Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa þátt í þessari umræðu um málefni sjávarútvegsins bæði um afkomu og rekstrarstöðu atvinnugreinarinnar og eins um þá þætti er lúta að fiskveiðistjórnun. Hv. 4. þm. Norðurl. v., sem var að ljúka máli sínu, lýsti því mati sínu að honum fyndist sem margt í fari núv. ríkisstjórnar minnti hann á samstarf Alþfl. og Sjálfstfl. sem kennt var við viðreisn og ég ætla ekki að gera neina athugasemd við þá samlíkingu. Hv. þm. lýsti því einnig yfir að hann hefði af þessu allverulegar áhyggjur. Ég skil það mætavel í ljósi þess að sú stjórn sat í 12 ár og ef allt fer á sama veg á þessi stjórn eftir að sitja um alllangt skeið og hafa tíma til þess að móta framvindu í íslenskum efnahags- og atvinnumálum. Ég hygg að flestir hv. þm. minnist þess að þau ár voru mikil umbrota- og framfaraár. Vissulega er það rétt sem hv. 8. þm. Reykn. hefur hér á orði í frammíköllum að á síðustu árum þeirrar ríkisstjórnar mætti sjávarútvegurinn mjög miklum erfiðleikum, gífurlegu verðfalli og einnig þeirri staðreynd að síldveiðarnar brugðust. Við þessum vanda vegna ytri aðstæðna var brugðist af mikilli festu. Við lok tímabilsins hafði stjórnin unnið bug á þeim vanda sem að steðjaði. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að rifja upp verk fyrri ríkisstjórna en að gefnu tilefni frá hv. 4. þm. Norðurl. v. þykir mér um margt ágætt ef hann sér nú þegar sömu framfaramerki og sömu mögulegu lífslengd í störfum núverandi ríkisstjórnar sem kom fram í störfum viðreisnarstjórnarinnar á sínum tíma. Við höfum í þessari umræðu farið yfir stöðu sjávarútvegsfyrirtækjanna í landinu. Ég þarf ekki að endurtaka þær tölulegu staðreyndir sem fyrir liggja. Það er deginum ljósara að um margt í þeim efnum eru hv. þm. í raun og veru býsna sammála þó að skeyti hafi flogið hér á milli manna. Flestir eru á einu máli um meginástæðurnar fyrir þessum vanda. Enginn dregur það í efa að meginástæðan er sú að við höfum þurft að horfast í augu við mjög verulegan aflasamdrátt. Í annan stað stöndum við frammi fyrir því að verð á helstu afurðum okkar á erlendum mörkuðum hefur farið heldur lækkandi og við búum þarf af leiðandi við verri markaðsskilyrði. Enginn dregur í efa að skuldir sjávarútvegsins eru mjög miklar og þetta eru þeir þrír höfuðþættir í vanda sjávarútvegsins sem við er að glíma. Ég hef ekki heyrt menn deila um þetta. Það hefur líka komið fram í máli hv. þm., bæði þeirra sem hér hafa talað af hálfu stjórnarliðs og stjórnarandstöðu, að allir flokkar í þinginu leggja höfuðáherslu á að viðhalda þeim stöðugleika sem tekist hefur að ná og má rekja til þjóðarsáttarsamninganna í febrúar 1990 sem nú hefur tekist að framlengja. Enginn hv. þm. hefur talið rétt eða skynsamlegt í þessari stöðu að gera nokkurn þann hlut sem raskar þessu. Allir þeir sem hafa talað hafa lagt á það mjög mikla áherslu að lækkun vaxta sé eitt af höfuðatriðunum í því að koma til móts við erfiða rekstrarstöðu sjávarútvegsins. Ríkisstjórnin hefur fyrir sitt leyti lagt grundvöll að því að vextir megi lækka með mjög hörðum aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálum. Þær hafa um margt verið umdeildar og við þurfum ekki að eyða mörgum orðum í að fara yfir það mál allt saman. Það eru fjölmörg atriði í ríkisfjármálaaðgerðunum sem hafa vakið deilur. En þær hafa haft það meginmarkmið að draga úr lánsfjáreftirspurn ríkissjóðs og opinberra aðila í þeim tilgangi að skapa skilyrði fyrir vaxtalækkun. Því hefur ekki verið mótmælt að vextirnir eru nú lægri en þeir voru fyrir ári síðan, lægri en þeir voru þegar núv. ríkisstjórn tók við og raunvextirnir eru að byrja að lækka. Við búum við mjög lága verðbólgu, lægri en í helstu viðskiptalöndum okkar og þess er að vænta, ef okkur tekst, sem allar líkur eru á eftir að kjarasamningar voru gerðir, að viðhalda þessum stöðugleika, að okkur auðnist með þessum hætti að bæta samkeppnisstöðu atvinnugreinarinnar. Það hefur komið fram í ræðum allra hv. þm. að ég hygg sem hér hafa talað að þeir gera sér grein fyrir því eftir allan þennan mikla aflasamdrátt að fiskiskipastóllinn er stærri en svo að hægt sé að halda því fram að það sé eðlilegt jafnvægi milli sóknargetu flotans og afrakstursgetu fiskstofnanna. Það hefur komið skýrt fram í máli allra hv. þm. að þeir gera sér grein fyrir því að afkastageta fiskvinnslustöðvanna í landinu er mun meiri en sem nemur mögulegum veiðum okkar á hverju ári og hluti af því viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir er að aðlaga atvinnugreinina að þessum staðreyndum. Menn gera sér grein fyrir því að við þurfum að veiða fiskinn með stærri skipum og vinna hann í færri vinnslustöðvum. Atvinnugreinin er að takast á við þennan vanda. Hér hafa verið nefndar tölur um það hvernig úrelding á sér stað í fiskiskipaflotanum og við höfum á síðustu mánuðum séð mjög verulegar breytingar í þessu efni. Við beittum okkur fyrir almennum aðgerðum til að auðvelda útgerðarfyrirtækjunum að takast á við þetta hagræðingarverkefni, skipulagsbreytingaverkefni eða hvaða nafn sem menn vilja gefa þeirri þróun. Þessi þróun er hins vegar nauðsynleg og það hafa verið gerðar ráðstafanir til að auðvelda hana. Við höfum fylgst með því að fyrirtæki í vinnslugreinum hafa verið að takast á við endurskipulagningu í rekstri og hún hefur verið auðvelduð m.a. með því að fresta afborgunum af lánum í tvö ár og með því að Fiskveiðasjóður hefur tekið þátt í því með fyrirtækjum að lengja lán þeirra fyrirtækja sem hafa verið að endurskipuleggja sinn rekstur. Allt miðar þetta að því að taka á vandanum í ljósi þessara aðstæðna og í ljósi þess meginmarkmiðs að viðhalda hér stöðugleika og tryggja það að þegar atvinnugreinin hefur gengið í gegnum skipulagsbreytingar verði rekin með eðlilegum og nauðsynlegum hagnaði. Með öðrum orðum hefur með almennum efnahags- og fjármálaaðgerðum verið reynt að skapa hér skilyrði til þess að atvinnugreinin styrkist á nýjan leik. Það hefur verið reynt með sérstökum stuðningsaðgerðum gagnvart atvinnugreininni sjálfri eins og frestun afborgana og stöðvun inngreiðslna í Verðjöfnunarsjóð og með nýjum ráðstöfunum um Úreldingarsjóð hefur reynt að hjálpa atvinnugreininni til að takast á við þessi verkefni. Hver hv. þm. á fætur öðrum hefur lýst því yfir að þeir geri sér allir fulla grein fyrir því að þessi vandi verði ekki leystur eins og hendi sé veifað með einhverri einni allsherjarlausn. Um þetta virðumst við allir vera sammála hvar í flokki sem við stöndum. Það hefur ekki komið fram ágreiningur um það. Með öðrum orðum eru menn að fallast á að það verði að taka á þessu viðfangsefni skref fyrir skref, taka á einu verkefni í einu eins og unnið hefur verið að á undanförnum mánuðum og verður unnið að á komandi mánuðum. Allt eru þetta mjög mikilvæg verkefni sem vissulega er mikil ánægja að heyra að Alþingi vill fylgjast með og menn vilji leggja af mörkum í umræðum og umfjöllun um þessi mál í þeim tilgangi að fá hér almennan skilning og samstöðu um nauðsyn þess að treysta höfuðatvinnugrein þjóðarinnar. Annar þáttur umræðunnar hefur lotið að fiskveiðistjórnuninni og þeirri endurskoðun sem nú fer fram á þeirri löggjöf. Löggjöfin sjálf gerir ráð fyrir því að endurskoðuninni skuli lokið fyrir lok þessa árs. Þá ákvörðun tóku menn við setningu gildandi laga og ég geri ekki ráð fyrir því að þeir sem báru ábyrgð á þeirri lagasetningu séu að kvarta undan stöðu málsins því að enn er nokkur tími til stefnu í þessu efni og þeir, sem ábyrgð tóku á lagasetningunni, gerðu ráð fyrir því að sú endurskoðun gæti staðið til loka þessa árs. Enginn hefur dregið dul á að það er uppi ágreiningur milli núverandi stjórnarflokka í þessum efnum. Það var líka sams konar ágreiningur uppi á milli flokka í fyrri ríkisstjórn. Það er jafnvel ágreiningur uppi í öllum flokkum um fiskveiðistjórnunina og mismunandi sjónarmið sem fram koma. Allt þetta leitast menn við að sætta eftir fremsta megni. Það hefur verið unnið að þessari endurskoðun í samræmi við ákvæði núverandi laga og í samræmi við samkomulag núv. stjórnarflokka um það á hvern veg að þessari endrskoðun skyldi unnið. Það hafa verið haldnir reglulegir fundir með hagsmunaðilum í þessu efni, tveir fundir með hv. sjútvn. og það hefur komið fram af hálfu þeirrar nefndar, sem forustu hefur fyrir þessari endurskoðun, að á næstunni sé gert ráð fyrir tíðari fundum með sjútvn. þegar endurskoðunarstarfið hefur mótast meir en það hefur nú þegar gert. Ég hygg, herra forseti, að ég hafi vikið með almennum orðum að flestum þeim þáttum sem hér hafa komið fram í þessum umræðum. Vandi sjávarútvegsins við þessar erfiðu aðstæður verður ekki leystur í eitt skipti fyrir öll og verður ekki leystur í þessari umræðu en ég tel að hún hafi verið mjög mikilvægt framlag til umræðunnar sem við þurfum að fara í gegnum um þessar mundir um þennan höfuðatvinnuveg þjóðarinnar og gott framlag til þeirra starfa sem við þurfum að takast á við á næstu mánuðum.

Virðulegi forseti. Vegna þess sem kom fram hjá hæstv. sjútvrh. um verðfall afurða vil ég aðeins segja frá því sem kom fram í því blaði, sem ég var að lesa úr áðan, Alþýðublaðinu,  Ég er ekki að segja að ég vilji gera lítið úr vandanum, hæstv. sjútvrh., en ég held að menn þurfi að greina hann rétt. Þá fyrst er einhver von til þess að við komumst sæmilega út úr þessu kerfi. Ég spurði einnig um það hvernig sjútvrh. sæi það fyrir sér að ráðherrar og ríkisstjórn mundu smíða þann rekstrargrundvöll sem greinin þarf að búa við eftir að endurskipulagningin á sér stað eftir að búið verður að skuldbreytina í fyrirtækjunum og ,,konvertera``. Á að miða rekstrargrundvöllinn við þau fyrirtæki eða hin sem alla tíð hafa staðið sig og borgað sína skatta og skyldur? Eða ætla menn að búa til aðra hringferð? Og að lokum, virðulegi forseti, þá segir hér í lögunum um stjórnun fiskveiða: ,,Þá skal ráðherra fyrir árslok 1992 láta endurskoða lög þessi. Hafa skal samráð við sjútvn. Alþingis og samtök helstu hagsmunaaðila í sjávarútvegi við þá endurskoðun.`` Tvisvar sinnum hafa formenn nefndarinnar komið á fund sjútvn. og í bæði skiptin að beiðni nefndarinnar sjálfrar og enn stendur upp á þá að koma og gera sjútvn. grein fyrir störfum sínum áður en þinginu lýkur.

Herra forseti. Það er rétt, eins og áður hefur komið fram í umræðunni, að það hafa verið haldnir tveir samráðsfundir með sjútvn. Það var einmitt lögð áhersla á það, þegar þetta endurskoðunarstarf hófst, að samráðsfundir þessara aðila gætu farið fram á þann veg að endurskoðunarnefndin hefði frumkvæði að slíkum fundum eða þá á hinn bóginn að sjútvn. sjálf hefði slíkt frumkvæði til þess að kalla eftir upplýsingum og til að koma fram sínum eigin sjónarmiðum. Fyrst og fremst var það haft í huga að með þessu móti væri sjálfstæði hv. sjútvn. virt svo sem vera ber varðandi frumkvæði að því að kalla eftir upplýsingum og koma sjónarmiðum af sinni hálfu á framfæri sem nefndin getur hvenær sem er gert og í sérstöku bréfi sem nefndinni var skrifað var á þetta bent. Að því er varðar verðmæti sjávarafurða með tilvísun í Alþýðublaðið ætla ég ekki að rengja upplýsingar sem þar komu fram. En þótt ártöl hafi ekki verið nefnd í því efni þykir mér sennilegt, miðað við það sem þar var sagt, að þar hafi verið um að ræða verðbreytingar á milli áranna 1990 og 1991. Eins og hv. þm. vita er það fyrst raunverulega í byrjun þessa árs sem þess fer að gæta að marki að verðið á erlendum mörkuðum hafi farið lækkandi.

Virðulegi forseti. Það kom ekki fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan að hann svaraði einstökum spurningum heldur fór almennt yfir efni sem fram kom í ræðum manna. Ég vil ítreka tvær eða þrjár af þeim spurningum sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra: Í fyrsta lagi. Eftir minni er staðan í sjávarútvegi þannig að tekjur eru um 75 milljarðar kr., skuldir um 100 milljarðar. Tap á vinnslu eru 4 milljarðar kr. í dag. Telur ráðherrann að atvinnugreinin geti, að teknu tilliti til aðgerða ríkisstjórnarinnar, staðið undir þessum skuldum og greitt þær til baka eða er hæstv. sjútvrh. sammála hæstv. utanrrh. um að sum fyrirtæki munu ekki geta það og þær skuldir séu tapaðar? Í öðru lagi spurði ég hæstv. ráðherra um afstöðu hans til mismunandi kvótakerfis sem er í gangi. Annars vegar kvótakerfis á innfjarðarækju þar sem vinnslan hefur kvóta á móti bátum og hins vegar hins almenna kvótakerfis. Ég spurði hvort hann hygðist samræma þessi tvenns konar kvótakerfi. Þau geta augljóslega ekki gengið samhliða. Svo ólík eru þau. Í þriðja lagi spurði ég hæstv. ráðherra varðandi þær hugmyndir sem fram hafa komið um úreldingu fiskvinnslustöðva. Hvaðan er hugmyndin? Hvernig hugsa menn með þeim hugmyndum að fá fé til þeirrar úreldingar? Hver á að leggja fram féð?

Herra forseti. Ég hygg að það liggi í augum uppi miðað við óbreytt rekstrarskilyrði þar sem fram hefur komið að atvinnugreinin er að tapa, þá er hún að auka skuldir sínar en ekki greiða þær niður. Að því er varðar það veiðifyrirkomulag eða stjórnunarfyrirkomulag, sem í gildi hefur verið á innfjarðarækju, þá hef ég áður lýst því yfir að ég tel eðlilegt að það verði tekið til endurskoðunar jafnhliða því sem menn endurskoða hin almennu lög um fiskveiðistjórnun. Það tel ég mjög eðlilegt og sjálfsagt. Hér er um gamla skipan að ræða sem eðilega þarfnast endurskoðunar og eðlilegt að það gerist samhliða hinni almennu endurskoðun sem nú á sér stað.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Ég skal ekki ganga eftir svari við þriðju spurningunni. En ég vil í framhaldi af svari við spurningunni um endurskoðun á kvótafyrirkomulagi á innfjarðarækju spyrja hæstv. ráðherra hvort markmið þeirrar endurskoðunar, sem hann telur eðlilegt að hefja, sé það að viðhafa sams konar kvótakerfi þar og tíðkast á öðrum botnfiski.

Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. tíundaði ýmis atriði sem hefðu átt að stuðla að betri afkomu í sjávarútvegi. Hann sagði að það yrði að gera í smáum skrefum og það hefði verið gert. Nú kom ekki fram hver þessi smáu skref fram undan eru. Með tilliti til þess sem gerst hefur þar sem niðurstaðan af því er sú að vinnsla botnfiskafla er núna rekin með 8% halla að meðaltali að mati Þjóðhagsstofnunar og 10% eftir því sem samtökin segja, vil ég spyrja hæstv. sjútvrh. að því hvort hann óttist ekki að með áætlunum um svo fá og smá skref muni hann innan ekki mjög langs tíma standa á rústum allt of margra sjávarútvegsfyrirtækja, þeirra sem hann sagði fyrir skömmu síðan að stefndu í gjaldþrot, þ.e. 60% af sjávarútvegsfyrirtækjum.

Herra forseti. Það eru útúrsnúningar hjá hv. 2. þm. Suðurl. að ég hafi talað um fá og smá skref. Ég talaði um að það væri nauðsynlegt að ákveða aðgerðir í skrefum, skref fyrir skref. Ég held því fram að það sem gert hefur verið í þessu efni séu allt stór skref til þess að taka á þeim gífurlega vanda sem við stöndum frammi fyrir. Menn munu varðandi þau skref sem eftir á að taka hugsa með nákvæmlega sama hætti. Það liggur í augum uppi og ég hygg að það hljóti líka að felast í orðum þeirra sem hér tala af fullri ábyrgð, þegar menn viðurkenna að skipastóllinn sé of stór og vinnslustöðvarnar of margar, að um leið og menn hafa náð meiri árangri í því að koma við hagræðingu, samruna og samstarfi fyrirtækja verður rekstrargrundvöllur þeirra sem eftir eru betri vegna þess að fjárfestingin nýtist betur en ella. Í því sambandi hafa menn velt upp þeirri hugmynd hvort hugsanlegt sé að koma við einhvers konar úreldingarstyrkjum í fiskvinnslu með svipuðu móti og gert hefur verið í útgerðinni. Við höfum rakið það áður og ég hef gert það fyrir mitt leyti í þessari umræðu. Á því eru ýmsir tæknilegir örðugleikar en ég hef samt talið nauðsynlegt að skoða þá hugmynd miklu nánar og kanna hvort hún geti verið þáttur í því að hjálpa atvinnugreininni við þessa aðlögun.

Herra forseti. Við þurfum ekki að deila um það, hæstv. sjútvrh., hvort skrefin hafi verið stór eða smá. Aðalatriðið er auðvitað að niðurstaðan af þessari vinnu er 8--10% halli. Það er staðreynd sem hæstv. sjútvrh. skýrði frá í gær. Því er það spurning hvort hún verður ekki um seinan sú hagræðing sem hæstv. ráðherra ræðir um, og við viljum taka undir að er sjálfsögð, ef það dregst lengur að hún beri árangur vegna þess hve ört hallar undir fæti þegar hallinn í greininni er 4 milljarðar kr. miðað við heilt ár.

Herra forseti. Það er að vísu rétt sem kemur fram hjá hv. þm. og áður hefur verið dregið fram að Þjóðhagsstofnun telur að fiskvinnslan sé rekin með 8% halla en sjávarútvegurinn í heild, samkvæmt sama mælikvarða er rekinn með 3,5% halla. Hér er enn um að ræða gamalt og nýtt vandamál, að hluta til tekjuskiptingarvanda innan atvinnugreinarinnar. Þegar við ræðum um vanda sjávarútvegsins í þessum skilningi styðjumst við yfirleitt við afkomu atvinnugreinarinnar í heild enda er eignaraðild að fiskvinnslufyrirtækjum og útgerðarfyrirtækjum mjög blönduð. Niðurstaðan af afkomumælingu á atvinnugreininni í heild er sú að hallinn sé nú 3,5%.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að spyrjast fyrir um það hvort hæstv. utanrrh. er hér í húsinu.

Já. Samkvæmt viðveruskrá er hann í húsinu.

Ég vil óska eftir því að hann sé hér viðstaddur ef hann á þess kost. Meðan hæstv. utanrrh. er á leið hingað í þingsalinn vil ég segja það almennt að það kom fram hjá hæstv. sjútvrh. sú framtíðarsýn að núv. ríkisstjórn mundi sitja í 12 ár eða jafnlengi og viðreisn. Hún mundi því hafa góðan tíma til að huga að þessum málum. Ég vænti þess að hæstv. sjútvrh. hafi ekki átt við það að hann eigi sér þá framtíðarsýn að hann vænti þess að sjávarútvegurinn verði orðinn hallalaus í lok þessa tímabils því að ef það er stefnan þá er það enn þá harkalegri gjaldþrotastefna en nokkru sinni áður hefur verið kynnt. Það verða fá fyrirtæki eftir að þeim tíma liðnum. Hæstv. utanrrh. virðist ekki hafa neinar áhyggjur af þessari stöðu og þegar þær staðreyndir eru raktar að gengið er nokkru hærra en það var þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir 1990 og spurt um hvort hægt sé að reikna með því að atvinnugrein, sem hefur orðið fyrir verulegum aflasamdrætti og verulegu verðfalli, geti búið við hærra gengi en hún gerði þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir í febrúar 1990. Telur hæstv. utanrrh. að gengið eigi að halda áfram að hækka eins og spáin er fyrir þjóðarbúskapinn 1992 á þessum línuritum? Þar er gert ráð fyrir því að gengið muni halda áfram að hækka á árinu 1992. Er það hagfræði hæstv. utanrrh. að sjávarútvegurinn eigi að glíma við aflasamdrátt með hagræðingu, að hann eigi að glíma við verðfall með hagræðingu og samhliða eigi hann líka að glíma við hækkandi gengi?  Hæstv. utanrrh. kemur í útvarpsumræður í gær og segir að ég hafi verið að krefjast gengisfellingar. Ég var ekki að krefjast gengisfellingar enda hef ég ekki valdið til þess og vænti þess ekki að hafa mikil áhrif á hæstv. utanrrh. Hins vegar ætlast ég til þess að hæstv. utanrrh. geri þjóðinni grein fyrir því hvaða kröfur hann gerir til sjávarútvegsins. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh.: Er það ekki hann og hans flokkur sem er að krefjast stærstu gengisfellingarinnar með því að krefjast þess aftur og aftur að hér verði lagður á auðlindaskattur? Hvaða hugmyndafræði er á bak við auðlindaskattinn? Er sú hugmyndafræði á bak við auðlindaskattinn að hann verði einfaldlega lagður á og sjávarútvegurinn sveltur og píndur í gjaldþrot og á hnén? Er það hugmyndafræðin? Það er ekki það sem hagfræðingarnir segja. Það er ekki það sem hagfræðingarnir í Seðlabankanum og háskólanum segja þegar þeir tala um auðlindaskattinn. Mér hefur sýnst vera allgott samband á milli Alþfl. og margra þessara manna. Nei, ekki aldeilis. Þeir segja: Þetta verður allt í lagi fyrir sjávarútveginn því að við þurfum að fella gengið um leið. Samhliða auðlindaskattinum fellum við gengið. Ég vil því biðja hæstv. utanrrh. að útskýra það fyrir þjóðinni hvernig þetta á að ganga upp á sama tíma og hann kemur hér og segir að þeir menn séu allt að því ekki með fullu viti sem ætli sér að krefjast gengisfellingar. Ég var ekki að krefjast þess. Og það var ekki hæstv. utanrrh. sæmandi að snúa út úr mínum orðum með þessum hætti. Ég hef í fyrsta lagi sett fram þá kröfu að ríkisstjórnin taki til baka þær álögur sem hún hefur verið að leggja á atvinnugrein sem er rekin með tapi. Var gert ráð fyrir því þegar þjóðarsátt náðist 1990 að lagðar yrðu slíkar álögur á þessa atvinnugrein? Nei, ekki aldeilis. Og hvernig ætli mörgum líði að þurfa sífellt að hlusta á það að nú þurfi að ráðast í það verk að taka gjald af þessari atvinnugrein? Ég heyri ekki betur en hæstv. utanrrh. ætli að skipta um stól og fara í annað ráðuneyti til að geta sinnt þessum málum betur. Það er fyrirkvíðanlegt fyrir þessa atvinnugrein að fá hann í þann stól án þess að ég viti hver hann er. Ég vil líka spyrja hæstv. utanrrh. einnar spurningar: Hvernig hefur hann hugsað sér að staðið verði að útflutningsmálum sjávarútvegsins? Er það ekki rétt, hæstv. utanrrh., að þú sagðir þeim aðilum sem standa í saltfiskútflutningi að einkaleyfi SÍF yrði ekki breytt fyrr en gengið yrði frá samningi um EES og þau mál komin á hreint? Er það rétt að þrátt fyrir loforð til þessara aðila hafi utanrrn. veitt ýmsum aðilum slík leyfi? Er það rétt að þessar leyfisveitingar og óvissa um þær hafi orðið til þess að rugla markaðinn erlendis og valdið verulegu verðfalli og tapi fyrir íslenskan sjávarútveg? Ég er ekki að halda því fram að hæstv. utanrrh. vilji með vísvitandi hætti standa í slíkum æfingum. En þetta hefur komið fram og ég vænti þess að hæstv. utanrrh. viti að það er hvað mest tap í saltfiskverkun nú á þessum vetri og þar hafa verið verulegir erfiðleikar. Þess er krafist að við stjórnarandstæðingar komum með úrræði í þessum efnum. Ég get tekið undir það að hér eru engar töfralausnir en menn þurfa að fá einhvern frið. Menn þurfa í fyrsta lagi að fá þann frið að hætt sé að tala um endalausa skattlagning á atvinnugrein sem er rekin með tapi. Ég heyri að hæstv. forsrh. hefur upplýst það hér í kvöld að stjórnarflokkarnir muni að sjálfsögðu koma sér saman um stefnu í þessum málum og vitnar til þess að innan þeirra veggja séu engin undirmál. Ekki veit ég hvers vegna það var sérstaklega tekið fram og átta mig ekki á því. En stefnan liggur ekki fyrir hjá stjórnarflokkunum og meðan menn eru að ýtast á um þessa hluti býr atvinnugreinin við verulega óvissu og væri fróðlegt að heyra hvernig hæstv. utanrrh. ætlar enn að auka skattlagninguna á sjávarútveginn án þess að breyta genginu. Ef ég hef heyrt rétt þá á það enn að hækka. Ég vildi aðeins út af því sem fram hefur komið ítreka að við sem störfum í stjórnarandstöðunni höfum farið þess á leit að eiga meiri aðild að endurskoðun fiskveiðistefnunnar. Við teljum það ekki eðlilegt að stjórnarflokkarnir vinni einir að þessu máli og þótt fram séu sett fögur orð um samráð við sjútvn. þingsins þá verðum við afar lítið vör við það. Við höfum farið fram á að fá upplýsingar. Í síðustu viku fórum við þess á leit að fá að ræða við þessa nefnd. Það hefur ekki enn verið hægt að verða við því. Við fórum þess líka á leit við varaformann nefndarinnar að fá upplýsingar um undirbúningsviðræður sem eiga sér stað um tvíhliða samning um sjávarútvegsmál milli Íslands og Evrópubandalagsins. Það hefur ekki verið hægt að verða við því þannig að það þarf ansi mikla eftirgangsmuni í þessu sambandi. Því var haldið fram af hæstv. sjútvrh að verið væri að vinna að þessu skref fyrir skref og menn virtust vera nokkuð sammála. Við erum ekki sammála um þá skattlagningu sem ákveðin var á sjávarútveginn í vetur. Við erum ekki sammála þeim breytingum sem áttu sér stað á löggjöfinni um Úreldingarsjóð og þó að það sé rétt að styrkir Úreldingarsjóðs hafi verið auknir þá hefur verið dregið úr tekjum hans. Sá sjóður mun ekki endast að eilífu, enda hefur mikið fé farið út úr honum og er hann þó dæmi um sjóð sem var til þegar núv. ríkisstjórn tók við. Hingað til hefur hins vegar mest verið talað um tóma sjóði. Það er líka annar sjóður sem miklir peningar eru í sem er Verðjöfnunarsjóður og hlýtur að koma til umfjöllunar varðandi þann mikla vanda sem sjávarútvegurinn stendur nú frammi fyrir. Sá sjóður er ekki tómur. Þess vegna er það málflutningur sem ekki er sæmandi að vera alltaf að tala um að allir sjóðir hafi verið tómir og allt hafi verið gjaldþrota. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. taki ekki undir það þótt mér hafi fundist hann gera það, annaðhvort með þögninni eða taka undir sönginn með hæstv. forsrh. þegar hann kemur og upplýsir þjóðina og þingið um tómu sjóðina á milli þess sem hann hellir skömmum yfir þingið fyrir háttalag þess. Ég býst við því að þessi umræða sé dæmi um það að menn séu að teygja lopann. Að vísu var hæstv. sjútvrh. ekki þeirrar skoðunar því að hann taldi að þessi umræða væri mikilvæg og ég hafði haldið að það væri mikilvægt að þjóðinni væri ljóst að við höfum áhyggjur af þessum málum hér á Alþingi og við viljum fá upplýsingar um það sem er að gerast. Og við viljum taka á því með ábyrgum hætti því að hér eru engin gamanmál á ferð. En ég vísa ummælum hæstv. utanrrh. til föðurhúsanna og væri honum nær að koma hér í ræðustól og reifa hugmyndir sínar um það hvernig eigi að bregðast við þessum mikla taprekstri eða er hæstv. utanrrh. harla ánægður með þessa stöðu og telur hann rétt að þetta verði bara si svona?

Herra forseti. Ég held að segja megi að nú þegar sé nokkur uppskera af þessari umræðu, það liggi fyrir með skýrari hætti en áður eftir kvöldið í kvöld hvernig landið liggur innan hæstv. ríkisstjórnar varðandi stöðu sjávarútvegsins og hugsanlegar aðgerðir til lausnar bráðavanda hans. Fleiri en einn og fleiri en tveir hafa komið í ræðustól eftir að þeir fluttu mál sitt, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh., og dregið nokkurn veginn allir samhljóða niðurstöður af málflutningi þeirra sem og ég geri, að þeir hafi sagt það að ekki væri á dagskrá að aðhafast neitt frekar sértækt í vanda sjávarútvegsins. Síðan urðu þau tíðindi að hæstv. sjútvrh. kom í ræðustól hafandi setið undir ræðum starfsbræðra sinna, hæstv., utanrrh. og forsrh., heldur þögull og dauflegur til að sjá og fór nokkrum almennum orðum um þennan vanda. Hann bætti þar í raun og veru sáralitlu við og svaraðu engu til um beinharðar ráðstafanir eða aðgerðir sem hefur þó bæði verið rætt um og reifað að gera mætti. Ég hlýt að draga þá niðurstöðu fyrir mig a.m.k. af þessu öllu saman að hæstv. sjútvrh. sé króaður af í ríkisstjórninni og sé með sínum almenna málflutningi, sínum almennu orðum, að reyna að breiða yfir þá staðreynd að hann kemst hvorki lönd né strönd með frekari aðgerðir til aðstoðar sjávarútveginum. Það er vitað að hæstv. sjútvrh. flutti í ríkisstjórn strax á öndverðum vetri ýmsar tillögur eða hugmyndir um ráðstafanir til lausnar vanda sjávarútvegsins. Þar varð niðurstaðan að vísa þeim málum í nefnd eins og frægt er orðið. Það er þessi tvíhöfða nefnd, þessi tveggja verkstjóra nefnd, sem hefur síðan haft þau mál á sinni könnu og formenn hennar hafa ræðst lítillega við í fjölmiðlum en að öðru leyti hefur mest lítið til borið á varðandi málefni sjávarútvegsins. Hæstv. sjútvrh. sagði reyndar sjálfur rétt um það bil að hann lauk máli sínu áðan að hann hefði í almennum orðum farið yfir vanda sjávarútvegsins og sneri sér svo að því að hugleiða lítillega um stjórn fiskveiða. Ég hef kosið að halda þeim þætti þessarar umræðu að mestu til hliðar tímans vegna því að það bíður síns tíma að ræða þau mál. Mér er meira í hug að fá einhverja niðurstöðu, leiða eitthvert leiðarhnoða varðandi bráðavanda sjávarútvegsins, þann vanda sem hvílir nú svo þungt á fyrirtækjunum í greininni að þol þeirra miðað við núverandi aðstæður er mælt í vikum, í mesta lagi mánuðum hjá mjög mörgum þeirra þar sem ég þekki til. Lífsmátturinn sem eftir er í þeim mælist í mánuðum mörgum hverjum. Ég ætla að endurtaka þær beinu spurningar sem ég bar fram til hæstv. sjútvrh. áðan, ekki endilega vegna þess að ég vænti þess að hann svari þeim úr þessu. Ég skil hans aðstæður svo að hann telji sig vera kominn á leiðarenda, vera króaðan af, vera í minni hluta í hæstv. ríkisstjórn og komast ekkert áfram með þær hugmyndir sem hann annars kann að hafa og hefur haft sannanlega um aðgerðir til handa sjávarútveginum. Ég spurði um útgreiðslur úr Verðjöfnunarsjóði. Ég bauð það fram fyrir mitt leyti að stuðla að því að breytt yrði lögum eins og væntanlega þarf til ef menn vildu grípa til þess ráðs og teldu það skynsamlegt að greiða út á næstu mánuðum að einhverju eða jafnvel öllu leyti innstæður sjávarútvegsins í Verðjöfnunarsjóði. Það eru 3 milljarðar kr., umtalsverðar fjárhæðir, 3 / 4 af áætluðu tapi botnfiskvinnslunnar á árinu og mundi auðvitað muna geysimiklu fyrir greinina ef henni yrðu þeir fjármunir handbærir með einhverjum hætti á næstu mánuðum. Upplýst er að stór hluti þeirra greiðslna gæti orðið bein skuldajöfnun við opinbera sjóði þannig að hér væri ekki einungis verið að tala um að setja það fé í umferð með beinum hætti. Ég spurði í öðru lagi um það hvort hæstv. sjútvrh. og hæstv. ríkisstjórn væri tilbúin til að ræða það, skoða það núna dagana sem þingið á eftir að starfa, að menn féllu frá því að láta sjávarútveginn kaupa veiðiheimildirnar síðari hluta þessa sumars sem í hönd fer. Það er áætlað að gefa samkvæmt fjárlögum 525 millj. kr. og munar um minna ef sjávarútvegurinn fengi þessar veiðiheimildir úthlutaðar núna á næstunni en slyppi við greiðslur. Ég spurði í þriðja lagi um viðhorf sjútvrh. til þess að í ljósi aflasamdráttar og kvótaniðurskurðar á undanförnum árum og vegna núverandi aðstæðna gripu menn til þess ráðs að standa við bakið á eða styrkja útgerðir til að sækja í vannýtta stofna og á önnur mið. Þar hafa verið að opnast eða a.m.k. verða betur ljósir ýmsir möguleikar og veiðar á tegundum sem áður voru lítt eða ekki nýttar eins og búra og jafnvel hinum fræga langhala hafa lítillega komist í gang og er ástæða til að ætla að auka mætti þessar veiðar og leita meira fyrir sér á djúpmiðum hér suður og austur af landinu ef --- og sérstaklega ef, opinberir aðilar gætu með einhverjum hætti tekið þátt í þeirri áhættu og óvissu sem slíkum tilraunum fylgja auðvitað fyrir viðkomandi útgerðir. Væri nú ekki margt vitlausara við núverandi aðstæður þar sem menn tala endalaust um of stóran fiskiskipaflota og þegar stór verksmiðjuskip með geysilega toggetu og möguleika til að veiða á djúpslóð hellast inn í landið, að menn gerðu skurk í þessu? Ég spurði um möguleikana til að gera átak til að auka fullvinnslu og fara út í frekari vinnslu í neytendapakkningar í fiskvinnslunni, gera verulegt átak í þeim efnum til þess að reyna að mæta minni afla, minni atvinnu og versnandi atvinnuástandi með aukinni fullvinnslu. Ég spurði um möguleikana á því að létta af ýmsum öðrum álögum og bæta með slíkum ráðstöfunum starfsskilyrði fiskvinnslunnar. Við þessu komu engin svör eða ég heyrði þau a.m.k. ekki og er þó hægt að svara sumu af þessu ósköp einfaldlega með já-i eða nei-i. Er sjútvrh. tilbúinn til þess að kanna hér á næstu dögum, á morgun eða næstu daga viðhorf manna í þingflokkum til þess að drífa í gegn breytingar á lögum um Verðjöfnunarsjóð þannig að unnt sé að opna fyrir útgreiðslur úr honum? Eða telur hann það kannski vitlaust eða óþarft? Ég á ekki von á því og ef svo er ekki, hvað aftrar þá því að menn a.m.k. tali saman um slíka hluti? Herra forseti. Ég ætla ekki tímans vegna að lengja þessar umræður af minni hálfu. Farið er að líða á nóttina og mér er sagt að mikil fundahöld standi til samkvæmt starfsáætlun þingsins á næstu dögum. Ég er þakklátur fyrir að umræðan gat farið fram. Ég tel þrátt fyrir allt að það hafi verið nokkur akkur í því nú í byrjun sumars að fá þetta stöðumat á málefnum sjávarútvegsins. Ég er auðvitað sáróánægður með mörg svörin sem hafa komið og reyndar alls ekki komið að sumu leyti. Ég tel auðvitað að frammistaða forsrh. og utanrrh. sérstaklega sé áfram ekki minna áhyggjuefni en verið hefur. Ég veit satt best að segja ekki í hvaða heimi þessir menn halda sig sem tala eins og ekkert sé í sjálfu sér að því að láta sjávarútveginn eða botnfiskvinnsluna í landinu malla áfram mánuð af mánuði, missiri eftir missiri með 11% tapi. Er það virkilega þannig að menn ímyndi sér að hlutirnir geti bara haldið áfram eins og ekkert sé? Ég segi það alveg eins og er, ég veit bara ekki í hvaða heimi þessir menn hafa dvalið sem þannig virðast flytja mál sitt. Ég hef gefið mér það, og reyndar þarf ekkert að gefa mér að það liggur fyrir, að hæstv. sjútvrh. er að mörgu leyti á allt annarri skoðun en einhvern veginn er það samt því miður þannig að það virðist ekki vera hans skoðun, hans sjónarmið sem ráði þarna ferðinni heldur einhver önnur öfl sem undirtökin hafi í hæstv. ríkisstjórn. Ef þetta er sem sagt niðurstaðan eins og hún kemur mér fyrir sjónir og ég hef hér dregið upp þá vitum við ósköp einfaldlega hvernig þetta stendur núna, þegar þingið hverfur frá störfum og menn halda inn í sumarið, að botnfiskvinnslan í landinu er rekin með 11% tapi og verður auðvitað mjög nálægt því að stöðvast þegar kemur fram á haustdagana ef ekkert annað ber til. Við þekkjum líka afleiðingarnar af því og vitum meira að segja að slíkt getur haft stórpólitísk áhrif í landinu og væri þá kannski það eina jákvæða sem menn gætu hugsanlega séð í þessari annars dapurlegu niðurstöðu sem er að verða mönnum alveg ljós, sem sagt þeirri að hugsanlega veit þetta á stjórnarskipti í haust.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja umræðuna mikið en ég þakka fyrir hana. Ég held að þörf hafi verið á því að ræða þessi mál. Það hefði kannski verið nær að við hefðum fyrr í vetur tekið tíma til þess frekar en núna alveg undir þinglokin þó að ég sé út af fyrir sig ekki að segja að það hefði valdið neinum straumhvörfum gagnvart stefnu ríkisstjórnarinnar. Mér finnst að gusturinn hafi farið af hæstv. sjútvrh. Hann lét heyra í sér öðru hverju fljótlega eftir að hann tók við og fram á haustið og jafnvel í vetur um að það þyrfti aldeilis að taka á við stjórn mála sjávarútvegsins og það var þó það eftir af honum áðan að hann sagði að það yrðu stigin stór skref til þess að rétta stöðu sjávarútvegsins. Ekki get ég tekið undir þetta. Ætli stærstu skrefin hafi ekki verið í öfuga átt? Ætli það hafi ekki verið nokkuð stór skref stigin í öfuga átt fyrir sjávarútveginn með álögunum sem hafa verið lagðar á hann í vetur? Ég held að það sé a.m.k. öruggt að tekin hafa verið stærri skref aftur á bak en áfram. Ég vil taka undir þær óskir að sjútvrh. svari með hvaða hætti hann ætlar að vinna að því að rétta af þennan halla sem er fram undan á rekstri sjávarútvegsfyrirtækjanna. Það hefur komið fram hjá öðrum ráðherrum í kvöld að það sé ekki hugmyndin að gera neitt sérstakt fyrir þessa atvinnugrein til þess að hún verði bjargálna. Fram hefur komið frá aðilunum sjálfum, eins og stendur í Fréttabréfi samtaka fiskvinnslustöðva, þar sem þeir vitna til þess samkomulags sem gert er á vinnumarkaðinum, að forsendur samningsins, þ.e. miðlunartillögunnar, eru m.a. þær að gengi íslensku krónunnar verði stöðugt o.s.frv. Ég ætla ekki að lesa þetta en hér stendur eitthvað á þá leið að hægt sé að skilja það sem eins konar samþykki þessara aðila við samningnum og að þeir muni beyga sig undir hann eins og hann er. En það kemur líka fram í bréfi þeirra til sinna manna að lækkun vaxta og vaxtamunar sé algert lykilatriði til þess að hægt sé að búa við þessi skilyrði. Þeir láta líka koma fram og þar vil ég vitna orðrétt, með leyfi forseta: ,,Engum blöðum er um það að fletta að fiskvinnslan lítur nú til Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins og gerir að kröfu sinni að hann verði nýttur til að auðvelda henni að vinna sig út úr vandanum á næstu mánuðum.`` Þarna á greinin inni 3 milljarða kr. á sama tíma sem hún skuldar um 1,5 milljarða. Ég held að full ástæða sé til að skoða alvarlega það sem hv. 4. þm. Norðurl. e. var að tala um áðan, þ.e. að flytja tillögu í þinginu núna með það fyrir augum að nýta megi að einhverju leyti þessa fjármuni greinarinnar til þess að rétta af stöðu hennar. Ég held að það þurfi að gera fleira. Ég held að menn verði að horfast í augu við það að finna verður leið til þess að atvinnugreinin komist yfir núllið. Ef menn ætla sér ekki að gera neitt hlýtur illa að fara. Ég held að menn verði að taka á þeim vanda með einhverjum hætti. Ef menn treysta sér ekki til þess að halda aftur af gengishækkunum betur en gert hefur verið fram að þessu, eigum við þá að horfa fram á að gengið haldi áfram að hækka? Fiskvinnslan vonar að gengið lækki. Ætla menn að hafa á því algjöra gjörgæslu og ætla menn ekkert að koma til móts við greinina að öðru leyti? Mig langar til þess að minnast á það sem hæstv. utanrrh. sagði áðan um frystitogarana. Hann orðaði það eitthvað á þá leið að það væru til rekstrareiningar í sjávarútveginum sem skiluðu hagnaði þegar vel væri á málum haldið og þar var hann að tala um frystitogara. Hann talaði um að of mikil fjárfesting, sem væri illa nýtt í frystihúsunum, gerði þau illa samkeppnisfær og að í frystitogurunum væri möguleiki á að ná miklum árangri ef vel væri á málum haldið. Ég tel að þarna sé á ferðinni hlutur sem menn hafi ekki skoðað nægilega vel til þess að geta fullyrt um að þetta sé hagkvæm lausn. Að vísu hefur það komið fram að hægt hefur verið að reka fyrirtæki í greininni með miklum hagnaði. En ég held að skýringin á því sé að stærstum hluta sú að verið er að reka skipin á kostnað auðlindarinnar, þ.e. með því að þau hafa annars konar möguleika á að nýta sér kvóta sinn en önnur fyrirtæki í greininni og komast undan rekstrargjöldum sem menn hafa tínt til í umræðunni og bent á. Það þarf auðvitað að horfa á þá hluti. Ég held að að sumu leyti sé líka hægt að sjá merki þess nú þegar að þetta sé tímabundið ástand sem muni breytast fyrr en varir og menn munu þá standa frammi fyrir því að hafa keypt of mörg skip af þessu tagi sem nú þegar hafa valdið verulega minnkandi atvinnu og eiga eftir að verða til þess að enn fleiri munu missa vinnuna. Stærsta breytingin frá því að ríkisstjórnin tók við eru hin nýju fiskvinnsluskip sem komið hafa til landsins. Þau hafa breytt sjávarútveginum verulega og eiga eftir að valda enn meiri breytingum. Það er ekki fyrirætlun mín að halda lengri ræðu. Ég óska eindregið eftir því að fá svör við því hvort menn séu tilbúnir að líta á Verðjöfnunarsjóðinn. Ég óska einnig eftir svörum hæstv. sjútvrh. um það hvort hann hafi fyrirætlanir eða hvort hann hafi kannski lagt allar fyrirætlanir á hilluna, um að rétta af stöðu sjávarútvegsfyrirtækjanna frá því sem nú er.

Virðulegi forseti. Hv 1. þm. Austurl. byrjaði ræðu sína áðan með því að væna aðra um það að hafa ekki áhyggjur af afkomu sjávarútvegsins. Það virðist nú vera svo að hann hafi haft meiri áhyggjur af einhverju öðru vegna þess að af einhverjum ástæðum hélt hann sig fjarri þessari merkilegu umræðu í kvöld. Ber það merki um að hv. þm. hafi ekki nægilegar áhyggjur til að bera á torg um afkomu sjávarútvegsins eftir að hafa borið höfuðábyrgð á stjórn hans í tæpan áratug? Auðvitað ekki. Auðvitað dettur engum í hug að væna hv. þm. um að hann hafi ekki áhyggjur af ástandinu eins og það blasir við og er nú ekki nýtilkomið. Það er vissulega ómaksins vert að hann heiðraði okkur með nærveru sinni þó eftir dúk og disk væri eftir miðnættið þó ekki hefði verið nema til þess að draga til baka þau ummæli sem hann hafði látið falla og var naumast hægt að skilja á annan veg en þann að hann væri að kalla eftir gengisfellingu.  Það er líka ánægjulegt ef það hefur komið nægilega skýrt fram í umræðunni að allur samanburður við árið 1988 við mat á raungengi er bara tölulega rangur. Það er samanburður sem ekki stenst. Ef við höfum það á hreinu að gengisfelling er ekki á dagskrá, þá er hins vegar hægt að stuðla að því að leiðrétta gengið í áföngum og það er vissulega eitt af þeim markmiðum sem núv. ríkisstjórn hefur sett sér og fram kom í máli hæstv. sjútvrh. Það má heita svo að lungann úr þessum vetri hafi menn af hálfu stjórnarandstöðunnar farið hamförum gegn ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og efnahagsmálum en eins og fram kom í ræðu hæstv. sjútvrh. var markmiðið með þeim aðgerðum fyrst og fremst að skapa viðunandi stöðugleika fyrir atvinnulífið í landinu. Menn geta ekki hafnað meðulunum en lýst fylgi yfir markmiðinu. Marmiðið með að keyra niður ríkisútgjöld og að draga úr lánsfjárþörf ríkisins er að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið á lánsfjármarkaði, stuðla að lækkun vaxta og stuðla að lækkun verðbólgu. Þetta hefur tekist. Verðbólga á Íslandi er sú lægsta sem verið hefur í sögu lýðveldisins. Verðbólga á Íslandi er sú lægsta sem er nú í Evrópu. Ef við getum viðhaldið þeim stöðugleika erum við um leið að styrkja gengið sem er forsenda kjarasamninga, forsenda þeirrar sáttargjörðar sem tekist hefur í þjóðfélaginu með fullu samþykki ekki einasta forustumanna launþega, að fenginni reynslu, heldur líka forustumanna atvinnuvega og þar með talið forustumanna í sjávarútvegi og fiskvinnslu sem hafa hafnað gengisfellingu, gert það með jákvæðri afstöðu til kjarasamninganna og sagt: Eina leiðin fyrir þessa mjög svo skuldugu atvinnugrein er einmitt þessi: Stöðugleiki, lág verðbólga, lækkun vaxta. Sú lækkun vaxta sem nú þegar hefur tekist, sem er fyrsta skrefið að mínu mati, þýðir tveggja milljarða kr. lækkun útgjalda fyrir atvinnulífið í heild. Hlutfallslega minni fyrir sjávarútveginn vegna þess að bróðurparturinn af lánum sjávarútvegsins eru erlend lán. Það þýðir hins vegar um leið að að verulegu leyti bjó sjávarútvegurinn ekki við sama vaxtastig og ýmsar aðrar atvinnugreinar í landinu. En meginatriðið er auðvitað það að menn eru sammála um að gengislækkun er ekki leiðin og við verðum þá að stuðla að almennum rekstrarskilyrðum eftir þessum almennu leiðum. Það liggur hins vegar alveg ljóst fyrir að það leysir ekki vanda þeirra fyrirtækja sem eru svo skuldug, með svo þungar drápsklyfjar uppsafnaðra skulda á löngum tíma að þar duga ekki til neinar venjulegar, almennar efnahagsaðgerðir. Í máli hæstv. sjútvrh. kom fram hvað það er sem gert hefur verið af hálfu núv. ríkisstjórnar til þess að stuðla að því að skapa hér rekstrargrundvöll fyrir sjávarútveginn. Lengingu á lánum hefur verið beitt. Skuldbreytingu hefur verið beitt. Inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóðinn hafa verið stöðvaðar. Menn spyrja: Á ekki að stíga skrefið til fulls og greiða jafnvel út úr sjóðnum? Það er auðvitað mál sem sjútvrh. hefur til skoðunar. Stærsta aðgerðin er að sjálfsögðu hin lága verðbólga, forsendurnar fyrir lækkun vaxta og að færa sjávarútveginum þau tækifæri sem birtast í EES-samningnum sem ekkert hefur verið vikið hér að. Þetta eru almennar aðgerðir. Ef menn hafna gengislækkun, þá geta menn sagt: Eru til einhverjar aðrar sértækar aðgerðir en þessar? Ég hef ekki heyrt þær af vörum stjórnarandstæðinga heldur. Enda er það staðreyndin að miðað við 100 milljarða skuldabagga og þær staðreyndir sem fyrir liggja um það að hvorki almennar aðgerðir né heldur gengislækkun mundu duga til þess að leysa vanda verulegs hluta þessara fyrirtækja, er það skipulagsvandi sem verður að taka á og tekur lengri tíma en ekki skammtímaráðstöfun. Og eins og fram kom í máli hæstv. sjútvrh. að hvort tveggja, að því er varðar veiðar og vinnsluna, búum við við þennan skipulagsvanda. Alveg eins og við þurfum að minnka afkastagetu skipastólsins til þess að laga hann að meginstaðreyndinni, minni afla, þá þurfum við einnig að gera það að því er vinnsluna varðar. Þá mun það verða svo með þau fyrirtæki sem eftir standa að þau hafa betri rekstrarafkomu. Hv. 1. þm. Austurl. segir að sjávarútvegurinn sé skattpíndur og partur af vandanum sé sú ákvörun núv. ríkisstjórnar að aflaheimildir Hagræðingarsjóðs skulu seldar á markaðsvirði. Í þessu felst væntanlega sú skoðun að til sé á Íslandi einhvert fyrirtæki sem heitir Sjávarútvegur Íslands hf. En það er ekki svo og það veit hv. þm. allra manna best. Afkoman í sjávarútveginum er mjög misjöfn, ekki bara milli greina heldur einnig milli fyrirtækja. Það vill svo til að innan kvótakerfisins ganga kvótar kaupum og sölum og það eru verulegar fjárhæðir, mun hærri fjárhæðir en hér er um að ræða, sem eru greiddar fyrir kvóta. Það eru fyrirtæki sem hafa afkomu til þess, burði til þess og eru að því. Og þeir sem aðhyllast hvað mest framsal á óveiddum fiski, á veiðiheimildum, ættu ekki að mótmæla því. Eini munurinn í þessu tilviki er sá að það fé sem fyrir þetta fæst fer ekki út úr greininni eins og það gerir í mörgum öðrum tilvikum heldur rennur í almannasjóði. Hv. þm. vék að útflutningsmálum og spurði: Er það rétt að forsvarsmönnum í SÍF hafi verið gefið loforð um að útflutningsleyfi skyldu ekki undir neinum kringumstæðum vera veitt öðrum aðilum þar til EES-samningurinn er kominn til framkvæmda? Svarið við því er mjög einfalt. Nei, það er ekki rétt. Það sem þeim var sagt var þetta: Þangað til EES-samninguirnn kemur til framkvæmda stendur ekki til að breyta núverandi skipan um einkaleyfi sem er ríkisverndað til SÍF, en það var áskilið að eftir sem áður hefði utanríkisviðskiptaráðuneytið heimildir til leyfisveitinga. Ég vil taka það fram að flestir þeir ráðherrar sem farið hafa með þetta vald, áður í viðskrn. nú í utanríkisviðskiptaráðuneytinu, hafa beitt þeim heimildum en í mjög takmörkuðum mæli. Þegar það var gert á sínum tíma, í minni tíð, var það fyrst og fremst til þess að veita það aðhald sem nauðsynlegt er þegar samkeppni verður ekki við komið. Það aðhald leiddi til þess að einkaaðilinn sem áður hafði látið framleiðendur innan SÍF búa við það að fá ekki uppgjör á útflutningi sínum mánuðum saman, til þriggja, fjögurra mánaða, greip til sérstakra aðgerða til þess að kippa því í liðinn þannig að nú líður mun skemmri tími frá því að vara er afgreidd og hún gerð upp. En óánægja innan SÍF með þetta var slík, auðvitað ekki hvað síst meðan verðbólga var stærra vandamál, að samtökin voru við það að leysast upp. Þetta aðhald sem fólgið er í því að veita slík útflutningsleyfi við sérstök skilyrði hefur þess vegna ekki orðið til ills heldur hefur það þvert á móti haft jákvæðar afleiðingar að mínu mati. Hafa slíkar leyfisveitingar verið veittar í þeim mæli að þær hafi ruglað markaðinn eða leitt til verðlækkana? Það hef ég heldur betur kynnt mér að undanförnu og svarið við því er nei. Það er í svo litlum mæli og þegar um er að ræða t.d. Spánarmarkaðinn er alveg ljóst að það hefur ekki breytt neinu um verð. Þar geta menn ekki kvartað undan því að verðið sé ekki hátt. Innflytjendur eru líka mjög fáir og hafa með sér samtök. Verðið á saltfiski, t.d. á Barcelona-svæðinu hefur aldrei verið jafnhátt og við getum vissulega fagnað þeim árangri sem náðst hefur í markaðssetningu á saltfiski undir íslensku vörumerki vegna þess að þar er hægt að nefna dæmi um ágætan árangur. Árangurinn birtist í því að verðið á þessari afurð, smásöluverðið, er nú í sumum tilvikum orðið verulega miklu hærra en vænsta og besta fyrsta flokks kjöt á markaðnum og margfalt á við samkeppnisvöru eins og t.d. kjúklinga. En það getur verið varasamt í skjóli annars vegar einokunar og hins vegar fákeppni bæði í heildsölu og smásölumarkaði ef verðinu er stillt mjög hátt vegna þess að það þýðir að aðrir útflytjendur, keppinautar, komast þá mjög hæglega og auðveldlega inn á markaðinn undir þessu háa þaki. Staðreyndin er sú að Norðmenn, Danir og í nokkrum mæli Kanadamenn og Færeyingar hafa nýtt sér þessa aðstöðu og bjóða mun lægra verð. Þetta er einfalt skólabókardæmi um það sem getur hent á fákeppnismarkaði en hitt er staðreynd að þau tiltölulega mjög fáu og takmörkuðu leyfi sem veitt hafa verið öðrum aðilum utan SÍF hafa ekki leitt til verðfalls.  samrýmist ekki hagsmunum framleiðenda og þeir munu koma í veg fyrir það. Það er munur á því hvort menn eru þeirrar skoðunar að það sé hlutverk ríkisvaldsins, stjórnvalda að gefa einkaleyfi einstökum aðilum og halda þannig uppi ríkisverndaðri einokun eða hvort framleiðendur sjálfir í sínum frjálsu samtökum komast að þeirri niðurstöðu að það sé þeirra hagur. Menn geta varla t.d. gagnrýnt leyfisveitingar stjórnvalda sem slæmt kerfi en sagt síðan: Einkaleyfi til einhverra lokaðra samtaka er hins vegar ágætt. Hvaða rökvísi er í því? Auðvitað er framtíðin sú að ríkið á ekki að vera með slíkt leyfisveitingarvald og allra síst ef aðrar leiðir eru betri. Virðulegi forseti. Við höfum fyrr í umræðunni, áður en hv. 1. þm. Austurl. heiðraði okkur með nærveru sinni, farið yfir fjölmarga aðra þætti þessarar umræðu og þá ekki hvað síst um skipulagsvanda sjávarútvegsins til lengri tíma og ég ætla ekki að endurtaka þau rök. Hins vegar vil ég undir lokin árétta það að engin ástæða er til þess fyrir hv. þm. né aðra þingmenn að væna menn um það að þeir hafi ekki áhyggjur af stöðu sjávarútvegsins. Hún er slík að menn hafa af henni þungar áhyggjur, bæði stjórnmálamenn og ekki hvað síst forsvarsmenn í greininni sjálfri og það fólk sem við hana vinnur vegna þess að það er alveg ljóst að við stöndum þarna frammi fyrir mjög miklum vanda sem er ekki bara skammtímavandi vegna minni afla eða breytinga á hráefnisverði eða horfum á lægra verði á mörkuðum heldur er þetta uppsafnaður vandi til margra ára sem verður ekki leystur nema með skipulagsbreytingu á grunneiningum greinarinnar. Það er verkefni sem verður ekki unnið með skyndilausnum Það er verkefni sem kallar á víðtæka samstöðu, mikið rétt. Að því er nú unnið kappsamlega af nefnd á vegum stjórnarflokkanna. Stjórnarflokkarir ætla sér ekki að einoka það mál. Þeir þurfa hins vegar eðli málsins samkvæmt að ná samstöðu sín í milli. Það er einnig að störfum fjölmennari nefnd hagsmunaaðila í greininni. Þetta mál mun að sjálfsögðu koma til kasta Alþingis og því fer fjarri að af hálfu stjórnarflokkanna sé slegið á útrétta hönd stjórnarandstöðu ef hún vill leggja hönd á plóginn í þeim umræðum og með jákvæðum tillöguflutningi þegar þar að kemur.

Herra forseti. Það gleður mig sannarlega að hæstv. utanrrh. skuli hafa miklar áhyggjur af stöðu sjávarútvegsins og þykir mér vænt um að hann hefur saknað mín í nokkra klukkutíma í kvöld, en það vill svo til að það hefur komið fyrir að hæstv. utanrrh. hefur ekki heiðrað okkur á Alþingi með nærveru sinni og hafa áreiðanlega oft á tíðum verið fyrir því eðlilegar ástæður og ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Það sem hæstv. utanrrh. sagði um gengismál var athyglisvert. Ég lagði fyrir hann einfalda spurningu. Spurningin var þessi: Telur hann að sjávarútvegurinn geti búið við hærra gengi en var þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir í febrúar 1990? Hann svaraði engu um það en sagði að núv. ríkisstjórn hefði það á sinni stefnuskrá að leiðrétta gengið í áföngum. Ég endurtek: Leiðrétta gengið í áföngum. Á hann við að það eigi að leiðrétta gengið í áföngum að því sem það var þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir í febrúar 1990? Hann hefur verið að snúa út úr mínu máli og ekkert um það að segja. Það er ekki í fyrsta skipti sem það gerist hér á Alþingi. Það er greinilegt að hæstv. utanrrh. kannast við að hafa lofað því að breyta ekki skipan um einkaleyfi. Síðan kemur það aðilum í sjávarútveginum á óvart hvernig utanrrh. túlkar það að hann hefur lofað að breyta ekki skipan um einkaleyfi. Það er alveg ljóst að menn hafa álitið að hann geri það með allt öðrum hætti en hann stofnaði til og það er alvarlegt þegar upp kemur annar eins ágreiningur í erfiðri stöðu og þar kom upp. Ég ætla ekki að fullyrða um það hvort það hefur kallað á verðlækkun. Það voru fullyrðingar annarra en það er mjög alvarlegt mál, hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. vill ekki einoka þetta mál. Gott og vel. Við höfum ekki orðið varir við það, hæstv. utanrrh., að núv. stjórnarflokkar hafi nokkurn áhuga á samstarfi við stjórnarandstöðuna í þessum máli frekar en flestum öðrum málum.

Herra forseti. Það er tvennt sem ég vil aðeins nefna varðandi ræðu hæstv. utanrrh. Hið fyrra er umfjöllun hans um raungengisstig krónunnar. Ég held að hæstv. utanrrh. verði að tala aðeins varlegar þegar hann talar um að það sé fjarstæða og beinlínis röng meðferð talna að bera saman raungengisstigið 1988 og núna. Það er ekki svo fjarri lagi, hæstv. utanrrh., að bera það saman. Staðreyndin er sú að í töflu í nýjustu skýrslu Þjóðhagsstofnunar er það sýnt svart á hvítu að raungengisstigið á öndverðu ári 1992 er hið þriðja hæsta á sl. tíu árum. Aðeins tvisvar sinnum áður frá því fyrir 1980 hefur raungengi krónunnar á mælikvarða verðlags verið jafnhátt. Það er í stuttan tíma um áramótin 1981 og síðan í um eitt og hálft ár á fastgengistímanum frá því kannski skömmu fyrir áramót 1987 og fram á síðustu mánuði ársins 1988.

Það er kjarni málsins.

Þá var að vísu raungengið hærra þegar hæst var á þeim tíma, en þetta er, hæstv. utanrrh., þriðja hæsta raungengisstig krónunnar í tólf ár og hefur verið hækkandi undanfarna mánuði. Hitt sem hefur verið fróðlegt að ræða, og verður að gera við betra tækifæri, er skondin lýsing hæstv. utanrrh. á útflutningsleyfamálum sínum þar sem hann talar um aðhaldsaðgerðir, að hafa veitt þessum krötum af og til útflutningsleyfi, sem hæstv. sjútvrh. vísaði út í ystu myrkur og kallaði gæðingakerfi sem væru óþolandi og handahófskenndar úthlutanir á leyfum af því tagi sem hafa valdið óróa á markaðnum og eru að mínu mati, og þar er ég sammála hæstv. sjútvrh., alversta blandan annars vegar af ríkisverndaðri einokun og hins vegar af skömmtunarkerfi til útvalinna manna. Annaðhvort einokun eða frelsi er mikið skárra heldur en þessi hryllilegi kokteill sem við höfum búið við að undanförnu.

Virðulegi forseti. Fyrst staðreyndir um raungengi. Það er staðreynd að tilvísanir manna um samanburð á stöðu raungengis, ég tala nú ekki um á mælikvarða kaupgjalds, einnig á mælikvarða verðlags til ársins 1988 og nú, eru rangar. Síðan er því við að bæta að þegar menn búa við verðbólgustig sem hvílir á sæmilega traustum grunni sem er lægra, meira að segja allverulega lægra en í helstu markaðslöndum okkar þá erum við með forsendur sem geta stuðlað að því að raungengið lækki. Það er það sem ég átti við með orðum mínum um leiðréttingu, þ.e. um lækkun raungengis vegna þeirra forsendna sem nú eru sæmilega traustar. Ég endurtek því það að ályktanir manna að nú sé komið upp sama ástand og 1988 eru bæði af þessum ástæðum og mörgum öðrum ekki raunsæjar. Að því er varðar það sem menn hafa sagt um leyfisveitingar og dæmigert fyrir hv. þm. Steingrím J. Sigfússon --- ,,leyfisveitingar til einhverra krata``. Hér er um það að ræða að veitt hafa verið leyfi sem fullnægja ákveðnum skilyrðum, bæði um verðlag, samanburð við verð á mörkuðum, gæði, afsetningu, stundum sérstakar tegundir aðrar en eru á meginmörkuðum. Í engum kringumstæðum er þetta spurning um einhver flokksskírteini. Síðan var ég að skýra frá staðreyndum eftir könnun mála um áhrifin. Það er viðurkennt að þetta leiddi á sínum tíma til þess að SÍF fór að gera miklu fyrr upp við framleiðendur. Það er staðreynd að þetta hefur ekki haft áhrif á hið geysiháa verð sem íslenskir útflytjendur fá á Barcelona-svæðinu sem um var að ræða þannig að þetta er allt saman ekkert annað en dylgjur og ósamboðnar hv. þm. sem og reyndar efasemdir um hvað milli okkar hefur farið. Loforð var aldrei veitt um að utanrrn. hætti slíkum leyfisveitingum. Þvert á móti hafði verið gerð grein fyrir því og sendar almennar reglur, þær kynntar öllum aðilum þannig að það fór aldrei á milli mála og er enginn misskilningur í því að þetta voru skilmálarnir. Ráðuneytið áskildi sér rétt til leyfisveitinga samkvæmt þessum almennu skilmálum en lofaði því að leggja ekki af ríkisverndaða leyfið til SÍF fyrr en í fyrsta lagi að EES-samningarnir væru komnir til framkvæmda.

Herra forseti. Það er náttúrlega alveg ljóst að hæstv. utanrrh. skilur þessi samtöl og af því að ég man rétt bréfaskriftir sem áttu sér stað um þessi mál. Ég veit ekki betur en SÍF hafi í höndum bréf frá utanrrn. að því er varðar þetta mál.

Og reglur.

Það virðist vera að hæstv. utanrrh. leggi allt annan skilning í málið en þeir hjá SÍF og það er það alvarlega í málinu. Af hverju í ósköpunum er ekki hægt að ræða þessi mál þannig að fullur skilingur ríki milli aðila? Felst í orðunum að einkaleyfinu verði ekki breytt, að utanrrh. veiti ýmsum aðilum sérstök leyfi til þess að veita aðhald? Ég leyfi mér að spyrja hæstv. utanrrh., hvaða rannsóknir fara fram af hans hálfu áður en hann fer í þessar svokölluðu aðhaldsaðgerðir? Það væri fróðlegt að vita hvernig það á sér stað í utanrrn. Og ég vil enn leggja þá spurningu fyrir hæstv. utanrrh. því að hann hefur ekki svarað henni: Telur hann að íslenskur sjávarútvegur geti búið við hærra og hærra raungengi eins og átt hefur sér stað að undanförnu? Þetta eru ekki mjög margar prósentur en það skiptir allt miklu máli því að hér er um háar útflutningstölur að ræða. Hæstv. utanrrh. hefur alls ekki svarað þessari spurningu í umræðunni.

Herra forseti. Jú, reyndar. Utanrrh. hefur svarað því. Hann hefur svarað því á þann veg að nú hafi verið sköpuð skilyrði til þess, þar sem verðbólgumunurinn er okkur í hag, að lækka raungengið, lækka muninn í tilkostnaði fyrir innlenda framleiðslu í samanburði við keppinauta þannig að það er ekki út í bláinn. Það eru viss rök fyrir því að raungengið geti lækkað. Annað mál. Hv. 1. þm. Austurl. reynir enn að koma því orði á þann sem hér stendur að hann sé ekki orðheldinn og standi ekki við orð sín, sagðist reyndar halda að SÍF ætti í höndum sínum eitthvert bréf. Já, SÍF á í höndum sínum eitthvert bréf. SÍF á í höndum sínum bréf þar sem m.a. var gerð grein fyrir því hvaða skilyrðum þeir aðilar yrðu að fullnægja sem utanríkisviðskiptaráðuneytið mundi veita leyfi þannig að það er skjalfest að það fór aldrei á milli mála að ráðuneytið ætlaði að afsala sér leyfisveitingavaldinu. Það þvert á móti setti á blað hvaða reglur það gerði og hvaða skilyrði það setti fyrir slíkum einstökum leyfisveitingum þannig að það fór ekkert á milli mála og það er engin ástæða fyrir neinum misskilningi milli manna.

Forseti. Það væri gaman, vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur verið að tala um fjarvistir manna hér í kvöld, að fá hann til að segja okkur hvar þeir eru, hinir ráðherrarnir sem standa þversum fyrir því að lausn fáist á vanda sjávarútvegsins, hvar þeir eru í kvöld, hvar þeir hafa verið í dag og hvar þeir hafa verið í nótt meðan þessi umræða hefur farið fram. Við söknum þeirra. Þeir skulda okkur svör, hæstv. utanrrh. Það var einnig rétt að leiðrétta það sem hæstv. utanrrh. sagði og staglaðist á skólabókardæminu sem honum er gjarnt að tala um. Er það skólabókardæmi, hæstv. utanrrh., að það sé leið að hækka vexti og státa svo af því að menn geti lækkað vexti? Það voru aðferðirnar sem þín ríkisstjórn beitti og var þess vegna búinn að koma sjávarútveginum kné. Og vísvitandi fer utanrrh. með rangt mál þegar hann talar um það að sjávarútvegurinn sé svo skuldsettur að hann geti ekki staðið í skilum. Það er rangt. Og það veit hæstv. utanrrh. vegna þess að árið 1990 var sjávarútvegurinn rekinn með hagnaði. 1991 var sjávarútvegurinn rekinn að vísu með tapi upp á 0,5% en það var eftir að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar var tekin við og fór að hamra á þessari atvinnugrein. Þetta er það sanna í málinu. Það er ríkisstjórn Davíðs Oddssonar sem er að knésetja þessa atvinnugrein.

Virðulegur forseti. Ég vil fá staðfestingu á því að ég hafi tekið rétt eftir. Hæstv. utanrrh. talaði um að einkaleyfakerfið væri úrelt og hann talaði um að samtök fiskframleiðenda gætu tekið það hlutverk að sér og hann talaði um að þeir hefðu ráð til að taka á þeim mönnum sem væru með undirboð. Mig langar til þess að fá skýringar á því hjá hæstv. ráðherra hvort menn eigi að vera skyldugir til að vera í einhverjum samtökum og hvort hann er að tala um að þessir aðilar, samtök fiskframleiðenda sem hópur eða félag, eigi að hafa einkaleyfi á að flytja út eftir að hið nýja kerfi yrði tekið upp.

Virðulegi forseti. Það sem ég sagði var þetta: Ég tel að það geti ekki verið svo til frambúðar að einstök sölusamtök byggi á ríkisverndaðri einokun, hafi einkaleyfi frá ríkinu. Ég tel hins vegar að ef hagsmunir framleiðenda eru þeir að þeir telja sér henta á einstökum mörkuðum að hafa með sér sölusamtök sem skila árangri muni þeir lifa af. Þá gætu samtök eins og þau sem hafa haft einkaleyfi í meira en hálfa öld vissulega byggt á því forskoti sem þau hafa og í ljósi árangurs sem þau ná sýnt framleiðendum fram á að þeir hafi hag af því að vera í þessum samtökum. En ég tel það ekki beinlínis vera hlutverk ríkisins að banna öðrum aðilum að spreyta sig á mörkuðum. Það er hins vegar gefið mál að það ræðst af árangrinum. Það er þetta sem ég var að segja. Ég var ekki að tala um að ríkið ætti að veita slíkum sölusamtökum einkaleyfi. Haft var eftir hæstv. sjútvrh. í umræðunum áðan að hans skoðun væri að markaðsmálin væru það viðamikið verkefni að það væri æskilegt að sölusamtökin sameinuðust jafnvel í stærri einingar og ég var spurður að því hvort ég væri sammála því. Mitt svar við því er að það er ekki verkefni ríkisstjórna að skipa fyrir um það hvernig framleiðendur haga slíkum samtökum. Það er mál þeirra sjálfra og á ekki að vera verkefni ríkisins. Verkefni ríkisins á vera að skapa útflutningsgreinum okkar sambærileg starfsskilyrði, gera þær samkeppnisfærar, skapa þeim markaðsaðgang, tryggja að þær hafi ekki lakari aðgang að helstu mörkuðum en keppinautar. Það er meginverkefni ríkisvaldsins.

Virðulegi forseti. Við lok umræðunnar vil ég sem fyrsti þingmaður í hópi þeirra sem báðu um skýrslu um afstöðu ríkisstjórnarinnar í málefnum sjávarútvegsins þakka fyrir umræðuna og láta í ljósi þá skoðun að ég tel að hún hafi verið nauðsynleg og mjög gagnleg. Og er nú til umhugsunar fyrir stjórn þingsins hve réttmætt það var hjá okkur að knýja á um þessa umræðu. Í henni hefur komið skýrt fram, ég verð að segja því miður, að ríkisstjórnin hefur ekki neina stefnu hvað snertir þann 4 milljarða hallarekstur sem blasir við í sjávarútvegi á þessu ári. Það hefur komið skýrt fram hjá hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að í þessu efni ætlar ríkisstjórnin ekki að aðhafast neitt. Í bráðavanda sjávarútvegsins á Íslandi, sem forustumenn sjávarútvegsins lýsa sem risavöxnum vanda á næstu mánuðum, hefur komið skýrt fram hér í kvöld að hæstv. ríkisstjórn ætlar ekki að gera neitt. Í öðru lagi hefur komið fram að hæstv. forsrh. hefur ekki hugmynd um hver sjávarútvegsstefna ríkisstjórnarinnar verður á næsta ári. Hæstv. forsrh. hefur ekki hugmynd um hver er eða verður stefna ríkisstjórnarinnar í fiskveiðistjórnun eða framtíðarskipulagsmálum veiða á Íslandi. Hann hefur hins vegar sagt að það sé góður andi í ríkisstjórninni og þar séu menn ekki undirförlir og hann vonist þess vegna til að komast út úr þessu, annað ekki. Eftir þessa löngu umræðu hér hefur þannig hvorki ríkisstjórnin né þjóðin hugmynd um hver stefna ríkisstjórnarinnar í skipulagsmálum sjávarútvegsins á Íslandi er. Í þriðja lagi hefur komið fram í umræðunum að ríkisstjórnin hefur viðurkennt að um 100 millj. kr. skuldasöfnun hefur átt sér stað í sjávarútveginum. Þrátt fyrir ítrekaðar spurningar hafa ekki fengist nein svör frá hæstv. ráðherrum um það hvernig þeir sjá að hægt verði að greiða þær skuldir. Þeir hafa verið spurðir að því hvort greinin eigi að greiða skuldirnar út frá núverandi rekstrargrundvelli sem ríkisstjórnin hefur búið til. Ekkert svar. Þeir hafa verið spurðir að því hvort grípa eigi til einhverra sértækra aðgerða til þess að greiða niður skuldirnar. Ekkert svar. Sé umræðan þess vegna lögð saman, þá er niðurstaða hennar sú að hæstv. ríkisstjórn hefur skilað auðu hvað snertir lausn á bráðavanda sjávarútvegsins. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekki hugmynd um hvaða fiskveiðistefna verði ríkjandi á næsta ári og getur engu svarað um það hvernig eigi að glíma við 100 millj. kr. skuldasöfnun í sjávarútvegi.  þannig að þinginu lýkur í vor, þjóðin heldur út í sumarið og aðstandendur sjávarútvegsins horfa framan í vandamálin án þess að fá í raun og veru nein svör í þessum efnum. Það hefur líka vakið athygli mína að þrátt fyrir vasklega framgöngu í ræðustólnum hvað eftir annað í kvöld til þess að etja kappi við hv. þm. Halldór Ásgrímsson svaraði hæstv. utanrrh. ekki einu orði því sem að mínum dómi var þó grundvallarspurning og hv. þm. Halldór Ásgrímsson bar fram. Hún var þessi: Alþfl. hefur sett á oddinn nýja skipan fiskveiðistjórnar með kvótasölu og veiðileyfagjaldi. Látum liggja milli hluta hvort menn eru sammála eða ósammála þessu kerfi. En allir þeir hagfræðingar og sérfræðingar sem fjallað hafa um málið á undanförnum mánuðum hafa bent á að það væri ekki hægt að koma slíkri stefnu á nema með verulegri gengisfellingu um leið. Með öðrum orðum, hæstv. utanrrh., marktækir hagfræðingar og sérfræðingar í efnahagsmálum hafa bent á þá staðreynd að fiskveiðistefna Alþfl. gengur ekki upp nema með verulegri gengisfellingu. Nú segir hæstv. utanrrh. hins vegar: Gengisfelling er það vitlausasta sem menn geta lagt til. Ef mark er tekið á hinum fræðilegu kenningum og þeim mönnum sem eru helstir bandamenn Alþfl. í þessari orðræðu á opinberum vettvangi, þá er hæstv. utanrrh. um leið og hann kategórískt hafnar gengisfellingu með þeim hætti sem hann hefur gert ítrekað í kvöld að lýsa því yfir með óbeinum hætti að það sé enginn grundvöllur í íslenskum sjávarútvegi til að koma fiskveiðistefnu Alþfl. á. af því að sjávarútvegurinn og hagkerfið þoli ekki þá gengisbreytingu sem er hin fræðilega og efnahagslega forsenda veiðileyfagjaldsins og kvótasölukerfisins. Það eru auðvitað líka nokkuð merkileg tíðindi. Það verður þá ekki vandamál að ná saman í fiskveiðinefndinni ef Alþfl. er hættur við vegna þess að forsendan, gengisfellingin, komi ekki til greina. Að mínum dómi hefur enginn marktækur hagfræðingur komið fram á síðustu mánuðum og treyst sér til þess að rökstyðja að hægt sé að koma þessu kerfi Alþfl. á án þess að fella gengið. Og það hefur meira segja af ýmsum þeirra verið talinn helsti kostur þessara tillagna Alþfl. í fiskveiðistjórnun að með þeim væri í leiðinni hægt að leiðrétta rekstrarstöðu iðnaðarins og skapa útflutnings- og samkeppnisiðnaðinum hagstæðari rekstrargrundvöll með því að breyta genginu sem um langa hríð hefur verið iðnaðinum og samkeppnisgreinunum í óhag. Ég vildi þess vegna vekja athygli á því að þessari spurningu og athugasemd svaraði hæstv. utanrrh. ekki og kannski skiljanlega vegna þess að með málflutningi sínum um gengismálin í kvöld var hann í reynd að kippa stoðunum undan því að fiskveiðistefna Alþfl. gæti verið á dagskrá með alvarlegum hætti á næstu missirum og árum. Hún gæti að vísu verið á dagskrá sem teoría, fyrir klappliðið á flokksþinginu í næsta mánuði, sem hefðbundinn kafli í áramótagrein formannsins í Alþýðublaðinu og við og við í útvarpsumræðum en hún verður hvergi á dagskrá þar sem menn taka hvern annan í alvöru. Það er kjarni málsins. Þannig að hæstv. utanrrh. situr bæði uppi með búvörusamninginn og stefnu Halldórs Ásgrímssonar í sjávarútvegsmálum, hvort tveggja líklega allt kjörtímabilið. Það er eðlilegt að hæstv. utanrrh. sé pínulítið uppsigað við hv. þm. Halldór Ásgrímsson og hv. þm. Steingrím J. Sigfússon vegna þess að þessir tveir fyrrv. ráðherrar minna ráðherrann óþyrmilega á að það sem helst hann varast vann varð þó að koma yfir hann, meira að segja og að öllum líkindum allt þetta kjörtímabil. Rétt er svo að geta þess í leiðinni að það erum ekki við í stjórnarandstöðunni sem höfum fundið upp það hugtak að vinnubrögð hæstv. utanrrh. í leyfaveitingum séu geðþóttaúthlutanir. Við eigum ekki höfundaréttinn á því hugtaki, þeirri nafngift, þeim stimpli og alveg óþarfi fyrir hæstv. utanrrh. að vera að agnúast út í okkur fyrir það. Höfundurinn að þessari einkunnagjöf í garð hæstv. utanrrh. er hæstv. sjútvrh. sem flutti hana á aðalfundi Íslenskra sjávarafurða nú nýverið þar sem hann fór satt að segja heldur háðuglegum orðum um þetta kerfi utanrrh. eins og lesa má í Morgunblaðinu 1. maí sl. Ég vona að hæstv. utanrrh. skili því til forsrh. í tilefni af vaxtaræðu forsrh. sem var á þann veg að enn ætti að halda sig við markaðinn, hann var ekki horfinn frá því að halda sig við markaðinn í vaxtamálum, að Landsbankinn heldur því fram og ég held að það sé rétt hjá Landsbankanum, að hann hafi lækkað vexti sína til jafns við lækkun vaxta ríkisbréfa á markaði hæstv. ráðherra. Ekki lækkun ríkisbréfa eins og þau eru tilkynnt í fjmrn. heldur á eftirmarkaðinum. Það er auðvitað vandinn í þessu máli að Landsbankinn getur með réttu haldið því fram að hann sé nú þegar búinn að lækka vextina jafnmikið og vextirnir á ríkispappírnum hafa lækkað að dómi markaðarins og þegar hæstv. forsrh. er svo að heimta meira eins og hann er búinn að gera í fjölmiðlunum undanfarna daga, þá er hann með handafli að krefjast þess að vextirnir verði lækkaðir vegna þess að markaðurinn hefur sagt að sú vaxtalækkun sem Landsbankinn hefur nú þegar framkvæmt dugi.

Er þingmaðurinn ekki ánægður með það?

Ég var ekki að lýsa neinni gildisafstöðu í því máli, hæstv. sjútvrh., ég var bara að lýsa staðreyndum. Það vill nú svo til að þegar menn eru að horfa á aðgerðir markaðarins í vaxtamálum, þá er hægt að skoða staðreyndir. Og aðgerðir markaðarins í vaxtamálum eru þær að lækkun á ríkispappírunum var 0,7%, ef ég fer rétt með. Lækkunin í Landsbankanum var líka 0,7% þannig að Landsbankinn hefur akkúrat fylgt markaðnum. Því geta þeir haldið fram með réttu og það er þess vegna sem ég sagði: Hæstv. forsrh. er að gera nákvæmlega það sama og hæstv. fyrrv. forsrh. Steingrímur Hermannsson gerði ,,gang på gang`` og var hæddur fyrir af Sjálfstfl. í þingsölum bæði fyrir og eftir myndun núv. ríkisstjórnar, að biðja um meiri vaxtalækkun en markaðurinn hefur ákveðið og láta framkvæmdastjóra Sjálfstfl. setjast í oddvitasætið í bankaráði Landsbankans og lækka vextina meira í samræmi við óskir hæstv. forsrh. Ég veit ekki hvort hægt er að hafa meira handafl eða flokksræði í vaxtamálum en framkvæmdastjóri flokks forsrh. taki að sér að framkvæma óskir hans í bankaráði Landsbankans. Að lokum fagna ég því, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. hefur húmor til þess að ávíta menn fyrir slæma mætingu í þinginu. Batnandi mönnum er best að lifa og sýnir það að honum er ekki alls varnað og enn lifir nú dálítið í gömlum glæðum. Ég vona að það verði til þess að við fáum oftar að eiga við hann orðastað því það er nú einu sinni svo að þegar hann tekur sig til munar dálítið um hann í stjórnarliðinu þannig að ég hef í kvöld ekkert saknað hinna sem setið hafa heima.

Virðulegi forseti. Ef málfundaæfing hv. 8. þm. Reykn. þar sem hann dregur saman niðurstöður umræðunnar með þeim hætti sem hann gerði er rétt lýsing á inntaki og niðurstöðum umræðunnar, þá sannar það öfugt við það sem hann sagði að umræðan er algerlega marklaus og vonlaust að eiga orðastað í alvöru um alvarleg mál við hv. þm. Eftir að hæstv. sjútvrh. hefur greint rækilega frá ástæðum á vanda sjávarútvegsins til skamms tíma, eftir að hann hefur farið rækilega yfir það hvað ríkisstjórnin hefur gert, bæði í sértækum aðgerðum og almennum aðgerðum, þá segir hv. þm.: Umræðan hefur leitt í ljós að ríkisstjórnin hefur ekki nokkurn skapaðan hlut um málið að segja. Síðan bætir hann við: Og svo sannar þetta allt saman að stefna Alþfl. í sjávarútvegsmálum er svo vitlaus að hún er ekki á dagskrá út þetta kjörtímabil og ég veit ekki hvað og hvað og kallar hana svo, þá stefnu, að halda uppi sölu á kvótum. Allt er þetta með miklum endemum. Það er alveg rétt að umræðan hefur snúist um vanda sjávarútvegsins til skamms tíma. Við höfum eytt nokkrum tíma í að ræða langtímavanda hans, skipulagsvanda og skuldastöðu hans og höfum sagt: Þau vandamál verða ekki leyst nema á löngum tíma. Þau kalla á skipulagsbreytingu í sjávarútveginum og þeir menn eru nú reyndar margir í flokki hv. þm., Alþb., sem eru okkur sammála um það. Þau mál hafa hins vegar ekkert verið á dagskrá í umræðunni og t.d. sá orðaleikur að hugmyndin um að koma á gjaldtöku fyrir veiðileyfi í áföngum á löngum tíma sem er boðuð stefna Alþfl. geti ekki gerst nema því fylgi jafnhliða leiðrétting á gengi og segja síðan að þeirri stefnu verði bara alls ekkert komið á, hvorki á þessu kjörtímabili eða nokkurn tíma, er náttúrlega fjarstæða, áróðursleikur, málfundaæfing sem þarf ekkert flokksþing til en er ósamboðin hv. málshefjanda og fjarstæðukennd þegar hann er búinn að þakka mönnum fyrir að hafa átt við hann orðastað sem menn gerðu af alvöru vegna þess að ef menn ætla sér að draga saman niðurstöður umræðunnar með þessum hætti er það bara til þess að segja: Þessar málfundaæfingar eru ómerkilegar og einskis virði.

Virðulegi forseti. Það er skiljanlegt að þetta komi dálítið illa við hæstv. utanrrh. Fyrst seinna atriðið. Ég sagði einfaldlega að allir þeir fræðimenn sem hafa tjáð sig um málið á undanförnum missirum hafa bent á að gengisbreyting sé forsenda þess að hægt sé að koma á veiðileyfagjaldi eða kvótasölukerfi, hvaða nafni sem við köllum það, í sjávarútvegi á Íslandi. Hæstv. utanrrh. getur ekki hrakið það hér. Þegar hann fer svo mikinn í ræðustól um það hve gengisbreyting sé fáránleg aðgerð í íslensku efnahagslífi nú og þá væntanlega einnig á næstu missirum að óbreyttum aðstæðum hlýt ég einfaldlega að draga þá ályktun að sú forsenda sem fræðimenn hafa bent á sem nauðsynlega sé að dómi hæstv. utanrrh. óframkvæmanleg. Hæstv. ráðherra má kalla það málfundaæfingar ef hann vill. Mér finnst það ekki samboðið honum, svo ég noti hans orðalag. Má ekki taka inn niðurstöður fræðimanna í umræðunni, leggja þær saman við niðurstöður utanrrh. og fá út rökrétta útkomu? Ég tek hins vegar eftir því að ráðherrann er allt í einu kominn með orðalagið að þessa stefnu Alþfl. eigi kannski að taka upp í áföngum á löngum tíma.

Það stendur í stefnuskrá Alþfl.

Ef það stendur í stefnuskránni, gott og vel. Þá er þetta kannski eitthvað sem á að koma eftir nokkur kjörtímabil, látum það vera. Þetta sem gert er varðandi Hagræðingarsjóðinn í ár er kannski fyrsti áfanginn. Virðulegi forseti, ég skal ljúka máli mínu. Það sem ég sagði um niðurstöður þessara umræðna var um það sem sneri að framtíðinni. Ég var ekki að draga saman niðurstöðu varðandi það sem sagt hefur verið um fortíðina, langtímaþróun í sjávarútvegi o.s.frv. heldur að draga saman niðurstöður varðandi stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, hæstv. utanrrh. Og ástæðan fyrir því að ég gerði það var að það var eitt af þeim meginatriðum sem spurt var um í þeirri skýrslubeiðni sem hér liggur til grundvallar umræðunni, hæstv. utanrrh. Ég vænti þess að ráðherrann hafi lesið þá skýrslubeiðni.

Herra forseti. Ég vil gera alvarlega athugasemd við það sem hv. 8. þm. Reykn. sagði en ég þarf þess út af fyrir sig ekki vegna þess að utanrrh. hefur skýrt mál sitt betur. Hann hefur sagt að það standi ekki til að mæta veiðileyfagjaldi í sjávarútvegi með neinni tekjuleiðréttingu eða t.d. gengisbreytingu eins og allir hagfræðingar halda fram. Hæstv. utanrrh. sagði í Alþýðublaðinu um síðustu áramót að breytingin á Hagræðingarsjóðnum sé fyrsti vísir að komandi veiðileyfagjaldi. Hann hefur jafnframt sagt að það sé fráleitt að ekki sé hægt að stíga frekari skref í þessu efni á kjörtímabilinu þótt hann tali um langan tíma. Hér kemur afar skýrt fram að það er ætlun Alþfl. að skattleggja sjávarútveginn enn frekar. Það er helsta framlag flokksins til að hjálpa til við að greiða niður 100 milljarða kr. skuld. Og hver er útkoman? Vaxandi gjaldþrot með tilheyrandi afleiðingum. Þessi kenning Alþfl. gengur að sjálfsögðu ekki upp og það er mjög alvarlegt að hæstv. utanrrh. skuli koma og staðfesta það sem marga grunaði að það er ekki ætlun Alþfl. að fara eftir kennisetningum hagfræðinganna heldur aðeins að nota annan partinn af henni. Þeir ætla sem sagt að nota debet-hliðina en kredit-hliðin á hvergi að vera.

Virðulegi forseti. Þó ég vilji ýmislegt gera fyrir fornvin minn, hæstv. utanrrh., þá er mér ógerlegt að svara fyrir hann í þessu andsvari þó að það væri kannski efnislega rétt en þingsköpin leyfa það bara einfaldlega ekki að hann komi upp og svari fyrir sig. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson kaus að nýta sér andsvar gegn ræðu minni til að flytja þessa lýsingu á afstöðu hæstv. utanrrh. Ég er reiðubúinn til að samþykkja að það sé rökrétt hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni að á því dæmi, sem ég var að leggja saman, annars vegar málflutning fræðimanna um gengisfellingu sem forsendu veiðileyfagjalds og hins vegar þá afstöðu utanrrh. um að gengisfelling kæmi alls ekki til greina, er auðvitað til önnur lausn en sú sem ég lýsti sem minni lausn, þ.e. að þá yrði veiðileyfagjaldinu ekki komið á. Það er rétt hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni að það er til önnur lausn á þessu dæmi og það er einfaldlega að auka skattbyrðina og álögurnar á sjávarútveginn sem slíkan, breyta ekki genginu en taka upp veiðileyfagjaldið og þar með láta útgjöld sjávarútvegsins aukast allverulega án þess að nokkrar nýjar tekjur komi þar á móti. Það er rétt. En það væru auðvitað mikil tíðindi ef hæstv. ríkisstjórn næði saman um þá stefnu að stórauka skattbyrðar sjávarútvegsins á næstu missirum og árum.

Virðulegi forseti. Að gefnum tilefnum er rétt að menn meðtaki guðspjallið nákvæmlega en það hljóðar svo: ,,Alþfl. telur koma til álita að þessar breytingar á fiskveiðistjórn og rekstrarskilyrðum verði gerðar á alllöngum tíma, t.d. á næstu tíu árum.`` Hér er verið að marka langtímastefnu um breytingar á fiskveiðistjórnun og stefnu í sjávarútvegsmálum í heild sinni. Þá fer ekki á milli mála að samhliða upptöku veiðileyfagjalds, sem Alþfl. er meðmæltur, telur Alþfl. nauðsynlegt að gera samhliða ráðstafanir í almennum rekstrarskilyrðum, þar með talið í gengismálum. Þetta er sett í það samhengi að við erum hér að boða stefnu sem er ekki kollsteypa, sem er unnt að framkvæma á löngum tíma, eins og hér segir, allt að einum áratug. Svo stór er vandinn. Ég bendi á að hv. þm. hafa ekki lagt mikið fram í umræðum um það hvernig eigi að leysa skipulagsvanda í sjávarútveginum. Ályktanir beggja hv. fræðimanna sem hér hafa talað, prófessors dr. Ólafs Ragnars og hv. 1. þm. Austurl., eru báðar rangar. Ég vísa mönnum bara í textann.

Herra forseti. Í framhaldi af því sem hv. 8. þm. Reykn. sagði um þá niðurstöðu sem komið hefur fram í umræðunum vil ég bæta því við að mér sýnist að niðurstaðan sé sú að á næstu vikum og mánuðum geti sjávarútvegurinn ekki búist við því að hans staða verði bætt. Hvort sem hallinn er 8% á frystingu, 8% á söltun eða 10% eða 3,5% að meðaltali er augljóst að það muni halda áfram að hlaðast þungar byrðar á íslenskan sjávarútveg, fiskvinnsluna sérstaklega. Hæstv. utanrrh. hefur sagt að það sé augljóst að sum fyrirtæki, hann skilgreindi ekki hvað mörg, muni ekki geta ráðið við sínar skuldir og að sjálfsögðu mun þeim fara fjölgandi hvort sem talan fer upp í 60%, eins og hæstv. sjútvrh. sagði fyrr á þessu ári. En hverjar verða þá afleiðingarnar? Þær verða gjaldþrot og á hverjum bitna þau? Þau bitna að sjálfsögðu á eigendunum sem glata öllu sínu, fyrirtækjunum og sjálfsagt mörgum sem eru með ábyrgðir kringum þau. Þau bitna á þeim byggðarlögum þar sem þessi fyrirtæki eru undirstaða atvinnulífsins og síðan bitna þau á lánastofnunum. Þá kemur okkur kannski fyrst í hug Landsbanki Íslands sem segir nú að hann geti ekki lækkað vexti vegna þess hvað hann er búinn að lána mikið til atvinnuveganna og þurfi að taka á sig mikil áföll vegna gjaldþrota þar. Það er augljóst að það mun ekki draga úr þeim heldur mun þeim þvert á móti fjölga m.a. vegna þeirra byrða sem ríkisstjórnin hefur lagt á sjávarútveginn eins og hér hefur verið margítrekað. Það er sem sagt stefna ríkisstjórnarinnar að Landsbanki Íslands og aðrar lánastofnanir væntanlega eigi að stórum hluta að standa undir hallarekstri sjávarútvegsins í staðinn fyrir að ríkisstjórnin létti byrðunum af og bæti rekstrarstöðuna. Það er því erfitt að skilja að vinnubrögð ríkisstjórnarinnar stuðli að lækkun vaxta. Það stangast á við það sem stjórnendur Landsbankans segja. Þeir segja þvert á móti: Hin erfiða staða atvinnufyrirtækjanna veldur því að við getum ekki lækkað vextina. Því miður sýnist mér því að þessi umræða hafi ekki gefið miklar vonir um að það muni birta til í íslenskum sjávarútvegi á næstu vikum og mánuðum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir atvinnuveginn, byggðarlög og þjóðarbúið.

Virðulegi forseti. Það getur komið sér vel að hafa ævinlega handhæga kosningastefnuskrá Alþfl. og jafnvel Sjálfstfl. líka. Ég vil í lokaorðum taka undir það mat sem fram kom í ræðu hv. 8. þm. Reykn. á niðurstöðum þessarar umræðu hvað varðar svör frá fulltrúum hæstv. ríkisstjórnar. Þannig vill til að ég er farinn að kunna nokkuð vel þessa kosningastefnuskrá, Ísland í A-flokk, og ég vil gjarnan lesa aðeins meira úr þeim kafla sem fjallar um sjávarútvegsmál og koma þar að atriði sem hæstv. utanrrh. hljóp yfir en það er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Samhliða veiðigjaldinu telur Alþfl. nauðsynlegt að ráðstafanir í almennum rekstrarskilyrðum sjávarútvegs, þar með í gengismálum, komi í veg fyrir að gjaldtakan jafngildi skattlagningu á útveginn. Þannig væri mikilvægum áfanga náð í því að jafna starfsskilyrði innlendra atvinnuvega, t.d. innan sjávarútvegsins milli veiða og vinnslu og milli sjávarútvegsins og iðnaðarins.`` Þetta stendur í kosningastefnuskrá 1991. Alþfl., Ísland í A-flokk á bls. 24.  Sjálfstfl. gerði sína kosningastefnuskrá líka og reyndar var það landsfundarsamþykkt sem hann setti fram í kosningabaráttuna þó svo hæstv. utanrrh. hafi sagt að þessi flokkur, sem hann líkti við mexíkanskan bófaflokk, hafi skilað auðu í kosningabaráttunni, þá skilaði hann samt bók upp á einar 43 blaðsíður. Það vekur athygli mína að í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram hefur ýmislegt af því sem Sjálfstfl. lagði áherslu á ekki verið nefnt af hálfu hæstv. sjútvrh. eða talsmanna Sjálfstfl., það atriði sem þeir hefðu í huga í náinni framtíð í aðgerðum eða við endurskoðun fiskveiðistefnunnar. Ég vil t.d. nefna og minna hæstv. sjútvrh. á að hér stendur á bls. 29, í kaflanum um sjávarútvegsmál, með leyfi forseta: ,,Forkaupsréttur aðila innan sama sveitarfélags varðandi sölu á veiðiheimildum verði tryggður svo sem unnt er.`` Þetta atriði hefur hæstv. sjútvrh. ekki nefnt sem innlegg inn í stefnumarkandi umræðu og væntanlega stefnu ríkisstjórnarinnar í fiskveiðimálum eða fiskveiðistjórn. Hér stendur einnig, með leyfi forseta, og geta menn nú séð efndirnar því að það er þegar komið fram: ,,Hagræðingarsjóður sjávarútvegsins verði lagður niður og við hlutverki Úreldingarsjóðs fiskiskipa taki aldurslagatrygging sem úthlutar fjármagni gegn mótframlagi úr ríkissjóði.`` Það stendur hér, virðulegi forseti, ,,gegn mótframlagi úr ríkissjóði`` og áðurnefndum tekjustofnum. ,,Fiskvinnslunni verði heimilað að mynda eigin sveiflujöfnunarsjóði án þátttöku launþega en Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins verði lagður niður.`` Þetta er bara heilmikið. Flokkurinn hefur sjútvrh. og hann hefur forsrh. og hann hefur fjmrh. Hann hefur öll tök á málinu. Hver var það sem þvældist fyrir stefnu Sjálfstfl., landsfundarsamþykkt Sjálfstfl.? Var það hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, sem braut á bak aftur þessa yfirlýsingu landsfundar Sjálfstfl.? Þó að hér sé eitt atriði, sem ekki hefur beinlínis tengst þessari umræðu, vil ég gjarnna minna á það af því að það hefur verið þó nokkuð rætt og tengist sjávarútvegsmálum. Við skulum ekki gleyma því að það eru menn sem starfa að sjávarútvegsmálum, sjómenn. Hér stendur, með leyfi forseta: ,,Sjálfstfl. telur að Landhelgisgæsla og öryggismál sjómanna hafi setið um of á hakanum hjá núv. ríkisstjórn og að áform um kaup á nýrri og stærri björgunarþyrlu með afísingarbúnaði beri að hrinda undanbragðalaust í framkvæmd.`` Þar höfum við það. Síðan er eitt atriði enn varðandi sjómennina því að það er aldrei of vel um það hugsað. Hér stendur, með leyfi forseta: ,,Virðisaukaskattur af flotbúningum verði felldur niður.`` Ýmislegt er nú það sem flokkarnir láta frá sér fara um sjávarútvegsmál og hagsmuni þeirra sem að þeim málum vinna og svo merkilegt er að báðir þessir flokkar, og þó sérstaklega Sjálfstfl., hafa haft mjög góð tök á því að koma þessum málum í framkvæmd sem ég hef verið að vitna hér til. En ýmist hafa menn látið það ógert eða unnið hið gagnstæða svo það er náttúrlega ekki rétt hjá hæstv. utanrrh. að Sjálfstfl. hafi skilað auðu. Það var kannski ekki auður seðillinn sem hann skilaði. Það stóð allt annað á honum en menn héldu, það er önnur saga. Það segir svo dálítið um stefnufestu hæstv. utanrrh. að hann skuli kaupa þetta og velja sér slíkan flokk sem samstarfsaðila. Að lokum, eftir stendur ómótmælt og allir eru sammála um það: Greinin skuldar mikið. Hún skuldar meira en árstekjur sínar. Greinin er rekin með tapi og ekkert útlit er fyrir að það tap hverfi. Ekkert gefur okkur ástæðu til þess að ætla að útgjöld muni lækka svo að um muni upp í þetta tap eða tekjur muni aukast að sama skapi. Við stöndum því frammi fyrir mjög erfiðri stöðu í sjávarútvegi. Við höfum því miður ekki heyrt nein úrræði frá hæstv. ríkisstjórn sem hún hyggst grípa til á næstu mánuðum svo við erum í raun og veru í þeirri stöðu sem menn voru í vorið 1988 þegar útgjöld í atvinnugreininn voru meiri en tekjur og menn tóku ekki ákvarðanir til þess að koma þar jafnvægi á. Sama staða er uppi núna og enn fáum við engin svör um ákvarðanir eða ráðstafanir sem ríkisstjórnin ætlar að grípa til til þess að jafna muninn milli tekna og gjalda.

Virðulegi forseti. Ég dreg ekki í efa að það þskj. sem við höfum hér í formi ríkisreiknings 1989 er hið áreiðanlegasta plagg. Ég hef þó skrifað undir nál. um reikninginn með fyrirvara og hyggst ég nú gera grein fyrir þeim fyrirvara. Eins og svo oft áður stöndum við þingmenn frammi fyrir gerðum hlut. Hér á ég við ríkisreikning ársins 1989. Ekki stóðust fjárlög þá frekar en áður og munu trúlega ekki standast betur fyrir yfirstandandi ár. Þau fjárlög, þ.e. fyrir árið 1992, eru hins vegar ekki til umræðu nú. Umræðan er búin, fjárlög afgreidd og yfir stendur framkvæmd þeirra. Reynslan mun svo skera úr um gildi fjárlaga þessa árs því að við eigum eftir að fjalla um enn ein fjáraukalög og að síðustu fáum við svo ríkisreikning í hendur. Það er ýmislegt sem stingur í augu við skoðun ríkisreiknings árið 1989. Ég ætla að drepa á nokkur atriði í máli mínu hér á eftir. Á því ári voru í fyrsta sinn afgreidd tvenn fjáraukalög. Samtals veittu þau greiðsluheimildir fyrir 9,6 milljörðum kr. til viðbótar við fjárlög ársins. Afgreiðsla reikningsins er nú nokkuð frábrugðin því sem áður var en þá þurfti að samþykkja fjáraukalög samhliða samþykkt ríkisreiknings. Það sem einnig er frábrugðið ríkisreikningum fyrri ára er það að nú eru í fyrsta sinn færðar til gjalda ýmsar eldri skuldbindingar ríkissjóðs þó svo að þær hafi ekki komið til greiðslu á árinu. Það þýðir að ríkisreikningur er ekki sambærilegur við fjárlög ársins sem samin eru á greiðslugrunni. Þá veldur það einnig, að mér finnst, vissum erfiðleikum við skoðun reikningsins að efnahagsreikningur hans er færður þannig að þær fjárveitingar sem valda eignamyndun eru ekki eignfærðar en skuldbindingar á lánum sem tekin eru til að fjármagna slíka eignamyndun eru færðar skuldamegin á efnahagsreikning. Þetta veldur því að efnahagsreikningur gefur í raun ekki rétta mynd af efnahag ríkisins. Skuldir virðast ævinlega meiri en eignir. Ég vil þó taka fram að þetta mun vera í samræmi við alþjóðlega venju samkvæmt því sem yfirskoðunarmenn ríkisreiknings segja. En þeim mun nauðsynlegra er að með fylgi listi yfir allar eignir ríkisins. Hins vegar er með þessu betur hægt að gera sér grein fyrir skuldastöðu ríkisins á hverjum tíma og hve mikið skuldir aukast á milli ára. Þær aukast t.d. um 100% milli áranna 1988 og 1989 eða úr 82,4 milljörðum í 162,6 milljarða. Ef tekið er tillit til breyttrar uppsetningar reikningsins, þá er aukningin 26,5 milljarðar eða 32%. Yfir höfuð hafa skuldirnar vaxið langt umfram vöxt lánskjaravísitölunnar á liðnum árum, á tímabilinu 1985--1989 um 642% en lánskjaravísitalan um 104%. Í skýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreiknings er skýringin á þessu sögð vera uppsafnaður rekstrarhalli ríkissjóðs og að sjálfsögðu að verið er að taka inn allar skuldbindingar fram í tímann, m.a. í lífeyrismálum. Einnig hafa verið yfirtekin lán á þessu tímabili, m.a. í orkugeiranum og þar á ég við Rarik og Orkubú Vestfjarða. Ég hef áður í umræðum á Alþingi bent á það misræmi sem mér finnst vera í því að færa skuldir orkufyrirtækjanna til gjalda í rekstrarreikningi ríkissjóðs á sama tíma og í þeim samningum sem gerðir voru við þessi orkufyrirtæki, a.m.k. bæði Orkubúið og Rarik, er gert ráð fyrir að þau greiði skuldirnar til baka ef lausafjárstaða þeirra batnar að ákveðnu marki. Mér finnst það rangtúlkun í ríkisreikningi að ríkissjóður státi af því að hafa yfirtekið skuldir orkufyrirtækjanna og sé á sama tíma að innheimta afborgun upp í þær skuldir. Ég er ekki þar með að biðja um skýringu á þeim samningum. Það hef ég fyrir löngu kynnt mér og veit líka að þetta ákvæði, sem ég vísa til í samningnum, var í raun þröngvað þar inn af hálfu samningamanna ríkissjóðs. Það var því ekki staðið af heilindum að þessum samningi af ríkisins hálfu enda hafa ráðherrar hælt sér af þessari yfirtöku skulda orkufyrirtækjanna en látið undir höfuð leggjast að segja frá því um leið að þau ættu að greiða þessar yfirteknu skuldir til baka. Þá finnst mér ástæða til þess að íteka hér mínar fyrri athugasemdir við afgreiðslu fjárlaga á þessu ári um þær heimildir til útgjalda sem veittar eru með 6. gr. fjárlaga. Þar er um að ræða svo opnar heimildir til ráðstöfunar á fjármunum ríkisins og til eignakaupa án nokkurs eftirlits að með ólíkindum er að sífellt skuli viðgangast. Það hefur aldrei dugað að setja ákveðið hámark á útgjöld vegna 6. gr. heldur hafa ráðherrar ævinlega farið langt fram úr hámarkinu. Nýjasta dæmið er frá árinu 1991 þegar greiðsluskuldbindingar skv. 6. gr. fjórfölduðust frá fjárlögum. Í þessum ríkisreikningi er t.d. á bls. 21 í greinargerð nefnt það samkomulag sem þáv. fjmrh. gerði við Reykjavíkurborg um greiðslu á skuld Vegasjóðs við borgarsjóð vegna framkvæmda við þjóðvegi í þéttbýli. Þetta samkomulag hefur orðið tilefni mikilla umræðna, bæði í fjárlaganefnd og samgöngunefnd. Mjög eru skiptar skoðanir um gildi þess samkomulags lagalega séð. Samningurinn var gerður á árinu 1991, stuttu eftir að vegáætlun var samþykkt á Alþingi. Samningurinn var gerður með vísan í 6. gr. fjárlaga, nánar tiltekið grein 6.7 sem hljóðar svo: ,,Fjmrh. er heimilt að semja við sveitarfélög með yfir 10 þús. íbúa um greiðslu á hluta ríkissjóðs í kaupum eða framkvæmdum til þess að ljúka brýnum sameiginlegum verkefnum að tilskildu samþykki fjárveitinganefndar.`` Samningurinn er síðan gerður og undirritaður af fjmrh. og samgrh. ásamt þáv. borgarstjóra, núv. forsrh. En það ákvæði 6. gr. að til þurfi samþykki fjárveitinganefndar var ekki uppfyllt. Samningurinn var aldrei lagður fyrir fjárveitinganefnd. En í greinargerð með fjárlagafrv. 1992 segir svo, með leyfi forseta: ,,Á árinu 1991 var gengið frá samkomulagi við Reykjavíkurborg um uppgjör vegna lagningar þjóðvega í þéttbýli. Ákveðið var að skuldin, sem er rúmur milljaður, skyldi greidd af framlagi vegáætlunar til þjóðvega í þéttbýli. Á næstu þremur árum koma til greiðslu 370 millj. kr. af skuld þessari.`` Nú kemur það furðulegasta. Þar sem engar athugasemdir voru gerðar af hálfu fjárln. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1992 er hægt að mati nokkurra aðila, sem um málið hafa fjallað, að líta svo á að fjárln. hafi samþykkt samkomulagið með samþykkt fjárlaga, þ.e. að fjárln. gerði engar athugasemd við þetta atriði í greinargerð við afgreiðslu fjarlaganna. Ég vil þó taka það fram að við afgreiðslu fjárlaga var eftir að endurskoða vegálætlun og ég held að flestir fjárlaganefndarmenn hafi litið svo á að þar yrði fjallað nánar um þau ágreiningsatriði sem þar væru og það væri hlutverk samgn. og engan veginn væri með fjárlögum verið að samþykkja einhvern samning sem aldrei hefði verið lagður fram. Ég vil ekki afgreiða þetta með svo einföldum hætti að með því að samþykkja fjárlög séum við að samþykkja allt sem stendur í greinargerð frv. Því er ég að færa þetta í tal nú að í ríkisreikningi 1989 er þetta nefnt í greinargerð. Ég lít ekki svo á að með samþykkt ríkisreiknings sé ég að samþykkja þennan samning af því að hans er getið í greinargerð með ríkisreikningi. Skuld sú sem samningurinn getur um er hins vegar staðreynd og hlýtur að verða færð til gjalda samkvæmt þessari nýju uppfærslu á reikningnum en það á ekkert skylt við samþykkt á öllu sem stendur í greinargerð ríkisreiknings. Í framhaldinu finnst mér tækifæri til að skoða það hvernig samþykkt laga fer fram á hinu háa Alþingi og það vakna margar spurningar sem ég tel tímabært að við fáum svör við. Þegar frumvörp eru samþykkt sem lög eru þá greinargerðir með frv. orðnar að lögum um leið? Þegar formaður fjárln. flytur ræðu sína og gerir grein fyrir einhverju tilteknu atriði, er það atriði þá orðið jafngildi laga? Við getum tekið dæmi um að hann vísi til þess að fjármuna til uppbygginga á tækjum og búnaði einhverrar stofnunar sé aflað með umsókn úr einhverjum tilteknum sjóði. Getur þá tiltekin stofnun gengið í þann sjóð og byggt það á ræðu formanns vegna þess að það hafi lagagildi? Það vakna margar spurningar og ég veit reyndar ekki hver ætti helst að svara þeim. Ég vil að lokum taka fram að ég hef þann fyrirvara um samþykkt þessa ríkisreiknings að ég sé ekki að samþykkja greinargerð sem honum fylgir og þau lán sem yfirtekin eru vegna orkufyrirtækjanna og færð til gjalda séu þar með afskrifuð og séu ekki í útistandandi skuld við ríkissjóð. Ég vænti þess að áfram verði unnið að því að leiðrétta þá samninga.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðjur ríkisins hefur hlotið ítarlega meðferð og umræðu í sjútvn. Á fund nefndarinnar komu Þorsteinn Gíslason, Þórður Jónsson og Kristján Ingibergsson frá Síldarverksmiðjum ríkisins. Umsagnir bárust frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Félagi ísl. fiskmjölsframleiðenda, hreppsnefnd Raufarhafnarhrepps, hreppsnefnd Reyðarfjarðarhrepps, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Síldarverksmiðjum ríkisins, Sjómannasambandi Íslands, Starfsmannafélagi ríkisstofnana og Vélstjórafélagi Íslands. Þá barst álitsgerð, sem nefndin bað um, frá Hróbjarti Jónatanssyni hæstaréttarlögmanni. Ef frv. verður að lögum munu fyrst og fremst breytast þeir þættir í rekstri Síldarverksmiðja ríkisins að fyrirtækið verður hlutafélag sem í upphafi verður í eigu ríkissjóðs. Almenn lög um hlutafélög gilda um fyrirtækið. Ákveðið er að fram fari nákvæmt mat á eignum og skuldum Síldarverksmiðja ríksins til þess að nota sem viðmiðun við ákvörðun hlutafjár hins nýja hlutafélags. Heimilt verður að selja öðrum öll hlutabréf eða hluta þeirra í félaginu og einnig verður félaginu heimilt að selja einstakar fasteignir þess eða rekstrareiningar. Stjórn fyrirtækisins verður kosin á aðalfundi eins og um venjulegt hlutafélag sé að ræða. Ábyrgð og völd stjórnenda verða meiri en nú er. Sambandið á milli eigenda og stjórnenda verður skilvirkara og fyrirtækið hefur enga sérstöðu fram yfir aðra samkeppnisaðila á landinu og keppir á jafnréttisgrunni við þá. Það hefur lengi staðið til og verið rætt um að breyta Síldarverksmiðjum ríkisins í hlutafélag. Í tíð fyrrv. sjútvrh. var skipuð nefnd til að kanna þessi mál. Sú nefnd skilaði allítarlegu áliti en núv. sjútvrh. lét fara yfir málið og gera drög að frv. og lögum fyrir hið væntanlega hlutafélag. Nefndin náði ekki samkomulagi í sambandi við afgreiðslu málsins og skilar minni hluti nefndarinnar séráliti en meiri hluti nefndarinnar leggur til að gerðar verði á frv. örfáar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að heimili og varnarþing hins nýja félags verði á Siglufirði. Þá er lagt til að stjórn fyrirtækisins verði skipuð fimm mönnum. Enn fremur er lagt til að félagið taki til starfa 1. ágúst á þessu ári í stað 1. maí eins og frv. gerir ráð yfir. Þá falla úr gildi lög um Síldarverksmiðjur ríkisins sem eru að stofni til frá 1938. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þessum breytingum. Undir álit meiri hlutans skrifa Matthías Bjarnason, formaður nefndarinnar, Magnús Jónsson, Guðmundur Hallvarðsson, Vilhjálmur Egilsson og Árni R. Árnason. Mér finnst rétt að taka fram að í áliti minni hlutans gerir hann frekari grein fyrir brtt. sínum en þar kemur greinilega fram að minni hlutinn er þeirrar skoðunar að breyta Síldarverksmiðjum ríkisins í hlutafélag. Minni hluta og meiri hluta greinir aftur á í nokkrum atriðum og sumum nokkuð veigamiklum. Um 7. gr. frv. varð nokkur ágreiningur í nefndinni en í henni segir að fastráðnir starfsmenn Síldarverksmiðja ríkisins skuli eiga rétt til starfa hjá nýja hlutafélaginu við stofnun þess og skal þeim boðin sambærileg staða hjá því og þeir gegndu áður hjá verksmiðjunum. Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, á því ekki við um þá starfsmenn. Persónulega hefði ég talið að réttara hefði verið að breyta ákvæðum 14. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, bæði hvað varðar þetta mál sem og önnur. Ég er þeirrar skoðunar að þeir aðilar, sem eiga rétt á að halda störfum sínum þó breyting verði úr ríkisreknu félagi í hlutafélag, og þiggja það ekki, eigi ekki líka að fá biðlaun, eða tvöföld laun. Um þetta held ég að ekki þurfi að vera skiptar skoðanir. Hins vegar kom greinilega fram í þeirri yfirlýsingu, sem ríkisstjórnin gaf í síðustu kjarasamningum, að ríkisstjórnin hét því að breyta ekki lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. En hins vegar lá fyrir að það ákvæði sem var í 7. gr. þessa frv. sem og ákvæði í frv. til laga um Sementsverksmiðju ríkisins, gerði ráð fyrir þessari breytingu. Þó að ég hefði sætt mig frekar við að þessi breyting hefði verið gerð með sérstakri breytingu á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna tel ég að úr því sem komið var hafi ekki verið um annað að ræða en að halda þessu ákvæði óbreyttu. Varðandi það að selja hluta af hlutabréfum á ákveðnu tímabili þá hygg ég að ef Alþingi tekur það spor að samþykkja þetta frv., að breyta Síldarverksmiðjum ríkisins í hlutafélag, eigi ráðherra og ríkisstjórn að hafa þar óbundnar hendur til að selja það hlutafélag eins fljótt og unnt er. Hins vegar varð nokkur ágreiningur í nefndinni um það hvort Alþingi ætti að kjósa stjórn þessa hlutafélags á meðan ríkissjóður ætti meiri hluta hlutafjár. Að sumu leyti má segja að það sé ekki óeðlilegt en að öðru leyti verður að fara eftir því fordæmi sem hefur skapast í þeim efnum. Það hefur verið með þeim hætti að viðkomandi ráðherra hefur skipað alla stjórnarmeðlimi eins og hann hefur rétt til. Ég nefni sem eitt nærtækt dæmi að þegar Útvegsbanka Íslands var breytt í hlutafélag fór ríkissjóður með það valdsvið að geta skipað fjóra af fimm stjórnarmönnum og það var á verksviði viðkomandi ráðherra að skipa alla fjóra stjórnarmenn. Þannig hefur þetta jafnan verið en þetta á samkvæmt frv. að vera ákvæði til bráðabirgða og ég treysti alveg núv. hæstv. sjútvrh. til að fara með það vald að það sé reynt að hafa það sem breiðastan grundvöll til þess að fyrirtækinu verði sem best stjórnað. Sjútvn. féllst á að breyta og leggur til, eins og ég sagði áðan, að um fimm manna stjórn verði að ræða. Nú er stjórn Síldarverksmiðja ríkisins sjö manna en í drögum að frv. um Síldarverksmiðjur ríkisins hf. sem prentuð voru með þessu frv. var lagt til að stjórnarmenn yrðu þrír. Öll nefndin varð sammála um að leggja til að því ákvæði yrði breytt og leggur til að stjórnarmenn verði fimm. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta nál. en þó að leiðir hafi skilist á milli meiri hluta og minni hluta í sambandi við nokkur atriði þá legg ég áherslu á að ekki er ágreiningur um að Síldarverksmiðjum ríkisins verði breytt í hlutafélag heldur efnislegur ágreiningur um örfáar leiðir í þeim efnum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir minnihlutaáliti sjútvn. á þskj. 872. Eins og fram kom hjá frsm. meiri hluta nefndarinnar gerum við nokkrar brtt. við frv. þótt við föllumst á þá stefnu að rétt sé að breyta Síldarverksmiðjum ríkisins í hlutafélag. Ég tel að full efni hafi verið til þess að ná samstöðu um þetta mál og skal ég ekki rekja það frekar. Því miður skildu leiðir og því flytjum við nokkrar brtt. en það á að sjálfsögðu við um sumar þeirra að þar eru jafnframt álitamál eins og í frv. sjálfu eins og gengur og gerist um mál sem þessi. Þótt það hafi að mínu mati verið rétt á sínum tíma að stofna til þessara verksmiðja á vegum ríkisins þá hljóta menn að samþykkja það og skilja að eðlilegt er að atvinnurekstur í landinu búi við sambærileg skilyrði og jafnframt sé nauðsynlegt að atvinnureksturinn sé sem allra mest í höndum einstaklinga í landinu og félaga þeirra. Það hlýtur því að vera eðlileg stefna ríkisins að selja fyrirtæki sem þetta sem er í samkeppni við önnur fyrirtæki og það á ekki að vera markmið ríkisins að standa í atvinnurekstri sem þessum. Hitt er svo annað mál að verksmiðjurnar eiga sér langa sögu. Þar er um mikla hagsmuni að ræða fyrir ákveðin byggðarlög og það fólk sem þar býr og starfar. Það eru jafnframt miklir hagsmunir fyrir flotann í heild og þá menn sem á skipunum starfa og í reynd fyrir þjóðarbúið allt. Það hefur því miður verið svo á undanförnum árum að verksmiðjurnar hafa ekki gengið sem skyldi. Vegna áfalla í loðnustofninum hefur tap þeirra sum ár verið mjög mikið en á sama tíma hafa verksmiðjurnar ráðist í umtalsverðar fjárfestingar á nokkrum stöðum á landinu og í reynd ekki ráðið við að fjárfesta svo mikið miðað við þá afkomu sem verið hefur. Hitt er svo annað mál að þessar fjárfestingar eru sumar vel heppnaðar eins og t.d. ný verksmiðja á Seyðisfirði. Þótt hún hafi orðið dýr þá er þar um mikla framþróun að ræða í þessum iðnaði og er þess að vænta að með tilkomu þeirrar nýju verkmsiðju verði ákveðin tímamót í þessum iðnaði. Fyrirtækið hefur því þurft á aðstoð ríkisins að halda að undanförnu til að komast yfir erfiðasta hjallann og eðlilegt er að fyrirtækinu sé við þær aðstæður breytt í hlutafélag og reynt að styrkja þann grundvöll sem það byggir á. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um fortíð fyrirtækisins. Það á sér afar merka sögu sem tengist uppbyggingu atvinnulífs í landinu á ýmsan hátt. Þessi fortíð er m.a. rakin í athugasemdum við þetta lagafrv. og jafnframt í áliti sem fylgir nál. minni hlutans frá nefnd sem skipuð var 15. febr. 1989 til að endurskoða lögin um Síldarverksmiðjur ríkisins. Í fyrsta lagi gerum við brtt. um heimildir ríkisins til að selja eignir fyrirtækisins. Við leggjum til að í lagafrv. verði ríkisstjórn gefin heimild til að selja allt að 40% af hlutafénu en síðan þurfi að fá heimild Alþingis til frekari sölu og jafnframt til sölu á einstökum verksmiðjum. Ég hef ekki heyrt neinar röksemdir í máli þessu sem styðja að ástæða sé til að veita heimild nú til að selja allt hlutaféð. Í fyrsta lagi má nefna að við höfum gengið í gegnum verulegt erfiðleikatímabil í þessari grein og menn vænta þess að betri tíð sé fram undan og því má hafa uppi ákveðnar efasemdir um hvort skynsamlegt sé að selja meiri hluta hlutafjár við þær aðstæður sem nú eru. Jafnframt er ljóst að íslenskur sjávarútvegur þarf mjög á því að halda að fá allt það fjármagn sem hægt er að fá frá sparifjáreigendum til þess að bæta eiginfjárstöðu greinarinnar og mjög mikilvægt að hlutabréfamarkaðurinn yfirfyllist ekki af hugsanlegum hlutabréfum í eigu ríkisins. Það hefur verið unnið mjög skipulega að því á undanförnum árum af ýmsum fyrirtækjum að hefja sölu á hlutabréfum í sjávarútvegsfyrirtækjum á almennum markaði sem er afar góð þróun. Með því verður eignaraðildin oft dreifðari þó að það sé að sjálfsögðu ekki í öllum tilvikum og hvetur til þátttöku og meiri áhuga í þessum undirstöðuatvinnuvegi. Það sama á að sjálfsögðu við um þetta fyrirtæki en ég sé ekki rök fyrir því að ætla sér að fara mjög hratt í þeim efnum. Ég ætla mér ekki að lýsa neinu vantrausti fyrir fram á núverandi ríkisstjórn að því er varðar sölu þessara eigna. En ég tel óheppilegt að þessar heimildir séu allt of rúmar og það sé nauðsynlegt að eignir ríkisins séu á hverjum tíma seldar í fullri heimild Alþingis og með eðlilegri umfjöllun þar. Með þessum lögum er vissulega verið að gefa opna heimild til að selja allt fyrirtækið og er það í sjálfu sér ekki í fyrsta skipti sem hlutabréf ríkisins eru seld og stundum hafa hlutabréf ríkisins í ýmsum fyrirtækjum verið seld án þess að talið hafi verið nauðsynlegt að leita heimildar Alþingis. En hitt er svo annað mál að með fjárlögum er verið að samþykkja heimildir til að selja hinar smæstu húseignir víðs vegar um landið en ekki hefur verið talið nauðsynlegt að leita heimilda til að selja hlutabréf. Þannig var t.d. þegar ríkið seldi hlutabréf sín í Flugleiðum og Eimskipafélagi Íslands. Það var gert af þáv. fjmrh. án þess að leita heimildar Alþingis eða ríkisstjórnar á þeim tíma og þau hlutabréf voru seld án þess að það væri verið að leita eftir allt of mörgum kaupendum. Það þótti ekki tiltökumál að selja nokkrum aðilum sem vissulega höfðu áhuga á bréfunum og sjálfsagt hafa þeir hagnast vel á þeim, ekki er mér kunnugt um það en vonandi hafa þeir ekki tapað á þeim. Sama má segja þegar sjávarútvegsfyrirtæki var selt fyrir einu eða tveimur árum, nánar tiltekið á Siglufirði. Það fór ekki fram nein feiknaleg umræða áður en til þeirrar sölu kom þótt ég sé þeirrar skoðunar að það hafi verið mjög eðlilegt að ríkið seldi fyrirtækið. Það náði engri átt að fjmrn. stússaði í útgerð og fiskvinnslu norður í landi. Það var ekki einu sinni sjútvrn. og það hefði svo sem ekki verið betra. En það var fjmrh. sem hafði þann atvinnurekstur með höndum og var gjarnan stýrt meira eða minna af skrifborði í því ráðuneyti. Hitt er svo annað mál að mikilvægt er að standa að sölu slíkra fyrirtækja með sem opnustum hætti þannig að allir þeir sem kunna að hafa áhuga á kaupum séu meðvitaðir um að nú eigi að selja og hver kjörin séu. Ég vænti þess að þannig verði að því staðið að það sé hafið yfir alla gagnrýni. Þótt við viljum alls ekki útiloka að í tímans rás verði allt þetta fyrirtæki selt erum við þeirrar skoðunar að nægjanlegt sé að veita heimild fyrir því að selja 40% en síðar sé veitt heimild til að selja meira eftir því sem aðstæður gefa tilefni til. Ég vil nefna að í því nál., sem skilað var 1989 út af þessu máli, var gert ráð fyrir því að heimilt yrði að selja 25% í upphafi en tveir nefndarmanna töldu ekki ástæðu til að heimila neina sölu að svo stöddu. Ég er ekki sammála slíku og tel eðlilegt að þarna sé veitt allrúm heimild í upphafi. T.d. ætti að vera nægilegt til að styrkja samstarf við aðra aðila í þessum atvinnurekstri, þá sem stunda verksmiðjurekstur eða útgerð, en það er fyrirtækinu mikilvægt að geta náð góðu samstarfi við aðila, ekki síst þá sem í veiðunum standa til að tryggja hráefnisöflun. Jafnframt kemur fram í þeirri brtt., sem við flytjum, að til frekari sölu þurfi samþykki Alþingis eins og ég gat um áður en jafnframt að Alþingi verði að heimila sölu einstakra verksmiðja. Þetta mál hefur verið mikið rætt og hefur komið mjög skýrt fram í umfjöllun sjútvn. í þeim viðtölum sem hún hefur átt við stjórn fyrirtækisins eða fulltrúa hennar og æðstu stafsmenn þess að það sé mjög mikilvægt að fyrirtækið geti starfað áfram sem ein heild. Oft hafa verið uppi hugmyndir um að búta fyrirtækið niður, selja einstakar verksmiðjur og missa þar með ýmsa þá góðu möguleika sem fyrirtækið hefur. Í gegnum tíðina hefur komið í ljós að það hefur verið verksmiðjunum hagstætt að eiga mannvirki, bæði norðan lands og austan og það hefur í reynd gefið fyrirtækinu þann styrk að geta haldið utan um vinnslu í báðum þessum landshlutum. Reynslan er sú að stundum er hægt að taka á móti mun meira hráefni austan við land en norðan við land og öfugt og þess vegna ber að reyna að halda þessari heild. Jafnframt kom fram í viðtölum nefndarinnar að góður rekstur í nýju verksmiðjunni á Seyðisfirði byggist m.a. á því að geta selt það hráefni sem verra er til annarra verksmiðja eins og t.d. á Reyðarfirði og Raufarhöfn og þar með tryggt betri heildarafkomu fyrirtækisins. Hins vegar verður að taka fram í þessu sambandi að núverandi staða verksmiðjanna er erfið og lausafjárstaða afleit. En ég hef hins vegar þá trú að þessi rekstur hafi alla burði til að standa sig í framtíðinni og borga skuldir sínar. Sem betur fer hefur oft á tíðum verið verulegur hagnaður á rekstri sem þessum þegar vel árar en hins vegar er tapið mikið þegar áföllin koma. Því má segja að það sé ekki gott að fjárfesta í áhættusömum rekstri sem þessum nema að litlu leyti fyrir lánsfé og því verði eiginfjárstaða fyrirtækja sem þessara að vera þannig að lítt eða ekkert sé fjárfest fyrir lánsfé heldur fyrst og fremst fyrir eigið fé. Ekki eru mjög mörg ár síðan Síldarverksmiðjur ríkisins skulduðu aðeins samsvarandi fjárhæð við veltufjármuni og áttu þar með alla fastafjármuni sína. En á síðustu árum hefur verið fjárfest verulega fyrir lánsfé og hefur það verið fyrirtækinu erfitt. Ég geri mér hins vegar vonir um að virði fastafjármuna sé verulega umfram bókfært verð og þar af leiðandi sé eigin fé fyrirtækisins mun meira en fram kemur í reikningum þess í dag. En þetta er nánast ekki hægt að meta nema með spádómum um framtíðarveiði á Íslandsmiðum því að fasteignamatsverð og brunabótamatsverð gildir lítt eða ekkert í þessu sambandi heldur framtíðartekjur. Sem betur fer hafa íslenskar lánastofnanir og íslenskur sjávarútvegur orðið sér betur meðvitandi um þessa staðreynd á undanförnum árum og því er gildi brunabótamats og fasteignamats og allra þeirra matsnefnda, sem gjarnan voru sendar á staðina til að meta eignir, orðið harla lítið, enda var það nú lítið annað en atvinnubótavinna fyrir ýmsa matsmenn og verkfræðistofur því að alltaf kom í ljós að það var lítið hald í því mati þegar afli var lítill eins og menn hefðu að sjálfsögðu átt að vera búnir að læra þótt ekki væri nema af áfallinu sem kom vegna síldarleysisins á sínum tíma. Söltunarplönin á Siglufirði, Raufarhöfn og Seyðisfirði voru ekki mikils virði þegar síldin hvarf og kom lítið brunabótamati eða fasteignamati við. En við skulum vona að þetta standi allt til bóta og fyrirtækið geti greitt skuldir sínar með eðlilegum hætti. Því næst kemur fram í 1. brtt. okkar og í 2. tölul. í nál. að minni hlutinn telji eðlilegt að Alþingi kjósi stjórnarmenn fyrirtækisins sem eignarhluti ríkisins gefur rétt til svo lengi sem ríkið á meiri hluta í fyrirtækinu. Ég skal alveg taka undir það með hv. 1 þm. Vestf. að vissulega er hér um álitamál að ræða. Ég tel að í sumum tilvikum hafi reynsla af kjöri Alþingis á stjórnum í fyrirtækjum og stofnunum verið góð, í öðrum tilvikum slæm. Rök eru bæði með því og á móti hvort Alþingi eigi að blanda sér með þessum hætti í kjör slíkra stjórna, hvort það sé eðlilegt hlutverk framkvæmdarvaldsins. Það er alveg rétt sem frsm. meiri hlutans sagði að menn hafa heldur hallast að því á undanförnum árum að svo ætti að vera að viðkomandi ráðherrar eigi að skipa slíkar stjórnir. Hins vegar er það svo að ekki hefur verið einhlítt hvernig því valdi væri skipt meðal ráðherra. Á árum áður var algengast að allar slíkar stjórnir og eignir ríkisins heyrðu undir fjmrn. og fjmrh. Fjmrh. á hverjum tíma skipaði stjórnir slíkra fyrirtækja og má í því sambandi nefna t.d. sjávarútvegsfyrirtæki á Siglufirði og mörg önnur fyrirtæki sem voru á valdsviði fjmrh. Gert er ráð fyrir því að sjútvrh. fari með eignarhlut í þessu fyrirtæki og það eru rök fyrir því að það skuli gert. Ekki vil ég mæla gegn því. Á það má minna að sjútvrh. hafði í reynd ekkert með skipan stjórnar að gera í dag í sambandi við Síldarverksmiðjur ríkisins, þ.e. Alþingi og sú stjórn kýs sér formann. Hér er gert ráð fyrir því að þessari skipan verði haldið. Það er skoðun okkar að eðlilegt sé að dreifing stjórnarmanna sé ákveðin og þess sé gætt að jafnvægi sé í skipan þeirra. T.d. sé ekki eðlilegt að þeir komi allir úr sama umhverfi, þeir séu e.t.v. skipaðir fyrst og fremst vegna þess að þeir séu liðsmenn núverandi stjórnarflokka svo dæmi sé nefnt án þess að ég sé á nokkurn hátt að fullyrða fyrir fram að svo verði. Hins vegar hefur verið alleftirtektarvert að undanförnu að núverandi stjórnarflokkar hafa að mestu leyti, sem mig rekur minni til, skipað málum með þeim hætti að ekki hefur verið talið heppilegt að aðrir komi að stórum málum en liðsmenn þeirra. Frsm. meiri hlutans, hv. 1. þm. Vestf., minntist t.d. á skipan mála í sambandi við Útvegsbanka Íslands. Það er alveg rétt að þar ræddu menn saman og þá var til siðs að stjórnarandstaða og stuðningsmenn ríkisstjórnar ræddu þessa hluti og þannig hefur líka verið í sambandi við skipan ýmissa annarra mála. Ég tel að það sé af hinu góða og nauðsynlegt án þess að viðkomandi ráðherra eigi að vera bundinn af því hvaða ábendingar þar koma fram. Hins vegar tel ég gott að samtöl séu um það á milli aðila þannig að sem best jafnvægi sé á hlutunum. Ég tel eðlilegt og nauðsynlegt að rekstur þessa fyrirtækis sé ekki á vegum hins pólitíska valds í landinu, það sé á vegum einstaklinga og samtaka þeirra. Ég tel þess vegna að þetta atriði skipti ekki sköpum í málinu. Ég hef enga þá sannfæringu fyrir því að best sé að Alþingi kjósi þessa stjórn, að ég geti ekki viðurkennt galla þess og þar af leiðandi hefði ég fyrir mitt leyti alveg getað hugsað mér að hafa þessa skipan með öðru móti. En það er eins og með öðru að ég tala þar ekki fyrir munn allra nefndarmanna sem undirrita minnihlutaálitið. Þótt við höfum um margt líkar skoðanir er það ekki svo um alla hluti en við hefðum að sjálfsögðu verið tilbúnir til samkomulags í þessu efni ef slíkur flötur hefði komið upp. Í þriðja lagi ræðum við um efnahagsreikning og skattalega stöðu fyrirtækisins. Það liggur því miður ekki fyrir neitt mat á eignum fyrirtækisins og eins og ég sagði áðan er e.t.v. ekki hægt um vik í því sambandi. Það fer að sjálfsögðu mikið eftir mati á tekjum og markaðshorfum, veiðihorfum en samt verður að framkvæma mat á þessum eignum þannig að hægt sé að koma saman upphafsefnahagsreikningi. Við hefðum talið eðlilega meðferð mála að upphafsefnahagsreikningur hins nýja fyrirtækis lægi fyrir þegar lögin eru samþykkt þannig að ljóst mætti vera hvernig hann lítur út. Einnig er vitað að fyrirtækið hefur tapað miklum fjármunum, miklum hluta af sínu eigin fé á undanförnum árum og það hefur verið venja þegar fyrirtækjum ríkisins hefur verið breytt í hlutafélag að þeim fylgi skattaleg réttindi eins og yfirtaka á rekstrartapi. Auðvitað má deila um það hvort það sé rétt en þetta hefur verið gert, m.a. í sambandi við stofnun hlutafélags um Útvegsbanka Íslands og það hefur orðið til þess að styrkja stöðu þess fyrirtækis og gera það verðmætara fyrir hluthafa. Að vísu er gert ráð fyrir því í þessu lagafrv. að ríkissjóður geti látið fyrirtækinu í té 500 millj. kr., þ.e. fjmrh. sé heimilt að yfirtaka skuldir Síldarverksmiðja ríkisins að fjárhæð allt að 500 millj. kr. Það er sjálfsagt nauðsynlegt um sinn og ég veit að ríkið hefur í reynd hjálpað upp á sakirnar. Mér finnst hins vegar ekki rétt að líta svo á að þetta fé sé þar með tapað. Eins og það er orðað hér mætti ætla að ríkið þyrfti að yfirtaka skuldir upp á 500 millj. kr. og síðan ættu skattgreiðendur að borga þessar 500 millj. Í fyrsta lagi er nú gert ráð fyrir því að ríkið selji hlutafé í þessu fyrirtæki eða eignir sínar fyrir verulegar fjárhæðir eða ég vænti þess. Því finnst mér óþarfi að gera þetta með þessum hætti og væri reyndar eðlilegra að ríkið legði þá fyrirtækinu til viðbótarhlutafé í upphafi allt að 500 millj. kr. sem síðan fengist til baka við sölu á þessu hlutafé. Við slík skilyrði er eðlilegt að fyrirtækið haldi sínum skattalegu réttindum. Það má þó segja að e.t.v. séu skattaleg réttindi í upphafi engin því að fyrirtækið hefur ekki verið skattskylt. Það var alveg það sama með t.d. Útvegsbanka Íslands en þá á ég við skattaleg réttindi sem hefðu verið til staðar hefði fyrirtækið verið rekið í hlutafélagsformi á undanförnum árum. Þá hefur það einnig komið fram í umfjöllun um málið að Síldarverksmiðjur ríkisins hafa á undanförnum árum reist allmikið af hafnarmannvirkjum sem ekki hefur verið gert af öðrum sambærilegum fyrirtækjum í landinu. Þannig hefur ríkið og hafnarsjóður staðið að byggingu hafnarmannvirkja víðs vegar um landið en ekki á þeim stöðum þar sem Síldarverksmiðjur ríkisins starfa. Og það er jafnframt ljóst að í mörgum tilvikum hafa Síldarverksmiðjur ríkisins tekið að sér ýmis verkefni sem ættu að tilheyra sveitarfélögum og jafnvel ríkinu. Ég held að það sé rétt munað að Síldarverksmiðjur ríkisins hafi t.d. átt barnaheimili á einum tilteknum stað og má vel vera að það hafi þótt eðlilegt hér í eina tíð þegar verið var að reyna að bjarga málum. Ég held að engum manni detti nú í hug í dag að það sé eðlilegt að Síldarverksmiðjur ríkisins reki barnaheimili. Við leggjum það til og teljum það eðlilegra að ef fyrirtækið þurfi á hjálp að halda séu þessi mannvirki keypt eins og ríkið hefði þurft að leggja þau til eða leggja fé til þeirra á undanförnum árum með sama hætti og gengur og gerist annars staðar. Í fjórða lagi teljum við mikilvægt að skýr ákvæði séu um það hvernig staðið skuli að samstarfi við heimamenn. Þá eigum við ekki síst við sveitarstjórnir á hinum ýmsu stöðum þar sem verksmiðjurnar eru starfandi. Ég vil minna á það sem fram kemur í nál., sem ég vitnaði til áðan, á bls. 34, 3. lið, en þar kemur fram, með leyfi forseta: ,,Nauðsynlegt er að auka og bæta samstarf stjórnar SR og þeirra sveitarstjórna þar sem starfræksla fer fram. Lagt er til að þetta verði gert með því að sveitarstjórnirnar tilnefni fastanefnd sem hafi reglulega fundi með stjórn og framkvæmdastjórum.`` Nú er rétt að geta þess að fulltrúar í þessari nefnd voru m.a. aðilar frá öllum þeim sveitarfélögum sem hlut áttu að máli og það er ljóst að með þessu voru þeir að ítreka að þetta samstarf yrði bætt. Ég tel að það sé enn þá fyrir hendi. En eins og segir í nál. okkar: ,,Ávallt koma upp margvísleg samstarfsmál þar sem staðbundin þekking verður að vera fyrir hendi og því er nauðsynlegt að í samþykktum félagsins séu ákvæði um sérstaka samstarfsnefnd. Það þarf að tryggja að heimamenn komi að stjórn fyrirtækisins og hafi þar eðlileg ítök. Það er ekki aðeins nauðsynlegt vegna byggðarlaganna heldur jafnframt fyrir fyrirtækið sem heild.`` Nú ætla ég ekki væntanlegri stjórn þessa fyrirtækis að hún vilji ekki hafa gott samstarf við heimaaðila en ég tel það skapa betri frið um þetta mál og betri samskipti um það þegar þessi breyting verður að það sé ljóst frá upphafi að slíkri samstarfsnefnd verði komið á fót. Það ætti að vera þess eðlis að ekki þyrfti að kosta miklu af hálfu ríkisins en ég er fullviss um að það getur hjálpað til í mörgum tilvikum. Auðvitað mun stjórn þessa fyrirtækis og skrifstofur hafa aðsetur á einum stað og hingað til hefur aðalaðsetur fyrirtækisins verið í Reykjavík, jafnvel þótt heimili og varnarþing þess sé á Siglufirði eins og fram hefur komið. Þá er að síðustu mál sem varðar réttindi starfsmanna. Þar er um afar viðkvæmt mál að ræða og má segja að það hafi verið hið mesta klúður. Okkur hefur verið sagt að núv. ríkisstjórn hafi lofað því í síðustu kjarasamningum að hrófla ekki við 14. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Nú má vissulega deila um þau atriði sem þarna eru, deila um það hvort rétt sé að menn haldi réttindum sem þessum við þær breytingar sem hér eiga sér stað. En það er ekki aðalmálið heldur það hvort hér sé um að ræða ólögmæta skerðingu á stjórnarskrárvernduðum eignarréttindum. Við töldum eðlilegt að fara vel ofan í þessi mál og fórum þess á leit að við fengjum að ræða það m.a. við fulltrúa BSRB áður en frv. væri afgreitt frá nefnd. Við höfðum áður fengið álit lögmanna. En það var ekki tími til þess og talið nauðsynlegt að afgreiða málið út úr nefnd. Nú hefur komið fram að það er ætlunin að ræða við þessa aðila milli 2. og 3. umr. Við hefðum kosið og töldum það eðlilegt að þessar viðræður ættu sér stað áður en málið yrði afgreitt svo að við gætum tekið endanlega afstöðu til þess áður en við skiluðum nál. Ég vil, herra forseti, vitna í þessu sambandi til lögfræðilegs álits sem við höfum fengið frá óvilhöllum aðila í þessu sambandi en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Íslenskir dómstólar hafa verið tregir til að fallast á að lög brjóti í bága við stjórnarskrá Íslands. Ágreiningurinn hefur einkum risið út af 67. gr. stjórnarskrárinnar og hafa dómstólar yfirleitt túlkað það ákvæði frjálslega þegar deilt hefur verið um lögmæti skattlagningar. Í stuttu máli má segja að öllu skipti hvort breyting á lögbundnum starfskjörum sé almenn eða sértæk. Ríkisstarfsmenn mega þola launalækkun og versnandi kjör ef breytingin nær til ríkisstarfsmanna almennt án tillits til þess hvar þeir starfa hjá ríkinu, sbr. grunnsjónarmið 18. gr. laga nr. 38/1954. Hins vegar verður að álíta að óheimilt sé að beina lagabreytingum að fámennum hópi (þröngum hagsmunum) og rýra þannig lögbundin kjör þeirra. Skilgreining þess hvað sé ,,fámennur hópur`` er afstæð. Það kann að skipta máli hvort sams konar breytingum sé ætlað að taka til margra ,,fámennra hópa`` svo sem nokkurra ríkisstofnana (Síldarverksmiðja ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins o.s.frv.). Ég hygg þó að breyting á fáum ríkisstofnunum í hlutafélög teljist eigi almenn skerðing í lögfræðilegum skilningi. Í tilfelli Síldarverksmiðja ríkisins virðist mér sem lögunum sé beint að svo afmörkuðum hópi starfsmanna að meta megi hagsmunina sem sértæka en alls ekki almenna. Mín skoðun er því sú að 7. gr. frumvarps að lögum um Síldarverksmiðjur ríkisins feli í sér óhæfilega skerðingu á lögbundnum starfskjörum þessara umræddu starfsmanna og af þeim ástæðum andstæð ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þau starfsréttindi, sem boðuð eru í 7. gr., geta því eigi skoðast sambærileg við gildandi starfskjör skv. lögum nr. 38/1954. Hið nýja hlutafélag mun bundið af ákvæðum laga nr. 32/1978, um hlutafélög, og réttindi og skyldur starfsmanna ráðast af almennum kjarasamningum og lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Ákvæði 7. gr. um starfskjör starfsmanna hjá hinu nýja hlutafélagi er jafnframt stefnuyfirlýsing sem eigi er sérstök þörf fyrir í lagatexta. Yfirlýsing af sama tagi gæti allt eins komið frá stjórnendum verksmiðjunnar svo að dæmi sé tekið. Gildi um slíka yfirlýsingu almennar reglur vinnuréttar. Það er skoðun mín að hið virðulega Alþingi eigi ekki að taka afstöðu til þess í frv. til laga hvort réttindi skv. 14. gr. laga nr. 38/1954 séu niður fallin eður ei. Að mínu viti er það dómstóla að skera úr ágreiningi um hvort slík réttindi teljast vera fyrir hendi ef niðurstaðan verður sú að fjmrn. kýs að viðurkenna eigi rétt hlutaðeigandi starfsmanna til biðlauna. Ákvæði 7. gr. frv. i.f. verður að skoða sem fyrirmæli öðru fremur. Samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum um sjálfstæði dómenda eru fyrirmæli Alþingis eða jafnvel skýringar Alþingis á fyrirmælum sínum eigi bindandi fyrir dómstóla. Dómstólum ber skv. 61. gr. stjórnarskrár að fara einungis eftir lögum í víðasta skilningi orðsins, þ.e. ekki aðeins stjórnskipunarlögum heldur almennum lögum, réttarvenju, lögjöfnun o.s.frv. Með vísan til þessa er rétt að fella síðustu setningu 7. gr. frv. út úr texta þess. Sé það ætlun Alþingis að taka á réttindum ríkisstarfsmanna, sem lögbundin eru í 14. gr. laga nr. 38/1954, er að mínu áliti eðlilegra og réttara að breyta ákvæði 14. gr. laganna í þá veru enda hefði slík breyting almennt gildi gagnvart ríkisstarfsmönnum.`` Undir þett ritar Hróbjartur Jónatansson hæstréttarlögmaður. Sambærilegt álit er einnig frá lögmanni BSRB en það var talið að hann væri svo tengdur málinu að ekki mætti byggja eingöngu á hans áliti en hér er vissulega um alvarlegt mál að ræða. Hér gæti verið um það að ræða að verið væri að setja lög sem brytu í bága við ákvæði stjórnarskrár og alveg ljóst að út af þessu máli verða málaferli og ríkissjóður verður að sjálfsögðu að greiða í samræmi við niðurstöður þeirra málaferla. Því er það með ólíkindum að ríkisstjórnin hafi við þessar aðstæður lofað ríkisstarfsmönnum að breyta í engu 14. gr. laga nr. 38/1954 en ákveði hins vegar að taka á málinu með sértækum hætti gagnvart fámennum hópum í senn. Einnig hefur komið fram í þeim frumvörpum sem hafa verið flutt að þetta er gert með mismunandi hætti og því er hin mesta óvissa um þetta mál. Ég tek undir það að ef ætlunin er að taka á slíku máli á að sjálfsögðu að gera það beint með því að taka á lögunum um réttindi ríkisstarfsmanna. Það er hins vegar mikið álitamál hvort slíkt eigi að gera og varðar að sjálfsögðu samskipti við ríkisstarfsmenn. Mér finnst því óeðlilegt að byrja á því að semja við ríkisstarfsmenn um að breyta þessu í engu en síðan sé ætlunin að taka á því í einstökum lagafrumvörpum. Þetta er mál, herra forseti, sem mun verða rætt milli 2. og 3. umr. og ég skal ekki fjalla um það frekar á þessu stigi. Ég vil að öðru leyti vísa til þess nál. sem er á þskj. 872 með allítarlegum fylgiskjölum sem ég sé ekki ástæðu til að gera að sérstöku umræðuefni heldur hef ég eingöngu rætt um efnisatriði brtt. og á engan hátt gert grein fyrir málinu að öllu leyti. Ég vænti þess að aðrir nefndarmenn muni fylla upp í þær eyður eftir því sem þeir sjá ástæðu til. Eins og fram kemur flytur minni hlutinn brtt. á þskj. 873. Ef þessar brtt. verða samþykktar getur minni hlutinn fallist á að styðja frv. en við viljum taka það skýrt fram að við viljum standa að því að þessu félagi verði breytt í hlutafélag. Fulltrúi Samtaka um Kvennalista, hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson, er samþykk nefndarálitinu en hún tók þátt í nefndarstörfum. Undir nál. rita, auk þess sem hér stendur, Steingrímur J. Sigfússon, Stefán Guðmundsson og Jóhann Ársælsson.

Virðulegi forseti. Hér er nú fram haldið umræðu um munnlega skýrslu sjútvrh. sem hófst í gær. Ég ætla ekki að rekja nákvæmlega þær tölur sem ráðherra nefndi í skýrslu sinni. Hann kom inn á það að eins og við vitum eru botnfiskveiðar og vinnsla rekin með tapi núna og það hefur sigið mjög á ógæfuhlið frá árinu 1990 og útlit fyrir 3,5% tap á þessu ári. Hins vegar gat hann þess að rekstrarstaða frystitogaranna væri mjög viðunandi og það er auðvitað líka það sem rætt var hér þegar síðast var rætt um vanda sjávarútvegsfyrirtækja. Það er allt annað uppi á teningnum hvað varðar frystitogarana. Í framhaldi af því ræddi sjútvrh. um að brýnt væri að bæta þessa stöðu. Það var líka sagt í umræðum sem fóru fram fyrir nokkrum mánuðum síðan að brýnt væri að bæta stöðuna. Það er þá spurning: Hvað hefur verið gert til þess að bæta þá stöðu? Sjútvrh. gat um fernt sem hann taldi að ráðamenn hefðu gert til þess að bæta stöðuna, m.a. að það væri stefnt að stöðugleika í gengi, fresta afborgunum af lánum Atvinnutryggingarsjóðs, stöðva greiðslur í Verðjöfnunarsjóð og breyta ákvæðum um úreldingu fiskiskipa. Þetta er auðvitað gott og gilt svo langt sem það nær. En ég tel að það þyrfti að skoða betur hvort ekki sé hægt að jafna kjörin á milli þeirra sem stunda vinnslu í landi eða vinnslu úti á sjó. Það er að mínu mati mjög brýnt að skoða þau mál meira en gert hefur verið. Það er viðurkennt að aðstaðan er mjög mismunandi. Ég vil nefna eitt atriði og það er orkuverðið sem er auðvitað allt annað fyrir vinnsluna í landi, ekki síst á landsbyggðinni sem býr við miklu hærra orkuverð en Reykjavíkursvæðið. Það er mjög brýnt að bæta úr því hvað varðar atvinnufyrirtækin ekki síður en að jafna orkukostnað heimilanna. Það tel ég að væri mjög verðugt verkefni fyrir ráðherra að skoða nú þar sem mikið er framleitt af umframorku sem við nýtum ekki en hún yrði örugglega nýtt meira ef verð á henni lækkaði. Þar virðist ekki vera farið eftir lögmálum um framboð og eftirspurn því að framboðið er það mikið og eftirspurnin eftir því væri meiri ef verðið væri lægra svo að menn sæju sér hag í að nota orkuna. En staðan er þannig núna að það er miklu hagstæðara fyrir fyrirtæki að flytja inn erlenda orkugjafa en að kaupa innlenda orku. Dæmi eru um það að fyrirtæki eins og fiskvinnslufyrirtæki sjái sér hag í því að nýta meira innflutta orku. Ég tel endurskoðun orkuverðs lið í því að tryggja með almennum aðgerðum rekstrarstöðu sjávarútvegsfyrirtækja. Það hlýtur að vera meiningin að skoða alla rekstraraðstöðu og í framhaldi af því mætti líka ræða um aðstöðugjaldið sem er mjög breytilegt eftir því hvort stunduð er vinnsla í landi eða vinnsla úti á sjó. Auðvitað hefur fleira áhrif á þessa afkomu. Samdráttur er í botnfiskaflanum um 4% og vinnslan þarf að greiða hærra verð í kjölfar þess að fleiri og fleiri staðir taka upp fiskmarkaði. Þeir sem veiða fiskinn hafa þá möguleika á því að selja hann á verði sem oft er e.t.v. hærra en vinnslan getur í raun borgað til þess að hún geti borið sig. Hins vegar er það þróun í rétta átt fyrir þá sem veiða fiskinn að þeir skuli geta fengið sambærilegt verð óháð því á hvaða stöðum á landinu þeir landa. Í framhaldi af því að ræða stöðu sjávarútvegsfyrirtækja hlýtur alltaf að þurfa að skoða stjórn fiskveiðanna. Hæstv. sjútvrh. ræddi nokkuð um stjórn fiskveiða og þá vinnu sem væri í gangi í þeirri nefnd sem skipuð var og hér hefur komið til umræðu sem tvíhöfða nefndin. Menn greinir mjög á um það hvort sú nefnd skili einhverju af sér sem vit er í og óhætt er að fullyrða að ekki hefur hún haft enn þá neitt lögboðið samráð við sjútvn. þingsins. Þó skortir ekki á að yfirlýsingar komi um það að hún muni hafa samráð en lítið hefur farið fyrir því hingað til. Stjórn fiskveiða er svo stórt mál að því verða ekki gerð viðhlítandi skil í stuttri ræðu. Ég vil í framhaldi af því ræða það sem sjútvrh. varpaði fram um það hvort kerfið leiddi til þess að meira væri hent af smáfiski. Það er auðvitað ekki nokkur spurning um að það hlýtur að leiða til þess að meira er hent af fiski, bæði smáfiski og ýmsum tegundum af fiski. Það er ekki hægt að segja mönnum að fara út á sjó og veiða ákveðna tegund á ákveðnu svæði. Alltaf hlýtur fleiri en ein tegund af fiski að koma upp úr sjónum. Ef menn mega ekki koma með þá tegund af fiski að landi, hafa ekki kvóta fyrir þeirri tegund og fá þar af leiðandi ekkert fyrir hann, jafnvel sekt, þá bíður kerfið að sjálfsögðu upp á að fiski sé hent, svo einfalt er það. Sjútvrh. ræddi einnig um það að yfirfærsla veiðiheimildanna kæmist á færri hendur og það væri gagnrýnt. Að sjálfsögðu er það gagnrýnt vegna þess að ekki er endilega víst að það leiði til þeirrar hagræðingar sem stefnt er að með stjórn fiskveiða. Reyndar gat hann um það að með stjórn fiskveiða væru einkum þrjú markmið sem yfirvöld vildu ná, þ.e. vernd fiskstofnanna, hagkvæmni í rekstri og sem mest frjálsræði eða minnst afskipti stjórnvalda. Þá er nærtækt að spyrja hvort þessi markmið hafi náðst hingað til með þeirri stjórn fiskveiða sem í gildi er í dag. Ég veit ekki hvort ég þarf að rekja það sérstaklega að tölur sýna að markmið um vernd fiskstofna hefur alls ekki náðst því að stöðugt minnkar sá stofn sem við höfum til að veiða úr a.m.k. í þorskinum og flestum tegundum öðrum. Það hefur ekki skilað sér í verndun fiskstofna að neinu marki. Hvað með hagkvæmni í rekstri? Er reksturinn orðinn hagkvæmari síðan stjórn fiskveiða var tekin upp, núverandi kvótakerfi sem við búum við? Sums staðar hefur hagkvæmni í rekstri náðst á kostnað annarra fyrirtækja sem heilu byggðarlögin hafa byggt afkomu sína á. Ég tel að það kvótakerfi sem þannig er útfært að það er ekki nægilegt að fyrirtækin hætti rekstri sé ekki rétt útfært. Það getur verið um gjaldþrot að ræða, menn hafa rætt hér um gjaldþrotastefnu, en gjaldþrot fyrirtækja voru ekki þannig fyrir daga kvótans að rétturinn til að veiða fylgdi með. Fyrirtækin gátu farið á hausinn eða hætt rekstri en þá var ekki um leið hægt að reikna með því að rétturinn til að veiða væri farinn í burtu út byggðarlaginu. Hann var eftir sem áður til staðar og það var hægt að setja á stofn nýtt fyrirtæki og veiða þann fisk sem úti fyrir var. Ég tel því og hef margoft haldið því fram að það að binda kvóta á skip sé einn af stærstu göllum sem við búum við í núverandi fiskveiðistjórnun. Þriðja atriðið sem hæstv. sjútvrh. nefndi var að sem mest frjálsræði ætti að vera og sem minnst afskipti. Er kvótakerfið, sem við búum við, þannig byggt upp að það kalli á sem minnst afskipti yfirvalda af rekstri sjávarútvegsfyrirtækjanna? Mér sýnist það vera þvert á móti. Þarna eru ein þau mestu afskipti og miðstýringarákvæði sem hugsast geta. Ef við rekjum þessi þrjú skilyrði sem hæstv. sjútvrh. taldi að þyrfti að uppfylla til að stjórn fiskveiða skilaði árangri þá hefur ekkert af þeim skilað árangri. Vernd fiskstofnanna er í molum, hagkvæmni í rekstri er mjög upp og ofan og sem minnst afskipti stjórnvalda eru alls ekki til staðar. Ég tel því að ekkert af þessum markmiðum um stjórn fiskveiða hafi náðst í núverandi kvótakerfi. Næst ætla ég að nefna eitt atriði sem mér finnst orka mjög tvímælis í viðbót við annað í sambandi við stjórn fiskveiða. Það er ákvæði sem kom til síðast þegar lögin voru endurskoðuð um það að smábátar gætu annaðhvort fengið úthlutað aflakvóta eða ef svo stæði á að þeir hefðu ekki áunnið sér reynslu gætu þeir áunnið sér hana á næstu þremur árum eftir að kvótakerfið var sett á. Þetta hefur haft það í för með sér að margir smábátar, sem fengu mjög lítinn kvóta og gátu valið um það hvort þeir mundu næstu árin reyna að ávinna sér kvóta með því að sækja stíft og afla meira, völdu það að reyna að afla sér meiri kvótareynslu og fá þannig úthlutað stærri hlutdeild í kvótanum. Afleiðingarnar af því eru að koma í ljós. Ég ætla að vitna í Morgunblaðið 3. maí sl. þar sem segir: ,,Fjórtán trillur sokkið eða hlekkst alvarlega á í vetur.`` Hvers vegna skyldi það vera? Það liggur auðvitað í augum uppi að það er vegna þess að trillurnar sækja sjóinn miklu stífar en ástæða er til og raunverulega er hægt að forsvara. Þær sækja sjóinn vegna þess að eigendur eru að reyna að ávinna sér meiri hlutdeild í kvótanum en þeir höfðu miðað við þann aflakvóta sem þeim hafði verið úthlutaður. Þeir fara á sjó í verra veðri en æskilegt er og heppilegt getur talist. Síðan getur það líka komið til að þeir veiði jafnvel meira og hlaði bátana í hverri veiðiferð of mikið. Það geta sem sagt verið mannleg mistök sem leiða af því að menn eru fastir í þessu kvótakerfi. Ég tel að það hafi verið mikil mistök að fara inn á þá braut að setja kvóta á alla smábáta. Það er vitað að krókaveiðar eru skaðlausar fyrir lífríkið og munu á engan hátt hafa áhrif á það að fiskstofnarnir minnki. Það að fjórtán trillur hafi sokkið eða hlekkst alvarlega á er veruleg aukning frá því sem hefur verið. Í greininni, sem ég vitnaði í, segir að frá því í byrjun síðasta árs hafi 20 smábátar farið. Reyndar fórust þar tveir af tuttugu og átta mönnum sem voru á þessum bátum. Og það er tveimur of mikið. Mér fannst koma frekar lítið út úr þeirri ræðu sem hæstv. sjútvrh. flutti um ástand sjávarútvegsfyrirtækjanna og hugsanleg úrræði. Í framhaldi af því væri æskilegt að hann upplýsti okkur betur um það hvað fyrirhugað er eða hvort yfirleitt nokkuð er fyrirhugað til að bæta rekstrarstöðu fyrirtækjanna á næstu mánuðum. Það er oft vitnað í það, sérstaklega af núverandi ráðherrum, að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði muni bjarga öllu. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði mun ekki taka gildi fyrr en í fyrsta lagi um næstu áramót svo hann bjargar ekki miklu hjá fyrirtækjunum á þessu ári. Fyrir utan það að ég held að mjög vafasamt sé hverju sá samningur muni geta bjargað fyrir sjávarútveginn því ef við eigum í staðinn að taka við fiskiskipaflota Evrópubandalagsins og gæta þess að hann veiði ekki nema ákveðna tiltekna tegund og tiltekið magn þá munum við lenda í erfiðleikum með að fylgjast með því. Ég held að það sé á engan hátt hægt að reikna með því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, verði hann að veruleika, muni bæta stöðu sjávarútvegsins. Það sem þarf að gera í framhaldi af því að stjórnvöld mundu taka sér tak og gera eitthvað raunhæft í því að bæta stöðuna er að skoða stjórn fiskveiða þannig að fleiri en þessi eina nefnd sem ráðherra skipaði fái að skoða þau mál. Að haft sé lögboðið samstarf við sjútvn. þingsins og að stjórn fiskveiða verði endurskoðuð á þann hátt að tekið verði mið af sem flestum greinum sjávarútvegsfyrirtækjanna en ekki sé allt miðað við að koma til móts við sjónarmið Landssamband íslenskra útvegsmanna.

Herra forseti. Ég fagna því að þessi umræða er aftur komin á dagskrá og að okkur skuli gefast færi á að ræða lítillega saman um stöðu sjávarútvegsins áður en þinghlé gengur í garð. Ég held að það sé sannarlega ástæða til. Við þingmenn Alþb. höfum með ýmsum hætti reynt að taka upp málefni sjávarútvegsins á þessum vetri. Við höfum flutt nokkrar till. um sjávarútvegsmál, staðið fyrir utandagskrárumræðu um sjávarútvegsmál og óskað eftir skýrslum um sjávarútvegsmál. Það má kannski velta því fyrir sér og maður gerir það óhjákvæmilega eftir málflutning ákveðinna hv. þm. í gærkvöldi, hvort það sé ekki allt af hinu illa og óþarfa málæði og leiðindi að vera yfirleitt að nöldra um sjávarútvegsmál. Hvað eru hv. þm. að flytja tillögu um sjávarútvegsmál og biðja um skýrslur um sjávarútvegsmál? Af hverju eru þeir svona leiðinlegir? Af hverju eru þeir að þessu þrasi? Það er von að spurt sé. Það er kannski orðið þannig að menn eigi bara að þegja yfir því sem er óþægilegt afspurnar og vera ekki að taka upp erfið og viðkvæm mál. Auðvitað er sjávarútvegurinn eitt af því. Ég ætla samt sem áður að leyfa mér það, virðulegur forseti, að taka upp ekkert síður óþægilegu atriðin í sambandi við stöðu sjávarútvegsins núna en hin þægilegu. Og með góðri samvisku ætla ég að ræða þá hluti á nokkrum mínútum, hef satt best að segja ekki miklar áhyggjur af því hvort það tekur korterinu lengri eða skemmri tíma. Ég hef miklu meiri áhyggjur af þeim hugarheimi og hugsunarhætti sem mér virtist lýsa inn í í gærkvöldi þegar beinlínis var gefið í skyn að einhverjir tilteknir aðilar væru þess umkomnir að dæma um það hvenær menn notuðu málfrelsi sitt með réttmætum hætti eða ekki. Þá held ég að ástæða sé til að fara að biðja fyrir sér eins og séra Sigvaldi sagði forðum þegar eða ef upp er að vaxa kynslóð í landinu með þann hugsunarhátt að hún sé þess umkomin að dæma um það fyrir hönd annarra hvenær þeir eigi að nota tjáningarfrelsi sitt og hvernig. Vonandi er það svo að um einhver ógætileg orð sé að ræða, sem menn hafi vanhugsað látið frá sér fara. Ef ekki, þá er það alvarlegt áhyggjuefni, herra forseti. Í ræðu hæstv. sjútvrh. komu fram ákaflega alvarlegar og dökkar upplýsingar um stöðu sjávarútvegsins eins og við var að búast. Hæstv. sjútvrh. fór yfir það nýjasta sem hefur komið fram í þeim efnum bæði frá Þjóðhagsstofnun og einnig samtökum atvinnurekenda í sjávarútvegi. Ég hef sömuleiðis farið yfir þessi gögn og get staðfest að allt það sem hæstv. sjútvrh. sagði var rétt og satt upp úr þeim gögnum og samkvæmt þeim vísbendingum sem fyrir liggja og þarf ekki að endurtaka það. En niðurstöðutölurnar eru þær að samkvæmt síðasta mati Þjóðhagsstofnunar var botnfiskvinnslan rekin með 8% tapi. Samkvæmt nýjasta mati samtaka fiskvinnslustöðva er tap fiskvinnslunnar nú, þegar tekið hefur verið tillit til lækkandi afurðaverðs, tæplega 11%, nær 11% en 10% eins og ég hygg reyndar að hæstv. sjútvrh. hafi nefnt í gær. Þetta tæplega 11% tap botnfiskvinnslunnar svarar til rétt tæplega 4 milljarða kr. taps á ársgrundvelli. Fjórir milljarðar kr. munu tapast í íslensku botnfiskvinnslunni miðað við núverandi rekstraraðstæður á ársgrundvelli og það mun nokkurn veginn samsvara tapinu á almanaksárinu 1992, ef svo heldur sem horfir, því við erum að tala um nokkurn veginn óbreytta rekstrarafkomuna eins og hún var í byrjun árs. Og verði ekki breyting þar á svo miklu nemi verður þetta niðurstöðutalan. Þetta rakti hæstv. sjútvrh. og fór rétt með, eins og ég segi. En síðan fannst mér botninn detta úr málflutningi hans, því miður verð ég að segja. Það þarf að svara því hvernig íslenskur sjávarútvegur eigi að búa við þessar aðstæður. Hann hefur þegar gert það í sex til níu mánuði eða frá því að þessi afkoma tók að sveiflast verulega niður á við. Og það er um hálft ár liðið síðan hæstv. sjútvrh. upplýsti sjálfur að meiri hluti fyrirtækja í sjávarútvegi væri á gjaldþrotsbraut og réttilega því auðvitað endar svona rekstur með gjaldþroti. Flugfélagið SAS hefur tapað geysimiklu fé á seinustu tveimur árum. Það vill svo til að ég er áhugamaður um flugmál og legg jafnvel á mig fásinnu eins og þá að lesa ársreikning skandinavíska flugfélagsins SAS og kann talsvert af honum utan bókar. Mér til mikillar furðu sá ég að flugfélagið SAS hefur á síðustu tveimur árum tapað yfir 20 milljörðum ísl. króna., 1.330 millj. sænskra króna á þessu ári og 880 millj. að talið var á síðasta ári. Flugfélagið SAS hefur sem sagt tapað milli 20--25 milljörðum ísl. kr. á tveimur árum. Og ég spurði mig sömu spurningar og við hljótum að spyrja okkur gagnvart íslenskum sjávarútvegi: Hvernig getur flugfélagið SAS þolað þetta? Hvernig í ósköpunum getur rekstur búið við svona geysilegt tap? En það er ein skýring á því hvers vegna skandinavíska flugfélagið SAS þolir að tapa 20 millörðum kr. á tveimur árum. Það er af því að eigið fé skandinavíska flugfélagsins var yfir 120 milljarðar íslenskra kr. þegar tapið hófst. Þannig að þó tapið sé auðvitað sárt hjá þeim eins og öðrum og þetta hrikalegar upphæðir, yfir 20 milljarðar kr., þá eiga þeir samt 100 milljarða í eigið fé. Það er vegna þess að eiginfjárhlutfall þessa flugfélags var firnagott áður en tapreksturinn hófst og þeir höfðu grætt um 12 milljarða sænskra kr. á sjö ára tímabili áður en tapreksturinn gekk í garð með þeim erfiðleikum sem gengu yfir flugheiminn fyrir einu og hálfu til tveimur árum. Staðan er ekki svona hjá íslenska sjávarútveginum. Hann hefur enga 12 milljarða sænskra kr. grætt á sl. árum. Staðan er þveröfug, sjávarútvegurinn hefur verið að láta undan síga og tapa eigin fé nú um langt árabil. Þó standa tvö ár alveg upp úr þar. Það eru árin 1988, sem eitt og sér fór langleiðina með að drepa íslenska sjávarútveginn á einu bretti, og það er árið 1992, sem verður að árinu 1988 slepptu og reyndar þrátt fyrir það eitt allra versta ár í samanlagðri sögu íslensks sjávarútvegs ef svo heldur sem horfir. Það þarf að fara langt aftur, ég veit ekki hve langt, kannski aftur til þeirra ára þegar algjör síldarbrestur varð eða viðlíka áföll gengu yfir til að finna taptölu af þessari stærðargráðu í íslenska sjávarútveginum. Nú er það því miður svo að ég hef ekki undir höndum jafntæmandi gögn um eiginfjárstöðu og eiginfjárhlutföll í íslenska sjávarútveginum og ég hef fyrir skandinavíska flugfélagið SAS. En ég veit þó með vissu að eiginfjárhlutfallið í sjávarútveginum er svo lágt að þessi grein sem talið er að skuldi um 100 milljarða ísl. kr. eða nokkurn veginn jafnmikið og SAS á í eigin fé, að 4 milljarðar í tap á þessu ári í botnfiskvinnslunni og tap sem sennilega er hærra að brúttótölu hjá sjávarútveginum í heild vegna þess að veiðarnar eru líka með tapi þó svo að frystitogarareksturinn einn og sér sé með hagnað er þetta gífurlegt högg á þann sjávarútveg sem fyrir stendur á brauðfótum. Eins og ég hef verið að segja, herra forseti, á undanförnum mánuðum er staðan í íslenskum sjávarútvegi nú um margt mjög svipuð og hún var á sama tíma árið 1988. Afkoman er svipuð eða heldur verri ef eitthvað er og rekstrarumhverfið að mörgu leyti svipað og það stefnir í nákvæmlega það sama. Þrátt fyrir þokkaleg ár 1990 og 1991 náði sjávarútvegurinn ekki nema rétt að rétta sig af eftir þau áföll sem hann hafði áður tekið á sig. Þó að það kæmu tvö þokkaleg ár í röð náði það sáralítið til þess að setja varanlegt mark sitt á heildarstöðu atvinnugreinarinnar, t.d. jókst eigið fé sáralítið og menn gátu ekki lagt í mikla sjóði m.a. vegna þess að þegar það gerist að menn sjá aðeins fram úr sortanum eftir langvarandi barning bíða fjölmörg verkefni í fyrirtækjunum sem þarf að ráðast í. Menn freistast til að byrja að laga örlítið í kringum sig um leið og afkoman skánar og um leið og þeir fá einhverja aura til þess, þó ekki sé nema að mála húskofana sína, endurnýja nauðsynlegasta vélabúnað eða reyna að búa sig aðeins betur út í framleiðsluna. Þannig hafa t.d. fjölmörg skuldsett fyrirtæki ráðist í það, um leið og þau höfðu minnstu möguleika til, að koma sér upp flæðilínum í frystihúsin, ráðist í fjárfestingar á bilinu 15 upp í 30--50 millj. kr., bráðnauðsynlegar og í raun skynsamlegar fjárfestingar. En fyrirtækin eru bara svo veik, þau eiga ekki eigið fé og mega ekki við neinu þegar þau hafa búið við svona rekstrarumhverfi og þurfa síðan af brýnni nauðsyn að ráðast í lagfæringar á aðstöðu sinni um leið og þau hafa minnstu möguleika til þess. Það er því þannig, herra forseti, að niðurstaðan í maímánuði er ákaflega dapurleg þegar meira en hálft ár er liðið frá því að sjútvrh. hafði þó hreinskilni til þess að kveða upp úr um það hvernig horfði í íslenskum sjávarútvegi, að við skulum standa í nákvæmlega sömu sporum því það hefur bókstaflega ekkert gerst. Málið hefur verið í nefnd. Út úr henni hefur ekkert komið og hæstv. sjútvrh. virðist ekki hafa haft bolmagn til þess að koma neinu því fram sem máli skiptir í sambandi við bætta afkomu sjávarútvegsins. Auðvitað er ljóst að töfraformúlur verða ekki tíndar upp af götunni og lagðar fram til lausnar á þessum vanda þannig að hann hverfi eins og dögg fyrir sólu, slíkt er ekki til, það er okkur öllum mætavel ljóst. En það gerir þetta allt saman talsvert erfiðara að ríkisstjórnin, sem hæstv. sjútvrh. er fangi inni í, hefur það sem sérstakt boðorð að ekki megi taka sértækt á vanda sjávarútvegsins eða einstakra greina innan hans, ég tala nú ekki um einstakra fyrirtækja. Það er slík kórvilla í boðskap hinna almennu aðgerða að engu tali tekur. Og ég er satt að segja orðinn hundleiður á því, ef ég má nota það orð, herra forseti, þegar menn tala um þetta með þessum hætti. Það er langur vegur frá því að skoða stöðu sjávarútvegsins sem atvinnugreinar, að skoða stöðu einstakra vinnslugreina innan hans, t.d. saltfiskverkunar, og skoða jafnvel stöðu einstakra fyrirtækja, burðarása atvinnulífs í viðkomandi byggðarlögum, og yfir í einhvern þann sósíalisma andskotans, þau bannorð sem notuð eru til að ýta út af borðinu öllum hugmyndum um að taka á vandanum með vitrænum hætti. Geta menn virkilega ekki grafið klisjurnar og horfst í augu við vandann? Hvaða tilgangi þjóna æfingar af því tagi að hér sé komin við völd ríkisstjórn sem neiti öllum sértækum aðgerðum og þar með sé það bara afgreitt? Þar með megi sjávarútvegurinn bara fara á hausinn, þess vegna eins og hann leggi sig og þetta boðorð sé öllu öðru æðra. Menn eiga auðvitað ekki að komast upp með að skjóta sér undan því að horfast í augu við raunveruleg vandamál líðandi stundar í atvinnumálum á Íslandi með svona ódýrum hætti. Auðvitað hefur ríkisstjórnin brotið þessar reglur sjálf. Hún hefur tekið til sértækra ráðstafana gagnvart sjávarútveginum. Hún hefur t.d. ákveðið að leyfa sjávarútveginum að fresta afborgunum í skuldbreytingarsjóðum en það hefur ekki verið tekin slík ákvörðun gagnvart t.d. landbúnaði eða iðnaði. Þetta er sértæk ráðstöfun þannig að til hvers eru þá öll þessi ræðuhöld? Við skulum frekar ræða það hvernig við getum haft hinar sértæku ráðstafanir sem almennastar þannig að við þurfum ekki að fara ofan í saumana á rekstri í hverju einstöku fyrirtæki. Það vill svo til að sá sem hér stendur hefur nokkra reynslu af því. Ég sat í þeirri ríkisstjórn sem var að fást við sambærilegan vanda og fór í það mikla og vandasama verkefni að skoða afkomu sjávarútvegsins nokkurn veginn ofan í kjölinn. Við fengum inn á borð þeirrar ríkisstjórnar vandamál tuga fyrirtækja sem af illri nauðsyn voru komin þangað. Menn gerðu það ekki að gamni sínu á árunum 1988 og 1989 að skoða stöðuna með þeim hætti. Menn gerðu það ekki vegna þess að þá langaði til að vera með nefið ofan í rekstri og afkomu hvers einasta fyrirtækis í sjávarplássum hringinn í kringum landið. Nei, ekki aldeilis. Og ég skal segja það hér að það er hlutskipti sem ég vona að ég þurfi aldrei aftur að láta ganga yfir mig. Það er ekki skemmtilegt verk. Og ég held að enginn maður í landinu, a.m.k. enginn stjórnmálaflokkur, hafi þá stjórnmálastefnu að slíkt sé æskilegt. En stundum er það þannig að menn geta ekki valið sér verkefni í stjórnmálum út frá því sem þeir vilja og þeim þykir skemmtilegt sjálfum. Við höfum a.m.k. ekki mikið að gera með svoleiðis stjórnmálamenn á Íslandi. Ef þeir eru ekki menn til að horfast í augu við raunveruleikann og taka á honum eins og hann birtist þeim og setja kennisetningarnar til hliðar og taka á hinum íslenska veruleika sem við þeim blasir þá eiga þeir að fá sér eitthvað annað að starfa en að fást við pólitík. Það er svo einfalt mál í mínum huga. Auðvitað væri það æskilegast að menn gætu með sem almennustum hætti tekið á þessum hlutum þannig að fyrirtækjum og atvinnugreinum sé ekki mismunað. En ætli það sé nú samt ekki betra fyrir okkur að reyna að leysa hlutina, láta hjól atvinnulífsins snúast, en bíta okkur svo rígföst í kennisetningar að við lokum öllum skilningarvitum? Þegar svo er komið að best stæðu, öflugustu og kvótaríkustu útvegsfyrirtækin í landinu eru farin að tapa fé er þá ekki eitthvað að? Er þá lengur hægt að skjóta sér á bak við það að þetta séu bara skussarnir og að það þurfi bara að hagræða? Ég held ekki. Ég er ansi hræddur um að það sé einhvers staðar orðið dálítið erfitt í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja á Íslandi þegar þau systkin Útgerðarfélag Akureyringa og Grandi hf. eru farin að tapa peningum. Það er staðan í dag. Ég er ansi hræddur um að gróðinn sé farinn að mælast í lágum tölum á þeim bæjum. Það er, herra forseti, bagalegt að Alþfl. skuli ekki láta svo lítið að láta sjá sig við þessa umræðu. Það er t.d. spurning hvort formaður Alþfl., sem var hér fyrr í kvöld, er gersamlega ófáanlegur til þess að vera hér og tala máli síns flokks eða a.m.k. hlusta á umræðuna því að ég held að hann hefði gott af því. Ég mundi vilja beina því til forseta að hann væri svo vinsamlegur að láta þingsveina gera hæstv. utanrrh. aðvart um að vakin hafi verið athygli á því úr ræðustól á Alþingi að enginn krati sé í salnum og þaðan af síður einhver ráðherra sem telst til þess flokks. Ég vil biðja hæstv. sjútvrh. að reyna undir lok umræðunnar að gera aðeins betur en hann gerði í framsöguræðu sinni. Það var í sjálfu sér skínandi greinargott sem hann flutti í fyrri hluta síns máls og varðaði stöðuna í sjávarútveginum og afkomuna, hvert horfði. En spurningin er um úrræðin. Það sem enn hefur gerst í þeim efnum er svo lítið að satt best að segja skiptir það ekki máli í sambandi við þær afkomutölur sem við erum að ræða. Það skiptir nánast ekki máli og það er auðvitað engin lækning eins og menn vita að lengja aðeins í snörunni með því að fresta að einhverju leyti afborgunum. Það hjálpar upp á að fyrirtækin lifi á líðandi stundu, að þau þurfi ekki að binda fé eða skuldbreyta, standa í erfiðum samningum um að skuldbreyta sínum afborgunum. En það er engin lækning. Það er frekar eins og deyfilyf við núverandi aðstæður. Hvað sér hæstv. sjútvrh. hugsanlegt í stöðunni til að gera með marktækum hætti umtalsverðar og merkjanlegar afkomuúrbætur til handa útveginum? Er eitthvað sem hæstv. sjútvrh. sér að væri hægt að gera með ráðstöfunum af hálfu Alþingis og ríkisstjórnar? Er sjútvrh. t.d., svo að hann fái einhverjar beinar spurningar, tilbúinn til að kanna áhrif af því að breyta lögum um Verðjöfnunarsjóð og greiða út það fé sem í honum er? Þetta er krafa sem stendur á okkur frá fiskvinnslunni sem kvartar undan því að hafa þurft að binda þarna eina 3 milljarða kr. við aðstæður, sem þrátt fyrir hátt afurðaverð, voru henni það óhagstæðar að hún tapar nú fé og enn er afurðaverðið þannig að það er nokkuð í útgreiðslur á þessum peningum sem fiskvinnslan á þarna bundna í sjóðnum. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að ég er tilbúinn til að skoða þetta mál og ef menn yrðu sammála um það hér á Alþingi mætti þess vegna drífa í gegn frv. um að borga þessa peninga út á næstu þrem mánuðum eða svo til fyrirtækjanna. Ég held að þó að við lítum til efnahagslegs jafnvægis, þá megi með hliðsjón af þeim samdrætti sem orðinn er í þjóðarbúskapnum, lægri þjóðartekjum og erfiðleikum, auðveldlega rökstyðja að þetta sé óhætt án þess að því fylgi hætta á þenslu eða efnahagslegum vandkvæðum af því tagi. Þarna er eitthvað sem hægt er að taka á og ræða. Eru menn tilbúnir í þetta fyrir það fyrsta eða eitthvað af slíkum toga? Ég held að hæstv. sjútvrh. verði að viðurkenna að það sem hann flutti okkur í gær var ákaflega fátæklegt hvað varðaði beinar tillögur eða hugmyndir um aðgerðir til handa sjávarútveginum. Ég spyr í öðru lagi um vextina. Er það ekki svo að þegar útvegurinn er svo skuldsettur með 100 milljarða kr. skuldir, eins og talað er um, og þessa erfiðu rekstrarafkomu, ég tala nú ekki um lækkandi afurðaverð sem kemur sér mjög illa fyrir fyrirtækin, þá neyðast bankar til að lækka og endurmeta sínar afurðalánaupphæðir? Í sumum tilvikum er það vegna endurgreiðslna eða skilaverðs fyrir seldar afurðir, fallandi afurðaverð, svo fyrirtækin fá minna heim en áætlað var þegar þau tóku sín afurðalán og það myndast alþekktur vandi af því tagi. Þennan vanda hafa menn glímt við víðar, t.d. í loðdýrarækt þegar verðfallið var þar. Þá var það svo snöggt að í sumum tilfellum dugði endanlegt söluverð afurðanna ekki fyrir afurðalánum sem veitt höfðu verið og miðað var við að væri 70% áætlaðs söluverðs. Sem betur fer er dæmið ekki svo ljótt í sjávarútveginum en þó er það þannig að í vissum flokkum framleiðslu hefur afurðaverðið fallið það snöggt milli mánaða að verulega vantar upp á að áætlað söluverð skili sér heim og fyrirtæki fá þar af leiðandi sáralitla peninga þó svo að þau nái að selja vöruna til viðbótar þó þeim afurðalánum sem veitt höfðu verið. Vaxtakostnaðurinn og rekstrarfjárfyrirgreiðsla til sjávarútvegsins er spurning um líf eða dauða við slíkar aðstæður, alger spurning um líf eða dauða. Ég er þá ekki að ræða um þá málamyndavexti sem eru á hinum skráðu töflum bankanna. Það er ekki það sem við erum að ræða um hér. Við erum að ræða útlán til fyrirtækja í C- eða D-áhættuflokki eins og það er flokkað í bankakerfinu þar sem komið er 2--5% álag ofan á hina skráðu vexti vegna veikrar stöðu viðkomandi fyrirtækja. Getum við gert eitthvað til að hjálpa þeim fyrirtækjum upp úr öldudalnum? Ég sagði það nokkrum sinnum, hæstv. forseti, úr þessum ræðustól við afgreiðslu fjárlaga um síðustu áramót að það væri verið að leggja nýjar álögur á sjávarútveginn í landinu svo næmi 760--780 eða jafnvel 1.000 millj. kr. Ég stend enn við þessa tölu. Verði sem sagt af því, sem fjárlögin gera ráð fyrir, að selja veiðiheimildir til sjávarútvegsins á komandi sumri fyrir á sjötta hundrað millj. kr. munu þeir fjármunir til viðbótar öðrum álögum nema upphæðum af þessari stærðargráðu. Eru menn tilbúnir til þess að taka upp fjárlögin áður en menn fara heim og fella þessar álögur niður og úthluta strax þessum veiðiheimildum án endurgjalds til flotans? Ekki mun af veita. Þetta munar meira en hálfum milljarði kr., hæstv. sjútvrh. Það er áttundi partur af áætluðu tapi botnfiskvinnslunnar. Erum við tilbúin til þess til viðbótar því að breyta lögum og borga út inneignirnar í Verðjöfnunarsjóði að fella niður þessar álögur? Erum við tilbúnir til þess að afgreiða ekki, sem vonandi verður nú ekki, frv. um skattlagningu innlánsstofnana svo Fiskveiðasjóður þurfi ekki af þeim sökum að hækka vexti sína og taka inn tekjur sem nema um 230--250 millj. kr. á ári? Og erum við tilbúin til þess að falla frá gjaldskrárhækkunum og öðrum álögum sem fjárlög og bandormur gera ráð fyrir að sjávarútvegurinn taki á sig á þessu ári? Það er ekki seinna vænna að svara þeirri spurningu. Ef svarið er nei, þá er líka ágætt að fá það fram áður en þingið fer heim að menn ætli ekki að gera neitt af þessu tagi því að þetta eru ráðstafanir sem hægt er að gera án þess að brjóta hin kórheilögu boðorð almennu aðgerðanna. Þetta voru sértækar álögur á sjávarútveginn. Úr því að hægt er að leggja sértækar álögur á, þá er væntnalega hægt að taka þær af. Eru menn tilbúnir t.d. í aðrar ívilnandi aðgerðir sem geta auðveldað sjávarútveginum að búa við óbreytt raungengi krónunnar? Hér fór nokkur umræða fram í gær um raungengisstigið. Það er hátt, það er rétt. En það er líka ákaflega vandasamt mál að þurfa að hreyfa við því. Það mundi setja ýmislegt úr skorðum sem er okkur mikilvægt svo sem nýgerða kjarasamninga. Þó að það séu skítasamningar hafa þeir þó þann mikla kost að þeir auðvelda okkur að halda þeim stöðugleika í þjóðfélaginu sem náðst hefur. Þeir eru lélegir fyrir launafólk. Þeir færa því engan veginn þær kauphækkanir sem það þarf á að halda en hin hliðin á þeim er auðvitað sú og það er sjálfsagt að viðurkenna að þeir verða, ef þeir ná fram að ganga og verða samþykktir, ákveðið akkeri í stöðugleika, áframhaldandi stöðugleika hér. Þökk sé þeim samningum en ekki ríkisstjórninni. Þess vegna er það erfitt mál að hrófla við breytu eins og genginu við núverandi aðstæður. Það hefur þann stórkostlega ókost í för með sér að því fylgir að jafnaði uppsveifla í verðlagi. En sjávarútvegurinn þolir ekki þetta háa raungengi miðað við óbreyttar rekstraraðstæður og þá verðum við að skoða hina aðferðina til þess að lækka það, þ.e. að draga úr tilkostnaði sjávarútvegsins innan lands. Það er eina leiðin til að breyta raungenginu sjávarútveginum í hag án þess að fella gengi krónunnar sem þá er eftir. Og hvernig gerum við það? Jú, við gerum það m.a. með því að létta af honum álögum og bæta starfsskilyrði hans með innlendum ráðstöfunum. Það mun lækka raungengi krónunnar gagnvart sjávarútveginum að hætta við að láta hann kaupa veiðiheimildir á þessu ári fyrir 525 millj. kr., alveg mælanlegt. Ef litið væri á það út frá sjávarútveginum einum mundi það vera raungengislækkun upp á 0,5--1% reikna ég með. Eru menn tilbúnir í svona ráðstafanir? Eru menn tilbúnir til þess að styrkja íslensk fiskiskip, t.d. stóru og öflugu frystiskipin okkar sem fjölgar dag frá degi, til þess að hverfa af hefðbundnum veiðislóðum og sækja á djúpmið? Eru menn tilbúnir til að stofna sjóð eða gera eitthvað til þess að taka með útgerðarfyrirtækjunum þátt í áhættunni sem því er samfara að fara af Halanum og suðaustur í kanta og reyna þar við búra eða langhala eða hvað þau heita, þessi kvikindi sem Frakkar og ýmsir aðrir eru þar að veiða. Franskur togari veiddi 400 tonn fyrir fleiri tugi milljóna kr. á þrem vikum um daginn í köntunum djúpt út af Kötlugrunninu. Geta ekki íslensk skip gert þetta? Jú, auðvitað. En meðan þau geta valið um það að sækja á hefðbundin mið í því öryggi sem í því felst að vita hvar þau eru stödd og þekkja á aðstæður eða hitt að taka áhættuna af því að prófa svona hluti, þá sýnir sagan að þau velja öryggið. Þess vegna eru stór og öflug verksmiðjuskip, upp undir þúsund tonn að stærð, sem við eigum hér orðið í tugum, að sarga á grunnmiðum okkar innan um hin skipin og beita ekki þeim afköstum og þeirri getu sem þau hafa t.d. til að sækja á dýpri mið. Væri það ekki skynsamlegt við núverandi aðstæður að reyna að gera stórátak í þeim efnum að létta álaginu á heimamiðum og greiða fyrir sókn, aukinni verðmætasköpun og meiri afla með því að sækja í slíkar vannýttar tegundir á nýjum miðum. Eru menn tilbúnir í eitthvað svona? Geta menn ekki tekið það fyrir og rætt eða er það virkilega þannig að það sé algerlega borin von að fá hér umræður um það að gera eitthvað í málunum? Er það virkilega þannig að það sé bara orðin löggilt stjórnarstefna að halda að sér höndum og gera ekki neitt á hverju sem gengur? Manni virðist það. Ég tel t.d. að það eigi líka að skoða ráðstafanir sem koma fiskvinnslunni sérstaklega til góða og þær er hægt að gera. Það er auðvitað hægt að taka vinnsluna fyrir, jafnvel þær greinar hennar sem standa sérstaklega illa, og skoða með hvaða hætti við getum komið til móts við þær. Í frystihúsum norður í landi er í nokkrum tilvikum verið að setja upp eða hafa verið settar upp fullvinnslulínur fyrir frystar sjávarafurðir. Þannig er það t.d. í frystihúsi Útgerðarfélags KEA á Dalvík og í Hrísey og í Fiskiðjusamlaginu Húsavík. Þar er núna unnið í neytendapakkningar, smáöskjur, 400 gramma stykki sem rúllað er inn í plast og sett fjögur saman ofan í öskju. Þessu er pakkað með vörumerkjum Marks & Spencer, Findus eða Nestle eða annarra slíkra stórra dreifingaraðila og sent beint í búðir í Evrópu. Í Fiskiðjusamlaginu á Húsavík er t.d. pakkað fyrir belgíska verslunarkeðju í umbúðir á belgísku og meira en það. Varan er verðmerkt með tölvustrimlum fyrir kassana í búðunum. Hún fer því beint inn í hillu í viðkomandi verslun, kaupandinn gengur þar að henni, tekur hana og afgreiðslufólkið við kassann strýkur henni yfir tölvuskjáinn og þar kemur verðið fram. Þetta er mjög jákvætt, er það ekki? Þetta eru menn búnir að tala mikið um á Íslandi. Þetta er hægt. Það þarf engan EES-samning til. Þessi vara fer núna tollfrjálst inn í erlenda stórmarkaði og kílóverðið á fiskinum í þessari pakkningu er 600--800 kr. Það er að vísu eitt besta stykkið úr fiskinum sem fer í pakkann, stundum hnakkastykkið, en þetta er samt sem áður verðið. Við þurfum engan EES-samning til þess að geta þetta. Þetta er hægt í dag og það bætir við þó nokkrum störfum. Í sumum tilvikum, eins og í frystihúsinu á Dalvík, er heill nýr vinnslusalur með nýrri línu settur upp við hliðina á og í framhaldi af þeirri venjubundu vinnslu sem þar er og þar er allstór hópur fólks við störf þar sem áður var reyndar sláturhús. Þarna er að eiga sér stað mikil viðbótarverðmætasköpun. Þarna er að fjölga störfum og það er ekkert sem hindrar okkur miðað við núverandi viðskiptasamninga, t.d. inn á markaði Evrópubandalagsins, að gera þetta. Það má verða þeim umhugsunarefni sem tala eins og öll framþróun í íslenskum sjávarútvegi sé bara úr sögunni ef þessi evrópski efnahagssamningur nær ekki fram að ganga. Það er nú aldeilis ekki svo. Það eru nefnilega í dag opnir gríðarlegir möguleikar af þessu tagi, t.d. innan frystingarinnar af því að þar er tollfrelsi á öllum vörum sem flokkast sem frystar fiskafurðir, fryst flök eða fryst fiskstykki. Þetta finnst mér ástæða til að ræða og það er auðvitað heldur dapurlegt að þurfa að gera það nánast yfir tómum þingsalnum, að það skuli ekki einn einasti ráðherra og sárafáir alþingismenn, með mikilli virðingu og þökk til þeirra sem þó eru hér viðstaddir, nenna að leggja á sig að reyna að ræða saman eina kvöldstund um þessi mál. Ég vil sem sagt biðja hæstv. sjútvrh., sem án efa heyrir hvert einasta orð sem ég segi, að svara þessum spurningum. Kannski ég fari yfir þær einu sinni enn: Er hann tilbúinn til að taka þátt í því að setja lög sem opna möguleika á útgreiðslu úr Verðjöfnunarsjóði svo að við greiðum út á næstu mánuðum þessa 3 milljarða kr. sem fiskvinnslan á þar? Er hann í öðru lagi tilbúinn til þess að breyta lögum þannig að fallið verði frá kvótasölu á þessu ári og þeim rúmlega hálfa milljarði skilað til fiskveiðanna eða öllu heldur hætt við að taka við af útgerðinni? Er hann í þriðja lagi tilbúinn til þess að grípa til aðgerða til að hvetja til sóknar í nýja og vannýtta fiskstofna og nýjar veiðislóðir, t.d. á djúpmiðunum suður og austur af landinu þar sem erlendar þjóðir eru núna að moka upp afla? Er hann í fjórða lagi tilbúinn til þess að setja í gang sérstakt átak til að hraða fullvinnslu í fiskvinnslunni innan frystingarinnar svo að dæmi sé tekið þannig að mæta megi minnkandi afla og minni verðmætum með aukinni fullvinnslu af því tagi sem þegar er komin í gang á nokkrum stöðum af nokkrum framsæknum aðilum í frystingunni? Er hæstv. sjútvrh. tilbúinn til þess að koma hér upp og vera svo vænn að lýsa viðhorfum sínum til þessa? Satt best að segja, hæstv. forseti, fyndist mér miklu merkilegra að sjútvrh. gerði það en að svara, þó það væri ágætt líka, þeim spurningum t.d. sem hann var beðinn um samkvæmt þeirri skýrslu sem hér til umræðu. Hann hljóp auðvitað gersamlega yfir það að svara ýmsu af því sem hann var þar spurður um og átti hann þó að gefa svör við þessari skýrslu. Hann var t.d. beðinn að greina frá því hvort yfirlýsingar aðstoðarmanns utanrrh., sem ríkisstjórnin fól að gegna trúnaðarstarfi við mörkun sjávarútvegsstefnunnar, túlkuðu stefnu ríkisstjórnarinnar, þar á meðal um gjaldþrotaleiðina sérstaklega. Hæstv. sjútvrh. sleppti algerlega að svara þeirri spurningu. Ætli það sé ekki hægt að fá eitt viðtalsbil við hæstv. sjútvrh.? Formaður alþjóðasamtaka póst- og símamanna upplýsti að innanlandssímtöl á Íslandi væru þau ódýrustu í heimi og það hlyti þess vegna að vera viðráðanlegt mál að ná einu viðtalsbili við hæstv. sjútvrh.

Hæstv. sjútvrh. þurfti aðeins að bregða sér fram og kemur væntanlega von bráðar.

Já. Það hefur sjálfsagt ekkert frést af hæstv. utanrrh. og Alþfl. Ég bað um að lýst yrði eftir Alþfl. 

Forseti vill gjarnan upplýsa hv. þm. um að það kom fram á fundinum í dag með formönnum þingflokka að hv. 17. þm. Reykv. gæti ekki verið hér í kvöld þegar það var ákveðið að taka þessa skýrslu til umræðu.

Já, ég tek það gott og gilt og þá er ekki um það að fást. En maður leyfir sér stundum að inna eftir því hvar hv. alþm. séu staddir sem hafa þegar tekið þátt í að blanda sér í umræður eins og hv. 17. þm. Reykv., ef ég man rétt, hefur að einhverju leyti gert í þessari umræðu, alla vega oft og iðulega á undanförnum dögum um sjávarútvegsmál. Ég hefði sem sagt gjarnan viljað að til viðbótar þessum fjórum eða fimm beinu spurningum, sem ég hef borið fram við hæstv. sjútvrh., svaraði hann betur þeim spurningum sem hann var sérstaklega beðinn um að svara samkvæmt skýrslubeiðninni og þá á ég ekki síst við aðra spurningu, þar sem spurt er út í yfirlýsingar sem aðstoðarmaður hæstv. utanrrh. hafði gefið og hvort þær túlki í raun og veru stefnu ríkisstjórnarinnar. Mér finnst ekki sanngjarnt að hæstv. sjútvrh. skjóti sér með öllu undan því að koma inn á þetta atriði því það varðar auðvitað ákveðinn grundvöll þessa máls sem við erum að ræða um. Gjaldþrotastefnan gengur, eins og kunnugt er, út á það að aðhafast ekki neitt, að láta sjávarútveginn bara fara á hausinn eftir atvikum eins og hann leggur sig ef svo ber undir og það sé hin rétta aðferð til þess að knýja fram eitthvað sem menn tala um sem uppstokkun og hagræðingu í greininni. Hinn formaður endurskoðunarnefndarinnar, sem, eins og ég sagði í gærkvöldi, er skynsamur maður, hefur auðvitað viðurkennt haldleysi þessara kenninga, bent á þá augljósu staðreynd að velflest sjávarútvegsfyrirtæki sem farið hafa á á höfuðið á undanförnum árum hafa með einum eða öðrum hætti hafið starfrækslu á nýjan leik, gjarnan vegna þess að þau eru slíkir burðarásar í atvinnulífi í sínum heimabyggðum að heimaaðilar, sveitarfélög eða aðrir nauðugir viljugir verða að berjast fyrir því að setja þau í gang á nýjan leik. Ætli hann þekki það ekki hv. þm. Alþfl., sem mun vera frá Patreksfirði, hvernig þetta er? Einu gildir. Menn þekkja það hringinn í kringum landið að það er önnur hlið á þessari gjaldþrotaaðferð sem aðstoðarmaður hæstv. utanrrh. hefur verið að boða. Herra forseti. Ég lýsi eftir því hvort nokkur vilji sé fyrir hendi af hálfu ríkisstjórnarinnar, og ég bið hæstv. sjútvrh. að svara fyrstan manna, til að grípa til einhverra ráðstafana vegna þeirrar hrikalegu stöðu sem sjávarútvegurinn er í. Það er 11% tap á botnfiskvinnslunni í landinu. Hún mun tapa 4 milljörðum kr. á þessu ári. Það getur ekki gengið svo til langframa. Hún er þegar búin að búa við þessa afkomu eða nokkurn veginn þetta slæma afkomu um meira en hálfs árs skeið og hún þolir það ekki mjög mikið lengur. Hún á enga 120 milljarða kr. til að tapa eins og skandinavíska flugfélagið SAS átti 1990 þegar þeir byrjuðu að tapa peningum. Ætli það væri ekki nær að velta því fyrir sér hvort fiskvinnslan á yfir höfuð nokkurt eigið fé lengur? Tímans vegna, hæstv. forseti, ætla ég ekki að fara út í umfjöllun um sjávarútvegsstefnuna almennt, störf tvíhöfða endurskoðunarnefndarinnar eða aðra slíka hluti sem auðvitað hefði verið fróðlegt að ræða hér og margir aðrir ræðumenn hafa gert á undan mér. En ég vil gefa hæstv. sjútvrh. færi á að koma aftur inn í umræðuna fyrr en síðar og svara þeim spurningum sem ég hef fyrir hann lagt. Ég vil fyrir mitt leyti bjóða fram stuðning minn við það að tíminn á síðustu dögum þingsins verði að einhverju leyti tekinn í það að skoða, t.d. í sjútvn. og í efh.- og viðskn., mögulegar ráðstafanir til þess að bæta stöðu sjávarútvegsins tafarlaust. Til þess eru a.m.k. nokkrar handhægar og beinar aðferðir tiltækar. Ég hef nefnt þær, a.m.k. stungið upp á ákveðnum möguleikum í því sambandi. Það eru beinharðar tillögur, beinharðir möguleikar að greiða út féð úr Verðjöfnunarsjóði og hætta við að láta sjávarútveginn borga yfir hálfan milljarð kr. fyrir veiðileyfi síðar á þessu ári. Eru menn tilbúnir til að taka upp í þinginu eða í viðkomandi nefndum þess umræður um þessa hluti áður en þingið fer heim? Eða vilja menn kannski mæta aftur á sviðið á nýjan leik í ágúst eða september nk. með sambærilega stöðu og haustið 1988 að jafnlengd á því ári? Er það það sem menn eru virkilega að biðja um eða stefna í? Ég trúi því auðvitað ekki fyrr en ég tek á því að nokkurn þann sem upplifði það ástand, og allra síst hæstv. sjútvrh., sem skyldi ekki vera að væri pínulítið öróttur enn þá af atburðum þess hausts, langi til að upplifa þá hluti aftur. En það er það sem er að gerast. Ég held að ég hljóti að hafa rökstutt það nógu rækilega og reyndar einnig hæstv. sjútvrh. með talnalegum upplýsingum sínum í ræðu í gær. Það er nákvæmlega þetta sem er að gerast og tíminn gengur mjög hratt á okkur.

Virðulegi forseti. Það er að vonum að þingmenn óski eftir því að fá skýrslu um stöðu fiskvinnslunnar í landinu eins ljótar og afkomuhorfur eru miðað við síðustu fréttir sem við höfum fengið af þeirri atvinnugrein bæði í dagblöðum og nú síðast í fréttabréfi SF þar sem forsíðan ber yfirskriftina: ,,Tekst fiskvinnslunni að lifa við fast gengi næstu tíu mánuði?`` Hæstv. ráðherra kom nokkuð rækilega inn á þá stöðu sem er í greininni og þann fjárhagsvanda sem þar er og dró þannig sjálfur upp rækilegan rökstuðning fyrir nauðsyn þess að ræða þetta mál ítarlega í þingsölum og knýja á um stefnu ríkisstjórnarinnar og úrræði hennar sem hún hyggst grípa til ef einhver eru. Það er augljóst mál að atvinnugrein, ef við lítum á sjávarútveginn í heild, sem þannig er stödd miðað við þær tölur sem birst hafa opinberlega að skuldir hennar eru meiri en nemur árstekjum, er í miklum vanda. Og í mínum huga er það ekkert áhorfsmál að sú staða er uppi að það er ólíklegt eða jafnvel óhugsandi að atvinnugreinin sem heild geti staðið undir þessum miklu skuldum. Eða með öðrum orðum, það mun koma til þess að eitthvað af þessum skuldum muni tapast. Ég held að það sé staðreynd sem menn verða að horfast í augu við að við erum með vanda í okkar undirstöðuatvinnugrein sem er af þvílíkri stærðargráðu að það er ekki á færi greinarinnar sjálfrar að leysa úr honum með eigin aðgerðum. Vissulega geta menn gripið til aðgerða sem bæta og auka hæfni greinarinnar og auka getu hennar til að borga sínar skuldir, aðgerðir sem miðast að því að framleiða sömu verðmæti fyrir minni tilkostnað. Það eru auðvitað, eins og bent hefur verið á, möguleikar á að gera betur í þeim efnum. Þó vil ég vara við þeirri ofuráherslu sem fram hefur komið hjá hæstv. ríkisstjórn á það atriði að hagræða. Það er ekki allsherjarlausn, það eru ekki slík færi í hagræðingu að menn geti varpað þessum mikla skuldavanda til baka frá stjórnvöldum yfir til atvinnugreinarinnar og sagt: Hagræðið og þá getið þið bjargað ykkur sjálfir. Vandinn er stærri en svo að menn komist hjá málinu með þessum hætti. Í hagræðingu og hagræðingartali gleymist einnig atriði sem verður að taka tillit til þegar menn reyna að gera sér grein fyrir því hvernig atvinnugreinin á að vera skipuð. Landið er stórt, byggðirnar margar og við hljótum að byggja á þeirri forsendu að allir, í hvaða plássi sem þeir búa, eigi sama rétt til sinnar lífsbjargar án tillits til búsetu. Fiskveiðistefna og sjávarútvegsstefna hlýtur að vera byggð á þessari forsendu en ekki hinu að búsetan sé byggð á forsendu hagræðingar enda hygg ég að ef menn skoða málið grannt og reikna út hagræðinguna sé ekki nóg að reikna hana út í því afmarkaða umhverfi sem einhver tvö eða þrjú fyrirtæki í sjávarútvegi eru í. Menn verða að taka inn í það reiknilíkan önnur verðmæti sem liggja utan við þennan ímyndaða veruleika sem eru fasteignir og önnur verðmæti sem menn hafa fjárfest í á þessum stöðum. Það kom fram í máli hæstv. sjútvrh. að ein af aðgerðum ríkisstjórnarinnar, meginþátturinn í stefnu hennar, var að draga úr lánsfjárþörf ríkissjóðs og minnka þannig þrýsting á háa vexti eða stuðla með öðrum orðum að lækkun vaxta. Ég er hræddur um að það verði erfitt fyrir menn, sem trúa á markaðskerfið og að menn geti séð fyrir sér innan seilingar það efnahagsumhverfi hér á landi að framboð og eftirspurn á peningum ráði vöxtum, að rökstyðja sína skoðun í ljósi þess sem gerst hefur síðustu daga og vikur eða öllu heldur þess sem ekki hefur gerst síðustu daga og vikur. Það er nefnilega þannig að vextir, afgjaldið fyrir lán á peningum eða verðmætum, eru háðir fleiri þáttum en svokölluðu framboði og eftirspurn. Það eru fleiri atriði sem ráða þar ferð og hafa jafnvel meiri áhrif en það ágæta lögmál. Ég hygg að menn geti ekki þrætt fyrir að handafli á vexti, eins og það hefur verið kallað, er verið að beita núna og að efnahagsaðgerðir á komandi mánuðum hljóti að miðast við það og þá staðreynd að menn verða að beita því sem kallað er handaflið á vaxtastigið í landinu. Með öðrum orðum er það kerfi sem hefur byggst upp til að ákvarða afgjaldið fyrir að lána peninga þannig úr garði gert að það þarf opinbera íhlutun til að halda því í skefjum. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að ein af aðgerðum ríkisstjórnarinnar hefði verið sú að stöðva inngreiðslu í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Af því að ég er hér með fréttabréf SF, Samtaka fiskvinnslustöðva, þar sem á forsíðu er krafist að fiskvinnslan fái innstæðuna í Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins, vil ég árétta það sjónarmið að þessi sjóður er ekki séreign fiskvinnslunnar. Hann er afrakstur þjóðarsáttarsamninganna og eins og frá þeim samningum var gengið eiga allir hlutdeild í þeim sjóði og rétt á greiðslum úr sjóðnum ef hann verður tekin til skipta. Launþegar í landinu hafa myndað þennan sjóð með samningum þar sem þeir létu af hendi laun en féllust á að í staðinn yrði haft þetta form á að leggja fé í þennan sjóð. Ég mótmæli því að þessi sjóður sé séreignasjóður fiskvinnslunnar og vil að sú afstaða komi skýrt fram að sú ráðstöfun fjár er ekki möguleg nema í samráði og með samþykki launþegasamtakanna. Ég hef þegar varpað fram til hæstv. ráðherra þremur fyrirspurnum svo ekki er þörf á að endurtaka þær en ég vil drepa á fáein atriði. Ég vil í fyrsta lagi nefna kvótakerfið, það kerfi sem menn hafa þróað og byggt upp frá árinu 1984. Það hefur ljóslega komið fram að hæstv. ráðherra er þeirrar skoðunar að þetta kerfi sé það sem best hentar og mestum árangri skilar. Um það er deilt. Ég er t.d. ósammála þeirri skoðun en ég vil vekja athygli hæstv. ráðherra á því að það eru mismunandi kvótakerfi til í landinu. Það er til eitt kvótakerfi fyrir rækjuveiðar og rækjuvinnslu innfjarða, sem kallað er, og svo er til annað kvótakerfi sem er fyrir önnur leyfisbundin leyfi. Þegar um er að ræða veiðar á innfjarðarrækju, og bið ég nú hæstv. ráðherra að leggja við hlustir, er kvótanum ekki eingöngu úthlutað á báta eða skip, eins og í hinu almenna kvótakerfi, heldur er kvótanum einnig úthlutað á verksmiðjur. Í þeirri útgáfu kvótakerfisins er frá því gengið að verksmiðjurnar í landi eigi rétt til kvótans. Hins vegar stangast það á við hinn meginþátt kvótakerfisins eða meginþátt hins kvótakerfisins, ef ég má orða það svo, þar sem fiskvinnslustöðvar í landi eiga engan rétt til þess kvóta sem skip og bátar hafa fengið úthlutað. Þetta þýðir að þeir bátar sem hafa veiðiréttindi eða kvóta á innfjarðarrækju hafa ekki frjálsan ráðstöfunarrétt á sínum afla heldur er þeim gert skylt að landa honum á tilteknum stöðum, jafnvel hjá tilteknum verksmiðjum. Þetta er ekki í hinu kvótakerfinu. Hafi menn kvóta til veiða á þorski er mönnum frjálst að landa þeim afla hvar sem þeim sýnist innan lands jafnt sem erlendis. Hafi menn hins vegar kvóta til veiða á rækju innfjarða ber þeim að landa á tilteknum stöðum. Ef við gefum okkur það að niðurstaða hæstv. ráðherra sé að hafa kvótakerfið áfram er óhugsandi að hafa kvótakerfið með tvennum ólíkum hætti. Það gengur ekki upp. Annaðhvort verður það að gerast að kvótakerfið á innfjarðarrækjunni verði eins og hitt kvótakerfið eða hið almenna botnfiskkvótakerfi verður sambærilegt við kvótakerfið á innfjarðarrækju. Með öðrum orðum að fiskvinnslustöðvar hafi hlutdeild og réttindi í kvótanum. Þetta gengur ekki öðruvísi upp. Nú skil ég ákaflega vel þau rök sem liggja að baki því að hafa kvótann og innfjarðarrækju bundin við svæði og jafnvel tilteknar verksmiðjur. Rökin þar að baki voru þau að tryggja hagsmuni þeirra sem starfa við þessa atvinnugrein og lifa af henni. Hæstv. sjútvrh. hefur hingað til tekið þau rök fullgild og því ekki viljað breyta þessu kvótakerfi. Þar sem ráðherra hefur komist að þeirri niðurstöðu að það séu fullgild rök að fólk sem starfar við rækjuvinnslu af innfjarðarrækju eigi rétt á kvóta, hafi íhlutun í þeim réttindum, hvernig kemst ráðherra þá hjá því að komast að sömu niðurstöðu varðandi hitt kvótakerfið, að fólk sem vinnur í frystihúsum um landið allt eigi sambærilegan rétt til botnfiskkvótans? Ég vildi gjarnan að hæstv. ráðherra færi yfir sjónarmið sín til þessara tveggja mismunandi útgáfna af kvótakerfinu og upplýsti hvort hann hefði áform um að samræma þau, því að ég hygg og vil ekki öðru trúa en ráðherra sé þeirrar skoðunar að ekki gangi til lengdar að hafa tvö mismunandi kvótakerfi. Sami báturinn getur haft veiðirétt til innfjarðarrækju og rétt til að veiða þorsk. Hann má selja þorskinn og landa honum hvar sem er en rækjuna verður hann að selja í tiltekna verksmiðju. Þetta eru algerlega ósamrýmanleg kerfi og ég vil ítreka þá ósk mína til hæstv. sjútvrh. að hann fari yfir sjónarmið sín varðandi þessi tvö ólíku kvótakerfi og upplýsi hvort hann hafi ekki áform um að breyta þeim og samræma þau. Ég vil einnig nefna þann mikla skuldavanda sjávarútvegsins sem ég hóf reyndar mál mitt á. Ég gat um þá skoðun mína að ég teldi óhjákvæmilegt að eitthvað af skuldum sjávarútvegsins mundi tapast, hvort heldur aðferðin til þess væri gjaldþrot eða lánardrottnar afskrifuðu skuldir sínar, færðu þær niður eða með einhverjum öðrum leiðum. En atvinnugreinin sem slík er greinilega skuldsett langt upp fyrir getu til að endurgreiða þær skuldir. Það er staðreynd sem menn verða að horfast í augu við og miða aðgerðir sínar við. Síðan eiga menn einnig að leita leiða til þess að laða fjármagn inn í atvinnugreinina til þess að draga úr því höggi sem mun koma hvort sem það lendir á bankastofnunum, ríkissjóði, einstökum byggðarlögum eða öðrum lánardrottnum. Til þess að draga úr því er nauðsynlegt að huga að leiðum til að laða fjármagn inn í atvinnugreinina sem hún geti nýtt sér til þess að greiða niður skuldir sínar og koma eiginfjárstöðu, ásamt öðrum aðgerðum, í viðunandi horf. Þar vil ég minna á frv. sem ég ásamt þremur öðrum þingmönnum Alþb. hef leyft mér að leggja fram á Alþingi um breytingu á lögum um hlutafélög þar sem lagðar eru til ákveðnar breytingar á hlutafjárlöggjöfinni sem eiga að verða til þess að almenningur í landinu öðlist trú á fyrirtækjum, hlutafélögum og fáist til að leggja fé í fyrirtækin. Þar er ég einkum með í huga að áhrif af frv., ef að lögum verður, leiði til þess að fólk í sjávarplássum um land allt leggi fé í atvinnugreinina og eigi þess kost að taka þátt í viðreisn sjávarútvegsins á Íslandi. Ég fer ekki nánar í einstök atriði frv. enda gefst væntanlega kostur á því að mæla fyrir því innan skamms en ég nefni þetta því þetta er einn meginþátturinn sem liggur að baki frv. Ég vil svo að endingu fara aðeins yfir fiskveiðistjórnunarkerfið. Það er að mínu mati einn þátturinn í vanda sjávarútvegsins m.a. vegna þess að menn verða að fjárfesta í réttindum sem þeir höfðu áður án þess að leggja fram fé. Atvinnugreinin þarf að bera kostnað með beinum og óbeinum hætti sem hún gerði ekki áður. Kvótakerfið leiðir líka til þess að menn fara að verja hagsmuni sína, ekki bara hagsmuni fyrirtækis eða eigenda skips heldur hagsmuni byggðarlaga og leitast því til eftir föngum að tryggja hagsmuni sína með því að tryggja sér veiðiheimildir, festa kaup á þeim ef kostur er. Slíkt ástand, þar sem menn eru að verja forsenduna fyrir búsetu sinni, fyrir því að eignir þeirra séu einhvers virði, leiðir til óeðlilegs ástands. Það leiðir til þess að menn verðleggja þennan rétt miklu hærra en ef menn væru ekki í slíkri nauðung. Ég er þeirrar skoðunar að einn þátturinn í endurreisn sjávarútvegsins muni verða að breyta fiskveiðistefnunni. Ég vara við þeirri stefnu sem við búum við í dag og tel að við lendum í óbærilegum ógöngum innan tíðar ef ekki verður breytt út af þeirri stefnu sem verið hefur. Ég vil nefna og minna á álitsgerð Lagastofnunar Háskóla Íslands frá árinu 1990. Sú álitsgerð leiðir það fram að ríkið geti ekki verið eigandi fiskimiðanna. Þar með er þeirri stefnu kollvarpað sem Alþfl. hefur verið að boða þ.e. að ríkið geti úthlutað þessum fiskimiðum. Í álitsgerðinni eru leidd að því ítarleg rök að ekki geti verið um séreign á fiskimiðunum að ræða, hvorki ríkisins né annarra. Því er ekki hægt að selja þá eign. Enginn getur helgað sér hafsvæðið og því er ekki um að ræða verðmæti sem eru séreign einhvers eða einhverra. Hins vegar eru tvö önnur hugtök sem skipta verulegu máli. Annað hugtakið er fiskveiðiheimild og hitt hugtakið er atvinnuréttindi. Niðurstaða Lagastofnunar Háskóla Íslands er sú að fiskveiðiheimildin sé ekki einstaklingsbundin og stjórnarskrárvarin eign. En það er einmitt fiskveiðiheimildin sem gengur kaupum og sölum og hefur verðmæti. Þar vísa ég til svars hæstv. fjmrh. við fsp. minni fyrr í vetur um skattalega meðferð á keyptum aflakvóta. Hjá fjmrh. kemur skýrt fram að fiskveiðiheimildin sem slík sé eign í skilningi skattalaga og að heimilt sé að eignfæra hana og afskrifa. Lagastofnun Háskóla Íslands og hæstv. fjmrh. eru þannig ekki sammála um þetta atriði. Hins vegar kemst Lagastofnun Háskóla Íslands að þeirri niðurstöðu að atvinnuréttindi, réttindi sem menn skapa sér með því að vinna við þessi störf, geti verið og séu einstaklingsbundin og stjórnarskrárvarin eign samkvæmt 67. gr. stjórnarskrárinnar, þó með ákveðnum takmörkunum sé. Og ef við höfum það að leiðarljósi að fiskurinn sjálfur, hin áþreifanlega vara, sé ekki eign og geti ekki verið séreign eins né neins og að rétturinn til að sækja fiskinn, fiskveiðiheimildin sem úthlutað er á skip og gengur kaupum og sölum, geti heldur ekki verið einstaklingsbundin og stjórnarskrárvarin eign heldur einungis atvinnuréttindin, hljóta þau atvinnuréttindi sem menn ávinna sér að vera persónuleg, bundin þeim persónum sem atvinnuna stunda. Það er því ályktun mín að samkvæmt álitsgerð Lagastofnunar Háskóla Íslands er ekki hægt að úthluta veiðiheimildum og enn síður hægt að úthluta þeim með þeim hætti að frjálst sé að selja þær og kaupa. Atvinnuréttindin álít ég hins vegar, samkvæmt þessari sömu álitsgerð, að hljóti að vera persónuleg. Þau geta ekki verð bundin við skip, hús eða neitt slíkt. Þau eru bundin við persónur þannig að ég dreg mjög í efa að núverandi framkvæmd kvótakerfisins standist ákvæði stjórnarskrárinnar og að menn hafi heimild til að kaupa og selja veiðiheimildir. Ég skora á þingmenn að kynna sér þetta mál og láta skoðanir sínar í ljós á þeim sjónarmiðum sem ég hef lagt inn í umræðuna og þær ályktanir sem ég hef dregið af niðurstöðu Lagastofnunar Háskóla Íslans. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð að sinni. Ég hef komið með sjónarmið og tillögur varðandi sjávarútvegsmálin og ég vænti þess að umræðan um stöðu og framtíðarhorfur í þessari atvinnugrein verði málefnaleg eins og hún hefur verið hingað til. Ég þakka þeim ræðumönnum sem hafa talað fyrir mjög málefnalegar og góðar umræður.

Hæstv. forseti. Í gær flutti hæstv. sjútvrh. skýrslu um stöðu sjávarútvegsins. Þar komu fram heldur dapurlegar staðreyndir sem hljóta að valda okkur alþingismönnum öllum áhyggjum. Því vildi ég víkja að þeim örfáum orðum þó vissulega hafi þegar verið gerð grein fyrir þeim frá ýmsum hliðum í umræðunni. Það er rétt hjá hæstv. sjútvrh. að hér er að vísu ekki um alveg ný tíðindi að ræða því að hann hefur áður flutt svipaðan boðskap. Sennilega er nú orðið á áttunda mánuð síðan hann birti alvarlegar upplýsingar um stöðu sjávarútvegsins á fundi norður á Akureyri. Síðan hefur hæstv. ráðherra ítrekað þetta, bæði með upplýsingum og ábendingum til ríkisstjórnarinnar um þörf aðgerða. En því miður hefur lítið gerst. Frestun afborgana sem ákveðin var af lánum um áramótin í vetur léttir vissulega greiðslustöðu sjávarútvegsins en bætir ekki eignarstöðu hans. Nýjar álögur sem þá voru lagðar á vega þar miklu þyngra og eins og rækilega hefur verið bent á skekkja þær gengið þannig að það er orðið sjávarútveginum óhagstætt eftir hinar þungu byrðar. Reyndar er liðið heilt ár síðan ríkisstjórnin ákvað alvarlegustu aðgerð sína skömmu eftir að hún tók við völdum en það var vaxtahækkunin. Þá var sagt að hún mundi ganga fljótt til baka, eftir 2--3 mánuði, en hún hefur haldist allt fram að þessu eða þangað til ríkisstjórnin sneri loksins við blaðinu og ákvað, eftir að vera knúin til þess af aðilum vinnumarkaðarins við gerð kjarasamninga, að taka skref til að ná vöxtum niður með handafli sem ekki mátti gera allt fram að þeim tíma. Þetta hefur því ekki borið eins góðan ávöxt og vonir stóðu til og fyrirheit höfðu verið gefin um. En ljóst er að það heldur áfram að síga á ógæfuhliðina hjá sjávarútveginum, sérstaklega hjá fiskvinnslunni og augljóst að á þeim 7--8 mánuðum síðan hæstv. sjútvrh. flutti fyrstu viðvörunarorð sín hefur eignastaða fyrirtækjanna stórlega versnað. Ég hef engar tölur um það hvað það nemur miklu en væntanlega getur hæstv. sjútvrh. gefið einhverjar upplýsingar um það. Væri vissulega fróðlegt að fá einhverjar hugmyndir um það hversu mikið eignastaða sjávarútvegsfyrirtækjanna hefur versnað síðan í septembermánuði á síðasta ári. Eins og bent hefur verið á í þessum umræðum af fyrri ræðumönnum þá minnir þessi staða okkur óþyrmilega á atburði sem gerðust fyrir fjórum árum þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var við völd. Þá höfðum við framsóknarmenn í marga mánuði flutt aðvörunarorð um það hvert stefndi í íslensku atvinnulífi og lagt mikla áherslu á að þar þyrfti að snúa við blaðinu. En því miður töldu sjálfstæðismenn þá þess ekki þörf. Þessi aðvörunarorð væru flutt af illum huga og það talin mikil skemmdarstarfsemi að láta slíkar skoðanir í ljós. Það væri verið að kljúfa ríkisstjórnina. Því miður var ekki farið eftir þessum ábendingum og það leiddi til þess að sú ríkisstjórn fór frá völdum. Mér fannst þessi tími vera hrein martröð, að horfa þannig á hvernig hallaði undan fæti fyrir íslensku atvinnulífi. Og því held ég að hæstv. sjútvrh. hljóti að líða illa í þeirri stöðu sem hann er nú í. Að vera mánuðum saman búinn að flytja aðvörunarorð og tillögur til úrbóta um stöðu sjávarútvegsins en þeim er annaðhvort ýtt út af borðinu af hæstv. forsrh. eða sendar í nefnd, eins og gerð hefur verið grein fyrir áður, þar sem samstaðan er ekki mikil og engar tillögur koma. Því miður var það svo að í ræðu hæstv. sjútvrh. bryddaði ekki á miklum tillögum um skyndilegar úrbætur eða tillögum sem gefa vonir um að þarna verði snúið til betri vegar fyrir atvinnureksturinn. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það frá hæstv. sjútvrh. hversu lengi hann telur að fiskvinnslan í landinu geti búið við þau skilyrði að vera rekin með um 10% halla, atvinnuvegur sem þegar býr við svo erfiða eiginfjárstöðu og eignastöðu. Helsta vonin, sem hæstv. ráðherra gaf í ræðu sinni, var sú að á næstu fimm árum ætti að hagræða í greininni sem gæti aukið arðsemina um 10%. En hvernig verður komið fyrir atvinnuvegi sem býr við 10% rekstrarhalla eftir fimm ár? Trúa menn því virkilega að þá verði nokkurt fyrirtæki gangandi við slíkar aðstæður? Aðra von eygði hæstv. sjútvrh. líka. Það var töfraorðið, sem margir telja sem lausn allra mála, þ.e. samningurinn um EES. Ég held að sá samningur verði þjóðinni dýr ef menn taka slíka trú og telja að sá samningur muni bjarga okkur, þegar hann hafi verið gerður muni allt leika í lyndi. Ég skal ekki fara langt út í að ræða þann samning. En það sem snýr að sjávarútveginum held ég að verði dýru verði keypt. Það verður dýru verði keypt ef menn hugsa ekki um hvernig staða hans er vegna þess að menn telja að þegar samningurinn er genginn í gildi þá muni staða okkar verða svo góð. En samningurinn verður dýru verði keyptur af fleiri ástæðum fyrir sjávarútveginn að mínu mati. Þá er ég sérstaklega með í huga tvíhliða samninginn um sjávarútveg sem við eigum að gera við Evrópubandalagið. Það er sagt að þar sé um gagnkvæman samning að ræða því að við fáum loðnu í staðinn fyrir karfa. Við höfum nú heyrt hvert álit forstöðumanns Hafrannsóknastofnunar er á því máli. Það eru að mínu mati smámunir hjá öðru miklu verra í sambandi við þennan samning. Með honum er verið að semja við Evrópubandalagið um að afhenda því lykil að fiskveiðilögsögu okkar. Menn geta sagt að sá lykill sé ekki stór, það sé ekki mikill biti sem þarna er verið að afhenda. En við vitum að lykill hefur sama gildi hvort sem hann er stór eða lítill ef hann opnar dyrnar á annað borð. Og þarna er tvímælalaust verið að opna dyrnar fyrir Evrópubandalagið inn í fiskveiðilögsögu okkar og það verður áreiðanlega mikill þrýstingur á að fara inn um þær dyr þegar þær hafa einu sinni verið opnaðar. Ég tel því að það sé mikil tálsýn að telja að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið muni bjarga sjávarútveginum á Íslandi. Satt að segja þarf sterkari rök en ég hef enn þá fengið til að sannfæra mig um að það muni bjarga efnahagsmálum okkar að tengjast efnahags- og atvinnusvæði þar sem 10% atvinnuleysi er viðvarandi. Hversu dýrt verður það þjóðinni ef slíkt ástand kemur í kjölfar þess að við gerumst aðilar að þessum samningi? Ég skal ekki að þessu sinni fjölyrða frekar um þessa hlið. En vegna ummæla hæstv. sjútvrh., að samningurinn við EES væri töframeðalið fyrir íslenskan sjávarútveg, vildi ég flytja þessi aðvörunarorð. Á þessari stundu er það að sjálfsögðu fyrst og fremst spurningin til sjútvrh.: Ætlar hann að sætta sig við það áfram að ekki sé hlustað á tillögur hans um tafarlausar aðgerðir á stöðu sjávarútvegsins eins og hann krafðist að framkvæmdar yrðu í byrjun desembermánaðar sl.? Óttast hann ekki að sagan endurtaki sig fyrir hann ef hann sættir sig við það til lengdar að þannig sé farið með orð hans og tillögur? Það hefur komið skýrt fram að stjórnarandstaðan er reiðubúin að styðja við bakið á honum til að leita leiða til úrbóta. Ég vonast til þess að hann vilji þiggja þá aðstoð til að koma í veg fyrir það slys sem það yrði fyrir þjóðina ef hallaði meira undan fæti fyrir sjávarútveginum, sérstaklega fiskvinnslunni, en orðið er. Augljóst er að hver vika sem líður við þessar aðstæður er þjóðinni dýr. Og ég vonast til þess að hæstv. sjútvrh. sjái líka hversu mikið er í húfi fyrir hann sjálfan að sagan endurtaki sig heldur ekki hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Það er einkenni þingræðisins að þjóðþingið er sá vettvangur þar sem ríkisstjórnin stendur frammi fyrir umræðu og rökræðu um tillögur sínar. Mér finnst ærið mikið bera á því að formenn stjórnarflokkanna, formaður Alþfl., hæstv. utanrrh. og formaður Sjálfstfl., hæstv. forsrh., tali og hagi sér þannig eins og þjóðþingið sé færiband. Þeir sitji í Stjórnarráðinu og sendi frá sér tilskipanir og síðan sé það ekki lengur í þeirra verkahring að taka þátt í rökræðum eða svara fyrirspurnum hér á þjóðþinginu. Ég er ekki reiðubúinn, virðulegi forseti, að taka þátt í því að breyta eðli þjóðþingsins á þennan hátt. Og ef ég má trufla virðulegan forseta við að lesa tímaritið Heimsmynd, sem er greinilega forsetanum þóknanlegra en tímaritið Mannlíf, þá vil ég óska eftir því að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. verði sóttir til umræðunnar. Það var óskað eftir því sérstaklega að þeir yrðu hér í kvöld vegna þess að við óskum eftir svörum frá þeim við ákveðnum spurningum um stefnu ríkisstjórnarinnar. Þessi beiðni um skýrslu, sem hér er flutt, er lögð fram til þess að reyna að knýja á um það að á Alþingi fáist svör um stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Þótt að hæstv. sjútvrh. hafi gert grein fyrir skoðun sinni í ýmsum málum þá stangast hún á við skoðun hæstv. utanrrh. sem hann hefur látið í ljós utan þings. Við búum einu sinni við þá stjórnskipan í okkar lýðveldi, hvort sem hæstv. utanrrh. eða hæstv. forsrh. líkar betur eða verr, að í þessum sal er þeirra vinnustaður. Það er þessi salur sem er miðpunktur lýðræðisins. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. forsrh. að koma fram á nokkurra mánaða fresti og segja við þjóðina að honum leiðist ræðurnar sem hér eru fluttar ef hann hefur ekki enn þá skilið að það að vera forsrh. á Íslandi er að standa fyrir máli sínu í þessum sal, svara þeim spurningum sem til hans er beint og taka þátt í rökræðum um stefnu ríkisstjórnarinnar og þær tillögur sem hún flytur fram. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. sátu smástund í salnum í byrjun fundar í kvöld en hafa síðan verið utan salarins í tæplega tvær klukkustundir. Ég vil þess vegna inna forsetann eftir því hvort hægt sé að tryggja að þessir tveir hæstv. ráðherrar sinni lýðræðislegum skyldum sínum.

Hæstv. ráðherrar eru á leiðinni.

Ef hæstv. ráðherrar eru á leiðinni þá tel ég rétt að bíða eftir að þeir komi vegna þess að ég hef í sjálfu sér engan sérstakan áhuga á að endurtaka, þegar þeir koma í salinn, það sem ég sagði áður en þeir komu. Virðulegi forseti. Það er þakkarvert að hæstv. forsrh. er kominn í salinn. Það vildi hins vegar þannig til að mín fyrsta spurning var til hæstv. utanrrh. sérstaklega. Ég sé að hann er sestur þarna í hliðarsal. Það er kannski erfitt fyrir hann að setjast inn í þingsalinn.

Ég heyri ágætlega hér.

Það dugir mér kannski engan veginn að ráðherra heyri ágætlega en við skulum láta það nægja í bili. Ég sagði það áður en þið komuð inn, hæstv. ráðherrar, að það er nú einu sinni eðli þingræðisins og lýðræðisins að þjóðþingið er ekki bara til að samþykkja lög formlega heldur er það líka sá vettvangur þar sem menn geta hlýtt á stefnu ríkisstjórnar, rökrætt hana og spurst nánar fyrir um óvissuatriði í henni. Það er mjög slæmt ef það þarf hvað eftir annað að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að fá hæstv. ráðherra, sem stýra þessari ríkisstjórn, til þess að svara slíkum spurningum. En ég þakka fyrir að hæstv. ráðherrar eru komnir til að hlýða á þessi atriði sem ég ætla ekki að hafa mjög löng. Það hefur komið fram í þessum umræðum, hæstv. ráðherrar, að rekstrarstaða sjávarútvegsins er mjög slæm. Kunnáttumenn hafa sagt að hún sé kannski að mörgu leyti jafnslæm nú og haustið 1988. Það hefur komið fram í umræðunum að tap botnfiskvinnslunnar sé um 11% sem samsvarar tæplega 4 milljörðum kr. á einu ári. Þetta eru auðvitað svo risavaxnar upphæðir að það er alveg ljóst að stór hluti fyrirtækja í sjávarútvegi mun ekki geta risið undir rekstri sínum ef ástandið verður óbreytt. Það hefur einnig verið vitnað til þess í þessum umræðum að hæstv. ríkisstjórn viðurkenndi fyrir, ef ég man rétt, u.b.b. hálfu ári síðan eða svo að þessi vandi væri mjög mikill og hann væri brýnn. Ríkisstjórnin viðurkenndi það. Hún ákvað að vísa tillögugerð um aðgerðir vegna þessa mikla vanda til þeirrar nefndar sem hún hafði sett upp til að móta nýja stefnu í fiskveiðistjórnun. Ég get sagt það hér að mér fannst það í sjálfu sér ekki mjög skynsamlegt að rugla saman í einni og sömu nefndinni annars vegar því verkefni að koma með tillögur um langtímaskipulag fiskveiðistjórnar á Íslandi og hins vegar að gera tillögur um þann mikla bráðavanda sem steðjar að í sjávarútveginum. En látum það vera. Ríkisstjórnin kaus að fara þessa leið. Það sem gerst hefur á opinberum vettvangi síðan er að þeir tveir formenn í nefndinni hafa lýst gerólíkum viðhorfum til þess hvernig eigi að bregðast við þessum vanda. Nú er það auðvitað þannig að við á Alþingi getum kannski tekið lífinu létt hvað það snertir að mörg orð sem hér falla vega ekki þungt. En hjá þeim aðilum sem eiga fyrirtækin sem hér um ræðir, þurfa að útvega rekstrarfé á næstu mánuðum til þess að verða ekki gjaldþrota, eru hugsanlega að missa eignir sínar, hjá sveitarfélögunum sem þurfa að setja tugi ef ekki hundruð millj. inn í fyrirtækin til að tryggja atvinnulífið í byggðarlaginu, vega orðin þungt. Þessir aðilar þurfa að fá að vita hvað fram undan er. Þess vegna er fyrsta spurning mín til hæstv. utanrrh.: Eru þau viðhorf sem aðstoðarmaður hans, Þröstur Ólafsson, hefur lýst nokkuð ítarlega opinberlega um hvernig hann telji að eigi að bregðast við þeim vanda, stefna Alþfl. eða stefna hæstv. utanrrh. eða er Þröstur Ólafsson eingöngu að túlka sínar skoðanir? Hefur ekki farið fram umræða á vettvangi Alþfl. um þennan vanda og hver er þá niðurstaða þeirrar umræðu fyrst fulltrúi flokksins í forustu nefndarinnar, Þröstur Ólafsson, hefur kosið að lýsa opinberlega afstöðu sinni? Í grófum dráttum fólst afstaða hans í því að stjórnvöld ættu nánast ekki að gera neitt. Ég get alveg áttað mig á því að fyrir þeirri skoðun er hægt að færa margvísleg rök og er í sjálfu sér ekki að biðja hæstv. utanrrh. um að lýsa ítarlega eða í löngu máli, þó það megi út af fyrir sig gera það, þeim rökum sem liggja að baki slíkri skoðun. Ég spyr fyrst og fremst svo allri óvissu verði eytt: Eru skoðanir Þrastar Ólafssonar stefna utanrrh. í fyrsta lagi og Alþfl. í öðru lagi? Hinn formaður nefndarinnar, Magnús Gunnarsson, lýsir viðhorfum sínum í Morgunblaðinu sunnudaginn 26. apríl, eins og komið hefur fram í umræðunum, og eins og kemur fram á bls. 12 ganga þær í höfuðatriðum þvert á þær skoðanir sem Þröstur Ólafsson hefur lýst. Ég ætla ekki að tefja fyrir með því að lesa þetta upp en menn geta kynnt sér það ef þeir hafa áhuga hafa á. Í grófum dráttum færir Magnús Gunnarsson margvísleg rök að því að hin svokallaða gjaldþrotaleið muni ekki auka hagræðingu í sjávarútvegi. Hún muni þvert á móti verða til þess að binda bönkum og sveitarfélögum frekari bagga skulda og vandræða og alls ekki leiða til þeirrar endurskipulagningar á sjávarútveginum sem nauðsynleg er. Og nú spyr ég hæstv. forsrh., formann Sjálfstfl., því sagt er að Magnús Gunnarsson hafi verið valinn til formennsku í nefndinni sem fulltrúi Sjálfstfl.: Lýsa þau viðhorf sem Magnús Gunnarsson kynnir í höfuðviðtali Morgunblaðsins sunnudaginn 26. apríl sl. skoðunum og afstöðu Sjálfstfl. til þessa vanda? Ástæðan fyrir því að ég kýs að fá svör við þessum spurningum fyrir þinglok er sú að samkvæmt upphaflegri áætlun var stefnt að því að nefndin skilaði tillögum um þennan bráðavanda nú snemma í sumar. Það er auðvitað alveg nauðsynlegt fyrir okkur að átta okkur á því og reyndar fyrir alla rekstraraðila í sjávarútvegi og þjóðina alla: Er staða málsins virkilega þannig að þessir tveir forustumenn, sem ríkisstjórnin hefur falið þennan sérstaka trúnað, er enn að lýsa einkaskoðunum sínum á þessum höfuðvanda íslenskra efnahagsmála á næstu missirum og ríkisstjórnin eða ríkisstjórnarflokkarnir hafi enn ekki mótað neina stefnu í málinu eða eru þær skoðanir sem þeir lýsa stefna stjórnarflokkanna hvors um sig? Það er auðvitað ekki hægt, virðulegi forsrh., að skilja þannig við störfin í vor að hvorki þingið né þjóðin viti hver stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli er. Ég árétta það sem ég sagði áðan: Orð okkar hér á Alþingi geta verið léttvæg, en eigendur fyrirtækjanna, mennirnir sem hafa veðsett eignir sínar, fólkið í byggðarlögunum, sveitarfélögin sem nú er verið að biðja um að taka á sig meiri ábyrgðar svo ég tali nú ekki um bankana, eiga kröfu á að fá að vita hver sú stefna er sem ríkir í þessum málum. Svo geta menn rökrætt það fram og aftur hvort hún er skynsamleg eða óskynsamleg. En fyrsta skrefið er að fá að vita hver stefnan er. Eða er það kannski þannig að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar sé enn sem komið er án stefnu í því hvað eigi að gera í rekstrarvanda sjávarútvegsins sem nú býr við 4 milljarða kr. tap fiskvinnslunnar á ársgrundvelli? Ég veit að ég þarf ekki að rifja upp fyrir hæstv. utanrrh. sögu sumarsins og haustsins 1988. Þá komst hann að raun um að vandamálin berja að dyrum. Það er ekki hægt að loka þau úti. Þau knýja á fyrr eða síðar. Og ég vona að hæstv. ráðherrar misvirði það ekki þó að til þess sé ætlast á Alþingi að þeir svari í þeim sal þar sem þeim ber að svara samkvæmt stjórnskipun lýðveldisins og leikreglum íslenska lýðræðisins, hver stefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í rekstrarvanda sjávarútvegsins sé. Ég tel að hvetja ætti hæstv. forsrh. sérstaklega til þess að sjá nauðsyn þess að svara slíku vegna þess að í ummælum sem komið hafa frá bankastjórum Landsbankans síðustu daga hefur verið sagt alveg skýrt að vegna þess að Landsbankinn hefur orðið að taka á sig tap fyrirtækja í sjávarútvegi og vegna þess að Landbankinn muni að öllum líkindum, hugsanlega vegna aðgerðarleysis ríkisstjórnarinnar, þurfa að taka á sig enn frekari tap fyrirtækja í sjávarútvegi, sé nauðsynlegt fyrir Landsbankann að halda uppi vaxtastiginu í landinu. Ef skoðuð eru ummæli bankastjóra Landsbankans síðustu daga er þetta kjarninn í svörum þeirra. Þeir telja að ef horft er á hagsmuni Landsbankans fyrst og fremst, sé honum ekki unnt að lækka vextina vegna fyrirsjáanlegra og áorðinna tapa viðskiptafyrirtækja bankans í sjávarútvegi. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forsrh. að því, telur hann eðlilegt að tekið sé tillit til þess í vaxtaákvörðunum bankanna að útlán þeirra til sjávarútvegsfyrirtækjanna eru jafnmismunandi og raun ber vitni? Og ég óska eftir svari við þessari spurningu því að sú staða er komin upp að verkalýðshreyfingin hefur gert kjarasamninga. Þeir kjarasamningar festa í sessi stöðugleika og lága verðbólgu. Verkalýðshreyfingin hefur hins vegar sagt að forsenda þessara samninga sé yfirlýsing um lækkun vaxta. Landsbankinn segir hins vegar, a.m.k. enn sem komið er: Við erum ekki í stöðu til að lækka vextina vegna þess að sú stefna sem við teljum að sé ríkjandi hjá ríkisstjórninni gagnvart sjávarútveginum mun knýja bankann til að taka á sig jafnvel milljarðatap sjávarútvegsfyrirtækja á næstu missirum. Með öðrum orðum, það er beint samhengi á milli þeirra svara sem við erum að biðja um varðandi stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum sjávarútvegsins og þeirra vaxtaákvarðana sem verða teknar á næstunni og þeirra kjarasamninga sem gerðir hafa verið. Ég spyr hæstv. forsrh. þess vegna að því hvort hann telji eðlilegt að í vaxtaákvörðun bankakerfisins sé tekið tillit til mismunandi þátttöku bankanna í útlánum til sjávarútvegsfyrirtækjanna. Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh., sem hefur flutt nokkrar ræður í vetur um stefnu ríkisstjórnarinnar í vaxtamálum, hvort það sem forsrh. hefur aðhafst síðustu daga og það sem hann hefur sagt síðustu daga sé í samræmi við þá stefnu eða hvort það boðar nýja stefnu hjá ríkisstjórninni í vaxtamálum. Stefnan sem hæstv. forsrh. hefur lýst í vetur er markaðsstefnan. Vextirnir eiga að ákveðast af markaðnum. Stjórnvöld eiga ekki að segja fyrir um vaxtastigið. En hvað er að gerast þessa dagana? Hæstv. forsrh., forustumenn verkalýðshreyfingarinnar, aðilar að kjarasamningnum og fjmrh. eru allir komnir hver í kapp við annan um að beita Landsbankann þrýstingi. Hæstv. forsrh. hefur örugglega rætt við framkvæmdastjóra Sjálfstfl., varaformann bankaráðs Landsbankans um þær vaxtaákvarðanir og ef maður væri í léttu skapi í kvöld þá væri sjálfsagt hægt að leika sér að því að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort Kjartan Gunnarsson sé hluti af markaðnum þegar hann sest niður í Landsbanka eða er hann hluti af Sjálfstfl. og stjórnkerfinu? Eða er það kannski þannig að í reynd sé hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, farinn að praktísera af ákafa og einbeitni það sem hann gagnrýndi fyrrv. forsrh. hvað harðast fyrir á þinginu í vetur þannig að öll háðsyrðin, sem hæstv. forsrh. hefur fellt um fyrirrennara sinn, falli dauð og ómerk? Ég verð að segja eins og er, vegna þess að ég kynntist nokkuð vinnubrögðum fyrrv. hæstv. forsrh. á stundum sem þessum, að ég sé engan mun á því sem hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, er að gera þessa dagana og því sem við gerðum í síðustu ríkisstjórn. Umvandanir gagnvart bankakerfinu, beita fortölum og þrýstingi, hótunum og blíðmælum og gefa alveg sterklega til kynna hvaða afleiðingar það kynni að hafa ef bankinn yrði ekki að þeim óskum sem lægju í orðum stjórnvalda, forsrh. og annarra. Það er enginn munur. Það er nákvæmlega sama stefnan og fyrirrennari hæstv. forsrh. iðkaði á sínum tíma. Enn er um óvissu að ræða. Annars vegar kemur fjmrh. og segir: Ég ætla að hætta að ákveða vextina á spariskírteinunum í fjmrn. Ég ætla að láta markaðinn ákveða það með því að hafa uppboð á ríkisvíxlum og öðrum ríkispappírum. Gott og vel. Það er þó stefna, það er þó afstaða. En svo kemur sami fjmrh. með forsrh. og segir: Landsbankinn má ekki ákveða vextina sína í friði. Nei, alls ekki, bara alls ekki. Það er stórhættulegt, kemur ekki til greina.

En að koma pappírunum út.

Er það ekki mál Landsbankans að gera það, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson? Eða er allt í einu kenningin um frjálsa markaðsákvörðun á vöxtum orðin þannig að einhverjir menn í Stjórnarráðinu eigi að hafa vit fyrir bankakerfinu? Ég sé ekki betur en hæstv. forsrh. hafi í reynd síðustu daga hafnað kenningunni um markaðsákvörðun vaxtanna þannig að við sem erum að reyna að átta okkur á því hver sé vaxtastefna ríkisstjórnarinnar getum ekki svarað því lengur. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson situr úti í sal og myndar með vörunum orðið jú. Það má vel vera að hann sjái eitthvert samhengi í þessu. Það væri þá æskilegt að það yrði skýrt hér út. En ég óska sem sagt eftir því að það sé skýrt hér í kvöld hver sé hin raunverulega vaxtastefna og samhengi hennar við útlánastefnu bankanna, sérstaklega á sviði sjávarútvegs sem er mikilvægt að bankarnir viti í ljósi þess að einhver verður að taka á sig þessa 4 milljarða sem eru í taprekstri á ársgrundvelli. Einhver verður að taka þá, einhver verður að taka þetta tap á sig, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Ég spyr því báða ráðherrana og það er mín næsta spurning til þeirra: Hver á að þeirra dómi að bera þetta 4 milljarða tap? Eigendurnir, bankarnir, sjóðirnir, sveitarfélögin? Hver á að bera það? Það er alveg nauðsynlegt að skýr svör fáist við því. Ég vil síðan spyrja hæstv. utanrrh. að því hver sé afstaða hans til þeirrar yfirlýsingar hæstv. sjútvrh. í umræðunni í gær þegar sem hæstv. sjútvrh. lýsti þeirri skoðun sinni að hann teldi að stefna ætti að því að sameina sölusamtökin í sjávarútvegi. Ég hafði skilið það þannig að hæstv. utanrrh. og Alþfl. væru með þá stefnu að leggja þessi sölusamtök niður, skapa frelsi á þessum markaði, samtökin gætu starfað ef þau svo kysu en markaðurinn og útflutningurinn væri opinn öllum eða flestum. Það væri þá frekar hvetjandi af hálfu stjórnvalda að stuðla að því að fleiri kæmu að þessu verki en færri. Nú kemur aftur á móti hæstv. sjútvrh. og lýsir því sem skoðun sinni að það eigi að fækka. Það eigi meira að segja að ganga svo langt að SH og Sambandið sameinist í einn öflugan útflutningsrisa sem drottni yfir markaðnum meira en nokkru sinni fyrr. Það er ekki bara ég sem óska eftir því að fá að vita hver sé þá stefna ríkisstjórnarinnar í þessu mikilvæga máli heldur hljóta allir þessir aðilar í sölusamtökunum sjálfum og hinir smærri sem velta því fyrir sér hvort þeir eigi að leggja fé í markaðsuppbyggingu, í mannafla, fjárfestingu af öðru tagi. Þeir eiga auðvitað kröfu á því að fá að vita hver stefnan er, hverjar leikreglurnar eru, svo að ég noti uppáhaldsorð þessara manna sem eiga að ríkja. Eiga leikreglurnar sem eiga að ríkja að vera hvati stjórnvalda til að binda hér öflugan risa sölusamtaka eða eiga leikreglurnar að vera að hinir mörgu og smáu fái að blómstra eftir eign vild á þessu sviði? Ég spyr. Kannski vill hæstv. forsrh. svara því. Það er auðvitað mjög vont að ríkisstjórn, sem tekur sig alvarlega, skuli ekki veita sameiginleg og skýr svör varðandi stefnu sína í útflutningsmálum lykilatvinnugreinar landsmanna. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. sem formanna stjórnarflokkanna hvort þeim finnist enn það vera skynsamleg ráðstöfun að móta fiskveiðistefnuna til næstu ára, stjórnun fiskveiða, á þann hátt að eingöngu stjórnarflokkarnir sitji við það meginborð. Ég veit að vísu að það var ærið margt í hugsunarhætti þessara tveggja ágætu manna hér sl. sumar og haust á þann veg að þeir töldu sig vera að setjast að langri stjórnarsetu, jafnvel til næstu aldar. 

Svona fyrri hluta næstu aldar.

Ég held að hægt væri að finna dæmi þess að hann hafi nefnt að fyrri viðreisn hafi setið 12 ár og aldrei að vita hvað þessi sæti lengi. 91 plús 12 er nú inn á næstu öld. En látum það vera, alla vega til langs tíma. Nú er hins vegar margt sem bendir til þess að það sé meiri óvissa í stjórnarsamstarfinu. Ég ætla ekki að dæma neitt um það en fjölmiðlarnir í landinu segja mikið af þeim atburðum. Og þess vegna spyr ég: Er það í sjálfu sér skynsamlegt að vera með lykilatriði eins og þetta á þann veg að þeir sem fjárfesta fyrir milljarða í atvinnugreinum og þurfa auðvitað að fá að vita hverjar leikreglurnar eru til langs tíma hafa ekki hugmynd um það hvort þær leikreglur sem Alþfl. og Sjálfstfl. kunna að koma sér saman um síðar á þessu ári gilda eftir tvö eða þrjú ár? Meginrök hæstv. utanrrh. fyrir EES-samningnum eru að það sé verið að fastsetja leikreglur til langs tíma, leikreglur á Evrópska efnahagssvæðinu innan Evrópubandalagsins og innan EFTA þannig að allir aðilar í viðskiptum, þjónustu og vinnumarkaði viti að hvaða leikreglum þeir geta gengið, ekki bara í ár og ekki bara á næsta ári heldur um langa framtíð. Og þá spyr ég hæstv. utanrrh.: Eru nokkur rök í því að ef mikilvægt er að búa til varanlegar leikreglur á sviði efnahagsmála, sem eru meginröksemdin fyrir EES-samningnum, þá eigum við sem sitjum hér sem fulltrúar þjóðarinnar að reyna að koma okkur saman um varanlegar leikreglur í fiskveiðum á Íslandi þannig að um þær leikreglur skapist sæmilega viðunandi þjóðarsátt. Það er sagt að það sé mikilvægt að koma á þjóðarsátt á vinnumarkaði. Ég tek undir það. Ég hef lagt mikið á mig til að koma því í kring, bæði á undanförnum mánuðum og eins á síðustu árum vegna þess að ég tel það skynsamlegt fyrir þjóðina til frambúðar. Ég er líka reiðubúinn, svo minn flokkur, að leggja mikið á mig til að búa til varanlegar leikreglur á sviði mikilvægustu atvinnugreinar okkar Íslendinga. Ég tel ekki að við, sem hér sitjum, sumir fyrir tilviljun örlaganna innan ríkisstjórnar og aðrir utan, og enginn veit hve lengi þeir sem nú eru innan ríkisstjórnar verða innan hennar og hvenær þeir verða fyrir utan, förum að draga einhverjar slíkar gervilínur, tímabundnar gervilínur um það borð þar sem þessar leikreglur eru mótaðar varanlega. Ég held að þar að auki sé margt sem bendir til þess að það geti verið hollt fyrir fulltrúa stjórnarflokkanna sem vinna að þessum málum að hafa einnig fulltrúa annarra flokka og sjónarmiða í þeim umræðum. Ég vil þess vegna spyrja þessa tvo forustumenn stjórnarflokkanna, formann Sjálfstfl. og formann Alþfl., hvort þeir eru reiðubúnir nú eftir að hafa í tæpt ár vegið og metið kosti og galla þess að koma þessu máli fyrir á þann veg sem þeir gerðu upphaflega að taka þá afstöðu til endurskoðunar. Ég er ekki að biðja um svar í kvöld um að breyta henni. Ég geri mér grein fyrir því að það þarf lengri tíma til þess. En eru þeir tilbúnir til þess að endurskoða hana, efna til viðræðna m.a. við okkur í stjórnarandstöðunni og aðra um það hvort ekki er skynsamlegra að finna þessu einhvern annan farveg? Ég er sannfærður um það. Ég er sannfærður um að jafnbrýnt og það er að skapa varanlegar leikreglur um efnahagslegan stöðugleika á Íslandi og jafnbrýnt og það kann að vera að skapa varanlegar leikreglur um viðskipti í okkar heimshluta og reyndar líka í heiminum öllum, þá er líka eitt stærsta verkefni í íslenskum þjóðmálum að skapa varanlegar leikreglur á sviði sjávarútvegs og fiskveiða svo að allur sá mikli fjöldi sem vinnur í atvinnugreininni, þeir sem fjárfesta og fórna eignum sínum fyrir þróun greinarinnar geti vitað um langa framtíð hverjar leikreglurnar eru.

Herra forseti. Ég þarf ekki að halda langa ræðu vegna þess að hæstv. sjútvrh. hefur gert mjög glögga og yfirgripsmikla grein fyrir málinu og reyndar hefur margt það sem um hefur verið spurt borið hér á góma áður og ég hef sjálfur svarað spurningum af því tagi sem hafa verið reifaðar áður. Varðandi það atriði sem hv. 8. þm. Reykn. nefndi sérstaklega um handaflsaðgerðir í vaxtamálum, þá er stutt síðan ég svaraði nákvæmlega sams konar spurningum frá hv. 11. þm. Reykv. í hinum svokölluðu óundirbúnu fyrirspurnum og reyndar hef ég gert það síðar. Það hefur glöggt komið fram að verkefni okkar var, og það héldum við mjög fast við, að skapa skilyrði þess að vaxtastig í landinu mætti fara lækkandi. Við settum ákveðnar forsendur fyrir þeim skilyrðum. Þær forsendur gengu upp og þess vegna gat vaxtastigið farið lækkandi. Hv. þm. nefndi sérstaklega Landsbankann og sagði eða gaf séð það að við hefðum haft mikil afskipti af þeim málum að undanförnu. Ég hygg að það liggi fyrir viðtal við mig varðandi það efni og það viðtal er ekki í þeim dúr nákvæmlega sem hv. þm. gaf til kynna að í því fælist. Ég nefndi það sérstaklega að þær kröfur yrðu gerðar til Landsbankans af hálfu allra í þjóðfélaginu að hann stæði við þær yfirlýsingar sem hann hefði gefið. Það eru ekki afskipti af málefnum bankans í sjálfu sér. Það er svo sjálfsagt, fyrst bankinn gaf yfirlýsingar um tilteknar aðgerðir í vaxtamálum, að gera þá kröfu að hann standi við þær yfirlýsingar. Ég sagði jafnframt að hér væri um vanda að ræða vegna þess að það rekst dálítið hvað á annars horn hjá okkur öllum. Í fyrsta lagi er því haldið mjög að mönnum að ekki megi verða samráð um vexti en jafnframt er til þess ætlast að vextir allra bankanna séu nákvæmlega þeir sömu. Þetta fer ekki mjög vel saman. Hv. 8. þm. Reykn. spurði jafnframt hvort það ætti að heimila eða líða að vaxtastig bankanna væri annað vegna þátttöku þeirra í sjávarútvegi og þarna væri mikilvægt að menn vissu hver væri stefna ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum gagnvart þessum þætti sérstaklega. Þannig vill til að ég kom örlítið inn á þetta í mínu svari í blaðaviðtali og gagnvart Landsbankanum þá er núverandi sjávarútvegsstefna ekki vandinn. Það er sjávarútvegsstefna liðinna ára og fiskeldisævintýrið frá liðnum árum sem verða til þess að sá banki þarf að leggja fyrir 100 millj. kr. á mánuði hverjum til að mæta töpum. Það er vandi þessa banka. Hv. þm. hefur komið víða við varðandi atvinnulífið og vextina og það hafa reyndar aðrir gert. En það er fróðlegt að skoða það svar sem gefið var vegna þess að iðulega er sagt að núv. ríkisstjórn sé ríkisstjórn gjaldþrotanna, eins og hv. fyrrv. forsrh. nefndi í eldhúsdagsumræðum í gær. Þegar tekin eru saman gjaldþrot á Íslandi á árunum 1987--1991 koma mjög fróðlegar tölur í ljós miðað við þessar fullyrðingar. Gjaldþrotum hefur nefnilega fjölgað stórkostlega frá 1987--1990. Þeim fjölgar mest á því tímabili sem hv. 8. þm. Reykn. sat í stól fjmrh. Ég er ekki að sakast við hann um það efni. En þeir sem halda því fram að þessi ríkisstjórn sé ríkisstjórn gjaldþrota ættu að skoða þessar tölur afskaplega vel. Hv. þm. sagði líka að mikilvægt væri fyrir fyrirtækin og þá sem í fyrirtækjunum störfuðu að sjá heildstæða sjávarútvegsstefnu til að geta horft fram í tímann, gert áætlanir, byggt upp. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þm. En þetta er ekki nýtt vandamál. Á aðeins örfáum árum, sex til átta árum, hefur farið fram samfellt hringl einmitt í þessum mikilvæga málaflokki. Menn hafa verið að þreifa sig áfram. Ég er ekki heldur að saka einn eða neinn í erfiðri stöðu. Menn hafa verið með aflamörk, sóknarmörk, skrapdaga, krókaleyfi, smábáta inni, smábáta úti o.s.frv. og aldrei hafa menn getað vitað frá ári til árs við hvað þeir mundu búa í þessum mikilvæga málaflokki. Við skulum horfa til baka til kosninganna sem voru fyrir rúmi ári síðan en þá var mjög haft á orði að sjávarúvegsstefnan hjá ýmsum flokkum væri óljós. Því var mjög haldið að mér og mínum flokki að sú sjávarútvegsstefna sem við vildum færa fram bæri ekki í sér hrein og augljós sannindi og jafnvel að þar stangaðist á í málflutningi einstakra frambjóðenda. Því var líka haldið fram um sömu stefnu Alþb. Sú stefna var afskaplega illskiljanleg. Stundum dinglaði Alþb. yfir á svið Kvennalistans, stundum yfir á svið hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar og stundum daðraði Alþb. örlítið við stefnu Alþfl. Alþfl. hafði nokkuð skýra stefnu í þessum kosningum. En því er ekki að neita að Alþfl. var nokkuð einangraður í kosningunum varðandi þá stefnu. Enginn hinna stjórnmálaflokkanna lýsti því afdráttarlaust yfir, fjarri því, að hann styddi stefnu Alþfl. Það var með þessum hætti sem allir flokkarnir gengu til leiks í kosningunum og síðan til stjórnarmyndunarviðræðna. Ég minnist þess sérstaklega þegar hv. þm. gerði mikla tilraun til að endurlífga með einum eða öðrum hætti hina fyrri stjórn. Þá þvældist nú ekki EES fyrir honum. Hann sagði efnislega að það væri bábilja hjá formanni Alþfl. að þar sköruðust sjónarmið milli Alþb. og Alþfl. Meira að segja hann mundi sjá um Hjörleif, eins og það var orðað, hvorki meira né minna, í því málinu. Ekki virtist sjávarútvegsstefnan, hin stóra og mikla stefna heldur ætla að þvælast fyrir að hans mati ef þessir flokkar ætluðu að ná saman, fjarri því. Ekki lýsti hann því þó neins staðar með hverjum hætti þessir flokkar ætluðu að ná saman í þeim mikilvægu efnum. Hann gerði ekkert til þess, hvorki í kosningabaráttunni né annars staðar að láta fyrirtækin, fólkið í landinu hafa hreint borð. Það er við þessar aðstæður sem stjórnarflokkarnir komu að málinu. Þeir líta þannig á að um mjög mikilvægt mál sé að ræða, en þeir hafa aldrei leynt því að það þurfi heilmikið átak til að flokkarnir nái saman um endanlega niðurstöðu í málinu. Því hefur aldrei verið leynt. Málið er mjög vandasamt og flókið en meginmáli skiptir að það er vilji til að nálgast sameiginlega niðurstöðu. Og það er í anda þess vilja sem menn eru að vinna. Það er auðvitað fráleitt af hv. þm., og hann veit það, hann er það skynugur maður, að ætlast til þess að hér og nú verði endanleg formúla í þeim efnum gefin. Það er auðvitað alveg fráleitt og þingmaðurinn getur ekki í raun ætlast til þess að það verði gert. Við, hæstv. sjútvrh. og við aðrir sem um þetta mál höfum fjallað, höfum sagt að það verði lögð mikil áhersla á það á þessu ári að finna lausn sem flokkarnir geta vel við unað og það reynir mikið á flokkana og stjórnarsamstarfið. Það er ekki vafi. Ég verð því miður að hryggja hv. þm. með því að stjórnarsamstarfið er afskaplega gott og farsælt, gott samstarf milli manna og milli flokka. Það er ánægjulegt að mönnum hefur lærst vel á þessum skamma tíma að vinna saman og það hefur skapast gagnkvæmt traust á milli manna. Hvað sem líður pólitík er afskaplega mikilvægt að slíkt traust náist og festist í sessi og sem betur fer hefur það gerst á milli manna. Flokkarnir eru ólíkir um margt og þeir þurfa auðvitað að laga sig að lausn vandamála, slá báðir af eins og gengur en það hefur verið gert með málefnalegum hætti og án nokkurra undirmála í hverju máli og það er mikið fagnaðarefni. Þess vegna trúi ég því að þessir flokkar muni líka í þessu mjög svo erfiða máli, sem þeir nálgast báðir af hreinskilni, ná saman um niðurstöðu á endanum. Ég hef trú á því og það er auðvitað afskaplega mikilvægt fyrir flokkana og fyrir það samstarf sem fullur vilji er innan flokkanna beggja að megi haldast. Það hefur gríðarlegur árangur náðst á aðeins einu ári. Menn gengu til erfiðra verka sem menn vissu að væru ekki í bráð til vinsælda fallin en mundu verða það í lengd og menn hafa hvergi hvikað í þeim efnum eða látið mótbyr eða andstöðu buga sig og árangur blasir við. Verðbólgan er lægri en núll í þessum mánuði og stefnir í að verða sú lægsta sem þekkst hefur. Það tekst að vernda kaupmáttinn á samningstímanum, það tekst í fyrsta skipti að vernda kaupmátt hinna lægst launuðu án þess að menn berji sér stórkostlega á brjóst og hælist um. Allt þetta er mjög mikilvægur árangur og fast, traust og gott land fyrir stjórnarflokkana til að vinna sig áfram, ekki síst við lausn þýðingarmikilla mála í atvinnulífinu eins og sjávarútvegsmálin vissulega eru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir viðleitni hans til að veita svör við nokkrum af spurningum mínum. Hins vegar var það þannig að hann minntist ekki einu orði á það sem ég gerði aðallega að umfjöllun í fyrri hluta ræðu minnar. Það var hver væri afstaða ríkisstjórnarinnar til bráðavanda sjávarútvegsins. Hæstv. forsrh. sagði að ég hefði verið að biðja um afstöðu ríkisstjórnarinnar í fiskveiðistefnunni. Það gerði ég ekki. Ég gerði mér fyllilega grein fyrir því að hún liggur ekki fyrir. Hvað það snertir hins vegar var ég að spyrja um það hvort ríkisstjórnin vildi skoða á ný hug sinn um að sitja ekki ein að því umræðuborði, hvort það væri ekki vænlegra að taka fleiri með í þá umræðu. En það getum við rætt nánar á eftir. En ég spurði hins vegar nokkuð ítarlega um það að samkvæmt opinberum upplýsingum er 4 milljarða tap á fiskvinnslunni nú í ár. Og hvað á að gera gagnvart því tapi, á kannski ekkert að gera? Á að skilja þögn hæstv. forsrh. við spurningum mínum um það efni á þann veg að ríkisstjórnin ætli ekkert að gera? Eða með öðrum orðum að afstaða Þrastar Ólafssonar sé í reynd stefna ríkisstjórnarinnar, þ.e. aðgerðaleysið og biðin? Það er hins vegar annað en hæstv. sjútvrh. hefur gefið til kynna, bæði í þessari umræðu og annars staðar. Ég vil þess vegna ítreka ósk mína til hæstv. forsrh. um það að hann svari því hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til lausnar á þessum bráðavanda sem blasir við sjávarútveginum. Við getum rætt það við seinna tækifæri eða seinna í kvöld hverjum það er að kenna, það er í sjálfu sér ekki mjög spennandi umræða fyrir aðra en okkur stjórnmálamennina. En þeir sem horfa framan í þennan vanda hér og nú þurfa að fá að vita: Ætlar ríkisstjórnin að aðhafast eitthvað í þessu máli eða ekki?

Herra forseti. Í mínu svari, eins og ég tók fram, fjallaði ég sérstaklega um þá þætti sem beindust að mér og formanni Alþfl. en tók undir öll þau sjónarmið varðandi efnisatriði málsins sem hæstv. sjútvrh. hefur rakið mjög ítarlega. Málin eru nú til meðferðar í ríkisstjórninni. Það er ekki um það að ræða að menn séu að horfa á þessa hluti aðgerðalaust. Meginverkefnið var þó þetta sem við höfum þegar gert, að tryggja stöðugleikann, lága verðbólgu, slaka á raungenginu hægt og sígandi, ekki með gengisfellingum heldur með minnkandi útgjöldum hér innan lands, minni heldur en það sem erlendis gerist. Aðrir þættir eru einnig til skoðunar hjá ríkisstjórninni.

Virðulegi forseti. Með góðum vilja er hægt að segja að þetta svar hafi verið skýrt. En það er þá skýrt á þann veg að hæstv. forsrh. var að lýsa því yfir að ríkisstjórnin ætlaði ekki að gera neitt nýtt í rekstrarvanda sjávarútvegsins. Það væri búið að stilla kúrsinn með kjarasamningunum, með fjárlögunum og leggja grundvöllinn og nú ætti kúrsinn að fá að ráða siglingunni. Þar með er auðvitað alveg ljóst að það munu verða veruleg gjaldþrot í sjávarútvegsfyrirtækjum á næstu mánuðum og á næsta vetri vegna þess einfaldlega að fyrirtækin munu verða uppiskroppa með rekstrarfé. Bankarnir munu ekki vilja taka meiri áhættu og það 4 milljarða kr. tap sem forustumenn í sjávarútvegi hafa lýst yfir að verði á fiskvinnslunni í ár mun lenda á greininni sjálfri og þar með leiða til verulegra gjaldþrota í henni. Þetta var í sjálfu sér skýrt svar. Þá vita það aðilarnir í sjávarútveginum, þá vita aðilarnir í bankakerfinu það að frá ríkisstjórninni er ekki að vænta neinna nýrra ráða. Ég tel það miður, ég tel það ekki góða leið. Ég tel það ekki skynsamlega stefnu. En það er þá alveg ljóst að þaðan er ekki meira að hafa þannig að þeir sem horfa framan í 4 milljarða tap á þessu ári í sjávarútveginum verða að taka það tap á sig með þeim afleiðingum í atvinnuleysi, gjaldþrotum og stöðvun fyrirtækja og hjóla atvinnulífsins sem það hefur í för með sér.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. beindi til mín nokkrum spurningum. Hin fyrsta var þessi: Er Þröstur Ólafsson, annar tveggja formanna þeirrar nefndar, sem starfar á vegum stjórnarflokkanna að endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar, talsmaður Alþfl.? Endurspegla rök hans, sem birst hafa í opinberri umræðu um vanda sjávarútvegsins, stefnu Alþfl.? Svarið er þetta: Að svo miklu leyti sem Þröstur Ólafsson hefur fært rök að því að langtímavandi sjávarútvegsins sé, eins og hann hefur kallað það, skipulagsvandi sem ekki verði leystur með almennum efnahagsaðgerðum, þá er það rétt, þá endurspeglar það bæði þá umræðu sem fram hefur farið í Alþfl., þar á meðal á sérstökum ráðstefnum um vanda sjávarútvegsins sem og stefnu hans. Í annan stað spurði hv. þm. hvort utanrrh. væri sammála sjútvrh. um að stefna bæri að því að sameina sölusamtök í sjávarútvegi í eitt fyrirtæki. Ég veit nú ekki hvort þetta er rétt túlkun á orðum sjútvrh. en mín afstaða er einfaldlega þessi: Það á að vera verkefni stjórnvalda að stuðla að samkeppnishæfni okkar helsta útflutningsatvinnuvegar og almennt í atvinnulífi okkar. Það er ekki verkefni stjórnvalda að bræða saman fyrirtæki. Ef það er niðurstaða aðila í greininni að það henti þeim betur annaðhvort að stefna að samruna eða hafa með sér öflug sameiginleg sölusamtök þá er það þeirra mál að því er varðar útflutningsstarfsemina. Verkefni stjórnvalda á að mínu mati að vera það að auka samkeppnishæfni greinarinnar, að ryðja burt hindrunum að því er varðar greiðan markaðsaðgang, að tryggja að skilyrði séu sambærileg við keppinauta. Og það hefur þessi ríkisstjórn heldur betur gert, það er eitt af meginmarkmiðum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Þriðja spurning var hvort við eftir á að hyggja teldum það hyggilegt að fela nefnd á vegum stjórnarflokkanna einna að marka stefnu, setja leikreglur til lengri tíma að því er varðar sjávarútveginn sérstaklega. Mitt svar er einfaldlega það að það er sjálfsagður hlutur fyrir stjórnarflokkana, sem ljóst var frá upphafi að höfðu ekki sameiginlega stefnu í þessum málum, að fela slíkri nefnd að leita lausna, sameiginlegra lausna á vanda sjávarútvegsins. En því fer fjarri að það geti orðið verkefni stjórnarflokkanna einna. Það er jafnframt starfandi fjölmennari nefnd hagsmunaaðila í greininni og með slíkt mál verður að sjálfsögðu ekki farið fram hjá Alþingi enda væri það brot á lögum og það er hvorki í okkar huga né okkar vilji. Þannig að þetta tvennt rekst ekkert á og er engin vanvirða við Alþingi og þýðir ekki að stjórnarflokkarnir séu ekki reiðubúnir, þegar nefndarstarfið er þannig á vegi statt, að hefja um það umræðu og þar með talið umræðu við fulltrúa allra þingflokkanna. Virðulegi forseti. Það er ástæða til að bæta örfáum orðum við í sambandi við fyrsta svarið, um vanda sjávarútvegsins til lengri tíma. Hvað eigum við við þegar við segjum að þetta sé skipulagsvandi? Ég tók að vísu eftir því að á ráðstefnu á vegum þeirra alþýðubandalagsmanna hafa ýmsir menn komið fram á sjónarsviðið sem eru svipaðrar skoðunar. Ég leyfi mér að nefna nokkur dæmi. Hv. þm. segir: Rekstrarvandi sjávarútvegsins núna samkvæmt opinberum tölum er um 4 milljarðar kr. Menn leita skýringa á því. Ég nefndi það í ræðu minni í gær að ef þorskaflinn væri nú 350 þús. tonn þá þýddi það að tekjur í greininni væru 6 milljörðum meiri en þær eru núna. Með öðrum orðum ef aflinn væri sá sem arðsemi Íslandsmiða hefur gefið af sér þar til fyrir nokkrum árum þá væri miðað við það enginn hallarekstur í sjávarútveginum. Annað dæmi sem hefur snúið þessu tafli við til skamms tíma er að sjálfsögðu mjög ör hækkun hráefnisverðs. Þetta eru tveir meginþættir í að skýra þessa afkomu því að ekki getum við skýrt hana með óðaverðbólgu eða því að sjávarútvegurinn hafi ekki, eins og aðrar atvinnugreinar, búið við óvenjulegan stöðugleika á undanförnum árum, því það hefur hann gert. Það er augljóst mál að atvinnugrein, sem hefur byggt sig upp á löngum tíma, þ.e. framleiðslugetu sína til að vinna úr afla upp á 350 þúsund tonn, er í vanda stödd þegar aflinn minnkar jafnmikið og raun ber vitni á skömmum tíma og þegar hráefnisverð fer jafnört hækkandi eins og staðreyndir liggja fyrir um. En þetta er ekki meginvandinn. Sveiflur af þessu tagi eru mjög algengar í rekstrarvanda sjávarútvegsins, það er ekkert nýtt við þetta og slíkum vanda hafa menn reynt að mæta með ýmsum leiðum á undanförnum árum. Grundvallarvandi sjávarútvegsins sem höfuðatvinnuvegar Íslendinga er hin hrikalega skuldasöfnun frá fyrri tíð. Við getum kallað það skipulagsvanda en við getum líka kallað það fortíðarvanda. Menn geta hugleitt það og brotið það niður í huganum hvað það þýðir fyrir þessa atvinnugrein að sitja uppi með 100 milljarða skuldir. Það er allur ríkisbúskapurinn á einu ári. Og þegar það er metið í ljósi tekna og tekjumöguleika þá er það fyrst og fremst vandi sjávarútvegsins. Síðan geta menn greint hann í allar einingar þessarar greinar. Það er mjög athyglisverð staðreynd að ein grein í sjávarútveginum, þ.e. útgerð frystitogara skilar blómberanlegum arði og hefur gert undanfarin þrjú ár. Um borð í frystitogara fara fram veiðar og vinnsla. Og miðað við aflamagn, miðað við fjárfestingu, miðað við vinnsluvirðið þá skilar þessi grein í sjávarútveginum góðum arði. Hvernig stendur þá á því að sambærileg vinnsla í landi getur ekki skilað svipaðri afkomu? Á því eru auðvitað einfaldar skýringar. Það er búið að fjárfesta mjög mikið í greininni. Sú fjárfesting er illa nýtt. Sú fjárfesting er að sumu leyti af óviðráðanlegum ástæðum illa nýtt vegna þess að það er miklu minni afli sem á land berst og t.d. um vélasali frystiiðnaðarins fer. Hvernig leysum við það? Það hefur enginn í þessum umræðum nema einn, þ.e. hv. 1. þm. Austurl., svo ég hafi tekið eftir, ýjað að því að það eigi að leysa það með gömlu skottulækningunum, þ.e. með gengisfellingu. Hann þorði jafnvel ekki að segja það fullum fetum en lét að því liggja. Hver maður á fætur öðrum hefur sagt: Gengið er allt of hátt, --- og jafnvel tekið sér í munn samanburðinn við 1988. Það er fjarstæða. Raungengið er ekkert í viðlíka mæli jafnhátt og það var 1988, fjarri því. Hitt er jafnrétt að gengislækkun til að leysa þennan vanda er óðs manns æði og mun sýnilega aðeins gera illt verra. Og ég leyfi mér að lýsa furðu minni á því að helsti talsmaður Framsfl. í sjávarútvegsmálum, maður sem sjálfur hefur borið ábyrgð á stjórnun sjávarútvegsins í meira en áratug, skuli ýja að slíkum hlutum. Ég tala nú ekki um í ljósi þess sem menn vita hvað það mundi þýða fyrir almenna efnahagsstjórn og afkomu atvinnulífs á Íslandi í kjölfar kjarasamninga. Það mundi þýða það að rifta kjarasamningum. Það mundi þýða það að slíta öllum friði í íslensku þjóðfélagi og á vinnumarkaði. Það mundi þýða víxlhækkanaverðbólgu í hinum gamalkunna stíl. Það mundi að sjálfsögðu ekki bjarga neinu fyrir hin skuldsettu fyrirtæki. Það mundi að sjálfsögðu þýða það fyrir fyrirtæki sem fyrst og fremst eiga skuldir sínar í erlendri mynt, sem eru gengistryggðar, að vandinn yrði jafnslæmur og verri innan mjög skamms tíma. Það mundi draga á eftir sér langan slóða af óviðráðanlegum vandamálum og ekki leysa nokkurn vanda. Með öðrum orðum, þetta er skipulagsvandi sem hefur hlaðist upp á löngum tíma vegna rangrar stjórnunaraðferðar í sjávarútvegi á löngum tíma. Og honum verður ekki kippt í liðinn með neinum skammtímaaðgerðum. Hvað er á valdi stjórnvalda að gera? Hæstv. sjútvrh. rakti í stórum dráttum hvað það er sem núv. ríkisstjórn hefur gert. Það skal viðurkennt að það er hvorki frumlegt né nýstárlegt en það hefur verið farið út í skuldbreytingar og lengingar á lánum. Reynslan í fyrri ríkisstjórn sýndi að við reyndum þær aðgerðir að því er varðaði ekki hvað síst þau fyrirtæki sem verst voru sett. Því miður fór það svo, vegna þess að ytri skilyrði héldu áfram að vera óhagstæð, að það bar ekki árangur. Að öðru leyti eru aðgerðir stjórnvalda þær sem stjórnvöld eiga að grípa til og eiga við heilbrigt atvinnulíf. Það er grundvöllur allrar atvinnustefnu. Það er að sjá til þess að verðbólga sé lág. Það er að sjá til þess að stöðugleiki ríki. Það er að sjá til þess að þannig sé haldið á málum í efnahagsmálum að unnt sé að stuðla að lækkun vaxta. Sértækar aðgerðir geta komið inn líka. T.d. hefur inngreiðsla inn í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins verið stöðvuð. Og þetta eru almennar aðgerðir í bland með sértækum aðgerðum. Þetta dugar undir venjulegum kringumstæðum til þess að leysa rekstrarvanda til skamms tíma. Þetta leysir ekki skipulagsvanda í höfuðútflutningsgrein Íslendinga sem lýsir sér í fortíðarvanda í skuldasöfnun upp á hundrað milljarða. Það er ekki unnt að leysa með almennum aðgerðum og það er ekki unnt að leysa með sértækum aðgerðum af því tagi sem við höfum verið að beita, það segir sig sjálft. Það hljóta allir að viðurkenna. Þetta er ekki hægt að leysa nema með kerfisbreytingu í greininni sjálfri sem tekur til mjög margra þátta. Og dæmið af frystitogurunum er lýsandi dæmi um það vegna þess að það er dæmi um að til eru rekstrareiningar í sjávarútveginum sem geta skilað afbragðsgóðri arðsemi þegar þessi fortíðarvandamál eru ekki fyrir hendi. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. Ég held að ég hafi svarað fyrirspurnum hv. þm. Það er hverju orði sannara að skiptar skoðanir eru í mörgum stjórnmálaflokkum um veigamikla þætti í sjávarútvegsstefnu, um fiskveiðistjórnunina, um skipulagsvandann, en ég hygg að það sé ekki í raun og veru, hvernig sem menn láta, ágreiningur um hvað séu frumskilyrði sem ber að gera í stefnu stjórnvalda. Þau eru að tryggja atvinnulífinu í landinu samkeppnisskilyrði við aðra atvinnuvegi. Þau eiga að tryggja stöðugleika, lága verðbólgu. Þau eiga að tryggja aðgang að fjármagni svona u.þ.b. á heimsmarkaðskjörum. Þau eru að tryggja það með alþjóðlegum samningum að markaðsaðgangur sé greiður, ryðja burt hindrunum að því er það varðar, sérstaklega að því er varðar tollmúra annarra þjóða. Þessum almennu skilyrðum hefur núv. ríkisstjórn vissulega fullnægt. Skipulagsvandinn er hins vegar til ítarlegrar skoðunar. Hann er flókið vandamál og við bætum okkur ekki mikið að ræða þau mál út frá slagorðaorðabókum stjórnmálaflokkanna. Þau eru miklu alvarlegri og mikilvægari en svo að slík umræða hæfi.

Þrír þingmenn, hv. 8. þm. Reykn., 5. þm. Vestf. og 2. þm. Suðurl., hafa beðið um að veita andsvar við ræðu hæstv. utanrrh. Til þess að andsvörin rúmist innan 15 mín. sem ætlað er bið ég hv. þm. að stytta mál sitt.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og áður þakka hæstv. utanrrh. fyrir að hafa svarað skýrt þó að ég sé ósáttur við þá stefnu sem fram kemur í svörunum. Hæstv. utanrrh. lýsti því afdráttarlaust yfir að aðstoðarmaður hans, Þröstur Ólafsson, fulltrúi Alþfl. í nefnd ríkisstjórnarinnar um málefni sjávarútvegsins, hefði í stórum dráttum verið að túlka stefnu Alþfl. varðandi skipulagsvanda sjávarútvegsins og lausn á honum. Þar með er orðið greinilegt hér í umræðunum í kvöld, í ljósi svara hæstv. forsrh. og svara hæstv. utanrrh. að ríkisstjórnin hyggst ekki grípa til neinna sérstakra aðgerða umfram það sem nú þegar er búið að gera varðandi þann 4 milljarða kr. vanda sem blasir við í taprekstri fiskvinnslu og sjávarútvegs á Íslandi á næstu mánuðum og næsta vetri. Það eru skýr skilaboð til bankanna, til eigenda fyrirtækjanna, til launafólksins og til byggðarlaganna. Með öðrum orðum, þessir aðilar, sveitarfélögin, bankarnir, sjóðirnir, eigendur fyrirtækjanna, verða sjálfir að taka á sig þetta 4 milljarða tap, með því atvinnuleysi og hruni fyrirtækja sem það hefur í för með sér. Þetta er alveg skýrt. Hins vegar tel ég að þetta sé ekki skynsamleg leið. Ég hef talið að þau sjónarmið sem Magnús Gunnarsson talaði fyrir í Mbl. sunnudaginn 26. apríl séu vænlegri leið. Mér fannst þar koma fram raunhæfari og skynsamlegri sjónarmið en ég heyri hér í kvöld að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. eru á annarri skoðun.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. gat þess að skuldir sjávarútvegsins væru um 100 milljarðar króna. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji hvort unnt sé að hagræða svo í atvinnugreininni að hún muni geta endurgreitt skuldirnar og hvort það sé sú stefna sem menn miði sig við að út frá því sé gengið að hún muni greiða þessar skuldir til baka, hvort að það muni takast. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra um ummæli hans um að skipulagsvandinn sé höfuðvandi í íslenskum sjávarútvegi. Í kosningastefnuskrá Alþfl. er ekki vikið að því einu orði að skipulagsvanda í sjávarútvegi þannig að hæstv. utanrrh. og formaður Alþfl. hefur fundið upp eftir kosningar að eitthvað væri í sjávarútvegi sem heitir skipulagsvandi. Það eina sem fram kemur í kosningastefnuskránni er að mótun fiskvinnslustefnu þarf að taka mið af nauðsyn þess að efla byggðakjarna. Í ljósi þeirra orða sem hæstv. ráðherra lét falla áðan að kerfisbreytingin væri lausnin og benti á frystitogara sem dæmi þá hlýt ég að draga þá ályktun sem felur jafnframt í sér spurningu til hæstv. ráðherra: Er hann með þessu að boða að kerfisbreytingin, skipulagsbreytingin, feli í sér að fækka verði byggðarlögum á Íslandi? Það verði að fækka frystihúsum á Íslandi svo að það rúmist ekki frystihús í venjulegu sjávarplássi, sum þeirra verði án vinnslustöðvar. Þetta vildi ég að hæstv. ráðherra skýrði betur en fram kom.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. endurtók hvað eftir annað að hér hefði ríkt stöðugleiki í efnahagsmálum eða fyrir sjávarútveginn. Mér virðist hann ekki gera sér grein fyrir því hvernig ástandið hefur verið. Að sjálfsögðu mun þar átt við stöðugleika í útgjaldahliðum rekstrarins en þar hefur því miður ekki ríkt stöðugleiki á sl. ári. Það er rétt að stöðugleiki hefur verið í launum en sums staðar í fyrirtækjum er það svo að fjármagnskostnaður er eins hár og launakostnaðurinn og þar hefur ekki ríkt stöðugleiki. Ríkisstjórnin hækkaði vextina í fyrra og lagði þar með a.m.k. einn milljarð á sjávarútveginn. Er það stöðugleiki að leggja slíkar drápsklyfjar á sjávarútveginn? Síðan komu álögurnar við fjárlagagerð fyrir áramótin og annað slíkt sem var a.m.k. milli hálfur og einn miljarður. Er það stöðugleiki? Og það voru þessar drápsklyfjar ríkisstjórnarinnar sem hv. 1. þm. Austurl. sagði að hefðu valdið því að gengi íslensku krónunnar hefði hækkað, til óhagræðis fyrir sjávarútveginn. Og ef ríkisstjórnin tæki ekki til baka þessa hækkun gengisins með ráðstöfunum sínum yrði að grípa til einhverra annarra ráða. Það væri á valdi ríkisstjórnarinnar að gera það og úr því að hún hefði gert þetta á þennan veg þá yrði hún að grípa til ráða til þess að leiðrétta það. Í sambandi við skuldbreytinguna má benda á að afkoma sjávarútvegsins á árinu 1990 og fyrst á árinu 1991 var þannig að sjávarútvegurinn gat undantekningarlítið borgað til baka þau lán sem hann hafði tekið og þannig ætlaði fyrrv. ríkisstjórn að halda á málum, að atvinnuvegurinn gæti staðið við þær skuldbindingar sem hann hafði tekið að sér.

Virðulegi forseti. Getur sjávarútvegurinn greitt til baka þær skuldir sem á honum hvíla? Við því er ekki til neitt eitt svar. Afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi er mjög misskipt. Sem betur fer eru sum sjávarútvegsfyrirtæki mjög öflug. Það lýsir sér í því að þau virðast hafa fjárhagslegt bolmagn til þess að kaupa sér veiðiheimildir, kvóta, í stórum stíl. Hluti af því fjármagni fer reyndar út úr greininni við það að kaupa suma út úr greininni, þannig að sum fyrirtæki geta það. Dæmið sem ég tók af frystitogurunum sýnir best hversu geysigóð arðsemi getur verið í sjávarútvegi þegar vel er á málum haldið. Hluti sjávarútvegsins getur áreiðanlega, ef ytri skilyrði eru góð, greitt upp skuldir sínar. Hins vegar er það staðreynd sem ekki þýðir að loka augunum fyrir að sama er hvað gert er, lenging skulda, skuldbreyting, lækkun vaxta, jafnvel aukið aflamagn mun ekki bjarga sumum fyrirtækjum, vegna þess að þau nást jafnvel ekki upp í núllið með þessum aðgerðum, þ.e. þeim verður ekki bjargað fjárhagslega, þær skuldir eru tapaðar. Það er hins vegar þáttur af fortíðarvandanum. Mun það leiða til byggðarröskunar og hafa djúpstæð áhrif á byggðastefnu? Það fer einnig eftir því hvernig á málum er haldið. Einn hv. þm. spurði: Er það stefnan að fækka byggðum? Það er reyndar stefnan í þeim skilningi að fækka sveitarfélögum, að sameina og stækka sveitarfélög og stefna að því með samræmdri pólitík, bæði í stjórnsýslukerfinu og samgöngukerfinu, að búa til stærri einingar í landinu, þ.e. öflugri samtengd sveitarfélög og stærri samtengd atvinnusvæði eins og hv. þm. er kunnugt um. Þessu þarf að beita með samræmdum hætti.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að afkoma einstakra fyrirtækja er að sjálfsögðu misjöfn. En meðaltalið segir þó allnokkuð og þar byggði ég á tölum sem hæstv. sjútvrh. las í gær úr skýrslu sinni. Þar kom fram að hjá vinnslu botnfiskafurða var hagnaður 1% á árinu 1990. Á árinu 1991 var hann 0,5%. Síðan seig á ógæfuhliðina af ástæðum sem ég gat um áðan, hinni gífurlegu vaxtasprengju ríkisstjórnarinnar. En staðan í dag er þannig að það er 8% halli. Og það liggur í augum uppi að atvinnurekstur sem hefur þennan halla getur að sjálfsögðu ekki borgað skuldir sínar til baka. Og það er þetta sem veldur erfiðleikum í stöðunni núna. Til viðbótar við þennan halla kemur svo sívaxandi byrði vegna lántöku sem stafar af því að reksturinn er með halla, eiginfjárstaðan versnar, þannig að þetta verður að sjálfsögðu vítahringur.

Virðulegur forseti. Við erum að tala um mikið mál sem er afkoma sjávarútvegsins. Í framhaldi af því sem sagt var nú síðast í sambandi við rekstrarafkomuna vildi ég segja það að auðvitað er öllum ljóst og þarf ekki að hafa um það mörg orð að aðgerðir núv. ríkisstjórnar eru því miður á þann veg að sú hagnaðarvon sem menn voru farnir að sjá í rekstri sjávarútvegsins var að engu gerð á fyrstu starfsdögum hennar. Það var ógæfa núv. ríkisstjórnar að hækka vexti eins og hún gerði og því fylgdu síðan margvíslegar íþyngjandi aðgerðir fyrir sjávarútveginn, sem örugglega hafa numið meira en milljarði króna. Hins vegar er hryggilegt að þeir ráðherrar sem tekið hafa til máls skyldu ekki hafa gert minnstu tilraun til þess að svara því sem nú brennur heitast á útgerðaraðilum og þeim sem í sjávarútvegi starfa, en það er hvaða tilraunir og aðgerðir nú eru uppi um að þessi atvinnugrein geti fengið að búa við eðlileg starfsskilyrði. Ég átti satt að segja von á því að í umræðunum fengjust svör við því. Hvað er ríkisstjórnin að aðhafast til þess að sjávarútvegurinn geti fengið eðlilegan starfsgrundvöll? Ríkisstjórnin hefur fengið starfsfrið í rúmlega eitt ár þannig að hún getur ekki kennt því um að hafa ekki haft frið. Ekki voru aðilar vinnumarkaðarins að ónáða ríkisstjórnina. Ég hef líka velt því fyrir mér undir umræðunum og reyndar síðustu daga, hvar hagsmunaaðilar í sjávarútveginum væru staddir. Mér finnst merkilegt hvað við heyrum lítið frá þeim þessa dagana. Mér finnst vopn þeirra vera orðin einkennilega bitlaus og umhugsunarefni fyrir þá sem starfa í sjávarútveginum hvort þurfi að gera breytingar á því kerfi sem þeir hafa byggt upp, ef það er orðið svo bitlaust að menn ætli að gera sér það að góðu að sjávarútvegurinn þurfi að búa við 8--19% tap í fiskvinnslu. Það er óviðunandi. Af hverju er þetta tap? Fortíðarvandi, staglast þeir félagarnir á, hæstv. forsrh. og fóstbróðir hans, hæstv. utanrrh. En eigum við ekki að láta Morgunblaðið frá 8. maí tala í þessum efnum og vita hvað það segir? Ég held að það geti liðkað aðeins umræðurnar. En hér stendur, með leyfi forseta, vegna þess að ég er alveg viss um að virðulegur forseti hefur ekkert á móti því að ég lesi upp úr Morgunblaðinu.

Forseti er hlutlaus.

Já, en ég veit að hann hefur ekkert á móti því, hann hefur skoðanir. Það er meira en má segja um hæstv. utanrrh.

Hann er ekki hlutlaus, nei.

Hann er svo sannarlega skoðanalaus í þessu máli eins og komið hefur fram í kvöld. En hér stendur: ,,Stóru sjávarútvegsfyrirtækin rekin með tapi.`` Þetta er frá 8. maí, hæstv. utanrrh. Og það stendur: ,,Mikil breyting til hins verra er nú orðin á afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi frá því sem var í upphafi síðasta árs``, hæstv. utanrrh. ,,Afkoman þá var talin viðunandi og voru t.d. bæði Grandi hf. og Útgerðarfélag Akureyrar rekin með hagnaði, að vísu minnkaði hagnaðurinn eftir því sem leið á árið.`` Það skipast fljótt veður í lofti eftir að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við. Og síðar segir: ,,Árið 1991 var Grandi rekinn með hagnaði upp á 81 milljón fyrstu sex mánuði ársins. Seinni hluta sama árs fór að halla undan fæti og hagnaðurinn varð aðeins 16 milljónir kr.`` Segir þetta okkur ekki það sem segja þarf? Hér segir einnig aðeins neðar í greininni: ,,Það er staðreynd að á seinni hluta síðasta árs og fyrstu tvo til þrjá mánuði á þessu ári hefur verulega skipt um í sjávarútvegi.`` Þetta er staðreyndin í málinu. Að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, hvað sem menn staglast á fortíðarvanda, var búin að búa þannig að þessari atvinnugrein að menn sáu þó fram á hagnað. Það þýðir ekkert fyrir menn að berja höfðinu við stein. Ársreikningar fyrirtækjanna eru ólygnastir í þessu. Þeir sýna niðurstöðurnar betur en einhver orðaleikur á Alþingi. Menn hafa verið að velta vöngum yfir því hvað skuli gera. Í Morgunblaðinu frá því í febrúar sl. er viðtal við hæstv. sjútvrh. þar sem hann segir að meiri hluti sjávarútvegsfyrirtækja eða 59% þeirra eigi ekki fyrir afborgunum og vöxtum við núverandi aðstæður og séu á beinni gjaldþrotabraut samkvæmt mati nefndar, skipaðri af sjútvrh. Þetta eru ekki geðslegar fréttir fyrir undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. vék að því í umræðunni í gær að stofnaðir hefðu verið sjóðir sem þið, áheyrendur góðir, eigið að borga fyrir en ekki þeir sem hafa tekið lánin og fengið styrkina úr þessum sjóðum. Það er þessi eilífi söngur hæstv. forsrh. um sjóðina sem hafa verið stofnaðir, aumingjasjóðir voru þeir kallaðir, og þeir hefðu litlum eða engum árangri skilað. Mér varð hugsað til þess að formaður stjórnar Seðlabankans, Ágúst Einarsson prófessor að auki, flutti merkilega ræðu á ársfundi bankans.  ,,Ljóst er að þau mál verða að koma til endurmats á næstu árum. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á þeirri leið sem farin var á norðanverðum Vestfjörðum þegar öflug sjávarútvegsfyrirtæki á Ísafirði og Súðavík keyptu helstu fyrirtækin á Suðureyri og hafa tryggt þeim stað allt önnur og betri skilyrði en áður með samnýtingu skipa og afla. Þetta gerðist fyrir forgöngu fyrirtækjanna sjálfra en dauð hönd endalausra lánveitinga af hálfu opinberra sjóða kom þar lítt nærri, eins og oft áður. Þessa leið Vestfirðinga væri örugglega hægt að fara á fleiri stöðum og sameiningu sveitarfélaga verður að hraða sem kostur er til að veita þessum stöðum nauðsynlega umgjörð í nútíma mannlífi.`` Þetta sagði formaður bankaráðs Seðlabankans þegar hann var að greina frá því að aðskilja bæri starfsemi sem lýtur að byggðamálum frá almennum rekstri bankastofnana. Hér er um mjög brýnt mál að ræða, sagði formaðurinn. Því geta ekki fjármálastofnanir, sem gerðar eru strangar arðsemiskröfur til, varið hluta orku sinnar og miklum fjármunum til að fást við vandamál sem eru í reynd viðfangsefni ríkisstjórnar og tengjast byggðamálum og landsbyggðarstefnu? Nú er það merkilegt, úr því að Ágúst Einarsson fór að setja þetta niður á blað og velta þessum málum fyrir sér, að hann skyldi ekki hafa gert sér grein fyrir því að sú sameining sem þarna er talað um varð einmitt til vegna afskipta þessara sjóða sem hann hefur verið manna þekktastur fyrir að gagnrýna hvað mest. Sameiningin varð einmitt til vegna aðgerða þessara sjóða en Ágúst Einarsson, formaður bankaráðs Seðlabankans, veit kannski ekki að þetta hefur orðið á miklu fleiri stöðum. Hann mætti líta austur á firði og gá að því þar hvort þessir sjóðir hefðu ekki líka komið þar til til að liðka fyrir að slík sameining gæti orðið. Nei, menn þurfa að átta sig á því að það sem þarna var gert með tilkomu sjóðanna var ekki allt af því slæma. Vissulega skal ég viðurkenna að þar hefur sumt farið úrskeiðis en margt hefur líka vel tekist í þeim efnum. Hvað ætla menn þá að gera? Menn tala um það hér, og Alþfl. einna mest, að beita þurfi gjaldþrotunum miskunnarlaust. Hagræðingin eigi að ná þannig fram í gegnum gjaldþrotin. Ég er andvígur þeirri stefnu og ef ég hef hlustað rétt hefur mér fundist að hæstv. sjútvrh. væri það einnig. Ég hef brotið heilann um það hvernig menn vildu vinna sig út úr þeim vanda sem sjávarútvegurinn er í. Það er umhugsunarefni hvernig við ætlum að umbreyta í sjávarútveginum. Í umræðunum kom fram í gær að hugmyndir væru uppi um að búta fyrirtækin hæfilega smátt eða hæfilega stórt svo að kolkrabbinn gæti gleypt þau, það er hugmynd út af fyrir sig. Ég held að það sé ekki góður kostur. En ég held að menn þurfi að gæta þess, þegar sú umsköpun fer fram sem ég viðurkenni að þarf að fara fram í mörgum fyrirtækjum, að hún kollvarpi ekki um leið rekstrargrundvelli annarra fyrirtækja í sjávarútvegi sem fram að þessu hafa alla tíð staðið sig, greitt sína skatta og skyldur. Að þau fyrirtæki sem menn ætla þá að fara höndum um, verði ekki þannig í stakk búin að þau hafi yfirburðastöðu gagnvart öðrum fyrirtækjum. Mér er þá líka spurn: Við hvorn hópinn mun rekstrargrundvöllurinn í greinnni verða miðaður? Það er umhugsunarefni og sú umræða hlýtur að þurfa að fara fram og hún fer kannski fram í þeirri nefnd sem á ekki aðeins að fást við mótun fiskveiðistefnu heldur einnig að finna lausn á rekstrarvanda sjávarútvegsins. Gaman væri að heyra í hæstv. sjútvrh. um það. Það er auðvitað alvarlegt mál þegar við heyrum slíkar tölur sem hér voru lesnar upp í gær um tapið í greininni, að botnfiskvinnslan skuli vera rekin með a.m.k. 8% tapi sem þýðir sjálfsagt um 3--4 milljarðar, eins og hér hefur komið fram. Það er áhyggjuefni og ég trúi því reyndar ekki að ríkisstjórninni detti í hug að svo geti haldið fram. Ég ber ekki mikið traust til Alþfl. í þessum efnum og hef litla trú á því að hann hafi uppi einhverja tilburði til þess að rétta hag sjávarútvegsins. En satt að segja hélt ég að einhverjir menn væru til í Sjálfstfl. enn þá sem hugsuðu um sjávarútveginn. Þeir eru kannski ekki margir á Alþingi en utan veggja þingsins eru þó nokkrir örugglega til og æði margir og ég trúi því ekki að þeir láti þetta ganga öllu lengur svo að flokkur þeirra ætli nánast ekki að skipta sér af afkomunni. Hann ætli sér ekki að búa þessari atvinnugrein sæmileg og viðunandi rekstrarskilyrði, ég trúi því ekki. En flokkurinn hefur fengið heilt ár til að koma þessu í lag en því miður, eftir því sem tíminn líður versnar afkoman í greininni. Menn hafa minnst á ráðgjafarnefndina og sjávarútvegsstefnuna. Ég ætla ekki að ræða um sjávarútvegsstefnuna nú en menn hafa minnst á það að ráðgjafarnefndin hefði átt að hafa samráð við hagsmunaaðila og að sjálfsögðu, var hér sagt af ráðherrum áðan, myndi hún hafa samráð við þingið. Við nefndarmenn sjútvn. álítum að þessi nefnd ætti að hafa samráð við sjútvn. þingsins. Ég held ég muni það rétt að þeir hafi tvisvar sinnum komið á fund sjútvn. og í bæði skiptin var það að beiðni sjútvn. sjálfrar. Það var ekki að frumkvæði nefndarinnar sem þeir komu til þess að skýra frá því hvernig störfum nefndarinnar miðaði. Það er kannski enn alvarlegra vegna þess að nefndin er ekki bara að fjalla um þáttinn ,,stjórnun fiskveiða`` heldur hefur henni verið falið það vandasama verk að fjalla einnig um rekstrarvanda greinarinnar. Ég bað um það á síðasta fundi sjútvn. að formenn nefndarinnar yrðu enn og aftur kallaðir fyrir þingnefndina áður en þinginu lyki og gerðu okkur grein fyrir hvernig þeim miðaði. En þeir hafa ekki enn komið á fund okkar sjávarútvegsnefndarmanna til þess að skýra okkur frá störfum sínum. Mikið ósköp hljóta þeir að vera uppteknir. Ég veit að hæstv. sjútvrh. heyrir mál mitt og mér þætti fróðlegt að heyra í honum, vegna þess að hann á eftir að tala hér á eftir, hvort honum finnst að þetta sé það samráð sem hann ætlaðist til að yrði haft við Alþingi um mótun fiskveiðistefnu og um rekstrarvanda sjávarútvegsins. Það væri fróðlegt að staldra hér eilítið við og ræða um uppbyggingu flotans. Það er nú svo, þó að menn býsnist yfir því að greinin skuldi mikið, þá eru menn þar enn að störfum. Menn hafa trú á sjávarútvegi sem betur fer og nokkur skip eru nú í smíðum. Það er hins vegar umhugsunarefni að þau eru nánast öll skip sem reiknað er með að stundi sjófrystingu, frystitogarar eins og við köllum þá. Það væri gaman að fá upplýsingar um það hér hvort einhvers staðar í kerfinu fer fram umræða um það hvernig endurnýjun togaraflotans á að verða. Nú er togaraflotinn orðinn gamall eins og við vitum og augljóst að endurnýjun þarf að fara fram. Á það að vera tilviljunin ein sem ræður því hvernig skipastóll okkar, fiskiskipastóllinn, lítur út? Er það víst að það sé rétt stefna, sem við fylgjum í dag, að byggja eingöngu frystitogara? Var það tilviljun að allir þeir samningar sem gerðir voru um byggingu þessara skipa voru undirritaðir af Fiskveiðasjóði og lánsheimildir veittar eftir síðustu alþingiskosningar? Var það tilviljun? Ég leyfi mér að draga það mjög í efa. Menn segja að þessir togarar muni henta og það sé meiningin að beita þeim á þær fisktegundir sem við köllum vannýttar í dag og að sumu leyti falli utan kvótans. Hafa menn skoðað það í fullri alvöru hvort þessi skip, sem er verið að byggja, séu einmitt af þeirri réttu stærð sem muni henta okkur best til að vera á þeim miðum sem við munum hugsanlega þurfa að beita þeim á? Ég dreg líka í efa að það hafi verið gert. Auk þess dreg ég líka í efa að hagkvæmni þess að vinna afurðirnar í landi sé ekki meiri en menn vilja vera láta. Það segir hér í blaði, sem ég er með og les ekki oft en stundum glugga ég nú í það. Þetta er Alþýðublaðið. Það eru ekki margir dagar síðan það kom út. Þar er einmitt verið að fjalla um þessi mál. Þar segir með leyfi, virðulegi forseti: ,,Ýmislegt bendir til þess að vinsældir ferskra fiskafurða muni fara dvínandi í náinni framtíð og jafnframt að enn frekari kröfur verði gerðar til ferskleika, gæða og geymslu en áður, sem aftur muni auka á möguleika frystingarinnar.`` Þetta er haft eftir Jóni Ingvarssyni, stjórnarformanni Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Það er nefnilega málið að við þurfum og verðum að vera menn til þess að taka á þessu vandamáli og finna rekstrargrundvöll og koma rekstrargrundvelli undir vinnsluna í landi þannig að við Íslendingar sjálfir getum fengið að njóta margfeldisáhrifa vinnslunnar, þurfum ekki að láta útlendingunum það eftir. Það er augljóst líka að margvísleg vinnsla, fullvinnsla afurðanna, eins og við erum að tala um og okkar draumur er sjálfsagt flestra að við sjáum þessa vinnslu, sú vinnsla mun aldrei fara fram um borð í þessum skipum sem við eigum í dag og erum að láta byggja. Sú vinnsla mun fyrst og fremst fara fram í landi og þannig munum við líka geta nýtt betur þann úrgang sem fellur til hjá flotanum. Það hefur einnig komið fram og liggur fyrir að útflutningur á óunnum fiski hefur dregist saman hvorki meira né minna en um 40% og enn er dvínandi útflutningur á ferskum fiski. Þetta hefur okkur tekist, ekki bara með því að beita stjórnun í sambandi við lögin um stjórnun fiskveiða heldur hefur þetta tekist líka vegna þess að menn hafa fengið hærra verð fyrir afurðirnar hér heima. Við þurfum einnig að gera okkur grein fyrir því, ef við ætlum að fara með vinnsluna í svo stórum stíl út á sjó, eins og mér sýnist að hér sé að stefnt, hvað verður um þær vinnslustöðvar sem við eigum í landi. Hvernig ætlum við að standa undir þeirri fjárfestingu? Mér er líka spurn: Hefur enginn áhyggjur af því fólki sem byggir þessa staði og hefur gert þetta mögulegt fram að þessu? Hefur enginn áhyggjur af því? Það þykir mér merkilegt. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. sjútvrh. einnar spurningar í viðbót í sambandi við Verðjöfnunarsjóðinn --- sem nokkrir milljarðar eru í --- hvort ekki sé ástæða til þess að hans mati að menn geti farið að ná saman um að það sé bæði skynsamlegt og nauðsynlegt að útgreiðslur úr sjóðnum komi til. Ég trúi því ekki að menn geti ekki náð saman um slíkt. Miðað við ríkjandi aðstæður þá hljóta menn að sjá að greinin þarf nauðsynlega á því að halda sem hún hefur þarna greitt inn og ég held að það væri betur komið heldur en á bók uppi í Seðlabanka. Virðulegi forseti, ég skal nú stytta mál mitt en vissulega er af mörgu að taka. En það er eitt sem sækir á huga minn þessa dagana. Mér finnst margt um líkt með því sem nú er að gerast hjá okkur og var þegar þessir flokkar, Alþfl. og Sjálfstfl., störfuðu hér fyrr á árum í hinni svokölluðu viðreisnarstjórn og sem betur fór misstu völdin árið 1971. Þá þekktu menn atvinnuleysi. Nú eru menn að kynnast því að nýju. Þá var togaraflotinn okkar nánast allur í niðurníðslu. Hann var byggður upp nánast allur eftir 1971. Frystiiðnaðurinn var í rúst þegar þessir flokkar skildu við. Ég þarf ekki að nefna fiskveiðilögsöguna, við vitum að þeir hreyfðu ekki fingur til að auka rétt okkar til hafsins. Við höfðum þá rétt um 5.000 ferkílómetra þegar þeir hrökkluðust frá völdum en núna, þegar þeir taka við að nýju, fá þessir flokkar 758.000 ferkílómetra. Þá var náttúrlega grunnurinn lagður að þeirri hagsæld sem hér hefur ríkt með því að færa út fiskveiðilögsögu okkar. En ég hef satt að segja áhyggjur af því að sama sagan sé að endurtaka sig nú með því að þessir flokkar nái saman og viðskilnaður þeirra muni verða sá sami og fyrri viðreisnarstjórnar.