Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (B. K.) Frv. þetta er fram komið samkvæmt ósk síðasta þings. Jeg gæti látið mjer nægja að vísa til athugasemdanna við það, en vil þó að eins fara nokkrum orðum um það. Frv. segir sjálft til efnisins. Það felur í sjer heimild fyrir landsstjórnina til þess að taka að sjer alla steinolíuverslun landsins. Sennilega yrði þeirri verslun þá hagað svo, að landið ræki að eins stórsölu. Auðvitað yrði þá um leið að setja hámarksverð á olíuna. Það mun engum dyljast, að hjer er um mjög umfangsmikið starf að ræða. En til þess, að verslunin geti komið að fullum notum og varan orðið sem ódýrust, lítur stjórnin svo á, að gefa yrði versluninni nokkuð rúmt svið, svo að henni yrði hagað eftir því, sem arðsamast þykir, t. d. ef á þarf að halda með skipakaup, húsakaup o. s. frv. Þetta er gert til þess, að verslunin hafi sem óbundnastar hendur, svo að arðurinn lendi sem mestur hjá henni. Það getur vel verið álitamál, hvað hár skatturinn skuli vera, sem sumpart er ætlaður til tryggingar, sumpart til tekna landssjóði. Stjórnin hefir nú sett hann 6%, en auðvitað má altaf víkja því við, ef mönnum líst svo. Helst væri þá, að mönnum kynni að þykja þetta oflágt gjald. Það er enn fremur áríðandi, að ekki verði byrjað á þessari verslun fyr en stjórnin á það víst að fá nægar birgðir handa landinu af steinolíu, og yrði tryggingin fyrir því að felast annaðhvort í bankatryggingu hjer á staðnum eða verðbrjefum, sem stjórnin gæti einnig haft aðgang að hjer. Með þessu móti væri trygt, að viðskiftanauturinn segði ekki upp versluninni fyrirvaralítið. Enn fremur geri jeg ráð fyrir því, að ekki verði komist hjá að setja upp olíugeyma hjer á landi, að minsta kosti 1, því að altaf þarf að vera til varaforði, t. d. einn skipsfarmur. Að öðru leyti mundi heppilegast að flytja olíuna í tunnum. Í þetta sinn sje jeg ekki ástæðu til þess að fara fleirum orðum um frv.; læt mjer nægja að vísa til athugasemdanna við það, enda er málið ofureinfalt. Legg jeg til, að frumv. verði vísað til fjárhagsnefndar.

Benedikt Sveinsson Jeg kann stjórninni þakkir fyrir það að hafa lagt þetta frumv. fyrir þingið og taka svo til greina höfuðatriði frumvarps þess, sem jeg ásamt fyrra þm. Reykv. (J. B.) bar fram á aukaþinginu í vetur. Það hefir komið jafnvel enn betur í ljós síðan, hver nauðsyn er að koma þessu máli í gott horf. Öllum er kunnugt, hvert ólag hefir verið á þessari verslun. Vjer höfum lent í einokunarklóm, og fjelagið, sem fyrir nokkru tók að sjer steinolíuverslunina og kallar sig »íslenskt steinolíufjelag«, er eitthvert hið illræmdasta fjelag, sem þekst hefir hjer um undanfarin ár, enda er ekki góðs af von, þar sem fjelag þetta er hamskiftingur af »D. D. P. A.« og afspringur af rót hins alræmda einokunarfjelags Rockefellers. Fjelagið setur mönnum afarkosti, skuldbindur menn með skriflegum skuldbindingum til þess að versla ekki annarsstaðar, án þess þó að setja nokkra tryggingu fyrir því að geta haft næga steinolíu, bregst meira að segja algerlega að birgja landið að olíu þegar allra verst gegnir; fjelagið lætur sjer nægja að auglýsa, að það eigi von á skipum þá og þegar og varar menn við því að kaupa steinolíu annarsstaðar, en oft hafa þessi skip alls ekki komið og jafnvel sannast, að sumar slíkar auglýsingar voru blekkingar einar, til þess að aftra framkvæmdum annara um útvegun vörunnar. Menn mundu því hafa orðið nauðulega staddir, ef ekki hefðu getað leitað til landsstjórnarinnar eða einstakra manna, sem haft hafa framkvæmdir í þessa átt. Það væri vissulega full þörf og nauðsyn á að setja lög gegn slíku ofríki í viðskiftum, sem fjelag þetta hefir beitt, og leggja bann við því, að menn sjeu bundnir þannig á einokunarklafa. Slíkir samningar ættu ekki að hafa neitt gildi, og að minsta kosti ættu einokrarnir ekki að sleppa við ábyrgð, er þeir bregðast svo herfilega, sem hjer er raun á orðin. Þó að frumv. þetta sje góðra gjalda vert, þá þykja mjer nokkrir verulegir gallar á því, og vil jeg fara um þau atriði fáeinum orðum. Samkvæmt 1. gr. frumv. veitist stjórninni heimild til þess að kaupa nægilega steinolíu handa landinu, og síðar er sagt, að meðan stjórnin notar heimildina sje engum öðrum leyfilegt að flytja hingað steinolíu nema með sjerstöku leyfi hennar. Enn fremur segir, að stjórnin megi þá fyrst nota þessa heimild, er hún hafi komist að traustum samningum við verslunarhús um olíukaupin, með frekari skilyrðum. Hjer þykir mjer stjórnin eigi vera nægilega skelegg. Sjálfsagt er að fara með fullri gát að þessu máli, sem öðrum, og búa vel um hnútana, en það mundi einmitt best gert með því, að stjórninni einni væri nú þegar fengin einkaheimild til innflutnings á olíu. Ef stjórnin gæti eigi þegar aflað nægilegrar olíu, sakir þess hve erfitt er um skipakost, þá væri hægurinn hjá að veita öðrum »sjerstakt leyfi«, eins og að orði er komist í 2. gr. frumv. En jeg hygg, að landsstjórnin standi þeim mun betur að vígi en aðrir, er hún hefir fengið einkaheimildina í hendur, að ekki þurfi að bera kvíðboga fyrir því, að fremur standi á olíuflutningum hingað eftir en áður. Stjórnin hefir fengið allmikið af olíu til landsins og mundi hafa komið í veg fyrir þann stórhnekki, sem vjer höfum beðið af olíuskorti í vor, ef hún hefði ekki oflengi. treyst á »íslenska« steinolíufjelagið. Margir trúðu því og treystu, að fjelagið efndi heit sín, og þar af hlutust vandræðin. Þessu verður að afstýra. Því verðum vjer að leggja áherslu á það, að stjórnin taki málið sem fyrst í sínar hendur afdráttarlaust. Þarf hjer bæði snör og hörð handtök. Nú vill líka svo vel til, að hjer er staddur Íslendingur úr Vesturheimi, viðskiftafróður maður, mikilhæfur, sem fáanlegur mundi til þess að sjá um samninga fyrir landsins hönd, því að sjálfsagt mundi heillavænlegast að semja um olíukaup við eitthvert fjelag vestan hafs. Jeg álít mjög misráðið, ef ekki yrði notuð aðstoð þessa manns, og vil beina því bæði til nefndarinnar og stjórnarinnar, að athuga vel þetta atriði. Sumir tala um, að nauðsynlegt sje að hafa hjer olíugeyma og flytja olíuna hingað í lestarhylkjum. Það getur verið, að hentugt sje að hafa hjer olíugeymi, en ekki má það standa fyrir framkvæmd þessa máls, enda eru annmarkar á þeim flutningum. Hingað til hefir öll olía verið flutt til landsins í tunnum. Það getur verið hentugra að hafa olíuna altaf á tunnum, vegna þess, að þannig verður greiðast um afgreiðslu hennar út um landið. Jeg get ekki verið samþykkur því að leggja svo hátt gjald, 6 %, á þessa vöru, eins og til er tekið í 3. gr. frv.; með því móti yrði skatturinn því hærri sem olían yrði dýrari. Nú er ekki að vita, nema framleiðslulöndin leggi útflutningsgjald á þessa vöru, til þess að ná í fje upp í herkostnaðinn, á sama hátt sem Bretar lögðu skatt á kol eftir Búastyrjöldina og fullvíst er, að þeir muni gera að þessum ófriði loknum. Skatturinn mundi koma ójafnt og órjettilega niður; af tvennu illu væri þá skárra, að eitthvað víst væri lagt á hverja tunnu, en yfir höfuð get jeg engan veginn fallist á að taka upp þá stefnu að búa þann veg til tekjulind handa landssjóði. Hitt er sjálfsagt, að búa vel um hnútana, tryggja landssjóð fyrir áhættu. Þá þykir mjer einnig vanta ákvæði um það, hvað gera eigi við olíubirgðir þær, sem til eru, þegar þessi verslun hefst. Um það þyrfti skýr ákvæði í lögin. Ekki er heldur glögt orðalag 7. gr.; helst er svo að sjá, sem lagt sje til að afnema allan vörutoll, en vafalaust mun að eins átt við toll af steinolíu. Þetta mun nefndin lagfæra. Annars á nú ekki við að fara út í einstakar greinar; að eins vildi jeg hafa bent á þetta til athugunar nefndinni.

Jörundur Brynjólfsson Jeg ætla að eins að segja nokkur orð, áður en frv. verður vísað til nefndar. Raunar hefir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) bent á nokkur atriði, sem þetta mál varða. Jeg ætla þá fyrst að víkja að ákvæðinu, sem heimilar landsstjórninni að veita öðrum fjelögum leyfi til innflutnings á steinolíu. Jeg býst við, að það hafi vakað fyrir stjórninni, að ef þetta fyrirkomulag reyndist erfitt, þá mætti hún fela verslunina öðrum. En jeg sje ekki neina ástæðu til þess að hafa þetta ákvæði í lögunum. Það væri óeðlilegt, ef stjórnin hefði ekki betri tök en aðrir á því að koma á hagkvæmri verslun á þessari vöru. Það hefir komið í ljós, að stjórninni hefir tekist það, sem einstökum mönnum og jafnvel sterkum fjelögum hefir reynst ókleift. Þess vegna er þetta ákvæði óþarft, og getur jafnvel verið til ills, ef t. d. stjórn sæti að völdum, sem óvinveitt væri þessu fyrirkomulagi; hún gæti þá smeygt sjer undir þetta ákvæði, og það leitt til verri kaupa, og við það versnað hagur landssjóðs. Ef til vill væri þó ástæða til þessa ákvæðis meðan ófriðurinn stendur, en því mætti þá koma fyrir í athugasemd aftan við frv. Jeg segi ekki þetta af því, að jeg vantreysti núverandi stjórn, síður en svo, en allur er varinn góður. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) drap á álag landsstjórnarinnar á olíuna, og þótti honum það helst til hátt. Þetta álag, 6%, finst mjer svo lítið, að ófært sje að hafa það minna. Okkur greinir á um það, að hann vill ekki láta leggja neitt á þessa vöru, en landssjóður selji hana án nokkurs ábata. Jeg er á annari skoðun. Ef hægt væri að sameina það tvent, að almenningur fengi vöruna fyrir minna verð en áður, og jafnframt, að landssjóður legði nokkuð á vöruna, og með því aflaði sjer tekna, finst mjer, að talsvert væri unnið, og að almenningur, bæði til sjávar og sveita, mætti vel una við þau málalok. Þeir tekjustofnar, sem landssjóður hefir nú, eru ekki rjettlátari. Það er augljóst, að einhversstaðar verður landssjóður að fá tekjur, og þá er að leita til þess að sanngjörnum leiðum. Þessi leið ætti að vera sjálfsögð, því að almenningur misti einkis í við hana, en landssjóður nyti góðs af. En jeg er algerlega á móti prósentum í nokkurri mynd, því að það er ranglát leið að láta almenning borga mest þegar varan er dýrust, og hann þar af leiðandi stendur sig verst við það. Jeg vil því fara þá leið, sem við bentum á á síðasta þingi, að lagt sje á vörumagnið, en ekki vöruverðið, t. d. 2 aura á lítrann; það verður sama sem 4 kr. á tunnuna. Það er undir flestum kringumstæðum ekki hátt, og hækkar ekki, þótt varan verði dýrari. Gróði landssjóðs minkar þá ekki heldur við það, er hann fær góð innkaup. Jeg held, að sjómennirnir íslensku hefðu ekki haft ástæðu til að kvarta, ef landsstjórnin hefði haft olíuverslunina í sínum höndum, og þótt hún hefði ofurlítið lagt á hana sjer í hag. Þeir hefðu grætt samt stórkostlega, þótt landssjóður hefði orðið nokkurra tekna aðnjótandi. Það ákvæði í þessu frv., sem fer í þá átt, að landsstjórnin noti fyrst heimild þessa, er hún hefir fengið tryggingu fyrir því, að það fjelag, sem hún skiftir við, standi við þá samninga, er stjórnin gerir, er auðvitað gott og gagnlegt, en þó finst mjer það nokkuð einskorðað. Ef stjórninni hepnast ekki að fá þá tryggingu (fjárupphæð), sem nefnd er í frumvarpinu, er henni eftir þessu frv. eiginlega ekki heimilt að taka að sjer olíuverslunina. Jeg held, að það væri æskilegast, að tekið væri fram í frv., að stjórnin skyldi af fremsta megni reyna að tryggja landinu olíu til 1 árs í senn. Jeg tel víst, að hver og ein stjórn myndi reyna að ganga svo vel frá þeim samningum, sem henni væri unt, og það nægði. Eitt atriði viðvíkjandi starfrækslunni vil jeg benda á, sem í sjálfu sjer er ekki mikils virði. Það er tekið fram, að reikningar verslunarinnar skuli vera endurskoðaðir og sjerstök bókfærsla höfð. Hjer í frv. er farið fram á, að landsstjórnin skuli skipa endurskoðendur. Það er að vísu smávægilegt, en þó kynni jeg betur við, að einhver fjelög eða menn gerðu það, sem hefðu áhuga fyrir því, að alt væri í lagi. Ef landsstjórnin skipar bæði forstjóra fyrir verslunina og endurskoðendur, verður verslunin ofbundin við landsstjórnina. Þessar aths. vildi jeg taka fram áður en málið fer til nefndar, svo að nefndin gæti íhugað þær.

Fjármálaráðherra (B. K.) Já, það er auðvitað mjög gott, að dugnaðarmenn bjóði starf og þjónustu sína fram í landsins þarfir á þessum tímum. Jeg býst við, að maður sá, er háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) benti á, sje mjög hæfur maður, en jeg hafði nú hugsað mjer, að best væri, að stjórnin stæði í beinu sambandi við olíuframleiðendur milliliðalaust. Hún ætti að sjálfsögðu að semja sjálf. Þessi verslun á að standa lengi, og engin ástæða er til að ætla nokkrum manni hag af henni, ef til vill æfilangt, úr því að um einokun er hjer að ræða. Jeg hafði sem sje hugsað mjer, að stjórnin annaðist þetta sjálf, án óþarfa milliliða. Sami háttv.þm. (B. Sv.) gat þess, að hann vildi ekki gera þessa verslun að gróðavegi. Við erum sammála um það, að rjett sje að hlífa þessari vöru sem mest við skattlagningu. Þess vegna virtist og ráðuneytinu rjett að leggja ekki öllu hærra gjald á olíuna en nú er gert, svo að hjer er ekki um nýtt álag að ræða. En aftur á móti er það og alveg nauðsynlegt, ef stofnunin á að verða sjálfstæð, að menn leggi á sig dálítið gjald, svo að verslunin geti safnað í sjóð og staðið óhöllum fótum. Sami hv. þm_. (B. Sv.) spurði enn fremur, hvað gera ætti við olíu, sem til yrði í landinu, er landssjóðseinokun á steinolíu byrjaði. Ráðuneytinu var kunnugt um, er það samdi frv., að enginn átti hjer olíu, nema stjórnin, og hefir það smitað það. Annars væri sjálfsagt rjettara að hafa til ákvæði um það. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) taldi óeðlilegt að gera ráð fyrir því, að stjórnin gæti ekki venjulega trygt landinu nóga olíu, og því óþarft að hafa nokkurt undanþáguleyfi frá einkasölulögunum. Það er alveg rjett, að ekki þarf að gera ráð fyrir því á venjulegum tímum, en af því, að við lifum á óvenjulegum tímum, verðum við að gera ráð fyrir, að aftur geti komið óeðlilegir tímar, því að lögin eiga að standa lengi, og þá þarf að vera útvegur til, að aðrir geti komið stjórninni til aðstoðar, ef á þyrfti að halda. Annars vill stjórnin ekki gera þetta að neinu kappsmáli, en ráðuneytinu fanst einungis, að öll varúð væri nauðsynleg. Sami háttv.þm. (J. B.) er á móti, að lagt sje á olíuna eftir verði í prósentum, og getur það orðið álitamál, því að einum sýnist þetta og öðrum hitt. Annars er þetta gjald svo lágt, að það getur aldrei orðið tilfinnanlegt fyrir neinn, því að ekki nær neinni átt að miða við það verð, sem nú er á olíu, enda dettur víst engum það í hug, því að það ástand, sem nú er, kemur líklega aldrei aftur. Þá talaði háttv.þm. (J. B.) um tryggingarákvæðið, og þótti það að vísu gott, að landinu væri trygð olía, en hjelt þó, að ákvæðið gæti orðið skaðlegt. Jeg álít það alveg nauðsynlegt, og enga hættu á, að samningar myndu stranda vegna þess. Segjum nú t. d., að við settum það upp, að fjelagið keypti veðdeildarbrjef upp á hálfa miljón, sem við skuldbyndum okkur til að kaupa þegar við hættum viðskiftum við fjelagið. Hjer er um svo mikil viðskifti að ræða, að ekkert fjelag mundi horfa í að semja á þennan veg. Þetta væri næg trygging, eins og nauðsynlegt er að hafa. Um síðasta atriðið, er snertir endurskoðendurna, er það eitt að segja, að það er stjórninni ekkert kappsmál, hverjir ráðnir verða til þess starfa. Stjórnin er nú sterkari en verið hefir, því að fleiri menn eiga í henni sæti en áður. Ráðuneytið hugði því, að þegar 3 menn skipa stjórnina, í stað eins, væri það næg trygging þess, að hæfir menn yrðu endurskoðendur. Annars er stjórninni þetta atriði ekki kappsmál.

Benedikt Sveinsson Jeg stend aðallega upp til þess að girða fyrir misskilning, er mjer þótti kenna í ræðu hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), viðvíkjandi þeim erindreka, er jeg gat um að fáanlegur kynni að vera. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) kvað stjórnina engan millimann vilja hafa. En það rekur sig ekki á tillögu mína, því að þessi umtalaði maður ætlar ekki að semja við stjórnina sem kaupmaður og leggja á olíuna hundraðsgjald sjer til handa, eins og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) óttaðist, heldur kæmi hann auðvitað fram sem erindreki landsins, án þess að honum dytti í hug að fara fram á slíkt endurgjald. Því fjarlægara er það, að maður þessi sje að »bjóða þjónustu sína« til þess að verða »millimaður« - »kann ske upp á lífstíð«. Hitt er höfuðatriðið, að maður sá, er jeg ræði um, hefir fullan vilja á að verða Íslandi að liði og helga því krafta sína, enda hefir hann áður gengið vel og drengilega fram í erindum þjóðar vorrar vestan hafs, án þess að fá eyri fyrir. Hann ætlar sjer, ef stjórnin vill nota starfskrafta hans, að beita sjer fyrir því að koma þessum viðskiftum í fast horf. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) sagði, að stjórnin mundi semja sjálf, en jeg býst þó varla við, að ráðherrarnir ætli sjálfir að fara til Vesturheims til samninga, og efast mjög um, að betra sje að taka tilboði einhvers kaupmanns, sem vill útvega sambönd, heldur en að fá kunnugan og margreyndan atorkumann til þess að gera samninga vestan hafs fyrir landsins hönd. Jeg vil taka það fram, að hjer er um engan »spekúlant« að ræða, er ætli sjer að pranga á steinolíunni sjer í hag. Viðvíkjandi því, er háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði um álagninguna, sem hann var hlyntur, get jeg endurtekið það, sem jeg sagði í vetur, að þessi skattur getur komið ranglátlega niður á útgerðarmenn. Þegar tveir bátar stunda veiðar og eyða jöfnu af olíu, getur annar veitt mikið og haft góðan hagnað, en hinn svo lítinn, að hann verði fyrir stórtjóni. Hvortveggi á að borga jafnan skatt í landssjóð. Jeg vil láta þetta afl framkvæmdanna vera sem minstum gjöldum háð, en hækka þá heldur útflutningsgjaldið, ef nauðsyn krefur. Jeg er á sömu skoðun og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) viðvíkjandi endurskoðendunum, og tel heppilegt, að ákvæði frv. væri breytt. Jeg held, að best væri, að Alþingi kysi annan og Fiskifjelag Íslands hinn, því að fyrir það fjelag skiftir miklu máli, að verslunin sje í lagi. Jeg vil að lokum árjetta það, að jafnvel þótt landsstjórnin gæti ekki tekið alla verslun með steinolíu í sínar hendur strax, þá ætti hún þó að hafa einkarjett til innflutnings á allri olíu, eftir að lögin öðlast gildi. Það getur orðið erfitt, ef útlend auðfjelög, eða þótt þau kalli sig íslensk, fara að gera ýms mannvirki nú, til þess að gera landsstjórninni örðugt fyrir að takast einkasöluna á hendur, er hún mundi verða að kaupa slíkar eignir þess fjelags, sem hætti, en nú eru engin mannvirki til, og því mjög hægt um vik. Er því gott að nota þegar tækifærið.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil að eins segja örfá orð út af ræðu háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Það er útlit fyrir, að okkur ætli ekki að semja um það, hvort landssjóður eigi að hafa hag af olíuversluninni eða ekki. Það er rjett, að tilfinnanlegt er fyrir þá, er litlar tekjur hafa, að greiða hátt gjald til landssjóðs. En þeir, sem vel afla, hafa betri ástæður til þess. En jeg vona, að háttv.þm. (B. Sv.) sjái, að þeir tekjustofnar landssjóðs, sem nú eru, eru ekki rjettlátari. Gjöld manna fara nú ekki eftir gjaldþoli, því að menn greiða skatt af nauðsynjavöru, og fer það ekki eftir launum, heldur heimilisþörfum, og er það ranglátt. Þetta ranglæti í löggjöfinni er ekki hægt að koma í veg fyrir, nema allir skattar til landssjóðs verði lagðir á menn eftir efnum og ástæðum. Árið 1913 var flutt inn 32,000 tn. af steinolíu. Ef lagt væri á hana 2 au. á lítra, yrði það 128,000 kr. á ári. Notkun steinolíu eykst eftir ófriðinn, og yrði þetta því tekjuauki fyrir landssjóð. Það er eðlilegt, að sjómönnum, sem öðrum, sje illa við að greiða hátt verð fyrir olíuna, en jeg er þess fullviss, að þeim muni ljúft að greiða ofurlítið gjald til landssjóðs af henni, einkum ef olían er, þrátt fyrir það, miklu ódýrari hjá landssjóði en öðrum. Þetta mál hefir verið rannsakað áður af milliþinganefnd, og það komið í ljós, að olían er miklu dýrari heldur en hún væri, ef verslunin væri í höndum þess, sem ljeti sjer nægja minni arð. Þótt lagðir væru 2 aurar á lítra, yrði hún samt ódýrari en verið hefir, og mega menn því vel una við það gjald. Mjer finst þetta mál eiga ekki síður heima í sjávarútvegsnefnd en fjárhagsnefnd, enda geri jeg að tillögu minni, að því sje vísað þangað.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Þessari háttv. deild getur ekki verið þetta mál í aðaldráttunum ókunnugt. Aðalatriði þess, sem hjer er um að ræða, er að gera tilraunir til að vinna upp gæðaland, sem tapast hefir af völdum nátttúrunnar. Það hafa þegar verið gerðar tilraunir til að fá þessu framgengt, og eins og deildinni er kunnugt voru veittar til þess verks 15000 kr. í gildandi fjárlögum. En nú kemur málið fram í frumvarpsformi, en ekki að eins í fjárlagafrv., og stafar það af því, að svo er ráð fyrir gert, að hjeraðsbúar leggi nokkuð af mörkum til þessa verks. Hjer er vitanlega stigið stórt og óvenjulegt spor til að græða aftur upp þetta tapaða land. Og þótt ekki sje hægt að benda á nein hliðstæð dæmi, þá er hjer um svo mikið að ræða, og svo miklar vonir tengdar við framkvæmd verksins, að búast má við, að þingið taki vel í málið. Það er sem sje ætlast til þess í frumvarpinu, að hlutaðeigandi hjeruð greiði að eins ¼ kostnaðarins, og hefir það verið rætt á sýslufundum heima í hjeraði og fengið þar samþykki. Ráðuneytinu hefir þótt rjett að ljetta sem mest undir með hjeruðunum, en hefir látið málið koma fram í frumvarpsformi til að tryggja það, að hið áskilda tillag þeirra verði int af hendi. Vegna þess, að þetta mál er háttv. þingmönnum þegar nokkuð kunnugt, og þingmenn hlutaðeigandi kjördæmis eiga sæti hjer í deildinni, hirði jeg ekki um að hafa lengri framsögu. Jeg leyfi mjer að eins að óska þess, að málið fái að ganga til 2. umr. og verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Pjetur Jónsson Það er gleðilegt, að þetta frv. er fram komið. Jeg hygg, að hjer sje afarmikið verkefni fyrir hendi, sem ekki veiti af, að bæði einstaklingarnir og löggjafarvaldið hjálpist að til þess að koma í framkvæmd. Jeg ætla mjer ekki að ræða mikið um þetta mál, því að það er borið fram af stjórninni og sjálfsagt rækilega undirbúið. En jeg vildi þó leyfa mjer að drepa með fáum orðum á eitt atriði, sem jeg er ekki kominn í skilning um, hvernig vakað hefir fyrir stjórninni. Eins og hæstv. atvinnumálaráðherra tók fram er ætlunin með frv. þessu meðal annars að styðja að nokkurskonar landvinningi, ekki einungis að verjast frekari skemdum, heldur að vinna upp áður tapað land og gera það nothæft. Þetta er aðalatriði málsins, og það eru allar líkur til, að það takist að vinna upp mikið landflæmi. En þá er spurningin: Hvað fær landssjóður, sem ber ¾ hluta kostnaðarins, í aðra hönd, hvað fær hann af þessu nýja landi? Mjer er ekki kunnugt um, hvort þær jarðir, sem hjer eiga hlut að máli, eru opinber eign, en ef þær eru einstakra manna eign, hvers vegna á þá að gefa ¾ hluta kostnaðarins þessum einstaklingum, úr því að hjer er jafnframt um gróðafyrirtæki að gera. Jeg get ekki sjeð af frv., að til þess sje ætlast, að hið opinbera beri nokkuð upp af þessu nýja landi. Ef jarðirnar eru opinber eign, þá eignast hið opinbera auðvitað þetta nýja land og gagnið, sem af því flýtur. En ef þær eru einstakra manna eign, þá rennur ágóðinn í vasa einstaklinga. Um þetta vildi jeg leyfa mjer að óska upplýsinga, og vænti, að hæstv. stjórn og væntanleg nefnd taki þetta til íhugunar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg held, að jeg hafi tekið það fram, að frv. væri sjerstaklega gert til þess að ljetta undir með hlutaðeigandi hjeruðum, og jafnframt áskilja tryggingu fyrir greiðslu þess tillags, sem þeim er ætlað að leggja fram. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) spyr, hvað landssjóður beri upp af þessu væntanlega uppunna landi. Það er rjett, að frv. svarar ekki þeirri spurningu, vegna þess, að það er ekki eingöngu gert fyrir Rangæinga, heldur fyrir landið í heild sinni. Á síðasta þingi svaraði þessi háttv.þm. (P. J.) ekki þessari spurningu. Hefir ef til vill ekki lagt hana þá fyrir sig sjálfan, þótt hann væri þá með fjárveitingu til þessa fyrirtækis. Jeg skal nú skýra frá, hvað fyrir mjer vakir í þessu efni. Meginsvarið verður það, eins og ætíð, þegar um hagfeld umbótafyrirtæki er að ræða, til að græða upp landið eða auka til muna jarðargróðann, að þá er verið að leggja í sparisjóð fyrir landið sjálft, og sá höfuðstóll mun gefa landinu ríkulega vexti í framtíðinni. Í öðru lagi væri það vandasamt verk fyrir stjórnina að fara í þessu sjerstaka tilfelli að leggja til að setja ákvæði um, hver verðaukaskattur ætti að koma á jarðirnar vegna þessara umbóta. Jeg veit það, að margir menn ætlast til, þegar um þetta eða þessu lík fyrirtæki er að ræða, að þá verði lagður á verðhækkunarskattur, sem eðlilega leiði af svona löguðum umbótum, kostuðum að miklu leyti af almannafje. En hugmyndir manna í því efni eru enn nokkuð á reiki, og engin regla komin á því viðvíkjandi. Sýnist því tæplega sanngjarnt, að byrjað sje þegar á endurgjaldskvöð í þessu sjerstaka tilfelli. Slíkt kann að koma til mála ef verkið, sem vinna skal, hepnast mjög vel, og þá í samræmi við viðteknar almennar reglur um verðhækkun yfirleitt Að því er snertir það, hver eigi þessi öræfi niðri í þessum breiða dal, þá get jeg ekki svarað því. En væntanleg nefnd í málinu mun geta fengið um það upplýsingar hjá stjórnarráðinu. Annars mun háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) geta gefið nokkrar upplýsingar til bráðabirgða. Jeg verð að halda því fram, að það væri nokkuð hart aðgöngu, ef háttv. þingdeild vildi koma í veg fyrir framgang þessa máls, fyrir þá ástæðu eina, að hjer er ekki gert ráð fyrir verðhækkunarskatti eða neinu þess háttar.

Sigurður Sigurðsson Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli á því, að það getur verið töluvert vafasamt, til hvaða nefndar eigi að vísa þessu máli. Jeg tel því ekki vel borgið hjá landbúnaðarnefnd, án þess að jeg vilji á nokkurn hátt draga skóinn niður af þeim mönnum, sem þá nefnd skipa. Mjer virðist þetta mál eiga alveg eins vel, eða engu síður, heima í allsherjarnefnd, eða jafnvel í fjárveitinganefnd. Jeg bendi þó sjerstaklega á allsherjarnefnd, því að í henni situr háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sá þm. hlutaðeigandi kjördæmis, sem sæti á hjer í deildinni. Auk þess er háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) í allsherjarnefndinni, og er hann líka allvel kunnugur þessu máli. En í landbúnaðarnefnd eru flestir Norðlendingar og Austfirðingar, og án þess, að jeg vilji lasta þá eða á nokkurn hátt gera lítið úr getu þeirra og þekkingu, þá má benda á, að það hefir stundum komið fyrir, að þm. Norðlendinga og Austfirðinga hefir gengið illa að skilja þarfir og kröfur Suðurlandsundirlendisins. Þetta mál gæti líka átt heima í fjárveitinganefnd, þar sem hjer er um fjárútlát í stórum stíl að ræða. En jeg tel þó heppilegast að skipa sjerstaka nefnd í málið, af því að það er einstakt í sinni röð, og mætti svo vísa til sömu nefndar svipuðum málum, sem seinna kunna að koma fram á þinginu. Úr því að jeg stóð upp, vil jeg leyfa mjer að segja nokkur orð um málið sjálft. Jeg ætla ekki að blanda mjer í ágreininginn milli háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) og hæstv. atvinnumálaráðherra. En þegar jeg lít á fjárhæð þá, sem ætlast er til að varið sje til þessa verks á ári hverju, einar 12000 kr., þá virðist mjer það vera mikið spursmál, hvort ekki sje ópraktiskt að veita svo lítið í einu. Þessu verki er þannig háttað, að því minna, sem unnið er að því á ári hverju, því meiri hætta er á, að það geti skemst, sem búið er að gera, og þar af leiðandi gangi fjeð, sem til verksins er varið, að meira eða minna leyti í súginn. Það þarf að ganga svo tryggilega frá því, sem á hverju ári er unnið, að það geti ekki skemst. Þetta skilja nú ef til vill ekki þeir, sem ókunnugir eru, en þetta er þó í raun og veru ofur eðlilegt, og þannig er því háttað. Það er afarnauðsynlegt, að unnið sje af sem mestu kappi að þessu verki, bæði til þess að fyrirbyggja, að það skemmist, sem þegar hefir verið gert, og annað hitt, að því meira sem gert er, því meiri trygging er fengin fyrir því, að ráðin verði bót á þeirri plágu, sem gengið hefir yfir Rangárvallasýslu af völdum Markarfljóts og Þverár. Þetta verk lýtur því ekki einungis að því að græða upp tapað land, heldur miklu fremur og fyrst og fremst að hinu, að fyrirbyggja frekari skemdir en orðnar eru. Um arðinn, sem kann að fást af þessu verki síðar meir, er ómögulegt að segja neitt að svo stöddu. Það má búast við, að það eigi nokkuð langt í land, að nokkur verulegur arður fáist af því landi, sem nú er komið í sand. og aur. Það hlýtur að taka langan tíma að græða upp þetta mikla og góða land, sem Þverá og Markarfljót hafa lagt í auðn, og það jafnvel þótt mikið verði gert af völdum mannanna til að koma því í lag. Viðvíkjandi því, sem sagt var, að ekki væri gert ráð fyrir endurgjaldi til landssjóðs fyrir þær 15000 kr. sem veittar eru í gildandi fjárlögum, þá skal jeg geta þess, að þær voru veittar beinlínis í þeim tilgangi að fyrirbyggja, að þetta verk, sem gert er ráð fyrir í frv., valdi skemdum á eignum manna austur undir Eyjafjöllum. Loks skal jeg geta þess, út af því sem minst hefir verið á, hvort jarðirnar þarna austur frá væru opinber eign, að þær eru bæði eign einstakra manna og hins opinbera. Má minna á, að Oddahverfið t. d. er opinber eign og sömuleiðis Breiðabólsstaður í Fljótshlíð. Svo mun og vera um fleiri jarðir. Jeg skal nú ekki fjölyrða frekar um málið. Að eins vil jeg endurtaka það, að jeg tel ekki heppilegt að vísa málinu til landbúnaðarnefndar. Tel rjettast að kjósa sjerstaka nefnd, en ella vísa því til fjárveitinganefndar.

Einar Jónsson Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir undirbúið þetta frv. og lýst skýrt og greinilega tildrögunum til þess, að það er fram komið. Hefi jeg í raun rjettri engu þar við að bæta, en af því að hæstv. atvinnumálaráðherra hefir vitnað til mín og sagt, að jeg mundi geta gefið upplýsingar í málinu, og af því að jeg veit, að sumir hv.þm. eru algerlega ókunnugir staðháttum þar eystra, finn jeg ástæðu til að fara um málið nokkrum orðum. Í stórum dráttum lýst, er þetta mál svo vaxið, að ýmsar bestu sveitir Rangárvallasýslu eru þegar að nokkru leyti eyðilagðar og standa í mikilli hættu framvegis. Má nefna þar til hina fögru Fljótshlíð, þar sem næstum hver einasta jörð liggur í hættu fyrir ánni; en auk þess er líka Vestur-Eyjafjallahreppi, Landeyjahreppum báðum, Rangárvallahreppi og að nokkru leyti Ásahreppi, mikil hætta búin. Fyrirtækið er svo stórvaxið, að allir hljóta að sjá, að sýslufjelaginu einu er ókleift að annast kostnaðinn að öllu leyti. En þar sem það er fúst til að bera ¼ hluta kostnaðarins, sem mun nema um 40 þús. kr. eða meiru, þá er fengin sönnun fyrir því, að fyrirtækið er nauðsynlegt þeirra vegna. Það erfitt að svara háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), þegar hann spyr, hvað landssjóður fái í staðinn fyrir það fje, sem honum er ætlað að leggja fram til fyrirtækisins, því að jeg býst við, að hann fái ekki annað í staðinn heldur en það, að þarna verður ræktað land, sem landið í heild komi til að njóta góðs af. Það er raunar furðulegt, að slík spurning skuli koma fram frá þessum háttv.þm. (P. J.), þar sem það er öllum vitanlegt, að hann hefir einatt verið öflugur stuðningsmaður slíkra eða svipaðra fyrirtækja. En þar sem hann heldur því fram, að þessu fje sje stungið í einstakra manna vasa, þá er það að því leyti rjett, að hjer á næstum hið sama sjer stað, og þegar fje er lagt til hafnargerða, vega o. s. frv. Þar af fær landssjóður venjulega ekki neinar beinar tekjur, en hins vegar verður landinu í heild hagur að slíkum framkvæmdum. Háttv. sami þm. (P. J.) mintist á, að rjett væri að leggja verðhækkunarskatt á þær jarðir, sem njóta góðs af þessu fyrirtæki. Er jeg því í sjálfu sjer ekki ósamþykkur, en álít þó, að því verði að fresta þangað til jarðeigendur eru lausir við þann kostnað, sem þeir taka að sjer í þeim fjórða hluta, sem þeim er ætlað að leggja fram. Enn fremur spyr háttv.þm. (P. J.) um opinberar eignir á þessu svæði. Læt jeg mjer á sama standa, hvort jarðirnar eru opinber eign eða einstakra manna, ef þær eru á annað borð góðar. Annars get jeg gefið þær upplýsingar, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir reyndar þegar bent á, að á þessu svæði liggur t. d. höfuðbólið Oddi og höfuðbólið Breiðabólsstaður, sem bæði eru opinberar eignir. Fleiri jarðir mætti nefna, sem eru eign hins opinbera á þessu svæði, og ofdýrt er landinu að láta eyðileggjast, ef annars er kostur. En þótt landssjóður eigi ekki allar jarðirnar, sem þarna eru í hættu, þá nýtur hann samt góðs af þessu fyrirtæki á ýmsan hátt, og er því skylt að styrkja það, úr því að þeim einstökum mönnum, sem að því standa, og hlutaðeigandi sýslufjelagi er það ofvaxið. Viðvíkjandi spurningunni um, til hvaða nefndar þetta mál eigi að fara, get jeg sagt það, að jeg treysti landbúnaðarnefndinni vel fyrir mitt leyti, þótt jeg verði að játa, að í henni sitja fleiri menn ókunnugir staðháttum heldur en í allsherjarnefnd. En af því að jeg á sæti í allsherjarnefnd, vil jeg ekki stinga upp á, að því verði vísað þangað.

Pjetur Jónsson Mjer kom það mjög á óvart, að hæstv. atvinnumálaráðherra skildi fyrirspurn mína sem mótþróa gegn frv. því, sem hjer liggur fyrir, eða að jeg vildi bregða fæti fyrir það. Jeg tók einmitt greinilega fram, að mjer þætti vænt um, að frumv. væri komið fram, og að jeg væri því hlyntur. Enn fremur undraðist jeg stórum, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) skyldi fara að hnjóða í mig.  (S. S.: Jeg?)  Mjer skildist svo á ræðu hins háttv.þm.  Landssjóður hefir oft lagt fram tillög til hvatningar og styrks þeim, er lagt hafa í ræktunarfyrirtæki, en slík tillög hafa aldrei numið helmingi, því síður meiru, nema landssjóður hafi sjálfur átt lönd eða hagsmuni. Hjer er alt öðru máli að gegna. Jeg vona líka, að þarna verði til með tímanum frjósöm lönd, sem ekki sje rjett að einstaklingar eignist fyrir sama og ekki neitt. Jeg segi þetta ekki eingöngu fyrir landssjóðs hönd, heldur og þeirra sýslufjelaga, er að líkindum leggja til fjeð að ¼ hluta. Þegar hjer var rætt um járnbraut fyrir nokkrum árum, var auðvitað gert ráð fyrir því, að jarðirnar, er að henni lægju, myndu vaxa stórkostlega í verði. Þá var einnig gert ráð fyrir, að landssjóður legði fram fje til fyrirtækisins, eða ábyrgðist það og rekstrarkostnað, en fengi jafnframt eitthvað í staðinn fyrir þá verðhækkun, er þannig yrði, landeigendum að þakkarlausu. Var því jafnframt járnbrautarfrumvarpinu lagt fram frumvarp um verðhækkunarskatt. Það er rjett, einmitt um leið og stofnað er til slíkra stórfyrirtækja á landssjóðskostnað, að þá sjeu um leið gerðar ákvarðanir um, hvað landssjóður fær fyrir snúð sinn. Sýnist mjer í þessu máli helsta ráðið vera verðhækkunarskattur. Jeg fyrir mitt leyti álít alls ekki holt, að landssjóður stingi stórfje í vasa einstakra manna fyrir alls ekkert. Hvort sú háttv. nefnd, er málið fær til meðferðar, vill taka orð mín til greina að nokkru, læt jeg hana um. Jeg hefi gert mína skyldu. Jeg fyrir mitt leyti kann ekki við, að málinu sje vísað annað en til landbúnaðarnefndar. Í þeirri nefnd á sæti maður, sem allra manna er kunnugastur þeim málum, er lúta að landbúnaðinum, og jeg þykist og vita að kynt hafi sjer þetta mál.

Bjarni Jónsson Jeg verð að taka undir það með háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), að jeg er þakklátur stjórninni fyrir, að frv. kom fram, og þykir vænt um, að allir, sem talað hafa, eru því fylgjandi. Það spáir góðu um afdrif frv. Það var hárrjett, sem 1. þm. Árn. (S. S.) tók fram, að það getur orðið alveg ónýtt að leggja smám saman fje í að kosta fyrirhleðslur til varnar vatnagangi, og getur hæglega kostað miklu meira að gera það í annað sinn, svo að gagni komi. Það, sem hann bygði á, er að í fjárlögunum er framlagið takmarkað við vissa upphæð á ári. En jeg sje ekki annað en að stjórnin geti eftir tillögum landsverkfræðings látið halda áfram verkinu og ljúka því í einu, ef á þarf að halda, svo að garðurinn eyðileggist ekki. Jeg vildi einmitt fylgja því, að landið tæki lán til að ljúka verkinu í einu. Jeg get ekki hugsað mjer annað en að það borgi sig fyrir þetta land að fá dalinn aftur, eins og hann var á dögum Gunnars á Hlíðarenda, og þegar menn sátu í Rauðuskriðum og hjuggu skóg. En verkið er mikið, og því að eins framkvæmanlegt, að gert sje skynsamlega og alt í einu, svo að annaðhvort standi eða falli, en ónýtist ekki jafnóðum. Hitt skil jeg ekki, að svo vöxnu máli, að ætla landssjóði verðhækkunarskatt. Það gæti þá fyrst komið til greina, er jarðirnar væri orðnar jafngóðar og áður var. Jeg veit, að þá er jeg reið um Fljótshlíð í fyrsta og annað sinn, var þar mikill munur á, hve jarðir höfðu skemst miklu meir í síðara skiftið. Þetta er ekki ræktunarfyrirtæki, er landssjóður eigi að leggja í ¾ hluta kostnaðar fyrir ekkert. Þetta er björgunarfyrirtæki, vörn fyrir voða, er sækir á eitt hjerað í hjarta landsins. Helst gæti það talist hliðstætt brimbrjót í Bolungavík. - Margir menn hafa ágóða af slíkum brimbrjót, og þó enn fleiri hafa mestan gróða - bjarga lífinu. Þetta fyrirtæki á að vera til varnar gegn skaðlegum náttúruöflum. Náttúran sjálf græðir landið án landssjóðsstyrks, ef það er varið fyrir voðanum. Það er sama, hver voðinn er, hvort heldur Markarfljót, brim, eldgos eða sandfok. Hver myndi heimta verðhækkunarskatt af löndum, sem varin eru gegn sandfoki? Það er skylda alþjóðar að verja einstaka landshluta og einstaklinga þeim hættum, er ógna og þeir fá ekki reist rönd við.

Gísli Sveinsson Jeg stend upp í sömu erindum og háttv.þm. Dala. (B. J.). Mjer kemur það einkennilega fyrir sjónir og eyru, að háttv.þm. (B. J) skuli tala um þetta sem sjálfsagt og brátt gróðafyrirtæki fyrir sýslufjelag það, er hlut á að máli. Þetta er fyrst og fremst vörn við skemdum. Þess vegna tekur landsverkfræðingur svo til, að landið skuli bera mestan kostnað. Þetta er alveg öfugt við annað frv., sem lagt er fram hjer á Alþingi, sem sje frv. um Flóaáveituna, sem er hreint ræktunarfyrirtæki. Þar er gert ráð fyrir, að landssjóður leggi til ¼ kostnaðar, en jarðeigendur eða fjelög þeirra ¾. Þar er að ræða um einbert ræktunarfyrirtæki, sem menn eru sannfærðir um að veiti fljótan og beinan gróða, jafnskjótt sem það kemst á. Hjer er alt öðru máli að gegna. Allur arður er hjer svo óviss og seintekinn, að ekki getur komið til mála, að landssjóður heimti aftur þegar það fje, er hann hefir lagt fram í varnir. Þótt víst sje, að verkið muni varna frekari skemdum, veit enginn, hvort það, sem áður er skemt, grær upp.  (P. J. : Það vita bæði guð og menn)  . Getur vel verið, að hinn háttv.þm. (P. J.), sem aldrei hefir komið á staðinn, viti þetta.  (P. J.: Jeg veit eins vel og þingmaðurinn, hvað aðrir menn vita)  . Jeg veit vel, að hinn háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) veit ekki það, sem jeg veit í þessu máli, af alveg sjerstökum ástæðum. En hann kann að vita það, sem menn alment vita. Hjer er þá alls ekki um það að ræða að stinga fje í vasa einstakra manna. Ef jafna mætti þessu fyrirtæki við önnur, mætti taka til dæmis brúarfyrirtæki. En nú stendur einmitt svo á, að þegar búið er að veita Þverá í Markarfljót, verður það svo mikið, að það verður að brúa, og einmitt í stokk, sem myndast við þessa fyrirhleðslu. Einmitt það, að þetta fyrirtæki kemst á, greiðir fyrir því, að fljótið verði brúað. Allir þræðir safnast að því, að vatninu verði veitt í stokk og þá brúað. Að öðrum kosti kemst brúin ekki á. En hver kostar brúarfyrirtæki og önnur þess háttar í landi hjer? Er það ekki landssjóður allajafna? Jeg held það. Jeg tel þarflaust að lengja umræður nú við 1. umr. Tel jeg víst, að hver nefnd sem er líti sanngjarnlega á málið og eins háttv. fjárveitinganefnd, þótt formaður hennar láti svo ófriðlega. Þetta er fjárlagaatriði, og á því að rjettu lagi heima í þeirri nefnd.

Einar Arnórsson Að eins örstutt athugasemd. Fyrst vildi jeg taka það fram, að jeg skil ekki vel, hvers vegna stjórnin hefir áætlað 12,000 kr. í fjárlögunum hvort árið. Fyrst að undirbúningurinn er þegar gerður, finst mjer þetta mál heyra undir 22. gr. fjárlagafrv., um útgjöld, sem sjerstaklega verða samþ. í einhverjum lögum, sem þingið kann að afgreiða. Finst mjer því þessi liður fjárlaganna vera villandi og eiga að fara burt. Það getur verið óheppilegt að setja bráðum framkvæmdum verksins takmörk með oflítilli fjárveitingu, og get jeg í því efni skírskotað til orða háttv. samþingismanns míns (S. S.) og háttv.þm. Dala. (B. J.), er báðir hafa tekið þetta rjettilega fram og fært full rök að því. Þá kem jeg að því atriði, hvaða nefnd eigi að fá málið til meðferðar. Það hafa komið fram, að jeg held, 3 till. um það. Jeg vil taka það fram, að mjer finst fjárveitinganefndin fjarstæðust. Hið eina í frv., sem kemur til kasta fjárveitinganefndar, er umsögn um fjárveitingar úr landssjóði. Ef öll frv., sem hafa í för með sjer slíkar fjárveitingar, ættu að heyra undir þessa nefnd, fengi hún til meðferðar 50-75% af öllum málum, er fyrir þingið koma. Jeg hefi skilið þingsköpin svo, að á reglulegu þingi væri það einkum útgjaldabálkur fjárlaga, er kæmi til kasta þessarar nefndar, en að öðru leyti engin mál, nema þá umsögn um fjárveitingahlið einstakra mála. Hvort landbúnaðarnefnd eða allsherjarnefnd fá málið til meðferðar, stendur mjer á sama. En mjer finst beint »princip«-brot að vísa frv. til fjárveitinganefndar. Enn er sá einn vegur, að kjósa sjerstaka nefnd, ef svo mikið skyldi vandað til. Býst jeg við, að málið sje vel komið í landbúnaðarnefnd; þar er háttv. samþingismaður minn (S. S.) og fleiri, sem vel eru kunnugir. Í allsherjarnefnd er t. d. 2. þm. Rang. (E. J.), sem er allra manna kunnugastur staðháttum.

Pjetur Jónsson Af því að jeg er dauður mun jeg að eins gera stutta aths. Jeg er á sama máli og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), að það er alveg rangt að vísa máli þessu til fjárveitinganefndar. Hún hefir mikið að starfa. Svo vil jeg benda á, að í henni situr enginn búsettur eða kunnugur austanfjalls. Álít jeg málið best komið í landbúnaðarnefnd, en svo geta nefndarmenn leitað sjer upplýsinga þeirra þm., sem kunnugastir eru.

Gísli Sveinsson Að eins örfá orð út af aths. háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg fæ ekki betur sjeð en að þetta mál sje að eins fjárlagaatriði, og byrjunin er þegar komin í fjárlögunum. En það, að frv. er fram komið um málið, mun vafalaust stafa af því, að ganga þarf frá þeirri hlutdeild, sem sýslufjelaginu er ætlað að taka í þessu. Þess vegna er till. um að vísa frv. til fjárveitinganefndar, sem borin var fram af háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) og studd af mjer, engin fjarstæða. Auðvitað getur háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) komið fram með þær brtt. um orðalag frv. eða þess háttar, sem hann hefir lyst til, eins og hver einstakur þm., enda þótt það fari ekki í þá nefnd, sem hann er formaður í (þ. e. allsherjanefnd), en efnisbreytingar býst jeg ekki við að nokkur leggi til, nema þá um þetta atriði einungis, þ. e. fjárveitinguna. Hins vegar má segja, að það komi fyrir eitt, hvaða nefnd sje falið málið, því að höfuðatriðið, fjárveitingin, kemur til umsagnar fjárveitinganefndar fyr eða síðar.

Einar Arnórsson Jeg skal vera stuttorður. Aðalatriðið er það, hverri nefnd verði falið málið. Jeg held fast við þá skoðun, að það eigi ekki heima í fjárveitinganefnd; get jeg um það skírskotað til þess, sem jeg tók fram áðan, og til orða háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Jeg vil benda háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á það, hverjar afleiðingar yrðu, ef fylgt væri staðfastlega fram kenningu hans. Þá ætti t. d. Flóaáveitan að koma til fjárveitinganefndar og yfirleitt öll frv., sem fela í sjer fjárframlög úr landssjóði. Jeg býst við, að um það bil, sem hv. fjárveitinganefnd hefir karað öll þau frv., mundu margir háttv.þm. taka að gerast heimfúsir. Að minsta kosti munu menn játa það, að þetta er ekki hentugt vinnulag. Það er ekki rjett hjá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hjer sje að eins um fjárhagsatriði að ræða; í frv. felast einmitt mörg fleiri atriði, og fjárhagsatriðið er sú hlið málsins, sem síst orkar tvímælis; það er tvímælalaust sama sem að steindrepa málið, ef t. d. frv. væri breytt svo, að sýslufjelaginu væri ætlað að borga helming eða ? verksins. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) má ekki taka orð mín svo, að mig langi til að krukka í frv., þótt jeg vilji vísa því til allsherjarnefndar; það mundi jeg gera án þess, ef mjer litist svo. En sannleikurinn er sá, að frv. þetta á í eðli sínu ekki heldur heima í landbúnaðarnefnd, ekki fremur en t. d. varnargarðar fyrir sjávarágangi. Sjerþekking, er þarf um þetta mál, sem sje verkfræði, er ekki til í þinginu; hana verðum vjer að sækja annarsstaðar að, frá verkfræðingum landsins. Hjer þarf þá hvorki fjárhagsþekking nje landbúnaðarþekking, heldur verkfræðiþekking. Að því leyti má því segja, að sama sje, hverri nefnd sje falið málið, en það skilur, að afleiðingarnar yrðu óheppilegar, ef öllum slíkum málum ætti að vísa til fjárveitinganefndar.

Fjármálaráðherra (B. K.) Ráðuneytið gerði ráð fyrir því, að þetta frv. yrði lagt fyrir fjárveitinganefnd. Þetta frv. eða frv. í þessa átt, ætlaðist þingið til, að stjórnin legði fyrir nú. Það er nú fram lagt í þessari mynd. Auðvitað hefði mátt hafa slíkt frv. í margskonar mynd, og spurning getur verið um það, hvort stjórnin hefir hjer hitt það rjetta. Ráðuneytinu þótti þingsályktunartillaga síðasta þings draga illan dilk á eftir sjer, sem sje uppbótin nema miklu meiru en þingið gerði ráð fyrir. Þess vegna hefir stjórnin viljað þrengja sviðið betur, þannig, að uppbótin væri að eins veitt þeim, sem eru í þjónustu landsins, og við þetta hefst fram nokkur sparnaður. En miðað er við sömu formúlu sem við síðustu uppbót, og sömu flokkaskipun; að eins er þó hækkað launahámarkið upp í 5000 kr. Fjárveitinganefnd hefir verið send sundurliðuð skrá um það, hverjum stjórnin ætlast til að uppbótin verði veitt, og sömuleiðis skýrsla um uppbótina í vetur. Nú er það unnið, að hjer þarf ekkert að setja af handahófi, ábyggilegar reglur eru fyrir öllu; og þótt þingið vilji breyta, t. d. strika út eða bæta við á skránni, þá er fyrirhafnarlítið að reikna út endanlega upphæð. Ráðuneytið hefir íhugað þetta mál vandlega, og jeg hygg tæplega, að fundið verði heppilegra fyrirkomulag, eða að frv. batni, ef gerðar verða á því verulegar breytingar. Jeg skal taka það fram, af því að búast má við, að stjórninni verði legið á hálsi fyrir að hafa ekki tekið tillit til efnahags manna, að það hefir hún ekki gert, heldur að eins bundið uppbótina við launin. Hjer er sem sje ekki að ræða um styrk, heldur lítilfjörlegar bætur á launatapi, sem dýrtíðin hefir valdið. Þess ber að gæta, að þótt starfsmenn landsins fái þessa uppbót, þá nemur hún ekki nándar nærri eins miklu og almenn verkalaun hafa hækkað. - Stjórnin hefir ekki heldur tekið tillit til þess, hvort menn ættu börn fram að færa, og liggur það í því, að launalög eru aldrei miðuð við, hve þurfandi starfsmaðurinn er, heldur við það, hversu mikið þurfi að greiða fyrir verkið. Með tillögum stjórnarinnar sparast 120 þús. kr., miðað við uppbótina í vetur. Að öðru leyti skal jeg ekki fara nánara út í frv. nú, en skírskota til athugasemdanna við það. Vænti jeg, að lokinni umræðu, að frv. verði vísað til fjárveitinganefndar, eins og stjórnin hefir ætlast til.

Jörundur Brynjólfsson Það kann að sýnast svo, sem að það sje ekki óeðlilegt, að stjórnin hefir lagt þetta frv. fyrir þingið, með því að kunnugt er, að verðfall peninga hefir stórum aukist í seinni tíð. En, eins og frv. liggur fyrir, getur það ekki talist rjettmætt, að það nái fram að ganga. Á síðasta þingi vanst ekki tími til þess að athuga málið, og því urðu málalokin þau, sem þau urðu. Ef undirbúningurinn hefði verið nægur, mundu úrslitin aldrei hafa orðið þessi. Nú leggur stjórnin fram frv. eftir sama mælikvarða. Nú er það játað, að hjer er um dýrtíðarhjálp að ræða, en fyrst að hjer er ekki beinlínis um uppbót á verðfalli peninga, án tillits til launahæðar viðkomanda, að ræða, þá hefði mælikvarðinn átt að vera sá, að veita fyrst þeim, sem þörf er á. Dýrtíðaruppbótin á síðasta vetri reyndist rúmlega 400 þús. kr., en þegar málið var á ferðinni á þinginu í vetur, var því haldið fram, að uppbótin mundi nema um 200 þús. kr. Ekki svo að skilja, að jeg sje beinlínis að ávíta fjárveitinganefnd fyrir þetta; henni verður má ske, eftir atvikum, ekki kent um, þótt bygt hafi verið á lauslegum áætlunum og óvarlega farið með fje landsins. Stjórninni hefir að vonum þótt þetta nokkuð mikill útgjaldaauki, og hefir nú reynt að draga saman seglin. Það er ekki nema eðlilegt, að reynt sje að skera við neglur sjer, eftir því sem hægt er. En jeg verð að líta svo á, að aðferðin sje óheppileg; það er lagt til sparnaðar þar, sem síst skyldi. Heilar stjettir manna eru teknar út úr, og þar á meðal þeir, sem lægst laun hafa. Ef á annað borð á að fara að skera við neglur sjer, þá ætti það helst að gera á þeim, sem geta bjargað sjer sjálfir. Það á við hjer sem annarsstaðar, að nauðsyn ber til að spara á þessum ófriðartímum, og þá er helst að spara við þá, sem einhvers eru megnugir. Efnamennirnir þurfa síst hjálpar við. Hálaunaðir embættismenn þurfa þessarar hjálpar síður en aðrir. Ef hjer væri um uppbót verðfalls að ræða, þá nær uppbótin mikils til ofskamt, því að verðfall peninga nemur orðið miklu meiru en þessi uppbót, sem stjórnin fer fram á. Hjer er því að eins um hjálp að ræða. Jeg get játað það, að lífsþarfir hinna lægra launuðu sjeu ef til vill minni en hinna, en ef litið er til þess, hvernig eigi að bjarga mönnum, þá verður að miða við minstu þarfirnar, hvað þurfi til þess að geta dregið fram lífið. Jeg hefi þegar flutt frv. um að bæta verðfall alment, og jeg hefði óskað að geta gefið þar bendingar um, hvernig það yrði bætt þar, sem þörfin er mest. Hjer er ætlast til þess, að landssjóður greiði starfsmönnum sínum uppbót, en bæjar- og sýslufjelög sínum mönnum, en þegar ástandið er orðið svo, að allur almenningur getur ekki bjargað sjer, þá þrýtur bæjarfjelögin og sýslufjelögin, og þá er ekki annað að venda en í landssjóð. Það var bent á það á síðasta þingi, að óþarft væri að greiða uppbót þeim, sem framleiðslu hafa, t. d. prestum, sem hafa bú, og margir eru stórríkir menn. Það sjá líka allir, hvílík fjarstæða slíkt er, borið saman við menn, sem hafa lág laun og lifa á handafla sínum. Það hefir komið fram till. um að vísa frv. til fjárveitinganefndar; það er vitanlegt, að málið kemur mikið við þá nefnd, en nú liggur fyrir till. um skipun bjargráðanefndar, sem jeg tel víst að verði samþykt; undir hana eiga að heyra dýrtíðarmál, og virðist mjer þá þetta mál einnig mega teljast þar til. En með því að sú nefnd er ekki enn til, þá geri jeg það að tillögu minni, að frv. verði tekið út af dagskrá eða frestað umræðunni, þangað til þessi nefnd er komin á laggirnar.

Þorsteinn Jónsson Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir þegar tekið margt af því fram, er jeg vildi segja. Í þessu máli, sem nú er um að ræða, býst jeg við, að menn geti vart fundið sameiginlega leið. Rjettlátasta leiðin í máli þessu er ófær, ófær af þeirri ástæðu, að fjárhagsástæður landsins leyfa ekki, að hún sje farin. Sú leið er, að landssjóður borgi starfsmönnum sínum verðfall peninganna, sem orðið hefir frá því að stríðið byrjaði. Það, sem hjer er rætt um, hefir verið kallað dýrtíðaruppbót, en eins vel mætti kalla það dýrtíðarhjálp. Fyrst að ekki er bætt upp verðfall peninganna, heldur verið að hjálpa opinberum starfsmönnum, sem á því þurfa að halda, mætti þetta heita hjálp. Annars varðar það minstu, hvort þetta kallast hjálp eða uppbót, eða blendingur af hvorttveggja. Dýrtíðaruppbótina verða þeir að fá, sem helst þurfa þess með, en reyna verður að sneiða hjá því að veita þeim embættismönnum uppbót, er afleiðingar dýrtíðarinnar hafa ekki náð mikið til. Það hygst stjórnin reyndar að gera með mismunandi uppbót eftir launahæð. Hún fer sömu leiðina og dýrtíðarnefndin í vetur. En sú leið er áreiðanlega mishepnuð sem rjettlátasta leið í máli þessu. Mjer er líka kunnugt um það, að þjóðin í heild sinni er mjög óánægð yfir því, hvernig þetta mál var afgreitt á þinginu í vetur. Það kom í vetur till. fram á þinginu um að taka tillit til ómegðar embættis- og sýslunarmanna landssjóðs, en sú till. var ekki athuguð nógu vel og feld. Við nánari athugun hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að hún var rjettmæt, eftir því sem sakir standa, og ætti því að veita dýrtíðarhjálp fyrir hvern ómaga.  (Sk. Th.: Hvað meinar þm. með ómaga?)  Þann, sem ekki getur unnið fyrir sjer og er á annars manns framfærslu. Sjálfsagt er að takmarka dýrtíðarhjálpina, eftir því sem þingið sjer sjer fært, og veita þeim hana þá helst, sem helst þurfa hennar með. Jeg er stjórninni ósammála um fleiri atriði þessa máls. Stjórnin hefir slept einstaka stjettum, sem engu síður væri ástæða til að veita uppbót en þeim, sem hún velur úr. Jeg skal t. d. nefna þar póstana. Enda vill þjóðin helst veita þeim opinberum starfsmönnum uppbót, er helst þurfa hennar við, hvort sem þeir eru fastlaunaðir landssjóðsmenn eða ekki. Mjer skildist háttv. 1. þm. Reykv. (J.B.) vera á móti því, að þeir fengju uppbót, er framleiðslu hafa, en sjálfsagt verður erfitt að finna þar milliveg. Þó efast jeg ekki um, að nokkuð sanngjarna leið mætti finna. Mjer dettur núna í hug, hvort ekki mætti draga af uppbótinni vissan prósentufjölda fyrir hvert ábúðarhundrað.  (Sk Th.: En þeir, sem stunda útgerð?)  Jeg játa, að jeg hefi ekki hugsað þetta atriði málsins til fullnustu, heldur bendi að eins á þetta til athugunar. Sú nefnd, er tekur við málinu, verður að kanna þær leiðir, er hún sjer heppilegastar í máli þessu, en sneiða hjá þeirri handahófsleið, er farin var á síðasta þingi, eða öðrum álíka villigötum. Jeg held, að rjettast væri að vísa þessu máli til bjargráðanefndar, og legg því til að 1. umr. verði frestað þangað til að sú nefnd hefir verið skipuð.

Bjarni Jónsson Jeg hefi heyrt hjer í dag ýmislegt um, að þjóðin væri óánægð með dýrtíðaruppbót embættismanna. Mjer þykir þetta allmerkilegt, því að utan þings hefi jeg að eins hitt 5 menn, sem hafa verið óánægðir yfir því, að landssjóður greiddi starfsmönnum sínum uppbót, og hefi jeg þó átt tal við marga um þetta mál. Allir hafa fallist á, að rjett væri, að þessi vinnuveitandi, sem aðrir, gyldi verkamönnum sínum hærra kaup. Þegar gjaldeyrir sá, er landssjóður greiðir starfsmönnum sínum kaup þeirra í, hefir fallið svo mjög, að ekki er hægt að fá nema helming þeirra lífsnauðsynja, sem áður fengust fyrir hið sama gjald, þá sje jeg ekki betur en að þeir fái ekki lengur hið umsamda kaup. Hestur, sem fyrir 3 árum kostaði 80 kr., er nú seldur og keyptur á 300 kr.. Það er öllum ljóst, að hesturinn hefir ekki batnað við það að bæta 3 árum við aldur sinn, heldur eru það peningarnir, sem hafa fallið í verði, og þeir eru gjaldeyririnn, sem landssjóður borgar verkamönnum sínum í, og því ekki nema sanngjarnt, að hann bæti þeim þetta verðfall upp. Það er ekki lögskipað, og þeir geta ekki stefnt landssjóði, ef hann bætir þeim ekki upp verðfallið, en það er sanngirniskrafa. Í vetur var ákveðið að veita þeim uppbót, þó ekki að öllu leyti, heldur að eins að nokkru leyti. Þeirri grundvallarreglu var þó ekki haldið, að bæta öllum jafnt upp eftir sömu prósentu, heldur var grundvallarreglan sú hin sama og farið er eftir þegar lagður er vaxandi skattur á hækkandi tekjur. Landssjóður sagði því þá við starfsmenn sína, þá er háttlaunaðir voru: »Ykkur hefi jeg farið vel með, en þá láglaunuðu hefi jeg svelt; þess vegna verð jeg nú að taka frá ykkur, til þess að geta veitt þeim 50% hækkun, því að annars fara þeir á sveitina«. Þetta var játning um, að ranglátlega hefði verið skift verkalaununum. Þetta er því engin hjálp, heldur rjettmæt uppbót á lágu kaupgjaldi fyrir ákveðið verk. Það kemur því ekki landssjóði við, fremur en kötturinn sjöstirninu, hve efnaður sýslunarmaðurinn er, hvort heldur hann er miljónari eða fátæklingur. Þetta eilífa stagl um framleiðslu er undarlegt, því að enginn spyr, hvort framleiðslan borgi sig, heldur er verið að fara fram á að sekta menn fyrir það, að þeir eru að reyna að bjarga sjer. Hvaða bóndi hjer á þingi heldur öðru fram en að hann skaðist í ár á framleiðslunni? Prestar þeir, sem búa, skaðast þá líklega ekki síður. Landssjóður hefir ekki gefið þeim kýr þeirra og hesta, heldur er það þeirra eign. Hví á þá ekki að svifta þá uppbót, sem eiga peninga í sparisjóði? Þeir eru þó eins ríkir og framleiðendurnir. Eða þá, sem eiga jarðir eða húseignir eða aðrar eignir? Þingmenn verða að gæta þess, að landssjóður á ekki eignir starfsmanna sinna, og getur því ekki talað um þær sem sína eign. Þetta tal um framleiðslu er því ekki annað en fánýtt hjal. Hjer er einungis um það að ræða, að landssjóður sem sanngjarn vinnuveitandi vilji taka þátt í þeim skaða, sem starfsmenn hans bíða við það, að gjaldeyririnn, sem hann borgar þeim í, fellur í verði. Það mætti ef til vill segja, að þeim væri borgað í svikinni mynt, úr því að landssjóður lætur gjaldeyrinn falla í verði. Það er auðsjeður hlutur, að þetta kemur alls ekki bjargráðanefnd við, því að hennar verksvið er að hjálpa fátæklingum. Ef þetta er ekki dýrtíðaruppbót, heldur dýrtíðarhjálp, þá nær engri átt að byrja á að veita embættismönnum hjálp, heldur fátæklingum, því að þeir eru þó meir hjálparþurfar. Þetta, sem hjer er um að ræða, heyrir undir fjárlögin, og er viðbót við þá grein fjárlaganna, sem tekur fram um laun embættismanna. Því heyrir málið að sjálfsögðu undir fjárveitinganefnd, eins og fjárlögin í heild sinni. Það þýðir svo ekki að orðlengja þetta meir, því að hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) tók nægilega skýrt fram, hvernig málinu væri varið, enda þýðir ekki að ræða það meir við 1. umr. en orðið er. Jeg hefi reynt að gera ljóst, hver minn skilningur er á málinu og hver er skilningur þess meiri hluta þingsins, sem samþykti í vetur, að landssjóður skyldi taka sanngjarnan þátt í skaða þeim, er starfsmenn hans bíða af verðfalli peninganna. Það gæti heldur ekkert þing leyft sjer að óvirða alla embættismenn landsins með því, að veita þessa uppbót sem ölmusu eða fátækrastyrk og gera þá þann veg að gustukakindum.

Sigurður Sigurðsson Jeg held, að rjett væri að geyma umræður um mál þetta þangað til nefnd sú, er fær það til meðferðar, hefir lokið störfum sínum, því að vel getur verið, að hún líti svo á, sem frv. þurfi umbóta við, og kippi því í lag. Jeg tel þó rjett við þessa umræðu að benda á þau atriði, er rjett væri að nefndin tæki til athugunar, og það hafa þeir háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) þegar gert. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) benti á, að rjett væri að taka tillit til ómaga þeirra, er starfsmenn landssjóðs hefðu fram að fleyta, og verð jeg að taka undir það. Þegar verið er að deila um, hvert sje eðli þessarar dýrtíðaruppbótar, hvort það sje í raun rjettri launauppbót eða hjálp, þá gleyma menn því, að í framkvæmdinni er þetta ekkert annað en hjálp.  (B. J.: Það er ósatt!)  . Hvernig stendur þá á því, að verið er að gera uppbótina hlutfallslega hærri til lágt launuðu starfsmannanna en hinna. Eftir verðfallskenningu háttv.þm. Dala. (B. J.) ættu allir að fá jafna %.  (B. J.: Jeg líkti því við skatt)  . Það er hjálp, fyrst og fremst til þeirra, sem lágt launaðir eru. Og úr því að komið er inn á þá braut, er sjálfsagt að hafa alla sanngirni og veita þeim hjálp, sem eru hjálparþurfar, hvort heldur það nú er háttv.þm. Dala. (B. J.) eða háttv. 1. þm. Árn. (S. S.).  (B. J.: Guð hjálpar okkur)  . Já, það vona jeg. Þá er að minnast á framleiðendurna. Jeg vil ekki skera þá alla niður við sama trog. Þeir eru misjafnlega duglegir, eins og embættismenn yfirleitt, því að sumir þeirra standa vel í stöðu sinni, en sumir eru svo lítt hæfir, að stjórnin ætti að vera búin annaðhvort að láta þá segja af sjer, eða að setja þá af fyrir löngu. (Atvinnumálaráðherra; Hverjir eru það?). Við skulum tala um það seinna, nafni minn! Það er rjett að gera þeim, sem standa vel í stöðu sinni, hærra undir höfði, því að góðum starfsmanni er aldrei oflaunað. Jeg er viss um, að þegar hæstv. atvinnumálaráðherra var bóndi á Ysta-Felli, þá hefir hann viljað vinna til að borga góðum vinnumanni hátt kaup. Ef við hefðum valda embættismenn í hverju sæti, þá væru aldrei talin eftir laun þeirra. Þá vil jeg benda háttv. nefnd á, hvort ekki væri rjett að taka sjerstakt tillit til þeirra, sem eiga mörg börn og altaf eru að fjölga landsmönnum. Einlægt er kvartað um skort á verkafólki, og ætti því að hlynna að þeim, sem ganga best fram í því að fjölga mannkyninu. Einnig ætti að greiða þeim láglaunuðu embættismönnum, sem lítinn tíma hafa afgangs frá embættisverkum, hærra en hinum, sem geta haft aðra atvinnu með embætti sínu, eins og t. d. flestir prestar gera. Um stórefnamenn er það að segja, að alþýða manna álítur það hneyksli, já, meira en hneyksli, að veita þeim dýrtíðarhjálp, hvort sem þeir hinir sömu eru í embætti eða lifa á eftirlaunum. Dýrtíðarhjálpin á ekki að vera til annars en að veita þeim hjálp til þess að lifa, sem lakast eru settir og lægst eru launaðir. Menn eru altaf að vitna í stórgróða, sem ýmsir framleiðendur eiga að hafa haft á síðustu árum. Allur þorri framleiðenda græddi árið 1915. Miklu færri gerðu það árið 1916, og þá líka miklu minna. Hve margir bændur ætli að græði nú 1917, þegar framleiðslan er orðin því nær ókleif, því að vinnukrafturinn er bæði nærri ófáanlegur og afskaplega dýr. Jeg vil því segja, að embættismönnum er ekki ofgott að sitja við sama borð og almenningur. Jeg vona, að nefndin, sem fær frumvarpið til meðferðar, athugi málið vel, og breyti því í þá átt, sem hjer hefir verið bent á.

Benedikt Sveinsson Jeg er á sama máli og þeir háttv. þingmenn, sem látið hafa í ljós þá skoðun sína, að þingsályktunartillagan, sem hroðað var fram í vetur, án þess að tími eða tækifæri gæfist til að umbæta hana til nokkurrar hlítar, sje mesti gallagripur. Það er nú orðin venja að hroða öllu af, og það er um þetta mál að segja, að það hafði ekki einungis mjög litla og skjóta meðferð í þinginu, heldur var það og frá öndverðu afarilla undirbúið af stjórninni. Þó sýndi þriðja skrifstofa stjórnarráðsins meiri dugnað en venja er til, í undirbúningi þessa máls, með því að þaðan var hafinn gauragangur mikill, til þess að knýja alla starfsmenn landsins til að heimta 70% launaviðbót. En ekki var undirbúningurinn þar að öðru leyti meiri nje ábyggilegri en svo, að eftir að búið var að telja þjóðinni trú um, að árbótin myndi ekki nema meiru en 200000 kr., þá hefir reynslan sýnt, að hún varð helmingi meiri, eða freklega það. Einnig var krítað nokkuð liðugt um það, hve landssjóður væri þá vel stæður. Engu að síður var jeg á því, að rjett væri, að þeir starfsmenn landsins, sem lágt voru launaðir, fengju einhverja viðbót við laun sín, því að það var og er vitað, að þeir stóðu þá mun ver að vígi heldur en annar landslýður. Bændur og sjávarútvegsmenn höfðu beinlínis hagnað af ófriðnum fyrstu árin, og ýmsar aðrar stjettir sömuleiðis, en embættismennirnir urðu illa úti, og þá sjerstaklega þeir, sem lægst voru launaðir. Það var því sannsýnilegt, að þessir menn fengju nokkra uppbót á launum sínum, því fremur sem hagur landssjóðs hafði verið talinn mjög góður - mun betri en hann reyndist. En nú horfir þessu nokkuð annan veg við. Ástandið vegna ófriðarins hefir á engan hátt batnað síðan í vetur, en það er bersýnilegt, að hagur landssjóðs hefir stórum versnað. Harðærið er nú tekið að sverfa að öllum stjettum landsins. Nú hefir engin stjett í landinu lengur hag af styrjöldinni, heldur hafa allar stjettir beint tjón af henni. Verður því í mörg horn að líta, og því vandasamara að finna einhver úrræði, sem duga megi. Mjer virðist þetta mál horfa svo við, að rjettast sje, að sama nefndin fjalli um öll þau vandræðamál, sem af styrjöldinni standa. Mjer finst nú, þar sem hagur landssjóðs er óálitlegur, en hins vegar von um, að styrjöldin standi ekki lengi úr þessu, þá verði að fara mjög varlega í að eyða fje landssjóðs í árbætur eða launabætur. Það væri ilt að hleypa landinu í nýjar skuldir á þessum tímum, þegar þjóðin þarf sem fastast að sækja frelsiskröfur sínar í hendur danska valdsins. Og það er hætt við, að það yrði ekki til að flýta fyrir því, að þær kröfur næðu fram að ganga, ef þjóðin þyrfti jafnframt að rjetta hendurnar til danskra sjóða, og biðja þá um að veita sjer hallærislán. Því verður sem lengst að varast að setja þjóðina í nýjar skuldir við útlönd, nema ekki verði á annan hátt unt að afstýra beinu hallæri.