Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál það sem hér er á dagskrá, frelsi í innflutningi á olíuvörum, var rætt á síðasta fundi Sþ. Þar mælti hv. flm., 3. þm. Reykn., fyrir málinu og hæstv. viðskrh. gagnrýndi mjög þá þáltill. sem þar er flutt og vefengdi ýmsar tölur sem þar komu fram, bæði í grg. og í máli hv. flm. Ég tók þátt í þessari umræðu og gerði athugasemdir við vissar upplýsingar sem hæstv. viðskrh. kom fram með um núverandi verð á olíu hér innanlands og það verð sem unnt er að fá í nágrannalöndum. Hæstv. ráðh. hélt því fram í þessari umræðu að verð á gasolíu á Íslandi, sem nú er 11,10 kr., og hins vegar í grannlöndum okkar, eins og Bretlandi, Danmörku og Þýskalandi, væri mjög ámóta. Stangast það mjög á við þær upplýsingar sem fyrir lágu eða a. m. k. voru fram reiddar í desember s. l. og janúar á þessu ári þegar mjög var um þessi mál rætt í sambandi við olíuverð til fiskiskipa. Ég hef af þessu tilefni innt Landssamband ísl. útvegsmanna eftir því á hvaða verði mætti fá olíu í nágrannalöndum okkar og hvaða verð gilti þar á olíu sem afhent er til fiskiskipa, þ. e. gasolíu. Ég hef fengið svofelldar upplýsingar sem ég tel rétt að hér komi fram: Í Danmörku 8,35 kr. hver lítri, í Bretlandi 9,10 kr. og í Þýskalandi 9,20 kr. hver lítri. Þetta eru upplýsingar sem Landssamband ísl. útvegsmanna hefur látið mér í té um þessi efni. En á sama tíma er verð á gasolíu hér innanlands, þ. á m. til fiskiskipa, 11,10 kr. Það verður því ekki séð að sá verðmunur upp á 30% og þar yfir, sem talað var um í desembermánuði s. l. þegar þessi mál voru til umræðu, hafi minnkað í reynd þó að breytingar og sveiflur kunni að hafa orðið á olíuveiði erlendis, þ. á m. til fiskiskipa. Ég hvatti mjög til þess hér í ræðu á síðasta fundi Sþ. að ríkisstj. og hæstv. viðskrh. legðu fram fyrir þingið glöggar upplýsingar um vitneskju stjórnvalda í þessum efnum þannig að ekki færi milli mála um hvað væri verið að tala í þessum þýðingarmikla þætti sem skiptir afar miklu fyrir íslenskan sjávarútveg svo og aðra sem olíu nota hér innanlands. Ég vildi að þetta kæmi hér fram við framhald umræðunnar og vænti þess að hæstv. viðskrh. afli gagna fyrir þingið hið allra fyrsta og láti þau í té bæði fyrir þingið og almenning.



Herra forseti. Út af því sem hv. þm. sagði hér vil ég taka fram að ég gerði grein fyrir upplýsingum sem gefnar voru fjh.- og viðskn. Ed. þegar frv. um Flutningsjöfnunarsjóð, sem fyrir deildinni liggur, var til umfjöllunar í nefndinni. Þessar upplýsingar voru, ef ég man rétt, dagsettar 21. febrúar og ég held ég hafi m. a. s. lesið upp við hvaða gengi á danskri krónu var þá miðað vegna þess að hér var um að ræða verð á olíu í Danmörku. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að við áframhaldandi umfjöllun á frv. í fjh.- og viðskn. Ed. - frv. á síðar eftir að koma til Nd. - verði aflað nýrra upplýsinga. Ég er ekki að bera brigður á það sem hv. þm. segir eða halda því fram að þær upplýsingar sem hann hefur fengið séu ekki réttar. Hins vegar vil ég gjarnan að fram komi að þessar upplýsingar, sem lagðar voru fyrir fjh.- og viðskn. Ed., voru frá Verðlagsskrifstofunni hér og þeirra var aflað með aðstoð sendiráða Íslands erlendis. Og ekki aðeins það, heldur voru líka fengnar upplýsingar frá olíufélögum erlendis til þess að fá samanburð og geta áttað sig á því hvort ekki væri um réttar tölur að ræða. Síðan eru liðnir næstum tveir mánuðir, það er alveg rétt. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þegar það frv., sem er til umfjöllunar í Ed. eins og ég sagði áðan, verður afgreitt þar úr nefnd liggi fyrir nýjustu upplýsingar svo að þm. hafi þær handbærar þegar það frv. verður til umfjöllunar. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því að svo verði gert eins og hv. þm. óskaði eftir.



Herra forseti. Á síðasta fundi Sþ. hófst umr. hér um 353. mál Sþ., till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að fullgilda samning um afnám alls misréttis gagnvart konum. Hæstv. utanrrh. mælti fyrir þessari till. sem ríkisstj. leggur hér fyrir þingið og hv. 11. þm. Reykv. ræddi hér málið og beindi fsp. til ráðh. af tilefni þessa tillöguflutnings. Ég vil ekki láta hjá líða að lsa fyllstu samþykki mínu við það að þessi till. um staðfestingu á þessum samningi er hér fram komin og tel það ánægjuefni. Jafnnauðsynlegt er fyrir þingið að átta sig á hvað í ákvæðum þessa samnings felst. Nú er það svo að eflaust er hægt að benda á mörg ríki sem standa hallari fæti í sambandi við það efni sem í samningnum felst en Ísland, en eins og um önnur mál sem varða alþjóðlegar reglur og viðmiðanir hlýtur það að skipta mestu hvernig menn yrkja garðinn hver hjá sér í þessum efnum. Ég vil benda á það hér að í grg. þessa samnings segir m. a., með leyfi forseta: „Skv. 1. gr. samningsins er misrétti gagnvart konum skilgreint sem hvers kyns aðgreining, útilokun eða takmörkun sem byggð er á kynferði sem hefur þau áhrif eða markmið að takmarka eða gera að engu að konur, óháð hjúskaparstöðu, á grundvelli jafnréttis karla og kvenna, fái viðurkennd, geti notið eða framfylgt mannréttindum og grundvallarfrelsi á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála, menningarmála, borgaralegra mála eða á sérhverju öðru sviði. Í samningnum eru síðan ákvæði sem skuldbinda aðildarríkin til að gera ráðstafanir til að afnema misrétti gagnvart konum á hinum ýmsu sviðum.“ Um þessi efni er nánar fjallað í bindandi ákvæðum þessa samnings, sem hér er lagður fyrir Alþingi til staðfestingar, þar sem aðildarríki, sem hann staðfesta, hafa m. a. orðið ásátt um eftirfarandi og ég leyfi mér að vísa þar til þess sem kemur fram á bls. 4 og 5 í þessum samningi sem er fskj. með þáltill. Þar kveður á um í 1. gr. að hvers kyns takmörkun „sem byggð er á kynferði sem hefur þau áhrif eða markmið að hindra eða koma í veg fyrir að konur, óháð hjúskaparstöðu, á grundvelli jafnréttis karla og kvenna, fái viðurkennd, geti notið eða framfylgt mannréttindum og grundvallarfrelsi á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála, menningarmála, borgaralegra mála eða á sérhverju öðru sviði.“ Og í 2. gr. er vikið að því undir a-lið að þau ríki sem staðfesta samninginn setji „grundvallarregluna um jafnrétti karla og kvenna í stjórnarskrár sínar eða aðra viðeigandi löggjöf, sé hún þar ekki fyrir, og að ábyrgjast með lögum eða öðrum viðeigandi ráðum að grundvallarreglu þessari verði framfylgt í raun.“ Og í b-lið: „að gera viðeigandi ráðstafanir með lögum og aðrar ráðstafanir þar með talið viðurlögum, þar sem við á, sem banna allt misrétti gagnvart konum.“ Ég vek athygli á þessu og vísa þá til þeirra ábendinga sem fram komu hjá hv. 11. þm. Reykv. hér fyrr við umr. þar sem innt var eftir áliti hæstv. ríkisstj., utanrrh. og alveg, sérstaklega félmrh. um það hvernig ríkisstj. mæti þessa 'stöðu í sambandi við löggjöf hérlendis með tilliti til ákvæða þessa samnings. Í c-lið sömu greinar segir: „að koma á lagavernd á réttindum kvenna á grundvelli jafnréttis við karla og að tryggja fyrir lögbærum dómstólum landsins og hjá öðrum opinberum stofnunum raunverulega vernd til handa konum gegn hvers konar misrétti.“ - Ég vek athygli á þessu: „að tryggja fyrir lögbærum dómstólum landsins og hjá öðrum opinberum stofnunum raunverulega vernd til handa konum gegn hvers konar misrétti.“ Í d-lið sömu greinar: „að eiga ekki hlut að né framfylgja misrétti gagnvart konum og ábyrgjast að opinber stjórnvöld og stofnanir breyti í samræmi við þessa skyldu.“ Og í e-lið er vikið að öðrum en opinberum aðilum og segir svo í samningnum: „að gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að afnema misrétti gagnvart konum af hálfu einstaklinga, stofnana eða fyrirtækja.“ Hér er einnig vikið að fyrirtækjum, þ. e. ekki aðeins hinum opinbera þætti máls heldur einnig einkaaðilum. Og í f-lið sömu greinar: „að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þ. á m. með lagasetningu, til þess að breyta eða afnema gildandi lög, reglugerðir, venjur og starfshætti sem fela í sér misrétti gagnvart konum.“ Ég bið hv. þm. að taka eftir þessum ákvæðum um „venjur og starfshætti sem fela í sér misrétti gagnvart konum.“ Í framhaldandi greinum þessa samnings er enn hert á þessum þáttum, m. a. í 4. og 5. gr., og ætla ég ekki að taka tíma hv. deildar til að vitna frekar í þennan samning. Ákvæði hans liggja hér fyrir í íslenskri þýðingu. En ég vek athygli á því að hér erum við að fjalla um eitt stærsta mál félagslegs eðlis sem varðar jafnrétti í landinu. Með því að staðfesta þennan samning, sem ríkisstj. hér hefur lagt fyrir, eru stjórnvöld og aðrir aðilar, sem hlut eiga að máli, að taka á sig mikla ábyrgð í þessum efnum. Ég vék að því í upphafi míns máls að við Íslendingar stæðum ekki verst þjóða í þessum efnum. Mjög víða er að finna hörmulegt ástand að því er varðar stöðu kvenna, bæði réttarstöðu og félagslega stöðu. Nægir í því sambandi að minna á það sem Kurt Waldheim, fyrrv. aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, greindi frá fyrir nokkrum árum þar sem hann dró það fram í ræðu um réttindamál kvenna, sem mjög hafa verið til meðferðar á þingi Sameinuðu þjóðanna, að á sama tíma og konur eru helmingur af íbúum jarðar og 1/3 af skráðu vinnuafli fá þær aðeins 1/10 af heimsframleiðslu í sinn hlut og eiga minna en 1% af eignum í heiminum. Þær eru hins vegar á sama tíma ábyrgar fyrir 2/3 allra vinnustunda. Þetta voru orð Kurt Waldheims og þau segja sína sögu um stöðuna almennt í þessum málum. Ef litið er til Íslands í þessu efni er nærtækt að líta í hagskýrslur frá Framkvæmdastofnun ríkisins varðandi stöðu mála á árinu 1983, sem nýlega hefur verið dreift til alþm., en þar er m. a. að finna yfirlit um ársverk og meðallaun eftir kyni í einstökum greinum og á heildina litið í okkar landi. Niðurstaðan í því yfirliti, sem ég ætla ekki að tíunda hér nema meginniðurstöður, er sú að af vinnuafli eða ársverkum í atvinnulífinu, þar sem starfandi voru árið 1983 68 920 karlar, voru meðallaun á ársverk 308 þús., en af 44 001 ársverki kvenna voru meðalárslaunin 200 þús. kr. Fátt talar skýrara um þá efnahagslegu stöðu sem konum er búin á vinnumarkaði hérlendis og er þá ekkert sagt um hina félagslegu stöðu, þá undirokun sem viðgengst í reynd þrátt fyrir ákvæði laga og stjórnarskrár um réttarstöðu kvenna. Vonandi verður sú till. sem hér er lögð fyrir af ríkisstj. til þess að af hálfu löggjafans og framkvæmdavaldsins verði tekið á þessum þáttum svo sem ber, m. a. með hliðsjón af þeim samningi sem hér er lagður fyrir þingið.



Herra forseti. Þegar þessi þáltill. kom til umr. á síðasta fundi hér í Sþ. óskaði ég eftir því að hæstv. félmrh. væri viðstaddur umr. því að framkvæmd þeirra mála, sem þessi samningur um afnám alls misréttis gagnvart konum tekur til, snertir mjög hans verkefnasvið í hæstv. ríkstj. Hæstv. félmrh. hafði þá nýlokið við að ræða stöðuveitingar í félmrn. og var farinn af fundi Sþ., en hæstv. forseti féllst góðfúslega á að fresta umr. til þessa fundar svo að hæstv. félmrh. gæti verið viðstaddur og svarað þeim spurningum sem ég óska eftir að beina til hans varðandi framkvæmd þess stórmerka samnings sem hér er lagt til að verði fullgiltur fyrir Íslands hönd. Hæstv. félmrh. er nú viðstaddur og er okkur því ekkert að vanbúnaði til að halda áfram umr. þótt óhjákvæmilegt reynist að endurtaka nokkuð það sem sagt var á síðasta fundi í þessu máli vegna fjarvistar ráðh. þá. Eins og ég greindi þá frá fagna ég því innilega að till. um fullgildingu þessa samnings er hér fram komin og ég lýsi fullum og einhuga stuðningi Kvennalistans við hana. En um leið hlýt ég að benda á að enn vantar mikið upp á raunverulega framkvæmd þess - svo að notað sé orðalag tillögunnar - að allt misrétti gagnvart konum hér á landi sé úr sögunni. Því miður er reyndin ekki sú og því hnýt ég um það sem stendur í grg. með till., með leyfi forseta: „Ekki er talin þörf frekari lagasetningar né annarra ráðstafana til þess að geta framfylgt samningnum.“ Nú er það ekki svo að allt misrétti teljist afnumið gagnvart konum í viðkomandi aðildarlandi við fullgildingu þessa samnings, heldur skuldbinda aðildarríkin sig til að „takast á hendur að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir í löndum sínum sem miða að því að framfylgja fullkomlega réttindum þeim sem viðurkennd eru í samningi þessum“, eins og segir í 24. gr. samningsins, með leyfi forseta. Hér á landi er einmitt þörf á lögum eða öðrum ráðstöfunum sem tryggja raunverulega bættan hag kvenna, sem tryggja að markmiðum þessa merka samnings verði náð. Þótt fullgilda megi samninginn án frekari lagasetningar á það ekki við rök að styðjast, eins og segir í grg., að ekki þurfi til að koma ráðstafanir til að þessum samningi um afnám alls misréttis gagnvart konum verði framfylgt hér á landi. Hæstv. utanrrh. kom aftur í stólinn við umr. um þetta mál á síðasta fundi Sþ. og samsinnti hann því að hér væri ef til vill ekki rétt til orða tekið og vissulega kynni að vera þörf formlegra ráðstafana til að framfylgja þessum samningi, en ekki var hann tilbúinn til að segja af eða á um hvaða ráðstafanir þyrftu að hans mati til að koma né hverju hann væri tilbúinn til að beita sér fyrir í þessum efnum og taldi, og það með nokkrum rétti, að framkvæmd samningsins heyrði ekki undir hans málasvið í hæstv. ríkisstj. Hæstv. utanrrh. er samt sem áður flm. þessarar till. og því talsmaður annars stjórnarflokks í þessu máli og ætti því að vera tilbúinn til að svara einhverju í þessum efnum. Jafnframt vil ég benda hæstv. utanrrh. á að ein forsenda þessa merka samnings heyrir beint undir hans málasvið í hæstv. ríkisstj., en í inngangi samningsins segir svo, með leyfi forseta: „Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum, árétta að efling heimsfriðar og öryggis, slökun spennu í alþjóðamálum, gagnkvæm samvinna allra ríkja óháð félagslegu og efnahagslegu kerfi þeirra, almenn og algjör afvopnun og sérstaklega kjarnorkuafvopnun undir ströngu og virku alþjóðaeftirliti, staðfesting á grundvallarreglum um réttlæti, jafnrétti og gagnkvæman hag í samskiptum ríkja í milli og viðurkenning á rétti þjóða, sem eru undir erlendum yfirráðum og yfirráðum nýlenduvelda, til sjálfsákvörðunar og sjálfstæðis, jafnt sem virðing fyrir fullveldi og landamærahelgi, muni efla félagslegar framfarir og framþróun og mun því stuðla að algeru jafnrétti karla og kvenna.“ Hér kemur beinlínis til kasta hæstv. utanrrh. og vil ég því hvetja hann til dáða í þessum efnum á alþjóðavettvangi og inna hann eftir hvernig hann hafi hugsað sér að leggja sitt af mörkum til að framfylgja þessari forsendu samningsins. En það voru þær ráðstafanir sem gera þarf hér heima fyrir til að framfylgja þessum samningi um afnám alls misréttis gagnvart konum sem ég vildi inna hæstv. félmrh. sérstaklega eftir og reyndar utanrrh. einnig, eins og ég hef áður sagt, og hér er sannarlega aðgerða þörf. Ef við lítum fyrst á vinnumarkaðinn blasir kynbundið launamisrétti við hvert sem við lítum. Konur eru fjölmennastar í lægst launuðu störfunum. Þær manna láglaunahópa þessa lands að 2/3 hlutum. Hefðbundin kvennastörf eru lægra launuð en hefðbundin karlastörf. Eins og fram kemur í nýrri skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins um vinnumarkaðinn árið 1983 skila öll karlastörf nema í landbúnaði launum yfir landsmeðaltali það ár á meðan öll kvennastörf skila lægri launum en sem nemur landsmeðaltalinu. Meðallaun karla voru skv. þessari skýrslu talin tæpum 52% hærri en meðallaun kvenna þetta sama ár. Kynbundið launamisrétti er orðið sem við notum yfir þetta ástand á vinnumarkaðinum. Og hvað ætlar hæstv. ríkisstj. að gera til þess að afnema það? Ég spyr og vonast til að hæstv. félmrh., sem nú er hér viðstaddur, sé þess megnugur að svara því á eftir hvaða ráðstafanir hæstv. ríkisstj. ætlar að gera til að afnema þetta launamisrétti og framfylgja þeim samningi sem hér er til umræðu um afnám alls misréttis gagnvart konum að þessu leytinu til. Ég vil benda á í þessu sambandi að stjórnvöld geta fjöldamargt gert í þessu. Þau geta sýnt fordæmi og afnumið þetta kynbundna misrétti í samningum við sína eigin starfsmenn, þ. e. opinbera starfsmenn, - og nú er leitt að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera staddur hér. Stjórnvöld geta sýnt fordæmi að þessu leytinu til og þannig rutt brautina fyrir aðra launþega sem geta notað fordæmi ríkisins í samningum við sína vinnuveitendur. Stjórnvöld geta líka sett lög um tímabundna jákvæða mismunun kvenna á vinnumarkaðinum og er sérstaklega tekið fram í þeim samningi sem hér er til umræðu að slík lagasetning teljist ekki brot á honum, heldur í anda hans, ef slík lagasetning þykir horfa til raunverulegs jafnréttis í viðkomandi landi. stjórnvöld geta einnig beitt sér fyrir endurmati á hefðbundnum kvennastörfum, þ. e. á störfum láglaunahópa, og hefur frv. þess efnis verið borið fram tvívegis hér á hv. Alþingi á þessu þingi og einnig á síðasta þingi, í bæði skiptin á upphafi þings. Á síðasta þingi fékkst þetta frv. ekki afgreitt úr nefnd fyrir þinglausnir og á þessu þingi er það búið að dúsa í hv. allshn. Nd. síðan í október og enn bólar ekki á því úr nefndinni. Stjórnvöld geta einnig beitt sér fyrir því að heimilisstörf, sem að miklum meiri hluta eru unnin af konum og launalaust inni á heimilum landsins, yrðu metin til tekna, þ. e. til starfsreynslu úti á vinnumarkaðinum. Þáltill. þess efnis hefur legið í hv. allshn. Sþ. síðan í janúar og ekkert bólar heldur á henni úr nefndinni. Ef afnema á allt misrétti gagnvart konum hér á landi eins og samningurinn hljóðar upp á verður að taka á þessum málum og ég spyr: Hvað ætla stjórnvöld sér að gera í þessu efni? Fjöldamargt fleira má tiltaka er varðar fjárhagsstöðu kvenna sérstaklega, svo sem skattamál, lífeyrismál og tryggingamál. En ég vil aðeins minnast á tvö önnur atriði sem borin hafa verið upp sem þingmál hér á hv. Alþingi og sem miða að raunverulega bættri stöðu kvenna hér á landi, að því að konur búi ekki við misrétti vegna þess að þær eru konur. Þetta eru þingmál sem ekki hafa hlotið náð hjá þeim þingmeirihluta sem væntanlega stendur að baki þeirri þáltill. sem hér er til umr. Í fyrsta lagi vil ég nefna frv. til l. um lengingu fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex mánuði sem m. a. auðveldar konum til mikilla muna að samhæfa móðurhlutverkið þátttöku á öðrum sviðum þjóðfélagsins, en það er eitt af meginmarkmiðum þessa samnings. Þetta frv. hefur nú verið flutt tvívegis. Á síðasta þingi lá það í salti í hv. heilbr.- og trn. Nd. í fulla fjóra mánuði og fékkst ekki afgreitt úr nefnd fyrir þinglausnir. Nú er það búið að dúsa í þessari sömu hv. nefnd síðan í desember og enn er engin hreyfing á málinu sýnileg. Ef hæstv. ríkisstj. er ekki tilbúin til að taka tillit til barnsfæðingarhlutverks kvenna á þann máta sem lagt er til í þessu frv., hvernig hefur hún þá hugsað sér að gera það? Ég spyr og vona að hæstv. félmrh. geti svarað því hér á eftir. Og þegar hann gerir það, ef hann verður við þeirri ósk minni, bið ég hann að hafa í huga ofurlítinn kafla í inngangi samningsins sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ríki þau, sem aðilar eru að samningi þessum, hafa í huga hinn mikla skerf sem konur leggja fram til velferðar fjölskyldunnar og þróunar þjóðfélagsins, sem hingað til hefur ekki verið viðurkenndur að fullu, hið félagslega mikilvægi móðurhlutverksins og hlutverk beggja foreldra fyrir fjölskylduna og uppeldi barnanna og eru sér þess meðvitandi að barnsfæðingarhlutverk konunnar á ekki að vera undirrót misréttis heldur skal ábyrgð á uppeldi barna vera skipt milli karla og kvenna og alls þjóðfélagsins.“ Ofurlítið seinna segir, og er þar aftur vísað til þeirra ríkja sem eru aðilar að þessum samningi, að þau séu staðráðin í að framfylgja grundvallarreglum þeim sem séu settar fram í yfirlýsingunni um afnám misréttis gagnvart konum og gera í því skyni nauðsynlegar ráðstafanir til að afnema slíkt misrétti í hvaða mynd sem er. Og þá spyr ég: Hvaða ráðstafanir er hæstv. ríkisstj. tilbúin til að gera til að framfylgja þessu grundvallaratriði samningsins því að ráðstafanir verður að gera í þjóðfélagi þar sem 80% kvenna eru úti á vinnumarkaðinum, það sér hver heilvita maður? Þá kem ég að síðara málinu sem ég vildi minnast hér á og það eru dagvistarmál barna. Í 11. gr. samningsins, lið 2, segir m. a., með leyfi forseta: „Til þess að koma í veg fyrir misrétti gagnvart konum vegna hjúskapar- eða móðurhlutverksins og til þess að framfylgja raunverulegum rétti þeirra til vinnu skulu aðildarríkin gera allar viðeigandi ráðstafanir.“ Síðan kemur c-liður: „Til þess að stuðla að því að séð sé fyrir nauðsynlegri félagslegri þjónustu til þess að styrkja foreldra til þess að þeir geti sameinað skyldur sínar við fjölskylduna ábyrgð í starfi og þátttöku í opinberu lífi, sérstaklega með því að stuðla að stofnun og þróun sem flestra barnagæslustofnana.“ Nú er ástandið þannig hér á landi að á meðan flestar vinnufærar konur á barneignaraldri eru úti á vinnumarkaðinum og þurfa á barnagæslu að halda er aðeins rúm fyrir innan við 10% barna á aldrinum þriggja mánaða til fimm ára á dagvistarheimilum landsins í heilsdagsfóstrun. Í þessum efnum ríkir neyðarástand. Það er að sönnu tómt mál að tala um jafnrétti karla og kvenna úti á vinnumarkaðinum á meðan foreldrar eiga ekki kost á öruggri gæslu fyrir börn sín á daginn, ef þeir kjósa. Á þessu þingi var borið fram frv. til l. um sérstakt átak í dagvistarmálum barna, en stjórnarflokkarnir treystu sér ekki til að styðja það og var því vísað til ríkisstj. og þar með saltað um aldur og ævi. Ég vil í þessu sambandi minna á að núv. hæstv. ríkisstj. hefur hingað til ekki gert annað en að minnka framlög á fjárlögum til þessara mála frá einu ári til annars og er því varla líkleg nú til að veita þeim málum sérstakan forgang - eða er fullgilding þessa samnings teikn um að sinnaskipti hafa orðið hjá ríkisstj. í þessum efnum? Ég spyr hæstv. félmrh. að því hvort svo sé, og ef svo er ekki, hvernig hann hafi þá hugsað sér að framfylgja lið 2 c. í 11. gr. samningsins? Herra forseti. Ég hef af handahófi valið fáein þingmál sem fram hafa komið á Alþingi að undanförnu og sem miða að því að bæta stöðu kvenna hér á landi og tryggja að konur búi ekki við misrétti vegna þess að þær eru konur. Málin eru miklu fleiri. En öll eiga þau það sameiginlegt að þau hafa verið söltuð eða svæfð í nefndum þingsins. Samt bregður svo við að við erum hér að ræða þáltill. borna fram af hæstv. utanrrh. um afnám alls misréttis gagnvart konum. Eins og ég sagði í upphafi máls míns fagna ég því innilega að þessi þáltill. er fram komin og ég lýsi einhuga stuðningi Kvennalistans við hana, en ég hlýt að spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig hafa þeir hugsað sér að afnema í raun, eins og sagt er í samningnum, allt misrétti gagnvart konum hér á landi? Hvernig ætlar ríkisstj. að taka á þessu stóra verkefni, ekki aðeins í orði heldur einnig á borði? Orðin ein duga ekki, hvort sem þau er að finna í ræðum hér á hv. Alþingi eða í gagnmerkum alþjóðasamningum, jafnvel ekki heldur þótt þau sé að finna í gagnmerkum lögum eins og jafnréttislögunum. Þau lög hafa nú verið í gildi í nær tíu ár, en þrátt fyrir það viðgengst hér á landi hróplegt launamisrétti karla og kvenna og ekki hafa jafnréttislögin heldur knúið menn til að byggja barnaheimili, lengja fæðingarorlof eða endurmeta hefðbundin kvennastörf svo að eitthvað sé nefnt. Slík lög og fögur orð duga nefnilega engan veginn til til að afnema allt misrétti gagnvart konum. Til þess er félagslegur og fjárhagslegur aðstöðumunur karla og kvenna allt of mikill og hugmyndir um hefðbundin hlutverk og stöðu kynjanna allt of rótgrónar. Til þess að hér megi ríkja jafnrétti í raun á borði jafnt sem í orði verður að taka sérstaklega á þessum málum með lagasetningu og ráðstöfunum sem taka með beinum hætti á vandanum og sem tryggja ótvírætt bættar aðstæður kvenna hér á landi, ráðstöfunum sem tryggja í raun bæði félagslegt og fjárhagslegt sjálfstæði kvenna. Í þá átt ganga þau þingmál sem ég hef hér nefnt og þær leiðir sem ég hef nefnt að fara mætti í kjaramálum. Og því spyr ég hæstv. félmrh.: Er hann tilbúinn til að beita sér fyrir því að þessi þingmál, og fleiri sem fram hafa komið og miða í sömu átt, fáist afgreidd og samþykkt á þessu þingi og aðrar þær ráðstafanir verði gerðar sem horfa til úrbóta í þessum efnum, m. a. á vinnumarkaðinum? Á því veltur hvort þessi gagnmerki samningur um afnám alls misréttis gagnvart konum hér á landi verði eitthvað annað en orðin tóm. Ég vil að lokum taka undir það með hæstv. utanrrh. að þessi samningur er góður grundvöllur undir frekari ráðstafanir og lagasetningu um afnám alls misréttis gagnvart konum og mun ég ekki láta mitt eftir liggja sem nefndarmaður í hv. utanrmn. að afgreiða þessa þáltill. bæði fljótt og vel aftur til þingsins. En stóra spurningin er: Hvaða ráðstafanir er hæstv. ríkisstj. tilbúin til að gera til að tryggja að þessi samningur verði eitthvað annað en fögur og innantóm orð?



Herra forseti. Því miður gat ég ekki verið hér á þingfundi þegar þetta mál kom til umr. hér á hv. Alþingi, en ég vil geta þess strax að rn. félagsmála átti visst frumkvæði að því að þessi þáltill. er hér komin fram og að sjálfsögðu hef ég áhuga fyrir því að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi. Hér er um heildarsamninga að ræða sem við sem þjóð eigum að sjálfsögðu að samþykkja og reyna að framfylgja eftir þeim möguleikum sem þjóðfélagið hefur hverju sinni. Þess vegna fagna ég því að þessi þáltill. er hér komin fram og þeim undirtektum sem till. hefur fengið hér á hv. Alþingi hjá þeim þm. sem til máls hafa tekið. Hv. 11. þm. Reykv. hefur beint til mín nokkrum spurningum í sambandi við þetta mál. Að vísu væri hægt að hafa langt mál um það sem kom fram í hennar ræðu hér. Ég vil segja það í fyrsta lagi að þessi ríkisstj. hefur lagt fram fyrir Alþingi frv. til l. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og ég vil segja það hér að að sjálfsögðu þarf félmn. Nd., sem hefur þetta frv. til meðferðar, að fara vandlega yfir það frv. og gera á því nauðsynlegar breytingar ef um er að ræða þar ákvæði sem stangast á við þá stefnumörkun sem hér er lagt til að fullgilda með þessari þáltill. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt og jafnframt því tel ég ástæðu til að ítreka það hér, sem ég raunar tók fram í framsögu fyrir því máli á sínum tíma, að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi því að í þessu frv., þó að það hafi verið gagnrýnt á vissum sviðum, eru ákvæði um framkvæmdaatriði, þ. e. verkefni Jafnréttisráðs, sem eru nauðsynleg og betur skilgreind í þessu lagafrv. en í núgildandi lögum og gefa Jafnréttisráði eða starfssviði þess miklu sterkari stöðu í meðferð þessara mála. Ég tel ástæðu til að láta þetta koma fram hér. Það er alveg ljóst, og þegar við skoðum og lesum yfir þessa þáltill. þarf það ekki að koma neinum á óvart, að auðvitað er í okkar þjóðfélagi á margan hátt langt í land að búið sé að ná viðunandi stöðu í jafnréttismálum að því er varðar jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna. Við þekkjum það og það þarf ekki að halda ræður um það. Með jafnréttislögunum og nýju frv. til l. er stefnt að því að reyna smátt og smátt að jafna þann mun. Ég held að það sé almennt viðurkennt í þjóðfélaginu að að þessu beri að vinna og menn eru ekki ósammála um eðli málsins. Það er þá helst um aðferðina og hversu fljótt þetta á að ske. En á vinnumarkaðinum er aðalmálið misræmið sem er á milli launa í kvenna- og karlastörfum. Það er of mikið. Það er viðurkennt. Það hefur komið fram í þeim könnunum, sem gerðar hafa verið, að þessi munur er fyrir hendi og það þarf að leiðrétta hann. Auðvitað má vel vera að ríkisvaldið geti þarna gengið á undan. Ég geri ráð fyrir að það hljóti að koma fram í samningagerð og að í þeirri kröfu sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja leggur fram sé þetta sett á oddinn, ég reikna alveg með því, þannig að smátt og smátt er þessi jöfnuður að nást. Eftir að Alþingi er búið að samþykkja þessa þáltill. verður þetta enn þá ljósara sem stefnumörkun og að hluta til skuldbinding Ég tel alveg sjálfsagt að að þessu verði unnið í áföngum. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. geri sér grein fyrir því að því markmiði, sem þarna verður staðfest, verður ekki náð á einum degi, það tekur sinn tíma, og ef stjórnvöld og allir aðilar, sem hlut eiga að máli, eru sammála um að vinna að þessu trúi ég því að þessu markmiði verði náð. Fyrir mitt leyti get ég lýst því yfir að ég mun gera það sem í mínu valdi stendur til að hafa áhrif á að svo verði. Auðvitað eru hér, eins og komið hefur fram í ræðum, margvísleg mál sem þyrfti að sinna. Eins og kom fram í máli hv. 11. þm. Reykv. er alveg ljóst, og það hefur oft verið talað um það héðan úr þessum ræðustól og það hef ég m. a. gert, að það er ákaflega óeðlilegt hvað það dregst að meta á réttan hátt gildi heimilisstarfa og þess hlutverks sem heimavinnandi konur gegna í okkar þjóðfélagi. Augljóst mál er að þetta er óréttlæti sem ætti að vera búið að leiðrétta. Ég trúi því að senn líði að því að þetta verði tekið sérstaklega til meðferðar og komi hér fram á Alþingi, bæði að því er varðar tryggingamál o. fl. Að því er varðar fæðingarorlofið vil ég rifja það upp að í stefnuskrá þessarar ríkisstj. er kveðið á um að lög um fæðingarorlof séu tekin til endurskoðunar. Það hefur farið fram umræða um þetta mál hér á Alþingi og komið fram ýmsar tillögur sem taka á þessu máli, en ég á fastlega von á því að ríkisstj. fylgi þessu máli fram. Það hefur verið rætt í ríkisstj. og ég treysti því að hæstv. heilbr.- og trmrh. muni fljótlega koma með frv. að því er þetta varðar. Þetta mál er í endurskoðun. Í sambandi við barnagæslustofnanir, dagvistarstofnanir, er talað um neyðarástand. Það vill nú svo til að það liggur fyrir tíu ára áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana í landinu. Þetta er sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga. Því er ekki að leyna að þetta hefur gengið hægar en æskilegt væri, en það hefur þó sífellt verið þróun í þá átt að byggja fleiri og fleiri dagvistarstofnanir og ég hef ekki orðið var við að það væri nein stefnubreyting í því og veit ekki betur en menn séu sammála um að þessum þætti þurfi að sinna. Ég hygg að það komi jafnvel enn betur fram þegar það liggur ljóst fyrir að sveitarfélögin hafa látið þá skoðun í ljós að þau vildu gjarnan yfirtaka þetta verkefni algerlega. Þó að af því hafi ekki orðið kemur þetta nú til ákvörðunar í þeirri nefnd sem er að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga og jafnframt verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Hér er um mál að ræða sem allir eru sammála um að þurfi að þróast fram á við og ég veit ekki til að neinn aðili í þjóðfélaginu hafi á móti því að unnið sé að því að koma upp fleiri dagvistarstofnunum í landinu. Þannig er ekki ágreiningur um málið að öðru leyti en því hversu hratt það á að ganga fyrir sig eins og önnur framkvæmdaatriði þegar um það er að ræða að ekki er hægt að gera allt jafnhratt og menn mundu vilja kjósa. Ég held að ég þurfi ekki að tala meira um þetta. Ljóst er að við erum sammála um að reyna að framfylgja þeirri stefnu sem mörkuð er í þessari samþykkt Sameinuðu þjóðanna og með því að staðfesta þessa þáltill. og með því að samþykkja nýtt frv. til l. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, með þeirri samræmingu sem þar þarf sjálfsagt að gera til þess að það sé í fullu samræmi við þennan samning, tel ég að stefnan sé mörkuð og skuldbinding sé gefin um að vinna að því að hér á landi komist sá jöfnuður á sem að er stefnt í þessari þáltill. Að sjálfsögðu mun ég, meðan ég gegni starfi jafnréttisráðherra, reyna að stuðla að því að svo geti orðið.



Herra forseti. Ég lýsi því yfir að það er kærkomið fyrir okkur alþm. að fá tækifæri til að samþykkja þessa þáltill. ríkisstj., ekki síst vegna þess að um þessar mundir og á þessu ári lýkur svokölluðum kvennaáratug Sameinuðu þjóðanna. Það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. félmrh., að fyrir hv. Alþingi liggja tvö frv. er varða jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna. Það hefur verið leitað umsagna fjölda aðila. Þær hafa borist hv. félmn. Nd. og eru þau mál þar og verða til frekari úrvinnslu nú á næstu dögum og vikum. Ég geri fastlega ráð fyrir því að n. skili áliti til hv. þd. snemma í næsta mánuði. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram vegna umræðna sem hér hafa farið fram að í þáltill., sem er flutt af hæstv. ríkisstj., er skýrt tekið fram í athugasemdum við þáltill., IV. lið, að í raun stendur þessi þáltill. alveg ein og sér og ekki er þörf á því að breyta íslenskum lögum til þess að fullt samræmi sé á milli samningsins og íslenskra laga. Að vísu hefur verið bent á að á sínum tíma þurfti að breyta lögum er varða íslenskan ríkisborgararétt, en það hefur þegar verið gert með lögum frá 1982. Í aths. er þetta skýrt tekið fram en þar segir, með leyfi forseta: „Ekki er talin þörf frekari lagasetningar né annarra ráðstafana til þess að geta framfylgt samningnum. Fer ríkisstj. því fram á það með till. þessari að Alþingi heimili fullgildingu samningsins af Íslands hálfu.“ Þetta vildi ég, herra forseti, að kæmi skýrt fram við þessa umræðu.



Virðulegi forseti. Ég skal reyna að vera stuttorð, en hér hefur fjöldamargt fram komið sem ég þarf aðeins að tæpa á, með leyfi forseta. 
             Þá vil ég fyrst minnast á það, sem hv. 2. þm. Reykv. gerði hér að umræðuefni, og það var mál sem við ræddum á síðasta fundi Sþ., að í grg. stæði að ekki þyrfti að breyta lögum eða gera aðrar ráðstafanir til að framfylgja samningnum. Ég benti á að ekki þyrfti að breyta lögum til að fullgilda samninginn, en það þyrfti að gera formlegar ráðstafanir og standa að lagasetningu til að framfylgja honum. Undir það tók hæstv. utanrrh. á síðasta fundi í Sþ. Ég þakka hæstv. félmrh. svörin. Enn á ný lýsir hæstv. ráðh. góðum vilja, en lítið er sagt af eða á um hvað kann fram að koma. Þar sem ég hef lítinn tíma vil ég benda hæstv. félmrh. á, ef hann hefur ekki heyrt mál mitt skýrt áðan, að það liggur fyrir þessu þingi frv. til laga um lengingu fæðingarorlofs. Það er búið að vera í nefnd síðan 17. desember s. l. og hefði ríkisstj. áhuga á að gera eitthvað í þessum málum hefði það verið í lófa lagið í þeirri nefnd, t. d. með brtt. við það frv. Hæstv. félmrh. og reyndar líka 2. þm. Reykv., sem hér talaði áðan, settu allt sitt traust á frv. til l. um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna. Það er ein allsherjarlausn í þessu máli að því er virðist. Ég ætla ekki að ræða um það frv. sérstaklega hér, enda ekki tími til. En það var einmitt megininntak máls míns áðan að slík lög duga ekki ein og sér til þess að afnema í reynd allt misrétti gagnvart konum. Slík lög byggja ekki barnaheimili, þau lengja ekki fæðingarorlof og þau endurmeta ekki störf kvenna úti á vinnumarkaðnum. Í þessu sambandi langar mig til að minnast á annað dæmi. Nú í vor, 19. júní, eru liðin 70 ár frá því að íslenskar konur fengu kjörgengi og kosningarrétt til jafns á við karla skv. lögum. Hvernig skyldi standa á því að við erum aðeins níu konur á hæstv. Alþingi? Það er ekki vegna þess að skort hafi lagaákvæði, heldur vegna þess að félagslegur og fjárhagslegur aðstöðumunur karla og kvenna er allt of mikil. Á því verður að taka með lagasetningu sem er annars konar en jafnréttislög.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm., sem til máls hafa tekið, undirtektir undir þessa þáltill. og vænti þess því að hún eigi greiðan gang í utanrmn. og í Sþ., þegar nál. liggur fyrir, og verði fljótlega samþykkt. Ég tel mig hafa svarað þeim fsp. sem til mín bar beint þegar þessi þáltill. var hér fyrst til umr., en þó gerði hv. 11. þm. Reykv. það að umræðuefni að einn þáttur till. snerti starfssvið mitt, þ. e. það sem sagt er í formála með þáltill. um að „efling heimsfriðar og öryggis, slökun spennu í alþjóðamálum, gagnkvæm samvinna allra ríkja óháð félagslegu og efnahagslegu kerfi þeirra“ sé eitt af þeim verkefnum sem nauðsynlegt sé að vinna að. Spurt var stórt, hvað ég hygðist gera til að framfylgja þessu stefnumiði. Ég þykist hafa gert grein fyrir stefnu minni í þessum málum við ýmis tækifæri og mun auðvitað gera þessi mál að umræðuefni þegar við ræðum skýrslu mína um utanríkismál sem ég vænti að verði nú um mánaðamótin. Ég vil svo segja það og ítreka, sem ég sagði síðast þegar við ræddum þessi mál, að það má vel vera að í aths. hefði farið betur á að segja: Ekki er talin þörf frekari lagasetningar né annarra formlegra ráðstafana. En þetta orð, „formlegra“, hefur fallið niður. Það sem um er að ræða þarna er það, að löggjöf okkar eins og hún er úr garði gerð fullnægir ákvæðum þessa milliríkjasamnings. Hitt býst ég svo við að sé ekkert deilumál, að það sé þörf ýmissa ráðstafana til þess að við framfylgjum efnisinnihaldi þessa samnings, eins og varðandi launamun karla og kvenna, endurbætur í dagvistarmálum eða fæðingarorlofsmálum o. s. frv. En þar eru spurningar ýmsar þótt markmiðin séu hin sömu og kann að vera að okkur greini á um leiðir til að ná þeim markmiðum.



Herra forseti. Það er rétt, sem fram kemur hjá hæstv. utanrrh., að samningur sem þessi leysir ekki pólitískan ágreining eða matsatriði á því hvað þurfi til að koma til að jafnrétti í sambandi við jafna stöðu karla og kvenna verði uppfyllt. Um það greinir menn eflaust á milli flokka og einstaklinga hér eftir sem hingað til. Hitt hlýtur að vera eðlilegt, að sú nefnd sem fjallar um þessa þáltill. leggi mat á þá staðhæfingu ríkisstj. og flm. till. að nú þegar séu uppfylltar þær lagaskyldur sem samningur þessi gerir ráð fyrir. Í framhaldi af því er einnig eðlilegt, að mínu mati, og nauðsynlegt að fram fari á því sérstök gaumgæfileg úttekt, hvernig löggjöf hérlendis og starfshættir standist þann mælikvarða sem lagður er á í samningi þessum. Ég mun verða hvetjandi þess að það verði gert af þinginu fyrr en seinna eftir að samningur þessi hefur verið staðfestur.



Herra forseti. Tillgr. sem ég mæli hér fyrir hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela viðskrh. að gefa útflutning á vörum frá landinu frjálsan í stað þess að leyfisbinda hann eins og nú er gert, sbr. 8 og 9. gr. reglugerðar nr. 519 14. desember 1979. Beinir Alþingi því til ráðh. að breyta nefndum ákvæðum reglugerðarinnar til samræmis við ofangreindan vilja sinn.“ Nú er það staðreynd að á sama tíma og innflutningur hefur verið að mjög miklu leyti frjáls, eða nánast öllu leyti nema að því er varðar olíuvörur sem við ræddum hér í gær, þá hefur ríkt algjör leyfisbinding á útflutningi á vörum frá landinu. Þetta er ákaflega sérstætt fyrirkomulag, einkum og sér í lagi þegar haft er í huga að það hlýtur að vera kappsmál hverrar þjóðar að útflutningur þjóðarinnar sé sem mestur og gróska í útflutningsverslun sé sem mest. Þess vegna hljóta menn að hugleiða þetta mál og taka það til ítarlegrar íhugunar. En það er tæpast hægt að segja að þetta hefi komið til umr. hér á Alþingi a. m. k. árum saman. Sú leyfisbinding, sem er í gangi varðandi útflutninginn, hefur greinilega ýmsa mjög mikla annmarka í för með sér. Slíkri leyfisbindingu fylgir í fyrsta lagi skrifræði og í annan stað er vissulega um að ræða skömmtunarkerfi um leið og menn taka upp leyfisbindingu af þessu tagi. Skömmtunarkerfið er þess eðlis að einum aðila, í þessu tilviki viðskrh., er fengið mikið vald, honum er fengið vald til að ákveða hverjir skuli hafa leyfi til útflutnings. Með því er hann að úrskurða að sumir séu hæfir en aðrir ekki. Í því mati sínu hefur hann ekki mikið við að styðjast varðandi þá sem ævinlega er synjað vegna þess að ef mönnum hefur ævinlega verið synjað liggur náttúrlega ekki fyrir reynsla um það hvernig þeir gætu staðið sig í útflutningnum. Að því leytinu eru það örlög viðskrh. í þessu tilviki að vera að hálfu leyti blindur þegar hann framkvæmdir þessa úthlutun. Það er nánast bundið fyrir augu hans að því er þetta varðar. En það er fleira sem fylgir þessu skömmtunarkerfi. Í rauninni er ráðh. að taka ákvarðanir um það að einn aðili geti haft tekjur af útflutningi en annar megi ekki fá þær. Þetta eru gallar skömmtunarkerfisins eins og þeir horfa við þegar fyrst er til þeirra litið og þessir gallar eru vissulega mjög miklir. Það er þar á ofan ekki nokkur vafi á því að með því að vera með skömmtunarkerfi af þessu tagi er dregið úr áræði manna til að stunda útflutning, það er dregið úr frumkvæði og nýjungum. Þetta er kannske alvarlegasti ágallinn. Það hlýtur að liggja í þessu kerfi að dregið sé úr nýjungum og frumkvæði. Það er einfaldlega af því að því, sem menn hafa vanist að gefa leyfi fyrir, halda þeir áfram að gefa leyfi fyrir án nokkurrar sérstakrar umhugsunar og slík afgreiðsla verður mjög greið. En um leið og koma einhverjar nýjungar þarf kerfið að velta því fyrir sér hvort þetta sé skynsamlegt eða ekki. Þetta kostar vangaveltur, íhugun, athugun og jafnvel ítarlega skoðun og það getur þýtt verulegar tafir. Þetta þýðir það væntanlega að ýmsir, sem hefðu áhuga á útflutningi, gefast upp í þeim efnum þegar þeir sjá hversu torsótt þetta getur verið. Að þessu leyti er augljóst að það fyrirkomulag, sem hér hefur verið við lýði, dregur þrótt úr útflutningsversluninni, það dregur úr nýjungum, það er þunglamalegt. Menn hljóta að spyrja í þessu sambandi hver sé nauðsyn þess að vera með leyfisbindingu á útflutningi. Hver er nauðsyn þess að kindakjötsútflutningur sé háður leyfum, sé á einni hendi og reyndar sífellt á sömu hendi? Hvaða nauðsyn ber til þess? Hvaða þjóðhagslegan ávinning teljum við okkur hafa af því að skipa málum með þessum hætti? Er það ekki einmitt vegna þess að menn hafa einokunarfyrirkomulag af þessu tagi á útflutningi eftir greinum að markaðsöflunin verður seinvirk og hætt við að í henni sé lítill þróttur? Ég minni á að alltaf annað veifið hafa komið upp aðilar á Íslandi sem hafa viljað stunda útflutning á kindakjöti meira eða minna verkuðu, ef ég má orða það sem svo, en það hefur næstum ævinlega strandað og orðið að engu. Þetta hefur sótt aftur í gamla farveginn að það skuli vera einn aðili og þá reyndar ævinlega sami aðilinn sem skuli þennan útflutning stunda. Menn hljóta líka að spyrja hvort það séu þjóðarhagsmunir að útflutningur á freðfiski sé á tveimur höndum nánast. Er það þjóðarhagur? Er víst að það sé skynsamlegt að skipa málum með þeim hætti núna að lögbjóða nánast að svo skuli vera? Það er ekkert ólíklegt að þetta hafi verið gott fyrirkomulag og nauðsynlegt hér einu sinni en hlutirnir hafa breyst. Ef við hugleiðum þetta skipulag hljótum við að spyrja hvað mundi gerast ef nýir aðilar færu að stunda þennan útflutning. Tvennt gæti gerst. Annaðhvort gætu þeir boðið betri kjör en þau sem nú gilda, það ætti væntanlega að vera greininni til góðs, en ef þeir gætu ekki boðið betri kjör ættu þeir aðilar, sem í útflutningnum hafa verið, að vera ánægðir, þeir hefðu þá sannað yfirburði sína og þeir hefðu ekkert að óttast. Ég er engu að síður sannfærður um að þeir hefðu gott af samkeppninni. En síðasta spurningin í þessu efni hlýtur að vera sú: Ef einhver finnur nýjan markað, er það nema rétt að hann fái að spreyta sig á þeim markaði? Er nema rétt ef einhver finnur nýjan markað að hann geti fengið að vinna hann upp og spreyta sig á þeim vettvangi og þurfi ekki að ganga fyrir kóng og prest, ráðh. og kerfiskarla til þess að spreyta sig á því verkefni? Augljóst er að öllum þjóðum, Íslendingum jafnt og öðrum, hlýtur að vera það mikið hagsmunamál og keppikefli að auka útflutning sinn, auka útflutningsverslun og þannig gjaldeyristekjur. Það, að auka útflutninginn og gjaldeyristekjurnar, er undirstaða efnahagslegra framfara. En hvað þarf þá til til þess að auka útflutningsverslun? Mikilvægasta verkefnið í þeim efnum er öflugt og þróttmikið sölustarf. Íslendingar hafa einmitt verið heldur tómlátir í þeim efnum. Einmitt í sölustarfi á erlendri grund hefur verið fólginn veikasti hlekkurinn í íslensku atvinnulífi og framþróun þess og þá ekki síst að því er tekur til iðnaðar. Okkur er tamt, Íslendingum, að gæla við hugmyndir um framleiðslu á hinu og þessu. En það sem ekki verður selt við góðu verði er ekki til neins að framleiða. Þess vegna er sölustarfið jafnmikilvægur þáttur í atvinnulífinu og hver annar þó að okkur hafi verið tamt að rækta hann lítt. Markaðsþekking og skilningur á því hvers lags vörur um er að ræða og hvernig frá gengnar er mikils metið á hinum mismunandi mörkuðum og er lykillinn að því að menn geti fengið gott verð fyrir vöru sína. Þess vegna er nauðsynlegt að sem beinast samband sé milli framleiðanda og markaðarins, samband sem tryggir það að framleiðendur fái sem gleggstar og greinarbestar upplýsingar um hverjar kröfurnar eru á hinum og þessum markaði, hvaða möguleika markaðirnir bjóða og að þeir hafi þannig færi á því og hvatningu til að aðlaga framleiðslu sína í samræmi við þarfir markaðarins og sölumöguleika á hinum mismunandi mörkuðum. Mér er það vissulega ljóst að það þarf oft hugkvæmni og áræði til að brjótast inn á nýjar brautir - og þá ekki síst í markaðsmálum. En ég held að skömmtunarkerfi sé síst af öllu fallið til þess að stuðla að þeirri markaðsþróun sem ég hef hér gert að umtalsefni. Þvert á móti er slíkt skömmtunarkerfi líklegt til þess í fyrsta lagi að slæva þá sem fyrir eru í greininni og hafa notið verndar og einokunar og jafnframt að ýmsir, sem einmitt hafa hæfileika og getu á þessu sviði, fái aldrei að kljást við verkefnið. Af því bíðum við tjón. Þetta er kjarni málsins. Þess vegna er ráðið til að stuðla að grósku í útflutningsverslun ekki það að binda útflutninginn í skömmtunarleyfisveitingar og skrifræði heldur hitt að útflutningurinn sé frjáls þannig að hugkvæmni og áræði, sem til þarf að koma, fái að njóta sín og hin nauðsynlegu tengsl milli markaðarins og framleiðsluaðilanna séu sem best og virkust. Ég sagði áðan að vel mætti vera að sú skipan, sem í gildi er og í gildi hefur verið lengi, hafi átt fullan rétt á sér hér áður, enda eru þau ákvæði sem gilda um þetta efni mjög gömul og í sannleika sagt hefur hver ráðh. og ríkisstj. fram af annarri, m. a. ríkisstj. sem ég sat í sem ráðh., framlengt þá skipan sem í gildi hefur verið og menn hafa starfað eftir henni. Þau ákvæði, sem nú eru í gildi eru t. d. í reglugerð nr. 519 frá 14. desember 1979 og þá var flm. þessarar till. reyndar ráðh. viðskiptamála. En það breytir ekki því að menn verða að skoða þessi mál af gaumgæfni og gera upp hug sinn í þessum efnum. Þau lög, sem eru í gildi, eru nr. 63/1979. Þegar þau voru sett hélst óbreytt sú fyrri heimild sem viðskrn. hafði haft til þess að leyfisbinda útflutning á vörum. Í þeirri reglugerð, sem ég vitnaði til og var sett á grundvelli laganna, var þessi heimild nýtt nákvæmlega með sama hætti og ríkisstjórnir höfðu gert hver fram af annarri. Allur útflutningur á vörum var því skv. henni háður leyfi viðskrn. Þessi ákvæði eru reyndar í 8. og 9. gr. reglugerðarinnar. Á þessu hefur engin breyting orðið, að því er ég best veit, að undantekinni undanþágu frá þessu skilyrði sem veitt var fyrir nokkra flokka innlendra iðnaðarvara með sérstakri auglýsingu hinn 22. desember 1983 og er sú auglýsing reyndar nr. 797. Þetta er þá það ástand sem við höfum búið við. Í þessari till., sem ég mæli hér fyrir, er lagt til að heimildin, sem er í lögunum nr. 63/1979, um leyfisbindingu útflutnings, verði ekki nýtt. Ég get að vísu bætt við: nema þá í undantekningartilvikum, því að mér er ljóst að slík undantekningartilvik gætu komið upp og geta verið fyrir hendi. En meginreglan verði sú að útflutningur sé frjáls með sama hætti og gildir um meginhluta innflutningsins til landsins. Til þess að gera þetta er ekki þörf á lagabreytingu vegna þess að valdið er í hendi viðskrh. sem fer með reglugerðarvaldið. Það er reyndar vafasamt að æskilegt sé að gera þessa lagabreytingu með tilliti til þess að upp kunna að koma tilvik, neyðartilvik eða sértilvik, sem menn telja að nauðsynlegt sé að undanskilja. Þess vegna er reyndar það form valið sem hér er um að ræða, að leggja til að viðskrh. breyti hér um skipan með reglugerðarbreytingu. Það hefur farið fram þó nokkur umræða á seinustu mánuðum - þó að það sé e. t. v. 5–10 árum of seint - um sölustarfsemi. Ég hef reyndar oft á undanförnum árum gert þetta að umtalsefni og undrað mig á því hvað Íslendingar væru tómlátir í þessum efnum. En mér sýnist að núna sé að vaxa skilningur á gildi sölustarfsins fyrir íslenskar framleiðslugreinar, fyrir íslenskan iðnað og að menn hafi vaknað til nokkuð nýrrar vitundar. En það stoðar lítið að setja á námskeið og leiðbeiningar, hversu gott sem það er - og um það hafa verið gerðar till. á þinginu - ef það kerfi, sem menn búa við, er gjörsamlega úrelt, bindur útflutningskerfið í viðjar og gefur mönnum ekki tækifæri til að spreyta sig í útflutningsversluninni við sölustarf á erlendri grund. Þess vegna er líka frelsi í útflutningsverslun að mínum dómi áhrifaríkasta aðgerðin til að afla nýrra markaða, stuðla að vöruþróun og auka þannig afraksturinn af útflutningnum. Það mundi verða til þess að atvinnuvegirnir ættu að geta fengið meiri tekjur og með þeim hætti yrði sótt fram til bættra lífskjara. Mér er ljóst, herra forseti, að með tilliti til þess hversu lengi núverandi skipan hefur verið við lýði þyki þetta róttækar og byltingarkenndar hugmyndir. En ég tel nauðsynlegt að Alþingi taki af skarið í þessum efnum, hér er svo mikið í húfi. Ég tel ástæðulaust fyrir ýmis útflutningssamtök, sem við lýði eru í landinu, að óttast þessa till. vegna þess að henni er ekki stefnt gegn þeim. Þau hafa gott af nokkurri samkeppni. Ég efast ekkert um að þau samtök, sem rótgróin eru, muni geta staðið sig. En ég held líka að þau muni standa sig betur eftir að frelsi hefur verið innleitt í þessari grein. Þannig gæti þetta orðið sjávarútvegi t. d. og landbúnaði, sem hafa búið við sterk sölusamtök, til enn frekari framdráttar á sama hátt og það er nauðsynlegt til þess að ná hér fram iðnþróun að menn þurfi ekki að flækjast í skrifræði og skömmtunarkerfi til að geta stundað útflutning. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að þessari till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Á fundi í Sþ. í gær ræddum við hv. þm. örlítið um innflutningsmál. Í dag ræða menn um útflutning. Á þskj. 534 er flutt till. til þál. um frelsi í útflutningsverslun og hefur 1. flm., hv. 3. þm. Reykn., talað fyrir þeirri till. hér. Af því tilefni vildi ég gjarnan gera grein fyrir mínum sjónarmiðum í þessum efnum, rifja upp hvernig staðið er að þessum málum nú og hefur verið. Þær reglur, sem farið er eftir við framkvæmd útflutnings, byggjast á 13. gr. laga nr. 63/1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðuneytinu er heimilt að ákveða að ekki megi bjóða, selja eða flytja vörur til útlanda nema að fengnu leyfi. Útflutningsleyfi getur rn. bundið skilyrðum sem nauðsynleg þykja. Útflytjendur eru skyldir að veita rn. þær upplýsingar sem það óskar um allt er varðar söluútflutning og útflutning vara sem seljast eiga til útlanda.“ Í III. kafla reglugerðarinnar nr. 519/1979 er nánar kveðið á um framkvæmdina, svo sem um útflutningsleyfin, skilyrði fyrir veitingu leyfa, upplýsingaskyldu, útflutningsskjöl o. fl. Eins og fram kemur er aðeins um heimild að ræða til ráðh. hverju sinni að ákveða hvort sækja þurfi um útflutningsleyfi fyrir útflutningi á hinum ýmsu vörum eða ekki. Hann getur þannig með reglugerðarútgáfu ákveðið hvort einstakir vöruflokkar skuli falla undir ákvæðið um útflutningsleyfi. Það er eins farið með þennan þátt mála og þann sem við ræddum um í gær, að stjórnvaldsákvarðanir eru skv. reglugerð sem sett var 14. des. 1979 af þáv. viðskrh., Kjartani Jóhannssyni, hv. 3. þm. Reykn., 1. flm. þessarar till. Í henni var gert ráð fyrir þeirri meginreglu að útflutningur á vöru væri háður leyfi viðskrn. Þar var þó tekið fram að rn. gæti veitt undanþágu frá þeirri reglu. Þann 1. jan. 1984 var útflutningur á langflestum iðnaðarvörum gerður undanþeginn þessari aðalreglu. Það er því nú svo, að útflutningur á sjávarafurðum og landbúnaðarafurðum er háður eftirliti viðskrn., enda þótt um sjávarútveg sé því sumpart farið þannig að þar sé aðeins um formsatriði að ræða. Útflutningur á sjávarafurðum frá Íslandi er að því leyti til sérstæður að framleiðendur þessarar vöru skipta hundruðum og eru dreifðir út um allt land stórir og smáir. Auðvitað er enginn þeirra stór á mælikvarða alþjóðaviðskipta og framleiðendur sjálfir hafa valið þann kost að mynda sölusamtök um sölu sinna afurða. Svo mikið hefur verið rætt og ritað um sölusamtök í sjávarútvegi hér á landi á undanförnum árum og áratugum og jafnvel síðustu mánuðum að engin ástæða er til þess að bæta þar við neinu nýju, svo að hér verður nánast eingöngu um að ræða samantekt á því sem þar hefur verið sagt. Aðalástæðan fyrir því að fiskframleiðendur á Íslandi hafa kosið þennan hátt á sölu er að að þeirra mati fylgir því mikill styrkur að standa saman að sölu á erlendum mörkuðum. Þeir koma þá fram sameiginlega sem stór og sterk fyrirtæki með staðlaðar vörur sem hafa unnið sér það gott orð að þegar minnst er á Ísland vita allir að þar er um að ræða góðan fisk sem allir geta treyst. Framleiðendur í þessum sölusamtökum hafa komið sér upp umfangsmiklu gæðaeftirliti sem reynst hefur einstaklega farsælt og hefur nú nýlega að ákvörðun Alþingis leyst að mestu af hólmi ríkiseftirlit með sjávarafurðum. Framleiðendur ná með samtökum sínum mikilli hagræðingu í gæðaeftirliti í útflutningi og við sameiginleg innkaup á ýmiss konar rekstrarvörum og þjónustu. Með þessu sparast framleiðendum og þá um leið þjóðarbúinu mikið fé. Það hefur sýnt sig að íslenskur fiskur hefur á sér gott orð og sölukerfi íslenskra sjávarafurða er sterkt, svo sterkt að árum saman ef ekki áratugum saman hefur íslenskur fiskur verið seldur á hærra verði en fiskur frá keppinautum á öllum mörkuðum. Þegar verið er að ræða um kosti og galla sölusamtakanna, frelsi eða ófrelsi í útflutningsverslun er rétt að hafa þetta í huga: Hvað er það sem á að vera keppikefli útflytjendum almennt frá einu landi? Það hlýtur að vera að hafa gott orð á mörkuðum, þykja tryggur seljandi með stöðugt framboð af góðri vöru og ná þannig ávallt hæsta verði á hverjum tíma. Það er því tæplega hér verið að tala um að litlir hagsmunir séu í húfi. Væri staðan sú að hægt væri að benda á að sölusamtök í sjávarútvegi, sem allt þetta tal snýst um, stæðu sig illa í markaðsmálum horfði málið öðruvísi við. Einstaka aðilar þykjast geta tekið svo stórt upp í sig að segja að sölusamtökin séu stöðnuð og sinni ekki svokallaðri markaðsleif sem skyldi. Vel má vera að þar megi koma að mörgum góðum og nýjum breytingum. Því skal ekki móti mælt. En við Íslendingar höfðu leyft okkur þann munað að selja okkar útflutningsvörur íyrst og fremst á þeim mörkuðum sem best verð borga hverju sinni án tillits til þess hvort þar sé endilega um mikið markaðsöryggi að ræða til lengri tíma. Fyrir vikið höfum við legið afskaplega flatir fyrir ef eitthvað bjátar á í hinum ýmsu markaðslöndum. Þarna er að sjálfsögðu við útflutningssamtökin að sakast ef menn vilja líta svo á. Þeim hefði að sjálfsögðu verið í lófa lagið að reyna að selja til miklu fleiri landa og færa út starfsemi sína. Talið er að það hefði skilað minni tekjum á hverjum tíma. Menn ganga einnig út frá því að við hefðum meira magn að selja en reyndin hefur verið. Þessu mega menn ekki gleyma þegar þeir eru að deila á hin svokölluðu sölusamtök fyrir að selja ekki útflutningsvörur okkar til fleiri landa. Það er einfaldlega heiðarleg ákvörðunartaka um að það sé skynsamlegra og gefi meira í þjóðarbúið að haga sölumálum með þessum hætti. En hvaða fleiri kostir kynnu að fylgja því að standa sameiginlega að sölu á fiskafurðum okkar? Þeir eru að sjálfsögðu margir og ef til vill ekki þýðingarminnstur sá, að með því að framboð á hverjum markaði er aðallega frá einum eða tveimur aðilum hafa kaupendur að vörunni tryggingu fyrir því að aðilar séu ekki að bjóða íslenskan fisk, e. t. v. lakari að gæðum eða á lægra verði, til sömu kaupenda á sama tíma og spilla þannig fyrir sölu samtakanna á íslenskri gæðavöru sem þau hafa keypt hæsta verði. Með þessu móti eru kaupendur tilbúnir að greiða hærra verð fyrir vöruna en ella og geta einbeitt sér að sölu hennar án þess að verða fyrir utanaðkomandi truflunum af sams konar vörum frá öðrum seljendum. Þessi kostur er allþekktur úr öllum viðskiptum og er m. a. grundvöllur að því að framleiðendur iðnaðarvara í heiminum vilja velja að hafa aðeins einn umboðsmann eða söluaðila fyrir ákveðnar vörur á hverjum markaði. Er óþarfi að fjölyrða um það hér. Þau dæmi þekkja allir úr íslenskri innflutningsverslun. En hvað er það þá sem menn finna til foráttu því fyrirkomulagi sem jafnframt verður til þess, sem talað er um, að auka frelsi í útflutningsverslun? Ef við lítum á sölusamtökin er enginn fiskframleiðandi skyldur til að vera í útflutningssamtökum. Þau eru öll opin, bæði að ganga í þau og segja sig úr þeim. Hins vegar hefur brugðið svo við síðustu árin að samstaða meðal framleiðenda hefur verið mjög mikil. Útflutningur á flestum sviðum, að undanskilinni skreið, hefur gengið vel og framleiðendur því ekki séð ástæðu til annars en að standa vörð um það fyrirkomulag sem þeir hafa kosið sér. Þrátt fyrir það hafa ýmsir séð ástæðu til þess að reyna að gagnrýna þetta samstarf, stundum að ósekju, gagnrýna samstarf framleiðenda í nafni frelsis. Að sjálfsögðu geta þeir haft ýmsar ástæður til þess að gera svo. Sumir þeirra játa hreinskilnislega að þeir vilja fá að taka þátt í þessum útflutningi og hafa þau viðskipti eins og önnur. Aðrir leggja áherslu á að hér sé um að ræða hugsjón sem þeir vilja hrinda í framkvæmd. Hvort tveggja er þetta gott. Það er hins vegar vafasamt að tala um að verið sé að auka frelsi í útflutningsverslun með því að ríkisvaldið breyti starfsemi sem það hefur skapað útflutningssamtökunum, framleiðendunum sjálfum. Frelsið á að sjálfsögðu að felast í því að hver sem er gæti boðið vöru til sölu á hvaða markaði sem er við hliðina á samtökum framleiðenda sjálfra og verður þá að sjálfsögðu að taka tillit til sérstöðu einstakra markaða. Það er ekki aðeins mikilvægt að vinna markaði. Við getum ekki aðeins lagt áherslu á að vinna markaði. Við verðum að leggja áherslu á að vernda markaði sem við höfum náð. Það hefur verið unnið stórvirki á sviði markaðsmála að undanförnu. Óhemju fé hefur verið varið til þess að kynna íslenskan fisk á þann hátt að nú er engum blöðum um það að fletta að íslenskur fiskur hefur á sér hvað best orð af öllum fiskafurðum í veröldinni. Orðið „íslenskt“ er því í reynd orðið gæðastimpill. Það er því mjög áríðandi að þeim árangri verði ekki gloprað niður. Framleiðendur gera sér best grein fyrir því á hverju framtíð þeirra byggir. Þeir hugsa því ekki aðeins um líðandi stund í öllum tilfellum, heldur einnig um viðskiptin til lengri tíma og af því leiðir að oft verður að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Það þýðir e. t. v. tímabundið verð - sem ekki gefur ávinning af sölu einhverrar afurðar til þess að halda mörkuðum sem eiga í stundarerfiðleikum. Þeir markaðir hafa síðan komið aftur innan fárra missera og orðið mjög mikilvægir á ný og eru sumir hverjir með mikilvægustu mörkuðum okkar í dag. Samtök framleiðenda hafa haft bolmagn til og hagsmuni af að sinna þessu mikilvæga atriði og munu sjálfsagt verða þeir sem geta gert það best. Hér að framan hafa verið færð rök fyrir því að það fyrirkomulag, sem framleiðendurnir sjálfir hafa valið sér, hefur skilað mestum mögulegum árangri fyrir íslenskt þjóðarbú. Ævinlega hafa verið uppi hugmyndir um að kominn væri tími til þess að skipta um stefnu og hafa ekkert eftirlit með útflutningi. Ég vek athygli á því að útflutningur sjávarafurða er um 70% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, til samanburðar í Noregi 4–5%. Við verðum að gera þá kröfu að svör fáist í smæstu atriðum um hvað með auknu útflutningsfrelsi vinnst og þau svör verða að fást. Þýðir það hærra verð á mörkuðunum? Uppgötvast áður ónýttir markaðir sem eru tilbúnir að borga hærra verð? Verður áliti íslenskra afurða stefnt í hættu? Hvernig verður skipulagið best innanlands? Mun útflutningurinn verða t. d. í höndum sölusamtaka við hlið margra smárra? Hvernig verður skipulaginu best fyrir komið erlendis? Þessum spurningum og mörgum öðrum fleiri verður að svara. Þegar við ræðum þessi mál hér er ekki úr vegi að benda á að keppinautar okkar á helstu erlendu mörkuðunum hyggjast ná fram breyttu skipulagi mála sinna til þess horfs sem hér hefur verið. Hvers vegna? Til þess að ná betri árangri. Þær starfsaðferðir, þær stjórnunaraðferðir, sem hér gilda hafa ekki komið í veg fyrir aukið frelsi í útflutningi. Og eins og fram kom hér áðan hef ég beitt mér fyrir því að útflutningur iðnaðarvara er orðinn frjáls. En við hljótum að gera lágmarkskröfur ævinlega um gæði og verð og að ekki séu fyrir hendi sérstakar ástæður á mörkuðum, þangað sem vörurnar skal flytja, sem valda því að skynsamlegra sé að haga fyrirkomulaginu eins og það hefur verið. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að heimila útflutning þeim sem uppfylla lágmarkskröfur um verð og gæði. Ég er líka þeirrar skoðunar, eins og ég gat um áðan, að við þurfum að afla okkur markaða, að við þurfum að verja þá markaði og haga okkar útflutningi með tilliti til þess.



Herra forseti. Ég hafði fregnir af því á landsfundi Sjálfstfl. um síðustu helgi að þar hefði verið flutt till. um að landsfundurinn ályktaði á þá leið að flokkurinn beitti sér fyrir því að frjálsræði yrði aukið í útflutningi. Ég hafði sömuleiðis fréttir af því að þessi till. hefði verið felld eftir að hæstv. viðskrh. hefði flutt ræðu gegn henni. Ég hélt fyrst að þarna væri um einhvern misskilning að ræða, datt satt að segja ekki í hug að minn ágæti og gamli vinur, hæstv. ráðh. Matthías Mathiesen, hefði farið að taka upp á því að beita sér gegn frjálsræðinu á sjálfum landsfundi Sjálfstfl. En ég heyri núna af þeirri ræðu, sem hæstv. ráðh. flytur, að þetta er því miður sannleikanum samkvæmt og kannske hefur hann verið að endurflytja hér ræðuna sem hann flutti á landsfundinum. Að vísu tel ég það ólíklegt því að hann átti í erfiðleikum með að lesa handritið svo að hann hefur greinilega ekki verið búinn að kynna sér ræðuna sem skyldi áður en hann flutti hana hér úr ræðustólnum, enda er satt að segja líkast því að þessi ræða hafi verið samin fyrir hæstv. ráðherra úti í Sölumiðstöð eða hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga því að annan eins málflutning til varnar samtryggingunni á þessum vettvangi, einokuninni og kerfinu hef ég ekki heyrt og alls ekki heyrt það úr munni sjálfstæðismanns. Ég kvaddi mér hér hljóðs eftir að hafa hlýtt áframsögu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar vegna þess að mér þótti það góð ræða. Mér þykir þetta góð till. sem hér er flutt. Mér þykir það satt að segja ansi hart að hér virðast mál hafa heldur betur snúist á hinn verri veg þegar kratar eru farnir að flytja tillögur um aukið frjálsræði en sjálfstæðismenn standa upp til að andæfa gegn slíkum till. Öðruvísi mér áður brá. Mér fannst ræða 1. flm. góð vegna þess að inntak þeirrar ræðu var að undirstrika gildi frjálsræðisins í verslun og viðskiptum. Sannleikurinn er sá að forsendan fyrir því að við náum árangri í viðskipfum, - í útflutningi - er að frelsið fái notið sín. Það er inntak skoðana þeirra sem hafa fylgt Sjálfstfl. að málum og það hefur verið grundvöllurinn að framförum hér á Íslandi allt frá því að heimastjórn kom til sögunnar og síðan eftir að lýðveldið var stofnað, frelsi þjóðarinnar og frelsi einstaklinganna til þess að fá að athafna sig, taka áhættu og axla ábyrgð. Það hlýtur að gilda á þessum vettvangi eins og alls staðar annars staðar vegna þess að það er einfaldlega lögmál að frelsið fái að njóta sín. Það var inntak ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar og ég fagna þeim málflutningi. Við höfum að undanförnu heyrt mjög athyglisverðar umr. í þjóðfélaginu um nýsköpun í atvinnulífinu. Menn vilja söðla um, breyta um stefnu í atvinnumálum og það hafa átt sér stað mjög miklar breytingar á viðhorfum manna í atvinnulífinu beggja megin borðsins, bæði hjá launþegum og hjá atvinnurekendum. Þessi viðhorf hafa líka að einhverju leyti einnig, en því miður of takmörkuðu, náð inn í flokkana sjálfa. Þarna er um að ræða nýsköpun sem felur það í sér að menn vilja hætta að leggja áherslu á óarðbæra atvinnu, vilja fara að flytja þekkinguna til útlanda, vilja að atvinnustarfsemin skili arði og vilja leyfa einstaklingum, félögum og fyrirtækjum að spreyta sig í vaxandi mæli. Ríkisstj. hefur átt sinn þátt í því að þessi umr. hefur farið af stað, hún hefur fyrir sitt leyti tekið undir hana og það er gott eitt um það að segja. Nýsköpun í atvinnulífinu er forsenda fyrir því að Íslendingar geti náð framförum á allra næstu árum. Sú nýsköpun verður að byggjast á frjálsræði. Það er alger nauðsyn og það hljóta sjálfstæðismenn að taka undir. En þessi nýsköpun þarf þá að ná til útflutningsmála líka. Menn geta ekki verið að tala um nýsköpun, um framleiðslufyrirtæki og um nýja möguleika í atvinnumálum til þess að framleiða eitthvað, ef ekki má jafnframt taka áhættu og spreyta sig með nýjum hætti í útflutningsmálunum sjálfum - eða hvað ætla menn að gera við framleiðsluna ef allt situr við hið sama í útflutningsmálum? Við erum að tala um í fullri alvöru að stokka hér upp „kerfið“, grípa til nýrra og róttækra aðgerða til að skapa grundvöll fyrir auknum þjóðartekjum. Einn anginn af þessari uppstokkun hlýtur líka að vera sá að taka fyrir og stokka upp staðnað kerfi í útflutningsmálum. Það er sorglegt til þess að vita að menn standi hér upp einmitt á miðjum þessum vakningartíma og flytji varnarræður í þágu einokunar og staðnaðra sölusamtaka. Hæstv. ráðh. bendir réttilega á að það sé tiltölulega mikið frjálsræði í útflutningi á almennum iðnaðarvörum, en nefnir í sömu andránni að það sé háð leyfisveitingum að flytja út landbúnaðarvörur og sjávarafurðir. Er það ekki öllum ljóst að útflutningur á landbúnaðarvörum og sjávarafurðum hefur verið umtalsverðasti útflutningurinn fram að þessu og verður vonandi áfram, a. m. k. að því er varðar sjávarafurðir? En hvernig er ástandið t. d. í útflutningnum á kindakjötinu þar sem Samband ísl. samvinnufélaga situr nánast eitt að þeim útflutningi og það fyrirkomulag ríkir í þeim efnum að útflutningsaðilinn, Sambandið, fær söluþóknun af brúttóverði vörunnar sem út er flutt? Hvaða vit er í slíku fyrirkomulagi í þeim útflutningsmálum? Hvaða hvati er að því fyrir Sambandið sem útflutningsaðila að reyna að auka söluna og fá hærra verð þegar það hirðir allt sitt á þurru út frá framleiðsluverði án tillits til söluverðsins í útlöndum? Maður heyrir jafnvel sögur um það, réttar eða rangar, að SÍS hafi gripið til undirboða erlendis þegar aðrir aðilar hafa gert tilraun til að komast inn á markaði og selja landbúnaðarvörur við hærra verði en Sambandið hefur átt kost á á þeim mörkuðum. Ég minnist þess að fyrir nokkrum mánuðum kom til mín einstaklingur sem hafði staðið að því að framleiða nýja vél sem átti að stuðla að því að hægt væri að framleiða nýjar vörur úr sjávarfangi, athyglisverð vél sem ég veit ekki hvort gengur eða ekki. En þegar hann fór á stúfana með þessa uppfinningu og vildi kynna mönnum þessa nýjung sögðu menn: Þetta er mjög athyglisverð vél, þetta er greinilega öndvegisuppfinning. En hvað á að gera við framleiðsluna, vöruna? Það er enginn markaður til fyrir þessa vöru. Vitaskuld er enginn markaður til fyrir þessa vöru vegna þess að hún hefur ekki verið framleidd, hún hefur ekki verið til. En þetta eru dæmigerð viðbrögð hjá sölusamtökum sem eru svo stöðnuð að þau nenna ekki og hafa ekki dug í sér, en taka því með tortryggni þegar menn koma með nýja möguleika og bjóða upp á nýja kosti og segja: Ja, það er ekki til markaður, þess vegna er ekki hægt að fara að framleiða þessa vöru - án þess að varan hafi nokkurn tíma verið til og án þess að á það hafi reynt hvort hægt sé að búa til markaði. Sannleikurinn er nefnilega sá að þessi sölusamtök okkar í sjávarútflutningsmálum eru meira og minna stöðnuð og við skulum bara viðurkenna það. Þessir menn eru búnir að hreiðra um sig með sínum hætti og hafa gert góða hluti í gegnum árin - ég er þá sérstaklega að tala um ferskfisksöluna - og þeir vilja bara hafa þetta í gamla farinu. Þeim líður vel í því kerfi sem þeir stýra sjálfir, þeir hafa trygga stöðu og þurfa ekki að hafa áhyggjur af keppinautum, a. m. k. ekki hér heima. Á þessum vettvangi, eins og alls staðar annars staðar þar sem menn sitja nánast einir að kökunni, slaknar á og þá kemur tregða og stöðnun í vinnubrögð og áhuga og allan atbeina. Ég er ekkert að draga í efa að sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Samband ísl. samvinnufélaga, Samband ísl. fiskframleiðenda og öll þau samtök hafi unnið þjóðinni gott starf á undanförnum árum. Ég skil ekki þessa till. svo að það sé verið að banna þessi samtök, það sé verið að koma í veg fyrir að þau fái að starfa áfram. Það er einfaldlega verið að tala um að aðrir fái tækifæri til að selja líka. Það er kjarni málsins, að gefa öðrum frelsi til að selja líka. Við skulum flytja margar lofræður og taka undir það hvað SH og SÍS hafi staðið sig vel þó að ég hafi þá skoðun að á því sé nokkur stöðnun. Það hefur í gegnum árin verið unnið þar þjóðþrifaverk og sjálfsagt að bera lof á það eins og hæstv. ráðh. gerði hér áðan. En það er algert aukaatriði þegar við erum að tala um það núna að auka frjálsræði og stíga ný skref og skella okkur út í nýsköpun á þessum vettvangi. Íslensk verslunarstétt hefur líka unnið þessari þjóð vel. Hún skapaði grundvöllinn að frjálsri og sjálfstæðri innanríkisverslun hér eftir lýðsveldistökuna fyrst og fremst og reisti stoðir undir raunverulegt sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Hún hefur sannað getu sína og ég held að íslenskri verslunarstétt sé vel treystandi til að ráðast nú til atlögu í útflutningi og bjóða íslenskar vörur erlendum aðilum með sama árangri og með sömu burðum og hún hefur staðið að í innflutningsversluninni. Í þessum efnum hlýtur það að gilda að menn þurfa áræði, menn þurfa að taka áhættu, menn þurfa að fá ábyrgð. Þeir þurfa jafnframt að sýna frumkvæði. En allt þetta er verðmætasköpun og allt þetta er forsenda fyrir því að ný viðhorf og ný staða komi upp í útflutningsmálunum. Þetta er eitt mikilvægasta málið sem nú blasir við í stjórnmálunum, þ. e. einmitt að auka frjálsræðið á þeim vettvangi. Það er enginn að segja að það eigi að vera algjörlega galopið. Það er enginn að segja að rn. eigi með öllu að láta þetta afskiptalaust. Það má auðvitað hafa eftirlit. Það er enginn sem segir að það megi ekki hafa eftirlit og það er sjálfsagt að gæta þess að þar sé ekki um að ræða mjög alvarleg undirboð. En að ástandið sé þannig að varðandi fjölmargt, sem menn eru með á prjónunum í útflutningsmálum, í sjávarútvegi sérstaklega, þurfi sífellt að leita til rn. að fá leyfi eftir einhverju skömmtunarkerfi þar, það er alger tímaskekkja.



Herra forseti. Sú till. sem hér er til umræðu og flutt er af þm. Alþfl. gerir ráð fyrir því að veruleg breyting verði gerð á tilhögun útflutningsverslunar okkar. Hún gerir ráð fyrir algeru frelsi í útflutningi, að þar reyni hver sem best hann getur að koma okkar vörum á hinn stóra erlenda markað. Þarna er ég sammála flm., að vissu marki þó. Ég verð að hryggja þá með því að ég er það mikill íhaldsmaður enn þá að ég vil gæta þarna varúðar við vissum þáttum. Ég tel sjálfsagt að hefja sterka markaðsleit erlendis fyrir landbúnaðarvörur okkar, t. d. okkar úrvalsdilkakjöt. Ég er viss um að við getum náð markaði fyrir þá vöru ef sölumennskan er sett í öndvegi og varan afgreidd pökkuð á þann hátt sem hinn erlendi neytandi vill fá hana, en ekki eins og við viljum endilega afgreiða hana, eins og hér hefur verið margoft um rætt, í gömlu grisjupokunum og heilum skrokkum. Það á að gera þessa vöru að neytendavöru beint inn í stórmarkaðina og ég hvarfla ekki frá því að þessu má ná fram sé vel að því staðið. Í þessari grein hefur verið því sem næst einokun. Þeir einstaklingar, sem hafa verið að reyna að koma þessari vöru á markað og hafa haft fulla trú á því að hann mætti finna, hafa að sögn ekki fengið kjötið keypt hér heima til slíkrar markaðsleitar vegna tregðu þeirra aðila sem fara með sölumálin hér innanlands og hafa verið einráðir um útflutninginn. Og þetta gerist þrátt fyrir alla umframframleiðsluna sem er á dilkakjötinu. Þetta er mjög alvarlegt mál og á því þarf að ráða bót. Á sama hátt er nauðsynlegt að efla sölumennsku sem allra mest og nýta alla sölutækni út í æsar til þess að koma iðnaðarvörum okkar og alls konar nýjungum á sviði iðnaðarframleiðslu á erlenda markaði. Það er eitt af okkar brýnustu verkefnum til þess að renna sem sterkustum stoðum undir gjaldeyrisöflun okkar og þar af leiðandi efnahagslíf. Markaðsleit og markaðskönnun fyrir óþekkta íslenska framleiðslu hlýtur að verða eitt af okkar höfuðverkefnum á næstu árum. Sú framleiðsla sem þjóðin hefur fengið 7–75% af sínum gjaldeyri fyrir hefur verið fiskur og fiskafurðir. Fyrr á árum gekk á ýmsu með sölu á þessum afurðum okkar. Framan af ríkti algert frelsi í útflutningi á þessum vörum, sem voru þá nær eingöngu í formi saltsíldar og saltfisks og auk þess ísvarinn fiskur á ferskfiskmarkaðina eins og er í dag. Á kreppuárunum - ég verð að fara svo langt aftur og í kjölfar þeirra fór þetta kerfi algerlega út um þúfur vegna markaðstregðu og undirboða sem fylgdu. Þá tók löggjafinn rögg á sig fyrir áeggjan framleiðenda og sett voru á stofn sölusamtök, fyrst samtök íslenskra fiskframleiðenda, sem lifa enn og heita SÍF, og tóku þau að sér sölu á öllum saltfiski framleiðenda. Síðan kemur síldarútvegsnefnd, sem tók að sér alla okkar saltsíldarsölu sem hafði verið komin í megnasta ólestur. Þetta geta Alþfl.-menn örugglega lesið sér til um í sögu síns flokks þegar þeir fletta því upp. Sagan sýnir okkur að smátt og smátt gerbreytti þetta fyrirkomulag á sölu aðalframleiðsluvöru okkar því ástandi sem ríkt hafði. Þessi fyrirtæki hafa verið rekin af miklum myndarskap allt fram á þennan dag. Núna held ég að það séu fáir framleiðendur sem vilja gera þar breytingu á. Í mín eyru hefur enginn framleiðandi saltsíldar minnst á það einu orði að síldarútvegsnefnd væri ekki nauðsynleg sölusamtök á vegum þeirra framleiðenda. Á sama hátt held ég að óhætt sé að fullyrða að það séu fáir aðilar í saltfisk- og saltfiskflakaframleiðslu sem vilja breyta því fyrirkomulagi sem þar ríkir. Þess vegna vara ég við því að taka of stór stökk í þessum efnum til að breyta þeim markaðslögmálum sem hér hafa ríkt. Það á ekkert skylt við frelsi eða höft. Þetta eru frjáls samtök þeirra aðila sem framleiða vöruna og þeir óska sjálfir eftir að vera í þessum samtökum. En víkjum að frysta fiskinum og markaðsuppbyggingu hans. Á fimmta áratugnum hófst að marki vinnsla á frystum fiski hér á landi. Í byrjun voru pakkningar og vinnsluaðferðir frumstæðar miðað við það sem við þekkjum í dag og nær eingöngu selt á Evrópumarkað. Verð vörunnar miðaðist við þá hálfunnu vöru sem þá var framleidd. Stærsta og örlagaríkasta sporið fram á við í þessum efnum var stigið þegar harðduglegir og framsýnir menn brutust inn á Ameríkumarkaðinn með frystar fiskafurðir og varð þar ótrúlega ágengt í markaðsöflun. Þetta átak var gert á vegum sölusamtaka frystihúsanna sem framleiðendur höfðu stofnað. Öll þekkjum við þróunarsöguna. Ameríkumarkaðurinn hefur verið og er nú okkar öflugasti fisksölumarkaður fyrir hraðfrystan fisk. Íslenskur fiskur er búinn að vinna sér þann sess þar að hann er seldur á hæsta verði þrátt fyrir harða samkeppni annarra innflytjenda, eins og Kanadamanna, Norðmanna og Dana. Þetta byggist ekki hvað síst á vel uppbyggðu sölumannakerfi og góðum samböndum sölufyrirtækja okkar við hinar stóru verslunarkeðjur þar í landi. Eftir áratuga starf og uppbyggingu þessa markaðar hefur myndast traust á milli kaupenda og seljenda. Þess vegna vara ég mjög við því að raska því jafnvægi með því að smáaðilar komi inn á markaðinn til að selja sams konar vörur. Ég vil benda á það í leiðinni, og það held ég að ætti einnig að athuga, að það er ekki alveg út í hött að t. d. frændur okkar, smáþjóðin Færeyingar, leggja ekki út í það að fara einir inn á þessa markaði. Þeir hafa ágætisvöru en ekki mikla framleiðslu á móti okkur. Þeir leggja ekki í það að fara að keppa á þessum markaði heldur selja þeir sína vöru að langstærstum hluta í gegnum SH. Vinir okkar Færeyingar eru bisnessmenn og þeir mundu örugglega gera þetta ef þeir teldu sig hafa verulegan hag af því, að fara einir og sjálfstæðir inn á þennan þunga Ameríkumarkað. Tveir aðilar eingöngu flytja út nær allt það sem hægt hefur verið að selja á Ameríkumarkaðinn, þ. e. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Sjávarafurðadeild SÍS. Auk þess eru tvö eða þrjú önnur fyrirtæki, sem þangað flytja út og þá einkum sérvörur eins og t. d. hörpudisk. Ég álít Ameríkumarkaðinn svo viðkvæman að ég vara mjög við því að á þann markað verði fjölgað leyfum nema um væri að ræða nýjar tegundir eða framleiðslu sem raskar ekki því sölufyrirkomulagi sem við höfum byggt þar upp. Ég gæti t. d. hugsað mér að sala á ferskum fiski, sem nú færist mjög í vöxt að sé fluttur út með flugvélum, sé gefin frjáls að meira eða minna leyti. Það sem ég á við er að við förum ekki að raska hinum gömlu, hefðbundnu söluaðferðum sem þarna eru orðnar rótgrónar og hafa öðlast þarna mjög fastan sess. Það er enginn vandi að fá eitthvað hærra verð fyrir eina og eina smásendingu en það er ekkert að vita hvað verður um þá næstu. Það þekkjum við í þessum bisness. En ég held að sölu á ferskum fiski og ýmsum sérunnum vörum sem nú er byrjað að framleiða, krabbategundir og fleira sem verið er að fitja upp á, mætti gefa algerlega frjálsa svo að menn finni þá bestu markaði sem þeir geta fundið fyrir þá vöru. Það ætti ekki að rugla það sem heitir „Iceland cod“ á ameríska markaðnum og hefur unnið sér þar ákveðið nafn, því að við eigum margir sérafurðir úr sjávarafla sem við getum nýtt betur en við gerum og eigum eftir að vinna markaði fyrir. En eins og ég sagði, þá gegnir að mínu mati öðru máli um frystar afurðir okkar t. d. á Evrópumarkaði. Þar er hægt að koma við meira frelsi en nú er og er sjálfsagt að kanna möguleika þar. Þeir hafa sín sérviðhorf, Evrópubúarnir, og eru töluvert frábrugðnir Bandaríkjamönnum í þessum efnum. Það hefur vissulega verið gert mikið átak af hálfu sölusamtakanna á síðustu árum. En betur má ef duga skal og ég get vel tekið undir það með síðasta ræðumanni að hjá sölusamtökunum, sem við ræddum hér um, hefur gætt vissrar stöðnunar. Það þarf að fylgjast með því að þau vinni sem best og á sem réttastan veg og þau eiga að bjóða nýjum mönnum upp á það að komast að í ákveðinn tíma til að spreyta sig í sölumennsku og öðru. Þetta mál þarf allt að kanna. En kerfinu sjálfu vil ég ekki breyta á þessu stigi málsins og tel ekki nokkur rök fyrir því að svo sé gert. Það kann að koma mönnum spánskt fyrir eyru en ég held að við getum vel átt von á því á næstu árum að svo mikil eftirspurn verði eftir íslenskum fiski að það verði ekki mikill vandi að selja hann. Japansmarkaðurinn er t. d. núna að byrja að lifna og ég geri mér miklar vonir þar. Það teldi ég kjörið tækifæri fyrir menn í markaðsleit að leita nýrra markaða þar austur frá og í fleiri löndum til þess að ryðja nýjar brautir. Rússland er okkur nauðsynlegt viðskiptaland vegna ákveðinna tegunda af fiski sem framleiddur er. Það er því miður ekki um að ræða þar, þótt við fegnir vildum, að innleiða frelsi á þeim markaði. sovétmenn fást ekki til að kaupa nema af einum aðila. Þeir hafa gert þá kröfu t. d. í sambandi við mjöl og annað, sem þangað hefur verið selt, að það væri flutt út á hendi eins aðila. Það þýddi ekkert fyrir einn og einn að reka viðskipti þar. Þeirra skipulagi er þannig háttað, og það er auðvitað þeirra mál, en þetta verðum við allt að beygja okkur undir, þannig að það eru í þessu ýmsar leiðir. Með þessum orðum mínum vil ég fyrst og fremst vara við því að raska því kerfi sem búið er að byggja upp á Ameríkumarkaðnum á þann veg sem geti skaðað okkur. Þessi fyrirtæki hafa unnið mikið og gott starf og þó að þau hafi oft legið undir gagnrýni, það er ósköp eðlilegt með slíka starfsemi, þá er hún í flestum tilvikum byggð á mikilli skammsýni og þekkingarleysi. Það vilja allir gera vel í þessum efnum. Þess vegna er ég sammála frv. að því leyti að við eigum að auka sem mest frelsi í útflutningi á þeim mörkuðum sem það hentar og afla nýrra markaða fyrir nýjar framleiðsluvörur í sjávarútvegi, en varast að skemma það sem fyrir er. Ég hef reyndar þá trú að það sé ekki meining flm. heldur. Svo má benda á það í viðbót sem kom hér fram áðan í sambandi við útflutning á iðnaðarvörum að iðnaðarvörur tengjast einnig sjávarútvegi. Það hefur talsverða þýðingu hjá fiskveiðiþjóðum að héðan er nú flutt út töluvert mikið af vélum sem hér eru framleiddar og hugbúnaður alls konar sem byggist á reynslu okkar í sjávarútvegi. Þetta ber einnig að athuga því að þetta er algerlega frjáls markaður að því er ég best veit.



Herra forseti. Þær umr., sem hér hafa farið fram um þessa till. til þál. um frelsi í útflutningsverslun, finnst mér að hafi einkennst af ótrúlega mikilli tvöfeldni, bæði frá hendi 1. flm. till. og svo þeirra sjálfstæðismanna sem hér hafa verið að spjalla um efni hennar. Í fyrsta lagi má í sambandi við málflutning 1. flm. benda á að það er ekki langt síðan sami hv. þm. flutti í þessum ræðustól innfjálga ræðu í sambandi við veiðileyfastjórnun eða eins og hann orðaði það í sambandi við útflutninginn: um aukið skrifræði og þar af leiðandi ekki nema hálfa sjón í sambandi við þann málaflokk eins og hann lýsti því hvernig viðskrh. mundi fara og stæði í sambandi við útflutningsstjórnina. Svipað mundi vitaskuld fara með þann sem ætti að stjórna á hinum vettvanginum sem er mikið viðameiri og áhrifaríkari en sá þáttur sem hér er verið að ræða um. Á hinn mátann er sú skoðun sem fram kom hjá þeim hv. 6. þm. Reykv. Hann lýsti þeirri skoðun sem hefði komið fram á landsfundi Sjálfstfl. og sem hefði notið þar mikils fylgis, og hann flutti hér að vissu leyti framsöguræðu fyrir henni þó að hann hafi ekki mátt eða getað setið landsfundinn, eftir því sem mér skildist. Skoðun sem þar kemur fram og sú skoðun hæstv. viðskrh. og hv. 3. þm. Vesturl. að mæla með því kerfi sem hv. þm. Svavar Gestsson kom á fyrir 5 eða 6 árum stangast á. Það virðist sem sagt fullkominn skoðanaágreiningur í Sjálfstfl. um afstöðu til þessara mála og svo alger tvöfeldni hjá Alþfl. að vera á móti stjórn á þessum þættinum en með stjórn á hinum þættinum. Ekki batnar það þegar farið er að spjalla um málefnið. Þá er því haldið fram fullum fetum að það sé um algera einokun að ræða á þessum vettvangi. Það séu fyrst og fremst Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband ísl. samvinnufélaga sem sjá um að selja frysta fiskinn okkar og þar sé varla um neina aðra að ræða. Síðan bæta þeir við í lokin: Við erum ekki að mæla með því að það verði sett á algert frelsi. Nei, við erum á því að það verði að líta eftir þessu, það verði að fylgjast með þessu. - Þar með lýsa þeir yfir að þeir séu tilbúnir að búa við óbreytt ástand. Í dag búum við ekki við neina einokun Sambandsins og Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna á útflutningi á frystum fiski, hvorki til Bandaríkjanna né á Evrópumarkað. Við getum e. t. v. þakkað fyrir að hæstv. viðskrh. hefur það vald að geta sett stimpil á leyfi. En ég veit ekki til þess að hann hafi neitað um leyfi þegar í boði hafa verið viðskipti sem hafa verið okkur hagstæð. Ég veit ekki annað en að hér séu a. m. k. tvö fyrirtæki auk SÍS og SH sem flytji hraðfrystan fisk umfram hörpudisk á Bandaríkjamarkað, og jafnvel þó að við notuðum alla fingur til þess efast ég um að þeir nægðu til að telja upp þau fyrirtæki sem flytja frystan fisk og sjávarafurðir á Evrópumarkað. Það ástand, sem hér hefur verið útmálað, er því ekki til staðar sem betur fer. Það er nokkurt frelsi í útflutningsversluninni og ég efast ekki um að það frelsi, sem nú er til staðar, hefur orðið íslenskum sjávarútvegi til hagsbóta. En það er ekki þar með sagt, og ég tek undir lokaorð bæði flm. og hv. 6. þm. Reykv., að rétt sé að gefa ekki algerlega frjálst. Okkur ber að hafa svipaða stjórnun á þessum málum og við höfum haft fram á þennan tíma. Það ástand, sem við búum við núna, er ekki einokun. Þeir sem geta unnið markaði fyrir íslenska vöru hafa fengið að selja sína vöru.

Ert þú alveg viss um þetta?

Já, ég er nokkurn veginn viss um þetta.  Það er verið að tala um markaðsþróun og höfð um það stór orð. Ég skal ekki gera lítið úr því að önnur fyrirtæki komi að því en þau fyrirtæki sem hér hafa verið nefnd einokunarfyrirtæki. En gæti það nú ekki verið nauðsynlegt, til þess að byggja upp og standa að markaðsþróun, að hafa til þess nokkuð öflug fyrirtæki? Er líklegt að smáfyrirtæki, sem tekur að sér að selja kannske eina sérstaka vörutegund, hafi mikinn möguleika til þess að afla markaða eða búa til nýja vörutegund til að koma inn á einhvern ákveðinn markað? Ég held að það séu frekar litlar líkur fyrir því og okkur sé nauðsynlegt að hafa fyrirtæki eins og við höfum verið að tala um sem hafi forustu um að koma nýjum tegundum á markað. Þau hafa afl til þess. Litlu fyrirtækin hafa takmarkað afl til þess. Ein og ein vörutegund hefur búið við frelsi, hefur ekki verið háð mjög takmörkuðum leyfum. Allt að því hver sem hefur viljað hefur getað fengið leyfi til þess að flytja hana út. Það eru t. d. þorskhrogn, söltuð og fryst. Við skyldum nú halda að þessi vara væri sérstaklega búin að hasla sér völl á hinum frjálsa markaði, hvort sem það er í Bandaríkjunum eða annars staðar, og það hefði tekist að vinna upp verð á þessari vöru umfram aðrar tegundir sem við höfum verið með á boðstólum. Nei, það er ekki svo. Þessu er þveröfugt farið. Þessi vara hefur verið að lækka í verði ár frá ári og er þó að mati margra ein af betri vörunum sem við höfum til að bjóða á markaðnum. Við þekkjum ágætlega aðra vörutegund sem hefur ekki verið bundin sérstakri þvingun á leyfum, ef það hefði verið hægt að selja hana, né heldur lokuð inni í neinum einkasölusamtökum. sú vara heitir skreið. Hvernig hefur gengið með hana? Það þarf ekki að svara þeirri spurningu. Fyrir nokkrum árum voru 20–30 heildsalar á Íslandi sem seldu skreið. Þeir höfðu tækifæri til að finna þá markaði sem eru úti um allan heim fyrir íslenska framleiðsluvöru. Við heyrðum nefnt Egyptaland og Arabíu. En ég sé ekki að þessir frjálshyggjumenn hafi komið neinni vöru þangað á markað. Við sitjum enn þá að gömlu mörkuðunum. Fullyrt er af þeim sem hafa verið að reyna að selja vöruna á þeim eina markaði sem við höfum von til að losna við hana á að það hafi verið ógæfa okkar að þar voru þrír aðilar, eins og núna er, að slást um þennan markað. Það hefði verið gæfa okkar og við værum jafnvel búnir að losna við vöruna ef þar hefði einn einokunaraðili, jafnvel undir stjórn hæstv. ráðh., séð um hituna. Það má ýmislegt spjalla um þessi mál. Hæstv. ráðh. nefndi það, og reyndar kom það fram í ræðu 3. þm. Vesturl., að það væri framleiðendum í sjálfsvald sett gagnvart stóru fyrirtækjunum, eins og SÍF og SÚN, SÍS og SH, hvort þeir vildu vera í þessum fyrirtækjum eða ekki. Þarna held ég að hafi verið fullyrt heldur mikið. Ég ætla að upplýsa að þeir sem framleiða saltfisk og þeir sem framleiða síld hafa enga leið aðra en að selja í gegnum þessi ákveðnu einokunarfyrirtæki. Þannig er það. Og tilfellið er að einmitt þessar vörur, sem eru alveg lokaðar inni í einokunarfyrirtækjunum, eru þær vörur sem hefur gengið hvað best að selja og við höfum öruggasta markaði fyrir. Ég er þó á því að gagnvart saltfiskinum sé heldur mikið aðhald. Það eigi að gefa svolítið svigrúm fyrir minni aðila að koma nálægt saltfisksölunni, það eigi þar að fara að á svipaðan máta og varðandi hraðfrysta fiskinn að gefa vissum aðilum tækifæri til að leita að öðrum mörkuðum og öðrum viðskiptavinum en þetta stóra fyrirtæki hefur gert þó að því hafi á undanförnum árum tekist mjög vel. Þó má alltaf búast við því að aðrir geti gert betur. Ég vil sem sagt taka undir það, sem flm. og hv. 6. þm. Reykv. sögðu hér, að það á að halda áfram að selja íslenskar sjávarafurðir á svipuðum grunni og hefur verið hingað til. Við eigum að hafa visst aðhald og visst eftirlit. Þar af leiðandi er sú till., sem hér er til umræðu, algerlega óþörf.



Herra forseti. Við tölum hér um till. til þál. um frelsi í útflutningsverslun, flutta af þm. Alþfl. Ég lýsi því yfir að Bandalag jafnaðarmanna styður þessa till. Við höfum ályktað í þessa veru, bæði í sumar sem leið, þingflokkurinn, og landsfundur Bandalags jafnaðarmanna í febrúar s. l. Nú er vor í lofti og menn taka þeirri umræðu sem hér fer fram e. t. v. létt, líta frekar á hana sem þægilega íþróttamennsku og nauðsynlegar leikfimisæfingar til þess að vinna fyrir kaupinu sínu. Ég vil þó benda mönnum á að hlusta grannt eftir. Hér hafa talað fulltrúar Sjálfstfl. og Alþb. - Að vísu vantar enn þá innlegg frá fulltrúa Framsfl., en ég tel að það innlegg sé ónauðsynlegt því að viðhorf hans eru þegar komin fram.

Þau eru nú oftast ónauðsynleg.

Ég er að vísu sammála hv. 3. þm. Reykv. í því, en hvað sem því líður eru viðhorf Framsfl. komin mjög skilmerkilega fram í málflutningi sjálfstæðismanna og Alþb.-manna. Ég get ekki tekið undir undrun hv. 6. þm. Reykv. á málflutningi ráðh. hér né þá heldur svipaða undrun hans á málflutningi hv. 3. þm. Vesturl, því að ég tel að landsfundur Sjálfstfl. um síðustu helgi hafi leitt í ljós enn sem endranær að Sjálfstfl. er stærsti Framsfl. þessa lands. Ég vitna þar í ummæli eins landsfundarfulltrúans sem taldi að stjórnmálaályktun landsfundarins væri þess eðlis og þeirra eiginleika að hvaða allaballi, eins og hann orðaði það, gæti skrifað undir hana. Og ef allaballar geta skrifað undir stjórnmálaályktun Sjálfstfl. eiga framsóknarmenn ekki í erfiðleikum með það.  Ég ætla ekki að halda því fram að það hafi verið mesta hamingja íslenskra barna þegar þau gátu farið að kaupa epli af ýmsum tegundum og gerðum fyrir rúmum 20 árum, en ég held ég geti samt sem áður haldið því fram að frjáls innflutningsverslun á Íslandi hafi ekki skaðað íslenska þjóð. Ég býst við að enginn hristi hausinn þó ég fullyrði að það hafi alls ekki skaðað íslenska innflytjendur heldur. En ég er að leiða rök að því að ein veigamesta gerð viðreisnarstjórnarinnar og sú sem lengst lifir e. t. v. í manna minnum er afnám innflutningshafta, frjáls innflutningsverslun. Ein stærstu mistök viðreisnarstjórnarinnar voru þau að afnema ekki höft með sama hætti af útflutningsverslun. Enn þann dag í dag búum við við þann málflutning úr munni flestallra sem um frelsi í útflutningsverslun tala að þeir vinna sér hver af öðrum, hvort sem um er að ræða hæstv. viðskrh. eða 3. þm. Vesturl., rétt til afreksmerkja SÍS með því að verja einokun í útflutningsverslun. Við búum við það að stærstu útflutningsgreinar okkar, landbúnaður og sjávarútvegur, eru þjáðar og þjakaðar af offjárfestingu. Hvers vegna í ósköpunum geta menn ekki sleppt þeim höftum sem eru á þessum atvinnugreinum, sérstaklega hvað útflutningsverslun snertir, þó það væri ekki nema bara til þess að reyna hvort markaðsöflun án íhlutunar, umsagnar og einokunar sölusamtakanna í þessum greinum skilaði einhverju meiru til þessara greina og drægi þá úr þeim óheilbrigðu áhrifum offjárfestingar sem þessar atvinnugreinar þjást undir? Hv. 3. þm. Vesturl. rakti svolítið sögu þessa fyrirkomulags. Ég held að það sé líka athygli vert að staldra svolítið við þá sögu vegna þess að réttlætingin á sölusamtökunum er sú að þeim var komið á í alheimskreppu. Ég fæ ekki með nokkru móti séð að sú sama réttlæting geti gilt enn. Við búum ekki við alþjóðakreppu í viðskiptum. Menn voru hræddir við undirboð þá og menn eru hræddir við undirboð enn þann dag í dag. Síðan hvenær varð undirboð að bannorði í viðskiptum? Undirboð eru notuð til þess annaðhvort að ná eða halda mörkuðum þegar skortur er á þeim. Þau geta vel verið réttlætanleg þegar menn þurfa að vinna land eða halda landi í markaðsöflun og ekkert að því að finna ef það skilar árangri. Það er til ritgerð, reyndar úr hendi bresks vísindamanns, um útflutningsverslun Íslendinga og þá aðallega með síld og saltfisk á árunum 1925–1935. Þar sýnir sá góði maður að einhver stærstu mistök Íslendinga í útflutningsverslun voru stofnun útflutningssamtakanna, vegna þess að það voru viðbrögð sem komu í raun allt of seint við þeim aðstæðum sem þau áttu að bregðast við. Þegar útflutningssamtökin voru stofnuð og þegar þau voru búin að tryggja sér markaði með ákveðinni verðlagningu fór verð almennt hækkandi, p. e. aðrir aðilar náðu betra verði fyrir sömu vöru en Íslendingar gerðu þá á þeim tíma. Hv. 3. þm. Vesturl. sagði líka að hér væri um frjáls samtök að ræða og höfðar þá sérstaklega til samtaka síldarútflytjenda og saltfiskútflytjenda. Að vísu eru þessi samtök frjáls. En þessi frjálsu samtök hafa líka umsagnarrétt um aðild annarra manna að útflutningi. Viðskrh. er ekki heimilt í raun - alla vega hefur hefðin skapað það heimildarleysi - að afhenda öðrum mönnum útflutningsleyfi en þeim sem hljóta náð í umsögn þessara aðila. Þess vegna gengur þessi till. ekki út á það að úthluta fleiri leyfum, eins og reyndar kom fram í orðalagi hjá hv. 3. þm. Vesturl. Hún gerir ráð fyrir því að gera útflutninginn frjálsan í stað þess að binda hann leyfum, þ. e. engin leyfi. Ég vil að lokum lýsa því að ég er ekki sammála hv. 6. þm. Reykv. um gott starf SH og SÍS í útflutningi. Ég vil bara segja að þakka skyldi þeim þó þeir hafi unnið innan þess ramma sem þeim er gefinn. En gæði þjónustu þeirra verða alls ekki mæld því að þeir hafa ekki haft neina samkeppni.



Herra forseti. Ég held að það sé ástæða til að vekja athygli á því að það er ekki alls kostar rétt með farið hjá flm. þessarar þáltill. að útflutningur á iðnaðarvörum sé ófrjáls nánast að öllu leyti. Í grg. er aðeins minnst á að um lítils háttar undanþágur hafi verið þar að ræða. Hið rétta er, eins og fram kom í ræðu hæstv. viðskrh. í upphafi þessarar umr., að útflutningur á iðnaðarvörum er frjáls og hefur verið það síðan það frelsi var veitt 1983. Það var greinilega undirstrikað í hans máli. Það ber að fagna þeirri stefnubreytingu sem núv. viðskrh. stóð að og er í samræmi við ýmsar ákvarðanir í frjálsræðisátt í viðskiptamálum - og þá sérstaklega á sviði gjaldeyrismála - sem hann hefur tekið. Það er vitanlega líka í fullu samræmi við þá stefnu sem ætti að ríkja á sem flestum sviðum í þessum málum, þ. e. frjálsræði í viðskiptum. Það er sú grundvallarregla sem hér á að hafa í heiðri. En því miður - þótt svo sé ástandið orðið á sviði viðskipta hvað iðnaðarvörur snertir og útflutning þeirra, þar sem það er komið í gott horf, - er ekki hægt að segja það samá um önnur svið atvinnuveganna og iðnaðinn, ef við lítum til þeirra. Þm. er eflaust í fersku minni hverjar voru útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörum sem greiddar voru úr sameiginlegum sjóðum skattborgara þessa lands á síðasta ári. Þar var um tæplega hálfan milljarð kr. að ræða. Af hverju þurfti að greiða svo háar upphæðir vegna sölu á erlendum mörkuðum? Til þess eru ýmsar ástæður. Vitanlega er sú nærtækasta of mikil framleiðsla sem ekki miðast við innanlandsmarkaðinn, sem ekki selst hér innanlands. Afleiðing þess var sú, eins og hefur verið öll undanfarin ár, að verulegan hluta framleiðslunnar þurfti að flytja út. En hvernig er þeim útflutningi varið? Þar ríkir ófrelsið, þar ríkja höftin, þar ríkir einokunin. Það er fyrst og fremst einokun Sambands ísl. samvinnufélaga sem þar er um að ræða. Á því sviði er kannske mesta nauðsynin að innleiða frjálsræði í útflutning landsmanna vegna þess að þar skiptir svo miklu máli, eins og dæmin sýna um útflutningsuppbæturnar, að vel sé að málum staðið og reynt að fá sem hæst verð fyrir íslensku landbúnaðarafurðirnar. Einn af þeim ræðumönnum sem tóku til máls fyrr í þessari umr. minntist á grisjukjötið. Við þekkjum öll dæmi um hvernig að markaðsöflun fyrir íslenskar landbúnaðarafurðir hefur verið staðið. Í stað þess að beita þar nýtísku söluaðferðum og vinnsluaðferðum að því er afurðirnar snertir er allt í hinu sama gamla, staðnaða horfi. Afleiðingin af þessu er m. a. sú að svo sáralágt verð fæst fyrir landbúnaðarafurðir á erlendum mörkuðum að stundum dugar það ekki einu sinni fyrir framleiðslukostnaðinum. Afleiðingin var sú að á síðasta ári urðu íslenskir skattborgarar að greiða tæplega hálfan milljarð kr. í meðgjöf með landbúnaðarafurðum sem á erlendum mörkuðum voru seldar og svo mjög háa upphæð einnig á þessu ári. Hér er þess vegna um mjög alvarlegt mál að ræða og hér er hvorki við landbúnaðinn né bændur að sakast. Hér er fyrst og fremst við söluaðilann að sakast og það ófrelsi sem á þessu sviði markaðsmála hefur ríkt. Þess vegna ber hina brýnustu nauðsyn til að breyta því. Mörg orð hafa verið látin falla í þessum umr. um sölumál sjávarútvegsins. Það væri að bera í bakkafullan lækinn að fjalla um margt af því sem þar hefur komið fram. Það er ekki hægt að líta á markaðsmál sjávarútvegsins sem eina heild eða setja þau öll undir sama hatt, en mönnum hættir mjög til þess. Það er hinn mesti misskilningur og rangur málflutningur. Önnur viðhorf hljóta að gilda þar sem um er að ræða samtök framleiðendanna sjálfra, sölusamtök sem þeir hafa komið á laggirnar og framleiðendur allir sem einn una vel við og hafa náð á mörgum sviðum gífurlegum árangri. Það er fyrst og fremst á mörkuðum fyrir frystan fisk í Bandaríkjunum. En það er á mörgum sviðum sjávarútvegs annars staðar sem fullt útflutningsfrelsi á fullan rétt á sér og þá ekki síst hvað nýjar framleiðsluvörur snertir. Nefndur hefur verið útflutningur á ferskum fiski í gámum og margs konar nýjar sjávarafurðir, bæði á mörkuðum vestan hafs og einnig í Evrópu, þar sem frelsi ríkir og full ástæða er til að undirstrika að frelsi á að ríkja. Vitanlega er það rétt, sem hér hefur komið fram, m. a. hjá 6. þm. Reykv., að meginreglan á að vera frjálsræði, einnig á sviði sjávarútvegsins. Við verðum engu að síður að líta til aðstæðna í hverri grein. En grundvallarreglan er aukið frjálsræði og sem mest á því sviði einnig. Ástæða er til þess í sambandi við þær umræður sem hér fara fram að undirstrika nauðsyn aukinnar markaðsöflunar og aukinnar sölumennsku fyrir íslenskar afurðir á erlendum mörkuðum. Það er ekki síst á sviði landbúnaðarafurða, eins og dæmin sýna, en einnig á sviði iðnaðarvara. Við erum þar að mörgu leyfi eftirbátar nágrannaþjóða okkar. Við höfum jafnan verið þjóða, duglegust við að afla verðmæta, framleiða og draga fisk úr sjó, en okkur hefur skotist, miðað við aðrar þjóðir, í sölu- og markaðsmálum. Það hefur þó farið vaxandi skilningur á mikilvægi þessara þátta og í viðskrn. hefur verið unnið á undanförnum mánuðum að nýbreytni og nýju skipulagi í þeim efnum undir leiðsögn núv. viðskrh. Það sem hér þarf að gera er kannske fyrst og fremst tvennt: Í fyrsta lagi þarf að stofna hér öflugt útflutningsráð sem ekki taki aðeins til iðnaðarvarnings eða hluta hans eins og nú er heldur nái yfir nánast sviðið allt. Það sem hér skiptir máli er að um öflugt ráð sé að ræða sem hafi erindreka og sölufulltrúa sem víðast um heim. Á það hefur skort hingað til. Þess vegna þurfum við m. a. að fara að dæmi Norðmanna í þessum efnum og gera hér bragarbót á og raunverulega byltingu á sviði útflutningsmála að þessu leyti. Hitt atriðið varðar þá keðju sendiráða sem við rekum á allmörgum stöðum í veröldinni, ellefu eða tólf munu þau vera. Hingað til hefur þáttur þeirra í útflutnings- og markaðsmálum verið miklu minni en skyldi, ekki þó vegna þess að starfsmenn sendiráðanna eða utanríkisþjónustunnar í heild væru ekki fúsir til þess, heldur hafa þeim einfaldlega verið falin önnur verkefni sem forgangsverkefni og þess vegna ekki gefist tími eða tækifæri til að sinna þessum verkefnum sem skyldi. Þá hafa sérfróðir menn ekki nema í mjög litlum mæli verið ráðnir til starfa í sendiráðunum að markaðsleitarmálum, en þó með nokkrum ágætum undantekningum. M. a. núverandi skrifstofustjóri í viðskrn. sem starfaði sem verslunarfulltrúi í París í allmörg ár. Hér þarf að gera á grundvallarbreytingu. Við þurfum að endurskipuleggja utanríkisþjónustuna frá grunni með viðskipta- og markaðssjónarmið að leiðarljósi. Í skýrslu utanrrh., sem hann gaf hér í Sþ. fyrir nokkrum dögum, vék hann að nauðsyn þess að stofna a. m. k. ný sendiráð í Japan, Kanada og Finnlandi. Ég læt liggja á milli hluta nauðsyn þess að stofna sendiráð í Kanada og Finnlandi, en ég held að fyrir löngu hefðum við átt að stofna sendiráð í Japan sem er eitt mikilvægasta markaðssvæði okkar og þar sem markaðir eru að opnast fyrir nýjar sjávarafurðir. Það ætti því ekki að dragast úr hömlu. Það sendiráð á ekki fyrst og fremst að iðka vinsamleg stjórnmálaviðskipti við japönsku ríkisstjórnina og keisarann í Japan, heldur fyrst og fremst að vera markaðssendiráð eins og önnur sendiráð okkar eiga raunar að vera að stórum hluta, þau sem fyrir eru. Ekki aðeins koma markaðsmálin sem slík, þ. e. sölumál afurða okkar, inn sem eitt af meginhlutverkum sendiráðanna og nýrra liðsmanna sem á þeim vettvangi starfa, heldur minni ég í leiðinni einnig á þær hugmyndir sem iðnrh. setti fram á ársþingi íslenskra iðnrekenda fyrir nokkrum dögum. Hann vék að nauðsyn þess að gerð yrði í fyrsta lagi útrás á erlendan markað fyrir íslenskar iðnaðarvörur en lagði ekki síður áherslu á hitt, að við hefðum fulltrúa erlendis og sendum þá beinlínis út af örkinni, aðallega til Asíulanda en þó miklu víðar um heim, til að koma á viðskiptasamböndum milli fyrirtækja af miðlungsstærð erlendis og íslenskra fyrirtækja sem í samvinnu gætu unnið að vöruþróun og framleiðslu iðnaðarvarnings hér á landi. Til þessarar áætlunar vildi hann verja tilteknum milljónum króna og nefndi m. a. þá staði sem þarna væri hagstæðast að bera niður á, a. m. k. í upphafi. Þetta er mjög tímabær, sjálfsögð og skynsamleg tillaga, sem þarna hefur komið fram frá iðnrh. og mjög ber að fagna. Hér erum við að fara inn á algjörlega nýja braut í íslenskum iðnaði, sölumálum hans, markaðsmálum og framleiðslusamvinnumálum við erlenda aðila sem geta mjög gagnast iðnaðinum á komandi árum. En þessa hugmynd og þetta framtak á vitanlega að tengja breyttu hlutverki íslenskra sendiráða og utanríkisþjónustunnar almennt á nákvæmlega sama hátt og viðskiptamálin eiga að fá þar miklu hærri sess. Í væntanlegu sendiráði í Japan eiga ekki aðeins að vera fulltrúar fyrir sölu á íslenskum afurðum heldur einnig iðnaðarsendifulltrúar sem leita slíkra tækifæra. Þannig á það að vera miklu víðar um heim. Við eigum að breyta utanríkisþjónustunni að þessu leyti og fá henni þar nýjan farveg.



Herra forseti. Þessi till. er ekki um að banna SÍS. Þessi till. er ekki um að banna SH. Mér finnst sumir tala hér eins og tillagan sé um það að banna einhver fyrirtæki sem fyrir hendi eru í landinu. Hún er alls ekki um það. Hún er um það að auka frelsi, koma á frelsi í útflutningsverslun. Þessi fyrirtæki eiga að fá að keppa við önnur fyrirtæki í þeirri grein eða kannske væri réttara að orða það þannig að önnur fyrirtæki eiga að fá að keppa við þessi. Menn hafa flutt hér eins konar tækifærisræður um það hvað markaðsöflun væri göfugt og fagurt hlutverk og hvað hjarta þeirra slægi í takt við það göfuga markmið. En svo þegar kemur að kjarna málsins slá menn úr og í. Þá vita þeir ekkert hvað þeir vilja. Þá vilja menn helst engu breyta. Þá er þetta ekki þess virði að menn séu að standa í því. Þá er farið háðulegum orðum um það að menn skuli hafa uppi hugmyndir um að taka upp ný vinnubrögð í þessum efnum. Það athyglisverðasta í ræðum fulltrúa Sjálfstfl. tveggja sem hér hafa talað, annars vegar hæstv. viðskrh. og hins vegar hv. þm. Valdimars Indriðasonar, er það að þeir sögðu báðir efnislega: Við treystum ekki útflytjendum til að taka skynsamlegar ákvarðanir. Við verðum að taka þessar ákvarðanir fyrir þá. Þess vegna verðum við að vera með leyfisbindingu í þessum efnum. Það getur ekki verið nem önnur ástæða til að vera með leyfisbindingu en sú að menn treysti ekki útflutningsaðilum til að taka ákvarðanirnar sjálfir. Hvernig má það vera að þessir sömu menn skuli treysta sauðsvörtum almúganum til að taka ákvarðanir sjálfir um hvað þeir kaupa? Innflutningurinn er frjáls og menn fá að kaupa hvað sem þeir vilja. Mér hefur skilist að eitt af því sem fulltrúar Sjálfstfl. teldu væri að það ætti ekki að vera með forsjá af þessu tagi, að hinir einstöku aðilar ættu að fá að taka sínar ákvarðanir sjálfir og þá yrðu ákvarðanirnar betri en þegar þeir væru undir opinberri forsjá. Mér hefur skilist það. Hv. þm. Ellert Schram talaði út frá því sjónarhorni. Þetta er kjarni málsins. Hæstv. ráðh. stóð hér upp og lýsti í rauninni kostum einokunar með mörgum orðum. Þessi fulltrúi Sjálfstfl., hæstv. ráðh., rakti það hversu mikilvægir kostir væru í einokun. Hvernig gengur þetta upp? Hvernig stendur á því að hæstv. ráðh. treystir ekki framleiðsluaðilunum á sama tíma og hann treystir sauðsvörtum almúganum til að taka ákvarðanir um það hvað hann kaupir? Þetta er kjarni málsins. Í þeim orðum, sem hæstv. ráðh. hafði hér um þetta mál, er líka fólgið það að hann trúir ekki á áræði eða frumkvæði manna í þessum efnum. Hann setur það fyrir sig að menn muni gera glappaskot og þetta muni þá lenda í miklum ógöngum. Er þetta virkilega álit manna á útflutningsframleiðendum að þeir muni standa í einberum glappaskotum ef þeir fá aukið frelsi? Ég gat ekki skilið þær ræður sem hér voru fluttar öðruvísi. Hv. þm. Valdimar Indriðason talaði mikið um t. d. síldarútvegsnefnd og útflutninginn á saltfiski. Hann sagði: Það eru engir framleiðendur sem vilja breyta núverandi fyrirkomulagi. Þeir hafa sjálfir óskað eftir að vera í þessum samtökum. - Þessi till. er ekkert um að banna mönnum að vera í þessum samtökum, hún er ekkert um það að þeir geti ekki notfæri sér sömu sölusamtök. Að sjálfsögðu.

Það er ekki frelsi.

Er það ekki frelsi?

Ekki í mínum huga.

Nú líst mér á hv. þm., nú hefur hann heldur betur ruglast í ríminu. Ég er svo aldeilis hissa. Þegar ég er að tala um það að framleiðendur eigi að fá að taka ákvarðanir sjálfir en ráðh. eigi ekki að taka þær fyrir þá, það er ekki frelsi? Eiga þeir ekki að fá frelsi til að vera þar sem þeir vilja vera? Hef ég ekki tekið fram og þurft að benda mönnum á að hér er ekki verið að banna SH, SÍS eða SÍF, ekki neitt af því tagi? Það eina sem þetta gengur út á - en það er líka stórt - er að aðrir fái tækifæri til að spreyta sig líka. Ef lýsing hv. þm. Valdimars Indriðasonar er rétt og gildir um þessi sölusamtök skil ég ekki hvað hann óttast. Hann talaði líka um Ameríkumarkað og sagði að hann væri sérlega viðkvæmur. En ég vil bara benda hv. þm. á að Ameríka er dálítið stór og þegar við tölum um Ameríkumarkað hérna erum við að tala um þann Ameríkumarkað sem við erum á sem er ekki nema lítill hluti Bandaríkjanna. Hv. þm. - og mér skildist líka hæstv. ráðh. - taldi að það væri í lagi ef þetta væri eitthvað nýtt. Ef þetta væri eitthvað sem við hefðum ekki verið í þá mættu aðrir spreyta sig svona einhvers staðar á röndinni. En hvað er þá nýtt? Er það einungis nýtt ef við finnum einhvern nýjan fisk sem ekki hefur verið veiddur hingað til? Gefur ekki verið að það sé nýtt að ganga frá vörunni með öðrum hætti en gert hefur verið? En kjarni þessa máls er engu að síður þessi spurning: Treysta menn framleiðendum til að taka skynsamlegar ákvarðanir rétt eins og sauðsvörtum almúganum er treyst til þess skv. því kerfi sem í gildi er? Eða vantreysta menn framleiðendunum og telja að þeir séu langtum heimskari og vitlausari en venjulegt fólk sem kaupir hvað sem það lystir hér á landi - þetta er kjarni málsins - og telja að þess vegna þurfi forsjá og boð og bönn? Framleiðendur eiga að velja það sjálfir hvernig þessum málum sé fyrir komið fyrir hvern og einn þeirra, hvort þeir vilja láta núverandi sölusamtök selja fyrir sig eða ekki. Hv. þm. Valdimar Indriðason talaði um að það mundi verða svo mikil eftirspurn eftir íslenskum fiski að það yrði vandi að selja hann. Það eina sem getur réttlætt einokun er að það sé mikill vandi að selja fiskinn vegna þess að það sé ekki nægileg eftirspurn eftir honum. Hv. þm. Skúli Alexandersson nefndi einmitt dæmið um það. Það var skreiðin í Nígeríu sem ómögulegt er að koma þar á markað. Hann sagði: Það hefur skaðað að þar hafa verið svona margir aðilar eftir að markaðurinn lokaðist. Það var allt í lagi meðan markaðurinn var góður, en ekki eftir að hann hafði lokast. Það er eina réttlætingin fyrir því að vera með einokun á þessu sviði að menn séu þannig í algerri varnarstöðu og verði að verja sig. Framtíðarspá hv. þm. Valdimars Indriðasonar var þess vegna enn þá frekari röksemd fyrir því að koma á frelsi í greinunum. Hann benti á að það væru ýmsir markaðir sem menn væru að uppgötva núna, Japan t. d., sem menn hefðu verið allt of seinir á sér að uppgötva vegna þess að kerfið er allt of stirðnað, of staðnað og stirt. Það er það sem er að og það er það sem við erum að reyna að gera tilraun til að fá bætt úr. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta núna. Ræða hv. þm. Skúla Alexanderssonar hefði gefið tilefni til margvíslegra andsvara. En úr því að hann er fjarstaddur skal ég að mestu hlífast við því. Eins furðulegan málflutning hef ég sjaldan heyrt. Hann snéri hér út úr varðandi leyfilega stjórn á fiskveiðum þar sem við fluttum till. um að það yrði athugað hvernig því yrði fyrirkomið vegna þess að við vorum ekkert ánægðir með þær ákvarðanir sem hafa verið teknar og það kerfi sem er við lýði og teljum að menn eigi að rannsaka hvernig sé skárst að koma því fyrir. Þar er líka tekið fram að menn verði að velja það kerfi sem hefur sem minnst skrifræði í för með sér. Hv. þm. hafði því snúið öllu á haus að því er þetta varðar. Hann talaði gegn þessari þáltill. hér en síðan sagði hann: „Lítil fyrirtæki geta ekkert í markaðsþróun, það eru bara gömlu, góðu, sterku, stóru fyrirtækin eins og SH og SÍS sem geta eitthvað.“ En samt, ef þetta er staðreyndin, hvað er hann þá að óttast? Hvers vegna mega þau litlu þá ekki reyna að spreyta sig? Það skyldi þó ekki vera að það sé einhvers staðar ein lítil spíra sem gæti skilað afrakstri og sem væri mikils virði. En röksemdafærslan stendur gersamlega á haus þannig að það stendur ekki steinn yfir steini í þeirri ræðu. Herra forseti. Ég vænti þess að þessi till. fái skjóta og góða afgreiðslu í þinginu og tel mikils um vert að þingið manni sig nú upp í að taka afstöðu í þessum efnum þannig að það liggi fyrir hverjir það eru sem vilja frelsi og hverjir það eru sem heimta höft.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessarar till., hv. 3. þm. Reykn., sagði að viðskrh. treysti ekki framleiðendum í þessu máli. Hvaða reglugerð er þm. að fara fram á að viðskrh. breyti? Það skyldi þó ekki vera reglugerð sem hann gaf út sjálfur? Getur það verið að hann hafi ekki treyst framleiðendum einhvern tíma? Getur það verið að hann hafi talið það réttara að hafa eftirlit, eins og hér var komist að orði, með því hvernig útflutningsmálum sé háttað? Hann sagði að viðskrh. treysti sauðsvörtum almúganum fyrir innflutningsmálum en ekki framleiðendunum. Hér flytur hann till. um innflutningsfrelsi í gær, breytingu á eigin reglugerð, útflutningsfrelsi í dag, breytingu á eigin reglugerð. 

Sama þingflokki líka.

Meira að segja í sama þingflokki, já, já, já, já, það er alveg ljóst mál. Hv. 1. flm. vék að því að ég treysti ekki framleiðendum. Síðan var verið að tala um einokunarfyrirtæki. Hverjir eru það sem eru aðilar að þessum samtökum, Skreiðarsamlagi. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Sambandi ísl. fiskframleiðenda, síldarútvegsnefnd? Eru það ekki framleiðendurnir sem hafa talið þetta skynsamlegustu aðferðina fyrir sig við þær kringumstæður sem þeir starfa? Það var verið að undirrita í gær samning á milli íslensku ríkisstj. og sovésku ríkisstj. um síld. Undir hvaða öðrum kringumstæðum skyldi það hafa gerst? Við verðum bara að átta okkur á því að við mælumst ekki einir við. Hvernig skyldi saltfisksala til Portúgals geta gerst þegar um er að ræða einn innflyt anda til Portúgals?

Hvernig er með Reagan?

Ég var að tala um saltfisk og Portúgal.

Við erum að tala um úfflutning.

Ég var að tala um saltfisk og Portúgal og það kom ekki í hug minn að Reagan væri þar. Við skulum bregða okkur til Bretlands. Það flytja allir út þangað. Það er, eins og hér var réttilega sagt áðan, vegna eftirlits sem pappírar eru stimplaðir. Við skulum fara til Reagans úr því að hv. 3. þm. Reykn. vill hafa hann að leiðarljósi. Það eru ekki bara sjálfstæðismenn og Sjálfstfl. hér heldur eru það líka repúblikanarnir í Bandaríkjunum sem eru hans leiðarljós eftir því sem mér heyrist. Hvernig er það í Bandaríkjunum? Við flytjum út ferskan fisk þar. Það er ekkert gert annað en að stimpla. Það eru fluttar út fisktegundir til Bandaríkjanna af útflytjendum hér. Það er hins vegar í sambandi við ákveðna tegund af fiski sem er flutt úf af ákveðnum aðilum að menn telja skynsamlegra að haga hlutunum með þeim hætti sem þar er gert. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum að ræða hér um mikið hagsmunamál þegar um er að ræða útflutning. Þó að það sé ósköp eðlilegt að menn skipti um skoðun hafa engar forsendur breyst í þessum málum frá því að þessi reglugerð var gefin út nema að það sé hugarfarsbreyting hjá þm. sem flytja þessa till. Í dag er hægt að flytja út og það þarf engu að breyta til að gera þá hluti sem hv. þm. talar um. Það eina sem hér er gert ráð fyrir er að hið opinbera geti haft eftirlit með því að útflutningnum sé hagað þannig að það sé þjóðarbúinu fyrir bestu. Það er allt og sumt. Við skulum átta okkur á því að framleiðendurnir eru ekki í sínum samtökum bara svona upp á grín, þeir eru það vegna þess að þeir telja hag sínum betur borgið. Við skulum gera okkur grein fyrir því að Sölusamband ísl. fiskframleiðenda er ekki stofnað 1932 bara upp á punt. Menn áttuðu sig á því að þau undirboð sem þá voru á erlendum mörkuðum ástunduð af íslenskum framleiðendum voru engum til góðs. Þetta er mergurinn málsins. Hér kom hv. 2. þm. Reykn. inn á ákveðin mál sem eru ekki hvað þýðingarminnst í sambandi við útflutning, þ. e. breytingar á málefnum banka og gjaldeyrismála. Þar hafa verið gerðar ýmsar breytingar og er enn verið að gera og munu verða gerðar einmitt til að lagtæra í sambandi við útflutninginn. Hv. 4. þm. Vesturl. kom með dæmi þar um varðandi útflutning og fyrirgreiðslu í sambandi við banka á s. l. ári. Ég held að það sé miklu skynsamlegra fyrir okkur að reyna að einbeita okkur að því að koma þeirri vöru, sem við framleiðum, á markaði, vinna markaði. En um leið og við höfum unnið þá skulum við ekki haga okkur þannig að þeir stórskemmist. Hér kom hv. 8. þm. Reykv. Stefán Benediktsson og gaf í skyn umsagnaraðild samtaka framleiðenda. Það er alrangt, það kannast ég ekki við og ég veit að mínir forverar í viðskrn. kannast ekki við það heldur. Í upphafi ræðu hv. 6. þm. Reykv. sagðist hann hafa haft fregnir af því að ég hafi talað gegn frelsi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins. Hann orðaði það svo að ég hefði gert það líka í ræðu minni hér áðan. Honum hefur verið sagt rangt til ef það hefur verið gert því að það var einmitt ekki svo að ég talaði gegn frelsi í útflutningi, ég benti einmitt á að ég hefði aukið frelsi í útflutningi. Iðnaðarvörurnar voru ekki frjálsar þegar hv. 3. þm. Reykn. var viðskrh. en þær eru frjálsar í dag. Ég vil eins mikið frelsi í útflutningi og mögulegt er. Ég er alveg sammála hv. þm. Þegar hann lauk sínu máli var hann kominn að nákvæmlega sömu niðurstöðu og ég í minni ræðu, að við skyldum hafa eins mikið frelsi og við gætum, það væri ekki skynsamlegt að hafa þetta galopið og við yrðum að hafa eftirlit. Þetta er akkúrat sú niðurstaða sem ég komst að í minni ræðu. Mér fannst hins vegar rétt, þar sem við vorum að ræða útflutningsmál og gagnrýni á það sem sumir kalla einokunarhringi, þ. e. samtök framleiðenda, að vekja athygli á hvernig þeir óska eftir því að þessum málum sé hagað. Ég tel að þar hafi verið unnið mjög gott verk sem okkur ber að virða, ekki bara vegna þess að það hafi verið unnið heldur að það hefur skilað okkur árangri og skilar okkur árangri í dag. Við eigum tvímælalaust að haga okkar útflutningi þannig að það skili þjóðarbúinu sem bestum árangri. Ef við virðum fyrir okkur hinar ýmsu vörutegundir í sjávarafurðum sem seldar eru þá er þetta með nokkuð mismunandi hætti. Það hefur verið vikið að síldinni, skreiðinni, saltfiski, ferskum fiski og það hefur verið vikið að frystum fiski. Þetta er nokkuð sitt með hverjum hætti og á hverjum stað er það eins og menn hafa talið skynsamlegast. Eins og hv. 6. þm. Reykv. sagði - og ég er honum sammála - gerist það ekki öðruvísi en að haft verði eftirlit. En með samþykkt á þessari till., sem hér er til umr., yrði það ekki gert. Ég er sannfærður um að það er ekki það sem þeir vilja sem vilja eins mikið frelsi og mögulegt er, þeir vilja það með þeim hætti að skynsamlegt eftirlit til að tryggja hagsmuni þjóðarbúsins verði viðhaft.



Herra forseti. Það hafa komið fram nokkrar mjög athyglisverðar og ég vil segja merkilegar upplýsingar í þessum umræðum. Í fyrsta lagi fer það ekki leynt hvað sumir hv. þm. eru hræddir við Framsfl. Ég þarf ekki að fara frekari orðum um það nema ég gæti vitnað í hv. þm. Stefán Benediktsson og hv. formann þingflokks Alþb. Það voru líka alveg nýjar og óvæntar upplýsingar að hv. 6. þm. Reykv. væri í þingflokki Sjálfstfl. Og í þriðja lagi var það mjög merkilegt og athyglisvert að sú reglugerð sem hv. 3. þm. Reykn. er að gera hér að umræðuefni og skammast út af er einmitt sett af honum sjálfum. Allt er þetta merkilegt. En ég stóð ekki upp fyrst og fremst til að vekja athygli á þessum atriðum. Ég stóð hér upp vegna þess að hv. 2. þm. Reykn. virtist ekki vera vel heima í hvernig málum er háttað í sambandi við útflutning á landbúnaðarafurðum. Svo er háttað þeim málum að það er ekkert sláturhús sem hefur leyfi samkv. erlendum reglum til að flytja út t. d. kindakjöt nema sláturhús sem eru á vegum þeirra kaupfélaga sem Sambandið hefur umboðssölu fyrir. Þó að þessi till. hv. þm. Alþfl. mundi verða samþykkt er engin breyting á þessu. Ég vil benda á það t. d. að fyrirtæki norður á Sauðárkróki hefur keypt gærur og þvegið þær, kallað það piklaðar gærur og til skamms tíma selt þær til Póllands. Nú er það lokað. Ég fór fyrir nokkrum árum til Noregs og ræddi þar við ráðamenn út af útflutningi kindakjöts þangað. Þar er einn maður sem hafði leyfi til að flytja inn kjöt frá Íslandi. Ég hef verið að þreifa fyrir mér, bæði gagnvart honum og ráðh., hvort ekki væri hægt að vinna þetta heima, setja þetta í aðrar umbúðir o. s. frv. Það er sett alveg blátt bann við því. Bændasamtökin í Noregi vildu hafa þetta svona og það kom ekki til greina að Norðmenn tækju við okkar kjöti. Þetta var mikilvægasti útflutningur okkar þá eins og hv. þm. muna eftir. Það var ekki talað um annað en að flytja þetta út í grisjum og þeir ynnu þetta sjálfir. Menn verða að athuga hvernig að þessum málum er staðið. Hafa menn virkilega trú á því t. d. með saltsíldina að haldast mundi uppi það verð sem síldarútvegsnefnd hefur tekist að fá fyrir síldina ef margir aðilar væru að bjóða síldina á þessum þröngu mörkuðum sem við þurfum að semja um verðið á? Halda menn það? Menn verða að passa sig á því að vera ekki svo trúaðir á frelsið að það hangi eins og myllusteinn við hálsinn á þeim. Ég vil bæta því við að fyrir nokkrum árum varð Sambandið fyrir aðkasti hvað eftir annað á stéttarsambandsfundum út af því hvernig það stæði að útflutningi á landbúnaðarvörum og sett var nefnd sem átti að rannsaka þetta. Nefndin fór töluvert mikið um og sendi menn til að reyna að athuga þá markaði sem sögusagnir voru um að væru fyrir hendi. En hver var árangurinn? Árangurinn sýndi að þetta var fleipur eitt. Þessari nefnd, sem lagði sig fram að reyna að finna þá, tókst það ekki, því miður. Þó að ég segi þetta er ég alveg með því að menn spreyti sig á því að reyna að finna markað og ég tek undir það sem hv. 2. þm. Reykn. sagði um viðskiptafulltrúa á vegum utanrrn. í öllum sendiráðum. Það er bara allt annað mál. En við megum ekki vera svo trúaðir á frelsið að við stefnum okkar framleiðsluvörum í hættu hvað verð snertir. Sumir af þeim mönnum sem nú eru í viðskiptum eru óprúttnir að selja sína vöru eða kaupa sína vöru. Væri hægt að ræða þau mál frekar bæði hér og annars staðar. Ég vil að þetta komi hér fram vegna þess að menn ræða um t. d. útflutninginn á landbúnaðarvörum á þann veg að það leynir sér ekki að menn þekkja það ekki nógu vel. Við vitum hvernig þessi mál standa í flestum löndum í nágrenninu. Það er sú landbúnaðarpólitík t. d. í Noregi að þar eru milli 30 og 40 mismunandi styrkir til bænda, t. d. í sambandi við sauðfjárafurðir. Bændur í Noregi fá verulega mikið hærra verð fyrir t. d. sínar sauðfjárafurðir en bændur á Íslandi. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Við þurfum á öllu okkar að halda til þess að reyna að halda uppi sem hæstu verði á okkar framleiðslu og haga okkur þannig að við séum ekki í hættu með það. Í sumum tilvikum er þetta það þröngt og svo viðkvæmt að ekki er hægt að hafa það nema á einni hendi. Hitt er það að það getur vel verið að ekki sé óskynsamleg lausn að koma á kerfi eins og er t. d. í Noregi. Það vill svo til að formaður útflutningsráðs Norðmanna, sem þekkir marga á Íslandi, er giftur íslenskri konu. Hann hefur dvalist hér, dvaldi hér á stríðsárunum öllum. Þennan mann þekki ég persónulega. Hjá Norðmönnum er mjög skynsamlega að þessum málum staðið. Það eru margir aðilar í þessu ráði. Þar eru margs konar hagsmunir í veði. Margir eiga aðgang að þessu ráði og hafa þar a. m. k. umsögn í sambandi við þau vinnubrögð sem þar eru höfð í frammi.



Herra forseti. Það er mjög gaman að hæstv. viðskrh. þegar hann kemur upp í stólinn til að skemmta sér yfir því að ég skuli flytja tillögu á grundvelli reglugerðar og um breytingu á reglugerð sem ég hafi sjálfur gefið út. Ég hef ekki dregið neina dul á að ég hafi gefið út þessa reglugerð, en mér finnst alveg sjálfsagt að málin séu skoðuð þó að reglugerðin sé út gefin af mér. En það er ekki meginerindi mitt hingað upp í stólinn, heldur hitt að fáein atriði af því sem annars vegar ráðh. og hins vegar hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði áðan vekja til umhugsunar. Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði að menn skyldu íhuga hvað það væru til óprúttnir menn að því er varðaði sölu á afurðum og reyndar kaup líka. Hér kemur fram það viðhorf að framleiðendunum er ekki treyst til að taka skynsamlegar ákvarðanir. Væntanlega er það svo að þessi óprúttnu aðilar, sem áttu að hafa keypt vörurnar, hafa keypt þær af einhverjum og þá væntanlega framleiðendunum. Menn tala um þrönga markaði hjá okkur. Það getur verið að í vissum greinum og á vissum tímum séu þröngir markaðir, en það er ekki almennt eða alltaf. Hv. þm. Valdimar Indriðason var að lýsa framtíðarmöguleikum í sambandi við sjávarútveginn svo að menn geta ekki haft það eitt að leiðarljósi að ævinlega verði mjög þröngir markaðir. Þar að auki sannar röksemdin um þrönga markaði ekkert sérstakt í þessum efnum. Hæstv. ráðh. sagði að það væri auðvitað framleiðendanna í sjávarútveginum að taka ákvörðun um hvernig þeir vildu haga þessum málum. Það er rétt. Þeir eiga að fá að taka ákvarðanir um að nota SÍF eða SH eða SÍS eða hvern þann aðila sem þeir vilja til að selja sínar vörur. Það er enginn að meina þeim það með þessari till. Alls ekki. Það er einmitt verið að tryggja að þeir fái að ráða því hvernig þessum málum sé hagað. Það sem hins vegar felst í orðum ráðh., þegar hann vill engu breyta, er að hann heimtar ekki að þeir fái að ráða, heldur að hann fái sjálfur að ráða því. Það er ákvörðunarvald ráðh. sem er hér til umræðu, skömmtunarvald ráðh., og það vill hann ekki skerða. Það er ekki spurningin um að framleiðendurnir ráði, heldur spurningin um að ráðh. fái að ráða og skammta. Því vill hann ekki breyta. Hæstv. ráðh. sagði að menn yrðu auðvitað að hugsa um þjóðarhag í þessu máli. Það er rétt. Auðvitað eiga menn að hugsa um þjóðarhag. En viðhorf ráðh. er að hann hafi vitið að því er varðar þjóðarhag. Hæstv. ráðh. er að segja: Ég á að ráða þessu. Ég veit um þjóðarhag. Hæstv. ráðh. er að segja: Þjóðarhagur, það er ég.



Herra forseti. Að því hníga þung rök að íslensk skáld séu hjartfólgnari þjóð sinni en gerist með milljónaþjóðum, enda er skáldskaparhefð okkar rík og jafngömul fyrstu byggð hér á landi. Tungan er torlærð og skilin af fáum mönnum erlendum svo að þeir geti notið bókmennta okkar til hlítar. Hvort tveggja veldur því að þjóðinni er annt um sóma skálda sinna á erlendum vettvangi, en þau eru hins vegar ekki metin af verkum sínum þar eins og þau eru skrifuð á íslensku. Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs eru veitt árlega og ber hverri þjóð að leggja fram tvö skáldrit á þeim tungum sem talaðar eru í Danmörku, Noregi eða Svíþjóð. Finnar hafa þá sérstöðu að ríkismálin eru tvö, sænska og finnska, og margir þeirra jafnvígir á hvort þeirra sem er, enda eiga þeir athyglisverða bókmenntahefð að baki á þeim tungum báðum. Færeyingar skrifa dönsku og færeysku jöfnum höndum enn sem komið er. Af þeim sökum er auðvelt fyrir finnskt skáld eða færeyskt að fá verkum sínum snúið á sænsku eða dönsku og leiðrétta þýðingarnar og lagtæra eftir því sem þörf krefur. Þetta horfir öðruvísi við okkur Íslendingum. Sænsk tunga hefur aldrei fest hér rætur og enginn stafur er fyrir því að hún sé okkur tamari en til að mynda enska, franska eða þýska þó svo að við höfum deilt konungi með Dönum svo öldum skiptir. Að sjálfsögðu hljótum við Íslendingar að minna á að íslenskan geymir ein sem lifandi mál elstu skáldverk og bókmenntir norrænna manna. Fyrir þá sök ætti metnaður allra norrænna þjóða að standa til þess að íslensk tunga sé virt til jafns við aðrar tungur norrænar þegar að því kemur að úthluta bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs. Skiptir í því efni ekki máli þótt Íslendingar séu færri en Danir, Norðmenn eða Svíar. Þótt það sé glöggt af íslenskum sjónarhól að íslenska skuli jafngild öðrum tungum norrænum til bókmenntaverðlauna eru flm. við því búnir að andmælum verði hreyft gegn því af mörgum þm. í Norðurlandaráði svo að málið dagi þar uppi eða falli. Þær mótbárur hafa m. ö. o. heyrst að íslenskan sníði öðrum þjóðum á Norðurlöndum of þröngan stakk, þ. e. þær yrðu að ganga undir það jarðarmen að í dómnefnd veldust einungis þeir sem vald hefðu á þessari fjarlægu tungu, íslenskunni, þvílíkir menn séu fágætir svo að valið yrði einhæft um of þegar til lengdar léti. Með sömu rökum má segja að úrval þeirra, sem færir eru um að snúa íslenskum skáldritum á tungur Dana, Norðmanna eða Svía, sé bundið við fáa einstaklinga svo að hætt sé við að þýðingarnar verði einhæfar þegar fram í sækir. Flm. óttast m. ö. o. að íslenskan fái ekki að njóta sannmælis enn um sinn þó svo að íslensk skáld og rithöfundar gjaldi þess. Að þessu sinni völdu Íslendingar „36 ljóð“ eftir Hannes Pétursson og „New York“ eftir Kristján Karlsson vegna veitingar bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 1985. Hannes Pétursson lagði stund á germönsk fræði og bókmenntir í Þýskalandi. Kristján Karlsson bjó um árabil vestanhafs og hefur gefið út ljóð á íslensku og ensku, enda jafnvígur á þær tungur báðar. Eins og skilyrðin eru var sú leið lokuð að hann sneri ljóðum sínum sjálfur á ensku sem þó verður að ætla að gæfi dómnefnd bókmenntaverðlauna ekki síður hugmynd um gildi ljóða hans en þýðing annars manns á sömu ljóðum á nýnorsku. Höfundareinkenni hljóta að dofna þegar annar maður en höfundur kemur til sögunnar, orðar alla hugsun að nýju og ræður hinni endanlegu gerð ljóðsins. Einhverjir bestu þýðendur á íslenska tungu, Einar Benediktsson, Skuggi, Magnús Ásgeirsson og Helgi Hálfdanarson spreyttu sig allir á Ferhendum tjaldarans eða Rubáiyát og eru þýðingarnar allar snjallar, en bera þó skýr höfundareinkenni sinna þýðenda. Gunnar Gunnarsson skrifaði nær allar bækur sínar á danska tungu og Einar Kvaran, Magnús Ásgeirsson og Halldór Laxness íslenskuðu þær í rómuðum þýðingum, en þó var Gunnar ekki í rónni fyrr en hann hafði sjálfur lokið því sama verki. Flm. hafa ekki séð þær þýðingar sem að þessu sinni voru lagðar til grundvallar við úthlutum bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs og hafa ekki ástæðu til að ætla annað en að þær séu góðar. Þessi till. má því ekki skoðast sem gagnrýni á Inge Knutsson og Knut Ødegård. Ef þm. í Norðurlandaráði treysta sér ekki til að falla frá andstöðu við íslenskuna er einsýnt að látið sé á það reyna hvort þeir unni íslenskum skáldum og rithöfundum þeirrar sanngirni að vera ekki rígbundnir við tungur Dana, Norðmanna og Svía. Fyrir þá sök er hér lagt til að Íslendingum verði heimilt að leggja verk sín fram á ensku, frönsku eða þýsku. Með því næst að vísu ekki fullur jöfnuður, fjarri því, en það yrði samt spor í átt til jafnaðar. Herra forseti. Þetta er grg. sem fylgdi till. til þál. um bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs svohljóðandi: „Alþingi skorar á ríkisstj. að beita sér fyrir því að reglum um tilhögun bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs verði breytt á þann veg að Íslendingar leggi bókmenntaverk sín fram á íslensku. Að öðrum kosti sé þeim heimilt að leggja fram þýðingar á ensku, frönsku eða þýsku engu síður en dönsku, norsku eða sænsku.“ Þessi till. er mjög hógvær og grg. sömuleiðis. Það olli mér því miklum vonbrigðum þegar ég frétti af og hef nú lesið undirtektir íslenskra alþm., sem í Norðurlandaráði sátu, við þessa till. Ég held að alþm. hljóti að vera kunnugt að þeir eru fágætir og hafa verið fágætir þeir menn sem hafa með fullri reisn getað snúið íslenskum skáldverkum, ég fala ekki um ljóðum, með þeim hætti á erlendar tungur að sómi sé að. Ég get tekið sem dæmi hið breska skáld Auden, sem þýddi ýmis ljóð úr Sæmundar-Eddu. Væri það nú skoðun Íslendinga í Norðurlandaráði að þvílíkt höfuðskáld væri ekki þess virði, ef hann legði fyrir sig að snúa ljóðum samtímaskálda yfir á enska tungu, þá væri hann óverðugur þess að hægt væri að leggja hann fram til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs til rökstuðnings því að íslensk skáld hefðu mikinn boðskap að flytja og þá andagift sem hann hrífur með sér? Mér er t. d. kunnugt um að annað þeirra skálda sem að þessu sinni áttu bók sem valin var vegna bókmenntaverðlauna, Kristján Karlsson, hefur verið í nánu sambandi við mann sem hefur snúið verkum hans á enska tungu. Ég get ekki skilið að það gæti orðið neinum Íslendingi til tjóns þó svo að slík þýðing yrði lögð fram til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs til stuðnings og styrktar því að menn annarra þjóða geti skilið hver sé boðskapur, hvert sé ágæti og hver séu helstu einkenni hinna íslensku skálda. Ég get vel komið til móts við það sjónarmið, sem ég sé að hinn finnski menntmrh. hygg ég að hann sé hefur, að það kunni að vera svo að þeir menn sem veljist til þess að kjósa skáldverk til bókmenntaverðlauna kunni ekki skil á þessum höfuðtungum þrem Evrópubúa, þýsku, frönsku og ensku. En er þá nokkuð því til fyrirstöðu að við sjáum svo um að úrvalsþýðingar verði lagðar fram samtímis þýðingum á skandinavísku, þegar við vitum það líka að þær þýðingar hafa verið mjög misjafnar og stundum svo að þýtt er stafrétt og menn kannast ekki við að umsnúningurinn á þessi mál fyrirfinnist í viðkomandi móðurmáli? Ég get tekið sem dæmi það sem hv. þm. Árni Johnsen hafði yfir í sjónvarpsþætti, þegar það var þýtt stafrétt að sólin stafar geislum. Mér skilst að þar hafi verið notuð sögnin „að skrifa“ í hinni dönsku þýðingu.

Þetta er orðrétt þýðing.

Orðrétt þýðing? Er ekki í hinni dönsku þýðingu „skriver“? Var það ekki sagt?  
            

Það var ekki verið að þýða það.

Geislar hennar út um allt...  Við skulum á hinn bóginn harma að íslenskir alþm. skuli vanhugsað setja fótinn fyrir það á þingi Norðurlandaráðs að auka rétt íslenskra skálda til þess að þeirra boðskapur fái að njóta sín á erlendum tungum og í huga erlendra manna. Sú till. sem ég flutti hér ásamt mínum flm. er ekki flutt af einhverri tilgerð. Hún er ekki mín hugarsmíð. Hún er flutt vegna þess að það hefur komið fyrir að íslensk skáld og rithöfundar hafa verið meidd í sínum þýðingum sem lagðar hafa verið fyrir Norðurlandaráð. Það er ástæðan. Þetta er ekki einhver pjatttillaga. Og ætlar einhver þm. að halda því fram t. d., svo að við tökum eitt það mál sem mér skilst að Norðurlandaráð hafi gaman af að fjalla um íslensk skáldverk á, sem er nýnorska, - hvað ætli margir íslenskir menn geti skilið ljóð á nýnorsku svo að þeir geri sér grein fyrir því hvort vel eða illa sé þýtt? Ég þekki íslenska menn sem hafa viljað kynnast skáldum sem yrkja á nýnorsku sem frummáli. Þeir njóta þeirra kvæða betur í þýðingum á önnur mál vegna þess að þeir hafa aldrei heyrt nýnorsku talaða og kunna ekki að meta hana sem bókmenntamál. Ætlar einhver maður hér í þessum sal að halda því fram að danskur maður skilji boðskap á nýnorsku fremur en íslenskur sem aldrei hefur heyrt hana talaða né alist upp við hana? Ætla íslenskir alþm. að gerast sérstakir boðberar þess að það sé eitthvert ágæti að láta íslensk skáld ganga undir það jarðarmen að ljóð þeirra séu þýdd á afdalamál sem hvergi er talað og það jafnvel stundum af manni sem ólst upp á allt öðru málsvæði? Þetta held ég að sé kjarni málsins. Ég ætla ekki að standa í langri dellu um þetta mál. Ég veit að þm. munu hugleiða þessa till. Ég veit líka að innan Rithöfundasambandsins hefur þessi till. áhangendur vegna þess að í henni felst engin fyrirlitning á grönnum okkar. - Og niðurlagið á ræðu hv. þm. 5. landsk. þm. Eiðs Guðnasonar í orðaskiptum um þetta mál á Norðurlandaþingi var þess efnis að það var lítt til sóma og ef forseti hefði verið þar sem ber virðingu fyrir sínu embætti hefði hann veitt honum áminningu. Ég vil líka vekja athygli þingheims á því að hvorugur þeirra þm., ætli það hafi ekki verið tveir, sem mæltu gegn þessari till. á Norðurlandaráði hafði fyrir því að ræða við mig um þetta mál áður og var þeim þó kunnugt um fsp. hv. þm. Árna Johnsen. Herra forseti. Ég vil að lokum aðeins ítreka þetta: Með þessum tillöguflutningi mínum gengur mér það eitt til að reyna að finna leiðir til þess að íslensk skáld og rithöfundar standi sem næst jafnfætis skáldbræðrum sínum á öðrum Norðurlöndum, við reynum að finna einhverja leið til þess að komast yfir þann þröskuld sem okkar tunga er þegar aðrar þjóðir eru að reyna að kynnast verkum okkar listamanna. Reynslan sýnir að framboð á góðum þýðurum á skandinavísk mál er ekki sem skyldi og þar að auki eigum við skáld sem yrkja á tveim tungum, íslensku og ensku, sem valin hafa verið vegna Norðurlandabókmenntaverðlauna. Ég hef ekki heyrt einn einasta mann halda því fram að það gæti orðið í neins manns huga Íslendingum til hneisu þó t. d. maður eins og Kristján Karlsson hefði lagt ljóðabók sína fram vegna bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs jafnframt á enskri tungu. Sjálft skáldið, sjálfur höfundurinn, yrkir á þessum tungum báðum. Og ég vil spyrja að því: Er það móðgun í huga einhverra manna hér ef hann hefði gert það? Ef við erum að tala um bókmenntaverðlaun fyrir öll Norðurlönd get ég líka fallist á að við skulum reyna að stuðla að því að þau verk, sem þar eru lögð fram, séu þýdd á þessar tungur, dönsku, sænsku og norsku. Við skulum þá líka meina dönsku, sænsku og norsku sem þar eru talaðar. En ég vil segja: Til viðbótar hljótum við að ætlast til þess að fá að leggja þessar þýðingar fram á íslensku. Og ég vil enn fremur segja: Ef íslenskt skáld hefur þýðara á önnur tungumál, höfuðtungur Evrópu, ensku, þýsku og frönsku, þá getur það ekki spillt neinu fyrir neinum, orðið neinum til skammar, rýrt þjóðernisstolt eins eða neins þó þeir menn fái að snúa þessum verkum og þau séu enn fremur lögð fram. Það getur ekki verið ósanngjarnt, ef þeir sem dæma um málin skilja ekki frumtunguna, þótt skáldinu sé gefinn kostur á því að leggja fram tvær þýðingar af sínum verkum, þó svo að önnur þýðingin yrði á ensku eða þýsku. Ég vil leggja til, herra forseti, að þessari till. sé vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Vegna þessarar till. langar mig til að segja örfá orð. Þá er það fyrst að ég tel að það sé enginn ágreiningur um það að vilja veg íslenskrar tungu sem mestan. Vegur íslenskrar tungu er mikill. Ég vil nú ekki nefna hana grunnmál, enda er ég ekki vanur á sjó, en hugsanlegt væri að tala um íslenskuna sem móðurtungu annarra norrænna mála. Okkar mál er næst því máli sem mun hafa verið talað á Norðurlöndum fyrir svo sem eins og 1000 árum síðan. Okkur hefur lánast að varðveita þetta mál betur en öðrum Norðurlandaþjóðum. Okkar tunga er minna brengluð en það mál sem Danir, Norðmenn og Svíar tala. Hvers vegna höfum við afbakað málið minna? Það er vegna þess að við skrifuðum á íslensku fyrr, við eignuðumst íslenskt ritmál fyrr en aðrar þjóðir. Við vorum kannske ekki eins snjallir í latínu á 12. öld og grannar okkar í Skandinavíu eða Evrópubúar. Við vorum ekki mjög latínulærðir og við höfðum ekki aðra tungu til að tjá okkur á en íslensku. Ég verð að víkja í allri hógværð sögunni til Húnvetninga því að 1117–1118 var drepið niður penna á Breiðabólstað í Vesturhópi, eins og menn muna, á búi Hafliða Mássonar, vegna þess að það þurfti að hafa glöggar reglur um hvernig ætti að fara að ef einn dræpi annan. Nú eru Húnvetningar, eins og allir vita, og hafa alltaf verið miklir friðmenn en þeir láta ekki óátalið ef einhver fer að drepa annan. Ég held því fram að réttlætiskennd Húnvetninga og vankunnátta þeirra í latínu hafi ráðið því að við Íslendingar eignuðumst okkar ritmál á meðan Saxi fróði og það fólk varð að tjá sig á latínu. Herra forseti. Þetta er tillaga sem flutt er af dáð og dugnaði en er óþörf. Að álykta um það að Íslendingar leggi fram verk á íslensku er óþarfi því það er heimilt nú þegar. Það er einmitt það sem gert hefur verið. En venjan hefur hins vegar verið sú að verkin hafa verið þýdd á einhverja af granntungunum. Bókmenntaverkin eru valin af tveimur mönnum. Nú síðast voru þau valin af Jóhanni Hjálmarssyni og Heimi Pálssyni. Næst munu tvö íslensk bókmenntaverk valin af Jóhanni Hjálmarssyni og Sveini Einarssyni. Þessum mönnum er falið það vald að velja þessi bókmenntaverk og það gera þeir án íhlutunar annarra og bera ábyrgð á sínu vali. Dómnefndin er ekki stærri en þetta. Síðan er þýðandinn samþykktur af höfundi. Það er engum þýðanda nauðgað upp á höfund. Ef höfundur kærir sig ekki um að verk hans sé þýtt á sænsku, dönsku eða norsku þá kemst hann upp með það. Honum helst það fyllilega uppi. Það er engin spurning um það. Hins vegar tekur hann þá áhættu að allir dómnefndarmenn skilji ekki það bókmenntaverk sem lagt er fram. Hann tekur þá áhættu að allir dómnefndarmenn séu ekki læsir á íslenska tungu. Nú vill reyndar svo til að margir dómnefndarmennirnir geta notið bókmennta á íslensku. Það eru í fyrsta lagi tveir Íslendingar. Síðan situr í dómnefndinni einn Færeyingur. Síðan situr fyrir Noregs hönd í dómnefndinni Ívar Eskeland. Ég biðst afsökunar ef það hefur orðið breyting á með þessa menn, Færeyinginn eða Ívar Eskeland, ég hef ekki fylgst með því, en þeir sátu í dómnefndinni síðast. Þar að auki hinn kunni Íslandsvinur Per Olof Sundman sem sjálfur hefur reyndar hlotið bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs og mun lesa íslensku að mér er tjáð. Þannig er það alveg ljóst að þarna er dálaglegur hópur manna sem getur notið íslenskra bókmenntaverka. Hins vegar finnst mér ekki sanngjarnt að gera kröfu til þess að allir dómnefndarmenn séu læsir á íslensku, finnsku, grænlensku og samísku. Það eru merkilegar tungur líka eins og íslenska og ég hygg að það séu sjaldhittir þvílíkir málamenn sem ekki bara skilja þessar tungur allar saman heldur þurfa þeir að vera bókmenntamenn líka og hafa næman smekk. Ég vil leyfa mér að vitna til ályktunar frá ritstjórn Rithöfundasambands Íslands sem ályktaði um þetta mál og taldi þetta vanhugsaða till. Sú ályktun hefur birst í fjölmiðlum. Ég ætla ekki að fara að lesa þessa ályktun alla en vil þó aðeins grípa niður: „Auðvitað væri æskilegt að verk á íslenska tungu gætu staðið jafnfætis bókum á sænsku, dönsku og norsku fyrir dómnefndinni. Það er ljóst að í flestum þýðingum glatast eitthvað af gæðum hins upprunalega texta. Hvað varðar bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs stöndum við Íslendingar hins vegar í rauninni einungis frammi fyrir vali milli þess að sætta okkur við það forskot sem danskir, sænskir og norskir höfundar óneitanlega hafa eða á hinn bóginn hreinlega hætta þátttöku í samkeppninni. Að halda til streitu kröfunni um að verk skuli eingöngu lögð fram á hinni upphaflegu tungu getur ekki leitt til annars en að verðlaunaveitingunni verði hætt, hún verður óframkvæmanleg. Þá munu íslenskir höfundar endanlega hafa glatað möguleikanum á að hljóta þessi verðlaun. Núverandi framkvæmd þessarar verðlaunaveitingar hefur einnig haft þann kost að á hverju ári hafa verið þýddar tvær nýjar, íslenskar bækur höfundunum að kostnaðarlausu og án þess að þeir hafi fyrir fram gert samning um útgáfu þeirra við erlendan forleggjara, en sá kostnaður mun að sjálfsögðu glatast nái hugmyndir flm. fram að ganga.“ Þá skulum við hugleiða það hvort íslenskir rithöfundar eða finnskir rithöfundar hafi verið settir hjá við úthlutun bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs á undanförnum árum: Ég held að það sé ekki hægt að halda því fram með haldbærum rökum. Tvö ágæt íslensk bókmenntaverk hafa hlotið verðlaun. Einungis þrjú norsk bókmenntaverk hafa hlotið verðlaun á þessum tíma. Þannig hefur þessi þröskuldur alls ekki reynst Íslendingum ókleifur. Þar að auki hafa fimm Finnar hlotið þessi verðlaun og þar af eru fjórir finnskumælandi og skrifa sín verk á finnsku. Einungis einn af þessum Finnum er sænskumælandi. Auðvitað er þetta þröskuldur en við því er ekkert að gera. Hann er ekki ókleifur eins og dæmin sanna. Auðvitað eru fjölmörg dæmi þess að illa hafi verið þýtt, sjálfsagt bæði þau bókmenntaverk sem þýdd hafa verið í þessu skyni og þó eru hin náttúrlega miklu fleiri sem öðruvísi eru tilkomin. En ég hef fyrir mér mjög dómbæra menn um það að sumt af þessum þýðingum hafi verið mjög vel af hendi leyst hvað varðar íslensku bókmenntaverkin. Það sem mér finnst algerlega fráleitt við þessa till. er sú hugmynd flm. að gera því skóna að farið verði að leggja fram þýðingar á ensku, þýsku eða frönsku. Það væri sjálfsagt ef hér væri um að ræða t. d. bókmenntaverðlaun sem Evrópuráðið efndi til en mér finnst þetta fráleitt í norrænu samstarfi. Ég er einnig mjög óánægður með hvað mér finnst grg. anga af andnorrænu viðhorfi. T. d. segir hér í grg., með leyfi forseta: „Þetta horfir öðruvísi við okkur Íslendingum. Dönsk tunga hefur aldrei fest hér rætur og enginn stafur er fyrir því að hún sé okkur tamari en t. a. m. enska, franska eða þýska, þó svo að við höfum deilt konungi með Dönum svo öldum skiptir.“ Þetta finnst mér óþarflega og ómaklega fram sett. Ég hef fyrir því Sigurð Nordal prófessor, hann orðaði það svo að danska væri gluggi okkar til umheimsins. Hann skýrði það þannig að það væri heldur minna verk fyrir Íslendinga að læra dönsku þannig að þeir kynnu hana til nokkurrar hlítar og gæfu notið á henni bókmennta- og vísindarita heldur en t. d. ensku, þar eð orðaforði ensku er svo miklu meiri en dönsku. Mér finnst þessi till. vera allt of ameríkaniseruð. Ég tel að við Íslendingar eigum heima í hópi Norðurlanda og ég leggst gegn því að við förum að slíta þau bönd til þess að reyna að tengja okkur fastar við hina engilsaxnesku veröld.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið. Ég vil aðeins bæta örfáum atriðum, sem hér skipta máli, við það sem hv. 2. þm. Norðurl. v. sagði áðan. Það eru tvær ástæður til þess að bækur, sem lagðar eru fram í Norðurlandaráði, eru þýddar á eitthvert hinna norrænu mála. Fyrst til þess að dómnefndarmenn eigi auðveldara með að lesa þær, þeir sem ekki lesa íslensku, en ekki síður eru þær þýddar í því skyni að þær séu tilbúnar til útgáfu á Norðurlöndunum. Menningarmálanefnd Norðurlandaráðs veitir á þessu ári 405 þús. danskar kr. til að koma þessum bókum út. Meiningin með verðlaunum Norðurlandaráðs er ekki síst sú fyrir utan að veita höfundum viðurkenningu að kynna bókmenntir milli þessara landa sem standa að því sem við köllum Norðurlönd. Það er þess vegna tæplega hægt að ætlast til þess að norræn samvinna og stofnanir hennar séu að eyða fé í að þýða bækurnar á önnur tungumál en Norðurlandatungumálin því að til þess er leikurinn gerður, að kynna bókmenntir Norðurlandanna á Norðurlöndum öllum. Þetta hélt ég að hver einasti maður vissi. En fyrst hefði ég auðvitað átt að geta þess að hér í till. til þál. er skorað á ríkisstj. að beita sér fyrir því að reglum um tilhögun bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs verði breytt á þann veg að Íslendingar leggi bókmenntaverk sín fram á íslensku. Það er gert. Það er heldur ekkert sem bannar hvorki Kristjáni Karlssyni né öðrum að láta fylgja með til dómnefndanna enska, franska, ítalska eða hvers konar þýðingu sem er. Hins vegar er fé veitt til að þýða þessar bækur á norræn tungumál vegna þess að það er leitast við að gefa þær út á Norðurlöndunum. Það hefur ekki verið síst það gagn sem íslenskir rithöfundar og íslensk menning, íslensk þjóð, hefur haft af þessari verðlaunaveitingu, hvort sem verkin hafa fengið verðlaun eða ekki, að þau hafa verið gefin út. Þetta þrennt, sem ég hef hér minnst á, gerir þessa till. hreinlega með öllu óþarfa. Það er algjör óþarfi að samþykkja þessa till. vegna þess að það er ekkert í henni sem ástæða er til að samþykkja. Þá er kannske nær að tala um grg. Sannleikurinn er sá að hún er í raun og veru enn þá sorglegri. En áður en ég vík aðeins að því vil ég endilega leyfa mér, vegna þess að það kann vel að vera að hv. þm. Árni Johnsen telji sig kunna norsku, að halda því fram að ég sé ögn betri í norsku en hann. Ég held að hv. þm. Halldór Blöndal hefði átt að fletta upp í orðabók áður en hann notaði kunnáttu hv. þm. og flokksbróður síns, Árna Johnsen, sem heimild. „Solen skriver“ á norsku þýðir „sólin stafar“. „Solskrivning“ á norsku þýðir „sólstafir“. Það er líka til annað eldra orð sem heitir „solskrev“. Ég vona þá að þm. séu sammála því að þetta dæmi sem hv. þm. Árni Johnsen tók um slæma þýðingu er algjörlega út í hött, þetta er m. a. s. orðrétt þýðing. Þá er það upplýst og verður ekki rengt, ég vísa til orðabókar. En þá ætla ég aðeins að snúa mér að þessari grg. Hún hefst á því „að íslensk skáld séu hjartfólgnari þjóð sinni en gerist með milljónaþjóðum“. Þetta er mikil fullyrðing. Svo hjartfólgin eru þessi skáld hinu háa Alþingi að hér inni eru nú staddir í þessari þýðingarmiklu umr. sjö, átta þm. fyrir utan forseta og skrifara. Fyrir fimm mínútum síðan var hér í salnum enginn nema ræðumaður, forseti og skrifari. Ég held að íslenskri ritlist sé enginn greiði gerður með svona þjóðrembu. Sem betur fer eru skrifaðar bækur á Íslandi og ég ætla að vona að því verði haldið áfram. Við skulum hins vegar horfast í augu við að þjóðin les ekkert betri bækur hér uppi á Íslandi en aðrar þjóðir gera. Það er ekkert sem liggur fyrir um það. Það er meira keypt af bókum hér en víðast hvar annars staðar en lestur er ekki endilega spurning um magn heldur um gæði þess sem lesið er. Ég tel þess vegna að svona þjóðrembuyfirlýsingar séu gjörsamlega út í hött og engum til gagns. Hver segir að íslensk tunga sé torlærðari en aðrar tungur? Ég hef aldrei nokkurn tíma heyrt nokkurn málfræðing halda því fram að íslensk tunga sé eitthvað torlærðari. Venjulega er það svo að erlend tunga er öðrum þjóðum torlærð og þess vegna liggur það í hlutarins eðli að skáldverk verður aldrei alveg eins á annarri tungu, það liggur alveg ljóst fyrir. Jafnvel þó að Kristján Karlsson þýddi sjálfur ljóð sín á enska tungu er ensk tunga að allri gerð svo gjörólík íslenskri að þar gæti aldrei verið um sama skáldskapinn að ræða, auk þess sem ég hef þá tröllatrú - og hef svo sem fræðimenn fyrir mér í því - að engin manneskja getur verið gjörsamlega tvítyngd. Annað málið verður alltaf nær henni en hitt. Auðvitað eru því blæbrigði milli tungumála sem ekki er hægt að þýða svo að sama verkið verði eftir. Þess vegna er það alrangt, sem hér stendur, að í Finnlandi séu tvö mál og þess vegna eigi Finnar auðvelt með að kanna hvort þýðing á verkum þeirra á sænsku sé eins og hún eigi að vera. Í fyrsta lagi eru hundruð þúsundir Finna sem kunna ekkert í sænsku. Ég vænti þess að þm. viti hversu lítill hluti finnsku þjóðarinnar er sænskumælandi. Við sem sitjum í Norðurlandaráði verðum að sætta okkur við það að þar sitja með okkur í nefndum menn sem einungis tala finnsku. Og við kvörtum ekkert yfir því, þeirra mál er þýtt yfir á eitthvert tungumál, venjulegast sænsku að vísu. En ég held að það sé alveg sama vandamálið fyrir Finna að skila sínum verkum inn í Norðurlandaráð til verðlaunaveitinga eins og fyrir Íslendinga og ekki betra. Fullyrðing eins og sú að dönsk tunga hafi aldrei fest hér rætur kann rétt að vera, sem betur fer. En að dönsk tunga eigi hér engar meiri rætur en franska, þýska og enska er fjarstæða, þó ekki sé nema fyrir þá einföldu staðreynd að næstum því hvert einasta íslenskt barn lærir að lesa og skrifa dönsku. Ég er hrædd um að eldri kynslóðin, sem hér kaupir dönsk vikublöð í hundruð þúsunda tali hvern einasta mánuð, sé ansi nær danskri menningu en franskri eða þýskri. Og ég get upplýst hv. þm. Halldór Blöndal að gömul og góð vinkona mín, sem er á áttræðisaldri, brá sér til Bandaríkjanna og dvaldist þar í góðu yfirlæti. Hún skrifaði mér bréf og sagði að það væri yndislegt að vera í Ameríku. En það væri eitt sem væri alveg afleitt. Dönsku blöðin fengjust bara ekki í New York. Ég er ansi hrædd um að hún sé nær danskri menningu en enskri eins og gefur að skilja, enda væri það auðvitað með ólíkindum að svo væri ekki þar sem Kaupmannahöfn var höfuðborg Íslands um aldabil. Við skulum ekkert afneita þeim áhrifum sem þaðan komu því að þau voru ekki öll vond og áreiðanlega eiga menn eftir, þegar þeir hafa jafnað sig af þjóðarrembunni, að skrifa um það sanngjarnar bækur þó síðar verði. Um þetta mætti ræða lengi. En ég held að það sé ekki til gagns, hvorki norrænni samvinnu né íslenskri menningu, að halda uppi hroka á borð við það sem hér stendur. Einhvern veginn liggur að baki þessu nöldri, sem mér finnst þessi grg. vera, að Íslendingar, þessi yfirgengilega bókmenntaþjóð, skuli ekki hafa fengið verðlaunin nema tvisvar. Mér finnst það satt að segja aldeilis nóg og við megum vel við una. Það er ekki síst því að þakka að þeir höfundar, sem fengu verðlaunin, áttu því láni að fagna að hafa einhvern besta þýðanda af íslensku á norræn mál sem ég held að völ sé á og verði um langt skeið, sem er sænska skáldið Inge Knutson. Svo mikils er hann metinn fyrir þau verk sín í föðurlandi, Svíþjóð, að hann er á starfslaunum eingöngu við að þýða íslenskar bókmenntir og gerir satt að segja ekki mikið annað. Hann hefur full laun til þess. Við sem höfum verið svo heppin - og þá m. a. ég svo að ég veit nokkuð hvað ég er að tala um - að hann hefur þýtt verk okkar á aðrar tungur megum svo sannarlega vel við una. Það er ekki ástæða til að kvarta yfir þeim vinnubrögðum. Hvað eigum við að segja, sem í Norðurlandaráði sitjum, við setningu eins og þessari sem hér er í lokum grg., með leyfi forseta?: „Ef þm. í Norðurlandaráði treysta sér ekki til að falla frá andstöðu sinni við íslenskuna“ - Hvers konar yfirlýsingar eru þetta nú? - „er einsýnt að látið sé á það reyna hvort þeir unni íslenskum skáldum og rithöfundum þeirrar sanngirni að vera ekki rígbundnir við tungur Dana, Norðmanna og Svía.“ Þetta er vanþekking, hv. flm. Íslenskir rithöfundar eru ekkert rígbundnir við þessar tungur. Þeir mega svo gjarnan til frekari upplýsingar leggja verk sín fram fyrir utan sitt íslenska verk á hvaða tungu sem er. Gallinn er hins vegar sá að ég býst við að fæstir þeirra vilji standa í því að kosta það sjálfir. Það eina, sem ég hygg að menningarmálanefndin sé ekki sérstaklega ginnkeypt fyrir, er að eyða peningum í að þýða verkin fyrst á einhverjar heimstungur og síðan á tungur Norðurlandaþjóða vegna þess að tilgangurinn er að bækurnar séu gefnar út svo að ekki aðeins örfáir menn og bókmenntafræðingar í dómnefndunum lesi þær heldur lesendur á Norðurlöndum. Þess vegna eru þær þýddar á Norðurlandamál. Er þetta nú ekki að verða aðeins skýrara? En ég held að það sé alveg ástæðulaust að kvarta fyrir hönd Kristjáns Karlssonar að hann hafi ekki mátt leggja sína bók fram jafnframt á ensku. En ég efast hins vegar um að Norðurlandaráð hefði viljað borga fyrir þá þýðingu. Ég get að lokum upplýst hv. alþm. um að nýlega efndu norrænir skólabókaverðir til verðlaunaveitingar fyrir barnabækur á Norðurlöndum. Svo vildi til að ein bóka minna var þar tilnefnd. Ég get glatt hið anglosaxneska hjarta Halldórs Blöndals með því að ég sagði þessum skólabókavörðum að ég ætti raunar enska þýðingu á þessari bók. Henni var tekið með mestu þökkum vegna þess að það var jú ekki önnur þýðing til. Það er því engin móðursýki á Norðurlöndum gegn bókum á öðrum tungumálum. Þetta er bara svo einfalt að Norðurlandaráð er til þess stofnað að vinna að norrænni samvinnu og kostar þar af leiðandi ekki þýðingar bókmenntaverka nema á norrænar tungur. Ég held þess vegna að hversu góður hugur sem er að baki þessari till. til þál. hljóti hún að verka afskaplega ruglingslega á alla þá sem koma nálægt norrænni samvinnu og menn standi einfaldlega uppi, eins og sýnilegt var á þingi Norðurlandaráðs, og skilji bara ekkert í til hvers þessi till. er flutt. Þess vegna held ég að Alþingi Íslendinga sé enginn sómi gerður með því að vera að samþykkja hana og legg hreinlega til að sú nefnd, sem fær hana til meðferðar annaðhvort setjist fast á hana eða leggi til að hún verði felld.



Herra forseti. Ekki ætla ég að þrátta um það við hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur hvort okkar er betra í norsku 

Það er annað mál.

Það var einkennilegt að heyra ræðu hv. þm. og minnti mig á vísu eftir Steingrím Thorsteinsson. Slík var snilli þm., yfirburðavitneskja og miðlun á upplýsingum. „Má ég upplýsa“ sagði þm. oft. Vísan er svona, með leyfi forseta: Þegar runninn af þér er ídealski sviminn, neðst við askbotn undu þér með asklok fyrir himin. Og þarna komum við kannske að ákveðnum hlut sem á sér stað í norrænni samvinnu sem er um margt góðra gjalda verð en ekki algild ein og sér. Mönnum hættir einmitt til þess, finnst mér, að festast í norrænni samvinnu undir askloki stóru bræðranna þriggja. Og það finnst mér hv. þm. hafa gert í sínum málflutningi. Við erum að tala um reisn, rétt og virðingu íslenskrar tungu. Og við sem erum talsmenn íslenskrar tungu kaupum ekki slíkar dylgjur og fullyrðingar eins og hafa komið fram hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur og hv. þm. Páli Péturssyni. Orð skal standa, orð skal þýða það sem það á að þýða og það á ekki að rugla saman málum endalaust eins og gert er og ég mun víkja að aðeins síðar í mínu máli. Það er einnig undarlegt að heyra það hjá íslenskum þm. að það sé dónaskapur við norrænar frændþjóðir okkar að tala fyrir íslenskri tungu, tala fyrir rétti hennar á vettvangi Norðurlandasamstarfs. Það var undarlegt að heyra íslenskan þm. segja að hann þyrfti að þvo hendur sínar af slíkri till., eins og hv. þm. Páll Pétursson, forseti Norðurlandaráðs, hefur látið í ljós. Það er ekki langt síðan ungur íslenskur rithöfundur, Jakob Ásgeirsson, fjallaði um það í grein í Morgunblaðinu að tveir menn, Jón Sigurðsson forseti og Grímur Thomsen, hefðu fjallað á sínum tíma um rétt og stöðu íslenskrar tungu gagnvart öðrum Norðurlandamálum. Þeirra mál kemur heim og saman við þann málflutning sem við talsmenn íslenskrar tungu höfum haft uppi í þessum efnum. Það kom fram hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að menn væru hér með hroka og nöldur og að Íslendingar hefðu fengið nógu mörg verðlaun. Það er enginn að tala um verðlaun í þessu sambandi þegar rætt er um rétt íslenskrar tungu. Verðlaunin skipta minnstu máli í þeim efnum. En að tvær þjóðir eða fleiri geti staðið jafnréttis, jafnfætis og uppréttar, það er spurning um það. Það er spurning um að halda stöðu okkar þjóðfélags og okkar samfélags á alþjóðavettvangi en vera ekki með, eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns, undirlægjuhátt gagnvart erlendum þjóðum. Það er mergurinn málsins og skylt að leggja áherslu á. Hv. þm. Páll Pétursson sagði að ef höfundur kærði sig um gæti hann lagt fram verk sitt á íslensku og þyrfti ekki að leggja það fram á neinu öðru máli. Honum stæði til boða þýðing á sænsku, dönsku eða norsku. Hins vegar tæki hann þá áhættu að menn skildu ekki það sem lagt væri fram. Til hvers er þá af stað farið? Þetta þykir mér ekki góð pólitík hjá Húnvetningum sem eru nú vanir að vilja fá eitthvað fyrir sinn snúð. Eða til hvers er að leggja fram gögn ef enginn skilur þau? Er það ekki mergurinn málsins að menn skilji það sem um er að ræða í bókmenntum sem öðru? Þm. vitnaði einnig í finnska og grænlenska tungu. Ég ætla ekki í mínu máli að fjalla um rétt þeirra tungumála á þessu sviði. Það er rétt að heimamenn á þeim vígstöðvum geri upp við sig hvað þeir vilja. En það má benda á að bæði grænlenska og finnska eru af allt öðrum málstofni en íslenska, sænska, norska og danska og ekki kannske eins mikil hætta á að þar ruglist saman meiningar manna í þeim efnum, hugmyndir og orð í þýðingum. Það er ástæða til þess að rifja hér upp setningar sem ég setti upp og komu reyndar fram í sjónvarpsþætti sem flm. þessarar þáltill. vitnaði til, setningar sem undirstrika nauðsyn þess að íslensk tunga standi með sama rétti og aðrar norrænar tungur, sé ekki hliðar- eða aukabúgrein í þeim búskap, vegna þess að þær þrjár tungur sem Norðurlandaráð viðurkennir formlega, sænska, norska og danska, eru að ýmsu leyti orðnar eins konar víkingaenska. Má þar kannske sérstaklega vitna til dönsku og norsku. Við skulum taka þessi dæmi sem ég vék að: Man accepterer ikke denne attitude hvis det har stor konsekvens for systemet. Hvað er enska, hvað er danska, hvað er franska? Hvað eru menn að mikla fyrir sér að leyfilegt sé að leggja fram þýðingar á ensku eða frönsku og við höfum svona staðreyndir fyrir okkur í löggiltum, opinberum norrænum þýðingum? - Når vi har sott bagasjen på stasjonen så kan vi gå i swimmingpoolen om week-enden. Löggilt þýðing. Það er ekki langt síðan ég ræddi við einn mann sem starfar á norrænum samstarfsvettvangi, í Nordisk Industri Fond.  „Rafstýrð kerfi fyrir efnasambönd“. Þetta skilur að vísu ekki nokkur lifandi maður á Norðurlöndum. Menn verða bara að horfast í augu við það að Ísland stendur ekkert jafnfætis öðrum. Menn líta ekkert á Ísland eða íslenska menningu eða aðra þætti hjá íslenskri þjóð sem fullgilda þátttakendur í norrænu samstarfi. Það er bara mergurinn málsins, hvað sem menn eru að reyna að sýna á yfirborðinu og hvað sem menn þegja þunnu hljóði og vilja gerast miklar undirlægjur í þessum efnum og þora ekki að standa fyrir málstað íslenskrar tungu. Þetta vita allir sem hafa unnið á norrænum vettvangi. Og það hef ég gert ekkert síður en hv. þm. Guðrún Helgadóttir þó hún telji sig mun betri í norsku en ég. Það skiptir ekki máli. En með þessari þýðingu, „Elektronisk Kontrolsystem for Kjemikalier“, þá er ugglaust þjóðarstolti hinna norsku víkinga fullnægt. En eigum við að kyngja því að yfir á þessa bjögun sé æskilegt að þýða okkar stóru höfunda eins og t. d. Halldór Laxness og segja: Takk og aftur takk? Nei, það er spurningin um rétt íslenskrar tungu sem þetta mál snýst um, ekki verðlaun eða einhvern hégóma. En að standa með reisn í svip í samstarfi með öðrum þjóðum. Það er líka borðliggjandi staðreynd að margir sem starfa á norrænum vettvangi telja að þeir séu að tala norsku, dönsku eða sænsku, svona eftir því hvernig landið liggur, standa í þeirri meiningu, en eru að tala það sem kallast og er skandinavíska. Stundum er það 90% danska og 10% íslenska. Stundum er það 10% danska og 90% íslenska. Þetta er upp og niður eins og gengur. Ef við ætlum að fletja alla hluti út þá gerum við það með þessu móti. Ég er sammála því að það sé æskilegt að menn tali þau mál sem flestir skilja á hverjum stað. Ég er sammála því að ef góður norskumaður eins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir er að tala í Noregi, þá sé ekkert við því að segja að hún tali norsku. Það á ekki endilega að vera metnaðarmál hv. þm. að tala íslensku. En það er allt annað mál hvort við erum að tala um jafnan rétt og viðurkenningu á þeim rétti og síðan meti menn eftir efnum og ástæðum hvernig þeir eiga að skila sínum málflutningi svo með sóma sé, bæði fyrir hönd Íslands gagnvart þeim hugmyndum sem liggja að baki og gagnvart þeirri virðingu sem á að sýna íslenskri tungu á norrænum vettvangi. Það er full ástæða til að hvetja til þess að þessi þáltill. verði samþykkt. Hún er hvorki nöldur eða hroki. Hún er einfaldlega spurning um það hvort menn hafa áhuga á því að halda uppi virðingu íslenskrar tungu.,Það eru farin að fljóta inn ýmiss konar orð. Í útvarpsauglýsingum fyrir nokkrum vikum heyrði ég auglýsingu frá skemmtistað eða- veitingastað í Reykjavík um að í hádeginu yrði „jassbröns“. Þetta er ekki óalgengt orð í Skandinavíu í auglýsingum. „Jassbröns“ er væntanlega hádegisverðatími þar sem leikinn er jass og boðið er upp á hlaðborð margra rétta, sem í Bandaríkjunum er kallað brunch, jazzbruns. Að okkur stefna úr öllum áttum slík aðskotaorð. Og ef við stöndum ekki vörð um íslenska tungu í því samstarfi sem við sinnum mest, á Norðurlöndum, þá er hætt við að flæði skjótt að okkur úr öðrum áttum. Þess vegna er ástæða til að menn standi saman um það og horfi yfir hégómann og undirlægjuháttinn og samþykki hér þessa till.



Herra forseti. Ég var við ýmsu búinn þegar þessi umræða hófst miðað við þær undirtektir sem þessi till. hlaut hjá sumum Íslendingum á þingi Norðurlandaráðs. En ég átti ekki von á því að þessi till. yrði tilefni til þess að orð heyrðust eins og þau að það væri þjóðremba, hroki og annað því líkt að halda því fram að það væri sómi og stolt okkar Íslendinga ef við legðum bókmenntaverk skálda okkar fyrir á erlendum vettvangi að þau kæmust sem best til skila. Ég óska hv. þm. 10. landsk. þm. Guðrúnu Helgadóttur til hamingju með það að hún hefur fengið góðar þýðingar á sínum verkum á Norðurlöndum. Einn þm. hafði orð á því við mig að hafa lesið tröllasögu hennar og er það auðvitað mjög ánægjulegt ef sum þessara verka hafa fengið góða þýðingu. Ég er ekki að draga neitt úr því að þessi hv. þm. sé athyglisverður rithöfundur og eigi gott skilið, síður en svo, og hef alls ekki á móti því að verkum hennar sé snúið á Norðurlandatungur með sóma, ekki heldur á ensku. Þess vegna kom mér á óvart þessi mikla og sterka áhersla sem hv. þm. lagði á það hér í sínu máli að ekki væri önnur leið fær fyrir íslensk skáld, sem jafnframt væru skáld á annarri tungu en íslensku, og þetta skáld væri valið til verðlauna á erlendum vettvangi af opinberri hálfu, en að þá skyldi vera á kostnað skáldsins sjálfs sú vinna að snúa verkinu yfir á aðra tungu ef hún væri ekki á Norðurlandamáli. Ég vil vænta þess að þessi hv. þm. geti verið sammála um það í því dæmi sem við töluðum um. Við getum tekið Kristján Karlsson eða Sigurð A. Magnússon sem hefur annast ljóðaþýðingar á enska tungu. Ef hann yrði valinn til bókmenntaverðlauna þætti mér ekki nema eðlilegt að sómi okkar stæði til þess, Íslendinga, að gefa þessum skáldum kost á því að leggja sín verk fram jafnframt á ensku, auðvitað í trausti þess að þeir menn, sem dæma um bókmenntaverk hjá Norðurlandaráði, séu e. t. v. læsir á þá tungu og kunni betur að skilja og skynja höfundareinkennin og boðskapinn ef það er skáldið sjálft sem þýðir verkin á aðra tungu heldur en ef einhver annar maður kemur til, sem kannske hefur aldrei kynnst skáldinu persónulega, hefur kannske ekki lesið bækur viðkomandi skálds í samhengi og þekkir ekki þann grunntón sem liggur að baki þess að viðkomandi ljóð voru ort. Ég hélt nú satt að segja að þegar talað er við einn rithöfund um verk annars kæmi sá metingur og metnaður ekki upp að verið væri að reyna að gera lítið úr því að verkin kæmust til skila. Og ég vil ekki trúa því fyrr en á reynir að þeir alþm. séu til að þeir vilji ekki íhuga það með velvild að íslenska ríkið kosti þá einhverju til þess að skáld okkar haldi reisn sinni með erlendum þjóðum. Mér þykir afskaplega mikil lágkúra yfir því að kalla að maður sé ameríkaníseraður ef maður fer fram á það að íslenskt skáld, sem jafnframt yrkir á ensku t. d., fái rétt til þess að leggja þvílík verk fram til verðlauna Norðurlandaráðs. Ekkert er á móti því að verkinu sé jafnframt snúið á tungur Norðurlanda, nema síður sé. En ég spyr: Er það ósanngirni þá að segja að við ætlumst til þess þegar valið er verk vegna Norðurlandaverðlauna, ef markmiðið er að gefa sem flestum mönnum á öðrum Norðurlöndum kost á því að kynnast verkum íslenskra skálda, að þá sé valin þjóðtunga annarra Norðurlanda þegar snúið er? Hvort skyldi nýnorska eða íslenska vera fjær manni sem býr á Jótlandi? Það væri skemmtilegt að þeir bókmenntasinnuðu menn sem eiga sæti í Norðurlandaráði gerðu nú könnun á því t. d. á Jótlandi hvort væri aðgengilegra fyrir hina jósku bændur skáldverk á færeysku, íslensku eða nýnorsku. Ætli það liggi alveg ljóst fyrir að nýnorskan sé miklu auðskildari á öðrum Norðurlöndum heldur en t. d. íslenskan? Maður sem ekki hefur kynnt sér það tungumál og á sæti í bókmenntaverðlaunanefnd Norðurlandaráðs, hefur ekki lesið bókmenntir á því tungumáli, er hann fær um að dæma um verk á því máli? Það leyfi ég mér að efast um. En þetta er nú samt það sem mér skilst að fulltrúar Íslands í Norðurlandaráði telji sæma. Ég segi hér um íslenskuna: Tungan er torlærð. Þetta lagði hv. þm. svo út að ég segði að íslenskan væri torlærðari en aðrar þjóðtungur. Hvað er átt við þarna, um hvað er verið að tala? Það er verið að tala um það í þessu samhengi, því við erum að ræða um Norðurlandaráð, að sænskir, norskir og danskir menn eiga örðugra með að skilja íslensku til hlítar heldur en mál hvers annars. Hvort ætli norskur maður ætti auðveldara með að læra íslensku eða sænsku? Og hvort á danskur maður auðveldara með að skilja norsku eða íslensku? Og hver hefur reynslan orðið af þeim mönnum mörgum sem hér hafa sest að? Þeirra tök á íslenskunni eru mjög misjöfn. Ég held að það sé alveg óhætt að halda því til streitu að tungumál, sem hefur jafnmörg föll og hætti og íslenskan, sé forlært. Tunga, sem hefur jafnmikið af nýyrðum og lítið af alþjóðlegum orðum, er auðvitað torlærð. Annars mega menn svo sem leika sér með það hér í sölum og geta mín vegna talið að það sé þjóðremba að halda slíku fram. Mikið kom það mér líka í opna skjöldu þegar hv. forseti Norðurlandaráðs segir að þessi setning í grg. sé ómaklega fram sett: „Þetta horfir öðruvísi við okkur Íslendingum. Dönsk tunga hefur aldrei fest hér rætur og enginn stafur er fyrir því að hún sé okkur tamari en t. a. m. enska, franska eða þýska, þó svo að við höfum deilt konungi með Dönum svo öldum skiptir.“ Hvernig getum við dæmt þetta? Eigum við að dæma þetta t. d. með því að leggja saman þann fjölda enskra, þýskra og franskra bóka sem seljast hér í bókabúðum og bera saman við fjölda þeirra dönsku bóka sem hér eru seldar í bókabúðum? Er það réttur mælikvarði? Ætli það sé nokkur hér inni sem þorir að fullyrða að sala á dönskum bókum sé meiri á Íslandi en t. a. m. sala á enskum bókum? Ég er ekki alveg viss um það. Og við lítum á skáld okkar, hvar hafa þau lært? Eru meiri menningartengsl í þeim skilningi milli Skandinavíu en t. d. enskumælandi þjóða, Þjóðverja og Frakka? Sum skáld okkar hafa dvalið langdvölum í öllum þessum löndum. Gluggi Íslands er ekki lengur Danmörk þó svo hafi verið í eina tíð. Það er liðinn tími og við skulum vona að sá tími komi aldrei aftur að Kaupmannahöfn eigi að vera eini gluggi Íslendinga. Það er talað um hér að óþarft sé að flytja þessa till. þar sem Íslendingum sé heimili að leggja bókmenntaverk sín fram á íslensku. Það er auðvitað rétt, en í þeim skilningi að sú íslenska bók sé bara skrásett, vegna þess að þeir menn sem sitja í bókmenntaráði Norðurlanda eða verðlaunanefndinni geta ekki fjallað um hina íslensku þýðingu af þeirri einföldu ástæðu að það eru ekki nema sumir þeirra sem skilja hana. Þess vegna er þessi framlagning að meira eða minna leyti markleysa. Á hinn bóginn hlýtur tilgangurinn með þýðingunni á annað Norðurlandamál að vera sá að gefa þeim sem í Norðurlandaráði eiga sæti og eiga þar um að fjalla meiri möguleika til að skilja höfundinn út frá hans eigin skáldverkum. Og þess vegna hlýtur að koma mjög til álita fyrir okkur Íslendinga að gefa honum kost á því, þegar sérstaklega stendur á og hann getur fært rök fyrir sínu máli, að hann megi jafnframt leggja fram þýðingu á öðru máli en þessu, eigi annan kost en þennan þrönga kost einan. Viðkvæmnin er svo mikil að jafnvel setning eins og þessi: „Ef þingmenn í Norðurlandaráði treysti sér ekki til að falla frá andstöðu sinni við íslenskuna“ er talin út í hött. Er íslenska töluð á þingum Norðurlandaráðs? Nei, hún nýtur ekki sama réttar og aðrar tungur. Og við verðum að sætta okkur við þetta vegna okkar fæðar. Það er allt annað mál.

Þetta kallar hv. þm. andstöðu við íslenska tungu.

Ég kalla tóninn í ræðu þessa hv. þm. móðgandi fyrir íslensku þjóðina, sérstaklega þó tóninn í ræðu hans, fremur en akkúrat það sem hann sagði. Og ég sný ekki til baka með það  Ég tek hins vegar, eins og ég sagði áðan, undir með þm. um það að æskilegt sé að þessar bækur komi út á öðrum Norðurlandamálum og þá á ég auðvitað við þjóðtungurnar. En hvernig má það vera að þm. hér geti haldið því fram að það sé jafnvel erfiðara, ég man nú ekki hvor þessara hv. þm. sagði það, að það væri jafnvel erfiðara að fá góðan þýðara af finnsku á sænsku heldur en af íslensku á dönsku eða sænsku eða norsku? Skyldi þetta vera rétt? Skyldi það vera svo að það séu jafnmargir menn á Íslandi jafnvígir á íslensku og eitthvert þessara Norðurlandamála eins og menn í Finnlandi eru jafnvígir á finnsku og sænsku? Ætli það sé rétt hjá þeim? Eða er það kannske enn svo í Finnlandi að það séu ótalmargir, þó það sé ekki öll þjóðin, sem eru jafnvígir á þessar tungur báðar, finnsku og sænsku, sem auðvitað hlýtur að þýða það um leið að auðveldara er að fá góðan þýðara en ella, ég tala nú ekki um að fá mat á því hvernig til hefur tekist, eins og ég sagði áðan. Við getum kannske borið þetta saman við nýnorskuna enn. Ætli það séu fleiri menn á Íslandi sem kunna að meta bókmenntaþýðingar á nýnorsku ellegar Finnar í Finnlandi sem kunna að meta bókmenntaþýðingar á sænsku? Hvernig er hægt að halda því fram að við stöndum þeim jafnfætis að þessu leyti? Hvernig getum við haldið því fram líka gagnvart Færeyingum? Vitum við það ekki að dönsk tunga er þar í miklu meiri hávegum höfð heldur en hér og hin nánu tengsl landanna valda því að þar er líka um auðveldari samgang að ræða að þessu leyti. Ég hef ekki mikla trú á því að það þýddi mikið fyrir okkur Íslendinga að ganga á milli annarra Norðurlandaþjóða og biðja þær að kosta fé til þess að þýða íslensk skáldverk á ensku eða þýsku eða frönsku. Ég ætla ekki að fara í þann betlitúr. Ég hef haldið því fram að við Íslendingar eigum að hafa efni á því sjálfir að sýna þeim skáldverkum og bókmenntaverkum fulla reisn og virðingu sem við veljum til bókmenntaverðlauna, þurfum enga hjálp frá öðrum þjóðum til þess að kosta það að slíkar þýðingar séu sæmilega vel úr garði gerðar og hef fullan sóma og fulla dirfsku til að segja, herra forseti, að við eigum að afþakka stuðning annarra þjóða við slíkt. Væri þá sómi okkar meiri ef við kostuðum að öllu leyti slíkar þýðingar sjálfir, létum ekki aðra menn horfa í kostnaðinn við það. Svona betlibaukatal í sambandi við íslenska menningu er ekki að mínu skapi. Hv. 2. þm. Norðurl. v., forseti Norðurlandaráðs, las hér upp ályktun áðan þar sem Bandalag ísl. rithöfunda hafði ályktað á móti þessari tillögu. Nú vill svo til að einn þeirra rithöfunda sem greiddi atkvæði með þeirri samþykkt í stjórn Bandalags ísl. rithöfunda sagði við mig persónulega að hann væri sammála þessum tillöguflutningi. Veit ég nú satt að segja ekki hvoru ég á fremur að trúa, því sem manni er sagt eða hinu þegar menn rétta upp hendurnar innan um kannske menn sem hafa mikil áhrif. En á hinn bóginn gleymdi hv. forseti Norðurlandaráðs að geta þess að Alþingi hefur borist önnur ályktun frá Félagi ísl. rithöfunda sem beinir þeim tilmælum til hv. Alþingis að það samþykki till. til þál. um bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs þar sem kveðið er á um að reglum um bókmenntaverðlaunin verði breytt á þann veg að Íslendingar leggi fram bókmenntaverk sín á íslensku en að öðrum kosti sé þeim heimilt að leggja fram þýðingar á ensku, frönsku eða þýsku. Þannig að eitthvað eru nú skiptar skoðanir um þetta í hópi rithöfunda. Ég þarf ekki að taka það fram að úrvalsrithöfundar eru í báðum þessum samböndum sem valdir hafa verið til úthlutunar til bókmenntaverðlauna. Það þarf ekki um það að fjölyrða. Ég bið hv. þm. afsökunar á því í sambandi við að sólin stafi geislum að ég skyldi í barnaskap mínum láta duga að athuga hvort sögnin að skrifa væri í daglegu máli til á dönsku eins og ég sagði. Ástæðan fyrir því að ég kannaði þetta ekki frekar var sú að ég sá ekki þennan umrædda sjónvarpsþátt. Ég heyrði einungis um þetta fjallað í þætti um íslenskt mál þar sem fram kom að sá sérfræðingur skildi ekki hvernig þetta orðasamband var hugsað, að sólin stafi geislum, skildi ekki orðið „sólstafur“og hélt að það þýddi sama og bókstafur, en það er annað mál. Ég biðst sem sagt afsökunar á því að kunna ekki nóg í norsku til þess að vita þetta. En í danskri tungu er þetta ekki til og það var það sem ég sagði og ástæðulaust að snúa út úr því. Ég vil að síðustu, herra forseti, vænta þess að þrátt fyrir ummæli hv. 10. landsk. þm. Guðrúnar Helgadóttur, um það að sú nefnd sem fær þetta til skoðunar sinni ekki því verki, muni nefndin bera þá virðingu fyrir störfum Alþingis að hún taki það alvarlega að till. sé til hennar vísað og athugi málið eins og efni standa til. Það liggur fyrir að þetta mál er umdeilt. Það liggur jafnframt fyrir að einstakir þm., sem sæti eiga í Norðurlandaráði, hafa í fljótræði hlaupið þar fram á völlinn og verið með yfirlýsingar sem þeir hefðu betur látið ógert og ég veit að þeir muni sjá eftir að hafa gert þegar þeir íhuga málið betur. Á bak við þennan tillöguflutning er ekki nema þessi eina hvöt: að leita ráða til þess að íslensk skáld megi halda sóma sínum á erlendum vettvangi. Ég ætla ekki að þreyta einhvern talnaleik um það hvort það sé stærðfræðilega rétt eða rangt að Íslendingar hafi fengið tvisvar sinnum verðlaun, Norðmenn þrisvar, Danir fimm sinnum og Svíar átta sinnum. Ég er ekki í neinum slíkum talnaleik. Ég hef ekki einu sinni látið hvarfla að mér að kvarta yfir því að við höfum fengið of oft þessi verðlaun, ekki heldur of sjaldan. Ég vil hins vegar vænta þess að þeir menn sem úthluta þessum verðlaunum geri það með bestu samvisku og ég veit að það er þeirra hagur og mundi auðvelda þeirra störf ef þau bókmenntaverk sem þangað er skilað eru í þeim búningi að þeir geti sem best áttað sig á innihaldi þeirra og gæðum, skilið höfundinn, einkenni hans og hvað hann hefur að flytja. Ég vona að þingið sjái sóma sinn í að hugsa málið út frá því sjónarmiði en ekki út frá einhverju barnalegu pexi einstakra þm. á fundi Norðurlandaráðs.



Herra forseti. Ég ætla að byrja með því að fara með tvær vísur þm. til upprifjunar, með leyfi forseta. Ég held að þær séu eftir Hannes Hafstein. Þær eru svona: Blessuð sólin elskar allt, allt með kossi vekur. Haginn grænn og hjarnið kalt hennar ástum tekur. Geislar hennar út um allt eitt og sama skrifa á hagann grænan, hjarnið kalt: Himneskt er að lifa. Læt ég svo útrætt um þessa skrift sem hefur orðið mönnum að umtalsefni hér. Hér hefur verið af hálfu flm., hv. þm. Halldórs Blöndals og Árna Johnsen, farið að mínum dómi með furðulega rökfræði og ég held að þegar þeir hugsa sig um og fari að lesa það sem þeir hafa sagt muni þeir finna við vandlega íhugun ofurlitla fljótfærni á einstöku stað í málflutningi sínum. Hitt líkar mér verst þegar verið er að gera okkur hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur og öðrum þm. í Norðurlandaráði upp skoðanir og fullyrða það í þskj. að við séum að sýna af okkur einhverja andstöðu við íslenska tungu. Því mótmæli ég algerlega og vil ekki sitja undir því og ber það hér með til baka. Auðvitað viljum við öll sömul reisn, rétt og virðingu íslenskrar tungu. Ég minnist þess ekki heldur að hafa sagt það og ég hygg að það sé útúrsnúningur út úr mínum orðum að ég hafi nokkurn tíma kallað það dónaskap að tala á íslenska tungu. Það er fjarri mér. Ég held hins vegar að skynsamlegar ræður til uppihalds og virðingar íslenskri tungu séu mjög þakklætisverðar. Hins vegar er hægt að haga orðum sínum óskynsamlega, jafnvel þó í góðri meiningu sé gert. Hv. þm. Árni Johnsen - ja, ég ætla nú ekki að fara langt út í þýðingar hans eða umfjöllun um norðurlandamálið - kom með prósentureikning á skandinavískunni okkar, hvernig hún væri til komin, og ég ætla ekki að mótmæla því. Við tölum ekki allir kórrétta dönsku, t. d. hvorki ég eða hv. þm. Árni Johnsen, því miður.  Hins vegar er mjög kostnaðarsamt að þýða með túlk. Sá háttur hefur verið hafður á að þeim íslenskum ræðum, sem fluttar hafa verið, hefur verið dreift vélrituðum til fundarmanna. Það fylgir því geysimikill kostnaður að túlka allar ræður á þinginu, eins og gert er fyrir Finna. Hins vegar höfðum við skemmtileg orðaskipti á milli tveggja Finna á síðasta Norðurlandaráðsþingi þar sem einn finnskur þingmaður hvatti finnsku sendinefndina eða þá finnskumælandi Finna sem þar voru að tala á finnsku til þess að ekki yrði hætt þessum túlkunum. Nú er það þannig að finnsku fulltrúarnir núna munu líklega allir nema einn hafa flutt mál sitt eða a. m. k. framsöguræður sínar á sænsku. Annar finnskur þingfulltrúi svaraði þessu og taldi að þeim væri meira í mun að gera sig skiljanlega og láta hlýða á mál sitt og þau viðhorf sem þeir væru að túlka en að halda í þýðingar. Ég er á sama máli. Ég held að okkur sé nauðsyn að gera okkur skiljanleg og reyna að gera það með þeim hætti sem best við kunnum. Ég er ekki að draga í efa að hv. flm., sem hér hafa tekið til máls, séu báðir stórkostlegir íslenskumenn og alls góðs maklegir, en mér finnst nú kenna nokkurs yfirlætis og þótta, t. d. í máli hv. þm. Árna Johnsen og reyndar þeirra beggja, þegar þeir eru að tala um sig sem hina mestu uppihaldsmenn íslenskrar tungu. Það eru fleiri þm. hér sem láta sér annt um þetta fallega mál. Ég held að það væri gott og gaman ef við hefðum á því efni að gangast fyrir kennslu eða námskeiðahaldi í íslenskri tungu meðal þessara frændþjóða okkar. Sænskur maður, Ragnar Lassinantti, hafði forgöngu um það á sínum tíma að stofna til námskeiða fyrir fólk af öðrum Norðurlöndum að læra sænsku og allmargir Íslendingar hafa notið þar fræðslu og haft gagn af. Mér skilst af mönnum sem til þekkja að það sé t. d. ekki mjög mikil vinna fyrir sæmilega næma Norðmenn að öðlast þá þekkingu á íslenskri tungu að þeir geti lesið hana sér til gagns. Og einn af starfsmönnum Norðurlandsráðs, íslenskur starfsmaður, sem búsettur er í Osló og hefur unnið þar að menningarmálum, hefur mjög athyglisverðar hugmyndir í því sambandi að reyna að útbreiða íslenska tungu eða skilning á íslenskri tungu í Noregi. Ég held að það væri gaman ef við hefðum efni á því og þeim peningum væri betur varið en fara að eyða peningum í það að þýða á ensku, frönsku eða þýsku fyrir Norðurlandabúa. Að endingu vil ég, áður en ég lýk máli mínu og þar sem hér hefur sannast mjög rækilega hversu miklir íslenskumenn hv. flm. eru og hversu annt þeir láta sér um tunguna, stinga upp á því við þá að þeir taki upp hinn íslenska nafnasið. Nú er það svo með hv. þm. Halldór Blöndal að hann heitir að vísu íslensku ættarnafni, kennir sig við ágætan dal fyrir norðan þaðan sem hann er upprunninn og er því plássi eðlilega til sóma, en íslenskara væri nú að hann kenndi sig við föður sinn og kallaði sig hreint og beint Halldór Lárusson. Eins væri með hv. þm. Árna Johnsen. Ég finn ekki betur en þetta sé skandinavískt ættarnafn sem maðurinn heitir.