Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á árinu 1960 samþ. Alþingi áskorun til ríkisstj. um að láta endurskoða lögin um landsdóm. Ríkisstj. leitaði til prófessors Ólafs Jóhannessonar um að taka þetta starf að sér, og jafnframt ákvað ríkisstj. að láta einnig endurskoða lögin um ráðherraábyrgð, sem eru þessu máli náskyld, og fól einnig prófessor Ólafi að annast það verk. Hann leysti bæði verkefnin vel af hendi, skilaði frv. af sér til ríkisstj. á s.l. sumri. Hún tók þau til athugunar, og er það frv., sem hér liggur fyrir, árangur af því starfi og er raunar að meginatriðum óbreytt frá því, sem Ólafur Jóhannesson gerði tillögur um það. Ríkisstj. féllst á það óbreytt, en Ed. gerði á því nokkrar breytingar skv. till. hæstaréttar, að því er ég hygg. Það má segja, að ekki væri að ófyrirsynju, að lögin um landsdóm voru endurskoðuð. Það er boðið í stjórnarskránni, að landsdómur skuli fjalla um mál, sem Alþingi höfðar á hendur ráðherrum fyrir brot í embætti. En þessi ákvæði hafa verið óvirk lengi, vegna þess að nú eru margir áratugir liðnir frá því að landsdómur hefur verið löglega skipaður. Reglurnar um skipun hans eru svo flóknar og margbrotnar og miðast sumpart við löggjafarástand, sem nú er hjá liðið, að ekki hefur verið unnt að koma skipuninni í lögformlegt form nú í heilan mannsaldur má segja. Það má deila um, hversu mikla þýðingu slík löggjöf um sérstakan landsdóm og einnig sérstök löggjöf um ábyrgð ráðherra hafi, en hvort tveggja er boðið í stjórnarskránni, og úr því að svo er, þá sýnist vera eðlilegast, að það sé í því horfi, að framkvæmanlegt sé. Um landsdóminn er það svo, að sú löggjöf er með öllu óframkvæmanleg og ekki framkvæmd nú, og löggjöfin um ráðherraábyrgð hefur frá fyrstu tíð verið harla ófullkomin og á alls ekki lengur við, eftir að ráðherrarnir eru orðnir fleiri en einn, sem hefur verið síðan 1917, og er að öðru leyti meingölluð. 1 grg. frv. um landsdóm er ýtarlega rakið, hvernig skipun þessara mála er komið fyrir í ýmsum þeim þingræðislöndum, sem okkur eru skyldust, og skal ég ekki rekja það frekar. En ég hygg, að eftir atvikum séu þessar till., sem hér eru fram bornar, heppilegar og skynsamlegar. Það má endalaust deila um það, hvernig maður vill hafa slíkan dóm skipaðan, hvort þar eigi að vera fyrirvari um aukinn meiri hluta o.s.frv. En eftir atvikum hygg ég, að rétt meðalleið hafi verið rötuð um samningu þessa frv., enda varð Ed. sammála um það efnislega, eins og ég segi, með þeim breytingum, sem voru gerðar skv. till. hæstaréttar. Það kom hins vegar þar fram nokkur ágreiningur út af frv. um breytingu á löggjöf um ráðherraábyrgð. Ég ræði um þetta hvort tveggja, því að það er svo náskylt. Það var ekki vegna þess, að frv. væri út af fyrir sig óheppilegt, heldur af hinu, að einum þm., sem um það ræddi, þótti óeðlilegt að taka upp að nýju ráðagerðir um slíka lögformlega ábyrgð, eftir að hún hefur raunverulega legið niðri svo lengi, eins og ég gerði áður grein fyrir. Þetta er sjónarmið fyrir sig. En á hitt verður að líta, að stjórnarskráin ráðgerir, að slíkur dómstóll sé fyrir hendi og sérstök ábyrgðarlög, og Alþingi hefur sjálft nýlega lagt fyrir, að landsdómslögin yrðu endurskoðuð, og um það varð þá enginn ágreiningur í Sþ., þegar sú ályktun var gerð, og verður því að telja, að viljayfirlýsing Alþingis um að halda þeirri skipan, sem stjórnarskráin ákveður, sé fyrir hendi. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, heldur legg til, að því verði vísað til 2, umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég gerði grein fyrir aðalatriðum þessa máls í sambandi við næsta mál á undan og skal ekki ítreka það, sem ég áður sagði. Ég vil einungis taka fram, að það er misskilningur, sem sumir hafa ætlað, að með þessu frv. sé veríð að auka hina lögformlegu ábyrgð ráðherra frá því, sem verið hefur. Svo er ekki. Hún er í raun og veru takmarkaðri eftir þessu frv. en eftir núgildandi lögum, þannig að talið hefur verið, að ráðherra bæri ábyrgð á því, sem samráðherrar hans gerðu, ef hann segði þá ekki af sér vegna ágreinings, sem upp hefði komið. En eftir frv. þarf í raun og veru beina aðild að óheimilli ráðstöfun annars ráðherra, til þess að hún verði talin hinum til sakar. Þetta er eðlilegri réttarregla og horfir til bóta. Að öðru leyti tel ég, að það séu ekki ýkjamiklar nýjungar í þessu frv. Það miðar við núgildandi réttarástand, að ráðherrar séu fleiri en einn, og er lögformlega í miklu betra formi einnig að öðru leyti en þessu heldur en núgildandi löggjöf. Ég tel því tvímælalaust til bóta, að þetta frv. verði samþ. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Endurskoðun á lögum um veitingasölu og gististaðahald, sem verið hafa í gildi síðan 1926, hefur í raun og veru staðið yfir í rúmlega áratug. Tvívegis hafa verið flutt frv. á Alþ., en í hvorugt skiptið hafa þau hlotið afgreiðslu. Hygg ég, að hófuðástæðan fyrir því, að málið náði ekki fram að ganga, a.m.k. í seinna skiptið, hafi verið andstaða frá samtökum veitingamanna við nokkur atriði. Þegar sú andstaða kom fram, þótti þm. rétt að láta málið bíða og taka það til frekari athugunar. Nú hefur enn einu sinni verið skipuð nefnd til að fjalla um þetta mál. Hún byggði starf sitt á því, sem áður hafði verið gert, sem fram hafði komið um vilja hv. þm. og þingdeilda við afgreiðslu fyrri frv. Enn fremur gerði n. sér far um að sætta sjónarmið þeirra höfuðaðila, sem um er að ræða, þ.e. veitingamanna annars vegar og samtaka starfsfólks í þessari grein hins vegar. Voru fulltrúar frá þessum samtökum í n., er gekk frá því frv., sem nú er komið fyrir þingið. Tilgangurinn með þessari endurskoðun er í fyrsta lagi að setja ný lög í samræmi við nútímaaðstæður, þar sem gildandi lög eru um 37 ára gömul. í öðru lagi að koma betri skipan á leyfisveitingar til þessarar starfsemi. Í þriðja lagi að viðurkenna nauðsynlega flokkun fyrirtækja eftir stærð og verkefnum og þar með mismunandi kröfur, sem gera verður til þeirra. í fjórða lagi að skapa aukið aðhald og eftirlit varðandi hreinlæti og ýmsa þjónustu og tryggja, að stjórnendur séu hæfir til starfa sinna. Og í fimmta lagi hefur nú komið fram í þessu síðasta frv. tilraun til að taka upp eftirlit með matstofum á vinnustöðum. Í I. kafla frv. eru ýtarlegar orðaskýringar, þær sem nauðsynlegar þykja. Í II. kafla eru almenn ákvæði, sem fjalla fyrst og fremst um leyfisveitingar til þeirrar starfsemi, sem lögin eiga að fjalla um. III. kaflinn fjallar um gististaði, IV. kaflinn um veitingastaði, V. um matstofur á vinnustöðum, VI. kaflinn um gisti og veitingastaðaeftirlit, VII, kaflinn um ýmis ákvæði. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja nákvæmlega efni frv., enda búið að tala fyrir því allýtarlega við 1. umr. Ég vil þó benda á, að nú er gert ráð fyrir að flokka bæði veitinga- og gististaði eftir stærð þeirra og þeim verkahring, sem hver um sig ætlar sér, og gert ráð fyrir, að hægt sé í reglugerðum og við eftirlit að taka tillit til þess. Hingað til hefur þetta allt verið undir einum hatti og hefur leitt til ýmissa árekstra og misskilnings. Þá er það að segja um leyfi, bæði gistihúsaleyfi og veitingahúsaleyfi, að til skamms tíma hafa þau verið bundin við nöfn manna. Er ætlunin að breyta þessu vg binda leyfin við þann stað, sem starfsemin á að fara fram á. Virðist vera óeðlilegt, að einstaklingar geti gengið með slík leyfi upp á vasann og sett sig niður nokkurn veginn þar, sem þeir vilja, heldur ætti leyfi að vera bundið við ákveðna starfsemi á ákveðnum stað. Þessi breyt. er gerð með frv., sem hér liggur fyrir. Eitt af stærstu atriðunum, sem breytt er, er gisti- og veitingastaðaeftirlit. Þetta eftirlit hefur um langt árabil verið í höndum Ferðaskrifstofu ríkisins. Nú er lögð til sú breyt., að svo verði ekki framvegis, heldur verði landlækni falið þetta eftirlit og annist það eftirlitsmaður undir hans stjórn. Höfuðástæðan fyrir þessari breyt. er sú, að með vexti ferðaskrifstofunnar hefur hún sjálf orðið einn stærsti viðskiptavinur gisti- og veitingahúsa í landinu, vegna þess að hún semur um gistingu og greiðasölu fyrir hönd stórra hópa af ferðamönnum, sem á hennar vegum eru. Er því augljóst, að ekki er sanngjarnt að láta stærsta viðskiptavininn jafnframt vera hinn opinbera eftirlitsmann. Nauðsynlegt er, að þetta eftirlit sé mjög strangt, bæði af hreinlætisástæðum og menningarástæðum. Þar sem héraðslæknar eða heilbrigðisnefndir hafa aðstöðu til að annast þetta eftirlit, eins og nú er t.d. í Reykjavík og fleiri stórum stöðum, er sjálfsagt, að svo verði áfram. En í stað þess, að ferðaskrifstofan ráði til þess mann hluta úr ári, er nú gert ráð fyrir, að það sama verði gert undir yfirstjórn landlæknis. Þá vil ég vekja athygli á því nýmæli, sem felst í V. kafla frv.. en þar er gert ráð fyrir nokkru eftirliti með matstofum á vinnustöðum. Aðrar þjóðir hafa fyrir löngu sett lagaákvæði um slíkt eftirlit. Í frv. ríkir sú hugsun, að sama eftirlit varðandi hreinlæti og aðrar óhjákvæmilegar kröfur nái til matstaða á vinnustöðum, þar sem 30 manns eða fleiri starfa, og nær til veitingastaða. Hlýtur að vera augljóst, að fólk á sömu kröfu um, að fylgzt sé með hreinlæti og öðru á slíkum matstofum og á veitingastöðum, sem menn ganga inn á. Þá eru ákvæði um, að heimilt skuli vera að nota slíkar matstofur fyrir hvers konar samkomur fyrir starfsfólk það, sem notar þær í vinnu sinni, án þess að leyfi komi til, en ekki megi leigja þær til annars samkomuhalds eða veitingasölu nema að fengnu veitingaleyfi skv. lögum þessum. Ég vil benda á, að þetta er eingöngu takmörkun á leigu, en ekki á láni. Ef fyrirtæki vilja styðja félagslíf á þeim svæðum, þar sem þau starfa, með því að veita húsnæði til frjálsra afnota hópum manna eða samtökum, er þeim það frjálst. Ef þau taka peninga fyrir slíka leigu og stunda veitingasölu, þá eru þau raunverulega að annast sömu starfsemi og venjulegir veitingastaðir og eiga að lúta sama eftirliti og sömu lögum og slík starfsemi. - Ég sé ekki ástæðu til að fara ýtarlegar út í frv., nema tilefni gefist til. Samgmn. hefur farið yfir frv. vandlega og mælir með því, að það verði samþ. með 2 brtt., sem gerð er grein fyrir á þskj. 171, en þar er raunverulega um leiðréttingar að ræða, en ekki efnisbreytingar.



Herra forseti. Það er nú orðið æðilangt síðan seinast var rætt hér í d. um þetta mál, en þá fóru hér fram allýtarlegar umr. um ýmis atriði, sem sum voru nokkuð athyglisverð. Þó að þetta langur tími sé nú liðinn, síðan um þetta var rætt hér, þá finnst mér samt ástæða til þess að minnast hér á nokkur atriði. Ég vil þá fyrst víkja nokkrum orðum að því frv., sem hér liggur fyrir og vafalaust er að mörgu leyti hið athyglisverðasta. Um það er þó kannske ekki sérstök ástæða til að ræða að þessu sinni, vegna þess að það hefur verið boðað af hæstv. ríkisstj., að hún muni leggja fyrir þingið till., sem hún hefði í undirbúningi um sérstaka framkvæmdaáætlun, og verður að vænta þess, að það verði gert á þessu þingi, áður en mjög langur tími liður, og gefst þá tækifæri til þess að ræða nánar um þessi mál. En það vildi ég segja í tilefni af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði um þetta mál við þær umr., sem um þetta frv. hafa orðið á fyrri hluta þingsins, að ég held, að það sé algerlega ofmælt, að hæstv. núv. ríkisstj. hafi tekið þetta mál föstum tökum, a.m.k. hafa menn enn þá ekki fengið að sjá það, hver þessi föstu tök hæstv. ríkisstj. væru í sambandi við áætlunarmál og framkvæmdaáætlun fyrir þjóðarbúskapinn. Það hefur að vísu verið sagt, að ríkisstj. hefði ýmsa sérfræðinga, bæði innlenda og útlenda, til þess að undirbúa tillögur um þetta efni, en þessar till. eru enn ekki farnar að sjá dagsins ljós, enda virðist bæði þetta og annað, sem fram hefur komið í sambandi við þessi mál, benda til þess, að hér sé ekki verið að vinna neitt alvarlegt starf, að hér sé ekki raunverulega verið að undirbúa það, sem talið er raunhæf framkvæmdaáætlun, heldur fyrst og fremst áætlun, sem á að leggja fram fyrir næstu kosningar, álíka og bláu bókina, sem Sjálfstfl. hefur lagt fram fyrir bæjarstjórnarkosningar í Reykjavík. En það mun að sjálfsögðu skýrast, þegar ríkisstj. gerir nánari grein fyrir vinnubrögðum sínum í þessum efnum, hvort þetta sé nokkuð fjarri lagi, sem ég hef nú sagt, en það, sem hefur gerzt fram ~að þessu, bendir allt í þessa átt. En sem sagt, það er óþarft að vera að ræða frekar um þetta atriði nú að sinni, vegna þess að þetta skýrist að sjálfsögðu betur, þegar hæstv. ríkisstj. leggur þær till. fram um þessi mál, sem hún hefur verið að boða að undanförnu. En það, sem hefur gerzt hingað til, er vissulega allt með þeim hætti, að það er ekki hægt að fara um það þeim orðum, að ríkisstj. hafi tekið þessi mál föstum tökum, eins og hæstv. viðskmrh. vildi vera láta. Hæstv. viðskmrh. rakti hér í þeim ræðum, sem hann hefur haldið, allýtarlega sögu Alþfl. og þó sérstaklega þann þátt, sem að hans dómi virtist mega kalla harmsögu Alþfl. Þessi harmsaga Alþfl. var í því fólgin, að hvað eftir annað hefðu hinir mikilhæfustu foringjar flokksins yfirgefið hann og gengið til samstarfs við kommúnista. Þeir, sem gerðu þetta fyrst, voru Héðinn Valdimarsson, og Sigfús Sigurhjartarson og svo síðar Hannibal Valdimarsson. Og þetta átti að vera skýringin á því, hve illa Alþfl. hefði vegnað og hann hefði ekki sömu áhrif og aðstöðu hér og sambærilegir flokkar á Norðurlöndum og víðar í Evrópu. Það er vafalaust alveg rétt hjá hæstv. viðskmrh., að það á sinn þátt í því, hve illa Alþfl. hefur vegnað, að þessir menn yfirgáfu hann og af því leiddi verulegan klofning í flokknum í bæði skiptin. En það er hins vegar fjarri lagi, að öll harmsaga Alþfl. sé sögð með því, að þessir foringjar hafi villzt frá flokknum og snúizt til fylgis við aðra flokka. Sú harmsaga er miklu meiri og lengri. Það er t.d. alls ekki hægt að kenna Héðni Valdimarssyni eða Sigfúsi Sigurhjartarsyni eða Hannibal Valdimarssyni um það, að Alþfl. tapaði hér í Reykjavík 2000 atkvæðum í seinustu bæjarstjórnarkosningum, miðað við næstu þingkosningar á undan, og það er ekki heldur hægt að kenna þessum mönnum um þær ófarir, sem Alþfl. beið í seinustu bæjarstjórnarkosningum á Akranesi, í Keflavík og víðar um land. Þær ófarir eiga sér allt annan aðdraganda en þann, að Héðinn Valdimarsson, Sigfús Sigurhjartarson og Hannibal Valdimarsson hafi villzt frá flokknum á sínum tíma. Þessar ófarir Alþfl. eru fólgnar í því, að ekki aðeins vissir foringjar flokksins, heldur allir foringjar flokksins og flokkurinn sjálfur hefur villzt af þeirri braut, sem hann markaði sér í upphafi, og gengið einhliða til samstarfs við Sjálfstfl. og undir hans jarðarmen. Það er langstærsti harmaþátturinn í allri hinni löngu harmsögu Alþfl. Í stað þess, eð Alþfl. á sínum tíma setti sér það markmið að vinna fyrir alþýðustéttir landsins, sérstaklega vinnustéttirnar í bæjunum, vinna að bættum kjörum þeirra, styttum vinnutíma o.s.frv., þá hefur hann nú á undanförnum árum, síðan hann og foringjar hans villtust yfir til Sjálfstfl., haft forustu um hverja gengisfellinguna á fætur annarri, um kauplækkanir, um kjaraskerðingar og um hina óþörfustu og ranglátustu gerðardóma. Það er þetta, sem er tvímælalaust langsamlega mesti harmþátturinn í sögu Alþfl. Og það kom alveg skýrt fram í þeim umr., sem hér fóru fram, hve langt Alþfl. er nú kominn frá sinni upprunalegu stefnu, það kom mjög greinilega og ég vil segja átakanlega fram í ræðu hæstv. viðskmrh. sjálfs. Eitt af þeim merkilegu umbótamálum, sem Alþfl. átti þátt í á sínum tíma að koma fram, var viðurkenningin á 8 stunda vinnudegi, en foringjar flokksins eins og Jón Baldvinsson, Héðinn Valdimarsson, Sigurjón Á. Ólafsson og aðrir slíkir eiga mjög merkan þátt í því, að þessi viðurkenning fékkst, og fyrir það mun starf þeirra og starfs Alþfl. á þeim tíma jafnan vera minnzt með þakklæti af vinnustéttum landsins. En hvað var það, sem kom svo fram í þessum umr. hér af hálfu hæstv. viðskmrh.2 Það var það, að hæstv. viðskmrh. vill ekki lengur viðurkenna 8 stunda vinnudaginn til viðmiðunar um það, hver launakjör og afkoma vinnustéttanna eigi að vera. Í ræðu hv. frsm. þessa frv. og í þeirri grg., sem fylgir frv., er það lagt til grundvallar, þegar verið er að ræða um launakjör vinnustéttanna, að það sé fyrst og fremst miðað við það, að 8 stunda vinnudagur gefi viðunandi lífskjör, og þetta er ekki annað en það, sem full viðurkenning var búin að fást á, ekki sízt fyrir baráttu Alþfl. En hæstv. viðskmrh neitar að miða við þennan grundvöll, hann vill alls ekki, þegar hann ræðir um launakjör vinnustéttanna, miða við það, að 8 stunda vinnudagur gefi viðunandi lífsafkomu. Hann vill miða við allt annað. Hann vill miða við þann grundvöll, að vinnustéttirnar vinni ekki aðeins 8 stunda vinnudag, ekki einu sinni 9 stunda vinnudag, ekki einu sinni 10 stundavinnudag, því að til þess að ná þeim launum, sem hann telur þær nú hafa skv. því, sem Efnahagsstofnunin hefur reiknað út, þurfa t.d. Dagsbrúnarmenn og aðrir launþegar, sem eru í sama launaflokki, að vinna 11 stundir á dag til jafnaðar, og það er það, sem hæstv. viðskmrh. virtist telja mjög vel viðeigandi og væri sjálfsagt að miða við, þegar verið væri að tala um launakjör vinnustéttanna, alls ekki við 8 stunda vinnudaginn. Og hvers vegna er það, sem hæstv. viðskmrh. vill nú ekki lengur miða við 8 stunda vinnudag og hann gefi vinnustéttunum sæmilega lífsafkomu? Það er í fyrsta lagi vegna þess, að þetta virðist ekki lengur vera baráttumál Alþfl., eins og áður var, og svo í öðru lagi hitt, að það liggur alveg greinilega fyrir, skjallega fyrir, að ef miðað er við 8 stunda vinnudag, þá hafa launakjör vinnustéttanna stórlega versnað í tíð núv. ríkisstj. Það liggja fyrir alveg greinilegir útreikningar hagfræðinga um það, að ef miðað er við 8 stunda vinnudag, þá eru launakjör t.d. Dagsbrúnarmanna nú um 10% lakari en þau voru í október 1958. Þess vegna er það líka, sem hæstv. viðskmrh. vill alls ekki miða lengur við 8 stunda vinnudaginn, heldur við miklu lengri vinnutíma, þegar verið er að meta og reikna út launakjör vinnustéttanna. Það er vegna þess, að hæstv. ríkisstj. hefur haldið þannig á efnahagsmálunum, að þrátt fyrir stórkostlega auknar þjóðartekjur á undanförnum árum, þá er þannig orðið ástatt, að 8 stunda vinnudagur gefur vinnustéttunum miklu minni tekjur en áður var eða var t.d. 1958 og 1959. Svo grátlega hefur þessi efnahagsmálastefna, viðreisnarstefnan, leikið launastéttirnar. En þrátt fyrir þótt miðað sé nú við þau vinnulaun eða árstekjur, sem hæstv. viðskmrh. vildi halda fram að vinnustéttirnar hefðu núna með því að vinna 11–12 stunda vinnudag, þá nægir það alls ekki til þess að skapa sambærileg lífskjör og 1958, a.m.k. fyrir stóran hluta þeirra, því að mér sýnist það á þeim útreikningum, sem hann var með, að þá hafi t.d. kaupið, heildarkaup eða árskaup, meðalkaupið, sem hann var með, ekki hækkað nema um ein 31% síðan 1959, með því að menn vinni miklu meiri eftirvinnu en áður tíðkaðist, en framfærsluvísitalan hefur á þessum tíma hækkað um 41% hjá þeim, sem ekki njóta fjölskyldubóta, en það er meginþorri launþeganna, allir þeir, sem eru einhleypir, og svo þau hjón, sem ekki hafa börn á aldrinum innan við 16 ára aldur á framfæri sínu. Hjá þessu fólki hefur afkoman versnað, þrátt fyrir stórkostlega aukinn vinnutíma. En það, að menn hafa þó haft þessi kjör, sem nú er búið við og hefur verið búið við á undanförnum árum, og þau eru þó ekki lakari en það, sem raun ber vitni, það er ekki hæstv. ríkisstj. að þakka eða hennar flokkum eða efnahagsmálastefnunni, heldur hefur þetta orðið þrátt fyrir hana.Í fyrsta lagi hefur þetta orðið vegna þess, að hér hefur verið alveg óvanalega gott árferði, sem ekki er að neinu leyti ríkisstj. eða hennar stefnu að þakka. Fiskveiðar hafa orðið óvenjulega miklar, sérstaklega síldveiðin. Þetta er að þakka útfærslu fiskveiðilandhelginnar 1958, nýrri tækni við síldveiðarnar o.s.frv. Þetta hefur gert það að verkum, að atvinna hefur orðið miklu meiri en ella, miklu meiri en ríkisstj. ætlaðist til, og menn þess vegna átt kost á meiri eftirvinnu en annars hefði orðið. En það, sem veldur því svo í öðru lagi, að kjörin hafa þó ekki verið lakari en raun ber vitni um, er það, að fyrir atbeina samvinnufélaganna hafa verkalýðssamtökin getað náð fram nokkrum kauphækkunum á þessum tíma. En hvernig hefur þeim samningum verið tekið af hæstv. ríkisstj. og hennar flokkum, þessum kaupgjaldssamningum, sem þó hafa tryggt það, að kjör almennings hafa ekki orðið lakari en raun ber vitni um? Þessir samningar hafa verið kallaðir svikasamningar af hæstv. ríkisstj. og málgögnum stjórnarflokkanna og fundið allt til foráttu og sagt, að þeir væru að setja landið á hausinn, því að það hefur raunverulega verið þeirra afstaða, að þrátt fyrir hið mikla góðæri og hinar stórauknu þjóðartekjur, þá hafa launastéttirnar ekki átt að fá neina hlutdeild í þessu, og þegar samvinnufélögin og verkalýðssamtökin hafa brotið þessa stefnu stjórnarinnar af sér, þessi bönd stjórnarinnar, slitið þau af sér, þá hefur bara verið hrópað í stjórnarblöðunum, að hér væri verið að fremja einhver stórfelldustu svik gagnvart þjóðfélaginu, þetta væru svikasamningar og að þeir menn ættu skilið hina þyngstu og verstu dóma, sem leyfðu sér að gera slíkt, en það er þó einmitt þetta, sem á sinn meginþátt í því ásamt góðærinu, að kjör almennings í landinu hafa þó ekki orðið lakari en raun ber vitni um á undanförnum árum, en án þessara samninga hefðu þau tvímælalaust orðið stórkostlega verri en þau þó eru í dag. En það, sem varð þess sérstaklega valdandi, að ég kvaddi mér hljóðs í þessum umr., og mér fannst alveg sérstök ástæða til að vekja athygli á, það var þetta, sem kom fram hjá hæstv. viðskmrh., að það virðist svo sem bæði hann og hans flokkur sé nú algerlega búinn að gefa upp 8 stunda vinnudaginn, séu snúnir frá þeirri baráttu, sem Alþfl. á sínum tíma háði, sem hann þá vildi fá viðurkenndan, og vilji nú miða við allt annan og lengri vinnudag, því að hæstv. viðskmrh. taldi, eins og ég áðan sagði, að það væri hin mesta ósvinna að miða við það, að vinnustéttirnar hefðu sæmilega afkomu miðað við 8 stunda vinnudaginn, heldur ætti að miða við miklu lengri vinnutíma, allt að 11–12 stunda vinnutíma hjá Dagsbrúnarverkamönnum og öðrum svipuðum launastéttum. Alþfl. er m.ö.o. alveg búinn að gefa upp á bátinn baráttuna fyrir 8 stunda vinnudegi og sættir sig nú við það glaður og ánægður - eða a.m.k. var ekki annað séð á orðum hæstv. viðskmrh., að aftur verði nú tekið upp ástand hinna gömlu, góðu daga, sem forsrh. sagði líka að væri tilgangur og vilji sinn að snúa til, þegar vinnustéttirnar urðu að vinna 10–12 stundir á dag og stundum lengur. Í þessum efnum er alveg óhætt að slá því föstu, að draumar hæstv. forsrh. um hina gömlu, góðu daga, um daga vinnuþrælkunarinnar hafa rætzt. Það ástand er nú komið á aftur í þessum efnum eins og var, þegar þeir Héðinn Valdimarsson og Jón Baldvinsson hófu sína baráttu gegn hinum langa vinnudegi. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um það, sem kom fram hjá hæstv. viðskmrh., en vil að lokum víkja nokkrum orðum að því, sem kom fram hjá hv. flm. frv., hv. 3. þm. Reykv. Hv. 3. þm. Reykv. talaði allmikið um það í framsöguræðu sinni, að það hefði reynzt betra, a.m.k. í ýmsum tilfellum, að vinna með Sjálfstfl. en Framsfl., og nefndi sérstaklega nýsköpunarsöguna til dæmis um það. Ég get vel trúað, að frá sjónarmiði hv. 3. þm. Reykv. sé þetta rétt, og vissulega sýnir sagan það á undanförnum árum, að Sósfl. eða kommúnistaflokknum og Sjálfstfl. hefur gengið mjög vel að vinna saman. Þessir flokkar unnu t.d. ákaflega vel saman á árunum 1937–1939, þegar þeir voru að brjóta niður Alþfl. eða áhrif Alþfl. í verkalýðshreyfingunni og Sjálfstfl. stofnaði sín málfundafélög í verkalýðshreyfingunni, sem höfðu það verkefni fyrst og fremst að hjálpa kommúnistum þar til valda. Málfundafélag sjálfstæðismanna í Dagsbrún hjálpaði kommúnistum til valda þar og málfundafélög Sjálfstfl. bæði í Dagsbrún og öðrum félögum hjálpuðu svo kommúnistum til þess að ná undirtökum í Alþýðusambandinu á sínum tíma. Og það er vissulega rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að a.m.k. þetta dæmi er sönnun um það, að þessum flokkum, Sósfl. og Sjálfstfl., hefur oft gengið vel að vinna saman. Það má líka rifja upp það, sem gerðist á árinu 1942, þegar Sósfl. bauð Sjálfstfl. hinar svokölluðu „steiktu gæsir“, ef hann vildi rjúfa samstarf við Framsfl. og falla frá þeirri viðnámsbaráttu, sem þá var haldið uppi gegn vaxandi dýrtíð og verðbólgu í landinu. Sjálfstfl. tók með þökkum hinum „steiktu gæsum“ eða hlutfallskosningunum í tvímenningskjördæmum, rauf samvinnu við Framsfl. þrátt fyrir sína eiða um hið gagnstæða, tók upp samstarf við kommúnista með þeim skilyrðum, að þeir fengju öllu að ráða í dýrtíðar- og verðlagsmálunum, og það hafði þær afleiðingar, að dýrtíðin tvöfaldaðist á 8 mánuðum. En samvinnan varð samt ljómandi góð á milli þessara flokka, og í framhaldi af þessari samvinnu 1942 á milli Sósfl. og Sjálfstfl. var tekin upp samvinna á milli þessara flokka, fullkomin stjórnarsamvinna á árinu 1944 og sett á laggirnar hin svokallaða nýsköpunarstjórn. Og það hefur nýlega komið fram í aðalblaði Sjálfstfl., Morgunblaðinu, að það hafi ekki verið nein smávegis boð, sem Sjálfstfl. hefur þá boðið kommúnistafl., ef hann vildi ganga í stjórn með sér. Ég ætla ekkert að fara að rifja það upp, hvaða boð það voru, því að það er mönnum áreiðanlega kunnugt hér, en það sýnir, að Sjálfstfl. hefur ekki skorið við nögl sér, þegar hann hefur verið að reyna að fá sósíalistana í stjórn með sér. Og það er áreiðanlega rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að Framsfl. hefur aldrei boðið kommúnistum önnur eins kostaboð og Sjálfstfl. bauð þá og er ekki líklegur til að gera það. Þessi samvinna milli Sósfl. og Sjálfstfl. í nýsköpunarstjórninni var lengi vel hin bezta, eins og líka kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann lauk lofsorði hér í ræðu sinni á ýmislegt, sem þá hefði verið gert. Að vísu rofnaði hún nokkuð skyndilega, en þó þannig, að Sjálfstfl. var engan veginn vonlaus um, að hægt væri að endurnýja samstarfið, því að þrátt fyrir það, þótt þeir hefðu orðið fyrir heldur óþægilegum ástaratlotum, hæstv. núv. forsrh. og dómsmrh., hjá sósíalistum, þegar þeir komu einu sinni af fundi í Varðarhúsinu, þá reyndu þeir samt í 3 mánuði þar á eftir að fá kommúnista til samstarfs við sig og hafa vafalaust verið ósparir á alls konar boð, ef þeir vildu þýðast það. En þá stóðu málin þannig, m.a. vegna þess að austanvindurinn blés þá þannig eða línan frá Moskvu var þannig, að þessari ástarviðleitni Sjálfstfl. var ekki tekið í það skipti. En tengslin milli þessara flokka héldu samt áfram að haldast, og það kom bezt fram á árinu 1958, þegar vinstri stjórnin sat að völdum, og því hefur hv. 3. þm. Reykv. lýst mjög greinilega hér í þinginu. Hann skýrði frá því, - ég hygg, að það hafi verið fyrir 1 eða 2 árum í umr. hér á þinginu, - að hann hefði haft allnáið samstarf við hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. sumarið 1958 um það að knýja fram verulegar kauphækkanir, sem þeir hefðu talið að væru alveg sjálfsagðar þá, þó að þeir teldu það að vísu ekki á eftir, þegar þeir voru komnir í stjórnaraðstöðu. Hann lýsti því mjög greinilega, hv. 3. þm Reykv., að þá hefði hann staðið við hlið þeirra Ólafs og Bjarna um það að knýja fram verulegar kauphækkanir. En þessar kauphækkanir voru ekki hugsaðar þannig hjá hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., að þær ættu að vera kjarabót handa verkalýðnum, og ég er ekki viss um það, að hv. 3. þm. Reykv. hafi hugsað þannig heldur. Þessar kauphækkanir voru fyrst og fremst hugsaðar til þess að skapa glundroða í efnahagsmálum landsins, sem gæti orðið vinstri stjórninni að falli, enda kom það líka á daginn, að þegar að því kom, að þurfti að leysa þann vanda, sem þær höfðu skapað, þá stóð hv. 3. þm. Reykv. og hans fylgismenn við hlið Sjálfstfl., m.a. á þingi A.S.Í., til að koma í veg fyrir það, að þau úrræði fengjust fram, sem nauðsynleg voru til stöðvunar á vaxandi verðbólgu og dýrtíð, og þar með endaði þetta fóstbræðralag þeirra sumarið 1958, hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., þannig, að vinstri stjórnin féll. Það er alveg tvímælalaust, að það er samvinna þessara aðila, sem á meginþátt sinn í því, þessi samvinna sósíalistanna, sem voru undir forustu hv. 3. þm. Reykv., og forustumanna Sjálfstfl., sem varð þess valdandi, að vinstri stjórnin féll sumarið 1958. Og þar með var ekki lokið heldur þeirri samvinnu, sem verið hefur á milli Sósfl. og Sjálfstfl., því að upp úr þessu spratt samkomulagið um kjördæmabyltinguna, þegar þessir flokkar sameinuðust um að gera róttækustu breytingu á kjördæmaskipuninni, sem hér hefur nokkru sinni verið gerð, og þá var ástin svo innileg á milli þessara flokka, að allir liðsmenn Sósfl. kusu hæstv. núv. dómsmrh. forseta í Sþ. og allir sjálfstæðismenn ásamt Alþfl. í Nd. greiddu hv. 3. þm. Reykv. atkv. sem forseta deildarinnar. Þá var nú ekki verið að tala um það, að hv. 3. þm. Reykv. væri einhver óalandi Moskvumaður, sem hættulegt væri að koma nálægt, eins og stundum má lesa í málgögnum Sjálfstfl. Nei, þá var hann talinn hæfur til þess og alveg sjálfsagður að skipa annað virðulegasta embætti Alþingis. Meiri var ekki andúð Sjálfstfl. á honum og hans flokki þá, þó að stundum sé nú annað að heyra, þegar litið er yfir þær greinar, sem um þessi mál birtast í Morgunblaðinu, og hæstv. dómsmrh. er stundum að tala hér í þinginu. Og þrátt fyrir það, þó að kjördæmabyltingin kæmist fram og sá þáttur samstarfs rofnaði, sem verið hefur milli þessara tveggja flokka, þá hafa ýmsir atburðir gerzt síðan, sem sýna, að þeir þræðir, sem þarna liggja milli, eru óslitnir enn. Það er hægt að minnast á í þessu sambandi, þegar hæstv. núv. dómsmrh. ásamt hæstv. núv. fjmrh. gengu hér fram fyrir skjöldu til þess að tryggja hv. 3. þm. Reykv. sæti í Norðurlandaráði. Og kannske hefur þetta sézt allra bezt, þegar svo leit út hér um skeið, að hann mundi ekki halda sínu sæti í Sogsstjórninni. Það munu vafalaust allir minnast þeirrar aðstoðar, sem Sjálfstfl. veitti hv. 3. þm. Reykv. þá til að halda sæti sínu í Sogsstjórninni. Það þarf ekki að rifja það upp. En að vísu eru það einhver skringilegustu loddarabrögð, sem nokkru sinni hafa verið leikin á landi hér, þegar hv. 3. þm. Reykv. var í fyrsta lagi kosinn í Sogsstjórnina og svo var reynt að láta líta út sem þetta hefði verið eitthvert óhapp, sem allir vissu að var ekki neitt óhapp, heldur var gert af fullum ásetningi og komið fyrir með þessum hætti. Og það hefur sézt hér í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna fyrir stuttu, að þessar taugar milli forustumanna Sjálfstfl. og Sósfl. eru enn þá óslitnar og haldast vel, þegar á reynir. Þess vegna undrar það mig ekki neitt, þótt hv. 3. þm. Reykv. sé að lýsa því yfir, að yfirleitt hafi gengið miklu betur að hafa góða samvinnu við Sjálfstfl. heldur en Framsfl., vegna þess að eins og ég hef nú rakið, þá er það vissulega rétt, að reynsla hans hefur verið á þá leið, að það hafa alltaf verið nokkuð sterkar taugar á milli þessara aðila og þeir hafa oft unnið saman, bæði ljóst og leynt, og það er ekkert enn þá hér, sem mælir á móti því, að þessar taugar haldist og samstarf milli þessara aðila geti hafizt hvenær sem er, þegar þeir telja, að sér muni það henta, þrátt fyrir það að í Morgunbl. sé reynt að afneita kommúnistum og í Þjóðviljanum sé Sjálfstfl. afneitað. Ég held ég geti ekki látið hjá líða, fyrst ég kvaddi mér á annað borð hljóðs um þetta mál, að minnast nokkrum orðum á það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um nýsköpunarstjórnina. Hann fór um hana miklum viðurkenningar- og aðdáunarorðum. Ég held, að þessi orð eigi nú alls ekki við, síður en svo, því að það er sennilega spurning um það, hvort viðreisnarstjórnin eða nýsköpunarstjórnin er aumari. Það er sennilega erfitt að gera upp á milli um það, þó að starfshættir þeirra séu að vísu með nokkuð ólíkum hætti, vegna þess að aðstæðurnar eru ekki þær sömu, sem þessar stjórnir búa við. En ferill nýsköpunarstjórnarinnar var sá, að hún tók við einhverjum þeim mesta auði, sem nokkur íslenzk stjórn hefur tekið við, hinum mikla gróða, sem hafði safnazt á stríðsárunum, og henni tókst að halda þannig á þessari auðlegð á 2 árum, að hún var farin út í veður og vind svo að segja öll, án þess að nokkuð verulegt hefði verið gert í staðinn, þegar undan eru skilin kaup á nokkrum togurum. Og þegar samstarfi þessara flokka lauk eftir 2 ár, var ástandið orðið þannig, að það varð að byrja á því að taka upp hinar svonefndu uppbætur, uppbótagreiðslur, til þess að halda atvinnuvegunum gangandi, og gjaldeyrisástandið var orðið þannig, að það varð ekki aðeins að taka upp ströng innflutningshöft - miklu strangari innflutningshöft en áður - heldur varð að taka upp skömmtun á lífsnauðsynjum. Þannig endaði þetta ævintýri nýsköpunarstjórnarinnar, að hún tók við erlendum gjaldeyrissjóðum, sem nema kannske upp undir 2 þús. millj. kr. miðað við núv. gengi, var búin að eyða öllu þessu, þegar hún lét af völdum eftir 2 ár, og það svo gersamlega, að það varð að taka upp skömmtun á lífsnauðsynjum vegna þeirra erfiðleika í yfirfærslumálum, sem stjórnarstefnan var búin að skapa. Og hvernig var sú hlið, sem sneri að verkalýðnum í landinu hjá þessari hæstv. ríkisstj.? Hún var m.a. sú, að auðmennirnir t.d. hér í bænum byggðu einhver þau mestu skrauthýsi, sem hér hafa verið byggð, en það var ekki verið að byggja verkamannabústaði, ekki samvinnubústaði eða annað þess háttar, heldur voru verkamennirnir og þeirra fjölskyldur látin flytja inn í braggana, sem hinn erlendi her yfirgaf í bænum, og það er ekki einu sinni búið að útrýma þeim enn. Hermannabraggarnir yfirgefnir - það voru verkamannabústaðirnir, sem þessi hæstv. ríkisstj. reisti, og eru hinn táknrænasti minnisvarði um hennar starf. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja feril nýsköpunarstjórnarinnar frekar, en ég held, að hv. 3. þm. Reykv. ætti ekki að beita hér þeim sögufölsunum að vera að lofa hennar starf, því að það er allt á þann veg, að slíkt hrós fellur um sjálft sig.



Herra forseti. Einu atriði í ræðu hv. 7. þm. Reykv. vil ég ekki láta ómótmælt, en það er sú staðhæfing hans, að Alþfl sé búinn að gefa á bátinn baráttu fyrir 8 stunda vinnudegi og að það hafi komið fram í ræðu, sem ég flutti við þessar umr., að Alþfl. sætti sig nú við 11–12 stunda vinnudag vinnandi manna. Þetta er að sjálfsögðu alröng staðhæfing og alröng ályktun dregin af mínu máli. Það, sem gaf mér megintilefni til þess að segja það, sem ég sagði við fyrri hluta þessarar umr, um kaup og kjör launamanna í landinu, voru staðhæfingar í grg, þessa frv. um, að kaupmáttur launamanna og verkamanna sérstaklega hefði rýrnað mjög undanfarin ár, og þetta var rökstutt með því einu að gera samanburð á breytingu á kaupmætti lægsta taxta Dagsbrúnarmanna um nokkur undanfarin ár. Vegna þess að þessum staðhæfingum hafði svo oft verið hampað áður hér í þingsölunum og í blöðum stjórnarandstæðinga, fannst mér kominn tími til þess að leiðrétta þær hér á sjálfu Alþingi. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði áður í ýtarlegri ræðu um þetta mál, en rifja aðeins upp meginniðurstöðurnar til þess að endurtaka það hér, hversu alröng sú ályktun 7. þm. Reykv. er, að í því, sem ég sagði um þetta mál, felist yfirlýsing um það, að 11–12 stunda vinnudagur launamanna sé hæfilegur starfstími þeirra. Höfuðástæðan fyrir því, að algerlega rangt er að draga ályktanir af breytingu á kaupmætti lægsta taxta Dagsbrúnarmanna, að draga ályktanir af þessari staðreynd um kaupmátt launþega yfirleitt, er í fyrsta lagi sú, að tiltölulega mjög lítill hluti launamanna vinnur fyrir lægsta taxta Dagsbrúnarmanna, og enn fremur, að sá hópur launamanna, sem fyrir hann vinnur, hefur farið síminnkandi undanfarin ár. Það hefur komið í ljós hér eins og í öllum öðrum nágrannalöndum, að ekki aðeins lægsti taxtinn, sem í gildi er, er ekki réttur mælikvarði á raunverulegt kaupgjald launþega yfirleitt, heldur eru taxtar verkalýðsfélaganna yfirleitt rangari mælikvarði á raunverulegt kaup þeirra, vegna þess að hér hefur á undanförnum árum gerzt nákvæmlega það sama og í öllum öðrum iðnaðarþjóðfélögum, að raunveruleg kjarabót launþega gerist alls ekki einvörðungu með þeim hætti, að kauptaxtar hækki, heldur ekki siður með þeim hætti, að menn flytjast milli launaflokka og afla sér betri tekna með hagnýtingu ákvæðisvinnu, þó að um sama vinnutíma sé að ræða. Nútíma iðnþjóðfélag hefur að þessu leyti byggt upp smám saman, einkum á árunum eftir styrjöldina, launakerfi, sem er svo gerólíkt því, sem tíðkaðist fyrir 20–30 árum, að allt annars konar samanburðargrundvelli þarf að beita nú, ef menn vilja mynda sér réttar hugmyndir um breytingar á peningatekjum, hvað þá kaupmætti launa. Þetta vildi ég undirstroka, að jafnvel þótt það hafi verið rétt fyrir 20–30 árum, að breytingar á þessum aðaltaxta Dagsbrúnarmanna frá ári til árs sýndu þær breytingar, sem yrðu á kaupi Dagsbrúnarmanna, og það væri góð spegilmynd af kaupi launþega í landinu yfirleitt, þá á það sér alls ekki stað nú í dag. Því miður eru hér á landi ekki gerðar árlega sundurliðaðar skýrslur um kaup launþega, svo sem nú tíðkast í flestum nágrannalanda, og er mikill bagi að því. Hér er því ekki hægt að vitna til slíkrar opinberrar skýrslugerðar. En sá möguleiki, sem hér er helzt fyrir hendi til þess að gera sér grein fyrir raunverulegum tekjum launþega og breytingum á þeim, er athugun, sem nú í meira en áratug hefur verið gerð árlega á tekjum þriggja stærstu launþegastéttanna, verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, og er sú rannsókn gerð í sambandi við verðlagningu landbúnaðarvara ár hvert. Þessi rannsókn er byggð á skattaframtölum launþeganna sjálfra, og launþegarnir eru valdir eftir vísindalegum aðferðum til þess að gefa sem réttasta mynd af raunverulegum tekjum manna í þessum þremur aðallaunastéttum landsins, hjá verkamönnum, iðnaðarmönnum og sjómönnum. Þessar upplýsingar liggja fyrir, og ég taldi, ef menn vildu athuga breytingar á raunverulegum tekjum launastétta undanfarin ár, þá ættu þeir að vita, til hvaða niðurstöðu þessar rannsóknir hefðu leitt. Og frá þessum niðurstöðum skýrði ég. Og þar var niðurstaðan allt önnur en ef skoðuð var breytingin á lægsta Dagsbrúnartaxtanum einum saman. Nú sýna að vísu ekki breytingar á tekjuhæðinni í krónum taldar einar saman breytingar á raunverulegum lífskjörum, því að verðlag hefur hækkað. Þess vegna var það gert í þeim tölum, sem ég skýrði frá, að bæta við framtaldar tekjur þessara launastétta þeirri hækkun, sem hafði orðið á fjölskyldubótum eða á almannatryggingabótum undanfarin ár, og þeirri lækkun, sem hafði orðið á sköttum undanfarin ár. Og í árstekjurnar undanfarin ár þannig fengnar var síðan deilt með vísitölu neyzluverðlags, sömu vísitölu sem hv. flm. frv., Einar Olgeirsson, hafði notað til þess að leiðrétta lægsta taxta Dagsbrúnar, þannig að þar er alveg nákvæmlega sömu aðferðinni beitt. Þegar þannig var farið að, kom í ljós, að á árinu 1961 var kaupmáttur þessara þriggja aðallaunastétta landsins um 10% hærri en hann hafði verið á árinu 1958. Það er þessi upplýsing, það er þessi staðreynd, því að staðreynd er þetta sannarlega, sem hefur valdið feikilega miklu moldviðri hér á meðal hv. stjórnarandstæðinga á hinu háa Alþ. og í blöðum stjórnarandstöðunnar. Og þeir hafa fundið upp á ýmsu til þess að reyna að gera þessa niðurstöðu tortryggilega. Ég skal ekki rekja það, því að um það hefur þegar verið rætt í blöðum, og allar fullyrðingar, sem fram hafa verið settar í því skyni að gera þessa niðurstöðu tortryggilega, hafa verið rækilega hraktar. Í því sambandi hefur mest borið á staðhæfingunni um, að þessar tekjutölur launastéttanna sé ekkert að marka, vegna þess að þessara tekna sé aflað með svo löngum vinnudegi. Ég hef aldrei borið á móti því og tók það raunar skýrt fram í frumræðu minni, að þessar tekjur byggðust á því, að unnið væri lengur en 8 tíma. Það vita allir, að svo er. En það, sem ég vildi fyrst og fremst gera í ræðu minni, var að bera saman kaupmáttinn undanfarin ár og valdi þá til samanburðar árið 1958 og árið 1961. Og þá kom sem sagt í ljós, að kaupmátturinn var 10% meiri síðara árið en hið fyrra. Vinnutíminn í þessu sambandi skiptir því aðeins máli, að hann hafi verið meiri seinna árið en hið fyrra. En það vil ég leyfa mér að staðhæfa, að vinnutíminn 1958 hafi verið jafnlangur og hann var árið 1961. Árið 1958 var mikið góðæri. Það var mesta aflaár, sem þá hafði komið í sögu landsins. Það var mikil eftirspurn eftir vinnuafli, geysimikil byggingastarfsemi og yfirleitt á því ári hver einasti framleiðslumöguleiki notaður út í yztu æsar, eins og hefur átt sér stað á árinu 1962, jafnvel síðari hluta ársins 1961. Það þarf a.m.k. að færa fram alveg sérstök rök fyrir því, að þessi staðhæfing mín sé ekki rétt. Allt hið almenna, sem við vitum um ástand atvinnulífsins, bendir til þess, að atvinnuástandið hafi verið mjög svipað á þessum tveim árum, full atvinna bæði árin og raunar heldur meiri eftirspurn eftir vinnuafli en hægt hafði verið að fullnægja. Því miður er hér ekki hægt að færa fram óyggjandi tölurök, hvorki með né móti, af því að okkur vantar skýrslur um unninn vinnutíma í helztu atvinnugreinum, en í athugun, sem ég hef séð á vinnutíma í byggingariðnaði, og í honum kemur yfirleitt fram, hversu mikil eftirspurn er eftir vinnuafli, var vinnutíminn hinn sami árið 1958 og hann er nú. Og það virðist mér benda ótvírætt í þá átt, að í höfuðatvinnugreinum landsmanna hafi vinnutíminn þá verið svipaður og hann er núna. Og sé þessi staðhæfing rétt, þá er það engin afsönnun á þeirri meginstaðhæfingu minni, að lífskjörin séu nú betri en þau voru fyrir 3–4 árum, að nú sé unnið 10–11 tíma á dag, fyrst það var líka unnið 10–11 tíma á dag árið 1958, sem fyrst og fremst er við miðað. Ég skal að síðustu láta þess getið eða ítreka, að það er mjög bagalegt, að ekki skuli vera hér á landi samdar nákvæmar launaskýrslur, þ.e. nákvæmar skýrslur um tekjur og vinnutíma. Ef slíkar skýrslur væru til, ætti a.m.k. mikið af þeim deilum, sem háðar hafa verið undanfarnar vikur um jafnmikilvægt efni og þetta, ekki að þurfa að eiga sér stað. Ég vil að vísu ekki fullyrða, að þær mundu ekki eiga sér stað, þrátt fyrir það að óyggjandi skýrslur liggi fyrir, því að við þekkjum það, að deilt er um marga hluti, sem óyggjandi skýrslur liggja fyrir um í hagskýrslum og öðrum fjármálaskýrslum. En almenningur ætti þá a.m.k. betra með að átta sig á málunum. En slíkar skýrslur eru til annars staðar. Ég sá t.d. alveg nýlega í dönsku fjármálatímariti skýrslu um launabreytingar í danska iðnaðinum um allmörg undanfarin ár. Og þar var sundurliðað í þrennt, til hvers launabreytingarnar ættu rót sína að rekja: í fyrsta lagi til verðlagsuppbótanna dönsku, í öðru lagi til umsaminna breytinga á kauptöxtum milli fagfélaga og vinnuveitenda, og í þriðja lagi það, sem hér er farið að kalla launaskrið, þ.e. breytingar, sem verða á tekjum launþeganna utan við umsamda taxta. Og sá þátturinn af þessum þremur, sem stærstur var, sá þáttur, sem fært hafði dönskum iðnverkamönnum mesta raunverulega kjarabót, mesta hækkun á tekjum, var launaskriðið. M.ö.o.: dönsku launþegarnir í þessari stétt höfðu fengið meiri kauphækkun utan við samningana en þeir höfðu fengið í samningum og í gegnum dönsku verðlagsuppbæturnar. Þetta er í rauninni ekki atriði, sem vekur neina athygli í Danmörku. Þar eru menn fyrir langa löngu búnir að gera sér grein fyrir, að þetta er svona, að staðreyndin er þessi. Þess vegna þykir þetta engin sérstök frétt þar. Menn hafa vitað það svo að segja allar götur eftir stríð, að ástandið í launamálum þar og annars staðar er svona. En þegar skýrt er opinberlega frá tölum hér, sem leiða slíkt í ljós, - því að auðvitað hefur sú tekjuaukning, sem átt hefur sér stað hjá íslenzkum launastéttum og kom fram í tölunum, sem ég nefndi á sínum tíma, að mjög verulegu leyti átt rót sína að rekja til slíks launaskriðs, og kauptaxtarnir því alls ekki neinn mælikvarði á raunverulegar tekjur, - þegar slíkar upplýsingar eru birtar hér, er ekki aðeins að menn reki í rogastanz, - látum það nú vera, þó að menn geri það, - heldur berja menn höfðinu við steininn og segja: Þetta er ósatt, þetta er rangt. Það finnst mér a.m.k., að forustumenn íslenzkra launþegasamtaka ættu ekki að gera. Þeir ættu þó að vera svo kunnugir málum launþegasamtakanna í sínum nágrannalöndum að verða hvorki hvumsa né heldur berja höfðinu við steininn, þegar skýrt er hér frá hlutum, sem þykja sjálfsagðir og eru á hvers manns vitorði í öllum nágrannalöndunum.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. kom hér ofur lítið inn á sögu landsins á síðustu áratugum í sinni ræðu, og það er ákaflega ánægjulegt, að það skuli vera hér bæði af hálfu Framsfl. og svo Alþfl, miklar umr. til þess að rifja upp það, sem gerzt hefur á Íslandi á síðustu áratugum, og veitir vafalaust ekki af því að rifja það dálítið upp fyrir þær kosningar, sem í hönd fara. Hv. 7. þm. Reykv. beindi í þessu sambandi alveg sérstaklega athygli sinni að því, hvernig hefði verið með samstarf Sósfl. við Sjálfstfl. annars vegar og samstarf okkar við Framsfl. gegnum Alþb., og kom með ýmsar fullyrðingar í þessu sambandi, sem gera nauðsynlegt að rifja þetta dálítið upp. Afstaða Sósfl., og ég held, að mér sé óhætt að segja, afstaða Alþb. líka hefur í öllum málum, sem snerta stjórnarsamvinnu, verið sú að fara þar eftir málefnum, láta það ráða hverju sinni, með hverjum er unnið, hvað hægt sé að gera fyrir alþýðuna og fyrir þjóðfrelsi landsins á hverjum tíma, og láta það líka ráða, hvort slitnar upp úr þeirri samvinnu eða ekki. Hvorki Sósfl. né Alþb. hafa farið í ríkisstj. í þeim tilgangi einum að sitja í ríkisstj. og sitja að völdum og njóta valda, heldur í þeim tilgangi að reyna að gera eitthvað fyrir það fólk, sem þessir flokkar eru fulltrúar fyrir, og reyna að sjá um, að ákveðin stefnuskrármál, sem þessir flokkar fylgja í þjóðfrelsismálum Íslendinga og í hagsmunamálum alþýðunnar, verði framkvæmd. Og þegar ekki þótti lengur sætt í slíkum stjórnum, vegna þess að brugðizt væri eða ný mál kæmu til, sem yllu því, að ekki væri hægt að halda samvinnunni áfram, þá var henni slitið. Þessir flokkar hafa reynzt stefnufastir flokkar hvað þetta snertir, í staðinn fyrir að Framsfl., eins og raunin er með fleiri borgaraflokka, hefur farið þarna fyrst og fremst eftir því, hvað hentugt væri að gera með tilliti til þess að halda völdum. Í þessu sambandi kemur hv. 7. þm. Reykv. í fyrsta lagi inn á nýsköpunarstjórnina. Við skulum taka í fyrsta lagi þau tvö höfuðatriði, sem nýsköpunarstjórnin framkvæmdi. Það er í fyrsta lagi svokölluð nýsköpun atvinnulífsins. Við skulum koma nánar að því seinna. Og svo annar hlutur, sem ekki má gleymast, og það er tryggingalöggjöfin. Og kærir Framsfl. sig virkilega um, að það sé verið að rifja það upp, hver hans afstaða var í þeim málum? Framsfl. var þá í stjórnarandstöðu, en hver var hans afstaða gagnvart þeirri róttækustu löggjöf, sem þá hafði enn þá verið framkvæmd í íslenzkri tryggingalöggjöf? Framsfl. er satt að segja vanur því að vera frekar til vinstri, þegar hann er í stjórnarandstöðu. A.m.k. höfum við þá reynslu af honum núna og njótum þar góðs af, að það sé hægt að nota það, að hann vilji mjög gjarnan vera róttækur, þegar hann er í stjórnarandstöðu. En hvernig var hann þá? Brauzt eitthvert annað eðli út? Var það þannig, að allur Framsfl. á Alþingi stóð á móti tryggingalöggjöfinni og einn einasti maður á Alþingi af framsóknarmönnum braut öll flokksbönd og greiddi atkvæði með þeirri löggjöf, af því að hann sagði, að hún væri svo góð, Páll Hermannsson? Það mætti rekja, að meira að segja í landbúnaðarlöggjöfinni 1946 var lagður grundvöllurinn að mörgu því bezta, sem menn hafa kynnzt. En við skulum athuga, hvernig þessi nýsköpunarstjórn kom til. Var Framsfl. kannske frá upphafi á móti því að mynda ríkisstjórn með ótætis íhaldinu? Var það svo forboðið, svo algerlega óhugsandi og útilokað, að svo hreinlífum flokki eins og Framsfl. dytti í hug að fara í stjórn með Sjálfstfl., öðrum eins flokki um önnur eins mál og þessa svokölluðu nýsköpun atvinnulífsins? Nei, það var vissulega ekki það. Framsfl. stóð í þessum stjórnarsamningum í 3 vikur. Það voru allir 4 flokkarnir, sem voru að semja. Það var 12 manna nefnd, 3 frá hverjum, sem var að semja um þetta og sat hér í 3 vikur, frá því um miðjan september og fram til 3. október. Og það bar ekki mikið á því út af fyrir sig, að Framsfl. hefði mikið við þessa nýsköpunaráætlun og slíkt að athuga, að hann væri mikið á móti henni eða slíkt, en hann sýndi heldur engan áhuga fyrir henni. En það var eitt, sem hann hafði áhuga fyrir. Hann hafði áhuga fyrir því, að kaup verkamanna yrði lækkað. Það vildi nefnilega þannig til, að það voru verkföll um þetta leyti, m.a. prentaraverkfall, þannig að ekki einu sinni Tíminn kom út. Og það var verkfall hjá fleiri stéttum í þjóðfélaginu, fleiri en einni stétt. Það, sem Framsfl. hafði áhuga fyrir, var, að kaupgjaldið væri lækkað. Og svo mikinn áhuga hafði hann fyrir þessu, að hann beitti sér fyrir sérstökum fundi á meðal bænda til þess að fá þá til að lækka afurðaverð, fundi á Selfossi, ef ég man rétt, til þess að fá þá til þess að lækka afurðaverð, og skora síðan á verkamenn, að láta nú endilega lækka sitt kaup, um að gera að draga ekki ofur lítið úr því, sem Reykjavíkurauðvaldið gæti grætt á þessum málum, og láta það ekki fara til verkamanna. Svo heldur Framsfl. áfram þessum samningum við Sjálfstfl. og við báða verkalýðsflokkana. Hvað gerir svo Framsfl.? 3. okt. 1944 skrifar Framsfl. tilkynningu um, að hann hætti þessum samningum. Af hverju hætti Framsfl. þessum samningum? Ég er ekki að ljóstra upp neinu leyndarmáli. Ég hef heimildir frá svo góðum stöðum í Framsfl., að ég held, að mér sé óhætt að koma með þær. Þá hafði þingflokkur Framsfl. fengið þá yfirlýsingu frá þáv. formanni Alþfl., Stefáni Jóh. Stefánssyni, að svo framarlega sem Framsfl. hætti samningum, þá mundi Alþfl. hætta þeim líka og þá mundi ekki vera hægt að mynda þessa svokölluðu nýsköpunarstjórn, vegna þess að það voru ekki nema 15 menn af 20 úr Sjálfstfl., sem voru með henni, 5 voru á móti, og Sósfl. hafði ekki nema 10 þm., þannig að Sjálfstfl. og Sósfl. höfðu saman ekki meiri hluta. Í trausti á það, að þetta loforð formanns Alþfl., Stefáns Jóh. Stefánssonar, stæði, var samþ. með - að því er ég bezt veit - eins atkvæðis mun á þingflokksfundi Framsfl. í októberbyrjun 1944 að hætta samningum í 12 manna nefndinni um 4 flokka stjórn. Og ef ég fer rangt með, þá hefur hv. 7. þm. Reykv. tækifæri til þess að leiðrétta það með því að athuga þingflokksfundargerðir Framsfl., sem ég veit að eru mjög nákvæmlega færðar, þannig að allt er þar til skráð, sem samþykkt hefur verið og ákveðið á fundum þess þingflokks.  Hvað gerir svo Framsfl. sama daginn eða daginn eftir? Hvað gerir hann? Hann skrifar bréf til Sjálfstfl. Hann skrifaði ekki bréf til Alþfl. og Sósfl. Nei, hann skrifaði bréf til Sjálfstfl., þess voðalega flokks, sem var svona ósköp ljótt að hafa samstarf við, og býður Sjálfstfl. ekki upp á samstjórn með þeim hinum, sem hann var að hverfa frá, heldur upp á stjórn aleinn, að þeir tveir, Framsfl. og Sjálfstfl., mynduðu ríkisstj., en hinir svokölluðu verka, lýðsflokkar séu settir til hliðar. Og hv. 7. þm. Reykv. getur lesið þetta bréf í blaði, sem hann þekkir mjög vel, í Tímanum, í einu af fyrstu blöðunum, sem út komu af Tímanum, eftir að prentaraverkfallið hætti, í októberlok eða nóvemberbyrjun, - ég þori ekki að fara með dagatalið, en ég gæti trúað, að það væri 4. nóv. 1944, sem þetta bréf, þetta ástarbréf Eysteins Jónssonar og Framsfl. til Sjálfstfl. birtist. Og hann getur farið í gegnum það bréf og séð, upp á hvað er boðið þar. Það er ekki verið að bjóða upp á neina nýsköpun í atvinnulífinu, upp á að nota erlendis féð, sem Ísland átti þá og hann talaði um, hvað væri mikið, til þess að kaupa togara eða báta eða landbúnaðarvélar eða eitthvað þess háttar. Nei, það var boðið upp á einn einasta hlut fyrst og fremst, og það var að lækka kaupið. M.ö.o.: Framsfl., þegar hann ætlar að fara að læra af því, sem gerzt hefur í sögunni, þá er honum bezt að fara að lesa Tímann og líta í, hvað hann hefur gert sjálfur á þessum tímum. Það er máske ekkert undravert, sem kemur úr herbúðum Framsfl. stundum. Það er alveg undraverð hræsni, sem birtist í því, að hv. 7. þm. Reykv. skuli tala um það með einhverri vandlætingu, að Sósfl. og Alþfl. skuli hafa verið svona vondir, svona spilltir, svona þjónustusamir við íhaldið o.s.frv., að fara að mynda ríkisstj. með því 1944, eftir að sjálfur Framsfl. var hættur því og eftir að sjálfur Framsfl. hafði boðið íhaldinu upp á að mynda stjórn með sér einum og sjá um, að kaupið yrði lækkað og verkalýðsflokkunum haldið utan við ríkisstj. Þetta er nú sagan um myndun nýsköpunarstjórnarinnar og sagan af því, hvað það var, sem Framsfl. barðist fyrir á þessum árum. Afturhaldseðlið í honum var þá enn svona ríkt, að kauplækkunin var trúaratriði, sem hann meira að segja fórnaði því fyrir að sitja í þeirri ríkisstj. Það vorum ekki við og ekki heldur Sjálfstfl., sem bolaði Framsfl. út úr þeirri ríkisstj. Það var Framsfl., sem fór sjálfur út úr henni í trausti á þau loforð, að það tækist þar með að hindra alla nýsköpun og koma á afturhaldssamri launalækkunarstjórn, svona eitthvað svipað og viðreisnarstjórninni, sem hann var að tala um áðan, hérna á Íslandi og það strax 1944. Meðan auðvaldið í Reykjavík, eftir því sem hann sagði sjálfur, var ríkara en nokkru sinni fyrr og meira til af peningum en nokkru sinni fyrr, þá átti að lækka kaupið. Og þetta var svo sem ekki í fyrsta skiptið, sem þetta kom fram hjá Framsfl. á þessum árum. Hv. 7. þm. Reykv. talaði um, að við hefðum haft einhverja ákaflega mikla samvinnu við Sjálfstfl. í verkalýðshreyfingunni. Honum er bezt að rifja upp, hvað hann hafði gert á þessum árum. Við hefðum verið óhræddir, ef Sjálfstfl. hefði haft sömu skoðun á málum og við, að standa með honum. Ef við álítum okkur berjast fyrir réttu máli, þiggjum við liðveizlu við það mál, hvaðan sem hún kemur, og það veit Framsfl. ósköp vel, að við erum ekkert hræddir við og gerum daglega. Við berjumst það vel saman, Framsfl. og Alþb, núna, að við erum ekkert hræddir við að þiggja liðveizlu í góðu máli, hvaðan sem hún kemur. Þegar einræði var í Alþýðusambandinu, lýðræði hafði verið þar afnumið og einræði eins flokks komið á, þá börðumst við fyrir því, sósíalistar, að það væri komið á lýðræði með fullum mannréttindum í Alþýðusambandinu, og Sjálfstfl. hafði sömu skoðun. Hins vegar á sama tíma sem Sjálfstfl. var með sömu skoðun og við í þessu máli, þá áttum við í hinni hörðustu baráttu við hann út af hagsmunamálunum. Hv. 7. þm. Reykv. minnti, held ég, áreiðanlega dálítið skakkt áðan, þegar hann var að tala um baráttu í Dagsbrún, bæði 1941 og 1942. Við áttum þar einmitt í sambandi við hagsmunamál í harðri baráttu við Sjálfstfl., sem naut þar m.a. fylgis ýmissa manna, sem við áður höfðum haft mjög gott samstarf við. Og þegar við fyrst tókum það, sem menn vilja kannske kalla forustu í Dagsbrún, þá var það, ef ég man rétt, með Alþfl., og með Alþfl mynduðum við 1942 samstjórn í Alþýðusambandinu, og framkvæmdastjórar Alþýðusambandsins eru þá tveir, einn úr Sósfl. og einn úr Alþfl. Það var mjög mikið samstarf einmitt á milli Alþfl. og Sósfl. á þeim árum. Hins vegar hafði Sósfl. reynt að mynda annars konar ríkisstj., áður en hann gekk í ríkisstj. með Sjálfstfl. 1944. 1942, eftir kosningasigur Sósfl., bauð Sósfl. Framsfl. upp á samstarf um vinstri stjórn. Og það var setið í samningum - ég þori ekki alveg að fullyrða, hve lengi, en það voru margar vikur, ég þori ekki að segja, að það hafi verið fullar 9 vikur en það voru a.m.k. margar vikur, sem setið var að samningum það haust, 1942, og það voru gefnar út skýrslur frá beggja hálfu um þá samninga, þar sem var tilgreint, hverju hvor um sig hafði haldið fram. Á hverju strandaði? Á hverju strandaði þá, að hægt væri að mynda vinstri ríkisstj., 1942, milli Sósfl., Framsfl. og Alþfl.? Á því, að Framsfl. hélt fast við, að það yrði að fara fram 10% kauplækkun. M.ö.o.: Framsfl. setti kauplækkun á oddinn haustið 1942. Öðruvísi átti ekki að ganga að samningum um vinstri stjórn. Og Framsfl. var alveg óvenju staðfastur í þessari skoðun, því að svo sprengir hann aftur nýsköpunarstjórnina 1944 á þeirri sömu kröfu og snýr sér til Sjálfstfl. og biður hann um að mynda stjórn með sér einum um kauplækkun. Voru þetta kannske allt saman dyntir úr Framsókn, löngun í kauplækkun, eða var það eitthvað annað? Nei, það var dálítið annað. Það hafði dálítið annað gerzt þarna á undan, sem hv. 7. þm. Reykv. er líklega búinn að gleyma og honum finnst kannske ekkert sérlega skemmtilegt að sé rifjað upp. Framsfl. er ákaflega róttækur og góður flokkur núna, og það er indælt með honum að starfa, alveg ágætt. Ég veit, að hann hefur ekki verið svona góður til samstarfs eins og hann er núna allan þann tíma, sem ég hef haft kynni af honum, og ég hef unnið með honum frá 1924 öðru hvoru. En hann er búinn að gleyma ofur litlu, sem var forsenda fyrir því, að hann vildi ekki mynda vinstri stjórn haustið 1942 og að hann reyndi að mynda stjórn með Sjálfstfl., afturhaldsstjórn, 1944. Framsfl. hafði í janúar 1942, þegar hann samdi um stjórn með Sjálfstfl. og Alþfl., gefið út brbl. Um hvað voru þau brbl.? Þau brbl. hafa líklega ekki verið um neina ljóta hluti, eins og núv. ríkisstj. hefur verið að gera stundum? Þessi brbl. voru um það, að öllum verkalýðsfélögum í landinu væri bannað að hækka sitt kaup, og þá lá ekkert smáræði við. Hvað lá við? Það lá við, að stjórnir verkalýðsfélaganna yrðu fangelsaðar og sjóðir verkalýðsfélaganna gerðir upptækir, svo framarlega sem verkalýðsfélögin stæðu að því að hækka kaup öðruvísi en með leyfi ákveðins gerðardóms, sem settur var á stofn. Í þjóðstjórninni gömlu stóðu Framsfl. og Sjálfstfl. að þessu, en Alþfl. - Stefán Jóhann var þá hans ráðh. fór út úr stjórninni á þessu spursmáli. M.ö.o.: Framsfl. sparkaði Alþfl. út úr ríkisstj. í janúar 1942 á því að heimta gerðardóm á móti verkalýðshreyfingunni í landinu og setja í lög, að það skyldi mega fangelsa foringja verkalýðsfélaganna og gera eigur verkalýðsfélaganna upptækar, svo framarlega sem brotið var á móti. M.ö.o.: Framsfl. hafði í janúar 1942 tekið upp ásamt Sjálfstfl. einhverja allra afturhaldssömustu og einræðiskenndustu pólitík, sem þekkzt hefur í launamálum á Íslandi. Og undir hvaða skilyrðum hafði Framsfl. tekið upp þessa stefnu? Hann hafði tekið hana upp undir þeim skilyrðum, að það var að byrja að myndast allmikill auður á Íslandi, og það átti að hindra allar kauphækkanir. Ég skal seinna koma að því, hvað það hefði þýtt, ef þær kauphækkanir hefðu verið hindraðar, því að þær kauphækkanir, sem þá voru framkvæmdar, það voru þær, sem lögðu grundvöll að þeim auði, sem Ísland átti í stríðslokin, en ekki nein vöruverðshækkun á Íslandi eða útflutningur. Við græddum ekki einn eyri á okkar útflutningi á þeim árum - ekki eyri. Ensku hringarnir sáu um að halda því verði niðri. Og viðskipti Íslands 1942–1945 voru jöfn hvað snertir útflutning og innflutning. Það græddist ekki eyrir á því. Það, sem græddist, voru þær gífurlegu kauphækkanir, sem við knúðum fram hér heima, og m.a. það að hindra, að gengið væri lækkað, þannig að það voru allt kauphækkanir í dollurum og pundum. Hvað þýddi sem sé afturhaldspólitíkin, sem Framsfl. tók upp í janúar 1942, sem hann hélt áfram í samningunum um vinstri stjórn, sem hann eyðilagði 1942, og hélt áfram í samningunum um fjögurra flokka stjórn haustið 1944, sem hann skar sig út úr þá? Þessi afturhaldspólitík var þessi 3 ár svo föst og ákveðin hjá Framsfl., að hann sá ekki annað en að það, sem gilti þá á Íslandi, væri að halda niðri kaupgjaldi verkafólksins. Þetta var ákaflega föst lína. Sjálfstfl. var ekki eins ákveðinn á þeirri línu. Hann passaði sig á henni. Það er mjög gott, þegar flokkar sjá, að það er skynsamlegt að halda ekki við svona bölvað afturhald, eins og þarna kom í ljós, og hverfa burt frá öðru eins og þeim gerðardómslögum. Og það, sem síðan gerðist, var, að með því samstarfi, sem fyrst skapaðist milli Alþfl. og Sósfl. í verkalýðshreyfingunni, urðu kauphækkanir, og síðan með þeirri stjórnarmyndun, sem komst á með hinni svokölluðu nýsköpunarstjórn, var lagður grundvöllur að þeim gerbreyttu lífskjörum, sem verkalýðurinn á Íslandi býr nú við. Það er út af fyrir sig enginn sjálfsagður hlutur, að land eins og Ísland búi endilega við betri kjör fyrir stríð en eftir stríð. Það eru lönd í Evrópu, þar sem verkalýðurinn býr við verri kjör í dag en hann bjó við fyrir stríð. Það, að verkalýðurinn á Íslandi býr við betri kjör í dag - 

Er það ekki það, sem þeir segja bak við tjöldin?

Ég veit það ekki. Svo langt gekk þetta þá, að í september 1944 skoraði Tíminn, - nú vitna ég aftur í hann, og hv. 7. þm. Reykv. getur lesið það í honum, - þá skoraði Tíminn á atvinnurekendur að láta nú ekki undan þessari kauphækkunarbaráttu kommúnista. Hann orðaði það þannig, að það gæti beinlínis verið hættulegra að láta undan kauphækkunarkröfunum þá heldur en þótt það yrðu löng verkföll. M.ö.o.: þá var Framsfl. að stappa stálinu í atvinnurekendurna að stöðva bara atvinnulífið, þeir skyldu vera alveg óhræddir. Það er ákaflega gaman fyrir hv. 7. þm. Reykv. að líta nú í þetta. Ég veit, að hann skrifaði Tímann ekki, þegar þetta var, og nú er Tíminn skrifaður miklu, miklu skynsamlegar. Núna skrifar Tíminn daglega, eins og rétt er, að það sé nauðsynlegt fyrir atvinnurekendur að skilja það, að þeir verði að hækka kaupið, og þeir eigi ekki að vera að eyðileggja síldveiðarnar og annað slíkt. Tíminn er skrifaður af ólíkt meira viti, en þá var. En engu að síður, þegar hv. 7. þm. Reykv. er nú að reyna að verja Framsfl. eins og hann var þá, hefði hann gott af að lesa Tímann frá þessum tíma, því að það voru ljótu tímarnir. Svo kom hv. 7. þm. Reykv. inn á spursmáli,ð um samanburðinn um nýsköpunarstjórnina og vinstri stjórnina, og ég hef aldrei verið smeykur við það að bera lofsorð jafnt á vinstri stjórnina sem nýsköpunarstjórnina. Ég skoða mig jafnt aðila að báðum þeim stjórnum. Það var ýmislegt, sem gerðist í sambandi við báðar þær stjórnir, sem við vorum óánægðir með. En það var líka ákaflega margt í þeim stjórnum, sem við vorum ánægðir með. Það, sem hins vegar ríður baggamuninn í báðum tilfellum, t.d. í okkar afstöðu, bæði Sósfl. og síðan Alþb., um þessar stjórnir, það er afstaðan annars vegar í hagsmunamálum almennings og hins vegar í þjóðfrelsismálunum. Við skulum athuga hagsmunamálin fyrst. Okkur afstaða í Sósfl. og afstaða okkar í Alþb. hefur verið sú, að við berjumst fyrir því, að kjör verkamanna séu bætt, við berjumst fyrir launahækkunum. Og við berjumst fyrir þessum launahækkunum, hvort sem við erum í ríkisstj. eða utan við ríkisstj. og hvort sem sú stjórn heitir nýsköpunarstjórn eða hvort hún heitir vinstri stjórn. Við álítum og vitum, að það er mögulegt fyrir íslenzkt þjóðfélag að veita verkalýðnum betri kjör en hann hefur haft, betri kjör en hann hafði í nýsköpunarstjórninni, betri kjör en hann hafði í vinstri stjórninni og betri kjör en hann hefur nú. Við vitum, að það er mögulegt og hefur verið mögulegt öll þessi 25 ár að hækka kaupið á Íslandi, og við höfum alltaf barizt fyrir því. Það hefur verið föst stefna hjá okkur, og það hefur ekki farið eftir því, hvort við höfum verið í ríkisstj. eða utan við ríkisstj. Og ég verð nú að segja, að með allri virðingu fyrir stefnufestu bæði Sjálfstfl. og Framsfl., þá er mér ekki grunlaust um, að þeir flokkar hafi haft vissar tilhneigingar, svo að ekki sé skarpar að orði kveðið, til þess að vera þó frekar með kauphækkun, þegar þeir voru utan við ríkisstj., heldur en þegar þeir voru í ríkisstj. Ég sé það nú, og það gleður mig mjög mikið, að Framsfl. er mjög eindregið með kauphækkunum og hefur aðstoðað vel við það að koma kauphækkun á. Það er mikil ánægja. Og ég var heldur ekkert að draga dul á það, því að maður á alltaf að unna sínum andstæðingum sannmælis, - og var ekkert að draga dul á það, að ég hefði orðið var við það 1958, þegar Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu, að það var viss samúð með kauphækkunum, meira að segja hjá Sjálfstfl. á þeim tíma. Og svona geta menn breytzt, þegar menn eru ekki lengur í stjórn, heldur stjórnarandstöðu. Þetta á hv. 7. þm. Reykv. að þekkja af Framsfl., svo að hann á ekkert að undrast, þó að Sjálfstfl. hafi sömu ja, ekki kannske syndsamlegu tilhneigingar, en tilhneigingar til þess að vilja vinna að góðum málum frekar, þegar menn eru í stjórnarandstöðu en þegar menn eru í stjórn. En það undarlega við okkur, bæði Sósfl. og Alþb., var sem sé, að í vinstri stjórn jafnt sem í nýsköpunarstjórn vildum við reyna að knýja fram launahækkanir. og það var hægt. Og nú skal ég rifja upp, vegna þess að hv. 7. þm. Reykv. fór ekki með alveg rétt mál hér áðan, hann vildi tala um það sem eitthvert ábyrgðarleysi, að við hefðum staðið með því að hækka kaup í september 1958. Kannske hv. 7. þm. Reykv. vildi nú líka fara að athuga Tímann í sambandi við það. Man hann, hvernig var ástatt það sumar? Þá voru ýmis verkalýðsfélög búin að fá hækkun, þ. á m. fagfélögin. En það var eitt félag, sem var seinast. Það var það félag, sem átti að vera fyrst. Það var Dagsbrún. Og þegar Dagsbrún svo gerði kröfu til launahækkunar í september, eftir meira að segja að Alþýðublaðið hafði skrifað hvað eftir annað og eggjað hana, þá man ég ekki betur - og vil ég þar unna mínum andstæðingum sannmælis en að það hafi verið bæjarfulltrúi Framsfl. í bæjarstjórn Reykjavíkur, sem flutti þar sérstaka till. um, að það yrði orðið við öllum kröfum, sem Dagsbrún flutti fram. Ég held, að ég sé áreiðanlega ekki að ljúga neinu hrósi upp á Framsfl. Ég held, að þetta sé rétt. M.ö.o.: hafi einhverjir verið óábyrgir í sambandi við kauphækkanirnar þá, var Framsfl. vissulega með í því. Framsfl. gat ekki komið sér hjá því að viðurkenna og hans fulltrúar ýmsir, að það væri alveg óhjákvæmilegt og alveg sjálfsagt að hækka kaup verkalýðsins haustið 1958. Hefur hv. 7. þm. Reykv. athugað, hvað kaupið var komið niður í eftir þeirri vísitölu, sem við báðir virðumst vera nokkuð sammála um að fara hér eftir, í ágúst 1958? Þá var það komið niður í 95, miðað við 100 árið 1945. 1955 eftir verkfallið var það 100. M.ö.o.: kaupgjaldið í ágúst 1958 var 5 stigum lægra en það hafði verið eftir verkfallið 1955. Miðstjórn Framsfl. gerði fyrir nokkrum mánuðum ályktun um áætlunargerð og um áætlaða aukningu þjóðartekna og hvað auka mætti framleiðsluna í landinu og þar með bæta lífskjörin. Og ég tók mig til og reiknaði þá áætlun allrækilega út. Og þá lífskjarabót, sem Framsfl. í þeirri áætlun reiknaði með, hvað hægt væri að gera á hverju ári, - samkv. þeirri áætlun, sem Framsfl. lagði fram núna, þegar hann er í stjórnarandstöðu, hefði, ef hún hefði verið framkvæmd, þegar hann var í vinstri stjórninni, kauphækkunin frá því 1956, að við mynduðum vinstri stjórn, og fram til haustsins 1958 verið sú, að það hefði orðið a.m.k. í kringum 105 stig, ég held helzt 107, sem kaupgjald hefði þá átt að vera komið upp í, ef sú áætlun, sem Framsfl. leggur fram, þegar hann er í stjórnarandstöðu, hefði verið framkvæmd, þegar hann var í ríkisstj. Hvað var það svo, sem gerði það, að Framsfl. sleit vinstri stjórninni? Það var það, að í desember var kaupgjaldsvísitalan, þessi sem við virðumst vera sammála um að reikna eftir, komin upp í 104. Honum þykir það þá of mikið, að verkamenn, sem árið 1945 höfðu búið við vísitöluna 100 og 1955 aftur knúið fram 100, hafi í þeim mánuði 104 og hefði þó dregið úr því á næstu mánuðum. M.ö.o.: kauphækkunin, sem þarna var framkvæmd, var ekki meiri en svo, að þegar Framsfl. er í stjórnarandstöðu, telur hann mjög eðlilegt, að slík kauphækkun sé framkvæmd. Og ég veit það alveg, að það var enginn vandi að tryggja það í íslenzkum þjóðarbúskap að standa undir því kaupgjaldi, sem þá var. Þær kauplækkunarkröfur, sem Framsfl. gerði þá og höfðu við ekkert að styðjast, voru ósvífnar og þær voru meira að segja - álít ég - frá sjónarmiði Framsfl. pólitískur óvitaskapur. Það, sem Framsfl. gerði í des. 1958, þegar hann stökk úr vinstri stjórninni án þess að tala við sína samstarfsflokka og með því að rjúfa öll heit, sem hann var búinn að vinna í þeirri vinstri stjórn, og þá samninga, sem hann hafði gert, - það, sem hann gerði þá, var sama glappaskotið sem hann gerði 3. okt. 1944. Þegar Framsfl. hætti samstarfinu í fjögurra flokka samningunum 1944, þá treysti hann á að geta myndað stjórn með Sjálfstfl. á móti verkalýðsflokkunum og bauð Sjálfstfl. upp á það, en það mistókst. Það, sem Framsfl. treysti á, þegar hann klauf vinstri stjórnina 1958, var að geta myndað stjórn með Sjálfstfl. einmitt um svona kauplækkun, og það mistókst. Og gamli afturhaldsandinn, gamli fjandskapurinn við kauphækkanirnar skýzt öðru hvoru upp, og þá leiðir hann Framsókn afvega. Mér þykir leiðinlegt að segja það, því að ég óska þess síður en svo, en mér þætti það voðalega leitt, ef það væri þannig, að til þess að Framsfl. héldist nokkurn veginn góður flokkur og stæði með kauphækkunum, þá þyrfti hann alltaf að vera í stjórnarandstöðu á Íslandi. Ég vil sannarlega ekki óska eftir því. Ég vildi óska þess, að Framsfl. mætti læra það af því að hafa nú verið í stjórnarandstöðu um nokkurn tíma og hafa staðið með kauphækkunum, nauðsynlegum og eðlilegum og sjálfsögðum kauphækkunum, að hann myndi það nú næst, þegar hann kæmist í ríkisstj., að þar á hann að berjast fyrir kauphækkunum líka, en ekki láta afturhaldseðlið allt í einu skjótast upp, þegar hann er kominn í ríkisstj., og fara þá að segja, að kauphækkanir séu alveg ófærar og það að ganga ekki að kauplækkunum sé sama sem að sprengja róttæka eða vinstri ríkisstj. Það, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði í minn garð í þessu tilefni, var algerlega óverðskuldað og hreinar getgátur. Ég hugsaði ábyrgt í þessum efnum, með ábyrgð gagnvart mínum umbjóðendum og míns flokks. Ég vildi aðstoða við að knýja fram þær kauphækkanir, sem voru eðlilegar og sjálfsagðar og var vel hægt að standa við. Það var Framsfl., sem hugsaði óábyrgt gagnvart fólkinu í landinu og ekki sízt gagnvart öllum vinstri mönnum í landinu, af því að á bak við hjá honum bjuggu aðrar spekúlasjónir. Hann má muna það, hv. 7. þm. Reykv., að á Alþýðusambandsþingi 1958 var það ekki Sósfl. einn, þó að hann hafi verið sterkur þar, sem tók þessa afstöðu, Alþfl. tók sömu afstöðu, meginhlutinn af fylgjendum Sjálfstfl. tók sömu afstöðu, meira að segja ýmsir fylgjendur Framsfl., svo að segja allt Alþýðusambandsþing var á því, að það yrði að knýja það fram að bæta lífskjör almennings. Það gerði líka samþykktir um aðra hluti, þá hluti, sem við nú erum að fjalla um, eins og áætlunarráðið. En man hv. 7. þm. Reykv., hvað það var, sem Framsfl. hafði þá hins vegar lofað að framkvæma, áður en stjórnarsamvinnu væri slitið? Man hann eftir, að Framsfl. hafði lofað að framkvæma breyt. á kjördæmaskipuninni í landinu? Hv. þm. var að álasa Alþb. og Sósfl. fyrir að hafa haft samstarf við Sjálfstfl. um breytingu á kjördæmaskipulaginu. Ég skal rifja upp fyrir hv. þm., hvað það var, sem við hv. 4. landsk. þm. (HV) sögðum, þegar við komum til fyrstu samningafundanna með Alþfl. og Framsfl. eða með Hræðslubandalaginu svokallaða eftir kosningarnar 1956. Eitt af því, sem við sögðum við þá, var þá: Við ætlum að biðja ykkur um það nú að knýja ekki verkalýðshreyfinguna til þess í þriðja skiptið á 30 árum að hafa samstarf við borgarastéttina í landinu, Sjálfstfl., um breytingu á kjördæmaskipulaginu. - 1931 hafði þetta gerzt. Þá var það sá maður, sem hann tekur nafn hans sér hvað eftir annað í munn, Héðinn Valdimarsson, sem tók höndum saman við Ólaf Thors hérna úti á svölunum og sagði: Nú stöndum við saman. - Það hefur gerzt aftur 1942. Og maður hélt, að Framsfl. hefði lært eitthvað af þessu. Og við héldum, þegar við komum á fund þeirra hér niðri í þingflokksherberginu 1956, eftir þá tilraun, sem þá hafði verið gerð af hálfu Framsfl. og Alþfl. að ná meiri hluta á Alþingi með minni hluta kjósenda, að þeir mundu sjá það, að Framsfl. ætti að vinna sjálfur að því að breyta kjördæmaskipuninni og það væri honum fyrir beztu, og hann undirskrifaði samninga við Alþb. og Alþfl. um það. Það var svikið. Og Framsfl. rauf stjórnarsamvinnuna án þess að hafa fengizt til þess að ræða það mál. Svo kemur hv. 7. þm. Reykv. og fer að álasa okkur fyrir að hafa samstarf við Sjálfstfl. um að breyta kjördæmaskipuninni í landinu, þannig að hlutföll flokkanna séu nokkurn veginn jöfn eftir atkvæðafjölda, að koma sem sé á meira lýðræði í landinu en verið hafði, gera atkv. manna jöfn, skapa jöfnun til áhrifa á stjórn landsins, að svo miklu leyti sem slíkur jöfnuður fæst með kosningarrétti. Sjálf hafði Framsókn skuldbundið sig til þess að gera vissa hluti í þessum málum og sveikst um það. Framsfl. hafði lofað öðru líka, sem hann hljóp frá. Það var einmitt um það mál, sem við erum að ræða hér núna, um áætlunarráð. Það var eitt af því, sem var í samningunum, og meira að segja ákveðnar ráðstafanir í þeim málum. Og það var ekki Framsfl. að þakka fyrst og fremst, heldur ráðh. Alþb., að í þeirri ríkisstj. voru gerðir stórir hlutir í því að afla nýrra tækja. Framsfl fékkst ekki til þess að mynda einu sinni neina skipulagða nefnd eða ráð til þess að vinna að slíku. Það varð að vinna að því með því að reyna að veita sem allra mest leyfi og annað slíkt. Framsfl. var meira að segja hræddur við að taka erlent lán, sem þurfti til þess að kaupa þessi skip og kaupa meira af þeim en gert var. M.ö.o.: Sósfl. áður og Alþb. í vinstri stjórninni stóðu fast að vissum hagsmunamálum almennings og vildu knýja þau fram. Framsfl., sem fyrr á tímum hafði oft eyðilagt möguleika vinstri stjórna á því að heimta kauplækkanir, sprengdi líka vinstri stjórnina á því að heimta kauplækkun. Hvernig fór hins vegar með sprenginguna á nýsköpunarstjórninni? Þar voru það þjóðfrelsismálin, sem sprengdu þá stjórn. Við vildum ekki ganga inn á Keflavíkursamninginn, sósíalistar, við höfðum áður í þeirri ríkisstj., þegar það kom til greina að leigja Bandaríkjamönnum þrjár stöðvar á Íslandi, Keflavíkurflugvöll, Skerjafjörð og Hvalfjörð, til 99 ára og taka það undan íslenzkri lögsögu og afgirða það sem amerískt land, þá höfðum við neitað að verða við þessu og lagt við að fara úr ríkisstj., ef slíkt yrði gert, Þegar eftir kosningarnar 1946, að Keflavíkursamningurinn kom, þá stóðum við á móti honum og tilkynntum forsrh. það, að við mundum fara úr ríkisstj., ef þetta væri samþ. Framsfl. sagðist vera ákaflega róttækur í þjóðfrelsismálunum á þessum tíma. Hann tók mjög róttæka afstöðu 1946 í kosningunum, lofaði því, að hér skyldu aldrei verða herstöðvar. Og síðan, þegar að Keflavíkursamningnum kom, þá greiddi allur Framsfl. atkv. með því að vísa málinu til allsherjaratkvæðagreiðslu. En hvað gerði Framsfl., þegar kom að atkvgr. um málið sjálft? Framsfl., sem hafði þótzt ákaflega róttækur í þjóðfrelsismálunum, skipti sér í nokkurn veginn tvo alveg jafna hluta, helmingurinn með og helmingurinn móti. Það átti víst að gefa guði það sem guðs var og mammon það sem mammons var, eða hvernig sem hugsunin var nú í því, það átti að leggja inn gott orð hjá íhaldinu til þess að geta komizt í næstu ríkisstj., sem mynduð yrði, eftir að Ameríkanarnir væru búnir að sprengja nýsköpunarstjórnina. Hvernig fór? Stjórnin var sprengd, við fórum úr henni, eftir að þetta hafði verið samþ., og Framsfl. fór inn í ríkisstj. með Alþfl. og Sjálfstfl., og sú ríkisstj., sem Framsfl. fór inn í þá, samþykkti síðar á því kjörtímabili, að Ísland gengi í hernaðarbandalag, þvert ofan í allar þær yfirlýsingar, sem Framsfl. hafði gefið í kosningunum 1946. M.ö.o.: Framsfl. þótti ósköp gott að tala róttækt í þjóðfrelsismálum í kosningunum 1946, skipta sér til helminga í afstöðunni um þau í atkvgr., þegar nýsköpunarstjórnin var að falla, vegna þess að við neituðum að vera með áfram, og skríða síðan í stjórn á eftir, en bara miklu, miklu lakari stjórn en nýsköpunarstjórnin var. Og þetta er ekki neitt nýtt í framferði Framsfl. í slíku. Hvað gerðist 1949 eða réttara sagt 1950, eftir kosningarnar 1949? Sjálfstfl. myndaði hér minnihlutastjórn, kemur fram með gengislækkunarfrv. og mjög harðvítug ákvæði þar, ákvæði. þar sem m.a. er tekið fram, að í hvert skipti, sem kaup sé hækkað á Íslandi, skuli Landsbankinn, sem eftir þeim lögum átti að fá valdið til þess að ákveða gengið, taka gengið til endurskoðunar, m.ö.o. frv., þar sem Landsbankanum var gefið valdið til þess að skrá gengið og uppálagt í 2. gr. frv. að endurskoða gengið í hvert skipti, sem kaup væri hækkað. Það átti sem sé að fara að beita þeirri aðferð eftir þessu ameríska frv., - það var beinlínis útbúið af efnahagsfulltrúa Ameríkana hérna, - það átti beinlínis að beita því, sem beitt var 1961 og hv. 7. þm. Reykv. eins og við hefur réttilega ráðizt á. Hvað gerir þá Framsfl.? Jú, hann flytur vantraust á ríkisstj. Sjálfstfl. Hvernig stóðum við gagnvart því vantrausti? Við vorum náttúrlega með því vantrausti. Og þegar ríkisstj. Sjálfstfl. er fallin, hvað gerir Framsfl. þá? Sér Framsfl. þá til þess, að þessu gengislækkunarfrv. sé breytt, að það sé horfið burt frá því að lækka krónuna og horfið burt frá þessu kúgunarákvæði? Nei, hann sér ekki um það. Hann fer inn í ríkisstj. með Sjálfstfl., og fyrst þegar farið er aftur að ræða þetta frv. og farið er harkalega að ráðast á þetta og Alþfl. tekur undir það mjög harðvítuglega líka, þá fæst þessu atriði, 2. gr., breytt, hún er felld burt, og Alþingi hélt gengisskráningarvaldinu þá. M.ö.o.: þegar Framsfl. leggur fram sitt vantraust á Sjálfstæðisflokksstjórnina 1950, þá virðist það ekki vaka fyrir honum að berjast á móti því slæma málefni, sem Sjálfstfl. þá var með, gengislækkunarfrv. Nei, það, sem virtist vaka fyrir honum, var að komast í ríkisstj. til þess að framkvæma það slæma málefni, sem Sjálfstfl. var með. Þetta er munurinn á afstöðu Sósfl. og síðar meir Alþb. annars vegar og svo Framsfl. hins vegar. Það eru völdin oft og tíðum til þess að lækka kaup, sem Framsfl. hugsar um. Það er baráttan fyrir því að hækka kaupið og bæta kjör almennings, sem Sósfl. og Alþb. hugsa um, hvort sem er í ríkisstj. eða utan hennar. Þá kom hv. 7. þm. Reykv. inn á það, sem hann hefur oft verið að minnast á í sínu blaði, og hann talaði nú alveg eins og hann væri Tíminn, þegar hann var að ræða hér áðan. Satt að segja verð ég að segja, að mér þykir hálfleiðinlegur sá tónn, sem sum blöðin eru farin að temja sér, Tíminn og Morgunblaðið, og sízt kann ég við, að hann sé fluttur hér inn á Alþingi. Þetta að reyna að vera að nudda hver öðrum upp úr því, að þeir vinni með kommúnistum, það er svo langt fyrir neðan virðingu þessara hv. þm., eins og 7. þm. Reykv., að jafnvel þótt menn noti það í blöðum, eiga menn ekki að koma með slíkt inn á Alþingi. Þetta er orðið svo gamalt. Karl Marx og Friedrich Engels segja í inngangi Kommúnistaávarpsins, spyrja þá, í febrúar 1848, hvar séu þeir stjórnarandstæðingar, sem ekki hafi verið borið það á brýn, að þeir væru kommúnistar, og hvar væru þeir afturhaldssamir fylgifiskar einnar ríkisstj., sem ekki hafi verið borið það á brýn af stjórnarandstæðingunum, að þeir væru kommúnistar. Og í meira en hundrað ár er þetta búið að ganga, og enn þá eruð þið að leika þennan leik hérna. Þegar Ólafur Friðriksson var settur í tugthúsið 1921, sögðu margir burgeisar hér í Reykjavík: Ja, nú vantar bara, að Jónas frá Hriflu væri settur inn líka, þá er kommúnisminn á Íslandi búinn að vera. - Svona er þetta búið að ganga síðustu 40 ár, og þið verðið að fyrirgefa mönnum, sem eru farnir að eldast, þótt þeir séu orðnir þreyttir á þessu. Ef ungu mennirnir hafa gaman af þessu nuddi, þá er þeim það náttúrlega ekki of gott, en þetta er svo vitlaust, að það lækkar allan þann standard, allt það stig, sem íslezkt stjórnmálalíf, sem blaðamennskan stendur á, að vera með svona. Jónas frá Hriflu var skoðaður sem aðalfrumkvöðull kommúnismans á Íslandi. Í fyrsta skipti, sem ég tók þátt í opinberum bændafundum norður í Hegranesi, 1928 með Ólafi Thors, Haraldi Guðmundssyni og Jónasi frá Hriflu, þá skellti einmitt Ólafur Thors því á Jónas frá Hriflu, að hann væri frumkvöðull kommúnismans á Íslandi. Og ég tók svari Jónasar og sagði á eftir, að ef það væri nokkuð, sem fæddi af sér kommúnisma á Íslandi, þá væri það Kveldúlfur, það væri sem sé auðvaldsskipulagið, sem skapaði kommúnisma, það væru þau eðlilegu rök. En ég held, að Tíminn og Framsfl. þurrki þetta aldrei af sér með þessu sífellda nuddi, og það er ósköp leiðinlegt að vera að því og menn lenda í slíkum ógöngum eins og meira að segja hv. 7. þm. Reykv., eins og ég skal nú koma inn á. Það er ekki nema heiður að því fyrir hvern af forustumönnum þeirra borgaralegu flokka að vera borið á brýn, að þeir séu kommúnistar eða að þeir stæðu með kommúnistum, vegna þess að það þýðir venjulega, að þeir væru að vinna að einhverjum róttækum og góðum málum. Þeir eiga bara að vera upp með sér af því. Það eru ákaflega fáir almennilegir menn í veröldinni núna framarlega í stjórnmálum, sem hefur ekki einhvern tíma verið borið slíkt á brýn. Sá maður, sem t.d. Tíminn oft er að vitna í og gera flokk hans einn af sínum þar í Bandaríkjunum, sem sé Demókrataflokkurinn, Roosevelt forseti, sem var, hann var alla sína forsetatíð hundskammaður af afturhaldinu í Bandaríkjunum sem kommúnisti. Tennessee Valley og allt það stóra fyrirtæki var eitt af því mikla, sem hann beitti sér fyrir. Allt var þetta skoðað sem kommúnismi. Hv. 7. þm. Reykv. kom í þessu sambandi inn á kosninguna í Sogsvirkjunarstjórnina. Ég ætla nú ekkert að segja um, hvað muni hafa skeð, því að það veit ég ekki, á þeim bæjarstjórnarfundi. En annað veit ég, og það veit hv. 7. þm. Reykv. líka, og það þarf ekki neitt að deila um, og það er, hvernig stendur á því, að það situr framsóknarmaður í Sogsvirkjunarstjórninni. Hvernig stendur á því, að það situr framsóknarmaður í Sogsvirkjunarstjórninni? Hvaðan kemur framsóknarmaður inn í Sogsvirkjunarstjórnina? Hver skipar framsóknarmann í Sogsvirkjunarstjórnina? Ekki hafa þeir atkvæði í bæjarstjórn Reykjavíkur til þess að setja mann inn. Hver skipar hann? Það skyldi þó aldrei vera ótætis viðreisnarstjórnin. Það skyldi þá aldrei vera, að Sjálfstfl. og Alþfl. skipuðu framsóknarmann í Sogsvirkjunarstjórnina, skipuðu hann beinlínis opinberlega? Vill ekki hv. 7. þm. Reykv. gera grein fyrir því? Ríkisstj. skipar framsóknarmanninn. Það eru tveir menn útnefndir af ríkisstj. Þeir gátu haft það Alþýðuflokksmann og sjálfstæðismann, ef þeir vildu. En hvað gera þeir? Þeir skipa framsóknarmann. Af hverju skyldu þeir gera þetta? Ég mundi ekki leita að neinum slæmum hvötum yfirleitt hjá mínum andstæðingum í svona efnum. Mér dytti langhelzt í hug, að þeir mundu álíta það mjög sanngjarnt, að flokkur eins og Framsfl. ætti einn mann þarna inni. M.ö.o.: þó að ég sé að skamma þessa flokka, sem nú eru í ríkisstj., fyrir alls konar einræðistilhneigingar oft og tíðum, þá dettur mér ekki í hug að neita því, að það búi líka í þeim ýmislegt af lýðræðislegum tilhneigingum, þeim finnist eðlilegt, að í einni þýðingarmikilli stjórn eigi m.a. Framsfl. sæti. Svo skulum við koma að Norðurlandaráði. Er ekki bezt fyrir okkur að rifja það upp, hvernig var, þegar Norðurlandaráð var sett á stofn, hverjir börðust fyrir því, að Norðurlandaráð væri sett á stofn? Það voru tveir flokkar, sem stóðu sem heild saman um það á Alþingi. Það voru Sósfl. og Alþfl. Framsfl. og Sjálfstfl. voru báðir nokkuð klofnir í því máli, og menn úr báðum þeim flokkum greiddu atkvæði á móti því, þegar það var stofnað, en meiri hl. í báðum þeim flokkum var með því. Ég hafði tekið þátt í því sem fulltrúi Alþingis ásamt fleirum að leggja grundvöll að þessu Norðurlandaráði á fundinum í Stokkhólmi á sínum tíma, og eitt af því, sem sérstaklega var tekið fram í þeim grundvallarreglum, sem þá voru samþykktar fyrir Norðurlandaráð, var, að það skyldi vera gert mögulegt fyrir sem flestar skoðanir á þjóðþingunum að komast að kosningu í það ráð, tekið fram sem einn grundvöllurinn að Norðurlandaráði. Hvað gerist svo hér heima á eftir, þegar heim er komið? Það, sem gerist hér heima, er máske undir áhrifum utan frá, þeim áhrifum, að það eigi að reyna að útiloka menn, sem hafa sérstakar skoðanir, t.d. sósíalistískar skoðanir, frá því að geta setið í nefndum eða fulltrúaráði og öðru slíku. Þá er tekið upp á því hér í Alþingi, þar sem aldrei hafði annað tíðkazt, þegar Alþingi átti að kjósa fimm menn, að þá væru þeir kjörnir með kosningum í sameinuðu Alþingi. Það eru kosnar hér ákveðnar nefndir í sameinuðu Alþingi, og það eru kosnar sérstakar nefndir í Nd. og sérstakar nefndir í Ed. Það var tekið upp á því, að það skyldi tekinn upp kosningaháttur, sem á sér enga fyrirmynd á Alþingi og hefur aldrei átt, að það skyldi kjósa í eina og sömu n. 3 menn í Nd. og 2 menn í Ed., einvörðungu til þess að reyna að útiloka Sósfl. frá því að eiga fulltrúa þarna og til þess að brjóta grundvallarreglu Norðurlandaráðs, til þess að reyna að útiloka okkur. Framsfl. tók þátt í þessu, og það er honum til skammar. En Framsfl. sá að sér seinna. Framsfl. sá, að það var til skammar að hafa þetta svona. Og það var ákaflega óeðlilegt og ólýðræðislegt og á móti anda Norðurlandaráðs að breyta svona. Og hvað gerði þá Framsfl.? Menn verða að athuga, að Framsfl. getur líka verið ákaflega góður flokkur og hann getur sýnt ákaflega miklar lýðræðislegar tilhneigingar, alveg eins og hann getur staðið t.d. með kauphækkunum, þegar hann er í stjórnarandstöðu. Jú, Framsfl. gerir hvorki meira né minna en hann býður okkur af sinni gæzku upp á það, að hann skuli fórna öðrum sínum fulltrúa, fórna sínum eina fulltrúa í Nd., til þess að við úr Alþb. gætum átt einn mann í Norðurlandaráði. Svona er gæzka Framsfl. mikil stundum. Svona er hans lýðræðisást. Þetta gerðist, þegar við vorum saman í vinstri stjórn, þannig að maður sér það svo sem, að Framsfl. er alveg reiðubúinn til þess að vinna fyrir lýðræðið og mannréttindin og halda í heiðri grundvallarreglur Norðurlandaráðs, þegar hann er með í ríkisstj.  En fyrst hann er að þessu, þá vil ég minna hann á, fyrst hann er að rifja upp sögu, að það er ekkert heppilegt fyrir Framsfl. að vera að rifja upp sögur í þessum málum. Ég vil minna hann á tvennt. Við erum báðir sammála um ýmiss konar einræðiskenndir hjá hæstv. núv. ríkisstj. En það má hv. 7. þm. Reykv. muna, að aldrei hefur það komið fyrir nema undir stjórn Framsfl., að sjúklingar væru hraktir af heilsuhælum eða nemendur reknir úr skólum og stöðvaðir á menntaveginum fyrir það, að þeir væru kommúnistar. Ofstopinn í kringum 1930 gagnvart okkur, sem þá vorum að stofna kommúnistaflokkinn, var slíkur, að aðrar eins ofsóknir hafa ekki þekkzt í íslenzkri stjórnmálasögu og koma vonandi aldrei fyrir. Og fyrst hv. 7. þm. Reykv. er að rifja upp gamlar sögur, þá langar mig til að kasta hér fram einni spurningu. Það gerir ekkert til, þó að það verði upplýst hér, og er fróðlegt fyrir Íslandssöguna, áður en þeir menn eru allir horfnir, sem þá sátu í ríkisstj. Ég veit, að það var rætt í ríkisstj. Íslands vorið 1941, að ríkisstj. bannaði Þjóðviljann og jafnvel bannaði Sósfl. og léti höfða mál og jafnvel fangelsa ýmsa af okkur, sem þá komum þar við sögu. Hvar stóð Framsfl. í ríkisstj. í þeim málum? Það væri gott að fá það upplýst? Hvar stóð Sjálfstfl.? Ég skal ekki á þessu stigi fullyrða neitt, en það væri æskilegt, að það kæmi fram, hvernig hann stóð. Það getur kannske verið, þrátt fyrir allt, sem við höfum um Sjálfstfl. að segja, að hann hafi sýnt allmikla tilhneigingu til þess að halda þá lýðræðislegum réttindum, þótt það væri um andstæðinga, í heiðri. Það er nauðsynlegt fyrir okkur, þegar við erum á annað borð að rifja upp sögur, að það sé farið að grafa upp þá hluti, sem gerzt hafa í íslenzkri sögu. Og allar aðrar þjóðir eru farnar að gera þetta fyrir löngu. En út af því návígi, sem á sér stað í íslenzkum stjórnmálum, þá er þetta minna gert á Íslandi en annars staðar. En það ætti að gera það, bæði til þess að rifja það upp, sem gott er og slæmt í fari ýmissa flokka og fari ýmissa stjórna, og líka til þess, að það komi alveg greinilega í ljós, að hjá íslenzkum flokkum er ekki neitt um eitthvað hvítt annars vegar og svart hins vegar að ræða. Það eru flokkar, sem allir saman hafa getað starfað saman, hver með öðrum. Framsfl. þarf ekki að vera svona afbrýðissamur, þó að við höfum verið tvö ár í stjórn með Sjálfstfl. Hann hefur a.m.k. verið 15 ár í stjórn með honum sjálfur. Það er alveg óþarfi að geta aldrei nokkurn tíma litið fram hjá nýsköpunarstjórninni. Þótt hún hafi afrekað meira en sú 15 ára samstjórn, sem Sjálfstfl. og Framsfl. hafa átt, þá dugir ekki að vera svona afbrýðissamur út í það. Allir pólitískir flokkar á Íslandi hafa starfað saman, hver með öðrum, og það er ekki viðeigandi bókstaflega að vera að rífast um það endalaust, eins og það sé eitthvert algert bann. Það eru áhrif enn þá frá kalda stríðinu, áhrif frá þeim tímum, þegar mönnum var bannað t.d. að mynda stjórn með Sósfl. á Íslandi, það eru þau áhrif, sem eru þarna á bak við, og þau áhrif eiga að hverfa. Ég vil sérstaklega vara forustumenn í íslenzkum stjórnmálum við því, því að það hefur þegar skeð, að nokkrir forustumenn í íslenzkum stjórnmálum hafa orðið að hætta og hafa orðið að gerast sendiherrar, vegna þess að þeir hafa verið að gefa vitlausar yfirlýsingar um þetta.

Ég vildi spyrja, hvort hv. þm. eigi mikið eftir af ræðu sinni.

Ég á dálítið eftir, svo að ég skal verða við því að hætta. [Frh.]