Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Jeg hefi leyft þessu frv. að ganga hjer í gegnum tvær umr. óáreittu, án þess að gera neinar aths. við það. Stafar þetta af því, að á þessum síðustu tímum þingsins er svo mikið flaustur á öllu, að menn fá ekki tíma til þess að athuga öll málin nógu gaumgæfilega. Það eru oft milli 10–20 mál í dagskrá í senn, og öll þurfa þau fram að ganga. Þar af kemur flaustrið, sem nú er á öllu. Jeg hefi ávalt verið mótfallinn þjóðjarðasölu, hvort heldur um kirkju- eða ríkissjóðsjarðir hefir verið að ræða. Í þessu máli horfir þetta þó að vísu dálítið öðruvísi við en venja er um slíkar sölur. Hjer er það bæjarfjelag, sem vill kaupa. Er því nokkuð öðru máli að gegna um þetta eða sölu í hendur einstakra manna. En mjer finst þó, að ríkið gæti eins vel selt Siglufjarðarbæ þessa jörð á leigu með eins góðum kjörum fyrir bæinn, að á sama mætti standa, þótt hann ætti ekki jörðina. Hinsvegar er eignin lausari fyrir, ef bærinn á hana, heldur en að hún sje áfram í eign ríkisins. Það er hættara að bæjarfjelagið geti aftur selt þessa jörð til einstakra manna, og þá liggur opin leið fyrir til þess, að braskað verði með hana. Þetta mál hefir áður verið hjer á ferðinni og var þá miklu víðtækara; átti þá að selja bænum alla Siglufjarðareyri. En það mun nú vera svo komið, að Siglufjarðareyri er nú leigð einstökum mönnum með þeim kjörum, að nærri stappar, að þessi eign sje gengin úr eigu ríkisins. Jeg skýt því nú til hæstv. stjórnar, að hún rannsaki þá leigumála, sem um þetta gilda, og hvernig þeim er varið, og gefi um það skýrslu til Alþingis, enda þótt jeg geti ekki gert ráð fyrir, að það verði fyr en á næsta þingi, sem sú skýrsla yrði lögð fram. Hjer hefir nú legið frammi skýrsla um þjóðjarðasölu á árinu 1923, og hefi jeg yfirfarið hana lauslega. Hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að ríkið hafi á því ári selt 5 eða 6 jarðir fyrir talsvert minna verð en vera ætti, auk ýmsra hlunninda og ítaka, sem seld hafa verið. Vænti jeg, að hæstv. forseti (BSv) leyfi mjer að fara þetta út fyrir efni dagskrárinnar aðeins nokkur orð ennþá. í Skaftafellssýslu hafa verið seldar rekafjörur fyrir lítið verð, og eftir öðrum upplýsingum skýrslunnar er það hinsvegar sjeð, að margar jarðir hafa verið seldar allmikið fyrir neðan fasteignamatsverð, og ætla jeg því, að ríkissjóður hafi beðið nokkum halla af þessum sölum. Það er mjög leitt, að ríkissjóður skuli þannig vera látinn losa sig við eignir sínar, því það hlýtur að rýra lánstraust ríkisins bæði inn á við og út á við, en hinsvegar eru hin góðu leigukjör, sem leiguliðar landssjóðsjarða njóta, jafngóð fyrir þá og ættu þeir jarðirnar sjálfir. Þeir njóta sama arðs og hlunninda af öllum jarðabótum og öðrum umbótum á jörðunum eins og á eignarjörð þeirra væri. Það liggur við, að ætla megi, að verið sje að reyna að koma verði þessara jarðeigna ríkisins niður fyrir allar hellur, svo lágt eru þær metnar til söluverðs, jafnvel þó um allgóðar jarðeignir sje að ræða. Þannig var t. d. ein af jörðum ríkissjóðs, Arnarnes, nýlega seld fyrir 6 þús. kr. Þessi jörð liggur þó mitt á milli tveggja stærstu kaupstaða landsins, Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, og er enginn efi á því, að þessi jörð verður síðar miklu meira virði, ef kaupstaðir þessir eiga fyrir sjer að vaxa hjer eftir eins og hingað til. Sama er að segja um jörð í Suður-Múlasýslu, sem var seld fyrir neðan fasteignamatsverð, og liggur þó þessi jörð nærri stóru kauptúni í þeirri sýslu. Þetta er algerlega röng stefna, og því segi jeg hið sama um þessa jörð í Siglufirði. Jeg álít, að ríkissjóður ætti fremur að eiga þessa jörð, en gæti vel leigt hana Siglufjarðarkaupstað með svo aðgengilegum kjörum, að Siglfirðingar þyrftu ekki að óska eftir eignarrjettinum á jörðinni frá ríkinu. Þeim mætti á sama standa, þó þeir ættu hana ekki, ef þeir hefðu hennar sömu not og hún væri þeirra eign. Jeg mundi hafa komið fram með frv. um að banna alla þjóðjarðasölu, ef jeg hefði ekki talið næsta ólíklegt, að það fengi góðar undirtektir á þessu þingi, enda hefi jeg haft margt annað fram að bera og eigi getað sint þessu. En sem sagt, jeg vil láta rannsaka leigumálann um Siglufjarðareyri ásamt ýmsum fleirum leigumálum. Jeg hefi heyrt sagt, að lóðir á Siglufjarðareyri sjeu leigðar fyrir mjög lágt afgjald til einstakra manna, svo nærri megi heita, að þeir eigi lóðirnar. Jeg álít sanngjarnara, að ríkissjóður fái hærri leigu af þessum lóðum norður þar, sem hafa hækkað gífurlega í verði á síðari árum, fremur en að sá ágóði lendi í vasa einstakra útgerðarmanna þar. Það er og augsýnilegt, að það er ekki eftir miklu að slægjast fyrir þá sjóði, sem eiga að fá andvirði þessara seldu eigna ríkisins. Það er venjulegast svo ákveðið, að l/10 hluti söluverðs sje greiddur um leið og salan fer fram, en jarðirnar eru oft seldar þegar í stað aftur og lenda þá oft í braskarahöndum, og getur þá vel farið svo, að ríkið tapaði öllum eftirstöðvum söluverðsins, þrátt fyrir það, þó jarðirnar sjeu margsinnis seldar aftur við miklu hærra verði. Jeg vildi því ekki láta þetta frv. ganga fram mótmælalaust, þó jeg sjái því miður ekki fram á annað en að það verði samþykt viðstöðulaust, og vegurinn þannig ruddur til þess, að þessi jörð verði síðar einstakra manna eign.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) mintist á framkvæmd þjóðjarðasölulaganna á árinu 1923, og stend jeg þar illa að vígi til svars, þar sem jeg var ekki við það mál riðinn á því ári, eins og kunnugt er, en jeg þykist þess fullviss, að á því ári hafi verið framhaldið þeirri venju um framkvæmd þjóðjarðasölulaganna, sem fyrir löngu hefir verið upp tekin. Háttv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem stóð fyrir þessari sölu, er nú ekki viðstaddur hjer í svipinn, og því get jeg ekki upplýst þetta nánar, en jeg efast alls ekki um, að hann hefir í þessu farið nákvæmlega eftir lögunum um sölu þjóðjarða. Það getur vel verið, að háttv. 2. þm. Reykv. þyki jarðeignir og ítök ódýr víða úti um land, t. d. rekafjörur, en hann má vita, að slíkir hlutir eru miklu ódýrari úti um land en hjer í nágrenni Reykjavíkur. Jeg þekki til um þetta víðar en hjer í nágrenninu. Hv. þm. vill afnema þjóðjarðasöluna, og skal jeg ekki um það deila við hann, en hann hlýtur að vita, að það er skilyrði fyrir sölunni gegn þeim kjörum, sem hann nefndi, að ábúandi jarðarinnar kaupi jörðina sjálfur, ella fellur alt andvirðið þegar til útborgunar, ef út af því er brugðið. Það er og gömul reynsla, að bóndi, sem er orðinn eigandi að jörð sinni, gerir meira að jarðabótum en hann mundi gera, ef hann væri áfram leiguliði. Jeg viðurkenni það gjarnan, að söluskilyrðin eru kaupandanum mjög hagstæð, en frá sjónarmiði landbúnaðarins held jeg þó, að þetta hafi borgað sig vel. En þó nú háttv.þm. vilji annaðhvort breyta eða afnema þessi lög um þjóðjarðasölu, er það orðið fullseint, þar sem það er þegar búið að selja mestan hluta af þessum eignum ríkisins. Þá drap hv.þm. eitthvað á þessar leigulóðir á Siglufirði. Hvernig sem því er varið, verður það að vera svo meðan leigusamningarnir eru ekki útrunnir; mig minnir, að þeir væru til eitthvað 40–50 ára.

99 ára

. Nei, það er ekki svo langur tími, en vitaskuld verður leigan að vera óbreytt meðan samningstíminn er ekki á enda. Það er satt, að það er venja, að kaupandi greiði l/10 hluta andvirðis við kaupin, en það stendur ekkert í þessu frv. um það, hversu mikið Siglufjörður skuli greiða, ef kaupin takast, en jeg hygg, þó að þetta atriði sje að vísu á valdi stjórnarinnar, að það verði fylgt reglum þjóðjarðasölulaganna um þetta. Annars heyrir þessi sala ekki undir atvinnumálaráðuneytið; það er kirkju- og kenslumálaráðherrann, sem þessu ræður. Jeg get yfir höfuð ekki sagt fleira um þjóðjarðasöluna á undanförnum árum en jeg hefi þegar tekið fram, en jeg leyfi mjer að ganga út frá því, að fylgt hafi verið fyrirmælum laganna í þessu efni.

Stjórnin getur neitað að selja

. Já, það er að vísu heimild til þess, en það hefir víst sjaldnast verið gert. Stjórnin hefir einnig vald til þess að hækka verðið frá matsverði, ef hún álítur þess þörf, og þessar jarðir hafa aldrei verið seldar við lægra verði en þær hafa rentað sig fyrir.

Bernharð Stefánsson Það er ekki sjerlega margt, sem jeg þarf að taka fram. Ræða hv. 2. þm. Reykv. var aðallega um þjóðjarðasöluna í heild, en snerti minna það frv., sem hjer liggur fyrir til umr., enda játaði þessi hv.þm., að þetta frv. væri dálítið sjerstaks eðlis, er það væri heilt bæjarfjelag, sem væri kaupandinn, en ekki einstakir menn. Þá sagði hann og, að það væri ekki svo mjög nauðsynlegt fyrir bæinn að kaupa þessa jörð; ríkið gæti leigt bænum með svo góðum kjörum, að það væri nærri sama og bærinn ætti hana. En jeg efast mjög um, að þetta væri hægt á næstunni. Jeg hygg, að stjórnin hafi ennþá ekki það vald yfir þessari eign, að hún geti leigt hana. Þetta er ekki þjóðjörð, heldur er jörðin kirkjueign, og presturinn þarna er enn á gömlu launalögunum og hefir því öll umráð yfir jörðinni. Hann hefir mælt með því, að ríkið seldi jörðina, en við getum alls ekki sagt, hvort hann vildi leigja hana, nje heldur með hvaða kjörum, ef hann ljeti hana fala til leigu. Hv. 2. þm. Reykv. heldur því fram, að best sje, að jarðirnar sjeu áfram í eign ríkisins, en telur þó skárra, að bæjarfjelögin eignist þær en einstakir menn. En hann taldi eignina lausari fyrir, ef bærinn ætti hana fremur en kirkjan. Bæjarfjelagið mundi reynast fúsara til þess að selja jörðina, ef svo bæri undir. Þetta má að vísu segja; en þegar um er að ræða jarðeign, sem bænum er næstum lífsnauðsyn að eiga, vegna þess, að ekki er annað land handa skepnum bæjarmanna að ganga í, held jeg næstum, að það sje útilokað, að til þess geti komið, að bærinn selji aftur þessa eign. Jeg held það komi ekki til mála, vegna þess, að bærinn hefir ekki um annað beitiland að velja. Aftur ætla jeg ekki að fara neitt út í það, sem þessi hv.þm. sagði um þjóðjarðasöluna alment. Bæði hefir hæstv. atvrh. (MG) svarað því að mestu, og svo liggur það mál hjer ekki fyrir til umræðu. Hv. þm. taldi það leiðinlegt, að ríkið væri að losa sig við allar jarðeignir sínar, og get jeg vel tekið undir þetta með honum. En jeg teldi það mikið misrjetti, ef lögin um þjóðjarðasölu verða látin standa óhögguð og sala alment leyfð, en bæjarfjelagi Siglufjarðar yrði þó neitað um að fá þessa jörð til kaups. Hjer liggur og engin till. fyrir um að banna þjóðjarðasöluna, enda sje jeg ekki, að það skifti svo miklu, hvort þjóðarheildin öll á jarðirnar eða minni hluti af þjóðinni allri, eins og t. d. bæjarfjelög, hreppar eða hjeruð. Það, sem þm. segir um það, að jarðirnar geti verið seldar og lendi síðan í braskarahöndum, getur vel verið rjett í einstökum tilfellum, ef einstakir menn kaupa; en hjer hygg jeg, að í þessu tilfelli sje það algerlega útilokað. Vona jeg því, að hvernig sem menn annars líta á þjóðjarðasöluna yfirleitt, þá láti þeir ekki þetta mál gjalda þess, þótt þeir sjeu þjóðjarðasölu andvígir. Hæstv. atvrh. hefir og bent á það, að það er nú orðið fullseint að snúa við á þeirri braut, er mestur hluti jarðeigna ríkisins hefir þegar verið seldur og er því kominn úr eign þess opinbera. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess fastlega, að hv.þm. sýni þessum hluta kjördæmis míns fulla sanngirni.

Bjarni Jónsson Hjer á Alþingi hafa oft komið fram sterkar raddir um, að hætt yrði sölu þjóðjarða. En svo hefir atvikast, að engin formleg till. hefir verið samþykt, en stjórnin hefir vitað það, að fullur helmingur þingmanna á síðustu þingum hefir verið sölunni mótfallinn. Nú hefir hæstv. atvrh. getið þess, að haldið verði áfram þjóðjarðasölu sem áður. En það er yfirsjón af þinginu að stöðva ekki þessa sölu. „Hæg er leið til ....“ o. s. frv., og áður en menn vita vitund af, stendur ríkissjóður uppi eignalaus. Eru nú seldar gjafverði fasteignir hans, og vita þó menn, að slíkar eignir eru allra eigna tryggastar. Er það alls ekki rjett, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) segir, að þar eð hjer sje um að ræða að selja bæjarfjelagi jörð, þá sje engin hætta á ferðum, og í raun og veru komi þessi sala alls ekki við stefnu manna í málinu alment. En jeg lít svo á, að hvert einstakt tilfelli sje mikilsvert. Í hvert sinn, sem stöðvuð er sala, er landinu unnið gagn - og í hvert sinn, sem sala er framkvæmd, er landinu unnið tjón. Þarf jeg ekki að orðlengja um þetta frekar, og er jeg sammála hv. 2. þm. Reykv. (JBald). En jeg vildi benda á annað í sambandi við þetta mál. Það er kunnugt, að hv.Nd. hefir mjög gert sjer far um að spara fje landssjóðs, en hefir aftur á móti gengið ærið nærri landsmönnum, t. d. þar sem hún hefir svo að segja svift íslenska námsmenn við erlenda háskóla öllum styrk. En þess ber að gæta, að þeir, sem eiga þessa drengi, eru ekki síður landsmenn en Siglfirðingar. Það væri því hæfileg kóróna á verk hv. deildar að gefa nú Siglfirðingum eina af fasteignum ríkisins. Jeg er ekkert á móti fólkinu. Það er duglegt fólk og hefir aflað mikils fjár úr sjónum. En Siglfirðingar og aðrir síldveiðamenn hafa reynst landinu og búaliðum hættulegir keppinautar - og ekki munu þeir þótt hafa neinir útverðir íslenskrar menningar norður þar í síldveiðastöðvunum. Jeg ætla ekki frekar að rekast í því, en mjer finst óþarfi að gefa Siglfirðingum jarðeignir ríkisins. Jeg segi „gefa“, því að jeg veit það, að ef að vanda lætur, verður jörðin seld við gjafverði og langt fyrir neðan sannvirði. Má þó búast við því, að þessi jörð verði ríkissjóði dýrmæt eign, er stundir líða, þar sem hún liggur að bæ, er vex óðfluga. Þætti mjer ekki undarlegt, þó að fram kæmi frv. um að selja Vestmannaeyjar, sem munu vera dýrmætasti blettur á landi hjer. Er það hraparlegt glapræði að stefna svo fram í þessum málum, sem gert hefir verið. Sje jeg ekki, að Siglfirðingum sje ekki fært að leigja jörðina, semja fyrst við prest þann, sem nú ræður henni, og þá er hans missir við, mun opin leið að samningum á nýjan leik. Er það ekki nema sanngjarnt, að Siglfirðingar borgi allháa leigu, og mun það ekki verða tilfinnanlegt, þar sem margir eru gjaldendur og ekki kemur þungt niður á hverjum einstökum. En ekki tel jeg ráðlegt að leigja jörðina lengur en til 5 eða 10 ára í senn, þar sem við því má búast, að hún hækki í verði, eftir því sem bærinn stækkar. Fyndist mjer það allkynlegt, ef þeir hinir sömu þingmenn, er viljað hafa fyrir sakir sparnaðar skerða háskóla vorn og hæstarjett og koma ruglingi á utanríkismál vor, vildu nú gefa arðberandi ríkiseignir með öllu að þarflausu.

Bernharð Stefánsson Jeg ætla ekki að vera langorður, en þykist þó þurfa að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv.þm. Dala. (BJ). Mjer skildist, að hann setti þetta frv. í samband við styrkinn til stúdenta. En hafi þar verið sveigt að mjer, er með öllu skotið framhjá markinu, þar sem jeg og hv.þm. (BJ) vorum þar á sama máli. Miklu frekar væri ástæða til að hann nefndi háskóla eða hæstarjett.

Jeg beindi ekki orðum mínum sjerstaklega til hv. 2. þm. Eyf.

. Hv. þm. talaði um að gefa Siglfirðingum jörðina. En hjer er alls ekki um neitt slíkt að ræða. Fyrir jörðina á að koma fult gjald, eftir mati óvilhallra manna. Eigi að stöðva þetta mál, þá sje jeg ekki, að hjá því verði komist að nema úr gildi lögin um sölu þjóðjarða. Þá talaði hv.þm. um það, að bærinn gæti leigt jörðina. En eins og jeg hefi tekið fram, er það ekki á þingsins valdi að ákveða neitt um það, og við getum ekkert um það sagt. Verð jeg fastlega að vænta þess, að þetta frv. verði samþykt.

Björn Líndal Jeg ætla að minnast á einstök atriði í ræðu hv.þm. Dala. (BJ). Jeg vil minna á það, að upphaflega var svo ákveðið, að fje það, sem inn kæmi fyrir þjóðjarðir, skyldi leggjast í sjóð. En nú hefir þessum sjóði verið sóað, svo að „þar er hver eyrir uppetinn“, þótt hann sje ennþá til að nafninu til. Er það auðvitað að kenna hóflausri eyðslu sumra háttv.þm., og hirði sá sneið, sem á.

Er þetta talað til mín?

. Úr því hv.þm. spyr, þá svara jeg spurningu hans hreinskilnislega. Það, sem jeg sagði, er fyrst og fremst meint til hans. Í ræðu hv.þm. kom fram sá kuldi, sem löngum hefir andað í garð síldarútvegsins. En jeg vil benda á það, sem allir sanngjarnir menn verða að játa, að einmitt síldarútvegsmenn hafa sýnt meiri dugnað og þol en flestir aðrir og aflað landinu mikils fjár. Og jeg vil ennfremur benda á það, að verðhækkun landsins kringum Siglufjörð er ekki ríkisstjórninni að þakka og ekki heldur háttv. Alþingi, heldur eingöngu dugnaði Siglfirðinga sjálfra. Engin atvinnugrein eða útvegur í landinu hefir verið lagður jafnhóflaust í einelti með skatta og tolla og síldarútvegur og síldarverslun, og hefir þessi blóðtaka auðvitað orðið Siglufirði tilfinnanlegust, þar sem hann er langstærsta síldarveiðistöðin á landi hjer. - Verðhækkunin er eingöngu að þakka dugnaði Siglfirðinga sjálfra og þeir eru verðugastir til að njóta verka sinna. Sje jeg heldur ekki, að miklu máli skifti, hvort öll þjóðin eða hluti af henni á jörðina, þegar hún aðeins er almennings eign. Í Siglufirði er tilfinnanlegur mjólkurskortur, og mætti nokkuð úr honum bæta, ef þessi jörð yrði vel ræktuð. Tel jeg það meira þjóðþrifa- og mannúðarmál að koma í veg fyrir, að fátækra manna börn deyi úr mjólkurskorti, heldur en að veita þeim mönnum laun úr ríkissjóði, sem þykjast vera skáld, en eru það ekki, eða þykjast vera listamenn, en eru það ekki.

Bjarni Jónsson Það virðist varla heimilt að halda hjer öðru fram en ívilnunum fyrir Siglfirðinga. Jeg get vel skilið það, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) beri bæinn fyrir brjósti. Það er auðvitað af eðlilegum ástæðum. Hann talaði um það, að hjer væri ekki um að ræða gjöf, heldur sölu eftir mati Já, jeg þekki það, hvernig slíkt mat er framkvæmt; jarðirnar altaf metnar og seldar langt undir sannvirði. Ekki sje jeg, að nein frágangssök sje fyrir bæinn að leigja jörðina. Presturinn, sem nú ræður henni, er maður velviljaður, og þá er hans missir við, mun bærinn hæglega komast að samningum um leigu á jörðinni, ef hann vill greiða það gjald fyrir hana, að ríkið verði skaðlaust af. Vorkenni jeg honum alls ekki, þó að hann verði að greiða háa leigu, þar sem ærið margir eiga að gjalda hana. Sje jeg því enga hættu á því, að börn Siglfirðinga þurfi að deyja úr sulti eða mjólkurleysi, enda er jeg enginn barnamorðingi, þó að hv.þm. Ak. (BL) vildi ef til vill væna mig um slíka hluti. Sá hv.þm. (BL) hoppaði eins og hrafn á haugi margtugginna blaðabrigsla um eyðslu mína. En þeir segja jafnan mest, sem minst vita og minst skilja. En ef hv.þm. vildi athuga till. mínar um fjármál á undanförnum árum, mundi hann komast að raun um, að á annan veg væri nú farið fjárreiðum ríkisins, ef jeg hefði mátt ráða. Jeg vildi, að menn væru látnir borga fje í ríkissjóð meðan þeir áttu það, og á árunum 1914–16 kom jeg fram með till. um, að tekjurnar yrðu reiknaðar í landaurum og sömuleiðis kaup verkamanna. 1920 benti jeg á það, að rjett væri að taka lán í Ameríku, áður en út í öngþveitið var komið og áður en kunnugt var orðið um nokkra erfiðleika hjer. Hefði þá mátt koma í veg fyrir gengisfallið og þá dýrtíð og erfiðleika, sem það hefir af sjer leitt. Býst jeg við, að hv.þm. (BL) sjái, að annar mundi verið hafa hagur landssjóðs, ef hann hefði ávalt fengið tekjur sínar reiknaðar í landaurum og aldrei hefði lækkað að mun gengi íslenskrar krónu. En jeg hefi ávalt litið svo á, að hag landsins yrði ekki borgið með því að þröngva hag ungra og efnilegra námsmanna og festa þá upp í hengingaról æfilangrar fátæktar og skuldabaráttu. Það er aftur á móti sannmæli, að jeg hefi jafnan verið þeirrar skoðunar, að ríkið verði ekki fje sínu betur á annan hátt en þann að styrkja unga menn til þess, er svo fáir fást til að vinna, því það að gefa sig við vísindum og fögrum listum hjer á landi er sama sem að ofurselja sig æfilöngu hungri. Og það skal sannast, að framtíðin telur mjer það seint til lýta, að jeg hefi metið mannslíf meira en fáar krónur. Misskilningur er það, að skoðun mín í þessu máli sje sprottin af nokkru hatri til Siglfirðinga. Er það síður en svo. En því hjelt jeg fram, að ekki bæri fremur að gefa þeim en öðrum. Sagði jeg líka, að á Siglufirði væru margir dugandi menn búsettir, og kemur leigan eftir þessa eign ríkisins mjög ljett niður á hverjum einum, svo margir sem landsins njóta. Umtal hv.þm. Ak. um skáld, sem ekki væru skáld, og vísindamenn, sem ekki væru vísindamenn, fæ jeg ekki sjeð, að komi málinu við. Að minsta kosti hefi jeg aldrei átt neinn þátt í, að slíkum mönnum væri veittur styrkur af opinberu fje. Jeg barðist einu sinni fyrir því, að Þorsteinn Erlingsson fengi lítilfjörlegan styrk úr ríkissjóði, en jeg býst ekki við, að hv.þm. (BL) vilji vefengja, að hann hafi verið þess styrks maklegur. Líka hefi jeg haldið fram lánveitingu til Stefáns frá Hvítadal, og er sama að segja um þann mann, að engum tvennum sögum fer um það, að hann sje skáld gott. Að öðru leyti hefi jeg ekki barist fyrir skáldastyrk, og á jeg ekki sök á því, þó flogið hafi inn í skjóli þessara manna aðrir óverðugir, fyrir tilstyrk þeirra manna, sem versla með það að koma sínum mönnum að. Líka sögu er að segja um vísindamennina. Hefi jeg aldrei stuðlað að því, að þeim mönnum væri veittur styrkur til vísindastarfa, sem ekki eru vísindamenn. En þetta er ekki í fyrsta sinn, sem jeg fæ að heyra, að jeg ráði einn á móti 40 þm. Er mjer það sómi og er gott að ganga með það til kosninga. Annars er sumum hv.þm. nokkuð tamt að kalla það bitlinga, ef einhverjum manni hefir verið veittur styrkur til að ná því, sem hugur hans hefir staðið til alla vegu framan úr bernsku og hann hefir lagt fje og fjör í sölurnar fyrir. En svo hefir það jafnan verið, að slíkir menn, hugsjónamennirnir, hafa verið illa þokkaðir hjá vissri tegund manna, og tjáir ekki um það að fást. Hjer get jeg látið staðar numið. Jeg hefi viljað sýna hinu háa Alþingi fram á það ósamræmi, sem það gerir sig sekt í, ef það samþykkir frv. þetta eftir allar þær ráðstafanir, sem á undan eru gengnar. Jeg vil, að það sjáist, að einhverjum þeim, sem hjer á sæti, sje það ljóst, hvílík firn það eru.

Flm. (Pjetur Ottesen) Það er í sjálfu sjer óþarfi að fara nú mörgum orðum um þessa tillögu eða nauðsynina á því að fá einhverju þokað til um rýmkun landhelginnar, og það því síður, þar sem fyrir þinginu 1919 lá samskonar tillaga og var samþykt þá. En kröfurnar um, að eitthvað verði aðhafst í þessu efni, verða háværari og háværari ár frá ári og þörfin vitanlega því meiri sem lengri tími líður og aðsókn botnvörpunga á fiskimiðin hjer vex og margfaldast. En það er staðreynd, að botnvörpuveiðarnar aukast árlega hjer við land, bæði af því, að sú útgerð vex, og svo af hinu, að fiskisæl svæði, t. d. í Norðursjónum, eru nú í þann veginn að verða gersamlega uppurin og fiskilaus, og af þeim ástæðum vex einnig sífelt fjöldi þeirra botnvörpunga, sem hingað sækja. Það er því ekki annað fyrirsjáanlegt en að yfir okkur vofi sama hættan, sem gert hefir vart við sig sumstaðar annarsstaðar, þar sem örtröðin hefir verið mest af botnvörpuveiðum, sem sje gersamleg eyðilegging og uppræting fiskjarins. Orsökin til þessa er auðsæ. Því er nefnilega þannig varið um botnvörpuveiðarnar, að þar er engu kviku þyrmt, sem verður fyrir botnvörpukjaftinum; ungviðið er dregið upp jöfnum höndum með nytjafiskinum, og ekki nóg með það, heldur rótar varpan upp og eyðileggur sævargróðurinn á hrygningarstöðvunum. Þetta er því hættulegra hjer sem botnvörpungarnir munu nú þegar vera búnir að finna nálega öll fiskigrunnin, alla hrygningarstaði, sem til eru hjer við land, og leggja þá undir sig. Þó að enn sem komið er sje kanske ekki beinlínis hægt að segja eða benda á það, að bein fiskiþurð sje farin að lýsa sjer hjer við land, - á annan hátt en þann, að síðan botnvörpuveiðarnar komust í algleyming aftur, hefir fiskurinn að mestu hætt að ganga á grunnmiðin, - þá er það augljóst, að þegar svo er komið, að fiskurinn á sjer hvergi griðastað fyrir botnvörpuveiðum, og ungviðið ekki heldur, þá hlýtur fiskimergðin að minka og aflabrögðin ganga úr sjer. Það blasir því ekki annað við en bein eyðilegging á fiskiveiðunum í framtíðinni. Það er djúpur brunnur, sem ekki verður uppausinn, og þó að fiskimiðin hjer við land sjeu víðáttumikil og fiskisæl, þá eru engar líkur fyrir því, að þau standist slíkar aðfarir, þegar veiðarfærum er svo háttað sem nú, að öllu ungviði er tortímt jafnframt þeim fiski, sem gagn er að, nema eitthvað sjerstakt sje gert, og þá í tíma, til þess að koma í veg fyrir þetta. Og ráðið gegn þessari hættu blasir náttúrlega beint við, það að fá stærri svæði friðuð fyrir þessari veiðiaðferð, og þá náttúrlega helst þau svæðin, sem næst liggja landhelgislínunni, sem nú er, svo að þar geti farið saman friðun ungviðisins og friðun fyrir veiðar á smærri báta, sem uppfæðingnum eru óskaðvænar. En þetta hvorttveggja ynnist, ef firðir og flóar fengjust friðaðir. Hitt liggur náttúrlega enn fjær, að hugsa til að fá friðuð fiskigrunn utan fjarða og flóa, sem t. d. mótorbátar sækja á, þó að á það sje drepið í tillögunni, enda væri hitt svo mikill vinningur, að fá þó firði og flóa friðaða, að vel mætti við það una, í bráð að minsta kosti. Því er náttúrlega ekki að neita, að innan landhelginnar, eins og hún er ákveðin nú, eru víða góð fiskimið og hrygningarstaðir, og væri hún vel varin, er það auðvitað allmikil vernd fyrir ungviði fiskjarins og smábátaveiðamar á sömu slóðum. En aftur annarsstaðar, þar sem bátaútvegur var hvað mestur og í mestum blóma, eins og t. d. hjer við innanverðan Faxaflóa, og sennilega víðar, eru aðalfiskimiðin utan landhelginnar. Svo er t. d. um Sviðið, sem mestur aflinn var sóttur á úr veiðistöðvunum hjer við innanverðan flóann: Akranesi, Reykjavík, Seltjarnarnesi, Álftanesi, Hafnarfirði og Vatnsleysuströnd. Svona er þessu auðvitað víðar háttað. Þó að svo væri nú, að þetta mjóa landhelgissvæði væri sæmilega varið, er engin von til, að það veitti uppfæðingnum í framtíðinni þá vernd, sem nauðsynleg er til þess að fiskimergðin gangi ekki samt sem áður til þurðar, þegar hvergi er annarsstaðar griða að leita. En þegar þar við bætist, hvernig landhelgisgæslunni nú er háttað hjá okkur, sumpart kanske af getuskorti, en meir af áhugaleysi og skilningsleysi á þýðingu hennar og ósamkomulagi um að neyta þeirra ráða, sem að stóru gagni mættu verða, án fjárframlaga, þá getur það ekki dulist neinum, að útfærsla landhelginnar er beinlínis lífsspursmál fyrir land og þjóð. Hitt er auðsætt, að fengist landhelginni breytt, þannig, að firðir og flóar yrðu friðaðir, þá mundi það um leið gera eftirlitið auðveldara á ýmsum þeim stöðvum, þar sem mest hætta stafar af botnvörpuveiðum, svo sem inni á fjörðum og flóum. Ef nú tækist að fá samninga um það, við þær erlendar þjóðir, sem hlut eiga að máli ,að landhelgislínan verði færð út svo sem hjer er farið fram á, þá ætti það þar með að vera trygt, sem tekið er fram í greinargerðinni fyrir þessari tillögu. Í fyrsta lagi, að sá útvegurinn, sem landsmönnum er notadrýgstur, bátaútvegurinn, verði fullkomlega trygður, og í öðru lagi mundi takast að stemma stigu fyrir fyrirsjáanlegri eyðileggingu ungfiskjarins, og þar með yfirleitt allra fiskiveiða. Jeg þarf ekki að rökstyðja það, að þessu sje þannig varið hvað smábátana snertir, ef smábátarnir á annað borð ættu sjer einhvern griðastað. Það er alkunna, að sá útvegur er notadrýgstur, bæði af því, að útgerðarkostnaðurinn er þar svo lítill í hlutfalli við aflann, og svo af hinu, að þar kemur allur aflinn að notum, ekki einasta bolurinn og lifrin, sem eitt er hirt á botnvörpungum og mótorbátum, heldur alt ruslið af fiskinum, þar með innyfli og slor, hvað þá heldur annað, og túnræktin og garðræktin við sjávarsíðuna byggist víða einmitt á þessu, og er það mjög mikilsvert atriði. Hvað rýmkunina annars snertir, þá erum við þar ekki einráðir um, heldur eigum við þar undir högg að sækja við aðrar þjóðir, þar á meðal einna mesta stórveldi álfunnar. Jeg gat um það í upphafi ræðu minnar, að nú væri svo komið, að stór svæði í Norðursjónum, sem áður voru mjög fiskisæl, væru nú orðin að mestu eða öllu leyti uppurin. En þessi fiskimið eru mest notuð af Englendingum, enda eiga þeir styst á þau, og er nú, að því er sjeð verður í enskum blöðum, allsterk hreyfing þar í landi um að leita samkomulags við þær þjóðir, er standa að samningum um landhelgina, í þá átt að fá þessi svæði í Norðursjónum friðuð, og auk þess vilja þeir fá samskonar samþykt þessara aðilja til friðunar á stórum flóa (Moray-flóanum), sem þeir um nokkur ár hafa friðað fyrir botnvörpu veiðum sinna eigin landsmanna. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla, sem þýddur hefir verið úr ensku blaði um þetta mál. Hann hljóðar svo: „Í skýrslu hinnar skosku nefndar, sem stjórnin skipaði til að rannsaka botnvörpuveiðar og löggæslu við Skotland, eru gerðar tillögur um verndun skoskrar fiskiframleiðslu gegn samkepni útlendinga. Eins og nú er ástatt, mega útlendingar reka fiskiveiðar í Moray-firði, en Bretar eru þar útilokaðir. Virðist og þetta ástand (segir nefndin) vera mjög óheppilegt, hvernig sem á það er litið frá bresku sjónarmiði, og mikil nauðsyn á, að það sje hið bráðasta lagfært. Vonum vjer fastlega, að unnið verði að því af alefli að fá alþjóðasamþykki til lokunar fjarðarins, samhliða lokun þess svæðis í suðurhluta Norðursjávarins, sem alþjóðanefnd hafrannsóknarmanna hefir lagt til að friðað yrði fyrir botnvörpungum“. Það sjest á þessu, að leiðangur hefir verið gerður út til þess að rannsaka þær skemdir, sem orðið hafa þar á fiskimiðunum, og hefir niðurstaða hans orðið sú, að nauðsyn bæri til að friða svæðið, ef fiskiveiðar þar eiga ekki alveg að falla úr sögunni. En þar sem Englendingar finna svo til nauðsynjanna á þessu hjá sjer, þá er varla hugsanlegt, að þeir myndu ekki viðurkenna samskonar nauðsyn hjá öðrum. Má það vera okkur gleðiefni, að Englendingar hafa rumskað í þessu máli, og það því fremur sem þeir geta að sjálfsögðu ráðið miklu um þetta. Það má því engan veginn láta það hjá líða, að kröfum okkar í þessu máli verði komið á framfæri og þeim haldið fram með þeirri festu og alvöru, sem slíku nauðsynjamáli sæmir. Treysti jeg hæstv. stjórn til að gera alt, sem í hennar valdi stendur, til að vinna málinu það gagn, sem hægt er.

Forsætisráðherra (JM): Jeg var ekki viðstaddur, þegar hv.þm. Borgf. (PO) hóf mál sitt. Jeg býst við, að hann hafi getið þess, að þetta er ekki nýtt mál, því eins og hv. deild mun kunnugt, hefir það alloft komið til umræðu að fá landhelgina færða út, og þá einkum svo, að Faxaflói yrði friðað svæði. Og þegar ensk flotadeid kom hingað fyrir nokkuð mörgum árum, þá var máli þessu alvarlega hreyft. En það má segja, að útlitið er ekki glæsilegt í þessu efni, þar sem Englendingar sjálfir hafa ekki ennþá fengið Moray-fjörðinn friðaðan. Þegar íslenska stjórnin ljet hreyfa þessu máli í London fyrir skömmu, leit svo út sem áhuginn fyrir rýmkun landhelginnar væri nokkur sumstaðar erlendis, en fjelli svo niður um stund. Nú virðist aftur vera að lifna yfir þessari hreyfingu, en fyr en sú hreyfing er orðin sterk, eru lítil líkindi til að fá nokkru um þokað hjá oss. Að sjálfsögðu mun stjórnin ekki láta neins ófreistað, sem til góðs getur leitt fyrir þetta nauðsynjamál. Hvern veg það fer, er auðvitað mest komið undir þeim stóru þjóðum, sem fiskiveiðar reka á djúpmiðunum. Fleira held jeg ekki að nauðsynlegt sje að taka fram að þessu sinni. En eins og jeg hefi þegar minst á, þá mun stjórnin að sjálfsögðu taka till. þessa til athugunar.

Bjarni Jónsson Jeg er þakklátur hv.flm. þessarar till. (PO) fyrir að hafa komið fram með hana. Er jeg þeirrar skoðunar, að rýmkun landhelginnar sje þjóð vorri mikið nauðsynjamál og meira nauðsynjamál heldur en nokkrar strandvarnir. Hvernig þetta mál verði best til lykta leitt, skal jeg ekki segja neitt um, en þess minnist jeg og vil á það benda, að Norðmenn munu í sumum tilfellum hafa sjálfir fært út landhelgi sína. Jeg veit ekki, hvort hjer hefir leitað verið alþjóðasamþyktar, en hitt veit jeg, að þeir hafa framkvæmt lög þessi eftir eigin geðþótta. Jeg býst við því, að enn sje vakandi á Englandi áhugi á því að friða slíka flóa, ekki síst þann, sem þeir hafa friðað fyrir sínum eigin mönnum, en enn er opinn fyrir útlendingum. Má vænta þess, að að því komi, að þær raddir, er friðunina heimta, verði svo háværar, að tækifæri verði fyrir Íslendinga að bera fram sínar kröfur um jafnrjetti og frið fyrir sína firði og flóa. En hjer vildi jeg fara hóti lengra. Jeg sje ekkert móti því, að hæstv. stjórn snúi sjer til þeirra þjóða, sem áhuga hafa á slíkum málum, og reyni að hrinda af stað hreyfingu í þessa átt. Það gæti vel tekist. Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. En nú hefir þingið gengið svo frá málum, að þjóðin hefir bæði kunna og duglega sendiherra utanlands til þess að reka erindi sín. Stjórnin getur t. d. sent sendiherra vorn í Kaupmannahöfn hvert sem hún vill. Hann er útbúinn með þeim brjefum og skjölum, sem slíkum mönnum byrjar að hafa, og getur, samkvæmt almennum venjum hvar sem er, krafist þess að tala við utanríkisráðherra og annað stórmenni. Og þar sem menn hafa slíkan áhuga á því að hafa góðan og reyndan sendiherra, þá er þetta engin ofætlun hæstv. stjórn. En verði sú stefna ofan á hjer í landi að hafa engan sendiherra í útlöndum, sem ótrúlegt er, þá getur stjórnin sent nefnd í þessum erindum hjeðan. Það er ekki ónýtt að senda nefnd manna, sem kæmi líklega að máli við 1. dyravörð og segði við hann: Við erum, trúi jeg, komnir til þess að færa út landhelgina. Rjett er nú það, segir 1. dyravörður. En hvar eru gögnin, gæska? Þá dregur nefndin Tímann upp úr vasanum og segir: Sjá, hjer eru þau. Það mun reynast betra en ekkert að hafa ótímann í vasanum. Jú, málið kæmist til 1. dyravarðar stjórnaraðsetursins, en ekki heldur lengra, með þessu mótinu. Það er rjett að benda á þetta, þegar um það er að ræða að koma sínum málum fram erlendis. Það er rjett, að menn sjái, hversu laglega hjer hefir verið að farið hvað snertir utanríkismál okkar, sjerstaklega í þessari þingdeild.

Hákon Kristófersson Jeg get tekið undir með hæstv.forsrh. (JM) og hv.þm. Dala. (BJ) um þetta mál, og bið jeg þá að hafa bestu þakkir fyrir sínar tillögur. Mjer skildist á hæstv.forsrh., að komið hefði til mála einhverntíma að fá einn flóa friðaðan sjerstaklega. En mig furðar á því, ef svo er ástatt, að þá skuli ekki vera nefndur nema einn flói, Faxaflói. Þá þykir mjer hreppapólitíkin vera farin að hafa nokkuð mikið um sig í velferðarmálum þjóðarinnar, er menn gerast svo einsýnir. Annars verð jeg að telja það til mikilla bóta, ef landhelgin yrði miðuð frá nesi til ness, eins og sagt er að tíðkist í Noregi. Og jeg legg áherslu á það, að um leið og jeg vænti þess, að hæstv. stjórn ljái þessu máli alt sitt fylgi, þá vona jeg, að hún sjái sjer mögulegt að fá, ekki aðeins Faxaflóa friðaðan, heldur líka Breiðafjörð og alla aðra firði, sem fiskisælir eru, fyrir yfirgangi útlendra og innlendra veiðiræningja. Þessu máli hefir verið hreyft áður, og má vera, að hæstv. stjórn geti nú eitthvað gert í því til framkvæmda. En til þess að koma í veg fyrir misskilning, tek jeg það fram, að jeg er ekki með þessu að hallmæla fyrv. stjórn. Í þessu máli er við svo ramman reip að draga, að þess er ekki að vænta, að laust liggi fyrir.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vildi aðeins láta þess getið, að jeg nefndi ekki Faxaflóa af því, að jeg teldi hann eina flóann, er friða ætti, heldur skýrði jeg aðeins frá því, sem gerst hefði fyrir 20–30 árum, þegar hingað kom ensk flotadeild. Þetta má alls ekki skilja svo, að jeg sje hjermeð að gera neitt upp á milli einstakra flóa. Voru aðeins sögulegar upplýsingar, sem hv.þm. flestum mun kunnugt um.

Ásgeir Ásgeirsson Hjer var drepið nýlega frv. um að auka refsing innlendra skipstjóra, sem gerðust brotlegir við landhelgislögin, enda ekki á valdi þingsins að láta refsiákvæðin ná til þegna annara ríkja. Frv. þetta var af ýmsum hv.þdm. talið hið mesta hneyksli. En nú koma hjer upplýsingar um það, að Englendingar hafi gert allt aðra skipun á um veiðar innlendra og útlendra manna á flóa einum hjá sjer. Af því að ekki er lengra um liðið, þá vil jeg benda á það, að frv. það, sem hjer var felt, er þannig alls ekki einsdæmi. En þó nú hv. deild feldi þá ódýru strandvörn, sem í því frv. fólst, þá er engu að síður sjálfsagt, að hún samþykki þessa till., sem er mjög æskileg, þótt ekki sje líklegt, að hún leiði til bóta í næstu framtíð, úr því sjálfir Englendingar hafa ekki til þessa getað friðað fyrir sínum ströndum. Vonir okkar hljóta að byggjast á því, að hægt verði að nota þá hreyfingu, sem komin er á þetta mál meðal stórþjóðanna, og sigla í þeirra kjölfar. En sjálfsagt er að reyna að vinna að þessu nauðsynjamáli, og byrja á því strax, því ekki fellur eik við fyrsta högg. Við höfum fengið að reyna það í dag í tollmálinu norska, að ekki er að vita, hvenær undan er látið.

Jakob Möller Jeg vil geta þess þótt ekki komi það þessu máli beinlínis við, að það er alls ekki rjett hjá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að það þekkist hjá öðrum þjóðum að leggja aðrar refsingar við sama broti á innlenda menn og útlenda. Hitt er alls annars eðlis, að banna innlendum mönnum það, sem ekki er hægt að banna útlendingum. Jeg vona, að hv.þm. (ÁÁ) sjái við nánari athugun, að á þessu er mjög mikill eðlismunur. Ef frv. það, sem hann á við, hefði aðeins farið fram á það að banna innlendum togurum að stunda veiðar innan fjarða yfirleitt, án tillits til takmarka landhelginnar, en refsiákvæðin látin vera þau sömu, þá er ekki víst, að undirtektirnar yrðu eins slæmar.

það kemur á næsta þingi!

Jeg hefi annars ekkert um till. að segja nema það besta. Það fer vitanlega sem auðna vill um árangurinn. En sjálf gefur till. enga ástæðu til þess að veifa hjer neinni hreppapólitík.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal játa það að jeg sje ekki þetta, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) var að benda á. Jeg sje ekki eðlismuninn á flóalöggjöf Englendinga og hinu umrædda frv. um landhelgisbrot, sem hjer var nýlega felt af hv. deild. Englendingar svifta alla sína menn veiðirjetti á vissum stað, en frv. fór fram á það, að brotlegir skipstjórar einir mistu veiðirjett. Englendingar fara hjer lengra. Jeg vil svo ekki fara lengra í þetta mál, en það er gott, að hv. deild fái að heyra, að aðrar þjóðir hafa ekki hikað við að setja lög um sína eigin þegna, þó ekki gætu þau náð til þegna annara ríkja.

Jakob Möller það þýðir ekkert fyrir hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) að endurtaka fjarstæðu sína. Jeg get mótmælt henni jafnoft og hann ber hana fram. Það var ekki rjett með farið hjá honum, þegar hann sagði, að í frv. hefði ekki verið um annað að ræða en svifta menn rjetti til fiskiveiða. Það var alls ekki eina rjettindatapið. Brotlegir skipstjórar áttu, eftir því, að missa rjett til þess að fara með skip yfirleitt.

Ágúst Flygenring. Jeg vil aðeins geta þess, til þess að koma í veg fyrir misskilning, að þegar Moray-flói var friðaður fyrir botnvörpuveiðum, þá voru ekki aðrar þjóðir, sem slíkar veiðar stunduðu, en Englendingar sjálfir. Enda fundu þeir fyrstir upp þá veiðiaðferð að fiska með „trawl“. Og þótt aðrar þjóðir hafi tekið þá aðferð upp eftir þeim, þá má þó svo að orði kveða, að þeir hafi verið einir um þessa friðun heima fyrir, enda eiga þeir langsamlega stærstan botnvörpuskipaflota enn í dag. Það er því ósköp eðlilegt, þótt þetta bann um veiðarnar í Moray-flóa hafi ekki verið numið úr lögum á Englandi ennþá.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Tillaga sú, sem hjer liggur fyrir, er borin fram að ósk skólameistara og kennara við gagnfræðaskólann á Akureyri. Ástæðan til þess, að þeir bera fram þessa ósk, er sú, að nú eru við skólann ýmsir efnilegir menn, sem vilja gjarnan afla sjer meiri mentunar en þeir eiga kost á þar, en er hinsvegar alveg ókleift að fara hingað suður til Reykjavíkur í því skyni. En aftur mundu þeir geta klofið það að halda námi áfram á Akureyri. Samkvæmt upplýsingum, er jeg hefi fengið um þetta atriði, munu nemendur við Akureyrarskóla, a. m. k. þeir, sem eru þar í mötuneytinu, komast af með 500 kr. yfir veturinn. En eftir upplýsingum, er við fengum hjer nýlega á fundi, sem stúdentar og háskólakennarar hjeldu, þá mun eyðsla þeirra, sem hjer dvelja vetrarlangt við nám, varla fara mikið niður fyrir 2 þús. kr. þetta er geysimikill munur, eins og allir sjá. Kostnaðurinn við eins vetrar námsdvöl á Akureyri er ekki meiri en það, að duglegir menn geta kostað hana af því fje, er þeir vinna sjer inn yfir sumarið. Jeg hefi hjer fyrir framan mig efnahagsskýrslur frá þremur efnilegum nemendum við gagnfræðaskólann á Akureyri. Þannig er ástatt um þessa menn alla, að þeir hafa ekki neinn styrk til náms síns, en verða að bjargast af sumarafla sínum. Þeir hafa gefið upp, hvað þeir hafi unnið sjer inn yfir sumarið. Einn hefir fengið 600 kr., annar 750 kr. og sá þriðji 700 kr. þetta sýnir, þegar gætt er námskostnaðarins, sem jeg nefndi áðan, að þessir menn geta klofið námið af eigin ramleik þar, sem ekki er dýrari námsvist en er á Akureyri. Þessi till., sem hjer liggur fyrir, er fram borin af okkur hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) í þeim tilgangi að gera þessum mönnum fært að afla sjer frekari mentunar. Og jeg vona, að hv.þdm. taki eftir því, að till. fer alls ekki fram á það, að ríkissjóður leggi neitt fje fram. Þetta á að vinnast alveg kostnaðarlaust fyrir ríkissjóð. Till. er svo orðuð, að þetta getur ekki komið til framkvæmda nema því aðeins, að það verði ríkinu að kostnaðarlausu, annaðhvort á þann hátt, að nemendum við skólann fækki og kennarar fái þannig afgangs tíma til þess að vinna að þessari framhaldskenslu, eða þá að kennarar leggja á sig meiri vinnu en þeim ber skylda til. En hvort sem væri, er ríkinu útgjaldalaust að leyfa þetta, en leyfi Alþingis mun þurfa til þess að nota húsrúm skólans á þennan hátt. Vitanlega eru kennarar frjálsir að því, hvað þeir leggja á sig sem aukavinnu í þessu skyni, en húsrúmi skólans hafa þeir ekki vald yfir. Það hefir nú verið svo um hríð við gagnfræðaskólann á Akureyri, að kenslukraftar hafa verið miðaðir við það, að neðri bekkirnir væru tvískiftir, þannig, að í skólunum væru í raun rjettri fimm bekkir. Nú er gert ráð fyrir því, að bekkirnir verði ekki tvískiftir næstu ár, heldur aðeins einskiftir. Og þetta sýnist muni verða, hvað sem öllu öðru líður. Þess má geta, að í vetur er 1. bekkur skólans aðeins einskiftur. Og allar líkur benda á, að svo muni verða fyrst um sinn. Jeg á von á því, að tvent kunni ef til vill að verða haft á móti till. Jeg skil ekki, að það verði fleira. Í fyrsta lagi kunna einhverjir að óttast það, ef till. verður framkvæmd, að hún hindri menn í því að leita sjer gagnfræðamentunar við skólann. Þá yrðu ekki eins margir teknir inn í skólann, til þess að geta komið þessum framhaldsnemendum að. Og í öðru lagi býst jeg við því, að einhverjir álíti, að þetta verði til þess að fjölga þeim mönnum, sem taka stúdentspróf og ganga lærða veginn. En flestir álíta, að stúdentar sjeu nú nógu margir í þessu landi. Hvað fyrra atriðið snertir, þá býst jeg ekki við, að það komi að sök. Aðsóknin er ekki svo mikil og ekki líkur til, að hún aukist mikið fyrst um sinn, og liggja til þess ýmsar ástæður. Eru þá fyrst almennir erfiðleikar, sem dýrtíðin leiðir af sjer, en auk þess það, að Austfirðingar, sem mjög hafa sótt skólann, hafa nú fengið sinn eigin skóla að Eiðum. Þá ber og þess að gæta, að Þingeyingar eru að koma upp alþýðuskóla fyrir sig, en úr Þingeyjarsýslu var jafnvel meiri aðsókn að skólanum en úr Eyjafjarðarsýslu og hinum sýslunum. Býst jeg því við, að ekki verði næstu árin þörf á að tvískifta skólanum, og verður þá afgangs bæði húsrúm og kenslukraftar. Mundu þá sumir segja, að eigi væri annað rjettara en fækka kennurum. En jeg vil benda á, að það gæti verið varhugavert, þar sem búast mætti við, að aðsóknin ykist aftur, þá er dýrtíðin minkaði. Þá er hættan á, að stúdentaframleiðslan ykist mjög. Jeg geri ráð fyrir, að kenslunni yrði hagað þannig, að menn ættu hægra með að lesa undir stúdentspróf utan skóla. En þrátt fyrir þetta er jeg ekki viss um, að stúdentaframleiðslan aukist mikið, þó að þetta komist á. Jeg býst við því, að flestir ljetu staðar numið og tækju fyrir almenna atvinnu. Jeg hugsa, að margir þeir unglingar, sem lokið hafa gagnfræðanámi, fari frekar í mentaskólann af löngun til að læra meira en að þeir hafi hitt fyrir augum, að verða embættismenn. Þegar þeir svo með ærnum kostnaði hafa náð stúdentsprófi, þykir þeim leiðinlegt að hætta. En ættu þeir kost á ódýru framhaldsnámi, án þess að þurfa að ganga í mentaskólann, mundu þeir frekar láta staðar numið að því loknu. Raunar kynni það að verða svo, að einhverjir yrðu stúdentar, ef kostur gæfist á framhaldsnámi á Akureyri, sem annars hefðu ekki orðið það. En þótt jeg viðurkenni fyllilega, að þörf væri á að takmarka tölu þeirra manna, sem búa sig undir embætti, þá get jeg þó ekki viðurkent, að rjett sje að gera það á þann hátt að gera fátækum mönnum þá leið ófæra, eða að láta peningana ráða í því efni. Það þarf að finnast heppilegri leið, og ættu hæfileikar að ráða meiru um þetta en peningar. Með framhaldsnámi yrði efnilegum piltum gert fært að brjótast áfram af eigin ramleik, og býst jeg við, að þeir yrðu landinu gagnlegri en hinir, sem ekki þurfa að sjá fyrir sjer sjálfir og eru kostaðir af efnuðum vandamönnum. Má og benda á eitt atriði í þessu máli, sem jeg hefi ekki nefnt. Eftir núverandi skipulagi mentaskólans eru þroskaðir menn útilokaðir frá námi þar samkvæmt reglugerð skólans. Veit jeg, að undanþága er veitt frá þessu í efri bekkjunum, en samkvæmt reglugerðinni mega menn ekki ganga inn í 1. bekk eldri en 15 ára og ekki í 4. bekk eldri en 18 ára. Þetta útilokar það, að þeir, sem ekki hafa aðra til að kosta sig, geti notið fræðslu í skólanum, því börn geta ekki kostað sig sjálf. Á liðnum árum hefir sú orðið reynslan, að margir af þeim, sem orðið hafa vorir bestu menn, hafa ekki getað byrjað nám fyr en á fullorðinsárum. Get jeg ekki skilið annað en að framhaldsnámið nyrðra yrði til að greiða götu slíkra manna til náms. Auk þess er jeg ekki í efa um, að margir þeir, sem síðan stunduðu algenga atvinnu, yrðu bændur, útgerðarmenn, verslunarmenn o. s. frv., mundu nota þetta framhaldsnám, og þannig geta aflað sjer á ódýran hátt góðrar mentunar. Það er með vilja gert að ákveða ekki í till. neitt um það, hvernig framhaldsnáminu skuli hagað. Einn hv.þm. hefir bent mjer á það, að rjettara væri að bæta því í till., að námið ætti að vera framhaldsnám í 4. bekkjar fræðum. En með tilliti til þess, að við flm. teljum æskilegra, að námið verði einskonar framhald gagnfræðanáms, heldur en að það verði nám með stúdentspróf beint fyrir augum, þá höfum við einmitt slept öllum ákvæðum um tilhögun námsins. Það er nú orðið nokkuð áliðið, og margt mætti segja um þetta mál. En jeg ætla nú ekki að fjölyrða frekar um það, en tel þó rjett að minnast á eitt atriði enn. Eins og menn vita, eru margir þeirrar skoðunar, að rjett sje að breyta mentaskólanum í óskiftan, lærðan skóla, eins og latínuskólinn var áður. Þarna virðist mönnum vera leið til að fækka þeim, er sækja skólann, og býst jeg við, að þetta hafi allmikið fylgi. Væri því ekki ólíklegt, að þetta kæmist á innan skamms tíma. En kæmist þetta á, væri óhjákvæmilegt að slíta hinu beina sambandi, sem verið hefir milli mentaskólans og gagnfræðaskólans á Akureyri. Gætu þá gagnfræðingar ekki lengur komist próflaust í 4. bekk. Og hræddur er jeg um, að Norðlendingum þætti sinn hlutur fyrir borð borinn, ef slitið yrði sambandinu og ekkert sett í staðinn. Fyrir nokkru átti jeg tal um þetta við einn mentamann þessa bæjar; er mjer engin launung á því, að það var einn af hv.þm. Kvartaði jeg um það, fyrir hönd Norðlendinga, að þeir mundu illa settir, þegar slitið væri sambandinu milli gagnfræðaskólans og mentaskólans. Kvað hann það alls ekki geta komið til mála, án þess, að einhver milliliður kæmi í staðinn, þar sem gagnfræðingum væri veitt sú kensla, sem gerði þeim fært að komast í efri bekki hins lærða skóla. Jeg þekki lítið til þeirra fræða, sem kend eru í lærðum skóla, en jeg hygg, að ekki sje nein fjarstæða að byggja á gamalli reynslu. Kom það fyrir í gamla daga, að þeir, sem lokið höfðu námi við skólann á Möðruvöllum, fengu fræðslu í latínu og ýmsum öðrum námsgreinum hjá einhverjum presti eða öðrum lærðum manni, og komust síðan inn í latínuskólann án þess að vera í 1. bekk. En nú er það vitanlegt, að gagnfræðaskólinn á Akureyri veitir fullkomnari fræðslu en veitt var í skólanum á Möðruvöllum. Ef til vill gæti framhaldsnámið komið að haldi, svo að Norðlendingar yrðu ekki sem verst settir, þó að mentaskólanum yrði breytt í óskiftan, lærðan skóla. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um till. okkar, en vænti þess, að hv. deild vilji ekki meina kennurunum að hjálpa efnilegum, fátækum piltum. Vænti jeg, að hv.þm. líti á það, að sú hjálp getur orðið til ómetanlegs gagns, en kostar hinsvegar ekkert.

Björn Líndal Jeg fjekk frá kennurum gagnfræðaskólans samskonar skeyti og hv. 2. þm. Eyf. (BSt), og hefði staðið næst mjer að flytja þessa till. En jeg taldi þess enga þörf. Í till. er farið fram á tvent. Fyrst það, að leyft sje að nota húsrúm skólans, sem afgangs kann að verða, og annað það, hvort nota megi kenslukrafta skólans, hvorttveggja ríkissjóði að kostnaðarlausu. Um fyrra atriðið er það að segja, að jeg lít svo á, að stjórnin geti heimilað húsrúmið án þess að spyrja þingið að. Hitt er alveg á valdi kennaranna, hvort þeir leggja fram krafta sína, ef þeir kenna við skólann sinn ákveðna stundafjölda, og heimta ekki aukaborgun fyrir framhaldskensluna. Almennar umræður um skólafyrirkomulagið ætla jeg ekki að fara út í. En jeg vil taka það fram, að jeg vil ekki þrengja að gagnfræðadeildinni vegna framhaldsnámsins, því að jeg tel meiri þörf á almennri mentun en fræðslu undir stúdentspróf. Og framhaldsnámið, sem hjer er gert ráð fyrir, hlýtur einmitt að auka stúdentatöluna. Jeg efast ekki um, að mörg ágæt embættis- og vísindamannaefni sjeu í hóp þeirra manna, er hjer ræðir um, en þjóðinni er áreiðanlega miklu meiri þörf á mörgu öðru nú en auknum stúdentafjölda. Og ef hann á að verða við hóf, þarf frekar að reyna að draga úr honum en auka hann. Hjer liggja ekki fyrir upplýsingar um það, hvað þarna eigi sjerstaklega að kenna. Helst virðast það þó eiga að vera sömu námsgreinar sem kendar eru í 4. bekk hins almenna mentaskóla. En þar er einmitt byrjað á ýmsum námsgreinum, sem að litlu eða engu haldi koma, ef ekki er haldið lengra áfram námi í þeim. Yrði ekkert úr þessu nema kák, ef ekki yrði þá stefnt að stúdentsprófi, sem jeg tel ekki æskilegt. Vil jeg gera það að tillögu minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal játa það, að jeg skil ekki til fullnustu, hvað farið er fram á í þessari till. Það er rjett hjá hv.þm. Ak. (BL), að ekki þarf að leita samþykkis þings eða stjórnar um það, hvort kennarar megi nota þann tíma, sem afgangs er lögákveðnum kenslustundum þeirra, til kenslu við framhaldsnám. Það eru þeir alveg sjálfráðir um, og ekki nema fallegt af þeim að greiða götu fátækra en efnilegra pilta. En væri svo, að ekki þyrfti að nota hinar lögákveðnu kenslustundir, 24–27 á viku, við gagnfræðanámið, og væri farið fram á, að einhverju af þeim tíma væri varið til framhaldskenslunnar, þá er hjer öðru máli að gegna. Sje þetta rjett skilið, þá hefir það í för með sjer kostnað fyrir ríkissjóð, þar sem hann þarf þá í raun og veru að kosta nýjan bekk, sem yrði einskonar 4. bekkur. Og sje þessu svona farið, þá er eðlilegt, að kennararnir snúi sjer til þingsins eða kenlumálastjórnarinnar, sem rjettara hefði verið. En það getur verið, að þetta sje misskilningur hjá mjer. Ef ekki er lengur þörf á öllum kenslukröftum, sem nú eru við gagnfræðaskólann, þá liggur beint við að fækka kennurunum, eða sleppa tímakenslu að einhverju leyti.

Sigurjón Jónsson Það hefir þegar ýmislegt komið fram af því, sem jeg vildi minnast á. Jeg skil það ekki, að ef ekki þarf nú að tvískifta bekkjum skólans, þá þurfi á að halda öllum þeim kenslukröftum, sem við hann hafa verið. Mjer skilst því, að hjer sje um að ræða að nota þær stundir af lögákveðnum kenslustundum fastra kennara, sem afgangs yrðu við gagnfræðakensluna. En það er auðsær kostnaður fyrir ríkissjóð, og mætti auðvitað fækka stundakennurum við skólann, þar sem jeg býst ekki við, að þeir sjeu ráðnir með föstum launum eða til langs tíma. Eftir því sem mjer skilst af skólaskýrslunni 1922–23, hefir verið að minsta kosti 18 tíma stundakensla á viku við skólann þann vetur. Þessi stundakensla ætti að sjálfsögðu fyrst að falla niður. Þar næst tel jeg, að ganga ætti á aukakennarana, áður en fastakennarar hafa ekki fullan stundafjölda þetta vildi jeg gjarnan fá betur skýrt. Jeg skil þetta svo, að það sje ekki annað en vísir til fullkomins mentaskóla, sem seinna á að koma. Það á að fika sig áfram með þetta mál, sem menn hafa ekki treyst sjer til að bera fram á annan hátt á þessu þingi. Jeg get tekið undir 2. lið till., um að lána húsrúm. Jeg tel sjálfsagt að lána húsið í þessu skyni, en það er óþarft að fara til þingsins með þá málaleitun. Það getur skólastjóri og yfirstjórn fræðslumálanna útkljáð sín á milli. En að ráðstafa stundakennurum og aukakennurum á þennan hátt eru bein útgjöld fyrir ríkissjóð, sem samþykki þingsins verður að sjálfsögðu að koma til, en það get jeg ekki fallist á að veita.

Bjarni Jónsson Það er ef til vill að bera í bakkafullan lækinn, en jeg hugði, að jeg mundi verða einn um að mótmæla stofnun sjerstaks lærðs skóla eða mentaskóla á Akureyri. Það er óþarft að tína það til, sem aðrir hafa sagt um þörfina á því að leita til þingsins um þetta. Hv. þm. Ak. (BL) og hæstv.forsrh. (JM) sögðu alveg rjett um það, og sömuleiðis tel jeg rjett ummæli hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um tímakensluna. Hana á auðvitað að leggja niður, áður en öðrum kenslukröftum er ráðstafað á nýja lund. Jeg þykist sjá af öllu þessu, hvernig tillagan er orðuð og fyrir henni mælt, til hvers refarnir eru skornir. Það er farið fram á að stofna lærðan skóla á Akureyri. Ekki beint. Það þótti ekki sigurvænlegt. Það var gengið beint að verki á þinginu í fyrra. Flutningsmaður málsins bar fram frv. og fylgdi því fast fram. En hann hafði annað meðal til þess að hlunnfara deildina: að ekki þyrfti að bæta við nema einum kennara þó að nýrri lærdómsdeild með 3 bekkjum væri við aukið. Þá urðu margir til að sýna fram á, að þetta væri ekki rjett, heldur yrði að bæta við rúmlega 4 kennurum, svo að skólinn gæti annast þá kenslu, sem honum væri ætlað. En hjer er alt talað óljóst og í ráðgátum. það er sagt, ef bekkjum skólans verður ekki tvískift. Í því felst sú röksemd, sem áður hefir verið fram borin, að piltar verða gerðir afturreka, ef of margir sækja um inntöku í gagnfræðadeildina til þess að bekkir geti verið óskiftir, svo að kenslukraftar verði afgangs. Nú er það sýnt, að þessu á að beita, að reka aftur helming þeirra ungu manna, sem vilja öðlast gagnfræðamentun. Tilætlunin er bersýnilega hin sama sem fyr, þótt orðað sje á annan hátt. Í orðunum: ef bekkjunum verður ekki tvískift, hlýtur að liggja þetta, því að engin von er til þess, að aðsókn fari minkandi. Jeg vildi verða síðastur manna til að leggja stein í götu fátækra nemenda og efnilegra, að þeir kæmust leiðar sinnar, einkum þar sem kennarar skólans virðast vilja veita þeim ókeypis kenslu. Aftur hygg jeg, að tæplega muni til þess koma, að kenslumálastjórnin synji um að lána skólahúsið til þessara gjafkenslustunda, og þó að hún reyndist svo illvíg, að hún vildi ekki leyfa þetta, munu kennararnir tæplega búa svo þröngt, að þeir geti ekki sagt nokkrum mönnum til heima hjá sjer. Hitt hefi jeg aldrei heyrt, að menn hafi farið til þingsins og sótt um leyfi til að mega kenna fyrir ekki neitt. Kennarar eiga sjálfir ráð á tómstundum sínum. Hæstv. kenslumálaráðherra (JM) kvað samkomulag mundu geta orðið um afnot af skólahúsinu, og trúi jeg því fyllilega, en þó að synjað verði um það, mun húsrúm ekki skorta, svo sem jeg gat um. Af hverju er þá verið að fara með þetta til þingsins? Af því að menn vita, að sje ákveðnum herra rjettur litli fingurinn, líður ekki á löngu áður en hann nær í alla höndina. Ef þingið fer að skifta sjer af þessu, verður að byggja á því, að það hafi leyft eitthvað, sem leyfi þess þurfti að koma til, en það er að stofna nýjan lærðan skóla, bæta lærdómsdeild ofan á gagnfræðaskólann á Akureyri. Fjölga embættum gersamlega að óþörfu. Það væri broslegt, ef þetta þing, sem hefir eytt mestum tíma sínum í að reyna að slátra oss, ríkisþrælum, gæfi tilefni til að fjölga embættum að óþörfu, búa til 4–5 ný embætti, svo sem jeg sýndi fram á í fyrra, þegar frv. um þetta efni var á ferðinni. Annars er einkennilegt með þingið og gagnfræðaskólana. það er undarleg fyrirmunun á þeim mönnum, sem þykjast vilja spara alt, sem tiltækilegt er, að þeir vilja hafa 3 gagnfræðaskóla á kostnað ríkissjóðs, Flensborgarskóla, Akureyrarskóla og gagnfræðadeild mentaskólans. En svo eru jafnmargir gagnfræðaskólar eða fleiri, sem aumingja sýslurnar og hjeruðin verða að standa allan straum af, en fá aðeins lítilfjörlegan styrk til. Það er undarlegt jafnrjetti, að sumstaðar greiðir ríkissjóður allan kostnað, en aðra skóla kosta hjeruðin sjálf, með lítilfjörlegum styrk, sem mun nema samtals um 30000 kr. Þau hjeruð kosta því sjálf gagnfræðamentun sína með lítilfjörlegum námsstyrk úr ríkissjóði. En hina 3 skólana er sjálfsagt að kosta. Þá er nóg fje og ekki um það að ræða að stöðva aðsókn að þeim. Þegar menn þykjast vilja spara, er því vendilega gleymt, að þessa skóla má afnema alla og segja hjeruðunum að annast sjálf gagnfræðamentun sína með samskonar styrk sem hinir skólarnir fá nú. það er jafnrjetti og stórsparnaður fyrir ríkissjóð. Þetta hefi jeg margsinnis bent á hjer á Alþingi. Jeg er ekki viss um, nema jeg hefði reynt að koma þessu til leiðar, hefði jeg ekki verið svo lengi veikur. Jeg flutti, svo sem kunnugt er, frv. um lærðan skóla, og í sambandi við það mál ætlaði jeg að reyna að spara landsfje á þennan hátt í miklu stærri stíl en þingið hefir látið sjer koma til hugar. Þingið hefði þá engum gert rangt til, en skapað jafnrjetti í landinu. Dixi.