja það til þess að koma stjórn á samfélag sitt. Ýmiss konar árangur hefur náðst. Það hafa líka verið erfiðleikar. Verkefnið er mjög ungt, það er í byrjunarferli. Enn er um það mjög góð og víðtæk samstaða á alþjóðavettvangi og ég held að engin ástæða sé til að örvænta núna, ekki frekar en ástæða var til að örvænta í Bosníu árið 2000. Þá heyrðust þó margar raddir, eins og rödd hv. þingmanns núna, um að menn ættu bara að fara út. Þetta tæki svo langan tíma. Auðvitað tekur þetta langan tíma. En ekki er þar með sagt að menn þurfi að vera með þungvopnað lið, marga tugi þúsunda manna eins og var í byrjun í Bosníu í lengri tíma. Eftir því sem málum vindur fram er hægt að draga úr tilkostnaði og draga úr viðbúnaði, blessunarlega. En það má ekki gefast upp fyrir ofbeldisöflunum 

Herra forseti. Hv. þm. Árni Páll Árnason, einn helsti talsmaður Samfylkingarinnar í utanríkismálum, flutti hér athyglisverða ræðu sem ég held að dæmi sig best sjálf. Ég þarf ekki að gefa henni einkunn. Hann kom víða við og jafnvel á flokksráðsfundi Alþýðubandalagsins, nei Vinstri grænna - hann fór nú ekki aftur í Alþýðubandalagið en það munaði ekki miklu,  En það er athyglisvert að það er reynt að draga upp þá heimsmynd hér í ræðustóli á Alþingi - það var virkilega reynt hér af manni sem væntanlega ætlast til þess að hlustað sé á hann og mark tekið á honum þegar hann ræðir um alþjóðamál - að algjör samstaða væri í alþjóðasamfélaginu um aðgerðirnar í Afganistan, gott ef ekki ánægja með ástandið. Það væri bara Vinstri hreyfingin – grænt framboð uppi á Íslandi sem hefði einhverjar aðrar skoðanir. Að því var eiginlega látið liggja. Ég bið hv. þingmann að hafa ekki miklar áhyggjur af ágreiningi mínum og míns flokks við flokkssystkini okkar á öðrum Norðurlöndum, við erum í ágætu sambandi. Ég get alveg fullvissað hann um að þar á ég og við mörg skoðanasystkini. Þar finnst mönnum þessi leiðangur ógæfulegur og þar er fólk sem neitar að hlíta leiðsögn Bandaríkjamanna í þessum efnum. Það er athyglisvert að hv. þingmaður skuli æsa sig svona yfir tillögu sem er um það eitt að við köllum liðsafla okkar heim frá Afganistan og endurskipuleggjum friðargæsluþátttöku okkar og verkefnaval í anda nýrra laga sem Alþingi hefur þar um sett. Út á það gengur tillagan. Hefur hv. þingmaður áhyggjur af því að himinn og jörð farist ef Íslendingar taka um það sjálfstæða ákvörðun, sem við höfum að sjálfsögðu fullan rétt til, að beina kröftum okkar annað og standa öðruvísi að málum. Var hinn frægi her ekki kallaður heim frá Írak? Má þá ekki ræða að gera slíkt hið sama í Afganistan þótt aðstæður séu kannski ekki að öllu leyti þær sömu? Ég verð að segja alveg eins og er að ég skil ekki alveg 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þungar áhyggjur af sambandi hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og hans flokks sérstaklega við systurflokka úti í heimi. Það vekur mér reyndar undrun að hann skuli frekar skilgreina sig sem systurflokk Die Linke í Þýskalandi en græningja en það er hans val og hans réttur. Ástæða þess að ég beindi gagnrýni minni að honum í þessu máli er sú að hér er um allt annars konar mál að ræða en þegar fulltrúi Íslands í herliðinu í Írak var kallaður heim. Í því tilviki var um að ræða starfsmann sem starfaði innan herkerfis með beinum hætti og verkefnið taldist ekki borgaralegs eðlis í þeim skilningi að það félli undir skilgreiningar alþjóðasamtaka þar á. Þau verkefni sem hér er verið að vinna falla undir þær skilgreiningar. Þar fyrir utan er Atlantshafsbandalagið einhuga að baki stjórnun þessa verkefnis og til þess er umboð Sameinuðu þjóðanna. Ég hlýt að setja spurningarmerki við það ef markmið tillögunnar er: Við ætlum að fara út og láta aðra um vandann, taka ekki ábyrgð á vandanum sem er fyrir hendi. Ef hv. þingmaður vill láta taka þessa stefnumörkun í alþjóðamálum alvarlega 

Krafa hv. þingmanns um að ég komi með lausnirnar í Afganistan vegna þess að ég legg til að við köllum liðsafla okkar heim hlýtur að byggja á þeirri hugmynd hv. þingmanns að aðgerðir standi og falli með þátttöku okkar. Þess vegna sé réttmætt að gera þá kröfu að við komum bara á einu bretti með lausnarorðin, hvernig leysum við málin í Afganistan. Ég held að við getum öll verið sammála um að þar er við gríðarlegan vanda að etja. Kannski voru gáfulegustu ummælin sem hér hafa fallið í umræðunni þau að það væri verðugt verkefni að ræða á málefnalegan hátt hvaða leiðir eru til út úr þessum ósköpum vegna þess að núverandi aðferðafræði virkar ekki. Ef við gætum nú bara orðið sammála um að ræða þó málin á þeim grundvelli. Við leggjum til að við förum heim frá Afganistan, ekki vegna þess að okkur renni ekki til rifja örlög þeirra þjóðar og við vildum gjarnan leggja þar lið. Við leggjum það til vegna þess að við erum ekki með her, þarna eru herjir að störfum. Við leggjum það til vegna þess að við höfum sett lög um þátttöku Íslands í friðargæsluverkefnum sem slá því föstu að slík þátttaka skuli alfarið vera borgaraleg. Hv. þingmaður segir að það sé á hreinu að það skilyrði hafi ekki verið uppfyllt í Írak. Við erum að færa fyrir því rök að það sé mjög hæpið að það sé uppfyllt í Afganistan ef ekki beinlínis augljóst. Það er ekki í anda laganna sem sett voru hér og þeirrar hugsunar sem að baki lá, að setja algerlega skýr mörk varðandi alla þátttöku okkar, að hún væri alfarið á borgaralegum forsendum. Þegar menn bera vopn og hernaðarlega titla og lúta stjórn hershöfðingja og herskipulags er svæðið orðið í besta falli mjög grátt. Það tel ég mig geta rökstutt fullnægjandi vel þannig að meira að segja hv. þingmaður sem er að vísu vel að sér í NATO-málum 

Virðulegi forseti. Mér þykir það gagnrýnisvert að kalla eftir því að við skerumst úr leik og komum síðan fram með tillögur um eitthvað annað sem ekki er skýrt hvað er. Það er ljóst, þrátt fyrir orð hv. þingmanns, að þau verkefni sem við sinnum í Afganistan uppfylla skilgreiningar alþjóðasamtaka um að vera borgaralegs eðlis. Það er líka ljóst að við höfum áður starfað innan herkerfis, t.d. í Bosníu, með mjög góðum árangri að borgaralegum verkefnum. Það er mjög mikilvægt að við getum gert það, hv. þingmaður, vegna þess að ella dæmum við okkur til að vera í puntudúkkuhlutverki í friðargæslu vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki burði eða herafla til þess að sinna alvöruverkefnum þar sem veruleg hætta er á átökum.  Við rákum t.d. hersjúkrahús í Bosníu og skiluðum þar gríðarlegum árangri. Það var aðgerð sem nágrannaríkjum okkar reyndist erfitt að manna en við gátum mannað hana með góðum árangri. Fyrir vikið greiddum við leið þess liðs sem gat komið í veg fyrir frekari óöld. Til að stilla til friðar á átakasvæðum af þessum toga þarf vopnað lið sem hefur til þess burði að ógna deiluaðilum þannig að þeir haldi sig á mottunni. Það er nauðsynleg forsenda þess að friði verði komið á.

Forseti bendir hv. þingmönnum á að beina orðum sínum til forseta en ekki einstakra þingmanna.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég vona að sem flestir heyri þessa umræðu. Þá ekki síst kjósendur Samfylkingarinnar sem sumir hverjir töldu sig vera að kjósa stjórnmálaflokk sem mundi á alþjóðavettvangi halda uppi merki yfirvegunar og hófsemdar en talaði ekki fyrir þeirri hernaðarhyggju sem við höfum orðið vitni að við þessa umræður, ekki síst af hálfu hv. þm. Árna Páls Árnasonar. Ekki vottur af efasemd, ekki vottur af gagnrýni enda þótt sýnt sé og sannað að Genfarsáttmálinn frá 1949 um vernd borgara í stríði hafi margítrekað verið brotinn, enda þótt sýnt sé og sannað að ungir drengir hafi verið fluttir frá Afganistan í herbúðir í Guantanamo þar sem þeir hafa verið beittir viðurstyggilegum pyndingum utan laga og dómskerfa sem mannréttindasamtök um allan heim hafa gagnrýnt. En frá íslenskum sósíaldemókrötum, frá Samfylkingunni, frá hæstv. utanríkisráðherra, formanni Samfylkingarinnar eða varaformanni utanríkismálanefndar Alþingis, talsmanni Samfylkingarinnar í utanríkismálum, hv. þm. Árna Páli Árnasyni, er ekki vottur af gagnrýni, enginn. Var einhvern tíma verið að tala um hina viljugu? Eru menn búnir að gleyma því? Ég held að það væri fróðlegt og æskilegt að menn rifjuðu upp umræðuna sem fram fór m.a. hér á Alþingi um hina viljugu fylgjendur Bush-stjórnarinnar þegar Bandaríkjamenn réðust á sínum tíma inn í Írak. Málflutningur Samfylkingarinnar hér á þingi, og þar með ríkisstjórnar Íslands, rímar fullkomlega við áherslur haukanna í Washington. Norðurlandaþjóðirnar eru að tapa sínu fólki, sagði hæstv. utanríkisráðherra, en það er gríðarlega mikilvægt - ég held að ég fari rétt með þau orð hæstv. utanríkisráðherra og formanns Samfylkingarinnar - að við gefumst ekki upp. Við eigum að vera minnug þess hvernig ástandið var áður en til innrásarinnar kom og er þar vísað í hlutskipti almennra borgara, sérstaklega kvenna. Þannig var því einnig farið í Írak. Þar var ástandið slæmt, þar ríkti einræðisherra, þar var ógnarstjórn en engu að síður gagnrýndum við árásina á Írak og það gerði Samfylkingin einnig á þeim tíma, ef ég man rétt. Nú kveður við allt annan tón. 
             Ég minnist þess að heyra nákvæmlega þessa röksemdafærslu fyrir 25 árum. Þá var nefnilega réttilega bent á það á öðrum stað í heiminum, ekki í Washington heldur í Moskvu, að verið væri að bæta hlut almennra borgara í Afganistan, að rétta hlut kvenna. Og verið var að gera það í vissum skilningi en í skjóli hersetu árásarhers frá Sovétríkjunum sem studdi byltingarstjórnina í Kabúl. Ég tala af ofurlítilli reynslu um þetta efni vegna þess að ég hafði atvinnu af því í áratug að fylgjast með þessum málefnum. Ég fór m.a. til landamærahéraðanna í Norður-Pakistan, landamærahéraðanna að Afganistan til að heimsækja frelsishetjur þess tíma, þær hétu talibanar. Þá borgaði sig að tala á annan veg á Vesturlöndum. Það sem ég er að segja með öðrum orðum er að í Afganistan hefur lengi ríkt skelfilegt ástand og gerir enn. Ef við ætlum hins vegar að láta að okkur kveða til góðs þurfum við að hyggja að því á hvaða forsendum við gerum það. Hvers vegna erum við í Afganistan? Hvers vegna er NATO í Afganistan? Hvenær var ráðist inn í Afganistan? Það var haustið 2001 í kjölfar hryðjuverkanna í New York. Þá minnist ég þess að þáv. hæstv. utanríkisráðherra Íslands hafði orð á því að honum hefðu verið sýnd sönnunargögn sem sýndu ótvírætt fram á það að þeir sem bæru ábyrgð á hryðjuverkunum í New York sætu í Afganistan. Við höfum aldrei fengið að sjá þau sönnunargögn. Á þjóðþingum víða um heiminn eru menn að rifja þessa atburði upp, á Ítalíu, í Japan og víðar. En hér, þegar við úr Vinstri hreyfingunni – grænu framboði viljum hefja þessa umræðu um Afganistan og hlutdeild okkar þar í hernaðarkerfi NATO, mætum við málflutningi á borð við þann sem þjóðin hefur orðið vitni að núna síðasta klukkutímann. Ég endurtek að ég vona að sem flestir hafi heyrt hæstv. utanríkisráðherra og formann Samfylkingarinnar og helsta talsmann Samfylkingarinnar í utanríkismálum básúna hernaðarhyggjuna sem aldrei fyrr í þessum þingsal. Það er víða ranglætið í heiminum. Það er hlegið alltaf svo mikið hérna í dyrunum, þessi her aðstoðarmanna utanríkisráðherra. Það er athyglisvert að jafnan þegar hæstv. utanríkisráðherra mætir til umræðna í þinginu er hátt í tugur aðstoðarmanna hér með miklar möppur til að mata hæstv. ráðherra og til að hlæja, taka þátt í umræðunni með óbeinum hætti með hlátursgusum hér í anddyri. 

Það er ómaklega vegið að opinberum starfsmönnum.

Hv. þm. Árni Páll Árnason er hér með málefnalega innkomu í þessa umræðu að sínum hætti. Nei, hæstv. forseti. Við eigum að láta til okkar taka á alþjóðavettvangi í þróunarsamvinnu. Við tókum þátt í umræðu hér fyrr í dag um Þróunarsamvinnustofnun og lýstum fullum stuðningi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs við aukið framlag Íslendinga til þróunarsamvinnu og þróunarmála. Við höfum verið með tillögur þess efnis á undanförnum árum þannig að við verðum ekki vænd um viljaleysi til að láta að okkur kveða á erlendum vettvangi en við viljum ekki gera það undir handarjaðri hernaðarbandalagsins NATO. Við teljum það vera óheppilegt hvort sem er í Afganistan eða annars staðar í heiminum.

Virðulegur forseti. Þetta var mikil eldræða hjá friðarsinnanum mikla Ögmundi Jónassyni sem vill helst ekki að Íslendingar blandi sér með nokkrum hætti í erfið mál í fjarlægum löndum jafnvel þó það sé sammæli um það hjá alþjóðasamfélaginu eins og í Afganistan að láta þau mál til sín taka og taka fulla ábyrgð á ástandinu sem þar hefur skapast. Hann dregur samlíkingu á milli Íraks og Afganistans og segir að þar sé algjörlega líku saman að jafna. Það er náttúrlega algjörlega ólíkt Afganistan og Írak vegna þess að það dregur enginn í efa lögmæti aðgerðanna í Afganistan. Það er fullkomið lögmæti á þeirri aðgerð. Hún er á vegum Sameinuðu þjóðanna. Það hefur verið fjallað um þetta í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Sameinuðu þjóðirnar hafa falið NATO þetta verkefni. Margt má auðvitað gagnrýna í framkvæmd verkefnisins. En um lögmæti verkefnisins og alla atburðarásina sem hefur verið þar á undanförnum árum 

Forseta láðist í upphafi að geta þess að þar sem fjórir hv. þingmenn hafa óskað eftir að veita andsvar þá er ræðutíminn styttur í eina mínútu.

Hæstv. forseti. Ég dreg í efa lögmæti aðgerða í Afganistan bæði hvað varðar innrásina sjálfa og þá ekki síður brot á Genfarsáttmálanum frá 1949, að hann hafi verið brotinn sannarlega gegn almennum borgurum í Írak. Að halda því fram að ég vilji ekki að Íslendingar blandi sér með nokkrum hætti í erfið mál, eins og hæstv. utanríkisráðherra sagði er rangt. Af hverju dregur hæstv. ráðherra þá ályktun? Ég vil til dæmis að Íslendingar blandi sér í erfið mál í Miðausturlöndum. Við erum að verða vitni að mjög harkalegum mannréttindabrotum, þvingunaraðgerðum á Gazasvæðinu í Palestínu. Íslenska ríkisstjórnin veigrar sér við að blanda sér í það erfiða mál vegna þess að það truflar góðu vinina í Washington. Það truflar góðu vinina í 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði áðan í ræðustól að það sem sagt hefði verið hér í þessari umræðu af minni hálfu og Árna Páls Árnasonar, þingmanns Samfylkingarinnar, rímaði við áherslur haukanna í Washington. Það sem er að gerast í Afganistan er að öryggissveitir eru í Afganistan á vegum Sameinuðu þjóðanna, þær byggja á samþykkt öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna sem hafa skilgreint ástandið í Afganistan sem ógnun við alþjóðlegan frið og öryggi. Það er á því sem aðgerðirnar í Afganistan byggja. Að tala um það í sömu andrá og Írak og að líkja því saman við skoðanir haukanna í Washington, eins og þingmaðurinn sagði, er honum ekki til framdráttar. Þvert á móti, virðulegur forseti.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú að láta aðra en hæstv. utanríkisráðherra dæma um það hvað mér sé til framdráttar í mínum málflutningi. Það geri ég. Ég fer hins vegar ekki ofan af því að orðalag, áherslur, og þeir tónar sem hafa komið frá Samfylkingunni og þar með hæstv. utanríkisráðherra við þessa umræðu finnst mér ríma við málflutning haukanna í Washington.

Skammastu þín.

„Skammastu þín,“ leyfir hæstv. utanríkisráðherra sér að segja. Hæstv. ráðherra er að segja nákvæmlega það sama og utanríkisráðherra Bandaríkjanna og Bush Bandaríkjaforseti hefur verið að segja núna undanfarna daga, að nú ríði á, að við megum ekki gefast upp í Afganistan og er þar með verið að stappa stálinu í þá aðila sem eru orðnir beggja blands um að hernaðurinn í Afganistan sé þeim sem þar búa til góðs.  
             þessi sjónarmið ríkisstjórnarinnar og Samfylkingarinnar: „Skammastu þín.“ 
            

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson kom upp og sýndi nákvæmlega til hvers ég vísaði í ræðu minni fyrr í dag þegar ég talaði um þá tilhneigingu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að moka saman ólíkum hlutum, hræra þeim í einn óaðskiljanlegan hrærigraut, blanda saman algjörlega óskyldum hlutum og ásaka svo þá sem þeir eiga orðastað við um að ganga annarlegra erinda. Áburður hér um að friðargæsla í Afganistan standi fyrir því að senda fanga til Guantanamo og áburður hér um að Genfarsáttmálinn sé brotinn af friðargæslunni í Afganistan er ósannur og ekki studdur neinum haldbærum rökum. Friðargæsla í Afganistan byggir á umboði Sameinuðu þjóðanna og er framkvæmd í samræmi við það umboð. Hv. þm. Ögmundur Jónasson verður síðan að reyna að útskýra það fyrir fólki með einhverjum skynsamlegum hætti hvað Vinstri hreyfingin – grænt framboð 

Hæstv. forseti. Reyndar gaf hv. þm. Árni Páll Árnason fjölda tilefna til andsvara og ítarlegra umræðu við hann, til dæmis þegar hann fjallaði um hryðjuverkamenn án umboðs, sem væru án umboðs. Hann vísaði þar til talibana væntanlega í Afganistan. Hverjir skyldu vera hryðjuverkamenn með umboð? Gætu það verið einhverjir samverkamenn Íslendinga í Afganistan? Ég leyfi mér að spyrja. Að við hrærum 

Virðulegi forseti. Fyrst af öllu vil ég í þessu síðara andsvari vekja athygli á því að í merkilegum ummælum sínum áðan veittist hv. þingmaður mjög sérkennilega að embættismönnum sem sinna starfsskyldum sínum hér í þinginu. Ég hef sem embættismaður komið í Alþingi til þess að veita upplýsingar og verið þá tiltækur bæði alþingismönnum og ráðherrum. Það er hluti starfsskyldna embættismanna. Það er hv. þingmanni sem ber því nú stundum við að mæla fyrir hag opinberra starfsmanna ekki til sérstaks sóma hvernig hann vék hér áðan að embættismönnum sem sinna sínum verkum. Að því er varðar graut sem hv. þingmaður vildi meina að væri að bubbla í höfðinu á mér þá vil ég útskýra það fyrir hv. þingmanni að ég tel að Íslendingar eigi að vinna að góðum verkum á alþjóðavettvangi með öðrum þeim sem vilja vinna að góðum verkefnum. En það er orðið alveg ljóst af þessari umræðu að hv. þingmaður vill aldrei vinna með þeim ríkjum sem starfa innan Atlantshafsbandalagsins. 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk. Það stóð til að taka hér til umræðu annað dagskrármál klukkan þrjú en tveir eiga enn eftir að veita andsvar.

Hæstv. forseti. Það er nú ærinn starfi að reyna að leiðrétta missagnir hv. þingmanns. Það er misskilningur af hans hálfu að við viljum og að ég vilji ekki starfa með ríkjum innan Atlantshafsbandalags. Það er alrangt. Við viljum hafa gott samstarf við Dani og Norðmenn og Breta og Frakka og Þjóðverja, Belga og svo framvegis, þjóðir sem eru innan  Að ég hafi veist að embættismönnum á mjög sérkennilegan hátt. Ég vék að því ráðslagi hæstv. utanríkisráðherra að fjölga mjög aðstoðarfólki sínu, pólitísku aðstoðarfólki 

Komdu með rök.

Við skulum bara fá það síðar. Að ég hafi veist að embættismönnum. Ég vek athygli á því að hópurinn allur er farinn að temja sér  
            

Virðulegur forseti. Það er kannski óréttmætt að blanda sér hér í ástar-haturssamband Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Þessi umræða er alveg með ólíkindum og það hvað brigslyrðin fara hér á milli aðila. Fyrst verið er að tala um aðstoðarmenn og embættismenn úr utanríkisráðuneytinu þá er ég ánægð með að fólk sé glaðlynt á þeim bæ. Þannig að það er bara ágætt. Ég tel að við hefðum ekki átt að draga friðargæslu okkar út úr Írak og þar af leiðandi ekki heldur út úr Afganistan þannig að ég styð ekki á tillögu sem hér er á borðinu. En mig langar aðeins að spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson, af því að öll orðræðan er bara gegn því að vera yfirleitt í Afganistan eins og ég skil orðræðuna hjá Vinstri grænum. Því vil ég spyrja hv. þingmann út í það sem kemur fram í greinargerðinni, að það væri betra en ekki að draga íslensku friðargæsluna strax út úr samstarfi við NATO og færa liðsaflann til dæmis undir stjórn Sameinuðu þjóðanna í landinu. 

Hæstv. forseti. Það sem við leggjum ríkasta áherslu á er að draga okkur út úr hernaðarsamvinnu innan NATO, innan Atlantshafsbandalagsins í Afganistan. Hvort það kunni að vera einhverjir aðrir fletir á hjálparstarfi Íslendinga þar er síðan önnur saga. Það er vikið að því þarna eins og hv. þingmaður bendir réttilega á. Ég hef margoft sagt það í þessum ræðustól að Íslendingar eiga að beina kröftum sínum annað en þar sem Bandaríkjaher og þessi stóru herveldi heimsins heyja sín stríð. Það er nóg verk að vinna annars staðar í heiminum. Ef Írakar fengju að halda sínum auðlindum, sinni olíu fyrir sig og tækist að verjast ásælni bandarískra og fjölþjóðlegra fyrirtækja sem ásælast þessa olíu yrðu þeir ein ríkasta þjóð heimsins sem getur séð um sjálfa sig. 
            

Virðulegur forseti. Ég skil hv. þingmann þannig að það sé sem sagt í lagi að vera í Afganistan, bara ekki undir NATO. Það væri hægt að vera þar inni t.d. undir stjórn Sameinuðu þjóðanna og það er alveg í anda þess sem kemur fram í greinargerðinni. En ég vil þá benda á að bæði verkefnin í Írak og verkefnin í Afganistan eru í anda samþykktar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og þessi verkefni eru bæði NATO-verkefni. Samt kaus hæstv. utanríkisráðherra að draga okkur út úr Írak, sem ég tel að hann hefði ekki átt að gera. En allt í lagi, það er búið að gera það. Hæstv. utanríkisráðherra telur að við eigum ekki að draga okkur út úr Afganistan og ég deili þeirri skoðun. Ég tel að við eigum að taka þátt í friðargæslu þar og reyna að standa að friði og uppbyggingu í landinu. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju vinstri grænir hafa svona mikið á móti þessu nema skýringin sé einfaldlega sú að þeir eru á móti NATO. Það er kjarninn í málflutningnum. Af því að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna styður verkefnið, sem er núna í Afganistan, þannig að það eina sem stendur eftir er bara NATO-aðildin. Það er kjarninn í málflutningi vinstri grænna.

Hæstv. forseti. Nú vandast málið. Nú erum við farin að ræða söknuð Framsóknar yfir því að við skyldum fara út úr Írak, sem ég taldi reyndar til mikilla bóta og hrósaði ríkisstjórninni fyrir þegar það skref var stigið. Við viljum að hið sama gildi um Afganistan, að við förum út úr hernaðarsamstarfinu þar. Við erum þar á vegum NATO, í samstarfi við NATO. Við segjum hins vegar að það væri til bóta að vera þar á öðrum forsendum, það væri strax til bóta. En við ítrekum að við eigum að beina sjónum okkar annað í heiminum en þangað sem herveldin herja.

Hæstv. forseti. Ég er búinn að sitja undir þessari umræðu og hlusta og get einfaldlega ekki lengur orða bundist. Þetta mál á sér upphaf í því að í Afganistan voru mannréttindabrot framin, þar var kvenfyrirlitning, Afganistan var skjólshús alþjóðlegra hryðjuverka og lýðræði, mannréttindi, friður og öryggi var fótumtroðið. Sameinuðu þjóðirnar og NATO eru ekki með hernað og við tökum ekki þátt í þeim aðgerðum, þetta snýst um varnir og hjálp. Afganistan er vettvangur um átök um mannréttindi og það er einfalt svar við allri þessari umræðu, Íslendingar eiga að taka þátt í að standa vörð um þau mannréttindi.

Hæstv. forseti. Hvar var umhyggja hv. þm. Ellerts B. Schrams fyrir mannréttindum og réttindum kvenna þegar talibanar ríktu í Afganistan og þjónuðu hagsmunum Bandaríkjanna í 10 ár? Ég var að rifja það upp þegar ég hélt á þessar slóðir upp úr 1980 til að segja fréttir af frelsishetjunum sem áttu í höggi við Sovétherinn í Afganistan og þá sem þar fóru með völdin og voru að sönnu að rýmka réttindi kvenna, auðvelda þeim aðgang að menntun svipað og margir vilja gera núna. Við erum að gagnrýna á hvern hátt við höfum afskipti af þessum málum. Hryðjuverkin í Bandaríkjunum voru ástæðan fyrir því að ráðist var inn í Afganistan á sínum tíma, þannig var það réttlætt. En meginhugsunin var að þjóna hernaðarhagsmunum Bandaríkjanna. Það er staðreyndin.

Hæstv. forseti. Ég get ekki svarað fyrir alla mannkynssöguna eða allt það sem á hefur gengið, hvar ég hafi verið og hvað hafi gerst. Ég vil bara endurtaka það að þessi umræða snýst um afstöðu okkar til mannréttinda. Mannréttindi hafa verið brotin með fólskulegum hætti í Afganistan. Það vitum við öll, við þurfum ekki að fara yfir það. Það er skylda Íslendinga að taka þátt í viðleitni alþjóðasamfélagsins til að standa vörð um frið og öryggi og reyna að aðstoða þessa þjóð til að ná aftur reisn og gæta þeirra lágmarksmannréttinda sem við öll gerum kröfu um. Við eigum ekki að svíkjast undan merkjum og við eigum að bera ábyrgð á þeirri afstöðu sem alþjóðasamfélagið hefur tekið um að reyna að koma á friði og öryggi í þessu hrjáða landi.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ellert B. Schram segist ekki geta svarað fyrir hönd mannkynssögunnar en hann telur sig geta svarað fyrir hönd innrásarherjanna í Afganistan og haldið þeirra málstað á lofti. Ég velti því þá fyrir mér hvort hann og flokkur hans vilji þá ekki svara líka fyrir hönd Genfarsáttmálans frá 1949, um vernd almennra borgara í stríðum, sem hefur verið margbrotinn í þessu hryllilega stríði í Afganistan - en enginn úr röðum Samfylkingarinnar, sem hefur tekið þátt í þessari umræðu, virðist hafa nokkrar minnstu áhyggjur af því.

Frú forseti. Þingmenn hafa í dag haldið miklar ræður um grundvallaratriði, og jafnvel eldmessur verið haldnar. Ég vona þó að hv. þingmenn séu ekki búnir að tala úr sér allan hitann því að hér er líka lagt til að rætt sé um grundvallaratriði. Ég vil svo segja það við hv. þm. Ögmund Jónasson og vara hann við því að það er vel hugsanlegt að hér einhvern tímann í dag megi í fordyrum glitta í aðstoðarmenn með möppur og ég lofa honum því líka að þeir verða örugglega jafnglaðlyndir og þeir sem voru hér fyrr í dag og hv. þingmaður reifaði aðeins. Það frumvarp sem ég mæli fyrir er til laga um breytingu á nokkrum lögum sem varða auðlinda- og orkusvið og er að finna á þskj. 688. Þetta er bandormur sem felur í sér breytingar á alls fimm lögum. Hv. þingmenn þekkja meginatriði þessa frumvarps, þau hafa oft verið rædd í þessum sölum að frumkvæði þingmanna sem hafa óskað eftir því að fá að vita afstöðu ríkisstjórnarinnar til mála sem hafa spunnist út úr því mikla umróti sem varð á orkumarkaði hér á síðasta missiri. Efni þessa frumvarps má að grófu leyti skipta í þrjá þætti: Í fyrsta lagi er lagt til að í lögum verði kveðið á um að opinberum aðilum sé að meginstefnu til óheimilt að framselja varanlega vatns- og jarðhitaréttindi. Í öðru lagi er líka lagt til að samkeppnis- og sérleyfisþættir í rekstri orkufyrirtækja verði almennt reknir í aðskildum félögum. Í þriðja lagi er svo kveðið á um það að sérleyfisstarfsemi orkufyrirtækjanna skuli vera í höndum fyrirtækja sem eru a.m.k. að 2/3 hlutum í eigu opinberra aðila. Að auki er líka lagt til í þessu frumvarpi að felld verði brott ýmis eldri lög á sviði orkumála sem hafa ekki lengur neitt sjálfstætt gildi. Ég get þess svo líka að í frumvarpinu er lögð til málsmeðferð um það hvernig eigi að efna til reglna sem í framtíðinni varða það með hvaða hætti skuli með tímabundnum hætti heimilað að framselja þær auðlindir sem þetta frumvarp varðar. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hafa verið mikil umbrot í orkumálum á þessu síðasta ári eins og við og allur almenningur vitum. Í kjölfar þessa spannst mikil umræða um þörfina á því að skýra leikreglur á orkumarkaði. Sú umræða dró fram þörfina á því að skýra reglur um eignarhald á auðlindum, skýra mörk samkeppnis- og sérleyfisþátta, veita skýrari tryggingar fyrir óskoruðum forgangi borgaranna að nauðþurftum eins og vatni og orku og sömuleiðis að skýra með hvaða hætti orkufyrirtækin gætu tekið þátt í áhætturekstri, eins og t.d. útrás, án þess að áhætta eigendanna, þ.e. borgaranna sem eru hinir raunverulegu eigendur þessara fyrirtækja, yrði úr hófi. Ég vek eftirtekt á því, virðulegi forseti, að á öllum þessum þáttum er tekið í þessu frumvarpi, einnig þeim síðasttalda sem hefur orðið hvað mest tilefni til umræðna og deilna á þessu ári. Á þetta var t.d. bent í ágætri grein sem hv. þm. Ólöf Nordal skrifaði í Morgunblaðið í dag. Þessi mál eru hins vegar vandmeðfarin. Ýmis þau réttindi sem um ræðir njóta mikillar verndar í lögum og stjórnarskrá og þess vegna þarf að bera það ákaflega vel saman við stjórnarskrána með hvaða hætti skuli haga skipan þessara mála og það verður að vera algjörlega í gadda slegið að það sem lagt er til af hálfu framkvæmdarvaldsins sé ekki í andstöðu við stjórnarskrána. Í ráðuneytinu brugðum við þess vegna á það ráð að við fengum þann mann sem ríkisstjórnir síðustu ára hafa sýnt hvað mestan trúnað þegar kemur að stjórnskipulegum efnum, formann stjórnarskrárnefndar sem fyrri ríkisstjórn skipaði og enn situr að störfum, prófessor Eirík Tómasson, til að fara yfir þetta frumvarp með tilliti til stjórnarskrárinnar. Meginniðurstaða hans var sú að ákvæði þess fælu í sér almenna takmörkun í eignarrétti en ekki eignarnám og slík almenn takmörkun á eignarrétti skapaði ekki bótaskyldu eins og rakið er ákaflega vel í álitsgerðinni. Prófessor Eiríki, formanni sérfræðinganefndarinnar, var sérstaklega falið að skoða hvort það samrýmdist fyrirmælum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að reisa skorður við framsali sveitarfélaga, fyrirtækja eða stofnana þeirra. Þetta kemur allt fram í álitsgerðinni og þeim parti hennar sem þetta varðar og birtur er í greinargerðinni en niðurstaða hans var í stuttu máli sú að þetta samrýmdist því sem kemur fram í umræddri grein. Það má segja að sú rökfærsla sem leiddi prófessorinn og formann sérfræðinganefndarinnar að þeirri niðurstöðu sé margþætt. Í fyrsta lagi verður að telja að þegar sveitarfélög eigi í hlut geti löggjafinn gengið lengra en ella enda sé það gert með almennum hætti og fulls jafnræðis gætt með öllum sveitarfélögum. Í öðru lagi sé tilgangurinn sá að tryggja til frambúðar aðgang íbúa sveitarfélaganna, raunar landsmanna allra, að auðlindum og þar með orku. Í þriðja lagi sé um takmarkaðar auðlindir að ræða sem allir þurfi aðgang að til að frumþörfum borgaranna sé sinnt. Í fjórða lagi, og á það er lögð áhersla, felur takmörkun frumvarpsins aðeins í sér að sveitarfélögin geti ekki framselt auðlindina með varanlegum hætti án þess að þau séu svipt réttinum til að leyfa afnot af þeim til takmarkaðs tíma. Það er athyglisvert, og ég vek á því sérstaka eftirtekt, að Eiríkur Tómasson prófessor bendir jafnframt á, með vísan til þessara raka sem ég hef hér flutt, að af þessum sökum hafi löggjafinn um langa hríð haft meiri og minni afskipti af meðferð og ráðstöfun sveitarfélaga á auðlindum af þessum toga. Þetta er ákaflega mikilvægt að draga fram í þessari umræðu. Eins og hefur komið fram í umræðum af minni hálfu við einstaka þingmenn hef ég enga dul dregið á það að ég hafði hug á því í upphafi að láta þetta frumvarp ná til allra fyrirtækja sem með einhverjum hætti væru að hluta til í eigu sveitarfélaga. Frumvarpið eins og það er núna gerir ráð fyrir því að það nái til framsalsréttinda orkufyrirtækja sem eru alfarið í eigu opinberra aðila, þ.e. ég hafði hug á því að fyrirtæki sem kalla má að séu í blandaðri eign mundu líka falla undir þetta. Þar þurfti hins vegar líka enn nánar að skoða hvað stjórnarskráin heimilar. Prófessor Eiríki var falið sérstaklega að skoða þetta og í álitsgerðinni er fjallað rækilega um það. Þar kemur fram sú skoðun hans að þegar litið sé til sjónarmiða um jafnræði og þeirrar staðreyndar að fyrirhuguð takmörkun á eignarrétti mundi þá væntanlega bitna einungis á einum einkaaðila í raun leikur að dómi prófessors Eiríks umtalsverður vafi á því hvort það samrýmist ákvæðum stjórnarskrár að láta slíka takmörkun ná til fyrirtækja í blandaðri eign. Í ljósi þessa er lagt til að þessar takmarkanir verði einungis látnar ná til fyrirtækja sem alfarið eru í eigu ríkis og/eða sveitarfélaga. Nú hefur þegar komið fram í þessum sölum fyrir skömmu í umræðum milli mín og hv. þingmanna, t.d. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að þeir telji þetta ekki nóg, þeir hefðu kosið að þetta yrði með öðrum hætti. Það hefðu fleiri kosið, en menn deila hins vegar ekki við stjórnarskrána um þetta. Ég hugsa þó að þeir tveir þættir sem ég hef hér rakið, sem tengjast því hvað stjórnarskráin heimilar, hljóti að verða þeir þættir sem hv. iðnaðarnefnd mun skoða hvað gleggst og ég er ekki í nokkrum vafa um að ýmsir þeir lögmenn sem hér eru í hópi alþingismanna kunni að hafa aðrar skoðanir á því. Þetta er það sem ég vænti að menn muni skoða ákaflega vel í nefndinni en ég legg á það ríka áherslu að þó að ég hefði gjarnan viljað sjá þetta frumvarp ganga lengra í þessu efni fór ég eftir því sem sá maður sem við fengum til að skoða þetta af sjónarhóli stjórnarskrárinnar taldi farsælasta niðurstöðu. Varðandi þetta atriði taldi hann einfaldlega að það léki á því umtalsverður vafi að það stæðist og það er af þeim sökum sem ég hef ekki lagt til að þetta nái til fyrirtækja sveitarfélaga sem eru í blandaðri eign. Í upphafi máls míns gat ég þess að það mætti draga meginstefnuna í þessu frumvarpi saman í þrennt, þ.e. framsal réttinda, aðskilnað og eignarhald á sérleyfisstarfsemi. Hvað varðar framsal réttinda nær þetta frumvarp einungis til réttinda sem eru nú þegar í opinberri eigu og það kemur í veg fyrir varanlegt framsal þeirra. Í ljósi umræðna sem hafa spunnist vil ég segja það alveg skýrt af minni hálfu að ég hef engan áhuga á að taka nokkur réttindi af nokkrum manni sem hefur vörn fyrir þeim og ég hef sagt það alveg skýrt að af minni hálfu hef ég engan vilja til að ríkið ásælist þann hluta orkulindanna sem nú eru í einkaeigu. Í dag er töluverður hluti þeirra í einkaeigu, það kemur t.d. fram í frumvarpinu að það er mat orkumálastjóra hvað háhitalindirnar varðar að 12% þeirra, ef maður tekur saman nýttar og ónýttar, séu í eigu einkaaðila. Það er alveg skýrt að með þessu frumvarpi er ekki verið að stíga skref í þá átt að ríkið ásælist þessi eignarréttindi. Það er hins vegar eðlilegt að ríkið geti framselt réttindin varanlega til sveitarfélaga og að á sama hátt geti sveitarfélög framselt þau til ríkis eða annarra sveitarfélaga. Jafnframt er gert ráð fyrir að ríki og sveitarfélög geti framselt orkuauðlindir sínar til félaga sem eru sérstaklega stofnuð til þess að fara með slík réttindi og eru í eigu ríkis og/eða sveitarfélaga. Ef frumvarpið verður að lögum verður ríki og sveitarfélögum einungis heimilt að leigja út afnotarétt að auðlindum sínum. Slík leiga mun einungis takmarkast af þeim almennu reglum sem eru í gildi hverju sinni og síðan jafnframt því sem kemur alveg skýrt fram í þessu frumvarpi, að hámarksleigutími réttindanna er allt að 65 ár. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er líka að finna í þessu frumvarpi það sem við getum kallað leiðbeiningarreglur um þau sjónarmið sem ber að leggja til grundvallar við veitingu afnotaréttar. Það er ákaflega mikilvægt í þessu sambandi. Í tengslum við þetta vek ég athygli á ákvæði til bráðabirgða um skipan nefndar sem á að setja á stofn til þess að fjalla um fyrirkomulag varðandi leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu ríkisins. Þar verður fjallað um ýmis mikilvæg atriði þegar til langs tíma er litið, eins og leigugjald og leigutíma, sömuleiðis hvaða aðgerða er þörf til að tryggja sjálfbæra og hagkvæma nýtingu auðlindanna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að forsætisráðherra skipi þessa nefnd og að hún skili tillögum sínum fyrir 1. mars 2009. Sömuleiðis vek ég eftirtekt á því að gert er ráð fyrir að forsætisráðherra sé líka falin sú ábyrgð að semja um endurgjald fyrir afnotarétt réttinda undir yfirráðum ríkisins. Þau réttindi geta auðvitað heyrt undir mismunandi ráðherra eftir því á hverju eignatilkall ríkisins byggist. Það hefði alveg eins mátt gefa því gaum hvort það hefði átt að vera hæstv. landbúnaðarráðherra sem hefði átt að fara með þetta vald. Hann fer með ríkisjarðir, og mörg þeirra gæða sem hér er um að tefla falla undir þær. Það hefði sömuleiðis mátt velta fyrir sér hvort iðnaðarráðherra hefði átt að fara með þetta vald með skírskotun til þess sem nú þegar er í lögum. Iðnaðarráðherra er hins vegar falin sú skylda og ábyrgð að setja hvers konar reglur um þessi fyrirtæki, og af þessum sökum var sú leið farin að forsætisráðherra er falið þetta verkefni, ekki síst með vísan til þess að honum er þegar í þjóðlendulögum falið að semja um nýtingu þessara réttinda. Aðskilnaðarregla frumvarpsins kom töluvert til umræðu á mánudaginn þegar við ræddum raforkuskýrsluna sem ég lagði fyrir þingið. Varðandi aðskilnaðarreglu frumvarpsins vil ég nefna að hún er m.a. í samræmi við ábendingar Samkeppniseftirlitsins sem hefur fjallað um að það þurfi að setja skýrari mörk milli sérleyfis- og samkeppnisrekstrar í starfsemi raforkufyrirtækja. Svipaðar ábendingar hafa komið fram frá öðrum aðilum, t.d. hafa Samtök iðnaðarins ítrekað sett fram tilmæli og ábendingar af þessu tagi. Sum raforkufyrirtækjanna hafa þegar stigið skref í þessa átt og má í því sambandi t.d. benda á Rarik. Það er líka rétt út af umræðunum sem við áttum hér, t.d. ég og hv. þm. Guðni Ágústsson á mánudaginn, að Samkeppniseftirlitið vill ganga lengra en felst í því skrefi sem tekið er með fyrirtækjaaðskilnaði. Það telur réttast að ná fram fullum aðskilnaði eigenda. Í sama streng - og það vakti eftirtekt mína - tók formaður Framsóknarflokksins í umræðunum á Alþingi fyrr í vikunni. Þessi aðskilnaðarregla er auðvitað sett fram til að auka samkeppni sem að lokum á að leiða til þess að hagur bæði fyrirtækja en ekki síst neytenda vænkist. Við fórum vel yfir það, ég og hv. þingmenn sem ræddum hér efni raforkuskýrslunnar á mánudaginn, að eitt af því sem skortir á orkumarkaðnum á Íslandi er aukin samkeppni. Það er hins vegar alveg ljóst að sumir telja þennan aðskilnað leiða til aukins kostnaðar og kunna þess vegna að hafa neikvæð áhrif á samkeppnina. Ég rifja það upp fyrir hv. þingmönnum að þetta voru rök sem komu mjög sterklega fram þegar forveri minn í embætti lagði fram frumvarp sitt sem varð að lögum 2003. Þá var því haldið fram, sérstaklega af orkufyrirtækjum hér í dreifbýlinu, að kostnaðurinn mundi aukast mjög mikið og mundi leiða til þess að orkuverð í þéttbýlinu mundi hækka. Þegar við skoðum hins vegar staðreyndir málsins kemur í ljós að þetta hefur ekki átt við rök að styðjast. Það kom mjög skýrt fram í raforkuskýrslunni sem ég lagði hér fram og við ræddum í vikunni að raforkuverð á þéttbýlissvæðinu hefur þvert á móti lækkað. Auðvitað er hægt að benda á dæmi, og kannski fullmörg á sumum stöðum landsins, að raforkuverð í dreifbýlinu hafi hækkað. Það er hins vegar rétt að undirstrika að að meðaltali hefur hækkunin í dreifbýlinu verið 2–6%, þ.e. undir breytingum á verðlagsvísitölu. Samt sem áður er það þannig að ég hef hlustað á rök frá ýmsum smærri orkufyrirtækjunum sem hafa talið að það væri erfitt fyrir þau að laga sig að þessari reglu og til þess að koma til móts við sérstaka stöðu smærri orkufyrirtækja er lagt til að þessi regla nái einungis til þeirra orkufyrirtækja sem hafa árlegar rekstrartekjur umfram 2 milljarða kr. Það þýðir að litlu orkufyrirtækin, eins og Orkubú Vestfjarða, sem öll er að finna úti á landsbyggðinni eru undanþegin því sem þarna kemur fram. Aðskilnaðarreglan felur í sér að fyrirtækjum í sérleyfisstarfsemi verður ekki heimilt að stunda aðra starfsemi en þá sem þeim er nauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt leyfum og lögum þar að lútandi. Þetta er ákaflega mikilvægt og er beinlínis svar við þeim umræðum sem hafa farið fram um það með hvaða hætti orkufyrirtæki eigi að hafa heimild til að leggja fé í áhættusamar fjárfestingar. Hins vegar er líka gert ráð fyrir að stjórnir þessara fyrirtækja, þ.e. sérleyfisfyrirtækjanna, séu sjálfstæðar gagnvart öðrum fyrirtækjum sem stunda vinnslu, flutning eða sölu raforku. Þetta eru sambærilegar reglur eða ættu að vera sambærilegar reglur og gilda í dag um starfsemi og stjórn Landsnets. Ég vil líka út af fyrirspurnum og umræðum sem hér hafa orðið leggja á það mikla áherslu að þetta frumvarp, ef að lögum verður, útilokar ekki að öll sérleyfisstarfsemi sé rekin í einu og sama fyrirtækinu. Þróunin hefur verið sú, sérstaklega hjá stærri fyrirtækjum sem sveitarfélögin eiga, að þau hafa tekið saman ýmiss konar starfsemi af þessu tagi og rekið hana í sama fyrirtæki. Þetta frumvarp kemur ekki í veg fyrir það. Af því tilefni og vegna þessara orða minna er kannski rétt að vekja sérstaklega athygli á 3. gr. frumvarpsins. Í henni er gengið út frá því að samkeppnisfyrirtæki sé heimilt að starfrækja jarðvarmaorkuver sem vinnur bæði raforku og sinnir líka framleiðslu á heitu vatni til húshitunar. Til að tryggja hagsmuni hitaveitu í slíkum tilvikum er lagt til að það verði kveðið á um skyldu slíks vers til að afhenda varmaorku. Ég veit að þeir hv. þingmenn sem hafa kynnt sér mjög vel málefni raforkumarkaðarins vita að í 41. gr. raforkulaga er nú þegar að finna ákvæði um slík orkuver og uppskiptingu kostnaðar á milli raforku- og hitaveituþátta og í þessu frumvarpi, eins og kemur fram í viðkomandi textagrein, er lagt til að það ákvæði verði lagt til grundvallar þessu. Þetta er auðvitað töluvert mikil breyting. Eins og menn muna var rekið upp ramakvein af hálfu orkumarkaðarins þegar fyrsta skrefið að þessum aðskilnaði sem ég er hér að reifa var stigið í tíð fyrri ríkisstjórnar. Miklar mótbárur komu fram, því var haldið fram að kostnaðurinn við það væri mjög mikill og eins og ég hef þegar rakið töldu forsvarsmenn orkufyrirtækja á suðvesturhorninu að þetta gæti ekki nema leitt til þess að verðið hækkaði. Það hefur ekki gerst eins og ég reifaði áðan. Það sem við erum hér að gera varðandi þessa aðskilnaðarreglu er að stíga eitt skref til viðbótar við það sem tekið var að þessu leyti, þegar bókhaldslegi aðskilnaðurinn var tekinn upp í tíð fyrri ríkisstjórnar. Auðvitað er um töluverða breytingu að ræða og fyrirtækjunum þarf að gefast ráðrúm til að aðlagast þessu breytta fyrirkomulagi. Þess vegna er lagt til í þessu frumvarpi að ákvæði sem varða aðskilnaðinn komi ekki til framkvæmda fyrr en 1. júlí 2009. Ég tel að þannig ætti eigendum fyrirtækjanna og stjórnendum að gefast ráðrúm til í fyrsta lagi að taka nauðsynlegar ákvarðanir um framtíðarfyrirkomulag og í öðru lagi hrinda þeim í framkvæmd. Það getur vel verið að þegar nefndin skoðar þetta komist hún að annarri niðurstöðu. Ég segi bara að við þurfum í þessum efnum að hlusta mjög vel á þarfir fyrirtækjanna og ég tel að ég hafi gert það með þessari dagsetningu, en þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða rækilega. Þarna er um ákveðið breytingaskeið að ræða og það er sannarlega minn vilji að gefa fyrirtækjunum ráðrúm til að aðlagast þessu breytta fyrirkomulagi. Þá er líka lagt til að iðnaðarráðherra verði falið að beita sér fyrir endurskoðun á sérlögum um orkufyrirtæki þar sem m.a. verði skoðað hvort hægt sé að fella þau brott að hluta eða öllu leyti. Þetta verður líka að gera í samráði við þá sem fara með eignarhald í þessum fyrirtækjum. Ég tel að þessari vinnu þurfi að ljúka sem fyrst og það væri auðvitað heppilegt ef hægt væri að koma því svo fyrir að ekki þyrftu að gilda sérstök lög um hvert og eitt orkufyrirtæki eins og staðan er í dag. Að því er varðar eignarhald á sérleyfisstarfsemi er í frumvarpinu gerð tillaga um að í raforku- og orkulögum verði kveðið alveg skýrt á um að fyrirtæki sem stunda sérleyfisstarfsemi, þ.e. Landsnet, dreifiveitur og hitaveitur, verði a.m.k. að 2/3 hlutum í eigu ríkis, sveitarfélaga eða fyrirtækja sem eru alfarið í eigu þessara aðila. Það má segja að andinn í þessu ákvæði sé sóttur til laga um vatnsveitur sveitarfélaga þar sem kveðið er á um að sveitarstjórn sé heimilt að fela stofnun eða félagi sem að meiri hluta er í eigu ríkis og/eða sveitarfélaga skyldur sínar og réttindi samkvæmt þeim lögum. Ákvæðið er þess vegna mjög í anda vatnsveitulaganna en þó er gerð krafa um aukinn meiri hluta. Það er gert til að tryggja að hinir opinberu eigendur fyrirtækjanna hafi á bak við sig þann meiri hluta sem þarf til að taka allar meiri háttar ákvarðanir. Að því er varðar það sem ég sagði í upphafi máls míns og vakti athygli hv. þingmanna á er að líka er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að ýmis eldri lög falli brott. Þar er um að ræða lög sem geyma heimildir ráðherra, t.d. til að reisa og reka virkjanir. Þessi lög má rekja til þess tíma þegar Alþingi veitti virkjanaleyfi. Í mörgum tilvikum var þetta gert með þeim hætti að Alþingi framseldi valdið til að gefa út virkjanaleyfi vegna einstakra virkjana, en nú er í raforkulögum kveðið á um að iðnaðarráðherrann veiti leyfi til að reisa og reka virkjanir. Þessi lög sem þetta varða hafa því ekki sjálfstætt gildi lengur og þess vegna er lagt til að þau verði felld brott. Ég tel raunar, frú forseti, að sá lagarammi sem hér er lagður fram eigi að nægja sem heildarlög fyrir markaðinn allan. Ég tel að í framtíðinni verði ekki þörf á sérstökum lögum fyrir hvert og eitt orkufyrirtæki eins og er í dag og það má segja að þessi partur frumvarpsins sé í stíl við þá stefnu ríkisstjórnarinnar sem nefna má „einfaldara Ísland“ því að hér er auðvitað um lagahreinsun að ræða. Frú forseti. Með þessu frumvarpi legg ég af hálfu ríkisstjórnarinnar það til að eignarhald orkuauðlindanna verði áfram eins og það er í dag hvað varðar opinbera eigu og um leið er þannig búið um hnúta að möguleikar orkufyrirtækjanna til að nýta orkulindir sínar á ábyrgan hátt eru á engan hátt skertir. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnaðarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Við ræðum mikið miðstýringar- og ríkisvæðingarfrumvarp. Þar er gert ráð fyrir því að ríkið eigi allar orkulindir. Ef það skyldi slysast til að kaupa einhverjar þá má það ekki selja þær aftur. Hið sama gildir um sveitarfélögin. Þetta minnir dálítið á Sovétríkin enda er í greinargerð minnst á rammaáætlun í staðinn fyrir 5 ára áætlun. Þar segir að opinbert eignarhald á auðlindum auðveldi framkvæmd slíkrar stefnumörkunar. Þá er talað um að skynsamleg nýting orkulinda hafi mikið efnahagslegt gildi, þ.e. í hendur ríkisins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að nýtingin sé betri í höndum ríkisins en hjá einkaaðila, Væri þá ekki skynsamlegt að stofna skóbúð ríkisins o.s.frv.? Síðan er spurningin: Hvers vegna er eignarréttarákvæði í stjórnarskránni yfirleitt? Þá vildi ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað óttast hann, ef einkaaðilar eignast orkuauðlindirnar? Hvað er svona skelfilegt? Síðan vildi ég spyrja: Hvað gera orkufyrirtæki þegar fimm ár eru eftir af 65 ára afnotaréttinum, þegar það reynir að kreista eins mikið út úr auðlindinni og hægt er?

Hver er afstaða Sjálfstæðisflokksins?

Í greinargerð með málinu segir, með leyfi forseta: „Íslendingar líta á dreifikerfi raforku og hitaveitna sem meðal mikilvægustu innviða þjóðfélagsins. Því er mikilvægt að áfram verði tryggt opinbert eignarhald að þessari starfsemi …“ Ég spyr: Hvað með síma, net- og fjármálakerfi? Er ekki mikilvægt að það sé í opinberri eigu?

Hver er afstaða Sjálfstæðisflokksins?

Hvað með bújarðir, svo maður tali fyrir fyrrv. hæstv. landbúnaðarráðherra? Hvað með bújarðir? Eru þær ekki auðlind líka, er ekki mikilvægt að þær séu í eigu ríkisins?

Frú forseti. Spurningarnar sem hv. þingmaður varpaði til mín varða öll meginatriði frumvarpsins. Sumum þeirra svaraði ég áðan. Ég hygg að ég þyrfti kannski 30 mínútur til að svara þeim öllum. Hv. þingmaður spyr hvernig sá sem hefur fengið auðlind til ráðstöfunar tímabundið muni fara með auðlindina þegar hann nálgast lyktir þess tíma sem hann hefur auðlindina til varðveislu. Hv. þingmaður sagði: Mun hann þá ekki kreista allt út úr henni? Ég ímynda mér að hann sé að hugsa um jarðvarmasvæði. Nú er séð fyrir þessu vegna þess að í lögum er farið nákvæmlega yfir það hvernig Orkustofnun og opinberir aðilar eiga að hafa eftirlit með því að um sé að ræða sjálfbæra nýtingu. Að því er stjórnarskrána varðar er það, eins og ég skýrði í ræðu minni, umdeilt atriði. En ég geri þetta samkvæmt bestu vitund. Ég hef fengið þann mann sem ríkisstjórnin hefur sýnt mestan trúnað, að því er varðar stjórnarskrána, til að skoða þetta. Hann komst að þeirri niðurstöðu að eitt af því sem ég hafði hug á að gera væri ekki heimilt og ég féll frá að leggja það fram. Hann komst að þeirri niðurstöðu að hitt væri heimilt. Ég fór að því. Þetta er mál sem nefndin skoðaði. Ég hef sagt það mörgum sinnum í umræðunni af öðru tilefni að ég hef engan hug á að brjóta stjórnarskrána. Hv. þingmaður spyr síðan hvort ríkið sé betra til að reka orkulindir en einkamarkaðurinn. Orkulindirnar og uppbygging orkufyrirtækja á Íslandi sker sig frá öllum öðrum geirum atvinnulífsins að því leyti að hún hefur að öllu leyti farið fram innan vébanda ríkisins, fyrir atbeina ríkisins með fjárfestingum ríkisins. Það eina sem menn ætla með þessu frumvarpi er að koma í veg fyrir að auðlindirnar verða seldar frá ríkinu. Það er ekki hægt að halda því fram að rekstur þessara fyrirtækja hafi ekki skilar miklu fyrir neytendur og ríkið. Þau eru gríðarlega mikils virði og við sjáum líka, hvað neytendur varðar, að hér á Íslandi hefur orðið raunlækkun á orkuverði miðað við raunhækkun í nánast hverju einasta landi Evrópu síðustu árin.

Frú forseti. Það eina sem ég skildi sem rök hæstv. ráðherra fyrir þessu þjóðnýtingar- og miðstýringarfrumvarpi var að þetta hefði alltaf verið svona, ríkið hefði alltaf vasast í þessu. Ég veit ekki betur en að frumkvöðlar raforkuframleiðslu á Íslandi hafi verið einstaklingar. Ég minni á Skaftafellssýslu í því sambandi og Hafnfirðinga. Þetta var ekki alltaf ríkið þótt ríkið, sem öflugasti aðilinn á Íslandi þann tíma er einstaklingunum var haldið niðri, hafi eitt haft burði til að standa í þessu. En núna gætu einstaklingarnir gert það. Ég spyr aftur: Hvað óttast ráðherrann ef einkaaðilar eignast orkuauðlindir? Er það valdið sem Pútín beitir Vestur-Evrópu, að ógna með því að hóta að skrúfa fyrir gasið? Ég minni á að Pútín er með ríkisvædda orku. Þess vegna getur hann hótað og beitt því pólitískt, sem einkaaðilar mundu aldrei geta gert. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aftur: Er skynsamleg nýting auðlinda og annarra gæða yfirleitt betri í höndum opinberra aðila, þ.e. embættismanna, en einkaaðila? Ég bara spyr að því. Væri skynsamlegt að opna skóbúð ríkisins eða matvöruverslun ríkisins? Ég bendi á að það er miklu mikilvægara fyrir menn að fá að borða heldur en að fá orku og mætti út frá þessu hafa bensínsölur ríkisins eða matvöruverslun ríkisins, svo ég tali ekki um bújarðir ríkisins, bændabýli ríkisins.

Frú forseti. Hér er um gæði að ræða sem eru eign þorra þjóðarinnar. Það liggur ljóst fyrir af þeim umræðum sem hafa farið fram að þorri þjóðarinnar er hlynntur því að eignarhaldið verði áfram eins og verið hefur. Ég held að hv. þingmaður hljóti að hafa misskilið eitthvað í frumvarpinu þegar hann talar um ríkisvæðingu og sósíalíseringu og líkir mér við Pútín Rússlandsforseta. Hefur hv. þingmaður ekki tekið eftir því að það er í gadda slegið í þessu frumvarpi að þeir sem fara með handhöfn orkuauðlindanna geta leyft afnot af þeim tímabundið? Það kemur fram í 1. gr. frumvarpsins mig, minnir að það sé í 4. málsgrein, að það eigi að vera á grundvelli jafnræðis. Með öðrum orðum: allir Íslendingar, öll fyrirtæki eiga að standa jafnfætis hvað það varðar að fá réttinn til að nýta auðlindirnar. Með því fær framtak einstaklinga og frumkvæði fyrirtækjanna með ákjósanlegum hætti notið sín. Hér er hins vegar um að ræða grundvallarágreining milli mín og hv. þingmanns, milli þeirra sem hafa svipuð sjónarmið og ég og hins vegar þeirra sem styðja hv. þingmann. En ég vil í tilefni þessara orðaskipta vekja athygli á því að ég veit ekki betur en hver einasti formaður þeirra stjórnmálaflokka sem sæti á á Alþingi Íslendinga hafi lýst sams konar viðhorfum, lýst því yfir að það eigi ekki að einkavæða auðlindirnar. Svo einfalt er það. Ég vísa t.d. til ágætis viðtals við suma þessara formanna stjórnmálaflokkanna, m.a. 12. október síðastliðinn í Viðskiptablaðinu.

Er auðlindin bújörð?

Hæstv. forseti. Hér er loksins komið til umfjöllunar frumvarp sem við höfum beðið nokkuð eftir, frumvarp sem hefur verið lengi í burðarliðnum, frumvarp til laga um breytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði, frumvarp sem hæstv. iðnaðarráðherra gerði að umræðuefni í miklu viðtali í Viðskiptablaðinu þann 20. september sl. áður en það þing sem nú situr settist hér á sína stóla. Þetta er auðvitað eitt af átakamálum samtímans, þ.e. með hvaða hætti eignarhaldi á auðlindunum okkar er fyrir komið og ég ætla að byrja á því, áður en ég fer ofan í efnisþætti frumvarpsins, að ítreka sjónarmið Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessum efnum. Við viljum að eignarhald á auðlindinni, hvort sem er vatnsauðlindinni eða jarðhitaauðlindinni, sé að mestu í höndum þjóðarinnar, í almannaeigu.

Í moldinni?

Við erum á öndverðum meiði við Sjálfstæðisflokkinn sem, eins og kom fram í máli hv. þm. Péturs Blöndals, telur þetta vera mikið þjóðnýtingar- og miðstýringarfrumvarp. Við vitum það öll sem hér sitjum og þau sem fylgst hafa með þessari umræðu undanfarnar vikur og mánuði að frumvarp þetta sat fast svo vikum skipti í þingflokki Sjálfstæðisflokksins einmitt vegna sjónarmiða á borð við þau sem hv. þm. Pétur Blöndal talar fyrir. Það hefur því ekki verið einfaldur róður hjá hæstv. iðnaðarráðherra að koma þessum stefnumiðum sínum, sem hann var farinn að tala af miklum krafti um áður en þetta þing settist hér í haust að hann ætlaði sér að koma í gegn á þessu þingi. Það er hálft ár síðan viðtalið við hæstv. ráðherra birtist í Viðskiptablaðinu. Engu að síður, frumvarpið er komið fram og margt í því góðra gjalda vert að mati okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Enda erum við ekki á sama máli og Sjálfstæðisflokkurinn í þessum efnum sem hefur ítrekað ályktað á landsfundum sínum að það beri að einkavæða orkumarkaðinn. Ég held að það sé í síðustu landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins sem segir að landsfundurinn vilji að skoðaðir verði kostir þess að færa eignarhald ríkisins á orkufyrirtækjunum til einkaaðila og það sé gert sérstaklega með tilliti til samkeppnis- og jafnræðissjónarmiða. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að í kosningabaráttunni sem fór fram síðasta vor gerðust auðvitað þau tíðindi, sem eru í sjálfu sér hluti af eða undanfari þessa frumvarps sem hér er mælt fyrir, að ljóst varð að Geysir Green Energy, fyrirtæki í einkaeigu, hafði boðið í rúmlega 15% hlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja - sem fyrri ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafði ákveðið að setja á markað - svo hátt verð að það má segja að í einu vetfangi hafi verðmat allra orkufyrirtækja landsmanna verið hækkað upp úr öllu hófi, svo mikið að það var almannarómur að engin innstæða hefði verið fyrir því verðmati. Hreyfingin og rótið sem komst á orkufyrirtækin og orkumarkaðinn við þessa gjörð, að 15% hlutur ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja skyldi hafa verið boðinn upp, orsakaði þann styr sem staðið hefur linnulaust síðan. Auðvitað er angi af þessu stóra máli það sem síðan kemur upp þegar REI-málið kemst í hámæli í stjórn Orkuveitu Reykjavíkur. Þá eru það átök um einkavæðingu orkuauðlindanna, átök um það hvort einkaaðilar eigi að geta tekið þekkingu og mannauð sem safnast hefur saman í opinberum fyrirtækjum og farið með hann í útrás til erlendra ríkja til þess að setja þar upp fyrirtæki sem ætlað var að gera eigendur sína enn ríkari en þeir voru.

Sjálfstæðisflokkurinn stoppaði það.

Ég kýs, hæstv. forseti, að láta þetta frammíkall frá hv. þm. Ólöfu Nordal sem vind um eyru þjóta, en það kann þó að vera að ég komi einhvers konar kommenti til hv. þingmanns fyrir í síðari ræðu minni.

Þetta er bara sannleikurinn.

Sannleikurinn er auðvitað sá, hæstv. forseti, að átökin um auðlindirnar kristallast í sjónarmiðum þingmanna Sjálfstæðisflokksins, kristallast í þeim sjónarmiðum sem sá flokkur stendur fyrir. Það er auðvitað ástæðan fyrir andsvari því sem hæstv. iðnaðarráðherra fékk frá hv. þm. Pétri H. Blöndal hér áðan, það er ástæðan fyrir því hvernig komið var í þingflokki Sjálfstæðisflokksins þegar málið lá hjá honum vikum saman, hreyfðist ekki og var ekki afgreitt frá honum fyrr en á elleftu stundu má segja. Varðandi frumvarpið sjálft og markmið þess haldast þau auðvitað í hendur við markmið raforkulaga frá 2003 sem eru í hólf og gólf það að efla hér einhvers konar samkeppni á raforkumarkaði. Það var sjónarmið Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á þeim tíma og er enn að tilskipunin sem raforkulögin byggjast á hafi ekki átt erindi til okkar Íslendinga og það hefði verið rétt á þeim tíma sem hún leit dagsins ljós að taka hana ekki upp í EES-samninginn. Við töluðum fyrir því og forverar þingmanna okkar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þingmenn úr Alþýðubandalaginu, töluðu fyrir því þegar farið var að glitta í þessi spil að umsvifalaust ætti að sækja um undanþágu frá raforkutilskipuninni. Satt að segja hafa þær raddir verið að ágerast núna á síðustu missirum sem vilja að við segjum skilið við hugmyndafræðina um samkeppni á raforkumarkaði. Hvers vegna? Jú, vegna þess sem hefur orðið eftir þessa innleiðingu markaðsvæðingar á raforkumarkaði, það er enginn grundvöllur fyrir samkeppni í raforkusölu á Íslandi. Það sagði hæstv. iðnaðarráðherra sjálfur í ræðu sinni hér fyrr í vikunni þegar talað var um  Ég segi því, hæstv. forseti: Er ekki tími til að endurskoða frá grunni þá hugmyndafræði og fara að viðurkenna það sem við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, höfum haldið fram, að hér er enginn grundvöllur fyrir slíku? Ég tel að þó svo að farið verði í þá uppskiptingu sem hér er mælt með, að dreifingin og raforkuframleiðslan verði sett í tvö aðskilin fyrirtæki, þá sé það ekki nein töfralausn heldur og það sé jafnvel lausn sem eigi eftir að kosta fyrirtækin talsvert mikla fjármuni. Sjáum nú til, ef fyrirtækjaaðskilnaður verður á þessum fyrirtækjum, sem eru núna bókhaldslega aðskilin og ættu þar af leiðandi að standast allar kröfur samkeppnislaga, þó að Samkeppniseftirlitið segi að svo sé ekki, þurfa nýju fyrirtækin, sem yrðu stofnuð á grundvelli þessara laga, auðvitað sitt húsnæði og sína nýju forstjóra og þeir er nú ekki ókeypis þessir forstjórar nú til dags. Það er því alveg ljóst að hugmyndafræðin, um uppskiptingu fyrirtækjanna og fyrirtækjalegan aðskilnað, kemur til með að kosta fyrirtæki, sem nú eru að langmestu leyti í opinberri eigu, verulega fjármuni. Hvernig er svo þessi umgjörð sem hæstv. iðnaðarráðherra talar hér fyrir? Hún er jú sú að fyrirtækin eigi að vera, þessi fyrirtæki sem hafa yfir auðlindunum að ráða, að 2/3 hlutum í opinberri eigu. Hvernig er eignarhlutfallið í dag? Eignarhlutfallið er þannig að þessi fyrirtæki eru öll í eigu opinberra aðila, þau eru í samfélagslegri eigu að undanskildum þessum hlut sem ríkisstjórnin ákvað að selja í Hitaveitu Suðurnesja. Nú spyr ég og vil fá skýr svör: Er hægt að hugsa sér að tryggja það að orkufyrirtækin sem öll eru í opinberri eigu utan Hitaveitu Suðurnesja verði áfram 100% í eigu opinberra aðila en Hitaveita Suðurnesja verði sett inn í sérlög og um hana gildi önnur lög en þau sem gilda um önnur orkufyrirtæki sem eru þá í 100% eigu opinberra aðila? Hvað er því til fyrirstöðu að axarskaft fyrri ríkisstjórnar verði bara rammað inn í sérlögum sem gildi um það fyrirtæki eitt og sér? Hæstv. forseti. Með því að setja þetta upp með þeim hætti sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur kosið - og ríkisstjórnin öll virðist standa að baki hæstv. ráðherra, þó að ekki virðist allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins ætla að fylgja í þeim efnum - erum við að taka þá áhættu að 1/3 þessara fyrirtækja rati út á markað. Í mínum huga er verið að skapa ákveðna hættu á því að 1/3 hluti þeirra fyrirtækja sem nú eru í opinberri eigu verði markaðssettur og einkavæddur. Ég veit ekki hvort ég sá blik í auga hv. þm. Péturs H. Blöndals þegar ég sagði þetta  Varðandi það hvort mögulegt sé að setja upp einhvers konar sérreglu um Hitaveitu Suðurnesja velti ég því upp hvort á einhvern hátt sé hægt að binda í lög um það fyrirtæki, ef sett yrðu um það sérlög, að því væri óheimilt að lækka eignarhlut opinberra aðila frá því sem nú er. Ég mundi vilja tryggja að sá hluti þess fyrirtækis sem enn er í opinberri eigu verði það áfram. Það er vert að nefna það í þessari umræðu, af því að við erum að fjalla um orkufyrirtækin, sem heyra undir hæstv. iðnaðarráðherra, að veitufyrirtækin okkar, vatnsveiturnar og fráveiturnar, eru fyrirtæki sem ber líka að skoða í þessu samhengi. Þau heyra hins vegar ekki undir hæstv. iðnaðarráðherra heldur undir sveitarstjórnarlög og hafa þá við breytingu á Stjórnarráðinu farið frá hæstv. félagsmálaráðherra til hæstv. samgönguráðherra - þar erum við með löggjöf sem við ættum að skoða á sama tíma og þessa. Ef ég fer rétt með eru þetta veiturnar okkar með þeim hætti að þar er skylda að þær séu í meirihlutaeigu opinberra aðila en ekki að 2/3 hlutum, ekki 100%, sem ég hefði nú talið að væri eðlilegt, því að ég tel að það sé orðið verulega mikils virði og tímabært að tryggt sé að auðlindirnar, vatnsauðlindin og jarðvarmaauðlindin, séu að sem mestu leyti og helst að fullu og öllu í eigu þjóðarinnar og ég teldi áríðandi að slík skilgreining kæmist inn í stjórnarskrá. Við skulum rifja upp þau átök sem urðu í stjórnarskrárnefndinni sem starfaði hér langt fram á síðasta ár þegar átti að láta reyna til hlítar á þá hugmyndafræði að auðlindirnar væru skilgreindar sem eign þjóðarinnar í stjórnarskrá. Hvað gerðist? Það fór allt upp í loft í nefndinni og hún varð að slíta störfum án þess að skila nokkurri niðurstöðu. Þetta nefni ég hér til þess að fólk átti sig á því hversu djúpstæður ágreiningurinn um þessa hugmyndafræði er. Ég tel að mikil átök geti orðið í nefndinni sem á að fjalla um þetta mál og við séum ekki búin að sjá til enda í því. Engu að síður tel ég að þær hugmyndir sem varða hið sameiginlega eignarhald séu mikilvægar og þess eðlis að þjóðin sé sammála þeim. Það hefur sýnt sig - það sýndi sig í átökunum sem urðu í stjórnarskrárnefndinni þegar skoðanakannanir voru gerðar snemma síðasta árs - að þjóðin er á þeirri skoðun að auðlindirnar eigi að vera í þjóðareigu og það eigi að vera skilgreint í stjórnarskránni. Einhvern tíma verðum við því að finna okkur leið út úr þeim vanda, þeim ágreiningi sem við höfum átt í í þessum efnum, og ég tel að þetta frumvarp sé alveg eins tilefni til þess að leiða þau mál til lykta en það verður sennilega ekki gert á endanum fyrr en ný stjórnarskrárnefnd tekur sæti og fjallar um þetta fyrir alvöru. Hæstv. forseti. Nú bitna nýju þingsköpin á manni. Margt af því sem mig langaði til að segja í þessari ræðu minni verður að bíða síðari ræðu. Ég ætlaði m.a. að fara yfir ummæli forkólfa Samtaka iðnaðarins, sem bíða eftir einkavæðingu orkugeirans, og fleiri aðila til þess að benda enn frekar á þá hættu sem ég tel vera í þessu máli. Engu að síður tel ég að ég hafi komið til skila þeim kjarna sem ég helst vildi.

Frú forseti. Ég er, eins og áður hefur komið fram í umræðum okkar, mín og hv. þingmanns, andstæðrar skoðunar um gildi samkeppni á orkumarkaði. Ég færði sterk rök fyrir því hér á mánudaginn að efla þyrfti samkeppni. Ég var þar með einar þrjár hugmyndir sem ég taldi að gætu hugsanlega leitt til aukinnar samkeppni þannig að kjarabætur neytenda sæju dagsins ljós. Hv. þingmaður varpar til mín tveimur spurningum. Spyr hvort ég telji mögulegt að sett verði sérstök lög eða lagaákvæði um Hitaveitu Suðurnesja þar sem því fyrirtæki yrði bannað að eignarhlutur opinberra sameigenda í því fyrirtæki yrði lækkaður frá því sem nú er. Mig minnir að ég hafi rætt þetta við einhvern hv. þingmann í fyrirspurn fyrir jól. Mitt svar, sem ég stend hér, án þess að hafa skoðað það, er á þann veg að ég tel að það mundi ekki standast stjórnarskrá. Hv. þingmanni, sem ég held að eigi sæti í iðnaðarnefnd, er hins vegar frjálst að láta skoða þetta en ég tel að þetta sé ekki gerlegt og þetta sé ekki æskilegt. Hv. þingmaður spyr síðan hvort með þessu sé meðvitað, eins og hún orðaði það, verið að hrekja 1/3 hluta fyrirtækja út á markaðinn. Að því er varðar nákvæmlega þá stöðu sem nú ríkir lagalega um orkufyrirtæki ríkisins, a.m.k. tvö þeirra, Landsvirkjun og Rarik, verður það nú ekki gert nema með lagabreytingum. Öðru máli gegnir um Orkubúið af því að ekki er að finna neitt sérstakt lagaákvæði þar af sérstökum sögulegum ástæðum þannig að það verður ekki gert án þess að hv. þingmaður geti a.m.k. látið í ljósi skoðanir sínar hér. Að því er varðar sveitarfélögin að öðru leyti þá er ekkert í lögunum í dag sem hindrar að þau geti selt orkufyrirtæki sín. Hver er reynslan í því efni?

Hæstv. forseti. Ég tel einmitt að sveitarfélögin hafi ekki farið út á þessa braut vegna þess að þar sé skilningur á því að þetta séu fyrirtæki sem þurfi og eigi að vera í almannaeigu og í umsjá almannavaldsins. Hins vegar tel ég að það sé grafið undan þeirri samstöðu með málflutningi eins og Sjálfstæðisflokkurinn og þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa haft varðandi þessi mál. Líka með því að tortryggja stöðugt þá viðleitni manna sem hafa viljað skilgreina þennan eignarrétt þjóðarinnar á auðlindunum í stjórnarskránni. Ég tel því að hér séu vígi sem þarf að styrkja og ég tel að það sé mjög mikilvægt að í þessari lagasetningu reynum við eftir föngum að styrkja þær varnir sem við höfum gagnvart ásælni þeirra sem vilja einkavæða raforkumarkaðinn. Það eru mjög sterkir aðilar í atvinnulífinu, og að ég tali nú ekki um sterkan stjórnmálaflokk eins og Sjálfstæðisflokkinn, sem vilja fara þá leið. Síðan varðandi ákvæði um Hitaveitu Suðurnesja. Hæstv. iðnaðarráðherra segir að hann hafi efasemdir um að það muni standast stjórnarskrá. Ég á reyndar ekki sæti í iðnaðarnefnd. Fyrir okkur, Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, á hv. þm. Álfheiður Ingadóttir þar sæti en hún er nú stödd í New York og ég veit að hana klæjar í fingurna að vera í þessari umræðu. En ég verð að gefa henni skýrslu um hana síðar. Hún mun að sjálfsögðu kanna þetta mál til hlítar eða tryggja það að málið verði kannað til hlítar í nefndinni. Varðandi það hvort standi til að setja einn þriðja af fyrirtækjunum út á markað þá vil ég segja að vissulega þarf lagabreytingar varðandi Landsvirkjun og Rarik. En það hefur nú eitt og annað verið þvingað hér í gegn með meirihlutavaldi og ég veit ekki alveg hvort Samfylkingin nær að standa nægilega vel í ístaðinu í samstarfinu við Sjálfstæðisflokkinn hvað þetta varðar. Nú þegar hefur það komið fram í umræðunni að náttúruverndarlínan sé dregin í sand og þá efast ég um að Samfylkingin, eða ég veit að Samfylkingin á eftir að þurfa að standa fast í ístaðinu gegn þessari kröfu 

Frú forseti. Hv. þingmaður notaði hugtakið auðlind dálítið opið og því vil ég gjarnan spyrja hana: Hvað er auðlind? Hv. þingmaður sagði nefnilega að auðlindir ættu að vera í eigu ríkisins.

Þjóðarinnar.

Þjóðarinnar. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Hvaða munur er á ríki og þjóð? Það er þá önnur spurningin. Ég vil líka spyrja hana: Er moldin auðlind? Og ætti þá moldin að vera í eigu þjóðarinnar eða ríkisins fyrir hönd þjóðarinnar, þ.e. allar bújarðir í landinu? Hvað segir hv. þingmaður um Kárahnjúka? Er það auðlind eða er það orðin auðlind eftir að þar var virkjað? Eða var það auðlind áður? Það kom fram í svari umhverfisráðherra að Kárahnjúkar spara mannkyninu þvílíkt af koltvíoxíðslosun að það svaraði til minnir mig sexfaldri allri koltvíoxíðslosun Íslendinga. Hvað segir þá hv. þingmaður um losunarkvóta? Er það auðlind? Eða tíðnisvið rafsegulbylgna útvarpsrása? Eða um fiskstofna? Eða, frú forseti, hvað segir hv. þingmaður um mannauðinn? Er hann auðlind og ætti hann að vera í eigu ríkisins?

Hæstv. forseti. Það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal ber á borð úr ræðustól núna er auðvitað hundalógík. Auðlind er hugtak sem hefur yfirgripsmikla skírskotun til þess sem við getum búið til einhvers konar verðmæti úr. Við höfum tekist hér á árum saman, þau tæp tíu ár sem ég hef setið hér höfum við tekist á um það á hverju einasta ári hvort auðlindirnar séu til þess eins að framleiða úr þeim rafmagn eða hvort það sé líka auðlind ef hún er vernduð. Mín sjónarmið eru þau að auðlindin, vatnsauðlindin, sé auðlind hvort sem hún er virkjuð eða vernduð. Hún skapar auð fyrir samfélagið hvort sem hún er virkjuð eða vernduð. Ég tel að lofthjúpurinn sé auðlind, já. Enda er farið að selja losunarkvóta fyrir mengunarkvóta, kvóta fyrir því að fá að losa CO 2 eða aðrar gróðurhúsalofttegundir upp í lofthjúpinn. Ég tel að sólarljósið sé auðlind, já. Ég tel að mannauður sé auðlind, já. Síðan varðandi hvort allar þessar auðlindir eigi að vera í ríkiseigu eins og hv. þingmaður orðar það, hvort ríkið eigi að eiga þetta allt saman þá er sú spurning auðvitað lituð af því að hv. þingmaður trúir á einkaeignarrétt, á séreignarrétt. Og ég segi trúir, vegna þess að það jaðrar við að þetta séu trúarbrögð hjá hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, að séreignarrétturinn standi öllu ofar. Í mínum huga er það ekki svo. Í mínum huga er þjóðareign á auðlindum að hluta til hugtak sem verður hvorki keypt né selt en skiptir samt sem áður verulegu máli fyrir ímynd þjóða. En ímynd þjóðar er með þeim hætti að hún verður að hluta til seld og að hluta til keypt en aldrei með húð og hári. Aldrei að öllu. Það er það sem þjóðin vill. Hún vill að ríkisvaldið  
            

Frú forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður veit hvað þjóðin vill. Það er þá einhver sem veit það. Hún talar niður til mín eins og venjulega. Talar um trúboð og annað slíkt,  Ég var að spyrja hv. þingmann vegna þess að hún sagði að auðlindir ættu að vera í eigu ríkisins, hins opinbera. Það var það sem hv. þingmaður sagði og ég spurði: Hvað er þá auðlind? Ég hlýt að mega að spyrja að því. Hv. þingmaður sagði að sólarljósið væri auðlind, sólarljósið er þá í eigu ríkisins eða ætti að vera það og mannauðurinn líka. Það sem fólkið á eigi að vera í eigu ríkisins. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður er að fara. Varðandi Jöklu og Kárahnjúka, þá veit ég ekki betur en að Jökla hafi verið skaðvaldur um aldur í sögunni, skaðvaldur þangað til hún var virkjuð og fór að vinna fyrir okkur. Sem ég hef glaðst yfir síðan, að Jökla sé að vinna fyrir okkur og sé orðin að auðlind. Hún var ekki auðlind. Hún er núna orðin að auðlind fyrir atbeina tækni, mannvits og fjármagns. Og ég gleðst yfir því að sjálfsögðu. Af því að ég vil að þjóðin eigi sem flestar auðlindir. Hvort sem þær eru í einkaeigu eða ríkisins. Ég sé engan mun á því og vildi helst að þær væru flestar í eigu einstaklinga vegna þess að þeir fara miklu betur með og kunna miklu betur með að fara. Það hefur sýnt sig. Það sýndi sig í Sovét. Það frumvarp sem við ræðum hérna og hv. þingmaður er svo glaður yfir það minnir að öllu leyti á Sovétríkin sem liðu undir lok fyrir 19 árum. Menn ættu virkilega að skoða hvort það sé besta kerfið í heimi að hafa allt saman í eigu ríkisins og allt saman skipulagt og framkvæmt ofan frá skrifborðum hér í Reykjavík.

Hæstv. forseti. Ég vil minna hv. þingmann á að lofthjúpurinn hlýtur að vera skilgreindur sem auðlind þegar farið er að selja losunarkvóta, þ.e. heimildir til fyrirtækja til að losa mengunarefni upp í lofthjúpinn. En hann var ekki auðlind í skilningi þess hugtaks sem við öll leggjum í það í dag áður en hægt var að fara að selja þessa kvóta. Þannig að ég átta mig alveg á því að hv. þingmaður hefur alveg rétt fyrir sér í því að það að skapa auð, veraldlegan auð fyrir þjóðir, það er fengið með því að selja aðgang að auðlindum. Og þá er ég komin að Kárahnjúkavirkjun. Við erum ósammála, ég og hv. þingmaður hvað varðar Kárahnjúkavirkjun. Ég tel að Jökla ósnortin, ósnert, hefði getað skapað auð í þessu landi og að mínu mati jafnvel mun meiri veraldlegan auð en virkjunin gerir, með því að ósnortið land dregur til sín fjöldann allan af ferðamönnum,  Ég get ekki selt öræfakyrrðina eða fuglasönginn bara svona yfirleitt yfir búðarborð eins og ég get gert með rafmagnið. En ég tel samt að það sé auður fólginn í því að hafa fuglasönginn og öræfakyrrðina þó svo að ég geti ekki selt það yfir búðarborð eins og hv. þingmaður gerir kröfu um gert sé. 
             Já, óbein sala með því að selja ferðamönnum, þess vegna segi ég það. 

Frú forseti. Ég vil byrja á því í þessari ræðu að taka undir með hæstv. iðnaðarráðherra um að það frumvarp sem við ræðum hér varðar grundvallaratriði. Það er ekkert ofsagt í því að þegar rætt er um auðlindamál og orkumál þá takast menn á um grundvallaratriði. Það gladdi mig mjög þegar ég heyrði hæstv. iðnaðarráðherra segja að það væri ekki ætlunin með þessu frumvarpi að taka neitt af neinum. Því ber auðvitað fagna enda er það óheimilt samkvæmt eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Það væri auðvitað óðs manns æði að ætla að fjalla í stuttri ræðu um alla þætti þessa frumvarps. Ég get í fljótu bragði sagt að það er ýmislegt sem fram kom í ræðu hæstv. iðnaðarráðherra sem ég get tekið undir og ég tel eðlilegt að gera kröfu um aðskilnað á sérleyfisrekstri og samkeppnisrekstri eins og gert er í frumvarpinu. Mig langar til að nota þennan tíma til að nefna sérstaklega þrjú atriði sem ég skora á hv. þingmenn, sérstaklega þá sem sæti eiga í hv. iðnaðarnefnd, að taka til skoðunar við meðferð málsins í nefndinni. Fimmta atriði frumvarpsins varðar bann á varanlegu framsali opinberra aðila á vatns- og jarðhitaréttindum. Eins og segir í greinargerð með þessu frumvarpi er megintilgangur þess sá að setja reglur um eignarhald auðlinda í opinberri eigu og skýra mörk samkeppnis- og sérleyfisþátta í starfsemi orkufyrirtækja. Þegar efnisákvæði frumvarpsins eru síðan skoðuð er ljóst að eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins er að banna ríki, sveitarfélögum og fyrirtækjum sem alfarið eru í þeirra eigu, að framselja beint eða óbeint og með varanlegum hætti eignarrétt á orkuauðlindum. Þess vegna er um hápólitískt grundvallarmál að ræða sem varðar meginreglur um eignarhald og nýtingu auðlinda. Ég er almennt þeirrar skoðunar að vilji menn á annað borð setja meginreglur um eignarhald og nýtingu auðlinda þá eigi að gera það í stjórnarskrá en ekki í almennum lögum. Ég er hins vegar ósammála þeirri nálgun á málið sem kom fram í ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, að ástæða sé til að binda í stjórnarskrá sameignarákvæði þjóðarinnar hvað varðar orkuauðlindir. Ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að vilji menn setja slíkar reglur sé rétta leiðin að gera það í stjórnarskrá fremur en að kveða á um það í almennum lögum. Ef við víkjum svo að banninu við varanlegu framsali opinberra aðila á vatns- og jarðhitaréttindum þá er ljóst að slíkt bann er breyting á meginreglum íslensks réttar um eignarrétt á vatni. Ég fæ ekki séð hver hin rökbundna nauðsyn er á þessari breytingu. Hefur hún skapað einhver sérstök vandamál í íslensku samfélagi, þ.e. að unnt sé að framselja vatnsréttindi eða fara með þau eftir venjulegum leikreglum eignarréttarins? Það hefur ekki gert það síðan 1923 þegar vatnalögin voru sett. Draga má í efa að markmið um hagkvæmustu nýtingu náist ef ekki er unnt að framselja auðlind til þess sem telur hana mest virði. Eignarhald ríkisins tryggir ekki endilega að nýtingin verði hagkvæm. Ekki er heldur með því tryggt að verndarsjónarmið fái aukið vægi. Handhöfn ríkisins á orkuauðlindum hingað til bendir ekki endilega til þess. Að auki blasir við að til þess að ná þeim markmiðum sem að baki banni við framsali kunna að búa getur löggjafinn alltaf sett reglur um nýtingu auðlinda. Til þess þarf hvorki eignarhald hins opinbera né bann við framsali. Hægt er að færa fyrir því rök að einmitt framsal hins opinbera á eignarrétti á auðlindum geri hið opinbera betur til þess fallið til að setja almennar reglur um nýtingu og meðferð auðlindanna og hafa eftirlit með þeim reglum. Ég vil síðan víkja að nokkrum atriðum sem fram koma í greinargerð með frumvarpinu um þessi mál. Á bls. 4 í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Það er engum vafa undirorpið að skynsamleg nýting orkuauðlindanna hefur mikla efnahagslega þýðingu fyrir Ísland.“ Og síðar: „Ljóst er að verðmæti og mikilvægi hreinna orkugjafa er stöðugt að aukast.“ Reynslan sýnir - og þá er ég ekki að vitna í greinargerðina - að einkaframtak dugar betur en opinbert við að grípa viðskiptatækifæri og gera mat úr verðmætum með jákvæðum efnahagslegum afleiðingum fyrir allt samfélagið í kring. Verðmætasköpun hefur mest verið þegar einstaklingar fá að spreyta sig. Hví skyldi eitthvað annað gilda um þetta svið? Ef markmiðið er að skapa sem mest verðmæti, ganga efnisatkvæði frumvarpsins þvert á það markmið. Önnur fullyrðing á bls. 5 hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ljóst er að miklir þjóðhagslegir og samfélagslegir hagsmunir tengjast eignarhaldi og nýtingu orkuauðlinda landsins“ Hún er botnuð með setningu sem gengur í þveröfuga átt og hljóðar svo: „og því er mikilvægt að þær verði áfram í samfélagslegri eigu“. Ekkert liggur fyrir um að leiðin sem farin er sé líkleg til að ná þessu markmiði að mínu mati. Ef til vill getur framleiga til einkaaðila til ákveðins tíma komið til móts en hví skyldi ekki allt eins mega framselja réttindin? Auðlindirnar eru staðbundnar og þær verða ekki fluttar úr landi eins og bankarnir t.d. og lúta þar af leiðandi alltaf reglum sem settar eru af Alþingi. Á bls. 6 í greinargerð er rakið hvers vegna ítarlegar reglur gilda um flutning og dreifingu raforku, þ.e. til að tryggja hagsmuni neytenda annars vegar og til að tryggja jafnrétti fyrirtækja í framleiðslu og sölu hins vegar. Fyrirtækin lúta síðan eftirliti Orkustofnunar og úrskurðarnefndar raforkumála, eins og fram kemur í athugasemdum. En ég spyr: Hvers vegna þurfa fyrirtækin að vera í opinberri eigu í ofanálag? Skapar þetta ekki bara hættu á því að sjónarmið neytenda og einkafyrirtækja í framleiðslu og sölu raforku verði fyrir borð borin, t.d. þegar ríkið situr beggja vegna borðs, annars vegar sem eigandi og hins vegar sem eftirlitsaðili? Sömuleiðis geta pólitískir hagsmunir ráðið nokkru, svo sem þegar sami stjórnmálaflokkurinn heldur um taumana hjá ríki og í tilteknum sveitarfélögum. Þetta er ekki endilega gæfulegt til lengri tíma litið og klárlega ónauðsynlegt til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Ég tel að menn ættu að velta þessu fyrir sér í nefndarstarfinu. Veigamestu rökin fyrir banni við framsali opinberra aðila á vatns- og jarðhitaréttindum koma hins vegar fram í greinargerð með frumvarpinu sjálfu, þ.e. í lokaorðum prófessoranna Friðriks Más Baldurssonar og Nils-Henrik von der Fehr sem iðnaðarráðuneytið leitaði til við smíði þessa frumvarps en þar segir á bls. 13 í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Takmörkun á eignarhaldi og framsali auðlinda takmarkar möguleikana á því hver nýtir auðlindirnar og með hvaða hætti það er gert. Slíkar takmarkanir hafa neikvæð áhrif á efnahagslegt virði auðlindanna og hagkvæmni í nýtingu þeirra. Hversu víðtæk þessi áhrif eru er háð því hvernig takmörkunum er háttað og hvort og þá hvernig unnið er gegn þessum neikvæðu áhrifum með ákvæðum og samningum um bætur og með reglusetningu um umgengni um auðlindirnar.“ Í ljósi álits prófessoranna tveggja sem hæstv. iðnaðarráðherra leitaði til við smíði frumvarpsins hljóta menn að velta því fyrir sér hvers vegna í ósköpunum ástæða sé til að setja löggjöf sem hefur augljóslega í för með sér neikvæðar efnahagslegar afleiðingar því að það er niðurstaða prófessoranna. Það er bara spurning um hversu mikið tjónið verður. Verður það mikið eða verður það lítið? Það er kannski ástæða til að setja þetta álit prófessoranna síðan í samhengi við það sem segir á bls. 4 í greinargerð frumvarpsins og ég rakti áðan en þar segir, með leyfi forseta: „Það er engum vafa undirorpið að skynsamleg nýting orkuauðlindanna hefur mikla efnahagslega þýðingu fyrir Ísland.“ Svo velti menn fyrir sér hvernig þetta harmónerar allt saman. Það vekur síðan furðu mína þegar ég skoða 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins að fulltrúum ríkis og sveitarfélaga sé einum heimilt að framselja auðlindir sínar sín á milli en að einstaklingar og einkaaðilar séu útilokaðir frá því að taka þátt í sams konar starfsemi. Ég á dálítið erfitt með að sjá hvers vegna sú leið er farin. Ég skora á hv. þingmenn, og sérstaklega þá sem sæti eiga í hv. iðnaðarnefnd, að taka þessi sjónarmið til skoðunar og þá sérstaklega í ljósi þess sem fram kemur í greinargerð prófessoranna tveggja sem iðnaðarráðuneytið leitaði til við smíði frumvarpsins. Það er álit sem leiðir til þeirrar niðurstöðu að bann við varanlegu framsali opinberra aðila á vatns- og jarðhitaréttindum hafi neikvæð áhrif á efnahagslegt virði auðlindanna og hagkvæmni við nýtingu þeirra. Í öðru lagi vil ég benda á atriði sem varðar sveitarfélögin. Í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.“ Þetta er reglan um sjálfsforræði sveitarfélaganna. Í þessu frumvarpi er lagt bann við því að sveitarfélög framselji vatns- og jarðhitaréttindi sín. Ég velti því fyrir mér og ég beini því til nefndarmanna í iðnaðarnefnd hvort ekki sé ástæða til að fara vægari leið hvað framsalið varðar en frumvarpið kveður á um. Væri t.d. möguleiki að binda bann við framsali við auðlindir sem þegar eru í ríkiseigu en ekki aðrar? Væri hugsanlega mögulegt að fara aðra leið sem bindur framsalið eingöngu við þjóðlendur en undanskilur sveitarfélögin? Þetta finnst mér atriði sem ástæða væri til að skoða. En í mínum huga er það vafasamt gagnvart ákvæðum stjórnarskrár að binda hendur sveitarfélaganna með þeim hætti sem gert er í þessu frumvarpi. Fram kom í ræðu hæstv. iðnaðarráðherra að hann aflaði sér álits Eiríks Tómassonar prófessors vegna þessa álitamáls og prófessorinn komst að þeirri niðurstöðu að slíkar hömlur séu löggjafanum heimilar en takmarkaðar. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að sú niðurstaða kunni að orka tvímælis, a.m.k. þurfi að kanna það og ég fagna því að hæstv. iðnaðarráðherra leggi áherslu á það og nefndarmenn í hv. iðnaðarnefnd taki þetta atriði sérstaklega til skoðunar. Ég tel að það sé skylda þingsins og skylda þeirra þingmanna sem sitja í nefndinni að kalla til vísustu menn þjóðarinnar á sviði eignarréttar og stjórnskipunarréttar til að gefa álit sitt á því hvort slíkar takmarkanir standist ákvæði stjórnarskrár um sjálfsforræði sveitarfélaganna eða ekki. Sérstaklega í ljósi orðalags 78. gr. stjórnarskrárinnar sem er alveg skýrt og kveður á um að sveitarfélög skuli sjálf ráða málefnum sínum. Það sama á að mínu mati við hvað varðar spurninguna um hvort ákvæði laganna kunni að baka ríkinu bótaskyldu af einhverju tagi. Það var drengilegt af hæstv. iðnaðarráðherra að leita álits Eiríks Tómassonar prófessors á því hvort slík bótaskylda kynni að skapast en álit hans er álit eins lögfræðings. Ég tel að hér séu svo miklir hagsmunir í húfi að fá þurfi álit fleiri lögfræðinga á þessu atriði. Að lokum, hæstv. forseti, vil ég nefna það, eins og Friðrik Már Baldursson gerir í álitsgerð sinni, að það er líklegt að setja þurfi nánari ákvæði um framkvæmd laganna í reglugerðir og að leggja þurfi í aðrar aðgerðir til að lögin nái markmiði sínu að fullu. Líklega mun hæstv. ráðherra nýta tímann þar til frumvarpið tekur gildi til að smíða þessar reglugerðir, verði það að lögum. Að mínu mati orka slík vinnubrögð tvímælis og eru ekki í samræmi við góða lagasetningarhætti. Ég tel að þessi atriði ættu að eiga heima í lögunum sjálfum. Við værum með þessu að samþykkja lög sem ætti eftir að útfæra mikilvæga þætti sem varðar þessi atriði. Það er mín einlæga skoðun að Alþingi eigi að koma að þeirri reglusetningu, með fullri virðingu fyrir ágætum embættismönnum í iðnaðarráðuneytinu sem eru örugglega fullfærir um að gera þetta. Þetta eru þó það mikilvægir hagsmunir sem við fjöllum um hér að ég tel að þær reglur og sú sýn sem hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórnin hafa á þessa hluti ættu frekar að koma til umræðu inni á hinu háa Alþingi en þau séu leidd til lykta í iðnaðarráðuneytinu.

Frú forseti. Hv. þingmaður talaði um að hann vildi heldur að einhverjir aðrir þingmenn en embættismenn iðnaðarráðuneytisins mundu setja reglurnar en af því tilefni verð ég að segja að hv. þingmaður hefur ekki lesið frumvarpið nógu vel. Ef hv. þingmaður læsi það, bráðabirgðaákvæði III, þá kæmi í ljós að í stað embættismanna iðnaðarráðuneytisins er verið að tala um nefnd sem hver skipar? Formaður Sjálfstæðisflokksins. Hæstv. forsætisráðherra skipar nefndina sem huga á að þessu. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að grípa þarf til ákveðinnar regluþekkingar til þess að koma í veg fyrir þau áhrif sem hann taldi neikvæð af þessu. En það er einmitt það sem sá maður segir sem gerði álitið sem hv. þingmaður vísar til. Hann segir það skýrt í áliti sínu að þessi niðurstaða feli ekki í sér gagnrýni á ætlaða lagasetningu og telur síðan upp sjö atriði sem huga þurfi að með reglusetningu til að vinna þetta upp. Það er algerlega nauðsynlegt að það komi fram. Svo er ýmislegt fleira að segja en ég verð að láta það bíða.

Frú forseti. Ég hef lesið þetta frumvarp ágætlega og ætla ekki að halla orði á hæstv. forsætisráðherra, mér dettur það ekki í hug. En það er alveg ljóst að í kjölfar þess að frumvarpið verður samþykkt, þarf að setja nánari reglur til að útfæra efnisatriði frumvarpsins. Það þarf að skýra útlínur þeirrar starfsemi sem frumvarpinu og lögunum er ætlað að ná yfir. Ég viðraði þá skoðun mína að ég tel skynsamlegra og eðlilegra að Alþingi og alþingismenn komi að því að móta þær reglur frekar en hinir ágætu menn og konur sem sitja munu í nefnd þeirri sem hæstv. ráðherra mun skipa. Ég tel að það sé okkar hlutverk á þinginu að móta slíkar reglur miklu frekar en einhverra annarra, hversu merkilegir og ágætir menn það eru.

Frú forseti. Hv. þingmanni er fullkomlega frjálst að hafa hvaða skoðun sem hann vill á því. Ég hef aðra skoðun. Ég vil líka taka það alveg skýrt fram út af fyrri orðum hv. þingmanns að ég er þingræðissinni. Ég legg fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar frumvarp og ég geri engar athugasemdir við að hv. iðnaðarnefnd noti allar þær leiðir sem hún telur færar til að skoða frumvarpið út í hörgul. Það er réttur hennar og skylda. Ég hef sagt það alveg skýrt að ég hef engan hug á því að reyna að fara á svig við stjórnarskrána. Þess vegna lýsti ég því af fullkominni hreinskilni hvað ég hefði upphaflega viljað gera. Ég komst að þeirri niðurstöðu með vísan til álitsgerðar þess prófessors í stjórnskipunarrétti sem við kölluðum til að ein leiðin var ekki fær. Ég tók hana út úr hinu ætlaða frumvarpi þótt ég hefði gjarnan viljað sjá hana þar. Ég fer ekki viljandi fram með frumvarp sem fer gegn stjórnarskránni, það er alveg rétt. Síðan er ég þeirrar skoðunar að einstaklingsfrumkvæðið og frumkvæði fyrirtækja fái fullkomlega notið sín einmitt í krafti þess að það er ákvæði um að gætt verði fullkomins jafnræðis við að leyfa afnot af auðlindunum.

Frú forseti. Ef hæstv. iðnaðarráðherra hefur heyrt mig væna sig um að hafa eitthvað ...  Ráðherrann tók undir þetta. Hann tók undir það í framsöguræðu sinni að hann hefði engar athugasemdir við það að nefndin mundi fjalla um þessi álitaefni. Í fyrsta lagi hvort hægt væri að binda hendur sveitarfélaga með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu með hliðsjón af 78. gr. stjórnarskrárinnar og síðan hvað varðaði hugsanlegan bótarétt sem frumvarpið kann að baka. Ég get því ekki 

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála ályktun hv. þingmanns um áhrif frumvarpsins á sjálfsstjórn sveitarfélaga. Ég tel að ákvæði frumvarpsins gangi á engan hátt í berhögg við það enda segir þar að þeim málum skuli skipa með lögum - og þetta eru jú lög sem stendur til að gera þannig að þetta er allt í samræmi við stjórnarskrána. Mér finnst hins vegar ástæða til að spyrja hv. þingmann: Fyrst hann lýsir afstöðu sinni þannig að hann sé í raun andvígur grundvallaratriði frumvarpsins sjálfs, um opinbert eignarhald á réttindunum sem um ræðir, finnst mér hann þurfa að svara því hvort hann styður frumvarpið eða ekki.

Frú forseti. Ég sit ekki hér í einhverri vitnastúku þar sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson getur krafið mig svara um mína afstöðu. Það mun auðvitað koma í ljós í þeirri atkvæðagreiðslu sem fram undan er vegna frumvarpsins. Ég viðraði þrenns konar viðhorf sem ég taldi að nefndin ætti að taka til sérstakrar skoðunar og allir hv. þingmenn, þar á meðal hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson - viðhorf sem ég tel að þurfi nánari skoðunar við og hugsanlegar breytingar og þar á meðal hvað varðar bann við framsali. Það er ekkert launungarmál að ég hef efasemdir um að það sé skynsamlegt að banna framsal með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um vegna þess að slíkt bann hefur í för með sér, eins og Friðrik Már Baldursson segir, að það sé ekki efnahagslega skynsamlegt eða hagkvæmt að grípa til slíkra takmarkana. Ég tek undir þau sjónarmið og ég tel að hæstv. iðnaðarnefnd 

Virðulegi forseti. Þingsalurinn er nú ein samfelld vitnastúka um afstöðu þingmanna til mála sem eru til umræðu. Þannig að þingmaðurinn er að gera grein fyrir skoðunum sínum hér í ræðustóli og atkvæðagreiðslu. Afstaða hans var mjög skýr. Hann er andvígur því meginákvæði frumvarpsins sem hann tók fyrir. Hann taldi að frumvarpið væri þannig úr garði gert að það væri efnahagslegur skaði fyrir þjóðfélagið að hafa það eins og það er og hann fór fram á að ráðherra breytti málinu eða þingið í meðförum sínum. Þannig að ég get ekki annað en ályktað sem svo að hv. þingmaður sé andvígur frumvarpinu. Þá kemst ég að þeirri niðurstöðu, virðulegi forseti, að Sjálfstæðisflokknum hefur mistekist að jafna ágreining í eigin þingflokki til þessa mikilvæga máls sem er eitt af grundvallarmálunum sem ríkisstjórnin þarf að glíma við á þessu kjörtímabili. Ég sé því ekki annað en að enn sé logandi ágreiningur í þingflokki Sjálfstæðisflokksins 

Frú forseti. Ég held að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson ætti að tala varlega um ágreining í einstökum þingflokkum. Ég hef nú setið hér og fylgst með t.d. umfjöllun um frumvörp sem fjalla um aðstoðarmenn þingmanna og gat ekki betur séð en þingmenn Frjálslynda flokksins í því máli tali út og suður. Það vekur furðu mína að hv. þm. Jón Magnússon er ekki hér til þátttöku í þessari umræðu. Það er eitthvað sem segir mér að hann sé sammála þeim viðhorfum sem ég rakti hér í þessari ræðu þrátt fyrir að samflokksmaður hans, Kristinn H. Gunnarsson, sé það ekki.

Frú forseti. Mig langar sérstaklega að koma að þeim orðum hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar að vegið væri að sjálfræði sveitarfélaga með lagasetningu þessari. Í þessu er að mínu viti mikill misskilningur, að Alþingi sé ekki sú stofnun sem setur sveitarfélögunum lög. Staða Alþingis gagnvart sveitarfélögunum er að því leytinu til lík stöðu þess gagnvart öðru framkvæmdarvaldi í landinu og enginn munur á því að við setjum framkvæmdarvaldi sveitarfélaganna skorður eða framkvæmdarvaldi ríkisins. Hvorugt á að ráða Alþingi en þingið á að taka sjálfstæða afstöðu til hluta eins og þessara. Varðandi þá hugmynd að þessi lög nái ekki til sveitarfélaganna 

Frú forseti. Viðhorf mín og ábendingar varðandi sjálfsstjórn og sjálfstæði sveitarfélaganna koma orkufyrirtækjum á Suðurnesjum ekkert við. Það má vel vera að hv. þingmaður sé mér ósammála um það að ákvæði sem banna sveitarfélögum að framselja vatns- og jarðhitaréttindi sín kunni að brjóta í bága við ákvæði 78. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að sveitarfélög skuli ráða málefnum sínum.  Það er rétt að hæstv. iðnaðarráðherra leitaði sér lögfræðiálits á því hvort slík reglusetning stæðist. Sá tiltekni lögfræðingur sem gaf það álit komst að þeirri niðurstöðu. Ég lýsti því hins vegar að hér væri hugsanlega um takmarkað tilvik að ræða sem rétt væri að kanna til hlítar í nefndinni en felldi engan úrskurð um það hvort slík ákvæði brytu í bága við stjórnarskrána. Mín viðhorf lúta 

Forseti vill biðjast velvirðingar á því að tímaklukkan í ræðupúltinu hefur ekki virkað og það er bagalegt þegar tíminn er svo knappur.

Frú forseti. Nú er ég líkt og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og aðrir hér í salnum harla óviss í því hver afstaða Sjálfstæðisflokksins er til þessa frumvarps. En þó er ég nú að vonast til, af því ég tel mikla framför að mörgu sem hér er kveðið á um, megi vissulega laga líka, að Sjálfstæðisflokkurinn muni hleypa frumvarpinu áfram og til þess hafi sú mikla bið verið sem við stjórnarandstæðingar höfum orðið að bíða eftir að fá að sjá þetta. En þá vil ég kalla eftir því hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni hvort honum þyki ekki tímabært í framhaldi af því að Alþingi kveði upp úr með skilgreiningar á þjóðareign í stjórnarskrá vegna þess að það er mjög mikilvægt í framhaldi af þessu og það er vegna þeirrar óvissu sem Íslendingar eru að lenda í ógöngum, m.a. gagnvart mannréttindanefnd nú nýlega í kvótamálum og afskaplega mikilvægt 

Frú forseti. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að ég væri þeirrar skoðunar að vilji menn á annað borð setja meginreglur um eignarhald og nýtingu auðlinda eigi að gera það í stjórnarskrá en ekki í almennum lögum. Þegar löggjafinn hugsar sér að setja slíkar reglur hefði ég talið að ástæða væri til að taka almenna umræðu um það hvort haga ætti stjórnarskrárákvæðinu með þeim hætti eða ekki. Ég hef margoft sagt það úr þessum ræðustól og opinberlega að ég tel afskaplega óskynsamlegt að festa í stjórnarskrá ákvæði sem kveða á um þjóðareign á auðlindum, og hef fært rök fyrir því bæði hér og annars staðar. Það kann að vera að hv. þingmaður sé mér ósammála um það. 

Frú forseti. Mig langar að koma með tvær spurningar til hv. þingmanns í tilefni af ræðu hans. Sú fyrri varðar þá hagsmuni sem hv. þingmaður segir að séu í húfi ef bann við framsali á vatns- og jarðhitaréttindum nær fram að ganga. Hverjir eru þeir miklu hagsmunir sem eru í húfi að mati hv. þingmanns við það að slíkt bann gangi í gildi? Það bann sem Eiríkur Tómasson lögfræðiprófessor telur réttlætanlegt, t.d. vegna þess að um takmarkaðar auðlindir sé að ræða sem allir þurfi að hafa aðgang að í nútímaþjóðfélagi enda sé þetta hluti af frumþörfum borgaranna. Hverjir eru þessi miklu hagsmunir? Er það kannski þessi forsenda sem Samtök iðnaðarins segja að sé fyrir vexti í orkugeiranum, þ.e. að tími einkaaðilanna sé kominn? Spilar það einhverja rullu í huga hv. þingmanns?

Frú forseti. Ég hef ekki kynnt mér, verð að játa það, málflutning Samtaka iðnaðarins í tengslum við þetta mál þannig að ég get ekki verið að svara þeirri spurningu. Hv. þingmaður spyr mig hvaða hagsmunir séu í húfi. Hverjir eru þessir hagsmunir? Þjóðin öll, allt þjóðarbúið hefur hagsmuni af því að auðlindir landsins séu nýttar á jákvæðan efnahagslegan hátt og að nýting þeirra sé hagkvæm. Við græðum öll á því, ég, hv. þingmaður og öll þjóðin að það sé gert. Okkur greinir hins vegar á um leiðir til þess að gera það. Ég benti á það í ræðu minni, og vísaði til álits Friðriks Más Baldurssonar, prófessors í hagfræði, að takmörkun á framsali þessara auðlinda hefði neikvæð efnahagsleg 

Frú forseti. Mér skilst að Friðrik Már Baldursson bendi líka á leiðir gegn því sem hv. þingmaður fjallar um þannig að ég held að við getum þá skoðað þetta ofan í kjölinn í nefndinni. Það er sem sagt vantraust á hinni opinberu forsjá sem mér finnst skína út úr orðum hv. þingmanns. Hann treystir þá betur einhverjum öðrum aðilum til að hafa forsjá varðandi nýtingu auðlindanna og þá eru það auðvitað einkaaðilarnir sem landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins gengur út á. Hin spurning mín til hv. þingmanns var þessi: Varðandi þessa hættu sem ég tel á því að girðingarnar séu færðar til og ákveðin hætta sé á því að nú fari 1/3 hluti þessara sameiginlegu fyrirtækja okkar út á markað. Hvað segir hv. þingmaður um það? Telur hann frumvarpið opna á það og auka möguleika á því að 1/3 þessara fyrirtækja verði einkavæddur?

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að frumvarpið sé ekki þess efnis að það auki möguleika á markaðsvæðingu á þessu sviði. Ég get nú ekki sagt það. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í þeim viðhorfum sem ég lýsti birtist ákveðið vantraust á opinberri forsjá. Ég sagði í ræðu minni að eignarhald ríkisins tryggir ekki endilega að nýting auðlinda sé hagkvæm og ekki heldur að með eignarhaldi ríkisins séu verndarsjónarmið tryggð eða fái aukið vægi. Handhöfn ríkisins á orkuauðlindum hingað til bendir ekki endilega til þess. Ég hefði haldið að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir mundi nú taka undir með mér hvað þetta varðar, sérstaklega ef hún lítur austur á firði.

Hæstv. forseti. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þessari umræðu og þeim skoðanaskiptum sem fram hafa farið í dag. Þó að málið hafi lengi staðið í koki sjálfstæðismanna, þetta frumvarp, þá sýnist mér ekki alveg augljóst að málið eigi vísan framgang innan stjórnarflokkanna því að hér hafa þeir talsmenn Sjálfstæðisflokksins sem talað hafa í rauninni snúist gegn málinu. Það er órói í Sjálfstæðisflokknum,  Ég hef sagt það hér áður að hv. þm. Pétur Blöndal, sem er hinn vænsti maður, er mér oft leiðarljós að því leyti að ég veit að þegar hann er á móti máli þá er ég með því. Þar eru skoðanaskipti okkar skýr alveg eins og það á kannski líka við um hina róttæku vinstri menn að þegar þeir eru á móti þá veit ég að ég er með, því að ég er staddur annars staðar á hinu pólitíska sviði.  Hér er um stórt mál að ræða sem þarf að fá góða meðferð, bæði í umræðunni hér og ekki síður í nefndinni og því er það í raun tilhlökkunarefni að fá það í hendur og að hægt sé að fara að ræða það. Það minnir kannski á annað og stærra mál sem við framsóknarmenn höfum lagt fram og er hluti af þessu máli einnig en það er breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem verður rætt hér eftir helgina, um náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti, eru þjóðareign eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum. Þetta er frumvarp sem við höfum lagt fram og mér sýnist að fari svo að Sjálfstæðisflokkurinn styðji það, muni það mál einnig geta átt greiða leið í gegnum þingið með mikilli samstöðu þegar þetta er komið fram með þessum hætti. Um þetta mál vil ég segja að í fyrsta lagi er lagt til í frumvarpinu að gerð verði krafa um að sérleyfis- og samkeppnisþættir skuli reknir í aðskildum fyrirtækjum. Er þessi stefna mörkuð til að tryggja jafnan aðgang framleiðenda að flutnings- og dreifikerfum raforku og koma í veg fyrir samkeppnishindranir sem kunna að leiða af því að sérleyfis- og samkeppnisstarfsemi er rekin innan veggja sömu fyrirtækja. Er þó miðað við að ákvæði þessi verði ekki látin ná til minnstu orkufyrirtækjanna og eru mörkin sett við árlegar rekstrartekjur sem eru 2 milljarðar kr. eða minni. Er þar litið til kostnaðar sem fylgir slíkum aðskilnaði og uppskiptingu fyrirtækja. Þetta ákvæði er í samræmi við vilja okkar framsóknarmanna sem við sýndum í verki á Alþingi, fyrst með þingsályktunartillögu sem Finnur Ingólfsson, fyrrverandi iðnaðarráðherra, lagði fram á 122. löggjafarþingi og síðar með frumvarpi til raforkulaga sem Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi iðnaðarráðherra, lagði fram á 126. löggjafarþingi. Hvorugt þessara mála náði fram að ganga. Meðal annars var þá andstaða við þessi atriði frá ýmsum aðilum úr orkugeiranum og víðar, þannig að tímarnir og viðhorfin hafa breyst. Í frumvarpinu sem varð síðar að raforkulögum 2003, sem Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi iðnaðarráðherra, mælti fyrir, var hins vegar kveðið á um bókhaldslegan aðskilnað sérleyfis- og samkeppnisstarfseminnar. Er það í samræmi við þá raforkuskipan sem þá var við lýði hjá Evrópusambandinu. Hert hefur verið á þessum kröfum um aðskilnað í síðari tilskipun en mér sýnist að ekki sé enn gert ráð fyrir fullum aðskilnaði og uppskiptingu fyrirtækja. Í öðru lagi er lagt til í frumvarpinu að í lögum verði kveðið á um að ríki, sveitarfélögum og fyrirtækjum sem alfarið eru í þeirra eigu verði óheimilt að framselja varanlega beint eða óbeint og með varanlegum hætti vatns- og jarðhitaréttindi. Undanþága frá þessu er framsal frá ríki og/eða sveitarfélögum til félaga í þeirra eigu sem sérstaklega eru stofnuð til að fara með eignarhald þessara réttinda. Þarna er um ágætt mál að ræða en það má deila á þetta með sama hætti og oft hefur verið deilt á 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna sem kveður á um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Rétt er að benda í þessu efni á samhengi við frumvarp sem við framsóknarmenn lögðum fram fyrir skemmstu sem er bæði í samræmi við stefnu framsóknarmanna og niðurstöðu auðlindanefndar sem skilaði niðurstöðum árið 2000, þ.e. frumvarpið sem ég minntist á áðan og rætt verður í næstu viku. Þar er gert ráð fyrir að náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti séu þjóðareign eftir því sem nánar sé kveðið á um í lögum og að ríkið fari með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar. Þær má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila en veita má heimild til afnota eða nýtingar tímabundið og gegn gjaldi. Slík heimild njóti verndar sem óbein eignarréttindi. Framsóknarmenn telja þetta frumvarp vera lykilforsendu þess að tryggja sameign þjóðarinnar á auðlindum hennar. Ljóst er orðið að skortur á ákvæði um þjóðareign á nytjastofnum á fiskimiðum á veigamikinn þátt í þeim deilum sem orðið hafa um stjórn fiskveiða og kvótakerfið, enda er það ekki talin nægjanlega traust lagastoð að setja slíka heimild inn í almenn lög eftir á. Stjórnarskrárákvæði tekur af allan vafa um eignarhald þjóðarinnar á náttúruauðlindum og ætti slíkt ákvæði alltaf að liggja fyrir áður en menn setja slík ákvæði inn í almenn lög. Þess vegna er mjög mikilvægt fyrir Alþingi Íslendinga að klára að byggja upp grunninn sem á að byggja lögin á. Þá er rétt að geta þess að Samfylking og Vinstri græn hafa sömu sjónarmið í stefnum sínum svo ekki verður betur séð en að meiri hluti sé að myndast fyrir málinu á þinginu eins og ég gat um. Ef svo er að Sjálfstæðisflokkurinn hefur nú fallist á að ganga þetta langt með opinbert eignarhald á auðlindum í sérlögum, sem ég efaðist um í upphafi vegna umræðu þingmanna flokksins, ætti mönnum ekki að verða skotaskuld úr því að samþykkja sambærileg efnisleg ákvæði í stjórnarskrá. Varðandi ákvæði um lágmarkseign annarra opinberra aðila eða sveitarfélaga á auðlindum sem þegar eru í þeirra eigu, þá á ekki að vera erfitt að setja slík ákvæði í stjórnarskrá og er þar um réttari aðferðir að ræða eins og ég hef getið um. Við eigum að opna á að gerðar verði breytingar í þessa veru við stjórnarskrárfrumvarp okkar framsóknarmanna, enda er ekki mikið hald í slíku ákvæði í sérlögum af þessu tagi því að frá þeim má víkja með sérlögum hverju sinni ef Alþingi kýs svo. Í frumvarpi iðnaðarráðherra er heimilt að veita tímabundinn afnotarétt af auðlindanýtingu til allt að 65 ára í senn. Þar er um afar langan tíma að ræða, ég vek athygli á því. Til að mynda er yfirleitt miðað við 30–50 ár í afskriftatíma virkjana. Það má því segja að þetta jafngildi nánast ótímabundnu leyfi, þannig að ég tel mjög mikilvægt að fara yfir þennan gríðarlega langa tíma. Það má auðvitað velta því fyrir sér hvort einhver tilgangur er í þessu. Við framsóknarmenn erum þeirrar skoðunar að Landsvirkjun eigi að vera í eigu þjóðarinnar. Er eitthvað á döfinni í stjórnarflokkunum að opna fyrir einkavæðingu Landsvirkjunar? Það væri gaman að heyra viðhorf hæstv. ráðherra hvað það varðar. Þá er lagt til að forsætisráðherra verði falið að skipa nefnd til að fjalla um endurgjald fyrir afnotarétt í eigu ríkisins en hæstv. forsætisráðherra fer þegar með það umboð varðandi nýtingu réttinda í þjóðlendum. Skal nefndin einnig huga að því með hvaða hætti verði valið á milli þeirra sem áhuga hafa á að nýta auðlindirnar. Þessi nefnd á að skila tillögum 1. mars 2009. Um þetta er það að segja að í frumvarpi Jóns Sigurðssonar, fyrrverandi iðnaðarráðherra, um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, með síðari breytingum, er kveðið á með skýrari hætti hvernig valið verði á milli þeirra sem áhuga hafa á að nýta auðlindir. Þarna er því um tvíverknað að ræða en mér vitanlega kom ekki fram í umræðum um frumvarpið í fyrra nein gagnrýni á þessa útfærslu, enda hafði náðst þverpólitísk sátt um þær tillögur í nefnd iðnaðarráðherra sem skipuð var í apríl 2006 og skilaði af sér viðamikilli skýrslu í október eins og hv. þingmenn þekkja. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði á um að fyrirtæki sem reka starfsemi á orkusviði sem byggir á sérleyfum, þ.e. raforkuflutningi, raforkudreifingu og rekstri hitaveitu, skuli a.m.k. vera að tveimur þriðju hlutum í eigu opinberra aðila. Þetta er í samræmi við ákvörðun um sölu hlutar í Hitaveitu Suðurnesja í fyrra og í ágætu samræmi við almenna reglu í hlutafélagalögum. Þar eignast einkaaðili að vísu fyrir rest tæpan þriðjungshlut í Hitaveitu Suðurnesja og þar með væntanlega í auðlindum sem Hitaveita Suðurnesja á. Það breytir því ekki að sala á rúmlega 15% eignarhlut til einkaaðila hnekkir alls ekki eða raskar á nokkurn hátt samfélagslegu forræði yfir þessari eign sem var að tæplega 85% hluta í eigu sveitarfélaga suður frá. Þar kom sala annarra sveitarfélaga til sem breytti þessari stöðu og ég hef sagt að það hefði kannski verið rétt, miðað við þegar ríkið keypti Landsvirkjun og gekk til samninga við Akureyri og Reykjavíkurborg um það atriði, að það hefði auðvitað mátt gera þetta svona eftir á hinsegin því að þarna kom inn aðili sem bauð bæði hærra en nokkur átti von á og skapaði mikla samkeppni um þennan hlut Suðurnesjamanna. Suðurnesjamönnum er auðvitað mikið í mun að þetta mál komist á öruggan grundvöll. Ég vil nefna af því að ég hef áhyggjur af einu sem ég las hér, það varðar 12. gr. frumvarpsins en þar segir að hitaveita skuli ávallt vera að lágmarki að tveimur þriðju hlutum í eigu opinberra aðila. Er hægt að sjá í frumvarpinu að aðeins sé átt við veitufyrirtæki - ég vil spyrja hæstv. iðnaðarráðherra um þetta atriði - sem hafa sérleyfi eða nær ákvæðið jafnframt samkvæmt laganna hljóðan til þeirra 200 hitaveitna sem talað er um á bls. 7 og einnig þeirra hitaveitna sem bændur kunna að vilja setja upp í framhaldinu í dreifbýli og annars staðar þar sem opinberir aðilar sjá sér ekki grundvöll fyrir rekstri hitaveitna? Er það ætlan hæstv. iðnaðarráðherra að þjóðnýta þessar 200 einkahitaveitur og banna byggingu nýrra hitaveitna? Mig langar að biðja hæstv. iðnaðarráðherra að skýra þetta atriði fyrir mér, hvort menn séu að stíga þarna skref sem væru mjög ófarsæl, 

Virðulegi forseti. Ég fagna því frumvarpi sem hér er komið fram og lýsi yfir stuðningi við meginefni þess. Ég minni á að í sumar sem leið sendi þingflokkur Frjálslynda flokksins frá sér ályktun um þennan málaflokk. Hann lagðist gegn áformum sem þá voru uppi um einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja og skoraði á ríkisstjórnina að hætta við sölu á hlut ríkisins og að sveitarfélögin ættu sinn hlut áfram. Í ályktuninni eru dregin fram meginatriði í stefnu þingflokks Frjálslynda flokksins til málsins sem frumvarpið tekur á og ég vildi í örstuttu máli, virðulegi forseti, rifja það upp þannig að fyrir liggi sú pólitíska meginlína sem þingflokkurinn hefur markað. Áður en til einkavæðingar getur komið í orkugeiranum þarf í fyrsta lagi að liggja fyrir að hagsmunir neytenda séu tryggðir með því að komið hafi verið á raunverulegri samkeppni milli margra aðila í framleiðslu og sölu. Í öðru lagi þarf að tryggja með löggjöf hagsmuni þjóðarinnar með því að tryggja að til hennar renni arður af nýtingu orkunnar í formi afgjalds eða leigu. Í þriðja lagi þarf að tryggja sanngjarnan hlut íbúa einstakra landsvæða og héraða í afgjaldi af þeirri orku sem þar er að finna og hlut þeirra í þeirri atvinnuuppbyggingu sem af orkunýtingunni leiðir. Þessi þrjú atriði leggjum við til grundvallar stefnumörkun í þessum málaflokki, sem felur í sér að við skilgreinum þessar auðlindir sem þjóðareign. Afraksturinn renni til þjóðarinnar og til þeirra íbúa eða héraða þar sem viðkomandi auðlind er, þ.e. tvíþætt markmið. Í þriðja lagi leggjum við hins vegar áherslu á að sjálf nýtingin á auðlindinni, atvinnustarfsemi sem þarf til að búa til verðmæti úr auðlindinni, sé fyrst og fremst á hendi einkaaðila. Við teljum að það sé ekki endilega verkefni opinberra aðila að reisa virkjun og reka eða reisa atvinnufyrirtæki sem nota raforku og eiga þá starfsemi og reka. Virðulegi forseti. Til þessa hefur ríkið unnið að slíkum framkvæmdum vegna þess hve virkjunarframkvæmdir eru dýrar og að í íslensku þjóðfélagi hafa ekki verið þeir aðilar sem hafa ráðið við að reisa og eiga slík mannvirki. Nú eru breyttir tímar í þessum efnum. Að okkar mati er ekkert sem mælir gegn því, að því tryggðu að réttindin séu klár og skýr þjóðareign og samningur um nýtingu þeirra liggi fyrir, að einkaaðilar hasli sér frekar völl á þessu sviði en orðið er. Ég sé ekkert sem mælir gegn því ef einkaaðilar vilja reisa tiltekna virkjun og hafa sjálfir annast samninga og fundið kaupendur að þeirri raforku og ef þeir ná samningum við eiganda réttindanna, þ.e. ríkisvaldið, um afgjald og nýtingu. Það er ekkert athugavert við það eða neitt sem mælir því í gegn að einkaaðilarnir séu í þeirri atvinnustarfsemi. Ég minni á sjávarútveginn í þessu sambandi, virðulegi forseti, þar sem sú meginlína hefur orðið ofan á, þótt það sé ekki í stjórnarskrá þá er það í lögum, að nytjastofnar við Ísland eru skilgreindir sem sameign þjóðarinnar. Af því leiðir hins vegar ekki að nýtingin sjálf sé ríkisfyrirtækja. Sjávarútvegsfyrirtækin eru auðvitað einkaaðilar og það er eðlilegt. Ég vildi draga þetta fram, virðulegi forseti, þannig að það lægi ljóst fyrir að þau sjónarmið sem þingflokkurinn hefur sett fram í þessum efnum falla algerlega saman við meginsjónarmiðin í frumvarpinu sem hæstv. iðnaðarráðherra gerði grein fyrir í upphafi umræðunnar. Ég er þó ekki alveg tilbúinn til að samþykkja, með hæstv. iðnaðarráðherra, að gefast upp við að snúa til baka óheillaþróuninni sem leiddi til þess að þriðjungurinn af eignarhlut Orkuveitu Suðurnesja er kominn úr opinberri eigu. Ég held að frumvarpið eigi að vera altækt í þeim efnum og eigi að ná til allra þessara fyrirtækja, líka þeirra sem ríkið eða sveitarfélögin eiga ekki að fullu. Það kann að vera að huga þurfi að réttindum þeirra sem eiga hlut í Hitaveitu Suðurnesja í dag og eru ekki opinberir aðilar. Löggjöf sem mundi mæta þeim sjónarmiðum sem ég set fram yrði að vera sanngjörn gagnvart þeim eigendum. Ég teldi t.d. vel hægt að setja ákvæði í löggjöfina um að þessi eignarhlutur verði leystur til ríkisins og setja upp gerðardóm til að ákvarða verð. Þar er algeng aðferð sem ríkið hefur beitt og er vel hægt að nota í þessu tilviki. Ég hef enga trú á að sú málsmeðferð muni á nokkurn hátt stangast á við ákvæði stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæði hennar. Þó kann að vera nauðsynlegt að gera þetta, að mínu viti, til þess að ekki komi gat í löggjöfina sem óhjákvæmilega myndast við þá stöðu sem er í dag á eignarhaldi í Hitaveitu Suðurnesja. Í öðru lagi mundi ég velta fyrir mér og vilja að skoðað yrði vandlega í þinglegri meðferð málsins hvort nægjanleg trygging sé að þessi fyrirtæki verði alltaf a.m.k. að tveimur þriðju hlutum í eigu ríkis og sveitarfélaga. Það kann að vera rétt sem hér var bent á fyrr í umræðunni, að það að opna fyrir að þriðjungs hlutdeild gangi út úr opinberri eigu setji af stað þróun sem ekki er ætlast er til að verði. Til að koma í veg fyrir það tel ég nauðsynlegt að skilja á milli eignaraðildar að fyrirtækinu og réttinda sem fyrirtækið á þannig að alltaf sé tryggt að ekki verði hægt að selja þessi réttindi frá fyrirtækinu eða fénýta í gegnum þriðjungs utanaðkomandi eignaraðildar. Ég vil fagna ákvæði í 1. gr. frumvarpsins og samhljóða ákvæði í 8. gr. sem segir að við ákvörðun um hverjum skuli veittur afnotaréttur skuli gæta jafnræðis. Þetta er ákvæði sem ég tel tryggja að við lendum ekki í sömu stöðu þegar réttindum til nýtingar verður úthlutað, sem ég hygg að muni fyrst og fremst verða á höndum einkaaðila, líkt og gerðist í sjávarútveginum, að menn lendi í þeim ógöngum sem þeir eru komnir út í með tilheyrandi niðurstöðu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Hún fann að þessu atriði málsins, að kerfi sem er notað til að úthluta réttindum brjóti gegn jafnræðisreglunni. Ég tel að þetta lagaákvæði tryggi að þær reglur sem verða síðan settar um ráðstöfun réttindanna leiði ekki til þeirrar ógæfulegu stöðu sem við erum komin í varðandi sjávarútveginn. Þess vegna fagna ég þessu ákvæði frumvarpsins, virðulegi forseti. Ég tek undir athugasemdir formanns Framsóknarflokksins um hve lengi tímabundinn afnotaréttur getur varað, þ.e. allt að 65 ár. Mér finnst það býsna langur tími. Ég held að það þurfi að líta á það mál þótt auðvitað þurfi þeir sem reisa virkjanir og þurfa að kaupa réttindi eða leigja til þess að nýta vatn að hafa nokkuð rúman tíma til að standa undir fjárfestingunni og greiða niður. En 65 ár eru mjög langur tími, einnig í samhengi sem hingað til hefur verið stuðst við í tengslum við afskriftartíma virkjana. Sá tími hefur verið 30 ár og 40 ár og þetta er í a.m.k. lengri kantinum hvað það varðar. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að bæta miklu við það sem fram er komið til að lýsa viðhorfum mínum og þingflokks Frjálslynda flokksins til þessa máls. Ég vil þó segja að lokum að eftir að hafa lesið þetta frumvarp og greinargerðina og skoðað málið frá öllum hliðum fæ ég ekki séð og get ekki tekið undir það sem fram kom í máli hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, að þetta mál kunni að brjóta í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar hvað varðar sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og eignarréttindi annarra aðila, takmörkun á þeim. Þvert á mót tel ég, hvað varðar sveitarfélögin, að stjórnarskrárákvæðið sem hann vísaði til segi einungis að þeim málum skuli skipa með lögum. Þess vegna getur löggjafinn sett lagaákvæði um málefni sem varða sveitarfélögin og hv. þingmenn geta farið í gegnum þau lög, sem eru margvísleg og á mörgum sviðum. Þau geta mælt mjög ítarlega fyrir um skyldur sveitarfélaga til að inna af hendi þjónustu og kvaðir um hvernig málum skuli háttað. Hægt er að veita heimildir til einstakra ráðherra um að setja nákvæm fyrirmæli um útfærslu á þeim kvöðum sem lagðar eru á sveitarfélögin. Fyrst menn telja að löggjöf eins og t.d. grunnskólalögin standist ákvæði stjórnarskrárinnar hvað varðar sveitarfélög þá er víðs fjarri að rökstuðning megi finna fyrir því að þetta frumvarp gangi eins langt. Það mælir síður fyrir um verkefni sveitarfélaga en grunnskólalögin gera. Ég er algerlega ósammála þeim sjónarmiðum og kannast ekki við neina dóma í þá átt að ætla megi að lagaákvæði um takmörkun á framsali eignarréttindanna sem í dag eru í höndum opinberra aðila séu líkleg til að stangast á við ákvæði stjórnarskrárinnar. Þvert á móti eru hygg ég býsna margir sem færa rök á hinn veginn fyrir því að þessi málsmeðferð verði dæmd góð og gild, ef til þess kæmi að leita yrði til dómstóla með þennan lagatexta. Virðulegi forseti. Ég læt stuttri ræðu minni um þetta mál lokið en ítreka almennan stuðning þingflokksins við meginmarkmið málsins.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar undirtektir hans og þingflokks hans við þetta frumvarpi. Það er ákaflega mikilvægt að hafa breiðan stuðning við það. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi það atriði sem hann ræddi um stjórnarskrá og sveitarfélög. Hv. þingmaður tók dæmi af skólanum. Löggjafinn og ríkisvaldið hafa heldur betur haft afskipti af skipan skólamála í sveitarfélögum. Ef það gengur gagnvart sveitarfélögum þá hlýtur þetta að ganga framvegis. Ég bendi hv. þingmanni jafnframt á að ef sú röksemd væri rétt, að þarna væri brotin stjórnarskrá og sveitarfélaganna þá vaknar spurningin: Mætti nokkuð frekar setja lög um aðskilnað varðandi fyrirtæki sem sveitarfélögin eiga, þ.e. orkufyrirtæki? Hv. þingmaður tók í sama streng og annar þingmaður talaði um í dag, þ.e. varðandi ákvæði um að heimilt sé að þriðjungur af þeim fyrirtækjum sem starfa samkvæmt sérleyfi geti verið í eigu markaðsaðila. Hv. þingmaður taldi að með því móti væri unnt að komast í orkulindirnar. En það er misskilningur. Það liggur ljóst fyrir, samkvæmt þessu frumvarpi, að sérleyfisfyrirtækin mega ekki eiga orkulindir. Undanþága gagnvart því eru fyrirtæki, sem hv. þingmaður ber örugglega fyrir brjósti, eins og Orkubú Vestfjarða, með veltu undir tveimur milljörðum. En eignarhaldsákvæðin gilda líka um það þannig að það er algerlega skotið loku fyrir þá hjáleið sem hv. þingmaður nefndi. Mér þótti hv. þingmaður frjálslyndur þegar hann talaði um orkuframleiðsluna. Auðvitað er það þannig í dag samkvæmt EES-reglum að sérhver innan EES-svæðisins má reisa og reka orkuvirkjun. Þannig eru lögin í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingar og leiðrétta misskilning minn varðandi möguleika á eignarhaldi einkaaðila á opinberum orkufyrirtækjum. Þá liggur það fyrir og þarf ekkert að óttast neitt í þeim efnum. Auðvitað er það rétt hjá honum að ég ber sérstaklega fyrir brjósti hag Orkubús Vestfjarða líka vegna þess að mér er það enn þá minnisstætt þegar var verið að búa það fyrirtæki til þá var það hugsjón allra Vestfirðinga að búa það fyrirtæki til, stofna það, fá samþykkt lög um það og það lögðu allir sínar eignir inn í orkubúið, hvort sem það voru rafveitur, hitaveitur eða virkjanir og öll réttindi. Öll réttindi til nýtingar orku á Vestfjörðum eru í eigu Orkubús Vestfjarða. Það væri dálítið sárgrætilegt ef mál þróuðust með þeim hætti að þetta rynni út úr höndunum á fulltrúum almennings eða Vestfirðinganna sjálfra og nýtingin á þessum réttindum yrði með öðrum hætti en til var ætlast þegar þetta var gert. En ég er nú glaður að heyra að hæstv. ráðherra hefur girt fyrir alla möguleika á því að láta þessi mál þróast í óefni. Það má vel vera að það sé frjálslyndi að tala fyrir því að einkaaðilar stundi atvinnurekstur í orkugeiranum eins í og öðrum þáttum samfélagsins. En það er bara tímanna tákn. Auðvitað hefur margt breyst á undanförnum áratugum í þá veru að þar sem áður hið opinbera var eini aðilinn sem gat staðið fyrir því að veita tiltekna þjónustu og byggja hana upp þá geta það aðrir núna og við eigum ekkert að neita okkur um það, virðulegi forseti. Við eigum að tryggja almannahagsmuni.

Frú forseti. Það eru alveg gild rök sem hv. þingmaður telur hér fram að áður fyrr var það þannig að enginn hafði fjárhagslegt bolmagn til þess að byggja upp orkuvirkin nema ríkið og síðar sveitarfélögin. Nú er allt annað uppi. Ég bara ítreka það sem ég sagði áðan: Svona eru reglurnar á EES-svæðinu og við höfum svo sem séð með hvaða hætti þær hafa brotist fram hér í hinu íslenska orkuumhverfi. Ég vil svo segja það að ég er alveg sammála hv. þingmanni um að Orkubú Vestfjarða er fyrirtaks fyrirtæki og ég hef eins og hv. þingmaður áhuga á að efla það fyrirtæki. Ég hef séð hvernig það hefur sinnt þörfum Vestfirðinga. Ég tel til dæmis nauðsynlegt fyrir það fyrirtæki og eigendur þess að skoða með hvaða hætti það geti aukið sína orkuframleiðslu til þess að auka afhendingaröryggi á Vestfjörðum. Hv. þingmaður hefur nú lagt fram fyrirspurnir sem ég á ósvaraðar um það. Til gamans get ég þess, af því hv. þingmaður er að velta fyrir sér hjáleiðum til þess að komast inn í auðlindirnar, að eins og staðan er núna, af þeim fyrirtækjum sem eru í eigu ríkisins og sinna orkumarkaðnum þá er í þeim öllum að finna ákvæði sem gera það óheimilt nema með sérstakri samþykkt, lagabreytingu, reyndar tvöfaldri samþykkt Alþingis að selja þau. Í lögum um í Landsvirkjun og Rarik er beinlínis sagt að þau eigi að vera í eigu ríkisins. Það þyrfti þá væntanlega að breyta þeim lögum og síðan þyrfti að taka ákvörðun í fjárlögum um sölu í kjölfarið ef menn færu þá leið. Það gildir ekki um Orkubú Vestfjarða út af sögunni sem hv. þingmaður rakti. Ríkið og sveitarfélögin lögðu þarna saman og út af aðkomu sveitarfélaganna þá er ekkert slíkt inni í lögunum. Þannig að eins og staðan er núna þá er þessi leið fullkomlega fær varðandi þetta ríkisfyrirtæki þó að sjálfsögðu, ef um væri að tefla hlut ríkisins, þá þyrfti það að koma fyrir þingið í formi að minnsta kosti 6. gr. ákvæðis.

Hæstv. forseti. Hér er til 1. umr. frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra til laga um breytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði. Þetta frumvarp lætur ekki mikið yfir sér. Það er svokallaður bandormur og geymir aðeins nokkrar greinar um hvern þann lagabálk sem verið er að breyta. Engu að síður er hér um algjört grundvallarmál að ræða sem töluvert hefur verið til umræðu á undangengnum áratugum. Vegna þess að frumvarpið er svokallaður bandormur er ekki beinlínis beint markmiðsákvæði í löggjöfinni heldur fer markmiðssetningin fram í einstökum lögum sem liggja að baki og síðan áframhaldandi í þeirri vinnu sem fram undan er í frekari lagasmíð. Engu að síður fela þær breytingar sem þarna koma fram í sér tvær grundvallarbreytingar á orkumarkaði, í fyrsta lagi það atriði sem hefur verið til umræðu sérstaklega í dag og það er framsalið, framsal auðlinda, nýtanlegra vatnsréttinda og hins vegar það sem ég ætla kannski að ræða frekar um hér og nota ræðutíma minn að mestu leyti til, sá aðskilnaður sem kveðið er á um á milli samkeppnisþátta og einkaleyfisþátta sérstaklega vegna þeirra fyrirtækja sem jafnframt eru í hitaveiturekstri. Það hefur óskaplega mikið gerst á stuttum tíma á orkumarkaði. Það sem við höfum helst verið að ræða í þjóðfélaginu til lengri tíma er litið þegar orkumál eru til umræðu er í hvað eigi að nýta orkuna, hvernig eigi að fara með hana til lengri tíma, hvort það eigi að vera ákvæði í stjórnarskrá um þjóðareign auðlindarinnar og svo framvegis. En við höfum ekki fram að þeim tíma er ný raforkulög voru sett horft sérstaklega á þann hugsanlega markað sem gæti orðið með rafmagnið. Vegna þess að þetta frumvarp, þessi bandormur er svona vaxinn þá erum við að fjalla hér um mjög ólíka hluti á sama tíma. Við erum annars vegar að fjalla um hápólitískt mál og stórkostlegt lagalegt álitamál og það er hvernig eigi að tryggja aðgang að auðlindinni og hins vegar erum við að tala um grundvallaratriði í því að fyrirtækjum í landinu á sviði orkumála sé sköpuð jöfn skilyrði. Í haust og sumar, þegar deilur stóðu sem hæst í Reykjavíkurborg og enduðu með því að þáverandi meiri hluti sprakk, nýr meiri hluti komst til valda og hann sprakk líka og enn er nýr meiri hluti tekinn við, þá var rótin að þeim deilum sem þá urðu í raun sú hvernig ætti að fara með fyrirtæki í svokölluðum blönduðum rekstri, hitaveiturekstri og rafmagnsframleiðslu. Þetta er mál sem verið hefur mjög til umfjöllunar á meðal þessara fyrirtækja þótt það hafi ekki fram að þeim tíma ratað svo hressilega í hina pólitísku umræðu vegna þess að þegar raforkulögin voru sett þá var hitaveituþátturinn alveg skilinn eftir. Tilskipun Evrópusambandsins er að því tilliti til dálítið óvenjuleg fyrir okkur Íslendinga að hún fjallar fyrst og fremst um rafmagnsframleiðslu. Hún fjallar auðvitað ekki um hitaveitur. Ég trúi því að þetta sé að hluta til vegna þess að í raun er ekki slík starfsemi svo víða í heiminum. En það má á margan hátt segja að sú hitaveitustarfsemi sem hér er og hafði verið rekin fram að þeim tíma með raforkuframleiðslunni, þ.e. að menn litu mjög mikið á þetta sem það sama hérna heima á Íslandi fram að því að þessi raforkulög voru sett. Þess vegna held ég að þegar þessi orkumarkaður var settur í gang og menn fóru að keppa sín á milli á smásölumarkaði sem við teljum reyndar mörg að sé að mörgu leyti erfitt við þau skilyrði sem við erum með hér þá var mjög bagalegt að fyrirtækin voru svo ólík að þessu leyti. Sum voru með hitaveituframleiðslu. Önnur voru eingöngu með raforkuframleiðslu og það voru efasemdir uppi um hjá sumum að það væri hægt að aðskilja þetta með skýrum hætti. Svo þegar kemur að því að menn deila um það hvert sé hlutverk opinberra fyrirtækja, hvenær þau eigi að vera í áhætturekstri erlendis - ég ætla ekki að fara yfir alla þá umræðu - þá þurfti sérstaklega að horfa til þess hvernig þessi fyrirtæki voru skipulögð. Þá erum við að horfa sérstaklega til þessara fyrirtækja sem hafa hitaveitu og raforkuframleiðslu. Ég held að með þessu frumvarpi sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur hér lagt fram sé að verulegu leyti lagað þetta vandamál sem þarna skapaðist. Ég fagna því alveg sérstaklega ákvæðum frumvarpsins og vegna þess að ég er að tala hérna um aðskilnaðinn þá held ég að þau muni reynast okkur mjög vel í því að koma lagi á þennan markað til þess að menn geti síðan haldið áfram að þróa þessi félög áfram okkur til hagsbóta. Síðan er það hitt atriðið sem ég vil taka til umræðu hér og það er þetta ákvæði í 1. gr. frumvarpsins sem varðar svokallað framsalsbann. Þetta hefur verið mjög mikið til umræðu hér í dag og það er alveg augljóst að það eru skiptar skoðanir hjá ýmsum um hvernig með þetta eigi að fara. Ég er hlynnt frumvarpinu eins og það liggur fyrir með þeim fyrirvörum að það eru náttúrlega ákveðnir hlutir sem væntanlega verða til umræðu í iðnaðarnefnd eins og alltaf er. Það þarf að leyfa hinni þinglegu meðferð að njóta sín í þessu frumvarpi eins og öllum öðrum. En ég held að ákvæðið um þennan tímabundna afnotarétt til 65 ára sé jákvætt. Þegar horft til þess hversu gríðarlegar fjárfestingar eru hér að baki - ég hjó eftir því að bæði hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og hv. þm. Guðni Ágústsson töldu að hér væri um mjög langan tíma að tefla. Þetta er nefnilega mjög afstætt. Auðvitað er um langan tíma að tefla þegar maður ber 65 ár saman við til dæmis ýmsa aðra samninga sem gerðir eru á markaði. En þá ber að líta til þess að þegar um er að ræða svona gríðarlega miklar fjárfestingar sem liggja að baki þá verða menn að hafa töluverðan tíma til þess að borga fjárfestinguna til baka og hafa af henni einhvern hag. Í mínum huga er þetta því alveg ágætis tímalengd og ég vil alls ekki sjá hana neitt styttri en þetta. Ég bendi á að í Noregi hefur mikið verið rætt um hinn svokallaða „hjemfallsretten“ sem þeir kalla svo í Noregi og við getum að einhverju leyti svona borið það saman við það sem við erum að gera hér. Þar hafa menn stuðst við 60 ár. Vandinn hins vegar við allar svona tímasetningar er alltaf þegar kemur að lokum tímabilsins og menn fara að velta því fyrir sér hvort einhver hætta sé á því að menn gangi á auðlindina í lokin. Hæstv. iðnaðarráðherra nefndi til sögunnar sérstaklega, að mig minnir, jarðgufuvirkjanir og hvort hætta sé á því að menn mundu ganga frekar á auðlindina í því, keyra hana harkalega svona undir lokin. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af því vegna þess að fyrir utan allt regluverkið sem við erum að setja og bæta hér við þá er mikið eftirlit haft með orkuframleiðslu. Við erum með sterkar eftirlitsstofnanir á þessu sviði sem hafa það að markmiði að fylgjast með því að allt fari fram með réttum hætti og það mundi aldeilis eiga við í þessu tilviki. Eins vil ég taka fram að í þessu frumvarpi eru ákvæði um að nánari reglur eigi eftir að líta dagsins ljós um hvernig með þetta eigi að fara og í því sambandi held ég að ágætt sé að líta til þess hvernig hægt sé að tryggja að ekki verði um sóun að ræða í lok þessa tímabils. Í Noregi á orkuverið þegar sérleyfistímanum lýkur að skila byggingum og vélum í fullu og rekstrarhæfu lagi. Leyfishafa er ekki skylt að endurbæta eða uppfæra orkuverið en það verður að vera í góðu lagi miðað við þær kröfur sem giltu þegar orkuverið var byggt. Þó verður það að uppfylla gildandi kröfur hverju sinni svo sem varðar rafmagnsöryggi og svo framvegis. Ég nefni þetta bara sem dæmi um það hvernig menn hafa horft á þetta annars staðar. Ég held að við eigum að reyna að læra eins mikið og við getum af grannþjóðunum með það. Engu að síður held ég að þegar komi að því að útfæra þessa samninga þá verði að passa alveg sérstaklega vel upp á þetta og eins þau ákvæði sem verða væntanlega í þessum samningum, hvernig er farið með það, þ.e. að passa upp á að engin hætta verði á að menn fari einhvern veginn að versla með það sín á milli sem ég held að sé engin hætta á. En þetta er eitt af þessum atriðum sem ég held að menn hljóti að skoða í þessari reglugerðarvinnu. Í fyrstu greininni vil ég líka benda á 4. málsgreinina um að gæta skuli jafnræðis þegar ákveðið er hver fær afnotaréttinn. Þá vaknar náttúrlega spurning þegar um er að ræða auðlindir eins og hér sem eru að meginhluta til nú þegar í eigu opinberra aðila. Og, nota bene, það er ekkert verið að hagga með þessu frumvarpi á neinn hátt þeim réttindum sem eru þegar hjá einkaaðilum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það komi fram. Þótt við séum að tala um og velta því fyrir okkur hvernig við gerum þetta núna þá erum við náttúrlega alltaf þegar við erum að tala um orkumálin að undirbúa okkur undir það að fá síðan út úr því sem við gerum - hvaða skoðun sem við höfum á því hvernig eigi að nýta orkuauðlindir - en við erum að hugsa um það samt sem áður að skapa svigrúm til þess að við Íslendingar höldum okkar samkeppnisstöðu og þá er ég ekki bara að tala um stórframleiðslu heldur á öllum sviðum þegar kemur að orkuframleiðslunni. Við skulum ekki gleyma því að þessi fyrirtæki hafa innanbúðar gríðarlega mikla þekkingu og í kringum þessi fyrirtæki hefur skapast mikil þekking í landinu sem er út um allt þjóðfélag, þ.e. verkfræðingar, tæknifræðingar, iðnaðarmenn og svo framvegis. Verkfræðideildin upp í Háskóla og víðar hafa byggst upp af þeirri þekkingu sem þarna er og það er skylda okkar að allar reglur sem um þetta mikilvæga mál eru settar gæti þess að þarna er um grundvallarauðlind að ræða fyrir íslensku þjóðina til skemmri og lengri tíma, algjör grundvallarauðlind sem við verðum að fara vel með og verðum að passa og verðum að nýta skynsamlega þegar við teljum að þörf sé á því. En atriðið sem mig langaði til að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra sérstaklega út í kemur fram í bráðabirgðaákvæði I um nefnd á vegum forsætisráðherra sem hefur það verkefni að fara nánar yfir það hvernig eigi að snúa sér í þessum málum og hvernig eigi að fara með það þegar á að velja aðila, þ.e. hvernig eigi að velja þann sem tekur þá við auðlindinni þennan takmarkaða tíma, hvort ráðherrann hafi velt því fyrir sér hvaða sjónarmið gætu þar helst verið uppi fyrir utan auðvitað þau jafnræðissjónarmið sem berlega koma fram í frumvarpinu. Eins langar mig til að ræða örlítið við hæstv. iðnaðarráðherra um það hvernig þessi löggjöf, þetta frumvarp lítur á hinn þátt þessara orkufyrirtækja sem er dreifing og flutningur. Nú liggur fyrir að dreifingin og flutningurinn er allt öðrum reglum búinn heldur en hinn þátturinn. Hér er um einkaleyfi að ræða, bæði sérleyfi og einkaleyfi í þessum tilvikum. Þessi fyrirtæki geta ekki átt neinar auðlindir til dæmis og þeirra er fyrst og fremst að gæta að því hvernig uppbyggingu dreifikerfis og flutningskerfis er háttað. Það er ekkert gert ráð fyrir neinum einkaaðilum þarna inni. Engu að síður er í raforkulögunum ákvæði um það að ef flutningsfyrirtæki telur að það geti hvorki né vilji einhverra hluta vegna byggja upp flutningsnet á einhverjum ákveðnum stað þá geti aðrir aðilar gert það. Slíkt ákvæði er ekki að finna í dreifikaflanum. En á margan hátt má spyrja sig að því af hverju það mætti ekki alveg eins vera þar. Ég átta mig stundum ekki alveg á þessum mun. Af hverju mætti ekki að hugsa sér það á þeim nótum líka? Þetta getur skipt verulegu máli. Fyrst hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi að honum þætti ekkert athugavert við að einkaaðilar kæmu inn í landið og byggðu virkjun og nýttu hana til einhverrar starfsemi sem þeim hentaði svo lengi sem auðlindin væri hjá ríkinu og menn mundu þá bara gera samning til 65 ára um það hvernig þeir ætluðu að snúa sér í því þá kemur að því að það þarf að byggja línu. Þá er ekkert augljóst að einkaaðilinn gæti gert þetta með þessum hætti nema flutningsfyrirtækið segi að það muni ekki taka þátt í þeim kostnaði og bjóði þá einkaaðilanum að gera það. En þá lendum við hins vegar í vandræðum með dreifinguna. Þess vegna beini ég því til hæstv. iðnaðarráðherra hvort hann telji samt ekki svona til lengri tíma litið að það sé í sjálfu sér allt í lagi, ef við horfum bara á reglurnar sem gilda í landinu og alla þessa lagaumgjörð, að ef einkaaðilar sjá hag sinn í því að taka einhvers konar verkefni frá upphafi til enda - og það þyrfti ekki einu sinni að tengjast flutningskerfinu og ef það gerði það mundi það ekkert gera annað heldur en að bæta það - er nokkuð því til fyrirstöðu í sjálfu sér að slíkt sé gert? Og væri þá ekki ástæða til að skoða til dæmis þennan dreifiþátt hvað þetta varðar? Að 

Herra forseti. Bara til þess að svara í skjótu bragði því sem hv. þingmaður spurði mig um þá er svarið nei, ég sé ekkert í fljótu bragði sem mælir gegn því. Hins vegar á ég svolítið erfitt með að sjá rökin fyrir því að slík staða kynni að koma upp í lögunum um það hvernig Landsnet á að fjármagna sig. Það segir t.d. alveg skýrt að þegar leggja þarf nýjar flutningslínur sem þurfa að þjóna mjög stórum fyrirtækjum þá er kostnaðurinn við það í reynd greiddur með flutningsverðinu. Það kemur alveg skýrt fram í lögunum til að tryggja það að almenningur greiði ekki kostnaðinn af því t.d. þegar stóriðja er reist í einhverjum landsfjórðungi og þarfnast orku, tilgangurinn er sá að tryggja það að almenningur greiði ekki fjárfestingarkostnaðinn sem felst í því að reisa flutningslínur fyrir slíkar framkvæmdir. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að það er óljóst ákvæði í raforkulögum sem heimilar að í því tilviki þegar Landsnet ekki sinnir þessu og sennilega þegar ágreiningur kemur hugsanlega upp um verð, þá sé þessi möguleiki uppi. Hann hefur aldrei verið nýttur og hann er óljós í lögunum. Ekkert slíkt varðar hins vegar dreifikerfið. En það er allt í lagi að skoða þetta. Ég sé ekki alveg hinar praktísku ástæður sem kæmu upp, hafi ég skilið hv. þingmann rétt, því að hún talaði bæði um flutning og dreifingu. Ég fæ ekki alveg skilið aðstæðurnar sem gætu komið upp sem kölluðu á það. En það er allt í lagi að skoða svona ákvæði, það er allt í lagi að skoða þetta. Ég fagna því síðan að hv. þingmaður hefur ekki sömu áhyggjur og komu fram hjá flokksbróður hennar fyrr í dag, hv. þm. Pétri H. Blöndal, að sú aðferð sem lögð er til í frumvarpinu muni leiða til þess að auðlindirnar verði svo hart keyrðar að úr hófi fari. Hún skilur það af því að hún hefur þekkingu á þessum málum að það eru mjög sterkar eftirlitsstofnanir sem fylgjast með því að svo verði ekki gert. Hún skilur það líka, sem er jákvætt, að frumkvæði einstaklinganna fær notið sín í gegnum heimildina til þess 

Herra forseti, Það er alveg rétt að það dæmi sem ég tók er ekkert endilega mjög praktískt akkúrat á þessari stundu. Ég nefndi reyndar dreifingu líka þótt ákvæði sé ekki um þetta í raforkulögunum hvað varðar dreifinguna en það er alveg hægt að hugsa sér að sú staða kæmi upp að við vildum halda þessu opnu. Ég held nefnilega að það sé ástæða til að vekja athygli á þessu ákvæði raforkulaganna vegna þess að við erum að setja hér reglur um eignarhald á þessu flutningsfyrirtæki og dreifiveitunum. Við erum búin að ákveða að það eigi að meginstefnu til að vera í eigu opinberra aðila. Vitað er að það eru arðsemiskröfur á flutningsfyrirtækinu og það eru líka arðsemissjónarmið hvað varðar dreifinguna. Þess vegna segi ég að þegar við horfum á verkefni sem hugsanlega gætu komið upp, ég get nefnt t.d. netþjónabú þar sem gera þarf einhverjar styrkingar og breytingar, og vegna þess að hæstv. iðnaðarráðherra nefndi sérstaklega að það sé ekki hugmyndin í þessum lögum að almenningur borgi fyrir línur og það er alveg hárrétt, þá getur vel verið að það sé ekki verra þegar menn koma inn í landið og velta þessu fyrir sér bæði vegna þess hvað hlutirnir taka langan tíma o.s.frv. að horfa á þessi mál í heilu lagi og vera ekki með einhverjar reglur sem þvælast fyrir í því. Að horfa bara á þetta frá upphafi til enda vegna þess að þarna á milli, í dreifingunni og flutningnum, koma allt reglur en eru hinum megin, sitt hvorum megin við. Auðvitað er það vegna þess að um er að ræða samkeppnisrétt öðrum megin og opinbera aðila og einkaleyfi hinum megin. En það er alveg hægt að hugsa sér tilvik þar sem þetta er bara gríðarlega praktískt atriði. Þess vegna segi ég, bara til að horfa lengra fram í tímann, að það sé alveg ástæða til þess í þeirri löggjöf sem við erum að fara að setja núna, 

Herra forseti. Grundvallarhugmyndin að baki því að flutningskerfið sé í eigu ríkisins og að veiturnar, orkufyrirtækin í sveitarfélögunum, hafa ýmist einkaleyfi í tilviki hitaveitu eða sérleyfi í tilviki rafdreifiveitu er sú að þarna sé náttúruleg einokun. Með öðrum orðum að samkeppni sé ekki viðkomið á þessu sviði og það er þess vegna sem þessu eignarhaldi er með þessum hætti farið. Ég sé í sjálfu sér ekkert, svo ég sletti nú dönsku sem samstarfsráðherra „på stående fod“ á móti því að mál eins og hv. þingmaður færir hér fram verði leyst með þessum hætti. Það hefur ekki nema ein áhrif á heildarkerfið allt saman. Við vitum að út af því að Ísland er strjálbýlt land og tiltölulega fámennt, við erum fámenn þjóð í stóru landi, og það er sennilega ástæðan fyrir því að flutnings- og dreifikostnaður er tiltölulega hár hér á landi þó að orkuverðið sjálft sé lágt og meira að segja mjög lágt í samanburði við önnur lönd. Ég sé auðvitað í hendi mér að hv. þingmaður er að velta því fyrir sér að ef hér skapaðist ákveðið atvinnutækifæri þá gæti verið gott fyrir viðkomandi fyrirtæki að vera utan við þetta kerfi og kosta sjálft flutning og þess vegna það sem við mundum geta skilgreint sem dreifilínu af því það yrði hugsanlega á lægra verði. Ég þori ekki að segja mun lægra verði en það er hugsanlegt að hægt sé að sýna fram á að það yrði lægra en ella. Það er væntanlega þetta sem vakir fyrir hv. þingmanni. Ég segi bara sem byggðaráðherra, að ef hægt er að sýna mér leiðir til þess að stuðla að því að sett séu á stofn fyrirtæki á hinum ýmsu svæðum landsins, þá er ég til í að skoða það og miklu meira en það. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að ríkið eigi að koma miklu sterkar inn í það að veita slík tækifæri en það bíður annarrar umræðu. Að því er varðar spurningu úr fyrri ræðu hv. þingmanns, um nefndina sem forsætisráðherra á að skipa um leiðir, þá á fyrst og fremst að gilda jafnræði og það er þessarar nefndar að fara yfir öll þau sjö atriði sem Friðrik Már Baldursson lagði fram í álitsgerð sinni 

Herra forseti. Ég þykist viss um að þessi nefnd undir forsætisráðuneytinu muni skoða einmitt þau sjónarmið sem komu fram í þessu ágæta plaggi frá Friðriki Má Baldurssyni. Og ég vil líka benda á, vegna þess sem ég sagði í ræðu minni að við höfum verið að ræða orkumál um töluverðan tíma, að ástæða er til að nefna að alls kyns nefndir hafa verið í gangi í langan tíma til að skoða þessi mál. Ég nefni auðlindanefndina frá árinu 2000 sem fjallaði reyndar um auðlindir í víðu samhengi og kannski meira á þeim nótum sem hv. þm. Pétur Blöndal gerði í dag, þar var talað um rafsegulbylgjur og allt mögulegt, og síðan var önnur nefnd sem Karl Axelsson hæstaréttarlögmaður veitti forstöðu sem fjallaði sérstaklega um vatnsafl og jarðvarma. Þegar við fjöllum um þessi mál ættum við að geyma með okkur það sem kemur fram í niðurstöðum beggja þessara nefnda þótt það sé kannski ekki alveg sambærilegt á öllum sviðum en þó kom þar margt mjög athyglisvert fram sem ástæða er til að staldra við. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa frekari orð um þetta en ítreka það sem ég sagði áðan að mér finnst margt gott í þessu frumvarpi og ég held að það geti hjálpað okkur til að skapa þá ró sem við þurfum að ná um þessi orkufyrirtæki og hjálpar okkur vonandi við að sjá þau tækifæri sem búa í orkufyrirtækjunum og þeim möguleikum sem þau geta haft til framtíðar.

Herra forseti. Ég held að við getum öll verið sammála um að hér er stórt mál á ferðinni. Eða angi af stóru máli. Þau eru kannski ekki mörg sem koma fyrir Alþingi þessi árin sem snerta stærra svið, þ.e. hvernig farið er með þessar mikilvægu auðlindir, eignarhald á þeim og lagaumgjörð um nýtingu þeirra. Varðandi þetta frumvarp má segja að tilgangurinn sé góður og göfugur, að reyna að tryggja, eins og ég skil það og vil skilja frumvarpið, sameign þjóðarinnar á þessum auðlindum eftir því sem það er talið lagalega tækt, að tryggja forræði opinberra aðila og setja mörk á þá starfsemi sem er bundin sérleyfum eða einkaleyfum. Frumvarpið er tilraun í þeim efnum og hefur þann yfirlýsta tilgang og nær honum í þeim skilningi að settar eru upp vissar girðingar gagnvart t.d. innrás eða innkomu einkaaðila. En línan er dregin á ákveðnum stað. Vandi málsins er í mínum huga fólginn í því að þetta er málamiðlun. Um leið og menn segja: Það er mikilvægt að tryggja að opinberir aðilar, ríki og sveitarfélög, eigi a.m.k. tvo þriðju í flutningsfyrirtækinu og dreifiveitum þá reisa menn girðinguna þar og þá er opið fyrir einkaaðila inn að henni, eignarhald upp að einum þriðja. Það er einnig mikilvægt að menn átti sig á því að í reynd gæti að mestu leyti orðið um einkavæðingu að ræða á framleiðslufyrirtækjunum að öllu leyti nema því að það yrði að skilja eftir einhvers konar eignarhaldsfélag um virkjunarréttinn eða „auðlindina“ sem á 65 ára fresti hefði forræði á að ráðstafa henni, þ.e. að því tilskildu að nýtingarrétturinn væri leigður einkaaðilum. Á mannamáli þýðir þetta að Landsvirkjun, Rarik, Orkubú Vestfjarða, Hitaveita Suðurnesja, öll þau virkjunarréttindi og allur sá rekstur sem þar er í dag, gæti farið yfir í hendur einkaaðila ef menn stofnuðu eignarhaldsfélög um virkjunarréttindin og leigðu til 65 ára. Það er mjög mikilvægt að menn hafi þetta bara á hreinu. Meira er það ekki sem þessi lög tryggja í reynd. Þegar kemur að hinum endanum, flutningunum og dreifingunni sem lúta lögmálum náttúrulegrar einokunar, eins og hæstv. ráðherra réttilega nefndi hér áðan, er eignarhaldið varið að tveimur þriðju en einkaaðilar gætu sömuleiðis komið þar inn upp að þriðjungi. Mál getur í sjálfu sér snúist upp í andhverfu sína. Ætli það væri ekki þannig að í dag mundu menn hika við að hefja einkavæðingu þessara mikilvægu opinberu fyrirtækja óskiptra og í einu lagi. Þar með koma einkaaðilarnir að auðlindinni eins og mistökin með Hitaveitu Suðurnesja hafa dregið svo hressilega fram í dagsljósið. En hvernig verður umræðan ef þessi aðskilnaður verður knúinn fram og þessi lög sett? Munu þá ekki einhverjir segja þetta allt í lagi? Það er búið að bjarga auðlindinni, 65 ára reglan, eignarréttarreglan um tvo þriðju, nú geta einkaaðilarnir komið og tekið til hendinni, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði í og með áðan. Við nálgumst málin frá báðum hliðum og skoðum allar mögulegar útkomur í því. Þess vegna er mjög mikilvægt að stjórnvöld gefi skýr svör um hvers er að vænta í þessum efnum af þeirra hálfu. Ég spyr mig t.d. að því: Hvers vegna í ósköpunum er fyrirtækið Landsnet haft þarna inni? Hvers vegna í ósköpunum er opnaður sá möguleiki að einkaaðili komi þar inn að 1/3? Ég skil 4. gr. þannig, þar sem talað er um flutningsfyrirtækið með ákveðnum greini í eintölu. Það getur ekki annað verið en Landsnet. Það er það sem það heitir í dag. Við höfum átt um það orðastað áður, ég og hæstv. iðnaðarráðherra. Af hverju er það ekki tekið út úr þessu samhengi og því bara slegið föstu í eitt skipti fyrir öll að það verði sjálfstætt opinbert fyrirtæki í eigu ríkisins og við því verði ekki hróflað? Að mínu mati á það ekki að fara inn í þetta samhengi því að það er í algerlega sérstakri stöðu. Þetta er vegakerfi raforkunnar um landið, þetta er næsti bær við það að fara að tala um að einkavæða Vegagerðina, opna á að einkavæða hana að þriðjungi. Ég spyr mig líka að því: Hvers konar vandræði mun það skapa ef einkaaðilar koma inn í þennan einkaleyfisbundna einokunarrekstur að einum þriðja? Það mun ekkert skapa nema vandræði. Sambúð þeirra við hið opinbera eignarhald, þó í þessum hlutföllum sé, mun ekki leiða til neinnar gæfu. Það eru að mínu mati mistök að opna fyrir þetta. Þarna ætti eignarhaldið einfaldlega að vera 100%. Þótt það standi ekki fyrir dyrum á næstunni og ríkisstjórnin hafi það ekki endilega á stefnuskrá núna, hvað sem líður landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins, að fara að hefja einkavæðingu Landsvirkjunar - fyrri ríkisstjórn hafði það beinlínis á prjónunum eins og við munum og af og til var nú vitnað hér í ummæli fyrrv. hæstv. iðnaðarráðherra Valgerðar Sverrisdóttur í þeim efnum að ríkisstjórnin sæi ekki fyrir sér að hið opinbera ætti Landsvirkjun eitt um alla framtíð, gott ef það var ekki bara tímasett að reiknað yrði með að einkavæðingin hæfist á árinu 2007 eða 2008. Í ákvæði til bráðabirgða II er afar athyglisverð klausa. En þar er sagt: „Iðnaðarráðherra skal beita sér fyrir endurskoðun á sérlögum um orkufyrirtæki, þar sem m.a. verði tekið til skoðunar hvort hægt sé að fella þau brott að hluta eða öllu leyti. Við þá vinnu skal m.a. haft samráð við fjármálaráðherra og eigendur …“ Í sérlögunum stendur í dag að Landsvirkjun sé í eigu ríkisins og að Rarik sé í eigu ríkisins. Það þarf að fara fyrir Alþingi ef því á að breyta. Yrðu þessi lög öll felld niður og hlutafélagalög eða lög um opinber hlutafélög giltu væri staðan breytt. Þess vegna spyr maður sig: Er eitthvað á bak við þessi áform um endurskoðunina? Getur hæstv. iðnaðarráðherra fullvissað okkur um að engin slík einkavæðingaráform séu á prjónunum? Það væri tímaskekkja í dag og gengi algerlega á skjön við þróun almennra viðhorfa í samfélaginu. Þökk sé m.a. REI-klúðrinu og þeirri uppreisn, undir forustu Svandísar Svavarsdóttur, sem gerð var gegn því sem þar átti að gerast hefur orðið grundvallarbreyting hvað það snertir að nú hafa menn almennt ímugust og skömm á því að vera að hleypa þröngum sérhagsmuna- og einkagróðasjónarmiðum inn í þennan viðkvæma málaflokk. Menn vilja ekki samkrull milli hins opinbera eignarhalds og einkaaðila. Ég fullyrði að ef gerð yrði skoðanakönnun í dag mundi hún sýna að sennilega 4/5 hlutar þjóðarinnar a.m.k. væru þeirrar skoðunar að þessu væri langbest borgið í höndum opinberra aðila, enda er það auðvitað þannig. Þá á að hafa löggjöfina í samræmi við það og ekki elta ólar við ýtrustu og þrengstu sjónarmið frjálshyggjupostula sem koma hér upp á köflum. En ég fagna því þó að það má jafnvel ætla að það sé minnihlutasjónarmið í Sjálfstæðisflokknum, að þeir séu frekar fáliðaðir hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson, Pétur Blöndal og fylgismenn. Mér fannst miklu víðsýnni viðhorf koma fram, t.d. í máli hv. 9. þm. Norðausturkjördæmis, Ólafar Nordal, í þessum efnum. Ég tel ákaflega mikilvægt að hafa það líka í huga að um er að ræða afar helgar og mikilvægar sameignir þjóðarinnar, þ.e. þessar auðlindir. Þær eru það huglægt og eins í hinu stóra samhengi, jafnvel þótt einkaeignarréttur sé til staðar eða afnotaréttur í tilteknum skilningi og okkar réttur hafi þannig þróast gegnum aldirnar. Ég minni á, og þarf væntanlega ekki að brýna hæstv. iðnaðarráðherra í því, að vatn er ekki einkaeign. Menn hafa afnotarétt af vatni samkvæmt gildandi lögum. Vatn er ekki bara sameiginleg auðlind okkar Íslendinga, það sem hér fellur til, heldur sammannleg auðlind. Sameinuðu þjóðirnar vilja skilgreina vatn þannig, rétt eins og að andrúmsloftið okkar og lofthjúpurinn yfir Íslandi er ekki bara eign okkar sameiginlega, hann er hluti af sammannlegri auðlind. Vatn og andrúmsloft eru óumflýjanleg nauðsyn og undirstaða alls lífs á jörðinni, allrar þróunar lífríkisins. Maðurinn sem tegund hefur engan rétt til að setja sig einan í herrasæti í þeim efnum. Þar erum við hluti af lífríkinu og þróuninni og eigum að muna eftir því. Við vorum þvinguð undir samkeppnisreglur Evrópusambandsins með innleiðingu orkutilskipana og þá urðu grundvallarbreytingar á því hvernig við nálguðumst þessi mál og hvaða augum við litum þau. Fram að því var augljóst samkvæmt íslenskum rétti að þetta var skilgreint sem almannaþjónusta. Rafmagn var ekki venjuleg vara og heitt vatn var ekki venjuleg vara í íslenskum rétti fyrr en þessi nýju viðhorf fóru að ryðja sér til rúms. Það sást m.a. af því að á fyrirtækin sem fengu rétt til nýtingar voru lagðar ríkar almannaskyldur. Landsvirkjun hafði einkarétt til að reisa stórar virkjanir en hún hafði líka skyldur sem hún átti að leggja á móti þeim réttindum sem hún fékk í þágu allrar þjóðarinnar. Hver var skyldan? Að sjá um og tryggja að í boði væri næg orka í þágu almannahagsmuna, almennings, iðnaðar og atvinnulífs. Menn hugsuðu þetta þannig að arðurinn kæmi af starfseminni og nýtingunni en að eigandinn, ríkið og þjóðin, þyrfti ekki að sjúga hann út úr rekstrinum sem slíkum heldur væri miklu mikilvægara að tryggja að þessi gæði væru í boði og stæðu öllum til boða. Þessi nálgun hefði betur fengið að haldast vegna þess að við okkar aðstæður er það auðvitað eins og hver annar fáránleiki að troða samkeppnisreglum upp á þetta svið, reglum sem sniðnar eru að samkeppnismörkuðum í viðskiptum með almennar vörur eða þjónustu þar sem slík lögmál geta talist gilda. Hér eiga þau ekki við. Þetta er starfsemi sem lýtur náttúrulegri einokun að langstærstum hluta og mikil vandkvæði eru fólgin í að reyna að innleiða samkeppnishugsunina meira að segja í framleiðsluþáttinn, þótt flutningur og dreifing lúti öðrum reglum. Hvers vegna? Jú, vegna þess að fyrirtækin eru í þannig aðstöðu að viðamikið regluverk, reglusetningu og eftirlit þarf til þess að hlutirnir fari ekki úr böndunum, að menn okri ekki í krafti sinnar náttúrulegu einokunar. Þá eru sett tekjumörk og sett upp eftirlitskerfi og allt þetta brölt sem menn baksa við hér og þar, sem hefur gengið svona og svona. Ég sakna þess að hér skuli ekki samhliða til umfjöllunar a.m.k. tvennt í viðbót. Það eru ákvæði í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins um hina almennu sameign og mögulega sérlög sem útfæra grundvallarhugsunina um þjóðareignina, um hina félagslegu sameign slíkra efnislegra auðlinda og náttúrugæða, sem draga mörkin gagnvart afnotarétti einkaaðila. Þannig held ég að við ættum að ganga frá þessu. Við ættum að hafa þrenns konar fyrirkomulag eða ákvörðunarheimildir, þ.e. stjórnarskrána og möguleg sérlög, þá meina ég almenn sérlög, almenns eðlis um þjóðareign almennt þar sem sameignirnar væru skilgreindar. Síðan væru það lög af þessu tagi sem beindust að nýtingarþættinum. Ég minni á einn þátt enn í þessum efnum sem við skulum ekki gleyma. Það eru umhverfisáhrifin, umhverfismálin og umhverfisþátturinn. Við skulum horfast í augu við að nýtingunni tengjast í mörgum tilvikum einhver allra erfiðustu og umdeildustu mál í okkar samtíma, umhverfisáhrifin, mögulegar og í sumum tilfellum sorglega miklar umhverfisfórnir samfara því að beisla orkuna og nýta hana. Ætli þjóðinni þyki það ekki máli skipta í þágu hverra nýtingin er og hver hefur af henni arð? Ætli það geti ekki skipt máli hvort menn sætta sig við þær fórnir sem þarf að færa á móti ef ljóst er að það sé í almannaþágu og þjóðin öll sem eigandi fái arðinn en ekki einkagróðaöflin? Sporin hræða í þeim efnum. Ég held að við ættum að forðast að fara lengra út í fenið en menn eru komnir nú þegar. Við ættum að reyna að gangast við mistökunum og leiðrétta hina fáheyrðu aðgerð sem farið var út í þegar hlutur í Hitaveitu Suðurnesja var seldur með þeim skilyrðum að einkaaðilar keyptu. Langeinfaldasta leiðin í þeim efnum er að ríkið bjóðist til að kaupa hlutinn til baka og leysa alla niður úr snörunni. Þá getur það ágæta fyrirtæki fallið undir þessi lög  Sem sagt, herra forseti, að mörgu er að hyggja í þessu máli. Fyrir okkar hönd boða ég það 

Þó að við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon séum í ýmsum atriðum sammála að því er varðar félagslegt hlutverk ríkisins er ákveðinn munur á grundvallarnálgun okkar til margra hluta. Ég gengst sem jafnaðarmaður við hinu samfélagslega hlutverki ríkisins en hef einnig mikla trú á því sem við getum kallað frumkvæði og framtak einstaklingsins og fyrirtækja á markaði. Ég held að menn sjái í þessu frumvarpi eins konar samþættingu þessara tveggja sjónarmiða. Ég er í fyrsta lagi með frumvarpinu að tryggja að hvað sem á dynur séu a.m.k. lög í landinu sem tryggja að eignarhald á auðlindinni breytist ekki frá því sem nú er. Í annan stað er ég um leið að reyna að greiða því leið að fyrirtæki og einstaklingar geti þó hugsanlega í krafti nýtingarleyfisins látið á það reyna hvort þeim takist að skapa auð og verðmæti sem öðrum tekst ekki. Hv. þingmaður kemur með ákveðna nálgun varðandi sérleyfisfyrirtækin sem lagt er til að verði saman með það sem nú er undir einkaleyfi og sérleyfi. Hann bendir á að með því að leggja fyrir í lögum að eignarhaldið skuli vera að 2/3 hlutum í eigu opinberra aðila sé í reynd verið að greiða leið fyrir því að einhver þriðjungur komist út á markað. Það er rétt skilið hjá hv. þingmanni. Hins vegar er það þannig að þetta tryggir að félagslegt forræði er til staðar á þessari nauðþurftaþjónustu, það er algjörlega klárt. Það er líka rétt hjá hv. þingmanni að alls konar opinberar kvaðir liggja á þessari tegund þjónustu og þetta er nú ekki fýsilegur fjárfestingarkostur. Þarna er verið að fara sömu leið og fylgja fordæmi því sem er í vatnsveitulögunum 

Það er rétt, og ég tek undir það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi í þeim efnum, að mér finnst sjálfsagt mál að skoða að færa það hlutfall til samræmis við þetta. Ég geri alls ekki lítið úr því að það sé mikilvægt sem varnaraðgerð, ef maður býst við hinu versta, að tryggja þetta 2/3 hluta eignarhald, ég geri ekki lítið úr því. En ég sé líka hættuna á að menn gagnálykti og segi nú: Þá er allt í lagi að einkaaðilarnir komi þarna inn að 1/3. Ég held að það muni skapa vandræði og ég held að við værum betur laus við það. Helst vildi ég sjá að þar væri það í gadda slegið að þessi þjónusta, þessi starfsemi, væri opinber. Ég trúi líka á frumkvæði og frelsi og framtak einstaklingsins, alveg grjótharður trúmaður á það,  Það er leiðindamálflutningur sem alltaf gengur út frá því að menn vinni ekki vinnuna sína, hugsi ekki heila hugsun, að heilinn í þeim virki ekki nema þeir vinni hjá einkaaðilum. Hvað á þetta að þýða? Er það nú ekki einmitt þannig að við sjáum að þarna hefur byggst upp verðmæt þekking og mikilvæg starfsemi í því rekstrarformi sem þar hefur verið og reynst okkur vel, reynst okkur alveg ágætlega. Þess vegna eru menn svona gráðugir í þetta, sumir hverjir, af því að þarna er verðmæt þekking inni. Gleymum svo ekki hinu að frá hinni hliðinni er það almenningur sem að uppistöðu til hefur byggt upp þessi fyrirtæki sem notendur, hefur borgað reikningana áratugum saman og það er þaðan sem verðmætin eru komin sem hafa gert þetta að verðmætum fyrirtækjum, byggt upp þekkinguna, fjárfestingarnar o.s.frv. Hvernig sem við nálgumst málið er gífurlega mikilvægt 

Herra forseti. Ég hef sem iðnaðarráðherra aldrei skrifað undir neina gjaldskrá öðruvísi en láta skoða það rækilega hvort þau rök sem flutt eru til hækkunar standist eða ekki, oft efast um það en ég hef alltaf haft rangt fyrir mér. Staðreyndin er einfaldlega sú að samkvæmt því regluverki sem Alþingi bætti við raforkulögin 2003 eru fyrirtækin mjög hart keyrð við að byggja upp starfsemi sína, það er einfaldlega þannig. Ég reyni að gæta hags neytenda, ég tel eigi að síður að fyrirtækin séu með tekjumörkum og öðru svo hart keyrð að þau eigi fullt í fangi með að byggja upp eðlilega þjónustu. Ég á því ákaflega bágt með að sjá einhvern á markaði vilja koma inn í dreifingu eða flutningsþáttinn, það verð ég nú að segja. Ég vísa svo til þeirra umræðna sem hér voru fyrir nokkrum árum um vatnsveitur. Niðurstaðan varð þar, ég held við harkaleg mótmæli hv. þingmanns, að sveitarfélag getur framselt fyrirtæki rekstur vatnsveitu, svo fremi sem fyrirtækið sé, eins og það er orðað í lögunum, að meiri hluta í eigu sveitarfélaga. Hér er gengið lengra, þ.e. það er ekki krafist meiri hluta heldur aukins meiri hluta. Ég held að það séu tíu ár, ég man það samt ekki alveg, síðan þetta var samþykkt hér á þingi, eitthvað svoleiðis. Ekki nokkurt einasta fyrirtæki eða einstaklingur hefur sýnt nokkurn áhuga á að eignast part í þessu. Af hverju? Vegna þess að arðurinn af þessu er svo lítill. Arðurinn, það sem þeir mega taka út úr rekstrinum til þess að byggja sig upp, dugar ekki þessum fyrirtækjum. Ég hef sagt það hér á Alþingi að ég telji að endurskoða eigi fyrr raforkulögin með tilliti til þessa heldur en fram kemur í bráðabirgðaákvæði með lögum - minnir mig að það hafi átt að klárast fyrir 2010. Ég hef sagt að ég vil gera það fyrr vegna þess að ég tel að þörf sé á því. Ég tel að við verðum að skoða það hvort sveitarfélögin sem eiga þessi fyrirtæki hafi ekki þörf fyrir að hafa meiri tekjur til þess að geta byggt kerfið betur upp. Það er allt á tapi í dag.

Herra forseti. Bara í sambandi við vatnið má ég þá minna á að sá varnarsigur sem vannst í því máli vannst eftir mjög harða baráttu hér á þingi. Frumvarpið var miklu verra þegar það kom í sinni upprunalegu mynd. Það var stöðvað hér, ef ég man rétt, í tvígang og loksins tókst þó að ná því fram að naumasta meirihlutaeignarhald á vatnsveitunum var þarna tryggt. Af hverju ætli menn hafi t.d. verið áhyggjufullir af vatnsveitunum þó svo að enginn kunni að hafa haft áhuga á því að koma þarna inn? Það var m.a. vegna þess að sporin hræddu frá Bretlandi þar sem menn höfðu verið í æfingum að hætti Thatcher að einkavæða vatnsveitur og járnbrautarteina með skelfilegum árangri. Þar sneri þetta þannig að einkaaðilinn komst upp með að draga mikinn arð út úr starfseminni, hélt ekki við kerfunum. Þetta fór allt að mígleka, járnbrautirnar fóru út af og það var allt í veseni. Svo urðu menn að koma til baka og fara að setja peninga inn í hið einkavædda kerfi af því að þetta gekk ekki upp. Ég er alveg sammála hæstv. iðnaðarráðherra að því leyti til, og það skapar mér engin vandamál meðan eignarhaldið er alfarið opinbert, að tekjumörkin séu þá höfð það rúm að tryggt sé að þessu sé vel við haldið og endurnýjað og vel byggt upp - það er mikilvægt í raforkutilvikinu þannig að afhendingaröryggið sé fullnægjandi og að sjálfsögðu í hinu tilvikinu líka. Það er m.a. af þeim ástæðum sem mér er svo annt um að Landsnet verði sjálfstætt fyrirtæki alfarið í eigu ríkisins eða opinberra aðila, af því að þannig held ég að það sé best komist hjá og sneitt hjá öllum deilum um að að því marki sem það fær kannski rýmkuð tekjumörk er það til þess að byggja kerfið upp, og það er engin hætta á því að einkaaðili sé þar á bak við og ætli sér að ná í 1/3 af gróðanum. Ég hef miklar efasemdir um að það sé yfir höfuð vit í því að opna þessa leið fyrir einkaþátttöku 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með síðasta hv. ræðumanni. Bæði er hér á ferðinni eitt af stærri málum þingsins nú í vetur og eins hitt, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði réttilega, er tilgangurinn með því sannarlega göfugur. Þetta er merkisdagur og full ástæða til að fagna því frumvarpi sem hæstv. iðnaðarráðherra flytur. Ég held að mér sé óhætt að segja að við jafnaðarmenn, við í Samfylkingunni, séum stolt af okkar ágæta iðnaðarráðherra og býsna montin af því merkilega máli sem hann flytur eftir tiltölulega skamman tíma í embætti í flóknu og að mörgu leyti erfiðu viðfangsefni, eignarhaldi á auðlindum á Íslandi og nýtingu þeirra, stóru deilumáli sem hann nú auðsjáanlega hefur náð víðtækri sátt um: að tryggja eignarhald almennings á þeim auðlindum sem við enn eigum í gegnum ríkið og í gegnum sveitarfélögin og höfum tök á. Fyrir okkur jafnaðarmenn er hér um mikið grundvallaratriði að ræða, afstaða okkar til eignarhalds á auðlindum er sannarlega einn af hornsteinum jafnaðarstefnunnar, sú skoðun okkar að auðlindir eigi að vera í almannaeigu, ekki bara orkuauðlindir heldur auðlindir almennt, og að tryggja eigi jafnan aðgang að þeim og gera arðsemiskröfu til þeirra sem eigi að nýtast til samfélagslegra verkefna, til þeirrar þjónustu sem við viljum eiga saman, velferðarþjónustunnar. Sannarlega hefði það verið gæfulegra ef við hefðum til að mynda hagað ráðstöfun okkar á fiskinum í sjónum með einhverjum líkum hætti. Við hljótum nú, þegar við stöndum frammi fyrir áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna, að hugleiða hvort það hafi ekki einfaldlega verið rangt á sínum tíma að festa ekki enn betur í lög að framsalið á aflaheimildunum í sjónum væri tímabundið og tryggt að eignarhaldið væri enn kirfilegar en er í gildandi lögum eign almennings og þjóðarinnar og að þjóðin gæti gert til þeirra auðlinda sinna kröfur um arð og endurheimt auðlind sína með reglulegum hætti og ráðstafað henni á ný á jafnræðisforsendum til þeirra sem nýta vildu. Sannarlega getur hið sama átt við um ýmiss konar önnur takmörkuð gæði sem rétt væri að ráðstafa með því að selja aðgang að því og tryggja jafnan aðgang en þannig að framsalið sé aldrei varanlegt heldur ávallt tímabundið og gefi okkur þess vegna kost á því að endurskoða ráðstöfun auðlinda með reglulegu millibili eða takmarkaðra gæða, svo sem eins og fjarskiptarása í lofti eða loftslagskvóta eða hvað það er nú annað sem menn hafa í þessu efni bent á að nýta mætti með þeim hætti og við þekkjum m.a. úr umræðunum í kringum auðlindanefndina. Í þessu ljósi er það skref sem hér er verið að stíga býsna merkilegt og sögulegt ef þetta verður að lögum á yfirstandandi þingi. Þetta er nú, að ég hygg, mitt sjötta þing og ég held að ég megi segja að ég hafi ekki setið önnur þing þarfari ef tekst að gera þetta að lögum nú fyrir vorið. Því hefur líka oftlega í þeirri umræðu verið hreyft að allra best væri ef sérstaklega væri haldið utan um arð eða afgjald af slíkum sameiginlegum eignum almennings, til að mynda í ákveðnum sjóði - auðlindasjóð hafa menn talað um og fjallað um og skrifað um. Hér nokkuð sunnar á hnettinum þekkja menn t.d. auðlindasjóð sem kallaður er „sjóðurinn handa komandi kynslóðum“ og ég held að endurspegli skemmtilega þá hugsun sem í því felst, þá hugsun að sannarlega séu auðlindirnar sameign okkar en ekki bara sameign okkar sem nú lifum heldur sameign Íslendinga og þá einnig hinna ókomnu kynslóða og það sé því skylda okkar að ganga þannig frá og búa þannig um hnútana að við framseljum ekki þær auðlindir sem við höfum fengið í vöggugjöf með varanlegum hætti heldur tryggjum að það sé tímabundin ráðstöfun. Þó að mönnum kunni að þykja 65 ár langur tími, og það hefur verið nefnt hér í umræðunni, er rétt að halda því til haga að í frumvarpinu er það aðeins sett sem hámarkstími á framsali heimildanna og eins hitt að þó að framselt væri til svo langs tíma kemur það þó sannarlega aftur og aftur gefst tækifæri til þess að ráðstafa því út frá þeim sjónarmiðum sem þá eru uppi. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Ólöfu Nordal að um er að ræða miklar fjárfestingar til þess að virkja þessar auðlindir sem iðulega eru afskrifaðar á áratugum og jafnvel allt að 65 árum. Við höfum séð hér í þinginu áður arðsemisútreikninga á stórum fjárfestsingarverkefnum í orkuiðnaði sem einmitt hafa verið að horfa til svo langs tíma þannig að það er eðlilegt að fyrir því sé svigrúm að framselja til svo langs tíma þó að það megi taka undir að æskilegt væri að framsalið gilti jafnan til umtalsvert skemmri tíma. Hæstv. iðnaðarráðherra stóð frammi fyrir því viðfangsefni í haust að ráða fram úr þeirri stöðu sem uppi var í sumar. Þegar hlutirnir tóku að hreyfast í orkuiðnaðinum sáu menn að löggjafinn og iðnaðarráðherrar höfðu vanrækt að ganga þannig frá málum að tryggt væri að hagsmunir almennings væru öruggir og eignarhald okkar á auðlindunum. Í kringum allan darraðardansinn í kringum REI og kaup einkaaðila inn í Hitaveitu Suðurnesja og öll þau ævintýri sem menn þekkja varð þetta ljóst. Það er vegna þess að fyrir ekki mörgum árum innleiddum við alveg nýja skipan í raforkumálum. Í stað þess að einvörðungu opinber fyrirtæki gætu nýtt virkjunarrétt og reist virkjanir og rekið var, með því að við undirgengumst evrópskar tilskipanir, sú skipan innleidd hér að einkaaðilar fengu heimild til að ráðast í virkjanir og eiga í ýmissi starfsemi á raforkusviði. Löggjafinn hafði ekki gætt að því við þessa breytingu að aðskilja annars vegar auðlindina sjálfa, þ.e. fallvötnin eða jarðhitann, og hins vegar virkjanirnar. Þess vegna er það lagaumhverfi sem við búum við í dag á þann veg að ef virkjun er seld er um leið verið að selja með henni auðlindina sem hún nýtir því að í núverandi lögum er engin sérstök aðgreining þar á. Einnig varð hér árið 1998 ákaflega óheppileg breyting á lögum undir forustu Framsóknarflokksins, í lögunum um nýtingu á auðlindum í jörðu. Eignarréttur manna á námum í jörðu hafði fram að því aðeins náð niður á 400 metra dýpi. Eins og menn þekkja eru einhverjar mikilvægustu auðlindir íslensku þjóðarinnar í dag, háhitaauðlindirnar, sem yfirleitt er að finna á um tveggja kílómetra dýpi og jafnvel neðar. Þær höfðu því ekki verið á sviði einkaeignarréttarins fram að því heldur sameign okkar og allt það sem undir 400 metrum var. Með þeirri lagabreytingu eignuðust landeigendur það sem var neðar en 400 metrar og alveg niður að miðju jarðar og þar með fór nokkuð af háhitasvæðum okkar undir einkaeignarrétt, fékk einkaeignarréttarlega stöðu. Þessar breytingar, evrópska tilskipunin og síðan lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, gerðu það að verkum að við hefðum þurft fyrir margt löngu að setja einmitt þau lög sem hér eru fram komin og tryggja varanlega yfirráð almennings og eign opinberra aðila á þeim auðlindum sem við þó höfum ekki misst úr höndunum með þessum hætti eða öðrum. Það er því fagnaðarefni að á ekki lengri tíma skuli hæstv. iðnaðarráðherra hafa tekist það. Það er líka sérstakt ánægjuefni að heyra hversu víðtækan stuðning málið hefur hér í þinginu frá þingmönnum allra flokka og ekki síst þann góða skilning sem samstarfsflokkur okkar, Sjálfstæðisflokkurinn, hefur sýnt þessu máli. Það er auðvitað eðlilegt að eftir deilurnar m.a. um vatnalögin á síðasta kjörtímabili hafi ýmsir í þeirra röðum ákveðnar efasemdir um einstaka þætti í þessu frumvarpi. Ég held þó að engin ástæða sé til þess vegna þess að það er alveg rétt sem fram kemur hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að með því að skilja milli auðlindanna annars vegar og virkjananna hins vegar er verið að skapa ákveðið tækifæri fyrir einkaaðila, fyrir einkafyrirtæki og fyrirtæki á markaði, vegna þess að hér er verið að leggja grunninn að því að almenningur í landinu og trúlega flest stjórnmálaöfl í landinu geti verið sátt við það að einkaaðilar og fyrirtæki á markaði taki í miklu meiri mæli að sér að reisa og reka virkjanir til raforkuframleiðslu og þess vegna sé það hagsmunamál þeirra sem vilja aukna markaðsvæðingu í raforkugeiranum að við einmitt stígum þetta skref, tryggjum yfirráð almennings yfir auðlindunum þannig að sátt geti tekist um aukna markaðsvæðingu og aukna þátttöku einkaaðila og fyrirtækja í þeirri starfsemi sem fram fer í raforkumálum. Ég held að í því efni greini okkur kannski nokkuð á mig og hv. þm. Steingrím J. Sigfússon. Ég lít svo á að á Íslandi séum við búin að virkja til almenningsþarfa. Það var sameiginlegt verkefni okkar Íslendinga að virkja til okkar eigin þarfa, virkja fyrir heimili okkar og allt almennt atvinnulíf í landinu og vegna eðlis þessarar starfsemi og hins flókna eðlis raforkunnar fór best á því að það væri gert í sameiginlegum fyrirtækjum og líka vegna þess að í því fólst auðvitað ákveðið eignarhald og hagnýting á auðlindum sem ekki var krafist endurgjalds fyrir. Þær virkjanir sem við eigum hins vegar eftir að ráðast í í framtíðinni verða fyrst og síðast í þágu orkufreks iðnaðar, oftar en ekki í þágu orkufreks iðnaðar á vegum alþjóðlegra fyrirtækja sem eru að keppa á heimsmarkaði um sölu á vöru, og ég hef enga sannfæringu fyrir því að það sé verkefni ríkisins eða sveitarfélaganna að ráðast í virkjanir fyrir slíka starfsemi. Ég held að sá tími sé kominn að við eigum þvert á móti að draga hið opinbera í hlé í slíkum framkvæmdum, hægt og rólega, ekki með neinum kollsteypum, en kalla á það að einkaaðilar og fyrirtæki á markaði sinni þessum verkefnum í framtíðinni, líka vegna þess að sem umhverfissinni - og ég veit að margir í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði deila þeim sjónarmiðum með mér - tel ég að það sé óheppilegt að ríkið sé í senn eignaraðili að orkufyrirtækjunum, leyfisveitandi, eftirlitsaðili og sá sem tekur hinar stóru pólitísku ákvarðanir. Ég er t.d. fullkomlega sannfærður um að ef ríkisvaldinu hefði ekki verið til að dreifa sem framkvæmdaraðila við Kárahnjúkavirkjun hefði hún aldrei verið reist, og að það sé mikilvægt, einmitt vegna þeirra 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra um breytingar á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði. Eins og fram hefur komið í umræðunni í dag er þetta mál afar yfirgripsmikið og að mörgu að hyggja til þess að tryggt verði að þessum málum verði sem best komið í framtíðinni með hagsmuni bæði almennings og fyrirtækja í þessari atvinnugrein að leiðarljósi sem og með skynsamlega nýtingu og umgengni við auðlindina sem markmið. Að sjálfsögðu er ekki hægt í stuttri ræðu að gera grein fyrir öllum þeim sjónarmiðum sem huga þarf að í þessu samhengi enda margt af því komið fram í umræðunni fyrr í dag. Ég mun því tæpa á nokkrum atriðum sem mér þykja skipta máli í þessu samhengi. Hv. iðnaðarnefnd fær síðan málið til meðferðar og mun ég sem nefndarmaður þar fá tækifæri til að skoða það til hlítar. Ég tel ýmislegt jákvætt í þessu frumvarpi og tek sérstaklega undir með hv. þm. Ólöfu Nordal hvað varðar kröfuna um aðskilnað á milli samkeppnis- og sérleyfisþátta. Ég er hlynnt því að þarna sé skilið á milli og ætla ekki að endurtaka þau sjónarmið sem komu fram í máli hv. þingmanns en, eins og áður sagði, tek ég undir þau sjónarmið heils hugar. Með þessu frumvarpi er verið að tryggja að eignir ríkisins verði ekki framseldar með varanlegum hætti til einkaaðila. Hins vegar er mikilvægt að það sé skýrt að hér er með engum hætti verið að hrófla við núverandi eignarhaldi einkaaðila á orkuauðlindum. Það kom mjög skýrt fram í máli hæstv. iðnaðarráðherra fyrr í umræðunni. Frumvarpið er því eins konar stefnuyfirlýsing um að eignir ríkisins verði ekki seldar núna hvað sem framtíðin kann að bera að í skauti sér. Ég ætla að vitna í umfjöllun Morgunblaðsins þann 3. febrúar sl. um þessi mál en þar er m.a. haft eftir formanni Sjálfstæðisflokksins, með leyfi forseta: „Geir segir mikilvægt að átta sig á því að frumvarp iðnaðarráðherra gangi ekki út á að ríkið taki til sín eignarréttindi sem það hefur ekki nú þegar. Til lengri tíma litið sé það þess vegna stefna Sjálfstæðisflokksins að nýtingar- og afnotaréttur að auðlindunum verði hjá einkaaðilum að svo miklu leyti sem það samræmist almannahagsmunum.“ Ég tek heils hugar undir þessi sjónarmið hæstv. forsætisráðherra. Ég tek einnig undir þau sjónarmið sem fram hafa komið í umræðunni í dag hjá hv. þingmönnum Pétri H. Blöndal og Sigurði Kára Kristjánssyni hvað varðar kröfuna um eignarhald opinberra aðila á auðlindum. Ég er ekki jafnsannfærð og höfundar þessa frumvarps um það sjónarmið að hagkvæmust og best nýting auðlinda sé ævinlega tryggð með því að halda þeim í samfélagslegri eigu. Þvert á móti er það almennt skoðun mín að einkaeigandi sé líklegri til þess að bera meiri virðingu fyrir eign sinni en svo að hann gangi á hana þannig að hún skili ekki hámarksarðsemi og nýtingu. Til lengri tíma gætir hann þess að ganga sem allra best um auðlindina til þess að tryggja viðskipti til framtíðar. Það er einnig tryggt nú þegar að opinbert eftirlit sé með umgengni um auðlindina og nýtingu hennar. Í mínum huga er það nægjanlegt. Markmið okkar allra er að tryggja sem besta umgengni og nýtingu auðlindarinnar. Ég held að hægt sé að gera það með góðu opinberu eftirliti óháð því hver eigandi auðlindarinnar er. Því má einnig halda fram að opinberir eftirlitsaðilar séu líklegri til þess að veita starfsemi í einkaeign meira aðhald en starfsemi í eigu hins opinbera, það er engum hollt að hafa eftirlit með sjálfum sér. Ég tel því að til framtíðar sé skynsamlegt að nýtingar- og afnotarétturinn verði í höndum einstaklinga en að ríkið hafi regluverk sitt klárt og setji starfseminni eðlilegar skorður. Ég vildi ítreka þessi sjónarmið sem fram hafa komið, eins og áður segir, í umræðunni í dag. Á sama tíma tek ég fram að ég tel að sú staðreynd að heimilt sé samkvæmt frumvarpinu að veita tímabundinn afnotarétt til 65 ára, vera ákveðna bót í þessu máli. Sá tími tekur að vissu leyti tillit til þeirra sjónarmiða sem ég hef rakið og er nógu langur þannig að fyrirtæki og fjárfestar geta gert langtímaáætlanir eins og nauðsynlegt er í þessum „bransa“, svo að ég sletti nú aðeins. Ég vil taka fram að mér að meinalausu hefði þessi leigutími mátt vera enn lengri. Í greinargerð frumvarpsins er vísað til álitsgerðar sem hagfræðingarnir Friðrik Már Baldursson og Nils-Henrik M. von der Fehr unnu fyrir iðnaðarráðuneytið. Þar var þeim falið að fjalla um efni frumvarpsins með tilliti til efnahagslegra sjónarmiða og þeirra afleiðinga sem það kynni að hafa. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fór aðeins yfir það sjónarmið fyrr í dag. Álit þeirra félaga er afar fróðleg lesning. Þar kemur fram að takmarkanir þær sem felast í frumvarpinu feli í sér ýmis hagfræðileg álitaefni. Einnig fara þeir vel yfir hverjar afleiðingar slíkra takmarkana gætu verið á auðlindina sjálfa og umgengni við auðlindina. Þeir nefna m.a. svokallaðan leigjandavanda sem þekktur er í hagfræðinni og hv. þm. Ólöf Nordal fór nokkrum orðum um í ræðu sinni. Þeir benda á að líklega þurfi að setja nánari ákvæði um framkvæmd laganna í reglugerðir og að leggja þurfi í aðrar aðgerðir til að lögin nái markmiði sínu að fullu. Það var einnig rætt hér áðan. Boðað er í frumvarpinu, eins og einnig kom fram í máli hæstv. iðnaðarráðherra, að tíminn frá setningu laganna til gildistöku þeirra til 1. júlí 2009 verði nýttur til reglugerðarsmíða. Það er ágætt í sjálfu sér og við bíðum þeirra reglugerða með eftirvæntingu. Ég vil þó taka fram að ég er sammála þeim sjónarmiðum sem komið hafa fram hér í dag um að best hefði verið að á þessu hefði verið tekið í lögunum sjálfum þannig að allri óvissu um þessi mál væri eytt. Við værum þá með allar staðreyndir málsins fyrir framan okkur nú þegar við fjöllum um þessa löggjöf. Hagfræðingarnir segja skýrum stöfum að takmarkanir á eignarhaldi og framsali auðlinda hafi í för með sér neikvæð áhrif á efnahagslegt virði auðlindanna og hagkvæmni í nýtingu þeirra. Þeir segja, með leyfi forseta: „Takmörkun á eignarhaldi og framsali auðlinda takmarkar möguleikana á því hver nýtir auðlindirnar og með hvaða hætti það er gert. Slíkar takmarkanir hafa neikvæð áhrif á efnahagslegt virði auðlindanna og hagkvæmni í nýtingu þeirra. Hversu víðtæk þessi áhrif eru er háð því hvernig takmörkunum er háttað og hvort og þá hvernig unnið er gegn þessum neikvæðu áhrifum með ákvæðum og samningum um bætur og með reglusetningu um umgengni um auðlindirnar.“ Í áliti sínu benda þeir á ýmis atriði sem nauðsynlegt yrði að framkvæma til þess að reyna að draga úr þeim ágöllum. Frumvarpið sjálft tekur ekki á ábendingum þeirra fyrir utan boðaðar reglugerðir sem ég nefndi þannig að nú liggur ekki fyrir hvernig brugðist yrði við þessum atriðum sem þeir nefna. Hins vegar er það rétt sem ítrekað hefur komið fram í umræðunni og er boðað í ákvæðum til bráðabirgða að við gildistöku laga þessara skuli hæstv. forsætisráðherra skipa nefnd til þess að fjalla um þau atriði sem m.a. eru nefnd í áliti hagfræðinganna. Ég vil lýsa ánægju minni með það verklag og tel það afar mikilvægt. Ég bind miklar vonir við starf þessarar nefndar. Orkufyrirtækin þurfa eins og önnur fyrirtæki að hafa stöðugleika í rekstrarumhverfi sínu og því tel ég mjög brýnt að þessum málum sé þannig fyrir komið að ekki skapist óvissa um framtíðarfyrirkomulag varðandi leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu ríkisins. Við þurfum að hlusta á sjónarmið þeirra og áhyggjur í þessu samhengi. Ég vil þá í þessu samhengi fagna sérstaklega boðuðu samráði við orkufyrirtækin um endurskoðun sérlaganna um þau í bráðabirgðaákvæði I, ef mig misminnir ekki. Ég tel að það samráð sé af hinu góða og fagna því. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frumvarpið við þessa umræðu. Okkar í iðnaðarnefnd bíður að sönnu mikil vinna við að hlusta á ólík sjónarmið þeirra sem málið varðar. Komið hefur fram hér í dag að um þessi atriði eru mismunandi skoðanir, eins mörg lögfræðileg álit væntanlega og lögfræðingarnir eru margir. Okkur nefndarmönnum ber skylda til þess að hluta á rökin og fara vandlega yfir þetta mikilvæga mál.

Herra forseti. Ég virði fullkomlega þá skoðun hv. þingmanns þegar hún segir að æskilegra hefði verið frá hennar sjónarmiði að búið væri að setja þessar reglur sem nefnd forsætisráðherra á að móta og slá þeim jafnvel í lög. Það er nú ekki þannig að það sé í fyrsta skipti sem ríkisstjórnin, þessi ríkisstjórn eða sú ríkisstjórn sem á undan sat, ræðst í að skipa nýtingu auðlinda með lögum án þess að hafa hnýtt alla lausa enda ef hér er um lausan enda að ræða. Ég vek sérstaka eftirtekt á því að við erum núna að ráðast í nýtingu nýrrar auðlindar, í krafti laga um leit og nýtingu kolefnis. Þau lög voru sett að ég hygg í kringum síðustu aldamót. Þessi ríkisstjórn hefur þegar tekið ákvörðun um að bjóða út á alþjóðlegum grundvelli sérleyfi til nýtingar olíu af íslenskum hafsbotni. Ég get ekki upplýst hv. þingmann um hve mörg lög á eftir að setja sem varða það. Ætli það séu ekki svona fimm eða sex lög, þar á meðal algjörlega um það með hvaða hætti skuli fara með skatta og hlut ríkisins af væntanlegum arði af því. Það er allt saman eftir. Ja, herra trúr, ég segi það nú bara alveg í fullri hreinskilni: Ef mönnum finnst að þarna sé of geyst farið, hvað þá með hitt? Það lustu allir hér, a.m.k. sem ég þekki og er í vináttu við í þinginu, upp fagnaðarópi þegar loksins var gerður reki að því að bjóða út leyfi í olíu þó að allt þetta væri eftir. Ríkisstjórnin setti fram ákveðið plan um með hvaða hætti það yrði gert. Það er nefnd átta ráðuneytisstjóra sem er að vinna að því. Það er ekki nokkur maður sem fettir fingur út í það. Þetta er algjörlega sambærilegt.

Virðulegi forseti. Ég get alveg verið sammála hæstv. ráðherra um að það er erfitt að sjá ýmsa hluti fyrir í nýjum atvinnugreinum og að í nýjum tækifærum koma oft upp alls konar sjónarmið sem menn gátu ekki séð fyrir. Það sem ég vildi benda á í þessu samhengi var að mér hefði þótt rétt og kannski - fyrst við gefum okkur tíma til 1. mars 2009 og svo til 1. júlí þegar lögin taka gildi, við þurfum að gefa okkur þann tíma og fyrir þann tíma eigum við væntanlega að vera búin að ráða bót á þessum álitamálum sem ekki liggja fyrir núna. Mér hefði þá ekki fundist neitt að því að við tækjum lengri tíma í lagasetninguna til þess að hægt væri að koma þessum atriðum fyrir inni í löggjöfina en ekki að setja það á eftir í reglugerð. Þetta er sú niðurstaða sem komin er í þessu máli og ég ítreka enn að ég tel að vel fari á því að nefnd undir forsæti hæstv. forsætisráðherra fari gaumgæfilega yfir þessi mál. Ég treysti því að þar verði mjög vel vandað til verka.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði. Ég lagði sérstaka áherslu á orðið „auðlinda“ vegna þess að mér vitanlega hefur það ekki verið skilgreint hvað það er. Ég var eitt sinn á ferðinni í Mongólíu og þar er, eða var á þeim tíma allt land í almenningseigu, það var enginn sem átti það. Þar setti heldur enginn niður kartöflur eða neitt slíkt vegna þess að það gat hver sem er skorið upp og þar var ekkert gert, það var ekki byggt neitt heldur vegna þess að menn gátu ekki treyst því að þeir ættu landið sem byggt var á. Við þekkjum öll söguna um Sovétríkin sem byggðu á áætlanagerð og ríkisbúskap og ollu mikilli fátækt og hrundu svo að lokum og það þarf ekki að hafa mörg orð um þá sögu alla. Hér á Íslandi höfum við haft ríkisrekstur á mjög mörgum sviðum, ótrúlega mörgum sviðum lengi vel. Við erum með orkugeirann nánast allan í ríkisrekstri - ja, í byrjun var hann í einkarekstri, en menntakerfið, heilbrigðiskerfið og bankakerfið var lengi vel í ríkisrekstri, allt niðurnjörvað og gaf engan arð, borgaði lág laun og skilaði engu til þjóðfélagsins. Svo var bankakerfið einkavætt og hvað gerðist, herra forseti? Það fór að skila miklum hagnaði, mjög miklum hagnaði, sem sýnir mér og segir mér að ríkisrekstur sé ekki af hinu góða. Það frumvarp sem hér er til umræðu gengur út á ríkisrekstur, áætlanagerð í anda Sovétríkjanna liðnu. Þar segir á 4. síðu, með leyfi herra forseta: „Tilgangur frumvarpsins er að setja reglur um eignarhald auðlinda í opinberri eigu og skýra mörk samkeppnis- og sérleyfisþátta í starfsemi orkufyrirtækja. Er það gert til að tryggja að öll mikilsverðustu vatns- og jarðhitaréttindi sem nú eru í eigu ríkis eða sveitarfélaga, beint eða óbeint, haldist áfram í eigu þessara aðila.“ Það á sem sagt að vera ríkisrekstur áfram. „Það er engum vafa undirorpið“ segir enn fremur „að skynsamleg nýting orkuauðlindanna hefur mikla efnahagslega þýðingu fyrir Ísland“. Skyldi það nú vera, að fenginni reynslu í Sovétríkjunum og hér á Íslandi áður fyrr, að besta nýting fáist í ríkiseign? Ég vil leyfa mér að efast stórlega um það. Svo stendur enn fremur í greinargerð með frumvarpinu: „Á vegum ríkisstjórnarinnar er nú unnið að gerð rammaáætlunar um verndun og nýtingu náttúrusvæða þar sem leggja á mat á og flokka virkjunarkosti,“ o.s.frv. Þetta var líka gert í Sovétríkjunum, það hétu fimm ára áætlanir. Menn við græn skrifborð gerðu áætlanir um hvernig ætti að reka allt efnahagslífið, þ.e. þennan þátt þess. Þetta er bara akkúrat nákvæmlega eins og í Sovétríkjunum, ríkisrekstur ofan frá. Ég spurði áðan í andsvari: Af hverju stofna menn ekki skóverslun ríkisins þar sem væru embættismenn sem seldu skó? Það er mjög nauðsynlegt að eiga skó á Íslandi, ekki spurning. Ég mundi ekki vilja vera skólaus í dag. Með sömu rökum og hér er sagt að raforkan og orkan sé nauðsynleg fyrir almenning eru skór ekki síður nauðsynlegir. Ég hugsa að það þyrfti nú að búa til skóna líka hérna á Íslandi þannig að það yrði stofnuð skóverksmiðja ríkisins líka. Svona mætti maður fara inn á öll svið mannlegrar virkni, það má færa rök fyrir því að allt þetta sé nauðsynlegt og eigi að vera á höndum ríkisins og undir opinberri fimm ára áætlun, rammaáætlun ríkisins. Hvað með símann? Hvað með netið? Hvað með fjármálakerfið? Nú eða bújarðirnar, það er eiginlega fyrsta auðlindin sem varð til hér á Íslandi, það var moldin. Á þetta ekki allt að vera í ríkiseign, er þetta ekki allt saman nauðsynlegt fyrir okkur? Með nákvæmlega sömu rökum ætti þetta allt að vera í ríkiseign og í ríkisrekstri. Ég undirstrikaði sérstaklega hérna í byrjun hvað væri auðlind. Ég held að ef maður skoðar það svona, reynir að skoða þetta heimspekilega þá hugsa ég að auðlind Íslands hafi lengi vel verið eingöngu moldin, ekki einu sinni fiskimiðin. Það var svo dýrt að sækja fiskinn, það kostaði svo mörg mannslíf á hverju einasta ári að það er varla hægt að tala um það sem auðlind. En moldin, hún skilaði, hún var auðlind og í einkaeigu, nema það sem kirkjan sölsaði undir sig með tíundinni. Seinna urðu fiskstofnarnir auðlind þegar menn komu upp vélbátum, öllum í einkaeign sem betur fer. Virkjun fallvatna kom mikið, mikið seinna, fallvötnin voru lengi til trafala. Þau kostuðu mörg mannslíf, þau voru óbrúuð og þau voru til bölvunar í sveitum landsins.  Þá fórum við að tala allt í einu um óefnislegar eignir og þá vandaðist dæmið og það á eftir að vandast enn meira. Tíðnisvið rafsegulbylgna mun verða auðlind og er þegar orðin auðlind, það er farið að bjóða milljarða í það. Losunarkvótar verða sennilega miklu, miklu verðmætari hér á Íslandi þegar Kárahnjúkavirkjun fer að mala hreina orku sem ekki er bundin kolefniskvótum, þá verður það óskapleg auðlind fyrir Íslendinga, miklu, miklu meiri en sjávarútvegurinn og kvótinn þar. Það verður því líka auðlind og svo náttúrlega óefnislegar eignir eins og forrit. Bill Gates, ríkasti maður heims, hefur aldrei selt, ekki að neinu ráði, efnislegar eignir. Það er bara óefnislegt af því að það er hægt að flytja þetta allt saman með rafeindum eftir vírum. Svo er náttúrlega góð stjórnun, stjórnunarvísindi, líka orðin auðlind. Mannauðurinn er í einkaeign og hann er auðlind, að sjálfsögðu, menntun og því um líkt. Og svo umhverfi fyrirtækja, skattaumhverfi, það er líka auðlind, fjármálaeftirlit o.s.frv. Frumvarpið fjallar því í rauninni um afskaplega lítinn þátt auðlinda þó að það heiti breyting á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði. Það var komið inn á hérna, ég held að það hafi verið hv. þm. Helgi Hjörvar sem nefndi það að það er ekki gott að ríkið sé bæði eignaraðili og eftirlitsaðili. Það kom einmitt í ljós, frú forseti, þegar bankarnir voru einkavæddir. Áður en bankarnir voru einkavæddir sagði enginn neitt um spillingu eða eftirlit með þeim eða svoleiðis, en eftir að þeir voru einkavæddir komu miklar kröfur og réttmætar um eftirlit með þeim af því að þá var ríkið í eftirlitshlutverki en ekki eigandi. Það er nefnilega dálítið erfitt að gagnrýna sjálfan sig þegar menn eru bæði eigendur og framkvæmdaraðilar. Það tel ég vera aðalrökin fyrir því að ríkið eigi ekki að vera að vasast í orkugeiranum. Í kringum orkugeirann hefur myndast mikil verðmæt þekking og það var nú það sem menn voru að deila um í Orkuveitu Reykjavíkur: Hvernig getum við komið þessari þekkingu í verð, sérstaklega þekkingu á varmavirkjunum, þar sem menn hér á landi eru búnir að leysa alls konar vandamál með tæringar, eiturefni og annað sem kemur upp um þessar holur? Þessi þekking er mjög verðmæt en hún er náttúrlega í höfðum starfsmannanna, hún er hvergi annars staðar, þannig að það er mjög erfitt að koma henni í verð. Auðvitað eigum við að reyna eins og við mögulega getum að koma henni í verð og það mundi að sjálfsögðu gerast ef þetta væri í einkaeigu allt saman. En það er ekki í einkaeigu og þess vegna urðu þessi læti í kringum Orkuveituna þar sem voru miklir peningar, opinberir peningar, peningar sem enginn á en sumir vildu ásælast. Það er nefnilega vandinn. Vandinn í REI-dæminu var ekki sá að þetta væri eitthvert opinbert fyrirtæki eða einkafyrirtæki heldur að þarna var fé sem enginn átti og það er náttúrlega alltaf vandamál. Hér hefur margoft verið talað um, og í þessum háa sal tala menn oft fjálglega um þjóð og ríki, almenning, ég og mig og mína o.s.frv. Menn virðast virkilega halda að þjóð sé sama og ríki. Ríki er lögpersóna, ríki innheimtir skatta af einstaklingnum og í síðasta lagi þá ætti mönnum að vera ljóst að ríki er ekki sama og þjóð, því að einstaklingurinn skal sko borga skattana þó að hann sé að innheimta hjá sjálfum sér, samkvæmt kenningu þeirra sem telja að ríki sé sama og þjóð. Ætli hann mundi nú ekki sleppa því ef það væri sama sem? Ætli hann mundi bara ekki segja: heyrðu, láttu mig í friði, láttu sjálfan mig í friði, ef ríkið væri sama og þjóð? Svo tala menn líka um almenning í sömu andránni, algjörlega óskilgreint allt saman. Það er ýmislegt gott í þessu frumvarpi, t.d. með leigutímann, nú má fara að leigja. Ég hefði talið að það ætti að vera mikið lengri tími vegna þess að 65 ár er svo stuttur tími að virkjanir, stórvirkjanir eru varla farnar að borga sig. Þó að það sé afskriftartími upp á 40 ár, svona venjulega, þá vita allir að jarðgöngin á Kárahnjúkum endast sennilega í 200 ár, og það vita allir að stór stífla endist í mörg hundruð ár ef ekkert kemur upp á. Vélarnar og allt slíkt endist mikið lengur. Við erum að tala um miklu lengri endingartíma og hættan er sú þegar menn hafa þennan tíma stuttan að umgengnin verði ekki sem skyldi. Menn munu segja: Ég þarf að ná inn öllum arðinum á 65 árum, í staðinn fyrir að nota eðlilegar afskriftir sem væru mikið lengri. Ég minni á að lóðir undir íbúðarhúsnæði í sveitarfélögum eru oft leigðar til 99 ára. Ég hefði talið að það væri eðlilegt. Mér skilst að Hong Kong hafi verið leigð til 99 ára á sínum tíma. 99 ár er mjög langur tími í lífi einstaklinga og fyrirtækja en stuttur tími í lífi þjóðar og það ættu menn að hafa í huga. Það getur vel verið að þegar borgarinn fer að beita hyggjuviti sínu geti hann nýtt þetta frumvarp til þess að koma á ákveðinni einkavæðingu í orkugeiranum, það má vel vera. Og það má vel vera að þessi 65 ár séu ekki svo stutt að menn sjái hag sinn í því að virkja á 65 árum. Svo getur vel verið að hv. iðnaðarnefnd komist að þeirri skynsamlegu niðurstöðu að lengja þessi 65 ár upp í 99 ár. Þá getur vel verið að þetta sé bara hið besta mál. Þá getur vel verið að einkaaðilar fari nú að nota þessa möguleika og beita hyggjuviti sínu og skynsemi til þess að ná fram jafnmiklum árangri og fjármálageirinn hefur náð eftir að hann var einkavæddur þannig að þetta frumvarp verði til góðs. Svo vil ég benda þeim sem hafa svona ofurtrú á áætlanagerð, rammaáætlun og slíku á það, að ef einhver hefði árið 1930 litið 100 ár fram í tímann og reynt að ímynda sér hvernig framtíðin yrði, hann hefði örugglega spáð vitlaust. Það gerir það að verkum að sovésk áætlanagerð stenst aldrei, sem betur fer.

Hæstv. forseti. Hér er fjallað um mjög mikilvægt lagafrumvarp, frumvarp til laga um breytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði. Einhvern tíma heyrði ég nokkuð skondna sögu frá Írlandi sem gekk út á það að maður var á leið til Dyflinnar, villtur, og spurðist vegar og sá sem hann spurði vegar sagði: Já, þú ert að fara til Dyflinnar, ég mundi nú ekki byrja héðan ef ég væri að fara þangað. Spurningin sem við hljótum að byrja að velta fyrir okkur er frá hvaða punkti, hvaðan við ætlum að leggja upp í þessa för þegar við fjöllum um auðlindirnar, eignarhald á auðlindunum og fyrirkomulag í orkugeiranum almennt. Eigum við að horfa til þess ástands sem nú er eða eigum við að hugleiða hvort það séu aðrar forsendur sem við viljum horfa til? Hér er t.d. vísað í heimildir fyrirtækja í opinberri eigu varðandi ráðstöfun á eignarrétti á vatni. En hvað með þá aðila sem eiga vatn og eru ekki opinberir aðilar? Var það ekki þetta sem við vorum að ræða á sínum tíma þegar við ræddum um vatnalögin, þar sem við byggðum á kröfum sem m.a. komu frá verkalýðssamtökunum, BSRB, ASÍ, Kennarasambandinu, kirkjunni, mannréttindasamtökum, sem hvöttu okkur til þess að tryggja að vatn, að allt vatn yrði í þjóðareign? Þetta er sá upphafsstaður sem ég mundi vilja leggja út frá, að byrja á því að ræða: Hverju viljum við almennt ná fram í lögum um auðlindir og síðan ráðstöfun þessara auðlinda? Ég held að við eigum að hugleiða málið á þennan hátt. Líka hitt: Hvert er markmiðið með þessari lagasetningu? Er markmiðið að tryggja að orkufyrirtækin verði í eigu almennings, sveitarfélaga, ríkis eða fyrirtækja sem alfarið eru í almannaeign til frambúðar - eða viljum við opna á eignarhald einkaaðila í þessum fyrirtækjum? Það vil ég ekki. Hvers vegna vil ég ekki gera það? Það er ekki bara af prinsippástæðum, alls ekki. Það er vegna þess að dæmin hræða, að einkaeignarhald á vatnsveitum, á orkuveitum, hefur ekki skilað þeim árangri sem vonir margra stóðu til. Þetta er ekki samkeppnisrekstur í þeim skilningi sem margur annar rekstur er. Ég velti því t.d. fyrir mér hvort við eigum að setja lög sem þvinga Orkuveitu Reykjavíkur, sem hefur sérleyfisstarfsemi á sinni hendi en jafnframt er framleiðandi orku, til að aðskilja þennan rekstur í tvö fyrirtæki. Ég spyr: Hvað er unnið með því, hvers vegna að setja í lög kvaðir sem þvinga okkur til þessa? Er þetta ekki eitthvað sem við tökum afstöðu til í hverju tilfelli fyrir sig? Eftir því sem ég best veit er þetta ekki samkvæmt skilyrðum sem Evrópusambandið setur, þ.e. að við göngum þetta langt. Ég hef því ákveðnar efasemdir varðandi eignarréttinn á vatni sem menn eru á óbeinan hátt að festa í sessi og kveða á um ráðstöfun eignarréttarins þar. Ég spyr: Hvað með eignarrétt á vatni sem er ekki á hendi opinberra aðila? Ætluðum við ekki að taka þennan eignarrétt til endurskoðunar í nýjum vatnalögum, var það ekki viðfangsefnið, að snúa til baka þeirri vegferð sem fyrri ríkisstjórnir hófu, að treysta einkaeignarréttinn á vatni í sessi? Það er það sem þær vildu. Við í stjórnarandstöðunni vorum því andvíg. Við sögðum sem svo að jafnvel þótt dómapraxís 20. aldarinnar hafi verið í þessa veru væru komin upp ný viðhorf í heiminum sem ganga í gagnstæða átt og sem ganga út á það að treysta almannaeign á vatninu. Ég fyrir mitt leyti hefði viljað festa slík ákvæði í stjórnarskrá. Það er þetta sem ég á við þegar ég er að tala um að upphafspunkturinn sé kannski rangur.  Nú er það svo að orkufyrirtækin á Íslandi eru í almannaeign. Með þessum lögum værum við hins vegar að opna fyrir einkaeignarhald á orkufyrirtækjunum og ég spyr: Er það til góðs? Sýnir reynslan að það sé æskileg þróun að halda inn á þá braut? Ég held ekki. Það hefur komið fram, m.a. í allnýlegum skýrslum frá Alþjóðabankanum, af öllum stofnunum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, að orkufyrirtæki í almannaeign, orkufyrirtæki sem alfarið eru í almannaeign hafi staðið sig betur þegar á heildina er litið, samkvæmt þessari úttekt, en einkafyrirtækin hafa gert. Þegar orkukerfin í Bandaríkjunum lentu í vandræðum voru það þau fyrirtæki sem voru í almannaeign eða sem bjuggu við þröngar skorður frá hendi hins opinbera sem stóðu sig en slökkt var á hinum. Hvort á að vera okkar fyrirmynd? Inn í hvaða heim viljum við halda? Inn í þann heim sem reyndist myrkur eða hinn sem var þó upplýstur? Ástæðan fyrir því að Los Angeles slapp í Enron-hneykslinu í Bandaríkjunum, hver skyldi hún hafa verið? Jú, vegna þess að Los Angelesborg átti sín raforkukerfi. Annars staðar víðast hvar í Kaliforníu voru orkukerfin í einkaeign og þar kom Enron að málum. Þetta vildi ég, hæstv. forseti, setja inn í þessa umræðu á þessu stigi. Ég sé hvað það er sem vakir fyrir hæstv. iðnaðarráðherra, hann vill leita leiða til að tryggja að orkulindirnar verði í almannaeigu en síðan vill hann opna á einkaeignarhald í orkufyrirtækjunum og það eigi að aðskilja, eins og ég gat um, sérleyfisstarfsemi frá framleiðslunni á orku. Ég hef ákveðnar og miklar efasemdir um þessar breytingar en að sjálfsögðu mun þetta frumvarp nú fara til nefnda og til umsagna í þjóðfélaginu og við munum ekki láta okkar eftir liggja að taka á kraftmikinn hátt þátt í umræðu um þetta mjög svo mikilvæga frumvarp.

Frú forseti. Mig langaði að spyrja nánar út í eitt í ræðu hv. þingmanns Ögmundar Jónassonar. Það var þetta um samkeppnisrekstur og einkafjármagn. Hann tók dæmi af vatnsveitum og slíkum fyrirtækjum í útlöndum. Ég held að í því samhengi sé ágætt að minnast þess að sú einkavæðing er töluvert ólík því sem við erum að tala um hér og reyndar einnig það sem gerðist í Kaliforníu að því leyti að þetta frumvarp gerir ekki ráð fyrir því að einkaaðilar sjái um flutning raforkunnar. Það er á hinn bóginn gert ráð fyrir því að flutningurinn eigi að vera í meirihlutaeigu hins opinbera. Raunar er það þannig samkvæmt núgildandi raforkulögum að flutningsfyrirtækinu er skylt að vera í eigu ríkisins. Það er ekki gert ráð fyrir neinu öðru þar. Eitt af hlutverkum flutningsfyrirtækisins er að tryggja að raforka sé til staðar í landinu, að gera raforkuspár og kanna hvort raforkukerfið sé rekið með öruggum og skilvirkum hætti. Það er mjög regúlerað kerfi, svo maður sletti aðeins og að því leyti ósambærilegt, að mínu áliti, við dæmin sem hv. þingmaður Ögmundur Jónasson tók. Varðandi tilskipun Evrópusambandsins, sem sú lagasetning öll byggir á, þá ganga núgildandi raforkulög á vissan hátt skemur en nýja tilskipunin um raforkumarkaðinn frá Evrópusambandinu. Ég held að sú umræða sem er í gangi í Evrópusambandinu sé um algjöran fyrirtækjaaðskilnað á milli 

Hæstv. forseti. Það er rétt að innan Evrópusambandsins hafa menn þráast við og viljað ganga lengra inn á þessa braut, jafnvel þótt hún sýni að aðferðin hafi ekki gengið upp. Það eru endalaus mál fyrir dómstólum, fyrir samkeppnisyfirvöldum. Gasfyrirtækin og raforkufyrirtækin eru sökuð um fákeppni vegna þess að þeir samkeppnisþættir sem hv. þingmaður vísar til hafa ekki verið til staðar. Þar hefur ekki verið um raunverulega samkeppni að ræða. Ég er talsmaður þess að við leggjum rækt við þann arf sem við byggjum á hér á Íslandi sem hefur reynst okkur ágætlega, þ.e. samvinnuna. Ég spyr: Hvað er það sem hv. þingmaður sér að einkafjármagnið geti komið með inn í þennan geira sem við í sameiningu, á vegum sveitarfélaga eða ríkis, erum ófær um að gera? Á þessu sviði hafa orðið stórstígar framfarir á undanförnum árum og áratugum. Við höfum öll lagst sameiginlega á árarnar og virkjað hugvitið og það hefur gengið bærilega. Við höfum deilt um í hvaða framkvæmdir ætti að ráðast. Það er allt annar handleggur. Við höfum á þessum grundvelli náð að skapa mikla þekkingu og reynslu, mannauð. Það höfum við gert saman. Hverju sækjast menn eftir hjá einkaframtakinu sem við höfum ekki? Vantar peninga? Vantar peninga inn í Orkuveitu Reykjavíkur? Eru það peningar sem menn sækjast eftir? Það fjármagn sem kæmi þarna til sögunnar mundi fyrst og fremst gera kröfu um arð út úr fyrirtækinu. Til þess eru peningarnir settir í það. Er það til hagsbóta fyrir okkur neytendur? 

Frú forseti. Ég hygg að þarna liggi hundurinn grafinn. Við hv. þm. Ögmundur Jónasson erum í grundvallaratriðum ósammála þegar kemur að þessum þætti, hvaða hlutverki einkafjármagnið hafi að gegna í samkeppni orkufyrirtækja. Ég held nefnilega að tími sé til kominn að einkafjármagnið fái leið inn í þessi fyrirtæki eins og svo mörg önnur fyrirtæki sem eru algjörlega á hendi einkaaðila að reka. Ég get tekið undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að mikil þekking hefur byggst upp í orkufyrirtækjunum og vöxtur orðið á undangengnum áratugum meðan fyrirtækin voru í ríkiseigu. En það var kannski líka vegna þess að einkaaðilar höfðu ekki það bolmagn sem þeir hafa í dag til að fara í þau verkefni. Framkvæmdir í orkufrekum iðnaði, þ.e. nýting orkunnar, kosta mjög mikla peninga og krefjast mikillar þolinmæði. Ég get ekki séð nokkuð athugavert við að einkaaðili sjái hag sinn í að reisa virkjun, reka hana, nýta orkuna til hagsbóta fyrir starfsemi sína. Ég sé ekki neitt athugavert við það. Ég held að það sé þvert á móti mjög gott. Ég held raunar að næstu árin, þegar þessu vindur enn þá betur fram hjá okkur og við göngum lengra í að huga að næstu skrefum þá munum við væntanlega velta því fyrir okkur hvort okkur finnist að ríkið eigi endilega að vasast svo mikið í þessum hluta starfseminnar. En ég vil gera skýran greinarmun 

Hæstv. forseti. Já, ég held að ríkið eigi að vera að vasast í þessum hlutum eins og það er orðað, einfaldlega vegna þess að reynslan sýnir að það er ágætlega til þess fallið. Hvers vegna ekki að leyfa einkafyrirtækjum að reisa virkjun ef þau sjá sér hag í því? Þau vilja væntanlega hafa arð út úr slíkri starfsemi. Hvað er að því að við gerum það saman? Hvað er að því að ríkið, samfélagið, eða sveitarfélögin geri það og við njótum arðseminnar sjálf? Er það ekki enn betra? Hvers vegna að framselja þennan rétt, gefa þann möguleika frá okkur? Ég skil það ekki. Þegar talað eru um að opna fyrirtækjunum leið inn í orkugeirann, opna fjármagninu leið inn í orkugeirann, ber að minnast þess að það lætur ekki staðar numið þar. Það heldur áfram og niður í vasann hjá okkur. Niður í vasa okkar hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar. Það er okkar hlutverk sem þingmanna, sem fulltrúa þjóðarinnar, að passa upp á þessa vasa.

Virðulegi forseti. Afar áhugaverð umræða hefur farið fram hér í dag. Það má kannski segja sem svo að hv. þingmenn Pétur H. Blöndal og Ögmundur Jónasson, sem hér töluðu hvor á eftir öðrum, hafi endurspeglað algerlega kantana í þessari umræðu. Ég gat ekki betur heyrt en hv. þm. Pétur H. Blöndal fyndi þessu nánast allt til foráttu og leyfði sér þann munað að líkja þessu við einhvers konar áætlunargerð sem tilheyrði Sovét hér til forna, sem er nú liðinn tími. Hins vegar gat ég ekki skilið hv. þm. Ögmund Jónasson á annan veg en þann að hann telji að þessi punktur, þ.e. þessi upphafspunktur sem við hér stöndum á, sé ekki réttur, þ.e. að hv. þingmaður vilji spóla örlítið til baka. Ég skildi hv. þingmann á þann veg að hann vildi spóla til baka og tryggja þannig að ríkið ætti allar þessar náttúruauðlindir, hv. þingmaður tilgreindi reyndar vatnið kannski meira en annað, en taldi á þann hátt að það ætti að spóla til baka. Í því felst þá þjóðnýting, þ.e. á þeim eignarheimildum sem í dag eru í einkaeigu. Ef sá tímapunktur sem við stöndum á hér í dag, sem við vinnum með og göngum út frá - og það er útgangspunkturinn í frumvarpinu að gera ekki breytingar á eignarhaldinu eins og það er í dag heldur leggja af stað héðan. Ef farið er aftar, jafnvel aftur fyrir 1923 þegar núgildandi vatnalög voru sett, þýðir það í reynd að hv. þingmaður er að leggja til að við þjóðnýtum þær auðlindir sem nú eru í einkaeigu. Þannig skildi ég hv. þingmann og ég held að það hafi verið nokkuð réttur skilningur. Ég vil segja, virðulegi forseti, að ég tel það ekki koma til álita enda tel ég að sá tímapunktur sem við stöndum á í dag sé alveg nógu góður til að tryggja það sem við þurfum að tryggja. Okkar hlutverk er að tryggja viðhald auðlindanna og tryggja að komandi kynslóðir hafi aðgang að þeim. Það er algjört lykilatriði í mínum huga, þ.e. vernd, viðhald og viðgangur þessara auðlinda og að tryggja að komandi kynslóðir hafi aðgang að þessum auðlindum. Í dag er það einfaldlega þannig að flestar þær auðlindir sem við viljum sjá ganga á milli kynslóða eru ýmist í eigu ríkis eða sveitarfélaga, langsamlega stærsti hlutinn. Ég held að í jarðvarmanum, sem vísað er til í frumvarpinu, sé talað um að 88% séu í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Ég held þess vegna að þessi tímapunktur sé út af fyrir sig ágætur. Ég held hins vegar að það megi ekki dragast umfram það sem nú er enda er staðan sú að hægt er að selja allar þessar auðlindir, það er staðan. Þess vegna á hæstv. iðnaðarráðherra mikið hól skilið fyrir að koma fram með þetta mál núna því að þetta er veruleg breyting frá gildandi réttarástandi. Í dag má selja allar þessar auðlindir án þess að nokkur geti æmt eða skræmt en verði frumvarpið að lögum er tryggt að þær verði áfram í opinberri eigu. Á sama hátt er þá tryggt, væntanlega með eftirliti og öðru slíku, að við viðhöldum þessum auðlindum og afhendum þær til komandi kynslóða þannig að þær geti einnig nýtt þær. Á hinn bóginn er lagt upp með það í frumvarpinu að einkaaðilar geti komið að því - og þá er ég kannski að tala um virkjanir fyrst og fremst - að framleiða orku úr þessum auðlindum og þá er hægt að leigja auðlindirnar til tiltekins tíma. Ég held að sú aðferðafræði sé mjög skynsamleg. Fyrir tíu árum eða svo, þegar ég sat í svokallaðri auðlindanefnd, skoðuðum við þetta ágætlega. Þá höfðu Norðmenn þegar farið þá leið og það var mjög athyglisvert að þær virkjanir sem Norðmenn höfðu byggt - við fengum á sínum tíma orkumálastjóra til þess að bera þetta saman - á þennan hátt voru miklum mun hagkvæmari en þær virkjanir sem voru byggðar hér á landi. Þetta þótti mjög athyglisvert. Ég held að sú aðferðafræði sem hér er lagt upp með, sem hæstv. iðnaðarráðherra leggur upp með og ég styð eindregið, sé afar skynsamleg. Ég held hún nái nefnilega tveimur meginmarkmiðum sem er annars vegar að tryggja eignarhaldið á auðlindinni eins og hér er lagt upp með og hins vegar að nýta einkafjármagnið til þess að koma þarna inn - þessi aðferðafræði tryggir bestu og hagkvæmustu nýtinguna og tryggir viðhald og viðgang auðlindanna þannig að um sjálfbæra þróun, sjálfbæra nýtingu, verði að ræða. Það hlýtur að vera markmið okkar og það hlýtur að vera langstærsta markmið okkar þegar við förum yfir þessi mál. Ég lít svo á að hér sé um að ræða fyrsta skrefið til þess að skapa heilsteyptan lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins þegar kemur að nýtingu auðlinda. Ég segi það einnig að hér er um kúvendingu að ræða frá fyrri ríkisstjórnum, það held ég að hv. þm. Ögmundur Jónasson geti tekið undir. Þá vísa ég einkum í lög um nýtingu og vernd auðlinda í jörðu frá 1997 eða 1998, ef ég man þetta rétt, og eins vatnalögin sem hart var deilt um fyrir ári eða svo og sátt náðist um að fresta gildistökunni á - um er að ræða kúvendingu á þeirri hugmyndafræði sem fram kemur í þessum tveimur frumvörpum, annars vegar frumvarpinu sem varð að lögum 1997 eða 1998, ég hef ártalið ekki alveg á hreinu, og hins vegar í frumvarpinu sem gildistöku var frestað á, þ.e. algeran einkaeignarrétt á náttúruauðlindum. Hér er hæstv. iðnaðarráðherra að koma fram með sjónarmið sem þessi ríkisstjórn hefur og ég held að ekki megi gera lítið úr þeirri stefnubreytingu sem orðið hefur. Ég hefði haldið, og reyndar skildi ég hann á þann veg, að hv. þm. Ögmundur Jónasson styddi þetta mál í grunninn, alla vega las ég það út úr ræðu hans þó að hann hefði kannski viljað einhverja aðra útfærslu einhvers staðar. En í grunninn skildi ég hv. þingmann á þann veg að hann væri sammála því að tryggja eignarhaldið á þessum auðlindum þó að hann hafi talað um að fara eitthvað aftar. Ég vil líka koma aðeins inn á þá röksemdafærslu sem hér hefur heyrst og hefur verið röksemdafærsla fyrir því að rétt sé að heimila sölu á þessum auðlindum, sem ég vil taka fram að ég er algjörlega ósammála, að með sölunni væri hægt að tryggja hagkvæmari nýtingu auðlindanna og það hefði þar af leiðandi meiri efnahagsleg áhrif. Ég lít svo á að nýting á þessum auðlindum sé nánast forsenda þess að Ísland haldist í byggð. Ég lít svo á að sala á afurðum úr þessum auðlindum, þ.e. hiti, vatn og rafmagn, sé algjör undirstaða þess að við getum haldið hér uppi samfélagi eins og við viljum sjá það. Ef við ætlum að tryggja komandi kynslóðum aðgang að þessum auðlindum, að þessum gæðum, þá þurfum við náttúrlega að tryggja eignarhaldið því að eignarhaldið er algjört lykilatriði þegar að þessu kemur. Ég get vel ímyndað mér að það væri mjög eftirsótt staða fyrir einkaaðila að eiga allt vatnið, eiga allan jarðhitann eða eiga allt vatnsaflið. Þá væri um að ræða einokunaraðstöðu sem ætti sér vart hliðstæðu, þ.e. að geta haft undir höndum gæði, verðmæti, sem öllum eru lífsnauðsyn. Að hafa þá stöðu að geta selt þessi verðmæti og verðlagt þau er, held ég, ef við færum þá leið, allt að því aðför að þeirri samfélagsgerð sem við höfum verið að byggja upp og erum mjög stolt af - vissulega má alltaf gera betur og við erum að reyna að gera betur. Í grundvallaratriðum er ég mjög ánægður með að komið er fram frumvarp sem tryggir eignarhald ríkis og sveitarfélaga á þeim auðlindum sem nú eru í eigu ríkis og sveitarfélaga en einnig að reynt sé að nýta hagkvæmni einkafjármagnsins þar sem það á við án þess að setja það í eitthvert uppnám að komandi kynslóðir hafi aðgang að umræddum auðlindum. Mér finnst sú hugsun og sú hugmyndafræði sem hér birtist afar skynsamleg og styð hana heils hugar. Í þessari umræðu hafa menn fjallað almennt um auðlindir og ég held að það sé rétt að auðlindir eru og verða aldrei tæmandi taldar. Það sem er auðlind í dag töldu menn kannski ekki auðlind fyrir nokkrum árum. Hver hefði t.d. ímyndað sér fyrir 100 árum að rafsegulbylgjur í loftinu gætu verið takmörkuð auðlind af því að umferðin væri svo mikil að hún kæmist ekki fyrir? Að því leytinu til getur þetta breyst með breyttum lífsháttum, breyttri tækni o.s.frv. Við þurfum alltaf að vera tilbúin til að skoða það. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að auðvitað verða auðlindir aldrei skilgreindar í eitt skipti fyrir öll. Við erum líka með auðlindir, eins og andrúmsloft, sólarljós, vindorku, sem enginn eignarréttur er í sjálfu sér á. Vel kann svo að fara að tækni og hugvit framtíðarinnar geri það að verkum að þetta megi nýta á einhvern hátt og þá er það bara verkefni framtíðarinnar að reyna að skilgreina hvernig með það er unnið. En í grundvallaratriðum er þetta: Við þurfum að tryggja að auðlindir séu nýttar á sjálfbæran hátt og við höldum þeim þannig við að komandi kynslóðir geti nýtt þær. Það er verkefni okkar og það er markmið okkar og mér finnst það frumvarp sem hér liggur fyrir gott skref í þá átt. Ég hef lengi talið afar mikilvægt að við tökum síðan lengri skref, stærri skref, þ.e. að í stjórnarskrá komi ákvæði þess efnis sem tryggi að ríkið selji ekki varanlega frá sér þessar auðlindir. Það vil ég sjá og fyrir því vil ég berjast og það tel ég afar mikilvægt. Þó að það hafi ekki tekist í þessari umferð er alveg ljóst að markmiðið er að tryggja að slíkt ákvæði komi í stjórnarskrá. Ég vil leyfa mér það hér í lokin, tími minn er smám saman að renna út, alla vega í þessari ræðu, að mótmæla því sem hv. þm. Pétur Blöndal hélt hér fram áðan, að þetta mál væri í anda þjóðnýtingar og sovéthugsunar. Hér er allt önnur hugmyndafræði í gangi, hér er hugmyndafræði um það að tryggja eignarhaldið, tryggja auðlindirnar og tryggja það að komandi kynslóðir fái aðgang að þessum auðlindum - hvaða markmið getur verið merkilegra en það að tryggja aðgang komandi kynslóða að þessum auðlindum? Þetta er því gott skref í rétta átt.

Hæstv. forseti. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar að auðlindir þjóðarinnar, hvort sem er sjávarauðlindin, auðlindin í vatninu eða í orkulindunum, eigi að vera þjóðareign og öll skref sem stigin eru í þá átt eru mér að sjálfsögðu að skapi. Að því leyti sem þetta frumvarp er í þá veru styð ég að sjálfsögðu þá þætti þess. Ég er einvörðungu að segja að mér finnist ekki nóg að gert í þessu efni. Ég heyri ekki betur en hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sé að tala um það sem ákjósanlegan kost að laða einkafjármagn inn í orkufyrirtækin. Ég hef um það miklar efasemdir. Ég vil að arður af auðlindum okkar, þessum auðlindum, sem nánast eðli máls samkvæmt - þrátt fyrir ákveðna hugmyndafræði sem gengur í gagnstæða átt - eru fákeppnisiðnaður en ekki samkeppnisiðnaður eða framleiðsla, renni í okkar vasa, til samfélagsins. Að þetta sé einhver kúvending frá því sem áður var - þetta er náttúrlega kúvending að því leyti að menn eru að bjóða einkafjármagnið velkomið inn í orkufyrirtækin, opna fyrir það, ég tel það afar vafasamt. Það er alrangt að ég vilji skrúfa hlutina aftur á bak. Það var þannig að auðlindir þjóðarinnar voru þjóðareign. Síðan hefur það verið að gerast í seinni tíð að einkaeignarhald hefur verið að festa sig í sessi, bæði til sjávarins en einnig til landsins. Það er ofan af þeirri öfugþróun sem ég vil vinda, það er það sem ég á við þegar ég tala um að horfa aftur í tímann. 

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki mikið um þetta að segja. Ég talaði reyndar aldrei um það í ræðu minni að einkafjármagnið ætti að komast inn í raforkufyrirtækin, ég sagði hins vegar að hvað varðaði nýjar virkjanir kæmi það vel til álita. Ég vil kannski snúa þessu við og segja við hv. þm. Ögmund Jónasson vegna þess að hann annaðhvort vill ekki viðurkenna eða vill ekki kannast við að hér sé um kúvendingu að ræða: Þau frumvörp sem hafa komið fram undanfarinn áratug frá sitjandi ríkisstjórnum hvað varðar eignarhald á auðlindunum hafa öll gengið út á það að herða á og tryggja einkaeignarrétt á auðlindum, þannig hefur það verið. Hér er lagt fram frumvarp um að tryggja eignarhald hins opinbera á þessum auðlindum. Þess vegna langar mig að segja við hv. þingmann, án þess að fara út í einhvern orðhengilshátt: Hér er um kúvendingu að ræða, hér er um stefnubreytingu að ræða sem er rétt að ræða og rétt að eftir sé tekið. Í annan stað langaði mig að spyrja, af því að mér fannst það ekki nægilega skýrt og hv. þingmaður vill ganga lengra: Gott og vel, eins og staðan er nú er hægt að selja allar auðlindir, þannig er það í dag. Hér er verið að stíga skref til þess að koma í veg fyrir það, til þess að tryggja að auðlindirnar gangi nú kynslóð fram af kynslóð og séu nýttar á sjálfbæran hátt. Erum við ekki að tala um það, hv. þingmaður, að í þessu tilviki, þó okkur kunni að greina á um ýmislegt - ég var lengi með hv. þingmanni í stjórnarandstöðu og skildi hann þá alltaf þannig að hann væri á þessari braut - séum við a.m.k. sammála um þetta þó að ekki sé dýpra í árinni tekið?

Hæstv. forseti. Jú, það er alveg rétt. Þetta lagafrumvarp kæmi til með að leggja ákveðnar hömlur á þá sem sitja hér við ráðherrabekkinn og fara með framkvæmdarvaldið. Og það er líka rétt hjá hv. þingmanni að hér er um að ræða stefnubreytingu að því leyti að á undanförnum árum hefur verið viðleitni í þá átt að treysta einkaeignarréttinn í sessi hvað auðlindirnar áhrærir. Það er alveg rétt. Þetta er rétt hjá honum. Ég hefði hins vegar viljað ganga lengra í þessu efni. Út á það gengur rökstuðningur minn og ég hef líka efasemdir um að heppilegt sé að veita einkafjármagninu aðgang að orkugeiranum yfirleitt einfaldlega vegna þess að það samkeppnismódel hefur ekki gengið upp. Við sáum það síðast í ágætum töflum sem birtust með skýrslu hæstv. iðnaðarráðherra og við ræddum, gott ef ekki var, fyrr í vikunni þar sem voru tölulegar upplýsingar um nákvæmlega þetta efni. Ég segi. Við eigum ekki að leita í smiðju mistakanna. Við eigum ekki að halda inni mistakasmiðjurnar. Við eigum að fara á þau mið sem hafa gefist vel. Síðan kann ég svolítið illa við það þegar verið er að stilla upp sem andstæðum, sem einhverjum öfgum, köntum, annars vegar þeim sem vilja stefna í fullkomna frjálshyggju og síðan okkur hinum sem reynum að treysta almannahag, viljum tryggja eign þjóðarinnar á auðlindunum til sjávar og til landsins einnig sem var nú aðalsmerki krata hér fyrr á tíð. Það voru þeir sem tóku mjög undir sjónarmið eindreginna vinstri manna, sósíalista, um að tryggja eignarhald á auðlindum þjóðanna.

Virðulegi forseti. Ég skil það þá þannig, eins og ég lagði hér upp með í minni ræðu, að við hv. þingmaður erum þá sammála um hvað varðar þetta grundvallaratriði að tryggja eignarhaldið. Hv. þingmaður vill hins vegar ganga örlítið lengra. Þá kemur að því og af því hv. þingmaður kvartaði nú undan því að ég hefði verið að draga hér upp kantana í þessu. Eins og ég skildi hv. þingmann þá vorum við annars vegar að tala um hv. þm. Pétur H. Blöndal sem er svona holdgervingur frjálshyggjunnar hér á þingi og talaði hann um að opna þetta allt saman og sleppa þessu öllu saman lausu. Hins vegar er svo hv. þm. Ögmundur Jónasson sem ég skildi þannig að hann vildi fara aftar í tíma ...

Eða lengra inn í framtíðina.

Eða aftar og eiginlega endurvinna það ástand sem upp er komið og það er í raun og veru að mínu viti einhvers konar þjóðnýting. Þannig lagði ég þetta upp, þ.e. að þetta væru kantarnir í umræðunni og ég vona að hv. þingmaður telji mér það nú ekki til foráttu þó ég hafi lagt þetta upp þannig og ég svo sem trúi því að þetta sé þannig. Hins vegar vil ég líka segja að þeir sem hafa talað fyrir einkavæðingu auðlindanna hljóta að vera dálítið hugsi þegar kemur að fiskiauðlindinni okkar því sú einkavæðing hefur falið í sér að nýting auðlindanna er þannig að vísindamenn koma ítrekað að landi og segja að fiskurinn sé horfinn, hann sé farinn. Það er geymslan á auðlindinni og það er það dæmi sem við höfum og við hljótum þá að minnsta kosti horfa til þess og reyna að læra af þeirri reynslu. Það er sú eina reynsla sem við raunverulega höfum af einkavæðingu auðlindanna. Þess vegna finnst mér dálítið skrýtið að menn skuli koma hér og fullyrða í þessari umræðu, hafandi þetta eina dæmi, að einkavæðing tryggi sjálfbæra nýtingu á auðlindinni. Ég held að þetta dæmi sem við höfum sé einmitt í andhverfu þess og þess vegna vil ég ítreka 

Frú forseti. Ég vil nú í lok þessarar umræðu þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Allar þessar umræður sem hafa nú staðið í meira en hálfan starfsdag hafa verið ákaflega málefnalegar og í takt við þá staðreynd að hér eru menn að ræða algjör grundvallaratriði. Það hefur komið fram í þessari umræðu sem hefur glatt mig að um þetta frumvarp eða meginatriðin í því virðist ríkja nokkuð breið samstaða. Hér er um að ræða frumvarp sem hefur verið samþykkt í ríkisstjórn Íslands. Hér er um að ræða frumvarp sem hefur verið heimilað af báðum þingflokkum stjórnarliðsins að leggja fram. Það hefur líka komið fram í þessari umræðu að tveir flokkar stjórnarandstöðunnar hafa lýst yfir stuðningi við meginatriðin. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson lýsti því yfir fyrir hönd Frjálslynda flokksins að sá flokkur væri í meginatriðum sammála þessu frumvarpi. Formaður Framsóknarflokksins, hv. þm. Guðni Ágústsson, lýsti því yfir að hér væri um heillaspor að ræða og óskaði bæði iðnaðarráðherra og ríkisstjórninni til hamingju með að hafa lagt þetta fram. Því er með engu móti hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að um meginatriðin ríki nokkuð góð samstaða á hinu háa Alþingi. Það er í samræmi við þær undirtektir sem þessi viðhorf hafa fengið í almennri umræðu í samfélaginu. Við göngum þess ekki dulin að töluverðir úfar risu hér út af orkumálunum á öllu síðasta ári. Miklar umræður urðu um þau meðal annars hér í þingsölum, í fjölmiðlum og þau viðhorf sem lýst var af minni hálfu, einnig af hálfu hæstv. forsætisráðherra, voru með þeim hætti að ég hef ekki, miðað við þær undirtektir sem þau hafa fengið í samfélaginu, orðið þess var að þar sé neins staðar um að ræða einhverja meiri háttar andstöðu gegn þeim. Ég vil sérstaklega taka tvennt fram. Það eru tvö sveitarfélög sem hér í þessari umræðu hafa verið nefnd til sögunnar þar sem deilur hafa risið um orkumál, Reykjavík sem er mitt sveitarfélag og Reykjanesbær. Það er nauðsynlegt að það komi fram í þessari umræðu að þau viðhorf sem er að finna í þessu frumvarpi hafa með einhverjum hætti notið fulltingis allra þeirra þriggja meiri hluta eða talsmanna þeirra sem hafa nú á tiltölulega skömmu tímabili setið í Reykjavík og að minnsta kosti partar af meginatriðum í þessu frumvarpi - eins og til dæmis stefnan varðandi starfsemi sérleyfisfyrirtækja og eignarhald á þeim - meginatriðið í því hefur líka notið stuðnings, að því er ég best veit, beggja hluta bæjarstjórnarinnar í Reykjanesbæ. Ég hef skilið þannig yfirlýsingar í þessa veru. Ég er sjálfur nýkominn af aðalfundi Samorku sem er samtök orkufyrirtækjanna í landinu þar sem ég fór og kynnti það sem hér hefur kannski mest verið til umræðu, eignarhaldsstefnu þessa frumvarps. Ég varð ekki var við að menn væru neitt sérstaklega á móti því. Auðvitað svo allt sé fram dregið, þá eru ekki allir ánægðir með það, en á þeim fundi var samþykkt ályktun þar sem var að vísu sagt að það væri fullmikil áhersla lögð á eignarhaldið. En það var ekki lagst gegn því. Þetta er mjög mikilvægt að komi hérna fram. Í þessari umræðu hefur eðlilega og skiljanlega verið fjallað töluvert um stjórnarskrána. Ég hef mörgum sinnum í umræðum á Alþingi sem varða ýmis mál sýnt stjórnarskránni meiri nærgætni en til dæmis minn ágæti fyrrverandi félagi úr stjórnarandstöðunni hv. þm. Ögmundur Jónasson. Er ég nú að vísa til umræðna um fjölmiðlamálin á sínum tíma. Ég lýsti því þá alveg skýrt yfir að ég tel að það sé viðurhlutamikið af hálfu ríkisstjórnar að leggja fram mál sem vafi getur leikið á að sé í samræmi við stjórnarskrána. Það var þess vegna sem ráðuneytið kaus að fara þessa leið að fá til álitsgjafar þann sérfræðing sem hefur notið mests trúnaðar af hálfu ríkisstjórna sem setið hafa síðastliðinn áratug, Eirík Tómasson prófessor í stjórnskipunarrétti. Honum hefur verið sýndur sá trúnaður af hálfu fyrri ríkisstjórnar að vera skipaður formaður sérfræðinganefndar stjórnarskrárnefndar. Ég starfaði í stjórnarskrárnefndinni og sit enn í henni. Hún er enn að störfum og hann er enn þessi formaður. Álit hans var alveg skýrt varðandi álitamálin í þessu. Í fyrsta lagi komst hann að þeirri niðurstöðu að meginstefnan í frumvarpinu fæli í sér almenna takmörkun sem væri ekki hægt að jafna við eignarnám og mundi ekki leiða til neinnar bótaskyldu. Honum var sérstaklega falið að skoða hvort það samrýmdist fyrirmælum tiltekinnar greinar stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 72. gr., að reisa þær skorður við framsali orkuréttinda sveitarfélaga, fyrirtækja eða stofnana þeirra sem gerðar eru í frumvarpinu. Hann komst að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Sömuleiðis var honum falið að skoða það sem var mikið álitaefni líka, hvort gerlegt væri án þess að gengið væri á svig við stjórnarskrána að láta ákvæði frumvarpsins líka ná yfir fyrirtæki sveitarfélaga sem væru í blandaðri eign, þ.e. fyrirtæki sem í senn væru í eignarhaldi sveitarfélaga og þar með opinbers og hins vegar líka fyrirtæki á markaði. Sérfræðingurinn komst að þeirri niðurstöðu að á því léki umtalsverður vafi. Ég tók þá ákvörðun að ég mundi þá ekki leggja þetta fram þó að hugur minn stæði til þess. Ég hef aldrei dulið neinn þess. En ég taldi að ef það er álit sérfræðings með þann þunga sem Eiríkur Tómasson prófessor hefur að það væri umtalsverður vafi sem léki á því, þá vildi ég ekki taka þá áhættu Í því efni var ég fyllilega samkvæmur sjálfum mér og vísa þá til ummæla minna í umræðum við fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson í tengslum við fjölmiðlafrumvarp sem hér var lagt fram á sínum tíma þegar sá ágæti forveri hv. þm. Guðna Ágústssonar sagði: „Við skulum þá láta reyna á það fyrir dómstólum.“ Þetta frumvarp er lagt fram með hreint borð að því leyti til að í því er ekkert að finna sem hægt er að segja að sá sem fremstur gengur í fylkingu þeirra sem eru sérfræðingar í þessum málefnum, telur að brjóti gegn stjórnarskránni, þvert á móti. Í þessari umræðu hefur það samt sem áður komið fram að menn eru enn að velta því fyrir sér að sú staðreynd að hér er lagt til að löggjafinn skipi með þeim hætti sem í frumvarpinu finnst málefnum sveitarfélaga brjóti í bága við 78. gr. stjórnarskrárinnar sem varðar sjálfsforræði sveitarfélaganna. Ég vísa aftur til þess að þessi sérfræðingur komst að annarri niðurstöðu. Við gætum líka gagnályktað út frá þeirri staðhæfingu sem felst í fullyrðingunni um að frumvarpið brjóti þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. Þá hlýtur að mega gagnálykta að margt annað sem löggjafinn hefur sett fram og samþykkt sem varðar málefni sveitarfélaga, eins og skipan skóla, hljóti líka að brjóta í bága við það, eða þá það sem enginn í þessari umræðu hefur talið að sé í andstöðu við 78. gr., þ.e. aðskilnaðarkrafan sem hér er að finna. Hún beinist líka að fyrirtækjum sveitarfélaga og ef það er í andstöðu við 78. greinina að skipa réttindum þeirra með þessum hætti þá hlýtur það líka að vera í andstöðu við þá grein að setja fram aðskilnaðarkröfuna með þeim hætti sem hér er gert. En það hefur enginn fett fingur út í það. Ég dreg þá ályktun þegar ég horfi yfir farinn veg genginna ríkisstjórna að það séu til svo mörg dæmi um að með þessum hætti, með almennum hætti þar sem öll sveitarfélög njóta jafnræðis og eru undir sömu kvaðir seld, sé þetta fyllilega heimilt. Ég tel að í þessu tilviki - og ég dvel sérstaklega við þetta, frú forseti, vegna þess að mér finnst að þetta hafa verið meginágreiningsefnið sem hefur komið fram með rökum í þessari umræðu - þá tel ég að eðli málsins sem við erum að ræða sé þannig að það séu enn sterkari rök fyrir því að þetta sé gert og réttindin séu með þessum hætti felld í þann farveg sem er að finna í frumvarpinu vegna þess í fyrsta lagi þegar sveitarfélög eiga í hlut eins og ég hef hér aðeins rökstutt þá verður að teljast að löggjafinn geti gengið lengra en ella enda sé það gert með almennum hætti og það sé algjörlega í gadda slegið að það sé fullt jafnræði með öllum sveitarfélögum. Svo er í þessu tilviki. Í öðru lagi þá vísa ég til þess að tilgangurinn með þessu frumvarpi er sá að tryggja til frambúðar aðgang allra íbúa sveitarfélaganna, allra landsmanna, að auðlindunum og þar með þeirri nauðþurft sem felst í aðgangi að orku. Í þriðja lagi tel ég að það séu rök í málinu að við erum hér að ræða um takmarkaðar auðlindir sem allir þurfa að fá aðgang að til þess að frumþörfum þeirra sé sinnt. Það skiptir í mínum huga máli. Síðan er það að sjálfsögðu lykilatriði í þessari röksemdafærslu að þó að takmarkanirnar sem settar í þessu frumvarpi gagnvart sveitarfélögunum feli í sér að þau geti ekki framselt varanlega þá eru þau eigi að síður ekki svipt réttinum til þess að leyfa afnot af þeim til takmarkaðs tíma. Þetta eru lykilatriði þegar menn deila um það hvort þarna sé gengið of nærri stjórnarskránni hvað sveitarfélögin varðar. Ég held að hægt sé að benda á svo mörg fyrri dæmi um að einmitt á grundvelli þeirra raka sem ég hef hér rakið þá hefur löggjafinn um langa hríð, haft meiri og minni afskipti af meðferð og ráðstöfun sveitarfélaganna á auðlindum af þessum toga. Frú forseti. Í fyrri andsvörum mínum í dag hef ég lagt á það ríka áherslu að svara öllum þeim spurningum sem til mín hefur verið beint og ég held að ég hafi tæmt þær spurningar. Þó er það svo að hv. þm. Guðni Ágústsson beindi til mín fyrirspurn sem varðaði 12. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um það að hitaveitur skuli ávallt vera að lágmarki í tveimur þriðju hlutum í eigu opinberra aðila. Hv. þingmaður spurði mig sérstaklega út í það hvort hér væri einnig átt við þær liðlega 200 einkahitaveitur sem meðal annars er drepið á á blaðsíðu sjö í þessu frumvarpi eða þá þær hitaveitur, eins og hv. þingmaður orðaði það, sem bændur kunna að setja upp í dreifbýlinu í framtíðinni eða þar sem opinberir aðilar sjá ekki grundvöll fyrir rekstri hitaveitna. Hv. þingmaður spurði mig hvort það væri ætlun iðnaðarráðherra að þjóðnýta þessar 200 einkahitaveitur. Það er alveg ljóst í þessu frumvarpi, frú forseti, að hér er um að tefla þær hitaveitur sem hafa sérleyfi og það kemur alveg skýrt fram að það er með engu móti verið að seilast til þessara smáu litlu einkahitaveitna né þeirra sem kunna að verða reistar í framtíðinni, það kemur fram með margvíslegum hætti í frumvarpinu að svo er ekki. Þetta vil ég nú segja vegna þess að hv. þingmaður lagði á þetta mikla áherslu í sínu máli. Það gladdi mig mjög í þeirri umræðu sem hér var í dag að heyra þann skilning sem hv. þm. Ólöf Nordal hafði á meginatriðum í þessu frumvarpi. Hv. þingmaður hafði ekki, eftir þær umræður sem urðu áður en hún hélt sína tölu, neinar sérstakar áhyggjur af því til dæmis að auðlindin verði of hart keyrð í því kerfi sem lagt er til í frumvarpinu, þ.e. undir lok framleigutímans. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um þetta. Hv. þingmaður vísaði líka til þess kerfis sem er í Noregi og sagði að þar væru menn með 60 ára tíma. Ég skildi hv. þingmann þannig. Ég taldi reyndar að það væri 90 ára tími. Grundvallarmunurinn til dæmis á kerfinu sem hefur verið þar lengi við lýði og hér er sá að í Noregi er bókstaflega ætlast til þess að þegar leigutímanum lýkur þá skili sá sem hefur rekið og reist og fjármagnað viðkomandi virkjun henni með manni og mús til ríkisins, afhendi eignina. Um þetta er auðvitað deilt og hefur verið deilt. Þetta málefni hefur komið til kasta þeirra sem véla um hvað er rétt og rangt samkvæmt EES. Ég er þeirrar skoðunar að með þessu frumvarpi sé farin ákveðin millileið, hugsanlega málamiðlun og ég fyrirverð mig ekki fyrir að segja það. Hér er sem sagt verið að tryggja að það eignarhald sem núna er undir umsjá opinberra aðila breytist ekki. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í dag. „Ja, það er nú ekkert merkilegt. Ef það væri gerð skoðanakönnun þá mundi þjóðin öll vera á móti því hvort sem er.“ Það kann vel að vera rétt í ljósi nýlegrar atburðarásar. En það var ekki svoleiðis fyrir ári og það kann að vera breytt eftir ár þannig að hér eru menn að draga ákveðna varnarlínu.

Hæstv. forseti. Ég vildi að til væru slíkar varnarlínur þegar kemur að heilbrigðiskerfinu sem ríkisstjórnin er að einkavæða núna því miður með þögn Samfylkingarinnar, en það eru önnur ráð til og það er að taka málið til umræðu í ríkisstjórn og stöðva þetta. Það er mál sem á eftir að koma hér til umræðu. Varðandi framleiguréttinn og skaðsemi þess hvað getur gerst undir lok hans, 65 ára tímabilsins, þá legg ég til að við förum rækilega í reynslu annarra þjóða af því, ég ætla ekki að tjá mig um það, en minni á hitt að fyrir nokkru síðan, nokkrum missirum eða árum, var lögum um vatnsveitur í landinu breytt. Það var heimilað að gera þær að hlutafélögum. Þetta er ekki bara spurning um eignarhald, þetta er líka spurning um fyrirkomulag, því að þar með voru vatnsveiturnar færðar inn í annað umhverfi, undir samkeppnislög, inn á markaðinn. Það er það sem ég hef ákveðnar efasemdir um hvað þetta varðar. Í þeim lögum var ákvæði um að vatnsveitur skyldu vera að meiri hluta til í eign hins opinbera. Hér erum við að tala um hærri þröskuld, 2/3, sem orkufyrirtækin eiga að vera í eign opinberra aðila. Vatnsveituniðurstaðan var málamiðlun. Ég var ekki sáttur við þá málamiðlun í reynd þó að það væri skárri niðurstaða en upphaflegt frumvarp kvað á um. Ég hefði viljað hafa vatnsveiturnar algjörlega í opinberri eign á sama hátt og ég vil hafa orkuveiturnar í opinberri eign. Nú spyr ég hæstv. ráðherra sem talar um málamiðlun í þessu máli: Var það málamiðlun við Sjálfstæðisflokkinn að fara þessa leið eða telur hæstv. ráðherra það vera heppilegt, eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði áðan, að einkafjármagnið komi inn í þennan geira? Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson talaði um nýjar virkjanir. 

Frú forseti. Ég skýrði það hér í dag að ég lít á þetta sem eins konar málamiðlun á milli sjónarmiða jafnaðarmannsins, sem gerir sér grein fyrir hinni samfélagslegu ábyrgð og félagslegu skyldu sem ríkið hefur til þess að tryggja þær nauðþurftir sem felast í vatni og orku gagnvart íbúunum, og á hinn bóginn gagnvart því sem má kalla þörfina fyrir að frumkvæði einstaklingsins fái líka notið sín. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega vatnsveiturnar og þau átök sem urðu um vatnsveitur sem ég tók þátt í á sínum tíma. Þar varð niðurstaðan sú, og það er mjög fróðlegt að skoða hvernig sú niðurstaða hefur spilað sig inn og fram í raunveruleikanum, eftir mikil átök að sveitarfélögin máttu framselja réttinn til að reka vatnsveitur til fyrirtækja sem væru í meirihlutaeigu sveitarfélagsins. Þannig er hin kórrétta versjón. Því var náttúrlega spáð - og við skulum ekkert rifja upp hverjir spáðu því - að það mundi leiða til þess að farið yrði út á braut einkavæðingar vatnsveitnanna. Það hefur ekki gerst, það hefur nefnilega ekki gerst. Ég tel að varnarlínan, sem hv. þingmaður nefndi og ég sjálfur kallaði svo, í þessu frumvarpi sé líka sóknarlína vegna þess að hún gefur okkur viðnám, hvað sem kann að gerast í framtíðinni og hlutirnir geta breyst hratt eins og við höfum séð á síðustu tveimur árum á orkumarkaði. Þessi tiltekna framkvæmd gefur okkur viðnám til þess að sækja fram með hagsmuni borgaranna að leiðarljósi. Hv. þingmaður hefur öllum mönnum verið snjallari í því að halda hér ræður um nauðsyn þess að tryggja ákveðnar frumþarfir borgaranna, hann hefur talað um vatn og það er að sjálfsögðu orka líka. Þetta tryggir það, hvað sem gerist, jafnvel þó að 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að einkafjármagnið hefur ekki komið inn í vatnsveiturnar enn sem komið er. Erum við ánægðir með það, ég og hæstv. ráðherra, eða var stefnan sú að kalla eftir fjármagninu? Er það markmið, telur hæstv. ráðherra æskilegt að fá einkafjármagnið inn í orkugeirann eða gerir hann þetta í þeirri góðu trú að einkafjármagnið muni ekki leita þarna inn? Varðandi frumkvæði einstaklinganna sem hæstv. ráðherra gerir að umræðuefni þá vill svo til að í fyrirtækjum í almannaeign eru líka starfandi einstaklingar. Þeir hafa virkjað reynslu sína og vit sitt og þekkingu til hagsbóta þjóðinni á undanförnum áratugum. Við erum hins vegar núna að tala um frumkvæði einstaklinga sem hafa fjármuni á höndum. Ég hef sannast sagna haft miklar efasemdir um að við höfum þörf á slíkum einstaklingum sem eru sérfræðingar í að höndla með fjármagn og ávaxta sitt pund á þann hátt inn í þennan geira sem á að þjóna samfélaginu bæði hér heima og utan lands á samfélagslegum forsendum en ekki samkvæmt gróðahagsmunum.

Frú forseti. Ég spurði hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, félaga hv. þm. Ögmundar Jónassonar, að því í dag hvort hann gæti bent mér á einhvern á markaði sem væri reiðubúinn að festa fé sitt í þeim fyrirtækjum sem við köllum sérleyfisfyrirtæki. Hv. þingmaður hló við fót úti í sal. Af hverju? Vegna þess að hann, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson, hefur komið að því að búa til regluverkið sem er að finna í raforkulögunum. Þar eru dreifiveitunum einfaldlega settar svo þröngar skorður, eins og ég sagði hér í dag, að þó að ég hafi aldrei staðfest nokkra gjaldskrá án þess að grennslast rækilega fyrir um röksemdir fyrir hækkun þá hef ég samt komist að þeirri niðurstöðu að stakkurinn sem þeim er skorinn sé svo þröngur að það sé varla að þessi fyrirtæki hafi möguleika á að þróa starfsemi sína með þeim hætti sem krafist er af þeim. Þetta er nú bara staðreyndin.  Annar angi frumvarpsins felur það svo í sér að eignarhaldið breytist ekki heldur frá því sem er. Hitt er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði í ræðum sínum fyrr í dag að ég er ekki að seilast í þau réttindi sem eru í einkaeign. Ég ætlast ekki til að ríkið