Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Í reglugerð þeirri sem sett var árið 1971 (það var reglugerð nr. 12 frá 1971, nú 270/1974) á grundvelli nýrrar löggjafar um menntaskóla frá árinu 1970 eru ákvæði um að leyfi til að ljúka stúdentsprófi án setu í menntaskóla megi veita þeim „er á venjulegum menntaskólaaldri hafa t. d. lagt stund á annað nám eða störf, en æskja að afla sér þeirrar menntunar eða þeirra réttinda, er fylgja prófi frá menntaskóla.“ Jafnframt er kveðið á um að menntmrn. geti heimilað skóla að setja á stofn sérstök námskeið, þ. á m. kvöldskóla, í þágu þeirra sem kjósa að notfæra sér þennan möguleika. Þetta er hinn lögformlegi grundvöllur þeirrar kennslustarfsemi sem nú er oftast rætt um sem öldungadeildir. Í lögunum sjálfum er orðið „öldungadeild“ hins vegar hvergi nefnt. Fyrsta öldungadeildin tók til starfa á vegum Menntaskólans við Hamrahlíð árið 1972 fyrir frumkvæði Guðmundar Arnlaugssonar þáverandi rektors og hefur hún að mörgu leyti orðið fyrirmynd hliðstæðra deilda sem síðan hafa komist á laggirnar í tengslum við ýmsa menntaskóla og fjölbrautaskóla. Meðal skóla sem nú starfrækja slíkar deildir á sínum vegum, auk Menntaskólans við Hamrahlíð, má nefna Menntaskólann á Akureyri, Fjölbrautaskólann í Breiðholti, Fjölbrautaskóla Suðurnesja, Flensborgarskólann í Hafnarfirði, Fjölbrautaskólann á Akranesi og Fjölbrautaskólann á Selfossi. Vísir að öldungadeildum er og á vegum fleiri framhaldsskóla, svo sem menntaskólanna á Ísafirði, Egilsstöðum og Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki. Starfshættir öldungadeildanna eru um margt talsvert frábrugðnir reglulegri starfsemi „móðurskólanna“. Kennslan fer að jafnaði fram eftir venjulegan skólatíma og kennslustundir sem hver nemandi sækir eru færri, miðað við sama námsefni. Þetta hefur m. a. valdið því að kennsla í öldungadeildum er greidd með öðrum hætti en í dagskólum og eftir sérstökum kjarasamningum. Frá upphafi öldungadeilda hefur nemendum þeirra verið gert að greiða innritunargjöld, og hefur á seinni árum verið miðað við að þessi gjöld nálguðust að standa undir allt að þriðjungi beins kennslukostnaðar. Meðan öldungadeildir voru aðeins við menntaskóla beindist kennslan eingöngu að stúdentsprófi. Eftir að öldungadeildakennsla komst á við fjölbrautaskóla hafa námsmarkmiðin orðið nokkru breytilegri, eftir því hvaða námsbrautir er um að ræða á hverjum stað. Þótt ekki hafi enn verið settar heildarreglur um starfsemi öldungadeilda hefur nokkur síðustu ár verið leitast við að fylgja fram nokkrum grundvallarkröfum um tilhögun og markmið fullorðinsfræðslu til að hún nyti fjárhagsstuðnings af ríkisfé með þeim hætti sem tíðkast hefur um öldungadeildir. Þannig hefur heimild til starfrækslu fullorðinsfræðslu á vegum fjölbrautaskóla yfirleitt verið miðuð við eftirfarandi skilyrði: 1. Árlega verði lögð fyrir rn. til samþykktar áætlun um fyrirhugaða kennslu, námsáfanga og fjölda nemenda í hverjum hóp. 2. Náms- og prófkröfur verði hinar sömu og í hliðstæðum áföngum í reglulegu starfi skólans. Nemendur skrái sig á ákveðnar námsbrautir. 3. Afnot af skólahúsnæði og kennslutækjum verði látin í té án sérstaks gjalds. 4. Launakostnaður skiptist jafnt milli þriggja aðila, ríkissjóðs, sveitarfélags þess eða sveitarfélaga sem að skólanum standa og nemenda. 5. Annar rekstrarkostnaður skiptist milli ríkissjóðs og aðildarsveitarfélags eða sveitarfélaga í sömu hlutföllum og hliðstæður kostnaður við reglulega starfsemi skólans. Þessi skilyrði taka m. a. mið af því viðhorfi að gera beri ákveðnar kröfur um að kennsla í öldungadeildum miði markvisst að tilteknum námslokum í samræmi við reglulega starfsemi „móðurskólans“ og námið sé að öllu jafngilt í öldungadeild og dagskóla. Reynt er þannig að gera greinarmun á öldungadeildarkennslu og almennri námsflokkastarfsemi, sem oft er í frjálsara formi og stefnir ekki endilega að tilteknum prófum, þótt markmið hennar geti engu að síður verið góð og gild. Jafnframt er með skilyrðunum leitast við að tryggja að ekki sé efnt til öldungadeildarkennslu nema eðlilegar rekstrarforsendur séu fyrir hendi, þ. á m. að því er varðar nemendafjölda. Þótt þannig hafi mótast ákveðnar viðmiðanir um skilyrði fyrir starfrækslu öldungadeilda er full þörf á að setja heildarreglur um þessa kennslustarfsemi. Að því miða þessi tvö litlu frv. sem hér liggja fyrir. Annað er um breyt. á lögum um menntaskóla og hitt um breyt. á lögum um heimild til að stofna fjölbrautaskóla. Í reglum sem settar verða á grundvelli þeirra laga þarf m. a. að kveða á um samband öldungadeilda við „móðurskólann“ t. d. að því er varðar samnýtingu starfsliðs, um réttindi og skyldur nemenda, kennslutilhögun og rekstrarforsendur, en einnig þarf að huga nánar að hlutverki öldungadeilda við þær aðstæður sem myndast hafa með fjölbreyttari námsleiðum á framhaldsskólastigi. Margir munu fúsir til að taka undir þá staðhæfingu að öldungadeildirnar séu meðal mikilsverðustu nýjunga sem fram hafa komið í íslensku menntakerfi á síðari árum. Besta sönnunin fyrir réttmæti þeirrar fullyrðingar er að sjálfsögðu sú mikla eftirspurn sem reynst hefur vera eftir námsvist í öldungadeildunum. Að sjálfsögðu hafa ekki allir náð settu marki þar fremur en í öðrum skólum, enda síður en svo um neina fyrirhafnarlausa rennibraut að ræða. En sennilega hafa líka ýmis aðdáunarverðustu námsafrekin á síðasta áratug einmitt verið unnin í öldungadeildunum. Ég get ekki stillt mig um að geta sérstaklega um þann verulega þátt sem öldungadeildirnar hafa átt í meiri möguleikum kvenna til menntunar á seinustu árum. Það er ekki um það deilt að á tímum óðfluga breytinga í atvinnu- og lífsháttum, ekki síst vegna örrar tækniþróunar, veltur mjög mikið á að vel sé búið í haginn fyrir hvers konar viðbótar- og endurmenntun. Slíkrar menntunaraðstöðu er þörf til að gera mönnum kleift að tileinka sér nýja tækni og laða sig að breyttum aðstæðum, en einnig og kannske ekki síður til að eignast hlutdeild í ýmsum þeim verðmætum sem ekki eru breytingum háð. Það vill svo vel til að sú tæknibylting sem okkur verður einna tíðræddast um í bili og ýmsum stendur kannske nokkur stuggur af, sem sé tölvuvæðingin og sú margvíslega fjölmiðlunar- og upplýsingatækni sem henni tengist, ætti að geta haft í för með sér ótrúlega möguleika á sviði hvers konar fræðslustarfsemi og þá ekki síður í sambandi við fullorðinsfræðslu en almennt skólastarf. Það er því vafalaust að á vettvangi fullorðinsfræðslu blasir hvort tveggja við á komandi árum hér á landi sem annars staðar, mikil verkefni og fjölbreytilegir möguleikar til úrlausna. Hér þurfa margir aðilar að leggja hönd á plóginn, skólar félagasamtök og atvinnufyrirtæki. Öldungadeildirnar eru dæmi um hvernig virkja má þá aðstöðu sem skólakerfið býður til að leysa tilteknar þarfir í fræðslu fullorðinna. Að því ber að stefna að efla þessa starfsemi, gera hana fjölbreyttari og finna henni sem markvissast og hagkvæmast frambúðarskipulag, en til þessa hefur þessi starfsemi ekki gilt á ákveðnum lagagrundvelli. Það er von mín að þau frv., sem ég leyfi mér að nefna bæði hér samtímis, fái greiða afgreiðslu á hv. Alþingi, þannig að fastur lagagrundvöllur verði fyrir þessari mikilvægu starfsemi. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. menntmn. og 2. umr.



Virðulegi forseti. Ég vil alveg sérstaklega taka undir með hæstv. menntmrh. það sem að hún sagði síðast um stóraukna þýðingu fullorðinsfræðslunnar og endurmenntunarinnar í heild sinni með alveg sérstöku tilliti til þeirrar öru tækniþróunar sem við stöndum nú andspænis, þeirra miklu breytinga sem í mörgum greinum hafa orðið, þannig að sú grunnmenntun sem menn höfðu í upphafi aflað sér verður á skömmum tíma býsna úrelt og gengur ekki til fullnustu. Þau mál sem hæstv. ráðh. mælti hér fyrir, að mér skildist báðum jafnhliða, eru þess eðlis að þau eru sjálfsögð miðað við núverandi ástand þessara mála. Ég tel þau fyrst og fremst réttmæt sem tímabundna lausn, þar sem undirstrikuð er nauðsyn þessa náms og, eins og hæstv. ráðh. kom inn á, að möguleikarnir, sem hingað til hafa verið gefnir í þessu efni, hafa verið vel nýttir og vissulega komið mjög mörgum að gagni og sýnir það best þýðingu þessarar fræðslu. Um fullorðinsfræðsluna sem slíka og aðlögun hennar að menntakerfinu hefur m. a. verið rætt í fyrirspurnatíma á Alþingi í vetur og óþarfi að fara nánar út í það hér. Ég get tekið undir það, sem kom fram í máli hæstv.menntmrh. þá, að sú leið kann að vera einmitt heilladrýgst að fella þetta nám að hinu almenna framhaldsnámi sem allra mest og best í stað þess að vera með sérstaka löggjöf fyrir fullorðinsfræðsluna eina. Það þýddi þá um leið að frambúðarlausn á skipan fullorðinsfræðslunnar yrði fólgin í því að færa lagaákvæði um hana, sem nauðsynleg væru, inn í almenna löggjöf um framhaldsskóla, framhaldsmenntun að loknum grunnskóla. Þá er ég kominn að erindi mínu nú sem allt of oft áður í tengslum við þessi mál öll, þegar þau hafa verið rædd hér: Hvernig líður vinnu að þeirri löggjöf, framhaldsskólalöggjöfinni, sem svo lengi hefur verið beðið eftir sem hinu eðlilega framhaldi af grunnskólalögum, sem nú eru orðin áratugs gömul, í ljósi reynslunnar af þeim og þeirri starfsemi í framhaldsskólunum sem nú fer fram að nokkru utan beinna lagafyrirmæla, sjálfsagt í tengslum við reglugerðir og annað slíkt, en e. t. v. án nákvæmrar lagastoðar, þar sem skólarnir hafa reynt að aðlaga sig breyttum aðstæðum og nýjum kröfum og rutt á margan hátt, eins og reyndar var komið inn á í máli hæstv. ráðh., nýjar leiðir án a. m. k. nægilegra skýrra lagaákvæða þar um? Þessi spurning vaknar óneitanlega nú þegar þessi tvö frv., sem til umr. eru sem bráðabirgðalausn, sem vel kann að nægja til skemmri tíma, koma hér fram, en allt kallar þó á nýja löggjöf um framhaldsskólana í heild. Það má segja um það að þar hafi margir um fjallað og margt um spjallað, en ætíð hafi skort þann herslumun sem þurft hefur til samkomulags um ýmis grunnatriði, og kannske ekkert frekar ýmis menntunaratriði í þeim málum, heldur kannske öllu frekar kostnaðarhlutdeildina, skiptinguna á milli ríkis og sveitarfélaga, sem oft hefur reynst hvað illkleifastur múr á þessu máli. Um leið og ég tek undir efni frv. og tel þau sjálfsögð sem tímabundna lausn á þessum málum nú í framhaldi af því sem þar hefur verið gert leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðh. um áform og vinnu að frv.-gerð um framhaldsskóla í heild sinni, hverjar vonir hún geti gefið Alþingi, og þá kannske skólamönnum og nemendum alveg sérstaklega, um það hversu máli þessu vindur fram með tilliti til nýrrar heildstæðrar löggjafar.

Menntmrh. (Ragnhildur Helgadóttir) Hæstv. forseti. Um leið og ég þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir góðar undirtektir við frv. vil ég svara spurningu hans um undirbúning framhaldsskólafrv. Þannig er mál með vexti að það hefur verið árviss atburður hér á Alþingi að komið hefur fram mikill frv. bálkur um framhaldsskóla sem aldrei hefur hlotið náð fyrir augum Alþingis. Þar hefur margt borið til og ekki síst þau atriði sem hv. þm. nefndi og varða kostnaðarskiptinguna, kostnaðarhlutdeildina í þeim rekstri. Nú stendur svo á, sem hv. þm. er vel kunnugt, að það árar mjög illa fyrir ríkissjóði. Þegar svo stendur á þykir mér ekki líklegt að auðvelt sé að fá framgengt frv. sem mundu fela í sér verulega auknar skuldbindingar fyrir ríkissjóð, en sú mundi einmitt vera hugsunin til frambúðar að því er það málefni varðar. M. ö. o. er það a. m. k. mín skoðun að það væri skynsamlegt sem framtíðarfyrirkomulag að ríkissjóður tæki verulegan og mestan hluta framhaldsskólarekstursins á sig, en aftur á móti sveitarfélögin stærri hlut af grunnskólanum. Á meðan mál standa eins og nú er hygg ég að ekki sé hægt að komast að þeirri lausn málsins eða hún gæti fengið framgang hér á Alþingi og meðan svo er tel ég betra að láta frv. bíða.

Menntmrh. (Ragnhildur Helgadóttir) Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að vísa að öllu leyti til þeirrar framsöguræðu sem ég flutti með fyrra frv. um breyt. á lögum um menntaskóla og leyfi mér að leggja til að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og menntmrn.



Virðulegi forseti. Á þskj. 227 er frv. til laga um húsaleigu sem fylgir breytingum vísitölu húsnæðiskostnaðar. Ég mæli fyrir þessu frv. sem ráðherra Hagstofunnar, en frv. er flutt til staðfestingar á brbl. um sama efni sem gefin voru út 22. apríl á s. l. ári, þá af hæstv. forsrh. sem jafnframt fór með málefni Hagstofu Íslands. Með því að fyrir lá að vísitala húsnæðiskostnaðar frá 1968 var orðin ónothæf sem mælikvarði til ákvörðunar verðbóta á húsaleigu var talið rétt að koma á fót nýju kerfi til að gegna þessu hlutverki, sbr. 2. og 3. gr. brbl. Talið var eðlilegt að húsaleiga samkv. leigusamningum, er lögin tækju til, skyldi fylgja hlutfallslegum breytingum meðallauna á næstliðnum þremur mánuðum og breytast, eins og verið hefur, ársfjórðungslega frá byrjun mánaðanna júlí, október, janúar og apríl. Hagstofan skyldi tilkynna opinberlega hver þessi breyting væri hverju sinni. Skiptin frá hinni gömlu vísitölu húsnæðiskostnaðar til hinnar nýju tilhögunar voru, eins og við var að búast, ýmsum vandkvæðum bundin. En vel rættist úr. Hagstofan leiðbeindi, aðallega í símtölum, fjölda fyrirspyrjenda. Þegar fyrir lá að breytingin leiddi til ósanngjarnrar niðurstöðu benti Hagstofan á eðlilega lausn sem oftast var samþykkt af leigusala og leigutaka. Auk hækkunar þeirrar húsaleigu frá 1. maí 1983, en þá höfðu lögin tekið gildi, sem ákveðin var í brbl., hefur húsaleiga, sem þau taka til, hækkað um 8.2% 1. júlí 1983 og 4% 1. jan. 1984 eða sem svarar því sem laun hækkuðu almennt frá 1. júní og 1. okt. 1983 skv. brbl. nr. 54 27. maí 1983. Að öðru leyti en því sem ég hef hér sagt vísa ég til þeirrar ræðu sem ég flutti við 1. umr. um mál þetta í Nd., en hv. fjh.- og viðskn. Nd. afgreiddi mál þetta samhljóða. Vænti ég þess að svo geti orðið hér því lagasetning þessi hefur vissulega orðið til bóta og skilað þeim árangri sem til var ætlast. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að fara fram á að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Frv. það sem ég mæli hér fyrir um sjúkraliða er samið í rn. að beiðni Sjúkraliðafélags Íslands. Það er þáttur í þeirri viðleitni heilbrigðisyfirvalda að vernda starfsheiti og réttindi hinna ýmsu heilbrigðisstétta í sérstökum lögum og þar af leiðandi kveða á um skyldur þeirra, en löngum er viðurkennd nauðsyn þess þar sem krafist er náms og starfsreynslu. Ég sé ekki ástæðu til að fara sérstökum orðum um þetta frv., heldur vísa til hliðstæðra laga um aðrar heilbrigðisstéttir og þess sem fram kemur í aths. við þetta frv. Ég vil þó sérstaklega undirstrika að ekki er hér verið að kveða á um breytta skipan þessara mála frá því sem er. Þannig er ráð fyrir því gert að sjúkraliðar starfi undir stjórn og á ábyrgð hjúkrunarfræðinga, þ. e. hlutverk þeirra verði hið sama og áður. En við í rn. töldum rétt að verða við beiðni Sjúkraliðafélagsins um að flytja þetta frv. sem er um réttindi og skyldur félaga þess, en þetta er að verða með fjölmennari heilbrigðisstéttum. Ég vil því leyfa mér að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. um leið og ég óska eftir því við hv. n. að hún reyni að hraða sem föng eru á afgreiðslu þessa máls.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Gildandi ljósmæðralög eru að grunni til frá árinu 1933 og því komin nokkuð til ára sinna. Eins og fram kemur í aths. við þetta frv. eru mörg ákvæði gildandi laga úrelt og hafa í reynd ekkert gildi vegna síðar til kominna laga. Það er þarflaust að mínum dómi að rekja það hér nánar. Ljósmæðrafélag Íslands hefur farið þess á leit við rn. að flutt yrði frv. um réttindi og skyldur ljósmæðra og hefur rn. orðið við þeirri ósk félagsins. Þetta frv, er samið í rn. og er að verulegu leyti byggt á tillögum Ljósmæðrafélags Íslands. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara frekari orðum um þetta frv., heldur vísa ég til hliðstæðra laga um aðrar heilbrigðisstéttir og þess er fram kemur í aths. við frv. En ég minni á að starfsheitið „ljósmóðir“ er eitt af elstu starfsheitum í íslenskri sögu. Störf ljósmæðra hafa að sönnu breyst í tímanna rás, ekki síst á síðustu árum eftir tilkomu heilsugæslustöðvanna, en grundvallarstörfin eru hin sömu og ég tel rétt að skipa þeim á sama hátt og áður, þ. e. að ljósmæður starfi við eftirlit með barnshafandi konum, foreldrafræðslu um meðgöngu og fæðingu og að fæðingarhjálp og mæðravernd. Ljósmæðrum hafa farist verk þessi vel úr hendi. Áður en ég lýk máli mínu vil ég minna á að fyrir skömmu mælti ég fyrir frv. til l. um Ljósmæðraskóla Íslands. Vissulega eru þessi frv. ekki af nákvæmlega sama toga, en rétt er að líta á þau í tengslum hvort við annað. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. að lokinni þessari umr. og til 2. umr. og vænti þess að hv. n. reyni að hraða afgreiðslu þessa máls eins og frekast er kostur.



Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Ég er út af fyrir sig fylgjandi þessu frv. og hlynntur því að það verði samþykkt. Ég verð að viðurkenna að ég sé samt sem áður ekki neinn stórkostlegan árangur fylgja því og hefði reyndar kosið, og er þess vegna kominn hér í stólinn, að fjallað hefði verið um þetta mál með svolítið öðrum hætti. Þannig háttar nefnilega til að í lögum um opinberar framkvæmdir er ákveðin grein sem ég held að hefði komið að mjög miklu gagni á undanförnum árum ef eftir henni hefði verið farið. Það er kannske ekki beint hlutverk Alþingis að úttala sig um að framkvæmdavaldið fari að lögum, en hér hefði þurft, að ég tel, að hnykkja á því með ákveðnum hætti að farið væri að þeim lögum sem fyrir eru. Í 20. gr. laga um opinberar framkvæmdir og fasteignir ríkisins frá 1970 segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 20. gr. um skilamat: „Að lokinni verklegri framkvæmd og úttekt skal fara fram skilamat. Í matinu skal gerð grein fyrir því, hvernig framkvæmd hefur tekist miðað við áætlun. Enn fremur skal þar gerður samanburður við hliðstæðar framkvæmdir, sem þegar hafa verið metnar. - Ríkisendurskoðun setur nánari reglur um fyrirkomulag skilamats og sér um það, að grg. um skilamat séu lagðar fyrir fjvn. Alþingis, samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og eignaraðila.“ Mér er kunnugt um að þegar hafa verið uppi ákveðnir tilburðir til að standa að þessu skilamati, m. a. hefur framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins keypt sér forláta tölvu til þessara verka. En í þessari tölvu er enn þá samt enga vitneskju að finna eða þekkingu. Hún er alveg jafngaltóm, að því mér skilst, og þegar hún var keypt. Þetta er að því leyti mjög alvarlegt að annars vegar göngum við þeirrar trúar að það sé eðlilegt og sjálfsagt að bjóða út verklegar framkvæmdir, og í grundvallaratriðum hlýtur það að vera réttur skilningur, en hins vegar hljóta menn líka að verða að ætla sér að læra eitthvað af reynslunni. Og að það skuli aldrei hafa farið fram nokkurt mat á því hver hinn raunverulegi árangur einhvers útboðs var endanlega er alveg stórmerkilegt og nánast furðulegt þegar hugsað er til þess að búið er að halda úti fjölda manna í fjöldamörg ár til að sinna þessu verki, en því hefur aldrei verið skilað. Þetta þýðir nánast að útboð fara fram ár eftir ár með nokkurn veginn alveg sama hætti án þess að menn læri af reynslunni. Ég tel að þó það verði ekki gert í þessu tilviki sé mjög nauðsynlegt að koma því til leiðar, hvort sem það er með þinglegum hætti eða öðrum, að réttar aðferðir verði teknar upp og gengið frá útboðum eins og lög kveða á um og að ýtt verði á eftir fleiri atriðum þessara laga sem ekki eru alltaf uppfyllt, eins og t. d. þeim ákvæðum 7. gr. laganna þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: Rekstraráætlun á að fylgja áætlanagerð og nái hún til minnst fimm ára eftir að framkvæmd er lokið. Á þessu eru mikil vanhöld. Held ég að í yfir 90% tilfellum liggi slíkar rekstraráætlanir ekki fyrir og ef þær liggja fyrir séu þær afskaplega ómerkilegar og lítt marktækar. Það má mjög margt um hlutverk Innkaupastofnunar ríkisins, og þá sérstaklega framkvæmdadeildarinnar, segja. Ég býst við að menn hafi tekið eftir því, eða kannske muna þeir það ekki lengur, að við í BJ lögðum til við gerð fjárlaga fyrir jól að þessi stofnun yrði lögð niður því að hún hefur nánast engum árangri skilað öðrum en að sinna því sem kallast byggingareftirlit og hefði mátt framkvæma af hvaða aðila sem er. Þannig séð held ég að þessi nýja grein sem í frv. felst breyti engu öðru en því að það misskilst ekki lengur að þó að einstakar ríkisstofnanir hafi sjálfar umsjón með sínum verkum þurfi jafnframt að vinna þau á grundvelli útboðs. Það hefur oft verið gagnrýnt og það er mjög almennt einkenni á starfi hins opinbera að markmiðum hagræðingar, markmiðum þess að ná sem mestu með sem minnstum tilkostnaði er ekki sinnt nægilega. Það hlýtur að vera hlutverk löggjafans öðrum þræði að binda þannig baggana að ekki sé verið að sinna verkefnum sem opinberum aðilum eða framkvæmdaaðilum er falið að sjá um, þá á ég við framkvæmdavaldinu, öðruvísi en að það skili tilætluðum árangri. Þá höfða ég ekki hvað síst aftur til aths. minna um framkvæmd þessara laga, þ. e. sérstaklega V. kafla laganna, um skilamat á opinberum byggingum.



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. Ed. hefur fjallað um þetta frv. og eins og nál. ber með sér leggur n. einróma til að frv. verði samþykkt. Þetta frv. er afskaplega einfalt í sniðum. Það fjallar fyrst og fremst um innflutning og notkun á lifandi smitefnum. Það var ekki talin ástæða til að setja um þetta sérstök lög, heldur fella ákvæði um þetta efni inn í lög um ónæmisaðgerðir.



Virðulegi forseti. Félmn. Ed. hefur haft þetta frv. til umfjöllunar um alllangt skeið. Eins og fram kemur í nál. bárust umsagnir frá nokkrum aðilum um frv. N. flytur tvær smávægilegar brtt. við frv. Ég held að það væri ekki úr vegi, vegna þess að það er langt síðan mælt var fyrir þessu frv., að ég færi örfáum orðum um það. Það kemur fram í aths. með frv. að nefndin sem samdi frv. er sama nefnd og samdi frv. til laga um hin eiginlegu húsaleigulög sem tóku gildi 1979. Þess er jafnframt getið í aths. að nefndin hafi hagað störfum sínum við endurskoðun laganna m. a. með því móti að hafa samband við allar húsaleigunefndir í kaupstöðum landsins, sem kjörnar hafa verið skv. 76. gr. laganna, og óska eftir áliti þeirra á efni laganna og reynslunni af framkvæmd þeirra. Auk þess átti nefndin fundi með nokkrum húsaleigunefndum: „Yfirleitt voru nm. sammála um að setning laganna hefði verið mjög til bóta og reynslan af þeim væri almennt góð.“ Ýmislegt kom þó fram sem álitið var að betur mætti fara í lögunum, ekki síst til þess að gera þau skýrari. Að mínum dómi er ekki um stórkostlegar breytingar að ræða í frv. sem hér liggur fyrir, en ég vildi þó leyfa mér að fara aðeins yfir greinar þess. Í 1. gr. er lagt til að þeim aðilum sem skylt er að dreifa húsaleigusamningseyðublöðum verði heimilað að taka gjald fyrir dreifinguna. Í 2. gr. er lagt til að standi „forgangsréttur“ í stað „forleiguréttar“. Þykir það réttara og nákvæmara lagamál. Það er brtt. frá n. við 2. gr. frv. Félmn. leggur til að orðin „enda séu í húsinu þrjár íbúðir eða færri“ falli niður. Félmn. fellst ekki á að það verði þrengdar heimildir húseigenda samkv. 8. gr. laganna. Í 3. gr. er lögð til sú breyting á 10. gr. laganna að enginn vafi leiki á að með aðilum sem ekki nota staðfest samningseyðublað teljist að hafi verið stofnað til ótímabundins leigusamnings sem lýtur reglum laganna í hvívetna. 4. og 5. gr. frv. eru eingöngu í þá veru að taka af tvímæli og þar er aðeins breytt orðalag. Í 6. gr. kemur „forgangsréttur“ í stað „forleiguréttar“. Í 7. gr. er lagt til að reglan um að húseigandi skuli einn bera áhættuna af tjóni, sem húseigendatrygging nær til, skuli einungis eiga við um leigumála um íbúðarhúsnæði. 8. gr. frv. varð að vonum tilefni til nokkurra umræðna í n. Þó er raunin sú, að með þessari breytingu er ekki verið að gera annað en að taka af öll tvímæli um rétt leigutakans samkv. 51. gr. laganna, en tvær fyrstu málsgr. 51. gr. laganna hljóða svo, með leyfi forseta: „Húsaleigu skal greiða fyrir fram, mánaðarlega nema um annað sé samið. Óheimilt er að krefja um leigugreiðslu fyrir fram til lengri tíma en sem svarar fjórðungi umsamins leigutíma. Leigutaki verður eigi krafinn um leigugreiðslur fyrir fram síðar á leigutímanum til lengri tíma en þriggja mánaða í senn.“ Í 9. gr. frv. er ekki að finna mikla breytingu. Þó er þar lagt til að bætist við eftirfarandi: „eða framleigja hið leigða húsnæði“. 1. málsgr. 51. gr. hljóðar því svo: „Óheimilt er leigutaka að framselja leigurétt sinn eða framleigja hið leigða húsnæði án samþykkis leigusala, nema annað leiði af ákvæðum þessa kafla.“ Í 10. gr. frv. er vikið að því að bæjarstjórnir í öllum kaupstöðum landsins skuli í samvinnu við húsaleigunefndir láta fram fara árlega könnun á fjölda leigjenda í íbúðarhúsnæði og framboði á leiguhúsnæði til íbúðar. Niðurstöður slíkrar könnunar skal senda til félmrn. Það barst umsögn m. a. frá Sambandi ísl. sveitarfélaga þar sem einkum var vikið að þessari grein frv., 10. gr., og kvartað yfir því að slík könnun mundi leiða af sér ómældan kostnað fyrir sveitarfélögin. M. a. af þeim sökum og jafnframt því að í lögum um verkamannabústaði er gert ráð fyrir könnun sem þessari eða ekki ósvipaðri á fjögurra ára fresti leggur félmn. til í annarri af tveimur brtt. að í stað „árlega“ komi: á fjögurra ára fresti, þ. e. að slík könnun fari fram á fjögurra ára fresti. Virðulegi forseti. Ég held ég hafi ekki fleiri orð um þetta frv. Í sjálfu sér er það einfalt að allri gerð sinni. Ég ítreka það, sem fram kom í umfjöllun n. um frv., að lög um húsaleigusamninga hafa reynst nokkuð vel síðan þau voru lögfest á árinu 1979.



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. Ed. hefur haft til umfjöllunar umrætt frv. til l. um Ljósmæðraskóla Íslands. Eins og fram kemur í nál. bárust fjölmargar umsagnir sem ég hirði ekki um að lesa upp hér. Það varð samstaða um afgreiðslu þessa máls. Ég vil geta þess að hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir sat fund n. sem áheyrnarfulltrúi, en þess er ekki getið í nál. Heilbr.- og trn. leggur til breytingar á frv. Ég vil skýra frá því fyrst að þær breytingar eru raunar samhljóða þeim tillögum sem voru rauður þráður í öllum umsögnum um þetta mál. Jafnframt barst n. bréf undirritað af hæstv. heilbrmrh., þar sem vikið var að tveimur brtt. sem n. gerði að sínum. Í fyrsta lagi gerir n. till. um breytingu á 3. gr. frv. Sú breyting varðar skólanefnd Ljósmæðraskólans. Lagt er til að Hjúkrunarfélag Íslands eigi fulltrúa í skólanefnd í stað Félags fæðingarlækna. Sá félagsskapur er raunar ekki til og mun vera átt við Félag ísl. kvensjúkdómalækna. Við leggjum sem sagt til að í skólanefnd verði fulltrúi Hjúkrunarfélags Íslands í stað Félags fæðingarlækna eins og stendur í frv. 2. brtt. varðar menntun skólastjóra Ljósmæðraskóla Íslands. Brtt. n. gerir ráð fyrir að ráðh. skipi skólastjóra og skuli hann vera ljósmóðir með hjúkrunarfræðimenntun. 3. brtt. er við 7. gr. frv. Eins og greinin er núna í frv. er hún upptalning á því hvað skuli taka til umfjöllunar í reglugerð. Nm. í heilbr.- og trn. telja fremur óheppilegt að einskorða það svo mjög sem gert er í 7. gr. frv. og leggja til að greinin orðist þannig: Ráðh. setur í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi og starfslið skólans að fengnum tillögum skólanefndar. Ég hef þá kynnt, virðulegi forseti, brtt. heilbr.- og trn. við frv. Ég sé því ekki ástæðu til þess, a. m. k. ekki á þessu stigi, að hafa um frv. fleiri orð, en eins og fram hefur komið mælir n. eindregið með samþykkt frv. með þeim brtt. sem ég hef kynnt.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Ég skrifaði undir þetta nál. og hlýt að haga minni afstöðu í samræmi við það. Þeir aðilar sem hér hafa mestra hagsmuna að gæta hafa náð saman um lausn í menntunarmálum þessarar ágætu stéttar, sem á svo langa og farsæla sögu að baki í okkar þjóðlífi. Brtt. þeirra við upphaflegt frv. hafa einnig verið teknar til greina, eins og hv. framsögumaður n. kom inn á, og hæstv. ráðh. hefur samþykkt þær. Ég hlýt að taka megintillit til vilja þessara aðila, sem lengi hafa fjallað um menntunarmál stéttarinnar og borið hag hennar fyrir brjósti framar öðru. En ég hlýt einnig að gera það með nokkrum fyrirvara, svo sem e. t. v. er um okkur öll í n. og kom sér í lagi fram á fundum okkar hjá hv. 11. þm. Reykv. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur, sem sat þar sem áheyrnarfulltrúi. Mér þykir sem sé alllangt seilst til menntunarkrafna og námstímalengdar með þessari skipan. Staða ljósmóðurinnar í heilbrigðisþjónustunni er vissulega mikilvæg og skal hvergi úr því vægi dregið. Nauðsyn góðrar undirstöðumenntunar, góðrar reynslu og sem bestrar námsaðstöðu er heldur hvergi dregin í efa. Ég vil einmitt sjá veg þessarar stéttar sem mestan og aðbúnað og kjör sem best. En ég vil líka hafa það tryggt að hinnar góðu þjónustu þeirra sé unnt að njóta sem allra víðast, að hvarvetna um landið sé auðvelt að ná fundum þeirra og njóta starfskrafta þeirra í heilbrigðisþjónustunni almennt sem og á sérsviði þeirra. Ég þekki og hef þekkt margar konur úr þessari stétt, bæði eystra og víðar, afbragðs starfsfólk, nærfærið og samviskusamt, að vísu með takmarkaða menntun og nokkuð einhliða að baki, en vel að sér og fyllilega sínum vanda vaxið, ekki bara á sínu sérsviði, heldur einnig varðandi fjölmarga aðra þætti heilsugæsluþjónustu okkar. Varðandi menntunina mátti sannarlega verða breyting til batnaðar um fullkomnari menntun og fjölbreyttari. Við erum hér hins vegar að leggja til sex ára háskólanám að loknu stúdentsprófi sem gæti að vísu með einhverri samþættingu námsins á háskólastigi styst niður í fimm ár. Ég hlýt að spyrja sjálfan mig með nokkrum efa hvort hér sé offari haldið á menntunarmálum og hvort mesta nauðsynin í þeim sé þessi. Ég bendi einnig á að með tilkomu heilsugæslubrauta í fjölbrautaskólum okkar mun viðkomandi hafa að baki að hluta til eða eingöngu sérnám í átta ár. Ef við bætum við tveimur síðustu árunum á heilsugæslubrautinni í fjölbrautaskólanum, þar sem mjög verulega er inn á visst sérnám farið varðandi heilsugæsluþjónustuna, þá er sérnám í átta ár staðreynd þegar upp er staðið. Ég skal hvergi mæla á móti góðri menntun. En tímalengd segir aldrei allt. Um leið og ég fylgi frv., af því ég treysti dómgreind og góðum vilja þessa fólks sem hefur hér um vélt, m. a. og sér í lagi ljósmæðra sjálfra, þ. e. stéttarinnar í heild, hvort sem þar er um að ræða háskólamenntaðar ljósmæður eða þær sem eru með hina minnstu ljósmæðramenntun, þær hafa einróma lagt þetta til, hlýt ég samt sem áður að láta uppi efa um þetta atriði, og spurningar leita á hugann um tilgang og afleiðingar því meginmarkmiðið hlýtur að vera að mennta þessa stétt sem best og um leið að starfs hennar sé notið af landslýð öllum bæði á sérsviði sem í heilsugæslunni almennt. Ég spyr því sjálfan mig enn og aftur við afgreiðslu þessa máls, hvort við séum hér endilega á þeirri einu réttu leið. Ég hygg að rétt væri í ljósi reynslunnar að þessi mál yrðu tekin upp aftur til endurskoðunar og nýrrar athugunar svo við rötum hvergi í öngstræti með þessi mál. Það er áreiðanlegt að allra síst er það ætlan þeirra sem hér hafa um fjallað og eiga þarna mestra hagsmuna að gæta, þeirrar stéttar sem við viljum svo sannarlega að sé vel menntuð og hafi sem besta aðstöðu til að neyta starfskrafta sinna í heilsugæsluþjónustu okkar almennt.



Virðulegi forseti. Enda þótt það hafi komið fram í máli hv. 2. þm. Austurl. vil ég jafnframt taka það fram að efasemdir blunduðu í mínum huga um að hér væri staðið að með þeim hætti sem heppilegast gæti talist. Það er rétt, sem fram kom í máli hv. þm., að menntun ljósmæðra er að þessu frv. samþykktu orðin býsna tímafrek. Hitt er á að lita, að ljósmæður bera í raun læknisfræðilega ábyrgð í gjörðum sínum. M. a. af þeim sökum er auðvitað full ástæða til þess að þær njóti góðrar menntunar. Ég viðurkenni að tímalengd menntunarinnar segir ekki allt í þeim efnum. Það hefur komið fram í umr. um þetta mál að síðustu tvö ár hafa allir nemendur í Ljósmæðraskóla Íslands verið hjúkrunarfræðingar, þannig að að hluta til a. m. k. erum við með samþykkt þessa frv. að viðurkenna staðreyndir. Síðan 1970 hafa langflestar ljósmæður, sem útskrifast hafa, haft að baki hjúkrunarfræðimenntun. Í sambandi við menntun ljósmæðra hafa verið gerðar samþykktir m. a. á vegum Evrópuráðsins, sem ég fer ekki að fjalla um hér. Hv. þm. Helgi Seljan gat um að þessi mál yrðu vafalaust tekin til endurskoðunar og tek ég undir það. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en svo verði þegar undanfari þessa náms verður kominn inn í Háskólann. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. þm., að þegar það er komið til fullra framkvæmda eru líkur á að heildartímalengd námsins muni styttast. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að ræða þetta frekar. Ég vildi að það kæmi fram og ég ítreka að það varð samstaða um málið, enda þótt ég telji að það hafi blundað efi og geri það enn í hugum flestra ef ekki allra nm. í heilbr.- og trn. um þann langa námstíma sem frv. gerir ráð fyrir.



Virðulegi forseti. Hv. fjh.- og viðskn. Ed. hefur skoðað þetta mál allrækilega og notið aðstoðar fjmrn. m. a. Það náðist ekki samkomulag um afgreiðslu þess þó að reynt væri á það. Meiri hl. nm. leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem hann flytur á sérstöku þskj., en minni hl. skilar séráliti. Meiri hl. mynda Eyjólfur Konráð Jónsson, Valdimar Indriðason, Eiður Guðnason, Ragnar Arnalds og Jón Kristjánsson. Lárus Jónsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins, en hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir skilar séráliti og bendir þar m. a. á að hún telji ekki að nægilegar upplýsingar hafi verið komnar í málinu. Hv. þm. Stefán Benediktsson sat fundi n. og er sammála nál. minni hl. Mun hann væntanlega gera grein fyrir sinni afstöðu. Þetta mál er ekki bara flókið vegna þess að það er kjaramál. Þau eru alltaf flókin og viðkvæm. Við heyrðum það á aðalfundi Þjóðvinafélagsins í gær t. d. að frá gamalli tíð, og við heyrum og lesum það daglega enn, deila menn um kjör sín. Það er líka flókið vegna þess að það hafa verið gerðar svo margháttaðar breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna að það er heill frumskógur að lesa sig í gegnum það. Þess vegna tók ég það ráð að flytja hér brtt. til að ráða á þessu bót og hún hljóðar svo: „Þegar lög þessi hafa hlotið staðfestingu skal fella meginmál þeirra inn í lög nr. 46/1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, með síðari breytingum, og gefa þau út svo breytt.“ Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að það verði gert til að almenningur geti skilið hvað hér er á ferðinni. Þarna kemur raunar enn einu sinni í ljós hve bagalegt það er þegar lengi dregst að gefa út lagasöfn og slík ákvæði eru dreifð í óteljandi bókum. Ég tel rétt, vegna þess að það er dálítið erfitt að átta sig á þeim breytingum sem nú er verið að leggja til að gerðar verði, að ég lesi upp úr 1. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þar segir að ákvæði laganna taki ekki til - og síðan kemur upptalning í tölulið 1 og mundi verða með þeim breytingum sem hér hefur verið lagt til að gera á þann veg að ákvæði taki ekki til: ráðherra, hæstaréttardómara, ríkissaksóknara, ráðuneytisstjóra, rektors Háskóla Íslands, lögreglustjórans í Reykjavík, ríkisskattstjóra, biskups Íslands, póst- og símamálastjóra, yfirsakadómara í Reykjavík, yfirborgardómara í Reykjavík, yfirborgarfógeta í Reykjavík, tollstjórans í Reykjavík, tollgæslustjóra, borgardómara, borgarfógeta, sakadómara, héraðsdómara, rannsóknarlögreglustjóra, flugmálastjóra, forstjóra ríkisspítala, orkumálastjóra, rafmagnsveitustjóra ríkisins, vegamálastjóra, sendiherra, skattrannsóknastjóra, verðlagsstjóra né þeirra ríkisskattanefndarmanna sem hafa nefndarstörf að aðalstarfi. - Þannig mundi greinin sem sagt hljóða. Það er ljóst að nú vilja menn mjög gjarnan komast undan ákvæðum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sem opinberir starfsmenn lögðu þó mikla áherslu á að gerðir yrðu á sínum tíma, og komast heldur undir kjaradóm. Þetta er kannske einkennileg þróun og kannske fer það svo að menn snúi alla leið til baka og telji best að gamla lagið verði á þessu þegar fram í sækir, að launalög verði sett af Alþingi. Ekki veit ég hvort svo verður. En alla vega er ásókn í að komast í þennan hóp núna og mjög vandmeðfarið. En við reyndum okkar besta til þess að komast að heilbrigðri og eðlilegri niðurstöðu og leggjum til að frv. verði samþykkt með þessum breytingum sem ég nú hef gert grein fyrir á þann hátt sem ég held að skýrast sé. Og ég legg til brtt. sem ég hef hér flutt eftir að ég fór með aðstoð starfsmanna Alþingis í gegnum þessi plögg og reyndi að komast til botns í frumskóginum. Ég held að það sé sjálfsögð breyting að fella þetta allt inn í eina og sömu löggjöfina.



Virðulegi forseti. Eins og í ljós kom í framsögu hv. 4. þm. Norðurl. v. er ég samþykkur áliti minni hl. fjh.- og viðskn. og ætla ég að gera grein fyrir hvernig á því stendur. Ég ætla að byrja á að reyna að velta því fyrir mér hvers vegna þetta frv. er til komið. Ég þori að fullyrða að í raun hafa engir þm. haft beinan áhuga á að flytja frv. um þetta mál. Ég efast líka um að nokkrum ráðh. hafi dottið það í hug að fyrra bragði, heldur er hér trúlega um ákveðinn þrýsting viðkomandi embættismanna að ræða, og reyndar að því er mér skilst fleiri, sem æskja þess, eins og hv. 4. þm. Norðurl. v. orðaði það, að komast undan því að samið sé um laun þeirra í samningum opinberra samstarfsmanna. Það er eðli þessa máls og mér finnst það í hæsta máta óaðlaðandi og tel það vera megingallann á þessu máli öllu. Allir þeir menn sem hér eru nefndir, nema í hæsta lagi ráðherrar og ríkisskattanefndarmenn hafa ákveðinn viðsemjanda að semja við. Ég get ekki séð með nokkru móti að þeir séu of fínir til að semja um sín kjör eins og gengur og gerist með opinbera starfsmenn, þ. e. að láta einhverja fulltrúa sína semja fyrir sig. Ég sé þess vegna ekki enn þá nein rök fyrir því að taka undir áhuga þessara manna á því að komast undan venjulegum kjarasamningum með þessum hætti. Mér er tjáð, án þess að ég hafi fyrir því nokkra vissu, að hér búi að baki, a. m. k hvað suma þessara manna snertir, ákveðin vandamál í sambandi við lífeyri að loknu starfi, þar sem þeir hafi búið við það um mjög langt skeið að grunnlaun þeirra eru nánast ekki nema helmingur þeirra launa sem þeir fá borguð, en lífeyrissjóðsgreiðslur leggjast við þessi grunnlaun og þeir standi allt í einu frammi fyrir þeim óhugnanlega vanda að verða að lifa af 60% af þingmannslaunum, sem þeir telja með öllu ófært og þurfa endilega að fá breytt. Ég sel ekki þessa sögu reyndar dýrar en ég keypti hana. En það er annað í þessu máli sem vekur líka athygli. Hér fara saman sjónarmið ansi margra, a. m. k. rita undir þetta fulltrúar hinna fjögurra gömlu flokka. Auðvitað er ekkert erfitt að skilja að fulltrúar þeirra flokka sem hvað lengst hafa tengst valdi hér á Íslandi, þ. e. Sjálfstfl. og Framsfl., undirriti slíkt plagg, þar sem hér eru á ferðinni þeir valdamenn sem oft hafa verið mest áberandi í íslensku þjóðlífi. Ég á samt sem áður afskaplega erfitt með að skilja hvernig þeir flokkar sem telja sig vera fulltrúa verkalýðsins á þingi geta fengið af sér að skrifa undir svona lagað og þá sérstaklega þeir sem telja sig fulltrúa jafnaðarmanna. Hér er ekki á ferðinni mál til jafnaðar, heldur er hér þvert á móti verið að búa til ákveðinn einkaklúbb embættismanna sem nánast geta látið ákveða sín laun með þeim hætti sem þeir kjósa. Eins og allir menn vita sitja í kjaradómi menn sem yfirleitt tengjast störfum þessara aðila mjög náið. Ég býst við að viðhorf þessara einstaklinga, sem hér er um að ræða, mundu breytast ansi mikið ef það yrði ákveðið á morgun að draga fimm menn úr Iðju og Dagsbrún inn í Kjaradóm og láta þá ákveða laun þeirra. Ég er hræddur um að þá snérust spjótin mjög fljótt og fram kæmi krafa um annars konar fyrirkomulag. Það er annað líka sem ég hræðist í þessu máli. Ég hafði spurnir af því að orðinn væri alllangur sá biðlisti manna sem langar til að komast í þennan fína klúbb. Ég er mjög hræddur um að við eigum von á því að hér sigli inn frv., kannske á næsta þingi, um fjölgun í þessu fagra liði og þessum mönnum fjölgi jafnt og þétt þangað til skapast einhverjar þær aðstæður í þessu þjóðfélagi að þeir telji aftur gagnlegt að komast með öðrum hætti að niðurstöðu í sínum kjaramálum. Eins og ég sagði í upphafi míns máls er ég mjög andvígur þessari þróun.