Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um frv. til 1. um Þróunarsamvinnustofnun Íslands sem ætlað er að taka við af þeirri stofnun sem áður hét Aðstoð Íslands við þróunarlöndin, og allshn. leggur einróma til að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um frv. til l. um breytingu á almennum hegningarlögum, 311. mál. Þar er um að ræða smávægilega breytingu á hegningarlögunum til samræmis við samning á vegum Sameinuðu þjóðanna um ráðstafanir gegn glæpum og hryðjuverkum og töku gísla. Það varð samdóma niðurstaða n. að mæla með því, að þetta frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um frv. til l. um breytingu á almennum hegningarlögum, 4. mál, sem lagt var fram strax í upphafi þings á s. l. hausti. Þetta frv. felur í sér nokkrar breytingar á reglum um sakarfyrningu. Í fyrsta lagi að reglur um sakarfyrningu taki til allra brota, hvort sem þau lúta almennum hegningarlögum eða öðrum refsilögum. Þá er lagt til að öll brot séu háð fyrningu nema þau er ævilangt fangelsi liggur við. Í frv. eru tillögur um nýja fyrningarfresti og breyttan grundvöll þeirra. Ákvæði eru um rof fyrningarfrests. Ákvæði eru um að sakarfyrningarreglur taki nú ekki beinlínis til annarra viðurlaga við broti en refsingar. Nokkur fleiri atriði, er varða sakarfyrningu, eru einnig í þessu frv. Þá er í öðru lagi breyting á reglum hegningarlaga um refsingu fyrir líkamsárásir og líkamsmeiðingar. Frv. hefur þá breytingu í för með sér, að lagt er til að efni 218. gr. almennra hegningarlaga verði greint í tvær mgr. með mismunandi refsimörkum. 218. gr. tekur yfir allvíðtækt efnissvið eins og nú er og þykir eðlilegra, segir í grg., að hluta það niður. Refsimörkum er breytt í frv. frá því sem nú er þannig að lagt er til að líkamsárás samkv. 217. gr. varði því aðeins fangelsi að háttsemin sé sérstaklega stórfelld, þ. á m. vegna þess háska sem af henni gat stafað. Þá er lagt til að breytt sé saksóknarháttum varðandi 217. gr., nánast tæknilegt atriði, og að lokum er lagt til að ný grein, 218. gr. a, verði lögfest, en hún mælir fyrir um ítrekun brota er fela í sér líkamsárásir eða líkamsmeiðingar svo og reglur er varða samþykki til slíkra brota og enn fremur sérregla um heimild til refsilækkunar eða niðurfellingar refsingar þegar líkamsárás er unnin í áflogum eða átökum milli þess, sem fremur hana, og hins, sem misgert er við. Allshn. leggur til að þetta frv. verði samþykkt með tveimur breytingum, sem hún flytur á þskj. 721. Þær eru: 1) Í meðförum Nd. á þessu frv. hafði láðst að breyta krónutölu í 8. gr., en þar er, eins og frv. nú hljóðar, kveðið á um 500 þús. kr. sekt við ákveðnu atferli. Það mundi þá vera eftir gildistöku nýkróna 50 millj. gkr., en á auðvitað að vera 5 þús. kr. sekt þannig að miðað sé við hina nýju mynt. Allshn. leggur til að þessari upphæð verði breytt. 2) 13. gr. frv. hljóðar svo nú: „Lög þessi öðlast gildi 1. maí 1981.“ Af eðlilegum ástæðum er nauðsynlegt að breyta þessu og allshn. leggur til að 13. gr. orðist sem hér segir: „Lög þessi öðlast gildi 1. okt. 1981.“ Með þessum breytingum, herra forseti, leggur allshn. til að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Það frv., sem ég mæli hér fyrir, felur í sér að Alþingi heimili ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun hlutafélags er reisi og reki sjóefnavinnslu á Reykjanesi til vinnslu á saltefnum og öðrum efnum sem til falla við þá vinnslu. Mál þetta hefur átt sér langan aðdraganda, en þáttaskil urðu í athugunum á saltvinnslu hér á landi með stofnun Undirbúningsfélags saltverksmiðju á Reykjanesi hf. samkv. lögum nr. 47/1976. Þetta gerðist á árinu 1976, eins og lagatilvitnun ber með sér, en ekki 1978, eins og misritast hefur á bls. 3 í aths. við frv. Ákvörðun um undirbúningsfélag og tilraunaverksmiðju var tekin í framhaldi af hugmyndum um allt að 250 þús. tonna saltverksmiðju og athugunum á sjóefnavinnslu sem rekja má allt aftur til ársins 1954. Þess má raunar geta, að fyrsta saltvinnslutilraunin, sem vitað er að gerð hafi verið í krafti jarðhita, var á Reykjanesi við Ísafjarðardjúp þegar á árinu 1773, þannig að innlend saltframleiðsla er ekki algert nýmæli hérlendis. Tilraunaverksmiðjan á Reykjanesi hefur nú verið starfrækt í tvö ár undir stjórn Undirbúningsfélags saltverksmiðju á Reykjanesi. Ýmis tæknileg vandamál komu upp í tilraunarekstrinum sem íslenskum vísindamönnum og starfsmönnum tilraunaverksmiðjunnar hefur tekist að leysa með frekari rannsóknum, hugviti og sérstökum dugnaði. Það, sem e. t. v. er athyglisverðast við þetta mál í heild sinni, er sú rannsóknastarfsemi, íslensk tækniþróun og hönnun sem liggur að baki þessu verkefni. Sérstök saltvinnslunefnd, sem skipuð var í janúar 1980 til að meta hagkvæmni þess að reisa og reka saltverksmiðju á Reykjanesi í ljósi þeirra niðurstaðna sem tilraunareksturinn gæfi hefur unnið mikið starf og haft við það náið samstarf við stjórn og framkvæmdastjóra Undirbúningsfélagsins, en stjórnarformaður þess er Guðmundur Einarsson verkfræðingur og framkvæmdastjóri Finnbogi Björnsson. Í saltvinnslunefnd rn. eiga sæti - hún hefur ekki verið formlega lögð niður enn sem komið er - Finnbogi Jónsson verkfræðingur, sem er formaður, Gamaliel Sveinsson viðskiptafræðingur, Sverrir Þórhallsson efnaverkfræðingur og Þorvaldur Búason eðlisfræðingur. Rn. gaf út álit nefndarinnar í mars s. l. undir heitinu „Sjóefnavinnsla á Reykjanesi“, og var hv. alþm. sent það til kynningar. Fjárskuldbindingar í frv. þessu eru miðaðar við byggingu 40 þús. tonna saltverksmiðju sem auk þess mundi framleiða um 9000 tonn af kalsíumklóríði, 4000 tonn af kalí, 115 tonn af brómi, svo og vítissóda og klórafurðir. Kalsíumklór og bróm yrðu flutt út, en önnur efni seld á innanlandsmarkaði. Miðað við spá Iðntæknistofnunar Íslands um þróun íslenska saltmarkaðarins verður markaðshlutdeild innlenda saltsins um 60% þar sem heildarsaltmarkaðurinn er áætlaður um 60 þús. tonn. Ef miðað er við þróun í saltfiskverkun á undanförnum misserum má ætla að heildarmarkaðurinn verði enn stærri þegar fram í sækir. Áætlaður stofnkostnaður er 157.65 millj. kr. og er kveðið á um að hlutafé verði að lágmarki 25% af stofnkostnaði. Hér er vissulega um að ræða allhátt hlutfall ef miðað er við það sem algengast hefur verið í atvinnurekstri hérlendis. Hins vegar er nauðsynlegt að mati rn. að þetta hlutfall sé hátt og helst um 30% þar sem framleiðslukostnaður verksmiðjunnar er að stórum hluta fjármagnskostnaður. Vélar og tæki í verksmiðju er áætlað að nemi um 50% af stofnkostnaði og er talið að unnt eigi að vera að smíða tækjabúnaðinn að stórum hluta hér innanlands. Þarf sérstaklega að huga að því við verkframkvæmdir að alenskum fyrirtækjum verði gert kleift að gera tilboð í tækjasmíði fyrir verksmiðjuna. Aðrir helstu þættir stofnkostnaðar eru byggingar og borholuframkvæmdir sem að stórum hluta eru innlendir kostnaðarþættir og skapa vinnu fyrir allmarga starfsmenn á byggingartímanum. Árlegar tekjur 40 þús. tonna verksmiðju eru áætlaðar 34.7 millj. kr., en árlegur rekstrarkostnaður án afskrifta og vaxta 17.1 millj. kr. Þar af nema laun og launatengd gjöld rúmlega 40%, en gert er ráð fyrir 45 starfsmönnum í verksmiðjunni. Til viðbótar þessu koma starfsmenn við akstur og flutninga á salti til markaðar sem einkum yrði á Suðvesturlandi. Arðsemi heildarfjárfestingar fyrir skatta og miðað við fast verðlag er áætluð um 7.3%. Þessir afkastavextir verða að teljast í lágmarki, þótt þeir komi vel út samanborið við ýmsa aðra fjárfestingu sem ráðist er í á öðrum sviðum. Ekki má heldur dæma verkefnið eingöngu út frá reiknaðri arðsemi af fjárfestingu því að önnur atriði, eins og atvinnuhorfur á viðkomandi svæði og áhrif á annan iðnað, koma einnig inn í myndina þegar þjóðhagsleg arðsemi er metin. Framkvæmdaáætlun, sem gerð hefur verið um byggingu verksmiðjunnar, sýnir að 40 þús. tonna verksmiðja gæti tekið til starfa í ársbyrjun 1985. Forsenda þess er þó sú, að framkvæmdir við 8 þús. tonna byrjunaráfanga hefjist þegar á þessu ári. Til þess þarf að útvega fjármagn sem gæti numið allt að 18 millj. kr. ef ljúka ætti þessum áfanga. Æskilegt hefði verið að þessi upphæð hefði komið inn í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun 1981. Þótt verulegar líkur hafi verið taldar á framkvæmdum við saltverksmiðjuna þegar á þessu ári við undirbúning lánsfjáráætlunar á s. l. hausti var sú leið valin að afla lánsfjárheimilda þegar lokaniðurstöður hagkvæmniathugana lægju fyrir og lög yrðu sett um verksmiðjuna. Verður þannig að reyna á það í framhaldinu hvernig unnt reynist að afla nauðsynlegs fjármagns í þessu skyni í ár. Atvinnuhorfur á Suðurnesjum kalla vissulega á að ekki verði óþarfa dráttur við framkvæmdir við saltverksmiðjuna, en málið mundi tefjast um allt að eitt ár ef tilskildar heimildir fást ekki fyrir þinglok og framkvæmdir hefjist í sumar. Þá er þess einnig að geta, að segja yrði upp starfsmönnum tilraunaverksmiðjunnar nema framhald verði á framkvæmdum. Vænti ég þess, að þm. hafi þessi atriði í huga við afgreiðslu málsins. Við mat á tekjum verksmiðjunnar hefur ekki verið tekið tillit til möguleika á sölu á kísilmjöli og kolsýru sem hvort tveggja fellur til við saltvinnsluna. Á vegum Iðntæknistofnunar Íslands og Orkustofnunar hafa verið í gangi athuganir á sölu og notkunarmöguleikum kísilmjöls, og er ýmislegt sem bendir til að hér geti orðið um verðmæta og mikilvæga aukaafurð að ræða. Þá er í frv. heimild fyrir væntanlegt hlutafélag til að hefja undirbúning að framleiðslu á natriumklórati til útflutnings. Hér er um að ræða orkufrekan iðnað, miðað við 30 þús. tonna ársframleiðslu, sem mundi nota um 175 gígawattstundir af orku eða svipað magn og Áburðarverksmiðja ríkisins. Hráefni til slíkrar framleiðslu yrðu öll innlend og er áætlaður stofnkostnaður um 130–160 millj. kr. Áætlaður starfsmannafjöldi slíkrar natríumklóratverksmiðju hefur verið áætlaður 30–35 manns. Hagkvæmni slíkrar framleiðslu hér á landi byggist fyrst og fremst á að raforkukostnaður er mjög hátt hlutfall af framleiðslukostnaði og að öll hráefni eru innlend. Þar sem flutningsmagn er minna frá landinu en til landsins eru taldir möguleikar á hagstæðum samningum um flutninga á slíkri afurð. Í saltverksmiðjunni, sem er meginatriði þessa frv., er gert ráð fyrir- fyrir utan salt - framleiðslu á vítissóda, saltsýru, hýpóklóríti og klórgasi. Hér er fyrst og fremst um að ræða framleiðslu til að fullnægja eigin þörfum verksmiðjunnar, en hluti hennar yrði einnig til sölu á innanlandsmarkaði. Með þessari framleiðslu væri kominn vísir að svokölluðum alkalíiðnaði hér á landi, en hann telst til orkufreks iðnaðar. Ákveðnir möguleikar eru fyrir hendi varðandi áframhaldandi þróun slíks iðnaðar hérlendis með útflutning í huga, en forsenda þess er þó sú, að hægt verði að skapa markað fyrir klórgas hérlendis eða flytja það út í formi annarra efnasambanda. Að síðustu má nefna sem hugsanlegt framtíðarverkefni í tengslum við sjóefnavinnsluna framleiðslu á magnesíumklóríði og magnesíummálmi. Þar yrði um mjög stórt iðnaðarverkefni að ræða, en Iðntæknistofnun hefur nýlega skilað skýrslu til rn. um málið og mun hún berast þm. innan skamms. Um frekari lýsingu á fyrirhuguðum framkvæmdum og rekstrargrundvelli verksmiðjunnar vísast til skýrslu saltvinnslunefndar iðnrn. sem hv. þm. hafa fengið í hendur. Varðandi einstakar greinar frv. er rétt að taka fram eftirfarandi: Í 1. gr. er ríkisstj. veitt heimild til að beita sér fyrir stofnun sjóefnavinnslu á Reykjanesi. Valið var heitið sjóefnavinnsla í stað saltverksmiðju þar sem verksmiðjan kemur til með að framleiða ýmis önnur efni úr natríumklóriði eða matarsalti öðru nafni og er þar um að ræða, eins og þegar hefur komið fram, kalsíumklóríð, kali, bróm, klór, natríumhypóklórít, vítissóda og saltsýru, auk hugsanlegrar þróunar annarra framleiðsluþátta, svo sem natríumklórats. Vinnslan á þessum afurðum fer fram úr jarðsjónum undir Reykjanesi og þar eru tengslin við þetta heiti: sjóefnavinnsla. Í 2. gr. segir að samvinna skuli höfð við Undirbúningsfélag saltverksmiðju á Reykjanesi sem stofnað var samkv. lögum nr. 47/1976. Gert er ráð fyrir að ríkið eigi meiri hluta í félaginu ef ekki tekst að afla nægilegs hluta fjár frá öðrum aðilum. Ekki þótti ástæða til að setja í frv. hámark varðandi eignaraðild ríkisins, en kveðið er á um að lágmarkshlutafé skuli vera 25% af áætluðum stofnkostnaði verksmiðjunnar. Í 3. gr. er sjóefnavinnslunni heimilað að hefja undirbúning að framleiðslu á natríumklórati. Slík framleiðsla mundi nýta afurðir sjóefnavinnslunnar, en ef út í hana verður farið þarf að taka afstöðu til rekstrarforms slíkrar framleiðslu og fjármögnunar. Í 4. gr. er gefinn möguleiki á því, að verksmiðjan nýti þá raforku, sem unnt verður að framleiða með þeim vinnsluholum sem hún kemur til með að ráða yfir, í fyrsta lagi til eigin nota, en einnig er því haldið opnu að fyrirtækið selji afgangsraforku, en þá að höfðu samráði við aðra raforkuframleiðendur. Í 5. gr. frv. er að finna nauðsynlegar fjáröflunarheimildir vegna byggingar verksmiðjunnar og aðildar ríkisins að hlutafélaginu. Gert er ráð fyrir hlutafjárframlögum allt að 45 millj. kr. og ríkisábyrgðum allt að 105 millj. kr., miðað við lánskjaravísitölu 1. apríl 1981. Einnig er heimild fyrir ríkissjóð til þess að greiða lán vegna rannsóknarkostnaðar Undirbúningsfélags saltverksmiðju á Reykjanesi hf., en skuldir Undirbúningsfélagsins voru um 9.5 millj. kr. í apríl 1981. Í lögum um Undirbúningsfélag saltverksmiðju er gert ráð fyrir að það selji árangurinn af starfi sínu í hendur framkvæmdaaðila og síðan verði því slitið. Í. 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að þetta verði m. a. gert með sameiningu Undirbúningsfélagsins og Sjóefnavinnslunnar hf. Vegna aðildar ríkissjóðs þykir eðlilegt að hafa ekki lágmark á tölu stofnenda eða hluthafa í félaginu. Slíkar hömlur hafa reyndar flestar verið numdar úr lögum um hlutafélög í nágrannalöndum okkar. Ákvæði um þetta er að finna í 7. gr. Í 8. gr. er heimild til að undanþiggja hlutafélagið greiðslu stimpilgjalds, m. a. vegna aðildar ríkisins að fyrirtækinu. Í 9. gr. segir m. a. að iðnrh. og fjmrh. skipi fulltrúa ríkisins á hluthafafundum að jöfnu og að stjórnarmenn skuli kosnir eða skipaðir á aðalfundum félagsins. Loks er áréttað í 10. gr. að félaginu beri að gera allar þær varúðarráðstafanir, sem við verður komið, til að varna tjóni á umhverfinu og gæta skuli ákvæða laga um náttúruvernd, mengunarvarnir og öryggi og hollustuhætti á vinnustað. Er ávallt mikilvægt við verksmiðjurekstur sem þennan að gæta að umhverfisvernd, bæði utan og innan vinnustaðarins. Herra forseti. Með lögfestingu þessa frv. væri stigið mikilvægt skref í atvinnusögu Suðurnesja og áfangi næðist í uppbyggingu iðnfyrirtækis sem átt hefur sér langan aðdraganda. Ég vænti þess, að með byggingu saltverksmiðju á Reykjanesi sé lagt upp í langa og heilladrjúga vegferð þar sem byggt verði á innlendum hráefnum og orku og hugviti innlendra sérfræðinga. Þótt skammt lífi nú þessa þings vænti ég að frv. þetta verði að lögum fyrir þinglok, m. a. með samvinnu iðnn. beggja deilda við athugun málsins hér í þinginu. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. skuli vera fram komið. Það hefði að vísu verið æskilegra að fá það fyrr á þessu þingi með tilliti til þess, að óskað er eftir og þörf á að fá frv. afgreitt á þessu þingi. Við sjálfstæðismenn munum ekki gera neitt til að hindra framgang þessa máls, en leitast við að stuðla að því, að það fái sem vandaðasta meðferð í þeirri n. sem hæstv. iðnrh. hefur lagt til að frv. verði vísað til, þ. e. iðnn. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að ræða um sögu saltvinnslu hér á landi. Hæstv. ráðh. hefur komið inn á þá sögu og m. a. ekki látið liggja eftir hlut Vestfirðinga í þessu efni, sem munu vera brautryðjendur í saltvinnslu hér á landi. En ég vildi við þessa 1. umr. leyfa mér að víkja að nokkrum atriðum í frv. Það atriði er náttúrlega ekki þýðingarminnst með hverjum hætti aflað verði fjármagns eða hlutafjár fyrir Sjóefnavinnsluna hf., sem gert er ráð fyrir að verði stofnuð. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir að ríkisstj. hafi forustu um stofnun þessa félags og það er ekki óeðlilegt. Það er talað um að ef ekki takist að afla meiri hluta hlutafjár á almennum markaði innanlands eigi ríkisstj. að leggja til meiri hluta hlutafjár í félaginu. Mér finnst þetta ekki óeðlilegt ákvæði í sjálfu sér, en mér finnst varða miklu máli í þessu efni hver er stefna ríkisstj. Er það stefna ríkisstj. að það verði hægt að afla meiri hluta hlutafjár á almennum markaði og er þá gert ráð fyrir að það verði almennt hlutafjárútboð? Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi upplýsingar um þetta. Mér sýnist kannske ekki örgrannt um að ákvæði 7. gr. frv. geri ráð fyrir að það verði ekki ýkjamargir aðilar að þessu félagi, Sjóefnavinnslunni. Það kann að vera rétt að hafa þetta ákvæði í 7. gr. til vonar og vara. En ég legg áherslu á að það sé möguleiki á að það geti verið sem almennust þátttaka í þessu félagi. Það mun verða öflugast með þeim hætti. Að sjálfsögðu skaðar ekki að af þeim sökum komist ríkissjóður af með að leggja minna fjármagn fram til félagsins. Þá er það annað atriði sem ég vildi aðeins víkja að við þessa umr., og það er ákvæði 4. gr. Það er að sjálfsögðu alveg nauðsynlegt að hafa f lögunum þá heimild sem þar er gert ráð fyrir, þ. e. að Sjóefnavinnslan hf. hafi heimild til að reisa og reka raforkuver. Það þarf að taka það beinlínis fram vegna ákvæða orkulaga. En hér er gert ráð fyrir að þessi heimild sé bundin við 5 mw. afl. Mér kemur nú til hugar hvort ástæða sé til að binda þessa heimild við þau stærðarmörk og hvort það sé ekki hyggilegra að hafa þau rýmri. Ég get ekki séð að það geti neitt skaðað þó að fyrirtækið virkjaði stærra en 5 mw. ef það væri hagkvæmt. Það er, eins og hæstv. ráðh. kom líka inn á, alltaf möguleiki á því að selja þá orku sem er umfram þarfir fyrirtækisins sjálfs. Það voru einkum þessi atriði sem mér lék forvitni á að fá frekari upplýsingar um. Þess vegna hef ég lagt þessar spurningar fyrir hæstv. ráðh.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta frv. skuli vera komið fram og er nú kannske ekki vonum fyrr. Víst hefði verið ástæða til að taka þessi mál til umfjöllunar í sambandi við lánsfjáráætlun. Það veldur að sjálfsögðu nokkrum vanda að taka ákvarðanir með þeim hætti sem hér hefur verið gert: að afgreiða lánsfjáráætlun án þess að taka tillit til áforma af því tagi sem hér eru uppi, en ætla sér síðan að leggja í þau eftir á. Þess vegna hefði auðvitað verið eðlilegast og best ef þetta frv. hefði getað komið fram fyrr og áður en lánsfjáráætlun var tekin til afgreiðslu. Eins og komið hefur fram í ræðum hæstv. iðnrh. og hv. þm. Þorvalds Garðars, sem töluðu hér á undan mér, svo og í aths. með þessu lagafrv., hefur þetta frv. haft verulegan aðdraganda og hefur verið unnið að þessu verkefni um langan tíma. Ég held að í máli sem þessu þurfi vitaskuld að fara saman bjartsýni, trú á það, sem menn eru að gera, og forsjá um að hrapa ekki að neinu. Sá jafnvægisgangur er auðvitað ævinlega vandasamur. Við Alþfl.-menn munum greiða fyrir því, að þetta frv. fái góða og rösklega athugun í nefndum, því að eins og ég sagði er það ekki vonum fyrr að þetta frv. kemur fram. Auðvitað er ýmislegt í aths. með þessu lagafrv. sem vekur spurningar í hugum manna, en ég held að það sé rétt að þeim spurningum verði svarað í sambandi við umfjöllun n. um þetta mál. Ég vil aðeins drepa á það, að vitaskuld hefur það veruleg áhrif í sambandi við atvinnuástand á Suðurnesjum að leggja í verkefni sem þetta, enda ekki vanþörf á að treysta undirstöður atvinnulífsins á því svæði, eins og dæmin sanna. Það má líka segja að með framkvæmd af því tagi, sem hér er lagt til að gerð verði, sé verið að leggja út á nýja braut - braut sem felur í sér ýmsa mjög athyglisverða möguleika í íslenskri iðnsögu og eiginlega að því er varðar almenna þróun iðnaðar yfirleitt, ekki bara hér á landi, því að hér er um verulegar nýjungar að ræða. Ég ætla ekki að lengja þessa umr. með því að bera fram sérstakar spurningar í sambandi við það frv. til l. sem hér er til umr. En auðvitað verður að segja eins og er, að þeir afkastavextir, sem hér er gert ráð fyrir, virðast nokkuð lágir og væri ástæða til að líta á markaðs- og rekstrarforsendur út frá því. Ég gæti líka aðeins drepið á það, að í sambandi við iðjuver af þessu tagi skiptir vitaskuld mjög miklu máli að sú orka, sem fæst úr iðrum jarðar, sé sem allra best nýtt og þess vegna sé ástæða til að huga að margvíslegum möguleikum á að nýta hana samhliða verksmiðjuvinnslunni og treysta þannig undirstöður þessa fyrirtækis. Ég tel t. d. að það sé sjálfsagt að líta á möguleika í sambandi við raforkuframleiðslu alveg sérstaklega og með hvaða hætti það gæti styrkt undirstöður þess fyrirtækis sem hér er tillaga um gerð að setja á fót. Að lokum aðeins þetta: Ég fagna því, að þetta skuli vera komið fram, og við Alþfl.-menn munum greiða fyrir því, að málið fái skjóta og góða athugun í þeirri nefnd sem því verður vísað til.



Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir, sem hér hafa komið fram hjá talsmönnum stjórnarandstöðunnar í sambandi við þetta mál, og átti raunar ekki von á öðru en frá þeim kæmi góður stuðningur við þetta efni. Það var raunar kynnt sem svar við fsp. í Sþ. á síðasta vetri, hvert stefndi í þessum efnum og hvað rn. hygðist fyrir, og í framhaldi af því var lögð fram skýrsla eða álit hinnar svokölluðu saltvinnslunefndar. Með henni gafst hv. þm. kostur á að kynna sér nokkuð forsendur og efni þess frv. sem nú er fram komið og hér er til umr. Ég skil vel að mönnum finnist að frv. hefði mátt koma fyrr fram hér á þinginu, en fyrir því liggja gildar ástæður að undirbúningi málsins var ekki talið lokið með fullnægjandi hætti fyrr en þetta. Ég vil víkja örfáum orðum að þeim fsp. sem fram voru bornar af hv. 4. þm. Vestf. Það var í fyrsta lagi spurt um hlutafé í fyrirtækinu. Hann spurði hver væri stefna ríkisstj. varðandi hlutafjáröflun og hvort gert væri ráð fyrir almennu hlutafjárútboði. Ég geri ráð fyrir að það reyni á almennt hlutafjárútboð, og ég teldi mjög æskilegt að það kæmu margir til að leggja fjármagn í þetta fyrirtæki. Þess vegna er ekki bundin meirihlutaaðild ríkisins ef svo kynni að fara að áhugi væri slíkur, m. a. hjá sveitarfélögum á þessu svæði svo og einstaklingum, að nægilegt hlutafé safnaðist til þess að ríkið þyrfti ekki að leggja fram meiri hluta hlutafjár. Hins vegar er ýmislegt sem bendir til þess, að á meiri hluta ríkisins gæti reynt í þessu fyrirtæki, og því voru heimildir varðandi fjármögnun af hálfu ríkisins og ábyrgðir hafðar það rúmar að málið þyrfti ekki að stranda af þeim sökum. Ég vil í þessu sambandi minna á að þegar Undirbúningsfélag saltverksmiðju á Reykjanesi var stofnað á árinu 1977 komu vissulega margir einstaklingar og sveitarfélög til liðs við þá félagsstofnun, mig minnir hátt í 500 aðilar, og var það sannarlega ánægjuefni. Í lögum um þetta Undirbúningsfélag var gert ráð fyrir að ríkið hefði 40% eignaraðild, 40% hlut, en aðrir aðilar 60%. Þannig var lagt upp í upphafi, en í reynd hefur ríkið nú meiri hluta í þessu Undirbúningsfélagi vegna þess að framlögum úr ríkissjóði, sem nauðsynleg reyndust til að standa undir tilraunavinnslunni, var breytt í hlutafé. Ég hef ekki nákvæma prósentu í þeim efnum, en það munu vera nærri 60%, að ég hygg, sem ríkissjóður er skráður fyrir í Undirbúningsfélaginu. Ég treysti því, að þetta verði ekki ágreiningsefni. Meginatriðið er að tryggja þessu fyrirtæki gott brautargengi og góða eiginfjárstöðu, og í því sambandi minni ég á að æskilegt er, svo að ekki sé meira sagt, að þær skuldir, sem Undirbúningsfélag saltverksmiðju hefur orðið að taka á sig, verði yfirteknar, en ekki látnar ganga inn í rekstrargrunn þessa nýja fyrirtækis. Varðandi fsp. um ákvæði 4. gr. um raforkuframleiðslu og nýtingu á gufuafli til raforkuframleiðslu og takmörk miðuð við 5 mw. er þess að geta, að eðlilegt þótti að hafa þarna ákveðin mörk. Ég tel mig muna það rétt, að til eigin nota þurfi saltverksmiðjan 1.2 mw. í afli. Þannig yrði þó nokkuð afgangs yrði sú heimild nýtt sem hér er gert ráð fyrir. Það er alveg rétt, að væntanlega er hægt að finna markað fyrir slíka framleiðslu, en það er þó mjög undir því komið hvernig aðstæður eru í raforkukerfi landsmanna almennt. Þau fyrirtæki, sem þar standa fyrir meginraforkuöflun, vilja líka, sem eðlilegt er, tryggja að eðlilegur samrekstur komist á ef nýir framleiðendur koma inn á kerfið eða ætla sér að selja raforku inn á kerfið. Því er gert ráð fyrir að um slíkt verði samstarf við þá aðila og gengið frá málum áður en til framleiðslu inn á landskerfið kæmi. - Þetta voru þær fsp. sem að var vikið. Hv. 2. þm. Reykn. nefndi það, sem ég raunar kom að í framsöguræðu minni, að æskilegt hefði verið að hafa þær skuldbindingar, sem þörf er á fyrir ríkið, í lánsfjáráætlun sem Alþingi nú hefur afgreitt. Um það varð samstaða innan ríkisstj. á s. l. hausti að taka á þessu máli jafnhliða lögfestingu eða öflun heimilda fyrir slíkt fyrirtæki hér á hv. Alþingi fremur en vera með einhvern almennan lið til þess að mæta áætluðum þörfum vegna þeirra iðnfyrirtækja sem í undirbúningi eru. Ég vænti þess, að það geti komið til fjármögnun að hluta til án þess að á erlendar lántökur reyni. Sparifjármyndun í landinu er vaxandi, sem betur fer, og því ætti að vera hugsanlegt að afla þannig bráðabirgðalána innanlands til a. m. k. hluta þess sem þarf til að koma upp þessum 8 þús. tonna byrjunaráfanga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör þau sem hann gaf við spurningum mínum. Hann lýsti þeirri stefnu, að það mundi verða gert allt - ég skildi hann svo - sem hægt væri til þess að hlutafjársöfnun til þessa fyrirtækis yrði sem almennust. Ég tek undir það sem hann sagði í því efni, að um það ætti ekki að verða ágreiningur. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh, sagði að skuldir þær, sem Undirbúningsfélagið stæði núna í, ættu ekki að leggjast á hið nýja félag, held ég að hann hafi orðað það, eða rekstur þess, heldur verði yfirteknar. Ég skildi það þannig, að ríkið mundi yfirtaka þær - eða hvaða aðili mundi yfirtaka þær? Þetta var það eina sem mér fannst óljóst í því sem hæstv. ráðh. sagði.



Herra forseti. Í 1. gr þess frv. um steinullarverksmiðju, sem ég mæli hér fyrir, segir á þessa leið: „ Ríkisstj. er heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélags, er reisi og reki steinullarverksmiðju, og leggja fram í því skyni allt að 40% af hlutafé þess.“ Síðan segir í 2. gr.: „Til samvinnu um stofnun eða starfrækslu hlutafélags samkv. 1. gr. er ríkisstj. heimilt að kveðja aðila sem áhuga hafa á málinu.“ Eins og kunnugt er koma tvær verksmiðjustærðir til greina við byggingu steinullarverksmiðju hérlendis. Með frv. því, sem hér er lagt fram, er engin afstaða tekin til þess, hvor verksmiðjustærðin verður fyrir valinu, og ekki er heldur tekin afstaða til staðsetningar. Þó er öllum ljóst að fyrst og fremst eru tveir staðir sem sýnt hafa mikinn áhuga á að fá slíka verksmiðju til sín, þ. e. Sauðárkrókur og Þorlákshöfn. Annars vegar kemur til greina verksmiðja með um 15 þús. tonna afkastagetu á ári og hins vegar verksmiðja með um 5 þús. tonna afkastagetu á ári eða þar um bil. Stærri verksmiðjan er miðuð við verulegan útflutning, en sú minni mundi framleiða aðallega fyrir innanlandsmarkað. Framleiðslukostnaður minni verksmiðju er nokkru hærri en stærri verksmiðju miðað við full afköst og stærri verksmiðjan er að því leyti hagstæðari kostur. Hins vegar eru óvissuatriði varðandi útflutning og verður að telja nauðsynlegt að fyrir liggi samningar um sölu erlendis áður en ríkisstj. ákveði þátttöku í stofnun hlutafélags um slíkan útflutning. Heimildir um fjárframlög og ábyrgðir eru miðaðar við að þær dugi til þátttöku í byggingu stærri verksmiðjunnar, þótt með frv. sé engin afstaða tekin til þess, hvor ráðagerðin verði fyrir valinu. Gert er ráð fyrir að hlutafjárframlag úr ríkissjóði nemi allt að 40% af hlutafé félagsins. Forsaga þessa máls er í megindráttum eftirfarandi: Undirbúningsrannsóknir vegna steinullarverksmiðju hófust af alvöru á árunum 1973–1974 er hin svokallaða gosefnanefnd, sem Magnús Kjartansson þáv. iðnrh. skipaði árið 1972, aflaði upplýsinga og tilboða í tæki og búnað til steinullarframleiðslu. Verkefni þeirrar nefndar voru falin Iðnþróunarstofnun (síðar Iðntæknistofnun) árið 1976. Áhugaaðilar á Suðurlandi stofnuðu árið 1974 fyrirtækið Jarðefnaiðnað hf. Einn af þeim úrvinnslumöguleikum, sem fyrirtækið kannaði, er framleiðsla á steinull. Félagið fylgdist með og fékk upplýsingar um störf gosefnanefndar, en hefur einnig unnið sjálfstætt að málinu. Um svipað leyti kom fram áhugi á steinullarframleiðslu á Norðurlandi. Bæjarstjórn Sauðárkróks sýndi hugmyndinni áhuga og var hún kynnt þar á degi iðnaðarins 1977. Beitti bæjarstjórnin sér fyrir athugun á að koma á steinullarverksmiðju á Sauðárkróki, og í framhaldi af því var stofnað Steinullarfélagið hf. sumarið 1979 með aðild sveitarfélaga í Skagafirði. Naut Sauðárkrókskaupstaður nokkurrar aðstoðar Iðntæknistofnunar Íslands og Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins, en stóð einnig sjálfstætt að vinnu í málinu. Á árunum 1978 og 1979 beitti iðnrn. sér fyrir víðtækri könnun málsins og í framhaldi af því var sú ákvörðun tekin, að rn. stæði að þeim athugunum, sem nauðsynlegar væru vegna steinullarframleiðslu hérlendis, og hefði um þær samstarf við áhugaaðila. Í júní 1979 fól ég Iðntæknistofnun Íslands að gera frumhagkvæmniathugun vegna steinullarframleiðslu og skilaði stofnunin lokaskýrslu sinni í febr. 1980. Þar sem skýrslan var jákvæð skipaði rn. í mars sama ár nefnd til að meta nánar hagkvæmni steinullarframleiðslu og áhrif af mismunandi staðsetningu. Í þessa „steinullarnefnd“ voru skipaðir: Formaður Vilhjálmur Lúðvíksson framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins, Hörður Jónsson framkvæmdastjóri Iðntæknistofnunar Íslands, Bjarni Einarsson framkvæmdastjóri byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, Svavar Jónatansson verkfræðingur sem fulltrúi Jarðefnaiðnaðar hf. og Þorsteinn Þorsteinsson bæjarstjóri á Sauðárkróki sem fulltrúi Steinullarfélagsins hf. Nefndin skilaði áliti sínu í mars 1981 og hefur iðnrn. gefið það út í heild og sent það hv. alþm. til kynningar. Í athugunum nefndarinnar hefur fyrst og fremst verið miðað við steinullarverksmiðju sem gæti framleitt 14 400 tonn á ári og flytti út það magn sem ekki væri markaður fyrir innanlands. Gæti það orðið allt að 9400 tonn á ári. Skömmu áður en nefndin hugðist ljúka störfum barst bréf frá Steinullarfélaginu hf. á Sauðárkróki þar sem farið var fram á að einnig yrði gerður samanburður á smærri verksmiðju sem framleiddi svo til einvörðungu fyrir innlendan markað. Slík verksmiðja yrði reist í samvinnu við franska fyrirtækið St. Gobain og með framleiðsluaðferð sem það fyrirtæki léti í té gegn framleiðslugjaldi. Þessi kostur var athugaður sérstaklega af nefndinni miðað við fyrirliggjandi upplýsingar, en eftir að nefndin skilaði áliti barst iðnrn. erindi frá Steinullarfélaginu hf. ásamt skýrslu um fyrirhugaða verksmiðju á þess vegum. Er nú verið að fara yfir þau gögn á vegum rn. að ósk Steinullarfélagsins hf. Ljóst er að áhugi er mikill hjá báðum aðilum, Steinullarfélaginu nyrðra og Jarðefnaiðnaði syðra, að beita sér fyrir byggingu steinullarverksmiðju. En mat þessara aðila á rekstrargrundvelli og markaði er með ólíkum hætti og hafa báðir aðilar kynnt sjónarmið sín allrækilega á opinberum vettvangi að undanförnu. Í aths. með lagafrv. er að finna samanteknar niðurstöður og tillögur steinullarnefndarinnar, sem telur að steinullarframleiðsla til notkunar innanlands og til útflutnings geti orðið arðbær og þjóðhagslega hagkvæm, en nauðsynlegt sé að ganga frá viðskiptasamningum um útflutning áður en tekin sé ákvörðun um byggingu 14–15 þús. tonna verksmiðju. Ég vísa að öðru leyti til tillagna nefndarinnar í þskj., en leyfi mér að vitna hér í tillögur hennar um málsmeðferð sem er að finna á bls. 7 í frv. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „1. Nefndin leggur til að iðnrh. hafi forgöngu um að lagt verði fram á Alþingi stjfrv. um heimild fyrir þátttöku ríkisins í fyrirtæki sem hafi að markmiði að reisa og reka steinullarverksmiðju á Íslandi. 2. Með tilliti til liðar 12 í niðurstöðum, þ. e. að nefndin treystir sér ekki til að benda á ákveðinn stað fyrir steinullarverksmiðju, er lagt til að ríkisstj. fái í áðurnefndu frv. heimild Alþingis til þess að velja samstarfsaðila (sjá þó lið 4). 3. Það er skoðun nefndarinnar, að ríkissjóður eigi ekki að afhenda öðrum hvorum aðilanum steinullarverksmiðju með fyrirheiti um fjármagn til stofnkostnaðar. Nefndin er þeirrar skoðunar, að áhugaaðilar verði að leggja fram hlutáfé, vera tilbúnir til að taka fjárhagslega áhættu og taka sjálfstæða og ábyrga ákvörðun um byggingu og rekstur slíkrar verksmiðju. Því er lagt til að: a) Hlutafé í fyrirtækinu verði að lágmarki 30% af stofnkostnaði. b) Ríkissjóður leggi fram að hámarki 40% af hlutafé. c) Ábyrgðir ríkisins af lánum vegna framkvæmda verði eigi hærri en fjórðungur lánsfjár. 4. Ríkisstj. gefi þeim áhugaaðila, er hún velur til samstarfs, kost á að safna 60% af hlutafé. Áhugaaðila verði veittur þriggja mánaða frestur til þessa verks. Að loknum þessum þremur mánuðum skal hann leggja fram áætlun er sýni hvernig hann kjósi að staðið skuli að byggingu og rekstri verksmiðjunnar. Reynist þeim aðila, er fyrstur er valinn til samstarfs, ókleift að standa við ofangreind skilyrði skal ríkisstj. gefa hinum aðilanum kost á hinu sama. 5. Takist hvorugum aðilanum að standa við ofangreind skilyrði, er lagt til að ríkisstj. taki málið í sínar hendur og teljist þá óbundin öllum hagsmunaaðilum varðandi staðsetningu og velji sjálf samstarfsaðila og samstarfsform.“ Iðnrn. hefur í meginatriðum farið að tillögum nefndarinnar við undirbúning þessa frv. og hyggst hafa hliðsjón af þeim við framhaldsmeðferð málsins. Það er vissulega nokkurt nýmæli að fleiri en einn aðili keppi um iðnaðarkost af því tagi, sem hér um ræðir, og ætli sér að reiða fram verulegt fjármagn í því skyni. Slíkur áhugi um iðnaðaruppbyggingu hlýtur að teljast jákvæður af hálfu samfélagsins, en reynslan verður að skera úr um hvor ber hærri hlut og finnur grundvöll fyrir slíku fyrirtæki. Ég tel ekki óeðlilegt að þeim aðila, sem hyggst byggja á útflutningi, gefist kostur á að láta reyna á markaðsöflun og teljist hún nægilega trygg að mati stjórnvalda verði notaðar heimildir til ríkisþátttöku í slíku fyrirtæki að því marki sem nauðsynlegt er talið innan ramma lagaheimilda. Um þessa málsmeðferð hafa hins vegar engar bindandi ákvarðanir verið teknar og reynist útflutningur ófýsilegur er eðlilegt að framleiðsla fyrir innanlandsmarkað verði á döfinni. Heimildir í lagafrv. rúma stærri verksmiðjukostinn, svo sem eðlilegt má teljast, en ég vil benda á að í aths. með 3. gr. átti að vísu að standa að stofnkostnaður sé áætlaður, en ekki „um“, heldur „allt að“ 107 millj. kr. miðað við 1. jan. 1981. Miðað er við að hlutafé verði um 30% af stofnkostnaði fyrirtækisins. Gert er ráð fyrir að iðnrh. og fjmrh. skipi fulltrúa ríkissjóðs á aðalfundi hlutafélagsins að jöfnu í samræmi við ríkisþátttöku, en um stjórn félagsins fari síðan eftir samþykktum samkv. hlutafélagalögum. Að öðru leyti vísa ég til framsögu minnar um sjóefnavinnslu fyrr í þessari hv. þd. varðandi einstakar greinar frv. eftir því sem við á, en þær eru um margt hliðstæðar, nema hér er ekki gert ráð fyrir að ríkissjóður geti átt meiri hluta í hlutafélaginu. Herra forseti. Báðir áhugaaðilar um stofnun hlutafélags um steinullarframleiðslu hafa áhuga á að þær heimildir, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, verði lögfestar á þessu þingi. Ég vænti þess, að hv. þdm. og iðnaðarnefndir þingsins stuðli að því, að svo geti orðið. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. iðnn. þessarar deildar sem leiti samvinnu við iðnn. Nd. um meðferð málsins til þess að greiða fyrir afgreiðslu þess á þeim dögum sem eftir eru af þessu þingi.



Herra forseti. Það er eins með þetta frv. og það sem við vorum að ræða hér áður, að ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að það er fram komið. Hér er um merkilegt mál að ræða, það orkar ekki tvímælis. Það er líka mjög ánægjulegt að slíkur áhugi skuli hafa verið á þessu máli að stofnuð hafi verið félög til að vinna að því bæði norðanlands og sunnan. Ég á við Steinullarfélagið á Sauðárkróki og starfsemi Jarðefnaiðnaðar í Suðurlandskjördæmi. Nú liggur málið þannig fyrir, að talið er nauðsynlegt að ríkisvaldið komi þar inn í, og skal ég ekki finna að því, en ég vildi aðeins koma inn á það núna við 1. umr., með hverjum hætti það er hugsað. Mér virðist að eins og frv. er, sé gert ráð fyrir að frumkvæði í þessum málum sé ekki lengur í höndum þeirra félaga sem hafa sýnt áhuga og unnið að undirbúningi þessa máls, heldur sé gert ráð fyrir að nú sé frumkvæðin og forusta í þessum efnum hjá ríkinu. Það þarf ekki að fara saman, að ríkið gegni alfarið slíku forustuhlutverki, og svo hins vegar, að það leggi fram aðstoð við stofnun þessara fyrirtækja eða fyrirtækis á þann veg að leggja fram verulegt fjármagn í hlutafé, eins og hér er gert ráð fyrir. Ég hnýt um þetta þegar ég les 2. gr. frv. því að þar segir: „Til samvinnu um stofnun eða starfrækslu hlutafélags samkv. 1. gr. er ríkisstj. heimilt að kveðja aðila, sem áhuga hafa á málinu.“ - Mér virðist þetta benda til þess, að gert sé ráð fyrir að ríkisvaldið hafi forustu í þessu, en ekki þau félög sem hér hafa komið við sögu áður. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. um þetta. Ég hafði látið mér detta í hug að það gæti verið að þau félög, sem hafa unnið að þessu áður, hefðu líka möguleika til þess að leita eftir víðtækari þátttöku í þessari verksmiðju en nú er. M. ö. o.: Hvernig er gert ráð fyrir að verði gengið til verks í þessu efni?



Herra forseti. Það er nú svo með þetta frv. eins og hið fyrra, að Alþingi hefur beðið nokkuð eftir því að iðnrn. og hæstv. iðnrh. legðu eitthvað til málanna í þessum efnum, mörkuðu afstöðu, mörkuðu stefnu, og sjálfsagt eru ýmsir þm. og reyndar margir aðrir orðnir langeygir eftir því, að þetta frv. sæi dagsins ljós. Ég held að öllum hljóti að vera það fagnaðarefni, að þetta mál komi nú til umr. hér á þinginu og geti fengið hér ítarlega og góða umfjöllun. Það er nú reyndar svo í sambandi við þetta mál, eins og stundum vill verða um önnur mál hér á Íslandi, að það er eins og togstreitan yfir staðarvali - landshlutareipdrátturinn - skyggi á aðalmálið. Það virðist vera það sem yfir skyggir í þessu máli, hvar verksmiðjan verði sett niður. Ýmsir höfðu gert ráð fyrir því og vænst þess, að iðnrn. mundi skera úr í þeim efnum, mundi kveða upp úr um hvar verksmiðjunni skyldi valinn staður. Því er reyndar ekki að heilsa í þessu frv. og má því búast við að reipdrátturinn haldi áfram og haldi kannske áfram að skyggja á aðalmálið. Það er í rauninni leitt að svo skuli vera, vegna þess að meginatriði þessa máls er vitaskuld með hvaða hætti verði unnið að iðnaðaruppbyggingu hér á landi og einmitt hvort fyrirtæki af því tagi, sem hér er talað um, geti verið liður í iðnþróun. Nú er það reyndar svo um þetta fyrirtæki eins og önnur, að þeir útreikningar, sem gerðir hafa verið, sýna ekki neina stórkostlega afkastavexti. En það gefur líka ástæðu til að skoða það sem fram er lagt í þessu sambandi - þær forsendur og þær undirstöður sem til grundvallar eru lagðar. Það leiðir til þess líka, að þó að ég muni ekki nú bera margar fsp. fram varðandi þetta frv. eða halda uppi löngum umr. um það og telji eðlilegra að það fái umfjöllun í nefnd á þessu stigi og ítarlegri umr. fari þá fram um þetta eftir að n. hefur haft frv. til umfjöllunar, þá hlýt ég að minnast örlítið á markaðshlið þeirrar framleiðslu sem hér er um að ræða. Það mun öllum kunnugt, að meiri hluti einangrunarefnis hér á landi núna er plast. Það hlýtur að vera forsenda fyrir verksmiðju af þessu tagi að steinullin taki stærri hluta af markaðinum en nú er. Með hvaða hætti það megi takast hljóta menn að velta fyrir sér. Ég þykist vita að það sé e. t. v. veruleg tregða af hálfu iðnaðarmanna á að taka upp steinull í staðinn fyrir plast. Til þess liggja kannske fyrst og fremst þær ástæður, að það þykir að ýmsu leyti óþægilegra að vinna með steinullina en það plast sem menn hafa vanist að undanförnu. Þá hljóta menn að taka það með í reikninginn, hvernig megi takast við þessar aðstæður að auka markaðshlutdeild steinullar hér á landi. Skal þá ekki rakið hvaða atriði það eru sem mæla með því, að steinull verði tekin í staðinn. En hitt er vitaskuld ljóst, að sú plastframleiðsla, sem fyrir hendi er í landinu í sambandi við einangrun; hefur skapað ýmsum mönnum atvinnu. Þegar menn líta á atvinnusjónarmiðið í sambandi við þetta frv. verða menn náttúrlega að taka tillit til þess, að svo framarlega sem steinullin ryður frá sér hluta af núverandi markaði plastsins hlýtur það að bitna á atvinnu þeirra manna sem hafa unnið við framleiðslu á plastinu. Nettó-áhrifin eru því vitaskuld það sem menn verða að hafa til hliðsjónar. Ég hef ekki komið auga á neina sérstaka úttekt á þessu, en ég trúi því, að þm. vilji fá að sjá skýrt hver áhrifin eru, ekki vegna þess að það hafi úrslitaáhrif á ákvarðanatöku í sambandi við þetta mál sem slíkt, heldur til þess að menn viti hvað þeir eru að gera og hvernig við skuli bregðast. Annað einangrunarefni, sem er í samkeppni við steinullina, er glerullin og þar held ég að menn búi við nokkuð svipaðar aðstæður. Það hefur verið tilhneiging manna að nota kannske frekar glerull en steinull við ýmiss konar einangrun á loftum og því um líku, einkanlega þar sem menn hafa þurft að festa einangrunina upp fyrir sig svo að segja. Menn hljóta líka að taka til skoðunar hvernig skilin eru milli glerullarmarkaðarins og steinullarmarkaðarins. Það er reyndar ekki úr vegi að geta þess í sambandi við glerullina, að eftir upplýsingum, sem ég hef fengið, mun ekki vera fjarstæðukennt í rauninni að framleiða glerull hér á landi úr úrgangsefnum frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Þar er úrgangsefni kvartssandur, sem mun henta mjög vel til framleiðslu á glerull. Ég held að það sé fyllsta ástæða til að athuga það mál mjög gaumgæfilega, hvort þarna sé um nýtt þróunarsvið að ræða sem gæti verið hagstætt fyrir okkur Íslendinga sem þjóð. Ég ætla ekki að fjölyrða um einstök atriði þessa frv. Ég tel að það, sem ég hef drepið á hér varðandi markaðsmálin og atvinnumálin í þessu sambandi, sé það sem menn hljóti sérstaklega að vilja fá upplýsingar um, en auðvitað eru svo ýmis önnur atriði sem gætu komið til umfjöllunar í nefnd líka. En að lokum aðeins þetta: Ég tel að hér sé um mjög merkt frv. að ræða og það sé mjög gott að þetta komi nú loksins til umfjöllunar hér á Alþingi. Ég vona að togstreitan um staðarvalið verði ekki að öllu leyti til þess að yfirskyggja þetta mál eða drepa það niður.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka báðum þeim hv. þm., sem hér hafa tjáð sig um þetta efni, fyrir vinsamlegar undirtektir. Ég skal fara örfáum orðum um þær fsp. sem þeir beindu til mín í sambandi við þetta. Hv. 4. þm. Vestf. spurði um forustu ríkisins í þessu efni. Ég tel að það komi nokkuð skýrt fram í þessum lagatexta, að ríkinu er ekki ætlað forustuhlutverk í þessu máli með þeim hætti sem væri ef um meirihlutaaðild þess væri að ræða að hlutafélaginu. Það er þvert á móti gert ráð fyrir að það séu áhugaaðilar sem hafi þarna forgöngu, en eigi að reyna á þær heimildir, sem frv. gerir ráð fyrir þurfa þessir aðilar að koma með sín áform og leggja fyrir ríkið, sem hlýtur þá að taka afstöðu til þess, hvort það vill ganga til samstarfs á þeim grundvelli sem kynntur verður. Báðir þessir áhugaaðilar hafa óskað eftir þessum heimildum. Ég held að af þeirra hálfu sé góð samstaða um það orðalag og þær áherslur sem fram koma í þessu frv. hvað þetta snertir. Ég held líka að einmitt þessi ákvæði um takmörkun á ríkisþátttöku, á hlutafjármagni ríkisins, auðveldi með vissum hætti að gera málið upp á ábyrgan hátt og það reyni þá á þá aðila sem hafa sýnt mikinn og lofsverðan áhuga á að koma af stað slíkri framleiðslu. Varðandi þau atriði, sem hv. 2. þm. Reykn. nefndi hér ætla ég ekki að hafa mörg orð. Það voru gagnlegar og eðlilegar ábendingar sem hann kom fram með í sambandi við málið. Markaðshlutdeild hér innanlands er auðvitað ýmsu háð, hvernig hún þróast, og það er engan veginn gefið að steinullarframleiðsla ryðji öðrum einangrunarefnum með skjótum hætti burt af markaði, þó að það fari auðvitað eftir því verði, sem hægt verður að bjóða, og öðrum aðstæðum sem fremur munu ýta á nýtingu glerullar eða steinullar en plasts, og þar á ég við brunavarnasjónarmið og fleira af því tagi. Það er alveg rétt, sem hv. þm. benti á, að nettó-áhrifin hvað snertir ný atvinnutækifæri fást ekki með því eingöngu að líta á þau störf sem verksmiðja af þessu tagi kemur til með að veita, því að önnur atvinnutækifæri kunna að hverfa á móti, að hluta til a. m. k. En það er mitt mat, að slík viðhorf eigi ekki að standa í vegi fyrir þróun, sem telja má jákvæða frá sjónarhóli samfélagsins, og þeir aðilar, sem að framleiðslu standa á einangrunarplasti, muni þá leita inn á ný svið. Þannig gerist nú iðnþróun einu sinni, að eitt þarf að taka við af öðru. Ég vænti þess, að þar verði ekki um tilfinnanlegan samdrátt að ræða í atvinnu, heldur finni menn þá aðra möguleika þar sem framleiðsla á einangrunarplasti kann undan að láta vegna samkeppni við væntanlega steinullarframleiðslu. Hv. þm. benti líka á möguleika á glerullarframleiðslu úr kvartsi sem til fellur frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Ég kannast við þetta mál og hef fengið erindi þar að lútandi. Það er í athugun hvaða möguleikar þar gætu skapast í sambandi við glerullarframleiðslu úr þessum úrgangi, aukaafurð sem þarna fellur til, og sjálfsagt að hafa augun opin fyrir því eins og í sambandi við aðra iðnaðarframleiðslumöguleika hérlendis. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég vænti þess, að menn geti sameinast um að þær heimildir fáist sem hér er beðið um, og ég met mikils þær jákvæðu undirtektir sem hér hafa komið fram við þetta mál, og þó að svo horfi að ekki sé rúm fyrir tvær verksmiðjur af þessu tagi hérlendis vænti ég að allir megi uppréttir standa að lokum og að þessi framleiðsla komist á þrátt fyrir mismunandi viðhorf sem eðlilegt er að ríki um staðarval slíkrar verksmiðju og framleiðslumöguleika hvað markað snertir.



Herra forseti. Allt er þegar þrennt er, stendur einhvers staðar. Ég mæli hér fyrir þriðja málinu sem snertir iðnaðaruppbyggingu í landinu, frv. til laga um stálbræðslu, en í 1. gr. þess frv. segir: „ Ríkisstj. er heimilt að gerast eignaraðili að Stálfélaginu hf. og leggja fram í því skyni allt að 40% af hlutafé þess.“ Stálfélagið hf. var stofnað árið 1970 og hefur félagið beitt sér fyrir að hér á landi rísi stálbræðsla til framleiðslu á steypustyrktarstáli úr brotajárni. Ég ætla ekki að rekja hér sögu Stálfélagsins seinustu tíu árin, en sú saga er þó vissulega alllærdómsrík og þá einnig þáttur stjórnvalda í því máli. Skoðanir manna á því, hve mikið væri fáanlegt af nýtanlegu brotajárni á Íslandi, hafa verið nokkuð mismunandi. Því ákvað iðnrn. í sept. 1979 að fá Almennu verkfræðistofuna hf. til að gera ítarlega könnun á innlendum brotajárnsmarkaði. Söfnun brotajárns hérlendis hófst 1949 að forgöngu fyrirtækisins Sindra-Stáls hf. í Reykjavík. Á tímabili voru fleiri aðilar viðriðnir söfnun brotajárns, en nú mun Sindra-Stál vera eini aðilinn sem safnar brotajárni á kerfisbundinn hátt. Aðalbækistöð fyrirtækisins fyrir söfnun og vinnslu brotajárns er við Sundahöfn í Reykjavík, en auk þess hefur fyrirtækið aðstöðu á Ísafirði, í Bolungarvík, á Siglufirði, Akureyri, Hofsósi, Raufarhöfn, Seyðisfirði og Reyðarfirði. Ef tekið er meðaltal af útflutningi brotajárns frá árunum 1950–1980 hafa að meðaltali verið flutt út um 3500 tonn á ári. Í áliti Almennu verkfræðistofunnar frá 28. febr. 1980 kemur m. a. fram í niðurlagi, með leyfi hæstv. forseta: „Brotajárnssöfnun á Íslandi hefur undanfarin ár verið um 4000 tonn á ári. Ætla má að með samstilltu átaki og auknu fjármagni megi auka söfnun og vinnslu upp í 9–10 þús. tonn á nokkru árabili, þótt ekki skuli fullyrt um hagkvæmni þess að svo komnu máli. Verksmiðja, sem framleiðir 15 þús. tonn af járni og notar 17 500–18 000 tonn af hráefni virðist munu verða háð erlendum aðföngum að nokkru leyti fram undir aldamót. Hvort hægt er að tryggja þau aðföng og hvort verksmiðjan er arðbær við þau skilyrði yrði væntanlega meginviðfangsefni næsta áfanga þessa máls. Til hins hníga þegar gild rök, að brotajárnssöfnun á Íslandi sé athyglisverður vaxtarsproti í íslensku athafnalífi, jafnt í hagrænu, atvinnulegu og umhverfislegu tilliti.“ Í framhaldi af þessu ákvað iðnrn. hinn 30. júní 1980 að skipa verkefnisstjórn er skyldi sjá um gerð áætlunar varðandi framleiðslu steypustyrktarstáls og athuga hvort slík framleiðsla geti talist arðbær og þá á hvaða forsendum. Verkefnisstjórn þessa skipuðu Friðrik Daníelsson frá Iðntæknistofnun, formaður, Sveinn Erling Sigurðsson frá Seðlabanka Íslands, Haukur Sævaldsson frá Stálfélaginu hf. og Jafet S. Ólafsson starfsmaður iðnrn. Auk verkefnisstjórnar unnu eftirtaldir aðilar að áætluninni: Almenna verkfræðistofan hf., er sá um kostnaðaráætlun vegna mannvirkja svo og markaðs- og hráefnisöflunaráætlun, Iðntæknistofnun, sem vann að tæknilegri samanburðarathugun og stofnkostnaðaráætlun, og Jón Steingrímsson verkfræðingur, sem sá um athugun á innflutningi hráefnis, gerð rekstrarkostnaðaráætlunar, arðsemiáætlunar og svokallaðrar viðkvæmniathugunar. Samband var haft við vélaframleiðendur og ýmsa aðila erlendis. Einkum var leitað að fyrirmynd í Svíþjóð og sýndi þarlend verksmiðja, er nefnist Quartshammarsbruk, sérstakan áhuga á miðlun upplýsinga, en verksmiðja þessi er svipuð að stærð og sú sem áformað er að byggja hér á landi. Stærð þeirrar verksmiðju, sem hér um ræðir, er 15 þús. tonna ársframleiðsla, en til þeirrar framleiðslu þarf um 17 500 tonn af brotajárni, eins og áður greinir. Mikill fjöldi verksmiðja af svipaðri stærð mun starfræktur víða um heim og eru tæki og vélar í slíkar verksmiðjur auðfáanleg. Verkefnisstjórn sú, sem fyrr er getið, skilaði skýrslu til iðnrn. 27. nóv. 1980. Í niðurstöðum þeirrar skýrslu, sem hv. alþm. hafa fengið, kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Núverandi innanlandsmarkaður fyrir steypustyrktarstál er um 13 þús. tonn á ári. Gert er ráð fyrir 2.1% árlegri aukningu hérlendis í notkun steypustyrktarstáls næsta áratug (var 5% á árunum 1970–1980) og að markaðshlutdeild innlendrar verksmiðju verði um 90% af þeim markaði. Yrði framleiðslumagnið 12700 tonn fyrsta framleiðsluárið ef framleiðsla hæfist 1983. Ekki er reiknað með útflutningi. Reiknað er með að verksmiðjan kaupi allt að 40% af nauðsynlegu brotajárni erlendis fyrstu árin, meðan íslensk brotajárnsframleiðsla er að þróast. Mun hlutfallið af innfluttu brotajárni lækka jafnt og þétt á rekstrartímabilinu. Áætlað er að milli áranna 1988 og 2000 falli hérlendis til að meðaltali 15 þús. tonn af nýtilegu brotajárni á ári. Hugsanlegt er að meðan á byggingu verksmiðjunnar stendur verði keyptar birgðir af innlendu brotajárni sem gera mundu innflutning óþarfan fyrstu ár rekstrartímabilsins (a. m. k. þrjú ár). Stofnfjárþörf verksmiðjunnar er áætluð 67.7 millj. sænskra króna. Í áætluninni eru gerðar kröfur um að fjárfestingin skili sér á 15 árum, þ. e. að endingartími verksmiðjunnar verði 15 ár og að meðalsöluverð steypustyrktarstáls verði 2187 sænskar kr. á tonn (frá verksmiðju). Afkastavextir fjárfestingarinnar á 15 ára rekstrartímabilinu eru áætlaðir 10.6% (á föstu verðlagi). Ef meðalverð síðustu tveggja ára helst allt rekstrartímabilið verða afkastavextir um 8%, en gert er ráð fyrir að stálmarkaðurinn, sem nú býr við offramleiðslu og lágt verð, nái jafnvægi um miðjan áratug, og muni verð því hækka á alþjóðamarkaði og afkastavextir verksmiðjunnar þar með. Ef stjórnvöld eru reiðubúin að vernda framleiðsluna tímabundið fyrir verðfellingu (dumping) erlendra framleiðenda þannig að verksmiðjan búi við svipað afurðaverð og erlendir framleiðendur í sínum heimalöndum er rekstrargrundvöllur verksmiðjunnar tryggður. Að öðrum kosti gæti orðið um tímabundna erfiðleika að ræða. Kostir steypustyrktarstálsframleiðslu, sem ekki hafa verið metnir í fjármunum í þessari áætlun, eru m. a.: 1) Umhverfisbætandi áhrif. (Nýtir brotajárn sem annars safnast fyrir). 2) Aukin atvinna í landinu. 3) Eykur öryggi hvað varðar aðdrætti grundvallarbyggingarefnis. 4) Gjaldeyrissparandi áhrif. 5) Eykur fjölbreytni atvinnulífsins og inn flyst þekking um grundvallariðnaðarstarfsemi. Ókostur innlendrar framleiðslu yrði fyrst og fremst, að þegar erlendis eru erfiðleikar í stáliðnaðinum gæti tímabundið orðið hærra verðlag á innanlandsmarkaði miðað við það sem yrði ef um verðfellingu erlendu framleiðendanna væri að ræða. Ef gripið yrði til verndunaraðgerða af hálfu stjórnvalda mundi verð þannig hækka eða haldast hátt, en þó að líkindum aðeins um takmarkaðan tíma. Niðurstöður verkefnisstjórnar eru, að steypustyrktarstálverksmiðja sú, er hér um ræðir, geti skilað viðunandi arði og reynst nokkuð stöðugt fyrirtæki.“ Getið var um sænskar krónur í þessari tilvitnun. Það er vegna samvinnu og samanburðar við sænska steypustyrktarjárnsverksmiðju af hliðstæðri stærð. Stofnkostnaður þeirrar verksmiðju, sem hér um ræðir, er áætlaður um 100 millj. kr., miðað við verðlag í apríl 1981, og er áformað að hlutafé nemi um 30% af stofnkostnaði eða um 30 millj. kr. Við stálbræðsluna er reiknað með að starfi 63 menn. Aflþörf verksmiðjunnar er um 10 mw., en til að framleiða 1 tonn af steypustyrktarstáli þarf 900 kwst., þannig að við 15 þús. tonna framleiðslu notar verksmiðjan 13.5 gwst. á ári. Staðsetning verksmiðjunnar er áformuð innan stór-Reykjavíkursvæðisins, bæði vegna nálægðar við stærsta hluta markaðarins og þess, að um 60% brotajárnsmagnsins fellur til á höfuðborgarsvæðinu. Tveir staðir hafa helst komið til álita: 1) Korpusvæðið, þ. e. Geldinganes, Grafarvogur eða Gufunes. 2) Straumsvík, þ. e. svæðið norðan álverksmiðjunnar í Straumsvík. Báðir þessir staðir hafa flesta þá kosti sem krafist er, þ. e.: 1) Nálægð hafnar. 2) Nálægð raflínu (132 kílóvolta eða 220 kílóvolta). 3) Gott vegakerfi. 4) Svæði, sem ætlað er til iðnaðar, er hentugt. 5) Góðir möguleikar eru á byggingu viðlegubakka og/eða plani til niðurrifs á skipsskrokkum. Samkvæmt skýrslu Almennu verkfræðistofunnar er gert ráð fyrir að söfnun og vinnsla brotajárns geti á nokkrum árið vaxið í um 10 þús. tonn og þegar kemur fram yfir árið 1988 ætti nýtanlegt brotajárnsmagn að vera komið í um 15 þús. tonn á ári til jafnaðar. Meðan á byggingu stendur er unnt að safna nokkrum birgðum, en til viðbótar þyrfti verksmiðjan að flytja inn nokkurt brotajárnsmagn fyrstu ár stálbræðslunnar. Árið 1979 nam meðaltal safnaðs brotajárns á íbúa á Norðurlöndum um 77 kílóum á ári, sem þýða mundi um 17 þús. tonn á Íslandi. Í þessu tilviki stöndum við nokkuð að baki nágrannaþjóðum okkar, en með samstilltu átaki er ég þess fullviss að auka má söfnun á brotajárni verulega þannig að við nálgumst það meðaltal sem er á Norðurlöndum. Stáliðnaður á í örðugleikum eins og stendur, en útlit er fyrir að eftirspurn eftir stáli fari vaxandi og verð hækki verulega á komandi árum. Samkvæmt spám í bandaríska tímaritinu Chase Econometrics er talið að verð á stálafurðum sé nú að meðaltali 10–15% lægra en gera megi ráð fyrir yfir lengri tíma. Á Vesturlöndum hefur magnaukning á ári á stáli verið eftirfarandi, og spá Chase Econometrics um þróunina er svofelld: Magnaukningin var á árabilinu 1973–1979 nánast engin eða mínus 0.1%, en á tímabilinu 1979–1984 er gert ráð fyrir 3.8% aukningu og á árabilinu 1985–1990 3.1% aukningu. Hvað varðar stærð íslenska markaðarins fyrir steypustyrktarstál má gera ráð fyrir aukningu í notkun. Þá er reiknað með kílói af stáli í tonn af steinsteypu. Innflutningur á steypustyrktarstáli hefur sveiflast nokkuð á undanförnum 15 árum. Valda virkjunarframkvæmdir aðallega þeim sveiflum. Á línuriti, er fylgir frv., er sýnd þróun innflutnings og gerðar eru tvær spár um áframhaldandi þróun. Niðurstaðan af þessum spám er að verksmiðjan muni geta byggt á öruggum innanlandsmarkaði sem væri í byrjun (1983) hugsanlega um 12–13 þús. tonn, en mundi vaxa í um 17 þús. tonn eftir 15 ár frá gangsetningu verksmiðjunnar. Reiknað er með að verksmiðjan hafi allt að 90% markaðshlutdeild innanlands. Ekki er gert ráð fyrir útflutningi, en þó eru fyrir hendi möguleikar á útflutningi til nágrannalanda, svo sem til Færeyja og Grænlands. Innflutt steypustyrktarstál kemur nær eingöngu frá Noregi. Meðalverð tveggja síðustu ára á steypustyrktarstáli til Íslands hefur verið lágt, eða um 1630 sænskar kr. á tonn á núgildandi verðlagi. Verð norrænna framleiðenda á eigin heimamarkaði (þ. e. frá verksmiðju) er nú hins vegar um 2000 sænskar kr. á tonn eða meira en 20% hærra en meðalverð síðustu ára til Íslands. Ef gert er ráð fyrir að verðið á steypustyrktarstáli á Norðurlöndum sé nú 10–15% undir langtímajafnvægisverði, sem svo er kallað, yrði „eðlilegt“ verð, ef nota má það orð, 2200–2300 sænskar kr. á tonn frá verksmiðju. Ef flytja þyrfti inn stál á þessu verði gæti það því hingað komið kostað yfir 2400 sænskar kr. á tonn þegar jafnvægi ríkir í stálframleiðslunni. Vitað er að þau fyrirtæki, sem nú selja á niðarsettu verði á Íslandsmarkað, búa við litla eftirspurn heima fyrir. Þegar jafnvægi næst milli framboðs og eftirspurnar má því gera ráð fyrir verðhækkun á innfluttu steypustyrktarstáli, nema um sé að ræða einhvern óvenjulegan áhuga framleiðendanna á markaði fyrir steypustyrktarstál hérlendis. Miðað við gangsetningu stálbræðslu 1983 gæti slík verksmiðja þurft að búa við undirboð stórra erlendra framleiðenda fyrstu tvö starfsárin, að mati fróðra aðila, nema gripið verði til aðgerða af hálfu stjórnvalda. Í viðskiptasamningum Íslands, í GATT-samningnum og EFTA-samningnum, er heimild fyrir stjórnvöld til að grípa til aðgerða gegn „dumping“ eða undirboðum erlendra aðila. Heildarniðurstöður um afkomumöguleika verksmiðjunnar eru að reksturinn skili arði á 15 ára rekstrartímabili með a. m. k. 5% afkastavöxtum fjárfestingar. Afkastavextir, sem nema um 10% af fjárfestingu, eru taldir líklegir, en það fer eftir hversu langan tíma það tekur að markaðsástandið nái jafnvægi. Í 2. gr. þessa frv. segir m. a.: „Í tengslum við aðild sína að hlutafélaginu er ríkisstj. heimilt: 1. Að leggja fram allt að 12 millj. kr. af fé ríkissjóðs sem hlutafé í nefndu hlutafélagi og að taka lán í þessu skyni. Framangreind upphæð miðast við lánskjaravísitölu 1. apríl 1981 og breytist í samræmi við hana. 2. Að veita ríkisábyrgð fyrir lánum eða taka lán, er hlutafélaginu verði veitt til byggingar verksmiðjunnar, að fjárhæð samtals 17.5 millj. kr., eða jafnvirði þess í erlendri mynt. 3. Að fella niður aðflutnings- og sölugjöld af vélum, tækjum og varahlutum til verksmiðjunnar. Fjmrh. setur reglur um framkvæmd þessa ákvæðis og aðra þætti er varða aðflutnings- og sölugjöld af efni og aðföngum til verksmiðjunnar." Í 3. gr. er kveðið á um að ekki verði lagðar hömlur á tölu stofnenda eða hluthafa í félaginu, m. a. með hliðsjón af aðild ríkisins að því. Fjmrh. og iðnrh. skipa fulltrúa ríkissjóðs á aðalfundi að jöfnu, miðað við að um ríkisþátttöku verði að ræða. Stjórn félagsins fer að öðru leyti eftir samþykktum þess. Að lokum vil ég geta þess, að Stálfélagið hf. hefur þegar efnt til almenns hlutafjárútboðs og ætlar félagið að safna 18 millj. kr. hlutafé á almennum markaði. Hlutafjársöfnun er nú í fullum gangi, en of snemmt mun að fullyrða um árangur hennar. Stálfélagið hefur kynnt málið fyrir einstaklingum, sveitarfélögum og fyrirtækjum, bæði með kynningarbréfum, kynningarfundum og dreifibréfum. Um einstaka þætti stálbræðslunnar vísast að öðru leyti til skýrslu iðnrn. undir heitinu Stálbræðsluáætlun frá des. 1980, sem þm. hafa fengið. Herra forseti. Að lokum vil ég leggja áherslu á að frv. þetta fái afgreiðslu og verði lögfest á þessu þingi til að undirbúningur stálbræðslu þurfi ekki að tefjast frekar en orðið er vegna vöntunar á heimildum sem hér er beðið eftir. Forusta í málinu er að öðru leyti í höndum áhugaaðilanna, Stálfélagsins hf., sem ég vil þakka margar heimsóknir og samstarf að þessu máli á liðnum árum. Ég legg til að að umr. þessari lokinni verði málinu vísað til hv, iðnn.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. sagði þegar frv. það, sem við ræðum hér um, var tekið til umr. áðan: Allt er þá þrennt er. - Það kann að vera að það sé í dag, en mikið vatn á eftir að renna til sjávar í stóriðjumálunum áður en við getum látið staðar numið. Það breytir hins vegar ekki því, að um hið merkilegasta mál að ræða þar sem er þetta frv. til l. um stálbræðslu. Ég ætla ekki að fara að ræða hér um rekstur þessa félags eða athuganir þær sem fram hafa farið og frv. byggist á, enda hefur hæstv. ráðh. gert það, en þetta mál kemur til meðferðar iðnn., eins og tvö frv. sem við höfum rætt áður í dag. Ég vil segja það, að það er að sjálfsögðu mjög miður hve seint þessi frv. ber að, en þó að svo sé vil ég lýsa yfir fyrir hönd okkar sjálfstæðismanna að við munum að sjálfsögðu ekki leggja neinn þröskuld í veg fyrir framgang þessa máls á þinginu, þó að við væntum þess, að okkur gefist tækifæri til að athuga það með eðlilegri kostgæfni í nefnd. Þetta frv. er að því leyti, virðist mér, frábrugðið hinum tveim, sem við höfum verið að ræða, að samkvæmt frv. er ekki gert ráð fyrir neinni beinni forustu ríkisins varðandi þetta mál. Þetta frv. fjallar einfaldlega um það, að ríkinu sé heimilt að eiga allt að 40% af hlutafé félagsins og leggja fram fé í því skyni, veita tilteknar ábyrgðir og fella niður aðflutnings- og sölugjöld af vélum, eins og tekið er fram í 2. gr. frv. En ég vil aðeins nú við 1. umr. koma að 3. gr, frv. Ég vék lítillega að hliðstæðri grein í frv. sem við ræddum fyrr í dag, en ég hnýt um orðalag í aths. við 3. gr. frv. þar segir: „Ekki er talin ástæða til að leggja hömlur á tölu stofnenda eða hluthafa í félaginu, m. a. með hliðsjón af aðild ríkisins að því.“ - Ég leyfi mér að spyrja: Hvers vegna eru menn að gera því skóna að það gæti verið ástæða til að leggja einhverjar hömlur á hlutafjársöfnun? Ég spyr: Hvernig stendur á ákvæðinu í 3. gr. þar sem talað er um frávik frá lögum um hlutafélög varðandi tölu stofnenda og tölu hluthafa? Hvernig stendur á þessu með tilliti til þess, sem upplýst er, að það hefur farið fram almennt útboð eða fer fram almennt útboð á hlutafé? Ég geri ráð fyrir að þarna verði margir hluthafar. En frá hverju er frávikið samkvæmt 3. gr.? Það er frávik frá því, að það þurfi að vera minnst fimm stofnendur og það þurfi að vera minnst fimm hluthafar. Er þetta ekki óþarfi? Hvaða tilgangi þjónar það að vera að binda í lögum frávik frá þessu? Kemur nokkrum í hug, eða kemur hæstv. ráðh. í hug, að það verði færri en fimm aðilar sem eftir almennt hlutafjárútboð verða aðilar að þessu fyrirtæki? Í þeirri mgr. 3. gr. hlutafjárlaganna, sem vitnað er í, er líka fjallað um annað atriði. Ef það er það sem við er átt segir þar, að „meiri hluti stofnenda skal hafa haft heimilisfesti hér á landi í minnst tvö ár.“ Það er vísað til þessa ákvæðis líka. Mér er spurn: Hvernig stendur á þessu? Er nokkur ástæða til að lögfesta þetta frv. með slíku ákvæði sem felst í 3. gr. frv.? En hæstv. ráðh. getur kannske gefið skýringu á því, hvernig stendur á að ákvæðin komu inn í þetta frv.



Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem hefur verið lengi til umræðu og hefur þvælst fyrir mönnum líklega í u. þ. b. áratug og menn hafa átt erfitt með að gera upp við sig. Auðvitað er það svo í þessu máli, að menn verða að ákveða hvort þeir ætla að hrökkva eða stökkva. Ég held að það sé alveg ljóst að hér er um að ræða fyrirtæki af því tagi að menn verða að gera það upp við sig hvers konar áhættu þeir séu reiðubúnir að taka. Það er auðvitað atvinnulega séð og að því er varðar alla iðnþróun ákaflega áhugavert fyrir okkur Íslendinga að geta framleitt steypustyrktarstál hér á landi með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Ég held að það sé líka ljóst, að það verður vitaskuld ekki gert með öllu áhættulaust frekar en yfirleitt gildir um annan atvinnurekstur. Kannske er áhættan meiri í þessu en í ýmsu öðru vegna þess, hversu verulegar sveiflur eru á stálmarkaði frá ári til árs, eins og ljóslega kemur fram í þeim gögnum sem hér eru lögð fram. Ég tel, að það hafi verið unnið það vel og lengi að undirbúningi þessa frv. að það eigi væntanlega ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að taka þetta mál til afgreiðstu, og ég ítreka, að hér er um mjög áhugavert málefni að ræða. Við Alþfl.-menn munum greiða fyrir því, að þetta frv. geti fengið góða og skjóta meðferð í n., og ég ætla að vona að hér sé einmitt á ferðinni enn eitt iðnaðartækifærið sem muni reynast hagstætt fyrir okkur Íslendinga.



Herra forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Vestf. og hv. 2. þm. Reykn. fyrir góðar undirtektir þeirra við þetta frv. Mér er það ánægjuefni, að þess má vænta að hægt verði að lögfesta á þessu þingi þær heimildir sem hér er leitað eftir. Það var ein fsp. sem vikið var að af hv. 4. þm. Vestf. í sambandi við 3. gr. frv. Þar er engin sérstök stefnumörkun af minni hálfu á ferðinni, heldur að ég vil telja lagatæknilegt atriði sem sjálfsagt er að lítið sé á í hv. iðnn. þessarar deildar. Það eru frávik sem talið var rétt að fram kæmi að veitt yrðu frá lögum um hlutafélög. Ég hef alltaf verið fullviss um að hluthafar í þessu fyrirtæki, Stálfélaginu hf., sem yrði eignar- og rekstraraðili þessarar verksmiðju, mundu skipta tugum ef ekki hundruðum. Ég held að þeir áhugasömu aðilar, sem hafa barist í heilan áratug fyrir því að koma þessu fyrirtæki á fót, hafi einmitt gert ráð fyrir að höfða til fjöldans í sambandi við hlutafjáröflun. Þeir hafa lagt áherslu á að á það fengi að reyna að einstaklingar og aðrir aðilar legðu af fúsum og frjálsum vilja fram fjármagn í þessu skyni þó að ríkið kæmi þar með ákveðinn stuðning, eins og er leitað eftir með þessu frv.



Herra forseti: Ég vil leyfa mér að þakka hv. deild fyrir að efna til fundar núna síðdegis til að fjalla um þetta mál. Ég vil einnig leyfa mér að þakka þeim sem sitja hér á pöllunum og hafa setið hér í allan dag undir fróðlegum umræðum um atvinnumál: stálbræðslu, steinullarverksmiðju o. fl. Vafalaust hefur það verið gagnlegt fyrir þá, þó að ég geri ráð fyrir að þeir hafi í rauninni beðið eftir umræðu um þetta frv. til l. um lyfjadreifingu. Eins og kunnugt er var lagt fyrir hér á Alþingi vorið 1979 frv. til l. um lyfjadreifingu. Þetta frv. var síðan endurflutt á þinginu 1979–1980 af þáv. hæstv. heilbr.- og trmrh., Magnúsi H. Magnússyni, og á þingfundi hér í Ed. fyrir nákvæmlega tveimur árum, 8. maí 1979, gerði hann mjög ítarlega grein fyrir því frv. sem þá lá fyrir og hafði verið samið af nefnd undir forustu Almars Grímssonar deildarstjóra í heilbr.- og trmrn. Þessi nefnd hafði unnið þá nokkra hríð og náð samkomulagi um ýmis meginatriði þessa frv. Um önnur atriði var að vísu nokkur ágreiningur, en frv. var flutt í þeirri mynd, sem þá lá fyrir, og þar voru mörkuð, þrátt fyrir ágreining í þessum málum, ýmis mjög mikilvæg stefnuatriði varðandi lyfjadreifingu hér í landinu. Það er mín skoðun, að fyrst og fremst sé eðlilegt að lyfjadreifing sé í raun og veru á vegum heilbrigðisþjónustunnar; hinnar opinberu heilbrigðisþjónustu. Ástæðurnar til þess eru margar, sem ég ætla ekki að tíunda hér, en ein ástæðan er að mínu mati sú, að það er óeðlilegt að persónuleg einkagróðasjónarmið geti ráðið því, hversu er farið með lyfjaverslun hér í landinu, þennan mikilvæga þátt heilbrigðisþjónustunnar. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar og minn flokkur, að það væri eðlilegast að standa þannig að málum að lyfjaverslunin öll væri á vegum opinberra aðila, þeirra sömu og fara með heilbrigðismálastjórnina í landinu. Um þetta sjónarmið mitt og Alþb. er hins vegar ekkert samkomulag hér á hv. Alþingi og í núv. ríkisstj. er því ekki að heilsa heldur. Ég tel hins vegar að það sé engu að síður verulegur ávinningur að því að ná fram ýmsum þeim atriðum sem eru í því frv. sem hér liggur fyrir og hefur nú verið flutt af mér og hæstv. núv. ríkisstj. Ég sé ekki ástæðu til að fara ítarlega út í þetta frv. eins og það liggur hér fyrir. Menn þekkja hinn almenna rökstuðning sem fluttur hefur verið fyrir frv. Áður hefur verið gerð grein fyrir honum hér á hv. Alþingi. Eftir að núv. ríkisstj. kom til valda á árinu 1980, 8. febr., var fljótlega ákveðið að setja á laggirnar samstarfsnefnd stjórnaraðilanna um endurskoðun á því frv. sem undirbúið hafði verið á árunum 1978–79. Þessi endurskoðun var unnin af þriggja manna nefnd trúnaðarmanna stjórnarflokkanna sem allir eiga sæti í heilbr.- og trn. hv. Alþingis. Í nefndinni áttu sæti Guðmundur G. Þórarinsson alþm., Helgi Seljan alþm. og Pálmi Jónsson ráðh. Á þessu stigi ætla ég að takmarka mig við það að gera grein fyrir helstu breytingum sem samstarfsnefnd ríkisstj. gerði og samþykktar voru í ríkisstj. á upphaflega frv., en breytingarnar er helst að finna í II., VIII. og X kafla frv. Í frv. er kveðið á um staðarval og stofnun lyfjabúða og lyfjaútibúa og að þar um skuli setja reglugerð sem taki mið af skiptingu landsins í héruð, sbr. ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 57/1978, en ekki setjast með lögum, eins og gert var ráð fyrir með fyrra frv. Á þennan hátt skapast meira svigrúm hvað varðar t. d. stofnun eða flutning lyfjabúðar eða undirstofnunar lyfjabúðar í heilsugæslustöð eða á annan vettvang. Á þennan hátt er lögð áhersla á samræmingu með hliðsjón af þeim lögum sem gilda um heilbrigðisþjónustuna almennt, þ. e. lögum nr. 57/1978, en læknishéraðaskipan samkvæmt henni er í samræmi við kjördæmaskipan, fræðsluhéraðaskipan og skipan þjónustusvæða samkvæmt lögum nr. 77/1979, um aðstoð við þroskahefta. Það skal sérstaklega undirstrikað hér, að með þessu er stefnt að því, að lyfsala fari úr höndum lækna, en eins og kunnugt er hafa læknar að verulegu leyti annast lyfjasölu á vissum stöðum í strjálbýli, þ. e. þar sem lyfjasala eða lyfjaútibú hefur ekki verið til. Í fyrra frv. var hins vegar gert ráð fyrir því, að lyfjasala færi alfarið úr höndum lækna, en ekki, eins og hér er gert ráð fyrir, að stefnt skuli að því. Það er augljóst að slík lyfjasala hefur verið neyðarúrræði víðast hvar, en þó munu finnast mjög fámenn héruð þar sem tekjur af lyfsölu hafa hugsanlega haft mikilvæg áhrif á það að læknar fáist þar til starfa. Slíkt verður þó að teljast mjög óæskilegt á alla lund, enda hreinasta neyðarúrræði og ekkert annað. Í heilbrigðisþjónustulögum eru ákvæði þess efnis, að lyfjaútibú og lyfjaútsölur eða lyfjaforði sé í heilsugæslustöðvum ef ekki er lyfjabúð á staðnum. Jafnframt eru ákvæði þess efnis, að ráðh. geti ákveðið að lyfjabúð verði í heilsugæslustöð. Á það skal bent vegna tengsla lyfjabúða og heilsugæslustöðva, að mjög æskilegt er og í mörgum tilvikum nauðsynlegt, ef annar kostur er ekki betri, að lyfjabúð sé í heilsugæslustöð. Það hefur hins vegar þann annmarka að auka að sjálfsögðu byggingarkostnað heilsugæslustöðvar, og þykir því rétt að tekið verði til athugunar hvert einstakt tilvik og nánari ákvæði þar að lútandi verði sett með reglugerð. Nokkur helstu nýmæli frv. varða lyfjaþjónustu á sjúkrahúsum. Það er augljóst að eftirlit lyfjafræðinga með öflun lyfja og varðveislu og notkun þeirra á sjúkrahúsum er mjög mikilvægt og skiptir ekki máli hvort um er að ræða faglegt eftirlit eða eftirlit í hagræðingarskyni. Vegna þessa hafa verið sett mjög ákveðin fyrirmæli um störf þeirra við hin deildaskiptu sjúkrahús. Þess vegna er gert ráð fyrir að á þessum sjúkrahúsum starfi svonefnt sjúkrahúsapótek sem geti öðlast heimild til að afhenda sjúklingum, er ekki liggja á sjúkrahúsum, sérstök lyf sem einungis má nota á sjúkrahúsum. Slík heimildarákvæði er mjög mikilvægt þar sem í reynd er óheimilt að afhenda slík lyf til notkunar handa öðrum sjúklingum en þeim sem liggja á sjúkrahúsum. Enn fremur er opnaður sá möguleiki, að Lyfjaverslun ríkisins geti afgreitt öll algengustu lyf beint til deilda sjúkrahúss ef henta þykir. Slíkt á ekki að raska stöðu sjúkrahúsapóteks, en er fyrst og fremst ætlað að vera til hagræðingar í innkaupum og í framkvæmd allri. Þá er enn fremur lagt til að lögfest verði stofnun sérstakrar samstarfsnefndar þeirra aðila sem hafa með þjónustu sjúkrahúsa og lyfjadreifingu á þeim að gera. Er þessari nefnd ætlað að leita samræmingar í innkaupum á lyfjum, lyfjagögnum, hjúkrunar- og sjúkrahúsgögnum í hagkvæmniskyni. - Hér er um mikilvægt stefnuákvæði að ræða sem stefnir vonandi að víðtækara innkaupasamstarfi sjúkrahúsa hér í landinu en verið hefur. Sérstakur kafli í þessu frv. - og það er breyting frá hinu upphaflega frv. - snertir dýralyf. Er lagt til að Tilraunastöð Háskólans í meinafræði að Keldum haldi þeim starfsháttum sem tíðkast hafa hingað til, þ. e. að selja framleiðslu sína og innflutt ormalyf í heildsölu til dýralækna og lyfjabúða og ef aðstæður krefja í smásölu beint til bænda. Á þessu sviði hafa skapast vissir starfshættir sem ekki varð samkomulag um að breyta á þessu stigi málsins. Þá er gert ráð fyrir því í frv. þessu að setja þá kvöð á lyfjabúðir og lyfjaútibú að hafa á boðstólum þau dýralyf sem almennt eru notuð í viðkomandi umdæmi og að lyfjabúðum og lyfjaútibúum sé heimilt að sjá dýralæknum gegn ákveðinni þóknun fyrir þeim lyfjum sem þeir þurfa að selja í vitjunum. Á hinn bóginn er algjörlega tekið fyrir sölu annarra en Tilraunastöðvarinnar, lyfjabúða og lyfjaútibúa og dýralækna á dýralyfjum. Þá skal þess getið, að mjög mikilsvert hefur þótt að tryggja stöðu Lyfjaverslunar ríkisins sem innkaupa- og dreifingaraðila fyrir sjúkrahús ríkisins og sveitarfélaga auk dvalarheimila fyrir aldraða. Verði þetta frv. að lögum óbreytt ætti hagsmunum Lyfjaverslunar ríkisins að þessu leyti að vera allvel borgið. Lyfjaverslun ríkisins er lyfjagerð og lyfjaheildsala í senn og má þannig telja hana samkeppnisaðila við einkafyrirtæki í þessari atvinnugrein. Í reynd hefur hún hins vegar fyrst og fremst verið þjónustuaðili við sjúkrahúsin og er það hlutverk hennar sérstaklega undirstrikað í þessu frv. og til þess ætlast að svo verði áfram. Ég vil sérstaklega geta þess, að á árinu 1973 lagði þáv. hæstv. heilbr.- og trmrh. Magnús Kjartansson, fram frv. á Alþingi um stofnun Lyfjastofnunar ríkisins. Tók frv. þetta fyrst og fremst mið af því, að ríkið tæki að sér að öllu leyti innflutning og heildsölu lyfja. Þrátt fyrir góð áform tókst ekki pólitísk samstaða um slíkt fyrirkomulag og hefur slíkt frv. ekki verið lagt fram aftur. Í því frv., sem ég mæli hér fyrir, er lagt til að Lyfjaverslun ríkisins verði stjórnunarlega sett undir heilbr.- og trmrn., enda er hér óumdeilanlega um að ræða mikilvægan hlekk í þjónustu við heilbrigðisstofnanir í landinu. Með tilliti til fyrri tengsla Lyfjaverslunar ríkisins við fjmrn. og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins er talið rétt að einn þriggja stjórnarmanna Lyfjaverslunar ríkisins verði tilnefndur af fjmrn. og heimilt verði að reka stofnunina um sinn í tengslum við Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Ég hef hér að framan farið nokkrum orðum um þær breytingar sem lagðar eru til í frv. þessu við fyrri frv., sem rækilega hafa verið kynnt hér á Alþingi, en ég hef ekki talið ástæðu til að fjalla að öðru leyti efnislega um frv. Þær breytingar, sem nú hafa verið gerðar af núverandi stjórnarffokkum, snerta, eins og fram hefur komið, fyrst og fremst staðarval og stofnun lyfjabúða, lyfjaþjónustu á sjúkrahúsum og stofnun sérstakra samstarfsnefnda þeirra aðila sem hafa með þjónustu við sjúkrahús og lyfjadreifingu að gera. Breytingarnar snerta dýralyf og afskipti Tilraunastöðvar Háskólans í meinafræði að Keldum af þessum málum og þær snerta Lyfjaverslun ríkisins. Reynt er að tryggja hagsmuni hennar vegna innkaupa erlendis frá betur en áður og jafnframt að hún verði sett undir stjórn heilbr. og trmrn. í stað fjmrn. Ég vil einnig geta þess hér, herra forseti, að í frv. hafa læðst nokkrar minni háttar villur, en ég vil sérstaklega vekja athygli á 42. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir að felldir verði úr gildi m. a. nokkrir kaflar lyfsölulaga nr. 30 frá 1963. Ég vil benda á það hér, og vænti þess að það verði leiðrétt við meðferð málsins á hv. Alþingi, að ætlast er til með þessu frv., verði það að lögum, að öll gildandi ákvæði lyfsölulaga nr. 30 1963 verði felld úr gildi, en ekki, eins og ætla mætti samkv. 62. gr. með samanburði á lögum nr. 49 1978, þ. e. lyfjalögum, og lögum um lyfjafræðinga frá 1978, að áfram skuli gilda nokkrir kaflar þessara laga. Herra forseti. Ég vil leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hæstv. heilbr.- og trn. og 2. umr., og ég tek það fram, að það verður að fara eftir mati hv. nefndar og Alþingis hversu fram vindur um meðferð máls þessa á yfirstandandi þingi. Ég vil leggja á það þunga áherslu, að telji hv. þn. og hv. deild að ekki auðnist að afgreiða málið á þessu þingi, þá verði leitað rækilegrar umsagnar þegar og óskað eftir að það gerist þannig að þau mál verði unnt að taka til meðferðar í sumar og í haust svo að unnt verði að ganga frá málinu á næsta þingi þannig að þetta frv. um lyfjadreifingu verði að lögum. Með þessu frv. er í raun og veru lokið endurskoðun gömlu lyfsölulaganna, nr. 30 frá 1963. Ný lög um lyfjafræðinga tóku gildi árið 1978, þ. e. lög nr. 35 frá 1978, og lyfjalögin nýju, nr. 49 frá 1978, öðluðust gildi hinn 1. jan. s. l. Með því að setja ný lög um lyfjadreifingu er í rauninni verið að ganga frá endurskoðun lyfjalaga hér í landinu, bæði að því er varðar lyfjafræðinga, lyfjalög almennt og lyfjadreifingu. Ég tel, herra forseti, ekki ástæðu til að fara öllu fleiri orðum um þetta frv. Ég ítreka það persónulega sjónarmið mitt, að ég er þeirrar skoðunar að lyfjadreifing eigi að vera á höndum opinberra aðila og að lyfjadreifing eigi að tengjast hinni opinberu almennu heilbrigðisþjónustu, að annað sé í rauninni óeðlilegt miðað við allar aðstæður, m. a. líka vegna þess að ríkið sjálft og Tryggingastofnun ríkisins eru í rauninni einn stærsti kaupandi lyfja í landinu. Það eru milljarðar króna á ári hverju sem ríkið ver til lyfjakaupa og er því ekki óeðlilegt og einnig af öðrum almennum ástæðum að þetta sé á höndum ríkisins og hinna opinberu aðila. Um það er, eins og ég sagði hins vegar í upphafi máls míns, ekkert pólitískt samkomulag. Ég tel að þrátt fyrir allt sé þó með þessu frv. stigið mjög mikilvægt skref fram á við í þessum málum í þá átt að fella lyfjadreifinguna í landinu að hinni almennu heilbrigðisþjónustu. Það er grundvallaratriði þessa frv., sem ég vænti að hv. þd. taki vel eins og verið hefur um þau lyfjadreifingarfrv. sem hér hafa verið flutt áður, enda þótt þau hafi ekki náð lengra hér á Alþingi en raun ber vitni um.