Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er að meginstofni til samið af nefnd, sem menntmrn. skipaði í júní 1968 í framhaldi af því, að í aprílmánuði það ár hafði Alþ. samþykkt þál., þar sem ríkisstj. var falið að láta endurskoða lög nr. 99/1928, um friðun Þingvalla, lög nr. 40/1956, um náttúruvernd, og semja nýtt frv. um náttúruvernd, friðun Þingvalla og þjóðgarða. Í nefndina voru skipaðir þeir alþm. Birgir Kjaran, formaður, Benedikt Gröndal, Eysteinn Jónsson og Gils Guðmundsson. Frv. nefndarinnar var lagt fyrir síðasta þing, en varð þá ekki útrætt. Nú hefur ríkisstj. gert nokkrar breytingar á því frv. og er frv. þannig lagt fyrir hið háa Alþ. Nefndin taldi, að um friðun Þingvalla ætti að gilda sérstök löggjöf. Fyrstu íslenzku lögin um náttúruvernd voru sett vorið 1956. Markaði sú lagasetning tímamót í viðhorfi löggjafarvalds til náttúruverndarmála hér á landi. Þótt þessi löggjöf sé ekki hálfs annars áratugs gömul, er engu að síður orðið nauðsynlegt að endurskoða hana. Ekki aðeins hefur áhugi alls almennings á náttúruvernd aukizt mjög verulega á undanförnum árum. Síaukin iðnvæðing og örar samgöngubætur ásamt breytingum í búsetu hafa aukið skilning og ábyrgð stjórnvalda á skyldunni til þess að vernda náttúruauðæfi án þess þó að leggja óeðlilegan stein í götu heilbrigðrar og nauðsynlegrar atvinnuþróunar. Nefndin, sem er aðalhöfundur þessa frv., sagði réttilega í grg. með frv., að gera þurfi mjög víðtækar kröfur til framkvæmdaaðilans, sem falið sé að fjalla um náttúruverndarmál. Hlutur hans sé ekki einungis það að hindra afmarkaðar framkvæmdir, sem valdið geta náttúruspjöllum, hvort heldur það eru fegurðarspjöll eða eyðing náttúruminja, heldur verður hann að horfa fram á við og hafa frumkvæði að ýmsu því, sem beinlínis stuðlar að varðveizlu náttúrunnar eða gefa leiðbeiningar um skynsamlega nýtingu náttúruauðlinda. Bendir nefndin á, að þetta verkefni verði ekki rækt svo að vei sé, nema til komi aukin lagaleg stoð til aukinna náttúruverndarframkvæmda og aukið fé til þeirra. Í gildandi náttúruverndarlögum er framkvæmd náttúruverndarmála fengin í hendur náttúruverndarráði, sem menntmrh. skipar til fjögurra ára í senn. Auk þess er gert ráð fyrir náttúruverndarnefndum í hverju sýslufélagi og í kaupstöðum. Nefndunum var ætlað að eiga frumkvæði að náttúruvernd hverri í sínu héraði. En náttúruverndarráð skyldi samræma störf nefndanna og hafa frumkvæði um stærri mál og marka stefnu í náttúruverndarmálum almennt. Þessar stofnanir, náttúruverndarráð og náttúruverndarnefndir, hafa nú starfað í tæpan hálfan annan áratug. Á þessum tíma hefur náttúruverndarráð fjallað um milli 40 og 50 málefni, sem lúta beinlínis að friðlýsingu staða eða náttúruminja. Í nokkrum tilvikum hefur friðlýsing átt sér stað. Helztu málin, sem náttúruverndarráð hefur afgreitt, eru tengd Helgafelli í Vestmannaeyjum, Rauðhólum í Reykjavík, Grábrók í Norðurárdal, friðun dropasteinsmyndana í hellum, Hveravöllum, friðun sjaldgæfra jurta og Surtsey. Auk þessa hefur náttúruverndarráð haft afskipti af fjölmörgum málum, einkum í sambandi við náttúruspjöll af völdum efnistöku, þ. e. a. s. malarnám, sandnám og jarðnám. Þá hefur álits ráðsins verið leitað í sambandi við sumar meiri háttar verklegar framkvæmdir, t. d. kísilgúrverksmiðju við Mývatn, Gljúfurversvirkjun o. fl. Á hinn bóginn hefur þátttaka náttúruverndarnefndanna í þessum efnum orðið minni en ætlazt var til í upphafi. Sjaldgæft hefur verið, að náttúruverndarnefndir hafi vakið máls á náttúruverndarframkvæmdum, og þess eru dæmi, að náttúruverndarnefndir hafi leyft framkvæmdir, sem náttúruverndarráð vildi síðar leggja bann við vegna náttúruspjalla. Náttúruverndarráð hefur ekki aðeins fjallað um verkefni, sem lúta að því, að vörður sé staðinn um einstakar náttúruminjar, yfirvofandi náttúruspjöll hindruð eða framkvæmdir stöðvaðar, sem taldar voru valda skaða. Annar mikilvægur þáttur í störfum náttúruverndarráðs hefur verið sá að beita sér fyrir stofnun þjóðgarða. Í stofnun þjóðgarðs felst það, að landsvæði er afmarkað og friðað, svo að fjölbreytileg náttúra fær þar að þróast eftir eigin lögmálum, jafnframt því, sem almenningi er auðveldaður aðgangur að svæðum til útivistar og náttúruskoðunar. Náttúruverndarráð hefur þegar beitt sér fyrir stofnun eins þjóðgarðs, að Skaftafelli í Öræfum, og var þar stigið stórt spor til varðveizlu sérstæðs og fagurs landsvæðis. Stofnun annars þjóðgarðs er í undirbúningi. Í 1. gr. þessa frv. er fyllri skilgreining á því, hvert sé hlutverk náttúruverndar, en er í gildandi lögum. Í greininni segir, að tilgangur laganna sé að stuðla að samskiptum manns og náttúru, þannig að ekki spillist að óþörfu líf eða land né mengist sjór, vatn eða andrúmsloft. Lögin eiga að tryggja eftir föngum þróun íslenzkrar náttúru eftir eigin lögmálum og enn fremur verndun þess, sem þar er sérstætt eða sögulegt. Enn fremur eigi lögin að auðvelda þjóðinni umgengni við náttúru landsins og auka kynni af henni. Að því er varðar stjórn náttúruverndarmála er þeirri skipan núgildandi laga haldið, að yfirstjórn þeirra heyri undir menntmrn. Að öðru leyti felst í frv. nokkur breyting á skipan náttúruverndarmála frá því, sem nú er. Grundvallarhugmyndinni er þó haldið, en að því stefnt að gera náttúruverndarnefndir virkari en verið hefur til þessa. Ein helzta breytingin, sem þetta lagafrv. hefur í för með sér, er skipan náttúruverndarþings. Þar skulu saman koma þeir aðilar, sem hafa sérstaka þekkingu á náttúruverndarmálum, sérþekkingu á sviði náttúrufræða, hafa vegna sérstöðu sinnar það hlutverk að beita sér fyrir náttúruverndarframkvæmdum og hafa vegna stöðu sinnar hagsmuna að gæta, sem kunna að brjóta í bága við náttúruverndarsjónarmið. Er náttúruverndarþingi ætlað að ræða öll þau mál, sem varða almenna stefnumörkun í náttúruvernd. Þá á það enn fremur að verða vettvangur náttúruverndarnefnda, og ýmis áhugamannasamtök um náttúruvernd geta þar komið hugmyndum og skoðunum á framfæri, og þar yrðu einnig að koma fram skoðanir þeirra aðila, sem stöðu sinnar vegna eiga að sjá um hagnýtingu náttúruauðlinda til almenningsheilla. Samkvæmt núgildandi lögum er náttúruverndarráð skipað sjö mönnum. Þar eru þrír forstöðumenn einstakra deilda Náttúrufræðistofnunar Íslands, þrír eru skipaðir af ráðh. samkv. tilnefningu félagasamtaka og einn er skipaður án tilnefningar og er hann jafnframt formaður ráðsins. Í þessu frv. er lögð megináherzla á að tengja sem flest þeirra félaga, sem starfa að náttúruverndarmálum, við náttúruverndarráðið. Tengiliðurinn er náttúruverndarþingið og er því hér gert ráð fyrir því, að þingið kjósi menn í ráðið. Því ákvæði gildandi laga er þó haldið, að menntmrh. skipi formann ráðsins, þar eð ákvæði náttúruverndarráðs eru háð samþykki menntmrh. Þá er gert ráð fyrir fastráðnum framkvæmdastjóra og skrifstofu, sem létti þeirri kvöð af náttúruverndarráði, að einstakir ráðsmenn þurfi að hafa dagleg afskipti af málum ráðsins. Í upphaflegu frv. nefndarinnar voru ákvæði um náttúruverndarsjóð og fjáröflun til hans. Í stað þeirra ákvæða hefur ríkisstj. sett ákvæði í 9. og 10. gr. þessa frv. um, að fyrir lok maímánaðar ár hvert semji náttúruverndarráð fjárhagsáætlun um útgjöld, sem ætla má, að leiði af framkvæmd laganna næsta almanaksárið. Kostnaður af framkvæmd laganna skuli greiddur úr ríkissjóði, eftir því sem fé er til þess veitt í fjárlögum. Þá er rétt að vekja athygli á ákvæðum frv. um aðgang almennings að náttúru landsins og um umgengni almennings úti í náttúrunni, en ákvæðin um síðara atriðið eru í þessu frv. miklum mun fyllri en gildandi lagaákvæði. Óþarfa akstur svonefndra fjallabíla og dráttarvéla utan merktra bílaslóða hefur færzt mjög í vöxt á síðari árum. Hefur þetta haft í för með sér, að gróður í brekkum og gíghólar hafa verið rist í sundur af hjólbörðum ökutækja og vatn og vindar tekið síðan við og fullkomnað eyðilegginguna. Í frv. er náttúruverndarráði heimilað að leggja bann við slíkum akstri á tilteknum stöðum í tilteknum tegundum umhverfis eða á tilteknum árstímum. Þá eru og ítarlegri ákvæði en eru í gildandi lögum um rusl og frágang þess, svo og um frágang og staðsetningu sorphauga. Þau skylda alla landsmenn, hvort heldur eru einstaklingar eða sveitarfélög, að ganga þannig frá úrgangi, að náttúrulýti, náttúruspjöll eða hætta á mengun geti ekki af hlotizt. Þannig er sérhverjum ferðamanni bannað að fleygja frá sér eða skilja eftir rusl, sem er til hættu eða óþæginda. Vilji menn losa sig við rusl, er bannað að fleygja því í ár eða læki, jafnt þótt um straumþung fallvötn sé að ræða. Rusl ber að grafa í jörð með þeim umbúnaði að öruggt sé, að vindar eða vatn nái ekki til þess og þannig, að engin ummerki sjáist. Bannað er að fleygja rusli eða úrgangi frá atvinnurekstri og heimilishaldi í ár, læki eða sjó og óheimilt að safna úrgangi í hauga á almannafæri. Öllu sorpi verður að koma þannig fyrir á afviknum stöðum, að hvorki fjúki né úr því fljóti. Varðandi mengun vatns í ám, lækjum, stöðuvötnum og brunnum gegnir sama máli og um frágang á sorpi. Mengun vatns og andrúmslofts eru meðal alvarlegustu og brýnustu viðfangsefna náttúruverndar. Mengun vatns á Íslandi vex hröðum skrefum ár frá ári, þó að enn séu aðstæður í þessu efni allt aðrar og betri en í flestum nálægum löndum. Nálægt þéttbýliskjörnum hér er ástand þessara mála þó orðið alvarlegt, svo sem í Reykjavík, Kópavogi og á Akureyri. Hér er að sjálfsögðu miklu stærra mál á ferð en svo, að unnt sé að gera því full skil í náttúruverndarlögum. Hér þarf einnig að koma til kasta laga um heilbrigðismál og hollustuhætti og vatnalaga. En mengunarvandamálið er svo alvarlegt og víðtækt, að ríkisstj. hefur þótt ástæða til þess að undirbúa sérstaka lagasetningu um mengun, og er hún í samningu á vegum menntmrn. Í því sambandi ber sérstaka nauðsyn til þess að samræma aðgerðir allra þeirra aðila, sem þessi mál varða. Þá er þess að geta, að ákvæði þessa frv. um auglýsingar eru nokkuð frábrugðin ákvæðum gildandi laga. Frv. gerir ráð fyrir, að allar auglýsingar meðfram vegum eða annars staðar utan þéttbýlis verði bannaðar eins og núgildandi lög kveða á um. Hins vegar verði ekki á valdi náttúruverndarnefnda framvegis að veita undanþágu. Þá er rétt að vekja athygli á ákvæðum um friðlýsingu, sem getur verið með ýmsu móti samkv. frv. Þau ákvæði frv. eru talin svara til nýjustu viðhorfa í náttúruvernd. Tegundir friðlýsingar samkv. frv. eru þessar: Náttúruvætti eru ólífrænar náttúrumyndanir, sem ástæða er til þess að vernda gegn eyðingu eða skemmdum. Þá er heimilt að friðlýsa ákveðna tegund jurta eða dýra, sem hætta er á, að eyðist eða skaddist, og er það nefnt tegundavernd. Tegundaverndin þarf ekki endilega að fela í sér veiðibann á dýrinu, heldur getur verið um að ræða bann gegn framkvæmdum, sem fyrirsjáanlega muni raska lífsskilyrðum tegundarinnar að verulegu marki. Þau landsvæði eru mörg, stór og smá, þar sem náttúran er með svo sérstæðum hætti, að mikilvægt er að friða þau í heild sinni og er slíkt friðað svæði nefnt friðland. Þegar landsvæði er afmarkað og friðað í því skyni, að náttúra þess fái að þróast eftir eigin lögmálum, en almenningi um leið auðveldaður aðgangur að svæðinu til útivistar og náttúruskoðunar, þá er talað um þjóðgarð. Þegar að því er stefnt, að fyrir hendi sé opið svæði til útivistar fyrir almenning, sem á ekki greiðan aðgang að náttúrunni, án þess að megintilgangurinn sé sá, að vernda eigi það, sem sérstætt eða mikilvægt er frá sjónarmiði náttúrufræði eða náttúrufegurðar, er talað um fólkvang. Um framkvæmd friðlýsingar eru þau ákvæði í frv., að náttúruverndarráð skuli með aðstoð náttúruverndarnefnda kynna sér eftir föngum náttúruminjar, sem ástæða sé til þess að friðlýsa, og lönd þau, sem ástæða kann að vera til að lýsa friðlönd eða leggja til þjóðgarða eða fólkvanga. Er gert ráð fyrir því, að náttúruverndarráð semji skrá um slíkar minjar og slík lönd, náttúruminjaskrár. Ef náttúruverndarráð telur ástæðu til friðlýsingar eða annarra náttúruverndaraðgerða, skal það freista að komast að samkomulagi við þá, sem hagsmuna eiga að gæta. Ef fyrirhuguð mannvirkjagerð eða jarðrask veldur hættu á því, að landið breyti varanlega um svip, merkum náttúruminjum verði spillt eða hætta er á mengun lofts og lagar, er skylt að leita álits náttúruverndarráðs, áður en framkvæmdir hefjast. Virkjanir, verksmiðjur og önnur stór mannvirki skulu hönnuð í samráði við náttúruverndarráð. Ef náttúruverndarráð ákveður friðlýsingu og liggi ekki fyrir samþykki eigenda eða sveitarfélags þess, sem hlut á að máli, skal náttúruverndarráð semja tillögu að friðlýsingunni. Skal þeim, sem hagsmuna eiga að gæta, send tillagan til umsagnar. Ef mótmæli berast eða bótakröfur, getur náttúruverndarráð reynt samninga á ný. Ákvörðun náttúruverndarráðs um friðun eða friðlýsingu kemur ekki til framkvæmda fyrr en menntmrn. hefur lagt á hana samþykki sitt. Þegar fullnaðarákvörðun hefur verið tekin, skal birta hana í Stjórnartíðindum. Að síðustu er þess að geta, að í bráðabirgðaákvæðum er svo kveðið á, að náttúruverndarráð, sem nú starfar samkv. gildandi lögum, skuli starfa áfram unz náttúruverndarþing hefur kosið nýtt samkv. ákvæðum frv., en náttúruverndarþing skal kallað saman innan árs frá því að lögin tóku gildi, ef samþykkt verða. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að fagna framkomu þessa frv. Þess hefur verið beðið með nokkurri óþreyju síðan það var sýnt á síðasta þingi. Ég vil taka undir það, sem kom fram hjá hæstv. menntmrh., að hér er hreyft afar mikilvægu máli og líklega langtum mikilvægara en margir gera sér grein fyrir í dag. Það er sannfæring mín, að tiltölulega hreint umhverfi þessa lands og raunar umhverfi alls staðar verði veigameiri þáttur í lífskjörum einstaklingsins en nú er almennt skilið. Og raunar er það von mín, að í leitinni að bættu mannlífi verði meiri áherzla lögð á umhverfið og mikilvægi þess. Ég hef hins vegar kynnt mér nokkuð þær breytingar, sem orðið hafa á frv. frá því í fyrra, og get ég ekki á mér setið að fara nokkrum orðum um þær. Mér sýnast breytingarnar fyrst og fremst miða að því að draga úr sjálfstæði náttúruverndarráðs og harma ég það. Þetta er gert með tvennu móti fyrst og fremst. Í 32. gr. frv. er svo kveðið á nú, að allar ákvarðanir náttúruverndarráðs um friðun eða friðlýsingu komi þá fyrst til framkvæmda, að menntmrn. hafi lagt samþykki sitt á þær. Ég tel þetta miður. Mér finnst það skiljanlegt, að menntmrn. og ráðh. vilji hafa ákvörðunarvald, þegar mótmæli koma við tillögum náttúruverndarráðs, enda var svo ráð fyrir gert í því frv., sem sýnt var hér í fyrra, og sömuleiðis ef um mjög fjárfrekar aðgerðir er að ræða. Hins vegar tel ég, að þetta muni tefja mjög ýmsar framkvæmdir náttúruverndarráðs og það harma ég. Ég held, að náttúruverndarráð, sem valið er samkv. ítarlegum reglum þessa frv. og við verðum að gera ráð fyrir, að í sitji hinir færustu menn, eigi að hafa verulegt sjálfstæði til eigin ákvarðana. Að öðru leyti er dregið úr áhrifum náttúruverndarráðs með því að svipta það þeim tekjustofni, sem því var ætlað til ráðstafana í náttúruverndarmálum. Í fyrra frv. var ráð fyrir því gert, að settur yrði á fót náttúruverndarsjóður og til hans rynnu nokkrar tekjur, eins og nánar var þar fram tekið. Það má að vísu deila um það, hvort þeir tekjustofnar, sem þar var lagt til að rynnu til sjóðsins, væru eðlilegir eða ekki, en ég hefði talið æskilegra að kanna það betur, hvort aðrir stofnar væru réttari og jafnvel að bæta við þær tekjur, sem þar er gert ráð fyrir, fremur en að svipta náttúruverndarráð þessum sjálfstæða fjárhag. Þetta sýnist mér, að hv. þm. ættu að athuga, áður en þetta frv. er afgreitt héðan sem lög. Þar sem ég efast um það, að ég fái tækifæri til þess að ræða um þetta mikilvæga mál aftur hér, þá langar mig jafnframt til þess að fara fáeinum orðum um nokkur ákvæði frv., sem mér virðast orka nokkuð tvímælis. Í 4. gr. er ákvæði um náttúruverndarþing, sem ég fagna og tel rétt spor. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, að verulegar breytingar munu áreiðanlega verða í náinni framtíð á fjölda þeirra aðila, sem um náttúruvernd fjalla. Ég hygg, að þeim muni fjölga og fleiri koma þar til mála, og sýnist mér nokkuð vafasamt að binda þátttöku í náttúruverndarþingi með lögum og ég varpa fram þeirri spurningu, hvort ekki væri rétt að hafa þetta opnara, þannig að á þinginu megi fjölga með reglugerð. Í kaflanum um aðgang almennings að náttúru landsins og umgengni eru fjölmörg atriði, sem nauðsynlegt er að íhuga mjög vandlega. Ég er í grundvallaratriðum sammála þeirri stefnu, sem þarna er tekin upp, að bæta eigi umgengni almennings fyrst og fremst með verulegri fræðslu eins og náttúruverndarráði er ætlað að hafa með höndum. Þessu fagna ég. En ég tel raunar, að ábyrg þátttaka í náttúruvernd af hálfu almennings fáist ekki fyrr en sú fræðsla er orðin ærið víðtæk. Hins vegar eru engu að síður sett hér ýmis ákvæði um bann við óhreinkun umhverfis og spillingu þess, sem ég satt að segja sé ekki, hvernig framkvæma á. T. d. er annað ákvæði 14. gr. orðað þannig: „Bannað er að saurga vatnsból eða spilla vatni, hvort heldur er rennandi vatn í ám og lækjum eða í stöðuvötnum og brunnum.“ Skyldi hann vera nokkur, sá bæjarlækur í þessu landi, sem ekki er spilltur að einhverju leyti af manna eða dýra völdum? Elliðaárnar hér í Reykjavík, bæjarlækurinn okkar, er mjög verulega spilltur, og veit ég ekki, hvernig úr því verður bætt, þannig að engin spilling verði af. Ég held, að það sé vafasamt að setja í lög bannákvæði, sem, þegar lög eru samþ., er ljóst, að ekki er framkvæmanlegt. Ég held, að það væri rétt í þessu sambandi að ákveða nánar um meðferð vatns í reglugerð, sem gefin verði út í anda þessara laga, en ég sakna þess, að ekki eru nema við einstöku grein ákvæði um reglugerð. Einnig vakna spurningar í sambandi t. d. við það ágæta ákvæði, sem ekki er nýtt, að bannað er að fleygja frá sér rusli á viðavangi. Ég las það í grg. með frv. frá því í fyrra, að um það muni hafa verið rætt í nefndinni að setja ákveðin refsiákvæði eða sektir við slíkri umgengni, en frá því hafi verið horfið. Er það rétt? Víða erlendis, þar sem við ferðumst, jafnvel með þjóðvegum, sjáum við smekkleg skilti, sem gefa til kynna, að ákveðnar sektir liggja við því t. d. að varpa úrgangi úr bifreiðum o. þ. h., sem því miður tíðkast mjög hér á landi þrátt fyrir ákvæði, sem hafa verið í lögum og banna slíkt. Væri ekki þarna e. t. v. nokkur tekjustofn fyrir náttúruverndarráð og rétt að athuga, hvort einhverjar sektir ættu ekki að koma til? Að vísu skal tekið fram, að í 37. gr. frv. er gert ráð fyrir sektum eða varðhaldi við brotum gegn þessum lögum, en ekki kemur þó fram, hvernig þetta er ákveðið, í reglugerð eða á annan máta. Vera má, að til þess sé ætlazt, að þar komi eitthvert sektarákvæði í þessu sambandi. Í 16. gr. er hreyft mjög mikilvægu máli um nauðsynleg hreinlætistæki á friðlýstum svæðum, sem mjög er ábótavant hér á landi. Ég fagna því. Það þarf að gera mjög mikið og myndarlegt átak á þessu sviði. Hins vegar sakna ég þess, að þetta skuli ekki vera betur fram tekið í sambandi við þjóðgarða, sem eru í grg. með frv. frá því í fyrra taldir ein mikilvægasta friðunaraðgerð, sem framkvæmd hefur verið hér á landi og meira að segja rætt um það, að þjóðgarðar, a. m. k. tveir, þurfi að vera í hverjum landsfjórðungi. Staðreyndin er sú, að það er alls ekki nóg að friðlýsa land með því að gera það að þjóðgarði, og raunar getur það verið hættulegt, ef jafnframt er ekki séð fyrir því, að aðstaða vaxandi fjölda manna, sem í þjóðgarðana hljóta að leita, sé stórlega bætt og tryggð. Ég átti nýlega tal við bónda austan úr Öræfum, sem lýsti áhyggjum sínum yfir því, að við auglýsingu á þjóðgarðinum þar hefur mikill fjöldi manna streymt þangað, en aðstaða er bókstaflega engin, hvorki til þess að setja upp tjöld eða hreinlætisaðstaða eða gangstígir og þess háttar, og óttaðist hann, að landið lægi undir mjög verulegum spjöllum. Ég held, að það mætti gjarnan koma í þetta frv. ákvæði um það, að þegar land er lýst þjóðgarður, þá beri jafnframt að tryggja þar slíka aðstöðu. Þetta held ég, að sé mjög nauðsynlegt. Ég hef verið að velta fyrir mér 20. gr. um fjarlægð frá flóðmáli og vatnsbakka og árbakka o. s. frv. Vera má, að ég misskilji þetta. Ég skil að vísu tilganginn með greininni og hann er góður, en er með þessu t. d. bændum bannað að reisa íbúðarhús sín nær en 100 metra frá vatnsborði áa og vatna? Tekið er fram, að þetta nái ekki til skipulagðra svæða. Bændabýli eru það ekki, að því er mér skilst, og sýnist mér ástæða til að skýra þetta nokkru nánar. Og þannig mætti að vísu minnast á ýmis önnur ákvæði þessa viðamikla og mikilvæga máls. Ég vil þó láta nægja að minnast á það, sem ég hef nú rakið, en lýsa aftur, að ég harma þær breytingar, sem orðið hafa í meðferð ráðuneytisins, einkum að draga svo mjög úr valdi náttúruverndarráðs, eins og ég rakti í upphafi míns máls. Raunar get ég ekki að því gert að mér finnst meðferð ráðuneytisins dálítið fljótfærnisleg. Ef til vill mótast þessi skoðun mín af atriðum eins og því, að í 34. gr. hefur gleymzt að breyta tilvísun í grein, sem breytt hefur verið um númer á. Vísað er í 29. grein, en á að sjálfsögðu að vera 28. Þetta er smáatriði, en hefur e. t. v. sín áhrif, og það breytir ekki því, að ég tel mjög rangt að draga svo úr sjálfstæði náttúruverndarráðs sem gert er. Ég vil svo að lokum fagna framkomu þessa frv. og leyfi mér að vona, að samþykkt þess efli mjög alla umhverfisvernd í okkar landi.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. fyrir þessu frv., átti ég sæti í þeirri nefnd, sem vann að undirbúningi og samningu þess. Sú nefnd, sem skipuð var af hæstv. menntmrh. vorið 1968, hóf þá þegar undirbúning að sínu verki, og ég held að mér sé óhætt að fullyrða, að hún var sér þess frá upphafi meðvitandi, að hér væri um að ræða mjög stórt mál, sem miklu skipti að fengi æskilegan og rækilegan undirbúning. Í þeim anda, að verið væri að vinna að afar mikilvægri löggjöf, hygg ég að nefndin hafi starfað og hún lagði allmikla vinnu í það að kynna sér náttúruverndarlöggjöf, ekki aðeins hinna nálægustu landa, heldur allmargra annarra landa og naut til þess aðstoðar ágætra manna, svo sem skýrt er frá í grg. Ef ég man rétt, þá lauk nefndin störfum og skilaði áliti sínu og frv. ásamt grg. til menntmrn. snemma árs 1970. Þá leið nú að vísu einhver tími, sem ekki var nema eðlilegt og sjálfsagt, á meðan hæstv. ríkisstj. athugaði þetta frv. og störf nefndarinnar. En skömmu fyrir þinglok í fyrra var frv. - ég held alveg óbreytt eins og nefndin hafði gengið frá því - lagt fram hér í hv. Nd., þó ekki sem stjórnarfrv., heldur var það þá borið fram af hv. menntmn. Nd. samkv. ósk hæstv. menntmrh. Ég geri ráð fyrir, að ástæðan til þeirrar málsmeðferðar þá hafi verið, að ríkisstj. hafi ekki verið búin að taka endanlegar ákvarðanir um það að flytja þetta frv., og ég býst við, að það hafi e. t. v. ekki hvað sízt verið ákvæðið um tekjuöflun til náttúruverndarmála, um stofnun þess sjóðs, sem frv. nefndarinnar gerði ráð fyrir, sem því olli, að í fyrra var frv. ekki flutt sem stjórnarfrv. Nú er það hins vegar rétt undir þinglok lagt fram sem stjórnarfrv. og í sambandi við þá málsmeðferð, sem hér hefur orðið, vil ég átelja það sérstaklega, hversu seint frv. kemur fram nú, þannig að ég sé ekki mikla von til þess, nema þá að sérstaklega vel verði að unnið, að þetta nokkuð viðamikla frv. nái fram að ganga á þessu þingi, enda þótt ég telji ekki ástæðu til að örvænta um það, ef vel verður unnið í þeim n., sem fá þetta frv. til meðferðar. En ég tel það mjög miður farið, að slíkur dráttur hefur orðið á þessu þingi á því að leggja þetta frv. fram og þá eðlilega orðinn stuttur tími fyrir Alþ, að fjalla um það. En það, sem ég tel einnig vera ástæðu til að átelja, er það, að ég sé ekki betur heldur en að nú við framlagningu frv. að þessu sinni hafi botninn orðið eftir uppi í Borgarfirði, eins og þar stendur, þ. e. a. s. að burt hafi verið felld úr frv. ákvæði, sem voru af hálfu undirbúningsnefndarinnar veigamikil ákvæði til þess að reyna að tryggja eftir föngum framgang margvíslegra ákvæða, nýrra ákvæða og hertra ákvæða í þessu frv. Það var eitt af aðalatriðum hjá nefndinni, að náttúruverndarráð hefði yfir nokkru og það allverulegu fjármagni að ráða og í því skyni var lagt til, að myndaður yrði sjóður, svo nefndur náttúruverndarsjóður og lögð ákveðin árleg fjáröflun til hans. Þetta var gert í 9. og 10. gr. hins fyrra frv., þess, sem lagt var fram í fyrra, og þar segir svo í 10. gr. þess, með leyfi hæstv. forseta: „Til náttúruverndarsjóðs greiðist ½% af heildsöluverði þeirrar vatnsorku og 1/4% af söluverði þeirrar varmaorku, sem virkjuð er í landinu. Seljendur greiða gjaldið, eftir því sem nánar verður ákveðið í reglugerð. Enn fremur skulu renna í sjóðinn 2% af söluverði áfengis, sem framleitt er í landinu.“ Nú má að sjálfsögðu endalaust um það deila, með hverjum hætti ætti að afla fjár til slíks sjóðs, sem ætti að standa að verulegu leyti undir nauðsynlegum framkvæmdum til þess að halda uppi löggjöf um náttúruvernd, og um þetta fjallaði nefndin fram og aftur og þetta varð að vísu niðurstaða hennar. Nú kann vel að vera, að um einhverja aðra og æskilegri eða eðlilegri fjáröflunarmöguleika hefði verið að ræða, og tel ég alveg víst, að nefndin, sem undirbjó frv., hefði ekki talið það á neinn hátt óeðlilegt, þó að þarna hefði að einhverju leyti eða jafnvel öllu leyti verið breytt um tekjuöflun, en í staðinn fyrir þetta er sem sagt kaflinn um náttúruverndarsjóð og um fjáröflun til hans algjörlega tekinn út úr frv. og í staðinn kemur eingöngu: „Kostnaður af framkvæmd laganna skal greiddur úr ríkissjóði, eftir því sem fé er til þess veitt á fjárlögum.“ Nú er ég út af fyrir sig ekki talsmaður þess, að það sé í sjálfu sér eðlilegt að bæta við nýjum og nýjum álögum til sérstakra verkefna. Það hefur verið gert mikið af því og hefur verið e. t. v. í sumum tilfellum um of og að óþörfu gert, og ef ég óttaðist það ekki, að fjárveitingavaldið muni í mörgum tilfellum verða helzt til knappt í sambandi við fjárframlög til náttúruverndarmála, þá væri ég út af fyrir sig ekki andvígur þessari breytingu. En ég óttast það, að þarna verði við býsna ramman reip að draga oft á tíðum og að möguleikar náttúruverndarráðs til þess að vinna að framgangi þeirra málefna, sem í frv. segir, rýrni verulega vegna skorts á fjármagni. Ég vildi óska þess, að þetta yrðu hrakspár hjá mér, en óneitanlega er maður smeykur við, að svo kunni að fara, a. m. k. þegar fjmrh. á hverjum tíma telur, að nú sé sérstök þörf á að spara. Þá eru framlög til slíkra verkefna eins og hér er um að ræða alltaf í þeirri hættu, að þau verði skorin við nögl, en ekki höfð í neinu samræmi við þarfir þær, sem um er að ræða í hverju tilfelli. Hv. 3. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, ræddi hér um nokkur einstök atriði þessa frv. og gerði athugasemdir, minni háttar athugasemdir við nokkrar greinar þess. Ég vil sérstaklega taka undir það, að ég tel ástæðu til fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar, að athuga nú það fyrirkomulag, sem eðlilegt væri að hafa á náttúruverndarþinginu eða því, hvaða aðilar ættu rétt til þess að senda fulltrúa á náttúruverndarþing, sem ætlunin er að halda þriðja hvert ár. Það hafa orðið ákveðnar breytingar nú á síðustu misserum við stofnun þeirra náttúruverndarfélaga, sem fram eru komin, og ef greinin, eins og hún er orðin nú í frv., takmarkar það á einhvern hátt, að áhugafélög um þessi efni geti átt þar fulltrúa, þá tel ég sjálfsagt, að það verði leiðrétt, því að það var frá upphafi hugmynd þeirra, sem undirbjuggu frv., að allur áhugi almennings á náttúruverndarmálum yrði virkjaður, ef svo má segja, eins og frekast væri kostur og þar væri einmitt náttúruverndarþingið eitt aðalatriðið til að fá fram sjónarmið áhugamanna og að þeir gætu haft veruleg áhrif á þróun mála. Þetta tel ég sjálfsagt, að n. athugi, sem fær þetta mál til meðferðar. Eins og hæstv. menntmrh. gat um, þá var það í rauninni tvennt, sem þeirri nefnd var falið, sem undirbjó þessa löggjöf. Það var annars vegar að semja nýja löggjöf um náttúruvernd og hins vegar að endurskoða lög um Þingvelli eða þjóðgarð á Þingvöllum. Ég held, að ég muni það rétt, að nefndarmenn flestir, ef ekki allir, litu þannig á, að starfi nefndarinnar væri ekki lokið, þó að þeir hefðu afhent þetta frv. og grg., sem með því var, vegna þess að þeir komust að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki rétt að fella löggjöfina um Þingvelli inn í náttúruverndarlögin, heldur þyrfti að hafa um Þingvelli sérstaka löggjöf og endurskoða Þingvallalögin. Ég tel það miður farið, ef ekki verður af þessu, en ég vek athygli á þessu vegna þess, að það hefur ekki orðið hér framhald á, þrátt fyrir nokkrar tilraunir einstakra nefndarmanna til þess að taka upp þráðinn, þar sem hann féll niður, ef svo má segja, snemma á síðasta ári, eftir að nefndin hafði lokið samningu þess frv., sem um er að ræða, en ég tel, að þar með hafi starfi nefndarinnar í rauninni ekki verið lokið, heldur beri henni að taka til endurskoðunar lög um þjóðgarð á Þingvöllum. Þar sem þetta frv. fer vafalaust til n., sem ég á sæti í, mun ég ekki ræða frekar um einstakar greinar þess eða þau atriði önnur, sem hv. 3. þm. Vestf. minntist á að þyrftu athugunar við. Ég tel víst, að n. athugi sérstaklega þær ábendingar, sem þar komu fram, og svo þær aðrar ábendingar, sem áhugamenn um náttúruvernd vildu koma á framfæri í sambandi við meðferð þessa máls. Ég vil svo að lokum láta í ljós þá von mína, að þetta frv. geti fengið hér greiðan gang í gegnum þingið og að það verði a. m. k. ekki mörg ár að velkjast hér fyrir hv. Alþ., því að það er vissulega þörf á endurbótum í sambandi við náttúruverndarmálin, og það er full þörf á því, að náttúruverndarráð fái aukna aðstöðu til þess að sinna þeim málum. Og ég vil nú í lengstu lög trúa því, að jafnvel þótt sú breyting, sem ég tel sízt til bóta, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert í sambandi við fjármögnun náttúruverndarmála, verði samþykkt, þá sjái hv. Alþ. nauðsyn þess að veita allverulega fjármuni til þess að halda okkar fagra og enn þá tiltölulega óspillta landi eins óspilltu og framast er kostur.



Herra forseti. Þetta verða nú ekki nema nokkur orð hjá mér við 1. umr. Ég vil byrja á því að taka undir það, sem hér hafa aðrir sagt, að um merkilegt og þýðingarmikið mál er að ræða og ekki sízt þess vegna furðar mig nokkuð á því seinlæti, sem ríkt hefur um það að koma þessu frv. öðru sinni fyrir Alþ., þar sem frv. var flutt í fyrra fullbúið, en kemur svo ekki fyrir Alþ. nú fyrr en tæpir tveir mánuðir eru eftir af þingtímanum, eða kannske ekki nema rúmur mánuður. Sérstaklega vekur þetta nú furðu, þegar þær breytingar eru skoðaðar, sem á frv. hafa verið gerðar á þessu langa tímabili, sem liðið er. En þær eru taldar í athugasemdunum fjórar. Samin hafa verið ný ákvæði um greiðslu kostnaðar við framkvæmd laganna, sem eru auðvitað sízt til bóta, því að sjóðurinn er sviptur þeim litlu tekjum, sem honum voru þó tryggðar samkv. fyrra frv. Ég er svo sem ekki að segja, að það sé sú fjárhæð, að ekki sé hægt við að jafnast með öðru móti, þar sem um 3.7 millj. var að ræða, en það var þó tryggur tekjustofn og hann var miðaður við hlutfallslega upphæð af tekjustofnum, sem hefði kannske getað tryggt það, að hann hefði getað haldið áfram að vaxa, þó að verðbólgan héldi eitthvað áfram, eins og sumir halda að hún geri kannske. Út af fyrir sig fagna ég þeirri leið, sem hægt var að benda á í fyrra, að tekjustofnar væru ákveðnir hlutfallslegir, en þegar ég hef verið að reyna að bera fram frv. í því skyni, þá hefur það ævinlega verið svæft. Aðrar breytingar eru í ákvæðum malarnáms, sandnáms, grjótnáms og gjallnáms, það er vafalaust mikið til bóta, og svo eru breytingar á orðalagi nokkurra greina, sem virðist fyrst og fremst miða að því að auka vald ráðuneytis, en draga úr valdi þeirra nefnda, sem með þessi mál fara. Þetta álit ég ekki til bóta. Hluti verkefnisins - eins og hv. síðasti ræðumaður gat um - var óleystur, þegar nefndin skilaði frv. hér í fyrra og hann er óleystur enn. Það eru breytingar á lögum um friðun Þingvalla, en lög um Þingvelli eru frá 1928, og mætti ætla, að einhverra breytinga á þeim væri þörf, og það er vafalaust ekki andi þjóðgarðastefnu nútíðarinnar að taka land af einum til þess að afhenda það öðrum til að girða og banna umferð um, eins og gert hefur verið á Þingvöllum. Ég held, að það sé meira en tímabært, að þau lög verði endurskoðuð og skora á hæstv. menntmrh. að beita sér fyrir því að sýna frv. um það efni á þessu þingi, þó að lítil von sé til, að það geti náð fram að ganga, þó er það ekki útséð enn. En það, sem mig langaði til að vekja athygli þeirrar n., sem málið fær til meðferðar, alveg sérstaklega á, eru ákvæðin um fólkvanga, sem er að finna í 26. gr. frv. Þar er svo fyrir mælt, að eignist bæjar- eða sveitarfélag landsvæði, sem það ætlar til útivistar, eða ef félag eða einstaklingar leggja slíkt landsvæði fram, þá megi lýsa það fólkvang. Náttúruverndarráð skal setja reglur um almenna umgengni þar í samráði við sveitarstjórnir. Allan kostnað af fólkvöngum greiða hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórnir. Svona er greinin. Um þessa grein er það að segja, að ákvæðunum er nokkuð breytt frá því, sem er í gildi nú í 8. gr. náttúruverndarlaganna frá 1956, en samkv. gildandi lagagrein ráða bæjarstjórnir því einar í kaupstöðum, hvort landsvæði skuli gert að fólkvangi, en utan kaupstaða ráða náttúruverndarnefndir og sveitar eða sýslustjórnir í sameiningu. Breytingin á greininni, sem ég var að lesa, er sú, að eftir henni mun yfirlýsing um, að tiltekið landsvæði sé gert að fólkvangi, eiga að koma frá náttúruverndarráði. Í grg. frv. með 26. gr. - það er greinargerð frá því í fyrra - segir, að frumkvæðið um stofnun slíkra fólkvanga sé í höndum bæjar- eða sveitarstjórna og verður greinin þá vafalaust skýrð í samræmi við það, en af því leiðir, að náttúruverndarráð mun ekki lýsa tiltekið landsvæði fólkvang, nema fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórnar og hef ég ekkert við þetta að athuga, en í framkvæmd er þetta ekki eins auðvelt og ætla mætti, og það, sem ég hef í huga, er ákveðið tilvik, þ. e. sú ákvörðun borgarstjórnar Reykjavíkur, sem tekin var 2. okt. 1969 um að friðlýsa tiltekið landsvæði, eða nánar tiltekið landsvæði frá Elliðavatni suður til Krýsuvíkurbergs, og gera það í framtíðinni að almenningssvæði eða fólkvangi í beinum tengslum við Heiðmörk og Elliðaárdal, eins og í samþykktinni segir. Borgarstjórnin samþykkti að beita sér fyrir því í samstarfi við önnur sveitarfélög við sunnanverðan Faxaflóa og náttúruverndarráð, að gera ítarlega könnun á þessu svæði með það fyrir augum, að það verði friðlýst útivistarsvæði fyrir almenning, samkv. 1. og 8. gr. laga um náttúruvernd frá 1956, eins og þar segir. Þetta var samþykkt í borgarstjórn Reykjavíkur samhljóða og framkvæmdaraðili borgarstjórnarinnar, þ. e. borgarráð, skrifaði sveitarfélögunum í Reykjanesumdæmi. Svar frá þeim barst nánast samstundis, eftir viku eða svo. Það hljóðaði svona, með leyfi forseta: „Á fundi stjórnar SASIR, Sambands sveitarfélaga í Reykjaneskjördæmi, var lagt fram erindi yðar, dags. 8. okt. s. l., varðandi friðlýsingu á útivistarsvæði fyrir almenning, frá Elliðavatni suður til Krýsuvíkurbjargs. Erindið fékk jákvæðar undirtektir og var undirrituðum falið að taka upp viðræður við yður um málið, þegar yður hentar.“ Undirritað af þar til bærum embættismanni. Það næsta, sem gerðist svo í þessu máli, var það, að borgarlögmanninum í Reykjavík, Páli Líndal, var falið að taka upp viðræður við þessi samtök um þetta mál. Þær viðræður voru langar og ítarlegar og ég ætla ekki að rekja þær, en aðeins að minna hv. þm. á niðurstöður þeirrar athugunar. En ályktun borgarlögmanns er þessi: „Af því, sem nú hefur verið rakið, er meðferð máls eins og hér um ræðir ákaflega þung í vöfum og raunar óvíst, hvort hún leiðir til nokkurrar niðurstöðu. Sú spurning hlýtur því að vakna, ekki sízt með hliðsjón af hinu nýja lagafrv. um náttúruvernd, sem lá fyrir síðasta þingi, hvort ekki er nauðsynlegt að taka þennan þátt málsins sérstaklega upp og gera málsmeðferð alla einfaldari í sniðum og greiðari. Að lítt athuguðu máli virðist mér sem slíkt ætti ekki að vera mjög erfitt, þar sem friðlýsing í samræmi við anda 8. gr. náttúruverndarlaga ætti ekki að skipta landeigendur verulegu máli fjárhagslega. Þó kann ég ekki að orða formlega tillögu um slíkt, enda kemur fleira til. Sú spurning er nefnilega gróflega áleitin í þessu sambandi, hvort eðlilegt sé, að sveitarfélög standi fyrir stofnun fólkvangs. Nú má hugsa sér, að sum sveitarfélög á svæðinu vildu taka þátt í friðlýsingu, en önnur ekki. Hins vegar mundu íbúar þeirra sveitarfélaga, sem utan við standa, hafa öll skilyrði til að hagnýta sér fólkvanginn. Sama ætti við um íbúa annarra sveitarfélaga og erlenda ferðamenn. Það er því skoðun mín,“ segir þessi embættismaður, „að slík friðlýsing, sem tekur yfir mörg sveitarfélög, væri eðlilegri í höndum ríkisins. Hér eru alls ekki höfð í huga nein fjárhagsleg sjónarmið, heldur eingöngu það, að hér sé um að ræða rökrétta stjórnarathöfn og sæmilega framkvæmanlega. Það er alltaf óeðlilegt, að eitt sveitarfélag taki að sér stjórn mála í öðru sveitarfélagi. Hætt er og við, að samstjórn sveitarstjórna yrði mjög þung í vöfum.“ Nú er skylt að geta þess, að sú breyting er í 26. gr., að úrslitavald er falið náttúruverndarráði. Má því segja, að þar sé til kominn aðili, sem geti skorið úr um deilu, ef upp kemur milli sveitarfélaga, hvort friðlýsa skuli eða ekki. Þó finnst mér, að mjög komi til athugunar einmitt í sambandi við þetta frv. að breyta ákvæðunum eitthvað til samræmis við það, sem ég var hér að lýsa, að borgarlögmaðurinn hér í Reykjavík, Páll Líndal, hefði sett fram sem sína skoðun. Þetta er líka skoðun borgarstjórnar eða borgarráðs Reykjavíkur, því að 27. okt. s. l. sendi borgarstjórinn í Reykjavík, eftir ákvörðun borgarráðs, menntmrn. bréf, þar sem því er lýst, hvað fram fór við þá athugun, sem ég var hér að gera grein fyrir, og frá því greint, að þessi grg. hefði verið rædd á nokkrum fundum borgarráðs. Enn fremur, að könnunin virðist leiða í ljós, að mjög miklir örðugleikar eru á því að hrinda í framkvæmd friðlýsingu samkv. gildandi lögum. Því er sett fram í umræddu bréfi ábending um það, að þar sem lögin eru nú í endurskoðun, þá þykir vænlegra til árangurs að freista þess að fá breytt nokkrum ákvæðum laganna en að ráðast í undirbúning friðlýsingar, sem vafasamt er að leiddi til tilætlaðs árangurs, a. m. k. ekki fyrr en að löngum tíma liðnum. Og tillagan var sem sagt sú, að í fyrsta lagi færi hún í menntmrn. að fengnum meðmælum náttúruverndarráðs og eftir að hlutaðeigandi sveitarfélögum hefði gefizt kostur á að tjá sig um, hvort ákveðið svæði skuli friðað, þar skuli vera fólkvangur. Í öðru lagi, að þessi ákvörðun verði birt opinberlega og þeim, sem telja rétti sínum hallað, gefinn kostur á að gera athugasemdir. Í þriðja lagi, að eftir að ráðuneytið hefur kannað athugasemdir, sem fram hafa komið, verði tekin fullnaðarákvörðun um það, hvort friðlýsing skuli haldast. Og í fjórða lagi, ef ákvörðun ráðuneytis verður á þann veg, að friðlýsing skuli haldast, verði skipuð sérstök matsnefnd, er meti þeim bætur, sem hún telur rétt eiga til bóta og kröfur gera. Svo að öllu þessu framkvæmdu yrði fólkvangur, sem stofnaður yrði samkv. þessu, undir yfirstjórn náttúruverndarráðs eða einhvers aðila, sem háður væri eftirliti þess, og í fimmta lagi er þá lagt til, að sá stofn- og rekstrarkostnaður, sem af þessari stofnun hlytist, legðist á ríkissjóð, enda fólkvangar öllum opnir. Þó er engan veginn útilokaður sá möguleiki, að sveitarfélög, sem einkum teldust njóta góðs af hverjum fólkvangi fyrir sig, tækju tiltekinn þátt í kostnaðinum. Þrátt fyrir þetta bréf og þessar ábendingar og þessa reynslu af því að koma á fólkvangi, þá hefur ráðuneytið ekki séð sér fært að verða við þessum tilmælum. Þvert á móti er eina breytingin á 26. gr., sem gerð hefur verið frá fyrra frv. til hins síðara, sú, að við er bætt: „Allan kostnað af fólkvöngum greiðir hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélag.“ Og þá verður að álykta að mínu viti það, að þarna sé komið svar menntmrn. við tilmælum borgarráðs Reykjavíkur, sem ég hef verið að gera hér grein fyrir. Ég vildi, að þetta mál og svipuð mál færu ekki fram hjá hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar. Það er margt gott um þetta frv. að segja, og ég ætla ekkert að fara að endurtaka það, sem aðrir hafa hér sagt, aðeins fagna þeirri meginstefnu, sem mér finnst koma fram í 30. gr. frv., þar sem segir, að leita skuli álits náttúruverndarráðs, áður en tilteknar framkvæmdir, sem þar eru upp taldar, hefjist, og meiri háttar mannvirki skuli hönnuð í samráði við náttúruverndarráð og að sama skuli gilda um vegalagningu til slíkra mannvirkja. Þetta eru nýmæli, sem eru áreiðanlega mjög til bóta og ýmis mál í brennidepli nú, sem betur hefðu sjálfsagt leystst, ef slíkt ákvæði hefði verið í fyrri lögum. Það er svo, að þrátt fyrir það, að gildandi lög eru aðeins 15 ára gömul, þá er framþróunin í þessum málum svo ör og skilningur manna svo ört vaxandi, að það er full ástæða til þess að setja nýja löggjöf um þetta mál, og ég tek undir þær óskir, sem hér hafa verið settar fram, og skal gera það að mínum síðustu orðum að sinni, að mál þetta nái fram að ganga á þessu þingi, þótt slælega hafi verið að mínum dómi staðið að því í upphafi.



Herra forseti. Það er nú raunar búið að fjalla um sum atriðin, sem ég ætlaði að minnast á hér, af fyrri ræðumönnum, svo að ég get verið stuttorður. En þó sé ég ástæðu til þess að minnast hér á þann þátt í þessu, sem ég dreg í efa að nái þeim tilgangi, eins og hæstv. menntmrh. drap á. Það eru nefndirnar, svo margar nefndir, sem gert er ráð fyrir að stofnaðar séu, eins og segir í 3. gr., í hverri sýslu og bæjarfélagi, og í Reykjavík skal starfa þriggja manna náttúruverndarnefnd. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., ef ég hef tekið rétt eftir, að þáttur þessara nefnda undanfarinn 1½ áratug hefur verið minni en efni stóðu til, og ég dreg í efa, að svona fjölmargar nefndir muni skila því, sem þeim er ætlað í þessu efni. Hitt vil ég undirstrika, eins og ráðh. drap á, að víðtækar kröfur skulu gerðar til þeirra aðila - og á ég þar við náttúruverndarráð - sem eiga að sjá um framkvæmdirnar. Það er aðalatriðið og þess vegna þarf þetta að vera nokkuð lipurt í framkvæmd, en ekki með sífelldum umsögnum eða þörfum um umsagnir fjölmargra nefnda út um allt land og skipt niður í svo smáar einingar eins og í sýslu- eða bæjarfélagi. Annars verður þetta mjög þungt í vöfum og reynslan hefur sýnt, að þetta er erfitt í framkvæmd. Um einstakar greinar get ég verið stuttorður. Eins og ég sagði áðan, er búið að fjalla um það. En náttúruverndarráð er skipað sjö mönnum og ég verð að ætla það, að kosning í ráðið takist það vel, að þessum mönnum sé vel treystandi til þess að hafa framkvæmdina að mestu eða öllu leyti í sínum höndum, þó að eðlilegt sé, að menntmrn. sé æðsti aðill í því efni. Á hitt vil ég leggja áherzlu, að nánara samstarf og nánari tengsl séu á milli ráðsins og þeirra félaga, sem eru starfandi í landinu af áhugamönnum, því að ég tel, að þau séu betur vakandi heldur en nefndir úti um allt, sem menn eru settir í og starfa með hangandi hendi. Ég held, að áhugamennirnir séu einmitt sú driffjöður, sem náttúruverndarráð þarf að hafa gott samband við, og vildi, að hv. n., sem fær frv. til meðferðar, athugi það gaumgæfilega. Í 21. gr. er fjallað um sumarbústaðabyggingar. Það er mikið vandamál og segir þar: „Sveitarstjórn skal, áður en leyfi er veitt, leita umsagnar náttúruverndarnefndar héraðsins.“ Nú er það blessunarlega mögulegt fyrir marga menn að eiga sumarbústaði viða um landið, en eðlilegt er líka, að nokkrar ákveðnar reglur gildi um þetta. Verður þetta ekki allt mjög þungt í vöfum, þegar á að fara frá einbirni í tvíbjörn og tvíbjörn í þríbjörn og þríbjörn í fjórbjörn og svo áfram, og gengur þá nokkuð eins og í sögunni? Er ekki einfaldara að geta mótað um þetta skýrar og ákveðið og um þetta séu hreinar og ákveðnar línur í heild. Ég held það. Ég held, að það sé nauðsynlegt, því að ella verður staðasjónarmiðið mjög ríkjandi, en ég vil, að heildarstefna sé uppi um allt landið frá hendi náttúruverndarráðs og menntmrn., en ekki að einstakar nefndir séu að móta mjög þröng sjónarmið. Framkvæmdin verður þá varla nokkur og allt situr fast. Um framkvæmd friðlýsingar segir í 28. gr.: „Náttúruverndarráð skal með aðstoð náttúruverndarnefnda . . .“ Því stendur ekki einfaldlega: Náttúruverndarráð skal kynna sér eftir föngum náttúruminjar? Því þurfa þeir að leita til Péturs og Páls í því efni, þessir sjö menn, nema þeir ráði þá ekki við sitt verkefni, ef það skal standa svo, að þeir skuli fara fyrir hverja nefnd og vinna í samráði við hana um helztu náttúruminjar landsins? Ég held, að það geti ekki verið svona flókið verkefni, að svona framkvæmd eigi að standa í lögum. Mér finnst það persónulega. Varðandi 32. gr. eins og fyrsti ræðumaður hér í dag drap á, þá hefði ég nú talið eðlilegt að athuga um valdsvið ráðsins nokkru nánar og hvernig fer um þeirra ályktanir. Er það svona gersamlega skilyrðislaust háð samþykki menntmrn.? Ég vildi heldur hafa þann hátt á, að a. m. k. í vissum tilfellum væri hægt að koma því við í reglugerð, að menntmrn. gæti heldur stöðvað það, ef náttúruverndarráð verður of ákaft í friðlýsingum, en það verður nokkuð seint í vöfum, ef alltaf þarf að bera undir rn. og nefndirnar, eins og ég drap á áðan, hverja einustu aðgerð. Þetta tel ég, að dragi úr gildi laganna í framkvæmd og geri þetta allt mjög þungt. Það eru mín áhrif við lestur þessara greina. Í 35. gr. er fjallað um eignarnám. Það getur vei verið, að það megi standa svona ósköp einfalt eins og þar stendur: „ Menntmrn. er heimilt að taka eignarnámi lönd, mannvirki og réttindi til þess að framkvæma friðlýsingu, er í lögum þessum greinir.“ Ekki hef ég vit á því, hversu viðkvæmt mál þetta er eða mjög flókið lagalega. En ég held, að það sé mikill vandi á höndum, hvernig á að framkvæma slíka hluti, og e. t. v. er bægt að kveða nánar á um það í reglugerð. En ekki fer mikið fyrir þessari setningu í lögunum sjálfum, og áreiðanlega er þó hér erfitt mál á ferðinni varðandi eignarnám. Um friðlýsingu á landsvæðum, sem verða gerð að þjóðgörðum, þá er það gott. Þar stendur: „enda sé svæðið ríkiseign“ og hlýtur þá eignarnámsheimildin að hafa verið notuð áður í því sambandi. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fjalla um fleiri þætti. Það hefur verið drepið á þá. En ég fagna því, að þetta kemur fram og vil taka undir þá ósk manna hér, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, því að það er ekkert vafamál, að efni þessa frv. er mjög þýðingarmikið fyrir alla landsmenn, og eins og segir í 1. gr. á það að auðvelda þjóðinni umgengni við náttúru landsins og auka kynni af henni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð og þá fyrst og fremst til þess að lýsa fylgi mínu - og mér er, held ég, óhætt að segja míns flokks - við meginstefnuna, sem í þessu frv. felst, og lýsa yfir ánægju minni yfir því, að það skuli vera fram komið og vera stutt af nefnd, sem skipuð hefur verið af flestum stjórnmálaflokkum, og líkindi eru því til þess, að það geti náð fram að ganga á þessu þingi. Ég áskil mér þó að sjálfsögðu rétt til þess að athuga nánar á síðari stigum um einstök atriði frv. og e. t. v. gera við það einhverjar brtt. Hæstv. menntmrh. lýsti hér áðan, að tilgangur náttúruverndar og náttúruverndarlaganna væri fyrst og fremst sá að vernda sérkenni og náttúru landsins án þess að hindra eðlilega atvinnuþróun, eins og hann orðaði það. Og þarna held ég, að hann hafi einmitt komið að kjarna málsins. Því er ekkert að leyna og e. t. v. skortir það á í þessu frv., að gerðar séu einhverjar ráðstafanir, þó að erfiðar kunni að vera, til þess að draga úr þeirri togstreitu, sem um náttúruverndarmál hefur ríkt. Það hefur verið sagt af vitrum mönnum, að náttúruvernd væri að ýmsu leyti á gelgjuskeiði enn sem komið er og sérstaklega bent á það, að það væru gerðar tilraunir til þess af mönnum að skipta mönnum í tvo hópa, aðra, sem vildu vernda náttúru landsins og náttúrufegurð og halda henni óskertri, og aftur hina, sem vildu hefja herferð gegn landinu og eyðileggja það. Og í þessum síðarnefnda hópi hafa tæknimennirnir yfirleitt verið taldir vera af þeim, sem hafa gengið lengst í náttúruverndarsjónarmiðum. Að verulegu leyti má segja, að náttúruverndin hafi hneigzt til þess - og sérstaklega nú síðustu árin - að gera fyrst og fremst ráðstafanir til þess að hindra vissa hluti, hindra mengun, hindra breytingar á landi og annað því um líkt, en vinna minna að því að samræma þau óhjákvæmilegu sjónarmið, sem hljóta að koma upp í nútímaþjóðfélagi, þar sem tækni og framfarir hljóta að vera kjörorðið og hljóta að ná fram að ganga, þó að menn verði, eins og það hefur verið orðað, að keyra með hemlana á. Það er undir öllum kringumstæðum höfuðnauðsyn, að sættir takist á milli þessara hópa, annars vegar tæknimanna og hins vegar þeirra, sem áhugasamastir eru um náttúruvernd og hafa þar auðvitað að sjálfsögðu mikið til síns máls, því að ég get vissulega tekið undir það, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði hér áðan, að það væri ekki veigalítill þáttur í lífskjörum landsmanna, í lífskjörum þjóðarinnar, að vernda náttúruna og eiga aðgang að henni, og allt, sem að því lýtur, að það megi verða, er auðvitað til góðs. Það, sem mér finnst við fljótan yfirlestur á frv. nú að mætti kannske frekast að því finna, er ekki það, sem í því stendur, heldur það, sem í það kynni að vanta, og þá sérstaklega það, sem hæstv. menntmrh. minntist á, að í þessu frv. er ekki fjallað um þá veigamestu náttúruvernd, sem um er að ræða, þ. e. a. s. varnir gegn mengun. Hins vegar er boðuð sérstök löggjöf og skal ég ekki fullyrða, nema það mál megi leysast - að því leyti, sem það er hægt með löggjöf, með eðlilegum og æskilegum hætti með sérstakri löggjöf, - en ég teldi þó, að það hefði átt heima inni í slíkri heildarlöggjöf um náttúruvernd. Það er enginn vafi á því, að jafnvel í okkar tiltölulega óspilltu náttúru fara hætturnar vaxandi af mjög mörgum ástæðum. Þar er ekki aðeins um að ræða aukinn iðnað, aukinn kemískan iðnað og annað því um líkt, sem þarna hefur reynzt hættulegast, heldur ýmislegt annað, frárennsli frá bæjum og byggðum, svo að nokkuð sé nefnt, sem vafalaust getur haft stórkostleg spillandi áhrif á dýralífið í vötnum og sjó, og við höfum heyrt fréttir af því nú alveg nýverið, hvernig góð veiðivötn og jafnvel veiðihöf hafa verið að eyðileggjast einmitt af þessum sökum. Og þar er kemíska iðnaðinum ekki einum um að kenna, heldur hreinlega því vandamáli, sem skapast af þéttbýli í borgum og byggðum. Við höfum hér á landi bæi, sem byggðir eru við tiltölulega þrönga firði, sem hafa verið fiskisælir, og það er a. m. k. grunur margra, að vísu ekki sannaður enn, að mengunaráhrif frá byggðunum, sem við firðina eru, séu orðin svo stórfelld, að þau hafi haft áhrif á sjávarlífið á þessum stöðum, og nefni ég þar t. d. Eyjafjörð með sinn stóra og vaxandi bæ. Sömuleiðis kemur þarna til greina það, sem landbúnaðinn varðar. Ekki dettur mér í hug, að það verði farið að setja það í lög, að bændur megi ekki nota útlendan áburð og annað því um líkt, en hitt er augljóst, að þessi kemísku efni, sem á jörðina eru borin, leysast að meira eða minna leyti upp, sogast út í árnar, menga þær og e. t. v. hindra þar eða skemma þá ræktunarmöguleika á fiski, sem þar eru, og þar með dýralífið, sem um er að ræða. Fleira mætti um þetta segja. Ég vil ekki fara út í einstök deilumál, sem hafa skapazt milli náttúruverndarmanna annars vegar og tæknimanna hins vegar hér á landi og hafa orðið bæði leið og erfið, jafnvel allt að því óleysanleg. Menn hafa haft þau fyrir augum og ég sakna þess ekki, að í sambandi við þetta mál séu þau ekki dregin hér fram í umr. til þess að deila um þau á álíka plani eins og það hefur verið gert, með öfgum kannske á báðar hliðar. En ég legg höfuðáherzlu á það, að í þessu frv. kæmi skýrar fram heldur en er, að það væri reynt að koma þessum málum á þann veg fyrir, að þarna tækist samstarf, því að ég er sannfærður um það, að ef menn á annað borð vilja skilja hugtakið náttúruvernd réttum og heilbrigðum skilningi, þá á ekki að vera þarna óbrúanlegt bil á milli, síður en svo. Þarna á að vera um sameiginlegt markmið beggja að ræða, því að í öllum tilfellunum er ekki raunverulega bara um það að ræða að vernda náttúruna, það er að vernda manninn í náttúrunni, það er að vernda hann, og tæknimennirnir eru vissulega ekki áhrifaminnsti aðilinn í því að gera það. Um önnur einstök atriði ætla ég ekki að ræða að ráði hér, en ég get vel tekið undir það, sem hér hefur komið fram, að æskilegt hefði verið, að þessum málum hefði verið fenginn meiri og öllu heldur tryggari fjárhagsgrundvöllur heldur en í frv. er greint. Þó að engu skuli hins vegar um það spáð og engar hrakspár hafðar uppi um það, að sú tilhögun, að það sé á valdi Alþingis hverju sinni, hversu mikið fé skuli veitt til þess, geti ekki reynzt fullnægjandi, þá hefði ég þó talið hitt æskilegra. Og a. m. k. er það víst, að sum þeirra atriða, sem að því lúta að gera almenningi fært að njóta náttúru landsins, eru bein fjárhagsatriði og nefni ég það t. d., sem komið er inn á í 13. gr. frv., þar sem segir í þeim stíl, sem gjarnan er á hafður, þegar um náttúruvernd er að ræða, þ. e. að banna eða hindra: „Heimilt er náttúruverndarráði að banna óþarfan akstur ökutækja utan vega og merktra bílaslóða, þar sem náttúruspjöll geta af hlotizt.“ Ég held, að ef þessi mál, sem þarna er komið inn á með neikvæðum hætti, ætti að leysa með skynsamlegu móti, þá þyrfti að veita allverulegt fé til þess að gera merktar bílaslóðir, t. d. um öræfi landsins. Ég hef ofurlítið ferðazt um öræfin í mínum sumarleyfum og mér hefur a. m. k. reynzt ófært, þrátt fyrir kort og annan tilbúnað, sem ferðamenn gjarnan hafa, þegar þeir eru að kanna ókunnar slóðir, að fara eftir þeim bílaslóðum, sem þó eru merktar inn á landabréf, vegna þess að þær eru bæði svo ógreinilegar og truflaðar af margs konar öðrum slóðum, sem fjallabílar hafa gert, að það er ekki nokkur leið að rata réttar leiðir um öræfin, a. m. k. margar þeirra, vegna þess að það hafa ekki verið gerðar neinar sæmilegar slóðir. Auk þess eru jafnvel sumar þeirra tiltölulega fáu leiða, sem merktar eru inn á landabréf, þannig, að þær eru alls ekki færar nema einstaka farartækjum og ef við ætlum á annað borð að gefa okkur sjálfum eða erlendum ferðamönnum tækifæri til þess að skoða það stórkostlegasta og fegursta, sem við eigum í íslenzkri náttúru, þ. e. í öræfunum, þá verðum við að verja fé til þess að gera þetta mögulegt. Og það verður ekki gert nema með sérstökum fjárveitingum til þess að gera bílaslóðir um hálendið. Og ég held, að þá fyrst, þegar þetta væri gert, sé hugsanlegt, að slík bönn eins og þarna er um að ræða komi að nokkru haldi. Annars halda menn uppteknum hætti, sem þeir hafa gert undanfarin ár, ferðast á fjallabílum hvert sem hugurinn girnist að komast og skeyta þá engu, hvort um venjulegar leiðir er að ræða eða hvort stórkostleg náttúruspjöll stafa af því, eins og oft hefur orðið og jafnvel orðið upphaf að uppblæstri og alla vega stórkostlegum náttúruspjöllum. Sitthvað fleira gæti ég kannske um þetta sagt, en e ætla að láta þessi fáu orð nægja við þessa umr. Ég mun, þó að ég eigi ekki sæti í þeirri n., sem fær þetta til meðferðar, athuga einstök ákvæði frekar, en mér dettur í hug í sambandi við það, sem ég nefndi um samstarf tæknimannanna og náttúruverndarmannanna, - sem ég vil nú að vísu ekki skilja í tvo fjandsamlega hópa, a. m. k. eiga þeir ekki að vera það, - hvort það væri ekki rétt að tryggja það í lögunum sjálfum, að þar ættu sæti einhverjir tæknimenn. En mér sýnist það vera alveg undir hælinn lagt, hvort nokkur tæknimaður muni verða kosinn eða skipaður í þetta ráð, því að það er nú einu sinni svo, að áhugamennirnir eru vaskir, skulum við segja, og áreiðanlega gjarnir til þess að ýta þessum ímynduðu fjandmönnum sínum úr vegi, og ég held, að það væri þess vegna full ástæða til þess, að það væri tryggt, að náttúruverndarráð yrði að einhverju leyti skipað tæknimönnum. Og það kynni vel að verða upphafið að því, sem ég nefndi, þeim nauðsynlegu sættum, sem þarna þurfa að koma á milli tveggja sjónarmiða, sem í raun ættu að vera eitt og sama sjónarmiðið.



Herra forseti. Ég tel mig ekki þurfa að fara mörgum orðum um það frv., sem hér liggur fyrir til umr. að þessu sinni, þar sem ég vænti þess, að því verði vísað til n., sem ég á sæti í, og að ég muni þá geta komið að þeim athugasemdum, sem ég fyrst og fremst kynni að vilja koma á framfæri. En vegna þeirra umr., sem hér hafa orðið um þetta frv., þykir mér rétt að lýsa ánægju minni yfir því, að frv. skuli vera komið fram. Og gagnstætt því, sem komið hefur fram í ræðum flestra þeirra, sem hér hafa tekið til máls, þá vil ég lýsa ánægju minni yfir ýmsum þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á frv. frá því að það var lagt fram hér í fyrra og sem mér sýnast stefna til bóta. Ég vil benda á það, og það er skemmtileg tilviljun, að á sama ári og nú er lagt fram hér frv. um náttúruvernd, sem við væntum, að geti valdið straumhvörfum í þessum málum, þá skulum við vera komin á það stig í samskiptum við landið, sem lýst hefur verið af sérfræðingum nú alveg nýlega, að nú séum við í jafnvægi með gróðurvinning og gróðureyðslu, sem hefur gengið í öfuga átt allt til þessa tíma. Og ég vona, að það frv., sem við ræðum um hér í dag, verði til þess að herða á þeirri sókn, sem hafin er í því efni og ég vil vona, að verði á þá lund, að við stuðlum að eðlilegri og ánægjulegri skiptum fólksins og landsins með þeirri náttúruvernd og gróðursókn, sem hafin er. Mér þykir rétt að geta þess hér, að ég tel, að náttúruverndarnefndir hinna ýmsu héraða séu mjög nauðsynlegar og nauðsynlegur tengiliður milli náttúruverndarráðs og héraðanna og þeirrar afstöðu, sem héruðin hafa til vissra mála, sem kæmi til álita, að náttúruverndarráð hefði afskipti af. Og ég hygg, að það sé eðlilegasta uppbyggingin á náttúruverndarráði, sem hér er lagt til, að náttúruverndarþingið kjósi það og meðal þeirra fulltrúa, sem það skipa, séu fulltrúar frá hinum ýmsu náttúruverndarnefndum. Ég vil einnig benda á það, að ég tel ákvæðið í 21. gr. um sumarbústaði og umsagnir náttúruverndarnefnda héraðanna um byggingu þeirra mikilvægt, því að þrátt fyrir það, að nú séu í gildi lög, sem heimila ekki byggingar í sveitum nema byggingarnefndir og sveitarstjórnir leyfi þær, þá verðum við að viðurkenna það, að æði oft hefur verið farið í kringum þann lagabókstaf, en ég hygg, að þetta ákvæði mundi herða nokkuð á í þessu efni og það tel ég mjög mikilvægt. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, tel ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta frv. að þessu sinni. Ég get þó ekki stillt mig um að benda hér aðeins lítillega á tvö atriði enn, sem ég vil vekja athygli á. Það er síðari hluti 17. gr., þar sem sagt er: „Á afréttum og almenningum, sem falla utan hreppamarka, er bannað allt nám jarðefna.“ Ég vil benda á það, að mér er ekki kunnugt um, að hér sé nokkur örugg skilgreining til á því, hvar eru hreppamörk næst óbyggðunum, og þess vegna þarf að athuga þetta atriði í n. Í annan stað vil ég benda á það, að í 25. gr. er gert ráð fyrir því, að náttúruverndarráð fari með stjórn þjóðgarða og setji reglur um meðferð þeirra og umgang almennings. Það má vel vera, að hér þurfi ekki að taka neitt undan, það sé fullnægjandi, sem segir í 38. gr., að lög um friðun Þingvalla haldi gildi sínu þrátt fyrir gildistöku þessara laga, en mér hefði þótt allt eins eðlilegt, að það hefði verið tekið fram í þessari 25. gr., að þjóðgarðurinn á Þingvöllum væri hér undanskilinn. Og það er mál, sem verður að kanna, svo er og um önnur atriði, sem ég hefði áhuga fyrir að benda á í þeirri n., sem fær frv. til meðferðar, og ég sé því ekki ástæðu til að þessu sinni að hafa fleiri orð um frv.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þær vinsamlegu undirtektir, sem meginefni, meginstefna þessa frv. hefur hlotið hjá öllum hv. þm., sem tekið hafa til máls. Hitt er ekki nema algerlega eðlilegt, að þegar um svo veigamikið og viðamikið mál er að ræða, sem hér á sér stað, þá geti mönnum sýnzt sitt hverjum um einstök atriði í málinu og um málatilbúnaðinn og um undirbúning málsins, sem sannarlega er ekki einfalt verk. En ég legg miklu meira upp úr hinu og vil undirstrika það alveg sérstaklega, að af hálfu allra þeirra ræðumanna, sem talað hafa, hefur komið eindreginn stuðningur við þá meginstefnu, sem í frv. felst, og skilningur á mikilvægi þess máls, sem hér er um að ræða. Það finnst mér skipta mestu máli. Að því er varðar flutning málsins og afskipti eða meðferð þess í stjórnarráðinu er það að segja, að ég tel þau ummæli ekki sanngjörn, sem féllu hjá einum hv. þm., að slælega hefði þar verið að undirbúningi málsins unnið, að því er stjórnarráðið snertir. Menntmrn. skipaði nefnd til þess að endursemja gildandi lög um náttúruvernd einum tveimur mánuðum eftir að Alþ. hafði gert um það ályktun, eða í júní 1968. Ég hygg, að ég muni það rétt, að það hafi tekið nefndina á þriðja ár að semja þetta frv. Ég segi þetta engan veginn til þess að ámæla nefndinni fyrir slæleg vinnubrögð. Slík ámæli tel ég vera í hæsta máta ósanngjörn. Ég segi þetta eingöngu til þess að undirstrika það, um hversu flókið og viðamikið og vandasamt mál er hér að ræða. Slíka lagaendurskoðun eins og þá, sem nefndinni var falin, hrista engir menn, jafnvel ekki hinir allra færustu menn, fram úr erminni á örstuttum tíma. Ótal atriði þarf að taka til mjög ítarlegrar yfirvegunar, og ég tel þann tíma, sem nefndin notaði, engan veginn vera óeðlilegan. En með hliðsjón af því er ósanngjarnt að ætlast til þess, að stjórnarráðið hafi getað lokið athugun sinni á þessu mikla máli á aðeins örfáum vikum eða mánuðum, enda kom það í ljós, þegar ríkisstj. og einstök rn., sem þetta mál snerta, og einstakir ráðunautar ríkisstj., sérstaklega um lögfræðileg efni, athuguðu frv., þá kom í ljós, að ríkisstj. treysti sér ekki til að flytja það sem stjfrv. á síðasta þingi. Í nefndinni átti ekki sæti neinn lögfræðingur, en hér er um að ræða ýmis mjög flókin lögfræðileg viðfangsefni, eins og reyndar kom fram hjá sumum hv. þm. í ræðum þeirra, og það voru sérstaklega hvað lögfræðiatriði snertir ákvæði frv. nefndarinnar um verksvið náttúruverndarráðs og algera friðlýsingu, sem ýmsir lögfræðingar töldu þurfa nánari athugunar og bóta við. Ég taldi hins vegar vera hér um svo merkilegt mál að ræða, að ég taldi ekki forsvaranlegt annað en kynna síðasta Alþ. þetta mál, ef það mætti verða til þess að flýta fyrir því, að Alþ. gæti tekið afstöðu til þess. Þess vegna var sá háttur á hafður, að menntmrn. sendi menntmn. Nd. málið til flutnings, en allir vita, hvað í því felst. Það felst það í því, að ríkisstj. hefur ekki tekið endanlega afstöðu til málsins, er ekki reiðubúin að beita sér fyrir því, að málið nái fram að ganga í því formi, sem málið er sent n. Og mér er næst að halda, að n. hafi sjálf komizt að raun um það, að málið þyrfti frekari athugunar við, um það hafi í raun og veru enginn ágreiningur verið í menntmn. í hv. Nd. Síðan hefur þessi athugun af hálfu stjórnarráðsins á málinu haldið áfram og hefur leitt til þess, að ríkisstj. hefur orðið sammála um frv. í því formi, sem það er nú flutt, enda er það nú flutt sem stjfrv. En það þýðir, að ríkisstj. fyrir sitt leyti vill stuðla að framgangi málsins í þessu formi ólikt því, sem átti sér stað um frv., sem sent var menntmn. í Nd. í fyrra. Það eru tvö atriði fyrst og fremst, sem ríkisstj. hefur breytt í frv. nefndarinnar. Fyrra atriðið er lögfræðilegs eðlis, eins og ég gat um áðan og snertir ákvæðin um verksvið náttúruverndarráðs og aðferðir við friðlýsingu. Hitt atriðið er fjárhagslegs eðlis, þar sem eru ákvæðin um tekjuöflun í þágu náttúruverndarmála. Lögfræðingar, sem um málið fjölluðu, töldu, að ákvæðin í frv. nefndarinnar um valdsvið náttúruverndarráðs gætu tæplega samrýmzt almennum stjórnarfarsreglum um valdsvið nefnda, sem kosnar væru með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir, að náttúruverndarráð sé kosið, þ. e. a. s. á fundi á náttúruverndarþingi, þar sem ýmis félagssamtök, einkasamtök og hálfopinber samtök, eiga sæti og auk þess einstakir embættismenn. En 6 af 7 meðlimum náttúruverndarráðs eiga að vera kosnir af þessu náttúruverndarþingi. Stofnun eins og náttúruverndarráð, sem þannig er til komin, getur tæplega að mati lögfræðinga farið með stjórnarfarslegt vald. Formaðurinn á svo að vera skipaður af menntmrh. Þær breytingar, sem ríkisstj. gerði á frv., lutu eingöngu að þessu atriði, að því er náttúruverndarráðið snerti, enda hefur það komið í ljós, eins og mjög eðlilegt er, að mönnum sýnist sitt hverjum um þetta. Þeir ágætu flokksbræður, hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Einar Ágústsson, höfðu alveg ólíka skoðun á þessu efni. Fyrri þm. harmaði, að ríkisstj. hefði breytt frv. í þá átt að rýra verksvið náttúruverndarráðs frá því, sem nefndin hafði gert ráð fyrir, en síðari þm., Einar Ágústsson, lýsti skoðunum, sem ég þekki vel og hef út af fyrir sig mikinn skilning á, sem komið hafa fram af hálfu Reykjavíkurborgar og fleiri sveitarfélaga hér á Suðurnesjum, að ríkisvaldið þyrfti að hafa meira vald í tilteknu efni, sérstaklega til friðlýsingar, heldur en frv. gerir ráð fyrir. Þessi erindi Reykjavíkurborgar og fleiri sveitarfélaga hér voru rækilega athuguð í sambandi við flutning þessa máls og var það eitt af þeim atriðum, sem gerði það að verkum, að málið kom þó ekki fyrr fyrir þingið heldur en raun bar vitni um. Niðurstaðan varð sú að breyta í þessu efni ekki því, sem nefndin hafði gert ráð fyrir, en mér a. m. k. er algerlega ljóst, að Reykjavíkurborg og hin sveitarfélögin hér og þar með hv. þm. Einar Ágústsson hafa mjög mikið til síns máls í röksemdafærslu sinni gegn ákvæðum friðlýsingar og aðild sveitarfélaga að henni, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég tel þetta eitt þeirra mörgu atriða, sem n. þarf að taka til mjög ítarlegrar meðferðar. Ég mundi ekki beita mér og áreiðanlega ekki ríkisstj. gegn breytingum á frv. í þá átt, sem Reykjavíkurborg og fleiri aðilar hafa óskað eftir, en við vildum, að Alþ. gerði þá breytingu, að sjálfsögðu í samráði við framámenn sveitarfélaganna. Að því er snertir þá breytingu, sem ríkisstj. gerði varðandi fjáröflun í þágu náttúruverndar, er það að segja, að sú breyting var ekki gerð vegna þess, að ríkisstj. ofbyði sú upphæð, sem hin sjálfstæða tekjuöflun hefði leitt til að varið yrði í þágu náttúruverndar, heldur var hún gerð út frá grundvallarsjónarmiðum. Eins og raunar kom fram hjá fleirum en einum hv. þm. við þessar umr., þá er sú stefna óeðlileg að eyrnamerkja ákveðna tekjustofna í þágu tiltekinna mála. Það var gert allmikið fyrir 1–2–3 áratugum hér á hinu háa Alþ., en á síðari árum hefur verið horfið frá þessu með meiri og meiri festu. Og þess vegna töldum við, að í raun og veru væri það spor aftur á bak, ef hér væri verið að eyrnamerkja ákveðna tekjustofna í þágu máls, jafnvel þó að jafnmikilvægt sé og náttúruverndarmálin eru, og langeðlilegast, að um þetta efni séu hafðar hliðstæðar reglur og um fjárveitingar hins opinbera til annarra nauðsynjamála, heilbrigðismála, félagsmála, skólamála og hvers konar menningarmála, að sjálft fjárveitingavaldið, sjálft Alþ. taki ákvörðun um það, hversu miklu skuli verja í þessu skyni og það er sá háttur, sem hér er á hafður. Það er skemmtileg tilviljun, að hv. þm. Gils Guðmundsson er gerkunnugur stofnun og raunar æðsti starfsmaður stofnunar, sem það hefur bitnað verulega á á undanförnum áratugum, að þessari stefnu hefur verið fylgt að eyrnamerkja ákveðnar tekjur í þágu mikilvægs málefnis. En hann er sem kunnugt er framkvæmdastjóri menntamálaráðs og menningarsjóðs, en í gömlum lögum frá 1928 hafa menntamálaráði og menningarsjóði verið ætlaðar tilteknar tekjur, þ. e. a. s. tekjur af áfengissektum og hagnaður af sölu ólöglega innflutts áfengis. Það hefur verið stefna menntamálaráðs mörg undanfarin ár að losna undan þessu kerfi. Það hefur reynzt vera óhagkvæmt og óskynsamlegt, og svo skemmtilega vill til, ég segi beinlínis, svo skemmtilega vill til, að ríkisstj. hefur einmitt nú alveg nýlega fallið frá að verða við einróma óskum menntamálaráðs um að breyta lögum um þetta efni, hætta eyrnamerkingu ákveðinna tekjustofna í þágu þeirra málefna, sem menningarsjóður á að þjóna, og færa fjármál menningarsjóðs inn í hin almennu fjárlög ríkisins. Þetta er nákvæmlega það sama, sem við þarna gerum eftir einróma ósk menntamálaráðs eins og það, sem við gerum til breytingar frá frv. nefndarinnar, sem náttúruverndarlögin samdi. Það er eðlilegt verkefni fjárveitingavaldsins að kveða á um, hversu mikið fé menntamálaráð skuli fá til umráða, hversu mikið fé skuli renna í menningarsjóð og hversu mikið fé náttúruverndarráð skuli fá til umráða og hversu mikið fé skuli renna til eflingar náttúruverndar. Að síðustu vildi ég svo aðeins taka undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Árm. Héðinssyni, að það er spurning, hvort ástæða er til þess að hafa náttúruverndarnefndirnar úti um allt land. Ég get að vísu metið það sjónarmið, sem kom fram hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni, að tengsl eru nauðsynleg við aðila í heimahéraði af hálfu náttúruverndarráðs, að of mikil miðstjórn í þessum málum getur verið varhugaverð, að viss „décentralisering“ í jafnviðkvæmum málum eins og þessu er nauðsynleg, þ. e. a. s. einhver miðstjórnaraðili má ekki ana áfram án þess að hlusta á eða hafa nokkurn tíma spurt þá aðila, sem kunnugir eru staðháttum á hverjum tíma og mikilla hagsmuna hafa að gæta. Þetta var ástæðan til þess, að við héldum þessum ákvæðum í frv. þrátt fyrir það, að mér er ljóst, að nefndirnar hafa nær ekkert starfað í 15 ár, eins og hv. þm. Jón Árm. Héðinsson tók fram. Engu að síður varð það sjónarmið yfirsterkara, að of misskipt vald getur líka verið hættulegt, varhugavert, og þess vegna féllst ríkisstj. á þá hugmynd nefndarinnar, sem mikið var rædd í nefndinni sjálfri, hvort ástæða væri til þess að halda nefndunum eða ekki. Hins vegar hefur reynslan ekki orðið sú, að það hafi reynzt seinvirkt, að náttúruverndarráð á samkv. gildandi lögum og á enn samkv. þessu frv. að bera t. d. friðlýsingar sínar undir menntmrn. Ég þori að fullyrða, að það hefur aldrei, ekki í einu einasta tilfelli orðið til þess að tefja framkvæmdir, að mál hafi þurft að bíða lengi eða yfirleitt að bíða nokkurrar afgreiðslu þar. Það hafa komið fyrir mjög erfið deilumál eins og allir muna, t. d. í sambandi við vegarlagninguna fyrir kísilgúrverksmiðjuna, þar sem rn. varð að láta sig mjög viðkvæmt deilumál miklu skipta. Það hlaut að taka sinn tíma, en það mál fékk mjög farsælan endi og hefur, eftir að sú lausn fannst, sem rn. beitti sér fyrir, ekki valdið neinum deilum. Þetta þykir mér rétt, að komi hér skýrt fram.