Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Pjetursson Mjer leiðist, að hæstv. atvinnumálaráðh. skuli ekki vera hjer viðstaddur. Mjer virðist óhjákvæmilegt að minnast dálítið á ræðu hans í þessu máli; einnig væri mjer forvitni að heyra, hverju hann myndi svara, þar sem hann er svaramaður stjórnarinnar í málinu. Fyrst skal jeg minnast á sjálfa þingsályktunartill. og orðalag hennar, sjerstaklega fyrri liðinn, og skýt jeg þar máli mínu til nefndarinnar. Hvað á hún við með orðunum „eða rekstrarhallinn verði hverfandi lítill“. Það gæti orðið álitamál, við hvað ætti að miða og hvað skyldi telja hverfandi lítinn halla. Jeg mundi gera mig ánægðan með, ef nefndin gæfi yfirlýsingu um hámarksfjárhæðina, sem hún hefir hugsað sjer að hallinn mætti nema. - Þetta er annars mjög alvarlegt mál, og full ástæða til að íhuga það gaumgæfilega. Því vildi jeg blanda mjer dálítið inn í umræðurnar um skýrslu nefndarinnar. Mjer virðist stjórnin hafa, enn sem komið er, lítt kveinkað sjer undan ásökunum þeim, sem á hana hafa verið bornar, og harla litlar varnir sýnt gegn þeim. Reyndar má segja, að stjórnin hafi áður látið sjer ásakanir í ljettu rúmi liggja, af því að henni hafi fundist, að þær væru fremur árásir en rjettmætar aðfinslur. En slíku er hjer ekki til að dreifa. Því að nú skýrir heil nefnd frá málavöxtunum, sem kosin var af öllum flokkum þingsins. Skýrsla hennar hlýtur því að fylgja alvara og máttur, svo að ástæða virðist fyrir stjórnina að gera hreint fyrir sínum dyrum. Hæstv. atvinnumálaráðh. mintist á það, að þingið ætti sök á, hvernig farið hefði um námureksturinn. Hann kvað þingmenn hafa lagt mikla áherslu á kolanámið árið 1917. Þetta er rjett. Þingmenn sáu, að það gat riðið lífið á, að aflað yrði innlends eldsneytis. En þeir ætluðust alls ekki til, að landsstjórnin ljeti vinna að kolanáminu um lengri tíma og verði til þess ógrynni fjár, án þess að hún gerði sjer hugmynd um, hvernig sakir stæðu. Slíkt datt þingmönnum ekki í hug. En að svo hafi farið hjá stjórninni byggi jeg á orðum skýrslunnar. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) tók að nokkru leyti í sama strenginn og hæstv. atvinnumálaráðh. Hann vildi skella skuldinni að nokkru leyti á síðasta þing. Bar hann þar fyrir sig síðustu málsgrein þingsályktunar frá síðasta þingi. En hún hljóðar þannig: „Jafnframt ályktar Alþingi, að heimila stjórninni fje úr landssjóði til nauðsynlegra framkvæmda í þessu máli, svo sem til verkfærakaupa, til torfbæja yfir verkamenn, til kaupa eða leigu á námum o. fl. þ. h.“ Hjer er stjórninni veitt heimild til að leggja í kostnað til verkfærakaupa og húsagerðar og þ. u. 1. og að kaupa námuna. En till. heimilar ekki stjórninni að selja íslenskt eldsneyti undir verði. En það hefir stjórnin gert. Ef til vill mætti segja, að stjórnin hafi gert það óviljandi. En heldur ljeleg og vandræðaleg afsökun er það, og er þó sú eina afsökun; því að stjórninni átti að vera innan handar að athuga reikningana eftir að byrjað var á kolanáminu, og miða síðan verðið við þann kostnað, sem þeir báru með sjer. En þetta hefir hún ekki gert, að því er sjeð verður. Það kom glögt fram, að þingið ætlaðist ekki tilr að aðrar landssjóðsvörur yrðu seldar undir verði en þær, sem ákveðið var um í dýrtíðarlögunum. Eða hvað mundi verða sagt, ef landssjóðsverslunin seldi vörur sínar með hálfvirði, af því að stjórnin hefði ekki athugað verðið á þeim, ekki athugað innkaupsverð og kostnað, heldur sett handahófsverð? Ætli nokkur dirfðist að segja, að þingið bæri ábyrgð á slíku, þó að það skoraði á landsstjórnina að versla. Mjer virðist auðsætt, að þingið geti ekki borið hjer ábyrgð á öðru en þingsál. Það tæki fyrst á sig ábyrgðina, ef það samþykti rökstudda dagskrá hv.þm. S.-Þ. (P. J.), en fyr ekki. Hæstv. atvinnumálaráðh. vildi telja stjórninni það til málsbóta, að hún hefði ekki getað fengið vitneskju um reikningshallann á rekstri námunnar. Það er auðvitað, að um slíkt gat engin vitneskja fengist um það leyti, sem byrjað var að vinna að námugreftinum. En eftir að farið var að reka námuna var stjórninni innan handar að athuga reikningana. Þá talaði hæstv. atvinnumálaráðh. um það, að fjárhæð þessi væri að eins reikningshalli, en ekki útgjöld fyrir þjóðfjelagið, því að fjeð hefði ekki runnið út úr landinu, heldur komið einstökum landsmönnum til góða. Þetta er að vísu rjett. En jeg veit ekki, hvort þingið telur samt rjett, að stjórnin ausi fje í einstaka landsmenn, jafnvel þó að það fari ekki út úr landinu, og jafnvel þó að það sje til Þingeyinga. Ef náman hefði verið rekin rjettilega, eins og hin náman, sem rekin var við hliðina af einstökum manni, hefði ekki þurft að selja kolin við hærra verði en þau voru seld þar. Þar að auki hefi jeg heyrt, að menn vilji heldur kaupa kolin úr þeirri námu, þrátt fyrir það, þótt þau væru nokkuð dýrari en í landssjóðsnámunni, af því að þau sjeu betur „sorteruð“. Reyndar getur reynsla manna verið misjöfn í þessu efni. En þetta er þó haft eftir manni að norðan, sem reyndi kolin. Hæstv. atvinnumálaráðh. lagði mikið upp úr því, að þetta hefði að eins verið tilraun og að allar slíkar tilraunir kostuðu mikið, en af skaðanum yrðu menn hygnir. Þetta er rjett. - En ef á að skoða þetta sem tilraun, er gaman að heyra, hvað unnist hefir með henni. Vjer hefðum þá átt að fá að vita, hvernig eldsneyti kol þessi eru. En nú er því ekki að fagna, og það af þeirri ástæðu, hvernig „sorteringin“ var leyst af hendi. En vjer erum enn þá í sömu óvissunni. Annars hefði tilraunin átt að leiða í ljós, hvort kolavinsla hjer á landi svaraði kostnaði, svo að þau yrðu ódýrara eldsneyti en erlend kol eru nú. Jeg veit ekki hvað öðrum kann að sýnast um þetta atriði, en mjer virðist auðsætt, að eftir reikningum stjórnarinnar að dæma muni ódýrara að kaupa erlend kol. Ef vjer hefðum ekki reynslu einstakra manna við hliðina á reynslu landsstjórnarinnar, þá hefði þessi tilraun verið einkis virði. Það er því sú eina reynsla, sem mjer sýnist hafa orðið við þessa tilraun, að stjórnin hafi farið í þessu mjög illa að ráði sínu og ekki verið fær um að standa í slíkum framkvæmdum. Á því er fengin reynsla. Í sambandi við það, að þess háttar tilraunir gætu oft farið svo, benti hæstv. atvinnumálaráðh. á móvinsluna í Rvík. Mjer finst það skrítin röksemdafærsla að vera að afsaka eitt hneyxli eða ávirðingu með því, að líkt hafi skeð annarsstaðar, og álít það alls ekki hæfilegt einni stjórn að koma með slíkar afsakanir, þótt hún sje undir sömu sökina seld. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) var ekki kominn áðan, er jeg mintist á sumt úr ræðu hans, og vil jeg ekki taka það upp aftur. En nú vil jeg minnast á eitt, sem hann sagði stjórninni til afsökunar. Hann sagði, að þingið „sigaði“ stjórninni til að gera hitt og þetta, og nefndi í því sambandi mál, sem jeg verð að telja óviðurkvæmilegt að nefna á þennan hátt. Jeg fæ ekki sjeð, að rjett sje að viðhafa slíkt orðalag um mál, sem horfir til bjargráða þjóðinni, eða að þingið sje að siga stjórninni út í slík mál. Mjer dettur ekki í hug, að nein stjórn láti siga sjer út í fen og foræði, og enginn getur treyst þeirri stjórn, sem svo væri. Jeg skil ekki hugsunargang þeirra, sem segja þetta um stjórn, er þeir fylgja, því að jeg tel það alt annað en lofsyrði um stjórnina, ef hún er álitin svo gerð. Þó að nú hafi farið mikið fje í þessa námu og miklu hafi verið eytt, þá held jeg ekki, að það sjeu einu slæmu afleiðingarnar, sem þetta mál hefir í för með sjer. Það er enginn vafi á því, að það gerir stórmikið tjón sem tilraun, með því að draga úr mönnum kjarkinn, og verður til þess, að menn verða tregir til framkvæmda til að afla sjer innlendra kola eða annars eldsneytis. Menn hafa frjett þessa niðurstöðu úti um land, en ekki heyrt, af hverjum ástæðum svona hafi farið. Þeir hafa gert ráð fyrir, að eitthvert vit, sem þó hvergi er sýnilegt eftir skýrsluni að dæma, hafi verið í þessum námurekstri, og þegar svona fer um tilraunina, verða menn hræddir og þykjast ekki geta ráðist í að afla sjer innlends eldsneytis, vegna þessarar sorglegu reynslu. Þetta hefi jeg orðið var við úti um land. Menn vita ekki hið sanna um það, hvernig stjórnin hefir farið að ráði sínu. Þá er líka annað, þar sem jeg veit að þetta hefir haft mjög slæm áhrif, og það er að þetta hefir aukið dýrtíð í landinu. Það er svo að skilja, að þegar landsstjórnin gengur á undan með að láta menn hafa gífurlegt kaup, þá fara aðrir atvinnuvegir að líða við það; verkamenn verða heimtufrekari. Jeg veit, að það hefir vakið talsverðan kurr víða um land, er menn heyrðu, hve landsstjórnin hafði kaupgjaldið hátt, bæði í þessari vinnu og dýrtíðarvinnu sinni. Jeg ætla nú ekki að svo stöddu mikið lengra út í þessar sakir, því að jeg ætlaði ekki að svara orði til orðs, það gerir hv.frsm. (G. Sv.), en jeg vildi að eins blanda mjer í umr., af því að aðrir hafa gert það á undan mjer. En jeg vil að síðustu endurtaka þau ályktunarorð mín, að stjórnin hefir gert sig seka í þessu þrennu: 1. Hún hefir aukið dýrtíðina í landinu, með því að greiða óþarflega hátt kaup, og hækkað þannig kaup verkafólksins. 2. Hún hefir eyðilagt traust manna á öflun innlends eldsneytis. 3. Hún hefir farið gálauslega með fje landssjóðs, með hirðuleysi og eftirlitsleysi.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Það er leiðinlegt, að þegar verið er að læða um þetta mál, þá skuli sá maður úr hæstv. stjórn, sem hjer á til að svara, ekki sjá sjer annað fært en að hlaupast af fundi, þar sem hann ætti einmitt að vera til staðar og svara fyrir sig, ef hann ætlar ekki að leggja árar í bát. En þó kemur það ekki á óvart, því að framganga stjórnarinnar í þessu máli frá byrjun hefir helst verið sú, að hlaupast í burtu og vera ekki þar, sem hún átti að vera. Svo hefir verið um málið búið frá upphafi, að stjórnin hefir aldrei haft hugmynd um, hvar sakir stóðu. Hún hefir verið alveg áhugalaus fyrir því, hvernig færi um þetta annað stærsta fyrirtæki landsins, og hefir sennilega skákað í því skjóli, að einhver hv. þingmanna myndi verða til þess að draga fjöður yfir og gera þetta að sameiginlegu hneyksli þings og stjórnar. Jeg þykist áður hafa fært rök fyrir því, að Alþingi á hjer enga sök, nema ef hv.þm. vilja kannast við, að þeim hafi frá öndverðu vitað, að atvinnumálastjórnin væri allsendis óhæf til að fara með málið, og því falið henni það vísvitandi, af eintómu hirðuleysi. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) tók sig til að bera skjöld fyrir stjórnina í þessu máli. Jeg bjóst nú ekki við, að hann myndi gera það fyrst, því jeg hefi áður haldið, að ekki væri nema einn „autoriseraður“ skjaldsveinn stjórnarinnar í þessari hv. deild. En nú sje jeg, að hv.þm. Dala. (B. J.) kveður sjer hljóðs, og hefir honum sjálfsagt runnið blóðið til skyldunnar, og ætla þeir þá að vera tveir, kolapiltar stjórnarinnar í Tjörnesnámunni. Þessi hv.þm. (P. J.) fer nú að blanda sjer í málið og ætla sjer að kveða upp úrslitadóm. Jeg þarf ekki að færa rök fyrir því, að hans dómur sje ekki óvilhallur. Honum var málið of skylt til þess að ætla sjer að hafa þar úrslitaorðið. Það er kunnugt, að hann er allhandgenginn stjórninni, sem nú situr. Hann hefir ekki heldur haft tækifæri til að rannsaka málið til hlítar, því að annars hefði hann ekki látið afstöðu sína til stjórnarinnar trufla sig, eða koma í veg fyrir hinn rjetta dóm í málinu, sem ekki gat orðið nema einn. En svo er hjer um annað að vjela. Þetta gerist sem sje á þeim stað, sem er að verða „heilagur“ staður á landi hjer og þar sem allir „hlutaðeigendur“ mynda eina samábyrgð. Þetta er þingeyskan, og hún á að lifa.  (P. J.: Og lifir!)  . Þar við bætist svo, að við þetta mál er sá nokkuð riðinn, sem er hv.þm. (P. J.) alt of skyldur. Jeg hefi ekki í minni ræðu verið að lasta þennan mann eða hans verk, en gat þess, að það hefði komið fram, að skýrslusendingar og ýms önnur afgreiðsla hefði gengið alt of stirðlega. Jeg hjelt ekki, að hv.þm. (P. J.) hafi haft ástæðu til að standa upp og mótmæla þessu. Hvað svo sem annars má um þennan mann segja, þá var hann ekkert meiðyrtur, þótt þetta væri tekið fram. En til þess að sýna, að jeg hafi rök fyrir þessari staðhæfingu, þá skal þess getið, að trúnaðarmaður stjórnarinnar, hr. E. G., sem stundum er ekki trúnaðarmaður hennar, hefir einmitt látið frá sjer fara skýr rök fyrir þessu, sem jeg sagði í gær. Hann hefir orðið oftar en einu sinni, og einu sinni jafnvel þrisvar, með dags millibili, að krefja eftirlitsmanninn, embættismann Þingeyjarsýslu, um lítilfjörlega afhendingarskýrslu. Þetta er nú ekki mikil sök, en jeg tek það fram af því, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) fór um þetta atriði ræðu minnar svo hörðum orðum, og hefði alls ekki tekið það fram, ef hann hefði ekki gefið tilefni til þess. Hins vegar sje jeg ekki, að þetta komi aðalefni málsins við, og var því óþarfi að leiða það inn á þá braut. Hv. sami þm. (P.J.) taldi, að sá dómur, sem kveðinn hefði verið upp yfir atvinnumálastjórninni, væri of þungur, miðað við það, sem upplýst væri. Satt að segja hefi jeg ekki felt neinn dóm nema um það, sem fram er komið í málinu. En sá dómur, sem feldur er og feldur verður, er eingöngu bygður á því, sem upplýst er, og það er nægilegt til að sýna og sanna, að landsstjórnin hefir, gagnvart þessu máli, engan veginn staðið í stöðu sinni og annaðhvort vísvitandi eða óafvitandi vanrækt að hafa stjórn þessa fyrirtækis svo, að sæmileg megi kallast, og miðað við eina landsstjórn er óvíst, hvort þetta sje fyrirgefanlegra. Þessi er dómurinn. En nú getur það verið ýmislegt, sem geti afsakað stjórnina, meðan fyrirtækið var að komast á laggirnar, en er á liður, verða skakkaföllin í rekstrinum alveg óafsakanleg. Jeg vil minna á það, að hæstv. atvinnumálaráðh. gerði ekkert til þess að afsaka, hvers vegna hann gerði sjer ekkert far um að hafa fyrirtækið og stjórn þess í sæmilegu lagi, og hvers vegna hann gerði sjer ekki reglulegt far um, að fyrirtækið bæri sig. Þetta er því upplýst, og viðurkent. Hvernig á að dæma um slíkt ? Ef ekki á að dæma hjer þannig, en draga úr öllu, sýnir það, að dómgreindin er spilt og farin út um þúfur. Jeg hefi tekið þetta fram með tilliti til þeirrar ályktunar, er Alþingi gerði í fyrra. Sú ályktun gefur ekkert tilefni til, eins og jeg áður hefi tekið fram, að blanda Alþingi inn í rekstur þessarar námu. það mátti segja, að þar til í fyrra sumar væri þetta þingsins sök. Þó ber þess og að geta, að landsstjórnin gaf þinginu engar skýrslur um þetta þá. Jeg fyrir mitt leyti hjelt, að landsstjórnin vissi eitthvað fótum sínum forráð. Þetta var svo ósköp einfalt mál. Hvorki var það utanríkismál nje flókið verslunarmál, heldur einungis að grafa til kola norður á Tjörnesi. Stjórninni átti þó, hversu ljeleg sem hún annars kynni að vera, að vera treystandi til að reka það með forsjá og viti. Jeg skal ekki fara nákvæmlega út í það, sem hv.þm. (P. J.) færði sem rök fyrir því, hve lítilfjörlegur þessi tekjuhalli væri, að nokkuð hefði tapast í kolaverðsafslætti, sumt væri tíðarfarsins sök o. s. frv. Hann taldi að vísu fleira fram, en jeg dreg það saman. Jeg tel þann mann, sem getur afsakað þetta með öðru eins, nokkuð langt leiddan í fylgi sínu við þá stjórn og það mál, sem um er að ræða. Hv. þm. Stranda. (M. P.) svaraði annars þessum atriðum hjá hinum hv.þm. (P. J.), og þótt hann væri þá ekki viðstaddur, get jeg vísað til þess. Hann komst svo að orði, hv.þm. S.-Þ. (P. J.), að þótt atvinnumálastjórnin hefði nú tekið þá stefnu í fyrra, að velja hæfa menn til að starfa að og standa fyrir verkinu, þá hefðu engin tök verið á því að „skikka“ vegamálastjóra til að taka málið að sjer. Jeg veit ekki, á hverju hinn hv.þm. (P. J.) byggir þetta, en eftir því, sem jeg veit best, byggir hann það ekki á neinu. Jeg held, að afstaða vegamálastjóra gagnvart þessu máli hafi ekki verið önnur í fyrra heldur en hún var síðastliðinn vetur. Jeg býst við, að hann hafi jafnan hugsað sem svo, að hann væri skyldur til að hlaupa undir baggann er þjóðarnauðsyn krefðist. En jeg hygg, að stjórnin hafi álitið í lengstu lög, að þetta mál væri best komið hjá stjórninni. Þar ætti öllu saman að hrúga, og þar þyrfti ekki sjerfræðinga, þar sem stjórnarráðinu væri skift í þrjár deildir, og einn „sjerfræðingur“ væri í hverri, einn í atvinnumálum, einn í dómsmálum og einn í fjármálum. Þar norður frá væri nóg að hafa verkstjóra, að ógleymdum ráðsmanni og eftirlitsmönnum. Það hefir sýnt sig í þessu máli, eins og í öðru stórmáli þjóðarinnar, að stjórnin heldur því hjá sjer þar til í óefni er komið og sleppir því ekki úr klóm sínum fyr en það er í þann veginn að fara í hundana. Og þetta er því einkennilegra, sem maður skyldi halda, að stjórn, sem hefir í jafnmiklu að vasast og þessi stjórn, ætti að vera fegin að fá hæfa menn til að stjórna hverju einu, ef tök væru á. En sú er ekki raunin á. Þá skal jeg að eins geta eins atriðis, sem líka hefir komið fram hjá öðrum hv.þm., en fyrst hjá hæstv. atvinnumálaráðh., að hjer væri ekki að tala um tap fyrir þjóðfjelagið, þótt það væri tap á pappírnum. Við þetta er nú það fyrst að athuga, að svo geta þeir menn einkum ályktað, sem enga sjerstaka ábyrgð hafa. En það er líka varasamt að álykta þannig og skella öllum tekjuhalla yfir á þessa hlið og segja: „Það gerir ekkert til, þótt landssjóður tapi, því að peningarnir fara altaf eitthvað og oft til landsmanna.“ Þetta er nú svo, en ef ráðsmenn þjóðarbúsins hafa þann hugsunarhátt og miða búskap sinn við þessa reglu, þá veit jeg ekki, hvert ræki á endanum. Það er svo um öll fyrirtæki, að fyrst verður að sjá um, að þau beri sig, og síðan má fara að taka tillit til annars. Það hefir nú verið tekið fram, að til þess að reka fyrirtækið vísvitandi með halla, skorti stjórnina algerlega heimild. þess vegna er það ekki afsakanlegt, frá því sjónarmiði. En þá er annað atriði, sem menn vilja telja að geri það að verkum, að þessi halli verði ekki halli fyrir þjóðfjelagið, það sem sje, að þetta væri fyrirtæki til að veita ýmsum mönnum góða atvinnu. Satt er það að vísu, að námugröftur þessi hefir veitt mörgum manni atvinnu. En vansjeð er, að þessir menn hafi ekki getað fengið atvinnu annarsstaðar, sje það rjett, sem sagt er, að gengið hafi tregt að fá verkamenn til námunnar, og að stjórnin hafi jafnvel orðið að bjóða mönnum hærra kaup en þeir unnu fyrir áður. Þá er það og athugavert við þetta brask landsstjórnarinnar og uppboð á kaupgjaldi, að atvinnuvegir vorir á sjó og landi standa hallara fæti, þegar fordæmi stjórnarinnar neyðir menn um land alt til þess að bjóða hærra verkkaup sjer til skaða. Það er því varasamt að tala um þjóðarhagsmuni, ef slík uppboð hafa ill áhrif á rjetta kaupgreiðslu í atvinnuvegum vorum. Áður en jeg vík að hinni rökstuddu dagskrá hv.þm. S.-Þ. (P. J.) vil jeg svara einni spurningu, er hv.þm. Stranda. (M. P.) lagði fyrir nefndina. Hann vildi sem sje fá skýringu á því, við hvað nefndin ætti með orðunum: hverfandi lítill halli. Í raun og veru var nefndin þeirrar skoðunar, að fyrirtækið skyldi ekki rekið nema það geti borið sig, þó með þeirri athugasemd, er þessi ummæli gefa í skyn. Nefndin vildi ekki sporna við því, að tími ynnist til hinnar síðustu og ítarlegustu tilraunar, sem vegamálastjóri og hinn sænski námuverkstjóri hafa nú með höndum. Forstjórar verksins gera ráð fyrir því, að þessi tími verði harla stuttur og eigi verði haldið áfram rekstri námunnar nema hann geti nokkurn veginn borið sig. Með orðunum „hverfandi lítill halli“, hygg jeg að öll nefndin hafi átt við nokkur þúsund; hún vildi gefa það svigrúm, til þess að hægt væri að gera úrslitatilraunina undir hæfri og ábyggilegri stjórn. Rökstudda dagskráin frá hv.þm. S.-Þ. (P. J.) gefur eigi tilefni til langrar umræðu. Hún er út í hött og fer alveg fram hjá vitund og vilja þingsins. Þingið hlýtur að líta svo á, að hjer sje einhverju ábótavant; það verður því að setja takmörk fyrir því, hve lengi alt eigi að sitja í gamla horfinu. Dagskráin gerir ráð fyrir því, að alt sje í ágætisröð og reglu. Verði hún samþykt, getur landsstjórnin haft alt í sukki í alt sumar, þrátt fyrir tillögur vegamálastjóra. Þá spornar þingið ekki við óreglunni, en gefur henni þvert á móti undir fótinn. Í dagskránni stendur: „Má því búast við, að sæmileg reynsla fáist á þessu sumri um það, hversu námurekstur á þessum stað getur borið sig “ Landsstjórnin hefir því alt liðlangt sumarið til þessarar reynslu. Enn fremur segir svo í dagskránni: „Í því trausti, að landsstjórnin, að fengnum þessum upplýsingum, haldi eigi námurekstrinum áfram með verulegum halla ....“. Þó að alt gangi niður á við, má landsstjórnin samt halda rekstri námunnar áfram með halla, sem að hennar áliti er ekki verulegur, líklega þegar hann er borinn saman við þann halla, sem verið hefir. Það er hið mesta óráð að samþykkja þetta, og frá sjónarmiði þingsins stór hætta, þegar litið er á þá reynslu, sem nú er fengin. Jeg mun ekki ræða frekar um till. fjárhagsnefndar. Hún er eðlileg og bein afleiðing af þeim gögnum, er fyrirliggja, og hin allra vægasta.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal ekki ræða um það atriði, hvort nægilegt eftirlit hafi verið með rekstri námunnar af hendi landsstjórnarinnar, nje heldur annað það, sem fundið hefir verið að rekstrarnámunnar. Til þess brestur mig kunnugleika. En jeg vildi víkja örfáum orðum að hinni almennu hlið málsins, hvort það sje rjettara að afla lífsnauðsynja innanlands, jafnvel þótt þær verði dýrar, eða treysta því, að við getum fengið alt, sem okkur vanhagar um, frá öðrum löndum. Mjer hefir virst sú stefna ríkjandi á Alþingi að undanförnu, að heimta af stjórninni, að hún aflaði nauðsynja innanlands, nærri því hvað sem það kostaði. Og það þegar af þeirri ástæðu, að óvíst er, hvað við getum fengið að flutt frá útlöndum, á þessum tímum. Finst mjer því nú, sem slái í baksegl hjá hv. fjárhagsnefnd við það, sem deildin hefir viljað áður. Jeg á bágt með að tala um málið, þar sem mjer er það ekki kunnugt. En þrátt fyrir alt og alt, þrátt fyrir allan kostnað, skilst mjer, að ekki muni hafa orðið svo mikill halli árekstri námunnar, sem menn ætla. Alls mun kostnaðurinn hafa verið um 220 þús. kr. Þar frá ætti að draga 40 þús. kr., er húsin og bryggjur hafa kostað, verði rekstrinum haldið áfram, og að minsta kosti 12 þús. kr. fyrir námuna, því að hún er þó einhvers virði. Auk þess ber að draga frá verkfæri og ýmislegt fleira, og hygg jeg, að þá verði eftir um kr. 150.000,00, sem er sá kostnaður, er sala á kolunum ætti að borga. Þetta er að vísu allmikil upphæð. Jeg veit ekki með vissu, hve mikið hefir verið tekið upp af kolunum, en er reikningarnir voru gerðir upp, höfðu 1.500 smál. að minsta kosti verið teknar. Hvers virði eru nú þessi kol? Bresk kol hafa komist hæst, að því er jeg veit um nú, upp í 360 kr. tonnið, og í samanburði við það verð á þeim ætti smál. af íslensku kolunum að vera að minsta kosti 100 kr. virði. Eftir þessum mælikvarða yrði enginn skaði á rekstri námunnar, hefðu kolin verið seld á 100 kr. smál. Að kolin hafa verið seld lægra gerir, að landssjóður skaðast, en þjóðarskaði er það ekki. Þá kemur að ásökunum hv.þm. Stranda. (M. P.), að kolin hafi verið seld of ódýr. Jeg skal ekki um það ræða, en að eins benda á, að landið hefir ekki tapað á þessum námurekstri, á móts við það að kaupa útlend kol. Ef nú reikningur minn er rjettur, sem jeg hygg að hann sje, og það er einnig rjett, að íslensku kolin hafi hitagildi að þriðjungi á við útlend kol, og þegar þar við bætist, að alt þetta fje er kyrt í landinu, þá ætla jeg, að flestir muni komast að þeirri niðurstöðu, að sjálfsagt sje að halda rekstri námunnar áfram. Bæði í þessu máli og öðrum virðist mjer, að hv.þm. skilji ekki, að nú er alt öðru máli að gegna en á venjulegum tímum. Stjórninni hefir verið álasað fyrir það, að hún hafi haft slælegt eftirlit með öllum rekstri námunnar, reikningsfærslu o. fl. Þetta atriði ætti að leiða til lykta á annan hátt en till.hv. fjárhagsnefndar fer fram á, ef önnur væri tilætlunin en að taka fyrir rekstur námunnar. Jeg verð að taka undir með hv.þm. Stranda. (M. P.) og segja, að till. er alt of loðin. Það er ekkert á henni byggjandi, því að hvað er hverfandi lítill halli og hvað ekki? Ef till. verður samþykt, væri rjettast að stjórnin segði: „Nú hættum við“, þar sem krafist er, að rekstrinum verði ekki haldið áfram nema hann borgi sig. Jeg vildi að eins benda á þessa hlið málsins. Við vitum nú ekki, hvort við megum treysta því, að við munum fá nægilegt eldsneyti frá útlöndum. Ef svo er ekki, er þá nokkuð vit í því að girða fyrir, að við getum aflað innlends eldsneytis, eða að heimta, að enginn halli verði á námurekstrinum. Jeg vil leyfa mjer að benda á, að Færeyingar hafa reynt að vinna kol og stórsköðuðust á því. Nú halda þeir áfram, þrátt fyrir alla erfiðleika, þó að þeir fái erlendu kolin miklu ódýrari en við. Það er oft svo, að atvinnufyrirtæki í stórum stíl bera sig ekki í byrjun, og það þótt þau geti borið sig, ef þau eru rekin í smáum stíl. T. d. má taka mótakið í Reykjavík. Nú skilst mjer, að fyrirtækið sje talið komið undir stjórn hæfra og ábyggilegra manna, frá sjónarmiði nefndarinnar. En hvers vegna á þá að taka fyrir kverkar fyrirtækinu og heimta, að það hætti, ef það ber sig ekki þegar? Það er ekki gott að ábyrgjast, að jafnvel góð náma borgi sig, og yfirleitt er örðugt að vita fyrir, hvort námur hjer geti borgað sig beinlínis. En hjer er það svo mikið atriði, að fje það, sem gengur til að afla nauðsynja í landinu sjálfu, það fer ekki burt úr landinu. Mjer þykir ekki rjett, meðan samningum við bandamenn er eigi enn lokið, að banna landsstjórninni að vinna kol, þótt ekki sje vist, að það borgi sig. Það er rjett, sem hv.þm. Stranda. (M. P.) sagði, að kolin hafi verið seld of ódýrt. En hitt er ekki alls kostar rjett, að stjórnina hafi brostið heimild til þess. Auðvitað varð að selja kolin ekki dýrari en það, að hægt væri að koma þeim út. Þegar stjórninni var leyft að láta vinna námuna, þá var og heimilað að selja kolin hæfilegu verði eftir atvikum. Heimildarleysi er því ekki til að dreifa. Hitt er aftur álitamál, hvort eigi hafi verið rjett að selja kolin dýrara. Einnig fanst mjer hv.þm. Stranda. (M. P.) vera sanngjarnari er hv.frsm. (G. Sv.) að því leyti, að hann viðurkendi, að stjórnin hefði haft heimild til að reisa hús og kaupa sjálfa námuna; en úr því gerði hv. frsm (G. Sv.) mikið veður og áleit varla heimilt. En hitt verð jeg að telja of mikla kröfu hjá hv.þm. Stranda. (M. P.) og hv.frsm. (G. Sv.), að stjórnin hefði átt að hætta rekstri námunnar, er hún sá fram á það, að tekjuhalli myndi verða. Jeg tel þetta alveg fráleitt afstöðu hv. deildar til þessa máls á síðasta þingi. Deildin vissi þá, að byrjað var á námurekstri á Tjörnesi; hún vissi og, hvernig til fyrirtækisins var stofnað, og að stjórnin hafði í hyggju að reisa þarna hús og kaupa námuna. Og það var einmitt fyrir bein tilmæli stjórnarinnar, að sett var inn í tillöguna heimild til þessa. Það var ekki hægt að skilja vilja bjargráðanefndar í fyrra á annan hátt en þann, að hún ætlaðist til, að unnið yrði bæði sumar og vetur. Það var þá ógerningur að segja fyrir, hvort reksturinn myndi borga sig, þar sem halda átti vinnunni áfram yfir veturinn. Voru því margar af ásökunum hv.frsm. (G. Sv.) ósanngjarnar. Jeg vil drepa lauslega á nokkur önnur atriði í ræðu hv.þm. Stranda. (M. P.), af því að hæstv. atvinnumálaráðh. var ekki viðstaddur. Hv. þm. kvaðst hafa heyrt látið betur af kolunum úr Hringversnámunni en Tjörnesnámunni. Annað var að heyra á hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Hann, sem er þessu miklu kunnugri, sagði, að dómurinn um þetta væri alveg upp og ofan. Ekki er rjett á litið hjá hv.þm. Stranda. (M. P.), að hæstv. atvinnumálaráðh. hafi verið að afsaka rekstur Tjörnesnámunnar með því, að bera hana saman við mótekjuna í Reykjavík. En hitt var eðlilegt, að hann bæri þessi tvö fyrirtæki saman, þar sem hjer er um að ræða mjög svipað fyrirtæki og um svipaða útkomu. Hv. þm. Stranda  (M. P. var hræddur um að tjón það, sem orðið hefir á rekstri námunnar, myndi fæla aðra frá því að leita eldsneytis á sama hátt - vestigia terrent -. Ekki er jeg svo hræddur um það, enda hefði reynslan, sem fengin er fyrir Stálfjallsnámunni, alveg eins átt að fæla Alþingi frá því að gera þessa tilraun. En ef gert er ráð fyrir því, að reynsla þessi fæli aðra menn frá samskonar fyrirtækjum, hvaða vit er þá í því að ætlast til, að stjórnin hvetji einstaka menn til þess að ráðast í það, sem henni hefir mishepnast, eins og till. á þgskj. 112 gerir? Mundi nú hvöt frá stjórninni, sem að dómi hv. nefndar hefir fengið svona reynslu í málinu, vera best fallin til að hvetja aðra? (G. Sv.: Þetta er stjórnarinnar reynsla)  . Já, það er stjórnin, sem hefir haft þessa reynslu, og á hún svo að fara að hvetja aðra?  (G. Sv.: Vinna einstaklinganna borgar sig betur)  . Svo sagði hv.þm. Stranda. (M. P.), að stjórnin hefði skemt fyrir öðrum með hinu háa kaupgjaldi, en hv.þm. (M. P.) hefir ekki athugað, að það er oft og einatt borgað hátt kaup við ýmsa vinnu, án þess að það á nokkurn hátt þurfi að spilla fyrir öðrum atvinnugreinum; t. d. er oft borgað meira en helmingi hærra kaup en venjulegt er við uppskipun og útskipun, án þess að það hafi bein áhrif á verkkaup alment, og mikla almenna þýðingu getur það ekki haft, þó að borgað sje hátt kaup í kolanámu, sem þykir einhver versta vinna; það getur því ekki haft skaðleg áhrif um land alt, þó að fáeinum mönnum hafi verið borgaðir 60-70 aurar um tímann. Svo er þess líka að gæta, að þeir voru ráðnir frá fjarlægum stöðum og heimta því hærra kaup heldur en þeir gætu búið við heima hjá sjer. En sem sagt, um eiginlega aðfinslu út af þessum rekstri dettur mjer ekki í hug að segja neitt, það gerir hæstv. atvinnumálaráðherra náttúrlega, en jeg ætla alment að benda hv.þm. á það, að hjer í þessari hv. deild virðist vera beinlínis stefnumunur í bjargráðaráðstöfun, miklu meira en aðfinslur við sjerstakar framkvæmdir. Jeg skal að eins leyfa mjer að nefna það í þessu sambandi, að svo virðist, sem talsvert mikið hafi verið um það rætt, hve fæðið hafi verið dýrt þar í námunni. Mjer hefir verið sagt frá því, að við vinnu á Vesturlandi, þar er líkt stóð á, hafi fæðiskostnaðurinn verið svipaður. Að öðru leyti mun jeg ekki þreyta hv.þm. í þessu máli, en að eins geta þess, að það er aðalstefnan í till. þessari, sem mjer er illa við. Jeg vil ekki láta draga úr því, þó að það kunni að kosta nokkuð mikið í svipinn að afla sjer þeirra innlendra nauðsynja, sem hægt er, og vona jeg, að menn gefist ekki upp við þess konar tilraunir, þó að mönnum sýnist þær ekki takast vel í byrjun, og sjerstaklega vildi jeg óska þess, að hv. deild fyndi einhver ráð til þess að taka ekki gersamlega fyrir kolanámið á Tjörnesi; en ef hún vill setja eitthvað út á gerðir stjórnarinnar, þá að gera það út af fyrir sig, en alls ekki í sambandi við þetta mál, því að við það verður málið alt of óhreint, og það á heldur ekki við að vera að draga nauðsynjamál út í deilur, sem sumir telja óþarfar, þó að einstöku menn kunni kann ske að álíta, að þær sjeu þarfar.

Atvinnumálaráðherra (S. .J.): Jeg mun áður hafa látið það í ljós, og jafnvel lofað því, að lengja ekki umr. um þetta mál sjerlega mikið, því að jeg bjóst við því, að ekki mundi mikið af nýjum upplýsingum koma fram í málinu. Einhver hv.þm. sagði, - jeg held það hafi verið hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) - að þessar umr. myndu ekki verða búnar fyrir næstu helgi, en nú heyrist mjer á hv.frsm. (G. Sv.), að ekki þurfi að ræða mikið um till. eins og hún liggur fyrir, en í raun og veru hugsaði jeg, að allar umr. myndu snúast um till. og árangurinn af því, ef hún yrði samþ. Þá mun hv.frsm. (G. Sv.) hafa látið það í ljós, að jeg þyrfti altaf að hlaupast í burtu þegar hann talaði, en jeg hefi haft ákveðnar ástæður til þess að ganga frá; í gær var jeg að gegna máli í landssímanum, og áðan varð jeg að vera við í hv.Ed., en jeg þykist ekkert hafa að óttast hjá hv.frsm. (G. Sv.), og jeg skil það svo, að þessi missögn hans hafi ekki komið fram af því, að jeg var fjarverandi í gærkveldi.  (G. Sv.: Hvaða missögn?)  . Sú, að jeg hafi fengið 500 krónur í ferðapeninga norður. Hv. þm. (G. Sv.) mætti þó vera kunnugt, að til er kvittun fyrir þessum peningum frá minni hendi, til gjaldkera námunnar, og að þessir peningar eru komnir þangað fyrir löngu, en það hefir vist verið þægilegra, einhverra hluta vegna, að ganga fram hjá því. Þá mintist.hv. þm. (G. Sv.) á skýrslurnar frá sýslumanninum. Sömu gögn og nefndin hefir fengið bera það líka með sjer, og jeg mintist á það í gær, að sjóðbók hefði verið haldin og reikningar gerðir af hálfu eftirlitsmanna námunnar á Húsavík. Þá sagði hv. framsm. (G. Sv.), að það hefði má ske verið vanrækt óviljandi að hafa sæmilega stjórn á námunni. Skal jeg að vísu ekki rengja, að eitthvað kunni að mega finna að stjórn hennar; slíkt má lengi finna, þegar skarpir áhugamenn fjalla um mál eftir á. En þá segir hv. framsm. (G. Sv.), að sig furði mest á því, að stjórnin skuli ekki þegar hafa kipt að sjer hendinni. Jeg skal nú leyfa mjer að útskýra þetta, þótt þess ætti ekki beinlínis að vera þörf. Það var sem sje ekki fyr en seint á síðastliðnu sumri, að afráðið var að halda námurekstrinum áfram yfir veturinn, og var svo ákveðið vegna þess, að annars gæti námureksturinn varla skoðast sem regluleg tilraun. Í tilefni af því var ráðist í að byggja þar hús og margt fleira. Svo var um nýársleytið, eins og sjálfsagt er talið um allar stofnanir, hvort sem það eru fjelög eða einstakir menn, farið að gera upp reikninga námunnar, en jeg verð að taka það fram, að það var ekki hyggilegt og ekki heldur hægt að kippa að sjer hendinni á síðastliðnu hausti, og finst mjer það heldur ekki ásökunarvert þó að það væri ekki gert, og auk þess komu reikningarnir ekki nærri strax hingað, sem ekki var heldur von til. - Jeg held það hafi verið hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem var einu sinni í þessari háttv. deild að vita reikningsskil sýslumanna og fleiri til stjórnarinnar, en það þykir má ske ástæða til að krefjast einhvers annars af þessu fyrirtæki heldur en hjá umboðslegum starfsmönnum. Þá vjek háttv.frsm. (G. Sv.) að því, að það hefði eins vel mátt biðja vegamálastjóra fyrir að sjá um og annast þetta fyrirtæki. Jeg tók það nú fram í gær, að hann var nær því frá upphafi til aðstoðar á ýmsa lund, en regluleg forstjórn þess var honum ekki fengin fyr en háttv.frsm.. (G. Sv.) hefir nefnt, en hann, (hv. frsm., G. Sv.), hefir ekki vitað það, eða þá gleymt því, að þá var fengin vissa fyrir því, að hann fengi hæfan mann frá útlöndum sjer til aðstoðar, og þess vegna átti hann hægra með að taka við því og sinna því, þar sem hann áður hafði eigi getað meira í þessu efni, sökum annara starfa. Jeg sje, að hv. framsm. (G. Sv.) er að skrifa hjá sjer athugasemdir við það, sem sagt er hjer í hv. deild; býst jeg nú við, þótt hann sje búinn að tala þrisvar í þessu máli, að við fáum að heyra 4. eða 5. ræðuna frá honum, hvort sem það er að rjettum þingsköpum eða ekki, en kann ske við fáum líka að heyra eitthvað alveg nýtt um málið nú hjá hv.frsm. (G. Sv.). Jeg tek undir það með hæstv. forsætisráðherra, að rjettast er að taka þetta mál ekki svo mjög í sambandi við verk stjórnarinnar, heldur eins vel Alþingis, og snúa sjer nú að því, hvort halda eigi áfram með reglulegar tilraunir eða ekki, eða ef menn vilja breyta um aðferð, að þá láti hv.þm. þann vilja sinn í ljós.

Bjarni Jónsson Jeg ætla að leyfa mjer að færa nokkur rök fyrir því, að ábyrgðin á þeim skaða, sem orðið hefir við reksturinn á kolanámunni á Tjörnesi hvíli að minsta kosti eins mikið á þinginu eins og stjórn landsins. Það er yfir höfuð um þetta kolanám að segja, og það ætti að vera kunnugt flestum mönnum, sem til vits og ára eru komnir, að hjer er engin kolanáma, sem borgar sig að vinna undir venjulegum kringumstæðum, og að surtarbrandstekja eða kolanám, hvort sem menn nú heldur vilja kalla það, getur varla verið svo gott, að það borgi sig að reka það, þegar góðar samgöngur eru og siglingar, en undir eins og fer að kreppa að verslun og kol taka að stíga, er eðlilegt, að menn fari að hugsa um það, hvort ekki borgi sig að vinna fram surtarbrand til eldsneytis. Þess vegna var það, að jeg bar fram á þinginu 1916 tillögu um það, að fengnir væru menn til að rannsaka surtarbrandsnámur hjer og skilyrði fyrir slíku starfi. Þessi tillaga var samþykt hjer í deildinni, en Ed. saltaði hana, eða vildi ekki láta hana ganga fram, og af þessu leiddi, að stjórnin gat ekki talið sjer heimilt að útvega mann, annaðhvort frá Svíþjóð eða Þýskalandi, til þeirra rannsókna. Stjórnin taldi sjer ekki heimilt að leggja í þann kostnað, vegna þess að þingið sama sem drap þessa till. Það er því eðlilegt, og getur ekki verið vítavert í þingsins augum, þótt hún legðist það undir höfuð, því að óðara en hún hefði tekið til framkvæmda hefðu margir menn á þingi risið upp og sagt það óleyfilegt, því að þótt till. væri samþ. í annari deildinni, þá væri eftir að samþ. hana í hinni, því að allir vita, að heimild til útgjalda skal ganga í gegnum báðar deildir og tvær umr.íhvorri deild; þetta er því ekkert annað en sem um lög væri að ræða, er samþ. væri í annari deildinni, en feld í hinni. Stjórnin er því með öllu ámælislaus fyrir það, að rannsókn hefir ekki farið fram, en það er hv.Ed. ekki. Jeg hygg nú, að allir muni skilja, að það var hin mesta heimska að láta stjórnina ekki framkvæma þessa tillögu, því að með því hefði verið auðið að komast hjá miklu af þessum skaða, sem orðið hefir. Þetta var fyrsti liðurinn í röksemdunum fyrir því, að ábyrgðin væri eins mikil á þinginu eins og stjórninni. Nú kemur annar, þingið í fyrra. Kolin stigu í verði, og menn sáu, að nauðsynlegt var að knýja stjórnina til þess að afla eldiviðar innanlands, og var þess vegna lagt til í bjargráðanefnd hjer, og borin fram tillaga um, að heimila stjórninni fje til framkvæmda í þessu efni. Var enginn staður tilnefndur, heldur var að eins nefnd kolataka; var mikil áhersla á það lögð, að til framkvæmda væri tekið, svo að menn stæðu ekki eldiviðarlausir uppi, þegar fram á veturinn kæmi. Endurtek jeg, að það var sorglegt, að rannsókn fór ekki fram, svo að kolataka gæti byrjað með viti, því að hjer var byrjað of seint, svo að ekki var tiltækilegt að vinna nóg kol áður vetur kom. En það var þingsins sök, að stjórnin ekki byrjaði fyr, henni var ekki heimilað það, og eru það afleiðingar af þingsins eigin verkum, sem koma hjer fram. Það er meðal annars afleiðing af því, að menn tóku það ráð að láta vinna að vetrarlagi, því að hvort sem það borgar sig eða ekki, þá er miklu betra að hafa eldivið en að þurfa að standa allslaus, þegar ekki var næg fyrirhyggja frá þingsins hendi til að sjá um, að eldiviður væri til, áður en vetur skall á. En þar sem síðasta þing vildi, að stjórnin ljeti starf að kolanámi, ber það líka ábyrgð á öðrum halla, sem orðinn er, og frá öðru sjónarmiði, og það er höfuðorsökin. Það er það, að þingið vill láta hana byrja á námurekstri, þó að enginn maður kunni hjer neitt að slíkum hlutum, og þó vill þingið ekki taka það ráð, sem jeg hafði stungið upp á árið 1916, að fá hingað hæfan námuverkfræðing til að standa fyrir verkinu, - en einmitt af þessu er aðalhallinn kominn, að menn, sem ekkert kunna að verkinu, taka það að sjer, þrátt fyrir alla samviskusemi hafa menn ekki geta unnið það svo, að vel væri, t. d. að ætla sjer að fara að vinna mókolanámu með sprengiefni, í staðinn fyrir að hafa venjuleg graftól í höndum. Menn kunna nú að vilja spyrja, hvað það mun minni. Kann ske 30.000 krónum, án þess þó að meira vinnist fyrir þeim en mönnum með þau algengu tæki í höndum sem þeir kunna með að fara. En þetta er stjórninni alls ósjálfrátt, því að það var ekki hennar skuld, að þingið sá ekki á rjettum tíma, hvað átti að gera, og varð of seint fyrir, og verður svo að sitja yfir skörðum hlut, af því að menn eru neyddir til að gera eitthvað þegar kemur í vandræði. Annars veit jeg ekkert frekar um þetta, og er ekki kunnugur þeim mönnum, er ráðnir voru, en jeg heyri sagt, að þessi maður, sem forstöðu veitti í námunni, hafi haft meðmæli fyrverandi vegamálastjóra, og fyrir því var það eðlilegt, að stjórnin rjeði þann mann, er góð hafði meðmæli, og jeg hygg líka, að þeir í stjórninni, er kunnugastir voru hjer í Reykjavík, hafi unnið að ráðningu hans. Um kaupið skal jeg ekkert segja, en mjer er þó nær að hyggja, að fá hefði mátt mann fyrir lægra kaup, þó að mjer vaxi ekki í augum slíkt forstöðumannskaup, ef hann er hæfur, en um þetta vil jeg hvorki afsaka nje ásaka stjórnina, því að það er ekki nema lítill hluti af kostnaðinum, sem í því er fólginn, og altaf verður að borga mönnum eitthvert kaup, og því ekki nema lítill hluti kaupið, sem ofgreitt er. Mjer er ekki kunnugt um, hvernig til hagar í námum, en um skýrslu þessa er það að segja, að hún er ófullkomin og ekkert á henni byggjandi auk þess hefi jeg heyrt greinagóða menn, sem vel þekkja til, segja ýmislegt þar öðruvísi, svo að ekki er á henni að byggja. Að eins vil jeg geta þess, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) taldi hv.þm. S.-Þ. (P. J.) ekki vel bæran til að dæma í þessu máli, og er þá ekki nema rjett, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) fái endurgjald fyrir lítt vinsamleg ummæli sín um Helga bróður minn, og verður það þá á þann hátt, að jeg og bróðir háttv.þm. (P. J.) vorum bekkjarbræður í skóla og nákunnugir. Get jeg því sem vel kunnugur vottað það, að hann var maður greinagóður, og hefi jeg aldrei um hann vitað nje heyrt, að hann hafi nokkru sinni gert annað en það, er rjett var og heiðarlegt í alla staði. - En þó að einkabrjef frá Einari Gunnarssyni, cand. phil., hafi flækst með í þeim plöggum, er nefndin hefir fengið, þá hefði hún átt að skila því, miklu fremur en að birta kafla úr því slitna úr rjettu samhengi, sem vel getur sett alt annan svip á þau ummæli, sem til eru færð. Það er sjálfsagt rjett, sem hæstv. forsætisráðherra tók fram, að taka verður tillit til kolaverðsins, og eins hitt, að stofnkostnaðinn verður að draga frá, en ekki telja hann til skaða. Þá kem jeg að tillögu nefndarinnar. Nú stendur svo á, að stjórnin hefir reynt að bæta úr því, sem áfátt var um kolavinsluna. Hún hefir fengið mann frá Svíþjóð, vanan þess háttar vinnu, til þess að hafa umsjón með verkinu. Hann hefir gert ráðstafanir til þess að fá sænsk verkfæri, sem nú eru að eins ókomin, eftir því sem landsverkfræðingurinn tjáði mjer í gær. Stjórnin er því auðsæilega einráðin í að reka námuvinsluna framvegis, svo framarlega sem reksturinn svarar kostnaði. En hvað er það þá, sem tillagan fer fram á. Ekki annað en það, sem stjórnin hefir nú þegar gert, að eins að því við bættu, að verkinu skuli eigi haldið áfram, nema það geti borið sig. Jeg er ekki í neinum vandræðum með, hvernig skilja beri orðin „hverfandi lítill“. Það er auðvelt að geta sjer til um það. Í þeim felst auðvitað þetta, að stjórnin reki ekki kolavinsluna með verulegu tapi hjer eftir. Tillagan er því algerlega óþörf, þar sem í henni felst ekki annað en það, sem er á allra manna vitorði að gert verður. Hjer er verið að skora á stjórnina að gera það, sem hún er að gera og ætlar að gera. Þetta er að eins tilraun til að sprengja púðurkerlingar hjer í deildinni. En það er ekki bjargráðastefna að skipa stjórninni að leggja árar í bát, og get jeg búist við, að bjargráðanefnd leggist í móti slíku. Jeg veit, að hún hefir verið meðmælt surtarbrandsvinslu í Steingrímsfirði og lagt til, að gerður verði vegarspotti frá námunni til sjávar og að keypt skyldu áhöld til námuvinslunnar fyrir 2.000 kr fjárframlag úr landssjóði. Því tel jeg og sjálfsagt, að gerðar verði frekari tilraunir með Tjörnesnámuna, úr því að allur nauðsynlegur undirbúningur er þegar gerður. Hitt, að hætta þar kolavinslu nú þegar, væri sama sem að leggja eld í húsin. En um fjárhagshallann, sem kolanámið á Tjörnesi hefir haft í för með sjer, má geta þess til, að hann stafi að nokkru leyti af því, að eigi hafi verið haft nægilega glögt eftirlit með námunni, til þess að hægt hefði verið að ákveða hæfilegt verð á kolunum. En þrátt fyrir það virðist mjer engin tiltök að samþykkja slíka tillögu, er hjer liggur fyrir, sem er að eins marklaus áreitni gagnvart stjórninni, hvort sem háttv. þingdeild vill samþykkja rökstudda dagskrá eða vísa málinu til stjórnarinnar. En nær er þó að vísa þingsályktunartill. til stjórnarinnar heldur en fyrirspurn, sem gerð er til hennar sjálfrar, eins og átti sjer stað hjer á dögunum. Jeg hygg, að þó ýmislegt kunni að vera ábótavant um rekstur námunnar, þá sje það fremur að kenna ósjálfráðum atvikum heldur en vanrækslu stjórnarinnar, og sjerstaklega að bróðurparturinn hvíli á þinginu fyrir vanrækslu á ráðstöfunum, sem þurfti að gera og samþyktar voru hjer, en svæfðar í hinni deildinni. En hvort sem þessi ábyrgð er nú mikil eða lítil, ætti hún ekki að valda því, að hætt verði við kolanámið þegar í stað, heldur ætti deildin að herða á vinnunni, en leggja jafnframt ríkt á við stjórnina, að þær vansmíðar, sem verið hafa á námurekstrinum, komi ekki fyrir aftur. Jeg hefði ekki haft neitt á móti, að fundið hefði verið að gerðum stjórnarinnar í þessu máli, ef þeim aðfinslum hefði verið stilt í hóf. En hjer læt jeg nú staðar numið, því að nú er fremur sókn en vörn af stjórnarinnar hálfu.

Einar Árnason Þetta er að eins stutt athugasemd, í sambandi við orð háttv.þm. Stranda. (M. P.). Hann gat þess, að að skýrslunni stæðu menn úr öllum þingflokkum. Jeg skal þess vegna skýra afstöðu mína til málsins. Þegar jeg sá uppkastið að skýrslunni hjá skrifara nefndarinnar, var mjer strax ljóst, að blærinn á henni var ekki sem viðkunnanlegastur. En það þóttu mjer svo miklir smámunir, að jeg vildi ekki gera það að ágreiningsefni og skrifaði því undir fyrirvaralaust. Það eitt var mjer aðalatriði, að skýrslan væri að efni til rjett; og jeg hafði fyrirfram enga ástæðu til að ætla, að svo væri ekki, hafði heldur engin gögn til þess að sanna það gagnstæða. Enda mundi þá koma fram í umræðunum í deildinni, ef rangt væri farið með einhver atriði. En jeg hafði orð á því, að mjer fjelli þingsályktunartillagan ekki alls kostar í geð, - þótti viðurhlutamikið, ef nú þegar yrði hætt kolanáminu, og það af tveim ástæðum. Í fyrra lagi af því, að hjer hafði verið lagt mikið í kostnað með áhöld og byggingar til starfrækslunnar, og því óhyggilegt að hætta vinnunni á besta tíma ársins. Og í síðara lagi virtist hjer vansjeð, hve miklum eldivið þjóðin hefði úr að spila á næsta vetri. En skrifari nefndarinnar skýrði mjer frá, að eigi bæri að skilja tillöguna á þann veg, að vinnunni skyldi hætt nú þegar, heldur skyldu gerðar frekari tilraunir nú fyrst um sinn. Og með þetta fyrir augum ljet jeg óátalið, að tillagan yrði borin framínafni allrar nefndarinnar. Ella mundi jeg ekki hafa ljeð henni fylgi mitt. En nú er fram komin rökstudd dagskrá, sem er algerlega í samræmi við skoðun mína á málinu. Og ef dagskrá þessi verður feld, getur stjórnin ekki skilið tillögu nefndarinnar á annan veg en hætta skuli kolanáminu þegar í stað. Því það kom ekki nógu skýrt í ljós í ræðu hv. framsm. (G. Sv.), hvers nefndin ætlaðist til um vinnuna framvegis. Eins og jeg þegar hefi tekið fram, fann jeg ekki ástæðu til að skorast undan að skrifa undir skýrsluna. En hins vegar vil jeg taka það fram, að jeg hvorki get nje vil bera ábyrgð á öllu því sem hv. framsm. (G. Sv.) hefir sagt um þetta mál hjer í deildinni.

Þórarinn Jónsson Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls að þessu sinni. En jeg hefi þó fundið ástæðu til að athuga ofurlítið einstaka atriði þessa máls. Hæstv. forsætisráðherra gerði kolareikninginn upp á annan veg en aðrir hv. ræðumenn. Hann vildi sem sje halda því fram að vinslukostnaðurinn væri goldinn með kolunum. Það er að skilja, að kolin væru svo mikils virði, að ef smálestin væri seld á 100 kr., ættu þessar 1.500 smálestir að borga kostnaðinn. Þessi skýring er dálítið einkennileg. Því að með henni er gefið í skyn, að stjórnin hafi litið svo á, að heimilt hafi verið að selja kolin undir verði. Hið fyrsta, sem stjórnin var að athuga, var, hve háu verði skyldi selja kolin. Ef hún hefði verið þeirrar skoðunar að heimilt væri að selja kolin undir verði, eins og heimilað var í dýrtíðarlögunum, átti hún að skifta kolabirgðunun jafnt niður á sýslur landsins, eftir þörfum. En nú er því ekki að fagna, því að kolin úr þessari námu hafa öll runnið til Reykjavíkur, Eyjafjarðarsýslu og Akureyrar og Þingeyjarsýslu en að eins 175 smálestir til annara. staða á landinu. Og þar að auki er þess að gæta, að staðir þeir, sem næstir voru námunni, fengu kolin ódýrari en aðrir landshlutar, en urðu að greiða flutningskostnað. Þessi úthlutun hefir því komið svo misjafnt niður, að ekki getur komið til mála, að stjórnin hafi framkvæmt hana að vilja þingsins. Þá gat hæstv. forsætisráðherra þess, að stjórnin hefði orðið að selja kolin verði, sem þau gátu selst fyrir. En hvar er þá eldsneytisþörfin, ef menn vilja ekki kaupa þau sanngjörnu hlutfallsverði við erlend kol? Það var ótvírætt álit nefndarinnar, að rjettast væri að bjóða út námuna, því að reynslan væri sú, að það borgaði sig. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að framkvæmdir hins opinbera væru dýrari en framkvæmdir einstakra manna. Þetta er rjett. En einkennilegt er það, að framkvæmdir stjórnarinnar skuli ekki borga sig eins vel framkvæmdir einstakra manna, sem hafa minna fje. Eitthvað hlýtur að vera athugavert við slíkt, og manni dettur í hug hirðuleysi um að inna verkið vel af hendi. Og mjer virðist auðsætt, að um líkt hirðuleysi hafi verið að ræða hjá stjórninni í kolamáli þessu, þar sem hún leitast ekki við að komast á snoðir um, hvaða verði væri hæfilegt að selja kolin, og selur þau svo íhugunarlaust út í bláinn og hækkar ekki á þeim verðið fyr en um nýár. Nú ætlar stjórnin að halda kolanáminu áfram. En jeg fæ ekki skilið, að hún geti nú haldið því áfram hallalaust, án þess að gera sjer ljósa grein fyrir kolaverðinu. En hins vegar hygg jeg, að ef kolin verða seld því verði, er samsvarar framreiðslukostnaði, muni eftirspurnin verða minni en áður. Og þá rekur að þeirri spurningu, hvort ráðlegt sje að halda kolanáminu áfram. Nefndinni duldist ekki, að ætti að halda náminu áfram, yrði framleiðslukostnaður annars vegar og á hinn bóginn sanngjarnt verð á kolunum að verða samferða. En ef þetta reyndist ekki kleift, áleit nefndin sjálfsagt, að landsstjórnin hætti kolanáminu og byði námuna út. Einkennilegt virðist það, að einstakur maður rekur kolanámu með hagnaði við hliðina á landssjóðsnámunni, og selur kolin þó lægra verði en landsstjórninni finst hæfilegt nú. En þrátt fyrir alt þetta finst stjórninni það altaf óvirðing í sinn garð, ef gerð er tilraun til þess að láta hana hætta við eitthvert fyrirtæki, sem hún er byrjuð á og hefir reynst óhæf að veita forstöðu. Jeg minnist landsverslunarinnar í fyrra. Henni var ekki ljúft að láta hana af hendi. Hjer er nú svo komið, að landsstjórnin hefir sjeð hentast að útvega sænskan verkfræðing til umsjónar með kolanámunni. Jeg skal láta ósagt, hversu þessi ráðstöfun er hyggileg. En áreiðanlega er hún spor í rjetta átt. En var ekki hægt að fá þennan mann í fyrra?  Hv. þm. Dala. (B. J.) kvað skýrslu nefndarinnar ófullkomna. En ástæða hans fyrir þessari staðhæfingu var sú, að hann hefði heyrt greinagóðan mann segja það. Önnur rök bar hann ekki fram, enda voru þau ekki til. En sannleikurinn er sá, að skýrslan er hlutdrægnislaust samin, eftir þeim gögnum, sem nefndin hafði til meðferðar, og hefir hún hvergi hallað rjettu máli. Hún hefir samið skýrsluna svo samviskusamlega, sem auðið var. Þar er hvergi farið með æsingum eða stóryrðum í garð stjórnarinnar. En þegar nefndin leggur til, að náminu skuli ekki haldið lengur áfram en sýnt er, hvort það svarar kostnaði, þá er þetta kallað árás á stjórnina. En slíkt er firra. Jeg spyr, hvort nokkuð þýði að vita gerðir slíkrar stjórnar, er tekur rjettmætar aðfinslur svo nærri sjer og flokkur manna skipar sjer um, til þess að verja alt óviðfeldið og átöluvert í fari hennar. Hv. þm. Dala. (B. J.) tók það fram, að taka bæri tillit til, í hvaða verði kolin væru, en það er einmitt þetta, sem fær mann til að hugsa, að hægt verði að vinna kolin hallalaust með þessu verðlagi, og ef þau eru ekki keypt, þá er tvent til, annaðhvort að eldsneytisþörfin er ekki eins mikil og af er látið, eða þá að kolin eru ekki nógu góð. Jeg sje litla ástæðu til að fara út í einstök atriði eða að ræða málið yfirleitt lengur, því litlar líkur eru til, að meiri upplýsingar fáist í málinu en þegar eru fram komnar. Hver þm. hefir þegar fengið að sjá framkomu stjórnarinnar og varnir, og þær gefa ekki minsta tilefni til, að þingsályktunartill. verði ekki samþykt, heldur finst mjer hún þvert á móti vera nauðsynleg og sjálfsögð.