Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. meiri hl. (Sveinn Björnsson) : Jeg vænti þess, að allir háttv. þingmenn hjer í deildinni hafi lesið bæði nefndarálitin á þgskj. 654 og 691. Ef svo er, þá er mönnum víst ljóst, hvað það er, sem milli ber og ljósar þær ástæður, er við færum fyrir því, að við viljum samþykkja frv. með þessum breytingum, er við leggjum til. Eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, þá er þetta frv. komið fram til þess, að bæta úr bannlögunum. Tilgangurinn er ekki annar en sá, að fá skýrari þau ákvæði, sem ekki eru nægilega ljós í bannlögunum, og sumpart að bæta þá galla, sem á þeim voru og sem verður að bæta úr, ef lögin eiga að haldast í gildi. Meiri hlutinn fær ekki skilið, hvernig á því stendur, að menn skuli ekki vera alveg ákveðnir í þessu máli, annað hvort að nema lögin alveg úr gildi, eða þá að gjöra þau svo úr garði, að þeim verði sem minst áfátt. Þetta frv. fer ekki fram á neina stefnubreytingu í þá átt, að útrýma áfengisnautn úr landinu. Minni hlutinn mun heldur vera á þeirri skoðun, að lögin sjeu til bóta en hitt, en úr því þeir vilja ekki afnema lögin, þá er mjer óskiljanlegt með öllu, að þeir skuli ekki vilja bæta þau. Ef einhverjir gallar eru á einhverjum lögum, sem gjöra framkvæmd þeirra erfiða, þá er það beinlínis skylda löggjafarvaldsins, að bæta þá galla, er það hefir tekið eftir þeim. En til allrar óhamingju virðist sú skoðun vera ríkjandi hjá helsti mörgum andbanningum, að best sje að bannlögin sjeu svo ófullkomin, og sýni sig þess vegna svo óheppileg, að menn fái augu sín opnuð fyrir því, að þörf sje að nema þau úr gildi. En þó menn nú hugsi svo, þá mega þeir menn, sem á Alþingi sitja og eru löggjafar þjóðarinnar, ekki gjöra neitt, sem getur orðið til þess, að spilla fyrir lögunum, svo lengi sem þau eru í gildi, heldur ber þeim þvert á móti skylda til, að gjöra þau svo vel úr garði, að sem öruggast sje, að þau verði sem best haldin. Jeg vil nú leyfa mjer að minnast á brtt. háttv. minni hluta í sem fæstum orðum. Eins og frv. liggur fyrir frá Ed., þá mega læknar útvega sjer eins mikið af áfengi og þá lystir. Það hefir verið deilt töluvert um það í landinu, hvort nokkra nauðsyn bæri til þess, að lyfsalar hefðu annan vínanda í búðum sínum en hreinan spíritus. Æðsti maður læknastjettarinnar hjer á landi segir, að þess þurfi ekki, en meiri hluti allra lækna úti um landið telur það óheppilegt, að þeir geti ekki náð í þau vín, er þeir vilja. Eins og á stendur, þá vill meiri hlutinn gjöra læknunum þetta mögulegt, en á hinn bóginn vill hann setja þau ákvæði inn í frv., að þeir geti einungis fengið þessi vín í gegn um lyfjabúðir. Mikið hefir verið talað um, að hætt væri við misbrúkun frá læknanna hálfu, að þeir mundu nota vínin til neytslu, bæði handa sjálfum sjer og öðrum. Slíkt er ekki tilgangurinn, og þess vegna verður að hafa eftirlit með læknunum, og hægast verður að hafa eftirlit með þeim með því, að láta þá fá, vínin gegn um lyfjabúðirnar, í stað þess að leyfa þeim að útvega sjer það beint frá útlöndum, án nokkurs milligöngumanna. Í 3. gr. er ákvæði um það, að ekkert íslenskt skip megi flytja áfengi til landsins, nema það, er fara skal til umsjónarmanns áfengiskaupa. Meiri hlutinn er þessu samþykkur hvað þau skip snertir, er vjer eigum, að undanskildum fólksflutningaskipunum. Nefndinni fanst álitamál, hvort ætti að veita mönnunum vín fyrir utan landhelgislínuna. Og með tilliti til þess, að vínbann gæti skaðað fólksflutningaskipin, þá leggur meiri hlutinn það til, að stjórnin geti veitt millilandafólksflutningaskipum undanþágu í þessu efni. Jeg skal þó geta þess, að einn af nefndarmönnum (S. E.) hefir skrifað undir þetta atriði með fyrirvara. Meiri hlutanum finst varhugavert að herða nú á þessum lagaákvæðum. Að vísu má segja, að á ákvæðunum sje hert í 3. gr. En það, sem þar er gjört, fer ekkert lengra en lögin sjálf í því, að skerða rjett manna til áfengisneytslu; þau snúa sjer að eins að eftirlitinu. Sama er að segja um ákvæðin í 4. gr. Að hafa lög í landinu, sem ekki má líta eftir með, hvort haldin sjeu, er með öllu óhæfilegt. Þá er miklu betra að nema þau úr gildi. Minni hlutinn álítur varhugavert, að samkvæmt 4. grein frumvarpsins sje ákveðið, að láta ölvaða menn sæta tvöföldum sektum. Það er ekki óvanalegt í útlendri löggjöf, að hegning fyrir tvenns konar brot sje harðari. Enda er alveg sjálfsagt, að sá, sem ekki vill skýra frá því, hvar hann hefir náð í áfengi, sje látinn sæta sektum: annars væri ákvæðið í 13. grein bannlaganna alveg tilgangslaust. Það væri líka eins dæmi í íslenskri löggjöf, ef engin tök væru til þess, að fá menn til að gjöra þá skyldu sína, sem þeim ber samkvæmt lögum. Jeg fjölyrði nú ekki frekar um þetta að sinni, en leyfi mjer að vona, að háttv. deild taki þessu vel, því það má ekki sæmilegt heita, að láta bót á þessum lögum undir höfuð leggjast, fremur en öðrum:



Jeg hygg, að þetta mál hafi verið flutt meira af kappi en forsjá, að minsta kosti fanst mjer það koma fram við umræðurnar í Ed. Þjóðin sjálf hefir ekki æskt eftir neinum breytingum á lögunum. Við, sem erum í minni hluta, álítum, að það, að herða á lögunum í hegningaráttina, geti miklu fremur orðið til þess, að vekja mótspyrnu á móti þeim, en hitt. Það er ekki rjett hjá háttv. framsm. (S. B.), að við andbanningar viljum hafa lögin sem ófullkomnust. Við hölum látið okkur hægt síðan lögin gengu í gildi, og er þess vegna ekki ástæða til þess, að drótta þessari ásökun að okkur. Jeg skal þá með fáum orðum minnast á greinar frumvarpsins. 1. gr. er mikið til eins og 2. gr. bannlaganna, en þó er orðin breyting í þá átt, að nú er læknum heimilað að flytja áfengi það, er þeir telja nauðsynlegt til lækninga. Jeg skal játa það, að brtt. meiri hlutana við þessa grein eru mjög hógværar. Um 2. gr. er ekkert að segja. Þá kemur 3. gr. með það ákvæði, sem mest er um vert, að íslensk skip megi ekkert vín hafa meðferðis. Það má kann ske segja, að þetta sje í samræmi við bannlagastefnuna, en þó álít jeg þetta mjög athugavert, enda játar meiri hlutinn, að það muni geta fælt menn frá fólksflutningsskipunum, þar sem útlend skip öll, sem eru í förum hjer á milli landa, hafa áfengi meðferðis. Hvað snertir fiskiskipin, þá vill minni hlutinn ekki, að þeim sje bannað að hafa meðferðis áfengi. Það er bent á það í nefndaráliti minni hlutans, að það geti verið til góðs fyrir skipverja að hafa með sjer lítils háttar vínbirgðir, t. d. rauðvín og öl, og í rauninni hefði öllum landsmönnum átt að vera heimilt að fá sjer til neytslu rauðvín og öl, þótt í því væri meira en 2¼ c/o af vínanda, því að þeir drykkir eru þó ekki banvænir. Jeg tel ekki líklegt, að sjómenn búi jafnan við allsnægtir á fiskiskipum, og væri þeim neitað um að hafa vín meðferðis, þá gæti það vel komið fyrir, að tregt gengi að fá menn á skipin, svo að útgjörðarmenn neyddust til að láta skrásetja skip sín í Danmörku, og það væri þó sannarlega enginn þjóðarsómi að láta skrásetja skip okkar sem danska eign, sem auðveldlega gæti þó komið fyrir. Það stendur hjer í 6. gr., að brot gegn 2. gr. laga þessara varði sömu sektum og brot gegn 1. gr. oftnefndra aðflutningsbannslaga. Það mun eiga að vera 3. gr. en ekki 2. gr. Er það ekki rjett skilið hjá mjer ?  (Sveinn Björnsson: Jú, það er prentvilla)  . Þá er og hægt að beita sömu sektum við brot gegn 4. gr., ef ölvaður maður gjörir dómara ekki grein fyrir, hvar hann. hafi fengið það vín, sem hann varð ölvaður af. Við því má beita stígandi sektum frá 200 upp í 5000 kr. Sömu sektum má víst beita við brot gegn 3. gr., en það sjá allir, að slíkt er mjög hart aðgöngu fyrir skipstjóra, því að það getur vel verið, að hann eigi enga sök á því, þótt einhver skipverja leyni hjá sjer áfengi, og er vel hugsandi, að skipstjóri geti alls ekki við slíkt ráðið. Þá er 4. gr. Háttv. frsm. meiri hl. (S. B.) fanst það ekkert óeðlilegt, að hneppa menn í hald og láta þá sæta sektum fyrir að láta, sjá sig ölvaða á almanna færi. En mjer finst það nú vera full hart, að taka manninn fastan fyrir að að láta sjá sig ölvaðan á almanna færi, þótt ekki sje hann líka látinn sæta sektum. Það er fullnóg hegning fyrir ekki meira brot, að taka manninn fastan og áminna hann. Það er líka lítandi á, að hafa hóflega sekt við hinu brotinu, ef maður gjörir ekki grein fyrir, hvar hann hafi fengið vínið, sem gjörði hann ölvaðan. Það er gríðarleg sekt, sem eftir þessari grein er hægt að beita, auk 10–100 kr. fyrir að vera ölvaður, 200–5000 kr. fyrir að gjöra ekki grein fyrir, hvar vínið var fengið. Jeg lít svo á, að þessi sektarákvæði sjeu ómannúðleg og með öllu óhafandi. Það ætti heldur að reyna að fá menn einhvern veginn öðru vísi til að aðhyllast lögin, en með þessum óhæfilegu sektarákvæðum. Þá kem jeg að 5. gr. Þar koma enn þessi háu sektarákvæði, sömu ákvæðin, sem gilda um brot gegn 1. gr. Það er hverjum manni auðsætt, að þetta eru alt of hörð sektarákvæði, þar sem brot gegn þessari grein geta auðveldlega verið framin af fáfræði eða vangá. Það getur vel verið, að menn gleymi ,eða viti eigi, að þeir eiga að segja til um vínbyrgðir sínar í tæka tíð. Að því er snertir ákvæði 6. gr., þá er þar bætt inn, að það áfengi, sem íslensk skip flytja til landsins, og ekki á að fara til umsjónarmanns áfengiskaupa, skuli gjört upptækt. Þetta er nýtt ákvæði, sem ekki er í eldri lögunum.  (Sveinn Björnsson : Ekki er það svo mjög hörð refsing)  . Það er þó harðara en það, sem verið hefir, því að nú eru að eins til ákvæði um að innsigla slíkar byrgðir og sjá um, að vínið sje ekki veitt innan landhelginnar. Þá er jeg nú búinn að minnast nokkuð á allar gr. frumv. Það kemur ljóst fram í því, að bannmenn vilja leitast við að vernda bannlögin, með því að herða á sektarákvæðunum. Það getur minni hlutinn ekki fallist á að sje rjetta leiðin. Jeg er sannfærður um, að það mun einmitt vekja mótspyrnu á móti lögunum.  (Sveinn Björnsson: Það er vel farið)  . Þótt menn hafi ekki gjört mikil samtök um að brjóta lögin enn sem komið er, þá getur komið sá tími, að það verði hafin mótstaða á móti þeim. Vilja bannmenn stuðla að því með frekari ákvæðum í þessu efni? Jeg er hræddur um, að þeir sjeu nú að því. Þeir þykjast í nafni mannúðar og rjettlætis vilja útrýma áfenginu úr landinu, en það er ekki mannúðlegt að taka menn svona þrælatökum. Þá vil jeg segja nokkur orð viðvíkjandi því, sem stendur í niðurlagi nefndarálits meiri hlutans.  (Sveinn Björnsson: Er það til umræðu?)  . Það kemur þessu máli við, og jeg vildi leyfa mjer að minnast lítillega á það. Það er tillagan um 5000 kr. styrk til aukins eftirlits með bannlögunum, sem var borin upp hjer í deildinni við 3. umr fjárlaganna. Minni hlutanum getur ekki skilist, að með þessari litlu fjárhæð geti orðið verulega bætt úr þeim brotum á bannlögunum, sem kunna að eiga sjer stað kring um alt land. Það gæti ef til vill komið að notum á einstaka stað, t. d. hjer í Reykjavík, en það nær ekki nokkurri átt, að hægt sje fyrir svo lítið fje að halda uppi eftirliti, sem að gagni geti komið kringum alt land. Ef við tækjum upp þá stefnu, að veita fje til eftirlita með bannlögunum, þá hlyti það að leiða til þess, að sú fjárveiting yrði alt af hækkuð, þangað til hægt væri að segja, að eftirlitið væri orðið nægilega trygt. En hve nær skyldi sá tími koma, að menn játi, að eftirlitið sje nægilega trygt? Jeg býst við að það yrði seint. Og jeg býst við að þessi gauragangur allur með að herða á bannlögunum, verði fremur til þess að vekja óhug á þeim og mótspyrnu heldur en hitt. Jeg leyfi mjer að benda bannmönnum á þessi atriði, því að þeir virðast hafa lokað augunum fyrir þeim. Það hlýtur alt af að verða varasöm leið, að kúga menn til hlýðni við lögin með því, að beita mjög hörðum sektarákvæðum.



Jeg vil leyfa mjer að mótmæla því skrafi, sem hefir brytt á hjer í deildinni um að afnema bannlögin. Mjer finst enginn hlutur vera meiri fjarstæða, því að það mundi gjöra þingið hlægilegt í augum annarra þjóða, og er þar að auki ábyrgðarhluti gagnvart hinni íslensku þjóð: Það er mikill munur á ástandinu í þessu efni fyrir þá unglinga, sem nú eru að alast upp, eða því, sem áður var. Vínið liggur ná ekki svo að segja á glámbekk, eins og verið hefir. Hins vegar þurfum við ekki að vera smeykir, þó að þeir, sem hafa vanið sig á vín, fái sjer í staupinu einstaka sinnum, því að þeir deyja og líða undir lok, og ef unga fólkið venst ekki á það, þá er öllu óhætt. Við þurfum ekki heldur að vera hræddir um, að bannlögin verði afnumin fyrst um sinn, því að kvenfólkið, sem hefir nú nýlega, fengið kosningarrjett, mun sjá um, að þau standi óhögguð. Jeg vil ekki fara út í stæluna um bannlögin og læknana. Jeg sje ekki, að malaga, rauðvín og portvín í höndum læknanna geti orðið til að viðhalda drykkjuakap í landinu. En hitt finst mjer vera hálf hlægilegt, að setja það í lögin, að smáskamtalæknar megi sjálfir panta vínanda frá útlöndum, ef þeir fá til þess meðmæli hlutaðeigandi lögreglustjóra og sóknarprests. Jeg veit ekki betur en að lyfjabúðir hafi öll smáskamtameðul. En að öðru leyti er jeg viss um, að með þessu móti væri hægt að útvega vínanda frá útlöndum undir nafninu smáskamtameðul, sem svo, þegar til kæmi, yrðu drukkin sem brennivín. Þetta þýðir því ekki annað, en að hver sá maður, sem fæst eitthvað við smáskamta.lækningar, gæti pantað brennivín frá útlöndum. Jeg get fúslega tekið undir það, að ströng sektarákvæði bjargi líklega ekki fyllilega frá þessum brotum. En ef svo er, að dómari geti ekkert við menn gjört, þótt þeir sjeu fullir, ef þeir neita að gjöra grein fyrir, hvar þeir hafi fengið vín, þá má það ekki svo til ganga, að ekki sje hægt að sekta þá. Sje þetta svo eftir núgildandi lögum, þá er þar að mínu áliti glompa, sem úr þyrfti að bæta, því að það er ekki nema sjálfsagt, að hægt sje að skylda menn undir svona kringumstæðum til að gjöra grein fyrir, hvar þeir hafi fengið vín. Í nefndaráliti minni hlutana er talað um, að sjómönnum sje nauðsynlegt að hafa rauðvín sjer til hressingar og heilsubótar í sjóvolkinu og til að bæta sjer upp þá ljelegu fæðu, sem þeir hafi. Jeg get ekki neitað því, að mjer þykir gott að fá mjer í staupinu á ferðalagi í vondu veðri. En það vita allir, að þeir, sem í mestar mannraunir rata, t. d. heimskautsfararnir, forðast eins og heitan eldinn ekki einungis vín, heldur og tóbak. Jeg er mjög efablandinn um að vín bæti úr matarhæfi. Matarhæfi á skipum á að vera svo, að það valdi ekki heilsutjóni. En þeir sjúkdómar, sem menn fá út af því, eru þess eðlis, að það er óhugsandi, að þeir verði bættir með víni.



Jeg hjelt, að háttvirtur framsm. minni hlutans (J. J.) ætlaði að láta sjer nægja með sína skorinorðu ræðu, svo að nú hefði mátt ganga til atkvæða um frv. En jeg sje, að hann er ekki búinn ennþá, og þykir mjer því rjett að segja nokkur orð líka. Fyrst skal jeg geta þess, að jeg tel líklegt, að nefndin taki til greina bendingu háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) um smáskamtalæknana. Þá þarf að setja í lyfjabúðina. Enn fremur skal jeg benda á, að það er rjett, sem háttv. framsm. minni hlutans (J. J ) sagði, að í 6. gr. frumv. er prentvilla, þar stendur 2: gr. en á að vera 3. gr. Það verður að sjálfsögðu lagað til 3. umræðu. Háttv. framsm. minni hlutans (J. J.) sagði, að þetta væri kappsmál, og að það væri hyggilegra af meiri hlutanum, að fara rólega í sakirnar og beita ekki kappi. Jeg hefi ekki orðið var við það, hvorki hjer í deildinni nje í nefndinni, að nokkurt kapp hafi komið fram af hálfu meiri hlutans. Enda hefir minni hlutinn viðurkent það, að meiri hlutinn hafi viðhaft alla gætni, og það svo, að minni hlutinn mun ætla sjer að greiða atkvæði með brtt. meiri hlutans. Annars virtist aðalkjarninn í ræðu háttv. framsm. minni hlutans (J. J.) vera sá, að lýsa yfir sinni og annara andbanninga umhyggju fyrir því, að ekkert komi fram í þessu máli, sem gæti orðið þessum ágætu lögum að falli. Hann sagði, að ef farið yrði að breyta lögun- um, mætti eiga það á hættu, að það yrði þeim að falli, og þeir menn bæru ábyrgðina á því, sem með breytingarnar kæmu. Jeg fyrir mitt leyti er ekki hræddur við að bera þá ábyrgð og greiða atkvæði með breytingunum, þótt það skapi einstaka manni óánægju. Hann vildi halda því fram, að við bærum líka ábyrð á auknum brotum á lögunum. Út af þessu vil jeg taka það fram, að ef reyndin verður sú, að þessi lög verði brotin meira en önnur lög, þá er ástæðan til þess sú, að hjer eru of margir menn í landinu, sem prjedika það sýknt og heilagt, að þessi lög sjeu þrælalög, sem engin synd sje að brjóta. Það er ekki rjett af neinum borgara, að hvetja menn til að brjóta lög, hvaða lög sem það eru. Eina löglega aðferðin til að vinna á móti lögunum, er sú, að reyna að fá þau afnumin. Háttv. framsm. minni hlutans (J. J.) sagði enn fremur, að það, sem sjer gengi til og skoðunarbraeðrum sínum, væri það, að þeir vildu fá reynslu fyrir því, hvort bannlögin væru heppileg eða ekki. Þá reynslu vilja þeir skapa, með því að halda bannlögunum i því formi, sem bannmenn telja óheppilegt. Jeg get ekki fundið fullkomið samræmi i þessari skoðun. Þá sagði hann, að það væri hart, að taka rauðvínið frá fiskiskútunum. Jeg veit ekki, hvort hann er svo kunnugur lífinu á fiskiskútunum, að hann geti um það dæmt. Jeg veit ekki til, að þar hafi daglega verið haft rauðvín á borð¬um, hvað sem verður hjer eftir. Ef menn hafa viljað fá sjer hressingu i sjó¬volkinu, eins og reyndar líka í land¬volkinu, þá mun það tíðast hafa verið brennivín: Eins og háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) tók fram, þá er það venjulega talið heppilegast, þegar um mannraunirnar er að ræða, að neyta alls ekki áfengis. Þar sem háttv. framsm. minni hlut¬ans sagði, að það væri svo vond fæða á, fiskiskipunum, að skipverjum veitti ekki af að bæta sjer það upp með vínnautn, þá er það algjörlega rangt, að minsta kosti að því er snertir togarana. Jeg veit það, að ef hann sneri sjer til útgjörðarmanna, þá myndi hann komast að raun um, að sjómenn á togurunum lifa á mjög góðu fæði. Jeg ætla ekki i þessu sambandi að fara út í að tala um fjárveitinguna, sem farið var fram á hjer um daginn og minst er á í nefndaráliti meiri hlutans. Það var fullskýrt tekið fram þá, að fram á þessa fjárveitingu væri farið eingöngu í því skyni, að ljetta lögreglustjóranum eftirlitið með því að hafa vörð úti í skipunum. Og upphæðin, sem farið var fram á, 5000 kr., var talin nægileg til þess af kunnugum mönnum, sem jeg treysti betur til að bera skyn á, hvað til slíks eftirlits myndi þurfa, heldur en háttv. framsm. minni hlutans (J. J.), með allri virðingu fyrir kunnugleika hans og góðum vilja. Loks sagði háttv. framsm. minni hlut¬ans, að það væri varasamt, að kúga menn til að hlýða lögunum. Ef þetta væri rjett, þá leiddi af því, að það væri yfirleitt mjög varhugavert fyrir Alþingi að setja nokkur lög, því að þau hljóta alt af að þvinga þá menn, sem ekki vilja hlýða þeim. Lög eru ekki annað en þvingun á menn til að göra það, sem almenningi er fyrir bestu, að áliti löggjafana. Þegar um önnur lög er að ræða, er það ekki kallað kúgun, þótt lögð sjeu viðurlög við að brjóta þau. En þegar um þessi einu lög er ræða, þá er þetta kallað kúgun. Það er einn þátturinn í tilraununum til að gjöra lögin óvinsæl, en það er ekki rjettmætara í þessu máli heldur en í öðrum lög¬um. Að endingu skal jeg leyfa mjer að segja það, að þar sem háttv. framsm. minni hlutans (J. J.) segir, að því harðari refsing sem lögð sje við að brjóta einhver lög, því meiri mótspyrnu sæti þau, þá hlýtur að leiða af því, að sje refsingin væg, þá brjóti menn lögin síður. Það er því bein hugsanarjett ályktun af þessari skoðun, að rjettast sje að leggja svo sem 2–10 kr. sekt við að drepa mann.  (Jón Jónsson: Það er alt öðru máli að gegna)  . Það er fjarri mjer, að ætla að fara að bera þetta tvent saman, en jeg vildi að eins sýna fram á, að þetta er hugsanarjett ályktun af þessari skoðun.



Jeg ætla ekki að fara meira út í þetta mál, en vil að eins geta þess út af orðum háttv. framsm. meiri hlutans (S. B.), að jeg sagði aldrei, að þetta hefði verið gjört að kappsmáli af meiri hluta nefndarinnar. Meiri hlutinn fór hógværlega í málið, og það hefir háttv. framsm. meiri hlutans gjört líka. En ástæðan fyrir því, að jeg sagði, að þetta mál hefði verið gjört að kappsmáli, er sú, að jeg var viðstaddur í háttv. Ed., er málið var þar til umr.; heyrði jeg þá, af hversu miklu kappi fyrir málinu var barist, og hygg jeg, að því verði ekki neitað. Mjer er mikil ánægja í því, hversu rólega hjer hefir verið tekið í málið, og skil jeg það svo, að deildinni sýnist mál þetta ekki mikið nauðsynjamál, enda vona jeg það komi fram við atkvæðagreiðsluna. En hvað það snertir, er háttv. framsögum. meiri hlutans (S. B.) sagði, að lögin væru mest brotin vegna þess, að á móti þeim væri barist, þá held jeg að það sje ekki rjett. Jeg fullyrði það, að þau muni verða meira brotin og verr liðin, ef ákvæðin verða gjörð enn harðari, ef út af er brugðið. Ef þingið ljeti málið afskiftalaust og sæi hverju fram færi, þá gæti farið svo, að við, sem í fyrstu vorum lögunum andvígir, gætum sætt okkur við þau. Heilbrigðir menn geta ósköp vel lifað án áfengis; við, sem höfum verið og erum á móti banni, gjörum það ekki af því, að okkur langi svo ósköp í vín, heldur af því, að við álítum rangt, að ákveða þetta með lögum. Það getur verið, að einstöku menn sjeu á móti bannlögunum vegna sjálfra sín, en jeg get fullvissað háttv. framsögum. meiri hl. (S. B.) um það, að .því er ekki þannig farið með okkur. Því hygg jeg, að rjettast hefði verið, að láta lögin standa óbreytt fyrst um sinn, og það hjelt jeg að verið hefði meiningin í upphafi. Það kom því flatt upp á mig, og víst marga aðra, er þetta frumvarp var lagt hjer fyrir Alþingi, því að jeg veit, að það hefir ekki verið gjört að vilja almennings. Það er víst umhyggja, þessara mannúðarmanna, er vilja afstýra óhamingu með því, að einstakir menn geti ekki fengið sjer í staupinu, er hefir hrundið þessu af stað, þó að mannúðin skíni reyndar ekki út úr hverju orði í umræðum þeirra um málið og í lögunum sjálfum. En þar sem jeg tel engan veginn víst, að þeim tilgangi verði náð með þessu, hefir minni hlutinn leyft sjer að koma fram með svo hljóðandi rökstudda dagskrá: »Í því trausti, að stjórnarráðið löggildi nú þegar til lækninga, með viðauka við lyfjaskrá landsins, Rauðvín, Malaga, Skerry, Portvín og Cognac, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«. Þessi rökstudda dagskrá er í samræmi við skoðun meiri hlutans, því að hann hefir verið hógvær og sanngjarn, og viðurkent, að ilt væri að varna því, að þessar víntegundir, er í dagskránni eru nefndar, fáist í lyfjabúðum.

Sigurður Eggerz : Jeg hefi skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara, að því er snertir undanþáguna fyrir fólksflutningaskip, sem eru í siglingum landa á milli. Í frumvarpinu stendur, eftir að það kom ,frá Ed., að ekkert íslenskt skip, er kemur hingað til lands, megi hafa með sjer áfengi, en meiri hlutinn vill heimila stjórninni að veita undanþágu frá þessu. Jeg sje enga ástæðu til þessa, því að jeg lít svo á, að þar sem .um bannland er að ræða, eigi það að láta bannlögin ná einnig til skipa sinna. Enda er það þannig, að sum lönd, sem ekki eru bannlönd, takmarka vínnautn á sjó, þó ekki sje hún takmörkuð á landi. Þannig er mjer kunnugt um, að enskir togarar hafa nú nálega aldrei áfengi meðferðis. Þetta sýnir, að aðrar þjóðir álíta ekki nauðsynlegt, heldur öllu fremur skaðlegt, að hafa áfengi um hönd í siglingum. Sú athugasemd, að íslensk skip geti ekki kept við erlend skip, ef þeim sje bannað að hafa áfengi, held jeg að sje ljettvæg. Jeg gjöri ekki mikið úr því, og allur þorri manna vill eina vel ferðast með þeim skipum, sem ekkert áfengi hafa meðferðis.  (Matthías Ólafsson: Ekki útlendingar)  . Það er öðru nær, en að það sjeu allir, er kjósa það heldur. Jeg. talaði nýlega við mann, sem kom frá Ameríku, og hann sagði mjer, að á þeim skipum, sem hann ferðaðist með, hafi áfengis varla verið neytt af nokkrum manni, og mun það ekki vera eins dæmi með þau skipin. Úr því að jeg er staðinn upp, ætla jeg að minnast á úrskurð þann, er minst var á í Ed., að stjórnin hafi gefið síðastliðinn vetur, um að ekkert annað vín mætti vera í lyfjabúðum en Malagavín. Það kendi misskilnings viðvíkjandi þessu í háttv. Ed., því að þetta var ekkert annað en lögskýring á pharmacopeunni. Hjer á landi gilti pharmacopea donica samkvæmt konungaúrskurði um það efni. Í meginmáli pharma-copeunnar eru að eins nefnd vina medica, en til þess að búa þau til, þarf Malagavín. Samkvæmt því var heimilað að hafa Malagavín í lyfjabúðum, sbr. og 2. gr. bannlaganna, þar sem segir svo, að lyfsalar og læknar megi ekki hafa önnur vín en þau, sem standi á lyfjaskrá. Í inngangi pharmacopeunnar stendur: »Vine og andre let tilgængelige Stoffer ere ikke beskrevne í Pharmacopeen«. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en svo, að ekki hafi þótt ástæða til að taka vínin í pharmacopeuna, og fyrir því var heldur ekki heimilað að leyfa þau í lyfjabúðunum, sbr. 2. gr. bannl. Þessi úrskurður er því ekkert annað en lögskýring á lyfjaskránni, og það var skýrt tekið fram, að stjórnarráðið tæki enga afstöðu með úrskurði þessum í læknaágreiningnum um, hvort nauðsynlegt væri að hafa vín til lækninga eða eigi. Jeg sje svo ekki ástæðu til að taka það upp, er háttv. framsögum. meiri hl. (S. B.) tók fram, en það gladdi mig, að háttv. framsögum. minni hl. (J. J.) skyldi vera þeirrar skoðunar, að svo myndi fara, að andbanningar fjellust á bannlögin. Jeg gjöri líka ráð fyrir að svo fari, því að sú alda, er. hefir risið gegn bannlögunum, mun hjaðna sem bóla. Jeg hefi minst á það hjer áður í hv. deild, hvað það væri, er bannlögunum stafaði mest hætta af. Það er ekki svo mjög það, hvernig þau sjálf eru sniðin, heldur hitt, að þeir menn, er mestu ráða og efstir eru í mannfjelagsstiganum, anda kalt á móti bannlögunum. En af því, að þessir menn gjöra þetta, álíta aðrir að þetta sje fínt, þeir eru herrar tískunnar í þessu landi, en það hefir reynst alstaðar í heiminum erfitt að berjast á móti tískunni; hún er svo máttug, að hún kemur að minsta kosti smámennum á knje - og smámenni - smámenni -- hvað haldið þjer að þau sjeu mörg í þessu landi ? En þessi hugsunarháttur verður að breytast; nýir herrar verða að skapa nýja tísku. Bannlögin eiga að lifa í þessu landi, ekki brotin, heldur óbrotin, og þá mun þeim fylgja gifta, sem verður máttugri en tískan, sem skipar nú of hátt sæti. Þetta vildi jeg gjarna hafa sagt.



Frv. þetta er svo að segja hið sama, sem samþykt var hjer á þingi í fyrra. Nefndarálit meiri hlutans og minni hlutana sýna það, að nefndinni hefir ekki þótt ástæða til, að breyta frumvarpinu, nema í einu atriði. Og þetta eina atriði er í ákvæðunum um stundarsakir, kosningarnar að ári. Um það atriði get jeg látið mjer nægja að vísa til þess, sem sagt er í nefndaráliti meiri hlutana. Nefndin telur það mjög varhugavert að stilla svo til, að hinar hlutbundnu kosningar fari fram um miðjan vetur, í marsmánuði; þá er allra veðra er von, og getur þá vel farið svo í sumum hjeruðum, að alls ekki sje ferðafært kosningardaginn. Um tillögu minni hlutans vil jeg taka þetta fram. Sú skoðun kom fram hjá ýmsum nefndarmönnum, að í rauninni mundi heppilegast að láta bæði hinar hlutbundnu og hinar óhlutbundnu kosningar fara fram sama dag, bæði vegna þess, að með því móti sparaðist kjósendum tími og fje, og svo væri hætt við, að landskjörið yrði verr sótt, er um svo fáa menn væri að ræða, er kjósa ætti, og að sumu leyti má ske nokkuð ókunna kjósendum. Meiri hluti nefndarinnar hefir samt ekki getað fallist á þessa skoðun. Hann telur það brjóta í bág við stjórnakipunarlögin frá 19. júní 1915. Hann telur og rjett að þeir, sem boði eru við landskosningarnar, eigi kost á að bjóða sig fram í kjördæmum, ef þeir ná ekki kosningu við landskjörið. Jeg get ekki sjeð, að brtt. háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sjeu til bóta. Jeg hygg ekki, að það sje heppilegra að hafa kosninguna 12. júní en fyrst í júlí; sjerstaklega ekki fyrir sjómenn. Ef kosið væri 12. júní, þá væri framboð þingmannsefna má ske varla komin fram, þá er sjómenn kæmu inn um lok. En væri kosningin fyrst í júlí, þá væri kunnugt um alla frambjóðendur, þá er sjómenn væru inni um Jónsmessuleytið: Meiri hluti nefndarinnar leggur þó ekki beint áherslu á það, að þessir kjördagar verði ákveðnir, sem hún hefir stungið upp á. Hún gæti vel felt sig við það, að landskosningarnar yrðu fluttar til loka júlímánaðar eða snemma í ágústmánuð, og kosningarnar í kjördæmum svo til 1. vetrardags. Líklega er 18. september ekki heppilega valinn dagur fyrir hinar óhlutbundnu kosningar. Mjer er sagt, að það sje rjettadagur í Þingeyjarsýslu. Þessu atriði þyrfti því að breyta. Hitt leggur nefndin áherslu á, að kosningarnar verði ekki settar um hávetur og mönnum þar með má ske gjört ómögulegt að sækja kjörfund.



Eins og háttv. þingmenn hafa sjeð, hefi jeg komið fram með brtt. við frv. á þgskj. 722 og 724. Brtt. á þgskj. 722 fer fram á það, að kosning hinna landskjörnu alþingismanna fari fram sama dag og hinar almennu kosningar. Jeg hefi sett kjördaginn l2. júní, en legg þó ekki áherslu á þann dag; mjer er sama hvort það er 12. júní, 12. júlí eða 3. júlí 1916. Jeg er fús til samkomulags um að breyta deginum. Hitt er mjer áhugamál, að báðar kosningarnar fari fram sama dag. Jeg hefi flutt þessa tillögu fyrir þá sök, að jeg tel hana miða í sparnaðaráttina, sem sje að nota ekki nema einn dag til kosninganna í stað tveggja. Og verður það alls ekki lítið, sem sparast með því sje alt tekið með í reikninginn. Mjer skildist það vera aðallega tvent, sem háttv. framsm. meiri hlutans (J. M.) hafði á móti því, að kosning landskjörinna þingmanna og almennu kosningarnar færu fram á sama tíma. Fyrst það, að slíkt mundi brjóta í bág við bráðabirgða ákvæði stjórnskipulaganna, og í öðru lagi að ef kosningarnar færu fram á sama tíma, þá gætu ekki þeir, sem í kjöri væru við landskosningarnar, gefið kost á sjer í kjördæmunum, ef þeir fjellti við landskjörið. Jeg get ekki sjeð að það komi að nokkru leyti í bága við stjórnarakrána, þó kosið sje sama daginn, og hitt atriðið virðist mjer horfa svo við, að sá sem staðið hefir á lista við landskosningar og fallið, að hann þá eigi enga lagalega eða siðferðislega kröfu til að fá að bjóða sig fram í einstökum kjördæmum. Þeir sem falla, geta þá ekki boðið sig fram við kjördæmakosningar, og er það í mínum augum kostur, og þetta mælir einmitt með, að láta báðar kosningannar fara fram á sama degi, auk þess sem við það sparast mikið ómak og fje. Um hina brtt. mína á þgskj. 724 skal jeg geta þess; að hún miðar að því sama og hin, að kosningar landskjörinna og kjördæmakosinna þingmanna fari fram á sama degi framvegis, sem sje hinn lögákveðna kjördag, 1. vetrardag. En við þetta er þó að athuga, að þingrof ruglar kjörtíma þjóðkjörinna þingmanna, svo mjer er þessi tillaga ekki eins föst í hendi og hin. Áður en jeg sest niður vildi jeg víkja fáeinum orðum að brtt. minni hlutans á .þgskj. 685 Jeg er þakklátur háttv. minni hl., að því leyti sem hann er sammála mjer um, að báðar kosningarnar verði látnar fara fram sama dag, eins og brtt. hans og miða til. En jeg er honum ósamþykkur um, að heppilegt sje, að breyta hinum lögboðna kjördegi, sem nú er 1. vetrardagur. Þegar kosningalögin voru áður til meðferðar hjer í deildinni, var einmitt mikill ágreiningur um, hvaða dagur skyldi vera kjördagur. Eftir mikla umhugsun og bollaleggingar, komust menn að þeirri niðurstöðu, að 1. vetrardagur mundi þægilegastur kjördagur öllum almenningi. Jeg held að 1. júlí sje ekki hentugur kjördagur. Þá er mikill anna tími hjá öllum þorra manna, svo að þeir munu eiga bágt með að hverfa frá störfum sínum til að sækja kjörfund. Jeg verð að mæla á móti því, að farið sje nú að breyta kjördeginum. Hins vegar vænti jeg að tillaga mín um kosningarnar 1916 nái fram að ganga. Fari báðar kosningarnar fram sama daginn, dreifist ekki áhugi manna í þessu efni, svo sem verða mundi, ef landskosning færi fram á öðrum tíma.



Jeg stend að eina upp til að lýsa yfir því, að jeg tel meiri hluta nefndarinnar hafa rjett fyrir sjer um það, að stjórnarskipunarlögin segi til um það, hve nær kosning landskjörnu þingmannanna eigi að fara fram, sem sje á undan kosningu þjóðkjörinna þm: Jeg felst og fyllilega á það með nefndinni, að það sje alveg ótækt að hafa kosningu þeirra þingmanna, sem kjósa á hlutbundnum kosningum, í marsmánuði, vegna þess, að þá mundu bændur engu fá ráðið um kosninguna, heldur bæja- og kaupstaðabúar. Því að þó allir sem í kaupstöðum búa, geti sótt kjörfund, þá geta verið svo ill veður í sveitum, að menn komist ekki frá heimilum sínum. Allir vita að í marsmánuði geisa hjer oft stór veður, og það tilviljun, að sú eina kosning, sem höfð hefir verið í marsmánuði, heppnaðist vel, enda skall hurð nærri hælum, því um kvöldið var komið kafald. Um það, hver tími sje heppilegastur til að hafa kosningar á, skal jeg fyrir mitt leyti benda á., að 3. júlí mun vera vel til þess fallinn fyrir margra hluta sakir. Túnasláttur er þá ekki byrjaður, og þurfa menn þá ekki að tefja sig frá honum; auk þess geta veður aldrei hamlað ferðum manna þá. Hitt, að hafa kjördaginn seint í september, gæti komið sjer illa, vegna þess, hve það er nálægt göngunum, en 10. sept., mundi vera góður, eða öllu heldur 9, sept. sem er laugardagur. Þá er slætti að mestu lokið og kjósendur heima, svo þeir geta sótt kjörfund, allir nema sjómenn, en þeir geta kosið þar, sem þeir eru stadd- ir. Það mætti samþykkja brtt. háttv. meiri hl. nú, og breyta svo deginum við 3. umræðu. Þá vildi jeg minnast örfáum orðum á till, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), um að láta hlutbundnu kosningarnar og almennu kosningarnar fara fram sama daginn. Færði hann þá ástæðu til þess, að láta þær vera sama dag, að kjósendur mættu ekki eyða tveimur dögum til þeirra. Jeg hefi áður sagt, að slík tilhögun mundi fara í bág við stjórnarskrána, en auk þess er margt annað, sem mælir á móti því, að þær fari fram sama daginn. Við þekkjum allir þá ágætu stofnun, sem nefnist flokkaskiftingin í landinu. Flokkarnir hafa misjafnlega góðum mönnum á að skipa, en vanalega mundu þeir velja menn af betri endanum í landskjörið. Það væri þá ilt fyrir flokkana, að geta ekki kom- ið þeim þingmannsefnum, sem út undan verða við landskjörið, að í kjördæmunum. Þetta gæti orðið til þess, að mörg bestu þingmannsefnin, og reyndir og góðir þingmenn, yrðu útilokaðir frá að eiga sæti á þingi. Teldi jeg þá illa farið. Vil jeg því hvetja menn til að fylgja háttv. meiri hluta nefndarinnar að málum.

Framsögum. minni hlutans (Guðm. Hannesson) : Jeg get verið fáorður, því að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir sagt flest af því, sem jeg ætlaði að nefna. Það, sem fyrir mjer er aðalatriðið, er, að kosningarnar fari báðar fram sama daginn. Jeg hefi bent á það í nefndarálitinu, að það væri hæpið, að sveitabændur sæktu kjörfund, ef kosningar landsþingmannanna færi fram á öðrum tíma en hjeraðskosningarnar. Mundi það þá leiða til þess, að landskjörið lenti að mestu leyti í höndum bæjarbúa. Jeg heyri menn ekki halda því fast fram, að þetta komi í bág við ákvæði hinnar nýju stjórnarskrár Mjer virðist í þessu efni ekki vera hægt að fara eftir öðru en orðum hennar, og þau koma, eftir íslensku máli, á engan hátt í bág við þetta fyrirkomulag, sem minni hlutinn heldur fram. Mjer virðist til nokkuð mikils ætlast, að taka svo mikið tillit til pólitísku flokkanna í landinu, að vinna það fyrir 3 menn, að ómaka alla þjóðina til kosninga; og það að óþörfu. Það er ofmikið í sölurnar lagt, enda ekki víst, að það komi að tilætluðum notum, því ósjaldan mundi það fara svo, að þeir, er fallið hefðu við landskjör, mundu líka falla í hjeraði; - menn vilja ógjarna láta nota sig fyrir varaskeifu. Það er heldur ekki lítils virði, að kosningar fari fremur sjaldan fram, því að þær kosta ekki litla tímatöf fyrir marga, og allur sá, undirróður, sem þeim fylgir, hefir lítið gott í för með sjer. Hvaða dag kosningarnar fara fram, er mjer ekki kappamál. Jeg tók til 1. júlí, en að öðru leyti legg jeg ekki mikla áherslu á það.

Ráðherra: Það eru að eins örfá orð viðvíkjandi brtt. um ákvæðið um stundarsakir. Meiri hluti nefndarinnar vill hafa því breytt á þann veg, að landskjörið fari fram fyrst í júlí, en kosning í einstökum kjördæmum 18. sept. Verði þessi breytingartillaga háttv. meiri hl. samþykt, þá útilokar hún næstum það, að hægt verði að halda aukaþing í aumar.  (Bjarni Jónsson: Þingið er ákvæðisfært, þótt sex menn vanti)  . Já! að vísu, en það er vafasamt, hvort svo væri í þessu tilfelli, vegna þess, að það vantaði alveg annað »elementið« í þingið. Þá mundi og undirbúningstími undir hinar almennu kosningar 18. september verða alt of naumur, ef aukaþing yrði haldið að sumri. Og auk þessa er sá tími mjög óhentugur fyrir kjósendur, því að jeg man ekki betur en þá standi yfir göngur um alt land. Jeg teldi því mjög æskilegt, að þessu yrði breytt, kosningadagurinn ákveðinn nokkru síðar.



Jeg kannast við það, að hæstv. ráðherra (E. A.) hefir nokkuð til síns máls um það, að því lengur sem landskjörið er dregið, því lengri dráttur verður á því, að hægt sje, ef á lægi, að ná saman fullskipuðu aukaþingi, því vitanlega eru þeir konungkjörnu úr sögunni, jafnskjótt og stjórnarskráin er. komin í gildi. En það munar að eins 3–4 mánuðum, hvort landskjörið fer fram í mars eða í júnímánuði en hins vegar mundu örfáir til sveitanna sækja landskjör í marsmánuði, því ,þá getur verð allra veðra von. Jeg hallast því fyrir mitt leyti að brtt: nefndarinnar, um að landakjörið fari fram í júnímánuði, eða ef til vill seinna, ef því er að skifta. En sýnt er, að jafnskjótt og þeir landskjörnu eru kosnir, þá má kalla þingið saman, enda þótt kosningarnar almennu hafi ekki farið fram, því þingmenn með núgildandi umboðum gætu mætt á því þingi, ef mjög brýn nauðsyn yrði á að kalla það saman. Annars stóð jeg aðallega upp til að mótmæla því, að landskjörið og almennar kosningar færu fram samtímis. Og þetta er ekki eingöngu vegna hinna pólitísku flokka, heldur vegna landsmanna allra. Það er þeim best, að hafa sem bestum mönnum á að skipa við landskjörið. En fari þessar kosningar fram samtímis, þá getur vel hugsast, að flokkarnir vilji ekki hætta sínum bestu mönnum við landskjör af ótta fyrir því, að þeir falli og komist ekki á þing. Aftur á móti geta þessir menn verið vissir í ákveðnu kjördæmi. Þetta gæti því leitt til þess, að við landskjörið væru boðnir fram þeir menn, er síður væru til þess fallnir. Og það verð jeg að telja illa farið. Auk þess er það sýnilegt, að það er tilætlun stjórnarskrárinnar, að kosningar fari ekki fram samtímis, enda væri það, eins og sýnt hefir verið fram á, afaróheppilegt.



Jeg skal játa, að það er rjett hjá hæstv. ráðherra, að örðugleikar geta orðið á því, að kalla saman aukaþing um tíma að sumri, ef tillögur meiri hluta nefndarinnar ern samþyktar. En það hlýtur alt af að verða svo, svo framarlega sem landskosningar og kjör í einstökum kjördæmum fara ekki fram sama dag, en það verð jeg að álíta, að sje óheimilt samkvæmt hinni nýju stjórnarskrá. Hún gjörir ráð fyrir millibili milli kosninganna, og það má varla vera styttra en 2–3 mánuðir. Jeg fæ ekki heldur sjeð, að ástæða sje til þess að halda, að fremur verði nauðsyn á að kalla saman aukaþing að sumri en á öðrum tíma ára. Það mætti líka haga því svo, að stjórnarakráin gengi ekki í gildi fyr en seinast í júní næsta ár. Þá yrði það ekki langur tími, sem ekki væri hægt að kalla þingið saman, því að þegar landakjörið væri um garð gengið, mætti kalla þá sex landskjörnu þingmenn og 34 gömlu þjóðkjörnu þingmennina saman. Það má má ske segja, að það væri óviðkunnanlegt, að láta þessa gömlu þingmenn sitja á þingi, eftir að hin nýja stjórnarskrárbreyting væri gengin í gildi, en jeg verð að telja það fullkomlega löglegt. Þingið yrði auðvitað ekki hægt að halda fyr en í ágústmánuði, með því að ekki yrði kunnugt um landakjörið fyrr en seint í júlí. En jeg býst ekki við, að það þyrfti að sitja lengur en hálfan mánuð, og yrði þá nógur tími fyrir þingmenn, sem bjóða vildu sig fram aftur, til að ferðast um viðkomandi kjördæmi og halda fundi. Allur annar undirbúningur undir kosningarnar gæti auðvitað farið fram meðan þingið sæti. Jeg held þess vegna, að þetta hafi verið óþarfa grýla hjá hæstv. ráðherra. Viðvíkjandi kjördegi kjördæmakosninganna, 18. sept., þá býst jeg við, að nefndin breyti honum til 3. umr. í 11. sept., ef menn að öðru leyti fallast á skoðanir hennar. Það væri auðvitað hentugra fyrir marga sjómenn, að sá kjördagur væri 1. vetrardag, en úr því vandkvæði er nú bætt mikið með lögunum um það, að þeir geti kosið, hvar sem þeir eru staddir. En 11. sept. er með það fyrir augum ekki óhentugur tími, því að fiskiskútur t. d. koma flestar inn seinast í ágústmánuði. Fyrir botnvörpunga er lítt mögulegt að segja, hvaða dagur sje hentugastur, þar sem þeir eru alt árið til fiskjar. Það væri kann ske helst síðast í septembermánuði. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar; jeg vil að eina leggja áherslu á það, að mjer virðist það svo ljóst, að ekki verði um það deilt, að það er ótvírætt brot á ákvæði stjórnarakrárinnar, ef landakosning og kjördæmakosningar eru látnar fara fram samtímis.



Við erum nú að stranda á fyrsta skerinu, sem landskosningarnar hafa sett á leið okkar. En við því verður ekki gjört, og auðvitað sjálfsagt að reyna að gjöra hið besta úr öllu. Jeg skal geta þess, að jeg felli mig betur við tillögur minni hlutana í þessu máli. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) áleit það stjórnarskrárbrot, að láta landskosningar og kjördæmakosningar fara fram samdægurs. Jeg held, að það sje nokkuð hart til orða tekið, og skal jeg í því efni vísa til orða sjálfrar stjórnarskrárinnar, er lúta hjer að. Þar stendur: »Almennar óhlutbundnar kosningar skulu fara fram sem fyrst eftir hlutfallskosningar, og ekki síðar en innan ársfjórðungs«. Jeg skal játa, að orðalagið bendir til þess, að eitthvert millibil sje milli kosninga, en það er ekki tekið jafn skýrt fram eða berlega bent á millibil eins og í öðrum tilfellum, t. d. eins og þegar maður fellur, að ótvírætt sje hægt, að draga þá ályktun, að millibil skuli vera. Og þar sem orðalagið heimilar, að kosningarnar fari fram stuttu á eftir landskosningum, þá má vel hugsa sjer það og haga því þannig, að kjördæmakosningar fari fram sama dag að loknum hlutfallskosningum. Jeg hefi heyrt það flutt sem aðalástæðu fyrir því, að hafa millibil á milli kosninga, að maður, er fallið hefði við landskjör, gæti boðið sig fram í einhverju kjördæmi. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) lagði afarmikla áherslu á þetta. Hann hjelt að samþykt brtt. minni hl. geti leitt til þess, að ljelegir menn yrðu hafðir í boði við landskosningar. Fyrst er nú þess að geta, að flokkaskiftingin hjer á landi er svo öflug, að hver flokkur er nokkurn veginn viss með að koma einhverjum frambjóðenda sinna að. Menn verða að eiga það við sjálfa sig, hvort þeir vilja eiga það á hættu að falla. En svo er þess að gæta; að þingmenn eru ekki nema 40 alls, svo að ólíklegt er, að hjer á landi sjeu svo fáir hæfir menn, að ókleift væri að fá sætin samt vel skipuð. Jeg verð því að líta svo á, að þetta atriði megi ekki vega meira en hin miklu vandkvæði, er millibil milli kosninga hefir í för með sjer. Jeg mun því greiða brtt. minni hl. atkvæði í von um það, að frumv. verði við næstu umr. breytt eins og þörf er á.

Bjarni Jónsson : Orðalag ákvæðis stjórnarskrárinnar heimilar það ekki, að lands- og kjördæmakosningar fari fram samdægurs. Það verður ekki skilið svo, þar sem stjórnarskráin tiltekur hið lengsta millibil, sem megi vera,. ársfjórðung. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en að löggjöfin ætlist til þess; að millibil sje, og það sje hjer um bil 2–3 mánuðir. Og allir þeir, er sátu það þing, er stjórnarskrána samþykti, vita þetta, og gjörðu það einmitt í þeim tilgangi, að þeir menn, er fallið hefðu við landskjör, gætu boðið sig fram í hjeruðum. Jeg hefi aldrei sagt, að ókleift mundi að fá góða menn til framboðs, ef brtt. minni hlutans yrði samþykt. Jeg sagði, að enginn flokkur hefði óendanlega mörgum mönnum á að skipa, og enginn hefði ofmarga góða menn. En það gæti orðið vafasamt, að flokkarnir vildu tefla sínum bestu mönnum fram við landskjör, ef þeir gætu ekki fengið þá boðna fram í hjeruðum, ef illa færi við landskjörið. Og það er ekki að eins í þágu flokkanna, að bestu mennirnir komist á þing, heldur er það í þágu alls landsins. Þá hafa. menn talað um sparnaðinn, sem yrði ef brtt. minni hlutans yrði samþykt. En hann yrði harla lítill, því að kosningarnar mundu ekki falla saman - nema þá einungis núna fyrst, - þar sem þingrof nær ekki til hinna landskjörnu. Jeg hygg, að það sje óþarft að ræða þetta frekar. Þurfi að kalla saman þing, þá má göra það, þótt 6 þingmenn vanti; það er ályktunarfært fyrir því. Og jeg býst ekki við, að stjórnin myndi hika við það, ef landaþörf krefðist þess. Um kosningadaginn 18. september skal jeg geta þess, að jeg álít rjettast, að samþykkja hann núna, en koma svo með brtt. við þriðju umr., og er þá tími til að metast um, hvorn daginn menn telja heppilegri.



Það er að eins stutt athugasemd. Jeg skal ekki blanda mjer inn í það, hvort það komi í bága við ákvæðin um stundarsakir aftan við stjórnarskrána, að báðar kosningarnar, þær hlutbundnu og kjördæmakosningarnar, fari fram sama dag. Jeg heyri, að lögfræðingana greinir á um þetta, en það er nú raunar ekki nýtt, að þá greini á um lagaskýringar. En fyrst lögfræðingana greinir á., þá eru lítil líkindi til þess, að hinir verði á eitt sáttir. Jeg fyrir mitt leyti er samþykkur hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) um, að þessi tillaga fari ekki í bág við áðurgreind ákvæði um stundarsakir. En úr því að jeg stóð upp á annað borð, þá vil jeg benda nefndinni á það, að fleiri tímar geta verið hentugri til kosninga en 3. júlí og fyrri hluti septembermánaðar. Það mætti hugsa sjer landskjörið fara fram 10.–14. maí og kjördæmakosninguna 10. júlí. Jeg álít, að 10. júlí sje heppilegri kjördagur en 10. sept., sem áður hefir verið hafður, og ekki gefist vel. Setjum svo, að lengi hafi gengið óþurkar, en svo verði þurkur þann 10. sept. Jeg býst þá við, að margur mundi meta meir heyið sitt en kjördaginn og kosningarnar. Þess vegna er það, að ef farið verður að breyta til, mundi vera heppilegra að hafa landskjörið næsta ár í maí, 10.–14., og kjördæmakosninguna þá fyrri hluta júlímánaðar.



Jeg veit það, að ýmsir háttv. þm. hafa tilhneigingu til þess, að láta hvorar tveggja kosningarnar, landskjörið og kjördæmakosninguna, fara fram sama dag. Einn þingmaður komst svo að orði við mig, að hjer væri að vísu um stjórnarskrárbrot að ræða en bætti því við, að svo væru lög sem hafa tog og sýnist mjer þetta ætla að sannast á háttv. samþingismanni mínum (S. B.). Jeg hefi látið uppi skoðun mína á málinu og geng ekki frá því, að jeg tel þessa tillögu vera andstæða stjórnarskránni því að engin meining væri í því að segja að landskjörið skyldi fara fram á undan kjördæmakosningunni, ef hvorar tveggja mættu fara fram sama daginn. Forseti leitaði leyfis til afbrigða um brtt. 722 og 724, of seint fram komnar, og voru þau leyfð og samþykt.



Jeg skal ekki tala langt mál. Þessu frumv. var vísað til fátækralaganefndar, og mælir nefndin öll með því, að það verði látið ganga fram. Eina nýja ákvæðið í frv. er það, að leggja megi aukaútsvar á þann atvinnurekstur, er afli er verkaður á skipum inni í landhelgi, en ekki í landi, Frumv. er borið fram af háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), enda er þessi atvinnurekstur óvíða, eða hvergi, nema á ýmsum veiðistöðum í hans kjördæmi; en þrátt fyrir það þykir nefndinni ástæða til að samþykkja það. Ef einhver háttv. þm. óskar frekari skýringa á málinu, þá mun háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) vera fús á að gefa þær.



Eins og kunnugt er orðið af nefndarálitinu á þgskj. 679, hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að þótt æskilegt sje, að ráðherrum verði fjölgað í náinni framtíð, þá telur hún þó heppilegt, að fjölgunin komi ekki til framkvæmdar á þessu þingi, heldur verði frestað að ákveða nokkuð um það, þangað til kosningar hafi farið fram. Jeg þarf ekki að endurtaka nú ástæður nefndarinnar fyrir þessari niðurstöðu. Í því efni get jeg skírskotað til nefndarálitsins. Að eins skal jeg geta þess, að nefndin leit svo á, að á þessum tímum hlyti vandamesta starf stjórnarinnar að lúta að dýrtíðar- og stríðshætturáðstöfunum, og aukning á störfum hennar stæði nú í bráðina aðallega í sambandi við það, en önnur þjóðþrifastörf, er nýja starfskrafta útheimtir af landsstjórnar hálfu, yrðu að bíða betra tíma. En nú hefir þingið sjeð stjórninni fyrir hjálp í því efni, með því að skipa;hina svo kölluðu »Velferðarnefnd« við hlið stjórnarinnar, henni til aðstoðar til næsta þinga, áþekt því eins og fleiri ráðherrar sætu á rökstólum saman. Nauðsynin á fjölgun ráðherra er því ekki jafn mikil eins og ella mundi verið hafa. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en einungis geta þess, að jeg get ekki greitt brtt. á þgskj. 723 atkv., því jeg lít svo á, að í henni felist mótmæli gegn því, að ráðherrum verði fjölgað, en slíkt var alls ekki tilgangur nefndarinnar; meiri hluti hennar hefir orðið ásáttur um tillögu til rökstuddrar dagskrár, og leyfi jeg mjer að leggja það til, að hin háttv. þingdeild samþykki hana. Dagskráin er svo hljóðandi : Í því trausti, að stjórn og kjósendur athugi nánar til næsta þings, hvort ekki sje rjett að ráðherrar verði 3, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.



Jeg ætla ekki að segja annað en það, að jeg get ekki greitt þessari dagskrá atkvæði. Jeg lít svo á, að þingið geti gjört margt heppilegra nú á tímum en að hugsa um hvort ráðherrar skuli verða 3 framvegis, eða ekki. Jeg veit ekki hvort kjósendur hafa athugað málið alment; en jeg veit, að mörgum er það ógeðfelt.



Jeg á brtt. á þgskj. 723. Jeg leit svo á, að ef deildin vildi samþykkja eitthvað í þessu máli, þá væri rjettara að hafa það þannig, að deildin væri samt sem áður »neutral« í málinu, þ. e. a. s., að hún ljeti ekki að nokkru uppi álit sitt um það, hvort rjett væri að fjölga ráðherrum eða ekki.

Ráðherrann: Það er vitanlega algjörður óþarfi að eyða mörgum orðum að þessu máli, því að jeg býst við því, að dagskráin verði samþykt. Jeg skal þó lýsa yfir því, að stjórnin getur verið ánægð með undirtektir nefndarinnar í þessu máli, því að hún er sammála stjórninni í því, að rjett sje að fjölga ráðherrum, þó það verði ekki gjört nú á þessu ári. Sömuleiðis skal jeg taka það fram, að jeg gjöri það ekki að neinu kappsmáli, hvort ráðherrar verði 2 eða 3. En þótt stjórnin geti, eins og jeg hefi sagt, verið ánægð með gjörðir nefndarinnar, þá get jeg þó ekki annað sagt en að mjer kom þetta mjög á óvart, að málið skyldi fá þessar undirtektir, ekki síst vegna þess, að Alþingi það, sem nú situr, hefir fyrir skömmu afgreitt stjórnarskrá, þar sem beint er tekið fram, að ráðherrar skuli vera 3. Úr því að Alþingi vill fresta þessu máli, jafnframt og það viðurkennir, að störf ráðherra sjeu svo sundurleit og margbrotin, að ekki megi búast við, að hann geti fullnægt öllum þeim áskorunum, sem til hans er beint, hvort heldur það eru rökstuddar dagskrár, þingsályktunartillögur eða annað, þá get jeg fyrir mitt leyti látið mjer þau málalok vel lynda. Þess mun langt að bíða, að við eignumst svo algjöran mann, að hann geti kynt sjer alla skapaða hluti milli himins og jarðar, sem þingið segir honum að gjöra. Jeg býst við að það væri sama, hvaða maður sæti í ráðherrasætinu, að þinginu mundi ekki finnast hann fullnægja kröfum þeim, sem til hana eru gjörðar.



Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu, því að frumv. er ekki í raun og veru margbrotið. Það fer að eins fram á þá breytingu á sveitarstjórnarlögunum, að kosningar í sýslunefndir og hreppsnefndir fari fram með leynd, ef hreppsnefndir eða okkur hluti kjósenda krefst þess. Það má nú ef til vill segja, að ekki muni mikil þörf á því, að hafa þessar kosningar leynilegar, þar sem ekki mun hafa hingað til átt sjer stað kapp í þessum kosningum. En nefndin bjóst þó við, að einhverstaðar hafi nauðsyn þessa ákvæðis gjört vart við sig, fyrst farið var að bera þetta frumv. fram í háttv. Ed. Og sá tími getur komið, að betra sje, að menn eigi kost á að hafa þessar kosningar leynilegar, líkt og kosningar til Alþingis og bæjarstjórna: Meiri hluti nefndarinnar leggur því til, að frumvarpið nái fram að ganga, þó með þeirri breytingu við 1. gr., að 3/10 kjósenda þurfi til þess, að geta óskað leynilegrar ksningar, í, stað 1/10 sem stendur í frumvarpinu. Meiri hl. nefndarinnar þótti oflítið brot af kjósendum til tekið í frumv. Ed., og leit svo á að ekki mætti takmarkið vera minna en nálægt 1/3, enda þá líka fengin trygging fyrir því að um einhver þau mál sje að ræða, sem orðið geti eða sjeu veruleg kappsmál. Það er nú sennilegt, að mál þetta sje ekki mjög áríðandi, en meiri hluti nefndarinnar leit svo á, að frv. væri að minsta kosti meinlaust. Að vísu er það athugavert, að dálítinn kostnað geta þessar kosningar haft í för með sjer fyrir hreppssjóðina, en þar sem ekki mundi til. þeirra koma, nema í knýjandi nauðsyn, þá ætti sá kostnaður að verða greiddur með góðum vilja. Aðrar greinir frumvarpsins eru líkar því, sem er í lögum um kosningar til Alþingis. Jeg hefi þá ekki ástæðu til þess, að fara lengra út í málið, en legg það á vald háttv. deildar.