Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 222 flytjum við hv. 7. landsk. þm. frv. til laga um steinsteyptan veg frá Álftanesvegamótum um Keflavík og Garð og til Sandgerðis. Frv. fylgir allýtarleg grg., og get ég vísað til hennar að verulegu leyti um rökstuðning fyrir gildi málsins. Þjóðvegakerfi landsins er mjög víða í óviðunandi ástandi, og nauðsyn þess að setja varanlegt slitlag á fjölförnustu vegina verður brýnni með hverju ári vegna sívaxandi umferðar á þeim. Þrátt fyrir mikinn viðhaldskostnað verða malarvegir með um eða yfir 1000 bíla umferð á dag aldrei í viðunandi lagi og slit ökutækja á þeim margfalt meira en á malarvegum með hóflegri umferð. Um nokkurn hluta Reykjanesbrautar fara nú daglega fast að 2000 bifreiðar, smáar og stórar. Sérleyfisbifreiðar, sem um veginn fara, flytja árlega farþega, sem eru langtum fleiri en allir landsmenn samtals, og er þá ekki reiknað með því fólki, sem ferðast um veg þennan í einkabifreiðum og leigubifreiðum, en tala þess mun nema mörgum tugum þúsunda. Reykjanesbraut er því tvímælalaust fjölfarnasti þjóðvegur landsins, og eyðsla á fjármunum vegna viðhalds vegarins og rekstrar farartækja nemur vafalaust mörgum milljónum króna á ári. Þessi staðreynd ein út af fyrir sig gerir það að verkum, að Reykjanesbraut ætti að hafa forgang umfram aðra þjóðvegi, þegar byrjað verður á því að steypa þá. En þar að auki kemur svo önnur ástæða engu veigaminni, sem gerir það óhjákvæmilegt og þjóðhagslega sjálfsagt að hefjast handa um framkvæmd þessa strax. Á ég hér við þá staðreynd, að innan nokkurra ára hlýtur Keflavíkurflugvöllur að gegna því hlutverki að vera aðalflugvöllur landsmanna bæði fyrir millilandaflug og sennilega einnig fyrir innanlandsflugið. Þegar svo er komið, er óhjákvæmilegt, að greiðfær, steyptur vegur tengi hann við höfuðborgina og nágrannabæi hennar. Miklar umræður hafa að undanförnu staðið yfir um framtíð Reykjavíkurflugvallar, og virðast flestir þeirrar skoðunar, að hann geti aðeins skamma hríð gegnt því hlutverki, sem hann hefur nú í flugmálum þjóðarinnar. Höfuðborgin þrengir æ meira að honum, og þróun flugmála er að gera hann algerlega ófullnægjandi. Í næstu framtíð liggur það fyrir, að upp rísi stórt hótel í næsta nágrenni við Reykjavíkurflugvöll, og verði ráðhúsi Reykvíkinga valinn staður fyrir nyrðri enda Tjarnarinnar, hlýtur það að hafa truflandi áhrif á flug að og frá vellinum. Ekki þarf mikið að bera út af í flugtaki eða í lendingu, svo að lífi og eignum Reykvíkinga sé hætta búin af völdum flugvéla, sem Reykjavíkurflugvöll nota. Nýlega skýrði Alþýðublaðið frá því, að flugbrautir Reykjavíkurflugvallar væru ekki nógu langar og undirstöður brautanna of ótraustar til þess að taka á móti hinum nýju flugvélum Loftleiða, ef þær kæmu fullhlaðnar frá Evrópu á leið vestur um haf, auk þess væru sumar brautanna, sagði blaðið, það signar, að hætta gæti stafað af, yrðu flugvélar þessar, sem væru á vesturleið, því að lenda á Keflavíkurflugvelli til að fá benzín og vistir til að halda áfram ferðinni til Ameríku. Sýnir þetta eina dæmi vel, hvert stefnir í þessum málum. Flugvélarnar verða stöðugt stærri, taka fleiri farþega og meiri farangur. Ef Reykjavíkurflugvöllur þolir ekki þunga þessara véla fullhlaðinna, hvað er þá um hinar stærri vélar, sem stöðugt eru að ryðja sér til rúms? Á það hefur verið bent, að framtíðarlausn í flugvallarmálum Íslendinga sé sú að gera nýjan flugvöll á Álftanesinu. Hvað sem um þá hugmynd annars má segja, er augljóst, að stór flugvöllur þar ásamt nauðsynlegum búnaði mundi kosta mörg hundruð milljónir króna. Og hvað verður þess langt að bíða, að Álftanesið lendi inn í stórborg Reykjavíkur og nágrannabæjanna? Skapast þar þá ekki sömu vandamálin og nú er við að glíma á Reykjavíkurflugvelli? Að dómi okkar flm. þessa frv. og fjölda annarra manna er bezta, ódýrasta og eðlilegasta lausn þessa vanda sú að notast við Keflavíkurflugvöll sem aðalflugvöll landsmanna og að gera þangað greiðfæran steyptan veg frá Reykjavík og suður eftir. Íslendingar eiga þennan flugvöll ásamt þeim mannvirkjum, sem þar eru. Öll aðstaða er þar fyrir hendi til þess að reka innanlandsflugið og ekki hvað sízt millilandaflugið. Frá Reykjavík yrði um 25 mínútna akstur í bifreið suður á Keflavíkurflugvöll, ef um góðan, steinsteyptan veg væri að fara. Er það frambærilegt, að það eitt út af fyrir sig dæmi Keflavíkurflugvöll úr leik sem aðalflugvöll landsmanna? Ekki er talið ósennilegt, að Keflavíkurflugvöllur verði alþjóðleg lendingar- og skiptistöð á alþjóðaflugleið. Yrði svo, gefast mörg tækifæri fyrir landsmenn til viðskipta og nýrra atvinnugreina. En til þess að þetta geti orðið, er vafalaust, að vegarsambandið við höfuðborgina þyrfti að bæta stórlega. Ég hef leitazt við að skýra fyrir hv. alþm. þær sérstöku ástæður, er réttlæta það, að Reykjanesbraut verði að steypa sem allra fyrst, og hvað því valdi, að hún hafi og eigi að hafa forgangsrétt umfram aðra þjóðvegi landsins að þessu leyti. Mér er fyllilega ljóst, að þörfin fyrir steinsteypta þjóðvegi er miklu víðar til og að því verður að stefna, að svo verði gert í framtíðinni. Framkvæmd lagafrv. þessa er dýr, og því er eðlilegt, að heimilt sé að taka lán til hennar. Mjög er sennilegt, að hægt væri að endurgreiða það lán að verulegu leyti með því að leggja nokkurt gjald á bifreiðar, sem um veginn fara, þar sem sparnaður á viðhaldi þeirra og rekstrarkostnaði hlyti að verða verulegur frá því, sem nú er. Auk þess vil ég lýsa hér yfir sem minni skoðun, að Reykjanesbraut er ekki sízt illa farin vegna þeirra afnota, sem Bandaríkjamenn hafa haft af vegi þessum á undanförnum árum eða Íslendingar, sem hafa starfað á vegum varnarliðsins. Ég lít því þannig persónulega á, að ekki væri óeðlilegt, að Bandaríkjastjórn eða varnarliðið greiddi að mjög verulegu leyti þann kostnað, sem yrði við þessa vegarlagningu, en þetta er persónuleg skoðun mín eins. Það er vel kunnugt, hversu mikinn skerf Reykjanesbúar leggja í þjóðarbúið með hinum mikla sjávarafla. Það út af fyrir sig skapar þeim verulegan rétt á hendur stjórnenda þjóðfélagsins um að hraða vegargerð þessari sem allra mest. Þegar þar við bætast augljósir hagsmunir stórrar og sívaxandi atvinnugreinar, eins og flugið er, til þess að vegur þessi verði gerður, þá ætti að mega vænta þess, að hv. alþm. létu ekki á sér standa með að styðja það frv., sem hér er nú til 1. umr., og sú er líka von okkar flm. frv. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess, að málinu verði vísað til fjhn. og til 2. umr.



Herra forseti. Eins og flestum hv. þdm. er kunnugt og áreiðanlega engum betur en hv. 1. flm. þessa frv., þá flutti ég um þetta mál till. á síðasta þingi, og sætti hún, svo sem kunnugt er, hinni beztu meðferð, þar sem hv. fjvn. afgreiddi málið með alveg jákvæðri tillögu. Það var játað, að íslenzka ríkinu bæri að leggja inn á þá braut að steinsteypa vegina, fyrst og fremst aðalumferðaræðarnar og þá í allra fremstu röð Reykjanesbrautina. Ég sagði, að hv. alþm. mundi vera kunnugt um þetta og ekki sízt hv. 1. flm., og ég sagðist hafa heyrt það á framsöguræðu hans, því að mér fannst ég kannast við ýmis af rökunum, og það er honum alls ekki til vansæmdar að lesa það, sem eldri menn og honum reyndari hafa áður um málið sagt. Síðan ég flutti þessa tillögu við þessar ágætu undirtektir Alþingis, sem ég er þakklátur fyrir, hef ég svo komizt í enn sterkari aðstöðu til þess að sjá mínum málum borgið, er ég á sæti í ríkisstj, ásamt með tveimur öðrum þm. Reykjaneskjördæmis, hæstv. fyrrverandi forsrh., núv. félmrh., Emil Jónssyni, og hæstv. fyrrv. og núv. utanrrh., Guðmundi Í. Guðmundssyni. Nú veit ég ekki, hvort þessi ungi keppinautur minn þekkir mig nóg til þess að geta í eyðurnar um það, að eftir slíkar undirtektir á jafnágætu máli og ég flutti í fyrra og hann nú, mundi ég ekki stinga höndunum í vasann og segja: Hallelúja, ég fékk góðar undirtektir, og hvað skyldi ég kæra mig um veginn. - Nei, hann getur alveg treyst því, að þegar þingið tók svo vel á mínu máli og forsjónin lagaði þetta í hendi minni með því að fá mér sæti í ríkisstj. með svo valdamiklum mönnum fyrir Reykjaneskjördæmi sem þeir eru, er ég nefndi, hæstv. félmrh. og hæstv. utanrrh., þá uni ég því auðvitað ekki, að gata þessa máls til framkvæmda sé ekki tryggð og það á styttri tíma en fimm árum. Því má hann alveg treysta. Ég þakka hins vegar góðar undirtektir og stuðning við þetta mjög þarfa mál, og rökin, sem hann færði, voru, að svo miklu leyti sem það ekki voru börnin mín, þá eru það fögur börn frá honum sjálfum eða hans samherjum, viðbót við hópinn af góðum rökum, þó að ég segi, að það getur vel verið, að það sé kannske ekki djúpur skilningur á eðli málsins að telja, að hann þurfi nú að leggja mér þetta lið. En það er gert af velvilja til mjög þýðingarmikils máls, ekki aðeins fyrir kjósendur okkar, heldur landsmenn í heild. Það eru svo margir, sem þarna eiga hlut að máli, að við megum báðir hafa góða samvizku út af því að styðja þetta mál, og ég vildi mega líta svo á, að ef ríkisstj. gerir sérstakar ráðstafanir til mikillar fjáreyðslu á stuttum tíma, þá megi telja að hans flutningur á þessu frv., sem einnig er flutt af hv. 7. landsk., sem er í hinum stjórnarandstöðuflokknum, sé tilkynning um það, að okkar hendur séu ekki of bundnar um ráðstöfun ríkisfjár í þessu þarfa augnamiði. Ég sem sagt þakka stuðninginn, en get ekki stillt mig um að segja, að þetta hefði kannske ekki verið alveg lífsnauðsyn. Ég tel, að vitsmunum þessa unga þingmanns og starfsorku megi verja til fleiri gagnlegra hluta, því að þetta skal ég passa. En sem sagt: ég er þakklátur fyrir hugarfarið og sé enga ástæðu til þess að sjá ofsjónum yfir því, þó að hann deili góðu máli með mér. Maður á alltaf að fagna stuðningi við góð málefni, og ég geri það. Ég óska honum þess, að hann beri gæfu til í framtíðinni að eiga samleið með mér, ekki aðeins brautina suður í Keflavík, þar sem við á okkar fínu biðilsbuxum tölum við kjósendurna, heldur á hinum breiða vegi stjórnmálanna, þar sem góðir menn eiga að haldast í hendur. Ég styð svo till. þessa hv. 1. flm. um, að málinu verði vísað til nefndar. Hvað svo skeður, hvort það kemur úr nefnd, áður en vegurinn kemur suður eftir, veit ég ekkert um, en ég legg höfuðáherzlu á að fá veginn, og við gerum það báðir, - er það ekki? - að fá veginn suður eftir.



Herra forseti. Enda þótt það sé augljóst mál, að framgangur þessarar vegarhugmyndar muni ekki sízt fara eftir því, hvernig ríkisstj. framkvæmir eldri till., eins og hæstv. forsrh. hefur bent á, þá gat ég ekki staðizt það að gera við þetta mál eina örlitla brtt. Vil ég nú lýsa henni með fáum orðum í þeirri von, að hún geti orðið til þess að minna á einn anga af þessum væntanlega vegi. Ég rak í það augun, að í þessu frv. er talað um veg frá Álftanesvegamótum um Keflavík og Garð til Sandgerðis. Nú þyrftu þessar vegarbætur að vera töluvert lengri. Þær þyrftu að ná alla leið norður til Reykjavíkur. Að vísu er nú þegar malbikuð braut milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, en umferðin á þeirri braut er svo gífurlega mikil miðað við aðra vegi, að einföld malbikuð braut þar er sízt betur fullnægjandi miðað við umferð heldur en margir aðrir vegir á landinu. Mér er tjáð, að höfuðþjóðvegir landsins, eins og t.d. Norðurlandsbraut, hafi að jafnaði 100–200 bíla umferð á dag, sem geli farið upp í 200–300 á helgidögum í góðu veðri. Þegar sumarumferð til Þingvalla er allra mest á hátíðisdögum í góðu veðri, fara 1300–1400 bílar á dag um þann veg. Þegar allra mest umferð er um veginn við Elliðaár, sem er innan marka Reykjavíkur, eru taldir fara þar rúmlega 7000 bílar. En á vegarkaflanum frá Reykjavík suður að Fossvogi, ef talið er t.d. við Fossvogsbrú, þá sýndu rannsóknir í fyrrasumar, að þar fóru 9000 bílar fram hjá á dag. Tæplega helmingur af þessum bílum mun fara í Kópavog, þannig að umferðin sunnan við Kópavog er 4000–5000 bílar á dag, en sunnan við Hafnarfjörð og til Keflavíkur er umferðin talin vera rúmlega 1000. Sá vegarkafli, sem ég vil bæta inn í frv. á þann hátt, að gerð yrði tvöföld braut milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, ber samkv. síðustu athugunum rúmlega 9 sinnum meiri umferð en höfuðbrautin frá Hafnarfirði og suður úr, og er þó umferð þar a.m.k. fimm sinnum meiri en allra mesta umferð á höfuðbrautum annars staðar á landinu. Kunnugir menn segja um veginn frá Reykjavík suður í Kópavog, að nú sé á hann lagt eins mikið og sá vegur þolir og það sé hægt að vænta þess tiltölulega fljótt, að þar stefni í alger vandræði. Kunnugir menn þessum málum segja líka, að slysahætta sé jafnvel meiri á þessum malbikaða spotta til Hafnarfjarðar, eins og hann er nú, heldur en á mörgum malarvegunum, og umferðartruflanir séu þar algengari. Ég hygg því, að það mæli sterk rök með því, að jafnframt því, sem hæstv. forsrh. og félagar hans í ríkisstj. framkvæma þessa hugmynd, sem hér hefur komið fram áður á Alþ., verði hugsað fyrir því að tryggja tvöfalda akbraut á milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar.



Herra forseti. Þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. gaf hér um Reykjanesbrautina, að því er mér skildist, að ákvörðun væri tekin í ríkisstj. um, að þessi framkvæmd skyldi unnin núna á næstu árum, að mér skilst á færri árum en fimm, eins og við flm. höfum lagt til í frv. okkar, þær gleðja mig vissulega mjög mikið. En ástæðan til þess, að við flm. töldum sjálfsagt að flytja þetta frv., er þessi: Á þinginu 1958 mun núv. hæstv. forsrh. hafa flutt till. til þál. um steinsteyptan veg frá Reykjavík og suður til Sandgerðis. Sú þáltill. fékk þá afgreiðslu, að hún var sameinuð annarri þáltill., sem þá var til meðferðar hér á Alþ. og fjallaði um það, að almennt skyldi fara fram athugun á því, hvaða þjóðvegi ætti að steinsteypa á næstu árum, og í till. var vegamálastjóra falið að gera framkvæmdaáætlun og kostnaðaráætlun um þessa aðalþjóðvegi landsins. Ástandið var sem sagt þannig, þegar við fluttum þessa till., að þá lá ekkert beint fyrir um það, að Reykjanesbraut skyldi steypt. Hins vegar er það ekki óeðlilegt, og ég hygg, að hæstv. forsrh. telji það ekki, ef hann athugar þetta af fullu réttlæti, að við flutningsmenn höfum talið ástæðu til þess að flytja þetta frv., því að það er nú einu sinni staðreynd, og ég er ekki að skýra frá henni til þess að lasta hæstv. forsrh., heldur vil ég skýra frá því sem staðreynd, að hann hefur nú setið sem þm. þessa kjördæmis í 40 ár á Alþ. og Reykjanesbrautin mun nú vera sá af þjóðvegum landsins, sem langverst er farinn af þeim öllum. Ég tel því, að þó að þessari hugmynd hafi verið hreyft almennt orðaðri, hafi frv.-flutningur okkar verið í hæsta máta eðlilegur. Í fyrsta lagi er verið að þreifa á því, hvort fyrir því sé almennur vilji hjá þm. að samþykkja það, að vegna alveg sérstakra ástæðna skuli Reykjanesbrautin hafa forgang umfram aðra þjóðvegi í landinu, þegar farið verður að steypa þá. Og ég hygg, að hæstv. forsrh. sé mér sammála um, að það sé dálítið annað að hafa í höndunum, ef svo vel tækist til, lagasetningu frá Alþ. um, að Reykjanesbraut skuli steypa, en almennt orðaða þál. um, að gerð skuli framkvæmdaáætlun um að steypa aðalþjóðvegi landsins, en meira liggur ekki fyrir nú og lá ekki fyrir, þegar við fluttum þetta frv. okkar, hv. 7. landsk. og ég. Ég vil svo að endingu þakka hæstv. forsrh. fyrir þau hlýju orð, sem hann lét hér falla í minn garð, og ég get alveg fullvissað hann um það, að fyrir okkur flm. vakir eingöngu það að fá þessu verki hrundið af stað, og við teljum, að alveg sérstakar ástæður séu fyrir hendi, sem geri það sjálfsagt og eðlilegt og þjóðhagslega nauðsynlegt, að Reykjanesbrautin verði steypt og steypt sem allra fyrst.



Herra forseti. Í sambandi við frv. það til laga, sem hér er til umr., vil ég aðeins vekja athygli hv. alþm. á lögum, sem voru samþ. af Alþ. árið 1946 um Austurveg. Í þeim lögum segir í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Veginn skal fullgera með slitlagi úr steinsteypu.“ Í 5. gr.: „Skal miða framkvæmdir við, að vegurinn verði allur fullgerður á næstu 7 árum, enda verði nægilegt vinnuafl fáanlegt svo og stórvirkar vinnuvélar.“ Og í 6. gr.: „Til framkvæmda samkv. lögum þessum heimilast ríkisstj. að taka lán allt að 20 millj. kr.“ Þetta var í lögum, sem samþ. voru árið 1946 um Austurveg, sem átti þá að fullgerast samkv. þeim lögum á næstu 7 árum. Frá þessari lagasetningu eru liðin ekki sjö ár, heldur tvöfalt sjö ár, en enn þá er ekki fyrirsjáanlegt, að Austurvegur komist í not á næstu árum. Ég vildi aðeins vekja athygli hv. alþm. og hæstv. ríkisstj. á þessum lögum. Þó að Suðurlandskjördæmi eigi ekki nema einn fulltrúa í ríkisstj., þá vænti ég þess, að ríkisstj. muni eftir þessum lögum í sambandi við fyrirhugaðar vegaframkvæmdir. Mig langar til þess að skjóta fram að lokum einni hugmynd, sem e.t.v. gæti komið að gagni, til þess að unnt verði að framkvæma þessi lög. Hér hefur í 6. gr. verið gert ráð fyrir, að ríkisstj. heimilist að taka til framkvæmda þessara lán allt að 20 millj. kr. Þetta hefur ekki verið gert. En mér hefur dottið í hug í sambandi við annað mál, hafnargerð í Þorlákshöfn, sem ákveðið hefur verið að taka lán til, allt að 45 millj. kr. samkv. núverandi gengi, en þegar lánið var ákveðið, mundi sú upphæð í erlendri mynt, 1,2 millj. dollara, hafa verið um 30 millj. ísl. króna, sem var á þeim tíma gert ráð fyrir að yrði nóg til að fullgera höfn í Þorlákshöfn. Þessi upphæð hefur hækkað verulega við gengisbreytingu og annað kemur til, að slíkt mannvirki í Þorlákshöfn verður ekki gert á minna en 3–4 árum. Ég vil leyfa mér að varpa fram þeirri hugmynd til hæstv. ríkisstj. og hæstv samgmrh., hvort ekki væri hugsanlegt, að af þessari fjárupphæð væri tekið lán til bráðabirgða til þess að fullgera í einu velfangi Austurveg með það fyrir augum, að hv. Alþ., sem að öllum líkindum situr skipað sömu alþm. á næstu árum, muni á fjárl. næstu ára geta endurgreitt þetta lán, þannig að peningarnir verði eftir sem áður til taks, þegar þá þarf að nota til hafnargerðar í Þorlákshöfn. Ég varpa fram þessari hugmynd og vil leyfa mér að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. taki hana til gaumgæfilegrar athugunar. Ég ætla ekki að fjölyrða um gagnsemi Austurvegar, það hefur verið gert áður hér á þingi, vil aðeins vekja athygli á því að lokum, að Alþ. og ríkisstj. hefur á undanförnum árum tvímælalaust rekið alranga stefnu í sambandi við vegagerðir, þannig að vegalagning í landinu virðist vera í algerum ólestri, eins og glöggt sést á því, að helztu og fjölförnustu millibyggðavegir eru núna mjög skammt á veg komnir, meðan stórar fjárfúlgur hafa verið lagðar hingað og þangað um landið í stutta vegarspotta og smábrýr. Ég vildi sem sagt aðeins vekja athygli á þessari hugmynd og vænti þess, að hún verði tekin til vinsamlegrar athugunar. Í fáum orðum: Tekið verði lán til bráðabirgða til þess að fullgera Austurveg, sem Alþ. mundi síðar endurgreiða með fjárframlögum á fjárlögum, eins og gert er ráð fyrir til Austurvegar. Í staðinn fyrir að mjatla veginn áfram á næstu 5–6 árum með því að vinna fyrir eina millj. á ári, verði hann allur unninn á einu eða tveimur næstu árum fyrir lánsfé, sem endurgreiðist síðan til þessa lánsfjár, sem áður var aflað til hafnargerðar í Þorlákshöfn. Austurlandsvegur mundi í sambandi við hafnargerðirnar koma að mjög góðum notum, vegna þess að leiðin milli Reykjavíkur og Þorlákshafnar mundi styttast verulega, og þess vegna yrði það að miklu gagni, ef þessi háttur yrði á hafður með þessa vegargerð.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. (BGr) minnti hér á, að það væri rík þörf á að bæta veginn til Hafnarfjarðar, og færði fyrir því ýmis rétt rök, og ekki er það á móti mínum vilja, síður en svo, heldur mundi ég vilja veita því stuðning, ef ég væri þess megnugur, og ég hygg líka, að það liði ekki á löngu, áður en sú hugmynd fær fylgi almennt hér á Alþ., alveg með sama hætti og ætti að mega ætla, að hugmyndin um Austurveg mundi einnig fagna fylgi hér, þegar frá líða stundir og áður en langt um líður. En við verðum auðvitað að gera okkur grein fyrir, að í þessum efnum sem öðrum getum við ekki gert allt í einu. Við höfum ekki mannafla og ekki verkfæri, ekki tæki til þess og kannske ekki heldur fé. Það er alveg bert af umsögn vegamálastjórans, sem fylgdi áliti hv. fjvn. um þær till., sem þá lágu fyrir og voru afgreiddar með sameiginlegri till. fjvn. 11. maí 1959, að vegamálastjóri vill láta það skiljast, að hann telur, að svo brýn sem þörfin sé víða, eða a.m.k. á nokkrum stöðum og þá ekki sízt á Austurvegi, þá sé Reykjanesbrautin þörfust. Það er alveg rétt, sem hv. 4. þm. Reykn. (JSk) sagði, að þessi braut er verst farin þrátt fyrir 40 ára þingmennsku mína, eins og hann orðaði það. Ég hef nú því miður ekki þann heiður að hafa verið 40 ár á þingi, en ég hugsa, að ég hafi gert gagn á við það, sem hann verður búinn að gera á 40 árum, og þetta er ekki sagt nema í góðu, eins og maður segir. En það er rétt, þetta er ekki mér til einhliða heiðurs, og það er ég sjálfur, sem fann upp, að þetta væri Ódáðahraun íslenzkra vega, með engri virðingu fyrir mínu atgervi og framkvæmdum á því sviði. Ég sagði það. En ef ég svo vil fara yfir í karlagrobbið, þá segi ég, að þessi mikla umferð í kjördæminu á rætur að rekja til margs og þar á meðal til hinna miklu framfara, sem orðið hafa síðustu áratugina í þessu kjördæmi. Ég er þó ekki orðinn svo montinn, þótt gamall sé, að ég ætli að fara að eigna mér þær sem aðalmanni. En nokkurn þátt á nú kannske þessi gamli þm. í að hafa greitt fyrir vissum framkvæmdum í kjördæminu. Ódáðahraunið er að vissu leyti afleiðing af umferðinni, sem stafar af þessum miklu framförum, sem þarna hafa orðið. Þetta er nú utan við veginn, ef við megum svo segja, og a.m.k. er þetta enginn steinsteyptur vegur, sem við erum nú að tala um. En það er rétt, og um það erum við alveg sammála, að hér ber að láta hendur standa fram úr ermum. Ég sagði ekki, að búið væri að taka ákvörðun um að gera þetta í ríkisstj., en ég bar það undir hans mat, þó að hann þekkti mig lítið, hvort ég mundi una því, eftir að ég hef fengið þessar ágætu undirtektir Alþ. og eftir að hafa fengið þessa prýðilegu aðstöðu til þess að koma mínum hugðarefnum í framkvæmd, - hvort ég mundi þá una því að hafa hendur í vösum og láta ekkert verða úr framkvæmdum. Ég hef enga tilhneigingu til þess að hafa minn hlut stærri, ef um framkvæmdir verður að ræða, sem ég vona að verði, en samstarfsmanna minna í ríkisstj. og ekki sízt annarra þm. þessa kjördæmis, sem þar eiga sæti. En það ætti að mega ætla, að þessu máli hefði verið borgið, hvort sem slíkt frv. sem hér liggur fyrir hefði verið flutt eða ekki. En látum það alveg liggja á milli hluta. Efni málsins er, að það er ríkur áhugi í stjórnarliðinu, a.m.k. innan ríkisstj., að hrinda þessu máli fljótlega í framkvæmd. Og ég endurtek það, sem ég áðan sagði, að ég vildi mega líta á það sem stuðning andstöðuflokkanna við þá hugmynd, að tveir efnismenn úr æskulýðsfylkingu þess göfuga hóps hafa nú slegizt í fylgdina um að steinsteypa þeirra farveg suður í vikurnar hér suður með sjónum. Ég hjó í það og lýk máli mínu með því, að hv. 1, flm. sagði með mikill einlægni eitthvað á þá leið: Það vakir eingöngu fyrir mér að fá veginum hrundið í framkvæmd. - Ég segi ekki, að ég hafi þurft á þessari yfirlýsingu að halda, en samt styrkir hún mig. Ég veit þá betur, að það vakti eingöngu fyrir honum að fá veginn.



Herra forseti. Hv. frsm. landbn., 2. þm. Sunnl. (ÁÞ), er, eins og kunnugt er, fjarverandi, og varð að samkomulagi, að ég í hans stað segði nokkur orð f.h. landbn. um þetta stóra mál. Þar sem fyrir því var gerð almennt allrækileg grein við 1. umr., þarf ég ekki að tala langt mál. Ábúðarlögin, þau sem nú eru í gildi, eru í aðalatriðum frá 1933 og voru þá undirbúin af mþn. og rækilega frá þeim gengið. Nokkur breyting var gerð á þessum þýðingarmiklu lögum árið 1951 og þá aðallega um einstök atriði til þess að auka réttindi sveitarstjórna til þess að koma í veg fyrir, að jarðir færu í eyði, sem væru ekki setnar af eigendum. Nú var það orðið nokkurn veginn augljóst fyrir síðasta Alþingi, að þessi lög eru orðin býsna mikið úrelt, miðað við það ástand, sem nú hefur skapazt í sveitum landsins, og því var það, að það var kosin mþn. til að undirbúa lögin, og í henni voru þeir Pálmi Einarsson landnámsstjóri, Ágúst Þorvaldsson alþm. og Jón Sigurðsson fyrrv. alþm. Það frv., sem hér liggur fyrir, er samið af þessari n., og það hefur verið allrækilega rætt á búnaðarþingi og þar gerðar töluvert margar smávægilegar breytingartillögur. Landbn. hefur farið rækilega í gegnum þetta frv. og gegnum brtt. búnaðarþings og tekið meiri hl. af þeim til greina, en þær, sem n. hefur ekki tekið til greina, eru að okkar áliti annað hvort þýðingarlausar eða óþarfar orðabreytingar. Þær brtt., sem landbn. flytur á þskj. 336, eru þess vegna allar í samræmi við brtt. búnaðarþings nema aðeins ein. Ég sé ekki ástæðu til þess, af því að ég reikna með því, að hv. alþm. hafi litið yfir þessar brtt., að fara að ræða hverja einstaka þeirra, enda eru þær allar þannig, að þær eru meira orðalagsbreytingar og til að gera málið skýrara heldur en að það séu verulegar efnisbreytingar. En síðasta brtt. landbn. er umorðun á 51. gr. frv., og sú brtt. fjallar um viðskipti jarðareiganda og leiguliða, þegar ábúendaskipti verða á leigujörðum, og sú breyt., sem landbn. leggur þarna til, miðar að því að tryggja rétt ábúandans enn betur en gert er í frv., með því að það sé skylt, þegar ábúendaskipti verða á leigujörð, að gera upp verðgildi þeirra umbóta, sem orðið hafa á jörðinni, og hverjar breytingar hafa orðið á verðgildi mannvirkja, frá því að ábúandinn tók fyrst við jörðinni, og þess vegna sé skylt að borga mismuninn, hvort sem hann fellur á landsdrottin eða leiguliða. Nú er það svo í mjög mörgum tilfellum, síðan umbætur hófust fyrir alvöru í sveitum landsins, að sú regla hefur mjög mikið verið notuð á leigujörðum, að eigandinn hefur gefið ábúandanum veðleyfi til þess að taka lán út á jörðina í byggingarsjóði og ræktunarsjóði, eftir því sem við á. En ástandið er þannig, eins og þeim öllum er kunnugt, sem þekkja til í sveitum okkar lands, að nú nokkuð lengi er það svo, að nýjar byggingar eru svo dýrar, að það er ekki von til þess, eins og nú er komið, að selja jarðirnar fyrir kostnaðarverð, og í mörgum tilfellum fer það svo, að í hinar dýru umbætur hverfur hið upphaflega landverð og ekki hægt að selja jarðirnar nema fyrir tiltölulega lítinn hluta af öllu kostnaðarverðinu. Nú er það í rauninni þannig, að viðskipti milli leiguliða og landsdrottins hér á landi eru að langmestu leyti viðskipti leiguliða og þess opinbera, ríkisins, jarðakaupasjóðs og ýmissa opinberra aðila, því að það eru ekki nema undantekningar nú orðið vegna þess ástands, sem skapazt hefur, að einstakir menn eigi jarðir, sem eru leigðar út. Það eru dæmi til þess, en það eru frekar undantekningar. Nú sé ég ekki ástæðu til þess, nema tilefni gefist til, að fara um þetta mál fleiri orðum. En ég veit, að hv. þdm. er ljóst, að þetta mál er eðlilegt að afgreiða eftir þá meðferð, sem það hefur fengið, og af því að það er afgr. alveg ágreiningslaust frá landbn., þá vænti ég þess, að það geti haldið hér áfram og fengið greiðan gang í gegnum hv. Alþingi.



Herra forseti. Mál þetta á þskj. 326 er flutt af hv. iðnn. skv. beiðni Félags matreiðslumanna og Matsveinafélagsins. Einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að hafa óbundnar hendur um afstöðu sína til málsins. Frv. samhljóða þessu var flutt á Alþ. 1957 og 1958, en var þá ekki afgreitt. Síðan þetta frv. var lagt fram hér á hv. Alþ., hafa komið bréf frá þeim félögum, sem ég gat um hér áðan, sem fela í sér tilmæli um allverulegar breyt. á frv. frá því, sem það liggur fyrir núna. Hv. iðnn. mun athuga þessar breyt. fyrir 2. umr., og læt ég nægja að óska eftir því núna, að frv. verði vísað til 2. umr. og þá verði þessi tilmæli fyrrgreindra félaga tekin til nánari athugunar.



Herra forseti. Að flutningi þessa frv. um menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði standa allir þm. Vestfirðinga, einnig þeir, sem sæti eiga í hv. Ed. En það hefur orðið að samkomulagi okkar í milli, að frv. væri flutt af þeim Vestfjarðaþm., sem sæti eiga hér í þessari hv. deild. Svo sem fram kemur í bréfi fræðsluráðs Ísafjarðar, dags. 7. apríl, fskj. 1. en bréfið er til allra þm. Vestfjarðakjördæmis, lýstu frambjóðendur allra flokka í Vestfjarðakjördæmi því yfir fyrir seinustu kosningar, að þeir mundu veita menntaskólamáli Vestfirðinga fullt brautargengi á Alþ., ef þeir ættu þar sæti eftir kosningar. Í bréfinu, sem raunar er að meginmáli samþykkt gerð með shlj. atkv. á fundi fræðsluráðs Ísafjarðar þ. 7. apríl, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fræðsluráð skorar hér með mjög eindregið á alla þm. Vestfjarðakjördæmis, að þeir standi við yfirlýst loforð og flytji nú strax á yfirstandandi Alþ. frv. til l. um stofnun menntaskóla fyrir Vestfirði, sem staðsettur verði á Ísafirði.“ Það er þannig rétt, að frv. er flutt til efnda á áður gefnum loforðum. Sýnir það, hversu hart fræðsluráðið gengur eftir því, að þessi kosningaloforð frambjóðenda verði efnd, meðal margs annars, að málinu er fast fylgt eftir og yfir því vakað af áhugamönnum í öllum flokkum heima í héraði, enda er það einlægur ásetningur okkar þm. Vestf. að gera allt, sem við getum, til að koma málinu í höfn á þessu þingi. Allir þeir, sem stuðla vilja að auknu jafnvægi í byggð landsins, gera sér ljóst, að það er ekki nóg að jafna aðstöðu landsmanna í atvinnumálum, samgöngumálum og raforkumálum, og eru það þó allt saman mjög þýðingarmikil atriði. Jafnnauðsynlegt er, að aðstaðan sé einnig gerð sem jöfnust í öllum landshlutum í fræðslu- og menningarmálum. Með þessu frv. er einmitt farið fram á aukið menningarlegt jafnrétti Vestfirðinga á við íbúa annarra landsfjórðunga. Hið sama má segja um annað frv., sem fyrir þinginu liggur, nefnilega frv. um menntaskóla Austfirðinga. Það er nokkuð algeng saga, sem ég þekki allvel, að þegar foreldrar efnilegra unglinga á Vestfjörðum voru búnir að koma börnum sínum í gegnum gagnfræða- eða héraðsskóla heima fyrir, hafa þeir oft orðið að taka sig upp og flytjast búferlum til Reykjavíkur til þess að geta fylgt börnum sínum þar eftir til framhaldsnáms. Efnin leyfðu ekki í mörgum tilfellum að kosta unglingana hér, en halda heimili annars staðar. Þá þykir og ýmsum foreldrum allmikil uppeldisleg áhætta vera við það bundin að verða að sleppa unglingunum frá sér einmitt á þessu viðkvæmasta aldursskeiði hingað til Reykjavíkur einum síns liðs til margra ára dvalar. Þess eru sem sé mörg dæmi, að foreldrar efnilegra nemenda fluttust búferlum frá Vestfjörðum einungis til þess að geta komið börnum sínum áfram til framhaldsnáms í menntaskóla. Hér er því ekki aðeins um það að ræða, að hið unga, efnilega fólk tapist heimabyggðum sínum, heldur bætist það við, að foreldrarnir ásamt skylduliði hverfa þaðan líka. Og sízt er því að neita, að oft er þetta fólk af góðum og traustum stofni, jafnvel úrval að andlegu og líkamlegu atgervi. Má því öllum skiljast, að hinum fámennu byggðum sé í mörgum tilfellum allsár blóðtaka að brottför þessa fólks. Áhugi Vestfirðinga fyrir því að koma upp menntaskóla í fjórðungnum á sér lengri sögu. Það var einmitt til þess að mæta þeim áhuga Vestfirðinga fyrir því að bæta menningaraðstöðu sína, sem ég á árinu 1946 ásamt Páli Zóphóníassyni„ þáv. 1. þm. N-M., flutti frv. til l. um menntaskóla á Ísafirði fyrir Vestfirði og að Eiðum fyrir Austurland, en ekki náði málið þá fram að ganga. Næsti þáttur málsins er sá, að árið 1949 samþ. þáverandi menntmrh. það, að gagnfræðaskólinn á Ísafirði mætti taka upp kennslu í námsgreinum 1. bekkjar menntaskóla, og var svo gert. Fyrsta vorið fóru próf í þessari deild fram undir umsjá stjórnskipaðra prófdómenda, og svo fóru nemendurnir til framhaldsnáms, ýmist til menntaskólans í Reykjavík eða menntaskólans á Akureyri. Næsta ár lýsti menntaskólinn á Akureyri yfir því, að hann tæki gild próf frá framhaldsdeildinni á Ísafirði sem próf upp í 2. bekk hjá sér. Fékk gagnfræðaskólinn á Ísafirði þá heimild fræðslumálastjórnarinnar til að sjá sjálfur um prófin með sama hætti og gert er í menntaskólunum, þegar um bekkjarpróf er að ræða, nefnilega að kennarar eru prófdómendur þar hver hjá öðrum. Með þessu var skólanum sýnt mikið traust og hann tók á sig mikla ábyrgð. En ég held, að hann hafi risið undir þessari ábyrgð, því að fólkið, sem hann sendi frá sér, reyndist vel í þeim skólum, sem það sótti til, og hefur síðan reynzt vel sem þegnar og embættismenn. Tvo fyrstu veturna tók ríkið þátt í kennslu þessari að sama hluta og kennslu gagnfræðaskólans, að því er kostnaðinn snerti, en þriðja veturinn tilkynnti nýr menntmrh., að ríkið tæki ekki þátt í þessum kostnaði lengur. Tók þá Ísafjarðarbær ákvörðun um að bera eign kostnaðinn af framhaldsdeildinni. Allt gekk að óskum. En næsta haust tilkynnti ráðh., að hann teldi sig skorta lagaheimild til að leyfa gagnfræðaskólanum á Ísafirði að halda uppi slíkri kennslu, og þannig lagðist þessi kennsla í námsgreinum 1. bekkjar menntaskóla á Ísafirði niður. Um þetta og endurupptöku málsins af ýmsum félagasamtökum og áhugamönnum á Ísafirði segir skólastjóri gagnfræðaskólans á Ísafirði, Guðjón Kristinsson, í seinustu skýrslu um starf skólans þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem fram kemur í fyrri skýrslum skólans, var starfrækt framhaldsdeild við gagnfræðaskólann í Ísafirði um þriggja vetra skeið, 1949–52. Samsvaraði sú deild 1. bekk menntaskóla. Fór kennslan fram í samráði við menntaskólann í Reykjavík, síðar við menntaskólann á Akureyri. Því miður fékkst ekki leyfi til starfrækslu deildarinnar lengur en þessa 3 vetur. Árangur hafði þó verið ágætur. Á s.l. ári var málinu hreyft á ný í einu félagi hér í bænum, Oddfellow-stúkunni Gesti. Var málið þar rætt, og niðurstöður þeirra umr, urðu þær, að nokkur félög hér kusu n. til þess að vinna að framgangi málsins með það fyrir augum, að hér yrði á vetri komanda komið á fót framhaldsdeild og síðar menntaskóla fyrir Vestfirði. Í þessari nefnd áttu sæti Björgvin Sighvatsson kennari, formaður fræðsluráðs Ísafjarðar, Jóhann Gunnar Ólafsson bæjarfógeti, Matthías Bjarnason framkvæmdastjóri, Rögnvaldur Jónsson framkvæmdastjóri og Guðjón Kristinsson skólastjóri. Nefndin boðaði til almenns borgarafundar hér á Ísafirði í marzmánuði 1959. Ríkti mikill einhugur á þessum fundi, og var samþykkt einróma áskorun á ríkisstj. og yfirstjórn fræðslumála um, að hér yrði komið á fót framhaldsdeild sem 1. bekk menntaskóla næsta haust. Var þm. Vestfirðinga og fleiri aðilum skrifað og þeir beðnir að vinna að framgangi málsins. Mjög var liðið á þingtímann, þegar þetta var, svo að ekki varð úr því þá, að þm. flyttu frv. um þetta mál. En þess ber að geta, að þm. Vestfirðinga tóku þessu máli mjög vel. Síðar var málið tekið upp í fræðsluráði Ísafjarðar og bæjarstjórn. Fræðsluráð skrifaði menntmrn. og fór fram á heimild til að starfrækja framhaldsdeild við skólann næsta vetur, 1959–1960. Svar við þessari málaleitun barst ekki fyrr en í byrjun júlímánaðar. Var heimiluð starfræksla deildarinnar, en því aðeins, að nemendur væru minnst 15 að tölu. Þar eð svarið barst svona seint, kom í ljós, að allir þeir nemendur, sem landsprófi luku hér á Ísafirði og nágrenni, höfðu fengið skólavist í öðrum skóla næsta vetur. Taldi fræðsluráð þá tilgangslítið að auglýsa eftir þátttöku. Greindi fræðsluráð menntmrn. frá þessari ákvörðun. Jafnframt var þess óskað, að heimiluð yrði starfræksla framhaldsdeildar veturinn 1960–1961 og þess farið á leit, að ríkissjóður kostaði deildina að öllu leyti. Þegar þetta er ritað hefur ekki borizt svar frá menntmrn., en þess er að vænta, að heimild fáist. Enn fremur munu þm. Vestfirðinga beðnir að flytja frv. um þetta mál á Alþ. næsta haust, 1959, svo að lagaákvæði fáist fyrir starfrækslu slíkrar deildar og síðar fyrir menntaskóla hér, þegar aðstæður leyfa. Hér er vissulega um að ræða mikið hagsmunamál fyrir alla Vestfirðinga og knýjandi nauðsyn, að afgreiðslu þess verði hraðað, svo sem kostur er.“ Þetta voru sem sé ummæli Guðjóns Kristinssonar skólastjóra gagnfræðaskólans á Ísafirði, tekin upp úr síðustu skólaskýrslu, sem skólinn lét frá sér fara. Þegar skólastjórinn ritaði þetta, hafði sem sé ekki borizt svar frá menntmrn. um það, hvort skólanum yrði heimilað að taka upp framhaldskennsluna á næsta vetri, en nú hefur slíkt bréf borizt og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið heimilar hér með, að kennslu 4. bekkjar bóknámsdeildar gagnfræðaskóla Ísafjarðar verði hagað þannig skólaárið 1960–1961, að svari til kennslu í 1. bekk menntaskóla, enda verði nemendur eigi færri en 15 og fullnægi þeir skilyrðum til slíks framhaldsnáms. Þá ber að hafa fyllsta samráð við stjórnir menntaskólanna um próf, einkunnagjafir og annað, er að náminu lýtur.“ Þannig hljóðaði bréf rn. En það var einmitt á sama fundi fræðsluráðs Ísafjarðar, sem þetta bréf var lagt fram og rn. þakkað fyrir það, sem fræðsluráðið skoraði einmitt á alla þm. Vestfirðinga að standa við fyrri loforð sín og flytja nú þegar frv. um menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði. Bæjarstjórn Ísafjarðar samþ. síðan einróma þessa ályktun bæjarráðs. Af þessu er ljóst, að heima í héraði vilja menn engu öðru una en lögum um menntaskóla á Vestfjörðum, og tel ég það líka á allan hátt eðlilegt. Þeir vilja sem sé ekki sætta sig eingöngu við að fá heimild til að taka aftur upp kennslu í námsgreinum 1. bekkjar. Í grg. með frv. höfum við vikið að því, að það, sem einu sinni hefur gerzt, getur gerzt aftur, en það er þetta, að menntmrh. taldi sig ekki hafa lagaheimild til þess að leyfa skólanum rekstur slíkrar deildar. Þessi menningarstarfsemi getur því stöðvazt, hvenær sem er, meðan hún hvílir ekki á lagagrundvelli. Þá er líka full hætta á því, að yrði hin bréflega ráðherraheimild látin nægja fyrir eitt og eitt ár í senn, þá mundi óvissan um áframhald mjög torvelda það, að hæfir menntamenn áræddu að ráða sig til kennslunnar. Þess vegna er nauðsynlegt að setja þegar í upphafi lög um slíka starfsemi sem þessa, og er það von mín og okkar Vestfjarðaþm. allra, að áhugi heimamanna fyrir málinu verði metinn að verðleikum og að litið verði á þá ágætu reynslu, sem fengin er af byrjunarkennslu í greinum 1. bekkjar menntaskóla í sambandi við gagnfræðaskólann á Ísafirði. Þá viljum við einnig vona, að það verði ekki talin óeðlileg skipan menntaskóla í landinu, að þeir verði einn í hverjum landsfjórðungi, norðan, vestan og austan, en nú þegar eru þeir 3 í Sunnlendingafjórðungi, skólarnir, sem rétt hafa til að brautskrá stúdenta. Um það er e.t.v. hægt að deila, hvort heppilegra sé frá uppeldisfræðilegu sjónarmiði að safna námsfólkinu saman í stór skólabákn, t.d. hér í Reykjavík, eða stuðla hins vegar að því, að skólarnir verði smærri og dreifðari, t.d. staðsettir í öllum landshlutum. Þó munu flestir uppeldisfræðingar og skólamenn hallast að því, að skólar eigi helzt að vera ekki mjög stórir, ef nemendur séu miklu fleiri en 300, þá fari mjög að draga úr persónulegum áhrifum og einstaklingsleiðsögn að skorta. Og víst er ég þeirrar skoðunar, að uppeldislegu hliðinni sé betur borgið að öðru jöfnu í smærri skólum. Hitt virðist mér og auðsætt, að þá beri að staðsetja með ríku tilliti til jafnréttisaðstöðu íslenzkrar æsku til framhaldsmenntunar. Þá er það og ekkert smáatriði í mínum augum, að með því að staðsetja menntaskólana í öllum landsfjórðungum er stutt að auknu jafnvægi í þjóðfélaginu, það er jöfnuð aðstaða þegnanna einnig í menningarlegu tilliti. Menntaskóli á Vestfjörðum yrði að sjálfsögðu ekki stór stofnun. Fyrst um sinn yrðu sennilega aðeins 20–30 nemendur í hverri bekksögn, og gætu nemendur þannig eftir 4 ár verið orðnir 80–100. En eins og segir í ákvæðum til bráðabirgða aftan við frv., er til þess ætlazt, að næsta ár eftir gildistöku l. starfi aðeins ein bekkjardeild, en síðan bætist við ein deild á ári, þar til kennsla sé hafin í öllum ársdeildum skólans að fjórum árum liðnum. Nú starfa margir unglingaskólar í kauptúnunum á Vestfjörðum, og sækir þá fjöldi efnilegra nemenda. Auk þess eru svo 3 skólar á Vestfjörðum, sem skila nemendum til landsprófs og veita þannig rétt til framhaldsnáms við menntaskóla. Þetta eru héraðsskólinn á Núpi í Dýrafirði, héraðsskólinn í Reykjanesi og gagnfræðaskólinn á Ísafirði. Í landsprófsdeild Núpsskólans í vetur munu vera um 20 nemendur, í Reykjanesskóla er mér ekki kunnugt um töluna, þeir munu vera fáir, sem þar eru, og í gagnfræðaskólanum á Ísafirði 17 nemendur. Þetta er stofninn, sem ætla má að yfirleitt kysi að hefja menntaskólanám við menntaskóla Vestfirðinga, en sú var reynsla mín, meðan ég veitti gagnfræðaskóla Ísafjarðar forstöðu, að þangað sóttu einn og einn nemandi víðs vegar að af landinu, og lágu til þess margvíslegar ástæður. Slíkt mundi áreiðanlega einnig gerast, ef menntaskóli, sem gæti sér sæmilegt orð, væri kominn á fót á Vestfjörðum. Nemendaskorti þarf því að minni hyggju ekki að kvíða. En með stofnun skólans er opnuð leið til menntunar fyrir fátæka efnismenn, sem ekki legðu e.t.v. ella út á erfiða og torsótta braut langskólanámsins, ef ekki getur notið við aðstöðunnar frá eigin heimili. Um kostnaðarhlið málsins tel ég rétt að taka þetta fram: Á næsta ári leiðir ekki aukinn kostnað af samþykkt frv. frá því, sem ríkið hefur þegar fallizt á. En þegar skólinn er orðinn fullskipaður eftir 4 ár, verða við hann 4 fastir kennarar, einn fyrir hverja bekkjardeild. Þá er þess að geta, að á Ísafirði er vegleg, yfirbyggð sundhöll, þar er líka ágætt bókasafn, og þar er í þriðja lagi mjög gott íþróttahús. Allt þetta mundi mjög draga úr stofnkostnaði menntaskóla á Ísafirði, því að þessara stofnana mundi skólinn njóta ásamt þeim skólum, sem fyrir eru á staðnum. Það, sem vantar mjög fljótlega, er skólahús með 4–5 kennslustofum og tilheyrandi aðstöðu og rektorsbústaður. Lóð fyrir menntaskólann má telja víst að Ísafjarðarkaupstaður legði til án endurgjalds. Það eru nú á milli 50 og 60 ár síðan Ísfirðingar stofnuðu mjög myndarlegan unglingaskóla og fengu honum til forstöðu menn eins og dr. Björn frá Viðfirði og sr. Bjarna Jónsson, nú vígslubiskup. Í beinu framhaldi af starfi unglingaskólans tók við gagnfræðaskólinn á Ísafirði, sem nú hefur hátt á annað hundrað nemendur. Landskunnugt er hið einstæða framlag séra Sigtryggs Guðlaugssonar á Núpi, en hann er stofnandi Núpsskólans og fórnaði sér að mestu í þjónustu vestfirzkra og íslenzkra menningarmála með rekstri þess skóla - mjög lengi við lítinn styrk frá ríkinu. Ísfirðingar hafa alla tíð kostað rekstur gagnfræðaskóla síns að meginhluta, lengstum algerlega. Hins vegar var gagnfræðaskólinn á Möðruvöllum og síðar á Akureyri kostaður algerlega af ríkinu. Nú mun miðskóladeild við menntaskólann á Akureyri einnig vera kostuð af ríkinu ásamt rekstri menntaskólans að fullu. Þá er annar höfuð-gagnfræðaskólinn á Austurlandi, Eiðaskóli, einnig kostaður algerlega af ríkinu. Þetta finnst okkur flm. frv. allt mæla með því, að Vestfirðingar séu vel að því komnir, að ríkið stofni nú og reki lítinn menntaskóla á Vestfjörðum. Frv., sem hér liggur fyrir, er í öllum meginatriðum samhljóða hinum almennu gildandi lögum um menntaskóla, sömu kröfur gerðar til nemenda og kennara sem í hinum menntaskólunum, sömu prófkröfur, sömu réttindi og skyldur. Hér er þó aðeins gert ráð fyrir, að starfandi verði máladeild í upþhafi, en ekki stærðfræðideild, a.m.k. fyrst um sinn. Um efni einstakra greina frv. tel ég rétt að rætt verði nánar við 2. umr. málsins. Herra forseti. Ég skal nú bráðlega láta máli mínu lokið, en þó vil ég áður segja þetta: Langvarandi baráttu Norðlendinga fyrir norðlenzka menntaskólanum lauk með sigri forustumannanna, þeirra Stefáns og Sigurðar skólameistara. Þeim úrslitum fagna nú allir. Þegar sá sigur var unninn, ritaði einn fyrrv. nemandi gagnfræðaskólans á Akureyri, sem nú á sæti í þessari hv. þd., þessi eftirminnilegu orð: „Eftir stofnun menntaskóla norðanlands er íslenzk menning orðin einu víginu auðugri.“ Við, flm. þessa frv., viljum nú gera íslenzka menningu einu menningarvíginu auðugri, að þessu sinni á Vestfjörðum. Baráttu Bjarna á Laugarvatni og samherja hans fyrir menntaskóla í sveit lauk einnig með fullum sigri, og mundi nú enginn óska, að það framfaraspor í íslenzkum menningarmálum yrði stigið til baka. Og baráttan fyrir menntaskóla á Vestfjörðum og á Austfjörðum ber sigurmáttinn í sér, því að hún er í samræmi við heilbrigða þróun í skóla- og menningarmálum landsins. Það er athyglisvert, að þegar Sigurður skólameistari stóð í ræðustóli og brautskráði fyrstu stúdentana frá menntaskóla Norðurlands, sagði hann m.a. þetta : „Það liggur í augum uppi, að hverjum skóla er ætlað að vera menningarvígi eða menningarstöð. Slíkar menningarstöðvar mega eigi allar vera á einum stað. Menningarblóðið verður að renna um allar æðar þjóðlíkama vors.“ Við flm. frv. um menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði gerum þessi viturlegu orð Sigurðar skólameistara að okkar orðum, Vestfjarðaþingmennirnir í báðum þingdeildum. Og við viljum eiga hlut að sköpun menningarvígis á Vestfjörðum, því að það er sannfæring okkar, að ungu hæfileikafólki beri að skapa sem allra jafnasta aðstöðu til að afla sér stúdentsmenntunar, aðeins ef hugur stendur til, en án alls tillits til þess, hvar það er búsett í landinu. Við viljum, allir þingmenn Vestfirðinga, biðja hv. alþingismenn að fallast á þessa skoðun okkar og hjálpa okkur til að gera frv. að lögum á þessu þingi, þó að tíminn sé nú orðinn í tæpasta lagi, til þess að það megi takast. En mikið má þó alltaf, ef vel vill. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntmn.