Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Við fyrri hluta þessarar umr. nú fyrir nokkru kom í ljós, að það gæti, þegar til framkvæmda kæmi samkv. þessari till., orkað nokkuð tvímælis, með hvaða kjörum ríkisstj. afhenti Flateyjarhreppi hraðfrystihúsið, ef hreppurinn gæti að öðru leyti uppfyllt þau skilyrði fyrir afhendingunni, sem þar um ræðir. Í tilefni af þessu hefur fjvn. flutt við tillgr. brtt. á þskj. 643, sem tekur af öll tvímæli um þetta atriði, en samkv. því er lagt á vald ríkisstj. að meta þetta með hliðsjón af því, að hraðfrystihúsið gæti orðið þáttur í endurreisn atvinnulífsins á staðnum, en að því er stefnt með þessari þáltill. Þetta vildi ég taka fram fyrir hönd n. í sambandi við brtt.



Herra forseti. Þegar þessi till. var hér til síðari umr., var ég ekki viðstaddur, en þá var talað um till. af hv. form. fjvn., svo að ég þarf ekki að fara nánar út í þá hlið málsins, því að ég veit, að hann hefur skýrt till. eins og hún lá þá fyrir. Mér hefur verið tjáð, að ýmsir hv. alþm. hafi fundið þessari till. það til foráttu, að n. hafi fellt úr það ákvæði, sem var í till. áður um það, að ríkissjóður ætti að bera kostnaðinn af þeim rannsóknum, sem þá var gert ráð fyrir í till., og talið varasamt að samþykkja hana af þeim ástæðum. Ég skal gera nokkra grein fyrir því seinna, hvernig háttað er með fjárhagshlið þessa máls, og held, að það sé óhætt fyrir hv. alþm. að samþykkja till. af þeim ástæðum. Geysir hefur um langan aldur verið eitt af merkustu náttúrufyrirbrigðum þessa lands og kannske alheimsins og er heimsfrægt fyrirbæri, sem á fáa líka eða engan. Hann hefur fram undir þetta gosið nokkuð reglulega, þó dálítið misjafnt á ýmsum árabilum, því að maður veit, að það hefur ýmislegt áhrif á hann, t. d. að jarðskjálftar hafa áhrif á hann í þá átt, að eftir jarðskjálftana 1896 gaus hann miklu örar og betur en áður. En nú í seinni tíð hefur borið á eins konar þreytu hjá Geysi, og hann hefur gosið sjaldnar og ekki eins vel og hann gerði áður, þrátt fyrir það að nú í seinni tíð hafi verið farið að láta í hann ýmis örvandi lyf til þess að reyna að pína hann til að gjósa betur, svo sem sápu og annað slíkt. En nú er svo komið, að það hefur orðið mjög oft erfitt að fá hann til þess að sýna tign sína og veldi, hann hefur stundum legið niðri um langan tíma, og gosin eru orðin miklu minni og ekki eins fögur og áður var. Till. miðar í þá átt að reyna að ráða bót á þessu, en hvort slíkt er hægt, skal ég ekki um segja. Fyrir Geysi hefur lítið verið gert, svo að segja ekki neitt. Hann hefur lengst af verið í einkaeign og allt fram að 1930 fylgt með jörðinni Haukadal í Biskupstungum, hinu forna óðali Haukdæla, en 1930 eða þar um kring var Haukadalur seldur erlendum manni, sem þá keypti jörðina og Geysi með. Aðeins skömmu eftir það kaupir Sigurður Jónasson forstjóri Geysi og gefur hann íslenzka ríkinu, og síðan er Geysir ríkiseign og er búinn að vera það í rúm 20 ár. En sem betur fór, kom jörðin líka aftur til skila, því að sá erlendi maður, sem keypti hana, gaf hana seinna íslenzku skógræktinni, svo að nú er hið forna, fræga býli líka orðið eign Íslendinga aftur. En ekkert var gert þangað til 1950, að þá lét þáverandi forsrh. gera skipulagsuppdrátt af Geysi og næsta nágrenni, og auk þess fól hann Trausta Einarssyni prófessor að lagfæra afrennslisskálina á Geysi, og það hefur hvort tveggja verið gert. 1953 er svo skipuð n., svonefnd Geysisnefnd, 6 mönnum, sem eiga að sjá um og varðveita þennan góða og göfuga hver og stýra þar framkvæmdum, sem gerðar kunna að verða á hverasvæðinu. N. er skipuð 6 mönnum, og hún hefur unnið að þessum umbótum síðan við Geysi. Auk þess sem búið er að gera uppdrátt af landinu, er búið að girða það að mestu leyti. Það er búið að setja þar bílastæði, og er núna ráðið að leggja veg um svæðið frá gistihúsinu og upp að hitasvæðinu. Þetta hefur allt kostað peninga, og fé hefur verið veitt á fjárlögum núna undanfarandi 5 ár, síðan 1951, á hverju ári til þessara framkvæmda, sem gerðar hafa verið, og til þess hafa verið veittar s.l. 4 ár 212 þús. kr., og nú eru þar að auki á fjárlögum þessa árs 80 þús. kr. Geysisnefndin hefur eytt í ýmsar framkvæmdir þarna austur frá, bæði í það að girða landið, merkt ýmis hættusvæði, sem þar hafa verið á staðnum og hafa valdið oft áður slysum af brunahættu, og nú á n. í sjóði 69 þús. kr., minnir mig, eða rúmlega það, auk þeirrar upphæðar, sem nú er veitt á fjárlögum, sem er 80 þús. kr. N. hefur því nú til umráða 150 þús. kr. á þessu ári til sinnar starfrækslu. Fjvn. átti um þetta tal við formann nefndarinnar, hr. Birgi Thorlacius, og taldi hann engin vandkvæði á því að taka við till. og láta athuga það, sem þar er farið fram á, eftir föngum, þó að ekki væri veitt til þess fé núna sérstaklega í till. Ég held því, að það sé óhætt fyrir hv. alþingismenn að samþ. hana eins og hún liggur fyrir og það komi ekki að sök, þótt það hafi verið fellt úr henni, að ríkissjóður ætti að kosta framkvæmdirnar, því að það verður gert annaðhvort af n. eða þá öðrum, ef eitthvað er hægt að gera í þessu efni, sem till. fer fram á.



Herra forseti. Á þskj. 435 höfum við þrír alþm., hv. þm. Barð. (GíslJ), hv. þm. N-Ísf. (SB) og ég, flutt till. til þál. um aukið öryggi í heilbrigðismálum. Ýtarleg grg. fylgir till., og auk þess flutti hv. þm. Barð. ýtarlega framsögu, er till. var til fyrri umr. Allshn. hefur rætt till. á þremur fundum sínum og mælir samhljóða með samþykkt hennar á þskj. 707. Tveir nm., hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og hv. 5. landsk. (EmJ), voru fjarverandi, er n. afgreiddi málið á fundi sínum 30. fyrra mánaðar.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu málsins og vildi vænta þess, að hæstv. ríkisstj. vildi framkvæma till. á þessu ári, ef hún verður samþykkt svo sem hún liggur fyrir á þskj. 435.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. þessa allýtarlega, og hefur rafmagnsstjórinn í Reykjavík samkv. ósk n. gert mjög nákvæma áætlun um það, hvað framkvæmd sú, sem hér er gert ráð fyrir, muni kosta, og eins og í nál. á þskj. 671 segir, er gert ráð fyrir, að kostnaður við að setja upp þá raflýsingu með Hafnarfjarðarvegi, sem till. ætlast til, muni vera tæpar 850 þús. kr. Hér er því um allkostnaðarsama framkvæmd að ræða, og jafnframt kemur það fram af áætlun rafmagnsstjóra, að það muni verða allmikill rekstrarkostnaður á raflýsingu þessari, eða um 120 þús. kr. á ári. Að vísu má nokkuð efast um, að það sé raunverulegt. Það er vegna þess, að þar er gert ráð fyrir allstórri upphæð, eða um 50 þús., sem er vaxtakostnaður af stofnkostnaði veitunnar, og fer það vitanlega nokkuð eftir atvikum eða hvernig fjár er aflað til hennar, hvort hér verður um bein útgjöld að ræða að þessu leyti. Fjvn. er þeirrar skoðunar, að hér sé um framkvæmd að ræða, sem sé mjög mikils virði að koma upp, því að reynslan hefur sýnt það, að mikil slysahætta er á Hafnarfjarðarvegi, og þar er um að ræða vegarkafla, sem er langfjölfarnasti vegur landsins. Það hefur sýnt sig, að raflýsingin hér við Suðurlandsbraut hefur gefið mjög góða raun og skapað aukið öryggi á þeirri leið. Það er vitanlega skylt að gera allar þær ráðstafanir, sem unnt er, til þess að koma í veg fyrir slys, og það má telja tvímælalaust, að raflýsing Hafnarfjarðarvegar gæti orkað mjög í þá átt að draga úr slysahættu á þeirri leið. N. hefur þó ekki treyst sér til að leggja til, að till. yrði samþ. svo sem hún liggur fyrir á þskj. 219, heldur leggur hún til, að málinu verði á þessu stigi vísað til ríkisstj., en þá beinlínis í trausti þess, að ríkisstj. undirbúi framkvæmd málsins. Afstaða n. byggist á því, að það geta komið til greina mjög margar leiðir raunar um greiðslu stofnkostnaðar þessarar raflýsingar. Það væri hugsanlegt, að rafmagnsveitur ríkisins beinlínis legðu þessa línu. Það getur þó vakið nokkrar efasemdir, þar sem hér er um alveg sérstæða línulögn að ræða, sem er nánast götulýsing, og má því ætla, að það væri ekki óeðlilegt, að þeir aðilar, sem þetta mál sérstaklega varðar, kaupstaðirnir, bæði Hafnarfjarðarbær og Reykjavíkurkaupstaður, og einnig þeir hreppar, sem hér eru á milli, ættu einhverja aðild að þessu og greiddu einhvern hluta kostnaðar. En þetta atriði liggur alls ekki ljóst fyrir, og n. treystir sér ekki til án nánari viðræðna við þessa aðila, sem hér koma til greina, að gera ákveðna till. um, hver ætti að greiða kostnaðinn við að koma þessari framkvæmd á. Telur hún því á þessu stigi málsins, að eðlilegast sé að fara þá leið að vísa till. til ríkisstj. í trausti þess, að hún rannsaki það, hvernig málinu verði bezt fyrir komið, og ræði við þá aðila, sem eðlilegast væri að ættu aðild að þessu um greiðslu kostnaðar, bæði stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar. Vonast ég til, að hv. þm. geti fallizt á þá afgreiðslu málsins, miðað við þau málsatvik, sem ég hef nú skýrt frá.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir þessa afgreiðslu, svo langt sem hún nær. Ég skil afstöðu n., að það er máske erfitt að gera út um málið á þennan hátt. En málinu er vísað til ríkisstj., og það mætti kannske taka það öðrum tökum en er gert þarna, þ. e. a. s., að það mætti taka fyrir skemmri kafla vegarins í einu, sem alls ekki yrði mjög tilfinnanlegt. Um það, hver á að borga þetta, getur n. ekkert sagt. Hún hefur ekki getað komizt að niðurstöðu um það, þrátt fyrir till., sem fylgdu með umsögn rafmagnsstjórans, eða ábendingar réttar sagt, því að sá kafli vegarins, sem reynzt hefur hættulegastur, er í landi Garðahrepps. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að Garðahreppur kosti þessa götulýsingu, því að Garðhreppingar nota þennan veg allra minnst. Það mætti þá alveg eins segja, að allir íbúar á Reykjanesi, allir fyrir sunnan Reykjavík, ættu að gjalda þetta sameiginlega, og þá er nú komið nærri ríkissjóðnum, hvort hann á ekki að taka þátt í því að einhverju eða öllu leyti, því að það má ekki við svo búið standa, að þessi vegur sé ólýstur eins og hingað til, því að þar eru slys, eitt eða fleiri, á hverju ári.



Herra forseti. Hv. þm. Ak. (JR), sem kosinn var í fjvn. frsm. n., getur ekki mætt hér á fundi sökum veikinda, og vil ég því leyfa mér með örfáum orðum að fylgja till. n. úr hlaði. Í þáltill. þeirri, sem nál. fjallar um, er lagt til að fela ríkisstj. að láta framkvæma rannsókn á því, hvort ekki muni arðvænlegt að hefja hér á landi hagnýtingu brotajárns, t. d. með því að framleiða úr því steypustyrktarjárn. Fjvn. hefur leitað upplýsinga um þetta efni og m. a. leitað umsagnar þeirra aðila hér á landi, sem kunnugastir eru þessum málum, þ. e. a. s. Landssmiðjunnar og Stálsmiðjunnar h/f. Þær upplýsingar, sem n. hafa borizt frá þessum aðilum, bæði í bréfum og viðtölum, benda ótvírætt í þá átt, að ekki muni vera hér fyrir hendi grundvöllur til þeirrar hagnýtingar á brotajárni, sem gert er ráð fyrir í till. Það hefur komið í ljós, að fyrirtæki, sem þyrfti að setja á stofn til slíkrar hagnýtingar, er mjög dýrt, þannig að engar horfur virðast vera á því, að hráefni væri hér fyrir hendi, til þess að auðið yrði að starfrækja slíka stálsteypu. Eins og sakir standa er ekki leyfilegt að flytja úr landi brotajárn nema með sérstöku leyfi. Enn fremur er upplýst, að það járn, sem dýrmætast er, þ. e. a. s. hið raunverulega brotajárn, sem kallað er, pottur, eir og gulmálmar, muni vera nýtt í landinu að fullu, þannig að það er ekkert af því flutt út. Með hliðsjón af þessum aðstæðum öllum telur n. ekki vera fært að afgr. till. í því formi, sem hún liggur hér fyrir. Hins vegar er n. sammála um, að það sé sjálfsagt að hafa á því vakandi auga, ef aðstæður skapast til þess að nýta á einhvern hátt þetta hráefni svo sem önnur verðmæt hráefni, sem til falla hérlendis, og ætla verði, að ríkisstj. muni fylgjast með því á hverjum tíma, og leggur því n. til, að till. sé vísað til ríkisstj. á þessu stigi málsins. Með hliðsjón af þeim málsatvikum, sem ég hef hér skýrt frá, vænti ég, að hv. þm. og flm. till. geti eftir atvikum fallizt á þessa málsmeðferð.



Herra forseti. Mér þykir víssulega nokkuð miður, að hv. fjvn. skuli ekki hafa séð sér fært að leggja með samþykkt þeirrar till., sem hér er til umræðu. Till. fer ekki fram á annað en það, að látin sé fara fram rannsókn á því, hvort hagkvæmt muni vera að hagnýta járn það, sem til fellur innanlands, og það er alls ekkert um það sagt í till., að ætlunin sé sú eða hugmyndin að koma hér á fót mjög dýru og stóru fyrirtæki, stálsteypufyrirtæki, sem eigi að framleiða allar mögulegar tegundir af járni eða stáli. Það er meira að segja á það bent í grg., að að líkindum sé ekki grundvöllur fyrir slíkri fullkominni stálsteypu hér, en hins vegar sé full ástæða til þess að athuga, hvort ekki megi koma hér upp járnbræðslu, eins og tíðkast allvíða erlendis, þar sem framleiddar eru eingöngu hinar einföldustu tegundir af járni, og er sérstaklega bent á steypustyrktarjárn í því sambandi. Mér þykir það dálítið einkennilegt hjá hv. n., að þegar hún leitar álits eða umsagnar aðila um þessa þáltill., þá skuli hún eingöngu binda sig við járnsmiðafyrirtæki, en ekki leita til að mynda til Iðnaðarmálastofnunarinnar, þess fyrirtækis, sem þó er sett á stofn fyrst og fremst til þess að rannsaka möguleika slíka sem hér er um að ræða. Hv. frsm. n. skýrði frá því, að þau fyrirtæki, sem hefðu fengið þessa till. til umsagnar, hefðu svarað á þá leið, að ekki mundi vera hér rekstrargrundvöllur fyrir járn- eða stálsteypu. Ég hef fengið að líta á þessar umsagnir, og ég get ekki séð, að umsögn forstjóra Landssmiðjunnar sé á þann veg, heldur telur hann, að full ástæða sé til þess, eins og við till.-menn leggjum til, að þetta mál sé athugað. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér úr svari hans til hv. n. Hann segir svo: „Vér teljum ekkert því til fyrirstöðu, að athugaðir séu möguleikar á hagnýtingu brotastáls innanlands. Slíkt er hægt án mikils tilkostnaðar með öflun tilboða í vélar og upplýsinga um rekstrarkostnað og verðlag framleiðsluvöru. Þar sem ekki er um mikið magn brotastáls að ræða, er hæpið, að framleiðsla steypustyrktarjárns, sem er í lægsta verðflokki stáls, sé arðvænleg. Mætti því jafnframt athuga, hvort grundvöllur væri fyrir rekstri stálsteypu í sambandi við bræðsluofninn, en stálsteypa er ekki til hér á landi nú.“ Landssmiðjan bendir sem sagt á það, að það kunni að vera hæpinn grundvöllur fyrir brotajárnsframleiðslunni einni saman, en telur ástæðu til þess að athuga fleiri möguleika. Mér virðist því, að umsögn Landssmiðjunnar styðji fremur en veiki ástæðurnar fyrir því, að till. verði samþykkt. Það mun vera óhætt að fullyrða, að hér á landi séu engir menn til, sem hafi rannsakað þetta mál til verulegrar hlítar eða hafi aflað sér þeirrar þekkingar á rekstri fyrirtækis eins og hér er um að ræða, sem til þess þarf að gefa frá sér án sérstakrar rannsóknar rökstutt álit á því, hvort hægt sé eða skynsamlegt að koma slíku fyrirtæki upp. Ég held, að enginn Íslendingur hafi kynnt sér þetta mál til þeirrar hlítar, - enginn maður hér á landi, - að hann sé án sérstakrar rannsóknar fullfær um að gefa út einar eða neinar yfirlýsingar um þetta, sem byggjast á útreikningum, sem ætla má að geti staðizt. Þess vegna held ég, að það sé full þörf á því, að úr þessu fáist skorið, þar sem líka er auðsætt, að hér er ekki um svo víðtækt rannsóknarefni að ræða, að það þurfi að valda ríkissjóði mjög miklum kostnaði. Mér er tjáð af mönnum, sem þessu eru þó einna kunnugastir hér, að það að gera áætlun um rekstur slíks fyrirtækis hér mundi ekki vera nema tveggja, þriggja, kannske fjögurra mánaða verk fyrir verkfræðing, sem hefur sérþekkingu á þessum efnum, t. d. norskan eða sænskan verkfræðing, sem við járnvinnslu eða stálvinnslu hefur starfað, og það er því sýnt, að hér er um tiltölulega lítinn kostnað að ræða, sennilega fáeina tugi þúsunda króna. Aðalröksemd hv. n. og þeirra aðila, sem hún hefur spurt álits og leggja heldur gegn því, að till. sé samþykkt, er sú, að hér sé of lítið hráefni fyrir hendi til þess að standa undir rekstri slíks fyrirtækis sem hér um ræðir, og enn fremur nefna sumir mikinn stofnkostnað. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér um þessi mál, held ég, að þetta sé byggt á nokkrum misskilningi, - þeim misskilningi, að hér sé hugsað fyrir mjög stóru og fullkomnu fyrirtæki, kannske hliðstæðu því, sem Norðmenn hafa verið að koma upp hjá sér og kostar mörg hundruð milljónir króna. Það er ekki hugmyndin, að endilega sé bundið við það að rannsaka möguleika á slíkri stálsmiðju, heldur miklu minna fyrirtæki, sem fyrst og fremst væri við það miðað að hagnýta það brotajárn eða brotastál, sem hér fellur til. Það er og augljóst, að það hráefni, sem hér fellur til í þessu efni, mun fara vaxandi með auknum skipakosti landsmanna, - hann hefur aukizt mjög mikið á seinni árum og fer væntanlega enn verulega vaxandi. Það má líka benda á það, að síðustu 5 ár hefur verið flutt út járn eða stál, - brotajárn, sem kallað er nú í almennu tali - sem nemur um 3 þús. smálestum að meðaltali á ári. Nú er vel hugsanlegt og full ástæða til þess að athuga það, hvort ekki er auðvelt að kaupa nokkuð af slíku brotajárni eða brotastáli til viðbótar og flytja hingað til lands. Enn fremur hefur mér verið bent á, að það sé alls ekki nein fjarstæða, að einnig fari fram athugun á því, hvort ekki borgaði sig að flytja til viðbótar við okkar brotastál eitthvað af málmgrýti frá Svíþjóð. Þetta er eitt af því, sem kæmi til athugunar í sambandi við þetta mál. Enn fremur má benda á það, að ef grundvöllur væri fyrir því að framleiða hér steypustyrktarjárn. þá er verð á því járni nú um 4 krónur kg. Framleiðsla til að mynda 3 þúsund smálesta á ári, eða þess magns. sem flutt hefur verið úr landi af brotajárni árlega, næmi því 12 millj. kr. að verðmæti. Ég hef það fyrir satt, að stálsteypuverksmiðjur víðs vegar erlendis þykja yfirleitt góð fyrirtæki og hafa skilað verulegum arði. Ég sé því ekki, að neitt ætti að vera í hættu hjá hv. Alþ., þó að það samþykkti einfalda till. um það, að þetta mál verði athugað og fengist úr því skorið með nokkurri rannsókn, hvort ekki er möguleiki á því að hagnýta þetta hráefni hér. Ég sagði áðan að enginn maður á Íslandi mundi hafa aðstöðu til þess nú í dag að skera úr um það, hvort skynsamlegt sé og hagkvæmt að koma upp slíku fyrirtæki sem hér um ræðir. Hins vegar veit ég til þess. að vestur í Kanada er maður af íslenzku bergi brotinn, Jón Ólafsson, sem hefur starfað mjög mikið að efnarannsóknum í stálverksmiðju þar, og hann hefur vakið athygli á því, að það sé hvarvetna talinn liður í iðnaðarþróun hvers lands, sem vill heita sæmilegt iðnaðarland að hagnýta allt það brotajárn, sem til fellur í landinu sjálfu, en flytja það ekki út, þar sem það er mjög verðlítið sem brotajárn. Þessi maður, Jón Ólafsson stálfræðingur, ritaði fyrir um það bil tveim árum mjög athyglisverða grein í íslenzkt blað, - grein, sem hann nefndi: „Hættið að senda brotajárn úr landi“. Mig langar til þess að lesa hér örstutta tilvitnun í grein þessa manns, sem vafalaust er miklu kunnugri þessum málum en aðrir menn af íslenzku bergi brotnir. Hann snýr sér til íslenzku þjóðarinnar og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hér verðið þið að horfa fram í tímann. Í öllum hamingjubænum hættið að henda brotajárni út úr landinu, þessu dýrmæta og ómissandi hráefni. Arðrænið ekki sjálfa ykkur. Fleygið ekki hráefninu í hendur erlendra manna, til þess að þeir fái allan hagnaðinn af að vinna úr því á ykkar kostnað. Það, sem aðrar þjóðir geta framkvæmt, það geta Íslendingar líka. Það hafið þið sýnt margsinnis og sannað. Íslendingar eiga ekki að kaupa fyrir dýrmætan gjaldeyri þá vinnu af öðrum þjóðum, sem þeir geta sjálfir leyst af hendi. Þið þurfið að koma ykkur upp stálsteypu og steinasmiðju. Byrjið í smáum stíl, ef með þarf, en byrjið þið, og fyrsta sporið í þessa átt er að hætta að henda brotajárni í útlendinga. Dragið allt ykkar brotajárn saman á einn stað, þar sem þið ætlið að reisa stálsteypuverksmiðju. Safnið þar saman öllum brotamálmi, sem þið getið, úr skipum, bílum, ónýtum vélum o. s. frv., því að innan skamms munuð þið skilja, að þið þurfið nauðsynlega að koma stálsteypunni á fót, og nóg hafið þið aflið í landinu sjálfu, þar sem rafmagnið er.“ Þetta voru orð hins sérfróða manns. Og þó að nokkrar járnsmiðjur hér, sem jafnvel hafa sérstakan hag af því, a. m. k. sumar hverjar, að flytja brotajárn úr landi, telji ekki sérstaka ástæðu til þess að rannsaka möguleika á því að koma hér upp slíkri steypusmiðju sem um ræðir í þáltill., þá hygg ég, að það sé hættulítið fyrir hv. Alþ. að samþykkja þessa till., sem aðeins fer fram á rannsókn málsins. Hv. fjvn. leggur til, að þessari till. verði vísað til hæstv. ríkisstjórnar. Ef um það fengjust nú svör frá hæstv. ríkisstj., að hún hefði hug á því að láta athugun fara fram eins og þá, sem í till. greinir, þá mundum við flm. geta fallizt á þá afgreiðslu málsins, en að öðrum kosti leggjum við verulega áherzlu á það, að till. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Till. á þskj. 31 um rannsókn á hagnýtingu brotajárns hefur nú verið til umr. og til athugunar í hv. fjvn. Hv. fjvn. hefur leitað sér nokkurra upplýsinga um þetta mál og fengið nokkur svör. Til viðbótar því vil ég geta þess, að ég hef rætt um þetta mál við nokkra verkfræðinga, og þeir hafa ekki svarað þessu máli alveg til hlítar, hafa sagt, að í fljótu bili gætu þeir ekki ímyndað sér, að rekstur sá, sem hér er ætlazt til að verði hafinn, geti borgað sig. Er þá helzt borið við, að hráefnið muni vera of lítið. Það hefur verið bent á það í greinargerð með till., að síðustu 5 árin hafi verið fluttar út 13700 lestir af brotajárni og að það sé nokkur mælikvarði á, hversu hráefnið sé mikið. En það hefur einnig verið bent á það, þótt ekki hafi verið kannske hér í þinginu, að þessi mikli útflutningur undanfarin ár stafi af því, að hér hafi safnazt fyrir í haugum mikið af brotajárni á stríðsárunum, og það sé vegna þess, að útflutningurinn gat orðið svona mikill síðustu árin. Það hefur einnig verið bent á, að það séu ekki líkur til, að hægt sé að skrapa saman svo mikið magn nú, eftir að búið er að hreinsa til þær fyrningar, sem söfnuðust á stríðsárunum. Eigi að síður finnst mér, að þetta mál eigi að fara í nánari rannsókn. Ég er ekki sammála hv. flm., sem talaði hér áðan, að enginn Íslendingur hér heima sé því vaxinn að fella dóm í þessu máli. Ég þekki nokkra verkfræðinga, sem ég hef rætt þetta mál við, og þeir hafa ekki borið við neinum þekkingarskorti í málinu eða því, að þeir gætu ekki haft aðstöðu til að komast til botns í því, ef þeir gefa sér til þess tíma. Og það liggur í hlutarins eðli, að fjöldi af okkar verkfræðingum hefur komizt meira og minna í kunningsskap við járnbræðslu og járnsteypu og rekstur slíkra fyrirtækja. Það er þess vegna engum vafa bundið, að íslenzkir verkfræðingar eru vel færir um það á fyrra stigi málsins að gera sér grein fyrir því, hvort hér sé möguleiki að koma slíkri starfsemi af stað eða reka hana með sæmilegum árangri. Og ég vil segja það, að þetta mál er nú í nokkurri athugun. Það hefur engum aðila verið falið formlega að athuga þetta mál, en ég hef beðið tvo verkfræðinga að hafa þetta í huga og gefa mér skýrslu um málið. Og ég vænti, að þeir geri það áður en mjög langur tími líður. Hvort það þarf að borga þeim fyrir þessa skýrslu, geri ég ráð fyrir að fari eftir því, hvað vel og ýtarlega hún verður úr garði gerð. Leiði þessi athugun í ljós líkur fyrir því, að Íslendingar geti nú gert nýtingu brotajárnsins að atvinnugrein, þá leiðir af sjálfu sér, að það á að leita út fyrir landssteinana til þeirra verkfróðu manna, sem hafa reynslu í þessu efni. En íslenzku verkfræðingarnir eru áreiðanlega færir um að draga línurnar og álykta um það, hvort hér sé um möguleika að ræða, enda þótt þeir geti ekki fullyrt, hvort ráðast beri í þetta fyrirtæki. En ég segi það, að ef þeirra niðurstöður leiða til þess, að allar líkur bendi til, að þetta borgi sig, þá á að leita lengra, til þeirra, sem reynsluna hafa. Ég er alveg sammála fyrra flm., að við Íslendingar eigum að gera okkur að atvinnugrein allt, sem hugsanlegt er, nýta þau fáu hráefni, sem við eigum í landinu, ef það svarar kostnaði, og láta slíkt alls ekki undir höfuð leggjast, ef líklegt má telja, að þetta borgi sig. Hráefnið hefur verið flutt úr landi á undanförnum árum á nokkuð misjöfnu verði. Ég hygg, að það hafi oft verið um 1 kr. kílóið f.o.b. íslenzka höfn. Og það er nú kannske ekki hátt verð, en þess ber að geta, sem áður hefur reyndar verið sagt frá, að allir dýrmætari málmarnir hafa verið nýttir hér í landinu, en ekki fluttir út. Þess ber líka að geta, að steypujárnið, sem við flytjum inn, er ekki í mjög dýru verði. Ég man ekki, hvað það kostar núna komið hingað til lands. Ég man eftir tölum, að það var eitthvað um kr. 2.50 f.o.b. kílóið í erlendri höfn. Ég vil ekki fullyrða, að það sé verðið í dag, en ef það er ekki um að ræða nema kr. 1.50 verðmun á kg, þá sjáum við það nú í fljótu bili, að það ber ekki að flana hér að neinu, heldur að rannsaka þetta mál vel. Og magnið, sem unnið verður úr, verður áreiðanlega að vera nokkuð mikið, til þess að það geti svarað kostnaði, með þeim vinnulaunum, sem við verðum að greiða, og öðrum kostnaði, sem á þetta hleðst. - Hvort það gæti borgað sig fyrir okkur að flytja inn málmgrýti frá Svíþjóð eða Noregi og jafnvel brotajárn annars staðar frá, eins og hv. flm. talaði hér um áðan, það skal ég alveg láta ósagt um. En þótt það virðist vera fjarstæðukennt, þá er vitanlega ekkert á móti því að athuga möguleikann fyrir því einnig. En ég vil aðeins endurtaka það, sem ég áðan sagði, að enda þótt mér sýnist eins og hv. fjvn., að fengnum þeim upplýsingum, sem hún fékk, að litlar líkur séu til þess, að það svari kostnaði að setja hér upp málmsteypu og málmbræðslu til þess að hagnýta það brotajárn, sem hér fellur til, þá finnst mér sjálfsagt að láta fara fram athugun á þessu máli og þá fyrst hér heima af íslenzkum verkfræðingum. Leiði þeirra niðurstöður það í ljós, að þetta sé fjarstæða, þá álít ég, að það eigi ekki að kosta meiru til. Leiði þeirra niðurstöður í ljós, að líklegt megi telja, að þetta svari kostnaði og að í þetta eigi að ráðast, þá mundi ég leggja til, að leitað væri til þeirra manna, sem hafa reynslu í þessu efni, t. d. norskra eða sænskra sérfræðinga. Ég segi þetta hér að gefnu tilefni, af því að það hefur verið lagt til að vísa þessu máli til ríkisstj., og ég segi það vegna fyrirspurnar hv. fyrra flm. hér áðan, að um leið og þessi till. er samþ. og reyndar áður en hún var samþ., hafa þegar verið gerðar nokkrar ráðstafanir til bráðabirgðaathugunar á málinu.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, og get ég verið stuttorðari fyrir þá sök, að hæstv. viðskmrh. hefur rætt þetta mál það ýtarlega, að það þarf ekki miklu við það að bæta. Það má auðvitað til sanns vegar færa, að það væri engin hætta í því að samþ. þáltill. um að fela ríkisstj. að athuga þetta mál. Hins vegar er það nú svo um samþykkt till. í því afdráttarlausa formi, eftir að upplýst hefur verið, hvernig málið liggur fyrir, og þær niðurstöður benda ótvírætt í þá átt, að hér sé að sinni a. m. k. ekki um hagkvæmt fyrirtæki að ræða, að það yrði ekki talið óeðlilegt að álykta sem svo, að sú afgreiðsla málsins væri óeðlilegri en sú, sem nefndin leggur nú til, að málinu verði vísað til ríkisstj. og þá með þeim jákvæðu ummælum, að ríkisstj. verði á varðbergi um að hagnýta sér þá möguleika, sem síðar kunna að koma í ljós varðandi nýtingu þess hluta brotajárns, sem ekki er nú þegar nýttur í landinu. Ég skýrði frá því áðan, að allt hið verðmætasta brotajárn er nýtt hér á landi í járnsteypunum tveimur, Landssmiðjunni og Stálsmiðjunni. Það er því aðeins hið venjulega brotajárn, sem til fellur hér og þar um landið, sem kæmi til með að koma til nýtingar í málmsteypu þeirri, sem flm. gera ráð fyrir að sett yrði á stofn. Hv. 8. þm. Reykv. skýrði hér frá því áðan, að flutt hefði verið úr landi mikið magn af brotajárni. Það er alveg rétt. En fyrir þetta brotajárn hefur líka fengizt mikið fé, því að það mun vera á annan tug milljóna, sem hefur fengizt fyrir þetta járn í útflutningsverðmætum. Það er því alls ekki svo, að það hafi farið forgörðum. Hefur verið mikið kapp lagt á það af ýmsum að safna saman því járni, sem safnazt hefur í landinu um langt árabil, og þar af leiðandi er ekki hægt að gera sér neinar vonir um, að neitt hliðstætt magn verði til ráðstöfunar í framtíðinni til árlegrar vinnslu. Ég hygg nú, að það geti naumast verið ákaflega flókið mál, enda hefur það komið í ljós í viðtölum fjvn. við forstjóra Landssmiðjunnar, að gera sér í stórum dráttum grein fyrir líkunum fyrir því, hvort hér væri hagkvæmt að setja upp stálsteypu eða ekki. Þær upplýsingar, sem hann gaf fjvn. og voru mun ýtarlegri á fundi nefndarinnar en er í því bréfi, sem hv. 8. þm. Reykv. las upp, staðfestu það mjög rækilega, að eins og sakir stæðu væru mjög litlar líkur til, að unnt yrði að setja hér upp stálsteypu. Hv. 8. þm. Reykv. sagði, að það hefði ekki verið hugmyndin að setja hér upp dýra verksmiðju, en ef um stálsteypu er að ræða, þá er það alltaf dýrt fyrirtæki, og það er nauðsynlegt við slík fyrirtæki, að það sé hægt að starfrækja málmbræðsluofninn að staðaldri, þannig að það verður að vera mikið hráefni fyrir hendi. Vitanlega má hugsa sér að flytja inn hráefni, og kæmi það vel til athugunar. En eftir þeirri reynslu, sem bæði Norðmenn og Danir hafa af þessum málum, og vinna þeir þó mjög mikið úr járni og stáli, benda þær upplýsingar allar í þá átt, að hér sé við mikla erfiðleika að stríða í þessu efni. Mér er ekki kunnugt um, að þær smiðjur, sem fjvn. leitaði til um upplýsingar, hafi atvinnu af því að flytja brotajárn úr landi, hvorki Stálsmiðjan né Landssmiðjan, þannig að af þeim sökum sé hægt að vera með fullyrðingar um það, að þeirra umsögn um málið kunni að vera neikvæð af þeirri ástæðu. Hitt er annað mál, að vitanlega er sjálfsagt að hafa augun opin, eins og ég sagði áðan, um nýtingu á þessu hráefni eins og öðru því hráefni, sem til kann að falla í landinu. Og ég efa ekki, að hæstv. ríkisstj. og hæstv. iðnmrh. muni hafa augun opin fyrir þessu og fylgjast með og láta athuga það, eftir því sem efni standa til, hvort hér kunni að vera um hagkvæmt fyrirtæki að ræða, þannig að af þeim sökum sé það fullkomin trygging fyrir þeirri afgreiðslu málsins og athugun, sem hv. flm. hafa borið fyrir brjósti, að hafa þá afgreiðslu á málinu, sem fjvn. hefur lagt til.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. viðskmrh. fyrir það, að hann tók yfirleitt, að mér fannst, jákvætt í það mál, sem hér er til umr., og kvaðst hafa hug á því, að þeir möguleikar væru rannsakaðir, sem kynnu að vera fyrir hendi í sambandi við járnbræðslu hér á landi. Það er að sjálfsögðu megintilgangur okkar, að fram fari á þessu hlutlaus athugun, þar sem ekki er byrjað fyrir fram af athugendum með neina fordóma á því, að þetta sé ekki hægt, það sé enginn grundvöllur, heldur rannsakað frá rótum og ekki verið með neinar bollaleggingar fyrir fram um það, hverjar niðurstöður yrðu af slíkri rannsókn. Þetta er að sjálfsögðu meginatriði málsins. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að hann hefði minnzt á það við tvo verkfræðinga að athuga þetta mál, og hafði raunar um það ekki sterkari orð en svo, að hann hefði beðið þá að hafa málið á bak við eyrað. Ég vil vona, að þeir taki þetta hlutverk sitt samt nokkuð alvarlega, og efast ekki um að það séu hæfir menn, sem muni gera það. Ég vildi þó vænta þess, að hæstv. ráðh. sæi svo um í frekari viðtölum við þá, að þeir rannsökuðu þetta mál til þeirrar hlítar, sem nauðsynleg er. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði talað um það, að enginn íslenzkur verkfræðingur eða íslenzkur maður mundi vera fær um að gera athugun og rannsókn á þessu máli. Ég hygg, að ég hafi komizt að orði eitthvað á þá leið, að nú á stundinni sé enginn maður í landinu sérfróður um þessi efni, og ég held, að það sé rétt. Hins vegar efast ég ekki um það, að góðir verkfræðingar mundu geta sett sig inn í málið og komizt til sæmilegs botns í því, ef þeir gæfu sér tíma til þess að rannsaka það til hlítar. Þó verð ég að benda á það, að rannsóknir og athuganir bæði á framleiðslu stáls svo og á rekstri slíkra fyrirtækja munu vera sérstök fræðigrein, a. m. k. rannsóknir á gerð stáls. Þær munu vera sérfræðigrein innan verkfræðinnar, og ýmsir útlendir verkfræðingar, t. d. norskir og þó kannske einkum sænskir, hafa þessa sérfræðiþekkingu til að bera, en enginn íslenzkur verkfræðingur, svo að mér sé kunnugt, hefur hana sérstaklega. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh. og hv. frsm. nefndarinnar, að þó að ég hafi bent á það magn, sem við hefðum flutt út undanfarin ár af brotajárni, er ekki þar með sagt, að það sé algerlega réttur mælikvarði á það, hvað til fellur árlega. Athugasemdir þeirra um það eru að nokkru leyti réttar. En eins og ég benti á, hefur nú skipastóll okkar vaxið mjög, og þegar þau skip fara að ganga úr sér, mun falla til töluvert af brotajárni frá skipum. Enn fremur er vélakostur landsmanna, bæði á sjó og landi, í mjög miklum vexti, og þar mun falla til afar mikið magn á næstu árum og áratugum af því, sem almennt er kallað brotajárn. Einn misskilning vil ég leiðrétta hjá hæstv. ráðh. Hann var að tala um verðið á brotajárni og sagðist halda. að það hafi verið flutt út fyrir 2 kr. kílóið. Þetta er alger misskilningur. Það eru að minnsta kosti ekki nema allra dýrustu tegundir af eir og svokölluðum potti, sem nálgast það að komast í slíkan verðflokk. Ég held, að ég megi fullyrða, að venjulegt brotajárn, t. d. ónýt skip og annað þess háttar, hafi verið flutt út, ekki fyrir 2 kr. kílóið, heldur fyrir 20–30 aura, eða mjög lága upphæð. Þetta held ég að ég megi fullyrða. Og þar sem við flytjum inn járn fyrir 3–4 kr. kílóið í ýmsum myndum, gefur auga leið, að verðmunurinn á þessu tvennu er gífurlegur. Hv. frsm. nefndarinnar sagði, að slíkt fyrirtæki sem hér um ræðir hljóti alltaf að verða mjög dýrt fyrirtæki. Það má til sanns vegar færa, en fer þó eftir því, við hvað við miðum í þessu efni. Ef hann miðar við það, að komið yrði upp fullkominni stálverksmiðju, líkt og þeirri miklu verksmiðju, sem Norðmenn hafa verið að koma upp hjá sér og kostar líklega 1000 millj. kr. eða eitthvað þar yfir, þá er þetta auðvitað stórkostlegt fyrirtæki og okkur langsamlega ofvaxið, að öllum líkindum. En ég veit til þess, að járnbræðsluofnar, sem framleiða ýmsar einfaldar tegundir af steypujárni, eru starfræktar mjög víða hjá nágrannaþjóðunum, t. d. í flestum stærri borgum Noregs og Svíþjóðar, og má segja, að það séu nokkuð dýr fyrirtæki. Stofnkostnaðurinn er nokkrar milljónir, kannske allt upp í 10–20–30 millj., þar sem þeir eru stærstir. En það er þó allt annað fyrirtæki en hitt, sem mér virðist að hv. frsm. hafi helzt átt við. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en vil að lokum ítreka það, sem ég áðan sagði, að ég er hæstv. ráðh. þakklátur fyrir þær góðu undirtektir, sem hann veitti þessu máli, og vil mega vænta þess, að sú athugun fari fram, sem hér er lagt til að gerð verði, og þá liggi fyrir um það nokkuð ákveðnar niðurstöður, áður en mjög langt líður, hvort ástæða sé til að ráðast í slíkt fyrirtæki sem þetta eða hvort það bíður seinni tíma. En sannfærður er ég um, að það líða ekki margir áratugir þangað til við Íslendingar höfum komið hér upp járnbræðslu.



Herra forseti. Fjvn. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Tveir nm. hafa í séráliti lagt til, að till. yrði samþ. óbreytt, en aðrir nm. leggja til, að till. verði vísað til ríkisstj. Till. þessi var lögð fram nokkuð snemma á yfirstandandi þingi, og var í henni gert ráð fyrir, að ríkisstj. yrði falið að leita samninga við þar tiltekna aðila um verðlækkanir í því skyni að draga úr milliliðakostnaði. Var þá í till. gert ráð fyrir, að athugun þessari yrði lokið fyrir síðustu áramót, en af því gat ekki orðið, þar sem till. var ekki afgreidd fyrir þann tíma. Hins vegar hafa flm. málsins lagt áherzlu á afgreiðslu þess engu að síður, og hefur af þeirra hálfu hér í þinginu einkum verið rætt um þessa till. í sambandi við vinnudeilu þá, sem nú nýlega er um garð gengin. Það var fyrir alllöngu upplýst hér í Alþ. af hálfu ríkisstj., að hún hefði einmitt með hliðsjón af vinnudeilunni, sem þá var yfirvofandi, gert þær ráðstafanir, sem till. þessi fjallar um. Hún hefði ritað þeim aðilum, sem þar um greinir, og jafnvel fleirum þeim, sem áhrif hafa sérstaklega á verðmyndun í landinu, og óskað eftir því, að þessir aðilar gerðu ráðstafanir til verðlækkana og gerðu ríkisstj. grein fyrir því, hvaða leiðir væru tiltækilegastar í þeim efnum. Þetta er það atriði, sem till. fjallar um. Það lá fyrir fjvn., þegar hún afgreiddi þetta mál, að ríkisstj. hefði þegar gert þessar ráðstafanir, og af þeim sökum sýndist meiri hl. n. óeðlilegt í alla staði að samþ. till. í þessu formi, að fela ríkisstj. að gera það, sem hún þegar hafði hafizt handa um. Hins vegar var öll n. sammála um það, að sjálfsagt væri og nauðsynlegt að fylgja þessu máli eftir og raunar á hverjum tíma væri rétt, að ríkisstj. fylgdist með því, að verðlag á nauðsynjum almennings væri ekki óeðlilega hátt. Það er því beinlínis tekið fram í nál. meiri hl. á þskj. 551, að enda þótt meiri hluti n. telji ekki ástæðu til að samþ. till. með hliðsjón af því, að athugun sú sé þegar hafin af hálfu ríkisstj., sem þar er gert ráð fyrir, þá telji meiri hluti n. sjálfsagt, að þeirri athugun verði haldið áfram og allar hugsanlegar leiðir til verðlækkunar verði kannaðar. Og með þeirri forsendu og afdráttarlausri viljayfirlýsingu leggur meiri hl. til, að till. verði vísað til ríkisstj. og þá með það í huga vitanlega, að áfram verði haldið þeim athugunum, sem hún hefur gert, og raunar að þeirri meginstefnu verði jafnan fylgt að leitast við eftir fremsta megni að tryggja almenningi í landinu sem lægst verðlag þeirra nauðsynja, sem hann þarf að kaupa á hverjum tíma. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið, nema tilefni gefist til, en vænti þess, að hv. þm. geti fallizt á þessa afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., var borin fram snemma á þessu þingi og sætti þeirri óvenjulegu meðferð, að hún kom ekki til fyrri umr. fyrr en ég hygg í febrúarmánuði, eftir að þing hóf störf á ný. Það hafði þó gengið svo með flest mál stjórnarandstöðunnar, að þau höfðu komizt tiltölulega greiðlega til 1. umr. og nefndar, þó að sá háttur sé nú yfirleitt á hafður að láta flest eða nálega öll mál frá stjórnarandstæðingum liggja í nefnd allan þingtímann og í fæstum tilfellum komast þaðan nokkurn tíma aftur. En það var enn þá meiri óvilji sýndur þessu máli en nokkru öðru með því að hleypa málinu ekki til fyrri umr. fyrr en á síðari hluta þingsins. Af þessu mátti strax sjá, að ríkisstj. og fylgdarlið hennar hafði ekki mikinn áhuga á málinu; það duldist ekki. Það var ekki hægt að leggja þetta út á annan veg en þann, að þetta væri það málið, - ásamt frumvörpum og tillögum um varnarmálin, - sem stjórnarliðið skyldi standa fastast gegn og helzt ekki láta fá þinglega meðferð. Svo þegar þing kom saman á ný, var fast eftir því gengið, að þetta mál fengist tekið til fyrri umr., og þá var það nú skömmu síðar gert af hæstv. forseta og málinu vísað til fjvn. Þar lá málið nokkuð lengi fyrir, og var þá sagt, að ríkisstj. væri að vinna að málinu, og varð að taka mark á því, að svo væri. Það, sem vitað er um það starf ríkisstj., er þó ekki annað en það, að hún tilkynnti í febrúarmánuði, þegar sýnilegt var, að verkföll mundu skella yfir, að hún ætlaði að fara inn á þær leiðir, sem þessi þáltill. markaði, og fyrsta skrefið í því efni væri að skrifa þeim 8 eða 9 stórfyrirtækjum, sem nefnd voru í till., og fara fram á það, að þau tilnefndu tvo menn hvert til samninga við ríkisstj. um það að þrýsta verðlagi niður eins og unnt væri. Í bréfi til Alþýðusambands Íslands var því síðan lýst yfir af hæstv. forsrh., að Alþýðusambandi Íslands yrði gefinn kostur á að fylgjast með því, sem síðar kynni að gerast í þessum málum. En Alþýðusambandið hefur ekki fengið neina vitneskju um það, að neitt hafi gerzt í þessum málum síðan hæstv. ríkisstj. skrifaði þessum fyrirtækjum, annað en það, að ég hef frétt það utan að mér, að í byrjun verkfallsins, á fyrstu samninganefndarfundunum, munu tvö eða þrjú af þessum fyrirtækjum hafa skýrt hæstv. ríkisstj. frá því bréflega eða munnlega, að þau treystu sér ekki til að gera neinar ráðstafanir til verðlækkana. Þau afsökuðu sig meðal annars með því, að verðlækkunarráðstafanir þær, sem gerðar voru 1952, væru í gildi enn þá og frekari spor treystu þau sér ekki til að stíga í því efni. Þar með mun málið hafa algerlega niður fallið af hendi hæstv. ríkisstj., og get ég ekki sagt, að hæstv. ríkisstj. hafi með þessum aðgerðum sinum orðið við efni till., því að það var sannarlega ekki bara um það talað, að hún ætti að skrifa einhverjum ákveðnum fyrirtækjum og bíða síðan eftir svari. Nei, till. var um það, að hún skyldi þrautreyna samninga við þessi fyrirtæki, og ætlunin var sú, að ef fyrirtækin vildu ekki fallast á það við ríkisstj. í hörðum samningum, þá hótaði hún að setja hámarksverð á þær vörur og þá þjónustu, sem þessi fyrirtæki hefðu með að gera. Þannig hefur að verki verið af ríkisstj. í Noregi, og þegar ekki þótti nógu fastlega að verki verið þar, urðu þar stjórnarskipti á s.h hausti, til þess að við tækju menn, sem gengju fastar fram í þessum málum til þess að halda verðlaginu niðri, einmitt af því að það stóð eins á, að í miðjum marzmánuði átti að koma þar til kauphækkana, ef ríkisstj. tækist ekki að hafa knúið fram lækkað verðlag. En það var öðruvísi unnið að þessu hér. Ég undirstrika það, að það hefði þurft að valda stjórnarskiptum hér á landi, einmitt hversu linlega var á þessu máli haldið, og það ber að harma, að svo varð ekki. Það var aldrei við því að búast, að þau fyrirtæki, sem hæstv. ríkisstj. átti að hefja samninga við um lækkað verðlag, skrifuðu ríkisstj. aftur og segðu: Það er guðvelkomið og sjálfsagt að gera það fyrir ríkisstj. sína að lækka verð á vörum og þjónustu. - Ég bjóst aldrei við því. Ég hygg, að enginn hafi búizt við því. Það var aldrei hægt að búast við því, að þeir segðu: Það er sjálfsagt, að við rýrum okkar gróðahlut. - Menn eru nú fastari á því, sem þeir eiga kost á að fá, heldur en svo. Með öðrum orðum: Í þessu máli hefur ekkert gerzt, ekkert verið gert annað en kák, eintómt kák. Þess vegna undrast ég það, að hv. meiri hl. fjvn., allir fylgjendur stjórnarflokkanna, skuli enn hafa traust og tiltrú til ríkisstj. í þessu máli. Þeir segjast allir vera á þeirri skoðun, að þetta sé rétt stefna og þeir séu henni fylgjandi og telji nauðsynlegt að gera allt, sem hægt sé, til þess að lækka dýrtíð í landinu. En eftir að ríkisstj. er búin að taka svo linlega á þessu máli og sýna því það mikið kæruleysi, sinnuleysi, eins og hún hefur gert, hefði ég talið, að það væri alveg gersamlega ómögulegt að bera traust til ríkisstj. í málinu og leggja til, að því verði til hennar vísað, til þess að hún sæi um framkvæmd þess. Ég gat ekki fallizt á það eða við tveir, sem minni hl. myndum, og lögðum því til, að till. yrði samþ. Einhver kann að halda því fram, að það sé nú ekki til neins héðan af, verkfallið sé búið og það sé búið að fara inn á aðra leið í þeim málum, hækka kaupgjaldið í staðinn fyrir að lækka verðlagið. En ég tel, að það sé fyllsta þörf á því, að ríkisstj. hefði ströng fyrirmæli frá Alþ. um að vinna á hvern þann hátt sem hún gæti að því að knýja verðlagið niður. Við heyrum t. d. núna, að afloknu þessu verkfalli, að viss fyrirtæki hafi hækkað smurning á bilum um 36–40%. Það er auðvitað algerlega ómögulegt að rökstyðja slíka hækkun á grundvelli kauphækkunarinnar, en það sýnir bara, hversu óskammfeilnin getur gengið langt hjá vissum fyrirtækjum, sem hafa sjálfdæmi um það að fara ofan í vasa almennings, þegar þau vita, að þau hafa ríkisstj. yfir sér, sem hefur velþóknun á slíkri starfsemi. Og það er á þennan hátt, sem við fáum verðbólgu og vaxandi dýrtíð, sem leiðir til þess, að það verður aftur farið af stað um kauphækkanir og reynt að kippa þeim málum aftur í það horf, að fólkið, sem vinnur erfiðu störfin í landinu, geti með einhverju móti dregið fram lífið. Það er því síður en svo, að það sé úrhættis enn þá að samþykkja þessa till. Það er knýjandi nauðsyn, að Alþ. veiti ríkisstj., sem hefur brugðizt í þessu máli, aðhald og geri strangari kröfur til hennar. Hún hefur brugðizt af því, að þingheimur hefur ekki látið í ljós áhuga sinn fyrir þessu máli og ekki gefið henni þær forskriftir, sem hún gat ekki snuðað sig frá. Hér ætti því ekki aðeins að binda hæstv. ríkisstj. með samþykkt þessarar till., heldur einnig væri full ástæða til þess að koma fram löggjöf, sem tæki verðlagsmálin fastari tökum, og á ég þar við, að það væri full ástæða til ekki aðeins að samþykkja þessa till., heldur einnig að samþykkja það frv., sem hér liggur líka fyrir þinginu um ráðstafanir í verðlækkunarmálum. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta mál; það er alveg tilgangslaust héðan af. En þörfin fyrir framkvæmd málsins er sú sama nú og áður, og jafnvel er hún brýnni. Það ríður á því, að sú kjarabót, sem verkalýður landsins hefur nú knúið fram, verði ekki eyðilögð af ríkisstj., sem lætur dýrtíðarflóðið færa allt úr skorðum í þjóðfélaginu. Ef ríkisstj. færi ekki eftir ströngum og ákveðnum samþykktum Alþ., þá væri auðveldara að draga hana til ábyrgðar fyrir, að hún hefði brugðizt. En þeir hv. þm., sem slá skjaldborg um ríkisstj. og hennar frammistöðu í þessu máli, taka á sig ábyrgðina á því, að ríkisstj. getur nú framvegis leikið lausum hala í verðlagsmálunum og borið því við, að það hafi enginn þingvilji verið fyrir því, að hún hagaði sér öðruvísi en hún hefur hagað sér í þessum málum.



Herra forseti. Þegar hv. 2. þm. Eyf., frsm. fjvn., var að tala hér áðan og láta í ljós allgóðan vilja og mikinn hjá hæstv. ríkisstj. að halda verðlagi í skefjum í landinu og tala um, hve sjálfsagt og nauðsynlegt það væri í alla staði, þá datt mér í hug hið fornkveðna: fagurt skal mæla, en flátt hyggja - því að þannig hafa hv. stjórnarflokkar komið fram í þessum málum, bæði í kjaradeilu þeirri, sem stóð hér um langan tíma, og eins gagnvart þeim málum, sem hafa verið borin fram hér á Alþ. um lækkanir verðlags, að þeir hafa lifað eftir þessum gömlu ummælum, sem ég vitnaði til. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að það væri óeðlilegt að samþykkja þessa till., eftir að hæstv. ríkisstj. hefði leitað til þeirra aðila, sem till. greinir, og fengið neikvæð svör frá þeim. Og hv. 3. landsk. þm. (HV) sagðist aldrei hafa gert ráð fyrir því, þegar hann flutti þessa till., að það mundu fást greið svör frá þessum aðilum um að lækka verðlag, lækka sinn gróða, heldur hefði hann gert ráð fyrir, að það þyrfti allaðgangsharða samninga í því efni. Nú fer þetta tvennt nokkuð saman hjá þessum tveim hv. þm. Það er rétt hjá hv. 3. landsk., að það þurfti aldrei að búast við því, að gróðafélögin gæfu neitt eftir af frjálsum og fúsum vilja, og það er líka nokkuð til í því, sem hv. 2. þm. Eyf. segir, að eftir að ríkisstj. hefur sýnt einhverja málamyndatilburði í því að tala við þessa aðila, til þess að geta afsakað sig á eftir með því, að hún hefði gert það og ekki fengið jákvæð svör, þá þarf miklu strangari fyrirmæli frá Alþingi í þessum efnum en þessi till. gerir ráð fyrir. En ef hv. stjórnarflokkar og hæstv. ríkisstj. hefði haft einhvern vilja, þann góða vilja, sem hv. 2. þm. Eyf. var að lýsa hér áðan, í því að færa niður verðlag í þessu landi og skapa með því íslenzkum almenningi þá einu raunhæfu kjarabót, sem hægt er að skapa honum í dag, þá hafði hæstv. ríkisstj. og hv. stjórnarflokkar sannarlega tækifæri til þess að gera það, því að mánuði áður en til verkfalls kom, var borið fram hér á Alþingi af okkur þm. Þjóðvfl. frv., sem algerlega batt hendur allra aðila í þessu efni. Það fól í sér meiri kjarabætur til handa öllum almenningi í landinu, hvort sem það voru verkamenn, sjómenn, iðnaðarmenn, bændur eða launþegar og opinberir starfsmenn, heldur en nokkur annar aðili hefur borið fram kröfur um eða gert till. til að ná. Um þetta frv. hefur verið þagað, og það hefur ekki fengizt rætt hér á Alþingi, vegna þess að hæstv. ríkisstj. talaði fagurt, en hugði flátt í málinu. Í því frv. var lagt til, að söluskattur væri felldur niður að þeim hluta, þar sem hann er ranglátastur og ósanngjarnastur, og þeim hluta, sem rennur ekki allur í ríkissjóð, heldur verður að gróðalind fyrir þá, sem eiga að innheimta skattinn fyrir ríkissjóð. Það var einnig lagt til, að tekið yrði upp verðlagseftirlit og Alþýðusambandi Íslands fengið meirihlutavald og þar með verkalýðsstéttunum í því verðlagseftirliti, þannig að þær stéttir hefðu getað tryggt hvort tveggja, lágt verðlag og líka hlut þeirra, sem eiga að flytja inn og þurfa að sjá um það nauðsynjastarf að flytja inn og dreifa vörum til landsmanna. Hagur verkalýðsins var tvíþættur og er tvíþættur í því máli, og það var á allan hátt eðlilegast að fela Alþýðusambandinu eftirlit og yfirráð í þessu máli. Ég verð að segja það eins og er, að það eru fleiri hér á Alþingi Íslendinga, sem eiga þarna nokkra sök, heldur en. hæstv. ríkisstj. Í þeirri n., sem fékk frv. okkar þm. Þjóðvfl. til afgreiðslu, á sæti einn kommúnisti, og maður skyldi ætla, að hann hefði ekki haft á móti því, að Alþýðusambandið fengi yfirráð yfir verðlagseftirliti í landinu. En hann hefur ekki einu sinni haft fyrir því að skila nál. um frv., ekki einu sinni hann. Það er rétt, að þetta komi fram hér á þinginu. Loks vil ég taka það fram, að það er tilgangslaust fyrir hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkana að afsaka sig með því, að verkfallið sé nú leyst og þess vegna sé óþarft og ástæðulaust að ræða þessi mál. Það er aldrei brýnni þörf en einmitt nú að ræða þessi mál. Við höfum séð nýjasta dæmið, það nærtækasta, sem hv. 3. landsk. gat um hér áðan, þegar olíufélögin, sem sýndu verkamönnum í verkfallinu mestan fjandskap allra aðila, hafa riðið strax á vaðið og hækkað vinnu við smurning á bilum um 40%, og við vitum, að þannig munu hækkanirnar dynja yfir núna næstu vikur og mánuði margfalt meiri en kauphækkun verkamanna gefur tilefni til. Og því segi ég það, að það er aldrei meiri nauðsyn en nú að samþykkja að taka upp verðlagseftirlit og lækkun verðlags í landinu. Íslenzk alþýða hefur nú fyrst mjög brýna lífsnauðsyn á því, að þetta verðlagseftirlit og lækkun á vöruverði verði tekið upp, því að annar eins grundvöllur og sá, sem bröskurunum hefur nú verið skapaður til alls konar hækkunar, bröskurunum, sem eru skjólstæðingar hæstv. ríkisstj. og fá að hækka sína hluti án þess að ráðherra stígi hér í stól og komi með margvíslega útreikninga um það, hvaða áhrif sú hækkun hafi á þjóðarbúskapinn, hefur það í för með sér. að það er aldrei brýnni nauðsyn en nú að hafa eftirlit með þeim. Og þess vegna geta stjórnarflokkarnir og hæstv. ríkisstj. ekki afsakað sig á neinn hátt með því að salta þessi mál, neita að ræða þau eða vísa þeim til ríkisstj., þar sem á að svæfa þau. því að allur almenningur sér, hvernig er í pottinn búið.



Eins og nál. á þskj. 552 og 541 bera með sér, varð ekki samkomulag um afgreiðslu þessarar þáltill. í fjvn. Meiri hl. leggur til, að till. verði vísað til ríkisstj., en minni hl., hv. 11. landsk., leggur hins vegar til, að till. verði samþykkt. Í grg. fyrir þessari till. á þskj. 64 um lánsútvegun vegna sementsverksmiðju er að því vikið, að nokkrir erfiðleikar hafi verið á því að útvega lán til byggingar sementsverksmiðju, og er í sambandi við það bent á, að ef til vill væri hægt að greiða úr þessum erfiðleikum með því að semja við stjórn Austur-Þýzkalands um sölu á vélum í verksmiðjuna og greiða þær svo aftur með fiskafurðum, og í till. er látið liggja orð að því, að ef til vill mætti takast að semja um 3–5 ára greiðslufrest á andvirði vélanna. Eftir að þessari till. hafði verið vísað til fjvn., sendi hún hana til umsagnar stjórnar sementsverksmiðjunnar og enn fremur til Framkvæmdabankans, sem gert er ráð fyrir að hafi milligöngu um útvegun á láni til byggingar verksmiðjunnar. Nefndinni bárust svör frá báðum þessum aðilum, og þeir voru alveg sammála í sínu áliti um það. að sá gjaldfrestur, sem hér væri um að ræða, væri allt of skammur, 3–5 ár, því að það er gert ráð fyrir, að taka muni þrjú ár að byggja sementsverksmiðjuna, þannig að hún verði tiltæk til vinnslu, og mundi þá samkvæmt því þurfa að hefja greiðslur af lánunum strax og verksmiðjan væri komin upp eða sem næst því. Í svari frá bankastjóra Framkvæmdabankans er frá því skýrt, að ríkisstj. hafi staðið til boða lán til kaupa á vélum í verksmiðjuna og jafnvel fyrir öllum kostnaði hennar, en þau voru háð því skilyrði, að vélar í verksmiðjuna yrðu keyptar frá því landi, sem léti slík lán í té. En ríkisstj. hefði ekki viljað ganga að slíkum kjörum, heldur talið miklu heppilegra og hagkvæmara að geta fengið lán til kaupa á vélunum og valið svo um það, hvar vélarnar væru keyptar; með þessu móti fengjust miklu hagkvæmari kaup og lægra verð. Nú er undirbúningur undir byggingu sementsverksmiðjunnar eins og kunnugt er hafinn. Stjórn sementsverksmiðjunnar hefur sent út tilboð í efni til byggingar á húsum verksmiðjunnar. Hefur verið unnið að því í vetur að undirbúa grunn undir þessi hús, og segja má, að vinna sé nú að hefjast með fullum krafti við byggingu verksmiðjunnar. Enn fremur hefur verksmiðjustjórnin sent út tilboð í vélarnar, bæði hér í álfu og einnig til Vesturheims, og mér skilst, að þessi tilboð séu nú að berast og eitthvað af þeim komið, og er þetta byggt á því, að fyrir hendi verði fé til þess að greiða með vélarnar, svo að það sé hægt að sæta beztu kjörum um kaup á þeim. Þannig standa nú þessi mál um byggingarframkvæmdir sementsverksmiðjunnar, eftir því sem fjvn. hefur fengið upplýsingar um. Um það atriði þessarar till. að greiða vélar til verksmiðjunnar með fiskafurðum. er það að segja, að vitanlega væri sjálfsagt að nota þær aðstæður, ef ekki væru aðrar ríkari, sem mæltu því í gegn, þannig að þá yrði að sæta miklu óhagkvæmari kjörum um kaup á vélum. En ríkisstj. hefur það sem öll slík útflutningsmál afurða í sinni hendi, það á sínu valdi, hvort hún telur, að þær aðstæður séu fyrir hendi, að það sé hægt að greiða fyrir sölu afurða vorra í sambandi við þessi kaup, og það verður að ganga út frá því sem sjálfsögðum hlut, að ríkisstj. athugi líka þann möguleika. Með tilliti til alls þessa varð niðurstaðan hjá meiri hl. fjvn. að leggja til, að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir, er um það, að Alþingi feli ríkisstj. að leita fyrir sér um möguleika á því við stjórn Austur-Þýzkalands, að þaðan verði keyptar vélar til sementsverksmiðjunnar á þeim grundvelli, að vélarnar verði greiddar í fiskafurðum, sem héðan yrðu seldar til Austur-Þýzkalands, og að á þennan hátt yrði hægt að fá fram nokkurn greiðslufrest á vélunum. Það hefur komið í ljós, að viðskipti Íslendinga við Austur-Þýzkaland eru á margan hátt hagstæð. Þar er greinilega fyrir hendi allmikill markaður fyrir íslenzkar sjávarafurðir, og verð það, sem fengizt hefur fyrir sjávarafurðir þar í landi, hefur verið mjög hagkvæmt. Hins vegar hafa viðskiptin við þetta land verið þannig, að til greiðslu á þeim fiskafurðum, sem þangað hafa verið seldar, hefur að miklu leyti þurft að taka ýmsar vörur frá þessu landi. Það hefur hins vegar verið nokkrum örðugleikum bundið að fá þaðan það mikið af vörum, sem samsvarar að öllu leyti þeim möguleikum, sem annars eru fyrir hendi til þess að selja fiskafurðir okkar inn á þetta landssvæði. Nú er ekki um það að villast, að málin standa þannig hjá okkur, að það væri til verulegra bóta fyrir okkur að auka fisksöluna til Austur-Þýzkalands. Það mundi bæta afkomu sjávarútvegsins allmikið, og framleiðendur eru þessu mjög meðmæltir. Af þeim ástæðum hefur mönnum eðlilega komið til hugar, hvort ekki væri hægt að beina til þessa lands einhverjum þeim viðskiptum, sem ákveðið er að ráðast í af hálfu Íslendinga, og þá hefur m. a. komið til athugunar að kaupa þaðan vélar í sementsverksmiðju. Það er sem sagt kunnugt, að Austur-Þýzkaland framleiðir þekktar og viðurkenndar vélar til slíkrar starfsemi, og fulltrúar þessa lands hafa lýst því yfir. að þeir væru reiðubúnir til samninga um að útvega vélar til sementsverksmiðju hér á landi. Við, sem stöndum að flutningi þessarar till., töldum því alveg sjálfsagt, eins og þessum málum var varið hér, að nú yrði reynt af hálfu stjórnarvaldanna til hins ýtrasta að greiða fyrir sölu á sjávarafurðum til þessa lands, m. a. með því að kaupa þessar vélar þaðan og fá einnig fram um leið nokkurn greiðslufrest á vélunum. sem við töldum að miklar líkur væru á. Þó að hæstv. ríkisstj. hafi verið kunnugt um þessa möguleika, þá hefur hún ekki sinnt því á neinn hátt enn að athuga, hvernig þessum málum væri varið, og af þeim ástæðum fluttum við þessa till., ef Alþingi vildi fela ríkisstj. að bregðast þannig við sem lagt er til hér í till. Meiri hl. hv. fjvn. telur eftir atvikum ekki rétt að samþykkja till. eins og hún liggur fyrir, en mér skilst þó, að meiri hl. n. vilji gjarnan afgreiða till. á fremur jákvæðan hátt með því að vísa henni til ríkisstj., í von um það. að hún athugi þetta mál til hlítar, og tel ég það að vísu bót. En ég, sem er í minni hl., vildi hins vegar leggja til, að till. yrði samþykkt eins og hún er, þar sem ríkisstj. væri beinlínis falið að leita eftir þessum samningsmöguleikum. Mér er það að vísu ljóst, að þó að þessi leið væri farin, þá leysir hún ekki til hlítar það vandamál, sem er bundið við það að útvega sementsverksmiðjunni frambúðarlán, sem sementsverksmiðjan síðan gæti miðað sinn rekstur við. Hér yrði fyrst og fremst um bráðabirgðalán að ræða, sem aftur yrði að snúa yfir í lengra lán í sambandi við rekstur verksmiðjunnar. En þar sem slík lánveiting sem þessi gæti væntanlega greitt fyrir byggingunni nú í byrjun, en auk þess greitt verulega fyrir sölu á sjávarafurðum, þá álít ég, að það eigi að samþykkja till. eins og hún liggur fyrir, og hef lagt það til.



Herra forseti. Þó að afgreiðsla þessa máls hafi að vísu mjög dregizt að undanförnu, vildi ég mega mælast til þess við hæstv. forseta, að umr. verði enn frestað og málið tekið út af dagskrá. Geri ég það að vísu í fullu trausti þess, að við eigum enn eftir að hafa fundi hér í Sþ., þó að mjög sé nú liðið að þinglokum.



Herra forseti. Mér skildist á síðustu umræðum, að það vantaði hér allmargar upplýsingar um þetta atriði og að hæstv. ráðh. treysti sér tæplega til þess að taka við till. eins og hún er, svo að ég vildi mega leggja til, að málinu yrði vísað til ríkisstj. á þessu stigi, og geri ég það að till. minni.