Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur Eimskipafélag Íslands notið skattfrelsis að miklu leyti síðan árið 1928. Með l. frá 7. maí 1928 var það fyrst undanþegið að greiða tekju- og eignarskatt. Þessi l. hafa verið framlengd síðan um 2 ára skeið í senn, en skattfrelsið féll niður nú um síðustu áramót. Ríkisstj. hefur nú leyft sér að flytja það frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., og er efni þess, að þetta skattfrelsi Eimskipafélags Íslands verði framlengt um 2 ár, fyrir 1945 og 1946, með nokkrum frekari skilyrðum þó en verið hafa áður. Í sjálfu sér er ekki hægt að segja annað en hagur Eimskipafélagsins sé nú mjög góður. Eftir síðustu reikningum, sem fyrir liggja, fyrir árið 1943, er nettóeign þess rúmlega 30 millj. kr. Það má því segja, að út af fyrir sig ætti það að greiða skatt ekki síður en margir aðrir skattgreiðendur hér á landi og jafnvel fremur en aðrir. Samt sem áður taldi ríkisstj. rétt að gera till. um, að skattfrelsið yrði framlengt, og byggist það fyrst og fremst á því, að hún lítur á Eimskipafélagið sem almenningseign, því að þótt ekki sé ríkisrekstur á því í orðsins eiginlegu merkingu, þá eru hlutabréfin mjög dreifð. Það eru menn í öllum landsfjórðungum og öllum stéttum, sem eiga hlutabréf í félaginu, og það er ekki hægt að segja annað en félagið hafi fyrr og síðar verið rekið fyrst og fremst með hag almennings fyrir augum. Ríkisstj., a.m.k. meiri hl. hennar, er þeirrar skoðunar, að æskilegt væri, að félagið gæti haldið áfram að bæta hag sinn, því að það er naumast hægt að efast um, að það fé, sem safnast fyrir hjá Eimskipafélagi Íslands, gangi til að auka skipastól landsins, en um það munu naumast vera skiptar skoðanir, að þess sé þörf. Til frekari tryggingar þessu var samt sett í þetta frv. ákvæði um, að skattfrelsið væri bundið því skilyrði, að tekjuafgangnum yrði varið einvörðungu til þess að kaupa skip eða á annan hátt í þágu samgöngumálanna. Er þar átt við, að ekki væri útilokað, að félagið gæti lagt t.d. í flugsamgöngur og fært út starfsemi sína á þann hátt. Stjórnin taldi ekki ástæðu að þessu leyti að skera félaginu mjög þröngan stakk, þótt gert sé að sjálfsögðu ráð fyrir, að meginhlutanum af því fé, sem félagið hefur til ráðstöfunar, sé varið til samgöngubóta. Eins og kunnugt er, hefur félagið á árinu 1943 haft óvenjulega góða afkomu. Rekstrarhagnaðurinn á því ári varð yfir 18 millj. kr., og sá hagnaður stafar einvörðungu af rekstrarafgangi á leiguskipum, sem félagið hafði þá. Það hafa orðið nokkrar deilur um þetta og félaginu lagt það til ámælis, að það hafi haldið uppi óþarflega háum fröktum á árinu 1943, og ég skal ekki fara út í að rökræða það að svo stöddu. En hvað, sem má um þetta mál segja, þá hljóta menn að sjá, að hér sé ekki um neina hættu að ræða, ef tryggt er, að þessi rekstrarafgangur gangi einvörðungu til þess að bæta samgöngur landsins, auka skipastól þess og tryggja samgöngur, bæði utan lands og innan. Um rekstrarafkomu þessa árs er það að segja, að það liggja ekki fyrir neinar endanlegar upplýsingar um hana enn þá, en eftir því, sem framkvæmdastjóri Eimskipafélagsins hefur sagt mér, er útlit fyrir, að nokkur rekstrarafgangur verði á árinu 1944, en hann stafar af því, að fraktalækkunin kom ekki fyrr en liðið var nokkuð á síðasta ár. Ég hygg, að það hafi verið 8. maí, sem hún kom, þannig að talsvert mikill hagnaður var orðinn fyrri hluta árs. Aftur á móti hefur framkvæmdastjóri upplýst það, að ef fraktirnar haldi áfram óbreyttar á þessu ári og ekki verái nein breyting á rekstrarkostnaði skipanna, sé útlit fyrir, að talsverður tekjuhalli verði á þessu ári. Út af fyrir sig mætti segja, að ekki skipti miklu máli, ef sú verður raunin, að tekjuhalli verði á árinu, hvort félagið er undanþegið tekjuskatti, en þrátt fyrir það þótti stjórninni rétt, að því væri slegið föstu, að eðlilegt væri, að félagið héldi áfram skattfrelsi sínu á sama hátt og það hefur haft á undanförnum árum. Ég vildi því gera það að till., minni, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn. til athugunar, og er þess að sjálfsögðu óskað, að afgreiðsla þess fari fram eins fljótt og frekast er auðið, því að það er gert ráð fyrir, að nú fari að styttast þinghald.



Ræða hv. 2. þm. S.-M. gæti gefið ærið tilefni til þess, að hér væri flutt nokkuð ýtarleg ræða um stjórnmálastefnu þá, sem hann hefur fylgt undanfarin ár, og sérstaklega um það mál, sem hér er nú til umr. Ég skal stilla mig um hvort tveggja. Ég get þó ekki látið vera að gera nokkra athugasemd við þessa ræðu hans. Það má kannske segja, að það sé ekki réttlátt að undrast ræður um skattamál frá þessum hv. þm. vegna þess, að maður er orðinn svo vanur að heyra margt undarlegt um skattamál frá honum. En sannarlega átti ég von á að heyra margt annað frá þessum hv. þm. en þennan grátstaf og harmakvein fyrir hönd skattþegnanna í landinu. Enginn maður, sem hefur komið inn á Alþ., hefur látið eins greipar sópa um skattainnheimtur landsmanna og hann. Og það er á allra vitund, að þau skattsvik, sem skattþegnarnir hafa framið undanfarið, má rekja aftur í stjórnartíð þessa hv. þm. og telja aðalorsökina fyrir þeim þá gífurlegu skattaálagningu, sem hann barðist fyrir. Og ég minnist þess, sem hinn gætni stjórnmálamaður Jón sálugi Baldvinsson sagði oftar en einu sinni, að sér ofbyði sú skattastefna, sem þessi ungi fjmrh. væri að innleiða hér á landi. Þessi hv. þm. hefur gengið fremstur af öllum þm. fyrir því fram á þennan dag að ná sem mestum skatti af þjóðfélagsþegnunum. Þess vegna er hann dálítið undarlegur þessi harmagrátur hans nú, nema að því leyti, sem við vitum og oft hefur verið lýst yfir af honum og hans fl., að þeir eru argir yfir því, að einhver aðili skuli eignast eitthvað hér á landi, án þess að sá fl. fái að ráða yfir þeim hagnaði. En það telur hann og hans fl. frumskilyrði fyrir því, að nokkur maður megi eignast eitthvað í þessu landi. Ég vil svo ekki fara langt út í að svara einstökum ummælum, sem þessi hv. þm. hefur viðhaft. Ég veit, að hv. þm. gera sér fulla grein fyrir því, að Eimskipafélagið á að hafa sérstöðu, eins og það hefur haft, í þjóðfélaginu. Ég má segja það, þessum hv. þm. til lofs, að hann hefur barizt fyrir því, að Eimskipafélagið hefði skattfrelsi, alveg síðan hann kom á þing. Síðast, þegar það var til umr. hér á Alþ., kom fram till. frá flokksbróður hans, sem er kunnur fyrir það að vera honum jafnvel enn þá verri í skattamálum, - og þó að ég teldi hv. 2. þm. S.-M. þann versta, hvað þessi mál snerti, áðan, þá er það af því að ég tek miklu meira mark á honum, - þessi flokksbróðir hans lagði til, að Eimskipafélagið fengi skattfrelsi aðeins eitt ár, en hv. 2. þm. S.-M. beitti sér eindregið gegn því, og sú framkoma kom vel heim við þá grundvallarskoðun, sem virtist ríkja í huga þessa hv. þm. þá. Ég veit, að hv. þm. gerir sér grein fyrir því nú, eins og hann gerði þá, að það gegnir allt öðru máli með Eimskipafélagið heldur en nokkurn annan aðila, sem hér starfar á því sviði. Eimskipafélagið er í eign 13 eða 14 þús. manna, flestra búsettra hér á landi og nokkurra búsettra í Vesturheimi. Það er kannske ekki hægt nú í dag að telja upp alla eigendur þessa félags, en það er á allra vitund, að það hafa ekki orðið neinar verulegar breyt. á hluthafaskránni frá því sem hún lá fyrir. Það eru 13–14 þús. eigendur. Þegar ég var atvmrh. fyrir nokkrum árum, fór ég fram á að fá að vita, hve margir ættu yfir 5 þús. kr. í Eimskipafélaginu. Það voru örfáir menn. Og ég hygg, að skattstofan hafi vitað það. Og það er hægt fyrir n., sem athugar þetta mál, að fá um það upplýsingar. Ég hygg, að tekin séu af öll tvímæli um það í nútíð og framtíð, að engar verulegar breyt. á hluthafaskránni hafi átt sér stað nema fyrir ráðstafanir ríkisstj. Ég er þakklátur Eimskipafélaginu fyrr og síðar fyrir það mikla þjóðþrifastarf, sem það hefur haft á hendi. Og ég veit ekki betur en hv. 2. þm. S.-M. sé mér nákvæmlega sammála um það. Og ég man ekki um neinn af mínum samstarfsmönnum í ríkisstj. heldur en hann, að hann, sem ráðh., gæti borið því vitni, að Eimskipafélagið hefði ekki jafnan farið eftir óskum ríkisstj. þeirrar, sem hann hefur tekið þátt í. Sama hef ég heyrt frá öðrum ríkisstj. Þetta er líka mín reynsla. Ég tel Eimskipafélagið bezta varasjóðinn, sem ríkið á, og frá því sjónarmiði er ég mjög eindregið fylgjandi skattfrelsi Eimskipafélagsins. Ég hef oft hugsað um þetta mál. Og ég tel, að við séum öruggari með það fé, sem safnazt hefur hjá því félagi heldur en mörgum öðrum sjóðum, sem við höfum umráð yfir, af því að við höfum oft orðið að ganga feti lengra en okkur hefur gott þótt um ráðstafanir á þessum sjóðum og ríkiseignum, sem Eimskipafélagsstj. hefur ekki þurft að gera, enda haldizt betur á sínu fé heldur en okkur á fé ríkisins. Ég hef helzt skilið það á hv. þm., að meginótti hans um einhverja þjóðarógæfu, sem af þessu gæti stafað, væri í því fólginn, enda þótt hann ekki neitaði, að í öllum aðalefnum væri hluthafaskráin eins og hún var, að Eimskipafélaginu væri stjórnað af aðeins fáum mönnum, sem þar réðu öllu, sem máli skipti. Nú má það vera, að svo sé, en slíkt má og getur aðeins átt sér stað, að hluthafar allir telji sig við una, og ég hygg, að svo sé. Ég er þess fullviss, að ef stj. Eimskipafélagsins lýsti sér þannig, að þjóðarhagurinn væri fyrir borð borinn, þá dreg ég ekki í efa, að allur hinn mikli fjöldi hluthafanna mundi fáanlegur til þess að rísa gegn þeirri stefnu og fáanlegur til þess að láta sín gæta öðruvísi og meira á stj. félagsins en raun hefur borið vitni að þessu. Sú staðreynd, að fáir menn stjórni þessu félagi, er ekkert annað en sönnun þess, að Eimskipafélagið hefur alltaf hagað sér fram á þennan dag eins og bezt verður á kosið. Að ástæða sé nú til, að öðruvísi verði, get ég ekki viðurkennt. Og ég sé ekki heldur neinn skiljanlegan grundvöll fyrir því. Við hv. 2. þm. S.–M. vitum báðir, að hér á landi er starfandi annar félagsskapur, - ég veit ekki, hvort hann er eins ríkur og Eimskipafélagið, - ég á þar við S.Í.S. og samvinnufélagsstarfsemina í landinu. Sú starfsemi nýtur alveg sérréttinda í skattgreiðslu. Við vitum báðir, að það eru tiltölulega fáir menn, sem þar ráða öllu, enda þótt félagsmenn séu mjög margir. En ég hygg, að þeim haldist það uppi aðeins vegna þess, að þeir mörgu, sem á bak við þá standa, en þeir munu skipta þúsundum eða tug þúsunda, eru ánægðir. Ég hygg, að það sé að þessu leyti mjög svipað um bæði þessi félög, að þótt í þeim sé mikill fjöldi meðlima, séu það tiltölulega fáir menn, sem þar ráða. Bæði þessi félög njóta sérréttinda, - sem ég þó skal viðurkenna, að það geti komið til athugunar að afnema skattfrelsi þeirra, en mér virðist það ekki liggja fyrir nú. Og á meðan Eimskipafélagið heldur áfram að haga sér í einu og öllu að allra dómi eftir vilja ríkisstj. á hverjum tíma, sé ég ekki ástæðu til þess að óttast, þó að þetta félag háfi eignazt nokkra fjárupphæð, sem kannske nægir til þess að byggja 5–6 miðlungsskip. Þessi ótti, sem lýsir sér hjá hv. þm. og er honum í blóð borinn, við fjármuni er mér alveg óskiljanlegur. Ég hef hvað eftir annað orðið þess var, að þessi hv. þm. er hræddari við fjármuni, sem hann þá hefur ekki umráð yfir sjálfur, heldur en krakki er hræddur við drauga. Mér finnst þetta eins konar sjúkleiki, sem fram kemur í ræðu hv. þm. gagnvart Eimskip, þegar því einu er til að dreifa, að þetta félag, sem hefur tekið að sér allan meginhlutann af þörf hins íslenzka eyríkis um samgöngur á sjónum, þó að það hafi nú hina erfiðustu aðstöðu til þess, eftir að það hefur misst tvö af sínum beztu skipum, að það þarf að eignast 5–6 skip til flutninga að ófriðnum loknum. Hv. 2. þm. S.-M. hefur verið mjög harðorður í garð ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. fjmrh. fyrir þau ummæli hans, að hann teldi það engan skaða, þó að Eimskip eignaðist eitthvað, og enn fremur að hæstv. fjmrh. bæri þá að sýna fram á, hvers vegna væri meiri ástæða til þess að halda þessum hlífiskildi yfir Eimskipafélaginu heldur en þeim, sem nú er verið að íþyngja með sköttum. Ég vil spyrja þennan hv. þm., sem sjálfur, meðan hann var fjmrh., lagði þá þyngstu skatta á þjóðina, sem lagðir hafa verið á hana, - og t.d. sjávarútvegurinn var um það bil að gefast upp, meðan hann var ráðh., - og um leið barðist fyrir skattfrelsi Eimskipafélagsins: Var það af því, að hann vildi gjarnan pynta menn með þessum sköttum? Þetta verður varla skilið á annan veg en að ótti og hræðsla grípi þennan hv. þm., ef tveir krónupeningar liggja saman, - ekki í bókstaflegum skilningi, heldur í yfirfærðum skilningi, - vitandi þó, að samkvæmt íslenzkum venjum og lögum er hægt fyrir ríkið að ná tökum á hvaða starfsemi sem er, um leið og hún fer út fyrir það að þjóna þjóðarheildinni. Ég kalla þetta þess vegna sjúklegan ótta og ekkert annað. Hv. þm. sagði, að ríkissjóður væri fátækur og hann yrði í fjárþörf. Mér er það fullkomlega ljóst. að hann er fátækur nú, en það mun þó varla vera verr ástatt fyrir honum en einmitt, þegar þessi hv. þm. var fjmrh. En við skulum láta það liggja á milli hluta. Reynslan verður að skera úr um þörf ríkissjóðs. Hins vegar var þessi hv. þm. með margar fullyrðingar um það, að Eimskipafélaginu yrði engin skotaskuld úr því að standa undir nýsköpuninni. Ég fagna því, að það skuli eiga þessar millj. kr., en ég harma það, hvað þær eru fáar. Þær nægja aðeins til þess að byggja 5–6 miðlungsskip. Eimskipafélagið hefur snúið sér til nýbyggingarráðs til þess að fá leyfi til þess að byggja eða kaupa skip. En þó að þessi 5 eða 6 skip komi hingað, þá er það ekki nóg nema aðeins til þess að bæta úr hinni brýnustu þörf okkar á þessu sviði. Norðmenn hafa rekið sem arðvænlegan atvinnurekstur að láta skip sín sigla um úthöf alheimsins. Ég dreg í efa, að Norðmenn séu betri siglingamenn en Íslendingar. Og ég hygg, að við Íslendingar ættum að reyna að feta í fótspor þeirra og koma hér upp skipastóli, ekki aðeins til þess að annast flutninga milli Íslands og annarra landa, heldur líka til þess að sigla á um úthöfin og draga þannig fé í þjóðarbúið. Ég tel það hina mestu þörf. Og ef Eimskipafélagið gæti gengið þar á undan, teldi ég það vel farið. Svo skal ég viðurkenna það, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði viðvíkjandi flutningum Eimskipafélagsins, að það getur vel komið til mála að leggja á Eimskipafélagið einhverjar kvaðir um það, að ríkið þurfi ekki að annast strandferðir og Eimskipafélagið þann hluta af siglingunum, sem telja mætti arðvænlegri. Ég er fullkomlega viðmælandi um það. Það vakir ekki fyrir mér að halda óeðlilegri verndarhendi yfir Eimskipafélaginu, heldur vil ég, að það haldi áfram að vinna fyrir þjóðarheildina. Ég álít Eimskipafélagið hina þörfustu þjóðareign, og ég vil vernda það sem slíkt. Hv. þm. talaði um okurgróða Eimskipafélagsins. Það er satt, Eimskipafélagið hefur grætt stórkostlega 1943, en ég held, að það sé í eina skiptið, sem ríkisvaldið hefur ákveðið tekjur félagsins. En þó að menn vilji sjá ofsjónum yfir þessum tekjum, þá er það ekki annað en það, að þjóðin hefur á þessu ári eignazt 2–4 ný skip, og það er út af fyrir sig ekkert sorgarefni. Öðru máli væri að gegna, ef hluthafarnir hefðu fengið þetta fé allt saman, en ég vænti, að hv. þm. sé ljóst, að af þessum peningum hafa hluthafarnir ekki fengið nema 52 þús. kr., nema þá ríkið. Þetta er í sjóðum, sem ætlað er að taka á sig að rísa undir þeirri þörf, sem hvað mest kallar að, að við verðum sjálfir færir um að annast alla flutninga til landsins að stríðinu loknu, undir eins og við höfum getað fengið byggð ný skip. Það þýðir ekki að tala um Eimskipafélagið eins og einhverja okurstofnun, sem reki þjóðhættulega starfsemi. Það er staðreynd, að Eimskipafélagið hefur rekið eitt hið mesta þjóðþrifastarf í landinu og hluthöfunum hefur aldrei verið greiddur arður meira en 4% af þeirra hlutafé, og nú er ætlað að tryggja það með beinum ákvæðum þeirra l., sem nú eru hér borin fram. Ég hef skrifað hjá mér ýmislegt fleira, sem hv. þm. sagði, en ég held, að ég fari ekki að svara honum frekar. Ég býst við, að málið skýrist ekki, þó að ég fari að ræða hans afstöðu til skattamála yfirleitt, því að það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er það, sem hefur verið margtekið fram, að hér er um að ræða félagsskap, sem í áratugi hefur sýnt, að hann starfar á þjóðhollum grundvelli, félagsskap, sem þessi hv. þm. hefur alltaf verið ásáttur um að láta njóta skattfrelsis, félagsskap, sem vitað er um, að hefur í framtíðinni nákvæmlega sömu, ef ekki meiri, þjóðarþýðingu en fram að þessu. Af þessum ástæðum lít ég svo á, að það sé ekki síður ástæða nú en áður til að veita þessu félagi skattfrelsi, um leið og ég skoða mig óviðbúinn að bera ábyrgð á því, að þetta félag sé, með því að þingið synjaði því um skattfrelsi, losað undan þeirri kvöð, sem á því hvílir um að halda uppi svipaðri starfsemi eins og það hefur rekið fram að þessu. En ef þessi hv. þm. getur ekki aðhyllzt þessa stefnu, - því að hann orðaði það svo, að það væri þjóðhættulegt að veita einkarekstri sérréttindi og það yrði annaðhvort að vera einkarekstur eða ríkisrekstur, en ekkert þar á milli, - ef hann heldur fast við þá grundvallárskoðun, þá má athuga að gera þá breyt. á skattal., að þar njóti engir neinna sérstakra hlunninda. Ég skal svo til að forðast að lengja umr. fram úr hófi stilla mig um að svara ýmsu. sem væri ærið yrkisefni, ef menn vildu það viðhafa, af ummælum hv. 2. þm. S.-M.



Herra forseti. Mér þykir hlýða, þó að ég hafi ekki ætlað mér það við þessa umr., að fara um þetta frv. nokkrum orðum vegna þeirrar gagnrýni, sem það hefur sætt frá hv. 2. þm. S.-M. nú áðan. Ég vil þá fyrst minnast á, hvernig þetta frv. er til orðið og hvaða munur er á því og öðrum frv. svipaðs eðlis, sem áður hafa verið flutt hér á þingi. L. um skattfrelsi Eimskipafélagsins voru fyrst flutt á þingi 1928 og hafa síðan á hverju einasta þingi eða öðru hverju þingi verið framlengd á svipaðan eða sama hátt. Það hlýtur þess vegna að vakna sú spurning, hvort sé nokkuð sérstök ástæða nú til að stöðva þessa skattaívilnun eða hvort félagið hafi með starfsemi sinni gefið það til kynna eða hagað sér á þann hátt, að nú beri að taka aðra afstöðu til þessa máls en áður var gert, því að afstaða hv. 2. þm. S.-M. er nú vissulega allmiklu öðruvísi en verið hefur áður. Áður hefur hann, eins og hæstv. forsrh. réttilega tók fram áðan, staðið mjög fast með því, að þetta skattfrelsi yrði veitt, í staðinn fyrir það; að nú þykir honum það svo óhæfilegt, að hann kallar þetta stappa nærri einræði eða einveldi félagsins, sem gerði það alls ráðandi, eftirlitslaust og samkeppnislaust, eins og hann orðaði það, ef frv. yrði nú samþ. Það, sem mér skilst, að sé það eina, sem hann fettir fingurna út í eða gerir greinarmun á frá því, sem áóur var, er það, að félagið hafi nú safnað fé meira en nokkru sinni áður. Þá hlýtur fyrst að vakna sú spurning, hvort þetta fé, sem félagið hefur safnað, sé óhæfilega mikið til þess, að það geti innt sitt starf af hendi, eða hvort þessum gróða hefur verið ráðstafað til hluthafa svo mikið, að óforsvaranlegt sé að láta félagið hafa þau skattfríðindi, sem það hefur haft að undanförnu. Mér hefur borizt bréf frá stjórn Eimskipafélags Íslands fyrir ekki löngu, þar sem félagið fer fram á, að stj. aðstoði það við byggingu nýrra skipa, sex að tölu. Var tekið fram í bréfinu, að bréf svipaðs efnis væri sent til nýbyggingarráðs til þess að leita aðstoðar þess og leyfis til að byggja skip, byggja mörg skip. Það er talað um sex skip og gert ráð fyrir því, að það sé miðað við þá upphæð, sem félagið hefur nú fyrir hendi til þessara framkvæmda. Ef frekara fé væri fyrir hendi, þá mætti ætla, að fleiri skip yrðu byggð eða hærri tala nefnd. Ég lít svo á, að sú fjárhæð, sem félagið hefur safnað á þessum árum, sé alls ekki of há, heldur þvert á móti of lág til þess, að það geti rækt þá starfsemi, sem það ætlar hér að inna af hendi. Ég vil í þessu sambandi benda á, að fyrir stríð voru hér starfandi erlend skipafélög, sem voru í harðri samkeppni við Eimskipafélag Íslands. Allt fram undir ófriðinn var þessari starfsemi haldið áfram. Ég hef heyrt óljósan ávæning af því, þó með nokkrum rökum, að það sé hugsað til þess, að starfsemi, ekki ósvipuð þessari, verði tekin upp hér að ófriðnum loknum, a.m.k. til þess hugsað af ýmsum aðilum. Það er þess vegna óhætt að gera ráð fyrir því, að Eimskipafélag Íslands mundi þegar að stríðinu loknu lenda í allharðri samkeppni, og í slíkri samkeppni er það venjulega, að allur kostnaður er lækkaður eins og mögulegt er. Og þá er fyrsta skilyrðið, liggur mér við að segja, til þess að geta staðizt samkeppni hinna fjársterku erlendu félaga, að þetta félag okkar geti átt skuldlaust eða sem allra skuldminnst skipin, sem það hefur í siglingum, og því aðeins geti það haldið uppi launakjörum og öllum útbúnaði, sem þarf að hafa í sæmilegu lagi, að það þurfi ekki að eyða óhæfilega miklu fé til vaxta og afborgana, þegar samkeppnin fer að harðna. Ég vil því segja, að það sé nauðsynlegt skilyrði, hvernig sem þessum málum er skipað og með þau farið, að sá innlendi aðili, sem fer með þessar skipaferðir okkar eftir stríðið; verði eins vel undir það búinn og frekast verður við komið og eigi skuldlaust þau skip og áhöld, sem hann notar til siglinganna. Út frá þessu vil ég draga þá ályktun, að því aðeins sé hægt að draga úr möguleikum félagsins til skipakaupa, að það hafi þegar safnað óþarflega miklu fé til þeirra, svo að það þurfi ekki á því að halda til þessarar starfsemi í landinu og það eitt eigi að ráða úrslitum um, hvort eigi nú að breyta um þá stefnu, sem ráðið hefur frá 1928 og hingað til óslitið og nálega samhljóða. Ef þessir fjármunir eru orðnir svo miklir, að þeir teljist óþarflega miklir, þá á að vera á móti þessu, - annars ekki. En svo kemur hitt atriðið, en það er að tryggja, að meðferð þessa fjár í höndum félagsins verði á þann hátt, að þjóðin geti vel við það unað. Þegar l. um skattgreiðslu Eimskipafélagsins voru sett 1928, var sett það skilyrði, að það greiddi ekki hærri arð til hluthafa en 5%. Nú vitum við, að ekki var úthlutað 5%, heldur fyrstu árin eða öll árin 4%, og þegar illt var í ári, og það var alloft, þá var engum arði úthlutað, og nú á síðustu árum hefur verið horfið að því, og er það sett inn í þetta frv., að miða við 4%. Engin ákvæði hafa verið sett um, hvað gera skuli við tekjuafganginn, ef um gróða er að ræða, að honum skuli varið til skipakaupa eða á. annan hátt í þarfir félagsins. Þessi atriði er ég fús að ræða og að frv. verði orðað þannig að tryggja sem bezt, að þetta fé verði að sem mestu gagni, án þess að athafnafrelsi félagsins sé skert. Það er eðlilegt, að ríkisvaldið eigi rétt til, fyrir þessi skattfríðindi, að hafa hönd í bagga með starfsemi félagsins og fylgist með, hvernig það notar sér þessi fríðindi, og álit ég, að félagið eigi að sætta sig við það að sínu leyti. Því hefur verið haldið fram, að félagið væri ekki eins almenn eign íslenzkra borgara og talið hefur verið. Ég veit ekki, hvað rétt er í þessu. Ég hef enga aðstöðu haft til að kynna mér það, en tel rétt, að það komi fram og verði upplýst, hvort hér er um fyrirtæki fárra einstaklinga að ræða, og líka til þess að eyða óþarfa tortryggni, sem komið hefur verið af stað og ég skal ekki dæma um, hvort hefur við rök að styðjast eða ekki. Það er sagt, að þetta félag sé efnaðasta fyrirtæki í landinu og þess vegna ætti því að vera auðveldara en öðrum að greiða skatta. Þetta þarf ekki að fara saman. Félagið er efnað, það er rétt. En til þess að það geti innt störf sín af hendi eins og það á að gera, þarf það ákaflega mikilla fjármuna með. Og ef taka á fjármuni af félaginu, þá getur það þýtt stöðvun á starfsemi þess, því að skipabyggingar á þessum tímum eru svo fjárfrekar, að jafnvel þær 30 millj. eða rúmlega það, sem félagið telst nú eiga, munu ekki einu sinni nægja til þeirra skipabygginga eða - kaupa, sem þarf að inna af hendi í náinni framtíð, ef gera á það á þann hátt, sem ég tel að þurfi. Þetta er aðalatriðið í málinu, og þá er burt fallinn sá möguleiki, sem hv. 2. þm. S.-M. vill halda fram, að þetta félag hafi fram yfir önnur fyrirtæki í landinu til að greiða skatta. Hv. þm. segir, að hann skilji ekkert í, að stj. skuli hafa getað flutt þetta frv. Hann skilur ekki sjálfstæðismenn vegna þess, að þeir vilja með þessu útiloka samkeppnina, og hann segir, að frv. sé í beinni mótsögn við allt, sem jafnaðarmenn og sósíalistar hafa sagt um þetta mál fyrr og síðar. Þetta er ekki rétt að því leyti, sem ég hef nú sýnt fram á, því að þótt jafnaðarmenn og sósíalistar hefðu helzt kosið að sjálfsögðu, að fyrirtækið væri rekið af ríkinu eða fyrirtæki hliðstætt þessu, þá er ekki fyrir hendi í þjóðfélaginu sá grundvöllur, sem til þess þarf, að það geti orðið, en það, sem þeir vilja næsthelzt, er það, að félagið sé rekið eins sterkt og öflugt og mögulegt er, en með þeirri íhlutun ríkisvaldsins, að það komi almenningi að þeim notum, sem stefnt er að í þessu frv.



Það er að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. S.-M., sem mér þykir ástæða til, áður en ég greiði atkv. um þetta mál, að segja um það nokkur orð. Það eru sérstaklega tvö atriði í ræðu hans, sem gefa mér tilefni til þess að taka hér til máls. Í fyrra lagi er það, að hann vitnaði til afstöðu þm. til afgr. þessa máls fyrir tveimur árum, þar sem hann sagði, að ef vitað hefði verið um, að félaginu hefði áskotnazt svo mikill gróði á árinu 1943, þá mundi enginn hafa greitt atkv. með skattfrelsi félagsins. Þetta var fyrra atriðið. Hitt atriðið var það, að mér virtist öll ræða hans falla mjög á þá lund, að æskilegt væri að þoka rekstri þessa félags inn á ríkisrekstur, m.ö.o. að ríkið færi að seilast þar til valda, þannig að endirinn yrði sá, að félagið yrði gert að ríkisfyrirtæki. Viðvíkjandi fyrra atriðinu verð ég að segja, að mér fannst það uppþot, sem varð, þegar vitað varð um gróða Eimskipafélagsins 1943, harla einkennilegt, en þetta liggur sjálfsagt í því, að ég lít öðrum augum á þetta félag en hv. 2. þm. S.-M. gerir. Ég lít nefnilega þannig á og styðst þar við margra ára reynslu eða jafnmargra ára reynslu og félagið er gamalt, að við hefðum ekki með öðrum hætti getað betur séð fyrir því að leysa siglingaþörf landsmanna, sem er eðlilega æðimikil, þar sem við búum á eyju langt frá byggðum annarra þjóða. Ég sé ekki, að það hefði verið hægt að hitta á öllu betri og heppilegri leið til að leysa þessa þörf en þá, sem farin var með stofnun Eimskipafélags Íslands. Ég get ekki betur séð en rekstur félagsins hafi ávallt verið þannig, að þar hafi ætíð verið þræddir hagsmunir þjóðarinnar og allt gert til að gera félagið að hagsmunafyrirtæki fyrir þjóðina í heild, og ég tel ekki líkur til, að með öðrum hætti hefði verið betur fyrir þessu séð. En jafnframt því, og það er annar meginþátturinn í því hlutverki, sem félagið hefur innt af hendi, þá hefur sótzt allmikið í þá átt, að félagið geti að fullu orðið við hinni vaxandi þörf þjóðarinnar um flutninga landa milli. Þó hefur félaginu engan veginn tekizt enn að sjá fyrir þessum þörfum til fulls, sem sést bezt á því, að við höfum þurft á öðrum skipum að halda til siglinga landa milli til viðbótar við skip félagsins. Ég tel því, að reynslan af starfsemi félagsins sé sú, að það sé mikið lán, að því skuli nú hafa tekizt að tryggja svo fjárhagsaðstöðu sína, að líkur séu til, að það geti nú stigið allverulega stórt skref í áttina til þess að byggja upp siglingar fyrir þjóðina nú að stríðinu loknu. Þá er eitt, sem er mjög athyglisvert í sambandi við þetta, og það er það, að síðan Eimskipafélagið var stofnað, hafa tvær heimsstyrjaldir dunið yfir sem hafa teygt anga sína og arma til okkar Íslendinga. Hvernig hefðum við verið staddir í fyrri. styrjöldinni, ef Eimskipafélagið hefði ekki verið komið á nokkurn rekspöl með rekstur sinn, sem var þó ekki mikill þá, og hvernig hefðum við verið staddir nú, ef við hefðum ekki búið að Eimskipafélaginu? Mér finnst aðstaða okkar í þessu stríði gefa okkur bendingu um, hvers virði sé að efla þennan félagsskap, til þess að hann sé þess megnugur að flytja inn nauðsynjar handa þjóð okkar, því að það er sannarlega hart fyrir okkur, að það skuli þurfa að vera styrjöld og við skulum þurfa að vera herteknir til að geta komizt í slik sambönd við aðrar þjóðir, að við getum bjargað siglingum okkar, því að þrátt fyrir þann vöxt, sem orðið hefur í starfi Eimskipafélagsins, þá er það enn ekki þess umkomið að geta séð fyrir öllum okkar siglingum, og einmitt í skjóli þess, að við vorum fyrst herteknir og gerðum síðan herverndarsamning við aðra þjóð, hefur okkur tekizt að afla okkur þess skipakosts, sem við þurftum nauðsynlega til viðbótar við Eimskipafélagið til þess að geta sinnt þessum þörfum þjóðarinnar að fullu. Ástandið hjá okkur er því ekki betra en það, að það verður stríð að dynja yfir, til þess að við getum leyst þau verkefni, sem enn bíða óleyst á þessu sviði. Með tilliti til þessarar þarfar þjóðarinnar og hvernig ég lít á starfsemi Eimskipafélagsins, get ég ekki tekið undir neitt af þeirri ádeilu, sem flutt var á Eimskipafélagið fyrir að hafa notað aðstöðu sína á þessu ári til að leggja grundvöll að því að geta í framtíðinni leyst að fullu þetta starf af hendi fyrir þjóðina. Hv. 2. þm. S.-M. talaði mikið um það, að Eimskipafélagið væri í höndum fárra manna og af þessu gæti stafað hætta fyrir þjóðina. Ef litið er á þá áratugastarfsemi, sem Eimskipafélagið á að baki sér, þá sé ég ekki, að nokkurn tíma hafi hillt undir neina hættu af þessu fyrirkomulagi í uppbyggingu Eimskipafélagsins, því að ég álít, að rekstur þess hafi alltaf verið miðaður við það tvennt, að leysa sem flest spursmál með sem ódýrustum hætti fyrir þjóðina og jafnframt að haga rekstri félagsins þannig, að það gæti eflt starfsemi sína og þar með mætt þeirri þróun og aukningu í þjóðfélaginu, sem átt hefur sér stað að undanförnu. Ég verð að segja það í sambandi við ummæli hv. 2. þm. S.-M., þar sem hann var að tala um hættuna af því, að félagið væri í höndum fárra manna, að félagið hefur verið rekið þannig eins og ég hef lýst, að þeir ráðandi menn í félaginu hafa síður en svo sýnt nokkra viðleitni til að nota þetta félag sem gróðastofnun fyrir hluthafa þess, sem sést m.a. af því, að í mörg ár greiddi félagið engan arð til hluthafa, og þegar það græddi mest, eða um 20 milljónir, greiddi það aðeins 4%. Ég held því, að ekki sé hægt að álasa þeim, sem stjórna félaginu, þó að þeir hafi notað þessa aðstöðu til að tryggja hag félagsins og leggja þar með grundvöll að því, að við getum eftir stríðið eflt allverulega siglingar okkar landa milli. Ég fyrir mitt leyti lít svo á og byggi þar á reynslunni, að engin breyting muni í þessu efni verða á starfsemi félagsins, heldur muni það nota sinn bæta hag einvörðungu samgöngunum til eflingar. Þar að auki má á það benda, að Alþingi hefur vitanlega þau tök á þessu félagi, að ef það sýndi sig í því að vilja víkja af þeirri braut, sem það hefur gengið að undanförnu og ber að ganga framvegis, hefur það aðstöðu til að skakka þann leik, en reynslan af rekstri félagsins er þannig í mínum augum, að engin ástæða er til að ætla, að til slíks þurfi að grípa. Nú eru margir í þessu landi, sem gera sér ákaflega bjartar vonir um framtíðina. Nú er talað um að gera öflugt átak til að auka atvinnulíf okkar og endurnýja atvinnutæki okkar. Við státum af því, að við eigum inneignir erlendis, sem nema mörg hundruð millj. kr., og allar þær stóru fyrirætlanir, sem allir tala nú um, og ekki sízt hæstv. ríkisstj., eru byggðar á þessum inneignum, sem við eigum þar. Einn hlutinn af þessum inneignum er sá gróði, sem aflazt hefur hjá Eimskipafélaginu, sem við vitum, að það ætlar að verja eingöngu til að leysa það hlutverk í vaxandi mæli, sem það hefur innt af hendi að undanförnu, og ég lít svo á, að þessi þáttur í að leysa samgöngur okkar sé miklu betur tryggður hjá þessum félagsskap en hjá ríkinu. Þarf þar ekki annað en benda á, að Eimskipafélagið hefur nú safnað fé á þriðja tug milljóna til að byggja hér upp siglingarnar milli landa og nokkrar siglingar meðfram ströndum landsins. Ríkið hefur haft í sínum höndum strandferðirnar að mestu leyti á þessu sama tímabili, og það hefur haft aðgang að buddu hvers einasta borgara í landinu, og það má með sanni segja, að þeir hafi ekki verið neitt feimnir að opna lásinn á þeirri buddu. En hvað hefur verið gert til að byggja upp strandferðirnar? Og hvernig er ástandið þar? Við eigum eitt skip, sem er fært um að sigla meðfram ströndum landsins. Hitt eru meira og minna léleg eða ónýt skip, sem við verðum að bjargast við, af því að ekki er annað fyrir hendi. En við höfum ekki lagt einn einasta eyri til hliðar af gróða þessara ára til að byggja upp strandferðirnar. Ég vil í þessu sambandi benda á, sérstaklega af því að hv. 2. þm. S.-M. vill þoka rekstri Eimskipafélagsins yfir í ríkisrekstur, að reynslan sýnir okkur, að þó að svo sé fyrirhugað, að eitthvað af því fé, sem lagt er á þjóðfélagsborgarana, fari til ákveðinna framkvæmda, þá verða ýmsar torfærur á leið þess fjár, sem fer um hendur ríkisstjórnarinnax þar til það er komið í þessar ákveðnu framkvæmdir. Þetta þekkjum við af reynslunni, og hún hefur ekki tekið stakkaskiptum á síðustu árum, nema síður sé. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, að útlit væri fyrir, að jafnvel yrði taprekstur hjá Eimskipafélaginu á þessu ári. Við vitum, að gróði Eimskipafélagsins stafar frá leiguskipum, sem félaginu tókst að fá, því að skip félagsins sjálfs eru mörg orðin gömul og hefur mjög á þau reynt á þeim löngu siglingaleiðum, sem þau hafa verið á undanfarin ár, þar sem orðið hefur að knýja, þau áfram í fylgd með stærri og kraftmeiri skipum, til þess að þau nytu þeirrar verndar, sem talið er, að þau hafi í skipalestum undir vernd herskipa. Það er því eðlilegt, að þessi skip séu farin að ganga úr sér. Á þessum tíma hefur verið höggvið stórt skarð í skipaflota félagsins, þar sem það hefur misst tvö af sínum beztu skipum, og hefur ekki enn tekizt að fylla það skarð. Það er því hvort tveggja, að skip hafa helzt úr lestinni„ og þau, sem eftir eru, eru mjög farin að ganga úr sér. Vil ég í því sambandi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvort það er svo, að ríkisstj. telji það geta samrýmzt þeirri nýsköpunarstarfsemi, sem hún hefur beitt sér fyrir, að Eimskipafélagið sé látið eyða sjóðum sínum í rekstrartöp á þessu ári, sem það er búið að ákveða að verja til að byggja nýjan flota til að leysa framtíðarsiglingaþörf þjóðarinnar. Það er vitað, að þegar er víst varð um þennan gróða, þá voru lækkuð flutningsgjöldin með þessum skipum. Afleiðingin af því hefur orðið sú eftir upplýsingum hæstv. fjmrh., að í staðinn fyrir álitlegan gróða 1942, þá eru nú ekki miklar líkur til, að félagið verði rekið með hagnaði. Ég vil því endurtaka það, hvort hæstv. fjmrh. telur það geta samrýmzt þeirri stefnu, sem hæstv. stj. hefur tekið upp, að félagið verði rekið þannig fyrir ráðstafanir hins opinbera og íhlutun um flutningsgjöld, að það verði að eta upp meira eða minna af þeim sjóðum, sem nú eiga að ganga til að byggja ný skip. Mér virðist, að þetta sé svo alvarlegt atriði, að það sé fullkomlega vert þess, að ríkisstj. athugi það. Og þó að ég sé ekki stuðningsmaður hæstv. stj., þá finn ég fulla ástæðu til að benda henni á þetta atriði, því að ég hef að sjálfsögðu áhuga fyrir því, að framtíðarþörf okkar á þessu sviði sem öðrum verði sem bezt og hagkvæmlegast leyst. Ég vil svo aðeins bæta því við það, sem ég hef áður sagt um það, hvernig ég lít á Eimskipafélagið og afstöðu þess í þjóðfélaginu og að með því fyrirkomulagi sé siglingaspursmálið miklu betur leyst heldur en í höndum ríkisins og hef m.a. í því sambandi bent á ákveðin dæmi að því er snertir fyrirhyggju ríkisins í að byggja upp strandferðir þjóðarinnar, að ég tel það mikið lán, að ríkið stóð á móti endurteknum tilraunum frá Alþfl., að í staðinn fyrir að veita félaginu styrk, þá væri það fé lagt fram sem hlutafé, því að með því hefði ríkinu á örstuttum tíma tekizt að fá yfirráð í félaginu og gera félagið að ríkisfyrirtæki. Ég vil þess vegna telja það mikla framför hjá hæstv. samgmrh. og Alþfl. frá því, sem áður hefur verið, og tel, að hann hafi gert mikla bragarbót, þar sem hann hefur getað fallizt á að styðja að því, að Eimskipafélagið fái skattfrelsi, án þess að nokkur slík kvöð sé lögð á herðar félaginu eða nokkur tilraun gerð af flokksins hálfu eða hæstv. ráðh. til að færa félagið af þeirri braut, sem bað hefur verið á, og yfir í ríkisrekstur. Ég get aðeins bent á það sem dæmi um, hvað félagið er haganlega rekið og með mikilli fyrirhyggju og framsýni, að það tókust samningar milli stjórnar Eimskipafélagsins og annarra aðila um að hafa skipti á einu af skipum félagsins gegn því að fá annað skip til sinna þarfa í þess stað, og þau skipti voru þannig, að það skip, sem Eimskipafélagið fékk, flutti tvöfalt vörumagn við það, sem það skip flutti, sem hinn aðilinn fékk til bráðabirgða til sinna þarfa. M.ö.o., það samsvarar því, að Eimskipafélagið fékk þarna sama sem tvö skip fyrir eitt til að leysa siglingaþörf þjóðarinnar. Ég ætla í þessu sambandi. ekkert að fara að ræða um skattamál, þó að það hafi verið dregið inn í þessar umr. Það eru nóg tækifæri til að ræða um það. Ég vil aðeins segja það í sambandi við það, sem ég hef sagt um stefnu stj. og hinar mar gumtöluðu yfirlýsingar, ekki sízt af hennar hálfu, að því er snertir nýsköpun í þessu landi, að það er ekki, eins og ég tók áður fram, í samræmi við þá nýsköpun, að Eimskipafélagið verði fyrir afskipti þess opinbera rekið með tapi á þessu ári. Eins má á það benda, að það er ekki heldur til að þjóna þessari hugsun hæstv. ríkisstj. um nýsköpun að leggja verulegan skatt á einn þátt útgerðarinnar, sem ekki ríður minna á að endurnýja en annan flota landsmanna. Það er ekki heldur fullkomlega samrímanlegt við þessa stefnu að fara svo að sem stj. hefur gert í því efni, þó að hún geti fært verulegar ástæður fyrir, að það skuli vera gert. Ég vil enn fremur benda á, að það er ekki heldur í samræmi við þá yfirlýstu stefnu stj. um nýsköpun í landinu, að farið sé að höggva skarð í þá löggjöf, sem gilt hefur hér lengi um skattafríðindi til handa samvinnufélögum landsins, og fara nú að skerða það opna hlið til þess frá því, sem verið hefur, að það sé gert. Það er ekki heldur í samræmi við það skattfrelsi, sem farið er fram á til handa Eimskipafélaginu, að fara inn á þessa braut gagnvart samvinnufélögunum, því að margt er sameiginlegt um þennan tvenns konar félagsskap. Báðir þessir aðilar vinna að því að byggja upp sjálfstæði þjóðarinnar, þó að þeir eðlilega geri það hvor með sínum hætti, af því að þarna er um mismunandi rekstur að ræða. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Það gefast tækifæri til að ræða um þetta, þegar skattamálin koma hér á dagskrá, og geta því frekari umr. af minni hendi beðið nú. En ég vil leggja á það megináherzlu, að af ríkisvaldsins hálfu séu ekki lagðar þær hömlur á rekstur Eimskipafélagsins, að það þurfi að fara að eta upp sjóði, sem því hefur tekizt að safna til að byggja upp ný skip til þess að leysa það þarfa hlutverk, sem félagið hefur innt af hendi í siglingum milli landa og meðfram ströndum landsins.



Herra forseti. - Ég verð að lýsa yfir óánægju minni yfir því, að hæstv. forseti hefur í hyggju að halda áfram umr. um þetta mál eins og d. er skipuð. Það eru aðeins örfáir þm. viðstaddir, og þeir, sem hafa tekið þátt í umr. hér og ég þarf að svara, eru hvergi nærri. Ég verð að segja, að mér finnst skörin vera farin að færast upp í bekkinn í óvirðingu í garð þingsins, þegar ráðh. sumir hverjir eru farnir að leggja í vana sinn að halda hrókaræður sparkandi í allar áttir og láta á allan hátt ganga hvers kyns fullyrðingar, sem þörf væri að svara, en eru svo hvergi nærri til að heyra svör þeirra, sem þeir eiga viðræður við. Ég vil skora á hæstv. forseta, að hann geri gangskör að því, að þeir ráðh., sem hafa talað í þessu máli, geri svo lítið að heyra, hvað hinir, sem eru á annarri skoðun en þeir, hafa um málið að segja. En þar sem ég sé, að hæstv. samgmrh. er mættur, skal ég fyrst víkja að því, em hann sagði um málið, en geyma það, sem hæstv. forsrh. sagði, í trausti þess, að hann komi síðar. Hæstv. samgmrh. færði fram nokkra ástæðu fyrir því, að hann væri fylgjandi því, að skattfrelsi Eimskipafélagsins væri framlengt. Hann hóf ræðu sína á því, að það væri þörf á því, að ég gerði grein fyrir því, hvers vegna ég væri því ekki fylgjandi nú að framlengja skattfrelsi Eimskipafélagsins, þar sem ég hefði verið það áður. Ég hygg, að það sé nær fyrir hæstv. ráðh. að gera grein fyrir því, hvernig á því stendur, að hann og hans flokkur vill nú framlengja skattfrelsi Eimskipafélagsins með þeim hætti, sem hér er lagt til, þrátt fyrir það, sem á undan er gengið. Það væri nær fyrir hann að rekja þetta heldur en óska skýringar frá mér, ég gaf skýringu í minni fyrri ræðu. Ég hef greitt atkv. með því, að Eimskipafélagið fengi undanþágu frá skattaákvæðunum, vegna þess að ég áleit svo ríka nauðsyn á því, að Eimskipafélagið gæti safnað fé til þess að standa undir endurnýjun og aukningu skipaflotans. Það hef ég gert vegna þess, að mér hefur fundizt þar vera svo brýn nauðsyn fyrir hendi. Hins vegar benti ég á það, að í fyrsta lagi hefði Eimskipafélagið áreiðanlega misnotað á mjög ámælisverðan hátt þann trúnað, sem þingið hefði sýnt því með skattfrelsinu, með því flutningsgjaldsokri, sem hefur leitt til þess, að félagið hefur grætt 20–30 millj. kr., og er það önnur ástæðan fyrir því, að ég tel, að það verði að breyta um stefnu. Í öðru lagi benti ég á það, að Eimskipafélagið er orðið margfalt fjársterkara en aðrir hafa orðið, og af þeim ástæðum eru burtu fallnar styrkar stoðir fyrir því að veita félaginu þessi hlunnindi. Eimskipafélagið er nú, með sínar 40 millj. kr. í sjóði og aðrar eignir, áreiðanlega mun betur statt til þess að standa undir verkefni sínu en nokkur annar einstakur aðili í þessu landi. Það er ekki hægt að meta þessi hlunnindi nema í samanburði við aðra. Það verður að meta það, hvernig Eimskipafélagið stendur samanborið við ríkið og atvinnuvegi landsmanna. Í samanburði við ríkið er Eimskipafélagið stórríkt. Sum fyrirtæki eiga nokkra sjóði til þess að standa undir endurnýjun og viðaukningu atvinnurekstrarins, en þar kemst enginn í hálfkvisti við Eimskipafélagið að ríkidæmi. Þetta eru góð og gild rök, sem verður að mótmæla með öðrum rökum, ef þau eiga ekki að vera tekin gild. En um afstöðu hæstv. samgmrh. og hans flokks til þessa máls er allt öðru máli að gegna. Flokkur hæstv. samgmrh. hefur oft verið mótfallinn því, að Eimskipafélaginu væru veitt skattahlunnindi. Þegar þetta mál kom fyrst fyrir á Alþ. 1924, en ekki 1928, eins og hæstv. ráðh. sagði, þá var þáv. form. fl., Jón Baldvinsson, mótfallinn því, að félaginu væru veitt þessi hlunnindi. Að vísu hefur Alþfl. ekki alltaf haft svo hreina afstöðu sem Jón Baldvinsson, en hvað eftir annað kom fram sú skoðun frá flokknum, að eðlilegt væri, að styrk til félagsins fylgdu aukin yfirráð í félaginu, og oft að því vikið, að ríkið eignaðist hlut í því, til móts við þá, sem ættu hluti fyrir. Þessa afstöðu hafði flokkurinn, meðan Eimskipafélagið átti lítið brot af því, sem það á nú, og þegar það var miklu vanmáttugra til þess að anna hlutverki sínu en það er nú. Enn fremur er full ástæða til þess að benda á það, að þegar Eimskipafélagið ákvað flutningsgjöld fyrir árið 1943 þannig, að á því ári var stórkostlegur gróði, sem flestum blöskrar, gekk blað hæstv. samgmrh. fram fyrir skjöldu í að útmála fyrir mönnum, hvílíkt hneyksli það væri, að Eimskipafélagið notaði aðstöðu sína til þess að græða á þennan hátt. Og þegar þessi mál voru til umr. á Alþ., gengu þeir fram fyrir skjöldu hæstv. félmrh. og hv. 3. landsk. og jusu sér yfir fyrrv. ríkisstj. fyrir að láta annað eins hneyksli viðgangast og það, að Eimskipafélagið héldi flutningsgjöldum svo háum, og töldu það versta hneyksli, sem heiði komið fyrir um lengri tíma. En nú er svo skipt um í þessu máli, að þegar þessi hæstv. ráðh. er kominn í stj., skyldi maður halda, að þeir myndu leiðrétta þetta hneyksli, sem þeir töluðu svo mikið um. En þá lýsir núv. samgmrh. því yfir, að hann hafi reiknað þessi mál út og komizt að þeirri niðurstöðu, að Eimskipafélagið hafi grætt of lítið 1943. Það sé sem sagt ekki búið að safna nægilega miklum fjármunum og verði þess vegna að bæta við og sé ekki megnugt að borga skatta eins og aðrir þjóðfélagsbargarar. Hæstv. ráðh. verður að afsaka, þó að mörgum finnist lítið upp úr því að leggja, sem þeir menn segja, sem þannig snúa snældunni með jafnskömmu millibili og hér hefur átt sér stað og að óbreyttum öllum ástæðum. Það þarf góða heilsu til þess að halda því fram, eins og hæstv. samgmrh. gerði, að þessi afstaða hans nú, sem skyldar hann um leið til þess að taka upp hanzkann fyrir Sósfl., sé í fullu samræmi við afstöðu hans áður til Eimskipafélagsins um skattfrelsi og starfsemi þess. Ég hygg, að það dyljist engum, að þessi afstaða er í fullu ósamræmi við allt það, sem frá þeim hefur komið fyrr og síðar, um afstöðuna til Eimskipafélagsins og skattfrelsisins sérstaklega. Ég skal þá víkja örfáum orðum að því, sem hæstv. forsrh. sagði. Annars virtist mér hann koma lítið að kjarna þessa máls og þeim stefnumun, sem hér hefur komið fram í sambandi við meðferð þessa máls. Ég minntist á áðan, að mér finnst mikið ósamræmi í því, að ríkisstj. fyrirhugar nýjar skattaálögur, en leggur hins vegar til, að Eimskipafélagið haldi skattfrelsi sínu. Ég lýsti þá með fáum orðum þeim skattaleiðum, sem nú eru fyrirhugaðar. Út af þessu sagði hæstv. forsrh., að það væri einkennilegt að heyra þessi harmkvæli um skattþegnana í landinu, því að enginn maður hefði látið eins greipar sópa um fjárhirzlur manna og ég. Og ég hefði gengið svo langt í þessu efni, að þáv. form. Alþfl., Jón Baldvinsson, hefði þráfaldlega látið þess getið, að honum þætti meira en nóg um. Ég held, að hæstv. forsrh. ætti að gera sem minnst af því að vitna í það, sem menn hafa sagt hingað til, og ég held, að hann ætti að láta það liggja milli hluta, hvað Jón Baldvinsson kann að hafa sagt um þetta við eitt eða annað tækifæri. En hitt veit ég, þótt hæstv. forsrh. viti það kannske ekki, að þegar samvinna var milli Alþfl. og Framsfl., þurfti að leggja á allþunga skatta, og þá stóð sízt á Alþýðuflokksmönnum að vera með í því að afla þess fjár, sem með þurfti. En fyrst farið er að ræða hér um skatta og ég gerði það að nokkru leyti, þá ætla ég að upplýsa hæstv. forsrh. um eitt, sem hann virðist vera búinn að gleyma. Það var mikið talað um það hér á árunum, að langt hefði verið gengið í skattaálögum 1934–1938. En hvernig er ástatt nú í þessu efni? Hvað hefur verið gert í þessu máli nú, síðari flokkur núv. hæstv. forsrh. tók við fjármálum ríkisins? Á þessum árum var mjög erfitt um fjármál, sem enginn dró í efa, en síðan flokkur hæstv.. forsrh. tók við forustunni hefur verið mjög auðvelt að eiga við þessi mál, vegna þess að þjóðartekjurnar hafa margfaldazt. Efnahagurinn er miklu betri en áður, og ef allt hefði verið með felldu, hefði mátt lækka skattana stórlega á landsmönnum eða þá, að ríkissjóður hefði safnað stórfé. En hver er niðurstaðan? Hún er sú, að fjmrh. þessa forsrh. hefur látið alla þá skatta og tolla standa, sem þeir hafa eytt 10 árum ævi sinnar í að gera tortryggilega í augum landsmanna. Hann hefur látið þá standa alla eins og þeir voru, nema að því leyti, að beinu skattarnir hafa stórlega hækkað frá því, sem þeir voru. Það er svo fjarri því, að hæstv. forsrh. hafi efni á því að hefja umr. um þetta mál. Það væri bezt fyrir hann og flokk hans, að aldrei yrði á þetta minnzt. En þó að þetta standi þannig, að þessir tollar og skattar séu framlengdir og nú sé meiningin að bæta við nýjum sköttum með aðferð, sem þannig er vaxin, að hinir djörfustu menn í skattamálum hafa aldrei látið sér detta hana í hug fyrr en nú, að stjórn þessa hæstv. forsrh. ætlar að láta taka hana til framkvæmda, er fyrirsjáanlegur stórkostlegur tekjuhalli á ríkissjóði. Ég held þess vegna, að það væri bezt fyrir hæstv. forsrh. að nefna þessi mál aldrei. Svo óskaplega er þetta komið í höndum hæstv. forsrh. og þeirra manna, sem hann hefur kvatt til að stjórna fjármálunum, að skattaálögin eru þannig, að þeir, sem að þeim standa, telja þau vera meingölluð og alveg óhæf nema í eitt skipti og fullkomið neyðarúrræði. En á sama tíma og þannig er um þetta búið af hendi þessa hæstv. ráðh., þá kom fram till. um að undanþiggja skatti ríkasta fyrirtæki í landinu. Aðalrökin fyrir þessu eru þau, að það sé ekki skaði skeður, þó að þetta fyrirtæki safni auði. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri ósamræmi í afstöðu minni, að ég hafi á undanförnum árum barizt fyrir því, að Eimskipáfélagið hefði skattfrelsi, og þá gert grein fyrir þeirri skoðun, en teldi nú ekki fært að gera þetta lengur. Það hefur ekkert ósamræmi verið í afstöðu minni til málsins. Hæstv. forsrh. sagði, að þessu máli væri vel borgið í höndum Eimskipafél., þar sem svo margir landsmenn hefðu þar íhlutun. Engin hætta væri á því; að nokkur klíkuskapur gæti átt sér stað eða fél. væri stjórnað öðruvísi en með heill þjóðarinnar fyrir augum. Ég byrjaði í ræðu minni að sýna, að þessu er ekki þannig farið. Það eru tiltölulega fáir menn, sem ráða í Eimskipafél. Ísl. Mikið af atkvæðunum er á höndum örfárra manna. Ég hef ekki fullkomið yfirlit um, hverjir eiga Eimskipafélagið. Það hafa víst ekki margir, vegna þess hvernig hlutaskráningu er háttað. Hitt veit hæstv. forsrh., að eigendur 25–100 kr. bréfanna hafa aldrei nein áhrif á gang málanna í Eimskipafél., enda er reynslan ólygnust um það atriði eins og önnur. Það skiptir engu máli í þessu sambandi, hvernig menn það eru, sem fara með atkvæði á fundum Eimskipafélagsins, eða hvort formaðurinn er starfi sínu vaxinn. Það skiptir engu máli, þó að það væru englar, sem nú stjórna þar, þá vita allir, að breyting getur orðið á því áður en varir, og á slíku er ekki hægt að byggja neina stefnu í þessum málum. Menn verða því að gera upp við sig, hvort þeir vilja halda áfram endalaust að veita þessu fél. hlunnindi og völd í hendur sérstakra manna eða hvort menn vilja nú, að hætt sé að veita þessi hlunnindi á þann hátt, sem verið hefur, og ári þess að nokkur greinileg skilyrði séu sett um íhlutunarrétt ríkisins í rekstri fél. Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vanda að gera þetta upp, þó að ég hafi góða trú á framkvæmdastjórn fél. Ég álít, að það sé ekki hægt að halda áfram sömu stefnu og farin hefur verið. Hæstv. forsrh. dró S.Í.S. inn í þessar umr. og benti á það, að ef breyta ætti um stefnu varðandi skattfrelsi Eimskipafélagsins, þá ætti einnig að afnema skattfrelsi það, sem aðrir kynnu að hafa, og talaði eins og útlendingur, ekki aðeins nýkominn á Alþ. Íslendinga, heldur nýkominn til landsins og landshögum með öllu ókunnur. Mér dettur ekki í hug, að hæstv. forsrh. viti ekki betur en , fram kom, en þá kann ég ekki heldur við, að hann tali þannig um þessi efni. Það vita allir, að samvinnufél. hafa ekki skattfrelsi. Þau eru undir sömu skattal. og aðrir, varðandi stríðsgróðann. Þau búa að vísu við nokkuð annan skattstiga og nokkuð aðrar reglur við útsvar vegna séreðlis þeirra og vegna þess, að þau eru allt annars eðlis en nokkur annar félagsskapur í landinu. en skattfrelsi hafa þau ekki. Mér þætti fróðlegt að vita, hvort hæstv. forsrh. væri reiðubúinn til að samþykkja, að Eimskipafélag Íslands væri skattlagt eftir sömu reglum og S.Í.S. Ef hæstv. forsrh. trúir því, sem hann segir, að samvinnufél. njóti skattfrelsis, ætti ekki að standa á honum að fallast á, að Eimskipafélagið verði skattlagt eftir sömu reglum og S.Í.S.  Þá sagði hæstv. forsrh., að það væri eins í samvinnufél. og Eimskipafél., að færri menn réðu öllu, sjálfsagt fyrir það, að þeir líkuðu vel. Þetta er náttúrlega sú helberasta fjarstæða að bera saman atkvæðisrétt og uppbyggingu samvinnufél. og hlutafél. eins og Eimskipafél. Í samvinnufél. hafa allir jafnan atkvæðisrétt, en í Eimskipafél. er atkvæðisrétturinn eftir því, hve mikið fjármagn menn eiga í fél. Ef einhver tæki sig til og keypti upp hlutabréfin í Eimskipafél., sem auðvitað gæti átt sér stað þá og þegar og gæti verið að gerast í dag, gæti farið þannig, að átkvæðisrétturinn í Eimskipafél. væri horfinn úr höndum smábréfaeigendanna, áður en menn gætu áttað sig á því. Í samvinnufél. er atkvæðisrétturinn jafnan bundinn við persónuna, en ekki fjármagnið. Það er því furðulegt, að nokkur maður skuli koma fram með annað eins og það, að sama trygging sé fyrir því, að fjöldinn ráði í Eimskipafél. og samvinnufélögum. Þá vék hæstv. forsrh. að því, að það væri engin ástæða til þess að halda annað en að Eimskipafél. mundi, og fyrir því væri fengin reynsla, á hverjum tíma fara með þessi mál alveg eins og bezt væri fyrir þjóðarheildina og taka tillit til þess, sem t.d. Alþ. og ríkisstj. teldu rétt, eins og hér væri um opinbert fyrirtæki að ræða, og sama skoðun kom fram hjá hv. þm. Borgf., sem sé, að málum landsmanna væri jafnvel komið í höndum einkafyrirtækis eins og Eimskipafél. og þótt opinber aðili ætti í hlut. Ég er algerlega á annarri skoðun en hv. þm. Borgf. og hæstv. forsrh. og skal færa fyrir því nokkrar ástæður til viðbótar því, sem ég gerði í fyrri ræðu minni. Ég skal nefna hér dæmi um tvennt eða þrennt, sem áreiðanlega hefði ekki verið gert af hendi Eimskipafél., ef það hefði einvörðungu miðað rekstur sinn við þarfir landsmanna. Mér dettur ekki í hug að segja, að landsmenn hafi ekki haft stórkostlegan hag af starfsemi Eimskipafél., enda væri það undarlegt, ef ég hefði styrkt Eimskipafél. í þ. undanfarin ár og hefði ekki þá skoðun. Samt sem áður er hægt að finna ákveðin dæmi, sem benda mjög greinilega í þá átt, að ekki er heppilegt, að einkafél., hversu vel, sem rekið er, hafi með höndum samgöngur algerlega, eins og Eimskipafél. hefur haft. Menn hafa talað hér um flutningsgjaldahækkunina eins og þar hafi verið farið rétt að og sumir alveg þvert ofan í það, sem kom fram frá þeirra nánustu. Ég tel, að þessi flutningsgjaldahækkun hafi verið mjög óheppileg, ef menn hafa nokkuð meint með allri baráttu sinni í dýrtíðarmálum, og mér dettur ekki í hug, að þannig hefði verið haldið á málunum, ef ríkið hefði haft meiri áhrif á störf Eimskipafél., og ég dreg ekki í efa, að betur hefði gengið að ráða við dýrtíðina, ef svo hefði verið. Auk þess má benda á annað dæmi. Á árunum fyrir stríð var mikið rætt um að auka skipakost landsmanna. Mikill ágreiningur varð á milli Eimskipafél. annars vegar og meginþorra þ. hins vegar um, hvernig bezt væri að koma því fyrir. Eimskipafél. vildi leggja áherzlu á að eignast stórt nýtízku farþegaskip, en ekki flutningaskip. Aftur á móti virtist mér meiri hluti alþm. leggja áherzlu á að fá flutningaskip. Það væri vissulega gott að eiga nýtízku farþegaskip, en hitt væri þó enn meira virði. Um þetta varð verulegur ágreiningur, og það er ekki nokkur vafi á því, að ef stríðið hefði ekki brotizt út, hefði Eimskipafél. haft sitt mál fram. Þá er það náttúrlega öllum ljóst, sem fylgzt hafa með samgöngum undanfarið, að Eimskipafélag Íslands hefur tekið þann kostinn að taka í sínar hendur allar beztu samgönguleiðirnar, fleytt rjómann ofan af, en ríkið hefur orðið að sitja uppi með lakari samgönguleiðirnar og ver stórfé af sinni hendi til þess að sjá landsmönnum fyrir þeim flutningum. Það var alltaf að verða minna og minna, sem Eimskipafél. lagði á sig fyrir stríð, til þess að sinna flutningaþörfinni með ströndum fram; það var að vísu nokkuð, en dró alltaf úr því, en aftur á móti meira og meira, sem ríkið þurfti að leggja af mörkum til þess að sjá fyrir þessum þörfum. Stefna Eimskipafél. á stríðsárunum hefur líka orðið til þess að binda ríkisstj. mjög þungan bagga í sambandi við þessa flutningaþörf innanlands. Eimskipafél. hefur spennt farþegagjöldin svo hátt, að orðið hefur að hafa strandferðaflutningsgjöldin miklu lægri en þurft hefði að vera. Í öllu þessu hefði orðið miklu betra samræmi á alla lund, ef mál þessi hefðu verið tekin heildartökum og Eimskipafél. ekki verið algerlega út af fyrir sig um verðlagningu. Það er því alveg áreiðanlegt, að þar er engin trygging fyrir því, að siglingum milli landa og með ströndum fram verði hagað á þann hátt, sem bezt hentar þjóðinni í heild, með því að hafa þær í höndum Eimskipafélagsins, hversu vel, sem það er rekið, og það er af þeirri einföldu ástæðu, að hér eru tvö sjónarmið: Annars vegar sjónarmið heildarinnar og hins vegar sjónarmið hinna, sem vilja reka fyrirtækið með sem glæsilegustum árangri, sýna dug sinn með sem mestum nettóafgangi og sem beztum hag fél. Hér eru tvö sjónarmið, sem verður að sameina, en rekast hvort á annað, og áreksturinn er erfiður og þungur, ef allt er látið leika lausum hala, eins og verið hefur. Það verður því áreiðanlega langhyggilegast að koma á fót meiri íhlutun, hvað sem menn álíta um einkarekstur og opinberan rekstur, að koma á fót meiri íhlutun af hálfu hins opinbera en verið hefur, og leiðin til þess er ekki sú að láta Eimskipafél. hafa skattfrelsi án nokkurra skilyrða af hendi ríkisvaldsins. Það rekur nú enginn nauður til þess að fara þá leið, því að fél. er orðið hað vel stætt, að því eru allir vegir færir, og það á að hverfa af þeirri braut og inn á hina að hafa þetta sameiginlegt mál ríkisins og Eimskipafél. Ég hygg líka, að sú stefna sé miklu meira í samræmi við hugsunarhátt manna yfirleitt, eins og hann er orðinn, og meira í samræmi við það, sem gert er um aðrar samgöngur, t.d. flugsamgöngur í öllum löndum og aðrar samgöngur, þar sem menn hafa tök á að taka málið eins og þeim sýnist í öndverðu. Það er eftirtektarvert, að nú þykir mönnum yfirleitt ekki rétt, þar sem flugsamgöngur byrja, að hafa þær íhlutunarlaust í höndum einstaklinga eða einkafél., heldur finnst mönnum rétt, að það sé sameiginlegt mál þjóðfélagsins og einstaklinganna og þjóðfélagið hafi eins mikið að segja og einstaklingarnir. Þannig er haldið á málunum, þar sem hægt er að taka þau frá byrjun. Ég hygg, að sama megi segja um þessi samgöngumál og þau. Ég held, að við ættum einmitt nú að taka upp þá stefnu, en ekki halda áfram eins og stjórnin leggur hér til. Í þessu sambandi get ég líka minnzt á það, að hv. þm. Borgf. taldi það til gildis því fyrirkomulagi, sem er og hefur verið, hve lítið fjármagn ríkisstj. hefði til þess að standa undir strandferðunum. Þessi rök tel ég ekki haldgóð, og má vísa til þess, hvernig starfsemi Eimskipafél. hefur orðið óneitanlega til þess að þyngja stórkostlega undir fæti einmitt á strandferðum, og það hefur orðið til þess að auka kostnaðinn við þær og þar með minnkað möguleikana fyrir því, að hægt væri að endurnýja skipin. Mér sýnist, að það sé nokkuð út úr götunni að benda á slíkt sem rök fyrir því, að það sé gott að hafa þetta eins og það er. Ég get ekki fallizt á það, sem hefur komið fram hér, að það sé engin ástæða til þess að gefa þessu gaum í sambandi við stórkostleg hlunnindi eins og skattfrelsi, vegna þess að hvenær, sem er, geti ríkið gripið fram fyrir hendur fél. eins og Eimskipafél. og skipað þar öllu eins og því sýnist. Þetta er alls ekki rétt. Reynslan hefur sýnt, að þetta er rangt. Það er yfirleitt, eins og allir hlutir eru hér uppbyggðir, ekki talið fært að grípa þannig algerlega fram fyrir hendur einstaklinga eða félaga, og ef á annað borð félag eins og Eimskipafél. er vanið á afskiptaleysi og hlunnindi án afskipta, verður niðurstaðan sú, að það er ekki gripið inn í, þó að mönnum mislíki mjög þær framkvæmdi,r, sem gerðar eru. Þá rís upp sterk alda gegn slíkum afskiptum og því haldið fram, að það sé hættulegt fordæmi að gera slíka ráðstöfun, og í því sambandi er mér sem ég sjái framan í menn, ef t.d. meiri hluti þ. hefði. verið sammála um, að þetta þyrfti að gera núna, að Eimskipafél. stefndi svo rangt um þessi mál, og till. kæmi fram um, að ríkið tæki að sér stjórn Eimskipafél. til þess að beina því inn á þá braut, sem ríkisvaldið teldi heppilega. Mér er sem ég sæi framan í menn, ef slík till. kæmi fram. Það er alveg út í bláinn að segja, að allt megi ganga sinn vanagang, því að hægt sé að grípa fram fyrir hendurnar á félaginu, ef þörf þykir. Ég hef ekki trú á, að það yrði þannig í reyndinni. Hæstv. forsrh. sagðist ekki vilja vera með því að afnema skattfrelsið m.a. vegna þess, að þá væri Eimskipafél. þar með leyst undan allri þegnskyldu. Þetta finnst mér harla einkennilegur hugsunarháttur, þegar þess er gætt, að eiginlega allt það fjármagn, sem Eimskipafél. hefur undir höndum, hefur það einmitt vegna þeirra hlunninda, sem ríkið hefur veitt því, eða bróðurpartinn af því, ýmist með skattaundanþágum eða þá nú á síðari árum með því að afhenda Eimskipafél. til þess að stjórna og hafa veg og vanda og ágóða af þeim leiguskipum, sem ríkisstj. náði samningum um og notuð hafa verið í Ameríkuferðum. Meginhlutinn af því fjármagni, sem Eimskipafél. ræður yfir, er vegna þessarar starfsemi og vegna þess, að því hefur verið hlíft við skattgreiðslum, hliðstæðum þeim, sem aðrir greiða. Mér þætti hart, ef svo væri álitið, að þá væru horfnar allar þegnskyldur Eimskipafél., þó að nú sé látið staðar numið um skattfrelsið, en þeir héldu öllum sínum fjármunum og hefðu þá sem aðalstarfsfé um ófyrirsjáanlegan tíma. Ég lít allt öðrum augum á þetta. Þótt þessi leið sé farin, þá er þegnskylda Eimskipafél. engu minni en áður. Hæstv. forsrh. skaut því inn í, þegar hann talaði um þann mikla ágóða, sem Eimskipafél. hafi haft, að það hafi verið eina árið, sem ríkisvaldið ákvað farmgjöldin, þ.e.a.s. 1943. Það er ekki hægt að fara langt út í það, enda hef ég ekki við höndina þau gögn, sem að því lúta, en heldur skýtur þessi skoðun hæstv. forsrh. skökku við það, sem þeir aðilar hafa um þau mál sagt, sem hafa haft með höndum þau trúnaðarstörf að ákveða flutningsgjöldin, því að þeir hafa haldið því fram, og ég hef ekki séð því mótmælt með það gildum rökum, að því hafi verið hnekkt, að þessum flutningsgjöldum hafi verið haldið uppi vegna þess, að þeim hafi verið gefið í skyn, að um óhagstæðari rekstur væri að ,ræða en reynslan sýndi, og haldið þeim upplýsingum í langan tíma til þess að koma í veg fyrir flutningsgjaldalækkun. Þessu hafa þeir haldið fram, og ég hef ekki séð því mótmælt þannig, að mér finnist hægt að taka það til greina, svo að mér finnst skörin færast upp í bekkinn, þegar hæstv. ráðh. heldur þessu fram. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til að svara ummælum eins og þeim, sem hæstv. ráðh. viðhafði líka, að Eimskipafél. ætti að halda áfram að hafa þetta skattfrelsi án frekari íhlutunar en orðið hefur, vegna þess að félagið reki mestu þjóðþrifastarfsemi. Ég hygg, að það sé mörg starfsemin í landinu, sem mætti kalla þjóðþrifastarfsemi, og yrðu æðimargir, sem ættu að njóta skattfrelsis, ef þetta ætti að gilda um alla þá, sem hægt er að segja með réttu að hafi þjóðþrifastarfsemi með höndum. Mér dettur ekki í hug að draga úr því, að Eimskipafél. hefur haft með höndum þjóðþrifastarfsemi, jafnhliða margri annarri starfsemi, sem rekin hefur verið, en hitt veit ég og vita allir, að þó að Eimskipafél. hafi haldið uppi slíkri starfsemi, hefur það ekki rekið hana sem neina góðgerðastarfsemi. Efnahagur Eimskipafél. sýnir, að það hefur fullkomlega séð sínum hlut borgið í viðskiptum sínum við landsmenn. Það verður ekki dregið í efa. Félagið hefur haldið sínum hlut, og er þess vegna óþarfi að fara út í meting um það, hvort starfsemi þess sé meira þjóðþrifastarf en ýmislegt annað, sem er innt af höndum. Mér virðist fátt hafa komið fram, sem hnekkti þeim rökum, er ég hef haldið fram um þetta mál, en þau eru í aðalatriðum þessi: Að nú sé ástæða til þess að breyta um stefnu í þessu máli vegna þess, hve Eimskipafélagið er vel á vegi statt, að það er betur á vegi statt í þessum efnum en flestir aðrir, ef ekki öll önnur fyrirtæki í landinu, miðað við þau verkefni, sem því verður ætlað að leysa. Ég er ekki í neinum vafa um það, að Eimskipafél. er betur fært um það að standa undir endurnýjun og aukningu flutningaskipaflotans að sínu leyti en t.d. þeir, sem stunda útgerð í landinu, eru undir það búnir að standa undir endurnýjun og aukningu fiskiskipaflotans. Ég get ekki látið vera að minna á það í þessu sambandi, að ég flutti hér í fyrra till. um það eða frv., að útgerðarmenn skyldu ekki þurfa að greiða útsvör af því, sem þeir legðu til nýbyggingarsjóðs, en það hafði fallið niður í skattalöggjöfinni að ætla þeim þau hlunnindi, og það hefur verið lagt útsvar á nýbyggingarsjóðstillag útgerðarinnar. En þessu máli var sýnt einkennilegt tómlæti, og 1943 greiddi helmingur dm. atkv. á móti því, að útgerðarmenn fengju útsvarsfríðindi af nokkrum hluta tekna sinna. Ég flutti malið aftur á þessu þingi, og eftir að hafa lagt talsverða vinnu í það að fá nál. var þetta mál loks samþ. með hinni mestu fýlu, að því er virtist, og sumir, t.d. sósíalistar, greiddu atkv. á móti þessu. Ég gat ekki komizt hjá því að benda á þetta til dæmis um það, hvað þetta er allt óeðlilegt og hversu fjarri því fer, að mínum dómi, að menn hafi haft glöggan samanburð um það, hvernig ástatt er í landinu. Það er ekki hægt að taka Eimskipafél. út úr og líta ekki á annað. Við skulum segja t.d., að sú skoðun væri réttlát, sem komið hefur fram í ýmsum ræðum, að Eimskipafél. þyrfti að eignast enn meira fé. Hvað má þá segja um marga aðra, sem þurfa að standa undir þungum verkefnum af hliðstæðu tagi, þó að það væri ekki að kaupa flutningaskip? Það er ekki hægt að taka eitt mál út af fyrir sig, heldur verður að taka það í sambandi við önnur mál, svo sem fjárþörf ríkisins og möguleika þess til að leggja fram fé, og einnig í sambandi við aðra einstaklinga og félög; það er ekki hægt að taka einn aðila út úr, þó að hann reki þjóðþrifastarfsemi, án þess að hafa þar einhvern samanburð. Það virðist svo sem það sé komin einhver kergja í þetta mál, og virðist mér menn hugsa sem svo, að fyrst þetta sé komið á, þá sé nauðsynlegt að halda því áfram, og vegna þess að það er fast sótt af þeim áhrifamönnum, sem hafa áhuga fyrir Eimskipafél., að fá ekki yfir sig skatta og útsvarsálögur. Menn láta þetta hafa áhrif á sig, en taka ekki tillit til þess, hvernig ástatt er almennt um þessi málefni. Það er oft þannig, að ef menn hafa lengi haldið uppi einhverri starfsemi og fyrirkomulagið verið lengi, þá finnst mönnum óhæfa, að því sé ekki haldið áfram, og mér finnst þess gæta í sambandi við þetta mál. Aðalatriðin eru þessi, að samanborið við aðra virðist mér Eimskipafél. óvenju vel á vegi statt og það miklu betur en nokkru sinni fyrr, að fjárhagsafkoma ríkisins sé þannig vaxin, að það sé ekki hægt að færa rök fyrir því, að rétt sé að halda þessu áfram eins og verið hefur, og í þriðja lagi er það áreiðanlega röng stefna að styrkja þannig án afláts einn stóran aðila óháðan ríkinu til þess að hafa með höndum starfsemi, sem Eimskipafél. hefur og án íhlutunar ríkisins. Það þarf að taka þetta mál allt til endurskoðunar, og ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég er undrandi yfir því, að það skuli ekki hafa verið gert, - ég er undrandi yfir því, að þeir, sem hlut eiga að þessu máli, skuli hafa tekið þá afstöðu, sem nú hefur komið fram.



Ég ætla að leiða hjá mér hinar almennu hugleiðingar hv. 2. þm. S.-M. um skattalöggjöf og skattaálögur eins og þær hafa verið undanfarin ár, það verður sjálfsagt tækifæri til að ræða þau mál nánar í öðru sambandi, í sambandi við mál, sem koma þeim málum meira við en þetta frv. Ég vil því víkja örfáum orðum að því, sem hv. þm. hefur sagt um þetta mál, sem liggur hér fyrir, um skattfrelsi Eimskipafélags Íslands, og sýna fram á, að hann er þar á villigötum að mínu áliti. Hv. þm. lagði á það áherzlu, að gróði Eimskipafélagsins hefði verið svo mikill undanfarin ár og eignir þess svo miklar nú, að með öllu sé ástæðulaust að hlífa því við sköttum, enda þótt ástæða hafi verið til þess undanfarin ár, og hann hefur margendurtekið, að gróði Eimskipafélagsins 1943 hafi verið 20–30 millj. kr. En það er ekki rétt, eftir reikningum hefur gróðinn verið rúmar 18 millj. kr., og þm. vildi rökstyðja þessa staðhæfingu með því, að ekki sé talið með það fé, sem lagt er til hliðar fyrir viðgerðarkostnaði nokkurra skipa, og ef því sé bætt við gróðann, þá kæmist hann undir 22 millj. Ég man ekki betur en það hafi verið upplýst, að það fé, sem lagt hefur verið til hliðar fyrir viðgerðum, hafi ekki hrokkið fyrir kostnaði. Þess vegna er villandi að telja það með gróða félagsins á árinu, því að vitanlega er það ekkert annað en rekstrarkostnaður. En hvað, sem því líður, verður því ekki neitað, að hagnaður félagsins á þessu eina ári er mikill. Um eignir félagsins er það að segja, eins og við höfum báðir tekið fram, að þær eru taldar á efnahagsreikningi 1943 32 millj. Þarna er þó þess að gæta, að síðan hefur félagið misst eitt af skipum sínum, varasjóðir hafa því skerzt um það, sem mismun vátryggingar og verðmætis þess nemur, því að félagið hefur haft skip sín í sjálfstryggingu, eins og hv. þm. mun kunnugt. Eignirnar verða því sennilega fremur minni, ef ekki er tekið tillit til afskrifta af skipinu heldur en ef reiknað hefði verið til kostnaðar. Hv. þm. vex þessi mikla fjárhæð svo í augum, að hann telur, að félagið sé, að því er mér skilst, miklu meira en fært um að fullnægja hlutverki sínu í þjóðfélaginu. Nú geta verið skiptar skoðanir um það, hvert sé hlutverk Eimskipafélagsins í þjóðfélaginu, og hefur hver og einn leyfi til þess að halda sinni skoðun fram um það efni. Ég álit, að Eimskipafélagið sé ekki búið að fullnægja sínu hlutverki í þjóðfélaginu fyrr en svo er komið, að það geti annazt alla flutninga milli Íslands og annarra landa, því að það er a.m.k. praktíst talið þannig, að við höfum ekki nema eitt skip til flutninga á milli landa nú. svo að þar er ekki um að ræða skipsrúm, sem gætir nokkuð verulega í þessu sambandi. Hitt veit hv. þm., að það er langt frá því, að Eimskipafélagið sé enn þá komið á þann veg, að það sé stóratvinnurekstur. En við skulum ganga út frá því, að öllum þessum fjárhæðum. sem Eimskipafélagið hefur yfir að ráða nú, segjum 32 millj., væri varið til þess að kaupa skip. Með því verði, sem hefur verið á skipum, eftir því, sem við þekkjum, þá væri það ekki ákaflega há smálestatala, sem Eimskipafélagið gæti fengið fyrir þessa sjóði sína. Við þekkjum ekki lægra verð á skipum heldur en 5 þús. kr. smálestina, og ef ætti að reikna með þeim byggingarkostnaði, þá gæti Eimskipafélagið eignazt eitt 6 þús. smálesta flutningaskip. Við skulum segja, að félagið vildi eignast 3 þús. smálesta skip, þá gæti það keypt tvö af þeirri stærð. En hv. þm. veit vel, að það er langt frá því, að flutningaþörfinni væri fullnægt, þó að félagið eignaðist tvö þetta stór skip. Það skiptir ekki miklu máli, hvort hér er miðað við rétta skipastærð eða ekki, því að ef skipin eru fleiri og smærri, þá mun kostnaðurinn verða hlutfallslega hærri. Enn fremur veit hv. þm. það, að sum af skipum Eimskipafélagsins eru orðin svo gömul, að á venjulegum tímum væri ekkert við þau gert annað en höggva þau upp, a.m.k. tvö elztu skipin, og sum hin skipin eru farin að eldast og verða viðhaldsfrek og gefa lakari rekstrarafkomu en ný skip. Ef þess er gætt, þá held ég, að það sé of lítill stórhugur hjá hv. þm. að vilja nema staðar hér, ég held, að það eigi að hugsa hærra. Ég held, að við eigum að hugsa okkur, að Eimskipafélagið geti komizt á þann rekspöl í framtíðinni að geta annazt alla flutningaþörf landsmanna. Það hefði getað farið svo síðustu árin, þó að svo lánsamlega hafi tekizt til, að við vegna vinsemdar erlendrar þjóðar höfum ekki lent í stórvandræðum með vöruflutningana, að við hefðum getað fengið dýrkeypta reynslu af að eiga ekki stærri skip en raun varð á, þegar styrjöldin skall á. Hv. þm. vildi halda því fram í þessu sambandi, að féð hefði átt að renna í ríkissjóð, til þess að hann gæti aukið sjóði sína. Er hv. þm. svo bjartsýnn, að hann trúi því, að þó að Eimskipafélagið hefði greitt skatta eins og hver annar, þá hefðu sjóðir ríkisins aukizt svo mikið, að það hefði verið fært um að taka að sér það hlutverk, sem Eimskipafélaginu er nú ætlað að hafa. Ef svo er, þá hefur hann óeðlilega bjartsýni til að bera. Ég er hræddur um, að þetta hefði farið þá leið, að þetta fé hefði, eins og aðrar stórtekjur ríkissjóðs, orðið að eyðslueyri, það hefði sjálfsagt verið hægt að finna nægar holur til þess að fela slíka fjárhæð, eins og raun hefur á orðið um annað. Hv. þm. talaði um það, og er ég sammála um það, að það sé frá skattteknísku sjónarmiði talsvert varhugavert að veita einstökum fyrirtækjum skattfrelsi. Þetta er alveg rétt,. og það væri æskilegt, að við gætum breytt skattalöggjöf okkar þannig, að á þessu þyrfti ekki að halda. Hitt veit hv. þm., að til þessa hefur oft orðið að grípa; það eru fleiri fyrirtæki en Eimskipafélagið, sem hafa notið skattfrelsis, það hefur orðið að grípa til þess, af því að skattalöggjöf okkar er þannig, að ætíð, ef nauðsyn þykir á, að fyrirtæki geti safnað fé, þá hefur orðið að veita því skattfrelsi að verulegu leyti. Hv. þm. minntist á veltuskattinn, og munum við fá tækifæri til að ræða hann, áður en langt um líður, en ég skildi hann þannig, að Eimskipafélagið ætti einnig að vera laust undan veltuskattinum. En þetta er misskilningur. Það er berum orðum tekið fram í veltuskattsfrv., að hann lendi á flutningum. Eimskipafélagið er með þessu frv. aðeins undanþegið tekjuskatti, eignarskatti og stríðsgróðaskatti, en ekki veltuskatti. Hv. þm. var að tala um það, að veltuskatturinn gæti orðið eignarskattur. Ég vil minna hv. þm. á það, að það situr illa á honum að ráðast á núv. stj. fyrir það, þó að hún beri fram frv., sem í einstaka tilfellum gæti orðið eignarskattur, þar sem hann og hans flokkur hafa beitt sér fyrir því þing eftir þing að leggja á stórkostlegri eignarskatt en þarna er um að ræða. Því að það eru algerðar undantekningar, ef veltuskatturinn getur orðið tilfinnanlegur eignarskattur. Þá talaði hv. þm. um skattpíningu, að það færi illa saman að pína skattborgarana með sköttum og veita svo einstökum fyrirtækjum skattfrelsi. Það er ekki skemmtilegt að skattpína borgarana, en heldur hv. þm., að skattborgurunum sé þyngra að borga skatta nú heldur en á þeim tíma, þegar hann stjórnaði skattamálum landsins? Það getur verið, að hann haldi það, en ég held, að þrátt fyrir allt of háa skatta eigi menn hægara með að komast frá þeim nú heldur en þeir áttu þá. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort það hefur mikla praktíska þýðingu, hvort Eimskipafélagið fær skattfrelsi á árunum 1945 og 1946. Það er að vísu ljóst, að félagið mun verða að borga, eignarskatt af eignum sínum eins og önnur hlutafélög, ef það væri svipt skattfrelsi. Hins vegar er útlitið þannig nú, að tekjuskattur sem aðalskattur mundi ekki verða tilfinnanlegur á félaginu á árinu 1945 og sennilega ekki á árinu 1946 heldur. En það eru fleiri viðhorf, sem koma til greina þarna heldur en það eitt, hverja praktíska þýðingu þetta hefði, bæði fyrir ríkið og Eimskipafélágið. Hv. þm. lagði sérstaklega í síðari ræðu sinni áherzlu á það, að ríkið þyrfti að hafa íhlutun um fyrirtæki slík sem Eimskipafélagið. En ég held, að hann hljóti að geta séð það, að ef Eimskipafélagið nýtur ekki skattfrelsis, þá er aðstaða ríkisins til þess að hafa íhlutun um rekstur þess orðin miklu erfiðari en ef félagið nýtur sérréttinda. Mér finnst þess vegna hv. þm. vera í mótsögn við sjálfan sig, þegar hann í öðru orðinu talar um nauðsyn þess, að ríkið hafi áhrif á rekstur félagsins og íhlutun um rekstur þess, en segir í hinu orðinu, að félagið eigi að vera sett eins og hver annar skattborgari. Ég get ekki séð, hvaða sanngirni mælir með því, að ríkið fari að teygja fingurna inn á svið Eimskipafélagsins, ef það á að vera að öllu leyti sett eins og hver annar skattborgari ríkisins. Ég er fullkomlega sammála hv. þm. Borgf. um það, að það sé langt f,rá því, að Eimskipafélagið sé enn þá búið að safna þeim varasjóðum, að það geti fullnægt hlutverki sínu. Ég get þess vegna svarað honum því, að ég álít, að það mundi stríða algerlega á móti þeirri nýsköpun, sem nú er talað um, að láta Eimskipafélagið nú eta upp sjóði sína, og að svo miklu leyti, sem ég get áhrif á það haft, mun ég beita áhrifum mínum gegn því, að svo verði gert. Hvort Eimskipafélagið á þessu ári komi með lítils háttar rekstrartap eða lítils háttar rekstrarafgang, skiptir engu aðalmáli í þessu sambandi. Hitt álít ég fjarri lagi, ef nú ætti að láta félagið fara að ganga verulega á sjóði sína. Ég tel, að ég hafi þá svarað þeirri fyrirspurn, sem hv. þm. Borgf. beindi til mín. - Að þessu öllu athuguðu sýnist mér, að það sé í rauninni í fullu samræmi við það, sem hv. 2. þm. S.-M. hefur haldið hér fram um nauðsyn þess, að ríkið sleppi ekki öllum tökum af fyrirtækjum eins og Eimskipafélaginu, að félagið njóti þeirra sérréttinda, sem það hefur verið látið njóta í 7 ár, en ríkið hins vegar leggi á það þær kvaðir, sem tryggja það, að þeim hagnaði, sem safnast vegna þessara sérréttinda, verði ekki varið öðruvísi en í alþjóðar þarfir.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hv. 2. þm. S.-M. beindi allmörgum ummælum til mín, og út af því ætla ég að segja örfá orð, en um efnishlið málsins, skattfrelsi Eimskipafélagsins og rök, sem að því hníga, get ég vísað til þess, sem samstarfsmaður minn í stj., hæstv. fjmrh., hefur sagt, og þess, sem ég sjálfur hef um það sagt. Það var að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. S.-M., að ég vil víkja nokkrum orðum að skattamálum almennt og þá sérstaklega að stefnu hans í skattamálum undanfarin ár. Það var þá fyrst og fremst út úr þeim skilningi ræðu minnar og þeim ummælum, sem ég hef viðhaft í þessu sambandi, sem hann vék að mér. Hv. þm. sagði, að mér væri bezt að vera ekki að draga látna menn og ummæli þeirra inn í umr., og átti hann við það, sem ég hafði haft eftir látnum form. Alþfl., Jóni heitnum Baldvinssyni, í sambandi við skoðun hans á skattastefnu hv. 2. þm. S.-M. Ég endurtek það, sem ég hef áður um það sagt, að þessum varfærna, en þó vinstrisinnaða manni ofbauð, hversu langt hv. 2. þm. S.-M. gekk, en víð skulum láta það liggja milli hluta og halda okkur við það, sem hv. þm. sjálfur hefur sagt. Ég man ekki betur en hv. þm. viðhefði þau ummæli í Tímanum 1942, að svo langt væri gengið í skattaálögum, að lengra yrði ekki komizt. En þótt hann viðhefði þessi ummæli, vildi hann þó ganga enn lengra eftir það í þessum efnum; um það bera till. hans vitni, og vil ég segja það, að enda þótt ég hafi staðið að skattalöggjöf með honum, hefur það verið til þess að girða fyrir það, sem verra var og hann vildi standa að sjálfur. Ég tiltek þetta vegna þess, að hv. þm. lét eins og það væri í fyrsta skipti komið óvægilega við skattþegna landsins. En ég veit engan þm., sem hefur í þeim efnum viljað ganga lengra en hann sjálfur. Ég vil minnast á því til sönnunar, að ég man ekki betur en blað hans miklaðist yfir því, að við sjálfstæðismenn hefðum verið tilneyddir að ganga lengra í skattaálögum en við hefðum óskað. Hv. þm. sagði, að nú væri tiltölulega auðvelt að leggja á skatta, þar sem menn hefðu yfirleitt meiri tekjur en áður, en taldi þó álögurnar óhóflegar. Þetta er að nokkru rétt, en það er hins vegar ekki mikið samræmi í till. hans og hans flokksmanna. Annars vegar koma þeir ekki með neinar till. til að spara eða lækka skatta og fullyrða, að tugi milljóna vanti í ríkissjóð, en hins vegar ráðast þeir á ríkisstj. fyrir eyðslu, en hafa þó staðið að öllum útgjaldatill. Varðandi einstök atriði úr ræðu hv. þm., taldi hann mestan voða stafa af því, hve fáir menn réðu Eimskipafélaginu. Ég benti á, að sama hættan væri til staðar hjá S.Í.S. Hann kvað það rangt vera, þar sem samvinnufélögin væru allt öðruvísi byggð upp. En ég hygg, að þessi hætta sé þar ekki minni, og ætla, að allir kunnugir séu mér þar sammála. Viðvíkjandi fríðindum þeim, sem ég benti á, að samvinnufélögin hefðu, þá voru ummæli hv. 2. þm. S.-M. útúrsnúningar einir. Ég talaði um fríðindi samvinnufélaganna, en .ekki skattfrelsi. En ef svipta skal annan aðilann forréttindum sínum, hvað á þá að gera við hinn? Og þótt fríðindi og frelsi sé ekki það sama í þessu tilfelli, þá er þó skylt skegg höku. Það má segja, að eðlilegt hafi verið að styrkja þessa hreyfingu meðan hún var veik. En nú hlýtur að vakna sams konar spurning gagnvart samvinnufélögum og Eimskipafélaginu: Eru þau ekki orðin nægilega sterk? Ég hef ekki borið fram till. hér um, en ég hef ekki heldur lagt hitt til, að Eimskipafélagið yrði svipt skattfrelsi sínu. Ég er sammála hv. 2. þm. S.-M. um það, að ekki sé rétt að byggja á því, að löggjafinn megi ekki hafa þá aðstöðu að geta komið og krafizt fjár af Eimskipafélaginu. En ég er þeirrar skoðunar, að æskilegt væri, að ekki þyrfti að skerast í odda milli ríkisins og félagsins. Ég marka stefnu mína í þessu máli af því, hvernig þessi stofnun hefur rekið starfsemi sina. Það er með hag ríkisins fyrir augum. Við erum ekki sammála um það, hvort heppilegra sé, að það verði rekið á sama hátt framvegis eða af ríkinu. Ég tel, að það verði ekki eins vel rekið af ríkinu eins og af þeirri stj., sem er skipuð á sama hátt og sú, er nú situr. Og ég tel ekki hættu á, að félagið gerbreyti um stefnu meðan 1300 menn eiga þar hluti. Ég er fús til að tryggja rétt hvers hluthafa, ef áhrif þeirra eru dregin í efa, en ég vil halda félaginu á þessum frjálsa grundvelli. Trú mín á ríkisrekstri er takmörkuð, og ég held, að hann mundi ekki reynast eins vel í þessu tilfelli. Ég skal ekki þrátta um það, hvort það var ámælisvert af félaginu að ákveða farmgjöldin svo hátt. En sú nefnd, sem ákvað farmgjöldin, hafði öll skilyrði til að meta þau réttilega. Ég skal, til að lengja ekki umr., sleppa að svara ýmsu í ræðu hv. 2. þm. S.-M. En ég vil taka það fram, að þótt tekinn hefði verið skattur af Eimskipafélaginu á undanförnum árum, þá hefði það fé runnið út í sandinn, og niðurstaðan hefði verið sú, að ekkert fé hefði verið til til þess að byggja upp flotann. Ég held einnig fast við það, að þótt líklegt sé, að félagið haldi áfram sínu starfi á sama veg hér eftir sem hingað til, þó að skattfrelsi þess væri afnumið, en það mun nú skoðun flestra þm., þá er enn þá síður ástæða til að ætla, að það breyti um stefnu, ef það fær .skattfrelsi áfram. Ég skal svo ekki lengja fremur þessar umr., nema tilefni gefist.



Ég þarf ekki að þessu sinni að ræða efnishlið þessa máls, en það voru nokkur atriði í ræðu hv. 2. þm. S.-M., sem ég þarf að svara. Hann vildi svo vera láta, að afstaða mín væri allt önnur en stefna Alþfl. í þessu máli hingað til. Hann sagði, að þetta frv. væri bein mótsögn við allt það, sem jafnaðarmenn hefðu lagt til. Ég hef nú dálítið athugað gang þessa máls allt frá 1924, og virðist ekki hafa verið ágreiningur um það nema fyrst, þegar það kom fram. En þá var Jón heitinn Baldvinsson því andvígur. Síðan hefur þetta æ ofan í æ verið samþykkt án andstöðu Alþfl. Það eru því ósannindi, að þetta sé á móti stefnu flokks míns. Það er hins vegar skoðun mín, að sjálfsagt sé að tryggja það, að Eimskipafélagið noti þetta skattfrelsi þannig, að það komi þjóðfélaginu í heild að notum, og ég er fús til að ræða það, á hvern hátt þetta verði bezt tryggt. Það er annað mál, hvaða álit ég hef á hinum háu flutningsgjöldum félagsins síðasta ár, en þessi skattur mundi aldrei ná til þeirra. Og þótt það komi þessu máli í rauninni ekki við, þá get ég getið þess, að þegar verðlagseftirlit er komið á í landinu, mætti ætla, að það liti eftir, að slíkir hlutir væru í lagi. Hv. þm. sagði, að ég hefði fundið út, að félagið hefði grætt of lítið á þessum háu farmgjöldum. En ég sagði, að eignir félagsins mundu ekki nægja til að kaupa þau skip, sem það þarf. Að þetta sé það sama og ég hafi sagt, að félagið hafi grætt of lítið, það kalla ég einkennilegan skilning. Það, sem er aðalatriðið fyrir mér, er það, að félagið geti aflað skipa og veitt þeim, sem við það vinna, lífvænleg laun. Þá sagði þessi hv. þm., að ekki væri hægt að taka þannig út úr einn aðila og veita honum skattfrelsi. Ég er honum ekki sammála um það. Ég held, að það sé gerlegt með þeim skilmálum, sem Alþingi kann að setja. Þegar og þess er gætt, að starf þessa félags er svo kostnaðarsamt, að það mun ekki geta orðið við hlutverki sínu að öðrum kosti. Það, sem kann að safnast í varasjóði, er ekki það mikið, að með því verði keypt þau skip, sem félagið þarfnast. Fleira mun það ekki vera, sem ég þurfti að svara um sinn.



Herra forseti. - Ég get ekki fallizt á það, sem hæstv. samgmrh. sagði um fyrri afstöðu Alþfl. í þessu máli. Það er vitað mál, að Alþfl. hefur verið þeirrar skoðunar, að Eimskipafélagið ætti að verða félagseign ríkisins og ríkið hluthafi. Þessi stefna hefur oft komið fram og verið stefna flokksins í málinu. Þáv. form. fl. var á móti því að veita þetta skattfrelsi, eins og ég benti á. Þá vildi hæstv. ráðh. ekki heldur viðurkenna þá mótsögn, sem ég hef tilfært um stefnu flokksins frá 1924 við það, að nú beri að framlengja skattfrelsið og Eimskipafélagið sé of fátækt til að sinna hlutverki sínu. Ég hef nú ekki við höndina það, sem Alþfl. sagði um þetta, en ég held, að enginn, sem gagnrýndi þetta þá, hafi komizt í hálfkvisti við Alþfl. um þetta efni. Ég held því, að mörgum komi það næsta einkennilega fyrir og hafi búizt við öðru en því, að Alþfl. legði blessun sína yfir skattfrelsi Eimskipafélagsins, án þess að nokkur ný skilyrði kæmu til af hendi hæstv. Alþ. eða íhlutun um rekstur félagsins. En öðru máli væri að gegna, ef slík till. hefði legið fyrir af hálfu Alþfl. Hæstv. ráðh., sem talað hafa þrír, þ. á m. hæstv. fjmrh. og hæstv. samgmrh., hafa lagt á það mikla áherzlu, að félagið væri ekki nógu öflugt til að standa undir því, sem það á að gera. Má vel vera, eins og ég tók fram, að enn þá stærri fjárhæð þurfi en félagið á nú, til þess að það geti keypt allan þann skipastól, sem landsmenn vildu gjarnan; að Íslendingar ættu. En þetta verður að skoða í samanburði við aðra. Og getur nú hæstv. ráðh. dottið það í hug, að hægt verði að koma við uppbyggingu atvinnuveganna í landinu, án þess að til þess sé notað nokkurt lánsfé af nokkrum aðila? Hvernig er háttað fyrirtækjum manna í sambandi við fiskveiðarnar? Er þar gert ráð ,fyrir, að allir þeir aðilar, sem reka einhvers konar útveg, geti keypt sér ný skip, án þess að taka nokkurs staðar lán? Nei, það er þvert á móti ætlazt til, að þeir taki lán til að koma því í framkvæmd, til viðbótar því fé, sem þeir eiga sjálfir. Hæstv. fjmrh. hefur reiknað út, til hve mikils hrökkvi það fé, sem Eimskipafélagið hefur nú með höndum, og komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta fé nægi til að kaupa 1-2– 5 þúsund smálesta skip. Ef þetta er rétt, ætti allt nýsköpunarfé hæstv. ríkisstj., 300 millj. kr., að nægja til að kaupa 10–20 slík skip, og ekki hægt að kaupa neitt meira. Þessar tölur hæstv. ráðh. eru vitanlega nefndar út í bláinn. Hæstv. ráðh. sagði eitthvað á þessa lund: Eimskipafélagið er ekki nógu öflugt til að framkvæma allt, sem af því er krafizt. Því verður það að vera skattfrjálst. Ber að skilja hæstv. ráðh. þannig, að allir þeir, sem verða að borga skatta, séu þar með útilokaðir frá því að aðhafast nokkuð verulegt til umbóta? Það er ekki hægt að skilja þessi ummæli á aðra lund en þá, að ef Eimskipafélagið komi undir l., geti það ekki gert neitt frekar um endurbyggingu eða slíkt. Og ef þetta er skoðun hæstv. ráðh., hvernig getur hann þá tekið að sér að vera fjmrh. og auka þessa skatta frá því, sem þeir eru? Því að ef þetta væri rétt, væri loku skotið fyrir þessa þróun, ef félagið fengi ekki skattfrelsi, og þá á það við um annan atvinnurekstur í landinu. Þetta rekur sig hvað á annað. Róðurinn mundi verða þyngri fyrir Eimskipafélagið að safna stórsjóðum til viðbótar, en þó ekki útilokað, eins og sést af því, að það mundi koma undir almennan rétt hlutafélaga til að safna sér peningum. Og þessi skilyrði, sem hæstv. ráðh. lýsir svona, eru skilyrði þeirra, sem eiga að standa undir stjórnarfari í atvinnulífinu. Nei. Hér er allt of langt seilzt til raka. Höfuðatriði málsins er að bera möguleika Eimskipafélagsins saman við þá möguleika, sem aðrir hafa. Það er bara fjarstæða, að þessi nýi atvinnurekstur í landinu geti orðið byggður upp, án þess að nokkurt lán sé tekið. Einstaklingum og félögum er þvert á móti ætlað að taka lán til viðbótar sínu eigin fé, til þess að koma því í framkvæmd. Þá er þess að geta, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh., að það væri sýnilega útilokað, að nokkur aðili kæmi nærri siglingum annar en Eimskipafélag Íslands. Vitanlega er æskilegt, að víð Íslendingar eigum sem stærstan skipastól. En ég álít, að það sé ekki heppilegt, að Eimskipafélagið eða einn aðili eigi þann flota og hafi ekki neina samkeppni við að etja. , Og þetta er máske eitt mesta vandamálið varðandi þá stefnu, sem nú ríkir í þessum efnum. Öll eðlileg samkeppni er útilokuð í þessum atvinnurekstri með þessu áframhaldi. Engum öðrum aðila, sem ætlar sér að leggja stund á þennan atvinnurekstur verður veitt sama undanþága. Hæstv. forsrh. sagði, að menn skyldu ekki hafa áhyggjur af þessu, því að Eimskipafélagið hefði verið vel rekið og mundi verða vel rekið framvegis. Fyrir þessu er engin trygging með því fyrirkomulagi, sem nú er á þessum hlutum, engin íhlutun af hálfu þjóðfélagsins um rekstur fyrirtækisins. Því er haldið hér fram, að þeir, sem eiga félagið, geti ekki haft í því sambandi neinar gróðavonir. Slíkt er vitanlega mesta fjarstæða, þar sem enginn annar aðili getur komið til greina eins og allt er í pottinn búið, og því held ég, eins og ég hef margtekið fram, að þetta sé mjög slæmt fyrirkomulag, að láta eitt stórt félag hafa þennan atvinnurekstur með höndum með slíkum sérréttindum, að allir aðrir eru útilokaðir og ríkið hefur þar enga íhlutun. Og ég efast um, að það sé víða, sem slíkt fyrirkomulag er haft um jafnþýðingarmikið mál. Það eru margir, sem hafa látið það villa sig, hvað þetta var og er merkilegt átak, stofnun Eimskipafélagsins. En þetta er ekki heppilegt, og ég held, að ýmsir, sem fylgja þessu máli, hljóti að vera sömu skoðunar, þótt þeir ekki vilji beina málinu á aðra braut. Hæstv. forsrh. endurtók það, að Jóni heitnum Baldvinssyni hefði ofboðið mín stefna í skattamálum. Þetta er náttúrlega í mesta máta óviðkunnanlegt af hæstv. forsrh. Ég held, að hann ætti a.m.k. að vita, að það var fullt samkomulag milli Framsfl. og Alþfl. um þá skattamálastefnu, sem haldið var uppi, og að Alþfl. átti allan hlut að því skattfrelsi, sem mþn. 1944 gerði. Ég kann því illa við þetta klif hæstv. forsrh. um skoðun þessa látna manns á þessum málum. Og ég vil segja það, að hafi Jóni heitnum Baldvinssyni ofboðið stefna mín í skattamálum, hvað mætti hann þá segja nú, ef hann gæti litið upp úr gröf sinni, um þá stefnu, sem þessi hæstv. ráðh. heldur nú uppi í þessum sömu málum? Ég vildi því vara hæstv. forsrh, við að vera að klifa á þessum skattamálum. Þá sagði hæstv. forsrh., að ég hefði sagt í grein í Tímanum, að það væri búið að ganga svo langt í skattamálunum, að ekki yrði lengra gengið. Læt ég það liggja á milli hluta, hvort ég hef sagt þetta eða ekki. En hafi ég sagt það, ganga hæstv. forsrh. og fjmrh. lengra en ég hafði nokkurn tíma hugsað mér, að gengið yrði, þegar ég viðhafði þessi ummæli, því að nú þegar hefur verið miklu lengra gengið og verr gengið en nokkrum manni hafði dottið í hug, svo að uppskátt hafi verið látið. - Ég held því, eins og ég áður sagði, að hæstv. forsrh. ætti að fara gætilega í þessum efnum. Hæstv. ráðh. spurði mig um það, hvort nokkurt samræmi væri í því að gagnrýna væntanlegan halla á fjárl. og hækkun skatta, en hafa samt ekki komið með lækkunartill. Hann ætti þó að muna, að honum sjálfum óx ekki í augum að gera þetta og það í ríkulegum mæli. En hæstv. forsrh. gleymir því, að það er hann, sem komið hefur öllum þeim till., sem hér hafa verið fluttar hvað eftir annað um stöðvun dýrtíðarinnar, fyrir kattarnef, ýmist í þinginu, sjálfri ríkisstj. eða í framkvæmd. Vegna þess að dýrtíðin hefur fengið að leika lausum hala, er komið sem komið er. Ég sé svo ekki, að ég megi reyna meira á þolinmæði hæstv. forseta, og skal ekki hafa þessa aths. lengri.



Herra forseti. Ég vil ekki eiga hlut að því, að mál þetta komist ekki til nefndar, og skal því ekki hefja hér almennar umr., þó að hv. þm. gæfi tilefni til þess. Ég sé mér ekki fært að leiðrétta þær veilur, sem komu fram í röksemdafærslu hans, í stuttri aths. Ég vil þó mótmæla því, sem hann sagði varðandi afskipti mín af dýrtíðarmálunum, en vísa að öðru leyti um það efni til minnar fyrri ræðu.