Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að hádegishlé verður milli kl. 12.30 og 13.30.

Borist hafa tvö bréf um frestun á því að skrifleg svör við fyrirspurnum berist. Frá efnahags- og viðskiptaráðuneyti, skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 906, um áhrif ólögmætis gengistryggingar erlendra lána til heimila í bankakerfinu, frá Eygló Harðardóttur. Upplýst er að tafir verði á svari þar sem verið er að afla upplýsinga en svarið berist eins fljótt og auðið er. Skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 907, um áhrif ólögmætis gengistryggingar erlendra lána til fyrirtækja í bankakerfinu, einnig frá Eygló Harðardóttur. Upplýst er að tafir verði á svari þar sem verið er að afla upplýsinga en svar mun berast eins fljótt og auðið er.

Til svara eru: Efnahags- og viðskiptaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, velferðarráðherra og innanríkisráðherra.

Forseti. Réttarstaða fjölskyldna fatlaðra barna á Íslandi er mjög óljós varðandi styrk til kaupa á sérútbúnum bifreiðum. Sem dæmi má nefna að sex manna fjölskylda með átta ára gamla fjölfatlaða stúlku hefur lent í því að vera kastað á milli stofnana varðandi eftirgrennslan um styrk til bifreiðakaupa. Á árinu 2008 ætlaði þessi fjölskylda að stækka við sig bíl til að komast saman ferða sinna en því var synjað þar sem stúlkan var ekki orðin nægilega þung. Nú er ekki lengur hægt að koma fjölskyldunni saman í einn bíl, fjármögnun á nýjum bíl kallar á um 9 millj. kr. og þegar leitað er eftir styrk er fjölskyldunni bent á að sækja um en sagt að styrkbeiðninni verði að öllum líkindum hafnað og þá sé eina ráðið að kæra úrskurðinn. Nú liggur fyrir úrskurður frá úrskurðarnefnd almannatrygginga í sambærilegu máli sem leiðir fram að túlkanir Tryggingastofnunar á þessum ákvæðum samræmast hvorki reglugerð né lögum. Þvert á móti er dregin sú ályktun í úrskurðinum af 10. gr. laga um félagslega aðstoð að með miklum ólíkindum sé að fólkið sé afgreitt með þessum hætti. Ég inni hæstv. velferðarráðherra eftir því hvort hann telji þetta boðlegan samskiptamáta við fjölskyldur þessara barna og enn fremur hvernig hæstv. ráðherra hyggist bregðast við þeim úrskurði sem 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður vekur athygli á því að réttarstaða fjölskyldna sé óljós um þjónustu vegna kaupa á sérútbúnum bifreiðum o.fl. Ég ætla hreinskilnislega að viðurkenna að ég hef ekki svör við þeim spurningum sem hv. þingmaður ber fram. Ég hef þó svarað skriflegri fyrirspurn almennt um hvort víkka eigi út reglurnar varðandi kaup á bifreiðum og þar hefur þvælst fyrir okkur það fjármagn sem fjárlögin leyfa okkur til að breyta þessum reglum. Um er að ræða umtalsverðan kostnað ef við ætlum að rýmka reglurnar en miðað við þá lýsingu sem hv. þingmaður kemur hér með, um að fólki sé ráðlagt að sækja um en megi búast við að beiðninni verði hafnað og síðan verði að kæra, er þetta auðvitað óþolandi samskiptamáti. Við þurfum að skerpa og skýra reglurnar þannig að menn geti vitað að hverju er gengið jafnvel þó að það geti ekki leyst vanda allra. Ég verð bara að biðja hv. þingmann velvirðingar á því að hafa ekki gögn. Þetta er óundirbúinn fyrirspurnatími þannig að ég get ekki svarað þessu betur en þetta.

Forseti. Það ánægjulega við óundirbúna fyrirspurnatíma með ráðherrum er að þar gefa menn svör á staðnum, bregðast við þeim athugasemdum sem gerðar eru og koma þá málum í betri farveg. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, það er óþolandi að setja fjölskyldur sem þessar í þá stöðu að þurfa endalaust að láta reyna á rétt sinn með þeim hætti sem hér hefur verið tilgreint því að tími þessara fjölskyldna er ekki síður verðmætur en okkar hinna. Hins vegar liggur fyrir þessi úrskurður sem ráðuneytinu ber að bregðast við um að þetta verklag sem þessar fjölskyldur eru beittar standist ekki úrskurð úrskurðarnefndar sem undir ráðuneytið heyrir. Það liggur enn fremur fyrir að búið er að knýja á um úrbætur við ráðuneytið í allnokkurn tíma og meðal annars hafa legið fyrir erindi frá Sjálfsbjörgu og Félagi einstakra barna sem vilja knýja á um þetta. Úrskurðurinn er frá fyrrahausti og það er mjög knýjandi að brugðist verði 

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er sjálfsagt og eðlilegt að menn beri fram mál óundirbúið þó að því miður verði fátt um svör ef málið er ekki sérstaklega undirbúið. Það er eðlilegt að vekja athygli og sjálfsagt að kalla eftir úrbótum á þeim málum sem hafa ekki fengið skýr svör. Það er búið að vera óviðunandi ástand í fjölmörg ár. Það þekkir maður sjálfur af öðrum störfum að fatlað fólk hefur þurft að hafa gríðarlega mikið fyrir að sækja rétt sinn. Einn af veikleikunum í kerfinu okkar er að við höfum ekki sett nógu skýrar reglur og viðmið um umhverfið, bæði hjá sveitarfélögum og öðrum opinberum aðilum. Fólk þyrfti að geta fengið nokkuð skýr og bein svör. Það er bagalegt að fjölskyldur þurfi endalaust að sækja rétt sinn og fá eingöngu afgreiðslu miðað við það hversu hart þau leggja fram sín mál. Ég kannast við þennan úrskurð og almennu umræðuna um það hvernig við bjóðum upp á aðstöðu 

Hæstv. forseti. Í umræðum í gær um skýrslu utanríkisráðherra kom fram, m.a. í máli hæstv. utanríkisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Sigurgeirs Sindra Sigurgeirssonar, þar sem talað var um samningsmarkmið í landbúnaði að vinna við það væri á fullu í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu með fulltrúa frá utanríkisráðuneytinu. Það kom einnig fram í skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál og í umræðunum sem þingmenn tóku þátt í í gær að 70, 80 eða 90% af umræðunni fóru í Evrópusambandsviðræðurnar en ekki í önnur utanríkismál sem ættu í það minnsta að vera okkur jafnmikilvæg. Við þekkjum að mikill tími og fjármunir hafa farið á þessu kjörtímabili í þessa Evrópusambandsvinnu. Það kom líka fram í fjárlagagerðinni fyrir árin 2010 og 2011 að það þyrfti að bæta þremur til fjórum starfsmönnum í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið, Matvælastofnun og Fiskistofu til að geta staðið sómasamlega að þessum undirbúningi og svarað þeim spurningum sem fyrir lægju. Því spyr ég hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðar-, efnahags- og viðskiptaráðherra eftirfarandi spurninga: Hversu margir starfsmenn af heildarfjölda ráðuneytisins eru að vinna að þessu? Hversu mikill tími metur ráðherrann að fari í þessa vinnu? Ég vil einnig spyrja ráðherrann hvort hann telji að þessum tíma af vinnu starfsmannanna sé vel varið. Að lokum spyr ég um stöðu samningsmarkmiða í landbúnaðarkaflanum, og kannski sjávarútvegskaflanum ef ráðherra hefur tíma til að segja okkur hver sú staða er akkúrat núna. Það er orðið ákaflega brýnt að þessi markmið fari að koma fram.

Frú forseti. Ég skal gera mitt besta á þessum skamma tíma. Það er alveg rétt að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið fer auðvitað með mikilvæga kafla þessa máls og þar tengist því talsverð vinna. Hún er unnin af hópi fólks, sumpart innan ráðuneytisins, sumpart í stofnunum ráðuneytisins og sumpart eru það þeir sem sitja í samningahópum um viðkomandi málaflokka. Það er þannig nokkur hópur manna sem leggur sitt af mörkum þegar verið er að móta samningsmarkmið og undirbúa þau. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið fékk hækkuð framlög í fjárlögum yfirstandandi árs gagngert vegna þess að það lá fyrir að á því ráðuneyti mundu mæða mikil störf þessu tengt. Það hefur skapað svigrúm til þess að ráðuneytið hefur aðeins rýmri stöðu sjálft og/eða til að afla sér liðsauka við þessa vinnu. Ráðuneytisstjórinn leiðir annan samningahópinn og lögmaður hinn og eftir föngum eru þeir aðstoðaðir við störf sín. Það er erfitt að slá á það tölu en á köflum má sjálfsagt segja að ígildi tveggja eða þriggja starfa sé að verulegu leyti undir í þessari vinnu. Sömuleiðis mæðir talsvert á Matvælastofnun vegna þeirrar sérþekkingar sem þangað þarf að sækja, t.d. í sambandi við landbúnað og dýraheilbrigði. Staða vinnunnar er þannig að það er mjög langt komið að ganga frá köflunum um bæði landbúnað og sjávarútvegsmál. Það eina sem ég get sagt um innihaldið er að fylgt verður í einu og öllu þeirri leiðsögn sem er að finna í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar og jafnvel á köflum rúmlega það.

Hæstv. forseti. Þar sem ráðherrann hafði umframtíma saknaði ég þess að hann svaraði því hvort það væri mat ráðherrans að þessum tíma starfsmanna væri vel varið. Það kom líka fram í umræðunni og var talsvert rætt í gær í umræðum um skýrslu utanríkisráðherra um þær hugmyndir Samfylkingarinnar og hæstv. utanríkisráðherra að við ætluðum að færa gjaldeyrishöftin og gjaldmiðilinn í skjól evrunnar. Þá vil ég spyrja hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra í lokaspurningu minni hvort hann telji að við séum ekki þar með að fara sömu leið og Írar, að hugmyndafræðin sé sú að snjóhengjan upp á 1.200 milljarða sem hangir hér yfir okkur verði sett á okkur skattborgarana eins og var gert á Írlandi og við sett í sömu ömurlegu stöðu og Írar eru í, að þurfa að borga upp skuldir einkabanka og hafa þar fyrir utan ekki þau sömu tækifæri og við Íslendingar 

Ég biðst forláts að hafa ekki svarað mikilvægustu spurningunni sem að sjálfsögðu var sú hvort ég teldi að þessum tíma væri vel varið. Menn geta lagt mjög huglægt mat á það og það er kannski hægt að grípa bara til þess ráðs að vitna í Kínverja sem var spurður um mat Kínverja á frönsku byltingunni og 200 árum síðar var svarið að það væri of snemmt að segja til um það hvaða áhrif hún mundi hafa til lengri tíma litið. Ætli við verðum ekki bara að bíða og sjá og fá kannski í fyllingu tímans endanleg svör við því hvort þessum tíma hafi verið val varið. Það fer allt eftir því hvort við teljum að niðurstaðan sem leiddi af þessu hafi orðið farsæl fyrir land og þjóð. Varðandi afnám gjaldeyrishaftanna held ég að það hefði engin áhrif í sjálfu sér hvernig um semdist, einfaldlega vegna þess að hér er um greiðslujafnaðarviðfangsefni að ræða og það yrði það alltaf og í öllu tilliti. Þessi staða er í hagkerfinu og það þarf einhvern veginn 

Frú forseti. Nú mælist ársverðbólgan 6,4% og er óbreytt frá fyrra mánuði. Það virðist vera að dragast upp sú mynd hér á landi að það sé að festa sig í sessi verðbólga sem er vel yfir 5% og ef fram heldur sem horfir er nokkuð ljóst að verði þeirri stefnu fylgt í peningamálum sem við höfum séð í Seðlabankanum horfum við fram á vaxtahækkanir Seðlabankans. Það efnahagsumhverfi sem við búum við einkennist af litlum hagvexti og miklu atvinnuleysi. Þegar horft er til baka um 12 mánuði hækka tveir liðir neysluverðs mest: Bensínverðið, og ríkisstjórnin hefur svo sannarlega lagt sitt af mörkum þar, og hvað annað? Opinberar hækkanir. Fyrir utan bensín og olíu hefur ekkert hækkað vísitölu neysluverðs meira en opinberar hækkanir þannig að ríkisstjórnin sjálf á með opinberum hækkunum verulegan hlut í verðbólgunni sem er nú að myndast, sem mun hugsanlega leiða til þess að Seðlabankinn hækki vexti. Hvernig hyggst efnahags- og viðskiptaráðherra svara fyrir hlut ríkisins í verðbólgunni með þeim stanslausu hækkunum sem verið hafa viðloðandi á hverju einasta ári á helstu útgjaldaliðum heimilanna í landinu? Ég get nefnt að virðisaukaskatturinn var á sínum tíma hækkaður, bensín- og olíugjald hækkar á hverju einasta ári, kolefnisgjöld hafa verið innleidd og hækkuð, áfengis- og tóbaksgjöld hafa hækkað og sérstakur skattur hefur verið lagður á raforku og heitt vatn. Allt leggur þetta verðbólgunni lið undir dyggri forustu forsætisráðherra og efnahags- og viðskiptaráðherra Íslands. Það er óásættanlegt og mun ekki gera annað 

Frú forseti. Þetta var eiginlega umræða um efnahagsmál og ég er alveg til í að taka hana en vil þá gjarnan hafa aðeins meiri tíma. Varðandi verðbólguna er það mat bæði Seðlabankans og Hagstofunnar að hún hafi náð hámarki og muni fara lækkandi á næstu mánuðum og til áramóta en það er augljóst mál að það er eitthvað lengra í land en áður var talið í að hún komist aftur inn fyrir vikmörk Seðlabankans, þ.e. það eru litlar líkur á að hún nái því fyrir áramót. Gengið hefur loksins örlítið snúið við, sem betur fer, eftir veikingarferil frá því á síðustu mánuðum síðasta árs og fyrstu þremur mánuðum þessa árs. Mun það að sjálfsögðu fljótlega hjálpa til og ef ekki verða frekari hækkanir á olíu og hrávörum eru allar forsendur fyrir því að verðbólgan fari núna að gefa eftir á nýjan leik. Varðandi gjaldskrárhækkanir ríkis, og hv. þingmaður nefndi ekki sveitarfélögin, er það vissulega rétt að þær höfðu sín áhrif um áramótin og stóðu kannski fyrir um einum þriðja af verðbólgutilefnunum sem þá voru í pípunum, en þær eru að sjálfsögðu gengnar í gegn núna og þar var fyrst og fremst í tilviki ríkisins um verðlagsuppfærslur tekjustofna að ræða. Gjaldskrárhækkanir sveitarfélaga fóru langt umfram verðlag í sumum tilvikum og að sjálfsögðu hefur það áhrif á meðan það gengur í gegn. Hv. þingmaður talar um tíma lítils hagvaxtar og mikils atvinnuleysis. Já, öllu má nafn gefa. Engu að síður er þeim hagvexti sem spáð er fyrir Ísland í ár næsthæsta talan sem spáð er fyrir nokkurt Evrópuríki. Atvinnuleysi er sem betur fer á niðurleið eins og ýmsar tölur frá Vinnumálastofnun og Hagstofunni í gær gefa okkur skýrar vísbendingar um. Langtímaatvinnuleysi hefur til dæmis minnkað umtalsvert milli ára og atvinnuleysið í mars í ár er 2,2 prósentustigum lægra en það var í mars 2010 og 1,5 prósentustigum lægra en það var í mars 2011. Atvinnuleysið er því sem betur fer á niðurleið. Hv. þingmanni til hughreystingar er atvinnuleysi á Íslandi nálægt því að vera 4 prósentustigum lægra en það er að meðaltali í Evrópu. 
            

Frú forseti. Við höfum heyrt þennan söng áður, að verðbólgan sé nú búin að finna jafnvægi eða sé á niðurleið. Við heyrðum það til dæmis undir lok ársins 2010 þegar verðbólgan fór sannarlega niður en hún hefur hækkað síðan, meðal annars vegna opinberra hækkana. Það má segja að almenningur í landinu sé að fá seinni löðrunginn núna. Fyrri löðrungurinn kom þegar hér var mikið samdráttarskeið og verðbólgan rauk upp í tveggja stafa tölu. Seinni löðrungurinn kemur þegar ekki mælist hagvöxtur á Íslandi, störfum hefur ekki fjölgað en verðbólgan rýkur upp. Kaupmáttur jókst sannarlega á síðasta ári vegna launahækkana en nú hlýtur maður að spyrja sig: Munu ekki allar launahækkanir sem samið var um á síðasta ári hverfa í verðbólgubáli? Er ekki staðreyndin sú að allar forsendur sem menn gáfu sér fyrir launahækkunum síðasta ár hafa brostið 

Frú forseti. Ég verð að hrósa hv. þm. Bjarna Benediktssyni og formanni Sjálfstæðisflokksins fyrir það af hvílíkri snilld hann getur talað og notað máli sínu til stuðnings jákvæðar fréttir og fengið neikvæða niðurstöðu. Hv. þingmaður segir: Já, það er að vísu búin að vera hérna kaupmáttaraukning, en … Það er að vísu hagvöxtur, en … Jú, jú, atvinnuleysi er að vísu að minnka, en samt er þetta allt ómögulegt. Auðvitað er þetta búið að vera erfitt og auðvitað værum við öll sátt við að sjá batann ganga hraðar fram en það er þó þannig að nánast allir mælar og vísar hafa farið í rétta átt. Verðbólgan er að sjálfsögðu áhyggjuefni og við viljum öll sjá hana hjaðna sem hraðast en það liggja margar skýringar að baki því að hún fór upp á nýjan leik. Kjarasamningarnir settu auðvitað þrýsting á verðbólguna. Hækkanir á heimsmarkaðsverði á hrávörum og olíu setja þrýsting á verðbólguna. 

Frú forseti. Í gær fóru fram umræður um skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál. Eðli málsins samkvæmt voru umræðurnar að miklu leyti um Evrópusambandsmál. Eitt af því sem kom til umræðu í þessum umræðum voru samningsmarkmið í landbúnaðarmálum, líkt og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson kom inn á áðan. Það kom einnig fram í ræðum hjá hv. þm. Sigurgeiri S. Sigurgeirssyni, Jóni Bjarnasyni og fleirum. Í umræðunum kom fram að samningahópur um landbúnaðarmál hefði aldrei fundað á árinu 2012 eða frá því að hæstv. ráðherra tók við ráðuneytinu. Í umræðunum kom einnig fram að hv. þm. Jón Bjarnason væri mjög óánægður með stöðu landbúnaðarmála hvað þetta snerti og að ekki ætti að virða að fullu varnarlínur Bændasamtakanna í þessu efni, varnarlínur sem ég hef ekki heyrt hæstv. ráðherra eða þingmenn VG gagnrýna. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson svaraði hv. þingmanni fullum hálsi og sagði að Bændasamtökin mundu ekki semja samningsafstöðu fyrir stjórnvöld. Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtakanna, tók málið upp á vefsíðu sinni í gær og spurði að því hvort barátta Vinstri grænna á sínum tíma fyrir banni á innflutningi á hráu kjöti hefði verið til heimabrúks. Það eru margir sem spyrja sig að því og hafa spurt sig að því hvort ráðherraskiptin um síðustu áramót hafi verið til þess fallin að gefa eftir í varnarlínum Bændasamtakanna. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort staðið verði við varnarlínur Bændasamtaka Íslands varðandi sérstaklega tvo þætti, innflutning á hráu kjöti og tollvernd til íslensks landbúnaðar. Það er einföld spurning: Verður staðið við varnarlínur Bændasamtaka Íslands hvað þessa tvo þætti snertir eða verða þeir gefnir eftir í viðræðum við Evrópusambandið?

Frú forseti. Ég þekki ekki nákvæmlega til þess sem hér er nefnt varðandi hversu oft samningahópurinn sem slíkur hefur fundað formlega en ég veit að öll sú vinna er í fullum gangi. Hún er undir forustu ráðuneytisstjóra sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins eins og kunnugt er. Ég get aflað mér upplýsinga um það og skal koma þeim á framfæri við hv. þingmann ef hann vill vera upplýstur um nákvæma fundatilhögun í þessari vinnu en ég veit að vinnan er á fullri ferð því að af og til eru mér sýnd og borin undir mig ýmis gögn sem því tengjast. Það verður að sjálfsögðu reynt að standa dyggilega vörð um mikilvæga hagsmuni okkar á sviði landbúnaðar og matvælaiðnaðar og það er alveg ljóst að staðið verður fast á því banni sem við höfum varið í öllum okkar alþjóðasamningum og samskiptum um áratugaskeið og hefur áður komið til minna kasta að gera, til dæmis í GATT-samningunum 1990 við innflutningi á lifandi dýrum og hráu kjöti, ef þess er nokkur kostur. Ég sé ekki fyrir mér að við munum auðveldlega samþykkja yfir höfuð aðild að Evrópusambandinu, til dæmis ef það þýddi að galopnað yrði á innflutning á lifandi dýrum og hráu kjöti vegna þess að það er afar mikilvæg varnarlína alla vega í hugum þeirra sem til þekkja. Að öðru leyti er þessi samningsafstaða að sjálfsögðu mótuð, eins og á öðrum sviðum, í samræmi við þær varnarlínur sem dregnar voru upp í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar. Það gildir eftir atvikum um tollvernd eða stuðning við landbúnaðinn þannig að við afsölum okkur engu í þeim efnum sem við þurfum til að geta staðið dyggilega vörð um hagsmuni innlendrar framleiðslu þótt allir viti að vísu að það er ekki heiglum hent að ganga í tollabandalag og viðhafa aðrar tollreglur. En það hefur ekkert verið gefið eftir fyrir fram í þeim efnum og það verður farið með allar þær varnarlínur inn í viðræðurnar sem við teljum að gætu reynst okkur best þegar upp yrði staðið í samningunum. En það er reyndar ekki svo. Með fullri virðingu 

Frú forseti. Þær varnarlínur sem hér um ræðir og þeir þættir sem spurt var um snerust um innflutning á hráu kjöti og tollvernd til íslensks landbúnaðar. Það lá alveg ljóst fyrir að sá sem áður gegndi þessu embætti, hv. þm. Jón Bjarnason, var með mjög skýra afstöðu gagnvart þessu, að staðið skyldi við varnarlínur Bændasamtaka Íslands hvað varðar þessa tvo þætti. Hæstv. ráðherra getur ekki svarað því nógu skýrt til hvort staðið verði við þessa þætti og þá er ekki hægt að túlka það öðruvísi en svo, sérstaklega í ljósi þess að ekkert hefur borist til utanríkismálanefndar um málið, engin samningsafstaða eða annað hefur verið kynnt en að hæstv. ráðherra sé að undirbúa það að gefa þetta eftir. Getur hæstv. ráðherra svarað því nákvæmlega hvort standa eigi við þessa tvo þætti eða ekki? Það kom líka fram hjá hæstv. ráðherra þegar hann tók við þessu embætti að engin breyting yrði á afstöðu til landbúnaðarmála 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég óttast að ég hryggi hv. þingmann því að hann er greinilega á höttunum eftir því að ég játi það á mig að ég sé aumingi og það muni allt leka niður í mínum höndum og að það hafi nú verið munur þegar hetjan Jón Bjarnason reið um héruð. En ég verð að hryggja hv. þingmann. Það stendur ekki til að gefa neitt eftir  Það stendur heldur ekki til að gefa eftir bann við innflutningi á hráu kjöti þótt allir geri sér grein fyrir því að sá slagur getur orðið erfiður. Ég held að engum detti í hug að landbúnaðarkaflanum verði nokkurn tímann lokað ef það er ávísun á að leyfa þurfi innflutning á lifandi dýrum. Ég vona að tortryggni hv. þingmanns eigi sér takmörk og það væri gaman ef hann vildi staðfesta það að hann gruni mig ekki um að ég ætli að galopna fyrir innflutning á lifandi dýrum. Það væri ágætt að fara inn í helgina með þá hughreystingu.

Virðulegi forseti. Við vitum að íslenska þjóðin er að eldast og við munum þess vegna sjá meira álag á heilbrigðisþjónustuna. Það eru margar leiðir til að mæta því en ég ætla ekki að fara í þær allar í þessari stuttu fyrirspurn. Við náðum hins vegar þeim árangri að koma með hentugri úrræði, sérstaklega fyrir eldri sjúklinga og svo sem yngri líka. Við losuðum okkur við þann vanda sem var hér áður þegar of margt fólk var á Landspítalanum, í dýrasta úrræðinu, og á stað sem er bæði dýr og raunar hættulegur fyrir fólk af ýmsum ástæðum; þetta fólk fékk úrræði á hjúkrunarheimilum. Núna er þessi draugur hins vegar kominn aftur upp. Það hefur ekkert að gera með sparnaðaráform eða neitt slíkt heldur fyrst og fremst stefnu. Það hefur komið fram að búið er að fækka hjúkrunarrýmum um 150, þar af 100 í Reykjavík. Nú eru 45 einstaklingar á Landspítalanum sem eiga ekki að vera þar og það er mikil aukning frá því sem áður var. Við horfum á það að þau hjúkrunarrými sem eru að koma núna, hvort sem er í Garðabæ eða Mosfellsbæ, munu bara verða dropi í hafið miðað við þá þörf sem er til staðar. Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. velferðarráðherra hvernig á því standi. Hvernig má það vera þegar allar þessar upplýsingar liggja fyrir, og hafa legið fyrir mjög lengi, að við séum aftur komin í þessa stöðu? Við erum komin í þá stöðu að það eru sjúklingar á Landspítalanum sem ættu að vera annars staðar. Það fyrirkomulag kostar miklu meira og er verra fyrir alla sem að málinu koma.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu efni. Það hefur verið í fjölmiðlum undanfarið. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ekki er ætlunin að binda sjúkrarúm fyrir fólk sem ætti að vera á hjúkrunarheimilum. Brugðist hafði verið við þessu að hluta til með því að opna nýja deild aftur á Landakotsspítala sem hv. þingmaður veit eflaust af. Það sem hefur verið að gerast á höfuðborgarsvæðinu hefur fyrst og fremst verið það að verið er að fækka rýmum vegna þess að verið er að eyða tvíbýlum og taka upp einbýli og síðan hefur verið ætlunin, og samkomulag hefur verið um það við Reykjavíkurborg, að auka heimaþjónustu og heimahjúkrun þannig að fólk þyrfti að fara seinna inni á hjúkrunarheimili og vera þar skemur. Það sem þarna er að gerast er gamall draugur eins og hv. þingmaður vekur athygli á. Hér voru allt að 100 manns sem komust ekki áfram út af Landspítalanum. Það var leyst á tímabili en nú er þessi draugur kominn aftur og ýmsar ástæður fyrir honum. Það er verið að skoða hann betur. Meðal annars er ástæðan sú að hver aðili hefur val, það er vistunarmat þarna á bak við og hver aðili á kost á að velja úr þremur heimilum. Nokkrir hafa neitað að fara nema á fyrsta valkostinn og ekki þegið boð um að fara á heimili þar sem enn er tvíbýli eða fjölbýli. Þetta er auðvitað mikið áhyggjuefni. Við erum búin að hækka kröfurnar, sem er mjög jákvætt, en við þurfum eftir sem áður að geta stýrt fráflæðinu frá Landspítalanum og að því er mjög skipulega unnið. En það kostar auðvitað. Það er ekki bara sparnaður af því að rúmin verða áfram nýtt á Landspítalanum heldur verður þá að bæta við rýmum. Við erum að skoða það í framhaldi af þessari umræðu og höfum svo sem haft það til athugunar áður. Einnig hefur verið gripið til aðgerða út af sjúklingum sem þurfa dýr lyf og tæki, að hjálpa þurfi þeim hjúkrunarheimilum sem taka við þeim einstaklingum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en eftir stendur að það er mjög skrýtið að þessi staða sé komin upp. Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar tók við var þetta stórt vandamál. Við tókum á því, bæði með því að breyta forganginum og breyta vistunarmatinu þannig að þeir sem þurftu mest á þjónustunni að halda gengu fyrir á hjúkrunarheimilum og sömuleiðis með því að auka heimaþjónustu. Við erum búin að vita það í áratugi að þjóðin er að eldast, það er alveg vitað hver þróunin á að vera í þessu og hver hún verður. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að það kom mér mjög á óvart að sjá þessar fréttir. Þetta er slæmt af svo mörgum ástæðum. Það er slæmt fyrir það fólk sem þarf á þjónustu að halda að fá ekki þjónustu við sitt hæfi og síðan er alverst að þetta er aukinn kostnaður. Það er dýrara þegar fólk er fast inni á Landspítalanum í stað þess að fá þjónustu við hæfi, annaðhvort á hjúkrunarrými eða með heimaþjónustu og heimahjúkrun.

Hæstv. forseti. Það kom fram í inngangsorðunum að þetta hefði ekkert með fjármálastöðuna að gera. Það er alls ekki rétt. Menn verða að horfast í augu við það að það sem við vorum að vinna með árið 2007–2008 var 20% froða sem við höfum því miður ekki náð að fylla upp í í staðinn. Íslenska ríkið tapaði 20% af tekjum sínum og lenti í því að borga þar til viðbótar 15% vexti, það hefur haft áhrif líka. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að þetta sé beinn sparnaður. Ég tek heils hugar undir að þetta er óeðlilegt og óþolandi fyrir það fólk sem þarna er. Þetta er líka óþolandi hvað varðar afköstin á Landspítalanum, til að ná að nýta þau rúm, en við munum að sjálfsögðu nýta þau áfram og spörum ekki þannig en þurfum að borga um 8 millj. kr. fyrir hvert rými á hjúkrunarheimili. Það er fyrst og fremst hagræðing í því að við aukum þjónustu og gerum betur. Það er ekki peningalegur sparnaður.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingheimi fyrir að bregðast svona vel við hinu svokallaða stóra muffinsmáli. Ég kom einungis upp til að ítreka að héðan í frá, svo að það sé skýrt, hefur þingið samþykkt að heimilt sé að stunda það sem við höfum ávallt talið að sé eðlilegt; menn geta þá hafið bæði bakstur og uppsetningu bændamarkaða frá og með þessum degi.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið unnið á vettvangi atvinnuveganefndar og kemur út með þessum breytingum sem samþykktar voru við 2. umr. Farið var faglega í gegnum þetta og það var mjög ánægjuleg vinna. Hún er þarna sett fram og sett inn í þessi lög sem gerir að verkum að menn munu ekki ganga á eftir kvenfélögum eða íþróttafélögum eða öðrum sem halda kökubasar eða annað slíkt. Þetta hefur stundum verið kallað stóra muffinsmálið. Því er sem sagt að ljúka í fullri sátt og ég fagna því mjög. Ég þakka framsögumanni málsins, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, kærlega fyrir hennar utanumhald um það. Þetta sýnir enn einu sinni að sú nýbreytni sem tekin var upp í nefndarvinnu, þar sem framsögumenn vinna milli funda og halda utan um mál, er að skila sér. Mikið hefur verið unnið að þessu milli funda og ég fagna því að allsherjarsamstaða er um þetta mikilvæga mál.

Frú forseti. Ég þakka atvinnuveganefnd fyrir vel unnin störf í þessu máli. Framsóknarflokkurinn lagði á sínum tíma fram frumvarp varðandi málið og síðan kom annað sambærilegt fram. Ég þakka nefndinni fyrir vel unnin störf í þessu efni og það er ánægjulegt að full samstaða er um að ljúka þessum málum með þessum hætti. Ég segi glaður já við þessu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Fjölmiðlar eru í stöðugri þróun og stjórnvöld verða að taka mið af því að búa þeim lagalega umgjörð við hæfi, það á ekki síður við um fjölmiðla í almannaþágu en aðra. Árið 2007 voru sett ný lög um Ríkisútvarpið sem fólu í sér verulegar breytingar, þar á meðal breytt rekstrarform, auk þess sem tekjustofni Ríkisútvarpsins var breytt, lögbundin afnotagjöld voru afnumin og í stað þeirra lagt sérstakt gjald, svokallað útvarpsgjald, á skattgreiðendur sem ætlað var að renna markað til Ríkisútvarpsins. Það breyttist síðar meir, þ.e. haustið 2008, og ég mun fara yfir það á eftir. Um mitt ár 2009 þegar rúmlega tveggja ára reynsla var fengin á ný lög um þær breytingar sem á þeim höfðu verið gerðar ákvað ég að skipa starfshóp um almannaútvarp á Íslandi með það verkefni að meta áhrif hinna nýju laga og gera tillögur um úrbætur ef með þyrfti. Starfshópurinn skilaði skýrslu með tillögum sínum í byrjun árs 2010 sem voru kynntar opinberlega og þær kynnti ég líka fyrir stjórn og stjórnendum Ríkisútvarpsins með ósk um að þær tillögur sem ekki kölluðu á beinar lagabreytingar yrðu teknar til greina og var brugðist vel við því. Margar af tillögum starfshópsins um úrbætur á Ríkisútvarpinu kölluðu hins vegar á breytingar á gildandi lögum, auk þess sem athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) um tilhögun ríkisaðstoðar til Ríkisútvarpsins voru tilefni lagabreytinga. Af því leiddi að ég skipaði í framhaldinu nefnd um endurskoðun laga um Ríkisútvarpið ohf., nr. 6/2007, þar sem taka átti mið af tillögum starfshópsins og athugasemdum ESA auk þess að líta til löggjafar nágrannalanda Íslands, sérstaklega Norðurlandanna. Þá var nefndinni einnig ætlað að taka afstöðu til eftirfarandi þátta: Hvort auka þyrfti sjálfstæði Ríkisútvarpsins sem fjölmiðils í almannaþágu. Hvort stofna ætti sérstakt dótturfélag utan um starfsemi Ríkisútvarpsins sem ekki félli undir útvarpsþjónustu í almannaþágu. Hvort auka þyrfti gagnsæi í rekstri og lýðræðis í stjórnunarfyrirkomulagi Ríkisútvarpsins. Skoða leiðir til að auka og tryggja sjálfstæði og starfsöryggi starfsmanna Ríkisútvarpsins við fréttir og tengda dagskrárgerð. Skoða ábyrgð mennta- og menningarmálaráðherra á hlutafélaginu Ríkisútvarpið ohf. Skoða hlutverk stjórnar og skipunar hennar og kosti og galla þess að breyta rekstrarformi Ríkisútvarpsins. Eins og þingheimi er vafalaust minnisstætt var það kannski stærsta deiluefnið þegar lögin voru sett árið 2007. Nefndin skilaði niðurstöðu sinni í formi frumvarpsdraga í febrúar síðastliðnum og voru þau sett í opið samráðsferli þar sem öllum gafst kostur á að skila inn athugasemdum. Í því ferli barst fjöldi athugasemda, bæði frá hagsmunaaðilum sem og frá einstaklingum víðs vegar um land. Mér fannst raunar ánægjulegt að finna þann mikla áhuga sem fólk um land allt virtist hafa á starfsemi Ríkisútvarpsins og starfsumhverfi þess. Við lokafrágang frumvarpsins var eins og gengur tekið tillit til sumra þessara athugasemda og annarra ekki. Með hliðsjón af niðurstöðum fyrrgreinds starfshóps um almannaútvarp á Íslandi er með þessu frumvarpi mörkuð sú stefna að Ríkisútvarpið leggi megináherslu á það hlutverk sitt að veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Af því leiðir að lýðræðis-, menningar- og samfélagslegt hlutverk Ríkisútvarpsins er í forgrunni en viðskiptasjónarmið í starfseminni eiga að verða víkjandi. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gerð verði skýr aðgreining á fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og annarri starfsemi, meðal annars til að varna því að viðskiptaleg sjónarmið hafi áhrif á ákvarðanir um dagskrárefni. Er þetta í samræmi við það grundvallarsjónarmið sem hefur ríkt í starfsemi ríkisrekinna fjölmiðla á Norðurlöndum og víðar, t.d. í Bretlandi, og hefur skapað þeim sérstöðu meðal ljósvakamiðla. Sú sérstaða er meðal annars talin helsta ástæðan fyrir hinu almenna trausti almennings á fréttaflutningi ríkisrekinna fjölmiðla. Margir telja að tilveruréttur almannaþjónustumiðlanna í framtíðinni muni byggjast á því að þeir tryggi almenningi hlutlæga og áreiðanlega fjölmiðlaþjónustu. Þetta á sérstaklega við um það að framboð af misáreiðanlegum upplýsingum á netinu eykst sífellt og skilin milli þess að við getum kallað hlutdrægar upplýsingar og frétta verða sífellt óljósari og þar sem upplýsingar og fréttir eru beinlínis taldar vera verslunarvara. Frumvarpið leggur þá skyldu á herðar Ríkisútvarpinu að það sjái til þess að útsendingar þess nái til allra landsmanna án tillits til búsetu og efnahags og er það eini fjölmiðillinn sem býr við þá kvöð. Þá er kveðið á um að dagskrárefni þess skuli vera fjölbreytt og stjórn Ríkisútvarpsins móti dagskrárstefnu til lengri tíma. Í því felst að hún taki í stórum dráttum afstöðu til hvernig eigi að koma til móts við þarfir og óskir notenda um fjölbreytt og gott efnisframboð án þess þó að hafa afskipti af einstökum dagskrárliðum. Í þessu efni er rétt að leggja áherslu á kröfur almennings um gæði og fjölbreytni. Ef efnisframboð er einhæft er hætta á að fjölmiðlaþjónustan nái ekki til fjöldans og missi af þeim sökum gildi sitt og sérstöðu. Í frumvarpinu er tekin sú afstaða að Ríkisútvarpið sé ein helsta stoð lýðræðissamfélagsins. Því er ætlað að sinna því hlutverki með því að veita landsmönnum upplýsingar sem þeir geta treyst að taki ekki mið af sérstökum sjónarmiðum eða hagsmunum einstakra hagsmunahópa, stjórnmálasamtaka eða einstaklinga. Þannig gegnir Ríkisútvarpið lykilhlutverki við að gera fólki kleift að móta skoðanir sínar og draga ályktanir út frá réttum upplýsingum að því marki sem það er hægt. Hér er miðað við þá grundvallarforsendu að hverju lýðræðissamfélagi sé nauðsynlegt að reka að minnsta kosti einn fjölmiðil sem á engan hátt þarf að gæta neinna annarra hagsmuna en þeirra að stuðla að upplýstri umræðu með hlutlægum hætti. Hér undir fellur einnig skylda Ríkisútvarpsins til að kynna með vönduðum og hlutlægum hætti framboð og stefnu stjórnmálaflokka í aðdraganda kosninga og sama gildir einnig um forsetakjör, þjóðaratkvæðagreiðslur og fleira þess háttar. Ein af forsendum virks lýðræðis er að fólki gefist færi á að kynna sér sjónarmið framboða, frambjóðenda o.s.frv. með tilstuðlan óháðra aðila, en ekki einungis í gegnum miðlun sem er greitt fyrir eins og til að mynda með auglýsingum. Með frumvarpi þessu er einnig mælt fyrir innri starfsemi Ríkisútvarpsins til að efla lýðræðislega starfshætti þess, enda gefin sú forsenda að opinbert félag sem á að gegna veigamiklu hlutverki við að efla og viðhalda lýðræði í landinu verði að starfa með lýðræðislegum hætti. Í því felst eðlileg dreifing ábyrgðar og víðtækt samráð um dagskrá með aðkomu starfsmanna og notenda. Menningarhlutverk Ríkisútvarpsins snýr einkum að rækt við íslenska tungu, menningu þjóðarinnar, listir, íþróttir og því að vera virkur þátttakandi í íslenskri kvikmyndagerð. Hér er megininntakið annars vegar að koma til móts við eðlilegar óskir almennings um íslenskt efni og hins vegar að styðja við framleiðslu á slíku efni, listsköpun og störf listamanna. Með ákvæðum frumvarpsins um starfshætti er staðfest að vönduð vinnubrögð séu óaðskiljanlegur hluti af fjölmiðlun í almannaþágu en þau fela meðal annars í sér að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð og leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast. Hjá nágrannaþjóðum okkar er þessi krafa mjög rík og virk í almennri umræðu um fjölmiðla. Í Svíþjóð er talað um sérstaka hlutlægniskröfu sem þýðir í raun að allar staðhæfingar og upplýsingar sem fjölmiðillinn framreiðir séu réttar og allar nauðsynlegar upplýsingar komi fram. Eins og ég nefndi áðan hefur tilhögun á fjárhagsumhverfi Ríkisútvarpsins verið endurmetin. Það er talið mikilvægt að Ríkisútvarpið hafi vel skilgreindan tekjustofn og að því verði tryggð fjárveiting samkvæmt áætlaðri innheimtu útvarpsgjalds, eins og upphaflega ætlunin var þegar þessu var breytt. Því er einnig mikilvægt að tekjustofn Ríkisútvarpsins sé skýr, fyrirsjáanlegur og samsvari innheimtu útvarpsgjaldsins til að það geti gert raunhæfar fjárhagsáætlanir til lengri tíma. Fjárhagslegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins er mikilvæg forsenda fyrir sjálfstæði þess gagnvart hinu pólitíska og efnahagslega valdi. Verði sjálfstæði Ríkisútvarpsins ekki tryggt er vegið að getu þess til að sinna hlutverki sínu sem fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu sem á að vera fær um að veita nauðsynlegt aðhald, vera vettvangur skoðanaskipta og vera í aðstöðu til að geta sett á dagskrá málefni sem stjórnvöldum eða fyrirtækjum mislíkar. Miðað við þessar forsendur er það eitt af markmiðum frumvarpsins að styrkja stöðu Ríkisútvarpsins gagnvart hinu pólitíska valdi. Við útfærslu á útvarpsgjaldinu er lagt til að horft verði til upphaflegs fyrirkomulags þess í lögum frá 2007. Í samræmi við þessa breytingu er lagt til að frá og með janúar 2014 verði tekjustofnar Ríkisútvarpsins eftirfarandi: 1. Sérstakt gjald sem lagt verður á einstaklinga og lögaðila. 2. Rekstrarafgangur vegna starfsemi sem fellur undir 4. gr. frumvarpsins. 3. Tekjur af þjónustu sem fellur undir 3. gr. frumvarpsins, samanber 14. gr. 4. Aðrar tekjur sem Alþingi kann sérstaklega að ákveða. Í þeim tilgangi að tryggja stöðugleika í rekstri og sjálfstæði Ríkisútvarpsins er mælt fyrir um að tekjur þess samkvæmt 1. tölulið hér að framan verði gerðar fyrirsjáanlegar og skulu þær ákvarðaðar með sérstöku gjaldi sem ríkisskattstjóri leggur á samhliða álagningu opinberra gjalda samkvæmt 93. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Gjaldið lýtur sömu lögmálum og sérstakt gjald sem lagt er á samkvæmt lögum um málefni aldraðra til tekjuöflunar fyrir Framkvæmdasjóð aldraðra. Tekjutenging gjaldsins þýðir að tekjulausir eða tekjulágir einstaklingar greiða ekkert gjald, samanber lög nr. 125/1999. Ríkisútvarpinu eru tryggðar mánaðarlegar tekjur af gjaldinu samkvæmt áætlaðri innheimtu þess. Með þessu fyrirkomulagi er fjárhagsumhverfi Ríkisútvarpsins fært aftur til sama horfs og gilti upphaflega samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 6/2007, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir breytingu þess með lögum nr. 174/2008. Ljóst er að þetta er að sjálfsögðu umdeilt og margir sjá ekki nauðsyn þess að Ríkisútvarpið umfram aðra hafi markaðar tekjur. Þessi sjónarmið má greina í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins eins og bent hefur verið á. Eftir að hafa legið yfir þessum málum og skoðað mjög vel umhverfi til að mynda ríkisfjölmiðla eða almannaþjónustumiðla á Norðurlöndum og annars staðar í Evrópu er þetta talið vera einn af mikilvægustu þáttunum til að tryggja það sjálfstæði sem ég nefndi hér áðan. Þar er talið í raun að sérstakar aðstæður gildi þegar um er að ræða fjölmiðla, sem við gjarnan köllum fjórða valdið í þessu tilfelli, þar sem mjög mikilvægt er að tryggja þessa fjarlægð, til að tryggja gagnrýni á lýðræðislega umræðu. Við höfum séð að breytingar voru gerðar í Finnlandi þar sem farið var út úr því að tekjustofninn væri markaður og eftir reynsluna sem kom af því hafa Finnar nú ákveðið að snúa til baka. Ég held að það sé tímabært að við gerum það líka. Ég vík þá aðeins að skipan og hlutverki stjórnar. Meðal tillagna starfshópsins sem ég nefndi áðan var að skipan og hlutverk stjórnar væri tekin til athugunar. Í frumvarpinu er orðið við hvoru tveggja, einkum hvað varðar skipan og fyrirkomulag við val á stjórn Ríkisútvarpsins. Hópurinn sem samdi frumvarpið fór þar ansi vel yfir mál til að mynda annars staðar á Norðurlöndum. Ég átti fund líka þessu tengt með fulltrúum frá NRK, enda hefur talsvert verið litið til umhverfis norska Ríkisútvarpsins, bæði í þeim breytingum sem voru gerðar 2007 og við samningu þessa frumvarps. Niðurstaðan varð sú að gert er ráð fyrir því að ráðherra menningarmála tilnefni einn fulltrúa sem verði formaður stjórnar, starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins tilnefni einn fulltrúa í stjórn, en aðrir stjórnarmenn, fimm að tölu, verði tilnefndir af svokallaðri valnefnd sem skipuð verði fulltrúum Alþingis, Bandalags íslenskra listamanna og samstarfsnefnd háskólastigsins. Ætlunin með þessu er að ná því fram að stjórnina skipi fólk með breiðan bakgrunn, þ.e. við tryggjum góða samsetningu á stjórn og að þar veljist inn fólk sem hafi fullnægjandi þekkingu á þeim sviðum sem varða rekstur og svo starfsemi Ríkisútvarpsins og ekki síst meginmarkmiðum Ríkisútvarpsins. Þetta er ekki sama fyrirkomulag og viðhaft er í Noregi. Þar skipar ráðherrann í raun og veru alla stjórnarmenn en hefur um það samráð sem er ekki lögbundið. En mikilvægasta markmiðið sem ætlunin er að ná hér fram er að í stjórnina skipist einstaklingar með fjölbreyttan bakgrunn sem saman búi yfir þekkingu á þeim markmiðum og þeirri starfsemi sem við ætlum að hafa í Ríkisútvarpinu. Eins og ég hef nefnt einnig er eitt af markmiðum frumvarpsins að draga úr viðskiptalegum sjónarmiðum í rekstri og starfsemi Ríkisútvarpsins. Til að tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði dagskrárgerðar Ríkisútvarpsins gagnvart viðskiptalegum sjónarmiðum er lagt til að stofnað verði sérstakt dótturfélag um þá starfsemi Ríkisútvarpsins sem fellur utan fjölmiðlaþjónustu þess í almannaþágu. Í greinargerð með frumvarpinu, sem hv. þingmenn hafa hjá sér, eru talin upp nokkur dæmi um þá starfsemi sem fari fram í dótturfélagi. Þar ber hæst sölu auglýsinga og kostunarrýmis í dagskrá móðurfélagsins, sala á dagskrárefni og sýningarrétti á eigin framleiðslu, samframleiðsla á efni með erlendum sjónvarpsstöðvum og fyrirtækjum, sala á dagskrárefni til almennings og fleira. Í nágrannaríkjunum hafa verið stofnuð dótturfélög um slíkan samkeppnisrekstur ríkisfjölmiðla til þess að auðvelda fjárhagslega og ritstjórnarlega aðgreiningu milli útvarpsþjónustu í almannaþágu og samkeppnisrekstrar og má sem dæmi um slíkt nefna dótturfélag NRK, Aktivum sem er rekið af NRK, í Noregi og BBC Worldwide sem er rekið af BBC í Bretlandi. Með því að birta verðskrár og tryggja jafnræði allra viðskiptavina er komið í veg fyrir óeðlilega viðskiptahætti og síðast en ekki síst eru settar takmarkanir á lengd auglýsingatíma og auglýsingar í miðjum dagskrárliðum. Staða Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði hefur eins og hv. þingmönnum er vel kunnugt verið ágreiningsefni um árabil og hefur sitt sýnst hverjum og má segja að sá ágreiningur hafi gengið þvert á flokka. Með þessu er reynt að koma til móts við þau sjónarmið að draga eigi úr þátttöku Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Ég held að ekki sé ágreiningur um það að ríkið er ekki í aðstöðu til þess að fjármagna rekstur Ríkisútvarpsins að fullu leyti, þó að það væri auðvitað hægt að ímynda sér leiðir þar sem við mundum hækka útvarpsgjald verulega til þess að bæta Ríkisútvarpinu það tekjutap sem það yrði fyrir ef það færi algjörlega út af auglýsingamarkaði, og aukinheldur eru auðvitað skiptar skoðanir um þátttöku Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði þar sem ýmsir hafa bent á að sé mikilvægt að Ríkisútvarpið sé ekki aðeins í beinu sambandi við fólkið í landinu, heldur líka við atvinnulífið og þannig sé þetta mikilvægur snertiflötur Ríkisútvarpsins við þann geira. Ég tel að þessi málamiðlun sem hér er kynnt komi til móts við ólík sjónarmið í þessu máli að svo miklu leyti sem unnt er. Á þeim fimm árum sem liðin eru frá gildistöku laga um Ríkisútvarpið ohf. frá árinu 2007 hafa komið í ljós nokkrir annmarkar á framkvæmd þeirra sem tengjast framkvæmd viðmiðunarreglna ESA um ríkisaðstoð til útvarpsþjónustu í almannaþágu og hefur ESA komið á framfæri við stjórnvöld ábendingum þar að lútandi. Meðal þeirra ráðstafana sem ESA hefur lagt til að verði gerðar af hálfu íslenskra stjórnvalda er að nánar verði skýrt hvernig ákvarðanir um nýja fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu verði teknar. Þá leggur ESA til að sett verði leiðbeinandi viðmið fyrir gjaldskrár vegna þjónustu sem Ríkisútvarpið veitir gegn gjaldi og telst vera hluti af fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu, t.d. afritun efnis fyrir einstaklinga. Þá telur ESA að setja verði skýrar reglur um meðferð hugsanlegrar ofgreiðslu til Ríkisútvarpsins. Jafnframt hefur ESA lagt til að skilið verði á milli fjölmiðlaþjónustu í almannaþjónustu og annarrar starfsemi. Því til samræmis er gerð krafa um fullkominn aðskilnað í bókhaldi vegna fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og annars rekstrar. Af framangreindu leiðir meðal annars að nauðsynlegt er að almannaþjónustuhlutverk Ríkisútvarpsins verði afmarkað með mun nákvæmari hætti en gert er í gildandi lögum. Þessum kröfum er mætt í frumvarpinu með ýmsum hætti. Í 16. gr. er kveðið á um hvernig skuli staðið að ákvörðun um nýja fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu, samanber 3. gr. frumvarpsins. Ég hef þegar greint frá nýrri og nákvæmari skilgreiningu á fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu sem og stofnun hins sérstaka dótturfélags sem kemur til móts við kröfu um fjárhagslegan aðskilnað. Í þessu sambandi vil ég taka fram að ég tel mjög brýnt að þetta frumvarp nái fram að ganga sem fyrst, því að með ákvörðun sinni frá 9. febrúar 2011 lagði ESA formlega til við íslensk stjórnvöld að þau breyttu fyrirkomulagi á fjármögnun Ríkisútvarpsins til samræmis við viðmiðunarreglur ESA um ríkisstyrki til fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu sem samþykktar voru árið 2010. Fresturinn sem ESA gaf til að orðið yrði við þeim tilmælum rann út á sama degi held ég og frumvarpinu var dreift hér í þinginu og búast má við að stofnunin hafi ýmislegt við það að athuga ef þessu verður ekki breytt á þessu þingi. Hæstv. forseti. Ég hef hér að framan greint frá nokkrum helstu atriðum þessa frumvarps sem eru meginlínurnar, en ég tel eigi að síður ástæðu til að vekja athygli á nokkrum atriðum til viðbótar sem ætlað er að skapa betri grunn fyrir starfsemi Ríkisútvarpsins. Í fyrsta lagi er mælt fyrir um aukið aðgengi sjón- og heyrnarskertra að fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Til að mynda er gert ráð fyrir sérstökum aðgerðum til að gera heyrnarlausum fært að fylgjast með tilkynningum um og lýsingum á atburðum sem hugsanlega ógna öryggi almennings, t.d. náttúruhamförum. Í öðru lagi er lagt til að umsjón með eignarhluta ríkisins í Ríkisútvarpinu færist frá fjármálaráðherra til mennta- og menningarmálaráðherra. Með því er lagt til að eignarhald Ríkisútvarpsins færist aftur til þess ráðherra sem að öllu jöfnu ber ábyrgð á fjölmiðlalögum, samanber 1. lið 6. gr. forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands frá árinu 2011. Til þessa er vísað í umsögn fjárlagaskrifstofu. En ég hef lagt á það mikla áherslu eftir þá reynslu sem komin er að Ríkisútvarpið sé, ólíkt þeim opinberu fyrirtækjum sem við eigum þar sem hlutabréfin liggja hjá fjármálaráðherra, þrátt fyrir að vera opinbert hlutafélag, og því er ekki lagt til að breyta, líka grundvallarmenningarstofnun. Það stendur ekki til að selja Ríkisútvarpið. Það hefur verið tekið fram í lögum frá 2007 og hér, þannig að ég held að þessi varðveisla hlutabréfsins sé réttmæt af þessum sökum. Í þriðja lagi er mælt fyrir um sérstaka vernd í starfi fyrir starfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenn. Ég vísa þar til 12. gr. frumvarpsins. Það hefur verið rætt í sölum þingsins þegar upp hafa komið umdeild mál þar sem fréttamönnum og dagskrárgerðarmönnum hefur verið sagt upp að þetta þyrfti að skoða sérstaklega í nýju frumvarpi. Við því er brugðist með þessu. Í fjórða lagi er lagt til að Ríkisútvarpið taki upp innra gæðaeftirlit, meðal annars er mælt fyrir um að setja reglur um meðferð athugasemda og kvartana sem berast frá almenningi. Í fimmta lagi er ráðgert að mat á frammistöðu Ríkisútvarpsins á sviði fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu verði í höndum fjölmiðlanefndar, enda nauðsynlegt að óháður eftirlitsaðili leggi mat á það hvort Ríkisútvarpið veiti í raun þá fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins. Hæstv. forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu en stuttlega að lokum er markmiðið að skapa Ríkisútvarpinu lagalega umgjörð með tilliti til þeirrar reynslu sem fengist hefur á lögum nr. 6/2007 og bregðast við athugasemdum ESA. Ráðgert er að festa í sessi ákvörðun íslenskra stjórnvalda um hvað felist í fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og skapa þar með traustari starfsgrundvöll fyrir Ríkisútvarpið. Að auki er það markmið frumvarpsins að gera Ríkisútvarpinu kleift að styrkja enn frekar starfsemi sína á þeim sviðum þar sem það skarar fram úr og hefur skapað því traust á meðal þjóðarinnar og markmiðið er að efla lýðræðislega starfshætti, ábyrgðardreifingu og þátttöku starfsmanna auk notenda við mótun dagskrárstefnu og dagskrárval enda er það órjúfanlegur hluti af lýðræðishlutverkinu. Nýtt fyrirkomulag við skipan stjórnar tel ég einnig endurspegla þetta hlutverk. Ákvæði um eftirlit með því hvernig Ríkisútvarpið stendur að fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu er annars vegar að koma til móts við kröfur ESA í því efni og hins vegar að leggja áherslu á að stjórnvöldum ber að fylgja því eftir að starfað sé í samræmi við lög og markmið með fjölmiðlun í almannaþágu. Það er mitt mat að þessum markmiðum verði náð með samþykkt frumvarpsins. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði frumvarpinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra: Gerði hæstv. fjármálaráðherra einhverjar athugasemdir við afgreiðslu þessa máls þegar frumvarpið var afgreitt úr ríkisstjórn? Mjög einföld spurning. Eins og kemur fram í frumvarpinu mun það hafa áhrif á áætlun ríkisstjórnarinnar eða stjórnvalda um jöfnuð í ríkisfjármálum verði frumvarpið að lögum. Þá hlýtur sú eðlilega spurning að vakna: Hefur þeirri áætlun verið breytt að fjárlög 2014 verði hallalaus? Það var búið að taka ákvörðun um að svo yrði. Með hvaða hætti á að bregðast við, verða það áform um aukna tekjuöflun eða hugsanlega um niðurskurð einhvers staðar, til að mynda í heilbrigðismálum eða menntamálum? Ef ekki er búið að breyta áætlun í ríkisfjármálum um jöfnuð, hvernig á að bregðast við að öðru leyti?

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hv. þingmaður spyrji um afstöðu fjármálaráðherra í ljósi umsagnar fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Hæstv. fjármálaráðherra gerði ekki athugasemdir við afgreiðslu frumvarpsins úr ríkisstjórn svo því sé svarað. Hvað varðar síðari spurningu hv. þingmanns þá hefur hann tekið eftir því að ekki er gert ráð fyrir að mörkun teknanna gangi í gildi fyrr en í byrjun árs 2014. Það er meðal annars gert til að unnt sé að aðlaga áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum að þessu, verði frumvarpið að lögum. Ég tel mikilvægt að við áttum okkur líka á því að þó að ríkið verði af ákveðnum tekjum, miðað við núverandi innheimtu útvarpsgjalds, var það svo þegar útvarpsgjaldið var innheimt í fyrsta sinn að þá innheimtist talsvert minna en gert var ráð fyrir á fjárlögum. Þar getur því brugðið til beggja vona og ljóst að áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum þarf alltaf að taka mið af þeirri innheimtu sem kemur af útvarpsgjöldum hver sem hún verður. Ég tel hins vegar málið snúast um prinsippmál, þ.e. að við greiðum ákveðið gjald fyrir útvarpsþjónustu í almannaþágu og það gjald 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hæstv. ráðherra vék að því í svari sínu að ég væri sennilega að spyrja um afstöðu hæstv. fjármálaráðherra vegna umsagnar fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Svo er ekki, það er vegna þess að í skýrslu fjárlaganefndar sem öll nefndin stóð að var einmitt tekið á því hvernig breyta þyrfti tekjustofnum um markaðar tekjur. Það vill svo til að ég sit í hv. fjárlaganefnd og það er verið að vinna frumvarp í fjármálaráðuneytinu til að breyta þeim hlutum sem hér er verið að setja í lög og það er gert í samvinnu við hv. fjárlaganefnd. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ef þetta er með þessum hætti finnst mér að verið sé að róa í að minnsta kosti tvær áttir þegar menn gera sér grein fyrir því að í ábyrgri fjármálastjórn þurfi að gera þetta svona, og þegar unnið er að því og þverpólitísk samstaða er í hv. fjárlaganefnd þingsins skuli vera unnið með mismunandi 

Frú forseti. Það er gott að hv. þingmaður tekur þetta mál upp. Eins og ég sagði í ræðu minni tel ég að í þessu máli gildi satt að segja aðeins önnur lögmál en um flesta aðra starfsemi á vegum ríkisins, þ.e. þegar kemur að tekjustofni almannafjölmiðilsins. Við höfum séð það, eins og ég nefndi áðan, að aðrir almannaþjónustufjölmiðlar sem við berum okkur saman við hafa markaðan tekjustofn, oftast í formi afnotagjalda, og ef Ríkisútvarpið til að mynda innheimti afnotagjöld væri þessi umræða líklega ekki einu sinni hér inni þó að afnotagjöldin hafi alltaf birst á fjárlögum. Við skoðuðum hins vegar ítarlega hvort aftur ætti að fara í það að innheimta afnotagjöld eða breyta innheimtu gjaldsins með einhverjum hætti og komumst að þeirri niðurstöðu að ekki væri rétt að hrófla við því svo fremi sem unnt væri að ná samstöðu um að þessi tiltekni tekjustofn rynni til útvarpsins, óháð því þótt ég sé sammála þeirri heildarstefnumörkun að fækka eigi mörkuðum tekjum og almennt eigi þær ekki að vera innan ríkisfjármálanna.

Frú forseti. Ég vil einnig þakka ráðherra fyrir framsöguræðuna um útvarpið. Ég mun koma betur að ýmsum athugasemdum í ræðu minni á eftir. Ég vil spyrja, eins og fyrri spyrjandi, út í umsögn fjárlagaskrifstofunnar. Þar kemur meðal annars skýrt fram að fjármálaráðuneytið gengur út frá því að tillögur í frumvarpinu muni þrengja möguleika RÚV til að afla tekna af auglýsingum og auka á rekstrarkostnað en það feli jafnframt í sér að Ríkisútvarpið verði að draga saman seglin í rekstrinum. Gerir ráðherra sér grein fyrir hvaða starfsemi það er sem Ríkisútvarpið verður samkvæmt umsögn fjárlagaskrifstofunnar að draga saman í tengslum við þetta frumvarp? Önnur spurning af minni hálfu er í tengslum við þjónustusamninginn. Er eðlisbreyting á þjónustusamningnum sem ætlað er að gera, sýnist mér, samkvæmt 2. gr.? Ætla menn að fylgja svipaðri reglu og mun ráðuneytið þá líka fylgja eftir eftirlitsskyldu sinni í tengslum við þjónustusamninginn hverju sinni?

Virðulegi forseti. Svo ég svari síðari fyrirspurn hv. þingmanns fyrst stendur ekki til að gera breytingar á því almenna fyrirkomulagi að áfram verði gerður þjónustusamningur, samningur um útvarpsþjónustu í almannaþágu, og hann verði gerður milli mennta- og menningarmálaráðuneytis og Ríkisútvarpsins. Hvað varðar skerta tekjumöguleika Ríkisútvarpsins er væntanlega vísað til takmarkana á auglýsingamarkaði og að sjálfsögðu er líka með auknum aðskilnaði á fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og síðan annarri starfsemi verið að skýra línur. Ég sé hins vegar ekki fram á, miðað við hvernig slíkt fyrirkomulag hefur reynst í Noregi og Bretlandi, að það hafi endilega skert tekjur viðkomandi ríkisfjölmiðla en það hefur hins vegar skýrt það mjög hvernig nákvæmlega þær sértekjur skiptast og hvernig þær koma inn. Ég kann í raun og veru ekki frekari skýringar á þessari niðurstöðu fjárlagaskrifstofu.

Frú forseti. Ég vil gjarnan fylgja aðeins eftir spurningunni um þjónustusamninginn því að ég tel hann vera mjög mikilvægt tæki sem er gott fyrir menntamálaráðuneytið að hafa varðandi aðhald og kröfur um hvað beri að setja fram í dagskrá Ríkisútvarpsins til þess einmitt að uppfylla almannaþjónustuhlutverkið. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sjái fyrir sér hvernig þjónustusamningnum verði fylgt eftir og þeim kröfum sem settar eru fram í honum hverju sinni. Ég held að þetta sé lykilatriði varðandi það að við sjáum að kröfu okkar um að Ríkisútvarpið sé raunverulega að sinna almannaþjónustu en sé ekki í samkeppnisrekstri sé fylgt. Ég tek undir með ráðherra að draga á Ríkisútvarpið sem mest út úr samkeppnisrekstrarumhverfinu en hvernig hyggst ráðherra fylgja eftir þjónustusamningnum þannig að Ríkisútvarpið sinni almannaþjónustuhlutverki sínu?

Frú forseti. Við höfum fylgt þjónustusamningnum eftir með reglubundnum fundum með stjórnendum Ríkisútvarpsins og eftir atvikum stjórn Ríkisútvarpsins þar sem er farið yfir helstu atriði samningsins. Ég á von á því að við höldum því áfram. Vissulega má segja að það bætist í raun og veru við ákveðið eftirlit af hálfu fjölmiðlanefndar sem á sérstaklega að leggja mat á það hvort Ríkisútvarpið sé að veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Hins vegar hvað varðar þjónustusamninginn, sem er mun ítarlegra og meira stefnumarkandi plagg, verður eftirfylgni áfram í höndum ráðuneytisins og með reglubundnum fundum með stjórn og stjórnendum Ríkisútvarpsins.

Virðulegi forseti. Í máli hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra kom fram að brýnt væri að klára þetta mál, ekki síst vegna athugasemda frá ESA. Það vakti líka athygli mína að frumvarpið var, samkvæmt því sem fram kom í máli ráðherrans, lagt fram sama dag og frestur Eftirlitsstofnunarinnar rann út þannig að ég álykta sem svo að sá frestur sé ekki greyptur í stein. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þeirra gríðarlegu athugasemda sem, án þess að búið sé að senda málið til umsagnar, koma fram í kostnaðarmati fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins með frumvarpinu sjálfu: Telur hún virkilega raunhæft að ljúka þessu máli á vorþinginu þar sem nú eru um það bil 16 þingdagar eftir og einn mánuður til stefnu og eftir er að senda málið til umsagnar og fjalla um það á vettvangi hv. menntamálanefndar?

Frú forseti. Ég vil segja það fyrst að ég hefði að sjálfsögðu viljað leggja þetta frumvarp fram fyrr og ég get ekkert annað gert en að taka það á mig að það hefði mátt koma fyrr fram. Hins vegar vil ég ítreka að frumvarpið hefur hlotið heilmikla efnismeðferð nú þegar og greindi ég frá því áðan að það var í opnu samráðsferli þar sem fjölmargar athugasemdir komu inn og það breyttist talsvert í þeim meðförum þannig að ég vona að sjálfsögðu að það flýti fyrir vinnu nefndarinnar. Afstaða mín í þessu máli er sú eins og ávallt að ég lít svo á það sé mat hv. þingmanna í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hvort þeir telji sig geta klárað málið. Telji þeir sig ekki geta klárað málið tel ég mikilvægt að þeir geri mér grein fyrir því þannig að unnt sé að ræða það við ESA og tilkynna þeim um það og hvort bregðast þurfi sérstaklega við því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hlýt að spyrja í framhaldi af því: Hvers vegna kom frumvarpið ekki fram fyrr? Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að frumvarpið hefur hlotið mikla efnismeðferð en það er samt algjörlega skýrt og það mun væntanlega koma fram í umræðunni að jafnvel þó að mikil efnisleg meðferð hafi farið fram um málið er ekki samkomulag um mörg atriði þess og það á eftir að útkljá það. Ég verð að segja að það vakti furðu mína í andsvari hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar um hvort hæstv. fjármálaráðherra hefði ekki gert athugasemdir við afgreiðslu frumvarpsins í ljósi umsagna fjárlagaskrifstofunnar, sérstaklega þar sem hv. þingmaður upplýsti hér að þverpólitísk vinna færi nú fram á vegum hv. fjárlaganefndar. Ef mig misminnir ekki var núverandi hæstv. fjármálaráðherra einmitt formaður fjárlaganefndarinnar sem setti þá vinnu af stað. Hvernig fer þetta saman, hæstv. ráðherra?

Frú forseti. Ég held að það sé kannski rétt að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um þetta við hentugt tækifæri. Ég vil bara ítreka þau sjónarmið sem ég hef þegar sett hér fram að ég tel að hér gildi sérstök sjónarmið um almannaþjónustufjölmiðilinn. Ég held að flestir sem þekkja vel til í þessum fræðum, þ.e. fræðum um fjölmiðlun í almannaþjónustu og þar á meðal útvarpsstjóri, séu mér sammála. Ég tel að hér gildi sérstök sjónarmið þó að ég geti almennt tekið undir heildarstefnumótun um að draga eigi úr vægi markaðra tekna í ríkisútgjöldum.  Hvað varðar hins vegar tímalengdina legg ég það eins og ég segi í dóm hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég vona satt að segja að þar geti fólk náð saman um sem flest atriði en ég lít svo á að það verði að hafa sína eðlilegu þinglegu meðferð. Ég minni þó á að frumvarpið kom hingað inn fyrir síðasta tímafrest og ég vona að sjálfsögðu að það geti gengið eftir en þar munum við taka því sem að höndum ber.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma með mjög skýrar spurningar. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann ætlar að sjá til þess að fréttir verði hlutlægar og önnur umfjöllun. Ég trúi því ekki að hugsunin sé sú að hafa einn starfsmann í fjölmiðlanefnd sem eigi að sjá um það. Mikið verður vald viðkomandi starfsmanns. Ég hélt að hugmyndin væri að takmarka hvað RÚV ætti að gera en ég les þetta yfir og RÚV má gera allt, nákvæmlega allt. Kannski hæstv. ráðherra upplýsi hvað RÚV má ekki gera. Ég held að það væri gott að fá það fram. Síðan er hitt. Hvaða grín er þetta með auglýsingatímann, að lækka þetta úr 12 mínútum í 8 mínútur? Nú er meðalauglýsingatími 3,7 mínútur. Í desember er það 5,2 mínútur. Ég meina - er verið að blekkja hér? Er verið að reyna að slá ryki í augu fólks?

Virðulegi forseti. Nei, það er ekki verið að reyna að blekkja neinn, en þær takmarkanir sem lagðar eru til á auglýsingatímum byggjast meðal annars á upplýsingum frá Ríkisútvarpinu. Ég átta mig á því að ekki eru allir á eitt sáttir um hver nákvæm lengd er á auglýsingatímum eða annað slíkt, en þarna töldum við okkur vera að fara meðalveginn. Ég minni hv. þingmann líka á að þarna er verið að tala um að rjúfa ekki dagskrá og að gjaldskrá sé birt opinberlega sem er eitt af því sem mestar athugasemdir hafa verið gerðar við. Að sjálfsögðu er það stjórnar Ríkisútvarpsins að fylgja því eftir að sú stefnumörkun sem birt er í lögum um Ríkisútvarpið gangi eftir, en líka fjölmiðlanefndar af því að hv. þingmaður spyr hvernig tryggja eigi hlutlægni. Það er reyndar stór spurning hvernig við tryggjum hlutlægni almennt, en það er þá væntanlega þessara aðila að fylgja því eftir.

Virðulegi forseti. Það er fullkomlega óskiljanlegt eftir allan þennan tíma að við séum að velta því fyrir okkur hver auglýsingatíminn er. Það hlýtur að liggja fyrir. Og af hverju í ósköpunum er eingöngu verið að spyrja RÚV að því? Af hverju mæla menn það bara ekki? Ég vek athygli á því að hvað eftir annað kemur í ljós að mjög lítil hlutlægni er í fréttum og fréttaskýringum hjá RÚV. Meðal annars er búið að mæla með einföldum hætti hverjir viðmælendur eru og annað slíkt. Það er ekkert gert með það. Eru einhverjar líkur á því að það breytist ef þetta frumvarp verður að veruleika? Ég spyr aftur: Hvað má RÚV ekki gera? Ef maður fer í gegnum lýsinguna hér má RÚV gera allt. Það segir sig sjálft að þegar auglýsingatími er að meðaltali 3,7 mínútur þá er engin takmörkun fólgin í því að fara úr 12 mínútum í 8 mínútur í einhverjum texta í lögunum. Miðað við mælingar er auglýsingatíminn 5,2 mínútur, nær ekki einu sinni upp í 8 mínútur í desember. En stóra einstaka spurningin er: Hvað má RÚV ekki gera? Og hvernig ætlum við að sjá til þess að þar séu hlutlægar fréttir og fréttaskýringar og stjórnmálaumræður?

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan byggjum við þetta bæði á upplýsingum frá Fjölmiðlavaktinni og Ríkisútvarpinu sjálfu og teljum að þetta komi til móts við þau sjónarmið að ákveðnar takmarkanir séu innleiddar sem hingað til hafa ekki verið í lögum um Ríkisútvarpið. Að sjálfsögðu er ekki gengið mjög langt þarna, en þetta er hins vegar mjög ákveðið skref í þá átt að draga úr viðskiptalegum sjónarmiðum hjá Ríkisútvarpinu. Hvað má Ríkisútvarpið ekki gera? Þetta er mjög stór spurning til að svara hér á einni mínútu. En til að mynda er verið að skilgreina hvort Ríkisútvarpið megi taka upp nýja fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og kveðið á um að það skuli óska eftir heimild ráðherra ef áætlað er að hún kosti meira en sem nemi 10% af innheimtu útvarpsgjaldi. Þarna er því verið að koma til móts við þær athugasemdir sem ESA hefur haft uppi um að smíða Ríkisútvarpinu skýrari ramma um hvað megi innan þessa almannaþjónusturamma og hvað ekki. Ég lít svo á að við séum að gera það með því að skilgreina það mun betur í samræmi við þær athugasemdir sem við höfum fengið; og hv. 

Virðulegi forseti. Í ljósi þeirra athugasemda sem koma fram í kostnaðarumsögn þess frumvarps sem við ræðum og í ljósi þeirra upplýsinga sem veittar hafa verið um að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki gert athugasemd við að frumvarpið væri lagt fram spyr ég hvort ekki sé ástæða til að óska eftir því að það sé kannað hvort hæstv. fjármálaráðherra gæti verið við þessa umræðu, a.m.k. þannig að þingmönnum gæfist færi á að eiga við hana orðastað. Eins og hæstv. menntamálaráðherra bendir réttilega á er það ekki hennar að svara fyrir hæstv. fjármálaráðherra. Ég fer því fram á það, virðulegi forseti, að kannað verði hvort hæstv. fjármálaráðherra sjái sér fært að koma til umræðunnar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir ósk hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur. Það hefur komið skýrt fram hjá hæstv. menntamálaráðherra, og verum bara hreinskilin í því, að hún hefur ekki svör við þeim spurningum sem snúa að fjármálum og telur að hæstv. fjármálaráðherra verði sjálfur að svara því. Það er mjög skýrt og ég geri engar athugasemdir við það, það er til fyrirmyndar að hæstv. menntamálaráðherra fer ekki í felur með það. Við verðum að fá hæstv. fjármálaráðherra til að svara þessum þætti, það segir sig sjálft. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson fór mjög vel yfir það að um er að ræða hróplegt ósamræmi. Við getum ekki litið á þetta sem eitthvert eyland, við hljótum að líta á þetta í samhengi við annað sem er að gerast hér. Það er eiginlega mjög erfitt að halda umræðunni áfram án þess að fá hæstv. fjármálaráðherra til að taka þátt í henni og svara spurningum.

Virðulegur forseti. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra þarf að fara í burtu á meðan ég flyt ræðu mína og geri ekki athugasemdir við það. Ég vil engu að síður varpa til hennar spurningu í upphafi og hún tengist skipun þeirrar nefndar sem vann að frumvarpinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þáverandi deildarstjóri fjölmiðladeildar mennta- og menningarmálaráðuneytisins, sem síðar varð formaður fjölmiðlanefndar, hafi setið allan tímann, líka eftir að hann var skipaður framkvæmdastjóri fjölmiðlanefndar, hvort hann hafi setið í nefndinni þrátt fyrir það. Ef svo er þykir mér það harla einkennilegt að sá sem á að fylgja eftir lögum um fjölmiðla almennt og stýrir fjölmiðlanefnd skuli jafnframt sitja í nefndinni. Ég óska því eftir að hæstv. ráðherra veiti upplýsingar um það. Ég er ekki með þessu, virðulegi forseti, að varpa rýrð á nokkurn hátt á þann frábæra einstakling sem gegnir því embætti, heldur er ég að velta fyrir mér hagsmunaárekstrum sem hugsanlega gætu orðið. Hæstv. menntamálaráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur mælt fyrir frumvarpi til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Það er vel í sjálfu sér að mæla fyrir slíku frumvarpi. Þetta eru breytingar á lögum um Ríkisútvarpið. Mig langar fyrst og síðast að gera að umræðuefni, af því að þetta er fjölmiðill í almannaþágu, af hverju ekki er betur skilgreint og það með óyggjandi hætti hvað fjölmiðill í almannaþágu er. Hvert er hlutverk fjölmiðils í almannaþágu? Hvaða hlutverki á hann í raun að gegna? Virðulegur forseti. Ríkisútvarpið ohf. er á fjárlögum, fær gjald sem innheimt er af öllum einstaklingum 16 ára og eldri, einstaklingum sem lögaðilum, sem á síðan að renna beint í rekstur Ríkisútvarpsins, samkvæmt frumvarpinu. Við hljótum því að þurfa að fá meiri og betri skýringar. Ég tel ekki að í greinargerð með frumvarpinu sé með óyggjandi hætti sett fram hvað fjölmiðill í almannaþágu er, hvað þessi ríkisfjölmiðill í almannaþágu á að gera og hvað hann á ekki að gera. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni sem segir að verið sé að heimila Ríkisútvarpinu að gera nánast allt. Það er hins vegar sett í þann búning að erfitt er að henda reiður á hvað má ekki. Mér þykir vanta betri skilgreiningu á því hvað fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu er. Ég held líka að beintengja þurfi fjárframlag frá ríkinu við fjölmiðil í almannaþágu, að öllu öðru sem Ríkisútvarpinu er heimilt að gera samkvæmt frumvarpinu sé haldið fyrir utan þann rekstur og það sé algjörlega klárt og kvitt í hvað það fjármagn sem innheimt er af íbúum þessa lands, 16 ára og eldri, rennur hjá fjölmiðli í almannaþágu, fjölmiðli sem á að veita fólkinu í landinu þessa þjónustu. Það er í mínum huga ekki skýrt. Ég ætla þá að hverfa frá 1. gr., eða markmiðinu, og fara í 2. gr. þar sem talað er um eignarhald og samning um fjölmiðlun í almannaþágu. Þar er tekið fram að Ríkisútvarpið sé sjálfstætt opinbert hlutafélag, og það er fínt. Og sameining við önnur félög eða slit eru óheimil. Hins vegar er tekið fram að til að rækta hlutverk sitt, samkvæmt þessum lögum, sé Ríkisútvarpinu heimilt að eiga og leigja hvers konar búnað og eignir. Það er í lagi vegna þess að búnaðinn þarf Ríkisútvarpið að hafa til að veita þá þjónustu sem því ber samkvæmt lögum þessum. Hins vegar er kveðið á um það í 2. gr. að þar á meðal séu dótturfélög, fasteignir og tæknibúnaður. Ég set stórt spurningarmerki við orðið dótturfélag, frú forseti. Í mínum huga er það óásættanlegt að Ríkisútvarpinu eigi að vera heimilt að stofna dótturfélög sem væntanlega munu með einum eða öðrum hætti fara í beina samkeppni við aðra fjölmiðla í landinu. Það verður að skilja á milli fjölmiðils í almannaþágu og hins þáttarins sem hér er verið að gefa undir fótinn, að stofna megi dótturfélög og þar af leiðandi nýja fjölmiðlaveitu í almannaþágu sem megi reka í allt að 24 mánuði til að kanna hvort hún þjónar því hlutverki sem henni ber að gera, og er þar af leiðandi í gallharðri samkeppni við aðra fjölmiðla í landinu. Með fullri virðingu fyrir Ríkisútvarpinu, virðulegur forseti, þá erum við fámenn þjóð. Sú staða sem hér virðist vera að koma upp og vera heimiluð mun að mínu mati rýra mjög tækifæri annarra frjálsra fjölmiðla á markaði í samkeppni við Ríkisútvarpið og dótturfélög þess. Yfirburðir Ríkisútvarpsins eru slíkir. Ríkisútvarpið er fjármagnað af skattpeningum þjóðarinnar og þá þarf að skilgreina nákvæmlega hvað er á ferð. Við getum tengt þetta 4. gr., virðulegur forseti, vegna þess að Ríkisútvarpið skal - það er ekki eins og því sé það heimilt, heldur skal það - stofna og reka dótturfélög, sem að fullu leyti eru í eigu þess, fyrir aðra starfsemi en þá sem kveðið er á um í 3. gr. Hvert stefnum við, virðulegur forseti, í fjölmiðlun á Íslandi? Við setningu fjölmiðlalaga á síðasta þingi voru margir ósáttir við að lög um Ríkisútvarpið væru ekki tekin samhliða. Hér fáum við nú á síðustu dögum þingsins til umræðu frumvarp um Ríkisútvarpið sem gefur Ríkisútvarpinu, eftir því sem maður les og túlkar frumvarpið, mjög víðtækar heimildir í allar áttir. Var það það sem við ætluðum inn í þegar fjölmiðlalögin voru sett? Var það þess vegna sem lög um Ríkisútvarpið voru ekki tekin þar með? Var það vegna þess að veita átti þessari ríkisstofnun - sem hún er, hún er ekkert annað en ríkisstofnun - önnur og meiri tækifæri til útþenslu? Í 4. gr. kemur fram að dótturfélögin eigi að vinna samkvæmt samkeppnislögum en þar stendur engu að síður, með leyfi forseta: „Tilgangur dótturfélaga Ríkisútvarpsins er að styðja við starfsemi móðurfélagsins með því að nýta tæknibúnað, dreifikerfi, sérþekkingu starfsmanna og aðstöðu Ríkisútvarpsins til annarrar starfsemi en þeirrar sem fellur undir 3. gr. Innan starfsemi dótturfélaga fellur meðal annars að taka saman, gefa út og dreifa hvers konar áður framleiddu efni í eigu Ríkisútvarpsins. Einnig að selja birtingarrétt að efni Ríkisútvarpsins og að framleiða og selja vörur sem tengjast framleiðslu Ríkisútvarpsins á efni sem fellur undir 3. gr. Dótturfélagi er heimilt að semja við önnur fyrirtæki um framangreind verkefni.“ Það kann að vera, virðulegur forseti, að ég sé að oftúlka eða mistúlka, en mér þykir að með þessu sé verið að færa út starfsemi Ríkisútvarpsins í átt að því sem hinn frjálsi fjölmiðill er að vinna að annars staðar í samfélaginu. Og það getum við, að minnsta kosti mörg okkar, ekki sætt okkur við. Í 7. gr. er rætt um viðskiptaboð og talað um að auglýsingar eigi að vera skýrt afmarkaðar frá öðru dagskrárefni Ríkisútvarpsins. Ég hef, virðulegur forseti, veitt því athygli núna í hátt í ár að ýmsir þættir í Ríkisútvarpinu, ýmsir sérþættir, afþreyingarþættir, eru kostaðir af bílafyrirtæki hér á landi. Það fer stundum eftir lengd þáttarins, og hugsanlega gæðum, hvort lítill bíll frá því fyrirtæki eða stór birtist í lok sýningar. Þarna nýtir Ríkisútvarpið sér ákveðna kostun, setur inn auglýsingu frá þessu fyrirtæki, á litlum og stórum bílum eftir því hvert efni afþreyingarinnar var, og fær án efa greitt fyrir. Þannig er hægt að fara fram hjá reglunum með einum eða öðrum hætti. Ég held að þetta þurfi að skoða. Við erum ekki fjölmenn þjóð. Við erum fámenn þjóð og Ríkisútvarpið má ekki undir nokkrum kringumstæðum aftur verða einokunaraðili á markaði þannig að þjóðin búi við Ríkisútvarpið eitt og sér og aðrir fjölmiðlar leggi upp laupana vegna þess að verið er að sníða Ríkisútvarpinu svo víðan stakk, en ekki þröngan. Mér finnst líka, virðulegur forseti, að skoða þurfi tekjur Ríkisútvarpsins og þá tekjustofninn. Það er ljóst í því árferði sem ríkt hefur undanfarið að ekki hafa allir greitt þennan skatt, einfaldlega vegna þess að tekjurnar leyfa það ekki. Það greiða ekki allir þennan skatt og það er í sjálfu sér allt í lagi af minni hálfu. Vonandi árar betur og vonandi vænkast hagur þjóðarinnar og þar með fólksins í landinu. Hvað þá? Verður þá ómælt útvarpsgjald eða nefskattur sem rennur til Ríkisútvarpsins? Eða hvað ætlum við að skoða þar? Ég hef líka, virðulegur forseti, velt því fyrir mér hvort samhliða eigi að skatta lögaðila. Einstaklingar sem eru lögaðilar greiða útvarpsskattinn sem einstaklingar, 16 ára og eldri, og síðan eru þeir aftur skattaðir sem lögaðilar. Mér finnst að það megi verulega skoða hvort það er réttlátt. Virðulegur forseti. Í 16. gr. er rætt um mat á nýrri fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu þar sem Ríkisútvarpið skal óska eftir heimild ráðherra fyrir nýrri fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu samkvæmt 3. gr. ef áætlað er að hún muni kosta meira en sem nemur 10% af innheimtu útvarpsgjaldi. Samt sem áður kemur fram í kostnaðargreiningu að Ríkisútvarpið áætli að þær tæknilegu breytingar sem ætlunin er að fara út í vegna sjónskertra - og ég geri ekki athugasemdir við það - og önnur útgjöld sem tengjast aðgreiningu á rekstri með tilkomu dótturfélaga muni hafa í för með sér viðbótarkostnað sem einnig getur numið tugum milljóna króna. Hvert erum við komin? Hvert erum við komin með þetta frumvarp? Að lokum, virðulegur forseti, vil ég segja: Það sem er brýnast að gera við þetta frumvarp er að skilgreina 1. gr., markmiðið, hvað fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu er. Sú skilgreining þarf að vera með óyggjandi hætti þannig að ekki fari á milli mála hvert hlutverk Ríkisútvarpsins er hvað það varðar. Aðra þætti og útþenslu sem felst í þessu frumvarpi til handa Ríkisútvarpinu ohf. tel ég að við þurfum að skoða miklu betur. Mér finnst það ganga æðinærri hinum frjálsa fjölmiðli í landinu að Ríkisútvarpið skuli í lögum vera á þessari leið.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér nýtt frumvarp til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Ég vil byrja á því að leggja áherslu á það sem segir í greinargerð með þessu frumvarpi og markar að mörgu leyti mestu tíðindin í því. Það er sú breytta stefnumörkun að Ríkisútvarpið eigi að leggja megináherslu á hlutverk sitt við fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu en hlutverk þess sem fjölmiðill á samkeppnismarkaði verði víkjandi. Þetta felur í sér að megináherslan í starfseminni verði ekki að berjast í blóðugri samkeppni við aðra miðla á fjölmiðlamarkaðnum, þ.e. einkamiðlana, bæði varðandi dagskrá og auglýsingatekjur, heldur verði sett í forgang lýðræðis-, menningar- og samfélagslegt hlutverk Ríkisútvarpsins. Með öðrum orðum á RÚV að hafa metnað til að vera fyrirmyndarfjölmiðill í landinu, ekki eingöngu keppinautur einkaaðila um áhorf, auglýsingatekjur og samkeppnisstöðu á þessum mikilvæga markaði. Þetta er að mínu mati mikilvæg stefnubreyting. RÚV hefur alltaf haft mikilvægu hlutverki að gegna, en mikilvægi þessarar stofnunar sem hlutlægrar upplýsingaveitu hefur líklega aldrei verið eins ríkt og núna. Það er gríðarleg deigla eins og við þekkjum í þjóðfélagsumræðunni. Eftir fjármálahrunið er krafa almennings um gegnsæi og upplýsingar um stöðu og framgang mála í stjórnsýslunni örugglega meiri en nokkru sinni fyrr, á sama tíma og vantraust og tortryggni á stjórnvöldum er í hámarki, sem er reyndar alþjóðleg þróun - við sjáum það sama í flestum vestrænum löndum um þessar mundir. Við þær aðstæður er gríðarlega mikilvægt og algjörlega nauðsynlegt að í landinu séu fréttamiðlar sem almenningur treystir og getur reitt sig á, sérstaklega þegar framboð er svo mikið sem nú er af ýmiss konar orðræðu sem ekki er alltaf studd traustum rannsóknum eða rökum. Í þessu frumvarpi er með mun ítarlegri hætti en í fyrri löggjöf um RÚV fjallað um almannaþjónustuhlutverk þess jafnt sem lýðræðislegt, samfélagslegt og menningarlegt hlutverk. Það er líka nýmæli og rétt að vekja sérstaka athygli á því að nú mun utanaðkomandi aðili, fjölmiðlanefndin, árlega leggja sjálfstætt mat á það hvort Ríkisútvarpið hafi uppfyllt almannaþjónustuhlutverkið. Þetta er mikil framför og breyting frá gildandi lögum þar sem RÚV var ætlað að leggja sjálft fram yfirlit yfir það hvernig stofnunin rækti lögbundið hlutverk sitt sem útvarp í almannaþágu. Ég vil fara nokkrum orðum um flóruna á íslenskum fjölmiðlamarkaði því að hún hefur breyst talsvert mikið á undanförnum árum. Við sem erum í þessum sal ólumst upp við það að á dagblaðamarkaði voru svokölluð flokksmálgögn. Þau spönnuðu vítt litróf. Við það að lesa öll þessi málgögn gátu menn kannski fengið eitthvert meðaltal af því hvað væri að gerast í samfélaginu á hverjum tíma. En sú staða hefur breyst. Formlega séð heyra flokksmálgögnin sögunni til. Við sitjum eftir með ljósvakamiðla. Tveir ljósvakamiðlar hafa verulega útbreiðslu. Fleiri er reyndar hægt að nefna, eins og ÍNN og Útvarp Sögu, sem miðla upplýsingum um samfélagsmálefni, en dagblaðamarkaðurinn hefur breyst mikið. Þar eru einungis eftir tvö blöð sem geta flokkast undir dagblöð, koma út alla daga vikunnar nema á sunnudögum, Fréttablaðið og Morgunblaðið. Ég held að við verðum að viðurkenna að dagblaðamarkaðurinn er mun fátæklegri fyrir vikið. Við fáum miklu fátæklegri sýn á íslenskan samtíma í gegnum þessi blöð en við fengum á sínum tíma, fyrir nokkrum áratugum, þótt ég sé í sjálfu sér ekki að mæla með því að fjölmiðlamarkaðurinn sé tengdur flokkspólitískum hagsmunum. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að afar mikilvægt sé að svo sé ekki. Staðan er einfaldlega sú að við erum í dag með dagblaðamarkað þar sem í raun og veru er bara eitt flokksmálgagn, það er Morgunblaðið, sem er mjög pólitískt og í ómengaðri stjórnarandstöðu undir forustu fyrrverandi formanns Sjálfstæðisflokksins og leggur mun skýrari áherslu á flokkshagsmuni Sjálfstæðisflokksins en við höfum séð í áratugi frá því ágæta blaði. Í Fréttablaðinu sjáum við fréttaumfjöllun sem ekki er eins auðvelt að tengja við flokkshagsmuni. Ritstjórnarskrif eru þar yfirleitt í ágætu jafnvægi, hallast sitt á hvað á sveif með stjórn og stjórnarandstöðu. Þar situr reyndar annar fyrrum formaður Sjálfstæðisflokksins á viðhafnarsjónarhóli í helgarblaðinu, en það er þó engan veginn hægt að afgreiða sjónarmið hans út af borðinu sem eingöngu lituð af flokkspólitískum tengslum þótt þau skrif séu fráleitt pólitískt hlutlaus. Við þessar aðstæður er mikilvægi Ríkisútvarpsins enn þá meira, að vera útvörður hlutlægrar fréttamennsku í samfélaginu. Þar er sú fréttastofa sem nýtur mests trausts almennings í landinu. Ég tel að heilt yfir takist fréttastofunni ágætlega að gæta hlutlægni í umfjöllun sinni um fréttir af innlendum þjóðmálavettvangi. Ríkisútvarpið þarf að taka mjög alvarlega það hlutverk sitt að gæta jafnvægis í umfjöllun um samfélagsmálefni, t.d. um málefni og umræðu á þinginu. Það er verkefni sem stofnunin þarf að hafa í algjörum forgangi. Ég held að við getum auðveldlega haldið því fram, og ég geri það, að Ríkisútvarpið gæti staðið sig betur varðandi einmitt lýðræðishlutverkið og að kafa dýpra ofan í samfélagsmálefni, veita stjórnvöldum markvissara aðhald með fréttaskýringum og taka helstu málefni sem eru efst á baugi til dýpri umfjöllunar en við sjáum venjulega í dagblöðum og þá sérstaklega í ljósvakamiðlum á Íslandi. Það er í raun enginn fréttaskýringaþáttur sem stendur undir nafni í sjónvarpinu um þessar mundir þó að einstakir þættir eins og Kastljós sýni á stundum tilburði í þá átt. Ég hef ekki tíma til að fara kerfisbundið í gegnum öll smáatriði frumvarpsins. Ég vil hlaupa á nokkrum atriðum sem ég tel að sæti tíðindum. Ég tel að það sé mjög athyglisvert skref og framfaraskref að gera þær breytingar á fyrirkomulagi stjórnar sem lagt er upp með í frumvarpinu og þá sérstaklega þann vegg sem settur er upp milli beinna fulltrúa stjórnmálaflokkanna og yfirstjórnarinnar með því að setja inn ákvæði um að hlutverk Alþingis sé að skipa fulltrúa í valnefnd sem síðan leggi fram heildstæða tillögu um það hverjir skulu skipa stjórnina. Þetta sjáum við í ákveðnum löndum í kringum okkur. Ég tel að með þessu sé bæði verið að styrkja stöðu og hlutverk stjórnarinnar, hún fái til viðbótar lögformlegt stefnumótunarhlutverk til lengri tíma sem ég tel að sé mjög mikilvægt. Komið hefur verið hér inn á þá tilraun sem gerð er í frumvarpinu til að takmarka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Ég tel að mikilvægt sé að stíga það skref. Við getum deilt um það hvort skrefið sé nægilega stórt í frumvarpinu eins og það lítur út en það er þá verkefni nefndarinnar að fara kerfisbundið í gegnum það. Í umræðunni hér áðan var réttilega bent á að tölur um auglýsingatíma sýna að auglýsingatíminn nær ekki að meðaltali þeim átta mínútum á klukkustund sem hér er talað um. Hins vegar er ljóst af bæði gögnum frá Ríkisútvarpinu sjálfu og óháðum aðilum að þess eru allmörg dæmi að auglýsingamagnið fari umfram það á álagstímum, sérstaklega í desember, þannig að þetta mun sannarlega hafa í för með sér skerðingu á auglýsingatekjum Ríkisútvarpsins. Verkefni okkar á þinginu má segja að sé tvíþætt. Við þurfum auðvitað að gæta almannahagsmuna sem felur annars vegar í sér að standa vörð um Ríkisútvarpið sem afar mikilvægan fjölmiðil í landinu og hins vegar að standa vörð um fjölbreytnina á fjölmiðlamarkaðnum og tryggja að gott jafnvægi sé milli ríkisfjölmiðilsins og einkaaðilanna þannig að báðir geti þrifist á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Í því ljósi eru takmarkanir á umsvifum RÚV á auglýsingamarkaði mikilvægar. Ég segi það fyrir minn hatt að ég mun fylgja því fast eftir í umfjöllun nefndarinnar að við sitjum raunverulega uppi með aðgerð og breytingu sem dregur úr umsvifum RÚV á markaðnum til að skapa aukið svigrúm fyrir einkaaðilana. Þetta þarf allt að skoðast í samhengi við breytingarnar á þeim tekjum sem Ríkisútvarpið fær í gegnum útvarpsgjaldið. Ég tel að við þurfum að hafa auga með því að alltaf sé eðlilegt og sanngjarnt jafnvægi þarna á milli. Ef RÚV fær auknar tekjur í gegnum útvarpsgjaldið er sanngjarnt að auglýsingatekjurnar dragist saman á móti þannig að einkaaðilarnir hafi úr meiru að spila. Mig langar aðeins að vekja athygli á því að 12. gr. þessa frumvarps er ekki í fullkomnu samræmi við þau fjölmiðlalög sem við samþykktum á þingi í fyrra og fjalla um réttindi og skyldur starfsmanna fréttastofu og dagskrárgerðarmanna. Í fjölmiðlalögunum var sérstaklega rætt um ákvæði um ritstjórnarlegt sjálfstæði og að starfsmenn sem sinna fréttum og fréttatengdu efni og reyndar fagfélög þeirra eða samtök skyldu koma að reglum um ritstjórnarlegt sjálfstæði sem tæki meðal annars til atriða sem tengjast skilyrðum, áminningum og uppsögnum viðkomandi starfsmanna. Í frumvarpinu um Ríkisútvarpið sem við erum nú að fjalla um er hins vegar gerð sú breyting að útvarpsstjóri setji þessar starfsreglur og hvergi er minnst á neina aðkomu starfsmanna, fagfélaga þeirra eða samtaka að þessu verki. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að halda í heiðri þeirri aðkomu starfsmanna sem við lögðum af stað með í fjölmiðlalögunum. Eins og hæstv. ráðherra fór vel yfir í máli sínu í framsöguræðunni hefur þetta frumvarp margvíslegan tilgang. Í fyrsta lagi að styrkja og efla lýðræðis- og menningarhlutverk Ríkisútvarpsins, m.a. sem ákveðin viðbrögð við tilmælum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Í öðru lagi að draga úr aðstöðumun Ríkisútvarpsins gagnvart fjölmiðlum á einkamarkaði. Í þriðja lagi að bregðast við ábendingum ESA um aðgreiningu samkeppnisrekstrar og opinbers rekstrar. Í fjórða lagi að leggja áherslu á ákveðin skref sem tengjast menningarhlutverkinu. Skýrt er kveðið á um það að Ríkisútvarpið eigi að vera virkur þátttakandi í innlendri dagskrárgerð. Kvikmyndagerð er sérstaklega nefnd í því sambandi og lögð áhersla á kaup á efni frá sjálfstæðum framleiðendum. Ég held að þetta sé mikilvægt ákvæði. Ég held að þetta sé annað svið þar sem við getum sagt að Ríkisútvarpið hafi ekki staðið sig sem skyldi í samkeppni við einkamiðla. Ég held að vel megi halda því fram að Stöð 2 hafi að minnsta kosti til skamms tíma haft vinninginn í framleiðslu á innlendu leiknu efni undanfarin ár. Það ætti skilyrðislaust að vera metnaður Ríkisútvarpsins að vera þar í forustu. Rétt er að vekja athygli á því að Ríkisútvarpið hefur sýnt lofsvert frumkvæði í því að sýna úrval úr íslenskri kvikmyndasögu með framtaki sínu á síðastliðnu ári og ber að fagna því sérstaklega. Það ætti reyndar að vera fastur liður í dagskrá sjónvarpsins að sýna íslenskar kvikmyndir frá öllum tímabilum. 4. gr. frumvarpsins er veigamikil lykilgrein sem markar þá stefnu að sá hluti af starfsemi RÚV sem ekki telst til fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu skuli rekinn í sjálfstæðum dótturfélögum. Þetta er líklega kjarninn í athugasemdum ESA. Þessi dótturfélög lúti þá eftirliti Samkeppniseftirlitsins. Þar með talin er starfsemi sem felst í útgáfu og dreifingu á áður framleiddu efni, sala birtingarréttar á framleiddu efni RÚV, leiga á aðstöðu, tækjum og búnaði o.s.frv. Með þessari skipan er í reynd reistur eldveggur milli dagskrárdeilda RÚV og dótturfélaga þess þannig að ritstjórnarlegt sjálfstæði stofnunarinnar gagnvart til dæmis auglýsingadeildinni verði tryggt. Þetta er afar mikilvægt atriði því að á liðnum árum hefur verið gagnrýnt að viðskiptaleg sjónarmið hafi á stundum haft of mikil áhrif á þá dagskrá sem stofnunin hefur boðið upp á. Útvarpsgjaldið er til umfjöllunar. Harkaleg gagnrýni kemur fram frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins á þá ráðstöfun sem lagt er upp með í frumvarpinu. Það er rétt að vekja athygli á því að með þessari ráðstöfun er í raun verið að virða þá leiðsögn sem kom fram í lögunum um Ríkisútvarpið ohf. frá 2007. Ég tel að full rök séu fyrir því að líta með öðrum hætti á Ríkisútvarpið en önnur opinber fyrirtæki í ljósi þess mikilvæga og einstæða lýðræðishlutverks sem stofnunin hefur. Í því ljósi þarf að vera tryggt að stigin séu ákveðin skref til að tryggja sjálfstæði útvarpsins frá stjórnvöldum á hverjum tíma, þó að vel megi fara í gegnum það hvort gera þurfi einhverjar breytingar á framsetningu þessa ákvæðis í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir góða og málefnalega ræðu. Ég sé og heyri að okkar bíður mikið verkefni í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vil í því samhengi spyrja þingmanninn í fyrsta lagi í ljósi mikilvægis Ríkisútvarpsins - þetta er mikilvæg stofnun í almannaþjónustu - og þess að núna eru um 15 þingdagar eftir og þau frumvörp sem hafa verið lögð fram áður, árin 2006, 2007 og 2008, um Ríkisútvarpið voru öll lögð fram á haustþingi, ekki síst í ljósi þess að menn töldu að þingið þyrfti góðan tíma enda kom það síðar í ljós því að hér voru haldnar miklar ræður, stundum málþófsræður en iðulega knúnar fram af miklum áhuga á Ríkisútvarpinu og vegna mikilvægs hlutverks þess: Telur hv. þingmaður ekki betra að við förum vel yfir þetta, förum vel yfir umsagnir því að þetta er gríðarlega umfangsmikið mál, og síðan leggi ráðherra málið fram að nýju næsta haust með tilliti til bæði vinnu nefndarinnar og athugasemda? Í öðru lagi spyr ég - og ég vil lýsa yfir eindreginni ánægju minni með þau orð hv. þingmanns að Ríkisútvarpið eigi að draga sig enn frekar af samkeppnismarkaði og einblína alltaf á almannaþjónustuhlutverkið, markmið sem við höfum reynt að stefna að, en ekki síður það að takmarka eigi auglýsingar með ákveðnum hætti: Telur hv. þingmaður ekki rétt að við förum vel yfir það hvernig hægt er að takmarka með markvissari hætti þátttöku Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði? Í þessu samhengi hef ég sérstaklega ákveðnar áhyggjur af vefnum. Ríkisútvarpinu eru gefnar algjörlega frjálsar hendur á vefmarkaðnum þar sem í rauninni er mesta gróskan í fjölmiðlaútgáfu, hún er á vefnum. Ríkisútvarpinu er hleypt algjörlega óheft inn á þann markað þar sem við sjáum í raun mestu merkin um einmitt frjálsa fjölmiðlun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnirnar og reyni að svara þeim eftir fremsta megni. Í fyrsta lagi varðandi tímamörkin og stöðu málsins í þinginu. Hæstv. ráðherra fór yfir það að auðvitað hefði verið betra að frumvarpið kæmi fyrr fram. Ég get tekið undir það en þar eru ákveðnar skýringar sem lúta að því víðtæka samráðsferli sem hefur átt sér stað. Á þessum tímapunkti get ég í raun og veru ekki sagt annað en það að við sem sitjum í nefndinni, allsherjar- og menntamálanefnd, berum þar í raun jafna ábyrgð á því að finna út úr því sameiginlega hvenær við teljum að málið sé orðið nægilega þroskað til að afgreiða það út úr nefndinni. Það er augljóst að tíminn sem við höfum til stefnu til að afgreiða málið á þessu þingi er ekki langur, en það fer dálítið eftir því hvaða mat við leggjum á efni frumvarpsins og hvort við teljum að þar séu margir þættir sem þurfi ítarlegrar skoðunar við. Ég er almennt þó í prinsippinu þeirrar skoðunar að mál af þessu tagi þurfi að vinna mjög vandlega því að það eru svo miklir almannahagsmunir undir. Ég treysti mér ekki á þessum tímapunkti til að segja af eða á um hvort þetta náist þó að ég telji fulla ástæðu til að freista þess að ná þessum markmiðum. Varðandi auglýsingarnar á vefnum verð ég reyndar að minna á að það segir í 7. gr. frumvarpsins að Ríkisútvarpinu sé óheimilt að selja viðskiptaboð til birtingar á vefnum. Síðan eru undantekningar sem lúta sérstaklega að efni sem þegar hefur verið sýnt í sjónvarpinu og er síðan birt eða endurflutt á vefnum. Það er ákveðin heimild til að vera með slíkar auglýsingar en ég tel að það sé skýr takmörkun á því að útvarpið geti breitt verulega úr sér í því skyni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin og líka í rauninni raunsæja nálgun á fyrri spurningu mína varðandi afgreiðslu málsins á þingi. Ég fór kannski ekki alveg rétt með áðan, ég held að frumvarp um RÚV hafi einu sinni verið lagt fram að vori en þá var reyndar sérstaklega tekið fram að það væri lagt fram til kynningar til að undirbúa vinnu þingsins haustið eftir. Ég held að það sé eðlilegt að nálgast þetta með þessum hætti. Við munum fara vel yfir allar athugasemdir varðandi þetta umfangsmikla frumvarp og síðan sjáum við hvað setur. Allt verðum við að gera í þágu þess að við höfum þó það sameiginlega markmið að hafa útvarp í almannaeigu sem starfrækir þetta þjónustuhlutverk. Síðan vona ég að túlkun hv. þingmanns sé rétt varðandi auglýsingar á vefnum, því að þegar ég les frumvarpið yfir og greinargerðina með frumvarpinu sé ég ekki þessar takmarkanir. Það var sérstaklega tekið fram í síðasta frumvarpi, sem síðan varð að lögum, að Ríkisútvarpið hefur enga heimild til að fara inn á vefinn, það eru engar auglýsingar leyfðar á vefnum. En það er áherslubreyting núna, Ríkisútvarpinu er heimilað að fara, hvort menn kalla það stórtækt eða ekki en alla vega fyrsta skrefið, inn á markaðinn sem tengist vefnum einmitt á því sviði þar sem við sjáum þá fjölbreytni í fjölmiðlun sem við óskum eftir. Í því erfiða árferði sem er í dag er fjölmiðlunin fjölbreyttust þar. Þess vegna vara ég eindregið við því að hleypa Ríkisútvarpinu inn á þennan samkeppnismarkað sem vefmiðlun er. Það er eðlilegt að Ríkisútvarpið, og það er hluti af almannaþjónustu þess, haldi uppi öflugum vefmiðli og hann er alltaf að batna. Útlitið og svo ég sletti „layout-ið“ á vefnum hefur breyst mjög til batnaðar. Það er hluti af almannaþjónustu Ríkisútvarpsins að miðla fréttum á vefnum en ég tel ekki rétt að Ríkisútvarpið stígi þetta skref og fari með þessum stórtæka hætti inn á auglýsingamarkaðinn á vefnum.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að fara nákvæmlega yfir hverjar þessar undanþágur eru. Það er í raun og veru skýr takmörkun gegn því að Ríkisútvarpið selji beint auglýsingar til birtingar á vefnum, það er óheimilt beinlínis og sagt skýrt í 7. gr. frumvarpsins. Hins vegar eru tvær undantekningar nefndar; heimilt er að láta auglýsingar og kostunartilkynningar sem eru hluti af útsendri dagskrá Ríkisútvarpsins birtast á vefnum ef um er að ræða samtímaútsendingar í gegnum ljósvakann og á vefnum, og hins vegar ef um er að ræða sérstakar vefútsendingar, þá eru auglýsingar eða kostunartilkynningar heimilar. Ég held að í fyrra tilvikinu sé um eðlilega undanþágu að ræða, en í síðara tilvikinu má vel sjá fyrir sér þau tilvik að þetta gæti farið úr böndum, ef svo má segja. Það er ágætisverkefni fyrir allsherjar- og menntamálanefnd að fara vel yfir hvort nauðsynlegt sé að setja inn einhvers konar hámark, einhvers konar þak á þessi umsvif ef þessi undanþága fer í gegn á annað borð. Þannig að ég get fallist á að það sé eðlilegt að nefndin skoði sérstaklega við meðferð málsins hvort þarna sé verið að opna dyrnar óeðlilega mikið, ef svo má segja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir ræðu hans um þetta frumvarp. Mig langar að spyrja hann um dótturfélögin og fara þá á bls. 29 í greinargerðinni þar sem segir um 4. gr., með leyfi forseta: „Lagt er til að eftirfarandi starfsemi Ríkisútvarpsins fari fram í dótturfélögum: sala auglýsinga- og kostunarrýmis í dagskrá móðurfélagsins, sala á dagskrárefni og sýningarrétti á eigin framleiðslu, samframleiðsla á efni með erlendum sjónvarpsstöðvum og fyrirtækjum, sala á dagskrárefni til almennings, leiga á aðstöðu, tækjum og búnaði, og sala á þjónustu og hlutum sem tengjast dagskrárefni.“ Hv. þingmaður ræddi áðan að dótturfélögin væru í raun og veru sett á laggirnar til aðgreiningar frá hinni almennu fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og dótturfélögin væru sett til hliðar til að greina algerlega þar á milli. Þarna er meðal annars talað um sölu á dagskrárefni til almennings. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hann líti svo á að dótturfélag geti til dæmis lagt af stað með nýja fjölmiðlaveitu og selt dagskrá hennar fólki í landinu. Er þá hægt að reka samhliða Ríkisútvarpinu, í gegnum skatta, fjölmiðlaveitu í eigu dótturfélags sem selur áskrift að því efni sem þar er að finna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Ég get svarað henni með í raun og veru einu orði: Nei. Ég lít alls ekki svo á að þetta ákvæði frumvarpsins, 4. gr., um stofnun dótturfélags, veiti Ríkisútvarpinu slíka heimild. Ég lít svo á að þarna sé fyrst og fremst verið að ramma inn ákveðna hliðarstarfsemi sem Ríkisútvarpið hefur staðið fyrir árum saman, t.d. sölu á myndböndum eins og var fyrst, og síðan á mynddiskum til almennings með áður framleiddu efni sem hefur verið sýnt í Ríkissjónvarpinu eða efni sem flutt hefur verið í Ríkisútvarpinu, að þarna sé átt við þess háttar starfsemi. Sömuleiðis sölu birtingarréttar á efni útvarpsins sem hefur átt sér stað eins og við þekkjum, framleiðsla á vörum sem tengjast samstarfi við erlenda aðila o.s.frv. Þannig að ég tel að þarna sé alls ekki verið að veita Ríkisútvarpinu einhvers konar heimild til frekari útþenslu á íslenskum fjölmiðlamarkaði.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum svarið, það var skýrt og skorinort. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann um 16. gr., en í henni segir meðal annars, á bls. 8, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpinu er heimilt að setja á fót nýja fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu til reynslu í allt að 24 mánuði. Annars vegar er um að ræða tímabundna þjónustu til að þjóna ákveðnum lýðræðislegum, menningarlegum eða samfélagslegum þörfum og hins vegar þjónustu sem áætlað er að þróa frekar.“ Þá vil ég spyrja hv. þm. Skúla Helgason: Telur hann að með þessari grein og þessari heimild séu lögð drög að því að Ríkisútvarpið ohf. geti sett á laggirnar til dæmis sérstaka kvikmyndadagskrá eða rás með kvikmyndum, sérstaka rás með íþróttaefni, sérstaka rás um stjórnmál og slíkt sé heimilt að setja á laggirnar til reynslu í allt að 24 mánuði án þess að óska þurfi eftir umsögn frá fjölmiðlanefnd? Og ef þetta er réttur skilningur, eru þá tvö ár ekki nokkuð langur tími til að heimila Ríkisútvarpinu ohf. að setja á laggirnar nýja fjölmiðlaþjónustu í tilraunaskyni án þess að fjölmiðlanefnd þurfi að hafa skoðanir á því með einum eða öðrum hætti? Ef þetta er heimild til þess, getur það þá hugsanlega skaðað hinn frjálsa fjölmiðlamarkað?

Virðulegi forseti. Ég skal viðurkenna strax að þetta er grein sem ég rak einmitt augun í og spurði mig sumra af þeim spurningum sem hv. þingmaður færði fram. Mér finnst þetta ekki vera beinlínis í samhengi við önnur ákvæði frumvarpsins og tel fullt tilefni fyrir allsherjar- og menntamálanefnd að fara vel í gegnum tilganginn í raun og veru með þessari grein, hvort þetta sé akademísk æfing eða hvort þarna liggi að baki einhver áform stofnunarinnar um útbreiðslu á þessum markaði. Þarna koma upp ýmsar fleiri spurningar, t.d. hvort eðlilegt sé að verja peningum sem koma beint í gegnum útvarpsgjaldið frá almenningi og fyrirtækjum í landinu í tilraunastarfsemi af þessu tagi og hvort engin mörk séu á því hversu umfangsmikil hún geti verið. Þannig að þessi grein kallar í raun á allmargar spurningar sem ég tel að við þurfum að fara vel yfir í nefndinni. Staðan er auðvitað þannig að við erum með veikburða fjölmiðlamarkað og við höfum ríkum skyldum að gegna sem fulltrúar almannavaldsins að reyna að tryggja í fyrsta lagi að það sé öflugt ríkisútvarp í landinu, af ástæðum sem ég og fleiri hafa rakið hér í umræðunni, en ekki síður að þeir einkaaðilar á markaði sem fyrir eru og aðrir sem kunna að hafa áhuga á að hefja starfsemi hér geti vel þrifist. Það er ekki eingöngu þörf fyrir öflugt ríkisútvarp, það er líka þörf fyrir að hér heyrist margar raddir á fjölmiðlamarkaði með mismunandi sjónarmið sem almenningur getur síðan tekið afstöðu til.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Þetta er umfangsmikið frumvarp. Það er margt athyglisvert í því og að mínu mati vel nýtilegt, vel hægt að nota sér til þess að stuðla að þeim grunnstoðum sem þurfa að tengja okkur við Ríkisútvarpið samhliða því að við lítum til alls fjölmiðlamarkaðarins, hvernig hann getur lifað og dafnað í ljósi þess að við viljum hafa hér öflugt Ríkisútvarp. Ég hef tekið margar ræðurnar og umræðurnar hér fram eftir nóttu, 

Forseti óskar eftir því að menn haldi fundi utan þingsalar og hafi hljóð í hliðarsölum. Hv. þingmaður heldur nú áfram máli sínu.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessa umhyggju. Ýmislegt hefur verið rætt, sérstaklega þegar við stefndum að því að breyta Ríkisútvarpinu í opinbert hlutafélag. Ég vek sérstaklega athygli á því að þá voru margar ræðurnar af hálfu stjórnarandstöðunnar fluttar þar sem ýmislegt var sagt út af þeirri formbreytingu því að menn tortryggðu hana mjög. Þetta frumvarp breytir ekki þeirri formbreytingu sem við gerðum, að því er ég tel, og ég vona að menn sjái að hún var í stórum dráttum til batnaðar þó að ekkert mannanna verka sé algjörlega fullkomið. Það eru ákveðin atriði í þessu frumvarpi sem ég fagna sérstaklega. Þau taka á því sem betur hefði mátt fara en opinbera hlutafélagið Ríkisútvarpið ohf. verður áfram og ég fagna því. Ég sé að mikið er lagt í hvernig menn skilgreina almannaþjónustu. Ég tel eðlilegt að menn fari vel yfir þá skilgreiningu. Ég fagna velflestum atriðum sem koma þar fram en á hinn bóginn held ég að það sé eðlilegt að við gerum ríka kröfu til Ríkisútvarpsins í sambandi við almannaþjónustuhlutverkið. Ég tek í sjálfu sér undir þá áherslu þar sem er verið að ýta betur og meira undir almannaþjónustuhlutverkið þó að við höfum alltaf haft skoðanir á því hverju Ríkisútvarpið eigi að sinna. Það á að vera með öfluga fréttaþjónustu, það á að vera öryggisveita, það á að sinna því að við getum notið menningar, lista, íþrótta eða hvað það er, en ekki síst viljum við sjá aukna innlenda dagskrá með innlendum framleiðendum og að það leggi áherslu á íslenskt menningarefni sem er stórt hlutverk Ríkisútvarpsins. Gagnrýnt hefur verið, m.a. af minni hálfu, hvernig Ríkisútvarpið hefur sinnt hlutverki sínu. Það hefur að vísu verið að eflast frekar en hitt - við skulum vera á jákvæðu nótunum. Ég sé það á öllu að hægt er að gera betur og að forustumenn og forsvarsmenn Ríkisútvarpsins hafi þann metnað að gera enn betur í þeim efnum. Við sem erum annars staðar í samfélaginu eigum auðvitað að hjálpa Ríkisútvarpinu að sinna því hlutverki en það má ekki vera gert á kostnað samkeppnisumhverfisins og þeirra sem fyrir eru á markaði. Þær línur er verið að skerpa. Vangaveltur hafa verið um þær leiðir sem farnar eru í frumvarpinu varðandi heimild Ríkisútvarpsins til að stofna dótturfélög. Ég skil þetta þannig, og ég mun fara yfir það í nefndinni, að það sé fyrst og fremst gert til þess að skattpeningar ríkissjóðs sem settir eru í Ríkisútvarpið verði ekki notaðir til að greiða niður rekstur þess sem er í samkeppni. Ég skil það þannig að menn séu að aðgreina þarna á milli. Þetta er samt þáttur sem við verðum að fara mjög vel yfir, þ.e. heimild til að stofna dótturfélag Ríkisútvarpsins, því að þessi leið veltir upp ákveðnum spurningum um það hvort Ríkisútvarpið muni þá fara í margs konar starfsemi aðra sem beint eða óbeint tengist starfsemi Ríkisútvarpsins. Þetta er þáttur sem við munum fara gaumgæfilega yfir þegar málið kemur til nefndar. Það er ekki langt síðan samþykktur var heildstæður lagabálkur um Ríkisútvarpið, lagabálkur sem þarf að fara betur yfir til að útfæra nánar eins og ég gat um áðan ákveðna þætti sem var breytt á sínum tíma, m.a. rekstrarforminu. Fyrst og fremst var farið af stað í þá ferð sem þetta frumvarp snýst um á grundvelli athugasemda ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA. Mér finnst þær breytingar sem við þurfum að gera á Ríkisútvarpinu hafa verið notaðar til margs annars sem er ekki endilega í tengslum við athugasemdir ESA. Fyrst vil ég draga fram hvernig skipa á stjórn Ríkisútvarpsins. Ég ætla ekki að fagna þeirri breytingu eins og hv. þm. Skúli Helgason. Ég held að þetta sé breyting sem við þurfum að fara sérstaklega yfir því að ein meginforsenda hennar á sínum tíma var að klippa á pólitíska strengi, þ.e. menntamálaráðherra átti ekki að skipa útvarpsstjóra, framkvæmdastjóra útvarps og sjónvarps eins og var heldur skyldi ráðherra í rauninni hafa skipunarvald yfir útvarpsráði. Reynt var að fara þá leið að klippa sem mest á þá strengi. Menn sögðu: Er heppilegt að Alþingi skipi útvarpsráð? Það má alveg deila um það að núverandi fyrirkomulag sé það besta, en mér finnst það þó gegnsærra en sú vegferð sem er verið að leggja í núna, að ráðherra skipi einn mann sem verður formaður. Ég tel það vera vísbendingu um að breytingin sé afturhvarf til fortíðar og ég ætla rétt að vona að menn ætli sér ekki að setja pólitísk fingraför á stjórn Ríkisútvarpsins aftur. Þá hyrfum við að nokkru leyti aftur til fortíðar. Ég tel heppilegra að þingið komi beint að skipuninni og það verði þá gegnsætt að flokkarnir hafi einfaldlega sína fulltrúa þar inni. Hægt er að hafa útfærslu sem ég held að sé ágæt, að menn skipi nefnd til að tilnefna fulltrúa í stjórnina. Mér finnst umhugsunarefni að ráðherra skipi annars vegar einn mann í stjórn og hins vegar tilnefni starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins annan mann. Mér finnst umhugsunarefni að starfsmenn hafi beint aðgengi, seturétt, tillögurétt og fullan þátttökurétt í stjórnum stofnana á vegum hins opinbera. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé stefna ríkisstjórnarinnar og hvort við megum framvegis búast við því að starfsmenn ríkisstofnana eða þeirra félaga sem ríkið á í muni alltaf eiga fulltrúa í stjórnum þeirra. Ég held líka að það sé afturför að hafa þetta með þessu móti. Ég er ekki að segja að starfsmenn eigi ekki að koma að stefnumörkun, þeir gera það. Það er alltaf tryggt að leitað er til þeirra. Ég veit ekki betur en að það hafi gengið þokkalega. Ég vek athygli á því að Ríkisútvarpið þurfti fyrir nokkrum árum að fara í mjög sársaukafullar breytingar á innra skipulagi sínu við formbreytinguna. Það þurfti að segja upp starfsmönnum. Það þurfti að breyta fyrirkomulaginu til samræmis við lögin, m.a. til að ná fram hagræðingu í rekstri stofnunarinnar. Það vill svo til að eftir að forustumenn Ríkisútvarpsins hafa unnið í einhvern tíma eftir þessu nýja fyrirkomulagi hefur Ríkisútvarpið verið rekið með hagnaði tvö ef ekki þrjú ár í röð og það hefur aldrei gerst áður í sögu þess. Breytingin sem slík á rekstrarumhverfi stofnunarinnar varð því til hagsbóta fyrir alla. Ég efast um að það hefði verið gott að hafa starfsmenn í stjórn Ríkisútvarpsins til að fara í sársaukafullar aðgerðir sem menn þurfa af og til að standa frammi fyrir þegar gerðar eru ákveðnar breytingar á rekstri ríkisstofnana eða félaga í þeirra eigu. Ég set þetta fram, það er örugglega ekki til vinsælda fallið hjá starfsmönnum Ríkisútvarpsins en það er mín skoðun að heppilegra hefði verið ef þeir hefðu komið að málefnum Ríkisútvarpsins með öðrum hætti. Ríkisútvarpið er stofnun í allra eigu, hún er ekki í eigu starfsmanna Ríkisútvarpsins heldur allra. Þess vegna geri ég þessar athugasemdir og set þær fram hér varðandi stjórnskipulag stofnunarinnar. Í andsvari við hv. þm. Skúla Helgason áðan kom ég inn á efasemdir mínar um þátttöku Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Ég viðurkenni alveg og hef áður sagt það í þessum ræðustól að mín skoðun hefur verið sú að takmarka eigi Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði. Því fagna ég því skrefi sem er verið að taka hér, að verið er að reyna að ná utan um hlutdeild Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Mér auðnaðist hins vegar ekki að fá það samþykkt, hvorki innan míns flokks né samstarfsflokka Sjálfstæðisflokksins, á sínum tíma að fara í takmarkanir fyrir Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði. Ég fagna þessu skrefi en velti því samt fyrir mér hvort ekki hefði verið nærtækara að hafa skrefið gegnsærra en þessi mælanlegu hlutföll eru þar sem grunnurinn er settur fram af hálfu Ríkisútvarpsins. Það má efast um þessa aðferðafræði. Ég legg aftur fram þá hugmynd sem áður hefur verið nefnd: Af hverju var Ríkisútvarpinu ekki einfaldlega heimilað að vera með auglýsingar á tímabilinu 18–20 eins og gert er á þýsku ríkisstöðvunum? Þær hafa í rauninni eingöngu áætlaðan tíma sólarhringsins til auglýsinga og allt er það mjög takmörkunum háð hvernig ríkisfjölmiðlarnir í því landi geta verið inni á auglýsingamarkaði. Hluti af því sem hefur stuðlað að ákveðinni tortryggni í garð Ríkisútvarpsins er hvernig það hefur hagað sér á markaði. Þess vegna tel ég að ýmis skref sem eru tekin í þessu frumvarpi séu jákvæð að því leytinu til að þeim er ætlað að skerpa á þessum þætti í starfsemi Ríkisútvarpsins. Ég er hins vegar ekki sannfærð um að það sem gert er hér verði til þess að þeirri tortryggni verði eytt. Ég efast ekki um að við munum fá margvíslegar vísbendingar varðandi þessi atriði, ekki síst frá einkareknum fjölmiðlum á markaði hér á landi. Ég hef áður vakið athygli á vef Ríkisútvarpsins. Það rekur ágætan vef. Ætlunin er að taka alla vega fyrstu skrefin í þá veru að heimila Ríkisútvarpinu auglýsingar á vefnum. Þeim er ekki heimilt að auglýsa bara á vefnum en það verður hægt með óbeinum hætti, þ.e. ef viðskiptaboð og kostunartilkynningar eru hluti af vefnum. Hvað mun auglýsingadeild Ríkisútvarpsins gera? Hún mun tengja alla sölu sína á auglýsingum því að hún geti líka sett auglýsingar þar inn, hvort sem það eru þættir eins og Útsvar, Eurovision-keppnin eða Gettu betur sem er verið að selja auglýsingar út á, þannig að þessir þættir yrðu settir á vefinn. Það er verið að ýta undir og styrkja Ríkisútvarpið á þessu sviði og breikka í rauninni aðstöðu þess. Við eigum eftir að ræða þetta. Ég efast mjög um þá leið sem menn eru að fara á vefnum, ekki síst með tilliti til þess sem ég sagði hér áðan um að mesta gróskan og fjölbreytnin á fjölmiðlamarkaði, sem við höfum gjarnan rætt um í þingsal, er einmitt á vefnum, á netinu, og mér finnst vont, hvort sem okkur líka vefirnir sem er viðhaldið hér á landi eða ekki, ef við ætlum að takmarka möguleika þeirra til að lifa af í þeim annars harða heimi. Ég vil líka aðeins vekja athygli á því - fólki finnst það kannski ekki stórt mál - að ég sé ekki neitt í fljótu bragði um safn Ríkisútvarpsins. Safn Ríkisútvarpsins er kannski ekki gullnáma en við eigum mjög merkilegt menningarsafn í Ríkisútvarpinu. Ég hefði gjarnan viljað sjá ákveðnum atriðum í þá veru forgangsraðað í almannaþágu. Efnið sem þar er, og þá er ég vísa allt aftur til stofnunar þess fyrir ríflega 80 árum, er hægt að hafa aðgengilegra á netinu, á vefnum, þannig að fólk geti auðveldlega notað og nýtt sér safnið. Ég kem með þessa ábendingu í ljósi þess að ýmsir háskólanemar sem ég hef rætt við hafa verið að skrifa ritgerðir, hvort sem það eru BA-ritgerðir, meistararitgerðir eða doktorsritgerðir, og það er ýmislegt sem hægt er að nýta í safni Ríkisútvarpsins til að styrkja þau fræðiskrif en það er mjög erfitt að nálgast sumar heimildirnar sem Ríkisútvarpið eitt situr að. Ég vildi koma þessu á framfæri og tel að þetta sé þáttur sem við í nefndinni eigum að fara betur yfir. Ég hlýt í örstuttu máli að vekja athygli á umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem ráðherra vék að í ræðu sinni. Það er ljóst að mínu viti að þetta mál er mjög seint fram komið og ekki hjálpar þessi umsögn fjárlagaskrifstofunnar til ef á að reyna á þessum skamma tíma sem eftir er að afgreiða frumvarpið um Ríkisútvarpið. Vægt til orða tekið er fjárlagaskrifstofan með margvíslegar ábendingar varðandi þetta frumvarp sem við verðum að fara mjög vel yfir í nefndinni. Flestar ábendingarnar fjárlagaskrifstofu held ég að menn geti samþykkt, en ég er á bandi ráðherra þegar kemur að því hvar hlutabréfið eigi að vera vistað. Ég tel stofnunina eða hlutafélagið Ríkisútvarpið vera það sérstakt að það eigi helst að vera hjá þeim sem ber faglega ábyrgð á rekstrinum þegar upp er staðið og það er mennta- og menningarmálaráðherra. Þar á það að vera. Ég skil vissulega þau sjónarmið fjárlagaskrifstofunnar að það eigi að vera hjá fjármálaráðuneytinu og tek í sjálfu sér undir þá heildarstefnu að eignarhlutur ríkisins í hinum ýmsu ríkisstofnunum eða félögum eigi að vera á forræði fjármálaráðuneytisins. Hins vegar hefur Ríkisútvarpið sérstöðu. Ég fagna því að menn halda áfram að líta til Noregs. Ég held að það sé ástæðan fyrir því að menn hurfu ekki aftur og drógu til baka hlutafélagavæðingu Ríkisútvarpsins, líka hvað varðar varðveislu hlutabréfsins. Ég held að það sé mikilvægt að við förum yfir þennan þátt. Sjónarmið fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins eru skiljanleg en minn skilningur er frekar sá að menntamálaráðuneytið hafi málið á sinni könnu. Aðrir þættir í umsögn fjárlagaskrifstofu eru mjög umhugsunarverðir eins og sá halli sem mun myndast á ríkissjóði. Það kemur hvergi fram, hvergi í umræðunni - og ég undrast það mjög að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki vera viðstödd umræðuna því að þetta er með veigameiri umsögnum frá fjármálaráðuneytinu um mál úr öðru ráðuneyti. Halli upp á 700 milljónir bætist við ríkissjóð ef þetta frumvarp verður að lögum. Hvernig á að brúa það? Hvar er forgangsröðunin? Á að auka skatttekjur út af þessari millifærslu eða hvernig ætlar ríkissjóður að brúa þetta? Ég hefði gjarnan viljað hafa hæstv. fjármálaráðherra hér. Síðan er það það sem ég spurði hæstv. ráðherra að áðan. Þó að fyrirtækið fái auknar tekjur með því að marka tekjustofninn beint til félagsins kemur skýrt fram að það þarf að draga saman seglin í rekstrinum samkvæmt fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Þá hefði verið gott að vita: Hvar mun það koma niður, hvar munum við sjá þess stað að  Ég segi enn og aftur: Við þurfum að tryggja Ríkisútvarpinu eðlilegt rekstrarumhverfi og það verður að gera með það að leiðarljósi 

Virðulegi forseti. Ég held að óhætt sé að segja að frumvarp um Ríkisútvarpið sé efni sem flestir hafa einhverja skoðun á, a.m.k. hafa flestir skoðanir á því hvert hlutverk Ríkisútvarpsins eigi að vera. Því er svolítið sérkennilegt að við séum í þeirri stöðu að skilgreiningin á því hafi aldrei komist almennilega á hreint hvað ríkisútvarp á Íslandi eigi að gera. Ég treysti mér ekki til þess að fara yfir það og útskýra hvert hlutverk Ríkisútvarpsins er í dag og þrátt fyrir að menn séu búnir að reyna hvað eftir annað að fara yfir það virðist það ekki hafa gengið upp. Ég beið því svolítið spenntur eftir því að sjá í þessu frumvarpi hvert hlutverk Ríkisútvarpsins eigi að vera ef frumvarpið nær fram að ganga. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp úr frumvarpinu um efni Ríkisútvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Fjölmiðlaefnið skal hið minnsta vera fréttir og fréttaskýringar, fræðsluþættir, íþróttaþættir, afþreying af ýmsum toga, lista- og menningarþættir og sérstakt efni fyrir börn og ungmenni.“ Virðulegi forseti. Er ekki miklu einfaldara að segja að fjölmiðlaefnið skuli bara vera allt sem stjórnendum Ríkisútvarpsins dettur í hug? Er það ekki miklu hreinna? Ég spurði hæstv. ráðherra að því áðan hvað Ríkisútvarpið mætti ekki gera og hæstv. ráðherra var ekki með svar á hraðbergi þá, kannski kemur hæstv. ráðherra í andsvar á eftir og segir okkur hvað Ríkisútvarpið megi ekki gera ef frumvarpið nær fram að ganga en ég hef ekki hugmyndaflug í neitt. Stundum hefur verið kvartað undan því að ég hafi þó nokkuð mikið hugmyndaflug, sérstaklega þegar ég stend í þessum stól, en hvað í ósköpunum gæti verið undanskilið þarna? „Afþreying af ýmsum toga“, ég held að það nái nokkurn veginn yfir allt sem vantaði þarna. Að vísu er ekki tekið fram að það eigi að vera sérstakt efni fyrir aðra aldurshópa en börn og ungmenni en hitt útilokar það alveg örugglega ekki. Það stendur skýrt að þetta eigi að vera hið minnsta þannig að ef eitthvað hefur dottið hér út, ef finna má eitthvað sem er ekki þarna inni, getur maður vísað til þess; já, en í 3. tölulið er bara sagt „hið minnsta“. Þannig að við getum auðvitað gengið miklu lengra. Ég legg því til að ef menn vilja halda þessu inni segi menn bara að fjölmiðlaefni Ríkisútvarpsins eigi að vera allt sem stjórnendum Ríkisútvarpsins dettur í hug. Ég held að það sé miklu hreinna, það er skýrara en nákvæmlega sama merking. Síðan segir, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið skal dreifa efni til alls landsins og næstu miða með a.m.k. tveimur hljóðvarpsdagskrám og einni sjónvarpsdagskrá árið um kring.“ Að minnsta kosti, það eru engin takmörk sett á það. Menn geta þess vegna verið með 10 sjónvarpsrásir og 15 sjónvarpsrásir. Það eru engin takmörk í þessu. Síðan kemur að sjálfsögðu fleira til og áfram segir: „Enn fremur að birta valda hluta efnis síns, breytta eða óbreytta, ásamt öðru efni í breyttu eða óbreyttu formi með öðrum miðlunarleiðum, þ.m.t. að gera efni aðgengilegt almenningi með þeim hætti að hver og einn geti fengið aðgang að efninu og/eða þjónustunni á þeim stað og á þeirri stundu er hann sjálfur kýs.“ Virðulegi forseti. Ef mönnum fannst ekki nóg að vera með að minnsta kosti tvær útvarpsrásir og eina sjónvarpsdagskrá var það algerlega tryggt í þeim setningum sem á eftir komu að Ríkisútvarpið getur gert allt sem það vill í því að fjölga rásum hjá sér. Við erum í þeirri stöðu, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, að Ríkisútvarpið getur gert allt og fjallað um allt. Það þykir mér afskaplega miður og óskynsamlegt og það er skýrasta leiðin til að drepa þá samkeppni sem er til staðar og rökin fyrir því að það þurfi að hafa svo ofsalega sterkt ríkisútvarp eru að annars gæti einhver vondur einkaaðili orðið svo stór og hann gæti stýrt allri umræðu. Það er hægt að nálgast það með ýmsum hætti en það hefur núverandi ríkisstjórn ekki gert. Í ofanálag er ástæðan fyrir því að litlu fjölmiðlarnir gefast alla jafna upp og sameinast í stærri sú að það er svo erfitt að keppa við þennan ríkisrisa á fjölmiðlamarkaðnum. En almennt held ég að menn séu á því að mikilvægt sé að hafa þennan ríkisfjölmiðil. Það er ofsalega mikið af fallegum orðum og lýsingum hér, þetta er ofsalega fallegt, börn geta lesið þetta án þess að bera nokkurn skaða af, það er alveg öruggt. Þetta er ekki ólíkt því þegar manni voru kennd kristin fræði á sínum tíma og ekkert að því, en hvernig ætla menn að framkvæma þetta? Hér er mikið lagt upp úr hlutlægum frétta- og stjórnmálaþáttum og ég vitna beint í frumvarpið: „Veita víðtæka, áreiðanlega, almenna og hlutlæga frétta- og fréttaskýringarþjónustu um innlend og erlend málefni líðandi stundar.“ Eru ekki allir sammála þessu? Erum við ekki alveg á þessu? Á öðrum stað segir, með leyfi forseta: „Ábyrgjast að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð, leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast.“ Jahá. Ég ætla nú að spyrja hæstv. ráðherra vegna þess að ég hélt að þetta ætti alla vega ekki að vera nýlunda, ég veit ekki hvernig þetta er orðað í núgildandi lögum, en er þetta ekki eitthvað sem við erum öll sammála um? Er einhver á móti því, ef við erum með eitthvað sem er fjármagnað af skattfé og þetta er ríkisfjölmiðill, að þá sé ábyrgst að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð og leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast? Erum við ekki alveg sammála um þetta? Er einhver spurning um það, virðulegi forseti? Ég spyr vegna þess að það er stundum verið að kanna þetta og það kemur alltaf sama niðurstaðan út úr þessu, þetta er þverbrotið. Ég spurði virðulegan ráðherra: Finnst hæstv. ráðherra ekki vandræðaleg þessi vinstri slagsíða sem er á Ríkisútvarpinu? Það sem er vandræðalegast í þessu, mundi ég ætla, fyrir hæstv. ráðherra er að hennar flokkur sem fékk ágætiskosningu í síðustu kosningum en hefur ekki riðið feitum hesti frá skoðanakönnunum - og ég ætla ekki að fara neitt í það en ef við tökum bara síðustu kosningar þá var hann að minnsta kosti ekki í meiri hluta í þinginu - ef við tökum fréttaskýringaþáttinn, það er bara einn í Ríkisútvarpinu, og skoðum aðgang stjórnmálaflokkanna að Speglinum eftir úttekt, þá var Hreyfingin þar fjórum sinnum, Framsóknarflokkurinn 18 sinnum, Sjálfstæðisflokkurinn 23 sinnum, Samfylkingin 60 sinnum og svo Vinstri grænir 82 sinnum á ákveðnu tímabili þar sem fulltrúar þeirra voru í Speglinum. Aðgangur stjórnarandstöðunnar var 25% af því sem tekið var og ríkisstjórnarinnar 75%. Við getum líka farið í hinn þáttinn, virðulegi forseti, sem er í sjónvarpinu, það er bara einn pólitískur þáttur þar, og við getum alveg flokkað það eftir stjórnmálaskoðunum. Nákvæmlega sama er uppi á teningnum þar. Ég ætla ekki að lesa það allt upp, þetta hefur allt saman birst í fjölmiðlum, en menn hafa tekið þessu einstaklega illa og allri svona gagnrýni, það er bara blásið á þetta, sagt að þetta sé bara bull eða ég veit ekki hvað, það er nú minnst sagt en að þetta sé bara eitthvað sem engu máli skiptir, virðist vera. Ég er ekki að mælast til að þetta snúist við þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hafi endalausan aðgang að þessum þáttum. Ég veit það fyrir víst, ég vann einu sinni með vinstri sinnuðum einstaklingi sem gat hringt inn í Spegilinn þegar hann vildi og fékk þá að komast að. Ég er bara búinn að vera í stjórnmálum í 20 ár og ég held að ég hafi aldrei komið í Spegilinn en það er aukaatriði. Ég hef ekki miklu að tapa, ég get ekki mætt miklu sjaldnar þó svo að stjórnendur þáttarins taki það óstinnt upp að ég taki þetta upp á þessum vettvangi. En það er fullkomið aukaatriði. Ég held að þetta sé, burt séð frá stjórnmálaskoðunum, mjög vont fyrir þjóðfélagið. Ég hef tekið eftir því þegar ég dvelst erlendis eða fylgist með erlendum fréttaþáttum og -stöðvum, og ég tek stundum Fox-sjónvarpsstöðina bandarísku sem dæmi um eitthvað sem allir eru sammála um að sé hrikalega hlutdrægur fjölmiðill. Ég held að allir séu sammála um að sú stöð sé sú allra lægsta, hún er svo hlutdrægur miðill. Ég held að ég hafi aldrei séð þegar ég hef fylgst með þar og tekið er fyrir ákveðið mál að þar sé ekki fulltrúi beggja sjónarmiða. Ég held að ég hafi aldrei séð það. Það getur vel verið að svo sé en á Íslandi, við sjáum náttúrlega að þetta eru bara stjórnmálamennirnir sem þarna voru teknir en ef við tökum fræðimennina, sem við vitum alveg hvar eru í stjórnmálum, þá eru þeir sem eru til vinstri almennt kallaðir til og lagt upp með að þetta sé fagleg nálgun þegar þeir eru trúnaðarmenn stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna og eru að koma ákveðnum stjórnmálaskoðunum áleiðis. Nú er ég ekki að segja að allt sem þessir fræðimenn eða stjórnmálamenn segja sé vitleysa og eigi ekki heima í fjölmiðlum, alls ekki. Það sem ég er að segja er að ég held að það yrði miklu betri sátt og meiri skynsemi, ég held að umræðan yrði málefnalegri, ég held að hún yrði gagnrýnni ef bæði sjónarmið kæmu fram, eins og stendur hérna. Ég held að það væri miklu betra. Og jafnvel þó að einhver stjórnmálaflokkur, eins og kannski Vinstri grænir, gæti hugsað: Þetta er nú í lagi, við eigum þetta, við erum alltaf þarna inni, hinir komast ekki að, þetta er frábært - ég held að það sé ekki gott, meira að segja ekki fyrir Vinstri græna og örugglega ekki fyrir Ísland. Svo getur þetta einhvern tíma snúist við og þá er þarna einhver annar stjórnmálaflokkur og þá eru Vinstri grænir komnir í aðra stöðu því að þegar þeir höfðu tækifæri til að hafa áhrif á gang mála hlakkaði svo í þeim að geta haft algeran aðgang að þessum ríkisfjölmiðli. Ég er bara að leggja út frá þessu og ég spyr hæstv. ráðherra hvort henni finnist ekki óþægilegt að svona sé fréttaskýringaþátturinn, með ákveðnum greini, í Ríkisútvarpinu þegar menn mæla það nákvæmlega og það stendur hér fögrum orðum á bls. 3 í frumvarpinu, í 3. gr. - og allir eru sammála um - hverjir starfshættirnir eiga að vera - hvort henni finnist ekki vandræðalegt að svona sé þessu fyrir komið. Þetta er ekki huglægt, þetta er talið og allir geta skoðað þetta. Það er búið að kanna þetta aftur og aftur og allir geta farið yfir þetta. Síðan kemur fram í 6. tölulið undir menningarlegu hlutverki í 3. gr. að miðla eigi afþreyingar- og menningarefni við hæfi fólks á öllum aldri. Erlent efni skuli vera frá mismunandi menningarheimum og áhersla lögð á norrænt og annað evrópskt efni. Ég ætla svo sem ekki að fara í mikla umræðu um þetta en einhver kynni að segja - ég ætla ekki að nota nein ljót orð - erum við ekki svolítið að gera eitthvað sem við gagnrýnum oft aðra fyrir, að vera þröngsýn í því hvaða efni við viljum hafa? Væri slæmt fyrir Íslendinga að vera víðsýnir og umburðarlyndir og vilja sjá meira en bara það sem er allra næst þeim? Að loksins þegar kemur erlent efni verði Ríkisútvarpið að passa að það sé alveg eins nálægt okkur og mögulegt er? Það væri skelfilegt ef við værum að sjá eitthvað annað en evrópskt og norrænt. Mér finnst þetta kjánalegt og ég skil ekki alveg markmiðið með þessu. Ég vil spyrja líka út af þessu og það er umhugsunarefni. Við sjáum til dæmis einn stjórnmálaflokk þar sem mér sýnist að allt að því helmingurinn af flokknum og þingmönnunum komi úr fjölmiðlageiranum. Er æskilegt að fjölmiðlavæða stjórnmálin með þessum hætti? Þá vil ég ekki banna fjölmiðlamönnum að fara í stjórnmál, alls ekki, en til dæmis hjá ríkisfjölmiðli eins og BBC eru ákveðnar reglur um það þegar einstaklingar taka þátt í stjórnmálum eða hyggja á framboð og slíkt. Þeir hafa augljóslega algera yfirburði yfir aðra vegna þess að þeir kynna sig auðvitað á þeim vettvangi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað sé tekið á því - ég finn það ekki í frumvarpinu, - hvort það verði einhverjar reglur um slíka aðila, t.d. reglur eins og eru hjá breska ríkissjónvarpinu, um það hvernig menn hagi sér þegar þeir stíga af vettvangi ríkisfjölmiðils og fara í stjórnmálin. Ég geri ráð fyrir að þær reglur séu settar til að gæta jafnræðis því að allir vita að það er gríðarlega mikil forgjöf sem einstaklingar hafa sem koma úr fjölmiðlaheiminum og fara yfir í stjórnmál. Ég þarf ekki að útskýra það. Síðan er það, virðulegi forseti, að ekki aðeins getur Ríkisútvarpið gert allt sem það vill, allt mögulegt - nú verður það bara í lögunum - heldur eru hér takmarkanir sem eru náttúrlega fyrst og fremst orðin tóm. Ég er búinn að fá upplýsingar frá tveimur aðilum. Annars vegar var í Fréttablaðinu úttekt 18. febrúar á þessu ári og þar er farið yfir það sem ég nefndi í andsvari áðan, að meðallengd auglýsingahólfa hjá RÚV á kjörtíma í desember mælist 5,2 mínútur. Það er meðaldæmið. Nú getur vel verið að menn geti náð sér í einhverja aðra fleti með því að segja að á ákveðnum tíma fari þetta yfir þessar 8 mínútur. Það getur vel verið að það fari þangað en það er ekki boðlegt að nálgast það með þeim hætti. En alla jafna eru þetta 3,7 mínútur en lengsta auglýsingahólfið fór í 11,7 mínútur milli klukkan 10 og 11 á gamlárskvöld. Mér finnst að ef menn ætla sér að takmarka eitthvað hlut Ríkisútvarpsins eigi þeir ekki að gera það með einhverjum æfingum. Það eru svo sannarlega gríðarlegir möguleikar hjá Ríkisútvarpinu eftir þessa breytingu og það stendur miklu sterkar að vígi og hefur leyfi til að fara inn á öll þau svið sem því dettur í hug. Það getur drepið alla þá samkeppni sem því dettur í hug að drepa með skipulegum hætti og getur auðvitað dreift auglýsingunum þannig að það reyni aldrei á þessar blessuðu 8 mínútur og þó svo menn geti fundið einhverja toppa einhvers staðar þá segir það afskaplega lítið. Svo eru hlutir eins og kostanir, af því að menn eru að tala um gegnsæi og annað slíkt, finnst mönnum eðlilegt að hafa kostanir í Ríkisútvarpinu? Hvernig gengur það ef menn eru að setja Ríkisútvarpið á hærri stall en aðra fjölmiðla? Þá mundi maður nú ætla að það fyrsta sem menn tækju út væru kostanir. En ég get ekki betur séð en að þær lifi mjög góðu lífi hér. Síðan er líka varðandi þessar mínútur allar, hvað með útvarp? Erum við með þær takmarkanir líka í útvarpi sem þýðir að það skiptir þá auðvitað engu máli? Virðulegi forseti. Ég hef beint nokkrum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra og ég vona að hæstv. ráðherra komi í andsvar og svari einhverjum þeirra.

Frú forseti. Fyrst varðandi auglýsingar vil ég að það komi hér fram, af því að það kom ekki nægilega skýrt fram fyrr í umræðunni, að upplýsingarnar eru byggðar á tölum frá Capacent sem safnar tölum um lengd auglýsingatíma við gerð þessa og í samskiptum við Ríkisútvarpið voru kostnaðaráhrifin af skerðingu metin. Þar kemur til að mynda fram að farið er yfir átta mínútna þakið 113 sinnum á árinu, það er meðaltal miðað við 2010 og 2011 þannig að ljóst má vera að við teljum að við séum þarna að skerða auglýsingatekjur nokkuð. Útreikningar á því birtast síðan í kostnaðarmati. Þarna er talað um 80 millj. kr. tekjuskerðingu ef við horfum bara á mínútutalninguna. Ég talaði áðan um að gera gjaldskrána opinbera og takmarka rof á dagskrárliðum með auglýsingum, en það hefur takmarkandi áhrif sem ég reikna að sjálfsögðu með að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari betur yfir og rýni. Ég tek undir með hv. þingmanni, hér er ekki verið að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði en ég held því fram og stend við það að þarna sé stigið marktækt skref í átt að því að færa Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði og draga úr viðskiptasjónarmiðum í starfsemi þess. Hvað varðar hlutverk Ríkisútvarpsins held ég að ég og hv. þingmaður höfum ólíka sýn á þau mál. Núgildandi löggjöf um Ríkisútvarpið er mjög opin. Ekki er verið að banna Ríkisútvarpinu að gera tiltekna hluti, eins og mér finnst hv. þingmaður vera að inna mig eftir varðandi hvað Ríkisútvarpinu sé óheimilt að gera. Ég tel hins vegar að verið sé að skýra hlutverkið mun betur og ég þakka hv. þingmanni fyrir að tala um fallegt frumvarp. Ég lít á það sem hrós en ég tel að verið sé að skýra það, það er til dæmis verið að setja upp ákveðið ferli þannig að Ríkisútvarpið getur ekki ákveðið að taka upp nýja þjónustu, svo dæmi sé tekið, nema slíkt fari í gegnum ákveðið ferli, fái umsögn fjölmiðlanefndar og heimild ráðherra, þannig að það er ákveðin takmörkun í þeim efnum. En hins vegar er spurning hvaða sýn fólk hefur á almannaþjónustumiðilinn. Á hann til að mynda að vera með afþreyingu, eins og hv. þingmaður nefnir? Ég er þeirrar skoðunar að almannaþjónustan eigi einmitt að vera með fjölbreytt efni fyrir sem flesta en ekki að festa sig í því að vera eingöngu með afþreyingu, svo dæmi sé tekið, og það er auðvitað ákveðin takmörkun því að margvíslegar skyldur eru lagðar á herðar Ríkisútvarpinu í þessu frumvarpi sem gerir það að verkum að það er mikið mál að standa undir þeim og sýnir að það mun alltaf verða fjölbreytt dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að veita andsvar og svara spurningum. Það eru 113 sinnum 80 millj. kr., miðað er við það ef þetta frumvarp rennur í gegn, en það er mjög auðvelt að ná því til baka í auglýsingatekjum, það er öllum ljóst sem eitthvað þekkja til. Meðan menn eru með kostun þar inni er til dæmis hægt að vega það upp með þeim hætti. Ég mundi vilja fá skoðun hæstv. ráðherra á því hvort ekki væri skynsamlegt, ef hæstv. ráðherra vill ná því sjónarmiði fram - ég kann ekki alveg tungumálið í markaðssjónarmiðum, þetta er meira vinstri manna tungumál sem ég er ekki mjög góður í.

… læra.

Ég skal reyna. Ég held að það sé allt annað en markvisst skref að taka útvarpið af auglýsingamarkaði. Þvert á móti er með því verið að auðvelda mönnum að ná í auglýsingatekjur. Það eina sem er jákvætt er að gjaldskráin er opin. Ég held að það sé mjög mikilvægt skref. Svo kemur fram, og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það, að það er bara sjónarmið hæstv. ráðherra að Ríkisútvarpið eigi að gera allt. Það er sett í þessa umræðu, það er svo fallega orðað. Ég er ekki viss um að það hafi góð áhrif á íslenskt þjóðfélag, eiginlega þvert á móti, en hins vegar er þetta mjög fallega orðað: Fjölbreytt efni og fyrir alla og hvað þetta heitir allt saman og eftir smástund þurfa menn að fjölga rásunum því að það verður að nálgast fleiri hópa þar sem þetta á allt að vera svo fjölbreytt, ekki bara afþreying heldur líka menning og hvað sem það nú er. Og þó að þetta vesalings fólk, sem er að rembast við að setja upp litla fjölmiðla, fari á hausinn, það vorkennir því enginn, það á hvort eð er ekkert gott skilið. Ég spurði hæstv. ráðherra um hlutlægnina og þann greiða aðgang sem VG hefur að fréttaskýringaþáttum og vildi fá svar frá hæstv. ráðherra varðandi það.

Virðulegi forseti. Svo ég ljúki þessu með auglýsingarnar eru það stærri skref en stigin hafa verið hingað til í að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði. Það held ég að sæti ákveðnum tíðindum. Hvað varðar kostunina er það vissulega eitthvað sem ég skoðaði í aðdraganda málsins en niðurstaðan varð sú að það gæti orðið auðvelt að fara fram hjá ákvæðum um kostun og þess vegna var talið einfaldara í framkvæmd að setja fáar skýrar reglur um gagnsæja gjaldskrá, mínútuhlutfall og ekki rjúfa efni. Það var ástæðan fyrir því. Ég reikna með því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari ítarlegar yfir það. Hvað varðar hlutlægnikröfuna, sem ég tel mjög mikilvægt að við setjum í lög og gerum ríkar kröfur til Ríkisútvarpsins um að sinna, finnst mér erfitt að leggja mat á það sem hv. þingmaður segir. Ég get sjálf nefnt að ég held að ég hafi til að mynda aldrei komið í fréttaumræðuþáttinn um stjórnmál, þann eina umræðuþátt um stjórnmál sem er vikulega í sjónvarpi, síðan ég varð ráðherra og mér finnst það ekki vera til marks um að Vinstri græn hafi ótakmarkaðan aðgang að Ríkisútvarpinu. Ég held að við þurfum aðeins að horfa á í hvaða stöðum fólk er, eðlilega eru sumir ráðherrar meira í fréttum en aðrir. Þeir eru oftar kallaðir til. Formenn stjórnmálaflokka eru oftar kallaðir til en aðrir þannig að ég tel að við ættum að horfa á þetta líka í því samhengi. En með þessu frumvarpi er búið að leggja á ríka lagaskyldu sem eðlilegt er að stjórn Ríkisútvarpsins fylgi eftir sem ábyrgðaraðili og ég ætlast til í framhaldinu að þetta sé kannað og og skoðað með reglubundnum hætti.

Virðulegi forseti. Aðeins út af þessu með auglýsingarnar; gefum okkur að það sé allt rétt og þetta þýði 80 millj. kr. auglýsingaskerðingu, en menn fá það samt sem áður ríflega til baka með öðrum hætti ef frumvarpið nær fram að ganga. Hér hafa menn bent á að það muni hafa þær afleiðingar fyrir fjárlögin að það útheimti 700 millj. kr. í útgjöld til viðbótar. Það er auðvitað bara dropi í hafið fyrir utan það að það er einfaldlega ekki rétt, þetta þýðir ekki 80 millj. kr. tap fyrir Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði, svo mikið veit ég og allir þeir sem einhvern tíma hafa komið að þessu málum. Hæstv. ráðherra nefnir að hún hafi aldrei verið í þeim fræga þætti Speglinum … 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir yfirgripsmikla ræðu hans hér áðan. Ég vil hnykkja á örfáum atriðum. Í fyrsta lagi varðandi umræðuna um takmarkanir um veru RÚV á auglýsingamarkaði þá held ég að allir hljóti að viðurkenna að þarna er stigið ákveðið skref og reyndar nokkur skref. Það munar kannski helst um tvö skref, í fyrsta lagi að hámarkið fari í 8 mínútur úr 12 mínútum og það er hámarkið, þetta eru ekki meðaltalsmælingar. Það mun skerða tekjurnar um um það bil 80 millj. kr. En það sem munar þó töluvert meira um er ákvæðið um að ekki megi rjúfa dagskrárefni að hefðbundinni lengd með auglýsingum. Það mun bæta um 165 millj. kr. við þannig að samanlagt yrði tekjutapið tæpar 250 millj. kr. á ársgrundvelli. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að sjálfsagt er að skoða mjög vel það sem lýtur að kostunum, og það munum við gera í nefndinni, og hvort finna megi praktískar leiðir til að draga úr þeim án þess að hægt sé að fara í kringum þær reglur, eins og hæstv. menntamálaráðherra nefndi í máli sínu. Varðandi umræðu um vinstri slagsíðu á Ríkisútvarpinu held ég að við hljótum að þurfa að skoða þar heildarsamhengi hlutanna og fara vel í gegnum fréttaþjónustu RÚV. Það er hún sem hefur langmest áhorf, langmesta hlustun og þar af leiðandi langmest áhrif. Ég held að við munum komast að því að það kunni að vera talsvert frá því að við munum greina vinstri slagsíðu, t.d. á umfjöllun um það sem er að gerast í þinginu. Svo vil ég að lokum óska eftir því að hv. þingmaður gefi mér einhver dæmi um takmarkanir á dagskrárefni Ríkisútvarpsins í gildandi lögum. Það væri fróðlegt að fá þau fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalegt og gott andsvar og ef öll samræða í þinginu væri svona eins og hjá okkur held ég að það hefði góð áhrif á umræðuna. Ég er ekki sammála honum, hann fer upp í næstum 250 millj. kr. með ákvæðunum um að rjúfa dagskrá og hafa hámarkið 8 mínútur. Þetta eru tölur fengnar frá Ríkisútvarpinu, eftir því sem ég best veit, en allir sem hafa komið nálægt svona rekstri vita að það er hægt að fara fram hjá þessu. Það er alveg útilokað að þetta muni hafa þau nettóáhrif að tekjurnar minnki um 250 millj. kr., þó að það sé reiknað með þessum hætti. Meðan menn eru til dæmis með kostun inni eru svo sannarlega enn þá fleiri möguleikar. Það er hægt að fara mun betri og skilvirkari leiðir til að minnka hlut Ríkisútvarpsins á þessum markaði. Svo ég segi það aftur, það sem er gott í þessu er, ef ég skil þetta rétt, að gjaldskráin verður opin og gagnsæ og ekki verður hægt að veita afslætti af henni. Ef það verður þannig þá erum við að stíga rétt skref og ég mun bara fagna því og hrósa hæstv. ráðherra fyrir það. Varðandi fréttaþjónustuna þá vil ég lesa aftur það sem ég las áðan um hlutverk Ríkisútvarpsins sem á meðal annars að, með leyfi forseta: „Ábyrgjast að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð, leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast.“ Við erum búin að taka þetta út. Það liggja fyrir upplýsingar um hverjir koma fram í þessum þætti sem hefur auðvitað mótandi áhrif á umræðuna og það er mikil slagsíða, það er alveg sama hvernig menn nálgast það. Nöfnin eru tilgreind og við vitum alveg hvar þetta fólk liggur í stjórnmálum þannig að þarna er slagsíða. Ég held að ekki sé hægt að þræta fyrir það með nokkrum hætti.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að ef menn fullyrða að vinstri slagsíða sé á Ríkisútvarpinu þá held ég að við verðum að skoða allt samhengi hlutanna. Við verðum að skoða sérstaklega þá þætti sem hafa langmest áhrif á almenning í landinu og hafa mesta útbreiðslu. Þar eru fréttirnar í algerum sérflokki. Ég held að það megi halda því fram að slagsíða sé á fréttum frá þinginu en einmitt á hinn vænginn, hún sé ekki í þágu þeirra stjórnmálaafla sem núna eru við stjórnvölinn í landinu. Það kunna að vera ágæt rök fyrir því að gera það. Ég held að vel megi segja að fjölmiðlar eigi alla jafna að vera gagnrýnni á stjórnvöld hvers tíma en þá sem eru í stjórnarandstöðu, en það væri sannarlega forvitnilegt að fá tölfræði um hvernig þessi umfjöllun er í fréttatímunum sem langmestu máli skipta. Hér áðan var miklum tíma varið í að fara í gegnum skilgreininguna á útvarpsþjónustu í almannaeigu. Mig langaði í því sambandi að vitna í gildandi lög um Ríkisútvarpið frá árinu 2007. Þar segir, með leyfi forseta: „Útvarpsþjónusta í almannaþágu felur í sér eftirfarandi: […] Að framleiða og dreifa hvers konar útvarpsefni fyrir sjónvarp og hljóðvarp á sviði fréttamiðlunar, fræðslu, lista og afþreyingar. Efnið skal fullnægja eðlilegum kröfum almennings um gæði og fjölbreytni.“ Síðar segir: „Að flytja fjölbreytt skemmtiefni við hæfi fólks á öllum aldri.“ Og enn síðar: „Að flytja efni á sviði lista, vísinda, sögu, íþrótta og annars tómstundastarfs.“ Ég kem ekki auga á neina takmörkun í lögunum á þeim mjög svo víða ramma sem þar er boðið upp á. Ég held að ef við berum saman gildandi lög og svo frumvarpið sé einmitt frekar verið að draga fram meginatriði og þau atriði sem eiga að vera í forgangi, þ.e. lýðræðishlutverkið, menningarhlutverkið og síðan samfélagshlutverk RÚV.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst biðjast velvirðingar á því að ég komst ekki yfir að svara spurningunni sem hv. þingmaður endaði á, varðandi hvað standi í núverandi lögum. Ég held að hv. þingmaður geti flett upp, ef hann er sérstakur áhugamaður um ræður mínar og skoðanir sem ég vona að hann sé, og fundið einhverja ræðubúta með svipaðri gagnrýni og nú.  En varðandi vinstri slagsíðuna liggur fyrir að við höfum þessar tölur úr fréttaþáttunum. Ég mundi ætla að það væri skynsamlegt að viðurkenna orðinn hlut og koma með eitthvert mótvægi í Ríkisútvarpið. Ef eitthvað nýtur vinsælda þá er sjálfsagt að hafa það, en þá á að koma inn eitthvert mótvægi. Varðandi fréttatímann þá skulum við skoða það, ekkert mál. Það liggur allt fyrir, við reynum að greina það. En þessi umræða og umræðuhefðin á Íslandi og feluleikurinn með að setja í faglegan búning einhverjar pólitískar skoðanir, er engum til góðs 

Hæstv. forseti. Við ræðum efnismikið frumvarp til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Þegar frumvarpið er skoðað í fyrstu atrennu og maður sér að fjölmiðill í almannaþágu er komið í heiti frumvarpsins, þá hefur maður ákveðnar væntingar, þær væntingar að hér sé reynt að skilgreina hvað fjölmiðill í almannaþágu sé og hvernig hann sé öðruvísi en aðrir fjölmiðlar. Þess vegna kemur skilgreiningarákvæðið, sem er 3. gr. frumvarpsins um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu, svolítið á óvart. Það er að mínu mati afskaplega rúmt og í rauninni er erfitt að upphugsa eitthvert tilfelli sem gæti ekki fallið þarna undir. Við þekkjum öll gagnrýnisraddirnar frá einkareknum fjölmiðlum sem hafa verið háværar frá því að frelsi var gefið í þessum málum hér á landi varðandi auglýsingastarfsemi ríkisfjölmiðla. Mig langar að nota tækifærið í þessari ræðu til að fara líka aðeins yfir þann hluta málsins. Hér er gerð tilraun til að skilja að fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu annars vegar og samkeppnisstarfsemi hins vegar. Ég er kannski búin að uppljóstra um mína afstöðu til þessarar tilraunar vegna þess að ég sé ekki muninn, ég get ekki hugsað upp nein tilfelli sem falla ekki þarna undir. Starfsemi Ríkisútvarpsins fellur undir styrkjareglur og samkeppnisrétt EES-samningsins og aðeins er farið í það í greinargerðinni með frumvarpinu en það er náttúrlega ljóst að við þurfum að uppfylla þau skilyrði sem þar koma fram. Alkunna er að ESA hefur gert athugasemdir við ríkisstyrki og þess vegna er reynt að bregðast við því í frumvarpinu og gerð tilraun til þess en það er spurning hvort nægilega langt sé gengið. Ég vil vekja athygli á grein sem birtist í Morgunblaðinu í dag eftir Friðrik Friðriksson, sem er hagfræðingur og framkvæmdastjóri Skjásins, þar sem er farið ágætlega yfir þetta. Þar eru dregin fram þau viðmið sem dómaframkvæmd dómstóls ESB hefur í rauninni lagt varðandi framlag til fjölmiðils í almannaþágu, þ.e. hvenær er fjármögnun ríkisins, eða ríkisaðstoð eins og það er kallað, orðin ólögmæt. Í greininni er rakið ágætlega hvaða skilyrði það eru sem dómstóllinn hefur sett fram, því að það er kannski ekki nóg að lesa samninginn sjálfan. Samt er vísað í samninginn og farið í þann þátt í athugasemdum við frumvarpið á bls. 19 og síðan betur í athugasemdum með 3. gr., þ.e. frá bls. 23 og áfram. Þar er tiltekin þessi grein, 2. mgr. 59. mgr. EES-samningsins, samanber lög nr. 2/1993, og farið yfir hana en hins vegar er ekki farið neitt í dómaframkvæmdina. Það er eitthvað sem við þurfum kannski að ræða hér. Í greininni sem ég vitnaði til áðan er farið yfir fjögur atriði sem dómstóll ESB hefur fjallað um. Í fyrsta lagi þarf að skilgreina með óyggjandi hætti almannaþjónustuhlutverkið. Ef við skoðum ákvæðið þar sem skilgreiningin kemur fram, 3. gr., þá tekur það eina og hálfa blaðsíðu í frumvarpinu og undir það fellur afskaplega margt, eins og ég nefndi áðan. Það væri gott að fá frá hæstv. ráðherra hvort ráðherrann hafi við vinnslu frumvarpsins eða þeir sem unnu þetta frumvarp fundið einhver dæmi um starfsemi eða dagskrárgerð sem falli ekki þarna undir. Í öðru lagi, miðað við dómaframkvæmdina, þurfa forsendur ríkisframlagsins að vera ákveðnar með hlutlægum og gagnsæjum hætti. Það er sérkapítuli hvernig gert er ráð fyrir að fjármagna RÚV og ég ætla að leyfa mér að fara yfir það í stuttu máli hér á eftir ef ég kemst yfir það á þeim stutta tíma sem ég hef. Í þriðja lagi má ríkisframlagið ekki fara umfram það sem nauðsynlegt er til að fjármagna almannaþjónustuhlutverkið. Miðað við þær forsendur sem gefnar eru í frumvarpinu á RÚV framvegis að hafa markaðar skatttekjur með því móti að innheimtar tekjur af núverandi útvarpsgjaldi renni til félagsins í stað þess að félagið fái fjárveitingu sem byggist á beinum framlögum úr ríkissjóði. Ég get ekki annað séð en að farið sé alfarið gegn þeim skilningi sem lesa má úr dómum dómstólsins vegna þess að framlagið er þá í raun ekki skýrt og afmarkað heldur sveiflast eftir því hvernig gengur í efnahagslífinu. Það er því á engan hátt hægt að segja að það sé skýrt og afmarkað. Í fjórða lagi kemst greinarhöfundur að þeirri niðurstöðu út frá dómum dómstólsins að ríkisframlagið þurfi að endurspegla það sem dæmigert vel rekið fyrirtæki þyrfti til að inna af hendi þetta sama hlutverk. Þá getur hver sem er sem skoðar þetta velt því fyrir sér hvernig venjulegt fyrirtæki yrði rekið á þeim framlögum sem, miðað við forsendur frumvarpsins, sveiflast upp og niður eftir efnahag. Fari hagur okkar Íslendinga batnandi, eins og við öll vonum, aukast tekjurnar jafnt og þétt. En það er erfitt að sjá hvernig þetta hlutverk í almannaþjónustu eigi að sama skapi að aukast við slíkar aðstæður. Þetta er að mínu mati þversögn í frumvarpinu. Varðandi auglýsingahlutann er gert ráð fyrir því í 7. gr. frumvarpsins að gæta skuli hófsemi í birtingu auglýsinga. Talsvert hefur verið fjallað um það í dag að verið sé að takmarka hversu mikið af auglýsingum RÚV getur selt. Í 7. gr. kemur fram, með leyfi forseta: „Við myndmiðlun skal hlutfall auglýsinga og fjarkaupainnskota innan hverrar klukkustundar ekki fara yfir 8 mínútur.“ Þarna er talað um þessar 8 mínútur og mikið hefur verið gert úr því og sagt að fyrir liggi útreikningar um að verið sé að takmarka tekjumöguleika RÚV verulega. Hæstv. ráðherra kom upp í andsvar áðan við þingmann og hélt fram einhverjum tölum um úttektir sem Capacent hafði tekið saman. Þær tölur koma ekki fram í frumvarpinu eða í greinargerð með því, ég sé að minnsta kosti ekki neina ítarlega útlistun á þessu. Ég held að það væri mjög þarft að leggja fram þessar tölur vegna þess að maður hefur heyrt, eftir að þetta frumvarp var lagt fram, að menn greinir mjög á um hvort þetta sé raunveruleg takmörkun eða ekki. Því hefur verið haldið fram af aðilum sem hafa gert eigin úttekt á þessu að nánast sé hægt að telja það á fingrum annarrar handar hvenær tíminn fari yfir 8 mínútur, en það sé í kringum jól og áramót. Á meðan ekki eru lagðar fram þessar tölur, sem ég ímynda mér að ráðuneytið hafi látið taka saman, nær maður ekki alveg utan um þennan þátt röksemdafærslunnar. Síðan er spurning, frú forseti, af hverju ekki er gengið lengra en gert er með þessari 8 mínútna reglu vegna þess að þunginn í umræðunni snýst um auglýsingatekjurnar. Maður skilur vel einkaaðila sem vinna á þessum markaði og horfa alltaf á þennan stóra aðila sem sópar til sín gríðarlega miklu af auglýsingatekjum enda áhorf mikið á RÚV, sem betur fer og það nær til allra landsmanna og á að ná til allra landsmanna. Það er auðvitað erfitt að keppa við RÚV við slíkar aðstæður. Þess vegna þarf að rökstyðja mjög ítarlega hvers vegna, nú þegar gera á breytingar, svigrúmið sé enn þá svona mikið fyrir RÚV þrátt fyrir þá miklu umræðu sem fram hefur farið og þær athugasemdir sem gerðar hafa verið um samkeppnisstöðuna og markaðinn. Það er eiginlega hægt að segja að með þessum breytingum, sérstaklega þeim breytingum sem lagðar eru til á fjármögnun Ríkisútvarpsins, sé verið að óska eftir 700 millj kr. hækkun til Ríkisútvarpsins. Það eru talsverðir fjármunir í ljósi þess hvernig umhverfi flestallra ríkisstofnana hefur þróast á undanförnum missirum. Þarna er ansi vel í lagt að mínu mati. En það væri efni í heila aðra ræðu að fjalla um umsögn fjármálaráðuneytisins um þetta mál en ég fór örlítið inn á það þegar ég ræddi um ESB-dómstólinn og reglurnar varðandi EES-samninginn. Ég ætla að eftirláta öðrum að fara ítarlegar í þann rökstuðning ráðuneytisins en í stuttu máli er algerlega ljóst að það er greinilega grundvallarmunur á því hvernig menntamálaráðuneytið vill nálgast þetta mál og hvernig fjármálaráðuneytið sér það fyrir sér. Það er svolítið einkennilegt að sjá svona mikinn ágreining á milli ráðuneyta á þessu stigi máls. Það verður væntanlega einblínt svolítið á þessa hlið í nefndarstörfunum og verður mjög fróðlegt að sjá hvort sjónarmiðið verður ofan á. Ef ég fer örstutt í það þá fullyrðir fjármálaráðuneytið að þetta fyrirkomulag fari algerlega gegn núverandi fyrirkomulagi sem gildi almennt um rekstur ríkisins, og þetta er ekki sérstaklega hátt skrifað eða vel séð uppi í ráðuneyti. Það væri mjög fróðlegt að fá fram í seinni ræðu ráðherra viðbrögð við áliti ráðuneytisins. Annars ætla ég ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Það væri gott ef ráðherrann gæti í seinni ræðu sinni farið aðeins yfir sjónarmiðin varðandi dómaframkvæmdina, þ.e. dómafordæmin sem liggja fyrir, hvort þetta hafi eitthvað verið skoðað í ráðuneytinu þegar frumvarpið var í smíðum. Gott væri líka ef ráðherra færi jafnframt aðeins yfir það með okkur hvaða, ef nokkur, tilfelli komu upp í huga þeirra sem skrifuðu frumvarpið sem féllu ekki undir það verkefni Ríkisútvarpsins sem tíundað er í 3. gr. frumvarpsins, um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu, einfaldlega til þess að maður átti sig aðeins betur á því hvort manni hafi sést yfir einhver stór atriði sem hugsanlega hafa verið tekin þarna út og þannig takmarkað verksvið Ríkisútvarpsins í almannaþágu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Ég vil byrja á að lýsa vonbrigðum mínum með að hæstv. fjármálaráðherra getur ekki verið hér, vegna þess að í ræðu minni mun ég að mestu leyti fjalla um það sem snýr að þeirri breytingu sem á að verða við fjárhagslega endurskipulagningu, hvernig staðið er að fjárveitingum til Ríkisútvarpsins. Ég er afskaplega vonsvikinn með þá leið sem þar er farin. Það væri líka áhugavert fyrir hæstv. forsætisráðherra, sem er nú þessi verkstjóri með allt þetta verkstjórnarvit, að vera við þessa umræðu, vegna þess að í frumvarpinu koma fram tvö atriði sem eru á svig við stefnu stjórnvalda. Það væri kannski ágætt fyrir hæstv. forsætisráðherra að fara yfir þetta og samræma það hvernig þetta er gert. En ég er líka hugsi eftir þá umræðu sem átt hefur sér stað í dag, sem hefur að mínu mati verið lágstemmd og málefnaleg af allra hálfu. Maður spyr: Hver er þörfin fyrir Ríkisútvarpið í þeirri mynd sem það er? Eins og komið hefur fram eru skilgreiningar á hlutverki Ríkisútvarpsins á þann veg að það á að gera nánast allt. Þær umræður sem áttu sér stað hér áðan, sem einstaka hv. þingmenn eru hugsi yfir, um hugsanlegt aðgengi stjórnmálaflokka eða stjórnmálaafla að viðkomandi fjölmiðli, þá er það þannig að ef einhver er ekki sáttur við hvernig þetta er gert hefur hann ekkert val um að greiða ekki gjaldið. Ef maður væri hins vegar ósáttur við umfjöllun um eitthvert mál, hvar svo sem maður stæði í pólitík, hvort heldur sem Stöð 2 ætti í hlut eða ÍNN, gæti maður einfaldlega sleppt því að greiða gjaldið. Það er nú reyndar ekki í tilfelli ÍNN, en til að mynda á Stöð 2 geta mann bara sagt upp áskrift að stöðinni, það væru þá viðbrögð viðkomandi einstaklings gagnvart því. Það er hins vegar ekki hægt með Ríkissjónvarpið, menn verða að borga gjaldið hvort sem þeim líkar betur eða verr eða hvort sem þeir hafa yfir höfuð áhuga á að horfa á þá dagskrá sem þar er eða ekki. Það er kannski umhugsunarefni. Ég held líka að það væri hollt fyrir hv. nefnd, og í raun fyrir alla, að fara aðeins yfir það sem snýr að innlendri dagskrárgerð. Einhvern veginn blasir það við manni, án þess að ég sé með neinar fullyrðingar í þá veru, að hinir einkareknu fjölmiðlar gefi Ríkisútvarpinu ekkert eftir þar. Það væri áhugavert að skoða það örlítið. Ég vil líka gera að umtalsefni vonbrigði mín með þá breytingu sem á að gera með því að færa gjaldið, þ.e. nefskattinn, beint til Ríkisútvarpsins, kosti þess og galla miðað við það fyrirkomulag sem er í dag, sem sé að vera á föstum fjárlögum frá Alþingi. Helstu rökin fyrir því eru þau að þá sé Ríkisútvarpið sjálfstæðara í störfum sínum. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég er ekki algjörlega sammála því, það er hægt að hafa það með ýmsum hætti. Ef nefskatturinn rennur beint til Ríkisútvarpsins, fyrir utan alla aðra ágalla - og ég ætla að staldra aðeins við það til að byrja með að það er í höndum Alþingis að ákveða hver nefskatturinn er. Þannig að það er í raun Alþingi sem ákveður hver fjárframlögin verða til Ríkisútvarpsins, fyrir utan alla aðra ókosti sem því fylgja að mínu mati og eru í raun í andstöðu við það sem verið er að reyna að vinna hér á þingi. Mig langar að rifja það aðeins upp, af því að það gleymist oft í fagurgalanum eins og stundum er sagt, þá kemur nú kannski fyrst í hugann þessi skýrsla þingmannanefndarinnar eða þingsályktunartillagan um breytt vinnubrögð sem hefur nú aldeilis ekki gengið eftir, en var samþykkt 63:0. Hér voru fluttar margar innblásnar og fallegar ræður um að nú skyldu sko verða breytingar. Ein af þeim breytingum sem orðið hefur í störfum þingsins eftir að ég kom hingað inn er sú að náðst hefur þverpólitísk samstaða í hv. fjárlaganefnd um að fara að vinna fjárlögin með öðrum hætti en gert hefur verið, vinna að eftirlitshlutverki nefndarinnar og fleira mætti telja. Í því tilfelli var það við yfirferð á ríkisreikningi fyrir árið 2009 að hv. fjárlaganefnd gaf út skýrslu sem byggðist töluvert á þeim athugasemdum sem höfðu komið fram hjá Ríkisendurskoðun árum og jafnvel áratugum saman. Að þeirri vinnu stóð öll hv. fjárlaganefnd, alveg þvert á flokka. Það var enginn undanskilinn í því. Allir hv. þingmenn í fjárlaganefnd stóðu að þessari skýrslu og unnu að henni í mikilli sátt og samlyndi. Fullyrt er að það sé í fyrsta sinn sem fjárlaganefnd skilar skýrslu um ríkisreikning. Mig langar að fara hér örstutt yfir það sem kemur fram í þessari skýrslu.

Um utanríkismál?

Nú er ég ekki að fara að ræða Evrópusambandið, hæstv. utanríkisráðherra, en ég spái því að ekki muni líða margar vikur þangað til sú umsókn klúðrast endanlega. Ég vitna í skýrslu fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings. Þar stendur, með leyfi forseta: „Fjárlaganefnd ákvað að skila Alþingi sérstakri skýrslu um ríkisreikninginn sem ekki hefur verið gert áður. Tilgangurinn með þeirri skýrslu er tvíþættur: 1. Að draga fram helstu athugasemdir Ríkisendurskoðunar á reikningi ársins 2009, álit fjárlaganefndar á þeim og gera formlegar tillögur til úrbóta. 2. Að hvetja til umræðna um eftirlit og framkvæmd fjárlaga með það að markmiði að leggja grunn að betri og agaðri stjórn ríkisfjármála en áður hefur tíðkast.“ Í þessari skýrslu er síðan mjög stór kafli um það sem kallað er markaðar tekjur og bundið eigið fé. Þar er verið að snúa af þeirri braut sem ég var að tala um og ég ætla að fá að vitna orðrétt í skýrsluna aftur, með leyfi forseta: „Fjármálaráðuneytið hefur haft þá stefnu í seinni tíð að auka ekki vægi markaðra tekna í fjármögnun á útgjaldahliðinni með það að markmiði að tryggja betur fjárstjórnarvald Alþingis, styrkja fjármálastjórn ríkisins og stemma stigu við sjálfvirkni útgjalda.“ - Það hefur verið löstur á mörgum undanförnum árum. Ég ætla að fá að lesa eina setningu aftur: „… að tryggja betur fjárstjórnarvald Alþingis …“ Síðan ætla ég að ljúka lestrinum áður en ég fer efnislega í umræðuna um þetta. Hér stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Fjárlaganefnd álítur að brýnt sé að hætta því ógegnsæja verklagi þar sem markaðar tekjur og meðferð þeirra, m.a. í lokafjárlögum, virðist ráða þróun stofnana fremur en ákvarðanir í fjárlögum hvers árs. Yfirsýn og stjórn á fjárreiðum ríkisins er ekki skýr hvað þetta varðar og því telur fjárlaganefnd brýnt að stigin verði ákveðin skref sem leiða til þess að allar tekjur renni í ríkissjóð og rekstrarfé allra stofnana ríkisins verði ákveðið með fjárlögum.“ Af hverju skyldi þetta vera gert, virðulegur forseti? Það er vegna þess að menn eru búnir að sjá það óréttlæti sem kemur fram í meðförum á lokafjárlögum, hvernig sumar stofnanir hafa aðgang að sértekjum eða mörkuðum tekjum en aðrar ekki. Mig langar að nefna eitt dæmi sem gerðist á árinu 2009 og annað á árinu 2010 sem voru að sjálfsögðu miklir niðurskurðartímar. Þá var það með þeim hætti, án þess að ákvörðun lægi fyrir um það í fjárlögum Alþingis, að ein stofnun jók útgjöld sín um tæp 18% árið 2009 og um 20% árið 2010, á niðurskurðartímum. Það var ekki deilt pólitískt um þær áherslur að hlífa ætti velferðarmálum, heilsugæslunni, löggæslunni, tryggingamálum o.s.frv. Þannig að það var forgangsraðað. Ég man ekki eftir því að mikil átök yrðu um það hvernig það væri gert. Eigi að síður gerðist þetta vegna þess ógegnsæis og þeirrar lélegu fjármálastjórnunar að hafa mörkuðu tekjurnar og sértekjurnar fyrir utan sviga. Það er líka mismunandi farið með þær gagnvart einstaka stofnunum. Það er mjög mikið óréttlæti og það er eitt af því sem verið er að gera. Hver er staðan á þessu máli núna? Nú er staðan þannig að í fjármálaráðuneytinu er verið að vinna frumvarp í samstarfi og í samvinnu við hv. fjárlaganefnd. Fulltrúar ráðuneytisins hafa komið á fund fjárlaganefndar, gert grein fyrir því hvernig þeir hugsi sér að vinna vinnuna og með hvaða hætti eigi að leggja frumvarpið fram. Og hv. fjárlaganefnd hefur verið sammála þeirri nálgun, þ.e. að tekjurnar fari í ríkissjóð og síðan verði hver einasta stofnun sem er hjá ríkinu á fjárlögum þannig að við getum átt efnislega umræðu um það hverju þingið vill á hverjum tíma ráðstafa til einstakra stofnana þegar fjárlög eru samþykkt, en ekki með afgreiðslu lokafjárlaga tveimur árum síðar. Það er það sem verið er að gera í dag. Ég efast ekki um það eina sekúndu að enginn ágreiningur hefði orðið um það á milli pólitískra fylkinga hér á þingi um að þessari ákveðnu stofnun bæri að skera niður eins og öðrum, þá væri frekar hægt að nýta fjármunina í aðra hluti; og þetta eru engar smátölur, þetta eru nokkur hundruð milljónir. Við skulum líka átta okkur á því hvað mörkuðu tekjurnar eru stór hluti af fjárlögum. Þær eru nefnilega í kringum 100 milljarðar. Hundrað milljarðar eru á floti inni í kerfinu og allt verður það ógegnsærra en hvað varðar þær stofnanir sem fá bein fjárframlög. Síðan væri hægt að halda langa ræðu um það sem fylgir því, sem eru sértekjur. Það er nú einn angi sem verður að skera af. Ég þykist vita að það sé ekki stefna núverandi stjórnvalda að segja upp starfsfólki á heilbrigðisstofnunum og eins og komið hefur fram í skýringum á þinginu og í þingskjölum eru konur um 90% þeirra sem verið er að reka. Það er ekki stefnan, um það er enginn ágreiningur, en það er hins vegar það sem verið er að gera, það er hinn blákaldi veruleiki. Þetta eru algjörlega óþolandi vinnubrögð. Ég sé hér hv. þm. Skúla Helgason sem er formaður þessarar nefndar. Þegar hann kom hér upp um daginn … 
             
             
             Ég þakka hæstv. forseta fyrir að leiðrétta mig en ég sé að hér er hv. þm. Skúli Helgason sem situr væntanlega í nefndinni, hann situr hér til hliðar og er að hlusta á þessa ræðu. Hann kom einmitt inn á það um daginn - ég komst ekki að til að taka undir það með honum - þessa breytingu varðandi starfsnám og bóknám. Hann tók undir það sem kom fram á aðalfundi Samtaka atvinnulífsins, að við þyrftum að ræða það hver þörfin væri fyrir markaðinn svo að hægt væri að byggja upp þær greinar sem við viljum gera miðað við þær aðstæður sem hér eru. Það væri kannski eðlilegra að menn væru að ræða það hér. Niðurskurðurinn í menntamálunum er á þann veg að hagkvæmara er fyrir framhaldsskóla sem bjóða bæði upp á bóknám og verknám að skera niður í verknámi en halda bóknámi, vegna þess að reiknilíkanið er ekki rétt. Við erum því að stefna í þveröfuga átt miðað við það sem viljinn stendur til að gera. Ég er mjög ósáttur við þessa stefnubreytingu. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sem kemur fram í frumvarpinu þar sem sagt er að hæstv. menntamálaráðherra hafi sent stjórn Ríkisútvarpsins bréf 4. febrúar 2011 þar sem gerðar voru athugasemdir við að ákveðin skilyrði hefðu ekki verið uppfyllt á viðeigandi hátt. Mig langar að kalla eftir frekari skýringum á því hvað í þessu fólst, hvað verið var að gera athugasemdir við af hálfu hæstv. ráðherra. Ég hef því miður ekki tíma til að fara yfir einstaka liði í umsögn fjárlagaskrifstofu Alþingis sem ég ætla mér að gera. Ég mun 

Virðulegur forseti. Mig langar einfaldlega að spyrja hv. þm. Ásbjörn Óttarsson, sem jafnframt á sæti í fjárlaganefnd eins og hér hefur komið fram, hvort það sé ekki réttur skilningur þeirrar sem hér stendur að hverjum þeim skatti sem ríkið leggur á með einum eða öðrum hætti beri að beina inn í ríkissjóð og þaðan úr ríkissjóði til viðkomandi stofnana eða til viðkomandi verkefna. Ég tek sem dæmi að frumvarp hefur verið til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd er varðar þjóðskrá, um ákveðin gjöld sem ætlunin er að hækka og leggja á þá sem óska eftir afritum eða beiðni frá þjóðskrá sem síðar ætti að renna til þess að byggja upp tölvukerfi þjóðskrárinnar, á sama hátt og hér er. Er það ekki réttur skilningur að innheimti ríkið skatt, eins og nefskatt, er ferlið það eina rétta að sá skattur renni í ríkissjóð og sé síðan úthlutað af hálfu ríkisins til einstakra verkefna, svo sem eins og til Ríkisútvarpsins? Á sama hátt getum við tekið allan þann skatt og þau vörugjöld sem innheimt eru af bensíni sem ættu þá að renna beint til Vegagerðarinnar. Það væri þá áþekkt ferli og fram kemur í þessu frumvarpi sem ætlunin er að fara í, hvort það sé rétt ferli eða hvort það eigi að vera með þeim hætti að allur skattur fari í ríkissjóð og úr ríkissjóði til viðkomandi stofnana eða viðkomandi verkefna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er hið augljósa, að til að hægt sé að reka þetta ríkisapparat eins og gert er þannig að eitthvert gagnsæi sé í raun og veru um hvernig á að reka viðkomandi stofnanir, þá þarf ákvörðunin auðvitað að vera tekin hér á Alþingi. Það er með ólíkindum, þó að ég hafi ekki gert mér grein fyrir því fyrr en ég tók sæti hér, að það skuli vera ákveðin fjárlög sem í raun og veru gilda ekki. Það gildir fyrir suma en ekki aðra. Hv. þingmaður nefndi eitt ákveðið dæmi, sem er hið augljósa. Ákveðin stofnun sem hefur þjónustugjöld eða skatt sem er eyrnamerktur viðkomandi stofnun - tekin er ákvörðun um að hækka þann skattstofn til að viðkomandi stofnun geti - hvað? Jú, byggt upp tölvukerfi eða gert hvað sem er á hverjum tíma. Ég minni á að það eru svo margar stofnanir og langflestar sem hafa engan sérstakan skatt sem þær geta nýtt til þess að fara í svona verkefni. Það liggur fyrir eins og til að mynda með heilbrigðisþjónustuna og annað. Það gefur augaleið. Þetta er svo mikið óréttlæti gagnvart þeim stofnunum. Það sýnir reynslan og því er verið að vinna að þessu frumvarpi í ráðuneytinu í samvinnu og samstarfi við fjárlaganefnd, og það er enginn pólitískur ágreiningur um þetta, alla vega ekki í nefndinni. Ég hélt að það gerðist í raun og veru ekki á þinginu fyrr en ég sá þetta frumvarp að það skyldi vera með þeim hætti að allt færi á sérstakan fjárlagalið til að vita hve umfangsmikill reksturinn væri. Ef við tökum til dæmis Fjármálaeftirlitið sem var með ákveðinn skattstofn, það jók útgjöldin um 500 milljónir á síðasta ári vegna þess að skatturinn átti að skila svo og svo miklu, en þá var í raun og veru búið að taka fjárstjórnarvaldið frá Alþingi. Ef Alþingi hefði ákveðið í einhverju samkomulagi við einhverja aðila að lækka þennan skatt, við skulum segja bara á miðju ári, þá hefði rekstrargrundvöllur stofnunarinnar náttúrlega hrunið, þannig að ekki er hægt að reka stofnanir með neinu viti með þessum hætti. Þess vegna er verið að vinna þessa vinnu í hv. fjárlaganefnd og í ráðuneytinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar að spyrja hann um það gjald sem greitt er til útvarpsins sem er eins og stendur á bls. 43 í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Útvarpsgjaldið er árgjald sem greitt er af þeim einstaklingum og lögaðilum sem eru tekjuskattsskyldir en ekki af þeim sem falla undir þau mörk og þeim sem eru innan 16 ára aldurs eða eru 70 ára og eldri.“ Hver er skoðun hv. þingmanns á því að hjá útvarpi í almannaþágu eins og hér er sé innheimt gjald með þessum hætti af þeim sem hafa tekjur til þess að greiða en öðrum ekki og ef horft er á þær sveiflur sem geta orðið í innkomu eftir því hvernig hagur þjóðarbúsins vænkast eða úr honum dregur? Sér hv. þingmaður hugsanlega einhverja aðra leið en tengja þetta árgjald við tekjur þeirra sem gert er að greiða, þ.e. þeirra sem eru 16 ára til sjötugs og síðan lögaðila? Jafnframt vil ég spyrja hv. þingmann hver skoðun hans sé á því að um hálfgerða tvísköttun, ef svo mætti segja, er að ræða þegar lögaðilum er jafnframt gert skylt að greiða þetta árgjald, lögaðilum sem öllu jöfnu eru einstaklingar sem á sinni eigin skattskýrslu greiða jafnframt þetta árgjald.

Virðulegi forseti. Í þessari spurningu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur kemur fram hið augljósa. Í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins kemur þessi ábending fram, þ.e. um þegar tekjustofninn er sveiflukenndur. Það kemur til dæmis fram að á árinu 2011 greiddu 176 þús. einstaklingar þennan skatt en árið 2009 voru þeir 187 þús. Það segir sig algerlega sjálft að þegar menn ætla að „regúlera“ reksturinn á viðkomandi stofnun gerist það með þessum hætti. Ég tek því undir áhyggjur og ábendingar sem hv. þingmaður var með í seinni spurningunni. Hún kom líka inn á tvísköttun í ræðu sinni gagnvart lögaðilum og einstaklingum sem eru hugsanlega og eru oft og tíðum auðvitað hluti af lögaðilum. Hins vegar hefur þessi gagnrýni komið fram um sjálfstæði Ríkisútvarpsins, um að þess vegna eigi skatturinn að renna beint inn en ekki vera ákveðinn á fjárlögum. Þá vilja menn, sumir hverjir, meina að þá sé eitthvað slitið í sundur með þeim hætti, þ.e. skatturinn, og hann renni beint til Ríkisútvarpsins. Ég er ekki sammála þessari nálgun vegna þess að eins og hv. þingmaður benti á í andsvari sínu er það náttúrlega á valdi þingsins ef það breytir einhverjum hlutföllum sem gerir það að verkum að færri þurfa að borga þennan skatt einhverra hluta vegna, hækkar gjaldið ekki eða lækkar skattinn, þá kemur það alveg á sama stað niður gagnvart þessu sjálfstæði Ríkisútvarpsins, að mínu mati. Mér finnst það vera miklu mikilvægara að hver einasta stofnun, og mér er alveg sama hvað hún heitir, sé á fjárlögum. Þá eigum við eðlilega umræðu hér og tökum ákvörðun um eftir vilja þingsins hvernig viðkomandi stofnun sé rekin. Ég fór yfir það áðan í ræðu minni að sumar stofnanir hafa vaxið kannski um 20% á niðurskurðartímum, bara vegna þess að þær hafa aðgang að sértekjum og mörkuðum tekjum og fá heimild til þess í lokafjárlögum tveimur árum eftir að búið er að ráðstafa tekjunum. Þetta er algerlega óþolandi.

Forseti. Við erum að ræða nýtt frumvarp til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, eins og sagt er. Það hefur verið kannski beðið eftir þessu í svolítið langan tíma því að ESA hefur eiginlega haft Ríkisútvarpið á hálfgerðu skilorði. Ýmislegt hefur ekki verið alveg eftir bókinni. Mér finnst margt jákvætt í þessu frumvarpi. Ég hefði þó viljað ganga örlítið lengra á nokkrum sviðum. Mig langaði sérstaklega að tala um lýðræðishlutverk Ríkisútvarpsins, en 2. mgr. 3. gr. fjallar einmitt um það og er í nokkrum liðum. Þar hljómar 7. liðurinn svo, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið skal sinna lýðræðislegu hlutverki sínu m.a. með því að: […] Kynna framboð til almennra kosninga, helstu stefnumál framboða og frambjóðenda eftir atvikum og greina ítarlega frá niðurstöðum kosninga. Einnig skal það bjóða stjórnmálaflokkum, frambjóðendum til almennra kosninga og fylkingum í þjóðaratkvæðagreiðslum að kynna stefnumál sín á hefðbundnum dagskrártíma, án endurgjalds. Ríkisútvarpið skal birta opinberlega reglur þar að lútandi.“ Ég er mjög ánægð að sjá að þetta er komið þarna inn því að fyrir síðustu alþingiskosningar stóð ég ásamt mörgu öðru góðu fólki að nýju stjórnmálaframboði sem átti enga peninga til að kynna sig en hafði einmitt fengið boðsbréf frá Ríkisútvarpinu, RÚV, um að vera með 20 mínútna þátt sem við áttum bara að skila inn. Það þáðum við með þökkum, en vegna þess að aðrir stjórnmálaflokkar sem áttu fullt af peningum vildu ekki nýta sér boðið fékk Borgarahreyfingin ekki að senda út sinn þátt. RÚV neitaði að senda hann út. Þetta er frekar ósanngjarnt ef maður stendur fyrir stjórnmálasamtök sem eiga enga peninga og þarna er hreinlega verið að mismuna, finnst mér. Mig langaði líka að nefna eitt atriði sem er í sömu grein, í 1. mgr., og snýr að fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Í 6. lið er eiginlega fjallað um Ríkisútvarpið sem safn. Það má vel líta á Ríkisútvarpið sem safn. Það varðveitir og skal samkvæmt 6. lið „varðveita hljóðritanir, filmur, myndefni og aðrar sögulegar minjar“. Hér finnst mér kannski vanta inn aðgengi almennings að þessu öllu saman vegna þess að þetta byggist eiginlega á því hvernig RÚV hefur unnið úr efninu. Ég veit það af eigin reynslu úr fyrra starfi að sú þjónusta RÚV að afhenda efni sem á að birta annars staðar er gífurlega dýr. Mér finnst það í raun og veru ekki samrýmast því hlutverki að vera í almannaþágu ef það er í raun algjörlega óaðgengilegt vegna kostnaðar. Ég vil beina því til nefndarinnar að fólk skoði hvort hægt sé að setja þarna inn að gjaldið endurspegli raunverulegan kostnað en sé ekki geðþóttaákvörðun vegna þess að það sé svo mikið vesen að tína allt efnið til. Ég held að það sé þannig, verðskráin fari eftir því. Mig langaði að bæta hérna við, afsakið hvað ég veð úr einu í annað, það sem ég var að tala um áðan um 7. lið í 2. mgr. 3. gr. um framboðin og framboðstímann. Þar stendur að Ríkisútvarpið skuli birta opinberlega reglur um hvernig kynning á framboðum eða frambjóðendum fari fram. Það skiptir gífurlega miklu máli hvort þetta eru 20 mínútur, hálftími, klukkutími eða tvær mínútur. Ef til vill er erfitt að setja reglur um það. Ef það hefðu til dæmis verið 20 mínútur eða klukkutími fyrir kosningarnar til stjórnlagaþings þar sem var 521 frambjóðandi þá hefði náttúrlega ekkert annað verið í sjónvarpinu mjög lengi. Það er kannski erfitt að setja einhverjar skýrar reglur en ég held að það þurfi að formgera þetta aðeins meira svo að þetta taki tillit til aðstæðna en sé samt ekki bara tveggja mínútna auglýsing heldur alvörudagskrárliður. Annað sem mig langar að fjalla um er auglýsingamál sem heita viðskiptaboð eins og í hinum stórskemmtilegu fjölmiðlalögum. Ég hefði haft áhuga á því að hér hefðu verið settar einhverjar hömlur á auglýsingar stjórnmálasamtaka þannig að þær mundu einskorðast frekar við fundi en ekki áróður. Þær eru lýðræðislega hamlandi því að þeir sem eru stærstir fá alltaf mestu peningana og geta alltaf keypt mestu auglýsingarnar og haldið áfram að vera stærstir þannig að erfitt er fyrir nýja aðila að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. En auglýsingar í ljósvakamiðlum vinna líka alltaf bara á tilfinningasviðinu, þær eru bara á yfirborðinu og eru frekar ímyndarauglýsingar en raunverulegur upplýsingamiðill. Mér hefur fundist hamlandi í allri stjórnmálaumræðu hvað hægt er að komast upp með að ausa peningum í auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi sem skauta á yfirborðinu og birta bara glansmynd í staðinn fyrir að kafa ofan í slagorðin og sjá hvað þau þýða. Ég bendi nefndinni á að skoða það. Mig langaði líka að tala aðeins um 6. gr., um textun og táknmálstúlkun. Hér segir, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið skal veita heyrnarskertum aðgang að fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu með textun á sjónvarpsefni, með textavarpi, útsendingum á táknmáli og/eða öðrum miðlunarleiðum er henta í þessu skyni og eru í samræmi við tæknilega möguleika á hverjum tíma.“ Með tilkomu netsins hafa náttúrlega möguleikar heyrnarskertra á aðgangi að fréttum aukist gífurlega. Engu að síður erum við kannski ekki að gera eins vel og við gætum. Það vantar til dæmis enn texta eða táknmálstúlkun á fréttir Ríkisútvarpsins. Ég var með fyrirspurn til ráðherra um þetta um daginn þar sem fram kom að fréttatímar, þótt þeir séu endursýndir seinna sama kvöld, eru ekki textaðir fyrir þá sem þyrftu á því að halda, sem ég held að geti ekki kostað svo mikið. Það er auðvitað vinna og sú vinna þarf að fara fram á kvöldin og allt það. Ég held að við getum gert betur. Auðvitað ættum við að reyna að vera hreinlega með táknmálstúlkun á lifandi efni. Mér finnast mjög jákvæðar breytingarnar sem verða gerðar á stjórn Ríkisútvarpsins. Ég hugsa að þær verði til þess að stjórnin verði mun faglegri en hún hefur verið. Ég fagna því líka að fjölmiðlanefndin sem var sett á fót með lögum um fjölmiðla fái virkt hlutverk og almennileg tæki og geti hreinlega lagt stjórnvaldssektir á Ríkisútvarpið ef það hagar sér ekki nógu vel. Ég held að ég hafi reifað það helsta í þessu frumvarpi. Mér finnst hundleiðinlegt að vera ekki í nefndinni sem mun taka þetta til umfjöllunar en óska henni velfarnaðar í störfum sínum.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en koma sjónarmiðum á framfæri varðandi Ríkisútvarpið. Margt hefur komið fram í ræðum þingmanna, m.a. um hversu erfitt það er fyrir Ríkisútvarpið að uppfylla þær skyldur að vera hlutlaus miðill sem fjallar jafnt um öll mál. Margoft hefur það komið í ljós á liðnum missirum og talsvert verið tekið til umræðu úti í samfélaginu að mörgum finnst halla verulega á í umræðunni. Margir hafa verið að skoða það og við framsóknarmenn höfum svo sem gert það á þinginu líka, bæði í ræðupúlti og í samtali við ríkisstofnunina. Þess er skemmst að minnast að undanfarna sólarhringa, eins og reyndar oft áður á þingi, hefur umræðan snúist dálítið um Evrópusambandsaðildarviðræðurnar sem hafa því miður gegnsýrt allt samfélagið. Þau átök og þær fylkingar sem hafa tekist á eru miður því að það er ekki það sem við hefðum þurft á að halda á þessu kjörtímabili en þannig er það engu að síður. Mörgum finnst halla verulega á hlutleysi Ríkisútvarpsins í því máli. Ég ætlaði reyndar ekki að ræða þann þáttinn hér en geri mér grein fyrir því að það er erfitt að uppfylla þær skyldur. Það er líka erfitt fyrir Ríkisútvarpið að uppfylla þær skyldur að koma boðum, fréttum og menningartengdu efni sem og afþreyingu til landsmanna allra. Ég ætlaði að nota nokkrar mínútur af ræðu minni, frú forseti, til að ræða um þann þátt. Að mínu viti voru það skref aftur á bak þegar svæðisútvörpin voru lögð af. Í stað þess að efla þau og láta til dæmis verða að veruleika að starfandi væri svæðisútvarp á Suðurlandi voru stöðvarnar meira og minna lagðar af á landinu öllu. Ég held að almannarómur á landsbyggðinni sé að það hafi verið mjög neikvætt skref. Annar þáttur sem felst í því að tryggja eðlilegan flutning efnis til landsmanna allra er dreifikerfið. Það er stór spurning hvernig því verður svarað í framtíðinni. Það eru alltaf að koma fram nýjar og nýjar tæknibreytingar. Núna stendur til dæmis til hjá sjónvarpi allra landsmanna að hætta útsendingum nema á stafrænu formi frá og með næstu eða þarnæstu áramótum. Ég óttast það mjög að þeir sem ekki njóta þess að hafa beinlínutengingar í gegnum ljósleiðara, það eru mörg stór svæði á landinu, muni þurfa að nýta örbylgjutæknina eingöngu sem er gölluð. Það eru truflanir. Ég bý sjálfur við það og er þó á nokkuð þéttbýlu svæði. Það er ekki möguleiki að senda sjónvarpsefni eða fjarskipti í gegnum símalínur þar, gamlan koparstreng yfir 10 km leið frá símstöð. Það væri þá frumskilyrði að sett yrði ljósleiðaratenging um allt. Þetta tengist auðvitað fjarskiptum og fjarskiptasjóður hefur það hlutverk að fara inn á svæði sem ekki eru svokölluð markaðssvæði með dýrari og flóknari tæki og tækni, gervihnattasendingar og annað. Það er ágætt, en eftir sem áður býr kannski stór hluti landsins við mun lakari skilyrði til að móttaka efni í gegnum sjónvarp, jafnvel útvarp, hvað þá önnur fjarskipti. Ég hef velt því fyrir mér hvort það sé ekki akkúrat hlutverk ríkisins að tryggja þessa dreifiveitu með einhverjum hætti. Það ætti að vera verkefni okkar á næstu árum í stað þess sem nú er verið að ræða í sambandi við fiskveiðistjórnarfrumvarpið þar sem taka á verulega hlutdeild af þeim fjármunum sem verða til í sjávarplássunum á landsbyggðinni og færa í ríkiskassann til Reykjavíkur. Hefði ekki verið nær að menn hugsuðu það betur eða upp á nýtt að stærri hluti af því veiðileyfagjaldi sem til fellur yrði nýttur til uppbyggingar á slíkum kerfum til að tryggja jafnræði allra þegnanna? Dæmi um það væri einmitt að tryggja dreifikerfi útvarps og sjónvarps fyrir utan auðvitað símkerfið. Það ætti þá að vera með einum eða öðrum hætti í ríkiseigu. Þarna væri virkilega tækifæri. Ég hefði gjarnan viljað sjá skýra forskrift í þessu frumvarpi og jafnvel að menn tækju slík skref í áætlunum framtíðarinnar, sem ég hef svo sem ekki séð og ekki heyrt talað um nema á tyllidögum. Að öðru leyti held ég að sú skoðun sé almennt ríkjandi að við eigum að hafa öflugt ríkisútvarp sem tryggir öllum landsmönnum flutning á skemmtiefni og afþreyingu, menningartengdu efni sem og fréttum. Það verður alltaf hinn vandasami hluti starfseminnar að tryggja að hún sé eins hlutlaus og hægt er. Það er sjálfsagt að fara yfir það með hvaða hætti það gerist best á tæknilegan eða stjórnsýslulegan hátt. Ég er ekki viss um að sú leið sem við erum að fara í dag sé endilega sú réttasta. Það er margt sem bendir til þess að við höfum villst af leið síðustu missirin þó að ég ætli svo sem ekkert að bera það saman við fyrri tíma, það getur vel verið að menn upplifi það á hverjum tíma að ekki sé hlutlaus umfjöllun. Það er klárlega verkefni stjórnenda, forstöðumanna og ráðherra sem bera ábyrgð á málaflokknum að velta fyrir sér á hverjum einasta morgni hvort starfsemin fullnægi kröfum nægilega vel. Ég held að það væri áhugavert fyrir nefndina sem tekur málið til umfjöllunar að velta því alvarlega fyrir sér með hvaða hætti sé hægt að tryggja dreifikerfið þannig að allir landsmenn sitji við sama borð, ekki síst í ljósi þess að þær tæknibreytingar sem við höfum horft upp á undanfarin 10, 20 ár verða sífellt örari. Munurinn á því að vera með gamalt kerfi eða gamlan veg, gamla hestaslóð, miðað við háhraðabrautir nútímans verður alltaf meiri og meiri og skilur þar af leiðandi að jafnræði þegnanna hvað þetta varðar. Ég ætla ekki að hafa ræðu mína lengri að þessu sinni, frú forseti, um þetta efni og vona að nefndin taki það til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma inn á örfá atriði sem ég náði ekki að fara yfir í fyrri ræðu minni og fara kannski aðeins betur yfir það sem hefur komið fram. Sumir hafa haldið því fram að Ríkisútvarpið sé sjálfstæðara með því að fá tekjustofninn beint til sín heldur en að fá hann af fjárlögum Alþingis. Þá vakna auðvitað upp spurningar um hvort þetta tryggi hlutleysið eitthvað frekar eða skilji félagið frá pólitískum ákvörðunum, því að strax kemur upp í hugann til að mynda Hæstiréttur Íslands og líka mætti nefna embætti forsetans en þær stofnanir eru fjármagnaðar með beinum fjárveitingum úr ríkissjóði. Síðan langar mig örstutt að nefna að það hvort menn gera þetta með þessum hætti hefur í raun og veru ekkert að gera með áminningu eða ábendingar ESA um ríkisstuðninginn vegna RÚV, þetta breytir í sjálfu sér engu um það. Það er stjórnsýslulegt atriði hvernig fyrirkomulagið er og skiptir í raun mestu hversu mikið er lagt til. Mig langar líka að gera athugasemdir við að hæstv. forsætisráðherra sé ekki við umræðuna, en ég sagði áðan að ég hefði talið æskilegt að hún væri viðstödd, verkstjórinn sjálfur, vegna þess að það kemur fram í umsögn um frumvarpið að tvö atriði í því stangist í raun á við stefnu núverandi stjórnvalda. Ég er ekki sammála þeirri niðurstöðu að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eigi að fara með eignarhlut íslenska ríkisins í Ríkisútvarpinu. Mér finnst að hluturinn eigi að vera hjá fjármálaráðuneytinu eins og öll önnur hlutabréf sem ríkisvaldið heldur á. Þá heyrast alltaf þessar skýringar: Jú, en þetta er svo sérstakt og öðruvísi en allt annað. En mér finnst að fjármálaráðuneytið ætti að fara með þetta, þó að ég geri mér fulla grein fyrir því að ekki séu allir sammála mér í því. Það er hins vegar stefnumörkun núverandi stjórnvalda að hafa eignarhaldið á einni hendi þó að Ríkisútvarpið heyri auðvitað áfram undir menntamálaráðherra. Það liggur algjörlega fyrir, ég sé engan mun þar. Síðan er maður auðvitað hugsi yfir því sem kemur fram í umsögninni og snýr að fjárframlögum til Ríkisútvarpsins þó svo að lögin og þessar breytingar eigi ekki að taka gildi fyrr en 2014, að ríkisframlagið til Ríkisútvarpsins aukist, þ.e. hverju skatturinn eigi að skila til Ríkisútvarpsins svo við förum ekki út í hártoganir um hvernig það er gert. Þetta mun í raun leiða til 700 millj. kr. aukningar á ríkisstyrknum sem er 22% hækkun. Það er auðvitað umhugsunarefni á þessum tímum þó að breytingarnar taki gildi 2014. Hæstv. menntamálaráðherra sagði í andsvari við mig áðan að stefnan væri auðvitað sú að þá verði búið að ná jöfnuði í ríkisfjármálum, en ég er nú ekki viss um að það gangi eftir, því miður. Auðvitað vonast ég til þess að það geri það. En menn verða að taka þessa umræðu. Mér finnst að hér í þingsölum eigi að fara fram umræða um það hvernig hver einasta stofnun fái fjárframlög. Það er mjög vel í lagt að verði þróunin eins og hún hefur verið, þ.e. hækkunin á nefskattinum, muni það auka útgjöldin um 700 millj. kr., bara yfir ein áramót, sem er 22% hækkun. Það hlýtur auðvitað að vekja fólk til umhugsunar um hvort það sé eðlileg forgangsröðun og það er eðlilegt að taka þá umræðu. Við höfum skorið mjög hastarlega niður í velferðarkerfinu og því verðum við auðvitað að taka efnislega umræðu um það að þessar breytingar leiði til þess að útgjöldin aukist svona mikið. Ég ítreka enn og aftur spurningu mína til hæstv. menntamálaráðherra um þær athugasemdir sem hæstv. ráðherra gerði og sendi til RÚV og mundi vilja fá frekari skýringar á 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að gera athugasemd við fjarveru hæstv. fjármálaráðherra, alla vega hef ég ekki fengið skýringar á því af hverju hún hefur ekki gefið sér tíma til að vera hér í dag. Það var óskað eftir því og sérstaklega óskaði ég eftir því að hæstv. ráðherra yrði hér þegar hv. þm. Ásbjörn Óttarsson talaði áðan, vegna þess að hann fór yfir atriði sem snerta hæstv. fjármálaráðherra. Mér skilst að hún sé ekki í húsi, þannig að ég vil gera athugasemd við það og vona svo sannarlega …

Forseti vill upplýsa að hæstv. ráðherra var í húsi fyrr í dag en af því að umræðan dróst nokkuð á langinn þurfti hún að fara. Hæstv. ráðherra hafði gert ráð fyrir því að reyna að koma hingað aftur áður en umræðunni lyki. Það verður að sjá hverju fram vindur með það.

Ég þakka þessar skýringar. Ég ætla að ræða aðeins um frumvarpið, en hæstv. menntamálaráðherra sagði í andsvari áðan að brýnt væri að klára þetta mál á þessu þingi, hún lagði áherslu á það. Hún sagði reyndar, svo allrar sanngirni sé gætt, að ef ekki næðist samkomulagi um það í nefndinni væri hún til viðræðu um eitt og annað í þeim efnum. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra einmitt til að gera það, vegna þess að við fyrsta lestur þessa frumvarps verð ég að segja að maður hnýtur um nokkur atriði. Við vitum hvert sjónarmiðið er varðandi það að hafa ríkisútvarp eða ekki ríkisútvarp. Ég ætla ekki endilega að fara í þá umræðu, en þær miklu breytingar sem verið er að gera með þessu frumvarpi vekja hjá manni spurningar. Ég spyr fyrst: Hvert er tilefni þessara breytinga? Hvað þrýstir á um að gera þær? Maður hefur á tilfinningunni að það hafi verið farið af stað með frumvarp sem svo hefur eignast sitt eigið líf. Varðandi takmörkunina á hlutverki og skyldum Ríkisútvarpsins þá finnst mér hlutverk þess í almannaþágu, sem skilgreint er í II. kafla, um hlutverk og skyldur, vera orðið dálítið ómarkvisst. Það er skilgreint í 27 liðum en samt sem áður getur maður ekki fundið afmörkuninni stað, þetta á allt saman að fara í einhverja þjónustusamninga. Ég geri athugasemd við það og spyr hæstv. ráðherra af hverju það er ekki tínt til nákvæmlega hvað Ríkisútvarpinu er ætlað að gera og hvað ekki, vegna þess að við lestur frumvarpsins virðast vera tínd til alls konar atriði sem Ríkisútvarpið gæti gert og nefndar leiðir til að framkvæma þau með þjónustusamningum eða hvernig sem það á að vera. En spurningunni um hvort ríkisútvarp eigi endilega að vasast í öllum þessum hlutum er ekki svarað. Það slær mig þannig að Ríkisútvarpið hafi samkvæmt þessu miklar heimildir til að fara í alls konar starfsemi sem erfitt væri að skilgreina sem fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Tökum sem dæmi 4. gr., um aðra starfsemi. Þar er rætt um að Ríkisútvarpið skuli stofna og reka dótturfélög fyrir aðra þá starfsemi en kveðið er á um í 3. gr. Hvaða starfsemi er það? Það er í raun ekkert skýrt. Það er engin takmörkun á því. Ég hefði viljað að hæstv. ráðherra hefði verið búin að fara í gegnum hvað geti hugsanlega verið um að ræða þarna, í stað þess að leggja til opna heimild fyrir Ríkisútvarpið svo að það geti, ef því dettur það í hug, stofnað dótturfyrirtæki um hverja þá starfsemi sem því hentar. Ég get nefnt sem dæmi ef Ríkisútvarpinu dytti í hug að stofna framleiðslufyrirtæki á sjónvarpsefni, kvikmyndafyrirtækið Kvikmyndaframleiðsla ríkisins. Ríkisútvarpið keypti síðan allar sínar myndir og sjónvarpsþætti af þessu framleiðslufyrirtæki sem mundi vaxa og dafna og mikil þekking byggjast upp hjá því. Það væri ekkert óhugsandi að það fyrirtæki færi að keppa við önnur fyrirtæki á markaði, einkafyrirtæki. Af hverju í ósköpunum ættum við endilega að vera með slíka framleiðslu þarna? Það er spurning sem ég held að við hefðum þurft að vera búin að svara áður en við gæfum Ríkisútvarpinu heimild til að stofna og reka dótturfyrirtæki um hvaðeina sem því dettur í hug. Mig langar líka að ræða aðeins um stjórn Ríkisútvarpsins, í 9. gr. Við vitum hvernig stjórn Ríkisútvarpsins er kosin núna. Við kjósum hana á Alþingi. Hver þingflokkur tilnefnir sína fulltrúa eftir þingstyrk og það er sannarlega pólitískt. Það eru sannarlega pólitískt kjörnir fulltrúar í stjórn Ríkisútvarpsins. Það hefur verið gagnrýnt að pólitíkin hafi með þessu tök eða áhrif inn í Ríkisútvarpið og þá gagnrýni getum við rætt. Væntanlega er ætlunin með þessu frumvarpi að taka pólitíkina út úr Ríkisútvarpinu, og lagt er til að breyta þessu fyrirkomulagi. Í stað þess að við höfum þetta með þeim gegnsæja hætti sem nú er, að allir flokkar á Alþingi fái að tilnefna sína fulltrúa, er þetta sett í þann búning að ráðherra skipi einn fulltrúa og einn til vara í sjö manna stjórn, síðan komi allsherjar- og menntamálanefnd sér saman um þrjá fulltrúa og jafnmarga til vara, Bandalag íslenskra listamanna tilnefni einn fulltrúa og annan til vara, og samstarfsnefnd háskólastigsins tilnefni einn fulltrúa og annan til vara. Auk þess tilnefna Starfsmannasamtök RÚV einn mann. Ég verð að segja að ef ætlunin er að taka pólitíkina út úr stjórn Ríkisútvarpsins er þetta ekki aðferðin. Verða þeir fulltrúar sem allsherjar- og menntamálanefnd skipar sjálfkrafa, af því það ekki er kosið um þá í þingsal, faglegir og ópólitískir? Nei, ég leyfi mér að halda því fram að svo verði ekki. Ég held að þetta fyrirkomulag leysi ekki þetta atriði, þann mikla vanda sem þarna er við að etja, vegna þess að við verðum enn þá með pólitískt skipaða fulltrúa, en þeir pólitísku skipuðu fulltrúar verða skipaðir á lokuðum nefndarfundi af meiri hluta nefndarinnar, miðað við hvernig þetta atvikast oft í þinginu. Þá erum við með pólitíska fulltrúa og leysum þar með ekki þetta mál. Þetta er eitthvað sem ég set hornin í, fyrir utan að maður veltir fyrir sér hlutverki fjölmiðils í almannaþágu. Með fullri virðingu fyrir listamönnum og háskólastiginu þá kemur fyrst upp í hugann hjá mér fréttaþjónusta og fréttafjölmiðlunin sem Ríkisútvarpinu er ætlað að stunda. Af hverju á ekki til að mynda Blaðamannafélag Íslands eða fulltrúar fréttamanna eða einhverjir slíkir aðilar sæti í stjórn til jafns á við listamenn sem hafa eitthvað um það að segja hvaða sjónvarpsefni og fjölmiðlaefni eigi að vera þarna? Þetta er hlutur sem er gagnrýniverður. Ég vildi líka nefna eitt í sambandi við starfssvið stjórnarinnar, en í fyrsta lið af átta í 10. gr. er sagt að starfssvið stjórnarinnar sé, með leyfi forseta: „Að móta í samvinnu við útvarpsstjóra áherslur í starfi, dagskrárstefnu og meginstefnu Ríkisútvarpsins til lengri tíma.“ Ég velti fyrir mér hvort þetta sé endilega heppilegt. Ef við ætlum, og sem er væntanlega ætlun hæstv. menntamálaráðherra, að taka hina pólitískt skipuðu stjórn út, breyta því og gera allt voða faglegt, hvað gerist þá ef allsherjar- og menntamálanefnd mundi nú bara skipa þrjá pólitíkusa? Eiga þeir þá að móta dagskrárstefnu Ríkisútvarpsins? Ég sé ákveðna annmarka á því og held að ef ætlunin er að hafa þetta ópólitískt þurfi þetta annaðhvort að vera þannig að framkvæmdastjórinn, útvarpsstjórinn, hafi meira um þetta að segja eða einhver annar en úr pólitíkinni. Það sem mér finnst hins vegar alvarlegast við þetta mál varðar tekjustofna Ríkisútvarpsins. Ég endurtek að ég hefði viljað heyra sjónarmið hæstv. fjármálaráðherra, þáverandi formanns fjárlaganefndar, sem setti í gang vinnu sem gengur gegn því fyrirkomulagi sem verið er að fara fram með varðandi tekjuöflun og tekjustofna Ríkisútvarpsins. Það er í rauninni með ólíkindum að lesa umsögn fjárlagaskrifstofunnar um frumvarpið. Ég ætla að fá að lesa hérna eina klausu úr henni sem er lýsandi fyrir þá gagnrýni sem þar er að finna. Á bls. 44 segir, með leyfi forseta: „Fjármálaráðuneytið telur slíka mörkun ríkistekna sem lögð er til í frumvarpinu ekki vera heppilegt fyrirkomulag. Að mati ráðuneytisins ættu tekjur sem kveðið er á um í lögum og teljast til ríkistekna að renna í ríkissjóð á grundvelli sjónarmiða um tekjuöflun, hagkvæmni og skilvirkni og að ákvarðanir um fjárheimildir einstakra verkefna eigi almennt að vera teknar á Alþingi við afgreiðslu fjárlaga, óháð þeim tekjum, á grundvelli mats á fjárþörf verkefna og forgangsröð þeirra hverju sinni.“ Þetta fór hv. þm. Ásbjörn Óttarsson vel yfir í ræðu sinni. Svo segir síðar í þessu áliti, með leyfi forseta: „Í þessu ljósi verður að telja það misskilning á fjárstjórnarvaldi Alþingis og hlutverki fjárlaga sem fram kemur í greinargerð frumvarpsins að með mörkun útvarpsskattsins til RÚV verði þetta félag í eigu ríkisins sjálfstætt eða óháð hinu pólitíska og efnahagslega valdi stjórnvalda. Fjármálaráðuneytið bendir á það í þessu sambandi að skýlaust er að íslenskum lögum að þótt útvarpsgjaldið væri markað til RÚV verður það áfram skattur sem telst til ríkistekna og að tekjurnar og fjárveiting til RÚV verða ákvörðuð í fjárlögum. Alþingi mun eftir sem áður ákveða fjárhæð gjaldsins og þar með t.d. hvort það taki hækkun með tilliti til verðlags fyrir næsta fjárlagaár hverju sinni. Alþingi mun einnig ákvarða ráðstöfun teknanna með fjárveitingu og þar með hvenær því verði veitt til útgjalda og hvort fjárveitingin verði jafnmikil og tekjurnar, eins og fjölmörg dæmi eru um í fjárlögum undangenginna ára. Vandséð er að opinbert fyrirtæki í eigu íslenska ríkisins sem fjármagnað væri að mestu með skattlagningu og væri bundið skilmálum í samningi um þjónustustarfsemi sína gæti talist vera fjárhagslega algerlega óháð opinberu stjórnvaldi og fjárstjórnarvaldi Alþingis.“ Mér finnst fjárlagaskrifstofan vera að segja: Ríkisfyrirtækið RÚV getur ekki orðið að einkafyrirtæki óháð hinu pólitíska valdi og pólitískri aðkomu stjórnvalda vegna þess að það er rekið fyrir skattfé. Ég er sammála því mati sem kemur fram hér að við þurfum að fara varlega í að færa fjárstjórnarvaldið héðan frá Alþingi til stofnana, hversu góðar og vel reknar sem þær eru, vegna þess að það er okkar hlutverk. Ríkisútvarpið hefur annað hlutverk. Ef ríkisstjórn á hverjum tíma ætlar sér að hafa vald yfir fjárveitingum og fjárlögum hvers árs verður hún að hafa tæki til þess að grípa í taumana ef henni sýnist ætla að bregða út af. Þetta eru þau atriði sem ég vildi nefna við 1. umr. þessa máls.

Frú forseti. Það hafa ýmsar athugasemdir komið fram í ágætri umræðu hjá hv. þingmönnum um þetta mál. Talsvert hefur verið rætt um almannaþjónustuhlutverkið og hvort mikilvægt sé að skilgreina það nánar. Ég vil segja það hér að mikil vinna var lögð í þessa skilgreiningu og leitað í brunn annarra ríkja sem við viljum bera okkur saman við þar sem eru öflugir almannaþjónustumiðlar. Það er undirstaðan fyrir þeirri grundvallarbreytingu sem lögð er til, þ.e. að fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu sé aðskilin í Ríkisútvarpinu frá annarri starfsemi í dótturfélagi. Þetta er mál sem búið er að liggja talsvert yfir í þeim starfshópi sem ég skipaði og farið hefur verið yfir það líka með sérfræðingum ESA. Af því að hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir spurði út í þau lögfræðilegu álitamál sem hún nefndi í evrópsku samhengi þá hefur verið haft markvisst samband við sérfræðinga ESA um frumvarpið og það er mat sérfræðinga ráðuneytisins að frumvarpið, eins og það lítur út núna, uppfylli og komi til móts við þær athugasemdir sem þar hafa verið settar og uppfylli þær kröfur sem þar hafa verið lagðar fram. Það er engin ástæða til að ætla að dótturfélagið muni hafa það í för með sér að Ríkisútvarpið stofni nýjan fjölmiðil í samkeppni við aðra fjölmiðla. Ætlunin er einmitt að styrkja almannaþjónustuhlutverkið, sem er meginhlutverkið, frá því sem við getum tengt samkeppnisrekstri hvort sem það er auglýsingasala, sala á efni eða annað slíkt sem er ekki það sem við getum kallað almannaþjónustuhlutverk. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir spurði sérstaklega út í setu framkvæmdastjóra fjölmiðlanefndar í nefndinni sem sat í starfshópnum sem samdi frumvarpið í upprunalegri mynd. Ég vil leggja áherslu á að það frumvarp sem hér er lagt fram er mitt frumvarp og ég legg það fram. Núverandi framkvæmdastjóri fjölmiðlanefndar sat í starfshópnum sem skilaði tillögu til ráðherra, hún sat í honum til enda. Ég man ekki nákvæmar dagsetningar á því hvort hún var þá orðin framkvæmdastjóri en eftir það fór tillagan í almenna kynningu sem var snemma þessa árs og í framhaldinu var unnið frumvarp innan ráðuneytisins sem ég legg svo fram í mínu nafni. En mér finnst eðlilegt að hv. þingmaður spyrji því að hún spyr í raun og veru um það að fólk starfi samkvæmt lögum sem það semur sjálft en það eru auðvitað fjölmörg dæmi um það. Ég nefni sem dæmi að hæstaréttardómarar og aðrir dómarar hafa samið frumvörp sem þeir vinna svo eftir. Það er eðlilegt að hv. þingmenn skoði þetta, en þannig var sem sagt ferlið á málinu. Það hefur verið rætt talsvert um stjórnarskipunina og þetta nýja fyrirkomulag sem fyrst og fremst er ætlað til að styrkja fjölbreytta samsetningu stjórnar. Ég var efins um það sjálf þegar sú hugmynd var lögð fram að ráðherra skipaði formann stjórnar, en rökin með því, og það voru þau sem ég féllst á, voru að skýra ábyrgð ráðherra á Ríkisútvarpinu. Alþingi hefur sýnt það í verki að það telur að Ríkisútvarpið eigi heima hjá mennta- og menningarmálaráðherra. Ég hef áttað mig á því til að mynda í þeim fyrirspurnum sem beint er til mín en eiga jafnvel heima hjá fjármálaráðherra ef við miðum við að fjármálaráðherra fari með umboð ríkisins og eignarhald á hlutabréfinu. En ástæðan fyrir því að þetta er lagt til er sú að talið er þá vera samræmi í því að hluturinn færist til mennta- og menningarmálaráðuneytis og formaður sé skipaður af ráðherra. Þetta er ekki sjálfgefið og mér finnst eðlilegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari yfir skipan stjórnar og sérstaklega þessa formennsku. Um hlutabréfið sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson nefndi sérstaklega eru vafalaust skiptar skoðanir og ég held að rökin geti verið jafnrétthá með hvoru sjónarmiðinu. En það er mín eindregna skoðun, og ég tel mig hafa góð rök fyrir henni, að Ríkisútvarpið sé ekki eins og hvert annað opinbert fyrirtæki á markaði. Það hefur verið stefna ríkisins í takt við stefnu til að mynda annarra Norðurlanda að hlutabréf í opinberum félögum færist öll yfir til fjármálaráðherra og þar er rætt um samræmi. Horfum til Noregs af því að það er þangað sem við höfum sótt okkar fyrirmyndir í smíði frumvarpa og laga um almannaþjónustufjölmiðilinn. Þar fer fjármálaráðherra með öll hlutabréf norska ríkisins í opinberum hlutafélögum nema NRK. Þar er það talið ljóst að það sé fyrst og fremst menningarstofnun en ekki fyrirtæki á markaði og fer þar af leiðandi í menningarmálaráðuneytið með löggjöfina, með hlutinn og með stjórnina. Og mér finnst þetta vera menningarpólitískt mál. Það er gott og vel að tala hér eins og gert er í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis upp á lagasamræmi sem mér finnst ekki endilega byggja á mjög inntaksmiklum rökum. Stundum getur fólk farið offari í því að vera með mikið samræmi á pappírunum en það getur líka valdið vandræðum ef til að mynda fagþekkingin sem er tvímælalaust til staðar í mennta- og menningarmálaráðuneytinu er ekki í fjármálaráðuneytinu, hún þarf að vera til staðar til að unnt sé að fara með eignarhlut. Af þeim sökum legg ég þetta til. Hér var rætt um safn Ríkisútvarpsins. Í 6. tölulið 1. mgr. 3. gr. er rætt um varðveisluhlutverk Ríkisútvarpsins hvað varðar hljóðritanir, filmur, myndefni og aðrar sögulegar minjar sem ætla megi að hafi menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina og heyrir ekki sérstaklega undir lög um skylduskil safna. Þar er í raun gefin sú heimild að Ríkisútvarpið geti óskað eftir því við viðurkennd söfn að annast varðveislu framangreindra menningar- og söguminja. Óheimilt er að selja frá sér, gefa eða farga verðmætum nema að fenginni umsögn safnaráðs. Mér fannst koma mjög góðar athugasemdir fram bæði hjá hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur og hv. þm. Margréti Tryggvadóttur varðandi aðgengi almennings að þessum minjum og mér finnst eðlilegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði hvort skerpa þurfi á því í frumvarpinu. Við höfum rætt talsvert um hinn markaða tekjustofn. Ég vil minna á að í því frumvarpi sem lagt var fram í stjórnartíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks veturinn 2006–2007 og samþykkt 2007 var gert ráð fyrir þessum markaða tekjustofni. Segja má að við hverfum aftur til þess að hafa hann markaðan. Ég hef fært fyrir því rök að ég telji að þarna gildi sérstök rök um almannaþjónustumiðilinn. Ég átta mig á því að ekki eru allir hv. þingmenn sammála þeim rökum en ég tel mig hafa fært þau fram hér. Ég minni líka á að ákveðið var á sínum tíma að hverfa frá afnotagjöldunum. Það má auðvitað ræða það og við ræddum það hvort ástæða hefði verið til að fara aftur í það kerfi. Við ákváðum að gera það ekki en ákváðum um leið að ef við héldum þessu útvarpsgjaldi sem fólk greiðir fyrir að fá sinn almannaþjónustumiðil þá yrði það gert með því að hann væri markaður eins og afnotagjöldin voru á sínum tíma. Afnotagjöldin birtast auðvitað í fjárlögum, og það gerir það líka eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson bendir á, enda kemur skýrt fram að framlagið miðast við innheimtar tekjur. Að sjálfsögðu fer það í gegnum fjárlögin. En kannski er ástæða fyrir nefndina að spyrja fyrst grundvallarspurningarinnar: Hvaða gildi ætlum við að hafa að leiðarljósi í þessu? Ef okkur finnst mikilvægt að Ríkisútvarpið hafi sjálfstæðan tekjustofn, sem mér finnst mjög mikilvægt, þá getum við rætt í hvaða formi hann eigi að vera, hvort rétt sé að gera það með útvarpsgjaldinu, afnotagjaldinu eða með öðrum hætti. En ég vil minna á að þetta er að minnsta kosti það sem þingmenn voru sammála um á sínum tíma þegar lögin 2007 voru samþykkt, þótt margir hefðu áhyggjur af útvarpsgjaldinu og bentu á ýmsa vankanta við það, þ.e. að Ríkisútvarpið ætti að hafa þennan sjálfstæða tekjustofn. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson spyr sérstaklega út í bréf sem vitnað er til í umsögn fjárlagaskrifstofu. Það er í raun og veru ekki frá mennta- og menningarmálaráðherra eingöngu heldur einnig frá þáverandi fjármálaráðherra, sent til stjórnar Ríkisútvarpsins. Þar eru fyrst og fremst athugasemdir við ársskýrslu Ríkisútvarpsins þar sem verið er að ræða um nákvæmlega þetta, þ.e. markaðan tekjustofn. Í viðkomandi ársskýrslu er bent á að fjárveitingar Alþingis hafi ekki fylgt heimtum af útvarpsgjaldi. Og það er vissulega rétt að undanfarin ár hefur Ríkisútvarpið fengið minna á fjárlögum en innheimt hefur verið af útvarpsgjaldi. Í þessu bréfi er bent á að það hafi þó ekki alltaf verið þannig, til að mynda á árinu 2009 hafi Ríkisútvarpið fengi meira á fjárlögum en innheimtist af útvarpsgjaldi. Einnig er rætt um að það sé mjög mikilvægt, og það er það sem vitnað er í í kostnaðaráætlun, að Ríkisútvarpið leggi fram rekstraráætlun um ætlaða tekjuþörf til að standa undir nauðsynlegum kostnaði við útvarpsþjónustu í almannaþágu og til þess er vitnað í umsögninni. En þetta bréf er sem sagt sent af þáverandi fjármálaráðherra, Steingrími J. Sigfússyni, og mér. Ég ætla að leyfa mér að vitna í bréfið því að þar segir í lokin, með leyfi forseta: „Dæmin sanna að undanfarin ár hafa stjórnvöld lagt mikla áherslu á að styðja við Ríkisútvarpið og tryggja þar með fjárhagslegt og ritstjórnarlegt sjálfstæði þess þrátt fyrir gríðarlega erfiða stöðu í ríkisfjármálum. Reynslan hefur þó einnig leitt í ljós að það fyrirkomulag sem nú er á fjármögnun Ríkisútvarpsins er ófullkomið og því er mikilvægt að aðrar leiðir við fjármögnun stofnunarinnar verði meðal þess sem horft verður til þegar kemur að endurskoðun laga nr. 6/2007, um Ríkisútvarpið ohf., þannig að tryggja megi enn frekar ritstjórnarlegt og fjárhagslegt sjálfstæði.“ Það má vera ljóst og fjármálaráðuneytinu má vera það ljóst líka að þetta hefur verið áhyggjuefni um nokkurt skeið, þ.e. hvernig megi tryggja það að Ríkisútvarpið geti haft ákveðið öryggi í fjárveitingum og það sé ekki í beintengingu, getum við sagt, við hið pólitíska vald þó að að sjálfsögðu liggi alltaf hin endanlega ákvörðun í afgreiðslu fjárlaga. Það hafa verið farnar ýmsar leiðir hjá almannaþjónustumiðlum sem til að mynda innheimta afnotagjöld eða eru fjármagnaðir með sjálfstæðum tekjustofni, eins og í Finnlandi. Þar eru gerðir langtímasamningar, jafnvel til fimm ára, þar sem fjárveitingar eru gerðar þannig að viðkomandi ríkisútvarp hefur nokkra vitneskju fram í tímann um hvernig fjárhagur þess mun þróast og það er þar með ekki háð einhverjum pólitískum sveiflum. Ég vona að þetta hafi svarað því sem hv. þingmaður spurði um bréfið. Hér var einnig rætt um dreifikerfið. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson ræddi um það. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að þetta er mjög stórt mál. Boðað hefur verið að Ríkisútvarpið ætli að fara úr hliðrænni dreifingu yfir í stafræna dreifingu. Ríkisútvarpið hefur unnið mjög nákvæma greiningu á því sem til þarf og til stendur að fara í útboð á stafrænni dreifingu Ríkisútvarpsins af því að skilyrðið er að hún nái til landsins alls. En eins og hv. þingmaður benti réttilega á er það ekki tæknilegur möguleiki þannig að hluti af því verkefni gengur út á hvernig dreifing á sjónvarpsefni verður þá tryggð til þeirra sem ekki hafa aðgang að stafrænni dreifingu, sem verður þó líklega gert um gervihnetti, en það þyrftu þá ekki að vera nema einhver örfá prósent þjóðarinnar sem þar um ræðir. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli að þarna takist vel til. Hér hefur aðeins verið rætt um skipan stjórnar og hverjir sitji þar. Tekið er fram að kjörnir fulltrúar til Alþingis og sveitarstjórna geta ekki setið í stjórn Ríkisútvarpsins. Hins vegar læt ég ekkert eins og það geti ekki verið pólitískt fólk í stjórn Ríkisútvarpsins því að pólitískt fólk er úti um allt. Við megum heldur ekki gleyma okkur í því að tala eins og það sé endilega slæmt. Það sem er mikilvægt er að fólk sem þarna fer inn hafi góða faglega þekkingu á viðfangsefninu. Svo getur það haft sínar pólitísku skoðanir og mér finnst það bara mjög til fyrirmyndar að fólk hafi þær. En fyrst og fremst má það ekki vera eina ástæðan fyrir að fara inn í stjórnina. Ég minni á, af því að hér var rætt um af hverju þarna væri ekki fulltrúi Blaðamannafélagsins, að ekki er gert ráð fyrir að starfsmenn annarra fjölmiðla sitji í stjórn Ríkisútvarpsins. Ég held að það eigi ekki almennt við um fjölmiðla að starfsmenn annarra fjölmiðla sitji þar. Hins vegar má ræða um það og auðvitað er ákveðin pólitík í því að leggja til að fulltrúi starfsmanna sitji í stjórn. Það er ákveðin lýðræðishugsun í því af minni hálfu að tryggja að starfsmenn eigi fulltrúa, sem ég tel góða, en mér finnst eðlilegt að nefndin fari yfir það því það geta auðvitað komið upp erfið mál, eins og hér var nefnt í máli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Það er mín skoðun að ef við viljum tryggja lýðræðislega stjórnarhætti sé mjög mikilvægt að starfsmenn hafi aðkomu að stjórnum. Ég vil að lokum þakka fyrir ágæta umræðu. Ég vona að ég hafi svarað því sem hér var spurt um. Ég þykist þó vita að ég fái einhverjar viðbótarspurningar en þakka að öðru leyti fyrir góða umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir samantekt hennar. Mig langar að spyrja hana einnar spurningar vegna breyttrar skipunar stjórnar Ríkisútvarpsins. Ekki er langt um liðið síðan samþykkt voru sérlög um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn þar sem ákveðið var að stjórn þeirrar stofnunar væri þannig að starfsmenn ættu ekki að eiga sæti í henni. Þegar spurt var í bréfi frá starfsmönnum þeirrar stofnunar hvers vegna það væri ekki - vegna þess að þeir notuðu nákvæmlega sömu orð og hæstv. ráðherra notar nú, það yrði til þess að auka ákveðið lýðræði að starfsmenn væru inni - þá var sagt að þær breytingar á stjórn, þ.e. að starfsmenn sætu þar ekki inni, væru gerðar til að færa stjórnir stofnana ríkisins í sama farveg. Nú erum við komin með Ríkisútvarpið og þá á allt í einu að hverfa frá því hvernig uppbyggingu stofnana er háttað og setja starfsmenn inn í. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað veldur þessum sinnaskiptum?

Virðulegi forseti. Ég þarf að rifja betur upp þessi tilteknu lög sem hv. þingmaður vísar í áður en ég þori algerlega að fara með þetta, en það er alveg rétt að það hefur ekki verið almenn tilhneiging í hinum opinbera geira að hafa fulltrúa starfsmanna í stjórnum, ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni. Ég mun þurfa að skoða aðeins betur þessi tilteknu lög en að þessu leyti teljum við - og það er hreinlega út af lýðræðishlutverki stofnunarinnar, Ríkisútvarpsins, sem er meira en annarra hefðbundinna stofnana getum við sagt, því tel ég mikilvægt að það endurspeglist í starfsháttum og það eru rökin fyrir þessu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um bókmenntasjóð og fleira frá árinu 2007. Þetta er ekki stórt og mikið frumvarp en felur í sér breytingar á gildandi lögum um bókmenntasjóð og fleira sem voru sett á árinu 2007. Tilefnið má rekja til þátttöku Íslands sem heiðursgests á bókasýningunni í Frankfurt haustið 2011. Í kjölfar þeirrar þátttöku, sem tókst afar vel, ákvað ég að leggja fram breytingar á þessu, fyrst og fremst til að festa í sessi ákveðið fyrirkomulag á sviði bókmennta sem hefur reynst vel á sviði annarra listgreina og tryggja eftirfylgni með þessu góða verkefni. Forsagan er sú að haustið 2007 ákvað ríkisstjórnin að sækjast eftir því að Ísland yrði heiðursgestur á bókamessunni í Frankfurt. Ríkisstjórnin lagði 300 millj. kr. til verkefnisins á árunum 2007–2011. Mennta- og menningarmálaráðuneytinu var falið forsvar málsins og var ákvörðuninni svo fylgt eftir og Ísland valið sem heiðursgestur fyrst Norðurlanda. Verkefnisstjórn var skipuð og verkefnisstjóri og ráðið starfslið og verkefnið hlaut nafnið Sögueyjan Ísland. Um 200 íslenskar bækur og bækur um Ísland komu út á þýska málsvæðinu á árinu 2011 í samstarfi við hátt í 100 þarlend bókafélög. Í tengslum við sjálfa bókasýninguna voru einnig ýmsir íslenskir listviðburðir, svo sem myndlistarsýningar, tónleikar og danssýningar. Hér var tvímælalaust um að ræða stærstu menningarkynningu sem Ísland hefur staðið fyrir erlendis en auk stjórnvalda veittu ýmsir íslenskir og erlendir aðilar verkefninu stuðning. Þátttaka Íslands hlaut mikla athygli fjölmiðla og almennings á hinu þýska málsvæði sem og víðar í Evrópu. Það hefur verið reynsla fyrri heiðursgesta að heiðursárið hefur aukið útbreiðslu bókmennta viðkomandi lands í heiminum varanlega, þ.e. þetta er ekki eingöngu tímabundin athygli sem þarna kemur inn heldur varanlegur árangur. En það hangir á því að verkefninu sé fylgt dyggilega eftir í kjölfarið. Ég tel því nauðsynlegt að skýra og efla kynningu á íslenskum bókmenntum sem hefur verið á könnu bókmenntasjóðs. Í frumvarpinu er lagt til að skrifstofa bókmenntasjóðs beri framvegis heitið Miðstöð íslenskra bókmennta en bókmenntasjóður starfi á vegum miðstöðvarinnar og stjórn miðstöðvarinnar taki ákvarðanir um úthlutun úr sjóðnum. Virðulegi forseti. Þær helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru að lagt er til að heiti laganna verði lög um stuðning við íslenskar bókmenntir en ekki lög um bókmenntasjóð og fleira, enda hefur mér alltaf fundist þetta „og fleira“ hálfankannalegt í heiti á lögum. Heiti II. kafla gildandi laga verði framvegis Miðstöð íslenskra bókmennta og bókmenntasjóður og hlutverk miðstöðvarinnar verði að styrkja útgáfu íslenskra skáldverka og vandaðra rita, svo og útgáfu erlendra bókmennta á íslenskri tungu rétt eins og bókmenntasjóður hefur gert þannig að það er ekki breyting. Hins vegar verði styrkir til þýðinga á íslenskum bókmenntum á erlendri tungu greiddir af framlagi til miðstöðvarinnar þar sem slíkt er mikilvægur þáttur í kynningu og útbreiðslu á íslenskum bókmenntum erlendis. Með þessari lagabreytingu er ekki verið að draga úr stuðningi við íslenska bókaútgáfu sem áfram yrði styrkt af sérstökum bókmenntasjóði. Annað mikilvægt hlutverk miðstöðvarinnar er að kynna íslenskar bókmenntir hér á landi og erlendis og stuðla að útbreiðslu þeirra. Í því felst meðal annars að efla samskipti við erlenda aðila á sviði bókmennta og bókaútgáfu. Þetta er það hlutverk sem ætlunin er að efla því að við höfum haft bókmenntasjóð starfandi sem allir eru sammála um að gengur vel þótt hann mætti vera stærri og öflugri, en þetta er það hlutverk sem við erum sérstaklega að horfa til að efla. Þá er miðstöðinni einnig ætlað að efla bókmenningu á Íslandi sem er ekki vanþörf á heldur. Hlutverk miðstöðvarinnar yrði að sumu leyti hliðstætt hlutverki Kvikmyndamiðstöðvar Íslands en þó er ekki gengið svo langt að setja á laggirnar sérstaka ríkisstofnun heldur er í praxís byggt á því fyrirkomulagi sem við eigum núna. Stjórn bókmenntasjóðs verður stjórn miðstöðvarinnar, skipan stjórnar verður óbreytt frá því sem nú er og lagt er til að stjórninni verði heimilað að leita umsagnar fagaðila við mat á umsóknum. Eftir sem áður er það stjórnin sem tekur ákvörðunina um úthlutun úr sjóðnum og ákvarðanir hennar eru endanlegar á þessu stjórnsýslustigi. Virðulegi forseti. Ég bind vonir við að með samþykkt frumvarpsins skapist sterkari lagastoð fyrir kynningu á íslenskum bókmenntum til að fylgja eftir góðum árangri á bókamessunni í Frankfurt haustið 2011. Með breytingu á skrifstofu bókmenntasjóðs er gert ráð fyrir að hún verði betur í stakk búin til að sinna kynningarhlutverkinu en það er þó háð fjárveitingu. Í því sambandi vil ég vekja athygli á að í kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um frumvarpið kemur fram að lögfesting þess muni ekki leiða til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð en í kostnaðarmati okkar í mennta- og menningarmálaráðuneyti kemur fram að við teljum mikilvægt að það framlag sem tímabundið var veitt til Frankfurtar-verkefnisins haldist að hluta til, og helst að öllu leyti, inni hjá þessari miðstöð þannig að hún hafi þá úr þeim fjármunum að spila til að fylgja eftir þessum verkefnum. Mér finnst mjög mikilvægt að við drögum ekki saman fjármagn í bókmenntasjóðnum sem við þegar eigum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa frekari orð hér um málið en vænti þess að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ástæða er til að taka undir með hæstv. ráðherra hvað varðar þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um bókmenntasjóð og fleira, þær breytingar sem lagðar eru til um að hér komi nýr kafli sem heitir Miðstöð íslenskra bókmennta og bókmenntasjóður. Verkefnið verður áþekkt, hlutverk bókmenntasjóðs, en hnykkt er á kynningu íslenskra bókmennta innan lands sem erlendis. Er það gert, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, í beinu framhaldi af þátttöku okkar sem heiðurslands á bókasýningunni í Frankfurt haustið 2011. Þá má láta þess getið, eins og fram kemur í frumvarpinu á bls. 3, að um 200 íslenskar bækur og bækur um Ísland komu út á þýska málsvæðinu á árinu 2011 í samstarfi við hátt í 100 bókaforlög vegna þátttöku okkar í þessari bókamessu. Sjaldan eða aldrei hefur íslensk menning, hvort heldur er bækur, myndlist, list, sýningar, dans eða hvaða menningartengdir þættir sem við getum nefnt, fengið jafnvíðtæka kynningu eins og einmitt þarna. Því ber að fagna að fram komi hugmynd að miðstöð, eins og hér stendur, íslenskra bóka og bókmenntasjóðs til að hnykkja á kynningunni. Í máli hæstvirts ráðherra kom einnig fram, og það er kannski það sem mun verða verkefni fjárlaganefndar, að á fjárlögum 2012 voru veittar 25 millj. kr. í tímabundna fjárheimild á yfirstandandi ári sem ætlað var að fylgja eftir kynningarverkefnum undir yfirskriftinni Sögueyjan Ísland. Það er kannski sú fjárhæð sem óska þarf eftir að verði ekki tímabundin heldur varanleg. Þessar 112 millj. kr. sem eru til á þetta verkefni, og frumvarpið kveður á um, þurfa að vera áfram inni og verður þá skoðað hvort það er framreiknað með einhverju til eða frá. En til að þetta verði að veruleika þurfa þessar 25 millj. kr. væntanlega að vera þar inni því að eins og fram kemur í frumvarpinu þá kallar þessi breyting á einn til tvo starfsmenn til viðbótar. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð í 1. umr. um þetta frumvarp, virðulegi forseti. Það mun fara til allsherjar- og menntamálanefndar og fá þar sína umfjöllun. Það verður fróðlegt að vita hvort næst að afgreiða þetta mál á yfirstandandi þingi.

Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um bókmenntasjóð og fleira. Það er eiginlega verið að efla þennan bókmenntasjóð sem varð til með lögum árið 2007 þegar þrír sjóðir sem voru fyrir voru settir saman í einn og hlutverk sjóðsins aukið. Nú er kannski verið að styrkja það sem tilheyrir ekki beinlínis úthlutun sjóðsins heldur öðru starfi sem er aðallega kynningarstarf, bæði er það hlutverk miðstöðvarinnar að kynna íslenskar bókmenntir hér á landi og erlendis og reyna með öllum hætti að efla bókmenningu og stuðla að útbreiðslu bóka, sérstaklega íslenskra. Mér finnst margt mjög jákvætt í þessu. Ég verð reyndar að játa að ég veit ekki hvernig stjórnin er skipuð núna en ég sé að hér er ekki heimilt að skipa sama aðalmann í stjórn miðstöðvarinnar lengur en tvö samfelld starfstímabil. Það finnst mér mjög gott vegna þess að ég held að í öllum svona úthlutunum - þó að þær séu faglega unnar - sé þetta alltaf spurning um smekk og áhuga þeirra sem úthluta og ég held að það sé mjög hollt að skipta fólki reglulega út. Eins og ráðherra kom fram með í framsöguræðu sinni þá er aldeilis lag núna að kynna íslenskar bókmenntir. Við erum nýbúin að vera heiðursgestur á bókamessunni í Frankfurt, sem er svolítið aðal í bókabransanum, og vakti þátttaka Íslands gríðarlega athygli. Ég held að árangurinn af þessu - sem kostaði vissulega mikið þótt það hafi þegar upp er staðið kannski ekki kostað eins mikið og upphaflega var gert ráð fyrir því að heilt efnahagskerfi hrundi í millitíðinni, milli þess sem ákveðið var að sækja um og verkefnið fór fram. Þetta var verkefni sem var gríðarlega vel unnið. Ísland og íslenskar bækur vöktu ofboðslega athygli og íslenskir höfundar fengu byr undir báða vængi. Auk þess held ég að íslenskar bækur og íslenskar kvikmyndir séu einhver besta landkynning sem við getum fengið þannig að þetta hjálpar öðrum greinum eins og ferðaiðnaðinum gífurlega. Það að íslenskir höfundar fái bækur sínar þýddar í útlöndum er eiginlega forsenda þess, miðað við okkar litla málsvæði, að hér þrífist atvinnuhöfundar sem þurfa ekki að lifa á ritlaunum frá hinu opinbera og þetta höfum við sem betur fer verið að sjá gerast. Þess má geta að Einar Már Guðmundsson var alla vega um tíma mest seldi þýddi rithöfundur í Danmörku. Arnaldi Indriðasyni hefur gengið gríðarlega vel í Þýskalandi og fleiri Íslendingar hafa náð ótrúlegum árangri á heimsvísu. Það eru bara nokkrar vikur síðan Hallgrímur Helgason átti bók á Topp-10 listanum í Amazon. Þetta gleður mann. Nú þarf ég bara að hemja mig svo að ég detti ekki í þjóðrembingsútrásargírinn  Það er margt spennandi að gerast og um að gera að nota þann byr sem sýningin í Frankfurt gefur okkur. Ég held að peningar sem við ætlum að verja í þetta verkefni og höfum gert hingað til séu gríðarlega góð fjárfesting. Mig langar samt aðeins að tala um peningana því að ef ég man þetta rétt hefur bókmenntasjóður fengið 40–50 millj. kr. á ári, 45 millj. kr. held ég síðast. Á 138. löggjafarþingi var ég með fyrirspurn um safnliðina svokölluðu, hvaða útgáfustyrki Alþingi, ekki hinir faglegu bókmenntasjóðir, hefði verið að veita. Á þessum tíma, þessum tíu árum, voru þetta 204 millj. kr. og meira að segja ríflega það og mest var þetta á árunum 2007, 2008 og 2009, hæst árið 2008, þá veitti Alþingi 55,6 millj. kr. í styrki til útgáfumála til ýmissa verkefna, eflaust margra mjög góðra. En fyrirspurnin sýndi að í raun væri útilokað að vita hvort sum þessara verkefna væru góð eða slæm vegna þess að verkin komu ekki út og það var engin eftirfylgni með þessu. Styrkirnir hafa auðvitað minnkað og safnliðina erum við búin að afnema. Árið 2009 voru þetta 41,6 millj. kr. þannig sum árin var það hærra en við vorum að veita til bókmenntasjóðs. Árið 2010 áttu þetta samkvæmt fjárlagafrumvarpinu að vera 20 millj. kr. en þá var þessi fyrirspurn komin fram og þá héldu menn að sér höndum. Reyndar gerði þáverandi menntamálanefnd tillögur um 2 millj. kr. eða svo en fjárlaganefnd bætti í þannig að úr urðu 7,5 millj. kr. og var miðað við þá tölu þegar safnliðirnir voru afnumdir og byggt á því viðbótarframlag í þessa faglegu sjóði en hefði í raun átt að vera 20 millj. kr. ef ég hefði ekki verið að skipta mér af með þessari góðu fyrirspurn. Þetta hefur mér alltaf fundist frekar leiðinlegt, að hafa kannski óbeint og algerlega óviljandi reyndar komið þessum málum í betri farveg en ef til vill haft 10 millj. kr. af bókmenntasjóði. Því óska ég eftir því, ef einhver er að hlusta, að menn reyni að átta sig á hvað þetta er gríðarlega góð fjárfesting og að þetta eru peningar sem skila sér margfalt til baka til samfélagsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008, með síðari breytingum. Að undanförnu hefur verið í skoðun af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytis hvort breyta þurfi framhaldsskólalögum með tilliti til þeirrar reynslu sem fengin er af lögunum frá gildistöku þeirra 1. ágúst 2008. Við þá skoðun hefur verið litið almennt til framkvæmdar laganna, þeirra álitamála sem upp hafa komið, svo sem þarfar á setningu reglugerða við lögin, samfélagsþróunar undanfarinna ára og sambærilegrar vinnu sem hefur farið fram vegna endurskoðunar grunnskólalaga frá sama ári. Þar er meðal annars horft til tillagna starfshóps á vegum nokkurra ráðuneyta sumarið 2010 um aðgerðir gegn einelti í skólum og á vinnustöðum og annarra málefna sem komið hafa inn á borð ráðuneytisins eftir setningu laganna. Meginmarkmið lagasetningarinnar er að styrkja réttindi nemenda jafnframt því að leggja áherslu á ábyrgð nemenda á eigin námi og á framkomu sinni og samskiptum við aðra aðila skólasamfélagsins. Með þessari lagabreytingu sem hér er lögð til fær mennta- og menningarmálaráðuneytið skýrari lagastoð til að útfæra tiltekin atriði í reglugerðum, t.d. hvað varðar skólareglur, skólabrag og aðgerðir gegn einelti. Þetta, eins og hv. þingmenn líklega muna, er ekki ólíkt þeim breytingum á grunnskólalögum sem voru lagðar til í fyrra og samþykktar. Það má segja að sú breyting sem ég mæli hér fyrir styðji við almenn markmið laga um framhaldsskóla en eitt af meginmarkmiðum þeirra var að byggja upp skólakerfi sem mundi þjóna þeim breiða hópi sem til þess leitar, skapa sveigjanleika svo að skólarnir geti mætt þessum hópi nemenda, efla nám til starfsréttinda og til háskólanáms og gefa nemendum í íslenskum framhaldsskólum færi á að sækja sér gagnlegt nám á sínum forsendum og hraða. Samtímis var lögð áhersla á samfélagslegt hlutverk framhaldsskóla og réttindi og skyldur þeirra einstaklinga sem skólanum er ætlað að þjóna. Í lögunum - sem er mjög merkilegt - var í fyrsta sinn skilgreindur réttur nemenda til náms í framhaldsskóla, m.a. með innleiðingu fræðsluskyldu til 18 ára aldurs sem legðist á stjórnvöld. Þar segir að allir þeir sem hafa lokið grunnskóla eða hafa jafngilda undirstöðumenntun eða hafa náð 16 ára aldri skuli eiga rétt til innritunar í framhaldsskóla og til að stunda þar nám fram að 18 ára aldri. Samhliða því að réttur nemenda var skilgreindur með þessum hætti var þeim jafnframt ætlað að virða þær skyldur sem fylgja námsvist í framhaldsskóla og þær reglur sem þar gilda. Meginbreytingarnar sem þetta frumvarp felur í sér frá gildandi framhaldsskólalögum eru eftirfarandi: Bætt er við ákvæði um rétt nemenda á kennslu við hæfi í hvetjandi námsumhverfi í viðeigandi húsnæði sem tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan og að framhaldsskóli skuli haga störfum sínum þannig að nemendur finni fyrir öryggi og njóti hæfileika sinna. Litið er á framhaldsskóla sem vinnustað nemenda þar sem almenn vinnuverndarsjónarmið eru virt. Kveðið er á um að nemendur eigi rétt á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og að tekið skuli tillit til þeirra eins og kostur er. Bætt er við ákvæði um ábyrgð nemenda á eigin námi, framkomu sinni og samskiptum. Eitt af því sem margir telja að hafi í raun og veru þurft að bæta við rétt nemenda er þetta ákvæði um ábyrgð. Nemendur skulu hlíta fyrirmælum, fara eftir skólareglum og fylgja almennum umgengnisreglum. Skólameistari hefur áfram heimild til að vísa nemanda úr skóla um stundarsakir eða ótímabundið brjóti hann skólareglur, en skólinn skal leiðbeina nemanda yngri en 18 ára um mögulega endurkomu í nám óski hann þess. Bætt er við ákvæði um ábyrgð aðila skólasamfélagsins á því að viðhalda góðum starfsanda og jákvæðum skólabrag. Bætt er við ákvæðum um skyldu skóla til að móta heildstæða stefnu til að fyrirbyggja og bregðast við líkamlegu, andlegu og félagslegu ofbeldi. Þar er meðal annars átt við einelti, annað ofbeldi sem og félagslega útilokun. Sett er ákvæði um sérstakt fagráð á vegum ráðuneytisins í eineltismálum sem útfært verður í reglugerð. Á eftir mun ég koma aðeins nánar inn á samspil þess við fagráð í eineltismálum tengdum grunnskólum. Að lokum er framlengt ákvæði sem er ekki í beinum tengslum við önnur ákvæði þessa frumvarps en er tillaga um að framlengja ákvæði um breytingu á gjaldtökuheimildum framhaldsskóla. Þessar breytingar voru samþykktar á 137. löggjafarþingi 2009, þ.e. að framhaldsskóla væri heimilt til loka skólaársins 2011–2012 að innheimta af nemendum í verklegu námi efnisgjöld fyrir það efni sem skólinn léti þeim í té. Lagt er til að ákvæðið gildi áfram tímabundið eða út skólaárið 2013–1014. Nú hef ég farið yfir þær breytingar sem felast í þessu. Eins og ég nefndi áðan felst í frumvarpinu tillaga um að ráðuneytið muni sjá um skipan og starfrækslu sérstaks fagráðs sem ætlunin er að verði ráðgefandi í erfiðum eineltismálum. Nánar verður mælt fyrir um starfsemi þessa ráðs í reglugerð. Þar horfi ég til þess að nýta eftir föngum nýstofnað fagráð í eineltismálum í grunnskóla og reynslu þess og er hugsanlega rétt að það verði eitt og hið sama fagráð, ég vonast til þess að málin verði ekki svo mörg að hafa þurfi mörg fagráð. Ég tel að verulegur ávinningur verði af þessum breytingum fyrir skólasamfélagið. Réttur og ábyrgð nemenda er skýrð og kveðið er á um málsmeðferð og úrlausn ýmissa mála. Vissulega eru framhaldsskólarnir ólíkir grunnskólunum en ég veit að þær breytingar sem við gerðum hér í fyrra á grunnskólalögum og sú reglugerð sem var sett í kjölfarið hafa mælst vel fyrir hjá grunnskólum landsins og orðið til þess að skýra þessa stöðu og ég vona að hið sama verði með þessar breytingar á framhaldsskólalögum. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra er þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla áþekkt þeim breytingum sem gerðar voru á lögum um grunnskóla. Hér er verið að ræða rétt nemenda, ábyrgð nemenda og svo ákveðinn skólabrag. Mig langar fyrst að gera rétt nemenda að umtalsefni. Ég fagna því að í 1. gr. um rétt nemenda sé komið svokallað vinnuverndarsjónarmið þannig að við getum hugsanlega komið þeim skilaboðum áleiðis, ekki bara til þeirra sem eru í grunnskóla heldur og til þeirra sem eru í framhaldsskóla, að nám er vinna og því ber að sinna. Þegar horft er til þess að vinnuverndarsjónarmið eru komin þar inn er líka hægt að horfa til þess að álagi, jafnt á nemendur sem aðra, sé stillt í hóf þannig að nemendur geti innan hefðbundins vinnutíma dag hvern lokið vinnu sinni í skólanum sem og annarri þeirri vinnu sem inna þarf af hendi eftir að hefðbundinni skólasókn lýkur. Það er af hinu góða, virðulegur forseti. Í 1. gr. er talað um rétt nemenda og að nemendur eigi nú með þessum breytingum á lögum rétt á því að koma á framfæri sjónarmiðum sínum varðandi námsumhverfi, námstilhögun, fyrirkomulag skólastarfs og ýmsar aðrar ákvarðanir er að þeim snúa, það sé réttur þeirra. Þess vegna varpa ég eiginlega þeirri spurningu til hæstv. ráðherra af hverju 2. gr. heiti ekki skyldur og ábyrgð nemenda. Ef nemendur öðlast réttindi koma oftar en ekki skyldur á móti. Um skyldur nemandans er ekki rætt heldur er rætt um ábyrgð hans og í mínum huga er það ekki alveg það sama. Að bera ábyrgð á eigin námi, framkomu sinni og samskiptum er jú ákveðin skylda lögð á herðar nemandans, en ég held að það yrði sterkara ef kveðið væri á um réttinn í 1. gr. og ábyrgð og skyldur nemenda í 2. gr. og mun að sjálfsögðu, virðulegur forseti, ræða það í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég held að það sé af hinu góða að setja inn í 2. gr., eins og þar stendur, hverjar eigi að vera skyldur og aftur ábyrgð nemanda á eigin námi, framkomu og samskiptum við jafnt skólafélaga sem starfsmenn skólanna. Líka er komið hér inn að verði hegðun nemanda ábótavant á einhvern hátt þurfi að leita orsaka þess sem og að skólameistari geti brugðist við en þurfi jafnframt að gæta þess að sjálfsögðu ef nemandinn er undir 18 ára aldri að upplýsa foreldra og síðan, ef kemur til alvarlegra aga- eða hegðunarbrota, þurfi skólameistari að gera nemandanum ljóst hvort honum verði vikið úr skóla tímabundið til að hann geti íhugað og endurskoðað framkomu sína. Jafnframt er upplýsingaskylda skólameistara að leiðbeina nemanda um innkomu hans aftur í skólann. Ég held að það að binda þetta í lög með þessum hætti sé af hinu góða. Ég held að það styrki stöðu nemandans, styrki rétt nemandans gagnvart skólaumhverfinu og 2. gr. styrkir nemandann í því að bera ábyrgð og sinna skyldum sínum í námi og samskiptum og gæta að framkomu sinni við starfsmenn skólans og skólafélaga. Líka koma inn breytingar á 33. gr. b, sem er skólabragur. Þær eru til samræmis við það sem gert var í grunnskólalögum. Ég held að það sé líka af hinu góða að binda í lög að það sé jafnt nemenda, starfsmanna skólans og annarra sem innan skólasamfélagsins eru með einum eða öðrum hætti að leggja sitt af mörkum til að efla og byggja upp jákvæðan skólabrag. Þetta er meðal annars gert til þess að hægt sé að bregðast á margan hátt fyrr við ýmiss konar eineltismálum sem upp kunna að koma. Ég fagna því sem ég heyrði hæstv. ráðherra ræða um áðan, ef ég hef lesið rétt í það hefur þegar verið skipað fagráð fyrir grunnskólann og ætlar ráðherra sér að kanna hvort þetta sama fagráð geti ekki sinnt jafnt málum sem upp koma í framhaldsskóla líka. Ég tel að það sé af hinu góða vegna þess að flestir þeir nemendur sem eru í grunnskóla og hafa hugsanlega lent þar í einelti eiga væntanlega leið upp í framhaldsskóla og þá er hægt að halda utan um og fylgjast með hvort þeir hinir sömu lendi í sams konar aðstæðum í framhaldsskólanum og þeir lentu í í grunnskóla. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að íhuga vandlega það sem hún nefndi, að þetta fagráð verði það eina á báðum skólastigum og ekki þurfi fleiri fagráð í ráðuneytinu til að sinna slíkum málum. Þessar breytingar á lögum jafnt um grunnskóla sem framhaldsskóla um ábyrgð, skyldur og réttindi nemenda sem og skólabrag verða vonandi til þess að skólinn verði virtur sem vinnustaður og að fólk hagi sér þokkalega innan hans og troði ekki öðrum um tær. Að öðru leyti, virðulegur forseti, er í sjálfu sér ekki fleira um þessa breytingu á lögum um framhaldsskóla að segja. Nema kannski viðbótarákvæðið sem ég ætla ekki að gera athugasemdir við í 3. gr., þ.e. ákvæði til bráðabirgða. Það var samþykkt á þingi að heimila framhaldsskólum að leggja efnisgjald á nemendur í verklegu námi ef talið væri að þeir hefðu ávinning eða not af því sem skólinn kallaði eftir efnisgjaldi fyrir. Ég ætla ekki að gera athugasemd við að því verði framlengt til skólaársins 2012–2013. Að lokum, virðulegur forseti, þar sem við erum að setja slíkar breytingar sem varða nemendur allt að 18 ára aldri og í ljósi breyttra aðstæðna í samfélaginu og þess að nemendur, hvort heldur er í grunnskóla eða framhaldsskóla, hafa ekki jafngreiðan aðgang að atvinnu í dag og þeir höfðu á árum áður held ég að það sé tímabært að við endurskoðum enn frekar með hvaða hætti við getum byggt meiri samfellu í grunn- og framhaldsskóla og stytt þetta nám þannig að nemendur útskrifist fyrr til hagsbóta fyrir þá sjálfa og samfélagið allt. Þá vil ég nefna þá hugmynd mína, sem ég hef rætt hér áður og hef í hyggju að flytja þingsályktunartillögu um, að fela hæstv. ráðherra að færa framhaldsskólann til sveitarfélaganna þannig að til verði samræmd heildarstefna fyrir nemendur frá 6–18 ára. Ég tel að með því megi gera tvennt: Nemendur á Íslandi verða þá komnir á svipaðan stað og nemendur annars staðar í Evrópu þegar þeir ljúka ákveðnu prófi til að fara í fagháskóla eða aðra háskóla. Það sparar ekki bara peninga heldur verður meiri samfella í námi nemendanna sem má þá þjappa betur saman. Og þetta verður á einni hendi sem auðveldar allt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi, nr. 26/2010. Þetta er einföld breyting en við framkvæmd laganna hefur komið fram ákveðið óhagræði sem felst í því að reglugerðarheimild fyrir ráðherra í 2. mgr. 9. gr. laganna nýtist einungis fyrir mennta- og menningarmálaráðherra en ekki fyrir ráðherra sem fara með aðra málaflokka þar sem reynir á útgáfu leyfis eða löggildingar til ákveðinna starfa. Fram til þessa hefur verið leyst úr þessu á þann hátt að mennta- og menningarmálaráðherra hefur birt reglugerðir um starfsréttindi heilbrigðisstétta og iðnaðarmanna, en ég tel þó mun eðlilegra að útgáfa reglugerða á þessum sviðum sé hjá viðkomandi fagráðherrum í samræmi við skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, samanber forsetaúrskurð nr. 125/2011. Samkvæmt núgildandi skipan mundi þar vera um að ræða velferðarráðherra og iðnaðarráðherra. Ég tel rétt að geta þess að við undirbúning frumvarpsins, sem er ein málsgrein, hefur verið haft samráð við velferðarráðuneytið og iðnaðarráðuneytið. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Þetta kann að vera einfalt mál, að reglugerðarheimild hafi eingöngu nýst fyrir hæstv. menntamálaráðherra sem hafi síðan birt reglugerðir um starfsréttindi heilbrigðisstétta og iðnaðarmanna. Þrátt fyrir að iðnaðarráðherra veiti lögverndun til rafvirkja, málara, múrara o.s.frv. hafa reglugerðir verið á hendi menntamálaráðherra. Nú eru menntamál, fræðslumál gegnumsneitt, í höndum ráðherra menntamála. Allt skólakerfið eins og það leggur sig er undir menntamálaráðherra. Er ekki eðlilegast í ljósi þess að menntamálin eru á hendi hans, að útgáfa leyfa eða lögverndun sé í höndum menntamálaráðherra en ekki að einstaka fagráðherrar eins og iðnaðarráðherra eða velferðarráðherra, sem eru yfir málaflokki hjá ríkinu og koma ekkert nálægt menntun, hvorki iðnaðarmanna né heilbrigðisstarfsmanna, gefi út leyfi? Ég varpa bara þessari spurningu til hæstv. menntamálaráðherra, hvort það yrði ekki frekar til einföldunar og væri skynsamlegra, þar sem fræðslu- og menntamál, hvort heldur þau sem snúa að framhaldsskólum eða háskólum, eru undir umsjón og eftirliti hæstv. menntamálaráðherra, að það væri hans að bera ábyrgð á þessu.

Virðulegi forseti. Já, þetta er góð spurning hjá hv. þingmanni. Mat okkar er að löggildingin snúist ekki síður um atvinnumarkaðinn en menntakerfið og þar af leiðandi sé eðlilegt að hún fari fram í þeim ráðuneytum sem sjá um eftirlit með starfsstéttum, til að mynda í tilviki velferðarráðuneytisins sem fer með eftirlit með starfi heilbrigðisstarfsmanna fari þá löggildingin fram og um leið eftirlit með því að starfsmenn sem vinna við stofnanir í þeim geira séu með löggild réttindi. Sama á í raun og veru við um iðnaðarmenn, hugsunin hefur verið sú að þetta sé fremur hluti af starfsumhverfi en menntaumhverfi. En þetta er eðlileg spurning sem hv. þingmaður varpar fram og ég legg til að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta mál, því að í sjálfu sér er alltaf matsatriði hvorum megin löggildingin á að liggja. Mér finnst í öllu falli mikilvægt að eftirlit sé á hendi þeirra ráðuneyta sem fara með starfsumhverfið, að það geti ekki verið á hendi mennta- og menningarmálaráðuneytis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið og get vissulega tekið undir með henni að velferðarráðherra ber að sjálfsögðu ábyrgð á starfsemi heilbrigðisstarfsmanna þegar þeir eru komnir til starfa og að iðnaðarráðuneytið ber ábyrgð á starfsemi iðnaðarmanna þegar þeir eru komnir til starfa. Það kann að vera að eftirlit með störfum aðila eigi að vera í höndum fagráðuneytanna, en ég er enn þá hugsi yfir því hvort löggildingin, vegna þess að hún byggist fyrst og síðast á menntun, ætti ekki að heyra undir ráðherra sem fer með menntamál en eftirlit með starfsstéttum ætti að vera í höndum einstakra fagráðherra. En ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á gjaldeyrislögum, máli nr. 31 á þskj. 1169. Meginmarkmið þessa frumvarps er að losa um takmarkanir á fjármagnshreyfingum milli landa en reglur um gjaldeyrismál sem settar voru í kjölfar hrunsins höfðu það að markmiði að takmarka tímabundið fjármagnshreyfingar á milli landa, sem valdið gæti óstöðugleika í gjaldeyrismálum, á meðan unnið væri að endurreisn íslensks efnahagslífs og fjármálakerfis. Gjaldeyrisviðskipti er tengdust almennum viðskiptum með vöru og þjónustu skyldu hins vegar vera frjáls, nema með örfáum undantekningum í tilvikum þar sem nauðsynlegt er að takmarka viðskipti í því skyni að stemma stigu við sniðgöngu. Ýmis fjármálaviðskipti á milli landa eru hins vegar ekki þess eðlis eða svo stór í sniðum að líklegt sé að þau valdi óstöðugleika, auk þess sem höftum á fjármagnshreyfingar fylgir ýmis kostnaður og óþægindi fyrir borgarana sem ástæða er til að lágmarka eins og kostur er. Því geta verið rök fyrir því að heimila fjármagnshreyfingar af ákveðnu tagi, annaðhvort með almennri heimild eða með undanþágum. Við veitingu undanþága þarf að vega og meta hagsmuni viðkomandi aðila annars vegar og þjóðhagsleg áhrif undanþágunnar hins vegar, bæði af hverri undanþágu fyrir sig og því fordæmi sem hún gefur. Slík undanþáguferli geta hins vegar verið nokkuð tafsöm og fela óhjákvæmilega í sér umstang og kostnað. Efnahags- og viðskiptaráðuneytið og Seðlabankinn telja eðlilegt að endurmeta reglulega þörfina fyrir takmarkanir á einstökum tegundum fjármagnshreyfinga í ljósi reynslunnar. Breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu eru árangur slíks endurmats en þær eru einnig í góðu samræmi við samkomulag milli stjórnar og stjórnarandstöðu, sem gert var í tengslum við lögfestingu reglna um gjaldeyrismál vorið 2011, þess efnis að leitað skyldi leiða til þess að draga úr óþægindum er fylgja framkvæmd gjaldeyrishafta á meðan þau eru við lýði. Í frumvarpinu er meðal annars tekið mið af veitingu undanþága síðastliðin þrjú ár, en undanþágur gefa vísbendingu um hvaða ákvæði þrengi helst að athafnafrelsi einstaklinga og fyrirtækja að ósekju. Jafnframt hefur verið litið til þeirrar reynslu sem eftirlitið hefur af sniðgöngu er tengist tilteknum ákvæðum laganna. Þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu má skipta í fimm flokka. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar til rýmkunar á ýmsum ákvæðum er varða heimildir til gjaldeyrisviðskipta. Sem dæmi má nefna að fjárhæðir vegna framfærslu erlendra aðila erlendis eru hækkaðar, en fjöldi beiðna vegna undanþágu frá því ákvæði hefur verið mikill og því ljóst að framfærsluheimildir í núgildandi lögum eru fulllágar. Þá eru heimildir til endurfjárfestingar rýmkaðar. Frestur til endurfjárfestinga í núgildandi lögum er lengdur úr tveimur vikum í sex mánuði en rökin fyrir rýmkuninni eru einkum þau að gefa aðilum, sem heimild hafa til endurfjárfestingar, lengri tíma til að ákveða hvort þeir nýti sér þá heimild, en ekki síður að gefa þeim tækifæri á að safna saman endurfjárfestanlegum fjármunum í skilningi ákvæðisins í allt að sex mánuði áður en endurfjárfest er. Heimild til endurfjárfestingar samkvæmt lögum um gjaldeyrismál hefur eingöngu verið bundin við fjármuni sem losna við sölu eða uppgreiðslu eða sem falla til vegna arð- eða vaxtagreiðslna af fjármálagerningum sem aðili hefur fjárfest í fyrir 28. nóvember 2008. Í frumvarpinu er lagt til að heimild til endurfjárfestingar verði rýmkuð og að aðilum, sem fjárfest hafa með erlendum gjaldeyri í fasteign sem staðsett er erlendis, verði veitt heimild til að endurfjárfesta söluverðmæti eða tjónabætur af slíkri fasteign í annarri fasteign innan sex mánaða. Við rýmkun takmarkana um endurfjárfestingu þykir nú eðlilegt að láta sömu reglur gilda um fasteignir og um framseljanlega fjármálagerninga útgefna í erlendum gjaldeyri, enda sé í báðum tilvikum um að ræða eignir sem fjárfest var í fyrir 28. nóvember 2008. Jafnframt eru lagðar til breytingar sem veita heimild til endurfjárfestingar á verðmæti sem til fellur vegna sölu eða greiðslu tjónabóta vegna vélknúins ökutækis sem staðsett er erlendis. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að losað verði um takmarkanir innlendra aðila til að taka lán hjá erlendum aðilum. Í ljósi þess að innlendum aðilum hefur frá hruni reynst erfitt að sækja sér fjármögnun á erlendum lánsfjármarkaði er talið mikilvægt að opna leið fyrir þá innlendu aðila sem geta fengið lán hjá erlendum aðilum til að taka slík lán. Ekki er lagt til að neinar fjárhæðartakmarkanir verði á þeim heimildum innlendra aðila til að taka lán hjá erlendum aðila enda fela slíkar lántökur í sér innflæði á erlendum gjaldeyri, en þó er gert að skilyrði að slíkar lántökur séu til að minnsta kosti tveggja ára. Þá er í frumvarpinu að finna auknar heimildir til gjaldeyrisviðskipta í tengslum við atvinnustarfsemi. Er lagt til að innlendum aðilum verði heimilt að kaupa erlendan gjaldeyri hjá fjármálafyrirtæki hér á landi vegna fjármagnshreyfinga á milli landa, vegna fjárfestinga í peningakröfum í erlendum gjaldeyri og öðrum sambærilegum kröfuréttindum, vegna fasteignaviðskipta erlendis í tengslum við búferlaflutninga aðila og vegna fjármagnshreyfinga vegna fjárfestinga í öðrum eignum í erlendum gjaldeyri, þar með talið hrávöru, farartækjum og vinnuvélum. Núgildandi lög gera ráð fyrir að einungis fjármagnshreyfingin sé heimil, sem leiðir til þess að aðilar sem uppfylla skilyrði 13. gr. f hafa þurft að eiga erlendan gjaldeyri til þess að nýta sér þær undanþágur sem þar er kveðið á um. Þá verður innlendum aðilum heimilt að kaupa farartæki til eigin nota innan lands. Er heimildin takmörkuð við eitt farartæki á almanaksári fyrir allt að 10 millj. kr. Til að koma í veg fyrir misnotkun eru viðskiptin jafnframt háð staðfestingu Seðlabankans. Í öðru lagi er lagt til að Seðlabankinn fái heimildir til að setja reglur um undanþágur frá ákveðnum takmörkunum laganna. Þannig verði Seðlabankanum mögulegt að losa um ákveðnar takmarkanir eins og aðstæður leyfa hverju sinni, en einnig að bregðast við með skjótum hætti komi í ljós að þær undanþágur opni á sniðgöngumöguleika eða misnotkun. Í þriðja lagi er lagt til að eftirlit með gjaldeyrisviðskiptum vegna greiðslna vaxta, verðbóta, arðs og samningsbundinna afborgana verði hert á þá leið að gjaldeyrisviðskipti og fjármagnshreyfingar á milli landa vegna greiðslna samkvæmt ákvæði þessu, skulu hafa hlotið staðfestingu Seðlabanka Íslands áður en þær eru framkvæmdar. Ljóst er að tilkynningum til Seðlabanka Íslands vegna gjaldeyrisviðskipta og fjármagnshreyfinga í erlendum gjaldeyri vegna vaxta- og arðgreiðslna hefur verið ábótavant þrátt fyrir tilmæli þar um. Þá hafa ákveðnir möguleikar verið til misnotkunar og sniðgöngu sem mikilvægt er að stemma stigu við. Þykir því nauðsynlegt að skilyrða slík viðskipti við staðfestingu Seðlabanka Íslands. Í fjórða lagi er almenn heimild Seðlabankans til upplýsingaöflunar í þágu eftirlits rýmkuð til samræmis við heimild bankans til að afla upplýsinga í þágu rannsókna. Mikilvægt er að heimildir Seðlabankans vegna lögbundins eftirlits bankans með lögunum verði ekki eingöngu bundnar við upplýsingar er lúta að gjaldeyrisviðskiptum. Mikilvægt er fyrir Seðlabankann að geta óskað eftir annars konar upplýsingum til að bankanum sé unnt að framkvæma hið lögbundna eftirlit með fullnægjandi hætti. Með breytingunni verða heimildir Seðlabankans til öflunar upplýsinga vegna eftirlits þær sömu og er varða rannsóknir vegna meintra brota á ákvæðum laganna. Í fimmta lagi er í frumvarpinu að finna breytingar er varða sektarákvæði laganna, en lagt er til að fjárhæðarmörk vegna stjórnvaldssekta sem Seðlabanka Íslands er heimilt að leggja á vegna brota á ákvæðum laga eða reglum settum á grundvelli þeirra verði hækkuð. Felur það í sér að hámarkssektir á einstaklinga hækka úr 20 í 65 millj. kr. og á fyrirtæki úr 75 í 250 millj. kr. Reynsla við rannsókn brota á lögum um gjaldeyrismál hefur leitt í ljós að fjárhæðir eru oft á tíðum það háar, með tilliti til sektarheimilda laga um gjaldeyrismál, að Seðlabankinn á ekki annan kost en að skilgreina brot sem meiri háttar og kæra þau til lögreglu, jafnvel þó að þau séu í eðli sínu ekki meiri háttar brot. Slík staða vinnur gegn þeim tilgangi laganna um að meiri háttar brot fari til lögreglu en Seðlabankinn ljúki minni háttar málum með beitingu stjórnvaldssekta. Slík staða leiðir einnig til þess að málafjöldi og álag hjá sérstökum saksóknara verður meira en eðlilegt er með tilliti til brotanna. Hækkun sektarheimilda leiðir því til þess að fleiri málum vegna brota á lögunum verður lokið með álagningu stjórnvaldssekta. Þá er Seðlabankanum einnig fengin heimild til að beita stjórnvaldssektum í þeim tilfellum sem brotið er gegn skilyrðum sem sett eru fyrir veitingu undanþágu frá takmörkunum laganna. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar og veit að það fer þar í góðar hendur, enda hefur nefndin unnið mikið að þessu máli og átt stóran þátt í að móta þá löggjöf og þá framkvæmd sem nú er unnið eftir. Þegar lagaákvæði um gjaldeyrisviðskipti voru gerð mun ítarlegri en þau áður voru og meira fært inn í löggjöfina sjálfa en minna byggt á reglugerð lá auðvitað fyrir að til þess gæti komið að oftar þyrfti í framhaldinu að breyta lögunum. Um það var hv. nefnd sér vel meðvituð og þar af leiðandi reiðubúin fyrir sitt leyti að takast á við að framkvæmdin byggði á þessum grunni. Ég held reyndar að ekki þurfi að deila um að það er að sjálfsögðu heppilegra að stuðst sé við lagaákvæði í ríkari mæli en reglugerðarákvæði þegar mikilvæg mál af þessu tagi eiga í hlut. Að uppistöðu til er þetta frumvarp til rýmkunar ýmissa ákvæða sem varða einstaklinga og fyrirtæki miklu í daglegu lífi eða daglegum rekstri og ættu menn því að taka því vel að slíkar breytingar verði gerðar á framkvæmd laga um gjaldeyrismál eða framkvæmd gjaldeyrishaftanna, þannig að eilítið skárra verði að búa við þau svo lengi sem það ástand varir.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að hér er verið að koma til móts við samkomulag sem gert var við stjórnarandstöðuna í september sl. um að slaka eins mikið á gjaldeyrishöftum og menn töldu sér fært að gera, en hér koma inn nokkrar greinar sem veita Seðlabankanum meiri rannsóknarheimildir sem og þyngja sektir. Í 11. gr. er mjög merkilegt að lagt skuli til að eftirlitshlutverk Seðlabankans verði útvíkkað þannig að rannsóknarheimildirnar séu ekki lengur eingöngu bundnar við upplýsingar sem lúta að gjaldeyrisviðskiptum. Ég ætla að biðja hæstv. ráðherra um að útskýra þetta nánar. Er verið að koma hér á einhverjum lögreglurannsóknarheimildum fyrir Seðlabankann? Ég skil ekki hvaða upplýsinga Seðlabankinn þarf að afla sem ekki eru tengdar við gjaldeyrisviðskipti.

Herra forseti. Þetta er fullkomlega eðlileg spurning. Þau rök sem hafa verið færð fram við mig eru að það þurfi stundum að fá upplýsingar sem tengjast gjaldeyrisyfirfærslunni eða gjaldeyrisviðskiptunum sjálfum, ekki sé alltaf nóg að hafa bara rétt til að óska upplýsinga um fjárhæðir og skjöl sem tengjast sjálfum gjaldeyrisskiptunum eða gjaldeyrisyfirfærslunni heldur gagna sem sýna hvaða ástæður liggja að baki viðskiptunum sem eru að fara fram, hvers eðlis þau eru. Að sjálfsögðu er ekki ætlunin að Seðlabankinn fari með þessu út fyrir það sem tengist viðkomandi gjaldeyrisviðskiptum, heldur að það geti þurft að fylgja með viðbótargögn sem tengist í sjálfu sér eðli þess máls sem í hlut á og verið er að biðja um upplýsingar um, svo sem eins og nánari upplýsingar um andlag viðskiptanna og hvaða varningur er á ferð á bak við yfirfærslurnar eða hvert tilefnið er. Annars skal ég játa að ég þekki ekki nákvæmlega hvar menn hafa hugsað sér að draga mörkin þarna og er upplagt viðfangsefni fyrir hv. þingnefnd að fá betri skýringar á því. En þetta eru þau rök sem voru færð fram fyrir mig, að til þess að Seðlabankinn gæti samhengisins vegna greint í vissum tilvikum hvort rök stæðu fyrir viðkomandi viðskiptum eða veitingu viðkomandi undanþága gætu stundum þurft að fylgja ítarlegri gögn en þau ein sem sneru bara að gjaldeyrisyfirfærslunni eða gjaldeyrisskiptunum sjálfum.

Virðulegi forseti. Þetta er ekki alveg fullnægjandi svar en ég ætlast ekki til þess að hæstv. ráðherra geti svarað þessu nákvæmlega. Ég mun kalla eftir upplýsingum um þetta þegar málið kemur til nefndar en það vekur óneitanlega athygli að Seðlabankinn fái hér opna heimild til að afla upplýsinga og þær þurfi ekki endilega að vera tengdar gjaldeyrisviðskiptum. Þetta er það opið að Seðlabankinn gæti raunverulega farið fram á hvaða upplýsingar sem er svo lengi sem menn eru í einhvers konar viðskiptum í fjármálakerfinu. Það vakti einnig athygli mína í ræðu hæstv. ráðherra að hér er verið að þyngja stjórnvaldssektir vegna þess að seðlabankamönnum hafi ekki fundist þær nægilega háar, þannig að brot sem hefði flokkast sem minni háttar er nú flokkað sem meiri háttar brot til að hægt sé að hækka sektirnar. Sektir eru ákvarðaðar á Alþingi og það er alveg ljóst að þær eiga ekki að markast af því hvort Seðlabankinn eða aðrir sem leggja á sektir ákveði að brot séu minni háttar eða meiri háttar. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Eru mörg dæmi um að minni háttar brot hafi verið flokkuð sem meiri háttar brot til að hægt sé að beita hærri stjórnvaldssektum?

Herra forseti. Varðandi fyrra atriðið er að sjálfsögðu rétt að fá Seðlabankann til viðræðna um hvernig hann lítur sjálfur á að draga beri mörkin í sambandi við þessa upplýsingaöflun, en eins og mér hefur verið kynnt þetta er það að sjálfsögðu ekki þannig að Seðlabankinn ætli að fara að krefjast upplýsinga um mál af óskyldum toga eða um hvað sem er. Það eru viðbótarupplýsingar sem tengjast viðskiptum með gjaldeyrismál sem þetta snýst um, leyfi ég mér að fullyrða, það er þá verið að færa upplýsingaréttinn út fyrir þröngt skilgreind gjaldeyrisviðskiptin sjálf gagnvart upplýsingum sem tengjast þeim. Það liggur í hlutarins eðli. Varðandi sektarákvæðin er það rökstutt þannig, og það held ég að séu fullgild rök, að það sé heppilegra að hafa stjórnvaldsrýmið innan rammans um stjórnvaldssektir þannig að þegar mjög háar fjárhæðir eiga í hlut sé hægt að ljúka slíkum málum eftir sem áður með stjórnvaldssektum en þurfa ekki að senda þau í ákæru o.s.frv. Að sjálfsögðu eru slík stjórnvaldssektarákvæði þannig úr garði gerð að þau taka mið af umfangi málsins sem í hlut á og þess vegna er ramminn oft býsna rúmur. Það þekki ég til dæmis úr stjórnvaldssektarákvæðum á sviði löggjafar um fiskveiðar eða annað slíkt. Þá er það að sjálfsögðu umfang viðskiptanna eða fjárhæðir sem í hlut eiga sem ráða því hver stjórnvaldssektin er. Hér er fært fram sem rök að vegna þess að í sumum tilvikum sé um svo háar fjárhæðir að ræða þurfi sektarramminn að vera rúmur, eigi menn að hafa svigrúm til að ljúka málum í gegnum þann farveg sem að sjálfsögðu er fljótvirkari og einfaldari en að senda mál í rannsókn o.s.frv. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um gjaldeyrismál, um rýmkun heimilda, aukið eftirlit, hækkun sekta o.fl. Þannig er mál með vexti að í september sl. varð það að samkomulagi milli stjórnarandstöðu og stjórnarflokkanna að leitað yrði allra leiða til að tína alls konar smælki úr lögunum um gjaldeyrishöftin til að rýmka sem mest um fyrir hinum venjulega borgara þannig að hann yrði sem minnst var við þessi gjaldeyrishöft á sjálfum sér. Staðið hefur verið við það með þessu lagafrumvarpi og hér eru ýmis ákvæði sem rýmka þær heimildir sem fólk hefur verið sett undir og er ekkert nema gott um það að segja. Það sem mér líkar illa við frumvarpið er að hér er enn og aftur verið að auka eftirlit, hækka sektir og slíkt. Og ég verð að segja að ef maður fylgist með framkvæmd gjaldeyrishaftanna, fylgist með vinnu Seðlabankans í því öllu saman, virðist aðaláherslan hjá Seðlabankanum vera sú að herða höftin, auka sektir, auka eftirlit, en það fer mun minna fyrir léttingu gjaldeyrishafta sem ætti auðvitað að vera æðsta markmið Seðlabankans, að losa Íslendinga undan þeim gjaldeyrishöftum sem við búum við núna og setja þurfti á, illu heilli, haustið 2008. Áherslan virðist öll vera á að halda þeim. Mikið hefur verið talað um þá áætlun sem er í gangi um léttingu gjaldeyrishafta og sitt sýnist hverjum um það en mér sýnist að flestir geti samt fallist á að það gengur afar hægt að aflétta gjaldeyrishöftunum. Við höfum séð ummæli lærðra manna og kvenna sem vit hafa á að með þessu áframhaldi muni taka tugi ára að létta gjaldeyrishöftunum. Eins og áætlunin er byggð upp og eins og menn tala virðist eiga að létta þann þrýsting sem er út úr landinu, hinn meinta þrýsting ætti ég öllu heldur að segja, með því að halda sem mestum afgangi af viðskiptum við útlönd þannig að náist að kroppa upp í þá upphæð sem nú er sögð standa í þúsund milljörðum eða svo sem bíða eftir því að flæða héðan úr landi. Í fyrsta lagi er hægt að gera miklar athugasemdir við þær fullyrðingar að þúsund milljarðar muni hverfa úr landi um leið og tækifæri gefst, um leið og höftum er aflétt. Bæði er að það eru tímatakmörk, þetta eru afborganir af skuldabréfum sem ná yfir nokkur ár, þetta er sala á hlutabréfum í bönkunum o.s.frv. Ég leyfi mér því að efast um að þessi mikli meinti þrýstingur á krónuna út úr landinu sé jafnmikill og af er látið. Í öðru lagi er sú hugmyndafræði að það eigi fyrst og fremst að losa þann þrýsting sem þó er á krónuna, sem menn greinir á um, með viðskiptaafgangi þannig að þeir peningar sem við öflum á næstu árum muni allir fara í að fjármagna þetta útstreymi. Ég leyfi mér að setja stórt spurningarmerki við þá ráðstöfun vegna þess að ljóst er að gengi íslensku krónunnar er mjög veikt núna sem gerir það að verkum að innflutningur er dýr og útflutningur reyndar líka sem leiðir til þess að minni eftirspurn er eftir nauðsynjavörum og öðru slíku en væri ef gengið væri sterkt. Þannig að með gjaldeyrishöftin, með þetta veika krónu og þessa stefnu er í raun verið að dæma Íslendinga til þess að búa við lakari lífskjör en nágrannaþjóðirnar og því er mjög brýnt í velferðarlegu tilliti að aflétta gjaldeyrishöftunum. Jafnframt ber þetta vott um að stefnan sem Seðlabankinn fylgir í þessu er röng. Hún er allt of hægfara og, eins og ég sagði áðan, endurspeglast það hér í greinum í frumvarpinu að þar á bæ er mesta áherslan lögð á eftirlit, stjórnvaldssektir og að herða höftin. Því eru öftustu greinarnar í frumvarpinu mér mikil vonbrigði og jafnframt sá tónn sem virðist vera sleginn í frumvarpinu að veita eigi Seðlabankanum auknar rannsóknarheimildir. Í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins segir um 11. gr., með leyfi forseta: „Í 11. gr. frumvarpsins er lagt til að heimildir Seðlabanka Íslands til að afla upplýsinga vegna lögbundins eftirlits bankans með lögunum verði ekki eingöngu bundnar við upplýsingar er lúta að gjaldeyrisviðskiptum.“ Það er algjörlega ljóst að með þessu er verið að útvíkka rannsóknarheimildir Seðlabankans og það er alls ekki ljóst af lögunum hvar þær rannsóknarheimildir enda. Hægt er að túlka þetta ansi vítt og Seðlabankinn getur nýtt þetta lagaákvæði, ef frumvarpið verður að lögum, til þess að ná í ansi víðtækar upplýsingar. Óhætt er að segja að hér sé verið að sneiða mjög að persónufrelsi vegna þess að ljóst er að allir einstaklingar eiga rétt á að halda sínum hlutum fyrir sig svo framarlega sem það eru ekki lögbrot, en vegna þess að þetta tengist ekki beint gjaldeyrishöftunum eins og þetta er orðað í 12. gr. er verið að sneiða að persónufrelsi og persónuleynd. Jafnframt koma ákvæðin um gríðarlega hækkun stjórnvaldssekta manni spánskt fyrir sjónir. Rökstuðningurinn er sá að ef um stór brot er að ræða núna þar sem miklar fjárhæðir eru í húfi séu heimildir til stjórnvaldssekta allt of veikburða og þar af leiðandi þurfi Seðlabankinn að vísa málum þar sem um stórar fjárhæðir er að ræða og flokkast hafa sem minni háttar mál í það að teljast meiri háttar mál sem fara þá í einhvers konar sakamálameðferð og lögreglurannsókn og enda væntanlega fyrir dómstólum. Það finnst mér ekki mjög góður rökstuðningur og ákaflega miður ef satt reynist að hér hafi menn verið að vísa brotum á gjaldeyrishöftum, sem undir öllum eðlilegum kringumstæðum væri hægt að leysa með stjórnvaldssektum eins og hér er sagt, til sérstaks saksóknara bara í þeirri von að ná fram meiri stjórnvaldssektum, meiri hefnd, en núgildandi lög kannski leyfðu. Ég er ánægður með þann hluta sem lýtur að því að rýmka heimildir og ég tel að ofuráhersla okkar á Alþingi eigi að vera á það að rýmka þessar heimildir sem mest. Ég var á móti því að setja reglugerðir sem lutu að gjaldeyrishöftum í lög, ég taldi að það mundi festa gjaldeyrishöftin enn frekar í sessi og mér sýnist að sú sé raunin. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnvöld og Alþingi eigi með öllum ráðum að hverfa af þeirri braut sem við höfum verið á undanfarin ár, að taka þetta allt saman í einhverjum rólegheitum og gera ekki neitt nema hafa velt því tíu sinnum fyrir sér og helst þrjátíu sinnum í viðbót þannig að öruggt sé að hvergi falli blettur á einhverja embættismenn. Kostnaðurinn af því er sá að þjóðfélagið er læst í höftum sem leiðir til þess að velferð minnkar í landinu, sem leiðir til þess að fyrirtækin geta ekki stundað þá atvinnustarfsemi sem þau vilja. Síðast en ekki síst, sem einhverjir gætu kannski lagt eitthvað upp úr, er náttúrlega ekki gaman til þess að vita að við Íslendingar séum að brjóta EES-samninginn, að brjóta eitt atriðið í fjórfrelsinu sem við lögðum svo mikið upp úr að fá og leggjum svo mikið upp úr, þ.e. frjálsum fjármagnsflutningum. Mér finnst hér hægt vera farið en aftur á móti fagna ég því náttúrlega í lagafrumvarpinu sem snýr að því að létta eitthvað undir með þeim sem eru háðir þessum höftum, þ.e. venjulegum einstaklingum, en jafnframt er ég ósáttur við þessi eftirlitsákvæði og að menn skuli enn vera að herða sektir og annað slíkt. Við eigum ekki að leggja áherslu á það, við eigum fyrst og fremst að leggja áherslu á að létta höftunum.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni, þeim sem hér síðast talaði, Tryggva Þór Herbertssyni, að hægt er að fagna því að í þessu frumvarpi er verið að leggja til aðgerðir til að auðvelda fólki að lifa við þessi höft. Frumvarpið má þó ekki túlka sem svo að verið sé að létta af höftunum sem slíkum og eins og bent hefur verið á er verið að herða ýmsa þætti, bæði í eftirliti og heimildum til sektarákvæða. En ekki er þó ástæða til að gera lítið úr þeim breytingum sem hér eru. Allt það sem er til þess fallið að auðvelda fólki að búa við þetta er gott. Hitt er, herra forseti, að sá vandi sem við búum nú við vegna haftanna er sífellt að vaxa og verða meiri. Þróunin hefur akkúrat orðið sú sem margir vísir menn og reyndir bentu á strax í upphafi að yrði. Til er í reynslusögu okkar Íslendinga forskriftin að því hvernig þetta gengur fyrir sig, hvernig höftin smáherðast, verða erfiðari og leiða að lokum til skömmtunar. Það er endapunkturinn í þessu. Þar með verða völd þeirra sem ráða skömmtuninni gríðarleg, sóun í hagkerfinu, spillingin og allt það sem fylgir því að skammta fjármagn. Herra forseti. Ég ætla að grípa hér niður í athugasemdir við lagafrumvarpið á bls. 5 þar sem talað er um meginefni frumvarpsins. Þar er setning sem ég vil vekja athygli á af því að hún á sér margar, ef svo má segja, systursetningar frá liðinni tíð. Textinn er svona, með leyfi virðulegs forseta: „Þá er gert ráð fyrir heimild fyrir innlenda aðila til kaupa á farartæki til eigin nota innan lands. Er heimildin takmörkuð við eitt farartæki á almanaksári fyrir allt að jafnvirði 10 millj. kr. Til að koma í veg fyrir misnotkun eru viðskiptin jafnframt háð staðfestingu Seðlabankans.“ Það jaðrar við að mann sundli við þennan lestur, en svona er nú komið og slíkar setningar eru farnar að slæðast inn í íslensk lög og skýringar á þeim. Þess vegna er það svo, herra forseti, að ekkert er jafnmikilvægt fyrir íslenska þjóð og að létta gjaldeyrishöftunum. Því miður virðist það ekki vera þannig þegar horft er til stefnu ríkisstjórnarinnar, til málaskrár hennar og til áherslu hennar hér á þingi að þessari skoðun sé deilt með þeim sem í forustu eru fyrir ríkisstjórninni. Það er í sjálfu sér ekki skrýtið. Annar stjórnarflokkurinn, Samfylkingin, er þeirrar skoðunar að ekki sé hægt að leysa þennan vanda öðruvísi en að Ísland gangi í ESB og þannig verði höftunum lyft með aðstoð Evrópska seðlabankans o.s.frv. Hinn stjórnarflokkurinn er þeirrar skoðunar að verkefnið sé óleysanlegt. Hinn stjórnarflokkurinn, Vinstri grænir - ég vænti þess að sá flokkur deili ekki þeirri sýn Samfylkingarinnar þó að flokkurinn standi með Samfylkingunni í því að sækja um aðild að Evrópusambandinu, en þá verður að segjast eins og er að það vantar upp á að ríkisstjórnin grípi til þeirra aðgerða sem hjálpa til við það að létta höftunum. Hvað er það, herra forseti? Jú, eitt af því sem skiptir verulega miklu máli, og er reyndar algjör grundvallarforsenda, er að traust og trúverðugleiki skapist í íslensku efnahagslífi. Allar þær æfingar sem við höfum verið að fylgjast með að undanförnu eru til þess fallnar að draga úr slíku trausti. Má nefna, herra forseti, til dæmis sjávarútvegsmálin og þann hringlandahátt sem hefur verið nær allt kjörtímabilið. Frá því að ríkisstjórnin tók við völdum hefur það vomað yfir að gerðar yrðu stórfelldar breytingar. Verið er að gera tilraunir og koma með hingað inn í sali Alþingis breytingar á sjávarútveginum sem hafa verið svo stórkarlalegar og svo illa hugsaðar og svo vanbúnar að hæstv. utanríkisráðherra hefur líkt þeim við bílslys. Slíkar breytingar og slíkur hringlandi í kringum einn helsta atvinnuveg þjóðarinnar er ekki til þess fallinn að auka traust og trúverðugleika á efnahagsstarfseminni. Að lyfta gjaldeyrishöftunum leysir þennan vanda. Það á og verður að vera fyrsta og má ég segja, herra forseti, eina forgangsmál núverandi ríkisstjórnar. Ég er reyndar farinn að hallast að því að tómt mál sé að tala um að hægt verði í einhverri alvöru að gera tilraun til að lyfta höftunum fyrr en núverandi ríkisstjórn er farin frá. Samtök atvinnulífsins létu fyrir skemmstu fara frá sér hvaða hugmyndir þau hafa og hvaða leiðir þau sjá til þess að lyfta höftunum. Þar er margt áhugavert og ýmsar hugmyndir sem ég held að séu mjög þess virði að skoða, meðal annars sú sem lýst er í skjölum frá samtökunum sem ég ætla að leyfa mér að vitna í, með leyfi virðulegs forseta: „Ríkissjóður gefi út skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum til 10–20 ára sem verði skráð á skuldabréfamörkuðum og bjóði þau erlendum eigendum ríkisskuldabréfa í krónum. Miðað er við að íslensku ríkisskuldabréfin fáist með fyrrgreindum afslætti“ - sem lýst er áður - „og 2%–5% veltuskattur verði lagður á viðskiptin.“ Þessar tillögur lögðum við sjálfstæðismenn reyndar til strax haustið 2009, að þessi möguleiki yrði skoðaður til að hægt væri að stýra útflæðinu þannig að við stæðum ekki frammi fyrir því að of mikill hluti af hengjunni rynni út. Fleiri tillögur eru hjá Samtökum atvinnulífsins sem eru vel þess virði að skoða. Mér þykir nokkuð vanta upp á það, eins og ég sagði áðan, að sjá betur aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar, nákvæmlega lið fyrir lið. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að mér finnst ríkisstjórnin ýta þessu máli svolítið til Seðlabankans og segja: Það er Seðlabankinn sem á að hafa alla forustu um þetta og hvernig á að gera þetta. Málið er bara miklu stærra en svo. Það er augljóst að okkur er ekki að takast þetta. Þegar menn horfa til stærðarinnar á hinni svokölluðu hengju, þeim peningum sem eru fastir hér inni í landinu og menn meta sem svo að mundu fara út ef þeir mættu, við erum að tala um 1 þús. milljarða, er augljóst að bara vaxtastigið eitt og þeir vextir sem þarf að greiða af þessum miklu fjármunum - það er rétt svo að afgangurinn af vöruviðskiptunum dugi fyrir því. Við munum ekki leysa þetta með einhverjum smáskammtalækningum, að greiða þessa hengju niður með einhverjum afgangi af vöruviðskiptum. Það er alveg ljóst. Meira þarf að koma til. Þess vegna, virðulegi forseti, þó að ákveðin framför sé af þessu frumvarpi, held ég að við þurfum að taka umræðu á vettvangi þingsins um hvernig við ætlum að takast á við þetta. Ég tel reyndar að setja verði fram með endurnýjuðum hætti, ef svo má segja, áætlun um hvernig tekist verður á við gjaldeyrishöftin. Það verður ekki gert svona. Við erum ekki að leysa vandann. Vandinn er í raun og veru stærri en þessi svokallaða hengja, þessir þúsund milljarðar. Þó að það sé rétt sem kom fram hjá hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni, að skoða þurfi til hve langs tíma þeir peningar eru fastir, þá er rétt að hafa í huga að íslensku bankarnir eru fjármagnaðir fyrst og síðast með innlánum einstaklinga og fyrirtækja. Þess vegna er hætta á því að þeir peningar til viðbótar við hina svokölluðu snjóhengju leiti líka út úr kerfinu vegna þess að menn óttast gengisfallið, vegna þess að menn telja að betra sé að færa peningana sína í aðra mynt og njóta þá möguleikans á því að græða jafnvel á slíku gengisfalli. Þetta þurfum við líka að hafa í huga, herra forseti, að þar með er vandinn í raun og veru stærri. Það mun fara þannig, herra forseti, að þegar við að lokum lyftum þessum gjaldeyrishöftum mun gengið falla. Það mun þýða skert lífskjör fyrir íslenska þjóð. En skerðingin sem verður á hverjum degi sem höftin eru látin standa verður þegar upp er staðið meiri ef við förum ekki hraðar í þetta. Þannig stendur það. Vandinn í opinberri umræðu er sá að skaðinn af höftunum sést ekki svo augljóslega. Fjárfestingar sem ekki verða eru ekki eins mælanlegar og þær fjárfestingar sem orðið hafa. Það er auðvitað vandinn í þessu öllu saman, fyrir utan það sem endurspeglast í þessu máli, þessum hertu reglum sem verið er að setja, að það auðvitað eykur á spillingu og þetta býr til glæpastarfsemi. Þó að lög séu röng og vitlaus hljóta menn samt sem áður að lúta þeim, þó að lögin um gjaldeyrisviðskiptin séu lög um hlut sem er arfavitlaus í eðli sínu, þ.e. að banna mönnum að eiga viðskipti, þá verða menn að lúta þeim lögum. Því miður sjáum við að alltaf er verið að reyna að komast undan og við í þessum sal þurfum að herða og herða eftirlitið, gefa auknar heimildir fyrir Seðlabankann til að herða eftirlit sitt og alltaf verður erfiðara að fást við þetta. Það verkefni að lyfta gjaldeyrishöftunum er svo stórt, herra forseti, og enn á ný vil ég ítreka það að að óbreyttri stjórnarstefnu mun það ekki takast. Annaðhvort þarf það að gerast að boðað verði hér til kosninga sem fyrst og ný stjórn komi að landsmálunum eða núverandi ríkisstjórn breyti um áherslur. Samfylkingin horfist í augu við það að við þurfum að leysa þetta á grundvelli krónunnar og Vinstri grænir verði tilbúnir til þess að láta af til dæmis árásum sínum á sjávarútveginn, verði tilbúnir til að endurskoða afstöðu sína til rammaáætlunar og þeirra þátta sem skipta svo miklu máli í að byggja hér upp traustan hagvöxt þannig að þeir sem á okkur horfa erlendis frá hafi trú og traust á okkar kerfi. Þá ætti að vera grundvöllur fyrir því að bæði stjórn og stjórnarandstaða taki höndum saman um þetta verkefni. Oft er talað um það í íslensku samfélagi að menn hafi ekki trú á stjórnmálamönnum, menn hafi ekki trú á Alþingi. Í þessu máli felst stórkostlegt tækifæri fyrir Alþingi Íslendinga til að sýna þjóðinni að við stjórnmálamenn getum þegar mest á reynir staðið saman og fundið lausn á þessu mikla verkefni. Viljinn er allur til staðar í samfélaginu. Samtök atvinnulífsins, verkalýðshreyfingin, allir þessir aðilar kalla á það að héðan verði veitt forusta til að leysa þetta. Forustan verður ekki til í Seðlabankanum. Seðlabankinn jafnágætur og hann er mun ekki veita þá pólitísku forustu, og á ekki að gera það, sem þarf til að leysa þetta vandamál. Herra forseti. Dagarnir telja í þessu máli, þetta verður dýrara og dýrara. Setningin sem ég las upp áðan, um heimild fyrir innlenda aðila til kaupa á farartæki til eigin nota innan lands sem þó er takmörkuð við það að um sé að ræða eitt fyrirtæki á almanaksári fyrir allt að jafnvirði 10 millj. kr. segir svo stóra sögu. Ef við ætlum ekki að standa frammi fyrir því að fleiri svona setningar og jafnvel afkáralegri og ömurlegri eigi eftir að fara hér í gegn á þingskjölum þá verðum við að grípa til aðgerða. Þær verða ekki áhættulausar og þær verða ekki auðveldar, herra forseti, en þær eru óumflýjanlegar. Þess vegna segi ég: Það þarf að breyta stjórnarstefnunni og ná miklu meiri samstöðu um það sem þarf að gera þannig að það sé pólitísk samstaða hér á þingi 

Herra forseti. Við ræðum enn og aftur breytingar á lögum um gjaldeyrismál sem snúast um gjaldeyrishöftin. Eins og við framsóknarmenn og fleiri bentum á þegar gjaldeyrishöftin voru sett á og allir vita sem þekkja til sögu gjaldeyrishafta bæði hérlendis og annars staðar í heiminum þá hafa slík höft þau áhrif að ævinlega verður til smuga sem menn leita í til að komast fram hjá höftunum og verkefni stjórnvalda verður því alltaf það að reyna að loka nýja gatinu en við það verður gjarnan til annað gat. Afleiðingin er vítahringur þar sem höftin verða sífellt harðari, eftirlit verður aukið og erfiðara og ótrúverðugra verður að losa um höftin og smátt og smátt hafa menn ekki þá trú að það sé hægt. Þetta frumvarp hefur þó nokkra kosti. Í til að mynda athugasemdum sem fylgja með frumvarpinu í II. lið á bls. 5 er fjallað um að helstu breytingar sem eru lagðar til snúi að því að rýmka takmarkanir á hækkun framfærsluheimilda, endurfjárfestingarheimilda og frekari heimilda til gjaldeyrisviðskipta í tengslum við atvinnustarfsemi og rýmkun á heimild til erlendrar lántöku eins og ágætlega kom fram í ræðu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra. Þá er einnig „gert ráð fyrir heimild fyrir innlenda aðila til kaupa á farartæki til eigin nota innan lands. Er heimildin takmörkuð við eitt farartæki á almanaksári fyrir allt að jafnvirði 10 millj. kr.“ Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Illuga Gunnarssonar á undan mér er það svolítið sláandi að við séum virkilega komin á þann stað árið 2012 að í lögum um gjaldeyrisviðskipti sé tekið sérstaklega fram að innlendir aðilar hafi heimild til að kaupa farartæki fyrir allt að jafnvirði 10 milljóna, en þeim sé ekki treyst betur en svo að til að koma í veg fyrir misnotkun verði viðskiptin jafnframt háð staðfestingu Seðlabankans. Þetta minnir á gamlar sögur um menn sem þurftu að ganga fyrir Pontíus og Pílatus og þá félaga alla, bankastjóra, ráðherra, ráðuneytisstjóra og skömmtunarstjóra, um miðja síðustu öld til að fá leyfi til að kaupa farartæki, dráttarvélar eða önnur atvinnutæki. Það er ótrúlegt að við skulum vera komin á þann stað í dag. Reyndar er einnig lagt til í frumvarpinu, herra forseti, að „framkvæmd eftirlits með gjaldeyrisviðskiptum vegna greiðslna vaxta, verðbóta, arðs og samningsbundinna afborgana verði hert og almenn heimild Seðlabankans til upplýsingaöflunar í þágu eftirlits rýmkuð til samræmis við heimild bankans til að afla upplýsinga í þágu rannsókna“. Þetta jaðrar við persónunjósnir. Þó vill enginn að einhverjir stundi svartamarkaðsbrask eða misnoti lög og græði á þeim og þess vegna verður sú meðvirkni í þinginu að taka þátt í því að herða höft og auka eftirlit og snúa sífellt meir í þá átt að erfiðara verði að snúa af þessari braut að lokum. Síðan er fjallað í meginútskýringum við frumvarpið um að Seðlabankinn hafi kannað leiðir til að losa um höft á beinar erlendar fjárfestingar, sem samfélagið hrópar vissulega eftir til að koma hér hjólum atvinnulífsins í gang, en samkvæmt áætlun, eins og hér stendur, „um losun gjaldeyrishafta verður losað um höft á beina erlenda fjárfestingu áður en önnur fjármagnsviðskipti verða gefin frjáls þegar annar áfangi áætlunarinnar hefst, þ.e. verði ekki talið óhætt að losa um öll höft í einum áfanga“. Hins vegar er sagt að ákveðið hafi verið að leggja ekki til að heimila sérstaklega beina erlenda fjárfestingu að þessu sinni. Í umsögn fjármálaráðuneytisins, fylgiskjali með kostnaðarmati, er hin fræga setning, eða hún fer að verða fræg þar sem hún er margtuggin, „heimild til að kaupa farartæki fyrir allt að jafnvirði 10 milljóna“ sem minnir á umræðuna sem var hér fyrir nokkrum missirum þegar fram kom frumvarp sem virtist stefnt í þá átt að þegar menn kæmu til baka úr ferðalögum yrðu þeir að standa á höfði til að hægt væri að hrista erlendu krónurnar, evrur, dollara og pund, úr vösum þeirra og skila þeim ellegar væru þeir orðnir glæpamenn og gætu átt það á hættu að verða sektaðir eða kærðir og fengið stjórnvaldssektir, sem hækka verulega í þessu frumvarpi. Undir lok umsagnarinnar stendur, með leyfi forseta: „Tillögur frumvarpsins varða framkvæmd gjaldeyriseftirlitsins sem er í höndum Seðlabanka Íslands og má gera ráð fyrir að breytingarnar muni létta undir með bankanum í þeirri vinnu og geti þar með lækkað kostnað hans. Sektargreiðslur vegna brota á reglunum renna í ríkissjóð en engar forsendur eru til að meta umfang þeirra í þessu sambandi. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð en tekjur af sektargreiðslum gætu hugsanlega orðið hærri.“ Svo má spyrja sig hvort það sé rétt mat að breytingarnar muni létta undir með bankanum og geti þar með lækkað kostnað hans. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er tilhneigingin sú að þegar menn telja sig hafa lokað einu gati opnast annað og þá þarf aukið eftirlit og fleiri starfsmenn og kostnaður eykst. Látum það kannski liggja milli hluta. Við getum tekið þá umræðu þegar næsta breyting kemur hingað inn. Verkefnið, herra forseti, er auðvitað að finna einhverjar leiðir til að komast út úr þessum gjaldeyrishöftum. Það verður að segjast eins og er að núverandi ríkisstjórn á mjög erfitt með að koma með trúverðuga lausn á því. Það felst fyrst og fremst í því að annar stjórnarflokkurinn, Samfylkingin, er uppfullur af þeim hugmyndum að ekki sé til nein önnur leið en að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru og hefur notað nánast hvert einasta tækifæri síðan 2007, þegar sá flokkur komst í stjórn á Íslandi, til að tala niður íslensku krónuna. Á flokksstjórnarfundi Samfylkingarinnar fyrr í vetur, í mars, fór forsætisráðherra þar fram með einstaklega ósmekklegum hætti og talaði að mínu mati og margra annarra ákaft niður íslensku krónuna. Mig langar af því tilefni að vitna, herra forseti, í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem hann hélt í þinginu þann 14. mars 2012: „Ríkisstjórnin hefur að undanförnu að eigin sögn unnið að því að hægt verði að afnema hér gjaldeyrishöft en til stendur að afnema þau á næsta ári. Til að svo megi verða verða menn að vilja eiga krónur, vera tilbúnir að halda hér krónueign í stað þess að nota fyrsta tækifæri til að skipta öllum krónum í erlenda mynt. Það hefur hins vegar ekki gengið nógu vel hjá ríkisstjórninni að vinna að afnámi hafta og sést best á því að nú er enn verið að herða á höftunum. Það sem er þó hvað alvarlegast í þessu er að hjá ríkisstjórninni og í yfirlýsingum ráðherra, m.a. hæstv. forsætisráðherra, birtist ekki neinn vilji til að afnema höftin. Þvert á móti má segja að ráðherrar ríkisstjórnarinnar séu hvað eftir annað að eyðileggja möguleikana á því að höft verði afnumin. Yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra fyrir nokkrum dögum um að gjaldmiðill landsins væri ónýtur eru með stökustu ólíkindum. Að forsætisráðherra lands skuli halda slíku fram um eigin gjaldmiðil hlýtur að vera einsdæmi í heiminum öllum og því miður er hæstv. forsætisráðherra ekki sá eini sem hefur gefið út slíkar yfirlýsingar. Það hafa aðrir ráðherrar gert.“ Ég vil þó segja þar sem hæstv. Steingrímur J. Sigfússon efnahags- og viðskiptaráðherra er nú með þennan málaflokk að þetta gildir ekki um hann. Hann hefur sagt að íslenska krónan sé okkur fyllilega bær til framtíðar ef við stöndum rétt að málum. Það er auðvitað ekki trúverðugt þegar forsætisráðherra ríkisstjórnarinnar og flestir ráðherrar, a.m.k. allir ráðherrar Samfylkingarinnar, tala stöðugt í hina áttina. Það verður að segjast eins og er að menn hafa ekki trúað því að hægt sé standa við fyrirheit um afnám gjaldeyrishaftanna og þar af leiðandi verði þau hér um ókomna tíð af því að gjaldmiðillinn sé ónýtur. Ef ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala svona mun það hafa þau áhrif að menn hafa ekki trú á þessu. Þetta hjálpar ekki íslenskum heimilum. Það dregur engan veginn úr verðbólgu eða styrkir gengið eða það sem til þarf og örvar ekki erlenda fjárfestingu ef menn tala með þessum hætti. Við sömu umræðu talaði hv. þm. Birkir Jón Jónsson um það sama og sagði af því tilefni, með leyfi forseta: „Við stöndum frammi fyrir mjög vandasömu verkefni sem er að aflétta gjaldeyrishöftum sem íslensk þjóð er föst í. Ef ekkert verður að gert stefnir margt í að við munum búa við gjaldeyrishöft til næstu áratuga. Forsenda þess að aflétta gjaldeyrishöftum er sú að íslenska krónan nái sér á strik. Við horfum því miður upp á þá þróun þrátt fyrir að útflutningstekjur þjóðarinnar séu núna í miklu hámarki í sjávarútvegi og áliðnaði, svo dæmi séu tekin, að gengið er að veikjast.“ Ég vil bæta því við að fyrir utan sjávarútveg og áliðnað upplifum við nú mestu gósentíma í ferðaþjónustu sem þjóðin hefur upplifað. Það er meðal annars vegna þess að gengið er veikara en það var og því er hagstæðara að ferðast til Íslands, en það er líka vegna þess að náttúruöflin þó að óblíð séu hafa með eldgosi á hverju ári og náttúruhamförum auglýst land og þjóð rækilega um gervalla heimsbyggðina. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson bætti við: „Á sama tíma kemur forsætisráðherra þjóðarinnar fram fyrir alþjóð og talar við umheiminn um að íslenska krónan sé ónothæf.“ Þetta er að mínu mati, herra forseti, algjörlega ótrúlegt og mun aldrei verða til þess að auka trúverðugleika gjaldmiðilsins. Það þýðir að trú á að núverandi ríkisstjórn geti losað um gjaldeyrishöftin er engin. Mig langar undir lok ræðu minnar, hæstv. forseti, að halda áfram að vitna til þeirrar umræðu sem var í þinginu 14. mars síðastliðinn og vitna ég hér til hv. þm. Lilju Mósesdóttur, með leyfi forseta: „Rót krónukreppunnar er að virði eigna þjóðarinnar er mun minna en virði skuldbindinga hennar. Lausn stjórnarflokkanna á vandanum er að herða höftin og taka upp evru. Höftin magna upp vandann og upptaka evrunnar lagar ekki þetta ójafnvægi. Höftin virka eins og virkjun sem lokar á útstreymið og bak við hana safnast upp uppistöðulón peninga á leið úr landi. Stöðugt þarf að herða höftin til að varna leka og sífellt erfiðara verður að standa við skuldbindingar okkar.“ Hv. þm. Lilja Mósesdóttir hefur lagt fram hugmyndir um útstreymisskatt. Það er nokkuð sem ég held að við ættum að ræða af þessu tilefni. Herra forseti. Annar stjórnarflokkurinn hefur stefnu sem sumir hafa líkt við sértrúnað, sértrúnaðarstefnu. Þegar annar stjórnarflokkurinn talar í þá átt og hinn í hina verður trúverðugleiki ríkisstjórnarinnar lítill og engin trú á að verið sé að fara að losa hér gjaldeyrishöft, samanber frumvarpið sem við erum að tala um í dag. Ég vil taka undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Illuga Gunnarssonar um að þetta snúist um trúnað og traust á efnahagslíf þjóðarinnar. Þetta snýst um að hafa trausta efnahags- og atvinnustefnu til að byggja upp atvinnu og auka hér útflutning. Við þurfum að auka útflutning um 60–80 milljarða til viðbótar við þann mun sem við erum þó með jákvæðan í dag, útflutningur þarf að aukast um 60–80 milljarða til að við náum þessu fram. Við framsóknarmenn höfum lagt fram tillögu sem við köllum Plan B, hana má sjá á planb.is til að sjá hvernig við viljum ná trúverðugleika, trausti og framþróun. Þá gætum við kannski í stað þess að ræða hér stöðugt um 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að eyða tíma okkar hér á föstudagseftirmiðdegi í að yfirfara helstu rök um efnahagsstjórn á landinu næstu missirin, en vil fagna því frumvarpi sem hæstv. ráðherra hefur lagt fram, enda lýtur það fyrst og fremst að því að létta þeim höftum sem við þurfum því miður að búa við. Það er sannarlega brýnt að vinna sem fyrst að afnámi þeirra þótt ýmsir hlutir séu þar nokkuð í vegi okkar, m.a. okkar séríslenska verðtryggingarkerfi sem gerir auðvitað mjög erfitt og vandasamt að fara í ferli sem getur leitt til verulegra breytinga á gengi krónunnar og þar með verðbólguskots. Ég tel að flestar þær breytingar sem hér er verið að gera séu sannarlega til bóta fyrir þá sem þurfa við þetta að búa. Þetta mál er framlagt eftir að kallað var eftir því í þinginu að létt væri á sem flestum þeim atriðum sem snúa að almenningi, venjulegu fólki og fyrirtækjum í þessu efni. Ég fagna því og við munum í efnahags- og viðskiptanefnd leitast við að taka það sem fyrst á dagskrá til efnislegrar umfjöllunar og koma því til 2. og 3. umr. þegar í næsta mánuði og vonandi ljúka og gera að lögum fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Mörg ákvæði þessa frumvarps eru þess eðlis að maður hlýtur auðvitað að fagna þeim. Þarna er um að ræða rýmkanir á ýmsum heimildum til gjaldeyrisyfirfærslna. Í sjálfu sér er ekki annað að gera en að lýsa yfir ánægju með að stigin séu þau skref sem er að finna í þá átt. Ég get þó ekki annað en lýst yfir nokkrum vonbrigðum með að við séum á þeim stað að vera að ræða málin á þessum forsendum. Ég verð að segja að þegar við þingmenn vorum í þeim sporum að samþykkja upptöku gjaldeyrishafta í nóvember 2008 vonaðist maður auðvitað til að unnt yrði að vinna að afnámi haftanna miklu fyrr en raunin hefur orðið. Þetta hefur eiginlega verið samfelld vonbrigðasaga, get ég sagt. Ég viðurkenni að þegar ég stóð að því að samþykkja upptöku gjaldeyrishaftanna í nóvember 2008 óttaðist ég að minnsta kosti að það sem fram kom frá ýmsum um að hér gætum við verið að stíga skref sem erfitt yrði að bakka út úr fyrr en eftir mörg ár kynni að vera satt. Ég vonaðist hins vegar til þess að aðstæður yrðu þannig að unnt væri að vinda ofan af höftunum fyrr en raunin hefur verið. Ég ætla ekki að fara almennt yfir ókosti gjaldeyrishaftanna og hvaða áhrif þau hafa á efnahagslífið, það hafa aðrir hv. þingmenn gert í þessari umræðu. Ég segi eins og aðrir að ég tel að við ættum í raun og veru að vera að vinna að miklu hraðari og ákveðnari skrefum í þá átt að afnema höftin en gert hefur verið og tel að við hljótum að setja það mál í töluverðan forgang hjá okkur, bæði inni á þingi og á vettvangi stjórnvalda, ríkisstjórnar og Seðlabanka. Ég met það svo að því miður séu málin á frekar hægri ferð. Mér er kunnugt um allar þær skiptu skoðanir um möguleika í því sambandi, en ég tel þó að of hægur gangur sé í þessu. Ég er þeirrar skoðunar að möguleikarnir til að afnema gjaldeyrishöftin hraðar en gert hefur verið ráð fyrir séu fyrir hendi. Það er auðvitað ekki einfalt eða létt verk í sjálfu sér en ég held að það sé ekki ómögulegt. Ég vildi líka í þessari umræðu taka undir það sem fram hefur komið hjá sumum hv. þingmönnum, og hafna þeirri nauðhyggju að afnám gjaldeyrishaftanna sé röklega bundið því að við göngum í Evrópusambandið og tökum upp evruna. Ég hafna því sjónarmiði. Ég held að því miður, eins og nefnt hefur verið í þessari umræðu, sé annar ríkisstjórnarflokkurinn einhvern veginn búinn að binda sig við þá hugmynd að gjaldeyrishöftum verði ekki aflétt nema við verðum aðilar að Evrópusambandinu og eftir því sem tímar líða aðilar að evrusvæðinu. Ég held að það sé fullkomlega rangur skilningur og tel að við eigum alls ekki að láta slík sjónarmið ráða stefnu okkar. Reyndar er það svo að yfirlýst stefna stjórnvalda og Seðlabanka, að minnsta kosti sú sem kynnt hefur verið opinberlega, gerir ekki ráð fyrir tengingu við upptöku evrunnar í sambandi við afnám gjaldeyrishafta. Hins vegar tala afar margir úr hópi talsmanna ríkisstjórnarinnar þannig að óhjákvæmilegt sé að taka upp evruna til að afnema gjaldeyrishöftin og það verði ekki unnt fyrr en komið er að þeim tímapunkti. Ég held að með því að þrengja sýn sína með slíkum hætti séu hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar sem þannig tala að þrengja í raun eigin möguleika í þeim efnum. Ég held, hæstv. forseti, að það sé síst til bóta fyrir umræðuna að tengja hana Evrópusambandinu og upptöku evru eftir einhver ár. Ég vísa bara til þess sem kom fram í umræðum um utanríkismál síðast í gær, en svo virðist vera sem utanríkisráðherra gangi að minnsta kosti út frá því að ekki sé unnt að komast út úr gjaldeyrishaftafyrirkomulaginu nema með því að taka upp evru. Eins og fleiri hv. þingmenn vildi ég kannski nota tækifærið til að biðja hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um að fara nánar yfir sýn sína í þessum efnum. Í því sem komið hefur á pappír frá stjórnvöldum og Seðlabanka er gert ráð fyrir ákveðinni áætlun um afnám gjaldeyrishafta, en ansi margir talsmenn ríkisstjórnarinnar virðast gera ráð fyrir einhverju öðru plani, þ.e. plani sem hangir á Evrópusambandsaðild og upptöku evrunnar. Án þess að ég vilji lengja þessa umræðu úr hófi fram finnst mér alveg ástæða til að hæstv. fjármálaráðherra noti þetta tækifæri, þegar við erum að fjalla um gjaldeyrishöftin, til að fara eilítið nánar út í framtíðarsýn sína í þessu efni. Þá vildi ég líka inna eftir því hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að hér sé um að ræða skref í átt til frekara afnáms, þ.e. hvort hann sjái fyrir sér frekari útvíkkanir eða hvort hér sé um að ræða einhvers konar lokamarkmið. Nú kann að vera að aðstæður geri að verkum að ráðherra geti ekki svarað því alveg og ég virði það, en ef ráðherra getur upplýst eitthvað um það bið ég hann að gera það. Hæstv. forseti. Ég held að hv. efnahags- og viðskiptanefnd eigi auðvitað að fara vel yfir þetta frumvarp. Ég er þeirrar skoðunar að skoða beri með jákvæðum huga þær tillögur sem lúta að því að rýmka til með gjaldeyrishöftin, en ég bið hins vegar hv. nefnd að fara með gagnrýnum huga yfir þá þætti sem lúta að hertu eftirliti og hertum viðurlögum, sem ég hygg að geti verkað í öfuga átt. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mál lengra að sinni, en þakka fyrir þessa umræðu og segi aftur að ég væri þakklátur ef hæstv. ráðherra gæti í lokaræðu sinni komið aðeins inn á einhverja af þeim þáttum sem ég beindi til hans.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um gjaldeyrismál þar sem um er að ræða rýmkun heimilda, aukið eftirlit, hækkun sekta o.s.frv. Það er skemmst frá því að segja að allt sem er rýmkun á heimildum hljómar vel, en ekki er nú eingöngu um það að ræða, því hér á líka að herða viðurlög og sömuleiðis hækka sektir. Til dæmis hækka hámarkssektir á einstaklinga úr 20 milljónum í 65 milljónir og fyrirtæki úr 75 milljónum í 250 milljónir. Einnig er tekið fram að þrátt fyrir að ríkur vilji hafi verið fyrir því að heimila sérstaklega beina erlenda fjárfestingu treystu menn sér ekki í þá vegferð. Sömuleiðis er lagt til í þessu frumvarpi að einungis sé heimilt að kaupa eitt farartæki á almanaksári fyrir allt að jafnvirði 10 millj. kr. Til að koma í veg fyrir misnotkun eru viðskiptin háð staðfestingu Seðlabankans. Þetta kannski lýsir þeirri stöðu sem við erum í varðandi gjaldeyrishömlurnar og höftin. Það virðist vera nokkuð ljóst að miðað við þá stefnu sem verið hefur og áframhaldandi stefnumörkun erum við ekki að fara að losa um þau höft á næstunni. Því miður hafa þær áætlanir sem lagt var upp með ekki gengið eftir og ekkert bendir til þess að þær muni gera það. Við horfum auðvitað á það, virðulegi forseti, að gjaldeyrisvaraforðasjóðurinn er orðinn neikvæður um 190 milljarða. Ýmislegt bendir til þess að núgildandi stefna sé dýr, sökum mikilla lántakna varðandi gjaldeyrisvaraforðann, en á sama tíma skilar hún því ekki að við sjáum til lands með að losa um gjaldeyrishöftin. Þess vegna ætti þetta í rauninni að vera stærsta almenna stóra málið sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um núna, hvernig við getum losað okkur úr þessum höftum, því að það er eitthvað sem við verðum að gera, staðan sem hér er uppi er orðin afskaplega óeðlileg. Eins og búið var að benda á sjáum við koma upp alls kyns aðstæður sem menn hafa átt erfitt með að sjá fyrir. Við erum alltaf að eltast við, með auknu eftirliti, hækkun á sektum og öðru slíku, að reyna að loka fyrir öll þau göt sem geta komið upp, en um leið og við gerum það erum við auðvitað að ýta undir, getum við sagt, eftirlitsþjóðfélagið og kannski að glæpamannavæða hegðun sem ætti alla jafna að þykja eðlileg. Það er auðvitað mjög alvarlegt. Ég vildi af þessu tilefni spyrja hæstv. ráðherra um eitt sem hefur lítið verið í umræðunni, en ég segi alla vega fyrir sjálfan mig að mér fannst það mjög óþægilegt og átti erfitt með að trúa því þegar ég heyrði um það fyrst. Það er að í Seðlabankanum sé fylgst með öllum erlendum færslum hjá Íslendingum. Ég verð að viðurkenna að mér finnast slíkar persónunjósnir, því það er auðvitað ekki hægt að kalla þetta neinum öðrum nöfnum, mjög óhugnanlegar og vildi heyra hvort hæstv. ráðherra hefði skoðað þetta mál - ég spurði fyrirrennara hans í starfi að þessu og fékk ekki mikil svör - og hvort hægt sé að finna einhvern annan flöt á eftirliti með gjaldeyrisútstreymi en svona nákvæma upplýsingaöflun um einstaklinga. Fljótt á litið mundi maður ætla að hugsanlega væri hægt að gera þetta með því að kalla eftir einhvers konar leyfi þegar komið væri upp í ákveðið hámark, en að fylgst sé með öllum erlendum færslum hjá Íslendingum hljómar óþyrmilega líkt og í skáldsögu Georges Orwells, 1984. Það hefur verið bent á að eftir því sem við rafvæðum samfélag okkar meira og eftir því sem tölvutækninni fleygir fram og við notum rafræn samskipti meira bjóði það upp á ótrúlega mikla upplýsingasöfnun um einstaklinga, ekki síst ef menn greiða með kreditkortum, debetkortum og öðru slíku sem fólk notar alla jafna. Ég held að menn hafi af minna tilefni en þessu sest niður og reynt að finna flöt á því að viðhalda friðhelgi einkalífsins. Fyrrverandi hv. þm. Jón Magnússon hefur sótt slíkt mál fyrir dómstólum, en af mörgum ástæðum er það erfitt. Það er erfitt að benda á beinan skaða af þessu, en það hlýtur að vera hlutverk okkar þingmanna að gæta þess að hið opinbera safni ekki saman persónulegum upplýsingum um einstaklinga að óþörfu, því það býður svo sannarlega upp á alls kyns misnotkun í því fámenna þjóðfélagi sem við búum í. Ég þarf ekki að fara yfir það, við erum rúmlega 300 þúsund og ætli mjög stór hluti þjóðarinnar sé ekki nokkuð þekktur, og þó að hann sé ekki þekktur, þá vinna náttúrlega við þetta eftirlit einhverjir einstaklingar sem þekkja einhverja og þetta er ekki gott, þetta býður upp á alls kyns misnotkun sem ég ætla ekki að leggja meira út af. Ég held, virðulegi forseti, að það sé afskaplega mikilvægt að við förum vel yfir þetta mál, en hættan við þá stöðu sem við erum í núna er að við erum alltaf að skoða einhver smámál. Hér erum við til dæmis að skoða hvort það sé alveg nauðsynlegt að hafa þetta þannig að heimila einungis að keypt sé eitt farartæki að andvirði 10 millj. kr. og hvort það sé alveg nauðsynlegt ef fram fara viðskipti fyrir hærri upphæðir, t.d. ef einhver tekur sig til og kaupir farartæki fyrir meira en 10 millj. kr., það eru sérstaklega stærri farartæki sem kosta meira, að Seðlabankinn staðfesti það. Við erum að diskútera hvort hóflegt sé að hækka sektir úr 20 milljónum í 65 milljónir og úr 75 milljónum í 250 milljónir. Það er auðvitað, svo maður segi það nú bara, alveg ömurlegt að standa í þessu. Það væri nær að ræða stóru myndina, hvernig við getum komið okkur út úr þessum höftum með sem ákveðnustum hætti. Ég tel að margar leiðir séu færar í því, en það skiptir hins vegar miklu máli að vanda til verka og vinna skipulega að hlutum. Mér hefur fundist skorta á að við sem þingheimur einsetjum okkur að ganga skipulega í það verk. Þetta er eitt af þeim stóru málum sem við verðum að leysa. Því fyrr, því betra. Ég treysti því og veit að hv. efnahags- og viðskiptanefnd mun taka sér góðan tíma til að fara yfir þetta mál, en vildi þó, af því að hér er hæstv. ráðherra, spyrja hann út í þáttinn varðandi eftirlitið með öllum rafrænum færslum hjá einstaklingum, hvort hann hafi kynnt sér það og hvort eitthvað sé á leiðinni frá honum um þau mál. Ég ætla hæstv. ráðherra ekki annað en að vilja hafa eftirlit með einstaklingum fyrst og fremst þegar þess er þörf, en ekki að það sé almenn regla. Hér erum við að tala um almenna reglu, það er fylgst með hverri færslu hjá einstaklingum. Ég vona að ég fái einhverjar uppörvandi fréttir frá hæstv. ráðherra hvað það varðar.

Herra forseti. Í lok þessarar umræðu þakka ég hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í henni. Flestir hafa tekið því vel að hér væri verið að rýmka reglur og líta jákvæðum augum á að minnsta kosti þann þátt málsins. Varðandi hitt sem snýr að því að styrkja framkvæmdina lít ég ekki svo á að um mótsögn sé að ræða í sjálfu sér. Þar er annars vegar um að ræða að rýmka reglurnar og gera þær þjálli fyrir þá sem við eiga að búa, en hins vegar að tryggja að að því marki sem þær áfram gilda sé farið eftir þeim og þær virtar. Til þess þarf að vera hægt að hafa eftirlit og beita úrræðum. Það er ekki mótsögn í þessu í sjálfu sér. Varðandi upplýsingaþáttinn hvet ég til þess að það verði skoðað í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og rætt við Seðlabankann hvort afmarka megi betur þær upplýsingaöflunarheimildir sem þarna er verið að fara fram á. Það er að sjálfsögðu ekki ástæða til að rýmka þær meira en sem nemur þörf fyrir það að hægt sé að fylgjast með framkvæmd laganna. Ég lít þar af leiðandi fremur á þetta sem eitt af skrefunum á leið okkar út úr höftunum en alls ekki öfugt og minni á að þegar hafa verið tekin skref í þeim efnum eins og strax haustið 2009, ef ég man rétt, þegar nýjar fjárfestingar voru algerlega opnaðar, bæði innstreymi fjármagns vegna þeirra og sömuleiðis að menn gætu þá flutt út fjármuni óháð höftunum vegna þeirra fjárfestinga. Við erum að halda áfram á þeirri braut. Það er auðvitað rétt sem menn hafa nefnt hér að þetta er stórt og mikilvægt mál og brýnt að vinna ötullega að því en um leið er það vandasamt. Ég hef engan heyrt mæla með því heldur að við tökum óverjandi áhættu, hvorki hvað varðar gjaldeyrisforða okkar né stöðugleika í efnahagsmálum. Við erum að reyna að feta okkur áfram þessa leið þannig að við glötum ekki þeim brothætta stöðugleika sem okkur hefur þó tekist að innleiða og fórnum ekki þeim ávinningi enda hefur það kostað sitt að ná honum fram. Hv. þm. Birgir Ármannsson bað mig að lýsa viðhorfum mínum til þessara mála. Ég tel að því sé ekkert til fyrirstöðu að við fylgjum áfram þeirri áætlun sem mótuð hefur verið. Vissulega hefði verið æskilegt að sjá framvindu hennar ganga hraðar fyrir sig, til dæmis að þeim hluta hennar sem var fremstur í röðinni og snýr að uppboðum til þess að bæði afla upplýsinga um stöðuna í þessum efnum og hleypa óþolinmóðasta fénu þá út eftir atvikum í slíkum farvegi. Sömuleiðis fjárfestingarhlutann, að þeir sem vilja koma inn á móti geti gert það á góðum kjörum með því að geta að hluta til nýtt sér gengi á aflandskrónum, að það hefði gengið hraðar. En nú eru fram undan að minnsta kosti tvö slík útboð og verður fróðlegt að sjá hvernig þau ganga. Í reynd er fyrst og fremst um greiðslujafnaðarmál að ræða því að verðmætin í sjálfu sér eru til staðar, en það varðar greiðslujöfnuð landsins að takast á við það hvernig losuð er sú staða sem þarna er komin upp. Ég svara seinni spurningu hv. þingmanns líka játandi, að ég lít á þetta sem lið og skref í átt til afnáms hafta en ekki öfugt. Að lokum varðandi spurningu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar skal ég fúslega viðurkenna að ég þekki ekki til þessara hluta í smáatriðum. Hvað varðar það hversu mikið eftirlit sé haft með einstökum færslum þegar greiðslur einstaklinga eiga í hlut þá kæmi mér á óvart ef það væri svo í alvörunni að menn væru að vakta hverja einustu greiðslu, hverja einustu færslu í Reiknistofu bankanna eða þegar kreditkortafærslur eiga sér stað. En það er ugglaust þannig eftirlitsins vegna að það er mögulegt að fylgjast með gjaldeyrisfærslum og stórgreiðslukerfin eru að sjálfsögðu innan vébanda Seðlabankans, þannig að ég hefði nú ímyndað mér að menn væru þá frekar uppteknir af stóru fjárhæðunum en hinum. Það er best að segja ekkert meira um það en maður hefur upplýsingar í höndunum til að gera. Ég er hins vegar fús til þess að afla mér upplýsinga um þetta mál og kanna það og skal reyna að skila því af mér til hv. þingmanns eða annarra.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, með síðari breytingum, og varðar þann hluta hlutafélagalagabálksins sem tengist opinberum hlutafélögum. Í þessu frumvarpi sem samið er í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu er lagt til, að höfðu samráði við mennta- og menningarmálaráðuneytið og fjármálaráðuneytið, að gerðar verði breytingar á nokkrum ákvæðum laga um hlutafélög er varða opinber hlutafélög. Jafnframt er gert ráð fyrir breytingu á ákvæðum um dagskrá og tillögur í hlutafélögum þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Þótt sett hafi verið í lög ákvæði um opinber hlutafélög í þeim tilgangi að einfalda rekstur slíkra félaga og gefa ríki og sveitarfélögum færi á að stunda rekstur á samkeppnisgrundvelli er mikilvægt að opinber hlutafélög séu gagnsærri en gengur og gerist um hlutafélög í einkaeigu og feti meðalveg milli þess að vera annars vegar opinber stofnun, sem fer meðal annars eftir stjórnsýslulögum og upplýsingalögum, og hins vegar almennt hlutafélag. Er gert ráð fyrir að unnt sé að ná þessum markmiðum með því að láta slík félög fara að reglum um eigendastefnu ríkis eða sveitarfélaga gagnvart hverju opinberu hlutafélagi fyrir sig. Þá er gert ráð fyrir ákvæðum til að tryggja upplýsingaflæði í þessum félögum, m.a. með því að veita fulltrúum starfsmanna félagsins, sem um ræðir, rétt til að sækja aðalfund félagsins. Þeir fá jafnframt rétt til að bera fram skriflegar fyrirspurnir á fundinum eins og kjörnir fulltrúar ríkis eða sveitarfélaga og þar með möguleika til að hafa enn frekari áhrif á starfsumhverfi sitt. Þá er gert ráð fyrir aðgangi þeirra að fundargerðabók aðalfundar eða staðfestu endurriti fundargerðar aðalfundar. Ákvæði 3. gr. frumvarpsins um dagskrá og tillögur í hlutafélögum, þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði, felur í sér breytingu á innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2007/36/EB frá 11. júlí 2007 um nýtingu tiltekinna réttinda hluthafa í skráðum félögum. Eru gildandi ákvæði ekki talin nægilega skýr hvað tímafresti snertir. Breytingarnar taka aðeins til aðalfunda í hlutafélögum þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir því að frumvarpið, verði það óbreytt að lögum, muni ekki hafa áhrif á fjárhag ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Þetta er svo sem ekki stórt mál, í það minnsta ekki í blaðsíðum, og virðist ekki vera stórt mál heldur þegar kemur að efnislegum þáttum. Það virðist sem fyrst og fremst sé um það að ræða að það sé lögbundið að slík félög þurfi að starfa samkvæmt eigendastefnu. Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna - og gott væri að fá sjónarmið hæstv. ráðherra á því: Er það svo að þessi félög séu eitthvað óbundin í því að fara að eigendastefnu eigenda sinna? Það er svolítið sérstakt ef við höfum verið að setja upp opinber hlutafélög og þau séu bara algjörlega óbundin af því hvaða stefnu eigandinn, sem er hið opinbera, annaðhvort ríkið eða sveitarfélög, hefur í málefnum fyrirtækjanna. Ég verð að viðurkenna að mér fyndist áhugavert að vita hvort við séum núna með opinber hlutafélög sem væru eins og fullkomið eyland, og stjórnendur þess fyrirtækis gerðu bara nákvæmlega það sem þeim dytti í hug og kæmi ekkert við hvað kjörin stjórnvöld vildu eða hvaða stefnu viðkomandi fyrirtæki hefði. Mér finnst þetta ótrúlegt og vil inna hæstv. ráðherra eftir því og heyra hvaða áhrif þetta hefur. Hefur eitthvað verið um það að opinber hlutafélög hafi farið á allt annan stað eða gert einhverja allt aðra hluti en til dæmis núverandi stjórnvöld hafa viljað? Annaðhvort erum við að setja hér lög sem eru fullkominn óþarfi eða menn eru að taka á einhverju sem hefur væntanlega komið upp. Ég held að það væri mjög fróðlegt að heyra hjá hæstv. ráðherra af hverju þessi lagasetning er til komin, sérstaklega varðandi eigendastefnuþáttinn. Síðan er hitt, að fulltrúar starfsmanna hafa sama rétt og kjörnir fulltrúar ríkis eða sveitarfélaga til að bera fram skriflega fyrirspurnir á aðalfundum. Þetta virðist sömuleiðis kannski ekki vera mikið eða stórt mál. Eftir því sem ég best veit geta fjölmiðlar mætt á þessa aðalfundi. Maður mundi því ætla að þetta væru ansi opnir fundir og ættu að vera þess eðlis að meiri upplýsingar kæmu frá þeim en flestum öðrum. Ég velti því svona fyrir mér í öllum þeim önnum sem eru núna hjá stjórnkerfinu af margvíslegum ástæðum. Mig rekur minni til þess að menn hafi talið að efnahags- og viðskiptaráðuneytið væri mjög vanmannað, þess vegna væri verið að skella því inn í önnur ráðuneyti með stjórnarráðsbreytingum. Í það minnsta minnist ég þess að hafa séð eitthvað um slíkt þótt ekki væri mikið um röksemdir. Þær voru helstar að það gæti ekki sinnt hlutverki sínu sökum fámennis og ráðuneytið væri mjög illa burðugt til að takast á við þau verkefni sem til var ætlast af því. Yfir það hefur verið farið í mörgum ræðum hér í þinginu, viðtölum og annars staðar. Það kemur því á óvart að sjá síðan þetta frumvarp ef það á að vera svona, og ég ætla hæstv. ráðherra ekki neitt annað og af því sem kemur fram í umsögnum og athugasemdum en að þetta sé bara nákvæmlega svona. Maður veltir fyrir sér hver sé hin knýjandi þörf að setja það í forgang að lögfesta það að opinber hlutafélög þurfi að fylgja eftir stefnu eigenda og koma með lagafrumvarp um að fulltrúi starfsmanna geti komið fram með skriflegar fyrirspurnir á aðalfundum. Mér finnst þetta vera svolítið áhugavert. Látum vera ef menn hefðu komið hér og sagt að komið hefði í ljós að efnahags- og viðskiptaráðuneytið hefði svo lítið að gera að það þyrfti að leita að einhverjum verkefnum. En það eru ekki þau skilaboð sem við höfum fengið fram til þessa. Ég vil því inna hæstv. ráðherra eftir því hvort þetta sé ekki réttur skilningur sem kemur fram í athugasemdum og kom svo sem fram í ræðu hans áðan. Í fyrsta lagi hvort það sé þannig að þetta sé vandamál. Er það vandamál að opinber hlutafélög eru ekki að fara eftir stefnu eigenda, hvort sem það er hjá ríki eða sveitarfélögum? Í öðru lagi væri kannski gott að fá að vita í hvaða tilvikum það væri - varla eru menn að fara í þetta til að koma með þá breytingu að fulltrúi starfsmanna geti borið fram skriflegar fyrirspurnir á aðalfundum, með fullri virðingu fyrir því máli.

Herra forseti. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að þetta er ekki stórvægilegt mál og farast ekki himinn og jörð hvort þessi ákvæði verði lögfest fyrr eða síðar, en væri kannski fróðlegt að vita þá á móti hvort hv. þingmaður telji þetta ekki til bóta. Varðandi eigendastefnuna er staða þess máls, ef ég þekki það rétt sem ég held að ég geri, að mótuð var eigendastefna um fjármálafyrirtæki í eigu ríkisins, gefin út formlega. Sú eigendastefna hefur stoð í lögum um Bankasýslu ríkisins sem fer með eignarhaldið. Jafnframt var boðað að samhliða og í framhaldinu yrði unnið að mótun almennrar eigendastefnu sem tæki til allra fyrirtækja í eigu ríkisins. Sú stefna hefur verið í vinnslu og er til í drögum, en hefur í sjálfu sér ekki lagastoð í hlutafélagalögum með ákvæðum um opinber hlutafélög og þykir meðal annars ástæða til að setja þetta inn í þann kafla laganna sem fjallar um opinber hlutafélög, að það sé fortakslaust og skýrt að þessi kvöð hvíli á opinberum hlutafélögum vegna þess að þau falla undir hlutafélagalög að öðru leyti þar sem ekki er vikið að slíkum hlutum. Mótun eigendastefnu er tiltölulega nýtt fyrirbæri hér. Eins og hv. þingmaður ugglaust veit var hún ekki við lýði og ekki til fyrr en á dögum núverandi ríkisstjórnar og þá með því að byrjað var að móta hana hvað varðar eignarhald í fjármálafyrirtækjum. Að hinu leytinu eru þau ákvæði um að styrkja stöðu starfsmanna og gefa þeim formlegri stöðu á fundum, væntanlega breytir það ekki miklu ef vel er tekið í það á slíkum fundum og þannig að þeim staðið að starfsmönnum er greiður aðgangur að fundinum og upplýsingum. En það sakar ekki að hafa það formlegt og hafa það sem skyldu að umgangast af tilhlýðilegri virðingu rétt starfsmanna til þess að fá upplýsingar á þeim vettvangi um það fyrirtæki sem þeir starfa hjá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma og veita ágætisandsvar við þeim spurningum sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra. Hann fór yfir það að í sjálfu sér er engin þörf á þessu varðandi starfsmennina vegna þess að þeir hafa greiðan aðgang núna. En hæstv. ráðherra nefndi það að opinberu hlutafélögin séu að stærstum hluta undir hlutafélagalögum og eftir því sem ég best veit hefur ekki verið neinn vafi á að hlutafélögum er stjórnað af eigendum og eðli máls samkvæmt verða þau félög eða stjórnir og stjórnendur þeirra félaga að fara að vilja eigenda. Ég er því enn ekki alveg búinn að átta mig á því af hverju við erum að gera þetta og spurði hæstv. ráðherra - hann hefur kannski ekki tekið eftir því, hann mundi kannski svara því í öðru andsvari - hvort einhver dæmi væru þess að opinber hlutafélög hafi ekki farið að vilja eða stefnu eigenda sinna eða fulltrúa eigenda sinna skulum við segja, þ.e. stjórnvalda. Ég mundi ætla að ef slíkt hefði komið upp væri kannski þörf á þessu. En eru einhver dæmi um það? Hæstv. ráðherra mundi kannski upplýsa okkur um það. Er það tilefni þessa frumvarps eða eitthvað annað? Ef menn eru að vísa í hlutafélagalögin mundi maður ætla að það væri þá ekki neitt vandamál. Þó svo að ekki hafi verið gerð eigendastefna áður þá breytir það því ekki að þetta er mótað af stefnu stjórnvalda. Gott væri að fá að vita af því hvort einhver dæmi séu þess að það hafi verið vandamál að stjórnendur opinberra hlutafélaga hafi ekki farið að vilja 

Herra forseti. Ég sagði svo sem ekki að engin þörf væri á því að setja inn þessi ákvæði um réttarstöðu starfsmanna á aðalfundum. Ég sagði hins vegar að í þeim tilvikum þar sem það væri tryggt, án þess að um það væri lagaboð, þá væri það hið æskilega. En það er ekki trygging fyrir því að svo sé alls staðar. Ég er tvímælalaust þeirrar skoðunar að rétt sé að ganga frá þessu með þessum hætti og hafa þetta fortakslaust og væri reyndar ef út í það væri farið tilbúinn til þess að ganga lengra í þá átt að tryggja betur starfsmannalýðræði. Varðandi opinber hlutafélög og afstöðu, vilja eða stefnu eigenda þeirra þá þekki ég svo sem ekki dæmi þess að ákvarðanir aðalfunda þar sem eigandinn mætir sem slíkur hafi ekki verið virtar, en eigendastefnu er ætlað meira hlutverk en það. Hún gildir og bindur hendur stjórnenda og þeim ber að fara eftir henni, bæði framkvæmdastjórum og stjórnum slíkra félaga ef þær eru til staðar í daglegum rekstri þeirra og leggur þeim ákveðnar skyldur á herðar, svo sem eins og upplýsingagjöf, á sviði jafnréttismála, varðandi kjaramál, hófsemi í kjaramálum, umhverfismálum eða hvað það nú er. Henni er ætlað setja tiltekinn ramma, skýran, sem stjórnendur eiga að taka mið af í störfum sínum árið um kring en ekki bara í sjálfu sér að koma fram sem einskiptisvilji eigandans eins og gerist þegar eigandinn mætir á aðalfund. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt hefur þetta ekki verið vandamál. Það hefur ekki komið upp að opinberu hlutafélögin hafi farið gegn vilja eða stefnu eigenda. Varðandi eigendastefnuna hefur það hins vegar komið upp, og við þekkjum dæmi þess, að eftir að hún kom fram hefur samt sem áður ekki verið farið eftir eigendastefnunni, það hefur nú ekki verið vilji stjórnvalda þó að það hafi verið tekið upp á vettvangi þingsins að fylgja henni eftir þegar slíkt hefur komið upp. Mig minnir að slíkt hafi komið upp í kringum Vestia-málið svokallaða, við erum enn á þeim stað að vita ekki á hvaða verði þau fyrirtæki voru seld á sínum tíma, eins og hæstv. ráðherra þekkir mjög vel og við tókum mikla umræðu um það á sínum tíma þrátt fyrir að þetta væri allt saman skýrt í eigendastefnunni hvernig ætti að standa að þeim hlutum. Ég veit því ekki alveg til hvers við erum að fara í þessa vegferð því að ekki virðast vera nein dæmi um að þörf sé á þessum lögum. Hæstv. ráðherra nefndi að greiður aðgangur hafi verið fyrir starfsmenn á aðalfundina, það hafi ekki verið vandi. Og að ekki hafi komið upp nein mál sem kalli á það að við mundum breyta lögunum með þessum hætti hvað varðar það að ekki væri fylgt eftir stefnu eigenda. Miðað við hvað við höfum verið að ræða hér um mikilvæg málefni, forgangsröðun og annað slíkt er ég enn svolítið hugsi yfir því af hverju við erum að fara 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um ökutækjatryggingar. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði sérlög um ökutækjatryggingar og bótaábyrgð vegna tjóns af völdum vélknúinna ökutækja. Ákvæði um þessi atriði er nú að finna í XIII. kafla gildandi umferðarlaga og reglugerð um lögmæltar ökutækjatryggingar, en í frumvarpi til nýrra umferðarlaga sem liggur fyrir þessu þingi á þskj. 1050, 656. máli, er ekki gert ráð fyrir ákvæðum um ökutækjatryggingar, heldur komi þær sem sjálfstæð ákvæði í sjálfstætt standandi lögum samkvæmt frumvarpi þessu. Frumvarp til laga um ökutækjatryggingar var lagt fram á 139. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu og er nú lagt fram öðru sinni. Með tilliti til athugasemda er fram komu við meðferð frumvarpsins í viðskiptanefnd, sem nú heitir efnahags- og viðskiptanefnd, hafa efnisákvæði frumvarpsins tekið nokkrum breytingum sem raktar eru í almennum athugasemdum. Megingreinar frumvarpsins eru samhljóða greinum XIII. kafla gildandi umferðarlaga. Helstu breytingar sem frumvarpið felur í sér eru: Sérstök lög skulu gilda um lögmæltar ökutækjatryggingar og bótaábyrgð vegna tjóns af völdum vélknúinna ökutækja í stað XIII. kafla gildandi umferðarlaga. Lagt er til að í lögunum verði reglur um atriði sem nú eru eingöngu í reglugerð en rétt þykir að verði í lögum, svo sem reglur um lok vátryggingar og tjón af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja. Ekki er þar um að ræða efnislegar breytingar frá gildandi rétti. Lögð eru til áhrifaríkari úrræði vegna óvátryggðra ökutækja. Lagðar eru til miklar breytingar á ákvæðum um vanskil og úrræði vátryggjenda. Í umferð munu vera yfir 5 þús. óvátryggð ökutæki miðað við janúar árið 2012. Ásamt því að vera óvátryggð er stór hluti þessara ökutækja jafnframt óskoðaður, enda gild vátrygging forsenda skoðunar. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt sé að leggja á sérstakt vantryggingagjald vegna óvátryggðra ökutækja, auk þess sem leggja má bann við notkun ökutækis. Fjárhæð gjaldsins skal ákvarða eftir gerð og búnaði ökutækis. Gjaldið má að hámarki nema 25 þús. kr. á mánuði. Getur uppsöfnuð heildarfjárhæð að hámarki numið 250 þús. kr. Lagt er til að ráðherra verði heimilt að fela öðru stjórnvaldi álagningu og innheimtu vátryggingagjaldsins. Lagt er til að horfið verði frá því fyrirkomulagi að umráðamaður geti auk eiganda borið hlutlæga ábyrgð á tjóni sem skylt er að greiða eftir bótareglum frumvarpsins. Í frumvarpi til nýrra umferðarlaga á þskj. 1050, 656. máli, er lagt til grundvallar að höfuðábyrgð á ökutæki hvíli á skráðum eiganda ökutækis og skyldur umráðamanns séu afleiddar af þeim kvöðum sem lagðar eru á skráðan eiganda ökutækis samkvæmt frumvarpinu. Sömu línu er fylgt í þessu frumvarpi, þ.e. að höfuðábyrgð hvíli ætíð á eiganda, það á að vera skýrt samkvæmt frumvarpi þessu. Í þeim tilfellum þegar annar aðili en eigandi fer með umráð, svo sem samkvæmt eignarleigu- eða afnotasamningi, geta aðilar samið um tryggingar viðkomandi ökutækis sín á milli. Ábyrgð þess að ökutæki sé með tilskildar tryggingar hvílir þó ætíð á eiganda og hann sætir afleiðingum þess ef ökutæki er í umferð án tilskilinna trygginga. Jafnframt er það skýrt að fébótaskylda samkvæmt 1. mgr. 6. gr. frumvarpsins hvílir á eiganda einum. Lagt er til að gildissvið slysatryggingar ökumanns og eiganda takmarkist við tjón sem verður vegna notkunar ökutækis í almennri umferð. Við umfjöllun um frumvarpið í viðskiptanefnd, nú efnahags- og viðskiptanefnd, á 139. þingi var um það rætt að breytingin mundi væntanlega hafa áhrif til lækkunar á iðgjöldum þeirra ökumanna sem einungis aka í almennri umferð, en upplýst var fyrir nefndinni að iðgjöld ökumanna í áhættuakstri eru lægri en útgjöld vegna tjóna í þeim flokki og hefur fyrrnefndi hópurinn því borið hluta þeirra með hækkuðum iðgjöldum. Fram kom fyrir nefndinni að ökumenn umræddra ökutækja, svo sem torfæruhjóla, torfærubíla og keppnisbifhjóla, stæði áfram til boða að kaupa slysatryggingu ökumanns sem frjálsa tryggingu. Samkvæmt 13. gr. frumvarpsins ber vátryggingafélag ábyrgð á tjóni gagnvart þriðja manni í mánuð frá þeim tíma er það sendir Umferðarstofu tilkynningu um að vátrygging sé fallin úr gildi. Lagt er til það nýmæli að umræddur mánaðarfrestur eigi aðeins við um ábyrgðartryggingu en ekki slysatryggingu ökumanns og eiganda. Ástæða þessarar breytingar er sú að ekki þykir eðlilegt að eigandi eða ökumaður óvátryggðs ökutækis njóti þeirrar sérstöku tryggingar sem slysatrygging ökumanns og eiganda felur í sér. Lögð er til rýmkun á fyrningarreglum. Í 22. gr. er gerð tillaga um að ákvæði um fjögurra ára fyrningarfrest eigi ekki við um kröfur um bætur vegna líkamstjóns. Kröfur um bætur vegna líkamstjóns fyrnist á tíu árum frá tjónsatburði. Rökin fyrir tillögu um breytingu á fyrningarreglum eru einkum eðli líkamstjónsmála og óvissa hvað varðar mat á upphafi fjögurra ára fyrningarfrests í þeim málum. Undanfarið hefur málum fjölgað fyrir dómstólum þar sem deilt er um upphaf þessa frests. Virðist ekki hafa verið fullt samræmi í niðurstöðum dóma hvað þetta álitaefni varðar í einstökum málum. Má því telja að nokkur réttaróvissa ríki á þessu sviði sem er mjög óheppilegt. Með því að miða upphaf fyrningarfrests við tjónsatburð er þessari óvissu vonandi með öllu eytt. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu þessari vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Mér sýnist að hér sé á ferðinni frumvarp sem sé til bóta þrátt fyrir að það sé ekki alveg óumdeilt. Ef ég skil málið rétt er verið að breyta slysatryggingu ökumanns og eiganda - þá er ég að taka aðalatriðið í frumvarpinu - þannig að það mun ekki taka til tjóns sem verður við notkun ökutækis utan almennrar umferðar. Það þýðir lækkun á þessum þætti vegna þess að tjón af því tagi hafa verið mun hærri en iðgjöldin. Iðgjöld fyrir akstur í almennri umferð hafa í raun greitt fyrir tjón sem verður við notkun ökutækis utan almennrar umferðar, eins og til dæmis í torfæru og öðru slíku. Þetta mun væntanlega þýða lækkun á iðgjöldum og þá kannski sérstaklega á iðgjöldum af mótorhjólum sem hafa verið mjög há. Það hefur verið deilt um þau iðgjöld. Þau hækkuðu eftir lagabreytingu, hvort það eru 10 eða 15 ár síðan, man ég nú ekki. Langstærsti hluti iðgjalda þegar menn kaupa sér mótorhjól er slysatrygging ökumanns. Þeir sem eru á mótorhjólum - og vilja halda því fram, kannski með réttu, að þeir keyri lítið og fari varlega, meðal annars vegna þess að þeir séu orðnir ráðsettir og komnir á aldur - segja að þeim sé gert illmögulegt að njóta þess að keyra á hjólunum sínum vegna þess að iðgjöldin séu svo há. Þetta þýðir hins vegar lægri bætur fyrir þá aðila sem lenda í slysum fyrir utan almenna umferð, eins og í torfæruakstri og öðru slíku, nema þeir kaupi sér slysatryggingu sem frjálsa tryggingu. Við skulum átta okkur á því að það mun verða mjög dýr trygging, fyrst og fremst af tveimur ástæðum. Annars vegar eru slys því miður tíð og hins vegar verða örugglega mjög fáir sem kaupa slíka tryggingu. Þetta verður örugglega einhver ákveðinn hringur sem mun hækka verulega iðgjöldin, sökum þess hversu dýrt þetta er munu örugglega enn færri kaupa trygginguna. Það eru hins vegar allra handa vandamál sem tengjast þessu sem vonandi leysast. Það er til dæmis allt of algengt að fólk sé að keyra, sérstaklega yngra fólk, á númerslausum hjólum upp á æfingasvæðin og bera það fyrir sig að iðgjöldin séu svo gríðarlega há að það hafi bara ekki efni á að greiða þau. Það er örugglega skárra ef sú staða er uppi að fólk greiði frekar lægri iðgjöld þó svo að það komi til lægri bóta ef eitthvað kemur fyrir en að viðkomandi einstaklingar séu bæði ótryggðir og séu að auki að keyra á svæðum sem ekki er heimilt að keyra á, eins og á göngu- og hjólreiðastígum og annars staðar þar sem ekki er gert ráð fyrir almennri umferð. Ég hef séð það sjálfur hér í borginni að oft hefur legið við stórslysum út af þessu. Ég hef oftar en einu sinni og oftar en tvisvar mætt einstaklingum á göngustíg sem keyra mjög hratt, vegna þess að þeir eru að reyna að komast óséðir á þau svæði sem þeir ætla að æfa sig á, keyra númerslausir og þar sem þeir eiga alls ekki að vera. Þegar ég var borgarfulltrúi tók ég þetta upp á vettvangi borgarinnar, hvort eitthvað væri hægt að gera við þessu. Þegar ég skoðaði þetta á sínum tíma voru þessar ástæður nefndar: iðgjöldin væru svo há að þessi ungmenni tryggðu ekki hjólin og þau væru númerslaus og síðan væri verið að stelast á torfæruæfingasvæðin. Vonandi verður þetta til þess, ef þetta nær fram að ganga, að koma í veg fyrir þá iðju. Hins vegar skulum við líka átta okkur á því að við erum um leið að minnka tryggingu hjá fólki, hjá ökumönnum. Það þýðir auðvitað að ef viðkomandi einstaklingur lendir í tjóni fær hann lægri bætur. Stærsta einstaka málið er síðan að koma í veg fyrir tjón. Það er í þessu eins og öðru að við ættum nú að leggja meiri áherslu á umferðaröryggismál. Ég gæti haldið langa ræðu um það og hef haldið þær nokkuð margar hér í þinginu um umferðaröryggismál. Ég er ekki búinn að halda mínu síðustu, virðulegi forseti, því það er algjörlega óþolandi hvernig forgangurinn er í samgöngumálum okkar Íslendinga. Það er óskiljanlegt og fullkomlega óþolandi að ekki náist breið pólitísk samstaða um breytta forgangsröðun í samgöngumálum. Umferðaröryggismál eru gríðarlega stórt mál. Þau tengjast ekki bara samgöngumálum heldur öllum þáttum mannlífsins, ekki síst heilbrigðismálum. Kostnaðurinn af umferðarslysum er gríðarlegur í krónum og aurum, en auðvitað er langmesti kostnaðurinn tilkominn út af tilfinningalegum kostnaði, vegna þess að það fólk sem lendir helst í slysum er ungt fólk sem bæði örkumlast og deyr á hverju ári vegna þess að við erum ekki að leggja áherslu á umferðaröryggismál í okkar samgöngumálum. Það er ekkert hægt að orða það neitt öðruvísi, því það er búið að sýna fram á það, og er þekkt, að bygging umferðarmannvirkja hefur gríðarleg áhrif. Það er hægt að koma í veg fyrir slys, auðvitað ekki öll slys, það verður aldrei hægt, en það er hægt að koma í veg fyrir slys með réttri byggingu umferðarmannvirkja. Þessi þekking er öll til staðar. Það er reyndar þannig, virðulegi forseti, að við erum búin að taka út alla helstu þjóðvegi landsins, meta þá út frá umferðaröryggisstöðlum sem eru þekktir og notaðir út um allan heim, þannig að við vitum núna hvaða vegir eru hættulegastir, við vitum hvar er mesta áhættan og okkur er ekki neitt að vanbúnaði til þess að fara að forgangsraða í þágu umferðaröryggis. Nú kynni einhver að segja að ég væri kominn örlítið út fyrir efnið. Ég vil nú bara segja við þann sem er að hugsa það að það er alveg hárrétt, það má alveg færa rök fyrir því, en þetta tengist þó allt saman. Hér erum við að ræða ökutækjatryggingar og það tengist umferðaröryggismálum. En svona fljótt á litið, virðulegi forseti, sýnist mér að það sé skynsamlegt að fara þessa leið. Ég held að við leysum nokkur mál með því að fara þá leið sem lagt er upp með í þessu frumvarpi, en samt sem áður er sá galli fyrir hendi að þetta mun þýða að þeir aðilar sem eru tryggðir núna verða væntanlega með lægri tryggingar eða engar tryggingar nema þeir taki upp á því sjálfir að kaupa frjálsar tryggingar sem verða mjög dýrar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, lögum nr. 22/1994. Mál þetta er á þskj. 1060, 660. mál. Frumvarpið er samið í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu í samráði við Matvælastofnun, en sú stofnun sinnir fóður-, áburðar- og sáðvörueftirliti samkvæmt lögunum. Með frumvarpinu er lagt til að lagaheimildir Matvælastofnunar vegna eftirlits með áburði verði styrktar og þær gerðar skýrar og ótvíræðar. Við lögin bætist nýr kafli með fimm nýjum ákvæðum um áburð. Gert er ráð fyrir skýrri lagaheimild fyrir Matvælastofnun til að krefja áburðarfyrirtæki um vottorð um kadmíuminnihald hverrar áburðartegundar fyrir innflutning eða markaðssetningu vörunnar. Lagt er til að tekið verði upp nýtt ákvæði í lögin sem geri ráð fyrir skýrri heimild fyrir Matvælastofnun til að afskrá áburð vegna breytinga á hráefnum, efnainnihaldi eða eiginleikum áburðarins. Kveðið er skýrt á um að stjórnandi áburðarfyrirtækis beri ábyrgð á tilkynningu til Matvælastofnunar ef áburður samræmist ekki kröfum um efnainnihald, eiginleika áburðarins eða öryggi. Stjórnandinn skal gera ráðstafanir til úrbóta og ef áburðurinn telst ekki öruggur til notkunar skal hann taka umræddan áburð af markaði. Samkvæmt ákvæðinu telst áburður ekki öruggur ef notkun hans getur haft áhrif á heilbrigði dýra eða plantna eða orðið þess valdandi að matjurtir eða dýraafurðir verði óhæfar til manneldis. Stjórnandinn skal jafnframt, ef nauðsyn krefur, innkalla vörur sem hafa þegar verið afhentar. Í frumvarpinu er áréttað að stjórnandi áburðarfyrirtækis beri ábyrgð á að uppfylltar séu kröfur laga og stjórnvaldsreglna sem gilda um starfsemi þess á hverjum tíma og hann skuli sannprófa að þessum kröfum sé fullnægt. Í frumvarpinu er það nýmæli að áburðareftirlit skuli meðal annars byggjast á áhættugreiningu. Skal áhættumat unnið á hlutlausan og gagnsæjan hátt á grundvelli vísindalegra upplýsinga og gagna. Varðandi önnur ákvæði frumvarpsins er jafnframt lagt til að gerðar verði nokkrar breytingar á ákvæðum laganna um fóður-, áburðar- eða sáðvörueftirlit. Þannig er lagt til í frumvarpinu að Matvælastofnun sé heimilt að framselja ákveðin verkefni sem nú eru á verksviði Matvælastofnunar til heilbrigðisnefnda sveitarfélaganna. Sambærilegt ákvæði um framsal er í lögum um matvæli. Í frumvarpinu er kveðið skýrt á um að þau fóðurfyrirtæki sem framleiða lyfjablandað fóður skuli hafa starfsleyfi frá Matvælastofnun. Núverandi starfsemi hérlendra fóðurfyrirtækja hefur ekki falið í sér þess háttar starfsemi, en þó er nauðsynlegt að gera ráð fyrir að slík starfsemi verði stunduð hérlendis. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að við lögin bætist ein ný málsgrein þar sem áréttuð er ábyrgð fóður-, áburðar- og sáðvörufyrirtækja á því að efnainnihald eða eiginleikar vörunnar séu í samræmi við skráða vörulýsingu. Jafnframt er kveðið skýrt á um upplýsingaskyldu fóður-, áburðar- og sáðvörufyrirtækis vegna skráningar vörunnar. Lagt er til að fóðurfyrirtæki og aðilar sem starfa við sýnatöku, rannsóknir og greiningu á fóðri tilkynni Matvælastofnun ef í umhverfissýnum, sem tekin eru í eða við fóðurfyrirtæki, greinast örverur sem geta borist í dýr og þannig valdið sjúkdómum í mönnum. Í gildandi ákvæði laganna er einungis kveðið á um fóðursýni en ekki umhverfissýni. Lögð er til breyting á efnisákvæðum laganna um þvingunarúrræði Matvælastofnunar. Ákvæðið er þannig gert skýrara og tekin af öll tvímæli um heimildir Matvælastofnunar til að afskrá vöru, stöðva inn- og útflutning vöru og innkalla vöru af markaði svo dæmi séu tekin. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að Matvælastofnun fái heimild til að leggja stjórnvaldssektir á einstakling eða lögaðila sem brjóta gegn tilteknum ákvæðum laganna. Slík ákvæði eru nú í ýmsum lögum og því eðlilegt að Matvælastofnun fái slíkar heimildir með sama hætti og aðrir eftirlitsaðilar. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að ákvæði um refsiviðurlög verð gerð skýrari og samræmd sambærilegum ákvæðum í öðrum lögum. Þannig eru tiltekin brot gegn ákvæðum laganna lýst refsiverð og er sú háttsemi tilgreind sérstaklega. Gert er ráð fyrir því að aðeins alvarlegustu brot á lögunum verði gerð refsiverð. Frú forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum þessa frumvarps sem ég tel að sé allt til bóta og styrki framkvæmd á þessu sviði og er ekki að neita að tengist ákveðnu gefnu tilefni. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir að kynna þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra er sjálfsagt ástæðan fyrir því að þetta kemur fram núna hið margfræga kadmíummál og hér er verið að styrkja eftirlitið og möguleika Matvælastofnunar á því að á fylgja eftir eftirliti sínu á þessu sviði. Það er rétt að fram komi í þessari umræðu að kadmíuminnihald í áburði á Íslandi er mjög lágt. Sett var sérstakt ákvæði þar að lútandi, ef ég man rétt, í tíð þáverandi landbúnaðarráðherra, Guðna Ágústssonar. Var það meðal annars gert til að tryggja hreinleika afurða á Íslandi til frambúðar, hreinleika matvæla, og eins til að tryggja að kadmíum safnaðist ekki upp í náttúrunni. Ísland er eldfjallaland og ýmis aukefni sem koma fram í eldgosajarðvegi hafa gert það að verkum að við verðum að fara varlega með ýmis aukefni sem er ekki að finna í jarðvegi í til að mynda Vestur-Evrópu þar sem er allt önnur samsetning á jarðvegi. Það verður líka að segjast eins og er að því miður hafa komið upp nokkur tilvik í stjórnsýslunni á liðnum missirum þar sem að því er virðist annaðhvort hefur skort lagastoð eða ekki hefur verið komið inn í regluverk eftirlitsstofnananna ákveðið vinnulag til að fylgja eftir, en hér er komið frumvarp sem tryggir eftirlit með áburði eins og hér stendur, með leyfi forseta: „Magn af kadmíum í ólífrænum áburði, sem inniheldur fosfór, má ekki fara yfir 50 mg kadmíum (Cd) pr. kg fosfór (P) (eða 22 mg Cd pr. kg P 2 O 5 ). Sama gildir um ólífrænan áburð í blöndum.“ Samkvæmt því sem hér kemur fram og núgildandi lögum er allur áburður sem fluttur er til landsins skráður hjá Matvælastofnun og jafngildir slík skráning leyfi til markaðssetningar hér á landi eins og fram hefur komið. Það sem hefur skort á er að Matvælastofnun geti fengið að vita fyrir fram hvaða áburður hefur verið tekinn. Síðan hefur verið gerð sýnataka á þeim áburði sem hefur verið kominn til landsins og í því tilfelli þar sem kadmíum var í yfirmagni í áburðinum var hann kominn til landsins síðasta vor. Það var mat Matvælastofnunar að meira tjón hlytist af því að senda þann áburð úr landi aftur, það var kalt vor eins og við munum og því ekki skynsamlegt að senda áburðinn úr landi á þeim tíma. Það tekur jú tíma að koma áburði aftur til landsins og mikilvægt að bændur gætu fengið þessa vöru. Lagt var mat á áhættuna sem væri fólgin í því að nýta þennan áburð og það áhættumat hjá Matvælastofnun leiddi til þess að menn leyfðu að áburðurinn yrði nýttur. Ég held, og hef tjáð mig um það bæði í þessum ræðustól og annars staðar, að það áhættumat hafi verið rétt, ég tel að áhættan hafi verið hverfandi og mikilvægara að nýta áburðinn. Hins vegar má gagnrýna stofnunina harðlega fyrir að hafa ekki upplýst neytendur um þetta og notendur vörunnar því að í einhverjum tilvikum hefðu menn getað fengið annan áburð og auðvitað líka hvað varðar samkeppni því að einhver önnur innflutningsfyrirtæki með áburð voru með vöru sem stóðst þessa prufu, þ.e. með innihald undir 10 mg af kadmíum. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er einnig lagt til að gerðar séu nokkrar aðrar breytingar að því er varðar fóðurfyrirtæki, það snýst meðal annars um skráningu fóðurs, áburðar og sáðvöru, og það má segja að frumvarpið snúist um að hægt sé að fá þessar vörulýsingar og prufur gerðar áður en varan er komin til landsins. Í C-kafla frumvarpsins er fjallað um áhrif frumvarpsins varðandi ákvæði um áburð. Ég held að þetta sé hið besta mál og muni leiða til betri stjórnsýslu á þessu sviði. Eins er varðandi ákvæðið um fóður þar sem er ákveðið ákvæði um framsal á fóðureftirliti. Ég held að þetta sé, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, einnig jákvætt ákvæði og það sama má segja um hitt. Auðvitað munum við í atvinnuveganefnd fara yfir þetta mál og fá athugasemdir frá þeim aðilum sem málið varðar en ég get ekki séð við fyrstu sýn að þetta frumvarp per se sé eitthvað sem muni valda sérstökum áföllum eða sé inngrip í þá starfsemi sem við þekkjum í dag. Hins vegar má segja að gefnu þessu tilefni þar sem við erum að ræða hér um starfsemi Matvælastofnunar og eftirlitsstofnana almennt, ríkisstofnana, að þær hafi, sumar hverjar, kannski þurft að taka sig á í ímyndarvinnu, sérstaklega á það við um Matvælastofnun. Það hefur verið talsverður stormur um þá stofnun og ýmsir leitað eftir því að gerð yrði stjórnsýsluúttekt á stofnuninni vegna ýmissa starfa, og upp á síðkastið hefur sá sem hér stendur fengið ítrekaðar kvartanir, bæði frá bændum og dýralæknum starfandi um landið, um hvernig Matvælastofnun hagi störfum sínum þessa dagana við að framfylgja eftirliti sínu. Kannski er það vegna þess að stofnunin lenti í stormviðri út af kadmíummálinu og iðnaðarsaltinu að hún bregst við af svona mikilli hörku í öðrum málum. Ég held að það sé yfirleitt best að fara fram með hófsemd og skynsemi og hengja ekki bakara fyrir smið og ganga ekki lengra fram í einu verkefni þó að menn hafi klúðrað einhverju á fyrri tíð. Við í atvinnuveganefnd munum fara vel yfir frumvarpið og ég sé enga sérstaka annmarka á því og sýnist þetta heldur til bóta en hitt.

Virðulegi forseti. Ég vona að það gangi þokkalega hjá mér að mæla fyrir þessu máli, ég hef átt við töluvert mikinn hósta að stríða í dag, en ég vona að ég nái að komast í gegnum þessa framsögu. Þetta er hins vegar mjög mikilvægt mál og ég þakka kærlega fyrir tækifærið að fá að mæla fyrir því. Hér er um að ræða frumvarp til laga um þak á hækkun verðtryggingar og lækkun vaxta. Flutningsmenn að þessu máli eru allir þingmenn Framsóknarflokksins og við leggjum mikla áherslu á þetta mál. Þarna er verið að leggja til breytingar á fjöldamörgum lögum sem við teljum að sé nauðsynlegt að fara í til að við getum tekið fyrstu skrefin í áttina að því að afnema verðtrygginguna eins og hún snýr að neytendum á Íslandi, og ná tökum á efnahagsstjórninni. Eins og við þekkjum öll var gífurleg verðbólga á Íslandi á 8. og 9. áratugnum. Fjármálafyrirtækjum var ekki frjálst að ákvarða vexti til viðskiptavina og sparifé almennings brann upp í verðbólgunni. Orsakir þessarar verðbólgu voru þá taldar vera ytri áföll, þaninn vinnumarkaður, hagsmunir skuldara, gengisfellingar stjórnvalda og seðlaprentun. Viðbrögð stjórnvalda við neikvæðri raunávöxtun voru verðtrygging fjármálagerninga. Fyrst upp úr 1955 með verðtryggingu húsnæðislána að hluta. Árið 1964 var byrjað að bjóða verðtryggð spariskírteini og árið 1966 voru lög sett um almenna verðtryggingu fjárskuldbindinga. Með setningu laga um stjórn efnahagsmála o.fl., nr. 13/1979, var lögfest verðtrygging almennra inn- og útlána sem og verðtrygging launa. Ég vil leggja áherslu á að þetta endurspeglar enn á ný að verðtryggingin, að okkar mati, hefur alltaf tengst og verið bundin þessum böndum við stjórn efnahagsmála. Lögin voru talin ákveðin lausn hvað varðaði stjórn efnahagsmála en markmið laganna voru hins vegar mun víðtækari. Lögin voru aðeins hluti af þeim tillögum sem lágu fyrir, að setja á verðtryggingu inn- og útlána og launa, og voru kannski að vissu leyti ákveðin tegund af neyðarlögum á sínum tíma. Markmið laganna voru að tryggja atvinnuöryggi, draga úr verðbólgu og stuðla að jafnvægi og framförum í þjóðarbúskapnum. Þeim markmiðum átti að ná með þjóðhagsáætlunum, samræðum við aðila vinnumarkaðarins, verðtryggingu inn- og útlána og sparifjár landsmanna, verðtryggingu launa og tillögum til að auka verðskyn neytenda. Þannig var núverandi fyrirkomulagi verðtryggingar komið á með tengingu verðbólgu og verðbótaþáttar vaxta. Í ákvæði til bráðabirgða í lögunum var skilgreint hvernig ætti að standa að útreikningi verðbóta á höfuðstól. Verðtryggð lán voru framan af tengd svokallaðri lánskjaravísitölu sem samanstóð af blöndu vísitölu neysluverðs og byggingarvísitölu, og síðar einnig launavísitölu. Frá 1995 hafa verðtryggð lán verið tengd vísitölu neysluverðs einni. Eftir efnahagshrunið hefur lántakendum síðan verið boðið að tengja verðtryggð lán sín greiðslujöfnunarvísitölu til að lækka greiðslubyrði tímabundið. Við höfum gert margar breytingar á fyrirkomulagi verðtryggingar á Íslandi frá því að henni var komið á. Má þar helst nefna afnám verðtryggingar launa, sem var talin verðbólguhvetjandi með víxlhækkunum verðlags og launa, viðmiðunarvísitölum hefur verið breytt þrisvar sinnum til að endurspegla betur raunverðsbreytingar og létta greiðslubyrði lántakenda, afnumin var verðtrygging til skemmri tíma á bæði inn- og útlánum þar sem hún var talin hamla virkni peningastefnunnar og verðtrygging fjárskuldbindinga í almennum samningum var gefin frjáls. Vaxtafrelsi var svo innleitt 1986. Nú byggist verðtrygging lána á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og reglum Seðlabankans nr. 492/2001, með síðari breytingum. Í hinum vestræna heimi, þeim löndum sem við berum okkur saman við, þekkist ekki viðlíka tenging ýmissa þátta við vísitölu eins og hér á landi og má einna helst finna að einhverju leyti svipaða stöðu í löndum eins og Brasilíu, Síle og Ísrael. Hlutfallið hefur þó verið langhæst hér á landi eins og fram kemur í skýrslu verðtryggingarnefndar frá 2011. Árið 2001 tóku íslensk stjórnvöld og Seðlabanki Íslands upp 2,5% verðbólgumarkmið, með 1,5% þolmörkum. Árangurinn hefur verið vægast sagt slakur og verri en í öðrum ríkjum með sambærilegt fyrirkomulag. Þetta hefur Seðlabankinn raunar sjálfur viðurkennt. Með leyfi forseta ætla ég að fá að vitna í skýrslu Seðlabankans um peningastefnu hér á landi, Peningastefnan eftir höft: „Forsenda þess að peningastefnan beri árangur er að miðlun vaxtabreytinga Seðlabankans frá skammtímamarkaðsvöxtum til langtímamarkaðs- og útlánavaxta og að lokum til raunhagkerfisins sé sæmilega kerfisbundin og fyrirsjáanleg. Töluvert hefur skort á að svo hafi verið hér á landi á undanförnum árum.“ Í skýrslu verðtryggingarnefndar, þar sem einmitt er vitnað í skýrslu Seðlabankans, segir: „Ýmsir sérfræðingar hafa gagnrýnt að miðlun vaxtastefnu Seðlabankans hafi verið nær óvirk fyrir hrun vegna almennrar notkunar verðtryggingar, mikillar erlendrar lántöku og auðvelds aðgengis að lánsfé í gegnum Íbúðalánasjóð.“ Þarna er vísað til hagfræðinga á borð við Ásgeir Jónsson, Friðrik Má Baldursson, Jón Daníelsson og Gylfa Zoëga sem hafa allir skrifað um þetta. Tengsl stýrivaxta Seðlabankans, þ.e. skammtímamarkaðsvaxta Seðlabankans sem eru helsta tækið til að halda sig við verðbólgumarkmiðin, og síðan langtímamarkaðs- og útlánavaxta þar sem meginþorri lána er í formi verðtryggðra jafngreiðslulána eru óljós, sérstaklega þar sem verðbótaþátturinn hefur í hinu verðtryggða íslenska kerfi verið tekinn að láni og bætist við höfuðstól en lagaágreiningur hefur verið um þessa útfærslu að undanförnu. Gallar verðtryggingarinnar urðu bersýnilegir við hið mikla verðbólguskot sem fylgdi í kjölfar hruns íslensks efnahagslífs árið 2008. Verðbólga fór hæst í 18,6% í janúar 2009 og höfuðstóll verðtryggðra lána hefur hækkað mikið. Í dag í óundirbúnum fyrirspurnum bar hv. þm. Bjarni Benediktsson einmitt upp þá fyrirspurn hvort þetta væri í raun viðvarandi ástand á Íslandi, hvort við værum búin að sætta okkur við það að hér væri einhvers staðar í kringum 6% verðbólga og að ekki væri gripið til aðgerða til að reyna að halda sig við verðbólgumarkmiðin sem sett voru árið 2001. Afleiðingin af þessu er sú að hækkun höfuðstóls hefur bæst við atvinnuleysi sem íslenskur almenningur hefur þurft að upplifa, minnkandi kaupmátt, hækkandi vöruverð og lækkandi fasteignaverð og aukið þannig mjög byrðar íslensks almennings. Það hefur einmitt verið bent á að þegar hrun verður á borð við það sem hér varð má segja að ákveðin eðlileg og náttúruleg leiðrétting þurfi kannski að fara fram. Í íslensku samfélagi ríkti bóluástand þar sem eignir voru algerlega ofmetnar og við hrunið hefði átt að verða leiðrétting á því en hún hefur ekki átt sér stað í nægilega miklum mæli. Hún er að einhverju leyti að koma til í gegnum afskriftirnar í bankakerfinu en hvað varðar helstu skuldir heimilanna, fasteignaskuldirnar sem eru að stærstum hluta verðtryggðar, hefur þessi leiðrétting ekki átt sér stað vegna þess að lánin eru verðtryggð. Eitt er líka áhugavert sem maður hefur velt fyrir sér og það er að þó að verðgildi íslensku krónunnar, sem verðtryggingunni er ætlað að tryggja, hafi minnkað þegar við förum út fyrir landsteinana má jafnvel halda því fram að verðgildi peninga á Íslandi hafi að mörgu leyti aukist ef maður á þá á annað borð. Ég hef til dæmis nefnt Framtakssjóð Íslands. Ef maður skoðar eignasafn Framtakssjóðsins núna þá sést að hann hefur eignast gífurlegar eignir fyrir mjög litla peninga, þannig séð. Fyrir 33 milljarða hefur hann eignast stóran hlut eða jafnvel 100% eignarhlut í nokkrum stærstu og þekktustu fyrirtækjum Íslands, fyrir svipaða upphæð og við notum árlega í rekstur Landspítalans. Þarna virðist vera mikið ójafnvægi. Mikil neikvæðni er í íslensku samfélagi gagnvart verðtryggingunni. Þetta hefur verið rannsakað og í könnun sem Capacent Gallup vann fyrir Hagsmunasamtök heimilanna kom fram að 80% svarenda voru hlynnt afnámi verðtryggingar. Í könnun Íbúðalánasjóðs árið 2010 um viðhorf til húsnæðismála kom fram að 66,3% settu afnám verðtryggingar í 1.–3. sæti um þætti sem væri brýnast að ná fram til að bæta húsnæðiskjör fólks í dag. Í skýrslu verðtryggingarnefndar, sem efnahags- og viðskiptaráðherra skipaði og þar sem ég var formaður, var lögð áhersla á eftirfarandi þætti: 1. Að forsenda þess að ná tökum á verðbólgu væri ábyrg stjórnun efnahagsmála. Því þyrfti að bæta hagstjórn og auka virkni peningastefnunnar með upptöku þjóðhagsvarúðartækja. 2. Að tryggja þyrfti fjölbreyttara framboð á óverðtryggðum lánum og skuldabréfum. Hluti af því væri útgáfa ríkissjóðs og Íbúðalánasjóðs á óverðtryggðum skuldabréfum og að Íbúðalánasjóður byði upp á óverðtryggð húsnæðislán. 3. Að hvetja yrði til sparnaðar vegna kaupa á fasteign og búseturétti. 4. Að efla yrði fjármálalæsi almennings, upplýsingamiðlun við sparnað og lántöku, og neytendavernd til að sporna við ofskuldsetningu og áhættu tengda ólíkum lánaformum. Þetta voru tillögur nefndarinnar, en verkefni hennar var að leita leiða til að draga úr vægi verðtryggingar í íslensku samfélagi. Þetta voru þeir áherslupunktar sem allir nefndarmenn komu sér saman um. Þegar hefur verið brugðist við tveim punktum sem nefndin varð sammála um, annars vegar að gefa Íbúðalánasjóði leyfi til að lána óverðtryggt, sem sjóðurinn er að undirbúa, og síðan er búið að samþykkja á þinginu þingsályktunartillögu um hvernig við getum aukið neytendavernd á fjármálamarkaði. Í séráliti mínu, Arinbjarnar Sigurgeirssonar, Hrólfs Ölvissonar og Lilju Mósesdóttur við skýrslu verðtryggingarnefndar voru nokkrar viðbótartillögur. Tillögur sem sneru að núverandi lánum voru að setja 4% þak á hækkun verðtryggingar á ársgrundvelli og lækka raunvexti, meðal annars með endurskoðun á ávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna. Tillögur vegna nýs húsnæðislánakerfis og almennra aðgerða voru að hefja innleiðingu óverðtryggðs húsnæðislánakerfis, fjölga búsetuformum, bæta efnahagsstjórn, endurskoða fyrirkomulag lífeyrissparnaðar, hvetja til sparnaðar og bæta fjármálalæsi og neytendavernd. Það er afstaða okkar flutningsmanna þessa frumvarps að breytt fyrirkomulag verðtryggingar á Íslandi sé nauðsynlegt til að koma á meiri stöðugleika. Allt annað er ávísun á áframhaldandi þjóðhagslegt ójafnvægi og uppgjöf í baráttunni við verðbólguna. Koma verður á umbótum sem tryggja að allir hafi sameiginlega ábyrgð og hagsmuni af lágri verðbólgu, auka skilvirkni efnahagsstjórnar og auka fræðslu og samkeppni um neytendalán. Á sama tíma verður að taka tillit til þess að fjöldi heimila er í greiðsluerfiðleikum og afnám verðtryggingar getur leitt til þyngri greiðslubyrði. Ríkissjóður verður jafnframt að axla sína ábyrgð á ábyrgri efnahagsstjórn. Því er lagt til í þessu frumvarpi að sett verði þak á hámarkshækkun verðtryggingar með það að markmiði að draga úr vægi verðtryggingar í íslensku efnahagslífi og draga úr vaxtakostnaði og skuldsetningu heimilanna. Óheimilt verði að hækka gjöld eða tekjur ríkissjóðs á grunni almennrar verðlagsþróunar, samanber vísitölu neysluverðs, nema sérlög og samningar liggi þar að baki. Grundvöllur ávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna verði endurskoðaður og Seðlabanka Íslands falið að setja lánastofnunum reglur um verðtryggingarjöfnuð, til að tryggja að þær hafi ekki hag af því eða græði hreinlega á því ef það er verðbólga, setja þeim reglur um hámark veðhlutfalls og um lengd lánstíma fasteigna og lóða, og að efnahags- og viðskiptaráðherra vinni frumvarp um stjórn efnahagsmála sem feli í sér tillögur að fleiri og ríkari heimildum til stjórnar efnahagsmála, þ.e. svokölluð þjóðhagsvarúðartæki og að þau verði til staðar fyrir Seðlabanka Íslands. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gildistaka verði við samþykkt frumvarpsins en jafnframt að lögin taki til neytendasamninga sem hafa þegar verið gerðir. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að kveða skýrt á um það og taka fram að með tillögunum í frumvarpinu sé lagt til að byrðunum með vísitöluhækkunum sé skipt og enn fremur að ekki sé gengið of langt með því að setja 4% hámark á verðtryggingu. Þrátt fyrir það sem rætt var fyrr í dag hefur reynslan sýnt að vísitala síðustu 20 ára hefur aðeins farið um það bil átta sinnum yfir 4% ársverðbólgu. Þak á 4% ársverðbólgu hefði þannig leitt til 3,5% raunávöxtunar af láni með 5,1% fasta vexti á þessu tímabili. Þau tæki sem við leggjum til að Seðlabankinn fái ættu í raun að styðja það enn frekar. Fordæmi eru fyrir þaki á hækkun verðbóta í lögum nr. 30/1972, þar sem sett var 7,75% þak á hækkun verðtryggingar á húsnæðislán. Í dómi Hæstaréttar nr. 53/1990 er bent á að gera má ráð fyrir að breyting kunni að verða á grundvelli og/eða útreikningi verðtryggingar, nema fyrirvari sé gerður um annað í lánssamningum. Í dómi Hæstaréttar nr. 600/2012 er bent á að breyting eða uppgjör á lánssamningi verði að vera til framtíðar líkt og hér er lagt til. Við flutningsmenn teljum því að hér sé meðalhófs gætt og lánveitendum gefinn aukinn hvati til að hætta að veita neytendum verðtryggð lán, auk þess sem nauðsynlegt sé að jafna út byrðar verðbólgu, m.a. með auknum möguleikum til að ná stjórn á efnahagsmálum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um loftslagsmál. Tilefni frumvarpsins er að meginstefnu tvíþætt: Annars vegar er lagt til að sett verði heildarlöggjöf um loftslagsmál í þeim tilgangi að gefa loftslagsmálum tilhlýðilegan gaum sem sjálfstæðum málaflokki meðal umhverfismála. Með því er málaflokknum mörkuð viðeigandi staða í íslenskri lagaflóru og fyrsta skrefið stigið í átt að því að sameina undir einum hatti sem flestar reglur sem hafa það að markmiði að stemma stigu við loftslagsvanda samtímans eða aðlaga okkur að afleiðingum hans. Gert er ráð fyrir því að frekari breytingar verði lagðar til á næstu missirum þar sem reglur sem nú eiga heima undir ýmsum öðrum lagabálkum en eiga vegna efnisins betur heima undir löggjöf um loftslagsmál verði fluttar til. Hins vegar er lagt til að innleiddar verði reglur um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir sem eru hluti af EES-samningnum. Þessar reglur hafa að hluta til verið innleiddar í íslenskan rétt nú þegar með lögum nr. 65/2007, um losun gróðurhúsalofttegunda, eins og þeim var breytt með lögum nr. 64/2011. Gert er ráð fyrir að frumvarp þetta, verði það að lögum, leysi lög nr. 65/2007 af hólmi, þó þannig að nokkur ákvæði verði látin halda gildi sínu þar til þau hafa runnið sitt skeið. Helstu nýmæli í frumvarpinu eru þau að lagt er til að meðal markmiða laganna verði að stuðla að aðlögun að loftslagsbreytingum en slíkt markmið hefur ekki áður verið að finna í lögum. Með aðlögun að loftslagsbreytingum er átt við aðgerðir sem miða að því að styrkja þá þætti mannlegs samfélags og umhverfisins sem viðkvæmir eru fyrir áhrifum loftslagsbreytinga. Aðlögunin snýst um að undirbyggja þessa þætti fyrir afleiðingar loftslagsbreytinga en einnig um að nýta þá möguleika sem í slíkum breytingum geta falist. Þá er í frumvarpinu lagt til að lögbundin verði skylda til að gera aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, hún kostnaðarmetin og uppfærð með reglubundnum hætti. Lagt er til að skipuð verði sérstök nefnd til að hafa umsjón með því að áætluninni verði hrint í framkvæmd, koma með tillögur og vera ráðherra til ráðgjafar auk þess að skila ráðherra árlegum skýrslum um stöðu mála. Þetta er að mestu í samræmi við núverandi framkvæmd en með frumvarpinu er lagt til að hún verði lögfest auk þess sem skýrari rammi er settur um verkefnið. Þá er í frumvarpinu lagt til það nýmæli að stofnaður verði loftslagssjóður sem hafi það hlutverk að styðja við verkefni er stuðlað geti að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi, aðlögun að afleiðingum loftslagsbreytinga og aukinni þekkingu almennings á loftslagsbreytingum af manna völdum, afleiðingum þeirra og mögulegum aðgerðum til að sporna við þeim. Gert er ráð fyrir að sjóðurinn verði fjármagnaður með tekjum sem íslenska ríkið fær af uppboðum á losunarheimildum sem því verður úthlutað. Með frumvarpinu er einnig lagt til að innleiddar verði reglur viðskiptakerfis ESB um losunarheimildir sem settar voru með tilskipun 2009/29/EB, um endurskoðað viðskiptakerfi ESB, og fylgigerðum hennar. Þessi innleiðing er til viðbótar innleiðingu grunnreglna viðskiptakerfisins í tilskipun 2003/87/EB og reglna um að fella flugstarfsemina undir kerfi samkvæmt tilskipun 2008/101/EB sem þegar hafa verið innleiddar með lögum nr. 65/2007 eins og þeim var breytt með lögum nr. 64/2011. Helstu nýmæli eru þau að fram til 1. janúar 2013 munu tilteknir nýir geirar iðnaðar á Íslandi falla undir viðskiptakerfi ESB, þar með talið álframleiðsla, járnblendi og steinullarframleiðsla auk fiskimjölsframleiðslu með olíukötlum. Viðskiptakerfið mun þá einnig ná til fleiri lofttegunda en koldíoxíðs, þar með talið perflúorkolefna. Þetta þýðir að nær allur iðnaður á Íslandi sem losar gróðurhúsalofttegundir mun þurfa að skila inn losunarheimildum í samræmi við losun sína á undangengnu ári. Fyrirtækjum eru að einhverju leyti úthlutaðar losunarheimildir endurgjaldslaust en þurfa að kaupa þær að hluta til á markaði í samræmi við reglur viðskiptakerfisins. Í frumvarpinu er skýrt tekið fram að framtíðarréttur til úthlutunar losunarheimilda verður ekki skilinn frá þeirri starfsemi sem rétturinn byggir á. Með því er ætlunin að tryggja að ekki geti komið upp sú staða að fyrirtækin skipti um eigendur en rétturinn til ókeypis úthlutunar losunarheimilda sitji eftir hjá fyrri eiganda svo dæmi sé nefnt. Gert er ráð fyrir því að ráðherra setji reglugerðir til nánari útfærslu ákvæða frumvarpsins. Sem dæmi má nefna reglur um skráningarkerfi losunarheimilda, uppboð losunarheimilda, árangursviðmið sem ráða munu endurgjaldslausri úthlutun og reglur um vöktun, skýrslugerð og vottun gagna. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.