Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg hefi fátt um þetta frv. að segja. Hv. efri deild hefir gert á því nokkrar breytingar, fremur smávægilegar, sem landbúnaðarnefnd þessarar hv. deildar getur fallist á. Fyrsta brtt., sem hv.Ed. hefir gert, er um það, að hámark styrkupphæðar þeirrar, sem veitt er samkv. 3. og 4. gr. frv., í fyrsta lagi fyrir áburðarhús og safnþrær, sje 1200 kr. í hvern stað. Önnur brtt. er um það, að fyrir unnar jarðabætur sje mest greitt 800 kr. í hvern stað. - Þriðja brtt. er um það, að í stað þess, að leiguliðar á opinberum eignum fái kr. 3,50 fyrir hvert dagsverk, fái þeir kr. 3,00. Ennfremur hefir háttv.Ed. viljað leggja ríkari áherslu á það en áður var, að verkfærakaupasjóðurinn styrki einstaklingana til þess að afla sjer verkfæra og að þá sjaldan hreppabúnaðarfjelögin geri það, sjeu þau styrkt að ¼ í stað ½, eins og í frv. stóð, þegar það fór hjeðan. Þessar eru helstu breytingarnar. Auk þess vill hv.Ed. skifta 12. gr. í 5 nýjar greinar, en það skiftir litlu máli. Landbn. getur sem sagt fallist á þessar breytingar og telur rjettmætar þær skorður, sem reistar eru við því, hve mikið fje komi á hvern stað, eða gangi til hvers einstaklings. Það hafði borist í tal í landbn. þessarar deildar að gera þetta, en þar sem ráðgert var, að þetta væri aðeins til bráðabirgða, fanst nefndinni ekki brýn ástæða til þess að gera breytingar nú þegar, en getur þó fallist á breytingar hv.Ed. Það er því till. landbn., að þetta frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Þetta mál var borið fram tímanlega á þingi og hefir verið hjá fjhn. síðan. Nú er kominn 28. mars, og samt vill svo óvenjulega til, að þetta mál kemur til 2. umr. án þess öll nefndin hafi skilað áliti um það. Það eru að vísu komin fram tvö nál. á þskj. 512 og 590 frá Íhaldsmönnum í nefndinni og Alþýðuflokksmanninum, sitt frá hvorum, en tveir nefndarmenn, Framsóknarmennirnir, hafa ekki skilað neinu áliti. Þetta er óvenjulegt á þingi, þótt það sje kanske ekki einsdæmi, að nefndarmenn stærsta stjórnmálaflokksins vilji ekki sinna máli, þótt ærinn tími hafi verið til. Þetta er því eftirtektarverðara, sem jeg lít svo á, að þetta mál sje þess eðlis, að það hafi átt skilið að fá umsögn og athugun frá öllum hliðum. Fyrir hönd Íhaldsmanna í nefndinni vil jeg gera grein fyrir brtt. þeim, sem við flytjum við frv. og prentaðar eru með nál. okkar á þskj. 512. Nefndin leitaði umsagnar bankastjórnar Landsbankans og eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum um þetta mál. Landsbankastjórnin ljet í ljós þá skoðun sína, að það sje ósamrýmanlegt ákvæðum landsbankalaganna, að sparisjóðsdeild bankans hafi á hendi þá útlánastarfsemi, sem 1. gr. frv. talar um og gert er ráð fyrir öðrum þræði að geti komið til mála að fela sparisjóðsdeildinni. Við álítum það skoðunarmál, hvort það sje rjett, að slík starfsemi sje ósamrýmanleg þeirri starfsemi sparisjóðsdeildarinnar, sem landsbankalögin gera ráð fyrir, og jeg fyrir mitt leyti álít, að svo sje ekki. Það stendur sem sje það ákvæði um hana í landsbankalögunum, að að því leyti sem ekki sje ákveðið í þeim lögum, gildi hin almenna löggjöf um sparisjóði í landinu. En sparisjóðslögin heimila sparisjóðum slíka starfsemi, ef öll stjórn sjóðsins samþykkir. Þrátt fyrir það getum við fallist á að fella burtu úr 1. gr., að sparisjóðsdeild bankans geti komið til greina um þessa lánastarfsemi, af því að við teljum eðlilegast að seðlabankinn annist hana. Hinsvegar hafa bankastjórar Landsbankans mælst undan, að slík starfsemi verði lögð á herðar seðlabankanum. En við höfum ekki getað fallist á, að þær ástæður, er þeir færa fyrir því, sjeu rjettar. Við skiljum það vel, að frá sjónarmiði seðlabankastjórnar geti það altaf verið álitamál, hvort rjett sje yfir höfuð að auka lánastarfsemi í landinu. En bankastjórarnir hafa ekki fært neitt fram gegn því, að þessi lánastofnun verði sett á stofn utan við Landsbankann, og virðist því sem þeir hafi ekkert á móti því, að þessi starfsemi sje upp tekin. En það færa þeir fram gegn því, að seðlabankinn hafi hana á hendi, að hann muni með því móti hafa lakari tök á gjaldeyri landsins en ella, með því að bankinn hafi talsvert erlent lánsfje í veltu fyrir og geti ekki áhættulaust aukið það. Þessu erum við ósamdóma. Ef byrja á slíka nýja útlánastarfsemi, þá er fortakslaust hentugra að fjárútvegun til þeirrar nýju starfsemi sje í höndum seðlabankastjórnarinnar, til þess að hún hafi sömu aðstöðu til þessarar lánastarfsemi eins og annara lánveitinga yfir höfuð, þ. e. geti haft hemil á, að ekki komi ofvöxtur í útlánin, því að það gæti orðið hættulegt fyrir gildi gjaldeyrisins. Við erum þeirrar skoðunar, að með því að ganga ríkt eftir tryggingum fyrir lánunum, þá sje það í fullu samræmi við verkefni seðlabankans að starfsemin njóti fjár síns frá honum, en ekki öðrum stofnunum, sem seðlabankinn getur ekki haft hemil á, á þeim tímum, er seðlabankastjórnin teldi þörf vegna gjaldeyrisins að draga að einhverju leyti saman seglin. Við höfum til öryggis, ef nokkur hætta skyldi vera, gert brtt. um nýtt viðbótarákvæði í 3. gr., að krefjast megi frekari trygginga, svo sem framsals á tryggingum þeim, er fjelagsmenn setja rekstrarlánafjelaginu fyrir lánum sínum samkvæmt 4. gr. Þó að við gerum þessa einu uppástungu, er ekki svo að skilja, að það sje nokkurt aðalatriði fyrir okkur, hvort fjeð verður útvegað á þennan hátt eða annan. Aðalatriðið er auðvitað, að fjeð fáist. Ef til væri einhver önnur peningastofnun en Landsbankinn, sem gæti tekið þessa starfsemi að sjer, þá er ekkert við það að athuga frá sjónarmiði frv. eða þeirra, er að því standa. Tilgangi lagasetningarinnar má vitanlega ná eins á þann hátt. Þetta er sagt hæstv. stjórn til leiðbeiningar, ef svo færi, að þetta mál yrði ekki útrætt og útkljáð á þessu þingi og hún vildi sinna því eitthvað milli þinga, þá teljum við, að hvaða önnur trygg peningastofnun sem er, gæti með eins góðum árangri tekið að sjer það verkefni, að útvega það reikningslán erlendis, er við teljum að starfsemin verði að grundvallast á. Það hefir verið um það rætt, hvort ekki væri mögulegt að auka við ræktunarsjóðinn nýrri starfsemi, þannig, að hann gæti tekið að sjer bankastörf önnur fyrir landbúnaðinn heldur en þau, sem honum eru falin eftir núgildandi löggjöf. Að vissu leyti væri það ekki nema eðlilegt framhald á góðri byrjun, og jeg vil taka það fram, ef brotið væri upp á slíkri aukningu á starfsemi ræktunarsjóðsins, þá gæti það komið til athugunar, hvort það verkefni, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv., gæti hentað þeirri stefnu eftir því nýja skipulagi, er þá yrði sett. En eins og nú er, virðist langeðlilegast að binda starfsemina við Landsbanka Íslands. Þá leitaði nefndin einnig umsagnar eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum, að því er snertir ákvæði frv. um þátttöku sparisjóðanna í þessari lánastarfsemi. Eftirlitsmaðurinn hafði ýmislegt á móti þeirri tilhögun, er frv. felur í sjer. Mótbárur hans eru taldar upp í nál. 1. minni hl. á þskj. 512, og höfum við jafnframt gert grein fyrir afstöðu okkar til hverrar einstakrar mótbáru. Fyrsta mótbáran er sú almenna, að slík starfsemi sje utan við starfsvið sparisjóðanna. Það er sameiginlegt yfir höfuð við öll nýmæli, að þau eru utan við þá tilhögun, sem áður hefir tíðkast. Þó er það svo, að stærri sparisjóðir í kaupstöðum gera nú allmikið að því, að veita lán, hliðstæð þeim, er hjer um ræðir. Þau eru þá venjulega veitt til stutts tíma, gegn víxiltryggingum eða öðrum tryggingum. Og það er gert ráð fyrir því í sparisjóðslögunum, að sparisjóðirnir geti tekið lán beinlínis í þessu skyni. Ástæðurnar til þess liggja í augum uppi, því að án slíkrar lántöku hafa sparisjóðir ekki yfir því fjármagni að ráða, sem fullnægi þeim þörfum, sem fyrir eru. Lántökur eru sparisjóðum heimilar að lögum, ef samþykki sparisjóðsstjórnar - þeirra allra, er hana skipa - kemur til. Það skiftir meiru, að vel sje af stað farið, en starfsemin fái svo mikinn vöxt þegar á fyrsta ári. Við teljum, að þetta ákvæði, að allir stjórnendur skuli samþykkja lántökuna, sje nægileg trygging fyrir því, að sparisjóðirnir muni ekki hleypa sjer út í neina ljettúð í þessu efni og ekki ráðast í meira en þeir treystast til. Í öðru lagi hefir eftirlitsmaðurinn bent á, að sparisjóðunum sje ekki ætlað að meta tryggingar, sem fjelagsmenn eiga að setja fjelagsstjórn sinni samkvæmt 4. gr. e. í frv. Okkur fanst þessi mótbára á rökum bygð og berum því fram brtt. við 3. gr., sem á að ráða bót á þessu. 3. gr. gerir ráð fyrir, að fjelagsmenn ábyrgist lánið einn fyrir alla og allir fyrir einn. En nú viljum við bæta við, að stjórn peningastofnunarinnar geti krafist frekari tryggingar, þar á meðal framtals á tryggingum þeim, er fjelagsmenn setja rekstrarlánafjelaginu. - Hitt er í sjálfri sparisjóðslöggjöfinni, sem við förum ekki fram á að hagga, að sparisjóðsstjórnin hefir rjett til þess að meta þær tryggingar, sem henni eru settar, og getur neitað láni, ef trygging fyrir því er ekki nógu góð. Þá telur eftirlitsmaðurinn, að nokkur áhætta hljóti að fylgja slíkri útlánastarfsemi og ekki eftir miklu að sækjast fyrir þær peningastofnanir, sem eiga að hafa hana með höndum, þar sem skilja megi 8. gr. svo, að þær njóti ekki neins hagnaðar, því að þar er aðeins talað um, að þær skuli fá starfrækslukostnað sinn vegna þessara viðskifta endurgoldinn. Okkur þykir sanngjarnt að taka tillit til áhættunnar, þótt við viljum búa svo um hnútana, að hún verði sem minst, og flytjum í því skyni brtt. við greinina, er feli í sjer, að sparisjóðirnir geti fengið hæfilegan afgang, ef tekst að stýra starfseminni svo, að ekki verði töp á. Það álít jeg þeir geti gert. Við höfum að minsta kosti reynt að ganga svo frá ákvæðum lagasetningarinnar, að þetta ætti ekki að þurfa að verða nein áhættulán. Loks bendir fyrnefndur eftirlitsmaður banka og sparisjóða á þá hættu, að í slík lánafjelög veljist saman hinir efnaðri menn hvers hjeraðs, en hinir efnaminni verði þá að mynda fjelagsskap út af fyrir sig, og muni þá veitast erfitt að setja nægar tryggingar fyrir lánum sjer til handa. - Eftir því sem við þekkjum til, mun það ekki alment í fjelagslífi í bygðarlögum landsins, að slíkur klofningur eigi sjer stað. Og jeg geri ekki ráð fyrir, að það mundi verða fremur á þessu sviði en öðrum. Það má ganga út frá því sem gefnu, að ekki myndist nema eitt fjelag á sama svæði, nema þar sem atvinnuvegir væru mjög sundurleitir og gerðu það eðlilegt og æskilegt, að t. d. sveitabændur mynduðu eitt fjelag og sjávarbændur annað. Skal jeg svo ekki frekar ræða þessar mótbárur, meðan ekki gefst sjerstakt tilefni til þess. Við háttv. 1. þm. G.-K. leggjum til, að frv. verði samþykt með þessum tiltölulega fáu og smáu breytingum, sem jeg hefi nú gert grein fyrir. Ef okkur verður bent á fleira, sem stendur til bóta, erum við fúsir til að líta á slíkt með sanngirni til samkomulags þar um.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Baldvinsson) Við 1. umr. lýsti jeg afstöðu minni til þessa máls. Hún er enn óbreytt. Jeg tel það mikla bót fyrir landsmenn, ef hægt væri að koma peningamálum þjóðarinnar svo fyrir, að menn ættu aðgang að lánum, hver í sínu hjeraði. Því er svo farið nú, að erfitt er fyrir menn að ná til peningastofnana, þótt þeir eigi eignir, sem sýna, að óhætt er að trúa þeim fyrir lánum, hvað þá fyrir hina, sem lítið eða ekkert eiga veðhæft, en hafa þó fulla þörf fyrir lánsfje vissan hluta árs, til þess að geta rekið atvinnu sína með frjálsum hætti. Þetta frv. á að miða að því að bæta úr þessum annmarka á viðskiftalífi landsmanna. En á framkvæmd málsins er sá torveldleiki, sem kom mjer til þess að fylgja ekki háttv. 1. minni hl. fjhn. Stjórn Landsbankans hefir í áliti sínu, er fjhn. leitaði eftir, talið tormerki á því, að Landsbankinn hefði forgöngu þessarar rekstrarlánastarfsemi. og eftirlitsmaður banka og sparisjóða hefir einnig í umsögn sinni tekið fram nokkur varhugaverð atriði að hans dómi. Þó þau mótmæli kunni að hafa við rök að styðjast, tel jeg þau minnu skifta heldur en hitt, að Landsbankinn treystist ekki til að hafa þessa starfsemi með höndum. Þótt jeg játi nauðsyn málsins, þá sje jeg þó, að það kemst aldrei til framkvæmda að Landsbankanum nauðugum. Fer þá að vandast málið. Þótt Landsbankinn hafi talið tormerki á að setja þessa stofnun í samband við hann, skal jeg játa, að jeg hefi litið svo á, að þessi lánastarfsemi ætti að fara fram fyrir milligöngu bankans, og hann hefir skilyrði til þess, að því leyti, að hann hefir föst viðskiftalán erlendis og gæti þess vegna miðlað lánsfjenu milli banka erlendis og lánsþurfa hjérlendis eftir þörfum á hverjum tíma. Mundi það spara mikið fje í vaxtagreiðslum, heldur en ef taka þyrfti fjeð alt í einu í stórum upphæðum og geyma hjer heima. Það er í rauninni hyrningarsteinninn undir málinu, að lánin verði tekin fyrir milligöngu Landsbankans. Jeg treysti mjer tæplega til þess að fylgja því, ef ekki finst annað fyrirkomulag, sem jeg tel jafnörugt. Jeg get hugsað mjer, að þessi rekstrarlánastarfsemi stæði í sambandi við veðlánasjóð fiskimanna, sem jeg hefi flutt frv. um og nú er til athugunar í fjhn. Er svo til ætlast, að sá sjóður starfi undir sjerstakri yfirstjórn og hafi auk þess deildir úti um land. Er starfsgrundvöllur hans ekki ósvipaður því, sem hjer er um að ræða, og gæti því samrýmst hvorttveggja að því leyti. Jeg skal játa, að jeg tel æskilegt, að rekstrarlánin gæti verið í sambandi við Landsbankann, að því leyti, að hann gæti miðlað fjenu inn í landið eftir þörfum og á þann hátt sparað vexti. Eins og jeg tek fram í nál. mínu á þskj. 590 mun jeg fylgja frv. til 3. umr. og bíða átekta, í von um að úr rætist um möguleika til þess að koma þessu máli svo fyrir, að úr framkvæmdum geti orðið.

Ingvar Pálmason Þess var getið af hv.frsm. 1. minni hl. (JÞ), að ekkert nál. lægi fyrir frá okkur Framsóknarmönnum í nefndinni. Þetta er rjett. Mjer skildist á hv.frsm., sem honum þætti þetta miður farið, fyrst af því, að það væri óvanalegt, að nefndarhlutar skiluðu ekki áliti, og í öðru lagi vegna þess, að málið ætti skilið að fá umsögn sem flestra manna. Það má vel vera rjett, þótt það sje hinsvegar ekkert einsdæmi í þingsögunni, að nefndarhlutar skili ekki áliti um ýms mál. En orsökin til þess, að ekkert nál. liggur fyrir frá okkur hv. 1. þm. Eyf. er sú, að eftir að nál.hv. 1. minni hl. kom fram, töldum við ekki ástæðu að semja sjerstakt nál. Þar er sem sje tekið fram það, sem við byggjum okkar niðurstöður á, en það er umsögn Landsbankastjórnarinnar og eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum. Og þó að við kæmumst að annari niðurstöðu, þá eru forsendurnar þær sömu. Við mundum hafa látið prenta sem þingskjöl einnig álit þessara manna, og mjer finst skjalapartur Alþt. nógu langur, þó ekki sje prentað í tveim álitum það sama. Jeg skal þá víkja að málinu sjálfu. Eins og minst hefir verið á, telur stjórn Landsbankans sig undan því, að þessi kvöð verði lögð á Landsbankann. Við teljum litlar líkur til, að þetta reynist vel, úr því að bankastjórnin telur ekki viðeigandi, að bankinn taki að sjer útvegun þessara lána, og sjáum við þá ekki, að mikils árangurs sje að vænta. Ennfremur viðurkennum við, að umsögn Jakobs Möllers sje á rökum bygð, og þó að hv. minni hl. reyni að bæta úr þeim anmörkum, sem hann bendir á, þá sje jeg ekki, að mikil von sje um, að þessi starfsemi beri tilætlaðan árangur, enda fanst mjer hv.frsm. (JÞ) líta á þetta sem tilraun. Hann tók það fram, að fyrir honum væri aðalatriðið að fá reynslu um þetta. Jeg lít svo á, að þannig sje til málsins stofnað, að ekki sje fært að afgreiða það að svo stöddu. Auk þess sem jeg hefi þegar talið, lít jeg svo á, að þetta fyrirkomulag verði bæði þunglamalegt og dýrt. Jeg held, að ekki verði hjá því komist, að þessi lán verði mjög dýr. Þó að gert sje ráð fyrir, að lán fáist í útlöndum, þá hygg jeg, að vextir af því verði varla lægri en 5%, að minsta kosti ef afföll eru tekin með. Jeg geri ekki ráð fyrir, að betri vaxtakjör fáist. Það er gert ráð fyrir, að sparisjóðirnir fái borgun fyrir sína fyrirhöfn og áhættu, og mun hún ekki geta orðið minni en 1%. Jeg hygg líka, að sparisjóðirnir muni ekki nota þetta mikið, ef þeir hafa enga hagnaðarvon af því. Enda er viðurkent af hv. 3. landsk., að þeirri starfsemi fylgi áhætta. Þá er þriðji aðilinn, sem sje lánsfjelög hreppanna. Jeg býst við, að þau leggi vexti á lánin, sem hver lántakandi borgi í varasjóð, varla minna en 1%, og eru þá vexirnir alls orðnir 7%. Þá er sú stofnun, sem útvegar lánin. Þó að ekki sje ætlast til að hún hagnist neitt á því, þá verður hún þó altaf að tryggja sig gegn tapi. Jeg sje því ekki betur en að hún verði að leggja eitthvað á, til þess að hafa vexti af fjenu frá því að lán er tekið erlendis og þangað til það er notað, og svo þangað til hægt er að greiða það aftur. Það verður ómögulegt að komast hjá einhverju vaxtatapi, þar sem milliliðirnir eru svona margir. Ef Landsbankinn hinsvegar sæi sjer fært að lána sparisjóðum út um land til þessarar starfsemi með sæmilegum kjörum, þá væri öðru máli að gegna. - Við játum fyllilega, að mjög erfitt sje um atvinnurekstrarlán handa hinum minni atvinnurekendum, bæði til lands og sjávar, og að brýn þörf sje á að bæta úr því. En þó að mikilsvert sje að útvega þeim fje, þá ríður þó ekki síður á hinu, að lánskjörin sjeu við þeirra hæfi. Það er ekki það allra versta, hvað lítinn kost við eigum á að fá fje til atvinnurekstrar; hitt er miklu verra, hvað vaxtakjörin eru erfið. Þó að við nú játum, að lánsþörfin sje mikil, þá lítum við svo á, að málið sje ekki svo vel undirbúið, að hægt sje að láta það ganga fram nú. Hinsvegar álítum við, að þetta sje verkefni, sem þingið eigi að glíma við og leysa á sem bestan hátt, og tel jeg, að allir, sem unnið hafa að málinu, eigi þakkir skilið fyrir till. sínar og umbótaviðleitni. Það, sem á milli ber, er aðeins það, hvaða leið sje heppilegust til úrlausnar í málinu. Áður en jeg sest, vil jeg víkja nokkuð að öðru í þessu sambandi, og það er, hvernig veltufje þjóðarinnar er notað og hvernig það skiftist á milli atvinnuveganna. Jeg hefi heyrt talað um, að sparifje þjóðarinnar muni vera um 50 miljónir króna. Jeg hygg nú, að það muni vera miklu meira, og gæti jeg hugsað, að það væri alt upp undir 100 miljónir. Hvar er nú þetta sparifje niður komið? Sumt er í sparisjóðunum, sumt gengur manna á milli, sumt í verðbrjefum o. s. frv. Nokkur hluti þess stendur í hlutabrjefum í ýmsum fyrirtækjum. Jeg minnist þess t. d., að einu sinni, þegar jeg var staddur á Eskifirði, voru sendar þaðan 40 þús. kr. í hlutafjelag hjer í Reykjavík. Það var eingöngu sparifje nokkurra hjeraðsmanna þar eystra. Jeg skal ekkert um það segja, hversu vel þessu fje hefir verið varið, en jeg tel, að ef rjett væri farið með sparifje landsmanna yfirleitt, og því veitt þangað, sem þörfin er mest og jafnframt tryggast um bítið, þá verði það til mikilla bóta. Þetta ætti að athuga vel, bæði það, hvernig veltufje þjóðarinnar skiftist milli atvinnuveganna, og svo hitt, hvernig sparifjáreigendum væri hyggilegast og tryggast að ávaxta fje sitt. - Það má, ef til vill, segja að þessi hluti ræðu minnar sje utan við efnið, en jeg lít svo á, að þetta sje nátengt hvað öðru. Að endingu skal jeg taka það fram, að niðurstaða okkar, hv. 1. þm. Eyf. og mín, var sú, að eins og málið horfir við nú, teljum við rjettast, að málinu sje vísað til stjórnarinnar til athugunar og frekari undirbúnings. Fyrir þinginu liggja nú ýms mál, sem sýnilega verða ekki útrædd á þessu þingi og verða að bíða næsta þings. Við teljum það nauðsynlegt þessu máli, að það fái rækilega rannsókn milli þinga, og er það því í stuttu máli till. okkar, að því verði vísað til stjórnarinnar.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg hefði getað vænst þess, að hæstv. fjrh., sem þetta mál heyrir undir, væri hjer viðstaddur umr. og ljeti álit sitt í ljós. En um það þýðir ekki að fást. Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð áður en gengið er til atkv. Hv. 5. landsk. er í rauninni sammála okkur í þessu máli, en telur þó varhugavert að samþ. það, vegna þess að bankastjórar Landsbankans sjeu því mótfallnir, að bankinn taki þessa starfsemi að sjer. Eftir 1. gr. er nú ekki um annað að ræða en heimild fyrir stjórnina að veita ábyrgð fyrir slíku láni. Það er nú í rauninni ekki bankastjóranna að kveða á um þetta, heldur bankaráðsins. Eins og öllum er kunnugt, er bankaráðið líka þannig skipað, að altaf má vænta, að ályktanir þess verði í samræmi við skynsamlegar ályktanir, sem teknar eru á þingi. Eins og nú stendur á, hygg jeg, að Landsbankinn geti gert alt, sem nauðsynlegt er í þessu máli, án þess að taka ný lán. Hann hefir reikningslán erlendis, sem hann ekki hefir notað enn. Það er ameríska lánið, eða sá hluti þess, sem framlengdur hefir verið um eitt ár og sýnist sjerstaklega aðgengilegt að nota þetta. Okkur er fyllilega ljóst, að menn hlaupa ekki upp til að hagnýta sjer þetta alment þegar á fyrsta ári. Það verður hafist handa á nokkrum stöðum, en starfsemin fer svo vaxandi og verður almennari, smátt og smátt. Einmitt meðan þetta byrjunarástand stendur yfir, tel jeg sjálfsagt að nota aðstöðu Landsbankans til að nota þetta fje, sem hann hefir á reikningsláni hvort sem er, með ábyrgð ríkissjóðs. Það vita allir, að menn þurfa umhugsunartíma og undirbúning, áður en þeir fara að nota þetta alment, og einmitt þess vegna er nauðsynlegt, að byrjunin geti hafist sem fyrst. Mjer finst því nauðsynlegt, að þetta frv. verði afgreitt frá þessu þingi, til þess að menn viti, að hverju þeir eiga að ganga. Menn eru misfljótir að átta sig á þessu og þurfa tíma til að koma sjer saman við stjórnir sparisjóðanna um þessi viðskifti. Við álítum því, af þeim ástæðum, sem jeg nú hefi greint, misráðið að fresta þessari lagasetningu eða vísa málinu til stjórnarinnar. Hv frsm. (IP) ljet í ljós, að hann og hv. 1. þm. Eyf. hefðu beygt sig fyrir áliti bankaeftirlitsmannsins og Landsbankastjórnarinnar. Hann hafði ennfremur eftir mjer, að jeg liti á þetta sem tilraun og teldi mestu varða að fá reynslu á þessu. Jeg hefi sagt eitthvað á þá leið, að við mundum fara hægt á stað, og það er alt annað en að gera tilraun. Byrjunin getur vitanlega ekki orðið mjög ör, meðan þessi starfsemi er að breiðast út og verða almenn. Fjárframlagið verður þá og þeim mun minna framan af, eftir því sem byrjað er í smærri stíl. Þá talaði hv.þm. um að lánin yrðu dýr og fyrirkomulagið þunglamalegt. Hann setti fram nokkurn útreikning um, hversu vextirnir mundu verða háir, og þó að hann væri ekki alveg rjettur, því að hann gerði ráð fyrir 1%, þar sem frv. gerir ráð fyrir ½%, þá hygg jeg, að niðurstaðan láti nærri. Jeg geng inn á það, að vextirnir verði ekki lægri en 7½ fyrir árið. En hvað þýðir þetta? Hjer er um að ræða reikningslán, sem hver viðskiftamaður sparisjóðanna tekur út frá áramótum eftir þörfum og fer skuldin vaxandi til haustkauptíðar. Það er náttúrlega ekki hægt að segja fyrirfram, hve langur tími það yrði að meðaltali, sem hver lántakandi hefði, sem svaraði fullri upphæðinni. Ef gert er ráð fyrir, að lánin sjeu tekin út með jafnri upphæð mánaðarlega yfir tímabilið frá 1. janúar til 31. október, eða í 10 mánuði, og þá borguð upp, þá er það sama sem að öll upphæð hvers láns sje ekki notuð nema 5 mánuði, með 7% ársvöxtum. Þyrfti lántakandi þá að greiða 5/12 af 7 krónum fyrir hvert hundrað af hámarksupphæð lánsins, en það verða tæp 3%. Nú er það spurningin, hvers virði það er atvinnurekandanum í sinni atvinnu, að hafa alt árið peninga í sínar greiðslur jafnóðum og hann þarf að kaupa og gjalda. Er það honum þess virði, að hann megi borga þrjá aura aukreitis af hverri krónu, til þess að geta notið viðskiftanna þannig, eða getur hann reiknað sjer að fá meira en 3% lægra verð á því, sem hann þarf að kaupa eða gjalda? Jeg held, að þeir, sem þekkja alment til viðskiftanna hjer, geti ekki verið í neinum vafa um það, að munurinn fyrir þann smávaxna atvinnurekanda er miklu meiri en 3%. Hann er oft miklu meiri, svo að jeg er sannfærður um það, að þótt hv. 2. þm. S.-M., þyki 7% vera háir vextir, þá er það samt miklu haganlegra fyrir þann, sem kann með peningana að fara, að fá að njóta þeirra til sinna viðskifta, þótt hann þurfi að borga sem svarar 7% á ári, fyrir þann tíma, sem hann þarf á peningunum að halda. En að hinir raunverulegu vextir verða svo miklu lægri en ársvextirnir, liggur í reikningsláns-fyrirkomulaginu, og að ekki er hægt að taka vexti nema þann tíma, sem hver upphæð af láninu er notuð. Það er ennfremur gert ráð fyrir því, að ekki verði notað sparifje landsmanna sem hægt er að vaxta alt árið, heldur sje það útlent reikningslán, sem aðeins þarf að greiða vexti af þann hluta ársins, sem þarf að nota það. Jeg skal ekki fara langt út í það, sem hv.þm. sagði um sparisjóðsfjeð, en jeg vona, að þetta sýni, að það er ekki sjerstaklega hentugt að nota sparisjóðsfje landsmanna til slíkra útlána, vegna þess, að það verða þá nokkrir erfiðleikar á því að finna ávöxtun fyrir það fje þann tíma ársins, sem slíkir lántakendur þurfa ekki á því að halda, þó að slíkt sje ávalt nokkuð teygjanlegt. En ef svona löguð lánastarfsemi verður hafin og eykst svo nokkru nemi, þá er líklegt, að hún noti eitthvað af sparifje landsins, því að hver sparisjóður er engan veginn bundinn við að nota ekki meira fje en það, sem hann fær frá Landsbankanum. En jeg hygg líka, að Landsbankinn mundi sjá sjer það fært, að lána sparisjóðum nokkuð af sínu eigin innlánsfje, en það getur ekki orðið mjög mikið, og ekki rjett að fara á stað með slíka starfsemi, nema því að eins, að á bak við standi slíkt reikningslán, sem 1. gr. getur um. Þetta var nú um kostnaðinn. Jeg er á alveg gagnstæðri skoðun við hv.þm. Jeg hygg, að það verði varla fundin önnur heppilegri tilhögun, sem geri það mögulegt að koma lánum fyrir á annan kostnaðarminni hátt, án þess að um gjafir sje að ræða. En það er alt annað, ef á að leggja fram gjafir af opinberu fje. En við höfum ekki farið fram á það. Þá sagði hv.þm., að fyrirkomulagið væri þunglamalegt. Það finst mjer ekki. Mjer finst, að frumskilyrðið fyrir því, að fyrirkomulagið verði ekki þunglamalegt, sje einmitt það, að viðskiftin fara fram á milli einstaklinga og þeirra peningastofnana, sem í nágrenni þeirra eru. Seðlabankinn hefir altaf viðskifti við sparisjóðina, þannig, að á milli hans og sparisjóðanna ganga altaf ávísanir fram og til baka, hvort sem þessi starfsemi er tekin upp eða ekki, og það er líka það, sem þarf að vera. Það er hvort sem er ekki heldur hægt að gera þetta greiðara, t. d. með því að fela útvegun fjárins einhverri annari stofnun. Það mætti miklu fremur segja, að það yrði þunglamalegt, því að hver sparisjóður yrði þá að skifta við í ær stofnanir í staðinn farir eina. Hitt, að menn þurfi að stofna fjelag, til að verða þessara hlunninda aðnjótandi, er þriðji liðurinn. Það má náttúrlega segja, að það sje þunglamalegt, samanborið við það, að hver einstaklingur geti gengið að stofnuninni; en leiðin að þessu fyrir smærri framleiðendur getur ekki verið önnur en í gegnum fjelagsskap þeirra sjálfra. Jeg held, að jeg hafi mikið að mótbárum hv.þm. við þessu, og jeg er honum ekki sammála um þá niðurstöðu, sem þeir komast að, um að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg álít, að þó að ekki sjeu miklar horfur á því, að slíkt mál sem þetta geti fengið fulla afgreiðslu á þingi, eftir að það kemur svo seint til 2. umr. í þessari þingdeild, ætti það þó a. m. k. að koma til athugunar í nefnd í hinni þingdeildinni, og jeg álít yfir höfuð, að sjer hvað það, sem gert er til að tefja fyrir málinu, sje gert til að tefja fyrir umbótum, sem allir viðurkenna að sjeu nauðsynlegar, og því rjettast að byrja sem fyrst á, eins og jeg hefi áður sagt.

Ingvar Pálmason * Jeg þarf ekki miklu að svara, því að það var ekki margt, sem kom fram í ræðu háttv. 3. landsk., sem hnekki þeirri niðurstöðu, sem jeg hefi komist að. Hv. þm. viðurkennir, að tilgáta mín, en það var náttúrlega tæpasti útreikningur, um að þessi lán mundu ekki geta orðið ódýrari en í 7% á ári, væri rjett. Og það gleður mig, að hv.þm. viðurkendi þetta, þótt hann vildi ekki ganga inn á þær forsendur, sem jeg hafði fyrir þessari niðurstöðu, sem skiftir minna máli, því að það er alls ekki hægt að skoða þetta sem útreikning, vegna þess að jeg hefi ekki gefið mjer þann tíma, sem til þurfti, til að athuga þetta atriði. En. jeg skal geta þess, að ef jeg hefði farið þann veg í málinu, þá hefðu sjálfsagt tölurnar orðið hærri en þær, sem jeg nefndi. Að álagningin, sem verður á þessum lánum í fjelagsdeildunum, mundi ekki nema einum af hundraði, það vissi jeg vel, því að það er tekið hjer fram í frv., að sú álagning á ekki að vera nema ½%. En hverjum fjelagsmanni er skylt að greiða tíu krónur í inngangseyri í fjelagið, og álagning er það samt sem áður, og verður að teljast afleiðing af lántökunni. Svo gerði hv. 3. landsk. útreikning, þótt fljótlegur væri, þar sem hann komst að þeirri niðurstöðu, að hinir raunverulegu ársvextir yrðu ekki nema 3%; jeg verð, með allri virðingu fyrir útreikningi hv.þm., að draga þetta í efa, en það er ekki síður bygt á ágiskun minni heldur en útreikningi, því að jeg fæ ekki sjeð, hvernig það verður framkvæmt, að lán verði tekið þannig, eins og hv.þm. segir. Við skulum hugsa okkur, að jeg þurfi 3000 kr. til rekstursfjár fyrir árið. Það þarf jeg að vísu ekki alt árið, en þegar jeg hefi gengið í fjelagsskapinn, verð jeg að gefa upp þá fjárhæð, sem jeg þarf að nota, og það fje þarf að vera handbært, þegar á að nota það. Það leiðir af því, að einhverja vexti verður að greiða, þó að fjeð sje ekki notað. Þess vegna held jeg, að þessi útreikningur hv. 3. landsk. sje að miklu leyti út í loftið. Hitt vita allir, að þegar jeg tek víxil til eins mánaðar, þá borga jeg ekki 7% af upphæðinni nema þann tíma, sem víxillinn stendur, m. ö. o. mjer finst það vera viðurkent, að lánskjörin geti ekki með neinu móti orðið aðgengilegri heldur en þau eru alment nú. Þá drap hv.þm. á það, að hann með útreikningi sínum hefði sýnt, að sparisjóðsfje landsmanna væri ekki hentugt til þessara útlána. Jeg skal náttúrlega ekki segja um það, en jeg veit, að býsna miklir kostir munu samt sem áður fylgja því, að nota sitt eigið fje, heldur en erlent, en út í það skal jeg ekki fara að sinni. Þá sagði hv.þm., að betri lánskjör muldi tæplega hægt að útvega til rekstrarláns en þau, sem hjer er farið fram á; nema því aðeins, að um gjafir væri að ræða. Jeg bið mig undanþeginn því, að við höfum farið fram á nokkrar gjafir.  Hv. þm. vildi ekki kannast við það, að fyrirkomulagið væri þunglamalegt. Þó játaði hann, samt sem áður, að milliliðirnir væri orðnir nokkuð margir, og þótt sæmilega gengi viðskiftin á milli sparisjóðanna og bankans, þá var samt svo að skilja, sem það gætu liðið mánuðir frá því að borgað væri við sparisjóðinn, þar til borgunin kæmist til bankans. Já, það er nú ekki betra með samgöngurnar hjá okkur, en að greiðslur geta af þeim sökum dregist í marga mánuði, og jeg er hræddur um, að einhver verði á meðan að borga vexti af láninu. Þá taldi hv.þm. sjálfsagt, að afgreiða málið nú í þinginu, svo langt sem hægt væri að koma því, en þar erum við ekki sammála. Jeg tel ver farið að halda málinu áfram í þinginu, þangað til það strandar, heldur en að vísa því til stjórnarinnar, í þeirri von, að að því verði unnið á milli þinga. Ef málið dagar uppi, þá er það ver komið heldur en hjá stjórninni, því að þá er ekkert gert að því eftir þing. Það, sem sagt var um tafir á málinu, get jeg ekki beinlínis tekið til mín, eða að við höfum tafið það lengi. Það væri þá aðeins, ef dregist hefði hjá okkur að skila nál., og það stafar þá af því, að við höfum ekki fyr en fyrir nokkrum dögum verið spurðir um það, hvort við ætluðum ekki að skila nál., og kváðum við nei við því. En jeg skal ekki karpa um þetta mál lengur. Það, sem veldur mismun í skoðunum á málinu, er misjöfn trú á því. Jeg geri ekki ráð fyrir, að jeg geti með nokkrum árangri boðað hv. 3. landsk. þá trú, sem jeg hefi, eða hann mjer sína trú, en jeg held, að okkur geti báðum komið saman um að gera það, sem heppilegast er í málinu. Jeg tel heppilegra að vísa því til stjórnarinnar, heldur en að láta það daga uppi, en hv.þm. virðist, því miður, líta öðruvísi á það. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Jónas Kristjánsson Það lítur út fyrir, að þetta mál ætli að eiga nokkuð erfitt uppdráttar hjer í deildinni, hvort sem það kemst lengra eða ekki. Jeg fyrir mitt leyti get ekki skilið í þeim mótbárum, sem færðar eru gegn því, og mjer finnast þær, satt að segja, lítils virði. Fyrsta mótbáran er sú, að seðlabanki okkar vilji ekki eiga neitt við þetta, en það finst mjer, satt að segja, ótrúlegt, að nokkur banki skuli koma með þá þrotaauglýsingu á sjálfum sjer, að hann geti ekki útvegað fje til annars eins nauðsynjamáls og þetta er. Önnur mótbáran gegn því er, að lánin verði dýr, en það eru öll lán dýr nú. Hvernig eru lánin, sem bændur landsins verða að sæta hjá kaupfjelögunum, eða kaupfjelögin hjá Sambandi ísl. samvinnufjelaga? Jeg held, að þar sje ekki um nein kostakjör að ræða, því að jeg veit ekki betur en að bændur verði að greiða 8% af þeim, svo að það er ekki að fljúga úr neinu mjúku hreiðri, í því efni. Það, sem skapaði þetta frv., var hin mikla nauðsyn til þess að reyna að losna við vöruskiftaverslunina, en það er hið mikla þjóðarböl, sem við eigum við að búa, og þykir mjer undarlegt, ef bændur landsins finna ekki, hvar skórinn kreppir að. Ríkir bændur finna kanske lítið til þess, en hinir fátækari bændur hljóta þá að finna ennþá meira til þess. Það hefir fyr verið reynt að finna ráð til að fyrirbyggja þessa skuldaverslun, og það var fyrst og fremst tilgangurinn með myndun kaupfjelaganna. En hvernig er nú komið með það takmark, sem þau settu sjer upphaflega? Það er meinið, að þau hafa gleymt sínu upphaflega takmarki og eru komin á aðrar slóðir. Takmark þeirra var að hindra skuldaverslunina og að fá vörurnar sem ódýrastar. En nú lítur helst út fyrir, að samkeppnin á milli kaupmannanna og fjelaganna sje farin að ganga út á það, hvorir geti nú veitt lengri greiðslufrest, og virðist þetta nú vera orðið alveg öfugt við það, sent áður var, og er það illa farið. En svo þegar þessi tilraun er gerð til að reyna að leiðbeina kaupfjelögunum til að sjá rjetta markið, þá koma bændur hjer á þingi og segja, að þetta megi ekki gera, og svo lítur helst út fyrir, að frv. verði látið stranda hjer óafgreitt. Þess vegna vil jeg biðja hamingjuna að hjálpa þessari þjóð, ef svona á að halda áfram, því að það verður sennilega ekki hrakið, að stærsta meinsemdin, mesta þjóðarbölið okkar Íslendinga, er vöruskiftaverslunin og þar af leiðandi lánsverslun og töp, sem henni fylgja. Ef ætti að reikna það sem hundraðsgjald af verslun landsins, þá er jeg viss um, að það yrði afskaplega hátt. Þetta þarf að laga, og einasta ráðið til þess er peningaverslun, það ráðið, að við reynum að ganga í spor annara þjóða og reynum að versla þannig, að hönd selji hendi. Það er enginn efi á því, að þegar menn versla fyrir peninga, þá hugsa menn sig betur um, áður en þeir kaupa, eru vandaðri í vali og hugsa frekar um það, hvers þeir geti komist af án, og þetta skapar varúðina. Aftur gerir skuldaverslunin menn andvaralausa, og menn missa þannig sjálfstæði sitt. En það er viðurkent, að þeir, sem eru ósjálfstæðir efnalega, verða líka ósjálfstæðir andlega. Þetta er reyslan fyrir löngu búin að sýna, og það er einmitt vöruskifta- og lánsverslunin, sem hefir haldið þjóðinni okkar í kútnum, af því að við kunnum ekki fótum okkar forráð, þar sem um fjármál er að ræða. En það, að menn geti verslað skuldlaust og viti, hvað þeir mega leyfa sjer, það er ekki aðeins besta ráðið til efnalegs sjálfstæðis, heldur líka til andlegs sjálfstæðis, og því verður ekki neitað, að framfarir í andlegu sjálfstæði eru ekki miklar hjá okkur. Jeg held, að þar sje öllu heldur um afturför að ræða, og jeg hygg, að núverandi verslunarfyrirkomulag sje heldur til að spilla í þeim efnum. Hjer er um það að ræða, hvort á að reyna að lækna þá meinsemd, sem knýr okkur á knje, og þetta ráð, sem hjer er verið að tala um, er lagt á til þess að bændur landsins geti stundað atvinnu sína og skapað sjer verslunarfrelsi, og jeg sje ekki ,betur en að þeir, sem berjast á móti þessu máli, sjeu að berjast á móti efnalegu og andlegu frelsi þjóðarinnar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það er aðeins örstutt athugasemd út af síðustu ummælum hv. 2. þm. S.-M. Mjer finst, að hv.þm. hafi ekki til fulls skilið þá kosti, sem reikningslánstilhögunin hefir í för með sjer, og geri ráð fyrir, að það þurfi einhversstaðar að liggja miklar birgðir fjár í skúffum, ónotaðar, og að einhverjir verði þá að greiða vexti af þeim. Þetta er misskilningur. Þar sem svona viðskifti eru tekin upp, fara slíkar greiðslur mest fram með tjekkum eða ávísunum, og það útheimtir ekki, að neitt fje liggi rentulaust, eins og mundi eiga sjer stað, ef um peningasendingu væri að ræða, því að það tekur ávalt dálítinn tíma að senda fje af einum stað á annan. Sumstaðar er það venja, að láta greiða vexti á meðan ávísanir eru á leiðinni milli peningastofnana, annarsstaðar ekki. En þó að jafnvel væri gert ráð fyrir því, að meðallánstími lengdist um ½ mánuð á ári af þessum sökum, þá munar það ekki miklu á þeim raunverulegu vöxtum, sem mundu verða um 3%. Hv. þm. telur þessu máli betur borgið hjá stjórninni en hjá þinginu. Vill hann láta það fara til stjórnarinnar nú þegar. Á þetta get jeg ekki fallist. Jeg vil láta það fara sína leið gegnum þingið, og vísa því til Nd. Það er sú rjetta aðferð, ef eitthvað á að sinna þessu á annað borð. Nd. getur svo vísað því til stjórnarinnar, ef henni sýnist svo.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frumvarp þetta er komið frá Nd. Þegar það var flutt þar, var það víðtækara miklu en það er nú; voru ýms ákvæði feld úr frv. í meðferð þess í Nd. Eftir að hafa kynt sjer gang málsins í Nd., sá allshn. ekki ástæðu til að taka þau ákvæði upp aftur, er þar voru feld niður; leggur hún til, að frv. verði samþykt óbreytt. Á þskj. 430 mun vera prentvilla. Þar er vitnað í lög nr. 62, en mun eiga að vera lög nr. 67. Jeg hygg, að þetta hafi verið lagfært í skjalapartinum, en get þess þó hjer. Fyrir hönd nefndarinnar hefi jeg svo ekki fleira að segja; hún telur það rjettmætt, að frv. gangi fram.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þetta frv. fer fram á að bæta við 2 varasáttanefndarmönnum í Reykjavík, en áður hefir einungis verið einn varamaður. Frv. hefir gengið í gegnum Nd. og er flutt að beiðni sáttanefndarinnar. Allshn. hefir athugað frv. og telur sanngjarnt að verða við þessum tilmælum og leggur til, að frv. verði samþykt.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta er hingað komið frá Nd. Þar tók það miklum stakkaskiftum. Upprunalega var ætlast til, að kerið væri tekið eignarnámi til handa laxveiðifjelagi Norðurár. Nú er ekki farið fram á annað í frv. en banna veiði í kerinu, aðra en stangaveiði. Presti skal gjalda bætur fyrir veiðimissinn. Nefndin hefir athugað frv., og jafnvel þó það geti verið álitamál, hvort taka beri rjettindi undan jörðum ríkisins, þá telur nefndin þó rjett, að frv. nái fram að ganga. Það er einn liður í því starfi þingsins að auka fiskirækt í ám landsins. Að vísu hefði þetta getað beðið eftir fiskiræktarfjelögunum, en þar sem þessi friðun er mikilsverð fyrir laxgönguna í Norðurá, þótti rjett að mæla með því. Frv. fylgdi umsögn frá Pálma náttúrufræðingi Hannessyni, og mælir hann með því, að kerið sje friðað fyrir netaveiði. Álítur hann, að net hindri laxinn í að leita til uppgöngu úr fossi þeim, er Nikulásarker er í. Fleira þarf jeg ekki að taka fram um málið. Það liggur ljóst fyrir, og vona jeg, að hv.þdm. hafi áttað sig á því og fari eftir tillögum nefndarinnar.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Frv. þetta, sem var borið fram í hv.Ed., fer fram á það, að vörutollinum verði komið í svipað horf og hann var áður en breyting var gerð á honum 1926. Eins og frv. var borið fram í Ed. var gert ráð fyrir því, að tekjuauki sá, sem fengist eftir frv., mundi nema 426 þús. kr. En breytingar, sem á því voru gerðar í Ed., lækka þetta nokkuð, svo nú, eins og frv. liggur fyrir, má gera ráð fyrir því, að þessi tekjuauki muni nema 310 þús. kr. Það, sem því olli, var, að færður var niður tollurinn á kornvöru og salti. Er gert ráð fyrir, að tunnutollurinn nemi 80 þús. kr., en kolatollurinn nemi 230 þús. kr. Jeg þarf ekki að fjölyrða mjög um þetta, þar sem þessi tollur er orðinn mjög kunnur vegna meðferðar undanfarandi þinga, og þarf því ekki frekari fræðslu um hann. Jeg verð þó að segja það, að þó frv. þetta hefði gengið óbreytt gegnum Ed., þá hefði verið full þörf á þeirri hækkun, sem frv. upphaflega bar í sjer. Fjárlagafrv. var afgreitt svo til Ed., að tekjurnar voru áætlaðar 10108 þús. kr. Frá því má svo draga niðurfærslu þá, sem gerð var á gengisviðauka á kaffi og sykri, sem nemur um 200 þús. kr., svo tekjurnar eins og nú stendur verða ekki nema 9908 þús. kr. - Ef þetta frv. nær fram að ganga, þá bætast þar við 310 þús. kr. Þá kemur verðtollurinn með 463 þús. kr., en sú tala er miðuð við árið 1927, en það er eina árið, sem þægilegt er til samanburðar um þennan toll. Ef þessi 25% hækkun á tekju- og eignarskatti verður samþykt, þá mundi það nema 200 þús. kr. tekjuauka. Eftir þessari áætlun ættu þá tekjurnar að nema alls 10881 þús. kr. Gjöld samkv. fjárlagafrv. eins og það er nú nema 10773 þús. kr. Er það lítið eitt lægra en ætla má, að tekjurnar nemi, ef þessi tekjuaukafrv. verða samþykt öll. En hitt er líka fullvíst, og svo hefir jafnan reynst, að gjöldin fara fram úr áætlun. Það er talið gætilegt að áætla, að þau fari 15% fram úr áætlun. En 15% af 10773 þús. = 1616 þús. kr. Má því ætla, að útgjöldin fari upp í 12400 þús. kr. Jeg býst við, að þetta láti nærri eftir reynslu undanfarandi ára. Tekjurnar þurfa því að reynast um 1½ milj. kr. hærri en áætlunin. Jeg tel ekki skynsamlegt að gera sjer betri vonir um útkomu ársins en það. Það má og minna á, að utan fjárlaga verða útgjöld til ýmsra framkvæmda samþykt, og væri holt að fá nokkurn tekjuafgang til þeirra, svo ekki þyrfti að framkvæma þær með lánum eingöngu. Í gærkvöldi var t. d. samþykt að leggja 800 þús. kr. til landsspítalans á næstu 3 árum. Sá jeg ekki betur en meginþorri þingheims væri því fylgjandi að leggja þann þunga bagga á þjóðina. Og það þeir sömu menn, sem telja, að ekki megi afla ríkinu meiri tekna, vegna þess að þjóðin þoli það ekki. - Eftir þessari áætlun, sem hjer var gerð, er því ekki að vænta mikils afgangs. En þó er enn eftir að bæta tekjuhalla þann, sem orðið hefir á árunum 1926 og 1927. 1926 varð hann um 200 þús. kr., en 1927 má búast við, að hann verði 800 til 1000 þús. kr. Á yfirstandandi ári má enn búast við tekjuhalla. Styðst jeg þar einkum við ummæli fyrv. fjmrh. á þinginu í fyrra, þar sem hann varar þingmenn við að gera sjer glæsilegar vonir um afkomu þessa árs. Bendir hann á, að tekjurnar hafi lækkað um 4 milj. á árinu 1926, „og hví skyldu þær ekki geta haldið áfram að lækka“, segir hann. Fjhn. hefir nú haft þetta frv. til athugunar, en því miður ekki getað orðið sammála um það. Meiri hl. nefndarinnar leggur til, að það gangi fram, en minni hl., þeir hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm. Dal., vill fella frv. Ástæður þessara hv.þm. má sjá á þskj. 589. Þeir láta þess getið snemma í nál. sínu, að afstaða þeirra til þessa frv. sje bygð á útliti því, er var um afgreiðslu fjárlaganna, er atkvæði voru greidd um þetta frv. í fjhn. Þeir gefa samt í skyn, að grundvöllur þessarar afstöðu sje orðinn breyttur, þegar þeir skrifa nál. sitt, en byggja þó nál. á hinum fyrri grundvelli, eða eins og hann var, þegar nefndin klofnaði. Mjer finst nú, að þessir hv.þm. hefðu átt að byggja till. sínar á því, er þeir vissu síðast sannast og rjettast. Annað finst mjer ekki sæmilegt. Meðal annars taka þeir fram í nál., að þeim þyki tekjur ríkissjóðs of lágt áætlaðar, og tilfæra 2 liði því til sönnunar. Jeg hefi nú bent á það, að tekjur þurfi að fara 1½ milj. kr. fram úr áætlun til þess að ríkisreksturinn beri sig. Þessir tveir liðir, sem hv.þm. taka, eru tekju- og eignarskatturinn og tekjur af áfengisversluninni, og álíta þeir, að hækka megi um 100 þús. kr. hvorn liðinn, eða 200 þús. kr. báða til samans. Tekjur af áfengisversluninni hafa um fjögurra ára bil ekki numið nema 375 þús. kr. að meðaltali á ári. Forstöðumaður áfengisverslunar hefir tekið það skýrt fram og lagt áherslu á það við fjhn., að ekki megi áætla þann lið hærra en gert er í fjárlagafrv. Er því ekki skynsamlegt að færa þann lið upp. Er sú skoðun bygð á því, að notkun áfengis er mikið að minka og að tollurinn fer þar af leiðandi lækkandi. Bendir alt á, að svo muni enn fara. Bindindishreyfingin fer nú mjög vaxandi, og miklu fastari tökum hefir verið tekið á þessu máli af hálfu landsstjórnarinnar en áður var. Er því óhugsandi, að þar verði um tekjuauka að ræða fram yfir áætlun. - Um þennan lið sagði fyrv. fjmrh. á síðasta þingi m. a., að hann hefði sett þann lið hærri í fjárlagafrv. en hann hefði gert, ef honum hefði, þá er hann samdi frv., verið kunnug orðin útkoma ársins 1926. Hann telur því þá lækkun, er fjvn. gerði á liðnum, 50 þús. kr., sjálfsagða. Og þótt fyrverandi fjmrh. sýndi það, að hann vildi áætla tekjurnar varlega, þá hygg jeg þó litlar líkur til, að hjer verði um tekjur fram yfir áætlun að ræða. Þá gera þessir hv.þm. ráð fyrir því í nál. sínu, að áætla megi tekjur af verðtollinum 500 þús. kr. Ef árið 1927 væri lagt til grundvallar, yrði þessi liður 37 þús. kr. lægri, eða 463 þús. kr., og sýnist ekki varlegt að fara með áætlunina fram úr því. - Þá gerir hv. minni hl. fjhn. enn ráð fyrir 70 þús. kr. hækkun af stimpilgjaldi. En um þann lið er það að segja, að það er fyrst og fremst óvíst, að hann nái fram að ganga, og þótt svo verði, þá er líklegt, að það verði í formi brtt. minni hl. fjhn., og verður þá ekki beinlínis tekjur til ríkissjóðs, heldur til eflingar strandferðunum. Jeg held jeg hafi þá tekið fram hið helsta, sem jeg tel þurfa. Þetta er alvörumál og mikilsvarðandi fyrir sæmilega afgreiðslu fjárlaganna. Vil jeg því mælast til þess, að hv.þdm. hugsi sig um tvisvar áður en þeir greiða atkvæði móti frumvarpinu.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Minni hl. fjhn. þótti ástæða til að taka tillit til fjárlagafrv. eins og það var afgreitt frá þessari hv. deild, og eins og kunnugt er, þá fór það hjeðan til Ed. með 670 þús. kr. tekjuhalla. Við vildum því stuðla til þess, að fjárlögin verði afgreidd tekjuhallalaus og gerum ráð fyrir því, sem talið er líklegt að verði, að Ed. auki ekki við tekjuhallann. Við nána athugun á tekjuliðum fjárlagafrv. er það bert, að áhættulaust er að hækka áætlun tekjuliðanna talsvert. Við höfum þó ekki viljað ganga lengra en það að taka út úr tvo tekjuliði. Hefir okkur virst þeir liðir vera sýnilega of lágt áætlaðir og leggjum til, að þeir verði hækkaðir. Munum við bera fram brtt. um það, er fjárlögin koma aftur til einnar umræðu í þessari hv. deild, en þessir tveir liðir eru tekjur af tekju- og eignarskatti og tekjur af áfengisversluninni. Tekju- og eignarskattur hefir numið að meðaltali 1137 þús. kr. á ári síðan 1921. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 1928 var þessi tekjuliður áætlaður 950 þús. kr., og var það síst of hátt áætlað, en í fjárl. fyrir árið 1929 er þessi tekjuliður áætlaður aðeins 850 þús. kr., og verður ekki sjeð annað en að það sje alveg að ástæðulausu, því að yfirleitt hækka þessar tekjur með hverju ári í samræmi við þróun atvinnulífsins í landinu, og væri því í rauninni ástæðulaust að áætla þær undir 6 ára meðaltali, eða 1137 þús. kr. Að vísu er eitt af þessum 6 árum einstakt góðæri, 1924, og eru því tekjur af þessum gjaldstofni mjög háar það ár, en því til jafnaðar hafa og nokkur áranna verið óvenju rýr og ljeleg fyrir þjóðarbúskapinn. En svo allir skilji, að í hóf er stilt, viljum við þó vera svo varfærnir að áætla tekjur af þessum gjaldstofni aðeins 950 þús. kr., í stað 850 þús. kr., eins og áætlað er í fjárlagafrv. fyrir 1929. Við höfum einnig lagt til, að tekjur af áfengisversluninni verði áætlaðar 400 þús. kr., í stað 300 þús. kr. Er sama að segja um þennan gjaldstofn og hinn fyrri, að meðaltalstekjur af honum hafa verið meiri en 300 þús. kr., ekki 375 þús. kr., eins og hv.þm. V.-Húnv. sagði, heldur 450 þús. kr., eins og við höfum getið um í nál. Hv. frsm. meiri hl. miðar við þær tekjur, sem áfengisverslunin hefir skilað ríkissjóði, en gætir þess ekki, að áfengisverslunin hefir af tekjum sínum safnað sjer rekstrarfje, 777 þús. kr., og varasjóði, 122 þús. kr., en skilað ríkissjóði 1843000 kr. Því er mjög í hóf stilt, er við leggjum til, að tekjur verði áætlaðar 400 þús. kr., því að þær hafa verið yfir 450 þús. kr. að meðaltali, ef miðað er 6 síðustu árin, en 560 þús. kr. að meðaltali 3 síðustu árin. Nú hafa verið leiddar að því líkur af hv.frsm. meiri hl., að ástæða sje til að ætla, að þessar tekjur fari heldur minkandi. Benti hann á, að árið 1927 hafi tekjurnar verið minni en árið 1926, sem aftur var rýrara að tekjum en 1925. - Fyrir þessu liggja hinar sömu ástæður og rýrnun á öðrum tekjum ríkissjóðs. Eins og kunnugt er, var árið 1924 eindæma gott ár fyrir allan atvinnurekstur landsmanna, og eru því tekjur ríkisjóðs mjög miklar 1925. Árið 1925 var að vísu góðæri, en þó lakara en 1924, og þar af leiðandi urðu tekjur ríkissjóðs minni 1926 en 1925. Loks er árið 1926 mjög ljelegt fyrir atvinnuvegi landsins, og er því ekki nema eðlilegt, að tekjur ríkissjóðs sjeu rýrari 1927 en árið á undan. Þetta er hin viðurkenda regla, að tekjur ríkissjóðs miðast fyrst og fremst við afkomu atvinnurekstrar landsmanna á undanförnu ári. Nú telur háttv.frsm. meiri hl., að tekjur ríkissjóðs af áfengisversluninni muni minka drjúgum sökum þess, að núv. stjórn hafi tekið áfengismálið svo sterkum tökum. Jeg verð að segja, að mjer virðast þessi ummæli hv.frsm. næsta brosleg, því að ekki hefir orðið vart annara áhrifa stjórnarinnar en ef hún skyldi sjálf hafa neytt minna víns en verið hefir, en vart trúi jeg, að það hafi veruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Ef hv.frsm. hefir átt við það, að stjórnin muni taka áfengissmyglun föstum tökum í framtíðinni, þá get jeg ekki annað sjeð en að það muni fremur verða til þess að auka viðskifti við áfengisverslunina en að draga úr þeim. Þessi rök hv.frsm. virðast því heldur til þess að styðja áætlun okkar minnihlutamanna. Jeg þykist nú hafa leitt nokkrar líkur að því, að ekki muni óvarlegt af okkur minnihlutamönnum að fara fram á það, að þessir tekjuliðir í fjárlögunum verði hækkaðir. Ef það er gert, er þó enn eftir að sjá ríkissjóði fyrir 470 þús. kr. tekjuauka, sem svarar þeim halla, er þá verður eftir á fjárlögunum. Þetta höfum við lagt til, að gert verði með því að hækka verðtollinn samkv. þskj. 213. Sú hækkun mundi færa ríkissjóði 460 þús. króna tekjuauka, ef miðað er við síðasta ár, en með því að það ár var með tekjurýrari árum fyrir ríkissjóð, þykir okkur ekki óvarlegt að áætla tekjur hans 500 þús. kr. af hækkun verðtollsins. Þegar við þannig höfum sjeð fyrir tekjuhallalausum fjárlögum, þá finst okkur, að gjalda beri varhuga við að leggja þyngri skatta á þjóðina, einkum þar sem atvinnurekstur landsmanna hefir á síðari árum vart getað risið undir hinum þungu skuldaböggum og álögum, sem hafa verið langt úr hófi fram. Því að auk þess að gjalda til þarfa ríkissjóðs hefir atvinnurekstur landsmanna orðið að stríða við hina þungu örðugleika gengishækkunarinnar og greiða margar milj. kr. af lausaskuldum ríkissjóðs. Fyrir því finst okkur alveg óverjandi að ganga lengra í skattaálögunum, þar sem sterkar líkur eru fyrir því, að fjárlögin verði með þessum hætti afgreidd tekjuhallalaus. Hinsvegar virðist þingmeirihlutinn líta öðruvísi á, þar sem hann ber fram mörg og margvísleg tekjuaukafrv. Er þar fyrst að nefna hækkun á tekju- og eignarskatti, hækkun á verðtolli og vörutolli, sem talið er víst, að muni verða samþ., og loks liggur fyrir frv. um stimpilgjald, sem mjer þó heyrðist á flm., að hann teldi hæpið, að samþ. yrði. Gat hann þess, að tekjur af því mundu ekki renna í ríkissjóð, heldur sjóð, sem stofnaður yrði til eflingar strandferðum. Jeg get ekki sjeð, að á þessu sje neinn munur, því að hin sama hlið veit að skattþegnunum og sjóðurinn verður til þess að ljetta á ríkissjóði í þeim efnum. Ef svo fer, að þessir tekjuaukar verða samþ., verða fjárl. afgr. með yfir 600 þús. kr. tekjuafgangi, eins og við höfum sýnt fram á á þskj. 589. Er slík afgreiðsla ekki aðeins einstök í sinni röð, heldur og alveg óverjandi, þar sem landsmenn geta ekki risið undir meiri álögum en brýnustu þarfir ríkissjóðs heimta. Þar að auki má ætla, að þessir blóðpeningar muni ganga til framkvæmda, sem ekki er nauðsyn á að verði unnar eins og sakir standa. Síðan fjhn. hafði mál þetta til meðferðar, hafa þau tíðindi gerst hjer í hv.Nd., sem engan ugði, að numinn hefir verið úr lögum gengisviðauki á kaffi- og sykurtolli, sem nemur 190 þús. kr. tekjurýrnun. Hv. frsm. meiri hl. taldi, að við hefðum mátt gera ráð fyrir þessu, þegar við skrifuðum undir nál., svo framarlega sem við hefðum viljað afgreiða málið með samviskusemi, eins og hann orðaði það, en ef við vildum aldrei og undir engum kringumstæðum ganga inn á það að afgreiða fjárlögin með tekjuhalla, getur meiri hl. þingsins notað sjer það og numið úr gildi þá gjaldstofna, er hann vill ekki hafa, en heimtað síðan atkvæði okkar til þess að samþ. gjaldstofna, er við teljum rangláta. Jeg hefi nú í nál. skrifað um þessi mál, eftir þeim horfum, sem þá voru á afgreiðslu fjárl. En hv.frsm. meiri hl. hefir viljað kalla reynsluna til vitnis og spyr, hverjar líkur sjeu um afkomuna í reyndinni, en ekki á pappírnum, eins og á fjárlagafrv. Jeg er reiðubúinn til þess að ræða þá hlið málsins við hann. Jeg skal gera honum það til geðs við þá umr. að taka tillit til niðurfellingar gengisviðauka af kaffi- og sykurtolli og gera fyrir þeim tekjumissi, sem nú er bert, að af muni hljótast. Sömuleiðis skal jeg gera ráð fyrir þeim umframgreiðslum, er hann vill telja 15% af áætluðum útgjöldum fjárl., og þá telur háttv.frsm., að útgjöld ríkissjóðs verði 12400000 kr. Jeg skal ganga inn á þetta og reyna að gera grein fyrir tekjunum, ef miðað er við líkur og dæma má eftir reynslu undanfarinna ára. Ef teknar eru meðaltalstekjur þriggja undanfarinna ára og ef miðað er við, að sú tekjulöggjöf hefði þá gilt, sem nú gildir að öllu óbreyttu, þá hefðu þær orðið þessar: Árið 1925 13,71 milj. kr. - 1926 ...... 11,48 - - - 1927 ...... 11,00 - - eða að meðaltali 12,06 milj. kr. Við þetta á svo að bætast, að á þessum árum hefir áfengisverslun ríkisins safnað sjer varasjóði, m. ö. o. hefir haft tekjur, sem hún ekki hefir skilað ríkissjóði, en sem hún nú getur farið að skila. Þessar tekjur hafa numið rúmlega 0,2 milj. kr. árlega. Má því segja, að raunverulegar meðaltalstekjur ríkissjóðs á þessum þrem árum sjeu 12,26 milj. króna. Ef nú verðtollurinn verður hækkaður, eins og við leggjum til að gert verði, verða tekjur af því árlega alt að 0,5 milj. kr. Að þeim tekjum viðbættum verða því tekjur ríkissjóðs 12,76 milj. kr., og þar sem hv.frsm. sló því föstu, að gjöldin mundu verða 12,4 milj., er þá eftir tekjuafgangur, sem nemur 360 þús. kr. Hvort heldur sem dæmt er eftir fjárlögunum á pappírnum eða reynslu undanfarinna ára, þá virðist sæmilega trygð afkoma ríkissjóðs án þess að samþ. sjeu tekjuaukar, aðrir en verðtollurinn. Í þessu sambandi má benda á það, að þótt framlagið til landsspítalans verði greitt af tekjum þessa árs, eru allar líkur til, að það muni kleift, og jeg tel sjálfsagt, að það gangi fyrir letigarði og ýmsum framkvæmdum öðrum, sem stjórnin er fylgjandi.  Jeg skal svo að endingu drepa á það, að hv.frsm. vitnaði í það, sem hinn glöggi fjármálamaður formaður Íhaldsflokksins (JÞ) sagði í ársbyrjun 1927. Það var sjálfsagt í ársbyrjun 1927 að brýna það fyrir mönnum að spara, því að þá var víst, að afkoma ársins 1926 var mjög ljeleg fyrir atvinnurekstur landsmanna, og þar af leiddi það, að tekjur ríkissjóðs hlutu að verða mjög rýrar árið 1927. Nú vitum við, að afkoma atvinnuveganna 1927 var mjög sæmileg, en af því vitum við, að tekjur 1928 verða einnig mjög sæmilegar og miklu meiri en tekjurnar 1927. Eftir þeim líkum, sem fyrir hendi eru, er hægt að segja, að horfurnar fyrir sæmilegri afkomu á þessu ári sjeu mjög sæmilegar, a. m. k. að því er verðlag snertir. Jeg skal að vísu játa, að aflabrögð togara hafa ekki verið góð, en ennþá er ekki sjeð, hvernig þau kunna að verða, sökum þess að skamt er liðið á vertíð. Jeg vil svo enda mál mitt með því að slá því föstu, að verði till. minni hl. samþ., munu fjárl. tekjuhallalaus, en reyndin verða sú, að allverulegur tekjuafgangur verður. Verði hinsvegar till. meiri hl. fylgt, verður stórvægilegur tekjuafgangur, sem varið mun til ýmsra framkvæmda, sem sumar eru miður nauðsynlegar. Þykir minni hl. það því viðsjárverðara, sem hagur landsmanna er þannig, að þeim er ekki kleift að gjalda nema til brýnustu þarfa ríkissjóðs.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Mjer láðist að geta um hækkun á tekjum ríkissjóðs, þeim er minni hl. gerir ráð fyrir. Í samdrætti þeirra 6 ára, er minni hl. tók, er innifalið árið 1925, sem var þrisvar sinnum hærra en þrjú þessara ára, eða m. ö. o. jafnhátt að tekjum og árin 1923, 1924 og 1927. Hvaða vit er í því að taka svona ár með í reikninginn? Helmingur þeirra ára, sem minni hl. tekur til að finna meðaltal teknanna, hafa lægri tekjur en minni hl. gerir ráð fyrir, og þó vill hann hækka tekjuáætlunina 1929. Þetta þykir mjer ógætilega að farið. Hv. frsm. minni hl. kvaðst hafa farið eftir fjárl. eins og Nd. skildi við þau, og kvaðst ekki vilja láta krefjast þess af Íhaldsflokknum, að hann gengi inn á gerbreytingar í skattalöggjöfinni til að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög. Hjer er um engar gerbreytingar að ræða. Vörutollshækkunin er engin gerbreyting. Fyrirkomulagið er hið sama og áður. Sú eina breyting, sem líklega á sjer stað, verður sú, að feldur verði niður viðbótartollur á kaffi og sykri, en tekinn upp 25% gengisviðauki á tekju- og eignarskatti. Hjer er aðeins um 200 þús. kr. að ræða til eða frá. Það er ávalt rjett að styðja að því, að fjárlög fái sæmilega afgreiðslu, ekki síst þar sem hækkanir þær á tollum og sköttum, sem fram hafa verið bornar, eiga aðeins að gilda til bráðabirgða og endurskoðun á skattalöggjöfinni stendur fyrir dyrum, eins og hv.þdm. er kunnugt. Þá vil jeg víkja að útreikningi hv.frsm. minni hl., þegar hann vildi sýna, að nægilegar tekjur fengjust til að standast 12,4 milj. kr. útgjöld, eins og jeg gerði ráð fyrir, án þess að grípa þyrfti til þessarar tollhækkunar. Las hann upp úr nál. minni hl. fjhn. í Ed. máli sínu til stuðnings. Jeg vil benda á, að nokkurt misræmi er í skýrslu þeirri, sem hv. 3. landsk. undirskrifar þar, og því, sem hann hjelt fram á þingi 1925, er hann var fjármálaráðherra. Þá taldi hann, að eftir núgildandi löggjöf myndu tekjurnar verða 4 milj. lægri en tekjur ársins 1925. En nú segir hann í nál., að mismunurinn nemi 2,3 milj.

Þetta er óskylt mál

. Nei, það er ekki óskylt. Þetta misræmi stafar af því, að 1926 voru þessar tekjur innheimtar með hagkvæmri löggjöf. Hjer munar 1700 þús. kr. á áliti hv. 3. landsk. nú og þá. Um víneinkasöluna vil jeg segja það, að jeg mun hafa sagt, að meðaltalstekjur af henni hafi verið 376 þús. kr. á ári. Þetta er meðaltal af 4 árum, en ef fyrsta árið er einnig talið, verða meðaltalstekjur ekki nema 333 þús. kr. Tekjur vínverslunarinnar hafa verið sem hjer segir: Árið 1923 . . . . 160000 kr. - 1924 .. .. 454955 - - 1925 .. .. 550000 - - 1926 .. .. 200000 - - 1927 .. .. 300000 - Jeg býst við, að einmitt þessar tekjur fari lækkandi, eins og þær hafa gert síðan 1925. Hv. frsm. minni hl. efaðist um, að ástæður mínar fyrir þessu væru rjettar. Jeg sagði, að núverandi stjórn hefði tekið föstum tökum á þessum málum, og vildi sýna, að það hefði áhrif á tekjur af þessari einkasölu. Undanfarið hefir mönnum verið gert ljett fyrir um lán á áfengi, svo að slík útlán hafa numið tugum þúsunda. Nú hefir verið tekið fyrir þetta, og ef þetta hefir ekki áhrif á tekjurnar, veit jeg ekki, hvaða rökum á að beita við hv.þm. Jeg benti líka á, að bindindisstarfsemi hefði aukist og líklegt væri, að hún hjeldi áfram að aukast. Hygg jeg, að það hafi þegar haft nokkur áhrif. Einnig hefir stjórnin dregið úr áfengisneyslu með því að ganga vel fram í að hindra, að vín væri selt á óleyfilegum tíma, og hefi jeg heyrt um það skrítna sögu.

Hvernig er hún?

. Hún kemur ekki hv.þm. við, þótt margir kynnu að ætla það.

Það væri samt gaman að heyra hana

. Skekkjan á milli nál. á þskj. 371 og álits fjmrh. 1925 liggur í því, að ekki er tekið tillit til, eftir hvaða löggjöf á að innheimta. Innflutningur árið 1925 var óvenjulega mikill, og hefði því átt að draga meira frá tekjum þess árs að rjettu lagi. Hitt get jeg fullvissað hv.þm. um, að útgjöldin verða nálægt því, sem jeg hefi reiknað út, ef litið er til reynslu undanfarinna ára. Jeg þarf ekki að svara háttv.frsm. meiru. Jeg vænti þess, að háttv. deild vilji afgr. fjárl. þannig, að ekki verði tekjuhalli á þeim, og tekjuafgangi, ef einhver verður, verði varið til að greiða eitthvað af þeim halla, sem hrúgast hefir upp tvö síðustu árin, sem mun vera orðinn um 1 milj. kr. Jeg býst ekki við, að hv.þm. langi til að flytja þær fregnir heim í kjördæmi sín, að lausaskuldir sjeu farnar að safnast fyrir aftur. Það getur að vísu komið fyrir, að hv.frsm. minni hl. þyki gott að geta vitnað til þess, að lausaskuldir sjeu farnar að safnast aftur, til þess að sýna, hvernig ráðsmenskan er hjá Framsóknarstjórninni. En slík stjórnmálastarfsemi miðar ekki til þjóðþrifa.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil gera hjer nokkra grein fyrir fyrirvara mínum. Við jafnaðarmenn erum engan veginn ánægðir með þessa tollhækkun, enda þótt við munum greiða henni atkv. En við skoðum hækkun þessa aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun, enda er nú komin fram þáltill. um kosningu milliþinganefridar til þess að rannsaka skattamál landsins á næstunni, og má vænta þess, að sú till. nái fram að ganga. Þess má einnig gæta, að kaffi- og sykurtollur hefir verið undanþeginn 25% gengisviðauka, og getum við af þeim ástæðum frekar ljeð hækkun á vöru- og verðtolli fylgi okkar í þetta sinn, enda þótt við teljum, að hægt sje að afla ríkinu tekna á heppilegri hátt.

Magnús Guðmundsson Jeg skal taka það fram, að jeg álít það skyldu þingsins að stuðla að því, að fjárlög verði afgreidd tekjuhallalaust, hvaða stjórn, sem við völd situr. En jeg álít því aðeins rjett að samþ. hækkaðar álögur, að full rök sjeu færð fyrir því, að þörf sje á því, til þess að jöfnuður verði á ríkisbúskapnum. Mjer hefir skilist það á því, sem gerst hefir hjer í þinginu, að það sje orðið að samkomulagi milli stjórnarflokkanna, að öll þau hækkunarfrv., sem eru á leiðinni, skuli ná fram að ganga. Þegar það er orðið, eru skattarnir komnir í sama horf og árið 1924, þegar lausaskuldirnar voru á 5. milj. kr. Nú eru þær greiddar, og samt á að leggja á jafnþunga skatta nú og gert var, þegar við vorum að byrja að borga þessar skuldir. Til hvers á að nota þessa peninga? Ekki til að greiða gömlu skuldirnar.  Árið 1925 voru því 6,1 milj. króna skuldir greiddar með svipuðum sköttum og nú er gert ráð fyrir að leggja á þjóðina. Frá þessari upphæð dreg jeg þær 600 þús. kr., sem ætlaðar eru til afborgana á skuldum í fjárlagafrv. Eru þá eftir 5,5 milj. kr. Jeg geng inn á, að árið 1925 hafi verið betra en líkur eru til, að árið 1929 verði. Jeg skal játa, að jeg get ekki búist við, að það verði eins gott ár og 1925. Jeg skal gefa 3 milj. kr. á milli þessara ára, enda þótt fult útlit sje fyrir, að árið 1928 verði gott ár til lands og sjávar, og hið eftirfarandi ár mótast jafnan að því er snertir ríkissjóðstekjur af næsta ári á undan. En samt skal jeg gera ráð fyrir, að mismunurinn sje 3 milj. kr. Þá eru eftir 2,5 milj. kr. Nú verður að taka það til greina, að verklegar framkvæmdir voru ekki miklar 1925, og er gert ráð fyrir, að þær verði meiri nú. Þetta munar segjum 1½ milj. kr. Þá verður eftir 1 milj. kr., sem jeg get ekki sjeð, að þurfi að afla tekna til. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að 4 milj. munaði á tekjum áranna 1924 og 1926. Eftir landsreikningnum 1926 er þessi munur rúmlega 2 milj. kr. Jeg geng út frá því, að landsreikningurinn verði ekki rengdur. Um tekjur ársins 1927 er öðru máli að gegna. Um þær verður eigi enn sagt með vissu, hve miklar þær verða, því að reikningar frá mörgum sýslumönnum eru ókomnir og tekjurnar því áætlaðar heldur lægri en búast má við, að þær verði í raun og veru. Það var óvarlega mælt af hv.frsm. meiri hl., að hv.frsm. minni hl. vildi fá lausaskuldir aftur. Það er ekki stefna okkar Íhaldsmanna, og lausaskuldirnar voru svo erfiðar viðfangs á sínum tíma, að enginn mun óska eftir þeim aftur. En það verður að taka tillit til landsmanna, sem skattana eiga að greiða. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um halla, sem hrúgast hefði upp tvö síðustu árin. Eftir landsreikningnum hafa verið borgaðar 2 miljónir upp í skuldir árið 1926, en á árinu 1927 hefir safnast dálítið fyrir af lausum skuldum, en þó ekki meira en svo, að hægt er að greiða þær úr sjóði. Sjóðeign hefir stórkostlega aukist árin 1924–'26, og sjóðurinn þolir vel að greiða þennan rekstrarhalla. Ef menn vilja fá nákvæmt yfirlit yfir hag ríkissjóðs, þá er heimilt að telja það fje, sem varið hefir verið til greiðslu á skuldum, sem gróða. Niðurstaðan verður sú, að þó ekki sje farið út á þá braut að hækka vöru- og verðtoll og leggja 25% viðauka við tekju- og eignarskatt, myndi verða jöfnuður á þjóðarbúskapnum. Það er því ekki rjett að setja skattana í sama horf og 1924, þegar hagur ríkissjóðs var sem erfiðastur. Stjórnin hlýtur með því móti að fá mikið fje til umráða framyfir það, sem þarf til að mæta lögboðnum útgjöldum samkv. fjárlögum. Jeg skal líka benda á það, að ríkisstjórnin hlýtur að fá talsvert fje til umráða, þegar það fje losnar, sem nú er fast í landsverslun. Jeg geri ráð fyrir, að það sje um ½ milj. kr. Hæstv. stj. hefir enga grein gert fyrir því, hvernig þetta fje eigi að nota. Háttv. frsm. verður að setja sig í spor okkar, sem erum á móti því, að stórfje sje lagt í síldarverksmiðjur, letigarðeða vinnuhæli, eins og hann heitir nú -, strandferðaskip o. s. frv. Okkur hlýtur að detta í hug, að eitthvað af því fje, sem fæst vegna hinna auknu skatta og verður umfram útgjöld fjárlaganna, eigi að notast í þetta.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hv. frsm. meiri hl. taldi, að jeg hefði farið þeim orðum um breytingar þær, er gerðar hafa verið eða munu verða á skattalöggjöfinni á þessu þingi, og þá aðallega þær, að fella niður gengisviðauka af kaffi- og sykurtolli, en hækka tekju- og eignarskatt, að með þessu væri verið að gerbreyta skattalöggjöfinni. Þetta sagði jeg nú ekki, enda þótt það mætti til sanns vegar færa. En jeg sagði, að ef heimta mætti af okkur stjórnarandstæðingum, að við værum með nýjum skatti í staðinn fyrir hvern þann tekjustofn, sem stjórnarliðið feldi niður, bara af því að við vildum ekki fjárlög með tekjuhalla, þá mætti gerbreyta skattalöggjöfinni með okkar atkv., en þvert á móti stefnu okkar. Hv. frsm. þóttist hafa staðið háttv. 3. landsk. að mikilli hugsunarvillu, en það fór að líkum, að hugsunarvillan var hjá hv.frsm. sjálfum. Dæmið, sem hann tók og átti að sanna þetta, var það, að á þingi í fyrra hefði háttv. 3. landsk., sem þá var fjmrh., slegið því föstu, að tekjur ársins 1926 yrðu 4 milj. kr. minni en ársins 1925. Hinsvegar á sami hv.þm. að hafa sagt nú í nál. í Ed., að ef tekjustofnarnir hefðu verið þeir sömu 1925 og þeir eru nú, mundi ríkið hafa haft 2,3 milj. kr. minni tekjur en það hafði það ár. Þetta þótti hv.þm. V.-Húnv. undarlegt í meira lagi og taldi skakka þarna 1,7 milj. kr. En hv.þm. hlýtur að sjá, að hjer er ólíku saman að jafna. Annarsvegar er verið að tala um tekjurnar 1926, en hinsvegar um það, hverjar tekjurnar hefðu orðið 1925, ef ekki hefðu verið þeir tekjustofnar, er feldir voru niður 1926. Hv. frsm. þykir enn, að við minnihlutamenn áætlum óvarlega tekjur áfengisverslunar, þegar við viljum hafa áætlunina 400 þús. kr., í stað 300 þús. kr. í frv. Bendir hann á það, að þær tekjur, sem áfengisverslunin hafi skilað ríkissjóði, hafi verið að meðaltali 330 þús. kr. á ári. Jeg hefi áður bent á það, sem máli skiftir, þ. e. hverjar hinar raunverulegu tekjur áfengisverslunar hafa verið. Nokkrum hluta þeirra hefir verið varið til að mynda sjóð, sem hæfilegur mætti teljast fyrir rekstrarfjárþörf stofnunarinnar, og nokkuð hefir runnið í varasjóð. Þar sem báðir þessir sjóðir hafa nú náð þeirri fjárhæð, að ekki þykir þurfa að auka þá í bili, mega tekjur áfengisverslunar renna óskertar í ríkissjóð. Og hinar raunverulegu tekjur hafa verið 450 þús. kr. á ári að meðaltali, ef miðað er við öll árin, en 560 þús. kr., ef tekið er meðaltal þriggja síðustu ára. Ef hv. frsm, óskar nánari sundurliðunar á þessu, þá getur hann fengið að heyra hana. Nettóágóði áfengisverslunar hefir verið þessi : Árið 1922 . 270 þús. kr. - 1923 .... 298 - - - 1924 .... 495 - - - 1925 .... 830 - - - 1926 .... 504 - - - 1927 .... 346 - - Nettóágóði af rekstri verslunarinnar hefir þannig verið 2743 þús. kr. öll árin samtals. Þar af hafa verið greiddar í ríkissjóð 1843 þús. kr. Varasjóður er 122½ þús. kr. og rekstrarsjóður 777½ þús. kr. Þess vegna er það óhrekjanlegt, að með engu móti getur talist óvarlegt að áætla tekjurnar 400 þús. kr., og að ástæðulaust er að hafa þá áætlun ekki hærri en 300 þús. kr. - Það er næsta broslegt, þetta, sem hv. frsm, talaði um, að hæstv. landsstjórn hefði gert svo mikið til að draga úr áfengisnautn í landinu. Einkum verður broslegt að heyra þetta, þegar menn minnast þess, að einna mesti áhrifamaðurinn í hæstv. stj. hefir skrifað rammaukna hvatningargrein til manna um að drekka vín eins og kaffi. Ef tekið verður alment tillit til þessarar greinar, hlýtur það að verða til þess, að áfengisstraumurinn vaxi í tíð núverandi hæstv. stj. eins og á í vorleysingum. - Þegar hæstv. ráðh. skrifaði þessa hvatningargrein, var það auðvitað með það fyrir augum, að nú væri hann kominn í stjórn landsins og yrði að ná sem mestum tekjum í ríkissjóð, til þess að geta komið fram áhugamálum sínum. Hæstv. ráðherra hafði veitt því athygli, að hófleg drykkja spánskra vína væri mönnum einkar holl, og því gaf hann út áskorun um það, að hvenær sem tveir menn hittust, skyldu þeir skvetta í sig nokkrum bollum af spánarvínum, - eins og þeir væru að drekka kaffi. Með þessu móti gætu þeir helst gerst samkvæmishæfir. Það verður því ekki með nokkrum sanni sagt, að starfsemi hæstv. stj. hafi miðað að því að draga úr áfengisnautninni. - Jeg sje á öllum hv.þdm., að þeim þykir jeg hafa mikil rök að mæla, enda er það svo. Háttv. frsm. kveður nokkurn grun liggja á um það, að af því að jeg sje í stjórnarandstöðu, vilji jeg ekki skamta ríkissjóði ríflegri tekjur en svo, að lausar skuldir safnist, og síðan vilji jeg hallmæla hæstv. stjórn fyrir það. Þetta er úr lausu lofti gripið. Við minnihlutamenn höfum tekið þátt í því að leggja nýja skatta á þjóðina, af því að við viljum tryggja ríkissjóði tekjur til brýnna þarfa. En við höfum kveðið upp þann dóm, að lengra megi ekki ganga. Hv. meiri hl. segir sem svo, að auk þessa þurfi tekjur til að greiða tekjuhalla undanfarinna ára og væntanlegan tekjuhalla 1928. Tekjuhalla undanfarinna ára er auðvelt að greiða, ef farið er að ráðum hv. minni hl. fjhn. í Ed., sem sje að greiða hann með því fje, sem losnar, þegar landsverslun er lögð niður. Fyrir tekjuhalla á þessu ári þarf varla að sjá, því að telja má nokkurnveginn fullvíst, að á árinu verði sæmilegur tekjuafgangur, nema hæstv. stj. haldi með fádæmum illa á og greiði óhófsamlega umfram fjárlagaveitingar. En það mætti æra óstöðugan, ef gera ætti við afleiðingum slíks austurs. Hv. þm. hjelt, að ekki mundu margir þingmenn fara ánægðir heim, ef þeir þyrftu að bera bann boðskap, að nú væru skuldir ríkissjóðs að aukast og lausar skuldir að safnast. Jeg tek undir með hv.þm., að það væri sorgarboðskapur. En hitt er ekki heldur neinn gleðiboðskapur, sem menn fá áreiðanlega að heyra, að nú sje verið að gera leik að því að nauðsynjalausu að skattleggja þá til þess að reisa letigarð og byggja strandferðaskip með 200–300 þús. kr. árlegum tekjuhalla. Fleira mætti telja, og er sumt að vísu þarft, en margt miður, og ekkert að minni hyggju bráðnauðsynlegt. - Enda mun það hafa verið svo um okkur háttv.þm. V.-Húnv. báða, eins og alla aðra frambjóðendur, að við hjetum kjósendum því, að við skyldum ekki gera okkur leik að því að leggja á fólkið nýjar álögur. En hvort sem litið er á fjárlagafrv. á pappírnum eða þá reynslu, sem vænta má að verði, eru allar líkur til, að á árinu 1929 verði nokkur tekjuafgangur, þótt álögurnar verði ekki meiri en minni hl. fjhn. leggur til. Hjer er komin fram brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. Með því að mjer láðist í fyrri ræðu minni að skýra frá afstöðu minni hl. til hennar, og hv. meiri hl. hefir heldur ekki gert grein fyrir afstöðu sinni, vil jeg nú fara um hana fáeinum orðum. Brtt. hv.þm. fer fram á, að sú breyting verði gerð á kolatollinum, að hann sje aðeins hækkaður um 1 kr., en ekki 2 kr., eins og f frv. segir. Nái þessi brtt. fram að ganga, munu, eftir líkum að dæma, fiárlögin verða afgreidd þannig, - ef hv.Ed. eykur ekki útgjöldin til muna - : Tekjuhalli eftir 3. umr. Í Nd. 670 þús. kr.; afnám gengisviðauka af kaffi- og sykurtolli 190 þús. kr. samtals 860 hús. kr. - Til jafnaðar við þetta kemur: Hækkun á áætlun af tekju- og eignarskatti 100 þús. kr., hækkun á áætluðum tekjum áfengisverslunar 100 þús. kr., hækkun á verðtolli 500 þús. kr., hækkun á vörutolli: 1) kolatollur eftir till.hv. 3. þm. Reykv. 115 þús. kr., 2) tunnutollur 80 þús. kr. samtals 895 þús. kr. Fjárlögin yrðu þá afgr. með 35 þús. kr. tekjuafgangi, sem í reyndinni yrði miklu meiri, sakir þess, hve varleg tekjuáætlunin er. Vegna afgr. fjárlagafrv. er því alveg óhætt að samþ.brtt.hv. 3. þm. Reykv. Minni hl. fjhn. álítur jafnvel óhætt að fella algerlega hækkunina á vörutollinum. Þeim mun meiri ástæða er til að gæta hófs í kolatollinum, sem hjer er um að ræða framleiðsluskatt, sem miðast ekki að neinu leyti við aflabrögðin. Hár salttollur er sök sjer, því að salteyðslan er altaf í hlutfalli við aflann. Að því leyti sem kolatollurinn lendir á öðrum en framleiðendum, eru það nær eingöngu Reykvíkingar, sem greiða hann. Jeg vænti, að allir hv.þm. Reykv. geti verið fylgjandi brtt.háttv. 3. þm. Reykv., með því að hækkunin bitnar að 60–70% eða meira á Reykvíkingum einum. Þegar hv. 2. og 4. þm. Reykv. athuga þetta, vænti jeg, að þeir rifti ofurlítið baktjaldasamningnum við stjórnarliðið og hjálpi til að ljetta nokkuð þennan óbilgjarna skatt á umbjóðendum þeirra.

Jón Ólafsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 601, þar sem farið er fram á að hækka kolatollinn ekki um meira en 1 kr. á smálest. Jeg skal að þessu sinni ekki fara út í skattamálin alment, enda þótt e. t. v. væri tilefni til þess. Brtt. mín er fram borin sakir þess, að jeg álít stefnu frv. mjög svo fjarri rjettri leið, þar sem farið er fram á að skattleggja strit manna og áhættu áður en nokkuð sjest koma í aðra hönd. Alt, sem framkvæmdarvaldið gerir til þess að draga úr framtaki einstaklinganna, miðar til þjóðaróþrifnaðar. Jeg álít, að alt aðrar leiðir eigi að fara til að ná tekjum í ríkissjóð. Það eru áreiðanlega margar leiðir betur færar en þessi, sem verður að teljast hættuleg fyrir atvinnulíf þjóðarinnar. Þegar kominn er 30 kr. dagskattur á hvern togara, án þess að nokkur vissa sje um, hvað fæst í aðra hönd, þá mun áreiðanlega sækja í það horf, að menn fýsir síður að leggja fje sitt í slík áhættufyrirtæki, og er hætt við, að svo miklum óhug slái á þá, sem við þau fást, að þeir reyni heldur að leggja inn á aðrar brautir, þar sem þeir losna við þennan rangláta skatt. Menn verða að athuga það, að 30 kr. dagskattur er ekkert smáræði. Eins og allir vita, eru saltfisksveiðar sá heilbrigðasti atvinnurekstur, er við stundum: Af þeim hlýtst mikil vinna og annað hagræði fyrir fólk í landi, með því að fiskurinn er allur settur í land til verkunar. Jeg er í raun og veru hissa á því, að hv. jafnaðarmenn geti ljeð hækkun á kolatolli fylgi sitt, því að þeir hljóta þó að sjá, að það getur ekki orðið til að auka atvinnu þeirra, sem þeir þykjast vera umbjóðendur fyrir, heldur þvert á móti. Nokkuð öðru máli er að gegna um salttollinn. Hann mætti í sjálfu sjer eins leggja á útfluttan saltfisk, því að saltið þarf því aðeins að kaupa, að einhver fiskur veiðist til að salta. Þess vegna er ekki eins gott að hafa á móti þeim skatti, þar sem áhættan er ekki skattlögð, heldur framleiðslan, enda þótt það sje ekki kallað fisktollur. Það þýðir sjálfsagt ekki að ræða um það, þótt kaupstaðirnir verði illa úti, En mjer þykir undarlegt, ef það kemur ekki hart niður á almenningi hjer í bæ, að kolaverðið hækkar um 10%. Kolin eru svo mikil nauðsynjavara hjer í bæ, að jeg hygg, að flestir neiti sjer jafnvel fremur um kaffi og sykur heldur en að hafa ekki hlýju í húsum sínum. Það þarf ekki langan formála fyrir þessu; jeg geri ráð fyrir, að menn vilji líta á þetta með yfirvegaðri greind og vilji ekki eiga þátt í að gera svo við þennan atvinnuveg, að hann verði að draga saman seglin í sínum framkvæmdum. Þetta væri að mínu áliti gerræði, ekki einungis við þessa atvinnugrein, heldur líka fyrir landið í heild; því að það er okkur öllum kunnugt, að einhversstaðar verður fjeð að koma frá, svo að hægt sje að inna af hendi allar þær kvaðir, sem þjóðin gerir til ríkissjóðs. Og það er skylda þingsins að ýta heldur undir, að menn hefjist handa um framkvæmdir og haldi þeim áfram, í stað þess að stórauka áhættu þeirra fyrirtækja, er ríkissjóður hagnast mest af. Það hefnir sín vitanlega á sínum tíma, ef afturkippur verður í þeim atvinnuvegi, sem að mínu áliti á að gefa landinu einna mestar tekjur, og gerir það líka vafalaust nú. Það er þess vegna, sem jeg vænti þess, að hv.þdm. líti á þetta með velvilja og þeirri fyrirhyggju, að þeir vilji ekki leggja stein í götu þessara framkvæmda um skör fram.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. G.-K. hafði að athuga við mína ræðu, þar sem jeg vjek inn á útreikninga hv. 3. landsk. um væntanlegar tekjur, miðað við tekjur á árinu 1925, og þeim breytingum, sem orðið hafa á tekjulöggjöfinni, þá vil jeg taka það fram, að það, sem jeg átti við, er það, að hjer á þessu yfirliti var aðeins tekið tillit til breytingar á löggjöfinni, en ekkert tillit til þess, að árið 1925 er óvenjulega tekjudrjúgt ár. Það kemur líka greinilega fram á árinu 1926. Að vísu eru ekki alveg óbreytt tekjulögin fyrir það ár, þar sem að minsta kosti verðtollur breytist þá; en þó að hann sje allmikil upphæð, gætir hins meira, að tekjurnar voru svo óvenju miklar árið áður. Þess vegna er það, að sú meðaltala, sem háttv. 3. landsk. hefir fundið út um hæfileger tekjur, hún mun reynast of há, og mun því árið 1929 ekki reynast eins tekjuhátt eins og hann gerir ráð fyrir. Þetta verður að vísu ekki hægt að sanna nú, en tíminn mun áreiðanlega sanna það. Jeg þarf ekki að fara langt út í þau einstöku atriði þessa máls, sem okkur hefir greint á um; það stendur nokkurnveginn óhrakin sú áætlun, sem jeg gerði í minni fyrri ræðu, um líkurnar fyrir því, hvað útgjöldin mundu verða. Jeg vil aðeins víkja nokkrum orðum að tekjum ríkissjóðs af áfengisversluninni. Jeg hefi ekki getað sjeð samkv. landsreikningnum, að inn sje komið til ríkissjóðs 1665000 kr.; og eftir þeim upplýsingum, sem hv. 2. þm. G.-K. gaf mjer áðan, eru sjóðir verslunarinnar 900 þús. kr. En er nú víst, að þessir sjóðir sjeu til - sjeu meira en á pappírnum - að það sje ekki eitthvað af þeim tapað eða hætt við að tapist? Og það á því að dragast frá þeim tekjum, sem hafa aflast, því að það er lítið gagn að því að taka í hægri hendi það, sem undir eins er látið úti með þeirri vinstri. Með því að taka þessar sjóðseignir, fje það, sem áfengisverslunin hefir dregið saman, eins og þær eru bókfærðar, - sem vitanlega verður aldrei skilað -, þá eru þó meðaltalstekjurnar yfir þessi 6 ár ekki nema 426 þús. kr.; en svo vill hv.þm. koma þeim í 400 þús. kr. á ári, þegar það er sýnt og sannað, að til þess að skila nokkurn veginn tekjuhallalausum fjárl., þurfa tekjurnar að nema 15% meira en í áætlun, til þess að reikningur geti orðið nokkurnveginn jafn. Jeg veit ekki, hvar þessi 15% eiga að fást, ef á að toga hvern einasta lið svo hátt í áætlun, að hann geti ómögulega orðið hærri að lokum. Jeg þarf ekki að elta ólar við hv.frsm. út af ráðstöfun stjórnarinnar í þessum málum; það var mikið gaman hjá honum, og við getum gert okkur til gamans hvenær sem vera vill, en jeg vil ekki eyða tíma til þess í dag. En hann hefir ekki andæft þeim ástæðum, sem jeg færði fram fyrir því, að líkur væru til þess, að tekjurnar færu minkandi. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. er genginn í stúku, en jeg hefi heyrt, að margir þeir menn, sem hefir þótt gott í staupinu, sjeu komnir það langt að hafa bundið sig þeim böndum að smakka ekki áfengi. Jeg hygg, að ef þessu heldur áfram, jafnframt því, sem stúknastarfsemin í landinu heldur yngra fólkinu frá áfengi, þá trúi jeg ekki öðru en neyslan fari minkandi. Jeg held það sje því með öllu óverjandi að hugsa sjer að hækka þennan tekjulið frá því, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., algerlega á móti því, sem framkvæmdarstjóri áfengisverslunarinnar leggur til. Alveg nákvæmlega sama er að segja um tekju- og eignarskatt. Það er meira en lítið ógætilegt að ætla sjer að taka meðaltalstölu af undanförnum árum, þegar árið 1925 er með, þar sem það var svo óvenju gott, að ekki er hægt að ætlast til, að önnur komi jöfn. Jeg var áður búinn að benda á það, að þrjú árin, 1923, '24 og '27, gera lítið meira en vega móti þessu eina ári í tekju- og eignarskatti. Nei, jeg held við getum ekki haft rólega samvisku, ef við áætlum tekju- og eignarskattinn öllu hærri en gert er, því að það er hærra en hefir orðið niðurstaða þriggja af þessum sex árum, sem hv.þm. tekur til samanburðar. Viðvíkjandi því, sem hann sagði um afkomu ríkissjóðs, vil jeg vona, að það sje hans hjartans meining, að hann vilji ekki, að lausaskuldir vaxi, og að hann hagi starfi sínu í samræmi við það. Út af brtt., sem hv. 3. þm. Reykv. bar fram, vil jeg segja það, að þótt jeg fyllilega játi, að atvinnuvegirnir hafi þungan bagga að bera, þá er ómögulegt að hugsa sjer að auka svo tekjur ríkissjóðs, að ekki verði íþyngt atvinnuvegum. En eins og nú er búið að ganga frá þessu frv. í hv.Ed., er einmitt allmikið gert til þess að ljetta á þessum atvinnuvegi, þar sem feld var hækkun á salttolli, En ef á að fara enn að nema af þessum tekjuauka, sem þessu frv. er ætlað að færa, 115 þús., þá fer lítið að verða eftir, og mætti eins vel sleppa því öllu saman. Jeg held jeg hafi svo ekki meira um þetta að segja; jeg hefi stilt orðum mínum í hóf og vonast eftir, að þau þurfi ekki að vekja neinar deilur, enda mun jeg vera búinn að tala mig dauðan, eða því sem næst. Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú sýnt afstöðu sína til þessa máls; og þó að jeg geti engan veginn viðurkent, að hún sje heilbrigð fyrir afgreiðslu fjárlaga, þá get jeg gjarnan sagt það í sambandi við það, sem jeg sagði áðan, að jeg trúi því ekki, að hans afstaða sje þessi aðeins fyrir það, að hann vilji tekjuhallafjárlög. Jeg held, að afstaða hans miðist við það, að hann geri sjer alt of bjartar vonir um afkomuna og reikni ekki nógu vel með þeim staðreyndum, sem undanfarandi ár hafa leitt í ljós í þessu efni.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hv. 3. þm. Reykv. mælti hjer fyrir tillögu sinni, og það svo ágætlega vel, að jeg tel mjer ekki fært, þó jeg sje talsvert kunnugur þessum atvinnurekstri, að bæta neinu við. Mjer fanst hann taka einmitt fram það, sem átti að taka fram. Hann tók þá hlið, sem veit að atvinnurekendum sjálfum, en jafnframt hina hliðina, sem veit að ríkissjóði. Hann hitti ágætlega naglann á höfuðið, þegar hann benti hv.þd. á það, að afleiðingin af 30 kr. dagskatti á hvern togara yrði eðlilega sú, að saltfiskveiðar yrðu minna stundaðar, en ísfiskveiðarnar myndu aukast: en þau kol, sem þá eru notuð eru ekki tollskyld. Er skakt af löggjöfunum að beina þessum atvinnurekstri inn á þá braut, bæði vegna þess, að þá fær ríkissjóður miklu minni tekjur, en jafnframt vegna hins, að það er að flytja atvinnu úr landinu. En aðalatriðið, sem hv.þm. tók fram, er það, að hjer væri verið að skattleggja þessa vöru með 10–12%. Þetta er önnur mikilsverðasta hlið þessa máls. En sem sagt, þessi háttv.þm. (JÓl) tók svo vel fram það, sem þurfti, en sneiddi fram hjá öðru; jeg vil láta mína ánægju í ljós fyrir það og get slept að fjölyrða um þessi atriði, en snúið mjer að hv.frsm. meiri hl. Hv. þm. fullyrðir, að tekjur ríkissjóðs 1929 muni ekki verða eins miklar og jeg sagði. Það má um okkur segja, að hvorugur sje spámannlega vaxinn. En jeg hygg, að jeg fari með rjettara í þessu efni. En þar verður að standa fullyrðing gegn fullyrðing; hvor hefir fært fram sín rök og menn verða að dæma milli okkar við atkvgr. Jeg mundi bíða óhikað þess dóms, ef ekki væri búið að segja, mjer frá samningum bak við tjöldin milli stjórnarflokkanna um þessi mikilsvarðandi mál, áður en þau voru lögð fram í þinginu. Hv. þm. sagði á þá leið: Mín skýrsla stendur nokkurn veginn óhrakin um það, hvernig afkoman muni verða. Þetta minnir mig á lítið atvik frá því jeg var strákur. Jeg ætla að segja frá því, þó að það kannske þætti lýsa drembilæti hjá mjer, ef menn taka frásögnina alveg bókstaflega. Jeg horfði á tvo áflogahunda eigast við, sem mjer þótti í þá daga ákaflega gaman. Annar varð undir, og daginn eftir heyrði jeg hann segja svo frá þessu atviki um sjálfan sig: „Altaf stóð hann, karlinn; aldrei datt hann, karlinn“. svipað virðist mjer um skýrslu hv.frsm.; mjer finst jeg hafa leikið hlutverk hins sterka, þannig að mín rök beri greinilega af hans rökum, þó að hann segi, að skýrsla sín standi óhrakin. Annars þýðir ekki að endurtaka margt, sem búið er að segja. Jeg vil þó aðeins drepa á tvent, nefnilega, að það er rjett hjá mjer, en ekki hv.frsm., að meðaltalstekjur af áfengisversluninni þessi sex ár eru 450 þús. kr., en ekki 427 þús. Jeg skal segja honum alveg eins og er, að þetta er samkvæmt skýrslu, sem jeg fjekk fyrir fáum dögum hjá forstöðumanni verslunarinnar.  Jeg hafði nú bent á, að ef miðað væri við þrjú síðustu ár, væru þessar tekjur ekki 450 þús., heldur miklu meira, 560 þús. Nú höfum við minnihlutamenn lagt til að áætla þær. 400 þús. Hv. þm. spurði, hvaða vit væri í að hækka allar áætlanir, þar sem vitað væri, að áætla þyrfti 15% lægra. til þess að standast reynsluna. Þetta er rjett hjá honum, svo langt sem það nær. En ef hann athugar, að við leggi um til 400 þús. kr. áætlun, en samkv. sex ára reynslu hafa tekjurnar verið 450 þús., þá eru þó eftir 5 þús. kr. í afgang, þótt fullnægt sje þessari kröfu um 15%.  Þetta mundi snúa nokkru við, því að þá þyrfti þessi tekjuliður að verða 460 þús. kr., til þess að standast reynsluna, en hefir ekki verið nema 450 þús. En þetta hygg jeg, að lagfærist þó nokkuð þegar hins er gætt, að ef miðað er við aðeins síðustu þrjú árin, sem er jafnmikil ástæða til eins og að taka til greina þrjú ár fyr, þá eru meðaltekjurnar ekki 450 þús., heldur 560 þús. Hv. þm. kvað mig ekki hafa mótmælt því, að líkur væru til, að tekjur rýrnuðu af þessum gjaldstofni á næsta ári. En jeg sýndi fram á það, að þessar tekjur hafa ekki rýrnað meira en af ýmsum öðrum gjaldstofnum, sem er afleiðing af árferði. Jeg játa, að það er rjett hjá honum, að bindindisstarfsemi hefir aukist fylgi á undanförnum árum. En þegar svo hinsvegar er aðgætt, að einn af sterkustu stjórnmálamönnum landsins hefir nú lagst á þá sveif að hvetja menn til að drekka í hófi, þá býst jeg við, að það hafi einhverjar afleiðingar. Þessi stjórnmálamaður brá svo skemtilegu ljósi yfir líðan manna, þegar þeir hefðu neytt áfengis, að jeg geri ráð fyrir, að bæði jeg og aðrir muni finna til freistingar, þegar við hugsum til lýsingar hæstv.dómsmrh. á þeirri andlegu lyftingu, sem hver sá verður fyrir, sem kaupir ofurlítið af áfengisversluninni og eykur með því tekjur ríkissjóðs!! Er nú að vísu sumt í spaugi mælt, en að því sleptu hygg jeg, að síst sje óvarlegt að ætla tekjur af áfengisversluninni 400 þús. kr. Jeg ætla svo aðeins að minnast á þá fullyrðingu hv.frsm., að það sje ekki eðlilegt að miða framtíðartekjur að neinu leyti við tekjur ársins 1925, vegna þess að árið 1924 hafi verið einstakt í sinni röð. Það er rjett, að það ár var einstakt, en hitt er líka rjett, að fjögur af þessum sex árum, sem er um að ræða, voru sjerstaklega slæm fyrir búskap landsmanna yfirleitt. Og ef jafna mætti nokkru einstöku þeirra ára við horfurnar á komandi árum, þá vildi jeg segja það; að árið 1925 var ekki ósvipað árinu 1927 um afkomu atvinnurekstrarins, að öðru leyti en því, að á árinu 1925 urðu atvinnurekendur fyrir allmiklum halla af hækkuðu gengi. Ef við því viljum vita, hvað tekjuskattur verður 1928, er helst að taka til samanburðar, hvað hann var árið 1926. Þá var hann 1071000 kr. Af því að árferði var líkt 1925 og 1927, eiga tekjur af þessum gjaldstofni að vera ekki ólíkar 1926 og 1928. Við förum fram á, að þær sjeu ekki áætlaðar nema 950 þús. Og jafnvel þótt gert sje ráð fyrir 15% hækkun, sem þurfi til þess að standast umframeyðslu, þá er okkar áætlun ekki fjarri sanni. Hún er að vísu um 20 þús. kr. of há, en fullvíst er, að sá tekjuauki ríkissjóðs af þessum gjaldstofni, er stafar frá auknum atvinnurekstri landsmanna frá 1925–1927, mun meira en jafngilda þeirri upphæð. Að því er snertir afkomu atvinnurekstrar landsmanna á þessu ári - en hún skiftir mestu máli þegar talað er um áætlun á tekjum ríkissjóðs árið 1929 - skal jeg að vísu játa, að um það verður ekki sagt með vissu, en að svo miklu leyti, sem sjeð verður, þá er ekki ólíklegt, að verðlag á sjávarafurðum verði talsvert betra á þessu ári en það var síðastliðið ár. Það gladdi mig að lokum að heyra það, sem háttv.þm. V.-Húnv. sagði í minn garð. Hann hafði nefnilega skotið því fram í ræðu hjer í dag, að jeg myndi hyggja á hefndir við núverandi stjórn, en nú sagði háttv.þm., að þetta hefði ekki verið af alvöru mælt. En það vil jeg segja háttv.þm., að jeg mun fjalla um fjármál ríkissjóðs, að því leyti sem það kemur til minna kasta, af fullri einlægni, hvaða stjórn sem situr við völd.

Jóhann Jósefsson Jeg get ekki látið hjá líða að mótmæla eindregið þeirri hækkun á vörutollinum, sem hjer er farið fram á, og þó einkum kolatollshækkuninni. Hv. frsm. beggja hluta fjhn. hafa leitt saman hesta sína um þetta mál. En jeg verð að segja, að mig furðar stórlega, að því skuli vera haldið fram af öðrum hluta nefndarinnar, að hækka þurfi kolatollinn upp í það, sem hann var fyrir 1924. Annars virðist það vera stefna hæstv. stjórnar á þessu þingi að reyna að koma tollunum upp í það, sem þeir voru á þeim tímum, er fjárhagur ríkissjóðs var sem erfiðastur, og aðferðin, sem hæstv. stjórn hefir við þetta, er harla kyndug. Hún lætur einstaka þingmenn bera þessi frv. fram, og viðkomandi ráðherrar sjást hvergi í þinginu, þegar þau eru svo til umræðu. Þeir hirða ekkert um að mæta frekar fyrir það, þó að verið sje að ræða um gífurlegar skattaálögur á þjóðina, sem að margra dómi virðast algerlega óþarfar. Jeg get því ekki annað en mótmælt þessari aðferð hæstv. stjórnar, og jafnframt mótmæli jeg því, hvernig þetta þing beinir sí og æ öllum álögum á sama hluta þjóðarinnar, sem sje á útvegsmenn og þá, sem í kaupstöðum búa, um leið og það stórlyftir undir annan aðalatvinnuveg þjóðarinnar, landbúnaðinn. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. spáir því, að tekjur ársins 1929 muni ekki ná því, sem þær eru áætlaðar, en jeg þori að fullyrða, að hann heldur ekki á neinum þeim spáspilum, sem hægt er með sanni að spá slíku á. Þvert á móti bendir margt til þess, eins og háttv. 2. þm. G.-K. rjettilega tók fram, að afkoma þessa árs muni síst verða lakari en undangenginna ára, enda þótt ekki sje hægt að segja um það með fullri vissu ennþá, þar sem vertíðarlok eru ekki komin. En þeim mun djarftækara er það af hæstv. stjórn að vera að vega hvað eftir annað í þennan sama knjerunn, þegar ekki er full vissa fengin fyrir því, hvort í raun og veru sje nokkur vegur til þess, að hann þoli slíka blóðtöku sem þessa. Jeg hjelt, að háttv. jafnaðarmönnum ætti að vera það ljóst, að kolatollurinn kemur niður á fleirum en útgerðarmönnum einum; hann kemur líka hart niður á hinum efnaminni kaupstaðabúum, en fyrir þessum einfalda sannleika loka jafnaðarmenn augunum, og er sú framkoma þeirra alveg í samræmi við frv. það, er þeir báru fram snemma á þinginu og nýlega var afgreitt hjeðan, sem gekk í þá átt að auka byrðar manna í kaupstöðunum, sem þó annars eiga fult í fangi með afkomu sína. Annars þykir mjer það undarlegur viðburður, að ráðandi flokkar þingsins skuli í alvöru leyfa sjer að halda því fram, að ástandið núna krefjist sömu ráðstafana og ástandið 1924 krafðist. Slíkt er ekkert sambærilegt. Af því, sem nú hefir fram komið, þykist jeg þess fullviss, að svo framarlega sem þjóðin eða einhver hluti hennar hefir látið sjer detta í hug, að það yrði til bóta, að núverandi stjórn og fylgifiskar hennar rjeðu lögum og lofum í landinu, þá verður hún áreiðanlega fyrir hrapallegum vonbrigðum. Að sjálfsögðu mætti margt fleira um það segja, hversu mjög hjer er órjettlátlega farið að í skattaálögum þessum, en jeg læt bíða að tala frekar um það þar til síðar. Brtt. háttv. 3. þm. Reykv. bætir hjer óneitanlega dálítið úr, en jeg tel alla hækkun á kolatollinum óþarfa. Það hefir óspart kveðið við hjá hæstv. stjórn, að tollalækkanirnar 1926 hafi ekki verið tímabærar, en því er aðeins haldið fram til þess að fóðra þessa skattaherferð stjórnarinnar á hendur landsmönnum.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Hv. dm. hafa auðvitað lesið nál., sem fylgir þessu máli. Það er að vísu ekki stórt, en jeg held þó, að það rúmi alt það, sem fjhn. hefir orðið sammála um í þessu máli. Jeg þarf ekki að rekja sögu verðtollsins. Eins og kunnugt er, var samþykt á þinginu 1924 að leggja bráðabirgðatoll á nokkrar vörutegundir, og samkvæmt þeirri samþykt átti að greiða 20% af innkaupsverði allra varanna. 1. júní 1925 voru lögin endurskoðuð og vöruflokkunum fjölgað upp í þrjá. Í fyrsta flokki voru greiddir 30%, í öðrum flokki 20% og í þriðja flokki 10%. 1. mars 1926 var þetta lækkað niður í 20%, 15% og 5%. Í núgildandi lögum eru flokkarnir tveir. Í hærri flokknum eru greiddir 20% , en í hinum lægri 10%. Frv. þetta fer fram á að hækka aftur hærri flokkinn. Í frv., sem er flutt af hv. 2. þm. S.-M. (IP), er skýrsla, sem jeg býst við, að hv. dm. hafi kynt sjer, þar sem tekið er fram, hve miklar tekjur ríkissjóður hafi haft af verðtollinum frá 1. apríl 1924. Árið 1924 hefir hann fengið 897 þús. kr., 1925 2085000 kr., 1926 1304000 kr. og 1927 926 þús. kr. Ef þessar tölur væru lagðar til grundvallar, má ætla, að með þeirri hækkun, sem fjhn. leggur til, nemi auknar tekjur ríkissjóðs 450 þús. kr. Þetta er það, sem jeg með góðri samvisku get sagt fyrir hönd fjhn. En mig langar til að bæta þeirri persónulegu athugasemd við, að þó jeg hafi fallist á það, að leggja til, að frv. verði samþ., hefir mjer verið óljúft að gera það. Jeg hefi lýst yfir því í stuttri ræðu, sem jeg hjelt nýlega, að jeg teldi mjög óheppilegt að þurfa nú að íþyngja þjóðinni með nýjum sköttum. Þessi skoðun mín er ekki ný. Jeg tók þetta rækilega fram, þegar jeg bauð mig fram til þings við síðustu kosningar. Mig langar til að rifja upp nokkrar tölur, sem sýna hlutfallið á milli dýrtíðarinnar í landinu og dýrtíðarinnar í fjárlögum. Jeg ætla fyrst að minnast á útgjöldin í fjárlögunum 1912–1913. Þau námu þá 2887400 kr., eða hvort árið 1443700 kr. Útgjöldin í fjárlögunum 1927 námu 11109646,80 kr. og voru því nálega 8 sinnum hærri en 1912. Dýrtíðarvísitalan er nú 230–250 á móti 100 fyrir stríð. Dýrtíðin í fjárlögunum er 8 sinnum meiri en 1912, en dýrtíðin í landinu er 2½ sinnum meiri en 1912. Þetta sýnir, að dýrtíðin í landinu er altaf að minka, en í fjárlögunum er hún altaf að hækka. Til samanburðar má nefna, að dýrtíðin í Danmörku mun nú vera á milli 150 og 180, en í dönsku fjárl. var dýrtíðin um 230. Þar er mismunurinn ekki meiri en þetta, en þó var hann nógur til þess að koma öllu í bál og brand í Danmörku og stj. var þar mynduð með það fyrir augum að skapa samræmi í þessu efni. En ef dýrtíðin í fjárl. heldur þannig áfram að vaxa - hún hefir enn vaxið síðan 1927 -, þá verður mjög erfitt að minka dýrtíðina í landinu. Út frá þessum hugsunarhætti meðal annars er nauðsynlegt að leitast við að hækka ekki útgjöldin í fjárlögunum. Jeg gagnrýndi á sínum tíma íhaldsstjórnina fyrir það, að henni hafði ekki tekist að lækka dýrtíðina í fjárl., og sú gagnrýni bergmálaði mjög hjá framsóknarmönnum. Nú er komin ný stjórn, en það eru engar horfur á því, að útgjaldaliðirnir í fjárl. eigi að lækka. Jeg vil spyrja: Er það ekki eðlileg pólitík frá mínu sjónarmiði, að jeg gagnrýndi fyrverandi stjórn og gagnrýni nú líka núverandi stjórn? Jeg spyr um þetta af því, að ýmsir menn hafa ekki veitt þessu eftirtekt eins og skyldi. Jeg hefi haldið þessu sama fram áður, og var það þá vel sjeð af þeim sömu mönnum, er nú skipa hæstv. stj. Það er sú heilbrigða pólitíska regla að halda sömu aðstöðu til málanna, þótt stjórnarskifti verði. Og í því, sem maður hefir ekki viljað fylgja þeirri gömlu stjórn, á maður ekki heldur að fylgja þeirri nýju, þegar hún sækir enn dýpra í það horf, sem maður hefir andmælt. Mig langar einnig í þessu sambandi að minna á, að jeg er í fullu samræmi við alla mína fortíð, er jeg berst nú fast gegn einokunarfrv. Það er öllum kunnugt, hver halli er orðinn á fjárlagafrv., og til að vinna bug á þessu vildi jeg vera með þessu frv. En jeg held nú, að sagan frá 1919 sje að endurtaka sig. Það þing hefir oft verið vítt fyrir þá miklu bjartsýni, er það sýndi í afgr. fjárl. og ýmsra framkvæmda, er samþ. voru. En jeg hefi þá afsökun, að á því þingi varaði jeg margsinnis við þeirri höllu leið, sem þar væri verið að ganga inn á. Það hafa margir, og það með miklum rjetti, áfelt þingið 1919 fyrir þetta. En hvað er nú verið að gera á þingi 1928? Er ekki einmitt nú hið sama að reka upp höfuðið? Nú er verið að ráðast í ýms stórfyrirtæki og sum ríkinu alveg óviðkomandi. Einokun á síld, síldarbræðslustöð, ábyrgð á mótorbátaútgerð, strandferðaskip, sem er eðlilegt ríkisfyrirtæki, en sem á verður rekstrarhalli 200–300 þús. kr. árlega. Þá kemur letigarður, sem sagt er, að þjóðina hungri og þyrsti eftir, þótt slíkt hafi raunar aldrei heyrst fyr. Er ekki sama æðið að grípa menn nú og á þinginu 1919? Og verða ekki afleiðingarnar alveg þær sömu og þá? - Jú, áreiðanlega. Í stað þess, að Alþingi hefði nú átt að sameina sig um að færa gjöldin niður, sem var hið eina sæmilega, þá hillir nú undir stóra útgjaldaliði alstaðar í fjárlögunum. Jeg þykist þá með framansögðu hafa gert nokkurnveginn glögga grein fyrir aðstöðu minni til þessa máls. Mjer veittist það erfitt að fá mig til að vera með þessu, en jeg sá mjer ekki annað fært, þar sem ekki varð hjá því komist að samþ. einhverjar tekjuhækkanir. En lengra mun jeg heldur ekki ganga á þeirri braut. Jeg vona að mjer hafi tekist að sýna fram á það með rökum, að hjá mjer er ekki um nein augnabliksáhrif, að ræða í þessu efni, heldur er það afleiðing þeirrar stefnu, er jeg hefi haldið fram á undirbúningsfundum kosninganna og sem jeg hygg, að fleiri hafi þá haldið fram, þótt nú virðist, sem þeir hafi gleymt því. En hæstv. stjórn ætti ekki að láta á sjer sannast það, sem sagt var um fyrv. stj., að hún hefði týnt stefnuskránni.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * Enda þótt hjer sje ekki um smámál að ræða, skal jeg reyna að vera stuttorður, því að ekki þykja mjer kvöldfundir svo skemtilegir, enda hefir málið verið þrautrætt áður, í hv.Ed. Allshn. hefir klofnað í málinu. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og sjá má á þskj. 319. Eins og mönnum er kunnugt, hefir Norðfjörður verið í hröðum vexti og jöfnum um mörg ár, og til glöggvunar vil jeg nefna nokkrar tölur, sem sýna þetta. Árið 1900 var mannfjöldi á Norðfirði tæp 300. Í árslok 1910 400; 1925 940, 1926 994 og í árslok 1927 1040, og mun mannfjöldinn nú vera nær 1100. Það er mjög erfitt fyrir Norðfirðinga að sækja yfirvald sitt til Eskifjarðar og hafa engan heima á staðnum til að gæta laga og rjettar. Þarna eru skipakomur og siglingar miklar og því samfara mikil störf við innheimtu og þess háttar, sem er skiljanlegt, þar sem allar vörur eru fluttar beint þangað frá útlöndum, bæði það, sem kaupstaðurinn þarfnast og nærliggjandi hjeruð. Jeg hefi kynt mjer þetta mál eftir föngum í nefndinni og síðan, og virðist mjer ekki gerlegt að neita að verða við bón þessa kaupstaðar. Hjer er svo mikilla tekna og áhugamála að gæta, að eðlilegt er, að einhver útgjöld verði við það. Það má fullyrða, að tollheimta og önnur opinber starfræksla mundi ganga betur, ef þar væri bæjarstjóri. Jeg talaði við landlækni, sem hefir verið þar og kynt sjer alla aðstöðu, og taldi hann til stórbóta, að frv. næði fram að ganga. Norðfjörður hefir verið bygður skipulagslítið, og taldi landlæknir, að því mætti breyta til mikilla bóta, ef duglegur bæjarstjóri starfaði að því. Að því er snertir brtt. frá hæstv.forsrh. um það að breyta nafni bæjarins og láta hann heita Neskaupstað, þá hefir nefndin ekki tekið afstöðu til þess. En jeg fyrir mitt leyti er ekki trúaður á, að það takist að leggja niður nafnið Norðfjörður, og í því sambandi má benda á það, að ef þetta ætti að verða allsherjarregla, þá ætti t. d. að breyta nafni Ísafjarðarkaupstaðar í Skutilsfjarðareyri o. s. frv. En jeg held, að það muni aldrei takast að breyta þeim nöfnum, sem nú eru orðin föst við þessa kaupstaði. Jeg geri þetta samt ekki að neinu kappsmáli, en mun greiða atkvæði á móti því. Jeg hefi þá í stórum dráttum skýrt frá því helsta, sem máli skiftir, og sje jeg ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál, og vildi óska, að hv.frsm. minni hl. yrði eins stuttorður og unt er um það. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Frsm. minni hl. ( Magnús Guðmundsson) Jeg mun ekki tefja umr. lengi, svo að hv.frsm. meiri hl. þarf ekki að verða hræddur. Það, sem menn greindi á um í nefndinni, var, að minni hl. vildi, að málið yrði tekið upp á nokkru breiðari grundvelli. Minni hl. álítur, að um þau kauptún, sem orðin eru fjölmennust, sje ástæða til að athuga það vel, hvort ekki væri rjett að fela þar einum og sama manni að hafa á hendi störf hreppstjóra og oddvita og ennfremur innheimtu fyrir ríkissjóð. Þótt Norðfjörður sje nú allfjölmennur, þá er að minsta kosti eitt annað kauptún fjölmennara, sem sje Akranes. Jeg geri ráð fyrir, að ef þetta frv. verður samþykt nú, þá megi ganga að því vísu, að bráðlega komi beiðni frá Akurnesingum um, að því sjeu gerð sömu skil, og sje jeg ekki, að þá verði hægt að neita þeirri beiðni. Af þessum ástæðum álítur minni hl. nefndarinnar rjett að athuga, hvort ekki sje hægt að finna eitthvert millistig milli kaupstaða og venjulegra hreppa. Jeg held, að það megi áreiðanlega finna eitthvert hagkvæmt fyrirkomulag, sem yrði ríkissjóði talsvert ódýrara en það, sem stungið er upp á í þessu frv. En till. minni hl. koma alls ekki af því, að hann viðurkenni ekki, að á Norðfirði sje þörf á breytingum, og má því ekki skilja afstöðu okkar minnihlutamanna svo, að við viljum neita Norðfirði um rjetting sinna mála. En minni hl. álítur, að fleiri muni koma á eftir, og því er honum áhugamál, að reynt verði að finna fyrirkomulag, sem í framtíðinni verði bæði ódýrt og hagkvæmt fyrir ríkissjóð. Það er þetta og ekkert annað, sem vakir fyrir minni hl. Hann hengir sig ekki í það, þótt þarna yrði stofnað nýtt embætti, en hann vill aðeins ekki setja hjá önnur kauptún, sem hafa sömu eða svipaða sanngirniskröfu á bættu skipulagi. Það má vel vera, að orð landlæknis hafi mikið að segja, en í þessu máli held jeg, að ekki sje mikið upp úr þeim að leggja. Hann lítur auðvitað einungis á málið frá heilbrigðisjónarmiði. Jeg veit, að það er verið að semja skipulagsuppdrátt, en jeg held, að það mál gangi sinn gang, hvort sem bæjarfógeti kemur þar eða ekki.

Sveinn Ólafsson Jeg get tekið undir það með hv.frsm. meiri hl., að það stendur nokkuð sjerstaklega á með Norðfjörð af þeim kauptúnum, sem til mála gæti komið um, að fengju svipuð rjettindi, sem hjer er stofnað til. Það stendur fyrst og fremst ólíkt á að því leyti, að fullvíst er, að ekkert annað kauptún á landinu hefir eins mikla sigling erlendra skipa og Norðfjörður. Jeg veit, að að undantekinni Reykjavík, Siglufirði og Akureyri um síldveiðatímann eru alstaðar minni siglingar en á Norðfjörð. Þetta kemur fyrst og fremst af því, að höfn er þar góð, en hitt vegur þó meira, að innsigling er örstutt og fiskisæl mið utan við fjörðinn; einnig er leiðin inn greiðfær og auðfarin, jafnvel í dimmviðri. Norðfjörður hefir þess vegna dregið mjög að sjer siglingar erlendra skipa. En hinsvegar eru mikil vandkvæði á því að halda þar uppi góðri skipan og reglu, því að þessir mörgu útlendingar eru, eins og að líkindum lætur, talsvert uppivöðslusamir. Aðstaðan til þess að styðjast við yfirvald sýslunnar er mjög örðug, þar sem hann á setu á Eskifirði. En Norðfjörður er umgirtur fjöllum á alla vegu, og leiðir allar mestan hluta ársins illfærar, þar sem yfir mjög örðuga fjallvegi er að fara. Þetta alt gefur staðnum algerða sjerstöðu, og þótt það, sem felst í rökstuddri dagskrá minni hl., að leita þess ráðs að skipa málum stærstu kauptúnanna á einn og sama hátt, sje út af fyrir sig þess vert, að það sje tekið til athugunar, þá er sjálfsagt að gera nú þegar þessar umbætur á Norðfirði. Það er víst, að úr engu kauptúni landsins heimtast jafnmiklar tekjur í ríkissjóð sem frá Norðfirði. Þess vegna verður að telja ríkinu skylt að styðja að betri skipun tollheimtu þar og lögreglustjórnar. Jeg vildi með þessu árjetta það, sem háttv.frsm. meiri hl. sagði, en um leið skal jeg bæta því við, út af brtt. á þskj. 409, að jeg hygg, að vel megi takast að festa nafnið Nes við staðinn, því að málvenjan eystra mun hjálpa nafnbreytingunni; þar er oft enn í dag kveðið svo að orði, að ferð verði farin að Nesi, þótt hitt sje algengara, að nefna Norðfjörð. Það var líka áður orðin föst málvenja að tala um Berufjörð, en ekki Djúpavog, þótt þar væri höfnin. En nú er þetta orðið öfugt; nú hefir málvenjan breytt þessu og kauptúnið er nefnt Djúpivogur, en ekki Berufjörður, og breytingin fjekst með að festa nafn staðarins í áætlunum skipanna. Þessa vildi jeg geta til skýringar og til þess að sýna, að vel mun hægt að festa nafnið Nes í málvenjunni, sem auðvitað er líka rjetta heiti staðarins. Alt öðru máli er að gegna um Seyðisfjörð, því að sá kaupstaður stendur á jörð, sem til forna hjet Seyðisfjörður. Alveg sama máli er að gegna um Eskifjörð. Annars vil jeg benda hv.frsm. meiri hl. á það, að ótrúlega fljótt hefir tekist að breyta nöfnunum á höfuðborgum Rússlands og Noregs, þétt miljónaþjóðir ættu í hlut. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en jeg vildi gefa þessar skýringar um nafnbreytinguna, af því að jeg býst við, að jeg sje kunnugastur allra hv.þdm. á þessum slóðum.

Pjetur Ottesen Jeg vakti athygli á því við 1. umr., að það hlyti að reka að því víðar annarsstaðar en á Norðfirði, að betra skipulagi og eftirliti þyrfti að koma á í kauptúnum landsins. Það leiðir vitanlega af sjálfu. sjer, að í mannmörgum kauptúnum liggur mjög mikill starfi í oddvita- og hreppstjórnarstörfum, en eins og þau störf eru launuð, er engin von, að menn geti offrað eins miklum tíma í þau og þyrfti, ef vel ætti að vera. Það er því töluvert alment mál að leysa úr því vandamáli, hvernig þeim störfum verði best fyrir komið. Því hefir verið haldið fram, að það standi alveg sjerstaklega á með Norðfjörð í þessu efni, enda er það altaf vanaviðkvæðið, þegar slík frumvörp sem þetta eru borin fram, þótt færðar sjeu sönnur á, að eins standi á og víða annarsstaðar. Jeg skal strax benda á Akranes, sem jeg held, að sje fyllilega sambærilegt við Norðfjörð. Á Norðfirði eru íbúar um 1000, en um 1200 á Akranesi, og mannfjöldi vex þar hröðum fetum. Sú breyting hefir orðið þar á síðustu árum, að aðstaðan til útgerðar heima fyrir hefir batnað ákaflega mikið, þar sem nú er hægt að stunda útgerð að heiman á öllum tímum árs, vegna breytinga, sem gerðar hafa verið til mikilla bóta á bryggjum og lendingu. Jeg held því, að það sje mjög lítill munur á þessum tveim stöðum að þessu leyti, því að þótt ef til vill komi nokkru fleiri skip til Norðfjarðar, þá er mannfjöldinn meiri á Akranesi. Það er því fullkomin ástæða til þess að koma hjer á ódýru og heppilegu skipulagi þessara mála, og því álít jeg mjög heppilegt að vísa málinu til stjórnarinnar til undirbúnings, eins og hjer er fram komin till. um. Jeg veit ekki betur en að kaupstaðirnir vaxi upp á mjög skömmum tíma, eftir því sem skilyrði eru fyrir hendi. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þá var til skamms tíma mjög fátt fólk á Norðfirði, en svo hefir þetta breytst á mjög skömmum tíma. Ef það verður nú samþykt, að sett verði á stofn bæjarfógetaembætti á Norðfirði, sem jeg tel nú allar horfur á að verði, þá sýnist mjer því um leið slegið föstu, að þau kauptún, sem svipað stendur á um, eigi einnig að fá sömu úrlausn þegar að þeim kemur. En það yrði vitanlega mjög dýrt, og þótt lág laun sjeu sett í byrjun, þá leitar það undireins jafnvægis, sbr. Siglufjörð. Og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þá er bæjarstjórafyrirkomulagið mjög dýrt, og verður því mikill baggi lagður á bæjarfjelagið og ríkissjóð með þessum nýju embættum. Því var haldið fram í hv.Ed., að enginn útflutningur væri frá Akranesi, en jeg get bent á, að á síðasta ári voru fluttar út vörur frá Akranesi fyrir um 1 miljón kr., og eftir því sem á horfist um vöxt og viðgang þess kauptúns, þá geri jeg ráð fyrir, að útflutningurinn vaxi einnig hröðum fetum. Hv. frsm. meiri hl. taldi nauðsynlegt að láta Norðfjörð fá bæjarstjórn og bæjarstjóra vegna heilbrigðiseftirlits og reglu í byggingum. Þetta út af fyrir sig er ekkert aðalatriði í þessu máli. Hv. frsm. hefir ekki athugað það, að til eru lög um sjerstaka nefnd, sem sjer um skipulag kauptúna um alt land. Og það mun vera búið að ákveða skipulagið á Norðfirði eins og á Akranesi, og sjerstök heilbrigðisreglugerð mun vera til fyrir Norðfjörð. Og það er óþarfi að blanda því inn í þetta mál, sem landlæknir segir um þessi atriði, og segja, að það sje þungt á metunum í þessu máli. Viðvíkjandi hinum miklu skipakomum til Norðfjarðar, sem hjer er lagt mjög mikið upp úr, þá get jeg bent á annað kauptún, sem sje Þingeyri við Dýrafjörð, þar sem eru mjög miklar skipakomur, en þar er aðeins hreppstjóri, og hefir ekki verið kvartað undan, að það starf væri ekki vel af hendi leyst. Jeg held, sem sagt, að þessi vandkvæði megi leysa með annari og ódýrari skipun. Það er að vísu ekki von, að hreppstjórar geti offrað miklum tíma til þessa eftirlits, með þeim lágu launum, sem þeir hafa. En það hafa komið fram tillögur um að fækka sýslumannaembættum og láta hreppstjóra gegna ýmsum störfum þeirra, öðrum en dómarastörfum, og það hafa engar sönnur verið færðar á það, að þetta sje ekki framkvæmanlegt. Jeg held, að þær tillögur sjeu í fullu samræmi við það tal og þá hugsun, sem verið hefir um það að reyna að fækka opinberum starfsmönnum. En það verð jeg að telja nauðsynlega ráðstöfun til þess að ljetta eitthvað á ríkissjóði. Jeg held þess vegna, að það sje mjög misráðið að samþykkja þetta frv., því að með því er lögð mjög þung byrði bæði á ríkissjóð og viðkomandi bæjarfjelag, og að það sje gert án þess að sannreynt sje, hvort ekki megi leysa þessi vandkvæði á öðrum og heppilegri grundvelli. Og jeg býst við því, að það geti farið svo hjer, að nauður beri til að ljetta gjöldum af ríkinu. Þá skilst mönnum sennilega, að rjettara hefði verið að hrapa ekki að afgreiðslu þessa máls án þess að athuga aðrar og ódýrari leiðir. Það er augljóst mál, að sá tími kemur, að ekki verður undan komist að athuga leiðir til þess að lækka hin lögboðnu gjöld. Er nú teflt nokkuð djarft í því að reyna á gjaldþol manna, þegar tekið er tillit til þess, hve nauða lítið fer til annars en að halda uppi opinberri starfrækslu. Væri þess þó full þörf að leggja fram ríflegar en nú reynist kleift til verklegra framkvæmda. Vona jeg að endingu, að hv. deild taki þetta til alvarlegrar íhugunar og gefi frest um úrslit máls þessa til næsta þings, svo hægt sje a. m. k. að gera tilraun til að finna aðra og heppilegri leið.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * Hv. frsm. minni hl. er fljótsvarað, því að okkur ber lítið á milli, enda mælti hann af sanngirni. Það, sem skilur meiri hl. og minni hl., er aðeins það, að meiri hl. telur ekki, að það fyrirkomulag, sem hv.frsm. minni hl. talar um, geti átt við um Norðfjörð. En hann felst á, að millistig það, sem um hefir verið rætt, geti komið að notum víða annarsstaðar. Það, sem einkum gefur Norðfirði sjerstöðu í þessu efni - og vil jeg með því svara hv.þm. Borgf. -, eru hinar miklu siglingar þangað. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi aflað mjer, komu til Norðfjarðar árið 1924 alls 164 skip, en 1925 voru þau 280. sjest af þessu, að þarna ríður mjög á tvennu, nefnilega, að ríkið eigi þar öruggan trúnaðarmann, sem ekki láti bera rjett þess fyrir borð, og að ávalt sje lögreglustjóri til taks. Er miklu meiri þörf þessa hvorstveggja á Norðfirði en á Akranesi, en að því mun jeg víkja síðar. Það tek jeg fram, að jeg vil alls ekki gera lítið úr því millistigi, sem hv.þm. Borgf. aðhyllist. Aðeins álít jeg, að það geti ekki átt við á Norðfirði. Það er ekki óeðlilegt, að hv.þm. renni blóðið til skyldunnar, þar sem Akranes er, og þess gæti í afstöðu hans til þessa máls. En jeg tók tillit til Akraness í framsöguræðu minni, þar sem jeg ljet þau orð falla, að þegar íbúar einhvers þorps væru orðnir fleiri en 1000, væri gamla fyrirkomulagið óhafandi - líka á Akranesi. En á Akranesi og Norðfirði er mjög mikill munur, sjerstaklega um siglingar. Að vísu er allmikið flutt út frá Akranesi, en lítið inn. Þá hafa þessi tvö kauptún mjög ólíka aðstöðu til þess að ná til yfirvalds. Hv. þm. gerir meira úr íbúatölu Akraness en er, því að munurinn er eitthvað á annað hundrað. Og þó að því fari fjarri, að jeg óski, að íbúum Akraness fækki, hygg jeg, að fólki muni fjölga meir á Norðfirði en þar í náinni framtíð. Þó að Seyðisfjörður hafi ágæta höfn, hefir íbúum hans fækkað hin síðari ár jafnframt því, sem Norðfjörður hefir aukist. En þetta er af því, að Norðfjörður liggur svo sjerstaklega vel við siglingum. En jeg er sammála hv.þm. Borgf. um að breyta til á Akranesi. Þetta gamla fyrirkomulag með lágt launuðum mönnum, sem eiga að vinna þessi störf í aukavinnu, er gersamlega óhafandi, bæði vegna mannanna sjálfra, sem gegna þeim, og þó öllu fremur vegna staðanna, sem búa við þetta skipulag. En þá kemur til greina sú leið, sem minni hlutinn bendir á. Og geri hv.þm. sig ánægðan með þessháttar rjettarbót handa Akranesi, mun jeg fylgja henni. En á Norðfirði á hún ekki við. Hv. þm. Borgf. ber saman Þingeyri og Norðfjörð. En það nær engri átt, þar sem Þingeyri hefir ekki nema á 4. hundrað íbúa. Að fengnum upplýsingum hjá hv. 2. þm. S.-M. veit jeg, að ummæli hv.þm. Borgf. um skipulagsuppdráttinn eru ekki með öllu rjett. Og hann hefir misskilið það, sem jeg sagði um orð landlæknis. Þar var náttúrlega átt við framkvæmdirnar sjálfar. Samþyktir eru að litlu gagni, ef ekkert er gert til að framkvæma þær. Þetta benti landlæknir rjettilega á. Og sjeu engir til að sjá um framkvæmdirnar, fer vitanlega alt í ólestri. Um þetta eru þeir mjer sammála, hv.frsm. minni hl. og hv.þm. Borgf., því að þeir álíta, að þegar þorp eru orðin nokkuð fjölmenn, sje gamla skipulagið úrelt. Hv. þm. Borgf. endaði ræðu sína á því að telja líklegt, að neyðin muni reka til þess að draga úr starfsmannahaldi ríkisins. Mjer þætti mjög æskilegt að fækka starfsmönnum, ef hægt væri. En jeg vil benda á, að ekki á að byrja á fækkuninni á þeim stöðum, þar sem fólki fer fjölgandi. Á það hefir verið bent, að sumstaðar fari fólki fækkandi. En á Norðfirði er ástæða til að ætla, að því muni fjölga. Annars vil jeg benda á það, að oft hafa verið uppi tillögur um að fjölga sýslumönnum, en ekki tekist, og er jeg í vafa um, að slíkar ráðstafanir sjeu framkvæmanlegar. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að þessu sinni. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er að vísu tilgangslítið að tala nú í þessari hv. deild, svo þunnskipuð sem hún er. Vil jeg þó eigi með öllu láta undir höfuð leggjast að geta þeirrar brtt., sem jeg hefi leyft mjer að flytja við frv. Þykir mjer hlýða, að þess sjáist merki, að fyrir henni hafi verið mælt, og því fremur, sem hún fjallar um mjög merkilegt mál. Jeg kann því illa, að íslenskir staðir sjeu nefndir röngum nöfnum, þegar ákvæði eru um þá sett í íslenskum lögum. En svo er hjer. Eitt gleggsta merki kúgunar þeirrar og lítilsvirðingar, sem Íslendingar bjuggu við öldum saman, var það, er sú erlenda þjóð, er hjer hafði forráð, nenti ekki að fara rjett með forn heiti. Ýmsum stöðum gaf hún ný nöfn eða röng, og fjekk stundum íslensku þjóðina sjálfa til að taka þau upp. Er Danir komu á þær slóðir, þar sem mörg voru örnefni, nentu þeir ekki að læra þau öll, en notuðu það sama um fleiri staði en einn. Þannig sigldu þeir í fjörð þann vestra, er nefnist Ísafjörður. En þeir komu líka á þann stað, er Eyri nefndist við Skutulsfjörð. Þennan stað kölluðu þeir líka Ísafjörð, og helst það nafn enn ranglega. Eru mörg dæmi þessu lík um meðferð Dana á nöfnum íslenskra verslunarstaða: Búðir nefndu þeir Fáskrúðsfjörð, Vatneyri Patreksfjörð, Kúvíkur Reykjarfjörð og Djúpavog Berufjörð. Hafa þessi nöfn öll haldist við nema Berufjörður, sem enn er kallaður Djúpivogur, og eru t. d. notuð í áætlunum skipa. Hliðstætt þessu væri, ef t. d. Sauðárkrókur væri kallaður Skagafjörður, Húsavík Skjálfandi, eða Reykjavík Faxaflói. Mjer er ekki kunnugt, hvernig hv. deild lítur á þetta mál. En jeg ætla ekki að ljá því lið mitt að festa í íslensku lagamáli alröng nöfn á stöðum hjer á landi. Ættum við að fara hjer að dæmi Norðmanna, sem tóku upp hið forna heiti höfuðborgar sinnar. Það gleður mig, að hv. 1. þm. S.-M. tók vel í þetta mál, og mjer er kunnugt um, að hv.flm. frv. er breytingunni meðmæltur. Hinsvegar tók hv.frsm. meiri hl. treglega í hana, og þykir mjer það leitt um svo þjóðhollan mann.

Pjetur Ottesen Mjer skilst, að hv.frsm. meiri hl. vilji algerlega miða við þá sjerstöku staðhætti, sem hann telur vera fyrir hendi á Norðfirði, og draga þá ályktun, að vandkvæðin verði þar ekki leyst á annan hátt en frv. fer fram á. Jeg tek málið á víðara grundvelli, því að jeg vil miða við væntanlegt framtíðarskipulag þessara mála. Mjer finst sjálfsagt að hafa það í huga nú, að samskonar vandkvæði þarf að leysa á mörgum stöðum, og fer best á, að sá grundvöllur sje nú lagður. Því hefir í báðum deildum komið fram tillaga um að vísa málinu til stjórnarinnar, og er sú afgreiðsla langeðlilegust á þessu stigi. Hv. frsm. heldur því fram, að vandræði Norðfirðinga verði ekki leyst á annan hátt en lagt er til í frv. Þetta er auðvitað staðhæfing, og ekkert annað, og reynslan mælir á móti því. Og þó að hægt kunni að vera að segja, að þetta sje fullkomnara fyrirkomulag, verður að taka tillit til fjárhagsins. Menn verða oft að sætta sig við það, þó að ekki fáist það, sem helst væri á kosið. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að mjer mundi renna blóðið til skyldunnar, er til þess kæmi að sjá Akranesi borgið. En við, sem hjer sitjum í umboði þjóðarinnar, höfum fleiri skyldur en að líta á hag einstakra staða. Við höfum skyldur við þjóðina alla. Þá vildi hv.frsm. draga það í efa, að líkt stæði á um Akranes og Norðfjörð, og benti á, að engar vörur flyttust beint til Akraness. Það er raunar ekki von, að hv.þm., sem mestan sinn aldur hefir verið austur í Rangárvallasýslu, viti um þetta. Það er rjett, að á stríðsárunum fluttust vörur ekki beint til Akraness frá útlöndum, en svo var því háttað þá um fjölmörg kauptún. En nú hefir orðið breyting á þessu, og allar vörur eru fluttar beint til Akraness.

Með stórskipum?

. Já, með þeim stórskipum, sem hjer eru notuð. Raunar skiftir það engu máli, hvort skipin eru stór eða lítil. Svo gaf hann í skyn, að minna flyttist af vörum til Akraness en Norðfjarðar. Jeg geri þó ráð fyrir, að þar, sem fleira fólk er, sjeu meiri þarfir. Þá sló hv.frsm. því föstu - af álíka miklum kunnugleika -, að Norðfjörður mundi vaxa meir í framtíðinni en Akranes, af því að hann lægi betur við samgöngum. Jeg hjelt, að hitt væri aðalvaxtarskilyrði slíkra staða, að þeir liggi vel við fiskiveiðum. Jeg er að vísu ekki nákunnugur aðstöðu Norðfjarðar hvað þetta snertir, en það veit jeg þó, að bátar frá Norðfirði stunda fiskiveiðar frá Hornafirði suma tíma ársins. En nú er svo komið, að Akranesingar geta stundað fiskiveiðina heimanað alt árið. Þar, sem svo stendur á, eru miklu meiri líkur til, að útgerðin aukist heldur en þar, sem bátar verða að flýja í aðrar veiðistöðvar um lengri tíma. Auk þess getur það valdið miklu um vöxt og framtíð slíkra staða, hvernig hagar til um viðskifti við nærliggjandi sveitir. Á Akranesi er útlit fyrir, að sveitaverslun aukist í náinni framtíð. Jeg veit eigi með vissu, hvort svo hagar til á Norðfirði. En jeg held þó, að aðalsveitaverslun sú, sem þarna er um að ræða, sem ekki er á Seyðisfirði, sje rekin á Reyðarfirði. Jeg hygg því, að sú ástæða, að Norðfjörður muni vaxa mikið af þessum ástæðum, framar Akranesi eða öðrum kauptúnum, sje eigi rjettmæt og eigi rót sína að rekja til einberrar vanþekkingar hv.þm. á báðum stöðunum.

Slagorð

. Jeg þykist hafa fært rík rök fyrir mínu máli, en hv.frsm. meiri hl. hefir engin rök fram að bera. Hann ætti því ekki að tala um slagorð, þegar hann talar um, að Akranes geti vel sætt sig við það, sem hann kallar millistig, en að á Norðfirði sje ekki hægt að komast af án þess að setja þar á stofn bæjarfógetaembætti. En verði þetta mál afgreitt nú eins og hv.frsm. vill, er því slegið föstu, að svo skuli og farið að annarsstaðar, og er ekki mikill sparnaðarbragur á þeirri ráðstöfun. Álit landlæknis er ekki mikils virði í þessu máli. Það er miðað við það ástand, sem nú er. En á því verður mikil breyting með skipulagi því, sem við hv.frsm. minni hl. stingum upp á. Það kemur heldur ekkert málinu við, hvort skipulagsuppdrátturinn er fullgerður eða ekki. Þegar honum er lokið, verður farið eftir honum, hvort sem bæjarfógeti er skipaður eða annað fyrirkomulag upp tekið. Allir verða að beygja sig undir þá opinberu ráðstöfun. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. um það, að hægra væri að ná til sýslumanns af Akranesi en Norðfirði. Jeg er ekki vel kunnugur vegalengd frá Norðfirði til Eskifjarðar. En jeg vil þó benda hv.frsm. á, að oft er talsverðum erfiðleikum bundið fyrir menn á Akranesi að ná til sýslumanns í Borgarnesi, og er það bagalegt þar, engu síður en á Norðfirði, að þurfa að senda tollreikninga alla til sýslumanns. Held jeg yfirleitt, að hjer sje ekki mikill aðstöðumunur milli þessara tveggja staða.

Frsm. minni hl. Magnús Guðmundsson): Mjer skilst það bera á milli, hvort Norðfjörður á að fá sjerstakan dómara og bæjarstjórn. Jeg held, að það sje enginn sjerstakur bagi að því fyrir Norðfirðinga, þó að þeir fái ekki sjerstakan dómara, því að þar mun ekki vera svo mikið um dómsmál. Það hefir ekki heldur mikið að segja, hvort stjórn bæjarins er í höndum bæjarstjórnar eða hreppsnefndar, og jeg þekki þess dæmi, að staður, sem fengið hefir bæjarstjórn, mundi mjög gjarnan óska sjer hreppsnefndar aftur í staðinn. Mjer finst því hyggilegra að athuga þetta betur og fela stj. það til frekari rannsóknar. Jeg skál endurtaka það, að hjer er þörf á að gera breytingu, en það er hægt á ódýrari hátt og hentugri, með því að fela einum og sama manni hreppstjórastöðuna ásamt innheimtu- og oddvitastörfum. Jeg hygg, að fleiri komi á eftir með sömu kröfu, ef sú leið er farin, sem í frv. felst. Brtt. hæstv.forsrh. mun jeg greiða atkv. mitt. En mjer þótti leiðinlegt, að hann skyldi gleyma einhverju versta uppnefninu á íslenskum stað, en það er Öfjord fyrir Akureyri, og kveður þar svo ramt að, að útlendingar, og sjerstaklega Danir, skilja alls ekki, er Akureyri er nefnd, og jafnvel ekki þótt maður segi Akuræri.  (Forsrh. TrÞ: Rjett)  .

Frsm. meiri hl. ( Gunnar Sigurðsson) * Jeg vil byrja á hæstv.forsrh. Mjer fanst hann geta unað vel við mínar undirtektir. Hann sagði, að nefndin hefði ekki gert neinar brtt., sem rjett er. Og hún gerir þær brtt., sem fram hafa komið, að engu kappsmáli. Mjer þótti leitt að heyra það frá hæstv.forsrh., að mig brysti skilning á þjóðernismálum. Jeg er þjóðrækinn, en hitt er satt, að „humbugs“-hlið þjóðrækninnar liggur mjer fjarri, eins og þegar menn t. d. vilja fara að taka upp fornbúninga. Jeg játa að vísu, að þetta er ekki alveg sambærilegt, en þó er það skylt því að vilja taka upp eldgömul nöfn.

Nafnið er lifandi

. Jeg vil endurtaka það, að jeg hygg, að það sje mjög erfitt að fá menn til þess að kalla t. d. Ísafjörð Eyri við Skutulsfjörð. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að háttv.þm. Borgf. Honum þótti það sárt, sem jeg sagði um Akranes, og vildi rökstyðja það með vitnisburði þeirra, sem væru þar kunnugri en jeg. En hann hefir ekki afsannað neitt af því, sem jeg sagði um afstöðumismun þessara tveggja kaupstaða. Eftir sögu og skýrslum ábyggilegra manna er flutt út frá Norðfirði fyrir 2 milj. árlega, en af Akranesi fyrir 1 milj., eftir því, sem hv.þm. Borgf. segir. Mjer er kunnugt um aðflutninga til Akraness. Jeg hefi verið skemstan tíma í Rangárvallasýslu.

Þm. er þó bóndi þar

. Það er rjett; jeg hefi verið þar bóndi í fjögur ár, en aðeins með annan fótinn, og oft hjer í Reykjavík og á Akranesi, meira að segja heima hjá þm. sjálfum. Og mismunurinn er mikill. Fram á síðustu ár hafa mestallar vörur verið fluttar frá Akranesi til Reykjavíkur, og er svo enn að miklu leyti. Til Norðfjarðar koma árlega um 200 fiskiskip og útgerðin þar stenst fyllilega samanburð við Akranes. Þá þarf ekki að rökstyðja það, að verra sje að ná til yfirvalds á Norðfirði en Akranesi. Það vita allir.

Hvað er það langt?

. Fjórar stundir.

svipað á Akranesi

. Og auk þess er yfir tvær rastir að fara.

Milli Akraness og Borgarness er einhver hin versta siglingaleið, sem hugsast getur

. Mjer er sama. Annars tók jeg það fram, að jeg vildi ekkert hafa á móti því, að Akranes fengi kaupstaðarrjettindi. En jeg vona, að deildin sjái, að það stendur sjerstaklega á með þetta kauptún og að Norðfjörður verður að sjálfsögðu að vera í fyrstu röð. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Allshn., sem hefir haft þetta frv. til meðferðar, hefir orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ. með þeirri breytingu einni, að skýrslugerð þessi nái aðeins til þeirra kaupstaða, sem eru sjerstakt lögsagnarumdæmi. Nefndin leit svo á, að rjett væri að safna skýrslum um atvinnuleysi í þessum kaupstöðum og reyna að bæta úr, ef unt væri. Sömuleiðis lítur hún svo á, að þetta gæti verið til hagræðis, að vita um ástandið, bæði fyrir þá, sem vildu leita sjer atvinnu á þessum stöðum, og eins hina, sem þyrftu að fá fólk í vinnu annarsstaðar á landinu. Frá mínu eigin sjónarmiði vildi jeg benda á, sem leið til að bæta úr atvinnuleysinu, að koma upp iðnaði, sem mikil nauðsyn er á hjer, með því að mikið hráefni er flutt hjeðan óunnið. Allshn. er sammála í þessu máli, að undanteknum hv. 1. þm. Skagf., sem hefir sjerstöðu í málinu og því óbundnar hendur. Hún telur ekki þörf á að taka fleiri kaupstaði með að svo stöddu, en mætti bæta við síðar, ef þurfa þætti. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vænti, að hv. deild sjái sjer fært að ljá þessu frv. sitt fylgi.