Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Við 1. umr. fjárlaganna gerði ég nokkra grein fyrir horfum um útvegun lána og gat þess, að samningar við Alþjóðabankann hefðu leitt til þess, að bankinn hefði fallizt á að lána til landbúnaðarframkvæmda og áburðarverksmiðju sem svarar 32.6 millj. kr. Ekki er nákvæmlega tiltekið, hvernig þessu fé verður skipt, en áætlað er, að 17–18 millj. kr. fari til landbúnaðarframkvæmda, en 15–16 millj. kr. til áburðarverksmiðjunnar. Heimildin um lán til landbúnaðarframkvæmda er innifalin í l. nr. 43 frá síðasta þingi. Nú er ekki hægt að notast við þessa heimild af formlegum ástæðum, og verður því að hafa sérstaka lánsheimild, og því er þetta frv. samið. Vonir standa til, að lánið til landbúnaðarframkvæmda geti orðið 17–18 millj. kr., en það er ekki alveg útilokað, að það geti orðið meira, og þess vegna er farið fram á, að lánsheimildin verði allt að 20 millj. kr. Annars er frv. ekki annað en endurtekning á fyrri samþykkt Alþingis. Nú stendur málið þannig, að þessa dagana er verið að reyna að ljúka við samninga varðandi þetta. Mér væri því kært, ef hv. þm. gætu fallizt á, að málinu yrði ekki vísað til n., þar sem það er í raun og veru ekki annað en endurtekning á fyrri samþykkt Alþ. Ef hv. þm. finnst það ekki viðurkvæmilegt, er rétt að vísa málinu til fjhn. Annars legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr.



Eins og hæstv. fjmrh. gat um, er nú endanlega verið að ganga frá þessari lántöku hjá Alþjóðabankanum, sem ríkisstj. hefur unnið að undanfarið samkvæmt heimild siðasta Alþ. Hæstv. fjmrh. hefur í þessu sambandi farið tvisvar sinnum vestur um haf til viðræðna við Alþjóðabankann í Washington, og honum til aðstoðar hafa einnig tekið þátt í þeim umræðum sendiherra okkar í Washington og umboðsmaður okkar í Alþjóðabankanum, Jón Árnason bankastjóri Landsbankans, sem sæti á í stjórn Alþjóðabankans af Íslands hálfu, og enn fremur fjárhagsráðunautur ríkisstjórnarinnar, Benjamín Eiríksson. Það mætti ætla, að hér væri um stórmál að ræða, þar sem svo margir og mætir menn hafa lagt hönd á plóginn, en upphæðin er ekki eins há og vonir stóðu til. Málið er þó merkara en upphæðin gefur til kynna, og þó að ég hafi ekki vald til að segja meira en hæstv. fjmrh. sagði við 1. umr. fjárlaganna, vil ég þó árétta þær vonir stj., sem hann þá lét í ljós, að þetta verði aðeins fyrsta skrefið á æskilegri braut landbúnaðinum til framdráttar til frekari viðskipta við Alþjóðabankann. Eins og allir hv. þm. víta, býr sjávarútvegurinn, sem verið hefur aðalútflutningsatvinnuvegur landsmanna, nú við rýrnandi fjárhag og á nú við mikla erfiðleika að stríða, en það hefur m.a. skapað ríkari skilning á því að styrkja aðra atvinnuvegi landsins. Í því sambandi er það bæði merkilegt og gleðilegt, að mikil eftirspurn er nú orðin eftir íslenzku sauðakjöti erlendis við hagstæðu verði, en það gefur þróun íslenzks landbúnaðar nýja, víða og mjög æskilega möguleika. Þetta vildi ég segja um upphæðina og þær vonir, sem ríkisstj. elur í brjósti í sambandi við þessa lántöku um aukna ræktun landsins og betri hagnýtingu þeirra möguleika, sem íslenzk gróðurmold hefur að geyma. Og ég hygg, að það sé rétt, eins og hæstv. fjmrh. mun hafa vakið athygli á við 1. umr. fjárlaganna, að ekki sé í mörg önnur hús að venda varðandi skilning á möguleikum íslenzkrar moldar en til Alþjóðabankans. Ég tel rétt að skýra frá því, að þessi lántaka hefur að sumu leyti skert möguleikana á því að hrinda sementsverksmiðjunni í framkvæmd á næstu tveimur árum. Þegar núverandi ríkisstj. var mynduð, var það bundið fastmælum að hrinda í framkvæmd þremur stórframkvæmdum: Laxárvirkjuninni, Sogsvirkjuninni og áburðarverksmiðjunni. Sementsverksmiðjan varð þá útundan, og þrátt fyrir ríkjandi áhuga beggja flokkanna fyrir málinu þorðu þeir ekki að gera bindandi samning um hana, en það var frá upphafi áform ríkisstj., að bygging sementsverksmiðjunnar yrði framkvæmd strax þegar þessum þremur stórframkvæmdum væri lokið. Þegar lántökuheimildin til landbúnaðarframkvæmda var samþ. á síðasta þingi, gerði enginn ráð fyrir því, að það mundi tefja byggingu sementsverksmiðjunnar. Það fór þó svo, að þegar hæstv. fjmrh. og samstarfsmenn hans gerðu tilraun til að binda endi á þessa lántöku, þá tjáðu forráðamenn Alþjóðabankans þeim, að það væri föst venja, þegar slík lán væru veitt, að skýra hlutaðeigandi þjóðum frá því, hvaða vonir þær gætu gert sér um frekari lán frá bankanum á næstu mánuðum eða missirum. Stjórn bankans sagði, að á næstu tveimur árum gætu Íslendingar ekki vænzt þess að fá meiri lán en þær 76 millj. kr., sem þeir væru búnir að fá. Við mættum því ekki byggja á frekari lántökum frá bankanum næstu fjögur til fimm missiri, þótt bankinn væri hins vegar reiðubúinn til að ræða frekari fyrirætlanir okkar, ef þær væru í samræmi við æskilegan hraða fjárfestingar hér og í öðrum löndum. Íslendingar eru í þessu efni háðir sömu reglum og aðrar þjóðir, og ern þær í samræmi við venjur viðskiptalífsins og viðskipti banka almennt við viðskiptavini sína. Um leið og ég vil undirstrika, að alls ekki er útilokað, að möguleikar séu fyrir hendi til þess að fá lán til sementsverksmiðjunnar, þó að dyrnar að Alþjóðabankanum hafi þrengzt nú um sinn, vil ég, að öllum sé það ljóst, að ákvörðun ríkisstj. um að láta lán til landbúnaðarframkvæmda sæta forgöngu hefur dregið úr möguleikunum á því, að sementsverksmiðjan komist á fót 1953. Þetta vil ég að liggi skýrt fyrir, svo að menn geri sér engar tyllivonir. Ég þarf ekki að fjölyrða um ágæti þess, að sementsverksmiðjan verði byggð, það er jafnmikið hagsmunamál fyrir kaupstaðabúa og bændur og óhætt að fullyrða, að hún verði til blessunar fyrir þjóðarheildina. Ég vil hins vegar lýsa því yfir fyrir hönd ríkisstj., að hún mun, eins og hún áður hefur haft á oddinum Laxárvirkjunina, Sogsvirkjunina og áburðarverksmiðjuna, beita sér fyrir því með öllum eðlilegum og tiltækilegum ráðum, að sementsverksmiðjan risi af grunni sem fyrst. Ég tel ekki loku fyrir það skotið, að unnt sé að afla fjár til hennar annars staðar en hjá Alþjóðabankanum, og stj. mun reyna að ýta málinu úr vör eins skjótt og unnt er. Ég vil svo taka undir þau tilmæli hæstv. fjmrh., að þetta mál fái fljóta afgreiðslu, svo að ekki standi á lagaheimildinni. Hvað sem öðru líður, tel ég, að enginn þurfi að sæta mótmælum samvizku sinnar, þó að hann samþ. þetta, þar sem hér er kannske verið að opna nýja möguleika fyrir landbúnaðinn í framtíðinni. Ég veit ekki, hvort hv. þm. telja ástæðu til að vísa málinu til n., en ég mundi vilja óska þess, að það sigldi hraðbyri gegnum þingið, helzt í dag.



Herra forseti. Ég skal ekki verða langorður. Þetta frv. er lítið annað en endurtekning á þeirri heimild, sem ríkisstj. var veitt á síðasta þingi í öðru formi. Þessi litla hækkun getur ekki valdið neinum ágreiningi, og ég get líka fallizt á að hraða málinu. En það er tvennt annað, sem ég vildi sérstaklega minnast á í sambandi við afgreiðslu málsins. Ef ég hef skilið hæstv. atvmrh. rétt, virðist þessi lántaka eiga að kosta það, að fresta verði byggingu sementsverksmiðjunnar um að minnsta kosti tvö ár. Þegar vakin var athygli á því á sínum tíma, að sementsverksmiðjan væri ekki með í þeim samningi, sem stjórnarflokkarnir gerðu með sér um samvinnu, var því lýst yfir, að mig minnir af einum ráðh., að það skipti ekki máli, því að auðvelt væri að fá lán erlendis til hennar. Það átti því ekki að seinka afgreiðslu málsins, þó að hún væri ekki tekin með í samainginn. Eins og kunnugt er bíða nú margir eftir því með óþreyju, að þessi verksmiðja verði reist, og þess vegna þykir mér allur sá dráttur, sem á því kann að verða, vægast sagt leiður og æskilegast, að málinu verði hraðað, þó að möguleikar í þessum banka, sem þetta lán hefur verið tekið í, séu ekki miklir á næstu missirum. Ég vildi aðeins fyrir mitt leyti undirstrika það og beina til ríkisstj., hvort hún sjái sér ekki fært að reyna fyrir sér á öðrum vettvangi að fá það fé, sem þarf til þessara nauðsynlegu bygginga, svo að hægt væri að hefjast banda ekki siður fyrir því, þó að þetta lán til landbúnaðarins verði nú tekið hjá Alþjóðabankanum. Í annan stað langar mig að beina til hæstv. fjmrh. ofur lítilli fyrirspurn. Í heimild þeirri, sem samþ. var ríkisstj. til handa á síðasta Alþ., er gert var ráð fyrir því að taka lán til landbúnaðarframkvæmda, var látin fljóta með eftir mjög miklar bollaleggingar mjög lítilfjörleg upphæð, 3 milljónir ísl. kr., til iðnlánasjóðs. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. hafi ekki gleymt þessari litlu upphæð, þegar hann var að leita fyrir sér um lán til landbúnaðarins, því að eins og hæstv. atvmrh. tók greinilega fram, er ekki ófyrirsynju, þótt reynt verði að beina atvinnustarfsemi og fjármálum að einhverju leyti inn í annan farveg en fjármagnið hefur að mestu leyti runnið að undanförnu, þ.e. í sjávarútveginn. Ég álit æskilegt, að hægt verði að finna stuðning til handa iðnaðinum í landinu líka. Á þetta hefur hvorugur hæstv. ráðh. minnzt, og þá þykir mér rétt að óska eftir að fá upplýst, hvort þetta hafi verið tekið með og hvað þessu máli líður. Alveg eins og menn bíða spenntir eftir því að vita, hvað líði framkvæmd sementsverksmiðjumálsins, bíða menn einnig með óþreyju að fá að einhverju leyti bætt úr fjárskorti iðnaðarins. Það er að vísu ekki hægt að búast við árangri af þessari upphæð út af fyrir sig. En eins og málið var lagt fyrir síðasta þing, þar sem með þessu litla fjárframlagi ríkisins væri hægt að gera ráð fyrir, að um myndun stærri stofnunar yrði að ræða, þá gæti hún, ef afgreidd yrði, orðið til verulegra bóta. Mín fyrirspurn til hæstv. fjmrh. er því þessi, hvort hann hafi tekið þetta mál til athugunar um leið og hann tók fyrir möguleika til lánsútvegunar fyrir landbúnaðinn og hvað því liði, hvort þetta sé nokkuð á veg komið og hvort einhvers árangurs megi vænta á næstunni.



Óhætt er að taka undir það, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að dráttur sementsverksmiðjuframkvæmdanna frá því, sem upphaflega var gert ráð fyrir, er mjög bagalegur. Það er ákaflega langur afhendingarfrestur á vélum - ég held 12–18 mánuðir. Þess vegna höfum við mikinn áhuga fyrir að geta komið málinu í horf fyrir áramótin, þannig að hægt sé að panta vélarnar fyrir þann tíma, því að ýmiss konar umleitanir fara fram við Alþjóðabankann, eins og mönnum er kunnugt. En staðið hefur á svörum. Í fyrsta lagi út af því, að bankinn hefði ekki lokið sérfræðilegum athugunum sínum, en bjóst þó við, að þeim yrði lokið fljótlega. Sérstaklega voru áhyggjur út af einum fyrirhuguðum þætti í framleiðslunni, sem ekki er vitað enn, hvort valdi aths. frá þeirra hendi við áætlunina. Annað var það, að tæknilegum athugunum var ekki lokið. Ég hef greint frá því, að bankinn lét vita, að búast mætti við, að dráttur yrði á þangað til eitthvað sæist meira en hægt er nú að sjá, hvernig okkur gengi að framkvæma þessi stóru mannvirki, sem við höfum nú í framkvæmd. Hins vegar er, eins og hæstv. atvmrh. tók fram, engu lokað um það að fá síðar í þessari stofnun framlag til verksmiðjunnar, ef þeim falla vel áætlanir að loknum tæknilegum athugunum. Mér er óhætt að lýsa yfir fyrir hönd stj., að hún leitast fyrir um öll tiltækileg úrræði til að koma verksmiðjunni á fót svo fljótt sem mögulegt er og lætur einskis ófreistað. Varðandi iðnaðinn gat ég þess við 1. umr. fjárl., að ef stj. tækist ekki fyrir áramót að útvega lán til að greiða þetta framlag, sem ákveðið er til iðnlánasjóðs, mundi hún sjá um, að það yrði lagt fram öðruvísi. Ástæðan til þess, að málið var ekki tekið fyrir við Alþjóðabankann í sambandi við hin málin, var sú, að við vorum með í einu í sjálfu sér allt of mörg mál, tvær stórar virkjanir, áburðarverksmiðjuna, landbúnaðarlánin og sementsverksmiðjuna, m.ö.o. fimm áætlanir. Og mér fannst ekki koma til mála að gera málið flóknara með því að blanda inn í svona lítilli fjárhæð til iðnaðarins. Ef svo fer, að það getur ekki flotið með togaralánum í Bretlandi, verðum við að leggja það fé fram öðruvísi. Að gefnu tilefni rifja ég þetta upp.



Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi orð um framlag til iðnlánasjóðs. Ég tek yfirlýsinguna þannig, að verði féð ekki útvegað að láni, muni ríkisstj. leggja það fram úr sínum sjóði fyrir eða um næstu áramót. Um sementsverksmiðjuna þykir mér líka gott að heyra, að ríkisstj. hefur fullan hug á því að leita fyrir sér annars staðar en hjá þessum banka, ef ekkert fæst hjá honum fyrr en að tveimur árum liðnum. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það er langur afgreiðslutími á ýmsum tækjum og vörum, sem til verksmiðjunnar þarf. Það er því vissulega ástæða til að vera með áætlanir nokkuð á undan þeim tíma, sem maður hefur von um að fá féð til hennar, svo að ekki standi á þessum tækjum. En ég vil eindregið skilja orð hæstv. ráðh. þannig, að það verði leitazt við að útvega þetta lán til verksmiðjunnar annars staðar, ef það fæst ekki einnig á þessum stað, svo að áframhald verði með framkvæmdir nú, eins og ekkert hefði í skorizt. Með þessum lánveitingum til landbúnaðarins virðist útilokað að fá lán hjá Alþjóðabankanum til sementsverksmiðjunnar á næstu tveimur árum, svo að með þessari ráðstöfun er sá afturkippur því miður kominn í þetta mál, að á þessum stað fást þessir peningar ekki. En ég vil sem sagt vona það, að hæstv. ríkisstj. takist á öðrum vettvangi að fá það, sem til þarf, svo að byggingin þurfi ekki að tefjast af þeim sökum meir en orðið er, vegna þess að hún fékk ekki að fljóta með þeim fyrirtækjum, sem tekin voru á sínum tíma undir Marshallhjálp.

Atvmrh. (Ólafur Thors) Hæstv. fjmrh. hefur sagt það, sem máli skiptir, til að upplýsa fyrirspurn hv. þm. Hafnf. Ég leiði aðeins athygli að því, að þó að þessi lántaka hefði ekki rýrt möguleika fyrir lántöku hjá Alþjóðabankanum í þágu sementsverksmiðjunnar, þá mundi vafalítið hafa orðið dráttur á framkvæmdum, því að ég held það sé nokkuð samhuga álit flestra þeirra, sem eru kunnugir þessu máli, að okkur er tæplega fært að ráðast í það fyrirtæki fyrr en lokið er virkjununum og áburðarverksmiðjunni. Og mér finnst ástæða til að ætla, að nokkur dráttur - svo að ég orði það ekki sterkar - verði á því, að þessum stóru mannvirkjum verði lokið, umfram þann tíma, sem ætlaður var í öndverðu. Af þeim ástæðum mundi sementsverksmiðjan eitthvað hafa dregizt. En ég er ekki alveg sannfærður um, að af þessari lántöku þurfi að leiða verulegan drátt umfram það, sem stafar af þeim ástæðum, sem ég áðan gat um. Að vísu er rétt, sem hæstvirtur fjmrh. sagði, að afgreiðslufrestur véla og verkfæra til verksmiðjunnar er mjög langur og þess vegna æskilegt að hafa ákveðið fyrirheit um fé til sementsverksmiðjunnar nægilega snemma, til þess að hægt sé að hefjast handa þegar sýnt þykir, að hinum framkvæmdunum muni verða lokið. En ég skal aðeins bæta þessu tvennu við: Fyrst, að ég tel nokkuð sterkt að orði komizt, að þetta lán þurfi að loka fyrir lántökumöguleika í Alþjóðabankanum á næstu missirum, en við kunnum að hafa þrengri dyr inn um að komast. Í öðru lagi, að það er samhuga vilji allrar stj. að neyta allra eðlilegra og skynsamlegra úrræða til lántöku með það fyrir augum, að framkvæmd verksmiðjubyggingarinnar tefjist ekki af þeim ástæðum. Og þá á ég við, að hægt verði að hefjast handa með fullri athafnasemi þegar hinum stóru virkjunum er lokið eða er um það bil að ljúka. Annarri fyrirspurn hv. þm. Hafnf. hefur verið svarað. En mér þykir rétt að taka fram, þar sem ég hef fram á þetta þing farið með iðnaðarmálin, sem ég geri ekki lengur, að ég lagði nokkra áherzlu á, að þau yrðu ekki útundan, og var engin fyrirstaða hjá ríkisstjórninni um það.