Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver þingflokkur fær 55 mínútna ræðutíma, sem skiptist í 3 umferðir: 25 mín. í 1. umferð, 20 mín. í 2. umferð og 10 mín. í 3, umferð. Röð flokkanna í öllum umferðum verður þessi: Sjálfstfl., Alþfl., Alþb. og Framsfl. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstfl. í 1. umferð Jóhann Hafstein, í 2. umferð Ingólfur Jónsson og í 3, umferð Magnús Jónsson. Fyrir Alþfl. í 1. umferð Benedikt Gröndal, í 2. umferð Gylfi Þ. Gíslason og í 3. umferð Birgir Finnsson. Fyrir Alþb. í 1. umferð Björn Jónsson og Geir Gunnarsson, í 2. umferð Einar Olgeirsson og í 3. umferð Ragnar Arnalds. Fyrir Framsfl. í 1. umferð Þórarinn Þórarinsson og Ásgeir Bjarnason, í 2. umferð Jón Skaftason og Helgi Bergs og í 3. umferð Ólafur Jóhannesson. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls hæstv. dómsmrh., Jóhann Hafstein, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Þið hafið heyrt í gærkvöld og munuð heyra meira í kvöld um virkjun íslenzku fallvatnanna í sambandi við fyrirhugaða stóriðju í landinu. Það er e.t.v. rétt, að ég hefji mál mitt með því að víkja nokkuð að því viðfangsefni. Það er sagt, að við megum ekki selja erlendum aðilum afgangsraforku frá fyrstu stórvirkjun í hinum miklu fallvötnum, sem þó er seld til þess að gera stórvirkjunina framkvæmanlega og skjóta framþróun orkuvinnslu úr fossunum um marga tugi ára til hagsbóta fyrir komandi kynslóðir þessa lands. Og hvers vegna megum við ekki gera slíkt? Í fyrsta lagi er sagt vegna þess, að hættan af erlendu fjármagni í okkar litla landi er svo geigvænleg, að hún étur okkur upp, gleypir okkur með húð og hári, sjálfstæði lands og þjóðar fer innan tíðar í súginn. Við erum kallaðir aukvisar, sem þorum að horfast í augu við vandamálin og finnum hvíla á okkur ríka ábyrgð til þess að láta einskis ófreistað til að bæta hag þessa lands, ef við höfum ekki manndóm til þess að takmarka aðgerðir okkar við það eitt, sem markast af okkar eigin þörfum þessa stundina. Já, ég veit, að það er mannalegt að standa á eigin fótum. En hver er að tala um að standa ekki á eigin fótum? Og hversu mannalegt er það að hugsa og segja: Íslendingar geta ekki samið við útlendinga öðruvísi, en að tapa í þeim leik? Ég veit fullvel, að útlendingar semja ekki við okkur, nema þeir telji sér hag í því. Jafnvíst er hitt, að við ætlum ekki og munum ekki semja við erlenda aðila um stóriðju á Íslandi, nema við teljum okkur sjálfa hafa hag af því. Þá er sagt, að okkur reki ekki nauður til þessa, atvinnulíf okkar sé í blóma, hver vinnandi hönd að verki. Þetta trufli okkur aðeins og spillí fyrir öðrum atvinnurekstri. Má vera, að enginn þurfi að kvarta í dag. Má vera, að viðreisnin hafi ekki reynzt svo slæm sem sagt var fyrir af andstæðingum ríkisstj. Það er líka rétt, að atvinnuleysið, sem forsrh. vinstri stjórnarinnar sagði, að við værum að skipuleggja, hefur brugðizt. En athugum þetta svolítið nánar. Við erum að hugleiða að renna fleiri stoðum undir okkar einhæfa atvinnulíf í þeirri von, að það mætti reynast til frekara öryggis í framtíðinni. Fiskimannaþjóð er háð veðri og vindum, landbúnaður árferði, og veikur er innlendur iðnaður einnig. Felst nú í viðurkenningu þessara staðreynda vantrú á þessar líftaugar íslenzks atvinnulífs? Við viljum ekki heltast aftur úr þróun nágrannaþjóða. Þvert á móti þurfum við að vinna upp það, sem við erum á eftir. Þau gleðilegu tíðindi hafa gerzt, að framleiðsluaukning í sjávarútvegi hefur síðari árin orðið miklu meiri, en menn þorðu að ráðgera. Hér valda ágætis aflabrögð og sérstaklega alveg ný aflabrögð á sviði síldveiðanna. Ný tækni er e.t.v. meginþáttur þessarar þróunar. Við þessi skilyrði hefur framleiðsluaukningin í útveginum verið um 10% undanfarin ár. Samtímis hefur heildarframleiðsluaukning þjóðarinnar ekki verið nema um 5.7%. Það er að vísu góður heildarárangur, en ekki má þó miklu skeika. Í Bandaríkjunum er talið, að heildaraukning þjóðarframleiðslunnar hafi numið 7% s.l. ár. Aukning iðnaðarframleiðslunnar í nokkrum Evrópulöndum, þar sem hún ræður mestu, er talin hafa verið 1964 í Vestur-Þýzkalandi 8% , í Frakklandi 5%, í Hollandi 6% og á Ítalíu 4%. Eitthvað þarna á milli mun framleiðsluaukningin hafa verið á Norðurlöndum. Og er það þá, þegar á þetta er litið, að ófyrirsynju að vilja í alvöru vinna að því að efla okkar hag enn meir í framtiðinni með fjölþættara atvinnulífi og nýrri verðmætasköpun í landinu? Menn segja, að okkur vanti vinnuafl til nýrra hluta, jafnvel þeirra, sem fyrir hendi eru. Guði sé lof, að við erum ekki að glíma við atvinnuleysisdrauginn. Hvaða draugur er það? Mundi unga kynslóðin í dag spyrja. En hún getur spurt pabba og mömmu og reyndar eru því miður til enn í dag þau byggðarlög, þar sem þessi Móri herjar a.m.k. suma tíma ársins. Það er verið að tala um möguleika á því að koma hér upp alúminíumbræðslu, sem ekki mundi taka til sín nema um 10% af vinnuaflsaukningu þjóðarinnar, þegar hún tæki til starfa með fullum afköstum. Síðan mundi hún taka síminnkandi hluta af vinnuaflsaukningunni árlega vegna hinnar öru fólksfjölgunar og þegar hinn umtalaði samningstími til starfrækslunnar væri liðinn, mundu Íslendingar sennilega vera um það bil 400 þús. manna þjóð. En við erum 190 þús. í dag. Sagt er, að við eigum að virkja vatnsorkuna fyrir okkur eina, vegna þess að við megum ekki af henni sjá til annarra, hún sé svo lítil. Lítum á þetta. Í fyrsta lagi mundum við aðeins selja erlendum aðilum raforku takmarkaðan tíma og þá afgangsraforku, meðan okkur sjálfum er að vaxa fiskur um hrygg til meiri orkunota. Samkv. áætlunum Sigurðar Thoroddsens verkfræðings er heildarvatnsafl landsins til raforkuvinnslu áætlað nálægt 38 þús. millj. kwst. á ári. Við erum að tala um að selja erlendum í takmarkaðan tíma innan við 1.000 millj. kwst. á ári eða 2–3% af þessari orku. Síðan getum við líka notað þessa orku sjálfir. Um kosti og lesti stóriðju í formi alúminíumbræðslu, sem væri fjárhagsleg undirstaða stórvirkjunar í Þjórsá og þá á ég við 210 þús. kw. virkjun í samfelldum áfanga, skal ég ekki frekar ræða nú vegna þess, hve málið hefur verið mikið rætt og upplýst á opinberum vettvangi að undanförnu á grundvelli þeirrar ýtarlegu skýrslu, sem ríkisstj. lagði nýlega fyrir Alþ. Það er helzt að heyra á stjórnarandstöðunni, að við séum að kollsteypa landinu með stórhug og framsýni. Ekki eru þó stórvirkjanir og stóriðja það eina, sem ríkisstj. hefur um fjallað, eða það eina, sem þróazt hefur í skjóli ríkjandi stjórnarstefnu að undanförnu. Ég veit vel, að menn segja: Nei, sannarlega ekki, við höfum líka haft verðbólguna. - Og það er satt. Verðbólgan hefur þó ekki verið meiri en svo, að tekizt hefur að halda gengi krónunnar föstu og óbreyttu þrátt fyrir þrotlausa baráttu stjórnarandstöðunnar lengst af til þess að keyra allt úr skorðum. Í árslok 1963 hafði kauphækkunarkapphlaupið gengið svo fram úr hófi, að flestir töldu þá einsýnt, að gengisfelling væri óumflýjanleg. Nú talar enginn um gengisfall. Þetta ber m.a. að þakka ábyrgri forustu verkalýðshreyfingarinnar á s.l. ári, þegar gert var hið svokallaða júnísamkomulag milli launþega og vinnuveitenda með tilstuðlan ríkisstj., en af því leiddi tímabundinn og að ýmsu of takmarkaðan frið og festu í atvinnu- og efnahagslífi landsmanna. Ríkisstj. metur og landsmenn munu meta raunsæi og ábyrgðartilfinningu þeirra manna, sem þarna voru að verki. Forustumenn verkalýðshreyfingarinnar töpuðu jafnframt engu öðru en þeim vafasama heiðri að vera ekki eftirbátar forustumanna Framsfl. í ábyrgðarlausri kröfugerð, sem er við það eitt miðuð - og þetta er ekki í fljótræði sagt - að komast sjálfir til valda í ríkisstj. Þegar þessu er sleppt, hvað skyldi þá hafa verið að gerast? Hvernig var umhorfs, þegar Ólafur Thors myndaði ríkisstj. eftir alþingiskosningarnar 1959 um haustið? Hvers vegna var sú stjórn kennd við viðreisn? Árið áður hafði farið frá völdum vinstri stjórnin svokölluð, en forsrh. þeirra stjórnar hafði beðizt lausnar með þeim vitnisburði um eigin stjórn, að í henni væri ekki samstaða um nein úrræði til lausnar aðsteðjandi og ríkjandi vanda, en sá væri mestur, að verðbólgualdan væri skollin yfir, efnahagsmálin á gljúfurbarmi gjaldþrota. Við bjuggum við innflutningshöft og leyfafargan. Sagt var, að menn settust kl. 7 að morgni í stiga þann, er lá til leyfisveitinganna fyrir þá, sem lentu þá í náðinni. Svarti markaðurinn var hér í blóma, en hafði verið stríðsfyrirbrigði þjóðanna, þar sem styrjöldin geisaði og áranna fyrst eftir styrjaldarlokin. Ég ásaka ekki vinstri stjórnina fyrir haftakerfið. Þetta hafði verið okkar bölvaldur allt frá því á kreppuárunum. Enginn hafði haft áræði til að losa þetta haft af þjóðinni. Og þegar það nú hefur verið losað, hoppar hún því miður stundum eins og hún sé í haftinu áfram. Því nota menn sér ekki til hlítar frjálsa verðmyndun, frjálsa samkeppni, frjálst viðskiptalíf. Gæta menn t.d. þess að fara í verzlun og spyrja: Hvað kostar þetta? - Og í næstu verzlun og spyrja hins sama? Mér er sagt, að verðið á sykurkílói í verzluninni Vísi í gamla daga hafi ráðið verðmyndun á sykrinum hér í bænum. Þá voru engar verðlagsákvarðanir, ekki einu sinni verðlagseftirlit. Fólkið þóttist ekki þurfa að hafa eftirlit með sjálfu sér. Af hverju biðja menn í dag um strangara verðlagseftirlit? Því eru menn ekki sjálfir það aðhald og eftirlit, sem menn biðja um? Það er mönnum í lófa lagið. Innflutningurinn hefur verið gefinn frjáls svo til að öllu. Það er ekki lengur nein innflutningsnefnd, engin skömmtunarskrifstofa. Við höfum byggt upp gilda gjaldeyrisvarasjóði í stað gjaldeyrisskorts. Það er einkum í blöðum framsóknarmanna, sem menn berja höfðinu við steininn, vitna í tölur og segja: Samt er gjaldeyrisstaðan ekki betri en hjá vinstri stjórn. Ég ætla ekki að nefna neinar tölur. En ég spyr: Hvar er nú svartimarkaður með erlendan gjaldeyri? Geta menn ekki nú fengið erlendan gjaldeyri til vöruinnkaupa eftir þörfum? Geta menn ekki nú fengið viðhlítandi ferðagjaldeyri? Geta menn ekki nú farið inn í erlenda banka og skipt sinni íslenzku krónu á skráðu gengi? Sé hægt að svara þessum spurningum játandi og það er hægt, þarf þá frekar vitnanna við? Og gerir það nokkuð til, þótt blöð framsóknarmanna og fulltrúar séu enn að rembast við að reyna að sannfæra lesendur sína um, að gjaldeyrisstaðan hafi ekki batnað frá tíð vinstri stjórnar. Hefur atvinnulíf landsmanna nokkru sinni fyrr verið í slíkum blóma sem nú? Fyrst vildi ég víkja að sjávarútveginum, sem er þrótt mesti máttarstólpinn í atvinnulífinu. Því miður hafa margir fengið ranga mynd af þessu lífgrasi Íslendinga, bæði vegna óheilbrigðrar fjármálastefnu áður fyrr og eins vegna of mikils barlóms þeirra, sem sízt ættu að berja lóminn. Fyrirsvarsmenn útgerðarinnar ættu í miklu ríkari mæli, en fram til þessa, að gera landsfólkinu ljóst, hvílíkur máttarstólpi landsins útgerðin er. Hvenær koma fyrirsvarsmenn þessarar megin atvinnugreinar saman í þeim tilgangi? Það er hart að spyrja svona,og ég geri það með hálfum hug, af því að ég virði og met svo mikils útgerðina á Íslandi með öllu því, sem henni fylgir. Dugmiklir og þrautseigir útvegsmenn, dugmiklir og harðgerðir sjómenn, allt er þetta lið hert í veðri og vindum hafs og fjármála. Svo kemur því miður linkindin, þegar menn halda fundi og mynda samtök. Það er eins og allt þetta prúða lið sé glæsilegast í eigin persónu. Og hvað hefur líka ekki skeð? Framleiðslan í þessari atvinnugrein fer sívaxandi. Kröfurnar um tækni eru sívaxandi og tæknin nú meiri, en nokkru sinni og hefur vaxið undravert á örskömmum tíma. Það hefur sannarlega ekki verið sofið á verðinum. Það er vissulega útgerðinni til mikils sóma. Á árunum frá 1954–1958 var innflutningur fiskiskipa samtals 8.327 tonn, en það samsvarar rúmlega 80 100 tonna bátum á þessu tímabili. Á sama árafjölda, frá 1959–1963, var innflutningur fiskiskipa samtals 24.236 tonn, en það samsvarar rúmlega 240 100 tonna bátum eða þrisvar sinnum meira, en á fyrra tímabilinu. Meðaltalið á ári á fyrra tímabilinu er 16.6 þús. tonn, á síðara tímabilinu nærri 5 þús. tonn. Og árið 1964 munu hafa verið flutt inn fiskiskip um 8 þús. tonn samtals. Ég minnist þess, þegar ég var bankastjóri Útvegsbanka Íslands, að þá heyrði ég stundum, að menn töldu bagalegt varðandi sparifjársöfnun, að bankinn væri tengdur við útgerð, vegna sífelldra ályktana, funda og samtaka um, að útgerðin bæri sig ekki og vantaði starfsgrundvöll. Erlendis er það sérstök virðing að vera bankastjóri í útvegsbanka þessarar litlu, en hlutfallslega langmestu fiskveiðaþjóðar. Í allra mestu vinsemd og einlægni spyr ég Hví ekki að láta útveginn, sjómennina og útgerðarmenn, njóta sömu virðingar innanlands? Vissulega er útgerðin undirstaðan í atvinnulífi okkar, sem efnahagsþróunin að öðru leyti grundvallast að verulegu leyti á, t.d. hvort okkur muni lánast að ráða við það stóra átak að hefja í landinu sjálfu stálskipasmíði til þess á sínum tíma að fullnægja algerlega okkar eigin þörfum. Lengur má ég ekki dvelja við þennan meginþátt íslenzks atvinnulífs. En það er ekki eins og menn hafi aðeins verið að byggja fiskiskip á síðustu árum. Verzlunarskipaflotinn hefur samtímis vaxið með furðumiklum hraða. Hann var talinn um 55 þús. tonn 1958, en er nú 65 þús. tonn samtals og aukningin þá um 20%. Flugfloti tveggja stóru flugfélaganna hefur, meira en tvöfaldazt á síðustu 5–6 árum. Bifreiðum hefur fjölgað, á skemmri tíma, meira en nokkru sinni fyrr. Samtímis hafa verið gerð stórátök í samgöngubótum. Vélvæðingin er orðin furðu umfangsmikil í landinu. Ég get alls ekki tíundað til neinnar hlítar þróunina í landsmálum í tíð þessarar stjórnar, sem talin verður framhald af viðreisnarstjórn Ólafs Thors frá 1959. Starfsbræður mínir í ríkisstj, hafa reifað þætti mála, sem undir þá heyra. En ég gæti þó að skaðlausu nefnt fleira. Við höfum samþ. á síðasta þingi heimild til ríkisstj. til þess að byggja kísilgúrverksmiðju við Mývatn. Að þessu hefur verið unnið. Framkvæmd málsins er fyrirsjáanleg. Líklegt er, að svona verksmiðja kosti um 150 millj. kr. Útflutningsverðmætin geta orðið veruleg í þjóðarbúskapnum. Vegur verður lagður beinustu leið frá Mývatni til Húsavíkur, sem yrði útskipunarhöfn. Hitaveita yrði lögð úr Námaskarði. Byggt yrði þorp við Mývatn. Ég veit svo náttúruelskt fólk, að það vill helzt ekki með neinu móti spilla náttúru undurfagurrar Mývatnssveitar. Ekki má gleyma hinu, að ekkert er fegurra því að vinna úr auðlindum þessa lands verðmæti, sem stuðla að betra mannlífi í landinu. Samþykkt hefur einnig verið Vestfjarðaáætlun svokölluð, en í henni felst að bæta, auka og efla samgöngur, flugvelli og hafnir í þessum landshlutum á næstu 4 árum langt umfram það, sem með venjulegum hætti hefði orðið. Til þess hefur verið aflað erlends lánsfjár og verður það lánsfé aukið, en samtals yrði varið til fyrirhugaðra framkvæmda á næstu 4 árum nálægt 170 millj. kr. í þessar framkvæmdir þarf líka fólk. Hví spyrja menn ekki, hvar eigi að taka það? Það mun finnast í vexti þjóðarinnar. En hér er um að ræða fyrstu áætlun um að gera veigamiklar ráðstafanir til að viðhalda byggð í strjálbýli landsins, þar sem mikil og góð skilyrði eru til framleiðslu og verðmætasköpunar, en fátækt hamlar að komi að notum nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar. Í framhaldi af þessu hefur ríkisstj. lýst yfir, að hún muni undirbúa fyrir næsta þing löggjöf, sem hafi þann tilgang almennt að vera strjálbýlinu skjól og varnargarður gegn því, að því blæði um of, fólkið flytjist burt, því að Ísland er ekki hluti af Íslandi, heldur Ísland allt. Ég veit ekki nema ég mikli um of fyrir mönnum það, sem fram undan er og það, sem áunnizt hefur. Á það er að líta, að tilgangur eldhúsumr. er að gera sennu að ríkisstj. og hennar að verja sig. Ég hef yfir fátt komizt og verða menn að líta á ræður okkar ráðh. í heild. Hitt staldra ég við, að um tíma var það fundið að ríkisstj., að hún gerðist um of athafnalítil. Meira ber nú á hinu, að mönnum finnst hún of athafnasöm. Hún á ekki að virkja fallvötnin eins stórt og hún ráðgerir, hún á ekki að stofna til stóriðju, hún á ekki að gera þetta eða hitt. Það eru á prjónum ýmsar ráðagerðir til eflingar íslenzkum iðnaði í auknum lánsfjármöguleikum og á annan hátt. Iðnlánasjóður hefur verið stórefldur og í gær var gefin út reglugerð á grundvelli l. um að breyta lausaskuldum iðnaðar, sem myndazt hafa vegna fjárskorts fram til ársloka 1963, í föst og umsamin lán. Hefur framkvæmd þessarar löggjafar verið gaumgæfilega undirbúin í samráði við alla bankana og miðað við góðar undirtektir þeirra á ég von á, að þessi löggjöf geti í framkvæmdinni orðið iðnaðinum veruleg lyftistöng. Þetta er kannske líka of mikið. Það eru líka á prjónunum meiri aðgerðir, en áður í heilbrigðismálum þjóðarinnar, byggingu sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana og sett hefur verið merk löggjöf um nýja læknaskipan á þessu þingi, hjúkrunarlög o.fl. Þetta er kannske líka of mikið. Landhelginnar munum við gæta og efla hana eftir beztu getu. Þyrla er komin til gæzlunnar, til viðbótar annarri þjónustu. Verið er að undirbúa byggingu nýs varðskips á borð við Óðin, þó stærra og aflmeira. Þetta er kannske líka of mikið. Gerð hefur verið grein fyrir því í þessum umr., hversu almannatryggingar hafa verið stórefldar á s.l. árum. Árin 1958–1959 var tæplega sjöttu hverri kr. af ríkisútgjöldum í heild varið til félagsmála. En s.l. tvö ár er fjórðu hverri kr. af ríkisútgjöldum í heild varið í sama skyni, en í ríkisframlagi til félagsmála er framlag til almannatrygginga langstærsti gjaldaliðurinn. Þetta er kannske líka of mikið. Þegar á allt er litið, mundi sérhver ríkisstj. vinna að öllum þessum málum og öðrum þeim, sem greind hafa verið og greind verða í máli ráðh. Deilan stendur þá um það, hvort okkur hefur tekizt betur eða verr, en öðrum mundi takast. Við höldum, að öðrum mundi takast verr, af því að þeir hafa aðra stefnu, kommúnistíska stefnu eða sérhagsmunastefnu eða haftastefnu, sem við teljum þjóðinni skaðlega, eins og dýrkeypt reynsla sannar. Það er ástæðulaust að gera mannamun á þeim, sem eru í stjórn og stjórnarandstöðu, en það má dæma okkur, sem nú erum í ríkisstj., eftir verkum okkar. Séu þau léleg, á að hafna okkur, en velja aðra, sem menn teldu líklegri til stórræða. Hafi þessar eldhúsumr, nokkurn tilgang, er hann sá að auðvelda almenningi matið á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég lýk máli mínu með því að láta í ljós þá augljósu ósk, að ég vænti, að almenningur hneigist að okkar málstað, ríkisstj. og hennar stuðningsmanna, en arka verður að auðnu með það sem annað.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Winston Churchill sagði einhverju sinni, að lýðræðið væri versta stjórnskipulag, sem til væri, að undanteknum öllum hinum. E.t.v. gætu þessi orð róað einhverja þá, sem hlustuðu á umr, í gærkvöld og fannst, að meira en litið hlyti að vera bogið við stjórnarfarið hér á landi, þótt ekki nema svo sem eins og 10% af fullyrðingum stjórnarandstöðunnar væri rétt. Satt að segja var því líkast sem kommúnistar og þó alveg sérstaklega framsóknarmenn væru að lýsa ástandinu í Kongó, en ekki hér uppi á Íslandi. Við eigum vissulega við margvíslega erfiðleika að etja. En það er ýmislegt, sem við megum ekki gleyma. Aldrei hefur atvinna verið meiri í landinu, aldrei hefur þjóðin haft meira að bíta og brenna. Samt tala þessir menn um það, að nú verði Íslendingar að herða sultarólína. Aldrei höfum við eignazt fleiri fiskiskip og kaupskip, aldrei byggt fleiri verksmiðjur, aldrei lagt lengri vegi, aldrei aflað betur, aldrei framleitt meira, aldrei fjárfest meira. Samt tala stjórnarandstæðingar um, að allt sé að hrynja og stöðvast, allt atvinnulíf að lamast og allir séu kúgaðir og píndir. Aldrei hefur meira fé verið varið til almannatrygginga, aldrei meiri lán veitt til húsbygginga, aldrei meira reist af verkamannabústöðum, aldrei verið byggt meira af skólum eða meira fé verið varið til menningarmála. Aldrei hefur íslenzku þjóðinni í heild liðíð eins vel, aldrei hefur framtíð æskunnar verið bjartari. Samt koma stjórnarandstæðingar fram fyrir þjóðina og lýsa pínu og eymd, kalla þetta tímabil stöðvunar og stjórnleysis. Nauðsynlegt er að hafa dugmikla stjórnarandstöðu, sem heldur uppi heilbrigðri gagnrýni. En ræðuflutningur framsóknarmanna í gærkvöld átti ekkert skylt við gagnrýni. Hann var nánast sjúklegt niðurrif, sem getur verið beinlínis skaðlegt fyrir þjóðina og þó alveg sérstaklega fyrir verkalýðinn. Nú eru að hefjast örlagaríkar tilraunir til samninga um vinnufrið. Þeir samningar munu ekki nást, nema atvinnurekendur fáist til að veita verkafólki nægilegar kjarabætur og atvinnuvegirnir taki þær á sig. Í þessu sambandi var ræða Eysteins Jónssonar í gærkvöld eins og hún væri pöntuð af atvinnurekendum og um leið eins og löðrungur á verkalýðshreyfinguna, því að ef ástand atvinnuveganna er eins hroðalegt og Eysteinn lýsti því, hvað þýðir þá að vera að tala um kauphækkun? Ef atvinnurekendur þurfa einhver svör gegn óskum verkalýðsfélaganna, þurfa þeir ekki annað en fletta upp í þeirri píslarsögu, sem Eysteinn las fyrir þjóðinni. Verkalýðurinn getur þakkað Eysteini fyrir hjálpina. Það virðist nú augljóst, að foringi framsóknarmanna óskar ekki eftir júnísamkomulagi eða vinnufriði. Árið 1963 má segja, að stöðug átök hafi verið á vinnumarkaðinum. Deilur og verkföll voru af og til allt árið, kaupgjald hækkaði þrisvar sinnum og í desember kom til stórátaka. Eftir hina bitru reynslu þessa árs var eins og þjóðin vildi reyna nýjar leiðir í kjaramálum. Viðræður hófust um samninga á breiðum grundvelli og tóku ríkisvaldið og heildarsamtök verkalýðsins málið í sínar hendur. Samtölin drógust fyrst á langinn og ýmsir létu í ljós vantrú, vildu láta stjórna landinu með hörku. En vitrari menn fengu ráðið. Samtölunum var haldið áfram, unz samningar tókust í júní. Það var sem fargi væri létt af þjóðinni og þóttu þeir menn að meiri, sem höfðu lagt sig fram um að tryggja þennan frið báðum megin við samningaborðið. Vegna júnísamkomulagsins var árið 1964 gerólíkt hinu fyrra. Nú ríkti kyrrð og friður að kalla og mun meira jafnvægi í efnahagsmálum, en áður. Þó gekk ekki allt eins og skyldi og hafa báðir aðilar sakað hinn um að hafa brugðizt samkomulaginu. Ekki hafa þær ásakanir þó verið þyngri en svo, að sýnilega vildu báðir og ætluðu sér að láta júnísamkomulagið reynast vel. Nú eru liðnir 11 mánuðir af 12. Nokkuð hefur verið talað saman, en hin alvarlegu heildarsamtöl eru fram undan. Hefur komið fram sterkur vilji fyrir nýju samkomulagi, enda þótt öllum sé ljóst, að af ýmsum sökum verður það erfiðara nú, en í fyrra. En menn eru reynslunni ríkari og ætti að vera unnt að forðast þau mistök, sem gerð hafa verið á árinu. Í sambandi við þetta mál verðum við að hafa eina staðreynd í huga. Hún er sú, að á öld tækninnar hefur verkamaðurinn orðið dýrmætari og dýrari en nokkru sinni fyrr. Meiri kröfur eru gerðar til vinnandi manna í öllum stéttum og þeir eiga vegna hjálpar vélanna að fá meira kaup en nokkru sinni fyrr. Þetta er sú einfalda skýring á velmegun nútímans. Þau atvinnufyrirtæki, sem geta ekki fylgt þessari þróun, verða að taka tæknina meira í sína þjónustu eða bæta skipulag sitt, ella hljóta þau að heltast úr lestinni. Íslenzkir atvinnurekendur hafa flestir viðurkennt þessar staðreyndir á einn eða annað hátt í verki. En þeir hafa of mikla tilhneigingu til að greiða yfirvinnu og næturvinnu, gera samkomulag að tjaldabaki við einn og einn starfsmann, veita þeim einhver sérhlunnindi eða koma kaupi á einhvern hátt til manna eftir krókaleiðum. Þessum starfsaðferðum verður að breyta og koma kaup- og kjaramálum í eðlilegt horf með samningum, en finna þær leiðir til hagræðingar, sem þarf í hverri grein. Þannig eiga verkamenn að fá styttri vinnutíma en nú tíðkast fyrir óskert og síðar hækkað kaup. Þegar lesnar eru skýrslur um breytingar á kauptöxtum hinna ýmsu stétta síðustu ár, kemur í ljós, að hækkanir hafa orðið mestar hjá verkakonum. Stafar þetta af lögum um launajafnrétti, sem Alþfl. knúði fram, þannig að kvennakaupið hefur hækkað í áföngum. Nú hefur ýmsum dottið í hug, hvort ekki sé unnt að beita þessari sömu aðferð á víðari grundvelli og semja um kaupbreytingar, sem gerðust í áföngum, t.d. á 2 árum. Mundu þá atvinnufyrirtækin fá nokkurn tíma til að búa sig undir hækkanirnar og koma á þeirri hagræðingu, sem nauðsynleg kann að vera. Að vísu er ljóst, að erfiðara er að beita áfangaleiðinni í heildarsamningum en fyrir eina og eina starfsgrein eins og verkakonur, en þó er þetta athugandi. Ýmislegt hefur verið sagt í þessum útvarpsumr., sem kynni að draga úr vonum manna um nýtt júnísamkomulag. Ég vona, að þetta sé aðeins hluti af samningunum, að fulltrúar beggja aðila spenni bogann helzt til hátt í byrjun. Hitt getur enginn efazt um, að ríkisstj. hefur mikinn hug á að ná nýju samkomulagi og mun mikið á sig leggja til að það takist. Alþfl. leggur sér í lagi mikla áherzlu á lausn þessa máls, bæði innan verkalýðshreyfingarinnar og innan ríkisstj. Hefur flokkurinn lagt áherzlu á einingu þeirra afla, sem oft hafa með sundurlyndi lamað þrótt verkalýðshreyfingarinnar, en samtímis reynt að beita sér fyrir framgangi þeirra félagslegu mála á vegum stjórnarinnar, sem ætla má, að greiði fyrir samkomulagi. Stjórnarandstæðingar tala mjög um viðreisnina og ráðast á hana og afleiðingar hennar frá 1959 til þessa dags. Ég hygg, að nánari íhugun muni leiða í ljós, að réttara sé að tala um viðreisnina frá 1959–1963. Henni tókst ekki að ná öllum þeim áföngum, sem henni voru ætlaðir, en hún gerbreytti viðhorfum og aðstæðum íslenzku þjóðarinnar. Viðreisnin bjargaði fjárhagslegu sjálfstæði Íslendinga gagnvart umheiminum, þurrkaði skuldafen, en byggði gjaldeyrissjóði og lánstraust til nýrra átaka. Viðreisnin keypti bátaflota og reisti barna- og gagnfræðaskóla um land allt. Viðreisnin margfaldaði almannatryggingar, veitti konum launajafnrétti, endurreisti verkamannabústaðakerfið. En viðreisnin gat því miður ekki haldið verðbólgunni niðri til lengdar frekar, en nokkur önnur íslenzk ríkisstj. hefur megnað í aldarfjórðung. Eftir að viðreisnartímabilinu lauk 1963, tók við millibils ár í fyrra. Einkenni þess var júnísamkomulagið, hin alvarlega tilraun til að koma málum markaðarins á nýjan grundvöll, sem gæti leitt til hagkvæmari þróunar á því sviði. Á líðandi ári, 1965, er að koma fram ný stefna hjá ríkisstj., stefna, sem mætti kenna við nýjar leiðir. Og hver er þessi nýja stefna, sem er að mótast í höndum stjórnarinnar? Hún er í fyrsta lagi nýr friður á vinnumarkaði, byggður á batnandi kjörum og nýrri tækni. Stefnan er nýjar atvinnugreinar, t.d. alúminíumiðnaður. Hún er Vestfjarðaáætlun, um að gerbreyta lífskjörum í heilum landshluta. Hún er nýr framkvæmdasjóður fyrir dreifbýlið, öflugri en nokkru sinni fyrr. Hún er nýjar og stórauknar ellitryggingar fyrir alla landsmenn. Hún er nýir tækniskólar, nýtt iðnnám og nýir menntaskólar. Hún er íslenzkt sjónvarp. Hún er vegáætlun, hafnir, skip, ræktun, verksmiðjur. Hún er ný orkuver, hún er ný tækni, rannsóknir og vísindi. Sumt af því, sem ég nefni, eru umbótamál, sem þegar eru að verða að veruleika. Önnur hafa verið undirbúin og geta komið til framkvæmda nætu mánuði, ef ekki hefst ný borgarastyrjöld um kaup og kjör hinna vinnandi stétta. Tvö hinna nýju áforma hafa verið rædd á Alþ. undanfarnar vikur: stórvirkjun Þjórsár og bygging alúminíumverksmiðju á vegum svissnesks félags. Ekki er um það deilt, að hefja verður nýjar virkjanir í stórum stíl, enda er rafmagnsskortur framundan, ef frekari dráttur verður á þeim framkvæmdum. Auk þess suðar í eyrum þjóðarinnar hin gamla áminning skáldsins: „Arðlaust fossar aflið þreyta inn í klettaþröng.“ Fallvötnin eru næst á eftir fiskimiðunum mesta auðlind þjóðarinnar, en jafnframt sú, sem hvað minnst hefur verið notuð. Nú hafa sérfræðingar ríkisins um árabil athugað þessi mál og varið tugum millj. í rannsóknir í helztu virkjunarstöðum. Hafa þeir staðnæmzt við Þjórsá og telja hana henta bezt til næsta áfanga. Hafa þeir lagt til, að gerð verði stórvirkjun, sem við það miðist að selja verulegan hluta af orkunni til alúminíumverksmiðju, sem erlendum aðilum verði leyft að reisa hér á landi. Það er óumdeilt, að stórt orkuver framleiðir ódýrari raforku en lítið. Með því að fá inn í landið stóran orkukaupanda, skapast aðstaða til að koma upp stóru orkuveri, sem hægt væri að greiða niður á tiltölulega skömmum tíma. Ef við reisum stöðina við Búrfell og ætlum hana eingöngu fyrir sjálfa okkur, er hætt við, að ekki rísi önnur stór orkuver um langt árabil. Við verðum það lengi að borga þessa stöð niður. Ef við á hinn bóginn leyfum alúminíumverksmiðju til að fá kaupanda að helmingi orkunnar, skapast tiltölulega fljótt fjárhagsleg aðstaða til að ráðast í nýjar stórframkvæmdir, sem gætu t.d. verið við Dettifoss. Þess vegna er sú hugmynd stjórnarandstöðunnar, að Búrfell verði virkjað án stóriðju, byggð á einstakri skammsýni og gæti t.d. vel haft þær afleiðingar, að Dettifossvirkjun yrði ekki að veruleika um langt árabil. Nokkur ágreiningur hefur verið um vandamál varðandi Búrfellsvirkjun. Á því sviði deila verkfræðingar innbyrðis um mál, sem sérþekking þeirra ætti að leysa úr. Er algengt, að sitt sýnist hverjum sérfræðingi og verða þá leikmenn að taka ákvörðun, velja till. eins verkfræðings, en hafna öðrum. Í Búrfellsmálinu hefur ríkisstj. valið þann kost, sem raforkumálaskrifstofan mælir með, en hún hefur á að skipa fjölda ágætra verkfræðinga og hefur auk þess á sínu máli heimsþekkt erlent verkfræðifyrirtæki, sem rannsakað hefur Þjórsá. Geta stjórnarvöld landsins ekki betur gert en byggja aðgerðir sínar á slíkum tæknigrundvelli. Í þessu máli verður Íslendingum ljósara en nokkru sinni fyrr, að hér er „ei stoð að stafkarlsins auð, nei, stórfé, hér dugar ei minna.“ Og þá vaknar enn spurningin um þessa og margvíslega aðra fjárfestingu, sem þjóðin telur nauðsynlegt að ráðast í. Hvernig eigum við að komast yfir stórfé? Til þess eru þrjár leiðir. Fyrsta leiðin er að taka fé af okkar eigin þjóðartekjum og verja því í fjárfestingu. Þetta gerum við í stórum stíl. Fjárfesting á þessu ári verður um 5.000 millj. kr., yfirgnæfandi meiri hl. þess okkar eigið fé, enda tæplega þriðjungur allra þjóðarteknanna. Önnur leiðin er að taka lán erlendis, sem við ætlum sjálfir að endurgreiða og nota það til framkvæmda. Þetta höfum við einnig gert í stórum stíl. Við tökum útlent lán í hvern bát og hverja flugvél, sem við kaupum. Við tökum útlent lán í Keflavíkurveg og Ennisveg og Vestfjarðaáætlun. Og við ætlum að taka stærsta framkvæmdalánið til að virkja í sjálfri Þjórsá. Þriðja og síðasta leiðin er að fá inn í landið erlent fjármagn, þannig að útlendir aðilar reisi hér atvinnutæki og reki þau samkv. sérstökum samningum. Þetta höfum við ekki gert hingað til, enda þótt flestar aðrar þjóðir, ekki sízt smáþjóðir, sem eru að byggja upp atvinnuvegi sína, geri þetta í stórum stíl. Norðmenn hafa farið þessa leið síðan fyrir aldamót og fara enn. Mörg ríki bjóða erlendum iðnaði hvers konar hlunnindi, svo sem skattfrelsi í 10 ár og jafnvel beina styrki, ókeypis lóðir o.s.frv. Hér á landi eru mjög skiptar skoðanir um þessa þriðju leið, að hleypa erlendum fyrirtækjum inn í landið. Sumir vilja ekki veita neinum aðila slíkan rétt, en aðrir vilja opna allar dyr upp á gátt og smala inn erlendu áhættufé, eins og það er kallað. Alþfl. hafnar báðum þessum öfgaleiðum. Flokkurinn vill ekki opna dyrnar, ekki setja almennar teglur um það, að hver geti komið, sem koma vill. Alþfl. vill hafa lántökuleiðina sem aðalreglu. Hins vegar telur flokkurinn ekki hyggilegt að útiloka með öllu þá leið að stofna til nýrra atvinnugreina með þátttöku erlendra aðila. Verður þá að rannsaka gaumgæfilega hverju sinni, hvort slík ráðstöfun mundi verða þjóðinni til góðs, hvort tæknikunnátta á nýjum sviðum mundi berast til landsins, sem erfitt væri að afla á annan hátt. Í þessu máli megum við hvorki láta stjórnast af minnimáttarkennd né gáleysi og fégræðgi. Við verðum að fara að öllu með gát og fá okkur til aðstoðar færustu menn við samninga. Hér er ekki um neina uppgjöf að ræða, allt slíkt tal er fleipur eitt. Við hljótum að hafa manndóm og þroska til að geta hagnýtt okkur erlent fjármagn á takmarkaðan hátt, eins og aðrir gera, smáir og stórir. Að sjálfsögðu kemur ekki til mála, að ný atvinnugrein, sem verður sett á stofn með erlendri aðild, fái á nokkurn hátt að ganga út yfir hina eldri atvinnuvegi. Við hljótum að stuðla áfram að hraðri uppbyggingu fiskveiða; iðnaðar og landbúnaðar og það er illt verk að stofna til fjandskapar milli þessara greina og hins nýja iðnaðar þegar í byrjun. Þá er óhjákvæmilegt, að svo miklar framkvæmdir sem nú eru fyrirhugaðar verði að falla inn í ramma nýrrar framkvæmdaáætlunar, sem ríkisstj. hefur boðað. Þjóðin verður að vita, hvað fram undan er og haga framkvæmdamálum sínum á skipulegan hátt, ekki sízt með tilliti til vinnuaflsins. Til þess þarf töluvert umfangsmeiri og ýtarlegri áætlanir, en gerðar hafa verið til þessa og væri líklega skynsamlegt að setja upp áætlunarráð, þar sem fulltrúar ríkisstj., sveitarfélaga, verkalýðs og allra helztu atvinnuvega ættu sæti og gætu borið saman ráð sín. Fordæmi að slíku samstarfi er að finna víða um lönd. Því er haldið fram, að erlendur auðhringur mundi fljótlega tryggja sér víðtæk áhrif í landinu, kaupa upp menn og blöð og gerast sterkur aðili í stjórnmálum. Slíkir hlutir hafa gerzt í Mið- og Suður-Ameríku. Hins vegar hef ég spurt norska stjórnmálamenn, sem eru engir vinir þessara hringa, hvort þeir hafi seilzt til pólitískra félagslegra eða annarra slíkra áhrifa í Noregi. Þeir hafa ávallt svarað spurningu minni neitandi, Íslendingar eru menntuð þjóð, sem hefur sterka þjóðerniskennd. Lýðræði er hér öflugt, a.m.k. hvað við kemur hlut stjórnarandstöðu og almennrar gagnrýni. Jafnvel þeir íslenzkir stjórnmálamenn, sem Þjóðviljinn og Frjáls þjóð kalla stoltlausa landsölumenn, eru kunnir að því meðal erlendra aðila að vera sjálfstæðir, harðir í horn að taka og fastir fyrir um hagsmuni Íslendinga. Þess vegna tel ég litlar eða engar líkur á því, að félag frá hinu hlutlausa Sviss geri nokkrar tilraunir til að spilla menningu okkar eða frelsi eða það tækist, þó að þeir reyndu það. Við þurfum að gera okkur grein fyrir, hvernig við getum náð sem hagstæðustum samningum um alúminíumverksmiðjuna. Við þá samningagerð verða ekki aðeins þeir menn, sem annazt hafa þessi mál hingað til fyrir ríkisstj., heldur erlendir lögfræðingar, sem eru þaulvanir slíkum málum. Sérstaka áherzlu verður að leggja á sem rúmust endurskoðunarákvæði á samningstímanum, af því að slíkt samkomulag hefur ekki fyrr verið gert á Íslandi. Meðal vandasömustu atriða verða rafmagnsverð, tollar og skattar. Samningar um alúminíumverksmiðju eru hvergi í heiminum gerðir, nema samið sé um rafmagnsverð fyrir fram til langs tíma, alveg eins og lán til stórvirkjunar fást yfirleitt ekki, nema sýnt sé fram á, að rafmagnið seljist nægilega fljótt til að greiða lánin. Um tolla af vélum og efni verksmiðjunnar verður ekki að ræða, en það verðum við að líta á sem lið í þeirri stefnu ríkisstj, að lækka verulega tolla af vélum og öðrum stofnkostnaði okkar eigin atvinnuvega. Tollbyrði hefur verið meiri kostnaðarliður í stofnun iðnfyrirtækja hér á landi, en góðu hófi gegnir og verður að sjálfsögðu að koma á jafnrétti í þeim efnum. Skatta verður verksmiðjan í meginatriðum að greiða eins og íslenzk lög mæla fyrir um. En þó benda veigamikil rök til þess, að skynsamlegra sé að leggja fast gjald á hvert tonn af alúminíum, en nota venjulega framtalsleið. .Ég er sannfærður um, að á þann hátt mundum við fá miklu meiri skatt af verksmiðjunni en ella. Um allt þetta mætti tala langt mál. En það er mjög óhyggilegt, ef við litum á hagsmuni þjóðarinnar, að ræða einstök samningsatriði opinberlega í smáatriðum, áður en samningum er lokið. Það er raunar óvenjulegt, að ríkisstj. skuli skýra þjóðinni svo ýtarlega frá málum eins og þessu, meðan á samningum stendur og skipa sérstaka þn. með fulltrúum stjórnarandstöðunnar til að fylgjast með þeim. Þetta hefur ríkisstj. okkar þó viljað gera. Takist samningar um alúminíumverksmiðjuna í sumar, verða þeir að sjálfsögðu lagðir fyrir Alþ. til samþykktar eða synjunar, eins og lög mæla fyrir. Kommúnistar hafa haldið uppi miklum áróðri í þessu máli. Eins og þeirra er háttur, þegar erlendir aðilar koma við sögu, ráðast þeir á stjórnarflokkana og ákæra forustumenn þeirra um föðurlandssvik, landsölu, skort á þjóðarstolti og hvað eina af því tagi. Ég vil á einu bretti mótmæla þessum svívirðingum. Ég mótmæli því, að kommúnistar og fylgifiskar þeirra skuli þannig sí og æ reyna að stela ættjarðarástinni af leiðtogum annarra stjórnmálaflokka. Lítill minni hl. þjóðarinnar trúir því, að hlutleysi og einangrun frá umheimi sé leiðin til að varðveita frelsi og menningu Íslendinga. Þetta fólk virðist telja, að flest samskipti við aðrar þjóðir, sem kalla má því nafni, gangi glæpi næst. Mikill meiri hl. þjóðarinnar er hins vegar á allt annarri skoðun, þeirri að þjóð okkar verði að horfast í augu við staðreyndir nútímalífs, hafa ákveðna stefnu í utanríkis- og öryggismálum sínum, en hlutleysi og einangrun séu óraunhæfar leiðir. Meiri hl. vill margvísleg, en heilbrigð samskipti við umheiminn og telur, að við stöndum í dag sem frjálsir menn, sem þurfi ekki að beygja sig í viðskiptum við neina aðra þjóð. Eitt er víst, að meðal nágrannaþjóða okkar í Evrópu og Norður-Ameríku höfum við Íslendingar orð á okkur fyrir að vera stoltastir og sjálfstæðastir allra þjóða í þessum hluta heims. Viðhorf meiri hl. í utanríkismálum, stjórnarflokkanna og stuðningsmanna þeirra, byggist á fölskvalausri föðurlandsást og íslenzku þjóðarstolti, ekki síður, en viðhorf minni hl. Allt, sem við gerum, gerum við til að auka velmegun og virðingu þjóðar okkar. Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Við Íslendingar höfum nú um mörg ár búið við einstætt góðæri til lands og sjávar. Náttúran hefur verið okkur gjöful og fiskimenn, bændur, verkamenn og aðrir vinnandi menn hafa sveitzt við að ausa af nægtabrunni hennar. Þeir hafa lagt nótt við dag við framleiðslustörfin, lagt á sig lengsta vinnudag, sem þekkist meðal siðmenntaðra þjóða og skilað ótrúlegum verðmætum í þjóðarbúið með vinnu sinni. Á síðustu 3 árum hefur þjóðarframleiðslan vaxið um fimmtung, en þjóðartekjurnar hafa þó vaxið enn meira, en magnaukningu framleiðslunnar nemur, vegna stórhækkaðs verðlags á framleiðsluvörum okkar á öllum mörkuðum. Ef reiknað er með fólksfjölgun í landinu í þessu sambandi, liggur sú staðreynd fyrir, að á 5 síðustu árum hafa þjóðartekjur á mannsbarn hvert, miðað við fast verðlag, vaxið um rösklega 20%. Ef þessum verðmætisauka væri nú skipt milli þjóðfélagsþegnanna í sama hlutfalli og gert var, áður en viðreisnin hélt innreið sína, ættu þeir nú hver og einn að hafa á milli handa að erfiðislaunum tekjur, sem væru fimmtungi meiri að raunverulegu verðmæti, heldur en fyrir 5 árum, og væri þá að engu metið eða upp gert, hvað hver og einn hefði af mörkum látið til þess að ná þeim árangri í verðmætasköpun, sem raunin er á, að orðið hefur. En engum blöðum er um það að fletta, að undirstaða þessa árangurs er framlag vinnustéttanna. Á það er einnig að líta, að hvarvetna annars staðar, en hér á landi er litið á það sem algert lágmark eðlilegra lífskjarabóta, að rauntekjur á vinnustund hækki til jafns við auknar þjóðartekjur á mann og víða er reyndin sú, svo sem á Norðurlöndum, að rauntekjur verkafólks hækka meira en þjóðartekjurnar. Kemur þar til hlutur síbatnandi tækni, bættra vinnubragða og réttlátari arðskiptingar. Það er því alrangt, sem Bjarni Benediktsson sagði hér í gærkvöld, að rök megi færa fyrir því, að launakjör eigi ekki að hækka í hlutfalli við vöxt þjóðartekna. Um tölur þær, sem hann fór með frá Efnahagsstofnuninni, er annars það að segja, að þótt þær væru á alla grein réttar, verða ekki af þeim dregnar röksemdir gegn því, að óhjákvæmilegt sé að stórhækka tímakaup verkafólks, heldur þvert á móti, þótt ekki kæmi annað og meira til, en það geipilega ósamræmi, sem orðið er milli þess og annarra launagreiðslukerfa, sem forsrh. hrærði saman til þess að fá útkomu, sem málflutningi hans hentaði. Skylt er þó að meta, að forsrh. kom þar máli sínu, að hann varð að viðurkenna, að kaupmáttur tímakaups almennra verkamanna hefði á viðreisnartímanum, lækkað um 12%. Gildi þessarar viðurkenningar á kauplækkun langsamlega stærsta hópsins í verkalýðsstéttinni, vildi hann þó eyða með þeirri fullyrðingu, að aðrir kaupgjaldsflokkar hefðu fengið meiri hækkanir. Þetta er úr lausu lofti gripið, því að staðreynd er, að aðrir kauptaxtar verkamanna hafa flestir hækkað minna, en almenna kaupið, en rétt er, að nokkrar tilfærslur milli flokka koma þar í móti. Almenna kaupið er því örugglega viðmiðun, sem ekki er fjarri sanni, enda það kaup ásamt næstlægsta taxta, sem er það raunverulega kaup meginþorra verkamanna um land allt. Ef svo væri sem ráðh. lét að liggja, að almenni taxtinn væri nálega þýðingarlaus, væri auðvitað auðsótt mál við atvinnurekendur og ríkisstj. að fá hann hækkaðan. En ég fullyrði, að engri breytingu á launakjörum hafa þessir aðilar verið andstæðari, en þeirri að hækka almenna kaupið. Þar höfum við í verkamannasamtökunum mætt bjargföstu skilningsleysi og krepptum hnefum ríkisvalds og atvinnurekenda og enn orðið að lúta í lægra haldi. Forsrh. og atvinnurekendur eiga nú í komandi samningum auðveldan leik að hverfa í þessu frá villu síns fyrri vegar og ættu því bæði Jón Þorsteinsson, sem hér talaði í gærkvöld eins og illa uppalinn Heimdellingur og aðrir hundtryggustu þjónar kauplækkunarstefnunnar að spara sér um sinn ögranir og áfrýjunarorð til verkamanna um, að ræfildómi þeirra sé að kenna, hvernig högum þeirra sé nú komið. Hins vegar munu þeir hinir sömu lengi þurfa að bíða þeirrar fullnægju vilja síns, að verkamenn gerist bandamenn atvinnurekenda í krossferð þeirra gegn lífskjarabótum annarra vinnustétta. Ef stjórnarstefnan hefði stuðlað að framkvæmd þeirrar meginreglu, að kjarabætur vinnustéttanna væru í samræmi við vöxt þjóðartekna, er auðsætt, að kaupgjald þeirra nú ætti að vera þeim mun hærra nú en 1959, sem nemur öllum verðlagshækkunum síðan og því til viðbótar hefði það átt að hækka um 20% í samræmi við þjóðartekjurnar. Verðlagshækkanirnar hafa eftir mælikvarða Hagstofunnar numið á þessu tímabili 92% að meðaltali. Launahækkanir hefðu því átt að vera um 130% samkv. þessari viðmiðun. Hversu fjarri raunveruleikinn er þessu takmarki, sem a.m.k. víðast hvar er viðurkennt réttmætt sem lágmark, má nokkuð marka af því, að tímakaup verkamanna í almennri vinnu hefur frá 1959–1964, miðað við ársmeðaltal, hækkað um aðelns 58%. Einstakar starfsstéttir hafa að sönnu náð fram nokkru meiri hækkunum, en það breytir ekki heildarmyndinni, sem nú blasir við, að rauntekjur miðað við vinnuframlag hafa breytzt í öfugu hlutfalli við vöxt þess arðs, sem hið vinnandi fólk hefur skapað, að þær hafa lækkað gífurlega mitt í mesta góðæri, sem þjóðarbúið hefur notið. Úr þessari mynd má svo lesa þakkir ríkisstj. og flokka hennar til verkalýðsstéttarinnar, sem nú leggur á sig slíkan vinnudag, að þess eru dæmi, að heilar starfsstéttir vinni sem svarar 4–7 mánuðum á ári í aukavinnu umfram eðlilegan vinnudag alla 12 mánuði ársins og ofbjóði þannig starfsþreki sínu, heilsu og hamingju. Alla megindrætti þessarar myndar má rekja til ráðandi stjórnarstefnu, til margþættra aðgerða stjórnarflokkanna í efnahagsmálum. Tvennar gengisfellingar fyrsta og annað viðreisnarárið mörkuðu verðbólguleiðina í upphafi ásamt riftingu allra kjarasamninga verkalýðshreyfingarinnar með valdboðinu um niðurfellingu löglegra ákvæða um verðlagsbætur á laun. Og áfram var haldið á sömu braut með gerbreytingum á skattakerfinu í anda verðbólgu- og kjaraskerðingarstefnunnar. Þær voru hafnar strax 1960 og höfðu síðan æ ofan í æ verið efldar á hverju ári og þó sjaldan meira en á því þingi, sem nú er að ljúka. Frá 1959 hafa tollar og skattar samanlagt verið hækkaðir um 2.670 millj. kr. eða meira en fjórfaldaðir. Á því ári, sem nú er að líða, nemur hækkunin um 1.000 millj. kr. miðað við árið 1964. Meginhluta þessarar gífurlega þyngdu skattabyrði er almenningi gert að taka á sig með hækkuðu verðlagi. Söluskattshækkunin, sem kemur með hlutfallslega jöfnum þunga á allt verðlag í landinu og því þyngst á þá, sem minnst mega sín, nemur nú 922 millj. kr. eða hefur nífaldazt. Í fjármálum ríkisins hefur jöfnum höndum verið fylgt eyðslustefnu og verðhækkunarstefnu og almenningur hefur verið látinn borga brúsann í hækkuðu verðlagi, hækkuðum sköttum og lækkuðum raunlaunum. Samhliða hafa verið lögfestar slíkar breytingar á skattgreiðslum gróðafélaga í landinu, að þau eru nú orðin nær algerlega skattfrjáls til ríkisins. Af samanlögðum sköttum og tollum greiða öll rekstrarfyrirtæki í landinu nú 2% af tekjuskatti og 2% - segi og skrifa tvo af þúsundi af eignarskatti. Þess þarf naumast að geta, að slíkt skattakerfi þekkist nú ekki í neinu landi Vestur-Evrópu, nema vera kynni á Franco-Spáni og í Portúgal Salazars. Þess þarf varla heldur að geta, að öll sú gífurlega gróðamyndun, sem á sér stað í peningastofnunum þjóðarinnar, bönkum og fjárfestingarsjóðum, sem flestir eru nærðir á beinni eða óbeinni sköttun á almenning, eru algerlega skattfrjáls, bæði til ríkis og bæja. En þessi gróðamyndun ein er nú varla undir 1.000 millj. kr. árlega og fer sívaxandi ár frá ári. Þessari skattastefnu hefur ríkisstj. reynzt svo trú á þinginu nú, að auðsætt er sem áður, að hún telur hana einn helzta grundvöll efnahagsstefnu sinnar nú sem fyrr. Jólagjöf hennar til þjóðarinnar og til verkalýðssamtakanna sérstaklega til minningar um júnísamkomulagið var hækkun söluskattsins um 340 millj. kr. Og sumargjöfin verður svo hækkaðir beinir skattar til ríkis og bæja ásamt stórhækkun nefskatta, að því ógleymdu, að felldar hafa verið till. verkalýðshreyfingarinnar og Alþb., sem verulegu máli hefðu skipt til breytinga á skattakerfinu til hagsbóta láglaunastéttum þjóðfélagsins. Frjálst hagkerfi skulum við hafa, hvað sem það kostar. Skattfrelsi gróðafélaganna verður að vernda. Nú skyldu menn ætla, að hóflaus skattpíningarstefna ríkisstj. hefði þó náð því markmiði að tryggja afkomu ríkissjóðs. Og rétt er það, að hann hefur fram til siðasta árs verið rekinn með miklum greiðsluafgangi, sem náðst hefur með því að heimta skatta og tolla langt um þarfir fram. Þetta er nú liðin tíð, að því er bezt verður vitað. 100 millj. kr. greiðsluhalli mun hafa orðið á s.l. greiðsluári, þótt leynt fari enn og enn meiri á þeim hluta ársins, sem nú er liðinn. Hinn nýi fjmrh. sezt því að tómum ríkiskassanum, þrátt fyrir þá dæmalausu skattheimtu, sem framkvæmd hefur verið. Aukin skattheimta með verðhækkunarsköttum hefur svo leitt af sér aukin ríkisútgjöld, og þau hafa aftur kallað á enn aukna skatta. Enginn þróttur eða vilji hefur verið fyrir hendi til þess að stöðva rásina í þessum vítahring. Allur vandi hefur verið leystur á þann veg að skapa annan meiri og gildir það jafnt á sviði skattamálanna sem annarra þátta efnahagsmálanna. Við vöggu viðreisnarinnar var því heitið, að atvinnuvegum þjóðarinnar skyldi tryggður traustur, heilbrigður og varanlegur grundvöllur, auðvitað án allra uppbóta og styrkja. Nú er það að vísu algerlega úrelt orðið að minna viðreisnarmennina á gefin loforð, því að þjóðin öll veit fyrir löngu, að þar stendur ekki steinn yfir steini; að öll hafa þau verið svikin. Samt er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, hvernig atvinnuvegunum hefur vegnað og hvar þeir eru á vegi staddir. Strax er auðsætt, að vel hefur verið búið að þeim þætti atvinnurekstrar, sem hefur með höndum innflutning á neyzlu- og framkvæmdavörum landsmanna, innflutningsverzluninni, heildsalastéttinni. Eftir 5 ára viðreisn rísa glæsilegustu stórhýsi höfuðborgarinnar yfir þessa starfsemi og aðra skylda, stórhýsi, sem kostað hafa hundruð og aftur hundruð millj. kr. Velmegunin lýsir af ytra borði jafnt sem því innra. Hér hefur hið frjálsa framtak, hið frjálsa efnahagskerfi, hin frjálsa álagning, sem Jóhann Hafstein var hér að blessa áðan, svo sannarlega sýnt glæsilega yfirburði sína. Hér hafa engir skömmtunarstjórar, hvorki skipaðir af stjórnarvöldum né getuleysinu sjálfu, staðið að verki. Hér hafa þeir sjálfir og einir um fjallað, sem fengið hafa til ráðstöfunar stærsta hlutann af sparifé þjóðarinnar og taka 1/10 af hverri kr., sem vinnustéttirnar afla í gjaldeyrisverðmætum. Óskabörnin sjálf eru að leika sér og búa sér í haginn í skjóli verðbólgunnar. En hvað um sjávarútveginn og fiskiðnaðinn, sjálfa undirstöðuna, sem afkoma þjóðarinnar byggist öllu öðru fremur á? Hvað er um iðnaðinn í landinu, sem margir landsmenn eiga afkomu sína undir? Hvað um landbúnaðinn? Eitt er víst, að hagur þessara atvinnugreina er með allt öðrum brag, en verðbólgubraskaranna. Verulegur hluti sjávarútvegs og fiskiðnaðar skilar að vísu stórfelldum gróða, einstök fyrirtæki jafnvel tugmillj. kr. á ári. En þegar á heildina er litið, er hagur þessara atvinnugreina ekki í neinu samræmi við þá geysilegu aukningu verðmætasköpunar, sem hún hefur staðið undir og að réttu ætti að hafa til ráðstöfunar til þess að mæta réttmætum kröfum vinnustéttanna um bætt lífskjör. Hvað veldur? Ekki það, að útflutningsverðmæti afurðanna hafi ekki vaxið eðlilega, því að frá 1959–1964 óx heildarútflutningurinn úr 1.059 millj, kr. í 4.776 millj. kr. eða meira en fjórfaldaðist í krónum talið. Miðað við fast gengi óx verðmætið um meira en 70%. Ekki er því um að kenna, að raunlaun hafi hækkað í hlutfalli við verðmætisaukningu, því að þau hafa lækkað stórkostlega og eru nú miklum mun minni þáttur heildarverðmætisins en nokkru sinni áður. Hér þarf því annarra orsaka að leita, en of mikillar kröfugerðar verkafólks og sjómanna á hendur útflutningsframleiðslunni. Ef þeir erfiðleikar eru fyrir hendi að einhverju leyti, sem jafnan eru hafðir á hraðbergi, þegar semja á um launamál við verkalýðssamtökin, hafa vissulega allt önnur öfl verið að verki, og skal þó fátt talið. Útflutningsskattur hrifsar hundruð millj, af framleiðslunni. Innflutningstollar af vélum og tækjum taka sinn hlut. Gróði innflytjenda á veiðarfærum, skipum, vélum og rekstrarvörum er ómældur. Okurvextir hvíla með miklum þunga á framleiðslunni. Allt eru þetta kostnaðarliðir, sem vega miklu þyngra en vinnulaunin. Við þetta bætist svo lánsfjárskortur, sem hindrar eðlilega tæknivæðingu og framkvæmdir og skapar mikla erfiðleika. Almenn áhrif verðbólgustefnunnar gleypa þannig bróðurpartinn af verðmætisaukningunni og eru ein helzta hindrunin í veginum fyrir eflingu útvegsins og bættum lífskjörum þeirra, sem við hann starfa. Verulegur hluti iðnaðarins er nú í fjörbrotunum og hundruð starfsfólks hans hafa verið og eru að missa atvinnu sína af þeim sökum, þótt hæstv. iðnmrh. gleymdi að minnast á það í ræðu sinni hér áðan. Þetta er ein fórnin, sem færð er verzlunarfrelsinu og þykir ekki of stór. Hins vegar þykir það of stór fórn fyrir íslenzkan iðnað, að létt sé af honum þeim miklu tollum, sem hvíla á öllum innflutningi tækja hans og véla og efnivörum til mannvirkjagerðar og hráefnum til hans, eins og þm. Alþb. hafa lagt til. Aftur á móti er algert afnám tolla sjálfsagt, þegar í hlut eiga erlendir auðhringar og fyrirhugaðar framkvæmdir þeirra, sem koma eiga í staðinn fyrir það framtak, sem nú er verið að drepa. Skortir nú ekki annað á, að verzlunarfrelsið sé fullkomnað, en hafinn verði innflutningur landbúnaðarafurða og þjóðin þannig losuð við eitthvað af því ómagaframfæri á bændum, sem ríkisstj. telur niðurgreiðslu búvöruverðsins vera, en auðvitað er ekkert annað en nýtt form á uppbótakerfi fyrir útflutningsframleiðsluna. Mitt í hinu almenna góðæri hefur orðið mikill aflabrestur, bæði á síld- og þorskveiðum, fyrir öllu Norðurlandi og þó alveg sérstaklega á s.l. ári. Afleiðing þessa hefur orðið sú, að sjávarþorpin í þessum landsfjórðungi allt frá Ströndum og að Langanesi hafa, nú í meira en hálft ár, búið við atvinnulega ördeyðu, atvinnuleysi, sem á ekki sinn líka á síðustu áratugum. Hundruð manna hafa orðið að flýja suður í atvinnuleit, aðrir orðið að búa við skarðan hlut og afkomu, sem á sér ekki nú orðið hliðstæðu. Á þetta ástand og þar með yfirvofandi og þegar hafinn stórfelldan fólksflótta, úr sjávarbyggðunum á Norðurlandi, hefur ríkisstj. horft sljóum augum og án þess að hreyfa hönd til óhjákvæmilegrar aðstoðar. Hún virðist eiga að bíða, þar til hinir rýru skattpeningar alúminíumhringsins fara að drjúpa í pottinn eftir 4-5 ár. Þannig er forsjónin um atvinnulegt jafnvægi í framkvæmd. Forsrh. sagði reyndar hér í gærkvöld, að um það mætti deila, hvort nægilega skjótt hefði verið brugðizt við vanda Norðlendinga af ríkisstj. Er samvizkan eitthvað mórauð eða hvað? Ekki væri það ótrúlegt, því að aðstoðin er engin og hefur engin verið. Hún hefur hvorki komið of seint né snemma, hún er enn ókomin. Hvert sem litið er í efnahags- eða atvinnu- málum þjóðarinnar, blasa við erfiðleikar og vandamál, sem flest má rekja til rangrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið, stefnu, sem haft hefur að raunverulegu markmiði að koma á ranglátari tekjuskiptingu og eignaskiptingu í þjóðfélaginu, en áður var í stað þess að miða að auknum jöfnuði og bættum lífskjörum hinna mörgu, sem landið byggja, vinna hörðum höndum, leggja harðar að sér en flestir, ef ekki allir aðrir stéttarbræður þeirra, hvar sem leitað yrði. Það er þessi stefna, sem er að verki í skattamálunum, þegar drápsklyfjar eru lagðar á þá, sem aðeins hafa til hnífs og skeiðar, en auðfélög eru gerð skattfrjáls. Það er þessi stefna, sem að baki liggur, þegar bannfært er, að þjóðarhagsmunir ráði fjárfestingunni í landinu, sem nú nemur um 140 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu, með vitlegri stjórn á öllum þáttum hennar, og gróðasjónarmiðin ein eru sett í öndvegi í stað vitsmunanna. Það er þessi stefna, sem ræður ferðinni, þegar verzlunarvaldinu í höfuðborginni er fengin til frjálsrar ráðstöfunar meginhluti gjaldeyristekna þjóðarinnar, að það megi skattleggja allan þann innflutning, sem framleiðslustéttirnar gera mögulegan, að vild sinni, í stað þess að haft sé taumhald á og stærstu þættir innflutningsins fengnir í hendur ríkinu. Það er þessi stefna, sem birzt hefur í krepptum hnefa ríkisvaldsins, sem hvað eftir annað hefur verið reiddur að grundvallarrétti verkalýðshreyfingarinnar og enn var á lofti hér í gærkvöld, þegar Bjarni Benediktsson hótaði að svipta launamenn rétti sínum til verðlagsbóta á laun, ef kröfur þeirra færu fram úr því, sem hann teldi hæfa. Það er þessi stefna, sem nú eygir það sem helzta hjálpræði sitt að leiða fjármagn erlendra hringa til öndvegis í íslenzku atvinnulífi, ekki aðeins með því að semja við Swiss Aluminium og veita honum einstæð sérréttindi umfram íslenzka atvinnurekendur, heldur einnig í okkar höfuðatvinnugreinum, sjávarútvegi og fiskiðnaði, en þetta hjálpræði hefur verið boðað bæði af efnahagsráðunautum ríkisstj. og hefur verið nefnt því fína nafni erlent áhættufjármagn í íslenzku atvinnulífi. Það er þessi stefna og margvíslegar afleiðingar hennar, sem eru höfuðvandamál íslenzks þjóðfélags og íslenzkra stjórnmála nú. Hún er það vandamál, sem verkalýðshreyfingin á í höggi við í baráttu sinni fyrir bættum kjörum, mannsæmandi vinnutíma og félagslegum umbótum, vegna þess að meðan henni er framfylgt, verður ekki um að ræða neina viðunandi lausn í þessum höfuðmálum íslenzkra vinnustétta. Hið frjálsa hagkerfi, sem viðreisnarstjórnin hefur verið að hrófla upp, hefur nú á 5 ára reynslutíma sannað, svo sem verða má, fullkomið getuleysi sitt til þess að veita vinnandi mönnum réttmæta hlutdeild í þeim lífsgæðum, sem þeir skapa með erfiði sínu. Efnahagskerfið, eins og það er orðið og hagsmunir almennings í landinu eru orðnar ósættanlegar andstæður og annað hvort verður að víkja fyrir hinu. Það eru þessar andstæður, sem hafa verið og eru nú í ríkara mæli, en áður kveikjan að því stéttastríði og innbyrðisbaráttu í okkar litla þjóðfélagi, sem alltaf, meðan þær eru fyrir hendi, vofir eins og sverð yfir því gróandi athafnalifi, friðsamlegri uppbyggingu og umbótum, sem þjóðin þarfnast og þráir flestu öðru fremur. Verkalýðshreyfingin hefur ekki óskað eftir þessu stríði og hún mun ekki heldur óska eftir því í framtíðinni. En hún hvorki getur fórnað, má fórna né vill fórna hagsmunum og velferð umbjóðenda sinna fyrir sættir við þá arðskiptingu í þjóðfélaginu, sem nú er staðreynd orðin eftir 5 ára viðreisnarstjórn. Þess vegna er hún reiðubúin til að berjast, ef nauðsyn krefur. 5 ára reynslutíma hins frjálsa hagkerfis stjórnarflokkanna er lokið og við stöndum nú á tímamótum, þar sem úr því fæst skorið, hvort stjórnarflokkarnir hafa til þess manndóm og þrek að viðurkenna í raun og veru nauðsyn og óhjákvæmileik þess að gerbreyta um stefnu, taka upp nýja stefnu og gera þær margvíslegu ráðstafanir í efnahagsmálum, sem gera þarf til þess að tryggja launastéttunum endurheimt þess, sem ranglega hefur verið af þeim tekið og síðan stöðugar kjarabætur og félagslegar umbætur í framtíðinni í samræmi við raunverulega getu þjóðfélagsins eða hvort þeir enn lemja höfði við stein og efna til þess upplausnarástands, sem innsiglar endanlega stjórnmálalegt gjaldþrot þeirra. Velji þeir fyrri kostinn, er vel. Velji þeir hinn síðari, er það þings og þjóðar að tryggja nýja forustu, sem hefur vilja og getu til þess að ráða fram úr vandamálunum og er fær um að tryggja frið við vinnustéttirnar á grundvelli nýrrar stjórnarstefnu í samræmi við þarfir og kröfur alþjóðar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það hefur þegar komið fram í umr. þessum, að þjóðartekjur Íslendinga hafa vegna einmuna afla, bættra viðskiptakjara, nýrrar tækni og gegndarlausrar vinnu almennings hækkað um hvorki meira né minna en 7.5–8% á ári undanfarin ár eða mun meira en þekkist í nokkru nálægu landi. Hin dökka hliðin á þessu er sú, sem einnig hefur verið minnzt á við þessar umr., að kjör vinnustéttanna, þess fólks, sem með þrotlausri vinnu hefur skapað þessa verðmætaaukningu, hafa ekki batnað í hlutfalli við aukinn afrakstur þjóðarbúsins. Raungildi tímakaupsins hefur á sama tíma lækkað. Nú er það svo sem allir vita, að atvinnurekendur og ríkisstj. hafa stöðugt jarmað um það í einum kór undanfarin ár, að kröfur um bætt kjör verkafólks ættu að bíða, þar til meira kæmi til skipta hjá þjóðinni. Bætt launakjör væri einungis hægt að veita af auknum þjóðartekjum. Nú hafa íslenzkir launþegar lifað þá tíma, sem okkur var sagt að bíða eftir. Þeir hafa lifað mestu aukningu þjóðartekna, sem um getur, en samt rýrna kjör þeirra, svo sem viðbúið er, þegar sú stjórn fer með völd, sem gætir fyrst og fremst hagsmuna atvinnurekenda og lítur á það sem höfuðhlutverk sitt að tryggja þeim, að aukinn afrakstur þjóðarbúsins lendi einungis í þeirra hlut. Vegna þess, hverra hagsmuna ríkisstj. gætir, hefur hverri kröfu verkalýðssamtakanna og Alþb. á Alþ. um, að verkafólk fái sinn hlut af auknum þjóðartekjum, verið mætt með óbilgirni og jafnvel með tilraunum til afnáms verkfallsréttar. Kröfur alþýðusamtakanna hafa verið tvíþættar: annars vegar um hærri laun og hins vegar um lækkun á útgjaldaliðum alþýðuheimilanna, lækkun verðs á nauðþurftum, fæði, klæðum og húsnæði. Húsnæðiskostnaður almennings hér á landi er svo miklum mun meiri, en gerist með öðrum þjóðum, að þar kemst enginn samanburður að. Þjóðir, sem þurftu að reisa borgir og bæi úr rústum eftir stríðið, hafa búið þegnum sínum mun hagstæðari kjör í húsnæðismálum, en okkar stjórnarvöld hafa gert, þrátt fyrir að við höfum engin mannvirki misst af stríðsvöldum og þrátt fyrir þá gífurlegu aukningu þjóðartekna, sem við höfum notið. Sú aukning þjóðartekna hefur því miður hvorki farið til raunverulegrar hækkunar á kaupmætti tímakaups né til þess, sem ekki hefði verið síður um vert, að lækka þann gífurlega húsnæðiskostnað, sem almenningur býr við. Sá kostnaður hefur verið svo stórfelldur, að meginhlutinn af launum verkamanna fyrir 8 stunda vinnudag allt árið fer í vexti af kostnaðarverði einnar íbúðar, en vísitöluíbúðin er í dag talin kosta um 830 þús. kr. Frá því í október 1960 hefur byggingarkostnaður vísitöluíbúðar hækkað um riflega 300 þús. kr., eða meir en nemur öllu því hámarksláni, sem ætlunin er að veita úr húsnæðismálasjóði til hverrar íbúðar. Aðeins á s.l. 2 árum hefur meðalíbúð hækkað í verði um nálega 190 þús. kr. Það þýðir, að jafnvel þótt einhver, sem hygði á byggingu íbúðar, væri svo vel á vegi staddur, að hann gæti lagt fyrir rífleg árslaun verkamanna á einu ári fyrir 8 stunda vinnudag, stæði hann á því stigi eftir að hafa gert það í tvö ár, að íbúðin hefði hækkað í verði um nákvæmlega jafnháa upphæð og hann hefði sparað og hinir þeim mun verr, sem þeir gætu minna af mörkum lagt. Húsnæðiskostnaðurinn er svo gífurlegur, að ungu fólki er gert ókleift að eignast íbúð án þess að ofgera sér við látlausa vinnuþrælkun um langt skeið á sínum beztu árum. Þessi hái húsnæðiskostnaður veldur svo óhjákvæmilega því, að almenningur verður að gera þeim mun hærri launakröfur til þess að geta fullnægt þeirri frumþörf sinni að hafa þak yfir höfuðið. Þrátt fyrir það, að eitt helzta fyrirheit stjórnarflokkanna fyrir síðustu kosningar var, að þeir mundu auðvelda almenningi að eignast eigið húsnæði, hafa þeir staðið gegn raunhæfum aðgerðum til þess að lækka byggingarkostnaðinn. Þess í stað streitist ríkisvaldið við að auka enn á byggingarkostnaðinn með aukinni skattheimtu á byggingarefni. Það er fróðlegt að fylgjast með þeirri bögglahrúgu, sem ríkisvaldið stendur að því að leggja á herðar húsbyggjenda til viðbótar við þær drápsklyfjar, sem fyrir eru: Ríkið leggur tolla á byggingarefni. Heildsalinn bætir við álagningu á tollinn, smásalinn sinni álagningu á tollinn og álagningu heildsalans á þann sama toll. Síðan kemur ríkið aftur með sinn söluskatt, 7.5%, ofan á allt saman. Auk þess, að 7.5% söluskattur er lagður ofan á innflutningsverð, flutningskostnað og þess háttar, leggst hann líka ofan á tollinn og þá álagningu, sem heildsalinn og smásalinn hafa lagt á tollinn. Hvað halda svo þeir, sem eru að baslast við að eignast íbúð, að þeir borgi í þessa sjálfvirku plokkunarvél ríkisins og kaupmannanna, - í toll, í álagningu á toll, í söluskatt á toll, í söluskatt á álagningu á toll? Ekki minna en 100 þús. kr. af meðalíbúð. Þar af er aðeins söluskatturinn einn um 37 þús. kr., en ríkisstj. hefur hækkað hann um 25 þús. kr. aðeins á s.l. ári eða um rúml. 2.000 kr. á mánuði að meðaltali. Þeir efna fagurlega fyrirheitin sín, stjórnarflokkarnir, um aðstoð við húsbyggjendur. Ofan á þetta bætast önnur opinber gjöld, svo sem gatnagerðargjöld og annað, sem menn verða að greiða, áður en þeir geta tekið fyrstu skóflustunguna. Nú síðast hafa svo bæjarfélögin flest tvöfaldað fasteignaskatt á íbúðum. Allt gerist þetta á sama tíma og lífskjörin, þ. á m. aðstaðan til þess að fullnægja húsnæðisþörfinni, ættu að geta batnað vegna stórfelldrar aukningar þjóðartekna. Þær þjóðir, sem leggja sig fram um að gera þjóðfélagsþegnunum sem auðveldast að eignast þak yfir höfuðið og nota aukningu þjóðartekna m.a. til þess að gera það æ betur kleift, endurgreiða húsbyggjendum tolla af byggingarefni og skilja, að það er hagkvæmast fyrir þjóðfélagið og ríkið, að byggingarkostnaði sé haldið sem lægstum, svo að hann verði ekki sjálfvirkur verðbólguvaldur eins og hjá okkur. Alþb. hefur flutt á Alþ. frv. til úrbóta í húsnæðismálum, þar sem m.a. er gert ráð fyrir, að við höfum sama hátt á. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki fengizt til þess að skilja nauðsyn þessa máls, - nauðsyn, sem er í rauninni jafnbrýn fyrir ríkið sjálft eins og húsbyggjendur. Sama er að segja um till. Alþb.- manna um byggingu hagkvæms leiguhúsnæðis. Þær hafa engar undirtektir fengið. Erlendur auðhringur á hins vegar að fá eftirgefna alla tolla í sambandi við byggingu alúminíumverksmiðjunnar. Erlendum auðhring er ríkisstj. óðfús að veita 500 millj. kr. í eftirgjöf aðeins við byggingu verksmiðjunnar, en það svarar til tolla á byggingarefni til 10 þús. íbúða. Erlendum auðkýfingum ætlar ríkisstj. að gefa eftir jafnmikla tolla við byggingu alúminíumverksmiðjunnar og hún tekur af öllu því íbúðarhúsnæði, sem byggt er í landinu á 7 árum. Íslenzkur almenningur, sem er meginhluta starfsævi sinnar að strita undir húsnæðiskostnaðinum, á að greiða fulla tolla af byggingarefni til þess að ríkisstj. hafi þeim mun betri efni á að gefa útlendum auðkýfingum eftir toll af sem svarar 10 þús. íbúðum. En það er ekki nóg með, að byggingarkostnaður sé óheyrilega hár hér á landi, m.a. vegna álagna frá sjálfu ríkinu, sem ætti að gegna þveröfugu hlutverki. Skipulagsleysi og tæknilegur vanbúnaður valda hér nokkru um. í stað þess að sinna þessum málum á jákvæðan hátt, hafa stjórnarflokkarnir hunzað þau svo, að nú síðast við afgreiðslu fjárlaga höfnuðu þeir sérstakri ósk atvinnudeildar háskólans um 200 þús. kr. framlag, til þess að byggingarefnadeildin gæti hafið sjálfstæðar rannsóknir til lækkunar á byggingarkostnaði og endurbóta í mannvirkjagerð. Slíkur var áhugi stjórnarliðsins á lækkun byggingarkostnaðar þá dagana. Þó er það ámælisverðast í húsnæðismálum, að svo hár sem byggingarkostnaðurinn er og óviðráðanlegur fólki með venjulegar tekjur, er það að verða æ meira áberandi staðreynd, að almenningur á þess ekki kost að eignast íbúð á þessu háa kostnaðarverði, heldur verður að greiða byggingarbröskurum stórfelldar fjárhæðir í ofanálag. Venjulegu fólki er engin aðstaða búin til þess að kljást sjálft við íbúðarbyggingu, það er að verða liðinn tími, heldur verður það að sæta því, að einstakir fjáraflamenn fá byggingarlóðirnar og aðganginn að lánsfénu. Þeir byggja síðan íbúðirnar hverja af annarri og selja þær með hárri álagningu ofan á óhóflegan byggingarkostnað því fólki, sem eru allar aðrar bjargir bannaðar. Það mun ekki óvenjulegt, að þarna sé smurt um 200 þús. kr. ofan á byggingarkostnaðinn. Það er ömurleg staðreynd, að í slíkum íbúðarkaupum hafnar meginhluti þess láns, sem menn seint og um síðir fá hjá húsnæðismálasjóði, sem gróði í vasa byggingarbraskaranna, sem nota aðstöðu þá, sem valdamennirnir fá þeim, til þess að sópa til sín fé frá húsnæðisleysingjum, sem síðan leggja nótt með degi í óhóflegum vinnuþrældómi í fjölda ára til þess að geta staðið straum af öllu þessu. Í þjóðfélögum, sem telja það ekki hæsta markmiðið, að útvaldir þegnar lífi á afrakstrinum af vinnu annarra, lifi á því að selja náunga sínum vöru og þjónustu á verði, sem er langt ofan við það, sem hún raunverulega kostar, þar gera stjórnarvöldin sérstakar ráðstafanir til þess, að slíkir hættir þrífist ekki í húsnæðismálum. Og hvað sem líður frjálsræði gróðans á öðrum sviðum í okkar þjóðfélagi, er það lágmarkskrafa, að húsnæðismálin séu friðhelg fyrir gróðanum. Hjá öðrum þjóðum, svo að ekki sé farið lengra en til Noregs, er það gert almenningi auðvelt að eignast íbúðir á kostnaðarverði með því að stuðla að félagslegri byggingarstarfsemi og búa svo um hnútana, að það væri jafnfráleitt fyrir gróðafíkna spekúlanta að ætla að nota sér húsnæðisþörf almennings til einkagróða fyrir sig eins og það væri að ætla að auðgast á því að selja fólki andrúmsloft. Í þjóðfélögum, þar sem eitthvað er gert til þess að vernda almenning fyrir gráðugum fjáraflamönnum, sem sjá alltaf peningavon frá náunga sínum, þar er byggingarsamvinnufélögum almennings gert kleift með hagkvæmum lánum til langs tíma og með lágum vöxtum að selja félagsmönnum sínum íbúðir á kostnaðarverði, þar eru engir tollar reiknaðir. En frv. okkar Alþb.–manna um þess háttar aðgerðir hér á landi, í landi hinnar miklu aukningar þjóðarframleiðslu, hefur engar undirtektir fengið hjá stjórnarflokkunum. Öllum úrbótatillögum í húsnæðismálum höfnuðu stjórnarflokkarnir. Það var ekki fyrr, en verkalýðsfélögin sögðu upp samningum í fyrrasumar og beittu samstilltum mætti heildarsamtaka sinna, að ríkisstj. sá þann kost vænstan að láta undan og sinna þessum málum í einhverju, - málum sem hún hafði allt til þessa dags ýmist fellt eða svæft á löggjafarþinginu. Fyrir afli verkalýðssamtakanna beygðu stjórnarflokkarnir sig og sömdu um nokkrar úrbætur í húsnæðismálum í samræmi við frv. Alþb., sem flutt var á síðasta þingi. Gegn því og nokkrum mikilsverðum atriðum í öðrum málaflokkum frestaði verkalýðshreyfingin meginhluta kröfu sinnar um hækkun launa. Sá árangur, sem náðist í húsnæðismálum, var vissulega nokkurs virði, þegar um þau mál var samið, en þann árangur hefur ríkisstj. nú að verulegu leyti tekizt að eyðileggja með því að rjúfa það grundvallaratriði samkomulagsins að vinna að stöðvun verðbólgunnar. En það fyrirheit sviku ríkisstjórnarflokkarnir við afgreiðslu fjárl. á þann hátt að hækka álögur meir en nokkru sinni hafði verið áður gert, m.a. um hækkun söluskatts um 340 millj. kr. á ári. Með þessum aðförum, þegar sérstök brýn nauðsyn var á að skera niður fjárl. og halda álögum þannig í skefjum, er loku fyrir það skotið, að þær úrbætur, sem fengust í húsnæðismálum, gætu orðið varanlegar. Sú byggingarvísitala, sem í gildi var við samningana í júní í fyrra, svarar til þess, að vísitöluíbúðin hafi kostað um 740 þús. kr., en í dag er samsvarandi tala 830 þús., svo að kostnaðarverð íbúðar hefur hækkað um 90 þús. kr. á þessum tíma. Það er því auðsætt, að mikið átak þarf að gera í húsnæðismálum. Reynslan hefur rækilega sýnt, að ríkisstjórnarflokkarnir fást engar úrbætur til að samþykkja, nema þeir standi frammi fyrir valdinu. Að sjálfsögðu munu þeir hér eftir sem hingað til ekkert gera til hagsbóta fyrir húsbyggjendur og standa gegn öllum jákvæðum till., þar til aflið knýr þá til að láta undan, eins og þeir gerðu í fyrrasumar, þegar heildarsamtök verkafólksins knúðu fram þær umbætur, sem fengust þá, en verðbólgan er nú komin vel á veg; með að gleypa, áður en komið er að því, að húsbyggjendur fái úthlutað lánum samkv. þeim nýju reglum, sem um var samið. Þegar það er haft í huga, að þjóðartekjurnar hafa aukizt stórkostlega hér á landi undanfarin aflaár, án þess að kaupmáttur tímakaups hafi hækkað, heldur lækkað, nær það að sjálfsögðu engri átt, að félagsmenn verkalýðssamtakanna skuli þurfa að fórna þeirri kauphækkun, sem þeir sannanlega eiga inni af aukningu þjóðartekna undanfarin ár, til þess að fá fram í samningum við ríkisstj. löggjafaratriði, m.a. um, að lán úr húsnæðismálasjóði skuli að krónutölu ekki dragast langt aftur úr hinni öru verðbólguþróun. Hér geldur verkalýðsstéttin þess að hafa ekki við þingkosningar tryggt það, að á Alþingi sitji nógu margir fulltrúar hennar, fulltrúar, sem meta meir að styðja að framgangi hagsmunamála almennings, en að búa gróðastéttunum sem bezta aðstöðu til athafna við gróðasöfnunina, jafnt við íbúðarbyggingar sem á öðrum vettvangi. Framgang löggjafarmálefna, svo sem úrbóta í húsnæðismálum, á verkalýðsstéttin, svo fjölmenn sem hún er, að sjá um með því að tryggja setu miklu fleiri fulltrúa sinna á Alþ., en eru nú, fleiri fulltrúa Alþb. en nú eiga sæti á Alþ. Þegar verkalýðsstéttin hefur gert það, þarf hún ekki að fórna réttmætri beinni kauphækkun fyrir framgang löggjafarmálefna. Þegar hún hins vegar, eins og nú, á við óvinsamlegt ríkisvald að etja, hljóta slíkir samningar að hafa takmarkað gildi, þar sem það sama ríkisvald hefur í hendi sinni að gera veigamikil atriði þeirra að engu, eins og reynslan er nú að sýna. Góða nótt.



Herra forseti. Eins og oft áður hafa verið sögð ýmis öfugmæli í þessum umr., en lengst hygg ég, að Jóhann Hafstein hafi samt komizt, þegar hann sagði, að ríkisstj. væri búin að afnema höftin. Útvegsmenn, iðnrekendur og kaupmenn halda nú aldrei svo fund, að þeir kvarti ekki sáran undan lánsfjárhöftum. Vegna frystingar sparifjárins í Seðlabankanum búa atvinnuvegirnir við stórfelldari lánsfjárskort nú, en nokkru sinni fyrr. Það er því ekki að undra, þótt atvinnurekendur kvarti, því að ekkert háir nú atvinnurekstrinum meira en lánsfjárhöftin. Benedikt Gröndal flutti hér hjartnæma ræðu um hina nýju stefnu ríkisstj., sem m.a. birtist í stuðningi við ýmsar verklegar framkvæmdir og framfarir. Því miður birtist þessi nýja stefna öðruvísi í verki, en hún birtist á vörum Benedikts. Nýlega ákvað t.d. ríkisstj. að lækka öll framlög til skólabygginga, vegabóta, hafnarbóta, flugvallagerða og rannsóknaframkvæmda um 20%. Þetta er vissulega ekki ný framfarastefna, heldur eldgömul og úrelt afturhaldsstefna. Ég mun í þessum umr. fyrst og fremst ræða það mál, sem nú er tvímælalaust í hugum flestra mál málanna, en það eru kjarasamningarnir, sem eru fram undan. Það er ótviræð staðreynd, að kauptaxtar eru hér miklu lægri, en í nágrannalöndum okkar og vinnutími er hér miklu lægri en þar. Skv. opinberum dönskum heimildum var meðal tímakaup ófaglærðra verkamanna í Danmörku á öðrum ársfjórðungi s.l. árs kr. 54.55, en hér var þá tímakaupið hjá 4. launaflokki Dagsbrúnarmanna, en honum tilheyra verkamenn í hafnarvinnu, kr. 35.99. Það er líka óumdeilanleg staðreynd, að kaupmáttur tímakaupsins, en við hann eru launakjör jafnan miðuð, hefur farið minnkandi síðustu ári, og sýna opinberir útreikningar, að kaupmáttur tímakaupsins er nú 12% minni hjá verkamönnum en hann var fyrir 6 árum: Þetta er óskiljanleg öfugþróun, þegar þess er gætt, að þjóðartekjurnar hafa aukizt um 30–40% á þessum tíma. Þótt hagfræðingar deili um margt, deila þeir ekki um það, að kaupmáttur tímakaupsins á að geta aukizt í samræmi við auknar þjóðartekjur. Þetta hefur hins vegar farið á aðra leið hjá okkur síðustu árin og veldur þar öllu, að ríkisstj. hefur lagt meginkapp á að láta verðlagið hækka meira en kaupgjaldið, því að hún og hagfræðingar hennar hafa trúað blint á þá villukenningu, að hófleg kaupgeta almennings sé meginháski efnahagslífsins. Hversu hér hefur verið stjórnað öðruvísi, en hjá nágrannaþjóðum okkar, sést bezt á því, að á árunum 1959-64 hækkaði tímakaup verkamanna í Danmörku um 51%, en vísitala vöru og þjónustu um aðeins 25%, og jókst kaupmáttur tímakaupsins sem þessu munar. Hér hækkaði tímakaup Dagsbrúnarmanna um 63% á þessum tíma, en vísitala vöru og þjónustu um 89% og minnkaði kaupmáttur tímakaupsins sem þessum mun svarar. Undantekningarlaust hefur kaupmáttur tímakaupsins aukizt verulega í öllum löndum Vestur-Evrópu á þessum tíma nema á íslandi, en þó hefur hvergi orðið meiri aukning þjóðartekna, en hér á þessum tíma. Slíkar eru afleiðingar af verðhækkana- og ofsköttunarstefnu ríkisstj. Þessari öfugþróun mega launþegarnir ekki una og geta ekki unað, þar sem svo er líka komið hag þeirra flestra vegna sívaxandi dýrtíðar, að þeir hafa rétt til hnífs og skeiðar þrátt fyrir stöðuga lengingu vinnutímans, vaxandi vinnu húsmæðra og barna, svo að í mörgum tilfellum nálgast hreinan þrældóm allrar fjölskyldunnar. Við verðum í þessum efnum að byrja að minnka gjána, sem á undanförnum árum hefur skapazt milli okkar og annarra þjóða, bæði hvað snertir kaupmátt tímakaupsins og lengd vinnudagsins. Í júnísamkomulaginu, sem gert var í fyrra, féllust verkalýðssamtökin á að fresta til eins árs kröfum sínum um hækkun tímakaupsins og styttingu vinnudagsins gegn því, að atvinnurekendur og ríkisstj. féllust á að taka upp að nýju verðlagsuppbætur skv. vísitölu. Það var vissulega mikill ávinningur fyrir launastéttirnar að fá verðlagsuppbætur teknar upp að nýju, því að hér eftir verður ekki hægt að fella gengi krónunnar eða gera aðrar slíkar kjaraskerðingarráðstafanir án þess að kaupið hækki jafnhliða. Af hálfu verkalýðsstéttanna var því lýst eindregið yfir í fyrra, að kröfum þeirra um hækkun tímakaupsins og styttingu vinnutímans væri aðeins frestað í eitt ár. Í samræmi við það verða þetta aðalkröfur verkalýðssamtakanna í sambandi við samningana í ár, eins og líka var eindregið áréttað af Alþýðusambandsþinginu á s.l. hausti og kjararáðstefnu Alþýðusambandsins fyrir skömmu. Ég hygg, að fullyrða megi, að aldrei hafi kjarakröfur verkalýðsstéttanna verið studdar betri efnahagslegum röksemdum en að þessu sinni. Eins og ég hef áður rakið, hafa þjóðartekjurnar vaxið stórlega síðustu árin, án þess að það hafi borið minnsta árangur í þá átt, að kaupmáttur tímakaupsins hafi hækkað eða vinnutíminn stytzt, heldur hefur hið gagnstæða átt sér stað: Það er réttlætismál, sem er ekki hægt að standa gegn, að launastéttirnar fái nú þátttöku í hinum auknu þjóðartekjum á þann hátt, að kaupmáttur tímakaupsins verði aukinn og vinnutíminn styttur. Hinar stórauknu þjóðartekjur gera þetta mögulegt, ef nokkur vilji til skynsamlegra stjórnarhátta er fyrir hendi. Ég veit, að svarið verður nú eins og oftar, að þrátt fyrir hinar auknu þjóðartekjur sé þetta samt svona, að vissar greinar atvinnulífsins þoli ekki hækkanir, eins og frystihúsin, útgerðin o.s.frv. En þetta eru engar afsakanir, þegar nánar er að gætt. Ég veit, að afkoma margra þessara fyrirtækja er erfið, en erfiðleikar þeirra stafa ekki af háu kaupgjaldi, því að kaupgjald er hér lægra en í nágrannalöndunum. Þar er kaupgjaldið stórum hærra en hér, en aftur á móti búa atvinnuvegirnir þar við miklu rýmra lánsfé og geta því aukið hagræðingu sína, tollar af framleiðslutækjum eru nær engir eða engir, vextir miklu lægri, en hér og útflutningsgjöld sáralítil eða engin. Erfiðleikar íslenzkra atvinnuvega stafa þannig af rangri stjórnarstefnu, er birtist í stórfelldum og vaxandi lánsfjárskorti, allt of háum vöxtum, allt of háum tollum, allt of háum útflutningsgjöldum. Seðlabankinn, sem fyrst og fremst á að þjóna atvinnuvegunum skv. lögum sínum, hefur verið notaður eins og fjandsamlegt tæki til að gera þeim erfitt fyrir á flestan hátt. Það er þetta, sem þrengir að atvinnuvegunum og veldur því, að sumar greinar þeirra þola ekki miklar hækkanir, en það er þetta, sem á að breyta og auðvelt er að breyta og þá geta atvinnufyrirtækin bætt hag sinn, aukið hagræðinguna í rekstri sínum og boðið starfsfólki sínu bætt kjör. Þá er hægt að hækka kaupið, án þess að teljandi verðhækkanir fylgi eftir. Í litlu þjóðfélagi, eins og íslenzka þjóðfélagið er, er fátt nauðsynlegra, en að stéttirnar láti sér koma vel saman. Fátt er hér mikilvægara, en góð samvinna milli atvinnurekenda og launþega. En frumskilyrði þeirrar samvinnu er, að atvinnurekendur skilji, að þeir eiga að standa með verkafólki sínu gegn ranglátu ríkisvaldi og rangri stjórnarstefnu, en ekki fylkja sér með ranglátu ríkisvaldi og rangri stjórnarstefnu gegn launafólkinu í landinu. Atvinnurekendur eiga hér samleið með launafólkinu, en ekki ríkistj. Atvinnurekendur og launastéttir eiga, ef rétt er haldið á þessu máli, að fylkja liði við júnísamningana á þessu ári og knýja ríkisstj. til þeirra breytinga á stjórnarstefnunni, sem geri atvinnuvegunum vel fært að koma til móts við réttmætar kröfur launamanna. Þetta er hægt með auknu lánsfé, lægri vöxtum, lægri tollum, lægri útflutningsgjöldum o.s.frv. Satt að segja eru það skrýtnir atvinnurekendur, sem vilja heldur eiga í deilum við starfsfólk sitt og neyða það til verkfalla, en að samfylkja með því um að það að knýja ríkisstj. til að létta lánsfjárhöftum og ranglátum byrðum af atvinnuvegunum, svo að þeir geti greitt hærra kaup. Af hálfu andstæðinganna er mjög reynt að draga kjark úr verkalýðshreyfingunni með því, að kauphækkanir borgi sig ekki, því að kauphækkanir á undanförnum árum hafi verið gerðar að engu með enn meiri verðhækkunum. Þetta er því miður allt of rétt. En þó er það víst, að þessi öfugþróun hefði orðið launastéttunum miklu óhagstæðari, ef ekki hefði notið við baráttu verkalýðssamtakanna. Baráttu þeirra er það að þakka, að ekki hefur þó farið verr, eins og stjórnarstefnunni hefur verið háttað. Hér eftir munu líka grunnkaupshækkanir notast launastéttunum betur, vegna þess að í fyrra fékkst það fram, að verðlagsuppbætur skv. vísitölu voru teknar upp að nýju. Það er mikil trygging. Samt er það rétt, að meðan völdin eru í höndum manna, sem hugsa meira um aðra hagsmuni, en hagsmuni launastéttanna, er sú hætta alltaf fyrir hendi, að kjarabæturnar verði gerðar að engu með röngum stjórnaraðgerðum. Meginástæða þess, að kaupmáttur tímakaupsins hefur aukizt stórlega í Danmörku, meðan hann hefur rýrnað hér á landi, er sú, að í Danmörku hefur ríkisstj. verið í höndum manna, sem voru fulltrúar launastéttanna, en hér hefur það verið öfugt. Þetta sýnir það vel, að þótt stéttasamtökin séu mikilvæg og verkfallsrétturinn ómissandi þeim, sem lakar eru settir, er þó atkvæðisrétturinn þýðingarmesti og örlagaríkasti rétturinn. Því hafa launastéttirnar á Norðurlöndum, í Bretlandi og Bandaríkjunum lært, að samstaða á vettvangi stjórnmálanna er sízt minna mikilvæg en samstaða á hinum faglega vettvangi. Aðeins með því að nota atkvæðisseðilinn á réttan hátt er hægt að tryggja réttláta stjórnarstefnu. Af reynslu undanfarinna ára mega launþegar og réttsýnir atvinnurekendur vissulega læra það, að þeir þurfa í næstu kosningum að fylkja sér betur saman til að knýja fram nýja stjórnarstefnu, sem stuðlar að sameiginlegum hag beggja. Þess verður nú víða vart, að menn eru kvíðnir vegna þeirra átaka, sem kunna að vera fram undan í sambandi við kjarasamningana í vor. Þessi átök þurfa þó engin að verða, ef ríkisstj. gerir sjálfsagðar ráðstafanir til að rétta hlut atvinnuveganna, eins og ég hef áður lýst. Þá geta atvinnurekendur vel staðið undir réttmætum kröfum starfsmanna sinna um hækkað kaup. Það er þannig á valdi ríkisstj., fyrst og fremst, hvort hér kemur til átaka eða ekki. Ég skal engu spá um það, hvað stjórnin gerir. Augljóst er hins vegar, hvað hyggin stjórn mundi gera. Hún mundi koma til móts við launastéttirnar og semja. En núv. stjórn er þreytt stjórn og ráðvillt stjórn, sem hefur það sem síðasta hálmstrá að halda dauðahaldi í ýmsar úreltar kennisetningar. Þess vegna er bezt fyrir launastéttirnar að vera við öllu búnar, fúsar til samkomulags, ef stjórn og atvinnurekendur taka hinn betri kost, en víkja ekki heldur frá rétti sinum, ef með bolabrögðum á að neita um það, sem réttmætt er. Þótt verkalýðssamtökin séu jafnan ófús til vandræða, hefur reynslan kennt þeim, að stundum er óhjákvæmilegt, að „þeir, sem stríði vilja verjast, verða stundum fyrst að berjast.“ Sú ábyrga og einbeitta stefna hefur fært verkalýðshreyfingunni stærstu sigrana.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fyrir rúmum 5 árum töldu sjálfstæðismenn þjóðinni trú um það, að eina leiðin til bættra lífskjara væri sú að kjósa Sjálfstfl., enda lofuðu þeir bættum lífskjörum án nýrra skatta. Trúi þeir, sem trúa vilja, en reynslan sýnir nokkuð annað. Efnahagsmálalöggjöfin frá 1960 er grundvöllur að stefnu ríkisstj. og kjarni hennar er það, sem kallað er framboð og eftirspurn. M.a. var fjárfestingareftirlit afnumið, almennir vextir hækkaðir, svo að afnema varð lög um okurvexti, vextir af stofnlánum landbúnaðar stórhækkaðir. Ekki var samt látið við það sitja af ríkisstj., því að samkv. lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins eiga bændur að borga 1% af afurðaverði búa sinna til deildarinnar. Árið sem leið voru lánaðar úr Stofnlánadeild landbúnaðarins 103 millj. kr., og eru þau lán yfirleitt með 6–61/2 % vöxtum. Ofan á það bætist svo stofnlánadeildargjald fyrir sama ár, en það var 11.6 millj. kr., sem bændur greiddu af söluvörum búa sinna. Svarar það til þess, að þau lán, sem tekin voru s.l. ár, séu með 16–17% vöxtum. Það stóð ekki heldur á því að gefa fögur fyrirheit, þegar stofnlánadeildin var mynduð. Hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson, þáv. bankastjóri Búnaðarbankans, sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Það verður ekki um það deilt, að með því frv., sem hér liggur fyrir, eru leyst til frambúðar lánsfjárvandamál landbúnaðarins til stofnlána og lagður grundvöllur að því, að hægt sé að bæta úr því mikla vandamáli.“ Hver er svo reynsla bændanna af þessum gefnu fyrirheitum? Jú, hún er sú, að eftir eins árs starf stofnlánadeildarinnar var svo komið, að fjármagn það, sem deildin hafði til umráða, nægði ekki til að veita bændum tilskilin lán út á framkvæmdir. Lánað var út á vissar framkvæmdir, en aðrar ekki og yfirfært það, er fjármagn vantaði fyrir, til næsta árs og voru það við síðustu áramót í kringum 15 millj. kr., sem færast yfir á þetta ár og verða til þess að auka verulega þau vandamál, sem eru í sambandi við fjárútvegun deildarinnar á þessu ári. Það er vel kunnugt, að veðdeild Búnaðarbankans er fjárvana, svo að ekki sé meira sagt og biður fjöldi bænda eftir jarðarkaupalánum. En ekki bólar neitt á því, að úr þessu verði bætt, þrátt fyrir gefin fyrirheit í þessum efnum. Lausaskuldasöfnun bænda er vaxandi og það sem verra er, að skuldir þessar eru mestar hjá þeim, sem eru að hefja búskap, enda kemur þar margt til samtímis. Hér er óbrúað bil, sem alltaf breikkar með ört vaxandi dýrtíð, enda engar ráðstafanir gerðar til að bæta úr í þessum efnum, svo að til vandræða horfir hjá byrjendum í búskap. Fjármagn þjóðarinnar fellur eftir öðrum farvegum en þeim, sem þjóna landbúnaðinum. Þetta hefur í för með sér margþætt vandamál fyrir einstaklinga og sveitarfélög, sem mörg eiga í vök að verjast fjárhagslega. Afleiðingin er líka sú, að jafnvel jarðir í beztu sveitum landsins og með öllum þægindum eru mannlausar og mannvirkin eyðileggjast og þeir, sem þar bjuggu, fá litið eða ekki neitt fyrir framkvæmdir sínar. Á sama tíma er sumt af unga fólkinu, sem gjarnan vill búa í sveit, en vantar til þess fjármagn, að reisa yfir sig íbúðir í bæjum og borgum, og kostar það þó miklu meira, en vel uppbyggðar jarðir fást fyrir. Þess eru líka dæmi, að lóðarblettir hér í höfuðborginni kosti mörg hundruð þúsunda. Munur á eignum eftir því, hvar er á landinu, er orðinn mjög uggvænlegur og segir það nokkuð um það, hvert fjármagninu er stefnt. Hér hefur á mörgum sviðum orðið breyting á fjárfestingu og satt er það að vísu, að fjárfesting er mikil. En þeir, sem nú ráða þessari fjárfestingu, eru nokkrir auðmenn, bankarnir og ríkisstj. Ekkert samræmi finnst í þessum málum. Þar ráða peningarnir meira, en þjóðarheill. Ein af auðugustu þjóðum heims, Bandaríkin, telur sig ekki hafa efni á því að skipuleggja ekki fjárfestingu. Hver trúir því þá að við Íslendingar getum leyft okkur algert skipulagsleysi í þessum efnum? Þjóðhagslega er það ekki sama, hvort bætt er við einni verzlun í stórhýsi í Austurstræti, þar sem alls staðar eru verzlanir fyrir, eða hvort bætt er aðstaða fólksins, sem framleiðir verðmæti til lands og sjávar. Hér þarf ríkisvaldið að vera vel á verði og beina atvinnulífinu meira inn á verðmætasköpun, en ekki þjónustu eða milliliðastarfsemi, sem sogar fjármagnið frá grunnatvinnuvegum þjóðarinnar. Það hefur ýmsum orðið tíðrætt um niðurgreiðslur á verði landbúnaðarvara og finnst sumum, að þarna sé um svimandi upphæðir að ræða vegna landbúnaðarins. Hér er um mjög villandi kenningu að ræða, þar sem niðurgreiðslur á vöruverði, hvort heldur þær tilheyra sjávarútvegi, landbúnaði eða iðnaði, eru ráðstöfun ríkisstj. hverju sinni til þess að reyna að halda niðri dýrtíð. Bændur hafa ekki óskað eftir niðurgreiðslum. Þeir fara aðeins fram á það að fá sambærileg kjör við aðrar stéttir, eins og lög ákveða og skortir talsvert á, að slíkt hafi enn þá tekizt. Ríkisstj. hefur í sinni hendi að verja þjóðartekjum, eftir því sem hún telur hyggilegt, en á það vil ég benda í þessu sambandi, að um ýmsar leiðir er að velja til þess að hafa áhrif á vöruverð. Það má t.d. með því að halda niðri framleiðslukostnaði greiða niður áburðarverð, hækka framlög til framkvæmda, lækka vexti af stofnlánum, lengja lánstíma og afnema tolla af vélum. Allt þetta gæti miðað að lækkun á niðurgreiðslum á landbúnaðarvöru og finnst mér, að ríkisstj. ætti að láta rannsaka þessi mál og vita, hvort hún getur ekki fundið betri lausn á þessum málum. Því er líka haldið fram, að bændurnir séu of margir og framleiðsla landbúnaðarins of mikil. En þó er hún ekki meiri en svo, að eftir eitt harðindaár yrðum við ekki sjálfum okkur nógir á þessu sviði. Og finnst ykkur, að það sé fyrirhyggja í því að tefla þannig á tæpasta vaðið í þessum efnum? Góður búmaður reynir jafnan að hafa sem minnsta áhættu, tryggja sig gegn harðindum. Þeir munu líka fleiri, sem svo hugsa eftir s.l. vetur, því að hafísinn, hinn forni fjandi, hefur minnt á það, að hann er eigi með öllu horfinn. Á það vil ég minna, að Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda hafa starfandi nefnd, sem á að athuga ástand íslenzks landbúnaðar og gera heildaráætlun um framtíðarskipulag búvöruframleiðslu á Íslandi og framtíðarskipulag íslenzkra búnaðarmál yfirleitt. Þessi n. hefur þegar unnið mikið og kemur til með að skila ýtarlegu og fróðlegu álíti, áður en langt um líður. Þetta sýnir það, að félagasamtök bændanna eru nú sem fyrr vel á verði um hagsmuni landbúnaðarins og þær nýjungar, sem eru á döfinni hverju sinni. Mér er vel ljóst, að margvíslegra breytinga er þörf í landbúnaðinum, en höfuðsjónarmiðum má aldrei gleyma, en það er, að íslenzkur landbúnaður verður að fullnægja þjóðinni með þá kjarnmiklu fæðu, sem hann hefur á boðstólum og svo hitt, að betri möguleikar geta opnazt með útflutning á landbúnaðarframleiðslu. Ég vil sérstaklega benda á íslenzku ullina í því sambandi. Og vitað er enn fremur, að á sviði garðyrkjunnar eru miklir möguleikar innanlands til meiri neyzlu og einnig til útflutnings. Þá er og verður landbúnaðurinn alltaf grundvöllur umfangsmikils iðnaðar í landinu. Ísland er land eldfjalla og ísa, en það er líka land mikillar orku, kjarnmikils gróðurs og auðugra fiskimiða. Við höfum því öll skilyrði til að lifa hér á landi mannsæmandi lífi án þess að sækja auðæfin annað, ef vel er á málunum haldið. Undanfarin ár hafa verið hagstæð, að því er tíðarfar snertir. Sjávarafli hefur aukizt um 60% síðan 1958 og verðmæti hans hækkað á sama tíma um 100%. Ræktun hefur aukizt og framleiðsla landbúnaðarins vaxið. Þó er ástandið á stjórnarheimilinu þannig, að þar stendur ekki steinn yfir steini, en skattur er lagður á skatt ofan og mögru kýrnar byrjaðar að gleypa þær feitu, eins og hjá Faraó forðum. Sú stjórn, sem ekki getur stjórnað í góðæri, þegar drýpur smjör af hverju strái, er ekki fær um að stjórna landinu, enda fækkar þeim óðum, sem treysta á úrræði núv. ríkisstj. Rúm 6 ár eru að baki, síðan við framsóknarmenn áttum ráðh. í ríkisstj. Þótt okkar málum á Alþ. hafi yfirleitt verið illa tekið, hefur þó svo farið um mörg þeirra, að stjórnarsinnar hafa um síðir látið undan síga og tileinkað sér þau. Í því sambandi minni ég á baráttu okkar fyrir auknum jarðræktarframlögum, lagasetningu um sandgræðslu og landgræðslu, lækkun tolla á landbúnaðarvélum, lækkun vaxta og athugun á skólamálum dreifbýlis. Hér er þó engu marki náð og munum við áfram berjast fyrir málefnum þeim, sem óleyst eru og kunna að auka velferð og tryggja rétt þeirra, sem verr eru settir í landinu. Í því sambandi minni ég á það, að við höfum nú og á undanförnum þingum flutt frv. um bústofnslán, jarðarkaupalán, breytingar á jarðræktarlögum, komið með till. um rafvæðingu í dreifbýli, sem miða að því, að allir fái rafmagn fyrir árslok 1968. Þá höfum við flutt till. um aukið fjármagn til samgöngubóta, eflingu félagsheimilasjóðs og byggingu framhaldsskóla í dreifbýli og síðast, en ekki sízt frv. um jafnvægissjóð. Góðir hlustendur. Þið, sem viljið trausta félagslega uppbyggingu og trúið á mátt samtakanna til að leysa stórverkefni, sem hverjum og einum ykkar eru um megn, standið sem bezt vörð um velferð ykkar og hagsæld komandi kynslóða með því að efla Framsfl. og losa ykkur sem fyrst undan viðjum núv. valdhafa. Breytinga er þörf í þessum efnum, þar sem þjóðinni er nauðsynlegt að sameina krafta sína til að skapa varanlegt öryggi í efnahags-, menningar- og stjórnmálum. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eins og að undanförnu eru útvarpsumr. við þinglok. Er þetta venja, sem ekki verður út af brugðið. Það getur verið upplýsandi fyrir áheyrendur að fá þannig nokkurt yfirlit yfir gang mála á því þingi, sem er að ljúka, þótt frá þeim hafi verið skýrt áður í blöðum og útvarpi yfir þingtímann. En umr. snúast ekki alltaf um það, sem hefur gerzt á hv. Alþ., heldur oft um það, sem hefur ekki gerzt, en stjórnarandstæðingar halda fram, að ríkisstj. hafi í hyggju að gera þjóðinni til tjóns. Þannig var það fyrir kosningar 1963 fullyrt, að stjórnarflokkarnir ætluðu að láta Ísland gerast aðila að Efnahagsbandalagi Evrópu með þeim skilyrðum, sem gætu leitt til glötunar sjálfstæðis og tilveru Íslendinga sem sérstakrar þjóðar. Einnig var þá fullyrt, að ríkisstj. væri ákveðin í að framlengja fiskveiðaundanþáguna við Breta, sem gekk úr gildi 1. febr. 1964. Enn hafa ýmsir stjórnarandstæðingar fullyrðingar í frammi um viðleitni ríkisstj. til þess að kasta frelsi og hagsmunum landsmanna fyrir borð. Erlent fjármagn mega margir stjórnarandstæðingar ekki heyra nefnt. Það er í þeirra augum bölvaldur og ógnun við þjóðerni og frelsi, efnalegt og menningarlegt. Stóryrði, svo sem landráð og annað slíkt, eru viðhöfð hér í þingsölunum vegna frv. um stórvirkjun og umr. um stóriðju. Af ótta við, að svo gæti farið, að samningar takist við Swiss Aluminium um alúminíumbræðslu hér á landi, hafa Alþb.-menn ekki viljað samþykkja heimild til stórvirkjunar í Þjórsá heldur viljað takmarka heimildina við það, sem Íslendingar þurfa til eigin nota næstu árin. Þetta, sem hér er á minnzt, eru dæmi um öfgakenndan málflutning, sem er allt of algengur á sviði stjórnmálanna. Þannig er oft ruglað um fyrir fólki og því gert erfitt um vik að mynda sér rökstudda skoðun á málunum. Frelsi þjóðarinnar er hornsteinn allra framfara og velgengni. Frelsi einstaklingsins til að velja og hafna er innsigli lýðræðislegs stjórnarfars. Í lýðræðisþjóðfélagi hefur hver kjósandi áhrif á úrslit kosninga. Þjóðin velur og ræður, hvernig Alþ. er skipað, hverjir fara með völdin milli kosninga. Það er því mikið í húfi, að almenningur fylgist með gangi þjóðmálanna og myndi sér sjálfstæða skoðun um framvindu þeirra. Framsóknarmenn og Alþb.-menn reyna af veikum mætti að deila á núv. ríkisstj. fyrir vaxandi dýrtíð og annað, sem þeir telja, að betur mætti fara í þjóðlífinu. Lúðvík Jósefsson og Eysteinn Jónsson hrópuðu til þjóðarinnar í gærkvöld og óskuðu eftir auknu trausti, til þess að þeir gætu látið ljós sitt skína og fengið völdin. Það eru ekki mörg ár síðan framsóknarmenn og Alþb.-menn fóru með stjórn landsins. Flestir munu minnast þess giftuleysis, sem fylgdi vinstri stjórninni frá byrjun til enda. Fáir munu taka alvarlega gylliloforð þessara flokka, ef þeim væri gefið tækifæri til þess að mynda ríkisstj. að nýju. Till. hafa stjórnarandstæðingar gert í ýmsum málum á Alþ. Till. þessar hafa vissulega verið athugaðar, en ávallt reynzt neikvæðar og til lítils nýtar. Það er því ekki við að búast, að þeir, sem engin úrræði höfðu á árunum 1957 og 1958 við vandanum, hafi nú ráð undir hverju rifi til lausnar erfiðleikum, sem alltaf eru fyrir hendi og hver ríkisstj. verður að finna lausn á. Vinstri stjórnin gafst upp eftir rúmlega tveggja ára valdatíma. Þeir, sem gerst þekkja, vita, að það var gæfa Íslands, að hún sat ekki lengur. Sjálfstæði þjóðarinnar var í veði vegna skuldasöfnunar erlendis. Gjaldmiðillinn var verðlaus. Traust þjóðarinnar var á glötunarbarmi. Traust þjóðarinnar út á við hefur unnizt aftur. Í stað gjaldeyrisskulda á þjóðin nú 1.600 millj. í gjaldeyrisvarasjóði. Íslenzkur gjaldmiðill er skráður í erlendum bönkum, eins og gerist með öðrum sjálfstæðum þjóðum. Atvinnulífið, sem var að stöðvast á dögum vinstri stjórnarinnar vegna verðbólgu og ráðleysis hefur verið blómlegra en nokkru sinni fyrr og atvinnuöryggi meira en áður. Þegar um stjórnmálin er rætt, má vissulega viðurkenna, að margt mætti betur fara, en raun ber vitni. Vissulega hefur verðlag hækkað á vörum og þjónustu. En ásakanir á hendur ríkisstj. eru tæplega réttmætar fyrir þær sakir. Meginástæðan fyrir þeim verðhækkunum, sem orðið hafa, er sú, að fjöldi manna í flestum stéttum þjóðfélagsins hefur með vaxandi kröfum um bætt kjör í ýmsu formi, aukin þægindi, meiri framkvæmdir og hækkað kaup ýtt undir verðhækkanirnar. Vegna aukinnar framleiðslu hafa verðhækkanirnar ekki orðið til þess að gera lífskjörin lakari en áður. Þvert á móti hafa kjör almennings síðustu árin farið batnandi. Tekjuaukning landsmanna í flestum stéttum hefur gert almenningi fært að láta meira eftir sér en áður var. Almenningur gerir hærri kröfur nú en fyrir 5–10 árum til margs konar þæginda. Má m.a. nefna bifreiðar, heimilisvélar, betra húsnæði og húsbúnað, betri fatnað og jafnvel ferðalög, sem áður voru ekki algeng. Tekjuaukningin hefur leyft það, að vaxandi kröfum hefur í seinni tíð verið fullnægt mun betur, en almenningur gat gert sér vonir um fyrir fáum árum. Kemur þar fleira til, en hækkað kaupgjald. Þar er einnig um að ræða öruggari og jafnari atvinnu og margföldun á hvers konar greiðslum frá almannatryggingum til landsmanna á ekki sízt drjúgan þátt í því, að kjörin eru almennt betri nú, en fyrir fáum árum. Þetta eru staðreyndir, sem ætti ekki að þurfa að deila um, þótt oft sé kvartað um hækkað verðlag, opinber gjöld, sem mörgum finnst of há. Opinber gjöld hér á landi eru þó lægri en í nágrannalöndunum. Minni hundraðshluti af tekjum manna er nú greiddur til ríkis og sveitarfélaga, en var á dögum vinstri stjórnarinnar. Þótt þetta sé sannleikurinn, er eðlilegt; að almenningur haldi þeirri stefnu ákveðið fram, að unnið verði að lækkun opinberra gjalda, að stefnt verði að hækkun kaups, eftir því sem atvinnuvegirnir þola, að unnið verði ákveðið að því að byggja upp atvinnulífið með aukinni tækni, sem getur komið almenningi til góða. Verði kröfunum haldið innan þeirra takmarka, sem efnahagskerfið þolir, er öruggt, að hér á landi eru meiri möguleikar, en víða annars staðar til þess að bæta lífskjörin með hverju ári. Núv. ríkisstj. hefur unnið ákveðið að því að efla atvinnuvegina. Þannig hefur fiskiskipaflotinn verið stóraukinn. Fiskibátarnir eru nú mun stærri, en áður og búnir öllum nýtízku tækjum til veiðanna. Þess vegna hefur aflinn aukizt hin siðari ár. Ný veiðitækni hefur verið upp tekin, sem ekki hefði verið hægt að koma við án þess að endurnýja og stækka fiskiflotann. Síldar- og fiskimjölsverksmiðjur hafa verið byggðar, ný fiskiðjuver hafa verið reist og ýmislegt gert til þess að nýta aflann betur og gera hann verðmætari, þótt enn sé mikið átak eftir í því sambandi að vinna, bæði í verkun og markaðsöflun fyrir afurðirnar. Án fyrirhyggju og stækkunar fiskibátaflotans hefði ekki tekizt að auka þjóðarframleiðsluna eins og raun ber vitni. Tekjuaukningin er til komin vegna mikils kostnaðar, sem útgerðin hefur lagt í. Það væri mikill barnaskapur að ætla, að öll tekjuaukningin væri nettóhagnaður fyrir þjóðarbúið, eins og oft má skilja af stjórnarandstæðingum, þegar þeir ræða þessi mál. Þótt tekjuaukningin hafi orðið mest í sjávarútvegi, ber að geta þess, að aðrir atvinnuvegir hafa einnig eflzt í seinni tíð. Má þar nefna landbúnaðinn, sem stendur nú traustar og betur að vígi en áður. Ræktunin hefur aukizt og aldrei meira en s.l. ár, bústofninn hefur aukizt, en hagur bænda fer nokkuð batnandi. Margs konar löggjöf hefur verið sett til þess að bæta aðstöðu landbúnaðarins. Þegar framsóknarmenn voru síðast í stjórn, voru gerðar ráðstafanir til þess að hækka jarðræktarstyrk á býli, sem höfðu tún undir 10 ha. stærð. Árið 1963 var þetta mark hækkað upp í 15 ha. Árið 1964 var markið hækkað í 25 ha. Það er að vísu ekkert lokamark, en hefur ýtt mjög mikið undir ræktunina, enda eru a.m.k. 3.800 bændur, sem njóta þeirrar aðstoðar, sem þetta ræktunartakmark veitir. Framsóknarmenn láta stundum að því liggja, að eiginlega sé þeim að þakka sú löggjöf, sem hér um ræðir. En mikið hafa þeir breytzt síðan 1957, ef það ætti að taka alvarlega. Það er einkennandi fyrir framsóknarmenn, að þeir þakka sér allt það, sem ríkisstj, gerir til framfara og góðs fyrir atvinnuvegina, þótt það hafi verið fjarri þeim að gera nokkuð í þá átt, þegar þeir fóru með völdin. Á þessu þingi voru samþ. ný jarðræktarlög, sem munu hafa mikla þýðingu fyrir landbúnaðinn. Gert er ráð fyrir; að jarðræktarframlag verði eftirleiðis reiknað út eftir sérstakri jarðræktarvísitölu. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að allir bændur komi sér upp súgþurrkun og tryggi sig þannig gegn óþurrkunum. Framlag til súgþurrkunar hefur verið hækkað sérstaklega mikið, til þess að því marki verði náð, að heyfengurinn náist ávallt óskemmdur. Lög um landgræðslu og gróðurvernd voru einnig samþ. á þessu þingi. Er þetta merk löggjöf, sem unnið verður eftir skipulega, þannig að örfoka lönd verði grædd upp og eftirlit haft með því, að sá gróður, sem fyrir hendi er, verði ekki skemmdur. Lög um búfjárrækt voru afgreidd á þessu þingi. Stefna þau að því að auka tilraunir í þágu búfjárræktarinnar og gerist þess vissulega þörf. Vænta bændur góðs af þessum lögum. Þá voru einnig afgreidd á þessu þingi girðingalög, sem tryggja betur, en áður, að ræktuð lönd verði ekki fyrir ágangi. Framlag til girðinga er einnig nokkuð aukið með þessum lögum. Bændaskólarnir hafa verið efldir og er nú aðsókn að þeim meiri en nokkru sinni fyrr. Er það vel, þar sem bændum er nauðsynlegt að kynna sér hin ýmsu fræði, sem að landbúnaði lúta. Nútímabúskapur er vísindagrein, sem þarfnast þekkingar. Framhaldsdeildin við búnaðarskólann á Hvanneyri verður aukin, þannig að námstíminn verður eftirleiðis 3 ár í stað tveggja áður. Þótt framfarir í landbúnaðinum hafi orðið meiri, en áður á síðustu árum, eiga bændur auðvitað alltaf við vandamál að etja. Auknar framkvæmdir, stækkun búanna og vélvæðing, sem mjög hefur aukizt, þurfa aukið fjármagn. Stofnlánadeild landbúnaðarins hefur nú starfað aðeins í 3 ár. Þó er gert ráð fyrir, að eigið fé deildarinnar á þessu ári nemi milli 70 og 80 millj. kr. Ef d. hefði notið laganna um lengri tíma, svo sem 10–15 ár, væri hún öflug og gæti fullnægt lánaþörf landbúnaðarins. En skrýtnir voru útreikningar Ásgeirs Bjarnasonar hér áðan í sambandi við vextina. Þá er gert ráð fyrir fjáröflun til viðbótar, 50 millj. kr. á þessu ári til stofnlánadeildarinnar. Er það byggt á áætlun, sem stjórn Búnaðarbankans gerði um útlán deildarinnar miðað við talsverða aukningu frá s.l. ári, en þá voru útlánin um 110 millj. kr. Auk þess var gert ráð fyrir, að veðdeildin fengi 10 millj. kr. að láni á þessu ári. Eysteinn Jónsson taldi, að bændur væru lítið ánægðir með sinn hag, eins og nú er komið. Meira mark verður tekið á þeim bændum, sem tala öfgalaust og af skilningi um málin, heldur en því, sem framsóknarmenn fullyrða í pólitísku augnamiði. Rétt væri fyrir Eystein að spyrja bændur að því, hvort þeir óski eftir sams konar stjórnarfari og svipaðri meðferð á málefnum landbúnaðarins aftur, eins og var, meðan Framsókn sat í ríkisstj. og fór með landbúnaðarmálin. Rafvæðingu sveitanna verður haldið áfram og hraðað, eftir því sem föng eru á, eftir því sem fé er veitt til á fjárlögum. Um samgöngumál mætti ýmislegt segja. Vegalög hafa verið afgreidd. Vegáætlun til 4 ára var samþ. á þessu þingi. Gert er ráð fyrir að vinna að vegamálum á næstu 4 árum fyrir um 1.400 millj. kr. Á árinu 1965 er gert ráð fyrir að vinna fyrir 365 millj. kr. Þess má geta, að á árinu 1958, þegar vinstri stjórnin var við völd, voru framlög til vegamála 83 millj. kr. Vegagerðarvísitalan hefur hækkað síðan um 76%, en framlög til vegamála um 340%. Það fer illa á því, þegar stjórnarandstæðingar tala um, að litlu fé sé varið til vegamála. Það er þó rétt, að vegirnir þurfa mikið fé og meira fé, en þeir hafa fengið. Fyrir því er fullur skilningur í ríkisstj. Framlög til flugvalla eru á árinu 1965 28.5 millj, kr. Þar af er nokkur hluti lánsfé, sem unnið verður fyrir á þessu ári. Á árinu 1958 var varið til flugvalla 5.8 millj. kr. Má af því sjá, að miðað við það eru framlög til flugvalla rífleg nú, þótt viðurkenna megi, að þau séu allt of lítil. Í póst- og símamálum hafa margs konar endurbætur verið gerðar og er nú unnið að því að koma sjálfvirkum síma sem víðast um landið. Framkvæmdir á vegum ríkisins á árinu 1969 munu nema um 1.700 millj. kr. og eru það mestu framkvæmdir á einu ári, sem unnar hafa verið á vegum hins opinbera. Stjórnarandstæðingar kvarta undan því, að frestun hefur verið gerð á nokkrum framkvæmdum. En með tillíti til þess, hversu atvinna er mikil í landinu og framkvæmdirnar meiri, en nokkru sinni áður, er ástæðulaust að sakast um, þótt að því hafi verið horfið að fresta nokkrum framkvæmdum. Ef það hefði ekki verið gert, varð að afla ríkissjóði tekna með nýjum sköttum. En það vildi ríkisstj. ekki leggja til, að gert væri. Það er mál út af fyrir sig, að stjórnarandstæðingar hafa ekki aðrar till. fram að bera en þær, sem leiða til stóraukinna útgjalda, en láta sér í léttu rúmi liggja, hvort nokkrar tekjur fást til þess að standa undir útgjöldunum. Merkustu þingmálin, sem Alþ. fjallaði um að þessu sinni, eru virkjunarmálin. Lög um Landsvirkjun eru afgreidd og einnig heimildarlög um virkjun í Laxá í Þingeyjarsýslu. Laxárvirkjunarlögin eru í samræmi við óskir Laxárvirkjunarstjórnar og bæjarstjórnar Akureyrar. Undanfarin ár hafa víðtækar rannsóknir farið fram í virkjunarmálum. Hafa miklar fjárupphæðir verið veittar til rannsóknarmálanna. Það er því rangt, sem stjórnarandstæðingar halda fram, að minni fjárveitingar til raforkumála hafi verið hin síðari ár, heldur en áður. Hitt er það sanna, að tugum milljóna hefur verið varið í virkjunarrannsóknir, en áður en núv. ríkisstj. tók við völdum, var aðeins litlu fé varið í því skyni. Víðtækar rannsóknir eru undirstaða virkjana. Á s.l. vetri var svo komið í rannsóknarmálum, að ekki var vandi að velja virkjunarstað fyrir næstu virkjun. Sérfræðingar eru nú sammála um, að Þjórsá við Búrfell sé hagstæðust til virkjunar, hvort sem orkusamningur verður gerður við stóriðjufyrirtæki eða einungis virkjað fyrir notkun landsmanna. Með lögum um Búrfellsvirkjun er heimilað að virkja 210 þús. kw. Virkjunin verður gerð í áföngum, mismunandi stórum. Verði virkjað aðeins fyrir Íslendinga verður 1. áfanginn 70 þús. kw., næsti áfangi 35 þús. kw. og svo áfram, eftir því sem þörf krefur. Verði reist alúminíumverksmiðja, sem fær orku frá Búrfellsvirkjun, verður 1. áfanginn 105 þús. kw. Virkjun 1. áfanga verður lokið í árslok 1968, verði byrjað með 70 þús. kw., en á miðju ári 1969, verði stærri áfangi tekinn. Þó er gert ráð fyrir, að ein vélasamstæða verði tekin í notkun í árslok 1968, þótt stærri áfanginn verði tekinn í fyrstu. Áætlað er, að hver kwst. frá Búrfeilsvirkjun kosti 8.6 aura, eftir að virkjunin er fullgerð. Meðalverð á kwst. frá Sogsvirkjun og Laxárvirkjun er nú 20 aura kwst. Verði byrjað með að virkja 70 þús. kw. án alúminíumverksmiðju, verður rafmagnið talsvert dýrara í fyrstu, en á 16 ára tímabili reiknast sú virkjun mun hagstæðari, en smærri virkjanir eða sem nemur 360 millj. kr. á tímabilinu. Talað hefur verið um, að byggingarkostnaður virkjunarinnar geti hækkað verulega á byggingartímanum. Þess ber að geta, að vinnulaun eru ekki stærsti hlutinn í byggingarkostnaðinum. Vélar og efni munu vera um 75%, en vinnulaun aðeins um 25%. Auk þess er gert ráð fyrir ófyrirséðum kostnaði í áætluninni, eins og ávallt er gert við slíkar áætlunargerðir. Enn hefur ekki verið virkjað á Íslandi nema liðlega 2% af virkjanlegu vatnsafli. Það er mikið atriði, að þjóðin geti notað auðlindir landsins, sem eru því aðeins verðmætar, að þær séu teknar til nota. Stórvirkjun í Þjórsá markar tímamót, sem munu leiða til þess, að iðnaður eflist í landinu. Innlendur iðnaður er þegar mikilsverður og veitir þúsundum manna atvinnu. Þessa atvinnugrein ber að efla. Ódýr og nægileg raforka er skilyrði til þess, að svo geti orðið. Jafnframt því, að þetta er haft í huga, ber að halda áfram samningaumleitunum við Svisslendinga um alúminíumverksmiðju. Menn verða að gera sér grein fyrir því, að stórvirkjun við Þjórsá og alúminíumverksmiðja eru tvö mál. Þótt ekki takist samningar um alúminíummálið, verður Þjórsá virkjuð,og sérfræðingar eru sammála um, að það sé hagstæðasta virkjunin, einnig þótt ísskriðið sé haft í huga. Stórvirkjunin gerir það mögulegt að gera orkusölusamning við Svisslendinga, ef við viljum og hagstæðir samningar eru í boði. Það er barnalegt að segja í dag: Ég er á móti því, að alúminíumverksmiðja verði byggð á Íslandi. - Það er ekki heldur tímabært að segja á þessu stigi, hvort sjálfsagt er að vera því samþykkur, að svo skuli gert. Svör við því verða ekki gefin, fyrr en vitað er, hvernig samning Íslendingar geta fengið um þetta mál. Það er enginn vafi á því, að samningurinn gæti orðið þannig, að alúminíumiðnaður hér á landi mætti verða hin mesta lyftistöng fyrir þjóðarbúið og til þess að gera atvinnulífið öruggara og fjölbreyttara. Fólkinu fjölgar og atvinnu verður að tryggja fyrir alla. Það er skylda Alþ. og ríkisstj. að hafa fyrirhyggju í því efni og gera sér grein fyrir því, að um 4.000 ungmenni á 18 ára aldri koma árlega á vinnumarkaðinn næstu árin. Aðeins fjölbreytni í atvinnulífinu tryggir ört vaxandi þjóð arðbæra vinnu og góð lífskjör. Við sjálfstæðismenn höfum gert okkur grein fyrir, að hér er nokkur vandi á höndum, sem er þó vel yfirstiganlegur, ef skilningur og fyrirhyggja er viðhöfð. Til þess að byggja upp trausta atvinnuvegi þarf að vera jafnvægi í efnahagsmálunum. Þjóðin þarf að skilja, að kröfurnar eiga að vera innan þess ramma, sem gjaldmiðillinn þolir. Á það reynir á vori komanda, hvort skilningur verður fyrir því að tryggja öllum landsins börnum góða afkomu. Með nýju júnísamkomulagi, gagnkvæmum skilningi launþega og vinnuveitenda geta efnahagsmálin þróazt á æskilegan hátt. Þá mun byggingar- og framfarastefnan, sem núv. ríkisstj. hefur fylgt, sigra og þjóðinni verða tryggð efnaleg og menningarleg velgengni. Setjum markið hátt. Vinnum að því að nýta auðlindir landsins og efla atvinnulífið öllum landsins börnum til velfarnaðar. Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtir áheyrendur. Þegar ég fór að velta því fyrir mér, um hvað ég ætti að tala á þeim mínútum, sem ég hef hér til umráða, tók ég fljótlega þá ákvörðun að nota þær ekki til þess að tala um dægurmálin, sem þingfréttirnar hafa nú fjallað um dag eftir dag margar vikur og dagblöðin hafa skrifað um dálk eftir dálk, enda hafa þessar útvarpsumr. að mestu leyti þegar snúizt um þau. Ég ákvað í staðinn að tala um eitt atriði, sem hefur grundvallarþýðingu í öllum stjórnmálaumr. og í allri stjórnmálaafstöðu hvers einasta manns, en er þó næstum aldrei rætt frá almennu sjónarmiði. En þetta er spurningin um, hvort það sé svonefnd hægri stefna eða vinstri stefna, sem núv. ríkisstj. fylgir, hvort það sé íhaldsstefna eða frjálslynd stefna eða svo að önnur orð séu notuð, hvort það sé afturhaldsstefna eða framfarastefna. Sannleikurinn er sá og það hafa menn annars staðar í lýðræðisríkjum fyrir löngu gert sér ljóst, að varasamt og hæpið er að nota gömul orð og gamlar hugmyndir á tímum síbreytilegra aðstæðna. Þetta á ekki hvað sízt við um hin 150 ára gömlu orð: hægri og vinstri. Þegar þau voru mótuð, voru viðfangsefnin í þjóðfélagsmálum að sjálfsögðu allt önnur en þau eru nú í dag. Og áhugamál hægri manna hafa á ýmsum tímum og í ýmsum löndum verið jafnólík og áhugamál vinstri manna, þannig að jafnvel má segja, að hægri menn á sumum stöðum og á sumum tímum hafi oft meira sameiginlegt með vinstri mönnum á öðrum stöðum og öðrum tímum, en hægri mönnum og öfugt. Sú heildarmerking, sem margir telja orðin hægri og vinstri í þjóðfélagsmálum hafa, er nokkurn veginn hin sama og merking orðanna íhald eða afturhald annars vegar og frjálslyndi eða framfarastefna hins vegar. Og þó fer því víðs fjarri, að orðin séu alltaf notuð í þessari merkingu eða menn séu sammála um, að nota skuli þau í þessari merkingu. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, ekki hvað sízt úr stjórnmálaumr. hér á landi, að menn, sem telja sig hægri sinnaða, afneita því algerlega, að þeir séu íhaldssamir eða afturhaldssamir og telja svonefnda vinstri stefnu þvert á móti vera hið eina sanna afturhald, Svipað er orðið uppi á teningnum um alþjóðlegu orðin kapítalisma og sósíalisma sem heiti á hagkerfum eða þjóðfélagsstefnum. Það, sem menn eiga nú yfirleitt við, þegar menn tala um kapítalisma og sósíalisma, er talsvert frábrugðið því, sem menn áttu við fyrir einum mannsaldri. Sannleikurinn er sá, að það er meira en hæpið að ætla að lýsa afstöðu sinni til þjóðfélagsmála með því einu að telja sig t.d. hægri sinnaðan eða vinstri sinnaðan. Það getur jafnvel verið villandi og þeir, sem á slíkt hlusta, eru í rauninni engu nær um skoðanir þess, sem í hlut á. Ef menn vilja nota einföld og almenn orð til þess að lýsa stjórnmálaskoðunum sínum og annarra, er einnig helzt hægt að nota orð eins og íhaldsstefna eða afturhaldssemi, frjálslyndi og framfarastefna eða umbótastefna og það er óspart gert hér á landi, ýmist til þess að hæla eða hallmæla. Þess vegna er ekki úr vegi að nota nokkrar mínútur til þess að athuga það, sem ríkisstj. hefur verið að gera og þó ekki síður hitt, sem hún ætlar að gera, í þessu ljósi. Við skulum nú reyna að gera okkur grein fyrir því, hvort fremur sé hægt að kenna störf og fyrirætlanir ríkisstj. við afturhald eða framfarir. Ef við lítum fyrst á almenna stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, hver hefur hún þá verið? Hún hefur verið sú að hafa raunhæft gengi á krónunni og láta alla útflytjendur og innflytjendur sitja við sama borð, þ.e.a.s. alla útflytjendur fá sama verð fyrir þann erlenda gjaldeyri, sem þeir afla og alla innflytjendur greiða sama verð fyrir þann gjaldeyri, sem menn þurfa að nota og kappkostað hefur verið að ákveða þetta gengi þannig, að enginn svartur markaður og ekkert brask sé í viðskiptum með hinn erlenda gjaldeyri. Þetta hefur tekizt síðan 1960, en áður hafði gengisskráningin verið meira og minna röng og ávallt meiri og minni svartur markaður með gjaldeyri í 30 ár. Er ekki rétt að telja þetta til framfara? Í atvinnumálum yfirleitt hefur ríkisstj. stuðlað að öflun nýrra og fullkomnari framleiðslutækja og bættri tækni, einkum á sviði sjávarútvegs, enda hafa fiskiskipakaup og fjárfesting í sjávarútvegi aldrei verið meiri í sögu Íslendinga, en undanfarin ár. Er kannske ekki rétt að telja öflun nýrra framleiðslutækja og bætta tækni til framfara? Í viðskiptamálum hefur ríkisstj. beitt sér fyrir afnámi hafta og auknu frjálsræði í innflutningsverzlun. Hefur þetta haft í för með sér stórbætt vöruúrval fyrir neytendur og mjög aukin skilyrði til fjölbreytni í daglegri neyzlu almennings. En samhliða afnámi innflutningshafta og leyfisveitinga hefur ekki aðeins skaðlegur vöruskortur horfið, heldur alls konar brask og svartamarkaðsviðskipti. Hefur það kannski verið afturhaldssemi að vilja ekki viðhalda hinum óhagkvæmu og gerspilltu viðskiptaháttum haftabúskaparins, heldur breyta til og taka upp sams konar viðskiptahætti og nú tíðkast í öllum nálægum löndum? Í gjaldeyrismálum hefur einnig verið unnið að því að koma á sem mestu frjálsræði og veita þeim, sem þurfa á erlendum gjaldeyri að halda, sem frjálslegustu skilyrði til þess að kaupa hann á lögákveðnu verði. Hefur það kannski verið íhaldssemi að vilja ekki halda í gamla gjaldeyrisleyfakerfið og gömlu gjaldeyrisskömmtunaraðferðirnar, sem tíðkuðust áður fyrr? Þá hefur stjórn peningamálanna verið við það miðuð að koma í veg fyrir greiðsluhalla í utanríkisviðskiptunum og safna gjaldeyrisvarasjóði til þess að auka efnahagsöryggi þjóðarinnar út á við og endurreisa lánstraust hennar. Hefði kannske átt að halda í gömlu stefnuna í peningamálum, sem hafði það í för með sér, að á hverju einasta ári, síðan stríðinu lauk, hafði verið halli í greiðsluviðskiptum þjóðarinnar við útlönd þangað til árið 1961? Af því að núverandi ríkisstjórn gerbreytti um stefnu í peningamálum og efnahagsmálum yfirleitt 1960 hefur tekizt að safna gildum gjaldeyrisvarasjóði í fyrsta sinn á því 20 ára tímabili, sem liðið er sían síðari heimsstyrjöldinni lauk. Er hægt að kalla þá róttæku stefnubreytingu, sem hefur haft slíkar afleiðingar í för með sér, afturhaldssemi? Í félagsmálum hafa á undanförnum árum orðið meiri breytingar, en nokkurn tíma áður á jafnlöngu tímabili. Bætur þær, sem almenningur hlýtur hjá almannatryggingunum, hafa meira, en fjórfaldazt á nokkrum árum. Hver er sá, sem telur þetta ekki til umbóta? Opinber stuðningur við húsbyggingar almennings hefur verið aukinn mjög. Lánveitingar til íbúðabygginga hafa aldrei verið hærri, en nú á þessu ári og hafa á undanförnum árum hækkað mun meira, en byggingarkostnaður. Eru þetta ekki framfarir? Framlög til skólamála hafa verið aukin og eru nú miklu hærri, en nokkru sinni fyrr. Fjárframlög til skólabygginga hafa sexfaldazt á undanförnum 6 árum. Gagngerar breytingar hafa verið gerðar á skólakerfinu á ýmsum sviðum og margs konar ný löggjöf sumpart þegar verið sett og sumpart undirbúin um gagngera nýskipun íslenzkra skólamála. Ég geri ráð fyrir, að fáir muni kalla þetta íhaldssemi. Á ýmsum öðrum sviðum menningarmála hafa verið gerðar miklar breytingar. Alþ. var í gær að samþykkja umfangsmikla löggjöf um algera endurskipulagningu íslenzkra rannsóknarmála. Sett hafa verið lög um vísindasjóð og aukinn stuðning við íslenzka námsmenn, og margs konar stuðningur við listir og listamenn hefur verið aukinn. Ákvarðanir hafa og verið teknar um stórfellda eflingu háskólans. Eru þeir kannske einhverjir, sem kalla þetta afturhaldssemi? Miklar umbætur hafa verið gerðar í samgöngumálum, bæði að því er snertir vinnubrögð á sviði vegamála og að því er snertir fjárveitingar til þeirra, sem aldrei hafa verið meiri en nú. Ég vona, að það geti talizt til framfara. Og aldrei hefur verið unnið að stórfelldari framkvæmdum í sjúkrabyggingum, en einmitt núna. Er hægt að draga í efa, að slíkt teljist til umbóta? Ég skal ekki nefna fleiri dæmi um það, sem stjórnmálaflokkarnir hafa verið að vinna að. Það væri öfugmæli að telja þessi atriði, sem ég hef rakið stuttlega, bera vott um íhald eða afturhaldssemi. Allar þessar ráðstafanir bera ótvíræðan vott um framfarahug og umbótastefnu. En hvað er þá að segja um fyrirætlanir ríkisstj., verkefnin, sem hún hefur undirbúið og ætlar að vinna að? Í dag voru samþ. á Alþ, lög um mestu framkvæmdir í rafmagnsmálum, sem Íslendingar hafa nokkru sinni efnt til. Ráðgerð er þreföldun á rafmagnsframleiðslu þjóðarinnar. Þetta verður vonandi ekki talið bera vott um afturhaldssemi. Ríkisstj. hefur haldið áfram að athuga skilyrði til þess, að komið verði á fót stóriðju í landinu í samvinnu við erlenda aðila, sem hafa yfir að ráða þeirri tækniþekkingu og því fjármagni, sem nauðsynlegt er, en okkur skortir. Samningar allir verða þó að sjálfsögðu háðir því, að íslenzkra hagsmuna sé gætt. Það verður varla talið til afturhaldssemi að vinna að því, að Íslendingar gerist iðnaðarþjóð í ríkara mæli. Þá er ég þeirrar skoðunar, að brýn þörf sé breytinga í skatta- og tollamálum. Mesta þjóðfélagsmisréttið, sem nú viðgengst á Íslandi, er fólgið í því, að borgararnir eru ekki jafnir fyrir skattalögunum. Margir greiða skatta og útsvar af hverjum eyri, sem þeir afla sér, en margir greiða ekki skatta og útsvar nema af hluta tekna sinna. Þetta verður að breytast. Mér er vel ljóst, að það getur ekki orðið í einu vetfangi og ekki er sama, með hverjum hætti nauðsynlegu réttlæti er komið á í þessum efnum. En ríkisstj. hefur unnið að því og mun vinna að því að koma á slíku réttlæti. Ætli ekki megi telja það til umbótaviðleitni? Í tollamálum Íslendinga er og þörf róttækra breytinga. Tollana þarf að lækka í áföngum, enda hafa Íslendingar hæstu tolla, sem þekkjast í nálægum löndum. Tollgæzluna þarf og mjög að efla. Skyldu einhverjir telja það til afturhaldssemi að koma skipun íslenzkra tollamála í svipað horf og tíðkast hjá helztu viðskiptaþjóðum okkar? Og enn vil ég nefna eitt verkefni, sem mjög er nú unnið að á vegum ríkisstj., en það er áframhaldandi endurskipulagning skólakerfisins. Á næstunni mun efnt til vísindalegrar athugunar á skyldunáminu. Næsta Alþ. mun fjalla um algera nýskipun iðnfræðslunnar, en tími hefur ekki unnizt til þess að afgreiða frv. um það efni, sem nú liggur fyrir þinginu. Og athugun á endurskipulagningu menntaskólanámsins mun væntanlega lokið, áður en langt um líður. Þá eru og skólamál dreifbýlisins til sérstakrar athugunar. Ég á ekki von á því, að menn telji þessa viðleitni bera vott um sérstaka afturhaldssemi. En eru þá engar afturhaldsskoðanir uppi í íslenzkum þjóðmálum um þessar mundir? Jú, auðvitað. Þær eru ávallt uppi, á öllum tímum og í öllum þjóðfélögum og er í raun og veru ekki við öðru að búast. Nú í dag eru afturhaldssömustu skoðanirnar, sem uppi eru hér á landi, fólgnar í því að telja ekki tímabært fyrir Íslendinga að stíga stór spor áleiðis í áttina til iðnaðarþjóðfélags á Íslandi með stórfelldri rafvæðingu, nýrri stóriðju, víðtækri eflingu íslenzks sjávarvöruiðnaðar sem og alls annars iðnaðar, sem hér hefur vaxtarskilyrði við heilbrigðar aðstæður og eflingu frjálsra viðskipta. Íhaldssömustu mennirnir á Íslandi í dag eru þeir, sem harma þá stefnu í efnahagsmálum, sem löngum var fylgt hér á landi á áratugunum 1930–1960, og vilja taka hana upp aftur, mennirnir, sem hafa ekki nægan skilning á nauðsyn Íslenzkrar iðnþróunar á grundvelli tækniframfara og vélvæðingar, mennirnir, sem vilja beita ríkisvaldinu til þess að halda verndarhendi yfir alls konar óarðbærum smárekstri í iðnaði, verzlun og þó einkum og sér í lagi í landbúnaði, en slík vernd kostar nú íslenzka skattborgara mörg hundruð millj. kr. á ári. Einna gleggst koma íhaldssjónarmiðin fram hjá þeim mönnum, sem geta ekki hugsað sér neinar verulegar breytingar á stefnunni í landbúnaðarmálum, þótt framleiðslukostnaður íslenzkra sauðfjárafurða sé nú orðinn helmingi hærri, en útflutningsverð þeirra og framleiðslukostnaður íslenzkra mjólkurafurða þrisvar sinnum hærri, en útflutningsverð þeirra. Þótt það sé eindregið skoðun mín, að mjög mörgu hafi miðað í rétta átt hér á Íslandi á undanförnum árum, er það hins vegar víðs fjarri mér að telja, að allt sé hér eins og það ætti að vera. Mér er það ekki síður ljóst en öðrum, að mörgu er hér ábótavant. Ef ég ætti að nefna þann þátt þjóðfélagsmálanna, þar sem ég teldi endurbætur brýnastar, mundi ég hiklaust nefna skipan launamálanna og verðlagsmála landbúnaðarins. Það, sem farið hefur aflaga undanfarin ár, er fyrst og fremst, að ekki hefur tekizt að stöðva víxlverkanir kaupgjalds og verðlags. Í júnísamkomulaginu í fyrra tókst að ná verulegum árangri í baráttunni gegn verðbólgunni með sameiginlegu átaki ríkisstj., launþegasamtaka og atvinnurekendasamtaka. Ég vil ljúka þessum orðum mínum með því að undirstrika, að ekkert verkefni í íslenzkum þjóðmálum er nú brýnna, en vinna að því, að hliðstætt samkomulag náist aftur í júní n.k. Það er einlægur vilji og ásetningur ríkisstj. að stuðla eftir mætti að því, að slíkt megi takast. Mikilvægasta kjarabótin fyrir launþega yfirleitt væri nú, án efa, stytting vinnudagsins, sem er óhæfilega langur. Að þessu meginverkefni ætti fyrst og fremst að vinna og fleira kemur auðvitað til greina. Launþegar verða að sjálfsögðu að gæta þess að spenna bogann ekki svo hátt, að hann bresti í hendi þeirra. Og atvinnurekendur verða að skilja, að launþegar eiga rétt á fullri hlutdeild í aukinni þjóðarframleiðslu. Hlutverk ríkisvaldsins er að tryggja sem fullkomnast félagslegt réttlæti í þessu sambandi og eyða allri hugsanlegri tortryggni með því að greiða öllum aðilum aðgang að sem beztum upplýsingum um allt, sem máli skiptir. Í þessu sambandi finnst mér það koma fyllilega til athugunar, að komið verði á reglubundnu, skipulegu samstarfi milli ríkisvalds, launþegasamtaka, bændasamtaka og atvinnurekenda, þar sem ávallt lægju fyrir beztu fáanlegar upplýsingar um þróun þjóðarbúskaparins, afkomu launþega, bænda og atvinnufyrirtækja og þar sem unnt væri að ræða stefnuna í efnahagsmálum hverju sinni. Það er í raun og veru algerlega óviðunandi, að ríkisvaldið, launþegasamtökin og atvinnurekendur ræðist aldrei við nema í sambandi við yfirvofandi kaupdeilur og að verðlagsmál bænda skuli yfirleitt ekki rædd í því sambandi, heldur aðeins einu sinni á ári á haustin. Allir þessir aðilar ættu að vera í stöðugu sambandi hver við annan allt árið um kring, kynnast sjónarmiðum hver annars og reyna að ná samkomulagi um það, sem á milli ber. Mér er óhætt að fullyrða, að ríkisstj. hefur einlægan áhuga á því að hafa sem bezt og nánast samstarf við launþegasamtökin og þá að sjálfsögðu einnig við bændasamtökin og atvinnurekendasamtökin. Við getum ekki ráðið bót á því ófremdarástandi, sem því miður hefur verið í kaupgjalds- og verðlagsmálum okkar Íslendinga um áratuga skeið, nema allir þessir aðilar leggist á eitt. Ríkisstj. mun ekki láta neina pólitíska fordóma torvelda heilbrigt samstarf við verkalýðshreyfinguna, bændasamtökin né atvinnurekendasamtökin. En allir þessir aðilar verða þó að minnast þess og skilja það, að í lýðræðisríki er það hlutverk meiri hl. Alþ. og ríkisstj. að stjórna landinu og bera ábyrgð á því gagnvart þjóðarheildinni, að efnahagskerfið fari ekki úr böndum öllum stéttum til tjóns í bráð og lengd. En það er ríkisstj. ljóst, að þeim mun nánari sem tengslin eru milli stéttasamtakanna og hennar, þeim mun meiri líkur eru á, að landsstjórnin fari vel úr hendi. Og það ætti að geta verið einlæg ósk okkar allra, að svo mætti takast. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Við hæstv. menntmrh, vil ég aðeins setja fram eina spurningu út af heimspekilegum hugleiðingum hans um vog og mál. Hefur starf stjórnarinnar aukið réttlætið í garð hins vinnandi manns, aukið frelsi hans af erfiði lífsins? Svarið er: Nei. Og vegin á þeirri þýðingarmestu vog verður stjórnarstefnan léttvæg fundin. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, hafði hér í gærkvöld mörg fögur orð um allt, sem hann vildi gera til þess að leysa kaupgjaldsvandamálin í vor. En það er hægara um að tala en í að komast. Hver eru verk þessarar hæstv. ríkisstj. í þessum málum? Hafi það nokkurn tíma átt við um nokkra ríkisstj., að hún flyti sofandi að feigðarósi, á það við um þessa ríkisstj. og hennar framferði í vetur. Það var samið vopnahlé í stéttabaráttunni fyrir ári og rennur út 5. júní. Valdhafarnir voru áminntir um að nota þennan tíma vel, svo að ekki þyrfti að koma til harðvítugra vinnudeilna. En þessu hefur í engu verið sinnt. Svikin um skattleiðréttingar síðasta árs, skattalögin nýju og söluskattshækkunin eru órækustu dæmin um blindni valdhafanna. Fegurst mælti þó forsrh. í gærkvöld um nauðsyn á styttingu vinnutíma, um góðan vilja ríkisstj. í því efni. Frv. frá Alþb., frá forseta Alþýðusambands íslands um vinnuvernd og vinnutímastyttingu hefur legið fyrir þessu þingi í allan vetur. Ekkert hefur fengizt gert. Svo hraksmánarleg meira að segja er framkoma ríkisstj., að þegar hún sjálf flytur stjórnarfrv. um barnavernd og styttingu vinnutíma barna og unglinga og þm. í Nd. samþykkja það svo að segja einróma, lætur ríkisstj. málið drepast í Ed., svo að ekki einu sinni börnum og unglingum er hlíft við þeim vitskerta vinnuþrældómi, sem hér viðgengst og eyðileggur heilsu þeirra og hefur orðið mörgum börnum að bana á undanförnum árum. Barnavinnan er smánarblettur á Íslandi, sem vekur hneyksli, hvar sem til þess spyrst úti um heim. Hinn óhóflega langi vinnutími verkamanna er einstakur í sinni röð í allri Evrópu og á eingöngu rót sína að rekja til vægðarlausrar launakúgunar undanfarinna ára. Ríkisstj. hefur góð orð um að aflétta vinnuþrældómnum. Forsrh. samþykkti að skipa n. í vinnutímamálið fyrir tæpum 4 árum, en í verki neita valdhafarnir launþegum þessa lands um þau sjálfsögðu réttindi, sem verkalýður annarra landa býr við, 8 stunda vinnudag með daglaunum, er tryggi góða afkomu. Það er táknrænt fyrir þennan anda skilningsleysis og kúgunar, þegar hæstv. forsrh. hótaði hér í gærkvöld afnámi vísitölutryggingar á kaup, ef grunnkaupshækkunin yrði meiri, en skammsýnum efnahagssérfræðingum þætti mátulegt, sem hún auðvitað verður. M.ö.o.: þegar verkamaðurinn með 2.700 kr. kaup á mánuði ákveður að stórhækka sitt kaup, er lögbannshnefinn á lofti, en þegar dýrtíðin er aukin, t.d. húsaleiga fyrir 3 herbergja íbúð í Reykjavík er sett upp í 7 þús. kr. á mánuði, þá má ekki snerta við því, þá er það og annað slíkt hið helga frelsi okurs og arðráns, frelsi peninganna og gróðans og það skal traðkað í svaðið, frelsi verkamannsins, frelsi fólksins til sómasamlegs lífs. Og ríkisstj. virðir ekki viðlits frv. okkar þm. Alþb. um byggingu leiguhúsnæðis til þess að gera eignalitlum lágtekjumönnum yfirleitt kleift að búa í mannsæmandi húsnæði. En þessi sama ríkisstj. sem sýnir verkalýðshreyfingunni ekkert annað en mjúkmált skilningsleysi og svo hnefann, þegar til kastanna kemur, lætur hins vegar erindreka sína tala við erlenda auðhringa og þá er eitthvað annað uppi á teningnum. Þá er allt til reiðu: sérréttindi, skattfrelsi, tollfrelsi, söluskattsfrelsi, ódýrt rafmagn, öryggi um að arðræna Ísland og Íslendinga í 25–40 ár, eins og það væri ekki nóg komið af sérréttindum skattfrelsis og skattsvika, sem íslenzk burgeisastétt nú nýtur. Sú ríkisstj., sem í heilt ár, hefur látið undir höfuð leggjast að semja við þær starfandi stéttir, sem skapa allan auð þessa lands, lætur hins vegar fulltrúa sína þeysast um allar álfur til samninga við erlenda auðdrottna, sem girnast íslenzkar auðlindir og vilja afla sér hér einkaréttinda, sem hinir innfæddu eiga hins vegar ekki að fá að njóta. Stefna þessi er ljós og gamalkunn: kúgun gagnvart alþýðu inn á við, undirlægja við auðdrottna út á við. Þessi ríkisstj. undirbýr að hefja hér að nýju tímabil erlendrar nýlendudrottnunar. Alþjóðlegur auðhringur á að fá hér einkaaðstöðu til arðráns íslenzkra auðlinda og íslenzkur almenningur á í hækkuðu rafmagnsverði og þyngri sköttum að bera tapið af því að veita þessum alúminíumhring hér sérréttindi fram yfir alla landsbúa. Að vísu er í 78. gr. stjórnarskrárinnar bannað að lögleiða sérréttindi, sem bundin séu við aðal, nafnbætur og lögtign, en það er hvergi bannað að binda þau við mikinn auð. Og nú verður það Alþjóðabankinn í Washington, sem lætur ráðh. sína í Reykjavík veita útlendum auðmönnum þau sérréttindi á Suðurnesjum, sem kóngurinn í Kaupmannahöfn veitti aðalsmönnum og einokunarkaupmönnum undir handarjaðri Bessastaðavaldsins forðum daga. Það er ætlunin að bæta atvinnulegu hernámi ofan á það, sem fyrir er. Í 25 ár hafa hervöld engilsaxnesku stórveldanna beitt þjóð vora ofbeldi og refjum, svikið gagnvart henni gefin heit, ógnað henni með herskipum sínum og innrásarher, knúið hana til afsláttar á réttindum til lands og sjávar. Í tæp 25 ár hefur land vort verið víghreiður fyrir peningavald Bandaríkjanna, þessa fjármálafursta, sem senda nú heri sína og morðdreka út um allan heim, gegn hverri þeirri þjóð, sem berst fyrir frelsi sínu og hyggur á þjóðfélagslegar umbætur á lífskjörum alþýðufólks. Í þessi 25 ár hefur íslenzk verkalýðshreyfing og róttækir verkamenn og bændur Íslands undir forustu Sósfl. og samherja hans háð hina nýju sjálfstæðisbaráttu gegn amerísku hervaldi með kerfisbundinni þjóðspillingu þess. Nú hyggst alúmínhringurinn fjárfesta hér 2.500 millj. kr. í alúmínverksmiðju í Straumsvík syðra. Auðhringurinn hyggst með aðstoð Alþjóðabankans fá Íslendinga til þess að taka að láni yfir 1.200 millj. kr. einungis til þess að virkja handa honum. Raunverulegar tekjur þjóðarinnar af rekstri þessa hrings gætu í hæsta lagi orðið um 140 millj. kr. eða eins og af 10 vélbátum, en þær gætu líka orðið engar, ef vinnuaflið til verksmiðjunnar er tekið frá útflutningsframleiðslunni. Hins vegar mundi vafalaust ekki á það skorta, að molar af gróðaborði hringsins hrytu til ýmissa útvaldra. Vonin um slíkt setur þegar mark sitt á Morgunblaðið. Þessi auðhringur mundi samstundis verða voldugasta afl í íslenzku atvinnulífi. 2.500 millj, kr. fjármagn í höndum þessa eina aðila er miklu meira fjármagn, en allt það auðmagn, sem öll atvinnurekendastétt Íslands á sjálf. Í öllum sjávarútvegi lands vors, útgerð og fiskiðnaði, er allt fjármagn nú að meðtöldu lánsfé undir 3.000 millj. kr. og þótt allur iðnaður annar væri meðtalinn, nær fjármagn Íslendinga í atvinnurekstri ekki 6.000 millj. kr. En auðhringnum finnst þau kjör, sem samningamenn ríkisstj. bjóða honum upp á nú þegar, slík kostakjör fyrir sig, að hann vill tryggja sér landrými til stækkunar verksmiðjunnar upp í 160 þús. smál. framleiðslu, sem mundi þýða allt að 7.000 millj. kr. fjárfestingu af þeirra hálfu, en gæti þýtt, ef valdhafar Íslands álpuðust inn á þessar brautir, fjárfestingu frá Íslands hálfu, er næmi yfir 3.000 millj. kr., einvörðungu fyrir hringinn. Þessi auðhringur yrði skjótt áhrifaríkasta aflið í íslenzkum stjórnmálum, tryggði sér blöð, menn og flokka til þess að gæta hagsmuna sinna og tryggja efnahagsleg völd sín. Ísland hefur nú í tvo áratugi verið frjálsast allra landa Vestur- og Norður-Evrópu af erlendu auðmagni. Með því illa verki að hleypa alúmínhringnum inn í landið yrði hér alger umbylting, sem gerði Ísland háðast allra landa Evrópu, erlendu auðmagni. 50% alls fjármagns í aðalatvinnulífinu yrði erlent, þar sem útlent fjármagn í iðnaði Noregs t.d. er aðeins milli 5 og 10%. Þess vegna er alil önnur og miklu meiri hætta á ferðinni hér heldur en þar. Hér er því verið að brugga fjörráð íslenzku frelsi. Hinir fornu Grikkir sögðu, að sú borg væri auðunnin, þar sem asni klyfjaður af gulli kæmist inn um borgarhliðin. Það er nú verið að leggja tauminn á asnann. E.t.v. mun einhver spyrja: Er okkur ekki nauðugur einn kostur að ganga að skilmálum auðhringsins og Alþjóðabankans, af því að við fáum hvergi lán til eigin rafvirkjana annars? Því er til að svara, að jafnvel þó að við fengjum hvergi lán, sem þó mun auðvelt að útvega, gætum við Íslendingar virkjað handa okkur sjálfir. 70 þús. kw. stöð við Búrfell mundi líklega kosta um 900 millj. kr. Árleg fjárfesting okkar er nú 5.000 millj. kr. eða á 3 árum 15 þús. kr. millj. Og okkur er engin skotaskuld að leggja fram 900 millj. kr. af þessum 15 þús. í Búrfellsvirkjun, ef heildaráætlun er gerð og framkvæmd um fjárfestingu lands vors. Það væri því barnaleikur að borga okkar eigin Búrfellsvirkjun niður á nokkrum árum, ef þörf gerðist. Aðeins meðfram Suðurlandsbraut í Reykjavík milli Nóatúns og Grensásvegar eru nokkrir bílasalar og fleiri að byggja 16 verzlunarhallir, sem munu kosta uppkomnar um 500 millj. kr. Svona er fénu kastað í braskið í skjóli skipulagsleysisins, en þjóðinni síðan talið trú um, að hún verði að ofurselja erlendum auðhringum auðlindir sínar til þess að geta fengið okurlán til rafvæðingar. En ríkisstj. skellir skollaeyrum við öllum frv. okkar þm. Alþb. um áætlunarbúskap, sem Íslandi er brýn þörf á. Þar eru höfð fögur orð, eins og hjá hæstv. menntmrh. áðan, en er ekki gerður nokkur skapaður hlutur. Með þeim samningum, sem nú eru í undirbúningi um sérréttindi alúmínhringsins á Íslandi, mundi sú stjórnarstefna ná mámarki sínu að gera peningana og peningavaldið að drottnara íslenzks mannfélags, en þrengja að sama skapi kosti hins vinnandi fólks, annaðhvort með óhóflegum vinnuþrældómi eða fátækt og skorti ella. Þessum smánarsamningum þarf að afstýra. Það hefur aldrei verið hátt risið á íslenzkri burgeisastétt. En með allri stefnu sinni nú virðast valdhafar hennar stefna markvisst að því að umhverfa því manngildi, sem verið hefur aðall vor Íslendinga frá upphafi, í peningagildi. Það er máske táknrænt, að þegar einn af unglingum þeim, sem Heimdallarskríllinn fékk í fyrradag til að gera aðsúg að hernámsandstæðingum og m.a. að ráðast að Jóhannesi úr Kötlum, af því að hann hafði lesið upp ættjarðarljóð, - þegar hann fékk sitt tiltal frá fullorðnu fólki, þá svaraði strákurinn: „Já, en okkur var svo vel borgað fyrir það.“ Íslendingar. Við siðgæðisleysi brasksins og peningadýrkunarinnar og ofstæki auðvaldstrúarinnar er verið að vega að því, sem þjóð vorri hefur verið helgast, manngildinu. Áhangendur taumlausrar auðhyggju eru að gera íslenzka þjóð að umskiptingi. Gegn þessu þarf þjóðin að rísa og það mun hún gera. Það sýndi hin glæsilega Keflavíkurganga og útifundurinn á sunnudaginn. Það sannar samtaka kröfugerð allra verkalýðssamtaka. Alþýðan og æskan munu hnekkja auðdrottnuninni og hernámsspillingunni á Íslandi. Fyrsta skrefið til þess er, að alþýðan rísi nú öll upp í vor og varpi af sér því oki óhóflegs vinnutíma, sem er orðið jafnóþolandi og og atvinnuleysisins var forðum. Það verður tafarlaust að stytta hinn raunverulega vinnutíma með stórfelldri kauphækkun. Verkamenn Íslands eiga kröfu á því að lifa góðu lifi á 8 tíma vinnudegi. Atvinnulífið ber það auðveldlega. En ef óstjórn skammsýnnar atvinnurekendastéttar þolir það ekki, er það óstjórnin, sem verður að víkja, en ekki lífshagsmunir þeirrar alþýðu, sem auðinn skapar. Það mun hrikta í braskkerfi hinnar efnahagslegu óstjórnar, þegar verkalýðssamtökin nú leggja til atlögu að útrunnu því vopnahléi, sem braskarastéttin hefur ekki haft vit á að nota. Og það liggur í augum uppi, að í þeirri atlögu verður knúin fram stórfelld kauphækkun, sumpart í þeim samningum, sem samtökin gera, en sumpart í því óskipulagða kapphlaupi atvinnurekenda og annarra um einkakauphækkanir og yfirborganir, sem þegar einkenna mikinn hluta atvinnumarkaðarins og munu óhjákvæmilega færast yfir hann allan, ef nátttröll Vinnuveitendasambandsins eiga að ráða viðbrögðum ríkisstj., eins og þau hafa illu heilli gert allan þennan vopnahlésvetur. Til þess að tryggja samtökunum fullan sigur þarf verkalýðurinn að skapa sér algera einingu í hagsmunabaráttunni. Og þá einingu eru verkalýðssamtökin nú að smíða. Það var gerð vesældarleg tilraun til þess að spilla þeirri einingu hér í gærkvöld af Jóni Þorsteinssyni. Hann klykkti hér út með nokkrum andkommúnistískum harmagráti og bölbænum, svo sem vænta mátti af þessu steinblinda náttrölli í Alþfl., sem komið er í andstöðu við allan þorra flokksbræðra sinna. Af hverju heldur Jón Þorsteinsson, að Alþfl. sé minnsti flokkur á Íslandi, þegar samsvarandi flokkar eru þeir stærstu á Norðurlöndum? Af því að ofstækismenn af tagi Jóns Þorsteinssonar hafa ráðið of miklu í honum og hafa rekið úr honum beztu menn hans, eins og Héðin Valdimarsson og Hannibal Valdimarsson, varaformann og formann Alþfl., þegar þessir foringjar flokksins risu upp og vildu koma á samstarfi við verkalýðsflokkana. Af hverju heldur Jón Þorsteinsson, að Sósfl. og Alþb. séu forustukraftar Alþýðusambandsins og verkalýðshreyfingarinnar, en ekki Alþfl? Af því að Alþfl. hefur látið menn af tagi Jóns Þorsteinssonar véla sig inn á brautir gerðardóma, gengislækkana og annarra kúgunarráðstafana gegn verkalýðnum, - ráðstafana, sem áður fyrr ollu því, að Alþfl. fór úr ríkisstj., eins og 1938 og 1942. En nú rís sú alda í Alþfl., sem mun knýja fram samstarf við verkalýðsflokkana um róttæka pólitík og ofstækis- og afturhaldsmenn eins og Jón Þorsteinsson mun daga uppi eins og nátttröll gagnvart rísandi einingu alþýðunnar. Íslenzkur verkalýður mun sníða sér sína einingu undir átökin í vor, ekki einingu þrælsins, sem þolir möglunarlaust svipuhögg dýrtíðarinnar, ekki einingu undirlægjuskaparins undir erlent auðvald, ekki einingu um vinnuþrældóm, launakúgun og réttleysi, heldur þá einingu frjálsra verkamanna, sem láta ekki bjóða sér 50–70 stunda vinnuviku, heldur knýja fram núverandi árstekjur með 8 stunda vinnudegi. Það eru nú liðin 10 ár, síðan íslenzkur verkalýður vann í 6 vikna verkfallinu vorið 1955 einn sinn stærsta sigur og felldi þá raunar um leið þá helmingaskiptastjórn gróðans, sem íhaldið og Framsókn hafði setið saman í 6 ár. Þá stóðu Sósfl. óg Alþfl. saman að þeim sigri og það sýndi sig, eins og mun sýna sig enn, að Íslandi verður ekki stjórnað gegn verkalýðnum, þegar til lengdar lætur. Nú leggur íslenzkur verkalýður til atlögu á ný, öll stéttin sameinuð um kröfur sínar. Ef svo fer, eins og nú virðist, að ekki sé lengur til neinn sá kraftur í íslenzkri borgarastétt sem áður, en of seint er orðið hafi víðsýni, þor og vald til að semja sómasamlega við verkalýð og aðra launþega landsins, á alþýðan einskis annars úrkostar en berjast, unz sigur er unninn. Og verði þá gerð alvara úr hótunum um lögbann, gengislækkun eða nýja verðbólguöldu, sannar það öllum verkalýð og öllum launþegum Íslands, að hin faglega kaupgjaldsbarátta ein saman nægir ekki til sigurs. Pólitísk eining alþýðunnar verður þá einnig að skapast og knýja fram þá nýju þjóðlegu og róttæku stjórnarstefnu, sem Ísland þarf á að halda til þess að tryggja mannsæmandi lífskjör alþýðu, reisn íslenzkrar menningar, sjálfstæði og hlutleysi Íslands og yfirráð vor Íslendinga einna yfir öllum auðlindum lands vors og atvinnutækjum. - Góða nótt.



Herra forseti. Gott kvöld, góðir hlustendur. - Það var grátbroslegt að heyra hæstv. menntmrh. harma það áðan, að fulltrúar atvinnurekenda, launþega og ríkisvaldsins ræddust ekki oftar við en raun ber vitni, því að ekki fara neinar sögur af því, að hæstv. ráðh. hafi beitt sér fyrir breytingum í þessum efnum, sem honum væri þó í lófa lagið og mér er tjáð, að enn þá hafi hæstv. ríkisstj. ekki haft neinn formlegan fund um launamálin við ofannefnd samtök í sambandi við endurnýjað júnísamkomulag og þó eru nú aðeins eftir 3 vikur af samningstímanum. Það var einn fremur athyglisvert að hlýða á ræður stjórnarliða í gærkvöld. Mátti af þeim helzt draga þær ályktanir, að flest væri í góðu gengi í þjóðmálunum nú, meiri vöxtur þjóðartekna undanfarandi ár, en nokkru sinni og í höfuðdráttum hefði hlutdeild launþega í vaxandi þjóðartekjum haldizt, nema lægst launuðu Dagsbrúnarverkamannanna. Sjálfur sjútvmrh. hélt langa ræðu og vann það einstæða þrekvirki, að minnast ekki einu orði á málefni sjávarútvegsins, fremur en væri sá atvinnuvegur ekki til né vandamál hans honum meira viðkomandi, en karlinum í tunglinu. Heildarmyndin, sem stjórnarliðar brugðu upp í gærkvöld, var því fremur glæsileg og því lítil ástæða til að óttast um vinnufriðinn - eða hvað? - svo að eitthvert dæmi sé nefnt. En hvað þá um allar þær samþykktir, sem hvaðanæva berast frá launþegum og forustumönnum atvinnuveganna um óviðunandi ástand og kröfur um úrbætur? Eru þær tóm markleysa? Hver er eigin reynsla manna í þeim efnum? Því miður er sú glæsta mynd, sem upp var brugðið í gærkvöld, í grundvallaratriðum fölsk. Velmegun sú, sem margir búa við í dag, hvílir vægast sagt á mjög ótraustum grunni, því að sjálf undirstaðan er ótrygg. Á ég hér , við að sjálfsögðu höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar, sem berjast í bökkum og þá ekki sízt útflutningsatvinnuvegirnir og ótollverndaður iðnaður, sem keppir við innflutta iðnaðarvöru. Ætla ég hér á eftir að ræða málefni sjávarútvegsins, eftir því sem tíminn leyfir, og þá vantrú á getu hans, sem gagntekur nú hæstv. ráðh. Samkvæmt skilgreiningu alþjóðlegra fjármálastofnana teldist Ísland í flokki með svonefndum þróunarlöndum, ef ekki væri fyrir þá staðreynd eina, að þjóðartekjur á íbúa eru hér langtum hærri, en þar gerist. Einhæfni atvinnuvega okkar og iðnþróun, sem hér er á byrjunarstigi, ef undan er skilinn fiskiðnaðurinn, marka okkur bás í hópi þróunarlandanna. Það er aðeins fyrir gífurlega framleiðni í fiskveiðum og öflugan fiskiðnað, að þjóðartekjurnar eru jafnháar hér og raun ber vitni, segir í hinum alþjóðlegu skýrslum. Þessi eina staðreynd sýnir vel mikilvægi sjávarútvegsins fyrir þjóðina alla. Vegni honum illa sökum aflaleysis ellegar óstjórnar í landsmálum, segir það strax til sín í lífskjörum þjóðarinnar, því að enginn sá atvinnurekstur er til í landinu annar, er aflað geti nauðsynlegs gjaldeyris, sem er forsenda innlendra framfara. Við ráðum ekki yfir sjálfu aflamagninu nema að óverulegu leyti. Þar eru sterkari öfl að verki. En stjórn málefna landsmanna er í höndum okkar sjálfra og þá fyrst og fremst ríkjandi stjórnar og þess þingmeirihluta, er hana styður hverju sinni. Hvernig hefur nú stjórnarstefnan reynzt sjávarútveginum? Megineinkenni stjórnarstefnunnar er æðisgengnari verðbólga, en hér hefur áður þekkzt og meiri, en í nokkru viðskiptalanda okkar. Enga atvinnuvegi leikur verðbólgan verr, en útflutningsatvinnuvegina, því að hið erlenda markaðsverð, sem er endurgjald útflutningsverðmætanna, lagar sig sjaldnast að innlendum framleiðslukostnaði, sem vex risaskrefum á verðbólgutímum. Eitt helzta verkefni alla ríkisstjórna á Íslandi eftir síðari heimsstyrjöldina hefur einmitt verið það að berjast við þetta vandamál. Með gengisfellingum, skattaálögum og uppbótargreiðslum og svipuðum ráðstöfunum hefur verið reynt að jafna þann mun, sem verðbólgan hefur skapað á milli innlends framleiðslukostnaðar og markaðsverðs útflutningsatvinnuvegann, og koma þannig í veg fyrir, að þeir stöðvist. Í dag er þetta vandamál sennilega stærra, en oftast áður og skilningur hæstv. ríkisstj. ábyggilega minni en áður. Þessa staðhæfingu er skylt að rökstyðja. Uppbygging fiskiðnaðarins er eitt af stærstu verkefnum okkar á komandi árum. Vinna þarf miklu meira þann afla, sem á land berst, en tekizt hefur til þessa. Til þess að það geti orðið, þarf mikið fjármagn, hagstæð lán og skipulega fjárfestingu. Verðbólgan hindrar eðlilega sparifjármyndun í landinu og skapar því lánsfjárskort. Sjálfsagt er, þegar þannig er ástatt, að ríkisvaldið tryggi verulegan hluta hins takmarkaða lánsfjár til undirstöðuatvinnuveganna. En það brýtur í bága við frelsisboðskap hæstv. ríkisstj. og gengur í berhögg við hagsmuni valdamikilla manna í Sjálfstfl. í verzlunar- og þjónustustétt. Þess vegna gerist það, að á sama tíma og fjármunamyndunin í fiskiðnaði lækkar úr 179 millj. kr. árið 1962 í 138 millj. kr. 1964, hækkar fjármunamyndunin í verzlunar- og skrifstofuhúsnæði úr 110 millj. kr. 1962 í 139 millj. kr. 1964. Ég vil taka fram í þessu sambandi, að tölurnar um fjármunamyndunina 1964 eru áætlunartölur, sem geta breytzt eitthvað. Þannig metur þá stjórnarstefnan meir byggingu verzlunarhallanna við Suðurlandsbraut í Reykjavik, en byggingu fiskvinnslustöðvanna víðs vegar um landið. Þess vegna gerist það enn fremur, að á sama tíma og vextir í landinu eru almennt lækkaðir verulega á hvers kyns lánum, nær sú vaxtalækkun ekki til lána úr aðalstofnlánasjóði sjávarútvegsins, fiskveiðasjóði, sem þó fær mestallt fjármagn sitt frá þessum atvinnuvegi með útflutningsgjaldi á útfluttar sjávarafurðir. Þess vegna gerist það, að rekstrarlán til útgerðarinnar hafa ekkert hækkað undanfarandi 5 ár þrátt fyrir stóraukinn útgerðarkostnað og að engin lánastofnun er til í landinu, sem lánar eyri til veiðarfærakaupa. Þess vegna gerist það við setningu nýrra tollskrárlaga, að tollar á algengustu vinnuvélar sjávarútvegsins eru ákveðnir frá 10% upp í 35%, á sama tíma og vélar til kísilgúrverksmiðju, sem framleiða á til útflutnings, eru algerlega felldir niður. En einmitt nýjar og afkastamiklar vinnuvélar, t.d. í fiskiðnaðinum, gætu vegið á móti vinnuaflsskortinum þar, sem gerði hann færari um að greiða hærra kaup og þannig stytt hinn óhóflega langa vinnutíma fólksins, sem þar vinnur. Þess vegna gerist það enn fremur, að á sama tíma og hæstv. ríkisstj. tryggir íbúðalánakerfinu 260–270 millj. kr. árlegar tekjur, sem í sjálfu sér er lofsvert, tilkynnir hún af nokkru yfirlæti, að stofnlánadeild sjávarútvegsins séu tryggðar 40 millj. kr. til útlána í fiskiðnaðinn allan, þ. á m. síldarverksmiðjur. Ekkert af þessu fjármagni er nýtt fé til þessara atvinnugreina, heldur endurlánaðar innborganir af eldri lánum, sem þegar eru bundin í þessari atvinnugrein. Þessi dæmi um skilningsleysi valdhafanna á þýðingu sjávarútvegsins fyrir afkomu þjóðarinnar ganga ekkert síður fram af mörgum stjórnarstuðningsmanninum og þá fyrst og fremst þeim, er gerst til þekkja, heldur en okkur í stjórnarandstöðunni. Þannig ályktaði landsfundur útvegsmanna og fiskverkenda, haldinn í Reykjavik 21. apríl s.l., m.a., að breytingar verði að gera á afkomumöguleikum útvegs og fiskverkunar, þannig að sjávarútvegurinn geti aftur öðlazt verðskuldaðan sess í efnahagskerfinu sem megin undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, eins og þar segir og fjarri fer því, að stjórnarandstæðingar einir stæðu að þeirri samþykkt, það sá ég sjálfur. En með þessu er sagan ekki öll sögð, þó að ærin sé þegar. Ofan á verðbólguerfiðleika og lánsfjárskort útvegsins, sem fylgir stjórnarstefnunni, bætast hvers kyns opinberar álögur og kröfur úr öllum áttum. Um þetta skrifaði Haraldur Böðvarsson útgerðarmaður á Akranesi í Morgunblaðið 16. marz s.l. mjög athyglisverða grein, sem allir ættu að lesa með athygli, hafi þeir ekki þegar gert það. Hann segir þar m. a., að þótt útgerðarklárinn sé stólpagripur, sem alla tíð hafi borið þunga bagga, sé nú að því komið, að drápsklyfjarnar séu að sliga hann. Enn fremur segir hann, að ástandið sé orðið mjög ískyggilegt og hætta á, að þessi atvinnurekstur lognist út af fyrr en varir, ef svo haldi fram sem horfir. Það, sem mér finnst einna athyglisverðast við þessa grein, er, að hún skuli einmitt skrifuð af Haraldi Böðvarssyni, því að almennt mun atvinnurekstur hans vera talinn í fremstu röð um aðstöðu alla og stjórn. Sé ástandið í atvinnurekstri hans jafnerfitt og hann lýsir, sem ég vil alls ekki véfengja, hvað má þá segja um aðra, sem lakari aðstöðu hafa og rekstur? Hvað má enn fremur hugsa um þá stjórnarstefnu, sem leiðir til þessa ástands í höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar í mesta góðæri til sjávarins og við hagstæðari viðskiptakjör en íslendingar hafa oftast búið við? Ég læt hverjum og einum eftir að fella dóm um það. Ég hef enga löngun til að gera hlut hæstv. ríkisstj. og stefnu hennar lakari, en efni standa til, enda hygg ég, að allt það, sem ég hef á undan sagt, styðjist við gild rök. Hitt veldur áhyggjum, að horfa upp á sívaxandi erfiðleika undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar, sem öll okkar afkoma byggist endanlega á. Þrátt fyrir stóraukna framleiðni í sjávarútvegi og landbúnaði, leitar hvorki fólkið né peningarnir í þá atvinnuvegi. Ýmis þjónustustörf, sum nauðsynleg, önnur ekki og milliliðastarfsemi virðast hafa meira aðdráttarafl og borga hærra kaup fyrir styttri og þægilegri vinnu. Það eru vissulega takmörk fyrir því, hvað slíkt getur gengið lengi. Hið marglofaða frelsi, sem hæstv. ríkisstj. segist berjast hvað mest fyrir, getur ekki talizt æskilegt nema að vissu marki. Leiði það til stórfelldrar aukningar á hvers kyns milliliðastarfsemi, óhóflegs kostnaðar við yfirbyggingu þjóðfélagsins, sem undirstöðuatvinnuvegirnir fá ekki undir risið, á ríkisvaldið að skerast í leikinn. Ég hef t.d. oft spurt sjálfan mig og aðra, hvaða nauðsyn beri til þess, að í innflutningsverzluninni vinni þúsundir manna í mörg hundruð fyrirtækjum, á sama tíma og útflutningsverzlun landsmanna er rekin af örfáum aðilum með fámennu starfsliði, borið saman við innflutningsverzlunina. Svipaðrar spurningar má spyrja varðandi margvísleg þjónustufyrirtæki útvegsins, sem öll virðast græða vel og þannig mætti áfram spyrja. Herra forseti. Tími minn er nú á enda. Segja má, að deilur um fortíðina setji of mikinn svip á stjórnmálaumr. hér á landi. Þær skipta þó nokkru máli, af því að af reynslunni eigum við að geta lært og forðazt endurtekningar stærstu mistakanna. Framtíðin hlýtur þó að verða aðalinntak frjórrar stjórnmálabaráttu. Í því sambandi langar mig til þess að vitna í ummæli Winstons Churchills, þau er hann viðhafði, er hann tók við forustu lands síns úr hendi mistakamannsins Chamberlains á erfiðri stundu. Hann sagði þá: „Við skulum ekki byrja deilur um nútíð og fortíð, því að þá eigum við á hættu að glata framtíðinni.“ Íslendingar þurfa á fáu meira að halda nú, en eindrægni og betri samvinnu um málefni sín. Til þess að það geti orðið, þarf sterka og réttláta ríkisstj., sem sameinað getur sem flest hin stríðandi öfl um ákveðna stjórnarstefnu. Núv. hæstv. ríkisstj. er allsendis ófær um að veita þá forustu, þótt ekki væri fyrir aðra sök en þá eina, að hún styðst við lítinn meiri hluta landsmanna, sem fer minnkandi. Þegar þar á ofan bætist, að flest aðalstefnumál hennar hafa snúizt í höndum hennar, má fullyrða, að forusta hennar sé vonlaus. Þráseta hæstv. ríkisstj, leysir því engan vanda, heldur skapar marga nýja. Þess vegna á hún að segja af sér sem fyrst. - Góða nótt.



Gott kvöld, góðir áheyrendur. Ríkisstj. hefur stýrt efnahagsmálum þjóðarinnar í algert óefni í mesta góðæri í manna minnum. Óvenjuleg aflabrögð hafa aukið þjóðarframleiðsluna um fimmtung á undanförnum 3 árum og hækkandi verðlag afurðanna á erlendum markaði hefur leitt til enn meiri aukningar þjóðarteknanna, sem hafa aukizt um fjórðung. Almennur vinnufriður í meira en heilt ár fyrir biðlund og fórnfýsi launafólks hefur stuðlað að aukinni framleiðslu. Öll ytri skilyrði till góðrar efnahagslegrar afkomu hafa verið eins og bezt verður á kosið. Í þessu einstaka góðæri mun öllum þorra manna hafa tekizt með mikilli vinnu að skapa sér sæmilega afkomu, en hvergi nærri eins góða og ytri skilyrði gáfu tilefni til. Þjóðinni hefur orðið lítið úr miklu aflafé og er fróðlegt að kanna ástæður til þess. Hvert fara þessir auknu fjármunir? Ekki hefur afkoma atvinnurekstrarins batnað. Bændur búa við erfiðari hlut en áður, einkum þeir, sem staðið hafa og standa þurfa í framkvæmdum. Fiskframleiðendur hafa nýlega komið saman til fundar og ályktað, að rekstrargrundvöllur sé nú orðinn svo slæmur vegna dýrtíðarstefnu ríkisstjórnarinnar, að til vandræða og stöðvunar horfi. Iðnaðurinn hefur orðið fyrir barðinu á stjórnarstefnunni á þann hátt, að nú er mjög að honum þrengt vegna aukinnar samkeppni, en ríkisstj. hefur svikizt um að gera þær ráðstafanir, sem lofað var til þess að auðvelda iðnaðinum aðlögun að þessum aðstæðum. Þannig fær atvinnureksturinn ekki of mikið í sinn hlut, en þvert á móti er hann illa settur. Hár fjármagnskostnaður, sem ríkisstj. beitir sér fyrir, er að vísu þungur baggi. En það kemur fleira til og ég vil nefna þrjár ástæður, sem ég tel, að eigi einna ríkastan þátt í því, að afkoma almennings batnar ekki meir, en raun ber vitni. Í fyrsta lagi hefur ríkisvaldið tekið til sín vaxandi hluta af tekjum manna, aðallega til þess að standa straum af óhóflegri opinberri eyðslu. Í öðru lagi hefur ríkt algert stjórnleysi í efnahagsmálum og fjárfestingarmálum þjóðarinnar. Í þriðja lagi skortir ríkisvaldið skilning á þeim endurbótum, sem fram þurfa að fara í efnahags- ag atvinnulífi okkar til þess að tryggja aukna framleiðslu án aukins vinnuframlags. Þegar ríkisstj. lyppaðist niður með þvingunarlagafrv. sitt í nóvembermánuði 1963, sneri hún sér að því að ná sér niðri á launþegum með öðrum hætti. Í janúarmánuði 1964 voru lögð á þjóðina hundruð millj. í hækkuðum söluskatti, sem þá var hækkaður úr 3% í 51/2 %. Um mitt sumar voru sýndir stærri skattareikningar. en nokkru sinni fyrr. Og í des. voru menn krafðir um hundruð millj. í viðbót í hækkuðum sölusköttum, sem þá voru hækkaðir úr 51/2% í 71/2%. Á undanförnum 5 árum hefur söluskatturinn nífaldazt, úr 102 millj. kr., sem hann var 1960, í 923 millj. kr. skv. fjárl. 1965 og á sama tíma hefur tekju- og eignarskattur aukizt úr 97 millj. kr. í 375 millj. kr. eða fjórfaldazt. Víst hefur ríkisstj. verið afkastamikil í því að smækka krónuna. En samt er hér um slíka margföldun á skattabyrðinni að ræða, að þess munu naumast dæmi áður í stjórnmálasögunni á svo skömmum tíma. Og ríkisstj. hefur ekki látið við þetta sitja. Varla hefur verið lagt fram nokkurt meiri háttar stjórnarfrv. á Alþ., svo að ekki hafi verið laumað inn í það ákvæðum um nýja skatta af einhverju tagi. Síðasta dæmi þessa eru breyt., sem gerðar voru á húsnæðismálalöggjöfinni skv. júnísamkomulaginu í fyrra, inn í það var á síðustu stundu skotið nýjum fasteignaskatti, sem fellur þungt á þá, sem staðið hafa sjálfir í því að byggja yfir sig íbúðir og eiga þær því án mjög mikilla skulda. Í frv. um skipulag rannsóknarmála var lætt inn ákvæðum um nýja skatta á iðnaðarvörur og á byggingarefni, að ógleymdum þeim sköttum, sem lagðir eru á atvinnuvegina í lögunum um stofnlánasjóðina, sem sett hafa verið á undanförnum árum, og svona mætti lengi telja. Það kemur að vísu engum á óvart, að mikið þurfi til, til þess að standa að þeirri eyðslu og óráðsíu, sem Halldór E. Sigurðsson gerði ýtarlega grein fyrir hér í gær og ég skal ekki endurtaka. En þó hefur ekki allt þetta fé farið til þess. Það er einnig reynt að réttlæta skattheimtuna með nauðsyn þess að taka fé úr umferð og safna greiðsluafgöngum, sem sagt er að komi í veg fyrir verðbólgu, þó að erlendir efnahagssérfræðingar virðist nú orðnir sammála um, að jafnvægi í efnahagsmálum verði ekki náð með ráðstöfunum í peningamálum einum saman. En það er eftirlætiskenning stjórnarliða, enda ætti raunar reynsla okkar undanfarin ár að kenna okkur þetta. Á þeim fjórum árum, sem ríkisstj. hefur setið og ríkisreikningar eru til um, hefur skattheimtan orðið slík, að innheimtar hafa verið 690 millj. kr. umfram fjárl., rekstrarhagnaður ríkissjóðs hefur farið 466 millj. kr. fram úr áætlun og orðið 946 millj. og greiðsluafgangur hefur samtals verið 365 millj. kr. Þjóðina munar um minna en þetta. En þó að þannig hafi flætt út úr öllum ílátum fjmrh., hefur dýrtíðin vaxið meira, en nokkru sinni í tvo áratugi. Rétt er það að vísu, sem fram kom hjá Jóni Þorsteinssyni í gær, að þessi ríkisstj. á ekki Íslandsmet, það á minnihlutastjórn Sjálfstfl. frá 1942 og það met verður vonandi aldrei slegið. Nú hvísla stjórnarliðar því í þingsölunum, að afkoma ríkissjóðs sé lakari á árinu 1964, sem reikningar hafa enn ekki verið birtir um. Því verður þó varlega trúað, þar sem ríkisstj. hefur neitað að leggja fram gögn um það í fjhn. Ed. þrátt fyrir áskoranir, og fráfarandi fjmrh. var hljóður um það hér í gær, þó að menn hafi búizt við því, að hann gerði grein fyrir því, hvernig hann skilur við, þegar hann afhendir kassann eftir 51/2 ár. En sé það rétt, að svo sé málum komið samfara stóraukinni skattheimtu, sýnir það aðeins það eitt, að þessari ríkisstj. er ekki trúandi fyrir fjármunum þjóðarinnar. Og nú hefur stjórnin ákveðið að skera niður opinberar framkvæmdir, fé til skóla, sjúkrahúsa, samgangna og annarra nauðsynlegustu framkvæmda um 1/5, til þess að hvort tveggja geti haldið áfram í senn, eyðslan og bruðlið og söfnun afganga í Seðlabankanum. En jafnvel Seðlabankanum ofbýður skattheimtan og hann hefur varað ríkisstj. alvarlega við. Í ritstjórnargrein í Fjármálatíðindum, málgagni Seðlabankans, sem út kom í haust, segir m.a. að „ekkert þjóðfélagskerfi sé svo sterkt, að ekki sé nauðsynlegt að gæta hófs í skattlagningu, ef forðast á alvarlegar afleiðingar ofsköttunar í formi efnahagslegs tjóns og spillingar.“ Og enn fremur segir þar um beinu skattana: „Það virðist nú almennt álítið, að þær skattareglur, sem í gildi eru, hafi bæði leitt til hærri skattabyrða á launþegum en þeir vilja sætta sig við og jafnframt því hafi stórfellt ranglæti átt sér stað vegna útbreiddra skattsvika. Augljóst virðist, að úr þessu verður ekki bætt nema með verulegri lækkun beinna skatta.“ Um óbeinu skattana segir: „Skattheimtan á þessum sviðum er áreiðanlega þegar komin nærri og sums staðar yfir þau takmörk, sem heilbrigðri skattheimtu eru sett.“ Þetta er ótvíræð aðvörun, sem verður ekki með neinu móti misskilin. En ríkisstj. hefur látið hana sem vind um eyrun þjóta og hefur síðan hækkað söluskattinn stórlega og í stað þess að lækka beinu skattana, hefur hún nú ákveðið að hækka þá enn úr 260 millj. kr. í fyrra og í 375 millj. kr. skv. fjárlögum þessa árs. Skattgreiðendur munu sannreyna það á komandi sumri, að hjá ríkisstj. hefur engin hugarfarsbreyting átt sér stað í skattamálum þrátt fyrir fögur fyrirheit á s.l. hausti. Öll þessi mikla skattheimta hefur átt drjúgan þátt í því að koma í veg fyrir, að almennar, raunhæfar kjarabætur gætu átt sér stað. Og svo er það skipulagsleysið og handahófið í fjárfestingarmálum. Allt of mikið af fjárfestingunni miðast við það eitt að græða á verðrýrnun peninganna. Engin þjóð, sem við höfum spurnir af í nágrenni okkar, telur sig geta verið án löggjafar til þess að geta haft hemil á verðbólgufjárfestingunni nema við og höfum við þó sýnu ríkari ástæðu til þess en aðrir, þar sem við búum við verðbólguóstjórn. Það eru ekki bara hyggileg vinnubrögð, heldur líka óhjákvæmileg nauðsyn að raða niður fyrir sér verkefnum sínum og ráðast í það fyrst, sem mest kallar að í þjóðarþágu. Slík vinnubrögð eiga ekki síður við um búskap þjóðarheildarinnar, en búskap hvers einstaklings. Ef við höldum áfram að láta kylfu ráða kasti í fjárfestingarmálunum, þá mun enn fara svo, að okkur verði lítið úr miklum fjármunum og verðbólgan eyði sívaxandi hluta þeirra. Það er sorgleg staðreynd, sem lýsir betur en flest annað, þeirri óstjórn, sem ríkt hefur í efnahagsmálum, að launþegar skuli ekki hafa getað bætt kjör sín nema með síaukinni vinnu í eindæma árferði og við vaxandi þjóðarframleiðslu og hækkandi afurðaverð. Ef nokkurt vit ætti að vera í slíkri niðurstöðu, þá ætti skýringin að vera sú, að sá vöxtur þjóðarframleiðslu, sem orðið hefur á síðustu árum, hafi krafizt að sama skapi aukinnar vinnu, en afköst og framleiðni hafi ekki aukizt að marki. Og þeir, sem sífellt eru að tala um vinnuaflsskortinn eins og forsrh. hér í gær, hljóta að vera þeirrar skoðunar, að svo sé. En vinnuaflsskortur er ekki vandamálið, heldur misnotkun vinnuaflsins. Okkur vantar ekki vinnuafl, heldur betri tæki, betra skipulag, svo að við getum afkastað meiru, en við gerum nú. Við bætum ekki kjör okkar með því að vera fleiri um að skipta þeim verðmætum, sem skapast, heldur með því að framleiða meira með jafnmörgum höndum. En við búum við þá ógæfu að hafa ríkisstj., sem kýs heldur að loka fjármuni þjóðarinnar inni í bankahólfum en afla þeirra véla og framleiðslutækja, sem þjóðina skortir til þess að geta aukið framleiðslu sína án aukins vinnuframlags. Við verðum eins og aðrar þjóðir, sem búa við fulla atvinnu, að leggja megináherzlu á að taka tæknina í þjónustu okkar í sem allra ríkustum mæli og eftir föngum að efla þá þætti atvinnuuppbyggingarinnar, þar sem vélar og tækni skapa mikil framleiðsluverðmæti með sem minnstu vinnuafli. Með þeim hætti einum getur þjóðin stóraukið tekjur sínar án þess að leggja alltaf á sig meiri og meiri vinnu. En til þess þarf að nota fjármagn þjóðarinnar og hafa það í umferð. Verðbólga og dýrtíð og bruðl og skattheimta, sem mun talin til eindæma, - þetta er myndin af þessari ríkisstj., sem geymast mun um langan aldur og vonandi reynast þjóðinni víti til varnaðar. En ríkisstjórn, sem í mesta góðæri í mannamynnum stefnir málefnum þjóðarinnar í ónýtt efni, er ekki líkleg til að vera þeim verkefnum vaxin, sem við stæðum frammi fyrir, ef náttúruöflin yrðu okkur ekki jafnhliðholl og verið hefur um hríð. Þjóðin hefur fengið nóg af taumlausri dýrtíð, óhóflegri skattlagningu, eyðslu og óráðsíu, samfara niðurskurði á nauðsynlegum opinberum framkvæmdum. Vinnubrögð þingmeirihl. í vetur og sérstaklega nú síðustu vikurnar taka af öll tvímæli um það, að ríkisstj. er úrræðalaus og uppgefin. Af henni er einskis að vænta til framdráttar okkar þjóð. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég þakka hæstv, forseta og mínum ágæta fyrirrennara, hæstv, fyrrv. fjmrh., fyrir heillaóskir og traust, sem mér er mikils virði í því vandasama starfi, sem ég hef ráðizt í að taka að mér. Jafnframt óska ég Gunnari Thoroddsen gæfu og gengis í því virðulega embætti, er hann nú tekur við. Getum við Íslendingar naumast sýnt bræðraþjóð okkar, Dönum, betur vinarhug okkar, en með því að senda þangað sem ambassador jafnglæsilegan fulltrúa og Gunnar Thoroddsen. Ég býst ekki við, að neinn ætlist til þess, að ég gefi hér í þessum umr. nokkrar stefnuyfirlýsingar varðandi fjármálastjórn ríkisins. Fyrirrennari minn gerði í ræðu sinni í gærkvöld ýmsum veigamiklum atriðum fjármálanna svo glögg skil, að ég hef á þessu stigi engu þar við að bæta. Ráðherrarnir hafa að öðru leyti í ræðum sínum málefnalega gert grein fyrir þeim vandamálum, sem við er að fást, í einstökum atriðum. Mun ég því nota þessar fáu mínútur til þess að ræða eðli vandamálanna að nokkru frá annarri hlið. Því miður hafa stælur og kapp oftast einkennt um of útvarpsumræður frá Alþingi. Hefur það hvorki orðið til að auka veg Alþingis né gefa þá réttu mynd af þróun þjóðmálanna, sem borgarar í lýðræðisþjóðfélagi verða að fá, ef þeir eiga að geta myndað sér raunsæjar skoðanir. Með þessu er ekki sagt, að þm. eigi að hafa sömu skoðanir, því að menn skiptast í mismunandi flokka einmitt vegna mismunandi viðhorfa til heildarstefnu í þjóðmálum, heldur hitt, að menn viðurkenni staðreyndir, reyni ekki að villa um fyrir fólki um eðli vandamálanna og leyfi sér ekki tillögugerð og málflutning, sem þeim mundi ekki koma til hugar, ef þeir ættu sjálfir að fara með völd. Með þessum orðum er ég ekki að ákæra neinn sérstakan og sýkna annan, heldur benda á meinsemd, sem er þjóðfélagsleg nauðsyn að stjórnmálaflokkarnir allir leitist við að uppræta. Það er menningarvottur, að dagblöðin hafa síðustu árin bætt mjög fréttaflutning frá umr. á Alþingi, því að áður var venja að segja frá ræðum samherja og afgreiða síðan andstæðingana á þann veg, að þeir hafi farið með tómt bull. Íslendingar hafa jafnan þótt þrætugjarnir og þeir hafa naumast slitið barnsskónum í stjórnmálalegu uppeldi. Við stærum okkur gjarnan af að eiga elzta þjóðþing veraldar, en því miður nýtur Alþingi eigi þeirrar virðingar hjá þjóðinni, sem nauðsynlegt væri. Orsakirnar eru ýmsar, en óneitanlega eiga þm. fyrr og síðar eigi minnstan þátt í þeim virðingarskorti. Það er áreiðanlega ein veigamesta forsenda heillavænlegrar þróunar þjóðmála í lýðræðisþjóðfélagi, að borgararnir geti litið á þjóðþing sitt með stolti og virðingu og það munu menn ósjálfrátt gera, þótt skoðanir verði ætíð skiptar um ýmsar aðgerðir þings og stjórnar, ef flokkar og þm. leggja sig fram um að skýra sjónarmið sín á þann veg, að almenningi verði smám saman ljóst, að staðreyndir séu virtar og hvorki stjórn né stjórnarandstaða reyni að fela vanmátt sinn í lýðskrumi og blekkingum. Fjöldi manna í okkar litla þjóðfélagi lítur stjórnmálastarfsemi hornauga og þykir litill sæmdarauki í því að skipta sér af stjórnmálum. Þetta lýsir alvarlegum misskilningi á eðli stjórnmálanna, sem nauðsynlegt er að uppræta. Stjórnmál eru í víðustu merkingu þess orðs þau úrræði, sem menn hafa til þess að treysta þjóðfélagið og búa borgurum þess þau menningarleg og efnahagsleg lífsskilyrði, sem hinar mismunandi stjórnmálastefnur telja þjóðinni farsælust. Í einræðisþjóðfélögum telja valdhafarnir það mestu varða, að borgararnir hugsi sem minnst og feli valdhöfunum allt sitt ráð. Í lýðræðisþjóðfélagi er það þjóðfélagslegt uppeldi hvers einstaklings, sem er forsenda heillavænlegrar þróunar. Það verður að fá almenning, sem við kosningar er hinn æðsti valdhafi í landinu, til þess að hugsa um eðli vandamálanna og mynda sér skoðanir um þau. En til þess að svo megi verða með eðlilegum hætti, verða umboðsmenn fólksins á þingi og í ríkisstj. að skýra málin rétt og blöðunum er skylt að gæta hins sama í skrifum sínum. Því nefni ég þetta í ræðu minni hér í kvöld, að ég tel framvindu mála okkar á næstu árum geta mjög á því oltið, að afstaða bæði stjórnmálamanna og þjóðarinnar almennt þróist í þessa átt. Það er ekki ólíklegt að heimurinn standi nú andspænis meiri byltingu bæði í veraldlegum og andlegum efnum en nokkurn jafnvel órar fyrir í dag og við Íslendingar eigum þegar fram undan ýmis veigamikil úrlausnarefni, sem á miklu getur oltið fyrir allan okkar hag í framtíðinni að mætt verði með raunsæi og réttu mati staðreynda, en ekki von um stundarávinning af því að rangfæra málin. Einmitt hin öra framþróun gerir það enn nauðsynlegra, að hinir pólitísku forustumenn bregðist ekki þeirri skyldu sinni að túlka málin á réttan hátt fyrir almenningi, sem á erfiðara um vik að átta sig á nýjum viðhorfum. Velgengni undanfarandi ára hefur valdið því, að við Íslendingar gerum nú orðið svo miklar kröfur um margvísleg lífsþægindi, að leggja verður mikla rækt við verðmætasköpun í landinu til þess að tryggja þau lífsskilyrði. Fólkið vinnur almennt mikið. En kröfurnar á hendur þjóðfélaginu eru líka miklar og því miður vill það um of brenna við, að við gerum okkur ekki grein fyrir því, að ríki og sveitarfélög eru ekki neinir ópersónulegir aðilar, sem ekki eru of góðir til þess að veita okkur ein eða önnur þægindi, heldur er hér um aðila að ræða, sem hafa það eitt fé til ráðstöfunar, sem þeir taka úr vasa okkar sjálfra, skattborgaranna. Því miður eigum við enga töfrakistu, sem allir geti mokað úr, en enginn þarf að láta í. En sú þjóðsaga virðist óhugnanlega útbreidd, eigi aðeins meðal almennings, heldur eigi síður hér innan veggja hins háa Alþingis. Þetta er þó staðreynd, sem ætti að vera auðskilin, en því miður ein þeirra veigamestu staðreynda, sem mönnum þykir oft hagkvæmt í hinni pólitísku baráttu að þykjast eigi skilja. En til þess að hægt sé að tryggja lífskjörin og bæta þau, er frumnauðsyn, að eigi aðeins ráðamenn, heldur þjóðin öll geri sér grein fyrir vissum staðreyndum efnahagslífsins, sem tilgangslaust er að komast fram hjá, hverja stjórnmálaskoðun sem menn hafa að öðru leyti. Við höfum haft ríkisstj. allra flokka síðustu áratugi og það er hinn rauði þráður í örlagasögu þessara ríkisstj., að hin svokölluðu efnahagsmál hafa orðið þeim öllum að falli. Ótal úrræða hefur verið leitað og allar hafa þessar ríkisstj. auðvitað unnið af góðum hug, en því miður hafa þær flestar reynt að leysa vandann með því að brjóta gegn eðlilegum lögmálum efnahagslífsins, fyrst og fremst vegna þess, að almennur skilningur hefur ekki verið fyrir hendi á gildi þessara lögmála. Það er fyrst nú á allra síðustu árum, þegar farið er að leggja hér rækt við hagfræðilegar rannsóknir á þróun efnahagsmála, að skilningur er að verða á því, að ný vinnubrögð verði að hafa, ef vel eigi að fara. Við stöndum sem sé frammi fyrir þeirri nöpru staðreynd, að þrátt fyrir gilda sjóði í stríðslok, sem notaðir voru til margvíslegrar uppbyggingar í landinu, hefur hagvöxtur á Íslandi verið minni frá stríðslokum, en hjá mörgum þeim þjóðum, sem urðu að reisa lönd sín úr rústum styrjalda. Það mun vera mat flestra hagfræðinga í dag, að hér um valdi fyrst og fremst ógætileg kröfugerð og óheppileg viðbrögð til þess að mæta þeirri kröfugerð með haftastefnu, sem í senn hindraði nauðsynlegt framtak til uppbyggingar og leiddi framleiðslustarfsemi í ýmsum greinum inn á óæskilegar brautir. Og hér er einmitt um að ræða þann þátt þjóðfélagsmála, þar sem hinn almenni skilningur á eðli vandans er frumskilyrði happasælla úrræða. Framleiðslan er undirstaða lífskjaranna. Verkföll geta verið óhjákvæmilegt neyðarúrræði fátækra verkamanna í þjóðfélögum, þar sem verkalýðurinn er að vinna sér viðurkenningu. En slík átök leiða oft til svo mikils tjóns framleiðsluverðmæta, er eigi lendi síður á launþeganum, en vinnuveitandanum, að því alvarlega vopni verður að beita af sérstakri varúð í þjóðfélagi, þar sem verkalýðssamtökin hafa hlotið almenna viðurkenningu og eru sterkustu almannasamtökin, svo sem hér á landi. Þá veltur á miklu, að mat verkalýðsforingjanna sé rétt og jafnframt skilningur af hendi ríkisvalds og vinnuveitenda til þess að leggja sig fram um að finna leiðir til lífskjarabóta innan þess ramma, sem efnahagskerfið þolir. Það getur naumast dulizt lengur nokkrum hugsandi manni, að þau vinnubrögð ein geta tryggt raunhæfar lífskjarabætur og allir ábyrgir aðilar verða að starfa í þessum anda, ef við eigum að geta sótt með sama hraða og aðrar menningarþjóðir fram til betra lífs. Sú saga er sögð, að nokkrum árum fyrir heimsstyrjöldina síðari hafi ungur franskur blaðamaður heimsótt Churchill, sem þá var ekki sérlega hátt skrifaður í hinu friðsama Englandi og spurt hann, hvernig hann gæti bezt gagnað þjóð sinni með skrifum sinum. Churchill svaraði: „Með því að skrifa á hverjum einasta degi þessi varnaðarorð í blað þitt: Þýzkaland er að vígbúast.“ Við eigum þess ekki kost að leita ráða hins framsýna stjórnmálasnillings, Churchills. En það ætti ekki að þurfa sérstaka framsýni til þess að gera okkur grein fyrir því, er við lítum á reynslu síðustu áratuga, að hvorki stjórnmálamenn, verkalýðsforingjar, hlaðamenn né framleiðendur geta gert þjóð sinni meira gagn um sinn, en hamra þá staðreynd bæði inn í sjálfa sig og allar þjóðfélagsstéttir, að óhjákvæmileg forsenda heilbrigðrar efnahagsþróunar og nýrra átaka til eflingar íslenzkum atvinnuvegum sé að sameina kraftana til þess að sætta fjármagn og vinnu, finna grundvöll kjaraákvörðunar án verkfalla og stuðla að gagnkvæmum skilningi milli stétta og starfshópa, en ekki ala á úlfúð og tortryggni. Við höfum heyrt í kvöld og gærkvöld núv. stjórnarstefnu margt til foráttu fundið, en því miður minna um raunhæf úrræði til þess að leysa hin ýmsu vandamál og undirbyggja þær fjölþættu framfarir, sem vinna verður að á næstu árum til þess að tryggja hraðvaxandi þjóð viðunandi lífsskilyrði. Þótt vandalítið sé að svara ásökunum stjórnarandstæðinga, læt ég það liggja á milli hluta. Fimm ár eru nú liðin, síðan núverandi stjórnarstefna var mörkuð, svo að þjóðin þekkir hana í reynd. Þótt því miður hafi ekki tekizt að stöðva verðbólguna, þá dylst naumast nokkrum, hverju hið frjálsa efnahagskerfi hefur fengið áorkað í þá átt að treysta efnahagslega undirstöðu þjóðfélagsins og örva framtak í landinu að því marki, að það er meira vandamál að hafa hemil á framkvæmdum, en tryggja fulla atvinnu. Því heldur enginn stjórnarsinni fram, að ekki megi margt betur fara í þjóðfélaginu og við höfum alls ekki það oftraust á stjórnarstefnunni, sem stjórnarandstæðingar hafa, að nú geti þjóðfélagið gert ótalmargt, sem engum datt í hug að flytja till. um í tíð annarra ríkisstj. Við byggjum efnahagsstefnu okkar í senn á eigin reynslu og reynslu annarra vestrænna þ;jóða, sem flestar eða allar telja nú frjálst viðskiptakerfi öruggustu leiðina til þess að tryggja traust efnahagslíf. Það er grundvallarstefna okkar að freista allra úrræða til þess að efla atvinnulíf þjóðarinnar með það fyrir augum að bæta eftir föngum kjör allra vinnandi manna og tryggja jafnframt lífsafkomu þeirra, sem geta ekki sjálfir séð sér farborða. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að hugvit og framtak einstaklingsins sé styrkasti aflvaki framfaranna og því þurfi að örva einkaframtak og frjálst félagsframtak til forustu í framfarasókninni, en ríki og sveitarfélög verði þó að koma til, ef getu eða vilja bresti hjá öðrum til að hrinda í framkvæmd nauðsynlegum atvinnurekstri. Við lifum á öld vísinda og tækni og framfarir á mörgum sviðum eru svo örar, að við megum hafa okkur öll við til að dragast ekki aftur úr. Við verðum því að leggja sérstaka rækt við að veita æskufólki þá menntun, að það geti leyst af hendi þau margþættu sérfræðistörf, sem hin nýja tækniöld gerir kröfu til. Við verðum að sjálfsögðu á þessu sviði sem öðrum að sniða okkur stakk eftir vexti. En við verðum að gera okkur rækilega ljósa þá staðreynd, að vísindi og æðri menntun hafa grundvallarþýðingu í framfarasókn þjóðarinnar. Vegna auðs og annarrar aðstöðu munu stórveldin í flestum greinum verða leiðandi. En við þurfum að eiga vísindamenn og tæknimenntað fólk á sem flestum sviðum, sem geta visað okkur veginn og valið það, sem okkur hentar. Hinar vinnandi hendur má ekki vanta, og þessar hendur má ekki skorta jákvæð verkefni en það er þó þekkingin og hugvitið, sem er lykillinn að betra lífi fyrir okkur öll. Það er skylda okkar, sem við stjórnmál fáumst, að greiða framförum leið og skapa nauðsynlegan skilning á nýjungum og breyttum viðhorfum með því að túlka þau rétt og veita þjóðinni réttar upplýsingar til raunsærrar skoðanamyndunar. Ef okkur tekst öllum að vinna að úrlausn vandamálanna með jákvæðu hugarfari og vera jafnan reiðubúin til þess að láta þröngsýn flokks- og stéttarsjónarmið víkja fyrir þjóðarhag, þá þarf ekki að kvíða framtiðinni. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þeir, sem hlusta á eldhúsdagsumr. héðan frá Alþ., álykta oft sem svo, að þingið sé hin mesta rifrildissamkoma. En sem betur fer er þetta ekki rétt ályktað. Mörg mál eru afgreidd ágreiningslaust eða ágreiningslítið, eins og Emil Jónsson félmrh. sýndi ljóslega fram á í ræðu sinni í gær og á mörgum sviðum hafa þm. úr öllum flokkum gott samstarf, þótt því séu takmörk sett af ýmsum ástæðum. Áhugamál flokkanna og einstakra þm. úr stjórnarliði og stjórnarandstöðu fara oft saman, en þegar um fjárútlát úr,ríkissjóði er að ræða, verða stjórnarliðar að hafa gát á hlutunum, sem hinir eru óbundnir af. Þannig heldur stjórnarandstaðan því oft og einatt fram, að hún geti útvegað hv. kjósendum skóla, sjúkrahús, vegi, brýr, hafnir, rafmagn, flugvelli o.s.frv., löngu áður en stjórnarliðið er tilbúið með sínar ákvarðanir og byggjast slík gylliboð til kjósenda oftast nær á óraunverulegum eða alls engum möguleikum til fjáröflunar til þessara mála. Geta vonandi allir séð, hversu lítils virði slík boð hljóta að vera. Svo þegar að því kemur, að stjórnarflokkarnir hafa tekið sínar ákvarðanir og málin komast á framkvæmdastig, þenja stjórnarandstæðingar út brjóstin og segja: Þetta eru skrautfjaðrirnar okkar. - Þótt þetta sé barnalegt og stundum skoplegt, dylst samt ekki tilgangurinn, sem er sá að blekkja kjósendur og fala af þeim atkv. Þessarar áróðursaðferðar hefur gætt nokkuð í ræðum hv. stjórnarandstæðinga í þessum umr. Einnig hafa þeir af fremsta megni leitazt við að gefa hlustendum sem ranghverfasta mynd af ástandi og horfum í þjóðarbúskapnum í dag. Lífskjörum þjóðarinnar hefur hrakað, segja þeir. Kjarabætur hafa gufað upp. Iðnaðurinn er að hrynja, sjávarútvegur og fiskvinnsla berjast í bökkum og landbúnaðurinn er að syngja sitt síðasta, ef trúa má orðum manna eins og Eysteins Jónssonar og Björns Jónssonar. Framkvæmdir á öllum sviðum hafa dregizt saman og þjóðin er að sligast undan sköttum, segja þessir menn. - Mér finnst alveg furðulegt að heyra þennan söng kyrjaðan fyrir þjóðina ár eftir ár af mönnum með mikla reynslu í stjórnmálum að baki. Ekki þarf annað en segja við þig, hlustandi góður: Gakk út og sjá til þess að þú getir kynnt þér af eigin raun, að ástandið í hinu unga íslenzka lýðveldi er alls ekki eins og ræðumenn stjórnarandstöðunnar reyna að útmála það. Þjóðin býr við fulla atvinnu og allsnægtir, og hefur svo verið allan þann tíma, sem núv. stjórnarflokkar hafa starfað saman eða í 51/2 ár. Stjórnin hefur traustan meiri hl. þjóðarinnar að baki sér, traustari meiri hl., en nokkur önnur samsteypustjórn hefur haft á dögum lýðveldisins og hún hefur jafnan gert sér far um að taka föstum tökum þau vandamál, sem að höndum hefur borið. Hún hefur valið sér til ráðuneytis færustu menn, sem völ er á, til að undirbúa málin og jafnan lagt spilin á borðið, þannig að allir, sem vildu, mættu sjá, hvað um var að ræða hverju sinni. Því er ekki neitað af hálfu stjórnarflokkanna, að sumt hafi farið öðruvísi, en ætlað var og aldrei er það svo, að ekki komi til staðbundnir erfiðleikar, svo sem vegna aflaleysis í einstökum landshlutum eða nú í vetur vegna hafíss. En þjóðfélagið hefur aldrei áður verið jafnvel undir það búið og nú að koma til hjálpar í slíkum tilfellum, eins og forsrh. tók fram í sinni ræðu í gærkvöld. Ég vil í þessu sambandi nefna, að vegna aflaleysis s.l. haust á Vestfjörðum og Norðurlandi gaf fiskveiðasjóður frest á allt að tveggja ára afborgunum stofnlána af bátum undir 100 rúml. á þessu svæði og á eins árs afborgunum annars staðar, þar sem með þurfti. Nú hafa nokkur erindi borizt til þm. á Vestfjörðum og Norðurlandi vegna erfiðleika á flutningum til þessara landshluta af völdum hafíssins. Hefur þessum erindum verið vísað til ríkisstj., sem áreiðanlega afgreiðir þau vinsamlega, þegar nægilegar upplýsingar liggja fyrir um, hversu víðtækrar fyrirgreiðslu sé þörf. Margt er það í áróðri stjórnarandstæðinga, sem ástæða væri til að ræða nánar, þótt ekki vinnist tími til þess að sinni. Að lítt hugsuðu máli fleygðu tveir þm., þeir Hannibal Valdimarsson og Sigurvin Einarsson, inn í þingið till. um að færa út landhelgina fyrir Vestfjörðum, þannig að hún næði til landgrunnsins alls og aðalrök þeirra fyrir till. voru þau, að afli brást við Vestfirði s.l. haust og í janúar. Það er að vísu yfirlýst stefna Íslands, að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls. Um þessa stefnu er enginn ágreiningur. En þeirri stefnu verður ekki komið fram með einfaldri samþykkt á þáltill. sem þessari. Málið er í heild miklu flóknara en svo og það gæti haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir afdrif þess, ef farið væri af stað með það án rækilegs undirbúnings. Hvaða hald er t.d. í aðalröksemd flm. till. fyrir útfærslunni við Vestfirði, þ.e.a.s. aflaleysinu, nú að afstaðinni aðalvertíð? Fyrir mitt leyti vil ég vara alla þá Vestfirðinga, sem í raun og veru hafa áhuga á útfærslu landhelginnar, við vinnubrögðum tillögumannanna í þessu máli, enda veit ég, að fyrir þeim vakti það eitt með flutningi till. að skapa sér betri áróðursaðstöðu gagnvart þeim þm. úr Vestfjarðakjördæmi, sem styðja ríkisstj. Ég hef reynslu af því hér á Alþ., að til þess að koma málum fram fyrir einstök kjördæmi þurfi þm. jafnframt að líta á þarfir annarra kjördæma - eða heildarinnar, því að ekkert kjördæmi getur verið eins og ríki í ríkinu. Út frá þessu er það sannfæring mín, að allar aðgerðir í landhelgismálinu þurfi að miða við landið allt, þannig t.d., að ef fært er út á einum stað, þurfi að vera hægt að byggja sams konar aðgerðir síðar alls staðar annars staðar á þeirri aðgerð. Þm. Vestf, hafa nú á þessu þingi komið fram miklu áhugamáli sínu og flestra Vestfirðinga einmitt með því, að um leið voru leyst sams konar mál annars staðar. Hér á ég við menntaskólamálið. Það er nú orðið lögfest, að byggður skuli heimavistarmenntaskóli á Ísafirði, en jafnframt var ákveðið að byggja nýjan menntaskóla í Reykjavík og heimavistarskóla á Austurlandi og menntmrh. hefur lýst því yfir, að fyrsta fjárveiting til Ísafjarðarskólans verði tekin inn á fjárlög næsta árs. Þessi málalok hljóta að verða öllum Vestfirðingum fagnaðarefni og vil ég nota þetta tækifæri til að þakka menntmrh., formanni menntmn. Nd., Benedikt Gröndal og n. allri fyrir sérlega mikilsverða og góða fyrirgreiðslu við þetta mál. Í þessu sambandi vil ég einnig geta þess, að aldrei áður hafa verið veittar jafnháar fjárveitingar til skólamála á Vestfjörðum og í fjárl. þessa árs, en sú upphæð nemur um 15 millj. kr. Nokkrir menn úr kennarastétt hér syðra hafa gerzt til þess að upphefja áróður gegn menntaskólum á Vestfjörðum og Austfjörðum í útvarpi og blöðum. Með því hafa þeir ekki uppskorið annað en það að auglýsa þröngsýni sína og skammsýni, því að minnast mættu þeir þess, að aðrir menntaskólar voru ekki miklir að vöxtum þegar við stofnun, þótt þeir séu orðnir það nú. Sú ákvörðun þings og stjórnar að stofna menntaskóla á Ísafirði er aðeins einn liður í þeim aðgerðum, sem nú eru að hefjast til þess að sporna gegn fólksflótta úr kjördæminu, en tækifæri til menntunar, bættar samgöngur og blómlegt atvinnulíf er það, sem með þarf framar öðru til þess að viðhalda byggð í hinum ýmsu landshlutum og á þessum sviðum þarf aðstaða manna að vera sem jöfnust, hvar sem þeir búa, eftir því sem framast er unnt. Alþfl. hefur átt frumkvæði að því í ríkisstj. að koma á nokkrum vísi að áætlunarbúskap hér á landi og skipulegri heildarstjórn fjárfestingarmála og jafnframt hefur mönnum orðið ljóst, að einmitt á þann hátt þyrfti að vinna að því að leysa vandamál dreifbýlisins, en ekki með tilviljanakenndum og óskipulegum aðgerðum, eins og oft hafa tíðkazt. Þrátt fyrir fólksfækkun á Vestfjörðum að undanförnu, leggja Vestfirðingar stöðugt drjúgan skerf í þjóðarbúið og framleiða meiri útflutningsverðmæti, en ýmsir aðrir landshlutar, miðað við íbúatölu. Það er þess vegna engin tilviljun, að Vestfirðir hafa orðið fyrir valinu nú, þegar ákveðið hefur verið að taka upp skipulega áætlunargerð um framkvæmdir, er miði að því að efla byggðina úti um land. Stöðugt er unnið að samningu framkvæmdaáætlunar fyrir Vestfirði, en einn mikilvægasti þátturinn, samgöngumálin, er þegar kominn það langt, að 4 ára áætlun liggur fyrir um vegi, brýr og flugvelli og hefur verið útvegað það lánsfé, sem með þarf, auk venjulegra framlaga, til þess að framkvæma áætlunina. Áætlunin nær yfir árin 1965–1968 og er alls að upphæð 1711/2 millj. kr. Þar af verður varið til hafna 67.7 millj. kr., til vega 63.8 millj. kr. og til flugvalla á Ísafirði og Patreksfirði 40 millj. kr. Venjuleg framlög til framkvæmdanna nema 851/2 millj. kr., en lánið, sem tekið verður hjá Viðreisnarsjóði Evrópu, nemur 86 millj. kr. samtals. Fyrsti hluti þessa láns hefur þegar fengizt. Unnið verður í öllum höfnum frá Patreksfirði til Súðavíkur og stefnt verður að því að koma á sem fullkomnustu vegasambandi til flugvallanna á Ísafirði og Patreksfirði alls staðar að úr nágrenni þessara staða. Byggðir verði sem öruggastir vegir milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur, milli Ísafjarðar og Súðavíkur og svo vestur yfir til Súgandafjarðar, Flateyrar og Þingeyrar. Lokið verður við veginn úr Trostansfirði til Bíldudals og byggður vegur yfir Hálfdán til Patreksfjarðar. M.a. verða gerð göng gegnum Breiðadalsheiði, sem nú er einn versti farartálmi á veginum til Ísafjarðar. Loks verður lagður bílvegur sunnan Þingmannaheiðar frá Eiði að Auðshaugi. Með þessum framkvæmdum er fyrst og fremst stefnt að því að efla þéttbýliskjarnana á Ísafirði og Patreksfirði, en koma stöðunum þar á milli jafnframt í nánari tengsl við þessa tvo þéttbýliskjarna, viðskiptalega, félagslega og menningarlega. Djúpvegur og Strandavegur eru að vísu ekki með í þessari áætlun, en ætlun okkar Vestfirðinga, sem ríkisstj. styðjum hér á Alþ., er sú, að einmitt vegna framkvæmdaáætlunarinnar muni möguleikarnir aukast til þess að gera meiri átök í Djúpvegi og á Ströndum. Og ástand það, sem hafísinn hefur skapað í vetur, hlýtur að knýja á það, að reynt verði af fremsta megni að flýta því, að Árneshreppur komist í vegasamband. Tími minn leyfir ekki, að ég ræði ýtarlegar um Vestfjarðaáætlunina, en í næstu áföngum hennar mun verða fjallað um atvinnumálin og ráðstafanir til þess að gera atvinnulifið á Vestfjörðum fjölbreyttara. Jafnhliða því, að tekin hefur verið upp skipulögð áætlanagerð fyrir dreifbýlið, eins og ég nú hef lýst hvað Vestfjarðakjördæmi snertir, eru stjórnarflokkarnir að taka ákvarðanir um stórvirkjun og stóriðju á Suðvesturlandi. Þær ráðstafanir munu væntanlega verða til þess að renna stoðum undir uppbyggingu dreifbýlisins með framkvæmdasjóði þeim, sem stofnaður verður með tekjum af opinberum gjöldum stóriðjunnar. Með slíkri uppbyggingu í landinu er hvað látið styðja annað markvisst og skipulega og með tíð og tíma munu nýjar kynslóðir hafa endurnumið marga þá landshluta, sem nú eru kallaðir dreifbýli. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Jóhann Hafstein iðnmrh., sem talaði hér áðan, var ánægður með þá staðreynd, að víða á landinu stendur atvinnulif með blóma, og hann má vera ánægður. Víða er jafnvel stöðugur skortur á vinnuafli. Á eftir bætti ráðh. við í hálfkæringi: Atvinnuleysisdraugurinn, hvaða Móri er nú það? - En svo var eins og hann rankaði allt í einu við sér. Það var eins og hann rámaði í að hafa heyrt þess getið, að einhvers staðar á landinu væri nú erfitt um atvinnu. Atvinnuleysisdraugurinn, hvaða Móri er nú það? Því munu ýmsir landsmenn geta svarað af reynslu dagsins í dag. Meðan meira góðæri gengur yfir þjóðina, en nokkru sinni hefur þekkzt í íslenzkri sögu, ríkir kreppuástand í heilum landshlutum. Illt var ástandið á Norðurlandi í fyrravetur og verra var það í vetur. Atvinnuleysisdraugurinn er ekki aðeins á vestanverðu Norðurlandi, þótt þar sé ástandið verst, heldur hefur hann nú víkkað út veldi sitt um allt Norðurland og hluta Vestfjarða. Fyrir réttu ári, hinn 11. maí, voru eldhúsdagsumr. á Alþingi. Mér er það minnisstætt, að Jóhann Hafstein flutti þá lokaræðuna fyrir Sjálfstfl. Þá var helzt að sjá, að hinn norðlenzki draugur hefði vitjað ráðh. í draumi og þá vantaði ekki tafarlaus úrræði. Eitt hið seinasta, sem ráðh. sagði í ræðu sinni, var þetta: „Í dag hef ég ákveðið nefndarskipun til þess að athuga, hvað hægt sé að gera til þess að auka iðnað í þeim kaupstöðum og kauptúnum, þar sem atvinna er ónóg.“ Jóhann Hafstein skipaði n. til að friða Norðlendinga. Hún átti að gera till. um úrræði í atvinnumálum. N. hóf þegar störf, ferðaðist víða, hélt marga fundi og skilaði ýtarlegu áliti til Alþingis, skömmu eftir að þingstörf hófust í haust. Um það bil, sem n. skilaði áliti sínu, bar ég fram fsp. á Alþingi til Jóhanns Hafsteins um það, hverjar af till. n. ríkisstj. hygðist taka upp á arma sína og framkvæma. Jóhann Hafstein var tregur til svars, sagði að málið væri í athugun og hálfpartinn snupraði mig fyrir að spyrja um málið, fyrirspurnin væri ótímabær og ríkisstj. yrði að fá frið til að hugsa sig um. Jóhann Hafstein hefur haft góðan tíma til að hugsa í vetur. Þingstörf hafa gengið seint og þunglega. Oft hef ég séð Jóhann Hafstein í þungum þönkum, en ekki hef ég orðið var við árangurinn. Alúmínbræðslan við Hafnarfjörð á hug hans allan. Hvað ætlar ríkisstj. að taka til bragðs vegna ástandsins í atvinnumálum Norðlendinga? Lengi hafa menn beðið eftir svarinu og ekki fékkst það fram í þessum umr. Hið eina, sem fram kom hjá ráðh. áðan, var loforð um, að stofnaður yrði sérstakur framkvæmdasjóður fyrir dreifbýlið. Ekki vil ég lasta, að slíkur sjóður verði stofnaður. En ég vil minna á, að fyrir eru í landinu tugir af sjóðum og lánastofnunum, sem gætu lánað fé til atvinnueflingar, þar sem þess er þörf, ef þeir aðeins fengju að lána. Við höfum atvinnubótasjóð, atvinnuleysistryggingasjóð, iðnlánasjóð, fiskimálasjóð og ótal aðrar stofnanir. Það vantar ekki sjóðina. Það, sem vantar, eru ákvarðanir. Það vantar viljann. Það er seinasta afrek ríkisstj., að á elleftu stundu stöðvaði hún till. um aðstoð við byggingu dráttarbrautar á Siglufirði. Till. var þá komin langleiðina gegnum þingið og aðeins vantaði herzlumuninn, því að allshn. mælti einróma með samþykkt hennar. En þá lét ráðh. kippa henni út af dagskránni. Í fyrra voru samþ. till. um, að ráðh. skyldi athuga um byggingu tunnuverksmiðju á Skagaströnd og fóðuriðnaðarverksmiðju á sömu slóðum. Ekkert hefur frétzt af þessum málum, þau virðast gleymd og grafin í skrifborðsskúffu ráðh., heimagrafreit stjórnarráðsins fyrir slík málefni. Hvað væri þá unnt að gera, ef vilji væri fyrir hendi - eða er þetta kannske óleysanlegt vandamál? Nýlega samþykkti Alþingi þáltill., sem flutt var af okkur Birni Jónssyni, þar sem skorað er á ríkisstj. að beita sér fyrir skipulögðum síldarflutningum til þeirra staða, sem búa við erfitt atvinnuástand. Þessa ályktun ber ríkisstj. að framkvæma með myndarbrag, en ekki að salta hana í tunnu, eins og stundum vill henda. Í öðru lagi mætti flytja bolfisk, slægðan og ísaðan, á Norðurlandshafnir að vetrarlagi og þyrfti þá að velja góðan stað, t.d. landshöfnina á Rifi, til að taka við fiski, slægja hann til bráðabirgða og koma fyrir í flutningaskipi. Aðalvinnan færi þá fram í frystihúsi norðanlands. Í þriðja lagi mætti koma á fót ýmiss konar iðnaði, eins og margoft hefur verið bent á. Ef tekið væri 200 millj. kr. lán, sem notað væri til atvinnueflingar, þar sem ástandið er verst, yrði þegar í stað gerbylting í atvinnulífi Norðlendinga. 200 millj. eru þó minna, en tíundi hluti af kostnaði við raforkuverið, sem framleiða á raforku til útlendinga undir kostnaðarverði og vafalaust yrðu þetta arðbærari fyrirtæki fyrir þjóðina. Þannig mætti lengi telja. En sofandaháttur ríkisstj. í þessu efni er dýrkeyptur fyrir þjóðina. Þess verður áþreifanlega vart, að á Íslandi eru að myndast skörp skil á milli landshluta hvað atvinnumál snertir, líkt og landamörk þjóða í milli. Með því að vanrækja algerlega uppbyggingu atvinnulífsins úti um land, en hlaða niður allri fjárfestingu í einn landshluta og bæta svo risavaxinni alúminíumverksmiðju ofan á allt saman, er ríkisstj. að skipta landinu í tvö þjóðfélög. Þetta verður ekki járntjald milli norðurs og suðurs og ekki heldur bambustjald. Hér á að rísa alúmíntjaldið, tjaldið, sem skilur á milli taps og gróða, milli atvinnulífs og atvinnuleysis. Þessum stjórnmálaumr., sem kenndar eru af gömlum sið við eldhúsið, fer nú senn að ljúka. Eins og eðlilegt er, er það ríkisstj., verk hennar og áform, sem athyglin beinist að. Ráðherrarnir standa með svuntuna á maganum og dásama eldamennsku sína. Þeir kynna fyrir þjóðinni þann mat og drykk, sem þeir hafa verið að brasa og brugga ofan í landsmenn hér á Alþingi í vetur og sýna henni kræsingarnar, sem á að fara að stinga inn í ofninn. Síðan fara ráðherrarnir nokkrum orðum um ágætt innræti sitt og aðra kosti, lýsa sanngirni sinni og góðmennsku, sáttfýsi, einstökum stórhug og hjálpsemi við lítilmagna þjóðfélagsins. Þegar litið er á meginviðhorf ríkisstj. og gerðir, hvert skyldi þá vera sterkasta einkennið í fari hennar? Er það réttlætiskenndin alkunna í garð allra stétta, stórhugur framkvæmdamannanna eða hin nýræktaða sáttfýsi Bjarna Benediktssonar? Eða er það kannske úrræðaleysi og sviksemi, eins og sumir segja? Það er skoðun mín, að þrátt fyrir ýmis einkenni, sem oft heyrast nefnd, bæði ógeðfelld og fögur, sé þó eitt auðkenni öðrum skýrara. Þetta afgerandi sérkenni ríkisstj. er minnimáttarkenndin, vantrúin á getu þjóðarinnar til að standa á eigin fótum, vantrúin á hæfni landsmanna til að byggja einir upp íslenzkt atvinnulíf, vantrúin á vilja þjóðarinnar til að halda sjálfstæði sínu gagnvart erlendum þjóðum eða hvers konar útlendum hagsmunahópum. Það var eitt fyrsta verk ríkisstj. að semja af Íslendingum ein mikilvægustu réttindi þeirra. Áður höfðu Íslendingar óbundnar hendur um útfærslu landhelginnar eins og aðrar þjóðir. Með frumkvæði sínu voru Íslendingar meðal forustuþjóða í landhelgismálum og markviss stefna þeirra hafði stórfelld áhrif til góðs á þróunina á þessu sviði alþjóðaréttar, þar sem engin lög eða alþjóðasamningar ríkja. Sú stefna leiddi tvívegis til sigurs, fyrst 1952, síðan 1958, enda þótt Bretar gerðu nokkrar misheppnaðar tilraunir til að hafa áhrif á stefnu okkar með valdbeitingu. Eftir samninginn við Breta vorum við ekki lengur frjálsir gerða okkar. Minnimáttarkenndin leiddi til þess, að Íslendingar verða hér eftir að lúta duttlungum gerðardóms í málefni, sem dæmt yrði ekki samkv. lögum, heldur eftir frjálsu mati erlendra dómara. Þetta veit Birgir Finnsson, sem talaði hér áðan um till. þeirra Hannibals Valdimarssonar og Sigurvins Einarssonar, en reynir nú að bjarga sér frá sannleikanum með fánýtu hjali um athugun og ónógan undirbúning. Minnimáttarkenndin hefur ráðið stefnunni í utanríkismálum Íslendinga frá stríðslokum. Í stað þess að standa óháðir og hlutlausir í hernaði var Íslendingum troðið í hernaðarbandalag. Brynjaðir í bak og fyrir með flugstöð á Miðnesheiði, flotastöð í Hvalfirði er Reykvíkingum ætlað á síðkvöldum að sökkva sér niður í bandaríska morðmenningu. Nú er röðin komin að alþjóðlegum auðhringum. Íslendingar, sem á kreppuárum lyftu grettistökum í raforkumálum, eru nú sagðir svo aumir og vesælir, að þeir geti ekki séð sér fyrir rafmagni af eigin rammleik. Enn verða útlendingar að hlaupa undir baggann. Það er hið sanna um stórhug og bjartsýni ríkisstj. Sem betur fer verður þess áþreifanlega vart, að jafnvel ýmsum stjórnarsinnum ofbýður hin nagandi minnimáttarkennd, sem birtist í undirlægjuhætti ráðandi manna gagnvart útlendum húsbændum. Allir helztu menntamenn stjórnarflokkanna eru í uppreisn vegna sjónvarpsmálsins, svo að jafnvel ritstjóri Alþýðublaðsins, Benedikt Gröndal, einn helzti talsmaður bandaríska sjónvarpsins fyrir nokkrum árum, sá sig neyddan til þess að lýsa því yfir í vetur, að þetta mál væri ein andstyggileg sjálfhelda og bæri hiklaust að skrúfa fyrir bandaríska sjónvarpið, þegar það íslenzka kæmist í gagnið. Þessa dagana er þess minnzt, að Ísland hefur verið hernumið land í 25 ár. Menningarvika hernámsandstæðinga, sem haldin var af þessu efni, var tákn um óbugaðan vilja íslenzkra listamanna og menntamanna til að varðveita, umskapa og endurnýja íslenzku menninguna í harðri samkeppni við afleiðingar hernámsstefnunnar. Skáld og rithöfundar, tónlistarmenn og leikarar, 36 íslenzkir myndlistarmenn, svo að dæmi séu nefnd, - framlag þessara listamanna talar sínu máli. Og sjaldan eða aldrei hefur mótmælaganga hernámsandstæðinga frá herstöðinni í Keflavík verið glæsilegri en nú. Þeir 270 andstæðingar hernámsins, sem gönguna hófu, sáu árangur erfiðis síns, þegar þeir hurfu eins og dropar í mannhafið, sem kom til móts við þá og fylgdi göngunni úr Hafnarfirði og Kópavogi. Þrátt fyrir hina einstæðu áróðursaðstöðu Bandaríkjamanna á Íslandi er mótstöðuaflið óbugandi, mergurinn í íslenzkri þjóðmenningu óbrotinn og sterkur sem fyrr. Þessu fékk forsrh. áþreifanlega að kynnast á sunnudagskvöldið, þar sem hann stóð á svölunum heima hjá sér og horfði á þúsundirnar streyma yfir Öskjuhlíðina á leið til mótmælafundar í Lækjargötu. Útifundurinn var tvímælalaust einn hinn fjölmennasti, sem sézt hefur í Reykjavík og jafnframt einn eftirminnilegasti fyrir alla viðstadda, andstæðurnar furðulega sterkar, annars vegar mannhaf þúsundanna, einbeittur hópur friðsamra borgara, hins vegar æpandi, öskrandi Varðbergspiltar með grjótið og fúleggið að vopni. Aldrei hafa skrílslæti yngstu deildarinnar í Heimdalli verið með slíkum eindæmum. Við skulum gæta þess, að fyrir fáum árum var þetta algerlega óþekkt fyrirbrigði. Nú, þegar Bjarni Benediktsson er búinn að koma því svo fyrir, að bandarískir glæpamenn og slagsmálahetjur eru gestir á þúsundum íslenzkra heimila hvert einasta kvöld, segja uppeldisáhrifin þegar til sín. Erlingur Pálsson yfirlögregluþjónn segir um þennan lýð í viðtali við Tímann í morgun: „Nálægt 200 manns, mestmegnis unglingar, bæði strákar og stelpur, en einnig nokkrir fullorðnir menn.“ Ég spyr nú að lokum: Hvort er sjálfur uppalandinn, Bjarni Benediktsson, óánægður eða stoltur, þegar 200 skipulagðir stríðsmenn úr Heimdalli vaða um götur bæjarins með grjóti og eggjakasti á friðsama borgara og berjast trylltir við lögregluna fram á rauða nótt, svo að suma verður að rota með lögreglukylfum, en aðra að setja í járn? Góðir Íslendingar, tvær stefnur, tvö tákn blasa við sjónum: annars vegar hin glæsilega menningarvika hernámsandstæðinga, listahátíð ársins, hins vegar hinn æpandi skríll, merkisberi hernámsstefnunnar. Við skulum geyma í minni þessar tvær táknmyndir frá því um síðustu helgi. Bak við þær er sannarlega fólgin merkileg saga, sem draga má lærdóm af. Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Dómsmrh., Jóhann Hafstein, var einstaklega ánægður yfir afkomu atvinnuveganna, alveg sérstaklega sjávarútvegsins, sem hann taldi standa með miklum blóma. Svo ætti það auðvitað að vera eftir öll góðærin. En hvað segja útvegsmenn sjálfir um þetta? Hafa þeir ekki einmitt nýlega haldið ráðstefnu og lýst því þar yfir, að hag sjávarútvegsins væri þannig komið, að hann þyldi alls engar kauphækkanir? Og hvað er um togaraútgerðina? Hvernig getur nokkur ráðh. verið svo utangátta að halda því fram, að hún standi með blóma? Sannleikurinn er sá, að útgerð á við stórkostlega erfiðleika að etja. Hv. þm. Jón Þorsteinsson kallaði það yfirboð hjá framsóknarmönnum að flytja nokkrar till. um hækkun fjárveitinga til verklegra framkvæmda og vísindalegra rannsókna. Veit ekki þessi hv. þm. um þörfina á þessum fjárveitingum til vega, hafnargerða, skólabygginga, sjúkrahúsa og ýmiss konar rannsókna? Samkv. fenginni reynslu töldu framsóknarmenn tekjuáætlun fjárl. það lága, að þessar nauðsynlegu útgjaldahækkanir væru vel forsvaranlegar. Reynslan sker úr því, hvort svo hefur verið eða ekki. En þrátt fyrir eftirgangsmuni hefur enn þá engin skýrsla fengizt um afkomu ríkissjóðs s.l. ár. Það er því siður en svo ástæða til að saka framsóknarmenn um nokkurt ábyrgðarleysi í þessu sambandi, enda veit ég ekki betur en við höfum hvað eftir annað greitt atkv. með fjáröflun, sem talin var nauðsynleg, svo sem launaskatti og vegaskatti og mun slíkt þó fátítt um stjórnarandstöðu. En að gefnu tilefni er rétt að spyrja: Á aldrei að ráðast í nýjar eða auknar verklegar framkvæmdir eða vísindalegar tilraunir, ef þær kosta peninga? Á þjóðfélagið nú að eyða peningum sínum í allt annað fremur en slíkt? Skilja stjórnarsinnar ekki, að einmitt þessi fjárframlög skila sér aftur margfaldlega? En viðkvæði íhaldsins við úrbótatill. framsóknarmanna er og hefur jafnan verið: Þetta er yfirboð, ábyrgðarleysi, kostar peninga og er ekki hægt. - Já, við þekkjum þann söng. En ósköp er það ömurlegt að heyra Alþfl.-þm. fara með þetta hreinræktaða íhaldsnöldur og tala eins og íhaldssamasti íhaldsmaður. Ósæmilegar dylgjur þm. um það, að framsóknarmenn væru í hjarta sínu andvígir fjárveitingum til almannatrygginga, eru illkvittnislegur uppspuni frá rótum. Hvenær hafa framsóknarmenn greitt atkv. gegn fjárveitingum til almannatrygginga? Bókstaflega aldrei. Það er sagt, að sumir menn séu svo jarðbundnir, að þeir eigi dálítið erfitt með að yfirgefa sitt veraldlega vafstur við vistaskipti sín. Það er auðheyrt, að hv. þm. Gunnar Thoroddsen var ekki alveg búinn að skilja við sitt fyrra tilverustig, ef svo má að orði kveða. Hugur hans var enn þá eðlilega talsvert bundinn fjmrn. og sköttum. Hann virtist svo ánægður með frammistöðu sína þar og alla skattana, að eiginlega varð maður undrandi yfir því, að hann skyldi vera fáanlegur til að yfirgefa þann ánægjulega póst og sín pólitísku eftirlætisbörn, skattana. Og eftirmanni sínum gaf hann holl ráð, svo sem vænta mátti. Þau voru í stuttu máli að efni til þessi: Magnús minn góður, mundu eftir meirvirðisskattinum nýja og viðurkenndu krónuhrunið með því að breyta um mynt og gera krónuna að tíeyringi og gera hana þannig að stærstu krónunni á Norðurlöndum. Þessi heilræði segja sína sögu. En manni verður að hugsa: Ja, þeir eru útspekúleraðir, þessir fjármálasnillingar. Við skattahugleiðingar hv. þm. mætti vissulega gera margar aths., svo sem um ágæti hinna almennu neyzluskatta. En þar sem hann er nú eiginlega orðinn stikkfrí, ætla ég að sleppa því, en óska honum alls velfarnaðar í hans nýju og virðulegu stöðu í Kaupinhöfn. Á valdatíma núv. ríkisstj. hefur lengst af verið hér óvenjulegt góðæri frá náttúrunnar hendi, þegar á heildina er litið: metafli ár eftir ár, hækkandi verðlag á útflutningsafurðum og vaxandi þjóðartekjur. Þrátt fyrir þær hagstæðu ytri aðstæður hefur ríkisstj. alls ekki tekizt að standa við fyrirheit sín um varanlegar úrbætur í efnahagsmálum. Í stað verðbólgustöðvunar, sem heitið var, er komin stórstígari verðþensla og risavaxnari dýrtíð, en nokkru sinni fyrr. Í stað skattalækkunar, sem lofað var, hafa álögur á almenning margfaldazt svo, að miðað við fjárlög hafa heildarskatttekjur ríkissjóðs meira en fjórfaldazt frá 1959. Á ríkisstj. eflaust Íslandsmet í álagahækkunum og e.t.v. einnig heimsmet. Í stað sparnaðar, sem fögur fyrirheit voru gefin um, er fjáraustur og óhófseyðsla í opinberum rekstri meiri nú, en dæmi eru áður til. Í stað bættra lífskjara, sem heitið var a.m.k. fljótlega eftir að fyrstu viðreisnarverkanirnar væru komnar fram, eiga margir þjóðfélagsþegnar við lakari aðstöðu að búa nú, en við upphaf núv. stjórnartímabils, þegar alls er gætt og miðað er við vaxandi framleiðslu og auknar þjóðartekjur. Auðvitað hafa ýmsar starfsstéttir haft sæmilegar eða jafnvel mjög góðar tekjur á þessum uppgripaárum. En ég hygg, að það sé óhrekjandi staðreynd, að kaupmáttur samningsbundins tímakaups hinna lægst launuðu manna hafi rýrnað frá því 1959. Hitt er annað mál, að vegna vinnuaflseftirspurnar og þar af leiðandi mikillar eftirvinnu og e.t.v. yfirborgana hafa tekjur manna sums staðar á landinu verið meiri, en orðið hefði undir venjulegum kringumstæðum. Hvernig hefðu menn líka annars átt að komast af í öllu dýrtíðarfárinu. Það hefur orðið neyðarúrræði manna að lengja vinnutímann, þar sem þess hefur verið kostur. Hvernig halda menn, að útkoman hefði orðið og ástandið væri hér nú, ef við í stað uppgripaára hefðum búið við aflaleysisár á þessu tímabili? Til þess er óskemmtilegt að hugsa. Allt eru þetta skuggalegar staðreyndir og þungur áfellisdómur yfir stjórnarstefnunni. Þó að hér hafi almennt verið góðæri á þessu tímabili, hafa einstök héruð aðra sögu að segja. Í sumum landshlutum, nú síðast t.d. á Norðurlandi, hefur verið við mikla atvinnuerfiðleika að etja af völdum aflabrests og óblíðrar náttúru. Hvað hefur verið gert af opinberri hálfu til að mæta þeim erfiðleikum eða til sérstakrar atvinnuuppbyggingar á þeim stöðum? Harla litið eða jafnvel ekki neitt, - skipuð n. og annað ekki. Í stað þess eru fjárveitingar til verklegra framkvæmda skornar niður um 20% jafnt í þessum landshlutum sem annars staðar. Og jafnframt eru svo ráðgerðar stórfelldari framkvæmdir og fjárfestingar. en áður hafa þekkzt hér á landi, einmitt á því svæði, þar sem verðþenslan er alvarlegust og vinnuaflsskorturinn er mestur. Svo heillum horfin er núv. stjórn. Á valdaferli sínum hefur ríkisstj. þurft að kyngja mörgum stórum orðum. Hún ætlaði t.d. ekki að hafa afskipti af kaupgjaldssamningum. En reyndin hefur orðið sú, að hún hefur hvað eftir annað staðið í stríði við launþega og gripið til gerðardóma og valdbeitingar. Kaupgjaldsvísitalan var afnumin og fordæmd, en nú hefur ríkisstj. verið neydd til að lögleiða aftur verðtryggingu launa. Ríkisstj. ætlaði að afnema allt uppbótakerfi, sem sérfræðingar hennar töldu sérlega háskalegt, en nú hefur hún aftur innleitt það í stórum stíl, og er í því hin mesta gróska um þessar mundir. Engir höfðu fordæmt það meira, en forvígismenn Sjálfstfl., að reynt væri að leysa vandasöm mál með samningum við stéttasamtök eða utanþingsöfl, eins og þeir kölluðu það. En það má segja, að það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann. Þessi ríkisstj. hefur einmitt gert víðtækari samninga við utanþingsöfl um þjóðfélagsmál, en áður eru dæmi til og auðvitað án þess að hafa fyrst leitað umboðs hjá Alþ. Þannig mætti lengi telja. Ég er síður en svo með þessum orðum að andmæla þessum aðgerðum, en bendi aðeins á, að þær eru ekki í samræmi við þá stefnu, sem ríkisstj. markaði sér í öndverðu. Auðvitað hefði ríkisstj. átt að hafa sagt af sér fyrir löngu, ef hún hefði haft þor til þess að standa eða falla á verkum sínum, enda því lýst yfir á sínum tíma, að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, væri allt annað unnið fyrir gýg. En stjórnin hefur valið þann kostinn að stritast við að sitja sem lengst, hvað sem það kostaði. Hún hefur fyrir þó nokkru að því er virðist gefizt upp við að hafa nokkra heillega stefnu, enda hefur hún lánað öðrum þjóðum sjálfan efnahagsráðunautinn. Í stað þess lætur hún reka á reiðanum og allar þjóðfélagslegar aðgerðir hennar bera svip af handahófi, ráðleysi og ringulreið og það er víst þetta stjórnleysi, sem málgögn stjórnarsinna kalla frelsi. Auðvitað hljóta margir fylgismenn ríkisstj. að hafa gert sér ljóst fyrir löngu, í hvert óefni stefnir. En þeir hafa sjálfsagt margir hverjir lifað í þeirri von, að ríkisstj. tæki sig á og hafa sagt eins og maðurinn: „Kannske Eyjólfur hressist.“ En nú hlýtur sá vonarneisti óðum að vera að kulna, því að Eyjólfi hefur bara alltaf hrakað. Víxlspor ríkisstj. hafa orðið æ fleiri og stærri. Þolinmæði manna hlýtur því að vera á þrotum og trú á því, að nokkurra nýrra raunhæfra úrræða sé að vænta af núv. ríkisstj., mun orðin næsta fágæt. Fram undan er ný og geigvænleg verðbólgualda. Núv. stjórn hefur tvisvar gripið til gengisfellinga, í fyrra skiptið var hún óþarflega mikil og í síðara skiptið algerlega óþörf. Nú óttast margir og ekki að ástæðulausu, að ríkisstj. muni gripa til þriðju gengisfellingarinnar á komandi hausti. Vegna þess, sem á undan er gengið, duga því miður ekki yfirlýsingar hæstv. forsrh. hér í gærkvöld til að eyða þeim grunsemdum. En verði þriðja gengisfellingin framkvæmd, ætti mælirinn að vera fullur. En hvað sem er um það, er hitt víst, að gengi ríkisstj. er sílækkandi. Ég fæ ekki betur séð en núv. ríkisstj. sé eins og á flótta, - á flótta frá upphaflegri stefnu, á flótta frá aðkallandi vandamálum, á flótta fyrir stjórnarandstöðunni, sem þrátt fyrir allt og sem betur fer hefur getað sveigt ríkisstj. til fylgis við sín sjónarmið á ýmsum málum, á flótta frá hinni eilífu sjálfstæðisbaráttu lítillar þjóðar í náðarskaut erlendra auðhringa. E.t.v. hafa hæstv. ráðh. það í huga, er einn orðhagasti Íslendingur á þessari öld, sem á efri árum og að fenginni reynslu sneri baki við Sjálfstfl., sagði eitt sinn: „Margur maðurinn hefur nú bjargað sér á flótta.“ Það má vel vera, að undir flóttans merki geti ríkisstj. framlengt eitthvað sitt pólitíska líf. Um það skal ég engu spá, en hitt er víst, að vandi framtíðarinnar vex með viku hverri, sem þessi ríkisstj. situr í stjórnarstólum aðgerðarlítil og úrræðasnauð. Og vandamálin, sem við er að glíma og leysa þarf, ef við ætlum að lifa við mannsæmandi lífskjör sem fullvalda menningarþjóð í þessu landi, eru meiri og stærri en svo, að líklegt sé, að við þau verði ráðið af stjórn, sem berst fyrir straumi og hefur eigi almennari tiltrú en núv. ríkisstj. Þökk þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.