Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við gerð frv. til fjárl. fyrir árið 1975 hefur verið lögð áhersla á þrjú meginatriði: 1. Að sporna við útþenslu ríkisbúskaparins miðað við önnur svið efnahagsstarfseminnar í landinu. 2. Að stilla opinberum framkvæmdum svo í hóf að ekki leiði til óeðlilegrar samkeppni um vinnuafl, án þess að atvinnuöryggi sé stefnt í hættu eða það komi niður á þjóðhagslega mikilvægustu framkvæmdunum. 3. Að styrkja fjárhag ríkissjóðs og stuðla jafnframt að efnahagslegu jafnvægi í víðara skilningi, en það verður eitt meginviðfangsefnið á næsta ári. Undanfarin ár hafa ríki og sveitarfélög ráðstafað um þriðjungi þjóðartekna. Hlutur hins opinbera hefur jafnframt farið vaxandi og hefur vöxtur ríkisútgjalda að undanförnu sætt gagnrýni. Eðlilegt er því að hugað sé að verkaskiptingu milli hins opinbera og einkaaðila og athugað hvaða almenn sjónarmið liggi að baki opinberri starfsemi. Almennt má því spyrja hver sé undirstaða hennar, hver séu markmið opinberrar starfsemi og hvernig megi best ná settum markmiðum. Opinber starfsemi byggist einkum á tvennu. Annars vegar tekur hið opinbera, ríkið og sveitarfélög, að sér þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir og þjónustu, sem annars lægi niðri að einhverju eða öllu leyti eða væri miður borgið í höndum einkaaðila. Hins vegar grípur hið opinbera inn í rás efnahagslífsins, bæði til að jafna kjör almennings og tryggja almenna velferð svo og til þess að hafa áhrif á atvinnu- og athafnastigið í hagkerfinu í heild. Ljóst er að sú verkaskipting hins opinbera og einstaklinga, sem best þykir þjóna almannahagsmunum, er engan veginn gefin, heldur í senn háð sögulegri þróun og stjórnmálalegu mati á hverjum tíma og oft getur verið umdeilanlegt hvaða verkefni sé best komið í forsjá hins opinbera. Opinberri starfsemi þarf jafnan að haga þannig að settu marki sé náð á sem hagkvæmastan hátt. Athuga þarf hverju sinni, hvort opinberar framkvæmdir svari kostnaði og séu þjóðhagslega arðbærar og enn fremur hver skuli vera forgangsröð þeirra, ef takmörkuðu fjármagni er varið til framkvæmda. Um ráðstöfun ríkisútgjalda mætti að öðru leyti minnast sérstaklega á þau mál sem almennt varða lífskjör og almenna velferð, einkum í kjara- og tryggingamálum. Þar þarf stöðugt að huga að raunverulegum markmiðum tekju- og lífskjarajöfnunar af opinberri hálfu og athuga hvort ríkjandi trygginga- og skattakerfi samrýmist þeirri tekjustefnu, sem fylgt er. Sérstakt íhugunarefni er hvort þær gífurlegu niðurgreiðslur á verði vöru og þjónustu, sem nú eru tíðkaðar, komi neytendum og framleiðendum raunverulega að því gagni sem til er ætlast. Við tekjuöflun ríkisins má einkum nefna þrjú meginsjónarmið: Í fyrsta lagi verður með heilsteyptu skattkerfi að jafna skattbyrðinni réttlátlega milli þjóðfélagsþegnanna. Ekki má gefa mönnum tækifæri til þess að varpa byrði sinni á aðra með undanbrögðum. Í öðru lagi er afar mikilvægt að skattar lami ekki athafnaþrá einstaklinga né dragi úr framtaki þeirra. Loks verða tekjustofnar að vera fáir og einfaldir, en skattheimta örugg og ódýr. Umsvif ríkisins eru svo snar þáttur þjóðarbúskaparins að fjármálastjórn ríkisins hlýtur að hafa áhrif á efnahagsheildina hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Óstjórn eða stjórnleysi í meðferð ríkisfjármála getur orðið uppspretta örrar verðbólgu og valdið þrengingum í efnahagsmálum. Því ber jafnan að haga meðferð opinberra fjármála þannig að stutt sé að jafnvægi innanlands og utan. Ríkisstj. hyggst sporna gegn vexti ríkisútgjalda, og að því er stefnt að þau vaxi ekki hraðar en þjóðartekjur, þannig að hlutdeild ríkisumsvifa í þjóðarbúskapnum aukist ekki frekar. Þess verður þó gætt að skapa svigrúm, svo að beita megi ríkisfjármálum til að jafna hagsveiflur, draga úr útgjöldum á tímum þenslu en auka þau á samdráttatímum. Ríkisstarfsemin þarf að vera háð stöðugri gagnrýni og endurskoðun með það í huga að gera hana markvissari og skynsamlegri og laga hana að kröfum tímans. Einn þeirra málaflokka, sem þarfnast rækilegrar endurskoðunar, eru þær neyslu- og rekstrar til færslur, sem ríkið stendur að í því skyni að hafa áhrif á neyslu eða framleiðslu ákveðinna vörutegunda og á tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Þessar tilfærslur eru mjög mikilvægur hluti ríkisútgjaldanna og nema nú um 45% af gjöldum fjárl. Oft kann þó að vera óskýrt hvert endanlegt markmið sumra þessara tilfærslna er og hverjum þær koma til góða. Tilfærslurnar, svo sem niðurgreiðsla á vöruverði, geta einnig haft ýmis önnur áhrif en beinlínis er að stefnt, t.d. á framleiðslustarfsemina eða á hegðun neytenda. Höfuðmarkmið tekjutilfærslna ríkisins hlýtur að vera réttlát jöfnun tekna og aðstöðu manna. Ríkisstj. mun því kanna hvort þær leiðir, sem nú eru farnar að því marki, séu skynsamlegar og hagkvæmar. Fyrirhuguð sameining helstu bóta almannatrygginga og tekjuskatts, sem nánar verður vikið að síðar, er liður í slíkri endurskoðun. Með sameiningunni væri unnt að minnka ríkisútgjöld verulega án þess að skerða hag þeirra sem velferðarþjóðfélagið ber fyrir brjósti. Öllu fremur gefst kostur á að sinna hagsmunamálum þeirra betur, enda mun hið sameinaða tekjujöfnunarkerfi stefna að því að tryggja öllum þjóðfélagsþegnum lágmarkstekjur. Að venju mun verða gerð stutt grein fyrir ríkisfjármálum á liðnu ári með því að rekja atriði úr grg. ríkisbókhaldsins um afkomu ríkissjóðs samkv. A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1973. Grg. er með sama sniði og áður. Nokkrar niðurstöðutölur reiknings eru dregnar fram og samanburður gerður við fjárlög. Grg. sem þessi ásamt óendurskoðuðum ríkisreikningi í heild hefur síðustu ár verið afhent hv. alþm. við 1. umr. fjárlagafrv. og hefur það einnig verið gert nú. Vísa ég til þeirra gagna um nánari tölulegar upplýsingar, en meginefni þeirra er sem hér segir: Afkoma ríkissjóðs samkv. rekstrarreikningi A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1973 reyndist óhagstæð um 253 millj. kr. Tekjur urðu 24 milljarðar 876 millj. kr., en gjöld 25 milljarðar 129 millj. kr., og eru þá fjárfestingarútgjöld meðtalin. Greiðslujöfnuður í heild reyndist hagstæður um 140 millj. kr., jöfnuður lánahreyfinga ásamt hlutabréfum og stofnfjárframlögum var óhagstæður um 364 millj. kr., endurmatsjöfnuður var hagstæður um 29 millj. kr. Greiðslujöfnuður er skilgreindur á ýmsa vegu. Framangreind fjárhæð hagstæðs greiðslujafnaðar ríkissjóðs um 140 millj. kr. er reiknuð samkv. ákvæðum l. nr. 52 1966, um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárl., og nær yfir breytingar á sjóði, bankareikningum, lausaskuldum og ýmsum inneignum. Jöfnuður sjóðs og óbundinna bankareikninga var hins vegar óhagstæður um 616 millj. Jöfnuður lausaskulda og ýmissa inneigna var aftur á móti hagstæður um 756 millj. kr. Sú fjárhæð fólst annars vegar í aukningu eftirstöðva ríkistekna um 830 millj. kr. og aukningu lausaskulda vegna markaðra tekna um 53 millj. kr. og annarra lausaskulda umfram hækkun ýmissa inneigna um 21 millj. kr. Ef jöfnuður lánareikninga við Seðlabankann, sem reyndist hagstæður um 315 millj. kr. á árinu, er hins vegar talinn með greiðslujöfnuði, eins og sumir telja að gefi réttari mynd, þá reyndist jöfnuður sjóðs óbundinna bankareikninga og lánareikninga við Seðlabankann óhagstæður um 301 millj. kr., en hagstæður um 455 millj. kr., ef ýmsar inneignir og lausaskuldir eru taldar með. Lánajöfnuður reyndist óhagstæður, eins og áður segir, um 364 millj. kr. Lán við Seðlabankann eru þá talin með. Að þeim frátöldum reyndist hann hins vegar óhagstæður um 679 millj. kr. Jöfnuðurinn kemur þannig fram, að veitt lán lækkuðu á árinu um 21 millj. kr., eign í hlutabréfum og stofnfjárframlögum hækkaði um 52 millj., skuld í formi tekinna lána hjá Seðlabankanum lækkaði um 315 millj., en hækkaði gagnvart öðrum unn 710 millj. kr. Af þeirri fjárhæð má rekja 469 millj. kr. til endurlána ríkissjóðs, sem gerð er grein fyrir í B-hluta ríkisreiknings. Endurlán byggjast m.a. á sölu spariskírteina, erlendum lántökum og fyrirgreiðslu Seðlabankans. Nýjar lántökur á árinu voru samkv. framkvæmda- og fjáröflunaráætlun, heimildum fjárl. og sérstökum ákvörðunum ríkisstj. Meginhluti skuldaaukningar var vegna framkvæmdar Vegagerðarinnar, einkum til hringvegarins um Skeiðarársand. Lántaka til nota við fyrirgreiðslu til togarakaupa nam 112 millj. kr., vegna lögreglustöðvarbyggingar um 19 millj. kr., til kaupa á skipi fyrir Hafrannsóknastofnun 17 millj. kr. Heimildarákvæði fjárl. um allt að 100 millj. kr. lántöku til kaupa á nýju varðskipi var ekki notað, en umframgjöld Landhelgisgæslunnar greidd beint úr ríkissjóði. Ríkissjóður eignaðist hlutabréf í Norðurstjörnunni hf. að fjárhæð 24 millj. kr. Aukning í hlutabréfum Þormóðs ramma nam 4 millj. kr. og framlagt hlutafé í Þörungavinnslunni hf. nam 5 millj. kr. Verður nú vikið að tekjum og gjöldum ársins 1973. Heildartekjur námu, eins og áður segir, 24 milljörðum 876 millj. kr. samkv. rekstrarreikningi. Tekjuuppgjörið miðast við álagða skatta. Innheimta nam hins vegar 830 millj. kr. lægri fjárhæð eða 24 milljörðum og 46 millj. kr., 2 milljörðum og 76 millj. umfram áætlun fjárl. Sú hækkun er 9.4%. Tekjufærslan var hins vegar 13.2% umfram áætlun fjárlaga. Innheimta varð hærri en fjárlög á flestum teknaliðum. Innheimt aðflutningsgjöld námu 724 millj. kr. umfram fjárlög eða 12.9%, söluskattur 480 millj. eða 9.6%, tekju- og eignarskattur ásamt erfðafjárskatti 300 millj. eða 6.1%, innflutningsgjald af bifreiðum 153 millj. eða 65.2%, hagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins 114 millj. kr. eða 5.5%, vaxtatekjur, einkum dráttarvextir af þinggjöldum, 92 millj. kr. eða rúmlega þreföld innheimta miðað við áætlun fjárl. Aðrir teknaliðir, sem reyndust fara fram úr fjárl., námu alls 293 millj. kr. Þessar fjárhæðir gera samtals 2 milljarða 156 millj. kr. Innheimta nokkurra teknaliða reyndist hins vegar 80 millj. kr. lægri en fjárlög áætluðu. Keflavíkurflugvöllur skilaði 35 millj. kr. lægri upphæð en fjárlög áætluðu eða um það bil helmingi. Fríhöfnin skilaði 13 millj. kr. minna eða sem svaraði fjórðungi áætlunar, sameign ríkisins 10 millj. kr. og aðrir liðir samtals 22 millj. kr. lægri fjárhæð en fjárlög gerðu ráð fyrir. Eins og fram er komið jukust eftirstöðvar ríkissjóðstekna um 830 millj. kr. Af þeirri fjárhæð eru 471 millj. kr. í tekju- og eignarsköttum, 217 millj. í söluskatti, 84 millj. í launaskatti, 39 millj. kr. í persónusköttum til Tryggingastofnunar ríkisins og 25 millj. kr. í tekjum af sölu erlends gjaldeyris. Eftirstöðvar almannatryggingagjaldsins, sem var lagt niður á árinu 1972, lækkuðu um 28 millj. kr. Eftirstöðvar annarra teknaliða hækkuðu um samtals 22 millj. kr. Aukning e8tlrstöðva söluskatts og launaskatts eru að verulegum hluta sem ógjaldfallnar eftirstöðvar um áramót, þ.e. gjalddagi álagningar er ekki fyrr en árið eftir. Innheimt hlutfall tekna á árinu 1973 reyndist svipað og á árinu 1972. Gjöld A-hluta ríkisreiknings árið 1973 námu 25 milljörðum 129 millj. kr. eða 2 milljörðum 347 millj. kr. umfram fjárlög að fjárhæð 21 milljarður 457 millj. og sérstakar heimildir til gjalda að fjárhæð 1 milljarður 325 millj. kr. eða 10.3%. Gjöldin umfram sjálf fjárl. námu 3 milljörðum 672 millj. kr. eða 17.1%. Framangreindar sérstakar gjaldaheimildir að fjárhæð 1 milljarður 325 millj. kr., sem tekið er tillit til við samanburð fjárl. og reiknings, eru í fyrsta lagi lántökur vegna gjalda, einkum vegagerðar, alls 710 millj. kr., í öðru lagi ný eða aukin framlög samkv. heimildarákvæðum fjárl. eða sérstakra laga, alls að fjárhæð 400 millj. kr., og í þriðja lagi áhrif hækkunar markaðra tekna ríkissjóðs að fjárhæð 215 millj. kr. sem renna til ákveðinna rétthafa og gjaldfærsla reiknings hækkar því sjálfkrafa að sama skapi. Eigi verður hér gerð grein fyrir einstökum liðum þessarar sérstöku gjaldaheimildar, en vísað í sérstakt yfirlit í ríkisreikningi þar um svo og grg. ríkisbókhaldsins. Vakin skal þó athygli á því, að með þessum sérstöku gjaldaheimildum eru ekki tekin áhrif lagasetningar eða ákvarðana ríkisstj., sem ekki fólu í sér tiltekna fjárhæð til breytingar gjalda. Gildir það t.d. um ákvarðanir til aukinna niðurgreiðslna, aukinna framlaga til Tryggingastofnunar og heimildargr. fjárl. 1973 um lækkun fjárveitinga um allt að 15% á árinu 1973. Gjöld reikningsins urðu, eins og áður er fram komið, 2 milljarðar 347 millj. kr. umfram fjárlög og tilgreindar sérstakar gjaldaheimildir. Umframgjöldin skiptast þannig í aðalatriðum: Framlög til Tryggingastofnunar ríkisins urðu 727 millj. umfram eða 10.3%, hækkun til niðurgreiðslna 457 millj. eða 27% hækkun, til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir 190 millj. kr. eða 58% hækkun, til barna- og gagnfræðaskólastigs 168 millj. kr. eða 8.8% hækkun,tilaukinna vaxtagjalda 105 millj. kr. eða 30.4% hækkun, til landhelgisgæslu 92 millj. kr. eða 33.3% hækkun, gjöld Alþingis, forsetaskrifstofu og ríkisstj. og aðalskrifstofa rn. reyndist 165 millj. kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir eða 32.6%. Í þeirri fjárhæð eru innifaldar verulegar greiðslur vegna endurbóta á húsnæði Alþingis og stjórnarráðsskrifstofa. Framangreindar fjárhæðir umfram gjalda nema alls 1 milljarði 900 millj. kr. Það sem ótalið er, 447 millj. kr., .skiptíst á ýmsa liði, sem ekki verða taldir upp hér. Nokkrir þeirra reyndust lægri í reikningi en fjárl. gerðu ráð fyrir, en á flestum liðum urðu gjöldin umfram. Um samanburð gjaldaliða í heild eftir tegundum er vísað í yfirliti í ríkisreikningi á bls. 66–67, en þar koma fram upplýsingar um skiptinguna eftir rn., bæði samkv. reikningi og fjárlögum. Hér hefur verið fjallað um afkomu ríkissjóðs samkv. A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1973. Ekki hefur verið komið inn á afkomu fyrirtækja og sjóða ríkisins, sem reikningar eru birtir yfir í B-hluta ríkisreiknings, og hefur það eigi heldur verið gert a.m.k. síðustu ár þegar gerð hefur verið grein fyrir afkomu ríkissjóðs. Tel ég hins vegar rétt að huga að því í framtíðinni, hvort ekki væri rétt að gera einnig nokkra grein fyrir helstu niðurstöðu í B-hluta ríkisreiknings. Ég mun þá víkja að áætlun um afkomu ríkissjóðs 1974. Fjármál ríkisins eru samofin efnahagsmálum þjóðarinnar og hin almenna hagþróun endurspeglast einatt í þeim áætlunum um ríkisbúskapinn, sem settar eru fram á fjárlagafrv. Það frv., sem hér liggur fyrir, er engin undantekning frá þeirri reglu. Sú öra verðlagsþróun, sem ríkt hefur hér á landi að undanförnu, ásamt ýmsum félagslegum og efnahagslegum aðgerðum, sem gripið hefur verið til á árinu, koma í ríkum mæli fram í þessu frv. og eru reyndar höfuðorsök þeirrar hækkunar, sem fram kemur í samanburði við fjárlagatölur yfirstandandi árs. Við slíkar aðstæður er þess vart að vænta, að gefist það ráðrúm til að marka djúp spor í fjármálastefnu ríkisins á þeim skamma tíma sem verið hefur til að móta fjárlagafrv. Fjárlagafrv. ber það með sér engu að siður, að komið er í veg fyrir frekari útþenslu ríkisbúskaparins og dregið er úr ríkisframkvæmdum. Þetta er skref til að freista þess að hafa hemil á verðbólgunni, draga úr greiðsluhallanum við útlönd og tryggja sem best lífskjör almennings. Þróun verðlags og kauplags ásamt ýmsum aðgerðum á sviði fjármála fyrr á þessu ári hafa leitt til þess, að tekjur og gjöld ríkissjóðs munu fara verulega fram úr áætlun fjárl. 1974. Fjárlagaáætlun var í aðalatriðum miðuð við kauplag og verðlag í des. 1973, en þá voru í gjaldahlið áætlaðar 400 millj. kr. upp í væntanlega kjarasamninga. Niðurstöður kjarasamninga ásamt hækkunum verðlagsbóta 1. mara s. 1. höfðu hins vegar í för með sér 800–900 millj. kr. launaútgjöld ríkissjóðs umfram fyrrgreindar 400 millj. kr. Nú er áætlað, að almennt kauplag verði um 27–28% hærra að meðaltali á árinu 1974 en það var í des. s.l. ár og hefur slík hækkun kaupgjalds óhjákvæmileg áhrif á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Enn fremur má nefna, að í fjárlagaáætlun var gert ráð fyrir 17–18% verðmætisaukningu almennra þjóðarútgjalda sem í aðalatriðum ráða söluskattsveltu. Nú er hins vegar áætlað, að veltubreytingin nemi um 54% á árinu. Önnur mikilvæg veltustærð er almennur vöruinnflutningur, sem ræður tolltekjum ríkissjóðs. Í fjárlagaáætlunum var miðað við 16% aukningu innflutningsverðmætis án olíu milli áranna 1973 og 1974, en 22% aukningu að olíu meðtalinni. Nú er útlit fyrir að verðmæti almenns vöruinnflutnings án olíu aukist um 50%, en um 60% að olíuinnflutningi meðtöldum. Þessi mikla veltuaukning umfram forsendur fjárlaga er ásamt sérstökum skattbreytingum, svo sem hækkun launaskatts í apríl, hækkun áfengis og tóbaksverðs í mars og maí, hækkun innflutningsgjalds af bifreiðum í maí og hækkun söluskatts í okt., helsta ástæða þess að innheimtar tekjur ríkissjóðs í ár eru nú áætlaðar nálægt 36 milljörðum eða um 6.6 milljörðum hærri en í fjárl. 1974. Auk þess má nefna að tekjur einstaklinga hækkuðu mun meira á árinu 1973 en ætlað var í fjárlagaáætluninni. Hækkun óbeinna skatta, einkum söluskatts og tolltekna, umfram áætlun fjárl. er fyrst og fremst afleiðing hinnar miklu eftirspurnarþenslu, sem einkennt hefur efnahagsþróun líðandi árs og birtist í vaxandi verðbólgu og geigvænlegum halla í viðskiptum við útlönd. Nú er áætlað að þjóðarframleiðsla aukist um 3.5–4% og þjóðarútgjöld um 7–8% að magni frá síðasta ári, en hins vegar er búist við minnkun þjóðartekna vegna versnandi viðskiptakjara við útlönd. Þetta mun leiða til halla á viðskiptajöfnuði sem gæti numið 12–13 milljörðum kr. eða rúmlega 9% af þjóðarframleiðslunni. Að hluta er þessi halli vegna innflutnings varanlegra fjármuna sem innflutningur fjármagnsins fylgir, en gjaldeyrisstaðan gæti þó rýrnað um 6000–6500 millj. kr. á núv. gengi. Tolltekjur ríkissjóðs í ár eru af innflutningi sem er umfram það sem samrýmst getur traustri stöðu þjóðarbúsins út á við við núverandi aðstæður. Verðbólgan hefur farið vaxandi það sem af er árinu, bæði vegna óvenjumikillar hækkunar innflutningsverðs og einnig í kjölfar kjarasamninga á s.l. vetri. Benda síðustu áætlanir til að vísitala framfærslukostnaðar verði um 43% hærri að meðaltali í ár en í fyrra. Hækkun kauplags og verðlags umfram forsendur fjárl. hefur að sjálfsögðu ýmis óbein áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram hækkun beinna launaútgjalda, sem áður var getið. Má þar nefna bætur lífeyristrygginga, sem beint eru tengdar almennu kauplagi, og útgjöld sjúkratrygginga, sem einnig fylgja almennri verðlagsþróun. Hækkun þessara líða í ár umfram fjárlög mun nema um 1400 millj. kr. Önnur óbein áhrif verðlagsbreytinga, m.a. vegna gengislækkunar og hækkunar söluskatts og áhrifa búvöruverðshækkunar á útflutningsuppbætur, má meta a.m.k. 700 millj. kr. á árinu. Til viðbótar þessum áhrifum kauplags- og verðlagsbreytinga má nefna áhrif sérstakra ákvarðana, sem teknar voru á árinu. Munar þar mest um auknar niðurgreiðslur vöruverðs og í minna mæli fjölskyldubætur. Í fjárl. var miðað við að báðir þessir liðir yrðu lækkaðir frá því sem var um áramótin, en síðar var fallið frá þeirri ákvörðun. Í stað þess voru niðurgreiðslur stórauknar í maí s.l. í tengslum við setningu brbl. um viðnám gegn verðbólgu. Í stað þess voru niðurgreiðslur lækkaðar nokkuð, en jafnframt voru fjölskyldubætur hækkaðar, en á síðasta sumri var gerð kerfisbreyting á greiðslu fjölskyldubóta, sem fól í sér útgjaldalækkun fyrir ríkissjóð. Nú er ætlað, að niðurgreiðslur og fjölskyldubætur nemi í ár um 3000 millj. kr. hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir í fjárl. Ýmsir markaðir tekjustofnar hækka frá fjárlagaáætlun og má þar minna á hækkun launaskatts um 1%, sem öll rennur í Byggingarsjóð ríkisins. Útgjöld til vegamála munu einnig verða mun hærri en samkv. fjárl., ekki síst vegna mikilla verðlagshækkana á árinu. Samtals gætu markaðir tekjustofnar og útgjöld til vegamála farið um 1700–1800 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga. Af útgjöldum umfram fjárlög í ár er enn ótalin notkun fjárlagaheimilda og ýmsar umframgreiðslur, samtals að upphæð um 900 millj. kr. Sú endurskoðaða áætlun um útgjöld ríkissjóðs á árinu 1974, sem hér hefur verið rakin, felur í sér nálægt 7600 millj. kr. hækkun eða 26% útgjaldaauka frá niðurstöðutölum fjárlaga ársins og verða heildarútgjöld í ár samkvæmt þeirri áætlun því um 37 milljarðar kr. Við gerð fjárlagafrv.fyrir árið 1975 hafa eftirfarandi meginforsendur verið lagðar til grundvallar að því er varðar kaupgjald, verðlag og aðrar forsendur er máli skipta: Laun eru miðuð við gildandi kjarasamninga og þar með grunnlaunahækkanir, sem taka gildi 1. des. n. k. og 1. júní 1975. Einnig er tekið tillit til láglaunabóta í samræmi við brbl. frá sept. s.l. og gildandi kaupgreiðsluvísítölu 106.18 stig, Við ákvörðun annarra rekstrarliða hefur verið miðað við verðlag í lok sept., þannig að þar er tekið tillit til áhrifa gengisbreytingarinnar í byrjun sept., og einnig eru áhrif söluskattshækkunarinnar frá 1. okt. og annarra gjaldahækkana sem orðið hafa á árinu, svo sem á bensingjöldum og verðjöfnunargjaldi rafmagns, komin inn í útgjaldaáætlanir. Tekjuáætlunin er í meginatriðum miðuð við sömu kaup- og verðlagsforsendur og hér hafa verið raktar. Skattvísitalan hækkar um 45%, en auk þess er tekjuskattur einstaklinga lækkaður um 500 millj. kr. og er það líður í endurskoðun skatta- og tryggingakerfisins. Gert er ráð fyrir lækkun tolla frá 1. jan. n.k. í samræmi við aðildarsamning við EFTA og viðskiptasamning við EBE og nokkurri aðlögun annarra tolla vegna þessara breytinga. Loks er reiknað með að þjóðarútgjöld aukist um 19–20% í peningum, en að þau verði óbreytt að magni frá 1974 og almennur vöruinnflutningur aukist um 20%. Heildarútgjöld á rekstrarreikningi nema 44 milljöðrum 752 millj. kr., en voru 29 milljarðar 402 millj. kr. í fjárlögum 1974, og er hækkunin 15 milljarðar 350 millj. kr. eða 52.2%. Séu borin saman frv. áranna 1974 og 1975 verður hækkunin 17 milljarðar 315 millj. kr. eða 63.1%. Af tölu fjárlagafrv. nema markaðir tekjustofnar 6 milljörðum 190 millj. kr. á móti 3 milljörðum 295 millj. í fjárlögunum 1974. Er hækkun þessara stofna 2 milljarðar 895 millj. eða 87.9%. Hækkun ríkisútgjalda án markaðra tekjustofna er þannig 12 milljarðar 456 millj. kr. eða 47.7%. Af einstökum mörkuðum tekjustofnum hækka þessir mest: Vegasjóðsútgjöld um 963 millj. kr., launaskattur til Byggingarsjóðs ríkisins 767 millj. kr., atvinnurekendagjald til Tryggingastofnunar ríkisins 427 millj., verðjöfnunargjald rafmagns 370 millj., árgjald til Byggðasjóðs 284 millj., ýmsir aðrir markaðir tekjustofnar 84 millj. kr., samtals 2 milljarðar 895 millj. kr. Hækkun eiginlegra ríkisútgjalda, þ.e. án markaðra tekjustofna, er sundurliðuð í yfirliti á bls. 152 í fjárlagafrv. og vísast til þess. Má vekja athygli á því að almannatryggingar, laun og niðurgreiðslur og markaðir tekjustofnar valda tæplega 70% heildarhækkunar ríkisútgjalda frá fjárl. 1974. Sé litið á yfirlitið á bls. 152 má sjá að hækkun hinna ýmsu útgjaldaliða er ærið misjöfn. Sérstakar skýringar eru fyrir hendi varðandi hækkunarhlutföll, er víkja verulega frá meðalhækkuninni, sem er 52.2%, eins og áður var sagt. Þannig er 35% hækkun launaliðar ekki raunhæf, þar sem í fjárlögum 1974 voru veittar 400 millj. kr. til væntanlegra kjarasamninga, en hin raunverulega hækkun frá þeim töxtum, er giltu við afgreiðslu fjárlaga, er 43.8%. Liðurinn önnur rekstrarútgjöld hækka nokkuð umfram verðhækkun eða um 86.2% miðað við 60–65% meðalverðhækkun þessa kostnaðarliðar. Helstu skýringar eru í því fólgnar, að í samræmi við reynslu fyrri ára var talið nauðsynlegt að hækka framlög vegna sérstakra laga og heimilda verulega á þessu fjárlfrv. Olíuverðhækkun, sem verið hefur langt umfram meðalhækkun verðlags, kemur á þennan lið. Leiðrétting á færslu í fjárl. 1974 vegna Orkustofnunar veldur umtalsverðri hækkun, sem er hreint bókhaldsatriði, og prentkostnaður, sem fólginn er í þessum kostnaðarlið, hefur hækkað mun meira en almennt verðlag. Séu þessir þættir frátaldir verður meðalhækkun annarra rekstrargjalda 65.7% eða lítillega umfram kostnaðaraukningu. Viðhaldsliður hækkar um 89%, einkum vegna vegaviðhalds, sem í ár mun fara langt fram úr fjárlagaáætlun og er nálægt þeirri tölu, sem áætluð er í fjárlfrv. 1975, og ástæða hefur þótt til að gera nokkurt átak í viðhaldi skólamannvirkja af brýnni nauðsyn. Að þessu tvennu frátöldu verður hækkun viðhaldsliðar 62.6% eða í samræmi við kostnaðarhækkun. Hin mikla hækkun á yfirfærslum til fyrirtækja og atvinnuvega eða 100% skýrist af aukningu niðurgreiðslna, og yfirfærslur til einstaklinga og samtaka, sem hækka um 113%, eiga rætur að rekja til sérstaks fjárlagaliðar til ráðstafana í kjara- og verðlagsmálum að upphæð 500 millj. kr., en óráðið er hvernig eða hvort þar verður um raunveruleg útgjöld að ræða. Gjaldfærður stofnkostnaður hækkar um 29.6% sem er undir verðlagshækkun, og er það í samræmi við þá stefnu í fjármálum ríkisins að stilla framkvæmdum í hóf og forðast samkeppni um vinnuafl við útflutningsatvinnuvegina án þess að það komi niður á mikilvægustu framkvæmdunum eða atvinnuöryggi landsmanna sé stefnt í voða. Hér er um að ræða nokkra magnminnkun. Loks hækka yfirfærslur til sveitarfélaga um 17.9%, en meginskýringin á svo lágri hlutfallshækkun er sú að sérstökum hafnarframkvæmdum í Grindavík og Höfn í Hornafirði verður lokið á yfirstandandi ári. Ég mun þá víkja að skiptingu fjárveitinga skv. 4. gr. frv. til ráðuneyta og einstakra stofnana sem þeim tilheyra. Æðsta stjórn ríkisins hækkar um samtals 54.7 millj. og er þar að mestu um eðlilegar launa- og verðlagshækkanir að ræða. Embætti forseta Íslands hækkar um 6.5 millj. kr., hækkun vegna Alþ. er 30.9 millj. kr., vegna ríkisstj. um 5.5 millj. og hæstaréttar 4.3 millj. kr. Undir liðnum ríkisstjórn eru nú laun bifreiðastjóra ráðh. og rekstrarkostnaður bifreiðanna, samtals 7.5 millj., en þessi útgjöld voru áður færð á einstök ráðuneyti. Kostnaður við forsrn. og stofnanir, er undir það heyra, hækkar um 741.7 millj. kr. og munar þar langmest um framlög í Byggðasjóð, sem hækka um 724.4 millj. og verða samtals 877 millj. kr. Hækkun á beinu framlagi ríkissjóðs er 440 millj. og hækkun álgjalds er 284.4 millj. kr. Þá er framlag til Þjóðhagsstofnunar 17.2 millj., en niður fellt framlag til Framkvæmdastofnunar ríkisins, sem var 11 millj. í fjárl. 1974, og er nettóhækkun þannig 6.2 milljarðar. Lög um Framkvæmdastofnun eru nú í endurskoðun. Hækkun á öðrum fjárlagaliðum forsrn. eru samtals 11.1 millj. kr., þ.e. aðalskrifstofa rn., embætti húsameistara ríkisins og þjóðgarðurinn á Þingvöllum og Þingvallanefnd. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. var því lýst yfir að Byggðasjóður skyldi efldur. Í samræmi við þessa stefnu eru framlög til Byggðasjóðs nú aukin, eins og áður er sagt, úr 153 millj. kr. á fjárl. 1974 í 877 millj. kr. með þessu frv. Framlög til sjóðsins nema 2% af útgjaldahlið frv. Verkefni Byggðasjóðs verða endurskoðuð á næstunni í því skyni að samræma aðgerðir í byggðamálum og til þess að tryggja sem besta nýtingu þess fjár, sem til þeirra er varið. Í framtíðinni er nauðsynlegt að með fjárlfrv. fylgi ítarleg greiðsluáætlun Byggðasjóðs fyrir næsta ár, þar sem grein sé gerð fyrir eigin ráðstöfunarfé sjóðsins og skýrt frá áformum um lántökur og lánveitingar hans á næsta ári eftir verkefnum og landssvæðum. Þessari grg. ætti að fylgja forgangsröð og rökstuðningur útlánafyrirætlana. Þessar upplýsingar eru mun mikilvægari fyrir Alþ. nú en áður þar sem framlög til sjóðsins hafa verið stóraukin og nauðsynlegt að fjárráðstöfun á vegum sjóðsins sé samræmd fjárlagaákvörðun í heild. Ekki liggur ljóst fyrir enn hver skuli vera verkefni Byggðasjóðs. Sýnist ekki óeðlilegt að fé sjóðsins verði að verulegu leyti varið til landshlutaáætlana, jafnt til samgöngubóta sem til uppbyggingar atvinnulífsins, enda brýn nauðsyn á að slíkt haldist í hendur. Fjárlagaliðir menntmrn. hækka um 2 milljarða og 19 millj. kr. Yfirstjórnin hækkar um 56 millj., einkum vegna aðalskrifstofu, 33.2 millj. kr., en þar verður nokkur starfsliðsaukning og innréttingakostnaður vegna nýs leiguhúsnæðis. Nettóhækkun við fræðsluskrifstofur samkvæmt nýju grunnskólal. nemur 13.3 millj. kr. og er þá gert ráð fyrir að 1/3 hluti kostnaðar skv. ákvæðum l. um fræðsluskrifstofur komi til framkvæmda á árinu 1975. Framkvæmd sundskyldu í skólum hækkar um 8.2 millj. kr. og nettóhækkun á öðrum liðum undir yfirstjórn er 1.3 millj. kr. Kostnaður við fræðslumál eykst um 1 milljarð 798.5 millj. kr. Rekstrarkostnaður barna- og gagnfræðaskóla hækkar um 836.6 millj. kr., þar af kostnaðaraukning vegna nýju grunnskólalaganna 130.9 millj. kr. Byggingarframlög til þessara skóla hækkar um 141.6 millj. kr. og verður 800 millj. kr. Framlag til háskólans hækkar um 174.9 millj. og verður í heild 560 millj. kr., þar af 490 millj. til rekstrar. Fjölgar þar starfsliði um 17. Framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna hækkar um 119.4 millj. og er það byggt á till. menntmrn., en till. sjóðsstjórnar bárust ekki í tæka tíð. Með þessu verður heildarframlag til Lánasjóðs 606 millj. kr. Lög um lánasjóð námsmanna eru nú í endurskoðun og koma væntanlega til afgreiðslu Alþ. fyrir 3. umr. fjárl. Sýnist full ástæða til þeirrar endurskoðunar og taka verður tillit til þeirrar afgreiðslu við endanlega ákvörðun fjárveitingar. Kostnaður við menntaskóla eykst um 122.2 millj. kr. og við héraðsskóla um 72.9 millj. kr. Þá hækkar framlag til jöfnunar á námskostnaði um 25 millj. kr. og verður í heild 100 millj. kr. Önnur fræðslumálaútgjöld aukast um samtals 305.9 millj. kr. Kostnaður við söfn, listir og aðra menningarstarfsemi eykst um 164.7 millj., þar af Þjóðleikhús 49.9 millj., listir, framlög 24.3 millj. Íþróttasjóður 20.6 millj. og aðrir liðir samtals 69.8 millj. kr. Kostnaður við utanríkisþjónustuna hækkar um 204 millj. kr., þar af sendiráðin 84.8 millj., alþjóðastofnanir 56.3 millj., aðalskrifstofa utanrrn. 34.1 millj. og löggæsla á Keflavíkurflugvelli 28.8 millj. kr. Kostnaðaraukning við utanríkisþjónustuna skýrist að miklu leyti af verðlagshækkunum og þó einkum gengisfellingunni í byrjun september. Þó er um að ræða sérstaka aukningu á framlagi til Alþjóðaframfarastofnunarinnar, 42.7 millj., og gert er ráð fyrir að verja 13 millj. kr. til bygginga og viðgerða á sendiráðshúsinu í Bonn. Loks er gert ráð fyrir nokkurri fjölgun lögreglumanna og tollvarða á Keflavikurflugvelli. Framlög til viðfangsefna á sviði landbrn. hækka um 849.6 millj. og eru þar þyngstir á metunum tveir líðir, þ.e.a.s. uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir 316 millj. kr., en þessar uppbætur hafa reynst vanmetnar á fjárl. 1974, og framlag til landgræðsluáætlunar 200 millj. skv. samþykkt Alþ. frá því í sumar. Framlag til Stofnlánadeildar landbúnaðarins hækkar um 81 millj. og jarðræktarframlög um 48.7 millj., en hvort tveggja byggist á sérstökum lögum. Kostnaður við önnur landbúnaðarmál hækkar um samtals 203.9 millj. kr. Kostnaður við málefni sjútvrn. eykst um 346 millj. kr., þar af vegna Hafrannsóknastofnunar 102 millj. kr., einkum vegna áhrifa kjarasamninga og hækkunar olíuverðs. Framlag til Fiskveiðasjóðs hækkar um 102 millj. kr. og er þar um að ræða mótframlög móti útflutningsgjaldi. Framlag til Aflatryggingasjóðs hækkar um 48.2 millj. Kostnaður við önnur viðfangsefni sjútvrn. hækkar um samtals 73.3 millj. kr. Framlög til verkefna dóms- og kirkjumrn. hækka um alls 688.3 millj. kr. Munar þar mestu um kostnaðarhækkun við landhelgisgæslu, 227 millj. kr., og embætti lögreglustjórans í Reykjavik, 152.8 millj. kr. Áhrif kjarasamninga og aukinn útgerðarkostnaður af völdum olíuverðshækkunar eru meginorsök hækkunarinnar hjá Landhelgisgæslu, auk þess eykst skipakostur stofnunarinnar í byrjun næsta árs. Hjá lögreglustjóraembættinu í Reykjavík er hækkunin, fyrir utan almennar kaup- og verðlagshækkanir, afleiðing fjölgunar í lögregluliði um 18 manns, en hefur ekki orðið þar í nokkur ár. Kostnaður við embætti sýslumanna og bæjarfógeta hækkar um samtals 129.4 millj. kr., einkum af völdum almennra kaup- og verðlagshækkana, og heildarhækkun á öðrum liðum á sviði dóms- og kirkjumrn. nemur 179.1 millj. kr. Framlög til málefna á sviði félmrn. hækka um 873.1 millj. kr., að mestu vegna framlaga í Byggingarsjóð ríkisins af mörkuðum tekjustofnum eða um 786.3 millj. Er þar um að ræða hluta sjóðsins af launaskatti, sem var tvöfaldaður á árinu, og af tekju- og eignarskatti og aðflutningsgjöldum. Þar hækkar framlag til Byggingarsjóðs verkamanna um 50 millj. kr. og önnur framlög samtals um 36.8 millj. Málefnaflokkur heilbr.- og trmrn. hækkar um 4 milljarða 107.6 millj., þar af framlög til almannatrygginga 3 milljarðar 791.6 millj., bygging sjúkrahúsa, læknisbústaða og heilsugæslustöðva 136.1 millj. og bygging ríkissjúkrahúsa 34.8 millj. kr. Aðrir liðir hækka um samtals 145.1 millj. Framlög til almannatrygginga hækka mest einstakra liða í þessu fjárlfrv. og er þar um að ræða framlög til lífeyristrygginga, sjúkratrygginga, slysatrygginga, auk atvinnuleysistrygginga. Bætur lífeyristrygginga skulu samkv. lögum hækka til samræmis við kaupgjald, og sem kunnugt er ákvarðast framlög til sjúkratrygginga á grundvelli daggjalda á sjúkrahúsum. Verulegar hækkanir hafa orðið í báðum þessum flokkum síðan fjárlög 1974 voru afgreidd. Þess ber sérstaklega að geta að fjölskyldubætur eru hér áætlaðar 20. þús. kr. með hverju barni til 1. júní 1975 þegar gildistíma ákvæða brbl. frá 1. sept. lýkur en eftir það er miðað við að þær lækki til fyrra horfs, þ.e.a.s. 15 þús. kr. með hverju barni. Með framangreindum hækkunum til sjúkrahúsbygginga verður varið til þeirra samtals 431.2 millj. kr. og eru elliheimili þá meðtalin. Auk þess verður varið 178 millj. kr. til byggingar ríkissjúkrahúsa, þar af 190 millj. kr. til geðdeildarbyggingar við Landsspítalann. Nákvæmur listi yfir fjárveitingar til einstakra sjúkrahúsa verður sendur fjvn. Skv. fjárlfrv. hækka framlög til málefna á sviði fjmrn. um 309.5 millj. kr. Þess ber að geta við þennan samanburð, að vaxtagreiðslur af ríkissjóðslánum, sem voru 411.8 millj. kr. í fjárl. 1974, eru nú fluttar á fjárlaga- og hagskýrslustofnun og fjárveiting upp í væntanlega kjarasamninga, sem var 400.9 millj., er felldur niður. Að þessum liðum frátöldum er hækkunin 1 milljarður 122.2 millj., þar af 500 millj. kr. til ráðstafana í kjara- og verðlagsmálum skv. síðari ákvörðun, 149.3 millj. kr. vegna uppbótar á lífeyri og 145 millj. kr. vegna sérstakra laga og heimildarlaga, en reynslan hefur leitt í ljós eins og ég áður sagði að nauðsyn er á að hækka þennan líð verulega. Þá hækkar kostnaður við toll- og skattheimtu, þar með taldar skattstofur, samtals um 100.9 millj. kr. Gert er ráð fyrir 40 millj. kr. framlagi til byggingar skrifstofuhúsnæðis fyrir ýmsar ríkisstofnanir, sem nú eru í leiguhúsnæði. Og heildarhækkun á öðrum gjaldalíðum fjmrn. nemur 187 millj. kr. Kostnaðarliðir á vegum samgrn. hækka samtals um 1 milljarð 478.1 millj. kr. og vegur vegagerð þar þyngst, en framlög til þessa málaflokks hækka um 1 milljarð 195.3 millj. kr. miðað við fjárlög 1974. Heildargjöld vegagerðar eru í samræmi við vegáætlun þá er lá fyrir síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Þess ber að gæta að kostnaður við vegagerð mun fara mjög fram úr áætlun í ár og má raunar ætla að heildarkostnaður verði svipaður í krónutölu og gert er ráð fyrir í frv. ársins 1975. Af heildarkostnaði við vegagerð, 3 milljörðum 240.2 millj. kr., eru 2 milljarðar 239.6 millj. eða 69.1% fjármagnað með föstum tekjustofnum, þ.e.a.s. bensíngjaldi, bifreiðaskatti og gúmmígjaldi, 618 millj. eða 19.1% með lántökum og 382.6 millj. eða 11.8% með beinu ríkissjóðsframlagi. Þessu til viðbótar stendur ríkissjóður undir endurgreiðslu lána vegna vegagerðar að fjárhæð 654 millj. kr. og er það nokkru meiri fjárhæð en ríkissjóður hefur í tekjur af innflutningsgjaldi af bifreiðum sem áætlaðar eru 635 millj. kr. á árinu 1975. Helstu hækkunarliðir aðrir hjá samgrn. eru vegna landshafna 132.6 millj. kr. þ.e. framkvæmdir 107 millj. og lánagreiðslur 29.2 millj., flugmálastjórn 109 millj. kr. og vegna almennra hafnarmannvirkja og lendingarbóta 89 millj. kr., en samtals verður varið 533 millj. kr. til þessa verkefnis. Af öðrum liðum kemur fram 51.7 millj. kr. nettólækkun, þar sem framlög til sérstakra hafnarframkvæmda í Grindavik og Höfn í Hornafirði falla niður eins og áður sagði . Framlög til málefna iðnrn. hækka samtals um 749.2 millj. kr. Mest er hækkunin til orkumála eða 570.1 millj. kr. sem skiptast þannig að verðjöfnunargjaldið, sem er markaður tekjustofn, hækkar um 370 millj. kr. skv. nýjum lögum, framlög til Orkustofnunar um 106 millj. kr., eigin fjárframlag til Landsvirkjunar 62 millj. kr. og önnur framlög til orkumála hækka um 32.1 millj. Útgjöld vegna iðnaðarmála og yfirstjórnar aukast um 179.1 millj., þar af framlög til þangverksmiðju á Reykhólum 100 millj. og kostnaður við vélakaup og innréttingar búsnæðis prentsmiðjunnar Gutenberg hækkar um 27 millj. kr. Á öðrum fjárlagaliðum, sem tilheyra iðnrn., verður samtals 52.1 millj. kr. hækkun. Kostnaður við málefnasvið viðskrn. hækkar um 2 milljarða 183.5 millj., að mestum hluta vegna niðurgreiðslna, en þær hækka um 2 milljarða 170 millj. kr. Samtals verða niðurgreiðslur á vöruverði innanlands 3 milljarðar 534 millj. kr. skv. þessu fjárlfrv. og er við það miðað að frá 1. júní 1975, þegar ákvæði brbl. frá 24. sept. falla úr gildi, verði þær lækkaðar um 12.5% af heildarkostnaði, en það nemur 350 millj. kr. það sem eftir er ársins. Aðrir liðir á sviði viðskrn. hækka samtals um 13.5 millj. kr. Kostnaður við Hagstofu Íslands eykst um 13.2 millj. og við ríkisendurskoðun um 11.8 millj. kr., hvort tveggja að mestu vegna eðlilegra launa- og verðhækkana. Loks kemur fram 721 millj. kr. hækkun á málefnum fjárlaga- og hagsýslustofnunar, en meginhluti þeirrar hækkunar stafar af tilfærslu vaxtagreiðslna af lánum ríkissjóðs á þessa stofnun eða 712.4 millj. Hækkar sá fjárlagaliður um 300.6 millj. kr. frá fjárlagatölu 1974. Kostnaður við fjárlaga- og hagskýrslustofnun hækkar að öðru leyti um 8.6 millj. í samræmi við hækkun kaups og verðlags. Þær framkvæmdir, sem tilheyra A-hluta fjárlaganna og fjármagna skal með lántökum, ern innifaldar í þeim tölum, sem raktar hafa verið hér að framan, en rétt er að gefa heildarmynd af framkvæmdum í A- og B-hluta sem fjármagnaðar verða með lánum. Lántökur til vegaframkvæmda eru áætlaðar 618 millj. kr., en voru 500 millj. á fjárlögum 1974. Til hafna eru áætlaðar lántökur 210 millj., voru 308 millj. í fjárl. yfirstandandi árs. Orkurannsóknir verða ekki gerðar fyrir lánsfé 1975, en 1974 var gert ráð fyrir 74 millj. kr. lántöku til þeirra verkefna. Engar lántökur voru til þangverksmiðju í fjárlfrv. 1974, en gert ráð fyrir að þær nemi 100 millj. kr. á næsta ári. Skv. fjárl. 1974 var gert ráð fyrir 680 millj. kr. lántöku til Rafmagnsveitna ríkisins og rafvæðingar í sveitum. Áætlun um lán til þessara viðfangsefna á árinu 1975 nemur 720 millj. kr. Lántökur til Jarðborana ríkisins eru fyrirhugaðar 313 millj. á árinu 1975, en voru 53 á árinu 1974. Gert er ráð fyrir 340 millj. kr. láni 1974 til stofnlínu milli Suður- og Norðurlands, en gert er ráð fyrir að lántaka 1975 nemi 250 millj. kr. Lántaka til Kröfluvirkjunar er áformuð 100 millj. kr. Ekki eru sérstakar lántökur áformaðar til Laxárvirkjunar á árinu 1975. Fjárlagafrv. gerir því ráð fyrir að lántökur nemi 2 milljörðum 311 millj. kr. Í fjárl. 1974 var þessi tala 2 milljarðar og 15 millj. kr. Þess ber að gæta, að lánsfjáröflun mun hækka allverulega á árinu 1974 frá tölum fjárlaga. Enda þótt ekki liggi fyrir nákvæm niðurstaða þeirra mála nú, m.a. vegna þess að framkvæmdartímabilinu er ekki lokið, er þó ljóst að þegar hefur verið tekið erlent lán að fjárhæð 500 millj. kr. til að standa undir hluta af umframgjöldum vegagerðar. Er því sýnilegt, að fjáröflun í ár mun fara fram úr tölum fjárlfrv. fyrir árið 1975. Um skýringar á einstökum framkvæmdaliðum vísast að öðru leyti til aths. með fjárlfrv. Leitað er nauðsynlegra lántökuheimildar í 6. gr. frv. Þá er í 6. gr. frv. leitað ýmissa heimilda til greiðslna og ábyrgða. Í flestum tilfellum er hér um að ræða heimildarákvæði, sem áður hafa verið í fjárlögum og því þm. kunn. Þess er þó að geta, að leitað er heimildar til að leggja 25 millj. kr. upp í hlut ríkissjóðs í væntanlegu félagi um hitaveitu á Suðurnesjum, en eins og fram hefur komið er áformað að ríkissjóður gerist aðili að hitaveitu Suðurnesja og mun væntanlegt frv. þar að lútandi. Þá er leitað heimilda þess að leggja fram 30 millj. kr. sem helming hlutafjár ríkissjóðs í Herjólfi hf. vegna kaupa á Vestmannaeyjaferju. Tekjuáætlun fjárlfrv. er reist annars vegar á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á árinu 1974 og hins vegar á ákveðnum þjóðhagsforsendum fyrir árið 1975, aðallega þeirri forsendu að almenn þjóðarútgjöld, þ.e.a.s. neysla og fjárfesting án skipa og stórvirkjana, verði óbreytt að magni frá 1974. Heildartekjur á rekstrarreikningi nema 45 milljörðum 265 millj. kr., en námu 29 milljörðum 180 millj. kr. á fjárl. ársins 1974 og er hækkun tekna þannig 16 milljarðar 85 millj. kr. eða 55.1%. Tekjuáætlun ársins 1975 er hins vegar byggð á endurskoðaðri áætlun um innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1974, en skv. þeirri áætlun verða tekjur ríkissjóðs í ár tæplega 35.8 milljarðar eða 49% meiri en á árinu 1973. Hækkun á næsta ári er þannig áætluð 26.5%, en rúmlega 23% ef markaðir tekjustofnar eru undanskildir. Á árinu 1974 hefur hlutur beinna skatta í tekjum ríkissjóðs lækkað verulega frá því sem ráðgert var í fjárl. ársins, aðallega vegna lækkunar tekjuskatts og hækkunar söluskatts, sem ákveðin var í tengslum við kjarasamningana á s.l. vetri. Á næsta ári er gert ráð fyrir, að hlutdeild beinna skatta verði svipuð og í ár eða um 18.7% af heildartekjum. Verður nú vikið að helstu tekjuliðum. Persónuskattar, þ e. iðgjöld atvinnurekenda til almannatrygginga, nema í heild 1 milljarði 293.5 millj. kr. og hækka um 426.7 millj. kr. frá fjárl. 1974, fyrst og fremst vegna hækkunar tryggingabóta frá samþykkt síðustu fjárlaga. Tekjur af eignarsköttun eru áætlaðar 469.2 millj. eða nær 75 millj. meira en í fjárl. 1974. Álagður eignarskattur í ár reyndist nokkru meiri en áætlað var og á næsta ári má búast við frekari hækkun álagningar, bæði vegna aukningar álagningarstofns og verðbreytinga. Innheimtur tekjuskattur einstaklinga að frá dregnum skattafslætti er áætlaður 5 milljarðar 781 millj. kr. á næsta ári, en var 5 milljarðar 806 millj. kr. í fjárl. líðandi árs. Á s.l. vetri voru hins vegar gerðar veigamiklar breyt. til lækkunar á tekjuskatti einstaklinga. Álagður tekjuskattur í ár nam 4500 millj. kr. að teknu tilliti til útgreidds skattafsláttar, en var áætlaður nær 6300 millj. í fjárl. Í þeirri áætlun var reiknað með 25–26% hækkun nettótekna einstaklinga milli áranna 1972 og 1973, en hins vegar reyndist tekjuaukningin mun meiri eða um 33%. Álagður tekjuskattur einstaklinga 1975 er hér áætlaður 7 milljarðar 130 millj. kr. og er þá miðað við 45% hækkun meðaltekna til skatts, 2% fjölgun framteljenda og skattvísitölu 145 stig miðað við 1974 100 stig og enn fremur að tekjuskatturinn verði lækkaður sérstaklega um 500 millj. sem liður í endurskoðun skatta- og tryggingakerfisins. Útgreiddur skattafsláttur er áætlaður 600 millj. kr. Persónufrádráttur einstaklinga hækkar úr 238000 í 345100 kr. og skattafsláttur úr 11000 í 15950 kr. Verða þannig tekjur einstaklinga að upphæð 424850 kr. tekjuskattsfrjálsar á næsta ári í stað 293000 kr. tekna nú í ár. Skattfrjálsar tekjur hjóna verða nú 648925 kr. í stað 447504 og hjón með eitt barn þurfa ekki að greiða skatt af 741000 kr.tekjum í stað 611000 kr. árið 1974. Álagður tekjuskattur félaga reyndist nokkru hærri í ár en áætlað var eða 1093 millj. kr. í stað 1 milljarðs. Með tilliti til versnandi afkomu sjávarútvegs og óvissu um afkomu annarra atvinnugreina er spáð um 300 millj. kr. minni álagningu á næsta ári, en skv. því gæti innheimtur tekjuskattur félaga alls numið um 850 millj. kr. Gjöld af innflutningi hækka um 3 milljarða 606 millj. kr. frá síðustu fjárl. og munar þar mest um hækkun almennra tolltekna 2 milljarðar 586 millj. kr. Meiri hluti þessara hækkana tolltekna verður á árinu 1974 eða sennilega nálægt 2 milljörðum kr. Stafar þetta bæði af hinum gífurlega innflutningi á árinu og eins af hinu, að tollhlutfall af innflutningi öðrum en olíu er hærra en búist var við vegna hins mikla bílainnflutnings. Að öðru leyti er hækkunin í samræmi við spána um rúmlega 20% verðmætisaukningu innflutnings á næsta ári, en það felur í sér nokkra magnminnkun frá árinu í ár. Tolltekjutap vegna þriðja áfanga tolllækkunar skv. samningum við EFTA og Efnahagsbandalagið og aðlögunar ytri tolla er lauslega áætlað 400 millj. kr., en ekki er hér reiknað með frekari breytingu á tollskrá. Eins og áður var minnst á hefur bílainnflutningur verið mjög mikill í ár, og verða því tekjur af hinu sérstaka innflutningsgjaldi af bifreiðum langt umfram fjárlagaáætlun auk þess sem gjaldið var hækkað í maí s.l. Á næsta ári má reikna með að dragi úr bílainnflutningi og er tekið tillit til þess. Eru tekjur leyfisgjalda áætlaðar 635 millj. kr. miðað við óbreytta gjaldskrá. Tekjur af bensíngjaldi eru áætlaðar hækka um 800 millj. kr. frá fjárl. 1974 til fjárlagafrv. 1975, fyrst og fremst vegna hækkunar gjaldsins um 6 kr. í sept. s.l. Talsverð óvissa ríkir hins vegar um það, hvaða áhrif hækkun bensínverðs að undanförnu mun hafa á bensínsölu á næsta ári. Skattar af framleiðslu hækka um 281.4 millj. kr. frá fjárl. 1974 eða um 90 millj. frá endurskoðaðri áætlun 1974. Þessi hækkun verður öll á hluta Byggðasjóðs af álgjaldi vegna hækkunar álverðs á heimsmarkaði á þessu ári, en skv. samningi hækkar framleiðslugjald með hækkandi álverði. Miðað við núverandi markaðsskráningu óbreytta gæti hlutur Byggðasjóðs af álgjaldi numið um 337 millj. á næsta ári. Skattar af seldum vörum og þjónustu nema nú 48% allra ríkistekna í stað 37.6% í fjárl. ársins 1974. Þetta er fyrst og fremst vegna skattkerfisbreytingar í mars s.l. í þá átt að draga úr skattlagningu tekna, en auka skattlagningu eyðslu. Í fjárlögum ársins 1974 var söluskattur áætlaður um 6 milljarðar og 700 millj. og var þá miðað við 11% almennan söluskatt. Vegna meiri veltuaukningar en gert var ráð fyrir í forsendum fjárlagáætlunar og vegna 4% söluskattsaukans í mars og 2% hækkunar söluskatts í okt. er innheimta söluskatts á árinu nú áætluð 10 milljarðar og 900 millj. kr. Á grundvelli þjóðhagsforsendna fjárlfrv. er spáð 17–18% hækkun álagningarstofns en að auki komi svo tekjur af 2% söluskattshækkuninni á heilu ári og einnig af 4% söluskattsaukanum, þannig að í heild er gert ráð fyrir 15 milljarða 844 millj. kr. tekjum af söluskatti á næsta ári, sem er 4 milljarða 944 millj. kr. hækkun frá árinn í ár. Launaskattur var hækkaður úr 2.5% í 3.5% í apríl s.l. og rennur öll hækkunin til Byggingarsjóðs ríkisins. Af þessum sökum og einnig vegna mikilla launahækkana á árinu 1974 hækka tekjur af launaskatti úr 1200 millj. kr. í fjárl. 1974 í 2 milljarða 214 millj. kr. skv. fjárlfrv. Rekstrarhagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins hækkar einnig nokkuð frá fjárl. 1974 eða um 542 millj. kr., fyrst og fremst vegna hækkunar áfengis- og tóbaksverðs fyrr á árinu. Aðrir óbundnir skattar nema um 2 milljörðum 18 millj. kr. og hækka um nær 866 millj. frá síðustu fjárlögum. Munar þar mest um hækkun verðjöfnunargjalds af raforku í samræmi við ný lög um 13% gjald af smásöluverði. Er gjaldið áætlað 440 millj. á næsta ári, en var áður föst fjárhæð, 70 millj. kr. Bifreiðaskattur, þ.e.a.s. þungaskattur af dísilbifreiðum, hækkar til samræmis við hækkun bensingjalds. Af öðrum tekjum, sem hækka verulega frá síðustu fjárl., má nefna sölu erlends gjaldeyris, stimpilgjald og þinglýsingargjald, sem samtals hækka um 348 millj. kr., en þessi hækkun hefur að miklu leyti orðið þegar á árinu 1974. Hér að framan hefur verið getið helstu skatttekna ríkissjóðs, en skatttekjur eru samtals um 99% af heildartekjunum. Afgangurinn eru m.a. arðgreiðslur frá ríkisfyrirtækjum, sem ætlað er að hækki nokkuð á næsta ári, aðallega vegna aukinna tekna af Fríhöfninni á Keflavikurflugvelli. Ýmsar tekjur aðrar hækka talsvert frá síðustu fjárlögum, aðallega vegna aukinna vaxtatekna. Eins og fram kemur í grg. frv. er ekki reiknað með neinum verulegum breyt. á tekjuöflun ríkisins á næsta ári. Með tilliti til þess hve stutt er síðan núv. ríkisstj. var mynduð er þetta eðlileg forsenda fjárlagafrv. Gildandi skattalögum verður beitt eftir því sem kostur er í samræmi við yfirlýsta stefnu ríkisstj. í skattamálum. Þannig er reiknað með því, að skattvísitalan hækki um 45% eða jafnt og nú er spáð að nemi hækkun meðaltekna milli áranna 1973 og 1974. Auk þess eru áætlaðar tekjur ríkissjóðs af tekjuskatti einstaklinga lækkaðar um 500 millj. Þessi lækkun er hugsuð til þess að greiða fyrir sameiningu algengustu bóta almannatrygginga og tekjuskattsins í einu tekjujöfnunarkerfi. En áformað er að undirbúa mikilvægt skref í þessa átt þegar á þessum vetri. Þessi ákvörðun auk 500 millj. kr. sérstakrar fjárveitingar til kjara- og verðlagsmála er að nokkru sprottin af samráði ríkisstj. við aðila vinnumarkaðarins í sept. s.l. til undirbúnings brbl. og l. um launajöfnunarbætur o.fl., en í 6. gr. þeirra laga er gefið fyrirheit þess efnis, að fjölskyldubætur skuli á gildistíma laganna vera kr. 20 þús. með barni að óbreyttum reglum eða samsvarandi ívilnun verði með öðrum hætti veitt barnmörgum fjölskyldum. Ákvarðanir um niðurgreiðslur ársins 1975 koma hér einnig til skoðunar. Þessi atriði fjárlfrv. miða þannig að því að samræma stefnuna í skatta- og tryggingamálum ákvörðunum á sviði kjaramála og er mikilvægt að gott samkomulag náist um þessi málefni. Með till. fjárlfrv. um tekjuskatt einstaklinga er einnig náð því marki að ekki sé lagður tekjuskattur á almennar launatekjur og raunar einnig að hlutfall beinna skatta einstaklinga af tekjum fyrra árs lækki nokkuð frá því sem er í ár eða úr 16.6% í 16.3% að óbreyttum forsendum. Vegna hinnar miklu tekjuhækkunar milli 1973 og 1974 er þó við því að búast að hlutfall beinna skatta á næsta ári af tekjum sama árs hækki nokkuð, en verði þó lægri en t.d. ársins 1973. Hér kemur ekki síst til nauðsyn þess, að hafa stjórn á eftirspurn og eyðslu á næsta ári. Með hækkun skattvísitölu um 45% verða 1100 þús. kr. brúttótekjur tveggja barna fjölskyldu í ár tekjuskattslausar, miðað við venjulegan frádrátt frá tekjum til skatts: nettótekjur 830 þús. kr. Þetta mark gæti svo enn hækkað verði 500 millj. kr. lækkuninni beitt þannig, en enn er óráðið í smáatriðum hvernig þeirri lækkun verði háttað. Fjmrn. hefur leyst frá störfum nefnd þá, sem undanfarin ár hefur unnið að athugun á tekjuöflun hins opinbera og skilaði m.a. skýrslu í nóvembermánuði 1973 og hefur nú lokið störfum sínum. Verður þessari athugun haldið áfram og fyrsta verkefnið að gera till. um framkvæmd þeirrar 500 millj. kr. lækkunar tekjuskatts sem frv. gerir ráð fyrir auk 45% hækkunar skattvísitölu. Þá yrðu í samráði við trmrn. gerðar till. um sameiningu tekjuskatts og helstu bóta almannatrygginga. Meginröksemdir fyrir samhæfingu og samræmingu tekjuskatts og tryggingabóta eru tvær: Í fyrsta lagi er með einu samfelldu kerfi auðveldara að ná þeim tekjujöfnunarmarkmiðum sem að er stefnt. Í öðru lagi felur sameining í sér einföldun í framkvæmd bæði fyrir almenning og hið opinbera og gæti án efa leitt til sparnaðar í ríkisbúskapnum. Hið nýja tekjujöfnunarkerfi mun tryggja þjóðfélagsþegnunum lágmarkstekjur. Fyrsta skrefið í þessa átt verður sameining fjölskyldubóta og tekjuskatts. Verður tekið til athugunar, hvort unnt er að framkvæma þá breytingu strax á þessum vetri. Með þessum hætti væri e.t.v. færður 1 milljarður króna úr millifærslu hins opinbera beint til heimilanna, sem hvort eð er ætlað að njóta þess fjár. Í kjölfar þessarar breytingar yrði sameining tekjuskatts og ýmissa bóta lífeyristrygginga könnuð. Helsta vandamálið vað undirbúning hins nýja samræmda skatta- og tryggingakerfis er hvernig haga skuli endurgreiðslum til þeirra, sem hafa lægri tekjur til skatts en hækkaðri persónuívilnun nemur. Réttmæt gagnrýni hefur komið fram vegna skattafsláttarkerfisins, sem tekið var upp við álagningu skatta á þessu ári, og þarf að ráða bót á þeim annmörkum. Ástæðulaust er að þeir njóti endurgreiðslna sem hafa lágar tekjur til skatts vegna afskrifta og annarra hliðstæðra ástæðna. Eins þarf að hafa framkvæmdarsjónarmið í huga. Vafalaust virðist, að með því að stefna í þá átt að fækka frádráttarliðum til skatts og einfalda tekjuhugtakið mætti í senn ná einfaldari framkvæmd og umfram allt lægri skatti af viðbótartekjum. Þessum efnum hefur nefndin, sem unnið hefur að athugun á tekjuöflun ríkisins, þegar gert nokkur skil og verður unnið áfram á þeim grundvelli. Við það verður miðað í þessu starfi, að ný heildarlöggjöf um tekjuöflun hins opinbera komi til framkvæmda á kjörtímabilinu. Auk þeirra verkefna á sviði skattamála, sem þegar hafa verið nefnd, verður undirbúin ákvörðun Alþingis um, hvort taka skuli upp almennan virðisaukaskatt í stað söluskatts. Er þá sérstaklega haft í huga að skattar á íslenskri framleiðslu bæði til útflutnings og innlendrar sölu beint og óbeint séu ekki óhagstæðari en gerist í nágrannalöndum okkar. En það má heita helsta viðfangsefnið á sviði skattamálanna að finna sanngjarna og hagkvæma skattstofna í staðinn fyrir verndartollana sem hverfa smám saman úr ríkistekjunum fram til ársins 1980 samkv. samningum okkar við EFTA og Efnahagsbandalagið. Nauðsynlegt virðist að huga náið að söluskattskerfinu, þegar söluskatturinn er orðinn jafnhár og raun ber vitni. Við hækkun skattsins eykst hætta á undandrætti. Jafnframt gætir í sívaxandi mæli áhrifa frá uppsöfnun skatts af fjárfestingu og aðföngum til óhagræðis innlendri framleiðslu í samkeppni við innflutning eða á mörkuðum erlendis. Verður nú þegar að taka til athugunar hvort til greina komi sem bráðabirgðalausn að innheimta t.d. aðeins hluta söluskatts af vélum. Uppsöfnun skatts má losna við með því að koma á virðisaukaskatti. Virðisaukaskattur er hins vegar ekkert töfraorð til lausnar öllum vanda. Þessi skattur hefur sína kosti og galla og er nauðsynlegt að fyrir Alþingi verði lagðar viðtækar upplýsingar um skattinn jafnhliða mótuðum till. um hvernig á málum skuli haldið. Unnið verður að umbótum á innheimtukerfi skatta og stefnt í átt til staðgreiðslu skatta án þess að fyrir fram sé talið víst að staðgreiðsluskattkerfi að erlendri fyrirmynd henti hér að öllu leyti. Meginstefna við endurskoðun skattkerfisins er að tekjustofnum ríkisins verði fækkað og álagning og innheimta gjalda gerð einfaldari og umstangsminni bæði fyrir skattþegnana og ríkið. Þannig má minna á að sameining launaskatts og tryggingagjalda atvinnurekenda ætti ekki að vera erfitt viðfangsefni né hafa íþyngjandi áhrif á atvinnuvegina. Hins vegar fækkaði tekjustofnum nokkuð við slíka sameiningu og losna mætti við miklar skriftir bókhald og pappírsfargan. Í framhaldi af samþykkt Alþ. nú í sumar á lögum um fjáröflun til vegagerðar er eðlilegt að slysatryggingariðgjald ökumanna verði fellt niður svo og skoðunargjöld bifreiða, en innheimta þessara tveggja gjalda hefur nú í för með sér að út verður að senda 70 þús. gjaldseðla. Ötullega verður unnið að því að tryggja réttláta skatta með auknu skatteftirliti. Á sviði skattamála skiptir og miklu að skýrari línur séu dregnar í fjárhagsmálum sveitarfélaga. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. segir: „Réttarstaða landshlutasamtaka verði ákveðin og sveitarstjórnarlög endurskoðuð. Sveitarfélögum séu falin aukin verkefni og fjárhagslegur grundvöllur þeirra endurskoðaður til þess að tryggja sjálfstæði þeirra og framkvæmdagetu.“ Þessi sjónarmið munu að sjálfsögðu móta starfið við áframhaldandi endurskoðun tekjuöflunar hins opinbera í heild. Skattakerfið þarf í senn að skila nægjanlegu fé til almenningsþarfa og ásamt almannatryggingakerfinu hafa áhrif á tekjuskiptingu þjóðarinnar í réttlætisátt án þess að verka lamandi á framtakssemi og vinnuvilja manna eða valda ósanngjarnri mismunun milli manna eða atvinnugreina. En skattkerfið á líka að geta gegnt hagstjórnarhlutverki. Það þarf að vera unnt að beita því, opinskátt til að hafa áhrif á eftirspurnar og athafnastigið í landinu. Til þess að þessu marki megi ná virðist athugandi hvort ekki sé rétt að skapa svigrúm í fjárlögum ár hvert til þess að breyta mikilvægum sköttum til lækkunar innan fjárlagaársins í hagstjórnarskyni. Forsenda þess, að þetta kæmi að gagni, er að sjálfsögðu sú, að slíkar skattbreytingar hefðu ekki áhrif á kaupgjaldsvísitölu. Svipaðar hugmyndir mætti og kanna á útgjaldahlið fjárlaga. Þetta verður athugunarefni næstu ára. Fjármálastjórn ríkisins verður efld og yfirsýn tryggð yfir útgjöld og tekjur hins opinbera í heild og yfir lántökur og lánveitingar opinberra aðila og sjóða. Fjmrn. hlýtur að gegna forustuhlutverki á þessum vettvangi. Enn þarf að auka aðhald og eftirlit með útgjaldaáformum og útgjaldaþróun ríkisfyrirtækja, sérstaklega þarf að bæta gerð framkvæmdaáætlunar með fjárlögum. Vegáætlun þarf að falla með raunhæfum hætti inn í þann ramma og allar fjárfestingarákvarðanir ríkisfyrirtækja. Koma þarf á samræmdri skýrslugerð um framgang allra ríkisframkvæmda innan fjárhagsársins ekki sjaldnar en ársfjórðungslega. Í stefnuræðu forsrh. kom fram að ríkisstj. hyggist beita sér fyrir því að binda innlenda lánastarfsemi og notkun erlends lánsfjár innan ramma heildaráætlunar um fjármagnsmarkaðinn. Hér væri um að ræða frekari útfærslu þeirra áætlana um útlán fjárfestingarlánasjóða og fjáröflun til þeirra sem gerðar hafa verið árlega undanfarin ár, en æskilegt er að slík áætlun fyrir 1975 verði gerð hið fyrsta. Hugmyndin að baki þessari áætlunargerð er að sjálfsögðu sú að fá með skipulögðum hætti yfirsýn yfir alla lánastarfsemina í landinu og freista þess að tryggja að þróun lánamarkaðarins sé í samræmi við heildarstefnuna í efnahagsmálum. Lántökur og lánveitingar ríkisins sjálfs gegna hér lykilhlutverki. Á næsta ári þarf að liggja fyrir um líkt leyti og fjárlagafrv. áætlun af þessu tagi. Til þess að koma þessu verki áleiðis þarf samvinnu og samráð yfirvalda og stofnana á sviði peninga- og lánamála og efnahagsmála. Markmiðið er að tryggja sem hagfelldasta nýtingu lánamarkaðarins innanlands og utan. Í þessu sambandi er ástæða til þess að nefna lífeyrissjóðina sérstaklega. Lífeyrissjóðir hafa á síðustu árum orðið ein mikilvægasta uppspretta lánsfjár í landinu. Það er aðkallandi að hið ört vaxandi fjármagn sjóðanna beinist í auknum mæli til mikilvægra framkvæmda atvinnufyrirtækja og opinberra aðila og til félagslegra forgangsframkvæmda á sviði húsnæðismála. Jafnframt þarf að tryggja viðunandi ávöxtun þessa sparifjár almennings og getu sjóðannatilgreiðslu lífeyris þegar að því kemur. Ríkisstj. vill vinna að lausn þessara vandamála í samvinnu við forsvarsmenn lífeyrissjóðanna og treystir því að finna megi samkomulagsleiðir sem allir aðilar geta sætt sig við. Ríkisstj. hefur í dag lagt fram á Alþingi frv. til laga um lántökur ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja. Í frv. þessu er kveðið svo á, að ríkisfyrirtækjum, sjóðum og stofnunum sé óheimilt að stofna til skulda, taka lán eða taka ábyrgð á skuld eða láni nema til þess sé heimild í lögum eða fjárl. eða fyrir liggi sérstakt samþykki viðkomandi ráðuneytis og fjmrn. Frv. þetta er gagngert flutt til að veita þeirri óhæfu viðnám að einstök fyrirtæki ríkisins geti hlaðið upp skuldum án þess að viðkomandi ráðuneytum sé gert slíkt ljóst fyrr en í hreint óefni er komið. Veruleg skuldasöfnun fyrirtækja ríkisins án skýrrar lagaheimildar getur ekki talist í samræmi við heilbrigða fjármálastjórn. Jafnframt verður með þessum hætti betur tryggt að stjórnvöld sinni vandamálum þessara fyrirtækja fyrr en raun hefur orðið á að undanförnu. Traust fjármálastjórn ríkisins byggist m.a. á haldgóðum upplýsingum um hina ýmsu þætti ríkisfjármálanna bæði hjá ríkissjóði sjálfum og einstökum stofnunum og fyrirtækjum ríkisins. Þessar upplýsingar þurfa ekki aðeins að vera haldgóðar, heldur er einnig nauðsynlegt að þær séu aðgengilegar fyrirvaralítið allan ársins hring. Í þessu felast engin ný sannindi. Markmið lagabreyt. á árinu 1966 um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga mótaðist einmitt að verulegu leyti af þeim sjónarmiðum, eins og segir í grg. með frv., að fjárlög og ríkisreikningur væru þannig úr garði gerð að þau þjónuðu sem best þörfum fjárveitingavalds og fjármálastjórnar, almennrar stjórnsýslu og hagstjórnar, þjóðhagsreikninga og hagsýslugerðar yfirleitt. Þessari stefnu mun verða fylgt fast eftir bæði við gerð fjárlaga og ríkisreiknings. Ríkisbókhaldið hefur á undanförnum árum dokið við A-hluta ríkisreiknings það snemma árs að unnt hefur verið að fá þm. hann í hendur fyrir þinglausnir. Jafnframt hefur ríkisbókhaldið lokið við B-hluta ríkisreiknings það tímanlega að unnt hefur verið að leggja fram ríkisreikning í heild fyrir fjárlagaumr. Ríkisbókhaldið hefur því nú þegar náð þeim árangri í starfi að á næsta ári ætti tölulegur samanburður milli fjárlagafrv. 1976 og ríkisreiknings 1974 að geta fylgt fjárlagafrv. Ríkisbókhaldið stefnir hins vegar að því að ríkisreikningur undanfarins árs geti verið fullbúinn í apríl. Til þess að ná þessum árangri er það mat ríkisbókara að vinna verði bókhaldsgögn í vaxandi mæli í skýrsluvélum og jafnframt að úrvinnsla fyrir einstaka ríkisaðila fari eftir sömu meginreglum. Fullyrða má að þessi stefna ríkisbókhaldsins mun skila mjög jákvæðum árangri, ekki aðeins við stjórn fjármála, peninga- og efnahagsmála, heldur einnig við þann eftirlitsþátt sem ríkisendurskoðunin annast. Með þessu skipulagi verður mun auðveldara að koma við samtíma endurskoðun bókhaldsgagna, en það verður að telja mikilvægt skref í átt til meira aðhalds í meðferð fjármuna ríkisins. Nýir kjarasamningar við starfsmenn ríkisins tóku gildi 1. jan. s.l. Samningar þessir vorn gerðir í samræmi við ákvæði laga um kjarasamninga starfsmanna ríkisins, nr. 46 1973. Sú meginbreyt. varð á tilhögun samninga, að áður var samið við einn aðila, þ.e.a.s. BSRB, en nú er samið við þrjú heildarsamtök starfsmanna og 35 einstök félög. Samningsgerð er tvíþætt. Annars vegar verður að semja við heildarsamtök starfsmanna og var þeim samningum lokið eða dómsniðurstaða í kjaradómi fengin fyrir l5. febr. Hins vegar þarf að semja við einstök félög innan heildarsamtakanna. Þeim samningum var að mestu lokið um miðjan júní. Samningar þessir gilda til 30. júní 1976. Auk þessara samninga þurfti að semja við fjölmarga hópa innan hinna einstöku félaga. Fyrir hönd ríkisins annaðist samninganefnd ríkisins í kjaramálum gerð samninganna og að auki sérstök vinnumálanefnd fyrir atvinnufyrirtækin undir forustu deildarstjóra launadeildar fjmrn. Öll þessi viðamikla samningagerð hafði að sjálfsögðu í för með sér gífurlegt vinnuálag í fjmrn. og þó sérstaklega hjá launadeild þess. Sérstökum vandkvæðum hafa og valdið þau ákvæði kjarasamningalaganna að samningarnir skyldu vera afturvirkir, þannig að endurreikna varð kjör starfsmanna um marga mánuði aftur í tímann. Nokkrar umr. og jafnvel blaðaskrif hafa orðið um störf launadeildar og þann drátt sem orðið hefur á afgreiðslu launa samkv. samningum. Ná er það svo að afgreiðsla launa er mjög sérhæft starf og verður tímabundinni aukningu verkefna illa mætt með því einu að fjölga starfsliði. Launadeildin afgreiðir um 12% allra launagreiðslna í landinu og jafnframt hefur deildin það verkefni að túlka alla kjarasamninga ríkisins gagnvart viðsemjendum þess. Þegar litið er á þau verkefni sem deildin hefur haft til úrlausnar í sumar og nú á haustmánuðum verður að telja það nær undravert hve miklu þeir 8 einstaklingar, sem þar hafa starfað að undanförnu, hafa komið í verk. Langflestir starfsmanna ríkisins fengu umsamdar kjarabreyt. sínar í hendur skömmu eftir gerð samninga. Þær tafir, sem orðið hafa, ber að harma. Þau samtök, sem hlut eiga að máli, hafa tekið þeim með stillingu og skilningi og ber að þakka slíkt. Sú umfangsmikla samningagerð, sem ég hef nú greint frá, hlýtur að beina að því athygli, hve ríkið er orðinn umfangsmikill vinnuveitandi í landinn. Láta mun nærri að um 17 þús. einstaklingar fái nú í ár einhver laun greidd hjá launadeild ráðuneytisins, en auk þess fá margir starfsmenn ríkisins laun sín greidd annars staðar, t.d. allir starfsmenn Landsspítalanna. Starfsmenn á föstum mánaðarlaunum samkvæmt launakerfi ríkisins eru að sjálfsögðu miklu færri eða um 7500. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að starfsmönnum fjölgi um 113. Eru 53 þessara starfsmanna þegar í störfum hjá ríkinu. Það er ekkert álitamál að marka verður ákveðna stefnu um starfsmannahald ríkisins með það fyrir augum að draga úr kostnaði ríkisins og hafa hemil á starfsmannafjölgun. Jafnframt er eðlilegt og nauðsynlegt að ljóst sé hvaða skuldbindingar ríkið gengst undir gagnvart starfsmönnum sínum. Ríkisstj. mun því í dag leggja fram frv. til l. um eftirlit með ráðningu starfsmanna þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að fjölga starfsmönnum í þjónustu ríkisins nema að fengnu samþykki sérstakra trúnaðarmanna þings og ríkisstj. svo og að óheimilt sé að hafa menn að störfum á vegum ríkisins nema tilskildar greiðsluheimildir séu fyrir hendi. Þá er enn fremur gerð sú krafa að jafnan sé ljóst við ráðningu hvaða réttindi starfsmaður nýtur. Ákvæði eru um það í frv. að semja skuli árlega skrá um starfsmenn ríkisins sem birt verði með fjárlagafrv. Ég vil taka það fram að frv. þetta felur ekki í sér neina breyt. á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en þau lög, svo og lög um lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins eru nú í endurskoðun. Nánar verður að sjálfsögðu gerð grein fyrir frv. við 1. umr. þess. Eins og áður greinir miðast tekjuáætlun fjárlagafrv. 1975 í aðalatriðum við óbreytt kauplag og verðlag í sept. s.l., en þó er reiknað með áætluðum verðlagsáhrifum gengislækkunarinnar í ágústlok. Á næstu missirum eru fyrirsjáanlegar ýmsar frekari verðhækkanir auk þess sem þegar eru þekktar ýmsar verðhækkanir frá því í lok ágúst s.l. Hinn 1. okt. s.l. komu til greiðslu sérstakar launajöfnunarbætur, sem taldar voru jafngilda 6–61/2% almennri kauphækkun, og á næsta ári gæti komið til frekari greiðslna slíkra uppbóta. Þessi atriði verða tekin til athugunar þegar tekjuáætlunin verður endurmetin í des. svo sem venja hefur verið. Vert er að hafa í huga að horfur um viðskiptajöfnuð á næsta ári eru mjög tvísýnar og ekki rétt að tefla á tæpasta vað. Verði niðurstaðan sú að hækkun tekna við endurskoðun nemi meiru en hækkun gjalda hlýtur að teljast eðlilegt að auka endurgreiðslu fyrstu spariskírteinanna úr ríkissjóði og greiðslu á væntanlegri yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Seðlabankanum. Að lokum er rétt að leggja á það áherslu að tekjuhlið fjárlaga er reist á þeirri meginforsendu að á árinu 1975 verði ekki aukning almennra þjóðarútgjalda að raunverulegu verðgildi og að ná þurfi traustu jafnvægi í fjárhag ríkissjóðs við þessi skilyrði og að leiðrétta reyndar jafnfram2 að nokkru þann halla, sem útlit er fyrir að verði hjá ríkissjóði í ár. Fari svo að þjóðarútgjöldin aukist meira en þessu nemur er hiklaust nauðsynlegt að hjá ríkissjóði myndist greiðsluafgangur. Fari hins vegar svo að um magnminnkun almennra þjóðarútgjalda yrði að ræða á næsta ári, sem þó er ekki gert ráð fyrir, hlýtur fjárhagsstaða ríkissjóðs að veikjast, enda virðist þá eðlilegt að beita ríkisfjármálum með þeim hætti, að svo miklu leyti sem greiðslustaðan við útlönd gerir það kleift. Í heild er fjárlögum ársins 1975 ætlað að vera líður í þeirri heildarstefnu í efnahagsmálum að tryggja jafnvægi í þjóðarbúskapnum inn á við og út á við og varanlegt atvinnuöryggi í landinu. Í þjóðhagsforsendum frv. felst að nást ætti viðunandi jöfnuður í viðskiptunum við útlönd á árinu 1975, jafnframt því sem full atvinna héldist þótt dregið verði úr þeirri miklu spennu sem ríkt hefur um skeið. Þær ráðstafanir í efnahagsmálum, sem ríkisstj. beitti sér fyrir á s.l. sumri og hausti, beindust að þeim geigvænlega vanda sem hér var fyrir hendi. Þær stefna að því að tryggja atvinnuöryggi og treysta stöðu þjóðarinnar til þess að standa við skuldbindingar sínar erlendis. Í þessu skyni varð að bæta afkomu atvinnuveganna, stöðva sjálfvirkar víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds, minnka almennan eftirspurnaþrýsting og styrkja stöðu ríkissjóðs og sveitarfélaga og hvers konar opinberra stofnana. Þetta þurfti jafnframt að gerast á þann hátt að það hefði sem minnst áhrif á kjör þeirra sem lakast voru settir. Þær aðgerðir, er nú hafa verið framkvæmdar í efnahagsmálum, megna að .sjálfsögðu ekki að ná að fullu þeim árangri sem að er stefnt. Sá árangur getur aðeins náðst á lengra tímabili og þá því aðeins að fylgt verði samræmdri heildarstefnu í efnahagsmálum sem miðar að viðtæku aðhaldi í öllum greinum. Fjárlögin eru eitt meginatriði slíkrar stefnu og það frv. sem hér er lagt fram er við það miðað. Við eigum nú eins og margar aðrar þjóðir við tímabundna örðugleika í efnahagsmálum að etja, sem taka þarf á með festu og raunsæi. Fátt er þó svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Þannig stóreykur orkuverðshækkunin í heiminum framtíðarverðgildi íslenskra orkulinda, þótt um sinn valdi hún okkur búskelli. Íslenska þjóðin er vel menntuð og kann vel til verka og er rík af vinnuvilja og trú á framtíðina. Forsendur eru því góðar til þess að við getum haldið stöðu okkar eð'a jafnvel bætt hana í hópi þeirra þjóða, sem best eru settar í heiminum, þrátt fyrir harðnandi alþjóðasamkeppni. En við þurfum að kunna okkur hóf á líðandi stund. Herra forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég mega færa undirnefnd fjvn. þakkir fyrir störf hennar áður en til þings var komið og vonast til þess að þau störf fjvn. nú verði með þeim hætti eins og að undanförnu að afgreiðslu þessa máls gæti lokíð fyrir jól. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til fjvn. og 2. umr.



Herra forseti. Þegar hæstv. núv. menntmrh. var óbreyttur þm. lét hann oft í ljós að honum ofbyði vínveitingar sem ríkisstj. stæði að og í samræmi við hugsjón sína lét hann það verða sitt alfyrsta embættisverk sem ráðherra að afnema vínveitingar á vegum síns ráðuneytis. Þetta tókst allt vel til. Það fór hins vegar verr um hugsjón hæstv. núv. fjmrh. Hann hafði horft yfir víðara svið en hæstv. menntmrh. Hann hafði ekki beint hneykslun sinni sérstaklega að vínveitingum ríkisstj. sálugu, heldur að fjárveitingunum í heild. Honum ofbauð eyðsla þeirra sem réðu fyrir ríkissjóði og flutti fyrir um það bil ári frv. um að tekjur ríkissjóðs yrðu á árinu 1974 minnkaður um rúmlega 4 300 millj. kr., það ætti ekki aðeins að vera unnt, heldur auðvelt. Hæstv. ráðh. sagði - með leyfi hæstv. forseta - hinn 12. des. s.l. í þeim ræðustól, sem nú hefur verið fjarlægður úr þessum sal: „Með samræmdri stefnu í efnahagsmálum, hagræðingu í ríkisrekstri hefði verið auðvelt að brúa þetta bil með sparnaði á vissum sviðum og minni framkvæmdahraða.“ En það fór verr um þessa hugsjón en þá sem hæstv. núv. menntmrh. ól í brjósti. Fyrsta frv. hæstv. fjmrh. var ekki um sparnað í rekstri ríkisins og minnkaða tekjuþörf, heldur um hækkun söluskatts um 2%, 2000 millj. kr. tekjuaukningu á ári og aðrar ráðstafanir, sem auka tekjur ríkisins um milljarða króna. Það er ekki að undra að þeir, sem áttu að verja þessar aðgerðir í Morgunblaðinu, hafi séð sig tilneydda til að hrinda þeirri nýstárlegu kenningu af stokkunum hinn 11. sept. s.l. að skattar hægri stjórnarinnar séu engir venjulegir skattar, en í Morgunblaðinu segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Söluskattshækkun þá, sem Alþingi samþ. nýverið, ber naumast að skoða sem beina skattheimtu ríkisins. Hún er m.a. hugsuð sem fjáröflun til niðurgreiðslna á nauðsynjum almennings og hækkana á tryggingabótum bótaþega.“ Það er einhver munur hjá núv. hæstv. fjmrh., samanborið við hæstv. fyrrv. fjmrh., að geta lagt á skatta sem eru raunverulega alls ekki skattar, af því að þeir fara aftur út úr ríkissjóði. Það er slæmt fyrir hæstv. núv, landbrh. að Morgunblaðið skuli ekki hafa látið þessa kenningu sína í ljós svo sem ári fyrr. Þegar hæstv. fjmrh. leggur nú til með sínu fyrsta fjárlfrv., að tekjur ríkissjóðs verði auknar á næsta ári um 16085.4 millj. kr. frá fjárlögum þessa árs, verði nálega 9500 mill. kr. hærri en þær verða í reynd á þessu ári, þá finnst manni óneitanlega að hæstv. núv. landbrh. hafi haft nokkuð fyrir sér þegar hann á sínum tíma kallaði till. núv. samráðh. síns skrum og yfirboð. En þegar núv. ráðh. Sjálfstfl. leggur fram till. um hækkun útgjalda fjárlaga um 52.2% mun sjálfsagt einhverjum þykja að hæstv. fyrrv. fjmrh. fái nokkra uppreisn fyrir allar þær ádeilur sem núv. samstarfsmenn hans höfðu í frammi vegna hækkunar fjárlaga í hans ráðherratíð, hækkana, sem nú hverfa í skuggann af risahækkunum fjárlfrv. hins nýja hæstv. fjmrh. Þessi snögga magalending hugsjónarinnar um lækkun ríkisútgjalda um 4 300 millj. kr., sem lýsti himinhvolfið fyrir ári, sannar þó líklega fyrst og fremst hin gömlu sannindi, að það er hægara um að tala en í að komast, sem okkur öllum hv. þm. ættu jafnan að vera rík í huga. Til þess að gera lendinguna bærilegri og forðast að nefna hækkunartöluna 52.2% og þó enn frekar hækkunartöluna 65% frá síðasta fjárlagafrv. hefur hæstv. fjmrh. og málgögn Sjálfstfl. nokkuð notað þá aðferð að bera saman niðurstöðutölur fjárlfrv. nýja og áætlaðar útgjaldaupphæðir ríkisreiknings 1974 og fengið út að sú hækkun nemi 21%. Sé þá til samanburðar athugað hver hliðstæð hækkun var við framlagningu fjárlfrv. s.l. haust, kemur í ljós, að raunveruleg útgjöld ársins 1973 voru í des. á því ári áætluð 24.2 milljarðar, en niðurstöðutölur fjárlfrv. fyrir árið 1974 27.4 milljarðar. Hækkun nam þá 13%, en hliðstæð hækkun nú 21% eða 54% meira nú. Þessi fallhlíf, sem þarna hefur verið reynt að nota, reynist því æði götótt og svo er um þær fleiri sem nú er reynt að draga fram og nota í fallinu. Framkvæmd hugsjónarinnar um lækkun ríkisútgjalda átti að hafa þær afleiðingar að útgjöld ríkisins yrðu lægri hluti miðað við þjóðarframleiðslu en verið hefði áður. Það átti að draga hlutfallslega úr umsvifum ríkisvaldsins, sporna við frekari útþenslu ríkisbúskaparins miðað við önnur svið efnahagsstarfseminnar, eins og Morgunblaðið orðar það hinn 2. nóv. s.l. Og nú þegar ný ríkisstjórn undir forustu Sjálfstfl. leggur fram sitt fyrsta fjárlfrv., sem gerir ráð fyrir meiri hækkunum ríkisútgjalda en nokkru sinni hefur áður þekkst, þykir mikið við liggja að geta a.m.k. sýnt fram á einhvern árangur í þessu efni um minni hlut ríkissjóðs í öllum umsvifum þjóðarbúsins. En þá vandast málið því að sannleikurinn er sá að útgjöld ríkissjóðs eru í fjárlagafrv.fyrir árið 1975 óumdeilanlega áætluð hærri hluti miðað við áætlaða þjóðarframleiðslu á því ári en þau eru á þessu ári og hærri en á nokkru einstöku ári í stjórnartíð síðustu ríkisstj. Miðað við útgjaldatölu fjárlaga, 44.7 milljarða kr., og áætlaða þjóðarframleiðslu, 156 milljarða, á næsta ári nema útgjöld ríkissjóðs á næsta ári 28.7% af þjóðarframleiðslu, en miðað við áætluð útgjöld ríkissjóðs á þessu ári, 37 milljarða 133.8 millj. þjóðarframleiðslu verða útgjöld ríkissjóðs 1974 27.6% af þjóðarframleiðslu á móti 28.7% í fjárlagafrv. því sem hér er til umr. til þess að fela þessi óþægilegu sannindi er gripið til sérstakra reikningskúnsta. Í stað þess að miða útreikning fyrir árið 1974 við raunveruleg útgjöld ríkissjóðs á því ári áætla málgögn Sjálfstfl. hver hefðu orðið útgjöld ríkissjóðs ef allar ráðstafanir í launamálum, tryggingamálum, niðurgreiðslum o.fl. hefðu verið gerðar hinn 1. jan. s.l. og gilt allt árið. Þessi málgögn hafa oft og tíðum, áður en fjárlagafrv. var lagt fram, birt tölur um þetta hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu undanfarandi ára, en að sjálfsögðu aldrei hugkvæmst slíkar reikningsaðferðir sem nú eru notaðar til þess að dylja óþægilegar staðreyndir. Þegar tölur í núgildandi fjárlögum eru bornar saman við fyrsta fjárlfrv. hægri stjórnarinnar er gripið til þessara ráða. En með þessum reikningskúnstum fá málgögn Sjálfstfl. fram hækkun á raunverulegum ríkisútgjöldum þessa árs um 2 milljarða eða í 39 milljarða kr. En þessar breyt. t.d. á launaþáttum, eru einhverra hluta vegna ekki látnar hafa hliðstæð áhrif á áætlaða þjóðarframleiðslu og með þeim hætti er sú útkoma búin til að hlutfall ríkisútgjalda miðað við þjóðarframleiðslu á þessu ári nemi 29.1% eða 0,4% hærra en áætlað er á næsta ári. Miðað við raunveruleg útgjöld þessa árs er talan, eins og ég hef áður getið, 27.6% 1974, en er áætluð 28.7% á næsta ári. Þótt tekið væri mark á þessum reikningskúnstum þeirra sem að fjárlagafrv. standa, - ég tek það fram að ég á ekki við fjárlaga- og hagsýslustofnunina því að frá henni gæti slík reikningsaðferð ekki verið runnin, þar sem ákveðnum þáttum dæmisins er breytt án þess að afleiðingar, sem ekki verða frá þeim breytingum skildar, séu látnar hafa hliðstæð áhríf á aðra þætti dæmisins, - þótt tekið væri mark á þessum aðferðum og gengið væri út frá því að ríkisútgjöld væru í raun 0,4% lægri hluti þjóðarframleiðslu samkvæmt fjárlagafrv. en á yfirstandandi ári, þá er það athyglisvert að sú lækkun, en hún svarar til 624 millj. kr. á frv., væri þá fengin með niðurskurði verklegra framkvæmda. Framlag til þeirra er um 1200 millj. kr. lægri en það ætli að vera svo að það næmi hlutfallslega sömu upphæð og á núgildandi fjárlögum ef það hefði sama framkvæmdagildi. M.ö.o.: jafnvel reikningskúnstir þeirra, sem vilja umfram allt sýna að ríkisútgjöld sem hluti af þjóðarframleiðslu lækki, duga ekki til að dylja þá staðreynd að áætluð rekstrargjöld ríkissjóðs á næsta ári eru hærri hluti þjóðarframleiðslu en nokkru sinni fyrr. Það stendur eftir að önnur útgjöld en til verklegra framkvæmda eru áætluð hærri hluti af þjóðarframleiðslu á næsta ári en áður hvernig reikningskúnstum sem málgögn Sjálfstfl. beita til að láta þessar tölur líta öðru vísi út en þær gera í raun. Þannig lítur dæmið út þegar við framlagningu fjárlagafrv. og má þó búast við að hvort tveggja gerist: útgjaldatölurnar hækki í meðförum þingsins og raunveruleg útgjöld verði hærri en væntanleg fjárlög segja til um því að margt er vantalið í frv. Eins og ég hef áður getið um er áætlað að tekjur ríkissjóðs verði á næsta ári um 16 þús. millj. kr. meiri en samkv. fjárl. þessa árs og um 9 500 millj. kr. hærri en skattheimtan verður í reynd á þessu ári. Borið saman við eldra tekjuskattskerfið, sem núgildandi fjárlög eru byggð á, en breytt var til mikillar lækkunar þegar söluskattur var aukinn s.l. vor, hækkar áætlaður innheimtur tekjuskattur einstaklinga á næsta ári um 25 millj. kr., þ.e.a.s. nýja tekjuskattskerfið mun á næsta ári færa ríkissjóði 25 millj. kr. meiri tekjur en áætlað var að það gamla gerði á þessu ári. En miðað við raunverulega innheimtan tekjuskatt, sem á var lagður með nýja tekjuskattskerfinu s.l. vor eftir skattkerfisbreytinguna, hækkar áætlaður innheimtur tekjuskattur einstaklinga á næsta ára um 1478 millj. kr., þ.e.a.s. áætlað er að hækkun tekjuskatts nemi að meðaltali um 30 þús. kr. á hvern skattgreiðanda, en tölu þeirra má áætla um 50 þús. Samkv. fjárlfrv. hækka gjöld af innflutningi um 1076 millj. kr. frá endurskoðaðri áætlun fyrir árið 1974, og gert er ráð fyrir að á næsta ári nemi innheimtir skattar af seldum vörum og þjónustu, fyrst og fremst söluskattur, 5730 millj. kr. hærri upphæð en á þessu ári. Aðrir óbeinir skattar hækka um 662 millj. kr. frá endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á þessu ári. Samkv. fjárlfrv. er gert ráð fyrir, að innheimtur söluskattur nemi alls 16 877 millj. kr. Þegar söluskattur nemur orðið svo hárri prósentutölu af söluverði vara fer það að skipta miklum upphæðum fyrir neytendur og ríkissjóð ef eitthvað vantar á að verslunin gefi upp rétta veltu. Væri t.d. reiknað með að sá söluskattur, sem skilað er til ríkissjóðs, nema 95% af raunverulegri álagningu, nemur upphæðin, sem eftir væri haldið, 888 millj. kr. Næmu skilin 90% væri upphæðin, sem á vantaði full skil, 1875 millj. kr. Hér er því mikið í húfi að allar ráðstafanir séu gerðar sem unnt er til að tryggja sem best skil á söluskattinum. Miðað við innheimta skatta á þessu ári er gert ráð fyrir því að beinir skattar hækki um 1882 millj. og óbeinir skattar um 7558 millj. og skattur hækki því alls um 9440 millj. kr. eða sem svarar nær því 45 þús. kr. hækkun á hvert mannsbarn í landinu. Þessari skattahækkun, sem verður þó í reynd enn meiri með stöðugt hækkandi verðlagi, ætlar ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. almenningi að mæta á næsta ári með óbreyttum vísitölubótum frá því sem nú er, a.m.k. til 1. júní á næsta ári, og gert er ráð fyrir að þá lækki niðurgreiðslur um 1/4 hluta þeirrar hækkunar, sem á varð i. júní s.l. Sú lækkun svarar til 70U millj. kr. á einu ári. Þótt ýmsum kunni að þykja fjárveiting til niðurgreiðslna landbúnaðarvara býsna há, þá er það nú svo að fátt skiptir hina tekjulægstu meira máli en verðlag á þeim vörum, sem þær taka til, sé sem viðráðanlegast. Þær skipta allmargar fjölskyldur og lífeyrisþega mjög miklu. En á hlut þessara aðila hefur mjög verið gengið með efnahagsráðstöfunum ríkisstj. Hitt ætli að valda landsmönnum meiri áhyggjum en fjárveitingar til niðurgreiðslna, að á væntanlegum fjárl. er áætlað að varið verði 716 millj. kr. til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir eða næstum nákvæmlega sömu upphæð og er veitt á núgildandi fjárl. til allra útgjalda sem heyra undir sjútvrn., til rn. sjálfs, Fiskifélags Íslands, Hafrannsóknastofnunar með sín 4 skip, Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Fiskmats ríkisins, Verðlagsráðs sjávarútvegsins, Byggingarsjóðs rannsóknarskips, til byggingar rannsóknastofnana sjávarútvegs, í framlag til aflatryggingasjóðs, til Fiskveiðasjóðs, til greiðslu rekstrarhalla togara og til skrifstofu rannsóknastofnana atvinnuveganna. Þetta segi ég ekki til þess að etja einum atvinnuvegi gegn öðrum, heldur til að vekja athygli á, að það er orðið alvarlegt mál hversu gífurlegum upphæðum er varið til útflutningsbóta á landbúnaðarafurðum. Þær útgjaldatölur, sem ég hef nefnt, verða að sjálfsögðu fæstar í samræmi við niðurstöður ríkisreiknings á næsta ári og mjög margir útgjaldaliðir hljóta að taka verulegum breytingum til hækkunar þegar í meðferð þingsins þar sem þeir eru algerlega óraunhæfir. Rekstrarkostnaðarliðir eru miðaðir við útgjöld í septemberlok og eru þegar úreltir vegna stöðugra verðhækkana. Kostnaður vegna sjúkratrygginga er miðaður við upphæðir daggjalda á sjúkrahúsum í sept. s.l., en við afgreiðslu síðustu fjárl. voru þessar upphæðir hins vegar miðaðar við daggjöld, er tóku gildi hinn 1. jan. fjárlagaárið. Framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna er á fjárlagafrv. áætlað 591 millj. kr. Stjórn Lánasjóðsins lagði fram till. um 1046 millj. kr. framlag, en síðan hefur gengi krónunnar verið fellt og sú till. því þegar orðin úrelt. Sé tekið tillit til afleiðinga gengislækkunar á útgjöld íslenskra námsmanna hér og erlendis, samsvarar till. stjórnar Lánasjóðsins 1250 millj. kr. framlagi, en mismunur á þeirri upphæð og því, sem lagt er til í frv., er 659 millj. kr. Á núgildandi fjárl. var fjárveiting til Lánasjóðs við það miðuð að lán næmu um það bil 83% umfram fjárþörf í stað 77.8% 1973. En sú upphæð, sem látin er nægja í fjárlagafrv., mundi naumast geta svarað til meira en svo sem 50% umframfjárþarfar, svo að ljóst er að þessi tala er algerlega óraunhæf og hlýtur að hækka verulega. Ekki verður í neinu séð að sýndur sé litur á að skera niður rekstrarkostnað í ríkiskerfinu þrátt fyrir öll fögru fyrirheitin. Allur rekstrarkostnaður ríkisfyrirtækja virðist einfaldlega vera hækkaður í frv. um sömu hlutfallstölu og verðlagsbreytingar segja til um og þó heldur betur, því að í grg. með frv. segir að samanlögð hækkun á liðnum önnur rekstrargjöld nemi 65.7%, sem sé lítillega umfram verðlagshækkanir. Á sama tíma eru öll framlög til starfsemi ýmiss konar félaga í landinu óbreytt að krónutölu, ekkert fé veitt til að mæta stórauknum rekstrarkostnaði þar. Ef þeir, sem nú fara með völd, treysta þeim sem eiga að sjá fyrir rekstri þessara félagasamtaka til að komast þannig af með óbreytta krónutölu þegar framlög til greiðslu rekstrarkostnaðar ríkisfyrirtækja og stofnana eru hækkuð um 65.7% eða meira en nemur verðlagshækkunum, þá ættu þessir valdhafar að leita eftir því að fá þessa menn til að taka að sér að stjórna rekstri stofnana ríkisins, spurning, hvort þeir ættu ekki einmitt að standa upp úr ráðherrastólunum. Hin ýmsu félagssamtök fá yfirleitt ekki krónuhækkun, hvað þá meir, en eiginleg rekstrarútgjöld ríkisins eiga á næsta ári að hækka meir frá núgildandi fjárl. en almennt verðlag á sama tíma, enda nema áætluð rekstrarútgjöld á næsta ári hærri hlutfallstölu af þjóðarframleiðslu en á þessu ári, eins og ég hef áður sýnt fram á. Og þessa dagana hefur almenningur fylgst með sparnaðinum, sem heitið var, þegar ekki dugir t.d. minna en senda 18 fulltrúa á þing Norðurlandaráðs, 12 fulltrúa með þm. 6. Þótt ýmsir muni hafa búist við að nú tæki Sjálfstfl. fyrir starfsmannafjölgun hjá ríkisbákninu sem hann hefur kallað svo, þá er öðru nær en svo hafi verið gert í raun. Hjá ríkisstofnunum hafa unnið ýmsir starfsmenn sem ekki hafa verið ráðnir til lífstíðar. Með fjárlagafrv. er lagt til að 53 af þeim verði nú fastráðnir og hljóti æviráðningu og þar að auki verði 69 fastráðnir starfsmenn sem ekki hafa verið starfsmenn ríkisins til þessa. Samtals er áætlað að laun þessa starfsliðs nemi um 83 millj. kr. á ári, en með launatengdum gjöldum og öðrum rekstrarkostnaði, sem störfunum fylgir, er áætlað að heildarútgjaldaupphæð vegna þessara nýju starfa nemi um 100 millj. kr. á ári og er þá fjölgun í kennarastétt ekki meðtalin. Ég er ekki að finna að þessum ráðningum. Það eru aðrir sem hafa deilt á mannaráðningar til ríkisins á undanförnum árum. Það mætti þá frekast finna að ráðningu viðbótarráðh., sem eru í þessum hópi. Hins vegar gæti vafist fyrir mönnum að segja til um hverjum þeirra er mest ofaukið. Í sambandi við nýjar mannaráðningar hjá ríkinu er þess þó sérstaklega að geta að ekki er gert ráð fyrir því að ráða einn einasta nýjan starfskraft hjá neinum af ríkisspítölunum. Einnig að þessu leyti tel ég að útgjaldahlið fjárlagafrv. sé ekki raunhæf því að það getur naumast verið ætlunin að standa þannig að afgreiðslu beiðnar frá stjórn ríkisspítalanna um ráðningu í 225 nýjar stöður að sú beiðni verði fullkomlega hundsuð. Að vísu hefur verulega verið bætt úr í þessu efni á undanförnum árum miðað við það ástand, sem víða ríkti í þessum stofnunum í lok stjórnartímabils viðreisnarstjórnarinnar. En það er ekki heppileg þróun að halda niðri nauðsynlegri þjónustu og nýtingu húsnæðis hjá þessum heilbrigðisstofnunum og verða svo að bæta úr því ófremdarástandi, sem þá er orðið, með sérstökum átökum þess á milli. Farsælast er að um eðlilega og hóflega aukningu sé að ræða á hverju ári miðað við stækkun húsrýmis og eðlilegar úrbætur í þjónustu. Samtímis því að rekstrarútgjöld hækka meir en svarar til verðlagshækkana kemur aðalstefnumark stjórnarflokkanna fram í því að framlög til verklegra framkvæmda ríkis og sveitarfélaga eru verulega skorin niður. Verklegar framkvæmdir hækka um 33.8% á sama tíma og framkvæmdakostnaður hefur hækkað um 50–55%, og er í grg. frv. talið að 1200 millj. kr. skorti á að framlög til verklegra framkvæmda haldi verðgildi. En þess er hins vegar ekki getið í grg. að framlög til þess hluta verklegra framkvæmda, sem kostaður er af fleiri aðilum en ríkinu, en þar eru aðalliðirnir skólabyggingar, hafnargerð sveitarfélaga, sjúkrahús og læknisbústaðir, hækka einungis um 16.8%, úr 1987.4 millj. kr. í 2320 millj. - aðeins um 16.8%, þegar framkvæmdakostnaður hækkar um 50–55%. Krónuaukningin, sem hefði þurft að verða á þessum framlögum til þess að þau héldu raungildi, er skorin niður um að 2/3 hlutum. Þetta er niðurskurður sem fyrst og fremst bitnar á íbúum úti á landsbyggðinni. Önnur meginástæða þess, að á árum vinstri stjórnarinnar tókst að snúa við þeirri óheillaþróun, að fólk flyttist í síauknum mæli utan af landsbyggðinni, úr sveitum og þorpum, til þéttbýlissvæðisins, var margviss uppbyggingarstefna þeirrar ríkisstj. í atvinnumálum, ekki síst uppbygging skuttogaraflotans. Hin meginástæðan voru stóraukin framlög á fjárl. til hvers kyns verklegra framkvæmda sveitarfélaga og ríkisins. En þau auknu framlög efldu með því fólki, sem utan stærsta þéttbýlissvæðisins bjó, trúna á að það mundi í náinni framtíð geta notið stórbættrar þjónustu á ýmsum sviðum og jafnréttis á við aðra íbúa í landinu. Slík framlög á fjárl. eru einn aðalgrundvöllur jafnréttis þegnanna til atvinnu og þjónustu hvar sem þeir búa. Þessi framlög á nú að skera stórlega niður þegar við völdum hefur tekið hægri ríkisstjórn, sem byggir á þeirri gömlu kenningu Sjálfstfl. og hægra liðs Framsóknar, að framkvæmdir opinberra aðila eigi að víkja fyrir framkvæmdum einkarekstrar, ef spenna er á vinnumarkaðinum eigi skilyrðislaust að draga úr félagslegum framkvæmdum. Að sjálfsögðu gera þeir aðilar, sem nú eru að knýja þessa stefnu fram, ekkert til þess að beina til framleiðsluatvinnuveganna því vinnuafli, sem kynni að losna vegna þessara minnkuðu framkvæmda, öðru nær. Ríkisstj. hefur nú nýverið með sérstökum ráðstöfunum skert launakjör sjómanna meira en annarra stétta, svo að þangað mundi þetta fólk ekki sækja. Stjórnarvöldin hafa séð fyrir því. Hér greinir á milli stefnu félagshyggjuflokka og flokka einkahagsmunanna. Það er að mínum dómi fráleitt að hvers konar fjárfestingar einkaaðila, sem oft er einungis ráðist í í von um verðbólgugróða og þá stuðst við óverðtryggt lánsfé úr opinberum lánastofnunum, eigi að sitja fyrir nauðsynlegum samfélaglegum framkvæmdum. Og jafnvel ættu þeir, sem afsaka þennan niðurskurð samfélagslegra framkvæmda með því að draga verði úr spennu á vinnumarkaðnum, að huga betur að horfunum í því efni. Mjög margt bendir til vaxandi samdráttar. Minnkaðar opinberar framkvæmdir munu þá enn auka á þann hraða sem jafnan grípur ótrúlega fljótt um sig í samdrætti í atvinnumálum, þegar tekur að bera á honum á annað borð. Samdráttur í verklegum framkvæmdum samkv. fjárlfrv. kemur misjafnlega niður eftir framkvæmdaþáttum. Á sama tíma og framkvæmdakostnaður hefur vaxið um allt að 55% hækka framlög til hafnarmannvirkja sveitarfélaga um 20%, til grunnskóla um 22%, til dagvistunarheimila um 25%, til menntaskóla um 9%, til flugvallargerðar um 7% og framlög til iðnskóla hækka ekki um eina krónu. Þess er sérstaklega getið í grg. fjárlfrv., að þess sé gætt að láta niðurskurðinn sem minnst koma niður á framkvæmdum sem taldar eru mjög brýnar frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Óvanalegt er í grg. fjárlfrv. að tilgreina sérstaklega framkvæmdir, sem ekki eigi að vinna að. Þó er á bls. 185 í fjárlagafrv. sérstaklega tekið fram, að ekkert eigi að vinna að hafnargerð í Njarðvík. Sú framkvæmd er þá að dómi þeirra, sem leggja fram fjárlagafrv., ekki mjög brýn. Þar er ég algerlega á öðru máli. Ég hef talið að þegar nú væri verið að ljúka miklum hafnarframkvæmdum í Grindavík yrði að hefjast þegar handa um verulegt átak í því efni að gera höfnina í Njarðvík nothæfa vegna þess hversu á skortir um aðstöðu fyrir skuttogara og stærri báta þar. Ég mun við meðferð fjárlfrv. í fjvn. knýja á um að breytt verði þeirri ákvörðun, sem getið er í grg. frv., að ekki verði unnið að neinum hafnarframkvæmdum á þessum stað. Ég hef tvívegis rætt um þetta mál við hæstv. samgrh. og geri mér vonir um að þessu máli verði sinnt svo að við megi una. Þá ber fjárlagafrv. með sér að ætlun ríkisstj. sé að hverfa frá þeirri áætlun um framkvæmdir í íþróttamálum sem á vinstri stjórnarárunum var lagður grundvöllur að með stórauknum framlögum til Íþróttasjóðs. Til þess að sú áætlun raskist ekki og framkvæmdir verði á næsta ári samsvarandi því sem stefnt var að þyrfti framlag til Íþróttasjóðs að nema 85.3 millj. kr. á næsta ári í stað 64.4 millj. kr. í frv. Í áætlun fjárlfrv. um Póst og síma er gert ráð fyrir að fjárfestingar stofnunarinnar lækki úr 400 millj. kr., sem talið er að þær nemi í raun á þessu ári, í 295,1 millj. á næsta ári. Ég veit ekki hvort hæstv. ríkisstj. telur hugsanlegt að svo stórfelldur niðurskurður geti átt sér stað með hliðsjón af því að í ár eru framkvæmdir, þótt fyrir 400 millj. kr. séu, verulega minni en áætlað var í fjárl., eða hvort ætlunin er að gjaldskrá Pósts og síma verði hækkuð verulega, jafnvel um 30%. Ég vildi gjarnan, að hæstv. fjmrh. eða hæstv. samgrh. svaraði því hér á eftir, hvað fyrirhugað sé í þessum efnum. Þess verður lítt vart í fjárlfrv. að þar sé farið eftir ýmsum stefnumiðum sem þeir héldu áður á loft sem nú ráða málum. Það hefur lengi verið viðkvæði Sjálfstfl. að allar tekjur af umferðinni ættu að renna til vegamála, en ekki verða eyðslueyrir ríkisstj., eins og það var orðað. Engin breyting verður í þessu efni. Þegar rekstrarútgjöld ríkissjóðs eru þanin út svo sem raun ber vitni virðist ekki veita af öllum gjöldum af umferðinni í ríkissjóð á sama hátt og áður. Töluðu þó ýmsir hv. þm. Sjálfstfl. mjög um það s.l. vor, að ríkissjóður hagnaðist sérstaklega og óeðlilega á hækkun heimsmarkaðsverðs á bensíni. Satt er það, það eru ekki litlar upphæðir, sem ríkissjóður hefur af bifreiðum og rekstrarvörum þeirra, - tekjur, sem enn renna beint í ríkissjóð þrátt fyrir allar fyrri kröfur þeirra sem nú standa að fjárlfrv. T.d. er áætlað að tollar af bensíni - aðeins tollarnir - auk hins sérstaka innflutningsgjalds, nemi 550 millj. kr. á næsta ári og tollar til ríkissjóðs af bifreiðum nemi á næsta ári 1500 millj. kr., en innflutningsgjaldið af þeim, sem Vegasjóður fær, er áætlað 635 millj. Mér er ekki kunnugt um hve hár söluskattur er til ríkissjóðs af bensíni á næsta ári, en hann gæti numið um 700 millj. kr. Þeim, sem ætluðu að minnka ríkistekjurnar um 4300 millj. kr. með lækkun skatta og þar að auki að flytja allar tekjur af umferðinni í Vegasjóð, virðist nú ekki veita af í ríkissjóð öllum þeim stórauknu tekjum sem ríkissjóður hefur af bílum og bensíni. Þá er þess að minnast að hæstv. menntmrh. lét í ljós sérstakan áhuga á að auka hlut verklegrar fræðslu, þegar hann tók við ráðherradómi. Harla lítil merki þeirrar stefnu sjást í fjárlfrv. Fjárveitingar til byggingar iðnskóla hækka ekki um eina kr. þótt framkvæmdakostnaður hafi aukist um 55%. Og séu tekin saman stofnkostnaðarframlög til eftirtalinna skóla: Tækniskólans, Vélskólans, Stýrimannaskólans í Reykjavík, Fiskvinnsluskólans, til Sjómannaskólahússins í Reykjavík, þá nema þau í fjárlfrv. 35.5 millj. kr., en á fjárl. í ár 36.8 millj. kr. Þar er um beina lækkun að ræða í krónutölu. Þetta er heldur ömurlegt þegar haft er í huga að í heild hækka þau útgjöld fjárl., sem falla undir liðinn önnur rekstrargjöld, um 65.7%. Ég minntist áðan á þann árangur, sem náðist í tíð vinstri stjórnarinnar í því efni að tryggja atvinnuöryggi með uppbyggingu skuttogaraflotans, og gat þess á hvern hátt grundvöllur jafnréttis til atvinnu og félagslegrar þjónustu var tryggður úti á landsbyggðinni með stórauknum framlögum til hvers kyns framkvæmda ríkis og sveitarfélaga, svo sem flugvallagerða, skólabygginga, hafnarframkvæmda, sjúkrahúsbygginga. Þessi árangur er nú í hættu þegar slík stefnubreyting verður í þessu efni sem fjárlagafrv. hægri stjórnarinnar ber nú með sér. Á öðru sviði ekki síður mikilvægu náðist verulegur árangur í tíð vinstri stjórnarinnar og undir forustu ráðh. Alþb. Kaupmáttur tryggingabóta var verulega aukinn og í fyrsta sinn var lífeyrisþegum, sem engar eða litlar sjálfsaflatekjur hafa, tryggður lífeyrir sem mátti komast af með. Gildi þess áfanga, sem í þessu efni náðist þegar eftir tilkomu vinstri stjórnarinnar, var tryggður þrátt fyrir þá verðbólgu sem geisaði með því að á lífeyrinn voru jafnan greiddar fullar vísitölubætur. Með valdatöku hægri stjórnarinnar er þessu skeiði öryggis um kaupmátt tryggingabóta lokið um sinn. Um það bera brbl. hæstv. ríkisstj. vitni og þá stefnu staðfestir fjárlagafrv. rækilega. Þar eru engin fyrirheit gefin um að hlutur lífeyrisþega verði réttur. Lífeyrisgreiðslur eiga aðeins að hækka um þau 6%, sem brbl. til greina, og tekjuviðmiðunin um 10%, þó að verðlagshækkun hafi orðið miklu meiri frá því að síðast hafi orðið hækkun á lífeyrisgreiðslum. Síðan hafa stöðugar verðhækkanir orðið og þær munu halda áfram í ríkum mæli. Sá árangur, sem náðist í tíð vinstri stjórnarinnar í málefnum þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu, er því í verulegri hættu nú, þegar hægri stjórn hefur tekið við völdum. Þeir, sem mestu ráða í þeirri stjórn, töldu sig í stjórnarandstöðunni á síðasta kjörtímabili búa yfir patentlausnum á vandamálum þjóðfélagsins. Það er ekki nema tæpt ár síðan hæstv. núv. fjmrh. taldi sig geta skorið niður skattheimtu ríkisins um 4304 millj. kr. En það er allt annað sem hann leggur til að skorið verði niður þegar til kastanna kemur. Það eru þær verklegu framkvæmdir ríkis og sveitarfélaga sem á undanförum árum hafa ásamt öðrum ráðstöfunum vinstri stjórnarinnar átt ríkasta þáttinn í að treysta atvinnugrundvöllinn og eflingu byggðar hvarvetna um landið, og hæstv. ráðh. og ríkisstj. öll leggja þar á ofan til að skorið verði af því lífsviðurværi sem á vinstristjórnarárunum tókst að tryggja ellilífeyrisþegum og öryrkjum. Í stað þess að skera skattheimtuna niður um 4300 millj. kr., eins og hæstv. fjmrh. lagði til fyrir 11 mánuðum að gert yrði, sker hann nú niður kaupmátt lífeyrisbóta og verklegar framkvæmdir og eykur þar á ofan skattheimtuna um nær 9500 millj. kr. frá því sem hún verður í reynd á þessu ári. Þar er breytt bil á milli fyrirheita og efnda.



Herra forseti. Við höfum nú séð fyrsta frv. hæstv. nýrrar ríkisstj. er samanstendur af Sjálfstfl. og Framsfl. Hæstv. fjmrh. hefur nú gert í stórum dráttum grein fyrir frv. um hreyfingar á tölum sem allar eru upp á við og hærri en nokkru sinni áður svo að miklum mun nemur og mætti segja um eða yfir 50%, hvernig sem reynt er að hreyfa þær til. Ég fletti upp á fyrsta frv. fyrrv. ríkisstj., vinstri stjórnar, og bar saman aths. þá og nú og það athyglisverða kemur í ljós að þar er vitnað í mikinn tímaskort við að undirbúa það frv. og segir að af eðlilegum ástæðum hafi ekki verið hægt að móta þeirra stefnu við gerð þess frv., er hér liggur fyrir, og því heitið að síðari tíma frv. muni komast niður á jörðina og minni aukning verða á hlutunum. Þáv. hæstv. fjmrh. hafði í mörg ár verið í stjórnarandstöðu og gagnrýnt mjög alla þenslu á vegum ríkisins hjá viðreisninni og maður skyldi nú ætla að til hefðu verið úrræði eins og fram kom í kosningunum um að draga úr ríkisútgjöldunum og stöðva þensluna og þar með verðbólguna, sem öllum hefur verið svo erfið í skauti. Nú skeður hið sama, að á bls. 149 í þessu frv. er enn talað um tímaskort, tímaskort hjá hæstv. ríkisstj., tímaskort hjá hæstv. fjmrh. við að móta nýja stefnu. Þó liggur það ljóst fyrir af frv. á vegum Sjálfstfl. og þar með því, sem hann hafði sjálfur verið flm. að, að mótuð var ákveðin stefna sem var notuð í kosningunum sem stefna Sjálfstfl. Það átti að setja þak á fjárlagagerðina og hefta þar með þensluna. Mér virðist því miður hafa orðið ketilsprenging í fjárlagagerðinni og þakið lyfst óþægilega upp, ef ekki gliðnað. Þessi tímaskortur er bagalegur og gæti ég gefið hæstv. fjmrh. eitt ráð í framhaldi af því sem hæstv. forsrh. greip til. Hann frestaði samkomudegi Alþ. um mánuð. Mætti ég benda honum á aðferðir Castros á Kúbu á sínum tíma þegar hann var í erfiðleikum með sín fjármál? Hann frestaði jólunum einfaldlega. Nú fer 3. umr. fram venjulega um 20. des. Hvernig væri nú að hæstv. fjmrh. gripi til ráða Castros og frestaði nú jólunum þar til hann hefði haft tíma til að móta sína stefnu í fjármálum ríkisins? Það er ekkert gamanmál fyrir hæstv. fjmrh. að þurfa að standa frammi fyrir því miðað við fyrri frv., sem hann hefur flutt, að þurfa að hafa sitt fyrsta verk, sem hann hefur þegar gert, að leggja á 2% söluskatt, sem þegar er orðinn að l. á sumarþingi, og einnig nú að auka upphæð fjárl. um helming. Þetta gerir hann auðvitað ekki glaður, það fundum við á ræðu hans hér áðan. En verðbólgan og þarfir ríkisins eru það miklar, að hann má ekki spyrna við fótum. Hitt var svo undarlegt, að halda því fram allan s.l. vetur, að Sjálfstfl. hefði slík úrræði í fjármálum ríkisins að það eitt nægði til að breyta þar verulega um að koma þeim í ríkisstj. og láta þá hafa fjármálin á hendur. Og eins og síðasti ræðumaður drap á má fyrrv. hæstv. fjmrh. vel við una miðað við það sem þetta fjárlfrv. sýnir í dag. En hvað sem því líður tel ég að enn muni nokkuð á vanta að allt sé til talið, því miður, ef ekki verður staðið við fyrri orð og dregið saman í ýmsum þáttum er Sjálfstfl. hefur sannarlega gagnrýnt hvað mest undanfarið, þ.e. stofnun nýrra ríkisstofnana á vegum vinstri stjórnar og aukningu á mannafla. Hér er þó erfitt um vik á vissum sviðum og eins og hv. síðasti ræðumaður drap á þá verður það ekki gert á vissum þjónustusviðum í heilbrigðisþjónustu og víða annars staðar, í skólunum. En e.t.v. má leita að einhverjum öðrum stofnunum sem hægt er að draga saman seglin í. Ég hef ekki tök á því að benda á það á þessu stigi meðan við höfum ekki farið rækilega í gegnum frv. í fjvn. Ég sakna þeirrar stefnu, sem marglofað var hér á s.l. vetri af hálfu Sjálfstfl. og í kosningunum, í gerð þessa fjárlagafrv. Og enn óraunhæfara er að mínu mati að miða við það, eins og fram kemur í stefnuræðu hæstv. ríkisstj., að gera megi ráð fyrir að verðbólga hér með þeim ráðstöfunum, sem þegar hafa verið gerðar, verði um 15% á næsta ári eða jafnvel minni. Það er nákvæmlega vika síðan 3 stærstu útflutningslönd á málmgrýti tilkynntu einfaldlega um 150% hækkun á framleiðslumagni þeirra, sem er hátt í 30 millj. tonna af málmgrýti. Og þeir tilkynntu einfaldlega hækkun um 150% á þessum hráefnum. Þetta þýðir það að Bandaríkin, Vestur-Þýskaland og ýmsar fleiri þjóðir, sem eru stærstu neytendurnir á þessari vöru, horfa nú fram á stóraukinn kostnað í stálframleiðslu. Og stál er undirstaða allt atvinnulífs í dag í heiminum. Ég sá um miðjan s.l. mánuð þátt í bandaríska sjónvarpinu þar sem 6 af færustu hagfræðingum Bandaríkjanna sátu við hringborð og ræddu fjárhagsþróun og verðbólguþróun bæði í Bandaríkjunum og í heiminum, og það var öllum sameiginlegt, þótt þeir væru frá seðlabankanum þar og fleiri þekktir hagfræðingar þar, að verðbólgan hjá þeim yrði a.m.k. tveggja stafa tala, yrði örugglega tveggja stafa tala og gæti farið yfir 20% á næsta ári. Það er því afar mikil bjartsýni, ef við getum kallað það svo, og sérstök þekking sem núv. ríkisstj. hér ræður yfir þegar hún heldur því fram að hún geti stjórnað hér á Íslandi á komandi ári með að meðaltali 15% verðbólgu þegar við höfum verið þekktari að því að hafa hér forustu í verðbólgu og haft hana 35–45% meðan aðrar þjóðir hafa verið í einstafa tölu í verðbólgu undanfarna marga mánuði. Ég hef hér fyrir framan mig úrklippu úr amerísku blaði sem sýnir 12 þjóðir, er allar hafa haft tveggja stafa verðbólgu á s.l. 12 mánuðum, og þær reikna allar með, sumar af viðskiptaþjóðum okkar, að þessi verðbólguþróun muni halda áfram, því miður. Hins vegar getur vel verið að hæstv. ríkisstj. ráði yfir slíkum töfrasprota í dag, hafi slíka þekkingu að henni takist að framkvæma þetta fyrirheit, og vel væri ef svo væri. En þar sem við þurfum nú að flytja mikið út, gætum við ekki flutt út til þeirra, sem í vandræðum eru og stefna nú á hærri verðbólgu en nokkru sinni áður, frá Íslandi þekkingu í stjórnþætti svo að verð lækkaði hressilega vel því að nú á að fara að reisa hér málmblendiverksmiðju og þar er þekkingin metin á 23% í stofnkostnaði á mörg hundruð millj. kr. Þessi þekking gæti verið okkur milljarða virði í útflutningi í hagkerfi annarra þjóða. Ég held því þrátt fyrir allt, að með sama hætti og ég gagnrýndi fjárlagagerðina í fyrra, frv. og reyndar fjárl. sem slík í lokin, að þau væru byggð á óraunsæi, þá sé þetta frv. einnig byggt á of miklum sandi, því miður. Það væri æskilegt, sannarlega væri það æskilegt, að verðbólguhjólið hægði nú á sér og við gætum búið við jafnara verðlag hér á Íslandi en verið hefur um margra ára skeið. Að því viljum við allir vinna. En við viljum ekki vinna að því með því að fella stöðugt gengið. Ég sé ekki hvernig það er hægt á Íslandi. Það hefur margsinnis komið fram að lausnin á vandamálum útflutningsatvinnuveganna var ekki gengisfelling og því síður var lausnin að færa eingöngu á milli svo mikið fjármagn eins og nú er gert innan sjávarútvegsins. Það vantaði mjög mikið stofnfjárframlag, það vantaði eðlilega uppbyggingu fyrirtækjanna svo þau gætu haft eðlilegan rekstur við þrengri aðstæður, eins og eru í bili. Því miður get ég upplýst það að mjög víða, a.m.k. um hinn vestræna heim, hefur umsetning margra neysluvörufyrirtækja minnkað á þessum 9 mánuðum sem liðnir eru af þessu ári og upplýsingar liggja fyrir um frá 15 og upp í 20 og jafnvel 30%. Menn hafa gengið á birgðir sínar, menn gera minni innkaup en verið hefur vegna þess að peningar hafa hækkað verulega í verði. Vaxtafótur er nú orðinn mjög víða 14, 18 og jafnvel 24% og í einstaka löndum hærri. Þegar fjármagnið verður svona dýrt draga þessir aðilar, sem eru með vöruinnkaup og vörulager, verulega saman seglin sem kemur aftur framleiðendum og einmitt okkur, sem þurfum á miklum útflutningi á matvöru að halda, alveg sérstaklega illa. Þessi þróun er að ske í dag og það er ekki annað fyrirsjáanlegt en að til samdráttar í þessa átt komi á næstunni, því miður. Það er því alveg augljóst mál að forsendan, sem fjárlagafrv. byggir á og sú stefnumörkun sem kemur fram í ræðu hæstv. forsrh., er byggð á röngum forsendum, - forsendum sem ekki munu halda út næsta ár. Ríkisstj. verður því að vera við því búin að draga saman seglin verulega eða auka skattheimtu á almenningi og stærsti þátturinn í því að draga saman seglin er, þrátt fyrir það að fjárlfrv. gerir ráð fyrir um 1230 millj. kr. minnkun framkvæmda í heild, að velja þá þætti í samdrættinum, er helst mega missa sin, til þess að tryggja okkur stöðuga atvinnu og eðlilegan útflutning. Niðurgreiðsla á vöruverði er komin í 3.6 eða nærri 3.7 milljarða á fjárlfrv. Auk þess þurfum við að flytja út landbúnaðarafurðir og með þeim eru gefnar yfir 700 millj. kr. í útflutningsuppbætur. Það er því nokkuð á 4. milljarð sem landbúnaðarframleiðslan tekur úr ríkissjóði aðeins í þessum tveimur þáttum. Þetta eru gífurlega háar tölur sem menn hljóta að staldra við og hugsa eilítið um hvort réttar eru í öllu tilliti. Einnig eru vissir tekjuþættir í frv. hæpnir að mínu mati. Það byggir enn í stærri mæli en nokkru sinni á því, að þjóðin haldi vel á sopanum og drekki nú fyrir hærri upphæð en nokkru sinni áður eða minnst 3.5 milljarða, og verð ég að segja það hreinskilningslega að slíkt hryggir mig, hreinlega hryggir mig að sjá slíkar upphæðir í fjárlfrv., eða andvirði 12–15 nýrra skuttogara, hvorki meira né minna. Til þess að draga úr verðbólgunni hefur ríkisstj. séð sig neydda til að taka vísitöluna úr sambandi og rjúfa um sinn, eins og hún orðaði það, víxlhækkun verðlags og launa. Með því móti kemur auðvitað þessi verðbólguþróun hart niður á launafólki. Þó að sagt sé að láglaunauppbætur eigi að bjarga slíku, þá gerir það ekki annað en draga að hluta úr þeim sárindum, sem slíkt veldur. Gengisfellingin stuðlar enn að aukinni verðbólgu og þetta klassíska úrræði að sjá aldrei neitt annað en gengisfellingu ætti að vera búið að kenna mönnum að það hlýtur að vera réttlætanlegt að leita eftir öðrum leiðum en sífellt að hopa undan þessum þunga og fella gengið og auka með því móti á eyðslu manna heldur en hvetja til sparnaðar. Ég hefði viljað sjá það í áætlun fjárlfrv. um útgjöld, að stuðlað væri að því að sparifé væri virt. Ég vildi bæði sjá það í stefnuræðu hæstv. forsrh. eða ríkisstj. og einnig með hliðsjón af fjárlagagerð ríkisins að nú væri tekið skref í þá átt að koma á aukinni verðtryggingu sparifjár. Í því sambandi vil ég rétt minna á þarfir Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Það mun nú koma fram, að þeir fyrir hönd sjóðsins munu sækja um allt að 600 millj. kr., meiri upphæð eða 100% hærri upphæð en fjárl. gera ráð fyrir, og vil ég minna á í því sambandi á þátt Sjálfstfl. á s.l. vori. Og ég vil vænta þess að hæstv. fjmrh. gefi sér tíma til að hlusta. Í Ed. á vor fjölluðum við mikið um vandamál Lánasjóðsins í menntmn. Við vorum komnir að sameiginlegri niðurstöðu, þrír stjórnmálaflokkar, í vor, og töldum réttlætanlegt að hefja verðtryggingu á Lánasjóði íslenskra námsmanna. Um það voru komnar ákveðnar hugmyndir á blað, það dróst nokkuð að koma þessu frá sér og áður en við gátum skilað þessu frá okkur, þeir sem örugglega vildu að þessu standa, kom skyndilega upp kosningaskjálfti í þingliðinu og þegar á átti að herða í n. brást fylgi Sjálfstfl. við þessa hugmynd og fulltrúar Sjálfstfl. í menntmn. sögðu, að við hinir, fulltrúar vinstri aflanna í landinu, værum að ráðast á garðinn þar sem hann væri lægstur. Við vildum þó ekki ganga lengra en svo að hefja verðtryggingu eftir ákveðið árabil, 4–5 ár, og tryggja með því að íslenskir námsmenn fengju í framtíðinni það fjármagn, sem þeir þyrftu, án þess að ríkissjóður þyrfti að pumpa út innan skamms yfir 2 milljörðum í sjóðinn, því að það væri um of. Enda er komið á daginn að hæstv. fjmrh. treystir sér ekki að fara hærra, ekki að sinni, en í 660 millj., en þörfin mun vera um 1200 millj. kr. Miklu vitlegra er fyrir alla þm. að sameinast um það, í hreinskini sagt, að tryggja þessum sjóði nægilegt fjármagn í framtíðinni og verðtryggja hluta þessa fjár í framtíðinni, því að til hvers eru menn að afla sér þekkingar ef það er ekki nokkur trygging hjá manninum sjálfum fyrir verðþróun launamála í framtíðinni? Það hlýtur að vera svo. Sjóðurinn verður að skila sínu fjármagni, ákveðnum hluta, til baka aftur. Annars verður ríkissjóði ofviða að halda úti svona miklum útgjöldum og mæta þeirri þarfafullnægingu sem þessi sjóður fer fram á, a.m.k. 85%, í lánum eða styrkjum í framtíðinni. Það væri ríkissjóði um of, sérstaklega þegar við búum við slíka verðlagsþróun eins og verið hefur um mörg ár og því miður virðist vera fram undan. Ég held að hæstv. fjmrh. komist ekki hjá því að endurmeta þessa tölu og auka hana eitthvað. Hvort kröfum formælenda sjóðsins verður mætt að fullu og farið upp í um 1.2 milljarða skal ég ekkert segja um, en þeir munu áreiðanlega sækja mál sitt mjög fast og það hefði verið betra, að við hefðum haft kjark til þess allir saman að verðtryggja, koma með nýja löggjöf um sjóðinn og byrja á verðtryggingu, segjum eftir 4–5 ár, svo að allir vissu að hverju þeir gengju gagnvart framtíðinni þegar þeir sækja um lán og styrki. Vaxtafótur gæti á móti verið lágur í þessu tilfelli. Vaxtagreiðslur ríkissjóðs eru orðnar mjög háar og mér leikur forvitni á að vita um það, það kom ekki fram í ræðu hæstv. fjmrh., hvað Seðlabanki Íslands innheimtir mikið í hreina vexti fyrir yfirdráttarskuldir ríkissjóðs. Það er ansi hart ef hann hefur í hreinar tekjur mörg hundruð millj. eða jafnvel yfir milljarð í hreina refsivexti, ef ríkissjóður þarf að vera á 24% refsivöxtum hjá Seðlabanka Íslands. Með því móti eykur Seðlabanki Íslands hreina verðbólgu á Íslandi, gagnstætt því sem hann á að stuðla að, að draga úr verðbólgu. Og ef það er rétt einnig, að Viðlagasjóður verður að borga mörg hundruð millj. í yfirdráttarvexti, þá tel ég þetta svo alvarlegt mál að það verður að athuga það alveg sérstaklega. Og ef almenningur á að borga mikið á 2. milljarð fyrir refsivexti til Seðlabanka Íslands fyrir yfirstandandi ár, þá er það mál, sem Alþ. verður að vita nákvæmlega um, engar undanbragðaleiðir í því efni, fá nákvæma skýrslu um alla slíka vexti sem Seðlabanki Íslands ætlar að innheimta vegna erfiðrar greiðslustöðu ríkissjóðs og Viðlagasjóðs. Hann má hafa refsivexti gagnvart sínum viðskiptamönnum, en það hlýtur að gilda allt annað, þegar hann beitir ríkisvaldið sjálft, sjálfan ríkissjóð, slíkum ógrynni refsivöxtum, sem ríkissjóður hlýtur að verða að velta yfir í fjárlagainnheimtu, fjárlagagerð og auknar skattaálögur á almenning í landinu. Við ríkjandi aðstæður tel ég það hreinlega sagt óverjandi þrátt fyrir það, að Seðlabankinn telji sig hafa völd sem þetta réttlæti, þá dreg ég það samt sem áður í efa þegar um sjálft ríkisvaldið er að ræða eða ríkissjóð. Ég sé ekki annað en margar stofnanir verði að fá einhverja hækkun eins og síðasti hv. ræðumaður drap á. Við höfum ekki enn heyrt í þeim öllum, en þeir, sem hafa komið á fund fjvn., bera sig mjög illa. Sumir hafa í krónutölu sömu tölu á fjárl. og var á s.l. ári og sjá allir menn að það er óhugsandi, gersamlega óhugsandi. Ég fæ ekki séð hvernig komist verður fram hjá því fyrir hæstv. menntmrh. að gera auknar kröfur um fjármagn til skólabygginga. Ég get ekki ímyndað mér að hann sætti sig við þessa tölu sem er smávægileg hækkun frá s.l. ári. Framkvæmdamagn í skólabyggingum dregst saman með slíkum hraða, ef þetta verður raunveruleikinn eins og frv. sýnir, að það er algerlega óhugsandi og mörg önnur starfsemi, eins og íþróttastarfsemi í landinu, mun líða við það mjög illa. Það verður þá eitthvað að koma á móti, hrein lántaka, ef ekki á að fækka útgjöldum ríkissjóðs beint. Gengislækkunin enn einu sinni verkar þannig svo kröftuglega á allar kostnaðarhækkanir að það er tvíeggjað ráð að grípa alltaf til hennar og sjá enga aðra leið heldur en auka allan erlendan kostnað á Íslandi, bæði neysluvörur og rekstrarvörur, og stuðlað þannig sífellt að verðþenslu sem við ráðum ekkert við, eiginlega nákvæmlega sama hverjir hafa verið í ríkisstj. Hv. síðasti ræðumaður minntist á fyrri ummæli hæstv. núv. fjmrh. og hæstv. núv. sjútvrh. þar sem þeir reiknuðu með að hægt væri að lækka fjárlagafrv. í fyrra um 4.5 milljarða. Það þýðir í dag a.m.k. yfir 6 milljarða. Og þetta átti að vera mætavel rétt, aðeins ef Sjálfstfl. kæmist í ríkisstj. Orðrétt - með leyfi forseta - segir á bls. 3 í grg. með frv.: „Þær tillögur, sem hér liggja fyrir um breytingar á l. um tekjuskatt og eignarskatt, eru fyllilega tímabærar.“ En nú er alls ekki tími til að móta frv. svo að nú er úr vöndu að ráða. Þetta er einum of mikið, að afsaka sig alltaf með tímaleysi, að verðþenslan í þjóðfélaginu sé svo mikil, að alltaf verði að hopa undan og ekki sjá neitt annað en hækka fjárlög ár frá ári um þriðjung eða meira og allt upp í helming, eins og nú er gert ráð fyrir. Og þó að skattvísitala sé nú allverulega hærri en hefur verið undanfarin ár, þá veit ég ekki hvað hún gefur á þessu stigi þar sem meðaltekjur þessa árs liggja nú ekki fyrir. Hjá sumum starfshópum hefur tekjuaukning orðið veruleg, kannske mun meira en 45%, svo að þeir hagnast á því, hjá öðrum mun minni aukning. Það mun koma fram að nauðsyn er, eins og hæstv. fjmrh. drap á, að hreyfa þessa tölu og minnka beina skatta, en allir flokkar standa að slíkri þróun eða hafa staðið undanfarið. Aukning á söluskatti er samþ. og er í framkvæmd á þessu ári og verður það næsta ár og er stærsti einstaki tekjuliður hjá ríkissjóði. Hæstv. ráðh. drap á það að nauðsynlegt væri að auka aðhald við innheimtu söluskatts, og vildi ég mjög mælast til þess að það væri athugað sérstaklega, að mörgum smáatvinnurekendum, sem helst hafa möguleika á að skjóta einhverju undan, væri gert skylt að hafa prentuð form fyrir sína þjónustu, tölusett og í meira en tvíriti, þannig að fjmrn. gæti sannanlega fylgst vel með öllu sem menn taka fyrir þjónustu og ríkið á að fá. Hæstv. fjmrh. gat þess strax í upphafi ræðu sinnar að vöxtur ríkisútgjalda hafi sætt gagnrýni undanfarin ár. Hæst hafa sjálfstæðismenn gagnrýnt þennan vöxt. Maður skyldi því ætla að þetta frv. bæri virkilega þess merki að nú væru menn sestir að völdum er hefðu ráð undir hverju rifi gagnvart þessari verðþenslu sem ríkt hefur hér á Íslandi undanfarin ár. En svo er alls ekki að sjá. Hann gat um það einnig að niðurgreiðslurnar væru sérstakt íhugunarefni. Það er áformað að draga úr þeim skipulega. En hér er úr vöndu máli að ráða. Ég tel hins vegar alveg óhugsandi að auka útflutningsuppbæturnar svona jafnt og þétt í beinu hlutfalli, þrátt fyrir það að við höfum ákveðin lög um útflutningsuppbætur. Við verðum að horfast í augu við það að ef vissir þættir í landbúnaðinum eru eins óarðbærir og þessar tölur gefa tiI kynna varðandi útflutningsuppbæturnar, þá hljótum við með rólegri og blákaldri athugun að athuga um hvort hér er staðið að málum á besta veg, og einnig orsaka niðurgreiðslurnar mjög ákveðna þróun í framleiðslunni fyrir vissa menn en íþyngja öðrum um leið í landbúnaðinum, Þær stuðla þannig að óheilbrigðri þróun í framleiðslunni að mínu mati þegar þær eru orðnar svona gífurlega háar. Vissir bændur fá ekki krónu fyrir sína framleiðslu, þótt þeir selji matvöru, en aðrir stórfé. Tel ég ekki sanngjarnt þegar menn verða að búa þannig við misjöfn kjör gagnvart ríkisvaldinu hlið við hlið. Einnig gat hæstv. fjmrh. þess að tolltekjur grundvallast á alvarlega miklum innflutningi og svo gæti farið að öfugur viðskiptahalli næmi 12.5 milljörðum, jafnvel svo miklu. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt. Þetta er alveg gífurlega alvarlegt mál, ef við þurfum enn að halda uppi svo miklum innflutningi að viðskiptahalli okkar nemi mörgum milljörðum. Þegar hafa bílar verið fluttir inn í meira magni en nokkru sinni áður, svo að vart ber að vænta þess nema sem verðbólguspekúlasjón að slíkur innflutningur eigi sér stað á næsta ári. Það er því enn einu sinni staðfesting á því, sem ég hef sagt, að tekjugrundvöllurinn fyrir fjárlagafrv. er hæpinn þegar hann byggir á sífelldri þenslu og sífellt svo mikilli eyðslu í innflutningi eins og hæstv. fjmrh. hefur viðurkennt í ræðu sinni. Hæstv. ráðh. drap nokkuð á starfsmannafjölgun ríkisins og greindi frá því að ný lög væru væntanleg í því efni. Það er gott út af fyrir sig. En það þarf þá að framfylgja þeim lögum. Við höfum haft ýmiss konar bremsunefndir og ákveðin lög um mannaráðningar, en hæstv. ráðh. hafa ekkert gert með þau þegar á þurfti að halda, a.m.k. í vissum tilfellum. Ný lög í þessu efni geta verið góð svo langt sem þau ná, en það verður þá að treysta því að ríkisstj. framfylgi þeim lögum sem hún setur í þessu efni, annars eru þau hreinlega gagnslaus. Og oft gæti það verið þungt kerfi að fara í gegnum fyrir vissar stofnanir sem þurfa nauðsynlega á auknu starfsfólki að halda, segjum ríkisspítalana. Til hvers er að taka í notkun nýjar byggingar ef ekki kemur nægilegt starfslið fljótlega inn eða þegar í stað? En ríkisspítalana vantar nú þegar um eða yfir 204 manns til þess að hafa eðlilegt starfslið í sinni þjónustu sem ríkissjóður verður að borga að öllu leyti. Frv. gerir ráð fyrir aðeins um eða yfir 100 manna aukningu á næsta ári. Hæstv. fjmrh. lofaði því, og það var það eina sem hann undirstrikaði sérstaklega varðandi stefnu Sjálfstfl., að fjármálastjórn ríkisins verður efld. En hann gat ekkert um það með hvaða hætti hún verði efld. Enda er langbest að geyma það atriði til síðari tíma þegar nógur tími verður til að framkvæma slík loforð. Þessi verðlagsþróun átti að koma lítið niður á launþegum, sagði hæstv. ráðh., og efnahagsaðgerðum ríkisstj. yfirleitt að vera það mjúkar að launþegar yrðu lítið varir við þær. Ég held að það sé óskhyggja ein að halda slíku fram, gersamlega óskhyggja ein. Það sjáum við á því hvað reiknað er með að ríkissjóður þurfi að taka til sín þrátt fyrir alla tekjuaukningu, sem meðaltölur sýna að er mjög misjöfn hjá launþegum. Sumar stéttir hafa komið ár sinni vel fyrir borð í þessari verðþenslu, vissar iðnaðarstéttir hafa verið á uppsprengdum launum, en aðrir fengið rýrari kjör svo að um munar. Það þarf því að huga vel að því hvernig hægt er að koma því svo fyrir, að tekjujöfnun eigi sér stað. Þrátt fyrir að hér er lagt til, ef ég man rétt, að 500 millj. sé ráðstafað sérstaklega varðandi þennan þátt, þá get ég ekkert um hann sagt hvort sú tala er há eða lág. Ég saknaði nánari hugleiðinga um ráðstöfun á þeirri tölu í ræðu hæstv. fjmrh. E.t.v. hefur ekki unnist svigrúm - og er það vel skiljanlegt - til þess að gera grein fyrir ráðstöfun á þessari tölu, en vonandi kemur hún þeim best að gagni er mest þurfa á að halda. Ég vil mjög vara við þeirri þróun, sem ég sé að hér er sett fram við uppbyggingu hafna á Íslandi. Hún er gersamlega óraunhæf á sama tíma og við höfum eignast það mikið af skuttogurum að á mörgum stöðum úti á landi eru þessi skip ekki með lágmarkshafnaraðstöðu, hvað þá að hún sé sómasamleg. Nú er um raunverulegan samdrátt að ræða í þeirri þróun sem mótuð var hjá síðustu ríkisstj. og var það vel gert, og ég trúi því ekki að hæstv. samgrh. eigi ekki eftir að ýta á fjármagn til hafnanna, ég trúi því ekki fyrr en ég tek á. Það er óhjákvæmilega og að mínu viti miklu skynsamlegra að leggja aukið fjármagn í þann þátt heldur en í marga aðra Við komumst ekki hjá því vegna þeirrar uppbyggingar í togaraflotanum, sem átt hefur sér stað undanfarin ár og þýðir ekki að vera með neina óskhyggju í því sambandi. Þörfin er slík, að fram hjá þeirri staðreynd verður ekki gengið. Við í fjvn. höfum ekki fengið enn heildaryfirlit hjá vitamálastjóra né hefur hann haft tök á því að mæta á fundi hjá okkur og fer ég því ekki nánar út í þennan þátt. En í næstu viku er von á því að vitamálastjóri geti gert okkur nánari grein fyrir fjármálum hafna og uppbyggingarþörf úti um allt land. Mörg áhugamannafélög hafa sent inn beiðnir og kvarta nú mjög um að naumt sé skorið með styrki til þeirra. Það getur vel verið að það sé rétt að draga skyndilega úr fyrirgreiðslu fyrir þessi áhugamannafélög og hafa óbreytta tölu í krónum talið á fjárl. frá síðasta ári og segja: Gerið svo vel og leggið meira sjálfboðaliðsstarf fram en nokkru sinni áður til þess að hefta útgjaldaaukningu ríkisins. - En margir una þessu illa og sækja fast á og verður sjálfsagt haft uppi gamalt ráð að reyna að fá þm., ekki aðeins í fjvn., heldur til hliðar við hana, til að fallast á hærri tölur eða láta undan þeim þrýstingi sem þessi áhugamannafélög segja að sé nauðsynlegur til þess að þeirra starf haldi áfram. Barnalífeyrir á að lækka næsta ár. Hæstv. fjmrh. drap á það, að gjöld í gegnum Tryggingastofnun ríkisins væru 43–45% af útgjöldum ríkisins, og var með vangaveltur um að ekki væri öruggt að allt kæmi að sem bestum notum. Þetta er gamalt vangaveltuatriði, sem ekki hefur tekist að ráða fram úr hér á Alþ. enn þá, og hefur sífellt verið í endurskoðun löggjöf um tryggingakerfið og er enn. Það get ég tekið undir með hæstv. ráðh. að nauðsyn sé að tryggja það að svo mikið fjármagn, sem er yfir 40% af útgjöldum ríkissjóðs, komi að sem bestum notum. Sannarlega er það mjög mikil nauðsyn og veitir ekki af að vel sé að staðið hjá Tryggingastofnuninni og einnig hjá Alþ. að hafa löggjöfina þannig mótaða hverju sinni að hún tryggi þeim, sem mest þurfa, örugga bót í þessu efni. Ég tel þó að hlutur lífeyrisþega sé nú óumdeilanlega skertur. Ég tel sérstaklega þegar vísitalan er svona fölsuð, eins og gert er, að þá bitni það einmitt á þessu fólki umfram alla aðra. Það verður að gera sérstaka athugun á því hvað þessi þróun í vísitölunni þýðir fyrir þetta fólk. Ef það er talin lífsnauðsyn að draga úr barnalífeyrisframlagi á miðju komandi ári um fjórðung, þá vil ég hafa það á hreinu hvernig afstaða til lífeyrisþeganna verður síðari hluta næsta árs. Það er fólk sem ekki á þess kost að tryggja sér miklar tekjur umfram það sem það fær frá Tryggingastofnun ríkisins. Við þessa fjárlagagerð er því treyst um of að mínu áliti að verðlag hér heima verði það stöðugt að vísitalan sýni um 15% hreyfingu upp á við á næsta ári, en á því byggir frv. að verulegu leyti. Á því byggir efnahagsstefna ríkisstj. sem hér hefur verið boðuð með stefnuræðu forsrh. En ég tel slíkt alveg óraunhæft og við mótmælum því í Alþfl. að slík fjárlagagerð sé raunhæf. Hún er alveg eins og henti síðustu ríkisstj, eða fyrri ríkisstj., þetta er byggt á sandi. Það fjárlfrv., sem þá var afgr., hefur nú hæstv. fjmrh. mjög notað sem óraunhæft og viljað nota síðari tíma verðbreytingar sér til hjálpar í þeirri viðmiðun að fá nú þessi fjárlög sem lægst til hækkunar. Nú er svo mikill tímaskortur hjá hæstv. ráðh., að þeir geta ekki mótað eigin stefnu né stefnu flokksins þrátt fyrir mörg frumvörp á undanförnum vetrum og sérstaklega s.l. vetri og þessa þakmótun, sem átti að vera allsherjarráð þá og þeir fengu sennilega gott út úr kosningunum í vor. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh.: Hvar er stefnan, sbr. fyrri frv. fyrri orð? Hvar er hið umtalaða þak á fjárl.? Hvenær megum við eiga von á því að sjá niðurstöðutölurnar raunverulega svo að við getum treyst því að ekki stefni í sömu átt og verið hefur undanfarið, sífelld verðbólga, sífelld verðrýrnun á öllum peningum hér umfram það sem er hjá öðrum þjóðum? Ég tel að þessi þróun eigi sér enga formælendur með slíkum vinnubrögðum. Ég tel, að við eigum að muna eftir gömlu orðatiltæki sem segir einfaldlega: Þetta er ekki hægt, Matthías.



Herra forseti. Það er nú búið að teygja æðimikið úr þessum umr. og ég skal reyna að vera ekki mjög langorður. Ég held að það hljóti að hafa verið talsverðum erfiðleikum háð hjá hæstv. núv. fjmrh. að mæla fyrir því frv. til fjárl. fyrir árið 1975, sem hér er nú til umr., eftir allt það sem á undan er gengið þ.e.a.s. allt sem hann og hans flokksbræður hafa á undanförnum þremur árum sagt um fjárlagastefnu fyrrv. ríkisstj. - og nú brosir formaður þingflokks Framsfl. sé ég er. Það hafa oft komið fram hér í ræðum á Alþ. að undanförnu ádeilur á fyrrv. fjmrh. fyrir óstjórn í peningamálum þjóðarinnar. Fyrst og fremst hafa átt hér hlut að máli talsmenn þess flokks sem nú ræður ferðinni í hæstv. ríkisstj. Það er því ekki úr vegi að rifja hér aðeins upp það sem áður hefur komið fram. Ein af merkustu ræðum, sem talin er hafa verið haldin á síðasta Alþ., var fjárlagaræða þáv. hæstv. fjmrh., núv. hæstv. samgrh. Og mér finnst þessi ræða hvað merkust fyrir það að hún gæti núna orðið talsvert lærdómsrík, ekki bara fyrir núv. hæstv. samgrh., heldur Framsfl. í heild við þá fjárlagagerð sem við erum hér að ræða. Eitt af aðalárásarefnum fyrrv. stjórnarandstæðinga var sú gífurlega hækkun á fjárl., sem þeir töldu hafa orðið í tíð þeirrar ríkisstj., og þá fyrst og fremst sú hækkun sem átti sér stað á milli ára. Það vill svo til að ég hef hér upplýsingar um hækkun milli ára á fjárl., milli ára frá 1968. Fjárlög milli áranna 1968 og 1969 hækkuðu um 12.5%, fjárlög milli áranna 1969 og 1910 hækka um 17%, en fjárlög milli áranna 1970 og 1971, sem er kosningaár, það skal tekið fram, hækka um 40.8%. Mesta hækkun, sem átti sér stað á fjárl. milli ára hjá fyrrv. ríkisstj., var 44% og sú hækkun var harkalega gagnrýnd, en þess var ekki getið að einmitt milli þeirra ára eða milli þeirra fjárlagagerða var framkvæmd breyting á tekjustofnunum þannig, að ríkissjóður yfirtók gjöld af sveitarfélögunum svo að nokkrum hundruðum millj. skipti. Ég skal ekkert vera að kvarta yfir þessari gagnrýni þeirra sjálfstæðismanna á þetta. En ég vil með leyfi hæstv. forseta vitna hér í nokkur ummæli úr þessari hinni merku ræðu fyrrv. hæstv. fjmrh. og með þá tilvitnunum eða kannske ráðleggingum til hans og þeirra framsóknarmanna sem nú eru aðilar að ríkisstj. Hæstv. fjmrh. sagði á einum stað í sinni ræðu með leyfi forseta: „Eitt af því, sem mikið er rætt nú, er hvað fjárl. hafa hækkað. Þá er rætt um það hvað fjárl. hafi hækkað frá því núv. ríkisstj. tók við. Nú ætla ég ekki að fara að telja einu sinni enn til það sem var vantalið í fjárl. 1971, þ.e.a.s. hjá viðreisn. Ég vil hins vegar minna á það sem ég nefndi áðan að ef framlög sveitarfélaga og persónuskattar til sjúkrasamlaga hefðu ekki verið felld niður, þá væru fjárl. 2000 millj. lægri.“ En svo heldur hæstv. þáv. fjmrh. áfram og segir: „Ég minni einnig á það, að hafnalögin“ - og þá komum við einmitt að þeim málaflokkum, sem eru hvað viðkvæmastir, a.m.k. fyrir kjördæmi eins og núv. hæstv. samgrh. er úr og ég ásamt fleirum þm. dreifbýlisins, - hann segir: „hafnal. og heilbrigðisl., sem voru sett í fyrravor og sett í ákveðnum tilgangi, og það var að hækka framlag ríkisins til þess að létta af höfnunum og þar með byggðarlögunum úti á landsbyggðinni. Ég get ekki heldur stillt mig um að minna á það, að ef fjárl. frá 1968, 1969, 1970 og 1971 eru skoðuð, þá verður öllum ljóst að þau voru niðri í algerum öldudal í ríkisframkvæmdum. Það hefði ekki verið fært að halda því áfram nema með þeim hætti að þjóðin hefði beðið tjón af. Þessu held ég að hv. alþm. verði að gera sér grein fyrir, og þeir gera sér grein fyrir því þegar er rætt um þær framkvæmdir sem þeir sjálfir hafa áhuga á.“ Og hann heldur áfram og segir: „En ég ætla að nefna nokkur atriði, sem hafa valdið þessari hækkun á fjárl. frá 1971. “Og hann nefnir þar í fyrsta lagi hækkun á fjárl. til byggingar skóla. Ég vil í þessu sambandi minna á það að í frv. til fjárl. nú er reiknað með yfirleitt 10–15% minnkun á framkvæmdum. Fjmrh. heldur áfram og segir: „Eru ekki hafnirnar undirstaðan undir aðalatvinnuvegi okkar? Er það ekki ljóst, að breyta þarf hafnal. og byggðarlögin treysta sér ekki til að standa undir fjárveitingum til þeirra.“ Og hann bætir við: „Talið þið um byggðastefnu og leggið svo jafnhliða til að skera niður hafnarframkvæmdir, það hljómar ekki vel.“ Hér er komið að atriði sem ég held að sé vert að íhuga því að ef við lítum á póst eins og hafnamálin, þá er ljóst að fjárveiting til hafna á árinu 1971, þegar vinstri stjórnin tók við, var 99 millj. kr. Hún var á síðustu fjárl. vinstri stjórnarinnar, þ.e.a.s. fjárl. ársins í ár, 838 millj. kr. Núna er hækkun á þessum lið til hafnarframkvæmda á öllu landinu 89 millj. kr. Þetta þýðir sennilega í reynd niðurskurð upp á 30–40% og þessi áminning fyrrv. hæstv. fjmrh., núv. samgrh., á því vel við. Það fer ekki vel saman þegar menn eru að tala um byggðastefnu eins og núv. stjórnarliðar hafa gert, en skera svo jafnframt niður stórlega framkvæmdir sem eru þess eðlis að byggðastefna verður ekki í reynd, nema því aðeins það fáist aukið fé til þessara framkvæmda. Ég sagði áðan að gagnrýni fyrrv. stjórnarandstæðinga hafi fyrst og fremst verið á útþenslu í fjármálum ríkisins, og þeir drógu ekkert undan hvort þar var um að ræða rekstrarútgjöld eða beinlínis fjárveitingar til framkvæmda, enda sýnist mér að hin fyrstu fjárlög eða frv. til fjárl. hjá núv. hæstv. ríkisstj. beri þess merki, að hér er gerður allmikill greinarmunur á, því að í frv. til fjárl. nú fyrir árið 1975 kemur í ljós að þar er um að ræða allt að 82% hækkun á útgjaldaliðum rekstrarútgjalda, en stórlegan niðurskurð í framkvæmdaliðum. Í þessari tilvitnuðu ræðu núv. hæstv. samgrh. fjallar hann einnig um flugvallarmálin. Þar eins og í öðrum flokkum að því er varðaði framkvæmdaliði var gert stórátak í tíð fyrrv. ríkisstj. Árið 1971, þegar viðreisnarstjórnin fór frá völdum, var fjárveiting í þennan málaflokk 31 millj. kr. Hún er á fjárl. þessa árs 172 millj. Nú gerir hæstv. ríkisstj., nú gerir hæstv. fjmrh. till. um 12 millj. kr. hækkun á þessum framkvæmdalið, þ.e. flugvallargerð. Það er í kringum 7% hækkun þegar framkvæmdakostnaður hefur hækkað yfir 50%. Hér á einnig við hin góða áminning fyrrv. hæstv. fjmrh. um að það fer ekki saman að tala um aukna byggðastefnu, en svo stórkostlegan niðurskurð á framkvæmdamagni úti í dreifbýlinu. Ég sagði áðan að það fjárlagafrv., sem hér væri til umr., bæri þess greinilega merki að það hefði verið um of, ef menn ættu að vera sér sjálfum samkvæmir, gagnrýni hjá fyrrv. stjórnarandstæðingum á vinstri stjórnina vegna aukinna útgjalda hjá ríkissjóði, ekki bara í rekstrarútgjöldum, heldur og í sambandi við framkvæmdaliði. Ein af þeim skrautfjöðrum, sem núv. hæstv. ríkisstj. hampar hvað mest, er sem þeir kalla hina stórkostlegu hækkun fjárframlaga úr ríkissjóði til Byggðasjóðs. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan: „Í fjárl. þessa árs eru 153 millj., í fjárlagafrv, eru 877 millj.“ Ef lítið er nánar á þennan lið kemur í ljós að það er rétt hjá fjmrh. að því leyti til að í fjárl. þessa árs eru 153 millj. Auk þess er svokallað álgjald sem verður upp á 250 millj. á þessu ári + lántökuheimild sem Byggðasjóður hefur á þessu ári, 300 millj. kr., þannig að í reynd getur Byggðasjóður á þessu ári haft til ráðstöfunar 703 millj. kr. En fjmrh. gleymdi að geta þess að í þessum 877 millj. er einmitt álgjaldið innifalið. Það er innifalíð í þessari upphæð. Það er sett þannig upp, þannig að hér er ekki um eins mikinn mismun að ræða og núv. stjórnarliðar vilja vera láta. Hér er um að ræða mismun upp á 175 millj. kr. eða svo. En samfara þessu, 175 millj. kr. hækkun framlaga í Byggðasjóð, er gerð till. um í fjárlfrv. að skera stórkostlega niður aðra framkvæmdaliði fjárl., þannig að hér er í reynd verið að færa í milli hluta af þessu. Það er bætt 170 millj. í Byggðasjóð, en teknar svo að nemur hundruðum ef ekki þús. millj. kr. af fjárlagaliðum sem hafa verið til framkvæmda. Þetta sýnist mér ætla að vera í reynd sú hin mikla byggðastefna sem núv. stjórnarflokkar guma hvað mest af. Það er eðlilegt að menn velti vöngum. Nei, það er engin bót að því í reynd fyrir íbúa strjálbýlisins þó að það séu settar upp svo og svo háar tölur til Byggðasjóðs ef það er jafnhliða gert meira að því að draga úr á öðrum fjárlagapóstum sem hafa verið til framkvæmda. Ég skal ekki fjölyrða ýkjamikið um þessa liði frekar, en ég vil þó vekja athygli á einum lið. Þar á líka við sú áminning sem fyrrv. hæstv. fjmrh. talaði um í sinni fjárlagaræðu 1973, en það er í sambandi við orkumálin. Ég held að enginn geti verið í vafa um að það er lífsnauðsyn að unnið sé vel og dyggilega að fjáröflun og framkvæmdum að því er varðar orkumál í því ástandi sem við nú lifum í. Það er einmitt í þessum líð sem hæstv. fyrrv. fjmrh. talar um að megi síst spara og það er rétt. Mér hnykkti því hálfgert við þegar ég varð þess vís að einmitt í þessum mikilvæga málaflokki, sem eru orkumál, voru gerðar till. til rn., þar með fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem voru frá Orkustofnun um, hvað gera skyldi og hvað fjármagna þyrfti mikið í þessum framkvæmdum á næsta ári. Einn er sá landsfjórðungur sem er hvað vanþróaðastur í þessum efnum. Það ern Vestfirðir. Orkustofnun hafði gert till. um að varið yrði til rannsókna í þessum efnum á Vestfjörðum 9.8 millj. kr. á árinu 1975, heilum 9.8 millj., í vanþróaðasta landshluta að því er varðar orkumál. Og maður skyldi nú ætla að hæstv. ríkisstj. hefði tekið slíka till. góða og gilda. En það er ekki aldeilis. Þarna hefur verið um of mikla bjartsýni af viðkomandi stofnun að ræða því að undir skurðarhnífnum hjá hæstv. ríkisstj. hafa þessar 9.8 millj., sem ætlaðar voru til rannsókna á Vestfjörðum í raforkumálum, verið skornar niður í 3.2 millj. Það nægir Vestfirðingum til öflunar og rannsókna á raforku næstu árin. Þetta er eitt ljósasta dæmið um það hve mikill munur er á milli orða og gerða. Ég fyrir mitt leyti trúi því ekki fyrr en ég tek á að hæstv. fjmrh. geri ekki bragarbót þarna á, ég treysti honum til þess og ég skal láta hann njóta sannmælis eftir að hann gerir það, fyrr ekki, ekki í þessum efnum. Ég ætla að víkja hér í örfáum orðum, af því að það hefur lítið verið komið inn á það, að ýmsum liðum fjárlagafrv., ekki framkvæmdaliðum, heldur ýmsum menningar-, æskulýðs- og íþróttaliðum. Það hefur verið lítið talað um það hér en ég tel að það sé ástæða til þess að gefa því gaum. Á sama tíma og hæstv. ríkisstj. telur sig þurfa að hækka útgjöld í sínum stofnunum um 65% ætlar hún svo til öllum félagsmálaaðilum í landinu, æskulýðs- og íþróttafélögum, menningarfélögum og líknarfélögum að búa við nákvæmlega sömu krónutölu í fjárveitingum og eru á fjárl. þessa árs. Ég fletti að gamni mínum einmitt þessum líðum og ég varð mikils vísari í þeim efnum. Ég veitti fyrst athygli lið sem er undir félagsmálastarfsemi og er liður um æskulýðsmál. Þar eru allir undirliðir í liðnum æskulýðsmál óbreyttir að krónutölu. Liðurinn íþróttamál, allir undirliðir óbreyttir að krónutölu og meira að segja einn lækkaður, Í liðnum ýmislegt undir menntmrn., sem er með 74 undirliðum, sem eru styrktir til margs háttar félags- og menningarmála, er allt óbreytt í krónutölu. Liðurinn listir, framlög, með 23 undirliðum, allir óbreyttir í krónutölu nema 6. Og liðurinn ýmisleg framlög hjá félmrn. með 33 undirliðum, sem eru styrkir fyrst og fremst til líknar- og menningarmála, þar er allt óbreytt í krónutölu nema 3. Ég held því, að þó að leitað væri með logandi ljósi í gegnum fjárlfrv., þá væru þeir líðir fáir, sem sæist hækkun á, þegar litið væri til þessara pósta í fjárl., til félags- og menningarmála og líknarmála, til samfélagslegrar þjónustu við hin ýmsu menningar- og líknarfélög. Ég trúi því vart, að hæstv. ríkisstj. ætlist til þess, að allur sá fjöldi fólks, sem hefur varið sínum tíma að meira að minna leyti til þjónustu við svona málefni leggi á sig enn aukna sjálfboðavinnu og fái sem sagt 50% niðurskurð á fjárveitingum, sem verið hafa á fjárlagapóstum til þessara mála, á sama tíma og útþensla ríkiskerfisins, kerfisins sjálfs, sem núv. hæstv. fjmrh. gagnrýndi hvað mest í stjórnarandstöðu, fær að leika svo að segja lausum hala með hækkun upp á a.m.k. 65%. Ég held a.m.k. að það verði eftir því tekið hjá hinum ýmsu einstaklingum og félagasamtökum ef þetta á að vera í reynd stefna hæstv. ríkisstj. í þessum málaflokkum. Og það er enginn vafi á því að fólk víðs vegar í kringum landið, sem hefur haft fyrir augum undanfarin 3 ár alla þá uppbyggingu á atvinnulífi og alhliða uppbyggingu sem átt hefur sér stað, verður fyrir sárum vonbrigðum, þegar það sér í reynd þann niðurskurð sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur uppi hugmyndir um og hefur lagt fram till. um í formi fjárlagafrv. Hafi einhver trúað því, að núv. stjórnarflokkar ætli að stuðla að aukinni byggðastefnu, þ.e.a.s. uppbyggingu þeirra svæða, sem um langan tíma hafa verið vanrækt, - hafi einhverjir trúað slíku tali, þá er ég viss um, að fólk sannfærist um það eftir annaðhvort að hafa fengið upplýsingar eða lesið frv. til fjárl. fyrir árið 1975 að hér er um fagurgala einan að ræða. Það er svo að segja sama, hvar er borið niður í fjárlfrv., alls staðar nema í rekstrarútgjöldum ríkiskerfisins sjálfs, þar er um stórkostlegan niðurskurð að ræða. Ég unni fyrrv. hæstv. fjmrh. þess vel, að hann hefur fengið í þessum umr. nokkuð margar skrautfjaðrir í sinn hatt, eftir að hann er farinn frá fjmrh: embættinu, sem að sjálfsögðu eru þá á kostnað hans arftaka. Það var sagt um það leyti sem ráðherraskipti urðu að fyrrv. hæstv. fjmrh. hefði lagt eftirmanni sínum margar lífsreglur og þær góðar. Og það voru líkur á því að hann ætlaði að hafa þær flestar í heiðri og taka til lít til þeirra, a.m.k. að því er varðaði skattlagningu. En í þessum efnum hefur núv. hæstv. fjmrh. orðið mikill eftirbátur síns fyrirrennara og það er því nánast átakanlegt til þess að vita að núv. hæstv. samgrh. skuli í reynd ætla að leggja sína blessun yfir það sem hér er að gerast. Hv. síðasti ræðumaður sagðist vart trúa því að núv. samgrh. gerði ekki tilraun til þess að ýta á hæstv. fjmrh. til þess að afla meira fjármagns í hinar ýmsu framkvæmdir og þá fyrst og fremst hafnirnar. Þó að ég hafi aldrei verið neinn aðdáandi framsóknarmanna almennt talað, þá verð ég að segja að ég tek undir þessi orð þessa hv. ræðumanns. Ég treysti því að núv. samgrh. beiti afli sínu til þess að hér verði breyting á. Ég vona að núv. hæstv. fjmrh. verði auðsveipur í meðförum, eftir að búið er að tala hann til, þannig að sanngirnin, réttlætið, réttlætiskenndin fái að ráða. Og það skulu vera mín síðustu orð við þessa umr. að ég vonast til þess að hæstv. ríkisstj. sjái að sér í þessum efnum og byrji ekki á þeim háttum, sem voru viðhafðir í tíð viðreisnarstjórnarinnar, að ætla að láta framkvæmdir þær, sem verið hafa í gangi í uppbyggingu atvinnulífs og alhliða uppbyggingu úti á landinu, fyrst og fremst verða fyrir skurðarhnífnum. Ef sú þróun á sér stað, þá er rétt sú vantrú eða kannske réttara sagt það öryggisleysi sem orðið hefur vart viða útí á landsbyggðinni frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum. Og ég óttast að ef þessir tveir hæstv. ráðh. láta ekki réttlætiskenndina ráða umfram annað þá verði það svo í reynd og þá er illa farið.



Herra forseti. Ég hygg að það sé í fyrsta skipti síðan ég kom hér á hv. Alþ. að ég tek þátt í umr um fjárlagafrv. og kem upp í ræðustólinn hálffeiminn, því að nú eru hv. þm. farnir að hæla mér og það kann ég miklu verr við heldur en það sem áður var. Það var margt merkilegt í 1. umr. um fjárlfrv. hér í fyrra. Ég sé t.d. að þær spanna yfir 99 dálka í þingtíðindunum. Að vísu tekur ræða fjmrh. þar næstum því helming eða 44 dálka, en þetta stóð í nokkra daga og sýnir að hv. þm. höfðu áhuga á fjárlfrv. og er vel að svo sé. Að mínu mati er fjárlfrv. eitt það merkilegasta frv. sem fyrir Alþ. kemur á hverju þingi og svo verður einnig að þessu sinni, og sem betur fer sjá hv. þm. á því kosti og lesti og þannig þarf það einnig að vera. Ég verð að segja það að þessi ræða mín, sem ég flyt nú, mun að sjálfsögðu verða með öðrum hætti heldur en þær sem ég hef áður flutt. En nokkur atriði eru þó sem ég vildi víkja að og leiðrétta sumt sem fram hefur komið hér í þessum umr. Til þess að gleyma því ekki ætla ég að taka þetta í öfugri röð og leiðrétta það sem hv. þm. 1. landsk., Jón Árm. Héðinsson, sagði hér áðan um vexti þá sem ríkissjóður þurfi að greiða Seðlabanka Íslands. Ég hef hér vaxtagreiðslur fyrir árið 1973 og þá greiddi ríkissjóður í vexti af hlaupareikningsviðskiptum sínum 33 millj. rúmlega. Það voru 6–8%, sem hann greiddi þar. Og af skuldabréfi því, sem gert var til 4 ára, greiðir ríkissjóður 8% vexti sem var þá eftir á greitt og voru 80 millj. kr., því að þar var um 1 milljarð að ræða, en afborgunin af því var 250 millj. á árinu í fyrra og annað eins verður á yfirstandandi ári. Þetta vildi ég að kæmi hér fram til þess að menn haldi ekki að Seðlabankinn noti refsivexti í viðskiptum sínum við ríkissjóð, því að um þetta er samið. Ég vil í sambandi við þetta fjárlfrv. minna á það að á síðustu 3 árum komst á viss regla í samskiptum fjmrn. og fjvn. sem ég veit að núv. hæstv. fjmrh. mun halda og ég tel að sé af því hinu góða. Einn þáttur af því, sem ég vildi í því sambandi nefna, var það að fjvn. öll, bæði minni hluti sem meiri hluti, fékk í sínar hendur grg. þá sem Efnahagsstofnunin gerði fyrir tekjuöflun ríkissjóðs. Á viðreisnarstjórnarárunum fengum við, sem þá vorum í minni hl. í fjvn., ekki þessa grg., heldur aðeins frásögn af henni, og ég tel að þetta þurfi að haldast, að fjvn. í heild fái þessa grg. til þess að hún geti metið það eins, bæði minni hluti og meiri hluti. Ég tel mér það mikils virði að hafa afhent fjvn. þetta sem grg. fyrir árið 1974, því að ljóst er að tekjur ríkissjóðs verða á því ári miklu meiri en gert var ráð fyrir, en það var ekki byggt á spádómi fjmrh., heldur á spádómi hlutlausrar stofnunar sem mat þetta á þann veg eftir þeim forsendum sem þá lágu fyrir. Það er hins vegar alveg rétt að einn þátturinn í að tekjur fara svo umfram það, sem gert er ráð fyrir á þessu ári, er að innflutningurinn er miklu meiri en nokkru hófi gegnir. Þess vegna vil ég undirstrika það, sem ég sagði í ræðu minni við útvarpsumr. um daginn, að það er ekki hægt að miða við þessa tekjuöflun af því að hún er meiri en þjóðin í heild þolir. Hitt vitum við, að við höfum ekki haft hér á nein höft um innflutning, og þeir, sem inn vilja flytja og hafa fengið til þess gjaldeyri og önnur þau skilríki sem til þess þarf, þeir hafa getað flutt inn vörur hvort sem það hafa verið bílar eða aðrar vörur sem við hefðum getað án verið. Það þarf ekki að draga það í efa að sá takmarkalausi áróður, sem hefur verið hér á landi, bæði í útvarpi, sjónvarpi og blöðum, um efnahagsráðstafanir og efnahagsástand á árinu 1974, hefur gert það að verkum að þessi gegndarlausi og skefjalausi innflutningur hefur átt sér stað. Það var þó lán í óláni að það voru þó innheimtir tollar og söluskattur í ríkissjóð af þessu innflutningsflóði, sem hér hefur átt sér stað. Ég tel að það sé ekki hægt að byggja tekjur fjárl. á slíku því að það er óraunhæft. Ég vildi minna á þetta í sambandi við yfirstandandi ár. Ég vil líka segja það að þær ráðstafanir, sem hafa verið gerðar í efnahagsmálum, hafa margar verið neyðarráðstafanir, sem mjög slæmt er að hafa þurft að gera, og tel ég niðurgreiðslurnar einn þátt af þeim þó að ég viti að þær komi sér að sumu leyti vel fyrir þá sem þeirra þurfa að njóta, en ég er ekki mjög spenntur fyrir því að gefa hátekjufólki hálft matarverð. Hins vegar veit ég, að það kemur öðrum að liði, og þess vegna var til þess gripið þótt að mínu mati hafi verið of langt í því gengið. Hins vegar er ekkert við því að segja og ég hef tekið þátt í að samþykkja það og mér er það fullkomlega ljóst að í slíkum efnum er ekki hægt að stökkva til baka aftur. Þar verður allt að vera með gát ef vel á að fara. Við þurfum ekkert að vera undrandi yfir því þó að hér á landi hafi verið mikil verðbólga tvö síðustu árin. Þessi tvö síðustu ár jafnast ekki á við nein ár næsta áratugsins á undan eða þótt lengra sé leitað í sambandi við verðhækkanir á innfluttum vörum. Við þurfum ekki að halda að við séum einir í heiminum, og þegar við flytjum inn verðbólgu upp á 24% eins og við gerðum á árinu 1973 og upp á 48–49% eins og við gerum á árinu 1974, þá þurfum við ekki að láta okkur detta annað í hug en það komi við. Verðhækkunin á olíu kostar okkur 3 milljarða á þessu ári umfram það sem áður var svo að það þarf enginn að halda að það sjáist ekki bæði í ríkisútgjöldum og útgjöldum almennings í landinu. Þetta er eins eðlilegur hlutur og lífið sjálft, og sveiflur af hinu verra koma eins við okkur og sveiflur af hinu betra.  Ég vil svo segja um aðra hluti og sérstaklega þá sem snúa að framkvæmdaliðum fjárlfrv., að það er alveg rétt, sem hæstv. fjmrh. gerir grein fyrir í grg. fjárlfrv. og í sinni ræðu, að auðvitað hafði hann mjög takmarkaðan tíma til að undirbúa þetta fjárlfrv. Ég get vottað það að meðan ég sinnti því starfi í sumar sagði ég hagsýslustofnuninni að ég mundi engin áhrif hafa í sambandi víð undirbúning fjárlfrv. Þeir yrðu að vinna það sem embættismenn af sinni venjulegu samvískusemi sem ég þekkti þá vel að, en stefnumörkun gæti ekki átt sér stað fyrr en séð yrði hver stjórnarmyndun yrði í landinu og hvaða fjmrh. hefði þar mest um að segja. Mér er það alveg ljóst að fjárl. íslenska ríkisins eru flóknari en svo að það verði hægt að breyta þeim á einhverjum víkum eða mánuðum. Þess vegna lagði ég saman hlustirnar í fyrravetur og hlustaði ekki á það þegar menn voru að tala um að hægt væri að lækka fjárl. með einu handtaki um 1–2 eða 3 milljarða. Slíkt er tal út í loftið og verður hvorki á færi mínu né núverandi hæstv. fjmrh. Hvort sem menn treysta sér til þess eða ekki þá mun lífsreynsla sanna þeim að þetta er ekki hægt, að þeir verða að byrja á því að fá hv. alþm. til þess að breyta mörgum lögum, áður en slíkt er framkvæmanlegt. Og mér er sem ég sjái það gert hér á hv. Alþ. Ég vona að við þurfum ekki að lenda í því að menn geri það með glöðu geði.  Það eru t.d. ýmsir hlutir í fjárlfrv. sem er eftir að vinna. Mér er það ljóst og hæstv. fjmrh. er það líka ljóst. Áætlun um Póst og síma er ekki raunhæf. Við vissum það ósköp vel. Það var samkomulag milli okkar að við settum þetta dæmi upp, færum ekki að sýna Póst og síma með halla, en að Póstur og sími kæmist af með 200 eða 300 millj. í framkvæmdir á heilu ári, það datt hvorugum okkar í hug því að það er algerlega óframkvæmanlegt. Það mundi verða til þess að skerða tekjumöguleika Pósts og síma verulega ef út í það ætti að fara. Það er algerlega óframkvæmanlegt að hugsa sér þetta enda datt okkur það ekki í hug. - En við höfðum ekki, hvorki ég sem samgrh. né hæstv. fjmrh., tíma til að vinna að þeim málum þannig að þau væru svo undirbúin sem nauðsyn bar til. Nú er verið að vinna að þessu og ég get fullyrt að það verða engar 200 eða 300 millj. sem við þurfum til framkvæmdanna. Ég veit að við getum ekki fengið eins mikið fé til framkvæmda hjá Pósti og síma og nauðsyn ber til vegna þess að við getum ekki hækkað tekjur stofnunarinnar svo mikið sem þar þarf til. Hitt munum við leggja okkur fram um, að finna þá leið í því sem við teljum okkur sæmilega geta staðið að og skynsamlegt er vegna stofnunarinnar sjálfrar. Sama er að segja um landshafnirnar. Nú vil ég taka fram að það eru til fleiri landshafnir heldur en Njarðvík, því að Rif á Snæfellsnesi er einnig til, það er landshöfn og við megum ekki gleyma því. En þetta mál er líka óunnið af okkar hendi. Það er mjög stutt síðan ég fékk frá vitamálastjóra áætlun um hugsanlegar framkvæmdir eða framkvæmdaþörf í þessum tveimur landshöfnum. Þetta verður eitt af því sem verður unnið í meðferð fjvn. núna á þessu tímabili fram að því sem fjárl. verða afgreidd. Ég verð nú að þakka vini mínum hv. 5. þm. Vestf. sem er nú í hverri ræðu, sem hann heldur, alltaf að gráta vinstri stjórnina, sem mér finnst ekkert undarlegt. Mér finnst bara að hann hefði átt að átta sig á þessu fyrr. En betra er seint en aldrei. Ég hef verið að segja það og það er alveg rétt að það varð stórfelld hækkun á fjárveitingum til hafnargerðar á s.l. ári. Ég lít svo á að þegar tekið er svo mikið stökk þá þurfi ekki að gera það á hverju ári. En framkvæmdirnar í höfnunum á næsta ári, þó að sé miðað við fjárlfrv., eru allverulegar. Við megum ekki gleyma því að það er verið að framkvæma stærstu hafnargerð á Íslandi sem er í Þorlákshöfn og gert ráð fyrir að nokkrum hundruðum millj. kr. verði varið til framkvæmda á árinu 1975. Hitt er svo ljóst, að það er nú búið að gera drög að áætlun um framkvæmdir í höfnum til næstu 3 ára, og ég vona að það sýni sig að þar sé miðað við verulega áframhaldandi uppbyggingu í hafnagerð landsins, miðað við þá þörf sem nú er orðin þar, því að það er með hafnargerðina eins og margt fleira að þetta hefur breyst svo á síðari árum vegna þess að skipin hafa stækkað verulega og skuttogararnir, sem komið hafa til lands nú á síðustu árum, krefjast auðvitað miklu meiri og stærri hafna en litlu skipin sem þar voru fyrir. Ég vona að þessi hafnaáætlun muni koma til fjvn. mjög fljótlega. Það er ekki reiknað með að þeir fjvn.- menn gefi út þá þætti hennar sem ekki varða árið 1975, þar sem þetta kemur sem sérstakt þskj. síðar og verður farið að undirbúa það fljótlega til prentunar, en eins og stendur er það ekki alveg að fullu frágengið, en till. um árið 1975 eru komnar í form. Ég vona að þm. sjái að það sé stefnt að verulegum framkvæmdum í höfnum á næsta ári og geri sér grein fyrir því að eins og fyrr muni frv. eitthvað hækka í meðförum fjvn. Ég hef alltaf litið svo á að fjárlfrv. ætti aldrei að vera með þeim hætti að fjvn. breytti ekki einhverju frá því sem áður hefur verið. Ég lít svo á að það eigi að vera hennar hlutverk. Ég vil líka segja það út af því sem hefur verið rætt hér um, þátt íþróttamála og félagsmála almennt: Ég treysti því fastlega að það verði haldið við þá stefnu, sem fyrrverandi ríkisstj. tók upp, að sinna íþróttamannvirkjum með þeim hætti að það verði ekki meira um framkvæmdir en það, að það verði greitt til þeirra jafnharðan og framkvæmdirnar eiga sér stað .og haldið verði við þann samning að greiða upp gömlu skuldina sem ég veit líka að verður gert. Þess vegna verður að vera samband á milli þeirra íþróttamannvirkja, sem á að vinna á næsta ári, og þeirra fjárveitinga, sem verða í fjárl. þegar þau verða afgreidd. Þetta hefur venjulega farið svo, að það hefur hækkað í meðförum fjvn., og ég geri ráð fyrir að svo verði enn þá. Sama er að segja um styrki til ýmissar félagsstarfsemi. Ég held að ég muni það rétt að þar sé nú fylgt sömu reglu og við höfum áður fylgt, að hækka yfirleitt ekki í fjárlfrv. til slíkrar starfsemi, nema má vera að við höfum gert það í sambandi við leikstarfsemina, sérstaklega Leikfélag Reykjavíkur. Hins vegar hefur verið talið að betra væri að fjvn. afgreiddi þessa þætti, félagssamtökin ættu sér þar marga formælendur sem mundu vinna að þeirra málum og eðlilegra væri að gera það í n. heldur en í fjárlfrv. Ég treysti því að þessum líð verði sinnt svo sem verið hefur. Ég legg á það mikla áherslu sem ég hef gert fyrr, að starfsemi eins og hjá Leikfélagi Reykjavíkur njóti verulegs framlags frá ríkinu. Það er afskaplega mikils virði fyrir menningarlíf höfuðstaðarins að hafa hér tvö leikhús og ég mundi ekki vilja styðja að því að Leikfélag Reykjavíkur gæti ekki haldið sinni starfsemi áfram. Ég vona að meðan ég á hér sæti á hv. Alþ. styðji ég að þeirra málum og veit að það mun verða gert eins nú. Þannig tek ég undir það, að það eru margir liðir í fjárlfrv. sem eftir er að endurskoða og munu taka breytingum í meðferð hv. fjvn. eins og eðlilegt er. Ég vil svo segja það út af því sem hv. 1. landsk. þm., Jón Árm. Héðinsson, sagði í sambandi við endurskoðun á lögunum um Lánasjóð. Það mun hafa verið fyrir fjárlagaafgreiðslu 1973 að námsmenn boðuðu mig og þáv. menntmrh. á fund til þess að ræða till. um fjárveitingar til Lánasjóðs námsmanna. Á þeim fundi sýndi ég fram á það með útreikningum sem starfsmenn fjmrn. höfðu gert, að miðað við þau lánakjör, sem þá voru í landinu, hagnaðist námsmaður, sem fékk námslán og var eðlilegan tíma við nám hér við háskólann, á þessu láni um rúma millj. kr. miðað við það að hann hefði fengið þetta lán með víxilvöxtum og hefi haldið því eins lengi í endurborgun og lánaskilyrðin í sjóðnum sögðu til um. Þetta er veruleg fjárhæð og nú er þetta vafalaust orðið meira. Ég tek undir það með hv. 1. landsk. þm., Jóni Árm. Héðinssyni, að það er auðvitað eðlilegt að verðtryggja þetta fé að einhverju leyti, því að þetta fé er endurgreitt eftir að þessir menn eru komnir í störf og fá þá sínar launagreiðslur miðað við þau kjör sem þá eru í landinu og geta þess vegna endurgreitt það með svipuðum hætti. Þetta mundi líka þýða það að menn, sem ekki þurfa á þessum lánum að halda, væru ekki að sækja í þau. Ég sé enga ástæðu til þess á þessu sviði frekar en öðrum að verið sé að lána fé alveg út í bláinn. Ég sé ekki heldur að það sé réttmætt að unglingurinn sem fer í vinnu strax og hann er hættur í skólanum á vorin og er í vinnu þangað til skólinn byrjar á haustin, eigi að sitja við verra, eins og nú er, af því að hann hefur það miklar tekjur, en hinn sem fer í utanlandsferðir og skemmtir sér verulegna hluta sumarsins, að ríkið eigi að hygla honum betur. Ég er of gamall til þess að tileinka mér svona hugsunarhátt og sé ekki að þjóðfélagið eigi að byggja á þessu. Þess vegna er ég sammála, enda er verið að vinna að þessari endurskoðun. Það er mikil nauðsyn að endurskoða þennan þátt í útgjöldum ríkisins, og má gera það með þeim hætti, sem nauðsyn ber til, að styrkja eða styðja þá sem þurfa á þessu að halda, en láta þá skila aftur með þeirri afkomu sem þeir hafa síðar í lífinu. Ég skal svo ekki fara út í marga þætti þess sem fram hefur komið í þessum umr. Ég vil segja það, að ég held að það hafi venjulega verið svo að það hafi gætt verulegrar íhaldssemi í ráðningu á starfsfólki hjá ríkinu og stundum hafi kannske verið gengið lengra í því en góðu hófi gegnir, bæði hjá mér og öðrum, vegna þess að það hefur þá orðið að fá þessa vinnu unna annars staðar. Og mér er sérstök ánægja að því, að segja það hér að í þjónustu ríkisins, a.m.k. að því leyti er ég kynntist því fólki, er margt af afbragðs starfsfólki, svo að það gerist ekki betra á öðrum stöðum á atvinnumarkaðinum. Hins vegar verður oft og tíðum að krefjast af þessu fólki alveg óhemjumikillar vinnu. Eins og kom fram hjá hæstv. fjmrh. var það ekkert lítið álag sem var á þeim mönnum s.l. vetur sem unnu að gerð launasamninganna og allt sem í kringum það var. Það hefur nú farið í skapið á mér að lesa í blöðum alls konar aðdróttanir að þessu fólki, sem lagt hefur nótt við dag til þess að skila sínu verkefni, um það að þessi og hinn ætti eftir að fá einhverjar greiðslur langt aftur í tímann, með mikilli fyrirhöfn og alls konar vinnu sem því fylgir þegar þannig þarf að vinna. Ég held að þær aðdróttanir, sem þar hafa komið fram, hafi ekki haft við rök að styðjast því að þetta fólk hefur lagt á sig miklu meira en í raun og veru er hægt að krefjast af nokkrum í sambandi við vinnuafköst því að það hefur orðið að leggja svo mikið á sig. En það er ekki orðið neitt smáfyrirtæki að reikna laun aftur í tímann hjá jafnfjölmennu starfsliði og er farið að vera hjá ríkinu. Ég er fylgjandi því sem hér er komið fram í frv. um aðhald í sambandi við starfsmenn ríkisins. Þetta frv. var samið að mestu leyti í fyrravetur, en þá var ástandið slíkt hér á hv. Alþ. að það þýddi lítið að vera að flytja fram góð mál, því að þau stönsuðu öll. En það, sem er mergur málsins í þessu, er að þarna er verið að reyna að girða fyrir það að lausráða fólk sem var oft og tíðum sú leið sem farin var. Með þessu frv. er líka tekið tillit til þess, sem kannske hefur skort á hjá okkur áður, að þeir, sem á sækja, fái að gera grein fyrir sínum málum fullkomlega, svo að fullkomins skilnings gæti á því þar sem þarf að fjölga því að það hefur auðvitað þurft að fjölga í ríkiskerfinu eins og annars staðar. Ein af þeim ástæðum, sem hafa valdið því að ekki þótti fært að láta launaskrá fylgja fjárlfrv. í fyrra eða nú, er einmitt þessi breyting sem hefur átt sér stað að launadeildin hefur verið að taka fleiri og fleiri fyrirtæki á sin snæri og ríkisbókhaldið í sitt uppgjör og hefur verið svo mikil breyting á þessu, t.d. þegar farið var að greiða fyrir svo stórar stofnanir eins og Póst og síma, að launadeildin taldi sig þurfa nokkurn tíma til að geta skilað þessari skýrslu svo að hún væri örugg. Eins vil ég segja um það, þó að það sé ekki beint í sambandi við þetta fjárlfrv. þá er það einn angi á því frv., um að ríkisstofnanir hafi ekki möguleika á lántöku án þess að fjmrn. viti þar um. Fyrirmæli um þetta voru gefin bæði af fyrirrennara mínum, Magnúsi Jónssyni, og endurtekin af mér. Það hefur hins vegar sýnt sig að þetta hefur ekki verið haldið og þess vegna er mikil nauðsyn á að setja lagafyrirmæli um þetta. Það er meiri nauðsyn á aðhaldi af hendi fjmrn. með ríkisfyrirtækjum heldur en ég gerði mér ljóst, ég skal fúslega játa það. Það hefur reynslan sannað og ber brýna nauðsyn til að það verði gert. Ég skal svo ekki þreyta hv. alþm. með fleiru í sambandi við 1. umr. þessa fjárlfrv. Ég held að ég hafi skýrt það sem fram hefur komið hér í umr. og ég gat gefið skýringu á. Ég veit það eins og fyrr að hækkun á fjárlfrv. er alltaf gagnrýnd, auðvitað ekki af ósanngirni, það hef ég áður sagt, en af því að það skortir samhengi í það að meta á hverju fjárlfrv. er byggt. Ég hef svo ekkert á móti því að heyra lesið úr mínum ræðum. Ég sagði við vini mína hér, sem voru í stjórnarandstöðu áður fyrr, að besti kafli úr þeirra ræðu væri það sem þeir læsu upp úr ræðunum sem ég hafði áður flutt, og ætli það verði ekki eins núna. Ég verð að meta það á sama og get látið mér vel líka.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en þó eru það nokkur atriði, sem ég vildi víkja að, sem fram hafa komið í ræðum þeirra sem hér hafa talað. Ég taldi mig leggja fjárlfrv. þannig fyrir að þm. væri ljóst í hverju það væri fólgið að fjárlfrv. er nú lagt fram með hærri tölum en nokkru sinni áður. Ég reyndi eftir því sem ég gat sem pólitískur aðili að gera þetta nokkuð hlutlaust og láta hvert atriði, sem fram gat komið í sambandi við þessi .mál, njóta sannmælis og ég taldi mig sýna fram á að þróun mála á undanförnum mánuðum og undanförnum árum á hér meginorsök og er meginorsakavaldur þess fjárlfrv. sem hér er lagt fram. Ég gerði hins vegar grein fyrir því sem ég taldi að í frv. væri og mætti rekja til þeirrar stefnumótunar sem núv. ríkisstj. setti sér við valdatöku sína enda þótt ég gerði mér grein fyrir að á þessum skamma tíma væri ekki hægt að marka mjög djúp spor í þá átt sem ríkisstj. gjarnan mun vilja gera. Ég skildi líka vel þau vonbrigði sem mátti lesa á milli línanna í ræðum sumra hv. þm. þegar þeir urðu að standa hér upp til að gagnrýna frv. og gagnrýna háar tölur, en þeir gerðu sér grein fyrir því sjálfir að þeir áttu mjög mikinn og stóran þátt í því hvernig komið var. Ég ætla að víkja að þremur atriðum sem hv. 11. landsk. þm. kom með í sinni ræðu. Hann vék að þeim aðilum sem njóta tryggingabóta með einum eða öðrum hætti, nú væri illa fyrir þeim komið, þannig stjórn komin í landinu sem með lögum hefði tekið af þeim þær hækkanir sem þeir skilyrðislaust eiga. En ég vil minna þennan ágæta þm. á það að út voru gefin brbl. af fyrrv. ríkisstj. þar sem þessi ákvæði voru tekin inn, og við skyldum þá segja, að sá veldur miklu sem upphafinu veldur. Ég neita hinu ekki að núv. ríkisstj. beitti sér fyrir framlengingu á þeim brbl. og þau komu að sjálfsögðu til meðferðar hér á Alþ. En ég held að þeir verði að kannast við krógann, þeir ágætu menn, og átta sig á því að brbl. voru gefin út í tíð vinstri stjórnarinnar. Þá var vikið að frv., sem flutt var hér á sumarþingi og kom í minn hlut að flytja, frv. um hækkun á söluskatti, frv. sem var bein afleiðing ráðstafana fyrri stjórnar, vegna þess ástands sem þá hafði skapast. Það höfðu verið ákveðnar mjög háar niðurgreiðslur. Það var gripið til þess eins og oft áður í sambandi við efnahagsmálin, en það var látið eiga sig hvernig afla átti tekna til að mæta þeim á næsta ári. Og þá vék hv. 11 landsk. þm. að þeim mikla kostnaðarauka og gengisfellingunni sem gerð var sem bein afleiðing af þróun mála á því tímabili sem hann studdi ríkisstj. hér á landi. Ég skil ákaflega vel þegar þeir standa hér í ræðustólnum, þessir annars ágætu þm., og þurfa að gagnrýna það sem hér er lagt fram en um leið og þeir tala átta þeir sig á því hver orsakavaldurinn er. En menn verða að klóra í bakkann og það er alltaf virðingarvert þegar menn gera það og sýna karlmennsku þar sem þeir annars láta sjá sig. En áður en ég skilst við það sem hv. 11. landsk. þm. sagði hér, þá vék hann sérstaklega að einu atriði varðandi það kjördæmi sem ég gegni þingmennsku fyrir, þ.e.a.s. að nú þegar 1. þm. Reykn. gerðist fjmrh. og legði fram fjárlfrv., þá væri ekki mikil reisn á málum, ekki ein einasta króna í landshöfnina í Njarðvík. Og hann lofaði þingheimi því að beita sér fyrir að á þessu skyldi gerð bragarbót þegar frv. kæmi til fjvn. Ég efast ekkert um að hann stendur að því að vinna að málefnum þess kjördæmis sem hann hefur boðið sig fram í nú eins og áður. En það skýtur skökku við þegar hann kemur hér upp til þess að benda á að ekki sé ein króna í fyrsta fjárlfrv., sem ég legg hér fram, til hafnarinnar í Njarðvík. Ég man ekki betur en að ekki hafi verið ein króna til þeirrar hafnar í fjárlfrv. því sem lagt var fram hér á síðasta þingi af vinstri stjórninni og hafði þá hv. 11. landsk. þm. nokkuð góða aðstöðu sem form. fjvn. að sýna hug sinn til Njarðvíkurhafnar. Að vísu kom við meðferð málsins í fjvn. till. frá því rn. sem með þessi mál fer, og í fjvn. kom till. um ákveðna upphæð til þessarar hafnar. Ef við förum enn lengra aftur í tímann, þá man ég ekki eftir því að á fjárl. 1973 og fjárl. 1972 hafi veríð króna til Njarðvíkurhafnar. En ég veit að það kom í framkvæmdaáætlun þegar hún var afgreidd þar með lántöku. Svona er nú þetta og þessu er ekki neitt öðruvísi varið í dag heldur en í gær eða daginn þar áður. Vinnubrögðin eru að þessu leyti svipuð. Og eins og hæstv. samgrh. gerði grein fyrir þá hafði ekki unnist tími til þess, sjálfsagt vegna þess að fyrrv. hæstv. samgrh. hafði mikið að gera með mörg rn., og þegar núv. hæstv. samgrh. tók við sínu embætti var þetta eitt af þeim málum sem hann ræddi um við mig og ég taldi sjálfsagt og eðlilegt að hann léti vinna þessi mál á vegum síns rn. og síðan færu þau rétta boðleið til þess að fá fjárveitingu. Ég vonast til þess, að hv. 11. landsk. þm. standi við það, sem hann sagði, og hjálpi til í fjvn. til þess að hægt verði að fá fjármagn samkv. þeim framkvæmdum sem lagt verður til að gerðar verði. En ég hefði talið það heldur óeðlilega afgreiðslu fjárlfrv. ef ég hefði gert till. um fjármögnun framkvæmda í Njarðvíkurhöfn, sem ég vissi ekki hverjar væru eða neinir hefðu lagt þar á ráðin af þeim sem um málin eiga að fjalla. Hv. 1. landsk. þm., Jón Árm. Héðinsson ræddi hér um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég hef svolítið reynt að vinna að þessum málum á undanförnum vikum og eins og ég sagði í minni frumræðu eru þessi lög í endurskoðun. Hvers vegna þessi upphæð er í fjárlfrv., það er einfaldlega vegna þess að lánasjóðsstjórnin hafði ekki sínar till. tilbúnar þegar þetta mál var unnið og till. menntmrn. voru þar af leiðandi teknar inn í frv. Till. lánasjóðsstjórnarinnar í dag, miðað við 100% umframfjárþörf til stúdenta, var upp á einn milljarð og 50 millj. fyrir gengisfellinguna, en þar sem hér er um að ræða stóran hluta stúdenta við nám erlendis, þá að sjálfsögðu hækkaði þessi tala í íslenskum kr., þannig að hún mun vera á milli 1200 og 1 300 millj. Ég skal verða fyrstur til þess að aðstoða stúdenta í sambandi við fjármögnun ti1 þeirra náms. En ég held að það kerfi, sem við er búið, sé þannig að á því þurfi að fara fram mjög ítarleg endurskoðun. Aðeins til að benda mönnum á hvernig endurgreiðslukerfið er, þá gæti ég sagt og skýrt það ákaflega auðveldlega, að hefði ég verið stúdent undir þessum kringumstæðum, eftir þeim lánasjóðslögum sem eru í dag, þá ætti ég enn eftir að greiða 4 afborganir af þeim lánum sem ég hefði fengið sem stúdent. Endurgreiðsla lánanna fer fram í fyrsta skipti 5 árum eftir að námi lýkur og stendur síðan í 15 ár, þannig að sá, sem lýkur 27 ára gamall embættisprófi, lýkur greiðslum sínum þegar hann er 47 ára gamall. Þetta er dæmi sem ég held að sé stúdentum sjálfum ákaflega óhagkvæmt. Ég ræddi þetta við nokkra stúdenta, sem við mig töluðu, og þeir voru mér fullkomlega sammála um að á þessu þyrfti að gera bragarbót, þarna væri um að ræða möguleika til fjármögnunar fyrir stúdentana sjálfa á meðan þeir þyrftu á þessum fjárhæðum að halda. Ýmislegt annað í sambandi við Lánasjóðinn væri hægt að ræða, en ég sé ekki ástæðu til þess. Eins og ég sagði: Þessi mál eru í endurskoðun og væntanlega fær það frv., sem lagt verður fram um Lánasjóð stúdenta, afgreiðslu fyrir 3. umr. fjárl. og hægt verður að taka mið af afgreiðslu þess frv. Um vinnubrögð í sambandi við fjvn. get ég sagt það að ég hyggst hafa þau nákvæmlega hin sömu og áður hefur verið og ég vék að því í minni frumræðu að fulltrúar flokkanna, sem eiga sæti í fjvn., munu að sjálfsögðu vinna að þeim málum eins og áður. Þá kem ég að ræðu hv. 5. þm. Vestf. Það voru tvö eða þrjú atriði sem hann kom sérstaklega inn á. Ég held að ég verði að lesa fyrir hann aftur það sem ég sagði í sambandi við Byggðasjóðinn og framlög til Byggðasjóðs. Ég tók það mjög skýrt fram að á fjárl. hefði verið um að ræða hækkun upp á 440 millj. kr., þannig að það gat enginn farið í grafgötur með það af þeim sem gáfu sér tíma til að hlusta að ég gerði enga tilraun til þess að reyna að eigna ríkissjóði álgjaldið svo sem mér virtist á ræðu hv. 5. þm. Vestf. Um lánsfjármöguleika Byggðasjóðs liggur að sjálfsögðu ekkert fyrir, þannig að þegar verið er að bera saman eins og þessi hv. þm. gerði þá verða menn náttúrlega líka að taka með í dæmið hvaða möguleika Byggðasjóður hefði á lánsfé á næsta ári til þess að fá sambærilega útkomu. Það er ekki hægt að taka dæmið aðeins í öðru tilfellinu og skilja eftir óþekkta stærð og reikna með henni í lágmarki í hinu tilfellinu. Síðan vék hann að því, þegar mér virtist hann kominn í strand, búinn að lesa upp úr þeim ræðum sem hann hafði hugsað sér eða hefur lesið heima í gærkvöld og hafði ekki fleiri atriði fram að færa í gagnrýni sinni á fjárlfrv., - þá vék hann sérstaklega að hugarfari fjmrh. nýja til ýmissa félagssamtaka, sem störfuðu í landinu, og hvernig ætti að fara með þau og bar saman fjárlagatölur ársins 1974 og frv. fyrir 1975. Hæstv. samgrh. er búinn að svara þessu að vissu leyti. Hann vék að því hvort hér væri ekki um nákvæmlega sömu vinnubrögð að ræða. Hér hef ég t.d. fjárl. frá því 1973 og fjárlagafrv. frá 1974 og ef við tökum þann lið sem hv. þm. sérstaklega minntist á, félmrn. og þá mörgu liði sem þar voru, þá er nákvæmlega sama þar, - ég held að það muni 500 þús. kr. á fjárveitingunni í fjárl. 1973 og fjárlagafrv. 1974. Hér var komið með gagnrýni á það hverjar niðurstöðutölur þessa fjárlagafrv. væru. Menn voru engu að síður innra með sér vissir um hverjir voru valdir að því, en samt sem áður var hægt að koma víða við og láta líta út sem fjmrh. hefði ekki hugsað til þessarar stofnunarinnar eða hinnar, en þessir hv. þm. báru þetta að sjálfsögðu allt saman fyrir brjósti. Ég verð að segja að þær ræður, sem þeir fluttu hér, báru þess ekki merki að þeir hefðu fram að færa nokkuð nýtt í þessum málum og ég held, eins og ég sagði áðan, að þeir hafi verið sér þess meðvitandi hverjir það eru sem hafa staðið að því að slíkt fjárlagafrv. er lagt fyrir Alþ. í dag.