Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Bæjarstjóri Vestmannaeyja, Elliði Vignisson, leyfði sér að tala um forgangsröðun ríkisins þegar kæmi að útdeilingu fjármuna skattgreiðenda. Hann nefndi þar Sinfóníuhljómsveit Íslands, Þjóðleikhúsið, landbúnað o.fl. Þetta mun hafa vakið mikla athygli og eru menn vægast sagt misánægðir með athugasemdir bæjarstjórans. Þó finnst mér mun fleiri vera sammála honum. Íbúar Vestmannaeyja sem njóta t.d. ekki sólarhringslöggæslu þurfa að greiða um 30 þús. kr. í ferðakostnað ætli þeir að nýta skattfé sitt með því að fara á niðurgreidda leiksýningu, á konsert hjá Sinfóníuhljómsveitinni, já, eða til að fæða barn, þ.e. ef samgönguleiðir eru færar. En þeir borga sömu skattprósentu og við hin sem höfum greiðan aðgang að því sem við þurfum og viljum. Virðulegi forseti. Hér ekki fyrir löngu ræddum við skýrslu um slæma stöðu kvenna innan lögreglunnar. Í niðurstöðum skýrslunnar kom fram að helsta ástæða þess að konur koma ekki aftur í lögregluna er lág laun. Ef við höldum áfram að skoða forgangsröðun ríkisins er athyglisvert að líta á upplýsingar sem fjármálaráðuneytið, í samstarfi við heildarsamtök starfsmanna ríkisins, birtir á vef sínum um laun starfsmanna ríkisins. Þar kemur fram að í júní 2013 voru meðaldagvinnulaun kvenna í lögreglunni 305.700 kr. á mánuði en meðaldagvinnulaun kvenna í Sinfóníuhljómsveitinni á sama tíma voru 416.960 kr., eða 111 þús. kr. hærri á mánuði. Ég held að það væri heiður að fá að spila í einni flottustu sinfóníuhljómsveit heims og það væri dýrmætt fyrir frekari frama í tónlistinni. Einnig hélt ég að það væri dýrmætt fyrir ríkið að fá öflugar konur til að sinna löggæslustörfum, leggja sig í lífshættu, vinna dag og nótt undir miklu álagi í erfiðum aðstæðum. Virðulegi forseti. Ég held að við verðum að hlusta á orð bæjarstjórans og skoða alla forgangsröðun ríkisins upp á nýtt ætlum við að bæta samfélag okkar. Menning og listir eru nauðsynleg en við höfum bara ekkert með það að gera meðan við tryggjum ekki öryggi okkar og heilsu.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að taka upp umræðuna frá því í gær og fara yfir það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér, svo að ég hafi eftir honum: „eins og þær mundu enda“ - þ.e. tillögurnar - „… þegar ríkisstjórnin og ráðherranefndin sem um málið fjallaði“ hefðu ákveðið að skila þeim af sér. Í framhaldi af því velti ég svolítið fyrir mér hverra tillögurnar eru, hagræðingarhópsins eða ráðherranna. Ég vil ítreka aftur þá beiðni mína og okkar í minni hlutanum í fjárlaganefnd um að afhent verði þau gögn sem við óskuðum eftir. Við óskuðum eftir því að vita hverjir væru gestir hópsins, voru það einstaklingar, hagsmunasamtök, voru það félagasamtök? Var öllu skilað munnlega eða voru skilin eftir einhver minnisblöð? Við höfum ekki fengið að vita eða sjá fundargerðir og hvort hópurinn hélt marga fundi. Svo var líka rætt um, eða á orðum hæstv. ráðherra í gær mátti skilja að einhverjar tillögur hafi ekki komist í gegnum nálaraugað. Æskilegt væri að vita hverjar þær hefðu verið helstar og á hvaða forsendum þeim var þá hafnað. Voru það pólitísk rök eða fjárhagsleg rök? Mér finnst þetta skipta máli og ég vil ítreka að það á ekki bara við í þessu máli, hæstv. forseti, þar sem við erum að biðja um að þingræði sé virt og að þingmenn geti leitað eftir stuðningi forseta við að fá fram gögn á tilskildum tíma. Við viljum vita og fá afrit af gögnum og tillögum sem hópnum bárust utan frá, til hverra hann leitaði eftir tillögum, hugmyndum og ráðleggingum, því að fram hefur komið að á netið hafi komið ýmsar tillögur. En það hefur ekki komið fram 

Herra forseti. Aðeins ein jörð. Ómar Ragnarsson var einn framsögumanna á umhverfisþinginu sem fram fór í Hörpu á föstudaginn. Hann fór með ljóð sem fjallaði um mikilvægi þess að fara vel með jörðina. Vel gert hjá Ómari og við getum öll verið sammála um að við eigum og verðum að fara vel með jörðina því að án hennar getum við ekki lifað. Umhverfisþingið var haldið á vegum umhverfisráðuneytisins en á fjórða hundrað manns sátu þingið. Ég óska hæstv. umhverfisráðherra til hamingju með þingið og öðrum þeim sem að því stóðu því að það var hið glæsilegasta. Meginumræðuefni þingsins var skipulag lands og hafs, sjálfbær þróun og samþætting verndar og nýtingar. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, fjallaði meðal annars um skipulag sem mikilvægt stjórntæki til að samræma ólíkar kröfur og sjónarmið, m.a. um auðlindanýtingu, atvinnuþróun og umhverfisvernd. Hann lagði í máli sínu áherslu á að nýta þurfi auðlindir landsins af skynsemi ef takast á að tryggja velferð og hagsæld í landinu með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Ásdís Hlökk Theodórsdóttir, forstjóri Skipulagsstofnunar, var aðalræðumaður þingsins og hélt erindi sem fjallaði um skipulag í víðu samhengi og sjálfbærar lausnir í því sambandi. Hún dró fram mjög áhugaverða tölfræði sem undirstrikaði hversu mikilvægt er að horfa til framtíðar í skipulagsmálum, bæði í þéttbýli og dreifbýli. Fleiri áhugaverð erindi voru haldin, m.a. um hvernig hægt sé að byggja upp atvinnulífið, nýta landið en um leið vernda það. Þeir þættir geta nefnilega vel farið saman og styrkt hver annan ef skipulagið er gott og úthugsað. Hæstv. ráðherra lagði einmitt áherslu á að brýnt sé orðið að hefjast handa við að ná á heildstæðan hátt yfir einstaka þætti landnotkunar og því sé stefnt að því að hefja vinnu í umhverfisráðuneytinu um gerð landnýtingaráætlunar sem verði hluti landsskipulagsstefnu 

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að koma hingað upp undir þessum lið til að ræða aðgengismál fatlaðra í þingsal. Þannig er að nú eru liðnir sex mánuðir frá því að hv. þm. Freyja Haraldsdóttir var kjörin varaþingmaður fyrir Bjarta framtíð og hefur hún í tvígang komið inn á þing. Því miður er ekki enn þá búið að gera ráðstafanir í þingsal til að hún geti ávarpað þingmenn úr ræðustól og þarf hún að gera það úr sæti sínu. Það er óásættanlegt og nokkuð sem við þurfum að laga. Það er sjálfsögð krafa að hún geti komið til þingsins og farið með sama hætti og aðrir þingmenn án þess að aðstoðarmenn hennar þurfi að skrá sig sérstaklega hér inn. Ég treysti því og veit reyndar að verið er að vinna í málunum en ég ítreka að það þarf að gera af þunga og festu og tryggja að þau mál séu í lagi. Einu sinni sagði hv. þm. Freyja Haraldsdóttir við mig: Það er samfélagið sem fatlar okkur. Ég hef aldrei skilið það jafn vel og þegar kemur að þessum málum hér í þingsalnum. Nú er það þannig að hún er ekki fyrsti þingmaðurinn sem kemur hingað inn og er í hjólastól og örugglega ekki sá síðasti. Ef hér væri ræðustóll sem allir gætu notað stæðu allir jafnfætis í þeim efnum. Það þarf ekki endilega að fara í drastískar breytingar á þingsalnum til að geta gert þetta, það eru önnur atriði sem geta komið til móts við þingmenn og breytt stöðu þeirra þannig að þeir standi jafnfætis öðrum í þessu. Það má nefna sem dæmi að hluti umræðna færi einfaldlega fram úr sætum eins og víða tíðkast í öðrum þingum. Ég ítreka að ég kem ekki hingað upp til að benda sérstaklega á einhvern í þessum efnum, ég gæti alveg eins áfellst sjálfan mig fyrir að hafa ekki ýtt frekar á að þetta væri gert. Þetta er einfaldlega nokkuð sem við þurfum að laga og ég treysti því að forseti muni setja þunga í að gera það.

Forseti tekur undir að það er ekki vansalaust að ekki skuli hafa tekist að bregðast við þeirri fyrirætlan sem ég held að allir þingmenn sameinist um, að gera aðgengi fatlaðra að þingsalnum þannig að viðunandi sé og allir sitji við sama borð að því leytinu. Það er einlægur ásetningur forseta og forsætisnefndar og ég veit þingheims alls að við ráðum bót á því. Það standa fyrir dyrum breytingar sem fela í sér að hér verður settur upp nýr ræðustóll í stað þess sem er fyrir og með því treysti ég að þessi mál komist í gott og fullkomlega viðunandi horf. Forseta er kunnugt um að reynt hefur verið að hafa sem best samband við samtök eins og Öryrkjabandalagið varðandi þetta mál þannig að fullnægjandi verði þegar hið nýja fyrirkomulag lítur dagsins ljós. Því miður var það þannig að fyrstu hugmyndir sem lágu hér fyrir voru að mati okkar í forsætisnefnd, a.m.k. þeirra sem áttu tækifæri til að skoða hugmyndina, alls ekki nægilega góðar. Aðgengi var að vísu tryggt en að öðru leyti var útfærslan ekki eins og við töldum viðunandi og meðal annars þess vegna hefur dregist að ljúka verkinu. Forseti mun að sjálfsögðu fylgja málinu fast eftir og veit að um það er fullkominn einhugur í forsætisnefnd Alþingis og meðal þingmanna allra.

Virðulegi forseti. Lög um neytendalán tóku gildi um mánaðamótin. Lögin voru sett í tíð síðustu ríkisstjórnar þó að gildistakan sé núna. Það er margt jákvætt í þessum lögum, upplýsingaskylda lánastofnana til þeirra sem taka neytendalán er stóraukin en jafnframt þurfa lántakendur að gera mun betri grein fyrir fjárhagsstöðu sinni áður en umsókn þeirra er samþykkt. Þetta þýðir í raun að fólk þarf að fara í greiðslumat ef það vill fá hækkun á kreditkortaheimild, yfirdrætti, bílaláni o.fl. Kröfurnar um lánshæfi verða mun strangari en verið hefur. Svo virðist þó sem þessi nýju lög hafi ýmsar aukaverkanir. Á vanskilaskrá eru núna 27–28 þús. manns. Framkvæmdastjóri Creditinfo hefur látið hafa eftir sér að svo geti farið að þessi nýju lög þýði að 15–18 þús. manns til viðbótar verði hafnað um lán. Svo gæti farið að fólk sem er ekki í alvarlegum vanskilum fái ekki lánafyrirgreiðslu. Ef lánastofnanir telja líkur á að menn lendi í vanskilum getur það leitt til höfnunar þó að þeir hafi alltaf borgað af lánum sínum. Ekki verður betur séð en að þessi nýju lög útiloki þúsundir manna í húsnæðisvandræðum frá frekari fyrirgreiðslu og að það fólk muni hvorki geta keypt né leigt. Eins og áður sagði eru neytendalögin á ábyrgð fyrri ríkisstjórnar. Auðvitað er gott að hvetja fólk til sparnaðar þannig að það geti haft efni á því sem það ætlar að kaupa. Málið versnar hins vegar þegar huglægt mat á því hvort einstaklingur geti mögulega borgað í framtíðinni er farið að stjórna för. Við erum að tala um 15–18 þús. manns sem munu væntanlega ekki fá lán í framtíðinni en hafa fengið hingað til.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við ræðum hagræðingarmál. Af hverju? Vegna þess að þetta er verkefni okkar allra og við þurfum að sinna því. Það veldur mér miklum vonbrigðum ef sú umræða mun verða um formið en ekki efnið. Hingað hafa hv. stjórnarandstæðingar, sérstaklega fulltrúar Vinstri grænna, komið hver á eftir öðrum og ég vek athygli á ræðu síðasta hv. þingmanns sem spurðist í rauninni fyrir um við hverja þeir sem voru í hagræðingarhópnum töluðu, á hverja þeir hlustuðu. Ég hlýt að spyrja: Hvað vakir fyrir fólki? Nú er alveg vitað að fjölmargir höfðu samband, það voru persónuleg samtöl, fólk vildi koma upplýsingum á framfæri og hvað mætti betur fara. Er það virkilega þannig að menn vilji lista það fólk upp hér? Ég vek athygli á því að síðasta ríkisstjórn var með hagræðingarhópa sem í voru hv. þingmenn. Hverjir vissu um þá hópa? Enginn.  Nú hefur komið fram hvað eftir annað hvaða gögn var unnið með. Þau eru á netinu.  Ég held að hv. þingmenn 

Hæstv. forseti. Nú rétt fyrir helgina birtist áskorun frá seðlabankastjóra þar sem hann hafði áhyggjur af því að allar launahækkanir umfram 2,5% í næstu kjarasamningum kæmu til með að spenna upp verðbólgu í landinu. Ég deili vissulega áhyggjum seðlabankastjóra af viðkvæmu efnahagsástandi en það er hins vegar þannig að frá þeim sama seðlabankastjóra heyrðist ekkert í sumar þegar þáverandi og núverandi kjararáð, sem var skipað af síðustu ríkisstjórn og hefur starfstíma fram á vor, skammtaði honum sem svarar meðallaunum dagvinnumanns á mánuði hverjum í launahækkun, ekki bara til frambúðar heldur svona 12–15 mánuði aftur í tímann. Seðlabankastjóri, sem var reyndar í hópi þeirra 20 forstjóra ríkisins sem fengu þessa hækkun, talaði ekki um áhrif þessa á launaþróun í landinu, hann hafði ekki sérstakar áhyggjur af þessu. Ég hafði áhyggjur þá yfir því að þessi kjararáðsákvörðun væri vafasöm og ég verð eiginlega að segja að eftir þessa herhvöt seðlabankastjórans ýfðist sú hugsun upp aftur. Ég held að hugsanlegt sé að við þurfum aðeins að gaumgæfa það hvort ástæða sé til að endurskoða ákvörðun kjararáðs frá því í sumar, að hún verði tekin upp, ekki síst ef höfð er í huga möguleg áhrif hennar á verðlags- og launaþróun í landinu til frambúðar.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri ákvörðun hæstv. heilbrigðisráðherra að ákveða að endurskoða fyrri ákvörðun velferðarráðuneytisins um fækkun sjúkrabifreiða. Mikilvægt er að tryggja öryggi þeirra sem búa á landinu og það gerum við meðal annars með góðri grunnþjónustu eins og heilbrigðisþjónustu og öruggri þjónustu sjúkrabifreiða þegar á þarf að halda. Það vita allir sem vilja vita að mikill niðurskurður hefur orðið í heilbrigðiskerfinu á undanförnum árum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og einnig á landsbyggðinni. Dæmi eru um að færri læknar sinni þjónustu á ýmsum heilbrigðisstofnunum en áður, niðurfærsla hafi orðið á stöðugildum og jafnframt hefur bakvöktum og vaktalínum fækkað. Mikið álag er á starfsmönnum sem sinna heilbrigðisþjónustu og það þekkist því miður allvel að eingöngu einn læknir sé á vakt á stóru svæði heilbrigðisstofnana. Þar sem ástandið þekkist því miður svona er nauðsynlegt að starfsemi sjúkrabifreiða sé tryggð um land allt. Sjúkraflutningamenn hafa mikla reynslu og þekkingu á sviði bráðameðferðar og margir þeirra hafa nú þegar menntað sig sem neyðarflutningamenn sem gerir þá enn betur undirbúna í að bregðast við við erfiðar aðstæður. Þar sem mikill niðurskurður hefur orðið í heilbrigðisþjónustu á undanförnum árum er enn mikilvægara að standa vörð um starfsemi sjúkrabifreiða og hverfa frá fyrirhugaðri fækkun. Það er samt þannig, virðulegur forseti, að komið er að tímamótum. Ekki er hægt að skera meira niður í heilbrigðiskerfinu og við verðum að forgangsraða í þágu þess á öllu landinu. Við þurfum góða og örugga grunnþjónustu og öflugt net sjúkrabifreiða. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta kostar peninga en góð og trygg þjónusta verður að vera til staðar. Ég tel að það skref sem hæstv. heilbrigðisráðherra er að taka með því að endurskoða fækkun sjúkrabifreiða sé skref í rétta átt. Nú bíð ég eftir næstu skrefum, að horfið verði frá niðurskurðaráformum og sameiningaráformum á heilbrigðisstofnunum úti á landi.

Virðulegi forseti. Í dag er Skráargatið opinberlega innleitt á Íslandi og það er fagnaðarefni. Þetta er eins konar hollustumerki sem gefur neytendum til kynna hver hollustan er í ákveðnum vöruflokki. Forsagan er sú að árið 2005 mælti faghópur sem forsætisráðuneytið skipaði og átti að koma með tillögur um að efla lýðheilsu með upptöku Skráargatsins. Það gerðist ekki neitt. Í mars 2008 í sendu Neytendasamtökin erindi á ráðherra og stjórnvöld og hvöttu til þess að Skráargatið yrði tekið upp. Þá voru Danir og Norðmenn að innleiða sænska Skráargatið og gera það að samnorrænu merki. Hér gerðist ekki neitt. Neytendasamtökin ítrekuðu erindið 2010 en það barst ekkert svar. Þau ítrekuðu erindið aftur í lok árs 2010 en ekkert gerðist. Neytendasamtökin sendu aftur erindi og hvöttu stjórnvöld til að innleiða merkið eða gefa að minnsta kosti upp af hverju þau vildu ekki innleiða það. Í fjórða skiptið, enn kom ekkert svar, sömdu Neytendasamtökin fréttatilkynningu og bentu á að þetta væri ólíðandi og fjölmiðlar tóku aðeins við sér og umræða varð um málið. Í framhaldinu tók Siv Friðleifsdóttir málið upp á arma sína hér í þinginu. Hún þekkti vel til merkisins vegna reynslu sinnar í Norðurlandasamstarfi og lagði hún fram þingsályktunartillögu sem síðan var samþykkt. Í dag er verið að innleiða merkið. Mér finnst ástæða til að koma hingað og rifja aðeins upp forsöguna vegna þess að það er skrýtið þegar félagasamtök þurfa að eyða ógnartíma í að sannfæra stjórnvöld um að gera eitthvað sem kemur neytendum til góða og sem er gott fyrir lýðheilsu þjóðarinnar. Ég skil ekki af hverju það líða alltaf mörg ár frá því að einhver hugmynd kemur upp og þangað til hún verður að veruleika.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir með hv. þm. Róberti Marshall þegar hann ræðir aðgengi fatlaðra í þinghúsinu. Við vitum að gerð hefur verið tilraun til breytingar á því ræðupúlti sem hér er og ég hvet hæstv. forseta, sem hefur mikinn hug á að þingmenn standi jafnir þegar kemur að þessum ræðustól, til að flýta þeim framkvæmdum sem fyrirhugaðar voru til að allir geti komið í ræðustól óháð því hver fötlun þeirra er eða að öðru leyti ef fólk hefur lent í slysum og þarf á því að halda að vera í hjólastól eða öðru þess háttar. Ég skora á hæstv. forseta að beita sér fyrir því að úr þessu verði bætt og það með hraði. Mig langar að nefna hér að væntanlega hefur ályktun Íslenskrar málnefndar komið í pósti til þingmanna. Dagur íslenskrar tungu er 16. nóvember og okkur hafa verið sendar ályktanir þar að lútandi. Það sem vekur að minnsta kosti áhyggjur hjá mér, sem fyrrum íslenskukennara, er að við stöndum frammi fyrir miklum áskorunum í skólasamfélaginu vegna þess að innflytjendum hefur fjölgað og við viljum að þeirra hagur innan skólans sé jafn okkar barna sem tala tungumál okkar. Þessir nemendur eru margir hverjir tvítyngdir og hafa jafnvel tvö tungumál fyrir utan íslensku sem þeir eru að fóta sig í. Í þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið virðist það sem kemur í veg fyrir að þessum nemendum líði vel í skólanum fyrst og síðast vera léleg kunnátta í íslensku. Þess vegna þarf að gera tvennt, virðulegur forseti: Ég skora á hv. allsherjar- og menntamálanefnd og hæstv. menntamálaráðherra að íhuga með hvaða hætti sé í fyrsta lagi hægt að tryggja kennslu í móðurmáli þessara einstaklinga og í öðru lagi og ekki síður að byggja upp íslenskukunnáttu þeirra til þess að líðan þeirra 

Forseti vill eingöngu taka það fram að það er rétt, sem hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir sagði, það er greinilegur munur á klukkunni í borði forseta og klukkunni sem gengur í ræðupúltinu. Forseti verður að reyna að hafa auga á hverjum fingri og skoða tvær klukkur á sama tíma og biðst velvirðingar á því að hafa truflað hv. þingmann með inngripi sínu hér áðan.

Virðulegur forseti. Mig langar að taka undir þá gagnrýni sem fram hefur komið á mjólkurfyrirtækin í landinu sem framleiða mat sem sérstaklega höfðar til barna. Þar á ég við alls konar jógúrt og tengdar afurðir. Þessi matvæli eru í afar flottum og sölulegum umbúðum, sérstaklega hönnuðum fyrir börn; ein þeirra heitir t.d. hreint út sagt Skólajógúrt. Þegar maður bragðar á þessum matvörum eiga þær lítið skylt við þá súrmjólk eða það hreina skyr sem ég borðaði með bestu lyst sem krakki en þá var reyndar boðið upp á lítið annað. Ekki er hægt að segja að allt hafi verið hollt og gott í gamla daga, en ég hef áhyggjur af tannheilsu barna okkar og heilsu þeirra almennt í ljósi þess á hverju þau nærast á hverjum degi. Þetta er ekkert nema góðgæti og í raun mjólkurafurð með viðbættum sykri. Ég horfði einu sinni á sjónvarpsþátt þar sem verið var að skoða þetta. Sykurmolunum var raðað upp við hverja jógúrtdós og það var ófögur sjón að sjá sykurmolana sem stóðu við hverja þeirra. Reyndar hef ég lesið að sama þróun sé við lýði í mörgum öðrum löndum og erlent heilsujógúrt, sem er auglýst sem slíkt, hafi miklu fleiri hitaeiningar en til dæmis súkkulaðikaka. Þarna tel ég að verið sé að leiða neytendur á villigötur og hef ég sérstaklega áhyggjur af börnunum okkar í því sambandi. Ég bið íslensk fyrirtæki á sviði mjólkurafurða að hugsa sinn gang og venda sínu kvæði almennilega í kross og bjóða börnum, og náttúrlega fullorðnum, upp á hollari mat og betri mat, og burt með allan þennan sykur.

Virðulegur forseti. Ég treysti því að það sé klukkan sem hægar gengur sem gildi - en ég vil nota tækifærið og taka undir með þingflokksformönnum Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokksins um aðgengi fatlaðra hér í salnum. Það er algert grundvallaratriði að allir alþingismenn hafi sama aðgang að ræðustól þingsins. Það er okkur til vansa að við höfum ekki úr því bætt, enn þá meira vegna þess að hv. þm. Freyja Haraldsdóttir er ekki fyrsti þingmaðurinn sem lendir í þessari aðstöðu. Við höfum því haft mikinn tíma til að laga þetta. Ég fagna yfirlýsingu forseta um að hér sé von á nýjum ræðustól og vil segja að þó að hann leiddi til þess að gera þyrfti umtalsverðar breytingar á salnum þá væri það sannarlega þess virði. Ég hef sjálfur fengið að njóta þess og finna að hjá forustu og yfirstjórn þingsins er bæði virðing og skilningur á þörfum mínum sem fatlaðs manns og veit að það er ekki skorturinn á því sem hér veldur og hvet til að þau góðu gildi verði sýnd í verki með því að bæta úr þessu og hreinsa okkur af þeim vansa sem forseti svo réttilega kallar. Ég vil síðan, vegna þeirrar umræðu sem hefur orðið undir liðnum um störf þingsins um störf hagræðingarhópsins og varð hér í gær undir liðnum um fundarstjórn forseta, segja þetta: Fjárlaganefnd Alþingis hefur á grundvelli þingskapalaga óskað eftir öllum gögnum hagræðingarhópsins. Það er augljóslega einhver tregða sem veldur því að forustumenn ríkisstjórnarinnar virðast ekki vilja láta þau gögn af hendi 

Forseti vill árétta það sem fram kom í máli hans áðan við upphaf þessarar umræðu að hann hefur beðist velvirðingar á því að dregist hefur að gera þær nauðsynlegu og sjálfsögðu úrbætur á þingsalnum í samræmi við það sem hv. þingmaður og fleiri þingmenn hafa talað um. Þetta stendur hins vegar til bóta. Það er ekki vansalaust, eins og forseti sagði áðan, að þetta hefur dregist en úr þessu er ekki hægt að gera annað en reyna að hraða úrbótum eins og frekast er unnt. Á það hefur verið lögð áhersla að eiga gott samstarf við samtök fatlaðs fólks þannig að þegar þessum úrbótum verður lokið verði þær að öllu leyti fullnægjandi.

Virðulegi forseti. Ég er að velta því fyrir mér eftir að hafa hlustað á hv. þm. Helga Hjörvar hvað sé nákvæmlega á ferðinni. Kannski er það bara þannig að þegar hv. þingmenn fá allar upplýsingar og þær eru settar á veraldarvefinn þá bregður þeim svo mikið að þeir vita ekki hvernig þeir eiga að haga sér. Þeir geta ekki enn þá rætt um efni málsins. Hvað er hægt að gera meira? Eigum við að setjast niður og lesa upp úr þessum skýrslum fyrir hv. þingmenn?

Endilega.


             Hv. þingmaður segir endilega, hún veit ekki hvað hún er að tala um. Ég get alveg lofað henni því að skýrslurnar eru þannig að þótt ég viti að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir fylgist alla jafnan vel með þyrfti hún að hafa sig alla við til að halda sér vakandi yfir öllum lestrinum þótt efnið sé áhugavert. Hins vegar get ég glaður - því að ég prentaði út stóran hluta þess, ég veit ekki hvort það sé allt saman en þetta er í tveim stórum möppum í bílnum mínum - blaðað í því með hv. þingmönnum ef þeir vilja. Það er ekki nema sjálfsagt. Varðandi fréttaflutning af hagræðingarmálum sem hefur verið ansi mikill þá veit ég ekki alveg hvernig við eigum að koma því að en það er bara hægt að fara á Google og fletta því upp og spjalla um þessa hluti í kjölfarið. Ég bið nú hv. þingmenn og sérstaklega hv. þm. Helga Hjörvar að fara að tala um efni málsins, fara að tala um hagræðinguna, um hagræðingartillögurnar. Við skulum ekki eyða dýrmætum tíma þingsins. Ég met það svo að hv. þingmaður hafi verið að gera að gamni sínu áðan til að létta lundina en við verðum samt sem áður að fara að komast í að tala um hagræðinguna og tillögurnar. Ég hvet hv. þm. Helga Hjörvar, sem ég veit að á auðvelt með að komast upp í ræðustól, að fara að gera það.

Forseti. Ég þakka fyrir að hafa tækifæri til að ræða þessi mál því að ég lít svo á að það sem hefur komið fram undanfarið ár, eða nokkur árin, varðandi málefni hælisleitenda og flóttamanna sé grafalvarlegt. Í lok september þessa árs fór sérsveit lögreglunnar í viðamikla aðgerð í Auðbrekku í Kópavogi þar sem Reykjanesbær hafði leigt húsnæði fyrir hælisleitendur. Tugir lögreglumanna tóku þátt í aðgerðinni og einnig var notast við fíkniefnahunda. Hurðir voru brotnar upp, menn handteknir á nærfötunum og færðir þannig í einangrun. Mennirnir fengu ekki að klæða sig né heldur taka með sér föt til skiptanna áður en lögregla færði þá í varðhald á lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Sumir þeirra voru því á nærbuxunum einum fata þegar þeim var sleppt úr varðhaldi sex klukkutímum síðar. Þetta hafa lögmenn talið skýrt brot á meðalhófsreglu. Sálfræðingur hjá Sálfræðiráðgjöfinni sem um árabil stundaði sálfræðilega meðferð á flóttafólki í Danmörku lýsti því sálræna áfalli sem einn skjólstæðingur hans varð fyrir þegar sérsveitin braut sér leið inn í herbergi hans og hefur staðfest að skjólstæðingur hans og fleiri sem voru staddir í Auðbrekku þegar aðgerð lögreglunnar átti sér stað hafi þurft að fá áfallahjálp eftir atburðinn. Forseti. Í DV er haft orðrétt eftir sálfræðingi þessum, með leyfi forseta: „Þurftu þeir að bregðast við á þennan máta? Var nauðsynlegt að láta menn, eins og skjólstæðing minn, liggja á nærbuxunum með andlitið í gólfinu í tvo klukkutíma? Þurfti hann að dúsa í fangaklefa í fimm klukkutíma án þess að fá að vita út á hvað þetta gekk? Hvers konar mannúðarskortur liggur að baki því að meðhöndla andlega veika einstaklinga eins og glæpamenn áður en nægjanleg gögn liggja fyrir um einstaka íbúa?“ Talskona Flóttamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna, Pia Prytz Phiri, lítur þetta mál mjög alvarlegum augum. Hún segir að engar skýringar hafi verið gefnar á þeirri hörku sem sérsveitin beitti í aðgerðinni en látið í það skína að um væri að ræða ótínda glæpamenn. Jafnframt gagnrýndi hún það hvernig flóttamenn hafi verið brennimerktir sem glæpamenn hérlendis upp á síðkastið. Hún ræddi meðal annars við flóttamennina sem voru handteknir í aðgerðinni, sem og lögfræðinga sem þekkja til málsins, og segir allt útlit fyrir að brotið hafi verið á mannréttindum mannanna. Margir þeirra hafi orðið fyrir miklu sálrænu áfalli þegar sérsveitin réðst inn á heimili þeirra og í kjölfarið misst allt traust á íslenskum stofnunum. Að hennar mati þvingar maður engan út á götu hálfnakinn og á nærbuxunum, sama hver hann er. Þá hefur það verið þannig að fjölmiðlum hefur gengið mjög erfiðlega að fá upplýsingar um þessa aðgerð og ástæður fyrir henni aðrar en þær sem dómsúrskurðir hafa legið fyrir um. Lögmenn flóttamanna í þessu tilfelli segjast ítrekað hafa reynt að fá frekari upplýsingar um málið en engin gögn fengið nú þegar rúmar fimm vikur eru liðnar frá handtöku. Þá segja lögmennirnir að skjólstæðingar þeirra hafi engar útskýringar fengið á handtökunni og þeim ítrekað neitað um þann rétt sinn að fá að hafa samband við lögfræðing á meðan þeir voru í haldi. Finnst hæstv. innanríkisráðherra þetta ásættanleg vinnubrögð? Mun ráðuneyti hennar beita sér fyrir því að tryggja að mannréttindabrot af þessu tagi muni ekki eiga sér stað aftur? Ljóst er að þeir sem þekkja til málsins telja nær ómögulegt að íbúar hússins hafi allir gerst sekir um glæpsamlegt athæfi enda er bakgrunnur þeirra afar ólíkur. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem svona aðgerð á sér stað. Áður en ég varð þingmaður vann ég mikið með hælisleitendum og flóttafólki og fór iðulega á gistiheimilið Fit. Ég gleymi aldrei deginum þegar ég fór þangað eftir einmitt svona aðgerð hve fólkið var rosalega hrætt. Ég hitti þar ungan dreng sem var nýkominn til Íslands. Hann hafði orðið vitni að því að faðir hans var skotinn fyrir framan hann í Írak, kemur til Íslands en lendir í svona aðgerð daginn eftir að hann kemur hingað sem hælisleitandi. Mér finnst svo mikilvægt að það sé tryggt að við förum að þeim flóttamannasamningum sem við erum aðilar að. Það kom mjög skýrt fram í máli Piu Prytz Phiri að það er ekki bara þetta mál hér sem er skýrt brot á þeim flóttamannasamningum sem við erum aðilar að heldur líka önnur mál og mun ég víkja að því í seinni hluta, sem sagt fangelsun vegna falsaðra skilríkja og hyggst spyrja ráðherra út í það.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að taka þessi mál upp hér á Alþingi, þau eru mjög mikilvæg. Þau eru auðvitað oft viðkvæm og oft afar erfið en þeim mun mikilvægara er að við ræðum þau reglulega og reynum að finna eins mikla sátt og samhljóm og hugsanlegt er hér á vettvangi löggjafans. Ég vil þó aðeins byrja á að fara yfir nokkrar staðreyndir sem snúa að þessu máli. Það er auðvitað rétt, sem kemur fram hjá hv. þingmanni, að gerðar voru ákveðnar athugasemdir af hálfu framkvæmdastjóra umdæmisskrifstofu Flóttamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna, sem kom hingað að frumkvæði íslenskra stjórnvalda. Það var óskað eftir því í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar að komið yrði hingað til lands til að yfirfara ákveðna þætti er tengdust þá aðallega ríkisfangslausum hælisleitendum. Ég átti samtal við umræddan framkvæmdastjóra og það er ekki alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni - vel má vera að framkvæmdastjórinn hafi í einstaka viðtölum komið inn á þau mál sem hér eru nefnd en fyrst og síðast gerði umræddur framkvæmdastjóri ákveðnar athugasemdir við hluti er lúta að þeim tíma sem það tekur að afgreiða hælisleitendur á Íslandi. Þegar ég átti fund með þessum aðilum frá Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna í Norður-Evrópu var það aðalumræðuefnið, hún lýsti yfir mjög miklum áhyggjum af því hversu langan tíma það tæki íslensk stjórnvöld, og hefði tekið á undanförnum árum, að afgreiða hælisumsóknir. Ég get ekki heldur tekið undir það með hv. þingmanni að mannréttindabrot hafi átt sér stað. Það er ekkert sem bendir til þess, engar niðurstöður hafa fallið um slíkt og það eru allir til þess bærir og mega að sjálfsögðu kæra rannsóknir eða aðgerðir lögreglu, telji þeir að á þeim hafi verið brotið. Það er hins vegar ekkert sem bendir til þess að við getum fullyrt það, líkt og mér fannst hv. þingmaður gera. Hv. þingmaður spurði mig, þ.e. ráðherra, hvað ég ætlaði að gera til að koma í veg fyrir að slík mannréttindabrot yrðu aftur viðhöfð í íslensku réttarkerfi. Það er ekkert sem bendir til þess að mannréttindabrot hafi átt sér stað þannig að við skulum fara varlega í að fullyrða um slíkt áður en það liggur fyrir. Öðru nær bendir allt til þess, og meðal annars í þessari úttekt sem vitnað var til hér, að Ísland fylgi eftir þeim samningum og sáttmálum sem Ísland er aðili að. Það er síðan stærra og annað mál að ef viðkomandi aðilar eru ósáttir við aðgerðir lögreglu, sem lögreglan hefur útskýrt sem nauðsynlegar aðgerðir til þess að kanna og rannsaka ákveðna glæpastarfsemi, þá geta menn gert athugasemdir við það. En þessi ráðherra sem hér stendur ætlar ekki, frekar en aðrir ráðherrar á undan hafa gert, að blanda sér í, hafa skoðanir á eða fella dóma um einstaka lögregluaðgerðir. Það er ekki hlutverk ráðherra. En vegna þess að aðalumræðan, eins og kom svo réttilega fram hjá þessum fulltrúa Sameinuðu þjóðanna hér, hefur snúist um það hversu langan tíma það tekur - og það getur að ákveðnu leyti snúið að því að við sinnum eins vel og mögulegt er þeim hælisleitendum sem koma til Íslands - er biðtíminn orðinn allt of langur. Biðtíminn hjá okkur er orðinn þannig að við finnum fyrir því í kerfinu - sveitarfélagið Reykjanesbær ræður ekki lengur eitt og sér við að þjónusta þessa aðila og samkvæmt nýjustu tölum er kostnaðurinn sem íslenskt samfélag ber af þessari bið orðinn í kringum 600 milljónir kr. á ársgrundvelli. Við skulum hafa í huga stærðirnar sem þarna skipta máli. Það er jú vegna þess að að meðaltali eru einstaklingar að bíða hér vel yfir ár og jafnvel miklum mun lengur en það, en það er mjög eðlilegt ef við lítum til þess að fyrstu níu mánuði ársins 2012 voru dvalardagar hælisleitenda 19.592. Yfir sama tímabil í ár eru dagarnir orðnir 42.407 og að sjálfsögðu veldur það bæði þeim einstaklingum sem sækja hér um hæli vandræðum sem og íslenskum ríkissjóði. Það var talað um það síðast í fjölmiðlum í dag, og kom fram hjá hv. þingmanni, að Ísland sinni þessu með eitthvað lakari hætti en nágrannaþjóðirnar, en það er ekkert sem bendir til þess. Þegar við yfirförum þær hælisumsóknir sem við fáum eru þær í mjög stórum og mörgum tilvikum umsóknir sem ekki falla undir hælisumsóknir, falla ekki undir þær alþjóðlegu skilgreiningar sem gerðar eru til hælisleitenda. Þegar við skoðum síðan hlutfall þeirra sem fá pólitískt hæli á Íslandi eða njóta þeirrar verndar sem það felur í sér þá er það með mjög svipuðum hætti og í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Virðulegur forseti. Ég hef átt fundi með kollegum mínum víða um heim, haft tækifæri til að funda um þessi mál með þeim og ekkert bendir til þess að Ísland haldi á þessu máli með lakari hætti en aðrar þjóðir. Það eina sem við þurfum að íhuga sérstaklega 

Virðulegi forseti. Þeir sem vinna að málum flóttafólks og hælisleitenda nefna nokkur mikilvæg atriði sem nauðsynlegt er að vinna að til að bæta stöðu fólksins og þjónustu við það. Fyrst og fremst er afgreiðslutími mála allt of langur. Teygst getur úr þeim tíma sem tekur að ná niðurstöðu þannig að hann telji í árum, eins og kom fram fyrr í umræðunni. Það er óásættanlegt og á því þarf að finna bót. Annað stórt mál eru sjúkratryggingar. Hælisleitendur þurfa að vera sjúkratryggðir á meðan þeir eru í hælismeðferð. Þeir eiga vissulega rétt á þjónustu en deilt er um hver eigi að bera kostnaðinn. Oftast lendir kostnaðurinn á þeirri stofnun sem veitir heilbrigðisþjónustuna. Þriðja mikilvæga málið sem ég vil nefna eru menntamál, einkum og sér í lagi menntamál barna hælisleitenda. Kerfið allt byggir á kennitölum og lögheimilum og sveitarfélög eiga ekki annarra kosta völ en að búa til kennitölu fyrir börn til að koma þeim í skóla og inn í kerfið með einhverjum hætti, sem er lykilatriði fyrir velferð barnanna. Ímynd hælisleitenda er frekar neikvæð og hávær sú umræða að þarna séu menn sem eru að leika sér með kerfið og hafa af okkur fé þegar raunin er sú að flestir hælisleitendur eru í mikilli neyð, fólk sem hefur þolað hörmungar og er jafnvel brotið á sál og þarfnast faglegrar leiðbeiningar og lækninga. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu skiptir þar miklu máli sem og heilbrigðisþjónustu almennt. Virðulegi forseti. Við verðum að gera enn betur í þessum málaflokki. Í umbótaáætlunum ættum við að byrja á afgreiðslutímanum, sjúkratryggingunum og aðgengi að heilbrigðisþjónustu ásamt menntun og menntunartækifærum barna hælisleitenda.

Virðulegi forseti. Ég trúi því að við séum sammála um að allir eigi rétt á því að sækja um og njóta verndar gegn ofsóknum og alvarlegum mannréttindabrotum. Við vitum dæmi þess að stjórnvöld í Evrópu hafi reynt að koma í veg fyrir að fólk nýti sér þennan rétt og það getur haft víðtækar afleiðingar fyrir þá hælisleitendur sem geta lent í mikilli hættu og jafnvel orðið fórnarlömb mansals eða annars ofbeldis. Það er líka vert að halda því til haga að fæstir flóttamenn leita skjóls í Evrópu, þeir leita flestir til nágrannaríkja þar sem gjarnan ríkir fátækt eða jafnvel átök. Við getum til dæmis nefnt lönd eins og Sýrland, Pakistan eða Íran þar sem eru langflestir flóttamenn. Þetta ber að hafa í huga þegar við ræðum krónur og aura. Ef við berum okkur saman við Dani þá fá 6,5% hæli hér á landi en 29,5% í Danmörku. Það er gott að vita af því að ítarleg vinna er hafin í innanríkisráðuneytinu þar sem gagnrýni á þessi mál hefur verið á einn veg í allt of langan tíma og snýr að málsmeðferð og mannréttindabrotum eins og málshefjandi rakti hér. Stjórnvöld verða að tryggja skjótari afgreiðslu á umsóknum til að koma í veg fyrir þá óvissu og örvæntingu sem allt of margir hælisleitendur finna fyrir. Það er gríðarlega erfitt og mannskemmandi að bíða á milli vonar og ótta mánuðum og jafnvel árum saman enda fá þessir einstaklingar ekki að taka virkan þátt í þjóðfélaginu og vita ekki hvað framtíðin ber í skauti sér. Afgreiðslutíminn er allt of langur, jafnvel þótt umsækjandinn vinni með stjórnvöldum að úrlausn málsins og geri allt sem í hans valdi stendur til að afla gagna og upplýsinga sem óskað er eftir. Við þurfum að hætta að hafa það nánast fyrir reglu að fangelsa flóttamenn fyrir það eitt að framvísa fölsuðum skilríkjum enda brýtur slíkt líklega í bága við alþjóðlegar skuldbindingar stjórnvalda. Við þurfum líka að hafa í huga að Dyflinnarreglugerðin er leiðbeinandi, hún er ekki fullgild lög og við þurfum ekki að senda hælisleitendur aftur þrátt fyrir að við megum það. Við lendum aldrei í því sjálf að fá hælisleitendur senda aftur hingað til Íslands vegna reglunnar um upphafsstöð vegna þess að Ísland er aldrei fyrsta stoppistöð, enda eyja. Það breytir því ekki að við erum hluti af umheiminum og eigum að rækja okkar skyldur samkvæmt því. Í lokin vil ég minna á þingsályktunartillögu okkar vinstri grænna 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa áhugaverðu umræðu hér í dag. Þessi mál hafa lengi verið í brennidepli og þá ekki síst málefni hælisleitenda sem flestir eru sammála um að þurfi að bíða allt of lengi eftir úrlausn sinna mála. Í íslenskri stjórnsýslu eru ákveðnar málsmeðferðarreglur sem taka meðal annars til málshraða og eiga þær auðvitað að ná til hælisleitenda eins og annarra. Þegar kemur að meðferð á þessu fólki er að mörgu að hyggja. Mannréttindasáttmáli Evrópu hefur verið lögfestur hér og þar eru hverjum einstaklingi tryggð ákveðin lágmarksmannréttindi. Okkur ber að virða þau en að sama skapi verðum við að skoða vel bakgrunn þeirra einstaklinga sem leita hælis hér og af hverju þeir koma hingað. Það er ekki sjálfgefið að allir geti fengið hæli hérlendis. Nauðsynlegt er að greina á milli hælisleitenda og svokallaðra kvótaflóttamanna sem hingað koma í boði stjórnvalda. Samtals hafa um 330 slíkir flóttamenn komið hingað til lands frá árinu 1996, flestir frá fyrrum ríkjum Júgóslavíu. Fyrri stuttu samþykkti ríkisstjórnin í samræmi við tillögu flóttamannanefndar að taka á móti allt að 14 manns á þessu ári og því næsta. Hér er um að ræða konur sem taldar eru í hættu í Afganistan og síðan hinsegin fólk frá Íran og Afganistan en það er hópur sem oft er viðkvæmur og sætir miklum árásum og mannréttindabrotum. Flóttamannanefnd telur að hér séu góðar aðstæður til að taka á móti einstæðum mæðrum, auk þess sem réttindi hinsegin fólks eru vel varin hérlendis. Því ber að fagna þessum tillögum sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra og utanríkisráðherra lögðu fram í ríkisstjórn. Staðreyndin er sú að við höfum tekið vel á móti því flóttafólki sem hingað hefur komið enda hefur það í flestum tilvikum ílengst og orðið góðir borgarar þessa lands. Ég vil hins vegar ítreka að lokum að við verðum að hraða málsmeðferð þegar kemur að hælisleitendum sem dvelja suður með sjó. Staðan er óásættanleg, bæði hvað okkur varðar og ekki síður þegar kemur að hælisleitendunum sjálfum.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að píratar hafa óskað eftir sérstakri umræðu um stöðu flóttamanna og hælisleitenda. Mér finnst felast mikil ábyrgð í því að tala um hóp án hans eins og við neyðumst í raun til að gera hér í dag. Ef ég fengi að ráða þá mundi ég leggja til með fullri virðingu fyrir okkur hér inni að við, þar á meðal ég, færum öll upp á þingpalla og í okkar stað settust í þingsalinn hælisleitendur og flóttamenn og leiðbeindu okkur um það hvernig best væri að bjóða þá velkomna og skapa þeim aðstæður til að taka þátt í samfélaginu. Ég ræð hins vegar ekki öllu, blessunarlega, en vil þó gera mitt besta til að þeirra rödd heyrist hér í dag. Rauði þráðurinn í málflutningi hælisleitenda er að biðin eftir úrlausn þeirra mála sé erfið og löng, aðstaðan sé óviðeigandi þegar um svo langan tíma er að ræða, lítið sé við að vera, aðgreining sé umtalsverð og því upplifi þeir oft fordóma sem ýta undir ótta og að flókið sé að verða félagslega virkur vegna hindrana í umhverfinu. Í því ljósi vil ég benda hæstv. innanríkisráðherra á, sem ég fagna þó mjög að líti þetta mál allt saman alvarlegum augum og vilji gera breytingar á því, að þegar hópur er undirskipaður með þessum hætti er ekki sanngjarnt að segja að mönnum sé frjálst að leita réttar síns eða kæra lögregluaðgerðir þegar þeir hafa jafnvel orðið fyrir miklum áföllum og upplifað sig annars flokks eða eins og dýr eins og margir hafa nefnt hér. Jafnframt kemur skýrt fram í máli hælisleitenda og flóttamanna viljinn til að aðlagast samfélaginu, en það sé hins vegar flókið þar sem samfélagið sé ekki alltaf tilbúið. Í viðtali við hælisleitandann Osahon Okoro 21. maí 2013 segir, með leyfi forseta: „Mér er sagt að ég eigi að aðlagast íslensku samfélagi og það vil ég gjarnan. En kerfið virðist mótfallið því. […] Ekki misskilja mig, Ísland er að mörgu leyti gott, en þegar kemur að því að rétta aðkomufólki hjálparhönd þá mættuð þið gera svo miklu, miklu betur.“ 
             Þessi orð gefa til kynna mikinn vilja þessa hóps til að aðlagast samfélaginu, uppfylla skyldur sínar og taka ábyrgð. Það þurfum við að gera líka og skapa aðstæður til þess.

Virðulegi forseti. Í lok september voru 15 manns handteknir í aðgerðum lögreglunnar. Það hefur reynst mjög erfitt að finna út úr því út á hvað sú árás gekk nákvæmlega sem er eitt og sér áhyggjuefni. Í því samhengi velti ég því svolítið fyrir mér hvort hugsanlegt sé að allir hafi gerst brotlegir við lög. Gott og vel, ef við gefum okkur það er samt erfitt að ímynda sér það með hliðsjón af því umhverfi sem flóttamenn og hælisleitendur þurfa að búa í hér í dag. Við heyrum líka fréttir af því að eftirlit sé með Fit í Reykjanesbæ. Þar er eftirlit með fólki í stofunni hjá því, eftirlit með einkalífi þess. Þar sem slíkt viðgengst hlýtur eitthvað að vera að, eitthvað mjög mikið. Svo má auðvitað minnast á það líka að þegar fólk kemur ólöglega inn í landið, þrátt fyrir alþjóðasamninga, er það handtekið fyrir að vera með fölsuð skilríki og það hlýtur að vera ómannúðlegt. Þetta er fólk sem er að flýja skelfilegar aðstæður og við handtökum það og sendum það jafnvel á Litla-Hraun fyrir það eitt að vera til hérna. Mannréttindi eru til þess að passa að slíkt gerist ekki. Mannréttindi eru réttindin sem við fáum fyrir það eitt að vera til. Mannréttindi eru til dæmis friðhelgi einkalífsins. Við fáum þau fyrir það eitt að vera til. Þau eru ekki háð því að við gerum eitthvað sérstakt til að verðskulda þau. Þeir sem hafa búið erlendis, utan Evrópusambandsins eða Norðurlandanna, vita að jafnvel fullkomlega fín innflutningskerfi á fólki eru mjög erfið. Þau eru skilningslaus, þau skilja ekki aðstæður. Um leið og eitthvað er ekki eins og það á að vera í einhverjum kassa sem einhverjir embættismenn skilgreina er allt farið í klessu. Og þannig er það jafnvel ef maður er að flytja inn löglega, jafnvel ef maður kemur frá fínu landi eins og Íslandi inn í annað fínt land, eins og Kanada eða Bandaríkin, það er samt erfitt og hvað þá þegar kemur að flóttamönnum og hælisleitendum. Það er nokkuð sem við þurfum að laga. Mig langar að spyrja hæstv. innanríkisráðherra í sambandi við 

Hæstv. forseti. Ég held að við séum auðvitað öll sammála um að það þurfi að bæta stöðu hælisleitenda og flóttamanna, bæta þjónustuna og stytta tímann sem það tekur að afgreiða þessi mál, en hv. þm. Birgitta Jónsdóttir var eiginlega að fjalla um allt annað en það. Hér var verið að fjalla um sérstaka lögregluaðgerð og fullyrt í málinu að þar hafi verið brotin einhver mannréttindi og þurfi jafnvel sérstakrar rannsóknar við. Það liggur auðvitað ekkert fyrir í málinu um að brotin hafi verið mannréttindi. Ég get bent þingmönnum á það að hægt er að bera undir dómstóla rannsóknaraðgerðir lögreglu, hverjar sem þær eru, um réttmæti þeirra, og handteknir menn eiga auðvitað rétt á verjanda til að gæta hagsmuna sinna. Þannig er gangurinn í þessum málum og ég get alveg upplýst ykkur einnig um það, eftir að hafa eytt hálfri ævinni með handteknum mönnum, að þeir telja iðulega að brotið hafi verið á sér við rannsókn mála. Það má vel vera og ég útiloka það ekki eins og hefur oft gerst að lögregla kunni að hafa farið offari en það kemur þá í ljós ef tilefni er til að skoða það. En ég minni á að lögregla þarf að fá að vinna sín mál. Hún handtekur eingöngu þá sem eru grunaðir, hafa stöðu grunaðs manns, og ætla má að í svona húsleit 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Þetta er auðvitað umfjöllunarefni sem við ættum að gefa okkur langan tíma til að fjalla um vegna þess að það hvernig við búum að útlendingamálum almennt krefst ítarlegrar umræðu, ekki bara á Alþingi heldur í samfélaginu. Við þurfum sárlega á langtímastefnumótun að halda í þessum málaflokki og þar þarf að takast á við mjög margar spurningar. Þar þarf að takast á við siðferðilegar spurningar. Þar þarf að takast á við spurningar sem snúast um og eiga að byggja á yfirvegun og raunverulegri þekkingu á því sem um ræðir. Við þurfum sárlega á betri heildarlögum um málefni útlendinga að halda. Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Freyju Haraldsdóttur þegar hún vekur máls á því hér að við erum að ræða um hóp af fólki án þess að það sé við borðið. Það er sérlega viðkvæmt þegar um er að ræða valdalausa hópa því að þeir eru útsettari fyrir valdbeitingu og útsettari fyrir að yfir þá sé gengið og fram hjá þeim sé gengið í umfjöllun um líf þeirra og örlög. Hv. þm. Ögmundur Jónasson mælti hér á dögunum fyrir tillögu til þingsályktunar sem allur þingflokkur Vinstri grænna er á, um heildarlög um útlendinga. Sú tillaga er nýlega komin til afgreiðslu allsherjar- og menntamálanefndar og var raunar send út til umsagnar í dag. Þar er gert ráð fyrir heildarskoðun á málefnum útlendinga og þeirri löggjöf þar sem farið er yfir alla þætti málsins og byggt á víðtækri vinnu sem fram hefur farið í ráðuneytum og stofnunum undanfarin missiri. Það er þannig sem við þurfum að nálgast þessi mál, 

Virðulegi forseti. Sá sem óskar eftir hæli er skilgreindur sem hælisleitandi þar til umsókn hans hefur fengið endanlega afgreiðslu hjá stjórnvöldum. Með umsókn sinni um hæli er einstaklingurinn að biðja stjórnvöld um viðurkenningu á stöðu sinni sem flóttamaður. Ólíkt svokölluðum kvótaflóttamönnum sem stjórnvöld bjóða til Íslands þurfa hælisleitendur að ganga í gegnum málsmeðferð sem getur tekið allt of langan tíma. Síðan árið 2003 hefur Reykjanesbær verið með samning við ráðuneytið en þá tók bærinn að sér að sjá hælisleitendum fyrir húsnæði, fæði og öðrum nauðsynjum. Mörg hundruð hælisleitendur hafa því hafst við í bæjarfélaginu síðasta áratuginn. Flestir bæjarbúar hafa því sterkar skoðanir á málefninu enda er það mjög áþreifanlegt. Mörgum þykir óþægilegt að þessi hópur fólks sé án eftirlits á meðan staða þess er könnuð en sumir koma til landsins á fölsuðum skilríkjum eða skilríkjalausir og eru ósamvinnuþýðir. Það hefur komið fyrir að hættulegir glæpamenn hafa gengið lausir í bæjarfélaginu vikum og jafnvel mánuðum saman áður en yfirvöld komust að því hverjir þessir menn voru og gátu brugðist við. Þrír lögreglumenn sem stunduðu nám í stjórnun við endurmenntunardeild Lögregluskóla Íslands unnu lokaverkefni árið 2007 um hvernig móttöku hælisleitenda annars staðar á Norðurlöndunum er háttað en verkefnið ber heitið Vistunarúrræði fyrir hælisleitendur og aðra vegalausa útlendinga. Þar kemur meðal annars fram að annars staðar á Norðurlöndunum eru hælisleitendur undir eftirliti uns komið hefur í ljós hvaða einstaklingar þetta eru. Mér finnst að við ættum að læra af reynslu nágranna okkar og beini því hér með til hæstv. innanríkisráðherra og annarra sem málið snertir að kynna sér innihald þessa verkefnis mjög vel. Vaxandi straumur hælisleitenda til Íslands kallar á opnari umræðu um þessi mál og því fagna ég þessari umræðu í dag og þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að hafa tekið hana upp. Virðulegi forseti. Við eigum að sýna mannúð í verki og sanngirni, og hjálpa fólki sem þarf að flýja ættjörð sína vegna hörmulegra aðstæðna 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu og vil þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að taka hana upp hér. Eins þakka ég hæstv. innanríkisráðherra fyrir svörin. Það er ljóst að verið er að vinna í þessum málum. Það sem er kannski mest aðkallandi, eftir að hafa talað við fullt af fólki um þessi mál, er þessi málsmeðferð, að flýta henni, sem er kannski aðalatriðið. Við stöndum okkur ekkert verr en aðrir, miðað við það sem fólk segir við mig, í meðferð á pólitísku flóttafólki. Við verðum að vanda umræðuna í því og passa að tala af hógværð og stillingu um þetta og nota þessa umræðu um leið sem áminningu til okkar um að taka ábyrgð á þessu tiltekna samfélagi og líta á þá ábyrgð sem tækifæri fyrir hælisleitendur, flóttamenn og okkur öll til að auðga landið og gera það betra. Þannig hafa þjóðir eins og Kanada litið á málin. Ísland hefur í áratugi verið aðili að samningum Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna, en þar kemur fram að mikilvægt sé að viðurkenna að til þess að hægt sé að veita hælisleitendum og flóttafólki griðastað og viðunandi lífskjör þurfi aðildarríkin að vinna saman og dreifa ábyrgð. Með því að gerast aðilar samningsins höfum við gert það, stöndum við hann og gerum það vel. Það er um manneskjur eins og okkur að ræða og það þarf að endurspeglast í öllum okkar ákvörðunum og aðgerðum.

Forseti. Það er ljóst að við erum öll sammála um að hraða þarf málsmeðferðinni. Það sem þarf að gera, á meðan fólk er í þessu limbói, að bíða eftir að mál þeirra sé afgreitt, er að tryggja að við veitum þessum einstaklingum eins mannúðlega umgjörð utan um hvern og einn og mögulegt er. Því hefur til dæmis verið ábótavant að þeir fái aðgengi að áfallahjálp. Ég veit að miklar úrbætur hafa átt sér stað en þær skila sér mjög hægt. Mig langaði að benda á, út af því að hv. þm. Brynjar Níelsson segir að ég sé með dylgjur um lögregluna, að ég er að vitna beint í talskonu Flóttamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna sem segir að allt útlit sé fyrir að brotið hafi verið á mannréttindum mannanna. Ég er ekkert að koma með einhverjar dylgjur um að þetta hafi ekki verið rétt og vel að verki staðið. Mig langar jafnframt að vitna í hana og óska eftir því að hæstv. innanríkisráðherra athugi með það að nánast undantekningarlaust sé sá háttur hafður á að fólk sé handtekið vegna þess að það komi á fölsuðum skilríkjum. Þetta er eitthvað sem Pia Prytz Phiri segir að sé skýrt, að ekki eigi að refsa flóttamönnum fyrir ólöglega innkomu til landsins. Þessi vinnubrögð eru ekki í samræmi við alþjóðalög og þau eru ekki í samræmi við 31. gr. flóttamannasamningsins. Mig langar því bara að ítreka: Ég veit að vilji er til þess að lagfæra þessi mál en við getum gert betur og sér í lagi - ég kallaði eftir upplýsingum um hvernig það var hér á síðasta kjörtímabili með þessar handtökur. Við vitum að fólk kemst oft ekkert út úr landinu sínu nema fá fölsuð skilríki, það þekkjum við öll sem höfum unnið með þennan málaflokk. Mig langar því bara að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort ekki standi til í það minnsta að gera sitt besta til að tryggja að þessi hefð haldist ekki við.

Virðulegur forseti. Fyrst það sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir nefnir um handtökur og þá sem eru án skilríkja, þ.e. ríkisfangslausir, þá er það rétt. Það er í flestum tilvikum sem íslensk stjórnvöld hafa í gegnum tíðina brugðist þannig við. Það er eitt af því sem hefur verið til skoðunar í framhaldi af þeim ábendingum sem við höfum fengið og er klárlega eitthvað sem við þurfum að yfirfara og meta hvort unnið sé rétt. Það hafa ekki áður komið fram sérstakar ávirðingar um það en það kemur fram í skýrslunni frá framkvæmdastjóranum sem hér var fyrir nokkrum vikum að þetta sé ekki talið vera í samræmi við reglur. Þetta þarf því að rýna. Síðan vil ég taka undir með öðrum þingmönnum vegna þess að ég held að í grunninn séum við sammála um að Ísland vill taka vel á móti flóttamönnum, taka vel á móti hælisleitendum og þeim sem þurfa á því að halda að njóta sérstakrar verndar. Ég minni hins vegar á að hælisleitendur njóta annarrar verndar og þess vegna verður að vinna það öðruvísi en dvalarleyfi almennt eða innkomu útlendinga hingað almennt. Það eru aðrar reglur sem gilda um hælisleitendur og þess vegna er einmitt svo mikilvægt að vinna það rétt. Og þegar við skoðum það sem málshefjandi bendir á, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, þau vandamál sem tengjast dvöl hælisleitenda hér, tengjast þau fyrst og síðast því hversu lengi þessir einstaklingar þurfa að bíða. Þegar talað er við þessa einstaklinga um það hvernig þeim líður með hlutina, hvernig þeim vegnar hér o.s.frv., tengjast flest þeirra svör því að biðin sé svo löng, taki svo á og sé svo erfið. Þess vegna er þetta svo mikilvægt. Við höfum verið að skoða sérstaklega reynslu Norðmanna sem hafa tekið upp svokallaða 48 klukkustunda reglu sem miðar að því að klára umsóknir innan þess tíma og geta sagt strax ákveðið nei eða hvort skoða þarf málið betur. Hér kom upp umræða áðan um tölur sem sýna það að Ísland standi sig verr í móttöku hælisleitenda og samþykkt hælisleitenda en aðrar þjóðir, en það er ekki rétt. Þær tölur sem hafa verið í loftinu og ég sá t.d. á vefmiðlunum síðast í dag byggja ekki á því að taka út fyrir sviga þá staðreynd að Ísland er ekki fyrsti komustaður, þannig að tölurnar eru ekki samanburðarhæfar. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd um frumvarp til laga um skiptileigusamninga fyrir afnot af húsnæði í orlofi eða frístundum o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur og Björn Frey Björnsson frá innanríkisráðuneytinu og Matthildi Sveinsdóttur og Helgu Sigmundsdóttur frá Neytendastofu. Einnig barst umsögn frá Neytendastofu. Frumvarp þetta var lagt fram á 141. löggjafarþingi, mál nr. 150, en hlaut ekki afgreiðslu. Það er því lagt fram öðru sinni með nokkrum breytingum sem gerðar voru við þinglega meðferð málsins þar sem komið er til móts við þær athugasemdir sem þá voru gerðar. Með frumvarpinu er lagt til að innleidd verði í íslenskan rétt ný heildarlög um skiptileigusamninga fyrir afnot af húsnæði í orlofi eða frístundum í stað gildandi laga um gerð samninga um hlutdeild í afnotarétti orlofshúsnæðis, nr. 23/1997. Frumvarpið er lagt fram til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/122/EB um neytendavernd að því er varðar tiltekna þætti skiptileigusamninga, samninga um orlofskosti til lengri tíma og endursölu- og skiptasamninga. Helstu nýmæli frumvarpsins eru að lögin munu einnig taka til samninga sem gilda í skemmri tíma en þrjú ár og ná einnig yfir skiptisamninga og endursölusamninga. Reglur um upplýsingaskyldu hafa verið hertar og skýrðar. Auk þess er nú skylt að nota samræmt staðlað form þar sem helstu upplýsingar eru settar fram. Neytendur munu hafa val um á hvaða tungumáli innan Evrópska efnahagssvæðisins þeir vilja fá upplýsingar og gert er skylt að nota samræmt staðlað form til að falla frá samningi og einn samræmdur frestur, fjórtán dagar, gildir nú á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Einnig eru ákvæði um bann við fyrirframgreiðslu af hálfu neytenda skýrð betur og styrkt. Nefndin bendir á að megintilgangur nýrra laga er að veita neytendum betri vernd og styrkja stöðu þeirra seljenda sem hafa sætt því sem kalla mætti ósanngjarna samkeppni frá aðilum sem ekki hafa hlítt gildandi reglum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Jóhanna María Sigmundsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta skrifuðu hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, Páll Valur Björnsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Svandís Svavarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á III. bráðabirgðaákvæði sveitarstjórnarlaganna sem kveður á um að eftirlitsnefnd í fjármálum sveitarfélaga og ráðherra sveitarstjórnarmála sé við útreikning á afkomu og fjárhagsstöðu sveitarfélaga skylt að undanskilja útgjöld, skuldir og skuldbindingar þeirra sveitarfélaga sem verða fyrir umtalsvert meiri útgjöldum og/eða bera umtalsvert meiri skuldir en annars væri vegna eignarhluta þeirra í veitu- og orkufyrirtækjum. Með þessu bráðabirgðaákvæði var á sínum tíma komið til móts við þau sveitarfélög sem ella væri sniðinn þröngur stakkur vegna skuldastöðu veitu- og orkufyrirtækja sem þau eiga eignarhlut í. Þingheimur þekkir þessa umræðu í kjölfar þeirra breytinga sem urðu hér í efnahagsumhverfinu. Ákvæðið er hins vegar orðað með það fortakslausum hætti að ekki hefur verið talið heimilt að taka reikningsskil veitu- og orkufyrirtækja inn í útreikninga á afkomu og fjárhagsstöðu sveitarfélaga þó að það yrði þeim hagfellt, svo sem ef viðkomandi fyrirtæki er fjárhagslega stöndugt. Því er í frumvarpi þessu lögð til sú litla tæknilega breyting á þessu ákvæði að sveitarfélagi verði valkvætt hvort reikningsskil vegna eignarhluta í veitu- og orkufyrirtækjum verði undanskilin við mat á afkomu og fjárhagsstöðu þess, enda uppfylli það skilyrði ákvæðisins að öllu öðru leyti. Orðalag ákvæðisins hefur jafnframt verið endurskoðað með það að markmiði að skýra efni þess betur og er því nú sérstaklega tekið fram að séu útgjöld, skuldir og skuldbindingar undanskildar skuli jafnframt undanskilja þær tekjur og eignir sem af eignarhlutum hljótast. Það skal tekið fram að frumvarpið felur ekki í sér rýmkun á þeim tíma sem beita má þessu bráðabirgðaákvæði sem er í allt að tíu ár frá gildistöku sveitarstjórnarlaganna, 1. janúar 2012. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Ég biðst velvirðingar á því að hafa verið annars staðar á lóðinni. Ég átti ekki von á að framsöguræður yrðu svona fyrirmyndarstuttar í hverju málinu á fætur öðru og engar umræður. Mig langaði að biðja hæstv. innanríkisráðherra að fara betur yfir það með okkur, í fyrsta lagi af hvaða tilefni sérstaklega frumvarpið er flutt. Er það vegna óska frá einstökum sveitarfélögum? Í öðru lagi: er eftirlitsnefndin sátt við það að gengið sé svona frá málinu og þá jafnvel út þennan tíu ára aðlögunartíma sveitarfélaganna? Ég ætla að sjálfsögðu ekki að fara að boða einhverja andstöðu við þetta eða gefa mér fyrir fram að ekki geti verið fullkomlega réttlætanlegt að gera þessa breytingu en engu að síður er þarna verið að breyta aðeins grundvellinum undir mjög mikilvægum reglum sem sæmileg samstaða tókst um að lokum að setja, til að koma á meiri aga í sambandi við fjármál sveitarfélaganna og setja þeim markmið um að bæta fjárhagsstöðu sín og ná inn fyrir tiltekin mörk. Það hljómar ekki beint í anda þeirrar hugsunar að breyta ákvæðunum að því leyti að það sé valkvætt fyrir sveitarfélög hvort þau taka með inn í sína samstæðu eða útreikninga í þessu tilviki áhrifin af dótturfélögum, þó að í orku- eða veitustarfsemi sé, eða ekki. Það þýðir væntanlega á mannamáli að sveitarfélögin geta þá valið að taka það sem hagstæðara er hvoru sinni, hafa þetta ýmist með eða ekki með. Það finnst mér ekki alveg vera í anda hugmyndafræðinnar um að menn þurfi á einhverjum sameiginlegum grundvelli að nota aðlögunartímann til að ná helst bókhaldi sínu, efnahag sínum, inn fyrir ásættanleg mörk. Mér finnst eiginlega ómögulegt annað en að við fáum upplýst: Var þetta gert vegna stöðunnar hjá einhverjum tilteknum sveitarfélögum og komu óskir um það frá þeim? Er eftirlitsnefnd sveitarfélaga búin að fara yfir það og blessa það? Er ráðuneytið sjálft og fjármálaráðuneytið, sem auðvitað var samstarfsaðili sveitarstjórnarráðuneytisins um þessar reglur á sínum tíma, eru menn þar á bæ líka sáttir við að fara þessa leið? Eins spyr ég hvort hugsunin sé sú að þetta standi svona óbreytt út tíu ára tímabilið eða hvort hugsanlega mætti skoða að hafa þessa aðlögun eitthvað skemmri innan þess tímabils, leyfa ef til vill sveitarfélögum sem væru í vandræðum af þessum sökum að fá þrjú eða fimm ár og mega nota valkvæðu regluna á þeim tíma en eftir einhvern tiltekinn tíma skyldu allir reyna að gera þetta upp á sama grunni. Þarna er aðeins gefið eftir, það er augljóst mál að þarna er aðeins gefið eftir gagnvart því að menn verði að sýna stöðuna eins og hún í reynd er vegna allrar samstæðunnar sem viðkomandi sveitarfélag er ábyrgt fyrir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrirspurnirnar og skal með ánægju svara þeim. Breytingarnar eru gerðar að undirlagi og eftir fund sem var haldinn að beiðni Sambands íslenskra sveitarfélaga. Samband íslenskra sveitarfélaga kom að máli við innanríkisráðuneytið til að óska eftir því, að sjálfsögðu og klárlega fyrir hönd ákveðinna sveitarfélaga, að þetta ákvæði sem á sínum tíma var aldrei hugsað sem íþyngjandi heldur ívilnandi, sambandið var á þeirri skoðun að það nýttist ákveðnum sveitarfélögum. Það má alveg eins halda því fram með sömu rökum og gert var í ræðu þingmannsins sem talaði hér áðan, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að þá hafi verið gefið eftir gagnvart ákveðnum sveitarfélögum sem gagnast að taka þessa stöðu ekki inn í reikninga sína, að það þyki ósanngjarnt gagnvart tilteknum öðrum sveitarfélögum sem gagnast að hafa það inni í reikningum sínum. Það var skoðun Sambands íslenskra sveitarfélaga, og var farið yfir það með eftirlitsnefndinni og eftirlitsnefndin var því sammála, að eðlilegt væri að ákvæðinu eins og það hefði verið hugsað á sínum tíma, sem ívilnandi en ekki íþyngjandi, yrði breytt þannig að það væri valkvætt fyrir sveitarfélögin og þau gætu valið hvernig þau stilltu því upp. Það var sem sagt ekki mat þessara aðila að það hefði í för með sér nokkurn sérstakan slaka annan en þann sem ákvæðið gaf á sínum tíma þegar það var sett. Við þekkjum öll umræðuna sem var um það á sínum tíma - og ég ætla ekki að fara yfir þá umræðu hér, hún var mikið tekin á þeim vettvangi sem ég var á áður en ég kom hingað, á vettvangi sveitarstjórna og vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga og ég geri ráð fyrir að hún hafi líka verið tekin hér - og þess vegna var talið mikilvægt og farsælla að ákvæðið væri tímabundið. Þess vegna er ekki lögð til nein breyting á því. Fyrst og síðast, og ég vona að ég svari spurningunum með því, er tilefnið beiðni frá þessum aðilum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem taldi að þetta kæmi sér ver fyrir ákveðin sveitarfélög og ákvæðið hefði aldrei verið hugsað sem slíkt. Það er með vitund, ég segi ekki samþykki vegna þess að eftirlitsnefndin samþykkir ekkert formlega en þeir voru með á þessum fundum og gerðu engar athugasemdir við þetta og töldu að það væri sanngjarnt og eðlilegt gagnvart öllum sveitarfélögunum sem sætu þá við sama borð og stæðu jafnfætis í því að geta valið hvort þeir teldu þessa hluti upp eða ekki. Í sumum tilvikum er það farsælt fyrir sveitarfélögin að telja upp orku- og veitufyrirtækin og hafa þau inni. Fyrir aðra er það síðra þannig að það verður í höndum hvers og eins sveitarfélags í þessi tíu ár sem fram undan eru að meta hvernig þau telja þetta best gert.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta skýrði bakgrunn málsins og að sjálfsögðu tekur maður mark á því ef Samband íslenskra sveitarfélaga ber fram slíka ósk og hefur haft um það samráð við eftirlitsnefndina. Ég áskil mér engu að síður rétt til þess eða fyrir hönd vina og vandamanna að fara ofan í saumana á því hvort til dæmis er endilega skynsamlegast að orða þetta svona frá byrjun, að þetta skuli veitt og það sé skylt í allt að tíu ár frá gildistöku laganna. Mér hefði fundist alveg koma til greina að skoða hvort þarna væri búið til eitthvað styttra aðlögunartímabil innan tímans. Það gefur augaleið að þetta mun þýða að samanburður á stöðu sveitarfélaganna verður ekki alveg jafn gagnsær og einfaldur þegar sum þeirra taka þetta með, þeim sem er það hagstætt eða þau sem eru hlutlaus af áhrifum fyrirtækja af þessu tagi, en hin gera það ekki. Að sjálfsögðu getur verið viðkvæmt að fjalla um það hér úr ræðustóli Alþingis nákvæmlega hvaða sveitarfélög þetta hefur mest áhrif á. Ég beini því til hv. nefndar að hún fái þá frekari upplýsingar um það og fari yfir það til að öllu sé til haga haldið og ekki sé verið að fara í breytingar af þessu tagi vegna óska frá einu eða tveimur sveitarfélögum heldur sé þetta sæmilega almenns eðlis. Við fjárhagsvanda einstakra sveitarfélaga, sem er orðinn mikill og illviðráðanlegur af einhverjum sökum, verður að glíma á vettvangi þess sveitarfélags auðvitað en að mínu mati á einnig Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélögin að sýna samábyrgð við slíkar aðstæður og hefðu jafnvel mátt gera það betur þegar einn af litlu bræðrum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu lenti í miklum hremmingum. Það þýðir ekki að ýta slíku 

Virðulegur forseti. Ég, líkt og hv. þingmaður, treysti hv. nefnd sem fer yfir þetta mjög vel til þess að velta því fyrir sér og skoða hvort hægt sé að orða þetta betur en varð niðurstaðan í innanríkisráðuneytinu. Okkur gengur það eitt til að tryggja að um þetta ríki jafnræði og fyrirtæki standi jafnfætis hvað þetta varðar. Ég tek undir það með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að svona löggjöf á aldrei að taka mið af einu sveitarfélagi öðru fremur, en með sömu rökum væri hægt að halda því fram að fyrri löggjöf eins og hún stendur í dag nýttist ákveðnu sveitarfélagi. Við skulum bara nefna það sveitarfélag: Það gagnast Reykjavíkurborg sérstaklega vel að ákvæðið var með þessum hætti, það gagnast sérstaklega vel að þetta sé ekki tekið með í reikninginn. Það er mikilvægt að mínu mati, alveg eins og Samband íslenskra sveitarfélaga hefur bent á, að öll sveitarfélögin standi jafnfætis og að þau geti valið hvort þau hafa þetta inni, fyrst við vorum á annað borð að veita ákveðna bráðabirgðaundanþágu til tíu ára. Það voru rökin hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og ég get að hluta til tekið undir þau vegna þess að ef menn líta til dæmis á reikninga höfuðborgarinnar þá gagnast það höfuðborginni að taka þetta ekki inn í reikningana á þessum tímapunkti. Þess þarf að gæta að öll sveitarfélögin geti þá valið um það hvernig þau standa gagnvart þessu ákvæði. Þetta ákvæði hefur hins vegar komið verr úr fyrir önnur sveitarfélög. Það er alveg rétt að mörg sveitarfélög, og það á ekkert við eitt öðru fremur, hafa staðið frammi fyrir ákveðnum breytingum og ákveðnum ögurstundum vegna fjármála í kjölfar mikilla breytinga hér á landi, en tilgangurinn er ekki að koma til móts við eitt sveitarfélag öðru fremur heldur að tryggja að þau geti með jöfnum hætti nýtt sér þetta bráðabirgðaákvæði til þess tíma sem gefinn er upp í lögunum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þingskjali 178 sem er 153. mál. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. Tilefni þessa frumvarps má rekja til þeirrar ákvörðunar þáverandi ráðherra sjávarútvegsmála, Jóns Bjarnasonar, að gefa veiðar á úthafsrækju frjálsar frá og með fiskveiðiárinu 2010/2011. Í athugasemdum með frumvarpinu er sagt frá tildrögum þessa og hvernig veiðarnar hafa þróast síðan þær voru gefnar frjálsar. Þar kemur meðal annars fram að veiðisókn í úthafsrækju hefur aukist umtalsvert og að tæpur helmingur þess afla sem hefur veiðst er af skipum sem ekki réðu yfir skráðri aflahlutdeild áður en veiðarnar voru gefnar frjálsar. Á því er engin launung að styr stóð um þá ákvörðun á sínum tíma að gefa veiðarnar frjálsar. Því var haldið fram að aðrir kostir hefðu verið nærtækari til að bregðast við þeim aðstæðum eða þeirri gagnrýni sem á þeim tíma lá fyrir um veiðarnar. Því hefur einnig verið haldið fram að ákvörðunin hafi verið á gráu svæði lagalega Ég ætla ekki hér að útiloka að nokkuð geti verið hæft í þeim staðhæfingum, aðalatriðið er að við orðinn hlut er að eiga. Ég sé ekki ástæðu til þess að við meðferð þessa máls verði gert að aðalatriði hvað hefði heldur mátt gera árið 2010 eða hvernig staðið var að þeirri ákvörðun sem þá var tekin. Við á Alþingi verðum að rísa yfir það og líta með sanngirni og af heildarsýn á þær aðstæður sem nú eru fyrir hendi við veiðarnar og leysa úr þeim veruleika sem þarna skapaðist. Ég vil taka það skýrt fram að ég tel ekki að um fordæmisgefandi mál sé að ræða þegar kemur að umræðu um mögulega endurúthlutun aflahlutdeilda. Hér er um algjörlega einstaka stöðu að ræða innan fiskveiðistjórnarkerfisins og einangrað úrlausnarefni. Á þeim tíma sem ákvörðunin var tekin var meðal annars deilt um nýtingu aflaheimilda í úthafsrækju, þær væru nýttar til annars en veiðiskapar og úthafsrækjuveiða. Rökin á móti voru þau að eins og markaðsstaða og sóknaraðstæður voru hafi ekki verið hagkvæmt að sækja á veiðarnar. Frjálsar veiðar hafa leitt til of mikils sóknarþunga, offjárfestinga nýrra aðila í ótryggu umhverfi og er þá ekki tekið tillit til þeirra fjárfestinga sem um leið standa vannýttar hjá þeim útgerðum sem fyrr höfðu lagt í þær fjármuni. Til þessara þátta er nú horft við gerð frumvarpsins sem ég mæli fyrir og með því leitast við að horfa til hagsmuna beggja haghópa til að takast á við það umhverfi sem ákvörðuninni 2010 var skapað. Þeirri staðreynd verður þó ekki breytt að eins og staðan er núna mun rækjustofninn, sem því miður er í lægð, ekki standa undir fjölbreyttri atvinnu víðs vegar um landið, sama hvaða leið væri farin. Við þurfum að leita annarra leiða í þeim efnum og er það verðugt og mikilvægt verkefni. Eins er sóknin dýr og markaðir þungir og ekki ljóst hvort veiðarnar sé hægt að stunda með ásættanlegri framlegð í umhverfi dagsins í dag. Með ábyrgri nálgun og nýtingu bind ég þó vonir við að stofninn vaxi og á ný verði hægt að stunda arðbærar úthafsrækjuveiðar hagaðilum til hagsbóta sem og þjóðinni. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er lagt til að settar verði nýjar aflahlutdeildir í útahfsrækju með þeim hætti að fyrri aflahlutdeildir ráði að 7/10 en veiðireynsla síðustu þriggja ára að 3/10. Í athugasemdum með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af markmiðum laga um stjórn fiskveiða þykir eðlilegt að taka annars vegar ríkt tillit til þeirra sem ráða yfir fyrri hlutdeildum í úthafsrækju, ekki síst í því ljósi að ella væri grafið mjög undan þeirri langtímahugsun sem er aðalsmerki hlutdeildarkerfisins. Hins vegar þykir rétt að horfa til þess að það umhverfi sem varð til með frjálsum veiðum á úthafsrækju hefur laðað nýja aðila til veiðanna sem gefið hafa kröftum sínum viðnám við að byggja upp framleiðslutæki og aðstöðu.“ Í þessu frumvarpi felst sannarlega nokkur málamiðlun um hvernig verði náð því marki að tryggja að veiðarnar komi aftur undir aflamarksstýringu samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Með þessu er frumvarpið í samræmi við Laugarvatnsyfirlýsinguna, stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem segir að grundvöllur fiskveiðistjórnar verði aflamarkskerfið. Það horfir til farsældar að þetta frumvarp verði afgreitt af Alþingi áður en við tökumst á við næsta skref í þeirri vinnu að efla sátt um framtíðarskipulag greinarinnar með boðuðu frumvarpi um innleiðingu svonefndrar samningaleiðar í sjávarútvegi sem nú er unnið að í ráðuneyti sjávarútvegsmála. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að með frumvarpinu er lagt til að rækjustofninn við Snæfellsnes, þ.e. í Kolluál, Jökuldjúpi og sunnanverðum Breiðafirði, verði hlutdeildarsettur sérstaklega og þannig meðhöndlaður sem sjálfstæður veiðistofn samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Er það að fenginni ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar sem um árabil hefur veitt sérstaka ráðgjöf um þennan stofn sem þó hefur verið veiddur undir aflamarki úthafsrækju. Það er mikilvægt vegna þess að þótt Kolluáll og Jökuldjúp heyri til úthafsrækjuveiðisvæða telst rækjan þar ekki líffræðilega til úthafsrækju heldur er hún af sama stofni og rækjan í sunnanverðum Breiðafirði. Af þeim ástæðum er eðlilegt að hún verði meðhöndluð sem sjálfstæður veiðistofn samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Virðulegi forseti. Á fylgiskjali með frumvarpi þessu er að finna kostnaðarumsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins um frumvarpið. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Hæstv. forseti. Mér leikur forvitni á að vita hjá hæstv. ráðherra hvað ræður því að hér er verið að setja þetta ákvæði sérstaklega inn, sérstaklega með tilliti til þess að hæstv. ráðherra sagði, ef ég heyrði rétt, að þetta ætti ekki að hafa fordæmisgildi gagnvart heildarendurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Það kemur mér á óvart að hér skuli vera farið inn í úthlutun með hefðbundnum hætti, þó þannig að það má deila um hvort þetta uppfylli lögin líka vegna ákvæðis í 9. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, með leyfi forseta: „Verði veiðar takmarkaðar samkvæmt 3. gr. á tegundum sjávardýra sem samfelld veiðireynsla er á, en ekki hafa áður verið bundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla, skal aflahlutdeild úthlutað á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila.“ Ég geri mér grein fyrir því að þetta var í heildarafla hjá viðkomandi skipum fyrir margt löngu og þá er spurningin: Er þetta í samræmi við þetta lagaákvæði? Í öðru lagi vitum við að mjög margir af þeim sem höfðu þessar heimildir, sérstaklega árin áður en þetta var gefið frjálst, nýttu þær ekki. Þá spyr maður: Er ekki markmiðið að veiða og nýta rækjuna? Það kemur líka fram í greinargerðinni að það sé 50:50, um 50% þeirra sem nýta hana í dag hafi ekki haft hlutdeild áður. Af hverju er þá 70:30? Það var vitnað í sáttanefndina í þessari ræðu og hefur verið gert í almennri umræðu, m.a. um makrílinn, og þar er sérstakt ákvæði um að þrengja beri heimild til framsals aflaheimilda en leyft verði að skipta á jöfnu á aflaheimildum og færa aflaheimildir milli skipa innan sömu útgerðar. Þar er tekið sérstaklega fram að meiri hluti þess hóps telji að verði aflaheimildir framseldar eigi það að vera á opinberum markaði en ekki þannig að það sé hlutdeild sett á skip og skipin eða útgerðin sjálf skammti það svo til annarra fyrirtækja, í þessu tilfelli rækjufyrirtækja. Það eru fleiri atriði sem varða það að vísa í sáttanefndina og ég ætla að koma að þeim í seinna andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurn hv. þm. Guðbjarts Hannessonar. Hann spyr: Af hverju þetta ákvæði? Væntanlega er hann að tala um frumvarpið í heild sinni, sem sagt af hverju verið sé að hlutdeildarsetja rækjuna að nýju. Sóknin hefur snaraukist eins og kom fram í framsögu minni og kemur einnig fram í greinargerð frumvarpsins. Ef menn fletta upp á bls. 2 í frumvarpinu sjá þeir fiskveiðiár og fjölda fiskiskipa og að fjöldinn hefur snarlega aukist og það þrátt fyrir að menn hafi á ýmsum tímum talið að veiðarnar væru ekki arðsamar. Það gerist einfaldlega í því kerfi þegar menn hvetja til ólympískra veiða, menn búa sér til þá hugsanlegu stöðu að þeir geti öðlast einhverja aflareynslu með því. Þá verður til þessi sóun. Sóknin er of þung, menn hafa þurft að stöðva veiðarnar, það magn sem Hafrannsóknastofnun hefur ráðlagt að veitt yrði og ráðherrar orðið við hefur klárast. Ekki er veitt á þeim tíma sem rækjan er dýrmætust þannig að þetta kemur sér illa fyrir samfélagið. Þetta kemur sér illa fyrir atvinnugreinina. Við nýtum þetta ekki nógu hagkvæmt þjóðhagslega. Þess vegna er hoggið á þennan hnút með þessu frumvarpi og þeim rökstuðningi sem fyrir liggur um af hverju þessi leið er farin.

Hæstv. forseti. Spurningin var meira: Af hverju núna? Er ekki heildarfrumvarp væntanlegt mjög fljótlega? Við erum komin inn í mitt veiðitímabilið af því að við erum komin fram í miðjan nóvember, fiskveiðiárið byrjar í september og lögin enn ekki samþykkt. Ég hefði viljað vita betur af hverju ekki var bara beðið eftir þeirri heildarendurskoðun þar sem þetta félli inn í nýjar reglur af því að það er tekið sérstaklega fram að þetta sé ekki fordæmisgefandi. Í öðru lagi kemur mér á óvart að talað sé um að þeir sem nýta rækjuna í dag geri það með óhagkvæmum hætti og að það verði að stöðva. Ég held að það séu afar kaldar kveðjur, a.m.k. á Ísafjörð þar sem komin er verulega öflug rækjuvinnsla sem þessi lög munu setja í hættu. Ég ætla aðeins að spyrja betur af því að það er vitnað í sáttanefndina. Eitt af því sem kemur fram í áliti meiri hluta þeirra sem þar sátu er að jafnræðis og atvinnufrelsis skuli gætt við úthlutum veiðiheimilda. Þar er meðal annars vitnað í álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Þá spyr ég ráðherra: Telur hann að eftir það tímabil sem á undan er gengið, þar sem vitað var að þeir sem voru handhafar aflahlutdeilda nýttu hana ekki og við fáum tækifæri til að endurúthluta þeim, að rétt sé að gera það með þessum hætti miðað við sáttanefndina? Í öðru lagi kemur þar líka fram mjög sterk krafa um að byggðasjónarmið séu látin ráða. Kom til álita að þessu yrði úthlutað á ákveðin svæði til að tryggja að þetta yrði nýtt þar? Það er talað um það í sáttanefndinni að menn eigi að gæta byggðasjónarmiða og tryggja atvinnu um landið allt. Ég hef líka velt fyrir mér af hverju ráðherra notar ekki markaðslögmálið og fer hreinlega með þessar aflaheimildir í gegnum tilboðsmarkað. Ég talaði áðan um opinberan markað þar sem boðnar eru upp heimildir, ekki þannig að það sé uppboð og hæstbjóðandi fái í hvert skipti heldur  Mig langar að vita meira um þessi ákvæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka áframhaldandi fjölmargar áhugaverðar spurningar hv. þm. Guðbjarts Hannessonar. Það eru fjölmargir þættir sem koma til álita þegar taka þarf á slíku máli. Hv. þingmaður spyr: Af hverju núna? Eins og staðan var á síðasta ári tilkynnti þáverandi sjávarútvegsráðherra í upphafi aprílmánaðar, ef ég man rétt, að væntanlega þyrfti að stöðva veiðarnar áður en fiskveiðiárið yrði úti vegna þess að það stefndi í að menn færu langt yfir heimildir. Af hverju gerum við þetta núna? Jú, af nákvæmlega sömu ástæðu, við erum að reyna að koma einhverri stjórn á veiðar sem stefndi í að yrðu stjórnlausar og það mundi þurfa að stöðva veiðarnar miklu fyrr og því miður áður en rækjan yrði auðveldust og dýrmætust fyrir bæði þjóðarbúið og fyrirtækin. Hv. þingmaður talaði um að ég sendi hér kaldar kveðjur. Ég vona að það megi ekki skilja orð mín þannig heldur hljóta menn einfaldlega að þurfa að spyrja sig þeirrar spurningar hvort veiðarnar séu arðbærar þegar aðilar sem stunda þær óska eftir því og hafa fjallað um það á opinberum vettvangi og víðar að fallið verði frá veiðigjaldi á þessa tegund vegna þess að veiðarnar standi ekki undir því. Þá verður maður auðvitað að spyrja sig hvernig standi á því ef sú staða er uppi. Er það þá ekki meðal annars vegna þess að veiðarnar eru ekki nægilega arðsamar ef menn treysta sér ekki til að standa undir almenna gjaldinu? Ég tek síðan undir með hv. þingmanni um að það er mikilvægt að við styrkjum byggðir í landinu. Ég kom aðeins inn á það í ræðu minni að þar er verðugt verkefni sem við þurfum að fara að skoða mjög vel. 

Herra forseti. Ég vil fyrst segja vegna þeirra ummæla sem hæstv. ráðherra hafði um bakgrunn þeirrar ákvörðunar á sínum tíma að gefa sókn í úthafsrækju frjálsa - ég held að ástandið á árunum þar á undan og ýmislegt sem þar gerðist þegar rækjan var ekki veidd á köflum en notuð sem skiptimynt í kerfinu, sem og auðvitað sá almenni andi laganna að markmið fiskveiðistjórnar og löggjafarinnar er að halda utan um skynsamlega nýtingu fiskstofnanna, hafi gefið þáverandi ráðherra býsna sterka stöðu til að gera það sem gert var á árinu 2010. Það má kannski helst gagnrýna að það hefði þá ekki verið gert fyrr þegar rækjuveiði var nánast engin vegna þess að það getur varla verið meiningin með lögunum að eftir að einu sinni er búið að kvótasetja tegund þá sé hún frátekin ad infinitum fyrir þá sem þann kvóta fengju, og jafnvel þó aðrir sæju sér fært að nýta viðkomandi tegund með ábatasömum hætti þannig að sá rekstur gengi upp þá sé þeim það meinað árum saman en auðlindin liggi ónýtt. Ég held því að sækja megi í reynslusöguna þarna og ýmis önnur ákvæði, almenn ákvæði laganna og anda þeirra býsna sterk rök fyrir því að sú ákvörðun hafi staðist og mér finnst frekar ónotalegt að heyra hæstv. núverandi ráðherra tala svona undir rós um það að kannski hafi hún ekki staðist lög. Mér finnst það óþarfi, og ég hef ekki þá tilfinningu. Engu breytir um það að kvótasetning nú er auðvitað vandasöm og ég er náttúrlega sammála því að það lítur ekki vel út með það að skynsamlegt sé að hafa fyrirkomulagið óbreytt, samanber það sem hæstv. ráðherra sagði áðan um stöðuna sem kom upp á síðasta ári þegar augljóst var að veiðarnar mundu stefna umtalsvert fram úr ráðgjöf ef ekki yrði gripið til einhverra aðgerða. Og þá var handhægast að tilkynna um það fyrir fram, gefa um það viðvörun að menn mættu búast við því að veiðar yrðu stöðvaðar á einhverju tímabili. Sú leið er vissulega alltaf fær en þá eru menn komnir með ýmsa ókosti þess að hafa ólympískar veiðar og kapphlaup í að klára upp kvótann sem við auðvitað þekkjum. Hins vegar er vandinn við kvótasetningu eða endurkvótasetningu á þessu núna meðal annars sá að lög, bæði lög um stjórn fiskveiða og lög um fiskveiðar utan landhelgi, eru að mínu mati gölluð og götótt, ein af fjölmörgum ástæðum fyrir því að þau hefði þurft að endurskoða fyrir löngu hvað það varðar að ekki er nægilega skýrt í hvaða lagaumhverfi og hvernig veiðireynsla myndast í opinni sókn í nýjar tegundir. Þegar maður fer yfir það í sögunni hefur það verið ærið tilviljanakennt, þrátt fyrir auðvitað stíf kvótasetningarákvæði beggja laga, hvernig umhverfið hefur verið sem svo hefur leitt til þess að veiðireynsla hefur verið tekin inn sem grundvöllur kvótasetningar. Ef við skoðum nýjar tegundir og ný veiðisvæði sem bæst hafa inn í veiðarnar á síðustu 15–20 árum þegar norsk-íslenska síldin kom, kolmunni, makríll núna, veiðar á fjarlægari miðum, þá hefur það verið með ýmsum hætti. Stundum hefur veiðireynslan ein hjá þeim sem fyrstir fóru til veiða og stunduðu þær í þann árafjölda sem látinn var duga til að mynda viðmiðun fyrir kvótasetningu verið notuð. Stundum hefur afkastageta skipa haft vægi, samanber síldina, og stundum hafa menn verið látnir skila í öðrum tegundum og stundum ekki. Um það bil svona man ég þessa sögu gróft og ekki er mjög mikið samræmi í þessu satt best að segja. Nei, það er auðvitað meginvandinn. Það vantar og þarf auðvitað að liggja algerlega skýrt fyrir í hvaða lagaumhverfi myndast veiðireynsla í nýjar tegundir eða sókn á ný svæði, að hvaða marki taka menn tillit til frumherja? Eru það þá bara þeir sem fara til veiðanna eða að hvaða marki eiga slík verðmæti að einhverju leyti að koma öllum flotanum til góða, því að þau sjónarmið eru auðvitað líka til staðar? Hann er verkaskiptur og ýmsar ástæður geta valdið því hverjir fara á hverjum tíma. Það er afar óheppilegt að sitja svo uppi með að einhverju leyti óljósa stöðu og þurfa að taka ákvarðanir eftir á um það nákvæmlega hvernig með svona hluti er farið. Til dæmis ef verðmæt ný fiskitegund er kvótasett, að hvaða marki eiga þeir þá sem fá þá viðbótarúthlutun „varanlega“ að greiða fyrir það eitthvert gjald, í formi þess að skila öðrum tegundum o.s.frv.? Auðvitað þyrfti slíkt að liggja fyrir þannig að menn vissu að hverju þeir gengju þegar þeir tækju áhættuna af því að hefja veiðar á nýjum slóðum. Af því að hér var nefnd tegundin makríll þá heyrði ég það út undan mér - það er kannski ekki ástæða til að ræða það, en þó, það er ekki endilega víst að við fáum betri tækifæri til þess að eiga orðastað við hæstv. sjávarútvegsráðherra um það - ég þóttist heyra það út undan mér að hæstv. ráðherra teldi að nú bæri að kvótasetja markrílinn, væntanlega á grunni þess að fyrir lægi nægjanleg veiðireynsla og það væri jafnvel skylt lögum samkvæmt. Því er ég ósammála. Það má deila um hvort tilteknar aðrar tegundir hafi ekki verið komnar inn í það umhverfi að þær hefði átt að kvótasetja, þó að menn kysu á umliðnum nokkrum síðustu árum að bíða í ljósi þess að væntanleg væri heildarendurskoðun á löggjöf um stjórn fiskveiða, sem enn einu sinni er væntanleg. En ég held að það sé alveg fjarlægt að halda því fram að lögin skyldi menn til að kvótasetja makríl. Það byggi ég fyrst og fremst á því að hann er náttúrlega það nýlega til kominn að reglunum um sókn í hann hefur verið breytt frá því sem upphaflega var og öðrum hlutum flotans veittur tiltekinn aðgangur að þeim stofni til viðbótar þeim sem hann veiddi í byrjun. Síðast en ekki síst og það sem ég held að geri alveg út um málið er að ekki er búið að semja um þennan stofn. Við vitum ekki hver hlutdeild okkar í honum verður. Það er ekki það varanlega lagaumhverfi eða trausta umhverfi sem að mínu mati á að vera ein af forsendum laganna til að menn ráðist í slíkt. Það kemur mér því á óvart nema hæstv. ráðherra viti meira en við vitum, að það sé sem sagt viðbúið að samið verði um makríl fyrir jól þannig að hlutdeild okkar í stofninum verði þá orðin varanleg til einhverra ára og þá sé þeirri breytu rutt úr vegi. En að því tilskildu að ekki lægju fyrir samningar um þennan deilistofn milli strandríkja og annarra hagsmunaaðila þá er það mín skoðun að lögin þvingi ekki fram kvótasetningu á stofni við þær aðstæður sem ekki hefur samist um við aðrar þjóðir. Þetta vildi ég segja. Varðandi efnisregluna sem hér er lögð til 

Herra forseti. Ég er eins og síðasti ræðumaður sem talaði hér, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, áhugamaður um makríl og út af fyrir sig, fyrst umræðan spinnst þar um, ef hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur upplýsingar um þann deilistofn sem við eigum mikið undir og ef hann telur að það sé í lagi með tilliti til hagsmuna Íslands í stöðu deilunnar að gefa okkur einhverjar upplýsingar yrði það kærkomið. Ég er einn af þeim sem fylgjast spenntir með því máli og get reyndar sagt að mér finnst að hæstv. ráðherra hafi staðið sig vel í því eins og fyrirrennari hans. Að því er varðar þetta frumvarp er ég þeirrar skoðunar að ekki sé rétt af hæstv. ráðherra að koma hingað og velta vöngum yfir því að aðgerðir eins af fyrri sjávarútvegsráðherrum hafi hugsanlega verið á snið við lög. Ég held að svo sé alls ekki. Mig langar að benda hæstv. ráðherra á að það er vegna þeirrar ákvörðunar sem menn hafa þó farið aftur af töluverðum krafti að sækja í þennan stofn. Eins og hæstv. ráðherra sagði sjálfur í ræðu sinni og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu þá leiddi ákvörðunin til þess að nýir aðilar hafa komið inn í veiðina og veitt töluvert magn. Enn er staðan þannig að stofninn er þrátt fyrir allt á uppleið. Það eru góðar fréttir. Ég er hins vegar sammála hæstv. ráðherra um að það stefni í að með óbreyttri veiðistjórn kynni þessum stofni að vera hætta búin. Þess vegna tel ég að rétt sé að grípa til þess ráðs að kvótasetja stofninn. Ég er sammála honum um það. Gleymum því ekki að í upphafi kvótakerfisins var meginmarkmiðið að koma í veg fyrir að við gengjum svo nærri auðlindum hafsins að tegundum og stofnum væri hætta búin. Við skulum heldur ekki gleyma því að veiðarnar á þessum stofni höfðu ekkert að gera með frumkvæði af hálfu ríkisins. Það voru miklir athafnamenn og frumkvöðlar sem lögðu allt sitt undir, reyndar menn úr kjördæmi hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á Dalvík, sem fyrstir fóru að sækja í þetta einhvern tíma í lok sjöunda eða byrjun áttunda áratugarins með miklum tilkostnaði og litlum árangri til að byrja með. Þetta voru menn sem lögðu allt sitt undir, lærðu á veiðarnar, brutu okkur brautina til að geta nýtt þennan stofn sem leiddi til þess að þegar veiðarnar stóðu á hápunkti held ég að menn hafi verið að veiða 60–70 þúsund tonn. Það var heldur betur búhnykkur fyrir Ísland. Þetta segi ég vegna þess að ég tel að sú ákvörðun sem fyrri sjávarútvegsráðherra tók með því að gefa de facto frjálsar veiðar hafi verið eðlileg á þeim tíma og hafi leitt til þess að aukin verðmæti hafi komið inn í samfélagið. Ég kem þó aftur að því sem ég sagði. Staðan sem við horfum framan í er þannig að reisa þarf skorður við óheppilegri sókn. Ég er sammála hæstv. ráðherra um það. Það sem ég er ósáttur við í þessu frumvarpi er skiptingin, þ.e. skiptingin 70:30. Þar með er ekki útilokað að ég kynni ekki að verða sammála hæstv. ráðherra en ég þarf þá rökin og rökin fyrir skiptingunni komu ekki fram í máli hæstv. ráðherra, ekki heldur í svari hans við beinni spurningu um þetta atriði frá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni og það er ekki eitt einasta orð að finna um þetta í greinargerð með frumvarpinu. Þeir sem þekkja til á þeim stöðum þar sem verið er að nýta afrakstur þessara veiða halda því fram að það geti leitt til þess að 100 manns verði sagt upp störfum á Ísafirði. Þá staldra ég við og spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur hann skoðað hvaða afleiðingar það kann að hafa að fara þessa leið? Sömuleiðis spyr ég hæstv. ráðherra: Hver eru rökin fyrir því að láta þá sem hafa á síðustu þremur árum verið að sækja með frjálsum hætti í þennan stofn fá einungis 30% en þá sem höfðu aflahlutdeild áður en sú ákvörðun var tekin fá 70%? Mér finnst að hæstv. ráðherra geti ekki ætlast til þess að menn eins og ég sem eru krítískir á þetta kaupi það og kokgleypi án þess að hann að minnsta kosti geri tilraun til að útskýra þá skiptingu. Ég er reiðubúinn til að hlusta á röksemdir ráðherrans en fram að því get ég sagt honum að ég mun ekki greiða þessu atkvæði og hugsanlega andmæla því að vestfirskum hætti.

Hæstv. forseti. Gagnstætt því sem mátti kannski skilja í ræðu hæstv. atvinnuvegaráðherra að hér væri ekki um að ræða fordæmisgefandi aðgerð óttast ég að svo verði. Ég óttast að þarna séu gefin ákveðin skýr skilaboð um hvernig eigi að fara með jafnvel nýjar tegundir. Raunar hefur það komið fram í fjölmiðlum að hæstv. ráðherra telji að setja eigi aflahlutdeild með gömlu reglunum um makrílinn. Ég ræddi það í andsvari áðan að mér þætti tímasetningin svolítið skrýtin, sérstaklega með tilliti til þess ef hér væri verið að fara út í nýjar aðferðir varðandi heildarendurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Við erum komin fram í miðjan nóvember og tæpur mánuður til jóla, það má búast við að þetta verði afgreitt jafnvel í febrúar. Spurningin er: Hvað er unnið við þessa breytingu? Ég geri líka athugasemdir við það ef sú leið er farin að skipta aflahlutdeildum 70:30 því þá eru menn að skipta út aflahlutdeildum á skip sem höfðu þessar heimildir áður fyrir nokkrum árum og nýttu þær ekki í mörgum tilfellum. Mig langar að spyrja ráðherra: Veit hann hve stór hluti nýtti ekki heimildirnar heldur framseldi á aðra eða notaði hlutinn í skiptum? Þá finnst mér vera tveir kostir í raunveruleikanum ef við erum að tala um að 70% aflaheimilda í rækju fari þá leið. Annaðhvort verði rækjan ekki veidd vegna þess að viðkomandi aðilar liggja á hlutnum og nota hann ekki, skipti á tegundum og veiði hann ekki. Hvernig nýtist það atvinnulífinu og þeim fyrirtækjum sem hafa verið að hasla sér völl að nýju í þessari grein? Ef ekki, munu þeir framselja aflahlutdeildina og leggja á þá útgerð sem hæstv. ráðherra sagði að væri ekki með nægilega arðsemi nú þegar og hefði ekki efni á að borga veiðileyfagjald. Þá erum við að leggja á þessa grein veiðileyfagjald frá stóru útgerðinni eða útgerðinni sem hafði þessar heimildir áður. Þannig hefur það verið.

Það eru ekki stórútgerðir.

Nei, fyrirgefðu, það er rétt, hv. þingmaður Jón Gunnarsson leiðréttir mig, það hafa ekki verið stórútgerðir, það er kannski orðið gildishlaðið. En ég er fyrst og fremst að vekja athygli á því að það voru útgerðir sem höfðu heimildirnar en nýttu þær ekki heldur notuðu þær í skiptum, eða framseldu þannig að aðrir gætu nýtt sér þær. Þá erum við að tala um að þarna borgi þeir aðilar sem núna eru að nýta rækjuna, þessi 50%, aðilar sem eru nýir og hafa bara haft aflaheimildir síðastliðin ár, hafa verið að veiða síðastliðin þrjú ár og sett á stofn ný rækjuvinnslufyrirtæki eins og Kampa á Ísafirði svo ég taki dæmi, að vísu fær það fyrirtæki úr báðum púllíunum sýnist mér. Þá er spurningin: Eiga þeir aðilar að fara að borga fyrir það hjá öðrum en ríkinu að fá leyfi til þess að nýta þennan stofn? Það finnst mér mjög óeðlilegt. Hér hefur verið vitnað töluvert í sáttanefndina og ef við skoðum það var einmitt eitt af því sem var mikil sátt um í þeirri nefnd að reyna að stöðva þetta framsal og fénýtingu einstakra útgerðarfyrirtækja á aflaheimildum sínum. Þess vegna var meiri hluti í þeirri nefnd fyrir því að afli sem væri falur eða þurfti að endurseljast og ekki væri notaður til að skipta í tegundum eða til þess að veiða og færa milli skipa innan eigin útgerðar, kæmi inn á opinberan markað þannig að verðmyndun á honum yrði eðlileg en ekki frá einstökum skipum í gegnum LÍÚ-markaði yfir til annarra skipa. Þetta eru prinsippmál sem varða stóru línurnar í breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu og er forvitnilegt að vita hvaða áhrif ákvörðun eins og sú sem lögð er til í þessu frumvarpi mun hafa á heildarendurskoðun um stjórn fiskveiða. Það er athyglisvert af því það er vitnað svo oft í þessa sáttanefnd - ég kallaði hana svo sem aldrei sáttanefnd heldur var þetta starfshópur sem vann skýrslu um endurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða, dró fram öll álitamál, gerði greiningar og skýrslur, valkostir voru skoðaðir og dregin fram sjónarmið meiri hluta hópsins. Í honum voru yfir 20 manns, m.a. frá öllum pólitískum flokkum sem þá áttu fulltrúa á þingi. Það er mikilvægt að taka fram að í starfshópnum voru nú ekki uppi meiri byltingarhugmyndir en það að talað var um að styðjast áfram við aflamarkskerfið, sá hópur vildi það. Þó að við hefðum lagt til að fara ætti svokallaða fyrningarleið, eða innköllun og endurúthlutun, varð sú leið undir í þeirri umræðu. Í skýrslunni er líka sagt að það eigi að vera hámarkshandhöfn, eins og það heitir á svo fallegu máli, þ.e. hámarksheimild á því sem hvert og eitt fyrirtæki má nýta. Í þorski var þetta einhvers staðar í kringum 12%, 10 eða 12%. Hver er hún í rækjunni? Eru reglur þar? Þar var líka að finna eitt af ákvæðunum sem skipta gríðarlega miklu máli og hafa verið mikið í umræðunni en það var að gera úttekt á tengslum fyrirtækja í sjávarútvegi og setja skýrar reglur um innbyrðis tengsl fyrirtækja. Þar var talað um að sækja viðmið til hlutabréfamarkaðarins vegna þess að það er ljóst að fyrirtækin eiga hér hvert í öðru og geta þar af leiðandi orðið gríðarlega stór á markaðnum jafnvel þótt það sé í lögunum að þau eigi ekki að hafa aflaheimildir yfir ákveðnu marki. Ef ég vitna áfram í þessa skýrslu sem ég er með hjá mér, á bls. 12, þá tekur meiri hlutinn fram að þrengja beri heimildir til framsals aflaheimilda en leyft verði að skipta að jöfnu á aflaheimildum og að færa aflaheimildir milli skipa innan sömu útgerðar eins og ég var að segja áðan. Viðskipti verði leyfð með aflaheimildir. Þau skuli fara fram í gegnum opinberan markað og gjald af nýtingu á auðlindum sjávar renni í sameiginlegan sjóð landsmanna. Af hverju förum við ekki þá leið hér? Það er að koma nýr stofn. Það er ekki hægt að segja að þessi fyrirtæki hafi byggt sína afkomu á rækjunni á undanförnum árum ef við lítum aftur í tímann. Það hefði verið að mörgu leyti eðlilegra að taka þriggja ára reynsluna og nýta hana og setja svo hluta bara inn á tilboðsmarkað. Það er full ástæða til að undirstrika það sem meiri hluti hópsins taldi að yrði að gera þegar gæðum væri úthlutað, eins og makríllinn er að sjálfsögðu orðinn, að menn yrðu að gæta jafnræðis. Við þurfum auðvitað að skilgreina hvað jafnræði þýðir og hvernig hægt er að tryggja það. Umræður voru um að það þyrfti að vera einhver forgangsheimild fyrir þá sem hefðu kannski skapað auðlindina með því að vera fyrstir að nýta sér hana, en eftir sem áður var mikill vilji hjá meiri hluta hópsins fyrir því að reyna að gæta jafnræðis. Það þýðir í reynd að það verði tilboðs- eða útboðsmarkaður á þessum nýju heimildum. Ég bið hæstv. sjávarútvegsráðherra að segja mér, ef menn ætla að fylgja þeirri línu sem gefin var í þessum hópi, hvort það sé ekki öruggt að þetta verði inni. Það er tekið fram í skýrslunni, til að gæta alls réttlætis, að eðlilega aðlögun að breytingum geti þurft með tilliti til þess sem hefur tíðkast áður. Eins og ég sagði áðan voru líka mjög sterk sjónarmið í hópnum á þeim tíma að gæta byggðasjónarmiða og gæta þess að enginn gæti farið í burtu af staðnum með stórar kvótaheimildir og skilið eftir ótalinn fjölda heimila í rúst vegna þess að kvótinn hefði flust í burtu. Því miður á ég ekki sæti í atvinnuveganefnd og get ekki fylgt þessu eftir þar, en ég treysti á að þetta fái vandaða umfjöllun og menn ræði svolítið prinsippin í þessu og það komi fram hvort hæstv. ráðherra sé að gefa ákveðin skilaboð. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt segir hann að þetta sé ekki fordæmisgefandi. En ef þetta er fordæmisgefandi hef ég áhyggjur af nýja frumvarpinu sem hæstv. ráðherra er að láta vinna að. Hugsum bara um makrílinn sem er jafnvel að tvöfaldast á til þess að gera skömmum tíma og að aflaheimildir fari á mjög takmarkaðan fjölda fyrirtækja og eigi bara þar með að afhendast þeim án þess að neinar aðrar kvaðir fylgi. Stundum hefur þetta verið þannig eins og var raunar þegar menn fengu rækjuna að þeir urðu að afsala sér veiðiréttindum í öðrum tegundum af því þeir fengu forgang að rækjunni. Það er ekkert slíkt skilyrði í þessu frumvarpi. En ef menn ætla að fara að úthluta jafnmiklum gæðum á sama tíma og þorskstofninn er að aukast verulega og þau renni til þeirra sem eru með þorskinn, líst mér ekki á það. Þá sé ég ekki að hér verði brotið upp það kerfi sem hefur verið mikil óeining um í samfélaginu og mjög skiptar skoðanir um. Þá verður lengra í sáttina en ég hafði vonað. Ég vil undirstrika að hér erum við með mikilvægustu atvinnugrein landsins sem er sjávarútvegur. Við erum með sjávarútveg sem er gríðarlega vel rekinn og skilar miklum arði. Við viljum að útgerðin sé hagkvæm og vinnslan og að menn hafi góða afkomu. En við viljum líka að skilað verði ákveðinni hlutdeild til samfélagsins. Við viljum líka að opnað sé á að þetta séu ekki ævarandi réttindi tiltekins hóps sem miðast við ákveðinn árafjölda á ákveðnum tíma. Sá vilji hefur endurspeglast í allri þessari vinnu frá árinu 2000. Ég treysti því að hæstv. ráðherra snúi nú ekki til baka þannig að við stígum skref aftur á bak í því að opna kerfið. Við verðum að gæta allra þessara grundvallaratriða en auka um leið jafnræðið varðandi heimildir til að veiða og nýta sjávarauðlindina.

Hæstv. forseti. Hér gefur að líta frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða um hlutdeildarsetningu úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes, sem hæstv. ráðherra hefur fylgt úr hlaði. Frumvarpið byggir á því að þær veiðar sem hafa verið frjálsar síðustu þrjú fiskveiðiár verða settar inn í kerfið aftur með kvóta í hlutföllunum 70% til þeirra sem höfðu áður aflaheimildir og 30% til þeirra sem hafa stundað veiðar á liðnum þremur árum. Virðulegi forseti. Það er auðvitað svo að margar hliðar eru á málinu eins og svo oft áður þegar við ræðum mál sem koma inn til þings. Ég ætla ekki hér og nú að úttala mig um málið og segja af eða á en nú við 1. umr. ætla ég samt sem áður að leggja orð í belg. Ég sit í hv. atvinnuveganefnd og þangað kemur frumvarpið. Það fyrsta sem ég vildi segja er að ég er í rauninni afar undrandi á því að þetta frumvarp skuli koma fram núna þegar langt er liðið á nóvembermánuð og þingið á eftir að fara yfir málið. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það tekur töluvert langan tíma þannig að mér dettur ekki í hug eitt augnablik að halda að málið klárist fyrir jól. Þing kemur aftur saman upp úr miðjum janúar, þá hefjast þingstörf aftur og spurning hvort það verður kominn febrúar eða mars þegar málið verður tilbúið. Ég spyr mig að því hver tilgangurinn sé með því að leggja frumvarpið fram núna vegna þess að þá verður hálft fiskveiðiárið liðið. Eins og allir vita hefst fiskveiðiárið 1. september og þess vegna var spurning hv. þm. Guðbjarts Hannessyni áðan af hverju þetta beið ekki boðaðrar heildarendurskoðunar fiskveiðilaganna, eins og hæstv. ráðherra hefur boðað og sú ríkisstjórn sem hann situr í, alveg réttmæt. Mér finnst ekki hafa komið fram nægjanleg rök eða svör við þeirri spurningu. Ég tek líka undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni um að ekki sé hægt að lesa rökin fyrir prósentutölunni eða rökin fyrir frumvarpinu út úr frumvarpinu eða greinargerðinni sem því fylgir. Virðulegi forseti. Ég hef átt þess kost að heimsækja rækjuvinnsluna Kampa á Ísafirði og hlusta á rökstuðning þeirra manna og kynningu á starfseminni. Ég þekki til rækjuveiða og rækjuvinnslu í heimabæ mínum og á nokkrum öðrum stöðum á landinu þar sem rækja er mikið unnin. Maður verður að skoða hlutina frá sjónarhorni allra aðila til þess að mynda sér heildarskoðun á frumvarpinu sem hér er lagt fram. Ég átti þess ekki kost að mæta á fund atvinnuveganefndar þegar fulltrúar frá rækjuiðnaðinum komu þangað. Þeir aðilar sem ég er að ræða um mættu og ég sá útskýringar þeirra nokkrum dögum síðar. Ég veit um aðra gesti sem voru á fundinum sem ég gat ekki hlustað á og ég bíð eftir og mun óska eftir að þeir komi til nefndarinnar og flytji mál sitt þar. En það sem hæstv. ráðherra sagði er alveg rétt. Ef ég man rétt átti ég utandagskrárumræðu við fyrrverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, Jón Bjarnason, þegar veiðarnar voru gerða frjálsar um að ólympískar veiðar mundu hefjast og um það hvenær búið yrði að veiða það magn sem Hafró ráðlagði og hvenær flaggið yrði þá reist og sett niður og sagt: Veiðunum er lokið. Ég óttaðist að kappveiðar mundu hefjast og menn mundu ganga mjög hratt fram í upphafi kvótaárs og sá kvóti sem þá var útgefinn mundi jafnvel ekki duga nema hálft árið. Átti þá að loka rækjuverksmiðjum og segja upp fólki eða hvað átti að gera? Við höfum öðlast reynslu af þessu sem sýnir að nýir aðilar hafa komið inn til veiða þegar þeir hafa séð tækifæri til að koma í þær veiðar án þess að kaupa eða leigja kvótann dýrum dómi. Þannig þekki ég til útgerðar til dæmis í mínum heimabæ, þær byggjast alfarið á því. Við getum því sagt að þessar ólympísku veiðar, sem svo hafa verið kallaðar, hafi þann ókost að menn geta rifið upp það aflamark sem má veiða á örskömmum tíma og hætt svo. Það er dálítið í takt við norska fiskveiðistjórnarkerfið þar sem menn veiða mjög hratt, slíta allt saman upp og síðan er bara bundið og lokað. Menn vestur á fjörðum reka í dag, að mér skilst, stærstu rækjuverksmiðju landsins og vinna í kringum 3.000 tonn, auðvitað blandað innfluttri rækju, tvífrystri og eins veiddri hér á Íslandsmiðum. Þeir hafa sýnt okkur að fimm fyrirtæki eru þar stærst, eru með um 10.000 tonn, Dögun á Sauðárkróki með 2.600 tonn, Hólmadrangur á Hólmavík um 1.800 tonn, FISK í Grundarfirði um 1.500 tonn og Rammi á Siglufirði 1.000 tonn. Samtals gera þetta um 10.000 tonn. Kampi er í dag stærsti rækjuframleiðandi á Íslandi en ég árétta að það er sambland af innfluttri rækju og öðru. Hlutfall Kampa í heildarframleiðslu á rækju hefur aukist frá árinu 2008 úr 14,2% í 30,2% og tekið af úthafsrækju veiddri á Íslandsmiðum hefur þetta farið frá fiskveiðiárinu 2007/2008 úr 867 tonnum í 2.548 tonn. Það er mikill munur. Án þess að ég ætli, ég vil taka það skýrt fram enn einu sinni, að leggja dóm á öll þau atriði sem hér eru lögð fyrir mig, og ég ítreka að mig vantar að heyra rökin hinum megin frá og útskýringar þeirra, ætla ég samt sem áður að fjalla aðeins um það sem þarna kom fram vegna þess að það eru staðreyndir málsins. Þar kom fram að á síðasta ári sem rækja var í kvóta, þ.e. 2009/2010, veiddu handhafar kvótans, eins og þeir kalla þá, eða þeir sem hafa úthlutaða aflahlutdeild aðeins brot af þeim rúmu 7.000 tonnum sem þá voru veidd. Þeir segja líka að þá - og ég hef áfram fyrirvarann - hafi gengið illa að fá leigðar aflaheimildir í rækju og leggja þurfti skipum tímabundið. Svo spyrja þeir, með leyfi forseta, - og þetta eru allt saman gögn sem voru sýnd á fundi atvinnuveganefndar - hvaða rök og heilbrigð skynsemi felist í því að úthluta fyrrverandi kvótahöfum kvóta í rækju sem þeir hafa ekki veitt í mörg ár, hvort heldur þegar hún var kvótasett eða þegar veiðar voru frjálsar, því að þeir höfðu alla möguleika á að verja aflaheimildir sínar með því að veiða. Þetta er alveg réttmæt spurning. Síðan segja þeir að hætt sé við að sæki í fyrra horf að nýju ef úthafsrækjukvóta verður úthlutað til fyrrverandi handhafa. Á glærunum sem okkur voru sýndar kom fram að þeir höfðu unnið upp úthlutað aflamark þeirra sem fengu meira en 2% árin 2009/2010. Það er ansi merkilegt að skoða þá töflu. Ég ætla hins vegar ekki að gera hana að umtalsefni hér. Á fundinum sem okkur var boðið á með þeim á Ísafirði ásamt hv. þm. Árna Páli Árnasyni og Guðbjarti Hannessyni lýstu þeir rekstri sínum og áhyggjum og sýndu okkur fram á að störf mundu tapast. Það er þannig að Kampi hafði sagt upp fólki og þeir nefndu að allt að 100 manns gætu misst vinnuna, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson gat um áðan. Virðulegi forseti. Ég vildi leggja þetta fram í umræðunni hér þegar verið er að stíga skref til baka, eins og komið hefur fram. Þetta kemur líka fram í athugasemdum með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Veiðisókn í úthafsrækju hefur aukist umtalsvert á síðustu árum. Samkvæmt gögnum frá Fiskistofu hefur tæpur helmingur aflamagns í úthafsrækju á síðustu þremur árum verið veiddur af skipum útgerða sem ekki ráða yfir skráðri aflahlutdeild, en fjöldi báta, sem stundað hafa veiðarnar, hefur aukist jafnt og þétt á síðustu árum eins og sjá má á þessari töflu:“ Í töflunni kemur fram að fiskveiðiárið 2010/2011 var fjöldi fiskiskipa 27. Árið eftir, 2011/2012, voru þau 35 og 2012/2013, þ.e. á síðasta fiskveiðiári, voru það 50 skip. Virðulegi forseti. Ég get alveg tekið undir það sem mér heyrðist hæstv. ráðherra segja áðan að auðvitað er það þannig að við þurfum að gæta að sem mestri hagkvæmni við veiðar, alveg sama hvort það er rækja eða aðrar tegundir, rétt eins og í öðrum atvinnurekstri. Menn fara ekkert að gera út tvo togara til að veiða bolfisksafla í sama fyrirtæki ef menn geta tekið það á einn togara. Það eru náttúrlega staðreyndir málsins og í öllum atvinnurekstri þurfa menn að gera hlutina á sem hagkvæmastan hátt, það er alveg sama hvort atvinnuveganefnd er í heimsókn hjá Mjólkursamsölunni eða annars staðar að hlusta á hvernig þar hefur verið hagrætt og þjappað saman en í raun og veru hafi komið út úr því stærra og öflugra fyrirtæki. Þetta er alveg rétt hvað það varðar. Mig vantar svör við til þess að ég geti myndað mér skoðun á þessu máli, af eða á, við því hvort óhagkvæmt þjóðhagslega séð sé að 50 fiskiskip geti sótt rækjuaflann á Íslandsmiðum, eða eiga þau kannski bara að vera 10? Eða 35, eða hvað má segja? Svo blandast auðvitað inn í það aðrir þættir, landfræðilegir þættir og atvinnulegir, staðbundnir þættir vegna þess að við vitum að rækja er mest unnin úti á landi Þetta voru nokkur atriði sem ég vildi nefna í 1. umr. um málið. Eins og ég sagði á ég á sæti í atvinnuveganefnd og mér sýnist atvinnuveganefnd hafa fengið mál til sín í vinnslu sem krefst töluverðrar fundarsetu og gestakomu vegna þess að það er sannarlega svo, eins og ég hef margsagt í þessari ræðu, að við þurfum að fá öll sjónarmiðin fram til að vega og meta. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra er á mælendaskrá á eftir mér og spyr ég hann að lokum tveggja spurninga. Annars vegar er það spurningin hvernig þessi prósenta 70:30 er fengin? Af hverju ekki 60:40? Svo ítreka ég spurningu hv. þm. Guðbjarts Hannessonar: Af hverju beið þetta ekki eftir heildarendurskoðun og kom þá með þeim pakka? Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér í því að ef þingið getur ekki klárað málið fyrr en í febrúar eða mars, skulum við segja, er of seint af stað farið vegna þess að þá verður hálft fiskveiðiár búið? Eða á gildistakan kannski, í staðinn fyrir það sem stendur í frumvarpinu um að lögin öðlist þegar gildi, að vera 1. september næstkomandi? Þetta eru spurningar mínar til hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum nú er eitt af þeim vandamálum sem sköpuð voru í tíð síðustu ríkisstjórnar um hvernig farið var með, og það allfrjálslega, fiskveiðistjórnarmál okkar. Það þarf svo sem ekki langa ræðu til að rifja upp þá atlögu sem ítrekað var gerð að kerfinu og hvert það leiddi okkur, þ.e. í strand. Hér sitjum við uppi með vandamál sem var bent á við umræðu um málið þegar rækjuveiðar voru gefnar frjálsar að væri fyrirsjáanlegt - algerlega fyrirsjáanlegt. Það er auðvitað okkar vandi að leysa úr því í dag. Þetta hefur leitt til of mikillar sóknar. Þetta hefur leitt til of mikillar veiði á of skömmum tíma. Þetta hefur leitt til offjárfestingar. Þær upplýsingar fékk ég í haust að talið væri að bara nýju fyrirtækin hefðu fjárfest í veiðarfærum fyrir sennilega á þriðja hundrað milljóna kr. til þess að fara á rækjuveiðar, veiðarfæri sem var algjör óþarfi að eyða peningum í vegna þess að veiðarfærin sem gátu höndlað verkefnið voru til staðar. Þetta hefur líka leitt til þess að veiðin hefur ekki verið stunduð með skipulögðum hætti þannig að við höfum misst af þeim tíma þegar markaður fyrir íslenska rækju er bestur og afurðaverðið hæst, þ.e. sumartímanum. Kapphlaupið hefur verið svo mikið að við höfum ekki haft innlent hráefni til að vinna úr þegar kemur að verðmætasta tímanum. Allt eru þetta klassísk vandamál sem fylgja ólympískum veiðum, fyrirséð og var bent á ítrekað við umræðu við þessa ákvarðanatöku. Hvernig eigum við að ná utan um vandamálið í dag þegar við verðum að bregðast við? Hverjir eiga réttinn á aflaheimildum í rækju? Eru það þeir sem höfðu áður aflaheimildir í rækju? Vissulega sóttu þeir ekki allir aflaheimildir sínar með hefðbundnum veiðum vegna þess að afurðaverðið var svo lágt að það borgaði sig ekki, eins og við vitum. Þó voru fyrirtæki sem héldu áfram eins og á Siglufirði, í heimabæ hv. þm. Kristjáns L. Möllers, þar sem fyrirtæki skuldsetti sig fyrir einhverja milljarða króna við kaup á aflaheimildum. Svo voru veiðarnar gefnar frjálsar, en enginn afskrifaði skuldirnar hjá fyrirtækinu.  Hræðsluáróðurinn, sem ég vil kalla, hefur heyrst vestan af fjörðum um að á annað hundrað manns missi vinnuna verði þessar breytingar að lögum. Það er ofsögum sagt. Það eru alla vega mínar upplýsingar. Ég held ég fari með rétt mál að á Siglufirði, þar sem hefur verið unnin mest rækja á þeim árum sem við erum að tala um, starfi um 40 manns við rækjuvinnslu. Ég veit ekki hvort þeir gera þetta með svo óhagkvæmum hætti fyrir vestan að þeir þurfi 100 manns til að vinna svipað magn. Þessi jafna gengur ekkert upp. Það fyrirtæki er reyndar einnig í fiskvinnslu, en það verður auðvitað verkefni atvinnuveganefndar að skoða og reyna að leiða þennan ágreining og þessi vandamál í jörð. Það getur ekki verið neitt réttlæti fólgið í því að þegar fyrirtæki hafa spilað samkvæmt lögum og reglum um margra ára skeið, verið í veiðum og vinnslu, skapað atvinnu og verðmæti, að þau séu bara svipt öllum heimildum og skilin eftir með skuldirnar. Við hljótum að vera sammála um það. Þessi 30:70%-leið mun vissulega fela í sér ákveðin vandamál einnig. Hún verður auðvitað til þess að þau fyrirtæki sem hafa tekið þátt í þessum veiðum á undanförnum tveimur árum fá núna 30% metið af aflareynslu sinni; þau munu ekki fá nægilegan kvóta til að geta haldið áfram. Þau sem fá 70% miðað við það sem þau áttu munu áfram sitja uppi með skuldir, kannski langt umfram aflaheimildirnar sem þau fá til baka. Auðvitað snýst þetta allt um að verðmætin í rækjunni fá verðmiða, sem betur fer eftir að hafa gengið illa í mörg ár. Loksins skapast þær aðstæður að meira fæst fyrir þessi verðmæti; þau fá verðmiða. Ég held að það verði hægt að leysa vandamálin fyrir vestan ef menn leggjast á eitt um að þeir hafi aðgang að aflaheimildum. Ég nefndi hér áðan kvóta Byggðastofnunar, þær aflaheimildir sem Byggðastofnun á upp á 12%. Það eru náttúrlega fjölmörg fyrirtæki sem eiga minni kvóta. Ég hef heyrt það á útgerðarmönnum að þeir séu tilbúnir að hjálpa þeim, en þeir verða auðvitað að spila eftir sömu leikreglum og aðrir. Það er ekkert frítt í þessu kerfi í dag, það er ekki þannig. Við munum auðvitað reyna að beita okkur fyrir því í meðförum atvinnuveganefndar. Mig langar aðeins til þess að koma inn á makrílinn af því hann hefur verið ræddur hér, virðulegi forseti. Hvernig höndluðu menn makrílinn í síðustu ríkisstjórn? - Koma svo hingað eins og hv. formaður Samfylkingarinnar, Árni Páll Árnason, í gær og fara að velta fyrir sér leiguleið og uppboðsmarkaði og slíku. Af hverju var sú leið ekki farin af hálfu síðustu ríkisstjórnar þegar tilefni var til ef menn vildu fara þá leið? Ég man eftir að ég svaraði blaðamanni á þeim tíma þeirri spurningu hvort ég teldi eðlilegt að makríl, þetta var í kringum 2010 sennilega, yrði bara úthlutað á þau skip sem dældu upp makríl í bræðslu. Umræðan var öll mjög gagnrýnin eins og þið munið, að verðmætasköpunin væri ekki nægilega mikil, við værum að sóa verðmætum með því að dæla þessu öllu uppi í bræðslu af því menn væru að ná sér í veiðireynslu. Alveg dæmigerð afleiðing ólympískrar veiði. Hvað gerði þáverandi ríkisstjórn? Af hverju fór ríkisstjórnin sem þá var við völd ekki í það að selja þetta, setja þetta á opinberan markað, allar þessar leiðir? Ég man að ég svaraði því þannig að mér fyndist þau lögmál alls ekki gilda um úthlutun á þeim aflaheimildum sem giltu um veiðar í stofnum þar sem fjárfesting og veiðireynsla væri til staðar. Slíkt var ekki til staðar á þeim tíma. En núna, tæpum fjórum árum seinna, koma menn úr þessum sömu flokkum og fara að tala um þessa leið. Ég vonast til þess að við náum því á þessu þingi í vetur að hafa umræðuna málefnalegri en verið hefur. Öll vitum við að um leið og þessu var breytt og menn fengu aflaheimildirnar til þess að vinna úr fóru að skapast hér verðmæti. Það var auðvitað stóri lottóvinningur þjóðarinnar á síðasta kjörtímabili, öll þau gríðarlegu verðmæti sem makríllinn hefur skapað okkur, nokkuð sem var ekki fyrirséð. Svo er það náttúrlega annað að öll umræðan snýst um auðlindagjald. Það er ákveðin þverpólitísk sátt um að við ætlum að innheimta auðlindagjald, eitthvert gjald af útgerðinni fyrir aðgang að þessari sameiginlegu auðlind. Við förum bara aðra leiðina, við förum ekki báðar leiðirnar. Við förum ekki á uppboðsmarkað eða seljum veiðiheimildir á sama tíma og við ætlum að innheimta auðlindagjald eftir einhverri ákveðinni leið - við förum aðra hvora leiðina. Það er almenn sátt um það og verið að vinna í því núna að reyna að finna út hvert þetta auðlindagjald á að vera. Sá ofurhagnaður sem gjarnan er talað um í íslenskum sjávarútvegi á undanförnum þremur, fjórum árum varð fyrst og fremst hjá þeim fyrirtækjum sem hafa verið í makríl. Ég man ekki nákvæmlega hvað uppsjávarfyrirtækin greiða hátt hlutfall af því veiðigjaldi sem verið er að innheimta, ætli það sé ekki um 75%, ég held að ég muni það rétt. Það er náttúrlega fyrst og fremst þar sem stóri hagnaðurinn hefur verið. Við bárum þó gæfu til þess í þinginu í sumar að breyta þeim álagningarstuðlum sem var farið eftir vegna þess að það vitlaust gefið, það var kolrangt gefið. Við vitum það og það vita allir sem hafa skoðað þetta mál að lítil og meðalstór fyrirtæki, jafnvel stærri fyrirtæki sem eingöngu eru í bolfiski, réðu ekkert við þá álagningu sem var á borðinu en þau fyrirtæki sem fengu aðgang að makrílnum réðu við hana. Svo situr maður undir þeim málflutningi margra hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar í dag að við séum einhverjir sérstakir hagsmunaaðilar stórútgerða í landinu,  Ég bið menn að líta í eigin barm, fyrrverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Af hverju skoðaði hann þetta ekki, sá spaki maður, þegar hann stóð að veiðigjöldunum eins og þau voru á síðasta kjörtímabili og voru að setja litlar og meðalstórar útgerðir um allt land í þrot, það stefndi ekki í annað? Af hverju skoðaði hann þetta ekki? Af hverju gáfu þeir stórútgerðinni svona mikið? Þessar breytingar gerðum við. Nú er verið að skoða þetta mál þannig að það kemur til afgreiðslu í þinginu í vetur. Ég ítreka að umræðan mætti verða málefnalegri en hún hefur verið um málefni íslensks sjávarútvegs. Það er okkur gríðarlega mikilvægt að við náum ákveðinni sátt um þennan stóra málaflokk svo að umræðan verði ekki í pólitískum skotgröfum eins og hún hefur verið, að menn 

Herra forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson sagði sjálfur að makrílútgerðirnar bæru stóran hluta af veiðigjaldinu, gott ef hann sagði ekki stærstan. Það sýnir einmitt að það sem fyrri ríkisstjórn gerði var rétt. Hún lagði á veiðigjald sem var með þeim hætti að þeir sem fá ofurhagnað af sinni grein borga meira en aðrir. Það átti þó ekki að vera efni ræðu minnar hér. Formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Árni Páll Árnason, er fullfær um að verja sjálfan sig en hann er ekki staddur hér. Þess vegna kem ég hingað til að vísa því til föðurhúsanna sem einhverju sérstöku nýmæli að hv. þingmaður hafi rætt hér í gær að hann og okkar flokkur vildu gjarnan taka það upp að setja til dæmis makríl í gegnum markað. Það átti ekki að vera neitt nýtt fyrir hv. þingmanni. Ég geri ekki ráð fyrir því að minni hans sé tekið að reskjast umfram hans fremur unglega útlit þannig að hann ætti að muna að á síðustu árum hefur þetta verið ein af höfuðprýðunum í stefnu Samfylkingarinnar. Ég segi eins og hæstv. fjármálaráðherra sem var spurður um það hér um daginn af hverju tiltekið stefnumál í stefnu Sjálfstæðisflokksins væri ekki að finna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Hann sagði: Þegar tveir flokkar eru verður málamiðlun. Herra forseti. Við eigum hér í málefnalegri umræðu. Mér þótti vænt um að heyra hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni að hann gerir sér grein fyrir því að þessi úthlutun er nánast eins og kylfa hafi ráðið kasti. Hann hafði engin rök fyrir því af hverju skiptingin er 70:30. Hann sagði að þau fyrirtæki sem hefðu byggt sig upp á þessum veiðum síðustu þrjú ár gætu ekki með þessari skerðingu, ef þau fá 30 prósentin, haldið áfram starfsemi. Hann ætti að skoða þingtíðindin, kannski meinti hann þetta ekki, en þetta sagði hann. Það sem ég gleðst yfir í öllu falli er að hv. þingmaður gerir sér grein fyrir því og telur að það séu einhver úrræði til að bæta þeim hlut sinn, t.d. með byggðakvóta í gegnum Byggðastofnun. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann muni 

Virðulegi forseti. Já, ég hlýt að hafa verið alveg hrapallega misskilinn af hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra Össuri Skarphéðinssyni þegar hann gekk út frá því að þetta sýndi að síðasta ríkisstjórn hefði verið á réttri leið með ákvörðun veiðigjalda.

Þú sagðir það sjálfur.

Að sjálfsögðu var ég að tala um hversu röng sú leið væri. Ég var að tala um hversu vitlaust hefði verið gefið. Það er grundvallarforsendan þegar lagður er skattur á atvinnugrein eða einstaklinga að einhvers jafnræðis sé gætt. Þannig var það ekki í þessu. Þess vegna breyttum við þessu í sumar og fengum fyrir það mikla gagnrýni frá öllum stórútgerðarfyrirtækjum landsins svo það sé sagt. Ég vitnaði í ræðu og fyrirspurn hv. þm. Árna Páls Árnasonar í gær um að nú ætti þetta að fara á uppboðsmarkað en svo segir hv. þingmaður: Ja, þetta voru Vinstri grænir, við komumst ekkert áfram með það, við vildum fara með þetta á uppboðsmarkað. Ég heyrði aldrei þá umræðu í þingsal af ykkar hálfu, hv. þingmanna Samfylkingarinnar, ég man ekki eftir því. Það var um þetta rætt. Það getur vel verið að þið hafið tekist á um þetta við ríkisstjórnarborðið, það eru þá fréttir sem er ágætt að heyra og væri fróðlegt að heyra meira af. Það er alveg rétt sem ég sagði áðan að það er ákveðin hætta á því að margar af þeim útgerðum sem fá núna 30% úthlutunina og voru kannski tiltölulega nýjar í þessu muni eiga erfitt með að reka sig. Við skulum samt ekki gleyma því að við erum líka að gera hlutina miklu erfiðari fyrir þá sem voru fyrir. Þetta er bara sáttaleið sem á að reyna að fara. Það er alveg augljóst hvert markmiðið er með 

Herra forseti. Ég kvarta ekki undan sérstöku sambandsleysi millum miðstöðvar hugsunarinnar í heila hv. þingmanns og talfæra hans. Yfirleitt getur hann skýrt mjög vel það sem hann meinar. Hann hefur oft mjög sterkar sannfæringar. Þetta sagði hann. Hann ætti bara að lesa  Ég er þeirrar skoðunar að þegar menn leggja fram frumvarp af þessu tagi sem getur hugsanlega slegið stoð undan tilvist eins mikilvægs atvinnufyrirtækis verði þeir að skoða hugsanlegar afleiðingar fyrir fram. Ég hef spurt hæstv. ráðherra hvað valdi þessari skiptingu og vænti þess að hann mundi af skyggnu mannviti færa mér þau svör áðan. Það sama birtist ekki í ræðu hv. þingmanns. Hann talar um málamiðlun. Þetta er hins vegar eins og kylfa hafi ráðið kasti. Hv. þingmaður, einn af helstu stríðsmönnum stjórnarliðsins varðandi atvinnumál og gjörþekkir sjávarútvegsmálin að eigin sögn og annarra, getur ekki skýrt þetta. Ég spurði hann út í þetta og hann hafði engar skýringar. Svo segir hann: Jú, við skulum kannski skoða þetta í nefndinni og hugsanlega er þá hægt að bjarga atvinnu 100 manna. Ég er alveg sannfærður um að hvorki hv. þingmaður né hæstv. ráðherra, enginn, fari af stað með svona frumvarp til að veikja fyrirtæki vitandi vits. Á því er samt hætta, það segja þeir á svæðinu. Þetta eru 100 manns sem eiga störf undir ef við tökum veiðarnar og vinnsluna líka. Það þýðir ekkert fyrir hv. þingmann að hrista höfuðið. Ég heyri það þó ekki hingað. Hv. þingmaður verður auðvitað í nefndum, ég veit að hann gerir það -

Forseti biður þingmenn að gæta hófs í orðavali.

Heyrði hæstv. forseti þetta ekki? Í öllu falli þarf að skoða þetta. Mér finnst ekki hægt að setja fram frumvarp sem skiptir svona miklu máli fyrir umtalsverðan hóp manna án þess að fyrir þinginu séu skýrð rökin á bak við skiptinguna. Ég hef sagt 

Virðulegi forseti. Mikið vildi ég að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefði kveðið þennan tón þegar þáverandi hæstv. ráðherra Jón Bjarnason gaf þessar veiðar frjálsar, að það hefði verið skoðað hvaða áhrif það hefði á þau fyrirtæki sem þó voru að basla í þessari grein, það yrði skoðað alveg sérstaklega hvaða stórkostlegu áhrif það gæti haft að kippa frá þeim möguleikanum á að veiða á þeim tíma þegar mestu verðmætin  Í dag eru aðstæðurnar þær með þessum ólympísku veiðum að það gengur einfaldlega ekki upp og það verður að grípa til aðgerða. Hvernig ætlum við þá að feta þennan stíg? Ætlum við að binda þetta eingöngu við veiðireynslu þeirra sem hafa tekið aflann á síðustu þremur árum eða ætlum við að skipta þessu þannig að menn fái hluta af kökunni fyrir þá veiðireynslu sem hefur verið á síðustu árum og hluta af kökunni fyrir þá veiðireynslu sem þeir sköpuðu til lengri tíma? Það er einhver málamiðlun í því fólgin. Það er alveg augljóst hvernig ráðherrann reynir að mæta sjónarmiðum beggja í þessu við mjög erfiðar aðstæður. Ég er alveg sannfærður um að þessi tillaga, 70:30, er engin tilviljun. Hún er sett fram eftir að legið hefur verið eitthvað yfir þessu í ráðuneytinu. Vandamálin eru augljós eftir sem áður og munu ekki fara frá okkur þó að við afgreiðum þetta frumvarp, 

Hæstv. forseti. Ég og hv. þm. Jón Gunnarsson deilum þeirri skoðun að sjávarútvegur sé undirstöðuatvinnugrein og eigi að vera í því umhverfi að þar gildi langtímasjónarmið og hagkvæmni sé höfð að leiðarljósi. Hv. þingmaður nefndi í því samhengi mikilvægi þess að ná sátt og við deilum þeirri skoðun líka. En ég vil að það komi skýrt fram að sátt næst aldrei með þeirri hugmyndafræði að sáttin sé aðeins um að annar gangi á hönd sjónarmiða hinna. Þá segir maður líka: Sátt við hvern? Það er ekki tilviljun að þessi grein hefur verið í uppnámi og í umræðu frá því um síðustu aldamót og þess vegna hvet ég hv. þingmann til að taka þátt í því að leita að sáttinni með því að reyna að auka jafnræðið, auka aðgengið að þessum auðlindum og skapa þannig umhverfi sem eykur trúverðugleikann hvað greinina varðar. Ég skal veita honum liðsinni hvað það varðar. Það kom fram hjá hv. þingmanni, sem vakti athygli mína, þessi opnun á frelsi varðandi rækjuveiðar, sem brotið var hér upp af því að menn höfðu ekki nýtt heimildina, að þá hefðu menn farið að fjárfesta allt vitlaust og hér hefðu verið 300 millj. kr. í óþörfum veiðarfærum. Eru menn ekki að tala niður þá sem eru í atvinnurekstri með þessum hætti, og þá sérstaklega ef maður hugsar nú um að hér er um að ræða þingmann frá flokki sem talar fyrir frjálsu atvinnulífi og samkeppni? Réttilega er bent á að það eru ákveðin fyrirtæki sem hafa einmitt nýtt heimildirnar og verið að veiða allan tímann með vinnslu. Er þá hugsanlegt að menn láti þá njóta einhverra forréttinda í sambandi við þessa úthlutun en taki af þeim sem ekkert nýttu heimildina? Hér á að láta alla, jafnvel þá sem hafa ekkert notað hana, fá sömu hlutdeild í kvótanum, 70%, af heildarheimildunum. Kemur þá ekki frekar til greina að segja: Við skulum skoða hverjir hafa nýtt þessa heimild samfellt og úthluta þá til þeirra en setja hitt á markað eða tilboðsmarkað?

Virðulegi forseti. Á þeim tímum sem verðmætasköpun var sem minnst í þessari grein var í sjálfu sér ekki vandamál að fá aflaheimildir fyrir þá sem vildu stunda rækjuveiðar. Markaðurinn var einfaldlega þannig að það var ekki arðbært og það er ekkert óeðlilegt að fyrirtæki sem hefur skapað sér rétt fari ekki að veiða við þær aðstæður að það haldi rétti sínum og fari svo að veiða þegar markaðsaðstæður breytast. Hvert er markmiðið með fiskveiðistjórnarkerfi hjá okkur? Þau markmið voru meitluð í stein með setningu kvótakerfisins 1984 og framsalinu sem kom 1991. Og bíddu, hvert var markmiðið með þessu? Markmiðið var auðvitað að hagræða í greininni. Markmiðið var að fá einhverja stýringu á það sem verið hafði ofsókn. Hvernig tókst okkur svo til? Okkur tókst þannig til, á ekkert svo ýkja mörgum árum, að skapa hér þær aðstæður að við rekum einhvern arðsamasta sjávarútveg í heimi. Það leiðir til þess að offjárfestingar verða ekki til staðar sem skaða þessa hámarksarðsemi greinarinnar. Þetta er auðvitað eitt af því sem við erum að stýra. Ég var ekkert að tala hér niður til þeirra sem fjárfestu, en við sköpuðum þessar aðstæður. Fjárfestingin hefði ekki þurft að verða til til þess að við hefðum getað klárað þessar veiðar. En mönnum er auðvitað att út í þetta. Við getum farið út í annað kerfi sem er strandveiðikerfið, sú offjárfesting sem varð þar, hvernig verð á bátum þrefaldaðist eða fjórfaldaðist á örskömmum tíma, nánast yfir nótt. 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður segir að það hafi ekki verið vandamál að fá aflaheimildir hér áður fyrr. Hæstv. ráðherra notaði einmitt þennan rökstuðning í máli sínu, að það hefði ekki verið auðvelt að fá aflaheimildir og að menn hefðu ekki nýtt rækjukvótann á þeim tíma vegna þess að ekki hefði verið auðvelt að færa það til. Þetta er hluti af því sem atvinnumálanefnd verður að skoða. Varðandi markmiðin í sjávarútvegi er það alveg rétt að markmiðið með kvótasetningunni á sínum tíma var að auka hagræðingu og settar voru ýmsar reglur til að fækka frystihúsum og skipum og öðru slíku. En það má heldur ekki gleyma því að auk þess að reka hagkvæman sjávarútveg voru sett byggðamarkmið, algjörlega skýr. Það voru líka sett algjörlega skýr ákvæði um hverjir eiga auðlindina og eiga að njóta arðs af henni. Það er líka í þessum markmiðum í lögunum frá 2006 sem mér finnst skipta miklu máli. Ég hef sjálfur talað gegn því að menn handstýri mjög mikið, eða hafi það sem við kölluðum stundum okkar á milli töskukvóta, að stjórnvöld séu að handstýra atvinnugrein eins og sjávarútvegi. Einhverra hluta vegna hefur það verið gert að mörgu leyti. Mér heyrist á hv. þingmanni að hann hallist svolítið að því að hafa vit fyrir mönnum með ákveðinni handstýringu. Það stangast á við mín grundvallarsjónarmið. Ég held að við eigum að búa til heilbrigt umhverfi þar sem gætt er jafnræðis, jafnræðis gagnvart heimildinni til að stunda vinnu og að auðlindum og reyna svo að hafa ríkisafskiptin sem allra minnst. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann deili ekki því sjónarmiði almennt, með þá lífsskoðun sem oft hefur nú verið kynnt í tengslum við hans flokk. Varðandi það hvort veiðigjald - af því að það kom fram fyrr í umræðunni að uppboð stangist á við töku veiðigjalds, þá tel ég það engan veginn vera. Við erum annars vegar að tala um nýjar tegundir, við erum að tala um hvernig við úthlutum nýjum auðlindum í samfélagi okkar, hvort sem er í sjávarútvegi eða öðru - þá þurfum við að finna leiðir til þess að gæta jafnræðis. Bara að lokum, af því við erum að ræða tímabil frá síðustu ríkisstjórn, langar mig að spyrja hv. þingmann 

Virðulegi forseti. Afkoman í sjávarútvegi er mjög mismunandi eftir því um hvaða greinar sjávarútvegsins er verið að fjalla.

En í heildina?

Afkoman hefur verið mjög góð á síðustu árum, fyrst og fremst vegna þess að við fengum hér nýjan stofn og uppsjávarveiðarnar hafa gengið vel. Þar hefur verið gríðarsterk afkoma og það á sér sínar skýringar. Ég er ekki að reyna að hafa vit fyrir mönnum og ég er algjörlega sammála hv. þingmanni með það að við eigum að skapa það umhverfi sem gefur fyrirtækjunum það svigrúm sem leiðir til sem hagkvæmasta reksturs. Ef við erum með ólympískar veiðar höfum við mörg fordæmi þess hvaða afleiðingar það hefur, eins og þegar makríllinn kom fyrst hér á Íslandsmið í einhverju magni. Hvað gerðist þá? Við munum öll eftir þeirri gagnrýnu umræðu, eðlilega, sem þá var á ferðinni, það var verið að sópa þessu upp í bræðslu. Hvað hefur gerst síðan menn fengu ramma utan um þetta? Verðmætasköpunin hefur margfaldast. Og þetta eru þær leikreglur sem við eigum að setja og þarna er mesti arðurinn fyrir samfélag okkar og fyrir íslensku þjóðina. Ég er svo aftur alveg sammála því að við þurfum að taka mjög mikið tillit til byggðasjónarmiða í þessu, og annarra félagslegra sjónarmiða, og við erum í dag búin að ná svolítið utan um það hver skerðingin er á aflaheimildum almennt til að mynda þann pott sem við höfum úr að spila í þessu eða 5,3%, held ég að það sé, eða 5,1% af heildaraflaheimildunum. Ég held að mjög jákvætt skref hafi verið stigið þegar uppsjávarstofnarnir voru teknir inn í þetta módel þannig að skerðingin lenti ekki eingöngu á bolfiskfyrirtækjunum, sem voru hér ár eftir ár með yfir 9% skerðingu inn í þessa potta. Nú eru það allir sem leggja til þessarar samfélagslegu ábyrgðar sem við höfum þá til að spila úr gagnvart þeim byggðum sem veikar standa og ég held að allir séu sammála um.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um að hlutdeildarsetja úthafsrækju. Það kemur ekki til af góðu, við erum hér að fást við afleiðingar af mislukkaðri stjórnsýslugerð hæstv. fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Jóns Bjarnasonar frá því að hann gaf úthafsrækjuveiðar frjálsar. Ekki nóg með það, tilefnið var að rækjan væri ekki að veiðast, kvótinn næðist ekki. Staðreyndin er sú að þessi kvóti náðist síðasta árið sem aflamarkið var á þannig að þetta var í rauninni fallið um sjálft sig. Ég vísa alfarið á bug þeirri fullyrðingu að þetta hafi leitt til þess að rækjan fór að veiðast aftur. Hér er ekki verið að deila um hvort það þurfi að kvótasetja þetta aftur, málið er að hagstæðast er að hafa þetta í kvóta. Eins og fram hefur komið hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni er vandamálið að það eru ákveðnir gallar í löggjöfinni. Það er ekki alveg á hreinu hvernig á að skipta þessum hlutdeildum. Við það erum við að fást í dag og það eru margar leiðir í því, allt of margar í rauninni, þannig að ráðherra stendur frammi fyrir því vandamáli að reyna að gæta jafnræðis og líta til allra hagsmuna. Ég tel að hann sé að því. Menn geta deilt um prósentur, hvort þetta eigi að vera 70:30, 100:0 eða 50:50. Menn geta deilt um það en þarna tel ég hann gæta jafnræðis. Ég bíð bara eftir því að frumvarpinu verði vísað í atvinnuveganefnd og við fáum það til umfjöllunar þar. Við hv. þm. Kristján Möller erum þar báðir og munum taka málið fyrir þar. Við höfum reyndar búið aðeins í haginn, hitt gesti og fengið skýrslur hjá þeim þannig að ég hef ekki trú á því að það taki langt fram á næsta ár að afgreiða þetta mál. Ég held að þetta snúist um það að bretta upp ermar og taka á málinu. Makríllinn hefur líka aðeins komið hérna til tals. Hæstv. fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Jón Bjarnason verður að eiga það sem hann á, þegar hann deildi makríl á flotann notaði hann ekki hefðbundnar aðferðir. Hann deildi honum út miðað við frystigetu, afkastagetu. Hann breytti á einu ári úr því að við værum að vinna 20% af makrílnum til manneldis, sneri hlutföllunum alveg við þannig að við unnum 80% til manneldis á móti 20%. Það var dæmi um snilldarstjórnsýslu og hann á heiður skilinn fyrir það. Ég hugsa að það gæti talist heimsmet að breyta svona á einu ári og til allrar lukku höfðum við afkastamikinn flota í það og ráðherra sem þorði.

Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að fara í andsvar við hv. þingmann en gat ekki á mér setið vegna þess að hv. þingmaður talar um að á síðasta árinu, áður en rækjuveiðar voru gefnar frjálsar, þ.e. 2009/2010, hafi næstum því allur afli náðst. Í frumvarpi hæstv. ráðherra segir þar sem verið er að ræða um fréttatilkynningu frá 10. júlí 2009 að fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 hafi verið upplýst að þáverandi ráðherra hefði, með leyfi forseta, „ákveðið að beita sér fyrir lagabreytingu í þá veru að auka veiðiskyldu og takmarka flutningsrétt aflamarks í úthafsrækju á milli fiskveiðiára og milli fiskiskipa, einkum með tilliti til þess að flutningur milli skipa verði ekki notaður til að auka framsalsrétt í öðrum tegundum frá þeim skipum sem aflamarkið er flutt til“. Svo kemur, virðulegi forseti, og þetta eru gögn úr ráðuneytinu: „Að líkum má leiða að þessi fréttatilkynning hafi ýtt undir veiðar, en fiskveiðiárið 2009/2010 jukust þær umtalsvert frá fyrra ári.“ Í töflu á bls. 3 sést að veiðiráðgjöf í úthafsrækju var 7 þús. tonn en aflinn 6.300 tonn. Og hér segir ráðuneytið að fréttatilkynning hafi orðið til þess. Árið þar á undan, 2008/2009, var veiðiráðgjöf í úthafsrækju 7 þús. tonn en þá voru bara veidd 3.200 tonn. Árið þar á undan, 2007/2008, var veiðiráðgjöfin 7 þús. tonn en þá voru aðeins veidd 1.300 tonn. Það er því ekki alveg rétt hjá hv. þingmanni að fullyrða, eins og hann gerir hér, að síðasta árið hafi næstum því allur aflinn náðst. Að mati ráðuneytisins, eins og kemur fram í greinargerð, var það vegna þessarar fréttatilkynningar og vegna áforma fyrrverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Jóns Bjarnasonar.

Virðulegi forseti. Ég kalla það nánast að veitt sé upp í ráðgjöf ef það eru veidd 6.300 tonn af 7 þús. tonna ráðgjöf þannig að 

En árið á undan?

Árið á undan? Við vitum alveg hvernig árin á undan voru. Rækjuveiðar lögðust af vegna þess að það borgaði sig ekki að veiða rækjuna, hvorki fyrir fyrirtækin né þjóðina. Það var þjóðhagslega óhagkvæmt að veiða rækju á þessum árum og það var ekki til neins að stunda þessar veiðar. Olíuverðið var uppi og það segir sig sjálft að það var út í bláinn að spreða olíu og koma með verðlausa rækju í land, m.a.s. lítið af henni. Þannig var það. Svo fóru veiðarnar að aukast og verð á rækju að lagast og þá skapaðist grundvöllur til að hefja veiðarnar aftur. Veiðarnar voru byrjaðar, það var komin ákveðin stígandi í þær þannig að þetta var öllum ljóst. Að halda því fram að þessi ákvörðun hafi leitt til þess að rækjuveiðar byrjuðu upp á nýtt nær engu tali.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður getur kannski sagt mér hvað breyttist í olíuverði, verði á rækju og öðru á milli áranna 2008/2009 og 2009/2010. Því verður þó ekki neitað sem stendur í frumvarpinu og ég ítreka það, með leyfi forseta: „Að líkum má leiða að þessi fréttatilkynning hafi ýtt undir veiðar, en fiskveiðiárið 2009/2010 jukust þær umtalsvert frá fyrra ári.“ Ég þakka fyrir þessar upplýsingar vegna þess að það er gott hvernig þær eru í frumvarpinu. Hér segir að árið þar á undan hafi aðeins verið veidd 3.200 tonn, rétt tæpur helmingur af veiðiráðgjöf í úthafsrækju það ár. Það getur vel verið að við fáum í nefndinni upplýsingar um olíuverð, hráefnisverð, afurðaverð og annað milli þessara ára en ég leyfi mér að halda að ekkert voðalega mikið hafi breyst á milli áranna 2008/2009 og 2009/2010 hvað þetta varðar og er þess vegna sammála því sem ráðuneytið segir, að öllum líkindum varð fréttatilkynning þáverandi hæstv. ráðherra til þess að fleiri fóru að veiða.

Virðulegi forseti. Við getum dregið alls konar ályktanir af þessum árum eftir á en ég tel það ekki til neins. Voru ekki bara efni fyrir ráðherrann að endurskoða ákvörðun sína eftir að þessi fréttatilkynning kom frá ráðuneytinu? Varð hún ekki bara til þess að ýta undir það að hann endurskoðaði málið ef þetta lá svona ljóst fyrir og ef hann hafði þetta á pappír?

Hæstv. forseti. Það er ekki verkefni okkar við 1. umr. að kafa eins djúpt ofan í málið og við munum gera sameiginlega í atvinnuveganefnd þar sem við munum kalla til aðila, alla aðila. Ég tek skýrt fram enn einu sinni: Það sem ég hef verið að flytja hér var úr kynningu frá rækjuvinnslunni Kampa á Ísafirði. Ég mun óska eftir því að fulltrúar frá LÍÚ og öðrum rækjuvinnslum komi til nefndarinnar og skýri sín sjónarmið. Við verðum að fá öll sjónarmið fram. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Jón Gunnarsson gaf í skyn, að þetta væri ákveðin sáttaleið. Síðan á ég bara eftir að fá rökstuðninginn fyrir prósentunni og málamiðlun. Vafalaust þurfum við að finna hvernig það liggur og það verður unnið í nefndinni. Tilefni þess, virðulegi forseti, að ég kem hér í aðra ræðu er að í þeirri kynningu sem þetta fyrirtæki hafði fyrir atvinnuveganefnd og hv. þingmaður hlýddi á, settu þeir upp hvernig úthlutað aflamark þeirra sem fengu meira en 2% úthlutun árin 2009 og 2010 var notað. Á þeirri töflu, án þess að ég ætli að fara nákvæmlega í hana og tilgreina einstök skip eða einstakar útgerðir, getum við séð úthlutunina 2009/2010, þ.e. síðasta árið áður en frjálsar úthafsrækjuveiðar hófust, og hvernig það aflamark var nýtt. Og ég get séð í töflunni að mjög mikið af því höfðu aðilar leigt frá sér, var ekki veitt af þeim sem höfðu úthlutunina. Svo getum við séð hvernig þetta er í öðrum gögnum og ég mun óska eftir því að ráðuneytið sýni okkur það í töflum í atvinnuveganefnd og ekki bara fyrir þetta ár. Ég vil alltaf ítreka fyrirvara minn um gögn sem til okkar koma frá hagsmunaaðilum. Eins og ég sagði verða allir að fá að leggja sín gögn fram. En ráðuneytið verður að koma með gögn sem sýna okkur þessi þrjú fiskveiðiár og hvernig þetta hefur þróast, hverjir veiddu út frá úthlutaðri aflahlutdeild 2009/2010, og hverjir komu nýir inn. Þetta þurfum við allt að fá að sjá. En í þeirri töflu sem ég hef hér í höndum og er sett fram af þessu fyrirtæki sér maður þessa skiptingu og hún er dálítið sláandi. Virðulegi forseti. Ég hef áður sagt í umræðu um sjávarútvegsmál að ég er hlynntur aflahlutdeildarkerfi, ég held að það sé besta kerfið sem við höfum. Við getum svo haft alls konar skoðanir á því hvernig hlutirnir eru gerðir. Það versta finnst mér alltaf vera með þá sem ekki veiða heldur leigja frá sér ef það er ekki gert í eðlilegum skiptum. Dæmi: Útgerðir fyrir norðan leigja frá sér karfa sem á að veiðast fyrir Suðurlandi til útgerða fyrir sunnan og fá eitthvað í staðinn fyrir norðan. Það er hagkvæmni í kerfinu.  Virðulegi forseti. Þessi 1. umr. hefur að mínu mati verið ágætisumræða. Ég get tekið undir, eins og ég sagði, nokkur atriði sem hv. þm. Jón Gunnarsson, formaður atvinnuveganefndar, setti hér fram og að þetta sé málamiðlun. Þá er bara spurningin með skiptinguna 70:30 eða eitthvað annað, hvort við eigum að gera þetta eða láta það eiga sig og rækjan verði veidd á þessu fiskveiðiári eins og gert hefur verið þrjú síðustu fiskveiðiár, eða hvort það eigi að gera þetta á miðju tímabili eins og ég ræddi áðan. Ég bíð eftir svari hæstv. ráðherra á eftir við þeim spurningum mínum. Hv. þingmaður nefnir að þetta sé málamiðlunarleið og vafalaust er það þannig að ef menn ætla að ganga þessa leið, að kvótasetja þetta á ný, sem stjórnarmeirihlutinn hefur vissulega afl til og meiri hluta til. En mér þótti líka ágætt að heyra að nefndin mundi vega og meta byggðasjónarmið og félagsleg sjónarmið sem koma fram í þessu. Það er alveg hárrétt. Þá ítreka ég enn einu sinni að það eru til fleiri sjónarmið sem geta komið fram en akkúrat frá rækjuvinnslu á Vestfjörðum sem setti þessi gögn fram. Það eru rækjuverksmiðjur og -útgerðir annars staðar á landinu sem kunna að hafa önnur sjónarmið og þau þurfa að fá að koma fram við nefndina við vinnslu hennar á þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka mjög málefnalega umræðu sem hér hefur farið fram. Þótt tekist hafi verið á um ólíka hagsmuni finnst mér umræðan bera vott um það. Ég verð að segja eins og er að sú bjargfasta trú mín að hægt sé að ná jákvæðri niðurstöðu og sátt um sjávarútvegsmál hefur frekar vaxið við þessa umræðu vegna þess að menn hafa tekist á um ólíka hagsmuni, ólíka nálgun, ólíka pólitíska sýn og gert það málefnalega og yfirvegað. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá umræðu. Ég er líka ánægður með að heyra þann tón sem hefur verið sleginn af öllum sem hér hafa tekið til máls. Allir eru sammála - ég lýsi því auðvitað yfir að það er ráðherra einnig og ríkisstjórn - um að við stundum ábyrgar veiðar byggðar á sjálfbærri nýtingu. Þess vegna er mikilvægt að við höfum stjórn á öllum stofnum, sérstaklega þeim sem stefnir í ofveiði á. Ég líka lýsi yfir ánægju minni yfir að samhljómur er milli manna og þeir hafa skilning á því að við nokkra erfiðleika sé að etja að leysa mál úr þeim viðjum sem það var komið í. Ég lýsti því yfir hérna í framsögu minni að ég teldi mikilvægt að við veltum okkur ekki endilega mikið upp úr því hvernig slík ákvörðun var tekin, heldur yrðum við að horfa til framtíðarinnar þegar við leituðum úrlausna í þessu máli. Það er einfaldlega þannig að þegar við gerum það verður umræðan á einhvern hátt málefnalegri. Ég verð þó að nefna að það kerfi sem við höfum byggir á sveigjanleika. Það er best að geta þess hér að í skýrslu Hafrannsóknastofnunar er yfirlit yfir til að mynda rækjuveiðar og ráðgjöf síðustu áratuga. Við vorum hérna á níunda áratugnum að veiða milli 20 og 35 þús. tonn og undir lok síðustu aldar vorum við farin að veiða upp undir 60, 70 þús. tonn. Ef við værum í þeirri stöðu núna væri auðvitað ekki nein umræða um erfiðleika í rækjuvinnslu eða í útgerð. Síðan gerist annað tveggja, annars vegar hrynur stofninn og hins vegar er ráðgjöfin komin niður í 5 þús. tonn nú um stundir og fer minnkandi. Ég ætla að nefna í þessu sambandi að stofnvísitala úthafsrækju árið 2012, samkvæmt skýrslunni, mældist svipuð árið 2011 og var nálægt sögulegu lágmarki. Vísitala kvendýra var stöðug milli ára, en hrygningarstofninn var undir meðallagi áranna 1998–2011. Neðar í sömu skýrslu stendur, með leyfi forseta: „Nýliðun er miðuð við tveggja ára rækju […] Frá árinu 2004 hefur nýliðunarvísitala rækju verið langt undir meðallagi og útlit fyrir að árgangar 2002–2009 séu allir mjög litlir.“ Að lokum: „Niðurstöður SMR árið 2012 benda til að stofninn fari minnkandi, afrán þorsks er enn frekar mikið og nýliðun virðist vera léleg eins og verið hefur undanfarin ár.“ Við erum sem sagt með stofn þar sem væntingar til þess að hann vaxi eru engar. Því miður eru líkur á að hann minnki. Eins og ég sagði sjálfur í framsöguræðunni að þótt ein útgerð mundi fá allan þann rækjukvóta sem hér væri mundi það ekki duga til þess að reka rækjuvinnslu. Þess vegna er sveigjanleikinn sem við höfum haft. Við færum á milli ára því að okkur finnst skynsamlegt að geyma fiskinn í sjónum frekar en að veiða hann, koma með hann á land og selja hann á lélegum mörkuðum á lélegu verði, ég tala nú ekki um ef stofninn græðir á því að vera geymdur í sjónum. Sveigjanleiki fortíðarinnar var að hætta veiðum þegar olíukostnaður og annar kostnaður sem við bættist við að sækja tegundina varð langt umfram arðsemi þess að veiða hana. Það voru forsendur þess. Það var auðvitað slæmt þegar ákvörðun fyrri ríkisstjórnar og fyrri sjávarútvegsráðherra var tekin um að gefa veiðarnar frjálsar að engar vísbendingar voru gefnar, boðað var að það kæmi frumvarp til þingsins sem aldrei kom sem ætti að taka á því hver réttarstaða þessara ólíku aðila væri, annars vegar þeirra sem höfðu áður haft aflahlutdeildir og hins vegar hinna, og við hverju þeir mættu búast. Í raun og veru hefur þetta verið í þessu lofti. Þess vegna þarf að höggva á hnútinn. Það er það sem við erum að gera hér með blandaðri leið. Ég er sammála þeim þingmönnum sem tóku til máls um að þetta sé blönduð leið. Það er auðvitað vandi að fara hana, það er ekki augljóst, en sveigjanleikinn í kerfinu á að tryggja það meðal annars menn geti geymt fisk í sjónum. Þá er það líka til að segja varðandi einstök fyrirtæki að við úthlutum þessu til skipa. Það segir ekkert til um það að einhverjar vinnslur geti ekki fengið þá rækju til vinnslu sem aðrir fá hlutdeildina í og veiða. Þegar frumvarpið tekur á þessu með 30:70% er ekki þar með sagt að með því sé verið að taka á einstaka vinnslum í landinu. Þær þurfa hvort eð er eftir sem áður að afla sér hráefnis til að geta staðið undir rekstrinum, hvort sem er hér innan lands eða með innflutningi á hráefni. Hér spurði m.a. hv. þm. Guðbjartur Hannesson um hvort ekkert þak væri á hámarkinu, handhafahöfninni. Það er þannig varðandi rækjuna, það eru 20% sem má mest vera, svo að það sé nú sagt. Hér hafa einnig verið ítrekaðar spurningar um rökstuðning fyrir þessari skiptingu per se. Í greinargerð með frumvarpinu í 3. kafla, í síðustu málsgreininni, er sagt, með leyfi forseta: „Með þeirri tillögu sem frumvarp þetta hefur að geyma er leitað málamiðlunar milli þeirra ólíku sjónarmiða og hagsmuna sem hér er um að tefla. Telja verður að með því sé ekki gengið svo nærri réttindum fyrri hlutdeildarhafa að varði skaðabótum. Um leið er leitast við að taka tillit til hagsmuna þeirra sem stundað hafa veiðar í skjóli þess frelsis sem ríkt hefur til veiðanna síðustu þrjú fiskveiðiár.“ Að lokum, virðulegi forseti. Hér hefur líka verið spurt: Af hverju á ekki að bíða, af hverju kemur þetta núna? Ég hef reynt að útskýra það og skal enn og aftur gera það glaður. Við teljum mikilvægt að ná stjórn á fiskveiðum; á þessum stofni eins og öðrum, m.a. með tilvísun til sjálfbærninnar og þess að við erum ábyrg. Á síðastliðnu fiskveiðiári þurftum við að stöðva veiðarnar að mig minnir 1. júlí. Ef við hefðum haldið áfram á sömu braut og vaxandi sókn hefði haldið áfram hefðum við væntanlega þurft að stöðva veiðarnar fyrr. Því lýstum við því yfir að þegar þessi leið yrði farin og farið með frumvarp inn í þingið mundi ekki skapast nein veiðireynsla af veiði þessa árs. Ég vænti þess því að engin útgerð stundi veiðar á rækju um þessar mundir, þessa mánuðina eða næstu með það fyrir augum að sækja sér veiðireynslu. Það verður ekki þannig. Þá hljóta menn að stunda veiðarnar fyrst og fremst á ábyrgan hátt séu þær skynsamlegar og arðsamar. Ég vænti þess að menn hafi skilning á því að hér sé verið að taka á stjórnunarþætti. Tilgangurinn er í sjálfu sér fólginn í þeim ávinningi fyrir þær útgerðir sem stunda þessar veiðar og þjóðina að því fyrr sem þingið afgreiðir þetta mál og komi þar af leiðandi stjórn á þessa tegund eins og aðrar, þeim mun betra. Málið er nú komið í hendur þingsins. Ég treysti hv. atvinnuveganefnd fullkomlega til að taka á því, leita eftir spurningum og reyna að finna svör við sem flestu áður en málið verður afgreitt úr þinginu. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa málefnalegu umræðu og vænti þess að eiga gott samstarf við nefndina um að ljúka málinu hratt og vel.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um uppbyggða vegi um hálendið. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna þjóðhagslega hagkvæmni þess að hálendisvegir landsins verði bættir og lagfærðir. Gerð verði forkönnun á umhverfisáhrifum og könnuð samfélagsleg áhrif framkvæmdarinnar, m.a. áhrif á ferðaþjónustu, byggðaþróun, öryggi og á tækifæri á norðurslóðum. Ríkisstjórnin skili Alþingi skýrslu um málið fyrir 1. október 2014. “ Í greinargerð stendur: Á undanförnum árum hefur talsvert verið fjallað um möguleika á því að stytta leiðir milli landshluta með bættum hálendisvegum, m.a. með það að markmiði að tengja betur saman fjölmennustu byggðir landsins. Talsverð rannsóknarvinna hefur verið unnin vegna sumra af þeim leiðum sem liggja um hálendið, svo sem um Sprengisand, Fjallabak og Kjöl, og til er mikið af gögnum um þær. Fornir hálendisvegir hafa þó verið í niðurníðslu undanfarin ár og flokkast frekar sem slóðar en vegir. Af þessum sökum verða þeir ófærir fyrr en skyldi og eru auk þess hættulegri en ella. Það er ekki í neinum takti við markmið ferðaþjónustunnar. Lélegir vegir geta valdið skemmdum á bílum, óþægindum ferðafólks og jafnvel slysum. Skýrslan skal unnin í góðri sátt og samvinnu við hagsmunaaðila. Uppbyggðir hálendisvegir hafa gríðarleg áhrif á ferðaþjónustu og munu án efa dreifa vaxandi fjölda ferðamanna, jafnt erlendra sem innlendra, betur um landið en nú er. Uppbygging vega mun auka möguleika í ferðaþjónustu en einnig gera landsmönnum kleift að bregðast betur við vaxandi ferðamannastraumi. Þetta rímar vel við markmið ferðaþjónustunnar um verkefnið Ísland allt árið. Það er samstarfsverkefni nokkurra stofnana sem vilja auka dreifingu ferðamanna yfir árið og jafna árstíðabundnar sveiflur í ferðamannastraumi, en mikilvægt er að fjölga gistinóttum yfir vetrartímann. Bættir hálendisvegir eru líklegir til að lengja ferðamannatímabilið á þeim stöðum þar sem aukning ferðamanna er minnst. Sumarið 2011 fóru 32,2% ferðamanna um hálendið en veturinn eftir aðeins 2,2% samkvæmt mælingum Ferðamálastofu. Með bættum vegum ættu Íslendingar auðveldara með að ferðast um landið og gætu til dæmis elt veðrið milli landshluta. Einnig ættu allir að fá möguleika á að njóta fegurðar hálendisins án þess að þurfa að koma sér upp sérútbúnum tækjum til slíkra ferða. Þar að auki greiða betri vegir fyrir aðgengi fatlaðra að landsvæðum og gera ferðaþjónustunni betur kleift að sinna þeim markhópi. Betri vegir um hálendið munu ekki einungis auka ferðaþjónustu á einstökum stöðum og styrkja þannig hverja byggð fyrir sig, heldur gæfist með betri hálendisvegum tækifæri til að styrkja landsbyggðina í heild með aukinni samvinnu og samkeppni milli byggðarlaga. Hringvegurinn yrði þá ekki eina greiðfæra leiðin, heldur opnuðust fleiri möguleikar með styttri hringleiðum sem gætu hentað fleirum, bæði einstaklingum og ferðaþjónustuaðilum. Mikil tækifæri felast í hlýnun hafsins á norðurslóðum, t.d. ný fiskimið og opnun siglingaleiða. Íslendingar þurfa að standa framarlega og nýta þau tækifæri sem gefast, hvort sem um er að ræða þjónustu við fraktskip, markaðssetningu vöru og þjónustu, nýja ferðamannastrauma eða annað. Góðar samgöngur um hálendið gætu þar skipt sköpum um hvort markmið um nýtingu tækifæra gætu náðst á réttum tíma. Einnig er í þessari þingsályktunartillögu tæpt á auknu öryggi uppi á hálendinu og umhverfismálum. Með boðlegu vegakerfi yfir hálendið styttast ýmsar vegalengdir landshorna á milli sem ætti að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis. Með því að stytta og gera leiðir greiðfærari milli landshluta ykjust möguleikar á raforkuvæðingu bílaflotans. Með betri vegum minnka líkur á slysum, enda eru ökumenn misvel búnir undir að keyra fjallvegi í þeirri breytilegu veðráttu sem er hér á landi. Einnig munu betri samgöngur um hálendið draga úr álagi, viðhaldi og umferð annars staðar í samgöngukerfinu. Lögregla og björgunarsveitir ættu greiðari leið upp á hálendi til að fylgjast með og vakta þá auknu umferð sem hefur verið þar undanfarin ár. Sömuleiðis mundu hálendisvegir styrkja vegakerfið gagnvart náttúruvá en til dæmis íbúar undir og nálægt Mýrdalsjökli og Vatnajökli eiga ekki margar undankomuleiðir ef skyndilegar náttúruhamfarir yrðu og hringvegurinn lokaðist. Endurbætur á hálendisvegum munu hafa einhver umhverfisáhrif en til þess er að líta að markmiðið er að stýra umferðinni og halda henni á vegum þannig að umferðin valdi sem minnstu raski á náttúrunni og auka öryggi þeirra sem fara um. Einnig er mikilvægt að sem flestir eigi þess kost að upplifa þá einstöku náttúru sem íslenskt hálendi hefur að geyma. Mikil rannsóknarvinna hefur farið fram af hálfu einkaaðila og Vegagerðarinnar um áhrif bættra samgangna um hálendið. Snertir sú vinna samfélagsleg áhrif og áhrif á mismunandi byggðir en einnig voru gerðar athuganir á kostnaði, umferðarspá og hagkvæmni. Þær rannsóknir sem áður hafa verið gerðar munu nýtast við frekari athuganir og undirbúningsvinnu. Þá hefur Vegagerðin gert úttektir á veðurfari hálendisins með staðsetningu vega í huga. Útlit er fyrir að stuðningur við uppbyggingu hálendisvega sé mikill, sérstaklega sunnan lands og norðan, og fari vaxandi með auknu streymi ferðamanna til landsins. Þingsályktunartillaga þessi felur í sér markmið um sameiginlega markaðssetningu, lengingu ferðamannatímans, nauðsynlega uppbyggingu innviða og aðra þætti sem mikilvægt er að huga að til að tryggja öruggan, ábyrgan og farsælan vöxt ferðaþjónustunnar ásamt því að styrkja byggðastefnu og auka öryggi samgangna. Nái þingsályktunartillaga þessi fram að ganga og verði reynslan af framkvæmd hennar góð og til farsældar er fyllsta ástæða til að huga að sams konar opinberu átaki á öðrum landsvæðum í framtíðinni. Ég legg til að málinu verði vísað til síðari umr. og til umhverfis- og samgöngunefndar eftir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt og í raun fagnaðarefni að yngstu þingmennirnir okkar hér á Alþingi sameinist um flutning á þingsályktunartillögu um hálendisvegi. Eðlilega horfa þau til framtíðar og eru framsækin fyrir hönd þjóðarinnar eins og greinargerðin með þingsályktunartillögunni ber með sér. Sú var tíðin á Íslandi að menn fóru stystu leið til Alþingis, eftir slóðum sem lágu þvert yfir landið, og ein fyrsta vegagerð landsins var einmitt framkvæmd þegar verið var að undirbúa þúsund ára afmæli Alþingis á Þingvöllum. Þá tókum við að leggja vegi út frá helstu byggðakjörnum okkar en síðan, þegar annað afmæli var undirbúið, var hringveginum komið á laggirnar, eða árið 1974, sem var mikið framfaraspor. En enn og aftur: Stystu leiðir milli landshluta liggja yfir hálendið og ef við berum gæfu til að bæta þá vegi mundi það spara mikið í akstri og orku og mengun yrði minni. Þá þurfum við að hyggja vandlega að fyrirkomulagi varðandi vaxandi straum ferðamanna. Mikilvægt er að dreifa þeim og jafna þannig út álagið á náttúruna. Það eru sannarlega spennandi viðfangsefni að skapa ný og eftirsóknarverð svæði til skoðunar sem og möguleika á lengingu ferðamannatímans. Grundvallartriði sjálfbærrar ferðamennsku á Íslandi er þó að hún skemmi ekki sjálfa auðlindina, sem er hin sérstæða, fagra en viðkvæma náttúra Íslands. Með því að leggja rækt við að bæta og laga hálendisvegi okkar tel ég að við verndum fremur umhverfið vegna þess að ég vona að betri vegir komi í veg fyrir utanvegaakstur sem skemmir mikið. Ég leyfi mér að benda á að með lagfæringu á Kjalvegi er unnt að slá tvær flugur í einu höggi, leiðin styttist norður en jafnframt er unnt að skapa möguleika á ýmsum nýjum vinklum í ferðamennsku, t.d. er hægt að koma á hringvegi í kringum Langjökul, sem er stórkostleg ný leið fyrir ferðalanga, innlenda sem erlenda. Fréttablaðið getur um hálendisveg norðan Vatnajökuls í blaðinu í dag. Um er að ræða hálendisveg norðan Vatnajökuls frá Sprengisandsleið til Austurlands sem er mikilvægur, ekki síst sem öryggis- eða varaleið. Verði af þeirri vegalagningu styttir hann leiðina milli Austur- og Vesturlands um eina 200 kílómetra, það er ekki lítið. En þar með er komið að einu veigamesta atriðinu í þingsályktunartillögunni en það er að skapa viðunandi vegi um landið og þar með hálendið en þá vegi er nauðsynlegt að byggja upp, ekki síst ef til vandræða horfir, ef hringvegurinn verður til dæmis ófær af völdum eldgosa, flóða, snjóa, sandbyls eða jarðskjálfta. Ég vona sannarlega að þessi þingsályktunartillaga ungmennanna hljóti brautargengi á Alþingi.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu ekki ástæða til að leggjast gegn því að mál af þessu tagi sé skoðað. Hér er talað um þjóðhagslega hagkvæmni og umhverfisáhrif eru nefnd í formi einhvers konar forkönnunar á þeim sem og samfélagsleg áhrif framkvæmdarinnar, áhrif á ferðaþjónustu, byggðaþróun o.s.frv. Það er engu að síður ástæða til að stíga varlega til jarðar og jafnmikið og mig langar til að taka þessu ágæta frumkvæði flutningsmanna vel ætla ég ekki að hrökkva úr karakter með það að ég vil mæla hér ýmis varnaðarorð í leiðinni. Í fyrsta lagi held ég að okkar bíði nú brýnna verkefni og það er að koma því á hreint hvar eiga að vera vegir og hvar ekki, hvað eigi að teljast vegir og hvað ekki og stöðva tilviljanakennda og handahófskennda þróun í þeim efnum að nýir vegir verði til með því að einhverjir keyri utan vegar og svo aðrir á eftir þeim og myndist slóð og þar með sé það eftir nokkur ár orðinn vegur. Á því er reynt að taka í nýjum náttúruverndarlögum. Það væri að minnsta kosti ánægjulegra að heyra að samhliða stigu menn hér á stokk og segðu að það skyldi gera það sem þar stendur til; að koma upp kortagrunni og skrá vegi og slóðir sem verða viðurkenndar og akstur verður leyfður á og komið í veg fyrir að ekið sé annars staðar eða nýjar slíkar slóðir myndist. Ég vil minna á það. Það þýðir ekki að láta æsingakennda umræðu um að þetta snúist um ferðafrelsi eða annað því um líkt ýta þeirri alvarlegu staðreynd til hliðar að þeir sem til þekkja vita auðvitað hvernig þetta hefur gengið og hefur því miður verið að þróast mörg undanfarin ár. Það er ástæða til að stíga varlega til jarðar. Hér er talað um uppbyggða vegi. Að vísu sé ég ekki, að minnsta kosti ekki í tillögugreininni sjálfri talað um heilsársvegi, en þó er engu að síður ljóst að fyrir sumum vakir, þegar þeir tala um uppbyggða vegi yfir hálendið, að það eigi að vera heilsársvegir með þjónustu, ella mundu hugmyndir manna um að með því séu meginflutninga- og samgönguæðar milli landshluta styttar ekki ganga upp nema þá hluta úr árinu. Það er auðvitað verulegur munur á því að lagfæra vegi þar sem þeir liggja í landinu og hinu að byggja þá upp miðað við fullan staðal eins og Vegagerðin notast nú við. Við þurfum líka að vega og meta kosti þess og mikilvægi að varðveita öræfin, miðhálendið og víðernin og glata ekki á móti verðmætum einkennum þeirra sem eru í og með það sem dregur fólk að þeim, það er að þau eru eins og þau eru, ónumið land með lítil ummerki eftir manninn. Nútímalegur vegur sem lagður er samkvæmt stöðlum, beinn og breiður eins og strik í landinu, gjörbreytir ásýnd slíkra svæða. Til að taka af allan vafa get ég sagt fyrir mitt leyti að ég er algerlega andvígur slíkum vegi yfir Sprengisand, milli jökla og yfir Sprengisand. Ég tel að hann eyðileggi þá upplifun af miðhálendinu og öræfunum sem ég a.m.k. vil sjá. Það kann vel að flokkast sem persónulegt viðhorf, gott og vel, en ég hef þá skoðun og ég trúi að þeir séu fleiri. Ég tala nú ekki um ef meðfram þeim vegi eða stutt frá honum ættu að liggja risavaxin háspennumöstur norður á milli jökla og um Sprengisand. Það er ekki mín framtíðarsýn fyrir miðhálendi Íslands. Þá vil ég nefna það sem er óumflýjanlegt að tala um í þessum efnum að það er náttúrlega víðar verk að vinna í samgöngumálum. Og hvað er mikilvægast? Að fara í kostnaðarsamar milljarða- eða milljarðatugaframkvæmdir af þessu tagi eða að klára uppbyggingu vegakerfisins í byggð? Nú er boðaður umtalsverður niðurskurður í almennum vegaframkvæmdum með því m.a. að Vegagerðin á að fara að skila af mörkuðum tekjum í ríkissjóð yfir 1,5 milljörðum á næsta ári, sem skerðir auðvitað mjög framkvæmdasvigrúm Vegagerðarinnar. En upp að þessu hálendi liggja bráðónýtir vegir í byggð. Að norðan fara menn yfirleitt upp á Sprengisand um Bárðardal og hvernig er ástandið þar? Það er bráðónýtur 30 km vegur í byggð niður í Bárðardal áður en kemur upp úr dalnum. Eigum við ekki að byrja á honum? Það er óumflýjanlegt að nefna að við verðum líka að ræða áherslur í fjárveitingum til vegagerðar og hvað á að vera í forgangi næstu árin hjá okkur. Ég held að enn þá bíði brýn verkefni víða í byggð, sérstaklega á tengivegum og hliðarvegum út frá þjóðvegakerfinu sem hafa orðið mjög út undan. Það á við um marga af hinum löngu dölum Norðurlands að ástandið er ærið bágborið fljótlega eftir að kemur út af þjóðvegi 1 eða norðausturleiðinni eða hvaða meginæðar það nú eru. Þar bíður mikil vinna. Varðandi hagsmuni ferðaþjónustunnar er ég að sjálfsögðu ekki að mæla óbreyttu ástandi bót. Mér er vel kunnugt um það hversu erfitt er að eiga við hálendisvegina eins og þeir eru í dag með malarslitlagi og veldur miklum takmörkunum á möguleikum til að fara um þá nema að allt meira og minna hristist í sundur. Ég hef svo sem velt því fyrir mér: Er einhver málamiðlun að Kjalvegur verði lagaður, hann verði látinn liggja í landinu engu að síður og ekki byggður mikið upp fyrir yfirborðið en bundinn slitlagi þannig að hann verði þægilegri yfirferðar? Þar er þá valkostur fyrir þá sem vilja fara á litlum bílum yfir hálendið á bundnu slitlagi. Það væri að minnsta kosti nærtækara verkefni og eitthvað sem ég væri frekar tilbúinn til að athuga en hugmyndir um uppbyggingu á risavöxnum vegi milli jökla eða milli Hofsjökuls og Þjórsárvera og friðlandanna sem þar eru annars vegar og Vatnajökulsþjóðgarðar hinum megin og Tungnafellsjökuls. Ég sé ýmsar aðrar hugmyndir fyrir mér í þeim efnum. Ef menn ætluðu síðan að tengja þann veg - eins og ég veit að vinir mínir eystra margir vilja - með vegi sem ætti að þvera norðausturhálendið af Sprengisandsleið og austur að Kárahnjúkum eða niður á Hérað, yrði það dálítið mikil framkvæmd, mundi marka allmikið það svæði. Ég mæli með því að menn stígi þar varlega til jarðar. Hagsmunir ferðaþjónustunnar geta líka verið blandaðir í þessum efnum. Það er líka hluti ferðaþjónustunnar sem leggur mikið upp úr því að bjóða fólki í ferðir inn á ósnortið miðhálendi Íslands. Ég sé ekki betur en að þetta mundi kalla á grundvallarbreytingar á gildandi skipulagi miðhálendisins. Meginhugsun þess er sú að reyna að halda allri meiri háttar mannvirkjagerð utan hálendisins sjálfs og þar sé fyrst og fremst aðstaða fyrir dagþjónustu og að tjalda eða gista í skálum, en meiri háttar mannvirkjagerð sé takmörkuð við hálendisbrúnina, í eða neðan við hálendisbrúnina. Mundu þessar hugmyndir samrýmast þeirri hugsun miðhálendisskipulagsins vel? Augljóslega yrði umtalsverð þjónusta að koma til staðar ef menn færu að flytja ferðamenn í stórum stíl og láta þá flæða yfir miðhálendið eftir uppbyggðum vegum milli landshluta til að dreifa álaginu, sem er vissulega mikilvægt markmið. En er þetta endilega leiðin? Er ekki vænlegra að reyna að fjölga hliðunum til landsins og taka ferðamenn inn á fleiri staði þannig að álagið dreifist, en sæki síðan upp á hálendið ýmist að norðan eða sunnan, austan eða vestan? Þetta eru allt sjónarmið, virðulegi forseti, sem ég vildi láta koma fram. Eins og ég segi, ég geri að sjálfsögðu ekki athugasemdir við það og finnst skiljanlegt, jafnmikið og þessi mál eru til umræðu, að menn vilji skoða þau, setja í vandaða úttekt. Ég held að að því borði þurfi allir koma sem þarna kunna að hafa skoðanir, náttúruverndar- og umhverfisverndarsamtök, þeir sem fara með málefni Vatnajökulsþjóðgarðs og þjóðgarðanna, fulltrúar heimamanna ekki síður en bara stjórnvöld eða ríkisstjórnin eins og hér er beint orðum til. Ég set mína skýru fyrirvara á það hversu skynsamlegt er að kynda upp væntingar um að þetta sé í hópi stærstu og mikilvægustu forgangsverkefna í íslenskum samgöngumálum á allra næstu árum, líka í ljósi þess hvernig fjárhagsstaðan er og hvað mörg önnur brýn verkefni bíða í byggð. En vissulega þarf að móta um þetta stefnu. Hana hefur skort í talsverðum mæli, ég get tekið undir það. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir orð hans. Ég er alveg sammála honum í því að við þurfum að stíga varlega til jarðar og sérstaklega stöðva tilviljunarkennda slóða og afmarka hvar má keyra og hvar ekki. Þegar slóðarnir eru niðurgrafnir og það byrjar að snjóa er kominn snjór ofan í veginn og hvað gera menn þá? Þeir keyra utan vegar. Ég deili alveg þeim skoðunum. Ég trúi því að þingmaðurinn vilji hjálpa okkur að stöðva að menn keyri utan vegar og búi til nýja slóða og nýja vegi. Uppbyggður vegur er ekki endilega burðarvegur frá Vegagerðinni eða tvöfaldur malbikaður ferðamannavegur. Við sjáum núna að þessir slóðar sem eru niðurgrafnir þorna síðast og eru þvottabretti fyrir bílana. Ég vil líka benda á að ferðaþjónustufyrirtæki fullyrti við mig að lítið sem ekkert hefði verið gert fyrir Kjalveg síðan 1996. Þegar kemur að forgangsröðun og mikilvægi hlýtur því að vera komið að þeim vegum, alla vega að því að gera eitthvað. Ég er alveg sammála því að við þurfum að varðveita víðernið og ekki megi leggja vegi þvers og kruss úti um allt. En er það að varðveita víðernið þegar bílar keyra þarna á þurrum dögum og það myndast margra metra háir rykstrókar sem vara heillengi á eftir? Það eru allt spurningar sem við þurfum að velta fyrir okkur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og mér heyrist að við séum sammála um ýmislegt, ég tek undir það. Það er að mörgu að hyggja í þessum efnum og ég tók það sérstaklega fram að ég væri ekki endilega að segja að núverandi ástand væri til fyrirmyndar eða væri gott, það er það ekki. Það er alveg rétt sem hér er sagt að niðurgrafnir vegslóðar skapa sín vandamál og geta boðið upp á þá hættu að menn fari að keyra meðfram þeim í bleytu eða snjó og það er auðvitað ekki það sem við viljum. Ég minni aftur á nýju náttúruverndarlögin og hvernig þeim er ætlað að taka meðal annars á þessum málum vegna þess að menn hafa viðurkennt, og í raun viðurkenna það allir sem til þekkja, að ástandið er ekki gott eins og það er. Varðandi uppbyggða vegi skiptir auðvitað miklu máli hvað menn eru þá að tala um. Það er til dæmis mikill munur á vegi sem er byggður rétt upp úr yfirborðinu þannig að hann er ekki niðurgrafinn og dregur ekki að sér vatn en liggur í landinu, eins og maður kallar það. Hann er látinn fylgja landslaginu eins mikið og mögulegt er til þess að hann sé sem minnst áberandi. Það er forðast að leggja langa, beina kafla eða láta veginn verða áberandi sjónrænt séð, t.d. fyrir þá sem eru á ferð gangandi eða ríðandi annars staðar á því svæði eða séð úr lofti eða hvað það nú er. Það er alveg rétt að þessir vegir hafa margir verið sveltir og meira að segja viðhald á þeim í svo miklu lágmarki að það er varla vansalaust. Þeir eru kannski heflaðir einu sinni eða tvisvar á ári sumir hverjir og er ósköp lítið til að hefla nema grjót og sandur þannig að erfitt er að gera gott úr því, en vissulega má ræða hvernig hægt er að bæta úr því ástandi. Eins og ég nefndi hef ég velt því fyrir mér hvort það væri einhver tímabundin lausn í þessu og menn sættust á að Kjalvegur yrði lagaður, helst vildi ég þá sjá það með þeim formerkjum sem ég hef talið upp, ef menn létu þá aðrar stórkarlalegri hugmyndir bíða. Það sem ég óttast er að hugmyndirnar um hálendisvegina eru mjög mismunandi. Þær eru kannski allt frá því sem við erum að ræða hér og yfir í hugmyndir manna um 

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að hann talaði um „áberandi sjónrænt“. Þegar maður er uppi á hálendi er maður þá að velta fyrir sér hvernig vegurinn er? Auðvitað er ég ekki endilega að leggja til að við leggjum einhverja uppbyggða hraðbraut þarna yfir. En það hefur líka ákveðna kosti að láta nýjan veg fylgja eldra vegarstæði og taka af hættulegar beygjur og sneiða hjá erfiðum stöðum. Áberandi og sjónrænt, áberandi miðað við hvað? Þegar við erum á veginum erum við líklega að fylgjast með landslaginu. Ég sé til dæmis ekki að vegurinn á Þingvöllum trufli neitt landslagið þar. Svo eru vegakerfi í alls konar þjóðgörðum úti um heim, það er bara vegakerfi til að hægt sé að njóta náttúrunnar. Ég mundi vilja sjá svona veg til að hægt sé að njóta náttúrunnar sem best.

Herra forseti. Talandi um vegi á Þingvöllum er vegurinn norðan við Þingvallavatn á milli gjánna, yfir á Gjábakka, dæmi um veg sem liggur eins mikið í landinu og mögulegt er og er þar af leiðandi minna áberandi fyrir vikið. Vandinn er auðvitað sá að þegar menn tala um hin ósnortnu víðerni, sem því miður gerast nú ansi fágæt og Ísland býr yfir sumum þeirra, sennilega stærstu ósnortnu víðernum í Evrópu, a.m.k. í Vestur-Evrópu, að þá er skilgreiningin sú að þar sé sem allra minnst og helst ekkert sem er manngert og minnir með sýnilegum og áþreifanlegum hætti á manninn, að hann hafi skilið þar eftir sig sem minnst spor. Þá vísa ég aftur til þeirrar hugsunar sem ég einhvern tíma lærði að væri útgangspunkturinn í sambandi við skipulag miðhálendisins, að menn væru að reyna að hafa þar þá skipulagshugsun að viðhalda þessu svona eins og kostur væri. Þá þurfa menn að gera það upp við sig að þetta er angi af mjög stóru máli. Hvernig sjáum við miðhálendið og framtíð þess fyrir okkur, hvað viljum við þar og hvað viljum við ekki? Jú, að sjálfsögðu eru allir sammála því að við viljum greiða fyrir því að fólk geti notið miðhálendisins en við verðum að skipuleggja það og hugsa það langt fram í tímann og svara spurningum fyrst eins og þessum: Ætlum við að breyta um stefnu og leyfa beinlínis uppbyggingu, hótel, umferðarmiðstöðvar eða sjoppur inni á sjálfu miðhálendinu? Eða ætlum við að reyna að halda okkur við það að þar verði byggt á einfaldari aðstöðu, skálum, tjöldum, og slík mannvirkjagerð verði niðri í hálendisbrúninni? Þetta eru allt saman 

Virðulegur forseti. Mig langar til að leggja aðeins orð í belg í þessari umræðu. Ég held að sú tillaga sem hér er flutt af hv. þm. Haraldi Einarssyni sé góðra gjalda verð. Það sem er jákvætt við hana er auðvitað að með henni eru lögð drög að einhvers konar skipulagningu, úttekt og áætlanagerð sem okkur skortir svo mjög í þessum efnum. Ég held að það sé í sjálfu sér bara hið besta mál að menn geri forkönnun á umhverfisáhrifum og kanni samfélagsleg áhrif slíkra framkvæmda, m.a. á ferðaþjónustu, byggðaþróun, öryggi og tækifæri á norðurslóðum. Það er hið besta mál. Ég vil samt sem áður taka undir þau varnaðarorð sem koma fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, það er ekki alveg sama hvort menn eru að tala um uppbyggða vegi eða það sem Vegagerðin hefur kallað ferðamannavegi eins og veginn við Gjábakka á Þingvöllum. Hann er malbikaður vegur en fylgir landslagi, leyfir ekki mjög hraða umferð og sker sig ekki mjög úr umhverfinu. Það þekkja allir þennan veg þegar menn tala um svona ferðamannavegi og mér er kunnugt um að í fórum Vegagerðarinnar séu ágætisgögn um möguleikana á að útbúa slíkan veg yfir Kjöl. Ef maður einangrar þessa umræðu við Kjöl má kannski segja að sú leið sé dálítið frábrugðin öðrum þeim leiðum sem taldar eru upp í þessari þingsályktunartillögu að því leytinu til að þar er gríðarlega mikil umferð. Þar eru starfrækt nokkur fyrirtæki, það eru siglingar við Hvítárvatn, mikill rekstur á Hveravöllum og mikill rekstur og ferðamannaaðstaða í Kerlingarfjöllum. Allt krefst þetta mikilla fólksflutninga. Þarna fer fólk á óbreyttum bílum enda er Kjölur svo til alveg laus við ár og vöð sem þarf að fara yfir þannig að það er tiltölulega auðvelt fyrir óbreytta bíla að fara þessa leið. Þar með er ekki öll sagan sögð vegna þess að vegurinn hefur verið svo slæmur að menn þurfa að meta við sjálfa sig hvort þeir eru tilbúnir að fórna bílum sínum í slíkt ferðalag. Ég hef sjálfur að undanförnu tekið að mér verkefni sem leiðsögumaður á hinum gamla Kjalvegi og þekki þess vegna ágætlega til á þessum slóðum. Ég hef farið með rútum þarna og vegurinn er vægast sagt hörmulegur. Það þarf að bregðast við því vegna þess að umferðin er mikil og það er eftir miklu að slægjast. Það er hins vegar hægt að gera þetta þannig að menn séu ekki að byggja upp veg sem sést langar leiðir. Það má fylgja landslaginu og með því held ég að fengist mjög góður vegur sem hægt væri að nota yfir sumartímann. Ég hef líka nokkra reynslu af því að aka uppbyggða vegi á hálendinu vegna þess að hluti Sprengisandsleiðar er um uppbyggðan veg, þ.e. Kvíslaveituvegur sem heldur áfram þar sem Sprengisandsleið skiptist í tvær áttir við Versali, ef ég man þetta rétt, og verður að Ölduleið annars vegar og Kvíslaveituvegi hins vegar. Þar er uppbyggður vegur sem er að vetrarlagi mjög hættulegur vegna þess að hann safnar ofan á sig svellbunkum og það er mjög hátt niður af honum báðum megin. Ég held að í sjálfu sér væri engum greiði gerður með því að búa til slíka vegi sem hugsanlega væri hægt að fara að vetrarlagi en sem margvísleg hætta fylgir, m.a. fyrir ökumenn. Svo er auðvitað kostnaður fyrir björgunarsveitir ef eitthvað fer úrskeiðis, auk þess sem mjög harkalegir blindbylir verða að jafnaði að vetrarlagi á Sprengisandi. Í norðaustan- og suðvestanáttum verða gríðarlega mikil veður sem oft vara í þrjá til fimm daga. Þetta er allt eitthvað sem þarf að taka tillit til. Það er líka þannig á Sprengisandsleið að ef menn ætluðu að fara að búa til aðeins ferðamannavænni veg þar eru að minnsta kosti tvö umtalsverð vöð á jökulám norðan við Nýjadal sem þarf að fara yfir og þar er ekki hægt að fara á óbreyttum bílum. Ef menn eru að tala um að bæta veginn þar þyrftu menn væntanlega að fara í töluvert umfangsmikla brúargerð. Mér finnst það stærra spursmál. Hvað varðar Fjallabakið liggur líka mikill ferðamannastraumur þangað, sérstaklega ef við tökum þær tvær leiðir sem liggja inn í Landmannalaugar sem eru einn vinsælasti áfangastaður ferðamanna. Annars vegar er Dómadalsleið og hins vegar Sigölduleið. Báðar þessar leiðir eru mjög erfiðar og mætti alveg sjá fyrir sér að á Dómadalsleið yrði búinn til einhvers konar ferðamannavegur sem gæti betur þolað og tekið við umferðinni. Það er að mörgu að hyggja í þessum efnum en mér finnst tillagan jákvæð. Ég tek þó líka undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði um lög um náttúruvernd. Í þau var skrifað að menn skyldu fara í kortlagningu á þeim vegum og slóðum sem til staðar eru, ákveða hvaða vegir og slóðar ættu að tilheyra hinu eiginlega vegakerfi þjóðarinnar og láta þar staðar numið þannig að ekki tíðkaðist lengur þessi sjálfvirka slóðagerð sem því miður hefur allt of lengi fengið að grassera. Einhver býr til slóð með því að aka það sem honum sýnist hægt að aka, tekur þann feril upp í GPS-tækið sitt, deilir honum mögulega á netinu og svo fara aðrir þetta, leiðin fer inn í kortagrunna og fólk fer að telja þetta sjálfsagðan veg að fara. Ég hef sjálfur rekist á útlenda ferðamenn sem eru á slíkum slóðum á tiltölulega lítið breyttum bílum, í sjálfu sér í hættu staddir og komnir í ógöngur. Það er mál að linni þar. Menn þurfa virkilega að fara að setja tíma, peninga og afl í að klára þá vinnu. Ég teldi ráðlegt, úr því að hæstv. umhverfisráðherra er í salnum, að menn tækju að minnsta kosti þann kafla út í þeim náttúruverndarlögum sem hafa verið samþykkt og bíða gildistöku, en hæstv. ráðherra hefur boðað að fresta gildistöku á, og endurvinna með einhverjum hætti. Menn gætu jafnvel flýtt þeim kafla sem lýtur að þessari kortlagningu vegna þess að það er í sjálfu sér ekkert sem á að tefja að sú vinna fari af stað. Það er bráðnauðsynlegt að menn geri það, ekki síst með tilliti til þess hversu mjög ferðamannastraumurinn eykst á Íslandi og hversu mikil ásókn er í að fara um hin ósnertu víðerni sem hálendið og Fjallabakið eru. Á sama tíma og ég fagna því að þessi tillaga er lögð hér fram, að því leytinu til að hún er mjög varfærin og gerir ráð fyrir því að menn ráðist í viðamikla úttekt og skoði ýmsa þætti, ítreka ég líka að einmitt það skiptir mjög miklu máli, að menn stígi varlega til jarðar. Það eru mikil verðmæti fólgin í hálendi Íslands, í þeim ósnortnu víðernum sem þar er að finna, og við eigum að taka höndum saman um að ganga sem varlegast þar um.

Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna í dag um þetta mál en vil þó koma hér upp og fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé lögð fram. Það er kannski tímanna tákn að það séu þrír yngstu þingmenn í þingsal, alla vega innan stjórnarliðsins, sem standa sameiginlega að þeirri framlagningu með hv. þm. Harald Einarsson sem 1. flutningsmann. Ég segi tímanna tákn vegna þess að eins og komið hefur fram í umræðunni hefur verið ákveðið stefnuleysi í þeim málaflokki og það er mikilvægt að við höfum einhverja skýra sýn á það hvert við ætlum að fara. Hér hefur verið minnst á umhverfisráðuneytið, umhverfismál og umhverfisráðherra og það er auðvitað þannig að þar er fyrirhugað að setja á laggirnar og undirbúa nýja landskipulagsstefnu sem meðal annars skal samkvæmt lögunum um landskipulag taka mið af því hvernig skipulagi á hálendinu verði háttað. Þar mundi þetta líka koma inn en ég tel þingsályktunartillögu um uppbyggingu á hálendisvegum engu að síður mjög mikilvæga og að hægt sé að vinna að henni samhliða hinu. Það er líka rétt sem bent er á í greinargerð með þingsályktunartillögunni að það er ekki einasta mikið öryggi sem felst í því að hafa vegi sem er hægt að keyra og eru nýtanlegir heldur er þetta líka umhverfismál og er reyndar minnst á hugsanlega rafbílavæðingu og að þeir bílar geti farið þarna um ef vegirnir verða betri og styttri. Það er líka einfaldlega svo að eins og staðan er í dag verða þarna ákveðin umhverfisspjöll, bílar skemmast, það fara pönnur og olía niður og alls konar vandræði hljótast af því. Auðvitað eyða menn líka meiri orku við að aka vegi sem eru stundum drullan ein og djúpir pollar fyrir utan að þegar vegurinn er nánast ófær er freistandi að fara þar fram hjá svo þetta er líka farið að snúast um hvort menn keyri utan vegar. Ég tel mjög jákvætt og mikilvægt að taka þetta til skoðunar og það er rétt sem hefur komið fram til að mynda um Kjalveg, þar er umtalsverð starfsemi. Þar eru þrjár hálendismiðstöðvar, ein í Árbúðum, önnur á Hveravöllum og sú þriðja í Kerlingarfjöllum, allar nálægt Kjalvegi. Það er uppbygging á þeim öllum, fyrir utan síðan starfsemi í Langjökli þar sem er verið að taka á móti erlendum ferðamönnum. Við viljum auðvitað gera það sómasamlega. Við viljum líka geta gert það þannig að þarna sé mögulegt að byggja áfram upp til að taka á móti fleirum og gera það líka sómasamlega. Ég tel mikilvægt að við tökum ferðaþjónustuna til dæmis á þessum vegi á hærra gæðaplan en menn hafa verið að stefna á. Ég held að krafan hjá ferðaþjónustunni sé einmitt í þá átt að ekki sé bara lágmarksaðstaða í salernishúsi eða lágmarks- þetta og lágmarks- hitt. Ég kom í þessar þrjár miðstöðvar í sumar. Ég fór inn á Hveravelli vegna þess að þar eru aðilar að byggja upp þjónustu og kom við í hálendismiðstöðinni í Árbúðum. Þar var hægt að fara í sjoppu og kaupa sér kaffi og kleinur og súkkulaði og dittinn og dattinn. Ég fór í Kerlingarfjöll. Þar er hægt að kaupa „à la carte“, annars vegar kjötsúpu og hins vegar, hvað heitir það nú, plokkfiskur heitir það, það datt úr sjávarútvegsráðherra hér. Þetta er mjög gaman að geta gert. Staðan er einfaldlega sú að þangað streyma ferðamenn og ég ætla að segja ykkur örlitla sögu í lokin. Þeir Kerlingarfjallamenn voru að koma suður einhvern tímann í apríl, voru að undirbúa húsin og húsnæðið, og mæta þá litlum Yaris á Bláfellshálsi. Ég vildi gjarnan spyrja þá sem eru að tala um að hættulegt sé að hafa uppbyggða vegi, finnst mönnum sá vegur sem Vegagerðin hefur byggt upp inni fyrir Sandá upp að Bláfellshálsi of uppbyggður vegur? Ég held að hann sé mjög fínn og hann liggur vel í landslaginu og hentar mjög vel. Þetta fólk var komið aðeins lengra, upp á Bláfellsháls, í kolniðamyrkri um kvöld og þegar þeir Kerlingarfjallamenn stoppa bílinn og skrúfa niður rúðuna horfa þeir í svolítið tóm augu á fólkinu, það var orðið nokkuð langeygt. Það hafði farið út af hótelinu sínu í Reykjavík, ætlað í Bláa lónið og setti inn á GPS-merkið Blá. Þá setti GPS-tækið inn Bláfellsháls eða Bláfell. Fólkið hafði keyrt samkvæmt því allan tímann og það spurði hvort þetta væri leiðin til siðmenningarinnar, eiginlega við það að tapa sér af angist yfir því hvert það væri komið. Auðvitað þurfum við að gera ýmislegt. Við þurfum að byggja upp vegina, við þurfum að geta tekið á móti ferðamönnum, við þurfum að hafa ákveðinn metnað í því hvernig það er gert. Eitt af því er að byggja upp vegina og annað er að byggja upp þjónustuna. Þegar við erum með lokað þarf svo að vera tryggt að þær upplýsingar liggi mjög skýrt fyrir þannig að fólk sé ekki að álpast þangað og síðan kosti það Landsbjargarfólk, sem við eigum sem betur fer, stórfé að sækja fólk daginn út og daginn inn, eins og við þekkjum reyndar nú þegar. Ég vildi líka nefna Fjallabaksleiðina sem er mjög mikilvægt að byggja upp. Hún er gríðarlega mikið keyrð og er öryggisleið fyrir þá sem búa sunnan jökla. Ef hún er ekki fær, ef það gerast þar stórtíðindi, við munum eftir þegar brúin fór af Múlakvísl, þarf sú leið að vera fær. Hún þarf að vera með uppbyggðum vegi sem er nothæfur fyrir fólkið sem býr í landinu, ekki bara fyrir ferðamenn heldur líka fyrir fólkið á svæðinu. Ég tel því að þessi þingsályktunartillaga sé mjög góð og tímabær og fagna því að hún sé komin fram. Eins og kemur fram í henni skal hún unnin í góðri samvinnu við alla hagsmunaaðila og ég tel mjög mikilvægt að sem flestir komi að slíkri vinnu.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra beindi til mín spurningu um uppbyggðan veg um Bláfellsháls. Sá vegur sem hefur verið byggður upp frá Sandá að Bláfellshálsinum er einmitt mjög gott dæmi um jákvæð áhrif vegagerðar. Hann hefur gert fyrirtækjum kleift að vera með til dæmis snjósleðaferðir úr Skálpanesi sem er mikill rekstur og hið besta mál. En þar er maður líka kominn að mörkum hins byggilega og þess sem hægt er að fara að vetrarlagi vegna þess að þegar lengra er komið er snjódýptin orðin svo mikil og svo mikil aftakaveður sem taka við á hálsinum að menn vilja ekki fara öllu lengra en akkúrat þangað. Eins og vegurinn verður þegar hlánar og vatnsveður verða er gott dæmi um það hvernig svona uppbyggðir vegir geta í mjög vondum veðrum orðið mjög hættulegir. Það eru þau varnaðarorð sem ég vildi koma hér með hvað varðar uppbyggða vegi á hálendinu.