Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér liggur fyrir mikill lagabálkur, ég held 55 gr.. sem er að mestu saminn upp úr eldri lögum. Ef ég ætti að reifa þetta frv. mjög ýtarlega í framsöguræðu, tæki það satt að segja of mikinn tíma hér allra seinustu daga þingsins. Ég verð því að gera ráð fyrir, að hv. dm. sé kunnugt um innihald þessa frv. Það hefur nú gengið gegnum Nd. og tekið þar nokkrum breyt., en síðan var því vísað hér til allshn., og n. er öll sammála um að mæla með því, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir með áorðnum breyt. frá Nd. Ég vil því ekki tefja tímann með neinni ræðu, en lýsi yfir því aftur, að n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Í l. um dýrtíðarráðstafanir var svo ákveðið, að ekki mætti miða við hærri verðlagsuppbót en 300 stig, og samtímis voru gerðar ráðstafanir til þess að færa niður verðlagið. Þegar þessi l. voru sett, var litið svo á, að þegar kauplagsnefnd reiknaði út húsaleiguvísitöluna, yrði hún reiknuð út á grundvelli almennrar vísitölu. 300. Ákvæði l. virtust líka ótvíræð í þessum efnum. En kauplagsnefnd vildi ekki skilja þetta þannig, og þegar hún reiknaði út húsaleiguvísitöluna 19. des. s.l., lagði hún til grundvallar vísitöluna eins og hún var 1. des. 1947. Forsrh. skrifaði þá nefndinni bréf og fól henni að reikna út nýja húsaleiguvísitölu, þar sem hin almenna vísitala 300 stig væri lögð til grundvallar samkvæmt l., til þess að taka af allan efa í þessum efnum. Fjhn. hefur fengið frv. til umsagnar, og mælir öll n. með því, að það verði samþ., nema hv. 4. landsk., sem áskilur sér rétt til að bera fram brtt.



Herra forseti. Hv. frsm. sagði, að n. væri sammála um það að mæla með frv., en ég hefði áskilið mér rétt til að bera fram brtt. Ég lagði til, að kauplagsnefnd reiknaði út meðalhúsaleigu í Rvík og að hún yrði lögð til grundvallar við útreikning verðlagsvísitölu samkv. l. frá 1940. Húsaleigan hefur ekki haft mikil áhrif á vísitöluna. Þeir, sem haft hafa með þessi mál að gera, segja, að vísitalan muni hækka um 19 stig, ef tillit sé tekið til þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á húsaleigunni á undanförnum árum. Þessi hækkun hefði áður a.m.k. haft í för með sér hækkun á kaupgjaldi í landinu, en nú er viðhorfið breytt, þar sem það hefur verið ákveðið með l., að vísitalan sé 300. Þetta hefur því ekki í för með sér neina hækkun eða breytingar á kaupgjaldi, heldur er aðeins um það að ræða, að hagskýrslurnar séu réttar, Ég ræddi um þetta í n., en það varð ekki samkomulag um það, þótt ég yrði ekki var við það. að nokkur rök kæmu fram gegn þessu. D. ætti að geta fallizt á þessa till. mína, því að það er erfitt að skilja það, að r.okkur maður geti verið á móti því, að vísitalan sé rétt reiknuð út.



Það er rétt, að hv. 4. landsk. hreyfði þessu í n., en enginn vildi taka undir það. Eins og hann hefur skýrt frá, gekk brtt. hans út á það, að meðalhúsaleigan í Rvík skyldi lögð til grundvallar við útreikning verðlagsvísitölunnar samkv. l. frá 1940. Áður hefur húsaleigan í gömlum húsum verið lögð til grundvallar. Ef farið yrði inn á þá leið, sem hann vill, mundi það valda ruglingi og glundroða. Ef þessi grundvöllur yrði tekinn upp nú, mundi sú vísitala, sem út úr því kæmi. ekki vera sambærileg við þá vísitölu, sem reiknuð er út frá núverandi grundvelli, því að nú er allt bundið við vísitöluna 300. - Það hefði verið annað mál, ef hv. 4. landsk. hefði borið þetta mál fram áður en vísitalan var fastsett með l., þá hefðu kaupgreiðslur hækkað, En það er einkennilegt, að hann skuli hafa svona mikinn áhuga á þessu máli nú. Hann hefði átt að leiðrétta þetta, þegar hann var í stj. Eins og ég hef áður sagt, vill n. ekki fallast á þetta, þar sem hún álítur, að það hafi aðeins glundroða í för með sér.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. gat þess í sambandi við þá brtt., sem hann ber fram á þskj. 541, að hann bæri hana fram til þess að fá réttari hagskýrslur. Það er þó svo, þvert á móti því sem hv. 4. landsk. hélt fram, að þetta getur haft í för með sér rangar hagskýrslur, samanborið við það, sem liðið er. Vísitalan mundi hækka um 19 stig, og þó að þetta hafi ekki áhrif á kaupgjald í landinu nú, mundi það geta valdið misskilningi og pólitískir spekúlantar notað sér það í áróðursskyni með röngum samanburði.



Ég er hissa á þeirri taugaveiklun, sem kemur fram hjá hæstv. forsrh. í sambandi við þetta mál. Hann sagði ekki neitt. sem hv. frsm. hafði ekki sagt áður. Það er einkennilegt, ef réttar hagskýrslur valda glundroða og ruglingi vegna þess, að þær séu ekki sambærilegar við fyrri hagskýrslur. Það er vægast sagt furðuleg kenning. Það víta það allir, að gefnar eru út rangar skýrslur í þessum efnum, en það má ekki leiðrétta þær! Hæstv. forsrh. veit, að þetta er stærsta skekkjan í útreikningi vísitölunnar, þó að skekkjurnar séu fleiri, og því fer ég fram á, að þetta sé leiðrétt. Ef þessi skekkja væri leiðrétt, gæfi vísitalan réttari mynd af ástandinu eins og það er. Hv. 7. landsk. spurði, af hverju ég hefði ekki flutt þessa till. áður. Hann veit, að það hefði verið tilgangslaust. Nú er þetta borið fram til þess að fá rétta mynd af verðlaginu, og hver getur verið á móti því, að gefnar séu út réttar hagskýrslur?

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) Hv. 4. landsk. var eitthvað að tala um taugaveiklun. Honum væri bezt að líta sér nær, í stað þess að beina slíkum ásökunum til annarra. Enginn trúir því, að þessi till. sé fram borin vegna áhuga þessa hv. þm. á réttum hagskýrslum. Honum hefur áreiðanlega verið pólitískur áróður meira í huga en réttar hagskýrslur, þegar hann bar till. fram. Réttar hagskýrslur eru honum ekki aðalatriðið, heldur það að slá ryki í augu manna. En umhyggjan fyrir hagskýrslunum held ég, að ekki sé svo ýkjamikil hjá þessum hv. þm. Ég held, að pólitískur ávinningur sé alltaf ofar í huga hans en áhugi fyrir nákvæmum hagskýrslum.



Herra forseti. Aðeins stutt aths. Þetta voru nú ekki annað en dylgjur og getsakir í minn garð, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh. nú, - og því óþarfi að svara því - um það, að ég bæri till. mína í þessu máli fram í pólitískum tilgangi og til þess að slá ryki í augu manna. Hæstv. forsrh. var hér nú með dylgjur um það, að óvandaður stjórnmálamaður - þ.e.a.s. ég - ætlaði sér, með því að fá samþ. þessa till., að fá tækifæri til að slá ryki í augu manna. Ég vona, að enginn hv. þm. greiði atkv. eftir slíkum getsökum. Því að ég get engan veginn skilið, hvernig réttar hagskýrslur eiga að geta orðið til þess að gefa óvönduðum mönnum tækifæri til þess að slá ryki í augu manna.



Herra forseti. Þetta mál er rétt á takmörkunum með að vera tilbúið til umr. N. hefur rætt málið síðan það var hér síðast á dagskrá og hefur þó ekki haldið um það fund síðan samkomulag var að nást innan n. um það. En ég var hér með brtt., sem ég veit ekki annað en að hv. nm. sætti sig yfirleitt við, og brtt. er þess vegna skrifleg, sem ég legg hér fram. Það, sem hér er fyrst og fremst um að ræða, er það, að í n. varð ágreiningur um, hvort það skyldi ákveðið í frv., að verksmiðjan yrði byggð við Önundarfjörð eða ekki. Við, sem töldum, að eins og komið væri, þá væri rétt að hafa þetta eins og er í frv., höfum til samkomulags fallizt á að taka þessa staðarákvörðun úr frv., og er 1. brtt. meiri hl. iðnn. því um það, að orðin „við Önundarfjörð“ í 1. gr. frv. falli burt. Ástæðan fyrir því, að við gerum þetta, er sú, að þó að við teljum, að það sé þegar sýnt af þeim athugunum, sem gerðar hafa verið, að Önundarfjörður sé heppilegasti staðurinn til þess að reisa verksmiðjuna við, þá beygjum við okkur fyrir því, að það geti verið betra að ná kaupum á þeim eyðijörðum, sem þarna þarf að kaupa, ef það er ekki staðsett í frv., hvar verksmiðjan skuli reist, því að ætti að skrúfa verðið þarna óskaplega upp, er hugsanlegt, að það gæti orðið það mikið, að það vegi upp á móti þeim mismun, sem flestir telja, að meiri ávinningur sé að með því að reisa verksmiðjuna við Önundarfjörð en annars staðar. Ég tel það ekki heldur fullrannsakað, hvort ríkið fær aðstöðu til að taka sand til þessarar framleiðslu án þess að greiða fyrir hann sérstakt gjald, en það tel ég, að þyrfti að athuga, áður en ráðizt er í fyrirtækið, hvort hann verður skoðaður sem almenningseign eða ekki, og yfirleitt þarf að rannsaka nánar eignarréttinn á sandinum. Það mál er mér ekki fullljóst, eins og það liggur fyrir, þannig að ég geti á það fallizt. En ef þessi brtt. um að fella niður staðsetningu verksmiðjunnar úr 1. gr. verður samþ., verður að breyta 4. gr., og hef ég leyft mér að bera fram brtt. um, að gr. verði svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn sementsverksmiðjunnar skal skipuð 3 mönnum, er atvmrh. skipar til 4 ára í senn. Fyrsta verksmiðjustjórnin ákveður í samráði við atvmrh., hvar verksmiðjan skuli staðsett. Verksmiðjustjórn hefur á hendi yfirstjórn verksmiðjunnar. Atvmrh. setur henni erindisbréf og ákveður laun hennar.“ Það er m.ö.o. lagt í vald ráðh. og fyrstu verksmiðjustjórnar að ákveða, hvar verksmiðjan skuli reist, þó að undangenginni frekari rannsókn, sem frá mínu sjónarmiði á að beinast að því, hver hafi eignarréttinn yfir sandinum við Önundarfjörð og hvaða rétt ríkið hafi til að nota hann án sérstaks afgjalds.

Forseti (BSt): Mér hafa borizt 2 skriflegar brtt. frá hv. meiri hl. iðnn., og eru þær enn fremur of seint fram komnar. Fyrir þeim þarf því tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Mér þykir leitt að þurfa að lýsa yfir því, að það hefur ekki verið rætt við mig um þessa seinustu brtt., og get ég ekki sætt mig við hana eins og hún er sett fram. - Það, sem hefur orðið samkomulag um milli mín og hæstv. atvmrh., var það, að ég frestaði að bera fram brtt. eða gefa út nál., þar til séð yrði, hvort samkomulag yrði um það, að 1. gr. yrði breytt þannig, að orðin „við Önundarfjörð“ mættu falla burt, og að engar aðrar breyt. yrðu gerðar á frv. Hæstv. ráðh. kvaðst mundu láta mig vita í dag, hvort gengið yrði að þessu, og ef það yrði ekki gert, lýsti hann yfir því við mig, að hann mundi leggja til, að málið yrði tekið af dagskrá, til þess að mér yrði gefinn tími til að gefa út nál. og bera fram brtt. mínar. Þess vegna vænti ég þess, ef ekki er samkomulag um það, að 2. brtt. falli niður og aðeins þessi eina hreyt. gerð á frv., þá uppfylli hæstv. ráðh. þessi loforð, sem hann gaf mér, og taki málið af dagskrá, svo að ég geti komið fram með mínar víðtæku brtt. við frv. Ég er alls ekki sammála síðari brtt., og verði hún samþ., hefur ekkert annað gerzt í málinu en það, að í staðinn fyrir, að Alþ. ákveði með l., hvaða staður verði valinn fyrir verksmiðjuna, þá sé ráðh. falið að gera það upp á sitt eindæmi, og getur hann kannske gert það daginn eftir að l. hafa verið staðfest, en slíkt er ekkert annað en skollaleikur. Það, sem fyrir mér vakir, er, að málið verði rannsakað miklu betur. Vil ég t.d. benda hv. d. á, að þetta stórmál upp á 15 millj. kr. hefur aldrei verið sent til umsagnar rannsóknaráðs ríkisins. Það hafa að vísu 2 starfsmenn við atvinnudeild háskólans unnið við þetta mál, en ég hef það beint frá formanni rannsóknaráðs, að það hefur aldrei verið leitað umsagnar hans í þessu stóra máli. Er mér kunnugt um, að ráðið telur það mjög vafasamt, hvort hægt er að gera þá hreinsun á sandinum eins og lagt er til í frv. Og hugsið ykkur, hv. dm., ef það kæmi nú upp úr kafinu, þegar búið væri að reisa verksmiðju á þessum stað, að þetta væri ekki hægt og síðan yrði að flytja sand til verksmiðjunnar úr óra fjarlægð, af því að verksmiðjan hefði verið reist á röngum stað! Þess vegna er það till. mín, eins og ég hef sagt við hæstv. ráðh., að það verði aðeins breytt 1. gr., en hitt verði látið standa opið. Það þarf að útvega lán til fyrirtækisins, og það verður sjálfsagt ekki búið að tryggja 15 millj. kr. lán, eftir því sem hæstv. fjmrh. hefur upplýst, áður en þ. kemur saman næst. Þá vil ég benda á, að í 4. gr. frv. nú er gert ráð fyrir, að atvmrh. einn skipi alla verksmiðjustjórnina og síðan er lagt til, að hún staðsetji verksmiðjuna. Þetta get ég ekki gengið inn á og vænti þess, að hæstv. atvmrh. sjái sér annaðhvort fært, að málið nái fram að ganga eins og ég hef óskað eða að það gerði tekið af dagskrá og mér gefið tækifæri til að leggja fram nál. mitt og brtt.

Sigurjón Á. (Ólafsson: Herra forseti. Ég vil undirstrika það, sem hér hefur komið fram, að utan fundar hefur meiri hl. iðnn. fallizt á að feila niður úr 1. gr. orðin „við Önundarfjörð“, en lengra nær þetta ekki. Ég hef gengið milli meðnm. og frsm. einnig, og það, sem ég hef túlkað þar, var aðeins um það, að meiri hl. féllist á, að þessi eina breyt. yrði gerð á frv. Hins vegar er það vitanlegt, að það samkomulag er gert samkv. beiðni hæstv. atvmrh., til þess að málið gæti gengið nokkuð friðsamlega gegnum d. sökum þess, að hv. þm. Barð. hefur lagt mikla áherzlu á m.a. að fá þetta út úr frv. og vill gera miklar efnisbreyt. á frv., en sættir sig við að falla frá þeim, ef þessi eina breyt. er gerð á því. Önnur brtt., sem frsm. hefur boðað, er alls ekki frá meiri hl. n., heldur beint út úr hans eigin heila, og get ég sagt það, - og hygg ég, að ég mæli það einnig fyrir hönd tveggja annarra úr meiri hl., - að við stöndum ekki að þessari brtt. Ég vil því skora á hv. frsm., að hann taki þessa brtt. aftur, þannig að það samkomulag, sem hér hefur unnizt, fái að standa.



Herra forseti. Áður en ég sný mér að þessum umr., vil ég leyfa mér að lesa upp bréf Haralds Ásgeirssonar, verkfræðings, sem hann hefur ritað mér og óskað, að hér kæmi fram vegna ummæla hv. þm. Barð. við 2. umr. þessa máls, og er það á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna ummæla, sem þm. Barð. bar fram í þingræðu í Ed. í sambandi við 2. umr. um frv. til l. um sementsverksmiðju, þykir mér hlýða að bera fram eftirfarandi aths.: Þm. lýsti yfir því, að hann væri búinn að margræða þetta mál við mig, og auk þess búinn að þaulkynna sér fskj. með frv. Sé þetta rétt, ætti slík gagnrýni þm. ekki að hafa komið fram. Mér veittist sá heiður að ræða þessi mál við þm. að afloknu þ. í maímánuði í fyrra. Ég tók það þá fram við hann, að mér þætti óaðgengilegt að birta öll smáatriði rannsókna minna og útreikninga í fylgiskjali með þingfrv. Hins vegar upplýsti ég þm. um ýmsa þá annmarka, sem við Tómas Tryggvason jarðfræðingur töldum á því að reisa arðvænlegan sementsiðnað við Vatnsfjörð, Patreksfjörð, Tálknafjörð eða Bíldudal. Sumt af þessu virðist nú því miður gleymt, og leyfi ég mér hér með að svara gagnrýni þm., sem beint var að staðarvali okkar Tómasar. Það, sem átt er við með því að segja, að Vatnsfjarðarsandurinn „nálgist það að vera nægilega hreinn“, í grg. okkar (bls. 5 í þskj.), er, að hann nálgist að vera nógu kalkríkur. Efnahlutföll leirefnanna og kísilsýrunnar eru hins vegar þannig, að ekki mundi verða hjá því komizt að bæta hann upp með kísilríkum efnum. Við Brjánslæk er enginn skeljasandur. en hinn umræddi sandur er á útfiri (aðallega) í kringum Sauðanes, 2 km fyrir utan Brjánslæk, og má teljast vera fyrir opnu hafi fyrir öllum vindáttum nema norðlægum. Hvað viðvíkur gagnrýni á rannsóknum okkar varðandi hafnarskilyrði og aðrar aðstæður á Patreksfirði, má henda á, að hér hafa fleiri dæmt um. Í „dönsku skýrslunni“ frá 1936 segir svo á bls. 19: „For det förste vil der ikke være muligt at finde en egnel Grund í Nærheden af Sandet hvor man vil kunne lægge Fabrikken. Patreksfjord er nemlig í hele sín Længde omgivet af Klipper, der stiger næsten lodret op af Vandet. Dernæst findes der ingen Ler der í Nærheden, og da navnlig ikke Ler, der indeholder tilstrækkelig meget Kiselsyre.“ Í áætlun minni er gert ráð fyrir, að kostnaður við bryggjugerð og ræsalagnir muni verða um 1100 þús. kr. Þetta er byggingarkostnaður, en sennilegt er, að sementsverksmiðja á Patreksfirði mundi þurfa að bera nokkurn kostnað af viðhaldi og rekstri Vatneyrarhafnarinnar, auk þess kostnaðar, sem væri fólginn í því að fyrirbyggja eyðingu fiskiðjunnar á staðnum. Og svo þyrfti verksmiðjan að horfa yfir fjörðinn eftir hráefnum. Hvað viðvíkur því, að tillögur þær um hreinsun hráefnanna, sem birtar eru í grg., séu aðeins framkvæmdar af okkur Tómasi, þá skaf bent á, að ég hef skýrt iðnn. Ed. frá elektromagnetiskri aðgreiningu, sem gerð hefur verið fyrir okkur af Dings Magnetic Separator Co. í Milwaukee, og kvoðuþvottaaðgreiningu, sem F. L. Smidth & Co. í Kaupmannahöfn hafa framkvæmt. Báðar þessar aðferðir lofa góðu. Önnur gagnrýni á niðurstöðum mínum var veigalítil og verður því ekki svarað hér fremur en persónulegum óvirðingum þm. í minn garð.“ Þetta vildi ég láta koma hér fram eftir ósk Haralds. Að öðru leyti verð ég að segja það, að mig undrar nokkuð afstaða hv. þm. Barð. eins og málið liggur nú fyrir. Hv. þm. ræddi um það við mig og einnig við 2. umr., að hann legði megináherzlu á, að þessi staður væri ekki lögbundinn, og ég tók það fram, að fyrir mér væri það ekkert atriði. Ég sagði honum, að meiri hl. iðnn. hefði komið sér saman um að taka staðarákvæðið út úr frv., og að ég mundi fyrir mitt leyti sætta mig við það. Og þá gat ég ekki betur skilið en hann væri ánægður með það og að hann mundi láta frv. fara í gegn án nokkurra annarra breyt. af hans hendi. En það segir sig sjálft, að einhver verður að hafa heimild til þess að staðsetja verksmiðjuna. 



Herra forseti. Ég skal staðfesta það, sem komið hefur fram hér í umr., að þótt till. sé talin frá n., samdi ég hana einn og vissi ekki um það samkomulag, sem orðið var, fyrr en ég var að koma á þennan fund og var síðan beðinn að bera fram brtt. um það, en um leið er byrjað á að greiða atkvæði. Ég sá strax, að ekki var h ægt að komast hjá því að setja ákvæði um það, hver skuli ráða því, hvar verksmiðjan eigi að vera, og fannst mér eðlilegt að setja það inn í 4. gr. og gera þá breyt. í samræmi við það að fella orðin „við Önundarfjörð“ úr 1. gr. Um þetta hélt ég, að allir gætu orðið sammála, og mér kemur það því undarlega fyrir sjónir, er form. n. vill ekki, að neinn ráði því, hvar verksmiðjan skuli reist, og leggur til, að allt svífi í lausu lofti um það atriði. Það er þess vegna fjarri því, að ég taki till aftur, og bezt, að hún sé þá frá mér, en ekki n. í heild. Ég álít það óheppilegt að afgreiða svona mál án þess að tryggja staðinn fyrst og tel, að það hafi verið rangt að kaupa ekki tvær jarðir, sem hægt hefði verið að fá í sumar fyrir 15–20 þús. kr., en mundu nú verða margfalt dýrari. Þess eru mörg dæmi um eignarnámið, að matið vill verða hærra, þegar það er framkvæmt eftir á. T.d. var landið, sem fór undir flugvöllinn, metið á fleiri millj. af hæstarétti, eða eins hátt og mögulegt var, er mannvirkin höfðu verið gerð. Ég legg því ekkert upp úr slíku yfirmati. Og ég tel það rangt að hefja framkvæmdir áður en gengið er hreint frá slíku og láta svo meta landið með tilliti til þess, að mannvirkin séu risin. Það gæti farið svo í þessu tilfelli, að ríkið þyrfti beinlínis að kaupa sandinn, og þarf að hafa allt á hreinu um það, áður en hafizt er handa. Ég tel það engum vafa bundið, að Önundarfjörður sé langheppilegasti staðurinn. Það er langt frá því, að Bíldudalur þoli t.d. samanburð við Flateyri, og sama er að segja um Patreksfjörð, að það er hæpið, hvort þar sé nægilegt vatn eða kísilsúr sambönd. Og sandinum er svo háttað við Vatnsfjörð og Tálknafjörð, að það þarf að hreinsa hann meira og þar að auki að blanda hann, til þess að fá rétt efnahlutföll. Ég tel því engum vafa undirorpið, að Önundarfjörður sé heppilegastur þessara staða, og hvað hreinsun á sandinum þar snertir, þá er mér nóg, að það liggja fyrir úrskurðir um það bæði frá Danmörku og Ameríku, að það er auðvelt að hreinsa hann hvort heldur er með útþvotti eða segulmagni. Hvað rannsóknaráð snertir, þá hafa þessir menn starfað undir því, og það lýsir nánast sagt ekki mikilli árvekni hjá ráðinu, sem setur mennina í þessi störf, ef það er rétt, sem hv. þm. Barð. segir, að það hafi ekki hugmynd um, hvernig þau hafi verið unnin. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta öllu fleiri orð, en vænti þess, að með þessari brtt. sé samkomulag tryggt og hv. þm. Barð. geti fallizt á það, er staðarákvörðun hefur verið numin brott, að þá verði að láta einhverja velja staðinn og þá væntanlega verksmiðjustjórn í samráði við ráðh. eða þá ráðuneytið, sem kann að vera öruggara en að fela það einum manni, en þá virðist mér líka, að hér sé nógu tryggilega um búið. Hitt er annað mál, að ég hef enga trú á, að við fáum ódýrara sement með þessu, en á hinu hef ég trú, að það verði okkur hagkvæmt gjaldeyrislega að framleiða sementið sjálfir og í öðru lagi visst öryggi í því að hafa það í landinu sjálfu, eins og allt er nú í heiminum. Ég fylgi því frv., þótt ég hafi ekki trú á, að það verði ódýrara en það sement, sem þaðan er fengið, sem það er brotið hreint úr jörðu.



Herra forseti. Ég heyrði það við 1. umr., að hv. þm. Barð. lagði aðeins áherzlu á eitt atriði - og aðeins eitt meginatriði - og það var þetta: hvar verksmiðjan yrði staðsett. Þetta er honum enn efst í huga, því að hann lét í ljós, að hann sæi ástæðu til að koma með viðtækar brtt. við frv., ef ekki fengist felld niður staðsetningin. Nú sé ég ekki, ef það er á annað borð þörf þessara viðtæku brtt., að þeirra væri ekki jafnt þörf hvar sem verksmiðjan yrði reist, hvort það væri við Önundarfjörð, Vatnsfjörð eða Patreksfjörð. En svo miklu máli finnst honum skipta, að ekki sé nefndur Önundarfjörður, að hann getur þá fallið frá öllum sínum víðtæku brtt. Þetta sýnir, að hv. þm. Barð. leggur á það ofurkapp, að ekki sé í frv. nein ákvörðun um staðinn. Þeir hv. þm., sem töluðu við 1. umr., höfðu skilið hv. þm. Barð. svo, að honum fyndist það megingalli, að niðurstöður vísindamanna skyldu ekki verða á þá lund, að staðir í Barðastrandarsýslu hefðu yfirburði umfram alla aðra, og þeir legðu til, að verksmiðjan risi þar. Þegar hv. þm. Barð. svaraði þessu, taldi hann það á misskilningi byggt, að hann hefði nefnt nokkra staði í Barðastrandarsýslu sérstaklega. En það var nú eins og skáldið segir: „Á Skagafjörð benti það allt“. Á Barðastrandarsýslu benti allt hans tal um yfirburði Vatnsfjarðar, t.d. um vatn og sand og fleira. Nú hefur komið aths. frá Haraldi Ásgeirssyni á þá leið, að þótt hann hafi ekki fjölyrt um ókosti Vatnsfjarðar og annarra staða, væri ástæðan sú ein, að hann hefði talið rétt að fjalla fyrst og fremst um þá staði, sem flesta kosti hefðu, og í viðræðum við hv. þm. Barð. hefði hann gert grein fyrir ókostum hinna ýmsu staða áður. Mér mundi finnast það hjákátlegt, ef 1. gr. frv. hljóðaði á þessa leið: Ríkisstjórninni er heimilt að láta reisa verksmiðju einhvers staðar með fullkomnum vélum og öðrum nauðsynlegum útbúnaði til vinnslu sements o.s.frv. - Ríkisstj. ætti að vera heimilt að láta reisa verksmiðjuna einhvers staðar og ekkert að leggja upp úr vísindalegum niðurstöðum hvað staðinn snertir. Því að rökrétt niðurstaða af því, sem hv. þm. Barð. hefur sagt, hlýtur að verða sú, að hann leggi ekki upp úr rannsóknum vísindamannanna að neinu leyti. Og hverju er þá að treysta? Ég get ekki séð annað en það sé rétt, að ef staðsetningin verður felld niður, þá verði að ganga svo frá frv., að einhverjum aðila sé heimilað að skera úr um það, hvar verksmiðjan skuli reist, er rannsókn hefur farið fram og lán er fengið. En þegar hv. þm. Barð. segir, að bíða megi með ákvörðun Alþ., þá vakir fyrir honum sá duldi tilgangur að tefja málið í eitt ár. En ef d. vill fallast á þann drátt, er alveg eins gott að fresta afgreiðslu málsins í heild. En það er nú sameiginlegt álit flestra alþm., að það sé eitt af okkar stærstu framfaramálum, ef við gætum komið upp þessari verksmiðju og framleitt það, sem við þurfum af þessari nauðsynlegu vöru. Ég tel, að staðsetningin eigi að byggjast á niðurstöðum vísindamanna eftir nákvæma rannsókn. Og ég teldi það til skemmda á frv., ef ófagfróðum ráðh. væri ætlað að ákveða staðinn, sem e.t.v. tæki ekki tillit til slíks úrskurðar vísindamanna. Og ef meiri hluti verksmiðjustjórnar væri t.d. með sama hugarfari og hv. þm. Barð., þá yrði verksmiðjan hvergi staðsett nema við Vatnsfjörð, Patreksfjörð, Tálknafjörð, Hvestu eða annars staðar í Barðastrandarsýslu, hvað sem öllum rökum og niðurstöðum liði. Með því væru opnaðir möguleikar til þess, að verksmiðjan yrði sett á bandvitlausan stað, sem væri valinn af blindri hreppapólitík, og fyrirtækið þannig e.t.v. skaðað um hundruð þúsunda árlega. Ég sætti mig mjög vel við frv. eins og það liggur fyrir, og ég geri ráð fyrir, að gengið yrði til fulls úr skugga um það, sem enn er ekki rannsakað að fullu, jafnhliða því sem fjáröflun færi fram, og sannprófað utanlands og innan, hvort öruggar niðurstöður séu fengnar, og ekki flanað út í framkvæmdir fyrr en leitað hefur verið álits vísindamanna um öll undirstöðuatriði. Ég gat ekki annað en brosað í kamp, þegar hv. þm. Barð. fór að gera samanburð á hafnarskilyrðum Önundarfjarðar annars vegar og Patreksfjarðar og, Vatnsfjarðar hins vegar og taldi hafnarskilyrði í Önundarfirði síður en svo góð. Nú er það vitað, að hafnarskilyrði í Önundarfirði eru einhver þau beztu á Vestfjörðum, svo að Patreksfjörður stenzt þar engan samanburð um hafnarskilyrði frá náttúrunnar hendi, og Vatnsfjörð dytti engum í hug að nefna í sömu andránni. Hv. þm. var líka að tala um sandinn sem úrslitaatriði. Viðvíkjandi því má benda á, að ef verksmiðjan yrði reist í Önundarfirði, yrði sandur einkum tekinn í Holtslandi; en Holt er ríkisjörð. Á það hefur verið minnzt, að taka þurfi eignarnámi tvö kot, þar sem verksmiðjan eigi að standa, Hól og Garða, smájarðir og mannvirkjalitlar, en þótt svo væri, yrði þar aldrei um þá upphæð að ræða, að hún hefði teljandi áhrif á byggingarkostnað 15 millj. kr. mannvirkis. Sá kostnaður gæti aldrei numið meiru en nokkrum tugum þúsunda og væri því svo mikið aukaatriði í sambandi við þetta mál, að það tekur varla að nefna, þegar rætt er um staðsetningu verksmiðjunnar. Það, sem úrslitum ræður, eru niðurstöður vísindamanna varðandi efnisöflun til þeirrar vöru, sem framleiða á. Eitt af því, sem hv. þm. Barð. minntist á, var það, að algerlega væri úr því skorið, að ekki yrði litið við því í framtíðinni að virkja Dynjanda. Ég hef nú átt tal við Jakob Gíslason um þetta, og taldi hann litlar horfur á, að virkjað verði á næstunni, en hann hefur engu slegið föstu um það, að svo verði ekkí í framtíðinni. Hv. þm. Barð. sagði, að Rafmagnseftirlit ríkisins benti helzt á vatnsföll í Vatnsfirði. Það hef ég aldrei heyrt. Þeir tveir staðir, sem einkum hafa verið hafðir í huga, eru Skúfnavötnin og Dynjandisárnar, og ef Vatnsfjörður hefur bætzt þar við, þá er það ekki fyrr en nú síðustu dagana. –Annars skiptir það litlu máli, eftir að raforkumál Vestfjarða hafa á annað borð verið leyst, hvar verksmiðjan verður reist, því að engin nauðsyn er á að byggja undir veggnum á rafstöðinni. Allt, sem hv. þm. Barð. hefur fært fram í sambandi við þetta mál, er þannig hégóminn einber, því að hann hefur metið allt á vog hreppapólitíkur og hlutdrægni. Ég hefði ekki látið mér detta í hug að standa hér og halda því fram, sem hv. þm. Barð. hefur gert, þvert ofan í álit vísindamanna, en þennan málstað hefur hann nú kosið að gera að sínum. Ég tel óforsvaranlegt að ganga svo frá l., að ekki sé þar nein staðarákvörðun. En ef áframhaldandi rannsóknir skyldu leiða í ljós, að annar staður þætti heppilegri, þá treysti ég þeim ráðh., sem með þessi mál færi, til að hrapa ekki að neinu og hverfa að því ráði, sem traustast er. En fjarstæðan mesta væri sú að láta togstreitu og þrönga hreppapólitík hafa nokkur áhrif á þetta mál.



Herra forseti. Ég hef nú ekki fylgzt vel með þessu máli og ekki blandað mér mikið í umr., en ég er hræddur um, að hér sé verið að deila um keisarans skegg. Ef það er rétt, að samkomulag hafi orðið um brtt. við 1. g.r., sem umr. bera með sér, þá skilst mér við lestur frv., að það sé ótvírætt, að ef orðin „við Önundarfjörð“ séu felld úr frv., þá sé það algerlega á valdi ríkisstj. að velja verksmiðjunni stað, og þeir, sem gengið hafa til samkomulags um að fella þessi orð niður, hafa þar með fallizt á að láta ríkisstj. ráða staðarvalinu. Skoðað út frá því sjónarmiði, að samkomulag hafi orðið um þessa breyt. á 1. gr., er vægast sagt einkennilegt, hvernig lagt er til, að 4. gr. sé nú breytt. Að 1. gr. breyttri, en 4. gr. óbreyttri, getur enginn lögfræðingur skilið annað en ríkisstj. hafi staðarvalið í hendi sér. Það er því óvinafagnaður að bera fram þessa brtt. við 4. gr. og vera að deila um þetta, ef samkomulag hefur áður orðið um breyt. á 1. gr. Ég mun því greiða atkv. á móti brtt. við 4. gr., og þá auðvitað á þeim grundvelli, að ríkisstj. ráði ein staðarvalinu, ef hún ræðst í þessa framkvæmd. Þeir, sem raunverulega voru á móti því, hefðu átt að athuga það áður en samkomulag varð um breyt. á 1. gr., en nú er óeðlilegt að vekja þessar deilur upp, og úr því sem komið er, væri ekkert réttara en að afturkalla brtt. við 4. gr.



Herra forseti. Ég vil uppfylla það loforð mitt við ráðh. að lengja ekki þessar umr., ef samkomulagið verður haldið okkar í milli um brtt. við 1. gr. Það er rétt, að samkvæmt því hefur ríkisstj. staðarvalið alveg á valdi sinu. Hins vegar var það undirskilið hjá okkur ráðh. báðum, að framkvæmdum yrði ekki frestað eitthvað út í bláinn. - Ég vil svo ekki tefja þetta mál með langri ræðu. Ef ráðh. fellst á, að brtt. við 4. gr. sé dregin til baka og frv. samþ. með breyt. við 1. gr., þá feli ég frá ræðu minni að svo stöddu í trausti þess, að svo verði sem ég hef lýst. En ég áskil mér rétt til að halda ræðu minni áfram síðar, þegar ráðh. er búinn að svara, ef ræða hans gefur þá tilefni til.



Ég óska eftir, að umr. um þetta mál verði frestað þar til síðar í dag.



Iðnn. hefur komið saman á fund og rætt málið ásamt hæstv. ráðh. Það hefur orðið samkomulag um að taka 2. stafl. aftur með tilliti til þess, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að ef ekkert stendur um það, hver eigi að ákveða verksmiðjunni stað, þá eigi atvmrh. að gera það í samráði við meðráðh. sína. Í trausti þess að málið verði vel athugað tek ég till. mína aftur og geri ráð fyrir, að öll n. og d. séu sammála um þessi heimildarlög.



Ef þessi breyt. er gerð, get ég fylgt málinu og treysti því, að hæstv. ráðh. láti fara fram nákvæma rannsókn á þessu. Það er rangt, að ég hafi sett það fyrir mig, hvar verksmiðjan verði sett, heldur var það hitt, að ég taldi málið ekki nægilega undirbúið og því ekki hægt að staðsetja verksmiðjuna strax. Mig undrar það, að hæstv. ráðh. skyldi fá sig til að koma með þá yfirlýsingu að hann hefði ekki sagt, að sandurinn væri ekki nægilega hreinn, heldur vantaði í hann efni. Í gær sagði hann, að sandurinn væri óhreinn, en í dag segir bann, að vanti í hann efni. Áður en undirbúningurinn verður betri getur hæstv. ráðh. ekki tekið á sig þá ábyrgð að láta reisa verksmiðju fyrir 15 millj. kr. Ég vil svo að lokum spyrja að því, hvað liggur til grundvallar því, að leitað hefur verið álits hv. þm. V-Ísf. um þetta mál.



Eins og komið hefur fram, hefur verið á það fallizt að draga til baka 2. stafl., og skal ég ekki ræða frekar um það. Mér virðist hv. þm. Barð. sjálfum sér samkvæmur með að misskilja og fá út úr orðum mínum annað en ég sagði. Út af því, að rætt var við hv. þm. V-Ísf. um málíð, vil ég segja það, að það var gert vegna þess að rétt þótti að tala við menn í Nd., sem áhuga hafa á þessu máli, m.a. til þess að málinu yrði ekki flækt milli deilda og þannig dregið á langinn.



Herra forseti. Eins og nál. ber með sér, voru allir nm. sammála um að mæla með frv. eins og það liggur fyrir. Þó hefur einn nm., hv. 4. landsk., skrifað undir það með fyrirvara, sem mun ganga í þá átt, að hann mæli með því, að heimild verði gefin til þessarar lántöku með tilliti til þess, að fyrir lá við fyrstu umr. yfirlýsing frá hæstv. fjmrh. um það, að lánið yrði tekið með venjulegum skilyrðum um afborganir og vexti, sem liggur eiginlega í lántökuheimildinni sjálfri, því að ef lántökuskilyrðin væru óvenjuleg, yrði heimildin að vera í samræmi við það. Annars þarf ekki að geta í sambandi við þetta mál, nema hæstv. fjmrh. mun koma fram með þá brtt., að aftan við 1. gr. bætist „og fleira“. Ég hef ekki fengið tækifæri til að ræða þessa breyt. við meðnm. mína, hvort þeir eru henni meðmæltir. Ég get því ekki talað fyrir þeirra hönd í þessu sambandi, þeir segja til, ef þeir vilja, að málið komi aftur til n. vegna þess arna. En ég fyrir mitt leyti fellst á þessa breytingu, enda er mér kunnugt um, að það getur verið óheppilegt að binda svona lánsheimild við eitt atriði, rígskorða heimildina eins og gert er í 1. gr., því að í framkvæmdinni gæti fleira komið til mála en tæki til síldarvinnslu einvörðungu, þannig að ég get vel skilið þetta sjónarmið. Ég mæli því með þessari breyt., sem hæstv. fjmrh. hefur boðað, og mælist til þess við meðnm. mína, að þeir krefjist ekki nefndarfundar um þetta atriði. Ég held, að ég þurfi svo ekki að taka fleira fram á þessu stigi málsins, en mæli með því, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls og víkja að því, sem hv. frsm. gerði nokkuð að umtalsefni, sem sé að mér finnst eftir atvikum, að þetta fé, ef það fæst, sé svo rígskorðað við þau tæki, sem nefnd eru í frv., að óheimilt megi teljast að verja því til nokkurs annars. Fjárhagsráð eða aðrir, sem ráðstafa gjaldeyri, mundu ekki að lögunum óbreyttum telja sig hafa leyfi til að verja þótt ekki væri nema litlum hluta af fénu til annarra framkvæmda. Það er þó margt, sem knýr á og krefst gjaldeyris, eins og öllum er kunnugt, og verður að aka nokkuð seglum eftir vindi með þau tæki. Það er því ekki heppilegt, að með lögunum e,é alveg loku fyrir það skotið, að gjaldeyrisyfirvöldin geti varið nokkru til annarra framkvæmda, þó að fénu verði vitaskuld aðallega varið til síldarvinnslutækja, en með því að bæta við orðunum „og fleira“ er opnuð leið til lítils háttar fyrirgreiðslu á öðrum sviðum, ef fé er fyrir hendi. Ég vil því bera fram hér skrifl. brtt. um, að þessum orðum verði bætt aftan við 1. gr., og breytist fyrirsögn frv. þá samkv. því, og leyfi ég mér síðan að afhenda hæstv. forseta þessa till.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt hér skrifleg brtt. frá hæstv. fjmrh., við 1. gr., að á eftir orðunum „tækjum til síldarvinnslu“ komi: og fleira. - Enn fremur að við fyrirsögn frv. bætist: o.fl. Leyfi ég mér þá að leita afbrigða fyrir þessari brtt.



Herra forseti. Mig langar til að minnast örfáum orðum á eitt atriði, sem að vísu er ekki í beinn sambandi við sjálfa lántökuna, heldur þá framkvæmd, sem á að verja fénu í, það er byggingu síldarverksmiðju við Faxaflóa. Hæstv. fjmrh. upplýsti við 1. umr. þessa máls, að myndað hefði verið hlutafélag til að koma upp þessari verksmiðju, síldarverksmiðjur ríkisins legðu fram einn fjórða af hlutafénu, Reykjavíkurbær einn fjórða, Óskar Halldórsson einn fjórða, og félag, sem útgerðarmenn hefðu stofnað, einn fjórða hluta. Mér er tjáð, að þátttaka þessara útgerðarmanna í félagsstofnuninni (að vísu er þetta ekki nema lítill hluti allra útgerðarmanna) sé bundin því skilyrði, að veiðiskip þeirra hafi forgang um löndun hjá þessari verksmiðju. Nú er það kunnugt, að vegna þess, hve síldveiðarnar brugðust s.l. sumar, er talsverður hluti síldarútvegsmanna svo aðþrengdur fjárhagslega, að þessir menn eiga þess ekki kost að leggja fram fé í þessa verksmiðju og missa þá jafnframt forgangsrétt um löndun. Hins vegar er það gefið, að einmitt vegna fjárhagsörðugleikanna, sem gerðar hafa verið sérstakar ráðstafanir út af hér á Alþ., að þá er þessum mönnum alveg sérstök þörf á að nota síldarverksmiðjuna hér við Faxaflóa við ekki lakari skilyrði en aðrir útgerðarmenn. Ef hins vegar töluverður hluti útgerðarmanna nyti forréttinda og forgangs um notkun verksmiðjunnar, þá yrðu hinir, sem geta nú ekki lagt fram hlutaféð á móti forréttindunum, miklu lakar settir, og margir þeirra gætu ekki stundað þessar veiðar vegna lakari aðstöðu en hinir. Nú er það hins vegar venja hjá SR, sem eru hér aðili að einum fjórða hluta, að ráða til sín samningsbundin skin á síldarvertíðum, og þessi skip hafa hingað til verið öll jafnrétthá. Ég álít, að því prinsipi eigi að framfylgja eins við þessa verksmiðju, og það því fremur sem nú kemur í ljós, að til þess að verksmiðjan verði reist, þarf ekki aðeins þessa þátttöku síldarverksmiðjanna, heldur einnig aðstoð ríkisvaldsins sjálfs, þ.e.a.s. að ríkið þarf að taka það gjaldeyrislán, sem talað er um að taka þurfi til að kaupa þessar vélar, og það er fyrst og fremst fyrir forgöngu ríkisvaldsins, að þessi verksmiðja verður reist. Ég vil því beina þeirri ósk til hæstv. sjútvmrh., sem er flytjandi þessa máls, að sú aðstoð, sem veitt er af hálfu ríkisvaldsins, og sú þátttaka síldarverksmiðja ríkisins, sem fyrirhuguð er til framgangs þessu máli, verði notuð til þess, að öllum útgerðarmönnum, sem síldveiði stunda, verði veittur jafn réttur, eins og gert er við síldarverksmiðjur ríkisins, til að koma þangað þeirri síld, sem þeir veiða á hverjum tíma, en enginn hafi þar forgangsrétt til löndunar og þar með sérstaka aðstöðu fram yfir aðra útgerðarmenn.



Herra forseti. Þessar aths., sem hv. 6. landsk. kom hér með, eru þess eðlis, að það er ekki nema eðlilegt, að slíkar raddir komi fram. Nú er það þannig, að ég á það enn undir þinginu að fá heimild til þessarar þátttöku ríkissjóðs, en ég hef gefið kost á því að leyfa síldarverksmiðjum ríkisins þátttöku að 14 hluta og að leggja fram 1250 þús. kr. sem hlutafé í Hæring til kaupverðs og rekstrar síldarbræðsluskips, að fengnu samþykki Alþingis. Hv. þm. minntist á þessi tengsl, sem hér eiga að verða milli útgerðarmanna, Reykjavíkurbæjar og ríkisins um sérstaka aðferð til að koma upp síldarverksmiðju á þann veg, að hægt verði að nota þá verksmiðju bæði á sumar- og vetrarvertíð. Satt að segja varð ég feginn, þegar það kom í ljós, að útgerðarmenn vildu leggja fram fé til að koma þessari verksmiðju upp, þar sem þeir lögðu fram fúsir og frjálsir þetta hlutafé. En það er alveg rétt, að innan takmarka þessa félagsskapar er það skilyrði sett, að þeir skuli ganga fyrir með löndun hér syðra. Ég setti aftur á móti það skilyrði fyrir, að síldarbræðslur ríkisins yrðu þátttakendur, að síldarverksmiðjurnar eigi þess kost að fá skipið á leigu til Norðausturlands á sumarvertíð og að allir hafi þar jafna aðstöðu til afgreiðslu, hvort sem þeir eru hluthafar eða ekki. Það er ekki nema eðlilegt, að sumir líti svo á, að það sé óviðunandi lausn á málinu, að þeir, sem hlut eiga í þessari verksmiðju, skuli hafa þar forgangsrétt, en þó verður það ekki kallað óeðlilegt, að þeir, sem leggja fé fram frá bátum sínum í þetta fyrirtæki, njóti þess á einhvern hátt. Hinir bátarnir njóta þess einnig óbeint á þann hátt, að með því er greitt fyrir því, að þeir fái frekar aðgang að þeim verksmiðjum, sem í landi eru, og þar er fyrirhuguð geipimikil aukning, og þar þykist ég sjá hilla undir hagræði fyrir okkur hina, sem ekki treystum okkur til að verða hluthafar í þessari nýju verksmiðju. Ég skal eftir megni vinna að því, meðan mín nýtur við, að þessi félagsskapur verði öllum að sem mestu hagræði, en ég hef ekkert vald til að lofa að setja sérstök skilyrði fyrir veitingu gjaldeyrisleyfisins, því að það er ekki innan míns verkahrings. Ég skil hins vegar röksemdir hv. þm. og þykist vita, að hann muni líka meta þær röksemdir, sem eru hliðstæðar þeim, og að við séum báðir sammála um það, að hvað sem öðru líður, sé aukning síldarverksmiðjanna mikið framfaraatriði bæði fyrir væntanlega síldarvertíð hér sunnanlands og eins norðanlands. Þetta vil ég segja, hvað þetta mál snertir, og vona, að hv. 6. landsk. þm. fallist á skoðun mína. Þá vil ég út frá því, sem hann sagði áður, víkja að þeirri skrifl. brtt., sem ég flutti, og þeim orðum, sem ég lét falla um, að fjárhagsráð hefði dálítið lausari hendur en nú er, eins og frv. horfir nú við. Ég vil taka það fram, að þetta fé átti ekki að verða eyðslueyrir fyrir nauðsynjavörur eða því um líkt, heldur eingöngu greiðast fyrir innflutning á „kapítalvörum“, en svo hafa verið nefndar vörur og tæki, sem farið hafa til að efla atvinnu, samgöngur og því um líkt. M.ö.o. þetta fé mætti að einhverju leyti nota í slíku skyni eftir mati fjárhagsráðs og annarra innflutningsyfirvalda. Þetta vildi ég segja til skýringar og glöggunnar á því, að hverju brtt. stefnir.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. staðfesti það, sem ég hafði áður heyrt um þetta fyrirkomulag á félaginu, að þessi þátttaka útgerðarmanna eða hluta þeirra í fjárframlögunum sé bundin við þennan forgangsrétt. Hins vegar upplýsti hæstv. ráðh. einnig, þegar tekin var ákvörðun um, að síldarverksmiðjur ríkisins yrðu með, að þá hefði hann áskilið sér að fá að nota þetta væntanlega skip á sumarvertíðinni fyrir norðan land og þá mundi vera jafn aðgangur fyrir öll samningsbundin skip að verksmiðjunni, eins og verið hefur við allar verksmiðjur og væntanlega verður. Það er að vísu gott, það sem það nær, en hins vegar er það staðreynd, að þetta skiptir miklu minna máli á sumarvertíðinni fyrir norðan og austan en á vetrarvertíðinni fyrir sunnan, því að fyrir norðan er það mikill verksmiðjukostur, að verulegur fjöldi skipa á þess kost að fá afgreiðslu við aðrar verksmiðjur en þetta væntanlega skip, þannig að þótt ég telji það sjálfsagðan hlut, að þannig sé þessu hagað á sumarvertíðinni, þá skiptir það ekki eins miklu máli og að vetri til hér fyrir sunnan, vegna þess að hér er verksmiðjukostur í landi svo miklu minni. Ég geri því ráð fyrir, að þótt það tækist, sem er ekki vist, að koma þessari verksmiðju upp fyrir næsta haust, að ef álíka síldveiði verður í Faxaflóa og var í haust og vetur, þá geri þessi verksmiðja ekki betur en anna viðskiptum við þá eina, sem verða hluthafar í verksmiðjunni, en það mundi sýna, að önnur skip mundu ekki fá aðra afgreiðslu en hjá hinum tiltölulega smáu verksmiðjum, sem til eru nú við Faxaflóa, og mundi það að öllum líkum verða til þess, að a.m.k. einhver hluti af þeim skipum, sem annars stunda síldveiðar, sæju þess engan kost að gera það, því að þau sætu svo gersamlega á hakanum með löndun, og þá yrði þetta til að hindra, að hægt væri að nota þann skipast öll til síldveiða, sem annars er fyrir hendi. Mundi það, auk þess sem það kæmi hart niður á þeim, sem þar ættu hlut að máli, en það eru fyrst og fremst þeir, sem hafa við mesta fjárhagsörðugleika að stríða vegna undanfarandi síldarvertíðar, draga úr þeirri gjaldeyrisöflun, sem annars gæti af þessu orðið, ef einhver hluti skipanna yrði að hætta við að stunda síldveiðar af þessum sökum. Ég skil vel, að hæstv. ráðh. treysti sér ekki til að gefa loforð um að binda notkun þess fjár, sem hér er farið fram á að taka að láni, því skilyrði, sem ég var að tala um, og ég mun þess vegna ekki heldur gera tilraun til að flytja brtt. við þetta frv., því að það félli ekki saman við efni þess. Hins vegar hefur hæstv. ráðh., eins og hann minntist áður á, leitað ettir samþ. þingsins eða heimild þingsins fyrir þeirri þátttöku ríkisverksmiðjanna, sem fyrirhuguð er, og mundi þá vera tækifæri til að ræða þetta mál nánar og gera till. um það.



Herra forseti. Sjútvn. tók aftur til 3. umr. brtt. við 6, gr. ásamt undirliðum. N. hefur haldið fund um málið og orðið sammála um að bera þær fram á ný þannig breyttar eins og þær eru á þskj. 547. A-liðurinn er óbreyttur, b-, e-, og d-liður eru aðeins afleiðing af því, sem á undan er komið, en e-liðurinn el. á þá leið, að eftir 5. tölulið komi ný málsgr. svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Auk þeirra yfirfiskmatsmanna, sem skipaðir eru samkv. þessari grein, er ráðh. heimilt, ef hann felur á því brýna nauðsyn til tryggingar fullkomnu mati fisks, að setja um stundarsakir einn yfirfiskmatsmann til viðbótar á Suðvesturlandi að fengnum tillögum fiskmatsstjóra“. Að lokum er brtt. við 20. gr., að l. öðlist gildi 1. jan. 7949. það varð ekki samkomulag um það í n. að taka aftur upp brtt. um að bæta við Norðfirði, og þess vegna er sú till. ekki borin fram aftur.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð til að undirstrika það, sem hv. frsm. hefur sagt, að ég, sem hreyfði ágreiningi við 2. umr., hef fallizt á þá miðlunartill., sem hann hefur lýst. En ég vil geta þess um leið, að ég taldi rétt að ganga inn á þetta samkomulag, því að ég reikna með því, að til þessarar heimildar þurfi að gripa, því að það lá fyrir n. áskorun frá stjórn hraðfrystihúsanna, að nauðsyn væri, að fiskmatsmennirnir yrðu fleiri en til stóð. Get ég að svo komnu máli sætt mig við það, þar sem ber að sama brunni og ég hef lýst.

Frsm. meiri hl,. (Þorsteinn Þorsteinsson): Herra forseti. Fjhn. hefur haft mál þetta til athugunar á fundum sínum, en ekki hefur n. öll getað orðið sammála um málið. Eins og hæstv. fjmrh. benti á við 1. umr. málsins, var prentvilla í frv. Hana leiðréttir n. nú með brtt. á þskj. 539. Fjórir nm., allir nema hv. 4. landsk., hafa lagt til, að frv. yrði samþ. með þessari leiðréttingu, en einn af okkur fjórum hefur áskilið sér rétt til að hafa óbundnar hendur um brtt., sem fram kunna að koma við frv. Ég hygg, að n. hafi verið sammála um, að það mundi verða nokkuð féfrekt, ef veitt væri ótakmarkað fé til að byggja hús, og þar þyrfti á að ósi stemma, eins og fjárhagur ríkisins er nú. Má segja, að það sé nokkuð erfitt fyrir suma, sem hafa gert sér von um að fá byggingarleyfi, en ef allir fá allt, sem þeir óska og vilja, þá er ekki heldur hörgull á neinu. En þó að stöðvaður sé í bili sá fjárstraumur, þá hygg ég, að ekki horfi til stórvandræða. Um 2. lið á frv. varð alveg samkomulag. Ég held, að allir hafi verið sammála um að leggja það til, enda er það ekki nema eðlileg hækkun, þar sem komin er hækkun á allar greiðslur til ríkissjóðs. Þriðji liðurinn er sá, sem marga tekur sárast. En ég hygg þó, að eins og nú standa sakir og jafnvel á næsta ári þá muni ekki koma kyrkingur í nýbyggingar, jafnvel þó að framlagið sé lækkað um þessa einu milljón, en hvað síðar kann að verða, skal ég engu spá um. Ég hygg, að ekki sé framkvæmt meira í þeim efnum en svo, að ekki sé gerð nein skemmd, þó að þetta sé dregið úr á þessu og næsta ári. N. hefur ekki getað borið sig saman um þær brtt., sem fyrir liggja frá hæstv. ráðh., og hef ég því ekkert umboð til að tala um þær fyrir n. hönd, en ég geri ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. muni skýra það mál hér við þessa umr.



Eins og hv. frsm. meiri hl. sagði í sinni ræðu, þá er ég andvígur þessu frv. Ég gerði nokkra grein fyrir afstöðu andstæðinga frv. við 1. umr. og skal nú bæta þar nokkrum orðum við frá minni hálfu. Nú síðast er fram komin skrifl. brtt. frá hæstv. dómsmrh. að leysa bæjarfélögin undan skyldu h um íbúðarhúsabyggingar alveg eins og ríkið. Auk þess hefur hæstv. fjmrh. nú borið fram brtt. við frv. um 100% hækkun á gjaldi af innlendum tollvörutegundum, sem ekki er nein smáræðistill. að bera fram, eftir að málið er komið úr n., og við frv., sem virðist hafa að innihalda ákvæði um nokkuð óskyld mál. Mér þykir því ekki líklegt, að hv. d. álíti rétt að afgr. við þessa umr. till., sem gengur svo langt. Ég vil svo fara nokkrum orðum almennt um afstöðu mína til þessa frv. Þarf ég ekki að hafa um hana mörg orð, en hún hefur inni að halda stórvægileg atriði og ákveðna stefnu. Með þessu frv., ef samþ. verður, er numin úr gildi mjög merkileg löggjöf, sem samþ. var fyrir tæpum 2 árum og undirbúin var af fyrrv. ríkisstj. og samþ. nokkru fyrir kosningar. Var henni fagnað mjög af almenningi í sveitum og bæjum og talin með merkari framfaramálum þessa tímabils, og vissulega voru hvor tveggja þessi lög, l. um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum og l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, mjög svo aðkallandi. Með þessari löggjöf tók Alþ. til úrlausnar þjóðfélagsvandamál, sem þoldu enga bið. Þegar styrjöldinni lauk, þurfti nauðsynlega að gera stórt átak í húsnæðismálum landsmanna til þess að bæta úr mjög aðkallandi þörf og til þess að forða miklum hluta þjóðarinnar frá heilsutjóni, er bjó í óviðunandi húsnæði. Það var sýnilegt, að einkaframtakið yrði aldrei þess megnugt að ráða fram úr þessu, hér þurfti þjóðfélagslegt átak að koma til. Sósfl. hafði lagt fram ýtarlegar till. um húsnæðismálin í bæjarstj. og viðar, sem miklar umr. urðu um. Árangurinn af þessum umr. urðu síðan þessi l., sem frv. var borið fram um á sínum tíma af félmrn. og samþ. af yfirgnæfandi meiri hl. þ. Enda þótt við sósíalistar teldum þessi l. ófullnægjandi, álitum við samt, að þau gætu orðið grundvöllur að miklum framkvæmdum og framförum í húsnæðismálunum, ef þau yrðu framkvæmd af heilindum og áhuga. En því miður hefur allt of litið áunnizt enn þá í húsnæðismálunum. Ástandið í þessum efnum er enn óviðunandi og engu minni þörf mjög hraðvirkra framkvæmdist en áður. Þetta sýnir bezt skýrsla héraðslæknisins í Rvík frá 27. janúar 1947 um ástandið í þessum bæ í húsnæðismálunum. Samkvæmt henni voru þá 652 heilsuspillandi íbúðir í Rvík, sem búið var í, en þessi athugun héraðslæknisins náði alls ekki til kjallaraíbúða og bragga og var því ekki tæmandi, því að þessari athugun var ekki lokið að því er þessar íbúðir snerti. Af þessari ástæðu tel ég því ekki óvarlegt að áætla um 1000 íbúðir, sem hefðu verið dæmdar heilsuspillandi af lækni, ef fullkomin og tæmandi athugun hefði farið fram. Af þessu má sjá, hversu brýn þörf er á því, að þjóðin einbeiti kröftum sínum að því að leysa þetta mikla þjóðfélagsvandamál. Hitt atriðið, sem miklu máli skiptir í þessu frv., fjallar um l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, sem sé um að fella niður 1 milljón af framlagi ríkissjóðs samkv. þeim I. Þessi l., sem einnig voru samþ. um sama leyti, eða fyrir síðustu kosningar, tel ég ein hin merkustu, sem Alþ. hefur samþ. um langt skeið, og hér var líka um mjög aðkallandi mál að ræða. Það er áreiðanlegt, að eitt af þeim þjóðfélagsverkefnum, sem þolir minnsta bið, er að hefja stórt átak í landbúnaðinum, til þess að hægt sé að framleiða landbúnaðarafurðir við skaplegu verði samtímis því, sem því fólki, sem við þessi störf vinnur, verði gert mögulegt að búa við mannsæmandi kjör. Hæstv. ríkisstj. rökstyður þennan nýja bandorm, eins og honum hefur verið nafn gefið, með því, að nauðsyn beri til að spara útgjöld ríkisins, þar eð við hefðum ekki ráð á þeim framkvæmdum, sem hér um ræðir. Ég tel aftur á móti, að hér sé um útgjöld að ræða, sem einna seinast ætti að grípa til að spara. Og ég vil spyrja: Höfum við ráð á því að láta mikinn hluta íslenzku þjóðarinnar spilla heilsu sinni í óhæfum íbúðum? Ég segi nei. Aðrir þm. svara þegar þeir greiða atkv. um þetta frv. Ég spyr einnig: Höfum við ráð á því að bíða með að koma landbúnaðinum á hærra stig framleiðslutækja og framleiðsluskipulags? Höfum við ráð á því að greiða tugi milljóna í uppbætur með íslenzkum landbúnaðarvörum og verða samt sem áður að halda þeim í svo háu verði, að þetta er einn aðalþátturinn í verðbólgunni í landinu? Ég segi nei. Ef nauðsynlegt er að spara ríkissjóði útgjöld, þá á vissulega að byrja annars staðar, og það hefur þegar verið bent á ýmislegt, sem mætti spara. Það hefur t.d. verið bent á, að fjárhagsráð og stofnanir, sem eru í sambandi við það, kosti um það bil 4 millj. kr.; dómgæzla, lögreglustjórn, tollgæzla og eftirlit hins opinbera hefur hækkað frá síðustu fjárl. um samtals 3 millj. kr. Ætti það væri ekki nær að byrja á að athuga, hvaða möguleikar væru á að spara á þessum liðum? Og nú hefur sá maður, sem gerst ætti að vita um þessi mál, hv. form. fjvn., lýst yfir því. að hann teldi, að fjárhagur ríkisins þyldi vel þessi umræddu útgjöld, og það mun mála sannast, að tekjurnar eru stórum of lágt áætlaðar í fjárlfrv. eins og það er nú. Þetta er að vísu engin nýjung. ríkisstj. hafa löngum sótzt eftir því að áætla tekjurnar of lágt, til þess að hafa frjálsar hendur til ráðstafana utan fjárl., og það er t.d. af þessum ástæðum, að hægt hefur verið að verja 4 millj. kr. utan fjárl. til þess að byggja yfir menn og mállausa að Bessastöðum. Ég hef alltaf verið andvígur þessari stefnu. Ég álít, að það sé Alþ., en ekki ríkisstj., sem á að ráða því, hvernig fjármunum ríkissjóðs er varið, og ég mótmæli því, að framkvæmd slíkra nytjamála eins og aðstoðar við landbúnaðinn og útrýmingar heilsuspillandi íbúða sé stöðvuð til þess, að ríkisstj. geti haft fé til þess að verja eftir sínu eigin höfði. Ég hygg, að ástæðan, sem fram er borin, þ.e. fjárskortur ríkissjóðs, sé fyrst og fremst tylliástæða, en ekki hin raunverulega ástæða, heldur einn þátturinn í þeirri stefnu að stöðva ýmsar veigamiklar framkvæmdir í landinu almenningi til handa, og hefur byggingarstarfsemin orðið sérstaklega fyrir barðinu á þessari stefnu, þar sem einstaklingum er bannað að byggja sér hús, þótt þeir geti lagt fram efni og peninga. Þau l., sem nú er lagt til að gera í meginatriðum óvirk, voru samþ. fyrir síðustu kosningar, og frammi fyrir kjósendum töldu núverandi stjórnarflokkar þau sér til gildis, en eftir kosningar er gengið í að gera l. í verulegum atriðum óvirk. Þegar I. voru samþ., var jafnauðvelt að sjá fyrirfram eins og nú, hvernig gjaldþol og geta ríkissjóðs yrði til þess að framkvæma þau, og síðan hefur ekkert það komið fram, sem réttlætir, að framkvæmd þessara l. sé stöðvuð, - ekkert nema það, að afurðir landsmanna hafa selzt á góðu verði og hin nýju framleiðslutæki landsmanna hafa fært mikla björg í bú. Það, sem gerzt hefur, er þetta: Lög, sem samþ. voru fyrir kosningar, voru enn í fullu gildi meðan kosningar stóðu yfir og var fagnað af landsmönnum, en nú kemur upp úr kafinu, að það er ekki meiningin að framkvæma þau í meginatriðum. Ég tel þetta með öllu ósæmilega framkomu. Það er nú að vísu svo, að 3. liður frv. felur í sér frestun á greiðslu í eitt ár, en að fresta þessu um eitt ár getur í raun og veru leitt af sér áratuga eða jafnvel eilífðar frestun. Legg ég til, að d. sjái sóma sinn í því að fella þetta frv.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. meiri hl. fjhn. fyrir fyrirgreiðslu þessa máls, og það er auðvitað rétt hermt hjá hv. frsm. meiri hl., að mér vannst ekki tími til að bera undir n. sérstaklega þær brtt., sem ég síðan hef flutt við þetta frv., en vona, að þær séu þó ekki annars eðlis en þess, að hv. meiri hl. geti greitt fyrir þeim líka. Að því er snertir afstöðu hv. minni hl. n., kemur mér hún ekkert á óvart, þar sem hann hafði við 1. umr. málsins svipuð ummæli um frv. og hann nú hefur gert. Hv. 4. landsk. þm. vill ekki sjá það, að aðstæður hafi breytzt síðan sú löggjöf var sett, er 1. liður frv. fjallar um, þ.e. l. um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum. Ég held því hins vegar fram, að því miður hafi hér mikil breyting á orðið að því leyti, er snertir gjaldgetu ríkissjóðs. Hv. þm. sagði, að þessi löggjöf hefði þó ekki verið að hans áliti og flokksbræðra hans fullnægjandi. Ég verð nú að segja, að ef sleppt er því að byggja klárlega yfir menn án þess að þeir beri nokkurn hluta kostnaðar þar af, hefði með þessari löggjöf verið farið eins nálægt því og þá þótti unnt, en í sjálfu sér er þessi löggjöf óframkvæmanleg, nema fyrir hendi sé gnægð lánsfjár í landinu og hagur ríkissjóðs góður. Hvort tveggja þetta hefur breytzt svo mikið til hins verra síðan þessi löggjöf var sett, að það er því miður lítið samanberandi ástandið 1946 og ástandið nú, enda þótt tímabilið sé ekki langt. Allar þær miklu byggingar, sem hér hefur verið ráðizt í meðal annarra framkvæmda í landinu, hafa upp urið lánsfjármarkaðinn. Það viðurkenna allir, og ég er þess fullviss, að hv. 4. landsk. þm. er ekki það ógreindari en aðrir menn, heldur miklu fremur það gagnstæða, að honum er þetta eins vitanlegt og mér og öðrum dm. Hvaða ráð var nú fyrir hendi hjá ríkissjóði árið sem leið til þess að standa við þær kvaðir, sem þessi l. lögðu honum á herðar gagnvart húsbyggingun í Rvík? Það var ekki hægt að gera það nema með lántökum, sem meira að segja veittist nógu erfitt að útvega. Ég ætla, að það muni vera öllum ljóst, að þar sem ríkissjóður hefur alltaf um og yfir 40 millj. kr. yfirdrátt hjá Landsbankanum, muni honum ekki vera hægt um vik með fjárútlát, og það er ekki þessi löggjöf ein, sem miðar að því í þessu landi að hjálpa mönnum til að koma upp íbúðarhúsum, þó að með setningu þessarar löggjafar hafi ráðið of mikil bjartsýni, eins og reynslan hefur nú sýnt. Hv. þm. þarf ekki að ætla, að nokkur maður hafi ánægju af því að draga saman seglin í þessum efnum. Þær ráðstafanir, sem hér er lagt til að gera, eru þvert á móti gerðar af brýnni og sárri nauðsyn. Hvaða löggjöf sem um er að ræða og undir kunna að renna mismunandi sterkar stoðir, þegar hún er sett, þá er víst, að þegar reynslan leiðir í ljós, að ekki er hægt að framkvæma hana sómasamlega, þá er ekki annað fyrir hendi en að fresta eða breyta ákvæðum hennar. Hv. þm. hafði líka þau orð um 3. lið, sem er frestun eða tilfærsla á hluta af greiðslu þess framlags ríkissjóðs, sem honum ber að greiða til byggingarsjóðs samkv. 13. gr. l. nr.:15/1946. Það er ekki heldur gert til þess að eyðileggja þá löggjöf, að þetta er sett hér fram, enda bygg ég, að dæmin séu deginum ljósari í þá átt, að ríkisstj. hefur einmitt lagt sig í framkróka síðustu mánuðina sérstaklega varðandi þessa löggjöf og hefur nú tekizt að opna leið að því, að ræktunarsjóður og landnámssjóður geti fengið 5–10 millj., sem sama löggjöf gerir ráð fyrir. Þau verk, sem unnin hafa verið með því að úfvega þetta fé til þess að fullnægja þessum l., hafa alls ekki verið unnin vegna þess, að ríkisstj. vilji ekki styðja byggingar í sveitum og kaupstöðum og ræktun landsins, heldur þvert á móti. Þau vitna á móti því, sem hv. 4. landsk. þm. var hér að segja, þannig að það, sem hann hefur til síns máls, er aðeins það, að hér er lagt til, að 1 millj. kr. af framlagi ríkissjóðs í báða þessa sjóði, sem er 5 millj., sé frestað um nokkurra ára bil. Ég ætla, að það sé óþarfi fyrir mig að eyða hér fleiri orðum um þetta frv. Ég býst við, að það væri alveg sama, hvað ríkisstj. legði til í sambandi við þessa löggjöf hvað snertir byggingar í kaupstöðum og kauptúnum, sem hv. þm. sagði, að væri að hans dómi ófullnægjandi og að hann mundi alltaf sjá á því einhvern ljóð. Ég hef leyft mér að bera fram nokkrar brtt. við þetta frv. um bráðabirgðabreyting nokkurra laga, sem kallað hefur verið bandormurinn, en það er ekkert nýtt nafn og ekki heldur nýtt fyrirbæri, að gerðar sé breyt. á l. á þennan hátt. Hér er þá. fyrst brtt. á þskj. 548. Þar er lagt til, að á eftir 3. tölul. komi nýr liður: „Niður skal falla umboð nýbyggingarsjóðsnefndar samkv. 14. gr. l. nr. 20 20. maí 1942, um breyt. á I. nr. 6 9. jan. 1935, um tekjuskatt og eignarskatt. Ríkisskattanefnd annast störf þau, er nýbyggingarsjóðsnefnd eru falin með framangreindum lögum, enda hefur hún þá fullnaðarúrskurð um þau mál.“ - Þetta er lagt til til þess að spara ríkissjóði fé. Þeir, sem störfuðu í n. eða formaður hennar töldu rétt að leggja n. niður og fela störf hennar ríkisskattanefnd. Í annan stað er hér brtt. á þskj. 562, sem ég hef leyft mér að bera fram, varðandi gjald af innlendum tollvörutegundum. Hún er við 1. gr. og er lagt til, að aftan við hana bætist nýr tölul., svo látandi: „Fyrir orðin „100%“ í 1. gr. laga nr. 18 1948, um breyt. á l. nr. 60 1939, um gjald af innlendum tollvörutegundum, komi: 200%.“ - Þetta þýðir það m.ö.o., að sá raunverulegi tollur á þessum vörum mundi hækka, ef brtt. yrði samþ., um 50%, og er þessi till. borin fram til þess að afla ríkissjóði tekna, því að eins og þm. vita, eru ekki horfur á öðru en fjárl. verði nú afgr. með tekjuhalla, ef ekkert er gert varðandi tekjuöflun. Við síðustu afgreiðslu fjárlfrv. frá 2. umr. nam tekjuhallinn 4.–5 millj., og ég hef grun nm, að hann muni fremur vaxa en minnka við 3. umr., og allir vita, að tekjuhallinn er þó aðeins brot af greiðsluhallanum, því að hann er um 28 millj., og ég ætla, að einhvers staðar þurfi að taka fé til að mæta þeim útgjöldum. Hv. þm. talaði um það, að tekjurnar væru of lágt áætlaðar, og hið sama sögðu flokksbræður hans í Sþ., er frv. var lagt fram. Um það má deila. En ég get fullyrt, að við áætlun á þessum tekjum taldi ég og þeir, sem um þetta fjölluðu með mér, fullhátt farið á sumum liðum, og því miður árar nú ekki svo, bæði hvað snertir innflutning og öflun útflutningsverðmæta, að líkur séu til þess, að við höfum verið of svartsýnir. Mér þykir fyrir því, en við verðum að horfast í augu við staðreyndir. Og ég vísa algerlega á bug þeirri staðhæfingu, að ég hafi af ásettu ráði gert mér leik að því að áætla tekjurnar of lágt. Þvert á móti mun t.d. verðtollurinn of hátt áætlaður. Tollstjóri hefur gefið fjmrn. það upp, að verðtollurinn, ef miðað er við reynsluna í jan. og febr., sé langt neðan við áætlun, eða um 42 millj., en við áætluðum hann 60 millj., svo að það má koma hlutfallslega allmiklu meira í þennan sjóð en enn er orðið, ef áætlun fjmrn. á ekki að verða miklu lægri en niðurstöðurnar að lokum. Ég tel það aðeins sjálfsagða skyldu hvers fjmrh. að reyna að ná jöfnuði á fjárl., úr því að Alþ. gengur ekki lengra til móts við sitt eigið sparnaðartal en reynslan sýnir. Hitt má alltaf gera, að benda á einstaka pósta, eins og hv. þm. gerði varðandi dómgæzlu og tollgæzlu, sem hann taldi, að mætti lækka, en það er órannsakað að mestu, og hv. þm. veit, að breyt. á því mundu kosta lagabreyt., sem gætu vafizt eitthvað fyrir þinginu líka. þessi tollur kemur mest á óþarfavörur og það, sem tæplega er hægt að telja nauðsynjavarning. Ég veit, að hann nemur aðeins broti af því, sem þarf til að jafna metin á fjárl., en það verður líka að lúta að því, sem lítið er, ef ekki á að verða allt of mikill munur gjalda og tekna að lokum. Hv. þm. hélt því fram, að gjaldgeta ríkissjóðs væri nú engu óbjörgulegri en áður, en ég leyfi mér t.d. að benda á það, að hann varð þó fyrir því áfalli á síðasta ári að þurfa að greiða 20 millj. kr. verðuppbót á sjávarafurðir, og enn á þessu ári þarf að verðbæta þær, og við vitum ekki, hve mikið þeir tekjustofnar gefa, sem eiga að mæta þessum gjöldum. Árið 1946 var ríkissjóður hins vegar ekki farinn að dragast með neinar slíkar byrðar, svo að ég minnist á eitt atriði aðeins. Síðasta brtt., sem ég flyt, er á þskj. 573. Ég vil víkja aðeins að því, að hún er að vissu leyti ekki rétt stíluð til þess að hún geti átt við þetta frv., því að til þess þyrfti að breyta fyrirsögn þess nokkuð, svo að það þyrfti að orðast: um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga o.fl. Hér er sem sagt ekki um lagabreyt. að ræða, heldur um sérstaka heimild, sem þarf að lögfesta, og mér fannst einfaldast að fá þá lögfestingu í sambandi við þessar bráðabirgðabreyt. Sem sagt, þetta er heimild fyrir ríkisstj. til þess að leyfa stjórn Síldarverksmiðja ríkisins að leggja fram hlutafé í Hæring h/f, að upphæð 1250000 kr., til kaupa og rekstrar síldarbræðsluskips. Við höfum áður rætt þetta mál hér í d. í sambandi við annað frv., og þarf því ekki að fjölyrða um þessa brtt. og vona ég, að þm. geti samþ. hana. En ég legg fram skrifl. brtt. til að uppfylla form, þess efnis, að á eftir fyrirsögn þessa frv. komi orðin: og fleira. Með því að fá þá brtt. samþ., gæti formið alveg verið fullkomið, og brtt. ætti jafnan rétt á sér í frv. og annað, sem ég hef minnzt hér á. Ég skal ekki fjölyrða meira um þessar brtt., en vil leyfa mér að biðja forseta að taka á móti þessari skriflegu brtt. minni við fyrirsögn frv.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt skrifleg brtt. við fyrirsögn frv. frá hæstv. fjmrh. Þarf tvöföld afbrigði. Ég skoða leyfi hæstv. ríkisstj. fengið og leita þá samþykkis deildarinnar.

Forseti (BSt): Ég vildi tilkynna hv. deild tvennt. Í fyrsta lagi það, að nauðsynlegt er tímans vegna að halda annan fund með allmörgum málum á dagskrá, og er því nauðsynlegt að hraða þessum fundi. Í öðru lagi vil ég tilkynna það, að eins og venja er til á kvöldfundum, bíða manna góðgerðir í anddyrinu nú á eftir.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. flutti hér brtt. á þskj. 573, þar sem farið er fram á heimild fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins til þess að gerast hluthafi í Hæringi h/f og taka þannig þátt í kaupum á síldarbræðsluskipi og síðan rekstri þess, og eiga þær að leggja fram 1250000 kr. í hlutafélag þetta. Eins og ég gat um í dag í umræðum um annað mál, tel ég nauðsynlegt, að þegar hið opinbera ver almanna fé til þess að gerast hluthafi í slíkum fyrirtækjum, í þessu tilfelli að hálfu, þá sé tryggt, að þeir, sem skipta við fyrirtækið, njóti fullkomins jafnréttis. Ég gerði því ráð fyrir því, að ef ráðh. leitaði þessarar heimildar, þá mundi ég flytja brtt. þess efnis, að öllum síldarútvegsmönnum væri jafnt gefinn kostur á að leggja síld í verksmiðjuna. Ég legg því fram brtt. þess efnis, að við till. fjmrh. bætist: „enda fái þeir síldarútvegsmenn, sem á hverjum tíma óska að skipta við þessa síldarbræðslu, jafnan aðgang til löndunar síldveiði sinni, svo sem verið hefur hjá Síldarverksmiðjum ríkisins.“ Ég þarf í raun og veru ekki að fjölyrða um þetta. Ég lýsti skoðun minni á þessu í dag og hef meðal annars tekið það fram, að vegna þátttöku hins opinbera álít ég, að allir síldarútvegsmenn eigi að hafa þarna jafnan aðgang, eins og farið er fram á í till. Varðandi þetta mál að öðru leyti, þá lýsti ég skoðun minni við 1. umr. og andmælti því, að horfið væri frá framkvæmd þeirra laga, sem frv. fjallar um, og vísa ég til þess, sem þá var sagt, að ég tel síður en svo rétt af Alþ. að taka aftur lög, sem það hefur sett fyrir einum tveimur árum, því að ég tel ekki, að neinar þær breyt. hafi orðið síðan, sem réttlæti það að kippa nú að sér hendinni um framkvæmd þessara laga. Hæstv. fjmrh. andmælti í ræðu sinni þeirri skoðun, sem hæstv. 4 . landsk. lét í ljós um þetta, og hélt því fram, að gjaldgeta ríkissjóðs hafi breytzt síðan l. voru sett, og frestun á framkvæmd þeirra sé því nauðsynleg. En ég man nú ekki betur en á báðum þessum árum hafi orðið allverulegur tekjuafgangur og á síðasta ári um 30 millj. kr., og mér finnst því varla rétt að slá því fram, að gjaldgeta ríkissjóðs sé svo lítil orðin, að ekki sé hægt að framlengja lög, sem Alþ. setti fyrir tveimur árum, og það jafnþarfa lagasetningu og þessi er. Ráðh. hélt því fram, að það hefði ríkt allt of mikil bjartsýni, þegar lögin voru sett, og talaði um það, að með þessum l. væri svo langt gengið, að ákveðið væri að byggja yfir menn án þess að þeir bæru nokkurn verulegan hluta kostnaðarins. Þetta er rangt; menn áttu að bera kostnaðinn, en aðstoð ríkisins átti að vera sú að útvega mönnum lán, með hagkvæmum kjörum að vísu, svo að byggingarnar yrðu þeim ódýrari en ella. Kostnaðinn báru viðkomendur eftir sem áður. Það, sem sósíalistum þótti ábótavant, var einkum það, að ekki var tryggt, að lánsféð til framkvæmdanna væri útvegað, og það hefur sýnt sig, að ríkisstj. hefur ekki staðið við það að útvega lánin, og á því hafa framkvæmdir strandað að mestu. Að vísu hefur ríkisstj. tekið 5 millj. kr. að láni og hið sama inn í fjárl. til að greiða vaxtamismun, en framkvæmdir hafa þó ekki verið í samræmi við tilgang l. En þótt ekki hafi gengið betur en raun er á að framkvæma þessi lög, réttlætir það engan veginn, að hætt sé að framkvæma þau. heldur þyrfti nú einmitt að gera átök til þess að útvega meira lánsfé á grundvelli l. og útrýma heilsuspillandi íbúðum algerlega, því að það er þjóðarsmán, að fólk skuli þurfa að neyðast til þess ár eftir ár að hafast við í húsakynnum, sem að dómi lækna valda því heilsutjóni. Og ef svo væri, sem hæstv. fjmrh. heldur fram, að fjárhag ríkisins sé svo komið, að draga þurfi úr ýmsum framlögum, þá bæri fyrr að hefja þann sparnað á mörgum öðrum sviðum, áður en hætt er við framkvæmd slíkra laga sem þessara. Ég sé ekki ástæðu til að gera frekar að umtalsefni það sem hæstv. ráðh. færði fram sem rök fyrir því að fresta framkvæmd þessara laga. Ég tel einsætt, þrátt fyrir ræðu hans, að þessi sparnaður sé engan veginn óhjákvæmilegur fyrir ríkissjóð, og þótt svo væri, bæri þá fremur að ráðast á garðinn annars staðar en gert er í 1. og 3. lið þessa frv. Mun ég svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en skila hæstv. forseta þeirri brtt., sem ég lýsti áðan.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 6. landsk. við brtt. á þskj. 573, svo hljóðandi: „Við till. bætist: enda fái þeir síldarútvegsmenn, sem á hverjum tíma óska að skipta við þessa síldarbræðslu, jafnan aðgang til löndunar síldveiði sinni, svo sem verið hefur hjá Síldarverksmiðjum ríkisins.“ Þarf tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Hv. 6. landsk. hefur nú lagt fram brtt. þá, er hann boðaði í dag, en það er brtt. við brtt. mína á þskj. 573. Ég verð nú að taka fram í þessu sambandi, að þetta félag, sem hér er um að ræða, er stofnað með sérstökum sáttmála á milli þeirra aðila, sem að því standa, og þátttaka ríkissjóðs er aðeins hugsuð einn fjórði af hlutafénu. Þessir aðilar höfðu myndað samtök, sín á þeim grundvelli, að skip þeirra útvegsmanna, sem legðu fram hlutafé, hefðu forgang um afgreiðslu hjá síldarvinnsluskipinu eftir nánari ákvæðum um það. Hins vegar batt ég hitt við borð, að á sumrum yrði þetta síldarverksmiðjuskip nothæft við norðurströndina, og þá fyrst og fremst í hvert sinn þar sem síld veiddist og lengst væri að flytja hana til verksmiðja í landi, og að þá hafi öll veiðiskip jafnan aðgang að því. Á þessum grundvelli geri ég ráð fyrir, að unnið sé að málinu, og því get ég ekki mælt með brtt. hv. 6. landsk. Ég vildi gjarnan, að ég gæti það, en ég hef ekki vald til þess. Ég þarf svo ekki að fjölyrða meira um þetta atriði, og inn á aðra hluti í ræðu hans er óþarfi að fara, enda var ég raunverulega búinn að svara því. En varðandi fyrsta lið 1. gr. frv., um framlög og lánveitingar til íbúðarhúsabygginga, þá vil ég bara benda á, að hv. sósflþm. þurfa ekki að halda því fram, að verið sé að eyðileggja l. um opinbera aðstoð við íbúðarhúsabyggingar í kaupstöðum og kauptúnum með þessari breyt., heldur er framkvæmd þeirra lögð í vald fjárveitingavaldsins á hverjum tíma. En l. verða vitaskuld framkvæmd eftir sem áður, þegar hægt er. Þetta fjas um heilsuspillandi íbúðir, - ég geri ráð fyrir, að aðrir þm. hafi ekki síður hug á að bæta úr því, þó að þeir fjasi minna um það. Og það er fjárveitingavaldið, eða þingið sjálft, sem alltaf hefur beztu yfirsýnina yfir það, hvað hægt er að gera og hvenær það er hægt, og hér er aðeins verið að leggja framkvæmd téðra laga á vald þingsins, en síður en svo verið að eyðileggja lögin, eins og komið hefur þó fram í ræðum sósíalista.



Herra forseti. Ég hélt í alvöru, að þetta frv. kæmi ekki úr n., og sízt af öllu bjóst ég við þeirri breyt„ sem tilkynnt hefur verið. Þegar ég við 1. umr. hafði lýst afstöðu minni, benti ég á, að þetta væri allt annað en samkomulag hefði orðið um við afgreiðslu fjárl. Ég er hæstv. fjmrh. sammála um það, að sú frestun, sem um ræðir í þessu frv., verði ekki til þess að drepa l., ef nauðsyn hefði borið til að gera þetta, en um þá nauðsyn erum við aftur ekki sammála. Það er því mín skoðun, að hér sé gengið inn á afar vafasama leið, og sú skoðun mín styrkist við það, að ráðh. hefur nú fallið frá veigamesta atriðinu til að ná jöfnuði, svo að í rauninni er ekkert eftir nema þessi tvö deiluatriði. Ég trúi því satt að segja ekki enn þá, að ráðh. ætli þessu frv. að fara hér í gegn, og því síður þar sem það fer stigversnandi. Ég er sammála honum um, að rétt hafi verið að setja inn till. á þskj. 548, um það var fullt samkomulag. En þá kem ég að brtt. á þskj. 562. Ég verð að segja það, að það undrar mig stórlega, að þessi till. skuli vera komin fram, og það frá hæstv. ráðh. Ég minnist þess ekki, að hann nefndi þetta nokkurn tíma við fjvn. eða segði henni að ætla fyrir þessum aukatekjum, og meiri hl. fjvn. hefur margsinnis lýst yfir því, að hann muni ekki samþykkja neinar nýjar tollhækkanir á þessu ári. Og hvað vinnst mikið fé með þessum tollhækkunum? Hæstv. ráðh. hefur alltaf sagt, og þar höfum við verið sammála, að hann vildi ekki neinar tollhækkanir, og því skil ég hreint ekki í afstöðu hans nú. Ein tollhækkunin, sem talað hefur verið um, er að hækka benzínskattinn um 6 aura, en frá þessu var aftur horfið. Sumir hafa viljað leggja sérstakan skatt á það benzín, er selt væri án skömmtunar, en fjvn. hefur ekki gengið inn á það. Þá hefur það komið fram í deildum þingsins að hækka benzínskattinn beinlínis með tilliti til hins gífurlega vegaviðhalds, og renni hækkunin til þeirra framkvæmda, og hafa nm. fallizt á það með öðrum þm., að skatturinn yrði svo hár, að hann standi undir öllu vegaviðhaldi, og kemur það bifreiðaeigendum beinlínis til góða í bættum vegum og minna bifreiðasliti. En mér hefur ekki verið kunnugt um það fyrr en nú, að hækka eigi skatta á landsmönnum enn á ný. Mér þykir það afar leiðinlegt að geta ekki stutt þennan ágæta ráðh., sem ég vildi svo gjarnan styðja að málum, en í þessu máli get ég ekki fylgt honum. Við höfum hingað til verið sammála, en sammála um að fara aðrar leiðir en þær að bera fram till. um nýjar álögur. Við höfum einnig rætt um, hvernig eigi að mæta rekstrarhalla, og eru skiptar skoðanir um ýmislegt í því sambandi. Sannleikurinn er sá, að rekstur ríkisins hefur verið með ágætum undanfarin ár, og það er því alveg sannarlega tvíeggjað sverð að telja þjóðinni trú um allt annað en veruleikann í því efni. Ég trúi því ekki, að hæstv. fjmrh. vilji láta hafa sig til þess með Framsókn að vera fremstur í flokki með það að innprenta þjóðinni þá skoðun, að allt sé hér að fara niður á við í fjármálunum, og blanda saman rekstrarafkomunni og kaupum á ýmsum ágætum hlutum og tækjum. Þeirri stefnu treysti ég mér ekki til að fylgja, en hún kemur greinilega fram í þessu frv. Þá er það till. á þskj. 573. Ég varð nú enn þá meira undrandi á henni. Það er ekki lítið samræmi í því, að sami ráðh. og ber fram þá till. lýsir því yfir á hinu leitinu, að allt sé að fara niður á við í fjármálunum.

Getur hv. þm. aldrei vanið sig á að taka rétt eftir?

Hæstv. ráðh. hefur lýst yfir því, að ríkið geti ekki borið gjöldin, og skýrasta sönnunin fyrir því eru nú þær till., sem hann ber fram um nýja skatta og frestun á lögboðnum útgjöldum ríkisins. Á hinn bóginn ber hann svo fram till. þá, er ég nefndi, á þskj. 573, þar sem hann fer fram á heimild fyrir hönd stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins til að leggja fram eina og einn fjórðung úr milljón króna sem hlutafé í Hæring h/f, svo að síldarverksmiðjurnar fái að fara inn í félagsskapinn. En ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvort sú leið sé lokuð, að nægilegt hlutafé fáist í þetta fyrirtæki án þess að ríkið sé með. Og hvaða vit er í því, að ríkið sé að ganga inn í þetta fyrirtæki, ef maður litur á málið frá sjónarhóli hæstv. ráðh. sjálfs, sem er nýbúinn að lýsa yfir því, að ríkissjóður sé kominn í 40 milljón króna yfirdrátt hjá bankanum? Mér skildist svo í umr. um það mál, að ríkisverksmiðjurnar ætluðu sjálfar að standa undir framlaginu, en svo virðist nú ekki vera. Annars vegar er hæstv. ráðh. að leitast við að telja þjóðinni trú um, að hún verði að spara meira og gera minni kröfur til ríkisins, hins vegar er hann að leggja inn á þá braut að hafa ríkissjóð í fyrirtæki, sem getur ekki verið annað en tap á. Nú á að kaupa nærri hálfrar aldar gamalt skip til síldarbræðslu, og þetta er samþ. af sama ráðh., sem var með því að samþ. 1938 lög um eftirlit með skipum, sem fyrirbjóða að flytja inn skip eldri en 12 ára. Ég segi fyrir mína parta, að það eitt, að ríkið tekur þátt í þeirri ósvinnu að kaupa 50 ára gamalt skip, er nóg til þess, að mér dettur ekki í hug að vera með brtt. á þskj. 573. Ef einhverjir þegnar ríkisins eru þeir glópar að kaupa slíkt skip, þá þeir um það, en ráðh. og ríkisstj., sem kvöld eftir kvöld og hvað eftir annað hafa boðað allri þjóðinni í útvarpi og við önnur tækifæri, að allt væri að fara á hausinn, þeir geta ekki verið þekktir fyrir að mæla með því, að ríkið leggi fram á aðra milljón króna til kaupa á járnarusli. Og hvaða útreikningar liggja hér fyrir hjá hæstv. fjmrh., þegar hann leggur til, að ríkið leggi fram þessa upphæð í áðurnefnt félag? Ef það á að gefa arð, væri eðlilegt, að slíkir útreikningar fylgdu till., en þá vantar. Það hafði orðið samkomulag um, að ríkið fengi heimild til að taka allt að 15 milljón kr. lán til að stuðla að öflun síldarvinnslutækja, en að ríkið færi að leggja fram stórfé í annað eins glæfrafyrirtæki og hér um ræðir, það er allt annað mál, það hefði það átt að láta öðrum eftir, ef þeir hefðu viljað leggja í það. Ég hélt sannast að segja, að ríkið hefði ekki ástæðu til þess að taka þátt í rekstri eins tapfyrirtækisins í viðbót, eins og t.d. fiskiðjuversins, sem hefur tapað á 9. milljón króna, og landssmiðjunnar, svo að eitthvað sé nefnt. En sá bikar virðist enn þá ekki vera fullur, að hið opinbera sé að skipta sér af slíkum rekstri. Ég mun því greiða atkv. gegn þessari till., þó að ekki væri af öðru en því að mótmæla því, að verið væri að kaupa til landsins 50 ára gamalt skip. Þá kem ég að sjálfu frv. Ég boðaði það við síðustu umr. þessa máls, að ef þetta frv. kæmi úr n., sem ég trúði ekki, að mundi verða, og trúi ekki enn þá, mér finnst það eins og vondur draumur, já, ég boðaði, að ef frv. kæmi úr n., þá mundi ég flytja við það brtt., og nú vil ég leggja fram hér skriflega brtt. við þessa umr., og er hún í tveimur liðum. Fyrri liðurinn er við 1. gr. 1. tölul., er orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fresta skal um óákveðinn tíma framkvæmdum laga nr. 70 5. júní 1947, um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit, enda kjósi Alþingi með hlutfallskosningu nú þegar 5 manna viðskiptanefnd til þess að úthluta innflutnings- og gjaldeyrisleyfum í samráði við banka þá, sem leyfi hafa til að verzla með erlendan gjaldeyri, og að annast önnur þau störf varðandi viðskiptamál og verðlagseftirlit, er ríkisstjórnin telur enn nauðsynleg og viðskiptamálaráðuneytið getur ekki annazt.“ Seinni liður brtt. minnar er um það, að 3. töluliður 1. gr. frv. falli niður. Ég skal nú rökstyðja þessar brtt. mínar nokkuð. Ef það er rétt, sem við skulum í þessu tilfelli segja, að sé, að nauðsynlegt sé vegna bágrar afkomu ríkissjóðs að spara og draga úr opinberri eyðslu með öllum ráðum, þá er ekki nema alveg rétt að byrja á þeim ráðstöfunum, sem gera hvort tveggja í senn, draga beint úr úfgjöldum ríkisins og hjálpa almenningi til að ávaxta betur fé sitt og afla sér meiri tekna. Brtt. mín, ef samþ. yrði, mundi bæði spara ríkissjóði mikið fé í beinum peningum vegna fjárhagsráðs og auka á hinn bóginn tekjurnar, sem renna í ríkissjóðinn frá almenningi, því að þá fengju menn fyrst að snúa sér við í athafnalífinu, en væru ekki kúgaðir undir mönnum, sem aldrei geta haft vit á því. Það vill nú svo til, að hv. þm. Str., sem á sæti í fjárhagsráði, hefur lýst yfir því ófeiminn hér í þinginu, að fjárhagsráð ætti að leggjast niður. Hann segir, að hann álíti, að þetta fyrirkomulag sé ekki heppilegt. Hann er ábyggilega ekki einn um það álit. Það væri ómaksins vert að láta fara fram skoðanakönnun um þetta, og ég er viss um, að það sannaðist þá, að ekki 5% af þjóðinni álitu þetta fyrirkomulag heppilegt, og ég skil ekki. hvernig ríkisstj. ætlar sér að viðhalda fyrirkomulagi, sem allir hafa fordæmt, með sívaxandi álögum á þá menn, sem ekki vilja þó hafa þetta. Þá sagði hv. þm. Str. í öðru lagi, að ríkisstj. hefði aldrei óskað eftir, að fjárhagsráð gerði till. um dýrtíðarmálin, en það átti þó í upphafi að vera eitt aðalverkefni ráðsins. Á fjárl. þessa árs er nú varið 55 milljónum króna til að standa undir dýrtíðinni í landinu, en þó má fjárhagsráð ekki gera till. um dýrtíðarmálin. Og þetta er upplýst af hv. þm. Str., sem sjálfur á sæti í þessu ráði og fær fjörutíu og tvö þúsund krónur þar á ári fyrir að mega ekki gera till. Enn fremur sagði hv. þm., að fjárhagsráð fengi engu ráðið um rekstrarkostnað ríkisins. Þegar allt þetta er upplýst af einum ráðsmanninum, þá veit ég ekki, hvernig hægt er að verja það að verja á fjórðu milljón króna í þessa stofnun, greiða þennan kostnað úr skuldum vöfnum ríkissjóðnum, eins og honum hefur verið lýst, sem verður að fá lán í Landsbankanum til að greiða mönnum, sem eru að eyðileggja atvinnulíf landsmanna með þessum ráðum, samkvæmt orðum hv. þm. Str. sjálfs. - Loks segir hann, að ráðið ráði engu um verzlunarmálin fyrir ríkisstj., og að fjárveitingavaldið geti ekki fellt sig við það vald, sem ráðinu er gefið, og því geti það ekki beitt því valdi. Hvað á fjárhagsráð að gera? Það er ekki orðið annað en hagstofa eða ein deild af hagstofu til að safna skýrslum. Það er að vísu gott starf, sem ráðið hefur leyst vel af hendi, en það hefði vitaskuld verið hægt að vinna undir umsjón hagstofustjóra, ef honum hefði verið séð fyrir nægilegu liði í því skyni. því að sjálfsagt hafa fjárhagsráðsmenn sjálfir ekki safnað þessum skýrslum, heldur haft annað fólk til þess, enda viðurkenndi hv. þm. Str., að þessi starfsemi ætti að flytjast inn í hagstofuna, það væri miklu ódýrara. Nú vantar peninga, að sögn fjmrh., og þá ætti að byrja á því að leggja fjárhagsráð niður. Eitt af því, sem hv. þm. Str. skýrði frá, að hefði átt að vera eitt af aðalstörfum fjárhagsráðs, var að ráðstafa vinnuafli í landinu. Hvernig hefur þetta verið gert? Þannig, að ráðið hefur ráðstafað 100–200 mönnum á dag til þess að standa klukkutímum saman til þess að fá samtal, - og öðrum flokki manna úti fyrir viðskiptanefnd til að vera þar dag eftir dag til að fá samtal. Þetta er nú ekki að ráðstafa illa vinnuafli þjóðarinnar! Það er ákaflega merkileg niðurröðun á starfskröftum þjóðarinnar að láta 200–400 manns sitja úti á tröppum og hanga útí í dyrum frá kl. 9 á morgnana til kl. 6 á kvöldin, til þess að fá svo nei um sólsetur frá þessum vísu ráðum. En þetta hefur verið eitt af aðalskipulagningaratriðum vinnuaflsins hjá fjárhagsráði. Fyrst lengi fram eftir sumri var það þannig, að byggingarmenn, sem þurftu einhvern vanda að leysa, sátu við allan daginn og þótti gott, ef þeir gátu farið heim með sementspoka á bakinu að kvöldi. En hundruð manna hafa setið á tröppunum til að komast í samband við þessa menn, til þess að fá hvað? Til að fá nei. Bak við tjöldin er svo úthlutað, eins og upplýst var frá hv. þm. Ísaf., meira en helmingi af öllum leyfum á þessu ári.

Bak við tjöldin?

Já, bak við tjöldin, - eftir því sem upplýst var af hv. þm. Ísaf. Ég held, að viðskiptaráð og bankarnir hefðu getað gert þetta í félagi og ekki þurft að setja neina menn með 40–50 þús. kr. launum til þess að gera það, sem hér hefur verið framkvæmt. Mín till. er því hér, að ráðið verði lagt niður og að þessi verk, sem þarf að gera, verði falin viðskiptanefnd, þar sem m.a. væri sjálfsagt, að bankarnir ættu sinn fulltrúa. því að sannleikurinn er sá, að það eru bankarnir, sem alltaf verða að síðustu að segja til um það, hvort leyfin verða að gilda í raun og veru. Og það er ekkert vit í þessu fyrirkomulagi eins og það er nú: Fyrst í fjárhagsráð, svo í viðskiptaráð, svo í banka. Það getur liðið langur tími þangað til hægt er að fá að vita, hvort leyfi sé nokkurs virði. Hæstv. ráðh. veit, að þetta fyrirkomulag getur ekki gengið þannig. En ef það er ljóst, þá eigum við að vera menn til að viðurkenna það og stíga sporið strax til breytinga. Mér er ljóst, að fyrstu verk fjárhagsráðs áttu tvímælalaust að vera skýrslusöfnun. Og þegar þeir sæju, hvernig ástandið var, var það hin sjálfsagðasta skylda að laga bak við tjöldin það, sem laga þurfti, en básúna ekki út eins og gert var utanlands og innan, að hér sé allt að fara um, en það er það, sem fjárhagsráð hefur gert langmest að. Það hefur gert okkur meiri bölvun á því sviði en nokkur svartidauði hefði getað gert, vegna þess að allir okkar viðskiptavinir, sem hafa treyst okkur í mörg ár, voru gripnir á einum degi með auglýsingu fjárhagsráðs um það, að hér væri að verða gjaldþrot. Það varð til þess, að ríkisstofnunum - það er yfirlýst hjá okkur - eins og landssímanum, sem hafði fengið fluttar inn vörur til landsins með þeim skilmálum að mega borga þær þegar ástæður eru til, var neitað um innflutning, allar skuldir heimtaðar inn og fyrirframgreiðsla fyrir 2–3 ára pantanir. vegna auglýsinga fjárhagsráðs. Hvernig færi bóndi að, ef kaupfélagsstjóri hans segði við hann: Ég vil fá svo marga dilka hjá þér í haust, að þú getir greitt allar þær vörur, sem þú ætlar að taka út í tvö til þrjú ár? Mundu ekki bændum vera veittar þungar búsifjar með slíku? En þetta er einmitt það, sem fjárhagsráð hefur verið að gera. Það tjón verður seint bætt. Það þarf að kaupa margar „ömmur“, eins og nú eru kölluð þessi 30 ára gömlu skip, sem ríkið ætlar nú að kaupa, - áður en hægt er að lækna þessi sár. Ég vík þá aftur að því, að þessi mál má gera einfaldari. Það er viðskiptaráð, sem vel gæti veitt slík leyfi, auk þess sem mikið af þessum störfum gæti legið í viðskmrn. Ég sé ekki, hvers vegna þarf að setja upp aðra ráðh. með enn hærri launum en ráðh. til að stjórna þessum málum. Ég vænti þess, að fyrsti maður til að greiða þessari till. minni atkv. verði einmitt hæstv. fjmrh. En þegar svo er komið, að þessi gr. hefur verið samþ., er fenginn svo mikill sparnaður við þessa einu ráðstöfun, að vel er hægt að greiða þessar lögboðnu greiðslur. Það er enginn vandi fyrir hæstv. ráðh. að greiða þetta og brosa af ánægju yfir. Því meira frelsi sem þjóðin fær, því meiri peninga græðir hún og því meiri peninga getur ráðh. fengið í ríkissjóð. Það er alveg rétt, að við afgreiðslu þeirra fjárlaga, sem fyrir hendi eru, hefur hæstv. fjmrh. staðið á verði gegn því, að útgjöld hækkuðu. Hann hefur barizt aðdáanlega fyrir því með þeim sérstaka lipurleik, sem honum er laginn, að finna alls konar leiðir til þess. Hann hefur hins vegar verið myrksýnni á tekjurnar en ýmsir aðrir. Og ég skil það. Það er vegna þess, að þetta uppeldisbarn hans, fjárhagsráð, er að taka af honum völdin. Hann sér, að drengurinn er orðinn það frekur, að hann ræður ekki við hann, ræður ekki við að fá inn það fé, sem hann annars fengi, ef ekki væri þetta vald yfir honum. Þess vegna er sjálfsagt fyrir hann að losna við þetta vald. Þá hækka tekjuliðirnir. Það er ákaflega lærdómsríkt, að 1943 voru tekjur ríkissjóðs 110 millj. kr. En nú eru þær 220–240 millj. Það sýnir, að gjöld ríkissjóðs hafa gefið ríkissjóði aftur tekjur. Og það er það, sem hæstv. ráðh. verður fyrst og fremst undir öllum kringumstæðum að athuga, hvaða gjöld gefa ríkissjóði aftur tekjur og meiri tekjur, hvaða sparnaður minnki tekjur meir en það, sem sparast, því að þá er það ekki sparnaður. Ég er viss um, og ég veit, að hæstv. fjmrh. er líka viss um, að ef fjárhagsráð er afnumið, þá gerist hvort tveggja í senn, að spara ríkissjóði hundruð þúsunda og afla ríkissjóði milljóna, með því að menn fái að vera frjálsir í sínum atvinnuvegum, - að aftur sé hægt að skapa bjartsýni á Íslandi eins og á þeim tíma, sem hæstv. ráðh. var með í að skapa slíka bjartsýni með framkvæmdum, sem nú heldur uppi, svo að ekki sekkur allt, þrátt fyrir þá myrksýni, sem hvílir yfir hæstv. ríkisstj. Ég sé ekki ástæðu til að fara meir út í þetta mál. Ég hef fært sterkustu rök, sem hægt er, með vitnisburði úr sjálfu fjárhagsráði. Og ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Str. verði viðbúinn að staðfesta hann, ef hann er beðinn um það. Vitnisburðurinn er um það, að það eigi að breyta stofnuninni, gera hana einfaldari og ódýrari og samrýma hana betur við lífið og menningu þjóðarinnar. Og þess vegna á það að vera 1. gr. í þessu frv. að afnema fjárhagsráð. Leyfi ég mér að leggja þessa till. fyrir hæstv. forseta.



Ég þarf ekki að bæta miklu við þær athugasemdir, sem hv. 6. landsk. gerði við ræðu hæstv. fjmrh., né heldur bæta við þau orð, sem ég sagði hér í upphafi. Hæstv. fjmrh. hélt því fram, að það hafi orðið mikil breyt. á fjárgetu ríkissjóðs síðan þau l., sem hér um ræðir og lagt er nú til að verði að verulegu leyti felld niður, voru samþ., og að sömuleiðis hafi orðið mikil breyt. að öðru leyti á fjárhag landsmanna og lánsfjármöguleikum. Ég held það sé mjög fjarri því, að fjárgeta ríkissjóðs sé nokkru lakari en þegar þessi lög voru samþ. Og ég get ekki yfirleitt séð, að það hafi verið færð rök fyrir því, að ekki sé rétt, sem ég sagði, að breyt. sú, sem á hefur orðið, sé sú, að afurðir okkar hafi selzt með hækkandi verði í fyrsta lagi. Og í öðru lagi, að það hefur verið aflað nýrra framleiðslutækja til landsins, sem hafa fært þjóðinni mikinn auð. Og við þetta má svo bæta því, að það hefur orðið stórkostlegur tekjuafgangur á fjárlögunum. Hvað lánsfjármöguleika snertir, var það alveg eins vitað þá eins og nú, að það var verið að festa fé í ýmsum fyrirtækjum, þannig að það, sem ekki var hægt að sjá fyrir þá, það hefur ekki komið fram nú. Þegar lögin voru sett, var alveg fyrirsjáanlegt, að það var mikið fé fest í ýmsum fyrirtækjum. Og það hefur ekki neitt nýtt skeð hvað þetta snertir. Ég er líka þeirrar skoðunar, að það sé til nóg fjármagn í landinu. Form. fjvn. nefndi nokkur dæmi til að sanna þetta, sem ekki hafa verið hrakin, og það er hægt að nefna fjölmörg fleiri dæmi. Það, sem þarf að gera, er að finna leið til að bjóða þessu fjármagni út. En það er enginn vandi leystur með því að leysa ríkisstj. undan skyldum, eins og fjmrh. leggur til. Það verður aðeins til þess, að ekki verður reynt að leysa vandann. Hæstv. ráðh. neitaði því ekki, að hér sé um mikið nauðsynjamál að ræða. Ef svo er, hvers vegna á þá Alþingi að „leysa vandann“ innan gæsalappa á þann hátt að leysa ríkisstj. undan þeirri skyldu að reyna það' Ég skil það nú ekki heldur, að það geti neinn neitað, að hér er um svo mikið nauðsynjamál að ræða, að það verði að leysa. Það er skylda Alþ. og ríkisstj. að leysa málið. því hefur ekki verið mótmælt, að hér í Rvík einni saman eru allt að því þúsund heilsuspillandi íbúðir. Hvernig er hægt að skorast undan að leita allra ráða til að leysa þennan vanda? Hæstv. ráðh. sagði, að það væri hinn mesti misskilningur, að hann sjái ekki nauðsyn þessa, og að það sé verið að gera slíkt að gamni sínu að draga saman seglin að því er þetta snertir. Nú, hvernig stendur þá á því, að þessi sami ráðh. ræðst þarna á fyrst, þegar hann kemur með till. um að spara fé ríkissjóðs? Hvers vegna dettur honum þetta fyrst í hug af öllu, ef hann sér nauðsynina eins vel og hann vill vera láta? Hann sagði, að ekki væri um að ræða annað en að framkvæmdin yrði lögð í hendur fjárveitingavaldinn á hverjum tíma. En má ég spyrja: Ef l. um byggingu íbúða í kauptúnum og kaupstöðum er fullnægt nú, hvaða ástæða er til að samþ. þetta nú, að leysa ríkisstj. undan skuldbindingum að því er þetta snertir á næsta ári og í framtíðinni? Er ekki nógur tími að setja l. þá? Hvaða tilgangur er í því að leggja kapp á í þinglok að samþ. þetta? Ég sé ekki annan tilgang en þann, að hér sé um stefnu að ræða. Það er ekki verið að bjarga fjárhag ríkissjóðs í ár með þessu ákvæði. Það er ekki hægt að skýra þetta á annan hátt en að hér sé um stefnu að ræða. Og um þessa stefnu verða greidd atkv. hér í deildinni. Það má segja nokkuð svipað um 3. liðinn. Ef það er rétt, að hér sé aðeins verið að leggja til, að í þetta eina skipti skuli fresta greiðslu á einnar millj. kr. framlagi til byggingarsjóðs, þá mundi þetta þýða það sama og að ríkissjóður tæki einnar milljónar kr. lán hjá byggingarsjóði til tíu ára, eins og bent var á í upphafi þessara umr. Þetta er nú næsta broslegt. Á þetta nú að vera aðalráðstöfunin til að bjarga fjárhag ríkissjóðs? Hér er um slíka smámuni að ræða, að slíkt getur ekki verið tilgangurinn. Þetta er ekki hægt að skýra á annan veg en þann, að um stefnu sé að ræða, stefnu gegn þessum þætti laganna, sem ég tel þó þann merkasta í l. - og einhvern merkasta í íslenzkri landbúnaðarlöggjöf um langan aldur. Hæstv. ráðh. sagði, að tekjur ríkissjóðs hefðu vissulega ekki verið of lágt áætlaðar, heldur meira að segja það gagnstæða. Ég veit ekki, eftir hvaða reglum hæstv. ráðh. hefur áætlað tekjurnar. Ég veit t.d. ekki, hvaða ástæða er til að áætla, að tekju- og eignarskattur verði 4.4 millj. kr. lægri 1948 en reyndist s.l. ár, o.s.frv. En svo mikið er víst, að bæði minni hl. fjvn. og form. hennar telja, að tekjurnar séu of lágt áætlaðar. Minni hl. hefur fært fyrir því gild rök og form. margendurtekið, að hann telji ekki neina nauðsyn vegna afgreiðslu fjárl. að gera neinar sérstakar ráðstafanir. Þá var hæstv. ráðh. að minnast nokkuð á þau atriði, sem ég nefndi sem dæmi þess, sem fyrr mætti gripa til að spara en snerta þessa nauðsynlegu löggjöf, sem hér um ræðir og lagt er til, að felld verði niður. Hann minntist á dómgæzlu og lögreglustjórn o.s.frv., liði, sem hafa hækkað á síðustu fjárl. samtals um hátt á þriðju milljón kr. Ráðh. svaraði, að til þess að spara á þessum liðum þurfi lagabreyt. Hvers vegna er það? Eru þessar hækkanir til komnar vegna lagabreytinga? Mér er ekki kunnugt um það. En ef þessir liðir geta hækkað án sérstakra laga um allt að 3 millj., hvernig stendur þá á, að ómögulegt er að lækka þá nema með sérstökum lögum? Í öðru lagi vil ég spyrja að því, hvort það sé ekki lagabreyt., sem hér er farið fram á, til þess að ná þessum sparnaði, bæði að því er snertir fyrsta liðinn, l. um íbúðarhúsabyggingar í kauptúnum og kaupstöðum, og l. um landnám og nýbyggðir. Hvað er voðalegra, þó að það þyrfti að samþ. l. til að spara á þessum liðum, sem ég áður nefndi? Sama er að segja um fjárhagsráð, sem hæstv. ráðh. minntist ekki á, en hv. þm. Barð. hefur nú haldið um langa ræðu. Það þarf lagabreyt. og það er einfalt. Það er ekki annað en að samþ. till. hv. þm. Barð., og með henni mun ég greiða atkv. Enda þótt ég sé ekki ánægður með það fyrirkomulag, sem hann leggur til, tel ég það stórkostlega framför. Þá sagði hæstv. ráðh., að ríkissjóður hefði orðið fyrir því að þurfa að borga 20 millj. kr. vegna fiskábyrgðarlaganna.

Meira en það.

Meira en það, bætir ráðh. við nú. Nú er það svo í fyrsta lagi, að það er mjög mikill ágreiningur um þessa tölu, og kunnugir fullyrða, að þetta geti ekki verið rétt, upphæðin sé miklu minni. Og ég veit ekki til, að fjvn. hafi fengið neina sundurliðaða skýrslu um þessar greiðslur. En svo er líka fullkomlega fyrir þessu séð. Á núgildandi fjárl. er gert ráð fyrir þessum greiðslum. En það skyldi þó aldrei vera, að í þessum eina lið sé svo mikil skekkja, að það muni jafnmiklu og þeim sparnaði, sem hér er lagður til, eða jafnvel meira? Ég get vitaskuld ekkert um það sagt, en hæstv. fjmrh. ætti að vita það. En ég endurtek, að kunnugir fullyrða, að upphæð þessi sé allt of hátt tilgreind. Ég veit ekki til, að komið hafi neinar sundurliðaðar skýrslur, og þess vegna leyfi ég mér að efast stórlega, að þessi tala sé rétt.



Með því að upplýst er, að ríkissjóður hefur á síðastliðnu ári orðið að greiða fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins vexti, afborganir af lánum og ýmsar aðrar skuldir að upphæð 51/2 millj. kr., sem ætlazt var til, að verksmiðjurnar greiddu sjálfar af rekstrarhagnaði sínum, er ljóst, að síldarverksmiðjurnar hafa ekki fjárhagslega getu til þess að leggja fram 1 millj. og 250 þús. kr. í hluta fé í Hæring h/f, og verður því að leita til ríkissjóðs um þetta framlag. Með því að enn fremur er upplýst, að skip það, sem keypt er til þessara starfa, er nærri hálfrar aldar gamalt, vil ég ekki vera með í að bera ábyrgð á því ríkisfé, sem lagt er í slíkt fyrirtæki, og segi því nei. Brtt. 591 felld með 9:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: PZ, StgrA, ÁS, BrB. nei: PM, SÁÓ, ÞÞ, BBen, BK, EE, GÍG, HV, JJós. GJ, BSt greiddu ekki atkv. 2 þm. (LJóh, HermJ) fjarstaddir. 4 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu:



Mér er sama og sit hjá við atkvgr.



Herra forseti. Ég teldi það mjög æskilegt, að allir útgerðarmenn hefðu jafnan löndunarrétt, en ef þegar er um það samið, að þeir útgerðarmenn, sem hafa lagt fram fé í fyrirtækið, hafi þegar fengið forgangsrétt, sé ég ekki, að hægt sé að rifta því, og segi nei.



Herra forseti. Þar sem þessi till. mundi stangast á við það. sem áður er samþ., segi ég nei.

Forseti (BSt): Ég vísa til þess, sem hv. 3. landsk. þm. vék að í grg. sinni, og þess, sem hæstv. fjmrh. sagði. Ég vildi gjarnan vera með þessari till., en vegna gerðra samninga sé ég það ekki hægt og sit hjá við atkvgr. 1. gr., svo breytt, samþ. með 11:4 atkv. 2. gr. samþ. með 11:4 atkv. Brtt. 590  (við fyrirsögn bætist: o.fl.)  samþ. án atkvgr. Fyrirsögn, svo breytt, samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 11:4 atkv.



Herra forseti. Menntmn. hefur athugað þetta frv., og eins og nái. greinir, hafa þrír nm. fallizt á að mæla með frv. óbreyttu. Einn nm. var fjarstaddur, og einn tók ekki afstöðu til málsins. Eins og menn sjá við mjög fljótan yfirlestur frv., þá er aðalefni þess það að hækka sóknargjöld úr kr. 1.25 í 3–6 kr. eftir nánari ákvörðun safnaðarfundar, sem ég skil þannig. að gjaldið skuli vera 3 kr., ef safnaðarfundur samþykkir ekki annað, og að þetta sé greitt með fullu vísitöluálagi. Eins og allir vita, þá á ríkið enn sem komið er að vernda og styðja þjóðkirkjuna og kosta hana. Um það má deila, hvort það sé rétt og hvort ekki ætti að hafa algerlega frjáls kirkjufélög. En um hitt verður ekki deilt, að meðan ríkið hefur þessa skyldu, verður það að rækja hana. Nú er svo ástatt, að tekjur kirkjunnar eru allt of lágar, a.m.k. þær fastákveðnu, kr. 1.25 á hvern sóknarmann. Það er ekki hægt að halda við nokkurri kirkju með því gjaldi og því síður að safna í sjóð til þess að byggja nýja kirkju. Að vísu er í l. heimild til að jafna niður hærra gjaldi á sóknarmenn, en það eru allt of fáar kirkjur, sem nota sér. þá heimild að afla sér nauðsynlegra tekna með sérstakri niðurjöfnun. Ég þykist vita, að það, sem haft verði á móti þessu frv., verði það, að þetta er nefskattur. Ég get að sjálfsögðu kannazt við, að ég er yfirleitt á móti nefskatti. En ég álit þó ekkert óeðlilegt að hafa nefskatt einmitt í þessu augnamiði. Þó að kirkjan sé þjóðfélagsstofnun. þannig að sjálf stjskr. ákveði, að ríkið skuli styrkja hana og vernda, þá er hún í eðli sínu félagsskapur þeirra manna, sem í þjóðkirkjunni vilja vera. Og hvar er það í félögum, að félagsgjöldum sé jafnað niður eftir efnum og ástæðum? Ég hygg, að það sé hvergi, heldur séu félagsgjöldin lögð jafnt á alla. Auk þess er á það að líta, að þetta gjald er svo lágt, þó að frv. verði samþ., að fáa menn munar nokkuð um það. Ef það er 3 kr., þá eru það 9 kr. á mann, og það verður ekki hærra, nema meiri hl. safnaðarn. samþykki það. Og jafnvel þó að um fjölskyldu sé að ræða, verður þetta lág upphæð, sem einstaklingana munar ekki mikið um, en kirkjurnar munar það miklu. Svo er önnur ástæða, sem gerir það nauðsynlegt að hafa fastákveðið gjald til kirkna. Sumir landsmenn eru utan þjóðkirkjunnar, og þeir eiga að greiða þessi gjöld til annarra staða. Þeir, sem eru fyrir utan trúarfélögin, greiða til háskólans. Til þess að það megi verða, finnst mér, að það verði að miða við eitthvað fast, sem menn eiga að greiða. Þá er önnur ástæða, og hún er sú, að þótt undarlegt sé, þá er enn til í landinu eitthvað af bændakirkjum. Og þar, sem þær eru, held ég, að það mundi mæta mikilli mótspyrnu að jafna niður gjöldunum eftir efnum og ástæðum. En bændakirkjunum þarf að halda við eins og öðrum kirkjum. Það er engin meining, að fátækur bóndi þurfi, þó að kirkja sé á jörð hans, að bera af því stór gjöld. Hitt er annað mál, að það ætti að breyta þessu þannig, að engar bændakirkjur væru til, en það er ekki búið að gera það enn. Annars skal ég játa, að þótt ég mæli með frv. óbreyttu, tel ég. að það hafi tvo galla, í fyrsta lagi þann, að í 3. gr. er gert ráð fyrir, að hækka megi tekjur kirkju með hundraðsgjaldi af útsvörum. Það getur staðið svo á, að sóknin sé hluti af tveimur hreppum og þar af leiðandi sé um ólík gjöld að ræða, því að útsvör geta verið tiltölulega hærri í öðrum hreppnum en hinum. Það hefði verið heppilegra að hafa það þannig, að sóknarn. hefði getað jafnað niður sérstaklega aukagjöldum eftir efnum og ástæðum, en ekki hundraðshluta af útsvörum, en ég tel þetta ekki það stórvægilegan galla, að ástæða sé til að tefla framgangi málsins í tvísýnu. Oftast mun vera um tiltölulega jafnhá gjöld að ræða, og þó að það sé til, að ein og sama sókn sé í tveimur hreppum, þá er varla mjög mikill munur á útsvörum í þeim hreppum. Annar galli álít ég, að sé á frv. nú, og hefur það að því leyti versnað í Nd. Eins og frv. var lagt fram, þá var í 2. gr. ákvæði um það, að 50 aurar af þessu gjaldi skyldu renna í sameiginlegan sjóð til nota þjóðkirkjunnar í heild sinni, til hennar heildarstarfsemi. En þessi upprunalega 2. gr. frv. var felld í Nd. En ég sé samt ekki fært að fara að bera fram brtt. um þetta, þar sem engar líkur eru til, að slík till. komist í gegnum Nd., því að þar var meirihlutavilji fyrir því að fella þetta niður. Ég hef svo ekki fleira um þetta mál að segja. Það er sem sagt till. þeirra nm., sem þátt tóku í afgreiðslu málsins, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Það er rétt, að ég tók ekki afstöðu til málsins og skrifaði ekki undir nál., og er það ekki af því, að mér sé ekki ljóst, að kirkjur og söfnuðir eru fjárþurfa. En það, sem olli því, að ég var ekki fylgjandi frv. eins og það horfir við, er í rauninni sú stefna, sem kemur fram í flutningi og meðferð þessa máls á Alþ. og á sér nú orðið stað á svo mörgum sviðum, þar sem löggjafinn gerist eins konar fjárreiðumaður safnaðanna án þess að söfnuðirnir séu að því spurðir, hvort þeir telji þessa aðferð heppilega eða ekki. Ég hefði því álitið réttara, að kirkjustjórnin hefði sent til safnaða landsins fyrirspurn um það, hvernig þeir álitu, að réttmætt væri að bæta úr þessu, og leggja svo niðurstöðuna fyrir þingið. Þá finnst mér, að lagafrv. ætti rétt á sér. Þegar hv. frsm. nefndi 2. gr. frv. og sagði, að það hefði verið fellt úr henni ákvæði, sem væri nauðsynlegt, þ.e. að einhverju af þessu gjaldi væri varið til almennrar kirkjustarfsemi í landinu, þá datt mér í hug allt argið og þvargið um búnaðarmálasjóð, þótt ólíku sé saman að jafna. Ég álít, að það þurfi nákvæma könnun um það heima fyrir hjá fólkinu sjálfu, hvaða aðferð henti, áður en lagasetning er gerð, og setja síðan l. Þessa vildi ég láta getið sem meginatriðis. Ég hef ekki hugsað mér að verða meinsmaður frv., en vildi láta í ljós eins konar vanþóknun mína á aðferðinni í þessu máli, en málefnið sjálft er gott.



Það eru viss atriði í þessu frv., sem mig langar til að fá útskýringar á. - 1. gr. mælir svo fyrir, að hver karl og kona á aldrinum 16–67 ára, sem er heimilisfastur á landi hér eða lögskráður á íslenzkt skip og er í þjóðkirkjusöfnuði, skuli greiða sóknargjald. Þetta atriði finnst mér hreinn hortittur. Eða eru nokkrir, sem lögskráðir eru á íslenzkt skip, en eru hér ekki heimilisfastir, en þó í þjóðkirkjusöfnuði, og í hvaða kirkjusókn eru þeir þá? Eða er nokkur, sem ekki er hér heimilisfastur, en er þó í ákveðinni kirkjusókn? Ég held, að þetta komi ekki til mála og vænti þess, að n. skýri þetta orðalag 1. gr. Þá vildi ég og fá útskýringu á því, þegar talað er um, að sóknargjaldagreiðslurnar miðist við almanaksár, hvort þar er átt við áramótin fyrir eða eftir gjaldárið, því að eins og þetta stendur nú, er þetta vafaatriði varðandi bæði 16 og 67 ára mennina og þarf nánari útskýringar, að mér finnst. Þá tel ég fráleitt í 3. gr., að sóknargjöldin séu lögð á sem hundraðsgjöld af útsvörum, og kem ég fram með brtt. varðandi þetta. Það eru að minnsta kosti þrjú dæmi þess, að sókn nái yfir parta úr þremur hreppum, þar sem útsvör eru mjög mishá, og kemur þetta því ákaflega ójafnt niður, ef frv. verður samþ. óbreytt. Legg ég því fram svo hljóðandi brtt., með leyfi hæstv. forseta: „Við 3. gr. Í stað orðanna „sem hundraðsgjaldi af útsvörum“ komi: eftir efnum þeirra og ástæðum og með hliðsjón af álögðum útsvörum.“ - Þegar búið er að sjá, hvað útsvörin í einum hluta sóknarinnar eru hærri en í öðrum, treysti ég sóknarn. til þess að jafna þessu réttlátlega niður. Það er önnur hver kirkja, þar sem sóknin er ekki sama og hreppurinn og meira að segja er í 3 tilfellum hluti úr þremur hreppum. Það er því eðlilegt, eins og brtt. mín gerir ráð fyrir, að treysta sóknarn. til að jafna niður aukagjaldinu, þegar hún fær þennan grundvöll: eftir efnum og ástæðum og með hliðsjón af útsvörum. Þá finnst mér vanta í 4. gr. 2. málsgr., þar sem innheimtumönnum er lagt í sjálfsvald, hvort þeir innheimti gjaldið af húsbændum gjaldenda eða af gjaldendum beint. Það er nauðsynlegt, að sá, sem innheimtuna annast, láti vita fyrirfram, hvora aðferðina hann ætli að hafa, því að annars getur svo farið, að komið verði aftan að mönnum og heimtað gjald fyrir persónur, sem löngu eru fluttar burtu. N. hefur tekið losaralega og illa á þessu máli, og er nauðsynlegt, að því verði breytt, en réttast væri náttúrlega að fella það og aðskilja ríki og kirkju.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt skrifleg brtt., sem þm. hafa heyrt, frá hv. 1. þm. N–M., sem hann hefur þegar lýst. Það þarf tvöfaldra afbrigða við til þess að till. megi koma fyrir, og ber ég það undir hæstv. ríkisstj. og hv. þd.



Herra forseti. Ég vil segja það, að mér finnst næsta einkennilegt, að þetta frv. skuli nú vera hér til umr. í öllum þingönnunum, því að maður þarf ekki lengi að lesa í frv. til þess að sjá, að það er alveg óframbærilegt. Hér er ákveðinni stofnun í landinu gefin heimild til að leggja skatta á alla landsmenn eftir handahófi. Sums staðar á skatturinn að vera 3 kr., en annars staðar 6 og á valdi sóknarn. á hverjum stað, hver upphæðin skuli vera, og er þetta náttúrlega óþolandi fyrirkomulag. Þó kastar nú fyrst tólfunum, þegar lögfesta á hundraðsgjald af útsvörum. Hvaða vit er t.d. í því, að togari eigi að borga kirkjugjald, eins og þeir eru nú látnir borga kirkjugarðsgjald? Það er þó afsakanlegt, því að ef maður deyr í skipi, ber útgerðinni að láta grafa hann, svo að það er þó glóra í því, en að togari þurfi tíðasöng og altarissakramenti er alveg fráleitt. Ég skil ekki, að n. skuli láta annað eins og þetta ganga gegnum þingið. - Ég get ekki verið með 3. og 4. gr. og ekki með 1. gr. nema gjaldið verði jafnt á alla. Ég vil svo að lokum óska þess, að n. athugi frv. betur og láti það ekki koma fram fyrr en á næsta þingi.



Herra forseti. Ég vildi ekki láta hjá líða að mótmæla þessu frv. í heild sinni. Hv. frsm. menntmn. sagði, að hér væri að vísu um nefskatt að ræða, en honum fannst það eðlilegt, því að hér væri um félagsgjöld að ræða. Það eru einkennileg félagsgjöld, þar sem meðlimirnir fá engu að ráða um það, hver gjöldin séu, heldur eru þau ákveðin af löggjafarvaldinu. Þetta er þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að einnig þeir, sem ekki eru í félagsskapnum, eru skyldaðir til að borga líka. Skýring hv. frsm. er því fráleit. Ástandið í þessum málum er þannig, að vissri áróðursstofnun í landinu eru gefin hlunnindi til þess að geta lagt skatta á alla landsmenn til að halda uppi starfsemi sinni, hvort sem menn eru fylgjendur hennar, hlutlausir eða henni andvígir. Hér er því um þvingunarlög að ræða, en breyt., sem frv. þetta felur í sér, er sú að hækka gjöldin, og verða þvingunarlögin því enn tilfinnanlegri. Og ég mundi vera þessu frv. enn meir andvígur, ef ég væri kirkjunnar maður, því að ég tel þetta fyrirkomulag ósæmilegt hverri stofnun, ekki sízt kristinni kirkju. Ég get svo látið þetta nægja, og ég mun greiða atkv. á móti frv.



Herra forseti. Ég mun ekki flytja hér langa ræðu, því að nauðsynlegt er að flýta málinu, enda hef ég ekki vitað til þess, að þingræður sannfærðu menn, en ég verð að svara hv. 1. þm. N-M. því, sem hann spurði mig að. - Hann, hv. 1. þm. N–M., vildi draga í efa, að til væri sá maður, sem væri lögskráður á íslenzkt skip og væri í þjóðkirkjunni, en væri hér ekki heimilisfastur. Ég get vel hugsað mér slíka menn, t.d. útlendinga, sem hafa dvalarleyfi, en eru ekki íslenzkir ríkisborgarar. Þeir geta viljað vera í kirkju. Þá spurði hv. þm., hvort þetta ákvæði um gjaldið varðandi þá, sem eru 16 eða 67 ára, ætti að gilda fyrir fram fyrir mann, sem verður 16 ára á því ári, er kirkjugjald fellur til greiðslu. Ég álít þetta ljóst um þá, sem eru orðnir 16 ára á áramótum á því ári, sem kirkjugjaldið fellur, og þetta hættir náttúrlega að gilda á næstu áramótum eftir að maðurinn er orðinn 67 ára. Nú, það, sem hv. þm. sagði nm 3. gr., þá getur það verið álitamál. hvernig skuli fara, þegar föstu gjöldin hrökkva ekki, og sé ég raunar ekki, að mikill munur sé á 3. gr. og því, sem hv. þm. leggur til. Að n. hafi unnið illa, - ja, menn verða að leggja þann dóm, sem þeim sýnist, á störf n., en ég vil benda á, að þótt langt sé síðan málið kom fram, þá er stutt síðan því var vísað til menntmn. þessarar d., og n. hefur haft mjög litinn tíma. og gerði ég áður grein fyrir þeim atriðum, sem ég er óánægður með, og hvers vegna ég sæi mér ekki fært að bera fram brtt. - Hv. þm. Barð. rangfærði 3. gr. viljandi eða óviljandi. Hv. þm. sagði, að það væri á valdi sóknarn., hvort aukagjald væri lagt til kirkjunnar. Þetta er ekki rétt, því að til þess þarf leyfi safnaðarfundar. Það getur verið, að safnaðarfundir séu illa sóttir, en það er þá þeim sjálfum að kenna, ef þeir nenna ekki að mæta á fundinum, að gjöldin verða á þá lögð. Hv. 4. landsk. er á móti frv., sem eðlilegt er, því að hann mun ekki vera í þjóðkirkjunni eða neinu trúarfélagi, og er ekkert við þessari afstöðu að segja. Hann vék að þeim ummælum mínum, að ég teldi nefskatt afsakanlegan til kirkjunnar, af því að hún væri félag, en hann taldi rangt að líkja kirkjunni við félagsskap. Ég sé nú ekki rök hans fyrir því. Hann sagði, að kirkjan væri áróðursstofnun, og það er rétt. Ég hygg nú, að árstillög séu greidd í félögum, sem reka áróður, t.d. pólitískum flokkum og pólitískum félögum. En aðalatriðið er, hvort greiða á kirkjugjald eða ekki. Þeir menn, sem eru í þjóðkirkjunni, greiði gjöld sín til hennar. En þeir, sem tilheyra öðrum trúarflokkum, greiði gjöld sín til þeirra, en hinir, þeir, sem eru utan safnaðar, greiði gjöld, sem renna til háskólans. Þau tillög fara í góðan stað, sem renna til háskólans, en þeir, sem telja kirkju sína nauðsynlega, greiða auðvitað gjald til sinnar kirkju. Hins vegar er ekki óeðlilegt, að þeir, sem kjósa að standa utan safnaðar, greiði eitthvað líka.



Í umr. hefur nokkur misskilningur komið fram um það, að sóknarnefndir fengju óþarflega mikið vald með þessum l., en þar er um safnaðarfundina að ræða, sem er allt annað. Í' l. frá 1909 segir, að ef hið lögskipaða kirkjugjald með hækkun þeirri, er sóknarnefnd hefur ákveðið og safnaðarfundur og héraðsfundur samþ., nægir ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum kirkjunnar, þá sé sóknarnefnd heimilt að jafna niður því, sem á vantar, á alla gjaldskylda safnaðarlimi eftir efnum og ástæðum. Sóknarnefndirnar hafa því meira vald samkvæmt núgildandi l. en þær fá með þessum. Nú geta þær ákveðið þetta upp á eigin spýtur, en samkvæmt frv. geta sóknarnefndir ekki ákveðið gjöldin nema með leyfi safnaðarfunda. Mótmælin er því úr lausu lofti gripin og frv. endurbót miðað við núgildandi löggjöf.



Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann hefði ekki heyrt athugasemdir mínar við 3. gr., og mun hann fallast á þær, þegar hann hefur heyrt þær. Sumar sóknirnar ná yfir tvo eða þrjá hreppa, og útsvörin eru mismunandi. Það verður þá að leggja á með hliðsjón af því, að gjöldin komi hlutfallslega rétt á. Hæstv. ráðh. var ekki við. áðan, og ég vildi því lofa honum að heyra þetta.



Ég hygg, að brtt. hv. þm. sé óþörf. Ég sé ekkert, sem hindri það, að þessu hundraðsgjaldi verði komið á. Það er eðlilegt, að hundraðsgjaldið verði mismunandi í hinum ýmsu hreppum. Ég skil ekki, hvað hv. 1. þm. N-M. á við.

Ásmundur Sigurðsson Hv. frsm. vill halda því fram, að þessi gjöld séu sambærileg við frjáls gjöld. En menn ráða því ekki, hvað gjöldin eru há, og þeir geta ekki losnað við þau með því að ganga úr þjóðkirkjunni. Þetta er því nefskattur, sem allir verða að greiða, hvort sem þeir eru með honum eða móti eða hlutlausir. Það er sagt, að hægt sé að greiða þetta til háskólans, en ríkið verður að halda uppi háskólanum, og því kemur þetta þannig út, að menn verða að greiða þetta vegna kirkjunnar. Þetta eru ekkert annað en þvingunarlög.