Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en gengið er til dagskrár skal þess getið að á síðari fundi sameinaðs þings í dag fer fram utandagskrárumræða skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa um búmark í mjólkurframleiðslu.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 483 lagt fram fsp. um aðstöðu til norsku- og sænskukennslu í grunn- og framhaldsskólum. Grunnskólalög kveða á um að kenna skuli öðrum þræði erlend mál sem stuðlað geti að varðveislu tengsla þjóðarinnar við norræna menningu og uppruna sinn. Í samræmi við fyrirmæli grunnskólalaga hafa skólar á grunnskóla- og framhaldsskólastigi haft norræn mál á kennsluskrá sinni. Ýmsar augljósar ástæður eru fyrir því að danska hefur oftast verið það norræna mál sem kennt hefur verið, en á síðustu 15-20 árum hefur íslenskum grunn- og framhaldsskólanemum, sem búið hafa í Svíþjóð eða Noregi en flutt heim til Íslands, fjölgað mjög. Fyrir 15 árum var farið að veita a.m.k. þeim nemendum sem á Reykjavíkursvæðinu búa kennslu og aðstöðu til að taka próf í sænsku eða norsku í stað dönsku. Þá voru hóparnir ekki stórir og stundum kennt saman fleiri en einum árgangi. Kennarar voru tveir, Björg Juhlin norskukennari og Sigrún Hallbeck sænskukennari. Þær voru ráðnar til stundakennslu í þessum greinum. Bráðlega fóru þær líka að veita nemendum út um landið aðstoð með því að senda þeim lesefni, æfingar og próf. Skólaárið 1980-1981 voru grunnskólanemendur sem stunduðu norsku í dönsku stað 65 alls, en 100 í sænsku. Þá voru áðurnefndir kennarar skipaðir í hálfa stöðu hvor til að veita nemendum á höfuðborgarsvæðinu kennslu og nemendum vítt og breitt um landið sömu þjónustu og fyrr. Enn hefur nemendafjöldinn aukist. Nú munu vera í norsku rúmlega 100 nemendur á grunnskólastigi og 3540 á framhaldsskólastigi og 160 nemendur eru á höfuðborgarsvæðinu í sænsku á grunnskólastigi og sennilega 40 úti um land, en 55-60 á framhaldsskólastigi auk nokkurs fjölda út um land. Nú hefur ríkið ráðið þessa tvo kennara í fulla stöðu hvora fyrir sig og nægir það engan veginn til að veita lágmarksfræðsluþjónustu. Enn reyndi á velvilja og áhuga stjórnvalda í haust er við blasti sá vandi sem nemendafjöldinn skapar. Nú var gripið til þeirra úrræða að koma á eins konar farkennslu í sænsku og norsku í Reykjavík og nágrenni. En betur má ef duga skal. Mér er kunnugt um að nokkur brögð eru að því að nemendur sæki ekki þessa kennslu vegna fjarlægðar og óheppilegs skólatíma. Einn helsti tálmi nemenda hefur verið skortur á kennsluefni og það hve sænskar og norskar kennslubækur eru dýrar. En bækur fyrir norska og sænska nemendur eru notaðar til kennslu þeirra nemenda sem hér um ræðir því þeir eru oftast allvel talandi á umræddar tungur. Ef við óskum að bjóða fram kennslu í norsku og sænsku til jafns við dönsku er ég hrædd um að það sé langt í land því þá kemur í ljós mikill skortur á kennslubókum og Námsgagnastofnun fjárvana eins og menn vita. Þeir nemendur sem koma heim frá Noregi og Svíþjóð eða eru svo tengdir þessum löndum að þeir tala málin að meira eða minna leyti og þekkja menningu og líf þessara frændþjóða okkar eru fjársjóður sem okkur ber að leggja rækt við en ekki að gera þeim svo erfitt fyrir að þeir gefist upp á að viðhalda þekkingu sinni í málunum hvað þá að bæta hana. Það að við skulum leggja á okkur nám í Norðurlandamálum er einn þátturinn í viðleitni okkar til að halda menningu okkar og sjálfstæði og það er sannarlega ómaksins vert. En við erum líka að gera annað þó að við hugsum e.t.v. ekki oft út í það. Við erum að opna frændþjóðum okkar leið til tjáskipta við þá þjóð sem þrátt fyrir allt hefur varðveitt hlóðaeld norrænnar menningar og tungu hvað best. Þau tengsl mega ekki rofna og sá eldur ekki kulna. Því hef ég borið þessa fsp. fram.



Herra forseti. Sem svar við fsp. hv. 11. þm. Reykv. á þskj. 483 vil ég taka fram: Í upphafi s.l. skólaárs hófst átak til að bæta stöðu þeirra grunnskólanemenda sem kjósa að læra sænsku og norsku í stað dönsku. Fram til þess tíma var nemendum sem þetta kusu aðeins boðin kennsla í Námsflokkunum, en í haust var hafin kennsla í norsku í fjórum grunnskólum í Reykjavík og í sænsku í átta skólum í borginni. Nemendur í skólum þar sem ekki er boðið upp á kennslu í þessum tungumálum geta stundað nám í nálægum skóla. Þegar er hafin kennsla í þessum tungumálum í nokkrum skólum í Reykjaneskjördæmi og á Akureyri og nokkrum öðrum stöðum á landinu. Stefnt er að því að fjölga þeim grunnskólum sem kenna sænsku og norsku í upphafi næsta skólaárs. Kennslu fyrir grunnskólanemendur er einnig haldið uppi enn þá í Námsflokkunum, bæði í Reykjavík og á Akureyri, en stefnt er að því að hún flytjist alveg inn í grunnskólana. 47 nemendur eru nú í norskunámi í grunnskólum Reykjavíkur, 29 í skólum í nágrenni Reykjavíkur og 24 á öðrum stöðum. 112 nemendur stunda sænskunám við grunnskóla Reykjavíkur, 46 í Reykjaneskjördæmi og 24 annars staðar á landinu. Ekki er boðið upp á reglulegt nám í norsku og sænsku í framhaldsskólum, en hent hefur að boðið væri upp á einstaka námsáfanga. Þeir framhaldsskólanemendur sem kjósa umrædd tungumál fremur en dönsku sækja kennslu í þeim til Námsflokkanna. Ekki eru uppi sérstakar áætlanir um að bæta þessum greinum á námsskrár framhaldsskólanna, en líklegt er að svo verði í framtíðinni ef eftirspurn eftir kennslu í þeim eykst. Sem svar við síðari lið fsp. vil ég taka fram: Á áætlun Námsgagnastofnunar fyrir árið 1986 er útgáfa námsefnis í norsku og sænsku handa 9. bekk. Sænskunámsefnið hefur þegar verið sett og handrit liggur fyrir að meiri hluta norskunámsefnisins. Áætlaður kostnaður vegna þessarar útgáfu er 1,3 millj. kr. Skömmu eftir áramótin barst Námsgagnastofnun bréf frá umsjónarkennurum í norsku og sænsku með beiðni um útgáfu námsefnis handa 5.-8. bekk. Ekki verður unnt að sinna þessari útgáfu á yfirstandandi ári, enda tekur gerð námsefnisins tíma og gera má ráð fyrir því að tvö ár hið minnsta líði frá því hafist er handa um slíka námsefnisgerð þar til henni er lokið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. greinargóð svör hans og fagna því að eitthvað mun þokast áleiðis í málefnum norsku- og sænskunema. En ég vil endurtaka að gera þarf mjög stórt átak til þess að málin komist á almennilegan rekspöl. Mér er kunnugt um að bara það sem af er þessum vetri hefur þurft að ljósrita handa þessum nemendum kennslubókaefni upp á 60 000 blaðsíður. Það er afskaplega óheppileg aðferð til að halda uppi námsefni handa þessum nemendum. Þetta er svo dýrt. Því fagna ég því að það skuli vera komin hreyfing á að framleiða meira námsefni fyrir sænsku og norsku, en einnig get ég hugsað mér að það væri hægt að fá námsefnið ódýrara frá hinum Norðurlöndunum með því að fá Norðurlandaþjóðirnar til að fella niður söluskatt sem þær hafa verið fremur tregar til að gera.



Herra forseti. Á þskj. 444 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. fjmrh. varðandi lánsfjármagn til mengunarvarna í fiskimjölsverksmiðjum: "Hvernig hyggst ríkisstj. beita sér fyrir útvegun fjármagns til mengunarvarna í fiskimjölsverksmiðjum í framhaldi af ákveðnum tilmælum meiri hluta fjh.- og viðskn. Ed. um nauðsyn á útvegun lánsfjár til þessa verkefnis?" Það er kannske rétt að taka fram að það má segja, miðað við það nál. sem þar kom fram, að það hefði verið fullt eins eðlilegt að beina þessari fsp. til hæstv. viðskrh., en ég treysti því engu að síður að það skipti ekki öllu og hæstv. fjmrh. svari þessari fsp. Við afgreiðslu lánsfjárlaga í Ed., þar sem fyrir lá brtt. frá mér um nokkurt beint lánsfjármagn eða útvegun á lánsfjármagni til þessa verkefnis, kom fram að meiri hluti fjh.- og viðskn., og alveg sér í lagi formaðurinn, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, var á þeirri eindregnu skoðun að hér væri um hið þarfasta verkefni að ræða og brýn nauðsyn fjármagns til þessa, svo sem fram kemur bæði í nál. og framsögu hv. formanns. Það var því fullur skilningur á málinu. En í nál. segir að vísað sé á langlánanefnd og aðrar lánastofnanir varðandi verkefnið og því treyst að því sé sinnt á þeim vettvangi. Nú er blessunarlega góð loðnuveiði og ekkert nema gott um það að segja, brætt sem aldrei fyrr. En við sjáum afleiðingarnar allt of víða í stórkostlegri mengun sem er íbúunum á þeim svæðum þar sem brætt er mest til ama, óþæginda og hefur jafnvel áhrif á heilsufar. Hagur verksmiðjanna ætti vissulega að batna og gera þeim betur kleift að ráðast í verulegar endurbætur og það fyrir næstu loðnuvertíð, en það er auðvitað alveg augljóst að það þarf vissa aðstoð til, visst lánsfjármagn, vegna þess að í upphafi er um nokkuð dýrar framkvæmdir að ræða og skal ekkert úr því dregið. Ef ríkisstj. beitir sér nú fyrir því annars vegar að framkvæma samþykkt Alþingis frá s.l. ári og tryggir um leið eðlilega lánsfyrirgreiðslu kæmi hreyfing á málið. Ég treysti því á hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. að tryggja sem best framgang málsins, ekki síst í ljósi þess hve málinu var vel tekið af stjórnarmeirihlutanum í Ed. þó að brtt. mín um sérmerkt fjármagn næði ekki þar fram að ganga.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið var ekki gert ráð fyrir því við afgreiðslu Alþingis á lánsfjárlögum fyrir árið 1986 að sérstök lántökuheimild væri til þessa verkefnis. Ég hygg að ekki hafi verið ágreiningur um á því stigi máls að ógerningur væri að seilast lengra af opinberri hálfu til innlendrar lántöku og fullt samkomulag um að ekki var unnt að ákveða meiri erlendar lántökur en lánsfjárlög gera ráð fyrir. En eins og fram kemur í nál. frá meiri hluta hv. fjh.og viðskn. Ed. segir að það sé mat nefndarmanna að hér sé um þarft verkefni að ræða og rétt þyki að beina þeim fyrirtækjum sem æskja lána í þessu skyni til langlánanefndar og innlendra lánastofnana. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér frá viðskrn. hafa enn ekki borist lánsbeiðnir frá fiskimjölsverksmiðjunum til langlánanefndar að því er þessi verkefni varðar. Ég er hins vegar sammála því áliti, sem hv. fjh.- og viðskn. Ed. lét í ljós við afgreiðslu lánsfjárlaga, að hér er um mikilvægt mál að ræða og full þörf á að gera átak í mengunarvörnum hjá fiskimjölsverksmiðjunum. Hins vegar eru ekki fyrir hendi sérstakar heimildir á lánsfjárlögum til erlendrar lántöku í þessu skyni, en það eru heimildir til lántöku á vegum langlánanefndar undir liðnum Atvinnufyrirtæki sem samtals nemur 2,5 milljörðum kr. Ég legg á það áherslu með sama hætti og hv. fjh.- og viðskn. Ed. að fyrirtækin leiti þeirra leiða, sem þar er bent á, að óska eftir lántöku á þessum grundvelli eða hjá innlendum lánastofnunum. Hv. fjh.- og viðskn. beindi ekki sérstökum tilmælum til ríkisstj. að þessu leyti. Ég tel rétt að sú ábending, sem fram kom í nál. til viðkomandi fyrirtækja, verði höfð í huga í þessu sambandi, en útilokað að auka á heimildir til erlendrar lántöku þó vissulega sé hér um að ræða mjög þarft og brýnt verkefni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Mér þótti sem greinilegur skilningur væri á nauðsyn þessa máls í máli hans. Ég legg á það áherslu að ég held að það sé full ástæða fyrir ríkisstjórn á hverjum tíma að huga að þessum þætti mála og hlynna að því að þessar mengunarvarnir megi komast á sem allra bestar og ríkisstj. þurfi að hafa visst frumkvæði til þess að ýta á það. Ég efa ekki að það sé rétt að ekki hafi verið sótt á þetta af hálfu þeirra verksmiðja sem hér eiga hlut að máli. Það er nú svo að það er misjafn áhugi manna á þessum mengunarvörnum og mörgum þykja þær reyndar heldur óþarfar og óþarfa kvartanir íbúanna yfir þeim fnyk sem leggur yfir byggðarlögin af völdum þessara verksmiðja. Ég er ekkert hissa á því þó að ekki hafi verið sótt af mikilli hörku á fjármagn í þessu efni. Ég held að frumkvæðið þurfi einmitt að koma frá ekki síst þeim aðila í hæstv. ríkisstj. sem sér um heilbrigðismál því hér er vissulega um heilbrigðis- og umhverfismál að ræða. Ég vil svo aðeins segja að á síðasta Alþingi var samþykkt einróma þál. sem segir allt sem segja þarf um þær áherslur sem hæstv. ríkisstj. þarf að hafa á þessu máli. Hún var samþykkt 13. júní 1985 og segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera áætlun um varanlegar úrbætur í mengunarmálum fiskimjölsverksmiðja í samvinnu við eigendur og samtök þeirra, svo og yfirvöld heilbrigðismála. Áætlunin miðist við að lágmarkskröfum um mengunarvarnir verði fullnægt í öllum starfandi fiskimjölsverksmiðjum og feli jafnframt í sér mat á fjárþörf og þeim tíma sem slíkar aðgerðir tækju. Verði í senn haft í huga ytra og innra umhverfi verksmiðjanna og lögð áhersla á bætta nýtingu hráefnis og orkusparnað ásamt viðhlítandi mengunarvörnum." Ég held að ég þurfi ekki að segja neitt frekar um þetta. Ég held að þarna sé skýrt ákveðið af hálfu Alþingis að hæstv. ríkisstj. eigi að gera áætlun af þessu tagi og það er bent á það einnig, og var bent á í rökstuðningi með þessari till. á sínum tíma, sem var samþykkt sem ályktun Alþingis, að hér væri ekki einvörðungu um kostnað að ræða heldur virkilegan orkusparnað og um leið mjög bætta nýtingu hráefnisins. Ef menn hugsuðu stórt og hugsuðu svolítið fram í þessum efnum er öruggt mál að þetta er fjárfesting af því tagi sem borgar sig í beinhörðum peningum bæði fyrir verksmiðjurnar og þjóðarbúið í heild.



Herra forseti. Á þskj. 448 flutti ég ásamt hv. þáverandi 3. þm. Vestf., sem sat hér sem varamaður, Sighvati Björgvinssyni, svohljóðandi fsp. til hæstv. sjútvrh. um útflutning á ferskum fiski: "Er sjútvrh. reiðubúinn til þess að beita sér fyrir því að komið verði í veg fyrir að einstök veiðiskip selji meiri hluta fiskafla síns ferskan til útlanda?" Tilefni þessarar fsp. af hálfu hv. fyrra fyrirspyrjanda, Sighvats Björgvinssonar, var í raun og veru að um þetta efni urðu nokkur orðaskipti milli hæstv. viðskrh. og hv. fyrirspyrjanda sem ég ætla að minna á hér. Ég tek þá fyrst það sem kom fram í máli fyrirspyrjanda til viðskrh. um þetta efni, en með leyfi forseta sagði fyrirspyrjandi svo: "Það væri ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðh, að því hvort hann mundi ekki vilja taka það til athugunar með hæstv. sjútvrh. að stöðva það framferði að fiskiskip sem fær úthlutað kvóta haldi þannig á sínum málum að ár eftir ár selji þetta fiskiskip svo til allan sinn kvóta á erlenda markaði án þess að sjá fyrir atvinnu fyrir íslenskar hendur, hvort ekki sé ástæða til þess að setja einhverjar hömlur við því hversu mikið af afla, sem úthlutað er á hvert fiskiskip, megi selja með þessum hætti til útlanda." Síðan ítrekar fyrirspyrjandi hvort hæstv. viðskrh. vilji ekki láta skoða það í samvinnu við sjútvrh. að setja einhverjar hömlur við því að fiskiskip geti ár eftir ár selt svo til allan sinn aflakvóta óunninn til útlanda. Hæstv. viðskrh. svaraði svo, með leyfi hæstv. forseta: "Það er eðlilega alfarið í hendi sjútvrh. hvort slíkt ákvæði sé sett eins og þetta sem hv. fyrirspyrjandi ræddi um. Hins vegar hefði ég viljað setja ákvæði til að hindra það, þó að ég ráði ekki við það sem viðskrh., að einstaklingar, sem ekki gera skip út, geti selt fiskinn óveiddan í sjónum og kannske er sá fiskur einnig seldur til útlanda. En það er mál sem ég ætla ekki að fara inn á hér og er lítt hrifinn af þótt meiri hluti þm. hafi verið það og sé það." Síðast segir svo hæstv. viðskrh. í svari sínu við máli fyrirspyrjanda, með leyfi forseta: "En hins vegar tek ég undir það með fyrirspyrjanda að ég tel að það verði að stemma stigu við þessu. Ég tel þá hugmynd hans sem fram kom í þessum efnum síður en svo óeðlilega, en hún heyrir alfarið undir sjútvrn." Því er eðlilegt að fá úr þessu skorið hjá hæstv. sjútvrh. sem hefur verið sterklega vísað til í þessu efni.



Herra forseti. Mér var ekki ljóst fyrr en nú hvað lá að baki þessarar fsp., en í stuttu máli get ég svarað þessari fsp. með einu orði og það er nei. Ég tel að ekki sé ástæða til að koma í veg fyrir að einstök veiðiskip selji meiri hluta fiskafla síns á erlendum markaði einfaldlega vegna þess að ákveðin skip hafa einkum sérhæft sig í því og hafa getið sér góðan orðstír á erlendum mörkuðum og þessum mörkuðum þarf að sinna sem öðrum. Ég get nefnt sem dæmi að veiðiskip hafa landað erlendis nánast sama magni í mörg ár. Á fjögurra ára tímabili eru það um 35 þús. tonn á ári. Hér er um markaðina í Bretlandi og Þýskalandi að ræða sem hafa reynst okkur verðmætir. Þótt auðvelt sé að selja allan fisk núna kann að verða erfitt að komast inn á þessa markaði þegar syrtir að í markaðsmálum okkar. Að því er varðar gámafisk hefur sá útflutningur farið vaxandi. Hann varð mestur 1985 eða um 32 þús. tonn. Þetta eru 10-11% af botnfiskaflanum sem flutt eru með veiðiskipum eða gámum til útlanda. Það hefur nýlega verið ákveðið að lækka þær uppbætur sem greiddar eru vegna gámafisks og trúlega verður það til að draga úr þeim útflutningi. Ástæða er til að reyna að koma málum þannig fyrir að ekki sé jafnmikið flutt út með gámum. Vissulega er ég þess fýsandi að sem mest af afla sé unnið innanlands til að skapa sem mesta atvinnu. Hins vegar þurfum við að gæta þess að sinna sem best öllum okkar mörkuðum, sérstaklega með tilliti til þess að litlar líkur eru á því að skreiðarmarkaðir muni opnast að nýju. Því tel ég ekki ástæðu til þess að svo komnu máli að setja sérstök ákvæði um þetta í fiskveiðilöggjöfina. Hins vegar eru veitt útflutningsleyfi fyrir öllum fiski sem seldur er á erlendan markað og ef ástæða þykir til að grípa á einhverju stigi inn í tel ég rétt að gera það hvað snertir útflutningsleyfin.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Þau voru skýr í upphafi. Eitt orð nægði hæstv. ráðh. Síðan kom hæstv. ráðh. inn á að hann vildi draga m.a. úr útflutningi gámafisks, taldi fulla ástæðu til að gera ráðstafanir til þess að þar yrði ekki um of mikinn útflutning að ræða. Hins vegar yrðum við að sinna vel öllum okkar mörkuðum. Ég tek vissulega undir að á því er full nauðsyn. En ég hlýt að vekja athygli á því, um leið og hæstv. ráðh. eru þökkuð svörin, að einmitt orðaskipti hæstv. viðskrh. og hv. fyrirspyrjanda Sighvats Björgvinssonar urðu til að hreyfa þessari fsp. þar sem svo alfarið var vísað af hæstv. viðskrh. á hæstv. sjútvrh. í þessu efni um það til hvaða ráða hann vildi grípa. Í skriflegu svari við fsp. frá okkur Sighvati Björgvinssyni kom einmitt fram sú mikla aukning sem hefur orðið á útflutningi fersks fisks, alveg sérstaklega gámaútflutningnum, og þar á meðal horfur á að um 60 þús. tonn af ferskum fiski yrðu þannig flutt út á þessu ári og m.a. hluti til verkunar í fiskverkunarstöðvum erlendis. Það er fullljóst. Þróunin í heild sinni í þessari atvinnugrein er vitanlega ískyggileg. Á vissum stöðum er öryggisleysi og atvinnuleysi fiskverkunarfólks. Annars staðar er flótti vegna kjara og vinnuálags úr þessari atvinnugrein. Síðan kemur útflutningur sem er gefinn upp með ákveðnum verðmismun sem komið var inn á í umræðunum þá af hv. 4. þm. Vesturl. að væri ekki allur sem sýndist og sá gróði sem af þessum útflutningi væri væri ekki sá sem hann sýndist vera í fljótu bragði og væri gefinn upp og tíundaður mjög rækilega. Ég ætla ekki að fara út í almenna sjávarútvegsumræðu í þessum stutta fyrirspurnatíma hér, en þessi gífurlega ásókn í sölu á fiski erlendis sýnir kannske betur en annað hver staða fiskvinnslunnar í heild sinni í þessu landi er.



Herra forseti. Á þskj. 470 hef ég leyft mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. iðnrh.: "Til hvaða aðgerða hefur ríkisstj. gripið til að stuðla að opinberum innkaupum á innlendum iðnaðarvörum eftir að samstarfsnefnd um opinber innkaup var lögð niður haustið 1983?" Ég leyfi mér að fara örfáum orðum um stefnu í þessum málum á fyrri árum, en það var við myndun ríkisstjórnar dr. Gunnars Thoroddsens í febrúar 1980 að í stjórnarsáttmála um iðnaðarmál var getið sérstaklega um að ríkisstj. vildi stuðla að opinberum innkaupum og marka um það stefnu. Það gerðist svo á Alþingi 2. apríl 1981 að samþykkt var þáltill. Flm. hennar var hv. 6. þm. Suðurl. Eggert Haukdal. Með þeirri samþykkt Alþingis var ríkisstj. falin athugun á leiðum til að auka verulega innkaup ríkisins, sveitarfélaga og stofnana á íslenskum iðnaðarvörum og bent m.a. á að nota skyldi markvisst útboð í þessu samhengi. Þann 1. júní 1982 flutti ég till. í ríkisstj. sem iðnrh. um opinbera innkaupastefnu og þar var gerð sérstök ríkisstjórnarsamþykkt sem gerði ráð fyrir fyrirmælum til stofnana og fyrirtækja ríkisins varðandi opinber innkaup. Þessi samþykkt var í fimm liðum og samkvæmt henni var ákveðið að skipa sérstaka samstarfsnefnd um opinber innkaup, sjö manna nefnd, sem m.a. var skipuð fulltrúum frá samtökum iðnrekenda, svo og frá verkalýðshreyfingunni sem lagði þar til menn á móti, en forustu hafði deildarstjóri í iðnrn. Jafet Ólafsson. Þessi nefnd hélt allmarga fundi, en síðan urðu stjórnarskipti og þann 30. okt. 1983 ákveður þáv. iðnrh. að leggja nefndina niður og hún lauk þá störfum. Þessi mál komu til umræðu hér á hv. Alþingi síðast að ég veit þann 18. des. 1984 af tilefni fsp. frá hv. 6. þm. Suðurl. og þá fyrst var það upplýst að þessi samstarfsnefnd um opinber innkaup hefði verið afmunstruð af hæstv. fyrrv. iðnrh. Þáv. ráðherra iðnaðarmála, Sverrir Hermannsson, gat um fyrirmæli sem hann hafði gefið um þessi efni í ársbyrjun 1984 sem m.a. gerðu ráð fyrir að opinberar stofnanir og ráðuneyti skiluðu skýrslu til iðnrn. um hvernig framfylgt væri þessum málum. Ég beini fsp. til hæstv. núv. iðnrh. um þessi mikilsverðu mál til þess að forvitnast um hvernig núv. ríkisstj. heldur á þeim og hæstv. iðnrh. sérstaklega.

Iðnrh. (Albert Guðmundsson) Hæstv. forseti. Eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda ber hann fram fsp. á þskj. 470, svohljóðandi: "Til hvaða aðgerða hefur ríkisstj. gripið til að stuðla að opinberum innkaupum á innlendum iðnaðarvörum eftir að samstarfsnefnd um opinber innkaup var lögð niður haustið 1983?" Svar mitt er: Hinn 1. júní 1982 voru samþykkt í ríkisstj. fyrirmæli til stofnana og fyrirtækja ríkisins varðandi opinber innkaup. Samkvæmt samþykktinni var skipuð sérstök samráðsnefnd um opinber innkaup. Hins vegar var framkvæmd fyrirætlana falin hverju ráðuneyti fyrir sig gagnvart þeim fyrirtækjum og stofnunum er undir þau heyra. Með vísan til þess að framkvæmdin heyrði undir einstök ráðuneyti og málefni þetta var komið á framkvæmdastig þótti ekki ástæða til að halda starfi samráðsnefndarinnar áfram og var hún lögð niður haustið 1983. Á fundi ríkisstj. hinn 11. jan. 1984 var samþykkt ný tillaga frá iðnrh., svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: " Ríkisstj. samþykkir að beina eftirfarandi fyrirmælum til allra stofnana og fyrirtækja ríkisins í því skyni að efla innlenda atvinnustarfsemi: 1. Ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skulu leitast við að kaupa íslenskar vörur til opinberra nota. 2. Ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skulu leitast við að haga útboðum og hönnun á verksamningum þannig að þeir miðist eins og frekast er kostur við íslenskar vörur og atvinnustarfsemi. 3. Hvert ráðuneyti skal sjá um framkvæmd þessara fyrirmæla gagnvart þeim fyrirtækjum og stofnunum sem undir það heyra." Í framhaldi af þessari samþykkt sendi iðnrh. bréf, dags. 18. jan. 1984, til allra stofnana og fyrirtækja er heyrðu undir starfssvið iðnrn. þar sem lögð var áhersla á það að stjórnendur þessara stofnana og fyrirtækja hefðu þessa ríkisstjórnarsamþykkt til hliðsjónar við öll innkaup. Jafnframt var óskað eftir reglubundnu yfirliti um gang þessara mála hjá viðkomandi aðila. Viðbrögð fyrirtækja og stofnana gagnvart þessum óskum ráðuneytisins voru almennt mjög jákvæð. Fram kom í svörum þeirra að góð reynsla hefði verið af því að beita útboðum varðandi opinber innkaup þar sem mögulegt var að koma því við og höfðu hagstæðir samningar tekist yfirleitt. Leituðust fyrirtæki jafnframt markvisst við að kaupa íslenska framleiðslu fremur en erlenda, jafnvel þótt íslenska framleiðslan væri eitthvað dýrari miðað við sömu gæði. Ráðuneytið óskaði síðan eftir því hinn 8. mars 1985 í ljósi áður fenginna upplýsinga um málið að fyrirtæki og stofnanir sem undir það heyrðu sendu árlega inn yfirlit til ráðuneytisins um opinber innkaup viðkomandi aðila. Hefur verið reynt að stuðla að óformlegu eftirliti með að ríkisstjórnarsamþykktinni verði framfylgt. Svarið mótast af aðgerðum þeim er iðnrn. hefur gripið til til að stuðla að opinberum innkaupum. Ekki liggja fyrir upplýsingar um framkvæmd samþykktarinnar hjá öðrum ráðuneytum. Í framhaldi af þessari fsp. má segja að ég hafi farið að kynna mér betur hvernig þessi mál stóðu og standa, og þann 12. þ.m. var svohljóðandi bréf sent til stofnana og fyrirtækja er heyra undir iðnrn.: "Með bréfi ráðuneytisins dags. 18. jan. 1984 var öllum stofnunum og fyrirtækjum er heyra undir iðnrn. kynnt eftirfarandi ríkisstjórnarsamþykkt frá 11. jan. 1984 um opinber innkaup: Ríkisstj. samþykkir að beina eftirfarandi fyrirmælum til allra stofnana og fyrirtækja ríkisins í því skyni að efla innlenda atvinnustarfsemi: 1. Ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skulu leitast við að kaupa íslenskar vörur til opinberra nota. 2. Ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skulu leitast við að haga útboðum og hönnun á verksamningum þannig að þeir miðist eins og frekast er kostur við íslenskar vörur og atvinnustarfsemi. 3. Hvert ráðuneyti skal sjá um framkvæmd þessara fyrirmæla gagnvart þeim fyrirtækjum og stofnunum sem undir það heyra. Ráðuneytið lagði á það áherslu í bréfinu að stjórnendur stofnana og fyrirtækja er undir það heyra hefðu þessa samþykkt framvegis til hliðsjónar við öll innkaup. Voru viðbrögð viðkomandi jákvæð gagnvart þessum tilmælum. Með bréfi frá 8. mars 1985 var óskað eftir því við þessa sömu aðila að ráðuneytinu yrðu send yfirlit um opinber innkaup þeirra og skyldi yfirlitið sent í janúarmánuði fyrir hvert nýliðið ár. Óskaði ráðuneytið jafnframt eftir því að í yfirlitinu kæmi fram eftirfarandi: 1. Hlutfall í prósentum innlendrar framleiðslu af heildarinnkaupum fyrirtækisins. 2. Sundurliðun innkaupa skv. helstu vöruflokkum og skiptingu í prósentum þeirra vöruflokka í innlend og erlend kaup. 3. Stefna fyrirtækisins í innkaupamálum og hvernig tekist hafi að framfylgja henni. Þá eru fyrirtæki hvött til að láta þá aðila sem beint gætu vörukaupum erlendis frá til innlendra aðila, svo sem nýiðnaðardeild Iðntæknistofnunar Íslands, Félag ísl. iðnrekenda og ráðuneytið, vita um vöruflokka sem hugsanlega mætti framleiða hér á landi þannig að stuðla mætti að því að efla innlendan iðnað. Ráðuneytið ítrekar þessi fyrirmæli um árlegt yfirlit yfir opinber innkaup yðar og er þess óskað að það berist ráðuneytinu eigi síðar en í lok mars 1986." Albert Guðmundsson og Páll Flygenring skrifuðu undir. Þetta er mitt svar við þeirri fsp. sem hv. fyrirspyrjandi hefur sent mér.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að benda á í sambandi við þessa fsp. að nauðsynlegt er að þm. sé kunnugt um hvernig háttað er kaupum á svokölluðum innlendum iðnaðarvörum. Þegar stjórn Borgarbókasafns bauð út smíði húsgagna í hið nýja útibú í Gerðubergi varð nokkur deila milli formanns Félags ísl. iðnrekenda og stjórnar Borgarbókasafns vegna þess að til stóð að kaupa sérsmíðuð dönsk bókasafnshúsgögn. Stjórnin beygði sig fyrir rökum formanns Félags ísl. iðnrekenda - og ég minnist þess að hv. þm. Eggert Haukdal tók þetta mál einnig upp hér á Alþingi - og útboð fór fram að nýju og tvö íslensk fyrirtæki fengu smíði þessara húsgagna. Nú verður þetta bókasafn tekið í notkun að stuttum tíma liðnum, en í ljós kemur að annað þessara íslensku fyrirtækja sem fékk þessa smíði hefur skilað húsgögnum sem að 70% eru innflutt frá Danmörku. Ég vil því benda hv. þm. á að ekki er alltaf allt sem sýnist með svokölluð innkaup á íslenskum iðnaðarvörum þegar fyrirtæki Hjalta Geirs Kristjánssonar, í þessu tilviki, lofar að smíða íslenskar iðnaðarvörur og kemur með þær að 70% innfluttar frá Danmörku.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans. Ég met líka að hann hefur tekið þessi mál upp í framhaldi af því að þessi fsp. var lögð fram og hefur ítrekað erindi til ráðuneyta og stofnana sem áður hafði verið sent án þess að staðið væri við það af þeirra hálfu sem óskað var eftir nema það dæmi sem hæstv. ráðherra gat um. Ég gagnrýndi nokkuð, þegar þessi mál voru til umræðu hér 18. des. 1984 af tilefni fsp., að umrædd samstarfsnefnd um opinber innkaup hafði verið lögð niður og tekinn upp annar háttur af núv. hæstv. ríkisstj. Hugsunin á bak við samstarfsnefndina á sínum tíma var sú að tryggja með virkum hætti að að þessum málum væri unnið bæði með upplýsingastreymi milli samtaka iðnaðarins og einstakra fyrirtækja og eins gagnvart markaðinum og að fylgt væri eftir gagnvart einstökum ráðuneytum og stofnunum þeirri stefnu sem ríkisstj. hafði samþykkt. Ástæður hæstv. fyrrv. iðnrh. fyrir að leggja þessa nefnd niður voru nokkuð óljósar. Hann upplýsti að hann hefði misst formanninn fyrir borð, eins og hann orðaði það og þá hefði hann brugðið á það ráð að leggja nefndina niður. Það voru harla einkennileg rök að mínu mati. Ég vil ekki vanmeta það sem verið er að reyna að gera með núverandi skipan mála af hæstv. ríkisstj. en tel þó að það sé miklu minni von til þess en með þeirri tilhögun sem tekin var upp 1982 um þessi mál að ná þarna raunverulegum árangri. Aðrar þjóðir nota opinbera innkaupastefnu sem lið í iðnþróun hjá sér. Hér er tæpast um að ræða að það verði með þessum hætti og ég tel tiltölulega auðvelt fyrir ráðuneyti að smjúga fram hjá þessum óskum sem þarna liggja fyrir þar sem ekki er um skipulegan eftirrekstur og eftirlit með þessu að ræða. Ég vænti þess að hæstv. iðnrh. fylgi þessum málum eftir, m.a. í ljósi þeirra svara sem honum væntanlega berast við erindi sínu frá 12. febr. s.l. Ég efast ekki um að hann hafi áhuga á því að þessi mál taki aðra stefnu en verið hefur að undanförnu því að hér er um að ræða eitt af helstu tækjum hins opinbera til þess að stuðla að æskilegri innlendri iðnþróun og veitir sannarlega ekki af í þeirri stöðu sem okkar innlendi iðnaður stendur nú í. Ég læt þessi orð nægja, hæstv. forseti, en vænti þess að ríkisstj. fylgist með virkum hætti með þessum málum í samvinnu við hlutaðeigandi aðila.

Iðnrh. (Albert Guðmundsson) Hæstv. forseti. Ég vil ekki taka upp umræður um þá hlið þessa máls sem Guðrún Helgadóttir, hv. 10. landsk. þm., gat um en tel það að sjálfsögðu vítavert ef íslensk iðnaðarfyrirtæki gera tilboð um íslenska framleiðslu en flytja svo inn erlenda framleiðslu til þess að fullnægja sínum tilboðum. Það tel ég vítavert. En það er rétt sem fram kom hjá síðasta ræðumanni, hv. 5. þm. Austurl., að ég tók þetta mál upp eftir að ég kynnti mér það betur og fsp. hans hafði komið fram og ég vil upplýsa hv. þm. um það að ég var mikill talsmaður í þessa veru þegar ég var "aktífur", ef ég má orða það þannig, í borgarstjórn Reykjavíkur og barðist fyrir því m.a. að t.d. yfirbyggingar á strætisvagna mættu vera 30% dýrari hjá innlendum framleiðendum heldur en erlendum framleiðendum. Þrátt fyrir þennan mikla mun álít ég að íslenska framleiðslan hafi verið ódýrari ef - eins og ég held að þurfi að gera þegar borin eru saman íslensk tilboð annars vegar og erlend tilboð hins vegar - menn átta sig á því að verið er að bjóða brúttótölu frá innlendum framleiðendum á móti nettótölu erlendra framleiðenda. Þess vegna hef ég verið talsmaður þess - meira að segja í dag fyrir hádegi á fundi sem ég sat - að bæði skattar og útsvör, og útsvör starfsmanna, ekki bara fyrirtækja, væru dregin frá íslenskum tilboðum þegar þau eru borin saman við erlend þannig að erlendu tilboðin og íslensku tilboðin séu þá hvor tveggja á nettóverði. Að sjálfsögðu er það skylda okkar allra að stuðla að æskilegri þróun innlendrar framleiðslu og iðnþróunar og að því mun ég sannarlega starfa áfram og er til samstarfs við hv. forvera minn í því starfi og óska eftir að fá að ræða við hann einslega um þær tillögur sem hann kann að eiga enn í fórum sínum frá sinni ráðherratíð.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 479 að flytja svohljóðandi fsp.: "Hvað líður framkvæmd og afgreiðslu á yfirtöku eða ábyrgð skv. 29. gr. lánsfjárlaga fyrir árið 1985 á afurðalánum allt að 250 millj. kr. sem veitt hafa verið skreiðarframleiðendum vegna óseldra skreiðarbirgða í árslok 1984?" Tilefni þess að ég spyr um þetta er það að skreiðarverkendur hafa mjög kvartað yfir því hversu seint hafi gengið að afgreiða þessa hluti. Ég minni á að lánsfjáráætlun 1985 gerir ráð fyrir þessu. Hreyfing mun engin hafa átt sér stað á árinu 1985 í þessa veru, en ég hef frétt af því að eitthvað hafi skeð núna síðustu vikurnar árið 1986. Ég minni á að skreiðarverkendur hafa átt mjög erfitt uppdráttar vegna mjög mikilla óseldra birgða sem menn hafa legið með í mörg ár sumir hverjir og auðvitað er heimildin í lánsfjárlögum til komin vegna þessara erfiðleika. Skreiðin er enn óseld þrátt fyrir einhverjar vonir um úrbætur, en ég óska eftir því að fá upplýsingar um það hvernig að þessum málum hefur verið staðið, hvort og hvernig og þá líka hvort allir sem ættu að fá þessa fyrirgreiðslu hafi fengið hana. Ég hef grun um að svo sé ekki og að mikill ruglingur sé á þessum málum ef ég má nota það orð. En ég óska svars.



Herra forseti. Í samráði við samtök skreiðarframleiðenda og bankana, svo og nokkra sparisjóði, var ákveðið að nýta heimild í 29. gr. lánsfjárlaga ársins 1985 þannig að ríkissjóður greiddi vexti af hluta afurðalána sem veitt höfðu verið út á skreiðarbirgðir í árslok 1984. Á tímabilinu frá okt. til des. á síðasta ári tókust samningar milli ríkissjóðs og 11 bankastofnana um að ríkissjóður greiði mánaðarlega frá 1. júní 1985 til 31. des. 1988 afurðalánavexti af hluta þeirra afurðalána sem veitt höfðu verið skreiðarframleiðendum. Það er þess vegna rangt, sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, að ekkert hefði verið gert í þessu máli á síðasta ári. Öllum samningum um þetta atriði við viðskiptabanka og sparisjóði var lokið fyrir árslok 1985. En það er rétt að samningsgerðin tók langan tíma vegna þess að hver einstakur skreiðarframleiðandi þurfti að undirrita yfirlýsingu um að hann þekkti efni samningsins og væri honum samþykkur og fyrst og fremst vegna þessara formsatriða dróst af hálfu bankanna að leggja málin þannig fyrir að unnt væri að ganga fyrr frá samningum við þá. En hlutur ríkissjóðs í afurðalánum skv. þessum samningum er um 237 millj. kr. og í framhaldi af þessari samningsgerð hefur ríkissjóður greitt um 29,5 millj. kr. í afurðalánavexti miðað við 10. febr. s.l. Þess er einnig rétt að geta í þessu sambandi að á fundi ríkisstj. í morgun var samþykkt í fyrsta lagi að ekki verði innheimtur gengismunur af skreið sem framleidd hefur verið fyrir 1. júní 1983 en greidd er eftir 1. jan. 1986, og í öðru lagi að felld verði niður útflutningsgjöld af skreið sem framleidd hefur verið fyrir árslok 1984 en greidd eftir 1. jan. 1986. Jafnframt var samþykkt að frekari afstaða til þeirra tillagna sem skreiðarframleiðendur hafa lagt fram verði tekin þegar skreiðin hefur verið seld og greidd og í ljós er komið hver fjárhagsstaða skreiðarframleiðenda verður. Þetta þýðir að tekin verður afstaða til þess þegar skreiðin hefur verið seld að hve miklu leyti um verður að ræða yfirtöku ríkissjóðs á þessum allt að 250 millj. kr. lánum sem samið hefur verið um. Fyrr en niðurstaða er fengin í þessu máli verður ekki unnt að ákveða á hvern veg þetta fer, en hér er um að ræða áhættulán og það verður að koma í ljós hver skaði skreiðarframleiðenda verður þegar skreiðin hefur verið seld og þá verður metið að hve miklu leyti um verður að ræða yfirtöku á þessum lánum.



Herra forseti. Ég held að varla sé of mikið sagt af hv. fyrirspyrjanda að í kringum þetta mál hafi verið ansi mikill ruglingur. Og mér virðist sá ruglingur halda áfram hér í ræðu hæstv. fjmrh. Hann segir að sá dráttur sem varð á afgreiðslu þessa máls hafi m.a. og kannske aðallega verið vegna þess að skreiðareigendur hafi þurft að kynna sér yfirlýsingar sem þeir þurftu að undirrita vegna þeirrar endurgreiðslu sem verið var að undirbúa eða átti að framkvæma. Yfirlýsing Landsbankans var nú ekki merkilegra plagg en það að viðkomandi aðili þurfti að lýsa því yfir að eftir að skreiðin hefði verið seld mundi hann vera tilbúinn að endurgreiða þessa vexti. Varla hefur það getað tekið það langan tíma, sem þetta mál hefur verið að veltast í stofnunum, fyrir viðkomandi aðila að kynna sér það og vera ábyrgir fyrir því að endurgreiða ríkissjóði aftur þessa vexti ef skreiðin seldist. Það var ekki mikið meira í þeirri yfirlýsingu. Það er annar þáttur í málinu. Hér er verið að styrkja og styðja skreiðarframleiðendur. En fyrst og fremst er verið að endurgreiða vexti hjá þeim sem hafa fengið lán út á sínar skreiðarbirgðir. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Hvers eiga hinir að gjalda sem ekki hafa fengið lán út á sínar birgðir? Er ekki von til þess að þeir komist einhvern veginn inn í þetta og það verði skipt upp til þeirra á svipaðan máta og til þeirra sem skulda? Sumar bankastofnanir hafa jafnvel tekið skreiðarlánin úr öðrum afurðum sem þessir aðilar hafa verið að selja í gegnum bankann og þar af leiðandi standa skreiðarbirgðir þeirra uppgreiddar og á þeim eru engin áhvílandi lán. Þeir fá ekki þessa endurgreiðslu vaxta. Hver verður hlutur þeirra?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þau svör sem hann hefur gefið, en það kom fram í þeim að afar seint hefur gengið með þessi mál. Ég vek aftur á því athygli að í lánsfjárlögum 1985 er þessi heimild en byrjað er að huga að henni seinni part þess árs. Það er fyrst nú á þessum síðustu dögum sem farið er að láta þetta koma til framkvæmda. Þetta eru náttúrlega vinnubrögð sem eru dæmigerð fyrir þá hugsun sem lýtur að sjávarútveginum hjá ríkisstj. En við skulum vona að Eyjólfur hressist, ekki síst þegar maður fær upplýsingar um það nú að jafnvel í morgun hafi verið rætt um þessi mál og talað um að fella niður gengismun af skreið sem ekki hefur verið seld sem þykir guðsþakkaverk.  En sem sagt, ég vona að Eyjólfur hressist og betur takist til, og ég fagna því að nú loks á árinu 1986 séu menn að sjá árangur af þeirri heimild sem var samþykkt árið 1985.



Herra forseti. Ég get alveg tekið undir að það hefur dregist allverulega að koma þessum málum frá, en rétt er að minna á að lánsfjárlög voru ekki samþykkt fyrr en komið var fram á sumar s.l. ár þannig að með öllu var útilokað að hefjast handa við þetta verk fyrr en á síðari hluta ársins vegna þess að fyrr voru lánsfjárlög ekki samþykkt. Af hálfu fjmrn. var gengið frá lánsskjölum við banka um leið og gögn komu frá þeim þannig að af hálfu ráðuneytisins hefur ekki orðið dráttur á afgreiðslu lánsskjalanna. Varðandi fsp. hv. 4. þm. Vesturl. er rétt að minna á að heimild lánsfjárlaganna er við þetta atriði bundin en ekki önnur, en það hafa farið fram viðræður á milli ríkisstj. og skreiðarframleiðenda um ýmis atriði sem koma mættu skreiðarframleiðendum til hagsbóta í þessari erfiðu stöðu. Á tvö þeirra minntist ég fyrr í umræðunni sem ákvörðun hefur verið tekin um og frekari viðræður munu væntanlega fara fram á milli ríkisstj. og skreiðarframleiðenda um þessi efni, en heimild lánsfjárlaganna var við þetta atriði bundin.



Herra forseti. Á þskj. 482 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. landbrh.: "Hvað líður ráðningu starfsmanns við útibú Veiðimálastofnunar á Egilsstöðum?" Þessari fsp. er eðlilega hreyft nú þegar komið er á annað ár frá því að starfsmaður útibúsins sem þá var lét af því starfi og flutti hingað suður. Það var býsna erfið barátta og þungur róður að fá þetta útibú viðurkennt á sínum tíma, en Austurland hafði óneitanlega um allt of langan tíma legið eftir í sambandi við veiðimál, rannsóknir sem aðgerðir í þeim efnum, nema það sem áhugamenn höfðu unnið að þessum málum heima fyrir og skal það síst lastað. Austfirðingar leggja því eðlilega mikla áherslu á það að fastur starfsmaður sé við útibúið og leggi lið og stýri þeim mörgu verkefnum víða í fjórðungnum sem við er að fást. Til að allrar sanngirni sé gætt er rétt að taka það fram að sá maður sem síðast gegndi þarna starfi, Árni Helgason, hefur áfram unnið að verkefni í Vopnafirði sérstaklega og eins hefur Jón Kristjánsson unnið að svokölluðu silungaverkefni á þessum tíma sem liðinn er frá því að starfsmaðurinn hvarf frá Egilsstöðum, en fastan starfsmann þarf að fá sem fyrst og á það er knúið af heimamönnum og því er um þetta spurt.



Herra forseti. Samkvæmt upplýsingum sem komið hafa frá veiðimálastjóra sem svar við fsp. hv. 2. þm. Austurl. um ráðningu starfsmanns að Egilsstöðum vil ég lesa eftirfarandi bréf frá veiðimálastjóra, með leyfi forseta: "Í bréfi hins háa ráðuneytis, dags. 12. þ.m., er óskað umsagnar um fsp. frá Helga Seljan alþm. á þskj. nr. 482, um hvað líði ráðningu starfsmanns við útibú Veiðimálastofnunar á Egilsstöðum. Ráðinn hefur verið maður í nefnt starf. Hann lýkur líffræðiprófi frá Háskóla Íslands á komandi vori og mun hefja störf í maí. Að fenginni kynningu á starfinu í Reykjavík og víðar mun hann flytjast austur til Egilsstaða í júlíbyrjun. Maðurinn heitir Steingrímur Benediktsson., Árni H. Helgason fiskifræðingur, sem áður var á Egilsstöðum, hóf störf í Reykjavík í janúar 1985 sem sérfræðingur í fiskeldismálum, en hann hafði við framhaldsnám lagt sérstaka stund á fiskeldi. Síðan til kom að Árni flyttist til hefur verið reynt að fá hæfan mann til starfa á Austurlandi en það hefur ekki tekist fyrr en nú nýverið. Þeim fiskifræðingum, sem komið hafa til greina síðan, hefur verið boðið starfið, en þeir hafa ekki viljað fara austur. Nauðsynlegt er að fá til starfsins mann sem getur sinnt því sómasamlega, enda er það fjölbreytilegt þar sem ekki er nægjanlegt að sinna fiskifræðilegum málum eingöngu heldur einnig að veita ráðgjöf og leiðbeiningar og vinna að félagsmálum á sviði veiðimála, þ.e. í sambandi við veiðifélög, stangaveiðifélög og önnur samtök. Von mín er að hæfur maður sé nú fundinn til starfsins." Það skal tekið fram að þótt Árni Helgason hafi fiskeldismálin nú sem aðalverkefni þá hefur hann að hluta sinnt veiðimálum á Austurlandi á árinu 1985. Þetta kom einnig fram í máli hv. fyrirspyrjanda og einnig að það hefur verið unnið að svokölluðu silungaverkefni á Austurlandi síðustu árin sem er mjög merkilegt starf og gefur vonir um að þar geti bændur nýtt sér silunginn í veiðivötnunum miklu meira en þeir haf gert og verið til styrktar byggðarlögunum þar sem slíka aðstöðu er að hafa.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin og fagna því sem þar kom fram að væntanlega kæmi nú innan tíðar starfsmaður að þessu útibúi Veiðimálastofnunarinnar. Það er full þörf á því að sinna margþættum verkefnum sem þar bíða og í raun og veru mjög bagalegt að hér skuli hafa fallið að mestu úr rúmt ár - það verður u.þ.b. hálft annað ár sem fellur úr - að undanskildum þeim tveim verkefnum sem ég minnti á hérna áðan, silungaverkefnið svokallaða, og hins vegar þau verkefni sem eru sérstaklega bundin Vopnafirði. En ég fagna því að við Austfirðingar skulum fá þarna hæfan og vel menntaðan mann til starfa eystra og óska þeim nýja væntanlega starfsmanni alls góðs og vænti þess að hann uni sér vel eystra og geri þar það mikla gagn sem maður með þekkingu og hæfileika af þessu tagi getur vissulega gert í fjórðungnum.



Herra forseti. Á fundi forustumanna Stálfélagsins með forsrh. og iðnrh. hinn 15. nóv. s.l. komu fram eftirfarandi upplýsingar meðal annarra: Í fyrsta lagi var á það bent að Alþingi Íslendinga hefði hvatt til stofnunar Stálfélagsins með setningu laga um stálbræðslu 25. maí 1981. Í öðru lagi var bent á það að í kjölfar þessarar lagasetningar hefði félagið verið stofnað og þegar á stofnfundi hefði komið fram mikill og almennur áhugi einstaklinga og fyrirtækja og væru hluthafar nú orðnir yfir 1000 talsins. Í þriðja lagi var á það bent að á grundvelli þessa ákvæðis laganna, um að ríkissjóður legði fram allt að 40% hlutafjár, hefðu farið fram viðræður við þáv. iðnrh., Sverri Hermannsson, í lok ársins 1983. Í grein frá forráðamönnum Stálfélagsins í Morgunblaðinu 28. desember s.l. eru þessu máli gerð ítarlegri skil og m.a. á það bent að stjórnin hafi rætt við iðnrh., og eins og segir í greininni, með leyfi forseta: "Ráðherra hvatti forráðamenn eindregið til þess að halda áfram af fullum krafti uppbyggingu stálbræðslu. Ráðherra kvaðst þurfa janúarmánuð næstkomandi til að útvega ríkisábyrgð og hlutafjárframlag ríkisins samkvæmt lögum frá 1981." Í þessari sömu grein er á það bent að hinn 18. júlí 1984 hafði Morgunblaðið það eftir þáv. fjmrh. að hann hafi ákveðið að veita Stálfélaginu ríkisábyrgð vegna lánsumsóknarinnar til Norræna fjárfestingarbankans í samræmi við lögin frá 1981. Það er hins vegar skemmst af að segja að mikill dráttur hefur orðið á afgreiðslu stjórnvalda á málum þessa félags. Þetta hefur haft það í för með sér að áhugamenn um verulega þátttöku í félaginu hafa hætt við og ríkisbankar ekki fengist til viðskipta við félagið. Eins og segir í plaggi frá fundi félagsins og forráðamanna þess með forsrh. og iðnrh., frá 15. nóv. 1985, sem ég var að enda við að vitna í, þá er vegna alls þessa svo komið að við blasir gjaldþrot ef ekki verður að gert. Athuganir sem stjórn félagsins hefur látið gera benda eindregið til þess að grundvöllur sé fyrir rekstri stálbræðslu hér á landi, einkum vegna þess að framleiðslan notar innlent hráefni, innlenda orku og hefur fjarlægðarvernd. Í þessu plaggi frá Stálfélaginu segir einnig: "Á grundvelli laga og gefinna fyrirheita fer Stálfélagið hf. hér með fram á það við ríkisstjórnina að hún sjái til þess að núverandi vandi félagsins verði leystur þannig að hægt verði að halda áfram uppbyggingu stálbræðslu hér á landi." Ég hygg að þessar ábendingar Stálfélagsins hf., sem ég hef hér vitnað til, skýri í meginatriðum eðli þessa máls, og skýri hvers vegna við höfum, þrír þingmenn, hv. þm. Geir Gunnarsson, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og ég, borið fram þessa fsp., en hún er svohljóðandi: "Hvernig hyggst ríkisstjórnin koma til móts við Stálfélagið hf. í viðleitni þess til að koma á fót stálbræðslu hér á landi?"

Iðnrh. (Albert Guðmundsson) Hæstv. forseti. Eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, 3. þm. Norðurl. v., er beint til mín fsp. á þskj. 499 frá honum sem 1. flm., Geir Gunnarssyni og Hjörleifi Guttormssyni, svohljóðandi: "Hvernig hyggst ríkisstjórnin koma til móts við Stálfélagið hf. í viðleitni þess til að koma á fót stálbræðslu hér á landi?" Svar mitt er svohljóðandi: Lög um stálbræðslu voru samþykkt á Alþingi árið 1981. Lög þessi eru heimildarlög þar sem þátttaka ríkisins er m.a. skilyrt því að hlutur ríkisins verði ekki yfir 40% af hlutafé félagsins, og hlutafé félagsins verði minnst 30% af stofnkostnaði stálbræðslunnar. Í 2. gr. laganna segir að ríkisstjórninni sé heimilt að leggja fram allt að 12 millj. kr. miðað við lánskjaravísitölu 1. apríl 1981. Enn fremur að veita ríkisábyrgð fyrir lánum eða taka lán, er hlutafélaginu verði veitt til byggingar verksmiðjunnar, að fjárhæð samtals 17,5 millj. kr., eða jafnvirði þess í erlendri mynt enda hafi verið tryggð öflun annars nauðsynlegs lánsfjár vegna stofnkostnaðar. Fjmrh. fer með framkvæmd þessarar greinar. Þá er í lögunum frá 1981 ákvæði til brb. þar sem segir að ekki sé heimilt að leggja fram hlutafé eða ábyrgjast lán fyrr en tryggð hafi verið hlutafjárframlög annarra aðila fyrir 60% hlutafjár. Á s.l. ári gekkst ég fyrir því, þá sem fjmrh., að samþykkt voru lög nr. 82 1. júlí 1985, um heimild gegn þeim tryggingum sem fjmrh. metur gildar að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán að fjárhæð allt að 1,55 millj. bandaríkjadala eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskri mynt. Auk skilyrða laganna nr. 37/1961 um ríkisábyrgðir verði þess gætt að hlutafé fyrirtækisins sé a.m.k. 30% af stofnkostnaði verksmiðjunnar, að samningar séu fyrir hendi við banka er tryggi rekstrarfé til fyrirtækisins og að gætt verði náttúruverndarsjónarmiða. Eins og rakið hefur verið hér að framan hafa stjórnvöld komið til móts við þá aðila sem staðið hafa fyrir stofnun stálbræðslufyrirtækisins eins og kostur er. Stálfélagið hf. hefur aftur á móti ekki getað uppfyllt þau skilyrði sem sett hafa verið vegna þátttöku ríkissjóðs. Þannig eru t.d. engir samningar enn fyrir hendi við banka um að tryggja rekstrarfé til fyrirtækisins. Standa málin í dag því þannig að það er ekki á valdi ríkisstjórnarinnar að koma frekar til móts við Stálfélagið hf. fyrr en að uppfylltum settum skilyrðum. Vegna þess sem fram kom hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., þegar hann fylgdi þessari fsp. úr hlaði, vil ég ekki taka undir það að Alþingi sem slíkt hafi beint hvatt til stofnunar fyrirtækisins þó Alþingi hafi að beiðni áhugamanna samþykkt umrædd lög sem síðan urðu kannske til þess að fyrirtækið var stofnað. Ég get ekki rætt um þær viðræður sem hafa átt sér stað við forvera minn í starfi, né heldur greinar sem birst hafa í Morgunblaðinu, né heldur tekið undir það, né heldur hafnað að hann hafi hvatt eða latt til áframhaldandi starfa í sambandi við stofnunina. Fjmrh. ákveður að sjálfsögðu að veita ríkisábyrgðina þegar hann álítur að skilyrðum samkvæmt lögum sé fullnægt. Ef nú blasir við gjaldþrot stofnaðila, þá er það ekki ríkisstj. að kenna í einu eða neinu, heldur því að því miður hafa stofnaðilar - þótt þeir séu þúsund - ekki getað fullnægt þeim skilyrðum sem gert er ráð fyrir að félagið geri samkvæmt lögum. Því get ég ekki séð að það sé réttmæt krafa, sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, 1. flm. þessarar fsp. á þskj. 499, að nú sé það ríkisstjórnarinnar að sjá um að vandinn verði leystur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svar hans þótt ekki geti ég nú sagt að ég sé ánægður með svarið eða telji það fullnægjandi. Ég held að það geti ekki dulist neinum að viðhorf stjórnvalda til uppbyggingar þessa fyrirtækis og undirtektir við þau áform, sem uppi voru fyrir tveimur árum síðan, voru allt aðrar og miklu jákvæðari en þær virðast vera nú. Ég gerði grein fyrir undirtektum iðnrh. þegar málið var rætt við hann haustið 1983 og ég hygg að það hafi nú einmitt verið í ljósi mjög jákvæðra undirtekta ráðherrans, sem m.a. komu skýrlega fram í blaðaviðtölum á þeim tíma og þarf ekkert að velta neitt vöngum yfir að voru fyrir hendi, að framkvæmdir voru hafnar á vegum félagsins um áramótin 1983-1984. Það var gerður samstarfssamningur við sænskan aðila, Halmstad Järnverk, sem einnig gerðist þar með hluthafi í félaginu. Og til þess að hefja framleiðslu söluhæfrar vöru var þá ákveðið að reisa fyrst völsunarhluta verksmiðjunnar en bræðsluhlutann í beinu framhaldi þess. Það var sem sagt hafist handa, gerður samningur um kaup á lóð, byggingarframkvæmdir hafnar, reist þjónustuhús, sprengivinna unnin við grunn verksmiðjuhússins og starfsmenn reyndar sendir út til þjálfunar erlendis og hafin hönnunarvinna. Allt var þetta auðvitað gert á þeim grundvelli að það virtist aðeins vera tímaspursmál hvenær endanlega væri frá þessu máli gengið af hálfu stjórnvalda og undirtektir á þann veg að ekki var að efast um að stuðningur fengist. En síðan hefur þetta allt breyst mjög og færst til verri vegar og það ber að harma. Ég álít að þetta fyrirtæki sé nauðsynjafyrirtæki, það sé þjóðþrifafyrirtæki og allar líkur bendi til þess að það væri þjóðhagslega hagkvæmt að reisa það og reka hér á landi. En því miður: Málið er nú strand. Og mér sýnist að meðferð stjórnvalda á þessu máli sé svona heldur ófagur minnisvarði um lítið frumkvæði og litla forustu núv. ríkisstj. í atvinnumálum. Það hefur ekkert meðalstórt iðnaðarfyrirtæki risið hér á landi í tíð þessarar stjórnar, að frumkvæði hennar og undir forustu hennar. Ég harma það mjög að ríkisstj. hefur verið svo neikvæð í þessu máli sem raun ber vitni og skora mjög eindregið á hana að endurskoða afstöðu sína til þessa félags.

Iðnrh. (Albert Guðmundsson) Hæstv. forseti. Ég skil það á ummælum og áherslum hv. 3. þm. Norðurl. v. að hann er ekki ánægður með það svar sem ég gaf. Lái ég honum það ekki en það verður að vera hans vandamál. En ég vil ítreka að það hefur ekki verið af ríkisstjórnarinnar eða stjórnvalda hálfu neitt neikvætt í meðhöndlun þessa máls. Það voru samþykkt lög - mér skilst, miðað við það sem hér stendur, að þau hafi verið samin árið 1961 - áður en forveri minn kom í embætti og viðhorf stjórnvalda hefur verið jákvætt. Stjórnvöld hafa verið reiðubúin til þess að veita ríkisábyrgð, þau hafa verið tilbúin til þess að taka þátt í stofnun félagsins, en að ákveðnum skilmálum og skilyrðum fullnægðum. Það hefur enginn ætlast til þess að stjórnvöld tækju forustuna af frumkvöðlunum. Stjórnvöld koma inn í og hjálpa til ef það er gerlegt. Alþingi hefur samþykkt lög og eftir þeim lögum verður ríkisstjórnin að fara sem framkvæmdarvald. Og það hefur ríkisstjórnin verið reiðubúin að gera. Ég undirstrika aftur það sem kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. að þrátt fyrir það að hluthafar séu um 1000 eins og hann gat um, þá er hlutafé og hlutafjárframlög og innborgað hlutafé ekki nægjanlegt til þess að fullnægja þeim skilyrðum sem gera ríkisstjórninni kleift að koma inn í fyrirtækið á sama hátt og þar segir. Ég vil upplýsa það hér að fyrrverandi stjórn fyrirtækisins kom á minn fund og óskaði eftir ríkisábyrgð, ekki bara fyrir þeim peningum sem þeir áttu að leggja fram sem hlutafé, heldur rekstrarfé líka. Ríkisábyrgð fyrir erlendum lánum upp á 800 millj. kr. Ég hafnaði því. Síðan fór stjórnin að athuga með notaðar verksmiðjur og kom til baka og óskaði eftir 200 millj. kr. ríkisábyrgð og þá var ekki talað um að á ríkisábyrgð þyrfti að halda fyrir lánum til þeirra eigin hlutafjárframlaga. Þetta var gangur málsins þá. Ég ætla ekki að mæla því á móti að þetta geti verið nauðsynlegt fyrirtæki, enda hafa undirtektir mínar aldrei verið neikvæðar og sést það best á því að þann tíma sem ég var fjmrh. lagði ég til að ríkisábyrgð yrði veitt þessu fyrirtæki - að sjálfsögðu með ákveðnum tryggingum og skilyrðum sem Alþingi samþykkti.



Herra forseti. Þessari ríkisstjórn hafa verið mislagðar hendur með margt. Þetta er eitt dæmi af slíku og varðar atvinnumál. Það hefur komið fram varðandi þetta mál af hálfu talsmanna Stálfélagsins, og ekki verið vefengt af hæstv. ráðh., að þeir hafi á vissum tímum hvatt fyrirtækið til að hefja framkvæmdir út á úrlausnir sem ráðherrar töldu sig hafa í hendi. Þá á ég fyrst og fremst við fyrrv. hæstv. iðnrh. og samræður hans við forráðamenn Stálfélagsins í árslok 1983. Það liggur líka fyrir frá hæstv. núv. iðnrh. að hann sem fjmrh. var jákvæður um skeið gagnvart fyrirtækinu. Og hæstv. forsrh. landsins orðar það svo samkvæmt bréfi frá Stálfélaginu, þegar það boðaði þm. til að mæta á aðalfund sem haldinn var seint í síðasta mánuði að hann teldi að ríkisstjórnin væri siðferðilega skuldbundin í þessu máli. Því miður er hæstv. forsrh. ekki hér viðstaddur til að staðfesta þessi ummæli. En er að furða þó menn spyrji: Hvað veldur vinnubrögðum af þessu tagi af hálfu ríkisstjórnarinnar? Það var upplýst af hálfu talsmanna Stálfélagsins að sá mikli dráttur, sem varð á eðlilegum svörum frá stjórnvöldum í þessu máli, varð til þess að fjársterkir aðilar, sem höfðu lofað hlutafjárframlagi, drógu það loforð til baka, ráðstöfuðu fjármagni sínu í annað. Og þannig er um fleira. Nei, þetta er mál þar sem hæstv. ríkisstj. hefur staðið sannarlega illa í ístaðinu, ráðherrar verið ósamstiga og það er eðlilegt að þeir 1000 hluthafar, sem hafa gerst aðilar að Stálfélaginu, krefji ríkisstjórnina sagna og skila á sínum hlut í þessu máli.



Það er ástæða til að vekja athygli á því að hv. 3. þm. Norðurl. v. hafði rétt til þess að gera örstutta athugasemd samkvæmt þingsköpum. Þm. hefur skorað á fyrrv. iðnrh. að tala í þessu máli og gera grein fyrir málinu og hv. þm. sagði að ráðherrann hlyti að hafa rétt til þess. Það skal tekið fram að samkvæmt þingsköpum hefur ráðherrann ekki rétt til þess. Ráðherrann hefur rétt til þess að gera örstutta athugasemd ef hann óskar. En því sem hér er sagt er ekki sérstaklega beint til hv. 3. þm. Norðurl. v., heldur er það almenn undirstrikun á því að við leitumst við að fylgja hinum nýju þingsköpum til þess að við njótum þess hagræðis sem þau gera ráð fyrir við afgreiðslu fyrirspurna.

Iðnrh. (Albert Guðmundsson) Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til þess, til að menn skilji í hvaða aðstöðu framkvæmdarvaldið er, að lesa hér upp ákvæði til brb. sem fylgja lögunum um stálbræðslu. Með leyfi forseta hljóðar það þannig: "Ekki er ríkisstjórninni heimilt að gerast eignaraðili að hlutafélaginu skv. 1. gr. né leggja fram fé ríkissjóðs sem hlutafé skv. 1. tölul. 2. gr., né veita ríkisábyrgð eða taka lán skv. 2. tölul. 2. gr. fyrr en tryggð hafa verið hlutafjárframlög annarra aðila fyrir 60% hlutafjár, enda sé tryggður rekstrargrundvöllur fyrirtækisins með afurðaverði sem er sambærilegt heimsmarkaðsverði að áliti viðskrn." Síðan, með leyfi forseta, vil ég taka það fram, sem ég er reyndar búinn að gera, að ég var jákvæður um tíma, eins og kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, og er það enn þá. Loforð mín sem fjmrh. stóðust. Loforð sem iðnrh. hef ég engin gefið. En, með leyfi hæstv. forseta, efndin á loforðum mínum voru lög sem ég vitnaði til hér áðan, nr. 82 frá 1. júlí 1985, lög um sjálfskuldarábyrgð ríkisins af lánum vegna byggingar stálvölsunarverksmiðju. Þar segir í 1. gr., sem hljóðar svo, með leyfi forseta: "Fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs er heimilt, gegn þeim tryggingum sem hann metur gildar, að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán að fjárhæð allt að 1,55 millj. bandaríkjadala, eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskri mynt, sem tekin eru til byggingar stálvölsunarverksmiðju í Vatnsleysustrandarhreppi. Auk skilyrða laga nr. 37/1961, um ríkisábyrgðir, verði þess gætt að hlutafé fyrirtækisins sé a.m.k. 30% af stofnkostnaði verksmiðjunnar, að samningar séu fyrir hendi við banka er tryggi rekstrarfé til fyrirtækisins og að gætt verði náttúruverndarsjónarmiða." Ég get ekki með nokkru móti ímyndað mér að Alþingi - eftir allar þær umræður sem hér hafa farið fram um pólitísk afskipti af þessu fyrirtækinu og hinu og einkaaðilum í bankakerfinu, og m.a.s. með því að tala um að útiloka Alþingi frá því að kjósa úr sínum röðum í bankaráð - að Alþingi skuli ætlast til þess að ríkisstjórnin sjálf fari þá að tryggja bankaviðskipti fyrir einn eða annan.