Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (HSteins): Jeg skal geta þess, að við nýafstaðin stjórnarskifti hefir hæstv.forsrh. (JM) gengið úr þremur fastanefndum þessarar hv. deildar. Nú hefir það áður verið venja hjer í þinginu, að sá flokkur, sem misti mann úr nefnd, tilnefndi annan í hans stað. Í samræmi við þessa venju hefir Íhaldsflokkurinn komið sjer saman um að tilnefna þessa hv. þingdeildarmenn í þær nefndir, sem hæstv.forsrh. (JM) gekk úr: Í fjhn.: Sigurð Eggerz 1. landsk.þm., Í allshn.: Jóh. Jóhannesson þm. Seyðf., í mentmn.: Eggert Pálsson, 1. þm. Rang. Ef þessu er ekki mótmælt, skoðast það ákveðið, og taka þá þessir menn sæti í nefndunum. 

Jónas Jónsson Jeg held, að rjettara sje að láta kosningu fara fram, eins og gert hefir verið áður í þessari hv. deild.

Forseti (HSteins): Jeg verð við tilmælum hv. 5. landsk. og læt fara fram kosningu í nefndirnar. Til þess að háttv. deildarmenn geti komið sjer saman um, hverja þeir vilji skipa í þessar nefndir, geri jeg fundarhlje í 5 mínútur. Að loknu 5 mínútna fundarhlje mælti

Einar Árnason Fyrir hönd Framsóknarflokksins vil jeg skýra frá því, að hann fellst á útnefningu hv. Íhaldsflokks að því er snertir fjhn. og allshn., og mun því ekki koma fram með lista við kosningu í þær nefndir. En þar sem skýrt er tekið fram í þingsköpunum, að enginn þm. megi vera í fleirum en tveim fastanefndum, en sá hv.þm. (EP), sem tilnefndur hefir verið í mentmn., á þegar sæti í 3 nefndum, þá mun flokkurinn gera till. um kosningu í þá nefnd, og það því fremur, sem einn flokksmaður okkar, hv. 2. landsk.þm. (SJ), á ekki sæti nema í einni nefnd. Munum við því leggja til, að hann verði kosinn í mentmn.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er með þetta frv. sem hið síðasta, að það er fram komið að tilhlutun ríkisstjórnarinnar. - Þarf ekki að eyða mörgum orðum að því; það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að ríkissjóður þurfi að fá uppbætt það, sem kröfur hans rýrna við gengismuninn. í athugasemdum stjórnarinnar við frv., þar sem hún fer fram á það, að henni sje heimilað að innheimta gjöld og tolla með 25% gengisviðauka, er sýnt fram á, að það sje rjettlát krafa. Það segir sig sjálft, að ekki verður til lengdar hægt að reka þjóðarbúskapinn með sívaxandi tekjuhalla. Má t. d. nefna það, að í árslok 1923 var hann 4 milj. kr. Á slíku verður ekki bót ráðin nema með nýjum tekjuauka. í hv.Nd. hefir meiri hl. fjhn. mælt með frv. og hefir sú nefnd haldið því fram, að auka þyrfti tekjur ríkissjóðs um 1½ milj. kr. á þessu ári, og hefir hún gert ráð fyrir, að frv. þetta myndi auka tekjur ríkissjóðs um rúmlega ½ milj. kr. það sem eftir er ársins. Í hv.Nd. komu fram margar brtt. við frv. Vildu sumir, að hækkunin næði ekki til vörutolls, kola eða salts, en aðrir vildu undanskilja sykur og kornvörur. Ein þessara breytinga náði fram að ganga, sem sje sú, að undanskilja kornvörur. Er það í sjálfu sjer lítil breyting, sem, eftir því, sem talið er, mun gera um 14 þús. kr. mismun ríkissjóði í óhag. Í þessari mynd kom svo þetta frv. til þessarar hv. deildar. Jeg tók það fram, að fjhn.hv.Nd. hefði ekki verið óskift um frv. Minni hl. vildi ekki aðhyllast hækkunina á vörutollinum, þar eð hann álítur vörutollinn rangan skattstofn. Reynir hv. minni hl. Nd.-nefndarinnar að færa rök fyrir þessari skoðun sinni á vörutollinum, en lætur þess um leið getið, að hann vilji eftir megni vinna að því að auka tekjur ríkissjóðs, án þess þó að hann bendi á nokkra leið til þess. í fjhn.Ed. var frv. einnig athugað og sömuleiðis það, sem minni og meiri hl. Nd.-nefndarinnar hafði lagt til málanna. Varð niðurstaðan sú, að nefndin treysti sjer ekki til að mæla móti frv. Það er að vísu ilt að þurfa að hækka tollana, en þörf ríkissjóðs er svo mikil, að nefndin álítur, að ekki verði hjá því komist. Það má og geta þess, að sum lönd hafa gengið ennþá lengra en vjer í þessu efni, t. d. Noregur, þar sem farið er eftir gullgengi við innheimtu tolla.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Landsstjórnin lagði fyrir þingið í þingbyrjun frv. til laga um framlenging á gildi laga um útflutningsgjald. Hefir það verið venja, að á hverju þingi hin síðustu ár hefir verið komið fram með frv. til laga um framlenging á gildi þessara laga. Lögin eru, eins og hv. deild er kunnugt, síðan 1921 og voru þá sett út árið. Síðan hefir þingið sjeð, að ríkissjóður hafði ekki efni á að missa þennan tekjustofn, og því hafa lögin jafnan verið framlengd ár frá ári. Þegar lög þessi voru sett í upphafi, þá var það gert með hálfum hug. En þó að þau íþyngdu framleiðslunni nokkuð, þá voru ástæðurnar fyrir setning laganna brýnar, og eru það ekki síður nú. í hv.Nd. hefir fjhn. fallist á frv. þetta og álítur hún tekjurnar af því ekki ógætilega áætlaðar um 400 þús. kr. Segir í nál., að sumir nefndarmenn telji það óaðgengilegt að framlengja lögin. Nefnd þessarar hv. deildar var því einnig samþykk að framlengja lögin, og kom engin rödd fram um það, að framlengingin væri óaðgengileg. Gjaldið er í sjálfu sjer ekki órjettlátur skattur. Það er, eins og menn vita, 1% af útflutningsverðinu, og eru lögin að því leyti rjettlátari en mörg önnur lög af þessu tægi. Og ennfremur eru lögin skaðlaus að því leyti, að þau verka ekki á dýrtíðina í landinu. Og þó að segja megi, að lögin íþyngi nokkuð útflytjendum, þá mun þó svo komið, að þeir sjeu orðnir vanir þessum skatti. Það, að fjhn.Ed. kom fram með brtt. á þskj. 184, að í stað „til ársloka 1925“ í frv. komi: „þangað til öðruvísi verður ákveðið“, stafar af því, að reynslan hefir sýnt, að þingið fær altaf tilmæli um það að framlengja gildi þessara laga, og áleit nefndin því aðeins til tafar að binda gildi laganna við vissan tíma. Það eru engar horfur á því, að gjaldinu verði ljett af í nánustu framtíð, og því ákvað nefndin að koma fram með þessa brtt. Það er auðvitað, að verði brtt. nefndarinnar samþykt, þá þarf sjerstök lög til þess að afnema lögin um útflutningsgjald, sem annars hefði ekki þurft, ef gildi þeirra hefði verið bundið við ákveðinn tíma, eins og hingað til. En þess ber einnig að gæta í þessu sambandi, að það hefir og hefði nú einnig þurft sjerstök lög til framlengingarinnar. Ef svo skyldi fara, að það yrði alment viðurkent, að ástæðurnar fyrir gjaldi þessu væru horfnar, þá er ekki erfitt að fá það afnumið með lögum, en meðan ástæðurnar eru svo ríkar, að útlit er fyrir, að þær haldist um ófyrirsjáanlega langan tíma, þá er að brtt. nefndarinnar töluverður tíma og vinnusparnaður fyrir þingið. Nefndin leggur því til, að hv. deild samþykki frv. með þeim breytingum, sem hún hefir gert við það á þskj. 184.

Flm. (Jónas Jónsson) Þetta mál hefir beðið, sökum þess, að fyrir Nd. liggja till., sem fara í svipaða átt. En þar sem enn er ósjeð um framgang þeirra, hefir þess verið óskað, að þetta mál yrði tekið hjer á dagskrá, og að því síðar yrði vísað til nefndar. Er hjer um tvent að ræða. Hið fyrra er að fella niður embættið í hagnýtri sálarfræði við Háskólann. Hitt er að fá hæfan mann til þess að veita forstöðu Landsbókasafninu. Það hefir mikið verið deilt um það, hvort embættið í hagnýtri sálarfræði væri nauðsynlegt. Hitt verður ekki deilt um, að maðurinn, sem í þeirri stöðu situr, er mjög merkilegur rithöfundur. Jeg hefi jafnan litið svo á, að embættið væri til þess til orðið, að hann gæti fengið tækifæri til þess að gefa sig við ritstörfum. En nú er ljóst, að það er óvíst, að þingið geti lagt niður þetta embætti, þótt það vildi, af því að það er bundið við nafn ákveðins manns. - Og þótt það væri hægt, álít jeg það enga búmensku að kasta burt úr þjónustu landsins ágætum og afkastamiklum starfsmanni. Aftur á móti er ekki hægt að gefa honum víðara starfssvið, nema með sjerstökum samningi við hann. Ennfremur álít jeg, að slíkur samningur eigi að fara fram milli landsstjórnarinnar og þess manns, sem færður er til í embætti. Er þó óvíst, hversu langt stjórnin kynni að ganga í þessu efni, ef hún hefði ekki yfirlýstan þingvilja að baki sjer. Og jafnvel þótt svo væri, er ekki full trygging fyrir því, að hún verði við þeirri ósk, og einnig getur mál þetta fallið niður, ef hlutaðeigandi maður neitar samningum. Hjer í deildinni hefir verið deilt um það, hve mikið væri vald þingsins til þess að skifta sjer af starfrækslu embætta. Sumir líta svo á, að þótt embætti sje illa rækt, eigi þingið aldrei að tala um það. Hlýt jeg að vera annarar skoðunar. Öllum bæjarbúum, sem eitthvað vita, er kunnugt, að stjórn Landsbókasafnsins hefir verið mjög áfátt í mörg ár. Liggja fyrir þessu áþreifanlegar sannanir. Eftirlitsnefnd safnsins lagði niður starf sitt árið 1919, þar eð hún ekki treystist til þess að vinna með forstöðumanni safnsins. Í nefnd þessari áttu sæti 3 kennarar háskólans, einn úr hverri þessara þriggja deilda, lækna-, guðfræðis- og lagadeild. Eru þetta alt þjóðkunnir og mikilsmetnir menn. Taldi nefndin forstöðumanninn ófæran til að standa fyrir safninu. Var því skylda landsstjórnarinnar að hlutast til um, að breytt yrði um stjórn. Var ekkert gert í þessu máli þar til í vetur, að hv. 1. landsk. (SE), þáverandi forsrh., mun hafa sjeð, að við svo búið mátti ekki standa. Mun hann hafa skrifað háskólaráðinu og farið fram á, að það kysi nefnd að nýju til þess að fullnægja fyrirmælum laganna. En háskólaráðið neitaði að verða við tilmælum stjórnarinnar og sendi henni harðort brjef. Vona jeg, að hæstv.forsrh. (JM) vildi skýra frá því, hversvegna landsstjórnin gerði ekkert í þessu máli 1919. Þetta frv. gerir ráð fyrir þeirri skyldu stjórnar og þings að sjá um, að hið megna óstand, sem nú er í Landsbókasafninu, verði ekki látið haldast. Landsbókasafnið hefir að geyma dýrmæta fjársjóði og handrit. Það má ekki vera í því ástandi, að háskóli vor, sem lögum samkvæmt ber skylda til þess að hafa eftirlit með því, neiti að framkvæma umsjónina sökum vanrækslu landsstjórnarinnar um stjórn safnsins. Jeg býst við, að einhverjir sjeu hjer í þessari hv. deild, sem ekkert vilja heyra um þetta, en enginn mun þó efast um, að hjer er rjett skýrt frá. Enginn efast heldur um, að hjer verði að breyta til. Þrátt fyrir þetta get jeg eins vel búist við því, að frv. þetta verði felt, því að síst er Landsbókasafninu vandara um en smyglurunum í fyrra. Tillaga mín, að láta hinn miður hæfa forstöðumann safnsins sem fyrst láta af stjórn þess, en við taka duglegan og merkilegan rithöfund, miðar að því, að Landsbókasafninu verði komið í gott lag, og endurbætt það, sem aflaga fer. Jeg tek það fram, að jeg kippi mjer ekki upp, þótt frv. verði felt. Það er á ábyrgð þeirra, sem það gera, og munu þeir fá óskertan heiðurinn af því að láta hið gamla vandræðaástand halda áfram. Fyrir mjer vakir það eitt með þessu frv. að fá að Landsbókasafninu hraustan, duglegan, vel færan mann, í staðinn fyrir heilsubilaðan mann, sem eftirlitsnefnd safnsins hefir sýnt alveg óvenjulegt vantraust.

Forsætisráðherra (JM): Út af fyrirspurn hv. 5. landsk.þm. (JJ) um, hvað hafi gerst í þessu máli árið 1919, skal jeg geta þess, að það er satt, að þá kom kvörtun, en ekki harðort brjef, frá eftirlitsnefnd safnsins til landsstjórnarinnar. Var síðan bæði þetta brjef og svar landsbókavarðar lagt fyrir mentmn. Nd., en hún sá ekki ástæðu til að gera neitt frekar í þessu máli. Sje jeg ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta mál. Annars stendur eins á með þetta frv. og frv. um grískudósentinn. Annað frv. er komið fram í Nd. og er komið lengra en þetta, og teldi jeg verksparnað að bíða eftir því og sameina þetta alt. Annars hefi jeg aldrei heyrt getið um, að nokkurt þing ljeti sjer detta í hug að leggja niður prófessorsembætti, sem var stofnað fyrir sjerstakan mann, og hefir þingið í því gengið lengra en dæmi eru til, þar sem það hefir sett nafn mannsins inn í lögin.

Sigurður Eggerz Jeg stóð gegn stofnun þessa embættis, en hinsvegar er jeg sömu skoðunar og hæstv.forsrh. (JM), að jeg álít það ósamboðið virðingu þingsins að fella það niður, þar sem það er bundið við nafn ákveðins manns. Fyrv. stjórn bar fram frv. um samsteypu Landsbókasafnsins og þjóðskjalasafnsins, og hygg jeg, að ekki sje hægt að færa nein gild rök gegn þeirri samsteypu, enda vona jeg að hún nái fram að ganga. En hinsvegar yrði það alt of mikið starf fyrir landsbókavörðinn að vera jafnframt kennari í sálarfræði við háskólann. Þó að nú í augnablikinu mætti fá mann, sem gengt gæti báðum þessum embættum, þá er hinsvegar sýnilegt, að í framtíðinni eru engar líkur til þess, að sami maður hafi báða þá eiginleika að geta verið landsbókavörður og kennari í hagnýtri sálarfræði. Þessi störf eru svo ólík í eðli sínu. Alt annað mál er að nota tækifærið, ef landsbókavarðarstaðan losnaði, til þess að bjóða Guðmundi Finnbogasyni hana, og ef hann vildi taka boðinu, þá færi vel á því, því að þá væri óþarfa embætti langt niður. Um eftirlitsnefndina er það að segja, að jeg bað háskólann í vetur og aðra hlutaðeigendur að tilnefna menn í hana. Háskólinn neitaði því með tilvísun til fyrri brjefaviðskifta. En eftir mínum skilningi er háskólinn skyldugur að tilnefna þessa menn, og á hinsvegar engan rjett á því að ráða, hver er landsbókavörður í hvert skifti. Það hefir komið til mála, þegar fyrir tveimur árum, að landsbókavörður beiddist lausnar. En hann mun ekki hafa sjeð sjer það fært, þar eð þau eftirlaun, sem hann á tilkall til, eru svo lítil, að ómögulegt er fyrir hann að lifa af þeim. Býst jeg við, að hann mundi gjarnan vilja beiðast lausnar frá starfinu, ef Alþingi veitti honum hæfileg eftirlaun.

Flm. (Jónas Jónsson) Mjer þykir mikið mein, að hæstv.forsrh. (JM) hefir ekki getað tekið ítarlegan þátt í umr. Tel jeg þá skýringu, sem hann gaf, vera ófullnægjandi. Játaði hann þó, að lögskipuð nefnd hafi neitað því árið 1919 að vinna með landsbókaverði. Gerði hún það vafalaust af því, að hún áleit hann ófæran til þess að gegna þessu starfi sökum heilsubilunar. Hæstv. forsrh. (JM) segist hafa lagt brjef þetta fyrir þingnefnd, en hún ekki sjeð ástæðu til að gera neitt í þessu efni. Af ummælum hæstv.forsrh. (JM) má glögt sjá, að hann er mjer samdóma um, að þingið hefir í raun og veru fult vald til að skifta sjer af slíku og þvílíku, en ekki varð betur skilið, en að hann teldi rjettmætt, að stjórnin hirti ekkert um framkvæmd laga, ef þingmenn skiftu sjer ekkert af því. Nefndin skilaði að vísu engu áliti, að því er sjeð verður, en það er fullkominn kisuþvottur hjá þeim stjórnum, sem með völd hafa farið síðan, að afsaka eftirlitsleysi sitt með því, að einstakir þm. hafi máske fremur latt þær en hvatt til framkvæmda í þessu máli. Háttv. 1. landsk. (SE) viðurkendi meira að segja, að hann hefði ekki veitt því athygli, að umrædd nefnd væri til, fyr en það hefði borist í tal í hv.Nd. á síðasta þingi. Síðan hefir hann þó snúið sjer til háskólans og mentaskólans með tilmælum um, að þær stofnanir skipuðu hvor sinn manninn í nefndina. En hvað skeður? Háskólinn neitar að verða við þeim tilmælum og ber fyrir sig, að hann vilji ekki skifta sjer af safninu, fyr en skift sje þar um stjórn. Hjer rís hvert valdið móti öðru. Háskólinn gerir verkfall, eins og hann hafði áður gert 1919. Þá fengust við málið frá hans hálfu Lárus H. Bjarnason, Guðm. Hannesson og Haraldur Níelsson. Þarna eru því þrír af þektustu kennurum háskólans - og einn þeirra er nú orðinn hæstarjettardómari. Má gera ráð fyrir, að hann að minsta kosti sje betur að sjer í lögum en svo, að hann stofni til verkfalls, nema rjettmætt sje. Jeg hefði a. m. k. ekki verið með því að fækka dómendum í hæstarjetti, ef jeg gengi ekki út frá því, að þá hendi ekki slík fásinna að brjóta landslögin. Hv. 1. landsk. (SE) hjelt því fram, að starf nefndarinnar ætti eingöngu að vera fólgið í því, að reyna að leiðbeina í einhverju um stjórn safnsins. En þegar nefndin neitar að vinna með núverandi stjórnanda þess, þá er skýlaus skylda landsstjórnarinnar að grípa til sinna ráða og gera þær breytingar, sem til heilla horfa. Því hvernig getur hæstv. stjórn búist við því, þegar prófessorar háskólans, sem eru safninu allra manna kunnugastir, neita að viðurkenna stjórn þess, að því sje þá forsvaranlega stjórnað. Jeg hefi nú fengið tvo hæstv. ráðherra, bæði núverandi og fyrverandi, til að viðurkenna ólagið á safninu. En samt hafa þeir látið við svo búið standa um mörg ár, þrátt fyrir mótþróa háskólans gegn því að nota löglegan eftirlitsrjett sinn vegna þess, að hann vildi ekki viðurkenna stjórn safnsins eins og hún hefir verið. Stjórninni bar því skylda til að taka í taumana, og það því fremur, sem landsbókavörður hefir játað vanmátt sinn, að því er háttv. 1. landsk.þm. (SE) hefir upplýst, og jafnvel haft á orði að segja af sjer embættinu.  Þá verð jeg að biðja hv. þingdeildarmenn vel að athuga, að hæstv.forsrh. (JM) er á móti frv. því, sem liggur fyrir hv.Nd. um afnám embættis Guðm. Finnbogasonar við háskólann. Verður því eigi að vænta neinna framkvæmda í hans tíð, að því er þann hluta verksins snertir. Þessi hv. deild á því ekki önnur ráð en að vísa frv. mínu til mentmn., að lokinni þessari umr., til þess að hún reyni að ráða fram úr málinu. Jeg hygg, að það orki ekki tvímælis, að hæstv. stjórnir hafa undanfarið of lítið skeytt aðvörunum háskólakennaranna í þessu efni. Er því ekki nema sjálfsagt, að þingið láti sig það einhverju skifta.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. er að mestu leyti bein afleiðing af frv. um vegagerð, sem hv. deild hefir haft til meðferðar, og fer það í líka átt. Allshn. hefir athugað frv. ítarlega, og leggur til í einu hljóði, að það verði samþykt hjer í deildinni. En eins og hagur ríkissjóðs er nú, leiðir af sjálfu sjer, að fara verður mjög gætilega í sakirnar um framkvæmd þessara laga.