Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Á dagskrá segir, að frv. heiti Fjárhagsaðstoð til barna og unglinga til skólagöngu. Þetta er nokkur stytting á heiti frv., og sé ég því ástæðu til að rifja upp, hvað frv. heitir, svo sem ég gaf því nafn, þ. e. Fjárhagsaðstoð ríkisins til að jafna aðstöðu barna og ungmenna til skólagöngu og menntunar. Í sjálfu sér er þetta mál í eðli sínu þannig, að óþarft er að flytja fyrir því langa framsögu því til túlkunar. Ég held, að þegar athygli hefur verið vakin á efnisatriðum þessa frv., liggi málið augljóslega fyrir sérhverjum þm. Ég skal því ekki halda langa framsöguræðu fyrir málinu, tel það ekki svara tilgangi. Efni frv. er í raun og veru það, að þjóðfélagið komi og rétti hjálpandi hönd til þess að jafna að einhverju leyti þann reginaðstöðumun foreldra að geta haft börn sín á eigin heimili á allri skólagöngu þeirra, allt frá barnaskóla og upp í menntaskóla, eða þá hins vegar að verða að kosta börnin og unglingana að heiman að meira eða minna leyti á allri skólagöngu þeirra. Það þarf ekki að minna á, hvílíkur reginmunur það er fyrir foreldrana í sveitum landsins t. d., sem verða að kosta börn sín í gegnum allt barnaskólastigið víðs fjarri heimilinu í heimavistarskóla, og verði um framhaldsnám að ræða, þá í gegnum unglinga- og gagnfræðaskólastigið og í ýmsa sérskóla og þá algerlega á menntaskólastiginu einnig. Eða þá t. d. foreldrar og börn, sem uppalast í Akureyrarkaupstað eða í Reykjavík, þar sem heimanganga frá heimilinu byrjar með 1. bekk barnaskóla og endar ekki, fyrr en námi er lokið í menntaskóla og stúdentsprófi er lokið. Vissulega er kostnaður við að koma nemendunum áfram á námsbrautinni í þessum kaupstöðum, sem ég nefndi, og öðrum, sem líka aðstöðu hafa, en það er allt annars eðlis og miklu viðráðanlegra mál heldur en í sveitum landsins, þar sem ráðstafa verður börnunum út af heimili að meira eða minna leyti á allri námsbrautinni. Það er þessi reginmunur, sem frv. fjallar um. Það er ekki ætlun mín með þessu frv. að bæta þennan aðstöðumun að fullu, en ég tel alveg nauðsynlegt, að þjóðfélagið hjálpi til þess að draga úr þessum stórkostlega aðstöðumun, því að af honum sprettur alvarlegt þjóðfélagsranglæti, sem a. m. k. síðar meir hlýtur að bitna á þjóðfélaginu sjálfu, ef ekki er komið í veg fyrir afleiðingar þessa misréttis. Ég segi það í grg., að þetta ranglæti hafi að vísu lengi ríkt, og vissulega er það rétt, þessi aðstöðumunur er ekki nýtilkominn, en aðstæður hafa nú breytzt svo, að þetta mál er orðið ekki aðeins lítt viðráðanlegt, heldur í mjög mörgum tilfeilum óviðráðanlegt fátækum heimilum i landinu. Það, sem veldur því, að málið hefur nú tekið á sig alvarlegri mynd en áður, er einkum tvennt, og má þó vera, að fleira komi til. Það er í fyrsta lagi, að mjög hafa dregizt saman almennar tekjur fólks i landinu. Á ég þar ekki sízt við launastéttirnar. Í hraðvaxandi dýrtíð hefur kaupmáttur launanna farið síminnkandi. Þetta stóra mál hefur því af þeim sökum orðið illviðráðanlegra mörgum heimilum. Hin orsökin til þess, að málið hefur nú tekið á sig alvarlegri mynd en áður, er sá reginmunur, sem orðinn er á möguleikum ungs fólks til að afla sér tekna í sumarleyfunum og taka þannig þátt að meira eða minna leyti sjálf í að leysa þennan fjárhagsvanda, sem hér er um að ræða. Nú er svo komið víða, að unga fólkið á ekki kost á sumaratvinnu og er í hópi atvinnuleysingja yfir sumartímann og öðlast þannig enga möguleika til þess að vera þátttakandi í að bera þessa byrði sjálf. En í öðrum tilfellum hefur aftur mjög dregið úr sumartekjumöguleikum ungs fólk, og þarf ekki að fjölyrða um þessa staðreynd. Það er því hvort tveggja, að heimilinu og unga fólkinu sjálfu er nú torveldara en áður að leysa þennan vanda, og það er þess vegna, sem málið hefur tekið á sig þá alvarlegu mynd, sem ég reyni að túlka í þessu frv. Það má kannske um það deila, hvernig þjóðfélaginu beri að koma hér til aðstoðar, en þó hygg ég, að það sé ekkert aðalatriði. Það er í fyrsta lagi hægt að spyrja: Getur þjóðfélagið ekki hummað þetta fram af sér, látið þetta mál sem sér óviðkomandi og aðhafzt ekkert? Ég held, að af þeim rökum, sem ég hef þegar fært fram, sé það ekki fær leið, nema því aðeins að þjóðfélagið vilji þá taka afleiðingum af því, að menntun verði sérréttindi efnafólks á Íslandi. En því trúi ég ekki. Það hefði mátt hugsa sér það, að lagaákvæði yrðu sett um, að þjóðfélagið bæri ákveðinn hundraðshluta af kostnaði, sem leiðir af ráðstöfun barna og unglinga af heimilunum til náms, hvort sem væri á barnaskólastigi, framhaldsskólastigi eða menntaskólastigi, og borgaði þannig vissan hluta af þessum kostnaði, en hér væri um mjög erfiða framkvæmd sjálfsagt að ræða, og þess vegna hvarf ég ekki að því ráði að leggja til, þó segja mætti, að það væri kannske réttlátasta lausnin, að þjóðfélagið t. d. taki að sér að borga helming af þessum aukakostnaði eða 75% eða eitthvað slíkt, en ætla ungmennum og heimilunum að bera ákveðinn hundraðshluta á móti. Ég hef því staðnæmzt við þá úrlausn, að þjóðfélagið kæmi hér hjálpandi til með ákveðinni fjárupphæð á nemanda, sem í heimavistarskóla þarf að dveljast, og taki þannig þátt í þessum kostnaði með ákveðinni upphæð, en það er svo byrði, sem leggst á heimilin og ungmennin, sem heimavistarkostnaðurinn er umfram þetta hverju sinni. Mér hefur ekki unnizt tími til að afla mér upplýsinga um, hve margt það fólk er, sem í heimavistarskólum landsins dvelst, sem þarna þyrfti að njóta fjárhagsaðstoðar, en það ætti að vera auðvelt að fá vitneskju um það, hve mikill hluti af æskulýð landsins gengur í heimangönguskóla og hve mikill hluti í heimavistarskóla, og kanna þetta mál nákvæmar. Það ætti að vera auðvelt verk fyrir fræðslumálastjórnina og því auðvelt fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar, að fá upplýsingar um þetta, sem ég tei að vísu alveg nauðsynlegt, að gert sé. En þó að framkvæmd þessa frv. kynni að kosta ríkissjóð 5–10 millj. kr., þá hika ég ekki við að fullyrða, að vandamálið er svo alvarlegs eðlis og snertir þjóðfélagið í svo ríkum mæli, að ég tel, að þeim 5–10 millj. kr. væri vel varið, því að það væri í senn lausn á menningarlegu vandamáli og afstýrði þjóðfélagslegu ranglæti. Ég vék að því áðan, að það hefði verið menningarleg hefð hér á landi og metnaður Íslendinga að halda svo á menntunar- og menningaraðstöðu í landinu, að það yrðu ekki sérréttindi stórefnafólks og ekki heldur háð því, hvar fólk hefði valið sér búsetu á landinu, að afla sér menntunar. Ég held, að það sé stóra atriðið í þessu máli, að frá þessari góðu menningarhefð megum við ekki víkja og ekki láta hrekjast frá henni heldur. Það á að jafna sem bezt aðstöðu fólks til skólagöngu og menntunar í landinu, en aðstöðumunurinn er nú, við þær aðstæður, sem nú ríkja, meiri en nokkru sinni áður, og þess vegna er málið orðið vandamál. Það eru til margar frásagnir af því, hvernig það hefur snortið ungmennin að sjá námsbrautina lokast. Það þekkja allir hv. alþm. söguna af Stephan G. Stephansson skáldi, þegar hann sat norður í Skagafirði milli þúfna og horfði á Reykjavikursveinana ríða í fylkingu suður. En efnahagur hans og heimilisaðstæður voru þannig, að hann gat ekki slegizt í förina með þeim. Það er enginn vafi á því, að íslenzkt þjóðfélag hefur á undanförnum áratugum og öldum misst af mörgu góðu mannsefni við það, að honum hefur verið synjað um menningaraðstöðu, menntunaraðstöðu. Það eru fleiri þó en ungmennin sjálf, sem rennur það til rifja, að efnismaður eða efnisstúlka eru stöðvuð á eðlilegri og æskilegri námsbraut. Það snertir foreldrana átakanlega, það er mér kunnugt um. Þetta er oft meginástæðan til þess, að foreldrar rifa sig upp úr heimkynnum sínum og flytjast búferlaflutningi til þeirra staða, sem bezta aðstöðu veita til menntunar börnum og ungmennum, og er það ekki æskilegt, að fólk neyðist til slíkra búferlaflutninga af þeim ástæðum. Eins er það með skólamennina sjálfa, sem fylgjast með ungmennunum. Það kemur oft átakanlega við þá að vita, að þessi eða hinn efnisnemandinn verður að stöðvast á námsbraut sinni af efnahagslegum og landfræðilegum ástæðum. Ég vænti þess, að útskýringa, frekar en ég hef nú haft uppi um málið, sé ekki þörf. Þegar allra athygli hefur verið vakin á því, þá veit ég, að þetta vandamál er öllum hv. alþm. kunnugt og þeir skilja það til fulls, og ég geta varla trúað því, að afstaða þeirra til málsins sé mikið á annan veg en sú afstaða, sem ég hef hér túlkað. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til hv. menntmn., þegar umr. er lokið.



Herra forseti. Í þessu frv. er hreyft mjög athyglisverðu máli, máli, sem ég hika ekki við að kalla stórmál. Það viðfangsefni, sem fjallað er um í þessu frv., hefur verið til athugunar hjá ríkisstj. nú um nokkurt skeið. Á s. l. sumri hefur menntmrn. látið fram fara mjög rækilega könnun á staðreyndum, sem varða þetta mál, aflað sér mjög víðtækra upplýsinga, sem eiga að geta orðið Alþ. og ríkisstj. æskileg, ég vil segja nauðsynleg leiðbeining, þegar að því kemur, að tekin verður ákvörðun um, með hverjum hætti verður snúizt gegn þeim vanda, sem liggur að baki flutningi þessa frv. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði í framsöguræðu sinni, að þær þjóðfélagsbreytingar, sem átt hafa og eiga sér stað á Íslandi á undanförnum áratugum, en þó alveg sérstaklega á síðasta áratug, gera sérstakar ráðstafanir nauðsynlegar í því skyni að jafna aðstöðumun unglinga úr dreifbýli og þéttbýli til þess að fá að njóta þeirrar menntunar, sem hugur þeirra stendur til. Það mætti einnig orða það þannig, að þjóðfélagsþróunin hafi leitt í ljós nauðsyn þjóðfélagsátaks til þess að auðvelda foreldrum í dreifbýli að koma börnum sínum til þeirra mennta, sem hugur þeirra stendur til til jafns við foreldra í þéttbýli. Hv. þm. tók þannig til orða, að nauðsyn sé á því, að þjóðfélagið jafni að einhverju leyti þann aðstöðumun, sem er milli foreldra í sveitum og kaupstöðum, og hann tók einnig þannig til orða, að æskilegt væri, að þjóðfélagið hjálpi til að bæta úr því misrétti, sem nú ríkti, en tók jafnframt fram, að það ranglæti, svo að ég noti enn hans orð, sem hér sé um að ræða og hér ríki, hafi ríkt mjög lengi. Vegna þess að hann rakti orsakir þessa vandamáls nokkuð frá sínu sjónarmiði, þá vildi ég leyfa mér að bæta við um það nokkrum örstuttum hugleiðingum. Orsakir þess, að um vaxandi vanda í þessum efnum hefur verið að ræða á undanförnum áratugum og þá sérstaklega á undanförnum áratug, eru að mínu viti fyrst og fremst þrjár, og ég vona, að þær verði allar skiljanlegar og um efni þeirra geti allir verið sammála, að þar sé um rétt mat að ræða, ef menn hugsa málið ofan í kjölinn. Í fyrsta lagi er um það að ræða, að efnahagur fólks hefur farið mjög batnandi á undanförnum áratugum og þá ekki hvað sízt á undanförnum áratug, ef frá eru talin þau tímabundnu efnahagsvandræði, sem að Íslendingum hafa steðjað nú á tveimur árum. Í kjölfar batnandi efnahags á undanförnum áratugum hefur það auðvitað fylgt hér eins og annars staðar, að foreldrar hafa viljað veita börnum sínum meiri menntun og lengri menntun en áður tíðkaðist, og þegar unglingarnir hafa fundið það, að þeir lifa í þjóðfélagi, sem býður batnandi lífskjör, þá er það eðlilegt og mjög heilbrigt, - það hefur gerzt hér eins og alls staðar annars staðar, - að þá vaknar menntaþrá þeirra alveg sérstaklega. Menn vilja nota batnandi lífskjör, batnandi aðstöðu í þjóðfélaginu til þess að afla sér aukinnar menntunar. Þetta er heilbrigt og gott. Svona er þetta hérna hjá okkur, svona hefur verið annars staðar, og svona á þetta að vera. Í öðru lagi, sem bein afleiðing af þessu, er svo það, að æ fleiri hafa æskt þess að geta stundað nám til viðbótar skyldunámi, - ekki aðeins að tölu til vegna vaxandi fjölda þjóðarinnar, heldur æ stærri hlutfallstala af hverjum árgangi ofan við skyldumark, - hafa æskt þess að geta stundað einhvers konar framhaldsnám. Um þetta bera töluskýrslur um góða aðsókn að skólum á undanförnum árum alveg ótvírætt vitni. Þetta tvennt stendur í nánu sambandi hvað við annað, batnandi lífskjör undanfarinna áratuga og ekki sízt áratugs og svo hitt, að æ hækkandi hlutfallstala, - allir stunda skyldunám, skyldunám hefur verið lengt, eins og við allir vitum, - æskir eftir ekki bara eins árs framhaldsnámi, heldur tveggja ára, þriggja ára, menntaskólanámi, háskólanámi. Í þriðja og síðasta lagi hafa skilyrði til þess að fullnægja menntaþránni farið mjög batnandi á undanförnum tímum. Æ fleiri tegundir skóla hafa risið upp hér eins og alls staðar annars staðar í þjóðfélögum, sem eru í örri framþróun. Það hefur ekki aðeins verið, að æ fleiri hafa óskað að njóta framhaldsskólanáms, heldur hafa æ fleiri getað stundað framhaldsskólanám. Þetta hefur einnig verkað hvað á annað. Hér er ævinlega um gagnkvæmar verkanir að ræða milli þeirra, sem óska að sækja skóla, og skilyrðanna til þess að sækja skólana. Aukin eftirspurn eftir skólamenntun kallar auðvitað á bætt skilyrði af hálfu hins opinbera til þess að láta skólamenntunina í té, og svo hins vegar, þegar aukin skilyrði til skólamenntunar eru látin í té, þá verkar það hvetjandi á unglingana til þess að hagnýta sér þessi nýju skilyrði. Þessi þrjú atriði tel ég meginástæðu til þess, að æ fleiri unglingar með hverju ári, sem líður, æskja þess að eiga kost á námi til viðbótar skyldunáminu. En þetta hefur það auðvitað í för með sér, að aðstöðumunurinn vex milli unglinganna í kaupstöðunum og unglinganna í dreifbýlinu, vegna þess að það er auðveldara fyrir samfélagið að bæta námsskilyrðin í þéttbýli en í dreifbýli. Það er ódýrara að bæta framhaldsskólaskilyrðin í kaupstöðum, en menn geta einnig orðað það svo, að það sé dýrara að bæta framhaldsskólaskilyrðin í dreifbýlinu. Einnig eru meiri erfiðleikar á því að útvega nægilega kennslu í þéttbýli. Það er auðveldara að útvega nægilega góða kennslu í þéttbýli en í dreifbýli. Annars vegar er hér um hreint fjárhagsmál að ræða, þ. e. a. s. muninn á því, hvað það kostar að veita aðgang að framhaldsnámi í þéttbýli annars vegar og dreifbýli hins vegar, og hins vegar um mannaflamál að ræða. Það, að það er auðveldara að útvega nægilega góða kennslukrafta í þéttbýli en í dreifbýli. En eftir því sem ofar dregur á menntunarstiginu, þeim mun dýrari verður menntunin, og þess vegna er það ákaflega eðlilegt, að vandinn vaxi, eftir því, sem ofar kemur á námsbrautinni, og mestur verður vandinn auðvitað í háskóla, þar sem augljóst er, að á leiðarenda er komið. Í litlu þjóðfélagi eins og á Íslandi getur ekki verið nema um einn háskóla að ræða og þá auðvitað í mesta þéttbýlinu, þ. e. a. s. í höfuðstaðnum. Það má segja, að um eins konar stigþróun eða línurit upp á við sé að ræða. Á neðstu stigum barnaskólastigsins er hægt og á að vera hægt að láta öllum í té aðstöðu, svo að segja heima hjá sér. Hvað sem dreifbýli er mikið, verður að láta þá aðstöðu í té. Með hverju nýju skólastigi upp á við, ef ég mætti þannig taka til orða, stækkar hringurinn, sem nauðsynlegt er að draga í kringum skólastigið. M. ö. o., ef þetta á að vera viðráðanlegt, ekki aðeins peningalega séð, heldur einnig kennslufræðilega séð, þá stækkar hringurinn, þangað til hann á lokastiginu, í háskólanum, er augljóslega þannig, að hann hlýtur að taka til landsins alls. Ég held, að um þessi meginatriði, sem ég nú hef getið, geti enginn ágreiningur verið meðal hugsandi manna, meðal þeirra manna, sem kynna sér þessi mál og áhuga hafa á þeim og hafa á þeim réttan skilning. Hitt er eflaust líka alveg rétt, sem kom fram í framsöguræðu hv. flm., að um tímabundinn aukavanda er að ræða, einmitt nú um þessar mundir, vegna þess að lífskjör þjóðarinnar í heild hafa farið versnandi, því miður, á undanförnum tveimur árum. Hagur alþýðuheimila er nú því miður þrengri en hann var fyrir 5–10 árum. Á því er enginn efi. Á móti því ber enginn hugsandi maður, og það gerir það enn nauðsynlegra en ella, að það taki ekki of mikinn tíma að átta sig á því, hvað gera beri til þess að greiða úr þessum vanda. Hv. þm. sagði, að það væri nauðsynlegt að hafa upplýsingar um það, - hann vissi ekki, - hversu margir nemendur væru í heimangönguskólum og heimavistarskólum hins vegar. Um þetta allt saman eru til nákvæmar upplýsingar nú þegar, sem eru liður í þeirri víðtæku athugun, sem gerð hefur verið af menntmrn. í sumar. Ég skal ekki gera neina tilraun til þess hér á þessu stigi að skýra frá þeim niðurstöðum, enda eru þær tiltölulega nýkomnar í ráðun. Ég mun gera það ítarlega í svari við fsp., sem hv. 2. þm. Vestf., Sigurður Bjarnason, hefur borið fram, og ég mun væntanlega svara á miðvikudaginn kemur. Þá mun ég gefa rækilegar upplýsingar um þessi mál öll, enda gefur fsp. tilefni til þess, og ég tel það réttan vettvang til að gefa upplýsingar, en ekki við 1. umr. um frv. eins og það, sem er hér um að ræða. Sú n., sem fær frv. til meðferðar, skal að sjálfsögðu fá til afnota öll þau miklu gögn, sem í menntmrn. eru til um þetta vandamál, en ég býst við því, að það mundi vekja áhuga þm. að heyra, að í heimangönguskólum barna-, unglinga- og gagnfræðastigs eru nú 38116 nemendur, en í heimavistarskólum, sem einkum eru í sveit, eru 3063 nemendur, en í menntaskólunum eru 2235 nemendur. Vegna þess að ég veit, að það er nokkuð útbreidd skoðun, að ríkisvaldið, hið opinbera, fyrr og nú, hafi verið skilningslítið á þann aðstöðumun, sem óneitanlega er milli fjölskyldna ungmenna í dreifbýli annars vegar og kaupstöðum hins vegar, og gert lítið, jafnvel ekkert, halda sumir, til þess að jafna þann aðstöðumun, þá vildi ég gefa nokkrar byrjunarupplýsingar, sem leiða í ljós, að þessi skoðun er, sem betur fer, á algerum misskilningi byggð. Ríkið hefur gert stórkostlegt átak einmitt til þess að jafna þennan aðstöðumun, þ. e. a. s. ríkið leggur í miklu meiri kostnað nú við það að veita börnum í dreifbýli aðstöðu til menntunar miðað við börn í þéttbýli. Þetta er nokkur hluti af niðurstöðum þeirrar rannsóknar, sem fór fram í sumar. Ég skal nefna aðeins nokkur dæmi til þess að skýra þetta mál. Útgjöld ríkisins til rekstrar heimangöngubarnaskóla í Reykjavík og kaupstöðum nema nú árlega 9800 kr. á hvern nemanda, þ. e. a. s. ríkið ver 9800 kr. í rekstrarkostnað nemanda á barnaskólastigi í heimangönguskólum í Reykjavík og kaupstöðum. En ef athugað er, hver er rekstrarkostnaður á nemanda í heimavistarskólunum í dreifbýlinu, þá er hann 20100 kr., þ. e. a. s. rúmlega helmingi hærri. M. ö. o., ríkið ver rúmlega helmingi hærri upphæð til rekstrar skóla fyrir börn í dreifbýlinu heldur en í Reykjavík og kaupstöðunum. Ég segi þetta auðvitað ekki, tek það fram strax, í því skyni að telja eftir þetta fé, síður en svo. Og ég segi það heldur ekki til þess að segja, að ég telji hér nóg að gert eða að með þessu móti sé fullkominn jöfnuður skapaður milli foreldra og nemenda í Reykjavík og kaupstöðum annars vegar og dreifbýlinu hins vegar. Ef ég teldi það, þá tæki ég ekki jafnjákvætt undir þá grundvallarhugsun, sem í frv. hv. flm. felst, eins og ég gerði í fyrstu orðunum, sem ég mælti hér. En hitt tel ég nauðsynlegt að leiðrétta, að íslenzka þjóðfélagið hafi ekki gert sér grein fyrir því, að það er miklu dýrara að mennta börn í heimavistarskólum í dreifbýli en í heimangönguskólum í þéttbýli. Það er miklu dýrara, og ríkið hefur tekið afleiðingunum af þessu með því að verja, eins og ég segi, meira en helmingi meiru á barn í heimavistarskólum í dreifbýli en í heimangönguskóla í þéttbýli. En ef við lítum á gagnfræðaskólana, þá verður niðurstaða hliðstæðrar athugunar þessi: Rekstrarkostnaður á heimangöngugagnfræðaskóla í Reykjavík og kaupstöðum er 14100 kr. En hvert skólastig verður dýrara og dýrara, eftir því sem hærra kemur, eins og eðlilegt er, en rekstrarkostnaður á nemanda í heimavistargagnfræðaskóla í dreifbýli er 33800 kr. Hér vex munurinn enn, eins og eðlilegt er, að hann geri, og á að gera. M. ö. o., hver nemandi í heimavistargagnfræðaskóla í dreifbýli kostar ríkið 139% meira en hver nemandi í heimangöngugagnfræðaskóla í Reykjavík og kaupstöðum. Ef við lítum á þriðja stigið, þ. e. a. s. menntaskólana, þá er þess að geta, að rekstrarkostnaður Menntaskólans í Reykjavík er 28 þúsund krónur á nemanda. Enn fer kostnaðurinn vaxandi í samræmi við meginregluna, sem ég lýsti í upphafi, eins og eðlilegt er og engan þarf að undra. Hann er 28 þús. kr. á nemanda, en meðalkostnaður á menntaskólanemanda á Laugarvatni, sem er heimavistarskóli, er 36700 kr. á nemanda, eða 31% hærri. Þó er munurinn á heimavistar- og heimangönguskólastiginu miklu minni, eins og þið sjáið, en var á gagnfræðastiginu eða um það bil þriðjungur þess. Með þessu er þó ekki nema hálfsögð sagan, vegna þess, að hér hef ég eingöngu verið að tala um reksturskostnað barnaskólanna, gagnfræðaskólanna og menntaskólanna, eingöngu rekstrarkostnað ríkisins. Hluti sveitarfélaga er þarna ekki meðtalinn, aðeins það, sem ríkið ver til þessara tveggja skólategunda á þessum þremur skólastigum. Hinn hluti dæmisins er byggingarkostnaðurinn, m. ö. o. hverju ríkið ver til þess að byggja yfir heimangönguskólana í kaupstöðum og kauptúnum annars vegar og svo heimavistarskólana í sveitunum. Þann mun má skýra með því að taka mjög einfalt dæmi. Ef við tökum 80 nemenda skóla, sem er mjög algeng skólastærð um heimavistarskóla í dreifbýli, er 80 manna heimangönguskóli í kaupstað eða kauptúni talinn kosta um 8 millj. kr., eða um 100 þús. kr. á nemanda. 80 manna heimavistarskóli í dreifbýli kostar 33 millj. kr. með núverandi byggingarkostnaði, eða 412 þús. kr. á nemanda. Hann kostar um fjórfalt meira á nemanda en heimangönguskólinn í dreifbýlinu. Mismunurinn er um 25 millj. kr. á þessum 80 manna skóla eða rúmar 300 þús., kr. á nemanda. Samfara þessu, vitandi þetta, hefur engu að síður verið gert stærra átak í byggingu heimavistarskóla í dreifbýli á undanförnum árum en nokkurn tíma áður í sögu íslenzkra skólamála, langtum stærra átak en nokkurn tíma áður. Þetta ber vissulega vitni um það, að stjórnvöld, - ég er ekki að segja, að þeim eigi að þakka það, heldur er þetta sjálfsagt, - hafa sýnt fullan skilning á því, þrátt fyrir þennan gífurlega kostnaðarmun, sem öllum, sem til þekkja, hefur auðvitað verið ljós, að gera það, sem frekast væri unnt einmitt til þess að bæta menntunaraðstöðu unglinga og aðstöðu foreldra í dreifbýlinu til þess að koma unglingum sínum til mennta. Ef reynt væri að gera sér grein fyrir því, hverju kostnaðarmismunurinn í raun og veru svarar, þá hafa sérfræðingar reiknað það út, að sé miðað við 8% ársvexti af því fé, sem til skólanna fari, svari hann til þess, ef ríkið byggir heimavistarskóla í sveit í stað þess að byggja heimangönguskóla þar sem þéttbýlið er meira, að ríkið leggi fram á hvern nemanda í heimavistarskólanum 25 þús. kr. á ári. Svo undarlega vill til, sem er auðvitað hrein tilviljun, að þetta er einmitt sú upphæð, sem hv. þm. nefnir í frv. sínu. Þetta er auðvitað fullkomin tilviljun, sem ég segi, að ekki eigi neitt skylt við hana. Hann er að hugsa um rekstrarkostnaðinn. Ég er hér að nefna tölu, sem af hreinni tilviljun er svo að segja alveg sama talan, sem sýnir það, að ríkið leggur í raun og veru fram miðað við 8% vexti 25 þús. kr. með hverjum einasta nemanda, sem er í heimavistarskóla í sveit, í því formi, að það byggir yfir hann heimavistarskóla, miðað við það, að um heimangönguskóla hefði getað verið að ræða. Herra forseti. Ég taldi rétt að láta þessar byrjunarupplýsingar koma fram strax við 1. umr. þessa máls, en skal jafnframt taka það fram, að ég skal gefa fyllri upplýsingar um þetta mál í Sþ., þegar sú fsp., sem þegar er fram komin, mun koma til umr., að því er ég vænti, eftir viku eða svo. Að síðustu vil ég endurtaka þau orð, sem ég hef hér mælt um þetta og hafa haft tvíþættan tilgang: Annars vegar að viðurkenna, að hér er um mikið og brýnt úrlausnarefni að ræða, sem ég tel, að þetta Alþ. þurfi að taka með einhverjum skynsamlegum hætti á. Og hins vegar að leiðrétta þann misskilning, sem því miður hefur orðið vart, að ríkisvaldið hafi á undanförnum árum ekkert gert til þess að bæta úr aðstöðumun, sem auðvitað er og verður aldrei jafnaður að fullu á milli aðila í dreifbýli annars vegar og þéttbýli hins vegar. Það er staðreynd, að það er að mörgu leyti dýrara að lifa, þar á meðal að mennta börn sín, í dreifbýli en þéttbýli. Að fullu verður aðstöðumunur dreifbýlinga annars vegar og þéttbýlinga hins vegar aldrei jafnaður, enda mjög vafasamt, að það sé í sjálfu sér æskilegt. Það má ekki líta á málið eingöngu frá efnahagslegu sjónarmiði. Fleiri atriði, menningarleg, þjóðfélagsleg og siðferðileg, koma hér til skjalanna, þannig að þetta verður aldrei gert upp sem reikningsdæmi einvörðungu. En ég vildi, að þetta frv. færi ekki til 2. umr., án þess að það kæmi fram, að ríkisvaldið hefur þegar sýnt mjög verulegan skilning á þessu máli, og ég lýk orðum mínum með því að taka það fram, að ríkisstj. mun halda áfram, að sjálfsögðu í samvinnu við hið háa Alþ., að kanna þetta mál á þessu þingi, og ég vona, að einhver skynsamleg lausn fáist á málinu, þannig að enn frekari spor verði stigin fram á við til jöfnunar aðstöðumunar fólks í dreifbýli og þéttbýli, vegna þess að þróunin kallar á slík spor.



Herra forseti. Hér er á ferðinni, eins og hæstv. menntmrh. sagði réttilega áðan, stórmál, og það er ánægjulegt að heyra það, að hæstv. menntmrh. hefur fyrir sitt leyti skilning á því og fyrir sitt leyti vilja á að ráða á því nokkra bót, þessu vandamáli. Fyrir sitt leyti, segi ég. Reynslan hefur því miður sýnt, að góður skilningur og vilji hæstv. menntmrh. kemur stundum vægast sagt að harla litlum notum, ef framkvæmdin er jafnframt komin undir góðum vilja og skilningi annars hæstv. ráðh., þ. e. a. s. þess hæstv. ráðh., sem fer með fjármál. Reynslan hefur æði oft orðið sú varðandi embættisrekstur hæstv. menntmrh., að það góða, sem hann vill, gerir hann ekki, einfaldlega vegna þess, að hæstv. fjmrh. vill ekki, að hann geri það. Við skulum þó vona hið bezta. Það hefur sjaldan verið eins mikið í húfi og núna í sambandi við þetta mál, að það góða, sem hæstv. menntmrh. vill, vilji líka hæstv. fjmrh. Fjöldi ungra Íslendinga á undir því, að góður skilningur ríki og einlægt samstarf milli þessara hæstv. ráðh. um lausn þess mikla vanda, sem hér er um að ræða. Það er ekki ýkjalangt síðan ég hafði lífsframfæri af kennslu. Það eru aðeins 2½ ár, síðan ég starfaði að staðaldri sem kennari við heimavistarskólann í Reykholti í Borgarfirði. Ég vann þar að því að búa unglinga undir landspróf og gagnfræðapróf. Í nemendahópi þeim, sem ég skildi við vorið 1967, voru margir þeir, sem vegna gáfna og dugnaðar virtust eiga fyrir sér bjarta braut, bjarta framtíð á veginum til frekari menntunar. Og það var ekki laust við, að maður fyndi til nokkurs stolts yfir því að hafa átt örlítinn þátt í því að koma þessu fólki af stað á þessari braut. En núna, þegar maður ferðast um Vesturland, þar sem stærsti hluti þessara nemenda á heima, og maður fer að forvitnast um það, hvernig þeim hafi farnazt á menntabrautinni, síðan skildi með okkur vorið 1967, þá kemur í ljós, að margir þessara unglinga hafa alveg stöðvazt á menntabrautinni. Þeir hafa ekki komizt að heiman til frekara náms, og það er allt útlit fyrir, að dugnaður þeirra og hæfileikar til frekari mennta verði þeim eða þjóðfélaginu að harla litlum notum. Efnahagur þeirra og foreldranna bannar það, að ráðizt sé í þann kostnað, sem fylgja mundi frekari skólagöngu. Af mörgu ömurlegu, sem versnandi þjóðfélagsástand veldur fólkinu úti í dreifbýlinu, þá held ég, að þetta sé einna ömurlegast. Af margs konar sóun, sem versnandi efnahagur veldur til lömunar á framtaksgetu fólksins úti í dreifbýlinu, þá er þessi sóun e. t. v. sú háskalegasta, sú sóun að láta dugnað og námsgáfur ungmenna ekki njóta sín. Það er þess vegna sízt of sterkt að orði kveðið hjá hv. flm. þessa frv., að hér sé um að ræða menningarlegt misrétti og háskalegt ranglæti og þjóðfélagið verði að rétta fram hjálpandi hönd, ef ekki eigi verr að fara. Þeir efnilegu unglingar, sem ég var að nefna áðan, gamlir nemendur mínir, gætu eflaust flestir haldið áfram námi, ef þeir byggju svo nærri framhaldsskólunum, að þeir gætu sótt þangað námið heiman að frá sér. En aukakostnaður sá, sem dvöl þeirra fjarri heimilunum um skólatímann veldur, hefur það í för með sér, að námsferill þeirra stöðvast, á sama tíma og jafnaldrar þeirra í þéttbýlinu geta haldið áfram námi, jafnvel þó að fjárhagur þeirra og foreldranna sé kannske ekki miklu betri. Þetta margvíslega misrétti, sem fólkið úti í dreifbýlinu verður að sæta í samanburði við þá, sem í þéttbýlinu búa, hefur sem sé verið að aukast stórlega, sem stafar af mismunandi aðstöðu, að því er varðar öflun menntunar handa ungmennum. Og vegna hins slæma árferðis eins og t. a. m. í landbúnaði núna undanfarin sumur, sérstaklega nú s. l. sumar, þá má eflaust gera ráð fyrir, að þessi aðstöðumunur eigi eftir að aukast enn á þessum vetri og á þeim næsta, og þörfin á opinberri aðstoð verður þess vegna að sjálfsögðu þeim mun meiri. Núna fyrir nokkru sá ég niðurstöður af athugun, sem einn kunningi minn gerði á því, hvaðan það fólk var, sem útskrifaðist sem stúdentar vorið 1967 og 1968. Hann tók tillit til fólksfjölda í ýmsum landshlutum. Hann miðaði sem sé við höfðatölu, prósentutöluna, og í hlutfalli við þessa tölu reyndust stúdentar frá þéttbýlissvæðunum í námunda við menntaskólana hér í Reykjavík og á Akureyri vera helmingi fleiri en stúdentar frá öðrum landshlutum. Af hverjum þremur stúdentum reyndust sem sé hlutfallslega tveir vera frá umræddum þéttbýlissvæðum, en aðeins einn annars staðar að af landinu. Þetta segir sína sögu um aðstöðumun þann, sem fólkið í dreifbýlinu hefur orðið að sæta í samanburði við þá, sem í þéttbýlinu búa, Og á nú þetta ástand kannske enn að versna? Á kannske endirinn að verða sá, að möguleikar til stúdentsmenntunar og síðan háskólanáms og e. t. v. alls svonefnds framhaldsnáms verði forréttindi þeirra, sem í þéttbýlinu búa? En í sambandi við þennan þátt varðandi menntunarvandamál dreifbýlisins, sem hér er til umr., væri kannske engin vanþörf á því að ræða fleiri þætti þessara mála ofurlítið, því að enda þótt þessi mál hafi oft verið rædd hér á Alþ., og annars staðar á opinberum vettvangi, þá vantar áreiðanlega mikið á það, að þeir, sem landinu stjórna, og þjóðin, a. m. k. sá hluti hennar, sem í þéttbýlinu býr, hafi gert sér nokkra grein fyrir því, hvernig ástandið er í þessum efnum, hve alvarlegt það er. Eða hvað til að mynda um sjálfa undirstöðuna, sjálfa undirstöðu allrar menntunar, þ. e. a. s. barnaskólamenntunina? Við gerðum á því athugun í Reykholti fyrir þremur árum, hve mikillar barnaskólamenntunar nemendur okkar hefðu notið, áður en þeir komu í Reykholt, hve mikillar undirbúningsmenntunar, hve mikla skólagöngu þeir hefðu fengið á barnsaldri. En nemendur í Reykholti eru hvaðanæva að af landinu, þó að hlutfallslega stærsti hluti þeirra sé að vísu úr nærliggjandi héruðum, þ. e. a. s. af Vesturlandi. Niðurstaðan af þessari rannsókn okkar varð sú, að það mátti teljast alger undantekning, - gott, ef þess var bara nokkurt dæmi, - að nemandi úr strjálbýlinu eða sveitum hefði notið þeirrar skyldufræðslu, sem nemendur í þéttbýlinu hafa allir notið. Sum þessara sveitabarna höfðu fengið svona tveggja, kannske þriggja mánaða skólagöngu eða svo þennan veturinn, síðan enga næsta, svo kannske tvo eða þrjá mánuði, og nokkur þeirra höfðu verið, að því er virtist, aðeins með höppum og glöppum hjá farkennara. Og það mætti spyrja: Hvernig hefði verið frammistaða þessara nemenda, þegar þeir áttu að fara að keppa við jafnaldra sína, sem höfðu hlotið lögboðna skyldufræðslu í þéttbýlinu? Reynsla okkar var sú, að fyrst í stað nægði þeim dugnaðurinn og ástundunin til þess að halda nokkurn veginn í við jafnaldra sína úr þéttbýlinu. En þegar frá leið, fór undirbúningsleysið að segja til sín, og þessir nemendur, börn sveitanna, fóru að dragast aftur úr, og allmörg þeirra gáfust algerlega upp. M. ö. o., undirbúningsleysið batt þarna alveg enda á frekari menntun þeirra. Þegar ég segi undirbúningsleysi, þá á ég ekki við það, að börnin úr sveitunum hafi verið þetta síður þroskuð eða ekki eins mennileg og börnin úr þéttbýlinu. Þvert á móti voru þau að mörgu leyti þroskaðri og betur að sér um lífið og tilveruna yfirleitt heldur en börnin úr þéttbýlinu. En hins vegar skorti þau þjálfun við skólanám, og það var það, sem gerði þarna gæfumuninn. „Já, en er þetta nú ekki allt að lagast?“ spyrja menn kannske. Jú, það þokast töluvert í áttina sums staðar og raunar allmikið á vissum svæðum. En þó er það þannig, t. a. m. í mínu heimahéraði, þar sem ástandið er þó miklu betra í þessum málum en víða annars staðar, eins og t. a. m. sums staðar á Vestfjörðum og í Húnavatnssýslum, að mér skilst, og Skagafirði og fyrir austan, þar sem farkennsla tíðkast enn þann dag í dag, að því fer víðs fjarri, að börnum okkar gefist kostur á skólagöngu, sem að lengdinni til að minnsta kosti jafnist á við það, sem börn í þéttbýlinu fá. 9 ára börn í þéttbýlinu hafa, eins og kunnugt er, fengið tveggja vetra kennslu og 8–9 eða a. m. k. - 7–8 mánuði hvorn veturinn. 9 ára börn uppi í Reykholtsdal höfðu í fyrra vor allt í allt verið í skóla 7–8 vikur, þ. e. a. s. jafnaldrar þeirra í þéttbýlinu höfðu fengið tvisvar sinnum fleiri mánuði í skólakennslu heldur en þessi börn höfðu fengið vikurnar. En ég tek það fram, að þetta er ekki viðkomandi skólastjóra eða skólanefnd að kenna, heldur því, að í þessum skóla er ekki aðstaða til þess að veita börnunum þá menntun, sem lög mæla fyrir um. Og sá árangur, sem ég var að nefna, var nokkuð afskiptari en ella hefði orðið, vegna þess að á þessum vetri var þarna í fyrsta sinn farið að kenna 7 ára börnum. Þegar þessi árgangur byrjar sitt nám 8 ára, er sem sé í fyrsta sinn í þessum skóla, Kleppjárnsreykjaskólanum, farið að kenna 7 ára börnum, þ. e. a. s. uppfylla skólalögin að þessu leyti. Og þrengsli og ýmsir skipulagserfiðleikar, sem stöfuðu af því, að tveir árgangar hófu þarna nám í skólanum á sama tíma, urðu þess valdandi, að þessi tiltekni árgangur fór verr út úr því en hann hefði ella farið, þ. e. a. s., maður gæti gert ráð fyrir, að hann hefði kannske annars fengið 14 vikur í staðinn fyrir 7. En nú er það svo, að stórum hluta barna á þessu svæði, Kleppjárnsreykjasvæðinu, er ekið í skólann og heim aftur daglega, þannig að hægt er að komast af með miklu minna heimavistarpláss en ella. En að því er varðar flesta aðra barnaskóla í sveitum á Vesturlandi, þ. e. a. s. a. m. k. Varmalandsskólann og Laugagerðisskólann og Laugaskólann í Dölum, þá verður slíkum akstri ekki við komið af kostnaðarástæðum og ýmsu fleiru. Þar er það sem sagt heimavistarplássið, sem skammtar skólatímann. Og hver er þá skólatími barnanna á viðkomandi svæðum? Það vildi svo til, að ég hitti núna í síðustu viku einn þessara skólastjóra, skólastjórann á Varmalandi, og innti hann eftir þessum málum. Það vildi svo til, að ég hitti hann í einum bankanum í Reykjavík, og ég sá um leið bregða fyrir öðrum skólastjóra utan af landsbyggðinni. Það er nefnilega þannig með þessa skólastjóra og skólanefndarformenn viðkomandi skóla, að þeir þurfa oft að leggja á sig mikið erfiði og ferðalög hingað suður og liggja við í bönkum og öðrum opinberum stofnunum, svona álíka og gerist um útgerðarmenn og forstjóra úti í dreifbýlinu, sem ramba stöðugt á barmi gjaldþrots. En þetta er önnur saga. Ég notaði sem sagt tækifærið til þess að spyrja skólastjóra Varmalandsskólans, hvað hann gæti veitt börnum á sínu svæði mikla skólavist, hverjum árgangi, og hann gaf mér þessar upplýsingar: 7 ára börn fá 30 skóladaga á vetri. 8 ára börn fá 50 skóladaga, 9–10 ára börn fá 65 skóladaga, 11–12 ára börn fá 90 skóladaga. Börn í þéttbýli eru hins vegar í skóla 150–170 daga á vetri hverjum. Skóladagar þeirra á umræddu aldursskeiði, eða frá 7 ára til 12 ára, eru sem sé hátt í það þrisvar sinnum fleiri en hinna barnanna, þ. e. a. s. þarna í dreifbýlinu, eða næstum þúsund á móti 380–390. Og þó mega börnin á Varmalandssvæðinu, sem eiga aðgang að skóla, sem rekinn er eins vel og aðstæður frekast leyfa, skipaður ágætis starfsliði, sannarlega hrósa happi í samanburði við mörg börn úti í dreifbýlinu, sem verða t. d. að sætta sig við farkennslu enn þann dag í dag. Þegar menningarforkólfar hér í Reykjavík eru að skrifa í blöðin um ástandið í skólamálunum, þá klifa þeir á því sýknt og heilagt, hvernig ástandið sé varðandi framhaldsskólana, það sé í hinum versta ólestri, og það er sannarlega satt. En þeir gleyma því, þessir góðu menn, eða virðast ekkert um það vita, að ástandið er enn verra, að því er varðar undirstöðu allrar menntunar, a. m. k. að því er varðar sveitirnar. Það er í enn verri ólestri. Ég held, að það hafi verið í fyrra eða hitteðfyrra, að ungir sjálfstæðismenn hér í Reykjavík, Heimdellingar, samþykktu ályktun þess efnis, að stefnt skuli að því að annar hver Íslendingur, ef ekki 2 af hverjum 3, verði stúdentar. Afskaplega væri þetta nú gott og skemmtilegt til afspurnar fyrir okkur úti um heim. En okkur sveitamönnum hefði hins vegar fundizt, að þessum ungu mönnum hefði verið nær að beina því til ríkisstj. sinnar, hvort ekki væri rétt að ganga fyrst úr skugga um það, að Íslendingum yrði kennt að lesa og skrifa, áður en þeir yrðu gerðir að stúdentum í svo stórum stíl. Ekki þar fyrir, að sveitabörn kunna yfirleitt sæmilega að lesa og skrifa og sennilega ekkert síður heldur en börn í þéttbýlinu, þrátt fyrir takmarkaða skólagöngu. Sennilega hafa þau meiri not þeirrar skólagöngu, sem þau fá, hlutfallslega heldur en börn í þéttbýlinu fá notið sinnar. En það, sem mestu skiptir, er það, að öll sæmileg heimili, allir sæmilegir foreldrar, taka að sér sjálfir þá kennslu, sem börnin geta ekki fengið vegna takmarkaðrar skólagöngu. Eða m. ö. o., það, sem hefur fyrirbyggt algert neyðarástand í þessum efnum, er sú einkakennsla, sem sveitabörn hafa notið hjá foreldrum sínum og öðrum fullorðnum á heimilum, og mundi vissulega muna um reikninginn, ef þjóðfélagið ætti að borga alla þá einkakennslu, jafnvel þó að það væri nú ekki nema því smánarverði, sem kennsla á Íslandi er yfirleitt greidd. Og neyðarástand er þetta að sjálfsögðu að því leytinu, að annríki er víða mikið í sveitum og ekkert síður en í þéttbýlinu og því alls ekki víst, að bændafólki öllu endist tími og þrek til þess að stunda að staðaldri kennslu jafnframt öðrum störfum sínum. Nú er það að vísu rétt, að slæmt ástand í þessum efnum má að einhverju leyti kenna viðkomandi sveitarfélögum sjálfum, það skal játa. Þau hafa ekki gert það, sem þeim ber í þessum efnum. En ég held, að menn hljóti að vera sammála um það, að ef sveitarfélögin geta ekki, annaðhvort af fátæktar sökum eða einhverjum öðrum ástæðum, séð til þess, að börn þeirra fái nauðsynlega skólagöngu, þá verði að koma til aukinn stuðningur hins opinbera, þ. e. a. s. ríkisins, því að hér er um að ræða, eins og hv. flm. þessa frv. sagði hér áðan, vandamál, sem snertir þjóðfélagið í heild.



Herra forseti. Ég verð nú að játa það, að ég er ekki tilbúinn til þess að taka algera afstöðu til gerðar þessa frv., sem hér liggur fyrir, því að mér sýnist fljótt á litið, að á því kunni að vera ýmsir annmarkar, og kannske er það nú nokkuð snöggsoðið til þess að vera grundvöllur undir það yfirgripsmikla mál, sem hér er til umr. En hins vegar vil ég segja það um efni málsins, að það hefur verið lengi áhugamál mitt og það hefur verið baráttumál mitt og það hefur verið baráttumál margra okkar framsóknarmanna á þingi undanfarin ár, í herrans mörg ár, að það verði rækilega undirbúin löggjöf um þetta efni, þ. e. a. s. um fjárhagslegan stuðning við nemendur, sem verða að vista sig utan heimila sinna vegna skólagöngu, því að það eru orðin, eins og ég segi, mörg ár, síðan við fórum að vekja máls á þessu hér, nokkrir þm. Framsfl., og bentum við þá á það, að hér væri raunverulega um stórmál að ræða og kannske eitt hið stærsta mál, sem við væri að glíma í menntamálum þjóðarinnar og hagsmunamálum þess fólks, sem byggir þær dreifðu byggðir. Þess vegna verð ég að segja það, að ég út af fyrir sig er ákaflega ánægður með þær umr. á flestan hátt, eins og þær hafa orðið hér í dag. Það hefur verið ákaflega ánægjulegt, m. a., að hlusta hér á hæstv. menntmrh. nefna þetta nú stórmál, sem nauðsynlegt sé að finna lausn á, og það þurfi helzt að gera á þessu ári og þessu þingi. En eins og ég sagði, þá hefur þetta mál verið hér fyrir þinginu nú um mörg undanfarin ár. Það kom fyrst fyrir þingið í tillögubúningi árið 1965. Það var flutt 1966, 1967 og 1968. Og þar er í þessari till., eins og hún var upphaflega samin, fortakslaust gert ráð fyrir því, að sú stefna sé upp tekin, að „till. séu gerðar um fjárhagslegan stuðning við nemendur á skyldunáms- og framhaldsskólastigum, sem óhjákvæmilega verða að vista sig til langs tíma utan heimila sinna vegna skólagöngu,“ eins og segir í texta till. frá því í fyrra, og hún er samhljóða því, sem var á fyrrverandi þingum. Um afgreiðslu og meðferð þessa máls hér í þinginu er það að segja, að það var jafnan tekið til umr. Ég hélt mína framsöguræðu hér a. m. k. fjórum sinnum, og málið fór til n., en það var aldrei afgr. úr n. fyrr en í fyrra. Þá tók, að ég hygg, allshn. Sþ., sem hafði málið til meðferðar, þetta mál til vinsamlegrar athugunar, mjög vinsamlegrar athugunar, og sú varð niðurstaðan, að n. lagði til, að þessi till. yrði samþ., þó með verulegum breyt., sérstaklega með nokkuð miklum efnisbreytingum, vegna þess, að eins og till. var orðuð eftir breytingar n., þá er ekki um jafnfortakslausa stefnu í þessu máli að ræða, eins og var í þeirri till., sem við framsóknarmenn höfðum flutt þá í fjögur ár. Mig langar einmitt að gefnu tilefni frá hæstv. ráðh., sem gaf þær upplýsingar hér áðan, að þetta stórmál hefði verið til athugunar í ráðun. á s. l. sumri, til að bæta við þessi orð hæstv. ráðh. Ég veit, að þetta er alveg rétt. Þetta hefur auðvitað verið til athugunar hjá rn. í sumar, en mig langar einmitt í þessu tilefni að minnast á, að upphafið að þessari athugun er einmitt samþykkt þessarar ályktunar Alþ. frá því í vor, en þar segir: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að gera yfirlit yfir kostnað ríkisins við skyldunám og framhaldsskóla. Skal á yfirlitinu mega sjá, hver hann er, a) við heimavistarskóla, b) við aðra skóla. Einnig komi fram á yfirlitinu, hver aðstöðumunur nemenda er, sem verða að vista sig langtímum saman utan heimila sinna við nám, og hinna, sem sækja skóla frá heimilum sínum og hafa þar alla vist. Stefnt verði að því, að yfirlit þetta verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþ., og síðan verði fyrirsögninni breytt í samræmi við þessar efnisbreytingar, sem urðu á till:“ Þessi till. allshn. var sem sagt samþ. sem ályktun Alþ. í apríl eða maí s. l. og það er þessi ályktun, sem varð til þess, að þetta mál var tekið til sérstakrar athugunar í rn. og þá kannaðar þær staðreyndir, sem varða þetta mál, eins og hæstv. ráðh. orðaði það. Þetta vildi ég nú til upplýsingar um málið taka fram og benda á, að hér er engan veginn um nýtt þingmál að ræða. Það er búið að reyna að leiða athygli hv. þm. að þessu máli og hæstv. ríkisstj. nú í hálfan áratug. Í sambandi við þetta frv., sem liggur hér fyrir, sagði ég áðan, að ég væri ekki tilbúinn til þess að taka afstöðu til gerðar þess, vegna þess, að mér sýnist það á margan hátt ekki nægilega undirbúið. Og það skýrðist kannske enn betur fyrir mér, þegar ég heyrði hv. framsögumann og flm. frv. nefna tölur í þessu sambandi. Hann gerir ráð fyrir því, að 25 þús. kr. verði veittar úr ríkissjóði til hvers nemanda á þessum ákveðnu skólastigum, sem hann nefnir í frv. sínu, og síðan sagði hann hér í ræðu sinni áðan, að það mætti ætla, að kannske 5–10 millj. kr. þurfi úr ríkiskassanum í þessu skyni. Ég held, að þetta dæmi sé ákaflega skakkt reiknað hjá hv. flm. Ég er alveg sannfærður um, að þetta er miklu stærra mál en svo, miklu stærra fjárhagsmál en það, að það séu 5–10 millj. Ef svo væri, þá er þetta nákvæmlega ekki neitt. Þessa tölu má áreiðanlega tífalda og miklu meira en það. Ég hygg, að til þess að gera eitthvert verulegt átak í þessu máli, þurfum við að verja úr ríkissjóði kannske 100, 150–200 millj. kr. á ári, ef nokkurt verulegt gagn á að verða að þessu. Þetta vildi ég nú segja um frv. á þessu stigi. Ég saknaði þess að vísu í ræðu hæstv. ráðh. áðan, sem var ítarleg, þar sem hann kom víða við, og var að sumu leyti þannig, að það kom ekki beint þessu máli við, að hann skyldi ekki geta gefið okkur nú nákvæma tölu þeirra, sem í heimavist búa, ég meina nákvæma tölu. Fyrst í ræðu sinni kvaðst ráðh. ekki ætla að gefa neinar upplýsingar á þessu stigi. Ég veit nú ekki af hverju það var. Það var helzt vegna þess, að það hefur komið fram fsp. frá einum stjórnarþm. um, hvað liði athugun á þessu máli, og síðar gefur hæstv. ráðh. upp tölur, 3063 og líklega 2235, held ég, þannig að þetta eru u. þ. b. rúmlega 5000 manns, sem þarna er um að ræða.  Ég skal nú ekki taka að öðru leyti neinn þátt í þessum almennu umr., sem orðið hafa. Ég ætla aðeins að benda á þessi atriði, sem ég hef gert, því að þau kunna að vera upplýsandi fyrir málið ekki síður en ýmislegt annað, sem hér hefur fram komið.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, vegna þess að ég þarf vegna annarra skyldustarfa að víkja af fundi og vera kominn annað kl. 3.30, en mig langar til að segja örfá orð. Ég skal ekki gera það á þann hátt, að það þurfi að vekja nokkrar deilur, eftir að ég hef orðið að víkja af fundi. Jónas Árnason, hv. 4, landsk. þm., nefndi nokkur dæmi um þá erfiðleika, sem eru á því, bæði hér á Íslandi og alls staðar að veita börnum og unglingum fullnægjandi menntun í dreifbýli. Það er ekkert sérstakt. Ég efast ekki um, að þær tölur, sem hann nefndi, eru réttar, sú frásögn sé rétt, og þetta vekur enn athygli á nauðsyninni á því að gera hér enn betur en gert hefur verið. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að hér er að sjálfsögðu um alþjóðlegt vandamál að ræða. Hér er um vandamál að ræða, sem allar þjóðir eiga við að etja, þar sem fólk býr í mjög dreifðum byggðum. Ég hef aflað mér upplýsinga um þetta sama vandamál í tveimur löndum, í Noregi og Kanada, þar sem einnig er um mikið dreifbýli að ræða í vissum landshlutum, og án þess að orðlengja um þetta mál á þessu stigi, það má gera það síðar, ef tilefni gefst til, þá þori ég að fullyrða, að það er ekki lakar búið að börnum og unglingum, hvað menntunaraðstöðu snertir, í dreifbýli á Íslandi en t. d. í hliðstæðu dreifbýli í Noregi og Kanada. Um þetta liggja fyrir óyggjandi upplýsingar, sem enginn vandi er að láta í té. Okkur er jafn ljóst og yfirvöldum í Noregi og Kanada, að hér er um mikinn vanda að ræða, sem þörf er á að bæta úr, og er smám saman reynt að bæta úr eins og kostur er á. Það er líka misskilningur, sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, að við munum standa að baki öðrum þjóðum um almennan stuðning við námsmenn. Það er líka unnt að gera samanburð á þessu, og við þolum fullkomlega samanburð, hvað það snertir, varðandi stuðning við námsmenn, við þjóðir í V.-Evrópu yfirhöfuð að tala. Að síðustu vil ég aðeins segja eina setningu í tilefni af þeim ummælum hv. 4. landsk. þm., að hann þakkaði mér þann skilning, sem fram hefði komið í ræðu minni á því mikla vandamáli, sem hér er um að ræða, en sagði, að sá skilningur væri ekki nægjanlegur, ef svo færi, eins og oft vildi verða, að allt strandaði á andstöðu hæstv. fjmrh. Þessu get ég ekki látið ómótmælt. Án þess að fara út í almennar umr., þá vildi ég aðeins segja, að t. d. fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir hv. Alþ., ber síður en svo vitni um það, að um almenna andstöðu af hálfu hæstv. fjmrh. við aukin framlög til fræðslumála sé að ræða. Þeir, sem skoða fjárlagafrv., sjá, að þar er gert ráð fyrir hvorki meira né minna en fjórðungshækkun á framlögum til fræðslumála á næsta ári miðað við árið í ár. Þetta er síður en svo vitnisburður um skilningsleysi hæstv. fjmrh. á því, að nauðsyn sé til stórra átaka í fræðslumálum þjóðarinnar.



Herra forseti. Það er sannarlega leitt til þess að vita, ef þetta mikilvæga mál, sem hér er á dagskrá, á að verða einhvers konar málfundaæfing. Mér fannst af orðum hæstv. menntmrh. áðan, að hér væri orðinn einhvers konar misskilningur á misskilning ofan, en satt að segja lít ég svo á, að málið sé of aðkallandi til þess, að hv. Alþ. geti verið að leika sér að því, e. t. v. fund eftir fund. Hvað snertir það frv., sem hér liggur frammi, vildi ég hafa svipuð orð um það og hv. næstsíðasti ræðumaður gerði, að mér þykja e. t. v. vera á því ýmsir skafankar, en hins vegar er meiningin sú sama og ég hygg, að við velflestir mundum vilja gera að okkar. En get þó ekki fengið út, hvers vegna endilega þarna á að vera talan 25 þús., hvort ekki er eitthvert hlutfall, sem eðlilegra væri að miða við á heildarkostnaði. Við vitum það, að íslenzka krónan er nú heldur laus í rásinni, og jafnvel þótt vísitölubætur eigi að koma ofan á, þá gæti svo farið, að með árunum yrði þetta allt of lágt, jafnvel þó að það væri þokkalega gott í dag. Eins og hv. næstsíðasti ræðumaður tók fram, hefur hér verið um tillöguflutning að ræða þing eftir þing af hálfu framsóknarmanna til þess að reyna að skapa úrbætur í þessum efnum, en hér hefur landsbyggðin verið mjög hlunnfarin. Það á enginn einn flokkur sök á, að þessu máli hefur verið varpað á dreif undanfarna áratugi án þess að sinna því, en hins vegar mega þeir þakkir hafa, sem vakið hafa málið upp á síðustu þingum og á þessu þingi. Mér þykir þetta mál vera of stórt og ég lít það of alvarlegum augum til þess að geta horft upp á það, að það verði gert að einhverju leikspili hér á þingi, og ég satt að segja ætlast ekki til þess af nokkrum þeim, sem hér á sæti innan veggja, að hann taki ekki á þessu með fullri alvöru. Það er alveg rétt, sem hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að hagur íslenzkra alþýðuheimila er þrengri núna en hann var fyrir 5–10 árum síðan, og þau eru ófá íslenzku alþýðuheimilin, sem ekki höfðu efni á því að senda börnin sín til áframhaldandi mennta í haust sem leið. Og þeir eru ófáir líka unglingar, sem hleyptu heimdraganum til náms í haust án þess að sjá fram úr því, hversu úr rætist, þegar á veturinn líður. Það er þess vegna, sem þjóðin, unga fólkið í landinu, á kröfu hjá Alþ., hjá þeim forystumönnum þjóðarinnar úr öllum flokkum, sem sýknt og heilagt tala um það, að menntunin sé bezta fjárfestingin, að nú sé hlaupið undir bagga. Ekki einu sinni, heldur að hér verði sett varanleg löggjöf, sem komi í veg fyrir það, að landsbyggðin, eftirleiðis eins og hingað til, sitji við skarðari hlut en þeir, sem í þéttbýlinu eiga heima. Það orkar ekki tvímælis, að hjá tekjurýrum bændum, sem senda börnin sín í myndarlega heimavistarskóla, kennir tómahljóðsins í buddu og þrenginga á viðskiptareikningi, þegar búið er að gera upp skólareksturinn, þó svo að ríkið hlaupi þar samkv. skólakostnaðarl. miklu meir undir bagga heldur en það gerir, þegar komið er upp á hærri skólastig. Mér er kunnugt um það og það er ekkert annað en venjulegt viðskiptalögmál, að þeir bændur, sem hafa átt við heimavistar barna- og unglingaskóla e. t. v. 5–6 börn, hafa lent í lokun á viðskiptareikningi kaupfélagsins, þegar þeir hafa þurft að gera upp fyrir börnin. E. t. v. í ýmsum tilfellum hefur verið bætt úr því, vegna þess að góðir forystumenn hafa átt í hlut, en hins vegar er á þessu sviði um að ræða misrétti, að börn úti á landi, unglingar og nemendur á framhaldsskólastigum, eins og hér hefur komið fram í ræðum allra hv. þm. og hæstv. menntmrh., sitja við skarðan hlut miðað við þéttbýlið. Ég gat þess hér í upphafi, að það mundu margir nemendur hafa farið í skóla nú í haust án þess að sjá fyrir endann á því, hvernig þeir klyfu veturinn, og það er þess vegna, sem mér finnst, að nú megi ekki draga þetta mál til eilífðarnóns. Það má ekki deila um það fund eftir fund, hvort hæstv. fjmrh. hafi slæm áhrif á hæstv. menntmrh., eða hvernig þeirra félagsskapur sé, heldur verður hv. Alþ. að finna leið út úr þessu máli, því að þetta er þjóðarvandamál. Það er þjóðarvandamál, þegar ungur og efnilegur nemandi þarf að sitja heima. Það er þjóðarvandamál, þegar unglingurinn flosnar upp á námsbrautinni. Sum mál eru flokksmál, önnur eru mál, sem öll þjóðin kallar á. Þetta er eitt þeirra mála, sem öll þjóðin kallar á, háttv. alþm. og ráðh. mega ekki hafa það að leiksoppi. Hér verður að ráða úr, áður en á veturinn líður, og unga fólkið í skólunum þolir ekki, að úrlausnin komi ekki fyrr en næsta ár. Ég ætla ekki að gera þetta frv. sem slíkt að umræðuefni, en eins og ég tók fram í upphafi, þá fyndist mér, að það gæti verið á ýmsan hátt betra, og ég held, að það væri rétt að taka það til gaumgæfilegrar athugunar, en meiningin er góð og meiningin er rétt. Hún er sú sama og hefur komið fram hér á undanförnum þingum og í þeim þáltill., sem fluttar hafa verið, og hún á áreiðanlega hljómgrunn í öllum þingflokkum. Herra forseti. Ég ætla ekki að segja meira að sinni, en áskil mér rétt til að fara nokkrum orðum um þetta mál síðar, ef ég sé ástæðu til.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í ræðu sumra þeirra þm., sem hafa rætt þetta mál, þá hefur þetta mál verið rætt mikið á undanförnum þingum og þáltill. samþ. á síðasta þingi, og eins og kom fram í ræðu menntmrh., er von á því, að frá þeirri könnun, sem fram fór eftir samþykkt þeirrar till., verði skýrt ítarlega hér á hv. Alþ. í næstu viku. Ég hygg, að það sé ekki ágreiningsefni hjá a. m. k. öllum þorra þm., að nauðsyn beri til að kanna þessi mál, sem hér eru til umr., mjög náið og finna grundvöll til þess að gera enn minni þann aðstöðumun, sem er hjá fólki, sem býr í strjálbýli og því, sem í þéttbýli býr. Ég hefði talið, að það hefði verið rétt að bíða eftir þessari skýrslu og gera sér í raun og veru grein fyrir því, hver þessi aðstöðumunur er nú að krónutölu en það kemur ekki fram í grg. með þessu frv. neinn rökstuðningur fyrir því og ekki heldur í framsöguræðu hv. flm. frv. Það er margt hér, sem kemur til, og það má líka geta þess og má gjarnan halda því á lofti, að það hefur margt verið gert til þess að jafna aðstöðumuninn á undanförnum árum, og það er fleira, sem á auðvitað að koma til, en beinar greiðslur þeirra, sem þurfa að senda börnin sín í skóla, og ríkisvaldsins. Þar kemur til einn þáttur annar, sem er þáttur sveitarfélaganna í þessu máli. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að með nýju skólakostnaðarlögunum er ríkið að taka á sig meiri kostnað í byggingu heimavistarhúsnæðis, og í beinni byggingu heimavistarhúsnæðis greiðir ríkið allt upp í 100% af þeim byggingarkostnaði. Við skulum einnig gera okkur grein fyrir því, hvað greiddur er mikill þáttur í rekstrarkostnaði heimavistarskólanna. Þar greiðir ríkið vinnulaun við alla matseld, það er ekki reiknuð húsaleiga eða húsnæði, heldur má segja, að þar sé um hráefniskaup að ræða. Þetta er auðvitað ærið nóg fyrir þann, sem hefur úr tiltölulega litlu að spila, að greiða þann kostnað, þó sérstaklega ef börn eða unglingar frá einu og sama heimili eru fleiri en eitt. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, finnst mér vera of laust í reipunum. Það er slegið hér fastri ákveðinni tölu og ákveðinni upphæð til greiðslu á hvern nemanda, og mér fannst einhvern veginn, - ég vona, að það sé ekki misskilningur, - að hv. flm. frv. hafi í raun og veru ekki gert sér grein fyrir, hvað þetta geta orðið mikil útgjöld fyrir ríkissjóð, og sömuleiðis, hvort orðalag 1. gr. frv. nái yfir það, sem flm. ætlast til, en hann talar um, að ríkið greiði af kostnaði við námsdvöl í ríkisskólum, hvort heldur er á barnaskólastigi, í skólum gagnfræðastigsins eða í menntaskólum. Hæstv. menntmrh. benti réttilega á, að ekki næði þetta til háskólans, en ef ríkissjóður á að borga til nemenda á barna-, gagnfræðaskóla- og menntaskólastiginu, hvers eiga þeir nemendur þá að gjalda, sem fara í hina ýmsu sérskóla? Við skulum segja verzlunarskóla, samvinnuskóla, tækniskóla, sjómannaskóla, vélskóla, af hverju eiga þeir að vera undanskildir? Er ekki nákvæmlega sami aðstöðumunurinn, hvort nemandinn er í menntaskóla eða einhverjum þeirra skóla, sem ég taldi upp? Einnig má nefna t. d. húsmæðraskóla, þeir eru ekki í þessu dæmi. Það kom hér fram hjá hv. síðasta ræðumanni og fleirum, að hann taldi, að margur væri sá, sem ekki hefði komizt í skóla á s. l. hausti vegna erfiðleika í þjóðfélaginu. Þetta getur allt verið rétt, en þó verðum við að segja það, að það séu yfirleitt færri nemendur í skólum hjá þjóðum almennt en hjá okkur Íslendingum, því að samkv. þeim upplýsingum, sem hæstv. menntmrh. gaf hér áðan, þá eru í heimangönguskólum 38 þús. nemendur og í heimavistarskólum rúmlega 3000 nemendur og í menntaskólum 2200 nemendur. Auk þess eru þá eftir háskólinn og hinir ýmsu sérskólar, svo að það mun ekki vera fjarri sanni að segja að um 50 þús. Íslendingar sitji á skólabekk í vetur.  Ég er alveg sammála þeim skilningi, sem fram kemur í þessu frv., að minnka þarf þennan aðstöðumun, og ég er ekki búinn að gera mér grein fyrir því, hvað er sanngjarnt og eðlilegt að leggja hér til grundvallar, og við verðum líka jafnframt því að leggja til grundvallar, hvað sú breyting kostar, sem við ætlum að gera, og ef við lítum á heimavistarskólana, þá eru um 3000 nemendur í þeim skólum, og ég hygg, að það séu ekki nema örfáir, sem eiga heima á þessum stöðum, þar sem heimavistarskólar eru, svo að útgjöldin, samkv. þessu frv. nú, af heimavistarskólunum einum, muni nema um 75 millj. kr. Þar við bætast auðvitað menntaskólarnir, og þeir eru æði margir. Nú skulum við líta á það, sem einstaka ræðumaður hér hefur getið áður um, eins og t. d. hv. 4. landsk. þm., að við erum að mörgu leyti enn á eftir með menntun í strjálbýli. Við erum ekki alveg komnir yfir farkennsluna, þó að við séum óðum að nálgast það mark, og við eigum enn þá eftir á nokkrum stöðum á landinu að koma á viðhlítandi skyldunámi. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég vil aðeins hugsa mig um, áður en við tökum þessa fjárhæð til að greiða aðstöðumuninn, ef það skyldi verða til þess, að við yrðum enn að hægja á okkur í að koma á þeirri menntun, sem við öll stefnum að, að komist á alls staðar á landinu. Ég vil ekki taka eitt dæmi út úr og segja: Svona skulum við afgreiða það. Og það er auðvitað alltaf létt verk að segja, að við viljum fá þessi útgjöld til þessara mála eða hinna og segja, að hver, sem ekki vill ganga inn á það orðalaust, sé á móti að gera slíkar breytingar. Og mönnum verður æði oft á að kenna fjmrh. um allt það, sem ekki nær fram að ganga, þegar það kostar útgjöld fyrir ríkissjóð. En hins vegar finnst mér oft og tíðum, að þegar flutt eru frv. um aukna skatta, verði aftur sömu menn uppvísir að því að kenna fjmrh. um skattana. Við skulum alveg gera okkur ljóst, að við eigum í mörg horn að líta, og ef við lítum á fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþ., þá er varið 33.2% af heildarútgjöldum ríkissjóðs til almannatrygginga og annarra félagsmála, 14.6% til fræðslumála, og ef við tökum listir og önnur menningarmál, þá er þetta hlutfall komið upp í 16.3%. Til samgöngumála verjum við 12.5% og til hinna ýmsu atvinnumála 12.4% og niðurgreiðslu á vöruverði 7.1%. Hér er ég kominn upp í 81.5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Ég hef ekki heyrt nokkra rödd hér á hv. Alþ., sem telur, að of litlu sé varið til félagsmála, atvinnumála, samgöngumála eða fræðslumála. Allir krefjast þeir þess, að við aukum stórlega framlög til allra þessara mála. Og vissulega viljum við allir auka þessi framlög. En sá böggull fylgir skammrifi, að ef við ætlum að auka öll þessi framlög, þá verðum við að afla okkur nýrra tekna, og það er höfuðvandinn. En þá fer það oft svo, að þeir, sem hæst láta, þegar þeir krefjast útgjalda og koma með hugsjónamál sín, snúa aftur við blaðinu margir hverjir og segjast ekki bera neina ábyrgð á því, þegar þarf að fara að afla fjár til þessara hluta. Það sé fjmrh. og ríkisstj. þá að kenna, ef það þarf að grípa til nýrra skatta. En hér verður þetta að fara saman. Ég bið hv. flm. þessa frv., hv. 9. þm. Reykv., að taka þetta ekki til sín, því að ég á ekki þar neitt við neinn þm. öðrum fremur, og ég held, að þm. séu sekir í þessum efnum, bæði úr röðum stjórnarandstöðu og stjórnar, svo að þegar við tölum um leiðréttingar á misræmi, þá verðum við auðvitað að stilla því í hóf, og ég tel, að það sé betra að fara gætilega í þetta, reyna að jafna í skrefum þennan aðstöðumun, en umfram allt að það, sem gert kann að vera í þessu, verði ekki til þess að tefja fyrir því að ná því marki, sem Alþ. og þjóðin hefur sett sér í fræðslumálum, en þar erum við sorglega á eftir, eins og 4. landsk. þm. gat réttilega um í sinni ræðu. Ég vil svo að síðustu segja það, að ég tel, að það sé síður en svo óeðlilegt, að frv. um þetta efni sé flutt, og ég er sammála málinu í heild, að við verðum að finna leið til þess að jafna eitthvað þann aðstöðumun, sem fólk í strjálbýlinu verður að búa við. En hitt tek ég fram, að ég vil fara rólega að því og gætilega, en taka ekki of mikið upp í okkur í bili, ef það skyldi svo aftur verða til þess, að við verðum að hægja á okkur í ýmsum öðrum efnum, sem við megum alls ekki hægja á okkur í.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég get strax tekið það fram, að ég er mjög ánægður með þær umr., sem hér hafa farið fram um frv. mitt, þó að þær hafi að vísu farið inn á mörg önnur svið vandamála, sem við okkur blasa í fræðslu- og menntamálum heldur en frv. fjallar um. Ég er þakklátur menntmrh. fyrir þann skilning, sem hann sýndi á þessu máli. Hann viðurkenndi, að hér væri um brýnt og aðkallandi stórmál að ræða, sem þyrfti með einhverjum hætti að fá lausn á. Og auðvitað er það svo, að fyrir mér er það aðalatriði, að með einhverjum hætti verði ráðin bót á því þjóðfélagslega misrétti, sem við horfumst hér í augu við og sem verður enn alvarlegra, ef ekki er að gert. Ég er honum og þakklátur fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf um þá rannsókn, sem fram hefur farið, og tel, að það sé liður í því að undirbyggja þetta mál og þoka því til farsællegrar lausnar. Þeir tveir hv. framsóknarmenn, sem hér hafa talað, hafa mjög undirstrikað það, að Framsfl. hafi á undanförnum árum komið auga á mikilvægi þessa máls og flutt um það nokkrum sinnum þáltill. og það sé vegna þessa tillöguflutnings þeirra, sem ríkisstj, hafi á s. l. sumri látið kanna málið og gera um það ítarlega skýrslu. Þetta er sjálfsagt allt saman rétt. En svo, þegar kemur að afstöðu þeirra til þessa frv., þá segjast þeir hvorugir reiðubúnir til þess að taka afstöðu til þessa frv., sem ætti að vera þeim öllum öðrum mönnum auðveldara að gera vegna forsögu málsins. En kannske er það svo, að það valdi meira um afstöðu þeirra, hvort það er flutt af framsóknarmanni eða ekki. Ég vona, að svo sé ekki. Ég vona, að málið sé þeim aðalatriði. Þegar skýrslan liggur fyrir og verður kunn hv. menntmn., sem fer með þetta mál, þá verður málið auðveldara viðfangs til þess að taka til þess afstöðu. Og ég fagna því, að þessi forsaga hefur átt sér stað. En ef ekki var flutt frv. um málið þrátt fyrir allan tillöguflutning framsóknarmanna á undanförnum árum í þáltill.- formi, þá hefði hér ekkert gerzt annað en skýrsla hefði komið um, hvernig ástandið væri. Eðlilegast var sem framhald þess því flutningur frv. til þess að koma málinu á framkvæmdastig og í höfn, ef mönnum var efni málsins vandamálið sjálft, aðalatriðið. Og vissulega er þetta mál svo, að þetta á ekkert skylt við flokksmál að neinu leyti, og menn eiga auðvitað ekki að skiptast í flokka um það. Mér er þess vegna hálfgerður viðbjóður í að fara að togast um það, hverjir eigi heiður af því, hverra flokka menn hafa hreyft málinu áður og hverjir eigi þar viðurkenningu skilda og hverjir ekki. Ég vil a. m. k. vona það, að það ráði ekki afstöðu manna til andstöðu gegn málinu, að það er nú ekki í höndum sama flokks að flutningi til, sem hefur flutt það í þáltill.-formi áður. Hæstv. menntmrh. talaði meira um vandann, sem blasir við foreldrum þeirra unglinga, sem eru komnir af barnaskólastigi og unglingastiginu, þ. e. a. s. skyldunámsstiginu, en hinum, sem á þessum undirstigum menntamálanna eiga hlut að máli. En það er nú átakanlegast, að vandamálið er lítt viðráðanlegt því fólki, sem á að koma unglingum sínum til mennta í gegnum skyldunámsstigið, tryggja þeim undirstöðuna, og skilningur á því kom fram hjá hv. 4. landsk. þm. mjög glöggt. Þar eru miklir misbrestir á. Það er næsta algengt, að heimili þarf að sjá fyrir tveimur, þremur, fjórum, jafnvel fleiri nemendum á barnaskólastiginu og verða að koma þeim öllum í heimavistarskóla. Það er nokkuð algengt. Þegar kemur svo að unglinga- og gagnfræðaskólastigi, þá eru þetta venjulega færri nemendur frá hverju heimili, en kostnaðurinn á nemanda meiri. Og svo er það, þegar kemur á menntaskólastigið, þá er það kannske sjaldgæft, að nemendur, sem kosta verður að heiman, séu fleiri en einn. Það er miklu sjaldgæfara a. m. k., en þá er kostnaðurinn vaxinn enn á hvern nemanda. Það er þess vegna mjög vandasamt að gera upp á milli þess, hvernig ætti af fyllilegu réttlæti að leysa þennan fjárhagsvanda. En ef þessi fjárhagsvandi verður til þess, að heimili getur ekki tryggt börnum sínum fræðslu á barnaskólastiginu, þá er það mjög sárgrætilegt og getur leitt af sér alvarlegar afleiðingar langt fram eftir námsbrautinni. En það er því miður staðreynd, að svo getur hæglega farið oft og tíðum, að það verði að draga úr þeim rétti, sem nemendurnir eiga til skólavistar á barnaskóla- og unglingastigi, vegna þess að heimilin rísa ekki undir kostnaðinum. Það er ekki fjarri því, að heimavistarkostnaður á nemanda sé ekki undir 40–60 þús. kr. á vetri. En ég geri mér ljóst, að þetta er dálítið mismunandi á hinum ýmsu skólastigum, minni kostnaður tiltölulega á barnaskólastiginu, hærri eftir hækkandi skólastigum. Og kostnaðurinn, sem þeir nemendur verða að bera, sem komið er fyrir utan heimilis, þó að ekki sé í heimavist, er mjög áþekkur þessu og ekki undir þessum tölum, sem ég nefni. Þegar ég svo í frv. slæ því föstu, að ríkið þurfi að koma til með um 25 þús. kr. framlagi, þá á ég ekki við nákvæma tölu, heldur það, að ég telji sanngjarnt, að ríkið komi þarna og beri þennan bagga að hálfu eða eitthvað í kringum það til móts við nemendur. Engar þessar tölur eru mér heilagt mál og ég tel alveg sjálfsagt, að þær breytist, eftir því sem rannsókn málsins leiðir til um möguleika til framkvæmda á málinu og með tilliti til þess þó, að málið fái lausn, sem verði til þess að koma í veg fyrir, að námsbraut efnilegra nemenda lokist annaðhvort af landfræðilegum ástæðum ellegar af því, að þeir rísi ekki undir þeim kostnaði, sem af dvöl í heimavistarskóla leiðir. Það var drepið á það, og ég minntist einmitt á það í minni framsöguræðu, að eins hefði kannske verið hægt að hugsa sér ákveðinn hundraðshluta, sem hið opinbera bæri af kostnaði hvers nemanda. En af hverju hvarf ég frá því að leggja það til? Ég gerði grein fyrir því með einni setningu. Ég sagði: Ég tel, að það væri kannske mjög erfitt að skjóta fullnægjandi rökum, þannig að tekið væri gilt af opinberum aðilum, undir kostnaðarhliðina í hverju einstöku tilfelli. Og ég hygg, að þegar menn athuga það mál, torveldi það mjög, að aðstoð ríkisins væri ákveðinn hundraðshluti af kostnaði í sérhverju tilfelli. Þess vegna hvarf ég a. m. k. frá því og lagði heldur til, að einhver upphæð yrði lögfest sem aðstoð frá ríkisins hendi til þeirra nemenda, sem kosta yrði út af heimili og hún væri einhvern veginn svona á miðri leið þarna, þ. e. a. s. dekkaði nokkurn veginn helming þess tilkostnaðar, sem heimilin að öðrum kosti verða að bera. Ég taldi og sjálfsagt, að þetta væri ekki föst tala, því að fastar tölur í okkar verðbólguþjóðfélagi vilja strax á næsta ári og síðan ár frá ári verða meira og meira úreltar, og þess vegna setti ég ákvæði um það, að upphæðin skyldi breytast í samræmi við breytingu á vísitölu framfærslukostnaðar. Frv. er fyrst og fremst flutt af minni hendi, ekki til þess að stela máli frá Framsfl., heldur til þess að málið kæmist á framkvæmdastig, og úr því yrði bætt, svo að ungt fólk yrði ekki útilokað af námsbrautinni, eins og ég minnti á hið sorglega dæmi um skáldið Stephan G. Stephansson. En þar endurtekur sagan sig átakanlega frá ári til árs kannske í mörgum hundruðum tilfella, og gætu þau verið eins átakanleg og það dæmi, þegar maður horfir til baka á það. Hins vegar get ég ekki annað sagt en að undirtektir allar við málið, anda þess og tilgang og þá brýnu nauðsyn, sem á bak við er, séu ánægjulegar og lofi góðu um það, að á málinu verði tekið af fullri alvöru, og ég treysti hv. menntmn. til þess að kanna málið til hlítar og finna við það form, sem framkvæmanlegt þyki og þó um leið leysi þennan gífurlega vanda, sem hér er við að fást. Þetta er fyrst og fremst fjárhagslega hliðin á vandamálinu, sem hér er tekið á í þessu frv. og mun vandinn samt reynast ærinn, svo að ekki sé blandað fleiri atriðum þar inn í. Sumir þm. segja að vísu nú: Þetta frv. tekur of lítið upp í sig. Aðrir segja, að þetta velti á hundruðum millj. o. s. frv., en ég veit það, að málið er stórt fjárhagslegt vandamál, og það var mér fyllilega ljóst, að ríkið hefur að ýmsu leyti búið í haginn fyrir landsbyggðina með stofnun heimavistarskóla víðs vegar um landið með skólakerfinu og lagt þar meira fé fram fyrir dreifbýlið en fyrir þéttbýlið rökum og eðli málsins samkv. Ég hafði heldur ekki uppi í minni framsöguræðu neinar ásakanir í garð ríkisins út af þessu. Ég vil bara benda á það, að einmitt vegna þess, hve ríkið hefur lagt í sölurnar þarna til að jafna aðstöðumun, þá kemur það ekki að gagni, nema því aðeins að hér sé hlaupið fjárhagslega undir bagga með því fólki, sem á að nota þetta kerfi, sem hæstv. menntmrh. var að lýsa. Annars standa heimavistarskólar auðir innan stundar nema þá að börnum og ungmennum frá efnuðum heimilum, og menntun á Íslandi og aðgangur til skólagöngu á ekki að vera háð efnahag eða landfræðilegum ástæðum eins og búsetu fólks í landinu.