Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Jónsson) Ég get lofað einu, og það er að vera fáorður um fjárlagafrv. að þessu sinni. Fjárlagafrv. það, sem lagt var fyrir vetrarþingið í ár, var allrækilega athugað af nefndinni þá. Sérstaklega hafði n. lagt áherzlu á að koma fjárlagafrv. í sem bezt samræmi við undanfarandi reynslu um gjöld ríkisins og farið mjög varlega í áætlun á tekjunum. Niðurstaðan af tillögum n. varð sú, að ýmsir gjaldaliðir hækkuðu um rúm 550 þús. kr., en þar á móti kom lækkun á nokkrum gjaldaliðum, sem nam 155.900 kr., og var mestur hluti þess, eða 150 þús., á kostnað vegna berklavarna. Raunveruleg hækkun gjalda varð því um 400 þús. kr., en ýmsir tekjuliðir voru hækkaðir um 350 þús. kr. Þessar brtt. hefir hæstv. stj. tekið upp í fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir, og er frv. því óvenjulega vel undirbúið í hendur n. og tryggilegar gengið frá áætlun útgjalda en venja er til. Ef ekki gefst sérstakt tilefni til, mun ég ekki fara nánar út í þær breyt., sem orðið hafa á fjárlagafrv samkv. tillögum n. í vetur, heldur vísa til nál. á þskj. 340 um frekari skýringar. Vegna þess, að n. gat þannig byggt á störfum fjvn. í vetur að svo miklu leyti sem þeim var lokið, eða það, sem þau náðu, hefir henni tekizt að skila áliti á þessum fáu dögum síðan þingið hófst. Það, sem n. hefir sérstaklega lagt áherzlu á, var að athuga, hvað mikið hún treysti sér til að setja inn í frv. af fjárveitingum til ýmsra verklegra framkvæmda, en áður en ég vík að því, vil ég gefa nokkrar upplýsingar um afkomu ríkisins s. l. ár og tekjuvonir þessa árs. Samkv. skýrslu fjmrh. til þingsins í vetur var gert ráð fyrir um 80 þús. kr. tekjuafgangi. Þetta hefir breytzt allmikið síðan, svo að nú er tekjuhalli ársins um 1 millj. kr. Stafar þessi mikla breyt. af því, að um ½ millj. kr. fyrir unnar framkvæmdir, sem gert var ráð fyrir, að yfirfærðust á þetta ár, hafa verið teknar með gjöldum ársins 1930. Aðrar breyt. á áætl. fjmrh. hafa orðið þær, að tekjurnar hafa reynzt rúml. 200 þús. kr. minni en ráðgert var, og stafar það að nokkru af óinnheimtum tekjum, sem koma til reiknings á þessu ári. Auk þess hafa gjöldin orðið nokkru meiri en gert var ráð fyrir, og mun það stafa mikið af útgjöldum, sem á hafa fallið hjá innheimtumönnum ríkisins, og þeir hafa dregið frá tekjunum þegar þeir gerðu upp. Þessi upphæð nemur rúml. 300 þús. kr. Verri afkoma ríkisins 1930 nemur því um ½ millj. kr. frá því, sem gert var ráð fyrir í skýrslu fjmrh. í vetur. Það sem liðið er af þessu ári má heita sæmilegt með tilliti til tekjuöflunar, miðað við sama tíma á fyrra ári. Tekjur til júníloka hafa orðið svipaðar og næsta ár á undan á sama tíma. Þó getur hér munað einhverju og er ekki svo gott að segja um það enn, því enn eru óinnkomnar tekjur úr 13 umdæmum fyrir síðasta mánuð, þ. á m. frá Akureyri, Ísafirði og úr S.-M. En aftur á móti var á sama tíma í fyrra ókomið frá Ísafirði allan fyrri árshelming og úr Vestmannaeyjum fyrir 2 mánuði. Það sem af er þessu ári sýnist því gefa sæmilegar vonir um tekjur ríkisins, en hv.þm. mega ekki gleyma því, að óséð er enn um afkomu þess hluta ársins, sem mestur hluti teknanna kemur inn á, og þingið má ekki tefla mjög djarft í von um, að þær tekjur haldist, því þar kemur svo mjög til greina afkoma atvinnuveganna, sem nú sýnast eiga erfitt uppdráttar. Þrátt fyrir það, að mönnum hafa þótt framkvæmdirnar miklar á undanförnum árum, svo miklar, að sumum sýnist keyra fram úr öllu hófi, berast óskir um auknar framkvæmdir hvaðanæfa að. Það er eins og þessar miklu framkvæmdir hafi vakið menn til meðvitundar um það, hvað mikið er ógert og hvað þyrfti að gera. Og þeir, sem með stjórnmál landsins fara, verða að finna ráð til þess að fullnægja þessari framfaraþörf þjóðarinnar; það verður ekki á móti því staðið, og er ekki heldur rétt. Við verðum að taka á okkur erfiðleikana við það að taka við ónumdu landi, eins og segja má, að þessi kynslóð hafi gert, og við verðum að halda áfram að byggja upp og rækta landið. Við verðum að gera það af því, að þjóðin er farin að sjá og skilja, að við kyrrstöðu í þeim efnum getur ekki lengur setið. En þó við sjáum þörfina til aukinna framkvæmda, verður að sníða þær við getu þjóðarinnar á hverjum tíma. Það má að vísu lengi um það deila, hvað óhætt sé að treysta á tekjur ríkissjóðs; sérstaklega er erfitt að gera sér grein fyrir, hvað þær muni reynast það ár, sem fjárlagafrv. nær yfir. Í þetta sinn er alveg sérstök ástæða til að gera sér ekki of bjartar vonir um afkomu næstu ára, þegar fjárhagskreppan herðir að á öllum sviðum. N. þorir því ekki í þetta sinn að fara lengra í till. sínum um fjárveitingar til ýmsra verklegra framkvæmda (brúa, síma, vega og hafnarbóta) en sem nemur 540 þús. kr., en ýmsar beiðnir um smærri fjárveitingar mun n. athuga nánar til 3. umr. Með þessum till.fjvn. verður fjárlagafrv. með rúml. 400 þús. kr. tekjuhalla, ef till.n. verða samþ. En svo verður allt það, sem kynni að verða bætt við till.n., til að auka á tekjuhallann. Nú hefir n. ekki þótt ráðlegt að bæta við hækkun teknanna meira en um ½ millj. kr. og er því sjáanlegt, að varlega verður að fara í aukningu gjalda fram yfir það, sem n. leggur til. Nú munu ýmsir segja, að þessi áætlun fjvn. sé ekki annað en ágizkun ein, og að tekjurnar muni reynast miklu meiri. En þótt svo yrði, þá verða menn að gæta þess, að ekki er tekið með í áætluninni fjárlagagreiðslur samkv. sérstökum lögum og heimildum í fjárl., sem oft hafa reynzt allháir útgjaldaliðir. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að einstökum brtt.n. Ég skal þá fyrst geta þess, að hún leggur til, að fjárveitingin til einkasíma í sveitum hækki úr 30 þús. upp í 50 þús. kr. Alstaðar að hafa borizt beiðnir um einkasíma. Einkasímalögin nýju gera ráð fyrir, að ríkissjóður greiði að nokkrum hluta kostnað við lagningu einkasíma í sveitum, og er alstaðar kallað að um fjárveitingar samkv. þeim, og álítur landssímastjóri, að það þyrfti að veita 100 þús. kr. á þessum lið til að fullnægja eftirspurninni. En þar sem fjvn. sér sér ekki fært annað heldur en halda aftur af þessum framkvæmdum að þessu sinni, vildi hún ekki leggja til að veita meira til þeirra en 50 þús. kr., en minna gátum við ekki haft það. Þá hefir n. lagt til, að til lagningar nýrra síma verði varið 70 þús. kr. Það kann nú að sýnast, að þetta séu ekki rétt hlutföll, miðað við fjárframlög til einkasíma. En n. vill sérstaklega styðja viðleitni sveitanna, sem sjálfar leggja fram fé í þessu skyni. Og þar sem miklir erfiðleikar steðja nú að, og sveitirnar sækja samt fast að leggja fram fé til að komast í betra samband við umheiminn. þá sjáum við okkur ekki annað fært en að styðja þá sjálfsbjargarviðleitni þeirra. Þessar nýju símalínur, sem fjvn. ætlast til, að verði lagðar, eru þær símalínur, sem á árinu 1930, samkv. till. landssímastjóra hafði verið ætlazt til, að lagðar yrðu, en hafa orðið útundan fram að þessu. Þessar 70 þús. kr. munu nú ekki hrökkva til að klára þessar línur, og verður það þá að fara eftir áliti landssímastjóra og atvikum, hvað af þessum línum verða lagðar. N. hefir gert brtt. við 10 gr. fjárlagafrv., við fjárveitingu til utanríkismála. Það er eiginlega leiðrétting, því það, sem farið er fram á að breyta, er ekki annað en villa. Því er þannig háttað, að í yfirstandandi fjárl. er, að ég held í fyrsta sinni, færður gengisviðauki á fjárveitingar til utanríkismála sem sérstakur liður. Áður hafði þessi upphæð verið greidd í dönskum kr. jafnmörgum og veitt var í lögunum. Af því leiddi, að gengismunurinn varð umframgreiðsla, sem veita varð aukafjárveitingar fyrir ásamt öðrum upphæðum á gengisreikningi. Nú þótti sjálfsagt að færa þetta þannig, að heimild væri fyrir greiðslu á þessu í fjárlögum, og var því bætt við sérstökum lið til utanríkismála, sem hét gengismunur. Nú þótti fjvn. í vetur réttara að færa gengismuninn á hvern einstakan lið, þar sem hann ætti heima. Hæstv. fjmrh. hefir tekið þetta til athugunar við samningu nýja fjárlagafrv., en jafnframt í ógáti fært gengismuninn sem sérstakan lið, svo að hann er tvíreiknaður. Leggjum við því til, að þetta verði leiðrétt. Þá koma framkvæmdir til nýrra þjóðvega, sem nema um 150 þús. kr. Ég finn nú ekki ástæðu til að fjölyrða um hvern einstakan veg, sem lagt er til, að fái fé. Þeir eru samtals um tíu. N. hafði til hliðsjónar álit vegamálastjóra við úthlutun þessa fjár, og mun hún vera í aðalatriðum samhlj. till. hans. Til viðhalds og umbóta vega hefir n. lagt til, að verði hækkað úr 200 þús. upp í 400 þús. kr. Og til brúargerða leggur n. til, að verði varið 50 þús. kr. Það hefir ekki verið venja að telja upp ár þær, er brúa ætti, en vegamálastjóri og stj. hafa ráðið því í hvert skipti. Þetta er lítil upphæð nú, og n. ætlast til, að henni verði varið til þeirra brúa á hinum nýju þjóðvegum, sem þegar er hin mesta nauðsyn á, og eftir upplýsingum stj. er aðeins um smærri brýr að ræða. Þá hefir n. lagt til að veita til hafnargerðar á Akranesi 50 þús. kr. Þarna er búið að byggja hafnargarð fyrir um 120 þús. kr., sem Akranes hefir sjálft lagt fé til. Þessi fjárveiting ætlast n. til að verði veitt í þeim hlutföllum, sem ákveðin verða með 1 um hafnargerð á Akranesi, sem líklegt má telja, að afgr. verði frá þessu þingi eða á næsta þingi í vetur. En þar sem engin lög voru til um byggingu þessarar hafnar og engin ákvæði um hlutfallsgreiðslu frá ríkissjóði, þá gat n. ekki heldur verið að setja það inn hér. Þá hefir n. lagt til, að varið verði til kennslu í söng við háskólann 1000 kr. Í frv. stendur 500 kr., en hefir áður verið 1000 kr., og taldi n., að með minna væri ekki hægt að komast af. Og þar sem um ekki meiri upphæð var að ræða, en talsvert að vinna í aðra hönd, gat n. fallizt á að taka þetta upp. Að öðru leyti eru till.n. eiginlega ekki annað en leiðréttingar á villum, sem slæðzt hafa inn í fjárlagafrv. Ég get þá látið þetta nægja að sinni. Um brtt. einstakra hv.þm. mun ég ekki fjölyrða nú, af því að enn hefir ekki verið talað fyrir þeim. Brtt. um tekjur ríkissjóðs vildi ég gjarnan óska, að flm. taki aftur til 3. umr., af því að n. hafði hugsað sér að athuga tekjuliðina nákvæmlega til 3. umr.

Magnús Jónsson Hv. þm. munu hafa tekið eftir því, að við hv.þm. Borgf., sem háðir erum í fjvn., flytjum hér nokkrar till. saman. Við tókum þann kost, af því að við vildum ógjarnan kljúfa n., þó að það hefði ekki verið ástæðulaust, fyrir utan nokkurn skoðanamun um fleiri atriði. Okkur hefir m. a. greint á um form fjárlaganna. Eins og kunnugt er, var nokkrum aths. hreyft í vetur um hið nýupptekna form fjárlaganna. Við, sem hreyfðum þá andmælum, höfum ekki skipt neitt um skoðun síðan. Það finnst mér mjög athugavert út af fyrir sig að þurfa nokkuð að breyta um í þessu efni, vegna þess að það ruglar samanburð við það, sem áður hefir verið. Reikningsglöggir menn geta að vísu fært fjárlögin og landsreikningana í þann búning, að samanburður fáist sæmilegur, en allur almenningur, sem þó þarf að fylgjast með þessum efnum, er ekki fær um að gera það. M. a. er heildarupphæð fjárlaganna talsvert lægri en áður, og gætu menn því í fljótu bragði haldið, að sköttum væri létt af og dregið úr útgjöldum, sem þó er alls ekki. Þetta stafar sérstaklega af því, að ýmsar stofnanir ríkissjóðs eru nú færðar aðeins með nettóupphæð, þannig að t. d. póstur og sími, sem áður var fært bæði með tekju- og gjaldaliðum, er nú aðeins fært með nettóupphæð. Sumar stofnanir lenda ýmist tekjumegin eða gjaldamegin í frv., sumar oftast tekjumegin, sumar oftast gjaldamegin. Allt þetta veldur því, að við lauslega athugun - eins og margir gefa þessum málum - fæst minna samræmi og lakara yfirlit yfir reksturinn. Ef svo bera á fjárlögin saman við landsreikninginn, getur ruglingurinn orðið enn meiri. Þær stofnanir, sem lenda tekjumegin í fjárlögunum, verða e. t. v. gjaldamegin á landsreikningi, og yfirlitið verður því alls ekki ljóst. Eins gerir það yfirlitið óljósara, að upphæðir í fjárlögunum eru tvenns konar. Sumar eru í raun og veru fjárveitingar, aðrar aðeins sundurliðun, en koma ekki til, þegar upphæðir eru lagðar saman. Þetta finnst mér í rauninni óeðlilegt og ekkert unnið við það. Það er alveg eins skýrt að telja gjaldamegin gjöld og tekjumegin tekjur, og ekkert er einfaldara en draga minni upphæðina frá þeirri stærri til að sjá útkomuna. Fyrningargjald af stofnunum og eignum ríkissjóðs finnst okkur einnig ákaflega óeðlilegt. Við það virðist náttúrlega reksturinn allur nokkru dýrari, þar sem þessar tilbúnu upphæðir eru alstaðar tilgreindar. Í þessu frv. eru þær hátt á 4. hundrað þús. kr. En þessi kostnaður er alls ekki greiddur. Ég er ekki svo mikill kunnáttumaður í bókfærslu, að ég þori að bera á móti því að þetta sé bókfærslulega verjandi og rétt. En það er alltaf dálítið óeðlilegt að vera að flagga á reikningum með upphæðum, sem alls ekki eru til, en auðvitað er hægt að leika sér með þessar upphæðir og láta þær skipta mörgum milljónum. Náttúrlega er ýmislegt fleira, sem mætti tilgreina nú; en ég geri það ekki samt sem áður, af því að till. liggja ekki fyrir um það, og n. hefir ekki tekið um það neina fullnaðarákvörðun. Og hinsvegar er von, að menn skirrist við að leggja á sig vinnu og láta prenta till., svo framarlega sem engar líkur eru til, að þær verði samþ. Þá vil ég minnast á nokkrar till. á þskj. 118. Við hv.þm. Borgf. förum fram á, að bætt verði í 7. gr. nýjum lið, 4. lið, 90 þús. kr. til vaxtaborgunar af erlendum lánum. Þetta er sú 1½ milljón, sem tekin var hjá Hambrosbanka og ekki hafa verið áætlaðir vextir af, af því að það hangir í því orðalagi að heita bráðabirgðalán. Við kærðum okkur ekki um að tilgreina, hvaða lán þetta væri, heldur aðeins, að það væri erlent lán, sem svarar til 1½ milli. kr. með 6% vöxtum. Svo framarlega sem verður að greiða þessa upphæð á fjárhagstímabilinu, þá er það ekki annað en að blekkja sjálfan sig að taka hana ekki í fjárlög. Hér er því ekki um nýja fjárveitingu að ræða, heldur aðeins haldið við þá stefnu, sem annars er mikil áherzla lögð á, að gera fjárlögin sem réttasta mynd af því, sem landsreikningurinn muni á sínum tíma verða. Næsta till. frá okkur, XX., er um aukna fjárveitingu til Fiskifélagsins. Við leggjum til, að hún verði aukin úr 80 þús. kr. upp í 85 þús. kr. Það lá fyrir erindi frá forseta Fiskifélagsins um væntanleg útgjöld félagsins, og eins og kunnugt er, verður atvmrh. að samþ. áætlun Fiskifélagsins, og má þess vegna segja, að hún fái nokkurskonar opinbera staðfestingu, og þá er frekari skuldbinding til að fara eftir henni. Forseti Fiskifélagsins mun hafa talað við n. um þetta og sagt, að minni upphæð en þessi mundi alls ekki nægja því, annars lenti það bara á einhverjum sjóði félagsins. Þetta tillag var að vísu hækkað nokkuð fyrirfram, en við álitum réttara að taka þá upphæð, sem nærri því virtist, sem greitt verður á þessa liði. Þá er XXIII. till. Það lá fyrir erindi frá Kvenfélagasambandi Íslands um allmikinn styrk til starfsemi þess, talsvert hærri en styrk þann, sem við nú tekum upp, en við vildum ekki, að þessi starfsemi félagsins legðist niður, og leggjum því til, að konum landsins sé veitt þessi úrlausn. Það má vafalaust segja, að það sé erfitt fyrir þenna félagsskap að koma fyrirætlunum sínum fram, en okkur þótti rétt til að byrja með, að þessi félagsskapur sýndi, hvað mikinn þrótt hann hefði nú, en við teldum illa farið, ef þessi starfsemi félli niður. Þá er XXVIII. till., sem er um það, að styrkurinn til Stórstúkunnar hækki úr 8 þús. kr. upp í 12 þús. kr. Þessi styrkbeiðni til Stórstúkunnar á erfiða sögu. Þessi styrkur hefir verið hækkaður hvað eftir annað, en síðan jafnan færður niður aftur. Stórstúkan skrifaði Alþingi og fór fram á 15 þús. kr. til starfs síns, og nú berum við fram hækkun til hennar, þannig að hún fái 12 þús. kr. Það hefir verið borið fram á móti þessum styrk, að það væri ekki rétt að veita styrk til þessarar starfsemi í bannlandi. Það getur verið, að þetta hafi haft við eitthvað að styðjast, meðan hér var algert bann, en það er öðru máli að gegna, þegar vínsala er leyfð eins og hér er nú. Ég hygg, að landsreikningurinn sýni m. a., að hér sé ekki svo lítil þörf fyrir bindindisstarfsemi, sem er mjög nauðsynleg og því full ástæða til, að Alþingi veiti Stórstúkunni styrk til starfsemi sinnar. Loks er XXXII. till., sem við hv.þm. Borgf. berum fram, sem er í raun og veru mesta grundvallaratriðið af þeim till., sem bornar hafa verið fram. Við minntumst á hana í n., en meiri hl. n. var ófáanlegur til að taka hana upp, af hvaða ástæðum sem það var. Ég get annars ekki skilið, að nokkur þm. skuli geta verið á móti því, að Alþingi sé áskilinn óskoraður réttur til fjárveitinga. Annað er hér ekki farið fram á. Það á að koma ný grein í fjárlögin, sem tekur það fram, að allar gjaldaheimildirnar séu hámarksheimildir, svo framarlega sem ekki sé til önnur heimild, sem leyfir að greiða hærri upphæð. Eins og hv.þm. er kunnugt, þarf ekki annað en að bera saman fjárlög síðustu ára og landsreikninga til að sjá, að umframgreiðslur fram yfir fjárlög eru miklar. Hér er um tvo flokka að ræða. Annar flokkurinn eru þær greiðslur, sem fram skulu fara samkv. lögum eða konungsúrskurði og öðrum slíkum heimildum. Mjög skýr dæmi koma fram í þessu efni 1920 og 1921. Þá voru sett ný launalög án þess að taka tillit til fjárlaganna. Menn áætluðu líka, að dýrtíðaruppbót, sem þar var ákveðin, mundi verða tiltölulega lítil upphæð. En það fór svo, að öll launaupphæðin reiknaðist að verða miklu meiri en gert hafði verið ráð fyrir. Menn gerðu ráð fyrir, að þegar stríðinu lauk, mundi allt lækka skyndilega, og því var upphæðin áætluð svo lág, en reynslan varð sú, að dýrtíðin fór upp úr öllu valdi, svo að það varð að greiða miklu meira en þá lögboðnu upphæð. Hinn flokkurinn eru þau gjöld, sem stj., sem hefir á hendi framkvæmd ríkisbúskaparins, tekur í sínar hendur. Nú fer hún þar langt fram úr því, sem heimild er til, þó að hún eigi þar ekkert að gera nema framkvæma vilja Alþingis. Þetta hefir tíðkazt, að ég hygg, nokkuð lengi, Nú er hér óðagot á öllu og naumur tími til að vinna nokkurt ærlegt verk, og ég hefi þess vegna ekki haft tíma til að taka þetta upp og sýna fram á ár frá ári, hvað stj. hefir gengið langt fram úr heimildum þingins í þessu efni. Alþingi er auðvitað sá eini rétti aðili, sem á að veita fé úr ríkissjóði. Þess vegna verður þingið að kappkosta að fara svo nálægt áætlunum lögboðinna gjalda sem mögulegt er. Það geta auðvitað komið óvænt atvik, t. d. stórsóttir, sem berast til landsins, eða eitthvað þessháttar, sem enginn getur séð fyrir, og hafa í för með sér mikil útgjöld fyrir ríkissjóð. Alþingi getur það eitt gert við þessum lið að vanda allar áætlanir sem allra bezt. En að því er snertir hinn liðinn, þá held ég, að reynsla síðustu ára hafi gefið þar svo sterka áminningu, að það er ómögulegt, svo framarlega sem þingið vill í þessu halda rétti sínum fyrir stj., annað en að gera alvarlegar ráðstafanir til að halda þessu æðsta valdi í sínum höndum, fjárveitingavaldinu. Það er enginn vafi, að þegar þingmenn fá umboð kjósenda, þá er þeim fyrst og fremst falið það, eins og á líka að vera skylda hvers þm. að rækja fyrst og fremst, og það er að fara rétt með fjárhaginn. Hvað stoðar það, þó að sé verið að reyna að hugsa um að spara, þegar fjárlagafrv. er hér til meðferðar og fjvn. er að hnitmiða og hnitmiða og skera niður 500–1000 kr. fjárstyrki, ef þeir, sem eiga að framkvæma vilja þingsins, skipta sér ekkert af því, hvað Alþingi vill, en fara eftir eigin höfði að meira eða minna leyti? Reynsla undanfarinna ára sýnir, að stj., sem átti eingöngu að framkvæma vilja þingsins í þessu afarmikilsverða atriði, hefir tekið sér þar ákaflega mikil völd, og hefir hún sjálf gefið út skýrslu um það, hina merku bók „Verkin tala“, þar sem m. a. þau verk tala, að stj. hefir að miklu leyti, stundum að hálfu leyti og stundum að meira en hálfu leyti, tekið í sínar hendur og úr höndum Alþingis valdið til að veita fé til eins og annars. Ég býst við, að með þessa bók í höndum mætti koma með býsna margar upphæðir, sem sýna þetta og sanna. T. d. árið 1928 hefir stj. veitt umfram heimildir 356608 kr. til viðhalds og umbóta á þjóðvegum og til sýsluvega og bryggjugerða. Árið 1929 hefir hún veitt til nýrra vega, viðhalds og umbóta og til brúargerða 625786 kr. umfram heimildir. Heimildin var rúmlega 929 þús., og þegar umframgreiðslurnar eru 625 þús., er það nokkuð mikið vald, sem stj. hefir tekið sér þar. Á sumum liðum er það jafnvel svo, að stj. hefir þar haft meira fjárveitingavald en þingið. 1930 hefir þetta þó orðið mest, því að þar hefir umframeyðslan, virðist mér, orðið yfir 100%, þannig að stj. hefir tekið sér meira fjárveitingavald en þingið sjálft hefir haft. Það er kunnugt, að samkv. 37. gr. stjórnarskrárinnar má ekki greiða fé úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum, og ég býst við því, að hæstv. stj. ætli að skjóta sér undir það, að til þess, sem ekki er heimilt að greiða eftir fjárlögum, ætli hún að fá heimild í fjáraukalögum. En allir sjá, hvað heilbrigða braut er verið að ganga út á, ef stj. ætlar sér að neyta allra bragða til þess að koma fram sínum vilja. Það er því að öllu leyti heiðarlegt, að Alþingi segi stj. hreinskilningslega fyrirfram, úr hverju hún hefir að spila, og leyfi henni ekki að fara þar fram úr. Það er vitaskuld, að margt eða a. m. k. sumt, af því, sem hæstv. stj. hefir verið að framkvæma, er þarft og gott, eins og t. d. vegalagningar, en ég býst við því, að Alþingi hafi vitað það, þegar það sat yfir þessum málum og áætlaði þessa upphæð til þeirra, að það myndi vera þess umkomið að ráðstafa þeim tekjuafgangi, sem yrði vegna aukinna tekna ríkisins, og ég tel það sjálfsagt, að það sé þingið, sem eigi að ráðstafa slíku fé, en ekki stj. En það er ekki aðeins, að það hafi verið eyðsla umfram, þannig að hæstv. stj. hafi leyft sér að veita 200 þús. kr. þar sem 100 þús. höfðu verið ákveðnar, heldur hefir hún einnig leyft sér að færa þetta til á ýmsan hátt. Það kemur jafnvel stundum fyrir hjá hæstv. stj., að vegur er byggður fyrir þrefalt hærri upphæð en ætlazt var til, og svo aftur annarsstaðar hafa ekki verið notaðar þær upphæðir, sem veittar voru. Og þá kastar nú fyrst tólfunum þegar sumsstaðar eru ekki notaðar veittar heimildir, en á öðrum stöðum aukið við gífurlegum fjárveitingum. Það er líka hægt að segja, að það sé ekki einungis til verklegra framkvæmda, sem hæstv. stj. hefir leyft sér að greiða umfram. Það má nefna lítið dæmi, ekki af því að það skipti neinu, hvað fjárhæðirnar snertir, heldur aðeins til þess að sýna hugsunarhátt stj. Það eru styrkir, sem veittir eru til þess að senda ýmsa menn utan, t. d. til þess að sitja þing o. fl. o. fl. Upphæð þá, sem til þessa var veitt, hefir stj. tvö og þrefaldað alveg eins og henni hefir sýnzt. Þá má nefna kostnaðinn til ýmiskonar löggæzlu. Ef stj. álítur það nauðsynlegt að verja svona miklu fé til löggæzlu, þá væri henni sennilega mjög auðvelt að fá heimild hjá þinginu fyrir þessu fé, og það, að hún leitar ekki slíkrar heimildar, sýnir ljóslega, hve hún fyrirlítur þingviljann. Þá hefir stj., eins og við vitum, tekið sumt algerlega upp frá eigin brjósti, og vil ég þá nefna sem dæmi bókaútgáfuna. Það að gefa út stórar og dýrar bækur án minnstu heimildar á ríkissjóðs kostnað, gerir ekki nema hinn rangláti og illi ráðsmaður. Ég skal svo ekki fara fyllri orðum um þetta, þar sem ég ætla ekki að fara að gera neinn eldhúsdag, en það er ómögulegt annað en að láta þetta framferði gjalda þess, sem það hefir unnið til, og þetta framferði hefir beinlínis knúið okkur til þess að bera fram slíka till. sem þá, er hér er nú fram komin, og ég á ennþá eftir að sjá gild rök á móti henni og sömuleiðis á ég eftir að sjá þá, sem treysta sér til þess að greiða atkv. á móti því, að farið verði eftir fjárlögunum. Það má ef til vill segja, að þetta sé dauður bókstafur, en ákvæði, sem hafa verið í lögum svo og svo lengi og verið hafa einungis dauður bókstafur, fá nokkurskonar aukinn kraft við það að verða endurnýjuð. Það myndi skapa aðhald að sjá eindreginn vilja þingsins, eins og kæmi fram í slíkri samþykkt. Um framkvæmd þessarar till. get ég vel búizt við því, að hún gæti orðið örðugleikum bundin. Við veltum því vandlega fyrir okkur, hvað till. eins og þessi færi fram á, sem ómögulegt væri, og við gátum ekki fundið neitt. Það mætti t. d. nefna það, að stundum þykir heppilegra, að vegarspotti sé framlengdur til þess að ná saman við annan veg, og það getur vel verið, og ekki ber það vott um annað en samvizkusemi að framkvæma jafnvel ekki svo lítið án heimildar. Það var sagt um Epaminondas, að hann hefði ekki einu sinni viljað skrökva í gamni, og það ber vott um samvizkusemi, ef stj. vildi fara svo vel með heimildirnar. En á hinn bóginn er aldrei hægt að ætla sér að gera ráð fyrir öllum möguleikum, sem lífið getur komið með, og þess vegna setjum við einskonar öryggis-„ventil“ á till., sem heimilar að fara fram úr ákvæðum hennar þar sem óvænt og nauðsynleg atvik ber að höndum; maður getur hugsað sér, að það komi eldgos eða einskonar móðuharðindi, sem geta gefið stj. heimild til að veita stórfé úr ríkissjóði til þess að létta af neyðinni í bráð. Ég býst ekki við, að nokkur stj. væri svo ístöðulítil, að hún myndi ekki gera slíkt í slíkum tilfellum, og hún yrði þá felld á því, ef Alþingi væri svo illa skipað, að það álíti slíkt hegningarvert. En við gerum ráð fyrir slíkum tilfellum með ákvæðum, sem við höfum sett í till. um það, að fjártökur úr ríkissjóði án heimildar þings skuli vera leyfilegar í sérstökum tilfellum, þegar bersýnileg nauðsyn er fyrir hendi. Einnig skal eftir till. heimilt að greiða, ef nauðsynlega þarf, meira en í lögunum stendur, t. d. nauðsynleg laun. Ég skal taka lítið dæmi, utanför ráðherra. Það er ekki lögboðið gjald, og ráðh. verður að eiga um það við sjálfan sig, hvenær hann telur nauðsyn til þess að fara utan og setja þá í svigum aftan við upphæðina, að hún sé áætluð. Og þesskonar liði verður að fela stj. að fara vel með; en ég sé samt ekkert athugavert við það út af fyrir sig, en með þessu er lýst yfir, að fjárlögin séu annars haldin út í yztu æsar eins og önnur lög.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Samgmn. leggur til, að styrkur til flóabátaferða sé hækkaður um 9 þús. kr. frá því sem stj. áætlar, og verður hann þá 2 þús. kr. lægri en í fjárl. 1931. Það er samt ekki svo, að það sé ekki þörf fyrir meiri hækkun. Eins og hv.þdm. er kunnugt, eiga héruð þau, sem njóta flóabátanna, afarerfiða afkomu með rekstur þeirra, og það sem verst er, er, að í sumum tilfellum er þessi farkostur ónógur og alstaðar ófullkominn. Það er svo t. d. um Djúpbátinn, að hann er nú þegar ónýtur, en héraðið og þeir menn, sem lagt hafa fé til bátsins, hafa nú ekki efni á að leggja fram nauðsynlegt fé til þess að fá nýjan bát, og það er enn með öllu óráðið, hvað verður nú með haustinu um þær ferðir, sem þessi bátur hefir annazt. Hið sama má segja um bátinn á norðanverðum Breiðafirði. Hann er nú sem stendur í afarmikilli fjárþröng. Þeir menn, sem að honum standa, eru alveg að gefast upp með fjárframlög til hans. N. hefir ekki orðið sammála um að koma með neinar till. til þess að bæta úr þessu, en leggur til, að styrkur til þessara 2ja báta verði hækkaður. Hinsvegar leggur n. til, að lækkaður verði styrkurinn til Borgarnessbátsins að nokkrum mun. Eins og menn muna, fór þessi bátur 10 aukaferðir til Breiðafjarðar og fékk fyrir það 7–8 þús. kr. styrk. Nú er ekki eins mikil nauðsyn á þessum ferðum og áður vegna þess, að Gullfoss og Esja fara þangað fleiri ferðir en áður og Súðin nokkrar. Telur n., að styrkur til þessara ferða geti lækkað um 3 þús. kr. Annars er það lítið, sem hægt er að lækka þessa styrki yfirleitt. Vegna Súðarinnar mætti ef til vill lækka styrkinn til Hornafjarðarbátsins, þar sem hún tekur þar allan haustflutning, en það er nú svo, að á þessum stað er höfn ótrygg, og Súðin hefir ekki alltaf getað komið þar og hefir orðið að flytja afurðirnar á bátum til Fáskrúðsfjarðar. Um Eyjafjarðarbátinn höfum við lagt það til, að hann fái 1000 kr. lægri styrk en áður hefir verið, vegna þess, að Esja hefir margar viðkomur á Raufarhöfn, Skálum og Kópaskeri, og er þess vegna ekki nauðsyn á eins mörgum ferðum þangað, þótt hinsvegar sé þörf á einhverjum. Ferðir þessar er okkur sagt, að hafi orðið ærið þungar byrðar fyrir útgerð bátsins. Þetta eru langar ferðir og erfiðar, um mjög langa sjóleið að fara. - Það hefir brostið á, eins og svo oft áður, að fyrir lægju rekstrarreikningar og skýrslur um störf þessara báta. Það eru einungis 3 félög, Djúpbáturinn, Hvalfjarðarbáturinn og Flateyjarbáturinn, sem sent hafa áætlanir, reikninga og farmgjaldsskrár, en annars fást aldrei neinar skýrslur, og er það undarlegt, að menn skuli ekki gefa upp reikninga, þegar þeir njóta styrks af opinberu fé. Það er hvað eftir annað farið fram á það af samgmn. að fá þessi plögg, og jafnvel gengið svo langt, að n. hefir skorað á ríkisstj. að greiða ekki styrkinn nema þetta fáist. Ég vildi óska þess fyrir hönd n., að þeir hv.þdm., sem aðstöðu hafa til þess að útvega þessar skýrslur, geri það í framtíðinni. - Ég er alveg sannfærður um það, að ríkissjóður verður innan skamms að hlaupa undir bagga til þess að kaupa nýjan farkost á Ísafjarðardjúp og létta skuldabagganum af Flateyjarbátnum. Annars er það nú svo, að þetta eru einu samgöngurnar, sem menn hafa innan þessara héraða. Á þessum stöðum eru engir vegir, svo að menn geti notað til flutninga, og það er með öllu óhugsandi, að flutningar geti í náinni framtíð farið fram á landi, og það, sem ríkisvaldið getur gert, er að búa vel að farkostum þessara héraða. Ég vænti þess, að d. samþ.till.n., því að þeim er svo í hóf stillt, að ekki hefði verið að nauðsynjalausu, þótt n. hefði borið fram 50–60 þús. kr. aukin útgjöld til þessara báta. Þá á ég sjálfur eina brtt. á þskj. 123. Það er gamall kunningi hér í þessari hv. d., fjárveiting til þess að leggja símalínu frá Sandeyri að Stað í Grunnavík. Menn þreytast nú á því að koma með eins sjálfsagðar beiðnir þing eftir þing, þegar þær eru alltaf felldar. En minna vil ég hv. dm. á það, að ennþá eru 2 hreppar í Norður-Ísafjarðarsýslu símalausir, þótt í öðrum þeirra sé að vísu loftskeytastöð, sem veitir ofur litla úrlausn, en ekki til neinna verulegra bóta. Þessi símalína hefir verið í símalögum síðan 1913, og þegar lagður var sími til Patreksfjarðar, var sú lína hin síðasta, sem var jafngömul þessari. En það hafa verið lagðar símalínur síðan fyrir hundruð þúsunda, sem ekki hafa staðið í símalögunum. Það geta allir getið þess nærri, hve þetta er erfitt, og það ekki sízt þegar það er athugað, að þessir hreppar munu vera hinir víðlendustu á landinu og erfiðir yfirferðar. Landssímastjóri hafði lofað að gefa meðmæli til að lína þessi yrði lögð strax og búið væri að ljúka við suðurlandslínuna, frá Vík í Mýrdal og austur til Hornafjarðar. En þetta hefir fallið undan í hans till. til fjvn. í vetur, en hann er nú veikur og ekki hægt að ná til hans til umsagnar, en það er til umsögn frá honum frá 1928, þar sem hann telur sjálfsagt, að þessi lína verði lögð sem fyrst. Ég vænti því, að hv. d. geti fallizt á að samþ. þetta. - Ég vil bæta því við, að ég sé mér ekki annað fært við 3. umr. fjárlaganna en að koma fram með till. um styrk til bænda í Norður-Ísafjarðarsýslu og víðar á Vestfjörðum til fóðurbætiskaupa. Ég vil aðeins minna á þetta og biðja fjvn. að hafa það í huga, þegar sú beiðni kemur fram, að sumsstaðar stendur svo á, að grasspretta er svo lítil, að bændurnir gera ekki ráð fyrir að fá nema 1/5 hluta af töðu í sumum hreppum og þar sem bezt er sprettan aðeins helming. Menn geta því séð, hvernig ástatt er hjá þessum mönnum. Ég vænti þess, að fjvn. skrifi þetta bak við eyrað unz till. þessa efnis kemur fram við 3. umr.

Haraldur Guðmundsson Ég veit ekki, hvort nokkra þýðingu hefir að tala hér fyrir brtt., sem ég ásamt hv.þm. Ísaf. (VJ) og hv. 3. þm. Reykv. (HV) flyt á þskj. 118. Eftir þeirri afgreiðslu sem frv. stj. hefir fengið hjá fjvn., virðist mér sem vera muni bezta samkomulag milli flokkanna, Íhalds- og Framsóknarflokksins, sem annars hafa viljað láta líta svo út sem þeir væru algerðir andstöðuflokkar. Um það virðast þeir þó sammála, að einmitt þegar verst lætur í ári, þá eigi ríkissjóður ekki að veita mönnum atvinnu. Ég segi þess vegna, að ég veit ekki, hvort það þýðir að fara að tala fyrir þessum till., því að þær ganga í gagnstæða átt við till. flokkanna beggja í þessum efnum. Ég mun þó fara um þær nokkrum orðum og ætla þá að ganga á röðina á þeim till., sem við eigum á þskj. 118. Fyrsta till. okkar er við 2. gr., 9. lið, um það, að skólagjöld falli niður. Þessi gjöld eru áætluð 15–20 þús. kr., og þar sem þessi upphæð er svo lág, munar ríkissjóð hvorki til né frá um hana, en skólagjöldin við þessa skóla, sem upp eru taldir, nema á ári 150 kr. á hvern nemanda, og þykir mér það mikill skattur til viðbótar því, að nemendur þurfa að vera frá vinnu allan skólatímann og leggja mikið fé í bækur. Við leggjum því til, að þessi liður verði felldur niður, og aths., sem fylgir þar síðar gjaldamegin í 14. gr., falli einnig niður. Annars skal ég geta þess, að ef líklegra væri til samkomulags, þá myndum við geta fallizt á að láta skólagjöldin aðeins falla niður hjá þeim, sem efnalitlir eru, og kæmi þá til greina visst efnahagstakmark; yrði þá miðað við efnahag nemendanna sjálfra eða aðstandenda þeirra. Þá er við 3. gr. lagt til, að tekjur pósts séu áætlaðar 25 þús. kr. hærri en þær eru í frv., eða 575 þúsund krónur, og tekjur af síma 1 millj. 900 þúsund krónur í stað 1 millj. 800 þús. kr. Þessar breyt. eru gerðar í samráði við þá menn, sem kunnugir eru þessum efnum, og með tilliti til þess, sem tekjurnar hafa orðið, en reynslan hefir sýnt, að tekjur þessara stofnana fara vaxandi ár frá ári. Hv. frsm.fjvn. hefir nú skýrt frá því, að hann óski þess, að till. þessar verði látnar bíða til 3. umr., og muni þær þá verða teknar sérstaklega til umr. af fjvn.; má ekki minna vera en að ég verði við þessari bón, ef hv.fjvn. kynni þá að verða eitthvað skárri viðureignar. Þá er það gjaldahliðin. Þar leggjum við til, að til nýrra símalagninga verði varið 117 þús. kr., og fylgir sundurliðun á því, á hvaða svæðum sími skuli lagður. Það hefir áður verið svo, að Alþingi hefir að minnstu haft íhlutunarvald um það, en það virðist ekki nema réttmætt og sjálfsagt, að beint sé ákveðið í fjárlögum, til hvaða símalagninga fénu skuli varið, enda er það í samræmi við þá stefnu að halda fjárveitingavaldinu í höndum þingsins. Um víneinkasöluna get ég sleppt að ræða að svo komnu máli, því að hv.n. hefir farið fram á, að sú till. yrði tekin aftur til 3. umr. Þá leggjum við til, að 8. gr. orðist svo: Borðfé konungs kr. 60000. Þetta er í fullu samræmi við íslenzk lög, því að þar er ákveðið, að konungsmatan skuli vera 60 þús. kr., en sú venja hefir síðan verið tekin upp að greiða féð í dönskum krónum, þannig að konungur hefir fengið 73 þús. ísl. kr., en þetta leggjum við til, að verði fellt niður. Þá kem ég að brtt. við 13. gr., þar sem við þremenningarnir förum fram á framlög nokkur til nýrra akvega. Það er nú svo, að brtt. þessar eru flestar gamlir kunningjar í þessari hv. d., og að ýmsum þessara vega hefir verið unnið undanfarið, þannig að óhjákvæmilegt er að halda þeim áfram, ef því fé á ekki að kasta á glæ, sem varið hefir verið til þessara framkvæmda á síðustu árum. Undantekningar frá þessu eru þó vegurinn yfir Fjarðarheiði og Breiðadalsheiðarvegur. Til þessara vega leggjum við til, að veittar verði 60 þús. kr., 30 þús. til hvors. Um Breiðadalsheiðarveginn er það að segja, að hann myndi tengja Önundarfjörð og Dýrafjörð við Ísafjarðarkaupstað, en eins og sakir standa, eru firðir þessir mjög einangraðir og illa settir með samgöngur. Ég er satt að segja hissa á því, hversu erfiðlega hefir gengið að fá veg þenna tekinn upp í þjóðvegatölu, svo sjálfsagt sem það þó virðist. Ég sé, að hv.þm. V.- Ísf. hefir tekið upp samskonar till. og þessa nú á þessu þingi, svo að ég vona, að nú muni blása byrlegar fyrir máli þessu en undanfarið. Eins og hv.þdm. mun kunnugt, er nú orðið alllangt síðan fyrst var farið að tala um Fjarðarheiðarveginn og áætla þann kostnað, sem honum væri samfara. Nú er áætlað, að gera megi bílfæran sumarveg fyrir 90 þús. kr., þannig að þetta yrði þá fyrsta fjárveiting af þremur. Nú er svo komið, að telja má bílfæran veg frá Reykjavík til Húsavíkur, og ef vegur er ruddur yfir Reykjaheiði, sem mun kosta um 15 þús. kr., þá er vegurinn kominn til Axarfjarðar og austur fyrir Jökulsárbrú. Þaðan er hægt að komast í bil að Grímsstöðum og þaðan að Möðrudal, með því að laga veginn lítilsháttar. Sama er að segja um veginn frá Möðrudal að Skjöldólfsstöðum á Jökuldal, hann myndi ekki hafa ýkja mikinn kostnað í för með sér. En um Jökuldalinn frá Skjöldólfsstöðum að brúnni á Jökulsá þarf að leggja nýjan veg. Og er þá óslitinn bílvegur kominn frá Reykjavík til Reyðarfjarðar haustið 1932, ef till. okkar verða samþ. Vil ég vona, að hv. d. láti mál þetta ná fram að ganga. Í fjárlagafrv. í vetur voru framlög til viðhalds vega ákveðin 200 þús. kr. Í samráði við vegamálastjóra lagði ég til, að þau væru hækkuð upp í 500 þús. kr. Nú sé ég, að þessi upphæð hefir verði sett 400 þús. kr. í till.fjvn., líka í samráði við vegamálastjóra, segir nefndin, þannig að hann virðist hafa slegið af kröfunum og rifað seglin. Í þessu sambandi þykir mér rétt að drepa á það furðulega fyrirbæri, að nú er verið að bera fram fjölda frv. um nýja þjóðvegi og nýjar brýr. Einmitt á þessu ári, þegar dregið er að 3/4 hlutum úr verklegum framkvæmdum öllum, er gripið til þess að koma fram með frv., sem ákveða, að svo og svo margar brýr skuli byggðar og svo og svo margir vegir lagðir, þótt fyrirsjáanlegt sé, að þar sé engin alvara á bak við, og ekki verði af því næsta mannsaldurinn, ef svo á að klípa naumt framlög til nýbygginga vega og brúa sem gert er í frv. Nú þegar allt á að skera niður, og neyðin ber að dyrum, er þetta gert til að friða sálir auðtrúa manna, en hversu notadrjúgt og affarasælt það verður, skal ósagt látið. Þá kem ég að IX.brtt., við 13. gr. C. VII. Þar er farið fram á, í a-lið till. að 96 þús. kr. verði varið til lendingarbóta á ýmsum stöðum, og taki ríkið þátt í allt að 1/3 kostnaðar gegn því, að hlutaðeigandi héruð leggi fram 2/3 og hafi féð fyrir hendi, en atvmrh.samþ. kostnaðaráætlunina. Þeir staðir, sem þar er um að ræða, eru: Keflavík, Húsavík, Hvammstangi, Hnífsdalur, Vopnafjörður, Sauðárkrókur og Vatnsleysustrandarhreppur, og fylgir sundurliðun á því, hversu mikið fé skuli fara til hvers þeirra. Um þessar fjárveitingar er það að segja, að þær eru áframhald af styrk, sem áður hefir verið veittur þessum héruðum af Alþingi, og þar sem það hefir hvatt þau til þess að hefja verkið, virðist öll sanngirni mæla með því, að áfram verði haldið, svo að það verk, sem þegar er unnið, fari ekki til ónýtis, og héruðin séu göbbuð. Þess er og að gæta, að íbúar þessara héraða hafa lagt sér þunga bagga á herðar til þess að koma verkinu í framkvæmd, og þeir mega ekki við því, að Alþingi hlaupi nú undan byrðinni, sem þessir menn hafa reiknað með, að það tæki á sig. Í b.-lið IX. brtt. er farið fram á það, að veittar verði 30 þús. kr. til sjóvarnargarðs í Ólafsvík, án þess að heimta framlag á móti. Um þetta mannvirki er það að segja, að enn er eftir að ganga frá enda garðsins, og verði það eigi gert, er ekkert líklegra en að það verkið fari algerlega til ónýtis. Þá er c.-liðurinn, sem er þess efnis, að varið verði 6000 kr. til brimbrjótsins á Skálum. Fjöldi verkamanna, sem við hann hafa unnið, hafa ekki ennþá fengið goldið kaup sitt, sökum þess, að þeir vita ekki, hvert þeir eiga að snúa sér. Vitamálastjóri hafði, eins og mönnum mun kunnugt, umsjón með verkinu, en hann vísar frá sér og neitar um greiðslu á kaupinu, og sú nefnd, sem fyrir verkinu stóð, segist enga ábyrgð bera á slíku, og sömu svörin fá þessir menn hjá hreppnum. Þessi ógreiddu vinnulaun munu nema 5–6000 kr., og virðist ríkinu bera skylda til að sjá um, að þessir verkamenn fái kaup sitt goldið að fullu. Þá vil ég næst víkja að 2. lið brtt. Þar er farið fram á, að ríkissjóður greiði 48 þús. kr. til hafnargerðar á Akranesi. Þessi upphæð er ákveðin svo vegna þess, að við flm. viljum, að Alþingi slái því föstu, að framlag ríkissjóðs til þessara mannvirkja skuli nema 2/5 kostnaðar, en hlutaðeigandi héraðs 3/5. Akurnesingar hafa lagt fram 120 þús. kr. Þá kem ég að brtt. XI., sem fer fram á, að reistir verði tveir nýir vitar, Óshólaviti og Sauðanesviti, og er það í samræmi við brtt. frá hv.þm. Vestm. og hv.þm.N.-Ísf. Þá er 2. liður XI. brtt. um útvarpið, að í stað 200 þús. kr. komi 250 þús. kr. Um hana læt ég bíða að tala þar til till.n. um breytingar á tekjunum liggja fyrir. En að því er snertir tilfærslu milli greina vil ég geta þess, að mér finnst það form, sem nú er á fjárlögunum mun greinilegra en áður, að ýmsu leyti. En ég fæ ekki skilið, hvers vegna útvarpið er sett þar sem það er, þ. e. gjaldamegin. Mér virðist engin ástæða til að greina svo á milli ríkisfyrirtækja, að setja sum á 3 gr., en önnur á 13. gr. Mér virðist réttara, að öll þessi fyrirtæki án tillits til þess, hvort áætlað er, að þau gefi af sér tekjur eða hafi tap í för með sér, séu sett á einu og sömu gr. Þetta er að vísu fyrirkomulagsatriði, en mér finnst rétt að færa þetta þannig, þar sem hér er aðeins um áætlun að ræða, sem hlýtur að breytast til beggja vona. Brtt. er í samræmi við þetta og vill láta eitt yfir öll fyrirtækin ganga. Ég vil geta þess, að í 4. lið þessarar brtt., þar sem talað er um framlag til byggingar gagnfræðaskóla í Reykjavík, hefir komizt inn misprentun. Þar stendur 50 þús. kr., en á að vera 90 þús. kr. Þetta vona ég, að hæstv. forseti vilji taka til greina, og ennfremur, að í b-lið, þar sem talað er um framlag til byggingar gagnfræðaskóla í kaupstöðum stendur 40 þús. kr., en á að vera 100 þús. kr. Þetta vænti ég, að hæstv. forseti vilji einnig taka til greina. - Um þessa breytingartillögu er í sjálfu sér ekki margt að segja. Þeir, sem kunnugir eru atburðum síðustu ára, vita, að stórar og vandaðar byggingar hafa risið upp t. d. á Laugum, Laugarvatni, Reykjum og Reykholti, og munu þær til samans kosta talsvert hátt á 2. milljón kr. Það er því ærið misrétti í því, ef það er borið saman við bæina, sem aðeins hefir verið varið til fáeinum þúsundum í svipuðu augnamiði. Hér er því farið fram á, að til gagnfræðaskóla í kaupstöðum séu nú lagðar fram 190 þús. kr. úr ríkissjóði, en bæirnir eiga að greiða 3/5 á móti, og verður þá fyrir hendi um ½ millj. til þessara framkvæmda. Þá er ennfremur lagt til, að styrkur til byggingar húsmæðraskóla sé hækkaður um 10 þús. kr., til byggingar á Ísafirði. Það hefir áður verið flutt hér í þessari hv. d., svo að óþarfi er að eyða mörgum orðum að því nú. Þá er XIX. brtt., þar sem við förum fram á, að ríkissjóður leggi fram 300 þús. kr. til atvinnubóta til sveitar- og bæjarfélaga, þegar minnst er um atvinna, og sé það 1/3 kostnaðar gegn tvöföldu framlagi frá hlutaðeigandi héraði. Það er nú komið svo, að á hverju ári er í kaupstöðum meira og minna atvinnuleysi, og oft er það svo mikið, að óhjákvæmilegt er, að hið opinbera hlaupi undir bagga. Þetta er ástand, sem er alvanalegt og alveg óskylt þeirri kreppu, sem nú stendur yfir. Þess vegna álítum við flm. rétt, að jafnan sé ákveðin í fjárlögum upphæð, sem varið skal í þessu augnamiði, þannig að mönnum gefist kostur á því að afla sér atvinnu í stað þess að neyðast til þess að sækja um fátækrastyrk. Nú sé ég, að hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. flytja till. um að ríkissjóður leggi 500 þús. kr. fram til atvinnubóta. Mér skilst, að þessi till. sé flutt með tilliti til kreppunnar sérstaklega og mun því að sjálfsögðu greiða henni atkv. líka. Loks er hér XXXI. brtt., frá okkur þremenningunum. Það eru þrír nýir liðir. Fyrsti liður fer fram á, að ábyrgzt verði allt að 600 þús. kr. lán fyrir Ísafjarðarkaupstað og Eyrarhrepp til rafvirkjunar gegn þeim tryggingum, er ríkisstj. metur gildar. Það er nú svo með þessa virkjun, að á þingi 1929 var sú heimild veitt ríkisstj., að ábyrgjast allt að 450 þús. kr. til hennar. Síðan hefir sú breyting orðið á, að ákveðið hefir verið að hafa virkjunina nokkru stærri en upphaflega var ætlað, og þess vegna er nú farið fram á 600 þús. kr. ábyrgð. Þar sem hér er í rauninni aðeins um framlengingu að ræða, vona ég, að þessi till. nái samþykki. Þá er b.-liðurinn, að gengið verði í ábyrgð fyrir samvinnufélag sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði fyrir lánum til kaupa á fiskiskipum, allt að 4/5 kaupverðs skipanna, fullbúnum til fiskveiða, samtals allt að 100 þús. kr., og skal lánið tryggt með sjálfsskuldarábyrgð. félagsmanna, ábyrgð Seyðisfjarðarkaupstaðar og 1. veðrétti í skipunum. Til frekari tryggingar fyrir ríkið er það einnig gert að skilyrði, að forstöðumaður og annar endurskoðandi skulu samþ. af ríkisstj. Ég geri ráð fyrir, að félaginu reynist auðvelt að fá skip, sem bezt hentar, hér innanlands, svo að þá er sú mótbára brott fallin, að um ábyrgð gagnvart útlöndum sé að ræða. Sú upphæð, sem farið er fram á, er auk þess sáralítil, þannig að ég vona, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þetta. C.-liður till. gengur í þá átt, að ríkið skuli ábyrgjast lán til Síldareinkasölu Íslands, og skal lán þetta endurgreiðast að fullu áður en nokkrum síldareiganda verður greitt meira en 18 kr. á tunnu af saltsíld, að meðtöldu andvirði umbúða og verkunarkostnaðar, eða tilsvarandi upphæð fyrir öðruvísi verkaða síld. Ábyrgðin skal gilda til ársloka 1932 og skal aldrei nema hærri upphæð en svo, að hún og varasjóður einkasölunnar nemi á hverjum tíma samtals 1 millj. kr. Í núg. fjárl. er ákveðin ½ millj. kr. ábyrgð handa einkasölunni, en það hefir sýnt sig að er hvergi nærri nóg. Þess vegna höfum við lagt til, að upphæðin verði hækkuð, en til frekari tryggingar sett inn það ákvæði, að lánið skuli að fullu goldið áður en síldareigendur hafa fengið greiddar 18 kr. á tunnu, og virðist það nægilegt öryggi þess, að ríkissjóður hefir ekkert á hættu vegna þessa. Þá liggja ekki fyrir fleiri till. frá okkur þremenningunum, en ég vildi minnast lítið eitt á till.hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. Borgf. sem er XXXII. í röðinni. Ég tel sjálfsagt, að hv. d. samþ. þessa till. Slíka tillögu er tæplega hægt að fella. Reynsla undanfarinna ára, umframeyðsla hæstv. stj., hefir gefið svo ríkt tilefni. En hinsvegar er ég ekki viss um, að þótt, þessi till. verði samþ., þá sé fengin nokkur trygging umfram það, sem nú er, fyrir því, að stj. eyði ekki fé umfram fjárlög. Ein grein fjárlaga hindrar stj. engu meira, sízt meira en ákvæði almennra laga og sjálfrar stjórnarskrárinnar, sem bannar þetta alveg Að lokum vil ég segja það um till. okkar þremenninganna, að þær eru bornar fram með það fyrir augum að slá því föstu, hvað normalt eigi að framkvæma, en þar er ekki tekið sérstakt tillit til þess bága ástands, sem nú ríkir í landinu. Um ráðstafanir vegna kreppunnar flytjum við sérstakt frv. Við gerum í till. ráð fyrir því einu, að framkvæmdir verði þær sömu og áður, og í samræmi við það hækkum við gjaldaliðina samtals um 1200 þús. kr. frá því, sem hæstv. stj. hefir lagt til. Ef athuguð er tekjuáætlunin, þá er það bersýnilegt, að í henni er ekkert vit. Hún er a. m. k. þessum 1200 þús. kr. og lág.

Magnús Guðmundsson Ég á hér tvær brtt. á þskj. 118, en ég vil taka það fram viðvíkjandi VI. brtt. þar og bið hæstv. forseta að taka eftir því, að hún er tekin aftur til 3. umr., svo að það er ekki nema XXIX. brtt., sem ég flyt nú, og er hún um það að veita Ólafi Stephensen 600 kr. hækkun á eftirlaun hans. Það hefir verið siður, að Alþingi bætti eftirlaun presta þannig, að þau yrðu 1000 kr. á ári. Nú er það svo með þennan prest, að það er ekki búið að reikna út hans eftirlaun, en eftir þeim árafjölda, sem hann hefir verið þjónandi prestur, geri ég ráð fyrir, að eftirlaun hans verði um 400 kr. á ári. Þó að þetta verði samþ., þá er hann ekkert betur settur en aðrir prestar, sem látið hafa af embætti. Um hann hefir ekkert gerzt annað en það, að hann hefir verið settur af embætti, en svo fengið dóm fyrir því, að hann ætti kröfu til lögmæltra eftirlauna. Ég veit, að þótt hann hefði ekki verið sviptur embætti, þá hefði þessi beiðni komið fyrir þingið, en aðeins einu eða tveimur árum síðar. Hann hefði ekki getað verið miklu lengur í embætti, því að nú er hann kominn fast að sjötugu. Ég vil leiða athygli að þessu til þess að sýna, að þessi till. er ekki í neinu beinu sambandi við það, að þessi maður var sviptur embætti, heldur er hún fram komin til þess að setja hann á sama bekk og aðra presta landsins, sem látið hafa af embætti. Mitt nafn stendur við eina brtt. enn, en um hana ræði ég ekki. Hv. samþm. minn mælir með henni. Ég þarf þá ekki að tefja tímann lengur í þetta skipti.

Steingrímur Steinþórsson [óyfirl.]: Ég á hér tvær litlar brtt. og vil með örfáum orðum minnast á þær. Þær eru á þskj. 118. Aðra þeirra, XIII. till., flyt ég ásamt hv. samþm. mínum, og er hún um að veita 1000 kr. til Hóladómkirkju. Það hefir verið svo nokkrum sinnum áður, að þessi fjárhæð, 1000 kr., hefir verið veitt til dómkirkjunnar á Hólum. Því er þannig varið, eins og margir hv.þm. munu vita, að á sínum tíma var Hóladómkirkja rúin að flestu, sem hægt var að taka úr henni. Sumt eyðilagðist, en sumt var flutt á Þjóðminjasafnið í Reykjavík. Á seinni árum hafa verið gerðar tilraunir til að bæta úr þessu og færa kirkjuna aftur í sinn forna búning. Fornminjavörður varði þeirri fjárhæð, sem til þess var veitt, til þess að koma henni í það ástand, sem hún var í áður. Það er búið að setja aftur í kirkjuna allmikið af því forna tréverki, sem er eitt aðalfornskraut hennar, en mikið er eftir ennþá. Við flm.till. förum nú fram á, að þessi litla upphæð verði veitt nú, til þess að megi halda áfram við þetta starf. Þetta er metnaðarmál fyrir alla þjóðrækna menn, að kirkjan geti verið sem næst því, sem hún var í upphafi. Með því að veita svona litlar upphæðir í einu, er hægt að vinna að þessu smátt og smátt, án þess að ríkissjóð muni mikið um það. Ég vona því, að hv.þm. sjái sér fært að samþ. þetta fjárframlag til Hóladómkirkju. Ég vil einnig geta þess í þessu sambandi, að okkur þm. Skagf. hefir borizt orðsending frá prestastefnu í Hólastifti, sem haldin var fyrir skömmu, og þar var þess óskað, að einhver fjárhæð yrði veitt til að færa Hólakirkju í það ástand, sem hún var í áður. Það er metnaðarmál allrar þjóðarinnar, að þessi kirkja geymist lengi sem forngripur á þessum stað, sem svo margar sögulegar minningar eru tengdar við. Ég á hér aðra brtt. ásamt hv.þm. V.Ísf. og hv.þm. Dal. Hún er um það, að styrkurinn til Íþróttasambands Íslands, 4 þús. kr., verði hækkaður upp í 6 þús. kr. Þetta er gert með hliðsjón fyrst og fremst af því, að það hafi sama styrk og Ungmennasambandið. Þessar tvær hreyfingar eru hliðstæðar og einhverjar þær merkustu fyrir unga fólkið. Fátt er meira til þjóðþrifa en að auka og efla íþróttirnar, og vænti ég því, að hv. d. ljái því fylgi að hækka þenna styrk um 2 þús. kr. Við álítum, að þótt þröngt sé í búi hjá ríkissjóði nú, þá sjái Alþingi sér fært að veita þennan styrk, því að því fé væri áreiðanlega vel varið. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Ég er meðflm. með hv. samþm. mínum um að hækka framlagið til fjallvega, með það fyrir augum, að nokkuð af því fari til fjallvegarins yfir Laxárdalsheiði í Skagafirði, en það hefir orðið að samkomulagi að taka það aftur til 3. umr.

Jóhann Jósefsson Ég ætlaði ekki að taka til máls fyrr en seinna í dag, en úr því að enginn varð til að kveðja sér hljóðs og mér sýndist hæstv. forseti hinsvegar þess albúinn að slíta umr., þá vildi ég nota þennan tíma, sem eftir er fram til kl. 4. Þá vil ég fyrst lýsa yfir því, að okkur þótti kynlegt, ýmsum þm. hér, að það var ekki hægt að sjá á frv. því, sem hér liggur fyrir, eða á till.hv.fjvn., að neitt fé eigi að leggja fram til byggingar nýrra vita, en eins og kunnugt er, þá er langt frá því, að vitabyggingar séu komnar í það horf, að forsvaranlegt megi teljast ennþá sem komið er að láta nokkurt fjárlagatímabil líða svo, að ekkert sé lagt fram til vitamála. Á hinn bóginn er vitagjaldið, sem fer í ríkissjóð, svo hátt, að það er bæði full skylda og mikil þörf að nota a. m. k. nokkuð af því á hverju ári til byggingar vita.  Þá hefi ég borið fram ásamt hv.þm. Seyðf. brtt. á þskj. 118, XV, um að Þórhalli Þorgilssyni kennara verði veittar 3000 kr. til að gefa út kennslubækur í spönsku og ítölsku. Þórhallur Þorgilsson er mjög efnilegur málfræðingur. Hann hefir þessar kennslubækur fullbúnar til prentunar, en vantar fé til útgáfunnar, en hann er sjálfur fátækur og hefir því ekki efni á að standa straum af útgáfukostnaðinum Hann hefir sent erindi um þetta til fjvn., en hún virðist ekki hafa séð sér fært að sinna því, þó að undarlegt sé, að hv.n. skuli ekki álíta það svo mikils virði að fá kennslubækur til notkunar handa Íslendingum til að læra rómönsk mál, þegar þess er gætt, að hún virðist ekkert hafa að athuga við ýmsa miður þarfa rithöfundastyrki, sem standa í fjárlagafrv. Ég skal ekki fara út í samanburð um þessi ritverk, en því vil ég halda fram, að það er nauðsynlegra, að þjóðin fái góða kennslubók í máli þeirra þjóða, sem við seljum mest af fiski okkar, en að kosta útgáfu ýmissa þeirra bóka, sem nú eru gefnar út á þessu ári fyrir beinan styrk úr ríkissjóði eða þá styrk úr Menningarsjóði. Öllum ber saman um það, að til þess að viðhalda tryggu verzlunarsambandi við önnur lönd, þarf jafnlítil þjóð og við að hafa nokkra kynningu af högum og háttum þeirra þjóða. Því er svo varið, að við eigum langmest af afkomu okkar undir verzlunarsambandinu við Suðurlönd, sérstaklega við Spán. Það er því nauðsynlegt að halda við sambandinu milli landanna, en til þess að það sé hægt, er nauðsynlegt, að okkar ungu verzlunarmenn kunni mál þeirrar þjóðar, því að við getum ekki ætlazt til þess, þar sem við erum aðeins 100 þús., en hér er um milljónaþjóð að ræða, að þeir fari að læra okkar mál, svo að nokkru nemi. Þessar 3 þús., sem hér er farið fram á, að veittar séu til að gefa út handhæga kennslubók í spönsku og ítölsku, gætu beinlínis margborgað sig fyrir landið. Það er ekki hægt að sýna það með tölum, og þess þarf ekki heldur. Það vita allir, að það er bráðnauðsynlegt að kunna tungu þeirra þjóða, sem við verzlum mest við. Það er alltaf að sýna sig betur og betur, hversu miklu meiri nauðsyn er til þess, að verzlunarmenn okkar snúi athygli sinni að þeim, sem kaupa af okkur afurðir en þeim, sem selja okkur vörur. Hér hafa menn engan frið fyrir allskonar tilboðum á allra handa varningi frá ýmsum löndum, bæði gagnlegum vörum og ógagnlegum. En hinu snúa of fáir athygli sinni að, að vinna að því að koma framleiðsluvörum landsins til þeirra, sem geta notað þær og vilja af okkur kaupa. Ég hefi heyrt þá mótbáru á móti þessari fjárveitingu, að Íslendingar hefði aðgang að dönskum kennslubókum í suðurlandamálum. Það er að vísu rétt, að þeir, sem kunna dönsku, geta notfært sér þær bækur, en þó að ég sé því ekki mikið kunnugur, hvernig mál eru lærð á skólavísu, þá þykist ég mega fullyrða, að það er miklu auðveldara að læra málin, ef kennslubækurnar eru á móðurmáli manns. Svo á það líka að vera metnaðarmál Íslendingum, að geta lært önnur mál án þess að þurfa að fá til þess danskar eða aðrar erlendar kennslubækur. Ef forseti óskar eftir, þá get ég látið hér staðar numið nú og lokið við ræðu mína við framhald fundarins. Ég vildi aðeins í bili bæta því við upplýsingar þær, sem ég gaf viðvíkjandi Þórhalli Þorgilssyni, að hann hefir undanfarna vetur haft nemendur í þessum málum, veturinn 1929–30 hafði hann 20 nem., en 1930–1931 hafði hann 30 nem. í spönsku og ítölsku. Það er álit þeirra manna, sem til þekkja, að hann sé mjög vel að sér í þessum málum og að kennslubækur hans muni vera mjög góðar og hagkvæmar. Þar er tekið tillit til hinna nýjustu aðferða við samninga slíkra bóka. Ég vonast til þess, að hv.þdm. sýni stuðning sinn á nauðsyninni fyrir Íslendinga að læra spönsku og ítölsku á þann hátt, að þeir greiði götu þess, að kennslubækur verði gefnar út í þessum málum. Þá vildi ég minnast á XIV. brtt., þar sem ég fer fram á, að þingið styrki ennþá lagning ræktunarvegar í Vestmannaeyjum gegn venjulegu framlagi úr bæjarsjóði Vestmannaeyja. Fyrir nokkrum árum var Sigurður búnaðarmálastjóri sendur til Eyja til þess að athuga ræktunarmöguleika, og eftir það komst slíkur skriður á ræktunina, að hin svokallaða Hagajörð er útmæld og tekin til ræktunar, svo að það má segja, að fé það, sem þingið hefir lagt af mörkum, hafi borið góðan ávöxt. En það er ómögulegt að hagnýta landið, nema vegur verði lagður. Eftir að vegur var lagður, hefir Ofanleitishraun verið mælt út. Þegar lausagrjótið hefir verið tekið burtu, fást þar ágætir blettir, og er nú búið að setja upp langar girðingar og sumpart hlaða þær úr grjóti, og er hraungrjótið tilvalið til þess. En það, sem á vantar, er, að fullgerður verði vegurinn gegnum hraunið. Þingið hefir veitt styrk til þessa áður, og er nú farið fram á, að veittar verði 1200 kr. til að halda áfram ræktunarveginum. Það er kunnugt, að Vestmannaeyjar eru stærsta þjóðjörðin, sem landið á, og síðan ræktunarframkvæmdir hófust þar, hefir afgjald lóðanna stórlega hækkað. Ég get bent á, að 1923 náði afgjaldið ekki 10 þús. kr., en nú nær það 20 þús. kr., en auðvitað breytist það nokkuð frá ári til árs eftir verðlagsskrá. En þessar tölur sýna, að það hefir á skömmum tíma tvöfaldazt. Hinar fjölmörgu útmælingar til nýrrar ræktunar eiga sinn þátt í hækkuninni. Það er orðið svo margt fólk í Eyjum, að ekki er hægt að láta svo að kalla nokkurn blett þar óræktaðan. Ég vonast til, að hv. d. samþ. þessa upphæð vegna þess, að hún beinlínis eykur tekjur ríkissjóðs er frá líður. Ég hefi minnzt á till. þær, sem ég er fyrsti flm. að, og mun láta hér að mestu staðar numið um þær. Ég ætla aðeins að minnast á tillögu, sem ég og hv. 2. þm. Reykv. flytjum um allmikil fjárframlög til atvinnubóta í kaupstöðum. Vegna þess, að hv. 2. þm. Reykv. er líka flm.till. og mun gera hana að sérstöku umræðuefni, þá mun ég ekki frekar fara út í það mál. Ég vil aðeins geta þess, að við teljum nauðsyn á, að gerðar séu ráðstafanir til að mæta atvinnuleysi, sem yfir vofir í kaupstöðum og víðar. Ég býst við, að seinna gefist tækifæri til að koma nánar inn á þetta mál.

Bjarni Ásgeirsson Ég á tvær brtt. við fjárlagafrv. Sú fyrri er um fjárveiting til Björns Þórólfssonar til þess að semja skrá um skjöl, er Ísland varða og geymd eru í skjalasöfnum í Kaupmannahöfn, enda fái Þjóðskjalasafnið afrit af skránni. Eins og kunnugt er, hefir Björn notið 1500 kr. styrks til þessa. Hann sótti upphaflega um 2500 kr., en styrkurinn var færður niður í 1500 kr. Vegna þess, að dregið var úr styrknum, hefir Björn ekki getað lagt eins mikla vinnu í það og ella og því hefir dregizt að ljúka við verkið. En það er mikill fjöldi af skjölum, sem eru markverð fyrir menningarsögu Íslands, sem Björn hefir fundið. Starfið er svo langt komið, að það er nauðsynlegt að ljúka því sem fyrst, sem hann líka hefir lofað fyrir styrk þann, sem hér er farið fram á. - Annars má benda á það, að Björn er alls góðs maklegur fyrir störf sín í þágu ísl. fræða. Má m. a. minnast á, að hann hefir haft með höndum rannsóknir á rímunum og kemur bráðlega út um það bók, sem kunnugir telja, að verða muni stórmerk. Hann var frumkvöðull að því, að Norðmenn lofuðu að veita Íslendingum ókeypis samrit af öllum skjölum, sem þar eru geymd. Ég vil því mæla hið bezta með, að honum verði veittur þessi lokastyrkur. Önnur brtt., sem ég á með öðrum hv.þm., er, að veittar verði 2000 kr. til Skáksambands Íslands. Ég býst ekki við, að þessi styrkur sé neitt vel séður, þar sem atvinnuvegirnir eru í svo miklu öngþveiti. En ég vil minnast á það, að maðurinn lifir ekki á einu saman brauði, þó að það sé hið nauðsynlegasta. Og alveg eins og það er víst, að sú kreppa, sem gengur nú yfir hér, gengur yfir öll lönd - og er hér gestur utan úr heimi - er það að íslenzka þjóðin verður að njóta samúðar frá öðrum löndum í baráttu sinni fyrir lífinu, en það getur hún því aðeins, að hún geti sýnt, hvað í henni býr af gáfum og dugnaði. En ástæðurnar til að sýna það eru erfiðar. En á nokkrum sviðum getur hún sýnt það og það er þá helzt á hinum andlegu sviðum. Eitt af þeim fáu sviðum, sem Íslendingar geta sýnt sig á, er nú einmitt tafllistin, því að þar koma vitsmunirnir til greina fremur en höfðatalan. Ísl. hafa sýnt erlendis, að þeir eru góðir taflmenn og hafa skapað þjóðinni samúð og álit. Ég get talið nokkur dæmi þessu til sönnunar. Efnt hefir verið til kappskáka milli Ísl. og Dana með þeim árangri, að Ísl. sigruð með 1½:½. Einnig hafa Ísl. unnið Norðmenn með 1½:½. Á heimstaflmóti erlendis gátu Ísl. sér hinn bezta orðstí eftir blaðaummælum að dæma. Því til sönnunar skal ég geta þess, að sá Íslendingur, sem hafði flesta vinninga, vann 7½ skákir af 17. Til samanburðar má geta þess, að Karl Bendtsen hafði ekki nema 8 af 16, og hinn heimsfrægi Englendingur Sir Thompson hafði 5½ af 12. Þetta sýnir, að Íslendingar standa nokkurnveginn á sporði öðrum þjóðum í þessari íþrótt, þótt aðstaðan sé miklu örðugri. Hinir ísl. taflmenn eru flestir fátækir daglaunamenn og iðnaðarmenn og geta því ekki varið miklum tíma til æfinga. En þarna mættu margir hinir merkustu taflmenn frá ýmsum þjóðum, sem ekki gera annað en tefla, og sýnir þetta því vel, hverjir vitsmunamenn Ísl. eru. Það er sómi fyrir Íslendinga að sýna sig þar, sem þeir standa jafnfætis öðrum þjóðum. Ég vildi því mælast til, að Alþingi sjái sér fært að sjá af þessari litlu upphæð til Skáksambandsins.

Einar Arnórsson Ég á ásamt hv.þm. Vestm. eina till. við 16. gr. fjárlaganna, þar sem er farið fram á nokkuð mikla fjárveitingu. En áður en ég vík nánar að henni, þykir mér hlýða að gera grein fyrir því, að hún er ekki borin fram út í bláinn. Ég ætla að reyna að sýna fram á, að það sé kostur á að veita féð og þörf á því. Viðvíkjandi fyrra atriðinu vil ég taka það fram, að tekjuáætlun hæstv. stj. virðist vera mjög gætileg. Á fyrri tímum var það ein af hinum æðstu fjármáladyggðum, að áætla tekjurnar varlega. Þetta var venja þá, en það var tekið fram, að ef tekjurnar yrðu meiri, þá ætti afgangurinn að renna í Viðlagasjóð. Það var því ákveðið, að tekjuafgangnum skyldi ekki eyða. Þessari gömlu dyggð, að áætla tekjurnar varlega, hefir verið haldið. En hinni dyggðinni, að eyða ekki meiru en fjárlög heimila, hefir ekki verið haldið jafnvel í seinni tíð. Með því að áætla tekjur fyrir neðan það, sem þær eru líklegar til að verða, er í raun og veru stefnt að því að flytja fjárveitingavaldið frá Alþingi til stjórnarinnar, eins og reyndin hefir orðið á seinustu árunum. Ástæðan fyrir þessari varlegu áætlun teknanna er því í raun og veru ekki dyggð. Það má búast við því, að fénu verði samt eytt, að svo miklu leyti sem það kann að verða meira en áætlað er. Þetta er því nú ekki slíkur búhnykkur sem fyrr. Ef tekjuáætlunin er borin saman við síðustu skýrslu, sem ég hefi, en það er landsreikningurinn 1929, þá er mikill munur á. Ég hefi talið saman, að aðaltekjuliðirnir er áætlaðir nær 3 millj. kr. lægri en það, sem inn kom 1929. Margir af liðunum eru svo lágt áætlaðir, að þeir hljóta að fara fram yfir áætlunina. En þó eru margir tekjuliðirnir, sem í raun og veru má telja áreiðanlega, og því er ekki ástæða til að áætla þá stórum lægra en það, sem galzt inn á þá 1929. Aftur á móti eru aðrir, sem sjáanlega verða lægri en reyndin varð 1929. Ég ætla að nefna nokkur atriði í tekjuáætlun hæstv. stj. Aukatekjurnar reyndust 1929 610 þús. kr., en eru nú áætlaðar 500 þús. kr., en ég sé enga ástæðu til að ætla, að tekjur verði verulega lægri á þeim lið. Ekki er ástæða til að ætla, að skipaferðir minnki að ráði hér við land. Þá sé ég ekki ástæðu til að ætla, að stimpilgjöld lækki og sama má segja um ýmsa aðra liði. Það er ekki heldur líklegt, að fólk neyti minna kaffis eða tóbaks 1932 heldur en 1929, nema því aðeins, að um neyðarástand verði að ræða eða takmarkanir verði gerðar á innflutningi þessara vörutegunda. - Vörutollur reyndist 2 millj. 50 þús. kr. 1929. en er nú áætlaður 1 millj. 450 þús. kr., og er því gert ráð fyrir honum 600 þús. kr. lægri en þá. Verðtollur gaf þá ca. 2 millj. 270 þús. kr., en er nú áætlaður 20 þús. kr. lægri. Og svona mætti lengi telja. Símatekjur eru áætlaðar svipaðar og 1929. En eftir því sem fleiri símar eru lagðir og símakerfið verður fullkomnara, geri ég ráð fyrir því, að þær tekjur aukist. - Ágóði af ríkisprentsmiðjunni er áætlaður 40 þús. kr., en það hefi ég frá manni, sem um það á að vera kunnugt, að síðastl. ár hafi hún gefið 80 þús. kr. í arð. Er nokkur ástæða til þess að ætla, að hún gefi nú helmingi minna af sér en síðastl. ár? - Ágóði af víneinkasölunni var 1929 1 millj. 25 þús. kr., en nú er ágóði af henni áætlaður 650 þús. kr. Það væri að vísu mjög æskilegt, að Íslendingar neyttu minna víns 1932 en þeir gerðu 1929, en ég efast um, að raunin væði sú. Þegar ég lít yfir tekjuáætlun fjárlaganna, þá þykir mér líklegt, að tekjur verði stórum meiri en áætlað er, þótt ekki sé ef til vill rétt að vera svo hjartsýnn að álíta, að þær verði 3 millj. meiri, þótt svo yrði 1929. Hæstv. stj. hefir í frv. ekki viljað eða ekki þorað að stinga upp á miklum fjárveitingum til verklegra framkvæmda. Ef hún hefir trúað því, að tekjuáætlun hennar sé rétt, þá er hún ákaflega svartsýn á ástandið, og á þeirri svartsýni hennar byggist það, að hún hefir ekki séð neina möguleika til verklegra framkvæmda. - En nú er þannig um sumar verklegar framkvæmdir, að þær mega alls ekki bíða. Vegir margir hafa verið lagðir síðasta kjörtímabil, skólar reistir og brýr byggðar. En það er ekki nóg að leggja fé í að reisa mannvirki, það þarf líka að halda þeim við, - þótt talið sé, að vegir séu svona og svona víða bílfærir, þá eru þeir það í raun og veru ekki, heldur eru þeir í hinu hörmulegasta ástandi. Sumpart kemur það til af því, að þeir voru ekki í öndverðu byggðir með nútímafarartæki fyrir augum. En jafnvel þeir, sem lagðir hafa verið á síðustu árum, eru ekki heldur lagðir sem skyldi. Sumpart eru vegirnir svo ómögulegir sem þeir eru fyrir þá sök, að þeim er ekki nægilega haldið við. Þarf ekki annað, til að sannfærast um að svo sé, en að fara um vegina hér í nágrenninu, sem mest eru notaðir. - Þær 200 þús. kr., sem áætlaðar eru til vegaviðhalds, að viðbættum bifreiðaskattinum, munu því alls eigi nægja til þeirra hluta. Jafnvel þótt brtt.fjvn. um 400 þús. kr. veitingu nái fram að ganga, þá er sú upphæð ekki nægileg til þess viðhalds, svo að viðunanlegt sé. Vegamálastjóri hefir talið 500 þús. kr. það minnsta til nauðsynlegs viðhalds. Þá er það þó 100 þús. kr. lægra en talið er nauðsynlegt af þeim manni, sem mesta þekkingu hefir á þessum málum. Þær brtt., sem bornar eru fram við þessa umr. til hækkunar á gjaldahlið fjárlagafrv., nema 2 millj. 200 þús. kr. En þar í er ekki talin 300 þús. kr. brtt., sem þrír hv.þm. hafa borið fram og gengur í líka átt og okkar brtt. Fyrsti flm. hennar lýsti yfir því, að hann tæki hana aftur, ef okkar næði fram að ganga. Nú dettur mér ekki í hug, að allar þær brtt., sem miða að auknum framkvæmdum, nái fram að ganga, en þótt svo væri, þá væru samt afgangs 800 þús. kr., ef gert væri ráð fyrir sömu tekjum og 1929. En nú er einn liður í fjárlögunum, sem er algert nýmæli. Það er til fyrningar á fasteignum ríkisins. Til þess eru áætlaðar 350 þús. kr. Nú er það svo, að einstaklingar og félög reikna fyrningargjald, þegar talið er fram til skatts. Þetta er vitanlega alveg rétt bókhaldslega. Þeir þykjast leggja ákveðnar upphæðir í fyrningarsjóð, en þá þýðir það það, að þær upphæðir eru ekki útborgaðar t. d. til hluthafa. En þær eru ekki lagðar í sparisjóðsbók og geymdar þannig, heldur eru þær notaðar til viðbótar rekstrarfé fyrirtækisins næsta ár. Þannig mun einnig verða með þessa upphæð í fjárlögunum. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta fé verði lagt í bankabók, heldur verði það tekið til rekstrar á næsta ári, eins og myndi vera gert hjá félögum og einstaklingum.

Er ekki upphæðin færð til baka?

. Jú, hún er færð til baka í sjóðsreikningnum, en í rekstraráætlun (þ. e. í gjaldahlið fjárlagafrv.) er hún talin með gjöldum, eins og einstaklingar gera í sínum rekstri. Þá vík ég að brtt., sem við höfum borið fram við 16. gr. fjárlaganna. Það ber víst enginn brigður á það, að allmikið atvinnuleysi vofi yfir með komandi hausti og sé jafnvel byrjað nú þegar. Og ég geri ekki ráð fyrir, að við séum svo bjartsýnir, að við gerum ekki ráð fyrir, að atvinnuleysið verði samt sem áður enn meira á næsta ári. Þetta mikla böl, sem aðrar þjóðir hafa haft við að stríða, er nú byrjað hér. Það byrjaði í raun og veru í fyrra, en er nú orðið ennþá verra og útlit fyrir, að það fari versnandi. Og fari svo, að hið opinbera dragi mjög úr framkvæmdum, þá verður atvinnuleysið því tilfinnanlegra. Aðrar þjóðir hafa gert ýmsar ráðstafanir til bjargar í þessum efnum, svo sem með sjóðsstofnunum, sem gripið er til, þegar atvinnuleysi ber að höndum, og atvinnuleysisstyrkjum af hálfu ríkisins. En við eigum ekkert af slíku. Við eigum ekkert annað til að vísa þeim á, sem við atvinnuleysi hafa að búa, en þetta eina: að leita á náðir sveitar- eða bæjarstjórna. Það er eina úrræðið, sem löggjöfin vísar okkur á. En það er neyðarúrræði, því að fyrst og fremst er það, að þágu sveitarstyrks er, eða getur verið, samfara réttindamissir. Og það er hart aðgöngu að missa mannréttindi sín fyrir það, að geta ekki fengið að vinna. Þegar þannig verður alls ekki sagt, að það sé mannanna sök sjálfra, þótt þeir séu bjargarlausir, þá getur ekki á neinn hátt talizt réttmætt, að þeir fyrirgeri mannréttindum fyrir það. Í sambandi við þetta tel ég rétt að minnast á það, að aðrar þjóðir hafa sett ýmsar reglur um innflutning og víst erlendra verkamanna. Við eigum lög frá 1920 um eftirlit með innflutningi útlendinga, og með lögum frá 1927 er bannað að ráða erlent verkafólk til vinnu hér á landi, nema með vissum undantekningum. Ef menn vilja flytja verkafólk inn í stórum stíl, verður að leita leyfis stjórnarinnar, svo sem t. d. var með norsku verkamennina, sem komu til vinnu að síldarbræðslunni í Krossanesi. En hitt er algerlega óhæft, svo sem hér hefir verið, að fólk komi hingað frá ýmsum löndum og taki sér hér bólfestu án nokkurs leyfis eða eftirlits. Vil ég leyfa mér að skjóta því til hæstv. stj., að hún heiti þessum tvennum lögum meira en gert hefir verið. Því að auðsætt er, að ef útlendingar koma hingað og ráða sig til vinnu, sem innlendir menn geta af höndum leyst, þá gerir það ástandið ennþá verra. Í Englandi eru t. d. ákvæði um það, að enginn útlendingur fái atvinnu við nokkur störf, og bannað er mönnum því meira að segja að taka útlenda stúlku fyrir kaup í hús sitt. Hér er eitthvað annað. Ég veit ekki betur en að hér séu menn algerlega sjálfráðir að því að taka útlenda menn í þjónustu sína, og útlendingar alveg sjálfráðir að því að koma hingað í atvinnuleit. Að vísu er það svo, að í húsaleigufrv. því, sem hæstv. forseti þessarar deildar ber fram, er sagt, að utanbæjarmenn geti ekki fengið leigt hér í bæ, og af því má draga þá ályktun, að það nái einnig til útlendinga. En ákvæðin ná ekki nema til Reykjavíkur. En ef það á að meina samlöndum vorum að fá leigt hér, því þá ekki að banna innflutning erlends verkafólks, meðan sakir standa eins og nú er. Mikið af tekjum ríkissjóðs eru fengnar með hinum svonefndu óbeinu sköttum eða tollum. Þessa tolla borga allir jafnt, sem hinar tolluðu vörur þurfa að kaupa, fátækir jafnt sem ríkir. Tollar eru háir á ýmsum nauðsynjavörum, sem menn komast ekki hjá að kaupa. Kaffi verður t. d. að teljast nauðsynjavara og tóbak jafnvel líka. Frá mínu sjónarmiði er það því ekki fráleitt, að ríkið hlaupi undir bagga, þegar neyðin ber að dyrum, og leggi fram fjárupphæðir og hjálpi um vinnu þeim, sem vinnu þurfa að fá. Mér dettur ekki í hug, þótt samþ. verði brtt. sú, sem hv.þm. Seyðf. og flokksbræður hans bera fram, að bætt verði til hlítar út atvinnuleysisvandræðunum. Hitt veit ég, að ef okkar till. verður samþ., þá verður það mjög mikill léttir sveitar- og bæjarfélögum þeim, sem í hlut eiga. Þótt Alþingi samþykki okkar till., þá er það víst, að sveitar- og bæjarfélögin munu leggja mikið fé fram á móti. Um þessi mál verður að vera samvinna milli ríkis og bæjarfélaga. Mér dettur ekki í hug að neita því, að erfitt verði að koma fyrir því fé, sem hér um ræðir. En okkur þótti það heppilegasta fyrirkomulagið, að stj. ákveði, hvert féð fari, eftir skýrslum, sem fyrir liggja. Það á ekki að vera vandkvæðum bundið að fá skýrslur yfir atvinnulausa menn. Hinsvegar getur stj. ekki ákveðið, hvort Pétur eða Páll á að fá vinnuna, heldur þeir, sem bezt þekkja til á hverjum stað. Þess vegna leggjum við til, að bæjarstjórnir ráði því í samráði við verklýðsfélögin á staðnum, hverjir vinnuna fá. Það geta verið í tölu atvinnulausra verkamanna einhverjir svo stæðir, að þeir hafi samt nægilegt fyrir sig að leggja. En það er engin von til þess, að stj. geti sagt, hverjir eru maklegastir. Sömuleiðis er sjálfsagt, að sömu stjórnarvöld ráði um það, hvað vinna skuli. Það er margt ógert, bæði sem ríki og bæjarfélög þurfa að láta vera, og verður þess vegna heppilegast, að ríkisstj. ákveði, hvað vinna skuli í samráði við hlutaðeigandi sveitar- og bæjarstjórnir. Ég held, að ég þurfi ekki að svo komnu að fara fleiri orðum um þetta mál. Það véfengir enginn nauðsynina á atvinnubótunum. Hitt má e. t. v. segja, að ríkissjóði beri ekki lögskylda til að sjá fyrir þeim, sem í nauðum eru staddir sökum atvinnuleysis, heldur sé það sveitarsjóðanna að taka við þeim, og sömuleiðis, að ríkissjóður hafi ekki efni á þessu. En við nánari athugun býst ég við, að hvorugt verði svo þungt á metunum, að það vegi á móti hinni brýnu nauðsyn, og vænti ég því, að hv.þdm. muni greiða þessari brtt. okkar atkv.

Jón Ólafsson Ásamt hv. samþm. mínum hefi ég borið fram 3 brtt. á. þskj. 118. En það hefir orðið að samkomulagi að draga til baka 2 þeirra, lið IV. og XXIV., og er það þá aðeins ein, sem við leggjum undir dóm hv.þdm., og þar sem hér er um að ræða hið mesta nauðsynjamál, sandgræðsluna, þá vonum við að hv.þdm. taki til athugunar og sjái, hvílíka nauðsyn hér er um að ræða. Þessi starfsemi er ein af hinum stóru og góðu framkvæmdum, sem seinni tíminn hefir byrjað á til að koma landinu í það horf, sem áður var. Nú eru hér á landi 25 sandgræðslustöðvar, sem kostaðar eru af ríkinu. En það er þörf á miklu fleiri stöðvum. Við, sem komnir erum töluvert til aldurs, vitum það, að ef þessu hefði fyrr verið gefnar gætur, og áður hefði verið byrjað á þessum framkvæmdum, þá hefðum við sloppið við fjárútlát, að miklum mun, en sem ekki dugar nú um að sakast. Eins og nú er komið landskemmdum af uppblæstri, er fjárframlag það, sem hér er farið fram á, smámunir á móts við þörfina. Það var byrjað á sandgræðslunni þar sem þegar var blásið, en það er nauðsynlegt að græða upp landið á byrjunarstigi, og fyrirbyggja þar með stórar landskemmdir, en til þess er þing og stj. allt of aðgætin með fjárframlög. Nú hefir stj. og hv.fjvn. verið því samþykk, að þessi styrkur yrði færður úr 40 þús. kr. niður í 25 þús. kr., 1000 kr. á hverja sandgræðslustöð. Það hlýtur öllum, sem vit hafa á og um þetta hafa hugsað, að vera ljóst, að þetta er allt of lítill styrkur, ef nokkurt gagn á að vera að. Ég vona það, að þegar menn hafa litið á þetta þessum augum, láti þeir sig ekki um muna, þótt þeir annars vilji spara, að hækka þenna styrk, sem nauðsynlegt er að sé svona hár, þar sem um er að ræða að bjarga því, sem annars liggur undir eyðileggingu. Hversu illa sem ástatt er um fjárhaginn, þá má það ekki gleymast, að ekki má spara á þann hátt, að stórtjón verði af. Af því að ég veit, að margir af hv.þdm. eiga við eitthvað slíkt að búa, þá vona ég, að þeir líti á þetta sömu augum og ég, að ekki megi draga úr þessum styrk, enda held ég, að óhætt sé að segja það, að þar sem starf eins og þetta krefst starfsmanna, þá sé það tap að kosta starfsmenn og láta þá ekkert hafa að gera. - Þá hefi ég flutt hér eina brtt. á sama þskj., um að hækkað sé tillag til heimilisiðnaðarfélagsins upp í halla þann, sem félagið varð fyrir á iðnaðarlandssýningunni 1930. Þetta félag réðist í það stórvirki að halda landssýningu á heimilisiðnaði. Og það var svo sem fyrirfram vitað, að kostnaðurinn myndi verða mikill, enda reyndist svo, að einmitt kostnaðurinn varð fyllilega eins mikill og gert hafði verið ráð fyrir, en tekjurnar aftur á móti rýrari en búizt hafði verið við. En ég held, að konur, er gengust fyrir slíku sem þessu, eigi ekki skilið að verða fyrir halla af þessum ástæðum fyrir þann áhuga, sem þær hafa sýnt. Menn eiga yfirleitt ekki kost á að kynnast því, hvað mikill hagleikur býr í landinu, nema með því að halda sýningar. Bæði útlendir og innlendir menn, sem sýninguna skoðuðu, dáðust mjög að þeim hagleik, sem þar kom fram. Þess vegna megum við ekki játa þá, sem þennan áhuga sýndu og komu þessu af stað, greiða hallann, þar sem við höfum haft bæði gagn og heiður af þessari sýningu. Eftir því sem mér er kunnugt, þá er rekstrarhallinn 5 þús. kr.; þar af hefir fjvn. tekið upp í hallann 2 þús. kr. En það mun vera í eignum eitthvað ofurlítið, sem búizt er við að seljist, en það kemur aldrei til að verða nægilegt til þess að greiða það, sem á vantar, þó að félagið fái 3500 kr. Þess vegna hefi ég lagt til, að þessi styrkur yrði hækkaður úr 2 þús. upp í 3500 kr. og til vara 3000 kr. Ég held, að við megum ekki við því, með því að lítilsvirða slíkan áhuga, sem hér hefir komið fram, að bæla niður og draga úr þeim kjarki, sem þeir, sem að þessari sýningu stóðu, hafa sýnt, með því að daufheyrast við þessari sjálfsögðu og réttmætu kröfu.

Lárus Helgason Ég á hér eina brtt. við 13. gr. fjárl. Þó það virðist vera hækkun, þá er það í raun og veru aðeins leiðrétting. Undanfarin ár hefir báturinn Skaftfellingur notið 24 þús. kr. styrks úr ríkissjóði. En í fjárlagafrv. fyrir 1932 hefir stj. ákveðið styrk þennan 20 þús. kr. Hvernig þetta hefir slæðzt inn, er mér ekki kunnugt, en rök til þess hljóta að vera lítil. Á þessum sama tíma hafa útgjöld til strandferða aukizt mjög, þar sem nýtt skip er komið til sögunnar. En þess ber að gæta, að strandferðir hafa ekkert batnað hjá Skaftfellingum. Stærri skip geta aldrei komizt á þessar stöðvar, sem bátnum er ætlað að fara um. Um leið og fjárveitingar aukast mjög til strandferða, á að draga úr þeim á þessu svæði. Þetta hlýtur að stafa af einhverjum misskilningi, sem verður að færa í lag. Það er hægt að sýna og sanna, hvernig fjárhagur þessa báts er. Árið sem leið, sem er eitt bezta árið, sem báturinn hefir verið rekinn, var rekstrarhalli á 7. hundrað króna, og þó hafði hann þá 24 þús. kr. styrk. Ef ekki verða veittar nema 20 þús. kr. nú, verður rekstrarhallinn hátt á 5. þús. kr., þó að rekstur bátsins gangi vel. Fé, sem stendur í bátnum, er að mestu safnað saman á því svæði, sem hann vinnur fyrir, sem sé hlutafé. Af þessu fé hefir í mörg ár ekki verið borgaður eyrir í vexti. Þetta hlutafé er ekki nær þess virði, sem það hefir verið talið, því að báturinn hlýtur að vera orðinn minna virði nú en hann var fyrir 10 árum, þó að á hverju ári sé varið nokkru fé honum til viðhalds. Og vitanlega lækka slík skip alltaf í verði, en hækka ekki; þau slitna eins og allt annað. Þar til fyrir 2 árum var þessi bátur styrktur með öðrum flóa- og fjarðabátum. Því var breytt 1929, því að það var bert, að hér var og er ekki um að ræða neina flóa eða firði, heldur stóran kafla af suðurströnd landsins, þar sem um enga höfn eða fjörð er að ræða. Ég held, að ekki sé þörf fyrir mig að eyða löngum tíma í að tala um þessa leiðréttingu, því að hér er ekki um neina hækkun að ræða úr því, sem verið hefir undanfarin ár. Það hefði verið þörf, eins og reikningarnir sanna, að hækka styrkinn, en af því að það verður að halda á öllu sparlega, þá hefi ég ekki farið fram á það að þessu sinni, heldur aðeins, að fjárupphæðin haldi sér, en að lækka hana getur ekki komið til mála. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessa leiðréttingu. Ég vænti þess, að hv. dm. sjái, að hér er um sjálfsagt mál að ræða. Ef einhver dm. kunna að efast um, að hér sé rétt frá skýrt, þá hefi ég reikninginn í höndum fyrir síðastl. ár, og hann ber það með sér, hvort ég hefi ekki skýrt rétt frá.

Bergur Jónsson Ég á ekki sjálfur nema eina brtt. við fjárlögin, en ég er meðflm. að 2 öðrum, ásamt hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Reykv., og hefir aðalflm. gert grein fyrir þeirri till., að Skáksambandi Íslands verði veittur 2 þús. kr. styrkur. Ég hefi því ekki ástæðu til að fara lengra út í það. Eins og kunnugt er, flytur samgmn. brtt. um að lækka styrk til flóabáta úr 50 þús. upp í 89 þús. Frsm. n., hv.þm.N.-Ísf., hefir gert grein fyrir þessari till., svo að ég þarf ekki að gera það almennt, en ég vildi geta þess, að þarna er um að ræða 2 þús. kr. lækkun frá því, sem veitt var á yfirstandandi ári. Ég vildi gera nánari grein fyrir því, að til eins bátafélagsins, sem styrkur er ætlaður til, h/f Breiðafjarðarbátsins Norðra, hefir n. lagt til, að styrkurinn yrði hækkaður um 1000 kr. og frsm.n. gerði grein fyrir þeirri hækkun að nokkru leyti. Hann benti á, að þarna norðanvert Breiðafjarðar stendur nokkuð sérstaklega á, m. a. er ekki hægt að bæta úr samgönguleysinu með vegagerðum, og stendur að því leyti eins á og við Ísafjarðardjúp. Landið er ákaflega vogskorið og fjöllótt og því sérstaklega illt yfirferðar á landi. Ýmsar aðrar ástæður eru til að styrkja þennan bát frekar en aðra, t. d. eru héruðin, sem að bátnum standa, mjög fámenn og fátæk og sýslufélagið eitthvert hið minnsta á landinu, um 900 íbúar, og mjög magnlítið fjárhagslega og hefir beðið mikinn hnekki af því, að Flateyjarhreppur, stærsti og fjölmennasti hreppurinn, stendur mjög illa fjárhagslega síðan aðalatvinnurekandinn þar varð gjaldþrota. Samt hafa þessir fátæku hreppar með frjálsum framlögum ráðizt í að kaupa dýran vélbát, sem tvisvar sinnum hefir orðið að kaupa nýja vél í, og náð saman um 40 þús. kr. í bátinn, sem er tiltölulega mjög mikið, þegar miðað er við gjaldþol fólksins þar um slóðir. Það má í raun og veru segja, að hér sé um hreint Grettistak að ræða af svo fámennu héraði. Auk þess er rétt að geta þess, að ekki er hægt að bæta úr samgönguleysinu þarna með strandferðaskipunum eins og víðast annarsstaðar, þar sem flóabátar eru. Svæðið, sem bátnum er ætlað að fara um, hefir aldrei verið mælt upp, og þar að auki er það illa lagað, strjált á milli bæja og svo vogskorið, að ég býst ekki við, að talið verði ráðlegt að senda þangað hafskip. En fjárhagur félagsins er svo erfiður, að ég efast um, að þessi litla hækkun, sem vonandi fæst, verði nægileg til þess að félagið komist af. Fjvn. leggur til, að veittar verði 70 þús. kr. til nýrra símalagninga. Frsm. n. gat þess í framsöguræðu sinni, að í nál.fjvn. 1930 voru taldar upp nokkrar símalínur, sem samkv. till. landssímastjóra skyldu ganga fyrir öðrum. M. a. eru þar 2 línur úr Vestur-Barðastrandarsýslu, línurnar frá Bíldudal til Selárdals, og frá Kvígindisdal til Breiðavíkur. Um báðar þessar línur er það að segja, að þær eru löngu komnar í símalög. Árið 1919 var línan frá Patreksfirði til Saurbæjar sett í símalög. Í till. landssímastjóra, þeim sem áður getur, er sleppt línunni frá Hvalsskeri við Patreksfjörð til Saurbæjar. Ég skil ekki, hvernig á þessu stendur, en sennilega hefir fjvn. ekki áttað sig á því. Síðar, 1929, voru teknar upp í símalög aftur línurnar frá Bíldudal til Selárdals og frá Kvígindisdal til Breiðavíkur. Það lítur helzt út fyrir, að löggjafarvaldið hafi þá ekki vitað, að önnur línan var áður komin í símalög. Ég tel bæði af ummælum hv.frsm.fjvn. og nál. 1930, að beinlínis sé skylda að láta þessar línur ganga fyrir öðrum, sem gerðar verða á næsta ári. Í raun og veru hefði átt að gera þær í ár. - Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég hefi leyft mér að flytja eina brtt., X., á þskj. 118, um það, að útgerðarfélaginu á Vatnsleysuströnd verði veittar 8500 kr. til lendingarbóta gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá. Þetta félag var stofnað í júní 1930 og er samvinnufélag. Eigendur félagsins eru allir þeir sjómenn, sem vinna við það, og einnig þeir menn, sem vinna í þágu þess á landi. Félagið á vélbát, sem er 20 smál. að stærð, og fékk það til þess stuðning Útvegsbankans. Til þess að geta starfrækt þenna bát hefir félagið orðið að láta byggja stóra bryggju, sem er að lengd 100 m. En auk þess er fyrirsjáanlegt, að það þarf að byggja varnargarð, sem áætlað er, að þurfi að vera 27 m. að lengd. Félagið getur ekki af eigin rammleik staðizt þann kostnað, sem af þessu leiðir og hefir þess vegna leyft sér að leita til Alþingis um það, að því verði veittur þessi lítilmótlegi styrkur til lendingarbóta, sem er 8500 kr. Ég sé ekki, að það hafi mikla þýðingu að skýra hv. d. nánar frá aðdraganda þessa máls og fjárhagsástæðum félagsins. Það er eins og aðrir nýgræðingar, sem hafa mætt yfirstandandi kreppu, illa stætt, og þar sem þetta félag skipa eingöngu fátækir sjómenn og daglaunamenn, er því lífsskilyrði að fá þenna styrk. Ég skal geta þess, að félagið hefir þegar látið byggja bryggjuna, sem kostað hefir nokkuð yfir 14 þús. kr. Bryggjan hefir verið metin af 2 óvilhöllum mönnum, þeim Sigurgeiri Gíslasyni verkstjóra og Ásgeiri byggingarmeistara í Hafnarfirði, á 12800 kr. Jafnvel þó að þetta mat sé lagt til grundvallar, þá er fyrirsjáanlegt, að styrkurinn, sem farið er fram á, nemur ekki hálfu kostnaðarverði þeirra mannvirkja, sem félagið þarf að láta vinna. Ég vona, að hv. d. líti með sanngirni á aðstöðu þessa máls, og sjái sér fært að samþ. till, og í því trausti læt ég lokið máli mínu.

Sveinn Ólafsson Ég á enga brtt. við fjárlagafrv. að þessu sinni og gæti þess vegna komizt hjá að taka til máls, en ég kemst ekki hjá því að greiða atkv. um till., sem fyrir liggja, og þess vegna finnst mér ég verði að fara nokkrum orðum um ýmsar þeirra. Sumar brtt., sem fyrir liggja, hafa minnt mig á gamalt orðtæki, sem segir, að hægra sé að kenna heilræðin en halda þau. Undanfarið hefir ekki allsjaldan verið átalið, hvað freklega opinbert fé hafi verið notað síðari árin og þar með hvöt veitt til þess að fara nú varlegar. En mér finnst, að sitt hvað af því, sem fram hefir komið í brtt., bendi til þess, að slíkum aðvörunum fylgi ekki mikil alvara hjá till.mönnum. Auðvitað er það rétt, að sumar af þessum till. hafa verið teknar aftur til 3. umr. En væntanlega koma þær þá fram í svipaðri mynd og þær liggja fyrir nú. Ég skal ekki elta ólar um þær, sem teknar hafa verið aftur. Mér finnst það ekki eiga við að þessu sinni, en ég ætla lítillega að drepa á fáeinar af þeim, sem nú eiga að koma undir atkv. Þegar ég lít yfir till. í heild, er það bert, að yfirleitt lýtur meiri hl. þeirra að því að bæta úr atvinnuskortinum, beint eða óbeint, og skapa skilyrði fyrir betri afkomu vinnandi manna. Ég kannast við, að þetta sé rétt og eðlilegt, en ég verð að segja, að mér finnst, er svo stendur á, að grípa þarf til stórfelldra fjárveitinga í þessu skyni í slíkri kreppu, sem nú er, þá verði líka að binda þær því skilyrði, að eitthvað gagnlegt, eitthvað sýnilega arðvænlegt, verði unnið fyrir þær. Að því er kemur til till.hv.fjvn., þá er þetta gert. Hún leggur til, að fénu verði varið til ákveðinna framkvæmda, svo sem vega, brúa og síma, um 700 þús. kr. Þessar framkvæmdir, sem reyndar eru oft óarðbærar, eru fyrst og fremst til þess að skapa atvinnu, og er það auðvitað gott og blessað, ef fjárhagurinn leyfir slíkt, en nú vita allir, að fjárhagurinn er mjög þröngur. Hinsvegar liggja líka fyrir till. frá einstökum þm. um allmiklar fjárveitingar til atvinnubóta, án þess að tekið sé fram til hvers eigi að nota þær. Einkanlega á þetta við till.hv.þm. Seyðf. og flokksbræðra hans, og ennfremur till.hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. Reykv. Verði þessar till.samþ., sem fara fram á upphæðir, er nema um 800 þús. kr., þá nemur upphæðin til atvinnubóta samtals um 1½ millj. kr., og hæfir ekki í harðæri að eyða því í óarðbær fyrirtæki. Hefði ég átt að bera fram slíkar till. sem þessar, hefði mér þótt tilhlýðilegt að ráðstafa því í till., hvernig farið skyldi með féð, og ákveðið, til hvers ætti að nota það. Hér á landi er svo ástatt í fámenninu, að aldrei ætti að vera um nokkurt atvinnuleysi að ræða. Það er hörmulegt, að í landi, þar sem eru þúsundir og aftur þúsundir ferkm. af óræktuðu og frjóu landi, skuli vera svo mikið atvinnuleysi, að talað sé um það eins og þjóðarböl. Það vita þó allir, að hér á landi geta fjórfalt fleiri menn lifað af landræki en nú stunda hana og haft nóg fyrir sig að bera og óþrotlega atvinnu. Enginn, sem kynni hefir af landrækt, efast um það, að hún launar vel störf þeirra, sem stunda hana með fyrirhyggju. Það er þess vegna að nokkru leyti sök atvinnulausu mannanna sjálfra, að þessi vá er fyrir dyrum. Og þess vegna er meiri ástæða að binda fjárveitingar til atvinnubóta sérstökum skilyrðum. Vel mætti skilorðsbinda fjárveitingarnar á þann veg, að fyrir hvern tug þúsunda, sem veittar eru til atvinnubóta, væri ákveðin landspilda ræktuð að fullu. Mér fyrir mitt leyti þætti þetta allra eðlilegasta aðferðin, því að önnur atvinna er ekki áreiðanlegri hér á landi en landræktin, og engin, sem varanlegra gildi hefir. Útstreymi fólksins úr sveitunum er vissulega ekki stöðvað ennþá. Það heldur stöðugt áfram, jafnvel síðastliðið ár hefir borið talsvert á því og jafnvel álitleg jarðnæði látin í eyði. Ég á sjálfur talsvert óræktað land, og hefi þar að auki ráðstöfunarrétt á allmiklu af opinberu landi. Hefi ég þrásinnis gefið mönnum, sem voru að flytja sig á mölina, kost á góðu landi til ræktunar með mjög vægum kjörum. En venjulega hefir þetta samt enga áheyrn fengið, nema ef landið hefir legið fast að bæjum eða kauptúnum. Ég verð að biðja afsökunar á því að hafa tafið umr. með þessu innskoti, en mér fannst ég verða að taka það fram út af þessum atvinnubótatill., að sjálfsagt er, að fjárveitingar slíkar verði bundnar því skilyrði, að eitthvað varanlegt og verðmætt sjáist eftir, að framkvæmdum loknum. Ég ætla ekki að fara að tala um hverja einstaka till. af þeim, sem fyrir liggja. Þær eru að sjálfsögðu misjafnlega þurflegar, en atkv. mitt mun sýna, hvern hug ég ber til þeirra. Samt verð ég áður lýkur að hrella minn ágæta sessunaut (EA) með því að segja undir eins, að ég mun greiða atkv. á móti fjárveitingu til Skáksambands Íslands, eins þótt hv.þm. kunni að líta á fjárveitingu þá eins og vísi til atvinnubóta eða bjargráða í hallærinu.

Ekki eru nú allar fjárveitingar dýrtíðarráðstafanir

. Eins er með ýmsa persónustyrki. Mér finnst ekki ára svo, að ástæða sé til þess að ýta undir þá, og mun ég því einnig greiða atkv. móti þeim. Að svo mæltu ætla ég ekki að tefja tímann lengur. Ég hafði að vísu hugsað mér að fara nokkrum fleiri orðum um ýmsar till., en þar sem nú er svo framorðið dags, ætla ég að sleppa því.

Jóhann Jósefsson Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. forseta, hvort tilætlunin sé að halda umr. áfram til miðnættis, og hvort hann álítur ekki, að réttar. væri að fresta umr. til morguns, og gefa fjvn. tækifæri til þess að athuga till. gaumgæfilega.

Forseti (JörB): Ég tel æskilegt, að umr. verði lokið í nótt, en atkvgr. frestað til morguns. En ég tel sjálfsagt að gefa svo sem klt. hlé, svo að fjvn. geti athugað till. Annars hafa nú allflestir þm. talað fyrir brtt. sínum, svo að ég sé ekki þörf á að fresta umr.

Jóhann Jósefsson Þó að fjvn. sé ætlað klt. hlé til athugunar, þá finnst mér það allt of flaustursleg afgreiðsla. Mér finnst engin þörf að hraða störfum þingsins svo mjög. Hér liggja nú mörg erindi frammi, og þarf að athuga þau gaumgæfilega. –Afgreiðslu fjárlaganna hefir verið hraðað óvenju mikið í þetta sinn, svo að bæði ég og aðrir, sem ætluðu að snúa sér til fjvn., urðu of seinir. Hún var búin að skila áliti fyrr en nokkurn varði. Mér virðist hæstv. forseti allt of hraðfara í þessu máli. Og það hlýtur að verða krafa okkar allra, sem hér eigum brtt., að þær verði athugaðar gaumgæfilega. Ég felli mig ekki við slík vinnubrögð, sem hér virðist eiga að viðhafa, og leyfi mér að mótmæla þeim.

Forseti (JörB): Hv. fjvn. hefir þegar gert sér grein fyrir þessum till., enda hafa hv.nm. enga athugasemd gert við þessa afgreiðslu. En fyrst koma fram ákveðin mótmæli, er bezt að slá engu föstu undir eins, heldur sjá, hvað tíminn endist.

Haraldur Guðmundsson Ég ætla aðeins að segja fáein orð út af starfsháttum þingsins. Það hefir verið venja, að brtt. gangi til n. áður en umr. er lokið. 

Einar Arnórsson Ég er alveg sammála hv.þm. Seyðf. og hv.þm. Vestm. um það, að verði farið að fresta fundi nú um klt., verður svo á kvöldið liðið, þegar taka skal til aftur, að ekki tekur því að halda fundi áfram þá. Mér sýnist vinningurinn yrði lítill, því að hv.þm. koma þá á morgun allir syfjaðir og óvitrari en þeir eru vanir að vera, og síðari villan yrði verri en sú fyrri!

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Ég held, að hv.þm. séu allt of kvíðandi fyrir komandi degi. - Ég flyt 3 brtt. við fjárlögin að þessu sinni og ætla að fara um þær fáeinum orðum. 1. brtt. er á þskj. 118, XVIII, um að Páli Guðmundssyni, bónda á Baugsstöðum, verði veittar 1500 kr. til þess að byggja sjóvarnargarð og gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir sandfok. Staðhættir eru þannig, að lágt, flatt land tekur við af sjónum, og í ókyrrð berst grjót og sandur upp á gróðurlendið. Þetta ágerist með ári hverju, og er landinu, sem mjög er nytjaríkt, auðn búin, ef þessu fær að fara fram. Þetta er ekki einungis skemmd á Baugsstaðalandi, heldur líka á nærliggjandi jörðum. Þar sem stór landspilda er nú í mikilli hættu, hefir bóndinn á Baugsstöðum ráðizt í að láta gera langan sjóvarnargarð. En þetta er talsvert dýrt fyrirtæki og ofvaxið einum manni. Hann hefir farið fram á lítilsháttar styrk af fé því, sem veitt er til sandgræðslu, en fékk daufar undirtektir hjá forráðamönnum þess, sem töldu þetta ekki beinlínis heyra undir sína starfsemi. En það er augljóst, að ekki er síður þörf á að hefta spillingu landsins þarna en víða annarsstaðar. Vona ég því, að hv.þdm. taki þessu máli vel. 2. brtt. er á sama þskj., XXVI, og er þar farið fram á, að veittar séu 5000 kr. til dýpkunar á innsigling leiðarinnar á Stokkseyrarsundi. Eins og kunnugt er, eru hafnleysur miklar á suðurströnd landsins, verstar eru þær á Eyrarbakka og Stokkseyri, og svo, að í ókyrrð brýtur þar á höfninni. Á síðari árum hafa verið gerðar nokkrar umbætur á Stokkseyrarhöfn, sprengdar klappir úr innsiglingu o. fl., og hefir komið í ljós, að það er til mikilla bóta. Samt eru grynningar á þessari leið, sem brýtur á, ef mikil ókyrrð er. Menn telja, að hægt sé að ráða bót á þessu, með ekki mjög miklum tilkostnaði. Ég held, að það hafi verið næstliðinn vetur, að óveður skall á og voru menn á sjó bæði frá Stokkseyri og Eyrarbakka. Stokkseyringar komust í höfn heilu og höldnu, og þökkuðu líf sitt lendingarbótunum, en þó var mjög erfitt að lenda. Eyrbekkingar hleyptu aftur á móti til Vestmannaeyja, því að þeir trúðu ekki því, að svo miklar umbætur væru orðnar á Stokkseyrarhöfn, sem raun bar vitni. 3. brtt. er á sama þskj., XXX. Þar er lagt til, að Ólafur Guðmundsson, fyrrum ferjumaður á Þjórsá, fái 300 kr. lífeyri. Þessi maður er hinn merkasti í hvívetna og kunnur mörgum eldri mönnum fyrir dáðríkt æfistarf, prýðilega af hendi leyst. Hann stundaði ferjustarf við Þjórsá að Sandhólaferju frá því á unga aldri og þar til Þjórsá var brúuð. Umferð var þarna mikil og oft hættulegt að ferja. Sagt var, að dagur hefði ráðið að vetri, en sól að sumri, tímanum, sem ferjað var á. Ólafur var hreystimenni mikið, og ganga ýmsar sagnir um afl hans, ætíð var hann kátur og hjálpsamur; sagt er, að þegar mikið lá á, hafi hann oft tekið klyfjar sína í hvora hönd, og látið upp, og er það ekki á færi annara en þeirra, sem vel eru hraustir. Hann vann svo ósleitilega, að þegar brúin kom á Þjórsá, var heilsan biluð, hann hafði lítið borið úr býtum og var um margra ára skeið svo heilsuveill, að hann gat ekki unnið sér lífsviðurværi. Eftir allmörg ár batnaði honum svo, að hann fór að geta unnið aftur. Stundaði hann þá sjóróðra á Stokkseyri og í Þorlákshöfn. Sú trú lá á, að þeim vegnaði betur, sem gæfi honum kost á skiprúmi, og sýnir það sem annað, hvernig hann naut hylli allra og vináttu. Maður þessi er hinn mesti skýrleiksmaður og fróður vel og hefir gengið svo rösklega til verks og gert svo mörgum manni gott og gagn um dagana, að ég teldi vel farið, að Alþingi sýndi honum nokkurn viðurkenningarvott fyrir ósérplægni hans og drengskap, nú þegar heilsa hans er að þrotum komin. Ég veit vel, að 300 kr. eru dálítil fjárhæð, en ég þykist vita, að hv. d. sé þeim drengjum skipuð, að þeir telji þessar krónur ekki eftir, þegar svo stendur á sem hér.

Forseti (JörB): Þar sem senn er komið miðnætti, þykir mér rétt, að hv. dm. skeri úr með atkvgr., hvort fundi skuli haldið áfram. Ég hafði hugsað mér, ef hv. dm. gætu á það fallizt, að hv.frsm.fjvn. talaði nú, en hann gerir ráð fyrir að tala stutt, og síðan yrði fundi slitið. En ég vil eigi að síður bera það undir deildina.

Frsm. (Hannes Jónsson) Það er gengið allhastarlega til verks nú, þar sem fjvn. hefir ekki haft nema rúman hálftíma til þess að úrskurða um þær brtt., sem fyrir liggja, og er það þó sannarlega ekkert smáræði, því að það er hvorki meira né minna en rúmlega 1½ milljón, sem farið er fram á, að bætt verði við útgjöld ríkisins fram yfir það, sem n. hefir áður lagt til. Það er vitanlegt, að um fjölda af þessum till. er hægt margt gott að segja, því að hér er yfirleitt um nauðsynlegar framkvæmdir að ræða eða styrki til nauðsynjaverka. N. hefir þó farið lauslega yfir þessar till., en í mörgum einstökum atriðum eru nm. óbundnir í atkvgr. Ég ætla að taka þessar brtt. eins og þær liggja hér fyrir og byrja á þskj. 118. Þá er fyrst brtt. um niðurfelling á skólagjöldum. Þessi brtt. hefir verið flutt hér á þinginu áður, og alltaf verið felld, og leggur meiri hl. fjvn. til, að hún verði einnig felld nú. Einn hv.nm. hefir þó óbundið atkv. um þetta. Um annan lið þessarar brtt., um hækkun á ýmsum tekjuliðum fjárlagafrv., hefir því verið lýst yfir af flm., að þeir taki hann aftur til 3. umr. Þá er í sömu brtt. farið fram á fjárframlög til símalína, 117 þús. kr. N. hefir þegar tekið ákvörðun um fé til símalína og leggur því á móti þessari till. 2. liður d. sömu brtt. um 100 þús. kr. hækkun á tekjuáætlun Víneinkasölunnar, hefir verið tekinn aftur til 3. umr., og þarf og því ekki að tala um hann. Þá er brtt. II um vexti af erlendu láni, 90 þús. kr. N. hafði vænzt þess, að hv.flm. tækju brtt. þessa aftur til 3. umr., vegna þess að ég hygg, að það gæti orðið að samkomulagi, að þessi liður héldist, en breytt yrði fyrirsögn hans. Það er vitanlegt, að það hefir alltaf þurft að greiða töluvert af vöxtum, sem ekki hefir verið áætlað til í fjárlögum. Þannig hefir aldrei verið áætlað fyrir vöxtum af lausum skuldum ríkisins eða vöxtum af skyndilánum, sem tekin eru vegna rekstrarins, því mikill meiri hl. teknanna innheimtist ekki fyrr en seinni hluta ársins. Ég verð því að telja rétt, að tekin yrði upp sú regla, að veita í fjárlögum nokkra upphæð í þessu skyni, þó að hinsvegar verði ekki sagt með neinni vissu svo löngu fyrirfram, hve mikið þurfi að nota af þeirri fjárveitingu. Þá er brtt. III. 1. liður, um borðfé konungs, að greiddar verði aðeins 60 þús. kr. í þessu skyni. Það er vitanlegt, að það hefir alltaf verið venja að greiða þessa upphæð í d. kr., og get ég ekki séð, að hægt sé að ganga á móti þeirri venju. Annars hefir n. óbundnar hendur um málið, en meiri hl. hennar leggur þó á móti þessari brtt. Þá kemur 2. liður sömu brtt. um fjárframlög til nýrra akvega. N. hefir áður tekið ákvörðun um það, til hvaða akvega skuli veitt, og leggur til, að liðurinn verði felldur. Þá er 3. liður sömu brtt., stafl. a., um viðhald og umbætur. Í sambandi við þessa brtt. vil ég taka það fram, að það er ekki rétt hjá hv.flm., að vegamálastjóri hefði ætlazt til þess, að þessi liður yrði færður upp í 500 þús. kr. Vegamálastjóri sagði aðeins, að það þyrfti 500 þús. kr. til alls, en nokkur hluti þess fjár er á öðrum lið, til slitlags á akvegum, 80 þús. kr., sem ætla má, að verði 100 þús. kr. N. ákvað að hækka fjárveitinguna til viðhalds og umbóta upp í 400 þús. kr. og er þá 500 þús. kr. náð. Þykir mér því líklegt, að hv.flm. taki brtt. þessa aftur, þar sem hún er fram komin vegna misskilnings. Þá er sami liður, stafl. b., um brúargerðir. N. mun halda við þá ákvörðun, sem hún hefir tekið um fjárframlög til brúargerða og leggur því til, að brtt. verði felld. Brtt. IV., um 75 þús. kr. framlag til brúargerða á Þverá í Rangárvallasýslu, hefir verið tekin aftur til 3. umr., og skal ég því ekki tala um hana. Þá er brtt. V., um aukið framlag til fjallvega. N. hefir tekið ákvörðun um þetta atriði og leggur til, að brtt. verði felld. Ég hygg líka, að þær ástæður, sem hv.flm. færði fyrir till., séu ekki allskostar réttar. Hann sagði, að vegamálastjóri hefði ætlazt til þess, að vegurinn yfir Reykjaheiði yrði gerður bílfær í sumar. Það er að vísu unnið að veginum í sumar, en það er gert fyrir samskotafé, en ekki í samráði við vegamálastjóra. Brtt. VI. við sama lið hefir verið tekin aftur til 3. umr. Þá er brtt. VII. um aukið fjárframlag til Skaftfellings. Það er sjálfsagt nauðsynlegt að styrkja þenna bát vel, en vegna þess að allt þarf að skera við neglur sér á þessum erfiðu tímum, geta sumir úr n. ekki lagt til, að þessi brtt. verði samþ., en n. hefir þó óbundnar hendur í málinu. Brtt. VIII. hefir verið tekin aftur til 3. umr., og skal ég því ekki fjölyrða um hana. Þá kemur brtt. IX. 1. tölul. a., um aukið fjárframlag til bryggjugerða og lendingarbóta. N. hefir fallizt á áætlun fjárlagafrv. og leggur til, að þessi till. verði felld. Þá er b.-liður, um framlag til sjóvarnargarðs í Ólafsvík, 30 þús. kr. Það er um þetta mannvirki að segja, eins og svo mörg önnur, að það væri að sjálfsögðu gagnlegt að veita til þess, ef hægt væri, en meiri hl. n. getur þó ekki mælt með því, að þessi till. verði samþ. Hér er líka ekki ætlazt til þess, að hlutaðeigendur leggi neitt á móti, eins og þó ætti að vera. Hið sama er að segja um framlag til brimbrjótsins á Skálum. Sumir úr n. eru á móti því, að það verði samþ., en um báða þessa liði hefir n. þó óbundnar hendur. Þá er c.-liðurinn, um 6000 kr. fjárveitingu til breikkunar á Snepilrás. N. hefir ekki séð sér fært að leggja til, að þetta fé verði veitt. Þá er 2. tölul. II. brtt., um 48 þús. kr. til hafnargerðar á Akranesi. Þarf ekki að fjölyrða um þennan lið, þar sem n. hefir sjálf lagt til, að 50 þús. kr. verði veittar í þessu skyni. Skildist mér á hv.frsm., að hann legði ekkert kapp á, hver till. næði frekar fram að ganga. Þá er 1. brtt. um 85 þús. kr. til Útgerðarfélags Vatnsleysustrandar, til lendingarbóta. Um þetta er það að segja, að hér er eflaust um mjög nauðsynlegt mál að ræða. En hér eru höfð önnur hlutföll en vant er í fjárframlögum til slíkra mannvirkja, og telur n. ekki rétt að breyta til í þessu eina tilfelli. Annars hafa einstakir nm. óbundnar hendur í málinu. Ég vildi mælast til þess, að hv.flm. tæki brtt. þessa aftur til 3. umr., og gæti n. þá athugað betur, hvort fært sé að leggja með henni, því að hér er um nauðsynlegt mál að ræða. Þá er XI. brtt. 1. og 2. tölul. hennar hafa verið teknir aftur. Þá er tölul. 3., að aths. um skólagjöld skuli falla niður. Í samræmi við það, sem ég sagði áður um skólagjöldin, getur n. ekki lagt með því, að þessi liður verði samþ. Þá er till. á sama lið um hækkun á framlagi til barnaskólabygginga utan kaupstaða úr 20 þús. kr. í 30 þús. kr. N. hefir orðið sammála um að mæla ekki með þessari till. Sama er að segja um 4. liðinn, a. og b., um byggingar gagnfræðaskóla, alls 90 þús. kr. framlag, og ennfremur um 5. lið sömu brtt., um aukinn byggingarstyrk til húsmæðraskóla og aukið framlag til kvenfélagsins Óskar á Ísafirði. N. hefir ekki fallizt á þessar brtt. Þegar rætt er um fjárframlög til bygginga, þá verður að gæta þess, að þar er ekki svo mjög um atvinnubætur að ræða. Sé þörf á að hefja atvinnubætur, þá ber að verja fénu til þeirra fyrirtækja, sem mesta vinnu gefa, en fresta heldur að veita fé til þeirra, sem þarfnast mikilla innkaupa á efni. Vænti ég því, að hv.flm. taki þessu vel, því að þá eru meiri líkur til þess, að þeir geti fengið fjárframög til atvinnubóta, en það munu hv.flm. bera mest fyrir brjósti. Þá er XII. brtt., um 2000 kr. hækkun á framlagi til Íþróttasambands Íslands. Þessi till. skiptir auðvitað ekki miklu máli. En nokkur hluti n. getur þó ekki lagt með því, að till. þessi nái fram að ganga, þar sem n. vill yfirleitt berjast á móti auknum fjárframlögum svo mjög sem hægt er. Sama máli gegnir um brtt. XIII um 1000 kr. til Hóladómkirkju, en eins og ég hefi sagt, þá hefir n. óbundnar hendur um báðar þessar till. Enn gegnir sama máli um XIV brtt. um 1500 kr. til Björns K. Þórólfssonar magisters til að semja skrá um skjöl, er Ísland varða. Björn hefir fengið styrk þennan á 3. ár, en vantar enn nokkuð á að hafa lokið starfinu. Er verk þetta sjálfsagt gott og þarft, en meiri hl. n. vill þó ekki leggja með því, að brtt. þessi verði samþ. Með XV. brtt., um 3000 kr. styrk til Þórhalls Þorgilssonar til þess að gefa út kennslubækur í rómönskum málum, getur n. ekki mælt. Vill hún þó á engan hátt efast um hæfileika þessa manns til starfsins, en álítur, að þörfin á þessu verki sé ekki svo brýn eða aðkallandi, að fært sé að samþ. slíka veitingu nú. Sama er að segja um XVI. brtt., um styrk til Skáksambands Íslands. Verkefni Skáksambandsins er auðvitað gott og göfugt og á það styrk skilið, en n. vill skera niður alla þá kostnaðarliði, sem hægt er að komast hjá, og getur því ekki lagt með því, að till. verði samþ. Þá kemur XVII. brtt., um aukið framlag til sandgræðslu. Það er vitanlegt, að allar líkur eru til þess að þetta starf beri góðan árangur. En á hitt ber að líta, að það sem unnið hefir verið, liggur mestmegnis í hinum kostnaðarsömu girðingum, sem eru undirstaða undir frekara sandgræðslustarfi. Er því hægt að halda verkinu áfram með fullum árangri, þótt fjárveitingin til þess sé ekki hækkuð. N. hefir því ekki getað orðið sammála um að mæla með þessari till., og hafa einstakir nm. óbundið atkv. um hana. Þá er brtt. XVIII. um 1500 kr. styrk til Páls Guðmundssonar á Baugsstöðum til varnar skemmdum á jörð hans. N. getur ekki mælt með þessari brtt., m. a. af því, að hér er um fjárveitingu til einstaks manns að ræða. Slíkt hefir ekki átt sér stað fyrr, og er hætt við, að fleiri kæmu á eftir, ef haldið væri út á þá braut. Væri þá framkvæmd þessara mála komin úr höndum sandgræðslustjóra og ríkisstj. Þá er XIX. brtt. Meiri hl. n. leggur á móti heimi, en einstakir nm. hafa um hana óbundið atkv. Annars hafa komið fram margar og mismunandi till. um fjárframlög til atvinnubóta. Með XXVII. brtt. er farið fram á 500 þús. kr. framlag til þessara hluta. Í þessari brtt. (XIX) er aftur ætlazt til, að ríkið leggi fram 300 þús. kr. í þessu skyni, en sveitar- og bæjarfélög tvöfalda þá upphæð í sama skyni, en í XXVII. brtt. er ekki gert ráð fyrir, að héruðin leggi neitt á móti. Þá verð ég að segja það, að ég kann betur við hugmynd þá, sem felst í brtt. XIX. - Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri slæmt að taka fjárveitingavaldið úr höndum þingsins. Ég vil þá spyrja: Er ekki einmitt með þessu verið að taka fjárveitingavaldið úr höndum þingsins? Hér er farið fram á, að veitt sé fé til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, án þess að ríkissjóður eigi að hafa nokkurn íhlutunarrétt um, hvernig fénu er varið. Það gæti þó áreiðanlega komið fyrir, t. d. hér í Reykjavík, að þessu fé yrði varið til framkvæmda, sem ríkissjóður kærði sig ekkert um. Ríkissjóður á því að sleppa algerlega tökum á þessu fé. Það er aðeins eitt, sem er fastákveðið í brtt.: Þessar 500 þús. kr. eiga eingöngu að fara til kaupstaða og kauptúna, ekki einn eyrir af þeim má ganga til sveitanna. Þá er XI. brtt., um aukna fjárveitingu til Fiskifélagsins. Einstakir nm. hafa óbundið atkv. um þessa till., en meiri hl. n. leggur til, að fjárveiting sú, sem áætluð er í fjárlagafrv., verði látin haldast. Þá er XXI. brtt., um 4000 kr. hækkun á launauppbót yfirfiskimatsmanna. N. leggur til, að þessi brtt. verði felld. Þá kemur brtt. XXII., um hækkun á greiðslu til landssýningarnefndar upp í halla af sýningunni. Sú fjárhæð, sem í fjárlagafrv. stendur, er nú tekin upp í það samkv. till.n. í vetur. Það má deila um það, hve mikinn þátt ríkið eigi að taka í þessum kostnaði. Á það má henda, að sýning þessi var ekki haldin eftir ósk alþingishátíðarn., sem sérstaklega hefði átt að hafa hönd í bagga með slíkri sýningu. N. hefir óbundnar hendur um þessa till. Um XXIII. brtt., 4000 kr. styrk til Kvenfélagasambands Íslands, hefir n. einnig óbundnar hendur. Hefir samband þetta sjálfsagt gott og nytsamt starf með höndum, sem vert væri að styrkja, en sumir úr n. líta þó svo á, að það geti beðið betri tíma. Brtt. XXIV. hefir verið tekin aftur til 3. umr., og get ég því leitt hana hjá mér. Þá er brtt. XXV., um framlag til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum, gegn 1/3 úr bæjarsjóði þar, 12 þús. kr. Þetta fyrirtæki hefir áður verið styrkt og er það sjálfsagt gott og nauðsynlegt, en sumir líta þó svo á, að þörfin fyrir það sé ekki aðkallandi, nema ef hér er um atvinnubætur að ræða. Telja sumir nm. gott að hafa þetta sem heimildarákvæði í fjárlögum, ef fé verður veitt til atvinnubóta. N. hefir óbundnar hendur um þessa brtt. Þá kemur brtt. XXVI., um framlag til dýpkunar á Stokkseyrarsundi, 5000 kr. N. vill ekki leggja til, að þessi till. verði samþ. Hér er ekki hægt að segja, að um ónauðsynlegan hlut sé að ræða, en n. álítur, að þetta geti beðið betri tíma frekar en ýmislegt annað. Um XXVII. brtt. var ég búinn að tala í sambandi við aðra brtt. Meiri hl. n. leggur því til, að þessi brtt. verði felld, en annars hefir einn nm. óbundið atkv. um hana. XXVIII. brtt., um 4000 kr. aukið framlag til Stórstúkunnar, hefir n. óbundið atkv. um. Um XXIX. brtt., um eftirlaun til Ólafs Stephensens, er það að segja, að ég vil mælast til þess, að hv.flm. vilji taka hana aftur til 3. umr., svo að n. geti talað við biskup um málið. XXX. brtt., um 300 kr. til Ólafs Guðmundssonar fyrrum ferjumanns, tekur ekki að ræða um hér, því um hana hefir n. óbundið atkv. XXXI. brtt. er víst tekin aftur til 3. umr., en ef svo er ekki, hefi ég ekkert um hana að segja frá n. XXXII. brtt. hefir n. óbundin atkv. um. XXXIII. brtt. er um það að bæta við nýrri gr. í fjárl., sem á að vera heimild gegn því að veita meira fé úr ríkissjóði en stendur í fjárlögum. Þó eru talin 3 frábrigði frá þessu í gr., en hræddur er ég um, að erfitt sé að telja öll frábrigði, ef koma á því skipulagi á, að ekkert verði greitt úr ríkissjóði nema fjárlög heimili. N. hefir óbundið atkv. um þessa brtt. Þá kem ég að brtt. á þskj. 123. I. brtt. er um nýjar símalínur. N. hefir þegar tekið ákvörðun um þetta atriði og leggur því til, að þessi brtt. verði felld. N. játar, að þessi símalína frá Sandeyri að Stað í Grunnavík, eins og svo fjölmargar aðrar, eigi fullkomlega rétt á sér, og væri ánægjulegt að geta veitt þetta fé til hennar, en n. getur ekki treyst heppninni svo vel, að alltaf fáist nóg fé til allra framkvæmda. II. brtt. er um 30 þús. kr. framlag til Breiðadalsheiðarvegar. N. hafði vonazt eftir því, að hv.flm. tæki þessa till. aftur, svo n. gæti athugað, hvort hægt væri að veita meira til vega en gert hefir verið. En ég skal játa, að ég hefi litla von um það. Ég álít, að vegirnir eigi að sitja fyrir öðrum framkvæmdum sökum þess, hve mikla atvinnu þeir veita. III. brtt. er frá hv. samgmn., og það er ekki venja, að fjvn. hafi mikið um þær till. að segja. Samgmn. hefir ekki séð sér fært að fara fram á minna, og fjvn. sér heldur ekki fært að draga úr þessum kostnaði. Ég held, að ég hafi þá minnzt á þær brtt., sem fyrir liggja. Það sjá allir, að þessi grg. um afstöðu n. er bæði stutt og ófullkomin, en þess verður að gæta, að hún hafði ekki nema ½ klst. til þess að úrskurða um þessi efni. N. sá það líka fyrirfram, að hún gat ekki mælt með auknum útgjöldum. Þau auknu útgjöld, sem yrðu vegna hennar tilmæla, geta því ekki komið fram fyrri en við 3. umr. Ég vil því ráðleggja þeim þm., sem bera till. sínar fyrir brjósti, að taka þær aftur til 3. umr. Þó vil ég enga tálvon gefa. Þetta gildir og sérstaklega um till. um verklegar framkvæmdir, sem auka atvinnu í landinu.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég get haft um þetta fá orð. N. leggur einhuga með því, að þetta frv. nái fram að ganga. Henni er ljóst, að þarna getur að vísu verið um að ræða nokkra sýkingarhættu fyrir innlent fé og einnig um allmikinn kostnað. En þegar litið er á, hver nauðsyn er að leita allra bragða, sem hægt er að finna, til þess að létta undir með hinum íslenzka landbúnaði í þeim þrengingum, sem hann á við að stríða, telur n., að þessa tilraun verði að gera og æskir skjótrar afgreiðslu á málinu. Hinsvegar treystir hún því, að öllum varnarráðstöfunum verði beitt af hálfu ríkisstj. gegn sýkingarhættu og gætt hinnar ýtrustu sparsemi í fjármálunum. Um brtt. þær, sem fram hafa komið frá hv.þm. Ak., hefi ég það að segja fyrir n. hönd, að hún telur þær flestar til bóta og allar meinlausar.

Frsm. (Einar Arnórsson) Eins og kunnugt er, voru á þinginu í vetur borin fram tvö frv. um breyt. á gjalddögum útsvara, annað af þm. Reykv., hitt af þm. Rang. Hv. allshn. afgreiddi málið á þann hátt, að steypa þessum 2 frv. saman með því að fella efni frv. þm. Reykv. inn í frv. þm. Rang. Fyrirmæli þess hnigu í þá átt, að bæjarstjórnum og sveitarstjórnum skyldi heimilt að ákveða aðra gjalddaga á útsvörum en fyrirskipaðir eru í lögum um útsvör. Það varð nú að samkomulagi í allshn. að taka upp ákvæði frv. þm. Rang. frá í vetur og bera fram brtt. við frv. það, sem við þm. Reykv. flytjum nú, og breyta því í sömu átt og hv.allshn. lagði til í vetur. En með þeim brtt., sem n. leggur til, er frv. okkar raunverulega úr sögunni, ef þær verða samþ. Ég geri ráð fyrir, að hv. deild fallist á þessa meðferð málsins, og sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um það.

Flm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Þetta mál er öllum hv. dm. svo kunnugt, að óþarfi er að halda um það langa framsöguræðu. Till. þessi fer fram á það, að hæstv. stj. leggi fyrir þetta þing frv. til l. um veðdeild Landsbankans, sem tryggi það, að lánsstofnun þessi geti fullnægt ætlunarverki sínu, en það er í því fólgið, að veita mönnum fyrsta veðréttar lán út á fasteignir sínar. Veðdeild Landsbankans var eina þesskonar stofnunin hér á landi allt fram á síðustu ár, að veðdeild Búnaðarbankans var sett á fót. En það, sem hér er sagt um veðdeild Landsbankans, á líka við um veðdeild Búnaðarbankans, því þar hafa sömu erfiðleikarnir gert vart við sig. Erfiðleikarnir eru þeir, sem kunnugt er, að markaður fyrir vaxtabréf veðdeildarinnar er hvergi nærri nógur innanlands til þess að fullnægja þörfinni. Verður því að mestu leyti að leita til útlends fjármagns, þar sem bréfin seljast illa hér, bæði vegna fjárskorts og annara erfiðleika. Nú hefir sú aðferð verið höfð allt frá því snemma í tíð veðdeildarinnar, að henni hefir verið séð fyrir fjármagni á þann hátt, að ríkissjóður hefir tekið lán erlendis til þess að kaupa þessi bréf. 3. fl. veðdeildarinnar var algerlega komið fyrir á þennan hátt. Síðan þeim flokki lauk, kom tímabil, sem algerlega var vanrækt að greiða úr þörfinni. 4. flokkur var gangandi í 12 ár, en var hvergi nærri fullnægjandi. Á árinu 1926 var svo tekið lán handa veðdeildinni og var með því greitt mjög vel úr þessum þörfum manna í bili. Þó var hungrið eftir þessum lánum svo mikið, að ekki er hægt að segja, hvað árleg þörf manna fyrir þau muni vera mikil. Síðan 1927 hefir ekkert verið gert til þess að fullnægja þessari þörf. þinginu 1928 var að vísu samþ. að heimila ríkisstj. að taka lán til þess að kaupa veðdeildarbréf, en stj. hefir ekki framkvæmt vilja þingsins. Síðan hefir sala bréfanna verið mjög takmörkuð. Aðallega er það Landsbankinn, sem hefir keypt þau, og hefir hann að vísu stundum keypt mjög mikið, þó að það hafi ekki getað fullnægt þörfinni. En Landsbankinn hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að hann geti ekki haldið áfram að kaupa bréf í svo stórum stíl og að hann hafi gengið lengra í því heldur en honum var fært að gera. Nú er því þannig ástatt, að bréfin hafa ekki annan markað en innlendan, og ef svo heldur áfram, hljóta bréfin að fara sífallandi. Við svo búið má ekki lengur standa. Það verður að greiða fyrir því, að vaxtabréf veðdeildarinnar verði útgengileg á erlendum markaði, eða að taka lán í þessu skyni að öðrum kosti. Okkur flm. þessarar till. er kunnugt um það, að frv., sem gengur í þessa átt. hefir verið samið í samráði við hæstv. stj., og er langt síðan það var afgr. frá stj. Landsbankans til hæstv. stj., en síðan hefir ekki til þess spurzt. Tilgangurinn með þessari þáltill. er sá, að ýta á eftir því, að frv. þetta komi fram og koma málinu þannig í höfn. Ég efast ekki um, að öllum hv. dm. sé svo ljós hin mikla þörf, sem hér er um að ræða, að óþarfi sé að fjölyrða meira um málið að sinni, heldur mun ég taka til máls síðar, ef þörf gerist.

Einar Árnason Út af þessari till. vil ég aðeins taka það fram, að frv., sem gekk í þessa átt, var á döfinni síðastl. vetur, meðan á þingi stóð. Hafði ég beðið prófessor Ólaf Lárusson að semja frv., en því verki var ekki lokið, þegar þingið hætti störfum. Nú mun það tilbúið, og er mér óhætt að fullyrða, að hæstv. stj. muni ætla að leggja það fyrir fjhn. mjög bráðlega, og ætlast hún því til, að það verði afgr. á þessu þingi. Eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram, er hér um tvær leiðir að velja: þá, að ríkisstj. taki lán erlendis til kaupa á veðdeildarbréfum, eða að gera bréfin svo útgengileg, að þau megi selja á útlendum markaði. Vil ég því leggja til, að till. þessari verði vísað til hv.fjhn., í þeirri von, að hún geti mætt þar frv. hæstv. stj., og geti þá nefndin tekið málið í heild til athugunar.

Flm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Mér kemur það dálítið undarlega fyrir sjónir, að lagt skuli til að vísa till. til hv.fjhn. á þessu stigi málsins. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að hæstv. stj. væri á leið með frv. Till. okkar gengur ekki í aðra átt en þá, að skora á hæstv. stj. að leggja þetta frv. sem allra fyrst fyrir þingið. Mér finnst að hér liggi svo mikið á, að hv. d. ætti einmitt að leggja sérstaka áherzlu á það, að frv. verði lagt fram nú þegar, og mér finnst, að hæstv. stj. þurfi ekki að taka það illa upp, þótt slík till. verði samþ. Og þar sem enginn ágreiningur getur verið í fjhn. um að greiða fyrir málinu, þá verð ég að leggja á móti því, að till. gangi til n.

Jón Baldvinsson Ég geri ráð fyrir, að hv. 2. þm. Eyf. hafi talað hér fyrir munn stj., og það sé því rétt, að stj. hafi undirbúið frv. um þetta efni og ætli að leggja það fyrir n. eða láti einhvern bera það fram á þingi. En mér finnst nú vera orðið nokkuð áliðið þings og að stj. hafi legið nokkuð lengi á þessu máli. Því það er áríðandi, að lög um þetta efni séu afgr. Það er ekki nóg, að frv. komi fram, þótt það verði um næstu helgi, því að líklegt er, að þing standi ekki lengi yfir úr þessu, þar sem fjárl. eru nú komin til 2. umr. í Nd., og ef að vanda lætur, verða málin látin niður falla þegar fjárl. hafa verið afgr. Það var ekki ofmælt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um þörfina fyrir því, að veðdeild Landsbankans taki sem fyrst til starfa. Það yrði til þess að bæta að nokkru úr atvinnuleysinu og viðskiptum, því það eru margar millj. kr., sem liggja nú í reikningum við verzlanir og í skuldum við einstaka menn fyrir byggingar, sem gerðar hafa verið nú upp á síðkastið. Og þótt menn hafi haft nægileg efni til þess að koma sér upp húsi, ef þeir aðeins gætu fengið 1. veðréttar lán, þá hafa þeir komizt í vandræði af því, að þeir hafa ekkert veðdeildarlán fengið eða ekki getað selt veðdeildarbréfin. Það væri því æskilegt, að mál þetta gæti nú þegar komið fram, ef það er tilbúið, eins og hv. 2. þm. Eyf. og hv. 1. þm. Reykv. hafa talað um, og ætti þá ekkert að vera því að vanbúnaði. Það eru svo mörg lög, sem liggja fyrir um þetta efni, og má þá prenta nýtt frv. upp úr þeim. En það má ekki dragast lengi úr þessu, þar sem liðið er svo langt á þingtímann. Það hefði verið heppilegt, ef stj. hefði sagt það hér í d., að hún vildi beita sér fyrir því, að þetta frv. komi hér fram, því það skapar ró hjá þeim mönnum, sem bíða eftir afgreiðslu veðdeildarlána, og þeim, sem ætla að ráðast í byggingu. ef þeir hefðu von um, að fljótt yrði greitt úr þessu máli. Ég vil því - nema greinileg yfirlýsing stj. um, að málið skuli koma hér fram, komi til -, að d. samþ. þessa till. nm áskorun til stj. um að leggja frv. um veðdeild Landsbankans nú þegar fyrir Alþingi.

Einar Árnason Ég legg lítið upp úr því, hvort þessi till. verður samþ. eða ekki. Ég býst við, að frv. um þetta efni verði lagt fyrir þingið frá stj., og það kemur jafnseint eða snemma, hvort sem þessi till. er samþ. eða ekki. Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. landsk. töluðu um, að nú væri orðið svo áliðið þings, að óvíst væri, hvort málið gangi í gegn á þessu þingi. ef það komi ekki fljótt fram. Það mun óhætt að segja, að lítill eða enginn ágreiningur er um frv., og því hægðaleikur að koma því gegnum þingið jafnvel á styttri tíma en væntanlega er eftir af þingtímanum. Ég veit ekki betur en mál hafi komið hér fyrir um daginn, sem var afgr. á einum degi í hvorri deild. Ég legg því ekki mikið upp úr því, hvort þessi till. verður samþ. eða ekki, því ég veit, að stj. ætlar að koma þessu máli á framfæri.

Jónas Jónsson Ég ætla að segja hér fáein orð vegna þeirra ummæla hv. 1 þm. Reykv., sem lutu að því, að ástæðan fyrir till. þessari væri sú, að knýja eitthvað fram í þessu máli, sem ekki kæmi annars. Ég býst við, að hv.þm. sé ekki kunnugt um, að það, sem er aðalatriði þessa máls, var undirbúið af ríkisstj.Fyrrv. fjmrh. (EÁrna) setti málið fyrst inn á þá leið að búa til stofnun, sem starfaði út á við bæði fyrir Landsbankann og Búnaðarbankann við sölu veðdeildarbréfanna erlendis, svo von væri um sjálfstæðan markað. Ég vann dálítið að þessu erlendis og samdi Jón Krabbe ýtarlegar till. um málið, sem hann hefir sent hingað í bréfi til mín, undirstöðuna í frv. því, sem Ólafur Lárusson hefir gert fyrir stjórnina. Það er því dálítið kýmilegt, ef nú á að fara að tortryggja flokk, sem fundið hefir þessa nýju leið og tekið þátt í undirbúningi málsins, um, að hann vilji ekki sinna þessu máli. Hv. 2. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. eru víst sammála okkur, sem undirbjuggum þetta mál, um að reyna þessa leið. Það er því óþarfi að tala um annað en afgreiðslu þessa máls, og eins og hv. 2. þm. Eyf. talaði um, er nægur tími enn til þess að það komist í gegnum þingið.

Flm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég get þakkað hv. 2. þm. Eyf., hvað hann leggur mikla áherzlu á að setja till. þessa í n. En mér finnst hann og hv. 5. landsk. ganga framhjá því, að við flm. höfum aðra aðstöðu en þeir. Við vitum minna um aðstöðu stj. til þessa máls og hvað þetta frv. hefir inni að halda. Því finnst okkur meiri þörf en þeim, að mál þetta verði tekið fyrir sem fyrst hér á þingi. Því þótt þeir séu ánægðir með það, þá getum við haft eitthvað við það að athuga. Ég get fallizt á það með hv.þm., að það er óþarfi að deila mikið um málið á þessum grundvelli. En ég vil benda þeim á það, að það er ekki ég, sem stend fyrir þessum deilum. Mér finnst því mega samþ. þessa till. Hún hefir ennfremur legið hér frammi í heila viku, og höfum við ekkert orðið varir við, að málið hafi verið reifað fyrr en þetta. Og ef málið er svo vel undirbúið sem af er látið, finnst mér óskiljanlegt, að frv. skuli ekki þegar vera fram komið.

Jón Baldvinsson Ég held, að það ætti að herða á stj., ef till. er formlega samþ., frekar en ef henni væri frestað. Það er ef til vill rétt hjá hv. 2. þm. Eyf., að frv. komi fram hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki, en mér finnst, að hvaða stj. sem er ætti að taka tillit til þess, ef ósk kemur fram um að hraða málinu. Það getur verið, að málið sé hægt að afgreiða í skjótri svipan, þegar það kemur fram. Ég bjóst við, að þetta nýja frv. yrði að mestu leyti prentað upp úr gömlu veðdeildarl. En ef á að brúa til nýja stofnun, eins og hv. 5. landsk. drap á, er hætt við, að þm. þurfi að athuga þann lagabálk, því nefndirnar þurfa að kynna sér form og efni. Í þessu sambandi er ekki hægt að taka það mál til fyrirmyndar, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði, að hefði verið afgr. á einum degi í hvorri deild. Það frv. var ekki nema nokkrar línur, og höfðu allir flokkar fallizt á efni þess fyrirfram. Slík mál er hægt að afgreiða fljótt, en það er ekki hægt að gera við frv., sem þarf að fara til n., sem væntanl. verður um frv. frá stj. Ég held því, að það yrði til þess að herða á stj., ef þessi till. yrði samþ., og ég vona, að hv. 5. landsk og hv. 2 þm. Eyf. séu sammála um nauðsyn þess að koma veðdeildinni af stað og vinni að því í sínum flokki, og það því frekar ef þeir hafa unnið að undirbúningi málsins.

Magnús Torfason Ég hygg það nægilegt þegar tillöguflytjendur fá það svar, að stj. sé að búa málið undir til þess að það verði lagt fyrir þingið. Ég býst fastlega við því, að stj. hafi sínar ástæður fyrir því, að frv. er ekki fram komið. Ég hefi yfirleitt litið svo á, að framsóknarflokksstj. hafi ekki þurft að nota keyri á sig. Ég hefi ekki í mörg ár þurft að nota keyri á hest og komizt þó allra minna ferða, og ég kann heldur ekki við að nota keyri á stj.

En ef jálkurinn verður staður?

. Ég veit, að það eru til hestar, sem verða staðir, ef farið er að slá í þá, og þá sérstaklega, ef það er gert að þarflausu. Ég vil því biðja hv.flm. að taka till. aftur. Þeir hafa við þessa umr. fengið allt, sem þeir óska, og með samþykkt till. bæta þeir engu við.

Jón Þorláksson Mér fannst ræða hv. 2. þm. Árn. ekki fallin til þess að auka traust okkar flm. á því, að þetta mál ætti að fá framgang á þessu þingi. Hv. þm. tók það réttilega fram, að menn vita, að hæstv. stj. er að undirbúa málið. Menn vita líka, að hún var að undirbúa málið í vetur. En málið kom aldrei frá stj. Hv. þm. sagði, að stj. hefði sínar ástæður til þess að draga það að láta málið koma fram. Hann er sjálfsagt það kunnugur hæstv. stj., að hann viti um þetta, en hitt hefir hann ekki sagt, hverjar þær eru. Mér er alls ókunnugt um þessar ástæður, en fyrirfram veit ég ekki, hvort þær eru þess eðlis, að þær falli burt í dag eða á morgun. Það, sem við flm. óskum eftir, er, að þessi hv. þingdeild láti kurteislega í ljós þá ósk, að löggjöf um endurreisn veðdeildar Landsbankans megi fá framgang. Ég sé enga ástæðu til þess að líkja þessu máli við keyri á hest, og því síður við keyri á staðan hest, eins og hv. fylgismaður stj. vildi gera. En það er svo um þetta mál, að eftir að veðdeildirnar urðu tvær, er það ekki eins einfalt og meðan veðdeild Landsbankans starfaði ein. Hv. 5. landsk. sagði, að þeir í vetur hefðu fundið þessa leið til þess að gera veðdeildarbréfin seljanleg á erlendum markaði. Það er ekki um það að ræða, að neinn hafi fundið þessa leið árið 1931. Þetta hefir oft komið til mála áður, þótt mönnum hafi ekki fundizt hægt að fara inn á þá braut meðan lausgengi var á ísl. kr. og á gjaldeyri nágrannalandanna og áður en fyrirsjáanlegt var, hvernig enda myndi um gildi pappírsgjaldeyrisins. Þetta þótti því ekki fær leið 1926 eftir gengissveifluna 1925, því menn vissu ekki, hvort hún myndi verða sú síðasta. En menn vissu, að þessi leið var til, og hún er sú eina endanlega úrlausn þessa máls. En þá var ekki hægt að vita, hvort það, sem veðdeildin veitti í ísl. kr., myndi samsvara skuldbindingum hennar, ef þær væru teknar í erlendum gjaldeyri. Þetta þótti heldur ekki kleift nema að setja ríkissjóð sem millilið til þess að taka á sig áhættuna af óhagstæðum gengissveiflum. Nú er málið orðið nokkru flóknara, þar sem veðdeildirnar eru nú orðnar tvær, önnur fyrir hvaða fasteign sem er (veðdeild Landsbankans), en hin fyrir tiltekinn flokk þeirra (veðdeild Búnaðarbankans). Ég hefi góða trú á, að þegar jafnfær maður eins og Jón Krabbe hefir farið höndum um málið, sé fengin sæmileg úrlausn þess vandamáls að selja sameiginlega veðdeildarbréf frá tveim stofnunum, þannig að út á við komi þær fram sem ein stofnun. En það skaðar ekki, þótt það verði athugað nánar, því verið getur, að eitthvert atriði geti valdið ágreiningi. En það, sem ekki getur valdið ágreiningi, er það, að játa í ljós þá ósk að fá löggjöf, sem rétti veðdeildina við. Það er hægt að gefa nokkrar upplýsingar um það, hve óhemju miklum erfiðleikum það veldur bönkum og einstökum mönnum, að veðdeild Landsbankans er í þessu lamasessi. Um Búnaðarbankann er mér ekki eins kunnugt. Ég get aðeins getið þess, að nú er að koma á sama neyðarástandið og 1923–24, að þeir, sem ekki komast hjá því að fá veðdeildarlán, verða að taka það í veðdeildarbréfum og verða svo að selja þau sjálfir eftir því sem þeir geta, og hafa þeir þá oft orðið að sæta hinum mestu neyðarkjörum. Þau afföll, sem sumir hafa orðið að sæta, eru svo gífurleg, að ég vil leiða það hjá mér að nefna þau. Ég álít því rétt að samþ.till., þótt það e. t. v. skipti ekki miklu máli. Það er vonandi, að þær ástæður, sem hæstv. stj. hefir hingað til haft til þess að draga þetta mál, verði þess ekki valdandi, að meiri hl. fjhn. setjist á málið, ef það kynni að koma þangað. En um þetta get ég ekkert sagt ennþá.

Magnús Torfason Hv. 1. landsk. vildi láta svo sem ég vissi um þær ástæður, sem stj. hefði til þess að hafa ekki þegar afgr. þetta frv., sem hún hefir þegar lýst yfir, að hún hefði á prjónunum. Ég gerði það ekki, og það með ásettu ráði. Ég sagði aðeins, að ég byggist við því, að hún hefði ástæðu til þess. Þar í liggur, að ég þurfi ekkert að vita um þær ástæður, enda nú ekki bót að því að knýja þær hér fram til þess að henda þeim á milli sín. Sami hv.þm. talaði um það, að þetta frv. hefði verið undirbúið í vetur, en aldrei komið fram, og þóttist ekki vita ástæðuna til þess. Ég hygg, að það hafi gerzt ýmislegt í þessu landi, síðan undirbúningur þessa máls var hafinn, sem ætti að gera mönnum skiljanlegt, að það hefði e. t. v. ekki verið sérstök ástæða til þess að ýta undir frv. á þeim tíma. Þessar ástæður komu í ljós í vor, og hv. 1. landsk. átti vissulega sinn þátt í því, og þann þátt, sem ég hafði ekki búizt við. Skal ég ekki fara lengra út í þetta, en um það má segja: verður það sem varir og ekki varir. Þá vildi hv.þm. láta svo sem ég líkti hæstv. stj. við staðan hest. Slíkt hefði sízt setið á mér. Ég tók líkinguna af þessari fögru nytjaskepnu, sem allir unna, a. m. k. þeir, sem kunna að sitja á hesti. Og ég skal segja hv.þm., að framsóknarstj. hefir reynzt hinn mesti stjórnargæðingur, sem við höfum átt síðan stj. var fyrst mynduð hér á landi. Hann hefir fengið sín verðlaun rífleg á sýningunni, sem haldin var í vor fyrir þjóðinni. Það hafa ekki aðrar stjórnir fengið slík verðlaun. En ég vildi óska þess, ef það á fyrir hv. 1. landsk. að liggja að standa fyrir stj., eða flokki hans, að honum auðnaðist að fara svo vel að ráði sínu, að hann fái önnur eins verðlaun.

Jónas Jónsson Ég hefi spurt hæstv.forsrh., hvað þessu máli liði, og hann tjáði mér, að hann hefði beðið fjárhagsn. Nd. að flytja málið og hún lofað að taka það fyrir. Þar með lít ég svo á, að frekari umr. um þetta mál séu í rauninni óþarfar, og till. líka óþörf.

Flm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég verð að segja, að ég kann ekki við svona hvolpaburð. Hæstv. forsrh. ætti að geta sagt það sjálfur, sem hann vill segja í þessu máli. Ég held fast við það, að till. mín verði borin hér fram þrátt fyrir þessa orðsendingu. Ég hefi litið yfir dagskrá Nd. og ég hefi ekki getað séð þar þau áríðandi mál, sem hindri forsrh. í því að vera hér við, svo að nota þurfi sendisveina.

Jón Þorláksson Ég ætla ekki að halda hér uppi deilum við hv. 2. þm. Árn. um verðlaunagripi hans. Ég vil aðeins benda á, að það er oft ekki einungis undir gæðingnum komið, hvernig fer um verðlaunin. Það að hafa létta og sniðuga knapa veldur þar og miklu um. Við, ég og minn flokkur, eigum þess nú ekki kost að njóta reiðmannshæfileika hv. 2. þm. Árn. og stöndum að því leyti verr að vígi til að fá verðlaun.  En ég tek undir það með hv. 1. flm., að ef hæstv. stj. þykir óþarft, að till. verði samþ., þá verður hún að gera þess grein, hvað hún ætlast fyrir í málinu. Hv. 5. landsk. kom með skilaboð inn á fundinn frá hæstv.forsrh., en ég tel, að þau séu alls ófullnægjandi í því efni. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að málið yrði lagt fyrir fjhn. þessarar deildar. Tel ég því rétt að láta till. ganga til atkv., til þess að hv. d. fái að sýna það, hvort henni þykir rétt að sinna þessu máli.

Jónas Jónsson Ég get verið hv.till.- manni sammála um það, að það er eðlilegt, að farið sé að athuga það, hvort holdsveikraspítalinn eigi að vera áfram það, sem hann hefir verið, eða byggja skuli nýtt hús til þeirra nota. Það er alkunna, að sjúklingatalan er nú ekki orðin nema helmingur þess, sem var upprunalega, og það er nokkuð dýrt að halda slíkan spítala aðeins fyrir þessa sjúklinga. Það, sem ég segi við þessa umr., verður algerlega almenns eðlis. Það, sem ég álít einkum athugunarvert við þá hlið þessarar till., sem lýtur að byggingu nýs spítala þarna hjá Laugarnesi, byggist á því, að full ástæða er til, að vona megi, að holdsveikin hér á landi verði horfin eftir svo sem mannsaldur, og ef farið væri að byggja yfir þessa fáu sjúklinga, sem nú eru á Laugarnesi, er ég hræddur um, að það mundi hafa ekki lítinn kostnað í för með sér, því að vitanlega yrði til byggingarinnar vandað svo sem hvers annars spítala og líklega byggt vandað steinhús. Ég vil ennfremur benda á það, að samkv. gjafabréfi spítalans munu það Oddfellowar, sem mestu ráða um það, til hvers húsið verður notað, ef hætt verður að nota það fyrir holdsveika menn, og ég býst við, að þetta taki ekki aðeins til Oddfellowa hér á landi, heldur og í því landi, sem gaf spítalann. Hinsvegar þykist ég vita, að Oddfellowreglan, hvort sem er sú íslenzka eða danska, muni sýna fulla sanngirni við okkur í þessu efni, en þar fyrir er ekki víst, að reglan fallist á hverja þá uppástungu um mannúðlega notkun spítalans, sem við kunnum að koma fram með. Og það má jafnvel alveg eins búast við, að Oddfellowar vilji sjálfir ráða, hvernig um spítalann fer. Ég held, að það væri heppilegra, ef að því ráði væri hnigið að taka spítalann fyrir hæli handa fávitum, og vil ég þó ekki mæla með þeirri leið, að byggja yfir sjúklingana á hveraeignum landsins austur í Ölfusi fremur en gera það hér í nágrenni Reykjavíkur, því að þar austur frá er nægur hiti og hægt að byggja úr ódýru efni, auk þess sem gera má ráð fyrir, að reksturinn verði ekki eins dýr þar. En eins og ég áður sagði, vil ég ekki mæla með, að þessi leið verði farin, því að þar sem fastlega má búast við, að þarna verði reistur spítali fyrir berklaveika og fleiri stofnanir áþekkar, væri ekki gott að hafa þar hættulegan sjúkdóm eins og holdsveiki í nágrenninu. Hvað hina hliðina snertir, að láta fávitana fá inni í holdsveikraspítalanum, skal ég játa það, að þetta er mál, sem algerlega hefir verið vanrækt til þessa og því er full þörf á, að farið sé að sinna. Eftir því, sem landlækni telst til, eru nú um 150 fávitar á landinu, og eru þeir mikil plága fjölskyldum sínum, svo sem nærri má geta, en á þessu verður ekki bót ráðin, nema með því að byggja fávitahæli. Og þó að holdsveikraspítalinn verði tekinn til þessarar notkunar, rúmar hann ekki nema um helming allra fávita landsins, svo að málið er ekki leyst með þeirri till., enda þótt óneitanlega sé þar um nokkra úrbót að ræða. Hefi ég áður drepið á það í viðtali við eina af n. þessarar d., sem mig minnir, að hv. 6. landsk. hafi átt sæti í, að heppilegt mundi vera að reisa fávitahæli á hverajörðum landsins austur í Ölfusi, en ég hefi einmitt það fyrst og fremst að setja út á þessa till., að ef ríkið tekur að sér rekstur fávitahælis, mundi reksturinn verða miklu dýrari hér en austur í sveitum. Er það einmitt aðalgallinn við hið myndarlega gamalmennahæli, sem hér er, að það var byggt hér í Reykjavík, þar sem dýrtíðin er tilfinnanlegust og gamalmennin geta ekki dregið fram lífið, nema með meiri tilkostnaði en þeim er kleifur eða aðstandendum þeirra flestum hverjum. Held ég, að ég megi fullyrða, að hægt væri að byggja fávitahæli fyrir austan fyrir ekki meira en 1/5 af þeim kostnaði, sem kemur á hvert rúm í vönduðum steinbyggingum, því að þar mætti byggja úr ódýrara efni, eins og timbri. Ef þingið ákveður á annað borð að sinna fávitunum á líkan hátt sem öðrum bágstöddum, held ég því, að vert sé að íhuga, hvort ekki mundi heppilegra að fara þessa leið, sem hefir minni kostnað í för með sér, bæði hvað snertir byggingu hælisins og rekstur, auk þess sem það gæti hugsazt, að fávitarnir gætu að einhverju leyti unnið fyrir sér, ef hælið væri haft austur í sveitum. Með þessu er ég ekki að mæla á móti þessari till., enda mun ég greiða henni atkv., heldur vildi ég aðeins benda á það, að þó að svo færi, að holdsveikraspítalinn hætti að starfa í sínum upphaflega tilgangi, er það ekki viss hagnaður fyrir ríkið að taka hann til afnota í þessu skyni, þar sem ástæða er til að ætla, að rekstrarkostnaður slíkrar stofnunar mundi minni á öðrum stað, en að sjálfsögðu verður spítalinn notaður í einhverjum mannúðlegum tilgangi engu að síður.

Flm. (Halldór Steinsson) Þetta frv. var flutt á síðasta þingi, af sömu flm. og nú bera það fram. Það komst þá til 2. umr. og til n., en lengra komst það ekki vegna þingrofsins, eins og svo mörg önnur mál. Samkv. l. nr. 16, 20. júní 1923, um varnir gegn kynsjúkdómum, er heimilað, að vissum sjúklingum sé veitt ókeypis læknishjálp, lyf og umbúðir, en reynslan hefir sýnt, að það er ekki nægilegt til þess að stemma stigu fyrir útbreiðslu kynsjúkdómanna. Því er það nauðsynlegt, að auk þess, að veitt sé ókeypis læknishjálp í heimahúsum, sé sjúklingum þeim, sem þess þurfa, tryggð vist í sjúkrahúsum. Það hefir sýnt sig í útlöndum, að veikinni verður ekki útrýmt með öðru móti. Heimilisástæður sjúklinga eru oft svo slæmar, að ekki er hægt að koma lækningu við af þeim sökum. Þar við bætist, að sumir sjúklingar eru svo kærulausir með sjúkdómana, að mikil smitunarhætta getur stafað af þeim, ef þeir eru á heimilunum. Þessi breyt., sem hér er farið fram á, myndi ekki hafa mikinn aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð, þar sem ákveðið er, hvað sjúklingafjöldinn megi vera mestur. Yrði kostnaður því mjög lítill móts við gagn það, sem af þessu myndi leiða. Auk þess má gera ráð fyrir, að nokkrir sjúklingar myndu bera kostnaðinn sjálfir. Eins og sést á grg. frv., hefir útbreiðsla kynsjúkdóma farið mjög í vöxt hér á síðustu árum. Tala lekandasjúklinga hefir nærri tvöfaldazt á 5 síðustu árum. Er hér um mjög alvarlegt og ískyggilegt mál að ræða. Þar sem sjúkdómar þessir eru komnir í algleyming, eru þeir með réttu taldir meðal hins stærsta böls hverrar þjóðar. Það er því komið svo, að þingið getur ekki látið mál þetta afskiptalaust lengur. Það má ganga að því vísu, að með sama áframhaldi yrðu sjúkdómar þessir orðnir landlæg plága að 10–20 árum liðnum, og myndi þá kostnaður við að reyna að hefta útbreiðslu þeirra vera orðinn margfalt meiri en nú. Ég vona því, að hv. dm. skilji, hvílíkt alvöru- og nauðsynjamál þetta er, og hraði því svo afgreiðslu þess, að það geti orðið að l. á þessu þingi. Að lokum vil ég leggja til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv.allshn.