Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég geri grein fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1970 og ýmsum þáttum ríkisfjármála, sem nú eru ofarlega á dagskrá, mun ég í stórum dráttum skýra afkomu ríkissjóðs 1968 og horfur á yfirstandandi ári. Því miður er ríkisreikningurinn síðbúnari nú, heldur en verið hefur mörg undanfarin ár, enda þótt sleitulaust hafi verið unnið síðustu mánuði að reikningsuppgjöri. Er heildar uppgjörinu nú raunverulega lokið í ríkisbókhaldinu, en ekki hefur tekizt að prenta reikninginn fyrir þm. Mun þó á þessum fundi liggja handrit af talsverðum hluta reikningins, sem gefur heildarmynd af afkomu ársins. Orsök hins síðbúna uppgjörs er fyrst og fremst sú, að reikningur ársins 1968 er hinn fyrsti, sem saminn er í samræmi við hin nýju l. um ríkisbókhald, gerð ríkisreikninga og fjárlaga og er því þessi ríkisreikningur bæði varðandi gerð og innihald í veigamiklum atriðum frábrugðinn fyrri ríkisreikningum. Gefur þessi reikningur tvímælalaust miklu gleggri mynd af ríkisbúskapnum og víðtækari upplýsingar en eldri reikningar, en samning slíks samræmds reiknings fyrir alla starfsemi ríkisins hefur í reynd haft í för með sér mun meiri vinnu, mun fleiri úrlausnarefni en þá, sem að þessu verki unnu, óraði fyrir. Kröfur, sem gerðar eru til reikningsskila, eru nú allt aðrar og meiri en verið hefur undanfarin ár. Auk þess hefur það valdið nokkrum töfum, að mannaskipti urðu í embætti ríkisbókara á árinu. Þótt uppgjör ríkisreiknings í hinu nýja formi hafi þannig reynzt miklum mun seinunnara og vandasamara, en gerð hinna fyrri ríkisreikninga, skal tekið fram, að mestur hluti þessarar vinnu felst í kerfisbreytingunni og veldur því aðeins erfiðleikum í þetta eina skipti, þannig að góðar horfur eru á, að þegar á fyrri hluta ársins 1970 liggi fyrir endanlegar reikningsniðurstöður varðandi afkomu ríkissjóðs á árinu 1969. Til þess að geta gert sér glögga grein fyrir niðurstöðum ríkisreikningsins fyrir árið 1968 er nauðsynlegt að hafa í huga eina grundvallarbreytingu, sem gerð var með hinum nýju l. um gerð ríkisreiknings og fjárlaga og leiðir til þess, að verulegur talna mismunur hlýtur að jafnaði að verða á milli fjárl. og ríkisreiknings viðkomandi árs, enda þótt heildarafkoma ríkissjóðs liggi á þennan hátt miklu ljósara fyrir, þegar málið er skoðað niður í kjölinn. Ríkisreikningurinn í núverandi formi er rekstrarreikningur og efnahagsreikningur sambærilegur reikningum fyrirtækja, þar sem allar færslur eru miðaðar við það, hvenær kröfur og skuldbindingar verða til. Eru þannig færðir til tekna á árinu allir álagðir skattar og gjöld bókfærð, sem vitað er um, án tillits til, hvort skattarnir eru innheimtir eða gjöldin greidd á árinu. En að svo miklu leyti sem svo er ekki er í árslok annaðhvort um að ræða útistandandi fjárkröfur ríkissjóðs eða lausar skuldir. Efnisuppsetning fjárlaga er hins vegar óbreytt með hinum nýju l., svo að fjárl. gera nú eins og áður í megindráttum ráð fyrir þeim tekjum, sem áætlað er að innheimtist á viðkomandi fjárlagaári og gjöldum, eins og ætla má, að þau falli til greiðslu. Á þessum tveim aðferðum þarf ekki að vera verulegur mismunur í niðurstöðutölum, en getur þó verið það og þarfnast þá sérstakra skýringa. Áætlaðar heildartekjur samkv. fjárl. 1968 voru 6.241 millj. kr. Í því sambandi er þó bezt að hafa í huga, að fjárlagatekjur ársins voru miðaðar við 250 millj. kr. tollalækkun í upphafi ársins 1968, en vegna fjárskorts hjá ríkissjóði vegna nýrrar aðstoðar við sjávarútveginn í ársbyrjun 1968 var tollalækkunin 160 millj. kr., svo að raunverulega á að bæta við tekjulið fjárl. 90 millj. kr. Þannig voru fjárlagatekjur raunverulega áætlaðar 6.331 millj. kr. Álagðar eða tilfallnar rekstrartekjur á árinu, sem færast til tekna í ríkisreikningi, samkv. gildandi reglum, urðu hins vegar 6 milljarðar 741 millj. kr., eða 410 millj. hærri en fjárlög áætluðu. Innheimtar ríkistekjur á árinu reyndust 6.518 millj. kr., eða 187 millj. umfram fjárl. Stærsti liðurinn í umframtekjum ríkissjóðs á árinu var 20% innflutningsgjaldið, sem á var lagt samkv. brbl. nr. 68 1968, en af því voru innborgaðar á árinu rúmlega 213 millj. kr. Sú fjárhæð lækkaði um 21 millj. kr. á árinu 1969 vegna lögákveðinna endurgreiðslna í sambandi við gengisbreytinguna. Innflutningsgjöld af benzíni og hjólbörðum, sem renna til Vegasjóðs, urðu 61 millj. kr. hærri en þegar fjárl. voru gerð, enda voru þessi gjöld hækkuð með breyt. á vegal. fyrri hluta ársins. Almennar tollatekjur urðu 66 millj. kr. hærri en á fjárlagaáætlun og aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum urðu 299 millj. kr. hærri en fjárl. ráðgerðu, en þær tekjur renna allar til uppbyggingar sjónvarps. Persónuskattar, aðallega vegna almannatrygginga, voru áætlaðir 503 millj. kr., en reyndust álagðir 553 millj. kr., en 494 millj. kr. innheimtust af þessari upphæð á árinu. Tekjuskattar voru í fjárl. áætlaðir 560 millj., en reyndust við álagningu 635 millj., en innheimtust 590 millj. Ber þetta vott um erfiðleika við innheimtu ýmissa skatta, en er þó e.t.v. ekki lakari útkoma en við mátti búast miðað við fjárhagsörðugleika almennings og fyrirtækja á þessu ári. Þegar vaxandi óinnheimtar eftirstöðvar eru skoðaðar, má heldur ekki gleyma því, að þær upplýsingar, sem liggja fyrir í þessu efni, gefa að mestu leyti raunsanna mynd af stöðunni. Það hefur verið tíðkað fram á síðustu ár, að öll innheimta innheimtumanna fyrstu mánuði ársins, oft langt fram á árið, var færð til tekna á árinu á undan og þannig fengin sýndarniðurstaða um eftirstöðvar hagstæðari, en hún raunverulega var. Fjmrn. hefur hins vegar nú lagt megináherzlu á lokun reikninga innheimtumanna strax á áramótum til þess að geta séð raunverulega stöðu og miðað aðgerðir sínar við hana. Launaskattur var í fjárl. áætlaður 107 millj. kr., en reyndist álagður 143 millj., en innheimtar voru 130 millj. Tekjustofnar, sem skiluðu hlutfallslega mjög góðum tekjum, þótt ekki nemi eins háum fjárhæðum og hér hafa verið ræddar, eru rekstur Keflavíkurflugvallar, sem skilaði 18 millj. kr. í ríkissjóð, eða tvöfaldri áætlunarfjárhæð og fríhöfnin á Keflavíkurflugvelli, sem skilaði 4 millj. kr., eða nær 70% umfram áætlun. Nettótekjur af rekstri þessara stofnana voru enn meiri. Ýmsir tekjustofnar gáfu aftur verulega minni tekjur en ráðgert var í fjárl. Innflutningsgjald af bifreiðum og bifhjólum nam aðeins 2/3 af fjárlagaáætlun, eða 47 millj. kr. lægra en áætlun. Söluskattur var áætlaður 1.355 millj. kr. Var hann álagður 1.303 millj., en ekki innheimtust nema 1.247 millj., eða 107 millj. kr. undir áætlun. Tekjur af sölu Áfengis– og tóbaksverzlunar ríkisins voru áætlaðar í fjárl. 692 millj., en urðu einungis 682 millj. þrátt fyrir verðhækkun í byrjun ársins, sem ætlað var að gefa um 40 millj. kr. auknar tekjur. Auk þess átti verzlunin 11 millj. kr. minna í áfengisbirgðum í árslok en var í ársbyrjun, enda hefur verið lögð sérstök áherzla á að minnka það vörumagn, sem verzlunin liggur með hverju sinni af kostnaðarástæðum. Flestir aðrir tekjustofnar gáfu heldur minni tekjur en áætlað var. Rekstrarútgjöld ríkissjóðs samkv. fjárl. ársins 1968 voru áætluð 6.139.7 millj. kr. Með l. nr. 5 1968 um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda var ákveðið, að fjárveitingar samkv. fjárl. skyldu lækka sem nam 200.4 millj. kr. Ýmsir svokallaðir markaðir tekjustofnar, sem færðir eru ríkissjóði til tekna í fjárl., en renna eiga til ákveðinna þarfa og miðast hverju sinni við það, sem raunverulega innheimtist, urðu 19.3 millj. kr. lægri en fjárl. gerðu ráð fyrir. Aftur á móti urðu aðrir markaðir tekjustofnar 247 millj. kr. hærri en fjárlagaáætlun. Þar sem hér er um lögboðin gjöld að ræða, verða þau að teljast til hækkunar fjárlagaheimildum, en hafa raunverulega engin áhrif á afkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu. Útgjöld á lánahreyfingum voru í fjárl. ársins áætluð 50.4 millj., en við þessar tölur bætast hinar sérstöku lántökuheimildir í l. um lækkun ríkisútgjalda og framkvæmdaáætlun fyrir árið 1968, sem námu samtals 86.8 millj. kr. Sérstakar heimildir til ríkisútgjalda til viðbótar fjárlagaheimildum er að finna í l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins nr. 13/ 1968, bæði fiskuppbætur og fiskvinnslustyrkir, sem samtals námu 202 millj. kr., og ennfremur í l. nr. 58/ 1968 um stofnfjársjóð fiskiskipa, sem námu samtals 124 millj. kr. Þá var loks sérstök útgjaldaheimild í l. nr. 12/ 1968 um viðauka við l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, sem nam 12.5 millj. kr. Útgjöld samkv. fjárl. og þeim sérstöku lagaheimildum, sem hér hafa verið nefndar, námu því samtals 6.634.7 millj. kr., en í þessari tölu eru ekki taldar með geymdar fjárveitingar, sem notaðar voru á árinu. Gjöld rekstrarreiknings árið 1968, eins og hann liggur nú fyrir, urðu því 6.906.7 millj. kr. Rekstrarútgjöld ársins hafa þannig orðið 262 millj. kr. umfram fjárlagaheimildir og þær sérstöku lagaheimildir, sem Alþ. samþykkti og ég hef nefnt. Útborganir úr ríkissjóði á árinu 1968 voru 225 millj. kr. hærri en fjárlagatalan, svo breytt. Svo sem framangreindar upplýsingar leiða glöggt í ljós, voru á árinu 1968 gerðar víðtækar breyt. á fjárl., bæði útgjalda- og teknamegin, með sérstökum l., sem verða að teljast ígildi fjárl. Vaknar óneitanlega sú spurning, hvort hér sé ekki um óheppilega aðferð að ræða að taka slíkar ákvarðanir án þess að endurskoða um leið heildarmyndina af afstöðu ríkissjóðs. Það kæmi því vel til greina að taka fremur upp form fjáraukal. fyrir allar slíkar heimildir, hvort heldur væri til útgjalda eða lántöku. Skal þá nokkuð að því víkja, hvernig útgjöld á vegum einstakra ráðuneyta hafa orðið í reynd á árinu 1968. Fjárveitingar til æðstu stjórnar ríkisins námu 46.1 millj. kr., en rekstrargjöldin urðu 49.3 millj. Reksturinn er þannig umfram fjárl. 3.2 millj., að mestum hluta vegna Alþ. Heildar fjárveiting til forsrn. og menntmrn. var 976 millj. kr., en niðurstaða rekstrarreiknings er 990.1 millj., eða nær 14 millj. kr. hærri en fjárl. Liðurinn Söfn, listir og önnur menningarmál fór rúmar 30 millj. kr. fram úr upphaflegri fjárlagaáætlun. Skýringin er, að tekjur af aðflutningsgjöldum af sjónvarpstækjum fóru fram úr áætlun, sem þessu nam, en þær tekjur voru jafnóðum greiddar af Ríkisútvarpinu til uppbyggingar sjónvarpskerfinu. Útgjaldaheimildir utanrrn. samkv. fjárl. voru 92 millj. kr., en bókfærð og greidd rekstrargjöld á vegum þess á árinu voru tæpar 108 millj. Hér ber þrennt til. Á sviði utanrrn. var áætlað að lækka útgjöld samkv. l. um lækkun ríkisútgjalda um 5 millj. kr., en sú útgjalda lækkun náðist einungis að óverulegu leyti. Á árinu 1968 var ennfremur haldinn utanríkisráðherrafundur NATO–ríkja hér á landi, sem ekki var gert ráð fyrir í fjárl., en hann olli umframgreiðslum, sem námu nokkuð á 7. millj. kr. Þá eru gjaldfærð meðal rekstrargjalda utanrrn. kaup á ambassadorsbústað í Brüssel, sem fram fóru á árinu, en ekki voru tekin með í fjárlagaáætlun. Íbúð, sem ríkið átti í París, síðan þar voru tveir sendiherrar, var seld gagngert til að standa straum af þessum húsakaupum. Söluverðið nægði fyrir kaupunum og færist meðal tekna ríkissjóðs. Greiðsluheimildir atvmrn. að meðtöldum öllum breyt., sem gerðar voru með sérstökum l. eftir setningu fjárl., námu sem næst 1.110 millj. kr. Bókfærð rekstrargjöld urðu 1.203 millj., en útborganir á árinu námu 1.221 millj. Skýringar á þessum mismun eru aðallega tvær. Útgjöld til landbúnaðar fóru fram úr á rekstrarreikningi, sem nam 22 millj. kr. vegna lögbundinna framlaga til landbúnaðar, einkum jarðræktar og framræslu. Samkv. rekstrarreikningi urðu útgjöld vegna sjávarútvegsmála rúmlega 53 millj. kr. hærri en áður greindar lagaheimildir, en meginhluti þeirrar fjárhæðar eru útgjöld, sem féllu til á árinu 1968 vegna framkvæmda l. nr. 4 1967 um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins á því ári. En ýmsar skuldbindingar samkv. þeim l. urðu mjög seint virkar. Heildar útgjalda heimildir dóms- og kirkjumálarn. námu 694 millj. kr. Bókfærð gjöld á árinu urðu 765 millj. Útgjöld vegna heilbrigðismála urðu um 36 millj. kr. hærri en fjárl. ráðgerðu, þ.e. 22 millj. kr. vegna Landsspítala. Kostnaður við dómgæzlu og lögreglumál hefur fallið til á árinu sem nemur 37 millj. kr. umfram fjárl. Stafar rúmlega helmingur þeirrar fjárhæðar af rekstrarkostnaði umfram áætlun hjá ýmsum embættum á vegum rn. Með l. um lækkun ríkisútgjalda var gert ráð fyrir að lækka allverulega kostnað við löggæzlu, en þó var að vísu jafnframt tekið fram, að hæpið væri, að auðið yrði að ná þeirri lækkun á árinu 1968. Enda fór það svo, að þessi áætlaði sparnaður varð ekki raunverulegur og löggæzla fór 9 millj. kr. umfram fjárlagaheimildir. Ennfremur fór kostnaður við ýmis embætti sýslumanna og bæjarfógeta, svo og hegningarhúsið, Litla-Hraun og Bifreiðaeftirlitið nokkuð fram úr fjárlagaheimildum. Að öðru leyti er hér um að ræða kostnað við hægri umferð, sem gjaldfærist á árinu, en eins og kunnugt er var hann að hluta greiddur á árinu 1968 með lántöku, sem síðar mun endurgreiðast af sérstakri skattlagningu, en gjaldfærist engu að síður, þegar útgjöldin falla til og virkar þá sem útgjöld umfram fjárl. Fjárlagaheimildir félmrn. með þeim leiðréttingum, sem hér hafa verið gerðar, námu 1.975 millj. kr., og gjaldfærð var á árinu svo til sama fjárhæð. Fjárlagaheimildir fjmrn. námu á árinu 1968 367 millj. kr. Sú fjárhæð er þó of há að því leyti, að þar er með talin fjárveiting til að greiða mótframlag ríkissjóðs á móti lífeyrisiðgjaldi allra starfsmanna ríkisins. Þetta mótframlag hefur verið gjaldfært hjá hverri stofnun sem hluti af hennar launakostnaði, þannig að ofangreindar heimildir eru oftaldar, sem nemur 49 millj. kr., og raunverulegar útgjaldaheimildir eru því 318 millj. Gjöld á vegum ráðuneytisins urðu hins vegar 435 millj. kr. samkv. rekstrarreikningi, eða 117 millj. kr. hærri en fjárl. ráðgerðu. Meginskýring þess er fólgin í mun hærri vaxtaútgjöldum, en fjárl. gerðu ráð fyrir vegna hinnar óhagstæðu greiðslustöðu ríkissjóðs við Seðlabankann á árinu. Til viðbótar kemur yfir 70 millj. kr. aukaframlag til ríkisábyrgðasjóðs, sem varð að inna af hendi ábyrgðargreiðslur umfram innheimt fé, sem nam rúmlega tvöfaldri þeirri fjárhæð, sem í fjárl. og sparnaðarl. nr. 5 1968 var ætlað að renna til sjóðsins. Útgjaldaheimildir samg.– og iðnmrn. að meðtöldum heimildum sérlaga námu rúml. 780 millj. kr., og bókfærð gjöld eru nær 799 millj., en útborganir á árinu urðu 772 millj. Vegagerð ríkisins ráðstafaði á árinu um 20 millj. kr. umfram heimildir ársins, en ráðgert er að vinna þann mismun upp á árinu 1969. Aðallega voru umframútgjöld vegna undirbúnings að hraðbrautagerð í nágrenni Reykjavíkur og vegna heildaráætlunar um samgöngukerfi, sem unnið hefur verið að á árinu 1968. Útgjaldaheimildir viðskrn. samkv. fjárl. voru rúmar 580 millj. kr., en bókfærðar eru á árinu 563 millj. og greiddar 557 millj. Stafar þetta af því, að niðurgreiðslur á árinu urðu lægri, en fjárlög ráðgerðu, þannig að bókfærðar niðurgreiðslur voru 551 millj. kr., en fjárlög áætluðu rúmlega 569 millj. Meginástæðurnar fyrir rekstrarútgjöldum umfram heimildir fjárlaga 1968 og heimildir í sérlögum frá Alþingi á því ári eru þannig óviðráðanlegar. Annars vegar vaxtagjöld vegna slæmrar greiðsluafkomu og hins vegar stóraukin útgjöld vegna slæmrar afkomu ríkisábyrgðasjóðs. Frá því að l. um ríkisábyrgðasjóð voru sett og hinar nýju reglur um veitingu ríkisábyrgða, hafa útgjöld ríkissjóðs vegna ríkisábyrgða farið minnkandi frá ári til árs, þar til á árinu 1968, er gerbreyting verður til hins verra í þessu efni. Árið 1967 urðu útborganir úr sjóðnum umfram innborganir rúmlega 70 millj. kr. og framlag ríkissjóðs til þess að standa straum af þeim halla var 65 millj. kr. Árið 1968 voru útborganir umfram innborganir rúmlega 155 millj. kr. og framlag úr ríkissjóði rúmlega 150 millj. Útgjaldaauki sjóðsins á þessu ári varð því þannig 85 millj. kr. Útistandandi kröfur ríkisábyrgðasjóðs vegna vanskila í árslok 1967 voru 300 millj. kr., en í árslok 1968 um 445 millj. kr. Hin versnandi staða milli þessara tveggja ára stafar að meginhluta af verri skilum af togaralánum, lánum vegna síldarverksmiðja og fleiri fiskvinnslustöðva og einnig lánum Rafmagnsveitna ríkisins. Og loks koma til veruleg útgjöld vegna ríkisábyrgða fyrir Flugfélag Íslands vegna þotukaupanna. Að venju munu þm. fá í hendur aðalreikning sjóðsins og geta þá áttað sig nánar á stöðu einstakra skuldara við sjóðinn. Þótt með löggjöfinni um ríkisábyrgðasjóð og veitingu ríkisábyrgða hafi tvímælalaust verið stefnt í rétta átt og takmörkuð hin stórkostlega áhætta ríkissjóðs af ríkisábyrgðum, sem oft hafa verið veittar af lítilli fyrirhyggju, sýnir þó reynsla þessara allra síðustu ára ótvírætt, að mikla varfærni þarf að hafa varðandi veitingu ríkisábyrgða. Þótt með þessum hætti sé oft hægt að greiða fyrir mjög mikilvægum framfaramálum í þjóðfélaginu, verður jafnan að skoða með fullu raunsæi þá áhættu, sem ríkissjóður tekur á sig hverju sinni með veitingu ríkisábyrgða. Er líka reynt af hálfu stjórnar ríkisábyrgðasjóðs og rn. að veita fyllsta aðhald í þessum efnum, m.a. með því að veita ekki ríkisábyrgðir á handhafaskuldabréfum, sem um langt árabil hafa gengið kaupum og sölum og oft verið seld með verulegum afföllum og með því að veita ekki ríkisábyrgðir, þegar fyrirtæki eru sjáanlega þannig stödd, að þau geti ekki staðið í skilum, enda þótt þau formlega kunni að eiga rétt til ríkisábyrgða. Heildarmyndin af rekstrarreikningi ríkissjóðs árið 1968 er þessi: Rekstrartekjur reyndust 6.741 millj. kr., en rekstrargjöld 6.907 millj. kr. Rekstrarhalli varð því 166 millj. kr. Lánahreyfingar inn umfram lánahreyfingar út fyrir ríkissjóð og A–hluta stofnanir voru 91.5 millj. kr. og lánajöfnuður því jákvæður, sem því nemur. Greiðslujöfnuður er því neikvæður, sem nemur 74 millj. kr. Halli á viðskiptastöðu á bankareikningum og sjóði ríkisféhirðis varð 315 millj. kr. Við endanlega afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1969 lagði ég á það áherzlu, að teflt væri mjög tæpt varðandi afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Vegna almennra fjárhagserfiðleika í þjóðfélaginu og óhjákvæmilegrar kjararýrnunar alls almennings var samt eftir atvikum talið rétt að taka þessa áhættu og afgreiða fjárl. án nokkurrar nýrrar tekjuöflunar, ef undan er skilin nokkur hækkun á hluta ríkissjóðs af umboðsþóknun viðskiptabankanna, sem, þegar til kemur, skilaði engum teljandi tekjuauka. Við venjulegar aðstæður hefði gengisbreytingin að vísu átt að auka mjög tolltekjur ríkissjóðs. En ef gengisbreytingin átti að ná tilgangi sínum, varð að koma til svo verulegur samdráttur í innflutningi, að heildartekjuaukning af þessum sökum mundi ekki nema meiru en sem svaraði útgjaldaauka ríkissjóðs vegna gengisbreytingarinnar. Hefur reyndin enda orðið sú, þótt sú niðurstaða hafi orðið mjög óhagstæð fyrir ríkissjóð, að hún hefur orðið þjóðarbúinu í heild mjög mikilvægur ávinningur og leitt til þess, að myndazt hefur á ný verulegur gjaldeyrisvarasjóður, sem 1. okt. nam 1.528 millj. kr. Greiðsluafgangur samkv. fjárl. yfirstandandi árs nemur aðeins 10 millj. kr., sem að sjálfsögðu er aðeins nafnið eitt, þegar þess er gætt, að heildarniðurstöðutala fjárl. er tæpar 7.100 millj. kr. Strax í upphafi ársins voru tilraunir gerðar til þess að gera sem rækilegastar áætlanir til þess að fylgjast með innstreymi og útstreymi tekna og gjalda yfir árið og hafa þær áætlanir verið endurskoðaðar öðru hverju jafnhliða því, sem allar tiltækar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að koma í veg fyrir umfram útgjöld og hraða innheimtu ríkistekna eftir föngum, þannig að ekki yrði um óhæfilegt útstreymi úr Seðlabankanum að ræða. Þessar áætlanir rn. hafa nokkurn veginn staðizt. En þar sem tekjur hljóta jafnan að koma seinna inn en sem svarar útgjaldaþörfinni, hlýtur meginhluta ársins eða jafnvel allt árið að verða um að ræða verulegan halla á greiðslustöðunni við Seðlabankann, enda þótt jöfnuður náist í árslok. Hefur enda svo farið, að yfirdráttur í viðskiptareikningi ríkissjóðs í Seðlabankanum aðeins vegna rekstrar ríkissjóðs á yfirstandandi ári hefur komizt í 700–800 millj., en fer nú lækkandi og á að halda áfram að lækka til áramóta, þótt litlar líkur séu til, að þá takist algerlega að jafna hallann. Þótt reynt væri við afgreiðslu fjárlaga að áætla útgjöld ríkissjóðs það raunhæft, að ekki þyrfti að koma til umframgreiðslna, er auðvitað aldrei hægt með öllu að forðast slíkar greiðslur, enda sumar þeirra ófyrirsjáanlegar, þegar fjárlög eru afgreidd og flestar þeirra lögbundnar, hvað sem fjárl. líður. Ekki verður á þessu stígi séð til hlítar, hverjar umframgreiðslurnar verða. En þó er þegar vitað um nokkra töluvert veigamikla liði, sem fara fram úr áætlun. Eru þar þyngstar á metunum launahækkanir opinberra starfsmanna samkv. niðurstöðum kjaradóms í kjölfar kjarasamninga á s.l. vori. Nema þær hækkanir 1.200 kr. á hvern ríkisstarfsmann mánaðarlega í 3 1/2 mánuð, en síðan vegna vísitöluhækkana 1.550 kr. mánaðarlega í 4 mánuði, og þó gæti þessi fjárhæð orðið eitthvað hærri í desembermánuði. Áætlað er, að launahækkanir þessar muni auka útgjöld ríkissjóðs um nálægt 95 millj. kr. á þessu ári. Vegna hækkana á verði landbúnaðarvara er einnig vitað, að útflutnings uppbætur á landbúnaðarvörum muni reynast vanáætlaðar um 24 millj. kr. Enn fremur hefur komið í ljós, að jarðræktarframkvæmdir hafa vaxið svo stórfellt á s.l. ári, að jarðræktarstyrkir og framlög til framræslu, sem hvort tveggja er lögbundið, munu fara um 25 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Fasteignamatið er nú búið að vera það lengi í smíðum af ýmsum ástæðum, að ég hef lagt höfuðáherzlu á, að því væri endanlega lokið á þessu ári. Ef það á að geta orðið, mun það leiða til umframútgjalda við fasteignamatið, sem geta numið allt að 13 millj. kr. Löggæzlan mun fara a.m.k. 7 millj. kr. umfram fjárlög, sem stafar af þeirri ástæðu, að fjárveitingar til löggæzlu voru lækkaðar með hliðsjón af hugleiðingum um sparnað á því sviði, sem ekki hefur enn tekizt að framkvæma. En það mál hefur hlotið allrækilega athugun og undanfarna mánuði verið í sérstakri könnun hjá undirnefnd fjvn. og hagsýslustofnuninni í samvinnu við dómsmrn. Varið hefur verið sérstaklega tveim millj. kr. til þess að geta haldið uppi stöðugri loðnuleit fyrir Norðurlandi og vitað er um ýmsa minni útgjaldaliði, sem ekki skipta þó verulegu máli. Það skal þó tekið fram, að ekki er fyrr en í lok ársins hægt að sjá til fullnustu, hvort hinir ýmsu rekstrarliðir ríkisstofnana standast áætlun og mjög óvarlegt væri að gera ekki ráð fyrir því, að ríkissjóður verði fyrir ýmsum viðbótaráföllum, þegar öll kurl eru til grafar komin. Er þá einn liður ótalinn, sem mun fara mjög mikið fram úr áætlun, en það eru vaxtagreiðslur. Yfirdráttarskuldir ríkissjóðs á aðalviðskiptareikningi í Seðlabankanum hafa mestan hluta ársins verið um 1.000 millj. og raunar um skeið farið yfir 1.300 millj. En í fjárl. er einungis gert ráð fyrir rúml. 10 millj. kr. til greiðslu á vöxtum af lausaskuldum. Sennileg útgjöld á þessum lið mun hins vegar mega áætla nálægt 90 millj. kr. Þá er loks þess að geta, að allar horfur eru á, að afkoma ríkisábyrgðasjóðs verði einnig mjög erfið á þessu ári eins og á s.l. ári, þótt gera megi ráð fyrir, að innheimta reynist nú af ýmsum ástæðum eitthvað auðveldari en þá, en alvarlegasta hættan við ríkisábyrgðir er vegna þotu Flugfélagsins. Hefur ríkisábyrgðasjóður vegna hennar á þessu ári orðið að leggja út mjög verulegar fjárhæðir til viðbótar þeim 55 millj. kr., sem voru fallnar á ríkisábyrgðasjóð vegna þotukaupanna um síðustu áramót. Á vegum ríkisábyrgðasjóðs hafa verið gerðar mjög róttækar og víðtækar athuganir á hugsanlegum úrræðum til þess að bæta rekstrarafkomu Flugfélags Íslands í samráði við stjórn félagsins. Eru því miður ekki of bjartar horfur í því efni, en óumflýjanlegt er með öllu að koma málefnum Flugfélagsins í það horf, að létt verði af ríkisábyrgðasjóði þessum geigvænlegu útgjöldum, enda hefur stjórn Flugfélagsins fullan hug á að leita allra úrræða, til þess að svo geti orðið. Ekki er vitað um nema einn útgjaldalið, sem horfur eru á, að verði undir áætlun svo að nokkru nemi, en það eru niðurgreiðslur á vöruverði innanlands. Er gert ráð fyrir, að útgjöld í því skyni verði um 50 millj. kr. lægri en fjárl. ráðgera vegna minnkaðrar neyzlu innanlands, einkum á kindakjöti. Gera verður þá ráð fyrir, að rekstrarútgjöld ríkissjóðs í ár muni a.m.k. verða 250–300 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga og er þó líklegt, að sú áætlun sé of lág, fremur en of há. Tekjumegin eru fyrirsjáanlegar nokkrar breyt. frá áætlun fjárl. og sýnast þó flestir tekjuliðir vera áætlaðir ótrúlega nærri sanni. Líklegt er, að aðflutningsgjöld verði 70–80 millj. kr. hærri, en áætlað var í fjárl., en þar kemur á móti til frádráttar, að enda þótt leyfisgjald af bifreiðum væri lækkað allverulega, hafa gengisbreytingarnar tvær valdið svo stórfelldum samdrætti í bifreiðainnflutningi, að tekjur af innflutningsgjaldi bifreiða munu væntanlega verða rúmum 70 millj. kr. lægri en fjárl. gera ráð fyrir. Hins vegar getur söluskattur ársins orðið um 100 millj. kr. umfram áætlun fjárl. og horfur eru á, að hagnaður af rekstri Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins verði 75 millj. kr. hærri en fjárlagaáætlun. Vonazt er til, að önnur frávik varðandi hina ýmsu tekjustofna ríkissjóðs jafnist nokkurn veginn út. Tekjuhækkun umfram áætlun fjárl. gæti því orðið um 175 millj. kr. og þá halli ársins um 100 millj. kr., sem mér sýnist eftir öllum aðstæðum verði að teljast mjög viðunandi niðurstaða. Í árslok 1968 var skuld á aðalviðskiptareikningi ríkissjóðs í Seðlabanka Íslands, sem nam um 540 millj. kr. Í árslok 1966 var innstæða á þessum reikningi, sem nam tæpum 100 millj. kr., þegar greiðsluhalli áranna 1964 og 1965 hafði verið jafnaður. Í árslok 1967 var skuld á reikningnum, sem nam tæplega 200 millj. kr., og um s.l. áramót, eins og ég áður sagði, 540 millj. kr. Í skjótu bragði kunna þessar tölur að koma mönnum spánskt fyrir sjónir og ýmsum reynast torvelt að skilja þessa skuldasöfnun, þegar reikningur ríkissjóðs 1967 sýnir neikvæðan greiðslujöfnuð 73 millj. kr. og reikningur 1968 74 millj. kr. til viðbótar, eða samtals 147 millj. kr. Þetta á sér þó eðlilegar skýringar, þegar betur er að gáð. Skattar eru samkv nýju l. um ríkisbókhald færðir til tekna, þegar þeir eru lagðir á, en talsverður hluti þeirra innheimtist ekki fyrr en árið eftir álagningu. Þannig má segja, að á sama tíma, sem ríkissjóður safnaði lausaskuldum á aðalreikningi í Seðlabanka, hafi hann safnað kröfum með sköttum, sem ekki hafði tekizt að innheimta vegna minni tekna hjá skattgreiðendum. Þannig getur orðið veruleg skuldasöfnun í Seðlabankanum, enda þótt rekstrarafkoma ríkissjóðs geti verið harla góð. Það má því með fullum rökum segja, að raunverulega hafi hagur ríkissjóðs síðustu tvö árin ekki versnað meira en sem nemur þeim 147 millj. kr., sem ríkisreikningar þessara ára sýna sem neikvæðan greiðslujöfnuð, enda þótt skuld á aðalviðskiptareikningi í Seðlabankanum hafi numið 540 millj. um síðustu áramót. Orsakir þeirrar skuldaaukningar eru auk hallans þrjár. Í fyrsta lagi var á árinu 1967 ráðstafað rúmum 200 millj. kr. af hinum reikningslega greiðsluafgangi ríkissjóðs 1966, sem réttlættist af þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að beita verðstöðvun til þess að koma í veg fyrir almenna kjararýrnun á árinu 1967 í trausti þess, að verðhrun sjávaraflans væri aðeins tímabundið fyrirbæri. Í öðru lagi hefur staða aðalviðskiptareiknings gagnvart innheimtufjárreikningum ríkissjóðs batnað allverulega. Og í þriðja lagi, sem ekki vegur minnst, eru hin nýju lagafyrirmæli um að færa til tekna hjá ríkissjóði öll álögð gjöld á árinu, enda þótt alltaf hljóti svo að vera, að verulegar fjárhæðir séu óinnheimtar um áramót. Með hækkandi fjárl. má gera ráð fyrir vaxandi eftirstöðvum og því hækkandi yfirdrætti ríkissjóðs hjá Seðlabankanum, nema framfylgt verði þeirri stefnu í fjármálum ríkisins að gera ráð fyrir svo háum tekjum umfram útgjöld, að tekjumismunurinn nægi að verulegu leyti a.m.k. til þess að standa undir rekstrarfjárþörfinni á hverjum tíma. Þetta er einmitt sú stefna, sem ég tel að verði að fylgja í meginefnum, ef ríkisbúskapurinn á ekki að hafa óheilbrigð áhrif á efnahagskerfið. Og þótt afkoma ríkissjóðs samkv. ríkisreikningi hverju sinni leiði að sjálfsögðu glöggt í ljós efnahagslega stöðu ríkissjóðs, er það þó viðskiptastaðan í Seðlabankanum, sem skiptir meginmáli. Þótt reikningsstaða ríkissjóðs s.l. tvö ár sé mun betri en menn hefðu getað búizt við miðað við allt árferði, er skuldasöfnunin við Seðlabankann óheillavænleg staðreynd og það eitt viðunandi í þeim efnum, að í árslok sé ríkissjóður jafnan skuldlaus við Seðlabankann á aðalviðskiptareikningi sínum. Nú er augljóst, að þessum málum verður ekki kippt í viðunandi horf í neinni skyndingu, nema árferði batni mjög verulega frá því sem er og horfur eru á í náinni framtíð. Engu að síður tel ég nauðsynlegt að byrja nú þegar að stefna að þessu marki, fyrst og fremst með því að stöðva frekari skuldaaukningu og annars vegar með því að afgreiða fjárl. af fyllstu varkárni og bæta með öllum tiltækum ráðum innheimtu ríkistekna, sem af skiljanlegum ástæðum hefur verið mjög erfið síðustu tvö árin vegna erfiðleika atvinnuvega og einstaklinga. Þess gætir svo hjá æði mörgum að láta kröfur ríkissjóðs sitja á hakanum og greiða heldur fyrr kröfur sveitarsjóða vegna frádráttarhæfni greiddra útsvara. Hins vegar hefur nú verið gerður samningur við Seðlabankann um 500 millj. kr. lán til 5 ára í því skyni að greiða niður yfirdráttarskuldina á aðalviðskiptareikningi ríkissjóðs. Er í fjárlagafrv. 1970 gert ráð fyrir fyrstu afborgun, sem nemur 100 millj. kr. af þessu láni. Innheimta ríkistekna nam 1. okt. í ár 66% af áætlun fjárlaga, en var 64.4% á sama tíma í fyrra. Útborganir námu 1. okt. 70.4% af áætlun fjárlaga, en voru 73.5% á sama tíma í fyrra. Nú munu ef til vill einhverjir benda á, að á samdráttar tímum sé nauðsynlegt að auka opinberar framkvæmdir, þótt það leiði til hallareksturs hjá ríkissjóði. Það er rétt, að á sama hátt og nauðsynlegt er, að ríki og sveitarfélög dragi úr framkvæmdum á þenslutímum, er nauðsynlegt, að þessir aðilar haldi uppi sem mestum framkvæmdum, þegar að þrengir um atvinnu og samdráttur er í framkvæmdum einkaaðila, því að vissulega er ríkisbúskapur í ýmsum löndum rekinn með halla, en aðstaða okkar litla þjóðfélags í þessum efnum er mjög sérstæð. Ríkar þjóðir jafna halla á ríkissjóði sínum með skuldabréfasölu eða lántöku á hinum almenna lánamarkaði í viðkomandi landi. Hér er lánsfé aftur á móti af svo skornum skammti, að ef ríkissjóður ætlaði í stórum stíl að afla sér fjár með þessum hætti, hlyti það að leiða til aukinna vandræða og samdráttar á öðrum sviðum í þjóðarbúskapnum. Ríkissjóður hefur á síðustu árum tekið að jafnaði árlega nokkuð af lánum á almennum verðbréfamarkaði með útgáfu svokallaðra spariskírteina og hygg ég, að ekki hafi verið hægt að ganga lengra í þeim efnum, enda stundum sætt gagnrýni á hinu háa Alþ. Þá hafa veruleg erlend lán verið tekin síðustu tvö árin til þess að vinna gegn atvinnuleysi og efla margvíslegar framkvæmdir í landinu, en fjáröflun til framkvæmda með þeim hætti að dæla óhóflega út fjármagni úr Seðlabankanum umfram aukningu innistæðufjár hjá bankanum hlyti, er til lengdar lætur, a.m.k. að leiða til aukinna vandræða í efnahagskerfinu og gera ókleift að koma á jafnvægi í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar. Ég vík þá næst að fjárlagafrv. fyrir árið 1970. Með frv. fylgir mjög ítarleg grg., þar sem annars vegar er gerð rækileg grein fyrir breyt. fjárlagafrv. frá fjárl. yfirstandandi árs og hins vegar raktar allar einstakar breyt. í smáatriðum og orsakir þeirra skýrðar. Ég mun því ekki hirða um að rekja fjárlagafrv. í einstökum atriðum, heldur fyrst og fremst reyna að skýra megindrætti þess og taka til athugunar ýmis einstök atriði, sem ástæða þykir til að vekja athygli á og skýra nánar en gert er í grg. frv. Heildarútgjöld samkvæmt rekstrarreikningi nema 7.826.829.000 kr., en tekjur 8.082.147.000. Eru því tekjur umfram gjöld á rekstrarreikningi 255.318.000 kr. Heildarútgjöld á rekstrarreikningi í fjárl. yfirstandandi árs eru 7.000.607.000 kr. Nemur því hækkun rekstrarútgjalda 826.222.000 kr. eða 11.8%. Í þessu sambandi verður að hafa í huga, að fjárl. sýna nú alla gjaldheimtu á vegum ríkisins og eru því meðtaldar mjög stórar fjárhæðir, sem l. samkv. renna til ákveðinna sjóða og verkefna, en ekki til ríkisrekstrarins í þrengri merkingu. Áætlað er að þessir tekjustofnar hækki um 229.845.000 kr. eða um 15.7% frá fjárl. yfirstandandi árs. Raunveruleg útgjaldahækkun ríkissjóðs að frádregnum þessum ráðstöfuðu tekjustofnum nemur því 596.377.000 kr. eða 10.8% miðað við fjárl. 1969. Lána hreyfingar út, þ.e. afborganir af lánum ríkissjóðs, nema samkv. frv. 187 millj. kr., og er það 97 millj. kr. hækkun frá fjárl. yfirstandandi árs. Þessi breyt. sýnir þó ekki, að baggi ríkissjóðs af almennum lántökum hafi þyngzt, heldur er hér meðtalin 100 millj. kr. afborgun af láni því, sem ég áður hef getið um, að tekið hafi verið í Seðlabankanum til þess að greiða upp í lausaskuldir ríkissjóðs við bankann. Lánahreyfingar eru neikvæðar um samtals 184.154.000 kr. og verður þá greiðsluafgangur samkv. fjárlagafrv. 71.l64.000. Áður en ég vík að því að skýra einstaka liði frv., þykir mér rétt að draga upp heildarmynd af því, hvernig umrædd 596.4 millj. kr. hækkun á útgjöldum ríkissjóðs skiptist á útgjaldaliði. Eftirtaldir rekstrarútgjaldaliðir hækka um samtals 312.2 millj. Rekstur barna- og gagnfræðaskóla hækkar um 55.3 millj. Rekstur mennta- og kennaraskóla hækkar um 24.2 millj. Rekstur Háskólans hækkar um 9.4 millj. Lánasjóður íslenzkra námsmanna hækkar um 11.7 millj. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir hækka um 30 millj. Jarðræktarframlög hækka um 8 millj. Hafrannsóknastofnunin hækkar um 8.5 millj., sem stafar fyrst og fremst af rekstri hins nýja hafrannsóknaskips, sem væntanlegt er á árinu. Endurgreiðsla af lánum vegna orkurannsókna hækkar um 6.3 millj. Löggæzla hækkar um 9.7 millj. Framfærsla fávita hækkar um 7.9 millj. Framlög til lífeyrissjóða verkalýðsfélaganna nema 6.3 millj., og eru það ný útgjöld. Vextir af lánum ríkissjóðs fyrst og fremst vegna skuldaaukningar í Seðlabankanum nema um 32 millj. Framlag til ríkisábyrgðasjóðs hækkar um 10 millj. Landshafnalán hækka um 29.4 millj. Flugmál hækka um 9.4 millj. Nettóhækkun á mörgum öðrum liðum, sem hver um sig nemur litlum fjárhæðum, er 54.2 millj. Gert er ráð fyrir heildarhækkun á framlögum til verklegra framkvæmda, sem nemur 87.5 millj. kr. Framlög til hafnargerða hækka um 4.4 millj. Framlag Hafnabótasjóðs hækkar um 9 millj. Framlag til byggingar nýrrar veðurstofu nemur um l0 millj. Framlag til fæðingardeildar Landspítalans nýbyggingar nemur 10 millj. Framlag vegna byggingar hafrannsóknaskips nemur 28 millj. Framlög til byggingar barna- og gagnfræðaskóla hækka um 11.1 millj. Framlag til byggingar strandferðaskipa hækkar um 5 millj. Framlag til Kennaraskólans hækkar um 5 millj. og framlag vegna rafvæðingar í sveitum hækkar um 5 millj. Helztu útgjaldaliðir, sem lækka frá fjárl. yfirstandandi árs, eru: Aukaframlag til Atvinnujöfnunarsjóðs, sem veitt var af sérstökum ástæðum á þessu ári, 50 millj. kr., aukaframlag vegna greiðslu skólakostnaðar, sem til féll í eitt skipti vegna hraðari greiðslna á kostnaðarhluta ríkissjóðs, um 34.5 millj. Niðurgreiðslur lækka um 18.3 millj., framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins um 10 millj. fellur niður l. samkv. og aukaframlag vegna ræktunar, 5 millj., sem í síðasta sinn skyldi veitast á árinu 1969. Samtals nema þessir lækkunarliðir um 117.8 millj. Nettó útgjaldahækkun vegna allra þessara liða, sem ég hef tilgreint, nemur 281.9 millj. kr. og eru þá ótaldir tveir útgjaldaliðir, sem hækka langmest og báðir tilheyra rekstrarútgjöldum ríkissjóðs og verða ekki umflúnir l. samkv. En það er annars vegar 174.2 millj. kr. hækkun á framlögum ríkissjóðs til almannatrygginga, fyrst og fremst til sjúkratrygginga og nemur sú hækkun ein 3.2% af útgjaldahækkun ríkissjóðs á næsta ári, en hins vegar eru launahækkanir til opinberra starfsmanna, sem áætlað er að auki útgjöld ríkissjóðs á næsta ári um 140.2 millj., sem eru 2.5% af útgjaldahækkun fjárlagafrv. Nema þessir tveir liðir um helmingi alls útgjaldaauka ríkissjóðs á næsta ári eða 5.7% af 10.8% af heildarhækkun ríkisútgjalda samkv. frv. Rétt er að vekja athygli á því, er menn bera saman áætluð útgjöld einstakra stofnana í fjárlagafrv. og fjárl. yfirstandandi árs, að sú nýbreytni er tekin upp í fjárlagafrv. nú, að nokkur launaútgjöld eru færð undir launalið viðkomandi stofnana. Er hér um að ræða launaskatt og skyldutryggingar starfsfólks, sem áður hafa verið færð á lið um önnur rekstrarútgjöld hjá viðkomandi stofnunum og hafa því ekki áhrif á heildarútgjöld stofnunarinnar til aukningar. Hins vegar eru nú færð til gjalda á hverja einstaka stofnun framlög hennar til lífeyrissjóða, en þau útgjöld voru áður á einum fjárlagalið á vegum fjmrn. Er þetta gert til þess að sýna réttari mynd af útgjöldum hverrar einstakrar stofnunar. Þegar útgjaldahækkun hverrar einstakrar ríkisstofnunar eða tiltekinna málaflokka er skoðuð og borin saman við yfirlit það um útgjaldahækkanir ríkissjóðs, sem ég gaf hér á undan, verður einnig að hafa í huga, að ég greindi þar frá launahækkunum í einu lagi, því að hjá ýmsum stofnunum er meginhluti útgjalda launagreiðslur, þannig að þær sýna útgjaldaaukningu, en þær koma ekki fram í heildaryfirliti mínu. Dæmigert um þetta er, að áætlað er að útgjöld vegna Alþ. muni hækka um 11 millj. kr. Þessi hækkun er að hálfu leyti vegna launahækkana, en að hálfu leyti vegna halla á lífeyrissjóði alþm. og því voru þessar hækkanir ekki tilgreindar sérstaklega í yfirliti mínu. Á síðasta þingi voru samþ. ný l. um Stjórnarráð Íslands, sem fela í senn í sér fjölgun ráðuneyta og ýmsar aðrar skipulagsbreytingar. Eiga l. þessi að taka gildi um næstu áramót, en þegar fjárlagafrv. var undirbúið, hafði ekki verið gengið endanlega frá skiptingu ráðuneyta samkv. hinum nýju l. og hvaða málaflokkar og stofnanir skyldu heyra undir hvert ráðuneyti. Má því gera ráð fyrir, að við meðferð fjárlagafrv. kunni að þurfa að gera töluverðar breyt. á flokkun þess og uppsetningu, en sú skipulagsbreyting á ekki að þurfa að leiða til verulegs útgjaldaauka fyrir ríkissjóð, því þótt nauðsynlegt sé og raunar hafi verið samkomulag á Alþ. við afgreiðslu umræddra laga um það að efla Stjórnarráðið og styrkja aðstöðu þess til að hafa yfirstjórn ríkiskerfisins með sem traustustum og bezt skipulögðum hætti, er ekki áformað af hálfu ríkisstj. að nota heimildir frv. þannig, að það leiði til teljandi útgjaldaauka ríkissjóðs á næsta ári. Að venju er útgjaldaauki vegna fræðslumála annar ef ekki stærsti viðbótarbagginn, sem lendir á ríkissjóði á næsta ári og er þó ólíklegt, að þar séu öll kurl til grafar komin með þeim till., sem er að finna í fjárlagafrv., en samkv. þeim nemur útgjaldahækkun vegna fræðslumála samtals 139 millj. kr. á næsta ári. Útgjaldaauki vegna rekstrar og byggingar barna- og gagnfræðaskóla nemur 94.2 millj. þar á meðal hækkun byggingarframlags um 11.1 millj. Má gera ráð fyrir, að ekki verði hjá því komizt að hækka byggingarframlögin allverulega frá þeirri upphæð. Þá er þess og að gæta, að menntamálin öll eru nú mjög í sviðsljósinu og hafa margar n. verið starfandi í sumar til þess að finna úrræði til lausnar margþættum vandamálum á sviði menntamála með það meginmarkmið í huga að tryggja öllum æskulýð viðhlítandi menntunarskilyrði og einkum í því sambandi að finna námsbrautir á sviði framhaldsmenntunar. Hefur í því sambandi verið ákveðið að gera tilraunir með lengingu gagnfræðanáms um 2 ár með mismunandi hætti á þeim stöðum, þar sem sveitarstjórnir telja sig reiðubúnar til slíks skólahalds. Er ekki gert ráð fyrir, að á næsta ári valdi þessi nýbreytni ríkissjóði miklum útgjöldum, en rétt er að benda á, að sveitarfélögin hafa mótmælt skyldu sinni til kostnaðarhlutdeildar í þessu námi. Það verður að sjálfsögðu að koma fjárhagsmálum á hreint, áður en út í þau útgjöld er ráðizt. Hinn mikli námskostnaður nemenda, sem verða að sækja framhaldsnám utan heimabyggðar sinnar, hefur oft komið til umr. hér á Alþ. Var á s.l. þingi skipuð n. til að athuga þetta vandamál og gera sér grein fyrir kostnaðarauka þessara nemenda. Niðurstöður þessara athugana lágu ekki fyrir, þegar fjárlagafrv. var undirbúið, en óhjákvæmilegt er að gera einhverjar ráðstafanir til þess að létta þennan vanda. Gæti þar ýmislegt komið til greina, sem ég skal ekki ræða á þessu stigi málsins, en fyrsta atriðið er að tryggja sem víðast heimavistaraðstöðu nemenda úr strjálbýlinu og þá ekki aðeins við skóla utan Reykjavíkur, heldur einnig í Reykjavík. Sjálfsagt er í því sambandi að nota húsnæði, sem til er á viðkomandi stöðum, svo sem hótel rými, þar sem notkun hótela er lítil yfir vetrarmánuðina, eins og gert hefur verið á Akureyri við menntaskólann og áformað mun einnig að gera víðar, svo sem í Neskaupstað og á Sauðárkróki, þar sem kennsluhúsnæðið sjálft er til staðar. Eru áreiðanlega til fleiri staðir á landinu, þar sem slík lausn gæti verið heppileg og framkvæmanleg a.m.k. til bráðabirgða og e.t.v. til frambúðar. En stærsta átakið í þessum efnum er ráðgert hér í Reykjavík. Er áformað að breyta í stórt hótel stórhýsi, sem hefur verið lengi í smíðum við Suðurlandsbraut, á þann hátt, að húsið verði að sumrinu rekið sem venjulegt hótel, en að vetrinum verði það að mestu eða öllu leyti notað sem heimavist fyrir nemendur framhaldsskóla í borginni. Mundi þar fást heimavistarrými fyrir um 300 nemendur. Framhaldsskólastigið, þ.e. menntaskólar, Tækniskólinn og Kennaraskólinn hafa undanfarið ár verið langstærsta vandamálið, sem á hefur knúið í fræðslumálum. Hefur mikið átak verið gert til þess að taka við sívaxandi fjölda nemenda, einkum í menntaskólana. Nýbyggingu við Menntaskólann á Akureyri er nú lokið og húsakostur hans því orðinn mjög bærilegur. Haldið hefur verið áfram í sumar framkvæmdum við Hamrahlíðarskóla. Á Laugarvatni hefur verið unnið nokkurn veginn eftir áætlun, en til viðbótar hefur svo vel til tekizt, að samið hefur verið við Reykjavíkurborg um að taka Miðbæjarskólann í Reykjavík undir skólahús fyrir nýjan menntaskóla og er þar raunar um meira húsrými að ræða, en sá skóli þarf á að halda. Hefði ella orðið algert öngþveiti við skólana í Reykjavík. Þá er gert ráð fyrir að hefjast handa við nýbyggingu við Kennaraskólann. Húsakostur hans batnar raunar verulega við tilkomu Æfingaskólans. Aðsókn að Kennaraskólanum er hins vegar orðin óhófleg og óhjákvæmilegt að draga að einhverju leyti úr aðsókn að þeim skóla, þó að það hafi ekki þótt fært um sinn vegna vöntunar á öðrum námsleiðum. Þá hefur loks verið ákveðið að hefja á næsta hausti menntaskólanám á Ísafirði. Hefur þar um skeið að vísu verið starfræktur einn bekkur, en áformað er að bæta þar við einum bekk. Er auðið að gera þetta svo skjótt, þar sem skólahúsnæði er til staðar til bráðabirgða og einnig nokkur heimavistaraðstaða. Það blasir nú við, að háskólanámið og annað framhaldsnám að loknu stúdentsprófi eða öðru framhaldsskólaprófi er langstærsta vandamálið, sem við verður að glíma næsta áratuginn. Ætla ég ekki að blanda mér í deilur og umr. um það mál, en aðeins vekja athygli á, að hér er um stórkostlegt fjárhagsmál að ræða, þótt ekki verði um verulega útgjaldaaukningu að ræða á næsta ári við Háskólann, en þó nemur fjárveitingarhækkun til hans um 11 millj. kr. Er þá gert ráð fyrir aukningu kennslukrafta í samræmi við þá 10 ára áætlun um eflingu Háskólans, sem ríkisstj. samþ. á sínum tíma og enn er í gildi, en augljóslega þarf nú gagngerðrar endurskoðunar við, þar eð þróun Háskólans hefur ekki orðið í samræmi við þá áætlun. Hefur raunar áætluninni nú þegar verið breytt varðandi læknadeildina, en þar hefur ríkisstj. fallizt á nýja og að því er virðist mjög vandlega unna áætlun tæknadeildar um endurskipulagningu læknisfræðináms. Mun sú endurskipulagning að vísu ekki á næsta ári hafa í för með sér nema tæplega einnar millj. kr. kostnaðarauka, en mun smám saman á 6 árum valda kostnaðarauka, er nemur rúmum 5 millj. kr. Þá hefur einnig þurft að efla hina nýju náttúrufræðideild vegna aukinnar aðsóknar að þeirri deild og í athugun hefur verið að taka upp þegar í vetur kennslu í þjóðfélagsfræðum og stjórnsýslu við núverandi deildir Háskólans. Það er ljóst, að á næstu árum verður stórlega að auka bæði húsrými Háskólans og kennslukrafta og taka upp nýjar kennslugreinar, þar eð gert er ráð fyrir, að á næstu 5 árum tvöfaldist tala háskólastúdenta og verði 1975 um 2500, en nái hámarki árið 1980 og verði þá orðin 4.500. Gefur auga leið, hversu stórfelldra ráðstafana og fjárútláta er þörf til þess að mæta þessum vanda. Aftur á móti hefur sú nemenda aukningar bylgja, sem í nánustu framtíð gengur yfir menntaskóla og háskóla, náð hámarki nú á skyldunámsaldrinum og einnig nemendafjölgun vegna aukinnar námsþátttöku árganga, sem næst ná hámarki. Haustið 1971 fjölgar 7–14 ára börnum aðeins um 300, haustið 1972 um 100 og síðan fækkar börnum á þessum aldri frá og með 1975 og má reikna með um 600 barna fækkun árlega til 1980. Bygging barnaskóla ætti því ekki að vera vandamál næsta áratug. Árnagarður verður tekinn til notkunar fyrir Háskólann í haust og bætist þá við verulegt nýtt húsrými. Endanlegar ákvarðanir hafa að öðru leyti ekki verið teknar um byggingu Háskólans næstu árin og verður væntanlega sett á laggirnar ráðgefandi n. um tímasetning og röðun þessara framkvæmda. Er ljóst, að Happdrætti Háskólans megnar ekki lengur að standa undir byggingu Háskólans og því verða að koma til bein ríkisframlög. Fjárveitingar í þessu skyni hafa þó ekki verið teknar í fjárlagafrv. fyrir 1970, enda lágu till. háskólanefndar ekki fyrir, er gengið var frá fjárlagafrv., hins vegar er gert ráð fyrir í drögum þeim að framkvæmdaáætlunum ársins 1970, sem fylgja fjárlagafrv., að aflað verði 30 millj. kr. á árinu til byggingar í þágu Háskólans. Þá hefur ríkisstj. samþ. að stofna nýja deild við Tækniskólann, raftæknideild og vafalaust má gera ráð fyrir bæði aukningu og endurskipulagningu í ýmsum greinum tæknináms. Framlög til iðnskóla og héraðsskóla hækka nokkuð og framlag til Lánasjóðs íslenzkra námsmanna hækkar um 11.7 millj. Er þá miðað við námsmannafjölgun og kostnaðarauka samkv. verðlagsaukningum auk áframhalds á þeirri aukningu lána, sem byrjað var á, á yfirstandandi ári. Til framkvæmdar kom á þessu ári sú stöðlun skólahúsnæðis, sem nýju skólakostnaðarl. gera ráð fyrir og jákvæðast verður að telja í þeim l. Kom í ljós við athugun, að skólabyggingar víðs vegar um land hafa reynzt mjög mismunandi dýrar. Hefur verið reynt að meta þau mál raunhæft og hygg ég, að eðlileg kostnaðartala á kúbikmetra hafi verið ákveðin, því að sannarlega hefur reynzt auðið að byggja gott skólahúsnæði innan þeirra kostnaðarmarka, en hins vegar verða sum sveitarfélög annaðhvort að greiða hærri kostnaðarhluta sjálf eða að leggja sig fram um að byggja ódýrara skólahúsnæði. Að því marki var einmitt stefnt með nefndu lagaákvæði. Aftur á móti hafa fleiri vandkvæði komið í ljós í sambandi við rekstrarkostnaðar ákvæði skólakostnaðarl. Reynt hefur verið að fylgja þeirri meginreglu, að þótt ýmsum kostnaðarliðum sé nú skipt með öðrum hætti milli ríkis og sveitarfélaga en áður, þá verði heildar kostnaðarhlutdeild hvors aðila svipuð og samkv. hinum eldri l. Hafa þó sveitarfélögin samkv. nýju l. tvímælalaust fengið ýmis hlunnindi og m.a. er það þeim mikils virði að fá nú skóla kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs greidda mun hraðar en áður var. Utanríkisráðuneytið og kostnaður við utanríkisþjónustu hækkar samtals um 8.9 millj. kr. nettó og er þar um eðlilegar hækkanir að ræða. Fjölgað hefur um 2 starfsmenn í ráðuneytinu vegna samkomulags fjmrn. og utanrrn. um starfsmannafjölda sendiráðanna. Þá hefur einnig reynzt óumflýjanlegt að fallast á að bæta við 3 lögregluþjónum á Keflavíkurflugvelli í stað þess, að þar hefur oft verið rætt um möguleika til sparnaðar. Með þessu er ekki sagt, að sá möguleiki sé ekki til staðar með allvíðtækri endurskipulagningu löggæzlunnar á flugvellinum og nærliggjandi byggðarlögum. Það mál er nú einmitt til athugunar hjá undirn. fjvn. og hagsýslustofnuninni, en þessi fjölgun löggæzlumanna nú í sumar var óumflýjanleg vegna óhæfilegrar aðsóknar Íslendinga að ýmsum skemmtistöðum á flugvallarsvæðinu, sem fullkunnugt er af blaðaskrifum. Engin till. er gerð í fjárlagafrv. fremur en í fjárl. yfirstandandi árs um endurskipulagningu sendiráða, eða fækkun þeirra. Er orsökin sú sama og ég tilgreindi við framlagningu síðustu fjárl., að sérstök n. skipuð fulltrúum allra þingflokka hefur haft það mál til athugunar og hefur n. þessi nú endanlega lokið störfum og skilað frv. um utanríkisþjónustuna, sem lagt hefur verið fyrir Alþ. Þar er að vísu ekki að finna ákveðnar tölur um fjölda og staðsetningu sendiráða, en ég vona, að einhver vísbending komi fram um það efni við meðferð málsins. Fullnægt er á þessu ári fyrirmælum l. um framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins að upphæð 10 millj. kr. og um framlag vegna sérstakrar aðstoðar við ræktun, sem nemur 5 millj. kr. Falla því þessi framlög niður úr fjárlagafrv. nú. Hins vegar er um að ræða verulegar hækkanir frá öðrum fjárl. til landbúnaðar og vegur þar mest 30 millj. kr. hækkun á útflutningsuppbótum, sem miðuð er við núgildandi verðlag landbúnaðarafurða. Jafnframt hefur ekki þótt varlegt annað en að gera ráð fyrir 8 millj. kr. hækkun á jarðræktarframlögum miðað við þær geysimiklu jarðræktarframkvæmdir, sem urðu á næstliðnu ári og leitt hafa til mikilla umframgreiðslna á fjárveitingum í þessu skyni í fjárl. yfirstandandi árs. Þá er gert ráð fyrir, að framlengt verði lagaákvæði um 7.5 millj. kr. skerðingu framlaga til nýbýla, þar eð aðstaða sýnist ekki vera breytt á því sviði. Þess má geta, sem er mjög mikilvægt fyrir bændur, að ríkissjóður hefur tekið á sig að greiða lán, sem tekið var til bráðabirgða í Seðlabankanum vegna gengistaps Áburðarsölu ríkisins, sem nam um 40 millj. kr. Í sambandi við jarðræktarframlögin vil ég endurtaka það, sem ég gerði í fjárlagaræðu minni s.l. haust, að ég tel óumflýjanlegt að taka til endurskoðunar með hliðsjón af breyttum aðstæðum og nýrri tækni ýmsa jarðræktarstyrki. Hefur landbrh. fallizt á að taka þau mál til heildarendurskoðunar. Enn eitt harðindaár hefur nú herjað á bændastétt landsins, þótt nú sé það í öðrum landshlutum en undanfarin 2 ár. Enginn veit enn þá til hlítar, hversu stórt vandamál hér er um að ræða og því miður er það vafalaust ekki leysanlegt nema að nokkru leyti, enda þótt nægilegt fjármagn væri til staðar. Í fjárlfrv. eru af eðlilegum ástæðum ekki gerðar neinar till. um úrbætur á þessum vanda, því að í byrjun sept. var ekki vitað, hvað þessi vandi yrði mikill. En unnið hefur verið að könnun vandamálsins af harðærisnefnd, sem landbrh. skipaði og mun málið koma til kasta Alþ. í einhverju formi, eftir að ríkisstj. hefur athugað niðurstöður nefndarinnar. Á sviði sjávarútvegsmála hefur verið um miklar hækkanir að ræða vegna hafrannsókna, fyrst og fremst. 28 millj. kr. aukin útgjöld vegna framlags til byggingarsjóðs hafrannsóknaskips og jafnframt hækkað framlag til Hafrannsóknastofnunarinnar um tæpar 10 millj. kr., fyrst og fremst til rekstrar þessa nýja skips, sem væntanlega kemur til landsins á miðju ári. Er þá jafnframt gert ráð fyrir, að úr notkun verði tekið það skip, sem til þessa hefur unnið að rannsóknum. Hið nýja skip mun verða með þeim fullkomnustu á því sviði. Ekki er lagt til að taka upp að nýju neitt framlag til Fiskveiðasjóðs, þó að þess væri vitanlega nauðsyn vegna mikilla fjárþarfa sjóðsins, en án nýrrar tekjuöflunar fyrir ríkissjóð er þess ekki kostur. Það skal þó skýrt tekið fram, að gerðar verða ráðstafanir til þess að afla Fiskveiðasjóði á næsta ári nægilegs fjármagns til þess að standa straum af skuldbindingum sínum og til þess að greiða með viðunandi hætti fyrir skipasmíðum, en efling skipasmíða innanlands er nú eitt af hinum mikilvægustu viðfangsefnum til þess að tryggja atvinnuöryggi í landinu. Í því sambandi verður þó að hafa í huga, að ekki er nægilegt að smíða skip, heldur þarf að vera einhver eftirspurn eftir nýjum skipum og nýir kaupendur til staðar, þótt vel komi til greina að veita skipasmíðastöðvunum aðstoð til skipasmíða, þótt kaupendur séu ekki fengnir strax við upphaf smíðar hvers skips, eins og nú hefur verið gert. Gert er ráð fyrir, að óbreytt regla gildi um framlag til Aflatryggingasjóðs á næsta ári og gildir í ár og mun frv. verða flutt á Alþ. um nauðsynlega breyt. á l. sjóðsins í þessu efni. Er þetta talið auðið án þess að stefna afkomu sjóðsins í hættu, því að vitanlega verður hann að geta staðið við hinar almennu skuldbindingar sínar. Hins vegar gegnir sérstöku máli með hin nýju útgjöld, sem á sjóðinn lögðust snemma á þessu ári, vegna samninga um hlutdeild sjóðsins í greiðslu fæðiskostnaðar skipverja á fiskiskipum. Var við þá samningsgerð gert ráð fyrir sérstakri fjáröflun til sjóðsins til að standa straum af þessum útgjöldum og talið, að 10–15 millj. kr. mundi á skorta til þess að ná endum saman. Er lagt til í fjárlagafrv. nú, að veitt verði sérstakt aukaframlag, 10 millj. kr., til Aflatryggingasjóðs í þessu skyni, en hins vegar sýna áætlanir, að horfur eru á, að halli sjóðsins vegna þessara nýju útgjalda verði allmiklu hærri, og verður þá að, gera sérstakar ráðstafanir til þess að afla þess fjár, svo sem í upphafi var gert ráð fyrir, þegar samningarnir voru gerðir. Gengisbreytingarnar leiddu til svo mikillar hækkunar á skuldum Rafmagnsveitna ríkisins, að rekstrarhalli þess fyrirtækis hefði sjáanlega orðið með öllu óviðráðanlegur, ef ekki hefðu komið til sérstakar ráðstafanir. Í þessu skyni var verðjöfnunargjald á rafmagni hækkað um helming og verður þó að gera margvíslegar fleiri ráðstafanir til þess að tryggja afkomu þessa fyrirtækis. Af þessum sökum er allur rekstrargrundvöllur Rafmagnsveitna ríkisins nú í heildarendurskoðun og hefur Rafmagnsveitunum nú verið skipuð sérstök stjórnarnefnd. Til þess að styrkja hag Rafmagnsveitnanna væri mikil nauðsyn að geta dregið verulega úr rekstri dísilorkustöðva, en þær breyt. kosta mikið fé og því miður hafa Rafmagnsveiturnar ekkert fé aflögu úr eigin rekstri til framkvæmda, heldur verður að fjármagna þær framkvæmdir að öllu leyti með nýjum lántökum. Í þeim drögum að framkvæmdaáætlun fyrir árið 1970, sem fylgja fjárlagafrv., er gert ráð fyrir að afla Rafmagnsveitum ríkisins 35 millj. kr. nýrra lána á næsta ári að viðbættum tollalánum. Væri án efa þörf meira fjármagns, en hér sem á öðrum sviðum verður að sníða sér stakk eftir vexti og leiðir til lánsfjáröflunar eru nú sem fyrr mjög takmarkaðar. Framlög í fjárl. til rafvæðingar í sveitum hafa síðustu árin verið óbreytt og hefur það leitt til minnkandi framkvæmda. Nauðsynlegt er að stefna að því að ljúka sem fyrst lagningu þeirra veitna, þar sem meðalfjarlægð milli býla er innan við 1.5 km. Er því lagt til að hækka framlagið til rafvæðingar í sveitum um 5 millj. kr. Það léttir og á Orkusjóði, að lagt er til að taka inn sérstaka fjárveitingu, 6.3 millj. kr., til greiðslu á framkvæmdalánum vegna sjóðsins. Framlög til löggæzlu hækka um 11.2 millj. kr. og til embætta sýslumanna og bæjarfógeta um samtals 7.3 millj. kr. Er hér fyrst og fremst um launahækkanir að ræða. Hafa till. dómsmrn. verið lækkaðar um 5 millj. í trausti þess, að frá næstu áramótum að telja geti komið til framkvæmda þær breyt. til sparnaðar í lögreglumálum, sem unnið hefur verið að og undirn. fjvn. hefur mælt með, að yrðu framkvæmdar. Reksturskostnaður Landhelgisgæzlunnar hækkar ekki og er því um raunverulegan sparnað að ræða í rekstri þeirrar stofnunar. N. hefur fyrir nokkru skilað áliti um endurskipulagningu fangelsismála. Endanleg ákvörðun hefur ekki verið tekin um fjárveitingar til framkvæmdar á þeim till., eins og þær liggja fyrir, en þó er gert ráð fyrir nýjum fjárveitingum til endurbóta í fangelsismálum. Í fjárl. yfirstandandi árs var veitt fé, til þess að hægt væri að flytja fangaklefa lögreglunnar í lögreglustöðina nýju úr Síðumúla, og nú er lagt til að veita 2.7 millj. kr. til rekstrar almenns fangelsis í Síðumúla. Þá er einnig lagt til að hækka framlag til Litla–Hrauns um 1 millj. kr. með það í huga, að hægt verði að hefjast handa um stækkun hælisins. Lagt er til að hækka framlög til bygginga sjúkrahúsa um 10 millj. kr. og er þar um að ræða byrjunarframlag til nýbyggingar fæðingardeildar Landsspítalans. Eru framkvæmdir við þá byggingu að hefjast. Mun hún kosta mikið fé og er þess að vænta miðað við þann mikla áhuga, sem virtist vera til staðar í umr. um það mál á s.l. vetri, að myndarleg þátttaka verði í hinni almennu fjársöfnun, sem kvennasamtökin, af sínum alkunna dugnaði, hafa hrint af stað fyrir alllöngu til stuðnings þessari nauðsynlegu byggingu. Áfram verður unnið að því á næsta ári að taka fleiri deildir í Landsspítalanum í notkun og er lagt til að verja 40 millj. kr. til þeirra framkvæmda, en undanfarin ár hafa framlög til sjúkrahúsabygginga verið stóraukin, þótt enn séu þar ýmis brýn verkefni óleyst og þá ekki hvað sízt aðbúnaður geðsjúklinga. Þótt framlag til reksturs ríkissjúkrahúsanna beinlínis lækki í fjárlagafrv., er þar um mjög villandi mynd að ræða, sem stafar af hinni nýju löggjöf, sem sett var á síðasta þingi um ákvörðun daggjalda sjúkrahúsanna, en með þeim l. er að því stefnt, að daggjöldin séu ákveðin það há, að þau nægi til þess að standa undir reksturskostnaði sjúkrahúsanna. Leiðir þessi ákvörðun af sér stórkostlegar daggjaldahækkanir, sem koma svo fram í stórauknum útgjöldum sjúkratrygginganna, en ríkissjóður greiðir að hálfu tilkostnað sjúkrasamlaganna. Leiddi þessi breyt. af sér stórfellda hækkun á framlögum ríkissjóðs til sjúkratrygginga í fjárl. þessa árs, en þó mun hækkunin verða enn meiri á næsta ári vegna endurskoðunar á daggjöldum sjúkrahúsanna, sem nýlega hefur verið framkvæmd með hliðsjón af auknum tilkostnaði við rekstur þeirra. Hækka framlögin til sjúkratrygginganna um hvorki meira né minna en 180.7 millj. kr. Þótt hægt sé að færa ýmis góð og gild rök fyrir þessari nýskipan mála varðandi rekstur sjúkrahúsanna, einkum hvað snertir sanngjarnari dreifingu rekstrarkostnaðar milli sveitarfélaga, hefur þessi nýskipan einnig ýmsa annmarka í för með sér og þann stærstan, að hætt er við, að aðhald að sjúkrahúsum minnki. Hefur þegar komið til nokkurra árekstra og leiðinda út af því, að þau sjúkrahús, sem til þessa hafa lagt sig fram um að spara í rekstri, telja sig nú verða illa úti við ákvörðun daggjalda. Gert er ráð fyrir í l. að flokka sjúkrahúsin eftir þeirri þjónustu, sem þeim er ætlað að veita, en ekki eingöngu farið eftir reikningslegum tilkostnaði við þau hverju sinni. Er nauðsynlegt, að þeirri flokkun verði sem skjótast hrundið í framkvæmd, því að til þessa hefur daggjaldanefnd eingöngu orðið að styðjast við rekstursafkomu sjúkrahúsanna við ákvörðun daggjalda þeirra. Hefur daggjaldanefnd án efa reynt að leysa sitt vandasama viðfangsefni sem bezt af hendi, en sú hætta er á ferðum, að eyðslusemin verði verðlaunuð. Þessi nýja skipan gerir nauðsynlegt stóraukið eftirlit með rekstri allra sjúkrahúsa á landinu jafnframt því, sem styrkja þarf verulega framkvæmdastjórn ríkissjúkrahúsanna og þyrfti raunar að vera sérmenntaður framkvæmdastjóri með víðtæku valdi við hvert hinna stærri sjúkrahúsa. Rækilegar viðræður hafa farið fram um þetta mikla vandamál milli fjmrn. og heilbrmrn. og hefur heilbrmrn. nú til athugunar ráðstafanir til úrbóta í þessum efnum. En rekstur og skipulagning sjúkrahúsa er sérgrein og eru í sumum löndum starfandi sérstakir skólar, sem mennta menn til starfa á þessu sviði. Er áreiðanlegt, að það fé, sem varið yrði til að styrkja rekstrarstjórn og sem hagkvæmasta skipulagningu í starfi sjúkrahúsanna, mundi margborga sig, enda er hér um að ræða einn þann lið ríkisútgjalda, sem hækkar mest ár frá ári og mun óhjákvæmilega vaxa mjög á næstu árum með tilkomu nýrra sjúkradeilda og sjúkrahúsa. Lögum samkv. er árlegt framlag til Gæzluvistarsjóðs, sem varið er til úrbóta vegna áfengissjúklinga, 7.5 millj. kr. Lagt er til í fjárl. að hækka þetta framlag um 1.5 millj. kr. og er þá fyrst og fremst höfð í huga sú brýna nauðsyn að bæta með einhverjum hætti aðbúnað heimilislausra drykkjumanna. Í sambandi við atvinnuerfiðleikana á þessu ári og hinar miklu bótagreiðslur almannatrygginga þykir óumflýjanlegt að reyna að fylgjast betur með þeim málum, bæði skráningu atvinnulausra og framkvæmd bótagreiðslna, sem því miður er verulega ábótavant, því að óhætt er að fullyrða, að þessi mikilvæga aðstoð við atvinnuleysingja hefur verið óhóflega misnotuð. Hefur af þessum sökum verið sett sérstök vinnumáladeild í félmrn.og sérstakur fulltrúi ráðinn til þess að sinna þessum verkefnum. Ýmsar breyt. verða á framlögum til almannatryggingakerfisins, þar meðtaldar atvinnuleysistryggingar, en frádráttarliðir koma þar nokkurn veginn á móti hækkunarliðum að undanskilinni hinni miklu hækkun framlags til sjúkratrygginga, sem áður hefur verið um rætt. Í sambandi við kjarasamninga verkalýðsfélaga og vinnuveitenda á s.l. vori var samkomulag um myndun lífeyrissjóðs fyrir verkafólk. Var í því samkomulagi gert ráð fyrir, að um nokkurt árabil tæki ríkissjóður á sig nokkrar kvaðir til þess að koma fótum undir rekstur sjóðsins. Er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir fyrstu greiðslu í samræmi við þetta samkomulag, 6.3 millj. kr. Aukaframlag var veitt til Atvinnujöfnunarsjóðs á þessu ári, 50 millj. kr., til þess að standa straum af sérstökum verkefnum, sem sjóðnum voru falin á þessu ári. Ekki er lagt til að endurnýja þessa fjárveitingu á næsta ári, en hins vegar má geta þess, að á næsta ári fer sjóðurinn að fá tekjur af skattgjaldi Álbræðslunnar í Straumsvík og er gert ráð fyrir, að þær tekjur nemi 30 millj. kr. á næsta ári. Munu þær tekjur fara síðan verulega hækkandi næstu árin, enda er í l. sjóðsins gert ráð fyrir, að tekjurnar af Álbræðslunni verði burðarásinn í eigin fjármyndun sjóðsins. Á undanförnum árum hafa útgjöld vegna skattstofanna og embættis ríkisskattstjóra vaxið mjög mikið, þar eð í upphafi var vanáætluð starfsmanna þörf þessara embætta, ef þau áttu á viðhlítandi hátt að geta gegnt hlutverki sínu. Nú er svo komið, að þessi kostnaðaraukning er stöðvuð að frádregnum eðlilegum launahækkunum og sama er að segja um kostnað við tollgæzluna, sem hefur verið efld mjög verulega á undanförnum árum. Framlag ríkissjóðs til ríkisábyrgðasjóðs hækkar um 8 millj. kr. og verður þá 101 millj. á næsta ári. Miðað við reynslu s.l. árs og þessa árs er hér um vanáætlun að ræða. En framlagið er ekki hækkað meira í trausti þess, að hagur ábyrgðaraðilanna fari batnandi og þá fyrst og fremst þeirra, sem hafa verið þyngstur baggi á sjóðnum, svo sem Flugfélags Íslands og síldarverksmiðjanna, og jafnframt verði með þeirri endurskipulagningu, sem gert er ráð fyrir, að fari fram á fjármálum hafnargerðanna, tekið fyrir áframhaldandi vanskil hafnanna við ríkisábyrgðasjóð. Vegna skuldar við Seðlabankann hækka vaxtagreiðslur um 32 millj. kr. Þar sem ekki var vitað um hækkun verðlagsuppbóta 1. sept. og 1. des., þegar gengið var frá einstökum launaliðum fjárlagafrv., er sérstakur liður á vegum fjmrn., 45 millj. kr., vegna þessara verðlagsuppbóta og er gert ráð fyrir, að þessum launum verði skipt niður á einstakar stofnanir í meðförum fjárlagafrv. í þinginu. Við afgreiðslu fjárlaga ársins 1969 er framlag til bifreiðakaupa ríkissjóðs lækkað úr 4 millj. í 2 millj. kr. Þessi lækkun var algerlega óraunhæf og vafalaust byggð á misskilningi og er því lagt til, að fjárveiting á þessum lið verði á næsta ári 4 millj. kr. Hér er um það að ræða, að óumflýjanlegt er að endurnýja bifreiðakost ríkisins með eðlilegum hætti, því að það hefur enn meiri kostnað í för með sér fyrir ríkið að þurfa að hafa gamlar bifreiðir í notkun og leiðir af sér óhóflegan viðhaldskostnað. Ríkið verður óhjákvæmilega að gera út og eiga verulegan fjölda bifreiða, svo að lækkun þessa fjárlagaliðs er að engu leyti lausn á vandanum varðandi hinar svokölluðu forstjórabifreiðir, sem er allt annars eðlis og endanlegar ákvarðanir liggja fyrir um, svo sem ég mun síðar víkja að. Í sambandi við samþykkt vegáætlunar á síðasta þingi til næstu fjögurra ára varð samkomulag um, að ríkissjóður tæki að sér að annast greiðslu fastra lána, sem tekin hafa verið síðustu árin vegna ýmissa vegagerða. Veldur þessi ákvörðun ríkissjóði 21 millj. kr. útgjöldum á næsta ári. Undanskilin þessu samkomulagi var þó Reykjanesbraut, en þar er um alvarlegt vandamál að ræða, sem ekki verður lengi skotið á frest að leysa með einhverjum hætti, þar eð tekjur af veggjaldi og framlag frá Vegasjóði nægja engan veginn til að standa straum af vaxtagreiðslum vegna lána af Reykjanesbraut, hvað þá afborgunum. Hefur því síðustu árin árlega orðið að afla verulegra fjárhæða til þess að greiða afborganir og vexti af eldri lánum vegna vegagerðar þessarar og er lagt til, að svo verði einnig gert í framkvæmdaáætlun ársins 1970. Mismunandi úrræði geta komið til greina til lausnar á þessu vandamáli, en ég tel ekki hægt að leysa vandann á þann einfalda hátt, að ríkissjóður taki á sig að greiða hallann. Ríkissjóður hefur lagt út verulegt fé vegna hægri umferðar umfram tekjur af hinu sérstaka bifreiðagjaldi, sem á var lagt til þess að standa straum af þessum kostnaði. Voru þessi framlög ríkissjóðs innt af hendi með því skilyrði, að bifreiðagjaldið yrði framlengt, ef þess reyndist þörf, eins og má gera ráð fyrir í till. um það efni á þessu þingi. Í lok síðasta þings var lögð fram lögum samkv. áætlun um hafnargerð næstu fjögur ár. Sú áætlun er ekki endanleg ákvörðun um hafnargerðir á þessu tímabili, svo sem er um vegáætlun, heldur er hér um leiðbeinandi áætlun að ræða. Þó er nauðsynlegt, að þessi áætlun sé í sem nánustu samræmi við þær fjárveitingar, sem hugsanlegt þykir að verja til hafnargerða ár hvert á umræddu tímabili. Samráð var haft milli samgrn. og fjmrn., áður en þessi áætlun var lögð fram og taldi ég auðið að beita mér fyrir fjárveitingum í samráði við áætlunina, og er till. í fjárlagafrv. um fjárveitingu til hafnargerða við þetta miðuð. Hins vegar hefur síðar komið í ljós, að við nánari athugun eru fleiri en þessar hafnarframkvæmdir, sem falla undir 75% greiðsluhluta ríkissjóðs, heldur en gert hafði verið ráð fyrir, þegar frá áætluninni var gengið. Þetta er mjög miður og skapar vandamál, sem ekki er tekin afstaða til í fjárlagafrv. Í fjárlagaræðu minni s.l. ár ræddi ég rækilega um nauðsyn þess að koma fjárreiðum hafnargerðanna á viðunandi grundvöll og koma í veg fyrir hin sífelldu vanskil margra hafnargerða við ríkisábyrgðasjóð. Benti ég á ákveðin úrræði til lausnar á þessum vanda og byggði þá fyrst og fremst á því, að heildaráætlun yrði gerð um útgjöld hafnargerðanna næstu árin og skuldir þær, sem nú hvíldu þegar á viðkomandi hafnargerðum, annars vegar og hins vegar greiðslugetu hafnarsjóða og viðkomandi sveitarsjóða. Og síðan yrði veitt aðstoð fyrir milligöngu Hafnabótasjóðs tímabundið til þess að brúa bil hugsanlegra tekna og gjalda. Hafa miklar umr. verið um þetta vandamál bæði milli rn. og í fjvn. og hefur nú orðið samkomulag um að fara í meginefnum þá leið, sem ég þá benti á. Eru af þessu tilefni framlög til Hafnabótasjóðs hækkuð um 9 millj. kr. Verulegt vandamál hefur skapazt vegna erlendra lána, sem á undanförnum árum hafa verið tekin til hafnargerðanna á vegum ýmissa sveitarfélaga. Hefur orðið samkomulag um, að ríkissjóður taki á sig þann hluta gengishallans, sem leiðir af vangreiddum framlögum ríkissjóðs til viðkomandi hafnargerða, þannig að gengishallinn skiptist eftir sömu hlutföllum og framlagsskylda ríkis og sveitarfélaga til hafnanna. Sameiginlegur rekstur allra ríkisskipa er nú þegar kominn til framkvæmda, og er fyrirsjáanlegt, að hann muni gefa góða raun, þannig að í heild sparist allverulegt fé á þessari skipulagsbreyt. Eru þó ekki enn komin til öll þau skip, sem gert er ráð fyrir, að lúti hinni sameiginlegu útgerðarstjórn. Lagt er til að verja 3.7 millj. kr. sérstaklega til rekstrardeildar Ríkisskipa, en meiri lækkanir koma á móti á rekstrarkostnaði þeirra stofnana, sem skipin eiga. Lengi hefur verið mikil þörf á að reisa nýtt hús fyrir Veðurstofu Íslands. Voru fyrstu hugmyndir um það húsnæði mjög stórar í sniðum, en hafa nú verið endurskoðaðar, svo að endanlegar till. um húsnæði Veðurstofunnar verða að teljast miðaðar við hófsamlegar kröfur. Að því er nú komið, að annaðhvort verður Veðurstofan að hverfa með þjónustu sína úr Sjómannaskólanum eða skólinn verður að fá húsnæði annars staðar. Af atvinnuástæðum er einnig mjög æskilegt að geta ráðizt í þessar framkvæmdir nú. Er því lagt til að verja 10 millj. kr. til nýbyggingar húss fyrir Veðurstofu Íslands á næsta ári. Við meðferð fjárlaga í þinginu má gera ráð fyrir, að taka þurfi upp sérstakt framlag, sennilega 11 millj. kr., til væntanlegs iðnþróunarsjóðs fyrir Ísland, sem Norðurlöndin sameiginlega hafa fallizt á að stofna til þess að greiða fyrir nauðsynlegum skipulagsbreyt. og nýjungum í innlendum iðnaði, ef Ísland gerist aðili að Fríverzlunarbandalaginu. Gert er ráð fyrir, að sjóður þessi muni nema um 1.200 millj. íslenzkra kr. og er hlutur Íslands aðeins um 45 millj. kr., en framlög til sjóðsins mundu greiðast á 4 árum. Er hér að sjálfsögðu um mjög sérstæða velvild að ræða af hálfu Norðurlandaþjóðanna í okkar garð, en færa má þó þau rök fram af okkar hálfu, að viðskiptajöfnuður Íslands og hinna Norðurlandanna hefur á síðustu árum verið Íslendingum mjög óhagstæður. Tekjuáætlun fjárlagafrv. er að sjálfsögðu, sem svo oft áður, háð mikilli óvissu, svo að ganga verður út frá ýmsum forsendum, sem ómögulegt er að vita, hvort standast í reynd. Má þó benda á, að tekjuáætlun fjárl. yfirstandandi árs sýnist ætla að standast ótrúlega vel, þótt ýmislegt hafi farið á annan veg en ætlað var. Hins vegar verður að hafa í huga, að hinir óhagstæðari þættir þróunarinnar í ár munu koma meira fram í viðskiptalífinu og þar af leiðandi hafa áhrif á stöðu ríkissjóðs á næsta ári. Gert var t.d. ráð fyrir því í þjóðhagsspánni fyrir yfirstandandi ár, að síldveiðarnar mundu gefa um 2.000 millj. í útflutningsverðmæti. Tekjurnar verða væntanlega aðeins lítið brot af þeirri fjárhæð. Að vísu koma þar á móti nokkuð betri útkoma af öðrum veiðum, svo sem loðnuveiðum, en gert hafði verið ráð fyrir og batnandi verðlag, en það megnar þó engan veginn að jafna þetta tekjutap frá áætlun. Efnahagsstofnunin hefur eins og undanfarin ár gengið frá tekjuáætlun fjárlagafrv. og er áætlunin byggð á þjóðhagsspá stofnunarinnar, eins og hún var endurskoðuð eftir kjarasamningana í maí s.l. og með síðustu vitneskju um kauplags- og verðlagsbreyt. Er þar gert ráð fyrir, að atvinnuástand verði ekki lakara en það mun að jafnaði verða í ár, en það er byggt á þeirri forsendu, að síldveiðarnar bregðist ekki gersamlega í haust, heldur verði síldarafli ársins ekki minni en 1968 eða annar afli komi þá í hans stað. Heildartekjur á rekstrarreikningi fjárlagafrv. eru áætlaðar 8.082.1 millj., sem er 985.6 millj. kr. hækkun frá fjárl. yfirstandandi árs. Af þessari fjárhæð eru fyrir fram ráðstafaðir tekjustofnar 229.7 millj., þannig að tekjuauki sá, sem til ráðstöfunar verður í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, nemur 755.9 millj., eða 13.4% hækkun frá fjárl. yfirstandandi árs. Tekjuáætlun er sundurgreind svo rækilega í grg. með fjárlagafrv., að ég vil ekki eyða tíma í að ræða einstaka liði hennar, en aðeins nefna helztu breytingar. Þrátt fyrir erfiðleika á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir því, að tekjuskattur hækki um 89 millj. kr. Er þá fyrst og fremst miðað við tekjuauka vegna launahækkana á þessu ári og fjölgunar skattgreiðenda, en jafnframt áætlað fyrir nokkurri hækkun skattvísitölu, er leiði til hækkunar persónu frádráttar. Meginhækkun teknanna er þó af innflutningi, en áætlað er, að aðflutningsgjöld hækki um 305.2 millj. kr. Er þá miðað við, að almennur vöruinnflutningur aukist um 6.2% frá spá frá 1969, en í þeirri spá var gert ráð fyrir um 18% minnkun innflutnings, sem sýnist ætla að verða raunhæf. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því, að meðaltollur verði 27%, sem er nokkur hækkun frá því, sem meðaltollur sýnist ætla að verða í ár, en í ár hefur samdráttur í innflutningi hinna hærri tollflokka verið sérstaklega mikill. Miðað við reynslu yfirstandandi árs er hins vegar gert ráð fyrir verulegum samdrætti á tekjum af leyfisgjaldi af bifreiðum, þannig að sá tekjustofn lækki um 52.4 millj. miðað við fjárl. yfirstandandi árs. Áætlað er, að söluskattur til ríkissjóðs hækki um 201.6 millj. kr. og er þá gert ráð fyrir 8% aukinni söluskattsveltu. Þá er loks gert ráð fyrir, að hagnaður Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins vaxi enn um 133 millj. kr. Vegna stórvaxandi umferðar um Keflavíkurflugvöll er talið auðið að áætla 18.6 millj. kr. hækkun tekna af flugvellinum. Svo sem tekið er fram í inngangsorðum grg. fjárlagafrv., var það meginsjónarmið haft í huga við ákvörðun ríkisútgjalda samkv. frv., að auðið yrði að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl. án þess þyrfti að grípa til nýrrar skattheimtu á almenningi. Verður það sjónarmið að teljast sjálfsagt og eðlilegt við afgreiðslu fjárl. á þeim tímum, þegar almenningur verður að búa við kjaraskerðingu vegna versnandi viðskiptastöðu, sem allir vita nú um og viðurkenna, að er óumflýjanlegt að gera. Allir sanngjarnir menn munu raunar viðurkenna, að ótrúlega vel hafi tekizt að fleyta þjóðinni yfir erfiðleikatíma síðustu ára án meiri kjaraskerðingar miðað við þau stórkostlegu fjárhagsáföll, sem þjóðin hefur orðið fyrir og eru algerlega einsdæmi meðal þjóða, sem standa á svipuðu lífskjarastigi og við Íslendingar. Vegna þeirrar miklu nauðsynjar að forðast nýjar skattaálögur reynist óumflýjanlegt að synja um margvíslegar fjárveitingar, sem vissulega hefði verið æskilegt að geta sinnt til margháttaðra umbótamála. Ég hef hér að framan greint frá helztu orsökum útgjaldahækkana ríkissjóðs og tel mig geta fullyrt með góðri samvizku, að þar hafi verið rækilega spyrnt við fótum gegn allri þeirri útþenslu í ríkiskerfinu, sem hægt er að komast hjá, að undantekinni þeirri aukningu á sviði menntamála og heilbrigðismála, sem ég geri naumast ráð fyrir, að menn gagnrýni nema þá fremur á þann hátt, að of skammt sé gengið. En þessir tveir útgjaldaliðir að viðbættum launahækkunum til opinberra starfsmanna, sem einnig eru óumflýjanleg útgjöld, nema meginhluta allrar útgjaldahækkunar ríkissjóðs á næsta ári. Auðvitað hefði verið æskilegt bæði vegna brýnnar þarfar og einnig vegna atvinnuástands að verja meiru fé til opinberra framkvæmda. En vert er þó að benda á, að í fjárlagafrv. eru hækkanir til verklegra framkvæmda ríkissjóðs um 90 millj. kr. Að auki má svo benda á, að fyrirhuguð er lánsfjáröflun til nokkurra mikilvægra framkvæmda á næsta ári innan ramma framkvæmdaáætlunar auk þess, sem mikilvægar ráðstafanir hafa verið gerðar á þessu ári til að afla verulegs fjármagns bæði til ríkisframkvæmda og til aðstoðar við atvinnulifið í landinu almennt og unnið er nú að athugun á fjárþörf stofnsjóða atvinnuveganna á næsta ári og ráðstafanir munu verða gerðar til öflunar fjármagns til brýnustu framkvæmda á sviði atvinnulífsins. Auk þess, sem á þessu ári hefur verið haldið uppi verklegum framkvæmdum í samræmi við fjárveitingar fjárl., hefur verið hafizt handa um byggingu Heyrnleysingjaskólans, sem var mjög brýnt viðfangsefni. Áfram hefur verið haldið með byggingu Hamrahlíðarskólans, sem gert hafði verið ráð fyrir að fresta á þessu ári. Samþ. hefur verið að veita stúdentum nægilega fjárhagsaðstoð af ríkisins hálfu, til þess að hafizt geti orðið handa um byggingu félagsheimilis stúdenta. Haldið hefur verið áfram byggingu tollstöðvarhússins í Reykjavík með viðbótarfjárveitingu. Hraðað hefur verið mikilvægum hafnarframkvæmdum á ýmsum stöðum á landinu með fyrirgreiðslu ríkisins um lánsfjáröflun. Gerðar hafa verið ráðstafanir til fjáröflunar fyrir Vegasjóð til þess að geta nú í haust og vetur haldið áfram vinnu við Austurveg og Vesturlandsveg. Í gangi er helmingsstækkun Kísilgúrsverksmiðjunnar við Mývatn og gert er í framkvæmdaáætlun fyrir árið 1970 ráð fyrir fjáröflun, til þess að á næsta ári sé hægt að hefjast handa um stækkun Laxárvirkjunar og nýbyggingu við Áburðarverksmiðju. Áður hef ég nefnt byrjunarfjárveitingar á næsta ári til byggingar fyrir Veðurstofuna og nýbyggingar Fæðingardeildar Landsspítalans. Gert er ráð fyrir verulegri aukningu vegagerðar á næsta ári og fjár mun verða aflað til þess að efla skipasmíðaiðnaðinn auk þess, sem nýlega hefur verið skýrt frá mikilvægri aðstoð Seðlabankans í því skyni að hraða lánveitingu til íbúðabygginga víðs vegar um landið og stuðla þannig að verulegri atvinnuaukningu í byggingariðnaðinum. Á vegum atvinnumálanefndar ríkisins hefur á þessu ári verið ráðstafað um 340 millj. kr. til margvíslegra framkvæmda, sem stórbætt hafa víða atvinnuástand. Lánveitingar eru þegar hafnar af lánsfé því, sem aflað var á þessu ári til Norðurlandsáætlunar, en einmitt í þeim landshluta hefur atvinnuástand hlutfallslega verið lakast. Seðlabankinn hefur nú veitt um 150 millj. kr. í nýjum afurðalánum til iðnaðarins auk þess, sem Seðlabankinn fyrr á árinu veitti mikilvæga aðstoð til þess að koma útgerð og frystiiðnaði í fullan gang, en hún hefur skilað miklum árangri í þróttmikilli framleiðslustarfsemi það, sem af er árinu. Síðast en ekki sízt má benda á hið mikilvæga samkomulag um að hraða svo stækkun álbræðslunnar og næstu stórvirkjun í því sambandi, að framhaldsframkvæmdir hefjist þegar á næsta ári. Ég held því, að þegar allt þetta er haft í huga, sé ekki með nokkru móti hægt að halda því fram með neinni sanngirni, að ríkisvaldið hafi ekki augun opin fyrir þeirri höfuðnauðsyn að bægja frá böli atvinnuleysis og reyna að auka svo verklegar framkvæmdir hins opinbera, sem frekast er kostur, án þess annaðhvort að leggja nýjar auknar byrðar á þjóðfélagsþegnana eða taka upp stefnu í peningamálum, sem á skömmum tíma mundi gera að engu vonir okkar um viðreisn efnahagskerfis þjóðarinnar. Með fjárlagafrv. fylgja nú eins og í fyrra drög að framkvæmdaáætlun ríkisstj. fyrir árið 1970. Ég legg áherzlu á, að aðeins er um drög að ræða og vitanlega verður síðar á þinginu leitað heimildar fyrir lántöku í sambandi við framkvæmdaáætlunina, svo sem gert var í fyrra og þá endanlegar till. gerðar um þær framkvæmdir, sem auðið reyndist að afla fjár til. Hins vegar er með þessum drögum að framkvæmdaáætlun reynt að draga upp mynd annars vegar af hinum brýnustu viðfangsefnum, sem þarf að afla fjár til og hins vegar af möguleikum til lánsfjáröflunar. Um lánsfjáröflun er það að segja, að þar eru sömu leiðir hugsaðar og undanfarin ár, annars vegar PL–480 vörukaupalán og hins vegar útgáfa spariskírteina, en ætlunin er svo sem áður að afla fjár til framkvæmdasjóða atvinnuveganna fyrst og fremst með samningum við viðskiptabankana. Ég sé ekki ástæðu til að skýra einstaka liði framkvæmdaáætlunarinnar, en aðeins víkja að nokkrum atriðum. Nýlega hefur Orkustofnun gengið frá mjög rækilegum áætlunum um heildarrannsóknir á vatnsorku landsins annars vegar og hins vegar hitaorku. Eru þessar áætlanir hvor tveggja hinar fróðlegustu og gagnlegustu til þess að geta gert sér grein fyrir þessum miklu viðfangsefnum, þar sem um okkar mikilvægustu náttúruauðlindir er að ræða. Samkv. áætlunum þessum er gert ráð fyrir að verja á næstu 5 árum mjög miklu fé til heildarrannsókna. En þótt þær rannsóknir séu hinar nytsömustu, orkar auðvitað tvímælis, hversu mikinn hraða eigi að hafa á rannsóknunum, bæði vegna fjárhagsgetu okkar og eins af þeirri ástæðu, að mörg þessara rannsóknarverkefna hafa því aðeins raunhæfa þýðingu á næstu árum, að við höfum möguleika á að koma upp iðjuverum, er hagnýti orkuna. Þessar viðamiklu áætlanir þurfa því nánari athugunar við, enda eru áætlunargerðirnar það nýjar, að ekki hefur unnizt tóm til að taka þær til rækilegrar athugunar í ríkisstj. En vafalaust geta hins vegar allir verið sammála um, að orkurannsóknum þarf að sinna í vaxandi mæli á næstu árum. Í þetta sinn er áætlað í framkvæmdaáætlun að verja 15 millj. kr. til orkurannsókna til viðbótar því fé, sem Orkusjóður kann að geta varið til þeirra mála. Þessi tala er fyrst og fremst sett á blað til þess að gera ljóst, að menn hafa augun opin fyrir mikilvægi þessa máls, en á þessu stigi byggist hún ekki á neinni sérstakri áætlun um framhald orkurannsókna, eða hvernig á þeim skuli tekið. Inn í framkvæmdaáætlun koma nú tvö ný, stór viðfangsefni. Það er annars vegar Laxárvirkjun, sem áætlað er, að afla þurfi af ríkisins hálfu 50 millj. kr. lánsfjár til á næsta ári, en gert er ráð fyrir, að með stækkun Laxárvirkjunar verði eign ríkissjóðs í virkjuninni aukin úr 35% í 50%. Þá hefur verið ákveðið að hefjast handa um stækkun Áburðarverksmiðjunnar, sem nú er orðin algert ríkisfyrirtæki. Í fjárlagafrv. sjálfu er veitt fé til þess að leysa inn hlutabréf annarra hluthafa í Áburðarverksmiðjunni, en um það varð samkomulag, að þau yrðu greidd á fimm árum, en í framkvæmdaáætlun er gert ráð fyrir að afla 70 millj. kr. til byggingarinnar sjálfrar. Áætlað er, að þessi stækkun Áburðarverksmiðjunnar kosti samtals um 220 millj. kr., en fyrsti áfangi Laxárvirkjunar kosti 287 millj. kr. Þá er í þriðja lagi nýtt í framkvæmdaáætlun næsta árs, að gert er ráð fyrir 30 millj. kr. fjáröflun vegna bygginga fyrir Háskóla Íslands. Hvort nauðsynlegt reynist, að þetta fé verði handbært á næsta ári til framkvæmda, er ekki sennilegt. En fjáröflunin er miðuð við þá framkvæmdaþörf, sem háskólanefnd telur, að verði í byggingarmálum Háskólans miðað við næsta 10 ára tímabil. Hef ég fyrr í ræðu minni vikið að þessu mikla viðfangsefni. Ég hef fyrr í ræðu minni minnzt lítillega á fasteignamatið, sem mörgum og þ.á.m. einnig mér sjálfum þykir hafa tekið óhóflega langan tíma að ganga frá. Í byrjun þessa árs lagði ég á það höfuðáherzlu, að fasteignamatið yrði tilbúið um mitt þetta ár, þannig að það geti tekið gildi um næstu áramót og væri ég reiðubúinn til þess að veita umframfé, svo að það gæti staðizt. Því miður eru samt ekki allt of miklar horfur á, að þetta geti orðið að raunveruleika og skal ég taka það skýrt fram, að drátturinn á fasteignamatinu og ef það getur ekki tekið gildi um næstu áramót, er ekki að kenna stjórnendum fasteignamatsins, heldur því, að fasteignamatið er nú unnið með allt öðrum hætti, en áður hefur tíðkazt og er miklum mun fullkomnara, en jafnframt hefur komið í ljós, sem menn gerðu sér ekki grein fyrir í upphafi, að ótrúleg vanræksla hefur átt sér stað um skráningu fasteigna og réttinda yfir fasteignum víða hér um land um langt árabil. Er því hér í rauninni verið að vinna brautryðjendaverk, sem ég hygg, að reynist ómetanlegt. Nefna má, að t.d. eru til heil byggðarlög, þar sem engar lóðaskrár eru til og starfsmenn fasteignamatsins hafa neyðzt til þess að taka að sér margs konar verkefni á þessu sviði, sem raunverulega er skylda sveitarstjórna lögum samkv. að sjá um. Allt þetta mun verða nánar skýrt, þegar fasteignamatið sér dagsins ljós, en taka þarf ákvörðun nú í vetur um framtíð fasteignamatsins og hvernig að því skuli unnið framvegis, því að þær aðferðir, sem fylgt hefur verið til þessa við fasteignamat, eru algerlega óviðunandi, enda núverandi fasteignamat fyrir langalöngu komið úr öllu sambandi við raunverulegt verðgildi fasteigna. Tryggja þarf hins vegar, að fasteignamat sé á hverjum tíma í sem nánustu samræmi við raungildi fasteignanna og er nú unnið að undirbúningi löggjafar um þetta efni, er gildi til frambúðar. Löggilding fasteignamatsins hefur hins vegar mjög víðtækar verkanir og eigi það ekki að leiða til stórfelldrar röskunar, þar sem ótal margt er miðað við fasteignamat, verða samtímis gildistöku þess að fara fram margvíslegar lagabreytingar. Í gildandi l. um hið nýja fasteignamat er svo fyrir mælt, að gjaldaviðmiðanir allar við fasteignamat skuli breytast á þann veg, að gjöldin hækki ekki. Viðhorf manna í þessu sambandi hafa breytzt töluvert frá því, að l. voru sett. M.a. hefur mat fasteigna til eignarskatts og eignarútsvars verið nífaldað og þarf því að taka allt mál þetta til heildarathugunar. Hefur þegar verið hafin vinna á þessu sviði, annars vegar í fjmrn. í sambandi við skatta til ríkissjóðs, er miðast við fasteignamat og hins vegar í félmrn. í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga varðandi þau gjöld sveitarfélaga, sem miðast við fasteignamat. Verður þeim athugunum haldið áfram af fullum krafti og undirbúningi fasteignamatsins í heild, þó ég efist um, að gildistakan geti orðið um næstu áramót, svo sem ég hefði vonað, m.a. vegna þess, að eftir að endanlega hefur verið frá matinu gengið, eru gildandi alllangir kærufrestir og verður síðan að úrskurða þær kærur, áður en matið getur tekið gildi. Merkilegar og mikilvægar athuganir og viðræður fara nú fram um launamál opinberra starfsmanna og þótt öldurnar hafi sýnzt hafa risið nokkuð hátt stundum og þá einkum s.l. vetur í sambúð ríkisins og opinberra starfsmanna, þá er þó sambúð opinberra starfsmanna og rn. sem betur fer engan veginn svo slæm sem sýnast kynni af þeim deilum og málarekstri. Ég tel þær aðgerðir fjmrn. að haga greiðslu vísitöluuppbóta til opinberra starfsmanna í samræmi við gildandi reglur á vinnumarkaðinum, þar til endanlegir kjarasamningar tókust s.l. vor, hafa verið réttar og óhjákvæmilegar, eins og öll málsatvik voru. Hins vegar tel ég jafneðlilegt, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja reyndi að leita réttar síns, sem það taldi vera fyrir hendi og að lokum krefjast úrskurðar kjaradóms um, hvenær vísitölu uppbæturnar skyldu taka gildi, enda þótt að öðru leyti tækjust auðveldlega samningar milli aðila um vísitölu uppbæturnar sjálfar og kjarasamningana í heild. Tel ég, að hvorugt þetta þurfi að leiða eða hafi raunar leitt til nokkurs fjandskapar milli forráðamanna opinberra starfsmanna og rn. Við úrskurð kjaradóms í þessum deilumálum hef ég ýmislegt að athuga engu síður en forráðamenn BSRB, en tel hvorki viðeigandi né neinum til gagns að gera þær aths. mínar hér að umtalsefni. Það, sem mestu máli skiptir er, hvort tekst að ná samkomulagi um það allsherjarstarfsmat, sem unnið hefur nú verið að mánuðum saman, en sem tekið hefur það langan tíma, að samkomulag varð um það milli rn. og BSRB að fresta um eitt ár kjarasamningum þeim, sem raunverulega hefðu átt að fara fram fyrir þessi áramót, í trausti þess, að starfsmatið verði þá tilbúið og á það hefði þá reynt til hlítar, hvort samkomulag gæti um það tekizt. Nú þegar liggja fyrir grundvallar till. þeirra manna, sem að starfsmatinu hafa unnið, um uppbyggingu þess og hafa aðilar þessar till. eða ramma starfsmatsins, ef svo má segja, til athugunar hver fyrir sig. Svo sem alkunnugt er þá hefur sá vandi skapazt í sambandi við samtök opinberra starfsmanna, að háskólamenntaðir starfsmenn hafa langflestir klofið sig út úr Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og heimtað sjálfstæða samningsaðild. Ég hef ekki farið dult með, að ég teldi það mjög ógiftusamlegt, ef tveir og þá væntanlega síðar enn fleiri aðilar yrðu samningsaðilar af hálfu opinberra starfsmanna og mundi slíkt leiða til aukinna vandræða í samningum. Ég hef þess vegna lagt á það ríka áherzlu við Bandalag háskólamanna og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, að þeir gætu með einhverjum hætti komizt að samkomutagi um samaðild að kjarasamningum í framtíðinni. Þess vegna hefur verið fallizt á þá ósk Bandalags háskólamanna, að þeir hafi einnig aðild að því starfsmati, sem nú fer fram og mun vafalaust endanleg afstaða til starfsmatsins ráða miklu um það, hvort einhver grundvöllur finnst fyrir samstarfi milli Bandalags háskólamanna og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í framtíðinni um kjaramálin. Um tveggja ára skeið hefur verið í fjárl. 1 millj. kr. fjárveiting til orlofsheimila opinberra starfsmanna á vegum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Á afmæli BSRB fyrir tveimur árum afhenti ríkið bandalaginu land undir orlofsheimili í samráði við stjórn bandalagsins. Við nánari athugun hefur stjórn bandalagsins ekki talið þetta land hentugt til byggingar orlofsheimila, en hefur í þess stað fest kaup á öðru landi. Stjórn BSRB hefur sótt á að fá ríkisframlag til orlofsheimila miðað við ákveðna prósentu af greiddum launum ríkisstarfsmanna. Á þessu stigi þykir ekki auðið að fallast á þá beiðni, enda þarf að athuga miklu nánar, hverjir skulu hafa ráðstöfunarrétt slíks fjár, m.a. hvort samtök ríkisstarfsmanna verði áfram ein heild eða deilist í fleiri hópa, en sanngjarnt þykir með hliðsjón af fyrirhuguðum orlofsheimilisframkvæmdum BSRB að hækka framlagið á næsta ári úr einni millj. í 2.5 millj. Unnið hefur verið á þessu ári að hagsýslu–og hagræðingarverkefnum á mörgum sviðum í ríkisrekstrinum. Hef ég í fyrri fjárlagaræðum vikið að ýmsum þessara verkefna, sem hljóta að taka langan tíma, en ýmislegt er nýtt af nálinni, sem komið hefur til athugunar og þurft hefur að sinna á yfirstandandi ári. Fjögurra manna undirnefnd fjvn. undir forystu formanns n. hefur allt þetta ár unnið að athugun ýmissa þátta ríkisrekstrarins, þar sem nm. hefur helzt þótt tilefni gefast til athugunar með sparnaðarmöguleika fyrir augum. Hefur hagsýslustjóri og menn hans veitt n. alla tiltæka aðstoð og auk þess hefur hagsýslustofnunin sjálf unnið að ýmsum verkefnum, sem til hafa fallið eða henni hafa verið falin af ríkisstj. Sjálfur hef ég átt umræðufundi við undirnefnd fjvn. og sé ég ástæðu til þess að þakka nm. öllum fyrir það, með hvílíkum áhuga og samhug þeir hafa unnið að verkefnum sínum og vona ég einnig, að þeir hafi ekki ástæðu til að kvarta yfir því, að hagsýslustofnunin, rn. eða ég persónulega hafi ekki tekið ábendingum þeirra vel. Tel ég reynslu þeirra tveggja ára, sem undirnefndin hefur starfað, tvímælalaust hafa sannað það, að áfram eigi að halda þessari nánu samvinnu milli fjmrn. og fjvn. Alþ. og sú samvinna sé líklegasta leiðin til að fá fram komið nauðsynlegum skipulagsbreytingum og hagræðingu í ríkisrekstrinum, þar sem slíkt þykir nauðsynlegt og æskilegt. Mér þykir rétt að víkja sérstaklega að bifreiðamálum ríkisins, af því að þau hafa stundum verið í brennipunkti, bæði í blöðum og einnig hér á hinu háa Alþ. Hefur ýmsum þótt seint ganga að koma þeim málum í fast kerfi, en ég tel þá, sem málið hafa krufið til mergjar, hafa komizt að raun um það, að hér er um viðfangsefni að ræða, sem er mjög flókið og erfitt úrlausnar, enda mundi það annars hafa verið leyst fyrir löngu, því það hefur verið á dagskrá í a.m.k. tvo áratugi. Mér þykir því vænt um að geta skýrt frá því, að endanleg niðurstaða er fengin varðandi frambúðarskipan bílamála ríkisins. Varð samkomulag um heildartill. í málinu milli hagsýslustofnunar og rn., undirn. fjvn. og bíla– og vélan. rn. og hefur ríkisstj. nú í meginatriðum fallizt á þessar till. Reglur um bílamálin verða birtar og skal ég því ekki rekja þær hér í einstökum atriðum, enda of umfangsmiklar til þess, en aðeins skýra frá því, að meginundirstöðurnar eru þær, að allir bílar í eigu ríkisins verði auðkenndir greinilega og óheimilt verði með öllu að nota þá bíla nema í þágu viðkomandi embættis eða stofnunar, en svo kallaðir forstjórabílar, eða bílar, sem hafa verið til einkanota tiltekinna embættismanna og greiddur af þeim allur kostnaður úr ríkissjóði, verði seldir viðkomandi starfsmönnum með sanngjörnum kjörum og síðan verði gerðir við þá og aðra ríkisstarfsmenn, sem þurfa á bíl að halda, fastir samningar um tiltekna bifreiðastyrki í samræmi við þær þarfir, sem viðkomandi starfsmaður er talinn hafa fyrir bifreið í sambandi við starf sitt. Er nú að mestu lokið mati, akstursmati opinberra starfsmanna af hálfu bíla– og vélanefndar og merking ríkisbíla er þegar hafin. Hins vegar munu allir gera sér ljóst, að það er stórkostleg hlunninda skerðing að taka bifreið af starfsmanni, sem hefur haft ríkisbifreið og ríkið greitt af henni allan reksturskostnað, hvort sem slíkt má teljast, að hafi verið eðlilegt eða ekki. Í mjög mörgum tilfellum er hér einmitt um embættismenn ríkisins að ræða, sem gegna mjög veigamiklum og ábyrgðarmiklum stöðum, en eru illa launaðir og oft miklu verr en ýmsir undirmenn þeirra. Jafnhliða því, að embættismennirnir eru sviptir þessum mikilvægu hlunnindum tel ég því óumflýjanlegt, að launamál þeirra séu tekin til endurmats og því sé eðlilegt, að hlunnindamissirinn falli saman við þann tíma, þegar breytingar eiga að vera almennt á kjörum ríkisstarfsmanna. Nú er ég ekki með þessu að segja, að viðkomandi starfsmaður eigi að fá hlunnindamissinn bættan að fullu, slíkt þarf ekki að vera sanngjarnt, og einmitt gallinn á bifreiðaútgerð ríkisins til handa ýmsum embættismönnum sínum í dag er sá, að þar er um mikla mismunun að ræða og fjöldi embættismanna hefur ekki ríkisbifreið, sem hefði jafnvel meiri þörf fyrir hana starfs síns vegna, heldur en annar, sem hefur slíka bifreið á kostnað ríkisins. Það er því nauðsynlegt, að komi til heildarmats í hlutfalli við laun annarra starfsmanna, að hve miklu leyti hlunninda missir sem þessi skuli bættur upp með beinum launabótum viðkomandi embættismönnum til handa. Af þessum sökum hefur verið ákveðið, að umræddar bifreiðareglur taki ekki gildi fyrr en 1. júlí 1970. En sú dagsetning er valin sökum þess, að í samningum milli fjmrn. og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er gert ráð fyrir því, að hið endurskoðaða starfsmat og nýir launasamningar, sem á að vera lokið fyrir næstu áramót, skuli verka aftur fyrir sig til 1. júlí n. k. Eitt þeirra verkefna, sem ríkisstj. hefur falið hagsýslustofnuninni og hefur sýnt sig að hafa mikla þýðingu, er gerð leigusamninga á vegum ríkisins og hefur svo verið fyrir mælt, að engir leigusamningar ríkisstofnana skyldu vera gildir nema hagsýslustjóri staðfesti þá. Hefur þetta í mörgum tilfellum leitt til þess, að tekizt hefur að ná hagstæðari leigusamningum og jafnvel að eldri leigusamningum hefur fengizt breytt til lækkunar, en það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að ná sem hagstæðustum leigukjörum fyrir ríkið og einnig, að samræmi sé í leigumálum ríkisins. Á sama hátt hefur það haft verulega þýðingu til samræmingar og létt vanda af einstökum ráðuneytum, að tveim trúnaðarmönnum á vegum fjmrn., var falið að úrskurða þóknanir fyrir öll nefndastörf, sem unnin eru á vegum ríkisins. Einnig þetta hefur stuðlað að samræmi og yfirleitt verið vel við unað, þó að stundum hafi sumum nm. þótt heldur naumt skammtað. Verkstæðisrekstur ríkisins er mikið viðfangsefni og víðtækt, sem búið er að vinna að alllengi. Sérstök n. samdi rækilega skýrslu um þessi mál og síðan hafa þau verið til athugunar, bæði í hagsýslustofnuninni og undirn. fjvn. og loks endanlegar till. komið til kasta ríkisstj. Viðfangsefnið var í rauninni tvíþætt. Annars vegar athugun á rekstri Landssmiðjunnar, sem sjáanlega hefur ekki að óbreyttum aðstæðum neinn starfsgrundvöll lengur og hins vegar að athuga möguleika á að sameina hin mörgu verkstæði ýmissa framkvæmdastofnana ríkisins. Landssmiðjumálið var fyrir nokkru endanlega afgr. á þann veg, að Landssmiðjan skyldi starfa áfram fyrst og fremst að því takmarkaða verkefni að vera viðgerðarþjónustufyrirtæki fyrir skip ríkisins og ýmsar ríkisstofnanir, án þess að almennt væri haggað starfsemi annarra verkstæða framkvæmdastofnananna. Þótti við fyrstu athugun líklegt, að með þessu mætti tryggja framtíðar starfsgrundvöll Landssmiðjunnar, en síðar hefur komið í ljós, að það er ógerlegt og þótt ríkisstj. hafi ekki enn tekið endanlega afstöðu til þessarar niðurstöðu, sem sýnist ótvíræð, sýnist mér ekki annað vera fyrir hendi en annaðhvort leggja Landssmiðjuna niður eða þá greiða verulegan hallarekstur hennar úr ríkissjóði á hverju ári. Heildarathugun verkstæðismálanna er það langt komið, að sýnilegt virðist, að hagkvæmt sé að sameina ýmis verkstæði ríkisstofnana og mun verða að því stefnt, að endanlegar ákvarðanir varðandi þessi mál verði teknar í vetur, en þær athuganir, sem þegar liggja fyrir, benda allar ótvírætt í þá átt, að með sameiningu verkstæða ríkisins og verkaskiptingu megi koma við verulegum sparnaði og bættri nýtingu tækja og vinnuafls. Virðist í rauninni rétt að stefna að því að koma á fót einni vélamiðstöð ríkisins, sem síðan leigi hinum einstöku ríkisstofnunum vinnuvélar, eftir því sem hentar hverju sinni. Íslenzka ríkið hefur ekki úr það miklu að spila eða einstakar opinberar stofnanir, hvort sem er á vegum ríkis eða sveitarfélaga og raunar hafa þær heldur ekki leyfi til þess gagnvart almenningi að fara svo með fjármuni, sem því miður tíðkast of mikið enn í dag, að ekki er höfð nægileg samvinna til þess að tryggja það, að tvær eða fleiri opinberar stofnanir séu ekki að kaupa tæki eða annan búnað eða að sinna sömu verkefnum. Hefur því t.d. verið reynt að stuðla að því, að rannsóknarstofnanir atvinnuveganna hefðu um það samráð sín á milli, þegar um dýr tækjakaup er að ræða, hvort stofnanirnar gætu ekki sameiginlega notað slík tæki og sams konar samstarfi hefur verið reynt að koma á, á milli sjúkrahúsa, en þar er vitanlega mjög oft um dýr tæki að ræða. Nú síðast hafa farið fram viðræður á milli fjmrh. og menntmrh. um það, hvort ekki væri auðið að koma á sérstakri skráningarmiðstöð bóka til þess að tryggja það, að hin ýmsu opinberu bókasöfn væru ekki að kaupa sams konar bækur hvert um sig í stað þess að vinna að því, að hið takmarkaða fjármagn til bókakaupa væri notað á þann veg að stuðla að kaupum á sem flestum tegundum bóka. Má hér einkum nefna ýmiss konar vísindarit, sem yfirleitt eru dýr, en margar stofnanir auk bókasafna hafa lagt kapp á að koma sér upp sérstökum bókasöfnum. Hlýtur slíkt samstarf um skiptingu verkefna á þessu sviði að vera öllum aðilum til gagns, því að vitanlega er aldrei hægt að kaupa nema lítinn hluta þeirra bóka, sem þörf væri á að fá til landsins. Ætlunin er, að ráðuneytin beiti sér fyrir slíkri bókaskráningu og eftirliti með innkaupum bóka og er lagt til að verja fé til Landsbókasafnsins, er geri því kleift að ráða starfsmann, er hefði þessa skráningu og eftirlit með höndum. Hér er ekki um stórmál að ræða, en hefur þó sína þýðingu. Á næstsíðasta þingi voru sett lög um embættisbústaði, þar sem ákveðið var, að ríkið hætti að byggja embættisbústaði í þéttbýli. Í framhaldi af þessari lagasetningu hefur húsameistara ríkisins verið falið að gera uppdrætti að hentugum embættisbústöðum með það í huga, að gerð embættisbústaða yrði stöðluð, en það ekki látið vera meira og minna eftir duttlungum þess embættismanns, sem af tilviljun er í viðkomandi embætti, þegar embættisbústaður er reistur, þannig að víða má benda á dæmi þess, að embættisbústaðir henta alls ekki almennt, þó að þeir hafi getað hentað vel viðkomandi embættismanni. Þetta merkir ekki, að allir embættisbústaðir geti verið nákvæmlega eins, heldur er höfð hliðsjón af mismunandi hlutverkum mannanna, sem í þeim búa. Það ætti tvímælalaust að geta orðið til sparnaðar og skynsamlegri nýtingar fjár, að aðeins væru reistar fáar gerðir embættisbústaða, og mundi það einnig létta vanda af viðkomandi ráðuneytum. Í l. um embættisbústaði er beinlínis svo fyrir mælt, að embættisbústaðir, sem losna á þéttbýlissvæðunum, skuli seldir með opinberu útboði og hefur verð reynt að stuðla að því, að þeirri reglu verði yfirleitt komið á um sölu ríkiseigna. Eru nú í undirbúningi ákveðnar till., sem miða að því að koma fastri skipan á sölu hvers konar eigna ríkisins. Er nauðsynlegt að koma í veg fyrir það, að grunsemdir vakni um óeðlilega viðskiptahætti í sambandi við sölu ríkiseigna. Þá er í athugun, hvort ekki sé hagkvæmt fyrir ríkið að mynda eigin tryggingasjóð í stað þess að kaupa tryggingar á ríkiseignir fyrir mikið fé árlega. Bendir margt til, að sú skipan geti sparað verulegt fé, en þetta mál þarfnast þó rækilegrar könnunar. Enn mun verða lagt fyrir Alþ. frv. það um skipan opinberra framkvæmda, sem áður hefur tvisvar legið fyrir þinginu án endanlegrar afgreiðslu. Á síðasta þingi var þó mikið unnið í þessu máli, leitað umsagnar margra aðila og margar eftirtektarverðar aths. og ábendingar komu fram frá ýmsum sérfróðum aðilum í þjóðfélaginu. Þótt ýmsar brtt. hafi þar komið fram, ber þó öllum saman um, að frv. í heild stefni mjög til bóta og tel ég miklu varða, ef koma á viðunandi skipulagi og eftirliti á opinberar framkvæmdir, að frv. geti nú orðið að l. á þessu þingi. Sérstök athugun hefur farið fram á rekstrargrundvelli Þjóðleikhússins á vegum hagsýslustofnunarinnar og menntmrn. í samráði við þjóðleikhússtjóra. Hefur sú athugun leitt til margra jákvæðra ábendinga, sem ættu að geta styrkt stöðu leikhússins, en á því er brýn þörf og er fjárveiting til Þjóðleikhússins nú miðuð við þessa athugun. Þá hefur sams konar grundvallarkönnun verið hafin á rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar, en fjárreiður hennar eru nú komnar í mikið óefni. Áður hef ég minnzt á heildarathugun, sem fram hefur farið og er raunar enn ekki lokið, á öllum rekstursgrundvelli Rafmagnsveitna ríkisins og fram fer nú á vegum hagsýslustofnunarinnar og póst– og símamálastjórnarinnar heildarathugun á rekstri Pósts og síma, sem er orðin ein stærsta stofnunin í þjóðfélaginu og þarf því að leita allra úrræða, til þess að rekstur hennar geti verið með sem hagkvæmustum hætti. Þá hafa á árinu á vegum hagsýslustofnunarinnar í samráði við viðkomandi rn. farið fram athuganir á ýmsum atriðum í rekstri einstakra ríkisstofnana, enda þótt þar hafi ekki verið um heillegar athuganir að ræða, svo sem í sambandi við þær stofnanir, sem ég þegar hef nefnt. Það skal skýrt tekið fram, að þær tilteknu stofnanir, sem teknar hafa verið til sérstakrar athugunar nú, má ekki líta á sem einhverjar óreiðustofnanir, sem öðrum stofnunum fremur halda illa á sínum málum, heldur hefur athugunin oftast nær til komið vegna þess, að við sérstök vandamál hefur verið að glíma í viðkomandi stofnunum og það þótt sjálfsagt að kanna, með hverjum hætti þau væru farsælast leyst. Vitanlega verður haldið áfram heildarkönnun á öllum stofnunum ríkisins, eftir því sem tilefni gefst til og vil ég láta það koma fram, að í öllum tilvikum hafa yfirmenn viðkomandi stofnana verið mjög fúsir til samstarfs um athugun á hagkvæmni í rekstri stofnana og raunar margir ríkisforstjórar oft leitað beinlínis til hagsýslustofnunarinnar um aðstoð eða leiðbeiningar varðandi ýmis atriði í rekstri sinna stofnana. Þá tel ég rétt að víkja nokkuð að viðhorfi í skattamálum, en það viðfangsefni er í rauninni þrenns konar. Í fyrsta lagi skattalögin sjálf og álagningarreglur, í öðru lagi framtalaeftirlit og skattrannsóknir og í þriðja lagi sjálf innheimta hinna álögðu skatta. Í síðustu fjárlagaræðu minni skýrði ég frá því, að vegna ágreinings, sem oft væri uppi um skattálagningu hér á landi miðað við önnur lönd, hefði ég farið þess á leit við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, að hann veitti sérfræðilega aðstoð til þess að kanna íslenzka skattkerfið og benti á, hvað helzt færi þar aflaga og að hve miklu leyti kerfið væri annaðhvort lakara eða betra en í öðrum sambærilegum löndum. Þessi athugun var leyst af hendi bæði skjótt og vel og snemma á þessu ári barst fjmrn. í hendur mjög ítarleg grg. frá sérfræðingum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Kom þar ýmislegt fróðlegt í ljós, sem hér skal ekki rakið að öðru leyti en því, að niðurstaða álitsins var sú, að skattar væru hér ekki þyngri, nema síður sé, en í mörgum öðrum sambærilegum löndum, þótt einstakar skatttegundir væru taldar hæpnar, svo sem aðstöðugjöld, og nauðsynlegt væri að stefna að því að fækka tegundum skatta. Nál. hefur síðan verið í sérstakri athugun í rn. og er nú verið að vinna að því að semja útdrátt úr skýrslunni, sem ég tel sjálfsagt, að verði afhentur hv. þm. til upplýsingar og fróðleiks, en jafnframt verði tekið til athugunar, að hve miklu leyti þessi skýrsla gefi ástæðu til breytinga á íslenzka skattkerfinu. Ég hef oft áður sagt, að slæmt væri að gera stöðugar breytingar á skattalögunum og þær hafa því miður verið of tíðar og skapað vandræði í framkvæmd og álagningu skatta, þótt mér sé hins vegar vel ljóst, að það þarf að gera ýmsar lagfæringar á skattal., en þær breytingar væri rétt að bíða með, þar til fyrir lægi endanleg tillögugerð n. þeirrar, sem hefur haft að undanförnu til athugunar, hvort og þá með hverjum hætti skuli taka upp staðgreiðslukerfi skatta hér á landi. Lokaathugun þess máls hefur verið í höndum þingkjörinnar nefndar, þannig að fjmrn. eða ríkisstj. sem slík hefur ekki haft afskipti af gangi málsins, en hins vegar hefur formaður n. tjáð mér, að endanlegs álits hennar sé að vænta nú alveg á næstunni og kemur þá í ljós, hvaða breytingar á skattal. eru blátt áfram nauðsynlegar og óumflýjanlegar í sambandi við staðgreiðslukerfið sjálft, ef á að taka það upp. Í framhaldi af því taldi ég rétt, að framkvæmd væri heildar athugun skattal. að öðru leyti og tek ég til athugunar með hliðsjón af reynslu síðustu ára, hvaða atriði væru almennt í skattalögum, sem þyrfti að breyta og jafnframt að hve miklu leyti væri hægt að gera skattkerfið í heild einfaldara, m.a. með því að losna við ýmiss konar smágjöld, sem einmitt sérstök athugun hefur leitt í ljós, að kostar ríkið mikið fé að leggja á og innheimta. Í framhaldi af athugun Seðlabankans á ráðstöfun, sem gera þyrfti til að koma á kaupþingi og nauðsynlegum verðbréfamarkaði hér á landi, var á fyrra hluta þessa árs skipuð n. hinna færustu sérfræðinga í skattamálum og fjármálum til að athuga hina skattalegu hlið þessa vandamáls, þannig að stuðlað væri að aukningu eigins fjármagns fyrirtækja með því að örva almenning til þátttöku í atvinnurekstri, auðvelda sameiningu fyrirtækja og kanna, með hliðsjón af væntanlegri aðild Íslands að Fríverzlunarbandalaginu, hver væri skattaleg aðstaða fyrirtækja hér á landi, miðað við fyrirtæki í öðrum löndum Fríverzlunarbandalagsins, því að vitanlega er það forsenda þess, að íslenzk fyrirtæki hafi samkeppnisgrundvöll á hinum sameiginlega markaði, að skattalega svo sem á öðrum sviðum sé ekki verr að þeim búið, en í samkeppnislöndunum. Gert er ráð fyrir, að sérfræðinganefnd þessi skili áliti um þetta mál nú fyrir næstu áramót og mun þá ríkisstj. taka til athugunar, hvaða aðgerða sé þörf í þessum efnum. Á þessu ári hefur markvisst verið haldið áfram að bæta og styrkja skatteftirlitið, þó að þar sé að sjálfsögðu mjög mikið starf eftir óunnið. Áherzla hefur verið lögð á það af hálfu skattrannsóknastjóra að koma hinum nýju bókhaldsl. í framkvæmd, svo sem honum var falið. Ber að fagna því, að fyrirtæki hafa yfirleitt tekið hinum nýju bókhaldsl. vel og gert sér grein fyrir því, að bókhald er ekki, eins og því miður svo margir hafa álitið, óþægileg skyldukvöð, m.a. vegna skattheimtu, heldur eitt hið þýðingarmesta tæki til þess að geta haft yfirsýn yfir rekstur fyrirtækja og komið við skynsamlegum stjórnunaraðgerðum og skipulagsbreytingum í tæka tíð. Þau áföll, sem ýmis fyrirtæki hafa orðið fyrir vegna skatteftirlitsins, hafa beinlínis oft stafað af því, að fyrirtækin hafa haft algerlega ófullnægjandi bókhald. Er því fullkomið bókhald fyrst og fremst hagsmunamál fyrirtækjanna, þótt það að sjálfsögðu einnig auðveldi skatteftirlit og skattframtöl. Og þótt skattsvik hafi hér á landi, því miður, verið allt of tíður löstur, þá trúi ég því ekki, að fyrirtæki vilji ekki almennt tíunda rétt, ef þeim á annað borð er veittur viðhlítandi starfsgrundvöllur. Skatteftirlitið sjálft, bæði hjá skattstofunum og skattrannsóknadeildinni, hefur verið skipulagt og eflt með ýmsum hætti, sem ég tel ekki rétt að tíunda á opinberum vettvangi. Sérstakar ráðstefnur hafa verið haldnar á vegum fjmrn. með öllum skattstjórum landsins til að ræða úrræði til bættrar skattheimtu og skatteftirlits og hefur ýmislegt jákvætt leitt af slíkum fundahöldum. Þá hefur einnig starf skatteftirlitsins verið bætt í framhaldi af viðbótarfjárveitingu til aukinna skattrannsókna, sem veitt var á síðasta þingi, en í heild mun áherzlan vera á það lögð varðandi skatteftirlit að vinna að slíkum málum á kerfisbundinn hátt og umfram allt að forðast það, að nokkru misrétti eða rangindum sé beitt. Hitt er annað mál, að frá þeirri meginstefnu verður ekki hvikað að beita öllum tiltækum ráðum til þess að uppræta skattsvikin og því miður eru þau enn þá allt of víðtæk, þó að margt hafi áunnizt hin síðari ár. Í þessu sambandi má svo fullyrða, að þær 25.8 millj. kr., sem skattar voru hækkaðir um á grundvelli skattrannsóknadeildar frá 1. sept. 1968 til 30. sept. 1969 og er hæsta álagning til þessa á jafnlöngum tíma, sé einungis vísbending um þennan árangur. Skattstjórar taka upp að eigin frumkvæði og ljúka árlega vaxandi fjölda mála af þessu tagi, en senda einungis hin alvarlegu til meðferðar til rannsóknadeildar. Oft er rannsóknarmáli skattrannsóknadeildar sömuleiðis skotið heim í hérað til álagningar, svo að áður greind fjárhæð segir einungis hálfa sögu. Því miður hefur innheimta skatta versnað síðustu árin, sem vitanlega má fyrst og fremst rekja til verra fjárhagsástands, en tilhneigingin hefur því miður oft verið sú að láta kröfur ríkisins mæta afgangi og láta heldur t.d. skatta til sveitarfélaga ganga fyrir vegna frádráttarbærra útsvara. Einnig er því ekki að leyna, að ýmsir innheimtumenn hafa tekið innheimtu skatta, bæði tekjuskatta og söluskatta og jafnvel tolla, of lausum tökum á undanförnum árum. Er það að sjálfsögðu óviðunandi, að fólk búi ekki hvarvetna á landinu við nokkurn veginn sams konar aðgerðir og festu varðandi innheimtu opinberra gjalda. Yfirlit með ríkisreikningi leiðir glöggt í ljós, að innheimtu er mjög mismunandi háttað í hinum ýmsu innheimtuumdæmum og hefur fjmrn. neyðzt til þess varðandi ýmsa innheimtumenn, að beina sérstökum kvörtunum til dómsmrn. varðandi slappleika í að uppfylla skyldur sínar á þessu sviði, en formlega heyra fógetarnir og sýslumennirnir að sjálfsögðu undir dómsmrn. og getur því fjmrn. ekki annað gert, en að bera fram kvartanir, ef því þykir slælega að málum unnið. Hér er þó mjög misjafnt á komið um hina einstöku innheimtumenn og eiga margir þeirra þakkir skilið fyrir dyggilega frammistöðu og framgöngu í innheimtu ríkistekna. Sérstaklega mikið ósamræmi hefur verið í innheimtu söluskatts, sem í langstærsta skattumdæminu, Reykjavík, skilar sér svo að segja 100% á réttum gjalddögum og mundi að sjálfsögðu geta skilað sér með sama hætti annars staðar á landinu, ef sömu aðferðum væri beitt við innheimtu og í sannleika sagt er það fyrirtækjum ekki til neins góðs, þegar til lengdar lætur, að þau komist upp með að skila ekki söluskatti í ákveðnum gjalddögum. Til þess að kippa þessum málum í lag hefur fjmrn. nú gefið út bein fyrirmæli til allra innheimtumanna um að beita tafarlaust lokunarreglum, svo sem gert er hér í Reykjavík, ef söluskattur er ekki greiddur í tæka tíð og taka slík fyrirmæli gildi nú í haust. Mun því verða fylgt fast eftir, að þessum fyrirmælum verði hlýtt, en þar sem því miður hafa á ýmsum stöðum safnazt gamlar söluskattsskuldir, verður að sjálfsögðu að gefa tækifæri til þess að semja um einhvern greiðslufrest á þeim. Hliðstæðar reglur voru fyrir nokkru settar á varðandi innheimtu tolla, en því miður hafði það tíðkazt í ýmsum tollumdæmum, að vörur væru afgreiddar án tollgreiðslna. Tilkynnti rn. fyrir alllöngu, að hinum þyngstu viðurlögum samkv. tollskrárl. yrði beitt, ef slíkt ætti sér stað, en hins vegar hefur verið gefinn kostur á að gera samninga um nokkurn greiðslufrest varðandi þau mistök, sem áður hafa átt sér stað í þessum efnum. Höfuðatriðið er að sjálfsögðu það, að koma þessum málum í lag, en ekki að gera svo harðar kröfur, að það beinlínis komi vissum fyrirtækjum fyrir kattarnef, enda má segja, að hér sé ekki aðeins um þeirra sök að ræða, heldur eins mikil linkind innheimtumanna. Á síðustu tveimur þingum hafa verið samþ. þrjú lagafrv., sem eru allveigamikil, varðandi tollamál. Má fyrst nefna tollskrárbreytinguna á árinu 1968, sem fól í sér lækkun tolla á ýmsum vöruflokkum, er áætlað var, að næmi um 160 millj. kr. á ári. Í annan stað var samþ. víðtæk, formleg breyting á tollskránni á síðasta ári til samræmingar við Brüssel–tollskrána. Enda þótt ekki fælust í þeim breytingum tollalækkanir almennt, var þar um nauðsynlegar lagfæringar og skipulagsbreytingar að ræða. Í þriðja lagi var á síðasta þingi samþ. heildarlöggjöf um tollheimtu og tolleftirlit, sem felur í sér ýmsar nýjungar, sem tvímælalaust verður að telja til bóta, bæði fyrir tollgreiðendur og styrkir einnig tolleftirlitið. Allt er þetta þó smávægilegt miðað við það stóra viðfangsefni, sem við stöndum andspænis, ef Ísland gerist aðili að Fríverzlunarbandalaginu. Í sambandi við þær umr. hefur verið um það talað, að tollar á vörum frá Fríverzlunarbandalagslöndum yrðu smám saman lækkaðir á 10 árum, þar til þeir yrðu afnumdir með öllu. Hér er þó aðeins um verndartolla að ræða, en ekki fjáröflunartolla, það eru tollar, sem leggjast jafnt á innlenda og erlenda framleiðslu, eða tolla á vörum, sem ekki eru framleiddar hér á landi. Að því hefur verið stefnt, að Ísland gæti orðið fullgildur aðili Fríverzlunarbandalagsins 1. janúar n.k., ef viðunandi samningar nást við bandalagið og taki þá jafnframt gildi 30% lækkun á verndartollum og Fríverzlunarbandalagsvörum, en síðan yrði aðlögunartími án frekari tollalækkana í 4 ár, þar til næsta tollalækkun kæmi. Áætlað er, að þessi tollalækkun mundi lækka tolltekjur ríkissjóðs um 390 millj. kr. og verður þá að sjálfsögðu óumflýjanlegt að gera samstundis ráðstafanir til þess að afla þeirra tekna með öðrum hætti, því að svo sem fjárlagafrv. ber með sér og raunar þarf ekki að útskýra, getur ríkissjóður að sjálfsögðu ekki misst slíkan tekjustofn án þess að fá aðrar tekjur á móti. Enda þótt formlegar till. liggi enn ekki fyrir um þetta efni og ríkisstj. hafi ekki um það tekið endanlega ákvörðun, þá vil ég endurtaka það, sem ég raunar áður hef sagt í fjárlagaræðum, að ef kæmi til tollalækkana, annaðhvort vegna inngöngu Íslands í Fríverzlunarbandalagið eða af öðrum orsökum, því að sannast sagna er mikil nauðsyn að lækka almenna innflutningstolla hér á landi, þá mundi eðlilegast að vinna þann tekjumissi upp með hækkun á söluskatti. Hefur beinlínis af þessum ástæðum verið þannig á málum haldið, að söluskattur hefur hér á landi ekki verið hækkaður í 5 ár og er nú söluskattur hér langlægstur á Norðurlöndunum og enda þótt víðar væri leitað. Mundi söluskattur, enda þótt þyrfti að vinna upp nú umræddan tekjumissi vegna lækkunar aðflutningsgjalda, ekki þurfa að hækka meira en svo, að hann yrði áfram hóflegur miðað við Norðurlöndin og raunar fleiri lönd. Teldi ég jafnvel koma til álita að hækka söluskattinn eitthvað meira en svarar tollalækkununum til þess að geta í leiðinni afnumið ýmsa leiða sérskatta, sem ég hef áður vikið að og sem í senn gera skattkerfið flókið og eru kostnaðarsamir í álagningu og innheimtu. En ekki er tímabært að fullyrða neitt um það efni á þessu stigi málsins. Ég tel ekki ástæðu til þess að ræða EFTA–málin að öðru leyti hér, enda mun viðskrh. vafalaust gera þinginu grein fyrir þeim, þegar ástæða verður til. En svo sem kunnugt er, er einnig starfandi sérstök EFTA–nefnd, sem skipuð er fulltrúum allra þingflokka, þannig að allir flokkar hafa aðstöðu til þess að fylgjast með framvindu EFTA–málsins. Allt þetta ár hefur sleitulaust verið unnið að undirbúningi málsins, bæði með viðræðum við EFTA–ráðið í Genf og við einstakar ríkisstj. og sérfræðinganefndir og einnig hér heima við undirbúning á nauðsynlegum breytingum á tollalöggjöfinni og jafnframt hefur á vegum iðnrekenda verið starfandi mikill fjöldi sérnefnda til að rannsaka aðstöðu hinna ýmsu þátta iðnaðarins, ef til EFTA–aðildar kæmi og sérfræðileg athugun á stöðu iðnaðarins færi fram á vegum iðnmrn. Allt til þessa hefur skynsamleg yfirvegun og raunhæft mat allra aðstæðna virzt ráða gerðum langflestra, ef ekki allra þeirra, sem nálægt málinu hafa komið og þá ekki sízt þeirra, sem mestra hagsmuna hafa að gæta, bæði jákvætt og neikvætt og er þess mjög að vænta, þar sem um svo stórfellt mál er að ræða og miklir hagsmunir í húfi, að slíkur andi gæti orðið ríkjandi einnig hér á hinu háa Alþ., þegar að því kemur að ráða málinu endanlega til lykta. Í sambandi við lækkun tolla og hækkun söluskatts er eðlilegt, að komi upp í huga ýmissa spurningin um það, hvort við eigum ekki að fylgja fordæmi annarra þjóða og breyta söluskattinum í svokallaðan virðisaukaskatt. Fjmrn. hefur fylgzt mjög vandlega með þróuninni í þessum málum, auk þess sem það hefur verið rætt á fjmrh.–fundum núna síðustu árin, en aðdragandinn að virðisaukaskattinum hefur í ýmsum löndum verið mjög langur, t.d. í Svíþjóð, þar sem málið hefur verið á dagskrá í áratug, en nú er svo komið, að horfur eru á, að virðisaukaskattur verði innleiddur á öllum Norðurlöndum. Hann hefur þegar verið í gildi í Danmörku í rúmt ár, hefur nýlega verið lögfestur í Svíþjóð, er á lokastigi að hljóta lögfestingu í Noregi og var eitt af kosningamálum þar og Finnar hafa lokið heildarathugun málsins og liggur nál. til endanlegrar ákvörðunar hjá ríkisstj. landsins. Um síðustu áramót var virðisaukaskattur innleiddur í öllum löndum Efnahagsbandalagsins. Virðisaukaskattur mundi í reyndinni ekki hafa í för með sér miklar breytingar hér á Íslandi, af því að við höfum svo almennan söluskatt bæði á vörum og þjónustu. Hins vegar er því ekki að leyna, að virðisaukaskatturinn er ýmsum atvinnurekstri hagkvæmari heldur en söluskattur og leggst þyngra á neyzlu og hefur skatturinn því af þeim sökum í ýmsum löndum mætt andstöðu frá almenningi. Það er þá einnig ljóst, að einmitt af þessum sökum getur það rýrt samkeppnisaðstöðu fyrirtækja, ef virðisaukaskattur er ekki í gildi í viðkomandi landi og mun það hafa átt sinn þátt m.a. í því, að virðisaukaskatturinn var innleiddur samtímis í Efnahagsbandalagslöndunum og Danir urðu fyrstir til að innleiða hann Norðurlandanna, m.a. vegna viðskipta sinna við Efnahagsbandalagslöndin. Málið þarf því að skoðast rækilega niður í kjölinn einnig hér á landi og hefur þegar verið haft samband við danska fjmrn., sem hefur lofað að veita alla aðstoð varðandi upplýsingar um reynsluna í Danmörku af skatti þessum, en rétt þótti að bíða með að leggja málið fyrir hér, þar til sýnt væri, hver reynsla yrði af skattinum í Danmörku. Með hækkun söluskattsins hér á landi gæti orðið mikilvægara að innleiða virðisaukaskattinn, vegna þess að kerfið er þannig upp byggt, að það felur í sér traustara eftirlit með skattheimtunni, en hins vegar er kerfið það flókið að ýmsu leyti og margþætt, að það hefur í för með sér aukna fyrirhöfn fyrir greiðendurna og hin ýmsu fyrirtæki. Öll þessi atvik verður að sjálfsögðu að meta og ég tel rétt að stefna að því, að virðisaukaskattsmálið verði tekið til heildarathugunar hjá okkur á næsta ári og menn hafi gert sér grein fyrir kostum þess og göllum, þegar næsta þing kemur saman. Herra forseti. Svo sem greinargerð mín um stöðu ríkissjóðs nú undanfarin tvö ár hefur leitt í ljós, hefur ríkissjóður verið með nokkurn rekstrarhalla á árinu 1967 og 1968 og verður það sennilega einnig í ár. Þessi rekstrarhalli er að vísu smávægilegur, miðað við hinar efnahagslegu aðstæður í þjóðfélaginu og hversu djarft hefur verið teflt varðandi afkomu ríkissjóðs til þess að reyna að íþyngja borgurunum sem minnst á erfiðleikatímum. Vegna erfiðleika í innheimtu ríkistekna og vaxandi veltufjár þarfar ríkissjóðs, er leiðir af hækkandi ríkisútgjöldum, hafa hins vegar myndazt svo miklar lausaskuldir við Seðlabankann, að þar er um hættulega þróun að ræða fyrir efnahagskerfið í heild. Við afgreiðslu þessara fjárl. verður því að sýna þá gætni, að umfram allt sé hægt að framkvæma þá lækkun lausaskulda, sem lagt er til í frv. og helzt að mynda nokkurn greiðsluafgang, sem geti orðið rekstrarfé ríkissjóðs, sem mundi koma atvinnulífinu í heild til góða í auknum útlánamöguleikum Seðlabankans og styrkja efnahagskerfið. Þróun efnahagsmála á yfirstandandi ári staðfestir ótvírætt, að efnahagsaðgerðir ríkisstj. hafi í öllum meginatriðum verið réttar, sem birtist í senn í batnandi gjaldeyrisstöðu, stórvaxandi innstæðum í lánastofnunum og nýjum þrótti, sem er að færast í atvinnulífið. Það er að vísu svo, að um stundarsakir getur jákvæð þróun þjóðarbúskaparins haft neikvæð áhrif á stöðu ríkissjóðs og er þróunin í ár, þegar bæði hefur stórlega dregið úr innflutningi og viðskiptaveltu, glöggt dæmi þess. Þegar til lengdar lætur falla þó í sama farveg þróun þjóðarbúskapar og ríkisbúskapar í þrengri merkingu. Það er þegar orðið ljóst, að með skynsamlegum viðbrögðum tekst þjóðinni á ótrúlega skömmum tíma að hefja sig upp úr þeirri miklu lægð efnahagslegra erfiðleika, sem hún hefur verið í um skeið. Og það er engum efa bundið, að þessir erfiðleikar, sem eru einstæðir meðal þróaðra þjóða, geta orðið okkur til góðs, ef við drögum af þeim rétta lærdóma. Þótt ekki sé rétt af mér að fella neinn dóm um stjórn ríkisfjármála á þessu tímabili, má benda á, að á þessu erfiðleikatímabil hafa ekki verið skert nein félagsleg hlunnindi þjóðfélagsborgaranna, heldur beinlínis með ríkisframlögum komið í veg fyrir kjaraskerðingu öryrkja og aldraðra og stórfelld aukning orðið á framlögum til heilsugæzlu og menntunar. Hins vegar hefur auðvitað reynzt óumflýjanlegt að beita öllu tiltæku aðhaldi um ríkisútgjöld og synjað um framlög til margvíslegra umbótamála, sem vissulega hefði verið æskilegt að sinna. Ég lýk máli mínu með því að benda á þá staðreynd, sem ætti að vera öllum ljós, en því miður gleymist of oft, að ríkissjóðurinn er sameignarsjóður allrar þjóðarinnar, sem er lágmarkskrafa til okkar hvers og eins, að við umgöngumst, a.m.k. ekki með minni ráðdeild en okkar eigin fjármuni, og jafnhliða sérhverri kröfugerð okkar á hendur þessum sameignarsjóði verðum við annaðhvort að vera reiðubúnir að draga úr kröfugerð á öðrum sviðum eða mæta með jákvæðu hugarfari nýrri fjáröflun.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Enn er Alþ. komið saman til funda og við óbreyttir þm. höfum daglegt samneyti við 7 hæstv. ráðh. Kynni okkar af ráðh. nú í haust staðfesta betur, en nokkru sinni fyrr þá mynd af ríkisstj., sem hefur verið að grópast æ fastar inn í vitund landsmanna síðustu árin. Þessir hæstv. ráðh. eru ekki aðeins fulltrúar stjórnarstefnu, sem hefur reynzt röng og háskaleg, sem hefur breytt góðæri í illæri og leitt atvinnuleysi yfir þúsundir heimila, heldur eru þeir einnig uppgefnir einstaklingar. Ráðh. eiga ekkert til af þeim krafti og þeirri einbeitni, sem mótaði þá í upphafi viðreisnartímabilsins, meðan þeir höfðu trú á því, að fræðikenningarnar mundu standast. Nú hefur sú trú verið frá þeim tekin, eins og skiljanlegt er, en ekkert hefur komið í staðinn. Æðstu valdhafar þjóðarinnar eru um þessar mundir vonsviknir menn og þreklausir. Þeir lifa samkv. þeirri meginreglu að láta hverjum degi nægja sína þjáningu. Þeir hafa ekkert yfirlit yfir viðfangsefni sín, heldur láta þeir vandamálin hrannast upp umhverfis sig og reyna þá loks að klóra sig út úr ógöngunum, þegar allt er komið í óefni. Þeir hafa ekki frumkvæði að lausn á nokkrum vanda, en láta undan þjóðfélagslegum þrýstingi, jafnt í skólamálum sem atvinnumálum. Til að mynda hefur allt það, sem gert hefur verið í atvinnumálum síðustu árin, átt upptök sín í verkalýðshreyfingunni, þótt hugmyndir hennar og kröfur hafi verið hagnýttar allt of illa og allt of seint. Þetta ásigkomulag hæstv. ráðh. mótar einnig það fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir til 1. umr. Það er vandasamt verk að semja fjárlagafrv. um þessar mundir. Á síðustu árum hafa orðið þvílíkar sveiflur og kollsteypur í efnahagslífi Íslendinga, að hliðstæður verða ekki víða fundnar. Gjaldeyristekjur hafa dregizt stórlega saman eftir óviðjafnanleg happaár, gengi krónunnar hefur verið fellt tvívegis með tæplega árs millibili, verðbólgan hefur magnazt, örar en nokkru sinni fyrr. Öll hafa þessi umskipti haft hin stórfelldustu áhrif á atvinnuvegi, eigna– og tekjuskiptingu og afkomu hvers manns í landinu að heita má. Alvarlegasti þáttur þessara breytinga er það stórfellda atvinnuleysi, sem hófst haustið 1967 og hefur nú staðið sem samfellt ástand í meira en eitt ár. Það verkefni, sem nú er brýnast allra verkefna og þjóðin þarf að einbeita sér að, er að hefja atvinnuvegi þjóðarinnar á nýjan leik til þeirra afkasta, að hverjum landsmanni bjóðist verk að vinna, auk þess sem nauðsynlegt er að endurskipuleggja allt menntakerfi þjóðarinnar, margfalda framlög til vísindarannsókna og tilrauna og búa þannig í haginn fyrir nýtt framfaraskeið í efnahagsmálum og atvinnumálum. Ef eitthvert vit á að vera í fjárlagasmíði, verða öll þessi atriði að vera snar þáttur fjárl. og allt baksvið þeirra. En því er ekki að heilsa um það fjárlagafrv., sem hér er til umr. Það er engu líkara en hæstv. fjmrh. og félagar hans hafi haft mjög takmarkaða hugmynd um þau vandamál, sem þjóðin á í höggi við um þessar mundir. Þetta frv. er eins og það sé samið í fílabeinsturni án tengsla við fólkið í landinu. Tilgangur þess er ekki sá að breyta núverandi ástandi í þjóðfélaginu. Því er ekki ætlað að létta undir með þegnunum í erfiðri lífsbaráttu. Það er í öllum meginatriðum miðað við óbreytt þjóðfélagsástand. Það er meira að segja ein af forsendum þessa frv., að atvinnuleysi haldist á næsta ári jafnmikið og í ár. Í skýringum á bls. 147 segir svo, að tekjuáætlun sé byggð á þjóðhagsspá Efnahagsstofnunarinnar, en þar sé, eins og hæstv. fjmrh. sagði áðan, gert ráð fyrir, að atvinnuástand verði ekki lakara, en það muni að jafnaði verða í ár. Atvinnuástandið á ekki að verða lakara, en það er gert ráð fyrir því, að það geti orðið jafn slæmt, að atvinnuleysingja hópurinn geti eftir áramótin á nýjan leik komizt yfir 6.000 manna, að menn verði skráðir atvinnulausir einnig um mitt næsta sumar, að verkafólk haldi áfram að leita sér að atvinnu í nágrannalöndunum eða þiggi boð „agenta“ um að flytjast til Ástralíu. Þannig eru hinar félagslegu forsendur þessa frv., sama þrekleysið, sem einkennir rn. öll. Í rauninni má segja, að þetta frv. sé í öllum meginatriðum sama frv. og lagt var fram í fyrra, tölunum fyrst og fremst breytt í samræmi við breytt verðlagsástand í landinu. Þetta frv. er í rauninni ekki samið af mönnum með vilja og stefnu, heldur af köldum reiknivélum. Þetta er ómengað íhaldsfrv. En tölunum hefur verið breytt. Þær hafa allar verið hækkaðar í samræmi við þá stórfelldu verðbólguþróun, sem gengur yfir þjóðina ár hvert. Tekjur þær, sem ríkissjóður ætlar að sækja til þegnanna, hækka um tæpan milljarð, nánar tiltekið um 985.6 millj. kr. eða um 13.9%. Þetta eru 5.000 kr. á hvert mannsbarn í landinu, yfir 20 þús. kr. á hverja meðalfjölskyldu fram yfir það, sem ríkissjóður sækir til þegnanna á þessu ári. En hvernig eru launamenn búnir undir það að greiða þessa hækkun? Síðustu árin hefur raunverulegt kaup launamanna verið skert mjög tilfinnanlega. Jafnvel tekjulægsta fólk í landinu hefur verið neytt til þess að gefa eftir af vísitölubótum sínum, svo til allir verkamenn búa við mun lægri ráðstöfunartekjur vegna minnkandi atvinnu og þúsundir hafa haft reynslu af atvinnuleysi langtímum saman. Svo er nú sorfið að launafólki, að fjölmargir hafa fulla ástæðu til þess að óttast, að þeir missi í búðir sínar og eignir, eins og marka mátti af því, að hæstv. félmrh. sá þann kost vænstan að gefa út brbl. í sumar til þess að létta greiðslubyrði íbúanna í Breiðholti og forða því þjóðfélagslega hneyksli, að verkafólk þar yrði borið út úr nýfengnum íbúðum sínum. Hversu stórfelld tekjuskerðingin hefur verið að jafnaði má marka af því, að Jóhannes Nordal seðlabankastjóri greindi nýlega frá því, að gjaldeyrisstaðan hefði batnað að undanförnu sökum þess, að innflutningur, mestmegnis á neyzluvarningi, hefði um skeið minnkað um nær 20%. Þannig hafa landsmenn sparað við sig í innkaupum. Það eru þau heimili, sem þannig er ástatt fyrir, sem nú eiga enn að auka greiðslur sínar í ríkissjóð um rúmlega 20 þús. kr. á hverja meðalfjölskyldu. Og vissulega eru það fjölskyldurnar, sem standa undir fjárl. Yfir 80% af tekjunum eru aðflutningsgjöld og söluskattar. Í hvert skipti, sem húsmóðir réttir greiðslu fyrir nauðsynjavöru yfir búðarborð, er hún að greiða ríflegan skatt í ríkissjóð. En hver halda menn, að hlutur gróðafélaga sé? Niðurstöðutala fjárl. er nú rúmar 8.000 millj. kr. Tekjuskattur félaga er hins vegar aðeins 86 millj. og eignarskattur félaga 33 millj. Þessir megin gjaldaliðir félaga í ríkissjóð nema samtals 1 1/2%. Ég staðhæfi, að í víðri veröld fyrirfinnst ekki nokkurt þjóðfélag, þar sem gróðaaðilar bera jafn sáralítinn hluta af tekjum ríkissjóðs. En eins dæmin eru fleiri. Eins og ég sagði áðan, á tekjuöflun ríkissjóðs á næsta ári að verða yfir 8.000 millj. kr., án þess að í frv. sé gert ráð fyrir nokkrum sérstökum ráðstöfunum til þess að leysa þau stórfelldu nýju vandamál, sem hrannazt hafa upp í efnahagsmálum og menntamálum. Þetta er óhemjulega há upphæð. Hún er hvorki meira né minna en þriðjungur af öllum þjóðartekjum Íslendinga. Ég efast um, að unnt sé að finna margar þjóðir í víðri veröld, þar sem upphæð fjárl. er jafnmikill hluti af þjóðartekjum, jafnvel ekki meðal þeirra þjóða, sem eyða hæstum fúlgum í herkostnað. Nú er það að vísu eðlilegt, að við verðum að eyða háum upphæðum í sameiginlegan kostnað, örfámenn þjóð í stóru landi og sízt hef ég á móti því í meginatriðum, að hinn samfélagslegi þáttur þjóðarteknanna haldi áfram að vaxa. En slíkri tekjuöflun eru takmörk sett. Þar er það sjálf undirstaðan, sem sker úr, atvinnuvegirnir í landinu, framleiðslukerfið og þar með gjaldþol þegnanna. Ef atvinnuvegirnir eru of veikir, ef lagðar eru of þungar byrðar á þá, brotna þeir undan farginu og þá kemur hugvitsamleg tölvuskipting á tekju– og gjaldaliðum fjárl. fyrir lítið. Þarna tel ég vera stórfelldustu veiluna í sambandi við fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Þetta atriði þurfa alþm. fyrst og fremst að ræða, áður en frv. verður samþ. Í frv. sjálfu eru vissulega mörg álitamál og deilumál, en ágreiningur okkar um þau atriði verður deila um keisarans skegg, ef undirstöður frv. standast ekki. Framleiðslukerfi okkar er grundvöllur þessa frv. og ef sú undirstaða bregzt, er tómt mál að deila um upphæðir til menntamála, félagsmála, heilbrigðismála og annarra þarfa. Þegar rætt er um vanda framleiðslunnar, er málsvörn ríkisstj. ævinlega sú, að þjóðin hafi orðið fyrir óviðráðanlegum ytri áföllum vegna minnkandi afla og lækkandi verðs á erlendum mörkuðum, útflutnings tekjur þjóðarinnar hafi dregizt saman um helming frá árunum 1966-68. Þessar lýsingar voru áðan endurteknar í ræðu hæstv. fjmrh. En þetta er aðeins hluti af sannleikanum. Jafn mikilvæg er sú staðreynd, að á árunum 1962–1966 tvöfölduðust útflutningstekjur Íslendinga vegna metafla ár eftir ár og síhækkandi verðlags á útflutningsvörum okkar. Allir raunsæir menn vissu, að þessi höpp gátu ekki staðizt til frambúðar. Það, sem gerzt hefur á árunum eftir 1966, er ekki það, að einhver óumræðileg áföll hafi dunið yfir þjóðina, heldur hafa meðalár tekið við af einstökum happaárum, meðalár, sem stjórnarvöld verða alltaf að reikna með sem grundvelli í áætlunum sínum. Þegar ríkisstj. notar góðærin sem forsendu, fer henni eins og manni, sem unnið hefur stóra vinninginn í happdrætti og telur sig svo verða fyrir stóráfalli, ef hann vinnur ekki stóra vinninginn aftur næsta árið á eftir. Á árabilinu 1962–1966 áskotnuðust þjóðinni gjaldeyristekjur umfram meðalár, sem námu á núverandi gengi nær 20 milljörðum kr. Á þessu sama árabili hélt ríkisstj. áfram að taka lán erlendis og flytja þá fjármuni inn í landið. Erlendar skuldir þjóðarinnar nema nú yfir 12.000 millj. kr. eða rúmum 60 þús. á hvert mannsbarn í landinu, fjórðungi millj. á meðalfjölskyldu. Árlegir vextir og afborganir til útlanda eru 2.260 millj. kr. eða sem svarar árslaunum 15.000 verkamanna. Greiðslubyrðin er nær 16% af árlegum gjaldeyristekjum, en það er eitthvert hæsta hlutfall, sem um getur í nokkru landi heims. Hagfræðingar telja, að ef greiðslubyrðin fer yfir 10%, blasi við hætta á þjóðargjaldþroti. Ef þessir fjármunir, stórauknar gjaldeyristekjur og óhemjuleg erlend lán, hefðu að verulegu leyti farið til þess að efla framleiðslukerfið, hefði ástandið á Íslandi verið annað en nú. Þá hefðum við getað fengizt við meðalár án þess að lenda í efnahagslegum vanda. En raunin varð öll önnur. Á tekjuárunum miklu drógust ýmsar helztu atvinnugreinar Íslendinga saman, atvinnutækin úreltust og urðu miklu einhæfari en fyrr. Fjármunirnir fóru fyrst og fremst í þjóðfélagslega yfirbyggingu og skammsýna gróðafjárfestingu, sem orðið hefur baggi á þjóðfélaginu, en ekki lyftistöng. Þess gerist ekki þörf, að ég reki þróun einstakra atvinnugreina á þessu tímabili. Menn þekkja þá sögu. Hún hefur svo oft verið rifjuð upp, hvernig togaraflotinn hefur minnkað um meira en helming, hvernig bátaflotinn hefur orðið miklu einhæfari en áður og verr til þess fallinn að fullnægja þörfum fiskiðnaðarins, hvernig freðfiskframleiðslan minnkaði stórlega á Íslandi á sama tíma og hún margfaldaðist í nágrannalöndum okkar. En e.t.v. er ástæða til þess að minna á nokkrar staðreyndir um iðnaðinn, vegna þess að stjórnarvöld reyna nú mjög að lýsa umhyggju sinni fyrir honum. Hæstv. iðnrh. notar það mjög sem röksemd, að fjármunamyndun í iðnaði hafi aukizt stórlega á þessu tímabili. Vissulega er það rétt. En fjármunamyndun hefur ekkert þjóðhagslegt gildi nema hún sé notuð til framleiðslu. Vélar, sem ekki snúast, verksmiðjuhúsin standa auð og tóm, skautahöll í stað framleiðslu. Staðreyndir af þessu tagi sýna fjármunamyndun, sem er baggi á þjóðfélaginu, en ekki lyftistöng. Það er framleiðsla í iðnaði, sem sker úr og vinnuaflsnotkun í þessari atvinnugrein gefur mjög skýra vísbendingu. Ég skal nefna nokkur dæmi um það, hvernig ástatt var á því sviði 1967 eftir góðæristímabilið. Árið 1967 hafði vinnuaflsnotkun í fiskiðnaði dregizt saman um rúmlega 21% frá næstu árum þar á undan. Vinnuaflsnotkun í málmsmíði hafði minnkað um 16%, vinnuaflsnotkun í vefjariðnaði hafði minnkað um 10%, vinnuaflsnotkun í skógerð og fatagerð hafði minnkað um tæp 30%, vinnuaflsnotkun í pappírsiðnaði hafði minnkað um rúm 17%, vinnuaflsnotkun í skinna– og leðuriðnaði hafði minnkað um 21%. Í heild hafði vinnuaflsnotkun í iðnaði dregizt saman á árinu 1967 frá árinu 1965 um tæplega 9%. Ellefti hver maður, sem starfað hafði í þeirri atvinnugrein, hafði verið látinn hætta, vegna þess að iðnaður okkar stóðst ekki hömlulausa samkeppni við erlendan iðnvarning. Það eru þessar staðreyndir, en ekki nein óvænt ytri áföll, sem eru meginskýringin á atvinnuleysinu, sem nú hefur verið samfellt í meira en ár og allir óttast, að muni enn magnast til muna á næstu mánuðum. Það eru þessar staðreyndir, sem valda því, að ástæða er til að spyrja hæstv. fjmrh., hvort framleiðslukerfið rísi undir því, að 8 milljarðar kr., þriðjungur þjóðarteknanna, renni í ríkissjóð. Það stoðar ekki að sakast um orðinn hlut, segja menn og rétt er það. En hitt er jafn mikilvægt, að menn færi af reynslunni og kveði upp dóma sína á grundvelli hennar. En það, sem nú skiptir máli, er, að þjóðin sameinist um stórfellt átak til þess að efla atvinnuvegi sína, þann grundvöll, sem staðið geti undir sómasamlegum lífskjörum og vaxandi samneyzlu. En hver er forysta hæstv. ríkisstj. á því sviði? Ríkisstj. neitar enn sem fyrr að hafa nokkra forystu um nýsköpun atvinnuveganna og var sú afstaða ítrekuð af hæstv. fjmrh. í ræðunni áðan. Ríkisstj. hafnar enn sem fyrr þeirri stefnu, að Íslendingar geri og framkvæmi áætlun um þá hagþróun, sem óhjákvæmileg er, ef þjóðin á að halda velli. Áhugi hæstv. ríkisstj, beinist allur að öðru. Framtíðarsýnir hennar eru bundnar við sívaxandi, erlendan atvinnurekstur á Íslandi. Áróðursmenn hennar tala um nýjar, erlendar alúmínbræðslur, einar 6–7 á næsta áratug, olíuhreinsunarstöð í eigu útlendinga, sjóefnaverksmiðju í eigu útlendinga o.s.frv. Og því er haldið fram, að reynslan hafi þegar staðfest, að sú stefna sé rétt að eftirláta útlendingum þróun atvinnulífs á Íslandi, alúmínbræðslan í Straumi sé órækur vitnisburður um það, þaðan drjúpi nú þegar 30 millj. inn á fjárlagafrv. næsta árs, eins og hæstv. fjmrh. tíundaði dyggilega í ræðu sinni hér áðan. En hverjar eru staðreyndirnar um viðskipti Íslendinga við alúmínbræðsluna í Straumsvík? Ég veitti því athygli, að þegar Búrfellsvirkjun tók til starfa í haust og samningarnir við alúmínbræðsluna tóku gildi, kom ekki til þeirra hátíðahalda, sem tíðkazt hafa á Íslandi við slík tímamót. Það voru ekki lögð fram nein gögn um kostnað við virkjunarframkvæmdir, ekki greint frá því, hver yrði kostnaður á kwst. frá Búrfellsvirkjun, ekki rakið, hvað hin íslenzka virkjun hagnaðist mikið á viðskiptunum við hið erlenda fyrirtæki. Hér var auðsjáanlega um að ræða feimnismál, sem hæstv. ríkisstj. reyndi að fela bak við almennar staðhæfingar. Ég hef aflað mér vitneskju um þessi feimnismál. Kostnaður við Búrfellsvirkjun hefur farið stórlega fram úr áætlun. Ekki stoðar að nota íslenzkar kr. í þeim samanburði vegna tveggja gengislækkana. Þá yrði hækkunin ekki minni en 150%. En sé reiknað í dollurum kemur í ljós, að í júnílok í sumar var byggingarkostnaður orðinn 25% hærri en reiknað hafði verið með. Fjárfesting í þessu fyrirtæki var orðin fjórðungi meiri, en ætlað var og það hefur raskað öllum áætlunum. Kostnaður við Búrfellsvirkjun og ráðstafanir, sem henni eru tengdar, eins og gasaflsstöðina, sem á að tryggja alúmínbræðslunni öruggt raforkumagn, er nú orðinn 3.770 millj. kr. Reksturskostnaður er sem kunnugt er reiknaður 10% af þeirri upphæð og framleiðslumagnið á ári er 840 millj. kwst. Framleiðslukostnaður á kwst. er því, eins og nú standa sakir, 45 aurar. Og hvað greiðir svo alúmínbræðslan fyrir raforkuna? Hið samningsbundna verð er 22 aurar á kwst. Það verður að vísu bókfært í nokkur ár sem 26.4 aurar, en 4.4 aurar eru fengnir með því að lækka framleiðslugjald alúmínverksmiðjunnar í ríkissjóð um þá upphæð. Hið raunverulega verð er 22 aurar, aðeins helmingur af framleiðslukostnaði. Magnið, sem alúmínbræðslan fær, er ca. 530 millj. kwst. á ári. Greiðsla alúmínbræðslunnar fyrir þá raforku alla verður um 120 millj. kr. undir kostnaðarverði. Þessi met verða aðeins jöfnuð með því að láta íslenzka neytendur greiða þeim mun hærra verð fyrir raforku, sem þeir nota. Íslendingar verða á næsta ári að greiða 120 millj. kr. í eins konar útflutnings uppbætur með raforkunni til bræðslunnar í Straumi. Framleiðslukostnaður á raforku frá Búrfellsvirkjun lækkar til mikilla muna, þegar stöðin tekur til starfa með fullum afköstum. Þegar fullur vélakostur er kominn í raforkuverið og lokið er miðlunarframkvæmdum í Þórisvatni, verður heildarkostnaðurinn kominn upp í 4.370 millj. kr. Raforkuframleiðslan verður þá 1.680 millj. kw–stundir á ári og þá lækkar framleiðslukostnaðurinn á kw–stund í 26 aura. Engu að síður verður hann 4 aurum hærri, en alúmínbræðslan greiðir. Þegar alúmínbræðslan verður komin í fulla stærð, á hún að fá um 1.120 millj. kw–stundir á ári. Fjögurra aura tap á kw–stund jafngildir þannig á ári um 45 millj. kr. Þannig verður ástandið, eftir að framleiðsla Búrfellsvirkjunar verður orðin eins hagkvæm og hún getur orðið. Íslendingar eiga til frambúðar að greiða með raforkunni. Og í þessu dæmi er reiknað með því, að framleiðslan gangi eins vel og vonir standa til. Að ísamyndanir valdi engum truflunum á rekstri eins og ýmsir sérfræðingar óttast þó að verða muni. Þessar alvarlegu staðreyndir komu okkur Alþb.–mönnum ekki á óvart. Við vöruðum mjög við því, að þannig mundi fara, áður en samningarnir voru gerðir og færðum að því margvísleg rök í Þjóðviljanum og ræðum hér á þingi. En því miður var ekki tekið mark á aðvörunum okkar. En nú kemst enginn hjá því að taka mark á þeim staðreyndum, sem við blöstu. Fullyrðingar stjórnarvalda um hagnaðinn af því að eftirláta útlendingum að hagnýta orkulindir okkar hafa reynzt staðlausir stafir. Ekki aðeins flyzt arðurinn af orkuframleiðslunni úr landi, heldur verðum við að greiða stórfé með raforkunni. Þessi samningsgerð er eitthvert stórfelldasta stjórnmála– og fjármálahneyksli, sem gerzt hefur hér á landi. Sú ríkisstj., sem þannig hefur staðið að verki, hefur unnið sér svo mjög til óhelgi, að henni ætti ekki að vera vært í stjórnarráðinu stundinni lengur. Hefðu hæstv. ráðh. pólitíska sómatilfinningu, ættu þeir að segja af sér tafarlaust. Ég trúi ekki öðru en þetta stórmál hafi verið rætt gaumgæfilega innan hæstv. ríkisstj. að undanförnu og ég vil skora á hæstv. fjmrh. að gera í ræðu sinni hér á eftir grein fyrir niðurstöðunum af þeim umr. Raunar er sitthvað fleira af fjármálatagi, sem hæstv. ráðh. mætti gera grein fyrir, þó að það sé smærra í sniðum en þessi ósköp. Fyrir nokkrum dögum var skýrt frá því í fréttum, að opnuð höfðu verið tilboð í undirbyggingu Vesturlandsvegar um Elliðaár og Ártúnsbrekku. Áætlun Vegagerðar ríkisins um kostnað af þessari framkvæmd nam 25 millj. kr., en lægsta tilboðið, frá Loftorku h.f., var hvorki meira né minna en 10 millj. kr. lægra eða tæpar 15 millj. Þetta eru afar fróðlegar staðreyndir, m.a. vegna þess, að á síðasta ári var samið um lagningu á öðrum hluta af þessum vegi. Það verk var hins vegar ekki boðið út, heldur fékk hernámsfyrirtækið Íslenzkir Aðalverktakar það án samkeppni við aðra og var sú aðferð réttlætt með því, að Aðalverktakarnir hefðu getað lánað ríkissjóði fé. Íslenzkir Aðalverktakar fengu framkvæmd sína greidda með svipuðum reikningsaðferðum og Vegagerð ríkisins notar og námu heildargreiðslúr a.m.k. 30 millj. kr. Þær staðreyndir, sem nú eru komnar fram í dagsljósið, bera það með sér, að ef þetta verk hefði verið boðið út, hefði það trúlega fengizt unnið fyrir 17-18 millj. kr. Íslenzkir aðalverktakar fengu hins vegar einokunaraðstöðu og gátu hagnýtt hana til þess að ná aukalega í greiðslur, sem líkur benda til, að nemi 12-13 millj. kr. af almannafé. Fróðlegt væri, að hæstv. fjmrh. vildi skýra þetta dæmi um meðferð á fjármunum almennings. Dæmin um hliðstæða óreiðu í fjármálum eru því miður fleiri en svo, að ég geti minnzt á þau hér á takmörkuðum tíma. Það hefur til að mynda lengi verið tímabært, að hæstv. fjmrh. gerði opinbera grein fyrir stuðningi ríkisins við verksmiðjuna Álafoss eða ölgerðina Sana á Akureyri eða fyrirætlunum sínum um ríkisstuðning við Slippstöðina á Akureyri. Á þessum sviðum er um að ræða mjög óvenjulega fyrirgreiðslu, sem tímabært er að rakin sé opinberlega, svo að ljóst verði, hvort getsakir séu réttar, að hér sé verið að nota almannafé til óeðlilegrar pólitískrar fyrirgreiðslu. En eins og ég sagði áðan eru slíkar sakir, hversu alvarlegar sem þær eru, aðeins yfirborð þess meginatriðis, sem starf atvinnuveganna er. Framleiðslukerfið í landinu er undirstaða allra annarra athafna og nýsköpun atvinnuveganna er um þessar mundir lang veigamesta viðfangsefni þjóðarinnar. Það verk verður því aðeins unnið, að til komi opinbert félagslegt frumkvæði, aðeins á þann hátt getur jafnlítið þjóðfélag og það íslenzka sameinað krafta sína til þeirra átaka, sem óhjákvæmileg eru. Við Alþb.–menn höfum nýlega fært rök að því, að með markvissri nýsköpun í sjávarútvegi, iðnaði og landbúnaði væri hægt að tvöfalda gjaldeyristekjurnar á tiltölulega skömmum tíma og þá væri auðveldara að semja skynsamleg fjárlög og láta þau fullnægja fleiri þörfum. Ráðherrarnir segja, að krafa okkar sósíalista um félagslega forystu í atvinnumálum sé höft, en ekki er hægt að hugsa sér algerri öfugmæli. Voru það höft, þegar keyptir voru 32 nýir togarar í stríðslok að opinberu frumkvæði eða þegar farskipafloti, bátafloti og fiskiðnaður voru endurskipulögð á hliðstæðan hátt? Eru Sementsverksmiðja og Áburðarverksmiðja höft? Eru rafvirkjanir höft? Eru það höft, þegar almenningur hvarvetna um land leggur saman krafta sína til þess að starfrækja frystihús og báta? Félagsleg forysta í atvinnumálum felur að sjálfsögðu í sér aukið frelsi vegna þess, að hún gerir landsmönnum kleift að hagnýta orku sína og beina henni í sameiginlegan farveg, þegar þess gerist þörf. Hitt eru hins vegar höft, þegar menn hafna því, af trúnaði við pólitískar kreddur, að ríkisvaldið beiti sér fyrir nauðsynlegri atvinnuþróun, þar sem einstaklingar vilja ekki eða geta ekki leyst verkefnið. Það eru vaxandi höft, þegar togurum fækkar jafnt og þétt og efnahagsgrundvöllur þjóðarbúsins þrengist. Það eru höft, þegar íbúðarhúsabyggingar detta ofan í þriðjung af þörfinni. Það eru höft, sem landsmenn mega ekki þola, þegar þúsundir manna fá ekki að nota starfsorku sína. Og það eru höft, sem kunna að reynast þjóðinni örlagarík, þegar erlendum auðfélögum er eftirlátið að hagnýta orkulindir okkar með svo furðulegum kjörum, að landsmenn eru skattlagðir stórlega í þágu útlendinganna. Það er þarna, sem andstæðurnar í íslenzkum stjórnmálum mætast. Félagslegur áætlunarbúskapur er eina leið þjóðarinnar, ef hún vill sjálf halda yfirráðum yfir atvinnuvegum sínum og tryggja þá hagþróun, sem gerir okkur kleift að halda til jafns við önnur þjóðfélög. Sú gróðahyggja, sem var kjarni viðreisnarinnar, leiðir hins vegar til þess, eins og reynslan hefur sannað, að þjóðin glatar í vaxandi mæli yfirráðum yfir atvinnuvegum sínum, en þeir lenda í höndum útlendinga, sem beita okkur afarkostum. Þess vegna snúast stjórnmálaátökin í landinu ekki aðeins um það, hvernig við eigum að haga málefnum þessa þjóðfélags, hvernig við eigum að skipta sameiginlegum aflafeng, hvernig við eigum að tryggja félagslegt öryggi. Það er í sívaxandi mæli tekizt á um efnahagslegt fullveldi þjóðarinnar og í uppgjöf hæstv. ríkisstj. andspænis vandamálum atvinnulífsins birtist ekki aðeins stefna hennar, heldur og þau einkenni ráðh., sem ég vék að í upphafi máls míns, þreytan, þrekleysið og áhugaleysið. Ég er sannfærður um það, að verulegur meiri hluti þjóðarinnar tekur undir mat mitt á ásigkomulagi hæstv. ráðh. Einnig talsverður hluti þeirra manna, sem kusu stjórnarflokkana 1967. En hvert er þá haldreipi ríkisstj.? Verulegur hluti landsmanna er því miður einnig haldinn þreytu og áhugaleysi. Það er furðulegt, hvað fólk hefur látið yfir sig ganga síðustu 2 árin í atvinnumálum og kjaramálum. Menn láta sér að verulegu leyti nægja að mögla hver í sínu horni, en hafa ekki haft þrótt og áhuga til þess að beita samtökum sínum þannig, að það breyti rás þjóðmálanna. Allt of margir ætlast til þess, að aðrir vinni verkin fyrir þá. Menn fara hörðum orðum um forystu verkalýðshreyfingarinnar og geta fært rök fyrir kenningum sínum, en gæta þess ekki, að trúnaðarmenn verkalýðsfélaganna fara með það vald eitt, sem verkafólk færir þeim í lifandi starfi og framtaki. Forystumenn geta aldrei orðið öflugri en samtökin sjálf. Menn segja, að Alþb. sé of veikt og þreklítið, en styrkur þess er á sama hátt kominn undir stuðningi allra þeirra, sem vilja knýja fram breytt stjórnarfar. Það stoðar lítið að einblína á okkur, sem nú sitjum á þingi, meta ræður okkar og till. Það, sem fyrst og fremst vantar, er lifandi þátttaka fólksins sjálfs, raunveruleg þjóðarvakning. Menn knýja aldrei fram neinar breytingar, nema með því að taka þátt í baráttu, leggja eitthvað í sölurnar og vilji menn breyta þjóðmálaástandinu og stjórnarstefnunni á Íslandi, ber þeim að horfast í augu við það af fullu raunsæi, að það getur aðeins, að þar getur aðeins eitt þjóðfélagsafl náð árangri, samtök launamanna og sá flokkur, sem nýtur mest fylgis í verkalýðssamtökunum, Alþb. Þeir, sem vilja breytta stjórnarstefnu, félagslega afstöðu og yfirráð landsmanna sjálfra yfir atvinnutækjum sínum, geta aðeins stuðlað að þeim breytingum með beinni eða óbeinni þátttöku í baráttu verkalýðssamtakanna og Alþb. Önnur öfl, sem duga, eru ekki tiltæk í þjóðfélaginu. Það er að vísu enginn hörgull á framagosum og lukkuriddurum, en árangur þeirra mun aðeins dreifa kröftum og verða þannig til þess að styrkja stjórnarflokkana sjálfa. Það, sem landsmenn þurfa nú á að halda, er annars vegar fullt raunsæi og hins vegar staðfastur stuðningur við sameiginleg markmið, þrátt fyrir ágreining um minni. háttar atriði. Aðeins með slíkri baráttu verður unnt að hrekja atvinnuleysisvofuna úr landi og ná á nýjan leik hliðstæðum lífskjörum og tíðkast í grannlöndum okkar. Aðeins með slíkri sameiginlegri sókn verður unnt að tryggja yfirráð Íslendinga yfir auðlindum sínum og atvinnutækjum.



Herra forseti. Eins og þegar hefur fram komið, hefur verið fylgt þeirri meginstefnu við gerð þessa fjárlagafrv. fyrir árið 1970, sem hér liggur fyrir til umr., að takmarka svo mjög útgjöld ríkissjóðs, að hægt verði að afgr. greiðsluhallalaus fjárlög án þess að leggja á nýja skatta. Heildarhækkun á rekstrarreikningi nemur rúmum 800 millj. kr. eða um 11.8%. Varla mátti með neinni sanngirni búast við minni hækkun í kjölfar nauðsynlegra efnahagsaðgerða til stuðnings útflutningsframleiðslunni á s.l. ári og þeirra verðlagsbreytinga, sem af þeim hlaut að leiða. Er raunar augljóst, að sparlega hefur verið á öllu haldið. Um helmingur af útgjaldaaukningunni rennur til menntamála, heilbrigðismála og tryggingamála, en hækkun á öðrum fjárlagaliðum er fyrst og fremst hækkun á launum opinberra starfsmanna og 90 millj. til aukinna opinberra framkvæmda. Er ánægjulegt til þess að vita, að unnt hefur verið að auka fjárveitingar til félags– og menntamála þrátt fyrir erfitt árferði. Fjárlagafrv. fylgja drög að framkvæmdaáætlun ársins 1970 fyrir opinberar framkvæmdir, nemur sú áætlun 285 millj. kr. og hefur Seðlabankinn gert áætlanir um fjáröflun til þeirra framkvæmda. Er hér aðallega um að ræða fé til stækkunar áburðarverksmiðju, til Laxárvirkjunar og annarra raforkuframkvæmda og raforkurannsókna svo og til byggingarframkvæmda Háskólans, sem kemur til viðbótar því fé, sem háskólahappdrættið leggur fram. Fjárlög verða að sjálfsögðu ekki rædd af neinni sanngirni, nema haft sé í huga almennt efnahagsástand og árferði hverju sinni, kemur þar bæði til greina árferði undanfarinna ára eða aðdragandi fjárlaganna svo og útlit og horfur. Eins og kunnugt er, lækkuðu útflutningstekjur þjóðarinnar um nærri helming á tveggja ára tímabili, árin 1966–1968, var um að ræða bæði verðfall á útflutningsframleiðslunni og aflabrest. Er hér um að ræða mesta efnahagsáfall þjóðarinnar á þessari öld og meira áfall, en komið hefur fyrir nokkra aðra þróaða þjóð, ef undan eru skildar styrjaldarástæður. Þessi stórfellda tekjulækkun og minnkaða kaupgeta hjá þeim, sem að útflutningsframleiðslunni störfuðu, hlaut að hafa stórfelld samdráttaráhrif á allt atvinnulíf í landinu. Hin mikla uppbygging atvinnulífsins á árunum fyrir 1967, hinn öflugi gjaldeyrisvarasjóður og hinar stórfelldu framkvæmdir við Búrfell og í Straumsvík drógu þó lengi vel úr því, að hin stórkostlegu áföll legðust á þjóðina af fullum þunga, eins og þau gerðu s.l. vetur. Það má kannske eftir á segja, að efnahagsaðgerðirnar hafi dregizt of lengi, vegna þess að menn gerðu sér vonir um að aflabresturinn og þó einkum hið mikla verðhrun á útflutningsframleiðslunni yrði ekki eins varanlegt eins og raun varð á. Það hefur verið megin viðfangsefni ríkisstj. undanfarin misseri að ráða bót á því atvinnuleysi, sem af áföllunum stafaði. Stjórnarandstaðan hefur ýmist ekki viðurkennt, að um nein veruleg áföll hafi verið að ræða eða, þó að hún hafi stundum viðurkennt þau í orði, hún hefur a.m.k. ekki tekið neitt tillit til þess í málflutningi sínum og reynt að notfæra sér ástandið í áróðursskyni. Það leysir þó vissulega engan vanda að sniðganga staðreyndir og beita blekkingum. Margt orkar tvímælis, er gert er, og má um deila, en verður skýrara og hverjum manni auðskildara er frá líður. Í ljósi þess er rétt að athuga nokkru nánar atvinnumálin, sem hafa verið bragð bezta áróðursefni stjórnarandstöðunnar undanfarin misseri og athuga nokkru nánar annars vegar, hvernig stjórnarflokkarnir og hins vegar, hvernig stjórnarandstaðan hefur staðið að þeim málum, þeirri vá, sem atvinnuleysið er. Hinar róttæku efnahagsaðgerðir s.l. vetur, sem engum var að sjálfsögðu ljúft að framkvæma, voru eingöngu gerðar til þess að ráðast gegn atvinnuleysinu, til eflingar útflutningsframleiðslunni, sem allt atvinnulíf í landinu byggist á og til þess að bæta gjaldeyrisstöðuna út á við. Stjórnarandstaðan reyndi á allan hátt að þvælast fyrir þessum nauðsynlegu aðgerðum og gera þær tortryggilegar, en hafði þó ekki upp á neitt annað að bjóða en almenn slagorð um aðrar leiðir, allsherjar endurskoðun á grundvelli atvinnulífsins, eflingu hinna þjóðlegu atvinnuvega o.s.frv. Nú er liðinn hæfilegur tími til þess að fengizt hefur nokkur reynsla af áhrifum gengisbreytingarinnar og annarra ráðstafana, er henni fylgdu, á stöðu þjóðarbúsins. Um þetta atriði segir í nýútkomnu riti Seðlabankans, Fjármálatíðindum, að ekki fari á milli mála, að fyrstu áhrif gengisbreytingarinnar á greiðslujöfnuð og gjaldeyrisstöðu hafi verið mjög hagstæð. Kemst hann að þeirri niðurstöðu, að greiðslujöfnuðurinn fyrri helming þessa árs hafi verið hagstæður um 300 millj. kr., en var óhagstæður á sama tímabili í fyrra um 1.000 millj. kr. Batinn á milli þessara fyrri árshelminga 1968 og 1969 nemur því hvorki meira né minna en 1.300 millj. kr. og er þá reiknað á núverandi gengi bæði árin og innflutningur til Búrfellsvirkjunar og álbræðslu dreginn út úr bæði árin til þess að rugla ekki samanburðinum. Að vísu bendir Seðlabankinn á, að því miður hafi einn þáttur sjávarútvegsins algerlega brugðizt og á hann þar við Austurlandssíldina, telur hann, að af þeim sökum verði síðari árshelmingur töluvert óhagstæðari, en þó sé ástæða til þess að gera sér vonir um, að jafnvægi náist í viðskiptunum við útlönd á árinu í heild og sé þar um mjög mikilvæg umskipti að ræða í þjóðarbúskapnum eftir áföll síðustu tveggja ára. Með tilliti til atvinnumála var markmið efnahagsaðgerðanna s.l. vetur fyrst og fremst það að ráðast gegn atvinnuleysinu, efling útflutningsatvinnuveganna með fyllstu nýtingu fiskveiðiflotans og fiskvinnslustöðvanna og bætt samkeppnisaðstaða iðnaðarins. Þessar aðgerðir báru strax mjög verulegan árangur í öllum byggðarlögum landsins. Í þeim byggðarlögum, sem byggja afkomu sína að mjög verulegu leyti á útflutningsframleiðslunni, fiskveiðum og fiskverkun, hvarf atvinnuleysið með öllu á nokkrum vikum, þó að sums staðar yrði að grípa til sérstakra ráðstafana, sem ég mun víkja að síðar. Á mestu þéttbýlissvæðunum, höfuðborgarsvæðinu og á Akureyrarsvæðinu, eða Akureyrar–Siglufjarðarsvæðinu, kom batinn hægar, en þó nokkuð jafnt og öruggt. Er það skiljanlegt, þar sem iðnaður vegna heimamarkaðar og margvísleg þjónustustörf eru verulegur hluti atvinnulífsins og verður að bíða eftir aukinni kaupgetu frá útflutningsstarfseminni og þeim, sem við hana vinna. Á Akureyri og Siglufirði kom einnig til staðbundinna og tímabundinna erfiðleika einstakra hlutfallslega stórra fyrirtækja, sem vantaði hráefni, t.d. til niðurlagningar og niðursuðu. Þó að verulega drægi úr atvinnuleysinu, er leið á veturinn og vorið, voru margir uggandi um atvinnumöguleika hins stóra hóps skólafólks, um 8.000 manns, sem bættist á vinnumarkaðinn á tiltölulega skömmum tíma. Þetta fór þó betur en á horfðist. Nokkrar sérstakar ráðstafanir voru gerðar og mun hafa rætzt úr fyrir flestum furðu vel, en hætt er þó við, að ýmsir hafi orðið tekjurýrari, en oft áður. Sumaratvinna skólafólks er annars mál, sem athuga þarf mjög gaumgæfilega. Hætt er við því, að þróun atvinnulífsins, aukin vélvæðing og aukin iðnþróun geri það að verkum, að æ erfiðara verði að veita ört stækkandi árgöngum skólafólks fullnægjandi sumaratvinnu. Er að því mikil eftirsjá, þó að ekki komi til fjárhagserfiðleikar þessa æskufólks. Ef ekki tekst með einhverjum ráðum að tryggja þessu skólafólki örugga sumaratvinnu, kemur vel til athugunar að lengja árlegan skólatíma hjá einstökum hópum skólafólks, einkum langskólamönnum og koma á námslaunakerfi og stytta þannig heildarnámstímann. Í athyglisverðri skýrslu, sem Efnahagsstofnunin hefur nýlega gert í samráði við atvinnumálan. ríkisins um atvinnuástandið, kemur fram, að mánuðina maí–ágúst voru skráðir atvinnulausir á öllu landinu um 1,4% mannafla. Á sama tíma var skráð atvinnuleysi í Noregi nokkru minna eða um 0,8%, en á öllum hinum Norðurlöndunum meira, í Danmörku 1,7%, í Svíþjóð 2% og í Finnlandi um 2,8%. Út af fyrir sig er það ánægjulegt eftir hina miklu efnahagsörðugleika, sem yfir hafa gengið, að atvinnuleysi nú er ekki orðið meira en gerist hjá Norðurlandaþjóðunum, sem þó gera flestum ef ekki öllum þjóðum meira til þess að tryggja fulla atvinnu. Athugun Efnahagsstofnunarinnar er öll hin athyglisverðasta, hún beindist fyrst og fremst að samsetningu og eðli atvinnuleysisins í Reykjavík, á Akureyri og á Siglufirði. Allt er þetta nokkuð mismunandi eðlis og á rætur sínar að rekja til mismunandi ástæðna. Gefur þessi athugun vissulega nýjar upplýsingar og betri skilning á eðli málsins og gerir það viðráðanlegra að ráða bót á vandanum eftir eðli hans í hinum ýmsu tilvikum. Í Reykjavík er atvinnuleysið minna, en jafndreift eftir kyni og hjúskaparstétt og virðist standa í sambandi við slaka vinnuaflseftirspurn í heilum atvinnugreinum, t.d. byggingariðnaði. Á Akureyri og einkum á Siglufirði er það meira og hlutfallslega miklu meira af konum en körlum, og stendur m.a. í sambandi við vöntun á hráefni til niðursuðu. Líklegt þykir, að tiltölulega ríflegar atvinnuleysisbætur geri það að verkum, að atvinnuleysisskráning er fastar sótt, en áður tíðkaðist, m.a. af fólki, sem annars tæki aðeins tímabundinn og tilviljunarkenndan þátt í atvinnulífinu eða ætti við vanhæfni við vinnu eða aðlögunarerfiðleika að stríða, en þó að mikið hafi áunnizt til úrbótar á því atvinnuleysi, sem að steðjaði s.l. vetur, er vissulega enn við nokkurt atvinnuleysi að stríða í þeim byggðarlögum, sem ég nefndi sérstaklega, og minna um yfirvinnu og aukatekjur en á velgengnisárunum og mega margir illa við því. Það hlýtur því að vera höfuðviðfangsefni ábyrgra stjórnarvalda og raunar allra ábyrgra og velviljaðra stjórnmálamanna að vinna að lausn þessara mála án þess að láta flokkspólitískan áróður tefja fyrir og torvelda úrbætur. Það er raunar ánægjulegt til þess að vita, að ríkisstj. hefur átt mjög gott samstarf við verkalýðshreyfinguna og atvinnumálanefndir hinna ýmsu byggðarlaga og margt hefur verið vel gert og er verið að gera í samráði við þessa aðila og má í því sambandi nefna 340 millj. kr., sem ráðstafað hefur verið í samráði við fulltrúa hinna ýmsu byggðarlaga til stuðnings við gamlan og nýjan atvinnurekstur, sem vænlegur þótti til nokkurra varanlegra úrbóta að kunnugra manna yfirsýn. Í þessu sambandi má einnig nefna, að hraðað verður 440 millj. kr. fjárveitingu til húsnæðismála, sem mun auka atvinnu við byggingar mjög verulega og nýjasta ákvörðun ríkisstj. er, að ákveðið hefur verið að hefja lánveitingar til skipasmíðastöðvanna til smíða á fiskiskipum, þó að ekki sé búið að selja þau fyrir fram. Undanfarin ár hafa risið hér upp skipasmíðastöðvar, sem tæknilega eru fullfærar um að byggja fiskveiðiskipin og hefur farið verulega fram um samkeppnishæfni á skömmum tíma. Föst og ákveðin verkefni fram í tímann eru þessari atvinnugrein eins og öðrum mikilvæg til þess, að til betra og hagkvæmara skipulags stefni og skapar möguleika til nýrrar hagræðingar og aukinnar framleiðni. Þá má einnig nefna það, að tryggt hefur verið fjármagn til þess að halda áfram þeirri varanlegu vegabyggingu, sem byrjað er á. Allt á þetta eftir að auka atvinnu og skapa nýja kaupgetu, en það örvar aftur aðrar atvinnugreinar. En þrátt fyrir þetta allt og jafnvel þó að það dugi í bili til þess að bægja frá bráðasta voðanum, þá þarf þjóðin vissulega að hyggja vel að atvinnumálum sínum í náinni framtíð og liggja til þess ástæður, sem ég skal nánar gera grein fyrir. Þjóðhagslega séð hefur sjávarútvegurinn verið okkar langsterkasta atvinnugrein það sem af er þessari öld og verður það vafalaust um langa framtíð enn. Í skjóli sjávarútvegs hafa landbúnaður og iðnaður tekið mjög örum þroska á tiltölulega skömmum tíma miðað við aðstæður og er ekki nema gott eitt um það að segja, svo lengi sem sjávarútvegurinn er þess um kominn. En það er nú einu sinni svo, að hinir samkeppnishæfustu atvinnuvegir leggja drýgstan skerf til lífskjara hverrar þjóðar, en styrkir og verndanir draga lífskjörin niður. Þar með er þó ekki sagt, að styrkir og vernd að vissu marki geti ekki átt á sér nokkurn rétt. Ég er t.d. þeirrar skoðunar, að það sé þjóðhagslega rétt að veita landbúnaðinum vernd svo langt fram í tímann sem ég sé, en svo ég taki ekki of djúpt í árinni tel ég það mikið vafamál, hvort iðnaður, sem þarfnast við skulum segja 40% tollverndar, skili nokkrum einasta eyri í vinnulaun í þjóðarbúið, því að engan veginn er víst, að verðmæti vinnunnar sé meira en einmitt þessi tollvernd. Og ég tel það mikið vafamál, að útfluttar mjólkurafurðir hafi staðið undir erlendum kostnaði við framleiðslu þeirrar vöru. Hvort tveggja skapar atvinnu en engin vinnulaun. Þeir, sem krefjast styrkja og verndar fyrir sívaxandi hluta þjóðarframleiðslunnar og jafnframt batnandi lífskjara, eru ekki sjálfum sér samkvæmir. Enginn mannlegur máttur getur veitt þeim þetta hvort tveggja og því miður eru það nú einmitt sömu stjórnmálamennirnir, sem heimta hvort tveggja. Þetta stafar ekki af greindarleysi hjá þessum mönnum, þetta er blekking. Í reynd eru styrkir og vernd baggar, sem eru hengdir sitt hvoru megin á sjávarútveginn. Baggar, sem Brúnka getur borið stuttan spöl hverju sinni, þegar saman fer uppgripaafli og óvenjulega hagstætt útflutningsverð. Ef Brúnka staulast áfram í 2–3 ár, hafa menn sífellt tilhneigingu til þess að binda henni kannske 50% of þunga bagga miðað við venjuleg aflabrögð og verð. Ef eitthvað ber út af um aflabrögð eða verð, sligast Brúnka og menn verða að tína af henni baggana aftur, annað hvort í formi 50% gengisfellingar eða það sem verra er, í formi atvinnuleysis. Þetta er einfaldlega skýringin á tíðari og stórfelldari gengisfellingum en þekkjast í nokkru öðru nálægu landi. Það eru engir galdrar til í þessu efni. Ef menn vilja búa við góð og vaxandi lífskjör, þá þarf sívaxandi hluti þjóðarframleiðslunnar að vera samkeppnisfær án styrkja og verndar. Mörg helztu og djúpstæðustu ágreiningsmál stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðuflokkanna undanfarin ár hafa einmitt verið vegna grundvallarstefnunnar í þessum málum. Grundvallarstefnunnar í því, hvernig byggja skuli upp framtíðarstefnuna í atvinnumálum, og hvergi hefur komið betur og skýrar í ljós, hverjir eru framfarasinnaðir og hverjir eru andófsmenn og afturhaldsmenn og skal ég rökstyðja það nokkuð. Það ætti öllum að vera orðið ljóst, að atvinnuvegirnir eru of einhæfir og allar greinar þeirra meira og minna háðar þeim máttarstólpa, sem sjávarútvegurinn er. En þó að hann sé sterkur, þá hlýtur hann alltaf að vera sveiflubundinn, háður aflabrögðum, veðurfari og verðlagi og ef eitthvað bjátar á hjá honum, þá er strax vá fyrir dyrum. Markmiðið hlýtur því að vera að leita allra ráða til þess að efla og koma upp nýjum samkeppnishæfum iðnaði fyrir heimamarkað og til útflutnings, sem verið gæti burðarás við hlið sjávarútvegs, styrkt þar með verðgildi krónunnar og bætt lífskjörin. Fyrir nokkrum árum gerði Efnahagsstofnunin áætlun um fjölgun fólks á vinnumarkaðinum á árabilinu 1965 til 1985. Er niðurstaðan sú, að atvinnufólki muni fjölga um 45% eða um 34 þús. manns á þessu 20 ára tímabili. Er það meira en tvöfaldur sá mannfjöldi, sem nú vinnur samtals í landbúnaði og fiskveiðum. Í landbúnaði starfa nú um 10 þús. manns og fer heldur fækkandi. Í fiskveiðum um 5.500 manns og er það um það bil nákvæmlega sami mannfjöldi og stundaði fiskveiðar hér árið 1910. Auðvitað geta orðið um það skiptar skoðanir, hvort auka megi fiskveiðar mjög verulega, frá því sem nú er, eða fjölga fólki í þeirri atvinnugrein. Efnahagsstofnunin telur það hæpið, að um geti orðið að ræða stórfellda aukningu í fiskveiðum Íslendinga og bendir í því sambandi á þá staðreynd, að nýting margra fiskistofna í N-Atlantshafi sé í hámarki. Á það má einnig benda, að samkeppnisaðstaða Íslendinga hefur versnað, m.a. vegna stórkostlega aukinnar sóknar þjóða, sem áður stunduðu lítið fiskveiðar og ekki síður vegna þess, að flestar þjóðir vernda sinn heimamarkað og víða eru veittir styrkir til fiskveiða í skjóli sterks iðnaðar, sem þá er að jafnaði yfirgnæfandi atvinnuvegur, t.d. eru gamlir keppinautar okkar, Norðmenn, farnir að styrkja fiskveiðar sínar talsvert til stuðnings vissum byggðarlögum. Vafalaust er hægt að nýta betur afla okkar, en nú er gert og miðar alltaf nokkuð í þá átt, en þess er þó að gæta, að samkeppnisaðstaðan verður þeim mun verri sem fiskurinn er meira unninn, vegna þess að innflutningstollar markaðsbandalaganna vaxa að jafnaði með auknu vinnslustigi varnings. Af hinni miklu fólksfjölgun á vinnumarkaðinum, 34 þús. manns fram til ársins 1985, má gera ráð fyrir, ef byggt er á reynslu annarra þjóða, að um helmingur gangi til þjónustustarfa, en þó að sjálfsögðu að því tilskildu, að það takist að staðsetja hinn helminginn, um 17 þús. manns, við samkeppnishæf framleiðslustörf. Það er hér, sem vandinn liggur og er vandséð, að um aðrar leiðir sé að ræða, en að byggja upp samkeppnishæfa iðnaðarframleiðslu fyrir verulegan hluta þessa fólks. Það var því ekki þarflaus fyrirhyggja, þegar ríkisstj. strax á góðæristímabilinu hóf að huga að stórvirkjun og orkufrekum iðnaði. Það var liðin hálf öld síðan gáfaður stórhugi var kominn á fremsta hlunn með að hrinda slíkum stórvirkjum í framkvæmd. Ekki varð þó af þeim framkvæmdum og enn rann Þjórsá óbeizluð og ónýtt til sjávar í hálfa öld. Allar götur síðan hefur verið rætt og ritað um orku fallvatnanna sem eina aðalauðlind landsins og grundvöll iðnþróunar og oft á tíðum eins og nýting þessara verðmæta væri á næsta leiti. En sannleikurinn er bara sá, að það þjónar engum tilgangi að viðurkenna ekki staðreyndir, að stórvirkjanir ásamt uppbyggingu orkufreks iðnaðar eru svo stórfelld fyrirtæki fjárhagslega, tæknilega og ekki sízt sölutæknilega, að við höfum ekki verið þess umkomnir að gera það á eigin spýtur og höfum raunar oft og tíðum átt fullt í fangi við smávirkjanir til almenningsneyzlu. Nú er svo komið, að vatnsaflsvirkjanir geta átt í erfiðri samkeppni við kjarnorkuvirkjanir í náinni framtíð og gætum við þá hæglega misst af strætisvagninum. Það er góðra gjalda vert að vera varfærinn í þjóðernismálum, en hitt kann stundum að orka tvímælis, hvort sé íslenzkum hagsmunum hollara að ala á minnimáttarkennd og einangrun og stuðla þannig að efnahagslegri afturför eða hitt að manna sig upp í það að halda til jafns við útlendinga og öðlast þá reynslu, sem er nauðsynleg í samskiptum við aðra aðila á tuttugustu öldinni. Norðmenn, tuttugu sinnum stærri þjóð en við, létu sér það lynda að leysa iðnþróunarmál sín í samvinnu við aðra aðila og gaf það góða raun. „Sjálfstæði er betra en kjöt“, sagði Bjartur í Sumarhúsum. Hann var sjálfum sér samkvæmur, blessaður karlinn og gerði ekki meiri kröfur til lífsins, en sjálfstæðið leyfði, en eigi að síður rættust ekki draumar Bjarts. Þegar ríkisstj. hóf samninga um byggingu Álverksmiðjunnar í Straumsvík og undirbúningi að stórvirkjun við Búrfell, boðaði stjórnarandstaðan hagfræði Bjarts í Sumarhúsum, eins og oft fyrr og síðar og taldi sig hafa til þess góða aðstöðu, þegar þjóðin bjó við betri lífskjör en nokkru sinni fyrr og þurfti ekki á slíku að halda þá stundina. Bygging álversins var þannig talin tilræði við hina þjóðlegu atvinnuvegi, sem skorti vinnuafl þá stundina og alið var á þjóðerniskennd og tortryggni í garð þeirra manna, sem að samningsgerðinni stóðu. Stjórnarandstaðan lét sig hafa það að greiða atkv. á móti þessum framkvæmdum. Framsóknarmenn telja sig nú út af fyrir sig ekki hafa verið á móti Búrfellsvirkjun, en það er vægast sagt útúrsnúningur, því það vita allir, að 210 þús. kw. virkjun, nærri þreföldun á vatnsvirkjuninni, sem fyrir var, var ekki framkvæmanleg nema tryggð væri sala á verulegum hluta orkunnar strax. Byggingarframkvæmdir við Búrfell og í Straumsvík námu um 7 þús. millj. kr. Við þær unnu oftast talsvert á annað þúsund manns á árunum eftir áföllin og enn vinna í Straumsvík um 400 manns. Gjaldeyristekjur af framleiðslunni verða á fimmta hundrað þúsund kr. á næsta ári og á árinu 1974 hátt í 800 millj. Nú verður varla um það deilt, hverjir voru framsýnir og hverjir skammsýnir í atvinnumálum ört vaxandi þjóðar. Allir sjá nú, hvaða afleiðingar það hefði haft, ef stjórnarandstöðunni hefði tekizt að koma í veg fyrir þessar framkvæmdir. Svipuð þessu urðu átökin um Kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn, enn boðaði stjórnarandstaðan hagfræði Bjarts í Sumarhúsum og tókst þó ekki að koma í veg fyrir framkvæmdir. Hvað er þetta? Mér er spurn: Hvað er þetta annað en íhaldssemi og afturhaldssemi og íhaldssemi er engu betri, þó að hún kenni sig við róttækar vinstri stefnur og kemur raunar óorði á frjálslynda, framfarasinnaða og umbótasinnaða vinstri stefnu. Það er að sjálfsögðu ekki úr lausu lofti gripin sú málvenja, sem nú tíðkast austan járntjalds, að greina milli íhaldssamra og frjálslyndra kommúnista og gæti verið gagnlegt að skilgreina nánar hinar ýmsu vinstri stefnur hér á landi. Og ekki yrði vandinn minni a.m.k. málfarslega séð, þegar tala þarf um afturhaldssama framsóknarmenn, en vissulega sitja þeir við stýrið í þeim flokki. Sóknin til samkeppnishæfrar iðnþróunar verður ekki vandalaus fyrir fjármagnssnauða smáþjóð og má búast við ýmsum vonbrigðum á þeirri leið, en hún er eigi að síður þjóðarnauðsyn og þegar á heildina er litið er ekki ástæða til annars en bjartsýni. Ef hægt er að koma skriðunni af stað, öðlast þjóðin tæknilega og viðskiptalega reynslu og fær það sjálfstraust, sem henni er nauðsynlegt. Hvað leiðir af öðru og hvað styrkir annað. Af góðri reynslu frá Búrfelli og í Straumsvík skapast nýjar hugmyndir um stórkostlegar virkjanir á Austurlandi og Suðurlandi og andófsmennirnir bregða búi að Sumarhúsum. Sannleikurinn er sá, að ríkisstj. hefur haft fleiri og stærri framtíðarjárn í eldinum en nokkur önnur ríkisstj. Íslenzkur iðnaður hefur búið við nokkra og þó hóflega samkeppni um skeið og kemur út úr þeim átökum sterkari og djarfari en nokkru sinni fyrr. Þess sjást alls staðar merki. Fjárfesting í iðnaði hefur vaxið og talar það skýru máli og hún vex einmitt í þeim iðngreinum, sem hyggja á útflutningsframleiðslu og samkeppnishæfa framleiðslu fyrir innanlandsmarkað. Þjóðin hefur á að skipa mörgum raunsæjum, framsýnum forystumönnum í iðnaði, sem gera sér fyllilega ljóst hlutverk iðnaðarins í íslenzkum þjóðarbúskap. Iðnrekendur hafa komið sér upp útflutningsskrifstofu og þjóðinni er að skiljast, hvað hönnun á iðnaðarvarningi er. Með fárra daga millibili fáum við fjölmargar jákvæðar fréttir af þessari byrjunarviðleitni. Fullvinnsla okkar sérstæðu ullar flyzt inn í landið, sútun skinna flyzt inn í landið, útflutningur á pelsum og annarri fullunninni iðnaðarvöru úr skinnum er hafin. Fatnaðarsýning, sem nýlega var á ferð í Kaupmannahöfn, Þýzkalandi og London, telur sig hafa náð 100 viðskiptasamböndum og þarf þó að sækja í gegnum tollmúra markaðsbandalaganna, Fríverzlunar samtakanna og Efnahagsbandalagsins. Málning er flutt út, umbúðir eru fluttar út, skipabygging flyzt inn í landið, Hafnfirðingar ætla að fara að smíða fiskibát fyrir Indverja, margvíslegur iðnaður er seldur til Færeyja og ólíklegt má telja, að Færeyingar kaupi af okkur iðnaðarvarning á dýrara verði en þeir geta fengið hann annars staðar. Þeir hafa verið meðlimir EFTA síðan 1968. Bendir þetta allt til þess, að við séum orðnir samkeppnisfærari um ýmsan iðnaðarvarning en margan grunar. Við höfum að vísu betri tök á því að selja vörur í Færeyjum, en víða annars staðar, en þetta sýnir okkur þó einmitt það, að okkur vantar fyrst og fremst sölutækni á erlendum markaði, aukna og betri hönnun á hinum sérstæðu hráefnum okkar og umfram allt hugdirfsku til þess að horfast í augu við aðrar og stærri þjóðir en Færeyinga. Við skulum ekki gera of mikið úr öllum þessum fréttum, en við skulum heldur ekki gera of lítið úr þeim og umfram allt ekki draga úr kjarki þeirra manna, sem að þessari viðleitni standa. Ekkert af þessu hefði getað gerzt í Sumarhúsum. Vissulega hefði verið æskilegt að efla iðnaðinn meira en gert hefur verið og hægt hefur verið að gera í fjármagnssnauðu þjóðfélagi, sem hefur í mörg horn að líta, en það er fyrst og fremst fjármögnun, sem iðnaðurinn þarfnast. En athyglisvert er, að af umtalsverðri gagnrýni, sem stefna ríkisstj. hefur fengið í iðnaðarmálum, þá hefur hún ekki verið frá framámönnum iðnaðarmanna eða iðnrekenda, hún hefur verið frá Sumarhúsamönnum. Ég gat þess áðan, að ríkisstj. hefur haft fleiri járn í eldinum en nokkur önnur ríkisstj. til þess að breikka grundvöll atvinnulífsins og móta framtíðarþróun þess. Auk Búrfells, Álverksmiðjunnar og Kísilgúrverksmiðjunnar, innlendra skipasmíðastöðva og sútunarverksmiðja er hafinn undirbúningur að stækkun Áburðarverksmiðjunnar. Í athugun og á rannsóknarstiginu eru mörg stór verkefni. Má þar t.d. nefna sjóefnavinnslustöð á Reykjanesi og olíuhreinsunarstöð, þaravinnslu við Breiðafjörð, perlusteinsnámur á Austurlandi og leit og rannsóknir á málmgrýti og öðrum dýrmætum jarðefnum og umfram allt undirbúning undir stórkostlegri virkjanir, en okkur hefur nokkru sinni fyrr dreymt um. Herra forseti. Ég hef varið miklum hluta ræðutíma míns í atvinnumálin, sem ég tel vera mál málanna, ekki bara í dag, heldur einnig í náinni framtíð með tilliti til ört vaxandi árganga á vinnumarkaðinum og skal ég nú fara að ljúka máli mínu. Niðurstaða mín er sú, að við verðum, fámenn og fjársnauð þjóð, að brjótast fram til nútíma iðnþróunar og byggja þannig upp nýjan burðarás við hlið sjávarútvegsins til þess að treysta gildi gjaldmiðilsins og tryggja jafnan og öruggan vöxt lífskjara. Þjóðin hefur nægt andlegt og líkamlegt atgervi og nógan manndóm til þess að halda til jafns við aðra og hafi hún það ekki, þá getur hún heldur ekki búið við jafngóð kjör og aðrir. Hið langvarandi samstarf núverandi stjórnarflokka, sem annars eru um flest ólíkir, hefur byggzt á því, að þeir eru sammála um að hafta stefna kreppuáranna frá fjórða áratugnum sé liðin saga og að hafta– og uppbótaleið eftirstríðsáranna hafi gengið sér til húðar. Og þeir eru sammála um það, að nútíma iðnþróun hljóti að vera lausnin í atvinnumálum ört vaxandi þjóðar. Í þessum grundvallaratriðum er staðfest hyldýpi milli núverandi stjórnarflokka og stjórnarandstöðu, Sumarhúsaandans, sem enn í dag hefði horft á Þjórsá renna óbeizlaða til sjávar í stað þess að mala þjóðinni betri lífskjör.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við Sigurð Ingimundarson, hv. 1. landsk. þm. vil ég segja það, að honum væri hollt að lesa Alþt., til þess að hann gæti farið rétt með atkvgr. um Búrfellsvirkjunina. Ég vil líka segja honum það, að framsóknarmenn greiddu atkvæði um samninginn um álverksmiðjuna, en ekki verksmiðjuna sjálfa. Í samningnum var útlendu fyrirtæki gert hærra undir höfði heldur en íslenzku og skjóta á ágreiningsmálum undir erlendan dómstól. Við þetta vildum við ekki una. Hitt mun rétt hjá Sigurði Ingimundarsyni, hv. 1. landsk. þm., að þeir Alþýðuflokksmenn eiga ekki til í sínum fórum sjálfstæðiskennd Bjarts í Sumarhúsum. Þegar hv. alþm. höfðu virt fyrir sér fjárlagafrv., það er fyrir árið 1970, er hér liggur fyrir til 1. umr., varð einum þeirra að orði: „Það er eins og þetta fjárlagafrv. sé samið af mönnum, sem hafa verið lokaðir inni og ekkert samband haft við þjóðlífið.“Þessi fáu orð eru rétt lýsing á efni fjárlagafrv. Það er nánast grg. um það, hvað það kostar þjóðina að halda uppi embættiskerfi í landinu og takmarkaðri þjónustu. Sá kostnaður kemur til með að hækka um nærri 1 milljarð kr. fyrir árið 1970 frá yfirstandandi ári. Þessar fullyrðingar mínar um frv. mun ég rökstyðja síðar, en mun fyrst víkja að ríkisbúskapnum, eins og staða hans er eftir að viðreisn hefur setið að völdum í einn áratug. Fjárlög íslenzka ríkisins hafa nærri tífaldazt síðan 1958, þ.e. síðan áhrifa núverandi valdhafa fór að gæta og hækkun þeirra er 145% síðan 1965, að núverandi fjmrh. settist í valdastól. Ef sama þróun á sér stað til næstu aldamóta eins og orðið hefur síðustu 5 árin, þá liti myndin þannig út með 5 ára millibili: Árið 1975 yrðu niðurstöðutölur fjárlaga 19 milljarðar og 500 millj. kr.,1980 47 milljarðar og 200 millj.,1985 115 milljarðar, 1990 276 milljarðar, 1995 670 milljarðar og árið 2000 1.620 milljarðar. Þannig mun talnaflóðið verða á næstu áratugum, ef jafnskefjalaus verðbólga ríkir í efnahagskerfi þjóðarinnar með 4 gengislækkunum á einum áratug, eins og verið hefur á áratugnum 1960–1970. En það er fleira, er vekur athygli í sambandi við ríkisbúskapinn, en hækkun fjárlaga, sem er þó ærið nóg áhyggjuefni. Á þessum sama áratug hafa tekjur fjárlaga farið ca. 3.000 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga. Þar af um 430 millj. kr. árið 1967 og 410 millj. árið 1968. Þó er greiðsluhalli þessara tveggja ára um 150 millj. kr. og greiðsluhalli áratugsins um 400 millj. kr. Afborgun af skuldum hækkar frá yfirstandandi ári með hliðstæðum samanburði næsta ár um 120 millj. kr. og vaxtagreiðslur um 43 millj. kr. Jafnhliða þessari þróun í fjármálum ríkissjóðs hefur það gerzt, að framlög ríkissjóðs til verklegra framkvæmda, er voru á árunum 1950–1958 yfir 20% af heildarútgjöldum fjárlaga, eru nú um 7% áætlaðra útgjalda fjárlagafrv. fyrir árið 1970. Í framhaldi af þessu tel ég rétt að gera grein fyrir, með hvaða hætti fjármagn hefur fengizt til þeirra ríkisframkvæmda, er gerðar hafa verið á síðustu árum. Í vaxandi mæli hafa þær verið fjármagnaðar með lántökum og þar eru nú til staðar háar skuldafjárhæðir, og skulu nefndar hér nokkrar tölur frá síðustu áramótum, er sanna það. Skuldir Vegasjóðs voru þá um 500 millj. kr. Vegna hafna um 90 millj., vegna landshafna um 240 millj., vegna sjúkrahúsa og skóla um 80 millj. og flugmála um 100 millj. Þessar fjárhæðir, er hér hafa verið nefndar, eru 1.000 millj. kr. Þessum fjárhæðum og fleirum verður framtíðin að skila ásamt vöxtum og gengisáhættu, jafnhliða því, sem verður að afla fjár til þeirra verka, er þá verða leyst. Þessi frásögn ætti að færa ykkur heim sanninn um það, að verðbólgan og útþensla ríkiskerfisins kostar þjóðina ærnar fjárhæðir, þar sem síhækkandi fjárlög og 3.000 millj. kr. tekjur umfram þau hafa ekki nægt til þess að greiða kostnað við þau verkefni, er þjóðin greiddi áður af samtíma tekjum. Þeirri stefnu, að fjármagna ríkisframkvæmdir með lántöku, ætlar ríkisstj. að fylgja dyggilega áfram. Um það vil ég nefna eitt dæmi: Gerð hefur verið áætlun um uppbyggingu Háskóla Íslands, engin króna er þó veitt til þeirra framkvæmda í fjárlagafrv., heldur er þar heimild til 30 millj. kr. lántöku til þessa verks. Hver skyldi lánsfjárhæðin vera orðin, þegar verkinu er lokið, fyrst að það er hafið með lántöku? Við framsóknarmenn höfum margoft lýst þeirri skoðun okkar, að alger stefnubreyting verði að koma til í ríkisbúskapnum, ef þar á að breyta um til batnaðar. Mér finnst þetta fjárlagafrv. góð sönnun þess, að við förum hér með rétt mál. Þrátt fyrir allt tal um sparnað og bætt vinnubrögð, er framkvæmdin í þá átt hin mesta handarbaksvinna, eins og framkvæmd sparnaðarlaganna sannar, sem hæstv. fjmrh. lýsti hér áðan, enda voru það fyrst og fremst sýndarlög. Sameiginlegur rekstur ríkisskipanna er gott dæmi um þessi vinnubrögð. Samstaða varð um það á milli þingflokka, að þetta skyldi gert, en nýr framkvæmdastjóri fylgdi með frá ríkisstj., er til framkvæmdanna kom. Um bifreiða mál ríkisins vil ég minna á það, að við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjvn. lýstum því afdráttarlaust sem stefnu okkar í nál. fjvn. í fyrra, að við vildum með öllu leggja niður forstjórabíla. Það er því mikils virði, að samstaða hefur tekizt um þetta mál og mestu máli skiptir nú, að framkvæmdin takist vel. Í framhaldi af þessu vil ég skýra frá því, að undirn. fjvn. vann að því í sumar ásamt hagsýslustjóra að gera athugun á l. um lögregluna. Við gerðum ákveðnar till. til breyt. á þeirri löggjöf, er miða að sparnaði. Framkvæmd þessa máls er nú í höndum valdhafanna. Ég vil minna á aðeins örfá atriði, er ég tel, að þurfi að athuga, er leitt gæti til sparnaðar. Þar vil ég nefna rekstur sjúkrahúsanna, véla–og viðgerðarverkstæði ríkisstofnananna, verkfræðiþjónustu ríkisins, húsaleigu, framkvæmd skattalaganna, hert eftirlit með söluskatti, að athugun verði gerð á því, hvort hagkvæmt sé að sameina Efnahagsstofnunina hagdeild Seðlabankans, rannsóknarstarfsemin verði endurskipulögð. Ýmsar stofnanir, sem ekki þjóna lengur þeim tilgangi, er þeim var upphaflega ætlaður, verði lagðar niður, svo sem Landnám ríkisins og verkefni þau, sem þar eru eftir, gangi til Búnaðarfélags Íslands. Bankastarfsemin í landinu verði endurskoðuð með hagkvæmni fyrir augum. Allt eftirlit með ríkisstofnunum og ríkiskerfinu verði hert. Ég vil undirstrika það, að þegar málum ríkissjóðs er þannig komið, að fjárl. hækka um milljarða á milli ára vegna aukins reksturskostnaðar, en verklegar framkvæmdir ríkissjóðs, er áður voru greiddar af samtímatekjum, eru nú fjármagnaðar með lánsfé, engin ný verkefni fá fjárveitingu, stuðningur ríkissjóðs við atvinnuvegina minnkar hlutfallslega með hverju ári, þá er ríkissjóður þrátt fyrir þetta rekinn með halla ár eftir ár og þó hafa tekjur hans farið 100 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga. Eitthvað er að í ríkisrekstrinum, um það verður ekki deilt. Ég endurtek: Breytt stjórnarstefna er það, sem koma þarf til að bjarga fjármálum ríkisins. Í upphafi máls míns drap ég á það, að fjárlagafrv. fyrir árið 1970 kæmi ekki nálægt þeim vandamálum, sem hugur fólksins snýst nú um. Þessum orðum skal ég nú finna betri stað en orðið er. Atvinnumálin eru þau mál, sem fólkið í landinu ræðir mest um og hefur mestar áhyggjur af og er það að vonum. Allt yfirstandandi ár hefur verið hér atvinnuleysi og er hér enn þá. Um síðustu mánaðamót voru um 900 manns atvinnulausir auk þeirra, er farnir eru úr landi í atvinnuleit, sem skipta hundruðum. Þó hafa aflabrögð verið góð á yfirstandandi sumri, ef síldveiðar eru undanskildar. Við fjárlagaafgreiðslu á s.l. hausti fluttum við fulltrúar Framsfl. í fjvn. ásamt hv. þm. Geir Gunnarssyni till. um 350 millj. kr. fjárveitingu til atvinnumála. Við óskuðum eftir samstarfi við stjórnarliða um málið, t.d. um heimild til lántöku, ef talin væri þörf á því. Ekki höfðu stjórnarliðar áhuga á lausn þessa mikla vandamáls. Enda þótt stjórnarliðar vildu í engu sinna till. okkar í fjvn. um fjárútvegun til atvinnumála, voru þeir knúðir til þess síðar að útvega fé og lána það til atvinnuveganna, álíka fjárhæð og við fjórmenningarnir lögðum til í fjvn. Auk þess sem að framan segir um afkomu atvinnuveganna, á það að vera öllum ljóst, að kaupgjald hér á landi er nú í algeru lágmarki. Það þýðir ekki að tala um góða eða örugga afkomu atvinnuveganna, nema þeir geti tekið á sig þá kauphækkun, sem hlýtur og verður að koma, ef afkoma þjóðarinnar á að vera í samræmi við afkomu þeirra þjóða, sem henni er tamast að bera sig saman við og almenningur getur við unað. Þessu verða allir hugsandi menn að gera sér grein fyrir. Þjóðin má ekki láta valdhafana blekkja sig, þó að afkoma hennar virðist hafa eitthvað batnað, en á meðan atvinnuleysi er viðloðandi getur enginn talað um öruggan bata hjá atvinnuvegunum. Hvernig er tekið á atvinnumálum í fjárlagafrv. ríkisstj. fyrir árið 1970? Það er gert með þeim hætti, að felldar eru niður 50 millj. kr., er veittar voru til atvinnumála í fyrra í gegnum Atvinnujöfnunarsjóð. Sá sjóður hafði fulla þörf fyrir þá fjárveitingu í ár og þó meira væri, til stuðnings við atvinnuvegina, enda þótt hann fái 30 millj. kr. frá álverksmiðjunni, eins og l. sjóðsins gera ráð fyrir. Atvinnumálan. ríkisins hefur nú yfir engu fé að ráða, svo að ekki er þar skjóls að leita þeim byggðarlögum og atvinnufyrirtækjum, er nú eiga í vök að verjast. Það á að vera þeim ljóst, er til atvinnumála þekkja, að mikið fjármagn þarf til stuðnings við atvinnuvegina og verklegar framkvæmdir ríkissjóðs, ef á að takast að útrýma atvinnuleysi. Í fjárlagafrv. er engin fjárveiting til aðstoðar bændum á Vestur– og Suðurlandi vegna hins mikla áfalls, sem þeir hafa orðið fyrir af völdum óþurrka á yfirstandandi ári. Það hefði þó ekki verið óeðlilegt. Þau dæmi finnast í fjárl. fyrri ára, að slík aðstoð væri veitt, þó að fjárl. væru þá lítið brot af því, sem nú er. Þá sorgarsögu er að segja af þessu fjárlagafrv., sem er að niðurstöðutölu um 8.000 millj. kr. og hækkar nærri um 1.000 millj. kr. frá árinu 1969, að þar er hvorki rúm fyrir aukinn stuðning við atvinnuvegi þá, sem nú starfa í landinu, né nýjungar, svo sem á sviði rannsókna. Von er, að þm. finnist, að fjárlagasmiðirnir hafi verið innilokaðir fjarri mannfólkinu, er þeir sömdu fjárlagafrv. Svo fjarri er það því, sem það þyrfti að vera til þess að leysa úr vandamálum þjóðarinnar. Menntamál hafa verið í brennidepli í umr. þjóðarinnar í sumar. Þrátt fyrir fullyrðingar þær, er ég las nýlega í blaði menntmrh. um það, að þar væri allt í góðu lagi, þá er staðreyndin sú, að menntamálin eru ekki í lagi, það veit þjóðin. Til eru heil héruð, þar sem ekki er hægt að ljúka skyldunámi vegna skorts á skólahúsnæði, hvað þá lands– eða gagnfræðaprófi. Kennaranemum er nú í rauninni kennt úti á götum. Dyr Háskólans lokuðust í sumar, þó að ótti menntmrh. við harðfylgi nýstúdenta yrði þá til að hrinda þeim upp. Hvernig tekur fjárlagafrv. á þessum þýðingarmikla málaflokki? Fjárframlög til fjárfestingar í skólum hækka um 20 millj. kr. á gildandi fjárl. Helmingur þeirrar fjárhæðar er vegna ákvörðunar um byggingu barna– og gagnfræðaskóla, er tekin var í fyrra. Ný fjárveiting til allra skóla í landinu er því um 10–12 millj. kr. Þvílík framsýni! Ekki bendir þessi meðferð á fjárveitingu til menntamála til þess, að fjárlagasmiðirnir hafi komið út undir bert loft og heyrt rödd þjóðarinnar. Heilbrigðismálin eru einn af þeim málaflokkum, sem þjóðin lætur sig miklu varða. Heil héruð eru læknalaus, læknastéttin berst fyrir nýskipan þessara mála, enda þótt sú skipan leysi ekki allan vanda og erfitt geti verið að koma henni við í einstökum héruðum sökum strjálbýlis og af landfræðilegum ástæðum, á hún þó mikinn rétt á sér. Brýna nauðsyn ber til að hrinda þeirri nýbreytni í framkvæmd, þar sem hagkvæmast er og félagslegur áhugi er til staðar. Á síðasta Alþ. voru samþ. lög um læknamiðstöðvar, lög, sem voru spor í rétta átt. En til þess að þau megi að gagni koma þarf fjármagn. Ekki hefur þjóðinni tekizt að láta fjárlagasmiðina heyra rödd sína í þessu máli frekar en öðrum, engin fjárveiting er til læknamiðstöðva á þessu fjárlagafrv. Einn af athyglisverðustu atburðum, er ég hef kynnzt á setu minni á Alþ., er áhugi sá, er konur og kvennasamtök landsins sýndu á s.l. vetri, þegar þær heimsóttu Alþ. í sambandi við umr. um framkvæmdir við fæðingar– og kvensjúkdómadeild Landsspítalans. Þær hafa heldur ekki látið sitja við það eitt í þessu máli, konurnar, heldur staðið fyrir fjársöfnun til málsins með miklum dugnaði og skörungsskap. Þessi svo að segja einstæði áhugi þeirra og dugnaður hefur haft þau áhrif, að tekin er 10 millj. kr. ný fjárveiting til fjárfestingar við fæðingardeild Landsspítalans. Það er meira en gerist um aðra málaflokka. Er þetta framtak kvennanna gott dæmi um það, hvað hægt er að komast, jafnvel með seinfæra valdhafa, ef samstöðu og dugnaði er beitt. Samgöngumálin eru eitt af mestu áhugamálum þjóðarinnar. Till. ríkisstj. að nýrri vegáætlun, er lögð var fyrir Alþ. á s.l. vetri, var þannig úr garði gerð, að með réttu mátti halda fram, að hætta ætti við nýlagnir í þjóðbrautum og landsbrautum. Framkvæmdir í hraðbrautum fyrir eigið fé Vegasjóðs voru einnig af mjög skornum skammti. Hins vegar tókst með sameiginlegu átaki þm. úr öllum flokkum að koma þessum málum út úr verstu kreppunni. Árangurinn af þeirri iðju var m.a. sá, að það örlar aðeins fyrir fjárveitingu til vegamála umfram ákveðna tekjustofna Vegasjóðs á þessu fjárlagafrv., þar sem er lítils háttar fjárveiting til greiðslu á afborgunum og vöxtum af vegalánum, sem knúin var fram við afgreiðslu vegáætlunar á s.l. vori. Hins vegar er það jafnljóst nú sem fyrr, að við komumst jafnseint áfram við gerð varanlegra vega og önnur verkefni í vegagerð, er nauðsyn ber til að leysa hið bráðasta, ef styðjast á að mestu við lánsfé, þótt það geti átt rétt á sér að takmörkuðu leyti til að hraða framkvæmdum. Risastórar fjárhæðir fara til vaxtagreiðslna, ef unnið er fyrir lánsfé, sem að öðrum kosti gætu farið til framkvæmda, mundi það og verða Vegasjóði ofraun að standa undir greiðslum vaxta og afborgana af slíkum lánum, ef honum væri það ætlað. Stórlán til vegagerða yrði því að öllu leyti að verða ríkislán. Hvernig sem þessi mál eru skoðuð, verður niðurstaðan alltaf á sama veg, aukið óafturkræft framlag til vegagerðar verður að koma til. Við framsóknarmenn höfum áður lýst þeirri skoðun okkar og stefnu, að vegagerðin ætti rétt á því að njóta í ríkara mæli en nú er þeirra tekna, er umferðin skilar til ríkissjóðs, enda er engin leið eðlilegri til þess að bæta úr fjárþörf vegagerðarinnar. Því er hins vegar haldið fram, að hér sé eingöngu um ábyrgðarleysi af okkar hendi að ræða, þar sem ríkissjóður geti ekki af þessum tekjum misst vegna annarra þarfa. Því er til að svara slíkum staðhæfingum, að ríkissjóður hafði ekki tekjur til þess að mæta útgjaldaþörfum á s.l. ári, hann vantaði tekjur, er svaraði kostnaði við rekstur gagnfræðaskóla, svo dæmi sé nefnt, – átti að hætta þeirri starfsemi þess vegna? Nei, vegagerðin í landinu er eitt af verkefnum ríkissjóðs, eins og t.d. rekstur gagnfræðaskóla, þess vegna verður ríkisstj. á hverjum tíma að leysa það verkefni. Ég vil til viðbótar þessu varpa fram þeirri spurningu til þeirra, sem telja sig svo ábyrga: Hvernig var hægt að leggja vegi fyrir ríkisfé hér áður fyrr, þá var einnig hægt að nota féð í önnur verkefni, – áður en umferðin fór að gefa af sér tekjur, fyrst að við höfum ekki ráð á því nú að nota til vegagerðar megnið af því fé, sem frá umferðinni kemur? Ástæðan til þess, að við lögðum vegi á fyrri hluta þessarar aldar, var sú, að þá ríkti hér athafnasöm ríkisstj., stjórnarstefna, sem skapaði úrræði í fjármálum ríkissjóðs, þó að möguleikar væru þá harla litlir, miðað við það sem nú er. Ég vil í þessu sambandi undirstrika það, að við framsóknarmenn teljum þá stefnu ranga, er fylgt er í fjármálum ríkisins. Við teljum, að það úrræðaleysi, er henni fylgir, svo sem þetta fjárlagafrv., sanni, að stefnan er röng og við ranga fjármálastefnu má ekki miða getu ríkissjóðs. Ég vil málstað framsóknarmanna til aukins stuðnings um meira fé til vegagerðar minna á það, að það eru tvær ríkisstofnanir í þessu landi, sem fylgja þessari stefnu í uppbyggingu sinna stofnana, þ.e. Landssíminn og sjónvarpið. Forstjóri Landssímans hefur að engu haft þær tilraunir ríkisstj. til að ná til þeirra tekna, er Landssíminn aflar, heldur notar þær eingöngu til reksturs og uppbyggingar í stofnuninni sjálfri. Hann hefur meira að segja verið það harður í horn að taka í vörn sinni við ásókn ríkissjóðs í fjármuni Landssímans, að hann hefur komið í veg fyrir, að söluskattur væri lagður á tekjur Landssímans. Með þessum hætti hefur Landssímanum tekizt að byggja kerfi sitt upp með undraverðum hraða og þannig lagt grundvöll að miklum tekjum stofnunarinnar í framtíðinni. Ég hef ekki heyrt því haldið fram, að það væri ábyrgðarleysi af forstjóra Landssímans að láta stofnun sína njóta þeirra fjármuna, sem hún aflar, þó að á því sé smjattað á opinberum vettvangi af ráðamönnum þjóðfélagsins og það jafnvel þeim, er sízt skyldi, að það sé eingöngu um ábyrgðarleysi af hálfu okkar í stjórnarandstöðunni að ræða, er við gerum till. um að sækja vegafé til ríkissjóðs af því fé, sem umferðin færir honum. Ég spyr: Hvernig hefðum við byggt upp sjónvarpið í þessu landi nú, ef þessi stefna, að stofnunin nyti tekna þeirra, er hún óbeint aflar, hefði ekki fengizt viðurkennd og verið fylgt í framkvæmd? Sem fyrr hefur rödd þjóðarinnar ekki náð til þeirra, er fyrir fjárlagagerð standa. Er því ekki von, að þessu stórmáli sé sinnt í fjárlagafrv. þessu, nema að því leyti, sem það var knúið fram með sameiginlegu átaki þm. Það átak og samstaða kvennanna um fæðingardeildina færir okkur heim sanninn um það, að við þurfum hvort tveggja í senn samstöðu og dugnað til að hrinda þessu þjóðþrifamáli í framkvæmd og minna má þá menn á það, sem tekið hafa að sér félagslega forystu um umbætur í samgöngumálum, að meta það verkefni meira en þjónkun sína við pólitíska valdamenn. Ég vil einnig taka það fram í sambandi við vegamálin, að mikla nauðsyn ber til að marka ákveðna stefnu um, hvort fara á í 1. áfanga frá malarvegi til steinsteyptra vega eða hvort olíumöl og malbik á að brúa það bil fyrst um sinn, sem ég tel eðlilegast til þess að hraða umbótum veganna. Er nauðsynlegt, að Alþ. marki stefnu þar um nú þegar? Ég vil, áður en ég skil við þennan þátt í ræðu minni, minna á það, að með sölu Esju úr landi leggst niður einn þáttur í samgöngumálum þjóðarinnar, sem eru hringferðirnar í kringum landið. Ég spyr: Er það að skapi þjóðarinnar, að þær leggist niður? Raforkumálum er heldur ekki sinnt í þessu fjárlagafrv. nema með hangandi hendi. Engin stefna er mörkuð, hvenær þeim skuli lokið. Það eru fleiri málaflokkar, sem þjóðin hefur áhuga fyrir, en þeir, sem ég hef þegar getið, sem einnig hafa farið fram hjá garði fjárlagasmiðanna. Sá málaflokkur, sem ég ætla nú að víkja að, eru skattamál. Nú í þrjú ár hefur sama skattvísitala gilt þrátt fyrir ákvæði skattalaga um gildi hennar sem mælikvarða á verðlag. Tvær stórfelldar gengisbreytingar hafa verið framkvæmdar á þessum árum með öllum þeim verðlagshækkunum, sem þeim fylgja. Það er því með öllu óskiljanlegt, hvað því veldur, að persónufrádráttur til skatts skuli ekki hafa verið hækkaður. Það vekur undrun, að í fjárlagafrv. fyrir árið 1970 er gert ráð fyrir honum lítið breyttum, þar sem áætluð er 10% hækkun á tekjuskatti. Við það getur þjóðin ekki unað, að lagðir séu háir skattar á nauðþurftatekjur, eins og nú er gert. Persónufrádráttur verður að breytast í samræmi við breyttan framfærslukostnað. Auk þess þarf að breyta framkvæmdum við úrvinnslu skattaframtala, m.a. með því að taka upp útdráttarreglu. Það sama er að segja um skatta á atvinnufyrirtæki. Í verðbólgu þjóðfélagi sem okkar verður sú regla að gilda, að afskriftir séu miðaðar við endurkaupsverð. Með öðru móti er fyrirtækjum með öllu gert ókleift að endurnýja sig. Eitt af því, sem hefur verið óskabarn núv. valdhafa, er skattur á skatt ofan á atvinnufyrirtæki landsins, sem nemur nú orðið háum fjárhæðum. Væri þörf hreingerninga þar til stuðnings við atvinnuvegina. Minni kröfur en að afskriftir miðist við endurkaupsverð geta fyrirtækin ekki gert til stjórnvalda, enda hefur skattbyrði og vaxtakostnaður átt verulegan þátt í lélegri afkomu íslenzkra atvinnufyrirtækja á síðari árum. Herra forseti. Í ræðu minni hér að framan hef ég leitt rök að því, að fjárlagafrv. er mjög fjarlægt þjóðlífinu. Örlar þar hvergi á því, að gerð sé tilraun til að takast á við vandamál þjóðarinnar eða ryðja nýjum verkefnum braut. Enn fremur er það augljóst, að ríkissjóður er að komast í sjálfheldu, þar sem hann er rekinn með greiðsluhalla, eins og áður hefur verið rakið. Það sannar það, sem ég hef áður sagt, að ekki verður um deilt, að stefnubreyting verður að koma til. Sú stefna, sem koma þarf, er, að ríkisvaldið taki forystu um atvinnuuppbyggingu í landinu með áætlunargerð og með því að veita atvinnufyrirtækjum aðgang að fjármagni á hagkvæman hátt með stofn– og reksturslánum. Aðstoð verði veitt bæjar– og sveitarfélögum, sem taka að sér forystu um stofnun atvinnufyrirtækja með þátttöku almennings. Skattakerfinu verði breytt og viðurkennd verði eðlileg endurnýjun atvinnufyrirtækja fyrir eigið afskriftafé, að fé verði ekki dregið út úr atvinnurekstri til annarra nota, að ríkið taki beinan þátt í atvinnurekstri í sambandi við þau verkefni, sem eru stærri en svo, að einstök fyrirtæki eða byggðarlög ráði við þau. Stefnan í atvinnumálum á að miðast við það, að fyrirtækjum sé gert kleift að greiða laun, sem séu sambærileg við launatekjur hjá þeim þjóðum, sem eðlilegt er, að við berum okkur saman við, enda er það forsenda þess, að byggð haldist og fólki fjölgi í landinu. Við eigum ekki að miða viðskipti okkar við aðrar þjóðir eða afkomu atvinnuveganna við það, að vinnuafl okkar sé ódýrara en með öðrum þjóðum gerist. Við þurfum hins vegar að keppa að því að auka kaupgetu og þar með viðskiptalíf og tekjur ríkissjóðs og velmegun þjóðarinnar. Ný stefna í ríkisbúskapnum verður að miða við það að tengja fjárlög ríkisins aftur við þjóðlífið með beinni þátttöku ríkissjóðs í þeim verkefnum, sem ríkissjóði ber að annast. Aðalreglan verður að vera sú, að þau verkefni verði greidd af samtímatekjum. Til þess að það megi verða, verður að velja verkefnin eftir gildi þeirra fyrir þjóðfélagið, en ekki taka þau þá fyrst til úrlausnar, er í vandræði er komið, eins og nú er gert. Það þarf að skapa sterkt aðhald í ríkisrekstrinum. Það verður að leggja niður úreltar stofnanir, sameina aðrar, þar sem það hentar og taka upp breytt vinnubrögð. Ég endurtek það, sem ég hef áður sagt á opinberum vettvangi, að áhrif ríkisrekstursins eru svo veigamikil í lífi þjóðarinnar, að takist að skapa þar aðhald og sterkt viðskiptalegt siðgæði, þá mun þess gæta í þjóðlífinu yfirleitt. Eitt mesta vandamál, sem íslenzkur landbúnaður á nú við að stríða, er kal í túnum. Ræktuð lönd, sem kalin eru, skila ekki arði, þó að til þeirra hafi miklu verið kostað með dýrum áburði, vegna þess að rót plöntunnar er slitin frá jarðveginum og nær ekki að sækja þangað næringu. Fjárlagafrv. fyrir árið 1970 hefur á sér mörg einkenni kals. Sambandið á milli þjóðarinnar og ríkisins er að rofna, þar er að verða rótarslit. – Góða nótt.



Herra forseti. Það verður nú ekki mikið sagt á 15 mínútum, enda gerist þess naumast þörf að ræða mikið ræður hv. stjórnarandstæðinga. Hv. þm. Magnús Kjartansson talaði mikið um þreytta menn, bæði í upphafi og endi sinnar ræðu. Það var bæði epilogus og prologus. Ég veit ekki, hvort starfsemi þeirra Alþb.–manna á að vera til andstæðu við þessa þreyttu menn, en ég held, án þess að ég ætli nú að meta neitt þreytu mína eða minna kollega, að það verði að sýna sig, hvað gert er og ekki gert og þjóðin að meta það og þá held ég, að ég vildi heldur fyrir minn flokk a.m.k. biðja um þá þreytu heldur en þá vaxtarverki, sem eru í Alþb., sem maður veit ekki frá degi til dags, hvað er klofið í marga flokka. Og eitthvað sýnist vera bogið við hugsjónir þeirra manna, sem þannig er ástatt með, því að þeir hafa ekki nokkur tök á að samræma skoðanir sínar um það, hvernig eigi að snúast til baráttu gegn þessum þreyttu mönnum. Það var dálítið fróðlegt að heyra sama ræðumann tala um það, að þetta frv., sem nú lægi hér fyrir, væri ómengað íhaldsfrv., þegar þess er gætt, að um meira en helmingur allrar hækkunar á þessu frv. er til tryggingamála annars vegar og fræðslumála hins vegar. Það er kannske íhald, en einhvern tímann hefði maður nú haldið, að sú kenning kæmi ekki úr þeirri átt. 90 millj. kr. til viðbótar eru til almennrar uppbyggingar og svo er að lokum það, sem á vantar, til að greiða uppbætur á laun opinberra starfsmanna lögum samkv. Varla ætlazt hann til, að það sé svikizt undan því. Það var mottó beggja þessara hv. þm., að það hefði gleymzt að hugsa um atvinnulífið í þessu fjárlagafrv. Það er rétt, að engir styrkir eru til atvinnuveganna, en það byggist einfaldlega á því, að tekið hefur verið upp kerfi með efnahagsráðstöfunum ríkisstj., sem gerir ráð fyrir því, að atvinnuvegirnir geti starfað styrkjalaust og þess vegna eru ekki veittir styrkir. Það er hins vegar nauðsynlegt að hafa aðhald um ríkisútgjöld til þess að leggja ekki nýja bagga á atvinnuvegina og með þessu frv. er leitazt við að forðast það. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að framleiðslukerfið er undirstaðan að því, að þetta fjárlagafrv. eða önnur geti staðizt. Það gerum við okkur ljóst og ég gerði grein fyrir því í minni framsöguræðu, með hve margvíslegum hætti unnið væri að því að reyna að efla undirstöður atvinnulífsins. En það hljómaði svo dálítið kollhúfulega, þegar hv. þm. eyddi meginhluta sinnar ræðu í það að fjargviðrast yfir þeim ósköpum, að skyldi hafa verið ráðizt í virkjun Þjórsár við Búrfell með sölu til Álbræðslunnar í huga, þar sem jafnvel hans eigin menn hafa verið að hneykslast yfir að undanförnu, að það væri eiginlega dæmalaust, að þetta veitti þó ekki nema 500 manns atvinnu. En hvað ætli væri um okkar atvinnulíf, ef þessu væri ekki sinnt? Nei, þessir ágætu menn verða að opna sín eigin augu. Það erum ekki við, sem erum úr sambandi við fólkið og þróunina. Það erum ekki við, sem neitum að gera áætlanir um hagþróun. Það hafa aldrei verið gerðar fleiri áætlanir um hagþróun á Íslandi heldur en síðustu árin. En það er hagþróun, sem byggist á raunhæfri uppbyggingu, en ekki einhverjum fjarstæðum spekúlasjónum um uppbyggingu, sem ekki er neinn grundvöllur undir, þó að það sé hægt að setja sér til gamans á blað, að það gefi þetta og þetta marga milljarða kr., sem er algerlega út í hött. Ég skal nú ekki mikið tala um minnkun togaraflotans, sem hv. þm. Magnús Kjartansson minntist á, en ég held, að það væri fróðlegt, að hann spyrði flokksbróður sinn og ég held formann í einni deild Alþb., hv. þm. Lúðvík Jósefsson, hvernig stóð á því, að hann gleymdi að láta smíða togarana, sem hann ætlaði að láta smíða, þegar hann var sjútvrh. Varðandi það atriði, að það sé einstæð hæð fjárlaga hér á Íslandi, þá er það mikill misskilningur. Það hefur verið reiknað út og athugað, að Íslendingar taka mun minna til opinberra þarfa af þjóðartekjum heldur en margar aðrar þjóðir, sem eru okkur nálægar, þ.á.m. bæði Svíar og Þjóðverjar, sem taka mun hærri prósentutölu. Óhæfilegar, erlendar skuldir minntist hv. þm. einnig á. Ég hef oft á það bent áður, að hér er ekki um að ræða neinar óhæfilegar, erlendar skuldir. Meginhluti allra þeirra lána, sem tekin hafa verið síðustu árin, hafa verið tekin til þess að undirbyggja nýja framleiðslu í landinu, sem á komandi árum á eftir að stórauka okkar gjaldeyristekjur, þannig að baggi okkar af þessum skuldum mun ekki verða tilfinnanlegur og engin hætta að taka slík lán, sem miða að því að byggja upp nýja framleiðslu í landinu. Hv. þm. Magnús Kjartansson sagði, að tekjuskattur félaga væri sáralítill, en þó ætti þetta, skildist mér, að hlynna að auðmönnum. Það hefur ekki verið breytt tekjuskatti félaga og ástæðan til þess, að tekjuskattur félaga er svona lítill, stafar þá væntanlega af því, að það er ekki meiri arður, sem félögin hafa. Og það er áhyggjuefni út af fyrir sig, að félögin skuli ekki hafa meiri tekjuskatt, því að það sýnir, hve afkoma þeirra er léleg og hve þessir erfiðleikar allir að undanförnu hafa gengið nærri þeim. Hv. þm. Halldór E. Sigurðsson kom hér fram sem rödd þjóðarinnar, sú rödd að því leyti, að þar átti að vera eitthvað fyrir alla. Það átti að byggja vegi og taka allar tekjur af umferðinni til þess að byggja vegina, – annað var fjarstæða. Það átti að hækka persónufrádrátt, það átti að auka afskriftir fyrirtækja og það átti að auka framlög til alls konar sjóða, það átti að efla verklegar framkvæmdir og ég held, sannast sagna, að fátt af þessu hafi gleymzt að telja upp, sem hljómaði fallega fyrir fólkið. Hins vegar var það fráleitt, sem hafði þó verið reynt að gera, að taka lán til þess að hrinda áleiðis framkvæmdum og allt var þetta á eina bókina lært. Ég satt að segja skil ekki og ég held ekki, að þetta sé rödd þjóðarinnar. Ég held, að þjóðin skilji allt of vel, að það verður að vera samræmi í þessum hlutum. Hv. þm. vill ekki hærri skatta, en hann vill miklu meiri framkvæmdir. Hvernig á að samrýma þetta jafnframt því, sem hann fordæmir skuldasöfnun ríkisins og að við höfum verið með yfirdrátt við Seðlabanka? Ég fæ ekki skilið þetta og ég held, að það séu fáir af þjóðinni, nema kannske í hans eigin þrönga hring í Framsfl., sem skilja svona speki. Ég held, að menn verði að læra það og það er furðulegt, að jafnreyndur maður og hv. þm. skuli ekki gera sér grein fyrir því, að svona boðskap er ekki hægt að flytja, þetta er út í hött. Auðvitað er það ánægjulegt, að við getum byggt meira af vegum, ef við höfum peninga til þess og það mátti ekki einu sinni taka lán til þeirra. Og það er vissulega æskilegt, að við getum stórhækkað meira skattvísitölu. Það er nú rangt að vísu, að hún hafi verið óbreytt í þrjú ár, heldur aðeins tvö ár og það er fyrirhugað nú eftir frv., eins og það liggur fyrir, að hækka skattvísitölu. Og það væri vissulega ágætt að auka afskriftir fyrirtækja, þó að ég viti ekki, hvernig það fellur saman við stefnu samherja hans, hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, þegar hann segir, að það sé allt of lítið, sem atvinnureksturinn greiðir í skatta. En þetta getur bara ekki farið saman. Hv. þm. gerði sér það til dundurs, sem var út af fyrir sig ósköp skemmtilegt, að komast að þeirri niðurstöðu, að fjárl. yrðu komin upp í 1.000 milljarða árið 2000. Mér skildist þá eftir því að dæma, að hann reiknaði með, að það yrði sama stjórn til ársins 2000, því að varla ætla þeir að halda áfram á sömu braut með þessa þróun. Svona hugvekjur geta kannske verið gaman fyrir þá, sem hafa gaman af að setja saman svona púsluspil, en ekki er þetta nú sérlega uppbyggilegt, þegar verið er að tala um jafnalvarlegt mál og efnahagsþróun og fjármál íslenzka ríkisins. Hann minntist á það, að þetta frv. til fjárl. hafi verið samið af mönnum, sem ekkert samband hafa haft við þjóðlífið, en þessir hv. þm., þeir hafi haft þetta mikla samband. Ég læt mönnum eftir að dæma það. Ég hef ekki heyrt af ræðum þessara hv. þm., að neitt af því, sem er í núv. fjárlagafrv., eigi ekki að standa þar, né heldur hef ég heyrt nein rök fyrir því, utan fullyrðingar út í hött, að þar eigi að standa eitthvað, sem þar sé ekki og það er ekki rétt að taka það alvarlega, nema þeir sömu hv. þm. segi, hvað á að fella út eða hvort á að leggja á nýja skatta. En það er forðazt sem heitan eldinn, þannig að ekkert af þessu er í rauninni hægt að taka alvarlega. Þegar hv. þm. Halldór E. Sigurðsson talar um og breiðir úr sér um sparnað, þá vil ég vekja athygli á því, að þessi hv. þm. hefur verið í sparnaðarnefnd nú í 2 ár og ég veit ekki til, að það hafi gerzt nein stórvirki í sambandi við hans störf. Ég sagði í fjárlagaræðu minni áðan, að ég þakkaði honum og fulltrúa Alþb. þar fyrir það að hafa þar staðið drengilega að þeim athugunum, sem gerðar hafa verið á einstökum atriðum. En það hafa ekki komið nein ný sannindi frá þessum ágætu mönnum og það er ekkert, sem frá þeim hefur komið, sem bendir til neinnar gerbyltingar í rekstrarkerfi ríkisins. Allt, sem hv. þm. taldi upp hér áðan, voru málefni, sem hafa verið í athugun og flest þeirra hafa komið til að frumkvæði ráðuneytisins. Varðandi það, sem hv. þm. Halldór E. Sigurðsson sagði um Atvinnujöfnunarsjóð. Hann veit það mæta vel, að ástæðan til þess, að sú fjárveiting er felld niður, er sú, að 30 millj. af því, sem fór til sjóðsins nú í ár, var til þess að taka þátt í stuðningi við hraðfrystihúsin, til húsa, sem Fiskveiðasjóður gat ekki leyst samkv. löggjöf um það efni varðandi þessa aðstoð, sem sett var fyrir tveimur árum og þessari aðstoð er nú lokið. Og þess vegna var þessi upphæð felld út, því að þetta var eins skiptis aðstoð. Þá skil ég ekki í hv. þm. að halda því fram, að það væri ekki ætlunin að hjálpa bændum á Suðurlandi, þó að það stæði ekki í fjárlagafrv. Ég tók það skýrt fram áðan, að ástæðan til þess, að það stæði ekki þar, væri beinlínis sú, að það hafi ekki legið fyrir neinar endanlegar niðurstöður um það, hversu mikil þessi aðstoð þyrfti að vera. En ég tók það skýrt fram, að þessi aðstoð mundi verða veitt. Hann taldi það ákaflega fráleitt að selja Esju. Esja er ónýtt skip og það er kannske framfarastefna Framsfl. að gera út skip, sem eru að því komin að sökkva. En stefna ríkisstj. hefur verið sú að byggja ný skip og setja í staðinn fyrir Esju. Og það er það, sem verið er að gera. Varðandi fsp. hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar um kostnað við Þjórsárvirkjun, þá hef ég ekki tölur um það atriði hér og ég býst varla við, að hann geri ráð fyrir því. Því verður áreiðanlega hægt að svara á öðrum vettvangi, því að ég býst við, að maður lesi þennan kafla ræðu hans í Þjóðviljanum einhvern næstu daga og þá sé hægt að koma við svörum við þeim fullyrðingum. Um Ártúnsbrekkuna er það að segja, að það er mjög gleðilegt og sýnir hversu pósitívt það er að bjóða út verk. Það er rétt, að það var samið við Íslenzka aðalverktaka um hluta af verkinu. Hvort það hefur haft í för með sér tap eða ekki, þori ég ekki að fullyrða um, en eins og sakir stóðu þá var ekki talið, að aðrir aðilar gætu tekið að sér það verk miðað við allar aðstæður, vélakost, sem til þess þurfti og fé, sem þurfti að tryggja sér í því sambandi. Það var mat þeirra manna, sem að því stóðu þá. Hvort það hefur verið hægt að fá það með einhverju móti eða öðrum hætti skal ég ekki fullyrða um. Ég hef ekki kannað það mál til hlítar. En það er hins vegar skoðun mín, að það eigi almennt að bjóða út verk og það hefur sýnt sig nú einmitt síðasta árið aðallega, þegar spennan fer að minnka á vinnumarkaðinum hjá verktökunum, að þá eru tilboðin með allt öðrum hætti og miklu lægri en áður. Varðandi dylgjur hv. þm. um það, að það væri verið með einhverjum pólitískum hlunnindum að halda uppi þremur fyrirtækjum, Álafossi, Sana og Slippstöðinni á Akureyri, þá er það mesti misskilningur. Ég hef sagt hér í Alþ. frá þeim atriðum varðandi bæði Álafoss og Slippstöðina, sem ég býst við, að hv. þm. hafi hlustað á. Og þar er um það að ræða að bjarga mjög þýðingarmiklum fyrirtækjum, en ekki að þar sé neitt skandalamál á bak við. Um Sana er það að segja, sem rétt er og má segja, að sé eða hafi verið óhæfa, að það hafði verið dregið að innheimta þar tollaskuldir eða framleiðslugjaldsskuldir, sem höfðu safnazt fyrir, en ríkið hefur ekki lagt þar fram eitt né neitt fé, heldur er spurningin um það, sem unnið er að, hvernig sé hægt að tryggja það að ná þessum peningum frá þessu fyrirtæki, en tapa ekki fénu. Nei. Ég held, að við komumst ekki langt áleiðis með að leysa okkar vandamál, hvorki varðandi setningu fjárl. né lausn annarra vandamála, ef hv. stjórnarandstæðingar læra ekki að umgangast staðreyndir betur heldur en þeir gerðu í þessum ræðum sínum hér og reyna ekki að viðurkenna þau grundvallarlögmál, sem uppbygging atvinnuvega og efling framtaks og framfara hér á þessu landi byggist á. Staðreyndirnar sýna það, eins og ég sagði í minni frumræðu, að við höfum á ótrúlega skömmum tíma tekið að rétta við eftir geysilega erfiðleika í okkar atvinnulífi og það liggja þegar fyrir ljósar staðreyndir þess, sem eru öllum almenningi ljósar og ég hygg miklu ljósari þjóðinni heldur en þeim, sem telja sig hér tala í umboði þjóðarinnar, að þar hefur verið rétt stefnt. Það er þegar farið að skila þeim árangri í alhliða þrótti og nýrri blóðgjöf til atvinnuveganna á öllum sviðum, að það er sannarlega gleðilegt. Ég er ekki að gera meira úr því en ástæða er til. Það eru ábyggilega margir erfiðleikar, sem þarf að yfirstíga, en þeir verða ekki yfirstignir með því fádæma óraunsæi og tali út í loftið, sem að því er ég fæ séð gerir ekki annað en reyna að þóknast einhverjum, sem ekki hugsa allt of djúpt og reyna ekki að kryfja hlutina til mergjar, það leysir ekki þjóðfélagsvandamálin og ef hv. stjórnarandstæðingar ætla að komast til valda fyrir árið 2000, þá held ég, að þeir verði að taka upp aðrar kenningar heldur en þeir beita nú, jafnvel þótt við kunnum að vera þreyttir menn, sem sitjum í ráðherrastólunum nú. Það er engin nauðsyn, að við sitjum þar, það geta aðrir samherjar okkar setzt þar og ég held, að þeir munu gera það og það muni verða haldið áfram á þeirri sömu braut, sem mörkuð hefur verið, því að það eru meira að segja líkur til þess að tryggja þá velmegun, sem ég veit, að við erum allir sammála um, að við viljum tryggja okkar þjóð. Hún verður ekki tryggð með tali út í loftið, heldur með verkum og athöfnum, þar sem byggt er á raunhæfum grundvelli og réttum skilningi á öllum staðreyndum. Ég leyfi mér svo, herra forseti, um leið og ég býð góða nótt, að óska þess, að efnahagsmál okkar megi öll þróast í þá átt, að þau geti orðið til þess að undirbyggja það, að íslenzka þjóðin geti búið við sambærileg lífskjör og aðrar þróaðar þjóðir búa við. Það hlýtur að vera stefna og það er skylda allra þeirra, sem um stjórnvöl halda, hvaða flokkum, sem þeir tilheyra, að starfa að slíku. Það vill núv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar gera og það er vissulega með þeim vilja, sem hún gengur til starfa. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari 1. umr. um fjárlagafrv. verði frestað og því verði vísað til fjvn.