Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fundur er settur í Alþingi að Lögbergi á Þingvöllum við Öxará. Forseti Íslands, háttvirtir alþingismenn, erlendir gestir, góðir Íslendingar. Þegar minnst er merkisatburða í sögu íslensku þjóðarinnar stefna Íslendingar til Þingvalla þar sem ættfeður okkar stofnuðu allsherjarríki fyrir meira en árþúsundi. Svo er enn. Í fjórða sinn síðan Alþingi var endurreist í Reykjavík fyrir nærri því einni og hálfri öld er haldinn þingfundur á Þingvöllum. Nú fögnum við því að 50 ár, hálf öld, er liðin frá því að lokasigur vannst í langri sjálfstæðisbaráttu. Við erum komin hingað á hinn fornhelga og fagra þingstað til að minnast þess atburðar. Á fundi Alþingis að Lögbergi 17. júní 1944 lýsti þáverandi forseti sameinaðs Alþingis, Gísli Sveinsson, yfir því að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands væri gengin í gildi. Æðsta vald í málefnum þjóðarinnar var frá þeirri stundu í höndum okkar Íslendinga til frambúðar. Þá var einnig í fyrsta sinn í sögu þjóðarinnar kjörinn innlendur forseti og hér sór hann embættiseið. Þessi gleðistund í lífi þjóðarinnar var sem skær logi í svartnætti heimsófriðar allt í kringum okkur, ógurlegustu hernaðarátaka sögunnar. Forustumenn þjóðarinnar héldu fram löglegum rétti hennar til sjálfstæðis á árinu 1944 þrátt fyrir vábresti að utan og vildu ekki tefla sjálfstæðismálinu í tvísýnu við styrjaldarlok. Á þessari stundu minnumst við árvekni þeirra og staðfestu og fögnum því hve farsæl sú stefna var. Svo er sagt að sjálfstæðisbarátta þjóðar, einkum smáþjóðar, sé eilíf barátta. Það er rétt en mikilvægast í þeirri baráttu er að þjóðin hafi vopn sín, hafi stjórnarform sjálfstæðs ríkis og ráði óskorað málum sínum sjálf. En hún þarf einnig baráttuanda, vilja og þrek til að stjórna eigin málum, vilja og þrek til að leysa sjálf þann vanda sem á vegi verður. Þann vilja eigum við Íslendingar, ekki síst fyrir þá sök að baráttuþrekið getum við endurnýjað við nægtabrunn sögu okkar, tungu, lands og hafs. Við viljum á þingfundi á þessum stað og á þessari stundu lýsa yfir þeim ásetningi okkar að taka til endurskoðunar mikilvægan kafla stjórnarskrárinnar sem m.a. geymir ákvæði hennar um mannréttindi í því skyni að treysta enn betur rétt einstaklingsins og festa í grundvallarlögum þjóðarinnar ýmis ný ákvæði sem felast í alþjóðasáttmálum um mannréttindi sem við höfum gerst aðilar að. Við viljum einnig hyggja að rótum sjálfstæðrar tilveru þjóðarinnar og efla rannsóknir á forðabúri hafsins, sem guð gaf okkur til að búa við, og styrkja þá sem yrkja akur íslenskrar tungu. Það er Alþingi mikill heiður að hafa hér sem sérstaka gesti þjóðhöfðingja allra bræðraþjóða okkar á Norðurlöndum, hennar hátign Margréti Þórhildi Danadrottningu og Henrik prins, hans hátign Karl Gústaf Svíakonung og Silvíu drottningu, hans hátign Harald Noregskonung og Sonju drottningu og forseta Finnlands, herra Martti Athisaari og frú Ahtisaari. Slíkan virðingar- og vináttuvott sýna okkur þær þjóðir sem næst okkur standa. Fyrir hönd Alþingis færi ég þeim þakkir. Enn fremur er það Alþingi mikill heiður að þingforsetar nágrannalanda okkar, sem öll hafa búið við eða byggja á langri lýðræðis- og þingræðishefð, hafa þegið boð um að vera viðstaddir hátíðarfund Alþingis á Þingvöllum af þessu tilefni. Fyrir hönd Alþingis færi ég þeim einnig þakkir. Góðir Íslendingar. Við sem áttum því láni að fagna á ungum aldri að standa hér á flötunum fyrir 50 árum og hlýða á forseta sameinaðs Alþingis lýsa yfir gildistöku stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og hlýða á ávarpsorð hins nýkjörna forseta lýðveldisins gleymum aldrei þeirri stund. Sú minning greyptist í huga okkar og er meðal þeirra dýrmætustu sem við eigum. Gleðitárin spruttu fram á þeirri stundu og ,,regnið streymdi um herðar þér og augu og skírði þig og landið til dýrðar nýjum vonum þann dag er klukkur slógu``, eins og við heyrðum svo fallega sungið hér áðan. Skeyti og heillaóskir Kristjáns konungs X., fyrir hönd dönsku þjóðarinnar sem þá var í fjötrum, geymum við en gleymum aldrei. Þetta ár er tileinkað fjölskyldunni og er vel. Í dag eiga fjölskyldur dýrmætt tækifæri til að lifa saman gleðilega stund. Nú geta mæður og feður, afar og ömmur hjálpað uppvaxandi kynslóð að skilja betur tengsl hennar við söguna og landið. Eins og við lifðum atburðina 17. júní 1944 með foreldrum okkar, öfum og ömmum mun yngsta kynslóðin síðar segja sínum börnum frá hátíðinni í dag. Þannig brúum við í sífellu bilið milli kynslóðanna og varðveitum samhengi fortíðar og nútíðar. Í dag er hátíðisdagur í lífi íslensku þjóðarinnar, minningardagur um gleðilega stund. Því er Alþingi hér saman komið á Þingvöllum á ný af miklu tilefni.

Hæstv. forseti, góðir Íslendingar. Á næsta ári verða 150 ár liðin frá því að Alþingi Íslendinga var endurreist. Með þeim atburði var mikilvægum áfanga náð í baráttunni fyrir fullu sjálfstæði íslensku þjóðarinnar sem lauk formlega á Lögbergi fyrir hálfri öld þegar stjórnarskrá lýðveldisins tók gildi. Í vitund þjóðarinnar eru vellirnir sem kenndir eru við þingið og Alþingi sjálft tengd órjúfanlegum sögulegum böndum. Það erum við að ítreka og staðfesta með því að halda þennan þingfund hér á 50 ára afmæli lýðveldisins. Og hingað mændu eitt sinn allra þrár, ótti og von á þessum steinum glóðu; og þetta berg var eins og ólgusjár, --- þar allir landsins straumar saman flóðu. Þannig lýsti skáldið Jakob Jóhannesson Smári þessum helga stað í ljóði sínu um Þingvelli. Þingflokkar á Alþingi hafa orðið ásáttir um að minnast 50 ára lýðveldisafmælis með því að samþykkja á þessum fundi tvær þingsályktunartillögur. Með afgreiðslu fyrri tillögunnar ályktar Alþingi að stefna beri að endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar sem m.a. geymir mannréttindaákvæði hennar fyrir næstu reglulegar alþingiskosningar. Það fer vel á því við þetta tækifæri að huga með þessum hætti að ramma stjórnarfars í landinu með það fyrir augum að treysta og efla rétt einstaklinga gagnvart opinberu valdi. Síðari tillagan sem nú er til umræðu er tvíþætt. Þar er mælt fyrir um verulegar fjárveitingar til sérstaks fimm ára átaks í vistfræðilegum rannsóknum á lífríki hafsins og til eflingar íslenskri tungu. Annars vegar er um að ræða átak í rannsóknum er beint varða undirstöðuatvinnuveg landsmanna og þar með efnahagslega afkomu þegar fram í sækir. Hins vegar er ákveðið að styrkja þann menningarlega grunn sem öðru fremur gerir Íslendinga að einni þjóð og tengir fortíð við nútíð og framtíð, sjálft móðurmálið. Með því að efla málrækt og málmennt getum við með jákvæðum hætti brugðist við áhrifum sívaxandi alþjóðlegrar fjölmiðlunar og utanaðkomandi menningarstrauma á þjóðtunguna. Fátt er mikilvægara fyrir æsku landsins og framtíð íslenskunnar en einmitt það. Þegar Alþingi kom saman á Lögbergi fyrir 20 árum til að minnast 1100 ára afmælis Íslandsbyggðar var samþykkt að ráðast í sérstakt átak til að greiða skuld þjóðarinnar við landið sjálft með stóraukinni landgræðslu og skógrækt. Þessa átaks sér nú víða stað í meiri ræktun og gróðursæld. En þess sér e.t.v. ekki síst stað í breyttu hugarfari landsmanna gagnvart umhverfinu og almennari vitneskju um hve land okkar er viðkvæmt og vandratað meðalhófið milli skynsamlegrar nýtingar þess og varðveislu. Að þessu sinni sameinast þingheimur um afmælisgjöf til þjóðarinnar til að gera átak á öðrum sviðum sem ekki eru síðar mikilvæg. Segja má að Alþingi sé með ákvörðun sinni í dag að tengja með táknrænum hætti saman efnahagslegar og menningarlegar forsendur sem framtíð sjálfstæðrar þjóðar á Íslandi byggist á. Sjálfsákvörðunarréttur smáþjóða fæst ekki af sjálfu sér nú á dögum fremur en áður. Okkur er skylt að gæta vel að undirstöðum hans. Sú er hugunin með þeirri tillögu sem hér verður afgreidd nú. Þegar Íslendingar stofnuðu lýðveldi fyrir 50 árum háðu nágrannaþjóðir okkar harða hildi til að tryggja framtíð frjálsra lýðræðislegra samfélaga, réttarríkja sem byggja á virðingu fyrir mannréttindum. Sá hildarleikur kostaði gífurlegar fórnir, einnig hér á landi. Frá þeim tíma hefur verið ljóst hve atburðir og þróun annars staðar í heiminum geta haft mikil áhrif hérlendis. Þannig hefur það vissulega verið allan lýðveldistímann. Undanfarin ár hefur atburðarás innan lands og utan hins vegar orðið til þess að gamall ágreiningur um grundvallarviðhorf hefur verið gerður upp og deilumál honum tengd sett til hliðar. Það er sannarlega ánægjuefni. Lítil þjóð þarf á öllu öðru frekar að halda í gerbreyttu samfélagi þjóða en að eyða orku sinni í innbyrðis átök. Iðulega er um það deilt þrátt fyrir miklar efnahagslegar framfarir undanfarna áratugi hvort Íslendingum hafi alltaf auðnast að ávaxta sitt pund með farsælasta hætti. Hitt hygg ég að sé óumdeilanlegt að nú á þessu afmælisári eru allar forsendur til þess að þjóðin geti horft fram á við meira sameinuð en oft áður. Tækifærin sem við blasa til framfararsóknar er víða að finna. Gæfa þjóðarinnar felst í því að standa saman um að hagnýta þau. Sú tillaga sem hér er til afgreiðslu er framlag til slíkrar sóknar.

Frú forseti, góðir Íslendingar. Hvað er það sem gerir Íslendinga að þjóð? Það er öðru fremur tungan. Hún tengir okkur saman og gerir okkur að sérstökum hópi í samfélagi veraldarinnar. Hún gefur okkur tækifæri til að halda uppi bókmenntum og menningarlífi sem er frábrugðið menningu annarra þjóða. Hún varðveitir menningararf fyrri alda og gefur okkur eigin sögu sem kemur okkur við og tengir okkur við fortíðina og landið sem við byggjum. Örlögin höguðu því svo að hingað til Íslands komu forfeður okkar um úfin höf og settu hér byggð. Ísland hefur verið heimkynni okkar í meira en 1100 ár og við eigum þetta land. Fyrir 50 árum komu menn saman hér á Þingvöllum og stofnuðu lýðveldi. Þeir völdu það form stjórnskipunar að yfirlögðu ráði þar sem þeir töldu að það hentaði Íslendingum best. Þá töldu menn að hagsmunum okkar væri best borgið með því að við værum fullvalda og réðum málum okkar sjálfir. Það var stórkostleg tilraun sem menn stofnuðu til á Þingvöllum 1944, tilraun svo fámennrar þjóðar að starfrækja sjálfstætt og fullvalda þjóðfélag þar sem fólkið byggi við menningarlega og efnahagslega velferð og félagslegt öryggi. Þegar við lítum til baka yfir 50 ára lýðveldisskeið getum við staðhæft að sú tilraun hefur tekist vel. Ísland hefur getað búið börnum sínum efnahagslega velferð. Gróðurmoldin og hafið umhverfis landið, lífbeltin tvö, hafa megnað að búa okkur góð lífsskilyrði. Þjóðin sjálf, fólkið í landinu, hefur reynst þess umkomin að búa í menningarlegu samfélagi. Okkur hefur varðað hvert um annað. Þótt við öll getum bent á margt sem hefði mátt betur fara er ég viss um að flestöll viðurkennum við að okkur þætti ekki eftirsóknarverðara að búa annars staðar. Við erum Íslendingar og tilheyrum þessari þjóð og þessu landi. Ísland er gott land og gjöfult og mun í framtíðinni áfram geta búið börnum sínum farsæld og góð lífsskilyrði ef við gætum þess að umgangast það og nýta auðlindir þess af fyrirhyggju og virðingu. Okkur er höfuðnauðsyn að þekkja land okkar og möguleika þess og skilyrði. Efnahagsleg velferð þjóðarinnar mun í framtíðinni öðru fremur byggjast á þeim afrakstri sem við höfum af hafinu. Við vitum enn þá allt of lítið um það hvaða lögmál gilda í lífríki hafsins. Það er því vel við hæfi að minnast 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi með því að verja nokkrum fjármunum sérstaklega til þess að efla íslenska tungu og í öðru lagi til þess að gera sérstakt átak í vistfræðirannsóknum á lífríki hafsins. Fimmtíu ára lýðveldisskeið hefur fært okkur heim sanninn um að við Íslendingar getum lifað hér góðu lífi í framtíðinni. Það er ekki vandalaust í viðsjálum heimi. Til þess þurfum við að hafa trú á okkur sjálfum og á landi okkar. Ég vara við þeirri uppgjöf, þeirri vantrú á okkur sjálf og land okkar sem felst í því að telja þann kost vænlegastan fyrir okkur að tengjast stjórnarfarslega útlendum ríkjabandalögum og lúta þeirra forsjá. Við eigum að leita dæma í sögu okkar og af reynslu annarra þjóða sem svipað hefur verið ásatt um. Þá sjáum við glöggt hve dýrmætt það er að geta ráðið sér sjálf og þurfa ekki til annarra að sækja um ákvarðanir. Við eigum að ástunda vinskap við aðrar þjóðir og efla við þær samskipti, en ákvörðunarvaldinu megum við aldrei afsala okkur. Við þurfum sjálf að geta átt lokaorðið um lífshagsmuni okkar þegar við viljum. Ég á mér þá ósk á þessum tímamótum að okkur auðnist að halda áfram í heiðri þær hugsjónir sem lýstu mönnum hér á Þingvöllum fyrir 50 árum: Ísland verði áfram sjálfstætt og fullvalda lýðveldi. Íslendingar hafi áfram trú á sjálfum sér og landi sínu, treysti áfram sjálfum sér og sjái þá möguleika og þann auð sem Ísland býður upp á og þá gæfu að vera Íslendingur. Við erum svo lánsöm að eiga þetta góða og fagra land og munum það einnig að þetta land á okkur.

Hæstv. forseti, góðir Íslendingar. Á 50 ára afmæli lýðveldis ályktar Alþingi um dýrmæt grundvallaratriði: Mannréttindi, óspillt lífríki hafsins og varðveislu íslenskrar tungu. Sjómenn okkar hafa um aldir stundað sjósókn á einhver gjöfulustu fiskimið í heimi. Nýting þessarar auðlindar sem er sameign íslensku þjóðarinnar hefur lagt grunn að því velferðarþjóðfélagi sem við búum við og viljum viðhalda. Þekking á vistkerfi hafsins og samspili þess við aðra þætti náttúrunnar er undirstaða réttra ákvarðana um nýtingu fiskimiðanna sem ráða mestu um afkomu þjóðar okkar. Frumkvöðull vísindalegra hafrannsókna hér við land var Bjarni Sæmundsson. Hann fór í nokkrar ferðir með danska rannsóknarskipinu Thor fyrir 90 árum. Þar kynntist hann fullkomnustu sjávarrannsóknum og tækni þeirra tíma sem ásamt þekkingu er hann þá þegar og síðar aflaði varð þjóðinni mikill fjársjóður. Sjálfur komst hann svo að orði um fræðirit sitt: ,, . . . að það gæti orðið þeim leiðarvísir er vilja vita nokkuð frekari deili á sjónum og þeim skilyrðum er hann býður hinum mörgu og margbreyttu lífsverum er leynast undir hinu síkvika, seiðandi yfirborði hans. Jafnt í kolniðamyrkri og kulda undirdjúpanna og uppi við yfirborðið í fullri dagsbirtu og góðum yl frá sólinni, því það sómir sér illa fyrir oss, Íslendinga, jafnháðir og vér erum sjónum að vita ekki meira um hann en almennt mun gerast, jafnvel af þeim er daglega hafa hann undir kilinum.`` Þetta eru orð fræðimanns sem fæddist árið 1867. Samþykkt Alþingis er um fimm ára átak þar sem 50 millj. kr. verður árlega varið til vistfræðirannsókna á lífríki sjávar til viðbótar hefðbundnum rannsóknarstörfum. Sömu fjárhæð verður varið til eflingar íslenskri tungu. Einhverjir mundu eflaust spyrja hvort það sé nauðsynlegt verkefni. Forníslenska er fagurt mál. Hún var mál bænda og sjómanna en ekki jafnauðug af orðum og nútímaíslenska. Nýleg athugun á orðaforða fornritanna leiðir í ljós að ein dýrasta perla heimsbókmenntanna, Brennu-Njálssaga, notaðst aðeins við um þrjú þúsund orð. --- Miklar bókmenntir þurfa ekki mörg orð. --- Flókið nútímasamfélag þarf hins vegar aragrúa orða um öll svið mannlífsins, um heimilishald, tölvur og tölfræði, stjörnuþokur himinhvolfsins og örverur hafsins, um innstu fylgsni mannshugans og smæstu eindir efnisheimsins. Tungumál deyja út án þess að heimsbyggðin kippi sér upp við það. Með hverju glötuðu máli deyr ákveðinn menningar- og hugarheimur sem aldrei verður endurheimtur. Íslensk tunga er traustasti hornsteinn menningar okkar og sjálfstæðis. Það er staðreynd sem við megum aldrei gleyma. Aðrar þjóðir eiga mörg hundruð ára órofna tónlistarhefð, aldagömul myndverk, fagra fornmuni og glæstar hallir. Við eigum tunguna og það sem hún geymir, bókmenntir og sögu. Hún er framlag okkar til tungumálaflóru heimsmenningarinnar. Fyrir aðra en okkur er hún sérstök fyrir það að hún varðveitir lengri órofna hefð máls og bókmennta en nokkur önnur tunga að hebresku einni undanskilinni. Engar aðrar tungur veita núlifandi mönnum milliliðalausan aðgang að hugarheimi miðaldamanna. Það er skylda okkar að rækta íslenska tungu og ávaxta þann óviðjafnanlega og einstaka arf sem hún er. Á 1000 ára afmæli Íslandsbyggðar spyr Hannes Pétursson þjóð sína: En athafnir vorar, hnika þær draumum og vilja fram til fyllri reyndar til fyllra lífs við frelsi og ábyrgð, réttsýni og trú á tungu vora og framtíð? Mitt svar er: Já, það er trú mín.

Hæstv. forseti, góðir Íslendingar. Á hálfrar aldar afmæli lýðveldisins er mjög við hæfi að minnast þess hve brýnt er að varðveita þann þjóðarauð sem tilvera Íslendinga veltur á. Löngum vissu menn fátt um lífið í hafinu, en þótt þekking á sjávarlíffræði hafi mjög aukist á seinni árum verður að játa í hreinskilni að enn rennum við blint í sjóinn þegar svara þarf ýmsum grundvallarspurningum um lífríki hafsins. Framlag það til grunnrannsókna á vistkerfi sjávar, sem hér er gerð tillaga um og einkum er ætlað að auka skilning á lægstu þrepum fæðukeðjunnar í sjónum, er vissulega sem dropi í hafið miðað við það mikla verkefni sem við blasir en mun þó engu að síður koma að góðu gagni. Auðlindir Íslands eru margháttaðar. Þær leynast ekki aðeins í jörðu eða í djúpinu sem lykur um land okkar. Dýrmætasta auðlindin er sá lífsins kraftur sem felst í sjálfstæði þjóðarinnar --- og íslenskri tungu. Það er óumdeild staðreynd að á lýðveldistímanum hefur íslenskt efnahagslíf þróast af meiri hraða og krafti en efnahagur stærstu ríkja Evrópu. Fyrir 100 árum var hér frumstæðara atvinnulíf og meiri örbirgð en víðast annars staðar í okkar heimsálfu. Ekki er ósennilegt að einhverjum hafi þá fundist það óraunsæ bjartsýni, jafnvel undarleg einangrunarstefna þegar smáþjóð sem aðeins taldi 100 þúsund manns sótti fram til fullveldis eða algers sjálfstæðis. En með undraverðum hraða tókst Íslendingum að lyfta sér úr mestu fátækt og niðurlægingu og skipa sér í hóp þeirra þjóða sem í dag búa við hvað best lífskjör. Á því er enginn vafi að þetta hefði ekki getað gerst ef þjóðin hefði ekki hlotið sjálfstæði heldur verið svo dæmi sé tekið afskekkt greifadæmi undir breskri krúnu, bandarískt fylki eða amt í Danmörku. Íslenskt efnahagslíf hefur einmitt þróast hratt á þessari öld og þá einkum á lýðveldistímanum vegna þess að við tryggðum okkur rétt til sjálfstæðra ákvarðana í eigin þágu og gátum því aftur og aftur brugðist við nýjum aðstæðum óháð öðrum þegar mest reið á. Við hefðum t.d. aldrei haft þá forustu í landhelgismálum sem raun bar vitni hefði landið verið hluti af stærri heild. Rétt eins og hver einstaklingur þarf að varast að ofmetnast og telja sig öllum öðrum merkilegri og rétt eins og menn þurfa einnig að forðast vanmetakennd gagnvart öðru fólki, eins er það nauðsyn lítilli þjóð í stórum heimi að varðveita sjálfstraust sitt og heilbrigðan metnað. Stórkostleg velgengni þjóðarinnar á öldinni sem nú er senn á enda er m.a. því að þakka að Íslendingar öðluðust sjálfstraust sitt á ný og hættu að láta stjórnmálamenn á meginlandi Evrópu í mörg þúsund kílómetra fjarlægð ráða fyrir sér og hugsa fyrir sig. Sú fjárveiting til eflingar íslenskri tungu sem hér er til umræðu er fyrst og fremst táknrænt framlag. Við þurfum sem fyrst að afnema veltuskatta af íslenskri menningar- og listastarfsemi og tryggja íslenskri tungu vísan sess í vitund nýrra kynslóða á öld alþjóðlegra fjölmiðla. Það varð gæfa Íslendinga við upphaf ritlistar í Norður-Evrópu að þegar lærðir menn rituðu nær eingöngu á latínu settu forfeður okkar saman stafróf byggt á íslenskri hljóðfræði sem síðan ruddi braut þeirri miklu bókmenntahefð sem hér varð og ekki átti sér hliðstæðu á þeim tíma. Árangurinn varð sá að bókmenntirnar urðu almenningseign en ekki forréttindi fárra útvaldra menningarvita eins og annars staðar varð. Þær tengdu saman fortíð og nútíð og íslensk tunga varð því sjálfkrafa það sameiningartákn sem átti meiri þátt í því en flest annað að Íslendingar öðluðust sjálfstæði á ný. Góðir Íslendingar. Lærum áfram af sögunni. Látum afmælishátíð lýðveldisins efla í huga okkar allra, yngri sem eldri, það heit er unnið var á þessum stað fyrir hálfri öld, að standa trúan vörð um tungu okkar og sjálfstæði.

Hæstv. forseti, góðir áheyrendur. Á eins árs afmæli lýðveldisins sagði skáldið Davíð Stefánsson: ,,Allt of sjaldan fögnum við í sameiningu fegurð landsins og frelsi þjóðarinnar. Allt of sjaldan beinum við huganum að sögu hennar og framtíð. Allt of sjaldan lútum við í lotningu fánanum sem nú er tákn lýðveldisins, tákn þess frelsis sem þjóðin hefur þráð og barist fyrir öldum saman.`` Þessi orð eru í fullu gildi enn í dag. Boðskapur 17. júní er og verður vonandi alltaf hinn sami: Að þá er þjóðhátíð á Íslandi, að þá leiðum við hugann í þakklæti til þeirra sem börðust fyrir sjálfstæði okkar og menningu og þá heitum við á alla Íslendinga að gera skyldu sína svo að hér megi alltaf búa frjáls og fullvalda þjóð. Þegar Íslendingar minnast 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi er við hæfi að Alþingi efli þann efnahagslega og menningarlega grundvöll sem lýðræðið hvílir á. Þegar ákveðið var að Alþingi héldi sérstakan fund á Þingvöllum í tilefni þessa afmælis var eðlilegt og sjálfsagt að taka fyrir mál sem tengjast tilvist okkar og gera okkur að sjálfstæðri þjóð. Með þeirri tillögu, sem hér er fram borin af formönnum allra þingflokka, er verið að leggja áherslu á þau tvö atriði sem við verðum að vera sívakandi yfir og skipta okkur svo miklu í nútíð og framtíð. Á auðlindum hafsins og landsins gæðum hefur þjóðin lifað um aldir. Lífríki hafsins er óumflýjanlega samofið möguleikum okkar til að lifa í landinu. Vistfræðirannsóknir í hafinu eru undirstaða þekkingar sem er okkur nauðsyn til að nýta þá auðlind sem lífríki sjávar er og umgangast þá auðlind með virðingu. Við höfum fært út landhelgina á liðnum árum til að vera betur undir það búin að vernda fiskimiðin með nýtingarsjónarmið í huga. En við erum um leið skuldbundin til að afla okkur þeirrar þekkingar sem nauðsynleg er til að vita hvar takmörk okkar liggja. Jafnframt er það styrkur hverrar þjóðar sem vill vera sjálfstæð að eiga sér eigin tungu og menningu. Varðveitum því þann þjóðararf sem við eigum í móðurmálinu. Verum stolt af varðveislu þess. Móðurmálið er auðlind sem ekki eyðist þótt af henni sé tekið. Hlúum að málvitund æskunnar af fremsta megni. Því verki verður aldrei lokið. Að þessu hvoru tveggja vill Alþingi vinna með stofnun hátíðarsjóðs í tilefni 50 ára afmælis lýðveldisins. Auðlindir hafsins og íslenskt mál þurfum við að vernda og verja. Það er óþrjótandi verkefni. Vissulega er margt fleira sem þarf að huga að en við skulum sníða okkur stakk eftir vexti í þessum efnum sem öðrum. Saga liðinna alda er sagan af baráttu mannanna við náttúruna og sjálfa sig. Oft höfum við lotið í lægra haldi en þó aldrei látið bugast, heldur tekist á við erfiðleikana. Þannig vil ég áfram sjá íslenska þjóð og þannig vil ég að æskan mótist. Við munum áfram búa við óblíð náttúruöfl, en við getum unnið með þeim, lært að þekkja landið og hafið betur og verndað það fyrir óæskilegum áhrifum og áníðslu, og staðið vörð um ,,ástkæra, ylhýra málið``. Í dag fagnar öll þjóðin 50 ára lýðveldi. Við eigum það sem hverjum manni og hverri þjóð er dýrmætast, það er frelsið, réttinn til að ráða lífi okkar og framtíð. Varðveitum það því að fjöreggið er brothætt. Sú þjóð, sem ekki er meðvituð um hvað er frelsi og sjálfstæði, er dæmd til glötunar. Við skulum hafa það hugfast að við erum á hverjum degi að móta sögu þjóðarinnar. Öllum leggjum við þar eitthvað af mörkum. Við getum því tekið undir með Margréti Jónsdóttur skáldkonu er hún orti á þessa leið: Ó Saga --- vor harma- og hamingjudís í höll þinni er kyrrlátt og bjart, hve örlát þú gafst hinni íslensku þjóð allt hennar dýrasta skart.

Það er von okkar allra að hér sé til góðra verka stofnað og að þau megi verða landi og þjóð til blessunar um ókomna framtíð.

Forseti Alþingis, háttvirtir alþingismenn, góðir Íslendingar. Við minnumst þess í dag að hálf öld er liðin síðan því var lýst yfir hér á Lögbergi að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands væri gengin í gildi, hinn 17. júní 1944. Hér kaus Alþingi þann dag fyrsta forseta Íslands, Svein Björnsson. Hér á völlunum voru þennan hátíðar- og þjóðfrelsisdag saman komnir 25 þúsund Íslendingar til þess að fagna straumhvörfum í sögu þjóðarinnar. Loks höfðu landsmenn tekið öll sín mál í eigin hendur, öðlast fullt og óskorað sjálfstæði eftir að hafa lotið erlendri stjórn í liðlega sex aldir. Stofnun lýðveldis á Íslandi átti sér að sjálfsögðu langan og merkilegan aðdraganda. Á öndverðri 19. öld námu framsýnir íslenskir menn frelsisþeyinn sem fór um Evrópu í kjölfar frönsku stjórnarbyltingarinnar 1789 og hófu á loft hugsjónafánann fyrir þjóð sína. Stjórnmálamenn í höfuðborg danska konungsríkisins hlýddu kalli tímans og sýndu Íslendingum meiri skilning en títt er í samskiptum tveggja þjóða. Í frelsisbaráttu sinni var þjóðin aldrei beitt þeirri óbilgirni sem valdið hefur illvígum átökum um víða veröld allt fram á þennan dag. Þjóðhollir hugsjónamenn nutu forustu og leiðsagnar Jóns Sigurðssonar, ruddu brautina og vörðuðu veginn til frelsis, farsældar og bjartari framtíðar. En þjóðfrelsisbaráttan var á stundum þung í vöfum, gekk ekki jafngreitt og frumherjarnir höfðu vænst. Eftir sár vonbrigði á þjóðfundinum 1851 reis Jón Sigurðsson upp og brýndi menn með þessum orðum: ,,Við getum seiglast, ef við nennum því og tekið okkur fram í mörgu, því við erum enda ekki undir frelsið búnir fyrr en við höfðum gengið nokkuð í gegnum.`` Liðlega tveimur áratugum síðar, 1874, fagnaði þjóðin stjórnarskránni, en vissulega urðu Íslendingar að ,,ganga nokkuð í gegnum`` og þreyta sín próf áður en næstu stóráfangar voru í höfn, heimastjórn árið 1904 og síðan samningurinn milli Dana og Íslendinga um að Ísland skyldi vera frjálst og fullvalda ríki í konungssambandi við Danmörku 1. desember 1918. Þann dag kom frelsið til Íslands. Með þeim sáttmála var endanlega mörkuð föst stefna og kveðið á um endurskoðun sem báðum samningsaðilum var þá þegar fullljóst að mundi leiða til fulls sjálfræðis Íslendinga á öllum sviðum. Næsti aldarfjórðungur skyldi vera umþóttunar- og undirbúningstími fram að þeim þáttaskilum er Íslendingar öxluðu sjálfir alla ábyrgð. Aldamótakynslóðin sem í landinu bjó taldi rúmlega 90 þúsund sálir, fátækt fólk sem reri til fiskjar á illa búnum fleytum og arði landið með amboðum víkingaaldar. Árið 1911 eignaðist þjóðin eigin háskóla og á undirbúningsárunum frá 1918 til 1944 er stórfróðlegt að fylgjast með hvernig eldhugar í hópi háskólakennara og stjórnmálamanna leggjast á eitt við að skapa þjóðinni þá sjálfsímynd sem hana hafði að mati Jóns Sigurðssonar skort árið 1851. Þeir tóku höndum saman við aðra baráttuhópa úr öllum stéttum og starf þeirra var undir eitt markmið sett: Að hér yrði á nýjan leik alsjálfstæð þjóð í eigin landi. Þegar tími var til þess kominn tók þjóðin af öll tilmæli: 98,6 af hundraði greiddu atkvæði, eða fleiri en nokkru sinni fyrr eða síðar í kosningum á Íslandi og 99,5 af hundraði þeirra sem greiddu atkvæði voru fylgjandi stofnun lýðveldis á Íslandi. Hér bar þann skugga á að styrjöld geisaði í Evrópu. Danmörk var hersetin og vitanlega hlutu Íslendingar að velta því fyrir sér hvort sú staðreynd ætti að breyta einhverju um þessa ákvörðun sem hafði verið í undirbúningi í fjórðung aldar. Margir Íslendingar höfðu verið við nám og störf í Danmörku og áttu Dönum gott eitt upp að inna. Það var því ekki óeðlilegt að ýmsum yrði hugsað til þess á stofndegi lýðveldisins að nú væri vík milli þeirra og danskra vina. Íslendingar urðu því djúpt snortnir á Þingvöllum hinn 17. júní 1944 þegar hingað barst skeyti með heillaóskum frá Kristjáni Danakonungi tíunda og var lesið upp við mikinn fögnuð hér að Lögbergi. Gagnvart Dönum eins og öðrum vinaþjóðum og grönnum iðkum við þá jafnvægislist að láta okkur annt um sérkenni okkar og þjóðararf samtímis því að skoða með opnum hug það sem þeir hafa fram að færa. Reynslu úr síbreytilegum heimi berum við svo hingað norður í svalann og blöndum í deiglu menntunar, menningar og lista saman við það besta sem heimafengið er. Á hálfrar aldar afmæli lýðveldisins verður okkur einnig hugsað til þeirrar kynslóðar sem hér kom saman fyrir 50 árum. Við hljótum að spyrja: Hvað var það sem menn vildu þá, hvað töldu þeir sig hafa unnið með fullu sjálfræði? Í hátíðaljóðum sínum svaraði skáldkonan Unnur Benediktsdóttir Bjarklind, Hulda, þessu fyrir hönd allra Íslendinga þegar hún sagði: Ó Ísland, fagra ættarbyggð, um eilífð sé þín gæfa tryggð, öll grimmd frá þinni ströndu styggð og stöðugt allt þitt ráð. Hver dagur líti dáð á ný. Hver draumur rætist verkum í, svo verði Íslands ástkær byggð ei öðrum þjóðum háð. Svo aldrei framar Íslands byggð sé öðrum þjóðum háð. Frelsið skipti þá sem nú meginmáli. Frelsið og sjálfstæðið, það sem fólst í að vera engum háður. Það hafði verið draumur íslenska bóndans, íslenska sjómannsins, íslensku húsfreyjunnar um aldir. Á þessum þjóðfrelsisdegi heiðrum við minningu þeirra ótöldu Íslendinga sem í orði og verki lögðu grunn að því þjóðríki sem við tókum í arf. Það er okkar að gæta fengins frelsis og við megum ekki gleyma liðinni tíð og tapa áttum. Staðfastur vilji til að ráða lífi okkar og gerðum skiptir meginmáli. Við viljum vera sjálfstætt fólk. Lýðveldið íslenska grundvallast á lýðræði sem samofið er sögu þjóðarinnar. Hugsjónir þess eru mannhelgi og mannréttindi, frelsi til orðs og athafna, virðing fyrir skoðunum, sannfæringu og samvisku þeirra sem eru samferða okkur á líðandi stund. Kynslóðir koma, kynslóðir fara. Okkur ber að hlúa að því æskufólki sem nú er að komast á manndómsár, --- hinni nýju aldamótakynslóð. Hún mun leiða íslenska þjóð inn í ókomna tíð og fær það vandasama verkefni að gæta fjöreggs okkar, sjálfstæðisins. Minningar þjóðarinnar verða ekki metnar til fjár en hafa dugað Íslendingum í aldanna rás til að efla með sér sjálfstraust og þann innri styrk sem þurfti til að þrauka á tímum erfiðleika og andstreymis. Menning og arfur liðinna alda er og verður það veganesti sem hverri nýrri kynslóð er ætlað að færa börnum sínum. Þannig tekur nútíð höndum saman við fortíð til að skapa framtíð. Megi Guð vors lands blessa þjóðina og landið um ókomna tíð.

Ég les nú forsetabréf sem gefið hefur verið út um frestun funda Alþingis. ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Að ég, með skírskotun til samþykkis Alþingis, fresta fundum Alþingis, 117. löggjafarþings, frá 17. júní 1994 og standi sú frestun til septemberloka. Gjört í Reykjavík, 16. júní 1994. Vigdís Finnbogadóttir. Davíð Oddsson. Forsetabréf um frestun á fundum Alþingis.`` Samkvæmt þessu bréfi sem ég nú hef lesið lýsi ég hér með yfir því að fundum Alþingis, 117. löggjafarþings, er frestað. Óska ég þingmönnum velfarnaðar, þjóðinni allra heilla og bið alþingismenn að minnast fósturjarðar vorrar, Íslands, með því að rísa úr sætum. [Þingheimur stóð upp og forsætisráðherra, Davíð Oddsson, mælti: ,,Heill forseta vorum og fósturjörð. Ísland lifi.`` Tóku þingmenn undir þessi orð með ferföldu húrrahrópi.]