Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. leggur til, að frv. það, sem hér liggur fyrir til fjáraukalaga fyrir árið 1953, verði samþykkt. N. bar frv. saman við ríkisreikninginn fyrir árið 1953 og gekk úr skugga um, að frv. er tölulega í fullu samræmi við reikninginn. Einnig athugaði n., að uppsetning frv. er í öllum atriðum á þá leið, sem fjvn. á síðasta þingi mælti fyrir um með athugasemdum sínum þá við frv. til fjáraukalaga fyrir 1952 og Alþingi féllst á. Sérstaklega á ég þar við skiptingu inn- og útborgana á 20. gr., sem er að sumu leyti eins og jöfnunarreikningur og kemur þar af leiðandi ekki öll fjáraukalögunum við. Annars má deila um það, hvernig skuli byggja npp fjáraukalögin. Út í það sé ég enga ástæðu til að fara. Alþingi hefur látið það form gilda, sem á þessu frv. er. Á frv. eru taldar umframgreiðslur alls rúml. 94 millj., en þar af rúml. 34 millj. eignaaukning á 20. gr., en það eru veitingar til verklegra framkvæmda ríkisins, fasteignakaupa, enn fremur lánveitingar og sjóðmyndanir. Ef litið er yfir 2. gr. frv., sést, að tekjur umfram fjárlagaáætlun hafa verið mestar af áfengisverzluninni og tóbakseinkasölunni, nettótekjur af áfengisverzlun umfram áætlun hátt á elleftu millj. króna og af tóbakseinkasölunni hátt á sjöundu millj. króna. Ef rennt er aftur á móti augum yfir viðbótarútgjöldin, sem orðið hafa samkv. einstökum greinum fjárlaganna, ber tvær greinar hæst. 13. gr. A er með 11.4 millj. umfram áætlun. Er það til vegagerða og viðhalds á vegum og til brúabygginga og viðhalds á brúm. Er þetta því fé, sem ekki hefur verið á glæ kastað. Hin greinin, sem hæst ber í umframgreiðslum, er 19. gr. 1. Þar eru umframborganir 11.7 millj. kr. Eru það útgjöld vegna dýrtíðarráðstafana, niðurgreiðslur, sem ekki mun hafa verið hægt að komast hjá og ekki er því um að sakast í þessu sambandi. Annars tel ég enga ástæðu til þess að tala um einstaka liði frv. þessa. Það er um efni frá tíma, sem er liðinn fyrir tveim árum. Fjáraukalagafyrirkomulagið er orðið fremur óraunhæft, eins og ég mun hafa áður sagt hér á Alþingi. Umframgreiðslur eru staðfestar, um leið og ríkisreikningurinn fyrir hvert ár er samþykktur í þingdeildunum, en stjórnarskráin mælir svo fyrir, að fjáraukalög skuli lögð fyrir sameinað Alþingi. Þessu verður sennilega breytt, þegar stjórnarskráin verður að öðru leyti lagfærð, en þangað til verða fjáraukalög lögð á tvennan hátt fyrir Alþ., þ. e. með ríkisreikningnum og í sérstöku formi eins og þessu, sem hér liggur fyrir. Ein prentvilla er í frv. til lýta, en sú villa villir þó ekki um fyrir neinum. Hún er í þriðju línu upp af grg. frv. Þar stendur „út eru veittir“, en á auðvitað að vera: út eru veittar, þar sem um krónur er að ræða. Þetta verður að sjálfsögðu leiðrétt í næstu prentun frv. Eins og ég tók fram í upphafi og nál. á þskj. 512 ber með sér, mælir fjvn. með því, að frv. þetta verði samþykkt eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Fjvn. hefur rætt þessa þáltill. og enn fremur sent hana vegamálastjóra til umsagnar, sem sendi n. ýtarlega grg. Kemur þar fram augljós áhugi vegamálastjóra fyrir málinu, þótt hann að sjálfsögðu geri sér ekki síður en aðrir grein fyrir því, að einhver dráttur hlýtur að verða á þeirri vegagerð, sem hér er um að ræða. Gizkar vegamálastjóri t. d. á, að ekki muni vera unnt að fá fé til brúargerðar yfir Tungnaá fyrr en eftir 2–3 ár, en sú á er talin mesti farartálminn á hinni svokölluðu Sprengisandsleið, sem vegamálastjóri telur heppilegasta yfir hálendið milli Norður- og Austurlands og Suðurlands. Vegamálastjóri upplýsir, að verkfræðingur frá vegamálaskrifstofunni hafi einu sinni farið Sprengisandsleiðina, og er kostnaðaráætlun hans um vega- og brúagerðir þessa leið aðallega byggð á þeirri athugun, og telur vegamálastjóri að sjálfsögðu frekari rannsókna þörf, bæði með tilliti til vega- og brúagerða. Þá bendir vegamálastjóri á tvo möguleika til að stytta Austfirðingum meir leiðina inn á Sprengisand en fram kemur í beinni till. hans. Er önnur sú leið frá brúnni við Skjálfandafljót hjá Stóru-Völlum í Bárðardal yfir Fljótsheiði og Mývatnsheiði, en hin af Sprengisandsvegi norðan Fjórðungskvíslar, skammt frá norðurbrún Vatnajökuls, á Austurlandsveg innarlega á Jökuldal. Leggur fjvn. mikla áherzlu á, að þessar leiðir báðar verði athugaðar ásamt þeim öðrum, sem við nánari athugun kunna að koma til greina til að stytta Austfirðingum leiðina. Þá telur fjvn. rétt, að hinn svonefndi Kjalvegur verði einnig athugaður, þótt hún sé vegamálastjóra sammála um, að sú leið muni tæplega koma til greina, a. m. k. ekki sem fyrsta aðgerð til að gera akfært yfir hálendið milli landsfjórðunga. Fjvn. leggur einróma til, eins og fram kemur í nál. hennar á þskj. 493, að þáltill. á þskj. 67, um rannsókn vegarstæðis milli landsfjórðunga, verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og fram kom við fyrri hluta þessarar umræðu um það mál, sem fyrir liggur, hafði allshn. Sþ. mælt með till. á þskj. 72. En þegar nefndin tók ákvörðun um málið, var hv. þm. Snæf. ekki viðstaddur og ekki í bænum, en hann á sæti í n., eins og kunnugt er. Hann bar svo fram brtt. við þessa till. á þskj. 453, og lá hún að vísu fyrir við fyrri hl. þessarar umr., en n. hafði þá ekki haft hana til athugunar. Síðan hefur nefndin tekið þessa till. til athugunar og getur fyrir sitt leyti mælt með því, að hún verði samþ., og er ekki ágreiningur um það í nefndinni. Hv. 5. landsk. þm. (EmJ) var að vísu ekki á fundi, þegar nefndin tók þessa ákvörðun, en ég hef talað við hann síðan, og fellst hann algerlega á þessa niðurstöðu. Þessi till. frá hv. þm. Snæf. er, eins og menn sjá, þess efnis að fjölga í þeirri nefnd, sem á að skipa samkv. aðaltillögunni, um tvo, þannig að við bætist sinn fulltrúinn frá hvorum, Landssambandi íslenzkra útvegsmanna og Iðnaðarmálastofnun Íslands. Er ljóst, að fleiri sjónarmið koma til greina í nefndinni með þessu móti heldur en með því móti, sem upprunalega var lagt til. Á hinn bóginn er það, að þessi nefnd er engin stjórn fyrir neinu fyrirtæki, heldur er hún ætluð til þess að gera tillögur, og getur hver nefndarmaður og hver nefndarhluti, ef ekki er samkomulag, auðvitað komið sínum skoðunum að, hvað sem líður skoðunum annarra nm., svo að það virðist ekki hallað á neinn, þó að þessi brtt. verði samþykkt.



Það var fyrir alllöngu vísað til fjvn. þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, um lækkað verð á raforku til súgþurrkunar. Aðalefni þessarar till. er að fela ríkisstj. að láta fara fram á því athugun, hver ráð séu tiltækilegust til að lækka svo raforkukostnað til súgþurrkunar á heyi, að bændum verði almennt fært að taka upp þá verkunaraðferð, og að athugun lokinni séu gerðar ráðstafanir til framkvæmda í þessu efni í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Svo sem háttur er fjvn. um ýmsar till., sem þörf er á að láta rannsaka nánar af þeim mönnum, sem sérþekkingu hafa á því sviði, sendi fjvn. þessa till. til umsagnar til tveggja aðila, annars vegar til Búnaðarfélags Íslands og hins vegar til raforkumálastjóra. Búnaðarfélag Íslands hafði þann hátt á, sem eðlilegur var eins og á stóð, að vísa till. til aðgerða búnaðarþings, sem settist á rökstóla um það leyti. Og hér er prentuð í nál. fjvn. um þetta mál sú ályktun, sem búnaðarþing gerði varðandi súgþurrkunina, en þar er óskað eftir, að athugun sé gerð á möguleikum á því að lækka nokkuð fastagjald af súgþurrkunarmótorum og helzt að sú lækkun gæti numið helmingi gjaldsins eins og það er nú. Auk þess er á það bent, að komið gæti til mála, að straumur yrði rofinn við súgþurrkunarvélar á mesta annatíma raforkuveranna, þ. e. á matmálstímum á daginn. Hins vegar barst n. og bréf frá raforkumálastjóra um þetta mál, og það bréf er prentað hér með nál. fjvn„ og eins og menn sjá af því, ber allmikið á milli þeirra óska, sem fram koma í ályktun búnaðarþings um lækkun á fastagjaldinu af mótorum til súgþurrkunar, og þeirrar niðurstöðu, sem raforkumálastjóri kemst að um þetta efni í lok bréfs síns. Hann bendir á það, að á s. l. ári hafi farið fram athugun eftir ósk frá Alþ. á raforkuverði til súgþurrkunar og að sú athugun hafi leitt til nokkurrar lækkunar frá því, sem áður var um fastagjaldið. Hins vegar hafi í sambandi við almenna hækkun, sem varð á raforkuverði á s. l. ári, rafmagnsgjaldið til súgþurrkunar að vísu verið nokkuð hækkað frá því, sem áður var, en heildarlega sé það gjald, sem tekið er fyrir raforku til súgþurrkunar, allmiklu lægra en gjald til hliðstæðs rekstrar við iðnað og annað þess háttar. En það, sem hér um ræðir og verulegu máli skiptir að því er snertir fastagjaldið af mótorum til súgþurrkunar, er það, að eingöngu er um að ræða notkun þessara mótora í hæsta lagi í þrjá mánuði á ári, en hins vegar notkun, sem í flestum tilfellum fer fram allt árið. Þess vegna verður það svo, að þó að fastagjaldið af mótorum til súgþurrkunar sé nokkru lægra en til annarra hliðstæðra véla, þá verður þetta gjald með tilliti til þessa stutta notkunartíma miklu hærra raunverulega og allþungbær liður í kostnaðinum við súgþurrkunina. Það, sem hér ber á milli í þessu efni, að því er snertir óskir búnaðarþings og niðurstöður þær, sem komizt er að í bréfi raforkumálastjóra, snertir eingöngu fastagjaldið af mótorum, sem notaðir eru til súgþurrkunar, en enginn ágreiningur um það verð, sem tekið er fyrir raforkuna til súgþurrkunar. Það eru engar óskir um að lækka það út af fyrir sig, heldur snýst þetta eingöngu um fastagjaldið, að það fengist nokkur lækkun á því. Með tilliti til alls þessa, sem ég nú hef lýst, varð um það samkomulag í fjvn. að leggja til, að leitað yrði leiða til þess, að takast mætti að fá nokkra lækkun enn á fastagjaldinu, og hefur fjvn. því breytt þáltill. í það horf, eins og sést á þskj. 500, þar sem eingöngu er nú farið fram á í þessari þáltill., eins og fjvn. leggur til að hún verði samþ., að láta í samráði við Búnaðarfélag Íslands athuga möguleika á því, að lækkað verði frá því, sem nú er, fastagjald á vegum rafveitna ríkisins af mótorum, sem notaðir eru til súgþurrkunar. Það er till. fjvn., að till. verði samþ. eins og lagt er til í brtt. nefndarinnar á þskj. 500.



Herra forseti. Það eru nú liðnir einir fjórir mánuðir síðan þessari till. var vísað til hv. fjvn., og verð ég að segja, að þrátt fyrir viðleitni frá n. hálfu sé nú lítið orðið úr þeim tilgangi, sem fyrir okkur flm. vakti með þessari till., með þeirri brtt., sem hér er flutt af n. hálfu. Þrátt fyrir það þakka ég hv. fjvn. fyrir að hafa þó skilað till., því að ég kann þó, þrátt fyrir það að mér þyki þessi till. heldur lítilfjörleg, betur við að fá hana afgreidda en að málið sé alveg saltað. Sannleikurinn er sá, að hér er um stærra mál að ræða en margir menn gera sér grein fyrir. Auðvitað er ekki um nema tvær leiðir að velja í því að draga úr kostnaði á þessu sviði, sem þó leiða báðar til sömu niðurstöðu. Önnur er sú, að það sé lagt fyrir rafveitur ríkisins að selja raforkuna í þessu skyni ódýrara en gert er, en hitt er að borga það beint úr ríkissjóði, sem þarna væri um að ræða. Samkv. þeim upplýsingum, sem fram koma í bréfi raforkumálastjóra, virðist það vera svo, að að meðaltali sé um 2000 kr. á býli sá kostnaður, sem við raforkuna eina er árlega. Auk þess vita menn náttúrlega, að kostnaður við að koma upp súgþurrkunarkerfi er stórkostlegur í byrjun fyrir utan þetta. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða nánar um þetta mál, því að eins og komið er dettur mér að sjálfsögðu ekki í hug að fara að flytja brtt. við þessa till. hv. fjvn., og eins og ég tók áðan fram, þykir mér þó betra að fá hana samþykkta heldur en að málið væri alveg saltað, ef vera mætti, að hæstv. ríkisstj. léti fara fram nánari athugun á þessu þýðingarmikla máli.



Herra forseti. Fjvn. sendi þessa till. til umsagnar bæði vegamálastjóra og raforkumálastjóra. Báðir þessir aðilar mæla með því, að sú athugun fari fram, sem till. fjallar um. Í umsögn raforkumálastjóra er tekið fram, að áætlunar- og vatnsmælingadeild raforkumálastjóra sé þess reiðubúin að gera mælingar við Tungulæk og athuga möguleika á því að veita kvísl úr Skaftá yfir í lækinn og það verði gert þegar á næsta sumri. Er vafalaust heppilegast, að þessari deild verði falin þessi athugun, og mælir fjvn. einróma með því, að þáltill. verði samþykkt.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað þessa þáltill. og sendi hana vita- og hafnamálastjóra til umsagnar. Hann taldi að vísu vonlítið til árangurs, að þessum rannsóknum við Dyrhólaós yrði haldið áfram. Hins vegar segir í umsögn hafnamálastjóra, að hann hafi síður en svo neitt við það að athuga, að þetta hafnarmál verði athugað nánar, „ef vera mætti, að hægt yrði að finna einhverja viðráðanlega leið, sem ekki hefur enn verið komið auga á“. Eins og ég gat um við fyrri umr. þessa máls, var tilefni þess, að ég flutti þessa till. nú, það, að á s. l. sumri komu tveir þýzkir verkfræðingar og litu á staðhætti við Dyrhólaós. Þeir hvöttu mjög til þess, að þetta mál yrði rannsakað nánar. Og þar sem þessir verkfræðingar munu dveljast á Akranesi í sumar, taldi ég rétt að flytja þetta mál hér inn í þingið og þeim gæfist kostur á að segja, hvort þeir sjá nokkra mögulega leið eða líklega til árangurs þarna við Dyrhólaós. Fjvn. mælir með því, að till. verði samþykkt, og ég vænti þess, að hv. Alþ. taki till. einnig vel.



Herra forseti. Eins og menn minnast, var þessi þáltill. í fyrstu eingöngu um að fela ríkisstj. að láta í samráði við Búnaðarfélag Íslands fram fara athugun á möguleikum til eyðingar refa og minka og þá sérstaklega, hvort ekki væri tiltækilegt að taka upp nýjar aðferðir til útrýmingar þeim. Við fyrri hl. þessarar umr. gerði ég grein fyrir því, að allshn. þingsins hefði fengið þær upplýsingar, að það væri einmitt verið að framkvæma þá athugun, sem till. fer fram á að gerð sé, og þess vegna lagði n. til, að till. yrði afgreidd með rökstuddri dagskrá. En nú hafa hv. flm. þessarar upprunalegu till. borið fram brtt. á þskj. 449 um umorðun á tillögunni. Þar er um svo mikla efnisbreytingu að ræða, að þetta má heita allt önnur till. en upprunalega var borin fram, því að hún er um það, að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa í samráði við búnaðar- og bændasamtökin í landinu þriggja manna nefnd til að gera tillögur um skipulagðar og samræmdar aðgerðir um land allt í því skyni að vinna að útrýmingu refa og minka með þeim aðferðum og á þann hátt, sem n. telur vænlegast til árangurs á sem skemmstum tíma, og svo frekari ummæli um að hafa samband við sýslunefndir og að nefndin kynni sér álit þeirra manna, sem mesta reynslu hafa í þessu. Allshn. tók þessa brtt. til athugunar, eftir að fyrri hluti þessarar umr. fór fram, og getur hún fallizt á, að brtt. verði samþykkt, og er þar með dagskrártillagan tekin aftur.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér f. h. okkar flm. að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu hennar á málinu, og við erum því að sjálfsögðu samþykkir, að það verði afgreitt eins og hv. n. leggur til. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en það er von okkar, að samþykkt þessarar till. verði til þess, að ný sókn verði hafin gegn refa- og minkaplágunni í landinu.



Herra forseti. Ekki skal ég hafa á móti þessari till., sem hér liggur fyrir, en í því sambandi vil ég þó benda á nokkur atriði. Ég vil benda á, að það er örskammt síðan lögum um þetta efni var breytt. Fram að þeim tíma höfðu hvergi legið fyrir í heild neinar upplýsingar um eyðingu refa eða minka. Með síðustu breytingu á lögunum var ákveðið, að Búnaðarfélag Íslands skyldi safna saman þessum upplýsingum. Þær áttu að vera komnar nú um áramótin, og þær eru kannske komnar frá svona einhvers staðar á milli 20 og 30 hreppum, fleiri ekki, og þá kemur það undireins í ljós, að gagnvart t. d. tófunum, sem landsmenn eru búnir að glíma við í mörg ár, er munurinn svo mikill, að sumir hrepparnir láta ekki eina skyttu fara á grenin að vorinu, þegar þeir leita, heldur bara einhvern Pétur eða Pál, og hann kemur svo og segir, að það sé fundið greni þarna, og þegar svo skyttan kemur, þá er tófan farin veg allrar veraldar. Öðrum hreppum dettur ekki í hug að eitra fyrir tófur, eftir skýrslum, sem komnar eru frá þeim, þó að það sé skylda að gera það, o. s. frv. Og yfirleitt er núna fyrst kominn möguleiki til þess með þessum skýrslum, þegar búið er að kalla þær inn, ef menn þá fá þær, það verður nú farið að heimta þær hvað úr hverju, þó að það sé beðið svolítið, eins og gerist, - að sjá, hvernig þetta er framkvæmt. Þá kom það líka í ljós í þessum fáu hreppum, sem komnir eru, að hvað minkana snertir eru til orðnir a. m. k. tveir hreppar, - ég hélt, að það væri ekki nema einn, - sem leggja alúð við þá og hafa veitt mikið af þeim með ýmsum aðferðum. Álit þessara hreppsnefnda, sem komin eru, eru mjög mismunandi. En nú er Alþingi svo brátt, að áður en þessar upplýsingar eru til, sem byrjað var að reyna að láta safna í fyrra, á að setja nýja nefnd til þess að safna upplýsingunum, vinna úr þeim og finna svo út, hvað bezt er að gera. Ég hef ekkert á móti því. Ég geri ráð fyrir, að Búnaðarfélagsstjórnin sé ákaflega ánægð yfir því að vera laus við að þurfa nokkuð að vinna úr þeim og reyna að finna, hvað bezt er. Hún má reyna að kalla þær inn, eins og henni ber nú eftir lögunum, en hvort þáltill. hefur áhrif á lögin, það veit ég ekki. Það var einhvern tíma forðum daga, sem það gekk einhver dómur í því, að þáltill. uppleysti ekki lög, og ég held þess vegna, að málið sé ekki nema rétt í meðaliagi hugsað. Annars liggur það fyrir núna, að því hefur verið lofað af ameríska sendiráðinu að senda hingað mann, sem væri sérfræðingur í eyðingu minka. Það hefur verið hugsað, að þegar hann kæmi, sem verður líklega einhvern tíma seint í næsta mánuði, þá yrði haldið námskeið fyrir þá menn, sem sérstaklega vildu leggja sig eftir minkaeyðingunni, og svo yrði hann með þeim á minkaveiðum í nokkurn tíma, áður en hann færi aftur. Þetta getur að vísu allt saman fallið niður af sjálfu sér. Nefndin getur séð um þetta, þegar búið er að kjósa hana. Þetta er loforð, sem ég geri ráð fyrir að verði staðið við, svo að það er allt í lagi líka hvað það snertir. En mér finnst till. vera ekki grunduð og vera að ófyrirsynju fram borin, á meðan málið er rétt að byrja að komast á það stig, að hægt er að tala um það, því að eins og hv. Alþingi veit, þá var það svo áður fyrr, að allt gekk út á það í nokkur þing að útrýma minkunum, sem voru í búrum. Um það snerist hér mikill hvellur nokkur ár. Þegar var búið að drepa þá, svo að þeir gerðu ekki tjón í búrunum, var farið að byrja að tala um hina. Síðan er búið að gera ein lög um það, breyta þeim aftur, og þau lög, þessi seinni, skapa í raun og veru að mínum dómi grundvöll til þess, að menn geti áttað sig á, hvernig þetta stendur í landinu, þegar maður fær skýrslur eftir þeim. Áður en þær koma í ljós, á enn að gera nýjar ráðstafanir. Mér þykir þetta rétt í meðallagi viðfelldið. Búnaðarfélagið á að lögum að fá þessar skýrslur, sem úr þarf að vinna, og því held ég, að það sé engin ástæða til þess að flýta sér að setja nýja nefnd, sem ekkert gerir annað en að biðja um þær skýrslur. sem koma eiga, og reyna af þeim að átta sig eitthvað á reynslunni og hvað helzt skuli gera.



Herra forseti. Það sé fjarri mér að draga í efa, að þær upplýsingar, sem hv. 1. þm. N-M. hefur fengið um framkvæmd refa- og minkaeyðingar hér á landi, séu réttar. Hann hefur alla aðstöðu til þess að afla upplýsinga um þetta efni, og ég geng út frá því, að það sé alveg rétt, sem hann hefur verið að segja hér um framkvæmd laganna. En mér virðist, að þær upplýsingar, sem hann gaf hér áðan, séu ef til vill sterkustu rökin, sem hægt er að færa fram fyrir því, að rétt sé að samþykkja þessa till. Það kom glögglega fram í ræðu hans, að útrýmingarstarfseminni væri mjög áfátt, og líka, að skýrslugerð væri áfátt. Hann virtist telja, að rétt væri að bíða eftir frekari skýrslugerð. En ég held, að rétt sé að bíða ekki eftir henni. Út af fyrir sig verður þessum dýrum ekki útrýmt með skýrslugerð, heldur með öðrum athöfnum, og ég held, að það komi glögglega fram í ræðu hv. þm. sem og af öðru, sem hér hefur komið fram, að full þörf sé á samræmdum allsherjaraðgerðum í þessu máli og nýrri sókn. Fyrir því viljum við greiða með flutningi þeirrar tillögu, sem fyrir liggur.



Ég skal ekki fara neitt langt út í þetta mál. Ég vil bara benda hv. síðasta ræðumanni á það, hv. þm. N-Þ., að með fyrri lögunum, sem sett voru um eyðingu refa og minka á Alþingi fyrir einum 6–7 árum, var hverri hreppsnefnd í landinu gert að skyldu að reyna að eyða minkum og tófum í landi hreppsins, og svo var heitið ákveðnum verðlaunum fyrir að vinna dýr og ákveðinni hluttöku í öllum kostnaði. Þrátt fyrir það hreyfði mikill hluti af hreppsnefndunum sig ekkert, en ríkið launaði sérstakan mann, og ef einhvers staðar varð vart við einn mink, þá var hringt í ríkið um að láta þennan mann koma. En þó að búið væri að skylda hreppsnefndirnar til að gera eitthvað sjálfar, gerðu þær ekkert annað en að eyða einu símtali og biðja um manninn frá ríkinu. Þegar Alþingi sá, að þetta dugði ekki, var tekin upp sú aðferð að reyna að safna skýrslum um það, sem gert væri. Það var gert í fyrra, og skýrslurnar áttu í fyrsta skipti að koma núna um áramótin, til þess að sjá nú nákvæmlega, hvernig málið stæði, hvað gert væri, hverjar gerðu ekkert, hverjar gerðu eitthvað og hvernig hver einstök hagaði sér í sínum störfum. Það voru sundurliðuð skýrsluform send til allra oddvita úr stjórnarráðinu, en þau voru búin til af búnaðarþingi, sundurliðað spurt um, hvort væri notuð þessi aðferð, þessi aðferð og þessi aðferð o. s. frv., bæði um minkana og tófuna, og hvað reyndist bezt. Áður en þær upplýsingar liggja fyrir, þá vill Alþingi láta skipa sérstaka nefnd til að gera nú till. Þetta kalla ég bráðræði og taldi og tel enn, að það mundi vera réttara að bíða eftir og sjá, hvernig niðurstaðan yrði af þessu, sem við erum búnir að gera. Í fyrri lögunum, fyrir 5–6 árum, var fyrir ráðherra lagt að semja reglugerð um framkvæmd laganna til leiðbeiningar um útrýmingu bæði minka og tófu. Það hefur ekki verið gert enn, og enginn hefur hreyft hönd eða fót til þess að biðja um, að reglugerðin væri sett, nema ég, sem hef tvívegis átt tal um það við Gunnlaug Briem skrifstofustjóra. Í síðari lögunum er þetta aftur tekið fram og heldur engin reglugerð komin hvað það snertir, þó mun nú skipuð nefnd til þess. Áhuginn er þess vegna enginn hjá þessum mönnum, sem fyrir þessu eru að tala hér, til að reyna að framfylgja því, sem á að framfylgja, heldur bara að reyna að slá um sig með því að benda á eitthvað nýtt, koma með eitthvað nýtt, sem enginn maður veit, hvað er. Það er verið að tala um eitrun, það er verið að tala um að smita þá með einhverjum næmum sjúkdómi. Það liggur fyrir umsögn bæði yfirdýralæknisins íslenzka, yfirdýralæknis í Kaupmannahöfn og Serum Laboratori í Kaupmannahöfn um, að það sé ekki gerlegt, og við þekkjum ekki neina leið til þess að geta það. Hvort þessi nefnd á að finna einhverja slíka leið, veit ég ekki. Hún á kannske að gera það. Mér finnst þess vegna þetta vera eins og önnur fljótfærni, sem hérna er gert, vanhugsað að því leyti til, að það er ekki reynt að styðjast við það, sem til er og við eigum að hafa í höndunum til þess að geta byggt upp betri aðferðir í þessu efni. Það er það, sem mér finnst. En þar sem málið núna hvílir eftir lögunum eiginlega í höndum Búnaðarfélags Íslands og hér á að taka það frá því, þá er ég því feginn út af fyrir sig. Ég er feginn, að það komi þriggja manna nefnd, sem sjái um þetta allt saman, og við þurfum ekkert um það að hugsa í Búnaðarfélaginu. Hún tekur þá við skýrslunum framvegis og vinnur úr þeim, og hún getur náttúrlega skrifað hverri hreppsnefnd og bent henni á, hvaða leið reyndist bezt í hinum hreppsnefndunum og hvað hefði reynzt illa hjá hinum. Hún kemur þá til með að standa í bréfasambandi við oddvitana næsta ár og ýta á þá um, hvað á að gera, bæði gagnvart minkunum og tófunum. Ég er feginn að vera laus við það þessa 1–2–3 mánuði, sem ég kannske verð enn þá við Búnaðarfélagið, og sá, sem kemur eftir mig, vafalaust líka, svo að ég hef ekkert á móti till. í sjálfu sér. En tillagan er ekkert annað en bráðræði, gerð í fljótfærni án þess að hafa athugað, hvernig málið í heild stendur.



Herra forseti. Í till. þeirri, sem er á þskj. 84, um rannsókn til undirbúnings fyrirhugaðri vegagerð í Skagafirði og ákvörðun brúarstæða í því sambandi, er gert ráð fyrir, að Alþ. skori á ríkisstj. að láta framkvæma athugun á því, hvernig bezt verði komið á tilteknum vegabótum í héraðinu, svo sem till. segir til um, og jafnframt með það í huga að fá bætt akvegasamband milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar, þ. e. a. s. að skapa aukið öryggi á Norðurlandsleiðinni einnig í sambandi við þetta mál. Fjvn. hefur leitað um till. þessa álits vegamálastjóra, og hefur hann gefið nefndinni mjög ýtarlega og greinargóða umsögn um málið, sem prentuð er sem fskj. með nál. fjvn. á þskj. 441. Samkv. þessari umsögn vegamálastjóra, sem er samin af fyrrverandi vegamálastjóra, Geir Zoöga, sem tekur fram, að hann hafi borið hana undir eftirmann sinn, núverandi vegamálastjóra, og yfirverkfræðing vegamálaskrifstofunnar og þeir séu allir sammála, er það skoðun fjvn., að mál þetta hafi verið það rækilega athugað frá öllum hliðum, að það ætti að vera auðið á grundvelli þessarar athugunar að taka um það endanlega ákvörðun, hvernig þessari vegagerð verði hagað, en það er einmitt tilgangurinn með þáltill. Það er vitanlega mikils um vert í sambandi við þetta mál hér eins og annars staðar, þar sem um vegagerðir er að ræða, að gera sér fyrir fram sem bezta grein fyrir því, hvernig því verði þjóðhagslega bezt fyrir komið, og því ekki nema eðlilegt, að allt slíkt sé kannað til hlítar. En þar sem fjvn. álítur, að þessi athugun sé þegar rækilega framkvæmd, þá sýnist henni ekki ástæða til að samþykkja till. í því formi, að ríkisstj. verði falið að láta framkvæma þessa athugun, heldur að till. verði vísað til ríkisstj. með þeirri forsendu, að þessi athugun sé þegar það vel framkvæmd, að það ætti að vera þarflaust að láta dragast lengur að taka ákvörðun um, hvernig þessu yrði háttað. Það hefur hins vegar ekki legið fyrir fjvn. og eins og málið hefur legið fyrir hefur fjvn. ekki talið það í sínum verkahring á þessu stigi málsins að taka afstöðu til málsins á þann veg að segja neina ákveðna skoðun um það, hvernig þessu skuli háttað, heldur hefur hún aðeins talið eðlilegt með hliðsjón af ályktunartillögunni að kanna, hvaða undirbúningur hafi farið fram í þessu sambandi. Það er sem sagt samdóma álit n., að þessi athugun hafi þegar verið gerð það rækilega, að réttust meðferð á till. sé að vísa henni til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Eins og bréf vegamálastjóra, sem prentað er með nál., sem hér liggur fyrir, ber með sér, er rannsókn sú, sem till. fjallar um, svo langt á veg komin og það ýtarleg, að ég get eftir atvikum fallizt á afgreiðslu fjvn. á málinu, þar eð þau atriði málsins, sem enn þá eru ekki fullrannsökuð, liggja nú engu að síður það ljóst fyrir af bréfi vegamálastjórnarinnar, að augljóst er, hvað rétt er og skynsamlegast að gera í þessum málum, en það hefur verið allmjög á huldu. Og á það vil ég leggja áherzlu, að tillögum vegamálastjóra, sem fram koma í bréfi hans, verði fylgt í öllum greinum. Annað tel ég í raun og veru óverjandi, eins og málið liggur nú fyrir.



Herra forseti. Það er alkunna, að fullkomið vitakerfi á ströndum landsins er mjög þýðingarmikið fyrir öryggi sjófarenda. Hefur og verið unnið að því af kappi á undanförnum áratugum að koma hér upp fullkomnu vitakerfi. Þrátt fyrir það er þó vitað, að margir þessara vita eru ekki eins fullkomnir og skyldi. Til dæmis hafa okkur þm. Vestfjarða iðulega borizt kvartanir yfir því undanfarið, að vitar við Ísafjarðardjúp og að Gelti við Súgandafjörð hafi ekki nægilega mikið ljósmagn, þannig að í þeim sé ekki fullkomið öryggi eða nægilega mikið öryggi, þegar bátar leita lands. Við höfum því leyft okkur að flytja þáltill. um það, að Alþingi skori á ríkisstj. að láta í samráði við vitamálastjórnina bæta vitakerfið við Ísafjarðardjúp og Súgandafjörð, og er þá sérstaklega bent á, að nauðsyn beri til að auka ljósmagn vitanna á Arnarnesi, Óshólum við Bolungavík og að Gelti. Ég skal ekki fjölyrða um þessa till. Ég leyfi mér að leggja til, að henni verði vísað að lokinni þessari umr. til hv. fjvn., og ég vænti þess, að hv. n. fái tóm til að skila áliti um hana, þannig að hægt verði að afgreiða málið á því þingi, sem nú er að ljúka.



Herra forseti. Það er alkunnugt, að þróun iðnaðarins hefur verið mjög ör hér á landi síðari árin. Segja má, að hvert iðnaðarfyrirtækið hafi risið upp af öðru á skömmum tíma og eldri fyrirtæki tekið stakkaskiptum og fært út kvíarnar. Þessi nýgræðingur í atvinnulífi okkar Íslendinga hefur verið furðu lífseigur þrátt fyrir erfið skilyrði á ýmsum sviðum og mikla byrjunarörðugleika. Nú getur það ekki lengur farið á milli mála, að iðnaðurinn sé orðinn engu síður mikilsverður þáttur í atvinnulífi okkar Íslendinga en sjávarútvegur og landbúnaður. Með ári hverju hefur því fólki fjölgað, sem bæði beinlínis og óbeinlínis hefur lífsuppeldi sitt frá iðnaðinum, og gera má hiklaust ráð fyrir því, að iðnaðarþróuninni eigi enn eftir að vaxa ásmegin, eftir að raforkuverin hafa verið stækkuð og ný tekin til starfa. Að undanförnu hefur farið fram athugun á möguleikum fyrir stóriðju í landinu, og má vænta þess, að hafizt verði handa á því sviði, ef fjármagn fæst. Segja má, að flestöll meiri háttar iðnaðarfyrirtæki, nema ullarverksmiðjur og iðjuver, sem vinna úr sjávarafurðum, séu nú búsett í Reykjavík. Að þessari þróun liggja sjálfsagt margar ástæður. Fyrst má benda á það, að í Reykjavík og nágrenni er stærsti markaður innanlands fyrir framleiðsluna. Fyrirtæki í Reykjavík kosta því miklu minna til flutninga en fyrirtæki úti á landi. Í Reykjavík er hægara en víðast hvar annars staðar að ná í þjálfað vinnuafl. Þar eru allar lánsstofnanirnar og auðveldara þar um hvers kyns fyrirgreiðslu en nokkurs staðar annars staðar á landinu, ekki sízt er sækja þarf til opinberra aðila. Þá er það mjög veigamikið atriði, að útsvör hafa verið lægri í Reykjavík en víðast hvar annars staðar á landinu. Ég geri ráð fyrir því, að flestir líti svo á, að ekki sé hagstætt fyrir þjóðarheildina að einskorða iðnað landsmanna að mestu við Reykjavík og nágrenni, æskilegra sé, að iðnaðarfyrirtækin séu ekki síður staðsett úti í landsbyggðinni, þar sem skilyrði annars eru fyrir hendi. Erlendis er sú stefna mjög mikið uppi, að það opinbera stuðli beinlínis að því, að ný fyrirtæki rísi upp utan stórborganna. Má í því sambandi benda á ýmsar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í Englandi nú síðari árin og miða einmitt í þá áttina. Á undanförnum árum hefur orðið vart við verulegt atvinnuleysi í sveitarfélögum úti um land, enda þótt segja megi, að atvinnuástandið hafi á s. l. ári verið með allra bezta móti. Norðanlands og austan verður sjór ekki stundaður að vetrinum nema að mjög litlu leyti. Eina leiðin til þess að fullnægja athafnaþörf fólksins í þessum landshlutum til frambúðar er, að þar rísi upp iðnaður. Með iðnaðinum kemur aukin atvinna og betri lífskjör fyrir fólkið, sem nú býr við ótrygga aðstöðu. Með till. þessari er ætlazt til, að ríkisstj. láti athuga, hvað hægt sé að gera til þess að auka iðnaðinn utan höfuðstaðarins með það fyrir augum að koma í veg fyrir atvinnuleysi og stuðla þannig að jafnvægi í byggð landsins. Að athugun lokinni verði lagðar fram raunhæfar tillögur. Það er ekki ætlun mín að ræða á þessu stigi þær leiðir, sem til greina kemur að fara til þess að ná tilganginum með þessari till., en ég vil þó taka það fram, að nauðsynlegt verður að skapa iðnaðinum utan Reykjavíkur á einhvern hátt betri aðstöðu en hann hefur núna. Til þess að valda sem minnstri röskun verður að láta fyrirgreiðsluna fyrst og fremst ná til nýrra iðngreina, svo að þeir, sem leggja út í nýja tegund iðnaðar, kjósi af eigin hvötum að velja verksmiðjum stað utan höfuðstaðarins. Tillögumenn vilja benda á nokkur atriði, sem til greina geta komið: Í fyrsta lagi skatt- og útsvarsfrelsi fyrstu starfsárin. Í öðru lagi stofnlán með hagstæðum kjörum. Í þriðja lagi fyrirgreiðslu og aðstoð við uppsetningu dreifingarmiðstöðvar í Reykjavík. Og í fjórða lagi leyfi fyrir flutningatækjum, eins og bílum. Athugun á þessu máli mun leiða í ljós, að margt annað getur komið til greina. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa till., en óska eftir því, að henni verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 474 till. til þál. um undirbúning að byggingu þaraverksmiðju á Reykhólum og þangmjölsverksmiðju í Flatey á Breiðafirði. Vegna hins skamma tíma, sem eftir er af þingi, og þeirra mörgu mála, sem hér eru á dagskrá, hef ég lofað hæstv. forseta að stytta hér mjög mál mitt og vil því leyfa mér að vísa að langmestu leyti í þá löngu grg., sem fylgir þáltill., og hin ýtarlegu fskj., sem eru prentuð með henni, þar sem er að finna þær upplýsingar, sem málið snerta, og eru þær frá tveimur stofnunum, Iðnaðarmálastofnun Íslands og rannsóknaráði. Ég vil aðeins ljúka þessum orðum mínum með því að benda á, að hér er um að ræða ný verðmæti, sem gróa á meðan við sofum og ekki er verjandi að taka ekki og vinna úr verðmæt efni. Vænti ég þess því, að þetta mál verði samþykkt á þessu þingi, þótt skammur tími sé til þess, - vil að lokinni þessari umr. óska, að málinu sé vísað til síðari umr. og hv. fjvn., og vænta þess, að hv. n. geti afgreitt málið svo snemma, að það geti fengið fullnaðarafgreiðslu á þinginu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 451 fsp. til hæstv. landbrh. þess efnis, hversu langt séu á veg komnar rannsóknir á jarðhitasvæðum og notkun jarðhita, og enn fremur, hvenær verði lokið undirbúningi heildarlöggjafar um hagnýtingu jarðhitans. Tilefni þessarar fsp. er í fáum orðum það, að samþykkt var á Alþingi 4. febr. 1953 þáltill. frá okkur nokkrum þm. Sjálfstfl., sem þannig hljóðaði, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta hraða sem mest rannsókn á því, hvernig jarðhiti hér á landi verði bezt hagnýttur, bæði til upphitunar, orkuframleiðslu, ræktunar og iðnaðar. Skal lögð áherzla á, að gerðar verði áætlanir um nýtingu jarðhitans á sem flestum stöðum á landinu, þannig að hann verði sem mestum hluta þjóðarinnar að gagni. Jafnframt er ríkisstj. falið að undirbúa heildarlöggjöf um hagnýtingu jarðhitans, þar sem m. a. verði kveðið á um hlutdeild ríkissjóðs í kostnaði við hitaveitur, gufuorkuver og aðra nýtingu jarðhita. Skal löggjöf þessi við það miðuð, að bæjar- og sveitarfélögum, einstaklingum og félagssamtökum þeirra verði gert kleift að hagnýta þessar auðlindir íslenzkrar náttúru.“ Þál. þessi er æði yfirgripsmikil. Hún er í meginatriðum tvíþætt. Annars vegar er það, að hraðað verði sem mest þeim rannsóknum, sem byrjað hafði verið á á jarðhitasvæðum landsins, og jafnframt haldið áfram athugunum á því, til hverra nota hægt væri að nota þessar mikilvægu orkulindir íslenzkrar náttúru, en svo sem öllum hv. þm. er kunnugt, er jarðhitinn einhver dýrmætasta orkulind, sem Íslendingar eiga í sínu landi. Í annan stað er svo gert ráð fyrir því, að unnið verði að setningu heildarlöggjafar um hagnýtingu jarðhitans. Það eru til ýmis lagaákvæði um jarðhita, eignarrétt yfir honum og nýtingu hans, og síðan þessi þál. var samþykkt, hefur verið sett löggjöf um hitaveitur, en engu að síður eru mörg atriði í sambandi við þetta efni enn ekki nægilega skýrt mörkuð með löggjöf, og hér er um svo þýðingarmikið mál að ræða, að full ástæða er til, að um það sé til fullkomin löggjöf. Ég vil í því sambandi minna á, að á þessu sama þingi var samþykkt önnur þál., sem flutt var af hv. 7. þm. Reykv., þar sem ríkisstj. var falið að undirbúa löggjöf um eftirlit með jarðborunum. Þetta var efni, sem var eðlilegt að tekið væri einnig með í þessa heildarlöggjöf. Síðan hefur sú þáltill. verið endurtekin á síðasta þingi, þar sem samþykkt var þál. um að skora á ríkisstj. að hraða undirbúningi löggjafar um þetta einstaka atriði. Okkur flm. þessa máls var mjög vel ljóst, að hér er um yfirgripsmikið mál að ræða, og við höfum fullkomlega treyst því, að unnið væri að því eftir föngum af hæstv. landbrh. að undirbúa þetta mál og gera það sem bezt úr garði og að haldið væri áfram af fullum krafti athugunum á því, hversu jarðhitann mætti hagnýta, og að kortleggja jarðhitasvæði landsins. Það, sem hefur orðið mér sérstök hvatning til að bera þessa fsp. fram nú, er einmitt það, að á þessu þingi hefur komið fram í hv. Ed. frv. frá tveimur hv. þm. Framsfl., þar sem einmitt er rætt um eitt atriði eða einn þátt þessa máls, en það er aðstoð við sveitarfélög í sambandi við jarðboranir og leit að jarðhita. Það sýnist svo sem þessum hv. þm. hafi þótt nauðsyn bera til að hraða þessu máli meir en raun ber vitni um og hafi því séð ástæðu til að bera fram þetta sérstaka frv. og taka út úr þennan þátt þessa máls, sem vitanlega er ekki nema eitt atriði þess. Skal ég á engan hátt gera lítið úr því, því að það er vissulega mikilvægt einmitt að setja gleggri ákvæði en nú gilda um aðstoð við sveitarfélögin í leit að jarðhita. Má í því sambandi geta þess, að því miður hefur ekki verið talið fært að framkvæma þau ákvæði núgildandi löggjafar að greiða sveitarfélögum ákveðinn hluta af kostnaði í sambandi við leit að jarðhita, sem væri vitanlega mjög nauðsynlegt að gera og að það yrði framkvæmt svo sem lög gera ráð fyrir. Þetta eru í stórum dráttum ástæður til þess, að ég hef leyft mér að bera fram þessa fsp. nú til hæstv. landbrh., til þess að hv. þm. gæfist kostur á að kynnast því, hversu þessi mál stæðu nú í dag.



Herra forseti. Mér er það mjög ljúft að fá tækifæri til þess út af fsp. hv. 2. þm. Eyf. að gefa hinu háa Alþ. nokkra skýrslu um það efni, sem hér um ræðir, hvað hafi verið gert í því að rannsaka jarðhitasvæðin til notkunar jarðhita til ýmislegra þarfa í þágu þjóðfélagsins og hvað væri komið áleiðis undirbúningi að heildarlöggjöf um hagnýtingu jarðhitans. Ég hef hér í höndum mjög langa skýrslu um þetta mál, en treysti mér tæpast til þess að lesa hana alla upp og mun því nú við þetta svar, a. m. k. fyrst, taka þá kafla úr henni, sem mér finnst svara fyrst og fremst því, sem spurt er um á þskj 451. Ég skal þá fyrst snúa mér að skráningu á laugum og hverum á öllu landinu, hitamælingu og efnagreiningu vatns og gufu og áætlun um magn jarðhitans á hverju hitasvæði og heildarmagn jarðhita á Íslandi. Það er hægt að segja, eftir því sem mínir tæknilegu ráðunautar telja, að nú sé svo langt komið þessum athugunum, að í bili verði ekki komizt miklu lengra nema með nýjum og stórvirkari tækjum, sem ég einnig kem að síðar í þessu svari. Svo er talið, að heitar laugar séu á ca. 250 stöðum á Íslandi. Gufusvæðin eru yfirleitt talin 12, þ. e. Reykjanes, Trölladyngja, Krýsuvík, Hengill, Torfajökull, Kerlingarfjöll, Vonarskarð, Kverkfjöll, Askja, Námaskarð, Krafla og Þeistareykir. Heildarvatnsmagn heitvatnslinda er samkv. gerðum mælingum talið 1500 sekúndulítrar. Hiti þeirra er breytilegur frá 100–150° C, en meðalhiti um 75° C og heildarvarminn, sem upp kemur, er kringum 400 millj. kílógrammkalóríur á klst. Hér er skýrsla um gufusvæðin og hve mikið hvert gufusvæði er talið gefa. Vil ég leyfa mér að lesa það upp: Það er Reykjanes, talið 50 millj. kg/kal. á klst., Trölladyngja í kringum 30 millj. kg/kal. á klst., Krýsuvík kringum 75 millj., Hengill um 400 millj., Kerlingarfjöll um 400 millj., Torfajökull um 1500 millj. kg/kal. á klst., sem er langmesta hitasvæðið hvað þetta snertir, en liggur hins vegar ekki mjög þægilega. Svo er Vonarskarð, Kverkfjöll og Askja, það liggja ekki mælingar fyrir um þessi svæði, en Námaskarð um 120 millj., Krafla um 30 millj. og Þeistareykir um 75 millj. Samtals gera þetta 2680 millj. kg/kal. á klst., eða þetta er um það bil sex sinnum meira en allar heitar laugar landsins. Þetta eru gufusvæðin, eins og ég tók fram áðan. Skráning og mælingar á laugum og gufuhverum hafa farið fram á vegum rannsóknaráðs ríkisins og jarðhítadeildar raforkumálastjórnarinnar. Skýrslur um það efni er að finna í eftirtöldum bókum og ritum og tímaritsgreinum, - það tekur ekki langan tíma, ég vil aðeins nefna það: Það er fyrst rannsókn á laugavatni í skýrslu iðnaðardeildar atvinnudeildar háskólans frá árunum 1945–46. Í öðru lagi er það rannsókn á gufu úr borholum í Námafjalli eftir Baldur Líndal verkfræðing. Það er frá 1952 í sömu skýrslu. Í þriðja lagi: Skýrsla um rannsóknir á jarðhita í Hengli, Hveragerði og nágrenni árin 1947–49 eftir Trausta Einarsson, Þorbjörn Sigurgeirsson, Tómas Tryggvason, Sigurjón Rist, Baldur Líndal og Helmut Schwabe. Þetta er frá 1951. Þá eru í fjórða lagi efnagreiningar á hverum og laugum, það eru jarðboranir ríkisins frá 1951 og síðar. Þetta er lauslegt yfirlit, sem gefur nokkra hugmynd um, hvar er hægt að finna þessar upplýsingar. Þá vil ég næst nefna rannsóknir hitasvæða. Nánari rannsóknir á jarðhitasvæðunum, bæði laugasvæðum og gufusvæðum, hafa verið framkvæmdar með jarðeðlisfræðilegum aðferðum og jarðborunum. Hér fylgir fskj., sem sýnir, að þessar athuganir hafa farið fram á ca. 60 stöðum víðs vegar um landið, sem ég tel ekki ástæðu til að lesa upp. Og þessar viðnámsmælingar hafa verið víða framkvæmdar með mjög góðum árangri. Þannig var við borunarframkvæmdir á Sauðárkróki fyrir heitu vatni, við Selfoss og víðar stuðzt að verulegu leyti við þær upplýsingar, sem viðnámsmælingar á þessum stöðum höfðu í té látið. Í öðru lagi eru það segulmælingar. Þær hafa verið framkvæmdar á 14 eða 15 stöðum. Í þriðja lagi eru það bergmálsmælingar, sem hafa verið framkvæmdar á tveim stöðum, þ. e. í Námaskarði og á Reykhólum. Og í fjórða lagi hafa þyngdarmælingar verið gerðar á jarðhitasvæðum Námaskarðs og við Sauðárkrók, auk þess sem dr. Trausti Einarsson hefur, sem kunnugt er, framkvæmt þyngdarmælingar með þyngdarmæli jarðhitadeildar raforkumálastjórnarinnar víðs vegar um landið í vísindalegu rannsóknarskyni, og er skýrsla hans um þær prentuð í ritum Vísindafélagsins. Alls munu nú hafa verið boraðar á öllu landinu um 200 holur, en meiri hluti þeirra er boraður af hitaveitu Reykjavíkur í Mosfellssveit og annars staðar í nágrenni Reykjavíkur eftir heitu vatni til hitaveitunnar. Nokkrar holur boraði rafveita Hafnarfjarðar í Krýsuvík. Af þeim, sem rannsóknaráð ríkisins og jarðhitadeild raforkumálastjórnarinnar hafa borað, er töluverður hluti boraður eingöngu í rannsóknarskyni, en auk þess voru við allar boranirnar gerðar þær mælingar og athuganir, sem taldar voru hafa almennt rannsóknargildi. Frá hagnýtu sjónarmiði séð eru mikilvægastar rannsóknirnar á laugasvæðum í Mosfellssveit og nágrenni við Reykjavík svo og gufusvæðunum í Krýsuvík, í Námaskarði og Hengli. Þær rannsóknir standa nú þannig, að ekki er talið, að lengra verði komizt áleiðis nema með dýpri borunum en hægt er að framkvæma með þeim bortækjum, sem til eru í landinu, og þarf í því skyni að fá til landsins tvær tegundir af borum, aðra til notkunar á laugasvæðum í leit að heitu vatni, hina til notkunar á gufusvæðum til borunar eftir gufu. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur ákveðið að kaupa einn bor af fyrri tegundinni, en í frv. til fjárlaga fyrir árið 1956 er gert ráð fyrir 2.2 millj. kr. fjárveitingu til kaupa á bor af síðari tegundinni, þ. e. gufubornum. Báða þessa bora ætti að vera hægt að fá hingað til landsins fyrir mitt sumar, og þeir eru báðir til muna hraðvirkari en þeir borar, sem fyrir eru í landinu, en með þessum borum mun fást úr því skorið, hvort áætlanir þær, sem gerðar hafa verið um magn jarðhitans, reynast réttar, og þá jafnframt því, hvort nægur jarðhiti er í raun og veru fyrir hendi til þeirra hagnýtingarframkvæmda, sem um er rætt að gera í þessu sambandi. Þá vil ég segja örfá orð um rannsókn á notkunarmöguleikum jarðhitans. Þá hagnýtingarmöguleika jarðhitans, sem aðallega koma til greina, má flokka í fjóra flokka. Í fyrsta lagi er það gróðurhúsarækt, og um það má það segja, að nú eru rekin við jarðhita gróðurhús, sem þekja um það bil 70 hektara lands. Jarðhitarannsóknirnar hafa þó látið þessa grein hagnýtingar jarðhitans mjög lítið til sín taka. Í öðru lagi er það raforkuvinnsla. Skilyrði til raforkuvinnslu með jarðhita hafa verið allýtarlega rannsökuð og áætlanir gerðar um jarðgufurafstöðvar á vegum jarðhitadeildar raforkumálaskrifstofunnar, einnig bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og bæjarstjórnar Reykjavíkur. Engin veruleg tæknileg vandkvæði eru talin vera á raforkuvinnslunni, þótt reynsla sé engin fengin á því sviði hér á landi. Rekstraröryggi slíkra gufuaflstöðva yrði þó væntanlega minna en öryggi vatnsaflstöðva. Vinnslukostnaður raforku við jarðhita er talinn svipaður því, sem hann er í vatnsorkuverum hér á landi, þar sem virkjunarskilyrði eru góð. Magn þeirrar raforku, sem til mála kæmi að vinna úr jarðhita, er fremur lítið, borið saman við vatnsafl landsins. Þannig fengist í Krýsuvík rúmlega ¼ hluti þeirrar raforku, sem fæst úr Soginu fullvirkjuðu. Svo virðist því sem hagnýting jarðhita til raforkuvinnslu muni ekki skipta miklu máli í þessu landi vatnsaflsins, sem Ísland raunverulega er. Hins vegar er augljóst, að hagnýting jarðhitans í hitaveitum og iðnaði getur orðið landi voru mjög mikilsvarðandi. Gera má ráð fyrir, að árlegur eldsneytissparnaður vegna notkunar jarðhita í þeim hitaveitum, sem nú eru starfandi, sé alls um 40 þús. lestir af gas- og ketilolíu, ef miðað væri við varmamagn olíu. Verðmæti þessa magns er nú um 28 millj. kr. Kostnaður við jarðboranir nemur nú að meðaltali 600 kr. á metra, og er því verðmæti þeirra 40 þús. metra, sem boraðir hafa verið, miðað við verðlag í dag, alls um 24 millj. kr. Er því árlegur eldsneytissparnaður vegna notkunar jarðhita tæplega 20% meiri en núverandi verðmæti borholanna. Að vísu ber að taka tillit til þess, að nokkur hluti varmans er numinn úr hverum og laugum án borunar, en þetta er þó tiltölulega lítill hluti. Mun óhætt að fullyrða, að borholurnar gefi varma, sem árlega samsvarar 32–35 þús. lestum af olíu. Er hinn árlegi eldsneytissparnaður því að verðmæti til hér um bil jafn áætluðu núgildandi verðmæti borholanna. Allýtarlegar rannsóknir og áætlanir um hitaveitur hafa verið gerðar á vegum Reykjavíkurbæjar, jarðhitadeildar raforkumálastjórnar og Hafnarfjarðarkaupstaðar. Hafa þær athuganir beinzt að hitaveitum fyrir eftirtalda staði: Akranes, Akureyri, Hafnarfjörð, Húsavík, Kópavog, Reykjavík og Sauðárkrók. Sú reynsla, sem fengizt hefur af hitaveitum hér á landi, og þær athuganir, sem gerðar hafa verið, benda eindregið til þess, að þessi hlið hagnýtingar jarðhitans muni verða hagkvæm og að hana megi auka til muna frá því, sem nú er. Má í því sambandi sérstaklega nefna hitaveitu fyrir Hafnarfjörð, Kópavog og Reykjavík frá Krýsuvík. Þá kem ég að þriðja aðalþættinum um not jarðhitans, og það eru ýmiss konar iðnaðarrannsóknir. Jarðhitadeildin hefur allt frá árinu 1946 gert sér far um að kanna möguleika á meiri háttar efnaiðju við jarðhita hér á landi. Hefur m. a. verið leitað til ýmissa erlendra sérfræðifyrirtækja um þessi mál, og þessi erlendu sérfræðifyrirtæki eru bæði í Ameríku og Danmörku og kannske víðar hér í Evrópu. Þessir sérfræðingar hafa skilað álitsgerðum, svo sem hér segir: 1) um klórvinnslu og vítissódavinnslu, 2) um fosfórframleiðslu, 3) um áburðarframleiðslu, 4) um sjóefnavinnslu, 5) um þörungavinnslu, 6) svifvinnslu úr sjó, 7) efnavinnslu úr síldarolíu, 8) móvinnslu, 9) plastefnavinnslu, 10) þungt vatn, 11) saltfisksþurrkun, 12) heyþurrkun, 13) frystingu matvæla, 14) aluminiumoxidvinnslu og 15) vinnslu efna úr gasi í jarðgufu, sérstaklega að því er snertir brennistein, vetni og koldioxid. Af þessum möguleikum hafa þeir liðir verið kannaðir nokkru nánar, sem hér fara á eftir: Það er þörungavinnsla, athuguð af rannsóknaráði ríkisins. Tæknilega séð virðist ekkert mæla á móti slíkri vinnslu, en tvísýnt um fjárhagslegan grundvöll. Þá er það klór- og vítissódavinnsla, athuguð af rannsóknaráði ríkisins og jarðhitadeild raforkumálastjórnarinnar. Var komizt að þeirri niðurstöðu, að slík vinnsla gæti orðið allálitlegt fyrirtæki. Þriðja er fosfórframleiðsla, sem er í athugun hjá jarðhitadeild og ekki búið að gera sérstakt álit um enn. Sjóefnavinnsla hefur verið athuguð hjá jarðhitadeild og þykir gefa góðar vonir. Er í ráði að koma upp tilraunavinnslutækjum innan tíðar. Þá er það þungt vatn, sem er í athugun hjá rannsóknaráði og jarðhitadeild. Aluminiumoxidvinnsla hefur verið athuguð nokkuð hjá jarðhitadeild. Frekari athugunar er þó þörf, áður en nokkuð er unnt að segja um rekstrargrundvöll slíkrar vinnslu hér. Vinnsla brennisteins úr jarðgufu er í athugun hjá jarðhitadeild. Hafa tilraunavinnslutæki verið sett upp á Námafjalli og nokkur sýnishorn af hreinum brennisteini verið unnin úr gufunni, og er tæknilegum undirbúningsrannsóknum langt komið. Auðsætt er, að það mundi hafa hina mestu þjóðhagslega þýðingu, ef unnt reyndist að hefja hér efnaiðju til útflutnings úr innlendum hráefnum, byggða á hagnýtingu jarðhitans. Þá vil ég með örfáum orðum minnast hér á fræðilega þekkingu á eðli jarðhitans. Þær athuganir, sem hér hafa nú verið taldar, hafa mjög aukið við þekkingu manna á eðli jarðhitans. Hafa íslenzkar rannsóknir á þessu sviði vakið athygli víða um heim. Yfirverkfræðingur jarðhitadeildar raforkumálastjórnarinnar, Gunnar Böðvarsson, hefur tvisvar verið til kvaddur af Sameinuðu þjóðunum sem sérfræðingur í þessum efnum til leiðbeiningar um rannsóknir á hagnýtingu jarðhita í öðrum löndum. Og kunnugt er, að hitaveita Reykjavíkur hefur vakið mjög mikla athygli víða um lönd. Læt ég þetta nægja almennt um þær rannsóknir og tilraunir, sem unnið hefur verið að síðastliðin ár á þessu sviði, en sný mér að öðrum aðalþætti fsp., undirbúningi löggjafar um hagnýtingu jarðhitans. Ég þarf ekki að vitna í það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði um það, hvernig þessi þál. kom fram, og læt það nægja, en ýmis undirbúningur undir heildarlöggjöf um jarðhita hefur farið fram samhliða jarðhitarannsóknum, og má segja, að það hafi eiginlega tvinnazt saman að miklu leyti, því að löggjöfin hlýtur að byggjast á þeirri þekkingu og þeim rannsóknum, sem gerðar hafa verið, að miklu leyti. Og þekking sú, sem fengizt hefur við þær á eðli jarðhitans, svo og reynslan, sem fengin er við boranir og hagnýtingu jarðhita hér á landi, hafa skapað þann grundvöll, sem vitanlega verður að byggja löggjöfina á. Á s. l. ári skipaði ráðh. þriggja manna n., og í hana voru skipaðir prófessor Ólafur Jóhannesson, raforkumálastjóri Jakob Gíslason og Gunnar Böðvarsson verkfræðingur, sem er fyrir jarðhitadeild raforkumálastjórnarinnar, og var þeim falið að semja frv. til l. um jarðhita. Nefndin hefur aflað með aðstoð utanrrn. gagna um löggjöf í ýmsum löndum. Vil ég þar nefna Bandaríkin, Þýzkaland, Nýja-Sjáland og ýmis fleiri lönd. Hefur Gunnar Böðvarsson m. a. ferðazt erlendis í því skyni að afla sér sem fyllstra gagna um þessi mál og sérstaklega um jarðhita, olíuvinnslu, brunnvatnsvinnslu og fleira, sem hliðsjón varð að taka til við samningu frv. Nefndin býst við að ljúka starfi sínu fyrir næsta Alþingi, þ. e. fyrir það Alþ., sem væntanlega kemur saman á næsta hausti samkv. þeim ákvæðum, sem nú er búið að gera um það. Það fylgja þessu nokkur fylgiskjöl, en ég sé ekki ástæðu að fyrra bragði til að fara að lesa þau upp. Mikið af því er yfirlit yfir rit um þessi efni, bæði innlend og erlend, sem til eru. En vitanlega liggur það allt fyrir hv. alþm. til athugunar og glöggvunar. Ég sé mér ekki fært að gefa frekari upplýsingar um þetta mál að svo stöddu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. landbrh. fyrir þær ýtarlegu upplýsingar, sem hann hefur hér gefið um þau atriði, sem fsp. fjallaði um. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan, geri ég mér fullkomlega ljóst, að hér er um mjög yfirgripsmikið mál að ræða, sem hlaut að taka langan tíma að ljúka við. Það er ljóst, að þessar athuganir hafa staðið alllengi, enda var okkur flm. þál. kunnugt um það, að hafin hafði verið athugun á ýmsum þessum greinum, þegar hún var flutt, en einmitt niðurstöður þeirra athugana bentu ótvírætt í þá átt, að eðlilegt væri og rétt að útfæra þær sem mest, þar sem líkur bentu til, að mjög miklir möguleikar væru hér fyrir okkur í sambandi við nýtingu jarðhitans. Upplýsingar hæstv. ráðh. leiða glöggt í ljós, að það hefur verið unnið af jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar mjög gott verk í sambandi við þessi mál, og niðurstöður þeirra rannsókna sýna okkur ljóslega, að hér er um mjög fjölþætta möguleika að ræða í sambandi við jarðhitann, svo sem hæstv. ráðh. greindi frá í sinni ræðu. Það kom fram í skýrslu hans, að það væri áætlað, að jarðhitanotkun í sambandi við hitaveitur sparaði þjóðinni nú þegar um 28 millj. kr. á ári. Er af þessu augljóst, hversu þýðingarmiklar hitaveiturnar eru, bæði hvað varðar gjaldeyrissparnað, sem er okkur auðvitað feikilega mikils virði, og enn fremur hitt, sem allir vita, er við hitaveitur búa, hversu geysimikil þægindi þar er um að ræða. Hér fer því þetta tvennt saman, að geta veitt fólki aukin þægindi, sem jafnhliða fylgi mikill sparnaður, og er því vitanlega sjálfsagt að nýta það svo sem kostur er á og leggja á það alla áherzlu að leitast við að hagnýta jarðhitasvæðin sem bezt í því skyni, að sem allra flestir landsmenn geti fengið notið jarðhita til upphitunar í húsum sínum. Hæstv. ráðh. gat um það í sambandi við endurskoðun á löggjöfinni um jarðhita eða um setningu heildarlöggjafar í því efni, að hún hlyti að verða að byggjast á þeim rannsóknum, sem fram færu, og þeirri reynslu, sem við þær fengist. Ég er honum sammála um það og sé enga ástæðu til þess að vera að finna að því, að þetta hafi dregizt neitt úr hömlu hvað snertir bæði undirbúning löggjafarinnar og rannsóknarinnar að þessu leyti. En ég tel mikinn feng að því, að Alþ. skuli fá að kynnast, hvernig þetta mál nú stendur, og ég þykist mega segja það fyrir hönd allra hv. þingmanna, að það er vafalaust von þeirra eigi síður og jafnframt von allrar þjóðarinnar, að reynt verði, svo sem föng eru á, að hagnýta þessar dýrmætu orkulindir íslenzkrar náttúru til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar á sem allra flestum sviðum.



Herra forseti. Í byrjun þessa þings fluttum við þm. Þjóðvarnarflokksins till. til þál. um endurskoðun herstöðvasamningsins frá 1951 og uppsögn hans að lögákveðnum endurskoðunartíma loknum og brottför hers úr landi. Snemma á þinginu var þessari till. vísað til hv. utanrmn. Þá hafa og hv. þm. Alþfl. flutt þáltill. snemma á þinginu um endurskoðun sama samnings, og var þeirri till. einnig vísað til hv. utanrmn. Nú hefur það gerzt á nýafstöðnu flokksþingi Framsfl., að sá flokkur hefur í stefnuyfirlýsingu sinni eða stjórnmálasamþykkt samþykkt að vinna að því, að samningur þessi verði endurskoðaður og herinn fari úr landi. Það hefur frá upphafi legið fyrir, að þm. Þjóðvfl. og þm. Sósfl. hafa verið andvígir þessum samningi, og það hefur einnig legið fyrir, frá þingbyrjun a.m.k., að þm. Alþfl. hafa viljað fá a.m.k. fram mjög verulegar breytingar á þeim samningi. Það virðist því augljóst, að nú sé öruggur þingmeirihluti fyrir því að æskja endurskoðunar á samningi þessum, og ég vildi því beina þeirri fyrirspurn til utanrmn., hvort hún muni ekki hafa senn lokið athugun á þeim þáltill., sem fyrir liggja um þetta efni, og nál. muni ekki vera að vænta bráðlega, þar sem senn líður væntanlega að þinglokum. Ég vildi jafnframt beina því til hæstv. forseta, ef einhver doði væri á n. og ekki alveg víst um, hvort hún væri vakandi í störfum, að athuga, hvort ekki muni vera hægt að fá hana til þess að hefjast handa um að afgreiða þessi mál; þau eru ekki mörg málin, að ég hygg, sem til hennar hefur verið vísað, og því störfin ekki ýkja mikil. Það virðist ekki með öllu eðlilegt, ef þingnefndir liggja á málum, sem öruggur framgangur virðist vís á Alþingi.

Forseti (JörB): Ég skal koma þessari fyrirspurn hv. þm. til formanns utanrmn.