Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er nú búið að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir til 1. umr. í þessari hv. d., ákaflega mikið á hæstv. Alþ. og ýtarlega. 1. umr. málsins í hv. Nd. var útvarpað, og drógu menn þá fram skoðanir sínar um málið, og auk þess hefur málið verið mikið rætt í hv. Nd. Ég veit ekki, hversu vel hv. þm. hafa fylgzt með þessum umr., en geri ráð fyrir, að þær hafi ekki farið fram hjá þeim með öllu. Og ég geri því ráð fyrir, að það sé fullkomlega eðlilegt, þó að nokkru óýtarlegri verði framsaga málsins hér í hv. d. heldur en hún var í hv. Nd. Það er nú, a.m.k. að nafninu til, viðurkennt af öllum, að mikil nauðsyn sé á að hamla á móti aukningu dýrtíðarinnar, og vantar ekki, að þetta hafi einnig verið viðurkennt áður, þó að sumir hafi hins vegar, þegar til framkvæmda skyldi koma, sett fæturna fyrir nauðsynlegar framkvæmdir til þess að þetta gæti tekizt. Og það hefur átt sér stað, að þeir menn, sem mest hafa talað um nauðsyn á því að stöðva dýrtíðina, hafa verið hvað ötulastir í því að koma fyrir kattarnef þeim ráðstöfunum, sem líklegastar voru til þess að bera nokkurn árangur til þess að hamla á móti aukningu dýrtíðarinnar. Eftir að menn höfðu velt þessu máli fyrir sér, án þess þó að gera þær framkvæmdir, sem bæru nokkurn árangur, þá voru um síðustu áramót gerðar ráðstafanir til þess að taka á þessu máli á heilsteyptan hátt. Það munu a.m.k. flestir vera sammála um það, að ef það eigi að takast að draga úr eða stöðva verðhækkunarölduna, þá sé það eitt af undirstöðuskilyrðunum fyrir því, að það sé hægt, þó að það eitt út af fyrir sig sé ekki nóg að hafa eftirlit með verðlagi og kaupgjaldi í landinu. Það mun enda viðurkennt, að þess sé í raun og veru enginn kostur að ráða við verðbólguna. ef þetta hvort tveggja eigi sér ekki stað. Að vísu hefur, af ýmsum pólitískum ástæðum, verið mikið talað um það, að hægt sé að stöðva verðbólguna með því einu að hafi eftirlit með verðlaginu, og þá að sjálfsögðu sérstaklega á innlendum framleiðsluvörum og verzlunarálagningu. Því er haldið fram af sumum, að þetta eitt sé nægilegt sem undirstöðuráðstafanir til þess að stöðva verðbólguna, en að kaupgjaldið hafi engin áhrif á verðlagið, - það er hin nýstárlega kenning -, og því sé sama, hvernig kaupgjaldið breytist, ef aðeins er haldið niðri með löggjöf verðlaginu, sérstaklega á landbúnaðarafurðum, og vöruálagningunni. Í öllum löndum öðrum en hér á landi mun það vera alviðurkennt, að það sé hrein endileysa, að hægt sé að hafa tök á þessum málum, nema með því að taka alla þá liði til eftirlits, sem áhrif hafi á verðmyndun í landinu. Enda eru fordæmin fyrir okkur í öllum þeim löndum, þar sem ráð.. stafanir hafa verið gerðar í þessum efnum, að það fyrsta, sem gert er í hverju slíku landi, er að hafa opinbert eftirlit með vöruverði og kaupgjaldi og svo húsaleigu og öðru fleiru, sem ekki er neinn ágreiningur um hér, að þurfi að líta eftir. Þar sem ekki hefur verið hægt að komast að samkomulagi við hlutaðeigendur, t.d. að ríkisstjórnin hafi getað samið við verkamenn um að halda óbreyttu grunnkaupi, þá hefur það verið ákveðið með l., að grunnkaup skuli haldast óbreytt, með þeim undantekningum, sem í þessari bráðabirgðalöggjöf felast. Og í Canada, Bretlandi og Ástralíu hefur þetta verið gert. Er það þó ekki fyrir það, að í þessum löndum starfi stjórnir, sem telji sig líta fram hjá hagsmunum einnar af þeim stéttum, sem hér eiga hlut að máli, heldur fyrir þá sannfæringu, eftir að hafa rannsakað þetta mál í einlægni og alvöru, að það er ekki hægt að framkvæma þetta eftirlit svo, að gagn sé að, nema allir þessir liðir séu dregnir þar undir. Niðurstaðan hér um síðustu áramót varð sú, þegar það þótti sýnt, að verið væri að setja af stað kauphækkunarbylgju víðs vegar um landið í ýmsum greinum, sem mundi leiða af sér allsherjargrunnkaupshækkun í landinu, að þá þótti ekki fært að bíða lengur, ef eitthvað ætti að gera í þessu máli, og þá var sett löggjöfin um gerðardóm. í kaupgjalds- og verðlagsmálum, sem hér liggur fyrir með öðru nafni. Samkvæmt þessum l. er óheimilt að breyta verðlagi og kaupgjaldi frá því, sem var á síðasta ári, nema með samþykki gerðardómsins, sem nú kallast dómnefnd, og gert var ráð fyrir, að hann færi eftir þeirri reglu, að grunnkaup hækkaði ekki, en hann mátti þó víkja frá því til lagfæringar og samræmingar, ef sérstakar ástæður væru fyrir hendi. Þessi löggjöf hefur verið framkvæmd aðeins í nokkra mánuði. En byrjunarárangurinn af þessu starfi, sem hafið hefur verið til þess að vinna á móti verðhækkun, hefur þó nú þegar orðið sá, að síðan þessi l. voru samþ., hefur verðlagsvísitalan í landinu staðið í stað, en áður hækkaði hún stöðugt af einum og öðrum ástæðum. Þegar þessi undirstaða var fengin, sem löggjöfin er, töldu menn fyrst, að hægt væri að gera allar hliðarráðstafanir, sem gera þurfti til þess, að ráðstafanir til þess að halda niðri verðlaginu gætu komið að haldi, t.d. að verja af almennu fé til þess að halda niðri verðlaginu. Hins vegar voru menn ekki fáanlegir til þess að verja opinberu fé til: þess að halda niðri verðlaginu, meðan ekki var trygging fyrir því, að það fé, sem til slíks væri varið, færi ekki gersamlega til einskis, vegna þess að verðlag á innlendum afurðum og kaupgjald hækkaði þrátt fyrir þetta. Þessi löggjöf hefur því skapað undirstöðu undir önnur framkvæmdaratriði málsins heldur en verðlagseftirlitið og eftirlitið með kaupgjaldinu, sem til framkvæma hafa verið tekin. En nú er ljóst, að þessi löggjöf út af fyrir sig er ekki fyllilega nægileg. Menn verða að vera við því búnir, að verð á vörum erlendis, sem hingað verða fluttar, hækki, og að framleiðslukostnaður hækki innanlands, og verða menn að vera við því búnir að verja fé til þess að mæta því, til þess að dýrtíðin aukist ekki við það. Menn verða að gera sér ljóst, að því fé, sem notað er í þessu skyni, er ekki á glæ kastað. En hitt verða menn líka að athuga, að það verður að afla þessa fjár jafnóðum, og er ekki hægt að leggja byrðar á framtíðina í því efni. Í þetta er eðlilegt að nota það fé, sem kemur inn með stríðsgróðaskatti, og tekjur af útflutningsgjaldi á sölu skipa, sem sigla til Englands og selja með miklum hagnaði. Má telja það illa farið, að ekki skuli hafa fyrir löngu verið gengið inn á þá braut að nota þann tekjustofn.

Hverjum er það að kenna?

. Það er að kenna þeim, sem yfir skattamálunum og tollamálunum ráða. Það má gera ráð fyrir, að það sé illa farið, að slíkt skuli ekki fyrir löngu hafa verið gert, því að það er eðlilegur tekjustofn, sem til greina kom í því sambandi. Menn verða, sem sagt, að gera sér grein fyrir því, að þessi löggjöf út af fyrir sig er ekki nægileg. Menn verða að búa sig undir það að verða að verja fé til þess að halda dýrtíðinni í skefjum, og að því verði líka að fylgja rauðsynlegar ráðstafanir til þess að vinnuaflið í landinu verði til staðar til nauðsynlegra framleiðslustarfa, þannig að framleiðsla matvæla ot þess annars, sem nauðsynlegt er, geti haldið áfram óhindrað. Þetta hangir allt saman eins og keðja og verður að athugast í heild. Það hefur nú verið gerður mikill þytur um þessa löggjöf, og má undarlegt teljast, að það skuli hafa verið reynt, og því undarlegra, að það skuli hafa tekizt, þar sem forsvarsmenn allra þeirra flokka, sem að ríkisstjórninni stóðu, voru á síðasta hausti sammála um það, að bezt væri fyrir verkamenn, og alla yfirleitt, að grunnlaun breyttust sem minnst, og menn kepptust þá við að lýsa þessu yfir. Sama skoðun var hjá Alþýðusambandi Íslands á þeirri till. Eftir að það kom til orða, var það upplýst í ríkisstj. af ráðh. Alþfl., sem þá sat, að yfirleitt væri það álit manna í stjórn Alþýðusambandsins, að skynsamlegast væri að vinna að því, að grunnkaup breyttist sem minnst. Hins vegar, þegar til greina kom að setja um þetta löggjöf, þar sem sýnt var, að að öðrum kosti mundi ný kauphækkunaralda skella yfir, breyttu sumir menn skyndilega alveg um skoðun í málinu og túlkuðu það sem sérstaka árás á verkalýðinn og launastéttirnar í landinu, að þær mættu ekki hækka grunnlaun sín. Þetta tal mun nú líklegast vera á yfirborðinu, en mun mest vera tekið upp af pólitískum ástæðum, og er ekki um það að sakast. Verður hver að meta það við sjálfan sig, hvernig hann hagar málflutningi í þessu efni. Það hefur verið talsvert mikið um það talað, að þessi löggjöf hafi verið brotin. Má vel vera, að ekki hafi verið alls kostar farið eftir þessari löggjöf. En ég veit, að andstæðingar löggjafarinnar gera meira úr slíku heldur en nokkur ástæða er til, það er mér persónulega kunnugt um, af því að ég hef getað athugað sumar þeirra fullyrðinga, sem andstæðingar málsins hafa borið fram í þessu efni. Þeir hafa viljað telja þessa löggjöf gagnslausa, af því að hún hafi verið brotin. Ég hef áður minnzt á, hvaða árangur þessi löggjöf hefur borið, að haldið hefur verið fastri dýrtíðarvísitölunni, síðan þau voru sett. En þó að þau séu kannske brotin í einstökum atriðum og farið sé í kringum þau, þá er það ekki dómur um það, hvort löggjöfin nær í aðalatriðum tilgangi sínum eða ekki. Við höfum t.d. skattalöggjöf og brjótum hana með ýmsum hætti. Við vitum allir vel, að ýmsir menn svíkja undan skatti. Samt dettur engum manni í hug að bera sér það í munn, að skattalöggjöfina ætti að afnema, því að hún næði ekki tilgangi sínum, af því að hún væri brotin: Sama er að segja um þá löggjöf, sem sett hefur verið um húsaleigu. Það er sjálfsagt eitthvað farið í kringum þá löggjöf, ég hef það fyrir satt. Þó dettur engum í hug að halda því fram, að húsaleigul. hafi ekki gert ákaflega mikið gagn. Eins er með þessa löggjöf. Þótt að einhverju leyti sé farið í kringum þessi l., þá er það ekkert aðalatriði þessa máls, heldur hitt, hvort l. ná aðaltilgangi sínum, að stöðva kaupgjalds- og verðlagshækkun yfirleitt. Eitthvað svipað mætti sjálfsagt segja um framkvæmdina í áfengismálunum. Ég geri ráð fyrir, að þeir menn, sem mest hafa talað um, að þessi löggjöf, sem hér liggur fyrir til umr., sé óalandi og óferjandi, hafi á sinni tíð haldið fram, að talsvert gagn hafi verið af l. um áfengisverzlun ríkisins, þó að þau l. hafi ekki þurrkað landið að áfengi. - Þetta eru ákaflega veigalitlar röksemdir, að þessi löggjöf sé gagnslaus, af því að hún sé brotin. Ég hef nú aðeins stiklað á örfáum atriðum, sem snerta þetta mál. Því að ef umr. verða hér um þetta mál, hljóta þær að verða endurtekning á því, sem áður er sagt. Fer ég því ekki nánar út í að ræða málið að sinni. Ég mun ekki heldur ganga svo ýtarlega að því að svara þeim aths., sem koma fram við löggjöf þessa af hálfu hv. þdm. hér í hv. d., eins og gert hefur verið við umr. þessa máls áður í þinginu, nema eitthvað nýtt komi fram, sem sérstök ástæða væri til að drepa á.



Herra forseti ! Ég skal segja það strax, að þetta mál, sem nú liggur hér fyrir til umr. og hæstv. viðskmrh. hefur gert nokkra tilraun til þess að reifa af hálfu ríkisstj., er það mál, sem kunnugt er um, að hefur valdið mestum deilum, ekki aðeins hér á hæstv. Alþ., heldur einnig almennt meðal þegnanna í þjóðfélaginu. Og það er því ekki óeðlilegt, þó að málið hafi verið mikið rætt í hv. Nd., að einnig verði um það nokkrar umr. hér í hv d. En það skal fram tekið, að ég geri þó ekki ráð fyrir, að umr. um málið breyti kannske neitt viðhorfinu, þegar farið verður að greiða atkv. um málið hér í þessari hv. d. En Alþtíð. verða þó ávallt fyrir eftirkomendurna til að fletta upp í um það, hvernig viðhorf einstakra þm. og flokka hefur verið til jafnmikils deilumáls eins og þess, sem hér er um að ræða, og ekki eingöngu í annarri hv. þd., heldur í báðum deildum hæstv. Alþ. Það er ekki hægt að tala hér um þetta mál án þess að víkja nokkrum orðum að aðdraganda málsins. Og þó að þar verði stiklað á stóru, þá gefur það nokkrar upplýsingar um það, hvernig þetta mál hefur áður borið að og hver er raunverulega hinn rauði þráður og kjarni uppistöðu þess frá upphafi. Það er kunnugt, að þegar fjárkreppan var komin í algleyming árið 1939, sem var farið að bóla á fyrir þann tíma, og talið var, að atvinnuvegir þjóðarinnar væru í svo mikilli yfirvofandi hættu, að til þjóðargjaldþrots mundi jafnvel horfa, þá var talað um það af ráðandi flokkum í þjóðfélaginu, að nú þyrfti að taka höndum saman, eins og það var kallað, til þess að bjarga því, sem bjargað yrði. Og lausnin á því máli varð sú, sem kunnugt er, að fella gengi íslenzku krónunnar. Og þá þótti rétt um leið, úr því að inn á þá braut var farið, að allir þeir flokkar, sem stóðu að því máli, mynduðu stjórn til þess að framkvæma þau l. Ég þarf ekki að fara mjög langt út í gengislöggjöfina hér. Hún var kannske hörð í garð sumra. M.a. þótti hún harðdræg í garð verkamanna fyrir það, að þeim var ekki ákveðin full uppbót á laun sin fyrir hvert stig, sem dýrtíðin mundi hækka í landinu. Og hún þótti harðdræg gagnvart innlendum framleiðendum, því að þeir fengu ekki meira uppbætt verð afurða sinna heldur en verðlagsvísitalan sagði til um samkv. þeim l. Hins vegar áttu þær ráðstafanir að skapa atvinnuvegum þjóðarinnar skilyrði til þess að geta haldið áfram til að firra þjóðina gjaldþroti og skapa verkalýðnum starf í hönd. En ella þótti synt, að atvinnuleysi ykist hröðum skrefum, eins og það var túlkað. Ég verð að láta þess getið hér, af því að ég var lítið hrifinn af þessum ráðstöfunum á sínum tíma, að upphaflega mun hugmyndin hafa verið sú, að verkalýðurinn fengi enga kaupuppbót, þrátt fyrir þá dýrtíð, sem verða kynni. Og m.a. þegar svo þótti horfa, taldi Alþfl.- á þeim tíma betra, að hann væri inni í málinu til þess að hafa þau áhrif á úrslit þess, að hagur verkalýðsins yrði ekki fyrir borð bor inn um að fá uppbót á launum sínum. Niðurstaðan varð þá sú, að þeir lægst launuðu fengu kaup sitt að hlutum upp bætt miðað við aukningu dýrtíðarinnar, en aðrir allt niður í það, sem svaraði helmingi af verðlagshækkuninni. Og þá var einnig bundið verðlagið á innlendu afurðunum, þannig að það átti að vera hægt og var hægt að halda dýrtíðinni niðri með þessum ráðstöfunum, sem gerðar voru þá, því að frá því í apríl 1939 og þangað til kom fram á haust s. á. hafði dýrtiðin vaxið mjög litið og ekki tilfinnanlega. Þessar ráðstafanir höfðu því haft þessi áhrif. En eins, og kunnugt er, brauzt styrjöldin út þá um haustið, og margt breyttist hér í þessu landi í sambandi við það. Það fór að hækka verð á útfluttum afurðum, og atvinnuvegirnir yfirleitt komust í það horf, að meira var um atvinnu og meira um gróða fyrir atvinnurekendur, sem gerði það að verkum, að fjör færðist í atvinnulífið. En þetta fer í raun og veru ekki fyllilega að koma í ljós fyrr en komið var fram á árið 19.10, þegar fiskverzlun okkar í Bretlandi fór ört vaxandi og sala á ísvörðum fiski hækkaði svo mjög sem raun varð á. Og hjá þeim fyrirtækjum sérstaklega, sem áttu skip eða seldu fisk, hrúguðust þá smátt og smátt upp miklar fjárhæðir, svo sem öllum er kunnugt. En þetta þoldu ekki framleiðendur landbúnaðarafurðanna, eða réttara sagt hinir pólitísku fulltrúar þeirra, er vildu einnig mega vera þátttakendur í kapphlaupinu um gróðann, sem var að myndast við sjávarsíðuna. Og út úr gengisl. var svo,. að mig minnir árið 1940, tekið það ákvæði, að verðlag á íslenzkum framleiðsluvörum skyldi fylgjast moð þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru um kaupgjaldið í landinu. Og það er ekki vafi á því, að þessi stefna, sem við Alþfl.-menn urðum, því miður, að taka á móti, móti okkar vilja, þýddi það, að hér var búið að sleppa úr höndum sér kannske mjög þýðingarmiklu atriði í sambandi við að halda niðri verðlagi í landinu. Og reynslan varð þá líka sú, að í þessu kapphlaupi um gróðann töldu ráðamenn á því sviði að því er snerti landbúnaðarframleiðsluna alveg tvímælalausa nauðsyn á að hækka verð á landbúnaðarafurðum svo mjög sem alkunnugt er nú, en þá skapaði hækkun á öllu verðlagi, og kom það berlega fram í vísitölunni, sem þýddi aukinn stigafjölda og þar með vaxandi dýrtíð. Eins og kunnugt er, var þessi binding á kaupgjaldinu, sem fólst í l. frá 1939, numin úr gildi með l. á þinginu 1940, þannig að það var frjálst fyrir verkamenn í hverri stétt, hvort sem þeir voru iðnaðarmenn, sjómenn eða aðrir, að semja á frjálsum grundvelli um kaup sitt og kjör upp úr áramótunum og 194I. Og ég vil undirstrika það, að í blaði bændanna, Tímanum, var lögð mikil áherzla á það, að það væri sjálfsagt, að verkamenn fengju að semja frjálst um kaup sitt, það væri ekki nema sanngirniskrafa, eins og allt væri í pottinn búið. Ég hef ekki þetta blað hér hjá mér nú, en hygg, að ég fari rétt með efni úr þessum skrifum blaðsins. En mér kom til hugar, þegar ég las þetta, að það væru einhver straumhvörf í skoðunum á þeim bæ. En samtímis var þá líka verið að spenna upp verðlagið á öllum innlendum framleiðsluvörum, sem hafði þær verkanir, að verkamenn til lands og sjávar voru neyddir til þess að biðja um kauphækkanir í einni og annarri mynd. Nú er rétt að benda á, hvernig ástandið var um hið svo kallaða grunnkaup í byrjun þessa stríðs.. Því að það, sem hefur sérstaklega valdið deilunum í þessu máli, er hin svo nefnda grunnkaupshækkun hjá verkamönnum. Og mér hefur þótt kenna afskaplega lítils skilnings hjá þeim mönnum, sem um þetta mál hafa talað, á því ástandi yfirleitt, sem var hér í launamálum verkalýðsins víðs vegar á landinu. Því að kaup verkámanna var svo mismunandi eftir því, á hvaða stað var eða við hvaða störf þeir unnu. Og, ég ætla að nefna hér nokkrar tölur um það, hvernig ósamræmið var í þessum efnum, ósamræmi, sem enn í dag á sér stað og ekki hefur fengizt leiðrétting á nema að nokkru leyti. Grunnkaup í Reykjavík og Hafnarfirði er, eins og allir vita, hjá verkamönnum kr. 1.45 á klst. í dagvinnu. Svo þarf ekki lengra að fara en til Keflavíkur, þar var grunnkaupið 30 aurum lægra og í Garði 35 aurum lægra en í Keflavík. Á Akranesi var kaupið kr. 1.27. Þetta er sem sagt við sama flóann, Faxaflóa. (Hér er talað um kaup karla í dagvinnu). Á Hellissandi var kaupið þá kr. 1.00 og í Ólafsvík 90 aurar. Ég get farið svona kringum landið og sýnt fram á, að það eru vissir staðir á landinu, þar sem verkamannakaupið er enn lægra, þótt ekki verði séð, af hvaða ástæðum svo þurfi að vera. Kaupið var á þeim tíma í Stykkishólmi kr. 1.12, í Flatey 85 aurar, á Patreksfirði og í Tálknafirði kr. 1.20, nokkru hærra en á Snæfellsnesi og í Flatey. Á Bíldudal, þar sem nákvæmlega eru sömu lífsskilyrði hvað snertir verðlag og á Patreksfirði, var kaupið þá kr. 1.00 og á Þingeyri kr. 1.05. Í Önundarfirði var kaupið hærra, eða kr. 1.20, og hver vill halda því fram, að það sé ódýrara að lifa í Dýrafirði heldur en í Önundarfirði, nema siður sé? Ég bendi á þetta til þess að sýna ósamræmið, sem yfirleitt er í þessum kaupákvörðunum. Á Ísafirði er kaupið hæst á Vestfjörðum, kr. 1.30, en í smáþorpunum þar í kring er það miklu lægra. Í Bolungavík, Hnífsdal, Súðavík og á Hesteyri var það kr. 1.00, og má vera, að það sé nokkru ódýrara að lifa á þessum stöðum en á Ísafirði, en ekki mun munurinn þó svo mikill sem nemur mismuninum á kaupinu. Úr því að ég hef nefnt þessar tölur, vil ég halda áfram kringum landið Á Ingólfsfirði, þar sem ekki er nema mjög takmarkaðan tíma af árinu, sem verkamenn hafa almenna verkamannavinnu, þ.e. á meðan síldveiðitíminn er, þar er kaupið þá kr. 1.15 yfir hábjargræðistímann, á Djúpavík er það kr. 1.06, á Drangsnesi kr. 1.00, á Hólmavík kr. 1.00. En á Hvammstanga og Blönduósi, sem að vísu eru ekki síldarpláss, þar var kaupið þá kr. 0.90. Á Skagaströnd, þar sem ekki sýnist mikill munur á lífsskilyrðum hvað verðlag snertir og á Blönduósi, er kaupið samt 10 aurum hærra en á Blönduósi, eða kr. 1.00. Á Sauðárkróki, sem er allstórt kauptún, var kaupið þá kr. 1.00. En á Siglufirði, þar sem talið er, að verkamenn hafi komið verkakaupinu það hátt upp, að betra var en víða annars staðar, var kaupið þá kr. 1.35. Í Ólafsfirði var það kr. 1.10, Hrísey kr. 1.25, á Dalvík 90 aurar, en á Akureyri og í Glerárþorpi kr. 1.25. Á Raufarhöfn var kaupið kr. 1.15. á Þórshöfn kr. 1.10, í Vopnafirði kr. 1.00, á Seyðisfirði kr. 1.30, Norðfirði kr. 1.10, Eskifirði kr. 1.li?, en í Reyðarfirði 90 aurar. Kr. 1.00 var kaupið þá á Fáskrúðsfirði, Djúpavogi, Hornafirði, Vik í Mýrdal og á Stokkseyri, en á Eyrarbakka kr. 1.11. Og svo kemur vegavinnan, sem var víðast greidd með kr. 0.90 á klst. í dagvinnu. Í nágrenni Reykjavíkur var kaupið nokkuð hærra. Ég hef nú bent á, hvernig ástandið var í þessum málum áður en gengisl. voru sett, og á þessu fékkst náttúrlega engin breyt., meðan þau voru í gildi og allt þangað til losað var um þetta um áramótin 1941, að nokkur félög úti um land geta þá náð nokkrum grunnkaupshækkunum, þó mismunandi miklum, en vantaði þó mikið á, að öll félög á þeim stöðum, sem ég hef nú talið upp, hafi fengið þá grunnkaupshækkun til samræmingar, sem þau að réttu lagi hefðu átt að fá. Nú er talað um það, og það kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að það hafi verið skoðun ráðandi manna í Alþýðusambandi Íslands, að grunnkaupshækkanir ættu ekki að vera gerðar eins og sakir stóðu í haust. Ég mótmæli þessu sem algerlega ósönnu máli. Því að, eins og ég hef fært fram með því að lesa upp það grunnkaup, sem hin ýmsu félög á landinu áttu við að búa fyrir stríðið, þá var kaupgjaldið mjög misjafnt í ýmsum tilfellum, og það var skoðun Alþýðusambands Íslands. sem samnefnara allra verkalýðsfélaga landsins, að það væri full nauðsyn á að hækka grunnkaup á ýmsum stöðum á landinu frá því, sem það er nú, og jafnvel að hækka grunnkaupið þar, sem það er enn þá talið hæst, sökum hinnar miklu dýrtíðar, sem ekki hvað minnst stafar af hinu háa verðlagi á innlendum neyzluvörum. Ég skal ekki við þessa umr. fara mjög langt út í það, hvernig tókst svo að framkvæma þær ráðstafanir, sem bæði hæstv. Alþ. og almenningur í landinu ætlaðist til, að gerðar væru til þess að hamla upp á móti vaxandi dýrtíð. En það er kapítuli út af fyrir sig að ræða um, og hefur að sjálfsögðu verið í hv. Nd. farið mjög út í að ræða þá hlið málsins, og ég geri ráð fyrir, að einnig verði nokkuð farið út í það hér í hv. d., því að núverandi hæstv. ráðh. eiga mjög miklar ádeilur skilið fyrir það, hvernig þeir hafa haldið á því máli, að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Það var vanrækt af hæstv. ráðh. Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins að fylgja þeim reglum, sem þeim voru settar eftir miklar bollaleggingar á aðalþinginu 1941. Og þegar þessar framkvæmdir, verða að engu í höndunum á hæstv. ríkisstj., þá er farið á þeim háu stöðum að hugsa sér leiðir í dýrtíðarmálunum, sem skyldu vera á annan veg heldur en þær ráðstafanir, sem þingið lagði fyrir á aðalþinginu 1941. Það var gert ráð fyrir að lækka innflutningsgjöld af öllum innfluttum vörum, sem bein áhrif höfðu á vísitöluútreikninginn, því að allir voru sammála um það, að ein af aðalástæðum dýrtíðarinnar væri hin vaxandi farmgjaldahækkun. En það var ekki heldur gripið til þess að lækka farmgjöldin frekar m tollaálagninguna, sem hvort tveggja hafði sín áhrif á vöruverðið í landinu og á vísitöluna. Hins vegar var af hæstv. ríkisstjórn leitað að öðrum leiðum, þegar þessar leiðir, að hennar dómi, þóttu ekki færar, og þá var horfið að því ráði að beita sér gegn hinum vinnandi stéttum landsins og því haldið fram og talið nauðsynlegt, að það þyrfti að stöðva allt, sem heitir hækkun á kaupgjaldi og umbætur á kjörum verkalýðs- og launastéttanna í einhverri mynd. Öllum er kunnugt um þau átök, sem urðu á haustþinginu 1941, þegar hið svo kallaða kaupbindingarfrv. og launaskattsfrv. kom fram í þinginu, þegar bæði ég og aðrir litum svo á, að nú væri hættan liðin hjá um það, að öðrum ráðstöfunum yrði beitt en Alþingi hafði samþ. Og þá skeður það, er nokkur félög í Reykjavík höfðu sagt upp samningum sínum og gert till. sínar um það, hvað þau teldu sig geta samið um við atvinnurekendur og í einu og öllu farið eftir þeim leiðum, er lög landsins mæla fyrir um, að gripið er til þess ráðs, svo sem kunnugt er, að komið er í veg fyrir samningaleiðirnar, svo að útilokað væri að samningar gætu tekizt á frjálsum grundvelli. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á það, jafnvel við þessa umr., að þau félög, sem hér deildu við atvinnurekendur, sem í fyrsta lagi var Hið íslenzka prentarafélag og svo Félag bókbandssveina, Félag járníðnaðarmanna og Félag klæðskera- hér í bænum, sem sagt, nokkur félög, sem enga grunnkaupshækkun höfðu fengið síðan löngu fyrir stríð, en bjuggu að gömlu grunnkaupi, sem var ekki í samræmi við þær breyttu aðstæður, sem voru orðnar í landinu um það, hvað kostaði að lifa, - eins og kunnugt er, fóru þessi félög allar þær leiðir, sem löggjöfin um stéttarfélög og vinnudeilur fyrirskipar að fara skuli í vinnudeilum. En það virtist nokkur tregða vera meðal atvinnurekenda á að koma strax til móts við þessi félög og ræða við þau um kauphækkun. Og það er ekki fyrr en um áramótin, að atvinnurekendum skilst, að full alvara er á ferðum í þessum efnum og að verkamenn ætla ekki að láta málið renna út í sandinn án þess að samningar verði um nokkra grunnkaupshækkun. Vitanlegt er, að það var ekki nema herzlumunurinn, að samningar tækjust við flest af þessum félögum um kaupgjaldið. Sum þeirra sömdu, eins og klæðskerasveinarnir. Þeir frestuðu yfirlýstu verkfalli eftir ósk atvinnurekenda og sömdu. En eftir því, sem fram hefur komið, var ekki um það að ræða að fá samninga við aðra atvinnurekendur hér í bænum, af ástæðum, sem ég kem að síðar. En mér er kunnugt um það, og ég leyfi mér að halda því fram á hæstv. Alþ., að ef farið hefði verið til hins ýtrasta þær leiðir, sem vinnulöggjöfin mælir fyrir um, að sáttanefnd væri sett strax um áramótin í deilumál prentara og bókbandssveina til þess að reyna að koma á sættum, þá hefði það sennilega tekizt, eins og vitanlegt var, að henni mundi hafa tekizt í járniðnaðarmannadeilunni, ef hún hefði getað starfað einum degi lengur, en hins vegar mun hæstv. ríkisstj. hafa staðið þar á bak við til þess að koma í veg fyrir, að deilan yrði leidd til lykta með sætt í málinu. En hæstv. ríkisstj. hefur oft áður fyrr beitt áhrifum sínum á þá lund, að þeir, sem deildu um kaup og kjör, gætu náð saman höndum til samkomulags, en að þessu sinni kom hún í veg fyrir, að sættir gætu tekizt. Þegar sjómenn áttu í deilu um áhættuþóknun, þá beitti ríkisstj. áhrifum sínum á þá lund, að sættir mættu takast. En það er þetta, sem hæstv. ríkisstjórn forðaðist alveg að gera í vetur um áramótin, að beita áhrifum sínum á atvinnurekendur til samkomulags um það, sem um var deilt. Og mér er kunnugt um það, að það munaði ekki nema hársbreidd í deilu járniðnaðarmanna, að samkomulag næðist fyrir milligöngu sáttanefndar. Um prentarana var öðru máli að gegna. Þar virtist vera harka í málinu, sem stafaði af því, sem ég kem nú að. Þegar málum var þannig komið á gamlaárskvöld síðast, að það leit út fyrir, að verkföll mundu verða hjá nokkrum félögum, sem ég hef áður nefnt, - verkfall, sem kynni að hafa staðið í eina viku, er ekki verulegt atriði eða til þess að fárast yfir, þegar um deilu er að ræða á milli atvinnurekenda og verkamanna; þjóðfélagið hefur á undanförnum árum orðið að þola miklu lengri verkföll en útlit var fyrir að standa mundu um áramótin síðustu -, þá skeður það, sem ég tel ein hin mestu mistök og um leið einhverja þá misvitrasta ráðstöfun, sem gerð hefur verið um langt skeið af nokkrum stjórnmálamanni hér á landi, er hæstv. forsrh. kemur með nýársboðskap sinn, ef svo má kalla, á gamlaárskvöld til atvinnurekenda, sem í aðalatriðum var á þessa leið: Verið þið ekki að leggja ykkur í líma við verkamenn, sem nú gera óbilgjarnar kröfur, því að við sjáum sennilega fyrir því á annan veg, að málum ykkar verði svo fyrir komið, að þið megið vel við una. -. Boðskapurinn var í þessum anda, m.ö.o., að það mundu verða full tök á því hjá hæstv. ríkisstj. að koma í veg fyrir, að til samninga þyrfti að koma milli atvinnurekenda og verkamanna hér í iðnfélögum bæjarins. Og ég verð að segja það, að ég minnist þess ekki, öll þau ár, síðan ég fór að geta lesið og fylgzt með hvað gerzt hefur og gerist í íslenzku þjóðlífi, að jafngálausleg og jafnafdrifarík yfirlýsing hafi nokkurn tíma verið gefin og í þetta sinn, hvaða hvatir, sem hafa til þess legið. Ég harma það, að sá forsrh. skyldi vera til á voru landi, sem ekki skildi, hve miklar og þungar skyldur hvíldu á herðum hans, þegar um það var að ræða, hvort vinnufriður héldist í landinu eða ekki og samkomulag tækist milli þjóðfélagsþegnanna í jafnstóru máli sem þessu. Og ég mun aldrei gleyma þessu kvöldi, þannig greip það mínar tilfinningar. Þessi boðskapur varð þess valdandi, að allar samningaumleitanir, sem fram höfðu farið í þessum málum, fóru út um þúfur. Sáttanefnd gat ekki meira að gert. Þetta stappaði stálinu í atvinnurekendur, svo að þeir héldu að sér höndum um samninga, verkföllin hófust, sem kunnugt er. Næsta Stigið var svo að gefa út hin alkunnu brbl. þann 8. jan. Um efni þeirra l. er ef til vill ekki þörf að ræða nú við þessa umr., því að það er öllum kunnugt, og ég hef í raun og veru lýst því áður í ræðu minni. En með þeim er tekinn af verkalýðnum sá réttur, sem þjóðfélagið hefur veitt honum að lögum, frelsið til þess að semja um kaup sitt og kjör, en lögleitt bann við því, að verkalýðurinn noti sín samtók í einni eða annarri mynd til þess að knýja fram þær réttarbætur, sem hann telur sér tvímælalaust nauðsynlegar og réttmætar. Og ekki nóg með það. Ef út af þessum ákvæðum er brugðið á einn eða annan hátt, þá skulu sjóðir þessara stéttarfélaga vera teknir upp í sektir, og sektarákvæði eru sett hærri en dæmi eru til áður, til þess að beita þeim við þá verkamenn, sem settir eru í fararbrodd samtakanna til þess að fá málefnum verkalýðsins framgengt í viðskiptunum við atvinnurekendur. Þetta hefur að líkindum átt að vera í samræmi við það, sem hér á árunum voru kölluð tukthúslögin í Noregi, sem illræmd voru þar á sínum tíma. Það var svipaður andi í þeim 1., sem íhaldsstjórnin þar kom á á sínum tíma, þar sem skipuðu harðræði var beitt gagnvart forustumönnum verkamanna og verkalýðnum yfirleitt, sem varð til þess að þjappa norskum verkalýð saman í eina órjúfandi samtakaheild. Fundarhlé. Þegar umr. var frestað kl. 4 í dag, var ég kominn þar að að tala um gerðardóminn og hafði aðeins minnzt á sektarákvæðin eða viðurlögin. En það er rétt, að það komi fram, . að gerðardómurinn hefur tvöfalt hlutverk að vinna fyrsta lagi ber honum að sporna við allri grunnkaupshækkun hjá þeim, sem laun taka, og yfirleitt standa í vegi fyrir allri tekjuaukningu manna, í hverri mynd, sem er, og svo að öðru leyti, að sjálfsögðu, að hafa afskipti af öllu verðlagi í landinu. Um þann þátt fjölyrði ég ekki, það er nú út af fyrir sig, en það virðast vera ýmsar smugur, sem hægt er að komast í gegnum og hægt að sniðganga ýmis atriði verðlagsmálanna, ef svo ber undir. En hitt hlutverk dómsins er aðalatriði, að halda niðri öllu kaupgjaldi í landinu. Og það er rétt að geta þess, hvernig hann hefur rækt þá skyldu sína og hlutverk. Hér í Reykjavík hafði félag klæðskerasveina samið við meistarana, og höfðu þeir samningar gengið greiðlega. Þessi samningur var svo borinn undir gerðardóminn, en hann dæmdi kauphækkunina ógilda og lengdi vinnutímann frá því, sem um hafði samizt. Þetta er dæmalaus ósanngirni. Það vita allir, sem þekkja þessi mál, að fólk, sem stundar saumaskap og verður að una við miklar innisetur og óholla vinnu, þarf að hafa stuttan vinnutíma. Það er enginn vafi á því, að ef til væru skýrslur um aldur þessa fólks, mundi það koma í ljós, að aldur þess væri mun skemmri en annars fólks. Hins vegar fengu sumar iðngreinar, eins og t.d. járniðnaðarmenn, betri kjör, eftir að gerðardómurinn hafði lagt hönd sina á samningana, heldur en þeir hefðu fengið með frjálsum samningum. En þeir voru samtaka og samhent stétt og starf þeirra mikilvægt fyrir stórútveginn í landinu. En það kveður við annan fón, þegar kemur að bókbandssveinunum. Félag þeirra má sín líka minna og starf þeirra reiknast ekki eins mikilsvert fyrir þjóðina. Þrátt fyrir allt voru líkur til, að þeir gætu fengið samninga, en gerðardómurinn gat ekki fallizt á neina kauphækkun hjá þeim. Á Akureyri eru þeir, sem stunda þar verksmiðjuvinnu, mjög lágt launaðir. Félagi verksmiðjufólks þar hafði tekizt að fá samninga upp á 5% grunnkaupshækkun. Dómurinn skar það niður. Hann notaði ekki einu sinni þá heimild, er hann hefur til þess að samræma kaupið. Þetta sýnir, að dóminum eru mislagðar hendur. Sá veikari geldur veikleika síns, en sá sterkari nýtur styrkleika síns. Í Vestmannaeyjum höfðu samningar tekizt, og höfðu atvinnurekendur fúslega gengið að kröfum verkamanna, - en dómurinn dæmdi þá samninga ógilda. Hér við Faxaflóa hafði hins vegar félag Gerða- og Miðneshrepps gert samninga og fengið verulegar kjarabætur, t.d. rýmkuð hlutaskipti allverulega. Þessi samningur var aldrei lagður fyrir gerðardóminn, hann stendur því óhaggaður enn. Verkamenn þar njóta því sinna kjarabóta, og er það vel. En hins vegar er hér um skýlaust lagabrot að ræða. Hið sama gerðu þeir, er unnu við hina svonefndu dráttarbraut. Fleiri dæmi mætti nefna, er sýna, að dóminum eru mislagðar hendur og að eitt gengur ekki yfir alla. Mér er nú ekki kunnugt um, að upp á síðkastið hafi gerðardómurinn kveðið upp neina dóma í kaupgjaldsmálum. Stafar það einkum af því, að verkamenn vilja ekki eiga háls sinn undir öxi hans og vilja heldur láta kyrrt vera. Svo var það t.d. með prentara, sem ekki vildu láta auðrekja sig og þiggja smánarbætur. Vildu þeir heldur taka sama kaup og áður og standa á rétti sínum. Enda er það svo, að atvinnurekendur veifa þessum I. framan í verkamenn, er þeir fara fram á kjarabætur. Svo. var það t.d. er sjómannafélögin hér leituðu eftir umræðum við Skipaútgerð ríkisins o.fl. skipafélög um launahækkanir handa þeim,, er vinna við strandferðirnar og aðra slíka flutninga. Útgerðar félögin sögðust ekki vilja ræða við sjómenn, það væri þýðingarlaust, því að gerðardómsl. bönnuðu alla kauphækkun. - Þessi l. bitna því einkum á þeim fátækustu, á lítils megandi félögum og félögum úti á landi. Þau leggjast því á lítilmagnann. Ég hef svo ekki enn minnzt á, hvernig þessi l. eru haldin. Áður en ég minnist á það, vil ég geta þess, að mér er ekki kunnugt um, þó að þessi l. séu hrotin meira en dæmi eru til um okkur önnur lög, sem sett hafa verið í þessa landi, að sektarákvæðum l. hafi verið beitt. Er það vegna þess, að atvinnurekendur brjóta lögin, með því að borga hærra kaup en þau heimila. Það. er alkunna, að hér í Reykjavík er öllum stéttum í byggingariðnaðinum t.d. greitt miklu hærra kaup en löglegt er. Hins vegar er það svo með verkamenn, að kaup þeirra er kr. 2.65 á klst. í dagvinnu, en þeir fá bara fleiri tíma borgaða en þeir vinna. Það er almælt, að jafnvel opinberar stofnanir verði að fara inn á þessa braut. Það er ekkert fleipur, sem ég fer hér með, ég get sannað það, ef einhver ber á það brigður. Nýjasta dæmið, sem ég hef heyrt um, er um það. þegar bílstjórarnir hjá Mjólkursamsölunni sögðu upp. Varð þá uppi fótur og fit hjá samsölunni, og var það ráð tekið að kaupa af þeim gálgafrest fyrir kr. 50.00 á dag, meðan verið var að koma því í kring, með hvaða hætti væri hægt að bæta þeim upp kaupið án þess að brjóta l. beint og opinbert. Ég hef fyrir satt, að leitað hafi verið eftir, hvað bilstjórar fengju mest í kaup, svo að borga mætti þeim það. En það er öllum vitanlegt, að bílstjórar hér eru yfirleitt ráðnir fyrir svo hátt kaup sem þeir geta fengið á hverjum stað. Það er misjafnt, en yfirleitt mjög hátt, svo hátt, að það er brot á l. Ég gæti tekið mörg fleiri dæmi um, að þessi l. séu brotin af atvinnurekendum, enda held ég. að þeir séu ekki síður andvígir þessari bindingu kaupsins en verkamenn, því að ef hún væri ekki, ætti sér ekki stað hið leynilega uppboð á vinnuafli, eins og nú er, og hafa því l. verkað alveg gagnstætt því, sem þau áttu að verka, a.m.k. á sumum sviðum. En l. hafa einnig um leið verkað lamandi á samtök vinnandi fólks, og það, sem ég nú er að átelja, er árangur þeirra. Ég hef nú lítið eitt lýst framkvæmd l. hér í Reykjavík og nágrenni. En úti um land, þar sem minna er um vinnu, er frekar hægt að beita þeim. Ég vil benda á opinbera vinnu, t.d. vegavinnu. Alþýðusambandið lagði til í fyrra, að grunnkaup í vegavinnu yrði hækkað úr kr. 0.94 upp í kr. 1.15 um tímann, og virtist almenningur fallast á það. En stj. vildi ekki koma nálægt að semja við verkamenn fyrir milligöngu Alþýðusambandsins, heldur gaf hún vegamálastjórn leyfi til að borga kr. 1.00 um tímann í grunnkaup. Enda sýndi það sig, að fólkið forðaðist þessa vinnu og leitaði til sjávar og sveita jafnvel, þar sem því buðust betri kjör. Hvaða skynsemi er í svona ráðstöfunum? Það fór líka svo, er leið á, sumarið 1941, að vegamálastjóri varð að fá víða heimild til að hækka grunnkaup í samræmi við það kaup, er greitt var í annarri vinnu á hverjum stað. Hv. þm. hljóta að líta svo á, að engin skynsemi hafi verið í svona ráðstöfunum. Þetta er nefnilega einkum vinna fyrir sveitamenn vor og haust, til þess að draga í búið. Það er vitanlegt nú, að setuliðsvinnan hefur hér sín áhirf. Þar er hið sama og hrjá íslenzku atvinnurekendunum, að bjóða verður kaup fyrir fleiri tíma en unnir eru. Í Hvalfirðinum hef ég fyrir satt, að verkamenn fái kr. 3.00 um tímann og frítt húsnæði, en innfluttir verkamenn frá Ameríku fá bæði frítt fæði og húsnæði og 80 cent um tímann, og þeir standa alveg undrandi yfir því, að hér skuli borgað helmingi lægra. Ég hef nú drepið á ýmislegt, þótt nefna mætti fleiri dæmi um það, hvernig gengið hefur að framkvæma þessi l. hér. En nú eiga þessi l. að ná til fleiri en verkamannanna, - til launamanna einnig. Flestir atvinnurekendur munu þó hafa orðið að hækka grunnkaup fólks síns; og um eina stétt (póstmenn) er það, að þeir fóru fram á grunnkaupshækkun um áramót og fengu hana, og fékk sú hækkun að standa, að því er í ég bezt veit. Þó berja menn höfðinu við steininn og segja, að l. séu í fullum gangi. En þau gera aðeins þeim erfiðara um, er versta aðstöðu hafa í þjóðfélaginu, en létta undir með hinum, er betur mega sín. Ég vil, að þau komi þeim eins að notum, er lítils mega sín og verst eru settir. En nú hafa þau komið af stað þeirri ólgu í þjóðfélaginu, er alls ekki hefði þurft, ef skynsamlega hefði verið á spilunum haldið. Ég ætla ekki að fara út í, hvernig farið hafi um aðrar framkvæmdir þessara l. Hæstv. viðskmrh. veit bezt um það, en vera má, að hann hafi ekki alveg hreina samvizku af því að hafa haldið verðlaginu í skefjum eftir gildandi I. Nú munu menn því spyrja, hvort það hafi náðst, er til var ætlazt í þessum l. Í því sambandi er óspart bent á það, að verðvísitalan hafi haldizt óbreytt frá setningu þessara l. En þetta er hin mesta blekking. Vísitalan hefur ekki staðið í stað fyrir það, því að kaupið hefur hækkað. Þetta er líka viðurkennt í blaði hæstv. viðskmrh., er segir, að með kaupbindingarákvæðunum verði ekki hægt að halda niðri verðbólgunni. Og við höfum dæmi frá síðasta stríði, er vísitalan komst upp í 168 stig, en kaupgjaldið þó svo langt niðri sem allir muna. Vöruverðið fór aftur á móti upp úr öllu valdi. Það er því hin mesta blekking, að kaup sé uudirrót dýrtíðarinnar að nokkru leyti. Ég játa þó, að það sé helzt gagnvart landbúnaðinum. Og nú er ekki nema um tvennt að gera fyrir bændur, að fara einhverjar krókaleiðir, t.d. að borga fleiri tíma en unnir eru, eða brjóta beint lögin og borga þá hærra kaup en leyfilegt er. Þetta er allt út í hött með bindingu kaupgjaldsins, því að hvað sem líður verði á innlendum vörum„ ráðum við ekkert yfir verði á þeim erlendu vörum, er við flytjum inn, og við getum ekki greitt hækkunina á þeim úr ríkissjóði svo að neinu nemi, og þannig hlýtur verðlagið á vörumarkaðinum að stíga. Að vísu er nú farið að ganga inn á þá braut, að ríkið greiði mismuninn á flutningsgjöldum, eins og þau voru fyrir stríð og eru nú, til þeirra, er flutningana annast. Ég vil að það sé „dokumenterað“ í þingtíðindunum, að þetta, sem hér er nú farið að gera, var till. Alþfl. á Alþingi 1941 til þess að halda dýr tíðinni í skefjum, að greiða úr ríkissjóði mismun farmgjaldanna af þeim vörum, er grípa inn í vísitöluna. Ég býst við, að þessar ráðstafanir gætu haldið niðri dýrtíðinni að einhverju leyti. Ég segi þetta af því, að okkur Alþfl.-mönnum hefur verið núið því um nasir, að við vildum ekkert gera til þess að halda dýrtíðinni niðri. Þetta er rangmæli og ósannindi. Enginn flokkur hefur viljað gera meira í þá átt en einmitt Alþfl. En ímyndaðir hagsmunir hinna flokkanna hafa valdið því, að þeir hafa ekki viljað fara inn á þessa braut fyrr en nú, en betra er þó seint en aldrei. En við viljum ekki ganga á rétt þeirra stétta í þjóðfélaginu, er minnstan hlut hafa haft af stríðsgróðaflóðinu, því að það væri hrein undantekning, ef launamaður græddi svo, að það gæti kallazt því nafni. En það virðist markmiðið að tryggja stríðsgróðann sem mest og bezt í vasa þeirra, er hann hafa hlotið. Ég skal nú ekki fara inn á það, hvað hinir flokkarnir vilja gera til þess að jafna þetta, þennan mismun. Þar eru nefnd skattafrv. þau, er nú liggja fyrir þinginu, frv. um tekju- og eignarskatt og frv. um stríðsgróðaskatt. En þar með er ekki nema hálfsögð sagan, því að stríðsgróðamenn fá að halda svo miklum hluta teknanna fyrir utan alla skatta. Þá vitna menn í lönd eins og Kanada og Bandaríkin og benda á, að þau hafi farið þessa kaupbindingarleið. Sannleikurinn er sá, a?S grunnlaun verkamanna í Bandaríkjunum hafa hækkað um 25% síðan stríðið hófst, en dýrtíðin aðeins um 6%, eða 19% minna. Auk þess hefur vinna aukizt þar svo, að nú er atvinnuleysið óþekkt, er áður var svo álkunnugt. En þar hefur einnig verið svo um hnútana búið, að hið mesta, er milljónamæringarnir fá að halda eftir, er 25 þúsund dollarar, eða um 150 þúsund í íslenzkum krónum. Þar er því verið að gera jöfnuð á allt annan veg en hér er gert. Slyngur maður hér í þinginu hefur reiknað út, að af 1 milljón hér aftur á móti væri hægt að halda eftir um 400 þúsund í sjóðum og öðru. Um Kanada er ég ófróðari, en ég held, að þar sé ekki alls kostar rétt frá skýrt. Um Ástralíu er það, að þar er verkamannaflokkurinn í meiri hluta, og þarf enginn að segja mér, að þar yrði gengið eins á rétt vinnandi manna og hér er gert. Auk þess megum við ekki gleyma, að þessar þjóðir eiga í styrjöld. Milljarðar fara forgörðum í verðmætum talið, og þá verða allir að leggja eitthvað á sig. En hér lifum við eins og blóma í eggi, og menn fá að græða á tá og fingri. Hér er því um allt annað að ræða og aðstaðan ekki sambærileg. Ég er ekki í neinum vafa um það, að ef hér væri hernaður rekinn, mundi íslenzki verkalýðurinn ekki láta sitt eftir liggja né krefjast neinna fríðinda sér til handa, en þó yrði líka ábyggilega gengið nær gróðamönnunum. Ég vildi draga þetta fram hér, því að um svo ójafnt er að ræða. Og ég vil segja það, að það er ekki að undra, þótt við Alþfl.-menn greiðum atkv. á móti þessu frv. Ég harma það, að hér skuli á gullæðistímum búa sú þjóð, er vill lækna allt með hnefaréttinum, en virðir einskis samningaleiðina og skerðir frelsi einstaklinbanna. Ég hef aldrei séð bóla á einræðiskennd í íslenzku þjóðlífi, ef það er ekki nú. En á móti öllu slíku mun ég jafnan leitast við að vinna allt hvað ég get.



Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að hann frestaði þessari umr. Það er ákaflega tilgangslaust að standa hér og tala yfir tómum bekkjum. En ef það þykir ekki fært að fresta umr., þá vildi ég mælast til þess, að það væri þá leyft að tala almennt um málið við 2. umr.

Forseti (EÁrna): Ég sé mér ekki fært að fresta umr. nú um þetta mál, því að ég held, að það sé ákaflega erfitt að neyða hv. þm. til þess að sitja hér, - mér virðist það vera svo í dag, að það ekki vera hægt -, og þess vegna álít ég, að það sé þýðingarlaust að fresta nú þessari umr. málsins. Hins vegar um 2. spurningu hv. þm., um það, hvort tala megi almennt um málið við 2. umr., er það að segja, að það hefur ekki verið fylgt svo strangt reglum þingskapanna um það efni, og er tæplega hægt. Og þess vegna geri ég ráð fyrir, að umr. um þetta mál við 2. umr. fari fram svona svipað eins og venjulega er hér, að það verður ekki stöðvað sérstaklega, þó að menn fari eitthvað út fyrir það, sem stendur í greinum frv.

Ég fell þá frá orðinu.



Herra forseti! Með skírskotun til þess, sem hæstv. forseti hefur nú sagt út af fyrirspurn hv. 1. landsk. þm., mun ég einnig geyma mér að tala um málið þar til við 2. umr. Það eru nokkur atriði, sem ég vildi beina sérstaklega til hæstv. viðskmrh., sem hafði framsögu hér í þessu máli, en ég tel þýðingarlaust að bera þau fram nú, þar sem hann er ekki viðstaddur, en mun koma með þau við 2. umr.

Forseti (EÁrna): Ég vil aðeins taka það fram til skýringar, að ég lít svo á, að þó að hér færu fram almennar umr. um þetta mál við þessa 1. umr., þá mundu umr. ekki verða neitt öðruvísi fyrir það við 2. umr. Og þar sem enginn hefur nú kvatt sér hljóðs, þá er þessari umr. lokið, en atkvgr. verður frestað.



Herra forseti: Þetta frv. er flutt í Nd. af Sunnlendingum og er nú hingað komið talsvert breytt. Landbúnaðarnefnd hefur athugað það og leggur til, að það verði samþykkt. Það orkar ekki tvímælis, að þörf er fyrir meiri bændafræðslu en nú er, en ef til vill má deila um, hvernig haganlegast er að koma henni fyrir. Ýmsir ætla, að það sé bezt í sambandi við alþýðuskólana. Þeim flokki fylgi ég ekki, nema að litlu leyti, og get ég að því leyti fullkomlega mælt með þessu frv. Hins vegar vil ég taka fram, að fylgi mitt við frv. er fyrst og fremst byggt á því, að sett séu um þetta nokkur sérákvæði, sem gildi fyrst um sinn gagnvart þessum væntanlega skóla. Mér er vel ljóst, að hvorugur þeirra skóla, sem nú eru til, hefur nægilegt fjármagn til þess að geta komið ár sinni eins vel fyrir borð og vera þyrfti, og ég tel, að það beri að sitja fyrir að fullkomna það, sem fyrir er, áður en byrjað er að káka við annað af vanefnum. Ég er með því að setja l. um að mynda þennan skóla, vegna þess að í sérákvæðunum stendur; að eftir gildistöku þessara l. skuli svo fljótt sem unnt er, þegar fé er veitt til þess á fjárlögum, reisa bændaskóla Suðurlands. Ég vænti þess, að á Alþ. sitji framvegis menn, sem hafa skilning á þörfinni fyrir að búa sem bezt að þeim bændaskólum, sem fyrir eru, og þegar það er gert, sé sjálfsagt að láta þennan skóla koma upp, en ekki fyrr. Í trausti þess, að kröftunum verði ekki dreift enn þá meira þannig, að hinir skólarnir komist ekki í það horf, sem menn vildu óska, er ég með þessu frv. og að skólinn komi á sínum tíma.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Mig langar til að fá nokkra fræðslu hjá hv. frsm. um, hvort nokkuð hafi verið rætt um, hvar slíkum skóla hafi verið ætlaður staður. Það skiptir kannske ekki máli um framgang þessa máls, og ég mun greiða frv. atkv., þó að upplýsingar um þetta verði ekki tæmandi, en ég hef heyrt raddir manna um, að nú þegar hafi margir menn komið auga á einn stað á Suðurlandi, sem sé álittegur til að vera skólastaður fyrir fræðslu bændefna, sem sé Skálholt. Ég vil gjarnan, að það komi fram við þessa umr., hvort nokkuð hefur verið um þetta rætt, svo að hv. frsm. sé kunnugt um, og enn fremur það, sem enn svífur í lausu lofti, hvenær hafizt verði handa um stofnun þessa skóla. Mér skilst helzt á hv. frsm., að hann ætlist til, að ekki verði rokið í það strax að koma skólanum á, en mér skilst, að hv. flm. telji það mjög aðkallandi. Ég vil fá fræðslu um þetta, því að ég er með þessum skóla og vil, að full alvara fylgi slíku máli, og ég hygg, að yfirleitt sé sú skoðun uppi í þinginu, að þessi skóli eigi að komast upp svo fljótt sem verða má.



Ég hef litlu að svara um þetta. Hv. síðasti ræðumaður hefur heyrt það, sem ég sagði, að ég tel skólans fulla þörf, og þegar ég er með því, að skólanir séu 3, þá treysti ég því, að þingið sjái svo um, að það dragi ekki úr því, að þeim skólum, sem fyrir eru, verði komið í það horf, sem þeir þurfa að komast í. Þess vegna segi ég ekkert um og hef enga hugmynd um, hvenær farið verður af stað með að stofna þennan skóla, enda liggur það á valdi Alþ., því að í sérákvæðunum stendur, að það skuli gert, þegar fé er veitt til þess í fjárl. Mér er ekki kunnugt um neinn sérstakan stað fyrir þennan skóla, en á Suðurlandi eru ýmsar jarðir, sem eru sæmilega fallnar til skólaseturs, svo sem Skálholt og Ólafsvallatorfan, en ekkert hefur verið ákveðið um það, og Nd. setti það inn í frv., að ef hentugt jarðnæði skorti, væri heimilt að kaupa jörð. Getur vel verið, að það verði að bitbeini, svo að einhver verði að skera úr að síðustu.

Nýtt Laugarvatnsmál

. Ef eins vel rættist úr því og með Laugarvatn, álít ég það vel farið. Mér virðist, að sú reynsla sé ekki til að hræðast, hvað það snertir.



Frv. þetta, sem er hingað komið frá Nd:, er um breyt. á l. um byggingar- og landnámssjóð, sem voru samþ. á þinginu í fyrra. Er þar í fyrsta lagi lagt til, að gerð verði sú breyting, að úr 9. gr. falli hámarksákvæði á láni úr byggingarsjóði til hvers býlis. Í öðru lagi er lagt til að breyta skilyrðunum fyrir, að endurbyggingarstyrk megi veita. Í núgildandi l. er svo ákveðið, að fasteignamat þeirra húsa, sem endurreisa á, megi ekki vera hærra en 1800 kr.; en þetta er lagt til, að verði fært upp í 3000 kr. Í þriðja lagi er það, að ef ábúandi jarðar verður fyrir tjóni af húsbruna, þá megi nýbýlastjórn veita hærri styrk en ella með samþykki ráðherra. Í fjórða lagi, að hámarksstyrkur til nýbýlis hækki um 1500 kr., úr 4500 kr. í 6000 kr. Landbn. hefur athugað þetta frv. og er sammála um að mæla með því, en leggur til; að gerðar verði við það nokkrar breyt. Við sendum frv. til stjórnar Búnaðarbanka Íslands til umsagnar, og taldi hún ekki rétt að hafa takmarkalausa heimild til lánveitinga úr sjóðnum, og féllst n. á það og leggur því til, að hámarksákvæðið verði ekki fellt niður, en verði hækkað úr 6000 kr. í 7500 kr. Stjórn bankans sýndi líka fram á, að ef lána mætti lítt takmarkað úr sjóðnum, mundi brátt þrjóta það fé, sem þar væri. En það er ekki mjög mikið, og sjóðurinn skuldar nú um 1 millj. kr., svo að þess vegna verður þar að spyrna fótum við. Þá er brtt. við það ákvæði frv., sem er um tjón af völdum húsbruna. Það töldum við ekki vera nógu víðtækt og álitum, að tjón af völdum annarra náttúruafla mætti færa undir það sama, og viljum því láta þessa heimild einnig ná til þess, svo sem ofviðris, snjóflóða og jarðskjálfta. Ég vil benda á, að í þessari brtt. er prentvilla. Þar stendur „Aldrei þá þó“, en á að vera „Aldrei má þó“, og verður það að sjálfsögðu lagfært. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Við leggjum til, að frv. verði samþ. með þeim brtt., sem við berum fram á þskj. 297.



Ég kvaddi mér hljóðs á síðasta fundi aðallega til að óska eftir, að málið yrði tekið af dagskrá, en hæstv. forseti ákvað þá, að svo skyldi gert, áður en ég tók til máls. Ástæðan til þess, að ég vildi, að málið væri tekið af dagskrá, var sú, að ég vildi, að allshn. gæti sameiginlega athugað brtt., sem fyrir lágu. Samt hefur farið svo, að n. hefur ekki gert þá athugun. Aftur á móti hef ég átt tal við hv. form. n., og tjáði hann mér, að hann vildi ekki ljá þessum brtt. lið. Ég aftur á móti gæti fylgt 1. liðnum með því móti, að við hann sé bætt því, sem sleppt er úr 1. gr. frv., sem sé, að námuréttindi séu undanskilin. Ég byggi þessa skoðun á því, að það hefur komið fram, að Mosfellshreppur vill neyta forkaupsréttar síns á því landi Hólms, sem er í Mosfellssveit. Það kom fram í ræðu hv. 1. þm. N.- M., og mér er líka kunnugt um það annars staðar frá. Mér virðist því ástæðulítið að gera ekki strax þessa leiðréttingu, vegna þess að ég vil ganga út frá, að minn skilningur sé réttur á því, að forkaupsréttur sveitarfélags og ábúanda sé ekki afnuminn með þessari heimild. Það gæti líka torveldað fyrir Reykjavík að fá þessi kaup afgerð, ef gengið væri þannig frá málinu, að fyrirfram væri víst, að það gæti ekki gengið fram án ágreinings. Ég held því, að rétt sé að samþ. þessa brtt. hv. 1. þm. N.-M., þó með þeirri breyt., að námuréttindi séu undanskilin. Vil ég því leyfa mér að leggja fram skrifl. brtt. um það. Um hinar brtt. vil ég segja það, að ég g et ekki léð þeim atkv. Ég tel, að þar sé að sumu leyti um það að ræða, sem d. hefur áður tekið afstöðu til þannig lagað, að hún vilji ekki samþ. sölu mismunandi eigna í einu og sama frv., þar sem af því gæti leitt nokkurt ósamræmi, því að ekki er alltaf víst, að það sama eigi við um það, sem á þennan hátt kynni að verða skeytt saman. Einnig eru sett þarna inn skilyrði, sem mér finnst ekki geta samrýmzt. Ég vil ganga út frá að ríkinu sé þörf að eignast land til viðbótar við Keldnaland, en ég geri ráð fyrir, að um það náist samningar, en náist þeir ekki, álít ég, að koma verði til eignar- eða leigunámsheimild á því landi. Mér finnst, að þótt það sé hugsanlegur möguleiki, að nota megi land Hólms í sambandi við það starf, sem á að verða á Keldum, þá sé það miklum erfiðleikum bundið, og vil því meina, að það spursmál yrði leyst á annan hátt heppilegar. Auk þess virðist mér bráð þörf á, að Reykjavíkurbær fái það landsvæði, sem vatnsból bæjarins á upptök sín á. Læt ég svo þetta nægja, en vil leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skrifl. brtt.

Forseti (EÁrna): Mér hefur verið afhent skrifl. brtt. frá hv. 2. þm. S.-M., sem hann hefur nú lýst. Þarf tvenns konar afbrigði, til þess að hún megi komast hér að.



Ég hef aldrei fengið tækifæri til að skýra frá því í sambandi við þetta mál, að nokkru áður en þetta frv. kom fram, hafði ég látið skrifa bréf til núverandi bæjarstjórnar, vegna. þess að mér er kunnugt um, að bænum leikur hugur á að eignast Hólm, þess efnis, að ég vildi gjarnan, að upp væru teknir samningar þegar um það, að bærinn fengi keypt þetta land, sem hann hefði mikla þörf fyrir, en í staðinn fengi ríkissjóður keypta landaspildu af Gufunesi, Knútskot, sem það raunverulega heitir og liggur á milli Gufuness og Keldna, og síðan, ef samningar næðust, sem ég vænti, að mundi verða, þá leitaði stj. heimildar Alþ. um, að hún mætti skrifa undir slíka samninga, en svo kemur þetta frv. fram rétt á eftir, og hef ég að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Mér finnst eðlilegt, að bæjarsjóður fái að kaupa þessa jörð, fyrst og fremst vegna þess, að vatnsból bæjarins er í þessari landareign, og hefur hann þurft að fá stöðugt stærra land í kringum það, og jörðin liggur að mikilli eign, sem bærinn á, Elliðavatni og umhverfi þess. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að mikið af þessu landi yrði látið af hendi með einhverju móti undir svokallaða Heiðmörk, en það er nokkur hluti af Hólmslandi, sen tekinn hefur verið og á að friða og rækta þar skóg, og á þetta að verða skemmtistaður fyrir Reykvíkinga. Af þessum ástæðum er búið að rýra svo Hólm, að hann er orðinn lítil ábýlisjörð, en landið, sem hann hefur enn til umráða, er mjög hentugt fyrir Reykjavík. Síðan ég kom í stj., hefur aldrei orðið ágreiningur milli ríkis og bæjar út af landi, sem hver aðilinn um sig hefur þurft á að halda. Því hefur verið heitið í sambandi við þennan fyrirhugaða skemmtistað að láta suðurhluta Vífilsstaðalandi, þannig að Reykjavík gæti koanið sér upp þessum skemmtistað. Sá hluti landsins, sem Hólmur á fyrir austan Elliðavatn, er mjög vel fallinn til skógræktar og er eini staðurinn í nágrenni Reykjavíkur, þar sem dálítil björk er, og þegar ég gekk þar um fyrir nokkrum árum oftar en einu sinni, þá var þar talsvert stór björk, enda eru sannanir fyrir því, að þar var einn sá allra bezti skógur, sem til var á þessum slóðum, enda var sóttur þangað eldiviður langar leiðir frá. Suðurhluti Vífilsstaðalands, svonefndir Hjallar, er ákaflega fallegt land, og hefur verið hugsað til þeirra í þessu sambandi. Það er því eðlilegt, að Reykjavík vilji fá þetta land. En þannig er málum háttað, að rakið hefur keypt Keldur í Mosfellssveit. Hún liggur við innanverðan Grafarnesvog og á land út með vognum. Af þessu hefur verið selt talsvert land. Þess vegna er landrými of lítið þarna fyrir þessa stofnun, en við, sem nú erum í stj., getum ekki séð fram á, að þessi rannsóknarstöð, sem þarna á að koma upp smátt og smátt, geti verið á öðrum stað í nágrenni Reykjavíkur, sem, hentugur er. Þessi tilraunastofnun verður að vera í nágrenni Reykjavíkur, því að þeir menn, sem vinna við stofnunina, eru vísindanenn, sem einnig hafa störfum að gegna í Reykjavík. Stofnun þessi kemur ekki að fullum notum, nema hún fái meira landrými en hún hefur nú, og öll sanngirni mælir með, að ríkið fái þennan umrædda jarðarpart keyptan. Þess vegna skrifaði ég bréf til Alþ., þar sem ég kvaðst fús til, að samningar færu fram um sölu Hólms til handa Reykjavíkurbæ, en ríkið keypti aftur annað. land af bænum til handa Keldum. Nú liggur hér fyrir brtt. viðvíkjandi þessu. Ég er henni í rauninni samþ., þó að ég viðurkenni, að hægt sé að koma með ýmis rök gegn henni. Ég treysti mér ekki til að vera á móti henni, því að sá ráðherra, sem fær málið til meðferðar, gæti sagt sem svo: Till. lá fyrir Alþ. um þetta efni, en hún var felld, þar af leiðandi vill Alþ. selja Hólm án þess að setja nokkur skilyrði fyrir þeirri sölu. - Það er ætlazt til, að sá ráðh., sem fái þetta til meðferðar, geti sagt, að skilyrði hafi legið fyrir um að selja ríkinu aðra jörð í staðinn, en ef þessi brtt. er felld, þá er það skilyrði ekki lengur fyrir hendi. Ég vænti þess, að Reykjavíkurbær verði því samþ., að ríkið fái land fyrir þessa tilraunastofnun hér í nágrenninu. Viðvíkjandi því, sem rætt var um hér áðan, hvort forkaupsréttur ábúanda jarðarinnar eða hreppsins falli niður með þessum l., þá lít ég svo á, að hann standi jafnt óhaggaður eftir sem áður. Því að eignarrétti verður ekki raskað nema með eignarnámi. En ég geri ráð fyrir, að þessi jörð verði svo hátt metin, að óaðgengilegt verði bæði fyrir ábúanda og hreppinn að festa kaup á henni, því að verð á jörðum hér í nágrenni Reykjavíkur er svo hátt nú orðið, að þær eru varla kaupandi til þess að stunda á þeim búskap. Þess vegna get ég lýst því yfir, að ég er því samþ., að ríkið selji bænum Hólm, með því skilyrði, að bærinn láti af hendi annað land fyrir ríkið.

*Magnús Gíslason: Með þessum brtt., sem fram eru komnar á þskj. 288, virðist mér vaka fyrir hv. flm., að með frv. sé ekki gætt hagsmuna. tveggja aðila, hreppsins og ríkissjóðs, og virðist mér sem hann ætlist til, að brtt. eigi að bæta úr þessu. Viðvíkjandi því ákvæði í brtt., að ríkisstjórninni heimilist að selja Mosfellssveit hluta af Hólmslandi, þá veit ég ekki til þess, að n. hafi borizt óskir frá hreppnum, þar sem hann fer fram á að kaupa þennan landshluta. Nú hefur hv. 2. þm. S.-M. lýst því yfir, að hreppurinn vilji fá þetta land keypt, og ég hef átt tal við borgarstjóra um málið, og hann segir, að bæjarstjórnin sé reiðubúin að semja um þetta atriði. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, og er ég honum þar alveg sammála, að þótt frv. sé samþ. óbreytt, þá hefur hreppurinn samt sem áður forkaupsrétt að jörðinni, og er ekki hægt að svipta hann þeim rétti nema með eignarnámi. Brtt. hv. 2. þm. S.- M. þýðir í rauninni það, að ef hreppurinn vill ekki kaupa þennan skika, þá má ríkisstj. ekki selja Reykjavíkurbæ hann. Þess vegna legg ég til, að brtt. verði felld. Sama máli finnst mér og gegna með hina brtt., og er ég henni því ósamþykkur. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að ríkið vildi fá keyptan hluta af Knútskotslandi. Ég hef enn fremur minnzt á þetta atriði við borgarstjóra, og hann er fús til þess að leita samkomulags við ríkisstj. um það atriði.



Ég vil benda á, að ég tel óheimilt að selja þjóðjarðir og kirkjujarðir, og það mun bannað með l. Þess vegna tel ég óheimilt að selja Mosfellssveitarhreppi þessa umræddu jörð, þótt hann vildi kaupa, nema með sérstakri heimild í l. Það er alveg rétt, að bæjarstjórn tekur með velvilja að selja þetta land, en þar við situr. Aðeins velvilji, en engar framkvæmdir. Það væri æskilegt, ef bæjarstjórn vildi sýna dálítið meira en velvilja, svo að eitthvað væri hægt að gera. Ég legg svo til, að bærinn fái ekki Hólmsland nema með hinum umræddu skilyrðum.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er alveg rétt, að dálítill dráttur hefur orðið á framkvæmdum í þessum efnum, og mun það fyrst og fremst stafa af því, að málið er hér til umr. á Alþ., en þetta ætti nú að lagast. Ég fyrir mitt leyti er ekkert hræddur um, að bæjarstjórnin fáist ekki til að selja ríkinu hluta af Knútskotslandi fyrir tilraunastofnunina á Keldum, því að Knútskot er grýtt land og mikill munur á því og Hólmslandi, sem er prýðisvel fallið til ræktunar og enn fremur einhver fegursti staðurinn í nágrenni Reykjavíkur. En aðalatriðið er, að ríkið fái land hér í nágrenninu fyrir þessa stofnun á Keldum. *Jónas Jónsson: Ég álít mjög eðlilegt, að Reykjavíkurbær vilji fá Hólm, en það er mikil nauðsyn fyrir ríkið að fá land út frá Keldum, og það lítur út fyrir, að Keldur þurfi land á tvo vegu. Annað er hið umrædda land frá Knútskoti, og hitt er land, sem Keldur áttu áður fyrr, en Thor Jensen keypti síðar. Nú fara fram samningar um, að bærinn kaupi flestar jarðeignir Thors Jensens, en um það er ekki ákveðið enn þá. Thor Jensen er fáanlegur til að selja ríkinu þetta stykki, ef bærinn kaupir það ekki. en þar sem mikið útlit er fyrir, að bærinn kaupi það, þá þarf ríkið að eiga gott við bæinn í þeim sökum, því að Keldum er fullnægt, ef þær fá sitt gamla land að viðbættum þessum skika frá Knútskoti. Ég vil skjóta því til hv. 1. þm. Reykv., hv. 11. landsk. og hv. 2. landsk., hvort þeir væru því ekki samþ. að taka málið út af dagskrá í dag og fá yfirlýsingu borgarstjóra um, að Reykjavíkurbær léti af hendi þetta land.

*Magnús Jónsson: Mér finnst málinu vera stefnt í mikið óefni með þessum brtt., sem fram hafa komið, og ég vildi gera það að till. minni, að 1. brtt. á þskj. 288 verði borin upp í tvennu lagi. Ég get ekki séð, að það komi að sök, þó að málið verði tekið af dagskrá í dag til þess að athuga þetta, sem hv. þm. S.- Þ. minntist á, enda þótt ég efist ekki um, að bærinn láti þetta land af hendi. En mér finnst óviðkunnanlegt að hafa í sama frv. heinild um sölu Hólms og líka kaup á annarri jörð, því að þetta tvennt er óskylt. Ég get svo fyrir mitt leyti fallizt á, að málið verði tekið af dagskrá í dag, ef það kemur á dagskrá á morgun.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Herra forseti ! Í raun og veru hefur mjög lítið nýtt komið fram í málinu, nema hæstv. forsrh. undirstrikaði það, að frv. væri nægileg heimild fyrir þann ráðh., er fær málið til meðferðar. Ef ég hef skilið ræðu hæstv. ráðh. rétt, þá taldi hann brtt. óþarfar, fannst þó ekki rétt að fella þær, en æskilegast, að þær yrðu teknar aftur. Mér finnst það líka vera einfaldasta lausnin. Það hafa komið fram tilmæli um, að málið yrði tekið af dagskrá í dag. Ég veit ekki, hvort n. tekst að fá skriflega yfirlýsingu frá borgarstjóra um þetta atriði. Hann hefur á fundi n. lýst yfir, að enginn ágreiningur þurfi að vera um þetta, en ég veit satt að segja ekki, hvort borgarstjóra þykir hlýða að koma með skriflega yfirlýsingu. Ég tel engan efa á, að ef Mosfellssveitarhreppur óskar eftir forkaupsrétti, þá sé hann ekki rýrður með frv. og viðkomandi ráðh. muni taka óskir hreppsins til greina. Mér skilst nú, úr því sem komið er, að ekki sé önnur leið fyrir hendi heldur en að reyna að framkalla þessar skriflegu yfirlýsingar frá borgarstjóra eða bæjarráði. Hvort það tekst, veit ég ekki. Hins vegar býst ég ekki við, að það verði talið viðeigandi, að hæstv. ráðh. gefi hér skrifl. yfirlýsingar umfram það, sem hann getur sjálfur skýrt frá hér í hv. d., sem mér skilst, að hann sé búinn að gera um það, að hann muni fara samningaleið við bæinn í þessu máli.