Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 119 flytjum við 4 þm. Alþb., hv. þm. Helgi F. Seljan, Jónas Árnason, Stefán Jónsson og ég, till. til þál. þess efnis að ríkisstj. geri ráðstafanir til þess að tryggja bændum viðunandi rekstrarlán út á sauðfjárafurðir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að bóndinn, sem hefur tekjur af ræktun sauðfjár og þeir eru nú ekki fáir í landi okkar, fær ekki erfiði sítt launað nema einu sinni á ári. Hann þarf að leggja í mikinn kostnað við búskap sinn að vetri, vori og sumri, og þessi kostnaður skilar sér ekki aftur fyrr en varan er komin í söluhæft ástand, hvort sem um er að ræða mjólk eða kjöt. Veitt eru afurðalán til bænda frá Seðlabankanum og viðskiptabönkum, og þessi lán munu nema um 65–68% af heildsöluverðmæti afurðanna. Þetta dugar þolanlega fyrir mjólkurframleiðendur, en aftur á móti alls ekki fyrir sauðfjárbændur sem þurfa að brúa bilið frá ársbyrjun og þar til þessi afurðalán fást greidd. Úr þessum vanda hefur verið reynt að bæta með lánum úr bankakerfinu á tímabilinu frá mars til ágústmánaðar og þessi lán hafa verið nefnd rekstrarlán, en þau hafa því miður farið hlutfallslega lækkandi nú um alllangt skeið og eru því orðin algerlega ófullnægjandi eins og nú er komið. Við, sem erum fulltrúar fyrir kjördæmi þar sem sauðfjárbændur eru margir, en það eru fyrst og fremst kjördæmin fyrir vestan, norðan, austan, höfum orðið varir við þungar umkvartanir, alvarlegar athugasemdir bænda og fyrirsvarsmanna samvinnufélaga nú seinustu missirin, og það eru einkum forráðamenn kaupfélaga norðan- og austanlands sem hafa vakið athygli á þessu mikla vandamáli. Með skýrum rökum hefur verið á það bent að rekstrinum væri stefnt í algert strand ef ekki fengist úrlausn mála. Í þessu sambandi er rétt að nefna tölur sem komu fram á Búnaðarþingi 1975. Þá var upplýst að rekstrarlán til bænda höfðu numið 65% af framleiðsluverðmæti sauðfjárafurða ársins 1958, en að þessi lán hefðu rýrnað mjög verulega síðan, einkum þó á fyrstu árum viðreisnarstjórnarinnar þegar þau rýrnuðu um hvorki meira né minna en helming og voru komin árið 1963 niður í 34% af framleiðsluverðmæti afurðanna. En lánin hafa haldið áfram að lækka hlutfallslega ár frá ári síðan þetta var og þau voru á árinu 1974 aðeins rúm 21% af framleiðsluverðmæti sauðfjárafurða. Á liðnu ári fóru erfiðleikar sauðfjárbænda og viðskiptaaðila þeirra enn vaxandi, eins og kunnugt er, vegna stórfelldrar verðbólgu og mikilla vaxtahækkana. Áburðarverð hækkaði t.d. mjög verulega á liðnu ári og gífurlegar hækkanir urðu á öðrum rekstrarvörum, ekki síst á kjarnfóðri. Við flm. þessarar till. fluttum þetta mál á þingi fyrir einu ári, en málið fékkst þá ekki afgreitt. Hins vegar voru þá gefin fyrirheit um það að ráðin yrði bót á þessu vandamáli og rekstrarlánin yrðu mjög verulega hækkuð á árinu 1975. Ekki mun ástæða til að neita því að um talsverða hækkun var að ræða á þessum lánum á árinu 1975. En eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér frá forráðamönnum tveggja af stærstu kaupfélögum landsins, mun samt útkoman vera sú að þær hækkanir, sem orðið hafa á þessum rekstrarlánum, gera ekki betur en halda í við þær almennu verðhækkanir sem orðið hafa, halda í við verðbólguna. Og það varð niðurstaðan af útreikningum þessara ágætu manna, sem ég bað um að reikna út sérstaklega hvernig þetta kæmi út eftir liðið sumar, að útkoman væri mjög svipuð og áður og ástandið væri því í raun og veru jafnslæmt og það hefði verið, enda þótt kannske mætti þakka fyrir að það skyldi ekki versna enn frekar í þeirri miklu holskeflu verðhækkana sem dundi yfir á liðnu ári. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál frekar. Í till. þeirri, sem við flytjum, er gert ráð fyrir því að ríkisstj. geri ráðstafanir til að leysa þetta vandamál, að sjálfsögðu í samvinnu við bankakerfið, Seðlabankann og viðskiptabankana, og verði við það miðað að rekstrarlánin verði veitt á tímabilinu frá ársbyrjun til ágústloka ár hvert og verði þá í ágústlok orðin 75% af væntanlegum afurðalánum. Ég skal fúslega viðurkenna að þetta vandamál er misjafnlega stórt í sniðum í hinum ýmsu landshlutum. Fer það auðvitað nokkuð eftir því hve sauðfjárbúskapurinn er stór þáttur í landbúnaðarframleiðslunni. En í þeim byggðarlögum þar sem sauðfjárbúskapurinn er í miklum meiri hluta, en það er m.a. í Dölum, á Vestfjörðum og Ströndum, í Húnavatnssýslum, í Norður-Þingeyjarsýslu alveg sérstaklega og á Austurlandi, á þessum svæðum er þetta mjög stórt og varhugavert vandamál. Ég ætla ekki að fara að gera landbúnaðarmálin að öðru leyti að umræðuefni. Það er ljóst að í þeim efnum eru mörg óleyst viðfangsefni sem manni sýnist að gangi allt of hægt að reynt sé að ráða bót á. Það fer ekkert á milli mála að það þarf að skipuleggja framleiðslu landbúnaðarafurða betur en gert hefur verið og kannske sjást einmitt þess merki nú á seinustu vikum og mánuðum að skilningur sé að vaxa á nauðsyn þess. Í öðru lagi ber brýna nauðsyn til þess að stórlega verði aukin framleiðsla innlends kjarnfóðurs. Hef ég löngum undrast hvað þau mál hafa lítið þokast áfram á síðari árum, enda þótt bersýnilegt sé að hér sé um gríðarlega mikilvægt mál að ræða frá þjóðhagslegu sjónarmiði. En hvað snertir þetta mál, þá fer ekkert á milli mála að endurbætur á rekstrarlánum sauðfjárbænda eru fyrst og fremst sjálfsagt réttlætismál sem ráða verður bót á hið fyrsta. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Í tilefni af þessari þáltill., sem hér liggur fyrir til umr. og hv. 1. flm. hefur gert grein fyrir, sé ég ástæðu til að gefa nokkurt yfirlit yfir lánsfjármál landbúnaðarins og þróun þeirra síðustu árin, því að hér er um nokkra flokka að ræða sem allir hafa nokkuð til síns ágætis og áhrifa. Í þessu sambandi vil ég geta þess, sem hæstv. hv. þm. vitnaði til, að 1958 voru þau lán, sem nú eru lánuð í formi rekstrar- og afurðalána, veitt í einu lagi og þá sem rekstrarlán, svo að það er ekki um sambærilega hluti að ræða í því tilfelli, auk þess að rekstrarlánunum, eins og ég mun síðar skýra, hefur verið skipt í nokkra lánaflokka sem ég skal gera grein fyrir. En áður en ég vik að rekstrarlánunum ætla ég að víkja að afurðalánunum, af því að þau eru stærsti hlutinn af þeim lánum sem bændur fá í sambandi við afurðir sínar. Haustið 1971 voru afurðalán bætt, verðflokkum á kindakjöti var fjölgað, innyflum og fleiri afurðum var bætt við, meira var lánað út á nautgripakjöt en áður, reiknað með sama vörumagni og sama verði á einingu. Hækkuðu lánin við þetta um 11.5%. Haustið 1972 voru afurðalánin bætt enn meir og til samræmis við lán sjávarútvegsins. Eftirfarandi flokkun var gerð: 1. Afurðir sem eingöngu voru til útflutnings. Endurkaupalán frá Seðlabankanum voru 58.5% á móti 16.5% frú viðskiptabönkunum, sem er a.m.k. um 30% af endurkaupalánum frá Seðlabankanum. Hækkun á þessum lánum var vegna breytingarinnar 6–7%. 2. flokkur var afurðir sem að hluta til voru seldar innanlands. Endurkaupalán frá Seðlabankanum voru 56.75%, viðbótarlán frá viðskiptabönkunum voru 30% og hækkun á lánum í heild við þessa breytingu var 3–4%. 3. flokkur var afurðir sem ætlaðar eru eingöngu til innanlandssölu, nema kartöflur. Endurkaupalán Seðlabankans voru 55%, lánsupphæðir utan verðbreytinga óbreyttar. 4. flokkurinn var kartöflur. Endurkaupalán Seðlabankans voru 45%, lánsupphæðir utan verðbreytinga voru 24.5% hærri en haustinu á undan. Þau atriði, sem lagfæring hefur verið gerð á, eru að fá endurkaupaprósentuna hækkaða, fá endurkaupalán á allar afurðir landbúnaðarins, sem var íeiðrétt 1971–1972, fá lán og útreikninga leiðrétta á árin vegna verðlagsbreytinga sem kunna að verða frá hausti til hausts. Þetta hefur verið gert um mjólkurafurðir, en ekki sauðfjárafurðir. Þá á að fá leiðréttingar á vöxtum. Þetta var leiðrétt þegar flokkakerfið var upp tekið. 5. Að viðskiptabankarnir veittu sínum viðskiptaaðilum lán í einu lagi um 30%, en ekki fyrst helminginn að haustinu og síðar afi;anginn í tvennu lagi. Þetta hefur fengist leiðrétt almennt. 6. Endurkaupalán fengust á kartöflum í líkum mæli og á öðrum búvörum. Það hefur tekist og er lánað nú út á kartöflubirgðir. Staða afurðalána miðað við nóv. og des. síðan 1970 er þessi, ef það ár er tekið sem 100, þá er krónutalan 972 millj.: 1971 er það 1110 millj., prósentan þá 114, 1972 er það 1449.8 millj. og þá prósentan 149.5, 1973 2 milljarðar 64.7 millj. og prósentutalan 212.3, 1974 er það 2 milljarðar 914 millj. eða tæp 300%, miðað við árið 1970 sem 100, og 1975 var þetta afgreitt í lok nóv. og des., að vísu fyrr að nokkru, en aðalafgreiðslan var í þessum mánuðum 4 milljarðar 468.8 millj. eða prósentvís hækkað um 527%. Þá hafði vísitala búvöruverðs á sama tíma hækkað um 358%, svo að hér er um að ræða verulega aukningu frá því sem áður var og stafar af þeim breytingum sem ég gerði grein fyrir áðan. Á þessu tímabili, frá 1970–1975, hafa afurðalánin aukist að verðgildi um 47.2%. Og nú 1. mars s.l. átti Seðlabankinn útistandandi í afurðalánum 3 milljarða 631 millj. kr. Þetta skýrir þennan þáttinn, svo að ekki verður um að villast að hér hefur verulega áunnist og það hefur að sjálfsögðu mikil áhrif á afkomu og rekstur þeirra fyrirtækja, sem við er að fást, þótt að þeirra mati þurfi betur ef duga skal. Í öðru lagi skal ég snúa mér að rekstrarlánunum. Helstu áfangar í þeim eru þessir: 1971 eru í fyrsta lagi veitt svokölluð uppgjörslán sem voru þá lánuð í júní og júlí. Árið 1911 voru þau 68 millj. kr., og þetta var gert til þess að hægt væri að gera upp sauðfjárafurðirnar frá haustinu áður við framleiðendur. Þessi tala var orðin 404 millj. á s.l. vori, en hún var samt sú eina af þeim tölum, sem ég greini hér frá, sem hafði lækkað hlutfallslega vegna þess að birgðir í landinu af sauðfjárkjöti voru minni vorið 1975 heldur en þær höfðu verið áður. En þó að þær hækkuðu að krónutölu, þá var það vegna verðbreytinga. Í öðru lagi eru svo sauðfjársvæðalánin. Það var tekið upp á árinu 1973, held ég, heldur en 1972 - ég man ekki nákvæmlega, að lána sérstakt afurðalán eða viðbótarrekstrarlán til þeirra sem voru á þeim svæðum, sem voru kölluð sauðfjársvæði og hv. 5. þm. Norðurl. v. nefndi m.a. dæmi um, en fyrst og fremst eru það Austurland og Norðausturland sem er þar um að ræða. Þessi lán, sem hér er um að ræða, uppgjörslánin, voru 1974 289 millj., fóðurbirgðalán sérstök 50 millj., rekstrarlán 160 millj. kr., viðbótarrekstrarlán 66 millj. og ýmis önnur lán 53 millj. Breytingar voru gerðar á þessum lánum vorið 1975, eins og hv. þm. vitnaði til að hefði verið sagt og fékkst fram, - allar þær breytingar sem Stéttarsamband bænda fór fram á að gerðar yrðu vorið 1975, að því einu undanskildu að uppgjörslánin voru ekki eins há og það reiknaði með og stafaði af því að birgðirnar voru minni en gert hafði verið ráð fyrir. En þessi lán voru þannig vorið 1975: Uppgjörslán voru 404 millj. Var þetta tæp 40% hækkun miðað við hlaupandi tölu, en miðað við verðmæti var þetta 2.9% lækkun, sem stafaði af því að birgðirnar voru minni en árið áður. Fóðurbirgðalán voru þá 83 millj., sem var 66% hækkun á hlaupandi tölum, en 15.3% að verðmæti frá því að byrjað var að veita þessi lán. Rekstrarlánin voru þá 315 millj., hækkun 97.4% og aukningin 37.1% að verðmæti. Viðbótarrekstrarlán voru 137 millj. eða 148% miðað við hlaupandi tölu, en 44.4% að verðmæti. Og ýmis önnur lán voru 210 millj. kr., 290% hækkun miðað við hlaupandi tölu, en 373% miðað við fasta prósentu. Niðurstaðan af þessu varð því sú, að árið 1974 voru þessi heildarlán 619 millj., en 1975 voru þau 1150 millj., og hækkunin á milli ára var 85.8% eða 29.1% miðað við fasta prósentu. Það er því ekki rétt að hér hafi orðið um rýrnun að ræða, því að hér hefur hins vegar orðið um þessa breytingu að ræða frá því sem áður var. Á þessum sama tíma hafa stofnlán til fyrirtækja landbúnaðarins hækkað: Árið 1970 voru þau 141.2 millj. kr., 1971 voru þau 254.7 millj., 1972 voru þau 369.6 millj., 1973 voru þau 509 millj., 1974 voru þau 1054 millj. og 1975 voru þau 1317 millj. Auk þess, sem hér er getið, vil ég geta þess að til vinnslustöðva var lánað á þessum tíma, 1970 21 millj., 1971 34 millj., 1972 60 millj., 1973 31 millj., 1974 217 millj. og 1975 158 millj., en á árinu 1975 lánaði Byggðasjóður einnig til þessara vinnslustöðva og var sú fjárhæð um 170 millj. kr. Samanlagt 1973 og 1974 er þetta um 15.9% af veittum lánum, en það fluttist á milli áranna 1973-1974 vegna þess að það var minna tekið af lánum vegna skipulagsbreytinga og átaka um þau árið 1973, en það jafnaði sig aftur 1974. Ef þessar tölur eru svo teknar og árið 1970 tekið sem 104, þá er hlutfallið 1971 180, 1972 261, 1973 360, 1914 745% og 1975 1094. Af þessu held ég að megi ljóst verða að hér hefur orðið á allmikil breyting til batnaðar þó að betur megi ef duga skal, og skal ég nú víkja að því. Eins og venja hefur verið hafa umr. farið fram á milli landbrn. - og Stéttarsamband bænda hefur venjulega verið með í þeim umr. - og Seðlabanka Íslands um það hvað lánað yrði í afurðarlánum og rekstrarlánum þegar að þeim hefur komið. T.d. varð nokkur breyting á útreikningi á afurðalánum á s.l. hausti frá því sem Seðlabankinn hafði hugsað sér vegna þess að hann hafði þá miðað við hvað rekstrarlánin höfðu hækkað í fyrra. Þessar umr. hafa nú staðið þannig að þær munu hafa verið teknar upp síðast í jan. eða í byrjun febr. og hafa haldið áfram síðan og landbrn. hefur látið í té útreikninga sína á þessum rekstrarlánum miðað við að halda hlutfallinu í því sem var í fyrra og miðað við þá magnaukningu sem varð á sláturfjárafurðum í fyrra. Enn fremur hafa fleiri þættir komið inn í þetta og m.a. verið teknar upp viðræður við Búnaðarbankann og þá hugsanlega viðskiptabankana að þeir láni þessi rekstrarlán einnig. Niðurstaða er ekki enn þá fengin í þessu máli og stafar af mörgum ástæðum. M.a. var alger stöðvun á þessu meðan verkföll stóðu yfir. Hins vegar hef ég það eftir þeim seðlabankamönnum að endanleg svör muni liggja fyrir nú fyrir mánaðamótin. Ég geri mér vonir um að samkomulag muni nást um þetta mál á milli bankanna, eins og reyndar hefur oftar verið, og þær till., sem við höfum lagt fyrir í því efni, nái a.m.k. í verulegum atriðum fram að ganga. Hinu geri ég ekki ráð fyrir, að Seðlabankinn væri undir það búinn að lána út á afurðirnar 75% að haustinu til, áður en það kæmi til innleggs, enda mundi það auðvitað þýða að þá yrðu lánin afskaplega lítils virði því að þá færu þau að mestu leyti eða öllu til þess að greiða upp þessi lán, svo að það mundi sækja sig heim aftur. Hins vegar tek ég undir það að nauðsyn ber til að gera hér bót á. Hinu neita ég ekki, að ég tel að með því að halda afurðalánunum eins og tókst í fyrra að koma þeim upp í, þá sé mikill fengur í því, svo sem sést á þeim tölum sem ég lýsti áðan. En það er hægt að reikna þetta á fleiri en einn veg og miða við hlutfall, t.d. nota verðlagið í fyrrahaust eða verðlagið næsta haust þegar lagt verður inn, það getur orðið allmikill munur þar á, og hafa í slíkum umr. sem þessum oft verið notaðar hvorar tveggja tölurnar. En ég vil endurtaka það, að eins og þessi rekstrarlán voru afgreidd í fyrra var farið alveg að till. Stéttarsambands bænda, að þessum eina líð undanskildum, uppgjörslánunum, sem stafaði af því að veð voru þá ekki til fyrir lánunum af því að salan hafði orðið meiri en gert var ráð fyrir. Þessar upplýsingar, sem ég hef hér gefið, vona ég að skýri þetta mál. Ég get svo endurtekið að það er unnið að þessu og ég vona að það sé stutt í það að lausn verði á því fundin.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að rekstrarfjárskortur sauðfjárbænda er mikið vandamál. Það er augljóst að bændur þurfa einhvers staðar að fá fjármagn til að greiða rekstrarvörur sínar, þar sem afurðir sauðfjárins fást ekki fyrr en löngu eftir að rekstrarvörurnar þarf að greiða. Þetta er að vísu ekkert nýtt, en hins vegar hafa aðrar aðstæður breyst svo að vandamálið er sífellt að verða erfiðara viðfangs. Rekstrarlán Seðlabankans hafa átt að brúa þetta bil, en augljóst er að rúmlega 20% af andvirði framleiðslunnar hrökkva ekki nógu langt. Það, sem á hefur vantað, hafa kaupfélögin hingað til átt stærstan þátt í að leysa með því að veita bændum gjaldfrest á rekstrarvörunum sem kaupfélögin hafa að mestu séð um að útvega þangað til afurðirnar hafa verið lagðar inn. En sú leið er nú að lokast af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi hefur búreksturinn orðið sífellt meiri viðskiptabúskapur og af þeim sökum vex fjármagnsþörfin. Í öðru lagi voru kaupfélögin áður helstu innlánsstofnanirnar úti um land og fengu þannig allmikið fjármagn til ráðstöfunar, en nú hafa bankastofnanir að mestu tekið við þessu hlutverki. Og í þriðja lagi hefur verðbólgan sífellt margfaldað þær krónur sem þarna þarf. Það er því augljóst að það er brýn nauðsyn að halda áfram á þeirri braut sem farin var á s.l. vori. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir að stuðla að því er rekstrarlánin voru þá tvöfölduð. Það virðist eðlilegt að taka upp tiltölulega einfalda reglu eða vinnubrögð í þessu sambandi. Rekstrarlánin út á afurðirnar hafa verið greidd frá því í mars og fram í ágúst. En á sama tíma er verið að greiða til baka afurðalán út á afurðir fyrra árs eftir því sem birgðir þeirra hafa verið seldar. Það, sem mér virðist að þurfi að gera, er að breyta þessum endurgreiðslum í rekstrarlán, þannig að bændur haldi áfram að hafa þetta fjármagn til afnota. Þetta ætti ekki að valda neinum sveiflum í útlánum ef þarna væri notað sama fjármagnið. Það er ekki verið að fara fram á nýtt fjármagn, heldur aðeins að nota það sem er endurgreitt. Ef þetta væri gert, þá held ég að ætti að vera hægt a.m.k. að gera mikið átak í því að leysa þetta mikla vandamál. Og ég vil að lokum undirstrika það, að ég vænti þess að sú viðleitni eða sú vinna, sem hæstv. landbrh. sagði að hefði nú verið lögð í að leysa þetta vandamál, beri þann árangur að viðunandi verði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh, fyrir margháttaðan fróðleik og tölulegar upplýsingar sem hann lét okkur þm. í té í ræðu sinni áðan. Ekki ætla ég mér þá dul að vefengja þær upplýsingar sem hann bar hér fram, enda var um þvílíkan talnafrumskóg að ræða að ekki var auðvelt fyrir menn að rata í gegnum hann. Ráðh. nefndi þrjár tegundir lána í ræðu sinni: rekstrarlán, afurðalán og svo stofnkostnaðarlán. Ég vil nú gera öllum skýrt og ljóst að það, sem ég var hér að ræða, var aðeins einn þáttur þessara mála, einungis lán til sauðfjárbænda og einungis rekstrarlán. Það má vel vera að það sé rétt hjá ráðh. að það, sem kom fram í ræðu minni áðan, að á árinu 1958 hefðu rekstrarlánin numið 65% af framleiðsluverðmæti sauðfjárafurða, sé ekki að öllu leyti sambærileg tala við þær tölur, sem nú eru notaðar í þessu sambandi. En þessar tölur hafa komið fram á undanförnum tveimur Búnaðarþingum og ekki verið vefengdar þar. En það má hins vegar vel vera að þetta sé rétt ábending hjá ráðh. Þessa tölu hef ég ekki sjálfur reiknað út, heldur fengið frá talsmönnum landbúnaðarins á Búnaðarþingi. Ég held að aðalatriði þessa máls sé það, og um það munum við hæstv. ráðh. vera sammála, að hvað sem líður þessari viðmiðun og hvaða viðmiðun sem er rétt í þessum efnum, þá hafa þessi rekstrarlán rýrnað mjög verulega á undanförnum tveimur áratugum. Ég er sannfærður um að ráðh. vefengir það ekkí. Og þessi lán eru fyrir löngu orðin algerlega ófullnægjandi, eins og fram hefur komið með skýrum rökum frá fjöldamörgum talsmönnum þessarar stéttar. Á seinustu árum hafa hins vegar þessi lán gróft reiknað staðið í stað. Þar kunna að hafa orðið á vissar breytingar, enda er hér um töluvert flókið mál að ræða og það sem heitir rekstrarlán til bænda í viðri merkingu er margar tegundir lána, bæði það, sem einu sinni var kallað rekstrarlán til bænda, og síðan viðbótarlán og sauðfjársvæðalán og uppgjörslán og einhverjum fleiri nöfnum heita nú þessi lán. Það er því dálítið flókið að fjalla um þetta og veltur mikið á því hvaða tölur menn hafa í höndum. Ég get t.d. upplýst það, að þegar ég var að hlýða á ráðh. áðan og var að bera saman upplýsingar sem ég hafði fengið frá starfsmanni Seðlabankans um þessi lán, þá vildu engar tvær tölur passa saman hjá okkur ráðh. En vafalaust stafar það af því að forsendurnar eru eitthvað mismunandi í þessum tvennum útreikningum. En ég sem sagt held að aðalatriðið sé það, að í grófum dráttum hafi þessi lán staðið í stað og séu fyrir löngu orðin algerlega ófullnægjandi. Og staðreynd er að kaupfélagsstjórar tveggja stærstu kaupfélaganna hér á landi hafa reiknað það út fyrir mig nú fyrir skemmstu, að fyrir þá hefði útkoman verið mjög svipuð því sem hún hefði verið á árinu þar á undan og að sú mikla hækkun, sem átt hefði sér stað, hefði samt sem áður ekki dugað fyrir öðru en þeim verðlagsbreytingum sem átt hefðu sér stað. Nú kann hins vegar vel að vera að þetta komi eitthvað öðru vísi út á öðrum svæðum og þá einkum á þeim svæðum sem eru enn þá háðari sauðfjárbúskap, þeim kaupfélögum sem eru enn þá háðari sauðfjárbúskap en þessi tilteknu kaupfélög eru. Ég býst við að ástandið hafi verið langverst á Norðausturlandi og Austurlandi, þannig að þegar sem sagt stendur í stað á öðrum svæðum, þá má vera að það hafi batnað þó eitthvað verulega á þeim svæðum og í heildina tekið hafi verið heldur um framför að ræða. Ekki skal ég vefengja það í sjálfu sér. En það virðist vera að batinn, sem átt hafi sér stað í þessu efni, hafi verið svo lítill á seinasta ári að hann sé lítt merkjanlegur viðast hvar og að um sé að ræða enn algerlega ófullnægjandi ástand í þessum efnum. Afleiðingin af því er svo að sjálfsögðu sú, að viðskiptaaðilar sauðfjárbændanna treysta sér ekki til þess að veita þeim þann gjaldfrest og þá viðskiptafyrirgreiðslu sem áður tíðkaðist, og kemur þetta fram með margvíslegum hætti. Ég býst t.d. við að flestir þeir, sem hafa verið að byggja hús á þessum svæðum á seinustu tveimur árum, hafi orðið varir við það að sú fyrirgreiðsla, sem viðskiptaaðilar þeirra hafa veitt í þessum efnum, hefur versnað mjög verulega vegna vaxandi rekstrarfjárskorts einmitt á þessum svæðum. Ég verð að játa það, að ég hefði kosið að hæstv. ráðh. hefði verið ofboð lítið jákvæðari gagnvart þessari till. en raun bar vitni, þótt ekki væri nú kannske hægt að segja að hann væri neikvæður. En kannske telur hann ástæðulaust að koma þessu máli fram með aðstoð Alþ., þar sem hann hafi önnur ráð til þess í gegnum ríkisstj. og bankakerfi. Við skulum vona að hans lítt jákvæða afstaða stafi fyrst og fremst af þess háttar ástæðum, pólitískum og praktískum, en ekki því að hann sé andvígur efni till. Mér þótti þó að gagnrýni hans á till. væri með litlum rökum þegar hann sagði að varla væri þess að vænta, að Seðlabankinn mundi lána 75% af væntanlegum afurðalánum, eins og gert er ráð fyrir í till. Það er gert ráð fyrir því að lánin byrji í ársbyrjun og séu komin upp í 75% í ágústlok, vegna þess að þá væru rekstrarlánin orðin hátt í það jafnmikil, jafnvel meiri en afurðalánin og væri þá ekki þörf á þeim eða þau gengju sem sagt upp í að greiða rekstrarlánin. Þetta er út af fyrir sig alveg rétt hjá ráðh. Auðvitað mundi niðurstaðan verða sú, enda er auðvitað tilgangurinn með tillöguflutningnum einmitt sá, að það er verið að færa fram lánsfjártímann þannig, og það er auðvitað megintilgangurinn að lánin komi ekki fyrst og fremst þegar afurðirnar eru tilbúnar, heldur komi lánin miklu fyrr á árinu. Hvort þetta yrði þá eitt og sama lánið, sem um yrði að ræða, eða tvenns konar lán áfram, rekstrarlán annars vegar og afurðalán hins vegar, má auðvitað athuga sérstaklega. Ég reikna með að þetta yrði að vera áfram í því formi sem hér er gert ráð fyrir, vegna þess að þetta er auðvitað fyrst og fremst spurning um form lána og um veðtryggingar og annað þess háttar. Það var af þeirri ástæðu sem er auðvitað eðlilegt að þegar afurðirnar liggja loksins fyrir, þá séu lánin veitt formlega út á þær, og þannig hlyti þetta að vera. Það, sem um er að ræða, er að það er raunverulega verið að veita það fjármagn, sem lagt er í afurðalánin, miklu fyrr á árinu en nú er gert. Breytingin, sem till. okkar snýst um, felur þetta fyrst og fremst í sér, og ég trúi ekki öðru en landbrh. hljóti að vera hagstæður og jákvæður gagnvart slíkri tillögu. Ég sem sagt vil leyfa mér að vona að ráðh. sé miklu jákvæðari í þessu máli heldur en kom fram í málflutningi hans áðan, vegna þess að annað getur ekki staðist. Ég vil svo sérstaklega þakka hv. 4. þm. Suðurl. fyrir ágætar undirtektir hans við þessari till., en öðru hef ég ekki hér við að bæta.



Herra forseti. Það má vel vera rétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. v. að tölum okkar hafi ekki öllum borið saman. T.d. gæti það stafað af því, að þær hefðu ekki verið teknar upp á sama tíma, og einnig af því sem hann sagði, að hann þekkti til að fyrirtæki hefðu ekki notið þeirrar breytingar sem varð á rekstrarlánunum í fyrra. Hef ég séð í skýrslum að eitt kaupfélag í því kjördæmi, sem hann er þm. fyrir og á heima í, kom þannig út að það var búið að selja það mikið af afurðum þess að uppgjörslán til þess var sama og ekkert, og þetta hafði veruleg áhrif á útkomu þess. Áður fyrr var það svo, t.d. þegar ég var bóndi, að þá var ekki um það að ræða að bændur fengju áburð með öðrum hætti en hönd seldi hendi. T.d. tek ég eftir því á blöðum mínum að árið 1958 er engin króna vegna áburðarlána. Það voru aftur, ef miðað er við lok ágústmánaðar í fyrra, 959 millj. kr. sem fyrirtækin skulduðu vegna áburðarkaupa. Þessu til viðbótar voru 752 millj. kr. sem ríkissjóður greiddi áburðinn niður og ekki komu þarna til útreiknings. En það er alveg rétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. v., að rekstrarlánin sjálf hafa verið óhreyfð í krónutölu þangað til í fyrra. Hins vegar hafa verið teknir upp þeir nýju þættir, sem ég gat hér, og í fyrra varð um tvöföldun á þessu að ræða, auk þess sem þeir nýju þættir, sem ég greindi þá frá, höfðu komið inn á þessu tímabili. Þetta vona ég að skýri þetta mál betur og m.a. að áburðarlánin hafa komið inn á þessu tímabili. Ef á að taka myndina í heild þá þarf að gera það. Ég held að ég hafi hvorki verið jákvæður né neikvæður gagnvart till. hans, heldur skýrði ég málið fyrst og fremst og það taldi ég koma að bestu gagni í þessu tilfelli. En það er aftur augljóst að afurðalán í svo ríkum mæli að það væri komið upp í 3/4 af væntanlegum afurðum hygg ég að mundi ekki vera lánað nema þá afurðirnar væru örugglega komnar til skila, því að það væri talin nokkur áhætta fólgin í því, enda mætti mikið bæta frá því, sem nú er, þó að ekki væri komið í það. Og ég er ekki alveg viss um að það mundi mönnum henta oft, því að margar greiðslur falla til að haustinu, eins og afborganir af lánum og slíkt, sem viðskiptafyrirtæki bændanna sjá um og að sjálfsögðu verður að hafa í skilum líka, en út í það ætla ég ekki að fara. Ég vil endurtaka að það verður unnið að því að leysa þetta mál, eins og þegar hefur verið gert og er verið að vinna að, og ég tel að það hjálpi í þessu tilfelli hvað afurðalánin voru mikil í fyrravetur og menn búa að þeim í ríkum mæli enn þá, þó að mér sé alveg ljóst að yfirleitt eru menn í fjárhagsvandræðum og ekki síst í rekstri í jafnört vaxandi verðbólgu og er í okkar landi, og leiðir það alveg af sjálfu sér. Ég tel mig hafa gefið þær upplýsingar, sem þörf var á í þessu sambandi, og hafa á engan hátt verið að haga máli mínu svo að með öðrum hætti væri.



Herra forseti. Ég get ekki fallist alveg á það sem mér fannst koma fram hjá hv. flm., Ragnari Arnalds, að ekki beri að líta á lánamálin í heild. Mér finnst nauðsyn bera til þess að skoða þessi mál öll í samhengi. Það er hver þátturinn um sig ákaflega mikilvægur og ef einhver hlekkurinn brestur, þá náttúrlega slitnar þessi keðja, þá skapast erfiðleikar, kannske óbotnandi erfiðleikar hjá viðkomandi söluaðila, viðkomandi fyrirtæki, sem aftur leiðir út til þeirra bænda sem eiga að njóta góðs af þessum lánum. Ég vil þakka hæstv. landbrh, fyrir mjög fróðlega ræðu sem hann flutti hér með gnótt af tölum. Ég held að það sé nú ljóst, bæði af þeirri ræðu og raunar vitum við það allir, sem höfum fengist við þessa framleiðslu, að það er þakkarvert, það sem áunnist hefur, og það má alls ekki gera lítið úr því. En hitt er alveg rétt hjá flm. málsins, að rekstrarlánin eru enn þá of lág miðað við þarfir. Það held ég að við getum allir verið sammála um. Og við getum líka verið sammála um það, held ég, að erfiðleikar kaupfélaganna eru mjög verulegir, m.a. vegna þessa, og það er áreiðanlega tímabært og áreiðanlega nauðsynlegt í flestum tilfellum að flýta útborgunardögum lána. Það er meginatriði í málinu að brúa þau erfiðu tímabil sem koma í rekstri fyrirtækjanna. Þegar vaxtakjörum er háttað eins og hér er í landinu, þá er annað en gaman ef greiðslur og fyrirgreiðsla geta ekki runnið með nokkuð eðlilegum hætti og þarf að standa mjög á fyrirgreiðslunum. En hvort sem mönnum líkar þessi till. betur eða verr, þá er náttúrlega meginatriðið að hæstv. landbrh. takist að fá Seðlabankann til að lagfæra þetta, að það sé unnið markvisst og mjög ákveðið að þessum úrbótum. Ég er ekki fyllilega sáttur við það orðalag sem hæstv. landbrh. notaði hér, þar sem hann var að tala um samninga sem starfsmenn úr rn, ættu við Seðlabankann um þetta mál. Mér finnst að ríkisstj. eigi allra hluta vegna, bæði í þessu máli og öðrum, að vera húsbóndi Seðlabankans, en ekki að hún þurfi að sækja undir neitt högg hjá honum. Þess vegna heiti ég á hæstv. landbrh. að beita áhrifum sínum og ráðsnilli í ríkisstj. þannig að hún leggi fyrir Seðlabankann að gera þetta því að það er auðvitað eðli málsins samkvæmt. Því köllum við þessa ráðherra ráðherra, af því að við ætlumst til þess að þeir séu ráðherrar í landinu.



Herra forseti. Mér þykir hlýða, þar sem hefur verið komið inn á mína stétt og það sem ég kannast dálitið við, en því miður er ég nú ekki með mikið af tölum, að þakka þó hv. alþm. fyrir það að þeir hafa allir lýst yfir nauðsyn á því að rekstrarlánin væru hækkuð. En einn hv. þm. kom inn á það að líta bæri á málið í heild, og þar er ég sammála vegna þess að rekstrarlánin eru bara lítill hluti af heildinni. Ég gerði það lítillega að athuga s.l. ár. Það er vissulega rétt að þá tvöfölduðust þessi rekstrarlán og var mikil hjálp í því. En ég tók þetta saman árið 1975. Það var ár sem hjá flestum var dregið úr framkvæmdum. Þá tek ég dæmi út frá afurðalánum og endurgreiðslu afurðalána upp í greiðslur og fengnum rekstrarlánum, fóðurkaupalánum, hafíslánum, áburðarlánum, sem sagt dæmið í heild, og þá virtist mér það í stórum dráttum hjá mínu kaupfélagi, sem er 100% sauðfjárkaupfélag, koma þannig út: Ég tók stöðu bænda á vissum tíma, ég held ég fari rétt með að það hafi verið í júnílok og septemberlok, og með því að taka til þarfa kaupfélagsins, ef svo má segja, 20% af þessari heild, þá kom í ljós að í júnílok var það bil, sem kaupfélagið í raun og veru brúaði fyrir bændur, rétt um 600 þús. kr., en í septemberlok var það komið upp í rétt tæplega eina millj. Þetta eru, eins og ég tók þetta, ákaflega geigvænlegar tölur, þótti mér, og ég hef hreinlega ekki skýringu á því hvernig þetta var hægt. En eins og ég tók fram áðan eru afurðalánin í þessu dæmi, endurgreiðsla afurðalána og uppgjörsgreiðslur, sem koma fyrir seldar afurðir, og áburðarlánin sem hæstv. ráðh. kom inn á, sem sagt öll lán tilheyrandi sauðfjárbúskap. Eins og útlitið er núna sé ég og fleiri, held ég, fram á algjört strand. En ég vil þó taka það fram, að aðalatriðið í þessu máli er kannske ekki það að heildarfjárhæðin vaxi, heldur fyrst og fremst að þetta komi á einhvern hátt í heild jafnt út fyrir árið. Mér er kunnugt um að menn hjá t.d. Sambandi ísl. samvinnufélaga hafa ákveðnar hugmyndir um það og hafa gert yfir það ágætis yfirlit sem ég hef þó ekki kynnt mér nægilega. Ég vissi ekki að þetta kæmi hér til umr., en ég vildi a.m.k. leggja áherslu á það að rekstrarlánin eru bara ofurlítill hluti af heildarvandamálinu. En þetta dæmi sem ég hef tekið, því miður var ég ekki með það skjalfest, en tók það saman í grófum dráttum, og þetta var á ári sem mjög var dregið úr allri fjárfestingu. Ég vil sem sagt þakka þeim hv. alþm. sem tekið hafa undir að leysa þetta vandamál sem er alveg gífurlegt.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Í þeim umr., sem hér hafa farið fram, hafa nokkrir ræðumenn komist svo að orði að á s.l. ári hafi rekstrarlánin til sauðfjárbænda verið tvöfölduð. Ég stend hér upp til þess að firra misskilningi þannig að þeir, sem ekki þekkja mikið til þessara mála, misskilji ekki hver er í raun og veru niðurstaðan af þessum umr. Þetta getur nefnilega bæði verið rétt og rangt eftir því hvernig það er skilið. Uppgjörslán, sem hér hafa verið nefnd, eru meðal rekstrarlána til sauðfjárbænda, en þau hafa ekki tvöfaldast. Fóðurkaupalánin eru líka meðal rekstrarlána til sauðfjárbænda, en þau hafa ekki heldur tvöfaldast. Það eru aftur á móti rekstrarlán í hinni þrengri gömlu merkingu orðsins sem voru tvöfölduð á s.l. ári, og það er þess vegna sem ýmsir hafa tekið svo til orða að rekstrarlánin hafi tvöfaldast. En þau nema aðeins litlum hluta af heildarupphæðinni. Þetta vildi ég að kæmi skýrt fram til þess að menn misskildu ekki það sem hér hefur verið sagt. Að öðru leyti vil ég bara þakka hv. þm. og þá ekki síst seinasta hv. ræðumanni fyrir ágætar undirtektir undir þessa tillögn.



Herra forseti. Ég vildi bara undirstrika það sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði áðan, að það er einmitt það sem ég var að segja, að það hefur orðið á þessu breyting og er ekki hægt að halda sig við þennan lið einan, eins og hann tók nú réttilega fram. En mér fannst hann vera nær hinu í upphafi, og það sýnir að þegar við förum að tala saman, þá skiljum við betur hvor annan. En til þess að taka af öll tvímæli um þessa þætti sem varða reksturinn, þ.e. uppgjörslán, fóðurbirgðalán, rekstrarlán, viðbótarrekstrarlán og ýmis önnur lán sem tengd eru rekstri, þá hækkuðu þau í fyrra að krónutölu um 86% og að verðgildi, eins og ég tók fram í upphafi, um 30%. Þetta vildi ég skýra svo að ekki færi neitt á milli mála.



Herra forseti. Á þskj. 405 hef ég ásamt hv. þm. Ingvari Gíslasyni, Stefáni Valgeirssyni, Jóni G. Sólnes, Lárusi Jónssyni og Stefáni Jónssyni leyft mér að flytja till. til þál. um notkun innlendrar orku til upphitunar húsa í Norðurlandskjördæmi eystra. Þáltill. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela iðnrn. að beita sér fyrir gerð áætlunar um notkun og dreifingu innlendrar orku til hitunar húsa í Norðurl. e. ásamt kostnaðaráætlun um nauðsynlegar endurbætur á dreifikerfi raforku. Kostnaður við áætlunargerðina greiðist úr ríkissjóði.“ Það er ekki óeðlilegt, þegar menn heyra þessa till., að einhverjir kunni að spyrja hvers vegna svona till. sé miðuð við eitt einstakt kjördæmi og hvers vegna endilega við Norðurl. e. Ég er manna fúsastur til að fallast á að áætlun sem þessa, könnun sem þessa þurfi að gera um allt land. Það er orðið okkur brýnt fjárhagslegt verkefni að gera okkur grein fyrir því hvernig við ætlum að nota okkur innlenda orkugjafa til upphitunar húsa og annarra nota, og það er nauðsynlegt að unnið verði að því sem fyrst og sem myndarlegast að gera sem skynsamlegasta áætlun um það hvar við eigum að nota heitt vatn til upphitunar og hvar við eigum að notfæra okkur raforkuna til upphitunar. Hins vegar álít ég að það sé heppilegur framgangsmáti að taka út úr einstaka landshluta og gera um þá áætlanir. Þannig fæst t.d. veruleg reynsla í gerð slíkra áætlana og það á ekki að þurfa að tefja að neinu leyti heildargerð áætlunar þó að einstakir landshlutar séu teknir út úr. Ástæðan til þess, að við flytjum till. um slíka áætlunargerð í Norðurl. e., er augljóslega í fyrsta lagi sú, að við flm. erum þm. þess kjördæmis, en auk þess má benda á að þetta svæði stendur á verulegum tímamótum í orkumálum. Nú er verið að virkja jarðgufu til raforkuframleiðslu í Kröflu, svo sem öllum er kunnugt, og að undanförnu hafa farið fram verulegar boranir eftir heitu vatni á svæðinu. Þess vegna er komið svo að hægt er að gera sér gleggri grein fyrir því þarna en a.m.k. sums staðar annars staðar á landinu hvar jarðhita er að finna til húshitunar. Skv. upplýsingum frá Orkustofnun hafa verið gerðar mjög verulegar athuganir á jarðhita í Norðurl. e., bæði þar sem þegar hefur verið borað og eins annars staðar. Þeir staðir, sem einkum eru nefndir í þessu sambandi, eru eftirfarandi: Fyrst nefni ég Grímsey. Þar hefur ekki farið fram borun, en talið að möguleikar muni vera að ná heitu vatni. Ólafsfjörður, þar sem hefur verið lengi starfrækt hitaveita sem byggist á sjálfrennsli frá borholum. Þar var borað eftir vatni til viðbótar á s.l. ári og kom upp verulegt magn vatns þannig að eins og er, þá er sæmilega séð fyrir húshitunarþörf kaupstaðarins. Á Dalvík er hitaveita. Þar hefur vatn fengist úr einni borholu til skamms tíma, en á s.l. sumri var boruð fullkomnari vinnsluhola fyrir hitaveituna og jókst þá nokkuð vatnsmagn og hiti vatnsins. Í Hrísey hefur nýlega verið tekin í notkun hitaveita, sem líkur eru til að nægi næstu árin. Á Akureyri hafa farið fram miklar rannsóknir í sambandi við jarðhita. Í vetur varð sá árangur af borun að upp kom mikið magn af heitu vatni hjá Syðra-Laugalandi í Eyjafirði og menn gera sér nú vonir um að þar fáist nægilegt heitt vatn til þess að hita Akureyri og nágrannabyggðir eftir því sem hagkvæmt verður talið. Á Svalbarðseyri og Grenivík er jarðhiti. Hann hefur ekki nema að takmörkuðu leyti verið kannaður, en talið er að þar muni möguleikar að ná heitu vatni með borun. Á Húsavík er hitaveita sem fær vatn sitt frá Hveravöllum í Reykjahverfi. Þar var borað sumarið 1974 með ágætum árangri. Á Hveravöllum er mjög stórt jarðhitasvæði, og á tímabili var rætt um það í fullri alvöru að leggja þaðan hitaveitu til Akureyrar um mjög langan veg. Þá hafa verið gerðar rannsóknir víðar í sveitum á þessu svæði. Það hefur verið borað eftir heitu vatni á Hrafnagili í Eyjafirði, á Stórutjörnum í Ljósavatnsskarði, Laugum í Reykjadal, í Aðaldal og e.t.v. eitthvað víðar. Þessi könnun á tiltölulega breiðum grundvelli hefur gefið þær upplýsingar að víða á svæðinu, a.m.k. í Eyjafirði og Suður-Þingeyjarsýslu, er heitt vatn að fá til upphitunar húsa. Í Norðurl. e. búa nú um 24 þús. manns. Það má gera ráð fyrir að þeir, sem nú njóta heits vatns til upphitunar húsa sinna, séu nálægt eða rúmlega 3 þús. að tölu. Ef Akureyri fær heitt vatn til húsahitunar, þá bætist þar við byggð með 12–14 þús. manns sem mundi njóta hitaveitu frá borholum í Eyjafirði. Þetta sýnir að það er ekki nema á að giska þriðjungur til fjórði partur af íbúum kjördæmisins sem ekki getur búist við því að fá heitt vatn til hitunar húsa sinna. Dreifing jarðhitaorku er dýr, þannig að nauðsynlegt er að athuga með gaumgæfni hvar er hagkvæmt að leggja hitavatnsleiðslur um dreifbýli og milli minni þéttbýlisstaða. Það er líka dýrt að dreifa raforkunni, en henni þarf að dreifa hvort eð er, þannig að það er líklegt að þar sem byggð er strjál sé hagkvæmara að hita hús með raforku heldur en hitavatnsorku, svo fremi sem raforkan er seld á sambærilegu verði við hitavatnsorkuna. Vegna þess að nú hefur komið upp verulegt magn af heitu vatni í Norðurl. e., þá er nú mjög brýnt að gera sér grein fyrir því, hvar hagkvæmt er að nota þetta vatn og hvar hagkvæmara mundi vera bæði fyrir einstaklingana og þjóðarbúið að nota fremur raforku til upphitunar. Í Norður-Þingeyjarsýslu er jarðhiti fyrir botni Öxarfjarðar í verulegum mæli, en ekki er talið líklegt að hann verði notaður í miklum mæli til húsahitunar að óbreyttum aðstæðum. Annars staðar í Norður-Þingeyjarsýslu er ekki kunnugt um verulegan jarðhita, þannig að allar líkur benda til að þéttbýlisstaðina í Norður-Þingeyjarsýslu þurfi að hita upp með raforku ef innlendir orkugjafar verða notaðir. Dreifikerfi raforkunnar í Norður-Þingeyjarsýslu er fyrst og fremst miðað við það að dreifa raforku um svæðið til lágmarksheimilisnotkunar. Ef flutningslínan frá Laxárvirkjun norður á Þórshöfn á að flytja nægilega raforku til hitunar allra húsa á þessu svæði þarf að styrkja hana verulega. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir því sem fyrst hve miklu þarf þar til að kosta, því að auðvitað liggur í augum uppi að verulegur gjaldeyrissparnaður fengist með því að nota innlenda orku til húshitunar á þessu svæði. Önnur ástæða til þess að nauðsynlegt er að huga að dreifikerfi raforku í Norður-Þingeyjarsýslu, er sú, að það hefur komið í ljós að bilunarhætta er allmikil á línum á þessu svæði og fram að þessu a.m.k. hefur varaafl verið af skornum skammti í Norður-Þingeyjarsýslu. Í Suður-Þingeyjarsýslu mun vera nokkuð misjafnt hvort dreifikerfi raforkunnar dugar til þess að bæta inn á það almennri húshitun. Rétt er að geta þess, að allmargt húsa, sérstaklega á Akureyri og raunar í sveitum, er hitað upp með rafmagni, þannig að raforkuhitun er þarna nú þegar í verulegum mæli. Í þáltill. þessari er gert ráð fyrir að hugað sé að nauðsynlegum endurbótum á dreifikerfi raforku, eins og ég gat um áðan. Eitt af því, sem nauðsynlegt er að huga að, er hvort ekki sé hagkvæmt og nauðsynlegt að breyta einfasa dreifikerfi í þriggja fasa dreifikerfi. Þessu atriði hefur e.t.v. verið gefinn allt of lítill gaumur. En því er ekki að neita að það er mjög mikill aðstöðumunur þeirra orkunotenda, sem annars vegar geta notað sér þriggja fasa raforku, og hinna, sem verða að láta sér lynda einfasa raforku. Þetta kemur einkum fram í því að allar rafknúnar vélar, stærri mótorar, eru miklu dýrari fyrir einfasa rafmagn heldur en fyrir þriggja fasa rafmagn og endast verr. Nýlega var sá munur u.þ.b. þrefaldur, þannig að rafmótorar fyrir þriggja fasa rafmagn voru um þrisvar sinnum ódýrari en rafmótorar fyrir einfasa rafmagn. Og eins mikil raforka og er notuð til þess að knýja ýmiss konar rafmótora í dreifbýlinu, þá er þarna um mjög umtalsverðan kostnaðarmun að ræða fyrir þá sem nýta raforkuna. Í þáltill. þessari er gert ráð fyrir því að kostnaður við áætlunargerð verði greiddur úr ríkissjóði. Mig brestur þekkingu til að gera mér grein fyrir hversu mikið slík áætlunargerð sem þessi mundi kosta, en þó hef ég ástæðu til að ætla að hún sé ákaflega umfangsmikil. Mér finnst eðlilegt að þessi áætlun verði gerð á vegum iðnrn., hver svo sem framkvæmir hana að öðru leyti. Ég vil leyfa mér að benda á að hugsanlegt væri að bjóða út verk sem þetta. Það liggur í augum uppi að við þurfum að vinna fleiri svipuð verk áður en langir tímar líða, og það er mjög sennilegt að verktakar á þessu sviði mundu verða fúsir til að spreyta sig á verkefni sem þessu. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt meira að þessu sinni. Ég vil leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það bregður nú svo undarlega við að í raun og veru er búið að framkvæma það sem mælst er til að framkvæmt verði í þeirri till. til þál. sem hér var 1ögð fram fyrr í vetur. Er þetta eitt af fleiri dæmum um það að þingstörf ganga hér oft seint. Það hefur ekki komið oft fyrir að vegna annarra þingstarfa hafi staðið á mér að flytja mál þegar röðin hefur verið komin að mér. En ég verð að segja það að ég er því þakklátur að brugðist var svo hart og vel við að setja reglugerð um það mál sem hér er fjallað um, en það er sem sagt reglugerð sem sett yrði annaðhvort af sjútvrh. eða landbrh. eða báðum, vegna þess að þessi málaflokkur heyrir óneitanlega undir þá báða. Mér sýndist, þegar ég fór að kanna þessi mál í vetur, raunar strax í haust, að það kynni að stefna í nokkurt óefni um þennan þátt þjóðarbúsins. Það er hér um að tefla verulega fjármuni. Mér kom það raunar á óvart þegar ég sá að útflutt söltuð grásleppuhrogn eru hátt í 600 millj. kr. virði og þetta er tiltölulega stór þáttur í okkar útflutningsverðmætum. Ég hafði hugmynd um það að miðað við afkomu þeirra, sem á liðnum árum og þá ekki síst á liðnu vori stunduðu hrognkelsaveiðar, var hugur í mjög mörgum að taka til við þessar veiðar nú á þessu ári, enda er það mála sannast að þegar kom fram yfir áramót voru uppseld öll hrognkelsa- eða grásleppunet í landinu. Það virtist því einsætt að miðað við þá vitneskju sem fyrir lá hjá Hafrannsóknastofnuninni, miðað við þær kröfur sem gerðar eru um veiðar almennt varðandi upplýsingaskyldu til að fá mat á hver sóknin er og hver aflinn er á hverja sóknareiningu, þá væri nauðsynlegt að setja um þetta reglugerð. Jafnframt yrði tekið á því máli hvernig þessi vara yrði unnin, þar hafa að sjálfsögðu gilt ákveðnar reglur, en að það þyrfti að tryggja rækilega að þeir, sem stunduðu þessar veiðar, hefðu ekki leyfi til þess að verka aflann um borð í sínum skipum við allt aðrar aðstæður heldur en krafist er í landi. Ég vildi jafnframt leggja áherslu á það með flutningi þessarar till. að rannsóknum yrði haldið áfram og þær yrðu auknar. Mér er kunnugt um það að rannsóknirnar eru núna fyrst og fremst framkvæmdar á vegum útibús Hafrannsóknastofnunarinnar á Húsavík og þar eru uppi áætlanir um það að fylgjast mun betur með hrognkelsagöngum og stærð stofnsins heldur en gert hefur verið hingað til. Ég vil í því sambandi segja það, að mér kom nokkuð á óvart þegar lögð var fram skýrsla Hafrannsóknastofnunarinnar um miðjan okt. s.l. um ástand fiskstofna. Þar eru talin upp flest þau nytjadýr sem veidd eru úr sjó, hvort heldur eru fiskar, krabbar eða skeldýr, nema þessi virðulega fisktegund, hún er þar undanskilin og þar eru engar upplýsingar um hana að finna. Það getur komið til að mínu mati að kveðið verði á um veiðisvæði og að kveðið verði á um veiðitíma á viðkomandi veiðisvæðum, og þó ég hafi ekki kynnt mér nægilega reglugerðina sem sett var, þá efast ég um að þar hafi verið ákveðinn nokkur tími á hverju veiðisvæði út af fyrir sig, en eins og við vitum er veiðitíminn fyrir Norðurlandi allt annar en sums staðar annars staðar við Ísland. Það er t.d. hafin vertíð fyrir Norðurlandi nú. Það er um það bil mánuður þar til vertíð hefst á Ströndum. Það eru tveir mánuðir og jafnvel meira þangað til vertíðin hefst við skulum segja við Barðaströnd. Og þá kemur spurning upp hvort ekki er hægt að tryggja ákveðna friðun með að ákveða hvenær veiðitími skuli hefjast á ákveðnu svæði og hvenær honum skuli lokið, og þá ætti að vera hægt að tryggja að ekki væri verið að veiða stofninn til hins ítrasta, þannig að það fáist einhver hrygningartími sem ætti að tryggja viðgang stofnsins. Herra forseti. Ég verð að segja það og endurtaka það, að ég er því ákaflega feginn að það hefur þegar verið sett reglugerð um þetta efni. Þar kemur fram að það er hætta á ágangi stórra báta. Það hefur verið ákveðið að þeir skuli þurfa til þess leyfi. Með því er tryggð viss vernd. Og ég vil aðeins vekja athygli á því, svo sem ég sagði áðan, - þetta heyrir bæði undir landbrh. og sjútvrh., - að þarna er mjög mikil spurning um það hvort hlunnindi jarða haldist. Ég lít svo á sjálfur að það sé ekki hægt að hrófla við hinni hefðbundnu veiði sem hefur verið stunduð innan svokallaðrar nethelgi. Hins vegar hafa verið uppi raddir um að það ætti að færa nethelgina lengra frá landi en verið hefur til verndar hinum minni bátum sem stunda þessar veiðar úr landi. Ég tel sem sagt, að það sé ekki hægt að setja reglur eða leyfisveitingar hvað þessar veiðar snertir, en um leið og þetta er komið út úr nethelginni eru þetta veiðar sem heyra undir sjútvrn. - innan nethelgi sem sagt undir landbrn. - og þess vegna hefði ég talið eðlilegt að við setningu reglugerðarinnar yrði þarna samstarf á milli þessara tveggja rn. En það skilst mér að hafi ekki átt sér stað, heldur sé reglugerðin sett einhliða af sjútvrh. En það má segja að það sé gott hvaðan sem gott kemur, og mun ég ekki hafa um það frekari orð.



Herra forseti. Það er ekki að spyrja að dugnaðinum í vestfirðingum. Hv. 4. þm. Vestf. flutti hér till., en sjútvrh. hæstv., sem jafnframt er 1. þm. Vestf., var búinn að verða við óskum hv. 4. þm. Vestf., áður en hv. 4. þm. Vestf. hafði tækifæri og tíma til að mæla fyrir þessari till., og setja þá reglugerð sem 4. þm. Vestf. var að biðja um. En hvernig sem á því stendur, þá hefur tekist svo til við setningu þessarar reglugerðar að í henni eru atriði sem allir eru ekki alveg fullkomlega sammála um. Ég hef í höndum umkvörtun frá mönnum á Sauðárkróki, sem telja með rökum að ákvæði í þessari nýsettu reglugerð sé með þeim hætti að það valdi verulegum erfiðleikum fyrir útgerð þeirra. Það er einkum það sem stendur í 3. gr., en eins og flm. tók fram er innihald reglugerðarinnar m.a. það, að á bátum, sem eru stærri en 8 tonn, þarf sérstakt leyfi sjútvrn. til þess að veiða hrognkelsi. Það kann að vera að þetta sé réttmætt ákvæði og eðlilegt að rn. fylgist með því að ekki sé verið að nota óhóflega stóra báta í þetta. En í 3. gr. stendur: „Bátum, sem stunda hrognkelsaveiðar, er óheimilt að stunda jafnframt annan veiðiskap, svo sem þorskveiðar í net.“ Þetta atriði kemur ákaflega illa við suma af þessum mönnum. Þetta eru bátar, - nú veit ég ekki hvernig það er annars staðar, - en fyrir Norðurlandi veitir ekkert af því þegar verið er að sækja sjó að vetrinum að þetta séu dálitlir farkostir, því að þar er sjórinn úfinn, eins og menn vita, og allra veðra von og útgerð talsvert meiri erfiðleikum bundin heldur en sums staðar annars staðar. Jafnframt því sem togarar í þorpunum fyrir norðan þurfa yfirleitt að sækja afla sinn um mjög langan veg vestur fyrir land eða austur fyrir land, þá er afar mikil nauðsyn í þessum byggðarlögum að þar sé stunduð útgerð á þessum litlu bátum, og þeir hafa drýgt fyrir sér með því að stunda þorskveiðar, en skreppa á hrognkelsi eftir því sem göngum hefur skilað. Þegar lítið hefur verið um þorskinn, þá hafa þeir sinnt hrognkelsunum. Og eins og flm. benti rækilega á, þá er þetta tímabundinn atvinnuvegur og hrognkelsavertíðin fellur e.t.v. ekki alveg nákvæmlega á þá daga sem þeir stimpla þá í sjútvrn. Þess vegna vildi ég láta þetta koma fram, úr því að hér var komið á dagskrá þetta mál. að jafnvel þó að reglugerðin sé sett af dugnaði, þá eru í henni atriði sem ég held að nauðsynlegt sé að endurskoða með tillíti til kringumstæðna á hverjum stað. Það er heimilað í reglugerðinni að veita undanþágu á báta sem eru stærri en 8 tonn og það er alveg nauðsynlegt, því að á þessum bátum er ómögulegt annað en hafa leyfi til hrognkelsaveiða. En það er ekki, að því er ég hest fæ séð, í reglugerðinni opnað fyrir þann möguleika að þeir geti rennt færi meðan þeir eru í hrognkelsastússinu.