Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á fundi velferðarnefndar sem haldinn var í gær, 20. september, var Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kosin formaður nefndarinnar og Jóhann Páll Jóhannsson 1. varaformaður.

Til svara eru: Matvælaráðherra, heilbrigðisráðherra og mennta- og barnamálaráðherra.

Herra forseti. Úrskurðarnefnd samkeppnismála hefur komist að því með mjög afgerandi hætti að samkomulag eða verktakasamningur milli matvælaráðuneytisins og Samkeppniseftirlitsins sé ólögmætur og gerir ýmsar athugasemdir við hvernig að þessu var staðið og hugmyndina um að fara fram með þeim hætti sem þar var lagt upp með. Þegar hefur komið fram að Seðlabankinn, sem einnig var reynt að draga inn í málið, virtist ekki hafa hugmynd um til hvers væri ætlast af honum eða hlutverk bankans í þessu bixi öllu. En eftir standa margar spurningar, sérstaklega varðandi áform hæstv. matvælaráðherra um að beita fyrir sig sjálfstæðri ríkisstofnun, Samkeppniseftirlitinu, í þessu máli. Forstjóri Samkeppniseftirlitsins, Páll Gunnar Pálsson, hefur haldið því fram að hann hafi átt frumkvæðið að þessari athugun, þessari ólögmætu ráðstöfun. Hins vegar kemur skýrt fram í gögnum málsins, eins og birtist fyrst í Morgunblaðinu, að frumkvæðið hafi komið frá ráðherranum, frá matvælaráðuneyti. Því spyr ég einfaldlega hæstv. matvælaráðherra: Hvað er satt í þessu? Hvor átti frumkvæðið að samkomulaginu ólögmæta, hæstv. matvælaráðherra eða forstjóri Samkeppniseftirlitsins? Og mun hæstv. ráðherra draga einhvern lærdóm af þessu máli? Því að eins og kemur líka fram í gögnum málsins var litið á þetta sem svokallað „pilot“-verkefni, þ.e. verkefni sem ætti að verða framhald á, framhald á því að ráðherrann gæti beitt fyrir sig ríkisstofnunum sem einhvers konar pólitískum einkaherdeildum sínum, nokkuð sem ótvírætt er slegið niður í úrskurði úrskurðarnefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Því er til að svara að þegar mitt ráðuneyti hefur undirbúning á stefnumótun í sjávarútvegi í samræmi við stjórnarsáttmála þá var gagnsæið mjög mikilvægt atriði og ég vænti þess að hv. þingmaður sé mér sammála um mikilvægi gagnsæis í þessum atvinnuvegi, rétt eins og öðrum í samfélaginu. Kortlagning á stöðu stjórnunar og eignatengsla var talin mikilvægur þáttur í því. Þegar ráðuneyti mitt hafði samband við Fiskistofu og Samkeppniseftirlitið þá hafði eftirlitið þegar ráðgert að ráðast í slíka athugun. Hins vegar kom fram hjá stofnuninni að vegna fjárskorts væri ekki ljóst hvenær sú athugun gæti hafist og þess vegna var ákveðið að ráðstafa þeim fjármunum sem fyrir lágu í ráðuneytinu til verksins til Samkeppniseftirlitsins með sérstökum samningi, enda er ráðuneytum auðvitað heimilt að gera samninga á grundvelli laga um opinber fjármál, eins og hv. þingmanni er kunnugt um. Það var auðvitað leitast við að þessi athugun gæti nýst fleiri eftirlitsstofnunum og auk þess var lögð áhersla á að það væri hægt að byggja upp upplýsingatæknigrunn þannig að upplýsingar yrðu fyrirliggjandi í rauntíma. Af því að hv. þingmaður talar um lærdóm þá liggur fyrir að það er mikilvægt að það verði ráðist í úttekt sem þessa og það er skýrt að Samkeppniseftirlitið ætlar að gera það eftir sem áður. Krafa um aukið gagnsæi í sjávarútvegi er hávær meðal almennings og ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að auka gagnsæi og þar með að skapa aukin og bætt skilyrði fyrir traust milli sjávarútvegs og samfélagsins.

Herra forseti. Það hljómar einfaldlega ekki trúverðugt að þetta hafi gerst á sama tíma, eða nokkurn veginn, að hæstv. ráðherra hafði fengið þessa hugmynd, þessa furðulegu hugmynd um að beita fyrir sig Samkeppniseftirlitinu og þá hafi Samkeppniseftirlitið þegar verið búið að fá akkúrat þessa hugmynd; vildi bara svo vel til að þegar ráðherrann hafði samband þá var Samkeppniseftirlitið einmitt búið að vera að velta því fyrir sér að fara í þessa aðgerð sem hefur reynst ólögmæt og fráleit. En bæði hæstv. ráðherra og Samkeppniseftirlitið fengu engu að síður þessa ólögmætu hugmynd nokkurn veginn á sama tíma. Þetta er ekki trúverðugt, herra forseti. Svo er kastað fram einhverjum orðum eins og gagnsæi. Hvað gagnsæi var í þessari ákvarðanatöku, í þessari ráðstöfun, eða í ákvörðun varðandi hvalveiðar eða önnur þau stjórnsýslumál sem hafa vakið stórar spurningar hjá hæstv. ráðherra að undanförnu? Og hvað finnst hæstv. ráðherra um afstöðu Samkeppniseftirlitsins núna? Mér heyrist hæstv. ráðherra fagna því að Samkeppniseftirlitið ætli að láta eins og ekkert sé 

Virðulegur forseti. Ég árétta það að ég held að það sé mjög mikilvægt að þessari úttekt verði haldið áfram og er ósammála hv. þingmanni um að það sé furðuleg hugmynd að auka gagnsæi í sjávarútvegi. 

Hæstv. forseti. Það berast vondar fréttir úr sjókvíaeldi. Þúsundir eldislaxa sluppu úr kví í Patreksfirði þegar á kom stórt gat, eða fleiri en eitt gat, og vöktun hafði ekki verið tilhlýðileg. Afleiðingarnar láta ekki á sér standa: Eldislaxar ganga upp í ár í stórum stíl og eru farnir að para sig við villta laxinn. Það eru hörmulegar fréttir fyrir lífríki Íslands og fjölbreytileika þess og villti laxastofninn gæti verið í mikilli hættu. En það dapurlegasta við þessar fréttir er það, forseti, að þær eiga ekki að koma neinum á óvart vegna þess að þetta stóð allt í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem var hér til umfjöllunar í upphafi þessa árs og skilað var um samhljóða áliti frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem nefndin var í raun sammála um að taka undir allar ábendingar Ríkisendurskoðunar, enda sagði ríkisendurskoðandi að lagaframkvæmd, stjórnsýsla og eftirlit með sjókvíaeldi væri í molum. Það er auðvitað þannig að hömlulaus vöxtur atvinnugreinar, í hlýjum faðmi ráðherra Sjálfstæðisflokksins til skamms tíma, hefur verið án tilskilins eftirlits, lagaumgjarðar og auðlindarentu og það hlaut að leiða til þess. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra af þessu tilefni: Til hvaða aðgerða hefur hún gripið í sínu ráðuneyti? Tvennt skiptir kannski mestu máli hér. Það er endurskoðun burðarþolsmatsins og þá vonandi þannig að Hafrannsóknastofnun þurfi ekki að sækja um fjármagn til þess í samkeppnissjóði, og svo sjálft áhættumatið á erfðablönduninni. Það gæti verið að verða óafturkræfur skaði. Það hefur reyndar verið varað við honum mjög lengi. Hvernig ætlar ráðherra að koma í veg fyrir að sá skaði verði með þeim hætti að við séum að hætta á útrýmingu villtra laxastofna við strendur Íslands?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að þessi viðburður í raun og veru standi yfir, þ.e. að strok verði af þeirri stærðargráðu sem við erum hér að sjá. Ég verð þó að segja við þetta tilefni að hér er um að ræða ýmsar ákvarðanir eftirlitsstofnana og annarra aðila sem eru sumar hverjar kæranlegar þannig að ég get ekki tjáð mig um þessi atvik sem hér eru að eiga sér stað. En ég verð hins vegar að segja að ábyrgð rekstraraðilanna er mikil. Mér finnst það skipta mjög miklu máli í því ljósi að við verðum að geta treyst því að bæði innra eftirlit og ytra eftirlit sé með þeim hætti að það sé viðunandi. Frá því að ég kom í ráðuneytið hef ég tekið þessi mál mjög alvarlega, enda eru strok af þessu tagi óásættanleg umhverfisslys. Við eigum ekki að normalísera þau, við eigum ekki að segja: Þetta er eitthvað sem hlýtur að gerast. Eldislaxar eiga að vera í kvíum og þeir eiga ekki að vera í kvíum með götum og rekstraraðilinn hverju sinni ber ábyrgð á því að tryggja það. Ég skipaði sérstakan starfshóp á síðasta ári sem hafði það hlutverk að fara yfir regluverkið hvað þetta varðar og hann lagði til úrbætur sem að hluta til hafa verið innleiddar, aðrar sem verið er að vinna með í heildarendurskoðun á lögum um fiskeldi sem mun koma til afgreiðslu þingsins nú í vetur. Það er alveg ljóst að við viljum ekki sjá slys af þessu tagi hér á landi og það er ekki glæsileg framtíðarsýn að það séu froskmenn með skutulbyssur að sulla í ám hér fram eftir hausti. Það er ekki það sem við viljum sjá. En ég hef lagt 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég fagna því að það eigi að veita meira fé til eftirlits með þessari atvinnugrein. Ekki veitir af. Að sjálfsögðu bera fyrirtækin ábyrgð, að sjálfsögðu, en mesta ábyrgð bera stjórnvöld sem skapa lagarammann og regluverkið með þessari atvinnugrein og það verður alltaf að horfa á það fyrst og fremst. Um það fjallaði skýrsla Ríkisendurskoðunar sem var hér til umfjöllunar á vormisseri. Við megum ekki láta það gerast að hér verði óafturkræfur skaði og við verðum að horfast í augu við það að allar ábendingar í skýrslu Ríkisendurskoðunar og allt sem sagt hefur verið um hættuna sem getur stafað af atvinnugreininni fyrir lífríki landsins stendur heima. Það er ekkert nýtt í þessu, forseti. Við verðum hreinlega að horfast í augu við það. Og við þurfum líka að horfast í augu við það, og það er þá kannski seinni spurning mín til hæstv. ráðherra, að það sé orðið tímabært að loka kvíunum.  
            

Virðulegur forseti. Rétt eins og oft þegar um er að ræða atvik af stærðargráðu sem þessari þá er tvennt sem er undir, það eru annars vegar viðbrögð til skemmri tíma og hins vegar stefnumótun og viðbrögð til lengri tíma. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um áhættumatið í sinni fyrri spurningu þá er í gildandi lögum sérstaklega talað um að endurskoða beri áhættumatið svo oft sem þurfa þykir. Ég held að það sé algjörlega fyrirliggjandi að sú þörf er raunveruleg núna. Áhættumatið á auðvitað að endurspegla raunveruleikann en ekki einhverjar hugmyndir um raunveruleikann. Eins og hv. þingmaður kemur ítarlega að í sínum fyrirspurnum hér þá er að koma á daginn það sem mörg okkar óttuðust, að grundvöllurinn er þannig að það er full ástæða til að taka til við endurskoðun á áhættumati.

Virðulegur forseti. Með leyfi forseta: „Hví er ég Arinbjarnarson en hvorki Kúld né Schiöth sem búa á númer 13 í sömu götu og ég, í sama húsi og ég“, söng Spilverk þjóðanna um árið. Nú er spilverk sjóðanna í mennta- og barnamálaráðuneytinu komið á fleygiferð í sparnaðar- og sameiningarpælingum, væntanlega að frumkvæði eða með atfylgi hins öfluga ráðunauts ráðherra og fyrrum ASÍ-forkólfs, Gylfa Arnbjörnssonar - Arinbjarnarsonar mætti kalla hann, Arnbjarnarsonar. Rétt er að geta að góðu öflugrar forystu hans um árabil í verkalýðsmálum þar sem hvorki meira né minna en 50 aðildarfélög voru sameinuð undir ASÍ-fánanum. Rétt er þó að vara við því að sambærilegur metnaður verði látinn gilda um sameiningu skólastofnana og verkalýðsfélaga. Sameining Menntaskólans á Akureyri og Verkmenntaskólans á Akureyri er efst á blaði og hefur mætt öflugri andstöðu í Norðausturkjördæmi mínu. Til að mynda hafa verið viðraðar hugmyndir um að sameina Menntaskólann í tónlist og Menntaskólann við Hamrahlíð og fyrir hönd tónlistarmanna, en með fullri virðingu fyrir báðum skólum, vil ég vara eindregið við slíkum hugmyndum sem ég tel að myndu skaða mjög hin nýstofnaða Menntaskóla í tónlist, stofnun hvers ég studdi með ráðum og dáð. Vissulega mætti spara sitthvað með sameiningu ýmissa skóla. Væri Verslunar- og rafiðnaðarskóli Íslands málið? Sjómanna- og menntaskólinn í Reykjavík? Tækni- og kvennaskólinn í Reykjavík, Málmiðnaðar- og menntaskólinn á Ísafirði, Dans- og menntaskólinn við Sund, svo dæmi séu tekin? Mig langar að spyrja ráðherra um stöðu mála varðandi hina mjög svo umdeildu sameiningu Menntaskólans á Akureyri og Verkmenntaskólans á Akureyri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ástæðan fyrir því að við förum af stað í þessa vegferð er ekki sú að vilji sé til þess að sameina sameiningarinnar vegna, hvorki þá sameiningu sem fyrir norðan er nefnd né aðrar þær sem nefndar eru. Ástæðan er sú að við stöndum frammi fyrir gríðarlegum áskorunum þegar kemur að framhaldsskólakerfinu. Það er stóraukin ásókn nemenda, m.a. í starfsnám sem er dýrara nám, stóraukinn fjöldi nemenda af erlendum uppruna, með erlendan menningar- og tungumálabakgrunn, sem er á leiðinni inn í framhaldsskólakerfið og þarfnast aukinnar stoðþjónustu í sínu námi. Það er stóraukinn fjöldi nemenda sem kemur inn á starfsbrautir og meiri þjónusta sem þarf vegna meiri breytileika þegar kemur að námsárangri þeirra nemenda sem eru að koma inn í kerfið. Þetta kallar á talsvert mikla fjárfestingu í framhaldsskólakerfinu og við höfum metið það svo að sú fjárfesting þurfi að vera á bilinu 3–4 milljarðar til þess að mæta ólíkum þáttum í kerfinu og er það hluti af menntastefnu til 2030 að vinna þessum aðgerðum brautargengi. Í fjármálaáætlun gerum við ráð fyrir því að við höfum 1 milljarð til þessa verkefnis en við teljum ekki að við getum uppfyllt skyldur okkar, lögbundnar skyldur framhaldsskólakerfisins, á næstu árum nema grípa þá annaðhvort til erfiðra aðgerða eins og þeirra sem hv. þingmaður vitnaði til, auk fleiri í kringum landið, eða þá að skapa til þess fjárhagslegt svigrúm. En það er ánægjulegt að sú mikla umræða sem skapast hefur um þessa fyrstu sviðsmynd hefur kallað fram líka þau sjónarmið að við þurfum að fjárfesta í auknum mæli í menntakerfinu og það samtal er í gangi. Það mun að sjálfsögðu hafa áhrif á þessa sviðsmynd líkt og aðrar, en ég segi þó og bæti við að ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þó að auknar fjárveitingar fáist í framhaldsskólakerfið þá förum við í ákveðna naflaskoðun í kerfinu, förum og greinum það hvað þurfi að breytast og með hvaða hætti til næstu ára, 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það blikka milli eyrnanna mér þrjú þriggja stafa orð: así, það er asi og svo ási. Ergo: Ég bið um að það verði enginn asi, ekkert hlaupið, við skulum ganga hægt að breytingum í þessa veru. Ég bið um að í þessu tiltekna tilfelli verði ekki hrapað að neinum niðurstöðum. Það er talað um stóraukna gjaldaliði vegna stóraukins fjölda erlendra nema og erlendra þegna sem kjósa að búa hér, gerast íslenskir. Við skulum ekki gleyma þeim stórauknu tekjum sem við erum að fá hér í meira mæli en nokkru sinni í Íslandssögunni og þegar menntun og menning er annars vegar þá látum við ekki krónur og aura ráða för. 

Virðulegi forseti. Það er enginn asi á þeim sem hér stendur nema þá gagnvart því verkefni sem við höfum þegar kemur að þeim nemendum sem við þurfum að taka betur utan um í framhaldsskólakerfinu vegna þess að það er að gerast gríðarlega hratt, miklu hraðar heldur en oft áður. Sá fjöldi nemenda sem er að koma af erlendum uppruna inn í menntakerfið - við verðum að grípa hann betur. Það fjölgar í þeim hópi sem ekki er í framhaldsskóla og ekki er á vinnumarkaði, kallast NEET-hópurinn, og til þess að framhaldsskólinn geti tekið betur utan um þann hóp þá þarf að efla hann til þess, að hann hafi afl og kraft til þess. Það sama á við um nemendur í starfsnámi þar sem hundruð hafa ekki komist inn á undanförnum árum og við erum með aðgerðir núna til að byggja við alla verkmenntaskóla. En við þurfum líka að hafa svigrúm til að taka nemendur inn vegna þess að það eru dýrari nemendur í kerfinu, það er dýrara hvert námsígildi þar og við verðum að hafa svigrúm til að mæta því. Það eru hinar 

Forseti. Það er óhætt að segja að hugmyndir um sameiningu framhaldsskóla á Akureyri hafi fallið í grýttan jarðveg enda er þörfin óljós. Við MA stunda 600 nemendur nám, við VMA 1.200. Þetta eru vel rekstrarhæfar einingar ef ekki væri fyrir ómögulegar reglur að ofan. Halli á MA eykst t.d. vegna þess að það er svo mikil ásókn í hann, ríkið bara borgar ekki fyrir nemendurna. Rekstur beggja skóla þyngist vegna húsnæðiskostnaðar, leigu sem þessir ríkisreknu skólar greiða ríkinu. Þetta er bara absúrd, forseti. Þegar skýrsla um meinta eflingu framhaldsskólanna er lesin, sem ráðherra byggir ákvarðanir sínar á, þá blasir við að vandinn liggur ekki hjá skólunum sjálfum heldur ráðuneytunum sem eru bara illa haldin af einhverri excel-blindu. Ég geri ráð fyrir að ráðherrann viti betur en að ætla bara að halda fyrir nefið, sameina með valdi og reka skólann eins og eitthvert svínabú. Við sjáum orðið flest í gegnum leikrit ráðherra. Við sjáum að það hafi sennilega aldrei staðið til að sameina þessa skóla heldur sé þetta einfaldlega útspil. Það er verið að þyrla upp moldviðri vegna þess að ráðherrann er ósáttur við sinn hlut í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Hann vill fá meiri pening í fjárlögum. Þess vegna vil ég spyrja ráðherrann: Nú hann búinn að sprengja upp skólasamfélagið á Akureyri bara til að kreista út fjármuni frá þeim sem meiru ráða við stjórnarborðið - er hann í alvöru að nota framhaldsskólanemendur sem peð í valdatafli innan ríkisstjórnarinnar?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja að það er algerlega ljóst að við þurfum að auka slagkraftinn í framhaldsskólakerfinu. Við höfum unnið áætlanir um það hvernig við getum mætt því. Við höfum verðmetið þær til næstu ára, hvernig við mætum til að mynda stóraukinni ásókn í starfsnám, hvernig við mætum nemendum sem eru með annað móðurmál en íslensku, hvernig við mætum stórauknum fjölbreytileika sem er inni í framhaldsskólunum. Það er einfaldlega þannig. Hið skýra svar við þessu er að það eru tvær leiðir til að mæta þessu. Annars vegar er það sú leið að við getum skapað slagkraftinn utan frá eða sú leið að við förum inn í framhaldsskólakerfið og gerum skipulagsbreytingar þar til að skapa svigrúm fyrir þær. Það er sú leið sem við erum að vinna að, að skapa svigrúm fyrir það inni í framhaldsskólakerfinu, vegna þess að við verðum að skapa pláss fyrir þessi verkefni. Það er ekki til þess gert að sprengja upp einhverja umræðu eða eitthvað slíkt, það er til þess að mæta hinum lögbundnu kröfum sem okkur ber sem samfélagi að takast á við. Menntastefnan rammar inn að við ætlum að ná miklu betri árangri heldur en við höfum gert á undanförnum árum. Það er hins vegar ánægjuefni að það er aukinn stuðningur við aukið fjármagn inn í framhaldsskólakerfið vegna þess að það mun sannarlega slaka á þeirri vinnu sem við erum með í gangi og gera það að verkum að við getum endurskoðað hana. En það er ekki í hendi og við munum þurfa að svara því hvernig við ætlum að tryggja fjármagn til fjölgunar starfsnámsnema, til þeirra hópa sem ég nefndi hérna áðan og námsgagna og fleira. Þannig að samtalið næstu vikur verður að leiða í ljós hvernig við getum unnið úr framhaldinu vegna þess að við ætlum ekki að gefa eftir þau markmið 

Forseti. Hér talar ráðherra eins og það sé unnið á grunni einhverra gríðarlegra greininga og áætlana. Það er bara alls ekki raunin. Við afgreiddum hér fjármálaáætlun í vor þar sem var ekki minnst orði á að það ætti að fara að sameina þessa framhaldsskóla til að ná fram einhverjum markmiðum sem ráðherra nefnir hér nú. Og hafi ráðherra lesið þessa skýrslu sem notuð er til að sprengja upp samfélagið á Akureyri ætti honum að vera ljóst að hún er öll byggð á sandi. Allt þetta tal um þróun starfsnema og líffræðilega þróun og hvað það er - þetta eru tölur sem eru úr lausu lofti gripnar og samræmast ekki því sem er að gerast í þeim skólum sem um er að ræða. Ráðherra talar eins og það liggi fyrir greiningar og áætlanir en þetta er bara út í loftið. Undir liggur síðan hótun frá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur um að ef ekki verði látinn meiri peningur í þetta þá þurfi bara að skera kerfið upp, rústa kerfinu. Ef ríkisstjórn getur ekki fjármagnað menntakerfi,  
            

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka aftur það sem ég sagði hér áðan, bæði við hv. þingmann en líka við fyrri fyrirspyrjanda, að það hefur aldrei legið fyrir að sameining sé lögð til sameiningarinnar vegna. Það er hins vegar þannig að við þurfum að skapa svigrúm fyrir þau verkefni sem ég nefndi hér áðan og hef gert það, þau lágu til grundvallar við vinnslu fjármálaáætlunar, liggja til grundvallar þeirri ákvörðun sem lögð er fram hér vegna þess að við þurfum að mæta þessum verkefnum sem fram undan eru. Það er mögulegt að gera það með auknu fjármagni. Það er líka mögulegt að gera það með vinnu innan frá í kerfinu. Það er það sem við lögðum upp með, m.a. vegna þess að það er ekki það fjármagn til ráðstöfunar á næstu árum sem við höfðum gert ráð fyrir að þyrfti til þessa verkefnis. Þess vegna erum við í þessu verkefni. Það er markmið okkar allra að menntakerfið geti sinnt þeim verkefnum sem það þarf að takast á við og þeim áskorunum og þeim breytingum sem eru að verða 

Herra forseti. Ég nefndi það í ræðu í gær að það hafa fimm látist í umferðarslysum það sem af er ári. Oft verið hærri tala en við erum markvisst að reyna að fækka slysum í umferðinni, erum með áætlanir og sáttmála sem ná mörg ár fram í tímann. Samkvæmt tölum frá SÁÁ stefnir í að um 80 manns látist úr fíknisjúkdómum á þessu ári og athugið, kæru þingmenn og aðrir sem heyrið, þetta er bara fólk undir fimmtugu sem hefur leitað sér aðstoðar hjá SÁÁ. Þarna vantar inn fólk sem hefur ekki farið til SÁÁ og er yfir fimmtugu. 80 einstaklingar eru því vanáætlun. Ef þessar tölur sæjust í umferðinni væri búið að lýsa yfir neyðarástandi. Við myndum aldrei sætta okkur við þetta og við myndum leggja milljarða í ný göng, breikkun vega, brýr og gatnamót. En það birtast ekki fréttir í fjölmiðlum af þeim sem látast úr fíknisjúkdómum. Dauðsföllin verða engu að síður. Þetta eru feður, mæður, bræður og systur. Börn missa foreldra sína. Viðbragð okkar er ekki í neinu samræmi við alvarleika málsins. Ríkisstjórnin boðaði í apríl aukið fjármagn til SÁÁ vegna ópíóíðafaraldursins. Samkvæmt mínum upplýsingum hefur ekkert samtal átt sér stað um þetta. Peningarnir hafa ekki borist og valið stóð á milli þess að skerða þjónustu vegna ópíóíðafíknar eða loka meðferðarstöðinni í sex vikur. Þetta er ótrúlega sorglegt, ekki síst þegar við höfum í huga að í fyrra dóu 12 einstaklingar á meðan þeir biðu eftir þjónustu. Samfella á milli Vogs og Víkur er lífsnauðsynleg í sumum tilfellum og það gengur ekki upp að loka Vík í sex vikur á ári. Hæstv. heilbrigðisráðherra varpaði ábyrgðinni á þessu yfir á SÁÁ hér á þinginu fyrr í vikunni. Hann sagði að þetta væri sjálfstæð ákvörðun samtakanna, að ráðuneytið hefði ekki verið með í ráðum og vel væri hægt að halda þessu opnu ef vilji væri til. Ég endurtek: Ef vilji væri til. Telur sem sagt hæstv. ráðherra að það hafi skort vilja til að halda meðferðarstöðin opinni? Og hvers vegna hefur skort á samtal á milli stjórnvalda og SÁÁ um peningana sem lofað var og hvenær eiga þeir að berast svo að hægt sé að þjónusta veikt fólk með þessa banvænu fíkn betur?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir þessa fyrirspurn. Hann snertir á fjölmörgum þáttum þegar kemur að því að sinna þessum hópi sjúklinga og meðferðum og jafnframt því hver fórnarkostnaðurinn er af því að gera ekki meira, og samhenginu við umferðarslys. Þar ætla ég kannski að byrja. Hv. þingmaður kemur inn á það að í vor, má segja, var umræða hér á þingi og samfélagið og við hér - við í ríkisstjórn tókum ákvörðun um að skera upp herör gagnvart þessum skaðvaldi sem felst í ópíóíðum og ópíóíðanotkun og vísbendingum um að það sé faraldur í gangi. Sannarlega fórum við af stað með áætlun í þeim efnum og ég get alveg sagt hér að við rákum okkur á það við að fara í gegnum þetta að tölur og gögn þurfa að liggja fyrir og við þurfum reglubundið að safna tölum og gögnum þegar við erum að setja fram í umræðunni hvað raunverulega er í gangi. Auðvitað heldur landlæknir utan um tölur en við erum líka að fara af stað með, sem hluta af þessari aðgerðaáætlun, bæði fjármagn sem er búið að samþykkja í ríkisstjórn og að taka höndum saman við meðferðaraðila og SÁÁ. Sjúkrahúsið á Vogi er partur af því. Það samtal á að fara fram í gegnum Sjúkratryggingar og stendur til í tengslum við aðra samninga. Það er fjölmargt sem er inni í þessari aðgerðaáætlun 

Herra forseti. Það er í sjálfu sér ágætt að menn vilji viða að sér gögnum og safna saman tölum. En velkist einhver í vafa um að það geisar ópíóíðafaraldur þarna úti? Það þarf ekki annað en að lesa dánartilkynningar dagblaðanna. Það þarf ekki annað en að hlusta á þá sem eru að meðferða fólk. Það eru nefnilega til tölur yfir þá sem hafa leitað sér aðstoðar en eru látnir úr sjúkdómnum. Það getur bæði verið ofskömmtun en það getur líka verið sjálfsvíg eða önnur tilvik. Stóra spurningin er auðvitað þessi: Treystir hæstv. heilbrigðisráðherra sér til þess að lýsa því hér yfir að það gerist aldrei aftur að lífsnauðsynleg þjónusta fyrir mjög veikt fólk, jaðarsett fólk þurfi að loka yfir sumartímann? Getur ekki hæstv. ráðherra tekið undir með mér um það að svona meðferðarstöðvar eiga ekki að loka á sumrin, einfaldlega vegna þess að þessi sjúkdómur fer aldrei í sumarfrí?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta málefni hér á dagskrá. Ég vil staðfesta það fyrst að það er mikilvægt að við ræðum þessi mál jöfnum höndum því að þetta er raunverulega ekki einfalt mál. Þetta er flókinn sjúkdómur og fólk er á misjöfnum stað samfélagslega. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem við þurfum að takast á um samþætt. Jú, við eigum alveg að geta haldið meðferðarstöðinni Vík opinni vegna þess að staðreyndin er sú að þetta myndi kosta innan við 1% af ríkisframlagi. Það á ekki að standa í neinum. Ég er ekki að standa hér og varpa ábyrgðinni á einn eða neinn. Ég er bara að segja að ég er alltaf tilbúinn til samtals og hef spurt af hverju og hvað þurfi til að halda þessu gangandi. Ég ætla bara að ítreka það hér líka að ég er fyrir þó nokkru búinn að fela Sjúkratryggingum Íslands að kaupa meiri þjónustu sem snýr að meðferð í við ópíóíðafíkninni.

Virðulegi forseti. Mig langar að hefja þessa sérstöku umræðu í dag á að vitna til orða konu sem mætti á fund Samfylkingarinnar um heilbrigðismál í vetur, því að mér fannst hún kjarna stöðuna svo vel, með leyfi forseta: Ég tala bæði sem læknir og ekki síður sem notandi og aðstandandi. Þið vitið öll hvernig talað er um Landspítalann. En að mínu mati liggur mesti vandinn ekki þar heldur í brotakenndri þjónustu við aldraða. Brotakennd þjónusta við eldra fólk er einn helsti vandi heilbrigðiskerfisins í heild. Það sem er vanrækt í öldrunarþjónustu leiðir til ótímabærra innlagna á bráðamóttöku og sjúkrahús og síðan er fólk geymt á göngunum vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Samkvæmt framkvæmdaáætlun á að byggja 394 hjúkrunarrými á næstu fimm árum þrátt fyrir að nú séu ríflega 400 manns á biðlista. Á höfuðborgarsvæðinu eru um 263 á biðlista eftir að komast inn á hjúkrunarheimili. Ef öll rýmin sem á að byggja verða komin í notkun á svæðinu árið 2028 má ætla að það vanti um 200 hjúkrunarrými ef við lítum til lýðfræðilegrar þróunar næstu árin. En látum það liggja á milli hluta. Stóra spurningin snýr að rekstri þessara rýma sem þó á að byggja. Samkvæmt svari hæstv. heilbrigðisráðherra um hjúkrunarrými er rekstrarkostnaður 394 nýrra rýma 6,8 milljarðar kr. á ári. Í fjármálaáætlun til 2028 virðist ekki gert ráð fyrir rekstrarkostnaði hinna nýju rýma. Hvergi gat ég fundið 6,8 milljarða kr. í viðbót. Hvernig stendur á þessu? Og talandi um rekstrarkostnað, virðulegi forseti, sem okkur verður mjög tíðrætt um hér í þessum sal og þá sérstaklega hvernig má reka ríkið betur, þá kemur fram í svari hæstv. heilbrigðisráðherra við fyrirspurn um hjúkrunarrými að verulegur munur er á kostnaði við mismunandi umönnunarúrræði. Kostnaður á einstakling á ári fyrir legu á sjúkrahúsi er hátt í 70 millj. kr. Sambærileg tala er nærri 17 millj. kr. fyrir hjúkrunarrými en 3 millj. kr. fyrir heimaþjónustu. Rannsóknir sýna að stærsti hluti kostnaðar við heilbrigðisþjónustu er vegna þeirra 10–15% eldra fólks sem veikast er á hverjum tíma, hóps sem glímir við fjölveikindi, færnitap eða félagslega erfiðleika. Þetta er viðkvæmasti hópurinn sem þarf að setja í forgang, bæði til að koma í veg fyrir frekari vanlíðan og heilsubrest viðkomandi einstaklinga en líka til að tryggja óþarfakostnað í heilbrigðiskerfinu. Til þess verður að grípa fyrr inn í og veita öfluga og vel fjármagnaða heimaþjónustu samhliða því sem við vinnum á uppbyggingarskuldinni við þau sem þurfa nú þegar á hjúkrunarrými að halda. Því vekur það furðu, virðulegi forseti, að fjármagn til uppbyggingar heimahjúkrunar hafi staðið óhreyft undanfarin 14 ár sem hlutfall af landsframleiðslu þrátt fyrir öldrun þjóðar og þrátt fyrir að þessi liður eigi að vera grunnstoð í umönnun eldra fólks og draga úr þörf á hjúkrunarrýmum. Hvers vegna hefur fjármagnið sem ekki hefur leitað út vegna uppbyggingar rýma ekki verið fundinn farvegur í heimahjúkrun? Og hvernig stendur á því, virðulegi forseti, að ekki er gert ráð fyrir aukningu í fjárframlögum til heimahjúkrunar samkvæmt fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar? Ef við drögum þessa þætti saman og ég beini því áfram til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við vöntun á hjúkrunarrýmum? Þá í fyrsta lagi í ljósi þess að hjúkrunarrými eru fyrir fólk sem heimaþjónustan getur að mjög takmörkuðu leyti sinnt, a.m.k. þeim sem eru á biðlista nú þegar. Í öðru lagi er viðbótarfjármagn í slíka þjónustu hvort sem er ekki til staðar í áætlunum stjórnvalda, og í þriðja lagi liggur fyrir að legurými á nýja Landspítalanum býður ekki upp á aukið svigrúm fyrir aldraða sem eru á biðlista. Í þessu samhengi langar mig til hérna í lokin að varpa þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hver staðan er varðandi vinnu við opnun hjúkrunarrýma fyrir einstaklinga sem glíma við fíknivanda eða fjölþættan vanda sem hæstv. ráðherra boðaði að opnuð yrðu árið 2021. Við vitum flest hér inni sem höfum talað við aðstandendur þessara einstaklinga og líka þá sem reka umrædd hjúkrunarheimili að það þarf að finna sérstök úrræði fyrir þennan hóp og það er orðið löngu tímabært.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni og formanni Samfylkingarinnar, Kristrúnu Frostadóttur, fyrir þessa umræðu og fyrir að setja þetta stóra mál á dagskrá. Þetta er sannarlega mikil áskorun þjóðar að þjónusta okkar elstu og bestu. Öldrun þjóðar er áskorun alls staðar í heiminum og auðvitað jákvæð á margan hátt en hún krefst þess af okkur að mæta henni með ýmiss konar úrræðum og búsetuúrræðum og aðhlynningu. Það er mikilvægt að horfa á þetta í samhengi velferðar. Þess vegna er það sem þetta stóra mál, mikilvæga mál - og ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta á þessum breiða grunni í fjölmörgum áherslum og vona um leið að hv. þingmaður fyrirgefi mér það að komast ekki yfir það allt saman og allar þær áherslur - vegna þess að þetta er svona mál sem kallar á fjölmörg úrræði. Verkefnið Gott að eldast fær þetta vægi í stjórnarsáttmála vegna þess að ríkisstjórn horfir svona á málið. Það kallar á aukna heimahjúkrun, aukna endurhæfingu, aukna dagþjálfun, mjög markvissa stefnumótun, aðgerðaáætlun, framkvæmdaáætlun en líka aukinn sveigjanleika í að byggja upp hjúkrunarrými, sem hv. þingmaður kemur hér mjög vel inn á. Það er það sem við höfum gert og ég hef gert í samvinnu við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Við erum að vinna núna að útfærslu til að komast út úr þessu formi, að vera einvörðungu með þessa skiptingu um lögbundnar skyldur sveitarfélaga og ríkis til að byggja í ákveðnum hlutföllum. Þetta er þungt ferli og það hafa orðið tafir nánast úti um allt land á meðan við erum með fjölmörg önnur úrræði sem má horfa til. Ef við gerum ekkert þá getum við kannski horft á einhvern fasta miðað við ákveðna öldrun um að það þurfi að byggja svo og svo mörg rými. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá er það dýrt og það er dýrara úrræði heldur en að vinna að virkni með fólki og styðja við það heima. Þar erum við hv. þingmaður svo sannarlega sammála. Við höfum þar af leiðandi þegar farið af stað og auglýst eftir húsnæði sem hefur skilað tveimur spennandi verkefnum sem geta skilað þessum 200 rýmum sem, eins og hv. þingmaður dregur hér fram, við getum horft fram á á næstu fimm árum að gæti verið vöntun á ef við gerum ekki neitt og ef við leggjum ekki aukna áherslu á endurhæfingu, sem við höfum verið að gera. Við höfum verið að opna viðbótarrými á Eir sem tekur við af Landspítala, við höfum opnað endurhæfingarrými með Sóltúni. Það eru fjölmargir aðilar þarna sem kunna þetta og geta þetta og hafa áratugareynslu, jafnvel alda-, af því að vinna þessa hluti og við eigum að treysta þeim líka með okkur í þessa vegferð. Við höfum aukið samvinnu á milli þessara aðila og beint við Landspítalann vegna þess að þar erum við auðvitað alltaf að horfa á þetta flæði sem þarf og samspil við sjúkrahúsin. Þegar við þurfum á aðhlynningu að halda, aðgerð eða inngripum, förum inn á sjúkrahús, förum í aðgerð og þurfum síðan að fara heim en þurfum að vinna upp styrk, þá er tilhneiging til þess að horfa til þess að viðkomandi aðili sé með færni- og heilsumat og þó að hann sé ekki með það þá er ekki víst að hann sé alveg tilbúinn til að fara einn heim, einn og óstuddur. Það er allur gangur þar á. En þetta flæði þurfum við að tryggja þannig að þetta er ekki alveg svona einfalt að það bíði bara hjúkrunarheimili sem taki svo við. Það er auðvitað mikill akkur, bæði ávinningur fyrir einstaklinginn og svo fyrir samfélagið allt, að horfa á þetta í þessu breiða samhengi. Það eru því fjölmörg verkefni sem hafa verið kortlögð. Því miður verð ég líka að koma inn á það að það hefur ekki allt gengið sem skyldi. Af því að hv. þingmaður kemur sérstaklega inn á Reykjavík þá undirrituðu þáverandi heilbrigðisráðherra og borgarstjóri Reykjavíkur samning árið 2021 um byggingu 144 rýma hjúkrunarheimilis við Mosaveg. Það hefur tafist, því miður, allt of mikið, en var mjög mikilvægt verkefni inn í áætlun á þeim tíma og hefði svo sannarlega verið þörf á því. Við erum eiginlega á núllpunkti í því verkefni. En fjölmargt annað hefur gengið betur. Ég ætla kannski að reyna að tæpa síðar á einhverju af þeim fjölmörgu áhersluatriðunum sem hv. þingmaður kom hér inn á og hlakka til að hlusta á umræðuna, hæstv. forseti.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér hjúkrunarheimili og ég spyr mig að því: Er eðlilegt að dæma einhvern í hálfgert fangelsi inni á hjúkrunarheimili? Svarið er auðvitað nei. Samt er verið að dæma einstakling, rúmlega fertugan, inn á hjúkrunarrými þar sem meðalaldurinn er 85 ára, tvöfalt hærri. Þetta er auðvitað gróft ofbeldi gagnvart einstaklingi. En þetta er ekki bara einstaklingur. Árið 2022 voru rétt um 150 ungir fatlaðir einstaklingar vistaðir á hjúkrunarheimilum. Hringir það engum viðvörunarbjöllum? Er einhver hér inni um fertugt sem myndi vilja láta nauðungarvista sig eða jafnvel flytja hreppaflutningum á hjúkrunarheimili? Menn gleyma oft afleiðingunum af því. Hvaða afleiðingar hefur það að taka fertugan fatlaðan einstakling og setja á hjúkrunarheimili? Ef hann á íbúð þá missir hann íbúðina. Ef hann er á örorkubótum þá missir hann örorkubæturnar. Hann fer á dagpeninga. Hann er sviptur fjárræði. Hann er ekki bara sviptur sjálfræðinu heldur fjárræðinu líka. Þetta er til háborinnar skammar. Við erum með 150 einstaklinga þarna inni á sama tíma og við erum með yfir 100 eldri borgara á sjúkrahúsi. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að við sjáum til þess að þessir fötluðu einstaklingar fái þá þjónustu sem þeir eiga skilið og séu ekki á hjúkrunarheimilum. Með því að losa þá út af hjúkrunarheimilum - eins og kom hérna fram áðan kostar lega á sjúkrahúsi 70 milljónir á einstakling á ári, þá dytti það út. 150 einstaklingar; það er verið að borga 10 milljarða. Þetta er ekki eðlilegt..

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mjög mikilvæg og á alltaf rétt á sér. Mér finnst við undanfarin tíu ár alltaf vera að tala um sömu hlutina. Við þurfum að fara nýjar leiðir í því hvernig eldri borgarar geta varið ævikvöldi sínu. Við þurfum auðvitað að láta fjármögnun úrræða taka mið af þeirri þjónustuþörf sem er fyrir hendi og við þurfum að skapa nýjar og fjölbreyttari leiðir til að taka á móti þessu fólki. Það eru áratugir síðan Norðurlöndin hættu að eyða öllum þessum peningum í steinsteypu og menn fóru að finna ný úrræði. Hér hefur verið minnst á heimahjúkrun, nýsköpun í henni er gríðarlega mikil. Ég held að við flest sem hér erum inni höfum margoft sagt það úr þessum stól að við þurfum að fara þessar leiðir en við erum einhvern veginn alltaf svo föst í því að gera áætlanir um að byggja hús úr steinsteypu. Þá kemur á móti, eðlilega, að minna er lagt í heimahjúkrun, sem er náttúrlega lykillinn að þessu og auðvitað forvarnir gagnvart eldra fólki. Við sjáum þau verkefni sem hér hefur verið farið í, eins og Janusarverkefnið sem hefur gjörbreytt lífi fjölda fólks, fjölda eldri borgara, gjörbreytt þeirra lífsstíl og lífsleikni og þátttöku í lífinu með því að mæta á æfingar og fylgjast með hvernig fólkinu líður. Það sem stendur upp úr í því er að ríkið hagnast á þeim kostnaði sem sveitarfélögin leggja í þau verkefni. Ég held að við ættum að sameinast um það, við í þessum sal, með ráðherranum, að standa vörð um endurhæfingu og standa vörð um verkefni sem eins og Janusarverkefnið hafa gjörbreytt lífi margra eldri borgara, gjörbreytt því, lengt ævikvöldið en kannski fyrst og fremst gert það bærilegra, gert það betra.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu sem hefur marga mismunandi anga. Mig langar fyrst að tala um að það er mjög mikilvægt að spá í hjúkrunarrými fyrir einstaklinga með fíknivanda og fjölþættan vanda en heilbrigðisráðherra hefur áður boðað að opnað yrði úrræði fyrir þessa einstaklinga. Mig langar bara að ræða hversu mikilvægt það er að við tökum vel utan um þessa einstaklinga og veitum þeim þá þjónustu sem þau eiga skilið. En ekki bara það, heldur vil ég líka leggja áherslu á að ef það á að opna sérhæft hjúkrunarrými og annað fyrir þennan viðkvæma hóp, þ.e. fólk sem er með fíknivanda og fleira, þá fáum við þessa einstaklinga með okkur í lið varðandi hvernig þetta á að vera útfært og hvernig þetta á allt að vera. Það er svo oft sem eitthvað er búið til og síðan kemur í ljós að það er eins og nauðungarvistun eða annað. Við viljum alls ekki að fólk, eldra fólk sem er með fíknivanda eða fötlun eða geðvanda, upplifi sig nauðungarvistað í hjúkrunarrými á Íslandi, fyrir utan það að mér finnst að það ætti að vera nauðungarlaust Ísland, en það er önnur og stærri umræða. En mér finnst bara mjög mikilvægt, út af því að við erum að tala um þetta nýja hjúkrunarrými, að við fáum notendur, sem er fólkið sem mun vera þarna, til að hjálpa við að þróa ný úrræði og nýjar stofnanir sem eru innan ríkisins. Ég vil líka minnast á það hérna að það er skortur á nýjum hjúkrunarrýmum og það er ekki alltaf sem heimahjúkrun hentar. En við þurfum að passa upp á það og ég tek undir með Guðmundi Inga um að það sé ekki nauðung í gangi í hjúkrunarrýmum á Íslandi.

Forseti minnir á að ávarpa ber þingmenn með fullu nafni eða kjördæmisnúmeri, eins og sagt er.

Virðulegi forseti. Það rifjaðist upp fyrir mér saga sem kona sagði mér nýlega af stöðu mömmu sinnar sem kemst ekki inn á hjúkrunarheimili þrátt fyrir að þurfa þess nauðsynlega. Í staðinn er hún lögð inn á Landspítala og er send heim um leið og færi gefst. Þetta gerist aftur og aftur. Auðvitað framkallar þetta kvíða og vanlíðan hjá móðurinni á sama tíma og dóttirin er úrvinda af þreytu, sjálf í fullri vinnu og með börn. Það er dóttirin sem veitir mömmu sinni þá aðstoð sem heilbrigðiskerfið gerir ekki. Það ótrúlega við þessa vondu stöðu er að þetta kostar ríkið meira en dvöl á hjúkrunarheimili. Það er allt rangt við þessa stöðu. Saga þessara mæðgna er spegill á stöðu heilbrigðiskerfisins. Vandinn í hjúkrunarmálum aldraðra er orðinn að bráðavanda alls heilbrigðiskerfisins. Inni á sjúkrastofnunum liggja í dag 800 aldraðir sem þurfa á heimahjúkrun að halda eða þjónustu á hjúkrunarheimili. Nýjum Landspítala er ekki ætlað að verða dýrasta hjúkrunarheimili landsins. Veruleiki fólksins í landinu er að það greiðir háa skatta en fær ekki þjónustu í samræmi við það. Við erum í efstu sætum varðandi skattbyrði en stöndumst ekki samanburð um fjárfestingu stjórnvalda í heilbrigðisþjónustu. Viðreisn vill standast norrænan samanburð um sterkt opinbert heilbrigðiskerfi. Hér eigum við að horfa á tækifærin en ekki bara tala um erfiða stöðu. Það þarf að marka stefnu til lengri tíma litið, lengur en bara næstu þrjú, fjögur ár. Tillaga Viðreisnar um uppbyggingu hjúkrunarrýma er að gera samninga við þjónustuaðila og fjármagna þannig uppbyggingu hjúkrunarheimilanna og ríkið kaupi þá með lengri samningum þjónustu fyrir eldri borgarana. Þetta myndi tryggja fleiri hjúkrunarrými og betri þjónustu og minnka álag á Landspítala. Okkar elsta kynslóð á betra skilið. Við verðum að standa að þessu verkefni af metnaði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir umræðuna hér í dag og hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórssyni fyrir andsvörin. Þessi mikilvæga umræða dregur fram m.a. þau góðu verk sem hafin voru í tíð þáverandi heilbrigðisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, og hefur verið haldið áfram, m.a. í verkefninu Gott að eldast, eins og hæstv. ráðherra benti hér á og hann fer fyrir ásamt Guðmundi Inga Guðbrandssyni félagsmálaráðherra. Það var virkilega ánægjulegt þegar þessi aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk næstu fjögur árin var svo samþykkt hér á Alþingi í vor og fjármagn til að hrinda henni í framkvæmd fylgdi. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni því að það er löngu orðið ljóst að stjórnvöld þurfa að hugsa málefni eldra fólks upp á nýtt og það er ánægjulegt að sjá að það ríkir um það skilningur hér í þingsal. Aldurssamsetning þjóðarinnar breytist hratt. Eldra fólk lifir lengur en áður og er virkara og hraustara en nokkru sinni fyrr. Þetta þekkjum við og sú staðreynd er auðvitað ekkert nema frábær. En þjónusta við aldrað fólk hefur ekki náð að halda í við þennan hraða, eins og við þekkjum, þrátt fyrir að margt hafi þegar verið gert gott. Svandís Svavarsdóttir lagði mikla áherslu á þetta í tíð sinni sem heilbrigðisráðherra enda í takt við stefnu okkar Vinstri grænna, þ.e. mikilvægi þess að samþætta þjónustu sveitarfélaga og heilbrigðiskerfis við eldra fólk svo það geti búið heima eins lengi og kostur er og draga þannig úr þörfinni fyrir fjölgun hjúkrunarrýma. Það er jú dýrasta úrræðið. Það er því virkilega ánægjulegt að sjá að núverandi ráðherra ætlar að halda áfram á þessari braut, en það breytir þó ekki þeirri staðreynd að við þurfum að byggja fleiri hjúkrunarrými enda gera áætlanir ráð fyrir því, eins og hæstv. ráðherra fór hér yfir. En það eru ýmsir tálmar sem hafa orðið til þess að það hefur ekki gengið jafn hratt og við hefðum viljað. Þetta er stórt viðfangsefni og það skiptir samfélagið gríðarlega miklu máli að það takist vel til með þetta verkefni sem varðar leiðina og ég hef fulla trú á því að við náum í því árangri okkur öllum til heilla.

Frú forseti. Skortur á hjúkrunarrýmum er stórkostlegt vandamál og í raun furðulegt, óskiljanlegt miðað við hvað þessari ríkisstjórn hefur tekist að eyða óhemjumiklum peningum, slegið öll met í þeim efnum, að ekki skuli hafa verið forgangsraðað meira í uppbyggingu hjúkrunarrýma. Vandinn verður ekki leystur öðruvísi en með því að líta á heildarmyndina því að vandi á einum stað í heilbrigðiskerfinu hefur í raun áhrif á öll önnur svið. Þetta er allt tengt og þegar eitt fer úr skorðum þá fer annað úr skorðum fyrir vikið. Og nú er allt í steik í kerfinu, það verður bara að segjast eins og er, og þá virkar ekkert svið heilbrigðiskerfisins. Dæmi um það er að fjöldi ungs fólks er vistaður á hjúkrunarheimili vegna fötlunar eða annarra vandamála, sem sýnir það að kerfið er ekki að virka, hvert svið er ekki að ná að gegna sínu hlutverki. En aukin áhersla á heimahjúkrun leysir ekki vanda hjúkrunarheimilanna. Það er nánast engin skörun þar á milli. Fólk sem getur nýtt sér heimahjúkrun á ekki heima á hjúkrunarheimilum eins og þau hafa verið skilgreind og hafa starfað. Það er því fínt að auka heimahjúkrun fyrir þá sem vilja hana, fyrir þá sem geta með góðu móti nýtt sér slíka þjónustu, en heimahjúkrun getur ekki komið í stað hjúkrunarrýma. Það þarf því að huga að öllum þáttum, mismunandi lausnum í heilbrigðiskerfinu á sama tíma.

Frú forseti. Undanfarna mánuði höfum við í Samfylkingunni ferðast um landið og rætt við fólk um heilbrigðismál. Við höfum átt samtöl við sérfræðinga, stjórnendur heilbrigðisstofnana, almennt heilbrigðisstarfsfólk og notendur þjónustunnar, aðstandendur og bara íbúa á landinu öllu. Það sem stendur svolítið upp úr eftir þessar ferðir og þessa fundi er að fólk upplifir ákveðið öryggisleysi og ekki síst eldra fólk sem finnur og veit að þjónustu er ábótavant. Undanfarin ár hefur verið lögð mikil áhersla á að fólk geti verið sem lengst heima hjá sér, sem er vel og það er nálgun sem við í Samfylkingunni styðjum. En við getum ekki horft fram hjá því að á ákveðnum tímapunkti getur fólk bara ekki verið lengur heima hjá sér. Þá á fólk rétt á því að komast að á hjúkrunarheimili, fá hjúkrunarrými. Að láta aldraða bíða mánuðum saman eftir þessari nauðsynlegu þjónustu er óásættanlegt. Það verður að fjölga hjúkrunarrýmum, eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór hér yfir áðan, og áætlanirnar þurfa að byggjast á raunverulegri þörf, ekki einhverjum úreltum viðmiðum frá níunda áratugnum. Það sama gildir auðvitað um reksturinn. En aftur að áherslu stjórnvalda á að fólk dvelji sem lengst heima. Forsenda þess er auðvitað öflug heimahjúkrun og heimaþjónusta ásamt félagslegum stuðningi. Að senda þau skilaboð að veikt og hrumt fólk eigi að vera heima sem lengst en veita á sama tíma ekki nauðsynlega þjónustu heim - það gengur ekki upp. Að aldraðir og aðstandendur þeirra upplifi óöryggi og ótta vegna skorts á nauðsynlegri heimaþjónustu er óásættanlegt, óásættanlegt í einu ríkasta samfélagi heims. Ísland er á fleygiferð, segir hæstv. fjármálaráðherra, Ísland best í heimi, en aldraðir einstaklingar sem bíða veikir, hræddir, óöruggir, finna fyrir óöryggi um að fá nauðsynlega þjónustu, upplifa ekki þetta Ísland sem stundum er talað um.

Virðulegur forseti. Í mínum huga er verkefnið Gott að eldast lykill að framþróun þjónustu við aldraða, enda eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar, leitt af félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti í samvinnu við fjölmarga í samfélaginu. Þessu samvinnuverkefni er ætlað að stuðla að auknu heilbrigði og lífsgæðum, m.a. með því að efla fjölbreytta heimaþjónustu og styðja við virkni eldra fólks. Verkefninu miðar vel áfram. Eins og rakið hefur verið hér í umræðunni er málaflokkurinn á fljúgandi ferð, m.a. er samkvæmt framkvæmdaáætlun til ársins 2026 verið að byggja 559 hjúkrunarrými, þar af 404 ný rými. Áætlunin er endurskoðuð árlega. Auk þess hefur Framkvæmdasýsla ríkisins auglýst eftir húsnæði sem þegar er byggt og hægt væri að aðlaga að þörfum hjúkrunarrýma. Endurhæfingarrýmum hefur verið fjölgað og þjónustan þróuð, m.a. með sérstöku þróunarverkefni á Sólvangi. Sveigjanlegum dagdvalarrýmum hefur verið fjölgað og framlög til heimaþjónustu fara stöðugt vaxandi í samræmi við áherslur í málaflokknum þvert á það sem fram kom í forsendum í spurningum framsögumanns. Á fjárlögum ársins í ár er 300 millj. kr. varið til að efla heimahjúkrun um land allt. 500 milljónum var úthlutað til heilbrigðisstofnana í lok árs 2021 til að þróa notkun velferðartækni í heimaþjónustu. 500 milljónum hefur verið bætt inn í málaflokkinn til rekstrar sérhæfðrar heimahjúkrunar og á fjárlögum næsta árs er bætt inn 360 milljónum til að mæta öldrun þjóðarinnar með fjölbreyttum lausnum. Að lokum langar mig að leggja áherslu á áframhaldandi þróun þjónustu í samræmi við ólíkar aðstæður í ólíkum samfélögum um land allt, eins og gert er í verkefninu Gott að eldast. Ég vil sérstaklega draga fram að tímabært er að skoða sérstaklega stöðuna þar sem sveitarfélög reka hjúkrunarheimili í litlum byggðakjörnum, svo sem eins og á Vopnafirði, Þórshöfn og Grenivík.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda þessa þörfu umræðu. Sá hv. þingmaður sem hér var að ljúka máli sínu speglar auðvitað það sem jákvætt má teljast því að auðvitað er það sitt hvað, við skulum þakka fyrir það en ekki vanmeta. Samt held ég að við séum flest sammála um að það er grafalvarlegur vandi fram undan til lengri tíma litið og ég held að við þekkjum öll dæmin um það. Ég er búinn að vera með skjólstæðing í sirka fimm mánuði sem er alltaf alveg að fara að fá úrræði, sem er einangraður einhvers staðar uppi á Vífilsstöðum, félagslega einangraður og vansæll. Það er ekkert að frétta, það þarf einhverja deyja til þess að hann komist inn. Svona er þetta og við viljum ekki hafa þetta svona. Ég er nokkurn veginn viss um að hæstv. heilbrigðisráðherra er sammála okkur sem viljum átak í þessum efnum. Við í Flokki fólksins höfum nú margoft talað um að neysluvísitala þurfi ekki hér frekar en annars staðar að innibera húsnæðis- eða fasteignaþátt. Ég held að vandamál okkar, bæði í því sem við ræddum áðan með hæstv. mennta- og barnamálaráðherra og það sem er til öll umræðu hérna, snúist að stórum hluta um þörf á húsnæði. Og óttinn við frekari þenslu af því að byggja nýtt húsnæði eða taka nýtt húsnæði til notkunar er stór faktor í þessu. Ég legg það til að það verði stofnaður sérstakur hópur um þetta sem er einhvers konar efnahags-, fjármála- og húsnæðismálaráðgjafahópur um hvernig við getum tekið þennan þátt út úr breytunni sem allt setur á annan endann. Það að við getum ekki fjármagnað þarft skólahúsnæði hjá sívaxandi þjóð og það að viðblasandi öldrun Íslendinga 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa þörfu og góðu umræðu. Hlutfall eldri borgara mun hækka ört á næstu árum gangi mannfjöldaspár eftir. Til að mæta þessari áskorun er gert ráð fyrir því að byggja um 400 hjúkrunarrými á næstu fimm árum. Þeim áætlunum þarf svo að fylgja eftir með fjölbreyttum úrræðum til að mæta þörfum stækkandi hóps eldri borgara landsins. Þjónusta við eldri borgara hér á landi er víða framsækin og góð og til framtíðar þarf að huga að þeim valkostum sem tryggja einstaklingum með hjúkrunarþörf fjölbreytt úrræði. Efling heimaþjónustu, dagþjónustu og heimahjúkrunar mun gera fólki kleift að búa lengur á sínum heimilum og fá viðeigandi þjónustu þar. Ýmis tækifæri felast í aukinni samþættingu þjónustu við elstu aldurshópana. Heimaþjónusta er víða á vegum sveitarfélaga, heimahjúkrun á vegum heilbrigðisumdæma og hjúkrunarheimili ýmist á vegum heilbrigðisstofnana, sveitarfélaga eða hlutafélaga. Mikilvægt er að efla samvinnu allra þessara aðila í öldrunarþjónustu með það fyrir augum að gera hana skilvirkari, hagkvæmari og betri. Þjónustan, mannauðurinn og þekkingin er öll til staðar og með aukinni samþættingu getum við útvíkkað starfsemina og veitt persónubundna þjónustu. Unnið er að slíkri samþættingu, m.a. á Austurlandi þar sem til skoðunar er samvinna milli Heilbrigðisstofnunar Austurlands og Fjarðabyggðar um að koma stoðþjónustunni, þ.e. heimaþjónustu, dagþjónustu og heimahjúkrun, á eina hendi með einum stjórnanda og undir einum og sama fjárhagsrammanum. Ég bind miklar vonir við að það skref verði farsælt og dæmi um gott spor í verkefninu Gott að eldast. Þá hafa verið stigin stór skref í að efla fjarheilbrigðisþjónustu innan heilbrigðisstofnana í heimahjúkrun og með aðgengi að tæknilausnum í heimahúsum. Sú tækni gefur skjólstæðingum kost á að sleppa við að fara um langan veg til að sækja þjónustu, nú eða þá fagaðilanum sem ella þarf að ferðast stofnana á milli til að veita þjónustu sem er bæði tímafrek og kostnaðarsöm. Með fjarheilbrigðisþjónustu erum við að færa heilbrigðiskerfið nær skjólstæðingum.

Forseti. Ég kem hérna úr fjárlaganefnd. Fjárlaganefnd hefur fjallað um þessi málefni ansi oft, einnig þegar hæstv. heilbrigðisráðherra var formaður fjárlaganefndar, og það er alltaf sama sagan, alltaf sama sagan í öll þessi ár sem ég hef verið þar, á öllum þeim fundum sem þar hafa verið haldnir, alltaf sama sagan. Það er enn vandi. Við vitum hver hann er. Við vitum umfangið á honum af því að við vitum hver aldursþróun þjóðarinnar er og vitum kostnaðinn við þjónustuna eins og hún er og eins og hún verður. En samt er ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði í fjármálaáætlun. Hvað er það annað en að ljúga að þinginu um afkomuþróun ríkisins? Ef rekstrarkostnaðurinn, sem á að koma vegna þess að það er verið að byggja hjúkrunarheimili, er ekki inni í fjármálaáætluninni þá þýðir það að afkoma ríkisins er einfaldlega þeim mun betri af fyrirsjáanlegum kostnaði. Þessi málaflokkur er nákvæmlega jafn mikilvægur og grunnskólaþjónustan og leikskólaþjónustan sem við veitum á hinum enda lífsins, en einhverra hluta vegna, eftir öll þessi ár, eftir alla þessa fundi í fjárlaganefnd og víðar í þinginu, þá er ekkert verið að segja nema: Það er eitthvað í gangi. Það eru enn þá einhverjar nefndir að skoða hitt og þetta. En við vitum samt umfangið á vandanum. Það er fyrirsjáanlegt með áratugafyrirvara hversu margir eru að fara að verða gamlir, það er ekkert sem á að koma okkur á óvart í þessu. Við vitum hversu mikið pláss þarf. Það þarf bara ákvörðun ríkisins, ákvörðun stjórnvalda um nýtt fyrirkomulag eins og heimaþjónustu. Við vitum líka hvað það kostar en það er ekki sett á blað og þangað til það er sett á blað þá erum við bara í lausu lofti og allir sem þurfa á þjónustunni að halda eru líka í lausu lofti. Ég kalla eftir að ráðherra geri eitthvað í þessu. Hann kann á þetta sem fyrrverandi formaður fjárlaganefndar. Hann þarf líka að gera eitthvað í þessu sem ráðherra.

Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttir fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég hef áhyggjur af því að við séum of föst inni í hugmyndarömmum sem eru okkur kunnugir og eigum erfitt með að hugsa lengra en það og það muni leiða til þess að við munum ekki ná að þjónusta fólk á efri árum eins og það á allan rétt á. Í því ljósi vil ég tala aðeins um samfélagslega nýsköpun. Eitt dæmi um slíkt verkefni sem ég hef tekið þátt í síðustu mánuði í Danmörku kallast, með leyfi forseta, Elderlearn. Þar fer ég í heimsókn til 86 ára gamallar danskrar vinkonu minnar þar sem við eigum góða stund saman þar sem ég læri dönsku og hún fær félagsskap. Þetta tvennt tvinnar saman samfélagslegar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, annars vegar þann einmanaleika sem við vitum að eldra fólk getur verið að takast á við og hins vegar eflingu á tungumálakunnáttu fyrir fólk sem flyst til landsins. Þjóðin eldist hratt og það er nauðsynlegt að nálgast málaflokkinn frá mörgum hliðum enda eru eldri borgarar svo langt frá því að vera einsleitur hópur. Margir eru frískir og fjörugir og fullfærir um að sjá um sig sjálfir, aðrir eru sæmilega frískir og þurfa frekar á félagslegri aðhlynningu að halda en heilbrigðisþjónustu. Við megum ekki líta á samfélagsverkefni sem einhvers konar krúttlegar hugmyndir. Þetta eru raunverulegar lausnir sem geta tekist á við hinar ýmsu hindranir og áskoranir sem við erum alltaf að reyna að finna lausnir við. Við þurfum að bregðast strax við því að verkefnið stækkar með hverjum deginum. Við þurfum að komast út úr gömlu römmunum og fagna bæði einkaframtaki og hugmyndum fólksins í samfélaginu því að það er ekki ein lausn fyrir öll. Þess vegna þurfum við nýsköpun með okkur til að takast á við áskoranir framtíðarinnar.  
            

Frú forseti. Samningurinn við Reykjavíkurborg 2021 um að veita sérhæfða heimahjúkrun, sem var enn frekar styrktur árið 2022, og þar sem sambærilegu fjármagni var líka bætt við hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, er mikilvægur. Í þetta fara nú um 500 millj. kr. árlega og þá má heldur ekki gleyma því að um 300 milljónir voru gerðar varanlegar í fjárlögum á árinu 2023, þ.e. á yfirstandandi ári, í almenna heimahjúkrun. Biðin eftir hjúkrunarrými, þ.e. ef við getum talað um það sem varanlegu búsetuna, þ.e. þegar fólk fer þangað í lok líftíma síns, hefur styst frá 2019 og miðgildi biðtíma er þá 109 dagar. Þörfin fyrir hjúkrunarheimili fyrir fjölbreytta hópa mun áfram vera til staðar en nú höfum við fjármagnað aðgerðaáætlanir sem miða að því að draga úr henni. Aukið vægi forvarna í forgangsröðun heilbrigðisþjónustunnar er gríðarlega mikilvægt fyrir kerfið okkar. Það er ekki bara fjárhagslega skynsamlegasta leiðin heldur sparar sú leið líka fólki þjáningar og eykur lífsgæði, sem seint verður verðlagt í krónum. Á síðasta kjörtímabili var gerð gangskör í uppbyggingu heilsueflandi móttöku á heilsugæslum og þær viðbætur eru einmitt til þess fallnar að bæta þjónustu, m.a. við aldraða. Mönnunaráskorunin er um allan heim og vert að spyrja, líkt og málshefjandi gerði, um áhrif breyttrar aldurssamsetningar á forsendur til mönnunar þjónustunnar. Ég verð nú samt að segja í þessu samhengi að það var ánægjulegt að lesa grein formanns Sjúkraliðafélags Íslands í gær, Söndru B. Franks, sem rifjaði upp að í vor útskrifaðist hópur sjúkraliða frá Háskólanum á Akureyri með 60 eininga diplómagráðu í öldrunar- og heimahjúkrun, því að eins og Sandra segir svo réttilega í grein sinni Bætt öldrunarþjónusta og heimahjúkrun er lykillinn að því að mæta örum líffræðilegum breytingum. Heilbrigðisstofnanir um allt land hafa kallað eftir slíkri færni og þekkingu á meðal sjúkraliða. Stjórnvöld hlustuðu og studdu vel við uppbyggingu námsins enda er það mikilvæg viðbót við heilbrigðisþjónustuna. Heilbrigðisþjónustan og -málin eru okkar stærsti og mikilvægasti málaflokkur og ég held við séum öll sammála um að hlúa vel að eldra fólkinu okkar sem lagði grunninn að því góða samfélagi sem við lifum í. Um leið þurfum við stöðugt að laga okkur að samfélags- og tæknibreytingum og að því vinnum við hér eftir sem hingað til.

Frú forseti. Ég vil nota tækifærið í seinni ræðu til að minna á mikilvægi þess að hugað sé að öllum þáttum heilbrigðiskerfisins samtímis svoleiðis að hver og einn geti virkað og gegnt því hlutverki sem því sviði er ætlað. En hvað varðar þjónustu við eldri borgara þá þarf líka að huga að því að keðjan virki, þ.e. að það sé hugað að því að veita heimaþjónustu þar sem það á við, heimahjúkrun þar sem það á við og að fólk sækist eftir því, ekki sem leið til að losna við fólk af hjúkrunarheimilum og fela ættingjum að annast fólkið. Að því loknu þarf að vera til staðar í auknum mæli það sem mætti kalla þjónusturými þar sem fólk hefur félagsskap og býr við ákveðið öryggi. Slíkt er auðvitað til, en þetta er liður sem hefur að mínu mati verið vanræktur, það sem var kannski einu sinni kallað elliheimili. En að því búnu hafi fólk þá kost á því að fara á hjúkrunarheimili þegar það er ekki lengur fært um að sjá um sig sjálft með aðstoð. Það er mjög mikilvægt að huga að því í þessu hvers konar umhverfi fólkinu er búið. Þetta þarf að vera fallegt umhverfi, helst fallegar og aðlaðandi byggingar því að það hefur ótrúlega mikil áhrif á líðan fólks. Það var nú grínast með að danska ríkissjúkrahúsið væri svo ljótt, svo ljótar byggingar að það væri sparnaðarráð; þegar eldra fólk legðist þar inn og liti út um gluggann væri sama hvert menn teldu að þeir færu í framhaldinu, það gæti ekki verið eins óaðlaðandi og þetta. Við megum ekki byggja slíkar byggingar fyrir eldra fólkið. Við þurfum að búa til byggingar sem ýta undir vellíðan og langlífi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir þátttöku í umræðunni. Það er augljóst að þetta er málaflokkur sem við látum okkur öll varða í þessu samhengi. En ég held að einmitt vegna þess sé mjög mikilvægt að við festumst ekki bara í ákveðinni orðræðu eða tölum í kringum hlutina í aðgerðaáætlun heldur tölum raunverulega um hvað er á bak við orð og átök. Hér ræddi hæstv. ráðherra um aðgerðaáætlanir, um framkvæmdaáætlanir og aukinn sveigjanleika til að byggja upp hjúkrunarrými, en það kemur ekkert fram um fjármögnun rýmanna. Þetta er risamál, fjármögnun rýmanna nýju: 400 rými 2028 sem ekki er gert ráð fyrir fjármögnun á í rekstri. Stóru verkefnin núna hljóta að vera þau að halda utan um heilbrigðiskerfið og við vitum, eins og ég fór yfir hér í minni fyrstu ræðu, að brotakennd þjónusta við aldraða hefur gríðarleg áhrif á heilbrigðiskerfið í heild sinni. Ég óttast það, virðulegi forseti, að Gott að eldast verði svolítið eins og farsældarfrumvarpið; fjármagn verði veitt í að vinna áætlanir og búa til tengiliði en á bak við þessar áætlanir sé ekki fjármagn fyrir raunverulega þjónustu. Það hlýtur að þurfa að skoðast í samhengi við tölurnar sem við sjáum í rekstri hjúkrunarrýma og fjármagni í heimahjúkrun. Hér áðan var komið inn á að það væri víst aukið fjármagn inn í heimahjúkrun, ólíkt því sem ég hélt fram í fyrirspurn minni. Ég vil nú bara horfa á fylgirit fjárlaganna þar sem er talað um Miðstöð heimahjúkrunar, samning um heimahjúkrun. Það er samdráttur að raunvirði. Þetta sýna tölurnar svart á hvítu. Ég tek þetta ekki bara ofan úr kollinum mínum. Þannig að ég beini því núna til hæstv. ráðherra: Hvers vegna er ekki fjármögnun fyrir rekstri nýrra rýma í núverandi fjármálaáætlun? Hvernig stendur á því að fjármagn í heimahjúkrun er ekki í takt við átaksmálflutning ráðherra? Og að lokum: Hver er staðan á hjúkrunarrýmum fyrir fólk með fíkni- og fjölþættan vanda sem átti að opna 2021?

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur fyrir að taka þessa umræðu hér á dagskrá. Ég vil taka undir með bæði hv. þingmanni og öllum öðrum sem hér hafa talað og það er augljóst að við erum sammála um mikilvægi málaflokksins. Hér var komið inn á fjölmarga þætti. Það sem ég dreg úr þessari umræðu og hv. þingmaður kjarnaði jafnframt í sinni upphafsræðu í samhengi við þetta mikilvægi er umfangið. Ég get alveg tekið undir að það er mikilvægt að áætlanir séu skýrar, þeim sé komið fyrir í fjármálaáætlun og fjárlögum hvers árs. Ég þekki það ágætlega, af því að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á það hér að þetta er viðvarandi verkefni fjárlaganefndar, enda mikið um umfang að ræða. Það var þess vegna eitt mitt fyrsta verkefni í heilbrigðisráðuneytinu að ná samningum við hjúkrunarheimilin, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu, um þessa þjónustu. Það liggur fyrir skjalfest í samningum og umfangið þar, sú þjónusta, í fimm ára samningum, þannig að það er alveg skýrt. Það er líka búið að setja það á blað að samkvæmt fjárlagafrumvarpi hæstv. ríkisstjórnar er varanlegt viðbótarframlag upp á 360 millj. kr. á málefnasviði 24-10. Það liggur alveg ljóst fyrir á blaði og er varanleg viðbótarfjárveiting. Af því að hv. þingmaður vill setja þetta í samhengi við alla verðmætasköpun í landinu þá þarf nú að nota ansi marga aukastafi ef við ætlum að komast nákvæmlega að því hver hreyfingin á þessu er. Jú, þá er aukning til heimahjúkrunar, það liggur bara fyrir. En við skulum líka gæta að því að verðmætasköpunin hefur óvíða verið meiri en hér, bara í heiminum. 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir hönd hæstv. innviðaráðherra um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003. Mælt var fyrir frumvarpi sama efnis á 133. löggjafarþingi, en það varð ekki að lögum. Tvær breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu sem ég geri grein fyrir síðar í ræðu minni en að öðru leyti er frumvarpið óbreytt. Með lögum um vaktstöð siglinga var miðstöð skipaumferðar í íslenskri efnahagslögsögu komið á fót og samkvæmt lögunum hefur vaktstöð það hlutverk að veita skipum sem sigla um íslenska efnahagslögsögu öryggisþjónustu sem felst m.a. í vöktun og eftirliti með sjálfvirku tilkynningarkerfi skipa, móttöku og miðlun tilkynninga frá skipum sem flytja hættulegan og/eða mengandi varning, móttöku og miðlun neyðarkalla til viðeigandi aðila, auk tilkynninga um óhöpp eða slys á sjó og vöktun alþjóðlegs neyðar- og öryggisfjarskiptakerfis skipa. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á þessum lögum sem stuðla að betri vöktun með siglingum farþegaskipa, bæta eftirfylgni vegna brota gegn ákvæðum laganna og uppfæra tiltekin ákvæði laganna til samræmis við starfsemi vaktstöðvarinnar. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til fjórar breytingar á 2. gr. laganna. Í fyrsta lagi er lagt til að bætt verði við 1. mgr. að markmið laganna sé að tryggja siglingavernd skv. 1. mgr. 4. gr. laga um siglingavernd, nr. 50/2004, og fer vaktstöð siglinga meðal annarra stofnana, með framkvæmd siglingaverndar. Í öðru lagi er lagt til að tveir stafliðir bætist við 1. mgr. um hlutverk vaktstöðvar siglinga. Annars vegar er um að ræða hlutverk stöðvarinnar við móttöku upplýsinga um úrgang og farmleifar skipa og hins vegar vöktun og greiningu verndarupplýsinga í tilkynningum í SafeSeaNet-kerfinu. Þessi ákvæði snúa að verkefnum sem vaktstöð siglinga annast nú þegar. Er því ekki verið að fela stöðinni ný hlutverk. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, er lögð til breyting á 2. mgr. þess efnis að ef tilkynning berst ekki frá skipi á reglulegum tíma eða ef vaktstöð siglinga berast upplýsingar sem gefa tilefni til að ætla að ástæða sé til eftirgrennslunar, leitar eða björgunar skipa í íslenskri lögsögu skuli hún þegar tilkynna Landhelgisgæslu Íslands um málið. Tekur sú stofnun þá við keflinu og virkjar þá sem sjá um leit og björgun. Með þessu ákvæði er aðgreining og hlutverk aðila skýrt í samræmi við lög sem gilda um leit og björgun. Þótt ákvæði þetta sé formsatriði samkvæmt núverandi fyrirkomulagi á daglegri stjórnun vaktstöðvar siglinga, sem er í höndum Landhelgisgæslu Íslands, er talið rétt að skýrt sé á grundvelli hvaða laga stofnunin stýrir leit og björgun. Í fjórða lagi er lögð til breyting á 3. mgr. 2. gr. laganna þess efnis að Vegagerðinni verði heimilað að fela Landhelgisgæslu Íslands að annast tiltekin verkefni vaktstöðvar siglinga. Þá verður Vegagerðinni jafnframt heimilt að gera þjónustusamning við annan eða aðra aðila um rekstur vaktstöðvar siglinga. Þá verði stofnuninni heimilt að gera samninga um einstaka þætti reksturs starfsemi vaktstöðvar og getur verið um einn eða fleiri samninga að ræða. Í gildandi lögum er kveðið á um að Vegagerðinni sé heimilt að bjóða út rekstur vaktstöðvar siglinga. Heimilt sé að skipta útboðinu í einstaka þætti. Það eru ekki talin rök fyrir því að gera kröfu um að Vegagerðin haldi útboð á þessari grundvallarstarfsemi ríkisins á sviði siglingaöryggis. Vaktstöð siglinga gegnir mikilvægu öryggishlutverki í siglingum hér á landi og verkefni hennar byggjast m.a. á alþjóðlegum skuldbindingum á sviði siglinga. Um sérhæft verkefni er að ræða sem kallar á sérstök fjarskiptakerfi og sérþekkingu. Þannig er talið rétt að Vegagerðin hafi frekar heimild til að útvista verkefnum til Neyðarlínunnar, Landhelgisgæslunnar eða annarra þar til bærra aðila. Tillaga þessi endurspeglar jafnframt rekstrarfyrirkomulag vaktstöðvar siglinga í dag en í gildi er þjónustusamningur á milli Siglingastofnunar Íslands og Neyðarlínunnar um rekstur vaktstöðvarinnar. Vegagerðin hefur tekið við umsjón samningsins fyrir hönd ríkisins. Neyðarlínan sér um rekstur þess vöktunar- og fjarskiptabúnaðar sem tilheyrir rekstri vaktstöðvarinnar samkvæmt þjónustusamningum en hefur síðan gert samkomulag við Landhelgisgæslu Íslands um þjónustu við framkvæmd samnings um vaktstöð siglinga. Samkvæmt því fara starfsmenn stjórnstöðvar Landhelgisgæslu Íslands með stjórn allra verkefna vaktstöðvarinnar. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við 7. gr. laganna. 7. gr. er kveðið á um tilkynningu áður en komið er til hafnar. Samkvæmt greininni skulu skip, 300 brúttótonn að stærð og stærri, nema ríkisför og fiskiskip styttri en 45 metrar, sem eru á leið til hafnar, tilkynna komu sína til vaktstöðvar siglinga með tilteknum fyrirvara sem ákveðinn er í reglugerð. Lagt er til að hin nýja málsgrein kveði á um að farþegaskip sömu stærðar, sem sigli milli hafna hér á landi, skuli tilkynna vaktstöðinni um áætlaða leið að næstu höfn sem og þegar þau hyggjast setja farþega í land utan hafna, með tilteknum fyrirvara sem ákveðinn verði í reglugerð. Með frumvarpi þessu er gerð breyting á fyrra frumvarpi á þá leið að lagt er til að þessum skipum verði jafnframt skylt að tilkynna vaktstöðinni þegar þau hyggjast setja farþega í land utan hafna. Landhelgisgæsla Íslands hefur bent á að farþegaskip sem sigla á milli hafna hér á landi fari ekki ávallt beina leið að næstu höfn, þau sigli um firði í útsýnisferðum og hafi jafnvel viðkomu og hleypi farþegum í land án þess að leggja að höfn. Slíkar siglingar og viðkomur séu ekki tilkynningarskyldar og vaktstöðin viti fyrir vikið ekki ávallt um áætlanir þessara skipa, sem geti valdið hættu. Rétt sé að þessi skip veiti vaktstöðinni upplýsingar um þá leið sem þau hyggjast fara og hvenær þau ætla að hleypa farþegum í land. Í 3. gr. er lagt til að við reglugerðarákvæði laganna í 1. mgr. 17. gr. bætist ný málsgrein sem heimili ráðherra að setja reglugerð um tilkynningarskyldu skipa, hvort sem það sé vegna komu til eða brottfarar frá höfn að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga samkvæmt samningum um Evrópska efnahagssvæðið. Í lögum um vaktstöð siglinga er að finna heimild til reglugerðarsetningar en talið er nauðsynlegt að setja þetta ákvæði til að veita frekari lagastoð fyrir innleiðingu gerða sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn og breytingum sem kunna að verða á þeim síðar meir. Í 4. gr. er lagt til að í nýrri grein, 18. gr. a, verði kveðið á um stjórnvaldssektir fyrir brot gegn fimm tilteknum ákvæðum laganna sem varða tilkynningarskyldu og leiðsögu. Gildandi lög gera fyrst og fremst ráð fyrir því að brot gegn lögunum séu kærð til lögreglu til rannsóknar. Málsmeðferð er almennt kostnaðarminni fyrir aðila þegar stjórnvöld beita stjórnsýsluviðurlögum en þegar dómstólar fella dóm í opinberum málum. Kostnaður hins brotlega, t.d. vegna aðstoðar lögmanna, er oftast einnig minni þegar um stjórnsýsluviðurlög er að ræða. Þá tekur almennt mun skemmri tíma að rannsaka og beita stjórnvaldsviðurlögum en refsingum. Þá er það almennt skilvirkara úrræði að stjórnvöld beiti stjórnvaldsviðurlögum en að þau beri mál undir dómstóla. Þau stjórnvöld sem fara með eftirlit á ákveðnu sviði eru oft í lykilaðstöðu til að meta hvernig þurfi að bregðast við á skilvirkan hátt til að halda uppi lögum. Því er talið rétt að leggja til að lögfest verði ákvæði um stjórnvaldssektir fyrir tiltekin brot gegn ákvæðum laganna og reglum sem byggja á þeim. Orðalagi þessa ákvæðis sem snýr að álagi á stjórnvaldssektir og innheimtu þeirra hefur verið breytt lítillega frá fyrra frumvarpi. Verði þetta frumvarp að lögum hefur það óverulegan kostnað í för með sér fyrir stjórnsýsluna. Frumvarpið er ekki talið hafa önnur áhrif á hagsmunaaðila eða stjórnsýslu. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, sem er hér fyrir hæstv. innviðaráðherra með framsögu í þessu máli, sem í heild sinni er nú ágætt mál. Það sem ég vildi hins vegar spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í eru þessi rök fyrir því að fella út heimild Vegagerðarinnar til að bjóða út rekstur vaktstöðvarinnar, heimild sem er í 3. mgr. 2. gr. laga um vaktstöð siglinga. Það vantar kannski þéttari rökstuðning í greinargerð og í framsögu fyrir því af hverju þetta er fellt út. Af hverju hefur ekki gengið að viðhafa útboð fyrir þessari þjónustu, sannarlega mikilvægu þjónustu? Það eru auðvitað ýmis rök, eins og koma fram í greinargerðinni. Þetta snýr að grunnþjónustu ríkisins um ákveðna starfsemi. En hver er ástæðan fyrir því að Vegagerðin hefur ekki ráðist í útboð eins og henni er heimilt - ég vek athygli á því: heimilt samkvæmt lögunum að ráðast í? Það kunna auðvitað að vera á tímabili einhverjar ástæður fyrir því að það er ekki hagkvæmt að fara í útboð. En þetta er heimildarákvæði og þess vegna sé ég ekki þörfina á því í fljótu bragði að þetta heimildarákvæði verði fellt úr lögunum eins og hér er verið að leggja til.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Teiti Birni Einarssyni fyrir mjög góða spurningu. Ég tengi alveg við það að lesa greinargerð með frumvarpinu og vilja ná vel utan um þennan þátt sem snýr að útvistun verkefna, eða eftir atvikum útboði. Ég tek fram að Ríkisendurskoðun setur þetta sérstaklega fram í skýrslu, kannski svona til fyllingar því efni sem er í greinargerð með frumvarpinu, svo ég byrji bara þar. Varðandi það hvers vegna ekki eigi að bjóða þetta út frekar en að útvista verkefnum til Landhelgisgæslu eða að gera þjónustusamning þá gegnir vaktstöð siglinga, eins og ég kom inn á í minni ræðu, mikilvægu öryggishlutverki í siglingum hér við land, það er rétt og hv. þingmaður áréttaði það. Hér er um svolítið sérhæft verkefni að ræða sem kallar á sérstök fjarskiptakerfi og sérþekkingu. Mér fannst hv. þingmaður undirbúa rökin og grunninn að þessari kjarnaspurningu mjög vel. Landhelgisgæsla Íslands sinnir í dag stjórnun daglegra verkefna vaktstöðvar siglinga og það verður ekki séð að unnt verði að útvista þessum hluta af verkefnum vaktstöðvarinnar til annarra aðila, það blasir einhvern veginn við, og af því leiðir að kannski er ekki rétt að gera kröfu um að það verði gert með útboði. Það er nú kannski ekki þannig að við séum alveg stíf á þessu ferli. Hvað varðar þjónustusamninga um aðra þætti starfsemi vaktstöðvarinnar þá er heldur ekki talin ástæða til að gera kröfu um útboð og að mínu mati eru sterkari rök fyrir því að Vegagerðin geri þjónustusamninga við þá aðila sem við vitum að geta sinnt þessu hlutverki, sér í lagi við Neyðarlínuna, frekar en að stofnuninni sé gert að annast útboð á þessum verkefnum. Við erum svolítið stödd þarna með þessi sérhæfðu verkefni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svarið og þakka fyrir að við erum að reyna að ná utan um kjarnann í þeirri fyrirspurn sem ég beindi til hæstv. heilbrigðisráðherra í andsvari. En það er einmitt þetta, þetta er heimildarákvæði og það er skiljanlegt að löggjöfin sé að veita ákveðið svigrúm fyrir framkvæmdarvaldið, hvernig það telur best að haga þessari tilteknu þjónustu, þessari mikilvægu grunnþjónustu. Þess vegna er ég hugsi yfir því af hverju það er þörf á að þessi heimild verði felld úr lögunum. Þá er ég að vísa til þess að það er almennt ágætisbragur á því að löggjöf sé með þeim hætti að hún er almenn, hún horfir vel fram á við og tekur mið af því sem getur hugsanlega gerst. Í þessu samhengi er ég að vísa til þess að hér er auðvitað um sérhæfða og tæknilega þjónustu að ræða, það er mikill búnaður sem þessu fylgir og þetta þarf að vera vel úr garði gert. En við sjáum ekki fyrir hvaða öru breytingar geta orðið á þessu sviði sem öðrum í ljósi tæknibreytinga; innkomu gervigreindar, og hvernig aðrir aðilar, sem geta náð betri árangri með nýrri tækni, nýju verklagi, nýjum búnaði, geta jafnvel tryggt þessa þjónustu með betri hætti. Þá er ágætt að þeir tryggi að þjónustunni sé sinnt eins og best verður á kosið en um leið að það sé tryggt að fjármunir sem varið er til þessarar starfsemi séu nýttir með sem bestum hætti. Það er auðvitað markmið útboðs hverju sinni að ná þessu tvennu fram.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að kjarna málefnið í þessum breytingum sem við erum hér að fjalla um varðandi vaktstöð. Hv. þingmaður kemur inn á þetta ferli. Þetta er alþjóðlega mjög regluvætt umhverfi og hefur kallað á sérhæfðar fjárfestingar. Neyðarlínan hefur fjárfest í fjarskiptakerfum og það er liður í því að uppfylla þessar alþjóðlegu skuldbindingar Íslands á sviði siglinga. Það er mikilvægt að halda því til haga. En eins og hv. þingmaður segir eru auðvitað örar breytingar en ég myndi alltaf draga þá ályktun að þær myndu hanga saman við þetta alþjóðlega regluverk. Um leið safnast þekking hjá þeim aðilum sem við felum að sinna þessu hverju sinni. Þá kunnum við að koma að þeirri kjarnaspurningu sem hv. þingmaður kom inn á: Hvernig samræmist þetta lögum um opinber innkaup? Við verðum að halda því til haga að það er auðvitað alltaf heimilt og það er alltaf það sem við horfum til. Í 10. gr. þeirra laga segir að lögin taki ekki til opinberra samninga sem hafi það meginmarkmið að stofna til eða reka almenn fjarskiptanet, hagnýta slík fjarskiptanet eða sjá almenningi fyrir einni eða fleiri tegundum rafrænnar fjarskiptaþjónustu. Þá eru þjónustusamningar sem varða almannavarnir og aðra forvarnaþjónustu gegn hættum sem veitt er af stofnunum eða samtökum sem ekki eru rekin í hagnaðarskyni undanskilin frá gildissviði laganna samkvæmt l-lið 1. mgr. 11. gr. sömu laga. Þessi ákvæði eiga við um þá starfsemi sem fer fram í vaktstöð siglinga. En ég vil ítreka þakkir til hv. þingmanns um að draga þetta fram því að þetta skiptir miklu máli.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um vaktstöð siglinga. Mig langar að koma inn á eitt atriði sérstaklega sem snýr að tilkynningu skipa yfir 300 brúttótonnum að stærð um för milli hafna sem snýr að landgöngu gesta og þá aðallega af skemmtiferðaskipum. Fyrst vil ég taka það fram varðandi þau atriði sem ég tók upp við hæstv. heilbrigðisráðherra hér um heimild Vegagerðarinnar til að láta fara fram útboð á tilteknum þætti um vaktstöð siglinga, að fyrirkomulagið sem er við lýði, útvistun þessara verkefna til Landhelgisgæslunnar og slíkt, sé auðvitað á góðum stað. Athugun mín um það atriði sneri ekki að því fyrirkomulagi sem er, heldur einfaldlega að við setningu löggjafar um svona atriði sé horft aðeins fram á við og við séum viðbúin því hvað tæknibreytingar geta leitt af sér, að þau skilyrði skapist fyrir því að Vegagerðin framkvæmi útboð á þessum þjónustuþætti. En þetta er auðvitað eitthvað sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd getur rýnt betur í og kannað betur forsendur þessa gildandi ákvæðis. Frú forseti. Það sem ég vildi gera hér að örstuttu umtalsefni er sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu um tilkynningarskyldu skipa yfir 300 brúttótonnum að stærð um för milli hafna þannig að það sé alltaf ljóst hver siglingaleið skipanna er, eins og ég skil þetta, sem tryggir auðvitað að viðbragðsaðilar hér á landi, sem bera ábyrgð á björgun og leit, séu alltaf meðvitaðir um á hvaða leið skip yfir þessari stærð eru - auðvitað er fyrst og fremst miðað við skemmtiferðaskip - og í hvaða tilgangi. Þetta snýr þá að landgöngu gesta slíkra skipa utan hafna. Ég held, svo það komi nú fram, að sú breyting sem lögð er til sé ágæt. Ég held að það sé ágætt að leggja slíka tilkynningarskyldu á skipstjóra þessara skipa. Það getur hjálpað til við að það sé öllum ljóst hvar þessi skip eru stödd hverju sinni. Af því að það hefur verið komið hér inn á landgöngu gesta skemmtiferðaskipa í frumvarpinu þá langar mig að hreyfa við því hér að eins og ég skil þetta þá höfum við í okkar löggjöf ekki nægjanlega trygga umgjörð um þau skilyrði sem gilda um landgöngu gesta af skemmtiferðaskipi utan hafna. Það eru auðvitað reglur sem gilda um einstök svæði, friðlýst svæði hringinn í kringum landið; það geta verið tímatakmarkanir, það geta verið fjarlægðartakmarkanir og það geta verið takmarkanir sem lúta að einstökum svæðum þá innan friðlýsingar í samráði við landeigendur. Ég vil vekja athygli á þessu atriði. Þetta hefur komið hér til tals áður í þingsal og það hefur verið vakin athygli á þessu. Hér eru atriði sem snúa að umhverfisvernd, náttúruvernd, hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til þess að skemmtiferðaskip, jafnvel með þúsundum manna, geti tekið land utan hafna, svo gott sem hvar sem er á landinu. Þau sjónarmið sem hefur verið hreyft við í umræðunni eru góðra gjalda verð. Það eru atriði sem snúa að ásókn ferðamanna, þá oft á viðkvæm svæði. Þetta eru jafnvel óbyggðir, fjarri öllum mannvirkjum, vegagerð eða einhverju slíku. Ég nefni í þessu sambandi friðlandið á Hornströndum, en líka víða annars staðar. Það hafa verið settar fram í umræðuna áskoranir sem snúa þá að vöktun þessara svæða og þess háttar. Það sem ég vil nefna til viðbótar við alla þessa umræðu, sem ég tel vera þarfa, jafnvel atriði sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd getur tekið til skoðunar samhliða því að rýna þetta tiltekna frumvarp, eru réttindi landeiganda. Getur það verið eðlilegt að landeigandi að sjó vakni einn góðan veðurdag í blíðskaparveðri og fyrir utan netlög hans er risastórt skemmtiferðaskip með mörg þúsund farþega sem streyma í land á léttbátum inn á hans land? Þetta kann að vera fjarstæðukennt og einhverjir landeigendur hafa ekkert á móti slíku, en ég tel að við verðum að halda til haga réttindum landeigenda til að hafa eitthvað um það að segja hvernig þessum skipakomum og landgöngu er háttað utan hafna. Er ekki eðlilegt að landeigandi geti þá í fyrsta lagi meinað skipi landgöngu með þessum hætti á sína jörð? Er ekki eðlilegt að hann gæti þá mögulega krafið skemmtiferðaskipið eða rekstraraðila þeirrar ferðar um eitthvert gjald, hlutfall af því hvaða kostnað og ónæði landeigandi getur haft af slíkri óumbeðinni heimsókn? Gæti það ekki verið spurning að það sé meginregla að landeigandi geti meinað skemmtiferðaskipi landgöngu á land sitt með þessum hætti? Hér er eflaust hægt að tefla fram annars konar rökum er snúa að almannarétti um frjálsa för almennings um jarðir, um eignarlönd. Það eru mjög góð rök. Það er gömul og gild regla í íslenskum rétti. En landganga með þeim hætti sem ég er til að mynda að lýsa hér rúmast ekki alveg innan þess almannaréttar. Sú gamla forna regla miðar að frjálsri för fólks, almennings í landinu, frá A til B og landeigandi á þeirri leið getur ekki meinað fólki frjálsri för um landið í lögmætum tilgangi. Í grunninn er þetta reglan. Hins vegar hefur inntak þessarar reglu breyst að mínu mati á undanförnum árum, áratugum, frá því að þetta var almenn og gild regla. Ríkisvaldið hefur lagt vegi, ríkisvaldið hefur byggt hafnir, ríkisvaldið hefur byggt flugvelli sem er allt til þess fallið að greiða för fólks um landið og einfalda för þess, vegi sem jafnvel hafa verið lagðir með því að taka lönd eignarnámi o.s.frv. Þetta eru auðvitað allt atriði sem að mínu mati breyta inntaki reglunnar um frjálsa för fólks um eignarlönd. En gott og vel. Hvað þá um heimsóknir farþega á skemmtiferðaskipum, í hundruðum þúsunda talið, af sjó til að skoða tiltekin atriði í þeirri náttúru? Það getur ekki verið frjáls för sem ræður þar för. Það er eitthvað annað. Þá held ég að við verðum að horfa á regluna um frjálsa för fólks í eignarlöndum með aðeins öðrum hætti og átta okkur á því að þessi réttur getur ekki náð til svo stórs hóp sem kemur á eignarlönd með þessum tiltekna hætti, eingöngu í einhverjum útivistar- og skemmtunartilgangi. Þá hljóta þau sjónarmið sem ég var að fara yfir, um rétt landeigenda til að hafa eitthvað um það að segja hvernig þessa landgöngu ber að, að skipta máli. Þetta er það sem ég vildi koma að. Ég vonast til þess að hv. umhverfis- og samgöngunefnd líti til þessara sjónarmiða. Ég horfi líka til þess að hæstv. umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra hefur boðað frumvarp um þetta efni og það er í smíðum í hans ráðuneyti og að Alþingi fái að taka það frumvarp fyrr en seinna til umfjöllunnar hér um þetta atriði. Það eru þá atriði sem snúa eðlilega fyrst og fremst að hinum almennu skilyrðum: Hvernig verndum við viðkvæma náttúru víðs vegar við strandlengju landsins og hvaða almennu umgengnisreglur ber að hafa í gildi? Þetta er auðvitað mikið út frá sjónarmiðum ferðaþjónustunnar í landinu en ég er fyrst og fremst hér til að árétta og ítreka mikilvægi þess að eignarréttindi landeigenda víðs vegar um landið verði höfð að leiðarljósi í þeirri vinnu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Teiti Birni Einarssyni fyrir ræðuna og ætla að draga fram hér það sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu og snýr að því hvort það þurfi að gera kröfu um fleira þegar farþegaskip tilkynna um það hvort og hvenær þau ætli að hleypa farþegum í land, hvort það sé ekki rétt að ganga lengra og huga að fleiri sjónarmiðum heldur en bara siglingaöryggi eins og gert er með þeirri breytingu sem lögð er til hér í 2. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Jafnframt skulu þau með tilteknum fyrirvara tilkynna vaktstöðinni þegar þau hyggjast setja farþega í land utan hafna. Ráðherra skal með reglugerð mæla nánar fyrir um tilkynningarskyldu.“ Það er þetta með náttúruverndarsjónarmiðin sem hv. þingmaður kom inn á og það hafa verið settar auglýsingar um friðlýsingu nokkurra svæða, eða stjórnunar- og verndaráætlanir þeirra, í þeim má finna reglur sem snúa beint að landtöku á tilteknum svæðum. Hv. þingmaður kom m.a. inn á það sem ég ætlaði hér að koma inn á í andsvari og það er hlutur hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Hann svaraði fyrirspurn um þessi mál á síðastliðnu þingi og þar kom fram að landtaka væri áskorun á friðlýstum svæðum og hann hefði ákveðið að unnið yrði frumvarp um þetta og mér vitanlega er sú vinna í gangi og búið að boða þar almenna heimild til stýringar eða takmarkana á landtöku skemmtiferðaskipa sem verði færð í náttúruverndarlög. Ég vil síðan hvetja hv. þingmann til að fylgja því eftir í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að ræða þessi önnur sjónarmið sem hann kom svo ágætlega inn á í sinni ræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir andsvarið og fyrir að vekja athygli á þessu og, eins og ég skil það, að taka svolítið undir með mér í því að við áttum okkur á því að við erum annars vegar í þessu ágæta frumvarpi, með þeirri ágætu reglu sem er verið að leggja til um tilkynningarskyldu á þessi skip, með sjónarmið og þætti er snúa að öryggi siglinga hringinn í kringum landið, en hins vegar tengist þetta og snertir aðra þætti eins og hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á, þá vinnu sem er verið að vinna í umhverfis- og loftslagsráðuneytinu. Þess vegna tel ég mikilvægt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd - ég er reyndar ekki aðalmaður þar og vildi þess vegna nota þetta tækifæri til að koma þessu á framfæri - hafi þessi atriði í huga og að við meðferð þessa frumvarps verði gætt að þessum sjónarmiðum og jafnvel athugað hvar sú vinna stendur sem hæstv. heilbrigðisráðherra kom hérna inn á.

Hæstv. forseti. Ég fékk nú bara gott svar frá hv. þm. Teiti Birni Einarssyni hér og viðbrögð við þessum þætti sem er mikilvægur. Ég taldi rétt að koma hér í andsvar til að, já, kannski í og með til að taka undir en líka að árétta það að hér er verið að bregðast við þessum þætti þegar við erum að tala um varðandi vaktstöð siglinga sem er siglingaöryggið, sem þetta kjarnast auðvitað að stórum hluta um. Ég bara ítreka hér og árétta með hv. þingmanni mikilvægi þess að hv. umhverfis- og samgöngunefnd líti til annarra sjónarmiða sem sannarlega hafa komið fram, bæði þegar málið var lagt fram hér í fyrra skipti og í tengslum við aðra vinnu og náttúruverndarsjónarmið á vettvangi hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Ég vil í seinna andsvari fylgja því eftir og árétta og ég er ekki í vafa um að hv. umhverfis- og samgöngunefnd muni taka þessa umræðu upp í vinnu sinni.

Virðulegi forseti. Hér er frumvarp til laga um breytingar á lögum um vaktstöð siglinga sem er endurflutt. Þetta frumvarp var á dagskrá hér í fyrra og kom til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þar sem ég sat og var framsögumaður þessa máls. Því miður náðum við ekki að klára það þótt við afgreiddum nú nefndarálit frá okkur þar sem við fögnuðum þessari tillögu og eins lögðum við áherslu og gerðum breytingar. Þetta frumvarp um vaktstöð siglinga fjallar náttúrlega aðallega, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra tók hér fram, um öryggi siglinga. En það kemur náttúrlega að öðrum þætti líka, t.d. eins og hér hefur verið til umræðu hjá hv. þm. Teiti Birni Einarssyni um landtöku skipa, þá skemmtiferðaskipa, sem var svolítið mikil umræða um í nefndinni í fyrra og við komum inn þeirri breytingu sem hefur skilað sér inn í endurflutt frumvarp að þeir tilkynni landtöku. Mér finnst það skipta máli og ég ætlaði bara að koma hingað upp til að undirstrika það. Ég fagna því að ráðuneytið hafi komið þessu inn í nýtt frumvarp vegna þess að það er bara verið að kalla mikið eftir þessu, fyrir utan það að í fyrra var með frumvarpinu gert ráð fyrir að þeir myndu tilkynna sig á milli hafna eins og þegar þeir væru að fara inn í firði, sem er náttúrlega mjög nauðsynlegt öryggisins vegna. Það var í fréttum bara í síðustu viku að skip hefði strandað inni í firði á Grænlandi og þó að þetta sé allt mjög fært fólk sem stýrir þessum skipum og allt í kringum það þá eru náttúrlega áskoranir hér inni í öllum fjörðum sem þarf að vita af og kunna. Hvað varðar landtöku hvar sem er þá eru, eins og kom fram í máli ráðherra, friðlýsingarskilmálar sem þetta kemur inn á á friðlýstum svæðum, þó ekki öllum. Hér hefur verið talað um Dynjanda í Arnarfirði. Þótt það sé nýfriðlýst svæði þá er þetta ekki inni í friðlýsingarskilmálunum. Ég veit að það hefur verið horft til þess að þetta er orðið mikill ágangur því þetta eru stór skip með kannski þúsundir farþega. Svo stór skip fara kannski ekki þar inn en þetta er samt orðinn mikill ágangur þegar það eru kannski 1.000 farþegar, þótt þau fari á litlum bátum, og það þarf að stýra þessu. Ég held að frú forseti geti alveg verið sammála mér í því að það vantar stefnu fyrir móttöku skipa hér á landi. Við erum að sjá að þetta er að margfaldast á örfáum árum og sú umgjörð sem við höfum bundið utan um þetta gerði kannski bara ráð fyrir einhverjum fáum og stuttu tímabili. En þetta er orðið virkilega þannig að við þurfum að skoða þetta út frá mörgum þáttum, ekki kannski endilega til að takmarka heldur til að búa betur um þetta. Landhelgisgæslan var sammála okkur í umsögn sinni í fyrra og tók undir það að slíkar siglingar á viðkvæmum svæðum væru ekki tilkynningarskyldar og vaktstöðin vissi fyrir vikið ekki ávallt um áætlanir þessara skipa og þess vegna væri nauðsynlegt að þau myndu þá tilkynna sig, og þá til þess bærra aðila. Ef við tökum dæmi af Dynjanda þá myndu landverðir vita af því en það er engin skylda að tilkynna þeim um það núna, og gætu þá brugðist við. Það eru þá kannski einhverjir þjónustuaðilar í landi og þetta skiptir miklu máli. Hv. þm. Teitur Björn Einarsson kom inn á réttindi landeigenda sem þyrfti kannski að taka inn í þetta og skoða og sérstaklega í þessari vinnu sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er að vinna að, sem mér finnst bara mjög tímabært. En það snýst ekki bara um réttindi landeigenda heldur líka skyldur því að ef landeigandi ætlar að taka á móti, og ég tala nú ekki um taka gjald af farþegum sem eru að koma í land, hverjar eru þá skyldur landeiganda til að taka á móti svo stórum hóp? Þetta er bæði öryggisatriði og varðar landeigendur þá í kringum þetta land, og er það bara mögulegt og erum við ekki að stofna kannski einhverjum í hættu með því? Þetta þarf allt að skoða út frá hverjum stað fyrir sig. Við vitum að það eru að koma farþegar í land og þar fyrir er kannski þjónusta sem ekki er hægt að koma að landleiðina, við nefnum bara ferðaþjónustufyrirtæki á Ströndum. Þau eru að taka á móti skemmtiferðaskipum, þá í takmörkuðu magni eins og þau geta tekið við og hefur gefist vel. Þetta virkar sums staðar en annars staðar ekki. Síðan er líka, þó að það sé ekki friðlýst svæði, t.d. friðlýst æðarvarp og það hefur komið fyrir að farþegaskip hafa verið að setja í land án þess að kanna nokkuð hvað er fyrir og þá geta verið einhverjar aðstæður sem má alls ekki koma inn á. En ég veit líka að skemmtiferðaskipin eða fyrirtækin sem reka þau eru með mismunandi stefnu fyrir sín skip og það eru ekkert öll skip sem leyfa landtöku, sérstaklega á viðkvæmum svæðum, og hafa það nokkuð ofarlega í huga. Ég nefni vinnu á Snæfellsnesi sem sveitarfélögin þar hafa farið í, að móta stefnu fyrir þetta svæði fyrir móttöku skemmtiferðaskipa og þá ef eitthvað er um landtöku þar, þannig að allt spilar þetta saman. Ég held að það sé kominn tími til að við stígum svolítið fast til jarðar og mótum skynsamlegar og góðar reglur í kringum þetta öllum til heilla. Boð og bönn eru kannski ekki alltaf best en það þarf alla vega að stýra þessu þannig að öryggi farþega sé haft að leiðarljósi og ekki síður umhverfi og náttúra sem er verið að hleypa fólki að. Ég hlakka til að takast á við þetta í umhverfis- og samgöngunefnd og vona að við getum afgreitt þetta fljótt og vel, enda vorum við komin langt á veg síðasta vetur.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um póstþjónustu, nr. 98/2019, fyrir hönd hæstv. innviðaráðherra. Þetta frumvarp var áður lagt fram á 153. löggjafarþingi og er nú endurflutt. Frumvarpið felur í sér minni háttar breytingar á lögunum og er tilefni þess þríþætt. Í fyrsta lagi er frumvarp þetta flutt til að leiðrétta mistök við flutning stjórnsýslu póstmála frá Póst- og fjarskiptastofnun, nú Fjarskiptastofu, til Byggðastofnunar. Þetta var gert með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun á þskj. 895 á 151. löggjafarþingi, máli nr. 534. Frumvarpið varð að lögum nr. 76/2021. Með lögunum var orðunum „Póst- og fjarskiptastofnun“ breytt í orðið „Byggðastofnun“ í I. og II. kafla laga um póstþjónustu en mistök leiddu til þess að hugtakabreyting þessi skilaði sér ekki í aðra kafla laganna og er hér lagt til að bætt verði úr því. Í öðru lagi er nauðsynlegt að styrkja lagastoð fyrir innleiðingu Evrópureglugerða nr. 2018/644 og 2018/1263, en með reglugerðunum er leitast við að tryggja gagnsæi gjaldskráa póstrekanda yfir landamæri og greiða fyrir netverslun á milli landa. Þá er einnig lagt til að sett verði sérstakt innleiðingarákvæði í lögin til aukins skýrleika og í samhengi við reglugerðarheimild í d-lið 1. mgr. 47. gr. laganna, sbr. einnig 3. gr. frumvarpsins. Í þriðja lagi er svo lagt til að heimild þjónustuveitanda til að nýta bréfakassasamstæður verði rýmkuð til muna frá þeim reglum sem nú gilda, en samkvæmt þeim er alþjónustuveitanda aðeins heimilt að setja upp bréfakassasamstæður á einum stað fyrir alla móttakendur póstsendinga í þéttbýli. Bréfasendingum hefur fækkað jafnt og þétt undanfarin ár á sama tíma og pakkasendingum fjölgar verulega. Fyrr á þessu ári skilaði starfshópur á vegum ráðherra um alþjónustu í póstdreifingu af sér tillögum til úrbóta sem nú er unnið að í ráðuneytinu. Tillögurnar miða m.a. að því að lækka kostnað ríkissjóðs af póstþjónustu, þ.e. svonefndan alþjónustukostnað. Enn fremur eiga tillögurnar að tryggja að allir landsmenn fái notið póstþjónustu og greiði fyrir hana viðunandi verð, tryggja heilbrigða samkeppni á svæðum þar sem ekki er markaðsbrestur og greina mögulega skörun á milli laga um póstþjónustu og laga um farþegaflutninga og farmflutninga. Ein af tillögum starfshópsins var að ráðuneytið léti gera könnun um afstöðu neytenda til póstþjónustu í landinu. Könnunin var gerð á vormánuðum 2022. Jákvæð afstaða til bréfakassasamstæðna í niðurstöðu könnunarinnar og jákvæð afstaða Norðmanna til aukinnar notkunar bréfakassasamstæðna í þéttbýli þarlendis gaf tilefni til að leggja til að rýmka heimild til að nota bréfakassasamstæður eins og hér er lagt til og draga með því úr bréfaburði upp að dyrum. Þá er líklegt að aukin notkun bréfakassasamstæðna geti mögulega minnkað alþjónustukostnað ríkissjóðs enda felur það í sér minni útburð fyrir alþjónustuveitanda. Svokölluð póstbox sem Íslendingar þekkja vel og sækja pakka í er hliðstæða við bréfakassasamstæður og hefur þeim verið vel tekið hér á landi og ört vaxandi notkun þeirra gengið vel. Ljóst er að gæta verður að hagsmunum aldraðra og fatlaðra í þessu samhengi sem ekki treysta sér til að nota boxin. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Frú forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er málið endurflutt óbreytt frá síðasta þingi. Það kemur mér nokkuð á óvart. Eins og kemur fram í greinargerð voru gerðar athugasemdir við að ekki hefði t.d. verið haft samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks varðandi það að koma til móts við þá aðila sem ekki geta sótt póstinn sinn í bréfakassasamstæður af einhverjum ástæðum, t.d. sökum fötlunar, aldurs eða veikinda. Þetta samráð er grundvallaratriði og mér fannst ljóst af umfjöllun nefndarinnar að það þyrfti að ná betur utan um þetta. Það er ekki hægt að renna blint í sjóinn með lagabreytingar án þess að eiga samráð við fatlað fólk. Þannig virkar einfaldlega kerfið okkar. Þetta er áhyggjuefni vegna þess að í sumar var sett af stað tilraunaverkefni með bréfakassasamstæður á Kópaskeri, praktískt dæmi þar sem ekki var haft samráð við þessi samtök, þar sem sett var upp samstæða en ekki hugað sérstaklega að því hvernig væri hægt að koma til móts við þá aðila sem ekki geta sótt póstinn sinn. Nú eru því sporin farin að hræða, frú forseti, og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra beint út: Hvernig datt ráðuneytinu í hug að koma með þetta óbreytt, án þess að eiga þetta samráð sem þarf að eiga?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessa spurningu. Þetta er kannski stærsta spurningin - ekkert kannski, þetta er stærsta spurningin í þessu máli í ljósi þeirrar umræðu og umsagna sem voru við málið þegar það var síðast lagt fram. Hér hefur augljóslega verið tekin ákvörðun um að gera ekki breytingar. Ég dreg þá ályktun að það sé fjölmargt sem þarf að hafa til hliðsjónar við útfærsluna eins og hér er lagt til svo mæta megi ólíkum þörfum þeirra hópa sem ekki geta nýtt sér bréfakassasamstæður eins og lagt er upp með. Þá þarf hreinlega að teikna upp heimaþjónustu í samræmi við ólíkar þarfir eins og þær birtast. Ég myndi alltaf leggja á það áherslu að gæta að hagsmunum þessara hópa sem eiga erfiðara með og geta jafnvel ekki nýtt sér þessar bréfakassasamstæður, eins og aldraðra, fatlaðra, sjúkra og annarra sem af einhverjum málefnalegum ástæðum treysta sér ekki til þess að nota boxin. Ég vil hvetja hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að taka þetta mál föstum tökum í nefndinni og leggja hreinlega til útfærslu og hugmyndir að því hvernig megi útfæra þetta í reglugerð eins og lagt er upp með í þessu frumvarpi. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp í andsvari.

Frú forseti. Já, það þarf að teikna upp þjónustuna og tryggja hagsmunina hjá fötluðu fólki en ég frábið mér að umhverfis- og samgöngunefnd beri ábyrgð á því. Það er ráðuneytið sem átti að vinna þessa vinnu. Ég ætla bara að segja það hér og nú, af því að ekki reikna ég með að hæstv. ráðherra taki málið aftur upp í ráðuneyti til að láta vinna það almennilega áður en það kemur til þingsins, að ef ráðuneytið ætlar að eiga einhverja von um að fá gott veður fyrir málið í umhverfis- og samgöngunefnd þá skal það vinna þessa vinnu núna áður en þingleg meðferð hefst í nefndinni. Þá skal ráðuneytið vinna þær reglugerðir sem þarf að setja og eiga það samráð sem þarf að eiga en ekki velta þeim bolta yfir á þingið. Það er ábyrgð stjórnvalda að eiga í uppbyggilegu samtali við hagsmunasamtök fatlaðs fólks til að tryggja réttindi þess. Stjórnvöld geta ekki hunsað þá skyldu sína og sagt: Þingið reddar þessu. Það er aumingjaskapur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Ég tek auðvitað undir með hv. þingmanni að skorast ekki undan ábyrgðinni að eiga það samráð. Sú ábyrgð speglast auðvitað í þeirri umræðu sem við eigum hér við 1. umræðu. Það er auðvitað ákveðið og mjög mikilvægt samráð sem á sér stað við umfjöllun hv. nefndar og það mun eiga sér stað. Eins og lagt er upp með í frumvarpinu geta ráðuneytið og ráðherrann auðvitað átt það samráð við þá hópa sem munu fylgja því máli eftir og ég er ekkert í vafa um að við getum náð nauðsynlegri útfærslu og leiðum til að bregðast við ólíkum þörfum þessara hópa sem geta af einhverjum sökum, vegna öldrunar, fötlunar, veikinda eða annars, ekki nýtt sér bréfakassasamstæður. Þetta er bara verkefni sem við leysum og hæstv. ráðherra mun ekki skorast undan þeirri ábyrgð og því samráði samhliða umfjöllun hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu nr. 98/2019. Það er ekki svo langt síðan, ekki nema síðan 2019, sem við sömdum ný lög um póstþjónustu sem voru mikið til umræðu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Þá var mikil umræða innan nefndarinnar um fyrirkomulag póstþjónustu á Íslandi og rekstur Íslandspósts og hvernig þjónusta væri búin að breytast með tímanum, hver þörfin væri og hverjar áskoranirnar í póstþjónustu væru. Það var niðurstaðan, áður en við kláruðum þessa nýju löggjöf, að kalla eftir því að stjórnvöld kæmu með heildarstefnumörkun um hvert skyldi stefna í póstmálum og hvernig skyldi bregðast við þessum nýja veruleika. Það sem var kannski ekki síst kvartað undan var einmitt sú samkeppni sem Íslandspóstur hefur staðið í, út af því rekstrarfyrirkomulagi sem hann er í. Hann á að reyna að afla sér tekna til að skila sem minnstu tapi og svo er hann með þessa alþjónustukvöð og þarf að standa í samkeppni til að standa undir ákveðnum rekstri og er með ýmsar alþjóðlegar skuldbindingar líka sem hann á að sinna. Staðan er bara sú að við höfum verið að greiða mörg hundruð milljónir úr ríkissjóði árlega til að þetta rekstrarform gangi upp. Við vorum sammála um hér á Alþingi að það gæti ekki gengið lengur. Því gerðum við eiginlega kröfu um að stjórnvöld myndu ganga í alvörunni í það að gera framtíðarstefnumörkun um hvernig póstmálum skyldi háttað og hvernig við skyldum leysa úr þessu. Innviðaráðuneytið setti af stað starfshóp um þetta mál sem skilaði skýrslu sem menn voru misánægðir með og mismikið hefur frést af. Ég verð að segja eins og er að þrátt fyrir að hafa fengið þá skýrslu í hendurnar er ég engu nær um hver stefna stjórnvalda er í málefnum Íslandspósts, ekki neitt, og það er ekki gott. Því tekur maður því misvel að fá einhvern svona bútasaum hérna inn um póstþjónustu án þess að vita hver stefna stjórnvalda er í póstmálum. Það kom mér mjög á óvart þegar við fengum þetta frumvarp á síðasta þingi að það var ekkert verið að bregðast við og breyta lögunum í átt að þeirri stefnumörkun sem Alþingi hefur kallað eftir frá stjórnvöldum í þessum málum. Þannig að við nýttum tækifærið aftur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta þingi þegar við fengum þetta sama mál og við ræðum hér í dag í hendurnar, til að fara svolítið ofan í saumana á þessum málum og rifja upp það sem við höfðum gert áður í nefndinni og komumst aftur að þeirri niðurstöðu að það er eitthvað í gangi sem á ekki að vera. Það eru fyrirtæki í fjölbreyttum rekstri sem eru í samkeppni við Íslandspóst á póstmarkaði og kvarta mjög undan niðurgreiddri þjónustu Íslandspósts af ríkinu sem kemur í veg fyrir framþróun á þessum markaði til að auka bæði hagkvæmni og bæta þjónustu neytenda og borgaranna og þetta er líka mjög kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð. Ég er því á þeirri skoðun að við þurfum að draga verulega úr rekstri Íslandspósts, hafa það bara sem einhvers konar skrifstofu sem sér um það að tryggja að bjóða út alþjónustu, ef þarf, á einhverjum stöðum og tryggja það að þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við erum með séu í einhverjum öruggum farvegi án þess að vera að reka hér heilu flutningafyrirtækin og pakkamiðstöðvarnar. Ég held að þetta sé vel hægt að gera af því að ég er orðinn sannfærður um það að með því að borga Íslandspósti allt að 600 millj. kr. á ári erum við að draga úr möguleikum einyrkja, hringinn í kringum landið, til að sinna póstþjónustu betur heldur en Íslandspóstur gerir. Við erum að borga Íslandspósti fyrir að bjóða bara upp á þjónustuna tvisvar til þrisvar í viku, á meðan það eru hér flutningafyrirtæki í landinu sem fara fimm til sex sinnum sama rúnt og Íslandspóstur býður út, sama rúnt, og hefðu hæglega getað bætt þeim pökkum sem Íslandspóstur er að þjónusta með í þær ferðir. Það yrði hagkvæmara fyrir alla og þjónustan betri. Þannig að til að auka þjónustu við borgarana hringinn í kringum landið og til þess að spara fjármuni úr ríkissjóði, skiptir miklu máli að við tökum einhverja stærri breytingar en fáum ekki svona eitt og eitt frumvarp til þess að plástra lögin þegar við höfum kallað eftir stefnumörkun frá Alþingi.

Frú forseti. Ég ætla að detta hérna í klisjupottinn, alveg frá fyrstu sekúndu með spurningunni: Er nauðsynlegt að skjóta þá? Óttalega einföld spurning og svarið er jafn einfalt: Nei, það er það ekki. Kannski var það einhvern tímann en það er það ekki. Það er nefnilega þannig að mannskepnan er komin í þvílíka yfirburðastöðu á jörðinni og býr yfir þvílíkum tortímingarmætti að hún getur skotið og drepið og gert hvað sem henni sýnist við hvaða dýr sem er en er ekki endilega búin að læra að stíga til baka og hemja sig þegar hún þarf þess ekki. Einhvern tímann fyrr á árum voru hvalveiðar nauðsynlegar til að draga fram lífið og fá lýsi á lampa og hvað það er. En svo bara óx mannfólkinu ásmegin og gekk svo nærri hvalastofninum að þeir urðu nánast útdauðir víða um höf. Nú er staðan sú að nánast öll lönd í heimi eru orðin sammála um að hvali beri að vernda, ekki veiða. Ísland er eitt af fáum ríkjum sem er ósammála því og á Íslandi er ekki einu sinni það mikil sannfæring hjá almenningi fyrir því að það sé nauðsynlegt að skjóta hvali. Það er gróft á litið eitt fyrirtæki sem telur það nauðsynlegt og það nýtur ekki yfirburðastuðnings almennings. Þetta frumvarp sem við ræðum hér í dag tekur á þessari stöðu með því í fyrsta lagi að færa hvali undir lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, svokölluð villidýralög. Það hefur verið bent á það árum saman hversu fáránlegt það sé að allt dýraríkið á Íslandi, fyrir utan sjávarspendýr, heyri undir þau lög, vegna þess að lög um hvalveiðar eru frá árinu 1949 og uppfylla engar þær kröfur sem við gerum til lagasetningar í dag. Villidýralögin hins vegar, þótt gömul séu orðin, eru hins vegar með einhverjum meginreglum umhverfisréttarins innbyggðum og verða það enn frekar ef hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagráðherra lætur verða af því sem lofað er í þingmálaskrá vetursins, að leggja fram heildarendurskoðun á villidýralögunum, löngu tímabæra. Ef það væri eitthvert vit í þessari ríkisstjórn þá væri hluti af þeirri heildarendurskoðun að gera það sem við leggjum til með þessu frumvarpi og fella hvali undir villidýralög. Þannig tryggjum við velferð dýranna alveg óháð því hvað við ákveðum síðan með veiðar á þeim, hvort eigi að friða þá eða ekki, vegna þess að, eins og nafnið gefur til kynna, langa nafnið, þá ná villidýralögin líka yfir veiðar. Hreindýr eru felld samkvæmt ákvæðum villidýralaga, rjúpa, refir. Af hverju ekki hvalir ef fólk væri þess innstillt að vilja veiða þá? Við sem stöndum að þessu frumvarpi viljum hins vegar ekki veiða hvali heldur viljum við, jafnframt því að færa þá undir verndarvæng villidýralaganna, gera hvalveiðar óheimilar og fella í leiðinni brott lög um hvalveiðar, hin löngu úreltu frá árinu 1949. Með þessu erum við komin á stað sem Ísland hefði í rauninni alltaf átt að vera á, vegna þess að veiðar á hvölum eiga sér ekki langa íslenska sögu. Hér voru stundaðar á Íslandsmiðum hvalveiðar á fyrri öldum af kannski aðallega af norskum hvalveiðimönnum en Íslendingar hins vegar friðuðu hvali árið 1886. Þá var þetta hús sem við stöndum hér inni í fimm ára gamalt og þá ákváðu þingmenn sem sátu hér á Alþingi þess tíma að leiða í lög miklar takmarkanir á hvalveiðum. Sú friðun var aukin 1903 og aftur 1913. Þetta er forsaga lagasetningar hér á þingi. Við erum ekki hvalveiðiþjóð, við erum hvalafriðunarþjóð. Síðan tókum við reyndar sem samfélag hliðarspor síðustu áratugi þegar í rauninni eitt fyrirtæki í grunninn allan þann tíma stundaði hvalveiðar. Lög um hvalveiðar vou stofnuð samhliða því að Hvalur hf. varð til., að ein fjölskylda ákvað að fara að skjóta stórhveli með íslenskum bátum, nýsköpun sem betur hefði ekki orðið, á sama tíma og ofveiði hvala var orðin að gríðarlegu vandamáli þarna um miðja 20. öldina. Þá var mannkynið nálægt því að murka fullkomlega lífið úr öllum hvölum í heimi. Sem betur fer náðist alþjóðlegt átak um að snúa þessari þróun við og friðun hvala varð að veruleika á níunda áratugnum. Síðustu mánuði höfum við séð undarlega þróun. Við höfum séð umræðu um hvalveiðar á miklu breiðari grunni en nokkru sinni áður, vil ég meina, þökk sé dýraverndunarsinnum sem hafa dregið fram hversu illa er að þessum veiðum staðið. Það var í byrjun síðasta sumars þegar Hvalur hf. hóf hvalveiðivertíðina að dýraverndunarsinnar fylgdust með hvalstöðinni í Hvalfirði, vöktuðu bátana, tóku myndir, tóku myndbönd, sýndu þetta í fréttamiðlum. Í ljós kom ýmislegt sem ekki átti að geta gerst. Það var verið að skjóta kelfdar kýr. Það var verið að skjóta blendinga og þar með drepa dýr af tegund sem er friðuð samkvæmt íslenskum lögum. Það var verið að skjóta dýrin tvisvar, þrisvar og jafnvel oftar, sem þýðir að dauðastríðið teygði sig yfir tugi mínútna, klukkutíma jafnvel. Þetta varð til þess að hæstv. matvælaráðherra ákvað að bregðast við. Umræðan var orðin það sterk að stjórnmálin gátu ekki setið hjá lengur og matvælaráðherra setti stífari skilyrði um hvalveiðar, sem reyndar er nú varla hlæjandi að en þetta eru sömu skilyrði og var talað um að þyrfti að vera lágmarkið í svokallaðri villidýraskýrslu sem er tíu ára gömul og hugmyndin um heildarendurskoðun villidýralaga byggir á. Nýja reglugerðin sem ráðherrann setti snerist um að það yrði eftirlitsmaður í hverjum báti, það yrðu myndbandsupptökur, það yrði bara fylgst með því að hvalveiðar færu fram með þeim hætti að væri réttlætanlegt út frá mannúð, út frá dýravelferð. Hvað kom í ljós? Það var sko aldeilis ekki raunin. Eftirlitsskýrsla Matvælastofnunar kom út í maí síðastliðnum og af þeim 148 hvölum sem voru veiddir í fyrra var fjórðungur skotinn oftar en einu sinni með sprengiskutli. Þar af voru fimm hvalir skotnir þrisvar og fjórir fjórum sinnum. Hver skutull tekur sinn tíma þannig að þarna er búið að skjóta í dýrið sprengju aftur. Svo líður kannski korter, 20 mínútur og þá er skotið aftur. Svo líður tími og það er skotið aftur. Dauðastríð hvalanna sem var fylgst með varði í allt að tvær klukkustundir. Hvalur hf. skaut í ofanálag þrjá hvali sem náðust ekki, sluppu frá bátnum og hafa þá dáið einhvers staðar af sárum sínum, guð má vita hvenær. Í framhaldinu fór fagráð um velferð dýra yfir skýrsluna og komst að því að þessi veiðiaðferð gæti ekki samrýmst ákvæðum laga um velferð dýra og í framhaldinu var skipaður starfshópur matvælaráðherra til að fara yfir úrbótatillögur frá Hvali hf. Á meðan þessi óvissa ríkti þá tók matvælaráðherra þá ákvörðun að fresta hvalveiðitímabilinu. Þetta var kannski áhugaverðasti tíminn í sumar vegna þess að þá allt í einu heyrðust sterkustu gagnrýnisraddirnar á ráðherra ríkisstjórnarinnar, eins og svo sem oft áður úr hennar eigin röðum, úr samstarfsflokkunum í ríkisstjórn, frá flokknum sem stundum er kallaður besti samstarfsfélagi sem fólk í Vinstri grænum hefur þekkt en var nú aldeilis ekki dús við það að matvælaráðherra leyfði dýrunum njóta vafans. Úrbótatillögur litu dagsins ljós og þessi starfshópur skilaði hugmyndum að breyttum reglum varðandi aflífun hvala sem leiddu til strangari reglugerðar og eftir henni var farið núna þegar veiðitímabilið fór aftur af stað í byrjun september. Síðan gerðist það í síðustu viku að einn hvalveiðibáturinn var stöðvaður vegna þess að orðið hafði frávik frá nýju reglugerðinni. Hann fór síðan aftur af stað í gær vegna þess að það var búið að vinna nýjar úrbótatillögur og allur þessi ferill sýnir svo vel hvers vegna ákvörðun um framhald hvalveiða er einfaldlega ráðherra og ríkisstjórninni ofviða. Það er kominn tími til þess að Alþingi stígi inn og skeri úr um það hvort halda eigi hvalveiðum áfram við Ísland eða hvort eigi að fella það undir vernd villidýralaga. Hérna er almenningur nokkuð skýr. Það kom könnun í vor þar sem ljóst er að 42% fólks eru á móti hvalveiðum en 29% fylgjandi og stuðningur vex með aldri, enda held ég að ég hafi aldrei hitt manneskju undir mínum aldri - við skulum nota það sem viðmiðið - sem botnar í því af hverju í ósköpunum er verið að veiða dýr með jafn ómannúðlegum hætti og raunin er í jafn miklu tilgangsleysi og raunin er, vegna þess að markaður fyrir þessar afurðir er enginn. Hver vill kaupa kvikasilfursmengað hundafóður? Ég hef aldrei borðað það. Síðan hefur umræða síðustu misseri reyndar dýpkað dálítið skemmtilega varðandi það hversu mikilvæg dýr hvalir eru. Það var nefnilega vinsælt hjá þeim sem töluðu máli hvalveiða fyrir ekkert allt of löngum tíma að láta eins og hvalir væru hræðilegar afætur á vistkerfi sjávar, hvalir væru einhver helsti samkeppnisaðilinn við heilbrigðan sjávarútveg íslensku þjóðarinnar vegna þess að þeir væru að éta svo mikið af einhverjum smásílum og þörungum og hvað það er og þetta meinta afrán hvala var gert að réttlætingu fyrir því að fólk þyrfti að grisja aðeins úr stofninum. Þetta hafa sjávarlíffæðingar ítrekað bent á að er tóm della og undanfarið hefur skilningur á mikilvægi hvala fyrir vistkerfi sjávar orðið meiri og útbreiddari. Hvalir eru nefnilega það sem mætti kalla mikilvirkustu garðyrkjumenn sjávarins. Sjórinn er nefnilega ekki jafn hreyfanlegur og við ímyndum okkur stundum, heldur er lagskipting sjávar gríðarleg þannig að á milli laga hreyfast næringarefni ekki svo glatt. Til að hreyfa næringarefni á milli sjávarlaga þá þarf einhver að gera það. Og viti menn, hvalir gera það, éta á einu lagi, skíta því annars staðar - næringarefni komið. Með þessu dreifa þeir áburði þar sem áburðar er þörf, styðja við frumframleiðslu í sjónum og byggja þannig undir heilbrigð vistkerfi, styrkja þannig fiskistofnana sem hvalveiðisinnar fyrri tíma sökuðu þá um að vera að veikja. Með þessu eru hvalir að efla lífríkið, auka súrefnisframleiðslu, gera þannig allt andrúmsloftið betra og svo þegar þeir bera beinin, drepast og sökkva til botns sjávar þá er þar með búið að farga einhverjum 30 tonnum af kolefni, í tilfelli langreyða, sem nýtist sem næring fyrir lífríki á hafsbotninum og helst þar. Þannig að hvalir eru að styðja við lífkerfið í kringum eyjuna okkar litlu, framleiða súrefni og farga kolefni. Allt er þetta eitthvað sem við getum þakkað þeim fyrir og ættum að gera frekar en að drepa þá. Ég var búinn að fara yfir það hvers vegna villidýrlög væru hinn eðlilegi rammi fyrir hvali og eitthvað sem við ættum öll að geta verið sammála um, sama hvað okkur finnst um hvalveiðar sem slíkar. En þetta er eitthvað sem ríkisstjórnin er ekki sammála um. Á síðasta kjörtímabili háttaði svo að yfir sjávarútveginum var Sjálfstæðismaður og yfir umhverfismálunum var Vinstri grænn ráðherra. Sá Vinstri græni var sammála mér í óundirbúinni fyrirspurn um að sjávarspendýr ættu heima undir villidýralögum en Sjálfstæðismanninum fannst engin ástæða til. Fyrir vikið gerðist ekkert. Þessi málaflokkur hreyfðist ekki á milli ráðuneyta vegna þess að ráðherrarnir voru bara ósammála um grundvöllinn. Hlutverkaskipti urðu við myndun þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Þá er komin Vinstri grænn ráðherra yfir sjávarútveginn og Sjálfstæðismaður í umhverfismálin en viti menn, þeirra afstaða er eftir sömu flokkspólitískum línum og áður. Umhverfisráðherrann hefur sagt að hann vilji ekkert endilega fá hvalina yfir til sín á meðan Vinstri græni ráðherrann segir að auðvitað væri hinn eðlilegi rammi villidýralögin. Þannig að þó að matvælaráðherra væri til í að gefa hvalina frá sér, ef maður les á milli línanna, þá hljómar næstum eins og umhverfisráðherra vilji ekki taka við þeim með töngum einu sinni. Þess vegna þurfum við að stíga inn sem Alþingi. Hér getum við tekið ákvarðanir sem ganga þvert á ráðuneyti. Við þurfum ekki að festa okkur í þessum flokkspólitísku gryfjum sem eru innan ríkisstjórnarinnar. Við getum tekið ákvörðunina þvert á flokka í þágu dýranna. Ég held ég láti hér staðar numið, frú forseti. Eins og ég segi er með þessu frumvarpi lagt til að banna hvalveiðar og færa hvali undir verndarvæng villidýralaga, vegna þess að Ísland á að vera leiðandi þegar kemur að verndun hafsins. Það er ábyrga afstaðan og það er líka sú eina rökrétta fyrir ríki sem á allt sitt undir því að sjórinn umhverfis landið sé heilnæmur og að stór og smá sjávardýr þrífist vel. Í þágu náttúru, dýravelferðar, loftslags og hafs er nauðsynlegt að taka skrefið, stöðva hvalveiðar og vernda þessi mikilvægu og stórkostlegu dýr. Að lokinni þessari umræðu legg ég síðan til, frú forseti, að málið gangi til umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegur forseti. Við höfum stundum glímt við það hér á þinginu að það er ekki nægilega vandað til þingmála. Það hafa verið settar um það alveg sérstakar leiðbeiningar í Stjórnarráðinu hvernig eigi að haga sér í þeim efnum og er ekki vanþörf á oft á tíðum að bregðast við. Það er alveg ljóst að þeir sem hafa staðið að samsetningu þessa máls sem hér er til umræðu hafa ekki lagt sig fram um að vanda til verka, ekki að það komi á óvart þegar sést hver framsögumaður er í þessu máli. En það er auðvitað sárt að sjá margt ágætisfólk skrifa undir þetta án þess að hafa í rauninni kíkt á innihaldið af því að slík er upplýsingaóreiðan í þessu. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt fyrir okkur hér í þinginu og fyrir þjóðina og þá sem eru að fylgjast með okkur hér að geta treyst því að það sé einhver innistæða fyrir þeim upplýsingum sem við setjum á blað, það sé vandað þannig til verka að þær staðreyndir sem teknar eru til eigi sér einhverja stoð í raunveruleikanum. Það er farið um víðan völl í greinargerð með þessu máli og til að mynda kemur hér fram að samkvæmt þeirri skýrslu sem MAST gaf út standi að veiðiaðferðir Hvals hf. standist engan veginn kröfur laga um dýravelferð. Þetta er einfaldlega röng fullyrðing. Niðurstaðan var einmitt sú að veiðarnar brytu ekki gegn lögum um velferð dýra. Á heimasíðu MAST segir, með leyfi forseta: „Stofnunin telur hins vegar að við veiðarnar hafi verið beitt bestu þekktu aðferðum miðað við þær aðstæður sem þessar veiðar eru stundaðar við og því hafi ákvæði um veiðar í lögum um velferð dýra ekki verið brotin.“ Hér er því haldið öðru fram sem er auðvitað alveg rangt. Svo kemur síðar í þessum kafla í greinargerðinni þessi setning: „Aldrei myndi líðast að sláturhús murkuðu lífið úr kúm, ám eða svínum klukkutímum saman.“ Hér er sem sagt verið að bera saman veiðar á villtum dýrum og slátrun á dýrum sem eru leidd til slátrunar í sláturhúsum. Ég veit ekki hvort þetta er gert af vanþekkingu eða hvað. En auðvitað er það grundvallaratriði í þessu máli að hér er um veiðar á villtum dýrum að ræða þar sem beitt er bestu þekktu aðferðunum. Reyndar hafa þessar aðferðir þróast mikið með tímanum og fram eru komnar núna nýjar rannsóknir sem leiða fram að beita rafmagni við slátrunina, sem var búið að undirbúa að yrði notað í sumar en ekki hefur fengist leyfi Matvælastofnunar til að prófa það við veiðarnar núna í september, þróa þetta áfram. Þetta er þó viðurkennd aðferð til jafns við sprengiskutul í samþykktum Alþjóðahvalveiðiráðsins, sem í eiga sæti á annað hundrað þjóðir heims. Alþjóðahvalveiðiráðið viðurkennir þetta sem veiðiaðferð til jafns við sprengiskutul. Þetta er auðvitað villan í þessu öllu saman, að vera að bera þetta saman við veiðar á villtum dýrum. Það þekkja það allir sem hafa stundað veiðar á villtum dýrum að það tekst ekki alltaf að drepa dýr í fyrsta skoti. Þannig er þetta um allan heim. Þannig eru veidd hundruð þúsunda ef ekki milljónir dýra í Evrópu, t.d. yfir 500.000 villisvín í Þýskalandi á hverju ári og auðvitað særast dýr þegar um er að ræða villtar veiðar á villtum dýrum, alveg eins og gerist hér á Íslandi í hreindýraveiðum, fuglaveiðum og öðru. Þetta þekkja allir sem hafa stundað veiðar. Auðvitað er þetta bagalegt en þetta er fylgifiskur þess að stunda veiðar á villtum dýrum. Það vill svo til að við erum ekki eina þjóðin sem er að veiða hvali með þessari sömu tækni, Norðmenn eru ekki að velta þessu fyrir sér, eins og kom fram hjá forsætisráðherra samfylkingarinnar í Noregi þar sem hann sagði að þeim sem væru að gagnrýna þessar sjálfbæru veiðar Norðmanna kæmu þær bara ekkert við. Þeir væru betur í stakk búnir til að meta aðstæður og sjálfbærni í þessum veiðum eins og í annarri nýtingu á náttúruauðlindum sínum. Svo er vitnað hér til fagráðsins í greinargerðinni. Það er hægt að segja um þetta fagráð að lögfræðilegt álitaefni var lagt fyrir ráðið sem samanstóð af fólki sem hafði í rauninni ekki þekkingu til að leysa úr slíku álitaefni, var ekki á verksviði þess að gera það og málsmeðferðin sem þau beittu var í bága við lög. Í fyrsta lagi var einn nefndarmaður vanhæfur. Hann hafði lýst yfir skoðun sinni á álitaefninu opinberlega stuttu áður og það telst til vanhæfis samkvæmt stjórnsýslulögum. Í öðru lagi braut fagráðið gegn 3. mgr. 5. gr. laga um velferð dýra þar sem kveðið er á um að um málsmeðferð fyrir nefndinni gildi stjórnsýslulög. Hvalur hf. fékk ekki andmælarétt eins og félagið á rétt á samkvæmt stjórnsýslulögum. Það er ekki hægt að taka mark á niðurstöðum stjórnvalds sem þverbrýtur málsmeðferðar- og hæfisreglur í svona málum. Lög um velferð dýra gera þá kröfu í 27. gr. að ávallt skuli staðið að veiðum þannig að það valdi dýrunum sem minnstum sársauka og aflífun þeirra taki sem skemmstan tíma. Bæði MAST og fagráðið eru sammála um að aðferðirnar sem Hvalur beitir eru þær bestu sem til eru. Af því leiðir að veiðiaðferðirnar standast lögin enda gera þau bara kröfu um að bestu mögulegu aðferð sé beitt. Það er búið að reyna að þróa þessa aðferð og nú er hægt að bæta jafnvel enn betur með því að nýta saman sprengiskutul og rafmagn og það eru reyndar margir sem telja að það þurfi ekki sprengiskutul í framtíðinni heldur sé hægt að gera þetta bara á forsendum nýrra aðferða og þá sérstaklega með rafmagni. Hér er einnig haldið fram, sem er hluti af upplýsingaóreiðunni, að það hafi reynst erfitt að koma kjötinu í verð, þeim afurðum sem fluttar eru til Japans, og þrátt fyrir mikla herferð til að auka neyslu á hvalkjöti bendi margt til þess að það rati í hundafóður. Þetta er auðvitað algerlega úr lausu lofti gripið. Þetta hefur verið áróður þeirra samtaka á alþjóðavettvangi sem hafa verið að reyna að sverta hvalveiðar, að þetta sé með þessum hætti. Staðreyndin er sú að eftirspurn eftir þessu kjöti hefur aukist mjög. Auðvitað tekur tíma að starta aftur markaði með afurðir sem hafa ekki verið á markaði mörg ár, þó það nú væri, en það hefur tekist. Eftirspurnin er góð, sérstaklega eftir að framboðið minnkaði í Japan. Eftir að þeir hættu veiðum sínum í Suður-Íshafinu og fóru eingöngu að stunda veiðar á sínum heimamiðum, þá hefur dregið úr framboði og eftirspurnin er mikil og verðin eru góð. Menn eru í þessum veiðum og viðskiptum til að hafa út úr því eins og í annarri atvinnustarfsemi. Því hefur gjarnan verið haldið fram að það sé mikið tap á þessum rekstri. Það eru tiltekin hér einhver síðustu tíu ár og þau skoðuð í því sambandi. Hvernig ætti nú annað að vera en að það væri tap á rekstri þar sem Matvælastofnun gaf ekki út vinnsluleyfi og var ekki hægt að veiða hval 2019, 2020 og 2021 vegna þess að kerfið var að þvælast fyrir? Ekki kaupendurnir, það voru engar kröfur frá þessum erlendu mörkuðum sem biðu eftir afurðunum heldur var kerfið hér með einhverjar reglur sem þvældust fyrir. En áfram var starfsemin, áfram var uppbyggingin, áfram var öll endurnýjun á tækjabúnaði, fjárfestingar, mannskapur í vinnu allt árið til að halda þessu við. Svo er farið að tala um að það sé eitthvert stórkostlegt tap af þessu. Menn gleyma alveg forsendunum fyrir þessum rekstri, að menn eru að horfa í þessum rekstri eins og oft er til lengri tíma, ekki eins og sumir í pólitík sem horfa bara til skemmri tíma og sveiflast eins og stráið í vindinum eftir því hvernig þeir eru að reyna að veiða atkvæði heldur eru þeir að horfa til lengri tíma og fjárfestingarnar bera þess merki. Virðulegur forseti. Saga mótmæla gegn hvalveiðum er löng og ég þekki hana ágætlega. Þegar hvalveiðibannið tók gildi 1986 eftir að hafa verið samþykkt 1983 á fundi Alþjóðahvalveiðiráðsins átti bannið að gilda frá 1986–1990, meðan menn væru að ná utan um þessa stofnstærðir í heiminum vegna þess að það var yfirgangur og stofnar voru víða komnir í hættu. Bannið er enn í gildi en við erum bara ekki bundin af því vegna þeirra reglna sem gilda í Alþjóðahvalveiðiráðinu og þeirra fyrirvara sem við höfum sett þar. Við erum ekki bundin af því frekar en Norðmenn, Japanir og Rússar og síðan eru frumbyggjaveiðar í Grænlandi, í Alaska og á karabísku eyjunum. Þetta er mjög víða. Aðferðin er víðast hvar sú sama og við notum og veiðarnar umtalsvert meiri heldur en eru hér. En það hefur einhvern veginn verið eftirsóknarvert að ráðast sérstaklega að Íslandi, maður sér ekki mikið til þessara aðila í öðrum löndum. Það var orðað hér áðan í ræðu framsögumanns að þjóðir heims væri á móti þessu. Innan Alþjóðahvalveiðiráðsins þar sem eru á annað hundrað þjóðir, ef ég man rétt, talan er alla vega eitthvað í kringum það, hefur það skipst til sirka helminga hvort þjóðir eru fylgjandi hvalveiðum eða andvígar hvalveiðum. En það þarf tvo þriðju hluta til afnema hvalveiðibannið. Það hefur ekki tekist. Þannig að það er ekki eins og það sé eitthvert undantekningaratriði að þjóðir séu fylgjandi hvalveiðum. Þessi mótmæli á sínum tíma snerust um að veiðarnar myndu eyðileggja alla fiskmarkaði okkar. Það voru SA og fleiri fyrirtæki sem héldu því fram að það myndi eyðileggja alla fiskmarkaði okkar á þessum fyrstu árum þar sem var verið að ræða það að fara aftur af stað í hvalveiðar. Síðan tók ferðaþjónustan við. Ekkert af þessu hefur gengið eftir. Þessi sömu samtök og við erum hér með þátttakendur frá í svokölluðum mótmælum í dag - ef það er hægt að kalla það það, fólk sem er á launum hjá erlendum samtökum sem kemur hingað og einu viðtölin við mótmælendur fara fram á ensku af því að það eru engir Íslendingar til að tala við í þeim efnum í fjölmiðlum - þau komu hingað með fólk og fóru til að mynda í herferð gagnvart veitingastöðum sem voru með hvalkjöt á matseðlinum, sögðust ætla að koma í veg fyrir að fólk færi að heimsækja þá, draga úr viðskiptum. Þetta hefur aldrei haft nein áhrif neins staðar. Þetta hefur allt verið innstæðulaus áróður og ekkert af þessu gengið eftir. Það átti að slökkva á ferðaþjónustunni okkar, eyðileggja ímynd landsins. Við sjáum öll hvernig þetta hefur gengið eftir. Og svo einhver samanburður á því sem er bara ósmekklegur af hálfu ferðaþjónustunnar, að leggja það saman að nokkur þúsund ferðamenn skili sömu tekjum - þetta er auðvitað ekki boðlegt þegar atvinnugreinar kjósa að ráðast svo að annarri atvinnugrein. Það er af mörgu að taka í þessu, virðulegi forseti, og hér er ég búinn að rekja kannski það helsta. Auðvitað komum við hér að atvinnufrelsinu sem nýtur verndar 75. gr. stjórnarskrárinnar og hún hefur væntanlega hefur verið brotin með þessum ákvörðunum um að banna hvalveiðar í sumar, og komum einnig að eignarréttinum sem nýtur verndar í 72. gr. Í stuttu máli er þetta tekið saman í því að við erum ekki eina þjóðin sem er að veiða hval. Þá er ég að tala um stórhveli. Auðvitað eru smáhveli ekki talin með, við erum bara að tala um það sem er skilgreint innan Alþjóðahvalveiðiráðsins sem stórhveli. Það eru Norðmenn, Rússar, Japanir og fleiri þjóðir sem ég taldi hér upp áðan sem veiða þessa hvali með sömu tækni og við. Það er stöðugt verið að reyna að þróa þessa tækni alveg eins og verið er að reyna að þróa aðrar veiðiaðferðir á villtum dýrum hvar sem þær eru stundaðar. Það er mikilvægt og við eigum að leggja okkur fram um það og setja stífar kröfur á þau fyrirtæki og einstaklinga sem stunda þessar veiðar um að reyna að gera það með sem mannúðlegustum hætti. Þetta jafnvægi í nýtingu lífríkisins er ákveðin grundvallarforsenda, að halda einhverju jafnvægi í nýtingu á nytjastofnum lífríkisins. Það þekkja þeir bændur sem eru hér í salnum að ef þú ert með stóðið allt of stórt í litlu hólfi þá hefur það afleiðingar og verður ekki öðrum beitt þar. Allar okkar veiðar eru yfirfarnar af Alþjóðahvalveiðiráðinu, vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins sem kom alltaf saman einu sinni á ári, ég veit ekki hvort það er enn þannig eða hvort það er annað hvert ár í dag. Þar eru yfir 100 vísindamenn frá öllum löndum sem eru þátttakendur. Stofnstærðir og annað sem við förum eftir er allt viðurkennt af þessum alþjóðlegu samtökum.  
             Það er ekki þannig, eins og oft er haldið fram af þessu fólki sem hefur sig frammi við að berjast gegn hvalveiðum, að stofnarnir séu í útrýmingarhættu. Það er enn ein upplýsingaóreiðan. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna og það er gaman að sjá gamla lobbíistann taka sig upp í honum. Mér leið á köflum eins og ég væri ekki að hlusta á Jón Gunnarsson þingmann heldur Jón Gunnarsson, stofnanda og formann sjávarnytjarfélagsins sem hann setti á laggirnar til að berjast fyrir hvalveiðum. Svona getur fólk haft marga hatta. Það voru nokkur atriði, ég ætla nú ekkert að elta alla þvæluna í ræðu hv. þingmanns, mig langar bara að nefna nokkur atriði. Hann byrjaði á að býsnast yfir því að þetta frumvarp væri ekki í samræmi við einhverjar reglur í Stjórnarráðinu um það hvernig ætti að semja frumvörp. Mig langar bara að minna hv. þingmann á að hann er hættur að vinna í Stjórnarráðinu. Hér erum við á Alþingi Íslendinga og reglur Stjórnarráðsins gilda ekki um það hvernig við semjum frumvörp. Hv. þingmanni finnst kannski leiðinlegt að vera ekki lengur ráðherra en það er bara staðreyndin. Þær reglur gilda ekki hér. Síðan langar mig að nefna það sem hann fettir fingur út í í greinargerðinni varðandi lög um dýravelferð. Þess er sérstaklega gætt að segja hvergi að lögin hafi verið brotin. Það er náttúrlega staðhæfing sem væri erfiðara að styðja en þær staðhæfingar sem eru þarna, að veiðarnar séu andstæðar lögunum, að veiðarnar samræmist ekki ákvæðum laga um dýravelferð og að veiðarnar stríði gegn lögum um dýravelferð. Þetta hefði þingmaðurinn kannski fattað ef hann hefði lesið alla frétt MAST um skýrsluna sem kom út í maí þar sem fyrirsögnin er hérna í stóru letri þannig að það sést ágætlega: Veiðar á stórhvelum samræmast ekki markmiðum laga um dýravelferð. Þetta er bara efnislega það sama og stendur í greinargerðinni þannig að ef einhver er að drukkna í einhverjum upplýsingaóreiðupolli held ég að það sé frekar hv. formaður áhugafélags um hvalveiðar.

Virðulegur forseti. Um hvalveiðar gilda sérlög og þau eru uppfyllt, þannig að veiðarnar eru fullkomlega löglegar. Það er engan veginn réttlætanlegt að taka veiðar á þessum eina villta stofni, eða hvalveiðar, út fyrir samanburð á veiðum á öðrum villtum dýrum. Samræmast þá hreindýraveiðar dýravelferðarlögum? Og svo má lengi telja. Svo fer náttúrlega hv. þingmaður, eins og hann kann kannski best hér á þingi í allri upplýsingaóreiðunni sem hann reynir að standa alltaf fyrir hér, ekki bara í þessu máli, í svo mörgum málum, það gildir nú kannski almennt um þann flokk sem hann kemur frá, hann fer að tala um lobbíistann Jón Gunnarsson og baráttu okkar fyrir því að hefja hvalveiðar aftur. Það er alveg rétt, ég var formaður samtakanna Sjávarnytjar. Síðast þegar það var aðalfundur í þeim samtökum var ég formaður og er það þá væntanlega enn þó að samtökin hafi nú ekki haldið fund í tvo áratugi eða u.þ.b., enda ekki ástæða til af því að hvalveiðar fóru af stað aftur. Við höfðum það að markmiði að hefja hvalveiðar. Ég þekkti nokkra menn sem höfðu unnið í hvalnum gamla daga og fór með þeim á fund. Ég hef aldrei unnið sjálfur í hvalnum eða þekkt nokkuð til þar. Það endaði með því að ég tók að mér þetta starf, þetta er upp úr 1995, og ég er stoltur af því. Ég held að við höfum haft mikil áhrif á pólitíkina á þeim tíma, á að hvalveiðar, með sínum eðlilega hætti, færu af stað aftur. Auðvitað er ekkert annað eðlilegra heldur en að þjóð sem býr hér norður á hjara veraldar - hefur sögulega nýtt hvalinn, stóð reyndar fremst í stafni við að vernda hvali gegn ofveiði á sínum tíma, ekki til þess að hætta veiðum alfarið inn í framtíðina heldur einmitt til þess til að vernda stofninn 

Forseti vill minna þingmenn á að virða tímann.

Frú forseti. Við hv. þm. Jón Gunnarsson verðum kannski seint sammála í þessu máli frekar en flestum öðrum. En látum það ekkert spæla okkur. Mig langar bara rétt að nefna tvö nánast tæknileg atriði. Í fyrsta lagi það sem hv. þingmaður talaði um í framsögu sinni og kallaði jafnvægi í lífríki sjávar og reif þá upp þessa gömlu delluumræðu, sem líffræðingar eru búnir að hrekja, um að það skipti einhverju máli að grisja úr hvalastofninum til að styrkja lífríki sjávar. Því er bara þveröfugt farið. Hvalir leggja miklu meira til lífríkisins og vistkerfa sjávar en þeir taka frá þeim. Þannig að besta leiðin til að styrkja vistkerfin er að leyfa hvölunum að vera sem flestir. Síðan má ég til með, forseti, vegna þess að hv. þingmaður nefndi hér samanburðinn við hreindýr í svari sínu áðan. Hann er nefnilega dálítið góður, vegna þess að hreindýr falla undir svona sæmilega nútímaleg lög, villidýralögin, meðan hvalir falla undir þessi gjörsamlega dragúldnu lög frá 1949 sem gilda um hvalveiðar. Hreindýr eru meira að segja með dálítið langan kafla í villidýralögum þar sem er m.a. kveðið á um að til að mega skjóta hreindýr þurfi að standast alveg sérstakt námskeið og að þú megir ekki fara upp á fjöll nema í fylgd leiðsögumanns sem þarf að standast annað sérstakt námskeið. Það þarf að vera þannig að leiðsögumaðurinn liggur við hliðina á þér þegar þú hleypir af til að hann geti fellt dýrið samstundis ef þú nærð bara að særa það, vegna þess að dýravelferð snýst um það að takmarka dauðastríðið í þeim tilvikum þar sem er ákveðið að drepa dýr. Lögin utan um dráp á hreindýrum eru þannig sniðin, þannig úr garði gerð að dauði hvers dýrs á að taka sekúndur, sekúndubrot, ekki einhverjar klukkustundir eins og getur gerst í hvalveiðum.

Virðulegur forseti. Ég held að við getum öll verið sammála um að setja um þessar veiðar, sem aðrar, skýrar reglur og stuðla að því að innleidd sé sem best tækni við veiðarnar og að nýting á afurðunum sé með sem bestu móti. Það verður svo sem ekki sagt annað um afurðir af hvalveiðum en að þær séu gjörnýttar. Kjötið og spikið og margt fleira er selt erlendis. Þar er ágætur markaður fyrir það. Það hefur verið erfiðara að losna við lýsið þannig að þá er því bara brennt, lífrænu eldsneyti, á hvalveiðibátunum. Þannig er það. Þeir ganga fyrir hvallýsi að stórum hluta eða þónokkrum hluta. Lífrænt eldsneyti - ekki eru þeir að menga á meðan. Þetta með jafnvægið í lífríkinu og þær fullyrðingar sem hafa komið fram, þær hafa auðvitað að hluta til verið hraktar. Auðvitað er sjálfsagt að gera rannsóknir á þessu en það er ágætt að kynna sér skýrslu Gísla heitins Víkingssonar, okkar helsta vísindamanns á þessu sviði til áratuga, blessuð sé minning hans, um afrán hvala. Það er ágætt að kíkja á það þegar þessum fullyrðingum er haldið til haga. Auðvitað þekkja menn það allir sem eru í einhverjum samanburði í þessum efnum að afrán á sér stað, hvort sem er í ám, vötnum, sjó, nú eða á landi en þá er oft talað um ofbeit. Auðvitað þarf að hafa þetta samræmi í nýtingunni til hliðsjónar. Það eru líka gríðarlega mikil verðmæti sem hvalirnir taka úr sjónum í formi sjávarmetis. Við þurfum að stilla saman strengi í nýtingu á þessum stofnum. Við höfum auðvitað sem sjálfstæð þjóð, 

Frú forseti. Ég tek hér til máls sem meðflutningsmaður um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna banns við hvalveiðum og þakka fyrsta flutningsmanni, hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, fyrir að hafa haft frumkvæði að því að leggja þetta frumvarp fram hér á hinu háa Alþingi. Flutningsmenn þessa frumvarps koma úr þingflokkum Pírata, Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokks fólksins. Auðvitað hefði verið við hæfi ef einhverjir úr þingflokkum stjórnarflokkanna hefðu treyst sér til að vera með á þessu frumvarpi af því að ég held að það hefði kannski getað endurspeglað betur umræðuna, bæði í stjórnmálunum, stjórnmálaflokkunum og í samfélaginu. En þannig er þetta. Flokkurinn minn, Samfylkingin – jafnaðarflokkur Íslands, tók af öll tvímæli um afstöðu sína til hvalveiða á landsfundi sínum haustið 2022. Þar lýsir Samfylkingin því yfir að það eigi að hætta hvalveiðum við strendur Íslands og bendir m.a. á þau góðu umhverfisáhrif sem hvalirnir hafa, t.d. í baráttunni við hamfarahlýnun. Við skulum halda því til haga í þessari umræðu. Ég ætla nú ekki að fara að gera uppbyggingu eða efnistök þessa frumvarps að sérstöku umræðuefni og ég verð að viðurkenna að það tóku sig upp gömul leiðindi við að hlýða á viðbrögð hv. þm. Jóns Gunnarssonar við þessu ágæta frumvarpi vegna þess að ég hefði haldið að reynslumikið fólk í stjórnmálum væri komið á þann stað að það gæti kannski talað með uppbyggilegum hætti um það efni sem er á dagskrá þó svo að viðkomandi sé ósammála því. Það er auðvitað bara allt önnur saga en látum það nú vera. Það þarf í rauninni ekki að hafa mörg orð um nauðsyn þessa frumvarps og nauðsyn þess að við sem samfélag og þjóð bindum enda á þessa starfsemi eins fyrirtækis sem byggir á grunni lagasetningar frá árinu 1949. Eins og hv. fyrsti flutningsmaður benti á í sinni ræðu er saga hvalveiða við Íslandsstrendur í rauninni saga friðunar síðustu rúmlega 100 ár. Við vitum öll, og það þarf svo sem ekki að tíunda það úr þessum ræðustól, að það voru erlendar þjóðir, erlendir veiðimenn sem stunduðu hvalveiðar við Íslandsstrendur, og reyndar líka hákarlaveiðar að einhverju leyti, öldum saman, fluttu tæknina hingað á meðan Íslendingar höfðu hana ekki en nutu auðvitað að einhverju leyti auðvitað góðs af henni. Það var með þeim árangri að í Norðurhöfum, og reyndar í Suðurhöfum líka, gengum við næstum því af stórhvelastofninum dauðum í lok 19. aldar og á 20. öldinni. Það að stöðva hvalveiðar er því ekki ný hugmynd. Hún er hvorki róttæk né ný, ef maður má bara orða það þannig, en hún er nauðsynleg. Hún er nauðsynleg af þeim ástæðum sem raktar eru í þessu frumvarpi. Ég, hafandi kynnt mér þessa sögu ágætlega, bæði efnahagsleg áhrif hvalveiða og starfsemi hins ágæta fyrirtækis Hvals hf. í gegnum áratugina, sé engin rök sem hníga að því að við eigum að leyfa áfram stórhvelaveiðarnar. Það er þannig, og við vitum það öll, að reglugerðin sem gefin var út árið 2019 af þáverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra rennur út núna um áramótin og við vitum öll að málið liggur þannig að það hlýtur allt að benda til þess að hún verði ekki endurnýjuð. Það hlýtur allt að benda til þess að hún verði ekki endurnýjuð. Hvaða áhrif það hefur síðan á stjórnarsamstarfið skulum við bara leyfa okkur að bíða og sjá. Ég hef velt mjög svo fyrir mér dýravelferðarsjónarmiðum í þessu sambandi og ég held að þó svo að veiðimenn séu að beita því sem kalla má bestu þekktu aðferðir, sem eru notkun sprengiskutlna, og að verið sé að íhuga að nota líka rafskaut, sem sagt bæði sprengingu og rafskaut, þá er ekkert í þessum aðferðum sem sannfærir mig um að hægt sé að minnka með þeim þjáningu skepnanna. Rafskautin munu ekki gera það. Það er bara mjög mikilvægt að við horfumst í augu við að stórhvelaveiðar geta ekki með þessum hætti uppfyllt kröfur um dýravelferð. Þær hreinlega geta það ekki. Ég ætla nú ekki að eyða mörgum orðum á hugrenningar um vanhæfi sérfræðinga eða þeirra sem hafa leyft sér að tjá sig um hvalveiðar, t.d. út frá siðfræðilegu sjónarhorni. Mér finnst það ekki uppbyggilegt í þessari umræðu. Mér finnst að það ætti að vera þingmönnum frekar sæmandi að taka mark á sérfræðingum, jafnvel þeim sem þeir telja hugsanlega vera á andstæðri skoðun, og að leggja það á vogarskálarnar þegar við metum hvort við viljum halda þessum veiðum áfram. Ákvörðunin er að sjálfsögðu stjórnvalda, þingsins, verði þetta frumvarp samþykkt og komist það í gegnum afgreiðslu umhverfis- og samgöngunefndar. En gerist það ekki þá ætla ég að veðja á að veiðunum verði hætt um næstu áramót.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir hafði orð á því að í þessu máli ætti fyrst og fremst að hlusta á sérfræðingana, vísindamenn og aðra þá sem um þetta fjalla. Ég tek undir það. Allar okkar veiðar og nýting á hvaða auðlind sem er á að byggjast á yfirvegaðri úttekt og skoðun. Í þessu tilfelli kemur þar auðvitað til hvernig nýta á þessa stofna, hversu mikið má taka úr þeim. Þetta byggist allt saman á mjög viðamiklu vísindastarfi til áratuga á norðurslóðum í samvinnu milli okkar og Norðmanna og fleiri þjóða þar sem talningarverkefni eru í gangi og hafa verið um áratugaskeið. Síðan fjallar vísindaráð Alþjóðahvalveiðiráðsins - sem er, eins og ég kom inn á áðan, mjög fjölmennt ráð, ég held að ég fari með rétt að það séu á annað hundrað vísindamenn sem sitja í þessu ráði og fara ítarlega yfir öll gögn, allar forsendur, allar upplýsingar áður en þeir veita ráðgjöf um hversu mikið má veiða úr stofninum. Þetta er allt í samræmi við það og samkvæmt reglum Alþjóðahvalveiðiráðsins. Það á líka við um þessa nýju tækni sem rafmagnsstuðið byggir á. Eins og ég sagði hér áðan þá er það viðurkennt af þessu sama vísindaráði og af Alþjóðahvalveiðiráðinu sem aflífunaraðferð sem er jöfn sprengiskutlum. Fyrirtækið hefur verið að þróa þessa aðferð, gera á henni alls konar prófanir sem lofa mjög góðu en því var bannað að nýta þá reynslu og þekkingu við þessar veiðar. Skipstjórar skipsins og aðrir sem þekkja vel til um borð  Nú ætla ég að spyrja hv. þingmann: Hvaðan hefur hún upplýsingar um að það hafi engin áhrif, muni ekkert laga stöðuna? 

Hæstv. forseti. Ég verð að hryggja hv. þm. Jón Gunnarsson með því að ég hef hreinlega engan heyrt mæla því bót að rafskautin muni redda málinu - engan, hvorki vísindamenn né aðra. Það getur svo sem vel verið að ráðgjafinn sem framleiðir þessa nýju tækni sé til í að mæla þeim bót en hann á mikilla fjárhagslegra hagsmuna að gæta og gerir sig eiginlega ómarktækan með því. Ég held hins vegar að við verðum að horfast í augu við það að við getum ekki tryggt mannúðlega aflífun stórhvelanna, hvorki með sprengiskutlum né rafskautum eins og það er verið að lýsa því. Við getum það ekki. Og fyrst við getum það ekki, er þá ekki kominn tími til að kippa sér yfir á 21. öldina og huga þannig að dýravelferðinni og koma í veg fyrir þjáningar stórhvelanna sem vinna fyrir okkur mikilvægt og gott starf í vistkerfum úthafanna, að leyfa þeim að njóta vafans? Ég held að við séum komin þangað. Það kann vel að vera og ég dreg það ekki í efa að það er fjöldi sérfræðinga, líffræðinga og sérfræðinga um líf sjávarspendýra, sem geta veitt okkur ráðgjöf um það hversu mörg dýr megi skjóta. Ég ætla ekkert að draga það í efa. Ég ætla hins vegar að draga það í efa að við getum fullyrt hér að þær aðferðir sem eru notaðar til að aflífa dýrin séu þannig að þær séu þjáningarlausar.

Virðulegur forseti. Það er nú gjarnan þannig í upplýsingaóreiðunni, sem hér er stundum m.a., að það fer ekki alltaf saman hljóð og mynd hjá þeim sem bæði skrifa og tala. Hér sagði hv. þingmaður að við ættum auðvitað að hlusta á vísindamennina, við ættum að fara eftir þeirra ráðum. Svo sagði hún í öðru orði að hún hefði engan vísindamann heyrt mæla með því að nota rafmagn við aflífun þessara dýra, þrátt fyrir að ég væri nýbúinn að segja henni og þingheimi og öðrum sem fylgjast hér með að það er viðurkennd aðferð sem er búið að skoða ítarlega í vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins þar sem sitja fulltrúar flestra þjóða. Vísindamenn frá flestum þjóðum og öðrum sem eiga aðild að ráðinu, á annað hundrað vísindamenn, ef ég man rétt, eru búnir að viðurkenna þessa aðferð til jafns við sprengiskutul. Eftir ítarlega þróun á þeim veiðibúnaði, rannsóknir og þróun, var fyrirtækið tilbúið með nýja og betri útgáfu fyrir þessa vertíð til að aflífa dýrin og ætlaði að gera það samhliða sprengiskutlunum í þeirri von að í framtíðinni gætum við lagt sprengjuskutulinn til hliðar og notað þetta sem einu aflífunaraðferðina, þá sömu reyndar og er notuð í öllum sláturhúsum landsins í dag til aflífunar á húsdýrum, nákvæmlega þá sömu, og er auðvitað viðurkennd þar. Ég ætla bara að gera orð hv. þingmanns að mínum og biðja hana að koma með okkur inn í 21. öldina og nýja tækni og nýja þróun og horfa á það að við horfum á þetta út frá sjálfbærum 

Frú forseti. Ég efast ekki um það sem hv. þingmaður segir um að hér sé aðferð sem sé viðurkennd af Alþjóðahvalveiðiráðinu. Ég efast ekki um þær upplýsingar. En hvað hefur verið reynt? Það hefur verið reynt að nýta þessa aðferð á hrefnur, skilst mér, sem eru u.þ.b. tíu sinnum minni en stórhvelin, langreyðurin t.d., og það er ekkert sem mælir með þessari aðferð. Það er ekkert sem segir okkur og það er engin leið fyrir hv. þm. Jón Gunnarsson að standa hér uppi í pontu og halda því fram að það að nota bæði sprengjuskutul og rafskautin, eins og mér skilst að þetta sé, að þar með séum við komin með hina mannúðlegu aflífunaraðferð. Það er ekki þannig.  Við getum ekki horft fram hjá dýravelferðinni í þessu stóra máli. Það má ekki. Það er ekki hægt að afgreiða það sem einhverja smámuni sem munu síðan verða leystir með rafskautum, sem væntanleg eru jafn hittin og sprengiskutlarnir, og að þar með sé málið leyst. Það er ekki þannig. 

Jú, þú ert með orðið.

Það er ekki þannig en það er kannski ágætt að vita það að hv. þingmaður og fyrrverandi ráðherra Sjálfstæðisflokksins hefur engar áhyggjur af dýravelferðinni.

Frú forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna banns við hvalveiðum. Ég vil byrja á því að þakka fyrsta flutningsmanni, Andrési Inga Jónssyni, fyrir sína yfirferð. Mér finnst alltaf mikilvægt í þessu samhengi, hvort sem menn eru sammála eða ósammála því sem um er rætt hverju sinni, að maður reyni að fara inn í umræðuna með þeim hætti að maður komi sínum skoðunum á framfæri en geri kannski ekki lítið úr skoðunum annarra í staðinn, bara svo það sé sagt. Hv. þingmaður fór vel yfir málið í ítarlegri greinargerð með frumvarpinu og kemur margt mjög áhugavert fram í henni. Áður en ég fer að tæpa á því þá held ég að það sé mjög mikilvægt að það komi fram að sá sem hér stendur er hlynntur allri auðlindanýtingu, ef við getum sagt það þannig, á sjálfbæran hátt. Í þessu tilfelli erum við að ræða um hvali. Hvað það varðar hefur mikil umræða verið um velferð, að dauðastríð skepnunnar sé sem styst þegar verið er að fanga hvalinn. Ég held að mjög mikilvægt sé í þessu samhengi um velferð dýra, hvort sem það eru villt dýr eða önnur sem við höfum í hendi okkar hvort séu lifandi eða ekki, að farið sé að þeim á sem mannúðlegastan hátt í hvert og eitt skipti. Rauði þráðurinn hefur verið sá í gegnum þessa umræðu og frá því að þetta kom til tals fyrst í vor þegar matvælaráðherra bannaði tímabundið hvalveiðar. Hófust þær síðan aftur 1. september. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga í þessu samhengi, af því að menn hafa verið að tala um veiðar á villtum dýrum og hreindýraveiðar hafa komið þar við sögu, það sama á við um veiðar á villtum fuglum, t.d. grágæs og heiðagæs, að um veiðar á hreindýrum gilda vissulega mjög stífar reglur. Einstaklingar þurfa að gangast undir ákveðið próf og síðan er leiðsögumaður með. Það vill þannig til að ég þekki aðeins til þessara veiða og þekki þónokkra leiðsögumenn sömuleiðis sem í þessu eru. Það er alveg hárrétt sem hér hefur komið fram í umræðunni að menn eru alltaf tilbúnir með annað skot og jafnvel þriðja ef þess þarf til að dauðastríðið taki sem stystan tíma hverju sinni. Ég held að það sé það mikilvæga í þessu. Hvað varðar hvalveiðarnar þá getum við alveg sagt okkur ef við berum þetta saman, þ.e. að vera á landi og skjóta hreindýr sem stendur grafkyrrt í einhverra metra fjarlægð, 100, 200 m eða svo, og veiðar á hval úti á sjó - það er svo sem ekki hægt að bera þetta saman, en miðað skýrslu Matvælastofnunar, sem vitnað hefur verið til varðandi það hvernig þetta gekk fyrir sig í fyrr, þá velti ég fyrir mér í þessu samhengi hvers vegna menn hafa ekki horft til þess sem mikið hefur verið rætt um, rafskutul og það að deyða dýrið hratt og örugglega með rafmagni. Ég ætla ekki að leggja dóm á hvort það sé hægt eða ekki þar sem ég þekki það ekki. En ég tek mjög mikið mark á því sem hér hefur komið fram því að ég veit að hv. þm. Jón Gunnarsson hefur ansi mikla þekkingu. Þótt hann hafi ekki reynslu af veiðum á stórhvelum þá veit ég að hann er í mjög góðu og þéttu sambandi og hefur kynnt sér málið vel. En í þessu samhengi velti ég fyrir mér hví í ósköpunum menn eru ekki t.d. með kannski tvær byssur um borð, því að það tekur sjö mínútur að lágmarki að endurhlaða þegar skotið geigar og menn hitta ekki alveg í mark. Í þessari skýrslu er nú verið að tala um tímann sem það tekur að deyða dýrið hverju sinni og mér er það alveg hulin ráðgáta hvers vegna það hefur í sjálfu sér ekki komið til tals. Við vorum áðan að bera þetta saman við veiðar á hreindýrum þar sem það er ákveðin vinnuregla að alltaf séu tveir til staðar. Mér finnst það vera verulega stór þáttur í þessu og ítreka það sem ég sagði áðan, að við eigum að nýta þær auðlindir sem við höfum aðgang að og eigum sömuleiðis að gæta jafnvægis í lífríkinu. Ég get engan veginn skilið, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu um mikilvægi vistkerfi sjávar - það á kannski eitthvað allt annað við í hafinu kringum landið en á landi og ég þekki þá auðlindanýtingu nokkuð vel og hvernig hún fer fram. Þar þarf að gæta jafnvægis og reyna að halda því á öllum sviðum. Það er áhugaverður kafli sem snýr að kolefnisbindingunni. Vissulega er hér um gríðarlega stórar skepnur að ræða en ég veit ekki betur en að allar skepnur bindi kolefni á vissan hátt  Varðandi efnahags- og viðskiptasambönd þá kemur fram í greinargerðinni að þetta sé svo sem ekki efnahagslega mikilvægt fyrir Íslendinga og það hefur komið fram í skýrslum sömuleiðis að það hefur ekki bein áhrif á heildarafkomu ríkissjóðs Íslands hvort menn eru að veiða þetta eða ekki. En þetta hefur mikil efnahagsleg áhrif fyrir þá einstaklinga sem vinna við hvalinn og við þekkjum öll umræðuna sem var hér í vor. Ætli það séu ekki um 120–140 manns sem hafa atvinnu af hvalskurði og hvalveiðum og öllu sem því fylgir? Vissulega hefur þetta efnahagsleg áhrif, í stóra samhenginu kannski engin til þess að taka kollsteypu yfir en það er ákveðið atvinnufrelsi sömuleiðis og það er mikilvægt. Það er réttur okkar að nýta þær auðlindir sem við höfum aðgang að á sjálfbæran hátt og að sjálfsögðu með velferð dýra í huga. Velferð dýra á ávallt að vera númer eitt, tvö og þrjú. Hér hefur aðeins verið tekist á um álit sérfræðinga í þessu máli. Ég get alveg tekið undir að það eru margir sérfræðingar sem hafa komið fram og fyrir mig sem leikmann í þessu máli þá finnst mér vera ansi snúið að fara í gegnum þann aragrúa af álitum sérfræðinga héðan og þaðan úr heiminum sem stangast á um alla skapaða hluti þegar kemur að þessu. Menn benda í sitt hvora áttina í mörgum tilfellum í hverju sem er þegar kemur að þessu. En við erum með ákveðinn feril í gegnum Alþjóðahvalveiðiráðið sem við höfum stuðst við í gegnum árin. Við eigum að horfa til þess sömuleiðis og taka mark á því. Því miður verður það oft þannig í þessu samhengi að þær upplýsingar sem við erum að fara með eru oft og tíðum villandi og það er ekki mitt að dæma um hvað er rétt og rangt í því, því að ég held að yfirleitt sé það nú þannig að allir geti haft rétt fyrir sér ef þeir geta rökstutt sína skoðun á sannfærandi hátt og vísað til gagna. Ég efa það ekki að þessir sérfræðingar hafa gert það, en það er bagalegt þegar við erum að ræða um málefni sem þetta að við höfum ekki nægileg gögn til að benda á. Ég held að það eigi sömuleiðis við um rafskutulinn sem hv. þingmenn Jón Gunnarsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir skiptust á skoðunum um hér áðan. Frú forseti. Að svo sögðu held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að taka þessa umræðu. Það verður líka áhugavert að ræða þetta þegar nær dregur áramótum. Þá þarf að fara í ákveðna naflaskoðun á því hvort þessu verði haldið áfram eða ekki. En ég undirstrika mikilvægi þess og fagna því að málið sé komið hér inn í þingsal og við séum farin að ræða það okkar á milli. Það ber að þakka og vil ég koma þökkum til hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Við tökum ekki ákvarðanir einungis út frá tilfinningum og hjartanu, það er bara ekki hægt. Við þurfum að hafa rök og við þurfum að skiptast á skoðunum og ræða þetta. Ég hef trú á því að þótt við séum á öndverðri skoðun, sem er bara eðlilegt, þá sé það af hinu góða því að ég trúi að við getum rætt okkur að niðurstöðu þegar fram í sækir.

Frú forseti. Ég má til með að segja að mér finnst alltaf sérstaklega gaman þegar hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kemur í pontu og dustar rykið af búfræðingnum í sér, talar hér um einmaga skepnur og fjölmaga og það er unun á að hlýða. Síðan kann ég líka að meta það að ákveðið næmi fylgir því að vera bóndi, ákveðin tilfinning fyrir því hvernig við umgöngumst dýr. Það skein svo í gegn í ræðu hv. þingmanns og ég heyri ekki betur en að við séum sammála um að dauðastríð hvala eigi að vera eins stutt og hægt er, eins og dauðastríð allra dýra sem er ákveðið að drepa. Þetta hélt ég nefnilega að við gætum öll verið sammála um. Vandinn er að ég sé ekki þær aðferðir fyrir framan okkur, þær hugmyndir neins staðar á blaði sem geta stytt dauðastríð stórhvela niður í eitthvað sem okkur líður vel með. Sjö mínútur að endurhlaða, sagði hv. þingmaður. Ef það næðist niður í þrjár mínútur, væri það í lagi? Ef hægt væri að vera með annan skutul við hliðina? Ég veit það ekki. Getum við farið í svona tilraunastarfsemi eða þarf kannski á einhverjum tímapunkti að draga strik í sandinn og segja: Nú þurfa dýrin bara að njóta vafans? Þessi nýja tækni sem menn sjá í hillingum er ekkert endilega að fara að skila neinu betra. Hvor á að njóta vafans, veiðimaðurinn eða dýrið? Ég hallast að því að það sé dýrið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður spyr hvor eigi að njóta vafans og ég tel að það hafi komið vel fram í öllum ræðum sem hafa verið fluttar hér í dag, þ.e. að við höfum velferð dýra að leiðarljósi í þessu samhengi. Hver mörkin eiga að vera, það er nú held ég stóra spurningin í því hve dauðastríðið á að vera langt. Það kemur fram í skýrslunni frá því í fyrra að 60% hvalanna létust samstundis eða þar um bil. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að við veiðar við þessar aðstæður á stórhvelum geta alltaf orðið frávik. Þetta snýst um það hvað við sættum okkur við að frávikin séu mörg og hver þau mega vera. Við erum með ákveðnar reglur í því sömuleiðis þegar við erum að veiða önnur villt dýr eins og hreindýr. Þá er reiknað með ákveðnum frávikum við þessar veiðar og þess vegna eru menn alltaf tilbúnir með aðra byssu. Ég var að reyna að koma inn á það áðan í minni ræðu að ég skil engan veginn hvers vegna í ósköpunum ekki eru tvær byssur tiltækar á bátunum. Ég held að enginn hér inni geti svo sem svarað því, en mér finnst það mikilvægt í þessu samhengi. Svo ég ítreki svar mitt til hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar þá er það þannig þegar við ræðum um velferð dýra að dýrið er í fyrsta sæti en ekki hvalfangarinn.

Frú forseti. Tvennt langar mig að nefna til viðbótar. Hv. þingmaður fór yfir það sem mætti kalla atvinnufrelsisrök, að það þurfi að standa vörð um rétt þeirra sem vilja stunda hvalveiðar. Við þekkjum samt mýmörg dæmi þess að atvinnufrelsi er ekki óskorað og ekki ótakmarkað. Bændur eru vörslusviptir búfé ef þeir sinna því illa. Sláturhúsinu er lokað ef þar er gert að skepnum á opnu plani þar sem fuglar geta skitið yfir kjötið, eins og reyndin er uppi í Hvalfirði. Það er kannski erfitt að setja eitthvert samasemmerki á milli bónda sem gerir hluti svipað og hvalveiðimaður gerir þá, en ef bóndi væri að fara jafn illa með skepnu og hvalveiðimaður og væri að gera jafn illa að afurðunum og hvalstöðin þá væri viðkomandi ekki bóndi mikið lengur. Atvinnufrelsið skiptir þar engu máli. Af því að hv. þingmaður klóraði sér í kollinum yfir því sem kallað er vistkerfaþjónusta hvala þá er náttúrulega samspil hvals og náttúru ofboðslega flókið og margslungið og örugglega miklu flóknara en við getum nokkurn tímann gert okkur í hugarlund bara út frá skepnum á einum bæ. Hvalurinn er hvort tveggja í senn dýrið og bóndinn, ber áburð á túnin og hvetur þannig til frumframleiðslu hjá þörungum í efstu lögum sjávar, fer síðan niður og étur eitthvað og er bara að færa áburðinn á milli. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og sömuleiðis þakka ég fyrir upplýsingarnar. Mér finnst það mjög stór og áhugaverður þáttur í þessu frumvarpi sem við fjöllum hér um hversu mikilvægir hvalirnir eru vistkerfi sjávar. Það væri mjög æskilegt að við myndum rannsaka það og fá frekari gögn til okkar hvað það varðar. Það verður örugglega mjög áhugavert að fara yfir það. Ég ætla aðeins að staldra við atvinnufrelsið. Það á alveg það sama við um réttinn til að halda skepnur og hvort þú veiðir þær, þú þarft að halda þér innan ákveðins ramma. Atvinnufrelsi byggist á því. Þetta er ekki bara villta vestrið, langt því frá. Þess vegna erum við með ákveðnar reglur, hvort sem það eru reglur um búfjárhald eða veiðar á villtum spendýrum, sem okkur ber að fara eftir. Mér finnst þetta mál snúast fyrst og fremst um það. Það er búið að benda ágætlega á það í ræðum og sömuleiðis í riti að það er hægt að hafa ágætisávinning af því að nýta afurðir af hvölum. En það ber allt að sama brunni þegar við fjöllum um atvinnufrelsi, þú þarft alltaf að halda þér innan þess ramma sem löggjafinn setur. Ef þú ferð út fyrir rammann, hvort sem þú ert bóndi, hvalfangari eða hvað sem er þá færðu áminningu og ef menn geta ekki bætt sig eru þeir reknir af vellinum. Svo einfalt er það nú bara og það er ekkert öðruvísi í þessu heldur en í einhverjum öðrum atvinnurekstri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu og tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að það er alltaf gaman að hlusta á búfræðing í pontu. Verandi einn slíkur þá langar mig að spyrja hv. þingmann. Hann segir hér, og ég er hjartanlega sammála honum, að velferð dýra sé númer eitt, tvö og þrjú. Hér höfum við verið að ræða annars vegar veiðar á villtum skepnum og/eða slátrun húsdýra eða velferð þeirra heilt yfir. Nú er það svo að það hefur enginn ráðherra þessa málaflokks áður, þ.e. með breytingum á reglugerðum sem fyrst tóku gildi síðastliðið sumar, ráðist í jafn ítarlega söfnun á upplýsingum svo að við myndum betur gera okkur grein fyrir því hvernig þessar veiðar væru stundaðar. Af því að hv. þingmaður kemur inn á það sem við öll vitum, og er ekki einn um það, að leyfi til veiða á hval, annars vegar hrefnu og hins vegar langreyði, rennur sitt skeið um áramótin og hv. þingmaður kemur líka inn á að það sé brýnt að ræða þessi mál og munum við sjálfsagt gera það í aðdraganda áramóta, þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Telur hann þær upplýsingar og þau gögn sem aflað hefur verið í akkúrat þessu máli, þ.e. um veiðar á stórhvelum við Ísland, vera nægileg þannig að við séum eitthvað nær því að geta tekið frekari ákvarðanir þegar að því kemur hvort hægt sé að stunda hvalveiðar við Ísland frá og með næstu áramótum eða ekki? Þetta segi ég í beinu framhaldi af því að hann leggur til grundvallar sínu máli, sem ég tek undir, að velferð dýra sé númer eitt, tvö og þrjú þegar kemur að ákvörðunum í þessum málum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrir sitt andsvar. Þegar stórt er spurt verður oft fátt um svör. Ég tel í þessu samhengi að miðað við þau gögn sem liggja fyrir núna og fleiri gögn sem munu sömuleiðis koma til með að liggja fyrir í lok þessarar vertíðar, þá eigum við að geta byggt á ákveðnum rökum um það hvort hægt sé að framkvæma hlutina eða ekki. Í huga mínum er málið bara tiltölulega mjög einfalt. Það snýst bara um einn þátt, að aflífa skepnuna á sem mannúðlegastan hátt, ef við getum orðað það þannig. En við þurfum samt alltaf að hafa í huga að það verða alltaf frávik við veiðar á villtum dýrum. Það verða sömuleiðis frávik þegar við erum að taka líf í sláturhúsum landsins þó að við séum með bestu aðstæður og svoleiðis. Það verður aldrei hægt að gera þetta, frú forseti, á þann hátt að ekki geti eitthvað farið úrskeiðis, nákvæmlega eins og kom fyrir núna síðast á Hval 8 þegar krókur slóst í spil og allt sat fast. Já er svarið, hv. þingmaður. Ég tel að við getum í framhaldinu tekið nokkuð upplýsta ákvörðun og við getum líka horft til þess að setja okkur mjög skýrar reglur í því hvernig þessu verður framfylgt, þ.e. ef við ætlum að halda áfram að veiða hval. Það á þingið síðan eftir að fara í gegnum ásamt ráðherra.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og mér heyrist við vera á mjög svipuðum slóðum hvað þetta varðar, af því að þarna erum við bara að ræða þennan afmarkaða þátt sem lýtur að velferð skepnanna og/eða getunni með þeirri tækni og þeim tólum og tækjum til að tryggja að dauðastríð skepnu, hvals, hreindýrs og/eða kindar í sláturhúsi, gangi hratt og örugglega yfir og eins sársaukalítið og mögulegt er. En það er þetta með viðmiðið, hv. þingmaður og virðulegi forseti, og hvernig við förum að því að setja þetta viðmið. Við erum einhverju nær um það hvernig framkvæmdin á veiðum á stórhvelum er, þökk sé myndavélaeftirliti sem var innleitt með reglugerðarbreytingu síðastliðið sumar, en að sama skapi eigum við afar erfitt með að átta okkur á henni í samanburði við til að mynda aðrar þjóðir sem eru að veiða, vegna þess að það eru bara afar fáar þjóðir í heiminum sem stunda þetta. Það er ekki mikil framþróun í þessum veiðum eðli málsins samkvæmt því að það eru afskaplega fáir aðilar sem leggja stund á þær. Í ljósi þessa langar mig að lokum að spyrja hv. þingmann: Telur hann það geta verið rök, af því að mér heyrist við vera sammála um uppleggið, að þegar við búum ekki yfir nægilega mikilli vísindalegri vissu fái skepnan í þessu tilfelli að njóta vafans? Þar er ég að vísa til orðalags í varúðarreglunni sem er ein af meginreglum umhverfisréttarins. Þegar við búum ekki yfir vísindalegri vissu þá getum við heldur ekki tekið ákvörðun án þess að vita hvaða afleiðingar hún hefur, svo sem að halda hvalveiðum áfram.

Frú forseti. Það er væntanlega þannig að það er ekki til neinn ákveðinn mælikvarði á það hvað dauðastríð tekur langan tíma. Við sem t.d. höfum unnið við slátrun á búfé vitum að þegar rotað er með rafmagni og síðan skorið á hálsæðarnar þá tekur það einhverja stund, en rotið á sér stað. Í sjálfu sér drepst það ekki við rafmagnið heldur rotast bara fyrst og fremst og síðan er andinn tekinn frá því. Ég held að það séu ekki til neinar rannsóknir sem geta farið inn í hugarheim viðkomandi skepnu, ef við getum orðað það þannig, um hvort hún er lífs eða liðin. Ég held að það sé bara ekki hægt og það er útilokað mál. Það verður alltaf ákveðinn mælikvarði sem við setjum okkur og sættum okkur við hversu langan tíma það má taka þangað til við teljum að skepna sé dauð. Heilt yfir er það nú þannig, sem betur fer, að skepnan rotast við höggið, hvort sem hún er skotin í hjartað eða í höfuðið og síðan fjarar þetta út. Þannig gengur þetta fyrir sig þegar menn eru að taka líf. En það er ekki til nein sérstök rannsókn sem segir til um það hvenær lífið hverfur og ég held að við verðum alltaf að horfast í augu við það. Því verða viðmiðin alltaf sett af okkur sjálfum í þessu samhengi og við þurfum að setja okkur viðmið. Ég tel það mjög nauðsynlegt og það er vel framkvæmanlegt vegna þess að við getum alltaf gert betur í öllu sem við erum að gera. Við erum ekki á þeim stað að geta ekki gert betur og það á við í þessu tilfelli sem öðrum.

Frú forseti. Ég er alfarið andvígur því frumvarpi sem hér er til umræðu og er það af ýmsum ástæðum. Ég ætla að reyna að draga fram helstu atriði sem ég tel að vegi hvað þyngst í þeirri umræðu allri. Nú er það svo að ég var gagnrýninn á stjórnsýsluframkvæmd hæstv. matvælaráðherra í sumar við reglugerðarsetningu sem frestaði upphafi veiðitímabilsins. Kjarninn í þeirri gagnrýni minni sneri að því að það gæti ekki verið lögum samkvæmt á valdi ráðherra að taka slíka ákvörðun eins og var gert með þeirri reglugerð. Lögin, stjórnarskráin, einfaldlega heimila ekki slíkt. Ég sagði líka að ef umræðan snerist hins vegar um það hvort banna ætti hvalveiðar þá væri það a.m.k. ekki á valdi ráðherra. Slíkt yrði þá að koma hingað og vera tekið fyrir á Alþingi. Nú erum við með þetta frumvarp sem miðar nákvæmlega að því að banna hvalveiðar en þá vil ég koma inn á það að stjórnskipun landsins er með þeim hætti að Alþingi getur hreinlega ekki gert hvað sem er. Alþingi getur ekki sett lög um hvað sem er. Af hverju ekki? Jú, í gildi í landinu er stjórnarskrá og það er stjórnarskrá lýðveldisins sem er æðri lögum Alþingis. Hvað er það í stjórnarskránni sem ég er þá að vísa sérstaklega til? Jú, frú forseti, ég er að vísa til 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Hún hljóðar svo: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Enda krefjast almannahagsmunir þess. Þetta er kjarni málsins, eða eitt, tvö og þrjú, eins og hv. þingmenn hafa verið að koma inn á í umræðum um þetta mál. Þetta er lykilatriði. Við skulum þá aðeins reifa stuttlega hvað það er í þessu frumvarpi þar sem reynt er að færa rök fyrir því að almannahagsmunir krefjist þess að hvalveiðar verði bannaðar. Hvaða rök eru það í þessu frumvarpi sem sýna fram á að áskilnaður stjórnarskrárinnar sé uppfylltur? Svarið við því, frú forseti, er nokkuð einfalt: Það er ekki neitt. Það er ekki neitt í þessu frumvarpi þar sem gerð er minnsta tilraun til þess að láta a.m.k.líta út fyrir að frumvarp þetta, verði það að lögum, muni standast stjórnarskrá. Svarið við þessu er einfaldlega það að löggjöf eins og boðuð er í þessu frumvarpi mun ekki standast stjórnarskrá. Í frumvarpinu eru talin upp rök fyrir því af hverju eigi að banna hvalveiðar og þetta eru alls konar rök. Sum standast reyndar bara engan veginn, önnur er hægt að deila um og má togast á um skilning. Það má taka fyrir og ræða hver sé hinn vísindalegi grundvöllur ýmissa fullyrðinga sem settar eru fram. Það er sjálfsagt mál. Sú umræða verður svo sem ekki leidd til lykta hér í sal Alþingis í þessari umræðu. Eftir stendur við lestur þessa frumvarps: Það er ekki með nokkrum hætti hægt að segja að bann eins og er boðað í þessu frumvarpi muni standast stjórnarskrá, ekki með nokkrum hætti. Þá þegar af þeirri ástæðu er þetta frumvarp auðvitað algerlega ótækt hér inni á Alþingi. Við getum farið aðeins með þetta lengra. Hvað væru þá almannahagsmunir? Jú, það er alveg rétt að ýmissi athafnastarfssemi má setja skorður, enda krefjist almannahagsmunir þess. Það er eins með hvalveiðarnar og alla aðra starfsemi, Alþingi hefur rétt og getur sett slíkri starfsemi almennar skorður. Það getur verið að vegna stofnvistfræðilegra upplýsinga sé hvalur í útrýmingarhættu. Ég myndi telja að það væri farið að vera alla vega einhver vísir að alvörurökræðu um almannahagsmuni og væri málefnalegur rökstuðningur fyrir því að banna ætti hvalveiðar, eins og við erum að stýra fiskveiðiauðlindinni okkar. Auðvitað er það svo þegar kemur að hvalveiðum að það eru sett lög um hvalveiðar. Það eru ákveðin skilyrði sem þarf að uppfylla og það er einfaldlega þannig að ef einstaklingur er brotlegur við þau skilyrði þá er alla jafna sú málsmeðferð í okkar réttarfari að hann getur í versta falli átt hættu á því að missa leyfið, að hann verði sviptur leyfi. En það er ekki bann við starfseminni um alla tíð. Það er ekki bann ef einhver brýtur umferðarlög. Hann getur verið sviptur leyfinu en það bannar ekkert öðrum að aka um. Þetta er kannski langsótt samlíking en þetta er atriði sem við getum ekki horft fram hjá. Það að segja að veiðarnar sem slíkar séu andstæðar lögum um velferð dýra - það hefur bara hvergi komið fram nema hjá áliti fagráðs sem telur það vera andstætt lögum. Eftirlitsstofnunin sjálf, Matvælastofnun, sem fer lögum samkvæmt með það lögbundna hlutverk að hafa eftirlit með veiðunum, telur þetta ekki vera brot á lögum. Það hefur ekki verið höfðað neitt mál á hendur umræddu fyrirtæki. Það er ekkert stjórnsýslumál í sumar sem var tekið upp. Veiðarnar eru einfaldlega ekki andstæðar lögum um velferð dýra. Og ef það er einhver ágreiningur um það, þá er það, samkvæmt þrískiptingu ríkisvaldsins, hlutverk dómstóla að skera úr um þann ágreining. Svo einfalt er það. Það eru nokkur önnur atriði sem vert er að koma inn á og rétt er að draga fram í þessari umræðu. Í frumvarpinu er til að mynda fullyrt að efnahagur og viðskiptasambönd séu í húfi. Þetta er einfaldlega rangt, frú forseti. Ég get vísað til skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands skrifaði árið 2019 um þjóðhagsleg áhrif hvalveiða. Í niðurstöðum þeirrar skýrslu segir, með leyfi frú forseta: „Gögn benda ekki til að hvalveiðar hafi slæm áhrif á íslenskt efnahagslíf.“ Þetta er skýrsla frá 2019. Þurfa menn fleiri skýrslur? Er Hagfræðistofnun Háskóla Íslands ekki nægilega góð stofnun? Þurfum við að finna einhverja aðra, eins og einhvern sérfræðing frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, til að skrifa einhverja svona skýrslu? Það er fleira athyglisvert í niðurstöðum Hagfræðistofnunar um hvalveiðar. Það segir líka í niðurstöðunum, með leyfi frú forseta: „Miðað við varfærið mat á stofnstærðum og áti hvala, éta hvalir við Ísland 7,6 milljónir tonna af fiski, smokkfiski og krabbadýrum. […] Afar líklegt er að afránið hafi áhrif á fiskistofna við Ísland. Áhrifin má bæði rekja til áts hvala á fiski og samkeppni hvala og fisks um fæðu.“ Það er bara einfaldlega þannig, frú forseti, að það er í besta falli uppi ágreiningur í fræðasamfélaginu um allar þær fullyrðingar sem eru settar fram í þessu frumvarpi. Ég ætla ekki að ræða það neitt sérstaklega meira. Það má tína ýmislegt til og kannski gefst mér tækifæri til þess í einhverjum andsvörum sem hér hafa verið boðuð. Það sem ég vil aðallega draga fram, og víkja þá aftur að því sem öllu máli skiptir, er áskilnaður stjórnarskrárinnar um að ekki sé hægt að takmarka atvinnufrelsi nema með lögum. Áskilnaðurinn er: enda krefjist almannahagsmunir þess. Þá skulum við skoða í hverju almannahagsmunir geta falist í þessu máli. Í mínum huga er það alveg ljóst. Það eru gríðarlega miklir almannahagsmunir fyrir allan almenning, fyrir íslenska þjóð, að við berum gæfu til þess að nýta náttúruauðlindir okkar með skynsamlegum og ábyrgum hætti. Við eigum allt undir því sem velferðarþjóðfélag, sem eitt ríkasta land í heimi, að við umgöngumst náttúruauðlindir okkar af skynsemi og ábyrgð og að við nýtum þær til þess að auka hér hagsæld. Þetta gildir um allar náttúruauðlindir. Stærst og veigamest er auðvitað fiskveiðiauðlindin okkar þar sem við höfum þetta grundvallaratriði að leiðarljósi, orkunýtinguna okkar. Og þetta á líka við um hvalveiðar. Sjálfbær nýting náttúruauðlinda í hafinu við strendur landsins þar sem fylgt er vísindalegri ráðgjöf um veiðar úr stofninum sem ógna ekki tilvist stofnsins, það er lykilatriði. Hér eru hv. þingmenn að velta fyrir sér í háheimspekilegum pælingum tilvist einstaka lífvera, skepna. Það kann vel að vera til einhvers að vera að ræða það en aðalatriðið er að það sem við leggjum til grundvallar er stofninn, áhrif á stofnstærðina. Það eru þessi atriði, að um sé að ræða veiðar á vísindalegum grunni, lögum samkvæmt, í takt við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum undirgengist, þar sem hvalveiðar uppfylla öll þau meginskilyrði til að teljast vera skynsamleg nýting á náttúruauðlindum og í því felast gríðarlegir almannahagsmunir fyrir íslenska þjóð að við hvikum ekki frá - gríðarlega miklir almannahagsmunir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sína ágætu yfirferð. Ég vil nú samt byrja á því að geta þess að í þessum umræðum öllum saman gleymist alltaf að geta fyrri hluta í fréttatilkynningu Matvælastofnunar frá því í maí síðastliðnum, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „MAST telur að aflífun á hluta stórhvela við veiðar á Íslandi hafi tekið of langan tíma út frá meginmarkmiðum laga um velferð dýra.“ Ég skil þetta bara eftir hér. Hins vegar, af því að hv. þingmaður kom inn á það að hér værum við í háheimspekilegum umræðum og samræðum þá langar mig að spyrja, í ljósi þess sem hv. þingmaður var að segja um almannahagsmunina og 75. gr. stjórnarskrárinnar, mig langar að velta upp mjög heimspekilegri spurningu til hv. þingmanns: Er dýravelferð almannahagsmunir? Og ef ekki, af hverju ekki, hv. þingmaður?

Frú forseti. Áður en ég kem að ágætu andsvari frá hv. þingmanni vil ég geta þess að Matvælastofnun getur haft einhverja þá hugmynd að eitthvað sé ekki í anda laganna eða í markmiðum laganna. En ef það hefði verið svo að Matvælastofnun hefði talið að lög væru brotin þá bar henni að grípa til aðgerða eins og lög kveða á um. Henni bar þá að fara í stjórnsýslumál og opna það og hefja rannsókn á málinu með einhverri niðurstöðu í samræmi við stjórnsýslurétt. Það gerði stofnunin ekki. Það er ekkert sem kom fram á sínum tíma sem benti til þess að lög um dýravelferð hefðu verið brotin. Þá kemur að spurningunni: Er dýravelferð almannahagsmunir? Já, við getum gefið okkur að hún sé almannahagsmunir út frá þeirri löggjöf sem við höfum sett okkur. Það eru mikilvægar meginreglur í lögum um dýravelferð sem okkur ber að fara eftir. Þetta eru mikilvægar hátternisreglur. Þetta er meginreglan sem á sér stað í 27. gr. laga um dýravelferð. Þar er einfaldlega kveðið á um að ekki skuli valda dýri óþarfri þjáningu þegar verið er að drepa dýrið - ekki óþarfa þjáningu. Þetta er löggjöf sem snýr að manninum, hvernig við komum fram við náttúruna og hvernig við högum okkur gagnvart náttúrunni. Þetta snýr ekki að því að við ætlum að passa upp á öll dýr jarðarinnar, öll dýr merkurinnar eða hvert einasta stingandi strá eða hvert einasta tré. Þetta er hátternisregla sem miðar að því hvernig við bæði umgöngumst hvert annað og umhverfið í kringum okkur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt svar. Við verðum bara að vera ósammála um uppleggið hjá Matvælastofnun eða það sem fram kom. En mig langar að halda mig við þessa háheimspekilegu umræðu sem hv. þingmaður vísaði í áðan varðandi dýravelferð. Ég held við séum á mjög svipuðum slóðum með afstöðuna til þessa, þ.e. að dýravelferð, svo fram sett í lögum eða í orðræðu og samskiptum fólks, er sannarlega mennskur mælikvarði. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kom inn á það áðan að líklega sé ekki hægt að gera það með öðrum hætti enda notum við orðalagið að gera eitthvað með mannúðlegum hætti. Þá langar mig aðeins að þykkja spurninguna til hv. þingmanns, í ljósi hans yfirferðar á 75. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. seinni hluti hennar: „Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Sér hv. þingmaður fyrir sér, með vaxandi umræðu í samfélaginu, ekki minnst um akkúrat það mál sem við erum að ræða hér og/eða vegna áhrifa mannsins á loftslagið, m.a. með neyslu á kjöti - það er bara umræða sem er mjög virk úti um allan heim og ekki minnst hér heima á Íslandi - að dýravelferð, skilgreind með ákveðnum hætti og alltaf mannsins, geti talist til ríkra almannahagsmuna?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta seinna andsvar. Ég fagna því mjög að við séum að ræða hér 75. gr. stjórnarskrárinnar. Hún er lykilatriði í þessari umræðu allri. Þegar verið er að setja skorður þá er gerður þeim mun meiri áskilnaður um að það sé í þágu almannahagsmuna eftir því hversu íþyngjandi þær skorður eru. Léttvægar skorður kalla á mat, hvort það sé réttlætanlegt, á almenn sjónarmið. Það getur vel verið og það eru skorður við athafnafrelsi í okkar löggjöf sem byggja einmitt, með rökstuðningi, á dýravelferð. Eftir því sem skorðurnar verða meiri og meira íþyngjandi - og við erum að tala um algjört bann - þá er það alveg ljóst í mínum huga að þú verður að horfa til einhvers meira en eingöngu almannahagsmuna, út frá almennum sjónarmiðum um dýravelferð. Þá er einfaldlega réttur einstaklingsins til atvinnufrelsis ríkari. Hann er ríkari. Það má segja að ef það er einhver vafi uppi í þessu máli þá er hann að stjórnarskráin skal njóta vafans.

Forseti. Spurningin sem hefur hvílt á mér um árabil og hefur ekki enn verið svarað í þessari umræðu allri með fullnægjandi hætti er: Hvers vegna stundum við hvalveiðar? Opinberu rökin eru: Því við megum það, það eru engir útlendingar að fara að segja okkur hvað við megum og hvað ekki. Það eru ekkert sérstaklega góð rök að mínu mati. Við þurfum ekkert endilega að gera allt þó að við höfum sjálfsákvörðunarréttinn um það. Sannarlega höfum við hann þarna. Raunverulega ástæðan fyrir því að við veiðum hval - og þegar ég segi við þá meina ég bara að það sé heimilt hérna, því auðvitað ætla ég ekki að taka á mig ábyrgð á þeim hryllingi sem hvalveiðar eru - er sú að það er einn maður úti í bæ sem hefur það að áhugamáli, svo miklu áhugamáli og einlægu að þrátt fyrir litla eftirspurn og tap af rekstrinum heldur hann þeim áfram. Raunar leitar hann allra leiða og leggur hart að sér að ná upp eftirspurninni, finna eftirspurn, búa til eftirspurn eftir því sem hann langar svo mikið til að bjóða. Það er snúið og í raun enginn áfangastaður í boði nema annað eyland hinum megin á hnettinum vegna alþjóðlegra takmarkana á viðskipti með hvalafurðir. Framboðið kemur fyrst, því hann langar svo mikið að veiða hval. Eftirspurnin er aukaatriði. Við hljótum að geta búið hana til, hugsar hann, svo ég geti nú haldið áfram að veiða. Flest myndu bara finna sér eitthvað annað að gera. Mér þykir áhugavert að sjá, og gaman að mörgu leyti, nýtilkominn og mjög einlægan áhuga hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins á stjórnarskránni og mannréttindum. Það væri gaman að finna meira fyrir þeim áhuga í öðrum málum þar sem hann er afar takmarkaður. Í 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, segir, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Einkahagsmunir, áhugamál einstakra manna, víkja þannig fyrir almannahagsmunum, enda er það gert víða um heim, reyndar víðast hvar. Mig langar því að velta því aðeins upp hvort hv. þm. Teitur Björn Einarsson telji flest ríki heims, öll nema tvö eða þrjú, vera að brjóta mannréttindi, vegna þess að atvinnufrelsi er ekki einhver sérstök einkaréttindi Íslendinga. Þau eru vandlega skjalfest mannréttindi fólks víða um heim. En rökin fyrir hvalveiðum eru bara þessi. Þennan eina mann langar að veiða hvað sem það kostar og hann á bara að fá að gera það af því bara - frelsið. Gegn öllum þeim rökum sem mæla gegn hvalveiðum hlýtur það að teljast frekar lélegt. Hvalir eru villt dýr og með frumvarpinu sem við erum að ræða hér er lagt til að gera hvalveiðar óheimilar með því að fella brott sérlög um hvalveiðar og færa hvali undir lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, því hvers vegna í ósköpunum ætti að gilda sérstök löggjöf um hvali? Skv. 2. mgr. 2. gr. laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum gilda þau hvorki um hvali né seli. Mig langar kannski að rifja upp hér þann misskilning sem hefur komið fram ítrekað í máli þeirra sem styðja hvalveiðar að hvalir eru ekki fiskar, hvalir eru spendýr. Hákarlar eru hins vegar fiskar, mér finnst þetta áhugavert. Undantekningin í lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum sem undanþiggur hvali og seli var ekki upphaflega í frumvarpinu til laganna eins og það var lagt fyrir þingið heldur var því bætt við í meðförum þingsins. Um breytinguna er ekki farið mörgum orðum en þó segir, með leyfi forseta: „Um hvali gilda sérstök lög, lög um hvalveiðar, nr. 26/1949, sem fjalla bæði um veiðar, vernd og friðun tiltekinna hvalategunda. Þá gilda einnig um hvali ákvæði í Rekabálki Jónsbókar,“ - rekabálki, vegna þess að hvalir voru nýttir hér á öldum áður fyrst og fremst þegar þá rak á land, þá þurftu að vera til reglur um hver ætti hvað - „Alþingisdómur um rekamark frá um 1300, Konungsbréf frá 23. júní 1779 og opið bréf frá 4. maí 1778.“ Þetta er það eina sem stendur um þessa breytingu, að það eigi að undanþiggja hvali í lögum um vernd og friðun villtra dýra, villtra fugla og spendýra, en svo vill til að vernd og friðun hvala á sér langa sögu á Íslandi. Með lögum um friðun hvala frá 1886 voru leiddar í lög mjög miklar takmarkanir á hvalveiðum. Þá var friðun hvala aukin enn frekar 1903 og aftur 1913. Það er því, eins og hefur komið fram hér í ræðum annarra hv. þingmanna, nær að segja að verndun hvala sé menningararfur okkar Íslendinga en ekki slátrun þeirra. En ókei, förum betur yfir rökin gegn hvalveiðum þar sem við erum búin að fara yfir rökin fyrir þeim, vegna þess að þau eru einfaldlega þau að einn mann langar til að veiða hval. Hvalveiðar eru andstæðar lögum um velferð dýra. Við erum með lög um velferð dýra sem gilda hér á landi. Þau gilda líka um hvali, þannig að svo má segja að þetta sé ólögleg starfsemi nú þegar, enda er hún vandkvæðum bundin eins og við höfum séð á síðustu vikum. Meiri hluti almennings er á móti hvalveiðum og sívaxandi hluti almennings er á móti hvalveiðum og það ekki bara af því að Hollywood er brjálað, fólk er bara að læra meira og meira um hvalveiðar. Þegar ég var yngri skildi ég aldrei af hverju það mátti ekki veiða hval af því að ég var búin að lesa einhverjar heimildir um að þeir væru ekki lengur í svona mikilli útrýmingarhættu. Ég hélt alltaf að þetta snerist um útrýmingarhættuna, enda hefur það gert það á tíðum, svo ég bara gúglaði. Ég fór að kynna mér þetta. Ég hafði þá ekki hugmynd um það hversu ómannúðlegar, hversu hræðilegar, þessar veiðar eru fyrir dýrið, sem er spendýr, sem eru ótrúlega lík okkur á margan hátt, forvitin, greind, þetta eru skemmtileg dýr og falleg og finna mikið til. Það er nefnilega ekki hægt að tryggja að hvalur deyi skjótum dauðdaga vegna þess að hvalir eru svo stórir, þeir eru ofan í sjónum og þeir eru á hreyfingu. Maður hefði haldið að þetta væri eitthvað sem við ættum að sætta okkur við. Þá er það bara þannig, við getum ekki gert það þannig, við getum ekki gert þetta mannúðlega og þá skulum við ekki vera að gera það. Maður hefði haldið að þetta myndi duga til, eins og hefur nú orðið til þess að við höfum hætt hinni ýmsu dýraslátrun í gegnum tíðina og það er jafnvel ýmiss konar ómannúðleg dýraslátrun sem við höfum bannað og bönnum vegna þess að við bara sjáum að það er engin ástæða til að vera að láta þessi dýr þjást. Þegar ég var búin að kynna mér þetta í þaula þá skildi ég þetta alveg og þá sá ég að það er engin ástæða til að halda þessu hræðilega dauðastríði þessara stórkostlegu skepna áfram. Hvalveiðar eru ekki íslenskur menningararfur, eins og ég minntist á hérna áðan og fer aftur betur yfir á eftir. Efnahagur og viðskiptasambönd eru sannarlega í húfi. Það hlýtur að skipta máli og ég hefði haldið að það ætti að skipta hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins máli en það virðist skipta þá meira máli að einn maður fái að sinna áhugamáli sínu og margan grunar að það skipti mögulega máli hvaða maður það er, að það myndi ekkert endilega gilda um hvern sem er á þessu landi. Hvalir eru mikilvægir í vistkerfi sjávar, þeir binda kolefni og framleiða súrefni. Það er skoðun flutningsmanna þessa frumvarps að Ísland eigi að vera leiðandi fyrirmynd þegar kemur að verndun hafsvæða og dýrategunda í hafinu en ekki síðust í partíið að fara að gera hlutina almennilega. Við erum stórþjóð. Kennari minn í Evrópurétti í alþjóðlegu samhengi í Belgíu fyrir örfáum árum síðan talaði um það að hann var mjög uppnuminn þegar hann frétti að ég væri frá Íslandi af því hann er mjög upptekinn af alþjóðlegum hafrétti og hann sagði: Þið eruð pínupínulítil þjóð, þið haldið að þið séuð rosalega lítil og áhrifalaus. Þið áttið ykkur ekki á því að þið eruð stórþjóð þegar kemur að hafinu, fiskveiðum og öðru. Ég held að við áttum okkur reyndar oft á því en þetta kom mér samt á óvart og það kom mér á óvart hvað það eru mikil áhrif sem við höfum í okkar smæð. Hvers vegna er það? Það er vegna þess að við höfum alla okkar sögu og þekkingu á hafinu og nýtingu þess. Að mörgu leyti erum við leiðandi þegar kemur að því en þarna erum við bara einhver eftirbátur og það þykir mér miður. Við eigum að vera leiðandi fyrirmynd. Það erum við ekki með því að halda hvalveiðum áfram til að þóknast einum manni. Það hefur lengi verið bent á það að hvalir séu svo þróaðar lífverur að það sé óásættanlegt hversu ómannúðlegar aðferðir eru viðhafðar við veiðar á þeim. Það hefur verið bent á þetta mjög lengi, mun lengur en síðan einhver skýrsla á vegum hæstv. matvælaráðherra kom út. Í kjölfar þess að dýraverndunarsamtök birtu oft myndir og myndskeið sem sýna fram á þetta á vertíðinni 2022, sýna fram á að okkur hefur ekkert farið fram, við búum ekki yfir þeirri tækni sem þarf til að geta veitt þessi dýr með mannúðlegum hætti, í kjölfarið á þessari sönnun þá setti hæstv. matvælaráðherra reglugerð um nánara eftirlit. Þessu eftirliti hafa verið gerð skil og sýnir það skýrt fram á að þetta er ekki hægt. Samkvæmt skýrslunni standast veiðiaðferðir Hvals hf. engan veginn kröfur laga um dýravelferð og eru frávikin svo tíð að frekar er um að ræða reglu en undantekningu. Þegar þessi skýrsla kom út þá kom mér að einhverju leyti á óvart hvað hún olli miklu fjaðrafoki vegna þess að ég taldi þetta vera vitað og sjálf sá ég alveg sem löglærð manneskja vandann sem hæstv. ráðherra stóð frammi fyrir vegna þess að við vissum þetta. Við vissum alveg að þessar veiðar standast ekki lög, en þeim var haldið áfram, gefið var út leyfi þrátt fyrir þá vitneskju. Þá lentum við í alls konar lögfræðilegum dilemmum sem ég get alveg skilið að hafi verið áskorun fyrir hæstv. ráðherra. En það breytir því ekki að þarna eru komin ný, skýr og vel unnin gögn um það að veiðiaðferðir sem beitt er við veiðar á stórhvelum samræmast ekki ákvæðum um velferð dýra. Þetta er komið svart á hvítu. Þetta ætti að duga að mínu mati. En eins og ég nefndi hérna áðan er meiri hluti almennings á móti hvalveiðum og andstaðan fer vaxandi og ég held að það sé engin tilviljun. Ég held að það sé að mörgu leyti vegna þess að fleiri eru farnir að gúgla, rétt eins og ég gerði. Ég er ekkert viss um að ég hefði svarað að ég væri algerlega á móti hvalveiðum fyrir 15 árum síðan áður en ég fór í þessa rannsóknarvinnu mína, af því að ég hélt að það snerist bara um að þeir væru að verða útdauðir en svo væri það ekki rétt og ég var svona ringluð með þetta. Ég held að fólk sé bara að átta sig á því hvað hvalveiðar eru, um hvað þær snúast og hvað er að gerast þarna og hvers konar skepnur hvalir eru. Ég held að þetta sé ástæðan. Ég held að það sé ekki bara Hollywood eins og ég sagði hérna áðan. Það er vegna þess að Íslendingum svíður það að við séum að gera þetta. Við viljum ekki vera að veiða hval vegna þess að við sjáum enga ástæðu til þess að kvelja greindar og stórkostlegar skepnur með þessum hætti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra hjá mér að sinni en ég vil bara að lokum nefna að ég sakna þess dálítið að sjá ekki fleiri hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í þessari umræðu. Það hefði verið gott og gagnlegt að hafa þau hér með.

Forseti. Þegar ég var barn óttaðist ég fátt meira en sjóinn. Sjórinn er eitthvað svo djúpur og dularfullur. Ég fékk martraðir um sjóinn og þær furðuverur sem búa þar, þessa undraveröld sem er svo ótrúlega dulúðleg. Í þessum töfraheimi sjávar eru hvalirnir mikilvægur hluti en þekking á lífríki og vistkerfi sjávar var lengi vel takmörkuð og ég sem krakki vissi ekki alveg nákvæmlega hvað var ofan í þessu vatni, þessu djúpa vatni, þessu dimma vatni, en sem betur fer eru komnar fleiri upplýsingar og við vitum meira. Vegna þess að það var ekki mikið vitað var hægt að þagga niður í þeim sem vildu stöðva hvalveiðar því að þekkingin var sú að kannski hefðu stórhveli bara mjög neikvæð áhrif á fiskstofna í kringum landið. En nú vitum við að það er ekki svo og hvalir gegna mjög mikilvægu hlutverki í fæðukeðju hafsins og eru gríðarlega mikilvægur hluti af vistkerfi sjávar. Hvalir eru mikilvægir í vistkerfi sjávar þar sem þeir binda kolefni og framleiða súrefni. Hvalveiðar eru í rauninni ekki íslenskur menningararfur. Í raun eru Íslendingar frumkvöðlar í friðun hvala á heimsvísu. Það tel ég vera mjög merkilega staðreynd. Íslendingar eru í dag væntanlega betur þekktir á heimsvísu sem þjóðin sem drepur hvali frekar en þjóðin sem verndar þá. Við viljum gera hvalveiðar óheimilar og heiðra þannig rætur þjóðarinnar. Við erum jú þjóð sem friðar hvali og það er sú arfleifð og það er það sem við viljum standa fyrir, alla vega flest okkar. Hvalveiðar samræmast ekki lögum um velferð dýra. Lengi hefur verið vitað að dauðastríð hvala er of langt og því hafa komið hér mótmælendur alls staðar að úr heiminum til að mótmæla og gera enn. Fjórðungur hvala er skotinn oftar en einu sinni með sprengiskutli. Stundum hafa þetta verið allt að tvær klukkustundir sem hvalirnir heyja dauðastríð. Þessi veiðiaðferð var ekki samþykkt vegna þess að hún samræmist ekki lögum um velferð dýra. Það er mjög mikilvægt að átta sig á því að þessi tími sem er dauðastríð hvala er ótrúlega langur og það er ekki hægt að samþykkja það. Við getum ekki samþykkt að þetta sé að gerast hérna hjá Íslendingum, að við séum í þessari vegferð og við höldum áfram. Við getum ekki - og þess vegna erum við komin í dag til að berjast á móti þessu sem ætti að vera nóg, bara það að við vitum að þetta gæti tekið allt að tvær klukkustundir, bara það ætti að vera nóg. Það er ekki nóg en vonandi verður það nóg. Þó að talsmenn hvalveiða séu sannfærðir um að samfélagið sé með þeim í liði þá sýna skoðanakannanir að meiri hluti almennings er á móti hvalveiðum. Í nýlegri könnun kom í ljós að stuðningur landsmanna við hvalveiðar er af mjög skornum skammti. Um 51% fólks er mótfallið hvalveiðum en þá eru 29% hlynnt þeim. Efnahagur og viðskiptasambönd eru einnig í húfi. Það er ekki mjög efnahagslega mikilvægt fyrir Íslendinga að veiða hval heldur þvert á móti ógn við efnahag og viðskiptasambönd okkar. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að það er fólk sem hefur atvinnu og í sig og á af þessum atvinnugeira en þar sem við getum ekki tryggt velferð dýra þá hlýtur það að vera það sem við erum með í forgrunni þegar við hugsum um dýraveiðar. Veiðarnar hafa áhrif á ferðaþjónustu í landinu og geta fælt þúsundir ferðamanna frá, þúsundir ferðamanna sem heimsækja þá ekki landið okkar. Það eru kannski leiðinleg rök en það er bara sannleikurinn að það eru leikarar og umsvifamiklir kvikmyndaframleiðendur sem hafa hótað að sniðganga Ísland og það getur haft áhrif á kvikmyndaverkefni til landsins. Það er bara staðreynd. Við vitum ekki hvaða afleiðingar það hefur en hér er alls konar iðnaður og atvinnugreinar þannig að við þurfum að horfa á alla aðila málsins þó að okkur eigi að vera sama um Hollywood. Hvalaskoðunarfyrirtæki skila nefnilega enn meiri verðmætum í þjóðarbúið en hvalveiðarnar sjálfar. Ísland á að vera leiðandi fyrirmynd þegar kemur að verndun hafsvæða og dýrategunda í hafinu. Íslendingar ættu að vita allra þjóða best hve mikilvægt vistkerfi sjávar er, bæði fyrir umhverfið og íslenskt efnahagslíf. Forseti. Ætli við séum ekki sammála um það í þessum sal að við viljum vera leiðandi á þessu sviði, verandi eyja, þar sem sjórinn skiptir okkur mjög miklu máli? Hvers vegna þurfum við að veiða hvali, forseti? Eða þurfum við að veiða hvali? Nei, við þurfum það ekki. Það er ekki nauðsynlegt eða þarft fyrir íslenskan efnahag. Landsmenn eru flestir á móti hvalveiðum. Alþingi þarf nú að stíga inn og skera úr um hvort það eigi að halda hvalveiðum áfram á Íslandi eða þá fella hvali undir villidýralögin. Forseti. Ég vil enda þessa ræðu á því að vitna í frumvarpið sem hér um ræðir: „Í þágu náttúru, dýravelferðar, loftslags og hafs er nauðsynlegt að taka skrefið, stöðva hvalveiðar og vernda þessi mikilvægu og stórkostlegu dýr.“ Ég styð það að hvalveiðar verði bannaðar og að hvalir verði færðir undir lög um villidýr.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og það mál sem liggur hér fyrir. Ég hef svo sem ekkert legið á þeirri skoðun minni í þessari umræðu allri um hvalveiðar, sem hefur auðvitað verið mikil í samfélaginu núna yfir sumarmánuðina og í vor, að ég sé engin sérstök rök fyrir því að halda þessum veiðum áfram. Fyrir því eru í raun og veru margar ástæður, allmargar. Það hefur auðvitað verið tínt til hér í umræðunni, bæði í þingsal og úti í samfélaginu í sumar og margoft komið fram og liggur fyrir skjalfest, vottað og staðfest, að þjóðhagslegur ávinningur af þessum veiðum er bara hverfandi. Þetta er ekki eitthvað sem skiptir neinu máli í þjóðhagslegum skilningi. Auðvitað skiptir þetta máli fyrir það fólk sem hefur atvinnu af veiðunum yfir þessa mánuði á ári sem þær eru í gangi, við skulum ekki gera lítið úr því. Við skulum heldur ekki gera lítið úr því að það eru einhver fyrirtæki sem eru starfandi sem þjónusta þennan iðnað, ef má kalla hann svo, og við eigum auðvitað að bera virðingu fyrir því og allt það en í þessu stærra þjóðhagslega samhengi er þetta atvinnugrein sem skiptir mjög litlu máli. Það eru ein rök. Önnur rök gætu verið þau að orðsporsáhætta Íslands út á við skaðist við þetta. Ég held að það sé alveg augljóst líka. Það á hins vegar ekkert að vera eitthvað sem hefur einhver bein áhrif á það hvernig við högum okkar málum. Við höfum sjálfdæmi um það og þurfum ekki að lúta neinum vilja eða áliti annarra í því. Mér finnst hins vegar sjálfsagt að taka tillit þess. Mér finnst alveg sjálfsagt að taka tillit til þess þegar við erum með atvinnugrein sem skiptir þó ekki meira máli í þjóðhagslega samhenginu en getur haft slæm áhrif á orðspor landsins, þá finnst mér það vera rök sem við eigum að taka inn í jöfnuna. Mér finnst að við eigum að skoða það mjög klárt út frá því líka. Það væri svolítið að stinga höfðinu í sandinn að gera það ekki. Menn hafa talað svolítið fjálglega um þetta, að við eigum ekki að láta einhverja leikara í Hollywood segja okkur fyrir verkum, við séum sjálfstæð þjóð og eigum rétt til að veiða. Það má alveg leggja hlutina þannig upp, það er hins vegar ekkert sem segir að við séum skyldug til að veiða. Það er ekkert sem knýr á um það að við séum að veiða út af þessu sem ég rakti áðan með efnahagslegu rökin. Þetta auðvitað allt saman verðum við að vega og meta bara svolítið í samhengi. Þess vegna var það, svo ég segi það nú bara heiðarlega, svolítið hjárennilegt í sumar, fannst mér, og hjákátlegt að menn skyldu tromma alltaf þannig upp með málflutninginn að þetta snerist einhvern veginn bara nánast um fullveldi okkar eða snerist bara um sjálfsákvörðunarréttinn okkar, eins og það væri einhver knýjandi þörf fyrir okkur að veiða hvali af því að þeir eru syndandi hérna einhvers staðar í nágrenni við landið. Það er ekkert þannig. Ég er hins vegar líka þeirrar skoðunar að þetta hagsmunamat, þegar við erum að tala um eitthvert orðspor eða efnahagslega samhengið eða annað - það er bara umræða sem þarf að bíða á meðan við erum ekki búin að svara þeirri spurningu með nægilega góðum hætti hvort það sé hægt að veiða hvali án þess að ganga á svig við almenn sjónarmið og lög um dýravelferð. Það er auðvitað grundvallarspurningin. Það er spurning númer eitt sem við þurfum að svara áður en við tökumst á við hin rökin, vegna þess að við getum ekki notað einhver efnahagsleg rök eða einhverjar tilvísanir um atvinnufrelsi í lög og stjórnarskrá þegar við erum á þeim stað að við getum ekki veitt þessi dýr öðruvísi en að kvelja þau. Þarna höfum við auðvitað gögn, skýrslur og samantekt sem leiðir okkur nákvæmlega þangað að þessar veiðar geta ekki farið fram, að mínu mati vegna þess að sjónarmið dýravelferðar eiga að útiloka það. Svo einfalt er það. Síðan getum við tekist á um hin rökin. En það er bara einfaldlega ekki komið að því, finnst mér. Nú er það auðvitað þannig þegar menn eru að takast á um dýravelferðina og það hvort það sé eðlilegt að veiða þessar stórkostlegu skepnur að þá fara menn oft í þetta: Er ekki loðnan í sjónum? Kvelst hún ekki í nótinni? Þurfum við ekki að horfa til aðbúnaðar dýra eða fiska þegar er verið að veiða á öngul? Allt þetta. Á bak við það allt saman stendur einhvers konar röksemd um það að eitt eigi yfir allar dýrategundir ganga og við eigum auðvitað að koma vel fram við allar dýrategundir. En það er þannig, og menn mega alveg kalla þetta tilfinningarök, að við hugsum ekki eins um allar dýrategundir. Ég hugsa að bóndinn í fjárhúsinu hugsi öðruvísi um lömbin og kindurnar heldur en kóngulærnar og járnsmiðina eða músina úti í haga. Þá má alveg kalla þetta einhvers konar tegundarasisma og tilfinningarök. Mér finnst þetta hins vegar mjög raunveruleg rök sem þarf að taka tillit til. Hvalir eru stórkostlegar skepnur, stórar skepnur sem við hrífumst af þegar við sjáum þær í hafinu, alveg eins og við gerum með stór spendýr á landi og á meðan við getum ekki staðið í því að veiða hvali án þess að vera búin að ganga þannig um hnútana að við séum ekki að meiða eða kvelja dýrin þá eigum við ekki að vera að veiða þau. Ég er hins vegar alveg sammála þeim sem gagnrýndu matvælaráðherra í þessari umræðu á vormánuðum og í sumar um það hvernig var staðið að því að slá veiðarnar af svona að mestu leyti í sumar. Mér fannst ekki vel að verki staðið þar. Þegar er verið að stöðva atvinnugreinar, þegar er verið að koma með svona íþyngjandi ákvörðun þar sem undir er atvinnugrein, og þó að ég sé ekki hrifinn af atvinnugreininni er þetta samt atvinnugrein, þar sem fólk hefur atvinnu, þar sem fyrirtæki eru bæði í starfsemi í kringum þetta og allt annað, þá finnst mér mjög hæpin stjórnsýsla að það sé hægt að gera þetta með jafn litlum fyrirvara og var gert af hálfu matvælaráðherra. Mér finnst að svona stór og íþyngjandi ákvörðun fyrir fyrirtæki, fleiri en eitt, og fyrir fjölda starfsmanna þurfi að vera betur undirbyggð og það þurfi að vera meiri fyrirvari á. Þarna geta menn auðvitað sagt á móti að það hafi alla vega í einhverjum tilfellum verið gerð athugasemd við eitt og annað í starfsemi fyrirtækisins sem heldur úti þessari starfsemi þannig að menn hefðu alveg getað sagt sér að þetta gæti komið til og því hafi í raun og veru verið einhver fyrirvari. En mér finnst það ekki alveg nægjanlega mikil rök. Þess vegna er það þannig að þó að ég sé sammála því að við eigum ekki að veiða hvali þá finnst mér að við þurfum að gæta að því hvernig við komum í veg fyrir hvalveiðarnar. Þetta frumvarp auðvitað leiðir í jörð í eitt skipti fyrir öll þá hugmyndafræði alla og þau álitaefni. Það er því ekkert annað að gera en að samþykkja það hér. Það er annað sem ég myndi vilja nefna í þessu samhengi líka og það er að ég held að sumpart hafi þetta hvalveiðimál sprungið svona svakalega upp í sumar, orðið að þessu fári sem það varð, vegna þess að ríkisstjórnarflokkunum fannst ákveðið skjól í því. Við erum í efnahagsástandi sem dregur upp dökka og versnandi mynd af stöðu heimila í landinu. Við erum að kljást við óskaplega háa vexti. Við erum að kljást við mjög háa verðbólgu sem gengur illa að slá á. Við vitum að samsetning þessarar ríkisstjórnar gerir það að verkum að menn eru svolítið að róa í sitthvora áttina og ég held að tveir flokkar í það minnsta í þessu stjórnarsamstarfi, VG og Sjálfstæðisflokkur, hafi svolítið notað þetta mál sem skjól gagnvart hinu og þess vegna hafi umræðan um þetta orðið svona mikil eins og raun ber vitni. Síðan er það auðvitað þannig að það hefur alltaf verið þannig á Íslandi, a.m.k. lengi, að þessar veiðar eru gríðarlega umdeildar. Mig langar að nefna það aftur að við eigum ekki að gera lítið úr því sem menn kalla tilfinningarök í þessari umræðu. Við eigum bara alls ekki að gera lítið úr því. Við eigum að taka það sem gilda röksemd í þessu máli. Við eigum að horfa til þess að það er þannig að úti um alla heimsbyggðina þá er þetta tilfinningahlaðið mál. Dýravelferðarsjónarmið og dýravelferð almennt, það eru miklar tilfinningar í þessu. Ég held að það sé bara inngróið í okkur mannskepnuna að við viljum auðvitað þótt við séum að nýta einhverjar stofna geta a.m.k. gert það án þess að ganga þannig um að við séum að meiða dýrin og kvelja þau, að dauðastríðið vari jafn vel klukkutímum saman, að það þurfi að skjóta sprengiskutlum í dýrin oftar en einu sinni. Það er eitthvað sem við viljum ekki hafa. Á bak við það er auðvitað ekkert annað en bara glerharðar tilfinningar fólks þannig að við þurfum að bera virðingu fyrir þeim rökum í þessari umræðu. Ég verð líka að fá að nefna af því að menn vísa mikið í atvinnufrelsið og það allt saman, og gott og vel, það er auðvitað eitthvað sem við viljum hafa í hávegum, að atvinnufrelsi hérna á Íslandi sé virt, en eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar þá er ekkert sem segir að okkur sé það beinlínis skylt eða við eigum að veiða hvali þó að þeir syndi hérna í lögsögunni í kringum landið. Það er bara ofureinfaldlega þannig. Því fagna ég því mjög að þetta mál sé komið fram og auðvitað þurfum við að taka ákvörðun um það til lengri tíma hvort það eigi að leyfa þessar veiðar áfram eða banna þær. Ég veit alveg nákvæmlega hvorum megin ég er. Ég vil ekki hafa þessar veiðar í gangi og það er bara nákvæmlega vegna þess að við höfum við ekki getað bundið þannig um hnútana að þetta standist öll þau viðmið og gildi, lög og reglur sem okkur finnst að eigi að gilda um dýravelferð. Á meðan við erum ekki búin að klára þá umræðu og ekki er komin með fast land undir fætur þar þá auðvitað ýtir það öllum öðrum vangaveltum um þessa atvinnugrein á brott, vegna þess að við getum ekki notað efnahagsleg rök eða einhver önnur rök sem einhvers konar réttlætingu fyrir því að við förum illa með dýr. Það held ég að við hljótum að geta sammælst um. Ég fagna því mjög að þetta mál sé komið fram og að þetta sé til umræðu hérna í þingsalnum. Ég fagna því mjög að þetta mál opinberar í enn eitt skiptið hversu getulítil ríkisstjórnin er í að stjórna þessu landi. Það er auðvitað algjörlega með ólíkindum að flokkar séu í samstarfi sem koma sér ekki saman um nokkurn skapaðan hlut, hvort sem það eru hvalveiðar, efnahagsmál, heilbrigðismál, orkumál eða hvað það er. Þetta er bara enn einn bautasteinninn og varðan í þeirri sögu og vegferð allri að þessi ríkisstjórn nær ekki saman um mál og getur þar af leiðandi ekki stýrt landinu eins og þarf að stýra því akkúrat núna; af einhverri festu, ekki síst í efnahagslegu tilliti. Ég fagna málinu og styð það heils hugar.

Frú forseti. Ég ætla að reyna að hafa þetta ekki of langt í þetta skiptið. Mig langar aðeins að víkja aftur að því sem ég fagna mjög í umræðunni hér, sem er nýfundinn áhugi hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins á stjórnarskránni og mannréttindum. Í ljósi þess hversu oft þeir benda á hana, og þar allra síst 75. gr. stjórnarskrárinnar, í þessari umræðu langar mig bara svona persónulega til að hvetja hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins til að styðja mál okkar Pírata sem við höfum lagt fram um að sett verði á fót nefnd, svokölluð Lögrétta, sem þingmenn geti vísað frumvörpum til, til að fá yfirferð um það hvort lög standist stjórnarskrá áður en þau fari frá Alþingi, vegna þess að staðan í dag er sú að það mat fer ekki fram fyrr en eftir á, þ.e. þegar einhver einstaklingur telur brotið á sér og þá getur hann farið fyrir dómstóla. Mér hefur verið tíðrætt um þetta vegna þess að það hefur ekki farið mikið fyrir þessum nýfundna áhuga hv. þm. Sjálfstæðisflokksins í öðrum málum sem við höfum rætt hér þegar kemur að vernd réttinda fólks á flótta, persónuvernd venjulegs fólks, almennra borgara og annað slíkt. Ég hvet hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins til að styðja mig í því máli þannig að við getum tryggt að öll löggjöf sem fer hér í gegn standist stjórnarskrá. Sjálf hef ég ekki miklar áhyggjur af akkúrat þessu frumvarpi þar sem við skerum okkur úr á heimsvísu með því að stunda hvalveiðar. Þær eru bannaðar víða um heim, víðast hvar. Ég hef ekki miklar áhyggjur af því að það teljist vera stjórnarskrárbrot eða brot á mannréttindum að setja þá takmörkun á atvinnufrelsið. Þá langaði mig bara að lokum að benda hv. þingmönnum á mikilvægi þess að við samþykkjum þessi lög. Hæstv. matvælaráðherra hefur verið að stíga ákveðin skref í þá átt að, hvað á að segja, takmarka eða vonandi útrýma þessari fáránlegu starfsemi. En ég held að atvik síðustu vikna hafi alveg sýnt að hæstv. ráðherra, af hvaða ástæðum sem það er, ræður ekki við verkið, hvort sem það er af einhverjum lögfræðilegum ástæðum, pólitískum ástæðum eða öðrum. Fyrir liggur að ekki náðist samkomulag um þetta efni við myndun þessarar ríkisstjórnar þannig að ég get alveg séð hvaða pólitísku dilemmu hæstv. ráðherra er í varðandi það að banna þetta með öllu og alfarið. Hins vegar þykist ég vita að hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs séu sammála efni þessa frumvarps. Við erum Alþingi Íslendinga hér. Þetta er Alþingi Íslendinga, ekki ríkisstjórn. Ég hvet hv. þingmenn til að taka afstöðu gagnvart þessu máli á grundvelli sannfæringar sinnar. Það er kominn tími á að Alþingi taki af skarið og afnemi þessa skömm lands og þjóðar sem hvalveiðar eru. Það er alveg ljóst að það borgar sig ekki hafa það í höndum ráðherra ríkisstjórnarinnar að leyfa og banna hvalveiðar til skiptis. Ég held að kominn sé tími, þótt fyrr hefði verið, til þess að þjóðkjörið Alþingi Íslendinga taki þessa ákvörðun í þágu íslensku þjóðarinnar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram í tengslum við framlagningu þessa máls sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson er fyrsti flutningsmaður að, um breytingu á ýmsum lögum vegna banns við hvalveiðum. Hv. þm. Andrési Inga Jónssyni kemur nú að líkindum ekki á óvart að ég deili ekki skoðun hans á þessu máli og meðflytjendum hans á málinu sem eru allnokkrir og koma nú nokkur nöfn þarna á óvart. Það verður áhugavert að sjá með hvaða hætti þessu máli vindur fram í meðförum þingsins. Kannski við byrjum á að draga upp stóru myndina í málinu og atburði sumarsins, ef svo má segja, sem ég gef mér að séu tilefni þess frumvarps sem hér liggur fyrir. Eins og allir þekkja tók hæstv. matvælaráðherra, skömmu eftir að þing var sent heim með hraði í annarri viku júní, þá ákvörðun að innleiða tímabundið bann við hvalveiðum á grundvelli þess sem strax kom á daginn og blasti við að voru mjög illa grundaðar stjórnvaldsákvarðanir. Rannsóknarskyldu var ekki sinnt og ótal margt mætti telja upp sem ég ætla ekki að nefna hér um þessar ákvarðanir Svandísar Svavarsdóttur. En af því að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir nefndi hér áðan nýtilkominn áhuga sumra þingmanna á stjórnarskrárvörðum atvinnuréttindum og atvinnufrelsi þá er það þannig að a.m.k. sá sem hér stendur nálgast slík mál ekki af neinni léttúð. Það er algjört frumskilyrði að þeir sem njóta þeirrar stöðu að vera ráðherrar í málaflokkum þar sem atvinnuréttindi eru undir nálgist slík mál af varfærni og af virðingu. Því fer mjög fjarri að mínu mati að sú nálgun hafi verið viðhöfð í framgöngu matvælaráðherra í þessu máli. Það er komið inn á það í nokkrum atriðum í greinargerð frumvarpsins hver rökin eru fyrir þessu, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Ýmis rök má færa gegn hvalveiðum. Hér verða eftirfarandi sjónarmið reifuð:“ og þau síðan talin upp. Ég ætla að fara skref fyrir skref í gegnum hvert efnisatriði sem þarna er tilgreint eins og þau horfa við mér, en hér segir fyrst, með leyfi forseta: „Hvalveiðar eru andstæðar lögum um velferð dýra.“ Virðulegur forseti. Þetta stenst auðvitað enga skoðun, að hvalveiðar séu andstæðar lögum um velferð dýra. Þá væri ekki verið að stunda hvalveiðar og þá hefðu þær ekki verið stundaðar um langa hríð þannig að þetta sjónarmið sem þarna er reifað í löngu máli fellur í raun um sjálft sig. Ég lít svo á að það sé ekki efnislegt atriði í raun í þessari umræðu að hvalveiðar eins og þær séu stundaðar í dag séu andstæðar lögum um velferð dýra. Þá væru þær ekki viðhafðar. Það er búið að taka afstöðu til þessa sjónarmiðs. Næst kemur hér millifyrirsögn sem segir: „Meiri hluti almennings er á móti hvalveiðum.“ Ja, þegar þetta er kannað þegar lætin eru sem mest þá hnikast þetta auðvitað að einhverju marki til. En staðreyndin er auðvitað sú að það er margþætt starfsemi sem stunduð er sem nýtur ekki meirihlutastuðnings landsmanna. Ég gæti t.d. séð fyrir mér að rúmlega 50% landsmanna myndu leggjast gegn því, fengju þeir einhverju um það ráðið, að Miðflokkurinn sæti hér á þingi. Sama mætti segja um þingflokk Pírata, þannig að það geta ekki verið rök í málinu að tilviljunarkenndar skoðanakannanir ráði einhverju í þessum efnum. Sjáum bara könnun sem var gerð nýlega - því nú sé ég að það er hér virðulegur upptökumaður sem tekur upp þessar ræður sem hér eru í gangi, mér sýnist hann vera sá sami og tók upp sjónarspilið þegar erlendu stúlkurnar komu sér fyrir í tunnunum í hvalsskipunum um daginn - þegar könnuð var afstaða landsmanna til þessarar uppákomu þá kom í ljós að mikill meiri hluti landsmanna er andsnúinn slíkum skrípaleik. Ef við ætlum að lesa eitthvað inn í þá könnun er afstaða landsmanna miklu jákvæðari til þeirrar starfsemi og þess að fólk og fyrirtæki fái að stunda þá atvinnu sem þau hafa lagt fyrir sig heldur en skín í gegn í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Ef við viljum ræða um hlutfall stuðnings við hvalveiðar þá blasir við, ef eitthvað er að marka orð þingmanna, að það er meirihlutastuðningur hér inni á þingi við það að hvalveiðar séu stundaðar hér við land. Ég veit ekki betur en að allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins séu þeirrar skoðunar. Ég veit ekki betur en að allir þingmenn Framsóknarflokksins séu þeirrar skoðunar. Ég veit ekki betur en að allir þingmenn Miðflokksins séu þeirrar skoðunar og þarna strax í þessum þremur flokkum eru komnir 32 þingmenn sem er meiri hluti á þingi. Og mér segir svo hugur að í einhverjum hinna þingflokkanna séu þingmenn sem styðja við þessa starfsemi þannig að hér á þingi er klár meiri hluti við það að hvalveiðar verði viðhafðar áfram. Hér er síðan næsta millifyrirsögnin í þessum kafla sem snýr að rökstuðningi gegn hvalveiðum og þar segir, með leyfi forseta: „Hvalveiðar eru ekki íslenskur menningararfur.“ Ég verð nú bara að játa það að þessi hluti greinargerðarinnar kom mér verulega á óvart. Ef hvalveiðar eru ekki íslenskur menningararfur þá er orðið býsna þröngt um þá skilgreiningu, bæði það sem snýr að hvalveiðunum sjálfum, þjálfun skipstjórnarmanna á fyrri stigum í tengslum við þá starfsemi og annað slíkt. Ég held að það sé orðið býsna langsótt að halda því fram að hvalveiðar séu ekki hluti af íslenskum menningararfi. Næst komum við að þeim rökum sem tilgreind eru í greinargerð frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Efnahagur og viðskiptasambönd eru í húfi.“ Í hvaða samhengi er það ekki? Ég hafði nú ósköp litlar áhyggjur af því, þó að sumir gengju af göflunum yfir því, að bandarískur leikari sem hafði aldrei komið til landsins, ætlaði aldrei að koma aftur til landsins. Það eru eflaust margir sem það á við um. Við verðum að komast á þann stað að við séum ekki sýknt og heilagt að etja atvinnugreinum hverjum gegn annarri. Það er dálítið það sem gerist í þessari uppstillingu, ef svo má segja. Við sáum að þeir sem starfa við framleiðslu myndefnis, kvikmyndagerð og tengda þætti töldu mikla ógn stafa að sínu starfsöryggi með því að hér yrði auðlind hafsins nýtt með sjálfbærum hætti áfram eins og gert hefur verið á fyrri stigum. Þetta er dálítið eins og þegar harmakvein heyrast frá sumum fulltrúum ferðaþjónustunnar af sama meiði. Það er ekkert sem bendir til þess að þetta sé raunveruleg áhætta og þá er það eitthvað sem jafnast út yfir lengri tíma. Ef Leonardo DiCaprio sem aldrei hefur komið til Íslands kemur aldrei aftur til Íslands þá verður bara að hafa það. Ég hef ekki orðið var við það að sá ágæti leikari neiti því að leika í kvikmyndum sem teknar eru upp í Bandaríkjunum en Bandaríkin stunda hvalveiðar af miklum móð. Þannig að það er líka inni í þessu að einhverju marki svona, ja, hvað er hægt að kalla það, „bullying“, einhver tuddamennska, ég kveiki ekki alveg á góðu orði fyrir þetta. Það er verið að ráðast til atlögu við okkur hér á Íslandi væntanlega í því trausti að hér verði menn litlir í sér og lyppist niður þegar á sama tíma er því sem snýr að veiðum Norðmanna á hvölum bara dustað í burtu. Forsætisráðherrann hinn norski mætir og segir þessum ágætu aðilum sem harðast ganga fram að þeir viti bara ekkert um hlutina. Japanir nenna ekki einu sinni að ávarpa þessa umræðu og staðreyndin er auðvitað sú að þó að á einhverjum tímapunkti hafi verið hiti í þessari umræðu í Bandaríkjunum þá er hann miklu minni í dag heldur en áður var. Við eigum ekkert að vera lítil í okkur gagnvart þessari umræðu og svo ég ítreki það sem snýr að því að við eigum ekki að etja atvinnugreinum saman að óþörfu þá er líka staðan sú að ef við horfum t.d. til kvikmyndaiðnaðarins hefur býsna margt verið gert til að styðja við þróun og uppbyggingu þess iðnaðar á Íslandi á undanförnum árum. Menn mega ekki gleyma því að einhvers staðar frá þarf sá grunnur að koma sem við nýtum til að styðja við nýjar atvinnugreinar og sá grunnur verður auðvitað ekki lagður nema með verðmætasköpun. Við megum ekki leyfa okkur að detta í það far að líta á verðmætasköpun samfélagsins sem sjálfgefna. Það að nýta auðlind með sjálfbærum hætti er auðvitað bara partur af því. Hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir kom inn á það í ræðu sinni hér áðan að Ísland og við Íslendingar værum þjóð sem verndaði hvali. En Ísland er fyrst og fremst þjóð sem gengur vel um sjávarauðlindir sínar. Það er lykilatriði. Þess vegna er okkur að takast að búa til svona mikil verðmæti úr þeim verðmætum sem synda hér í námunda við landið. Það er af því að við göngum vel um auðlindirnar, nýtum þær af virðingu og skynsemi og partur af því er að nýta þessa auðlind sem hvalveiðarnar eru með sama sjálfbæra og skynsamlega hætti og við nýtum annað sjávarfang, aðrar sjávarauðlindir. Þetta er það sem ég vildi segja um rökstuðninginn í þeim kafla sem varðar efnahag og viðskiptasambönd lands og fyrirtækja. Næst er kafli í röksemdafærslunni sem ber yfirskriftina, með leyfi forseta: „Hvalir eru mikilvægir í vistkerfi sjávar.“ Ég sé að tími minn er svo nærri því að renna út að ég ætla að fá að andæfa þessum kafla greinargerðarinnar síðar. Ég veit ekki hvort ég geri það í ræðu hér eða mögulega við 2. umræðu eða eftir atvikum í blaðagrein, en ég held að þarna sé verið að ofmeta verulega möguleg áhrif hvað þetta varðar og að raunveruleikinn sé allt annar heldur en þarna er lagt upp með. Síðan er röksemdakafli sem snýr að því að villidýralög séu hinn almenni eðlilegi lagarammi um þessar veiðar. Það hefur verið tekin afstaða til þessa á fyrri stigum og lagaramminn er eins og hann er og það er ekkert sem bendir til þess að ástæða sé til að gera einhverjar sérstakar breytingar þar á þannig að sú röksemd hefur nú sinn gang. Síðan er svona rúsínan í pylsuendanum hvað þessa runu rökstuðnings með frumvarpi hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar varðar, sem eru sex efnisatriði, en það er undir yfirskriftinni, með leyfi forseta: „Ísland á að vera leiðandi fyrirmynd í verndun hafsins.“ Frú forseti. Við erum það. Það er akkúrat það sem við erum hér á Íslandi. Þess vegna hefur okkur gengið svona vel í þeim verkefnum sem snúa að nýtingu auðlinda hafsins, það er af því að við erum leiðandi fyrirmynd í verndun hafsins. Mér er það til efs, bara svo dæmi sé tekið, að aðrar atvinnugreinar, svo ég tengi þetta nú aðeins inn í loftslagsmálin af því að þau eru tengd inn í þarsíðasta röksemdapunkt frumvarpsins, eða aðrir aðilar í íslensku atvinnulífi, önnur atvinnugrein, hafi náð betri árangri í loftslagsmálum heldur en sjávarútvegurinn. Við erum algerlega í fararbroddi og við erum fyrirmynd um allan heim hvað það varðar að vernda hafið, vernda þá stofna sem þar eru nýttir og eftir atvikum ekki. Mér er til efs að nein þjóð standi okkur framar í þeim efnum. Hér við þetta tækifæri vildi ég fara í gegnum þessar röksemdir og rök sem má færa gegn hvalveiðum eins og þau eru sett fram í þessu frumvarpi og ég leyfi mér í meginatriðum að mótmæla þeim öllum. Ég hlakka til þess að eiga þetta samtal í hv. atvinnuveganefnd væntanlega. Er ekki rétt að málinu verði vísað þangað?

Það er deilt um það.

Það er deilt um það, en alla vega í þeirri nefnd sem tekur málið fyrir. Ég er svo heppinn að ég á tiltölulega auðvelt með að hnika mér á milli nefnda af ákveðnum ástæðum. Mér finnst þetta ekki gott mál og ég treysti á að það dagi uppi en minni bara á það sem ég kom inn á hér áðan að það er þingmeirihluti fyrir hvalveiðum á Íslandi. Það mun koma verulega á óvart ef talning leiðir í ljós að svo sé ekki.

Frú forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu, sem hefur staðið í þrjár klukkustundir, kannski aðeins gefa okkur tíma til að velta því fyrir okkur hvort þetta sé ekki sennilega í fyrsta sinn sem bann við hvalveiðum er rætt á þennan hátt í þessum sal. Þau þingmál sem hafa verið borin fram á síðustu árum og áratugum hafa snúið að því að meta efnahagsleg áhrif, þetta hafa verið þingsályktunartillögur um að spá og spekúlera. Þetta er í fyrsta sinn sem þingið stendur frammi fyrir umræðunni um það hvort okkur langi að veiða eða vernda. Ég verð að segja að mér hefur þótt umræðan góð. Við erum ekki öll sömu skoðunar, þó það nú væri, en hér hafa komið fulltrúar flestra flokka og lýst sínum sjónarmiðum og bara þótt fyrr hefði verið. Við hefðum kannski þurft að eiga þetta samtal í þessum sal fyrir fimm árum eða tíu árum, jafnvel fyrr. Við hefðum kannski þurft að eiga þetta samtal fyrir, nú þarf ég að reikna, 18 árum, rétt áður en hvalveiðar voru settar af stað aftur með reglugerð, vegna þess að hættan sem við búum við þegar við erum með úreltan lagabókstaf, eins og lög um hvalveiðar frá 1949, er að það er alltaf undir geðþótta ráðherra hvers tíma komið hvað er gert. Ég er nefnilega alveg sammála þeim sem segja að stóra ákvörðunin um framtíð hvalveiða eigi að vera tekin hér í þessum sal. Þess vegna þurfum við að ákveða fyrir okkar parta hvort ráðherra hafi þetta vald í höndunum eða ekki. Ég vil, eins og frumvarpið ber með sér, að þetta vald verði tekið af ráðherra og hvalir verði færðir undir vernd villidýralaga. Varðandi framhald málsins þá langar mig rétt að nefna, vegna þess að það er kominn upp ágreiningur milli mín sem fyrsta flutningsmanns og forseta varðandi það til hvaða nefndar þetta frumvarp á að ganga, að mín tillaga var að málið myndi ganga til umhverfis- og samgöngunefndar. Fyrir því hafði ég helst tvenn rök, annars vegar það að frumvarpið snýst í grunninn um að færa hvali undir villidýralög, sem heyra skýrt undir þá nefnd. Þar að auki er samkvæmt þingmálaskrá von á heildarendurskoðun þeirra laga frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þannig að það færi vel á því að hafa þessi mál til umfjöllunar í sömu nefnd sem snerta sama lagabókstaf. Þar að auki fann ég aðeins eitt fordæmi í nýlegri þingsögu fyrir sambærilegu máli sem er þingsályktunartillaga í 83. máli á 141. þingi, tillaga til þingsályktunar um gagngera endurskoðun á skipulagi og forsendum hvalveiða, þar sem er tekið á alls konar þáttum, heildarhagsmunum, efnahagslegum hagsmunum, dýraverndarsjónarmiðum, alþjóðlegum skuldbindingum; púsl sem eiga hvert um sig undir hinar ýmsu nefndir þingsins en þarna ákvað þingið á 141. löggjafarþingi að vísa málinu til umhverfis- og samgöngunefndar. Ég verð að viðurkenna að þvergirðingsháttur forseta, ekki þess sem situr á forsetastóli núna heldur Birgis Ármannssonar, forseta Alþingis, varðandi þetta kom mér dálítið á óvart. Ég á því ekki að venjast að forsetar séu í miklu reiptogi um það hvert mál ganga ef færð eru góð rök fyrir því að þau eigi heima í einhverri nefnd en þar við situr. Því verður atkvæðagreiðsla um nefndarvísunina væntanlega á þingfundi von bráðar. Hvernig sem það fer þá bara treysti ég því, miðað við umræðurnar þar sem við höfum heyrt sjónarmið fólks úr báðum þeim nefndum sem gætu orðið fyrir valinu, að þingleg meðferð þessa máls verði með ágætum. Ég ber ekki þá von í brjósti, eins og hv. þm. Bergþór Ólason, að þetta mál muni daga uppi í nefnd heldur einmitt að það geti komið hingað til 2. umræðu og enn dýpri og betri sem fyrst.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um græna hvata í landbúnaði, græna hvata fyrir bændur. Hugmyndin að baki þessari tillögu er einfaldlega sú að hæstv. matvælaráðherra verði falið að skoða bætt tækifæri bænda til að græða viðkvæm og illa farin vistkerfi, m.a. með skógrækt og endurheimt votlendis. Til þess verði skipaður starfshópur með fulltrúum bænda, Lands og skógar, Landverndar og Náttúruverndarsamtaka Íslands. Meginverkefnið verði að leggja til hvatakerfi og mælanleg markmið fyrir hvert ár. Það verði Matvælastofnun sem fái að annast eftirlit með framkvæmd þannig að tryggt verði að fjármagn sem varið verði til þessara aðgerða nýtist á sem bestan hátt. Ráðherra geri svo Alþingi grein fyrir framgangi og niðurstöðum þessa verks á haustþingi 2024. Tillagan lýtur að því að greina tækifæri bænda og tækifæri í landbúnaðinum til að græða viðkvæm vistkerfi, m.a. með skógrækt og endurheimt votlendis. Þetta verði gert með hvatakerfi og þannig geti farið saman tækifæri og hagsmunir landbúnaðarins og markmið þjóðarinnar og ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Frú forseti. Við eigum svör við skriflegri fyrirspurn minni til hæstv. matvælaráðherra um endurheimt votlendis á ríkisjörðum. Þessar tölur bera sannarlega með sér að hér megi gera betur. Þessa fyrirspurn lagði ég fram til að fá upp mynd af því hver staða mála væri um ríkisjarðir og bera svörin mjög greinilega með sér að hér þarf að gera betur. En í þingsályktunartillögunni er verið að leggja til að þessi starfshópur fái það verkefni að leita að leiðum til að skapa hvata fyrir bændur til að auka uppgræðslu, draga úr kjötframleiðslu og annarri framleiðslu dýraafurða. Ég hef áður lagt fram þessa tillögu. Þá var hún ekki afgreidd og ég legg hana nú fram í þriðja sinn. Frú forseti. Landbúnaður er mikilvægur hluti af sögu íslensku þjóðarinnar og ég vil leyfa mér að segja að vegna sögunnar er landbúnaðurinn ekki bara mikilvæg atvinnugrein heldur menningarlegt mál, hluti af því að vera Íslendingur er samband okkar við þessa grein. Við eigum í þessu samhengi núna að vera markviss um það að skapa hvata þannig að framleiðsla á lambakjöti gangi t.d. ekki um of á landið. Hér er sannarlega ekki verið að horfa á sauðfjárrækt sem nokkuð annað en mikilvæga atvinnugrein sem við berum sterkar taugar til sem þjóð, heldur er frekar verið að leita og benda á tækifærin til að tvinna saman hagsmuni landbúnaðarins við markmið stjórnvalda í loftslagsmálum. Pólitísku rökin að baki eru þau að það liggur fyrir að það þarf að draga úr losun heimsins á gróðurhúsalofttegundum um helming næsta áratuginn til að fyrirbyggja að hnattræn hlýnun verði umfram 1,5°C miðað við hitastig fyrir tíma iðnbyltingarinnar. Þetta er gríðarlega mikil og stór áskorun og krefst þess að við göngum til verka. Við erum auðvitað ekki ein í þessu verkefni en við erum heldur ekki undanskilin verkefninu. Öll ríki heimsins standa núna frammi fyrir því að það þarf að grípa til stórtækra aðgerða til að ná fram þessum markmiðum. Eitt stærsta skrefið sem Ísland gæti tekið til að draga markvisst og hratt úr losun gróðurhúsalofttegunda er einmitt að endurheimta votlendi og stöðva losun frá illa förnu landi. Ég er þeirrar skoðunar með grænar aðgerðir almennt séð að það eigi að umbuna þeim sem taka þessi skref. Hugmyndafræðin að baki er enda hvernig megi skapa jákvæða hvata og ávinning fyrir þessa grein að horfa í frekari mæli í þessar áttir. Eins og ég nefndi hér áðan felst það í tillögunni að ráðherra skipi starfshóp sem hafi það markmið að auðvelda bændum þetta og gera þeim aðgengilegt, ekki síst fjárhagslega, að gera íslenskan landbúnað umhverfisvænni þannig að bændur njóti góðs af því að leggja þessum málstað lið í störfum sínum. Með því myndu bændur taka að sér stærra hlutverk við endurheimt vistkerfa með því að draga úr losun og auka bindingu gróðurhúsalofttegunda. Samfélagslegi ávinningur þessa blasir auðvitað við og við vitum hver stefna ríkisstjórnarflokkanna þriggja er í þessum efnum. En hér ættu líka að geta verið falin ákveðin tækifæri til nýsköpunar. Varðandi stöðu þess anga málsins sem lýtur að loftslagsmálum og markmiði stjórnvalda þar um er áætlað að nettólosun landsins nemi 14 milljónum tonna af koldíoxíðígildum á hverju ári og sérfræðingar telja að það megi bæta 4 milljónum tonna við vegna losunar frá illa förnu landi. Þetta eru því nokkuð stórar tölur. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er nánar farið yfir og rakið hver veruleikinn er í þeim efnum en áætlað er að um 10–15% framræsts votlendis séu í notkun í landbúnaði sem þýðir að hægt er með endurheimtinni að draga úr losun sem nemur um 6,6 milljónum tonna án þess að það hafi áhrif á ræktun í landbúnaði. Að mati okkar flutningsmanna, sem koma úr þingflokkum Viðreisnar og Samfylkingar, þá gæti reynst þýðingarmikið fyrir dreifðar byggðir að veita sauðfjárbændum sérstaklega tækifæri til að gerast vistbændur og skapa þannig alvörutækifæri á frekari grænum störfum í þessari grein. Í því ætti að felast um leið mikilvægur ávinningur fyrir samfélagið allt með meira vatni og lífi í ám og lækjum og færri sárum og skurðum í landslaginu. Um stefnu Viðreisnar hvað varðar landbúnaðinn almennt séð þá höfum við sett það á oddinn í gegnum árin að styðja við bændur og ég er sjálf þeirrar skoðunar að beingreiðslur, beinar fjárhagslegar greiðslur, geti verið skynsamleg leið til þess að styðja við og efla greinina. Í staðinn mætti skoða innflutningskvótana og jafnvel að fella þá niður. Með því ætti hagur beggja að vænkast, bænda og neytenda. Við höfum stutt tillögur og stefnu stjórnvalda um þá styrki sem eru fyrir hendi í dag og tölum ekki í því árferði sem nú er fyrir auknum útgjöldum fyrr en að undangengnu samtali um nýjar hugmyndir og sóknarfæri fyrir greinina. Í því sambandi vil ég nefna að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 er skýr um að það eru ekki frekari útgjöld í kortunum. Markmiðið núna hlýtur því að vera að verja stöðuna og finna leiðir til að sækja fram. Ríkisstjórnin sjálf virðist því ekki gera ráð fyrir auknum heildarútgjöldum til greinarinnar. Mig langaði til að nefna að árið 2020 var samþykkt þingsályktun Viðreisnar um endurskoðun á ráðstöfun almannafjár við gæðastýringu í sauðfjárrækt og send til ríkisstjórnar til vinnslu. Þessi tillaga fól í sér að endurskoða ráðstöfun almannafjár við gæðastýringu í sauðfjárrækt með það að markmiði að landnýtingarþáttur hennar myndi samræmast lögum og góðum stjórnsýsluháttum og að greiðslur myndu renna til framleiðenda sem væru að græða land. Markmiðið með þeirri tillögu sem ég er hér að mæla fyrir í dag er kannski í stuttu og kjörnuðu máli að hér fara að mínu mati saman skýrt skilgreind markmið á sviði umhverfis- og loftslagsmála sem og jákvæð tækifæri fyrir landsbyggðirnar með hvötum í átt að enn fjölbreyttari störfum á sviði landbúnaðar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir ljómandi flutning á þessari þingsályktunartillögu sem hér um ræðir, um græna hvata fyrir bændur. Mig langar að koma aðeins inn í þessa umræðu hvað það varðar og taka undir með hv. þingmanni og þeim flutningsmönnum sem að þessu máli standa um mikilvægi þess að láta hendur standa fram úr ermum í þessu máli því að verkefnið er ærið og við eigum mikið af landi sem við getum grætt. Sömuleiðis eigum við mikið af landi þar sem við getum plantað skógi og ég minni á að í þessu samhengi var lögð fram á síðasta löggjafarþingi, í svipuðum anda, þingsályktunartillaga sem sneri að þjóðarátaki í landgræðslu og skógrækt. Ég fagna því sérstaklega hvað það varðar að það er verið að koma hér inn á að greiða mönnum fyrir þá vinnu sem menn hafa lagt til við landgræðsluna. Það er þannig í dag í gegnum bæði verkefnið Bændur græða landið og í gegnum Landbótasjóð að þá hafa bændur, fyrst og fremst bændur í sjálfu sér, lagt til tæki og tól og vinnu endurgjaldslaust og fengið hluta, 60% sirka, greiddan af áburðarkostnaði. Þetta samstarfsverkefni hefur verið við lýði í ja, 20 og eitthvað ár, ég man nú ekki alveg akkúrat hvenær það byrjaði, og hefur mikill árangur verið af því. Öðruvísi horfir svo sem við um verkefni sem snúa að Landbótasjóði. Þau eru annars eðlis en á mjög svipaðan hátt er það að bændur hafa lagt þar til sjálfboðavinnu fyrst og fremst við þá vinnu. Aftur á móti hefur Landgræðslan lagt til áburðinn að fullu í því verkefni. Það hafa átt sér stað mjög miklar breytingar, t.d. hvað fjölda sauðfjár varðar hér á landi. Síðan 2016 hefur vetrarfóðruðu sauðfé fækkað um sirka 100.000 sem er gríðarlegt. Nú er svo komið að við erum komin að ákveðnum sársaukamörkum hvað það varðar og fé má í sjálfu sér ekki fækka meira. Það er kannski þá eini punkturinn sem ég tek ekki undir í þessari þingsályktunartillögu, að biðja menn um að fækka fé. En aftur á móti þá tel ég, og það hefur verið sýnt fram á það og það þekkist mjög vel, að þeir sem hafa lagt hvað mest á sig við uppgræðslu á landi eru sauðfjárbændur, starfandi sauðfjárbændur sem hafa séð hag af því að hlúa að landinu. Við þekkjum það sem höfum staðið í þessum verkefnum að það er hægt að ná ótrúlegum árangri við uppgræðslu á landi þrátt fyrir að maður friði það ekki. Með hóflegri beit er hægt að ná alveg ótrúlegum árangri, bara með nettri áburðargjöf og sömuleiðis erum við náttúrlega að horfa til þess að við erum með hálfgerða beitarstýringu á þessu, hvenær fé er sleppt á og svoleiðis. En mikilvægi þess að ráðast í svona átak held ég að verði seint metið til fjár því að tölurnar sem koma hér fram hjá hv. þingmanni eru mjög stórar og verðmætin eru þarna ótvíræð. Við getum með samstilltu átaki - og ég er ekkert alveg viss um að við þurfum endilega að kosta miklu til, þ.e. þegar menn hafa verið að greiða mönnum fyrir. Ég held að allir þeir sem hafa áhuga á að nýta land eða þá að hlúa að því komi til með að leggja hönd á plóg og þetta snýst fyrst og fremst um fjármuni til áburðar- og frækaupa eða til kaupa á trjám til að gróðursetja. Ef þetta verður t.d. samstillt átak, segjum bara hálfgert þjóðarátak eða eitthvað þannig, þar sem við fengjum fleiri að, fyrirtæki, einstaklinga - og það er fjöldinn allur af einstaklingum, hef ég grun um, í þéttbýli landsins sem myndu glaðir vilja helga sér einhver svæði og hlúa að þeim uppi á hálendinu eða hvar sem er. Ef við horfum bara til þess að þessi þingsályktunartillaga gangi eftir og aðrar góðar tillögur sem eru í farvatninu þá gætum við sett okkur ákveðin markmið þar sem við myndum vinna markvisst að uppgræðslu á landi. Þetta er risaverkefni vegna þess að tölulega í hekturum talið eru þetta einhverjar þúsundir hektara sem hægt væri að ráðast í. Eins og maður segir, það yrði ekki neinn stórkostlegur kostnaður af því hvað varðar girðingar eða eitthvað annað, því að landfræðilega er það bara þannig að fé hefur fækkað það mikið á sumum svæðum að það hefur engin teljanleg áhrif þó að nokkrar kindur séu að þvælast þarna um. Þá er sömuleiðis að færast enn meira í vöxt að bændur hafi haldið sínu fé bara heima til að þurfa ekki að eyða tíma í leitir á haustin og það hefur verið að færast í vöxt upp á síðkastið. Virðulegur forseti. Mig langaði bara að koma hérna upp og taka undir með hv. flutningsmanni Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur um mikilvægi þess að ráðist sé í ákveðnar aðgerðir. En hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir veit það svo sem að sá sem hér stendur er enginn sérstakur áhugamaður um endurheimt votlendis þannig að ég læt það liggja á milli hluta, en það er margt hægt að gera. Ég ber mikla virðingu fyrir og fagna hverjum þeim sem hoppa á vagninn, skulum við segja, í þessu verkefni því að þetta hefur verið við lýði í fjölda ára og því miður hefur fækkað í bændastétt mjög víða og það þarf fleiri hendur á dekk. Því fagna ég þessu mjög og ég vona að þingheimur taki undir með okkur í þessu verkefni því að verkefnið er ærið og nóg er af landi til að græða upp hvort sem er með grasi eða trjám.

Virðulegur forseti. Það er mér mikil ánægja að fá að mæla fyrir þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013. Ásamt þeim sem hér stendur flytja þetta mál hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson og Jón Gunnarsson. Þetta mál hefur verið flutt nokkrum sinnum áður en ég vona að það fái aukna meðferð núna, sérstaklega á þeim tímum sem við lifum þar sem húsnæðismálin gætu verið í betra standi. Ég held að þetta mál sé einmitt gert til þess að hjálpa við svona aðstæður. Með frumvarpinu er lagt til að stimpilgjald vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði verði afnumið. Sama gildi um kaup einstaklinga á lögbýli líkt og hugtakið er skilgreint í 7. mgr. 2. gr. jarðalaga, nr. 81/2004. Það er einmitt nýtt í málinu að lögbýli séu hluti af þessu, að menn falli frá stimpilgjöldum til að reyna að ýta undir nýliðun. Ég fer betur yfir nýliðun í landbúnaði á eftir, eins og var kannski aðeins rætt í málinu á undan. Einstaklingum ber nú almennt að greiða 0,8% stimpilgjald vegna kaupa á íbúðarhúsnæði en þó er veittur helmingsafsláttur þegar um fyrstu kaup er að ræða. Verði frumvarpið að lögum mun gjaldið falla alfarið niður vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði og lögbýlum og undanþágan verður ekki bundin við fyrstu kaup. Markmið frumvarpsins eru að auðvelda fólki að afla sér íbúðarhúsnæðis eða hefja landbúnað og auka skilvirkni og flæði á markaði með íbúðarhúsnæði. Mikil þörf er á að auðvelda fólki eins og frekast er unnt að eignast íbúðarhúsnæði, einkum við aðstæður á borð við þær sem nú ríkja á húsnæðismarkaði. Þá eru stimpilgjöld orðin úrelt skattheimta sem hefur takmörkuð áhrif á ríkissjóð. Þegar gildandi lög um stimpilgjöld voru samþykkt á Alþingi kom m.a. fram í áliti efnahags- og viðskiptanefndar: „Standa vonir nefndarinnar til þess að frumvarpið verði fyrsta skrefið af mörgum í lækkun stimpilgjalda sem á endanum muni leiða til afnáms þeirra.“ Þáverandi efnahags- og viðskiptanefnd lagði til þá breytingu að helmingsafsláttur yrði veittur af gjaldinu vegna fyrstu fasteignakaupa. Nú þegar bráðum áratugur er liðinn frá samþykkt gildandi laga um stimpilgjald þykir rétt að halda áfram þeirri vegferð sem þá var lagt upp í um afnám stimpilgjalds vegna fasteignakaupa til fulls. Sýnt þykir að stimpilgjald hækki viðskiptakostnað á fasteignamarkaði, dragi úr framboði og rýri hlut kaupenda og seljenda. Þá benda rannsóknir til þess að stimpilgjald hafi skaðlegri áhrif á velferð en aðrar tegundir skattheimtu. Af framangreindu má ætla að afnám stimpilgjalds af fasteignaviðskiptum muni auðvelda verðmyndun á húsnæðismarkaði með tilheyrandi aukningu á framboði sem hefur verið með minnsta móti undanfarin ár. Þá er afnám stimpilgjalds vegna fasteignakaupa til þess fallið að minnka kostnað fyrir heimili við að skipta um húsnæði, hvort sem er fyrir eldra fólk sem vill minnka við sig eða barnafjölskyldur sem þurfa stærra húsnæði. Hér held ég að sé um mjög mikilvægt mál að ræða. Ég skal alveg viðurkenna að þau áform sem eru uppi hjá ríkisstjórninni um stuðning og eflingu á húsnæðismarkaði, því að það verður eitt af stóru málunum í kjarasamningsgerð og öðru slíku, miðast miklu meira við leigumarkaðinn og félagslegt húsnæði og alls kyns svoleiðis útfærslur en ekki það sem yfir 90% landsmanna vilja, að búa í eigin húsnæði. Hlutdeildarlánin eru vissulega einn þáttur í húsnæðisstuðningi stjórnvalda sem styður við séreignarstefnuna, eða að fólk fái að eignast sitt eigið húsnæði, sem er vel en ég held að við þurfum að gera enn þá betur þar. Það er fátt sem virkar betur til þess heldur en einmitt afnám á stimpilgjöldum sem setja oft stórt strik í reikninginn við fasteignakaup og fasteignasölu. Það var mikilvægt að bæta nýjum lögbýlum inn. Við erum að tala mikið um kynslóðaskipti í landbúnaði og þetta auðveldar þau og hjálpar nýju fólki að byggja sveitir landsins og koma undir sig fótunum við þau mikilvægu störf sem þar eru. Þetta er náttúrlega bara af sama meiði, þegar þú kaupir lögbýli ertu einmitt að kaupa þér fasteign til að búa í. Það er náttúrlega íbúðarhúsnæði og stór partur af þeim kaupum þegar maður er að fara að stunda búrekstur. Það var því mikilvægt að bæta því inn. Fyrstu íbúðarkaupendur fá helmingsafslátt núna og var það talin mikilvæg aðgerð. Ég held að það væri bara enn mikilvægari aðgerð ef fyrstu íbúðarkaupendur þyrftu ekki að borga neitt stimpilgjald. Það er oft svo með fyrstu íbúðarkaupendur að þeir kaupa smátt, sníða sér stakk eftir vexti, en svo stækkar fjölskyldan og börnunum fjölgar, eins og við viljum og leggjum mikið upp úr, að fá sem flest börn í heiminn, og þá getur það náttúrlega orðið mjög mikill kostnaður að þurfa að stækka við sig í húsnæði og vera búinn að fá helmingsafslátt af stimpilgjöldunum. Þannig að til að hjálpa fólki að þróa og stækka húsnæði í takt við stækkun fjölskyldunnar er mikilvægt að afnema stimpilgjöld. Svo að það sé þá til íbúðarhúsnæði fyrir þann hóp sem er fjölskyldufólk með börn, þar sem slíkum lóðum er nú ekki útdeilt, sérstaklega ekki hér á höfuðborgarsvæðinu, svo að það sé hægt að byggja húsnæði sem hentar stærri fjölskyldum, þá þurfum við líka að afnema stimpilgjöldin og auðvelda hreyfingu á markaði fyrir þá sem eru ekki lengur með börn á framfæri og vilja minnka við sig aftur. Ég held að þetta geti hjálpað. Ef þau sjá hag sinn í því að selja húsnæðið sem þau voru í með fjölskylduna meðan börnin bjuggu heima, ef þau sjái hag sinn í að selja það og fara í minna húsnæði þá losnar um fyrir fjölskyldufólkið og svona getur þetta sett góðan kapal af stað sem hjálpar öllum. Því tel ég ekki eftir neinu að bíða með að afnema þennan óþarfa skatt sem skapar ríkissjóði engan kostnað. Ég vona það, hvort sem það verður með því að taka þetta mál til meðferðar og afgreiða það eða bara einfaldlega að gera breytingar á þessu samhliða því sem fjallað er um bandorminn eða tekjuöflunarfrumvörpin í haust - ég sætti mig alveg við að sú leið verði farin líka. Ég bara kalla eftir fullum stuðningi þingheims við þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka fyrsta flutningsmanni og hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni kærlega fyrir framsöguna og fyrir framtakið. Ég auðvitað fagna frumvarpi eins og þessu sem leggur til minni skattheimtu. Við flutningsmenn teljum líka að gjaldheimtan sem um ræðir sé úrelt, enda hefur það verið til umræðu lengi að afleggja stimpilgjaldið og þegar verið stigin skref í þá átt með afslættinum. Þetta frumvarp felur í sér góð og mikilvæg skilaboð og ég legg til að það verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skráningu og bókhald kolefnisbindingar í landi. Flutningsmenn tillögunnar, auk þeirrar sem hér stendur, eru þau Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Hanna Katrín Friðriksson og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela matvælaráðherra að skýra reglur um skráningu og bókhald kolefnisbindingar í landi og önnur þau atriði sem landeigendur þurfa að taka tillit til þegar þeir selja kolefniseiningar eða nýta þær til kolefnisjöfnunar í eigin rekstri. Matvælaráðherra skili Alþingi greinargerð um skráningu og bókhald kolefnisbindingar í landi eigi síðar en 1. febrúar 2024.“ Tillagan gengur með öðrum orðum út á það að dregnar verði saman á einn stað úr hinu ýmsa regluverki einhvers konar leiðbeiningar stjórnvalda um það hvernig landeigendur geta staðið að vinnu við kolefnisbindingu í landi þannig að hún uppfylli þær reglur sem gerðar eru kröfur um til að hægt sé að nota kolefnisbindingu til einhvers konar jöfnunar í bókhaldi. Það er að mörgu að hyggja hjá þeim sem vilja nota land til að binda kolefni eða að fara markvisst í að draga úr losun kolefnis frá landi og eitt af því er að standa rétt að málum til þess að hægt sé að skrá kolefnisbókhaldið í samræmi við innlendar og alþjóðlegar reglur. Það er auðvelt að rökstyðja það að óljósar upplýsingar um regluverkið eins og það er núna og skortur á leiðbeiningum standi kolefnisbindingu á Íslandi fyrir þrifum. Það bæði skapar hindranir fyrir þá sem ráða yfir landi þannig að þeir geti þróað áfram sín verkefni og eins eru hindranir fyrir þá sem vilja kaupa kolefnisbindingu eða að leggja fram fjármagn til kolefnisbindingar á móti einhvers konar losun sem starfsemi þeirra stendur fyrir. Það er mikilvægt að þarna veiti stjórnvöld leiðsögn. En að tillögunni sjálfri og ætla ég að fara yfir ákveðin atriði úr greinargerðinni. Tillagan var lögð fram á 153. löggjafarþingi, síðasta þingi, í fyrsta skipti og er nú endurflutt nánast óbreytt. Markmiðið með tillögunni er að vinna gegn loftslagsbreytingum með því að skýra þá umgjörð sem bændur og umráðamenn lands þurfa að virða og uppfylla við kolefnisbindingu í landi. Ein af mikilvægum forsendum þess er að ljóst sé hvernig standa skal að skráningu og bókhaldi kolefnisbindingar þannig að þeir sem þess óska geti annaðhvort selt kolefniseiningar á frjálsum markaði eða fengið þær viðurkenndar við kolefnisjöfnun eigin rekstrar í bókhaldi sínu, grænu bókhaldi einhvers konar. Til að vinna gegn loftslagsbreytingum af völdum gróðurhúsalofttegunda og til að uppfylla markmið Íslands í loftslagsmálum þarf að draga markvisst úr losun gróðurhúsalofttegunda úr landi og nota land til að binda kolefni þar sem það á við. Margir bændur og aðrir umráðamenn lands eru tilbúnir til að nota hluta af því landi sem þeir hafa yfir að ráða til að binda kolefni og oft er raunar hægt að samþætta kolefnisbindingu og önnur landnýtingarmarkmið, svo sem ræktun skóga til viðarframleiðslu, skjóls og beitar. Kolefnisbinding í landi er langtímafjárfesting sem bæði bindur landnýtingu og fjármagn til fjölda ára. Því er mikilvægt að leikreglur séu skýrar. Leiðsögn stjórnvalda í þessum málum er á margan hátt óskýr eins og er, t.d. að því er varðar samspil kolefniseininga sem seldar eru á frjálsum markaði og loftslagsbókhalds Íslands, mat á kolefniseiningum til kolefnisjöfnunar eigin rekstrar og mat á kolefniseiningum þar sem markmið ræktunar eru fleiri en binding kolefnis. Í því ljósi leggja flutningsmenn til að matvælaráðherra verði falið að skýra reglur um skráningu og bókhald kolefnisbindingar í landi og önnur þau atriði sem landeigendur þurfa að taka tillit til þegar þeir selja kolefniseiningar eða nýta þær til kolefnisjöfnunar í eigin rekstri. Áður en lengra er haldið er kannski rétt að geta þess að ein kolefniseining samsvarar einu tonni af koltvísýringi sem getur verið bundið í gróðri eða í jarðvegi og þannig getur jöfnunin annaðhvort falist í nýrri bindingu eða því að komið sé í veg fyrir að koltvísýringur eða kolefni losni úr landi eða gróðri. Umráðamenn lands horfa til þess að nýta eigið land til kolefnisjöfnunar rekstrar í bókhaldi sínu en margir bændur hafa raunar lengi unnið markvisst að kolefnisjöfnun búrekstrar. Undanfarin ár hafa ýmis fyrirtæki fjárfest í landi til þess að búa til tækifæri til kolefnisjöfnunar á móti öðrum rekstri á ólíkum sviðum, svo sem vélaverktöku, sjávarútvegi eða verslun. Ekki virðist ljóst hvernig rekstraraðilar geta gert grein fyrir kolefnisjöfnun eigin rekstrar á landi sem þeir hafa til umráða. Þá er að mörgu leyti óljóst hvaða kröfur eru gerðar til vottunar slíkrar bindingar. Forsendur fyrir viðskiptum með kolefnisbindingu á valkvæðum og frjálsum markaði eru að vottunarkerfi séu til staðar, að kolefniseiningar séu skráðar í viðurkennda gagnagrunna og viðurkennd vottunarstofa votti seldar einingar og mæli og staðfesti bindingu í samræmi við áætlanir eftir að ræktunin er farin að skila árangri og að kolefnisbindingin eigi sér stað með nýjum verkefnum, svo sem skógrækt, sem ekki hefði verið ráðist í nema með það að markmiði að binda kolefni. Varðandi þetta atriði, á meðan umgjörðin er óljós, þá held ég að margir bíði með að hefja ný kolefnisbindingarverkefni ef það er ekki fullkomlega ljóst frá upphafi hvort það muni uppfylla kröfur um kolefnisbindingu á markaði. Meðan stjórnvöld veita ekki betri leiðbeiningar í dag þá fara færri verkefni af stað heldur en ella. Hér á landi hefur verið boðið upp á einfaldari leiðir en vottaðar einingar til kolefnisjöfnunar en ýmislegt bendir til þess að þau verkefni muni þróast yfir í vottuð verkefni. Samhliða því að leikreglur um kolefnisbókhald verði skýrðar gæti þurft að endurskoða samstarf ríkisins við bændur og fjölga leiðum til samstarfs, t.d. þannig að þeir sem vilja geti ræktað skóga með minni ríkisstuðningi en nú er í skógræktarverkefnunum sem eru samstarfsverkefni ríkis og bænda. Það mætti hugsa sér nýja tegund af samstarfi þar sem hugsanlega kæmu inn styrkir til þess að hefja ræktunina en síðan gæti skógræktin farið inn á frjálsan markaðinn og bændur selt kolefniseiningar. En til þess að þetta geti orðið þarf að fara í ákveðnar greiningar á því hvort viðskipti með kolefniseiningar geti staðið undir grunnfjármögnun skógræktar hjá bændum og landeigendum í framtíðinni. Það hefur verið farið í ákveðnar breytingar til að hvetja til skógræktar og í ársbyrjun 2021 tóku gildi breytingar á lögum um tekjuskatt sem ættu að freista lögaðila. Samkvæmt þeim má nota allt að 0,85% árstekna til kolefnisjöfnunar án tekjuskattsgreiðslu fyrir yfirstandandi ár þegar framlögin eru greidd. Þetta á við um aðgerðir í rekstri til kolefnisjöfnunar lögaðilans og um fjárframlög til skógræktar, uppgræðslu og endurheimtar votlendis. Þetta var mjög gott skref en framgangur þess gæti einmitt ráðist af því hvaða reglur og leiðbeiningar verða settar um mat á kolefniseiningunum. Frá því að tillagan var fyrst lögð fram fyrir tæpu ári síðan barst mér svar frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra við fyrirspurn um samspil kolefnisbókhalds innan lands og alþjóðlega bókhaldsins og satt best að segja þá virðist mér ýmislegt óskýrt í þeim efnum. En í svarinu kom fram að ákveðið hefur verið að umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra skipi starfshóp sem falið verði að leggja mat á möguleika og áskoranir varðandi þátttöku íslenskra fyrirtækja og ríkisstofnana á alþjóðlegum kolefnismörkuðum. Ég held að þetta sé mjög brýnt mál og vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda áfram á þeim vettvangi en tel á sama hátt mjög mikilvægt að matvælaráðherra skýri reglurnar og veiti leiðbeiningar til þeirra sem fara með umráð yfir landi. Þá var einnig í ágúst síðastliðnum haldin ráðstefna á vegum Lagastofnunar Háskóla Íslands um kolefnismarkaði og tengsl þeirra við löggjöf og stefnumótun um loftslagsmál og þar voru til grundvallar spurningar eins og hvaða hlutverki kolefnismarkaðir gegna í loftslagsaðgerðum og hvernig þeir tengjast skuldbindingum, löggjöf og stefnumótun íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum og hvaða reglur gilda um viðskipti með kolefniseiningar og kolefnisjöfnun. Í stuttu máli má segja að mjög margt gagnlegt kom fram á þessari ráðstefnu en jafnframt var þar staðfest að það er allt of margt óljóst um regluverkið og hvernig landnotendur jafnt sem þeir sem vilja kaupa kolefnisjöfnun eiga að haga sér á kolefnismarkaðnum. Það sé mikilvægt að það séu skýrar reglur sem tryggi traust og trúverðugleika og eftirlit og það sé samræmi í reglunum sem snúa að þeim sem hafa land til umráða, þ.e. þeim sem búa til kolefniseiningarnar, og þeim sem hafa áhuga á að kaupa einingarnar og telja þær fram í sínu bókhaldi. Og svo, eins og tillagan gengur út á, þá snýst þetta líka um reglurnar gagnvart þeim sem vilja sjálfir nota þær einingar sem þeir framleiða. Vil ég bara ítreka það að lokum að það er mjög mikilvægt að skýra lagaumhverfið og leiðbeiningar í því lagaumhverfi sem þó er til staðar núna og alþjóðlega regluverki þannig að þeir sem vilja vinna á þessum markaði feti sig réttu leiðina strax frá upphafi. Og auðvitað er það mjög mikilvægt að bændur geti nýtt það kolefni sem þeir binda til jöfnunar í eigin rekstri, hvernig svo sem þau verkefni eru til komin í upphafi.

Virðulegi forseti. Ég flyt nú í þriðja sinn þessa þingsályktunartillögu sem snýr að því að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem hafi það verkefni að gera úttekt á stöðu umönnunar og geymslu líka, aðgengi að líkhúsum og viðeigandi húsnæði, regluverki þar að lútandi og mögulegum úrbótum á núverandi lagaumhverfi vegna þessa. Málið leggja fram, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Orri Páll Jóhannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Logi Einarsson, Inga Sæland, Guðmundur Ingi Kristinsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að tryggja beri aðgengi að umönnun látinna og geymslu líka en sú sjálfsagða þjónusta er ekki fyrir hendi víða á landsbyggðinni. Dauðinn er eðlilegur lokaþáttur í hringrás lífsins og fyrir aðstandendur skiptir miklu máli að fá þessa sjálfsögðu þjónustu sem umönnun líka er. Það skiptir því öllu máli að lagaleg umgjörð hennar sé í lagi. Það er ekkert erfiðara en að missa náin ástvin og það sem aðstandendur þurfa að treysta á í þeim aðstæðum er virðing, skilningur og traust á því að meðferð á líki ástvina þeirra sé fylgt eftir af kostgæfni en eins er mikilvægt að gætt sé jafnræðis. Það er mikil mismunun fólgin í því að þjónustan sé svo ólík eftir því hvar á landinu fólk býr en aðstæður eru mjög mismunandi. Það hvar lík eru geymd frá dánarstundu og þar til kemur að útför skiptir máli. Það skiptir máli fyrir aðstandendur að það sé borin virðing fyrir þessari stundu, fyrir þessari upplifun og fyrir líðan þeirra. Heilbrigðisstarfsfólk, lögregla og aðrir þeir viðbragðsaðilar sem koma að málum þegar andlát á sér stað leggja sig fram um að sinna hlutverki sínu af alúð og ekki síst þeirra vegna er mikilvægt að allt regluverk sé skýrt og að góð aðstaða sé fyrir hendi. En til þess verða auðvitað að vera ákveðnar forsendur. Það verða að vera til staðar raunhæf úrræði og aðstæður til þess að vel sé hægt að halda utan um hlutina. Mjög víða um land eru ekki líkhús. Það þekkist að heilbrigðisstofnanir komi upp einhvers konar aðstöðu og þá jafnan fyrir gjafafé en sums staðar er engin slík aðstaða og verður þá að ferðast um langan veg með tilheyrandi kostnaði og óþægindum fyrir aðstandendur. Sama má segja þegar krafist er krufningar. Þá er um að ræða kostnaðarsamt og erfitt ferli sem er oft mjög þungbært fyrir aðstandendur. Margt hefur lagast í áranna rás enda gerum við í dag allt aðrar kröfur en áður var. Staðan er engu að síður sú að breytinga er þörf og því er mikilvægt að þessi þingsályktunartillaga fái brautargengi og að við sameinumst um að standa betur að þessum mikilvæga málaflokki. Þegar degi tekur að halla og komið er að kveðjustund verðum við að geta treyst því að á okkar síðasta náttstað á þessari jörð, hvar við dveljum frá andláti til greftrunar, sé tryggður. Virðulegi forseti. Ég ætla að lokum að ítreka það sem áður hefur verið sagt, að þetta er jafnréttismál. Landsbyggðin situr ekki við sama borð í þessum málaflokki frekar en mörgum öðrum. Það er mikilvægt í því ljósi að skýra nánar núverandi lagaumhverfi svo að fólk um allt land geti gengið að því sem vísum hlut að ástvinir þeirra hljóti viðeigandi þjónustu í andlátinu. Það er von mín að málið nái fram að ganga og að starfshópi verði komið á legg til að kortleggja stöðuna og í framhaldinu verði þessum málum komið í lag.

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hér örstutt til að hafa nokkur orð um þessa tillögu um skipun starfshóps um umönnun og geymslu líka. Þetta er tillaga sem ég er meðflutningsmaður á og styð heils hugar. Mig langar eiginlega bara að lýsa þessum aðstæðum og þeim breytingum sem hafa orðið. Á 152. þingi lagði ég fram fyrirspurn til þriggja ráðherra um líkgeymslur. Það er skemmst frá því að segja að af þeim svörum sem þar bárust er ljóst að hvergi liggur fyrir nein heildaryfirsýn um hvar er aðgangur að líkgeymslum í landinu og hvar ekki. Á Austurlandi, þar sem ég þekki best til, háttar víða þannig til að félagasamtök, kvenfélög, björgunarsveitir eða önnur samtök sem vinna samfélögunum í haginn höfðu gefið líkgeymslur sem eru staðsettar í hjúkrunarheimilum, í heilbrigðisstofnunum, jafnvel björgunarsveitarhúsum. Þarna var í öllum tilfellum vel búið að þessari aðstöðu í upphafi en eftir því sem samgöngur batna og heilbrigðisstofnanir hafa sameinast frá því að vera stakar einingar í hverjum firði og orðið ein stór heilbrigðisstofnun á Austurlandi og ein heilbrigðisstofnun fyrir Norðurland, eftir því sem þessar sameiningar verða breytast þarfirnar og það kannski þarf ekki líkgeymslu í hverjum þéttbýliskjarna. Síðan bilar eitthvað eða húsnæðið gengur úr sér og þá er ekki endilega ljóst hver á líkgeymsluna, hverjum ber að viðhalda henni eða yfir höfuð hvort það er einhver sem ber ábyrgð á húsnæðinu, einhver stofnun sem enn er starfandi. Það hafa komið upp ýmsir vinklar á þessum málum sem bitna síðan á þeim sem þurfa að nýta sér þessa aðstöðu, aðstandendum látinna. Þannig að ég tel mjög mikilvægt mál að skýra það hvernig viljum við haga þessum málum til framtíðar þannig að sómi verði að.