Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eftir að hæstv. iðnmrh. hafði fylgt frv. um álbræðslu í Straumsvik úr hlaði, tóku til máls formenn beggja stjórnarandstöðuflokkanna og lýstu andstöðu sinni við málið í löngum ræðum. Ekki verður sagt, að ræður þessar hafi verið eins sannfærandi og þær voru langar og ýtarlegar. Geta þeir, sem á þær hlýddu, varla komizt að annarri niðurstöðu en að tregða þessara flokksforingja og flokka þeirra til að fylgja málinu hljóti að vera fyrst og fremst pólitísk hentistefna, enda er vitað, að þessi mótþrói er andstæður vilja fjölda manna í flokkum þeirra, og á það ekki síður við Framsfl. Ræður beggja þessara flokksformanna voru í rauninni fullar af andstæðum, sem gera niðurstöður þeirra lítt skiljanlegar á öðrum grundvelli en að þeim þyki það henta frá pólitísku sjónarmiði að halda uppi andófi í þessu mikla máli. Formaður þingflokks Alþb. lýsti því t.d. mjög réttilega, hvernig nálega öll ríki veraldar noti þessa aðferð, að fá erlent fjármagn til þess að byggja upp á skjótan hátt atvinnulíf sitt. Þrátt fyrir þessa viðurkenningu lagði formaður Alþb. til, að Ísland skyldi vera nálega eina landið, sem ekki notaði þessa aðferð og neitaði sér um þá viðbótarmöguleika við aðrar og þýðingarmeiri leiðir til uppbyggingar á atvinnulífi, sem við notum einnig. Svo var að skilja á ræðunni, að höfuðástæðan fyrir því, að Íslendingar megi ekki nota þessa leið, væri sú fyrir utan slæma reynslu í nokkrum Suður-Ameríkuríkjum, að núverandi yfirvöld landsins hefðu ekki réttan skilning á sjávarútvegi. Um það má að sjálfsögðu deila, en það er þröng og lítilfjörleg ástæða til að vera á móti öðrum atvinnugreinum. Formaður þingflokks Framsfl. réðst mjög gegn þeirri aðferð, sem ætlunin er að taka upp í þessu máli, kallaði hana stórhættulega, óráð og fleira slíkt. En að því kom í ræðu hans, að hann tilkynnti þingheimi, að samt sem áður vildu framsóknarmenn ekki útiloka, að Íslendingar gætu hleypt hér inn útlendu fjármagni til að leysa einstök vandamál. Síðast, en ekki sízt, kom það fram af máli hans, eins og áður var vitað, að hversu stórhættulegt sem málið er, hversu mikið óráð sem það er, væri samt allt í lagi, ef verksmiðjan væri í öðrum landshluta. Með því falla flestallar mótbárur formannsins og framsóknarmanna um sjálfar sig. Hugmyndin um að hafa þessa verksmiðju í öðrum landshluta er mjög lofsverð, og ég efast ekki um, að því ráði hefði verið fylgt, ef þess hefði verið nokkur kostur. En það er ekki nægileg röksemd til þess að vera á móti málinu. Andstaðan, sem fram kom hjá stjórnarandstöðunni, var í heild á veikum rökum reist. Hún var ekki sannfærandi, og er freistandi fyrir þá, sem vel hafa fylgzt með íslenzkum stjórnmálum, að draga þá ályktun, að ef stjórnarandstöðuflokkarnir og þá sérstaklega Framsfl. sætu í ríkisstj. og gætu meira ráðið en þeir gera í dag um þessi mál. mundu þeir samþykkja þá aðgerð, sem nú er ætlunin að staðfesta með því frv., sem hér er til umr. Af þessu verður ljóst, að andstaðan er slík, að ekki væri skynsamlegt fyrir þingið eða þjóðina að fylgja till. stjórnarandstöðuflokkanna. Hv. 1. þm. Austf., formaður Framsfl., byrjaði á að gagnrýna meðferð þessa máls. Hann taldi rangt, að samningurinn skyldi lagður fyrir þingið fullbúinn, væri Alþ. með því misboðið. Ég verð að láta í ljós undrun mína yfir því, að slík gagnrýni skuli koma fram. Að sjálfsögðu verðum við að líta á samninga við útlenda aðila á sama hátt og samninga við önnur ríki í stjórnarskránni, en þar er eins og í stjórnarskrám flestra þeirra ríkja, sem næst okkur búa og eru okkur skyldust, gert ráð fyrir því, að framkvæmdavald geri samninga og suma samninga beri að staðfesta á þingi. Í samræmi við þetta er gerður fjöldi af samningum við útlenda aðila, og þeir eru aldrei fyrir Alþ. lagðir, en engum hefur dottið í hug að gagnrýna það. Ef hins vegar tiltekin ákvæði eru í samningum, ber að leggja þá til staðfestingar fyrir Alþ. Hvort sem þessi samningur fellur undir það ákvæði eða ekki, er það vilji ríkisstj., að hann hljóti staðfestingu Alþ., og meðferð hans er í fullkomnu samræmi við viðteknar venjur, sem ekki hafa verið gagnrýndar hér á landi um langt árabil, og í samræmi við meðferð slíkra mála hjá öðrum þjóðum, sem við höfum haft til fyrirmyndar um margt í okkar löggjöf og stjórnarháttum. Í þetta skipti hefur hæstv. iðnmrh. um langt skeið lagt sig sérstaklega fram til þess að hafa samráð við Alþ. Það er meira en ár liðið síðan lögð var fram ýtarleg skýrsla á þingi um það, hvað gerzt hefði í málinu og hvernig það stæði. Skömmu síðar var mynduð þmn., sem átti að hafa það hlutverk að verða tengiliður á milli ríkisstj. og starfsmanna hennar annars vegar og þingflokkanna hins vegar. Þessi þmn. hefur haldið fjölmarga fundi, og hún hefur fengið að sjá drög að samningum á hverju stigi á fætur öðru. Það var öllum ljóst, að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í þessari nefnd bundu sig engan veginn til fylgis við málið. Þrátt fyrir það fengu þeir allar upplýsingar, tóku þátt í umr., létu í ljós skoðanir og ég vil leyfa mér að fullyrða, að þær skoðanir hafi í ýmsum atriðum haft áhrif á meðferð málsins af Íslands hálfu. Ég gæti nefnt einstök dæmi um efnisatriði, sem tóku breytingum, sem ég hygg, að megi rekja til þmn. Að lokum fengu þm. endanleg málsskjöl óvenjulega tímanlega og allgott svigrúm til að kynna sér þau, og einnig það er öðruvísi en oft hefur verið áður um mál, sem segja mætti, að væru sambærileg. Af öllu þessu tel ég, að aðeins sé hægt að draga þá ályktun, að ríkisstj. hafi lagt sig sérstaklega fram um það að gefa Alþ. kost á að taka þátt í undirbúningi þessa máls og fylgjast með því og í þeim efnum hafi nú verið gengið lengra en venja hefur verið hér á landi áður. Er því ekki ástæða til þess að gagnrýna meðferð málsins, heldur ástæða til hins gagnstæða og væri frekar ástæða til að benda á þetta mál til fyrirmyndar að því leyti, að ríkisstj. framtíðarinnar ættu að reyna, eins og nú hefur verið gert, að gefa Alþ. tækifæri til þess að fylgjast með og taka þátt í málum, sem eru þess eðlis, að útilokað er að hafa annan hátt á heldur en stjórnarskráin gerir ráð fyrir um meiri háttar milliríkjasamninga, - framkvæmdavaldið geri þá og Alþ. fái þá til staðfestingar eða synjunar. Grundvallaratriðið í þessu máli er að gera upp við sig, hvort Íslendingar eigi að notfæra sér erlent fjármagn eða ekki. Hér er ekki deilt um það, að Íslendingar hafa fyrst og fremst notað þá leið að afla lána frá öðrum þjóðum og byggja þannig upp atvinnuvegi. Engum manni kemur til hugar að hverfa frá þeirri leið. Engum manni kemur til hugar annað en hún verði ríkjandi aðferð í þessum efnum í framtíðinni. En eigum við til viðbótar og að auki að notfæra okkur erlent fjármagn á þann hátt, sem nú er lagt til í einstökum tilvikum, þar sem það þykir henta? Um þetta hefur verið rætt í þessum umr. og er eðlilegt, því að það er grundvaliaratriði. Talsmenn stjórnarandstöðunnar hafa lagt á það mikla áherzlu, að með þessu máli sé farið inn á algerlega nýja braut og megi við því búast, að á eftir umræddri álbræðslu muni koma hvert fyrirtækið á fætur öðru og erlend ítök mundu fara stórvaxandi. Alþfl. hefur í afstöðu sinni til þessa máls hafnað þessum skilningi algerlega og lýst yfir tvívegis í samþykktum, að hann telji, að þjóðin eigi að nota leið hins erlenda fjármagns í einstökum tilvikum, þar sem það þykir henta, en ekki gera það að almennri reglu. Alþfl. hefur hafnað þeirri hugmynd að setja eins konar rammalöggjöf, þannig að erlend fyrirtæki geti komið hingað til lands, án þess að gera þurfi sérstaka samninga hverju sinni, en slík löggjöf er til í mörgum löndum. Það er varla hægt að fletta útbreiddustu erlendum tímaritum án þess að sjá stórar auglýsingar frá löndum, sem falast eftir því, að alþjóðleg fyrirtæki stofni til atvinnurekstrar hjá þeim, og eru gerð þar hin girnilegustu boð um skattafríðindi og annað slíkt. Þessari leið eiga Íslendingar tvímælalaust að hafna, og það þýðir, að hvert atvik verður að vega og meta, þegar það býðst, og taka um það ákvarðanir. Að vissu leyti hefur þetta nú þegar verið gert. Álverksmiðjan er ekki eini innflutningur á fjármagni, sem til umr. hefur komið á síðustu árum. Öðrum atvikum hefur ýmist verið hafnað eða frestað. Framsóknarmenn segjast ekki útiloka það, að nota megi erlent fjármagn hér á landi. Hins vegar verður að skilja málflutning Alþb. svo, að það sé mótfallið þessari aðferð til þess að fá erlent fjármagn og erlenda tækni hingað til lands. Ef Íslendingar eru mótfallnir þessari leið, ættu þeir að sjá sóma sinn í því að hafa algert samræmi í skoðunum og leita ekki sjálfir eftir því að setja upp fyrirtæki f öðrum löndum. Við skulum ekki gleyma, að það höfum við gert. Við höfum t.d. reist tvær verksmiðjur vestur í Bandaríkjunum til þess að fá meiri peninga fyrir fisk okkar. Og ef sú starfsemi væri athuguð með jafnóvæginni gagnrýni og hér er beitt, hygg ég, að málstaður okkar væri að ýmsu leyti ekki eins góður og við mundum vilja. Það er augljóst, að við höfum valið þessum verksmiðjum stað, þar sem við getum fengið ódýrt vinnuafl. Við erum að notfæra okkur erfiðleika amerískra blökkumanna í lífsbaráttu þeirra til að láta þá vinna fyrir okkur. Af hverju er slík verksmiðja sett á útkjálka suður í Nanticoce í Maryland? Það er engin önnur ástæða en þessi. Hvar er verksmiðja Sambandsins? Hún er í gamalli stáliðjuborg í Pennsylvaníu, þar sem atvinnuástand hefur verið erfitt, af því að stálhringunum þóknaðist ekki að reka þar verksmiðjur áfram. Þetta er það vinnuafl, sem við notum okkur, þegar við reisum verksmiðjur annars staðar til þess að þjóna okkar fjárhagslegu hagsmunum. Mér skilst, að það sé ekkert annað en fjárhagslegir hagsmunir, sem valda því, að við höfum ekki sams konar verksmiðjur í Bretlandi og Hollandi. Á þetta má gjarnan minnast, þegar um tilflutning á fjármagni og stofnun fyrirtækja er að ræða. Í þessum efnum eru að vísu greinilegar framfarir hjá okkur. Annað fyrirtækið, sem rekur slíka verksmiðju af okkar hálfu í Bandaríkjunum, er nú að byggja nýja verksmiðju og miklu betri en það afdankaða bjórhús, sem starfsemin er nú rekin í, og hygg ég, að rekstur þar muni allur verða með því móti, að okkur sé meiri sómi að heldur en verið hefur. Þegar við ræðum um það, hvort við eigum að hleypa erlendu fjármagni hingað til lands til lausnar á tilteknum verkefnum, er einnig rétt að gera okkur grein fyrir, hvort það sé eftirsótt fyrir erlend fyrirtæki að komast hingað til slíks rekstrar og hvort þau standi í röðum við dyr okkar og knýja á um inngöngu. Ég geri ráð fyrir, að svarið við þeirri spurningu muni verða mismunandi eftir því, hvaða atvinnugreinar er um að ræða. Í þeim efnum vil ég undanskilja sjávarútveginn, því að ég geri fastlega ráð fyrir, að erlendir aðilar mundu hafa áhuga á að komast þar inn, ef þess væri kostur. Hins vegar blasir sú staðreynd við eftir margra ára reynslu, að aðstæður á Íslandi, þar með talið fossaflið, þar með talið ástand í efnahagsmálum, stjórnmálum og allt annað, sem til greina getur komið, er ekki betra en svo, að hvert erlenda fyrirtækið á fætur öðru, sem hefur kannað aðstæður til þess að reisa álbræðslu hér, hefur horfið frá og ekki sýnt frekari áhuga á því að reisa slíkt fyrirtæki á Íslandi. Ég veit ekki betur en vinstri stjórnin hafi á sínum tíma fengið unga menn til að gera tilraunir til að fá ameríska alúminíumhringinn Reynolds International til að reisa verksmiðju hér á landi. Eftir miklar athuganir varð ekkert úr þeim ráðagerðum og Reynolds hringurinn sneri sér til annarra og grænni haga. Mér er sagt, að stærsta álfyrirtæki veraldarinnar, kanadiski hringurinn Alcan, hafi athugað aðstæður hér vel, en hafi ekki talið þær svo girnilegar, að þeir kærðu sig um að fylgja málinu eftir. Einhvers staðar las ég það í skjölum frá stóriðjunefnd, að ameríska fyrirtækið Kayser International hafi spurzt fyrir og athugað vel aðstæður hér á Íslandi, en þeir sneru frá, gerðu samning við hinn afdankaða Nkruma í Afríku og hafa reist stóra verksmiðju, sem þar mun vera tekin til starfa eða rétt að taka til starfa. Mér er sagt, að brezki álhringurinn hafi athugað hér aðstæður, og einnig hann vék frá. Við vitum, að nú á allra síðustu árum hefur franska fyrirtækið Pechiney athugað hér aðstæður, og kom mjög til greina, að það yrði aðili að þeirri verksmiðjubyggingu, sem nú er um talað. En þeir sneru frá og töldu það ekki hagstætt eða hentugt. Þeir fóru til hins vatnslausa og þurra Grikklands, reistu þar verksmiðju með grískum aðilum og hafa átt þar í miklum erfiðleikum. Þeir vildu heldur borga yfir 3 mill í Grikklandi en reisa verksmiðju með þeim kjörum, sem um hefur verið rætt hér, og getur hver og einn íhugað fyrir sig, hvað kunni að valda því, að þeim þótti raforkuverðið ekki ráða úrslitum. Aðlokum kom annað amerískt fyrirtæki, American Metal Climax Inc., mjög til greina hér og var þátttakandi í umr. um álbræðslu lengi vel. En þeir hurfu frá og ákváðu að festa fé sitt í álbræðslu á Kyrrahafsströnd Bandaríkjanna, þar sem raforka er fáanleg fyrir mun lægra verð en hún á að kosta hér. Af þessari reynslu verðum við að draga þá ályktun, að ef við óskum eftir að fá erlenda aðila til að reisa álbræðslu eða aðra svipaða stóriðju, sem byggist á mikilli raforku, hér á Íslandi, verðum við að sækjast eftir þeim, keppa við aðra staði og vinna þá samkeppni. Þetta er grundvallaratriði, sem að sjálfsögðu skýrir sumt það í þeim samningum, sem nú liggja fyrir Alþ., sem stjórnarandstaðan með nokkrum rétti gagnrýnir. Það liggur fyrir og er augljóst, að Svisslendingar, Frakkar og ameríska fyrirtækið, sem ég nefndi síðast, vildu fá raforku hér fyrir 2 mill, en fulltrúar ríkisstj. sögðu: Það kemur ekki til greina. - Þeir höfðu þá þegar verkfræðilegar athuganir, sem leiddu í ljós, að við gætum ekki framleitt orkuna fyrir það verð. Á þeirri stundu, er hinn erlendi aðili gekk inn á 2 1/2 mill, sem íslenzku samningamennirnir kröfðust, var fyrst farið að ræða í alvöru um málið. En munurinn á 2 1/2 mill, sem okkar sérfræðingar telja örugglega fyrir ofan framleiðslukostnað, og t.d. 3 mill, sem er raforkuverð á meginlandi Evrópu, er það verð, sem við greiðum fyrir að fá þessa verksmiðju reista hér og koma í veg fyrir, að svissneska fyrirtækið reisi aðra verksmiðju við hliðina á þeirri, sem er að rísa í Vestur-Noregi. Ef slíkum aðila er hleypt inn í land okkar til þess að reisa atvinnufyrirtæki, vaknar sú spurning, hvort það sé eðlilegt, rétt og hagstætt fyrir okkur, að slíkur aðili eigi að öllu leyti að lúta sömu lögum og sitja við sama borð og íslenzk fyrirtæki. Á þetta hefur verið minnzt í umr., og þetta atriði vegur þungt í þeim samþykktum, sem Framsfl. hefur um málið gert. Ég vil leyfa mér að draga mjög í efa, að skynsamlegt sé og hagstætt fyrir okkur að láta slíkan aðila lúta sömu reglum og venjuleg íslenzk fyrirtæki. Það gæti verið að sumu leyti stórhættulegt að hafa ekki fastari reglur um mörg atriði fyrir slíkt fyrirtæki heldur en við höfum fyrir okkar eigin fyrirtæki. Við skulum byrja á einu augljósu dæmi. Ef við ættum að fylgja bókstaflega þeirri kenningu, að útlent fyrirtæki, sem kæmi hingað til lands, ætti að lúta í öllu sömu lögum, aðstæðum og kjörum og íslenzkt fyrirtæki, þá mætti spyrja framsóknarmenn: Viljið þið skrifa undir það, að erlent fyrirtæki fái raforkuna fyrir sama verð og við höfum selt eina fyrirtækinu, sem við eigum á þessu sviði, sem er Áburðarverksmiðjan, jafnvel þótt aðeins væri það rafmagn, sem þeir nota að næturlagi? Hvert mannsbarn hlýtur að sjá, að þetta gæti ekki gengið. Þetta er aðeins augljósasta og grófasta dæmið um, að það sé skynsamlegt og sjálfsagt, þegar um slík atvik er að ræða, að gerðir séu sérstakir samningar og settar sérstakar reglur varðandi erlend fyrirtæki. Nú hefur verið bent á, að ÍSAL, fyrirtækið, sem á að eiga og reka álbræðsluna, fái ýmiss konar hlunnindi, og það er rétt. Dettur engum manni í hug að neita því. En það má einnig benda á, að ÍSAL tekur á sig margvíslegar skuldbindingar, sem hía ekki á venjulegum íslenzkum fyrirtækjum. Sem dæmi má nefna, að þessu samkomulagi fylgir alger fjárhagsleg ábyrgð utanlands frá. Þessi ábyrgð er svo mikil, að það er samið um bankaábyrgð fyrir byggingartíma verksmiðjunnar, sem nemur hvorki meira né minna en 200 millj. ísl. kr., þegar hún er mest. Og nú skulum við taka eftir nokkrum atriðum varðandi þetta fyrirtæki, ÍSA L. Mega þeir auka framleiðslu sína án þess að fá leyfi frá ríkisstj.? Nei. Mega þeir gera framleiðslu sína fjölbreyttari, eins og er vel hugsanlegt? Nei, þeir mega það ekki án sérstakra leyfa. Mega þeir minnka framleiðsluna? Nei, þeir mega það ekki nema við sérstakar aðstæður, þ. e. að framleiðsla hafi dregizt jafnmikið saman hjá verksmiðjum, sem þeir eiga í 7-8 öðrum löndum. Mega þeir hækka eða lækka þá upphæð, sem þeir borga fyrir tæknilega þjónustu? Nei, þeir geta ekki breytt þeirri upphæð nema með leyfi Íslendinga. Mega þeir hækka eða lækka sölulaun þeirra, sem eiga að selja fyrir þá málminn? Nei, þeir mega það ekki. Mega þeir biðja um rekstrarlán í íslenzkum bönkum? Nei, þeir eru skyldir til þess að flytja með sér tiltekið magn af rekstrarfé og hafa það tiltækt. Þannig mætti nefna fjöldamörg atriði, sem í rekstri venjulegra fyrirtækja mundi verða talið sjálfsagt frelsi þeirra og ráðamanna þeirra, en er bundið bak og fyrir í samningunum um ÍSA L. Ég vil ekki meta, hvort hlunnindin annars vegar eða það, sem bundið er með samningunum, er meira virði. Er sjálfsagt ómögulegt að leggja það hvort á móti öðru. En ég tel þess virði, að á það sé bent, að þessi aðferð - að gera sérstaka samninga - er án efa skynsamleg frá íslenzku sjónarmiði, úr því að slíku fyrirtæki er hleypt inn í landið. Það kann að hljóma vel í íslenzkum eyrum og kitla þjóðernistilfinningu okkar að segja: Slíkt fyrirtæki á auðvitað að lúta sömu reglum og íslenzk fyrirtæki um stórt og smátt. Þegar málið er athugað, kemur í ljós, að það er langt frá því, að skynsamlegt sé fyrir okkur að hafa þau vinnubrögð. Mikið er um það talað, hvort hið svissneska fyrirtæki muni seilast til einhvers konar áhrifa í landi okkar. Það er rétt athugað hjá hv. 1. þm. Austf., að miklum atvinnurekstri, eins og hér er um að ræða, fylgja að sjálfsögðu ýmiss konar áhrif, ef um það er talað í víðustu merkingu. Það hefur verið minnzt á slæma reynslu af erlendu fjármagni, t.d. í Mið-Ameríku, og er það raunar frægt í sögunni, að þar eru smáríki, sem almennt eru kölluð „bananalýðveldi“, af því að einn amerískur ávaxtahringur hefur verið þar svo valdamikill. Reynsla af fjármagni hefur í öðrum löndum verið betri. Ég hygg, að t.d. í Noregi séu aðstæður líkari því, sem hér eru, og andstaða gegn því, að við verðum gerðir að einhvers konar „bananalýðveldi“, ef einhver vildi reyna það, sé hér miklu meiri en í Ameríku. Þegar þm.-nefndin var á ferð til að skoða verksmiðju í Vestur-Noregi, fékk hún tækifæri til þess að ræða við ýmsa Norðmenn, sem eru kunnugir þessum málum. Þm. spurðu þá m.a., hvort útlend fyrirtæki, sem hafa fjöldamörg starfað í Noregi síðan fyrir aldamót, hafi gert tilraunir til að seilast til pólitískra áhrifa. Þeir svöruðu yfirleitt með því að hrista höfuðið og könnuðust ekki við, að slíkt hefði komið til. Möguleikarnir eru að sjálfsögðu fyrir hendi. Við verðum að sýna þá árvekni að hindra erlend áhrif, ef einhverjum dytti í hug að beita þeim. Mín skoðun er sú, að þetta fyrirtæki frá hinu hlutlausa Sviss sé líklegt til að hafa hægt um sig og ólíklegt til þess að seilast til áhrifa af þessu tagi. Hins vegar er það augljóst, að ef svona stór aðili gerðist félagi í t.d. atvinnurekenda- og iðnrekendasamtökum, mundi fljótlega um hann muna. Gjöld, sem fyrirtækið mundi greiða, mundu nema stórum upphæðum og verða til þess að styrkja þann aðila. Alþfl. hefur í afstöðu sinni til þessa máls tekið fram, að hann geri það að skilyrði, að ÍSAL verði ekki í atvinnurekenda- eða iðnrekendasamtökunum. Út af fsp. um framkvæmd á þessu get ég á þessu stigi aðeins svarað því, að í umr. innan Alþfl. var um það talað, að fengin yrði yfirlýsing frá hinu svissneska félagi um, að það mundi ekki í þessi samtök ganga. Slík yfirlýsing ætti að vera nægileg trygging fyrir því, að sú afstaða héldist, þegar ríkisstj. óskar eftir henni. Ef reynt yrði að brjóta í bága við þá yfirlýsingu síðar, höfum við ótal leiðir til þess á Alþ. að gera ráðstafanir í því sambandi, ef okkur sýnist svo. Í sambandi við áhrif og eftirleik samninga er rétt að taka eftir, að í þetta skipti hefur verið samið um fleiri atriði málsins fyrir fram heldur en venja mun vera í slíkum tilvikum. Mér er tjáð, að þetta stafi af því, að Svisslendingar hafi sérstaklega óskað eftir að ræða um allar hliðar málsins fyrir fram og að allir samningarnir yrðu birtir í . upphafi, þannig að ekkert færi á milli mála. Þetta er sýnilega afleiðing af því, að þeir lentu í vandræðum í Noregi, því að þar voru hinir svokölluðu aðstoðarsamningar ekki birtir opinberlega. Menn töldu, að þeir væru viðskiptaatriði, sem sjálfsagt mundi leysast á venjulegan hátt. En það komu fram gallar á þeim, sem urðu til þess, að allmikið pólitískt óveður var af þessu gert í Noregi, og virðist svo sem slíkt ætti ekki að geta komið fyrir hér, því að samningar eru allir gerðir fyrir fram og birtir opinberlega strax í upphafi. Mikið hefur verið um það rætt, hvort framkvæmdir þessar muni ekki auka þenslu í landinu svo mjög, að efnahagslífið biði við það alvarlegt tjón. Sjálfsagt er að gera sér grein fyrir, að telja verður líklegt, að slíkar framkvæmdir muni heldur auka á þensluna, nema verulegur samdráttur verði í einhverjum öðrum greinum íslenzkra atvinnuvega á næstu árum, sem við vonum sjálfsagt allir, að ekki verði. Hins vegar er ekki rétt að meta þessa hættu svo alvarlega, að hún geti verið ástæða til þess að hverfa frá þessu máli. Vert er að hafa í huga, að aðdragandi og undirbúningur að svo miklum framkvæmdum sem hér er um að ræða tekur mörg ár. Er afar erfitt að taka á síðustu stundu ákvarðanir um það, að nú frestum við öllu saman eða nú hættum við við þetta álit saman, vegna þess að afli hafi þau árin verið mikill og atvinna mikil. Er ekki hægt um vik að nota svo stóra hluti eins og virkjunina og álbræðsluna til þess að fylla í skörðin, þegar atvinna minnkar, eins og e.t.v. væri frá öðrum sjónarhól æskilegt að gera. Í sambandi við vinnuafl er vert að íhuga, hvað verður af hinni miklu fjölgun íslenzku þjóðarinnar á þeim árum, sem eru að líða. Fjölgunin hefur aldrei verið meiri. Það er sjálfsagt á fjórða þús. manns, sem bætast við á hverju ári, og er því ástæða til að gera sér betri grein fyrir því en við höfum hingað til gert, hvað verður af þessu fólki, inn í hvaða atvinnugreinar það fer og í hvaða atvinnugreinar væri æskilegt, að hinir nýju Íslendingar fari þúsundum saman. Undanfarin ár hefur ekki fjölgað í landbúnaði. Það hefur sáralitið fjölgað mönnum, sem stunda fiskveiðar. Skipin eru stærri, tækin eru betri, afköstin eru meiri, en mannfjöldinn er ekki miklu meiri en áður. Það hefur fjölgað nokkuð fólki í fiskvinnslu og þó sérstaklega í sambandi við síldina nú á allra síðustu árum. Og hvert hefur þá mannfjöldinn farið? Hann hefur, að því er virðist, farið fyrst og fremst í byggingarstarfsgreinar og í þjónustustarfsgreinar. Við þurfum ekki annað en benda á nokkur gistihús og veitingahús, sem hafa verið reist í Reykjavik á síðustu 3-4 árum. Hygg ég fljótt á litið, að mannfjöldinn, sem starfar þar, sé ekki miklu minni en sá mannfjöldi, sem á að starfa við álbræðsluna. Nú er það viðurkennd staðreynd, að þegar lífskjör þjóða batna og tækni fer vaxandi, eins og hefur verið undanfarin ár, má búast við því, að mannfjöldi í undirstöðuframleiðslu aukist ekki og jafnvel minnki, þó að framleiðslan aukist, en hins vegar fjölgi verulega í ýmsum þjónustugreinum, því að hin bættu lífskjör, sem þjóðirnar óska eftir og fá margar hverjar, eru að verulegu leyti fólgin í aukinni og nýrri þjónustu. En við þurfum að gera okkur grein fyrir, hvort við getum látið tugi þus., sem bætast við þjóðina nú með nokkurra ára millibili, fara algerlega í þjónustuatvinnuvegi og hvort það sé ekki skynsamlegt af okkur að reyna að tryggja meiri fjölbreytni í undirstöðuframleiðslu. Engar hagfræðiformúlur eru til um það, hvaða hlutföll eigi að vera þarna á milli, og ég geri ráð fyrir því, að enginn mundi taka það alvarlega, þó að slíkar formúlur væru til. En við getum ekki gengið fram hjá því, að undirstöðuatvinnuvegir okkar eru háðir árferði, aflabrögðum að verulegu leyti og eru ekki eins ártryggir og t.d. iðnaðurinn getur verið. Ég tel því, að það sé tvímælalaust skynsamlegt af þjóðinni að koma sér upp nýjum framleiðslugreinum, þegar þess er kostur. Ég tel, að sá mannfjöldi, sem muni starfa við álbræðsluna, muni ekki skipta verulegu máli og hún muni falla inn í efnahagslífið alveg eins og áburðarverksmiðjan og sementsverksmiðjan hafa gert. Hins vegar er augljóst, að það geta orðið á vegi okkar alimiklir erfiðleikar, meðan á byggingartíma stendur. Þeir erfiðleikar eru aðallega bundnir við tvö ár. Við getum gert margt til þess að draga úr þessum erfiðleikum, en í heild tel ég fráleitt að halda fram, að þessir erfiðleikar á vinnumarkaði séu svo miklir, að þeir réttlæti andstöðu við málið eða frá því sé horfið. Við höfum fjallað mikið um verðbólgu og þenslu undanfarin missiri, og í tilraunum manna til þess að komast að raun um, hvort Framsfl. hafi nokkra stefnu í þeim málum og hver hún kunni að vera, hefur aftur og aftur verið spurt: Hvað vill Framsfl. í þessum efnum? Stundum er eins og svörin leiði að nýjum höftum, að því, að nefndir og ráð eigi að segja okkur, hvort við megum byggja íbúðarhús, girða lóð eða ráðast í slíkar framkvæmdir. En svo er höftunum afneitað og birtar langar greinar um, að það séu eingöngu aðrir flokkar, sem hafi staðið að höftum. Þá kemur ný skýring á stefnunni. Hún er sú, að það þurfi að raða framkvæmdum. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að eitt megininntak í öllum stjórnmálum, eitt megininntak í flestu því, sem þing og ríkisstj. er að gera, sé einmitt að raða þeim verkefnum, sem þjóðin getur ráðizt í. Ef framsóknarmönnum þykir ástæða til þess nú þegar, áður en álbræðsla eða Búrfellsvirkjun er komin til sögunnar, að raða framkvæmdum og verkefnum, er ástæða til að spyrja: Þýðir þetta, að þeir telji, að ekki hafi verið rétt raðað undanfarin ár? Ef svo er, er bezt að koma beint að kjarnanum og óska eftir því við framsóknarmenn, að þeir segi, hvaða framkvæmdir, sem ráðizt hefur verið í, hefðu átt að bíða. Það er ekki hægt að komast fram hjá að svara því og fá það greinilega í ljós. Á þessu stigi liggur ekki fyrir, að það muni þurfa að gera sérstakar ráðstafanir til þess að fresta framkvæmdum vegna álbræðslunnar og Búrfellsvirkjunar. Alþfl. viðurkennir, að sú hætta sé fyrir hendi, og leggur áherzlu á, að ríkisstj. búi sig undir að mæta henni. Ef það verður óhjákvæmilegt að gera slíkar ráðstafanir, ná þær að sjálfsögðu aðeins til Reykjavíkur, Hafnarfjarðar og Kópavogs. Það er engin ástæða til þess, að þær nái til annarra landshluta, og verður það mál að athugast, þegar að því kemur. Það fer m.a. eftir því, hvaða framkvæmdir verða á döfinni og hvernig útlit vinnumarkaðsins verður. Ég tel, að það sé eðlilegt, að tvenns konar hugmyndir komi á þessu stigi upp hjá tveimur stjórnarflokkum. Málið hefur ekki verið rætt, af því að það er ekki að því komið, en það verður að sjálfsögðu afgreitt, þegar að því kemur. Staðsetning álbræðslunnar hefur verið mikið rædd. Sagt er með miklum rétti, að þetta mál mundi hafa stóraukna þýðingu, ef hægt væri að nota það til þess að auka jafnvægi í byggð landsins og styrkja þau héruð, sem helzt þurfa á aukinni atvinnu að halda. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að ef þess hefði verið nokkur kostur að koma álbræðslunni fyrir t.d. á Norðurlandi, þá hefði það verið gert. Ég hefði verið reiðubúinn að styðja það. En menn þekkja gang þessa máls og vita, að annars vegar færðu Svisslendingar fram sannanir fyrir því, að fyrirtækið yrði mun dýrara á Norðurlandi og þeir yrðu þar af leiðandi annaðhvort að fá hagstæðari skatta eða lægra rafmagnsverð; hins vegar sögðu ráðunautar okkar í Alþjóðabankanum í Washington, sem væntanlega mun lána fé til virkjunarinnar, að það mundi verða mun dýrara fyrir Landsvirkjun að leiða rafmagn frá Búrfelli norður og þar af leiðandi þyrfti virkjunin að fá hærra rafmagnsverð. Þetta er afar einfalt dæmi, en það er ekki nokkur leið að láta það ganga upp. Þess vegna var það óhjákvæmilegt, að verksmiðjan yrði á sunnanverðu landinu. Ríkisstj. hefur valið þá leið til þess að sýna hug sinn varðandi þetta atriði að láta 3/4 eða ríflega það af skatttekjum frá verksmiðjunni renna í atvinnuaukningarsjóð, sem á einmitt að styðja þessa landshluta. Ég verð að segja, að það var aumt að þurfa að hlusta á formann Framsfl. tala um þetta mál á þann hátt, sem hann gerði á laugardaginn, því að ekki var hægt að kalla orð hans um þetta atriði málsins annað en furðulegt óánægjupex. Framsóknarmenn hafa sýnt mikinn áhuga einmitt á þessum málum undanfarin ár og flutt frv. eftir frv. Og þegar loksins stórir hlutir gerast og miklar fjárhæðir á að færa yfir í slíka atvinnuaukningu, er ekkert að hafa annað en ónot úr formanni Framsfl. Og mótbárur hans eru satt að segja ekki svaraverðar. Það liggur fyrir, hvaða upphæðir er um að ræða. Menn geta kallað þetta stórar upphæðir eða litlar upphæðir, eins og þeir vilja. Menn geta reiknað þær út á hvaða hátt sem þeir vilja. En þeir, sem hugsa raunhæft um málið, sjá, að hér hefur óvenjulegt tækifæri verið notað til þess að gera óvenjulega stórt átak fyrir þau landssvæði, sem skortir atvinnu, stærra átak en unnt hefur verið að gera áður. Ég á ekki von á því, að formaður Framsfl. flytji neinar lofræður um ríkisstj., en hann gekk allt of langt í hina áttina. Varð ekki betur séð en hann væri fullur öfundar yfir því, að ríkisstj. skyldi auðnast að gera þetta fyrir dreifbýlið, þar sem við viljum auka atvinnu og bæta afkomu. Það hefur mikið verið rætt um skattamál verksmiðjunnar. Ég tel ástæðu til að benda á, að sú formúla, sem hér verður notuð, mun vera ný af nálinni. En allir þeir, sem fulltrúar ríkisstj. hafa spurt ráða, bæði sérfræðingar í Noregi, sem hafa fengizt við fjármál erlendra fyrirtækja þar í landi um áratugi, og sérfræðingar í Englandi, sem hafa það að atvinnu að veita ráð í slíkum málum, hafa talið, að þessi formúla væri okkur mjög hagstæð. Með henni væri sneitt fram hjá vissum hættulegustu göllunum við fjárhags- og skattahlið þess, þegar hringar, sem ráða framleiðslu frá krýolítgrjóti til álpotta, hafa aðeins einn líð framleiðslunnar í tilteknu landi. Ég er sannfærður um, að við mundum með því að beita venjulegum skattreglum ekki fá nema brot af þeim skatttekjum frá verksmiðjunni, sem við fáum með þessari aðferð. Ég vil forðast að nota stór orð, en ég er hræddur um, að þegar þessir útlendingar átta sig og fara að ráða íslenzka endurskoðendur til að hjálpa sér við skattana, hefði þeim tekizt að hafa þá töluvert lægri en þeir verða samkv. þessari föstu formúlu. Það er mikill kostur við þessa skattaformúlu frá okkar sjónarmiði, að við fáum tiltölulega miklar skattgreiðslur svo að segja strax. Á pappírunum er sú formúla, sem gildir í Noregi, e.t.v. strangari en þetta virðist vera. Þeir eru með yfir 50% skatta. En þegar nánar er athugað, kemur í ljós, að afskriftarreglur eru með þeim hætti, að Norðmenn eiga ekki von á því, að sambærileg verksmiðja hjá þeim borgi teljandi skatta um langt árabil. Við erum að byggja upp okkar þjóðfélag. Okkur liggur á, og þess vegna er verulegt hagsmunaatriði fyrir okkur að fá tekjur fljótt og jafnt. Þetta kemur einnig til skjalanna í sambandi við þá ákvörðun að fá álbræðslu til að styrkja raforkuframkvæmdir, af því að álbræðslan tryggir, að við fáum miklar tekjur og fáum þær fljótt, reglulega og öruggt og getum þar af leiðandi fyrr ráðizt í enn nýjar framkvæmdir en ella mundi vera. Í samanburði milli Noregs og Íslands er svipaða sögu að segja af tollfrelsi. Um það mun ekkí vera neitt í norska samkomulaginu. Þegar spurt er í Noregi, hvernig þessu máli sé háttað, kemur í ljós, að vélar og annað slíkt, sem ekki er hægt að fá keypt í Noregi, er hægt að flytja tollfrjálst inn til nýbygginga, sem þarna er um að ræða. Í raun og veru borgar þetta fyrirtæki enga tolla heldur í Noregi, og aðstaðan er svo að segja eins og hér. Formenn beggja stjórnarandstöðuflokkanna voru að fárast yfir því, sem þeir kölluðu tollfrelsi á hráefnum. Mig minnir, að það sé nú þegar í íslenzkum lögum, að sé vara flutt út úr landinu, þá er hægt að fá endurgreiddan toll af hráefni, sem flutt var inn í þá vöru. Þetta hefur mér skilizt, að sé ekki ný regla, og er því ástæðulaust fyrir svo þrautreynda menn sem hér er um að ræða að bera slíkt fyrir sig. Það er rétt, að íslenzkum fyrirtækjum væri mikill greiði gerður, ef þau gætu fengið að flytja inn vélar tollfrjálsar, eins og þetta fyrirtæki á að fá. Í því sambandi vil ég aðeins benda á, að ekki verður betur séð en stefnan sé einmitt í þá átt. Nú nýlega hefur verið ákveðið, að raforkuverin skuli ekki borga tolla af vélum sínum, og við höfum hér á Alþingi gefið eftir tolla af vélum í nýjar niðursuðuverksmiðjur. Ég vona, að á þessu verði beint áframhald, þannig að íslenzka ríkið sjái sér fært að lækka verulega og í sumum tilfellum afnema tolla af vélum, a.m.k. til ákveðinna atvinnugreina, sem hafa hér meiri þýðingu en aðrar, og það tollfrelsi á innfluttum vélum, sem veitt er fyrir þessa verksmiðju, eins og veitt var fyrir niðursuðuverksmiðjurnar og fyrir raforkuverin, verði fordæmi, en ekki einsdæmi. Í samningunum eru ákvæði um vinnuafl. Ef bera má saman við norsku samningana, þá eru þau miklu strangari hér en í þeim norsku. Þar stendur aðeins, ef ég man rétt, að Svisslendingar skuli leitast við að nota norskt vinnuafl. Þótt ekki standi strangari ákvæði í samningum þar, held ég, að það hafi ekki verið nema tveir eða þrír útlendingar við framkvæmdirnar í Husnes, þýzkir og svissneskir verkfræðingar. Það er að sjálfsögðu ástæða fyrir Íslendinga að fara með fullri gát í innflutning vinnuafls. Er í þessum samningum þannig um það mál búið, að stjórnarvöld verða að hafa samráð við verkalýðsfélögin. Þetta er eitt af mörgum ákvæðum, þar sem ég tel, að skoðanir, sem fram komu í þingmannanefndinni, hafi orðið til þess, að hert voru þessi ákvæði. Ég tel, að þau séu eins viðunandi og verið getur. Það má segja almennt, að óráð sé að flytja inn erlent verkafólk. Ég mundi ekki mæla með, að það yrði gert að almennri stefnu eða gert í stórum stíl. En á hinn bóginn skulum við ekki gleyma því, að við höfum gert þetta á undanförnum árum, sjálfum okkur til mikils hags. Við fluttum inn mörg hundruð þýzkar stúlkur til að vinna í sveitunum, og ég hef ekki heyrt, að okkur hafi stafað stórkostlegur háski af því. Kann að vera, að lífshamingja hafi aukizt örlítið á bæ og bæ. Við höfum, þegar okkur hefur riðið á, flutt inn á vertíðum á annað þúsund færeyska sjómenn. Við erum með mörg hundruð manns frá ýmsum löndum á hverri vertíð í frystihúsum og í síld. Þetta er ekki allt fyrirmyndar vinnuafl, ekki kemur mér til hugar að halda því fram, en það hefur hins vegar enginn maður haldið því fram, að þetta hafi verið óráð eða þjóðarháski. Við erum að byggja eitt stærsta hótel landsins hér á flugvellinum. Mér skilst, að það hefði varla verið hugsanlegt með þeim hraða, sem þar hefur verið, án þess að fá til erlenda verkamenn. Reynslan af þessu öllu er að sjálfsögðu misjöfn. Hún er í mörgum atvikum góð, hún er í öðrum atvikum ekki eins góð. Við eigum ekki að halda uppi hrópum um, að þetta megi alls ekki gera, þó að við gerum það ár eftir ár. Við eigum að fara með fullkominni gát, og ég tel, að við séum menn til þess að stýra þessum málefnum þannig, að okkur stafi enginn háski af því, en að við getum á hinn bóginn haft af því nokkurn hag, þegar nauðsyn krefst. Ræða hv. 5. þm. Austf., formanns þingflokks Alþb., gekk að mestu leyti út á að sanna, að ástæðan til þess, að ríkisstj. hefur snúið sér að þessu máli, sé, að stjórnin vantreysti sjávarútveginum og hafi ekki skilning á honum og möguleikum hans. Ég vil í heild mótmæla þessum skoðunum algjörlega. Hv. þm. talaði um það, að við hefðum dregið að okkur höndina varðandi sjávarútveginn. Nýlega hafa verið birtar heildarupplýsingar um það, hvað gerzt hefur í framkvæmdum fyrir sjávarútveg og fiskiðnað, síðan núv. ríkisstj. tók við völdum eða siðan núv. stjórnarflokkar tóku við völdum. Á 6-7 ára tímabili hefur fjárfesting í sjávarútvegi, þ. e. fiskveiðum og fiskvinnslu, numið 3158 millj. kr. Ég held, að það sé varla hægt að segja, að þetta sé að draga að sér höndina. Á þessum fáu árum hefur fiskiflotinn aukizt um 20 þús. tonn. Ég held, að það sé milli 30 og 40%. Það hefði einhvern tíma ekki verið kallað að draga að sér höndina. Þessi aukning er fyrst og fremst á sviði stórra báta, en á árunum 1959-1965 bættust okkur 123 bátar, sem eru 100 tonn eða stærri. Og þeir hafa komið margir siðan. Þetta er varla að draga að sér höndina. Afkastageta frystihúsanna hefur á þessu tímabili aukizt úr rúmlega 1900 í 2500 tonn á hverjum 18 tímum. Bræðslugeta síldarverksmiðjanna hefur aukizt úr 70 þús. upp í 120 þús. mál á sólarhring. Kalla þeir þetta að draga að sér höndina fyrir austan? Þróarrýmið hefur aukizt úr 400 þús. málum í 700 þús. mál. Og afleiðingarnar hafa komið í ljós. Það hafa verið góð aflabrögð, sérstaklega á síld, eins og margoft hefur komið fram. En hefðum við getað hagnýtt þá möguleika, ef þessi gífurlega fjárfesting hefði ekki komið til skjalanna? Hefðum við getað aukið aflann úr 400 þús. tonnum í meira en milljón tonn á ári, ef þessi gífurlega fjárfesting og alveg sérstaklega þessi miklu bátakaup hefðu ekki á undan gengið? Ef til vill kann einhver að segja: Það er ekki stjórninni að þakka, þó að útgerðarmenn kaupi sér báta. Það er nokkuð til í því. Allt fer þetta þó eftir því, hvernig landinu er stjórnað, og víst er, að einhvern tíma hef ég heyrt sjútvmrh. vinstri stjórnarinnar þakka sér og sinni stjórn, að töluvert var keypt af fiskibátum þá. Ef sú stjórn getur þakkað sér framfarir í sjávarútvegi, þá er ekki erfiðara að þakka núv. stjórnarflokkum þær gífurlegu breytingar, sem orðið hafa. Það er því hreinn og beinn þvættingur að tala um, að íslenzk stjórnarvöld hafi dregið að sér höndina varðandi sjávarútveginn. Það hefur aldrei verið eins mikil uppbygging í honum og á undanförnum árum, og það eru engin áform uppi um að draga úr þessari sókn, heldur er ástæða til að halda henni áfram. Það er rétt að taka eftir því, að álmálið er alit þannig upp sett, að við þurfum ekki að nota stórar upphæðir af því fjármagni, sem við ráðum sjálfir yfir eða getum ráðið yfir, til þeirra hluta, heldur er það óskert og getur gengið til áframhaldandi uppbyggingar í þeim atvinnuvegum, sem fyrir eru í landinu, eða til þess að byggja upp enn nýja atvinnuvegi, ef okkur sýnist svo. Ég tel augljóst, að álbræðslan muni gera Íslendingum stórum hagkvæmara að virkja Þjórsá en ella mundi verða; að hún muni opna leiðir til nýrra virkjunarframkvæmda á komandi árum; að hún gengistryggi erlendu lánin, sem við tökum til næstu framkvæmda, og muni gera okkur kleift annaðhvort að ráðast í nýjar stórar framkvæmdir eða lækka raforkuverðið, þegar árin líða. Ég tel, að álbræðslan verði þýðingarmikil ný atvinnugrein, sem muni treysta stoðir íslenzkrar framleiðslu, veita atvinnu, örva viðskipti og auka gjaldeyristekjur. Ég tel, að álbræðslan muni færa nýja tækni inn í landið og hún muni hafa örvandi áhrif á allan iðnað og opna nýjar leiðir í þeim efnum, eins og fyrri skref okkar í áttina til stóriðju, t.d. sementsverksmiðja og áburðarverksmiðja, hafa gert. Ég tel, að það sé miður farið, að það var ekki hægt að reisa þessa verksmiðju í þeim landshlutum, sem þurfa sérstaklega á eflingu byggðar og atvinnulífs að halda, en að næstbezti kosturinn - kann að vera, að hann reynist engu síðri, þegar frá líður, - sé sá að beina fjármagninu, sem þessi verksmiðja greiðir, til atvinnuaukningar í þessum landshlutum. Eins og ég gat um fyrr í máli mínu, eru möguleikar til þess að byggja upp stóriðju á ódýrari raforku ekki eins stórkostlegir og við höfum stundum haldið, eins og sjá má af því, hversu margir aðilar hafa kynnt sér aðstæður hér, en farið annað. l;g tel því, að í þessu máli felist tækifæri, sem við eigum ekki að láta fram hjá okkur fara. Ef við gerum þetta ekki nú, þá verður það sennilega aldrei gert. Eftir 10 ár eða svo verður kjarnorka komin til skjalanna í svo ríkum mæli, að hún getur veitt iðnaði raforku á því verði, sem hann þarf að fá, f öðrum löndum. Þá verða þessar verksmiðjur byggðar á markaðssvæðunum, en ekki langt frá þeim. Ég tel, að það hafi verið gengið frá þessum samningum á eins hagstæðan hátt og hægt er að búast við fyrir okkur Íslendinga, miðað við þær aðstæður, sem fyrir hendi eru. Við höfum leitað til innlendra og erlendra sérfræðinga, við höfum beitt sérfræðingum Alþjóðabankans á móti viðsemjendum okkar til frekara öryggis, af því að bankinn hefur hagsmuni af því, að við semjum ekki af okkur. Ég tel, að þannig sé um þessa hnúta búið, sem bezt verður á kosið, eins og sakir standa. Við getum að sjálfsögðu búizt við því, að í framtíðinni komi í ljós, að eitthvað hefði mátt vera öðruvísi. En ég hef ekki heyrt röksemdir um það á þessu stigi, og við getum ekki dæmt eftir öðru en því, sem við augum blasir eins og ástandið er í dag. Alþfl. hefur tvívegis gert samþykktir varðandi þetta mál. Þetta eru raunhæfar samþykktir, þar sem viðurkenndir eru kostir og gallar á málinu. En endanlegt mat Alþfl. er, að í þessar framkvæmdir eigi að ráðast. Þess vegna styður flokkurinn frv., sem hér er til umræðu.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. talaði um það í sinni ræðu, að við þyrftum að keppast um að komast í þá aðstöðu, - það hefði verið keppt um það, sem við erum að komast, með því frv., sem hér liggur fyrir. Ég verð að segja, að því miður hefur verið nokkuð rétt í þessu. Það hefur verið keppzt um af einstökum aðilum, einmitt þeim, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft sem ráðunauta, að koma okkur í þá aðstöðu aftur eins og við einu sinni vorum, að það væru fyrst og fremst erlendir aðilar, sem nytu góðs af okkar auðlindum. Það hefur verið unnið að þessu um nokkurn tíma. Og þeir menn, sem að því hafa unnið, virðast nú hafa borið sigur úr býtum. Þess vegna er brotið blað í sögu Íslands hvað efnahagslega sjálfstæðisbaráttu þess snertir með þeim samningi, sem nú á að knýja í gegn. Það er bezt, að við gerum okkur fyrst og fremst ljóst, hver eru aðalatriði þessa máls, áður en ég fer ýtarlega í smærri atriði í sambandi við það, þau þeirra, sem ekki hafa verið rakin eins mikið af formönnum stjórnarandstöðuflokkanna og gert hefur verið. Hver er munurinn efnahagslega séð, - ég meina ekki pólitískt, heldur efnahagslega, - á arðrændri nýlendu og sjálfstæðu ríki? Hver er munurinn? Munurinn er sá, að miðað við t.d. auðvaldsskipulagið hjá okkur þá rennur arðurinn af vinnu þeirra vinnandi stétta, þar með verkalýðsins fyrst og fremst, til borgarastéttar í landinu sjálfu, ef landið er efnahagslega sjálfstætt. En svo fremi sem landið er efnahagsleg nýlenda, þá rennur arðurinn af vinnu verkalýðsins og vinnandi stéttanna út úr landinu. Þennan höfuðmun skulum við gera okkur ljósan, því að út af þessu höfum við verið að berjast undanfarnar aldir, og lærdómurinn af þeirri baráttu má ekki gleymast hjá okkur. Það er almennt litið svo á, þegar átt er víð sæmilega tæknilega háttstandandi þjóðfélag, að af því verðmæti, sem verkamaður skapar, sé a.m.k. álíka mikið það, sem fer til þess, sem á framleiðslutækin, eins og það, sem verkamaðurinn fær sjálfur í kaup, verkamaðurinn fái af þeim verðmætisauka, sem hann skapar, í laun aðeins heiminginn af því. Sú virðist vera reynslan, t.d. þar sem skýrslur eru beztar til um þetta, í Bandaríkjunum. Hér áður fyrr var það svo hjá okkur, fyrr á öldum, þegar danskir einokunarkaupmenn réðu hér, að arðurinn af vinnu Íslendinga fór út úr landinu og hallirnar, sem byggðar voru í Kaupmannahöfn og annars staðar, voru byggðar fyrir arð m.a. af því, sem Íslendingar skópu. Þegar Englendingar og Þjóðverjar drottnuðu yfir gullkistunni við Faxaflóa, þá gilti það sama lögmál. Og það er á móti þessu, sem við höfum verið að berjast öldum saman, og það er til þess að hrinda þessari kúgun, sem við börðumst fyrir að fá stjórnmálalegt sjálfstæði. Stjórnmálalegt eða pólitískt sjálfsforræði einnar þjóðar er ekki fyrst og fremst aðeins takmark í sjálfu sér, svo dýrmætt sem það er, heldur líka aðferð til þess að hafa valdið yfir sínum eigin auðlindum og láta arðinn af þeim renna til landsbúa sjálfra. Svo fremi sem þeirri stefnu hefði ekki verið haldið uppi að tryggja Íslendingum sjálfum ekki aðeins vinnuna við auðlindirnar hér, heldur líka arðinn af þeirri vinnu, þá hefði engin íslenzk borgarastétt verið til. Svo framarlega sem við hefðum frá upphafi stefnt að því, að þeir togarar og þeir bátar, sem væru gerðir hér út, væru eign útlendinga, eins og var um tíma, t.d. í Hafnarfirði, Hellyers, þá væri íslenzk útgerðarmannastétt ekki til. Sama gildir um íslenzka verzlunarstétt, ef það hefðu átt að vera Marks & Spencer og aðrir slíkir, sem hefðu komið upp stórum verzlunarhúsum hér í Reykjavík og Thomsensmagasín hefði fengið að þróast áfram sem danskt fyrirtæki. Svo framarlega sem Íslandsbanki hefði fengið að eflast hér áfram, þá hefðu það verið útlendir auðmenn, útlend borgarastétt, sem hlaut arðinn af vinnu íslenzks verkalýðs, en ekki íslenzk borgarastétt. Þetta þurfum við að gera okkur ljóst, því að líka frá sjónarmiði verkalýðsins er það höfuðatriði, að meðan kapitalístískt skipulag ríkir hér, þá sé það sjálf íslenzka auðmannastéttin, sem eigi fyrirtækin og arðurinn haldist hér innanlands, sá hluti, sem verkalýðurinn nær ekki til sín með kauphækkunum, en fari ekki út úr landinu í eigu erlendra auðmannastétta. Þess vegna hef ég sagt það áður hér í þessum stól. þegar rætt var um m.a. inngöngu í Efnahagsbandalagið, að þrátt fyrir slæman rekstur okkar hraðfrystihúsa, þrátt fyrir allt, sem má finna að okkar íslenzku kapítalistum í því sambandi, þá viljum við þó heldur hafa þá með öllum þeirra bágborna rekstri heldur en að fá Unilever eða Findus til þess að reisa þær verksmiðjur, sem þeir voru og eru reiðubúnir til að reisa í Sandgerði og annars staðar, þegar þeir fá sams konar lög og þau, sem verið er að gefa svissneska alúminíumhringnum núna, sem vafalaust verður ekki langt að biða. Þarna er því spurningin um það, hvort við viljum halda íslenzku, efnahagslegu sjálfstæði og þar með, á meðan við höfum kapítalistískt skipulag, íslenzkri borgarastétt eða hvort við viljum láta það verða útlenda aðila, sem raka til sín arðinum af vinnu íslenzks verkalýðs og af íslenzkum auðlindum. Og það er hart, að það skuli vera svo nú, að sá maður, sem virðist vera sérstakur forgöngumaður í þessum efnum og virðist alveg sérstaklega hafa ráðlagt hæstv. ríkisstj. og ég er hræddur um, að hún hafi treyst nokkuð mikið á, skuli vera einn aðalforstjóri Seðlabankans, þess banka, sem maður hefði þó átt að ganga út frá, að ætti frekast af öllum að vinna að því að halda atvinnulífinu á Íslandi íslenzku. Og það er hart, ef svo á að fara að verða nú, að nú skuli það vera eitt aðalhlutverk Seðlabankans og ríkisstj. að eiga að takmarka þær framkvæmdir, sem eigi að vinna í íslenzku atvinnulífi á næstunni, til þess að allt fari ekki úr skorðum við það, að útlenda auðmannastéttin fær þau sérréttindi, sem hún fær með þessum samningi. Ég vil sérstaklega minna íslenzka atvinnurekendur á það, - þeim er máske stundum gott að hugsa dálítið fram í tímann og trúa ekki bara því, sem pólitískir erindrekar þeirra segja stundum, - ég vil minna íslenzka atvinnurekendur á það, að íslenzkir höfðingjar á Sturlungaöld, þegar þeir sömdu við Noregskonung og þóttust tryggja sér þar með aukið vald fyrir höfðingjastéttina á Íslandi gagnvart alþýðu manna, varð sú reynsla þeirra, að þeir höfðu keypt sér herra, sem síðar átti eftir að traðka þá sjálfa niður. Íslenzk alþýða lifði af, íslenzk höfðingjastétt dó út, og íslenzk atvinnurekendastétt er ekki búin að bíta úr nálinni með það, hvað það kostar að kaupa sér nú erlendan herra hér inn í landið, margfalt sterkari og voldugri ekki aðeins heldur en einn einstakur atvinnurekandi á Íslandi, heldur sterkari en þeir svo að segja allir til samans. Ef íslenzk atvinnurekendastétt hefði einhverja fyrirhyggju í þessum efnum, mundi hún fara að hugsa dálitið, hverjar afleiðingarnar verða af þessu. Við skulum athuga stærð þessa fyrirtækis, sem hér er um að ræða, og hver við getum gizkað á, að sé þess gróði, til þess að við gerum okkur nokkra hugmynd um, hvaða aðili það er, sem við erum nú að bjóða annars vegar til þess að arðræna íslenzkar auðlindir og hins vegar til þess að skáka, ef ekki að drottna yfir íslenzkum atvinnurekendum í framtíðinni. Fjárfesting Swiss Aluminium mun eiga að vera í þeirri verksmiðju, sem hér er fyrirhuguð, um 2500 millj. kr. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. og hennar sérfræðingar hafa gert sér verulega far um að reyna að athuga, hver sé gróði slíkra fyrirtækja. Ég leyfi mér að vona, að einhverjar hugmyndir liggi fyrir um slíkt, til þess að menn geri sér nokkurn veginn ljóst, hvaða aðila þeir eru að eiga við. Mér skilst, að fjármagn Swiss Aluminium muni í fyrirtækjum þess vera í kringum 15 þús. millj. ísl. kr., þessum fyrirtækjum, sem það á, og þess hlutafé til samans eitthvað svipað. Ég geng út frá, að þegar búið væri að fullgera alúminíumverksmiðju hér á Íslandi, mundi framleiðsla þess á alúminíum í heiminum vera komin upp í kringum 360 þús. tonn. Við skulum taka samanburð af því fyrirtæki, sem hv. 5. þm. Vesturl. minntist hér á áðan, það er Reynolds, sem hann sagði réttilega frá, - að vísu var það ekki vinstri stjórnin, en hins vegar Steingrímur Hermannsson, sem verið hefur einn af aðalsérfræðingum ríkisstj. í þessu sambandi, ég held, að mér sé óhætt að segja, að bæði Steingrímur Hermannsson og Vilhjálmur Þór hafi gert ítrekaðar tilraunir til þess að komast í samband við þá, - Reynolds og Kaiser eru, eins og kunnugt er, þeir alúminíumhringir, sem eftir stríðið koma upp í Bandaríkjunum, eftir að Rooseveltsstjórnin á stríðstímunum braut niður þá einokun alúminíumhringsins Alcoa, sem var svo fjandsamleg stríðsundirbúningi Bandaríkjanna, að það var ekki þolað af hálfu bandarískrar stjórnar. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur kynnt sér í amerískum skýrslum, en maður gæti búizt við því, að hennar sérfræðingar hefðu gert það, og ég vona, að það verði þá upplýst hér, hver gróði þessara hringa hefur verið nú á síðustu árum. En ég skal upplýsa frá árinu 1961, - þær tölur hef ég, - hvað gróði bæði Reynolds og Kaisers var á því ári. Þá var þeirra fjárfesting öll, þeirra fjármagn, Reynolds 814 millj. Bandaríkjadollara og hjá Kaiser 654 millj. Bandaríkjadollara, og þá var gróði Reynolds, eftir að skattar höfðu verið greiddir og eftir að vextir höfðu verið greiddir, 80 millj. Bandaríkjadollara. Ef við göngum út frá því, að á því ári var framleiðslan hjá Reynolds 446 þús. smál. af alúminíum, og ef við göngum út frá því, að hér hefði verið með svipaðri aðstöðu starfandi sú alúminíumverksmiðja, sem núna er rætt um, mundi það þýða, að þessi svissneski hringur hefði í gróða af 60 þús. tonna verksmiðju hér átt að hafa um 10.7 millj. dollara eða um 460 millj. ísl. kr. í gróða á einu ári. Ég ætlast til þess, að hæstv. ríkisstj. hafi athugað þessa hluti, hún hafi athugað, hvaða gróða sjálfir auðhringarnir í Bandaríkjunum í alúminíum telja fram, bæði Alcoa, Kaiser og Reynolds, hvað þar sé gengið út frá, að þeir hafi grætt á hverju tonni af alúminíum, sem þeir hafi framleitt, og hún hafi þess vegna nýrri upplýsingar en ég hef um þeirra gróða. En þessi gróði þeirra samsvarar því, að alúminíumverksmiðja með samsvarandi aðstöðu og hefði verið 1961 að frádregnum sköttum og vöxtum hefði haft 460 millj. kr. gróða á þessari verksmiðju hér á Íslandi. Ég býst við, að mörgum muni þykja þetta allháar upphæðir, mörgum muni ógna jafnvel, kannske ekki sízt þeim, sem hafa haldið, að það þyrfti að lokka slíka auðhringa með sérstökum fríðindum til þess að gera annað eins fyrir okkur og hagnýta fyrir okkur rafmagnið. Nú er það vitanlegt, að höfuðframleiðsluatriðið í sambandi við aluminíumframleiðslu er rafmagnið. Það er ekki báxit, sem er aðalatriðið þarna, það er minnstur vandinn að fá það. En aftur á móti rafmagnið, sem er talið almennt um 30% af framleiðslukostnaðinum, það er það, sem barizt er um, og þessir voldugu auðhringar hafa notað sina aðstöðu í veröldinni til þess að reyna að láta lönd eins og Ísland og Noreg, Ghana og Guineu og önnur slík, sem hafa átt allmikið af fossum, láta þau keppa um þetta. Þau hafa reynt að etja þessum löndum hverju upp á móti öðru. Þau hafa reynt að hagnýta sér það að láta þau bjóða hvert niður fyrir annað, til þess að þeirra gróði og aðstaða öll gæti orðið sem allra öruggust. Og þessum svissneska hring hefur tekizt með aðstoð þessara sérfræðinga að etja íslenzkum stjórnarvöldum út í það að bjóða þannig, að þau byðu niður fyrir alla aðra og tryggðu betur gróða þessa auðhrings en nokkrir aðrir aðilar hafa verið reiðubúnir til að gera. Ég leyfi mér ekki að ætla það, að þeir sérfræðingar, sem ríkisstj. hefur haft, hafi ekki gert neitt, ekki nokkurn skapaðan hlut til þess að afla sér hugmynda um, hvaða gróði sé á framleiðslu á alúminíum. Þeir vita allir, að þetta er einokaðasta vörutegund í allri veröldinni, og ég hef við ekkert nema gamlar amerískar skýrslur að styðjast. Ég sé af þessu frv., sem hér liggur fyrir, að það muni vera ein verksmiðja í Tennessee, sem þessi hringur á, líka 60 þús. tonna verksmiðja, ef ég man rétt, og ég býst við, að það liggi fyrir hjá ríkisstj., hvaða skatta þeir greiða þar og hvaða gróða þeir ganga út frá að hafa þar. Ég geng út frá, að sérfræðingarnir, sem hafa rannsakað þessi mál, hafi ekki aðeins verið að ganga með grasið í skónum, eins og gert hefur verið nú í 10 ár, eftir alúminíumhringnum um að vera nú svo góður og blessaður að koma hingað til Íslands. Ég geng út frá, að þeir hljóti að hafa rannsakað um leið að einhverju leyti, hver sé afstaða Íslendinga, hvaða hagsmuni Íslendingar geti haft af þessu, og reynt þess vegna að skilja, hvaða hagsmuni auðhringurinn bjóst við að geta haft af því að koma hingað. Ég mun þess vegna, á meðan ekki er annað upplýst í þessu, ganga út frá því, að árlegur gróði af 60 þús. tonna alúminíumverksmiðju suður í Straumsvík sé upp undir 460 millj. ísl. kr. á ári, þegar búið er að borga skatta og vexti, miðað við það verðlag á alúminíum, sem er 1961, og miðað við, að rekstur þessa hrings sé álíka góður og t.d. hjá Reynolds Metal Company, sem ég efast ekki um, að hann sé, þannig að hér er um það að ræða, að það er stórkostlegt stórfyrirtæki á ferðinni, sem skapar á grundvelli hagnýtingar íslenzkra auðlinda og íslenzks vinnuafls stórkostleg auðæfi fyrir sig. Ég vil minna á í því sambandi, hvaða gildi fossarnir hafa fyrir alúminíumhringana. Það er vitað, að það gamla Aluminium Company of America, Alcoa, sem var áður allsráðandi í þessu, setur upp eitt aðalfyrirtæki sitt, sem síðan hefur sambönd úti um allan heim, í Kanada, m.a. vegna þess, að þau gera samkomulag við einn aðaleiganda fossanna í Kanada, sem er síðan tekinn inn í alúminíumhringinn, Duke Prizepower Company heitir það, einmitt vegna þess að þetta fyrirtæki átti vald yfir svo miklum fossum í Kanada, að það gat tryggt sér að ganga inn í þennan volduga hring og er nú einn höfuðþátttakandi hans í krafti þessa fossafls. Þessir auðmenn í Kanada tryggja sér sem sé, vegna þess að þeir hafa aðstöðu til fossaflsins, það að vera stóraðilar í alúminíumframleiðslunni, vegna þess að mönnum var ljóst, að alúminíumhringurinn var upp á þá kominn, þurfti að fara til þeirra og biðja þá um að hjálpa sér til að fá aðgang að fossum, og það notaði þessi auðmannasamsteypa í Kanada til þess að komast inn í sjálfan þennan hring. Ég nefni þetta aðeins til þess að sýna fram á, að það er fyrst og fremst alúminíumhringurinn, sem er háður fossaflinu, og hvernig það er hann, sem verður að leita eftir því að fá að komast að fossaflinu til þess að geta þannig skapað sér gróða. Ef sérfræðingarnir hér á Íslandi, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft í sinni þjónustu, hafa ekki vitað þetta og hafa ekki gert sér þetta ljóst, eru þeir fákunnandi á þessu sviði og þá skilja þeir ekki það, sem hver einasti verzlunarmaður, hver einasti atvinnurekandi, hver einasti auðmaður mundi hafa skilið, þegar hann hefur yfir að ráða aðgangi að fossafli, eins og við höfum hér á Íslandi. Svo er því slengt hér framan í okkur í þessum grg., sem hér liggja fyrir, að það séu gjaldeyristekjur, sem samsvara 5-7 þús. kr. á mann á ári. Hvert renna þær gjaldeyristekjur, sem þarna er verið að tala um? Ætli það væri ekki nær að reikna út, hvaða gjaldeyristekjur það eru, sem hringurinn hefur af þessari framleiðslu? Hvernig stendur á, að menn dirfast að leggja fyrir Alþ. frv. án þess að gera minnstu tilraun til þess að reikna þetta út? Hvernig stendur á, að sérfræðingar ríkisstj. leyfa sér það að leggja fyrir Alþ. frv., þar sem þeir aðeins skýra aðra hlið á málinu? Hvernig stendur á því, að við fáum ekki líka að vita, hvað þessir sérfræðingar álita, að hringurinn græði á þessu? Er það meining þessara sérfræðinga að reyna að leyna Íslendinga því, hvaða gróði þetta sé fyrir erlenda aðila? Er það feimnismál? Ég álit, að svona eigi sérfræðingar ekki að starfa. Sérfræðingar, sem starfa, hvort sem það er fyrir Alþ. eða ríkisstj., eiga að athuga allar hliðar eins máls, og þeim ber skylda til að leggja allar hliðar fyrir okkur, til þess eru þeir sérfræðingar. Við eigum að geta gengið að þessum upplýsingum, og síðan eigum við að geta vegið og metið, og sérstaklega álit ég óforsvaranlegt af sérfræðingum að gera slíkt gagnvart einni ríkisstj. Það er ekki hægt fyrir ríkisstj., fyrir hæstv. ráðh. sjálfa að eiga að setja sig inn í hvert einasta atriði í svona málum. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að menn, sem eru önnum kafnir, ekki sízt eins og þeir stjórnmálamenn eru, sem hér skipa ráðherrasess, í öllum mögulegum málum, þeir geti sett sig inn í hvert einasta smáatriði, stórt og smátt svo að segja, í svona sambandi. Það er sérfræðinganna að gera það, og ef sérfræðingar láta undir höfuð leggjast að skýra allar hliðar málsins fyrir ríkisstj., eru þeir að bregðast skyldu sinni. Þess vegna álít ég það óverjandi, ef álitsgerðir og grg., sem frá sérfræðingum koma, eru aðeins áróður, þar sem aðeins er tekið fram, hvað það sé, sem er kostur við þetta, en ekki fyrst og fremst tekið fram, hvað það er, sem eru gallarnir, og það sé reynt að lýsa þessu þannig eins og Ísland sé einvörðungu þiggjandi, sem þurfi að biðja um, sem þurfi að keppast um að koma sínu rafmagni út, en Swiss Aluminium sé góðgerðamaðurinn, sem geri það fyrir okkur að koma hingað. Það er illa farið, ef þannig hefur verið unnið að, og það vona ég, að verði upplýst hjá okkur. Ég þykist ekki sízt vita, að sérfræðingarnir hefðu átt að gera sér góða grein fyrir þessum málum, þar sem þeir binda það meira að segja í íslenzka löggjöf, að það skuli vera ameríski alúminíumhringurinn, sem ákveður á vissan máta skatta á Íslandi, þar sem það er ákveðið með þessu frv., að skattarnir skuli fara eftir því, hvernig verðskráningin er á alúminíum hjá alúminíumhringnum þar í Kanada. Mig minnir, að það sé tekið fram einmitt í lagagr. sjálfri, að það fari eftir tilkynningu frá Aluminium Company Ltd. í Montreal og því, sem þar sé tilkynnt um, hvernig alúminíum sé skráð, hvaða breytingar verða á þeim sköttum, sem þessi hringur á að greiða á Íslandi. Ég held, að það sé í 26. gr., það skuli vera eftir því, sem auglýst er vikulega í „Metal Bulletin“ í London, á grundvelli tilkynninga á hverjum tíma frá Aluminíum Ltd., Montreal. Kanada. sem útflutningsverð fyrir Evrópumarkað. Ég geng út frá, að það sé ekki verið að setja slík ákvæði inn í íslenzk lög, án þess að þeir sérfræðingar, sem að því standa, hafi um leið kynnt sér, hvaða aðilar þetta eru og hvernig þeirra aðstaða sé og hvernig þeirra skattgreiðsla sé og hvernig þeirra gróði sé. M.ö.o.: það, sem við stöndum frammi fyrir, er, að erlent fyrirtæki á að fá sérréttindi fram yfir alla íslenzka borgara, á að heyra að vissu leyti undir annað dómsvald en allir íslenzkir borgarar, á að njóta réttinda, sem enginn Íslendingur annars fær að njóta, og þetta fyrirtæki eigi að vera langsamlega voldugasta fyrirtæki, sem upp hafi verið sett á Íslandi, með 2500 millj. kr. fjárfestingu og þá líklega svipuðum höfuðstól og að öllum líkindum með upp undir 400-500 millj. kr. gróða á ári. Það er almennt gizkað á, að gróði amerískra alúminíumhringa sé á milli 26 og 34% miðað við þeirra fjárfestingu, svo að það fer ekki fjarri því að vera svipað því, sem ég var að reikna út hérna áðan. M.ö.o.: við eigum að fá sérréttindastétt hér inn í landið, fámenna útsenda sérréttindastétt, eins konar alúminíumbaróna, sem eiga að njóta hér réttinda, sem engir Íslendingar hafa. Þetta fyrirtæki hét áður, ef ég man rétt, Aluminíum Industri Aktiengesellschaft, og það breytti um þetta þýzka nafn sitt, ég held í fyrra eða svo, fyrra eða hittiðfyrra. Fyrst þegar það var að leita hófanna hjá okkur og eins þegar það samdi við Noreg, hafði það þetta þýzka nafn sitt. En hins vegar sé ég, að það heldur samt áfram að tryggja sér, að það skuli meira að segja í smáatriðum, eins og hvað hafnarbyggingarnar snertir, lagt til grundvallar það, sem þýzkir byggingarsérfræðingar álita. Á bls. 130 í frv., 4. gr. um höfnina, er tekið fram, að það skuli átt þar við þau ákvæði, sem Deutsche Industri markar, eða þýzka iðnaðarstaðla þar. M.ö.o.: það er alls staðar verið að smeygja þarna inn í smáu sem stóru þeim ákvæðum, sem þessir menn hafa komið sér upp erlendis, og alls staðar eiga þessi erlendu ákvæði að vera rétthærri þeim íslenzku. M.ö.o.: við eigum aftur að fara að fá hér það ástand, að þarna suður í Straumsvík rísi nú upp erlendir fjármáladrottnar, sem eigi að fá að gera þar út sína verksmiðju og fá þar sérréttindi til þess að arðræna okkur Íslendinga. Við þekktum þetta áður fyrr, meðan okkar land átti við hvað erfiðasta aðstöðu að búa. Það er máske engin tilviljun, að það skuli einmitt vera Straumsvík, sem verður fyrir því að verða fyrsta nýlendusvæðið fyrir þá auðhringa, sem nú munu ryðjast inn á Íslandi. Það er enn þá heiti þar í Straumsvíkinni, Þýzku búðir, frá því að Þjóðverjar gerðu hér út á 15. eða 16. öld, og auðurinn, sem þá var í Faxaflóa, var notaður fyrir útlendinga og Íslendingum þrælað þar út. Og það var líka þarna í Straumi sem sá bóndi á Kirkjubóli, sem hafði stuðlað að því, að Íslendingar gátu hefnt Jóns Arasonar með drápi Kristjáns skrifara, - það var þar í Straumi, sem hann var hálshöggvinn vorið 1551, og það var þarna rétt hjá, árið 1699, á Kálfatjarnarþingi, sem var þingið fyrir Hraunin líka, sem Hólmfastur Guðmundsson var flengdur 1699, og á sama þingi var lýst yfir trausti á Knud Storm, Hafnarfjarðarkaupmanninn, sem stóð að hýðingunni á þessum fátæka bónda, þannig að þær eru nokkuð ríkar sögulegu minjarnar þarna í kringum Straum. Máske eigum við eftir að fá að lifa það, þegar verkamenn rísa upp þarna suður frá gegn þessu fyrirtæki, að einhver meiri hl. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar eigi að samþykkja einhverja traustsyfirlýsingu og þakklætisyfirlýsingu til þessa alúminíumhrings, eftir að hann hefur notið allra þeirra sérréttinda og útsvarsfrelsis og margs annars, sem hann á að njóta þarna á komandi tímum. Við skulum gá að okkur, þegar við ætlum að fara að koma upp nýlendu fyrir voldugan erlendan auðhring þarna suður frá. Það brennur enn þá í blóði Íslendinga minningin frá þeim tímum, þegar þeir voru nýlenda, og þær minningar munu rísa upp, þegar við eigum aftur að fara að kynnast því hér á Íslandi, að aðrir menn og útlendir og ríkari en við öðlast sérréttindi, sem engir Íslendingar eiga að fá að njóta, og eigum að vera bundnir undir slík sérréttindi í 45 ár, ef þeir menn, sem hjá þessum hring starfa og kunna að lenda í margs konar deilum við hann, eiga ekki einu sinni að geta náð rétti sínum hér innanlands, heldur eigi nú enn einu sinni að fara að skjóta málum Íslendinga til útlendinga og dæma þar. Jóni Hreggviðssyni þótti það illt, og til lítils hafa menn þá háð alla þá sjálfstæðisbaráttu, sem við höfum háð, ef það á enn einu sinni að skapa þá aðstöðu fyrir útlenda drottna, að þeir hafi slík sérréttindi hérna heima. Ég verð að segja, að það er sérstaklega hart, að Sjálfstfl. skuli ganga fram fyrir skjöldu í því að berjast fyrir þessu. Sjálfstfl. hefur verið flokkur íslenzkrar borgarastéttar, og hann hefur beitt sér fyrir því, að íslenzk borgarastétt gæti sjálf orðið rík og efnahagslega sjálfstæð stétt. Við höfum átt í höggi við þann flokk, verkalýðshreyfingin á Íslandi, um það, hvernig auðurinn hér ætti að skiptast, en við höfum venjulega verið sammála um það, að í landinu skyldi hann haldast, og þegar sá maður, sem var fyrstur formaður Sjálfstfl., Jón Þorláksson, átti um það að velja 1923, hvort íslenzkir fossar, sem þá voru í eigu útlendinga, yrðu hagnýttir í þágu útlendinga og auðurinn og arðránið, sem með þeim skapaðist, rynni til útlendra manna, var Jón Þorláksson nógu framsýnn til þess að segja: Við skulum heldur láta vera að hagnýta þessa fossa en að láta útlendinga ráða yfir þeim. Ég vil minna á það, sem hann segir hér í Nd. 3. maí 1923, með leyfi hæstv. forseta: „En nú vill hv. meiri hl. (þ.e. meiri hl. n., sem hann skipar) fara þessa leið og gefa útlendingunum allan þann framtíðargróða, sem vér gætum haft af notkun fallvatnanna. Ég er ekki fyrir að nota stór orð, en ég get þó ekki látið hjá líða að flytja þessari hv. d. þá orðsendingu frá fyrrv. forseta Ed., fyrrv. meðnm. mínum, Guðmundi Björnssyni landlækni, eftir beinum tilmælum hans, að hann geti ekki skoðað þetta öðruvísi en föðurlandssvik.“ Þetta voru orð Jóns Þorlákssonar 1923, þegar íslenzk borgarastétt var enn nægilega þjóðleg til þess að álita, að betra væri að bíða með notkun fallvatna heldur en það væru útlendir auðhringar, sem næðu þessum fallvötnum á sitt vald. Sjálfstfl. hefur háð þá baráttu fram til þessa og átt þar samleið og þótzt með öðrum íslenzkum flokkum berjast fyrir því, að við Íslendingar reyndum sjálfir, oft af litlum efnum, að koma upp okkar eigin fyrirtækjum, hvort sem þau væru í eigu íslenzkra atvinnurekenda, ríkisins, bæjanna eða hverra svo sem væri, en fyrst og fremst, að Íslendingar ættu þau sjálfir. 2/3 hluta þessarar aldar hefur þessi barátta verið háð af öllum þeim flokkum, sem á þeim tíma hafa starfað hér á Íslandi. Við höfum barizt fyrir því um leið að fá hæstarétt inn í landið, hafa hann ekki lengur í Danmörku. Það var barizt fyrir því fyrr á öldum, að við þyrftum ekki að lúta dönskum eða norskum lögum, heldur íslenzkum lögum, og það er hart. ef við eigum núna að lifa það, að menn fari að berjast fyrir því, að nú skuli erlendir auðhringar fyrst og fremst fá að hagnýta okkar fossa og koma hér upp aðstöðu til þess að skapa hér stórkostlegan auð og verða voldugir og heimaríkir hér á Íslandi, og um leið skulum við ganga inn á það, að í afgerandi málum skuli það verða erlendir dómstólar, sem geta dæmt um þau mál, sem geta verið ákaflega mikilvæg fyrir Íslendinga. Ég veit, að það hefur verið rekinn mikill áróður innan Sjálfstfl. fyrir því, hver heill það væri fyrir þjóðina að fá útlent fjármagn, og ég þykist þekkja það vel til innan raða Sjálfstfl., að það muni vera mjög skiptar skoðanir, bæði hafa verið og séu mjög skiptar skoðanir um slíkt. Ég varð var við það, þegar baráttan var háð fyrir inngöngunni í Efnahagsbandalagið, að ýmsir af forustumönnum Sjálfstfl., sem jafnvel álitu þetta koma vel til mála frá efnahagslegu sjónarmiði, áttuðu sig á því, þegar þeir fóru að athuga málið nánar frá lagalegu sjónarmiði, að þetta var hættulegt. Við skulum gera okkur ljóst, að þegar við erum að taka upp samninga við slíkan erlendan auðhring eins og hér er um að ræða, erum við Íslendingar að fara inn á alveg nýtt svið, þar sem við erum kannske allir meira eða minna börn, þar sem við erum allir að prófa okkur áfram, þar sem við þurfum þess vegna allir að reyna að verða sammála um, hvað við þurfum að varast og hvaða reynslu við mundum að líkindum af þessu hafa. Við höfum verið sammála um það t.d., að það væru ekki Englendingar eða enskir dómstólar, sem ættu að dæma landhelgisbrjótana hérna, og höfum við samt borið fulla virðingu fyrir ensku réttarfari, en við höfum viljað dæma þá sjálfir. Og það er ekki ástæða til þess, þó að það sé stærri aðili heldur en enskur togarakapteinn, sem í hlut á, að við förum að gera undanþágu vegna þess, að maðurinn sé ríkari. Því frekar væri þó, að við ættum að reyna að halda dómsvaldinu á honum innanlands. Áður var um það að ræða að selja útlendingum fossana hér heima, og það var gert í svo ríkum mæli, að útlendingar voru búnir að eignast alla fossana á Íslandi, sem virkjanlegir voru, nema Sogið, 1919, þegar Alþ. lét koma til sinna kasta og eyðilagði þennan eignarrétt útlendinga á fossunum með sínum ákvæðum. Ég þykist fyrir mitt leyti hafa haft jafnmikinn áhuga á stóriðju á Íslandi og hver annar og hafa reynt á síðustu 20 árum að hugsa um, á hvern máta við Íslendingar gætum helzt komið upp íslenzkri stóriðju hér, ekki aðeins í fiskiðnaði, heldur líka í öðru. En ég hef einskorðað þá stóriðju við það, að slík stóriðja yrði að vera íslenzk, fyrir Íslendinga eina. Hér hafa verið settar stóriðjunefndir á laggirnar. Mér lízt ekki á þær skýrslur, sem við fáum frá þeim stóriðjunefndum. Ég vil spyrja: Hvaða áliti hafa þær stóriðjunefndir skilað um, hvaða hráefni Íslendingum væru heppilegust til hagnýtingar hér, svo fremi sem okkur þætti, að fiskiðnaðurinn ætti ekki lengur neina möguleika? Við vitum, að fiskiðnaðurinn á nú gífurlega ótæmda möguleika. Við getum margfaldað verðmæti okkar þjóðarframleiðslu með því að auka hann. En við skulum bara segja, að við vildum hugsa það langt inn í framtíðina, að við vildum fara að flytja inn einhver erlend hráefni til að vinna úr. Stóriðjunefnd hefði þá átt að rannsaka, hvaða hráefni það eru, sem koma til greina, því að það eru áreiðanlega mörg hráefni. Og ég vil leyfa mér að spyrja, ætla ekki að fara nánar út í það núna: Hefur hæstv. iðnmrh. fengið skýrslu frá stóriðjunefnd um slíka möguleika, t.d. hvað snertir það hráefni, sem nú virðist vera að slá öll önnur út, svo að maður noti slæmt orð, olíuna? Við vitum, að úr olíunni er núna unnið með hinni svokölluðu petrolkemi, þ.e. efnagreiningarfræði, sem byggist á olíunni, hráefni eins og nælon, plast og öll slik, hráefni, sem í æ ríkari mæli koma í staðinn fyrir bæði stál, sement og allt annað slíkt. Ég vil spyrja, áður en farið er að henda sér í fangið á einum erlendum auðhring: Hefur það verið rannsakað af slíkri stóriðjunefnd, hvaða möguleikar væru til slíks innflutnings á hráefnum öðrum en t.d. alúminíum? Ég er hræddur um, að svo hafi ekki verið. Mín reynsla, sem við höfðum einmitt í atvinnumálanefnd ríkisins, var sú, að það væri svo mikill áhugi hjá vissum mönnum, vissum voldugum aðilum að hlaupa út um allan heim til þess að biðja alúminíumhringa um að koma hingað, að það hafi ekki annað frekar verið athugað. Enda kemur það nokkurn veginn heim við það, sem sá forstjóri hringsins segir, sem hér var, að honum hafi ekki boðizt betri kjör annars staðar, það hafi verið hlaupið þannig á eftir honum. Ég er hræddur um þess vegna, að stóriðjunefnd hafi staðið illa í stöðunni hvað þetta snertir, og ef ég fer þar með rangt mál, vona ég, að hæstv. viðskmrh. upplýsi það. Þá er rétt að athuga þann hluta í þessu, sem víð Íslendingar erum að fjárfesta sjálfir fyrir Swiss Aluminium. Við erum að fjárfesta þann hluta af Búrfellsvirkjuninni, sem fer í að framleiða raforku handa Swiss Aluminium. Ég veit ekki nákvæmlega, hvað maður má gizka á, að það sé mikill hluti, en alltaf gizka ég á, að það séu 1200-1500 millj. kr., sem sá hluti af Búrfellsvirkjuninni hljóti að kosta, sem eingöngu er gerður fyrir Swiss Aluminium. Er það nú sú skynsamlegasta fjárfesting, sem við gætum veitt 1200-1500 millj. ísl. kr. fyrir? Ég vil bara spyrja. Í fyrsta lagi, hvað snertir sjálfa fiskiðjuna og annað slíkt, þá þurfum við ekki nema örfáar millj. til þess að koma upp fyrirtækjum, sem margfalda verðmæti fiskframleiðslunnar, ég tala ekki um bátana okkar og fiskiskipin. Við vitum, að þær milljónir, sem við setjum í þau, gefa oft álíka mikinn gjaldeyri á hverju ári og slík fyrirtæki kostuðu. Ég minnist á flugvélarnar. Ég spyr, hvort það séu máske einhverjir erfiðleikar á fjármagni til flugvélakaupa á Íslandi núna. Við vitum, að flugfélögin, eins þýðingarmikil og þau eru fyrir okkur, gefa okkur líka mikinn gjaldeyri. Ég spyr: Ef við setjum 1200-1500 millj. kr. í fjárfestingu handa alúminíumhringnum svissneska, erum við þá ekki að taka peninga frá íslenzkum atvinnurekendum, sem þurfa nauðsynlega á þessu fé að halda? Og mér þætti vænt um, að það sýndi sig ekki, að stöðvun kæmi í einhver af slíkum atvinnurekstrarfyrirtækjum, vegna þess að fjármagn skorti. Þá er enn fremur í sambandi við þetta frv. allt gengið út frá, að ríkissjóður skuli hér ábyrgjast. Hann á að ábyrgjast allt hvað snertir Landsvirkjunina, hann á að ábyrgjast allt hvað snertir Hafnarfjörð. Nú á ríkissjóður allt í einu að ganga í ábyrgð fyrir því, að Landsvirkjunin standi sig hvað rafmagnið snertir. Nú er það ekki lengur nóg, að Landsvirkjunin með sínum eignum, ef í skaðabótamál væri farið, stæði fyrir slíku, heldur sýnist mér í þessum lögum vera gert mjög mikið ráð fyrir, að alls konar truflanir og slíkt, sem þarna gætu orðið, gætu lent f fyrsta lagi á Landsvirkjun og í öðru lagi á ríkissjóði, á sama tíma sem það hefur sýnt sig, að íslenzkir atvinnurekendur hafa aldrei fengið neina slíka ábyrgð fyrir neinu tjóni, sem af neinum rafmagnsvandræðum kynni að stafa, og hafa þó vafalaust margar vélarnar eyðilagzt fyrir lága spennu og annað slíkt og íslenzkir atvinnurekendur aldrei fengið neina bót frá ríkinu fyrir það. Á hér álit í einu ríkissjóður að fara að ganga í ótakmarkaða ábyrgð, eftir að búið er að lesa yfir okkur þing eftir þing af hæstv. fjmrh. um það, hve ófært það sé, að íslenzkur ríkissjóður sé í ábyrgð fyrir allt mögulegt? Ég vil um leið leyfa mér að spyrja, af því að ég fékk það ekki alveg hreint út úr yfirlestrinum á þessu frv., um það fé, sem hafnargerðin, sem þarna á að reisa, kostar: Lánar hringurinn allt það fé fyrir fram? Ég sé, að hann á að borga þá hafnargerð eða það, sem hún kostar, smátt og smátt, en lánar hann allt þetta fé fyrir fram, eða hvernig á að útvega það fé, sem í þetta þarf, án þess að það komi nokkurs staðar annars staðar niður? Ég trúi ekki öðru en það sé fyrir því séð, því að náttúrlega er Hafnarfjarðarbæ ofvaxið að gera þessa hluti. En mér þætti vænt um að fá nánari skýringu á því. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að spyrja hæstv. iðnmrh. Ég skil svo, að í þessum samningi sé gert ráð fyrir, að það megi undir sérstökum kringumstæðum, sem kallað er „force majeure“, fella niður greiðslu á raforkuverði, og þegar talið er upp allt það, sem þarna eru óviðráðanleg öfl eða „force majeure“, er m.a. talað um verkföll, þá er talað um allsherjarverkföll, þá er talað um staðbundin verkföll og þá er talað um sérstakar - orðalagið: sérstakar vinnudeilur, og eftir því sem mér skilst, lagt mjög ríkt á, að ríkisstj. sé þarna í mikilli ábyrgð og henni beri að sjá til þess, að einskis sé látið ófreistað til þess að koma þarna á fullri vinnu aftur og annað slíkt. Ég vil spyrja: Er það svo, ef verkföll eru gerð þarna og við segjum, að þau verkföll gætu staðið mánuðum saman, hefur þá hringurinn á einhvern hátt leyfi til þess að fella niður greiðslur af raforkuverði á meðan eða er hann alveg bundinn við að greiða raforkuverð, þó að verksmiðjan gangi ekki mánuðum eða árum saman? Ég vil spyrja að þessu vegna þess, að því var lýst yfir hérna, að þótt verksmiðjan væri lokuð, yrði greitt áfram rafmagnið. Er þetta undir öllum kringumstæðum? Eða er þetta bara undir vissum kringumstæðum? Ég spyr að þessu vegna þess, að ég vil fá að vita, hvort óbeint getur falizt í þessum lögum, að íslenzkri ríkisstj. beri skylda eða hún sé af efnahagslegum ástæðum kannske neydd til þess, ef verkföll eru gerð í svona verksmiðjum, að banna þau verkföll, vegna þess að það álitist innan hennar valdsviðs að geta komið í veg fyrir verkföll með því að banna þau með lögum. Við þekkjum þess dæmi, að það hafi verið bönnuð verkföll á undanförnum árum við einstök fyrirtæki, og ég óska eftir því að fá skýringu á því ótvírætt, hvort slíkt er hugsanlegt samkv. þessum lögum. Það er í 42. gr., 2. og 3. mgr. þar, það sem nefnt er 4202 og 4203, eru að vísu ákaflega flókin ákvæði í þessum efnum. Ég hef ekki lesið það á enskunni, ég veit ekki, hvort það yrði kannske rétthærra mál, þegar ætti að fara að dæma um þetta af erlendum dómstólum, en hafa vil ég a.m.k. skýringu hæstv. ráðh. á þessum atriðum, áður en þau yrðu rædd nánar. Þessi ákvæði eru svo flókin og svo margbrotin og svo margar undanþágur þarna í, að það skal alveg sérstaklega skarpa lögfræðinga til þess að reikna það út, hvað þarna er. En hitt veit ég, að sá skilningur, sem hæstv. iðnmrh. leggur í þetta, hefur gildi fyrir Alþ. seinna meir, ef við eigum slíkt eftir eða þeir, sem hér koma til með að eiga sæti seinna meir, þegar við værum allir farnir, í þeim deilum, sem þeir kæmu til með að eiga í við þetta fyrirtæki, sem nú á að fá þessi sérréttindi hér til 45 ára. Þá vildi ég aðeins út frá því, sem hæstv. iðnmrh. minntist á, þegar hann talaði um skattana, minna á það, að þau sérréttindi, sem hringurinn áskilur sér í sambandi við skattgreiðslurnar og hvernig þá skuli reikna út, það sem rætt er um m.a. sérstaklega á bls. 100, þau eru mjög viðtæk. Ég vil benda á, að þeir menn, sem kunnugastir eru alúminíumframleiðslu í heiminum og hafa rætt sérstaklega og skrifað um, hve gífurleg fjárfesting það er, sem fram fer núna, bæði í Ghana og Guineu, eins og hv. 5. þm. Vesturl. kom inn á, hafa gengið út frá því, að nokkur hætta kynni að vera á því, að verðfall yrði á alúminíum út af þessari gífurlegu fjárfestingu á árinu 1967, ekki sízt vegna þess, að Bandaríkjastjórn liggur, eins og kunnugt er, með alúminíumbirgðir, sem samsvara heimsframleiðslunni í tvö ár, þannig að hvenær sem eitthvað lítur friðsamlegar út í heiminum og Bandaríkjastjórn kynni að álita rétt að setja að einhverju leyti þær birgðir á heimsmarkaðinn, væri búizt við verðfalli á þessu. Og ég vil aðeins leggja áherzlu á það, því að við verðum að skoða allar hliðar á þessu máli, að þessi hringur - svissneski hringur - virðist tryggja sig mjög skarplega gegn öllu slíku verðfalli og setja sína skatta svo að segja niður í ekki neitt eða niður í mjög lágt, svo framarlega sem þannig færi. Ég vil enn fremur, vegna þess að þarna er líka rætt um það á bls. 100, að ríkisstj. muni draga úr framkvæmdum, svo framarlega sem það sýni sig að verða nauðsynlegt til þess að tryggja vinnuafl fyrir þennan hring og þær aðgerðir, sem í sambandi við hann standa, m.ö.o. að það á að svipta landsmenn þeirri þjónustu, sem skólabyggingar, sjúkrahúsbyggingar og aðrar slíkar eru, og hefur þó ekki annar ráðh. lýst því öllu betur en hæstv. iðnmrh., þegar hann sem heilbrmrh. talar yfir okkur um þörfina á aukningu spítalanna, en sem sagt úr allri þessari þjónustu ætti að draga, til þess að við gætum leyft þessum erlenda auðhring að komast hér að. Svo er okkur sagt, að þessi Búrfellsvirkjun væri í raun og veru ókleif fyrir okkur, nema við féllumst á að láta þennan útlenda hring fá þessi fríðindi. Er þetta rétt? Gátum við ekki sjálfir virkjað Búrfell? Við skulum segja, að við hefðum viljað virkja það svona stórt og við hefðum kannske gert það þá í tveim áföngum. Við skulum segja, að það hefði kostað svona 1700-2000 millj. kr., eins og gengið er út fra. Er það ekki barnaleikur fyrir okkur að útvega fé til þess að virkja þetta núna? Í fyrsta lagi, við eigum sjálfir gjaldeyrissjóð upp á 200U millj. kr., það, sem við eigum til, samsvarar þessum peningum, nú þegar í sjóði. Í öðru lagi, við fjárfestum árlega milli 5 og 6 þús. millj. kr., m.ö.o. á 10 árum t.d. fjárfestum við milli 50 og 60 þús. millj. kr. Er ekki virkjun upp á 1700 millj. alveg barnaleikur fyrir þjóð, sem fjárfestir slíkt, svo framarlega sem hún hefur einhverja stjórnsemi í fjárfestingu? Nokkrir heildsalar, sem vafalaust eru á hausnum, fjárfesta hér í 16 verzlunarhúsum inn við Suðurlandsbraut 500 millj. kr., þeir leika sér að þessu, nokkrir ríkir auðmenn hérna í Reykjavík, að koma upp hér nokkrum húsum, sem mundu samsvara þriðjungnum af því, sem við þyrftum til að koma upp á einu ári Búrfellsvirkjun. Við erum með þjóðartekjur, sem eru 17 þús. millj. kr. á ári, og þá ætti þetta að virkja Búrfell að vera einhver erfiðleiki fyrir okkur. Hv. 1. þm. Austf. minntist á það hérna í sinni ræðu, að þegar Sogsvirkjunin hefði verið framkvæmd, hefði það ekki verið nema það, sem samsvaraði hálfum fjárl. þá, ætli fjárl. hafi ekki þá verið í kringum 20 millj. kr. Nú eru fjárl. í kringum 4000 millj., held ég, eitthvað um það. Það eru ekki einu sinni hálf fjárlög, þó að við tækjum Búrfell, eins og það er núna. Þetta er barnaleikur miðað við það, sem við höfum verið að gera á undanförnum áratugum, að gera þetta sjálfir. Og þó efast ég ekkert um, að það er ekkert auðveldara en að fá lán til 10-20 ára til þess að virkja Búrfell og það með betri kjörum en Alþjóðabankinn lætur okkur fá. Ég vil þess vegna segja: Við vorum á engan hátt nauðbeygðir til þess að fara að biðja þennan hring um að koma hérna til okkar og njóta okkar auðlinda með okkur og fá þau sérréttindi, sem hann á að fá hér. Ég ætla ekki hér að fara að ræða sérstaklega það, sem snertir Búrfellsvirkjunina. Það hafa aðrir gert það rækilega á undan mér, og ég ætla ekki að fara út í það. En ég ætla að segja það, að ég sakna þess hins vegar, að í plaggi, sem lagt er hér fyrir okkur, - en það kemur vonandi, þegar málið kemur aftur frá fjhn., að það skuli ekki vera tekið með í álit frá landsvirkjunarstjórn líka álit þeirra aðila, sem mest hafa gagnrýnt þetta tæknilega séð, eins og Sigurðar Thoroddsens verkfræðings. Fyrir Alþ. eiga að liggja öll álit í þessum efnum. Þá er komið að því, að það eigi nú ekki að vera erfitt fyrir okkur að undirskrifa þann samning, sem nú er lagður fyrir og felst líka í þessum lögum, en er lagður fyrir sérstaklega, um gerðardóma í þessum efnum, þessi CID-samningur eða hvað hann er kallaður. Alþjóðabankinn er að beita sér fyrir, að þessi samningur sé gerður. Hvert er inntak þessa samnings? Inntak þessa samnings er það annars vegar að tryggja, að ákveðin ríki, sem flytja út fjármagn, séu þarna aðilar og hins vegar ríki, sem fjármagn er flutt inn hjá. Þau ríki sem flytja út fjármagn, eru fyrst og fremst ýmis auðvaldsríki Evrópu, og tilgangurinn með þessum samningi er að tryggja aðstöðu þeirra og þess auðmagns, sem þau flytja út, hjá þeim löndum, sem þeim þykir að einhverju leyti varhugavert að treysta á réttarfarið hjá. Þegar farið er fram á við okkur Íslendinga að undirskrifa þennan samning eða fallast á þau rök, sem fela í sér skuldbindingu um að hlíta gerðum þessa samnings, hvort sem við staðfestum hann eða ekki, þá er farið fram á við okkur að vera í þeirri aðstöðu, sem gömlu nýlenduríkin eru í. Það er ekki farið fram á við okkur að vera í þeirri aðstöðu, sem Noregur, Danmörk, England eða Bandaríkin eru í, sem flytja út fjármagn. Það er verið að fara fram á við okkur að setja okkur í þá aðstöðu, sem þau ríki eru í, Ghana, Guinea eða önnur slík, sem flytja inn fjármagn og auðvaldsríkjunum í Evrópu þykir valt að treysta. Við erum settir á bekk með þessum nýlenduríkjum, og ég óska eftir því og vonast til þess, að í n., ef ekki fyrr, verði það upplýst, hver af slíkum ríkjum það eru, sem þegar hafa undirskrifað og samþykkt þennan gerðardómssamning. Þá vil ég enn fremur benda á, að það er talað um að gera þennan samning til 45 ára, m.ö.o. er veríð að svipta komandi kynslóð rétti til þess að ráða einhverju um þetta. Það er verið að binda komandi kynslóðum byrðar. Við, sem hér sitjum á þingi nú, a.m.k. þeir, sem nú hafa setið lengst af okkur, fara nú brátt að hverfa, höfum setið hér 25-30 ár ýmsir. Eftir 25-30 ár munu vafalaust mjög fáir af þeim, sem nú sitja hér í dag, enn þá sitja á þingi. En þá verða enn þá eftir 20 ár, sem landsbúar eiga að búa við þau lög, sem skammta skal í dag. Þess vegna, þegar menn ætla að binda komandi kynslóðum þá bagga, sem með þessu eru bundnir, ber mönnum skylda til þess að athuga vel sinn gang, ef menn ætlast ekki til þess, að komandi kynslóðir gripi til annarra aðferða til þess að hrinda þeim viðjum, sem þær eru bundnar í. Þá skulum við koma að því, sem hér hefur verið sérstaklega mikið gert úr, bæði af hv. 5. þm. Vesturl. og hæstv. iðnmrh., og það er, hve dýrmætt það sé fyrir okkur að laða til okkar erlent fjármagn, og hæstv. iðnmrh. hafði þau orð um, að Norðmenn hefðu misst af þessari virkjun, sem sé þegar auðhringurinn var að láta öll þessi fossalönd keppa, hefðum við orðið svo duglegir í að undirbjóða, að Norðmenn hefðu misst af þessari virkjun. Og hv. 5. þm. Vesturl. komst einmitt að orði um það, að við hefðum orðið að keppast um að komast í þessa aðstöðu. Nú skulum við athuga, hvað þetta erlenda fjármagn, sem við nú ætlum að fá hér inn, þýðir fyrir okkur. Við erum allir sammála um það, og við höfum allir staðið að því, allir flokkar á Íslandi, að veita inn erlendu fjármagni hér sem lánsfé, og við höfum ekki verið neitt sérstaklega hræddir við það. Við höfum haft alla gát, en við höfum ekki verið sérstaklega hræddir. En hér er sem sé um alveg nýtt að ræða, að veita erlendu fjármagni beint inn í efnahagslif á Íslandi. Hver verða nú áhrif þessa erlenda auðhrings, þegar hann er kominn hér inn? Þessi erlendi auðhringur á hér auðmagn, eftir að hann er búinn að koma þessu fyrirtæki upp, upp á 2500 millj. kr. Hann hefur gróða árlega af þessu auðmagni, sem við skulum segja, að sé í kringum 400 millj. kr. á hverju ári. Það þýðir m.ö.o., að þessi auðhringur hefur alveg sérstaklega mikilla hagsmuna að gæta á Íslandi, í fyrsta lagi til að tryggja sína eign og hennar afnot og í öðru lagi til að tryggja sinn gróða og það, að hann haldist við. Hvað er nú fjármagn allra íslenzkra atvinnurekenda, allrar þeirrar íslenzku borgarastéttar, sem Sjálfstfl. alveg sérstaklega hefur beitt sér fyrir og barizt fyrir, að ekki yrði sett á hausinn með óhóflegum kröfum af hálfu verkalýðshreyfingarinnar? Ég þori ekki að segja nákvæmlega, hvað það er í dag. Ég veit, að fyrir nokkrum árum var fjármagnið í öllum iðnaði og sjávarútvegi Íslands um 6000 millj. kr., og ég þykist vita, að af því fjármagni þá hafi mjög stór hluti verið lán frá hálfu ríkisbankanna. Ég skal ekki neitt fullyrða um, hvað öll íslenzk atvinnurekendastétt í iðnaði og sjávarútvegi á í því efni. Ég býst við, að það þýddi ekkert að líta í skattaskýrslurnar. Ég býst við, að við fengjum lítið að vita úr þeim. Máske á hún um 2500 millj. kr. í skuldlausum eignum, máske á hún 3000 millj. kr. í skuldlausum eignum, máske á hún meira. Ég vona, að við fáum upplýst í þessum umr., hvað hún á. En ef eitt fyrirtæki kemur inn í landið, sem á sjálft 2500 millj. kr. í einni verksmiðju hér eða álíka mikið máske og öll íslenzk borgarastétt til samans, er þá ekki orðin nein breyting á efnahagslífinu á Íslandi? Er ekki orðin gerbreyting á því? Við Íslendingar höfum haft þá sérstöðu, og þar kom okkar bitra reynsla sem raunveruleg nýlenduþjóð í gegnum aldirnar til skjalanna, að við höfum verið allra Vestur-Evrópuþjóða andvígastir því að veita erlendu fjármagni inn í okkar atvinnulíf. Við höfum viljað eiga okkar atvinnulíf sjálfir. Og þess vegna er það svo, að eftir 1945, eftir síðasta stríð, hefur svo að segja ekkert erlent fjármagn verið í fyrirtækjum á Íslandi. Það var ofurlitið á milli stríðanna. Og þetta er einn höfuðgrundvöllurinn undir því, hve Íslendingar hafa staðið vel á verði um sitt sjálfstæði, að okkar efnahagslega sjálfstæði í okkar atvinnulífi hefur verið tryggt. Nú kemur þarna aðili, sem er jafnríkur og jafnvel flestallir íslenzkir atvinnurekendur til saman. Og það fyrsta, sem auðvitað gerist, er það, að atvinnurekendastéttin á Íslandi er þannig gerbreytt, íslenzk atvinnurekendastétt hefur á ýmsan hátt verið - við skulum segja frekar veik, t.d. í sinni afstöðu gagnvart verkalýðnum. Hún hefur ekki verið sérstaklega sterk. Verkalýðurinn hefur verið mjög sameinaður og í þeirri stéttabaráttu, sem hér hefur verið háð, hafa verkalýðssamtökin verið sterk. Eftir að þessi erlendi atvinnurekandi er kominn hér inn, er ástandið gerbreytt. Íslenzkir atvinnurekendur hafa allir verið meira eða minna háðir íslenzkum ríkisbönkum og íslenzkri ríkisstj. Þessi erlendi aðili, sem kemur hér inn, er í engu háður íslenzkum ríkisbönkum og raunverulega þaðan af síður íslenzkri ríkisstj. M.ö.o.: aðstaða atvinnurekendastéttarinnar á Íslandi er gerbreytt með þessum samningi. Atvinnurekendastéttin á Íslandi, - ég segi ekki íslenzk atvinnurekendastétt, heldur atvinnurekendastéttin á Íslandi er orðin margfalt sterkari í sinni afstöðu, fyrst og fremst vegna þess að hún er orðin margfalt ríkari heldur en hún var. Við þá atvinnurekendastétt, sem með þessu yrði upp risin á Íslandi, er miklu erfiðara að ráða fyrir íslenzka ríkisstj. og fyrir íslenzka banka, vegna þess að íslenzkt ríkisvald hefur ekki sömu áhrif á þessa nýju atvinnurekendastétt, sem hér rís upp, eins og hún hefur á þá gömlu. Við höfum orðið varir við það, að hjá Alþfl. hefur komið upp nokkur ótti í sambandi við þetta. Formælandi Alþfl. hér áðan, hv. 5. þm. Vesturl., lét þau orð falla, að Alþfl. vildi tryggja það, að þetta yrði ekki til þess að gera íslenzka atvinnurekendur eða atvinnurekendurna á Íslandi miklu sterkari og voldugri og harðvítugri gagnvart verkalýð heldur en áður hefði verið. Og hann þóttist geta komið í veg fyrir slíkt. Hann lýsti því yfir, að Alþfl. mundi krefjast yfirlýsingar frá þessum hring, frá þessum volduga auðhring um, að hann yrði ekki í íslenzkum atvinnurekendasamtökum. Ég veit, að það var búið að ræða um það við svissneska auðhringinn, þegar þm.-nefndin kom til fundar við hann í Sviss, að hann yrði í þessum atvinnurekendasamtökum, og þeir fóru ekkert dult með það, forstjórar Swiss Aluminium, að fram á það hefði verið farið við þá. Það vantaði ekki áhugann náttúrlega hjá ýmsum íslenzkum atvinnurekendum og þeirra pólitísku erindrekum að reyna að fá þennan hring inn í þeirra samtök. Hins vegar býst ég við, að það sé tiltölulega útlátalaust fyrir þennan hring að gefa yfirlýsingu um, að hann muni ekki fara í þessi samtök. Þessi hringur hefur næga möguleika samt að skipta sér af íslenzku atvinnulífi og íslenzku stjórnmálalífi, þótt hann gefi eitthvert slíkt bréf. Hins vegar mun á þetta reyna. Vafalaust verður flutt brtt. við það lagafrv., sem hér liggur fyrir, um, að þessum hring sé algerlega bannað á nokkurn máta að hafa nokkur afskipti af nokkrum íslenzkum innanlandsmálum og öll þau réttindi, sem ætti að veita honum í þessu, væru niður fallin, hvenær sem slíkt sannast á hann, og það mun þá sýna sig, hvort þeir menn, sem vilja banna hringnum slik afskipti, eru reiðubúnir til þess að samþykkja slíkt. En upp úr einni lítilli yfirlýsingu frá forstjórunum legg ég lítið. Það, sem er höfuðatriðið í sambandi við tilkomu þessa erlenda hrings, eru áhrif hans á íslenzk stjórnmál. Þessi auðhringur verður á næstu áratugum sterkasti aðilinn í íslenzkum stjórnmálum. Hvort sem þeir forstjórar, sem fyrir honum eru, hafa eða hafa ekki hugsað sér það, kemur hann til með að verða það, m.a. vegna þess, að það verða ákveðnir íslenzkir aðilar, - og þar með á ég við einstaklinga, ég á ekki við Sjálfstfl, í heild, síður en svo, - en það verða ákveðnir íslenzkir aðilar, sem koma til með að vinna að því öllum árum að fá þennan hring beint og óbeint til að skipta sér af íslenzkum stjórnmálum, og við munum strax sjá það, þegar stjórn ÍSALs verður skipuð og þau sambönd, sem nú þegar eru farin að koma fram í þessu sambandi, hverjir það séu, sem hugsa til sérstaklega að reka hans erindi hér. Við hindrum ekki náttúrulögmálin í því að hafa sína rás. Og það er eins og náttúrulögmál, að þegar auðmagn einu sinni er komið upp, leitar það til áhrifa á stjórnmál. Það voru ekki fyrr komnir upp hér nokkrir stórkaupmenn, íslenzkir og danskir, heldur en þeir ákváðu að skapa sér hér í Reykjavík dagblað og ákváðu að koma sér hér upp flokki. Og þeir kúguðu, eins og kunnugt er orðið, eigendur Morgunblaðsins til þess að selja sér Morgunblaðið árið 1919 með því að hóta þeim að koma annars upp hér dagblaði, þar sem þeir settu allar sínar auglýsingar, og dræpu þannig Morgunblaðið. Það er gefið, að um leið og auðmagn er til komið og lætur til sín taka, fer það að beita sínum áhrifum í stjórnmálum. Það eru engir hlutir eðlilegri heldur en auðfélag, sem á 2500 millj. kr. undir því, hvernig stjórnmálin þróast á Íslandi, að slíkt auðfélag vilji hafa áhrif á, hvernig stjórnmál þróast á Íslandi. Og það er ekkert eðlilegra en auðhringur, sem græðir 400 millj. kr. á ári á Íslandi, vilji geta haft hönd í bagga um það, hvort farið sé að skera af honum hans gróða eða ekki. Það er jafneðlilegt og stéttabaráttan skapast, að voldugt auðfélag reyni að skapa sér áhrif á stjórnmál. Og ég vil bara spyrja menn: Haldið þið, að það séu einhver vandræði fyrir Swiss Aluminium eða ÍSAL að ná hér áhrifum yfir blöðum? Haldið þíð, að það sé nokkur vandi fyrir hring, sem græðir 400 millj. kr. á ári, að stjórna hér og eignast blöð, sem tapa svona 2-3 millj. kr. á ári? Haldið þið, að það sé nokkur vandi fyrir svona hring að verða voldugasta stjórnmálaaflið á bak við tjöldin með þeim mönnum, sem hann teflir fram fyrir sig? Nei.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég held, að það væri nú rétt að láta hæstv. iðnmrh. vita af því, að við værum að halda áfram fundi.  Ég var þar kominn í minni ræðu, þar sem ég ræddi um þau hugsanlegu áhrif, sem þetta mikill auðhringur mundi hafa í sambandi við vinnudeilur hér á Íslandi og í sambandi við stjórnmál, og ég hafði beint þeirri spurningu til hæstv. iðnmrh., hvernig það mundi vera, svo framarlega sem verkföll yrðu gerð hjá hringnum, hvort það mundi þýða fyrir ríkisstj., að hringurinn hætti að greiða raforkuverðið og ríkisstj. stæði þá þannig uppi, að hún yrði að halda áfram greiðslum til Alþjóðabankans á raforkuverðinu fyrir hringinn. Þetta er alveg nauðsynlegt, að sé alveg ótvírætt upplýst. Svo fremi sem það væri svo, að hringurinn gæti hætt greiðslum fyrir raforkuna, ef verkföll væru í verksmiðjunni, þýðir það í fyrsta lagi, að auðhringur þessi hefur mjög mikil efnahagsleg tök á ríkisstj., sem hann getur notað til þess að knýja hana til þess að reyna að leysa slíkar vinnudeilur með lagaboði. Þetta mundi þýða, að ríkisstj. væri komin í þá klemmu, að hún yrði að standa skil á mjög miklum greiðslum vestur til Alþjóðabankans án þess að fá nokkuð í staðinn frá hringnum. Með þessu móti skapar hringurinn sér mjög sterk tök fjárhagslega á ríkisstj. og gæti knúið hana sem sé út í leiðinlegar aðgerðir gagnvart verkalýðnum. Enn fremur skilst mér, að með þessu móti geti hringurinn alltaf skapað sér átyllu til að stöðva verksmiðjuna, ef honum lízt illa á markaðshorfur eða slíkt, án þess að þurfa að ganga inn á nokkrar þær skuldbindingar, sem hæstv. ríkisstj. var að hæla sér af að hafa tryggt. Við skulum segja, að það sé verkfall hjá verksmiðjunni og hringurinn neitar að semja við verkamenn og hann gerir það til þess að láta verksmiðjuna stöðvast án þess að þurfa sjálfur að borga raforkuverðið. Þá getur hann haldið verksmiðjunni stöðvaðri eins lengi og hann vill með verkfali að yfirvarpi án þess að standa við sínar skuldbindingar gagnvart ríkisstj. Mér sýnist, að bæði á því sviði og ótal öðrum geti hringurinn þannig skapað sér alls konar útgöngudyr í sambandi við þessa samninga, sem hér liggja fyrir. Enn fremur vil ég benda á, af því að það er mál. sem við höfum svo litið haft að segja af á Íslandi: Hringurinn gerir kröfur til þess að fá að flytja inn erlent verkafólk, svo fremi sem verkfall er nú hjá hringnum og íslenzkir verkamenn hafa ekki viljað semja. Hvernig er þá, ef þessi erlendi hringur flytur inn erlent verkafólk, sem hann ræður fyrir lægri kjör, íslenzkt atvinnurekendasamband, segjum við, og hann semur á ýmsan hátt við þetta verkafólk? Er honum sköpuð með þessu móti aðstaða til þess að geta notað erlent verkafólk sem verkfallsbrjóta? Það er fyrirbrigði, sem við höfum ekkert haft af að segja vegna okkar vinnulöggjafarlaga í þrjá áratugi. En ég er ákaflega hræddur um, að það væri hægt að opna þann möguleika fyrir þennan hring með þessu móti. Þannig er það, að þegar við förum að athuga þessa hluti raunhæft, komum við til með að sjá, að það sé margt í því, sem hefði þurft að athuga miklu betur og eru mjög hættulegar útgöngudyr fyrir þennan hring með öllu því valdi, sem hann hefur. Hv. 5. þm. Vesturl. talaði hér um það, að Íslendingar ættu að fara að eins og aðrar þjóðir að hleypa fjármagni beint inn í landið, en ekki bara sem lánsfé. Þar kemur fram hjá honum það, sem er orðið því miður ákaflega titt hjá okkur, að það er talað um þessi mál án þess að gera sér að nokkru leyti ljósa sérstöðu okkar Íslendinga. Okkar smæð sem þjóðar er þannig, að það, sem getur verið hættulaust fyrir ríki eins og Noreg, sem ekki er neitt stórt ríki, getur verið stórhættulegt fyrir okkur. Norðmenn hafa hleypt inn þó nokkru erlendu auðmagni og meira að segja gert sérstakar ráðstafanir til þess að reyna að fá það inn í landið, og á vissum sviðum hjá þeim er þetta erlenda auðmagn þó nokkuð mikill hluti af vissum atvinnugreinum. En hvað er þetta auðmagn sem heild hjá Norðmönnum? Þetta auðmagn sem heild er ekki meira en milli 5 og 10% af því fjármagni, sem er í Noregi, og það þótt maður taki bara norskan iðnað, sjávarútveg og samgöngur. Hvað yrði aftur á móti þetta útlenda fjármagn hér á Íslandi? Það yrði strax með þessari verkmiðju, eins og hún er, 60 þús. tonna verksmiðju, um þriðjungurinn af því fjármagni, sem er í iðnaði og sjávarútvegi á Íslandi. Og ef þessi verksmiðja yrði stækkuð, - við munum eftir því, að hringurinn minntist á þann möguleika strax í upphafi, að hann hefði kannske áhuga á að stækka hann í 120 þús. tonn, – væri helmingurinn af öllu fjármagni á Íslandi, ég tala nú ekki um, ef maður reiknaði með fjármagni í einkaeign, orðinn í höndum útlendinga. M.ö.o.: það eru slíkar stökkbreytingar, sem verða á íslenzku efnahagslífi, þegar við hleypum inn erlendu auðmagni í svona stórum stíl, miðað við okkar fjármagn, sem fyrir er, að það umhverfir alveg íslenzku efnahagslífi. Það, sem hefur lítil eða engin pólitísk áhrif í Noregi, mundi þess vegna hafa alveg stórkostleg áhrif á Íslandi. Þá sagði hv. 5. þm. Vesturl. líka, að að sjálfsögðu verður að lita á samninga við útlenda aðila sem samninga við erlent ríki. Ég skil ekki, hvernig nokkrum þm. dettur slíkt í hug, að leyfa sér að tala um það, að það sé sjálfsagt að líta á samninga við erlenda aðila eins og samninga við erlent ríki. Ættum við að líta á samninga t.d. við skulum segja við Samband brezkra togaraeigenda, ættum við að líta á samninga við þá eins og það væru samningar við erlent ríki? Hvað er eiginlega verið að fara með þessu? Eins og einhver og einhver auðmaður einhvers staðar úti í heimi eða auðfélag eigi að hafa sama rétt gagnvart Íslandi, lýðveldinu Íslandi, eins og þau ríki, sem við semjum við. Ég skil ekki, hvernig nokkrum þm. dettur þetta í hug. Náttúrlega eru samningar við einstaka aðila erlendis allt annar hlutur. Íslenzkir aðilar geta gert einhverja samninga við aðila erlendis, og það meira að segja er opið í okkar hlutafélagalögum, að útlent fjármagn getur komið hér inn. Það eru aðeins viss ákvæði, sem skuldbinda þá til þess, að það skuli vera í minni hluta í hlutafélögunum. Þetta er eins og hver önnur vitleysa, náttúrlega nær ekki nokkurri átt, að við eigum að gera útlendum auðmönnum það hátt undir höfði, að við skoðum þá eins og erlent ríki. Fyrr má nú vera dýrkun á auðvaldi heldur en það. Hér er um tvennt algerlega ólíkt að ræða. Þegar íslenzka ríkið gerir samning við erlent ríki, verða tveir a.m.k. lagalega séð jafnréttháir aðilar að eigast við. Hins vegar ef gerður er samningur við einhvern útlendan aðila, eins og einhvern auðmann eða auðfélag eða svoleiðis, er það allt annað. Svona hugtakarugling á maður ekki að heyra hér á Alþingi. Þá segir hv. 5. þm. Vesturl.: Eigum við að nota erlent fjármagn? Jú, menn séu sammála um að nota það sem lán, en eigum við að nota erlent fjármagn beint? Hann segir, að Alþfl. sé á móti því að gera þetta að almennri reglu, og hann leggur áherzlu á, að það skuli vera farið þarna að með gát. Já, ég mundi hafa óskað eftir því, að Alþfl. hefði sýnt slíka gát nú undireins, og ég er hræddur um, að hann hafi gleymt þeirri gát, þegar hann fellst á þennan samning. Alþfl. segist vera á móti því að gera þetta að almennri reglu, en þegar asni klyfjaður gulli er einu sinni kominn inn um borgarhliðin, gildir annar mórall í borgríkinu eftir það. Þegar þessi svissneski auðhringur einu sinni er kominn hingað inn, þegar hann með sinn 400 millj. kr. gróða á ári er byrjaður að skipta sér af íslenzkum stjórnmálum, er aðstaðan orðin allt önnur. Það er komið hér vald, verulega mikið vald inn í íslenzk stjórnmál, og þótt Alþfl. hafi möguleika í dag til þess að stöðva þetta mál, er enginn kominn til þess að segja, að hann verði neitt spurður að því, ef það verður ekki búið að breyta hans skoðun, þegar næsti hringur vill koma hingað inn. Við erum að opna upp á gátt með þessu móti, að hleypa svona voldugum auðhring hérna inn, sem strax getur haft svo og svo mikil áhrif í okkar stjórnmálum. Þess vegna skortir Alþfl. í dag einmitt þá gát, sem hv. 5. þm. Vesturl. var að tala um. Menn hefðu ekki verið neitt hræddir um það, skulum við segja, þó að einhverjir útlendingar hefðu kannske byggt hérna hótel eða eitthvað þess háttar, menn hefðu ekki búizt við, að þeir hóteleigendur færu að stjórna landinu. Þeir væru jafnokar íslenzkra auðmanna, og ég get vel skilið, að Alþfl. segði: Við hefðum ekkert á móti slíku. - En þegar um svona stór atriði er að ræða, gleymir hann þeirri gát, sem hann átti að hafa. Svo tekur hv. 5. þm. Vesturl. þann samanburð, að Ísland hafi sett upp fyrirtæki í Bandaríkjum. Heldur nú hv. 5. þm. Vesturl., að Bandaríkjunum stafi stór hætta af því fyrirtæki, sem við höfum sett upp í Bandaríkjunum? Hélt hann, að þó að Sambandið og SH hefðu sett upp tvær litlar verksmiðjur þarna á einhverjum stað, að Morgan og Rockefeller og allir þessir færu að skelfast okkur eitthvað þess vegna? Nei, við skulum ekki vera að jafna þessu neitt saman. Það má vel vera, að hann hafi haft rétt fyrir sér hins vegar með hina samlíkinguna, það, að við höfum verið að reyna að nota þarna fátæka negra á atvinnulausum svæðum Bandaríkjanna til þess að fá ódýrt vinnuafl, þ.e. Sambandið og SH, og ég býst við, að þar eigi einmitt við það, sem Swiss Aluminium er að gera hér á Íslandi. Hann er að nota sér lágt kaup, sem hér er, ódýrt rafmagn, sem hann fær undir framleiðslukostnaði, og fyrirhyggjulítil yfirvöld, sem vita ekki, hvað þau eru að gera, þegar þau hleypa þessum hring inn. Að því leyti á kannske við að einhverju leyti samlíking hv. 5. þm. Vesturl. um, að við höfum verið að nota okkur slæma aðstöðu annarra manna, þegar við reistum þessar verksmiðjur þar vestra. Þá sagði hv. 5. þm. Vesturl., að erlendir auðhringir hefðu verið síður en svo nokkuð æstir í að komast hingað. Hann fór að reyna að bendla vinstri stjórnina við það, að hún hefði eitthvað verið að reyna að leitast eftir að fá alúminíumhring hingað. Það er algerlega rangt, vinstri stjórnin hafði aldrei neitt með slíkt að gera. Það voru einstakir áhugamenn, alveg eins og nú, sem hins vegar voru mikið að leita eftir því að komast í samband við þessa hringi, og mér er fullkunnugt um það, því að það bar oft á góma í þeirri n., sem ég átti sæti í, atvinnumálanefnd ríkisins, þannig að það var vitanlegt, að alveg eins og nú í sambandi við svissneska alúminíumhringinn, þá voru þá menn, sem voru að leita að því, bæði við Reynolds Company og ýmsa aðra, að reyna að fá þá til þess að koma hingað. Svo notaði hv. 5. þm. Vesturl. það sem rök, að allir þessir hringir, sem hefðu eitthvað verið að athuga þetta hérna, hefðu horfið frá. Það er alveg rétt hjá honum. Það mun engum þessara hringa hafa dottið í hug, að það kæmi nokkurn tíma til mála, að Íslendingar gengju inn á skilmála eins og þá, sem hérna eru lagðir fyrir, til að koma hingað inn. Ég býst við, þegar einn ákveðinn hringur var að athuga þannig með Þjórsá, þegar Reynolds Company var e.t.v. að grennslast eftir þessu á tímum vinstri stjórnarinnar gegnum þann mann, sem ég hef nefnt áður, þá voru þau lög hér í landi viðvíkjandi sköttum og öðru slíku, að ég býst við, að þeim hafi þótt það mjög óárennilegt, og ég býst við, að þeir hafi gengið út frá, að þá væru slík stjórnvöld hér, að þeim dytti ekki í hug að fara að bjóða erlendum auðhringum kjör, sem aðeins nýlendur eða hálfnýlendur bjóða erlendum auðhringum. Þess vegna er það eðlilegt, að það hafa allir, sem hafa farið að athuga þetta, horfið frá. Það hefur engum dottið í hug, að það væri hægt að ná svona samningum eins og þeim, sem hérna er boðið upp á. Ég býst við, að hann hafi getað fengið Reynolds og Alcoa og hvern sem var til að koma hingað, ef hann hefði farið að koma með svona samninga, eins og hérna er gengið út frá. Ég býst ekki við, að neinum slíkum auðhring hafi nokkurn tíma dottið í hug, að þetta kæmi til mála, að íslenzkir dómstólar ættu ekkert að fjalla um þessi mál, kæmi til mála, að Íslendingar seldu sitt dómsvald út úr landinu og létu einn auðhring ákveða það með sér, hvernig ætti að dæma í málum Íslendinga. Það hefur engum auðhring getað dottið þetta í hug fyrr, þótt einhverjir áhugamenn hafi verið að grennslast eftir, hvort hann vildi koma hingað. Þeim hefur áreiðanlega þótt það óaðgengilegt og svo óaðgengileg sú sjálfstæðiskennd, sem þeir urðu varir við á Íslandi, að þeim hefur ekki dottið slíkt í hug. Svo minnist hv. 5. þm. Vesturl. á það, hvað þetta sé indæll hringur, hann ætli að taka ábyrgð á þessu svokallaða íslenzka félagi, ÍSAL, upp á 200 millj. kr., það eigi að vera óskaplega dýrmætt fyrir okkur. Hugsið þið ykkur það félag, sem heitir ÍSAL, og það félag á verksmiðju, sem kostar 2500 millj. kr., suður í Straumsvík, og þessi útlendi hringur er svo góður, að hann ætlar að taka ábyrgð á því, að þetta íslenzka hlutafélag, sem á verksmiðju upp á 2500 millj. kr., geri nú ekki neitt af sér! Ætli við þyrftum mikla ábyrgð? Ætli við hefðum ekki aðgang að verksmiðju þarna suður frá, sem þeir ættu? 

Hefur ÍSAL komizt rétt inn í hv. þm.?

Ja, jú, en hæstv. forsrh. reynir þá að koma því rétt inn í mig, ef ég hef ekki haft það rétt fram að þessu, og ég vona þá líka, að það komist rétt inn í hæstv. forsrh., það sem ég er að segja. Þá segir hv. 5. þm. Vesturl., að Norðmenn hafi nú aldeilis ekki orðið varir við, að það hafi verið seilzt þar til pólitískra áhrifa. Nei, það er alveg rétt. Það hefur aldrei verið seilzt til slíkra áhrifa eins og að reyna að komast undan norsku dómsvaldi eða neitt slíkt af þessum hringum, það hefur engum dottið það í hug þar. En hitt aftur á móti, svo lítil áhrif sem erlent auðvald hefur í Noregi, hefur það nú samt komið fyrir, bara í einni lítilli verksmiðju, að það hefur valdið stjórnarskiptum í Noregi. Ég býst við, að þeir stjórnmálamenn, sem eitthvað þekkja til sögu Noregs, kannist við Lilleborgmálið, smjörlíkisherzluverksmiðjuna, sem Unilever-hringurinn átti í Noregi, sem olli stjórnarbreytingu 1931. Hann kemur nefnilega viðar við, Unilever, víðar en hæstv. ráðh. gera sér ljóst. En ef þeir sem sé fletta upp í norskri sögu, geta þeir séð, að meira að segja ríkisstj. hefur fallið á svona máli, og hæstv. ríkisstj. má þess vegna mjög alvarlega vara sig, þegar hún talar djarft í svona málum. þá talaði hv. 5. þm. Vesturl. líka um það, að þeir ætluðu að útvega þarna yfirlýsingu frá ÍSAL um, að þeir yrðu ekki í atvinnurekendasambandinu. Ég er hræddur um, að Alþfl. þurfi nú að ganga eitthvað tryggilegar frá því heldur en fá eitt lítið bréf frá þeirri góðu stofnun. Ef Alþfl. ætlar að tryggja sig á einhvern hátt, er engin önnur trygging til en sú, - það eru þrjár greinar í þessu frv. til l., - að á eftir 2. gr. sé bætt inn i, að svo fremi sem þetta hlutafélag sýni sig í því að hafa afskipti af íslenzkum vinnudeilum, og ég mundi nú setja þarna inn í: íslenzkum stjórnmálum, skuli þessi samningur þess vera niður fallinn. Það er ekkert annað, sem dugir í þessu, og það mun vafalaust verða reynt á það, hvort Alþfl. stendur með því að ætla sér að koma í veg fyrir, að þessi auðhringur, sem hann nú stendur að því að bjóða að koma inn í landið, geti haft nokkur áhrif í vinnudeilum eða í stjórnmálum hér. Þá verð ég að segja, að mér finnst nú skörin færast upp í bekkinn, þegar hv. 5. þm. Vesturl. fer að tala um, að það sé verið að gera stóra hluti fyrir dreifbýlið í sambandi við þetta. Ég vil taka fram, að það er verið að gera mikla bölvun fyrir þéttbýlið. Það er verið að undirbúa það að spúa hér eiturlofti yfir þau 100 þús. manna, sem búa hér á milli Kollafjarðar og Keflavíkur. Það er alveg vitað mál, að þetta óloft nær jafnt hér til Reykjavíkur eins og suður á bóginn. En hvað snertir svo aftur á móti dreifbýlið, skulum við bara hugsa okkur, að það eru nú þegar erfiðleikar miklir úti um allt land, en hvernig koma þeir til með að aukast á næstunni? Það er verið að lækka tollana og sleppa ýmiss konar vernd, sem menn hafa haft út um þær dreifðu byggðir landsins til þess að framleiða hina og þessa hluti. Ég skal bara taka sem dæmi eldhúsinnréttingarnar og annað slíkt, sem verið er að hleypa hérna inn núna, menn hafa jafnvel norður á landi verið að framleiða þetta og selja hingað suður, sömuleiðis húsgögn og allt mögulegt. Núna er verið að gera tvennt í senn: gera illmögulegt fyrir þessa menn, sem unnið hafa við slíkt, að halda því áfram, vegna þess að það á að flytja þetta inn frá útlöndum, og í öðru lagi svo að segja ýta á eftir þeim hingað suður með því að margfalda eftirspurnina eftir vinnuaflinu hér. Það er sem sé vitað mál, að það er ekki hægt að gera verri hlut fyrir dreifbýlið á Íslandi heldur en þetta. Þetta er jafnbölvað þannig fyrir þéttbýlið og dreifbýlið, enda eðlilegt, þar sem það er yfirleitt illt fyrir allt Ísland. Þá kom hv. 5. þm. Vesturl. inn á það síðast, að við hefðum komið hér upp stórrekstri eins og sementsverksmiðjunni og öðru slíku. Jú, ég vildi minna hv. 5. þm. Vesturl. á það, hvernig var, þegar sementsverksmiðjan var sett á laggirnar. Það er e.t.v. nokkuð sláandi dæmi um þróunina og sjálfstæðiskenndina í íslenzkum efnahagsmálum. Þegar sementsverksmiðjan var undirbúin, gerði Marshallsjóðurinn þá kröfu, Alþjóðabankinn, að sementsverksmiðjan væri einkafyrirtæki. Þá sat stjórn Sjálfstfl. og Framsfl. að völdum á Íslandi, og þessi stjórn var á móti því, að sementsverksmiðjan yrði einkafyrirtæki. Hún stóð fast á því, að þetta yrði ríkisfyrirtæki, og var það samt ekki neitt „prinsip“ þessara tveggja flokka. En í þessu tilfelli stóð hún fast á því, að það væri íslenzka ríkið, sem ætti þetta, og Ameríkumenn urðu að láta sig, Alþjóðabankinn varð að láta sig, og sementsverksmiðjan varð ríkisfyrirtæki. Þetta var fyrir rúmum 10 árum, 10–12 líklega. Nú í dag er svo komið, að nú eru það Sjálfstfl. og Alþfl., sem leggja til að koma hér upp þessari stórverksmiðju algerlega með útlendu kapítali. Nú á að vera erlent auðfélag, sem á að eiga þessa verksmiðju. Áður fyrr stóðu meira að segja þessir tveir flokkar á móti því, að það yrði íslenzkt einkafyrirtæki, af því að þeir heimtuðu, að það yrði ríkisfyrirtæki. Þeim þótti það á ýmsan hátt öruggara. Núna er svona komið, að þessir tveir flokkar, sem nú sitja að völdum, gera kröfu til þess, að hér sé fallizt á að koma upp svona stórfelldu erlendu auðfyrirtæki. Ég hef orðið var við það, þegar um þessi mál er rætt, að hv. þm., jafnt ráðh. sem öðrum, hættir við að hugsa ekki fram í tímann, þegar svona ákvarðanir eru teknar. Hv. 5. þm. Vesturl. sagði: Alþfl. mundi sjá um, að það yrði farið að með gát. - En Alþfl. verður máske ekki spurður, þegar næsta stóra skrefið verður stigið, ef hann verður með í að stíga þetta. Hæstv. iðnmrh. sagði líka í umr., sem fram fóru einu sinni um þetta, að ef við fengjum slæma reynslu af þessum hlut, af þessari gerð, mundum við bara stöðvast þar, og þar mælti hann af sínum góða huga. Ég skil hann alveg. Hann hugsar sem svo: Við erum að leggja út í hlut, sem vitum ekki til fulls um, hvaða afleiðingar hefur, og ef þetta á móti okkar vonum yrði verra en við höfum gert ráð fyrir, þá stöðvumst við þar, þá gerum við ekki slíkt aftur. En aðstaðan er bara sú, bæði hvað snertir Alþfl. og hvað snertir einstaka hæstv. ráðh., að þeir verða e.t.v. ekki spurðir, þegar að þessu kemur. Þeir sæju það kannske eftir á, að þetta hefði verið rangt, þeir væru búnir að fá ofjarl hér inn í landið, sem þeir réðu ekki við, en þá er það bara of seint. Þá eru risnir upp hér menn, sem við könnumst við hljóðin í nú þegar og áróðurinn í, að það sé bara um að gera að hleypa sem allra flestum inn, og þá getum við vel staðið frammi fyrir þeirri aðstöðu, að núv. hæstv. iðnmrh. standi þá við hlið þeirra, sem berjast á móti slíku nýju erlendu fjármagni, en fái ekki við það ráðið, af því að erlent fjármagn sé orðið svo sterkt í landinu fyrir, hafi svo sterkum blöðum yfir að ráða, geti skapað sér svo sterk ítök í íslenzkum stjórnmálaflokkum, að það verði þá ekki við það ráðið, að það verði haldið áfram. Þá er það máske orðið of seint. Sporið, sem stigið er núna, er svo stórt, og þetta er það, sem ég vildi biðja hv. þm. og ráðh., bæði Sjálfstfl. og Alþfl., að athuga alvarlega, áður en þeir gera þetta. Þeir vita það allir, að þeir eru að leggja inn á brautir, sem þeim eru ókunnar og við höfum ekki gengið á áður, og þegar við stígum svona stórt spor, getur okkur orðið svo hált á því, að við rennum áfram, getum ekki stöðvað okkur. „Hæg er leið“ o.s.frv., sagði Bólu-Hjálmar. Þess vegna er þessi spurning um áhrif erlends auðmagns í íslenzku þjóðlífi svo miklu, miklu stærra mál en þessir hv. þm. og ráðh. vilja vera láta. Þá komum við að því spursmáli, hvort þetta spor, ef það verður stigið nú, þýðir það óhjákvæmilega að ryðja braut fyrir frekari erlendum stóriðnaði. Ég vil í því sambandi beina einni spurningu til hæstv. iðnmrh. Mér hefur skilizt á þessum samningum, að svo fremi sem Ísland seinna meir skyldi ganga í Efnahagsbandalagið, mundu falla niður vissir tollar, sem Swiss Aluminium nú yrði að greiða af alúminíum, sem færi til efnahagsbandalagslandanna, og við það mundu skattarnir eða gjöldin, sem það greiddi hérna heima, hækka. Það hefur komizt þannig, hvort sem það er nú öfugt eða rétt, inn í höfuðið á mér, að þetta þýddi, að það væru vissir hagsmunir bundnir við það fyrir Ísland hvað snertir það, sem við fengjum fyrir frá þessum hring við það að ganga inn í Efnahagsbandalagið, m.ö.o.: ef það yrði nú á næstu áratugum aftur brýnt vandamál, hvort við ættum að ganga inn í Efnahagsbandalagið, yrði eitt af því, sem hægt væri að nota í áróðrinum fyrir því að ganga inn í Efnahagsbandalagið, að við hefðum þá meira upp úr alúminíumbræðslunni við Straumsvík og m.a. að hringurinn hefði sérstakra hagsmuna að gæta í því, að Ísland gengi inn í Efnahagsbandalagið. Ef þetta er rétt hjá mér, mundi það þýða, að með því að hleypa hringnum hér inn, værum við að hleypa inn langsamlega sterkasta áróðursaðila, sem nokkurn tíma hefur til Íslands komið, sterkari jafnvel en Keflavíkursjónvarpið, til þess að geta haft áhrif á, hvort t.d. Ísland gengi inn í Efnahagsbandalagið eða ekki. Mér þætti vænt um að fá að vita, hverju þetta mundi muna. Þegar svona væri komið, geng ég út frá því, ef svona hringur væri kominn hér inn, að þáttur og áhrif þeirra manna, sem berjast fyrir erlendu auðmagni inn til Íslands, væru orðin miklum mun sterkari. Ég efast ekki um, að þeir hefðu aðstöðu þá til þess að tryggja sér heil blöð, jafnvel skapa sér heila flokka og annað slíkt, og maður hefur heyrt það á ýmsum slíkra manna, að það vantar ekki hugann til þess. Og við skulum þá bara taka, að við stæðum frammi fyrir því, sem sumir mega ekki heyra nefnt, að t.d. fyrirtæki eins og Findus hefði áhuga á því að setja upp hraðfrystihús á Íslandi, og við skulum gera okkur ljóst, undir hvaða kringumstæðum það yrði. Ef Findus setur hér upp hraðfrystihús, og Findus er að hálfu leyti til svissneskt fyrirtæki, eins og hæstv. ráðh. munu vita, mun hann tvímælalaust borga hærra verð fyrir fiskinn en Íslendingar gera nú, og ég efast ekki um, að hann væri líka til í að borga hærra fyrir íslenzkt vinnuafl. Og mér er spurn: Ef menn fá það á höndina, að hér sé félag, sem vilji gjarnan fá aðstöðu hér á Íslandi, sem vilji bæði borga hærra fiskverð og hærra kaup heldur en okkar litlu hraðfrystihúsaeigendur gera nú, hvað halda menn, að mótspyrnan yrði lengi á móti því að hleypa því inn, ef þessu verður hleypt inn nú? Ég er hræddur um, að hún yrði ekki lengi. Ætli það yrðu ekki einhverjir, sem segðu: Það eru allir farnir að finna hér fyrir erlendri samkeppni, húsgagnaframleiðendur, hvað þá aðrir, skyldu þá ekki hraðfrystihúsaeigendur vera fullgóðir til að þola erlenda samkeppni líka? Ég efast ekki um, að Findus eða slíkir færu fram á önnur eins sérréttindi og þau, sem Swiss Aluminium fer fram á núna, og ætli það yrði þá ekki notað líka af einhverjum? Nei, það er gefið mál, að ef farið er inn á þessa nýlendustefnu núna, verður henni haldið áfram. Suðurnes og Snæfellsnes koma til með að fá sína einokunarkaupmenn aftur, bæði í Sandgerði og Rifi. Þar var búið að áætla, á meðan mest var rætt um Efnahagsbandalagið, á báðum stöðunum um hraðfrystihús og hafnir, sem þar skyldi komið upp. Ég vil þess vegna taka það fram, að það er of seint að nema staðar, eftir að búið væri að gera þennan samning, þá verða fleiri, sem koma þarna á eftir. Þá hefur verið minnzt á það, hv. 5. þm. Vesturl. kom inn á það og hæstv. iðnmrh„ held ég, líka, hvort það hafi verið rétt að selja Áburðarverksmiðjunni raforkuná eins ódýrt og henni hafi verið seld hún, og hv. 5. þm. Vesturl. minntist á það í því sambandi, að þeir hefðu ekki sama rétt og íslenzkir atvinnurekendur, þeir fengju ekki rafmagnið eins ódýrt og Áburðarverksmiðjan. Íslenzkir atvinnurekendur hafa aldrei fengið rafmagn eins ódýrt og Áburðarverksmiðjan, þannig að þetta er röng samlíking hjá hv. 5. þm. Vesturl. En svo er eitt spursmálið: Var rétt að selja Áburðarverksmiðjunni raforkuna svona ódýrt eins og gert var? Hæstv. iðnmrh. setti þessa spurningu fram. Ég svaraði þeirri spurningu, þegar samningurinn var gerður. Ég álít það ekki rétt. Ég greiddi atkv. á móti þeim samningi. En hæstv. ráðh. er kannske ekki kunnugt um, hvernig sá samningur var gerður. Ég var þá í stjórn Sogsvirkjunarinnar, þannig að ég gat þar greitt atkv. á móti honum. Þessi samningur var þannig gerður, að 1953, ef ég man rétt, gerði Alþjóðabankinn það skilyrði fyrir því láni, sem Sogsvirkjunin átti að taka til byggingar Írafossstöðvarinnar, að Sogsvirkjunin gengi inn á það að selja í 15 ár Áburðarverksmiðjunni rafmagnið á því verði, sem tilgreint er í þeim samningi. Þetta var nauðungarsamningur. Það var beinlínis fyrirskipun frá Bandaríkjunum, frá Alþjóðabankanum, að gera þennan samning svona. Hann notaði sér sitt vald sem lánardrottinn til þess að beygja meiri hl. Sogsvirkjunarstjórnarinnar til þess að gera þennan samning svona, og þessum samningi hefur nú verið sagt upp og hann rennur út 1968, og Áburðarverksmiðjan hefur engan samning sem stendur um áburðarverð eftir 1968, og ég veit ekki, hvað er fyrirhugað viðvíkjandi áburðarverði þá. Og samt höfðu þeir, sem þá gengu inn á að beygja sig fyrir Alþjóðabankanum og semja við Áburðarverksmiðjuna á þessu verði, þá afsökun, sem þeir hafa ekki, sem selja rafmagnið núna undir kostnaðarverði, að þetta var afgangsrafmagn. Þetta var rafmagn, sem þeir gátu lokað fyrir, á meðan topparnir voru hæstir, um miðdaginn og á öðrum tímum, og við gátum dregið úr þessu, eftir því sem Sogsvirkjunarstjórninni þóknaðist, þannig að það var hægt að færa fram ýmis rök fyrir því að gera þennan samning, sem ekki er hægt að færa fram fyrir að gera þennan samning, sem hér er um að ræða. Ég vil þess vegna, áður en ég lýk máli mínu, taka það enn einu sinni fram, - það eru svo ólíkir aðilar, sem eigast við, þegar þessi svissneski auðhringur er annars vegar og Íslendingar hins vegar, - að það á ekkert skylt við neina samlíkingu á neinu útlendu auðmagni, hvorki í Bandaríkjunum, Bretlandi, Noregi né neins staðar annars staðar, Danmörku eða annars staðar, það á ekkert skylt við það. Allur okkar þjóðarauður er talinn 41 milljarður. Eign þessa svissneska hrings er ekki undir 14 milljörðum. Ég er áður búinn að ræða um þá eign, sem hann kemur til með að eiga hér, og þann gróða, sem hann hefur hér að varðveita, þannig að allt, sem við höfum haft af útlendu auðvaldi hérna áður, bæði í sambandi við Íslandsbanka, fossana, meðan þeir voru flestir í útlendri eign, togaraítökin hér og slíkt, ekkert af þessu er neitt svipað því, sem núna vofir yfir. Eitt er augljóst og það er, að það eina, sem Íslendingar geta haft upp úr þessum hring, einu hagsmunirnir, sem við höfum að gæta, er það kaup, sem hér er hægt að knýja fram. Og það er vafalaust áskorun til verkalýðshreyfingarinnar frá þjóðinni og hennar hagsmunum að knýja fram það kaup eins hátt og hægt er og slá þar ekki af, og það er vert fyrir íslenzka atvinnurekendur að gera sér ljóst, að það er eina ráðið til þess að láta þjóðina sem heild geta haft eitthvað upp úr þessum hring. Hitt skyldi mig ekki furða, þó að það liði ekki á löngu, eftir að þessi hringuf væri kominn hér inn, að krafan um þjóðnýtingu á honum yrði allsterk og það mundi þykja eina ráðið til þess að tryggja efnahagslegt sjálfstæði okkar þjóðar, að þessi hringur yrði þjóðnýttur, hans eign hér, og það hefði þó íslenzka þjóðin alltaf á sínu valdi. En hart væri að fara að grípa til allrar þeirrar baráttu, sem í sambandi við það mundi verða. Ég hef nú hér fyrst og fremst gert að umræðuefni þær pólitísku afleiðingar, sem ég álit, að þessi samningur mundi hafa. Ég hef ekki farið hér inn á rafmagnsverðið og það sé undir kostnaðarverði. Það er búið að færa slík rök að því, að ég þarf ekki að bæta þar við. Ég hef ekki farið inn á þau eituráhrif, sem starfræksla þessarar verksmiðju mun hafa. Við vitum, að alls staðar annars staðar en hér á Íslandi er þetta sett í einhverja afkima. Ég geri ekki að sérstöku umræðuefni frekar en ég hef gert það réttarfarslega hneyksli, sem í því felst að setja dómsvaldið meira eða minna út úr landinu í sambandi við þetta, það er líka búið að gera það að umtalsefni. Og ég ræði ekki heldur dreifbýlisvandamálið í sambandi við þetta, það hefur líka verið gert svo ýtarlega af þeim mönnum frá stjórnarandstöðunni, sem hér hafa þegar talað. Ég verð að segja að síðustu, að ég álít, að það að ætla að binda Alþ. fram yfir árið 2000 með löggjöf, sem gerð er í dag um þetta mál, er ekki hægt. Það er atriði, sem þeir menn, sem hér koma til með að taka við af okkur, sem nú lifum, koma ekki til með að sætta sig við. Sambandslagasamningurinn var gerður til 25 ára, þegar hann var gerður. Atlantshafsbandalagssamningurinn var gerður til 20 ára, þegar hann var gerður. Við höfum einu sinni orðið fyrir þeirri ósvífni, að það hefur verið farið fram á að gera við okkur lengri samning en þennan. Það var þegar Bandaríkin ætluðu að ná þrem svæðum á Íslandi undir sina stjórn algerlega, undir sín yfirráð í 99 ár. Nú á að binda okkur til 45 ára. Þetta er ekki hægt. Það er ekki hægt að binda þjóðina þannig. Það mun verða, eins og þegar hefur verið lýst yfir, krafizt þess, að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram í sambandi við þessi lög, og það er hart, ef því er neitað, svo mjög sem okkar stjórnarskrá gerir ráð fyrir, að slíkum aðferðum skuli beita, og það var eitt stærsta sporið í lýðræðisátt, sem við stigum, þegar við stofnuðum lýðveldið. En eitt mega þeir hv. þm. og hæstv. ráðh. muna, sem ætla sér að knýja þetta fram nú sem lög í gegnum Alþingi, að stjórnarskráin er lögum æðri, og fyrir utan það, hvernig þetta stangast á við stjórnarskrána, eins og hún er í dag, er hægt með stjórnarskrárbreytingu að gera þennan samning og þessi lög að engu. Það er ekki hægt að binda þjóðina með lögum frá Alþingi til 45 ára. Þjóðin getur hvenær sem er samþ. stjórnarskrá, sem þurrkar svona sérréttindi út, sem fyrirskipar jafnrétti á milli mannanna, sem byggja þetta land og reka atvinnurekstur í þessu landi, og fyrirskipar alveg ótvírætt, að dómsvald skuli tilheyra íslenzkum dómstólum og engum öðrum, þó að það eigi að vera hægt að skilja stjórnarskrána þannig núna, að hún eigi að fyrirbyggja slíkt. Hæstv. ráðh. geta máske bundið þingflokka á Alþingi í dag til þess að reyna að knýja fram með nokkurra atkvæða mun lög eins og þessi, en þeir geta ekki bundið þjóðina. Þjóðin getur hvenær sem er breytt því, sem verið er að gera hérna núna, og vona ég, að hæstv. ráðh. átti sig á því og athugi sinn gang, áður en lengra er haldið um þetta mál, því að enn þá er hægt að stöðva það.



Herra forseti. Samningur sá um alúmínbræðslu á Íslandi, sem liggur fyrir til umr., hefur haft alllangan aðdraganda. Það var í maí 1961, sem hæstv. ríkisstj. setti á laggirnar hina svo kölluðu stóriðjunefnd. Málið er því búið að vera í höndum hæstv. ríkisstj. og trúnaðarmanna hennar í 5 ár. Og hæstv. ríkisstj. hefur verið tiltölulega lítið trufluð af andstæðingum í þessari samningsgerð. Í fyrsta lagi var stóriðjunefndin skipuð með þeim hætti, að í hana voru settir eingöngu nánustu og hollustu trúnaðarmenn hæstv. ríkisstj. og pólitískir samherjar. Þar með var það tryggt, að andstæðingarnir gátu ekki komið þar að málum. Og í annan stað var það líka vel tryggt, að Alþingi hefði ekkert með undirbúning málsins að gera. Framsóknarmenn fluttu till. um það á þingi, að þessi stóriðjunefnd yrði kosin af Alþingi. Þá till. flutti flokkurinn 1963. Að tilhlutan hæstv. ríkisstj. var sú till. svæfð. Flokkurinn flutti samhljóða till. aftur á þingi 1964. Hæstv. ríkisstj. kom þeirri till. líka fyrir kattarnef. Hún hefur því undirstrikað það mjög rækilega, að Alþingi skyldi ekki koma nærri undirbúningi málsins. Og þannig liðu hálft fjórða ár, að ekki var við Alþingi talað. Hitt er svo annað mál, að flokkar og dagblöð gátu aflað sér einstakra upplýsinga um það, hvað væri verið að undirbúa, og sögðu frá því. Mér er tjáð, að þegar stóriðjunefnd hafi verið búin að starfa í rúmlega eitt ár, eða seint á árinu 1962, hafi hæstv. ríkisstj. verið komin að þeirri niðurstöðu, að til stóriðju útlendinga á Íslandi skyldi koma, og að hún skyldi beita sér fyrir því, að það mál næði fram að ganga, það hefur að vísu dregizt síðan, vegna ýmissa erfiðleika á undirbúningi málsins, en ákvörðunin hafi í raun og veru verið tekin á þessu ári. Ef þetta er rétt, hefði ég ekki sérslaklega harmað það, þó að þessi samningur hefði þá verið undirritaður og gerður, ef illt átti á annað borð að ske, því að þá var það ár í stíl við fyrri ár þjóðarinnar. Þá voru nefnilega 700 ár liðin frá því, að Gamli sáttmáli var gerður, og þá voru 300 ár liðin frá því, að einveldisskuldbindingin var undirrituð í Kópavogi. Ártölin 1262 og 1662 sómdu sér ekki illa við þetta ár. Hitt er annað mál, að Árni Oddsson skrifaði ekki undir samninginn í Kópavogi með jafnmikilli ánægju og hæstv. iðnmrh. skrifaði nú undir þennan samning.  Mörgum finnst þessi álsamningur nýstárlegur, jafnvel einstæður, og auðvitað er hann það, hvað það snertir, að nú eru í fyrsta sinn opnaðar dyr íslenzkra atvinnuvega fyrir erlenda auðhringi, ekki aðeins með fjármagni, heldur líka með vinnuafli, og svo koma völdin á eftir. En hann er ekki að því leyti sérslæður, að stefna hæstv. ríkisstj. hefur birzt áður af þessu tagi. Hún hefur komið fram í mörgum öðrum málum á undanförnum árum, stefnan í utanríkismálum, stefnan í samskiptum yfirleitt við útlendinga, það þarf ekki að minna á margt af því tagi. Við munum eftir landhelgissamningnum. Við munum eftir sjónvarpssamningnum. Við munum eftir samningnum um herskipahöfn í Hvalfirði. Við könnumst við yfirlýsta stefnu hæstv. ríkisstj. um ævarandi hersetu í landinu. Við þekkjum fyrirætlun hæstv, stjórnar um að koma Íslandi inn í Efnahagsbandalag Evrópu. Og í sjötta lagi höfum við þennan álsamning. Sex stór mál á 6 árum. Öll eru þau sprottin af sömu rót. Öll eru þau byggð á þeirri órjúfandi sannfæringu hæstv. ríkisstj. og flokka hennar, þeirri sannfæringu, að þjóðinni vegni betur, ef útlendingar hafi meiri ráð en ef Íslendingar eiga að ráða sér sjálfir. Það er ekki af því, að hæstv. ríkisstj. vilji þjóðinni neitt illt, nei, en hún hefur þessa sannfæringu. Útlendingar eru betri, okkur vegnar betur, ef við leyfum þeim að hafa hér völd, atvinnurekstur, fjárráð og áhrif. Íslendingar eru ekki færir um þetta, segja þeir og hugsa, þess vegna eigum við að leyfa útlendingum áhrifavald í okkar alvinnulífi og í okkar menningarlífi, eins og t.d. með sjónvarpi. Á þessu stigi málsins finnst mér einna mest um það vert að fá upplýsingar hjá hæstv. iðnmrh. um ýmsar greinar þessa samnings og ýmsar áætlanir, sem birtar hafa verið og ég verð að telja heldur óljósar. Ég skal taka það fram, að ég ætlast ekki til þess, að hæstv. ráðh. fari að svara neinu af því, sem ég spyr um, við þessa umr., því að það er ekki sanngjarnt að ætlast til þess, en ég fer fram á hitt, að hann leitist við að gefa þeirri hv. n., sem þetta mál fær til athugunar, þær upplýsingar, sem ég bið um, einhvern tíma fyrir 2. umr., og ég beini því þá um leið til þessarar væntanlegu hv. n., að hún láti ekki undan falla neitt verulegt atriði, sem máli skiptir og þarf að upplýsa þm. um, áður en ákvörðun er tekin í þessu mikla máli. Við eigum heimtingu á því, og ég veit, að hæstv. ríkisstj. mun reyna að verða við því, að við fáum að vita sem bezt um hvert atriði þessa máls, áður en kemur til ákvörðunar. Ég vil því bera fram nokkrar spurningar, helzt bera fram beinar spurningar, svo að auðveldara sé að svara þeim og málið liggi því ljóst fyrir, hvað það er, sem ég tel, að svara þurfi. Eitt höfuðatriðið í öllu þessu máli sýnist mér vera fjárhagshliðin. Mér finnst, að það hafi verið meginröksemdafærsla talsmanna þessa máls, að Íslendingar græði á því að fá útlendinga inn í landið og geta selt þeim raforku með því verði, sem áformað er, með þessu móti getum við virkjað stórárnar í stórum stíl og fengið þannig ódýrari raforku handa okkur sjálfum með því að selja á föstu verði svo stórum kaupanda mikið af orkunni. Þetta held ég, að séu meginrökin fyrir málinu. Nú hafa legið fyrir okkur í heilt ár áætlanir ríkisstj. og trúnaðarmanna hennar um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar, og í þeim skýrslum, þ.á m. í skýrslu hæstv. ríkisstj. frá því í fyrravor, er mjög greinilega skýrt frá því, á hvern hátt er reiknað kostnaðarverð raforkunnar út frá stofnkostnaði Búrfellsvirkjunar. Það veltur því ekki á litlu, hver stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar verður, þegar við ákveðum raforkuverðið til útlendinganna. Formúlan fyrir því, hvernig kostnaðarverð raforkunnar finnst út frá stofnkostnaði virkjananna, er ákaflega einföld og sett ljóslega fram í skýrslu ríkisstj. frá því í fyrravor. Formúlan er annars vegar fjármagnskostnaðurinn, hins vegar kostnaður vegna árlegrar stjórnar, eftirlits, gæzlu og viðhalds fyrirtækisins. Þetta er kostnaðurinn af rekstri Búrfellsvirkjunar. Og út frá þessum kostnaði, sem allur er byggður á stofnkostnaðinum, er hægt að finna út hið raunverulega verð á hverri kwst., sem seld er. Í skýrslu hæstv. ríkisstj. frá því í maí í fyrra, á bls. 50, segir svo: „Árleg stjórn, eftirlit, gæzla og viðhald vatnsaflsvirkjana og veitna áætlast 11/2% af stofnkostnaði.“ Þetta er sá liður. Á öðrum stað er skýrt frá því, að fjármagnskostnaðurinn sé reiknaður sem afskriftir og komi fram í vöxtum og afborgunum af lánum til virkjunarinnar í 25 ár. Þar er líka sagt frá því, að ráðgert sé að taka hjá Alþjóðabankanum lán til 25 ára með 6% vöxtum, þetta lán eigi að vera afborgunarlaust í 3 ár, á meðan verið er að byggja virkjunina, en síðan að borgast eftir annuitetsreglum, jöfnum ársgreiðslum, á 22 árum. Það verða ekki nema 22 ára greiðslur, þó að lánið sjálft sé til 25 ára. Á 22 árum verður ársgreiðslan, þegar vextirnir eru 6%, 8,3%. Allt er þetta sýnt í skýrslu ríkisstj. Við þetta bætist þetta 11/2%, sem ég las upp áðan úr skýrslunni. Þá koma út 9,8%, og yfirleitt reiknar ríkisstj. og hennar menn þetta 10%, í staðinn fyrir að reikna með 9,8, enda handhægara. Ég fæ ekki betur séð en að kostnaðarverð raforkunnar, sem frá Búrfelli á að koma, verði þá 10% af stofnkostnaðinum og að það sé engum blöðum um þetta að fletta, þetta sé rækilega fram tekið í skýrslu ríkisstj. frá því í maí í fyrra. 10% af stofnkostnaði Búrfellsvirkjunar, það er árlegt kostnaðarverð raforkunnar frá fyrirtækinu. Og þá kem ég að fyrstu spurningunni, sem mig langar til að leggja fyrir hæstv. ráðh.: Er það ekki rétt, að lánin eigi að vera til 25 ára, afborgunarlaus fyrstu 3 árin og borgast síðan með jöfnum ársgreiðslum í 22 ár? Ef hann viðurkennir, að þetta sé rétt, þessu hafi ekki verið breytt síðan í fyrra, er frá þessu var skýrt, þá held ég, að ekki verði um það deilt, að reikna beri með 10% af stofnkostnaði til að finna út kostnaðarverð raforkunnar. Menn segja, að með afborgunum af lánunum séum við að leggja í eign. Það eru reyndar allir að gera, sem fá að afskrifa sínar eignir. En hvað eru afskriftirnar? Þær eru til að mæta rýrnun á verðmætunum á löngum tíma, þarna á 25 árum. Íslenzkir atvinnurekendur fá að afskrifa sínar eignir meira en þetta, eða í kringum 4%, í ýmsum tilfellum. Nú er þess að gæta, að gastúrbínustöðvar verður að afskrifa á miklu skemmri tíma, ég held, að það sé talað um á 17 árum í þessum skýrslum, þá eru það 6–7%, sem þyrfti að afskrifa þær. Það er endingartíminn, sem þarna er miðað við. Nú er búið að gera nýja kostnaðaráætlun fyrir Búrfellsvirkjun og ekki aðeins fyrir fyrsta áfangann, 105 megawött, heldur fyrir alla virkjunina, og meira að segja meiri kostnaðaráætlun heldur en um Búrfellsvirkjun. Í grg. þessa frv. er greint frá því, hvað áætlaður stofnkostnaður 105 mw. virkjunarinnar verður samkv. þessari nýju kostnaðaráætlun. Gamla áætlunin var, eins og menn geta séð hver hjá sér, 1050 millj. kr. - eitt þúsund og fimmtíu millj. kr. - en í þessari áætlun er stofnkostnaður kominn í 1415 millj. kr., þessi áfangi. Áætlunin hefur þá hækkað síðan í fyrra um 365 millj. eða hér um bil 35%. Það er að vísu sagt í grg. þessa frv., að þessi hækkun stafi m.a. af því, að færðar hafi verið til framkvæmdir frá síðari áfanga virkjunarinnar fram til hins fyrri, sem valdi m.a. þessari hækkun, en ég skal koma að því síðar, hvernig ég held, að liggi í þessu. Þá kem ég að annarri spurningunni, sem mig langar til að leggja fyrir hæstv. ráðh. Hvernig er hún sundurliðuð, þessi nýja kostnaðaráætlun yfir fyrri áfanga Búrfellsvirkjunar, 105 mw? Hvernig er hún sundurliðuð? Það er búið að skýra þarna frá því, að hún er 1415 milljónir, en hvernig sundurliðast hún? Hvað er t.d. erlendur kostnaður, hvað er innlendur kostnaður, hvað eru vinnulaun og hvað eru vélar og hvað eina, og hvað eru ráðstafanir vegna ísvandamálsins? Ég veit reyndar um einn lið, sem komið hefur inn í þessa áætlun, sem ekki var í hinni fyrri. Það er varastöð, gastúrbínustöð, 20 þús. kw. Þessar varastöðvar voru aldrei teknar með inn í fyrri áætlunina, en í þessari áætlun um fyrri áfanga Búrfellsvirkjunar er tekin ein slík stöð, 20 þús. kw., og hún er áætluð núna á 60 millj. kr. Hins vegar var gert ráð fyrir því í skýrslunum frá í fyrra, að það þyrfti 40 mw varastöð með fyrsta áfanga virkjunarinnar, en nú þarf ekki nema 20 mw. Ég veit ekki, hvernig liggur í því. Ég hélt, að ísvandamálið hefði heldur vaxið en minnkað, svo að það væri ekki gott að minnka þessar varastöðvar. En látum það liggja á milli hluta í bili. Allur þessi kostnaður af Búrfellsvirkjun, stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar, er þannig reiknaður, að sleppt er öllum innflutningsgjöldum af efni, vélum og tækjum til virkjunarinnar, það er óbreytt frá því, sem áður var í hinni fyrri áætlun. Ég vil víkja nokkrum orðum að þessum lið í áætluninni, af því að mér finnst hann sannarlega umtalsverður. Í skýrslu hæstv. ríkisstj. frá því í maí í fyrra segir m.a. um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Hér skal að lokum bent á, að allar kostnaðartölur í þessari skýrslu og fskj. hennar eru reiknaðar án innflutningsgjalda. Athuganir leiddu snemma í ljós, að til þess að ná samkeppnisfæru verði á raforkunni yrði að fella þessi gjöld niður að mestu, a.m.k. á fyrsta virkjunarstiginu, enda eiga keppinautar okkar ekki við þau að búa nema þá að mjög litlu leyti. Þótti því heppilegt að reikna dæmið á þennan hátt og bæta heldur aðflutningsgjöldum við, að svo miklu leyti sem þeim yrði beitt, auk þess sem Alþjóðabankinn taldi sér betur henta þessa reikningsaðferð. Núverandi aðflutningsgjöld hækka kostnað vatnsvirkjana um sem næst 20% og gastúrbínustöðvanna um 30%. Að aðflutningsgjöldum alúminíumverksmiðjunnar er vikið á öðrum stað, en þau mundu hækka stofnkostnað hennar um 20%.“ Hvað þýðir nú þetta: „að reikna dæmið á þennan hátt,“ eins og það er orðað í þessari skýrslu, reikna dæmið á þennan hátt, að sleppa öllum aðflutningsgjöldum?  Þá er annar liður, sem ég held, að ekki muni vera í neinum áætlunum enn, eða mér hefur verið tjáð, að hafi ekki verið tekinn inn, hvorki í þessa ársgömlu áætlun né þessa nýju. Það er sá kostnaður, sem búið er að leggja í rannsóknir og undirbúning á virkjunarstöðum á Íslandi. Ég hef aflað mér upplýsinga um þetta, hvað þetta muni vera mikið, sem tilheyrir Búrfellsvirkjun einni, ekki öðrum virkjunum annars staðar, heldur aðeins Búrfellsvirkjun. Og ég hef fengið þau svör, að það muni nema 391/2 millj. En svo kemur liður, sem ég hef aldrei heyrt nefndan í sambandi við kostnaðaráætlun Búrfellsvirkjunar nema í skýrslum ríkisstj. í fyrra. Það eru vatnsréttindin í Þjórsá. Þau eru hvergi nokkurs staðar reiknuð, og það er tekið fram í skýrslunni, að þau séu ekki reiknuð. Eru vatnsréttindin í Þjórsá virkilega einskis virði og landsréttindin til að hagnýta sér vatnsaflið þar? Ef menn vilja gera dæmið upp alveg hlutlaust, er þá hægt að sleppa öllum vatnsréttindum, - vatnsréttindum, sem eiga að skapa milljóna króna gróða fyrir þjóðina í 25 ár a.m.k. og ef til vill enn þá meira á eftir? Eru þessi vatnsréttindi ekki einhvers virði? Á ekki að reikna þau, þegar við erum að verðleggja raforku til útlendinga? Ég ætla ekki að fara að gera neina áætlun um, hvað eigi að reikna þau, fjarri því. Ég er aðeins að benda á það, að þarna finnst mér vera einn liður í stofnkostnaði, sem er alveg sleppt, þegar á að fara að reikna út raunverulegt kostnaðarverð á raforku til útlendinga. En gagnvart Íslendingum skiptir það ekki frekar máli heldur en innflutningsgjöldin. Ríkið á vatnsréttindin og þjóðin á ríkiskassann, svo að það breytir engu. Og enn er einn liður í þessari kostnaðaráætlun, sem talið er að muni ekki vera nægilega áætlaður. Það eru ráðstafanir gegn ísvandamálinu í Þjórsá. Um þetta hefur verið mikið skrifað og margar tölur birtar, og skal ég ekki ræða það neitt sérstaklega, hvað þær ráðstafanir verða dýrar, en ég spurðist fyrir um það hjá einum úr landsvirkjunarstjórn, þegar ég hitti hann af tilviljun. Hvað ætli sé í þessari nýju kostnaðaráætlun mikil upphæð til ráðstöfunar gegn ísvandamálinu? Og hann svaraði mér, að það mundu vera um 17 millj. kr. - seytján millj. - Hins vegar hefur manni skilizt, að þessar ráðstafanir muni verða eitthvað dýrari, þegar til kemur, og það liggja fyrir upplýsingar um það frá raforkumálastjóra og ég held verkfræðingi Landsvirkjunar og fleirum, að það eigi að fresta þeim ráðstöfunum í bili, það sé ekki hægt af fjárhagsástæðum að leggja í þær í fyrsta áfanga. Mig minnir, að ég hafi ummæli um það eftir raforkumálastjóra, að þessu verði frestað af þessum ástæðum, en hins vegar sé ákveðið að gera þessar ráðstafanir vegna ísvandamálsins og það sé fjarri því, að það eigi að sleppa því fram af sér, enda sjá það allir og eru sammála um, að það verði að gera. Að þessu athuguðu vil ég benda á, að eigi maður að fá út raunverulegt kostnaðarverð raforkunnar, verði að taka með innflutningsgjöldin, sem eru rúmar 280 millj., og rannsóknirnar og undirbúningskostnaðinn, sem eru eitthvað í kringum 39 millj., en um vatnsréttindin og ísvandamálið þori ég ekki að segja neitt, nefna neinar upphæðir, þó að auðvitað hefði átt að taka það með í þennan reikning. En þá fer nú kostnaðurinn að hækka talsvert við Búrfellsvirkjun. Ég hef hérna ummæli eftir raforkumálastjóra, Jakobi Gíslasyni, sem eru birt í blöðum um áramótin, - ég held, að það hafi verið í Morgunblaðinu, þó er ég ekki alveg viss um það, - þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Allir eru sammála um, að bezta ráðið gegn ísmyndun á umræddu vatnasvæði sé að minnka kæliflöt ánna og byggja stór uppistöðulón. Þetta er það, sem stefnt verður að af forráðamönnum Búrfellsvirkjunar. En af fjárhagslegum ástæðum er ekki hægt að ráðast í heppilegustu lausn frá fræðilegu sjónarmiði við fyrstu virkjun í Þjórsá. Eins og oft hefur verið skýrt frá áður, er því ætlunin að byggja fyrst rennslisvirkjun við Búrfell, sem styðjist við varastöðvar, samfara nokkrum aðgerðum til minnkunar á kælikerfi árinnar ofan virkjunar og nokkurri miðlun í Þórisvatni. Eftir því sem virkjunum miðar áfram á vatnasvæðinu, er svo ætlunin að ráðast smám saman í svipaðar aðgerðir og dr. Devik ræðir um á fræðilegum grundvelli í skýrslu sinni.“ Og síðar segir hann einnig: „Hins vegar verða síðar stíflur ofar í ánni sem eðlilegur liður í virkjun.“ Það er því ótvírætt, að þetta er ætlunin, en það á að fresta því til 2. áfanga að framkvæma það vegna kostnaðar við það. Þriðja spurningin, sem mig langar til þess að leggja fyrir hæstv. ráðh., er þá þessi: Hvað mundi hver kwst. mæld við Straumsvík kosta, ef innflutningsgjöld og kostnaður af undirbúningsrannsóknum eru reiknuð með? Hvað mundi kostnaðarverð hverrar kwst. hækka við það að taka innflutningsgjöldin með í reikninginn? Eins og ég sagði áðan, hefur hæstv. ríkisstj. og sérfræðingar hennar sýnt fram á það í skýrsíunni frá í fyrra, að reikna beri 10% af stofnkostnaði sem kostnaðarverð raforkunnar á ári. Og nú höfum við í grg. þessa upphæð á fyrri áfanga, 105 mw, 1415 millj. kr. Kostnaðarverð raforkunnar, sem frá þessari virkjun á að koma, verður þá á ári í kringum 1411/2 millj. Þessi 105 mw virkjun mun eiga að skila samkv. upplýsingum í þessu frv. og grg. um 900 millj. kwst. á ári. Hvað verður þá meðalverðið á kwst.? 15.72 aurar. Af þessari raforku á álbræðslan í Straumsvík að fá um 530 millj. kwst., sé ég í þessum skýrslum. Hún á að borga fyrir hverja kwst. 10.75 aura. Það er að vísu svo, að fyrstu 3 árin eiga þeir að borga 12.9 aura, en það er tilfærsla á skatti, svo að ég reikna það ekki með. Skatturinn er þá bara lækkaður þau þrjú árin sem því nemur. En það mundi rugla dæmið að fara að reikna þetta hærra verð, 12.9 aura, þetta tímabil, því að þá vantar á skattinn í staðinn, svo að það er einfaldara að reikna með þessum raunverulegu 10.75 aurum allt tímabilið og reikna þá líka skattinn sem svarar 20 dollurum á hvert tonn, þótt það eigi að forminu til að vera 121/2 dollar fyrstu 3 árin. Já, þá á álbræðslan að borga fyrir þessar 530 millj. kwst. á ári 10.75 aura, en þá eru eftir handa Íslendingum 370 millj. kwst., og ég get ekki betur séð en verðið á þeirri orku verði 22.84 aurar til þess að fá út alla upphæðina. Ég get ekki reiknað þetta betur. Ég mun taka því vel, ef hæstv. ráðh. leiðréttir mig seinna meir um, að ég hafi farið með einhverja vitleysu, því að það vildi ég sízt gera. Ég fæ það út, að meðalverð verði 15.72 aurar kwst. eftir þessum gögnum, sem liggja núna fyrir, en þegar ÍSAL, eða álbræðslan, borgar 10.75 fyrir sitt rafmagn, verður verðið 22.84 aurar á kwst. handa Íslendingum, allt byggt á 10% af stofnkostnaði þessa áfanga virkjunarinnar. Ég get því ekki betur séð en það verði allverulegt tap á þessari raforkusölu á þessu tímabili, eða sem svarar mismuninum á meðalverðinu og því verði, sem álbræðslan borgar, mismunurinn verði 4.97 aurar á hverri kwst., og miðað við þetta magn raforku á ári, sem fram er tekið í þessu frv. og þessum samningi, yrði tapið eitthvað liðugar 26 millj. á ári, eða 26.341 millj. á ári, mjög nálægt 79 millj. á þessum þremur árum. Og nú skal ég taka það fram, að ég tók ekki innflutningsgjöldin með í þennan reikning, ég sleppti þeim, alveg eins og ríkisstj. Og ég tók ekki rannsóknarkostnaðinn með heldur. Ég tók bara töluna, sem stendur í frv., 1415 millj. stofnkostnaður við 1. áfanga. Ég get ekki annað sagt en ég dáist að Svisslendingum sem samningamönnum, og vitna ég þá í leiðara í Alþýðublaðinu 30. marz s.l., og ég hygg, að leiðarinn sé skrifaður af hv. 5. þm. Vesturl., sem er ritstjóri Alþýðublaðsins. Ég get ekki betur séð, en ég þori ekkert að ábyrgjast um það. Í þessum leiðara stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Samningar þessir eiga sér langan aðdraganda. Mörg erlend félög hafa á undanförnum árum athugað möguleika á byggingu álverksmiðju hér á landi, en öll horfið frá, flest vegna ótryggra efnahagsmála frekar en lélegra náttúruskilyrða. Lengi vel gekk hvorki né rak í viðræðum við Svisslendinga, þar eð samningsmenn Íslands settu þeim alger skilyrði, að raforkuverð væri 2 1/2 mill. Það er skilyrði, sem Íslendingar hafa sett, ekki Svisslendingar.“ Íslendingar hafa sett, stendur þarna, að raforkuverðið verði þetta. Nú er það vitað og áður frá því skýrt, að Svisslendingar fóru fram á að fá raforkuna fyrir 2 mill, eða 8.6 aura kwst. Þeir sögðust alls ekki geta borgað meira, alls ekki, hér væri ómögulegt að borga meira, þeir hefðu ekki efni á því. Þeir voru reyndar alveg á sama tíma að semja við Norðmenn um 13.76 aura fyrir kwst., en það er önnur saga. Þeir gátu ekki borgað nema 2 mill, 8.6 aura. En þá hefur auðsjáanlega hæstv. ríkisstj. sett hnefann í borðið og sagt: „Nei, takk. 10.75 aura.“ Svo kom að því, að Svisslendingar gengu að skilyrðinu, sem hinir settu, þeir gengu að því alveg óhræddir. Ég hef áður minnzt á varastöðvarnar, þessar gastúrbínustöðvar, sem eiga að hlaupa í skarðið, þegar Þjórsá bilar eða bregzt. Þá á álbræðslan að fá raforku frá þessum olíukyntu varastöðvum, og í I. áfanga Búrfellsvirkjunar á að reisa 20 þús. kw. gastúrbínustöð til þess að tryggja álverksmiðjunni raforku, þegar illa vill til fyrir austan. Og í samningi þessum, sem við höfum fyrir okkur, eru ákvæði um það, að þegar svona vill til, láti Íslendingar álverksmiðjunni í té þessa raforku frá varastöðvunum. En nú þurfa þeir meiri orku en ein varastöð, 20 mw, getur skilað, því að þeir eiga að fá 60–65 þús. kw. af 105, og 20 mw stöð getur því ekki fullnægt þeim, eins og allir sjá. En fyrir hvaða verð eiga þeir að fá þá raforku frá gastúrbínustöðvunum? Fyrir sama verð, 10.75 aura. Nú segir hæstv. ríkisstj. í skýrslu sinni frá í fyrra, að raforkan frá gastúrbínustöðvum muni verða um 5 sinnum dýrari en frá vatnsaflsstöð. Mér sýnist því, að hver kwst. frá þessum gastúrbínustöðvum geti orðið nokkuð dýr, eða einhvers staðar á milli 55 og 75 aura, sýnist mér a.m.k. Þetta verðum við að selja þeim á 10.75 aura. Við vitum auðvitað ekki, hvað lengi, en eftir því sem ég hef frétt frá Þjórsá þessa dagana, hefði líklega þurft að „keyra“ þessa stöð á fullu og ekki dugað til. Átti þá að taka raforku frá Sogskerfinu, frá öllum almenningi, Íslendingum, og bæta upp það, sem á vantaði handa álverksmiðjunni, því að hún verður alltaf að fá sitt, alveg afdráttarlaust og allt á 10.75 aura? Það held ég, að verði aumi „bisnessinn“ að selja þessa raforku frá gastúrbínustöð. Ég hef ekkert farið út í að reikna þetta, hvað „undirballansinn“ yrði mikill, en mér sýnist, að hann geti orðið mjög mikill, ef það þyrfti að „keyra“ svona stöð í viku eða kannske lengur í einu, svo aðra og svo þá þriðju, 20 þús. kw. stöðina og tapið er kannske á hverja kwst. um 50–60 aurar. Svo að ég reikni þetta í huganum, er þetta ekki 10 þús. kr. tap á klukkutíma eða meira? Ég er ákaflega hræddur um það. Hv. þm. geta athugað það heima hjá sér í matartímanum, hvað þetta yrði, en mér finnst það vera eitthvað um þetta.  Þá kem ég að einni spurningunni enn til hæstv. ráðh.: Hvað tapa Íslendingar miklu á því að selja ÍSAL raforku frá gastúrbínustöð fyrir samningsverðið, miðað við fullnotaða 20 mw stöð, á einhverjum tilteknum tíma? Hvað tapa Íslendingar miklu á því? Ég er að reyna að fá staðfestingu á þessum reikningi, sem getur verið rangur hjá mér, reyna að fá staðfestingu á honum frá hæstv. ríkisstj. Þá kem ég að lántökunum til virkjunarinnar. Um það segir í skýrslu hæstv. ríkisstj. frá því í maí í fyrra, - þar er verið að segja frá samningi við Alþjóðabankann. - með leyfi hæstv. forseta: „Á það er bent í bréfi bankans, að bankinn láni því aðeins til slíkra framkvæmda, að aðrir lánsmöguleikar séu ekki fyrir hendi. Það er því til þess ætlazt, að Íslendingar afli fjár annars staðar, eins og frekast er unnt, en það, sem þar hefur komið til greina í því efni, er öflun markaðsláns í Sviss með aðstoð Swiss Aluminium. Jafnframt telur Alþjóðabankinn augljóst, að hann verði meginlánveitandi þeirra 20 millj. dollara, sem áætlað er að afla erlendis. Hann leggur því áherzlu á, að lánsfjáröflun annars staðar sé með kjörum, sem verði ekki fyrirtækinu byrði, og jafnframt, að öðrum verði ekki boðnar betri tryggingar en honum.“ Þetta er upp úr skýrslu hæstv. ríkisstj. frá í fyrravor. Þarna stendur, að það sé gert ráð fyrir, að Alþjóðabankinn verði meginlánveitandi, ekki eini lánveitandinn, meginlánveitandi 20 millj. dollara, sem afla á erlendis. M.ö.o.: ég get ekki skilið þessa mgr. öðruvísi en svo, og það er varla hægt að deila um, að það er rétt skilið, að Íslendingar eigi ekki að taka meiri erlend lán til virkjunarinnar en þessar 20 millj. dollara og Alþjóðabankinn hafi lofað að lána meginið af þeirri upphæð. En 20 millj. dollara eru, eins og allir vita, um 860 millj. kr. En ekki dugir þetta fyrir I. áfanga Búrfellsvirkjunar, 1415 millj. Þó að 20 millj. dollara séu teknar að láni erlendis, eða 860 millj. kr., vantar samt 555 millj. kr. til að fá út upphæðina til þess að koma upp þessum 1. áfanga, 105 mw virkjun. Og því langar mig til að spyrja: Hversu mikil lán fást hjá Alþjóðabankanum og með hvaða kjörum, og hvar fást önnur lán, hversu mikil og með hvaða kjörum verða þau? Það er að vísu búið að skýra frá því í skýrslunni frá í fyrra, sem ég er að lesa úr, að lánskjörin frá Alþjóðabankanum eiga að vera þessi, 6% vextir, 25 ára lán, afborgunarlaus 3 fyrstu árin og síðan afborguð með annuitetsreglunni eða jöfnum ársgreiðslum. Ég býst við, að það hafi ekki breytzt, en þó kann það að vera. Maður veit aldrei, hvað breytist. En um hinn hluta byggingarkostnaðarins hef ég engar upplýsingar, og því spyr ég um þetta, en það er mjög þýðingarmikið að fá þessar upplýsingar, því að það er ómögulegt að vita, hver fjármagnskostnaðurinn verður, nema vita þessi lánskjör. Við skulum segja, að hann sé þetta í kringum 8.3% af stofnkostnaði hvað snertir þessar 860 millj., það sem þær ná. En hver verður fjármagnskostnaðurinn af hinum 555 millj.? Verður hann minni eða verður hann meiri? Og þá breytist kostnaðarverð raforkunnar, ef þarna eru einhver önnur kjör heldur en hjá Alþjóðabankanum. Það er þess vegna, sem ég spyr um þetta. Ég hef í þessum hugleiðingum haldið mig eingöngu við I. áfanga Búrfellsvirkjunar, þessa 105 mw. virkjun, en ég hef ekkert minnzt á nein fjárhagsmál hvað snertir síðari áfanga þessarar virkjunar. Ástæðan til þess, að ég geri það, að ég hef, kannske meira að gamni mínu, gert mér þessa útreikninga um raunverulegt raforkuverð frá 1. áfanga, er sú, að það liggja fyrir nokkrar - alls ekki fullnægjandi - upplýsingar um það, hvað l. áfangi virkjunarinnar muni kosta. Það er upplýst núna, eins og ég hef áður tekið fram, að nýjasta áætlunin er 1415 millj., þegar ekki eru reiknuð með aðflutningsgjöld, og hygg ég, að það sé ekki neinum vafa undirorpið, að sú upphæð er fengin nú vegna þeirra tilboða, sem bárust í virkjunina og opnuð voru, ef ég man rétt, 4. febr., og birt í öllum blöðum daginn eflir. En samkv. frásögn formanns landsvirkjunarstjórnar, Jóhannesar Nordals, við blaðamenn þann dag, náðu tilboðin, að hann sagði, til 3/5 hluta virkjunar 1. áfanga, þessarar 105 mw. virkjunar. Tilboðin náðu til um það bil 3/5 hluta af stofnkostnaði I. áfangans.  En hitt, að það séu til einhverjar áætlanir um þetta, án þess að nokkur tilboð hafi verið gerð, það getur vel verið. Ég er ekkert að neita því og skal ekkert vera að rengja það. En um tilboðin í 1. áfangann, sem opnuð voru í febrúar, þau vita allir, og það var svo að skilja á hæstv. ríkisstj. og talsmönnum hennar, að þarna hefðu komið mjög góð tilboð. Þau hefðu verið ákaflega hagslæð, ákaflega lág, eiginlega nærri því lægri en var reiknað með. Það var nefnilega reiknað með 1050 millj. kr. stofnkostnaði af virkjuninni, og svo koma tilboðin. Tilboðin eru, eins og formaður landsvirkjunarstjórnar sagði, í 3/5 hluta virkjunarinnar, og 3/5 hlutar af áætluðum kostnaði, af þessum 1050 millj., voru þá 630 millj. Ef tilboðin færu eitthvað yfir 630 millj., voru þau hærri en áætlunin frá í fyrra, ef þau fóru yfir það í 3/5 hluta virkjunarinnar. Ef þau fara niður fyrir 630 millj. í þennan hluta, eru þau lægri en áætlunin var. Önnur áætlun lá ekki fyrir í febrúar, a.m.k. ekki opinber, þegar þessi tilboð voru kynnt. Lægsta tilboðið af 7 í þessa 3/5 hluta virkjunarinnar var 822.4 millj. eða 192.4 millj. hærra en áætlað var. Annað í röðinni var 825.9 millj. eða um 196 millj. hærra. Þriðja tilboðið var á 865.3 millj. eða um 235 millj. hærra en áætlað var. Og þessi þrjú lægstu tilboð eru þá hærri en áætlunin, sem lá fyrir í fyrra. Það lægsta er 301/2% hærra, annað í röðinni 31% hærra og það þriðja 37% hærra en áætlað hafði verið. Tilboðin eru ekki hagstæðari en þetta. Ég tala nú ekki um hæsta tilboðið, því að það er 784 millj. hærra en áætlað var eða 124%, en það lítur náttúrlega enginn við slíku tilboði. En auk þess veit ég ekkert um, hvort búið er að taka nokkru þessara tilboða, hvort búið er að meta þau, bera þau saman og meta þau eða hvort farið er að taka nokkru þeirra, því að sjálfsagt eru ýmis skilyrði, ýmsir varnaglar, ýmsir fyrirvarar í þessum tilboðum, eins og algengt mun vera, að mér er tjáð, og það þarf því að meta þau til þess að vita í raun og veru, hvað er lægst og hvað er hagkvæmast. Ég hef ekkert um það frétt, að neinu þessara tilboða hafi verið tekið, en tölurnar sjálfar, sem birtar voru í Morgunblaðinu daginn eftir að þau voru opnuð, eru þessar. Yfirleitt eru lægstu tilboðin um 30–33% hærri en áætlunin, sem fyrir lá og fyrir okkur hefur legið fram að þessu. Og þegar maður fer svo að bera þetta saman við kostnaðinn, sem nú er gefinn upp í þessu frv., 1415 millj., er hægt að fá út 30% eða í kringum það, 30% hækkun á þessum 1050 millj. og 60 millj. kr. varastöð, sem ekki var höfð með áður, hún var höfð útundan. Eftir því sem mér sýnist er þetta 1422 millj. eða 10 millj. hærra en sagt er í þessu frv. Þarna sýnist mér vera komin alveg ótvíræð skýring á því, vegna hvers 1. áfangi Búrfellsvirkjunar er nú áætlaður 1415 millj. Það eru hreinlega tilboðin sjálf, sem hækka tölurnar hjá landsvirkjunarstjóm, og svo gastúrbínustöðin, sem aldrei var tekin með áður, en þeir urðu nú að taka inn. Þannig er þessi tala fengin. Aftur á móti segir í grg. þessa frv., að þessi hækkun stafi af tilfærslu á framkvæmdum frá síðari áfanga fram til hins fyrra. Ég vona, að hæstv. ráðh. leiðrétti þetta, ef eitthvað er rangt, en ég hef skilið þetta þannig, að svona liggi í hækkuninni, ekki í neinum tilfærslum á framkvæmdum, heldur sé þetta raunverulega hækkun frá hinni fyrri áætlun.  Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég lauk máli mínu fyrir fundarhléið, sagði ég frá því, að ég hefði rætt eingöngu um l. áfanga Búrfellsvirkjunar og kostnaðarverð raforkunnar frá þeim áfanga byggt á stofnkostnaði hennar. Ég var kominn að því að ræða um 2. áfanga Búrfellsvirkjunar og talaði um það, að nauðsyn væri fyrir þm. að fá að sjá sundurliðaða kostnaðaráætlun fyrir þann áfanga, því að um þann áfanga væru ekki til nein tilboð til þess að byggja skoðanir sínar á, útboð mundu ekki hafa verið gerð og þar af leiðandi engin tilboð í neitt hvað snertir þann áfanga og væri hann því byggður á áætlunum. Hæstv. ráðh. benti mér þá á, að ég skyldi lesa bls. 226 í frv. Ég hef nú litið lauslega yfir þetta síðan og er hæstv. ráðh. þakklátur fyrir að benda mér á skekkjur, ef einhverjar eru í mínu máli, og þegar ég hef nú litið yfir þá skýrslu um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar, sem er á bls. 226, kemur í ljós, að þetta er stofnkostnaður fyrri áfanga, ekki þess síðari. Þetta er stofnkostnaður 105 mw. virkjunar, sem ætlunin er að reisa á árunum 1966–1969, - áfanginn, sem ég hef verið að ræða um nú að undanförnu. Ég hef því haft alveg rétt fyrir mér í því, að ég er ekki enn farinn að sjá neina áætlun af neinu tagi um síðari áfanga virkjunarinnar.  Þá vil ég leiðrétta hér aðra smáskekkju. Á bls. 225 er rætt um afl og orku. Ég sagði í ræðu minni hér áðan, að frá I. áfanga væri reiknað með 900 millj. kwst. á ári, og það er rétt, það stendur þar líka, um í . áfanga. En þegar fullvirkjuð er Þjórsá, er talið, að kwst. verði 1720 millj. á ári, en ég sagði 1800 millj. Þarna er dálítil skekkja hjá mér, sem gerir það að verkum, að meðalverðið á raforkunni verður hærra en ég sagði, því að kwst. eru færri, en ég hef ekki reiknað út, hvað það nemur miklu. Ég endurtek því óskir mínar um það við hæstv. ráðh., að hann gefi n. upplýsingar um það fyrir 2. umr. þessa máls, hvernig reiknaður er út byggingarkostnaður síðari áfanga Búrfellsvirkjunar. En nú er samt óhjákvæmilegt að reyna að gera sér einhverja hugmynd um það, áður en menn fara að samþykkja slíkt frv. sem þetta, hvað þessi 2. áfangi muni kosta. Þó að engin tilboð séu til, þó að við höfum ekki fyrir okkur neina nýja áætlun um það, er óhjákvæmilegt að gera sér grein fyrir þessu til þess að geta séð nokkurn veginn, hvað raunverulegt kostnaðarverð raforkunnar verður, þegar Þjórsá er fullvirkjuð með 210 mw. Í þessu efni er ekki hægt að byggja á öðru en þeim áætlunum, sem birtust í skýrslu hæstv. ríkisstj. frá því í maí í fyrra, en þar er gerð grein fyrir þessu. Þar er gerð grein fyrir því, hvað siðari áfangar hafa verið áætlaðir. Þessi kostnaðaráætlun yfir Búrfellsvirkjun í heild er í skýrslu ríkisstj. frá í maí í fyrra, á bls. 50. Eins og áður segir, er þar fyrri áfanginn áætlaður á 1050 millj., en síðari áfangi 567 millj. án varastöðva, án gastúrbínustöðva. Samtals ætti Búrfellsvirkjun að kosta samkv. áætluninni frá því í fyrra 1617 millj., en við það bætast gastúrbínustöðvar, a.m.k. tvær 20 mw., ef ekki fleiri. Ég ætla þó, að þær eigi að verða fleiri. Ég þori ekki að fullyrða um það, hvort í grg. frv. er sagt beinum orðum, að þær eigi að verða fleiri en tvær, en tvær eiga þær að verða a.m.k., en þær eru áætlaðar á 120 millj. báðar, 60 millj. hvor, og ef því er bætt við, er gamla áætlunin yfir fullvirkjaða Þjórsá 1737 millj. Ég geri ráð fyrir því, að það sé ekki varlegt að áætla verðhækkanirnar á 6 ára tímabili, frá 1969–1975, minni en þær hafa reynzt í þessari nýju áætlun, sem gerð er um fyrri áfanga, eða 30%, m.ö.o., að sú hækkun, sem fram hefur komið, 30%, haldi sér á síðari áfanganum, þó að engin verðbólguaukning verði á þeim 6 árum og hin gamla áætlun, 1617 millj. án varastöðva, haldi sér að öðru leyti en því að bæta við þessum 30%. En ef þetta er gert, ef reiknað er með því, að síðari áfangi virkjunarinnar, 627 millj. með einni varastöð, hækki um 30%, eins og komið hefur í ljós, að hinn fyrri gerir, hvað er þá Búrfellsvirkjun orðin dýr? Ég get ekki betur séð en hún verði um 2230 millj., eða síðari áfanginn um 815 millj., en um fyrri áfangann vitum við áætlunina, 1415 millj. Ég skal að vísu viðurkenna, að ég skil ekki fyllilega eina mgr. í grg. með þessu frv., hvað snertir einmitt þetta atriði, endanlegt kostnaðarverð Búrfellsvirkjunar. Á bis. í 10 í grg. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Loks hefur það mikilvæg áhrif í þá átt að draga úr áhættu Íslendinga, að þegar hafa verið fengin föst tilboð í öll byggingarmannvirki Búrfellsvirkjunar, svo að stofnkostnaður hennar er þegar að langmestu leyti fastbundinn, þó að verðhækkanir eigi sér stað á byggingartímanum.“ Ég skil ekki þessa mgr., segi ég, vegna þess að ég leit svo á, að það þyrfti að gera meiri byggingar en áætlað er í l. áfanga og engin tilboð lægju fyrir frekar en þau, sem skýrt hefur verið frá opinberlega. En þarna segir skýrum stöfum, að öll tilboð liggi fyrir um byggingarframkvæmdir við Búrfell. Og nú vil ég spyrja: Liggja þá fyrir tilboð um öll byggingarmannvirki, sem þarf að reisa vegna ísvandamálsins í Þjórsá? Geta þá væntanlegir hv. nm. fengið að sjá þessi tilboð, sem hafa borizt í öll byggingarmannvirkin við Þjórsá, og auðvitað hvað snertir ísvandamálið líka? Hér stendur það í grg. frv. Eins og ég sagði, finnst mér harla litlar líkur til þess, að endanlegur stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar, 210 mw., geti orðið lægri en þetta, 2230 millj. kr. Auðvitað getur mér yfirsézt eins og öðrum um það, hvernig eigi að áætla og hvernig eigi að reikna eitt og annað. En til þess eru umr. m.a., að maður fái sem allra bezt úr þessu skorið. Ég held, að ég muni það rétt, að ég hafi séð þau ummæli í blaðagrein eftir Sigurð Thoroddsen, sem á sæti í landsvirkjunarstjórn, að nú þegar sé búið að áætla fullnaðarkostnaðarverð Búrfellsvirkjunar 1910 millj. Ég held, að það standi einhvers staðar í þessari grg., en ég þori ekkert að fullyrða um, hvaðan hann hefur það, en þó ætti hann að vita þetta, þar sem hann á einmitt sæti í stjórn Landsvirkjunar. Mér finnst hins vegar líklegra, að þetta verði meira vegna þeirra hækkana, sem þegar eru komnar í ljós, og geti varla orðið minna á öllu því tímabili, sem á eftir að líða til 1975. En ef þetta reyndist nú rétt, að Búrfellsvirkjun kostaði endanlega 2230 millj. og skilaði 1800 millj. kwst. á ári, verður árlegur kostnaður raforkunnar eftir 10%-reglunni, sem ég hef áður rætt um, 223 millj. Af því á álbræðslan að fá, þegar öll virkjunin er komin í gagnið, 1060 millj. kwst. á ári á 10.75 aura, sem verða þá 114 millj., en Íslendingar eiga að hafa fyrir sig um 740 millj. kwst. á ári, og reiknast mér þá svo til, að verðið til þeirra, þegar öll virkjunin er komin í gagnið, verði 14.73 aurar á kwst. eða 109 millj. Auðvitað lækkar meðalverð raforkunnar við það, þegar öll virkjunin er tekin til starfa, því að síðari áfangar eru að sjálfsögðu mun ódýrari en sá fyrsti. En sé þetta rétt hjá mér, að reikna megi með 223 millj. kr. kostnaði á ári, verður meðalverð á raforkunni, hverri kwst., um 12–39 aurar í fullvirkjaðri Þjórsá, þannig reiknað eins og ég hef nú gert grein fyrir. Á bls. 225 í frv. er gerð grein fyrir, hver heildarorkan verður. Í fyrsta áfanga er reiknað með 900 millj. kwst., eins og ég sagði áður í ræðu minni, en endanleg orka verði 1720 millj., en ekki 1800, eins og ég nefndi. Þannig er þetta á bls. 225 í frv., en við það, að þarna er lægri tala en ég nefndi, verður meðalverðið hærra en þetta, eins og ég hef áður sagt, ekki mikið, ég hef ekki reiknað það út, en eitthvað hærra. Undir þessari töflu stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Afgangsorka verður fyrir hendi langtímum saman. Þessi orka hefur enn ekki verið metin til verðs.“ Ef þetta reyndist nálægt sanni, sem ég hef hér haldið fram, að allar líkur bendi til þess, að meðalverð á kwst. frá fullvirkjaðri Þjórsá verði 12.39 aurar, er það 1.64 aurum hærra en álverksmiðjunni er seld orkan. Og þessi mismunur mundi nema um 171/2 millj. kr. á ári, sem Íslendingar töpuðu á því, sem þeir seldu álverksmiðjunni. En allt er það bundið því skilyrði, að verðbólguaukningin verði nánast engin á tímabilinu 1969–1975. Verði aftur á móti verðbólguaukning svipuð og að undanförnu, verður þetta tap meira, og verði lausn ísvandamálsins erfið og kostnaðarsöm umfram það, sem þegar hefur verið gert ráð fyrir, en hún virðist mjög lágt áætluð, eins og ég nefndi, verður auðvitað hallinn enn meiri. En auk þess vantar inn í þetta dæmi um tapið, sem ég nefndi hér áður í kvöld, það tap, sem stafar af því að selja raforku frá gastúrbínustöðvum á 10.75 aura, sem kostar kannske 55–75 aura, og getur munað þó nokkrum upphæðum. Niðurstaða mín úr þessum hugleiðingum er því sú, að það séu ákaflega sterkar líkur til þess, að Íslendingar séu að selja orkuna með tapi til álbræðslunnar, með miklu tapi, sennilega 80 millj. kr. tapi á fyrstu þremur árunum, en yfir allt tímabilið líklega eitthvað í kringum 17–18 millj. a.m.k. á ári, en getur orðið miklu meira. Ég veit, að um svona hluti má sjálfsagt alltaf deila, þegar verið er að gera áætlanir um hluti, sem engin vissa er fengin um. En þó að ég geri hinar allra varfærnustu áætlanir, sem ég tel mig hafa gert, fæ ég út þetta tap. Þetta þykir kannske ekki neitt alvarlegt tap, þó að það yrðu 18 millj. á ári. En samt stingur það í stúf við skýrslurnar, sem birtar hafa verið í Morgunblaðinu og í grg. þessa frv. um gróðann, sem Íslendingar eiga að hafa af sölunni og samningnum, gróða af raforkusölunni fyrir þetta verð, er nemur um 860 millj. með vöxtum á 25 árum. Það geta náttúrlega ekki orðið neinar slíkar millj. í gróða, ef mínir reikningar reynast réttir, heldur þvert á móti tap. En 18 millj. kr. tap á ári, ef það reyndist nú það, yrði 1047 millj. á 25 árum með 6% vöxtum, reiknað með sama hætti og hæstv. ráðh. hefur látið gera yfir gróðann. Ég skal endurtaka það, að ef Íslendingar tapa 18 millj., aðeins 18 millj. á ári á því að selja raforkuna með þessu verði, þá er það tap orðið 1047 millj. kr. á 25 árum með 6% vöxtum. Og þó vil ég segja, að það er alvarlegt við þetta, að öll þessi raforka til álbræðslunnar er niðurborguð með eftirgefnum innflutningsgjöldum. En við höfum annan vafasaman hagnað líka af þessum samningi, eins og hér hefur komið fram hjá öðrum ræðumönnum, að það á líka að gefa eftir innflutningsgjöld af vörum og vélum og tækjum öllum til álbræðslunnar sjálfrar og þessi eftirgjöf muni nema um 500 millj. kr. Auðvitað er sú eftirgjöf í eitt skipti, en ekki árlega. En aðeins þessi eftirgjöf, svo að ég noti reikningsaðferðir ríkisstj., þessi eftirgjöf, 500 millj. í innflutningsgjöldum til álverksmiðjunnar, mundi nema með gamla 6% vaxtareikningnum 2146 millj. á 20 árum. Ég vona, að menn afsaki það, þó að ég geri það að gamni mínu að sýna reikninga á þennan veginn. Af því að það er lögð svo mikil áherzla á að sýna gróðareikningana, þá má varla minna vera en að maður geri ráð fyrir tapi líka og reikni það út. Þannig lítur þetta út, hvað kostnað við Búrfellsvirkjun snertir, frá mínu sjónarmiði eftir þeim gögnum, sem ég hef bezt getað skoðað um það mál. En sagan er bara ekki búin. Það þarf að virkja meira. Þjórsá dugir ekki. En af hverju dugir hún ekki? Af því að við seljum mikinn hluta af orkunni útlendingum. Við verðum því að fara að virkja fyrir okkur sjálfa og vera búnir að virkja þó nokkuð mikið árið 1976, ettir 10 ár. Þá verður ný virkjun að vera komin í gagnið til viðbótar Búrfellsvirkjun. Ég sé í Morgunblaðsgrein eftir hæstv. iðnmrh., að hann talar um þetta. Þá þurfi að fara að virkja. Þá verði raforkan búin. Þessi frá Búrfellsvirkjun. Þá fer Íslendinga að vanta raforku. Það er vist alveg rétt. Og hann orðar það þannig, ef ég man rétt, að þá verði virkjaður Háifoss eða einhver önnur framkvæmd, sem lagt verður í. Ég man ekki, hvort ég hef þetta orðrétt hérna hjá mér. Það er nú alltaf vissara að hafa það.  Á bls. 99 í grg. frv. er rætt um áhrif álbræðslu á gjaldeyris- og þjóðartekjur. Þar er m.a. sagt, að gjaldeyristekjur Íslendinga af þessum samningi og álverksmiðjunni og því öllu saman verði um 300–320 millj. kr. á ári, þegar álbræðslan er fullbyggð og tekin til slarfa. Og þessu er skipt niður á mannskapinn, sem muni vinna í Straumsvík, 450 manns. Og útkoman er sú, að gjaldeyristekjur á mann á ári verði allt upp í 700 þús. kr. Aftur á móti í skýrslunni í fyrra voru það ekki nema 650 þús., en það er allt upp í 700 þús. núna. En látum það vera, það skiptir ekki miklu máli, hvor talan stendur á pappírnum. Sagt er, að þetta sé meiri gjaldeyrisöflun á hvern mann heldur en þekkist í íslenzkum atvinnuvegum, sem fyrir eru. En útreikningurinn á þessu er kannske nokkuð flókinn fyrir mig, hvernig þeir fá þessar 320 millj. Hins vegar er hægt að sjá það, hvernig þetta var reiknað í fyrra, í skýrslu hæstv. ríkisstj. þá, því að þar var þetta alveg sundurliðað. Það er á bis. 11 í skýrslunni frá því í maí í fyrra. Þar er það sagt, hvernig þetta er reiknað. Það eru 103 millj. fyrir raforku, um 50 millj. í skatta og 150–200 millj. laun og þjónusta. Þessar tölur koma ekki alveg nákvæmlega heim við frv. núna, en það breytir ekki miklu. Þannig var þetta sundurliðað þá, og má segja, að það megi miða við þetta enn. Það, sem ég rek strax augun í við þessa skýrslu, er: hvernig stendur á því, að þeir fara að deila þessu niður á starfsfólkið þarna í Straumsvík, þessum upphæðum? Er fólkið í Straumsvík að framleiða raforkuna, sem verið er að selja Svisslendingum? Er það að framleiða þessa vöru, þessa gjaldeyrisvöru, raforkuna? Ég hélt, að það fólk kæmi ekkert að því. Ég hélt, að það fólk ætti að vinna við álið. Hvað er verið að blanda raforkusölunni inn í þetta?  Hvað má segja um skattana, sem kallaðir eru framleiðslugjald? Er það gjaldeyrisöflun fólksins, sem vinnur þarna? Það er gjaldeyrir, það er alveg rétt. En ég held, að það sé vafasamt að blanda því inn í tölu Íslendinganna þarna. Hvernig er það, ef það verður mikið af þessu útlendingar? Breytir það engu? Það er bezt að fara ekki mikið út í þetta, nema einn liðinn, það eru laun fyrir störf og þjónustu þarna í Straumsvík, 450 manns, 150–200 millj. Það hlýtur þá að vera ákaflega vel launað. Ég held, að þetta fólk hljóti að vera á miklu meira en Dagsbrúnarkaupi, ef 450 manns geta fengið 150–200 millj. yfir árið fyrir vinnu sína. Mér sýnist, að þá þyrfti hver maður að hafa um 330–440 þús. kr. árslaun, og mér þykir það vel borgað eða það mundi þykja hérna í Reykjavík. Nei, það er auðvitað miklu fleira fólk, sem vinnur við þetta, en þessi 450. Enda segir í skýrslunni frá í fyrra: „laun og þjónusta og hvers konar starfsemi“ þessu tengt. Ég geri ekki ráð fyrir, að þeir borgi hverjum manni, sem hjá þeim vinnur, meira að meðaltali en 150–200 þús. kr. á ári. Þeir kannske borga eitthvað hærra en íslenzkir atvinnurekendur, því að þeir hafa meiri möguleika til þess, og þeir mega gera það, þó að þeir borgi 150–200 þús. yfir árið. Og það eru hinar raunverulegu gjaldeyristekjur á mann og annað er það ekki. Mér sýnist reikningurinn um, að þetta verði 650–700 þús. á mann á ári, vera hreinlega út í loftið. Það hefur verið nokkuð deilt á hæstv. ríkisstj. fyrir að undirskrifa þessa samninga, áður en þeir voru lagðir fyrir Alþ., og er ekki að furða, þó að mönnum þyki slíkt heldur lítilsvirðing fyrir þinginu. Ég hef brotið um það heilann, hvers vegna hæstv. ríkisstj. tók þetta til bragðs. Í hvaða tilgangi er hún að skrifa undir slíkan samning, áður en hann er lagður fyrir þingið? Kom ekki undirskriftin að alveg jafnmiklu gagni, þó að það væri gert eftir að Alþ. hafði samþykkt frv.? Ég á erfitt með að skilja þetta. En ef samningurinn hefði fyrst verið lagður fyrir Alþ. og undirskrifaður á eftir, hefði ekki verið hægt að deila á einn eða neinn fyrir það, að Alþ. hefði verið sýnd lítilsvirðing. Ég skil ekki, að þessa hafi þurft vegna hv. stuðningsmanna ríkisstj., að beita slíkum öryggisráðstöfunum. Ég held, að þeir eigi ekki skilið neinar slíkar aðdróttanir. Þeir hafa ekki reynzt ríkisstj. þannig, að þess hafi átt að þurfa. Þessum aðfinnslum og ádeilum út af undirskriftinni svaraði hv. 5. þm. Vesturl. nokkuð í dag, og það, sem hann sagði þá, var í raun og veru það sama og hann var búinn að segja í Alþýðublaðinu í leiðara 30. marz s.l., sem ég ætla, að hann hafi skrifað, þó að ég hafi ekki sannanir fyrir því, en hann notaði eiginlega sömu orðin í dag og eru í þessum leiðara. Ég býst við, að ég geri honum ekki rangt til, þótt ég gizki á, að hann hafi skrifað hann sjálfur. Í þessum leiðara segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðviljinn hefur gert harða árás á ríkisstj. fyrir það, að samningarnir við Swiss Aluminium Ltd. skyldu vera undirritaðir af iðnmrh., áður en þeir voru lagðir fyrir Alþ. Kallar blaðið þetta fyrirlitningu á Alþ. Þessi málflutningur er furðulegur. Samkv. 21. gr. stjórnarskrárinnar á forseti lýðveldisins að gera samninga viðerlend ríki, en það þýðir í reynd, að ríkisstj. á að gera slíka samninga. Ef þeir hafa í sér fólgið afsal, kvaðir á landi eða landhelgi eða breytingu á stjórnarhögum ríkisins, skal samþykki Alþ. koma til.“ Ég held, að ég muni það rétt, að hv. þm. endurtæki þetta hér í dag. Hann var að halda því fram í dag og heldur því fram í þessum leiðara: Ríkisstj. þarf ekki að leggja saminga fyrir Alþ. nema undir vissum skilyrðum. Og hver eru svo þessi skilyrði? Jú, hann tekur þau fram. Ef í þeim felst afsal, kvaðir eða breyting á stjórnarhögum. Er þetta þá skýring á því, vegna hvers þessi samningur er nú lagður fyrir Alþ.? Er hv. þm. með þessu að segja: Í þessum samningi er afsal, kvaðir, breyting á stjórnarhögum, af því er hann lagður fyrir þingið?  En er þá nokkurt afsal í þessum samningi? Það er ekki örgrannt um það, að það sé afsal á dómsvaldi. Eru nokkrar kvaðir í þessum samningi? Mér finnst, að sú kvöð sé í samningnum, að Íslendingar selji raforku með tapi. Er nokkur breyting á stjórnarhögum í þessum samningi? Mér dettur helzt í hug þetta með Vinnuveitendasambandið, að menn hafa, sumir, nokkrar áhyggjur af því, t.d. að það geti haft einhverjar afleiðingar, ef útlendingar gerðust hér umsvifamiklir í vinnuveitendasamtökunum í landinu, og það kynni kannske að breyta eitthvað stjórnarhögum. En það er víst margt fleira en það, sem gæti komið til greina undir þessum lið. En það lítur þó út fyrir, að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því, að Alusuisse fari að taka völdin í Vinnuveitendasambandinu, því að Alþfl. hefur tekið að sér að tryggja, að það komi ekki fyrir. Þá er rætt í þessu frv. um áhrifin af eiturlofttegundum frá álverksmiðjunni, og skýrt er frá því, að það sé ástæðulaus ótti að vera að gera ráð fyrir neinum skaðlegum áhrifum af lofttegundum eða eiturefnum frá þessari verksmiðju, enda er samningurinn þannig úr garði gerður, að fyrirtækið á engar öryggisráðstafanir að gera til að eyða flúorgasi eða öðrum slíkum eiturtegundum í Straumsvik, þó að þeir verði að gera það í öðrum löndum. Á bls. 217 í grg. frv. er skýrsla frá Rannsóknastofnun iðnaðarins um mengun. Ég ætla ekki að fara að lesa þessa skýrslu, en þar er greint frá því, hvaða skaðleg efni, úrgangsefni, komi frá álbræðslunni. Þar er nefnt tjöruefni, brennisteinssambönd, áloxýðryk, krýólít, flúorvetni, kolsýra og kolsýringur. Þá segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Swiss Aluminium Ltd., Zürich, sem er samningsaðili að byggingu fyrirhugaðrar álbræðslu í Straumsvík, hefur gefið eftirfarandi upplýsingar í bréfum, dags. 3. febr. 1966 og 1. marz 1966.“ Ég nenni ekki að lesa allar þessar tölur, þar er skýrt frá í tölum heildarmagni hverrar eiturtegundar fyrir sig eða lofttegundar á hvern rúmmetra o.s.frv., en svo segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þessar tölur verða lagðar til grundvallar við þessa athugun, þar sem í fyrsta lagi mjög miklar rannsóknir eru gerðar til þess að spara krýólit (flúor) vegna hins háa kostnaðar“ o.s.frv. M.ö.o.: hættan af þessum eiturlofttegundum frá álbræðslunni er útskýrð af sjálfu Swiss Aluminiumfélaginu. Og rannsóknastofnunin íslenzka, Rannsóknastofnun iðnaðarins, segir, að þessi athugun, sem hún svo geri, sé byggð á þessum tölum frá Swiss Aluminium. Var nú ekki hægt að fá neinar upplýsingar frá hlutlausari aðila um þessa hættu en frá Swiss Aluminium? Þurfti íslenzk rannsóknastofnun að byggja á tölum og upplýsingum frá því fyrirtæki? Þarna er ég ekki að segja, að neitt sé rangt, sem þetta fyrirtæki hefur sagt þarna. En þessi vinnubrögð finnst mér einkennileg. Síðan er talað um tjónahættu af þessum lofttegundum á sláturdýr, fiska,sagt,að sláturdýrin, sem eru alin upp í næsta nágrenni við álbræðslu, verði ekki fyrir sjáanlegum áhrifum, fyrr en þau verða tveggja ára, - þá kemur það í ljós. Þetta er nú um sláturdýrin. Þar er talað um jórturdýr, - mér virðist nú, að sum sláturdýr séu jórturdýr, en þau eru nú sér í flokki. Þar er talað um, hve mikið magn þurfi að vera, til að þau verði fyrir tjóni, og það endar með því, að þau liggja dauð, þegar komið er í ákveðið magn. Niðurstöður rannsóknastofnunarinnar um þessa hættu eru m.a. á þá leið, orðrétt: „Hættusvæðið ætti því að liggja innan 3–4 km fjarlægðar frá áætlaðri álbræðslu við Straumsvík.“ Hún viðurkennir, að það verður hættusvæði þarna, og hættusvæðið er teiknað upp á kort, sem fylgir þessu frv. Það ætti því að liggja innan 3–4 km frá álbræðslunni, m.ö.o. 3–4 km í allar áttir frá álbræðslunni er hættusvæði, segir rannsóknastofnunin. Og auk þess segir: „Ályktun þessi er miðuð við fyrsta þrep byggingarframkvæmdanna eða 30 þús. tonna bræðslu, vegna þess að þar er óvissan mest. En við rekstur þessa fyrsta þreps er aðstaða til þess að rannsaka nákvæmlega, hvar hin raunverulegu hættumörk liggja, og gera þær ráðstafanir, er reynslan sýnir, að nauðsynlegt sé.“ Menn vita sem sé ekkert með vissu um þessa hættu, hvað hún er mikil eða hvað hættusvæðið verður stórt, en telja þó, að það sé ekki nema 3–4 km frá álbræðslunni, þó verði ekki sagt um þetta með vissu fyrstu 3 árin, en á því tímabili megi rannsaka þetta og komast að betri niðurstöðu. Hins vegar hefur álbræðsla í Noregi orðið að fyrirbyggja þessa hættu. Ef menn virða fyrir sér kortið af hættusvæðinu, sjá þeir, að það er ekki alveg eftir þessari formúlu, þetta kort af hættusvæðinu. Það eru 3 km í vestur frá bræðslunni, - ekki 4, aðeins 3, - það eru 3 km í suður, en það eru ekki nema 2 km í austur. Og vita menn, af hverju eru ekki nema 2 km í austur? Það er af því, að þar er Hafnarfjörður. Hafnarfjörður lendir inni á hættusvæðinu, ef það væri markað eins og segir í þessari grg. Ef þetta hættusvæði væri dregið 4 km, eins og þarna er fyllilega gefið í skyn, að megi gera ráð fyrir, yrði Hafnarfjörður sennilega hér um bil allur á hættusvæðinu. Það er vel af sér vikið að búa til kort yfir svona hættusvæði. Ég vildi nú gjarnan beina því til þeirra manna, sem eru í forustuhlutverkum fyrir vinnandi fólk í landinu, að svona mál sé athugað dálítið betur. Það eru í gildi lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Segir m.a. í 5. gr. þessara laga, þ.e. laga nr. 23 frá 1. febr. 1952, með leyfi hæstv. forseta: „Vinnuveitanda ber að sjá svo um, að á vinnustað sé öllu svo fyrir komið, að verkamenn séu verndaðir gegn slysum og sjúkdómum, eftir því sem föng eru frekast til. Vinnuveitanda ber að sjá svo um, að verkamenn fái vitneskju um, ef hætta fylgir störfum þeirra, og á hvern hátt bezt sé að forðast hana. Sérstaklega skal leiðbeina óvönum verkamönnum, nemum og ungum verkamönnum í þessu efni.“ Í 8. gr. þessara laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar um vinnu er að ræða, sem hefur í för með sér óvenjulega mikla hættu fyrir líf, limi eða heilbrigði verkamanna eða er óvenjulega erfið, getur ráðh. sett reglur í samráði við öryggismálastjóra um öryggisútbúnað umfram það, sem mælt er fyrir í lögum þessum. Í þeim reglum geta verið ákvæði um takmörkun vinnutíma, að verkamenn innan 18 ára aldurs séu eigi látnir framkvæma verkið og eigi heldur verkamenn, sem hafi annaðhvort ekki nægilegt líkamlegt eða andlegt atgervi til vinnunnar.“ Í 11. gr. þessara laga segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sérhver, sem ætlar að reisa eða reka meiri háttar verksmiðju eða verkstæði eða breyta eldra fyrirtæki, skal leita umsagnar öryggismálastjóra um, hvort hið fyrirhugaða skipulag sé í samræmi við lög þessi og reglugerðir settar samkv. þeim. Í því skyni skal hann láta í té sundurliðaða grg. með nægilegum uppdráttum yfir fyrirkomulag véla og húsakynna og öðrum upplýsingum, sem máli kunna að skipta, allt eftir því, sem öryggismálastjóri kann að krefjast“ o.s.frv. Nú vil ég spyrja: Verður ekki álbræðslan undir lögum um öryggisráðstafanir á vinnustað?  Ég skal fara að ljúka máli mínu, en ég vil aðeins að lokum segja það, að ein höfuðrökin fyrir þessari samningsgerð hafa verið þau, að Íslendingar gætu selt afgangsorku með góðum kjörum og virkjað þannig stór fallvötn, sem yrðu ódýrari í virkjun en þau smærri. Og hæstv. ríkisstj. hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að eina leiðin til þess að afla markaðar fyrir þessa afgangsorku hafi verið álbræðsla, hafi verið fyrirtæki auðhrings úti í heimi til þess að reka hér álbræðslu. Og nú vil ég spyrja: Voru engir möguleikar aðrir til þess að afla markaðs fyrir þessa orku? Hefur aldrei verið athugað, hvort ekki var hægt að selja orku frá Búrfellsvirkjun, til þess að hita upp hús hér sunnan- og suðvestanlands, - hús, sem ekki hafa jarðhita til upphitunar? Menn vita, að þessi hús eru hituð upp með olíu og olían kostar gjaldeyri. Hefur þetta nokkurn tíma verið rannsakað? Var ekki þess vert á öllum þessum 5 árum, sem liðin eru síðan stóriðjunefnd var sett á laggirnar, að gera athugun um það, hvort þessir möguleikar væru ekki fyrir hendi? Nú vitum við, að ríkið selur raforku til upphitunar og hefur gert alllengi, þó að í mjög takmörkuðum stíl hafi verið. Og eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, er verð á raforku til upphitunar allt frá 29 aurum, hef ég frétt um, og upp í 40 aura kwst., þegar þau skilyrði fylgja, að það megi loka fyrir raforkuna á vissum klukkutímum sólarhringsins eftir því, hvernig álagið er. En þegar menn geta nú keypt raforku frá ríkinu fyrir kannske 30–40 aura, eins og sakir standa nú, voru þá engir möguleikar til þess að selja almenningi raforku til upphitunar í staðinn fyrir að selja hana á 10.75 aura til álbræðslu? Ég skal viðurkenna, að ég hef enga faglega þekkingu í þessum efnum. En mér finnst, að svona hluti hefði átt að rannsaka, áður en farið var að gera samninga af þessu tagi. Ég hef aldrei heyrt, að nokkur athugun hafi farið fram á þessu. Og það er alveg jafnmikils virði og gjaldeyrisöflun að spara þann gjaldeyri, sem við eyðum núna í innflutning á olíu.



Herra forseti. Með þessu frv., sem nú liggur fyrir á þskj. 434, hefur hæstv. ríkisstj. lagt óvenjulegt mál og raunar mjög umrætt fyrir Alþingi. Samþykkt þessa frv., ef gerð yrði. mundi hafa í för með sér stórfelldar framkvæmdir í landinu á næstu árum og fjárfestingu, sem á sér engin fordæmi hjá þessari þjóð á svo skömmum tíma. Ef stofnað væri til svo mikilla framkvæmda og svo mikillar fjárfestingar með eðlilegum hætti og í samræmi við þjóðarþörf, með þeirri fyrirhyggju, sem í hag kemur, væri áslæða til að fagna þessu frv. Það hefur lengi verið margra draumur í þessu landi að beizla orku hinna stóru fallvatna á þann hátt, að betur yrði tryggð framtíð þjóðarinnar, velmegun og sjálfstæði, að létt yrði með því erfiði af þeim, sem beitt hafa kröftum sínum til að byggja þetta land og varðveita á þann hátt sjálfstæði þjóðarinnar. En þetta mál, eins og það er fram borið, sýnist mér heldur ógæfusamlegt, því miður, og vil ég þegar við þessa umr. leitast við að finna þeim orðum stað, um leið og ég rek nokkur söguleg atriði, sem mér eru minnistæð og ég tel, að hljóti að varða ýmsa hv. þm. a.m.k. í sambandi við afstöðu til þessa máls. Ekki dreg ég í efa, að unnið hafi verið að þessu máli í góðri trú, en illt er, þegar þeim, sem með völdin fara, missýnist svo eða eru svo mislagðar hendur sem hér er raun á orðin að margra dómi og þ. á m. mínum. Við Íslendingar eigum, eins og aðrar þjóðir, við mörg vandamál eða viðfangsefni að glíma. Sum eru dægurmál, önnur tímabundin, þó að þau geti, meðan við þau er fengizt, sett sinn svip á þjóðmálasviðið. Loks eru svo þau vandamál, sem varða framtíð þjóðarinnar og hljóta að verða viðfangsefni hennar um ókomin ár, svo langt sem séð verður eða lengur. Það eru þessi mál, sem mestu skipta og ættu fyrst og fremst að móta viðhorf manna á hverjum tíma. Það eru slík mál, sem ættu að skipa mönnum í sveitir í þjóðmálabaráttunni. En það er önnur saga. Ég held, að þeim fari nú fjölgandi, sem viðurkenna, a.m.k. í orði, að það sé lífsnauðsyn íslenzku þjóðarinnar að byggja land sitt. Hvers vegna? Vegna þess fyrst og fremst, að þeir líta svo á, að ef þjóðin lætur landið verða óbyggt eða svo til, að miklu eða mestu leyti, geti hún ekki haldið sjálfstæði sínu, ekki haldið þjóðmenningu sinni. En það kemur ekki af sjálfu sér, að landið haldist í byggð. Blind þróun atvinnulífs, tækni og tízku tryggir það ekki, að svo verði, þvert á móti, hér er ár hvert letruð aðvörun á vegginn, ekki á ókennilegri, framandi tungu, eins og í Babýlon forðum, heldur í talandi tölum. Hér á spildunni milli Kollafjarðar og Straumsvíkur er í þann veginn að myndast stórborg, sem sogar með vaxandi krafti til sín fólkið úr öðrum landshlutum og ekki sízt þeim landshlutum, sem henni eru fjarlægastir. Það er henni ekki hollt, og það er þjóðinni ekki hollt. En þessi straumur verður ekkí stöðvaður og þaðan af siður snúið við, nema þjóðfélagið geri það, ekki nema þjóðfélagið sé sjáandi, þar sem hin köldu lögmál eru blind, og rétti fram sína máttugu hönd til að afstýra slysi, - slysi, sem valda mundi ævilokum lítillar þjóðar, sem hafa þó verið mikil örlög sköpuð fram til þessa dags. Það var nefnt hér í umr. á laugardaginn, að á höfuðborgarsvæðinu milli Kollafjarðar og Straumsvíkur ættu nú heima rúml. 100 þús. manna, en rúml. 90 þús. samtals í öllum öðrum byggðum um allt Ísland. Slíkt ójafnvægi milli höfuðborgarsvæðis og annarrar landsbyggðar er ekki bara einsdæmi á Norðurlöndum eða í Vestur-Evrópu, heldur einsdæmi í veröldinni, að ég ætla. Í Danmörku eru 4.7 millj. íbúa, en þessi tala og þær, sem ég nefni hér á eftir, eru miðaðar við manntöl 1963 og 1964, - í Danmörku eru 4.7 millj. íbúa, í Stór-Kaupmannahöfn með öllum hennar útborgum, sem eru sérstök sveitarfélög, eru 1.4 millj. íbúa, og mun þetta dæmi vera einna næst því, sem hér á sér stað, en í Stór-Kaupmannahöfn búa samkv. þessu 28,5% af dönsku þjóðinni, og ég endurtek, að það er ekki aðeins sveitarfélagið Kaupmannahöfn sjálf, sem hér er talið, heldur allar útborgirnar, sem til hennar teljast, með sérstökum nöfnum og eru sérstök sveitarfélög. Það hefur oft verið talað um Austurríki, sem í núverandi mynd er eins og gengið var frá því eftir fyrri heimsstyrjöldina, og það hefur verið talað um stærð Vínarborgar í hlutfalli við landið sem sérstakt dæmi þess, að höfuðborg gæti verið allt of stór. Hvernig er nú þetta samanborið við ástandið hér? Í Austurríki eru 7.2 millj., íbúar í Vínarborg 2 milljónir. Íbúar Vínarborgar eru m.ö.o. 27.7% af íbúum Austurríkis. Samsvarandi tala hér á okkar höfuðborgarsvæði er nokkuð yfir 50% eða meira en helmingur af þjóðinni. Og það er hér eins og með Kaupmannahöfn. Hér er ekki aðeins talin Vín sjálf, heldur einnig útborgir hennar, sem eru sérstök sveitarfélög, til þess að það sé sambærilegt við þá tölu, sem hér hefur verið nefnd í umr. um höfuðborgarsvæði okkar. Íbúar í Noregi eru 3.7 millj., íbúar í Osló 550 þús. eða 15% af norsku þjóðinni. Íbúar í Svíþjóð eru 7.6 millj., íbúar Stokkhólms með útborgum 1.2 millj. eða 15.8% af sænsku þjóðinni. Íbúar í Finnlandi eru 4.6 millj., íbúar í Helsingsfors eða Helsinki ca. 560 þús. manns eða 12.2% af finnsku þjóðinni. Í öllum þessum tilfellum eru, eins og ég sagði áðan, útborgimar meðtaldar, þó að þær séu sérstök sveitarfélög, og því borgarsvæðin sambærileg við það, sem kölluð hefur verið Stór-Reykjavík. Ég er einn þeirra nokkuð mörgu a.m.k., sem eru þeirrar skoðunar, að hér sé um að ræða eitt þeirra viðfangsefna þjóðfélagsins, sem mestu skipta, svo að ekki sé meira sagt, landsbyggðarvandamálið eða byggðajafnvægismálið, að þarna sé mikil hætta á ferðum fyrir þjóðarsjálfstæðið, að þarna sé viðfangsefni, sem þjóðin hljóti að fást við um langan tíma. Þess vegna höfum við, sem þessa skoðun höfum, m.a. viljað koma á fól sérstakri byggðajafnvægisstofnun og byggðajafnvægissjóði að hætti Norðmanna og höfum beitt okkur fyrir því hér á Alþingi. Þess vegna varð líka sú hugmynd til, að nota hina óbeizluðu orku hinna stærri fallvatna til að jafna áhallann milli landshlutanna, að svo miklu leyti sem það væri hægt á þann hátt. Ég veit, að það er ekki hægt að hefja sum héruð eða landshluta, t.d. Vestfirði, á þann hátt, en þar hygg ég þó vera um aðra möguleika að ræða, sem ekki eru á dagskrá að sinni. En Norður- og Austurland eru auðug að fallvötnum, og í óbyggðinni milli þessara landsfjórðunga er sjálfur Dettifoss, sem ég hef heyrt kallaðan mesta foss Evrópu. Það var hugsjón Dettifoss-hreyfingarinnar, sem ég leyfi mér að nefna svo, þó að fleiri fallvötn norðan fjalla, t.d. Laxá í Þingeyjarsýslu, komi einnig til greina, - það var hugsjón þeirrar hreyfingar að beizla orkuna í Dettifossi til þess að skapa gnægð orku, gnægð raforku um Norður- og Austurland eða sem mestan hluta þessara víðlendu landsfjórðunga og ef til vill víðar og koma upp í því sambandi nýjum atvinnulífsmiðstöðvum, tæknivirkjum, iðjuverum, sem gætu í þessum landshlutum hamlað á móti hinni miklu kraftblökk, sem nú erfiðar ár og síð við að keyra alla Íslendinga saman í eina stórborg. Með virkjun norðan fjalla töldu menn sig hafa í huga a.m.k. nokkurn hluta af lausn hins mikla byggðajafnvægismáls, skref í átt til þess að bjarga sjálfstæði framtíðarinnar úr yfirvofandi hættu og jafnframt þjóðhagslega hagkvæmt verk, því að um áratugi hefur það þótt liggja í augum uppi, þótt sumir þykist hafa reiknað út annað nú, að Dettifoss væri hagkvæmasta virkjunarfallvatn hér á landi. Vitanlega voru fyrirætlanirnar um virkjun Dettifoss frá öndverðu að verulegu leyti tengdar þeim hugmyndum, sem uppi voru fyrir löngu hér í landi um að stofna til þess; sem kölluð hefur verið stóriðja hér á landi, t.d. áburðarvinnslu, síðar alúminíumvinnslu o.fl., sem nefnt hefur verið í því sambandi og út af fyrir sig þarf ekki að blanda saman við hugmyndir um beina erlenda fjárfestingu og samninga við erlend fyrirtæki um þá hluti. Ég kem að því síðar. Nú bið ég hv. alþm. að virða fyrir sér í svipsýn þá þróun, sem forgöngumenn Dettifosshreyfingarinnar hafa hugsað sér í þessum málum, og gefa því efni gaum, ef þeim sýnist svo, í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir. Suðvesturland á sín fallvötn og mest þeirra er Þjórsá. Orka hennar er talin mikil og hagkvæm til virkjunar fyrr eða síðar, en þó ekki óþrjótandi. Þarna er sjálf höfuðborgin sem notandi orkunnar og nokkrir stærstu kaupstaðirnir, nokkrar fjölmennustu sýslurnar, yfirgnæfandi meiri hluti af núverandi orkumarkaði landsins í stöðugum, nokkuð reglubundnum vexti, tvöfaldast eða því sem næst á hverjum áratug, þ.e. þessi orkumarkaður hér á Suðvesturlandi. Það er engum vandkvæðum bundið að virkja á Suðvesturlandi til almennra nota, smátt eða stórt, og fá hagkvæmt orkuverð til neytenda. Það er mál út af fyrir sig, leysanlegt fyrir 30 árum við Sog, auðleysanlegt nú, og samir ekki að mæla því í gegn. Til þess þarf ekki neinar sérstakar stóriðjuráðstafanir nú, enda líklegt og líkur að því færðar af ýmsum fyrr og síðar, að Suðvesturlandi veiti ekki af sínu vatnsafli, þegar stundir liða, og hlálegt yrði þá óneitanlega, ef flytja þyrfti þangað aflið frá hnignandi byggðum norðan fjalla. En norðanlands og austan er öðru máli að gegna. Orkumarkaðurinn þar er nú ekki nema brot af því, sem hann er hér syðra, og hinar reglulegu vaxtarlíkur að sama skapi lágar. Hér gat iðjuver komið að liði, verið nauðsynlegt til að gera að veruleika stóræskilega, lífsnauðsynlega framkvæmd. Þetta sýndist bara heilbrigð skynsemi, að vísu ekki nákvæmlega útreiknað, en byggt á yfirgnæfandi náttúrlegum líkum. Þetta sjónarmið virtist okkur byggt á réttsýni. Menn eygðu þá von, að óheillaöflum yrði ekki látið haldast uppi að spilla þessu máli og eyða því. Nú vilja menn kannske spyrja mig og aðra talsmenn norðlenzkrar stórvirkjunar, hvernig við höfum ætlað okkur að koma upp iðjuveri eða iðjuverum með raforku úr okkar virkjun og henni til stuðnings og hvenær? Við höfum ekki borið fram kröfur um, að slíkri virkjun yrði hraðað, að í því máli yrði farið á eins konar handahlaupum. Við vildum fá rannsókn og fullnaðaráætlun og að því yrði slegið föstu, að fyrsta stórvirkjun með iðjuver fyrir augum yrði norðan fjalla. Við vissum, að slík ákvörðun út af fyrir sig mundi hafa áhrif á framtíðarvonir manna og framtíðaráætlanir. Við höfðum mörg trú á því, að það mundi sýna sig, að hægt væri að byggja hér upp með útvegun erlends fjármagns á svipuðum grundvelli og hér hefur tíðkazt eða á svipuðum grundvelli og ráðgert er nú að byggja kísilgúrverksmiðju. Ég vil ekki gera allt að mínum orðum, sem sagt hefur verið um hættuna af beinni erlendri fjárfestingu, og ég hef ekki lokað augunum fyrir því, sem aðrar þjóðir, að vísu allar stærri en við Íslendingar, hafa gert í þessum efnum. Ég hef aldrei talið mér trú um, að hér yrði nein ös af útlendum fyrirtækjum, sem vildu byggja iðjuver, og við gætum svo valið einn úr af náð og sagt honum að ganga að öllu, sem okkur kynni að detta í hug að óska eftir. En þá varð mér ekki um sel, þegar ég heyrði, að við værum komnir í kapp við Norðmenn um að bjóða niður orkuverðið o.fl., eins og hér var minnzt á sérstaklega í umr. af hv. 5. þm. Vesturl., að gert hefði verið, og þar með staðfest. Ég held, að samningstíminn hafi ekki verið hagkvæmur. En sleppum því. Mín skoðun er sú, að komu útlends fyrirtækis inn í landið fylgi áhætta og hún ekki lítil, ef um stórfyrirtæki er að ræða. Ég þarf ekki að útlista það nánar, það hefur verið gert. Hin almenna regla á að mínum dómi að vera sú - og hún sjálfsögð - að taka ekki þessa áhættu. Íslenzkt spakmæli segir þó, að engin regla sé án undantekningar. Góður læknir hefur þá reglu að geta manni ekki inn lyf, sem vitað er, að getur teflt heilsu hans í hættu. En þegar lífið er í veði, eru einstaka sinnum gefin slík lyf, og algengt er, að þau bjargi því lífi, sem ella hefði slokknað. Það er gert með allri þeirri varúð, sem mannleg vizka, skulum við segja, ræður yfir. Ef framtíð landsbyggðarinnar og þar með tilvera þjóðarinnar er í veði, getur, ef ekki er annars kostur, komið til greina að taka áhættu, sem undir öllum öðrum kringumstæðum er ástæðulaust og óforsvaranlegt að taka. Og ég vil þá í þessu sambandi nota tækifærið til að segja það strax, að í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, er að mínum dómi engin frambærileg ástæða til að taka þessa áhættu. Þvert á móti, því að ef alúminíumverksmiðja verður byggð í Straumsvík, eykur það þann vanda, sem íslenzkt þjóðfélag á við að glíma í byggðajafnvægismálinu, en minnkar hann ekki. Hér er áhættan tekin, þó að hún auki þá hættu, sem yfir vofir. Sú læknislist er slæm, og betra væri þá þessu þjóðfélagi að vera læknislaust.**** 2 umf. Ég talaði áðan um Dettifosshreyfinguna, sem ég nefndi svo. Vera má, að einhverjir hv. þm. átti sig ekki fullkomlega á því, hvað ég á hér við, að þeir séu búnir að gleyma ýmsu í því sambandi. Því mun ég nú fara nokkrum orðum um það mál og hverf þá nokkur ár aftur í tímann, áður en ég kem aftur að síðustu tíma þróun þess máls og samningunum við Swiss Aluminium um alúmín- eða álverksmiðju í Straumsvík. Ég hef áður úr þessum ræðustól fyrir nokkrum árum rætt nokkuð um hið fræga fallvatn Jökulsá á Fjöllum. Ég skal ekki endurtaka neitt af því, sem ég sagði þá. En Þorvaldur Thoroddsen, sem manna bezt kunni á sínum tíma að lýsa landi sínu, ræðir í Íslandslýsingu sinni á þessa leið um Jökulsá: „Því nær allt það vatn, sem fellur út í Axarfjörð, safnast saman í eina mikla móðu, Jökulsá á Fjöllum eða í Axarfirði. Hún er ein af helztu stórám landsins, sprettur upp í Vatnajökli, er 25 mílur á lengd“ (þ.e.a.s. danskar mílur, þetta er skrifað fyrir mörgum áratugum) „og rennur um jafnhallandi öræfaflatneskju og óbyggðir, unz hún fellur niður í gljúfrin fyrir neðan Dettifoss. Jökulsá kemur upp í krikanum milli Kverkfjalla og Dyngjujökuls 2500 fet yfir sæ og er þar þegar vatnsmikil. Nokkru neðar á söndunum falla í hana smákvíslar undan Dyngjujökli. Fellur hún á einum stað hjá Kverkhnjúkarana í kvíslum. Síðan fellur Jökulsá norður og lítið eitt veslur á við, en rekur sig á fjallbungu þá, sem heitir Vaðalda, og beygir þá austur á bóginn. Þar fellur í hana Svartá, stutt, en vatnsmikil bergvatnslind. Á vorin í leysingum falla að öllum líkindum kvislar úr Dyngjuvatni í Jökulsá fyrir norðan Vaðöldu. Á móts við Herðubreið, þó heldur norðar, fellur Kreppa í ána. Er það mikið vatnsfall. hér um bil eins stórt og Jökulsá sjálf. Hún er 10 mílur á lengd, kemur undan vestanverðum Brúarjökli austan við Kverkfjöll, og rennur Kverká undan sama jökli í hana þar efra. Hjá Hvannalindum rennur Kreppa í mörgum kvíslum. Norður af Herðubreið renna vestan við Jökulsá Lindá og Grafarlandaá. Þær myndast af uppsprettum undan hraunum og renna sín hvorum megin við Ferjufjall og Jökulsá. Að austanverðu rennur í hana Skarðsá af Möðrudalsfjöllum og Hólselskill af Hólsfjöllum. Annars er ekki sýnilegt aðrennsli Jökulsár niður til ósa, en sjálfsagt rennur í hana mikið lindarvatn undir blágrýtis- og grágrýtishraunum þeim, sem að henni liggja. Jökulsá rennur um jafnt hallandi hásléttu alla leið niður að Dettifossi. Þar er hæðin 970 fet yfir sjó. Áin steypist niður í 400 feta djúpt gljúfur, sem er um 3 mílur að lengd, og streymir hvítfyssandi á gljúfurbotninum með miklum hávaða og smáfossum, unz hún kemur fram úr hálendisröndinni hjá Ási í Kelduhverfi, og þar er hæðin rúm 100 fet yfir sjó.“ Í þessari náttúrulýsingu Þorvalds Thoroddsens kemur fram glögg mynd af hinu mikla fallvatni. Nú vil ég rifja það upp, að veturinn 1959–1960 var flutt hér á hinu háa Alþ. till. til þál. um fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum og um athugun framleiðslumöguleika í sambandi við virkjunina. Að flutningi þessarar till. stóðum við í öndverðu, sem verið höfðum þm. þeirra héraða, sem eiga land að Jökulsá, og meðflm. okkar var þáv. hv. 4. þm. Norðurl. e., Garðar heitinn Halldórsson, sá mæti maður. Till. þessi var þá ekki flutt á vegum þess flokks, sem við teljumst til. En hún hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að gerð verði fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum og í öðru lagi að láta athuga möguleika til þess að koma upp framleiðslu á útflutningsvörum í sambandi við virkjunina.“ Þessari till. var þá vísað til n. Skilað var nál., og mælti minni hl. n. með samþykkt till., en nokkurt andóf kom fram frá meiri hl., sem vildi láta vísa málinu til stjórnarinnar, eins og títt er, en málið varð ekki útrætt á því þingi. Á næsta þingi, 1960–1961, gerðist svo það, að flutt var önnur till. til þál. um þessi efni. Flm. hennar voru 7 talsins úr Norðurl. e., kjörnir þm. og landsk. þm., sem þaðan voru upprunnir. Auk mín voru þessir flm.: Jónas G. Rafnar, Karl Kristjánsson, Garðar Halldórsson, Björn Jónsson, Magnús Jónsson og Bjartmar Guðmundsson. Þessi till. var samþ. á Alþ. sem ályktun Alþ. hinn 22. marz 1961, um að „undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju“ og hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvöru og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Þetta voru þær till., sem fram komu á Alþ. varðandi Dettifossvirkjun á árunum 1959–1961, og þannig var ályktun Alþ. um það mál hinn 22. marz 1961. En ég talaði áðan um hreyfingu í sambandi við þetta mál, sem ég leyfði mér að kalla Dettifosshreyfingu. Sú hreyfing var nokkuð víðtæk um Norður- og Austurland og kom fram í fundarhöldum um þessi mál og ályktunum, sem ýmiss konar fundir, er kvaddir voru saman af öðrum tilefnum, gerðu einnig um málið. Hin fyrsta ályktun, sem ég hef í höndum frá þessum tíma um þessi mál, var gerð á fjórðungsþingi Norðlendinga, sem haldið var á Húsavík dagana 11.–12. júní 1960, og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjórðungsþing Norðlendinga, haldið í Húsavík 11. og 12. júní 1960, leyfir sér að skora á yfirstjórn raforkumála ríkisins að láta svo fljótt sem verða má ljúka fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum og jafnframt athuga möguleika á að koma upp stóriðju til framleiðslu á útflutningsvörum í sambandi við virkjunina. Telur fjórðungsþingið, að virkjun Jökulsár, ef fullnaðaráætlun leiðir í ljós, að hún sé hagfelld, svo sem líkur virðast benda til, eigi að ganga á undan virkjun sunnlenzkra vatna til stóriðju vegna nauðsynjar þeirrar, sem á því er að efla jafnvægi í byggð landsins.“ Sýslunefnd Norður-Þingeyjarsýslu gerði 20. júlí 1960 svo ályktun, með leyfi forseta: „Sýslunefnd Norður-Þingeyjarsýslu ályktar að lýsa yfir því, að hún telur mjög mikilsvert, að lokið verði sem fyrst áætlun um virkjun Jökulsár í Axarfirði og athugun á möguleikum til iðnaðar í því sambandi. Jafnframt fer hún þess á leit við alla fulltrúa Norðurlands á Alþ. að vinna að því af alefli, að virkjun Jökulsár verði næsta stórvirkjunin, sem ráðizt verður í hér á landi.“ Sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu ályktaði á fundi sínum 25.-28. apríl 1961, með leyfi hæstv. forseta: „Sýslufundur Suður-Þingeyjarsýslu, haldinn í Húsavík dagana 25.-28. apríl 1961, lætur í Ijós ánægju sína yfir viðurkenningu Alþ. á nauðsyn skjótrar og fullkominnar áætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Jafnframt lýsir fundurinn því yfir, að hann telur stórvirkjun Jökulsár og iðnaðarstöðvar í sambandi við hana þýðingarmesta umbótamál Norðausturlands og aðliggjandi héraða.“ Þá kom að því, að sameiginlegur fundur sveitarstjórna Norður- og Suður-Þingeyinga, sem haldinn var í Húsavík 24. sept. 1961 um þetta mál, gerði um það ályktun. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sameiginlegur fundur Norður- og Suður-Þingeyjarsýslna og bæjarstjórnar Húsavíkurkaupstaðar, boðaður af sýslumanni þessara héraða og bæjarstjóranum á Húsavík, haldinn í samkomuhúsi Húsavikur sunnudaginn 24. sept. 1961, lýsir yfir því, að hann telur eitt allra þýðingarmesta viðfangsefni og skyldu þjóðfélagsins að leitast við að koma í veg fyrir ósamræmi milli landshluta í afkomuskilyrðum þegnanna. Lítur fundurinn svo á, að miklir áframhaldandi flutningar fólks til búsetu í þéttbýlinu, sem myndazt hefur við Faxaflóa eða í grennd, stofni til þjóðhagslegra erfiðleika í stórum stíl og hlutfallslega því meiri erfiðleika, sem sú þróun á sér lengur stað. Þetta telur fundurinn, að hafa beri í huga við allar nýjar, stórar þjóðfélagslegar atvinnulífsframkvæmdir nú eftirleiðis og yfirleitt um hvers konar stuðning hins opinbera við alvinnulífið í landinu. Komi þá ekki sízt til greina, að framkvæmdir séu gerðar í þeirri röð, sem heppilegust er til jafnvægis, að því er búsetuna snertir. Fundurinn bendir á, að atvinnulíf á Norður- og Norðausturlandi vantar mótvægiskraft gegn aðdráttarafli atvinnustöðvanna syðra. Hefur þess vegna hugmyndinni um virkjun Jökulsár á Fjöllum fyrst íslenzkra fallvatna til stóriðju verið fagnað hér um slóðir sem heppilegri jafnvægisframkvæmd, er nauðsyn líðandi stundar kallar eftir. Út af því sjónarmiði, sem til mun vera, að virkjun Þjórsár eigi að ganga á undan virkjun Jökulsár á Fjöllum vegna fólksfjölda, sem þegar er búsettur syðra, og þeirra mörgu, sem þangað flytjast árlega, jafnvel þótt Þjórsárvirkjun yrði fyrirsjáanlega óhagkvæmari til stóriðju, leggur fundurinn áherzlu á, að sú skoðun er byggð á öfugum forsendum. Fundurinn telur hiklaust, að þegar á allt er litið, muni þjóðhagslega réttara, að virkjun Jökulsár verði gerð á undan virkjun Þjórsár til stóriðju, jafnvel þó að orka Þjórsár reynist samkv. áætlun ekki dýrari en Jökulsár.“ - Þegar þessi ályktun er gerð, er það sennilega álit manna, að ekki komi til greina að virkja Þjórsá til almennra nota hér á Suðurlandi, heldur muni önnur fallvötn og minni verða valin til þess. - „Með skírskotun til þess, er að framan greinir, tekur fundurinn einhuga undir ályktun síðasta Alþ., sem skoraði á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugunum á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvörum og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi. Fundurinn lýsir yfir þakklæti til Alþ. fyrir þá ályktun og treystir, að þeir þm., sem fluttu þá till., fylgi málinu fast eftir.“ Hinn 19. febr. 1962 var fundur haldinn í Bændafélagi Fljótsdalshéraðs, og var sá fundur haldinn í Egilsstaðakauptúni. Þar er samþ. ályktun, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta; og þar með eru Austfirðingar komnir til sögunnar: „Fundurinn telur það afgerandi nauðsyn fyrir fólk í öllum byggðum Norður- og Austurlands, að Jökulsá á Fjöllum verði valin til næstu stórvirkjunar í landinu, þegar til þess kemur. Telur fundurinn, að atvinna og stóriðnaður, sem fylgir slíkum framkvæmdum, mundi öðru fremur jafna aðstöðuna í byggðum landsins og flestu öðru fremur vinna á móti þeirri þróun, sem alþjóð hefur viðurkennt, að sé óheppileg, að meiri hluti þjóðarinnar safnist á eitt horn landsins, þar sem ein stórvirkjun á Suðurlandi mundi örva þá þróun. Fyrir því skorar fundurinn á alla þm. kjördæmanna á Norður- og Austurlandi að vinna að því að skapa órjúfandi samstöðu fólksins um þessi svæði til að standa vörð um þetta réttlætis- og hagsmunamál. Í þessu sambandi vill fundurinn benda á sem heppilega leið til að ná samstöðu í málinu, að komið verði á fulltrúafundi sveitarfélaganna á þessu svæði til að samræma sjónarmiðin, og beinir því til þm., að þeir gangist fyrir því, að slíkur fundur verði haldinn.“ Þetta gerðist á Egilsstöðum á Fljótsdalshéraði hinn 19. febr. 1962. Þegar hér kom, fór að draga til nýrra tíðinda hér á hinu háa Alþ. af völdum þessarar hreyfingar, sem menn þá þóttust greinilega verða varir við. Það var boðað til fundar hér í alþingishúsinu hinn 17. apríl 1962 um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Að þessum fundi stóð allur sá hluti þingheims, sem í þann tíð rakti þingsetu sína til atkv. í kjördæmunum þrem í þessum tveim landsfjórðungum. Fundinn hafa setið samkv. fundargerðinni, sem ég hef hér í höndum, þessir alþm.: Björn Jónsson, Eysteinn Jónsson, Friðjón Skarphéðinsson, Gísli Guðmundsson, Guðjón Jósefsson, Gunnar Jóhannsson, Halldór Ásgrímsson, Ingvar Gíslason, Jón Pálmason, Jónas G. Rafnar, Kari Kristjánsson, Magnús Jónsson, Ólafur Jóhannesson, Páll Þorsteinsson og Skúli Guðmundsson, en bókað er, að 5 þm. hafi verið fjarverandi vegna forfalla af 20, sem að þessum fundi stóðu. Þá var sú hreyfing. sem ég leyfi mér að kalla Dettifosshreyfingu, þó að það mætti kannske orða öðruvísi, komin á þetta stig. Á þessum fundi var ákveðið á vegum þessara 20 þm. á Norður- og Austurlandi að boða til fundar allra þessara þm. og fulltrúa frá öllum bæjarstjórnum og sýslunefndum á Norður- og Austurlandi. Sá fundur var haldinn á Akureyri, fundur 16 bæjarstjórna og sýslunefnda í Norðlendinga- og Austfirðingafjórðungi, hinn 8. júlí 1962. Til þessa fundar bárust orðsendingar enn til viðbótar við þær, sem ég hef áður lesið. Ein frá sýslunefnd Skagafjarðarsýslu hafði verið samþ. á sýslufundi þar 4.–12. maí um vorið og hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sýslunefnd Skagafjarðarsýslu telur háska búinn samfelldri byggð í landinu, ef fjárfrekar stofnframkvæmdir, sem ríkið stendur nú að, svo sem stórvirkjanir fallvatna til orkuvinnslu, eru staðsettar hlið við hlið í einum og sama landsfjórðungi, þar sem þéttbýlið er mest, enda bersýnilegt, að slíkar ráðstafanir muni enn auka stórum á það misræmi í byggð lands og notkun landsgæða, sem þegar er ærið orðið og kann að stefna til ófarnaðar, áður en varir. Fyrir því ályktar sýslunefndin að beina þeirri eindregnu áskorun til yfirstjórnar raforkumála, að hún taki þegar ákvörðun um, að virkjun Jökulsár á Fjöllum skuli ganga fyrir öðrum stórvirkjunum, jafnvel þótt nokkru meira þyrfti til að kosta, enda verði undirbúningur allur og áætlanir miðaðar við það.“ Aðalfundur Sambands austfirzkra kvenna, haldinn á Seyðisfirði 1.–2. júli eða rétt fyrir Akureyrarfundinn, sendi þessa ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Í tilefni fundar um væntanlega stórvirkjun á Íslandi, sem haldinn verður á Akureyri 8. júlí n.k., vill aðalfundur Sambands austfirzkra kvenna lýsa yfir, að hann styður þá skoðun og er samþykkur þeim rökum, sem færð hafa verið fyrir því, að slíka virkjun beri frekar að staðsetja við Jökulsá á Fjöllum en við Þjórsá. Fundurinn álítur þetta svo mikilsvert atriði fyrir framtið byggðanna á Norður- og Austurlandi, að hann telur sér skylt að vinna að því, að konur á Austurlandi ljái þessu máli lið eftir beztu getu.“ Svo kom að því, að Akureyrarfundurinn, fundur hinna 20 þm. og 16 bæjarstjórna og sýslunefna. gerði sína ályktun, og rétt er, að hún fylgi hinum. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fundur fulltrúa frá sýslunefndum og bæjarstjórnum á Norður- og Austurlandi, þar sem einnig eru mættir alþm. þessara landsfjórðunga, haldinn á Akureyri 8. júlí 1962, lýsir yfir því, að hann treystir því og leggur á það áherzlu, að framkvæmdur verði á þessu ári yfirlýstur vilji Alþ. samkv. þál. 22. marz 1961, þar sem skorað var á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvörum og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi. Krefst fundurinn þess, að framkvæmd þingviljans, sem kemur fram í þáltill., verði látin sitja fyrir undirbúningsathöfnum annars staðar af sama tagi, enda verði ekki tekin ákvörðun um staðsetningu slórvirkjunar í landinu, fyrr en þessar áætlanir eru fullgerðar. Fundurinn leggur ríka áherzlu á eftirfarandi: Að það er þjóðarnauðsyn að beizla sem fyrst fallvötn landsins til eflingar útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Það er hagsmunamál allrar þjóðarinnar, að hugsanleg stóriðjuver leiði ekki til enn meira ósamræmis í atvinnu- og framleiðsluaðstöðu einstakra landshluta, heldur verði til þess að jafna aðstöðu þeirra. Jafnframt telur fundurinn nauðsynlegt, að fram fari ýtarleg, sérfræðileg athugun á því, hver áhrif slik stórvirkjun og stóriðja tengd henni mundi hafa á þróun þeirra atvinnugreina, sem fyrir eru í landinu. Að virkjun Jökulsár á Fjöllum og bygging iðjuvera til hagnýtingar þeirri orku er í senn hin mikilvægasta ráðstöfun til atvinnu- og framleiðsluaukningar í landinu og áhrifamikið úrræði til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Að virkjun Jökulsár mundi jafnframt fullnægja raforkuþörf Norðurlands og Austurlands og verða ómetanleg lyftistöng fyrir ýmiss konar iðnað og framleiðslu, sem þarfnast raforku. Að bráðabirgðarannsóknir hafa ótvírætt bent til þess, að umrædd virkjun geti veitt raforku til stóriðju á samkeppnisfæru verði. Fundurinn skorar á Alþ. og ríkisstj. að taka til greina í þessu stórmáli rök þau, sem fram koma í ályktun þessari. Samhliða heitir fundurinn á fólk allt á Norður- og Austurlandi að mynda órjúfandi samstöðu í þessu máli og fylgja því fram til sigurs með fullri einurð og atorku“. Þetta var sú ályktun, sem fundur sýslunefnda og bæjarstjórna og alþm. á Norður- og Austurlandi gerði á Akureyri hinn 8. júli 1962. Vera má, að ég komi aftur að þessu fundarhaldi og því, sem gerðist á þessum fundi, í öðru sambandi, en ályktun fundarins hef ég látið fylgja öðrum röddum um þetta mál, sem fram komu á sínum tíma. Enn líður nokkur tími, og mikið vatn rennur til sjávar, eins og tízka er að orða það um þessar mundir. Þá kom bæjarstjórn Akureyrar saman á fund, og þar var flutt till. um þessi mál, stórvirkjun og stóriðjumál. Flm. þessarar till., eins og hún kom fram í öndverðu í bæjarstjórninni, voru tveir bæjarfulltrúar, kunnir menn þar um slóðir og víðar, Árni Jónsson og Bragi Sigurjónsson. Þessari till. þeirra vísaði bæjarstjórnin á Akureyri til bæjarráðsins, og var gerð nokkur breyting á till. þeirra, að ég ætla, en þegar hún kom þaðan aftur, var hún tekin fyrir á fundi bæjarstjórnar 10. nóv. 1964 og samþ. svo hljóðandi með, að mig minnir, 10 atkv. af 11 í bæjarstjórninni: „Bæjarstjórn Akureyrar lætur í ljós eindreginn áhuga sinn á því, að næsta stórvirkjun fallvatns hér á landi verði staðsett á Norðurlandi, og bendir í því sambandi á áætlanir þær, sem nú nýlega eru fram komnar um virkjun Laxár.“- Það hafði sem sé gerzt á þessum tíma, sem liðinn var, að allýtarlegar viðbótaráætlanir höfðu verið gerðar um virkjun Laxár, svo að hún var einnig komin í þessa mynd um virkjun norðan fjalla. - „Einnig verði stóriðja, sem stofnað verður til í sambandi við orku frá vatnsvirkjun, staðsett við Eyjafjörð. Telur bæjarstjórnin, að með slíkri staðsetningu stórvirkjunar og stóriðju væri unnið að nauðsynlegu jafnvægi í byggð landsins.“ Þetta var samþykkt bæjarstjórnar Akureyrar um þessi mál hinn 10. nóv. 1964. Nú mun ég ekki lesa fleiri af þessum till., ekki láta hér heyrast fleiri raddir frá þeirri hreyfingu, sem hér var um að ræða. En ég var síðast staddur við árið 1964, í nóvember, þegar bæjarstjórn Akureyrar gerði ályktun sína. Nú vil ég enn hverfa nokkuð aftur í tímann, til þess tíma, er ég nefndi áðan, þegar fundur alþm., sýslunefnda og bæjarstjórna var haldinn á Akureyri hinn 8. júlí 1962. Þessi fundur var, eins og ég gat um áðan, til þess boðaður að ræða um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Sérstök undirbúningsnefnd vann að því að undirbúa fundinn, og með hennar vitund og í samráði við hana mættu á fundinum formaður stóriðjunefndar, sem ýmsir fréttu þá nú af í fyrsta sinn, þótt hún hefði reyndar verið skipuð árið áður, að ég ætla, og raforkumálastjóri. Þessir mætu menn fluttu mjög fróðleg erindi í upphafi þessa fundar, en efni þessara erinda kom þorra fundarmanna raunar nokkuð á óvart. Þess hafði verið vænzt, að raforkumálastjóri mundi útlista fyrir mönnum rannsóknir þær, er framkvæmdar höfðu verið samkv. þál. um virkjun Jökulsár á Fjöllum, og að stóriðjunefndarformaðurinn mundi gera mönnum grein fyrir þeim möguleikum, sennilega þó lauslega á þessu stigi, sem hugsanlegir kynnu að vera, a.m.k. fræðilega, til hagnýtingar á orkunni frá Jökulsá í sambandi við iðjuver. En þegar til kom, var efni þessara erinda raunar nokkuð annað. Það var ekki svo ákaflega mikið talað um Jökulsá út af fyrir sig, heldur var þar rætt allt annað og víðtækara mál. Það voru fluttar grg. og lesnar upp margar tölur um samanburð, sem hefði verið gerður af sérfræðingum á því, hvort hagkvæmara væri að virkja Þjórsá eða Jökulsá. Um þetta var raunar ekki verið að spyrja af þeim yfirleitt, sem þennan fund sóttu, þó að auðvitað væri mjög fróðlegt að fá þessar upplýsingar. En af ræðum og upplýsingum þessara fróðu manna kom fram í fyrsta sinn sú ja, nú er vandi að velja orðin, - sú aðferð, sem höfð hefur verið í þessum málum, að draga úr áhuga manna á virkjun á Norðurlandi með því að sýna fram á það með tölum, að einhver önnur virkjun einhvers staðar annars staðar á landinu væri ódýrari. Þessi erindi raforkumálastjórans og stóriðjunefndarformannsins voru flutt á fræðilegum grundvelli, og skal ég ekki setja út á þær tölur og upplýsingat, sem þar lágu fyrir. En á grundvelli þessara erinda og á grundvelli þessara talna hefur alla tíð, síðan þessi erindi voru flutt, verið rekinn af máttarvöldum í þessu máli áróður gegn Dettifossvirkjun eða norðlenzkri virkjun með samanburðarkenningunni, með því að halda því að mönnum, að hvað sem þessum fyrirætlunum um Dettifossvirkjun líði, komi hún ekki til greina, því að önnur virkjun sé ódýrari. Þannig hefur mikill áróður verið rekinn. Ég kem að því nánar síðar. En var það þá svo, að við, sem stóðum að flutningi till. á Alþ. 1959–1961, og þeir, sem komu saman til funda viða norðanlands og austan á þessum árum til þess að gera ályktanir um virkjun Dettifoss, - var það þá svo, að við og þeir hefðum ástæðu til þess að álíta Dettifossvirkjun hagkvæma, aðra en þá, að Einar Benediktsson hafði ort um hana á sínum tíma frægt kvæði og að hann var talinn mesti foss Evrópu? Höfðum við þá ekki aðrar ástæður? Þær ætla ég, að við höfum haft. Ég vil byrja á að segja frá því hér, að árið 1957, áður en menn fóru að togast á um þessi mál, deila um þessi mál, reikna það út, hvort eitt virkjunarfallvatnið væri ódýrara en annað, hafði verið gerð lausleg verkfræðileg athugun um virkjun nokkurra fallvatna hér á landi, af verkfræðingi, sem kunnur er fyrir þekkingu sína og störf, íslenzkum verkfræðingi á vegum raforkumálastjórnarinnar. Þessi áætlun, sem að sjálfsögðu var mjög lausleg og ekki lá mikil vinna á bak við, hafði þann kost, að hún var gerð fyrir þann tíma, er deilur hófust um þessi mál, sem e.t.v. mátti gera ráð fyrir, að hefðu einhver áhrif á það hugarfar, sem til staðar er, þegar að slíkum málum er unnið, á andrúmsloftið, ef svo mætti segja. Þessi athugun fjallaði um, að ég ætla, þrjár virkjanir í Þjórsá og þrjár virkjanir á Norðurlandi, á ákveðnum stöðum. Ein virkjunin var samkv. þessari að vísu svo mjög lauslegu athugun langódýrust á kw. Það var virkjun Dettifoss. Þetta var okkur nokkuð kunnugt um, þegar við fluttum till. okkar hér á Alþ. a.m.k. Árið 1960, eftir að flutt hafði verið fyrri till. um virkjun Dettifoss og hún hafði verið send fjvn. til meðferðar, sendi n. hana, eins og lög gera ráð fyrir, til umsagnar raforkumálastjóra. Umsögn raforkumálastjóra er dags. 6. maí 1960. Um Jökulsá segir þar m.a., að þar hafi nokkur undanfarin ár verið unnið að rannsókn og áætlanagerðum um virkjun Dettifoss og Vigabergsfoss, og svo segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „l. áfanga þessarar áætlanagerðar er lokið og talið, að hann hafi leitt í ljós, að úr Jökulsá megi vinna raforku á svipuðu kostnaðarverði og stóriðjuver svo sem alúminíumverksmiðjur greiða fyrir orkuna viða erlendis.“ Þetta var umsögn raforkumálastjóra í skjali, sem hér er í vörzlu þingsins, á árinu 1960, þegar rannsóknir voru að vísu ekki orðnar eins miklar og nú, en þegar ágreiningur manna um þessi mál í sambandi við stóriðju var heldur ekki til staðar á sama hátt og siðar. En þær rannsóknir, sem raforkumálastjóri talar um og ég gat um áðan í sambandi við Dettifoss, voru athuganir, sem fram fóru á virkjunarskilyrðum Jökulsár snemma á 6. áratug þessarar aldar, þ.e.a.s. nokkru eftir 1950, og voru því í rauninni á undan þeim rannsóknum, sem gerðar voru við Þjórsá. Hefur það þá komið fram síðar, að Dettifoss sé óhagkvæmur til stóriðju? Hefur það komið fram, að við, sem vorum talsmenn þessa máls innan þings og utan, höfum síðar haft ástæðu til þess að endurskoða afstöðu okkar til þessara mála eða réttara sagt, að telja, að leitt hafi verið í ljós, að það sé ekki rétt, sem raforkumálastjóri taldi líklegt hinn 6. maí 1960, að úr Jökulsá megi vinna raforku á svipuðu kostnaðarverði og stóriðjuver svo sem alúminíumverksmiðjur greiða fyrir orkuna víða erlendis? Hefur komið fram síðar, að þetta sé ekki rétt? Vel gæti það verið. Ég segi og veit og segi það eitt, sem ég hygg, að rétt sé, að þetta hafi ekki komið fram. Ég tel ekki, að þetta hafi komið fram, þó að e.t.v. sé hægt að sýna fram á það með tölfræðilegum líkum, að eitthvert annað vatnsfall kunni að vera eitthvað ódýrara í virkjun. Um það hefur aldrei verið nauðsynlegt að spyrja í þessu sambandi, heldur hitt, hvort hið norðlenzka fallvatn væri hentugt til virkjunar. Það hefur lengi verið eitt og annað hugsanlegt, sem kynni að vera ódýrara. Það er ekki það, sem máli skiptir í þessu sambandi. Nú vil ég þá í þessu sambandi nefna það, að í skýrslu stóriðjunefndar, sem birt er á prenti í þeirri skýrslu, sem hæstv. iðnmrh. gaf Alþ. á s.l. vori, er fjallað um þessi mál. Ég ætla að koma að því nánar síðar í öðru sambandi, en aðeins benda á það, að þarna í skýrslu stóriðjunefndarinnar eru reiknuð dæmi, þar sem útkoman er sú, að Dettifossvirkjun sé nokkru dýrari en Þjórsárvirkjun, - ég ætla, að það séu nefnd einhvers staðar 20%, - en jafnframt látið í ljós, að þau ráði ekki úrslitum um það eða þurfi ekki að ráða neinum úrslitum um það, hvar iðjuverið verði reist, - ég kem að því nánar síðar í öðru sambandi. En ég tel rétt og skylt að skýra frá því hér, af því að mér er ekki kunnugt um, að það hafi áður verið gert, að í skýrslu hins ameríska verkfræðifirma, sem raforkumálastjórnin hér hafði til ráðuneytis um þessi stórvirkjunarmál og venjulega er nefnt Harza, er mjög athyglisverð yfirlýsing um þessi mál. Ég hef hér fyrir framan mig - nokkuð stytta að vísu, en samt ekki neitt það stytt, sem hér verður sagt frá, - skýrslu um rannsóknir á virkjun Dettifoss, sem þessi erlendi ráðunautur hefur gert, dags. 1. febr. 1963. Hér hef ég það fyrir framan mig, sem nefnt er niðurstaða skýrslunnar, þar sem ekki eru tilgreindar tölur, - þær hafa verið tilgreindar áður, - heldur efnisleg niðurstaða. Þetta er nú hér á enskri tungu, en í íslenzkri þýðingu, sem mun vera nokkuð nærri lagi, er niðurstaðan sú endursögð í óbeinni ræðu, að hinir erlendu ráðunautar draga þá ályktun af rannsóknum sínum, að Dettifossvirkjun sé tæknilega framkvæmanleg og geti orðið eftirsóknarverð (attractive) frá fjárhagslegu sjónarmiði. Það er sagt, að þessi niðurstaða eigi við, hvort sem um sé að ræða virkjun með þrem eða fjórum vélasamstæðum, (þá er átt við 100 megawött eða 133 megawött) og sé þá gert ráð fyrir, að orkan gangi fyrst og fremst til fyrirhugaðrar stóriðju, og er kunnugt um það þá, við hvað er átt. Síðan segir, að hvorug rafstöðin, þriggja eða fjögurra samstæðna, noti vatnsaflið að fullu og auðvelt sé að auka stöðvaraflið upp úr 133 megawöttum, sem stærri áætlunin fjallar um. Síðan segir, að eftir að hafa kynnt sér vatnsvirkjunarmöguleika á Íslandi, áliti ráðunautamir, að ein eða fleiri virkjanir kunni að vera eitthvað hagstæðari fjárhagslega en Dettifoss þarna er notað orðið somewhat, - eitthvað hagstæðari fjárhagslega en Dettifossvirkjun, en á grundvelli þeirra upplýsinga, sem fyrir liggi, virðist Dettifossvirkjun vera eðlilegasta stórvirkjunarframkvæmd á Norðurlandi miðað við sölu á raforku til stóriðju á sanngjörnu verði - at reasonable rates. Þetta er það, sem máli skiptir í sambandi við Dettifossmálið,og það er tími til kominn, að það komi fram og má þó fleiru við bæta. En ég kem að því síðar. Við, sem stóðum að Dettifosstill. hér á Alþ. á sínum tíma, og þeir, er stóðu að fundarályktununum á Norður- og Austurl., voru ekki að spyrja um það, hvort hugsanleg kynni að vera einhver virkjun hér á Íslandi, sem gæti orðið ódýrari en Dettifossvirkjun. Við vorum að spyrja um það, hvort Dettifossvirkjun væri svo hagkvæm, að í hana ætti að ráðast, hvernig ætti að virkja og til hvers ætti að nota orkuna. Ég álít og kem þá beint að því máli, sem hér liggur fyrir, að af hálfu hæstv. ríkisstj. og stóriðjunefndar hafi frá öndverðu verið hér skakkt að farið, a.m.k. frá sjónarmiði þeirra, sem vildu nota orku fallvatnanna til að leysa að einhverju leyti hið mikla framtíðarvandamál okkar Íslendinga, byggða- og landshlutajafnvægismálið. Hér var snemma tekin upp af þessum aðilum sú stefna, hvort sem hún var rétt eða röng, - að leitast við að fá erlend fyrirtæki til að ráðast í stóriðju hér, og var þá fyrst og fremst hugsað um alúminíumverksmiðju, enda fordæmin frá nágrannaþjóðum, sérstaklega Norðmönnum, í því efni kunn. Hvað átti nú að gera? Hvað áttu nú íslenzk stjórnvöld eða Íslendingar að gera, ef slíkt var í ráði og er þeir höfðu jafnframt áhuga á því að nota vatnsafi sitt í þeim tilgangi, sem ég hef rætt um? Gera sér grein fyrir því, hvort slíkt vatnsafi væri til, og að því stefndi vitanlega rannsóknin á Dettifossi. Síðan,er svo reyndist, að ákveða, hvaða virkjun yrði framkvæmd af hálfu Íslendinga í þessu skyni með iðjuver fyrir augum og í hvaða landshluta iðjuverið yrði reist. Þetta var sú eina aðferð, sem vit var í, ef þannig átti að standa að málum. Þá kæmi það í ljós, hvort skilyrðin væru þannig hér á þeim grundvelli, sem við vildum framkvæma, að útlent fyrirtæki hefði áhuga á því að sinna þeim. Ef það var ekki, þá það. En það er engin aðferð til að koma slíku í kring að hafa sjálfa viðsemjendurna með í ráðum og spyrja þá: Hvar viljið þið helzt vera? Auðvitað segir hvaða alúminíumfyrirtæki sem er: Við viljum helzt vera í grennd við stórborg, stærstu borgina, stærsta þéttbýlisstaðinn, til þess að hafa aðgang að vinnuafli og til þess að þurfa síður að byggja yfir fólkið, sem vinnur í verksmiðjunum. Þannig var farið að hér, en þannig var ekki farið að í Noregi. Í Noregi hefur frá öndverðu verið litið á stofnun þessara iðjuvera, eins og iðjuveranna í Mo í Rana og alúminíumverksmiðjanna nú síðast á Húsnesi, sem aðferð - möguleika, sem sjálfsagt sé að nota til þess að vinna að skipulagningu byggðarinnar, til þess að vinna að því, sem við köllum jafnvægi í byggð landsins. Iðnmrh. Noregs, sem þá var Kjell Holler, að ég ætla, - nokkuð umdeildur maður síðar, - sagði í umr. um Húsnesmálið, með leyfi hæstv. forseta: „Bygging alúminíumverksmiðjunnar er raunverulegur þáttur í viðleitni stjórnarvaldanna til að stuðla að því, að vandamál afskekktra byggðarlaga verði leyst.“ Þetta var, þegar hann lagði fyrir þingið till. um raforkusölusamninginn við Sör-Norge Aluminium. Í skýrslu um orkufrekan iðnað í Noregi, sem ríkisstj. norska lagði fyrir Stórþingið veturinn 1962-1963, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og nú hagar til í atvinnulífi landsins (þ.e.a.s. Noregs), verður að miða efnahagspólitíkina að mjög verulegu leyti við skipulagða uppbyggingu. Þetta er nauðsynlegt til þess að tryggja efnahagslegar framfarir í þeim landshlutum, sem nú standa höllum fæti efnahagslega.“ Á öðrum stað í þessari skýrslu segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við staðsetningu nýrra iðnaðarfyrirtækja verður að taka eðlilegt tillit til þeirra hugmynda, sem uppi eru um framtíðarskipulag landsbyggðarinnar. –Hvordan man tænker sig, at den fremtidige bosetningsstruktur skal være í landet.“ - Og á enn öðrum stað í þessari sömu skýrslu er svo sérstaklega að því vikið, að nýjar alúminíumverksmiðjur og önnur slóriðjuver muni verða staðsett í fámennum og efnahagslega veikum héruðum. Þetta hefur verið stefna Norðmanna í sambandi við þessi mái, og það er langt síðan þeir tóku þessa stefnu, það er langt síðan þeir tóku þá stefnu að vinna skipulega að því að auka jafnvægið milli landshlutanna. Norður-Noregs-áætlun þeirra er gerð skömmu eftir 1950, er orðin um 15 ára gömul, og í staðinn fyrir þau lög eru nú komin önnur lög, sem ná ekki aðeins til Norður-Noregs, heldur eru á breiðara grundvelli. Þannig fóru Norðmenn að og þó að í þeirra landi hafi ýmislegt verið fundið að því, hvernig Húsnesmálin voru rekin, var ekki hægt að segja, að norska stjórnin notaði sér ekki aðstöðu sína til þess að reyna að leysa sín byggðajafnvægismál. Þegar til greina kom að reisa verksmiðjuna í þessum landshluta, voru athugaðir sérstaklega þrír staðir, og Swiss Aluminium, sem þarna átti einnig hlut að máli ásamt frönsku fyrirtæki, sem að nokkru leyti fjármagnaði verksmiðjuna og virkjunina til hennar, þau reiknuðu ekki það út, að það væri ódýrast að byggja í Húsnesi. Nei! Það var miklu ódýrara að byggja annars staðar. En norska stjórnin setti þau skilyrði, að þarna yrði byggt, 100 km frá Bergen og 100 km frá Stavangri, en ekki í nágrenni við þessar borgir. Þau skilyrði settu þeir eða eins og það er orðað - eða því sem næst - í skýrslu um þessi mál í norskum þingtíðindum, að í viðræðum við norsk stjórnvöld féllust hinir erlendu aðilar á að taka tillit til norskra sjónarmiða við staðsetningu verksmiðjunnar. - Hérna er verið að tala um það, að verksmiðja í Straumsvík verði kannske 50 millj. kr. ódýrari heldur en verksmiðja norður á Gáseyri. Ég hygg, að það hafi munað meiru í Noregi. Nú skal ég snúa mér að öðru efni, sem veit að því frv., sem hér liggur fyrir, sem sé því máli, hvernig að því var farið að komast að þeirri niðurstöðu að byggja ekki alúminíumverksmiðju á Norðurlandi, heldur hér í nágrenni við Reykjavík, hvernig það bar að og þá kem ég aftur að því merkilega plaggi, sem ég nefndi hér áðan, sem er skýrsla stóriðjunefndar til ríkisstj., dags. 14. nóv. 1964, sem prentuð er í skýrslu iðnmrh. til Alþ. á s.l. vori. Þar er á bls. 16 fjallað um hugsanlega alúminíumverksmiðju við Eyjafjörð, sem noti orku frá Dettifossi. Þar er gerð grein fyrir því, að gerður hafi verið samanburður á þessum virkjunum, sem birtur sé á fskj. 1 á tilteknum stað, og þar hafi komið í ljós, að orkan frá Dettifossvirkjun afhent við Eyjafjörð yrði dýrari en orkan frá Búrfellsvirkjun afhent við Faxaflóa. Síðan segir í þessari skýrslu stóriðjunefndar orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta þurfti út af fyrir sig ekki að þýða, að Dettifossvirkjun hentaði ekki fyrir alúminíumvinnslu. þó að Þjórsárvirkjun kynni að verða eitthvað ódýrari. Hitt var verra, að eina fyrirtækið, Swiss Aluminium, sem ræddi alúminíumverksmiðju hér af fullri alvöru, taldi sig ekki vilja ráðast í stærri verksmiðju en sem svaraði tæpum 60 megawöttum, þ.e.a.s. 30 þús. tonnum, og vildi ekki skuldbinda sig til að stækka hana innan ákveðins tíma.“ - Swiss Aluminium vildi ekki skuldbinda sig til að stækka verksmiðjuna úr 30 þús. tonnum, a.m.k. ekki innan tiltekins tíma. Síðan segir svo: „Raforkuverðinu frá Dettifossvirkjun, sem til umr. getur komið í þessu sambandi, verður hins vegar ekki náð, nema að virkjunin sé að minnsta kosti 100 megawött, og vegna smæðar hins almenna raforkumarkaðar fyrir norðan var hér um að ræða meira vandamál en talið var leysanlegt.“ Hér endar tilvilnunin. Sem sé, það, að raforkan frá Dettifossi væri eitthvað lítils háttar dýrari en frá Þjórsá, segir stóriðjunefnd sjálf, þurfti ekki að þýða það, að ekki væri hægt að staðsetja alúminíumverksmiðjuna við Eyjafjörð og nota orku frá Dettifossi. En „hitt var verra,“ og það var aðalatriðið, verksmiðjan mátti undir engum kringumstæðum vera stærri en 30 þús. tonn. Hún þurfti ekki nema 60 megawött. Þá voru afgangs 40-70 megawött frá Dettifossi eða rúm 70 megawött, ef framkvæmd var 133 megawatta virkjun. Það var enginn markaður fyrir þá orku norðanlands og austan, að dómi stóriðjunefndar, og má til sanns vegar færa, að það var ekki sjáanlegt á stundinni, að hann væri til staðar. Kannske væri hægt að finna þann markað, ef vel væri leitað. Nú, með þessari upplýsingu og þessari rökfærslu var norðlenzka virkjunin dæmd úr leik, 14. nóv. 1964. Ekki vegna mismunarins á orkuverðinu, heldur vegna þess, að verksmiðjan væri ekki nema 30 þús. tonn og að orkan úr Dettifossi væri svo mikil, - afgangsorkan frá verksmiðjunni svo mikil, að ekki væri hægt að koma henni út í þeim landshlutum. Nú gerist nýr þáttur þessa máls, mjög svo fróðlegur þáttur. Mér þykir freistandi að rekja þann þátt frá öndverðu og hvenær þess fyrst varð vart, að sú hugmynd væri að fæðast, sem þessi þáttur fjallar um. Ég mun þó ekki gera það hér af ýmsum ástæðum. En það er skemmst frá því að segja, að upp kemur áhugi fyrir því, að þó að stjórnarvöldin neyðist til þess að virkja við Búrfell, af því að verksmiðjan sé ekki stærri en þetta, þá verði þau samt að gera eitthvað fyrir þessa hreyfingu, þessa norðlenzku og austfirzku hreyfingu, sem ég hef verið að gefa þm. tækifæri til að kynnast hér í kvöld, þó að raddirnar þaðan séu þriggja, fjögurra ára. - Raddir fortíðarinnar eru líka fróðlegar, ekki síður en okkar raddir. - Það varð sem sé þrátt fyrir allt að gera eitthvað fyrir þá, sem þessar raddir komu frá, þá er farið að ræða um að virkja við Búrfell, af því að hér syðra sé markaðurinn nægur fyrir orkuna. Þá er farið að tengja saman lausnina á raforkuskortinum hér fyrir sunnan og þetta stóriðjumál. En jafnframt eru ýmsir málsmetandi menn farnir að skrifa í blöðin og láta hafa eftir sér um það eitt og annað í blöðum og útvarpi, að það verði að vísu að virkja við Búrfell, en því miður ekki hægt að láta það ettir Norðlendingum og Austfirðingum að virkja Dettifoss, en til sé ný leið í þessu máli. Hún sé sú, að leggja háspennulínu, um 200 km langa að vísu, frá Búrfelli norður á milli jökla og um háfjöllin niður í botn Eyjafjarðar og svo út á Gáseyri og byggja alúminíumverksmiðjuna á Gáseyri eigi að síður, þó að virkjað sé við Búrfell. Tæknileg framför! Þetta hefði alls ekki verið mögulegt fyrir 5–10 árum, óhugsandi þá, sögðu menn, en nú var þetta sennilega hægt. Að þessu er vikið í skýrslu stóriðjunefndar á bls. 17. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki þarf þó þar með að slá því föstu, að verksmiðjan yrði að vera staðsett á Suðurlandi, og hefur n. látið rannsaka mjög rækilega, hver kostnaðurinn yrði af því að leggja háspennulínu með mikilli flutningsgetu til Eyjafjarðar og staðsetja verksmiðjuna þar. Því miður er niðurstaðan ekki hagstæð.“ Ekki var hún þó á þessum tíma talin þannig, að þetta mál væri lagt á hilluna. Ég hef ástæðu til þess að gera aths. við það orðalag, sem þarna kemur fram og ég reyndar las með athygli á sínum tíma, þar sem segir, að nefndin hafi látið rannsaka „mjög rækilega“, hver kostnaður yrði við þessa línu. Þegar ég tók sæti í svokallaðri þmn., spurðist ég fyrir um það hjá mönnum, sem það áttu að vita, hversu rækileg kostnaðaráætlunin mundi vera, spurðist sérstaklega fyrir um það, hvort gengið hefði verið á línustæðið og það athugað. Mér var þá tjáð, að þetta mundi hafa verið gert á korti, en þarna hefði nú kannske verið ofmælt og yrði að rannsaka línustæðið mjög rækilega. Svo var reiknað og reiknað af ýmsum aðilum. Það er búið að reikna gífurlega mikið á þessum árum og kemur sér sjálfsagt vel, að nú er farið að reikna í vélum hér á landi og með rafmagni. Það var reiknað og reiknað það sem eftir var af árinu 1964, þegar skýrsla stóriðjunefndar var gerð, óg fram á árið 1965. Og svo kom niðurstaðan: Að þessi leið væri of dýr. - Hún var of dýr og kom raunar ekki mjög á óvart. Hins vegar held ég, að ekki hafi farið fram neinar viðbótarrannsóknir á línustæðinu, heldur hafi þetta verið nánar rannsakað á kortinu. Mér fannst nú alltaf, að þessi leið væri athyglisverð, en ýmsum þar nyrðra fannst fátt um. Þeim þótti Dettifosshugmyndirnar fá kaldar viðtökur og kölluðu þessa fyrirhuguðu línu „náðarspena“ að sunnan, sem lýsir nokkuð hugarfari vonsvikinna manna, sem höfðu treyst því, að þeirra hagsmuna yrði gætt. Þá var ekki eflir nema einn kostur. Verksmiðjan varð að vera sunnan fjalla. Einhverjir höfðu einhvern tíma stungið upp á því, að hún yrði í Þorlákshöfn. Það varð nú ekki, og henni var ákveðinn staður í Straumsvík, hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem 100 þús. búa af þessum 190 þús., sem í landinu lifa. Þetta var búið og gert, þegar hæstv. iðnmrh. gaf sína skýrslu. Svo gerðust allt í einu mjög undarleg tíðindi. Allt í einu kom frétt um það, að Swiss Aluminium hefði sett það skilyrði fyrir samningum, að verksmiðjan yrði 60 þús. tonn. Já, svona getur margt breytzt á skömmum tíma. Hin rökrétta ályktun af þessari breytingu hefði kannske átt að vera sú, að hæstv. iðnmrh. hefði tekið upp nýja samninga við Swiss Aluminium um verksmiðju fyrir norðan, því að stærðin var þá orðin mátuleg fyrir Norðurlandsvirkjun. Í stað þess höfum við nú hér fyrir framan okkur þetta frv. Ég vil geta þess, af því að hv. þm. er kunnugt um það, að ég starfaði um tíma í svonefndri þmn. um þessi mál, sem tilnefnd var af þingflokkum skv. ósk. hæstv. iðnmrh., án þess að vera skipuð til þess. Hún starfaði sem viðræðunefnd, eins og það hefur verið skýrt. Vegna þess að ég starfaði nokkra mánuði í þessari nefnd, vil ég geta um það hér, að á þeim tíma lét ég koma fram í nefndinni mín sjónarmið á því, hvernig vinna ætti að þessum málum, sem, eins og á stóð, máttu kannske frekar teljast sjónarmið um það, hvernig í öndverðu hefði átt að taka upp þessi mál. Ég endurtek það, sem ég hef áður sagt, að í mínum augum hefur öll þessi reikningskúnst undanfarinna ára til þess að sýna samanburð á kostnaðinum við að virkja Þjórsá við Búrfell og Dettifoss verið að ófyrirsynju, en þessir reikningar hafa verið notaðir af stjórnmálamönnum sem áróður gegn norðlenzkri virkjun. En það, sem máli skipti, var það, í sambandi við okkar mál fyrir norðan, hvort það var hagkvæmt að virkja Dettifoss og hvaða möguleikar voru í sambandi við hann. Ég geri ráð fyrir því, að hér syðra, eins og ég vék að áðan, hafi menn út af fyrir sig nóg með orkuna úr Þjórsá að gera, og ég er ekki einn um þá skoðun. Ég hef heyrt hana hjá ýmsum hér í þessum umr. Ég tel þess vegna ekki ómaksins vert, enda ekki stund né staður til þess nú að vera að rökræða þennan tölulega samanburð frá undanförnum árum, en hann er ekki aðeins að ófyrirsynju gerður, heldur hefur hann mjög takmarkað gildi. Ef síðar hér í umr. verður vikið að þessum samanburðartölum, vil ég leyfa mér að benda á það í því sambandi, að við Búrfell hefur, - og ég er ekki að setja neitt út á það, - allt fram á þennan dag verið unnið að því af kappi og fjármunum til þess varið að leita hinna ódýrustu virkjunarleiða. Dettifossáætlunin er gerð árið 1962 og dags., eins og ég sagði áðan, í byrjun ársins 1963. Síðan hafa þau viðfangsefni, sem þar eru til staðar, ekki verið skoðuð, svo að mér sé kunnugt, og engar nýjar áætlanir gerðar. Ég hef á sínum tíma blaðað dálítið í gegnum þau plögg, sem fyrir liggja um þá rannsókn og þá áætlunargerð, og hef þau nú í huga, þó að þau hafi ekki verið skoðuð sem skyldi. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan og hef áður að vikið, og bið menn að minnast þess, sem áhuga hafa á þessari hlið málsins, hvernig áætluninni um Þjórsárvirkjun við Búrfell var beitt til að kveða niður áform manna og óskir í sambandi við norðlenzka virkjun til stuðnings jákvæðri stefnu í efnahagsmálum landshlutanna. Ég hef enga löngun til þess að gera lítið úr hinum miklu virkjunarmöguleikum í Þjórsá, enda væri það undarlegt að gera slíkt, og sannarlega óska ég þess, að þær virkjunarframkvæmdir megi blessast, sem þar eru á prjónunum. En það ætla ég, að muni koma í ljós, þó að síðar verði, að ekki hafa menn haft ráð á að gera samanburðinn svo nákvæman sem hann var gerður á sínum tíma, til að hnekkja áhugamáli Norðlendinga og Austfirðinga. Þó að ég viti það vel, að staða mín sé tæp sem leikmanns á þessu sviði og viðurkenni það að sjálfsögðu, þá hef ég leyft mér að hafa þá skoðun, að þar hafi verið reiknað og rannsakað meira af kappi en forsjá, en miklu skiptir í slíkum tilfellum, hvað tekið er til rannsóknar og hvaða reikningsdæmi til úrlausnar, þó að bæði rannsóknarefni og reikningsdæmi séu gerð rétt skil og samvizkusamlega, sem ég efast ekki um, að gert hafi verið. En ég kem að þessu aftur, hvers vegna ég tel samanburðinn á milli Búrfells og Dettifoss svo lítils virði. Það er af því, og ég vék að því áðan, að ég hefði blaðað nokkuð í gegnum gögn í þessu máli, að ég þykist geta fullyrt það, þó að ég hafi ekki sérþekkingu, að við Dettifoss hefði verið hægt að finna ódýrari virkjunarleið en þá, sem valin var, og það er ekkert undarlegt. Allar áætlanirnar við Dettifoss og rannsóknir í sambandi við þær eru gerðar skv. lauslegu plani, sem gert var af útlendum manni einhvern tíma fyrir 1960 og unnið í samræmi við það, að ég ætla, í aðalatriðum. Hér voru ekki kannaðir til hlítar allir möguleikar og það er ekkert óeðlilegt, t.d. er fallhæð Jökulsár á þessum stað ekki fullnýtt í Dettifossáætluninni af vissum ástæðum, sem ekki er tími til að skýra hér. Hv. þm. fara nærri um það, hvað slíkt getur þýtt. Það er tvennt, sem máli skiptir við virkjun vatnsfalls til að fá sem mest út úr aflinu, magn vatnsins og fallhæðin. Ég tel, að það hefði átt að halda áfram þessari rannsókn 1963 og síðar, og ég lét það koma fram á sínum tíma í þingmannanefndinni. Ég nefni þetta ekki vegna þess, að ég álíti, að þessi samanburður milli fallvatnanna skipti máli, heldur í sambandi við sjálft málið, sem ég hef varið nokkrum tíma til að ræða hér í kvöld, möguleikana á virkjun Dettifoss. En þess vegna hef ég rætt þennan þátt, að mér þykir hann eiga að koma inn í heildarmyndina, sem dregin er upp af því máli, sem fyrir liggur, áður en það fer í n. og afstaða verður tekin til þess hér á Alþ. Mér þykir þarflaust að greina frá því hér í heild, hvað mér finnst athugavert við samninga við fyrirtækið Swiss Aluminium Ltd., sem undirritaðir hafa verið, eða að hve miklu leyti ég get tekið undir þá gagnrýni, sem fram hefur komið. En þó ekki hefði annað verið, þá nægir það mér til andstöðu við þetta frv., að með því, ef samþykkt yrði, væri verið að stórauka þann vanda í byggðajafnvægismálinu, sem fyrir var meiri en nógur. Jafnvel frá höfuðstað Norðurlands, Akureyri, er nú þau tíðindi að segja, sem ég ætla, að rétt séu, að árið sem leið er þessi næststærsti bær landsins fjarri því að halda sinni eðlilegu fólksfjölgun, þrátt fyrir innflutning úr hinum fámennu byggðum. Má vera, að hin yfirlýsta stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli hafi þegar á því ári verið farin að freista einhverra til suðurgöngu. Um það verður ekki dæmt hér. Menn verða við íhugun þessa máls að gera sér grein fyrir því, að aðdráttarafl hinnar fyrirhuguðu stóriðju, sem hér er um að ræða, og það, sem í kringum hana verður, mun reynast meira en fólksfjöldinn, sem þar vinnur, gefur tilefni til að álykta. Svo nýstárleg er þessi atvinnustofnun og hin sérstæða þörf hennar fyrir tæknimenntaða menn eða tækniþjálfaða á ýmsum sviðum og svo mörg tækifæri munu skapast í sambandi við tilveru hennar og starf. Enga nauðsyn ber til stofnunar slíks fyrirtækis á þessum stað, en víða mun það gera þröngt fyrir dyrum. Sumir kunna að segja: Þessi verksmiðja eða önnur slík hefði einnig getað skapað erfiðleika, þó að staðsett hefði verið á Norðurlandi. Einnig þar hefði hún dregið til sín fólk, munu menn segja. Veit ég það, Sveinki, var einu sinni sagt, og það get ég nú sagt við þessu. En við Norðlendingar erum margir þeirrar skoðunar, að heppilegra sé, að fólk, sem ella flytur suður í verðandi stórborg, staðnæmist á Akureyri eða einhverjum öðrum stað á Norðurlandi. Hitt hef ég svo alitaf álitið, að æskilegt væri, ef til kæmi, að um fleiri og minni nýjar atvinnustöðvar væri að ræða norðanlands og austan, sem hagnýttu orkuna frá norðlenzku fallvatni, ef virkjað væri, og þannig hefði ég viljað haga undirbúningi málsins, að stefnt væri að slíku, sem og almennri rafvæðingu og hagnýtingu margs konar almennra möguleika til orkunotkunar í þessum landshlutum. Ég veit, að það er búið að verja mikilli vinnu og nokkrum fjármunum til að undirbúa þá samninga, sem hér liggja fyrir um alúminíum- eða álverksmiðju í Straumsvík. Ég dreg ekki í efa, að hæstv. ráðh. og hans menn, sem hér hafa að unnið, telja sig hafa verið að vinna þarft verk, en sjá þar þó sennilega nokkur missmiði á. M.a. þau missmíði að hafa kvatt til samstarfs menn með önnur sjónarmið og varla sýnt lit á að virða þeirra vilja eða hafa þeirra ráð. Ég segi það enn, að þeir muni sennilega sjá þar einhver missmíði á, og á það bendir líka sú staðreynd, að hið nýja frv. um atvinnujöfnunarsjóð kemur fram hér á þingi samtímis þessu frv. Þetta frv. um atvinnujöfnunarsjóð, þó að gallað sé og skammt gangi, hefði verið til töluverðra bóta eitt út af fyrir sig. En séu þessi tvö frv., Straumsvíkurverksmiðjan og atvinnujöfnunarsjóðurinn, tekin saman, plús og mínus, var miklu betur heima setið en af stað farið í sambandi við hið mikilvæga byggðajafnvægísmál þjóðarinnar. Marga heyri ég nú segja: Miklu, miklu heldur engan atvinnujöfnunarsjóð á borð við þann, sem hér er boðinn, ef þessi böggull þarf að fylgja skammrifinu, sem eyðileggur áhrif hans og miklu meira en það, ef að líkum lætur. Eins og ég hef áður sagt, ætla ég ekki að telja upp eða ræða að ráði þá ágalla, sem mér finnst vera á samningsgerðinni við Swiss Aluminium, aðra en þann megingalla, sem ég hef þegar gert að umtalsefni. Ég hef reynt eftir föngum að kynna mér þá samninga, sem Norðmenn hafa gert við sama fyrirtæki eða gerðu fyrir fáum árum, og sýnist mér þar vera allverulegur munur á, þó að sumt, sem frétzt hafði, að í norsku samningunum stæði, kunni að vera á misskilningi byggt. Það er að bera í bakkafullan lækinn, að ég ræði þau samningsatriði, sem aðrir munu einkum ræða. Þó að ég hafi nefnt nokkrar tölur í þessari ræðu, að vísu ekki margar og færri en aðrir, geri ég ekki kröfu til þess að vera talinn til reikningsglöggra manna, og varðandi hina æðri talnafræði er ég vanur að taka reiknimeistara trúanlega og reiknivélar þeirra. En út af þeim reikningum ýmsum, sem hér koma fram í þessari grg., vil ég aðeins segja það, að síðan ég komst í kynni við útreikninga frá 19. öld um hinn ævintýralega vöxt einseyringsins, sem menn þá sýndu fram á, mjög reikningsglöggir menn, þegar ekki var verðbólga, - síðan ég komst í kynni við þetta, hef ég alltaf haft ótrú á því, sem kalla má reiknispár langt fram í tímann, að því er fjármuni varðar. Nú hef ég í þessum umræðum heyrt, að grundvöllur reiknispárinnar við Búrfell sé, eins og hraunin þar eystra, lekur nokkuð og ótraustur, og um það hafði ég þegar nokkurt hugboð, þegar mér voru fengnir slíkir reikningar í nefndinni í fyrra. Mér þykir orkuverðiðlágt,og mér þykja Þjórsárísar ískyggilegir eins og fleirum. Og þá verður mér ósjálfrátt hugsað til þess, að Jökulsá á Fjöllum er nú ísi lögð ofan fossa og streymir þar fram sem nokkurn veginn tær og jafnstreym lindá undir íshellunni. Samt var, að ég ætla, í áætluninni um Dettifoss gert ráð fyrir ísvandamálum þá, en þau voru þó órannsökuð. Nú er því mjög á lofti haldið og haft eftir hr. Meyer, forstjóra frá Sviss, sem hér var, að rafmagnsverð muni bráðum lækka vegna kjarnorkunnar. Þá minnist ég þess, að er ég var í þingmannanefndinni í fyrra, fengum við í hendur bók eina, mikla og vandaða, um starfsemi hins margnefnda alúmínfyrirtækis, sem hér er á dagskrá. Þetta var ný bók, samin á vegum fyrirtækisins sjálfs. Þar slóð það, að ég ælla, skýrum stöfum á tiltekinni blaðsíðu, sem ég man, að orkuverð muni verða hækkandi hjá þeim verksmiðjum, sem reistar verði. Og mun það ekki verða svo fyrst um sinn, að kjarnorkunni sé varlega treystandi til að þjóna atvinnulífi manna og örygginu verði þar að minnsta kosti nokkuð áfátt fyrst um sinn? Ég er svo raunar þeirrar skoðunar, að framkvæmdir af því tagi, sem hér er um að ræða í þessu frv., séu varla tímabærar hér á landi eins og nú stendur á um verðbólgu, stjórnarfar og fleira. Á þetta fyrst og fremst við hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem vinnuaflsskortur hefur þegar sagt til sín, en að líkindum einnig annars staðar í landinu. Ég lýk nú máli mínu. En ég mun, þegar þar að kemur, stuðla að því með atkv. mínu, að frv. það, sem hér liggur fyrir, verði fellt, og í þeirri von, að þegar það er úr sögunni, verði hægt að taka upp nýja athugun á möguleikum til að hagnýta orku fallvatnanna í þágu þjóðarinnar með þeirri fyrirhyggju, sem í hag kemur um langa framtíð og á heilbrigðum grundvelli.



Herra forseti. Landbn. þessarar hv. d. hefur fengið til meðferðar frv. til I. um heimild handa ríkisstj. til að selja Hveragerðishreppi hluta úr landi ríkisjarðarinnar Vorsabæjar og um eignarnámsheimild á lóðum og erfðafesturéttindum, sem er komið frá Ed. á þskj. 224. Frv. er flutt af landbn. hv. Ed. að beiðni landbrh. eftir ósk hreppsnefndarinnar í Hveragerðishreppi. Við meðferð málsins í Ed. voru gerðar smávægilegar breytingar eða viðaukar á 1. og 3. gr. frv., svo sem sjá má af þskj. nr. 360. Hveragerði er ört vaxandi þorp með ótakmarkaða möguleika til atvinnurekstrar vegna hinnar miklu jarðhitaorku í nágrenninu, og er því nauðsynlegt að af framsýni sé unnið þar að skipulagsmálum og öðrum málum, sem til almenningsheilla horfa. Á undanförnum áratugum hefur töluvert af lóðum í Hveragerðishreppi verið selt eða leigt á erfðafestu, og er því farið fram á heimild til að taka lóðir þessar og erfðafesturéttindi eignarnámi, ef þurfa þykir vegna skipulagsins. Það er viðurkennt, m.a. með lagasetningu um aðstoð við bæjarfélög og þorp til að kaupa lönd innan marka sinna, sbr. lög nr. 41 1963, að vegna skipulagsmála og almenningsþarfa sé nauðsynlegt, að bæjar- og sveitarstjórnir hafi fullan umráðarétt yfir þeim lóðum og löndum, sem á hverjum tíma eru ætluð til bygginga og annarrar mannvirkjagerðar og þær geti með nokkurri framsýni unnið að heildarskipulagi byggðanna. Með tilliti til þess og einnig því, að Alþ. hefur áður veitt heimild til að selja bæði Eyrarbakkahreppi og Stokkseyrarhreppi öll lönd ríkissjóðs innan þeirra hreppa, mælir landbn. þessarar hv. d. með því, að frv. á þskj. 360 verði samþ. og að l. gert.