Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. Aðalmaður tekur sæti á ný: Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf.

Virðulegi forseti. Í umræðunni um frv. til laga um grunnskóla sem hefur verið til þessa alllöng og ítarleg finnst mér hafa komið fram að verulegu leyti staðfesting á því sem ég hélt fram í minni fyrri ræðu að hér sé býsna margt sem þarf að laga og mjög margt sem óunnið er. Ég hlýt því að endurtaka fyrri yfirlýsingar um mína skoðun, og stend við þær, að ég tel að þetta mál sé fallið á tíma og það sé nauðsynlegt að fresta yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaga en það er eins og menn vita það sem stendur á bak við þetta lagafrv. sem meginmarkmið þess. Það eru svo mörg atriði sem eru í óvissu og margt sem er óunnið. Það hefur verið rætt um ráðningarmál kennara, lífeyrismál þeirra og réttindamál öll og fjöldamargt annað sem er ógert. Ég vil leyfa mér að vitna í ræðu Eiríks Jónssonar sem stýrir Kennarasambandi Íslands. Þó að sú ræða sé orðin tveggja mánaða gömul, var flutt á Akureyri fyrir tveimur mánuðum, þá held ég að um margt standi hún enn fyrir sínu og þær skoðanir sem þar koma fram. En ég ætla að leyfa mér að vitna í þetta, með leyfi hæstv. forseta. Hann segir svo: ,,Það er mín skoðun að þrátt fyrir það að tvær nefndir hafi starfað sl. vetur á vegum menntmrh. og kannað með hvaða hætti væri hægt að standa að flutningnum, ef til hans kæmi, sé mjög margt óunnið enn. Önnur nefndin, þ.e. sú, sem var að skoða kjara- og réttindamál kennara og skólastjóra, skilaði tillögum til menntmrh. í apríl sl. eða fyrir bráðum fimm mánuðum. Nefndin lagði að mínu viti fram margar ágætar tillögur sem ættu að geta tryggt að núverandi starfsmenn verði ekki fyrir réttinda- eða kjaraskerðingu við tilflutninginn. Það er hins vegar alveg ljóst að sumar tillagnanna þurftu frekari skoðunar við og aðrar átti eftir að útfæra nánar. Ég verð að segja það sem mína skoðun að mér finnst það sorglegt að þessar tillögur skuli hafa legið sem trúnaðarmál í skúffum ráðherra allan þennan tíma í stað þess að vera í frekari vinnslu.`` Álit hinnar nefndarinnar hefur komið fram núna en eftir stendur sú fullyrðing sem þarna er sett fram að það á eftir að vinna úr þessum tillögum, vinna með það sem þar er lagt til og fjöldamargt annað sem ógert er. Ef við lítum á frv. efnislega --- í síðustu ræðu var ég byrjaður að fara yfir það en tíminn leyfði ekki að hægt væri að ljúka því og mig langar til að grípa niður í III. kafla þar sem talað er um skólahúsnæði og halda yfirferðinni áfram. Það er talað um að gerð skólamannvirkja skuli undirbúin af sveitarstjórn í samráði við skólanefnd. Hér er ekkert rætt um það að samráð skuli hafa við það fagfólk sem á að starfa í skólunum, skólastjóra eða kennara og ég tel nauðsynlegt að það verði gert og reyndar ekki bara í 18. gr. heldur í öllum greinum þessa kafla. Það er nauðsynlegt ef á að tryggja það að húsnæði geti uppfyllt þær skyldur og uppfyllt þær kröfur sem til þess er gert að samráð sé haft við þá sem þar eiga að vinna um hvernig það verði best gert. Í 19. gr., þar sem er verið að telja upp ýmsa þætti sem skólanum tilheyra, er heilsugæsluaðstaða felld út, en kemur síðan aftur í 55. gr. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju þarf að telja hana sérstaklega, af hverju hún getur ekki komið inn undir sama lið og annað undir 19. gr. Þetta er nú kannski ekki stórmál en ég vildi þó vekja athygli á þessu. Það er ekkert nefnt í þessari grein um aðstöðu til sérkennslu og það er ekkert nefnt um aðstöðu til sálfræðiþjónustu. Maður hlýtur að velta fyrir sér af hverju þetta er. Þetta er reyndar nokkuð í samræmi við annað sem hefur verið gagnrýnt í þessu frv. að orðin ,,sérkennsla`` og ,,sérkennari`` koma ekki fyrir þar, það er talað um sérfræðinga, og mikið er dregið úr vægi sálfræðinga og sálfræðiþjónustu. Ég hef getið um það fyrr að e.t.v. er hér verið að stefna í það að í stað þess að hafa þetta fólk sem starfsmenn skólakerfisins og skólanna þá verði stofnuð fyrirtæki eða einhverjar sérstofnanir, einkareknar væntanlega, og verktakastarfsemi keypt af þeim til sérkennslu og sálfræðiþjónustu. Það þykir mér afturför ef sú er hugmyndin. Nú er ég ekki að fullyrða það, en manni þykir sérkennilegt að þessir þættir skuli ekki vera í frv. Í 20. gr. segir m.a.: ,,Sveitarstjórn ákveður nafn skóla að fenginni umsögn menntmrn. og örnefnanefndar.`` Það er svo sem allt í lagi að þetta sé þarna inni en mér finnst með hliðsjón af því sem ég hef sagt áður um ýmiss konar samráð og ýmsar skyldur ráðuneytis að þá væri kannski ýmislegt mikilvægara að væri samráð við ráðuneytið um heldur en nafn skólans og kannski það léttvægasta í þessari umræðu án þess að ég sé að hafa á móti því að þetta sé þarna. Í 21. gr. er talað um skólahús og eignir skólanna sem byggt hefur verið með stofnkostnaðarframlagi úr ríkissjóði, hvernig ráðstafa skuli. Þá vaknar spurningin: Hvað með fræðsluskrifstofur sem eiga húseignir og ýmsar eignir aðrar sem eru tilkomnar með framlagi ríkis að miklu leyti, sveitarfélaga að hluta en eru yfirleitt í því formi að auðvelt er að meta og skipta þeim kostnaði? Hvað með eignir þeirra? Ég spurði að þessu í fyrri ræðu minni, en man ekki til að því hafi verið svarað. Það væri gaman að heyra hvaða hugmyndir eru uppi um eignir fræðsluskrifstofu, hvað við þær skuli gera. Í 22. gr. er spurning um ráðstöfun skólahúsnæðis sem hér er gert af hálfu sveitarstjórnar. Það er ekkert rætt um það að skólanefnd hafi um málið að segja. Þarna kemur kannski eitt atriðið enn sem ég hef verið að gagnrýna. Það er ekki samræmi í ákvæðum greina. Stundum er skólanefnd falið ákveðið hlutverk. Stundum er henni sleppt. Viðmiðunarreglur eru ekki þær sömu og ýmislegt sem margt skiptir ekki verulegu máli er óunnið í samræmingarátt og þarf svo sem ekki að vera mikill ásteytingarsteinn. Flest af þessu er hægt að gera en það hefði verið æskilegra að það hefði verið búið að fara inn í þetta fyrr og einmitt hérna í næstu grein, 23. gr. sem er um starfsfólk, var ég búinn að ýja örlítið að því að það er tvenns konar viðmiðun, annars vegar kennararáð með átta stöðugildum og hins vegar þar sem er um aðstoðarskólastjóra að ræða, en hann kemur inn þegar 12 starfsmenn starfa við skólann. Hérna er ekki sama viðmiðun. Og þá verður að bera fram spurningar: Hver er starfsmaður skóla? Og til þess að skýra við hvað er átt, þá má spyrja: Er ræstingafólk starfsmenn skóla? Eru skólabílstjórar starfsmenn skóla? Hvernig breytist þetta ef ræstingin er í höndum verktakafyrirtækis sem sendir kannski ekki endilega sama starfsmanninn heldur sér um þessa þjónustu sem hluta af umfangsmikilli starfsemi? Það eru skilgreiningarákvæði þarna sem þurfa að vera nokkuð á hreinu: Hver er starfsmaður skóla? Þetta víkkar við flutninginn til sveitarfélaga þar sem undir skólann heyra þá fleiri og fleiri starfsmenn sem eru í þjónustu sveitarfélaganna, greiddir af þeim. Ég vil þá benda á að þetta ákvæði þarf að skýra. Síðan er það um ráðningu kennara og annarra starfsmanna. Helst er að sjá að skólastjóri hafi nú ekkert um það að segja. Í núgildandi lögum er það skólastjóri sem ræður kennara og það var breyting sem var allgóð sátt um að gera að skólastjóri tæki við þessu af ríkinu og síðar fræðslustjórum. En núna stendur í 23. gr. að um ráðningu kennara og annarra starfsmanna fari eftir ákvæðum í samþykkt um stjórn sveitarfélags. Mér finnst að þessi grunnskólalög sem eiga að marka faglega stefnu í málefnum grunnskólans ættu að vera með ákvæðum um það að stjórnandi skólans, þ.e. skólastjóri, hafi þarna afgerandi völd til að ráða starfsmenn en ekki þannig að sveitarstjóri eða einhver áhrifamaður í sveitarfélaginu geti sett kennara undir stjórn skólastjóra hvort sem hann vill eða ekki. Það er mjög auðvelt að sjá fyrir sér ýmis vandamál sem geta stafað af þessu fyrirkomulagi. Það er ekki orð um stöðu sem heitir námsráðgjafi, eða ég hef ekki fundið það í þessu frv. Námsráðgjafar hafa að vísu ekki komist til starfa í skólakerfinu eins og æskilegt væri en það hefur verið stefnt að því að koma námsráðgjöf inn í grunnskólann og allar vonir stóðu til þess að það væri á góðri leið. En nú sé ég ekki á þessu frv. hér að námsráðgjafi sé lengur þarna inni. Hvaða skýringar eru á þessu? ,,Skólastjóra er heimilt að fela kennurum árgangastjórn, fagstjórn, leiðsögn nýliða og kennaranema samkvæmt nánari ákvörðun sveitarstjórnar.`` Ég hef heilmikið velt þessari klausu fyrir mér --- ,,er heimilt að fela kennurum árgangastjórn, fagstjórn, leiðsögn nýliða og kennaranema samkvæmt nánari ákvörðun sveitarstjórnar.`` --- Á þessi klausa ,,samkvæmt nánari ákvörðun sveitarstjórnar`` við um alla greinina? Síðan vaknar spurningin: Á ákvæði kennaranema að vera þarna inni þar sem það eru kennaramenntunarstofnanir sem koma þarna inn og einhverjir samningar þurfa að vera í gildi um hvernig þjónusta við það eigi að vera og það er kannski ekkert óeðlilegt að það sé á opinberum vettvangi. Ýmsar spurningar hafa vaknað um 25. gr. þar sem talað er um sjóð þann sem settur er á stofn og greitt 1% af dagvinnulaunum kennara og skólastjóra í. Samband ísl. sveitarfélaga á að annast rekstur og varðveita. Það er mikil spurning hvort það sé eðlilegt að Samband ísl. sveitarfélaga annist rekstur á þessum sjóði og varðveiti hann, hvort að samtökum kennara sé ekki trúandi fyrir því að fara með þennan sjóð. Hins vegar vil ég lýsa ánægju minni yfir því að þetta skuli vera tryggt með þessum hætti þar sem einnig er að finna í 50. gr. ákvæði um fé á fjárlögum til sama hlutarins. Í V. kafla er talað um starfstíma grunnskóla. Þar er talað um það kennslumagn sem á að vera til ráðstöfunar til kennslunnar og manni virðist þegar maður lítur á það að þetta séu heilmikil rök fyrir því að samþykkja þetta frv. og gera það að lögum. Ég fór að velta því fyrir mér hvort með því að leggjast gegn því að þetta væri samþykkt núna og leggja til frestun væri verið að vega að skólunum, hvort það væri verið að draga úr kennslumagni til skólanna með þessari frestun. Svona fljótt á litið þá virðist manni það gæti verið því hérna er um að ræða allmikla aukningu á því sem nú er þegar þessu er náð. Þegar maður fer hins vegar að bera þetta saman við staðreyndirnar og það sem nú er þá sýnist mér það vera þannig að stundafjöldi í núgildandi lögum sé 314 stundir ef allt væri uppfyllt. En samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í þessu frv. á stundafjöldi haustið 1995 að vera 299 eftir því sem mér telst til. Haustið 1996 309 og haustið 1997 319. Þannig að það er fyrst haustið 1997 sem stundafjöldi færi upp fyrir þau ákvæði sem eru í núgildandi lögum. Eins og ég gat um í upphafi eru ákvæði í lögum sem nú gilda nægileg til þess að tryggja þennan stundafjölda og allmiklu meira og það væri kannski það sem væri nauðsynlegt að vinna að núna og brýnna heldur en breyting á þessum nema hvað snertir auðvitað þá breytingu sem snýr að flutningi grunnskólans. Mér er ljóst að breytingu verður að gera til þess en mér er jafnljóst að undirbúningur þeirrar breytingar er of skammt á veg kominn til þess að hann geti lánast í tæka tíð. Í framhaldi af umfjöllun um kennsludaga grunnskólanema og kennslustundafjölda kemur ákvæði um leyfi nemenda sem ég hef áður tekið fram að mér finnst vera óskýrt og að það vanti inn nánari ákvæði til þess að skýra þessa grein hvort sem það væri með reglugerð eða með skóladagatali eða öðru slíku. Hér hefur áður verið rætt um kjarnagreinar og það sem að þeim snýr. Ég vil ítreka það sem áður hefur komið fram í sambandi við hlutverk skólanefndar. Það kemur aftur og aftur fram í þessu frv. og ég held að það sé tæpast nægilega klifað á því að það er mjög varhugavert að ætla skólanefnd þar sem situr fólk án skilgreindrar menntunar, án þess að til þeirra séu gerðar ákveðnar kröfur um menntun eða hæfni til að sinna þeim þáttum sem þarna á að gera, þá er mjög erfitt að sætta sig við það að nefnd af þessu tagi eigi að fá jafnveigamikið og þungt hlutverk eins og þarna um ræðir. Mjög víða kemur það fram í frv. að skólanefnd er ætlað að sinna eftirlitsstarfi, ætlað að sinna úrskurðarstarfi og fjöldamörgu öðru sem menntmrn. hafði og síðar fræðslustjórar í umboði ráðuneytisins. Í sumum tilvikum reyndar barnaverndarnefndir. En til þess að skólanefnd geti annast þetta er nauðsynlegt að gera til hennar ákveðnar hæfniskröfur sem aftur má líta á að er ekki alls staðar auðvelt að uppfylla. Sérfræðiþjónusta skóla. Sveitarfélögin eiga að annast sérfræðiþjónustu skóla eftir þessa breytingu. Hvernig eiga þau að gera það? Ég hef áður komið að því: Það vantar einhverjar hugmyndir um hvernig á að gera þetta, eða réttara sagt það vantar tryggingu fyrir því að sveitarfélögin geti annast þessa sérfræðiþjónustu. Það þarf að vera ljóst hver eiga að vera skilgreind verkefni sérfræðiþjónustunnar, hverjir eiga að starfa þar, hvaða þjónusta á að vera til staðar og hvernig á að veita hana. Menn velta því fyrir sér hvort möguleikar séu jafnir í þessu og það er nú það sem kannski andi grunnskólalaganna hefur ætíð verið, að reyna að veita sem jafnasta aðstöðu til mennta hér á landi. Og þá spyr maður: Eiga höfuðborgin Reykjavík og kannski smábær eins og Raufarhöfn sömu möguleika? Verður ekki að gera einhverja kröfu til landshlutasamtaka eða sveitarfélaga um að lagðar séu fram hugmyndir um það hvernig þessu verður háttað og ráðuneytið ætli sér það að samþykkja eða hafna þeim hugmyndum eftir því hvort þær standa undir þeim kröfum sem verður að gera? Að lokum vil ég nefna samkennsluþáttinn sem hv. 4. þm. Norðurl. v. talaði um og hann kemur einmitt inn í það sem áður hefur mikið verið rætt um hér, þ.e. hámarksfjöldi í bekkjum. Samkennsluformið er ríkjandi form í meira en helmingi grunnskóla á Íslandi. 

Virðulegi forseti. Það er satt að segja dálítið erfitt að lenda í því að umræðan slitnar í sundur með þeim hætti sem hér er að gerast en það er svo sem ekkert við því að gera. Ég ætla að rifja upp nokkur atriði úr umræðum um daginn og leggja nokkrar spurningar um leið fyrir hæstv. menntmrh. Ég vil þá fyrst víkja að jöfnunaraðgerðunum sem ætlunin er að viðhafa ef skólinn verður fluttur til sveitarfélaganna. Samkvæmt skýrslu sem við höfum undir höndum og er hér á borðum með rauðri kápu þá er gert ráð fyrir því að í fyrsta lagi verði flutt yfir til sveitarfélaganna af staðgreiðslufé svo sem eins og 90% af því sem skólinn kostar. Og það er flutt til skólanna, það eru skólarnir sem fá þessa fjármuni en sveitarfélögin eru ábyrgðaraðilinn um rekstur skólans. Síðan er gert ráð fyrir því að einhver hluti af því fé sem nú fer til þess að kosta grunnskólann fari til svokallaðra jöfnunaraðgerða. Þar eru menn væntanlega með í huga mismunandi stöðu dreifbýlissveitarfélaganna meðal annars mismunandi möguleika þeirra til að reka skóla, mismunandi möguleika þeirra til að skipuleggja stoðþjónustu, sérkennslu og fleira þess háttar. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. í fyrsta lagi hvort þetta er rétt skilið hjá mér, hvort það er nákvæmlega svona sem menn hugsa sér að fara í þetta að menn ætli sér að taka þarna frá eins og 10--15% af staðgreiðslufénu, af upphæðinni, í þennan sameiginlega sjóð sem væri þá Jöfnunarsjóður sveitarfélaga. Mér sýnist að þetta sé svona og ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það og bæta því svo við að mér finnst óeðlilegt að þessir peningar fari um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga eingöngu. Mér finnst að menntmrn. eigi að ráða því hvernig þessir peningar eru notaðir. Mér finnst að menntmrn. sé einu treystandi til þess að fara með faglega forustu í þessu efni og þó að jöfnunarsjóðurinn heyri stjórnkerfislega undir hæstv. félmrh. þá tel ég að málið eigi að vera þar --- mér liggur við að segja aðeins að nafninu til. Hin faglega forusta og hin faglega ábyrgð eigi að vera í menntmrn. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það hvort hann er sammála mér um þessa uppsetningu. Í öðru lagi vil ég spyrja hann að því hvaða fjármuni erum við nákvæmlega að tala um. Það var satt að segja alveg ótrúlegt á síðasta fundi hér í þessari virðulegu stofnun þar sem einn þingmaður sem þekkir býsna vel til spurði: Er verið að tala um 5 milljarða eða 12? Ég hef nú grun um að það sé nær fyrri tölunni en þeirri síðari vegna þess að ég held að þegar menn eru að tala um 12 milljarða séu menn að draga inn í þetta stofnkostnað sem er fyrir löngu kominn til sveitarfélaganna og kemur þessu máli eiginlega ekkert við. En ég hefði viljað spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaða tala er það nákvæmlega sem menn eru hér að ræða um? Og þá ætla ég að orða spurninguna nákvæmlega svona: Er það tala fjárlagafrv. fyrir 1995 plús 600--900 millj. eins og þær tölur eru reiknaðar út af Fjárlaga- og hagsýslustofnun? Mér sýnist að þetta sé talan sem menn eru að tala um að fari til sveitarfélaganna, þ.e. 6--6,5 milljarðar kr., eitthvað því um líkt, og þar með verður orðið býsna lítið eftir hjá fjmrh. af tekjuskattinum eins og menn sjá, væntanlega um 4 milljarðar kr. nettó þegar búið er að borga grunnskólann, borga barnabætur og borga vaxtabætur. Í þriðja lagi vil ég svo víkja að sérkennslunni sjálfri. Í gildandi lögum segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 54. gr.: ,,Börn og unglingar sem að dómi kennara og annarra sérfræðinga skóla og fræðsluskrifstofu þurfa sérkennslu vegna erfiðleika í námi, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar, eiga rétt á kennslu við sitt hæfi, sbr. 2. gr.`` Í frv. segir í 37. gr. nákvæmlega það sama. Það er alveg nákvæmlega það sama, það er í raun og veru enginn munur nema það stendur hér, með leyfi forseta: ,, . . . eiga rétt á sérstökum stuðningi í námi.`` Það er munur á orðalagi, en ég tel að það eigi ekki að þurfa að felast í þessari mismunandi framsetningu efnismunur. Eða hvað? Ég spyr hæstv. ráðherra: Er nokkur efnismunur á þessu? Ég held að það geti ekki verið. En ég sé hins vegar að það er reginmunur á því hvort ríkið sem borgar brúsann segir: Börnin eiga rétt á sérkennslu, eða hvort það stendur í lögum sem ríkið setur um skyldur sveitarfélaganna. Ég tel með öðrum orðum að með því orðalagi sem er á 37. gr. séu börnin ekki örugg með sérkennsluna þó að orðalagið sé það sama og í 54. gr. gildandi laga af því að í þeim er ríkið að leggja kvaðir á sjálft sig, en í frv. væru menn að leggja kvaðir á aðra aðila, þ.e. sveitarfélögin í landinu. Þess vegna segi ég það fyrir mitt leyti að ég tel að það sé ekki nægilega vel búið um sérkennsluna í frv. eins og það lítur út. Í fjórða lagi vil ég svo víkja að því atriði sem lýtur að hámarksstærð námshópa og meira að segja Samband sveitarfélaga tekur undir það að rétt væri að setja hámark á námshópa. Ég minni á það, hæstv. forseti, að stærð námshópa er undirstöðuatriði í kjarasamningum kennara. Það er aftur og aftur tekið fram í kjarasamningum kennara að þeirra vinna, þeirra laun, þeirra kennsluskylda miðist við tiltekinn fjölda í bekk og ef það er bætt við, þá þurfi þeir að fá sérstaka fyrirgreiðslu og breytingu á sínum kjörum með alveg ákveðnum hætti. Það er því útilokað, finnst mér, að taka þetta atriði út úr lögum af því að þetta er fyrir utan allt annað undirstöðuatriði í kjarasamningum og ég tel þess vegna að það sé fráleitt og útilokað, þó að ekki komi til aðrar ástæður, að afgreiða frv. án þess að setja aftur inn ákvæði um hámarksfjölda í námshópi. Í fimmta lagi vil ég fagna því sem hæstv. menntmrh. sagði hér á síðasta fundi um málið og mér finnst skipta miklu máli í þessu samhengi, ég tel að hann hafi í raun lýst því yfir að það kæmi til greina að hans mati að eitthvað af sérskólunum væri hjá ríkinu áfram og hann nefndi Heyrnleysingjaskólann sem dæmi, ég lít svo á að það hafi verið dæmi, en ég gæti hugsað mér að þeir væru fleiri. Ég held satt að segja að sú upptalning á sérskólum sem fram kemur þarna í rauðu skýrslunni, sýni það að þessir skólar ættu mjög margir að vera hjá ríkinu og ég hvet til þess að hv. menntmn. setjist yfir það að eitthvað meira af þessum skólum en Heyrnleysingjaskólinn verði áfram hjá ríkinu. Í sjötta lagi ætla ég að koma að 11. gr. frv. þar sem fjallað er um skólahverfi og ég ætla að spyrja hæstv. menntmrh.: Kom aldrei til tals að það yrði sett ákvæði um hámarksstærð skólahverfa? Hér var flutt stjfrv. fyrir nokkrum árum sem gengur út á það að skólahverfi séu ekki fjölmennari en eitthvað 10--15 þús. manns. Fannst mönnum í umræðum um málið í nefndinni eða í ráðuneytinu aldrei koma til greina að halda þannig á þessum málum að Reykjavík t.d. yrði hugsanlega skipt upp í skólahverfi? Það vita það vonandi allir hv. þm. hér inni að Reykjavík er eitt skólahverfi með þeim gríðarlega fjölda af börnum, kennurum og öðru starfsliði skóla sem kemur inn í þá mynd. Þar af leiðandi er bara ein skólanefnd í Reykjavík. Finnst ráðherranum ekki koma til greina að heimila sveitarfélagi að skipta sér í fleiri skólahverfi þó að það sé ekki skylt í lögunum? Ég vil biðja hann um að svara þessari spurningu hvort hann telur það ekki hugsanlegt að sveitarfélag, í þessu tilviki Reykjavík, fái heimild til að skipta sér í fleiri en eitt skólahverfi. Síðan er spurning, hæstv. forseti, hvort í þessari grein þurfi ekki að vera ákvæði um það að sveitarfélagi sé skylt að eiga aðild að skólahverfi. Er ekki nauðsynlegt að taka það fram? Auðvitað ganga menn út frá því að öll sveitarfélög verði aðilar að skólahverfi. En er ekki nauðsynlegt að taka það fram að sveitarfélag eigi að vera aðili að skólahverfi undir öllum kringumstæðum? Nú kann mönnum að finnast svona spurning skrýtin vegna þess að í öllum tilvikum vilji sveitarfélög vera aðilar að skólahverfi. En við höfum nýlegt dæmi um að það gæti hrokkið í sundur, þ.e. Mývatnssveitardæmið. Þegar gífurleg illska hleypur í málin, eins og menn þekkja þar og hendir á bestu bæjum, þá gæti það auðvitað farið svo að eitthvert sveitarfélag í hörkudeilum við annað segði sig úr lögum við skólahverfið og ákveði bara að gera þetta á eigin spýtur, t.d. með því að stofna einhvern sérstakan skóla fyrir börnin sem þar eru án þess að hlutirnir væru þar í allt of góðu lagi. Ég vil því líka spyrja: Finnst hæstv. ráðherra ekki koma til greina að hér sé um að ræða þá skyldu á sveitarfélögum að þau séu öll aðilar að skólahverfum? Ég heyrði tóninn í hæstv. menntmrh. í sambandi við Námsgagnastofnun og ætla út af fyrir sig ekki að fara út í það mál hér. Ég hef engan tíma til þess, en mér fannst hann satt að segja vera neikvæður. Ég vil skýra frá því, hæstv. forseti, að frá því að þessi virðulega stofnun fjallaði um málið fyrr á dögunum þá hefur Alþb. rætt um þessi mál, sérstaklega grunnskólafrv. og hefur gert um það sérstaka ályktun og ég vil lesa þá ályktun, með leyfi forseta: ,,Miðstjórn Alþb. hefur fjallað um menntamál á fundi sínum 5.--6. nóv. 1994. Miðstjórnin telur að menntamál eigi að vera eitt þeirra viðfangsefna sem efst eru á dagskrá í íslenskum þjóðmálum. Heilsteypt stefna í mennta- og menningarmálum er ein mikilvægasta forsenda þess að lífskjör á Íslandi verði sambærileg við það sem gerist annars staðar. Góð menntun er ein af undirstöðum lýðræðis og efnahagsframfara. Í síðustu ríkisstjórn beitti Alþb. sér fyrir mótun menntastefnu í samvinnu samtök kennara, nemenda, foreldra og annarra sem hlut eiga að skólamálum. Árangur þessarar stefnumótunar birtist m.a. í eftirfarandi atriðum: Auknum framlögum til menntamála, nýjum lögum um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, auknu sjálfstæði skólanna um mannaráðningar, breyttum lögum um Háskóla Íslands, auknu fjármagni til rannsókna- og þróunarstarfsemi. Samhliða þessari stefnumótun voru teknar mikilvægar ákvarðanir í menningarmálum sem styrktu undirstöðu skólastarfs til lengri eða skemmri tíma og ber þar hæst þá ákvörðun að fella niður virðisaukaskatt af menningarstarfsemi. Í tíð núv. ríkisstjórnar hafa framlög til menntamála hins vegar verið skorin niður. Þau hafa lækkað um 2,1 milljarð kr. frá árinu 1991. Þrengt hefur verið að faglegu frelsi skólanna, samráði við kennara hefur verið hafnað við stefnumótun og þau frumvörp sem fyrir liggja um málefni skólanna eru illa undir búin. Ekki er við því að búast að frv. til laga um grunnskóla verði afgreitt á því þingi sem nú situr þar eð veigamiklir þættir málsins eru vanbúnir til afgreiðslu. 1. Stoðþjónusta er í uppnámi samkvæmt frv. og gerð er tillaga um að fella sérkennslu út úr grunnskólalögum. 2. Ekki eru tryggðir hagsmunir barna í dreifbýlinu og engin ákvæði eru í frv. um hámarksfjölda í bekkjardeildum. 3. Ekki hefur verið gengið frá kjaramálum kennara vegna lífeyrisréttinda og annarra sérstarfstengdra réttinda þeirra. 4. Ekki hefur tekist sátt við sveitarfélögin um tilflutning grunnskólans til sveitarfélaganna, m.a. vegna þess að fjármagnið sem ætlað er til grunnskólans er ekki nægilegt. Það er skoðun miðstjórnarinnar að rétt sé að fresta afgreiðslu grunnskólafrv. Óhjákvæmilegt er að búa betur um hnúta áður en hægt er að taka endanlega afstöðu til þess. Miðstjórn Alþb. telur brýnt að flokkurinn beiti sér fyrir því að menntamál verði eitt aðalmál kosningabaráttunnar sem fram undan er. Í þeirri baráttu leggur flokkurinn fram verk sín og bendir á ,,Til nýrrar aldar`` --- stefnuna sem mótuð var meðan Alþb. hafði með menntamál að gera. Skólamál, rannsóknir og menntun eiga að vera forgangsatriði á komandi árum. Alþb. telur áríðandi að framlög til skólamála hérlendis verði svipað hllutfall af þjóðartekjum og gerist í grannlöndum okkar. Alþb. mun því beita sér fyrir markvissri uppbyggingu skólakerfisins í stað þess niðurskurðar sem núv. ríkisstjórn hefur staðið fyrir.`` Eins og menn heyra, hæstv. forseti, af þessum upplestri, þá eru það tvö mjög þýðingarmikil efnisatriði sem eru í þessari ályktun. Annað er það að skólarnir og menntamálin eigi að hafa forgang hér í þjóðfélaginu á komandi árum og svo hitt að það sé skynsamlegt að fresta því frv. sem hér liggur fyrir vegna þess að margar mikilvægar forsendur þessa máls séu enn þá óljósar. Þá kem ég að lokum að því, hæstv. forseti, sem aðeins bar hér á góma á síðasta fundi, m.a. í orðaskiptum hæstv. ráðherra og hv. 3. þm. Norðurl. v. og það er þetta:  Ég held að það sé nauðsynlegt í þessu sambandi að staldra að lokum aðeins við það og minna á það að umræðan hér hefur ekki fyrst og fremst verið um það hvort ætti að flytja grunnskólann til sveitarfélaganna eða ekki. Umræðurnar hafa ekki snúist um það. Svo athyglisvert sem það nú er, þá hafa allir ræðumenn ýtt því vandamáli meira og minna til hliðar. En menn hafa talið að af öðrum efnislegum ástæðum væru málin þannig vaxin að það væri skynsamlegt að fresta málinu og ég hygg að frá sjónarmiði þeirra sem ákafir eru í að flytja skólann til sveitarfélaganna væri það einnig skynsamlegt að hinkra og skoða málin aðeins betur.

Virðulegi forseti. Hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, endaði mál sitt á því að benda á að það hefði ekki verið rætt um það beinlínis hversu vel eða illa sveitarfélögin væru í stakk búin til þess að taka við rekstri grunnskólanna að öðru leyti en því að málið væri ekki nógu vel undirbúið fjárhagslega séð. Ég vil koma strax inn á þetta. Ég held að þau vandamál, sem smærri sveitarfélögin muni eiga við að etja við það hlutverk sitt að framkvæma grunnskólalög, verði það stór að það þurfi að íhuga mjög vel hvort þetta skref sé rétt. Að vísu vitum við það að öll viðleitni ríkisstjórnarinnar hefur núna sl. fjögur ár gengið út á það að færa kostnað og fyrirhöfn frá ríkinu til annarra aðila. Það getur vel verið að það sé rétt stefna en við verðum að gæta þess að þegar þessi skref eru stigin þá séu þau ekki á kostnað hins almenna borgara í samfélaginu og allra síst að það sé á kostnað barnanna sem eiga að byggja þetta land og vera framtíð þess. Ég dreg mjög í efa að málum sé komið það á veg í undirbúningi að hægt sé að ætlast til þess einkum og sér í lagi að smærri sveitarfélögin geti staðið undir þeim kröfum sem nú er verið að gera til þeirra. Mig langaði að fara nokkrum orðum um örfáar greinar frv. efnislega og byrja á því að benda á það að í 2. gr. er kveðið á um hlutverk skólans og hvað hann eigi að innræta eða kenna nemendum. Mér finnst vanta inn í þetta eina setningu um efni sem á síðustu vikum eða mánuðum hefur komið mjög í ljós að þarf að leggja sérstaka alúð við að innræta nemendum og það er ábyrgð á eigin atferli. Mér finnst að þessi setning ætti hreinlega að vera komin inn í grunnskólalögin til þess að undirstrika það að við ætlum að hefja herferð gegn þeirri þróun sem hefur orðið meðal barna að þau eru hætt að skilja, eða a.m.k. sum þeirra, hvaða áhrif eigið atferli hefur þegar þau brjóta gagnvart umhverfi sínu og ég tala nú ekki um gagnvart jafnöldrum sínum. Ég vil taka undir það sem hv. 9. þm. Reykv. sagði áðan að það væri hugsanlega eðlilegt að það væri heimild til þess að skipta stærstu sveitarfélögunum í fleiri en eitt skólahverfi. Orðið skólahverfi hefur að vísu tvenns konar merkingu í hugum landsmanna. Skólahverfi í huga hins almenna borgara er hverfið í kringum einn skóla. Þannig hugsar hinn almenni borgari. En sá sem semur lögin skilgreinir orðið skólahverfi sem einn eða fleiri skóla sem tilheyra einu sveitarfélagi. Ég tel að þarna ætti ekki að standa orðið skólahverfi heldur skólaumdæmi, en það er kannski smekksatriði. Í 12. gr. frv. stendur að skólanefnd eigi að sjá til þess að skólanum sé tryggður aðgangur að sérfræðiþjónustu. Það er einmitt þessi sérfræðiþjónusta sem er eiginlega í lausu lofti ef frv. verður að lögum. Það er augljóst að það á að leggja niður fræðslustjóra og alla þá starfsemi sem fer fram á fræðsluskrifstofunum. Það er ekkert sem bendir til þess að þeir eigi að halda áfram sínum störfum. Hvað á þá að koma í staðinn? Nánari skilgreiningu á þeirri þjónustu, hvernig hún á að vera framkvæmd og framreidd vantar algjörlega í frv. og ég tel mjög varhugavert að láta þetta fara svona í lausu lofti. Í 19. gr. frv. er fjallað um húsakynni, skólahúsnæði, og að mörgu leyti metnaðarfullt þó að bent hafi verið á að ýmislegt vanti þar inn í samt. En ég vil leggja áherslu á að þó það sé nauðsynlegt að hafa gott skólahúsnæði og glæsilegt en ef þeir sem vinna inni í þessu skólahúsnæði hafa ekki nægilega góðar aðstæður til þess að sinna störfum sínum þá er illa farið. Í 24. gr. er talað um umsjónarkennara. Ég hef alla tíð síðan ég kynntist því kerfi sem kennari haft mikið álit á því. Ég álít að hlutverk umsjónarkennara geti verið stórt en þó því aðeins að hann hafi aðstæður til þess að vinna verk sitt vel. Það þýðir að hann þarf að hafa nægan tíma á sínum starfsdegi til að sinna þessari þjónustu og hann þarf að hafa aðstöðu jafnvel til þess að vinna verk utan síns daglega vinnudags, það vita allir sem hafa verið umsjónarkennarar að þeir þurfa oft að gera það, og til þess að svo sé þá verður að gæta þess að kennarar þurfi ekki að vera að snapa sér aukapening út um allar trissur til þess að standa undir lífsnauðsynjum sínum. En umsjónarkennarahlutverkið er mikilvægt og verður þeim mun mikilvægara sem hlutur sérkennslunnar er minni því að um leið og sérkennslu- og stoðkennsluhlutinn er rýrður þá verður umsjónarkennarinn að koma í staðinn. Það hlýtur að vera hugmynd þeirra sem hafa samið þetta frv. Um námsstyrkjasjóðinn í 25. gr. vil ég aðeins segja að ég álít að það sé af hinu góða að slíkur sjóður sé settur á laggirnar og mjög nauðsynlegt fyrir kennara og aðra skólamenn að geta farið í klössun, ef svo má kalla það, þ.e. endurnám til þess að bæta við þekkingu sína. Í 27. gr. er talað um lengda viðveru utan daglegs kennslutíma. Þetta er svo til nýtt fyrirbrigði í skólalífinu á Íslandi meðal grunnskólabarna. Það er skynsamlegt og gott að geta lengt viðveruna en þó því aðeins að börnin séu ekki bara geymd þarna heldur að þau hafi fræðandi og þroskandi viðfangsefni og það sé skipulagt að þau fái það. Þá býður það heim mikilli mismunun ef börnin eiga að borga þessa þjónustu dýrum dómum. Þess vegna held ég að það sé nauðsyn að ákvæði sé um það að sveitarfélögin standi undir þeirri þjónustu sem veitt er í þessum lengda viðverutíma. Það er dálítið sérkennilegt að fyrir nokkrum árum var hugtakið sérkennari eins konar töfraorð og það var lausn á öllum vanda. Við sem höfðum verið að vinna í skólum um langan aldur vissum að það var ekki rétt. Ég leyfði mér þá að lýsa því yfir að ef umsjónarkennari og bekkjarkennari fengju lengri tíma og betri til þess að sinna sínu starfi og að það væri fækkað í bekkjardeildum, hverri einustu bekkjardeild, þá mundi þörfin fyrir sérkennsluna minnka. Ég fékk bágt fyrir þetta á sínum tíma en nú virðast fleiri hafa komist á þessa skoðun nema að ekki er nefnt hérna einu orði hver stærð bekkjardeilda eigi að vera. Og ef ekki er kveðið á um það að bekkjardeildir séu tiltölulega smáar, einkum og sér í lagi í yngstu bekkjardeildunum, þá held ég að við séum eins og sagt er á góðu máli nú til dags að komast í reglulega slæm mál. Við vitum það að börn sem koma úr leikskólum inn í 6 ára bekkina eru vön því að það sé ein manneskja sem annast 8 börn, ég held ég fari alveg rétt með það. Ef þau koma síðan inn í 6 ára bekk þar sem ein manneskja á að þjónusta og kenna 24 börnum þá er það þreföldun, ekki bara að það eru að koma ný viðfangsefni, nýjar kröfur til barnanna heldur er miklu minni einstaklingsathygli sem hægt er að veita hverju barni. Þetta verður að hafa í huga og gæta þess að breyting verði á svo að í hverri bekkjardeild, einkum og sér í lagi í yngstu bekkjunum séu færri börn. Í 12. og 42. gr. er enn þá talað um sérkennslu og sérfræðiþjónustu. Hún er eins konar feimnismál í þessu frv. og mér þætti fróðlegt að vita hver hugsunin er hvað viðvíkur þessari þjónustu. Á hún bara allt í einu að gufa upp og verða að engu eða hvernig á eiginlega að skipuleggja hana? Við þurfum ekki að ímynda okkur að í því þjóðfélagi sem við lifum í í dag þar sem mannlífið er mjög hverfult og öryggisleysi æskufólksins er afskaplega mikið að þörfin fyrir þetta fólk verði minni. Hún mun fremur aukast en minnka. Í IV. kafla frv. er talað um starfsfólk skólanna. Enn á ný rekst maður á það að lögð eru fram lagafrv. á Alþingi þar sem aðeins er rætt um hluta starfsfólks skólanna eða stofnananna. Ég held að það sé alveg rétt hjá mér að í leikskólum í Reykjavík séu 60% ófaglært starfsfólk og ég held að það sé líka rétt hjá mér að í grunnskólum, a.m.k. í Reykjavík, sé þriðji partur starfsmannanna ófaglærður. Þetta er eins konar huldufólk sem ekki má nefna, óhreinu börnin sem eru sett fram í eldhús þegar gestir koma og farið er með frv. inn í hið háa Alþingi. En þessu þarf að breyta því hlutverk hins ófaglærða sem að mínum dómi á alls ekki að vera ófaglærður heldur starfslærður og ég endurtek að það ætti eingöngu að vera starfslært fólk í skólunum þó það sé ekki kennarar. Hlutverk þeirra mun vaxa á komandi tímum en ekki minnka. Ég bið hæstv. menntmrh. að athuga þetta mjög vandlega. Við lengdan viðverutíma í skólanum þá vex stöðugt þörfin fyrir þetta fólk sem að mínum dómi á að vera starfslært þó það sé kannski ekki faglærðir kennarar. Í 30. gr. er talað um námsgreinar og nefndar kjarnagreinar. Í athugasemdum við 30. gr. segir að í skýrslu þeirri sem þetta lagafrv. byggir á sé gert ráð fyrir að þær kjarnagreinar sem samræmd próf eru í séu íslenska, stærðfræði og enska. Það þýðir að ef þessu verður haldið til streitu þá erum við að minnka vægi Norðurlandamálanna á sama tíma og sótt er að Norðurlöndunum frá öðrum áttum, á sama tíma og Norðurlandaþjóðirnar þurfa svo sannarlega á því að halda að geta staðið saman í lífsbaráttunni. Ég álít að það séu brigðir við norrænan málstað ef slakað verður á kröfunum til kennslu í norrænum málum. Ég álít að það séu brigðir við norrænan málstað en það er líka óskynsamlegt. Hingað til hafa nemendur unnvörpum farið frá Íslandi til hinna Norðurlandaþjóðanna og fengið þar skólavist fyrir lítinn eða engan pening og notið jafns réttar og innfæddir eða aðrir Norðurlandabúar. Ég veit að vel getur verið að einhver ykkar segi að þetta muni breytast við að þeir gangi inn í ESB en ég held að vanhugsað sé að ganga út frá því að svo komnu máli. Ég held nefnilega að Norðurlandaþjóðirnar muni áfram reyna að standa saman í öllum þeim menningarmálum sem hægt er. Þess vegna álít ég að óskynsamlegt sé að slaka á námskröfum í Norðurlandamálum á Íslandi. Ég hef sannarlega sett út á ýmislegt í frv. en það er einnig margt gott í því. Eitt er svo gott að það liggur við að ég samþykki frv. eins og það kemur fyrir af því að 36. gr. er í því. Þar segir: ,,Nemendur sem hafa annað móðurmál en íslensku eiga rétt á sérstakri kennslu í íslensku sem öðru tungumáli.`` Heimild til að veita undanþágu frá því að þreyta samræmd lokapróf í íslensku en leggja fyrir sérstakt lokapróf í íslensku er líka nefnt í 36. gr. Þetta er slíkt framfara- og réttlætismál að ég get ekki orða bundist og mér finnst að menntmrh. og fólk hans, sem hefur samið þessa grein, eigi sérstakan heiður skilið fyrir. Það er ótrúlegt hve margir nemendur hafa þurft að þjást inni í skólakerfinu af því að þeir hafa ekki staðið jafnfætis við hina skólanemendurna vegna þess að þeir höfðu annað móðurmál. Þarna er ráðin bót á þessu og að mínu mati er þetta djásnið í frv.

Hæstv. forseti. Hv. 9. þm. Reykv., flokksbróðir minn Svavar Gestsson, hefur gert þessu ágæta frv. skil þannig að ég hyggst ekki endurtaka það sem hann hefur sagt þar um. Ég er því sammála um margt. Mig langar aðeins til að hnykkja á örfáum atriðum. Raunar er sumt af því sömu atriði og hv. 18. þm. Reykv. gerði að umræðuefni áðan. Ég ítreka að í 2. gr. stendur enn eins og staðið hefur frá 1974, með leyfi hæstv. forseta: ,,Grunnskólinn skal leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins.`` Og 37. og 38. gr. frv. hnykkja á því að börn og unglingar, sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar, eins og þar segir, eigi rétt á sérstökum stuðningi í námi. Það er því miður svo að mjög hefur skort á það að sá stuðningur hafi verið veittur og börn, sem hafa átt við ýmsan vanda að stríða, hafa ekki fengið þá þjónustu sem þau hefðu átt skilda og hafa svo átakanlega þurft á að halda. Ég er að tala um þéttbýlið þar sem ég er kunnugust og þá get ég rétt ímyndað mér hvernig sú þjónusta hefur verið þar sem minni möguleikar eru á sérfræðilegri þjónustu. Við höfum horft upp á það í Reykjavík að sálfræðiþjónusta hefur orðið lakari. Dregið hefur verið úr fjárframlögum til hennar og ég hef miklar áhyggjur af því að hér séu ákvæði sem eru orðin tóm. Það þarf og það borgar sig að leggja mikið fé í að þau börn og unglingar fái alla þá þjónustu, sem unnt er að veita þeim, svo að þau nái þeim mögulega þroska sem geta þeirra leyfir undir bestu manna handleiðslu. Ég held að aldrei verði of oft hnykkt á því að við skuldum þessum börnum að þau fái þá þjónustu sem þau þurfa á að halda. Þar sem okkur hættir til að meta allt til fjár held ég að mér sé óhætt að fullyrða að borgi eitthvað sig er það þjónusta af þessu tagi sem sannarlega borgar sig þegar til lengri tíma er litið, að ekki sé talað um hamingju þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Eins og hv. 18. þm. Reykv. ætla ég að koma inn á 30. gr. þar sem talið er upp það sem í aðalnámsskrá skal vera og síðan kemur fram að hugmyndir eru um að íslenska, stærðfræði og enska verði kjarnagreinar. Hv. 18. þm. Reykv. benti á allan þann fjölda fólks sem fer til náms á Norðurlöndum og þyrfti þess vegna á því að halda að hafa góða undirstöðu í norrænum málum. En það er ekki bara það sem ég held að mundi breytast ef enska yrði fyrsta mál. Ég get vel séð fyrir mér að það gæti verið praktískt, eins og maður segir, en það mundi breyta allri sjálfsvitund Íslendinga. Við erum nefnilega norræn þjóð og við erum mjög sterklega meðvituð um það. Ég held að væri minni áhersla lögð á hlut norrænna tungumála í íslenska menntakerfinu gæti svo farið að við færum að upplifa okkur sjálf sem hluta hins enskumælandi heims, hins engilsaxneska heims. Það er grundvallarbreyting á sjálfsvitund Íslendings. Ég hef af því miklar áhyggjur ef við ætlum að fara inn á þessa braut. Öll menning okkar, allar rætur okkar liggja meðal norrænna þjóða. Svo sjálfsagt sem það er að við séum hluti af Evrópu og hluti af heiminum í kringum okkur og séum hæf til þess að eiga viðskipti við það fólk þá held ég að við ættum að veita norrænum uppruna okkar forgang. Mér er alveg ljóst að danska hefur ekki verið sérstaklega vinsæl kennslugrein í skólum sem liggur m.a. hreinlega í því að Íslendingum er ekkert sérstaklega tamt að tala dönsku. Danska og íslenska eru mjög ólík tungumál. En ég held að við eigum að leggja þetta á okkur eða koma okkur saman um að velja þá það norrænt tungumál sem er nær okkur og auðveldara er að bera fram og vissulega eru þau mál til. En ég er nógu íhaldssöm til þess að vilja halda í þau tengsl sem við eigum við Danmörku upp á gott og vont. Ég held að við getum ekki strikað yfir sameiginlega sögu þessara tveggja þjóða. Ég held að við yrðum minni menn af ef við héldum ekki til haga því sem við óneitanlega sóttum til danskrar menningar á sínum tíma. Við skulum ekki gleyma því að Kaupmannahöfn var höfuðborg landsins um árhundraða bil. Ég held að við séum að gera miklu meira en það að vera praktísk, ég held að við séum að yfirgefa svolítinn hluta af okkur sjálfum ef við minnkum að einhverju magni þá áherslu sem við höfum lagt á kennslu í norrænum tungumálum. Mér þykir þetta mjög mikilvægt og þess vegna vildi ég taka tíma hv. þingmanna til þess að benda á þetta. Öðru hef ég ekki við að bæta við það sem þegar hefur verið sagt frá mínum flokki. Ég hef áhyggjur af sérkennslunni og sálfræðiþjónustunni og ég hef áhyggjur af breyttri áherslu í tungumálakennslu.

Hæstv. forseti. Ég mun reyna að svara sem flestum af þeim spurningum sem til mín hefur verið beint og ég held að skynsamlegast sé að ég snúi mér að þeim ræðum sem fluttar hafa verið í dag og læt þá frekar mæta afgangi það sem kom fram í máli manna fyrir viku og ég hef ekki svarað. Fyrst í dag talaði hv. þm. Pétur Bjarnason og hann minntist fyrst á 18. gr. frv. sem fjallar m.a. um gerð skólamannvirkja. Um það vil ég segja að ég sé ekki beint ástæðu til þess að vera að breyta greininni, hún er í samræmi við ákvæði gildandi laga og ég held að engin ástæða sé til að vantreysta sveitarstjórnum til þess að gæta hagsmuna allra þeirra sem eiga að búa við skólamannvirkin þegar sveitarstjórnir eru að huga að hönnun og gerð mannvirkjanna. Hv. þm. spurði líka um hvað yrði um eignir fræðsluskrifstofanna. Það er atriði sem hlýtur að koma til samningagerðar um við sveitarstjórnirnar. Það eru ákvæði í 21. gr. frv. og ég sé ekki ástæðu til að óttast neitt um hvernig kunni að fara um þær eignir. Um það hverjir séu starfsmenn skóla og fjallað er um í 23. gr. er í raun og veru svarað í umsögninni um 23. gr. Þar er miðað við 12 starfsmenn í fullu starfi eins og þar stendur. Þar er komið til móts við þá kröfu skólastjóra að meta stjórnunarstörf vegna skólaaksturs, gæslustarfa á heimavistum, mötuneytum og ýmissa annarra starfa en kennslu. Þá fjallaði hv. þm. um ráðningu kennara. Ef ég skildi hann rétt átti hann við hvort skólastjóri kæmi ekki að ráðningu kennaranna. Ég held að það væri dálítið á skjön við sveitarstjórnarlögin ef slíkt væri sett í frv. og mér þykir afar líklegt að sveitarstjórn muni hafa fullt samráð, ef ekki að fela skólastjóra ráðningu starfsfólks, þar á meðal kennara. Ég vil ég ekki á nokkurn hátt snúa út úr orðum hv. þm. en mér fannst koma fram í orðum hans að hann vantreystir nokkuð skólanefndum til þess að sinna þeim mikilvægu verkefnum sem þeim eru ætluð nema að einhverjar hæfniskröfur væru gerðar til þeirra sem tækju þátt í störfum skólanefnda. Ég held að ekki sé ástæða til þess að vantreysta skólanefndum fyrir fram. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði jöfnunaraðgerðirnar að umtalsefni og spurði --- ég vona að ég hafi skilið hann rétt --- hvort sú yfirfærsla á fjármunum sem fer til sveitarfélaganna að sé hluti af þeirri yfirfærslu sem fer til Jöfnunarsjóðsins. Svar mitt við því er já, það er rétt skilið hjá hv. þm. að Jöfnunarsjóðurinn fengi þá hluta af þeim kostnaði sem talið er að grunnskólinn muni kosta. Þá spurði hv. þm. um hvaða fjármuni væri í raun verið að tala, og vitnaði þar í ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem talaði í umræðunni fyrir viku, hvort við værum að tala um 5 milljarða eða 12 milljarða. Ég svaraði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um daginn. Það er auðvitað verið að tala um þann kostnað sem við teljum samkvæmt nýju frv., samkvæmt nýjum lögum, að muni bætast við það sem sveitarfélögin greiða í dag. Við erum þá í hæsta lagi samkvæmt útreikningum fjárlagaskrifstofu fjmrn. að tala um kannski 600--900 millj. kr. Það er sú upphæð sem við erum að tala um. Um sérkennsluna hafa fleiri en hv. þm. Svavar Gestsson rætt. Ég tel að því hafi verið svarað í umræðunni á þriðjudaginn var, bæði af mér og sérstaklega af hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur. Ég hafði áður talað um sérskólana og látið í ljós þá skoðun mína að það kynni að koma til greina að einhverjir þeirra mættu vera áfram hjá ríkinu og nefndi Heyrnleysingjaskólann. Ég ítreka að mér finnst sjálfsagt að athuga það betur. Um skólahverfin sem talað er um í 11. gr. þá held ég að þar hafi komið fram réttmætar ábendingar um að sveitarfélögin ættu að hafa heimild til þess að ákveða sjálf skiptingu sveitarfélaganna í skólahverfi og hvort skólanefndir verði fleiri en ein. Ég tel þetta réttmæta ábendingu og vonast til að hv. menntmn. athugi það sérstaklega. Hv. þm. Guðrún Halldórsdóttir og raunar einnig hv. þm. Guðrún Helgadóttir ræddu um 30. gr. frv. þar sem talað er um aðalnámsskrána. Þær töluðu um kjarnagreinarnar og vísuðu einnig til umsagnarinnar um 30. gr. Við höfum áður rætt um dönskukennsluna á hv. Alþingi. Ég hef látið í ljós efasemdir um að rétt sé að taka enskuna sem fyrsta erlenda málið en ég undirstrika það að verði sú ákvörðun tekin, sem verður ekki lagaákvæði heldur ákvæði í námskrá, þá felst ekki í þeirri ákvörðun að eitthvað sé verið að slaka á kröfum um kennslu í norrænum málum. Ef við erum ekki sannfærð um að kröfunum verði haldið eftir sem áður þá eigum við ekki að gera þetta. Ég vil þess vegna athuga þetta alveg sérstaklega og hef, eins og ég sagði áður, látið í ljós efasemdir um að það væri rétt. Ég nefni einnig í þessu samhengi, sem áður hefur komið fram af hálfu þeirra sem um hafa fjallað og það kemur beint fram í skýrslu nefndarinnar, að lögð er áhersla á að ekki verði á nokkurn hátt dregið úr kennslu í dönskunni, ekki á nokkurn hátt og það vil ég sérstaklega undirstrika. Ýmislegt var það sem kom fram í ræðum manna á þriðjudaginn var sem ég hefði viljað svara en ég sé að tími minn er að hlaupa frá mér. Ef ég veit rétt þá á ég eftir kannski fimm mínútur í viðbót í seinni umræðu og mun þá nota þann tíma. Ég mun koma svörum við þeim spurningum sem ég komst ekki yfir að svara til hv. menntmn. eða til þeirra hv. þm. sem beint hafa til mín sérstökum spurningum. Ég sé að það þýðir ekki fyrir mig að svara einstökum spurningum frá þeim þingmönnum sem töluðu á þriðjudaginn var.

Forseti vill leyfa sér að grípa fram í fyrir ráðherra og spyrja hvort þetta er ekki í þriðja sinn sem hæstv. ráðherra tekur til máls?

Jú, það er rétt. Ég man það núna. Þá er ég búinn með tímann.

Þá er það ekki misskilningur hjá forseta. Þá er eftir hálf mínúta ef hæstv. ráðherra vill nota hana.

Já, takk.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hæstv. menntmrh. um 18. gr. og samráð við starfslið skóla, kennara og skólastjóra, þá er það ekki vegna þess að ég treysti ekki einstökum sveitarstjórnum. Það er ekki um það að ræða heldur hefur reynslan sýnt okkur að ef þeir sem eiga að starfa við þær aðstæður sem verið er að skapa eru ekki hafðir með í ráðum þá eru eilíf vandræði fram undan. Þetta hefur oft á tíðum orðið okkur miklu dýrara en ef við hefðum haft samráð við þá aðila sem eiga að starfa þarna. Auk þess er þarna um að ræða sérmenntað fólk sem veit hvaða kröfur verður að gera til þeirrar aðstöðu sem er verið að byggja. Þess vegna tel ég mjög þýðingarmikið að sett verði í allan þennan kafla ákvæði um samráð kennara og skólastjóra. Það er ekki um að ræða vantraust heldur bara að reynsla sögunnar sýnir okkur að þetta er mjög æskilegt og reyndar nauðsynlegt. Hæstv. ráðherra talaði um að ég vantreysti skólanefndum. Þar er því sama til að svara. Það eru engar sérstakar skólanefndir eða persónur í skólanefndum sem ég vantreysti til að gera þetta. Það sem ég er að gagnrýna er að skólanefndum er með þessu falið gífurlega mikið faglegt hlutverk án þess að nokkur ákvæði séu um faglega þekkingu þeirra til þess að annast það hlutverk sem verið er að fela þeim. Það er þetta sem ég gagnrýni, að það þarf að vera samræmi í hlutunum og til þess að skólanefndir geti axlað þessa miklu ábyrgð verður líka að gera kröfur til að þær standi undir þeim verkum.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka undir þetta með skólanefndirnar sem kom fram hjá síðasta ræðumanni vegna þess að það er ekkert verið að vantreysta þessum skólanefndum hvorki í hans orðum né mínum um daginn heldur er bara verið að segja að það er verið að ætla pólitískt kjörnum nefndum að fjalla um fagleg málefni. Það er óeðlilegt kerfi sérstaklega svona seint á tuttugustu öldinni. Hitt atriðið sem ég vil gera athugasemd við er það sem fram kom í máli hæstv. menntmrh. að í rauninni hefði hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir svarað athugasemdum okkar um sérkennsluna um daginn. Ég tel það svar ekki liggja fyrir. Það sem ég var að reyna að segja og hef bersýnilega ekki gert nógu skýrt er þetta: Í 54. gr. gildandi laga er ríkið sjálft að leggja á sig þær kvaðir að tryggja sérkennslu í grunnskólum. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir að ríkið með lögum frá Alþingi leggi kvaðir á aðra aðila í þessu efni, þ.e. sveitarfélögin. Ég tel að þó orðalagið dugi að því er varðar ríkið þá dugi það ekki ef flytja á sérkennsluna til sveitarfélaganna. Ég tel þess vegna óhjákvæmilegt ef menn vilja, og ég reikna með að menn vilji það, tryggja sérkennsluna þá verði að ganga betur frá orðalagi 37. gr. en gert er í frv. eins og það liggur fyrir.

Hæstv. forseti. Ég hef talið að réttur nemenda sé ekkert síður tryggður samkvæmt þessum nýju málsgreinum í frv. en er í gildandi lögum. En ég vil taka það skýrt fram að ef menn telja að svo sé ekki þá verði það athugað alveg sérstaklega í hv. menntmn. vegna þess að ég er alveg sannfærður um að við hv. þm. erum allir sammála um að þessi atriði þurfi að tryggja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þetta svar. Ég tel að það sé alveg nægilega skýrt miðað við stöðu málsins og treysti því að við reynum að finna lausn á því máli í hv. menntmn. hvernig búið verður um hnútana að því er sérkennsluna varðar.

Hv. þingflokksformaður framsóknarmanna hafði sótt um það til hæstv. forseta Alþingis áður en umræður um grunnskólafrv. fóru fram að umræða um framhaldsskólana yrði einnig lengd, þ.e. að ræðutími þingmanna yrði tvöfaldaður. Sams konar ósk hafði einnig komið frá hv. þm. Ragnari Arnalds, formanni þingflokks Alþb. Hafði þegar verið ákveðið að verða við því. Ræðutími er þess vegna 1 klukkutími fyrir flutningsmann, ráðherra eða þingmenn. Síðan hálftími og 10 mín. en síðan hafa aðrir þingmenn og aðrir hæstv. ráðherrar 40 mín. og 20 mín.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um framhaldsskóla. Í framsöguræðu minni fyrir frv. til laga um grunnskóla gerði ég grein fyrir starfi nefndar um mótun menntastefnu og ýmsum atriðum sem eru sameiginleg stefnumið í báðum þessum frv. Helstu stefnumiðin eru þessi: Aukin valddreifing í skólakerfinu þannig að ákvarðanataka um fagleg og fjárhagsleg málefni skólastarfsins sé sem næst vettvangi. Fræðsluyfirvöld skilgreini skýr markmið um nám og kennslu og fylgist með því að skólastarfið og árangur þess sé í samræmi við yfirlýst markmið, m.a. með því að leggja fyrir samræmd próf. Teknir verði upp starfshættir sem stuðli að sem mestri fagmennsku í skólastarfi, t.d. skólanámsskrárgerð og sjálfsmat skóla. Skólastjóri og skólameistari gegni faglegu forustuhlutverki í starfi grunn- og framhaldsskóla. Stigið er skref í þá átt að opna skólana gagnvart samfélaginu. Fulltrúar foreldra, atvinnulífs og nánasta samfélags fá aðild að ýmsum nefndum og ráðum og lögð er áhersla á skyldur fræðsluyfirvalda til að safna og miðla upplýsingum um skólastarfið. Mat á skólakerfinu og einstökum þáttum þess verði eflt á næstu árum til að afla áreiðanlegra upplýsinga um þætti eins og stjórnunarhætti í skólum, námsárangur og námsferil nemenda, kennsluhætti og áhrif þeirra á námsárangur, samskipti í skólum og tengsl heimila og skóla. Starfstími grunn- og framhaldsskóla verði betur nýttur og kennsludögum fjölgað. Kjarasamningar við kennara verði endurskoðaðir frá grunni. Þessi eru helstu stefnumiðin. Í skýrslu OECD frá árinu 1987 um menntastefnu á Íslandi er bent á að framhaldsskólinn sé það stig íslenska skólakerfisins sem mest skorti ákveðna og formlega stefnu. Nú, sjö árum síðar, á þessi gagnrýni enn við rök að styðjast og það þótt árið 1988 hafi verið sett lög um framhaldsskóla. Gildandi lögum var einkum ætlað að setja ramma um það starf sem þegar fór fram í framhaldsskólum. Þegar lögin voru samþykkt hafði ný gerð framhaldsskóla, fjölbrautaskólar, verið við lýði í hátt á annan áratug án þess að sérstök lagasetning væri til. Framhaldsskólinn hefur þannig þróast að miklu leyti án skipulegrar stefnumörkunar af hálfu fræðsluyfirvalda. Lög um framhaldsskóla eru afar rúm og kveða ekki nægilega ítarlega á um skipan skólastarfs á framhaldsskólastigi. Aðsókn nemenda í framhaldsskólann síðastliðna tvo áratugi hefur stóraukist og skólastarf á framhaldsskólastigi hefur margfaldast að umfangi. Skólar hafa af fremsta megni reynt að mæta aukinni þörf fyrir menntun án þess að skýr stefnumörkun hafi raunverulega verið fyrir hendi af hálfu fræðsluyfirvalda. Ekki þarf að fjölyrða um þær afleiðingar sem óljós menntastefna getur haft á skólastarfið. Þær fáu rannsóknir sem til eru um árangur skólastarfs sýna reyndar að þörf er á verulegum umbótum í framhaldsskólum. Skýrslan Námsferill í framhaldsskóla sem byggist á rannsókn á námsgengi árgangs nemenda fæddra 1969 er ítarlegasta rannsókn sem gerð hefur verið hér á landi á námsferli nemenda í framhaldsskólum. Þar kemur fram að einungis 45,2% árgangsins höfðu lokið námi úr framhaldsskóla sex árum eftir grunnskólapróf. Um 30,6% nemenda höfðu hætt án prófs og er þar um að ræða hærri brotthvarfstíðni en í nokkru nágrannalandi. 9,9% nemenda voru enn í námi við 22 ára aldur og 13,1% höfðu ekki farið í framhaldsskóla. Af þeim sem luku prófi hafði innan við 10% árgangsins lokið einhvers konar starfsnámi en um 35% stúdentsprófi. Reyndar segir þessi rannsókn ekki alla söguna um menntun þjóðarinnar því samkvæmt upplýsingum úr skýrslum sveinsprófsnefnda ljúka eitthvað á milli 700 og 800 manns sveinsprófi ár hvert. Ef þessi tala væri færð á einn árgang skólanemenda væri hér um 20% árgangsins að ræða. Svo er þó ekki því skólaganga Íslendinga í starfsnámi er að því leyti sérstæð að stór hluti nemenda er í námi löngu eftir að hefðbundnum framhaldsskólaaldri er lokið. Sumir hefja námið ekki fyrr en þeir eru orðnir fullorðnir, jafnvel eftir að hafa flosnað frá námi á yngri árum. Niðurstöður rannsóknarinnar benda engu að síður til þess að um 50% stúlkna og 58% pilta í árgangnum hafi ekki fengið námstilboð sem hentaði þeim í framhaldsskóla. Þau hafa ýmist ekki farið í framhaldsskóla, hætt námi eða ekki tekist að ljúka því við 22 ára aldur, eða sex árum eftir að þau luku grunnskóla. Ef námsgengi nemenda í framhaldsskólum almennt er svipað og hjá þessum árgangi, sem ekki er raunar ástæða til að efast um, hlýtur það að teljast mikið áfall fyrir framhaldsskólann og íslenskt þjóðfélag. Upplýsingar frá Hagstofu Íslands benda raunar til að námsgengi annarra árganga sé svipað því þar kemur fram að hlutfall hvers árgangs sem stundar framhaldsskólanám minnkar töluvert milli ára fyrstu fjögur árin eftir grunnskóla. Þannig var hlutfall 16 ára nemenda í framhaldsskólum skólaárið 1992--1993 um 85%. Hlutfall 17 ára nemenda var um 74%. Hlutfall 18 ára nemenda um 64% og 19 ára nemenda um 61%. Samkvæmt þessum upplýsingum virðist sem flestir heltist úr lestinni á fyrsta eða öðru ári í framhaldsskóla. Ný lagasetning fyrir framhaldsskólann er forsenda þess að hægt verði að vinna skipulega að þróun þessa skólastigs og sameina krafta hinna fjölmörgu aðila sem að málinu koma. Frv. það sem ég mæli hér fyrir byggir á heildstæðri stefnumótun um hlutverk, skipulag og framkvæmd skólastarfs. Markmið þess er að treysta rétt þegnanna til lögbundinnar þjónustu af hálfu hins opinbera skólakerfis og setja skýran lagalegan ramma um margþætt starf framhaldsskólanna. Með samþykkt frv. mun Alþingi marka opinbera skólastefnu sem myndar trausta umgjörð um skólastarf á framhaldsskólastigi. Frv. er nokkuð umfangsmeira en gildandi lög um framhaldsskóla. Áhersla er lögð á fjölbreyttara námsframboð, skýr fyrirmæli og auknar gæðakröfur í skólastarfi. Á grundvelli nýrrar stefnu og nýrrar löggjafar þarf síðan að endurskoða frá grunni námsframboð skólastigsins og námsuppbyggingu á einstökum námsbrautum í þeim tilgangi að miða námið í ríkara mæli við þarfir einstaklinga, atvinnulífs og þjóðfélagsins í heild. Ég kem þá að uppbyggingu frv. og efnisþáttum. Frv. inniheldur 48 greinar en í gildandi lögum er 41 grein. Einnig hefur uppbyggingu frv. nokkuð verið breytt og kaflar frv. eru 16 í stað 11 kafla í gildandi lögum. Helstu breytingar í uppbyggingu frv. eru þessar: Ákvæði um starfstíma framhaldsskóla færist framar í frv. og er sett í sérstakan kafla, III. kafla. III. kafli gildandi laga, Stofnun og bygging framhaldsskóla, færist aftar í frv., verður XXII. kafli á undan kafla um rekstur framhaldsskóla. VII. kafli gildandi laga, Námsskipan, er orðinn mun veigameiri í frv. en í gildandi lögum. Efnisþættir kaflans í gildandi lögum falla undir þrjá kafla í frv.: VII. kafla Námsskipan, VIII. kafla Námsskrár og mat og IX. kafla Starfsnám. IX. kafli gildandi laga, Fullorðinsfræðsla og endurmenntun, færist fram fyrir kaflann um Stofnun og rekstur framhaldsskóla og verður X. kafli. Á eftir kaflanum um Fullorðinsfræðslu kemur lagaákvæði um skólasafn í nýjan kafla, XXI. kafla. Breytt uppbygging frv. er rökréttari en uppbygging gildandi laga og gerð til að auðvelda yfirsýn yfir innihald og hugsun lagatextans. Þannig er í upphafi fjallað um hlutverk og starfstíma og síðan um stjórnun og starfsfólk. Þá koma ákvæði um inntökuskilyrði, námsframboð, uppbyggingu og innihald náms, fyrirmæli um starfshætti og námsmat, svo og um markmið og framkvæmd starfsnáms, um fullorðinsfræðslu og skólasafn. Síðan koma kaflar um stofnun, byggingu rekstur framhaldsskóla og þar á eftir kafli með ýmsum ákvæðum. Í lok frv. eru kaflar með gildistökuákvæðum og ákvæðum til bráðabirgða. Ég mun gera ítarlega grein fyrir helstu áherslum frv. og tilgreina nánar þær fjölmörgu nýjungar sem frv. felur í sér. Það er þá fyrst um nemandann í brennidepli. Tilgangur skólastarfs er þjónusta við nemendur. Hið nýja frv. stefnir að því að tryggja rétt allra nemenda á framhaldsskólaaldri til náms og kennslu í samræmi við undirbúning, námsgetu og áhugasvið. Þetta gerist fyrst og fremst með stóraukinni fjölbreytni í námsframboði, einkum á sviði starfsnáms. Sett verða mismunandi inntökuskilyrði á námsbrautir framhaldsskólans og þjónusta við nemendur, t.d. í formi ráðgjafar og stuðnings verður aukin. Í 2. gr. frv. er fjallað um hlutverk framhaldsskólans. Þar er lögð áhersla á hið almenna menntunarhlutverk en framhaldsskólanum er auk þess ætlað að búa nemendur undir störf í atvinnulífi og áframhaldandi nám. Þau námsmarkmið framhaldsskólans sem einkum eiga að stuðla að almennri menntun nemenda og búa þá undir virka þátttöku í lýðræðissamfélagi eru sameiginleg á öllum námsbrautum. Þau skulu skilgreind í aðalnámsskrá sem svokallaður ratvísikjarni en skólum er ætlað að útfæra þau eftir aðstæðum, bæði í sérstökum námsáföngum og sem hluta af námi í einstökum námsgreinum. Í frv. er lögð áhersla á skýra námsuppbyggingu í framhaldsskólum. Gert er ráð fyrir að námsleiðir framhaldsskólans verði þrjár: Námsbrautir, sem er hið eiginlega framhaldsskólanám, fornám, sem er undirbúningsnám fyrir nemendur með mjög slakan árangur úr grunnskóla, og nám í sérstökum deildum, sem ætlað er fötluðum nemendum sem þurfa á sérstöku námsframboði að halda, t.d. vegna skertrar námsgetu. Um námsbrautir framhaldsskólans er fjallað í 16. gr. frv. Þær skiptast í bóknámsbrautir, starfsnámsbrautir og almenna námsbraut. Bóknámsbrautum til stúdentsprófs er fækkað úr þrettán í þrjár að stofni til. Þetta þýðir að skilgreindir verða þrír brautarkjarnar til stúdentsprófs sem eru u.þ.b. 60% náms á brautinni. Nemendur geta síðan valið mismunandi kjörsvið til frekari sérhæfingar sem er u.þ.b. 30% námsins og auk þess geta námsgreinar að eigin vali verið allt að 10% námsins. Í raun getur þessi nýja skilgreining á námsuppbyggingu því falið í sér aukinn sveigjanleika í námi til stúdentsprófs frá því sem nú er þrátt fyrir að skilgreindum námsbrautum til stúdentsprófs verði fækkað. Nemandi gæti t.d. hugsanlega tekið stúdentspróf af náttúrufræðibraut með tónlistarkjörsviði og þannig fengið góðan almennan grunn með áherslu á raungreinar jafnframt tónlistarnámi sínu. Rétt er að taka sérstaklega fram hér að ekki er ætlunin að leggja niður þann möguleika að listnám sé hluti af námi til stúdentsprófs. Sumir hafa dregið þá ályktun en það er rangt. Eitt helsta stefnumiðið í bættri þjónustu við nemendur er sú fyrirætlan að stórauka vægi starfsnáms. Frv. gerir ráð fyrir að starfsnámsbrautir verði fjölmargar, mislangar og ólíkar að uppbyggingu. Á starfsnámsbrautum verður nám í löggiltum iðngreinum og annað starfsnám sem lýkur með skilgreindum prófum. Stefnt er að því að nemendur geti útskrifast úr framhaldsskóla með skilgreinda starfsmenntun að loknu tiltölulega stuttu námi en eigi jafnframt kost á að byggja ofan á nám sitt með framhaldsnámi síðar meir ef þeir óska þess. Nemendur sem lokið hafa 3--4 ára starfsnámi skulu eiga kost á viðbótarnámi til stúdentsprófs þannig að þeir geti haldið áfram námi á háskólastigi. Ákvæði frv. um almenna námsbraut er nýjung. Þar er átt við námsbraut sem er í raun aðeins skilgreind að hluta og er gert ráð fyrir að nemendur eigi kost á að velja sér námsgreinar, bóklegar og verklegar, sem svara til rúmlega helmings námsins. Almenna námsbrautin er í raun einungis nám í kjarnagreinum, þ.e. íslensku, stærðfræði og ensku, auk íþrótta- og ratvísikjarna framhaldsskólans. Einnig er mögulegt að nemendur velji að tengja almennu námsbrautina sérgreinahluta stuttrar starfsnámsbrautar og ljúka þannig stuttu starfsnámi um leið og þeir efla kunnáttu sína og færni í kjarnagreinum. Í 15. gr. er kveðið á um inntökuskilyrði á námsbrautir framhaldsskólans. Þau eiga að vera sveigjanleg, mismunandi eftir brautum og taka mið af uppbyggingu námsins og lokamarkmiðum. Tilgangurinn með að setja inntökuskilyrði á námsbrautir er að auka líkur á því að nemandi sem hefur nám á tiltekinni braut geti lokið því á eðlilegum námstíma samkvæmt námsskrá. Þannig eiga inntökuskilyrði að stuðla að bættu námsgengi nemenda í framhaldsskólum. Í 17. gr. frv. eru ákvæði um skipulag og uppbyggingu námsbrauta. Þar er m.a. kveðið á um að námsbrautir skuli skipulagðar í samræmi við lokamarkmið námsins og skiptast í brautarkjarna, kjörsvið og frjálst val. Í 18. gr. frv. er ákvæði um fornám í framhaldsskólum en þar er um að ræða eins árs nám fyrir nemendur sem þurfa verulega að bæta námsundirbúning sinn til að geta tekist á við nám á námsbrautum framhaldsskólans. Ráðgjöf og ýmiss konar stuðningur við nemendur gegna þar veigamiklu hlutverki. Í 19. gr. frv. er kveðið á um rétt fatlaðra nemenda til sérstaks stuðnings í námi. Veruleg aukning hefur orðið á sérkennslu í framhaldsskólum á allra síðustu árum. Þó fer því fjarri að það fjármagn sem nú er ætlað til sérkennslu í framhaldsskólum dugi til að mæta þeirri þörf sem orðin er. Með ákvæðum frv. um fornám og nám í sérstökum deildum er lagt til að lögfestur verði réttur nemenda til námsframboðs og þjónustu sem þegar er komin reynsla á í nokkrum framhaldsskólum. Í 20. gr. er nýtt ákvæði um rétt nemenda sem hafa annað móðurmál en íslensku til sérstakrar íslenskukennslu. Nemendum af erlendum uppruna hefur fjölgað í skólakerfinu og nú þegar hafa verið gerðar tilraunir með sérstaka kennslu í íslensku fyrir þessa nemendur. Gera má ráð fyrir að þörfin fyrir slíka þjónustu fari vaxandi. Loks ber að nefna ákvæði 14. gr. um rétt nemenda til ráðgjafar um náms- og starfsval, svo og um persónuleg mál er snerta nám þeirra og skólavist. Með þessu ákvæði er ætlunin að tryggja með lögum aukna persónulega þjónustu við nemendur. Í 33. gr. frv. er fjallað um öldungadeildir. Þar er mörkuð stefna til bættrar þjónustu framhaldsskólans við fullorðna nemendur. Þar er sú nýjung að sérstaklega er kveðið á um að námið skuli lagað að þörfum fullorðinna. Einnig er stefnt að því að þróa námsframboð á sviði starfsnáms fyrir fullorðna í öldungadeildum jafnhliða uppbyggingu starfsnámsbrauta í framhaldsskólum. Ég kem þá að ábyrgð fræðsluyfirvalda á framkvæmd skólahalds, eftirliti með árangri þess og upplýsingamiðlun um skólastarf. Auk þess að leggja grunn að auknu námsframboði felur frv. í sér ákvæði sem eiga að stuðla að jafnrétti nemenda til kennslu og skólastarfs að tilteknum lágmarksgæðum, óháð því hvar þeir sækja skóla. Þetta er gert með samræmdri markmiðssetningu, samræmdum námskröfum og námsmati svo og ákvæðum um menntun kennara og skólameistara. Einnig er ákvæðum um sjálfsmatsaðferðir skóla, um skólanámsskrár, svo og um öflun og miðlun upplýsinga ætlað að stuðla að því að skólastarf allra framhaldsskóla sé byggt á faglegum grunni og uppfylli lágmarksskilyrði um gæði. Í VIII. kafla frv. er fjallað um framkvæmd skólastarfs í framhaldsskólum. Þar eru ákvæði um aðalnámsskrá framhaldsskóla sem skólastarf á framhaldsskólastigi byggist á. Í henni skal skilgreint allt nám sem í boði er í hinu opinbera framhaldsskólakerfi, markmið einstakra námsbrauta og uppbygging þeirra svo og markmið einstakra námsgreina og námsþátta. Í 24. gr. frv. eru ákvæði um námsmat. Þar segir að námsmat byggist á markmiðum skólastarfs en auk þess er kveðið á um að lokapróf úr framhaldsskóla skuli vera samræmd í tilteknum greinum. Gert er ráð fyrir að menntmrh. setji sérstaka reglugerð um samræmd próf í framhaldsskólum. Ákvæði 22. og 23. gr. um skólanámsskrá og sjálfsmat skóla er ætlað að skylda skóla til tiltekinna starfshátta sem gera kröfu um reglubundið samstarf kennara við markmiðssetningu og áætlanagerð. Skólanámsskrá er eins konar upplýsingarit fyrir nemandann og almenning um starfshætti skólans, námsframboð hans og sérstöðu. Samkvæmt 23. gr. er gert ráð fyrir að allir skólar taki upp aðferðir til að meta skólastarfið og að þessar aðferðir verði teknar út á 5 ára fresti. Þannig er lagt til að fest verði í lög ákveðið eftirlit með því að skólar starfi á faglegum forsendum. Ákvæðum 4. gr. um eftirlitsskyldu menntmrn. með skólastarfi og námsefni svo og um ábyrgð ráðuneytisins um söfnun og dreifingu upplýsinga um skólastarf er ætlað að leggja grunn að nauðsynlegu eftirliti fræðsluyfirvalda með framkvæmd og árangri skólastarfs í framhaldsskólum í þeim tilgangi að tryggja lágmarksgæði. Hið sama gildir um ákvæði 46. gr. um að menntmrh. verði skylt að gera Alþingi grein fyrir framkvæmd skólastarfs í framhaldsskólum landsins á þriggja ára fresti. Þá kem ég að nýskipan starfsnáms. Frv. gerir ráð fyrir að starfsnám verði forgangsverkefni í uppbyggingu og þróun framhaldsskólans og markvisst verði unnið að auknum tengslum atvinnulífs og hins opinbera skólakerfis. Í sérstökum kafla um starfsnám eru ákvæði um markmið og skipulag þess, um stjórnun starfsnáms í hinu opinbera kerfi, um tengsl skóla og atvinnulífs og um náms- og starfsþjálfunarsamninga. Í frv. er gert ráð fyrir mun virkari þátttöku aðila atvinnulífs í tillögugerð og stefnumótun og skapaður vettvangur og farvegur fyrir samstarf aðila atvinnulífs og skólamanna um framkvæmd starfsnáms. Við gerð þessa kafla frv. gengu nefndarmenn í smiðju Dana og Þjóðverja. Þýska starfsmenntakerfið þykir til fyrirmyndar um heim allan og fyrir nokkrum árum þegar Danir hófu gagngera endurskipulagningu á starfsmenntun í skólakerfinu löguðu þeir hana að þýskri fyrirmynd. Þessar þjóðir báðar hafa sérstaka löggjöf um starfsmenntun. Nefnd um mótun menntastefnu taldi rétt að fylgja áfram þeirri yfirlýstu stefnu að lög um framhaldsskóla tækju til alls náms á framhaldsskólastigi. Þar sem starfsnám hefur mikla sérstöðu að því er varðar nauðsyn á beinum tengslum við atvinnulífið var ákveðið að um starfsnám skyldi fjallað í sérstökum kafla frv. Í starfsnámskafla frv. er gert ráð fyrir að allt starfsnám, þar á meðal löggiltar iðngreinar, verði fellt undir sama stjórnkerfið. Um er að ræða stjórnkerfi sem að nokkru leyti svipar til stjórnkerfis iðnnáms þó með þeim lagfæringum að reynt er að tryggja beinni áhrif aðila atvinnulífsins á ákvarðanatöku um markmið og skipan námsins. Það er í samræmi við skipulag fyrrgreindra nágrannaþjóða. Samkvæmt 26. og 27. gr. er gert ráð fyrir að sérstök nefnd, samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi, sé ráðgefandi um stefnumótun í starfsnámi og setningu almennra reglna um skipan og framkvæmd starfsnáms. Í nefndinni sitja 18 fulltrúar, 6 fulltrúar atvinnurekenda og 6 fulltrúar launþega úr hinum ýmsu starfsgreinum ásamt 6 fulltrúum hins opinbera þar af a.m.k. tveir úr starfsmenntaskólum, kennari og skólameistari. Markmiðið með skipan þessarar stóru nefndar er að mynda vettvang fyrir skoðanir ólíkra aðila í atvinnulífinu og frá hinu opinbera um sameiginlega stefnumótun fyrir starfsnám. Í 28. og 29. gr. eru ákvæði um starfsgreinaráð sem að meiri hluta eru skipuð fulltrúum starfsgreina ásamt einum fulltrúa menntmrh. Starfsgreinaráðum er ætlað að tryggja bein áhrif atvinnurekenda og launþega í viðkomandi starfsgreinum á námsskárgerð og aðra ákvarðanatöku fræðsluyfirvalda um skipulag og framkvæmd starfsnámsins í skólakerfinu. Með þessu er verið að færa skipulag líkt og tíðkast um iðnnám yfir á öll svið starfsmenntunar á framhaldsskólastigi. Markmiðið er að tryggja að skipulag námsins sé í sem bestu samræmi við þær kröfur sem gerðar eru um menntun starfsfólks í viðkomandi starfsgreinum á hinum almenna vinnumarkaði og að sátt ríki á vinnumarkaðnum um það nám sem í boði er í skólakerfinu. Í starfsnámskafla frv. eru einnig heimildarákvæði um kjarnaskóla, sbr. 31. gr. Kjarnaskóli er eins konar þróunarskóli á sviði starfsnáms. Í 30. gr. eru ákvæði um ráðgjafanefndir fulltrúa atvinnulífs til að stuðla að sem bestu samstarfi skóla og atvinnulífs í byggðarlagi. Bæði ákvæðin hafa þann tilgang að efla fagmennsku í skólum og hvetja til sjálfstæðrar þróunarvinnu í nánum tengslum við fulltrúa atvinnulífs í viðkomandi starfsgreinum. Loks er í 32. gr. ákvæði um samninga við nemendur í námi eða starfsþjálfun á vinnustað. Þar er gert ráð fyrir að um allt nám á vinnustað verði gerður sérstakur samningur. Þar er ýmist um að ræða námssamning milli nema og vinnuveitanda eins og nú tíðkast í iðnnámi eða starfsþjálfunarsamnings sem gerður er á milli skóla og vinnustaðar, t.d. sjúkrastofnana fyrir nám á heilbrigðissviði. Ég ræði þá um sjálfstæði skólanna og faglegt starfsumhverfi. Með frv. er stefnt að því að auka sjálfstæði framhaldsskóla, jafnt faglega sem fjárhagslega. Stjórnun skólanna er gerð styrkari og mörkuð skýrari verkaskipting milli skólanefndar og skólameistara með það að markmiði að tengja betur vald og ábyrgð. Lagaákvæði skulu stuðla að aukinni samvinnu kennara í áætlanagerð og mati á árangri. Samkvæmt 8. gr. frv. er skólameistari forstöðumaður skólans og ber ábyrgð á faglegri stjórnun og daglegum rekstri. Hann ber ábyrgð á ráðningu starfsmanna og honum ber að hafa faglega forustu um innra starf skólans svo sem um gerð skólanámsskrár, innra mat og annað umbótastarf. Samkvæmt 7. gr. fær skólanefnd aukið hlutverk. Henni er ætlað að marka áherslur í starfi skólans, m.a. með því að samþykkja skólanámsskrá. Skólanefnd gerir starfs- og fjárhagsáætlun til þriggja ára og fylgist með að skólahald sé í samræmi við faglega stefnumörkun og samþykktan fjárhagsramma sem skólanum er ætlað að starfa eftir. Í 38. gr. er lagt til að ákvörðun fjárveitinga til framhaldsskóla verði undirbúin með hjálp sérstaks reiknilíkans sem nota á til að áætla kennslukostnað skólans. Hér er um að ræða nýjung en gagnrýnt hefur verið að ekki eru til hlutlægar viðmiðanir til að nota við ákvörðun fjárveitinga til framhaldsskóla. Annar rekstrarkostnaður skólanna verður áfram greiddur beint til skólanna samkvæmt samningi menntmrn. við einstaka skóla. Sá háttur var tekinn upp árið 1990 og ríkir um hann almenn ánægja meðal skólamanna. Enn er í 38. gr. frv. sú nýjung að þar er kveðið á um að skólanefnd sé heimilt ef þörf krefur að millifæra fé af rekstrarlið fjárlaga til launaliðar og af launalið til rekstrarliðar. Með þessu ákvæði og tilkomu reiknilíkans fyrir kennslukostnað verður stigið veigamikið skref í þá átt að auka fjárhagslegt sjálfstæði skólanna. Samkvæmt 22. gr. eru skólar skyldaðir til að gefa út sérstaka skólanámsskrá. Skólanámsskrám er ætlað að útfæra nánar markmið aðalnámsskrár fyrir hið daglega skólastarf svo og að marka áherslur í starfi skólans. Skólanámsskrá er hvort tveggja í senn innra stjórntæki skóla og upplýsingarit um áherslur í starfi skólans, skipulag og sérstöðu. Þar með er gert ráð fyrir að kennarar og annað fagfólk skilgreini sameiginlega markmið skólastarfsins. Með 23. gr. frv. er lagt til að allir skólar taki upp viðurkenndar aðferðir til að meta skólastarfið, þar á meðal kennslu- og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans. Í nágrannalöndunum er lögð mikil áhersla á slíkt innra gæðamat sem fyrst og fremst er í höndum starfsfólks skólanna og þykir gefa góða raun í leið að bættu skólastarfi. Ákvæði frv. um skólanámsskrár og sjálfsmat skóla kalla á nýja starfshætti þar sem áhersla er lögð á aukið samstarf kennara og skólafólks bæði við sameiginlega markmiðssetningu og mat á árangri skólastarfsins. Frv. rýmkar möguleika skólafólks í framhaldsskólum til tilraunastarfs af ýmsu tagi. Ákvæði 45. gr. um þróunarsjóð framhaldsskóla er nýjung. Sjóðnum er ætlað að hvetja til þróunarstarfs í framhaldsskólum og standa undir auknum kostnaði sem af hlýst. Með ákvæði 44. gr. fær menntmrh. undanþágu frá ákvæðum laga og reglugerða varðandi tilraunir með nýjungar í skólastarfi. Slíkum tilraunum skulu ávallt sett eðlileg tímamörk og kveðið á um úttekt að tilraun lokinni. Loks er í 4. gr. frv. kveðið á um að menntmrh. beri ábyrgð á ráðgjöf um kennslu og þróunarstarf í framhaldsskólum. Ráðgjöf við skólafólk framhaldsskólanna hefur verið lítil sem engin og mikilvægt að úr því verði bætt. Um er að ræða stórt viðfangsefni sem þörf er að byggja upp frá grunni. Um starfstíma framhaldsskólanna vil ég segja þetta: Frv. gerir ráð fyrir að starfstími framhaldsskólans verði nýttur betur til kennslu en verið hefur. Samkvæmt 3. gr. er lagt til að starfstími nemenda í framhaldsskóla verði níu mánuðir og lágmarksfjöldi kennsludaga verði 150. Réttur nemenda til náms og kennslu er lagður til grundvallar skilgreiningu á starfstíma skólanna en töluvert hefur verið gagnrýnt hve kennslutími í framhaldsskólum er stuttur og hve mikill tími fer í prófahald og önnur störf en kennslu. Er nú svo komið að nemendur flestra framhaldsskóla njóta kennslu í aðeins 130 daga á ári. Ljóst má vera að sú breyting á vinnutilhögun í framhaldsskólum sem hér er lögð til kallar á að kjarasamningar við kennara verði endurskoðaðir. Gagnger endurskoðun á kjarasamningum kennara er í raun löngu tímabær og benda má á að fjölmargir skólamenn telja að núgildandi kjarasamningar kennara standi í veginum fyrir umbótum í skólastarfi. Aðdragandi þessa frv. um framhaldsskóla er orðinn nokkuð langur. Segja má að frv. sé afrakstur viðtækrar umræðu sem átt hefur sér stað um markmið og skipulag framhaldsskólans á undanförnum árum. Fyrrv. menntmrh. setti t.d. á fót starfshóp til að gera tillögur um innra starf framhaldsskóla og ýmislegt í þessu frv. er í samræmi við tillögur þess hóps enda um að ræða fjölmörg sameiginleg baráttumál skólafólks í framhaldsskólum. Tillögur nefndar sem ég fékk til að fjalla um lokapróf úr framhaldsskóla endurspeglast einnig í frv. svo og hugmyndir nefndar um hagræðingu í framhaldsskólum en þessar nefndir skiluðu niðurstöðum árið 1992. Ákvæði frv. um breytta nýtingu á starfstíma skólanna, um heildstætt eins árs fornám, um nám til framhaldsskólaprófs, um áherslu á þróun nýs námsframboðs á sviði starfsnáms svo og ákvæði um námsráðgjöf í framhaldsskólum eiga að meira eða minna leyti rætur að rekja til þessa fyrra starfs. Sú vinna sem unnin hefur verið í menntmrn. við undirbúning þessa frv. er eðlilegt framhald þeirrar vinnu sem unnin hefur verið í tíð forvera minna. Vissulega eru nýjar áherslur lagðar í hinni nýju skólastefnu en í grundvallaratriðum byggist hún á umræðu undangenginna ára um skólamál og sameiginlegum skilningi fjölda Íslendinga á hlutverki skólans í íslensku samfélagi. Ég fullyrði að hér á landi ríkir samstaða um grundvallarmarkmið í skólastarfi. Ýmsir hafa haldið því fram að ekki sé þörf á að breyta lögum um framhaldsskóla. Ég vil minna á það ástand sem hefur ríkt í kjölfar breytingar á lögum um framhaldsskóla árið 1989. Þessi breyting veitir nemendum óheftan aðgang að öllum námsleiðum skólanna án tillits til námsárangurs úr grunnskóla en engar ráðstafanir né áætlanir voru gerðar til að unnt yrði að framfylgja breytingunni. Starfsmenn skólanna sátu uppi með vandann. Í framhaldsskólum átti sér stað umræða um markmið og innihald framhaldsskólanáms og skólamenn veltu fyrir sér leiðum og gerðu tillögur til úrbóta. Frá skólum á háskólastigi heyrist sú gagnrýni á framhaldsskólann að stúdentar komi margir illa undirbúnir fyrir háskólanám, að námskröfur og námsinnihald í námi til stúdentsprófs sé mismunandi eftir skólum og að vitnisburður á lokaprófi veiti ónógar upplýsingar um námsstöðu nemenda. Aðilar atvinnulífs kvarta yfir því að skólana skorti tengsl við atvinnulífið. Námsframboð framhaldsskólans er í raun mjög einhæft og bóklegar áherslur ríkjandi. Það markmið, sem sett var með stofnun fjölbrautaskólanna, að tengja betur námshefðir bóknáms og verknáms og gera báðum námsleiðum jafnhátt undir höfði, hefur ekki náðst. Námsbrautum til stúdentsprófs hefur fjölgað á sama tíma og lítið hefur bæst við af námsleiðum sem veita markvissan starfsundirbúning. Tilraunir sem gerðar hafa verið í skólum með námsframboð á sviði starfsnáms hafa tekist misjafnlega og erfiðlega hefur gengið að tryggja nægilega samstöðu um viðurkenningu námsins á vinnumarkaðnum. Aukinni aðsókn í framhaldsskólanám hefur m.a. verið mætt með því að fjölga framhaldsskólum eða framhaldsdeildum við grunnskóla. Nú er svo komið að framhaldsskólar hafa risið í öllum landshlutum, sums staðar fleiri en einn. Námsframboð lítilla framhaldsskóla hefur aukist ár frá ári og margir þeirra bjóða nám allt að stúdentsprófi. Á sama tíma er í raun lítil samræming í námskröfum milli framhaldsskóla auk þess sem erfitt hefur reynst að fá fagmenntaða kennara til starfa. Því er ekki að undra að spurt sé um hvernig fræðsluyfirvöld geti stuðlað að jafnrétti allra framhaldsskólanemenda til náms og skólastarfs af sambærilegum gæðum. Ég er þeirrar skoðunar að ríkjandi stefnuleysi um málefni framhaldsskólans sé óviðunandi. Breyttir atvinnu- og þjóðfélagshættir ásamt auknum alþjóðlegum samskiptum gera kröfu til góðrar almennrar menntunar allra þjóðfélagsþegna og sérhæfingar sem skólakerfið verður að vera í stakk búið til að mæta. Ég tel á ábyrgð stjórnvalda, jafnt löggjafar sem framkvæmdarvaldsins, að tryggja svo sem frekast er kostur grundvöll þess starfs sem fram fer í hinu opinbera skólakerfi. Ég hef beitt mér fyrir því að veita brautargengi nýrri hugsun í starfsnámi í skólakerfinu. Tilraunum um breytt nám í bókiðngreinum er fram haldið annan veturinn í röð en Alþingi samþykkti breytingu á lögum um framhaldsskóla til að heimila tilraunastarf í starfsnámi í samráði við aðila vinnumarkaðar vorið 1993. Tilraunin felst í stórauknu samstarfi aðila atvinnulífs og skóla um stjórnun og skipulag námsins. Almenn ánægja er ríkjandi með fyrirkomulagið af hálfu beggja aðila og er mat þátttakenda að tilraunin hafi leitt til stórbættra samskipta milli fulltrúa atvinnulífs og skólamanna í greininni og aukinna gæða í námi og kennslu. Í undirbúningi er stofnun fræðslumiðstöðvar bílgreina innan nýs framhaldsskóla sem rís í Borgarholti í Reykjavík þar sem aðilar atvinnulífs verða einnig virkir þátttakendur í mótun og framkvæmd starfsnáms í skólakerfinu. Nýverið voru mér afhentar niðurstöður nefndar sem gera átti tillögur um menntun á sviði sjávarútvegs. Þær tillögur eru í sama anda og frv. og má fella inn í hina nýju skólastefnu. Unnið er að gerð nýrrar námsskrár fyrir meistaranám og einnig í þeirri vinnu svífur andi hinnar nýju stefnu yfir vötnum. Hin nýja stefnumótun hefur verið í vinnslu innan menntmrn. í rúm tvö ár. Á sama tíma hefur umræða um hlutverk skóla og menntunar verið meira áberandi í samfélaginu en fyrr. Ég vil að lokum hvetja hv. þingmenn til að veita þessu mikilvæga máli brautargengi og tryggja samþykkt frv. á yfirstandandi þingi. Íslensk æska og íslensk þjóð mega ekki við því að töf verði á því að hefja af fullum þunga það uppbyggingarstarf sem hin nýja stefna boðar. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Til umræðu er eitt merkilegasta málefni sem við fjöllum um á hv. Alþingi, þ.e. skólamálin. Ég legg að vísu ekki eins mikla áherslu á það og hæstv. menntmrh. að fyrst og fremst löggjöfin skipti máli. Ýmislegt er hægt að gera innan þeirra laga sem gilda í dag, en fyrir því var ekki áhugi af hálfu hæstv. ríkisstjórnar heldur fyrir því að setja ný lög um framhaldsskólann. Ég ætla ekki að hafa stórar yfirlýsingar um það á þessu stigi málsins hvaða afstöðu minn flokkur tekur til frv. þegar það hefur verið unnið í hv. menntmn. en eins og frv. lítur út á þessari stundu hef ég við það vissar athugasemdir og mun koma að því síðar. Hæstv. forseti. Árið 1946 eru sett fræðslulög sem giltu lítið breytt til ársins 1974 en á þeim tíma efldust unglingaskólar mjög mikið. Allgóð sátt var um skólann en samt varð að niðurstöðu að breyta lögum 1974 hvað varðar grunnskólann og mjög róttækar breytingar voru þá gerðar á skólalöggjöf okkar. Núgildandi framhaldsskólalög eru ekki nema sex ára gömul og því eru miklar líkur á því að framhaldsskólarnir séu enn þá að laga sig að þeirri löggjöf. Hæstv. menntmrh. hafði um það orð að þörf væri á verulegum umbótum og það er skoðun hans. Ég held því fram núna eins og ég gerði í umræðunni um grunnskólann að það séu ekki fyrst og fremst ný lög sem hann þurfti á að halda heldur meiri velvilja af hálfu hæstv. ríkisstjórnar til skólamála almennt. En þó ég segi þetta held ég því ekki fram að framhaldsskólakerfið sé gallalaust. Mér finnst t.d. að of fáir framhaldsskólanemendur stundi verklegt nám og að meiri tengsl vanti við atvinnulífið. En ég vil strax lýsa því yfir að ég tel að sú breyting sem hefur orðið á frv. frá því að nefnd um mótun menntastefnu skilaði skýrslu sinni í sumar sé til bóta og þá á ég við að fallið er frá þeirri hugmynd að skólinn starfi í tíu mánuði og að árum sé fækkað til stúdentsprófs. Ég tel að það henti ekki þjóðfélagi okkar og engin ástæða sé til þess að rjúka út í þær breytingar enda mun vera nokkuð góð samstaða um að gera það ekki. Mikið er gert úr því að of fáir dagar séu notaðir til kennslu í þeirri skýrslu, sem skilað hefur verið af hálfu svokallaðrar 18 manna nefndar, og eins í því frv. sem er til umræðu. Lagt er til að níu mánaða starfstími framhaldsskólans verði betur nýttur til kennslu en verið hefur og kennsludögum verði fjölgað í 150 en próftími jafnframt styttur. Nú skal ég ekki segja um það hvort þetta er í sjálfu sér gagnrýni vert en ég held þó að gert sé allt of mikið úr því að próftímar séu einskis nýtur tími. Auðvitað er sá tími sem notaður er bæði í próf og til undirbúnings prófa mjög mikilvægur tími fyrir nemendur og starf þeirra. Í grein, sem birtist í Morgunblaðinu og hæstv. menntmrh. skrifaði segir, með leyfi forseta: ,,Í nángrannalöndunum sækja nemendur skóla í a.m.k. 175--200 daga á ári en íslenskir grunnskólanemendur fá aðeins á bilinu 144--145 kennsludaga og framhaldsskólanemendur einungis 130 kennsludaga á ári.`` Þarna leyfir hæstv. menntmrh. sér að bera saman heildarfjölda skóladaga í öðrum löndum og fjölda þeirra daga sem er kennt eftir stundaskrá í íslenskum skólum. Mér finnst vera mjög miður að hæstv. ráðherra skuli leyfa sér þetta til þess að reyna að færa rök fyrir þeim breytingum sem hann leggur hér til. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef starfa íslenskir skólar í 170 daga á ári, norskir í 190, danskir 199 og skoskir í 195 svo að einhver dæmi séu nefnd. Mér finnst líka, hæstv. forseti, að allt of mikið sé gert úr því, eins og ég kom að áðan, að prófdagarnir séu einskis virði. Ég vil tengja það svolítið þeirri hugmynd og stefnu, sem svokölluð átján manna nefnd hafði að lengja skólaárið í 10 mánuði, því að aukið atvinnuleysi er í landinu. Ef tillagan hefði náð fram að ganga má búast við því að atvinnuleysi hefði getað aukist um allt að tvö þúsund manns því að það eru um fjögur þúsund nemendur í hverjum árgangi. Þetta hefði auk þess haft það í för með sér að það hefði þurft að gerbreyta reglum lánasjóðsins. Þar að auki held ég að sé jákvætt við þjóðfélag okkar að unglingar taka þátt í atvinnulífinu og fram til þessa hefur það verið þannig að flestir unglingar hafa getað fengið vinnu. Að þessu leyti til er ekki svo auðvelt að miða skólakerfi okkar við það sem þekkist t.d. í Þýskalandi. Ég óttast að með því að þessu yrði komið á --- og ég get ekki annað, hæstv. forseti, en nefnt þetta því að mér sýnist að það sé stefna ákveðinna afla í þessu þjóðfélagi að lengja skólann í 10 mánuði --- mér finnst að það geti kallað á aukna stéttaskiptingu og væri það mjög af hinu slæma. Eins og kom fram í máli hæstv. menntmrh. hefur aðsókn að framhaldsskólanum aukist mjög mikið. Fyrir um 30 árum var innan við fjórðungur 19 ára unglinga í skóla en nú eru meiri hluti 19 ára unglinga við nám. Auk þess hefur framhaldsskólum fjölgað mjög mikið og um 20 þeirra útskrifa stúdenta. Kvartað hefur verið yfir því að of fáir sæki verknám og hinu líka að of lítið sé gert fyrir nemendur sem gengur illa í námi. Það þriðja, sem kvartað hefur verið um, það og sjálfsagt miklu fleira, er að stúdentar séu ekki nógu vel búnir undir háskólanám. En það sem hlýtur þó að vera grundvallarspurning og það sem við hljótum að horfa á fyrst og fremst er það hvort íslenskir unglingar séu verr menntaðir en jafnaldrar þeirra í nágrannalöndunum. En hversu mikið er vitað um það? Eru einhverjar upplýsingar sem geta komið að gagni við þann samanburð sem hæstv. menntmrh. hefur kannski undir höndum? En hitt er vitað að skólakerfið hér er ódýrara í rekstri en þekkist hjá þeim þjóðum sem við berum okkur aðallega saman við. Ég er ekki að segja að það sé aðalatriðið í málinu en það er hins vegar atriði sem er allt í lagi að hafa í huga. Sem dæmi má nefna að Danir verja hátt í 30% eða hærra hlutfalli af landsframleiðslu til menntamála en við Íslendingar. Þó held ég að það sé alveg óhætt að fullyrða það að börn séu tiltölulega færri í Danmörku heldur en hér. Í grg. með frv. og í máli hæstv. menntmrh. kom það fram að megináherslan sé lögð á starfsnámið. Til skýringar kemur fram að samkvæmt námsferilsskýrslu Jóns Torfa Jónassonar segir að þegar ákveðinn árgangur er skoðaður hafi um 35% af árgangnum lokið stúdentsprófi við 22 ára aldur en einungis 8% lokið iðnnámi eða öðru starfsnámi og þetta kom reyndar fram í máli hæstv. ráðherra hér áðan. Ég vil því ekki gera lítið úr nauðsyn þess að leggja áherslu á starfsnám sem slíkt. Mér finnst hins vegar að hugtakið sé mjög illa skilgreint í frv. og útfærslan flókin. Það er þó ljóst að starfsnám býr fólk undir eitt tiltekið starf. Það er hins vegar rétt að velta því fyrir sér hvort skortur sé á vinnuafli í iðnaði. Hvað á þetta blessaða fólk að gera þegar það hefur lokið sínu starfsnámi? Ég hef hér bréf frá Sambandi iðnmenntaskóla sem er stílað á menntmn. Alþingis og þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta, bréfið hljóðar svo, það er ekki langt: ,,Stjórn Sambands iðnmenntaskóla telur að yfirvöldum menntamála beri að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að leysa vaxandi vanda iðnnema við að komast í starfsþjálfun. Stjórnin tekur undir tillögur Iðnnemasambands Íslands frá síðasta þingi INSÍ þar sem lagt er til að nemendur eigi kost á því að ljúka sveinsprófi strax að loknu burtfararprófi úr skóla. Þeir öðlast síðan full starfsréttindi í greininni þegar þeir hafa lokið tilskildum starfsþjálfunartíma þegar að því kann að koma.`` Það er samdóma álit þeirra sem til þekkja í iðnaði að það er mjög erfitt að koma nemum til starfsþjálfunar og ég sé ekki að þetta fyrirkomulag sem hér er boðið upp á af hæstv. menntmrh. breyti einhverju þarna um. Það er talað um að auka vægi starfsnáms og allt er þetta óskaplega fagurt á að líta en það vantar alla útfærslu og rök sem segja eða fullvissa mig alla vega um það að þetta kerfi gangi upp. Það sem mér finnst vera ríkjandi viðhorf í þessu frv. er það að 15--16 ára krakkar eigi að velja einhverja einangraða braut. Það er talað um skýrt afmarkaðar námsbrautir og það eru rauð strik inn á námsbrautirnar og það er ekki, eftir því sem ég get best skilið, hægt að flytja á milli brauta. Það er ekki hægt að fara með nesti á milli brauta, það eru ákveðnar girðingar. Þetta er það sem ýmsir hafa kallað sérskólastefnu og hafa viljað taka svo mikið upp í sig að segja að með samþykkt þessa óbreytts þá værum við að stíga nokkra áratugi aftur á bak í okkar skólakerfi. Ég hef t.d. mjög í huga litlu skólana úti á landi. Þeir geta ekki boðið upp á þessa fjölbreytni og fram til þessa hefur það verið þannig að unglingar hafa fyrst og fremst sótt skóla í nágrenni við sín heimili enda hefur það miklu minni kostnað í för með sér en að þurfa að fara landshornanna á milli. Ég óttast mjög að þetta þýði það að litlir skólar nánast leggist af. Það eru núna um 20 ár síðan var tekið upp í Menntaskólanum við Hamrahlíð svokallað áfangakerfi. Mér finnst því ekki vera gert hátt undir höfði í þessu frv. Félag áfangaskóla hefur ályktað um þetta frv. og það er mjög neikvæð ályktun. Þeir telja t.d. að það sé ekki tekið mið af því skipulags- og starfsháttakerfi sem flestir starfa eftir, þ.e. í áfangakerfinu, og telja þetta megingalla frv. Það er eins og hugsunin gangi út frá bekkjakerfinu og það kemur t.d. fram í því þegar talað er um fjögur ár til stúdentsprófs þá er ekki opnað neitt á það að í áfangakerfinu mætti vel hugsa sér að það yrðu teknar upp sumarannir og hægt að ljúka náminu á styttri tíma. Ein nýjung sem kemur fram í frv. eru svokallaðir kjarnaskólar sem eiga að vera eins konar þróunardeildir. Ég tel að þetta geti mjög vel komið til greina innan ákveðinna marka en mér finnst þetta vera í algjörri þversögn við það sem kom fram hjá hæstv. menntmrh. þegar hann var að svara fyrirspurn í síðustu viku frá hv. þm. Pétri Bjarnasyni um netagerð. Þar var búið að ákveða það samkvæmt bréfi frá menntmrn. að einn skóli skyldi fara með þau mál. Síðan kemur ósk eða þrýstingur frá ákveðnum aðilum og þá er bara orðið við því að þar geti líka farið fram nám í netagerð. Þannig að ef hæstv. menntmrh. stendur ekki aðeins fastar í ístaðinu þá sé ég ekki betur en hann verði kominn með þessa þróunarskóla bara út um allt land samkvæmt óskum sjálfsagt hans flokksbræðra á viðkomandi stöðum. Í frv. er talað um samræmd lokapróf í framhaldsskóla. Mér finnst að þau komi til greina að vissu marki. Ég óttast þó að þau komi til með að hafa of mikil áhrif á skólastarf og á það hafa kennarasamtökin bent og þar að auki kosta þau mikla peninga. Eftir því sem ég hef kynnst menntamálum í landinu, að vísu undir stjórn núv. hæstv. menntmrh. fyrst og fremst, þá sýnist mér að það þurfi eitthvað að hugsa um peninga líka og þess vegna velti ég því fyrir mér hvort þeim peningum sé vel varið sem notaðir eru til samræmdra prófa. En eins og kom fram hér áðan þá hefur t.d. Háskóli Íslands kvartað yfir því að hafa ekki nógu góða vitneskju um stöðu nemenda þegar þeir koma þar til náms. Þannig að þetta er eitt af því sem við þurfum að sjálfsögðu að skoða í hv. menntmn. Í frv. er tekið upp, og er það nýjung, kerfisbundið mat á skólastarfi. Ég fagna því og eins því að það er byggt þannig upp að það á fyrst og fremst að miðast við innra starf skólans en þó er reiknað með að á fimm ára fresti verði gerð úttekt á þeim starfsháttum sem viðkomandi skóli hefur tileinkað sér og að þessi úttekt fari fram af utanaðkomandi aðila. Ég held að þetta sé mál sem hefur ekki verið hugsað til enda. Hvort það er ástæða til þess að fara á fimm ára fresti umhverfis landið til að gera þessar úttektir, það er ég efins um. Eins er ég alveg sannfærð um það að menntmrn. hefur ekki fullmótaðar skoðanir á því hvernig á að vinna þetta verk. Þá er ákvæði um það að menntmrh. geri Alþingi grein fyrir framkvæmd skólastarfs á framhaldsskólastiginu á þriggja ára fresti og hvort sem það á nú að vera með skýrslu eða á hvern hátt sú upplýsingagjöf fer fram veit ég ekki en það gæti þó kallað á umræðu á hv. Alþingi og ég held að umræða um skólamál almennt hafi ekki verið of mikil og sé yfirleitt ekki of mikil þannig að það er í sjálfu sér ekkert nema gott um það að segja. Þá hefur ráðuneytið einnig eftirlitsskyldu í sambandi við fjárhag skólanna, húsnæði og búnað, og er það nýjung þannig að það eru geysilega mikil verkefni og aukin verkefni sem ráðuneytið fær með þessari löggjöf og væri forvitnilegt að heyra það frá hæstv. ráðherra hvort hann hefur gert sér grein fyrir því hversu mikið það starf er og hvað það þýðir varðandi starfsmenn ráðuneytisins til dæmis. Eitt af því sem er breytt frá núgildandi lögum eru skólanefndirnar. Nú er ætlað að fimm menn sitji í skólanefnd, tveir frá sveitarfélaginu og þrír án tilnefningar sem hæstv. ráðherra skipar. Þetta kemur fram í 6. gr. Ég hef ekki heyrt svo sem mjög frambærileg rök fyrir því af hverju þetta á að vera svona og ég vil þá a.m.k. að það komist hér til skila í framhaldi af því frv. sem ég lagði fram á síðasta þingi og fékk reyndar ágætar undirtektir þó það næði ekki fram að ganga. Það kvað á um það að skólanefndir verði skipaðar að loknum sveitarstjórnarkosningum, þannig að það fari saman tími sveitarstjórna og kjörtími skólanefndarmanna. Ég held að það sé frekar til bóta, jafnvel þó að skólanefndarmenn séu orðnir færri heldur en er samkvæmt núgildandi lögum. En þýðir þetta bara ekki á einfaldri íslensku það að þessir þrír einstaklingar verða allir úr sama stjórnmálaflokki? Ég held að það sé ekkert til framdráttar fyrir skólastarf í landinu að svo sé. Ég veit reyndar að greinin lítur aðeins skár út núna en hún gerði á fyrri stigum þar sem núna er gert ráð fyrir því að skólanefndarmenn séu af svæði viðkomandi skóla og finnst mér það strax til bóta. En ég er hissa á þessari áherslu sem hæstv. menntmrh. leggur á þetta atriði að meiri hlutinn þurfi að vera skipaður af hæstv. ráðherra og án tilnefningar. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa lengra mál í upphafi umræðunnar, ég vil frekar koma inn í hana síðar og eins og ég sagði í upphafi þá ætla ég ekki að lýsa eindreginni afstöðu til málsins á þessu stigi heldur eins og ég sagði að skoða það í nefnd. Mér finnst það skipta mjög miklu máli að það sé enginn vafi á því að áfangakerfið geti haldið áfram. Ég er sannfærð um að það hefur reynst vel og reyndar hefur það reynst svo vel að ýmsar aðrar þjóðir hafa horft til þess og viljað skoða það með það í huga að koma því upp hjá sér. Þannig að það segir okkur kannski meira en mörg orð hversu gott kerfi þetta er.

Virðulegi forseti. Sjálfsagt má margt segja um frv., sem hér liggur fyrir, og m.a. í tilefni af orðum hæstv. menntmrh. verð ég að segja alveg eins og er að mér finnst að ráðherrann geri aðeins meira úr málinu en efni standa til vegna þess að hann ætlar að fresta öllu því góða sem er í frv. fram yfir aldamót. Það er dálítið sérkennilegt að vera að flytja frv. um að taka á starfsmenntuninni og guð veit hvað, sjálfsmati eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi hér áðan, en þessu á svo öllu saman að fresta til 1999 eða 2000 þannig að í raun og veru gerist ekkert á næsta ári og þarnæsta ári þó að þetta frv. verði samþykkt, bókstaflega ekki nokkur skapaður hlutur nema það að náttúrlega verða aðeins öðruvísi lögin sem standa í lagasafninu, en að öðru leyti gerist ekki ýkja mikið í þessu efni, hæstv. forseti. Ég verð því að segja alveg eins og er að mér finnst nokkuð sérkennilegur þessi ákafi í menntmrn. á að ljúka þessu máli vegna þess að í bráðabirgðaákvæðunum aftast í frv. er allt tekið aftur það góða sem á að gera framan til í pappírnum. Í öðru lagi vil ég segja það, hæstv. forseti, að það góða sem menn vilja gera í þessu frv. samkvæmt ræðu hæstv. ráðherra hér áðan er allt hægt að gera samkvæmt gildandi lögum. Það þarf ekki að breyta neinu, ekki stafkrók í gildandi lögum til að gera það allt sem menn vilja gera af jákvæðum hlutum sem allir eru sammála um, t.d. varðandi starfsráðin, breytingu á fagnefndunum og þetta. Það er allt hægt að gera á grundvelli gildandi laga og þróa það hægt og bítandi áfram í samvinnu við verkmenntaskólana í landinu og atvinnulífið þannig að það er í sjálfu sér engin þörf á því að breyta lögum í þessu efni. Staðreyndin er auðvitað sú að fyrstu afskipti hæstv. menntmrh. af framhaldsskólunum eftir að hann tók við voru nú ekki mjög gæfuleg að því er þetta mál varðar. Það var bréfið sem var sent Menntaskólanum við Hamrahlíð og ætti nú að letra gullnum stöfum til aðvörunar í skólasögu Íslands. En í bréfinu stendur í grófum dráttum það að Menntaskólinn við Hamrahlíð sé vinsamlegast beðinn um að hætta við tiltekin áform sem fyrir lágu um breytingu á skipun áfanganámsins jafnframt því sem skólanum er tilkynnt um það að frumkvæði í framhaldsskólanum komi framvegis úr menntmrn. og það sé ekki ætlast til þess að það komi úr einstökum skólum. Þetta bréf er mjög frægt meðal framhaldsskólafólks í landinu þannig að ég sé ekki ástæðu til þess að fara að lesa það upp og dró það þess vegna ekki með mér hér í stólinn. En í raun og veru hefði menntmrn. getað gert allt það góða sem menn eru að tala um núna ef þeir hefðu viljað, allt kjörtímabilið, þurftu ekki að gera neitt. En núna vill þannig til að að það eru að koma kosningar og eins gott að reyna að tína til á sig allar spjarirnar eins og kunnugt er og þess vegna er auðvitað nauðsynlegt að segja að hann vilji koma í gegn þessu frv. og halda því fram að það sé fullt af einhverjum voðalegum nýjungum í þessu sem er svo sem því miður ekki. Satt best að segja var natinn starfsmaður í Háskóla Íslands sem gerði sér það til dundurs núna nýlega að hann taldi saman allar brtt. sem eru í þessari skýrslu sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich heldur á hér í salnum. Það er 91 tillaga ef ég man rétt sem er listuð aftan til í skjalinu. Þessi starfsmaður taldi hversu margar af þessum tillögum væru hér í þessari bók Til nýrrar aldar. Það eru 67 af 91. Það sem ber á milli, hvað er það? Það eru fyrst og fremst sjálfsmatsaðferðirnar hér inni sem á að fresta fram yfir aldamót og það er flutningur grunnskólans til sveitarfélaganna. Að öðru leyti hefur mönnum ekki tekist að láta sér detta neitt nýtt í hug öll þessi þrjú ár annað en það að segja við skólana: Gerið þið ekki neitt. Bíðið þið, gerið ekki neitt. Og hvað þýðir stöðnun í skólamálum? Stöðnun þýðir afturför. Skólamál eru þannig að stöðnun þýðir afturför. Þess vegna verð ég að segja alveg eins og er að mér finnst margt af því sem sagt er hér nokkuð sérkennilegt þó að um einstök atriði frv. sé kannski óþarfi að setja á mjög miklar ræður. Í þriðja lagi vil ég láta það koma fram almennt af minni hálfu að ég tel að það sem hér er gerð tillaga um varðandi starfsnámið það hefði verið skynsamlegt að gera tilraun í verkmenntaskólum í nokkur ár varðandi þá þætti sem hér á að fara að taka upp í stað þess að ætla að umsteypa því öllu í einu. Það finnst mér ekki rétt að gera. Ég bendi á að það stendur yfir tilraun sem hv. Alþingi samþykkti á næstsíðasta ári um prentskólann og prentnámið. Sú tilraun er núna í miðjum klíðum. Og það hefur ýmislegt komið upp sem væri mjög fróðlegt fyrir hv. Alþingi og hv. menntmn. a.m.k. að fara yfir. Margt í þeirri tilraun hefur tekist vel og annað miður og þarf að laga og ég held að það hefði verið sniðugt að hinkra eftir niðurstöðum þeirrar tilraunar áður en farið var að flytja frv. á hv. Alþingi um málið nema það sé aðallega flutt til að koma af stað umræðum um málefni framhaldsskólans og það er fínt, það er þörf á því svo sannarlega, hæstv. forseti. Í fjórða lagi vil ég nefna það að mér finnst viss atriði í frv. vera þannig eins og menn hefðu kannski mátt vinna þau aðeins betur og ég nefni þar sérstaklega sem 4. lið í máli mínu núna áður en ég kem að frv. sjálfu, hugmyndirnar um reiknireglu fyrir rekstrarkostnað framhaldsskólans. Hæstv. ráðherra talaði mikið um að það væri alveg ígulsnjallt þetta reiknireglumál og það væri bara við því að búast að þetta mætti leysa úr miklum vanda fyrir rekstrarkostnað framhaldsskólans í landinu og það er vonandi að það verði. Gallinn er sá að þetta er óunnið mál. Og það stendur hér á bls. 36 í frv., með leyfi forseta: ,,Vinna við gerð reiknireglu af þessu tagi hefur enn ekki hafist fyrir alvöru . . . `` Það er augljóst mál að þessi von sem ég heyri að ýmsir skólamenn eru að gera sér um að þetta þýði sjálfstæðari stöðu skólanna í fjárhagslegum efnum og þessi reikniregla sé afar snjallt mál sem mundi leysa allan vanda, ég held að málið sé augljóslega þannig að það er ekki nægilega vel unnið. Ég hefði talið skynsamlegra, hæstv. forseti, að taka upp í þessum efnum þá aðferð sem ég sé að hæstv. ríkisstjórn er að taka upp á öðrum sviðum. Og það er það sem ég kallaði á mínum tíma í menntmrn. skólasamninga og við gerðum við Fjölbrautaskólann í Garðabæ og ég man ekki betur en hæstv. núv. ráðherra hafi fylgt eftir í sinni tíð. Ég held að menn eigi að velta því mjög alvarlega fyrir sér að taka upp samningsstjórnun að því er varðar framhaldsskólana sérstaklega og það sé miklu affarasælla en vera að búa til einhverjar sjálfvirkar reiknireglur sem fara bara inn í einstaka þætti rekstrarkostnaðarins. Skólasamningurinn eða samningsstjórnunin eins og ég hef séð það mál fyrir mér tekur í raun og veru á öllum þáttum málsins, þ.e. bæði rekstrarkostnaðinum sjálfum og líka því sem skólinn skilar út í þjóðfélagið, þ.e. þeim fjölda nemenda sem útskrifast úr skólunum á hverjum tíma. Í fimmta lagi vil ég mótmæla því alveg sérstaklega sem hæstv. ráðherra nefndi hér áðan að í frv. felist aukin valddreifing. Ég hef satt að segja aldrei heyrt aðra eins þverstæðu úr þessum ræðustól. Staðreyndin er sú að það er þvílík miðstýring hneppt í hendi menntmrh. með þessu frv. að það er engu lagi líkt.

Er þetta hálfgerður kommúnismi?

Ekki segi ég það nú kannski, hv. þm., en það er mál sem við gætum rætt við tækifæri. En svei mér þá, já, það er eðlilegt að hv. 4. þm. Reykv. detti það í hug. Í fyrsta lagi er hér gert ráð fyrir samræmdum prófum í framhaldsskólunum. Það á að fara að setja reglur um samræmd próf í öllum framhaldsskólum í landinu. Það er afar sérkennilegt mál og þýðir auðvitað bersýnilega minna sjálfstæði, frelsi og svigrúm þessara skóla en verið hefur. Náttúrlega eru menn þarna að koma til móts við þessar kvartanir ofan úr háskóla. En ég segi alveg eins og er, háskólanum er engin vorkunn að læra að meta það fólk sem kemur og knýr þar dyra. Háskólinn á ekki að þurfa að biðja um tommustokka sem menntmrn. býr til fyrir Háskóla Íslands. Háskóli Íslands á auðvitað að hafa burði til þess að meta þetta fólk og ekki að hafa hlutina þannig eins og þeir hafa stundum verið að mér liggur við að segja að einstakir framhaldsskólar og framhaldsskólakennarar hafi verið bornir út í umræðum fyrir þekkingarleysi, vankunnáttu og lélega frammistöðu. Það gengur ekki að það skapist skortur á trúnaði, trúnaðarbil á milli Háskóla Íslands og framhaldsskólanna í landinu. Ég tel að það sé miklu skynsamlegra fyrir Háskóla Íslands að leggja áherslu á samvinnu og samstöðu með framhaldsskólunum frekar en setja málin upp eins og gert hefur verið að undanförnu. Það eru ótrúlegir tónar sem hafa komið m.a. frá skólanum sem stundum er kallaður Menntaskólinn við útitaflið en flestir þekkja hér undir nafninu Menntaskólinn í Reykjavík. Í öðru lagi verð ég að segja að það er auðvitað ekkert annað en miðstýring að ætla sér að setja ákvæði um brautir í lög. Það hefur aldrei nokkurn tíma nokkrum manni dottið annað eins í hug en í 16. gr. frv. er gert ráð fyrir því að setja það í lög hversu margar brautir eiga að vera í framhaldsskólunum á bóklegum greinum. Það stendur hér, með leyfi forseta: ,,Bóknámsbrautir eru þrjár: Tungumálabraut, félagsfræðabraut og náttúrufræðabraut.`` Þannig að ef einhver skólinn vildi nú t.d. setja upp svo að ég nefni nú þann skóla sem ég nefndi hér áðan, segjum fornmálabraut, þá verður að flytja brtt. við lög á Alþingi Íslendinga um það að fá leyfi til að setja upp fornmálabraut. Hið sama er að segja að því er varðar ýmsar aðrar brautir eins og t.d. tónlistarbraut sem hefur verið mjög mikilvægur þáttur í starfsemi ákveðinna framhaldsskóla. Það er ekki hægt að svara því til að kjörsviðaskipulagið leysi þetta mál. Það gerir það ekki. Það er augljóst mál t.d. að erlendur háskóli sem væri að taka við segjum nemanda af tónlistarkjörsviði máladeildar, þessi háskóli mundi ekki meta þá yfirlýsingu eins og ef um tónlistarbraut framhaldsskóla væri að ræða þannig að ég tel að þau rök, sem flm. frv. vafalaust hafa í þessu efni og vísa til kjörsviðs greinarinnar, 17. gr., ég tel að þau dugi ekki og þess vegna eigi auðvitað að strika þetta út og segja: Menntmrn. setur reglur um skiptingu þessa náms í brautir, en ekki vera að hneppa þetta í lög. Enn eitt miðstýringarákvæðið er það að setja inn ákvæði um aðalnámsskrá, það verði skrifuð niður aðalnámsskrá fyrir framhaldsskólana. Ég held að menn eigi mjög að gæta sín að ganga eins langt og þarna er gert ráð fyrir í þeim efnum og stöðlunarorðalagið kemur auðvitað upp um málið neðst á bls. 25 og efst á bls. 26, með leyfi forseta: ,,Fækkun námsbrauta auðveldar skipulagningu náms í skólum, eykur samræmi milli einstakra skóla og gefur möguleika á markvissu eftirliti með námsárangri nemenda.`` Það vantar bara að það sé sagt hér í þessu frv. að það sé ætlunin að sjóða þetta allt saman niður í eina og sömu niðursuðudósina. Ég tel því að það sé víðs fjarri að hægt sé að halda því fram að hér sé um að ræða einhverja valddreifingu í þessu frv. Í fjórða lagi er það auðvitað ekki valddreifing að reka kennarana út úr skólanefndunum, það er ekki valddreifing. Það er ekki valddreifing að reka nemendur út úr skólanefndunum og gera hvað í staðinn? Standa þannig að málum að menntmrn. án tilnefningar ákveði meiri hluta skólanefnda. Það er ekki valddreifing. Það er valdsamþjöppun í hendi menntmrh. Það er líka valdsamþjöppun í hendi menntmrh. að mínu mati að skammta inngöngu í skólana með reglugerð frá menntmrn. Það er það sem stendur í 15. gr. frv. Það á að skammta inngöngu í skólana með reglugerð frá menntmrn. og um hana segir hér, með leyfi forseta: ,,Í reglugerð skal kveðið á um lágmarkskröfur um námsárangur í einstökum greinum og greinaflokkum við lok grunnskóla og starfsþjálfun þar sem hennar er krafist.`` Það er augljóst mál að hér er ekki hægt að tala um valddreifingu, hér er í raun og veru um það að ræða að það er verið að safna stórauknu valdi í hendur menntmrn. En er það svo í öllum tilvikum í frv.? Svarið er nei. Það er það ekki vegna þess að í einu tilviki er um það að ræða að það er gert ráð fyrir því að áhrif ráðueytisins á ákveðna þætti starfsnáms minnki frá því sem verið hefur og þar er gert ráð fyrir því að atvinnulífið eins og það er kallað alltaf í þessum textum, það er eins og skólinn sé ekkert atvinnulíf, atvinnulífið ákveði meiri hluta í starfsgreinaráðunum eins og þau eru kölluð hér, hafi meiri hluta þar og ráði þar gríðarlega miklu. Ég tel út af fyrir sig að það sé gott og þakkarvert að menn reyni að hafa samvinnu við atvinnulífið sem kallað er svo í þessum pappírum. En ég tel ekki að það eigi að vera þannig að atvinnulífið ráði yfir skólunum á þessu sviði. Ég tel að þar eigi að vera jafnræði á milli. Og ég tel að það sé ekki þannig á málum haldið í þessu að það sé hægt að tala um jafnræði á milli skólanna annars vegar og atvinnulífsins hins vegar að því er varðar verkmenntanámið. Ég óttast þvert á móti, hæstv. forseti, að það geti orðið um að ræða talsverða togstreitu á milli atvinnulífsins og skólanna ef það kerfi yrði upp tekið sem hér er gert ráð fyrir. Í sjöunda lagi, hæstv. forseti, af almennum atriðum sem ég vil koma að eru ákvæði sem lúta að skólagjöldum. Í frv. sýnist mér að tekin séu upp þau ákvæði gildandi laga sem mig minnir að séu í 7. gr. gildandi laga eða alla vega mjög framarlega. Hins vegar eru ákvæði í 32. gr. gildandi laga um rekstrarkostnað skólanna. Þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður greiðir samkvæmt lögum þessum rekstrarkostnað framhaldsskóla. Hver skóli er sjálfstæð rekstrareining og hefur sérstaka fjárveitingu á fjárlögum. Ríkissjóður greiðir allan launakostnað við kennslu sem fram fer og skipulögð er í samræmi við áætlun sem samþykkt er af menntmrn.`` Mér sýnist að þessi ákvæði séu alveg felld út. Ákvæðin um að ríkissjóður greiði allan rekstrarkostnað framhaldsskólanna eins og það er í gildandi lögum sýnast mér felld út samkvæmt þessu frv. Ég vil af því tilefni spyrja hæstv. menntmrh. hvort Alþfl. standi að þessum tillögum sem gera ráð fyrir því að framhaldsskólinn verði fjármagnaður áfram og jafnvel í vaxandi mæli með skólagjöldum sem renni þá til rekstrar. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að þetta hefur verið eitt helsta pólitíska deilumálið um framhaldsskólann á undanförnum árum og hefur í raun og veru verið eina nýjungin í málefnum framhaldsskóla sem núv. hæstv. menntmrh. hefur innleitt á sínum starfstíma. Eina verulega nýjungin, það er að innheimta skólagjöld. Þessu næst eftir að hafa rakið hér sjö almenn atriði vil ég koma síðan lauslega að frv. sjálfu í einstökum atriðum eins og ég hef tíma til, hæstv. forseti. Ég vil þá víkja aðeins, hæstv. forseti, að einstökum greinum í frv. og þá fyrst að 1. gr. frv. varðandi framhaldsskóladeildir við grunnskóla. Ég tel út af fyrir sig eðlilegt að menn ákveði að setja framhaldsdeildirnar sem sagt framhaldsskólamegin en það þarf auðvitað að taka sérstaklega á þessu máli og ég ætla að nefna dæmi. Ég nefni dæmi af framhaldsdeildinni á Patreksfirði og framhaldsdeildinni á Hólmavík. Þar er um að ræða deildir sem báðar eru í mjög nánum starfstengslum við grunnskólann þó að þær heyri formlega undir framhaldsskóla Vestfjarða. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort um það sé sátt við viðkomandi byggðarlög að þessar framhaldsdeildir verði skilyrðislaust framhaldsskólamegin og þar með slitnar talsvert mikið úr tengslum við grunnskólann á staðnum. Það er slæmt aðallega vegna þess að kennarar framhaldsdeildanna á þessum stöðum eins og á Patreksfirði og Hólmavík og eins var í Stykkishólmi og í Sælingsdal í Dalasýslu eru allir eða nær allir frá grunnskólanum. Skipulagning kennslunnar er því unnin á vegum grunnskólans þó svo að verið sé að kenna framhaldsskólanámsefni. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju þarf endilega að taka þessar framhaldsdeildir grunnskólanna út úr 1. gr. frv. Í öðru lagi vil ég víkja aðeins að starfstímanum. Það er bersýnilega veruleg breyting frá því sem nú er. Hér er gert ráð fyrir því að kennsludagar verði ekki færri en 150 og árlegur starfstími nemenda í framhaldsskólum verði níu mánuðir. Hér hefur verið skotið inn nýju orði sýnist mér, það er orðið nemenda. Hér er talað um starfstíma nemenda í framhaldsskólum sem verði níu mánuðir. Það hlýtur að þýða að menn geri ráð fyrir því að vinnutími kennara verði talsvert lengri en hér er gert ráð fyrir. Ég tel það út af fyrir sig skynsamlegt að halda þannig á málum og spyr hæstv. menntmrh. hvort hafnar eru viðræður við Hið íslenska kennarafélag um þessa breytingu og aðrar sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Í þriðja lagi varðandi einstök atriði í frv. þá vil ég mótmæla því að kennarar og nemendur séu teknir út úr skólanefndum framhaldsskólanna. Ég sé engin rök fyrir því. Þessi stjórnsýslurök sem eru notuð í grg. frv. duga ekki neitt í þessu því auðvitað má þá halda þannig á málum að kennararnir víki af fundi og út úr nefndunum þegar verið er að fjalla um þeirra mál eða nemendurnir þegar fjallað er um þeirra mál. Ég tel í sjálfu sér að þetta sé alveg út í hött. Og þegar því er svo bætt við að ég sé ekki betur en menntmrh. fái einn að skipa þrjá af fimm mönnum í skólanefnd allra framhaldsskóla, það er ekki nokkur glóra í því hvað svo sem mönnum finnst um kennarana að menntmrh. eigi þrjá menn af fimm í öllum skólanefndunum. Það er algjörlega út í hött og engin rök fyrir því að mínu mati, hæstv. forseti. Í fjórða lagi vil ég víkja að 7. gr. þar sem segir: ,,Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða`` o.s.frv. Hér er um að ræða sama orðalag og í gildandi lögum ef ég man rétt, ég held að það sé alveg það sama. Þá er það spurningin: Hver ákveður þau skólagjöld sem ekki eru innritunargjöld og pappírsgjöld o.s.frv. en renna til rekstrar skólanna og hvernig er það ákvarðanaferli? Það vildi ég gjarnan að hæstv. menntmrh. segði okkur frá. Síðan vil ég geta þess að það er álitamál hvort taka þarf fram í lögum að nemendafélögin ákveði gjöld til nemendasjóða af sínum félagsmönnum. Ég sé í sjálfu sér engin sérstök rök fyrir því að hafa það í lögum en ef þau eru fyrir hendi þá er ég tilbúinn að beygja mig fyrir því en ég sé engin sérstök rök fyrir því. Í fimmta lagi vil ég síðan víkja að 11. gr. frv. þar sem talað er um að menntmrh. ráði skólameistara til fimm ára í senn. Ég hefði talið rétt að bæta þar við: . . . fimm ára í senn að fenginni tillögu hlutaðeigandi skólanefndar og að fenginni umsögn kennarafundar. Ég tel eðlilegt að kennarafundur fjalli um það hver er ráðinn skólameistari til fimm ára í senn. Ég vil fyrir mitt leyti spyrja að því hvort hæstv. menntmrh. gæti hugsað sér að fallast á að þarna yrði komið inn því ákvæði að leita þyrfti umsagnar kennarafundar eða kennara við skólann áður en gengið væri frá ráðningu skólameistara. Þá kem ég í sjötta lagi að 15. gr. frv. sem er í raun og veru ein mesta breytingin í frv. Ég ætla fyrst að nefna að það er gert ráð fyrir því að breyta því skilyrði sem gilt hefur um 18 ára fólk. Í gildandi lögum var það þannig að 18 ára einstaklingur gat gengið beint til náms í framhaldsskóla en hér er gert ráð fyrir því að þetta gerist ekki nema að undangengnu mati. Í greinina hefur verið stungið inn orðunum ,,að undangengnu mati``. Ég held að það væri mjög æskilegt að fá aðeins nánari skýringar á því vegna þess að ég skil orðin svo að skólastjórn viðkomandi skóla eða skólameistari geti líka takmarkað inngöngu þessa fólks, þessara 18 ára nemenda, þannig að skólinn sé heldur ekki opinn fyrir þeim, það sé líka mögulegt að setja síu, setja þröskuld, gagnvart þessum 18 ára skattgreiðendum og kjósendum ef þeir sækja um aðild að framhaldsskólum. Varðandi þessa 15. gr., hæstv. forseti, verð ég að segja alveg eins og er að ég tel að þetta sé langalvarlegasta greinin frá skólafaglegu sjónarmiði séð vegna þess að hér er gert ráð fyrir því að þrengja verulega inngönguna í þessa skóla. Ekki á þeim forsendum að skólarnir sjálfir endurskilgreini markmið sín, setji þau skýrt fram og nemendur mæli sig svo við þau á sínum námstíma heldur með því að það er opnuð leið til að búa til inntökupróf í hvern einasta framhaldsskóla --- eða hvað? Er það ekki þannig, hæstv. menntmrh., að opnuð sé leið til þess að skólarnir geti að fenginni reglugerð frá ráðuneytinu sett á inntökupróf í hvern einasta framhaldsskóla? Í sjöunda lagi vil ég mótmæla því sem ég nefndi áðan varðandi það að taka í lög ákvæði um brautaskiptingu eins og gert er í 16. gr. Ég tel að það sé algjörlega óeðlilegt og ég flutti rök fyrir því áðan. Í áttunda lagi vil ég víkja að orðalagi 17. gr. Það er alveg rétt sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði áðan að það er ekki mikil áfangaskólahugsun í 17. gr. vegna þess að þar er bersýnilega fyrst og fremst verið að hugsa um bekkjakerfisskóla. Bara þetta orðalag, með leyfi forseta, skýrir þetta nægilega vel: ,,Námsbrautir framhaldsskóla skulu skipulagðar í samræmi við lokamarkmið námsins.`` Það er alveg augljóst mál að hér er ekki gefið það svigrúm sem er í áfangakerfisskólunum eins og það hefur verið þróað á undanförnum árum. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að þessir áfangaskólar sem við erum með hafa reynst vel. Þeir hafa vakið athygli víða um heim. Hingað hafa komið sendinefndir að skoða þá og kynna sér það sem hér hefur verið gert. Ég hygg reyndar að þróunarstarfsemin sem hefur verið í áfangaskólunum sé með því merkasta sem unnið hefur verið í skólamálum á Íslandi á síðustu áratugum. Það leiðir reyndar hugann að því að í þessari umræðu um framhaldsskólana þá er eins og það sé aldrei gert neitt af viti í framhaldsskólunum. Menn tala aldrei um að þarna sé verið að útskrifa þrátt fyrir allt heldur mannvænlegt fólk sem skilar sér myndarlega út í okkar samfélagslíf. Í níunda lagi ætlaði ég einnig að nefna tengsl fornámsins við annað nám. Mér finnst 18. gr. eins og hún er snubbótt. Með leyfi forseta: ,,Fornám er skipulagt sem eins árs nám fyrir nemendur sem ekki hafa náð tilskildum árangri á grunnskólaprófi.`` --- Hvað á svo að verða um þetta fólk? Hver eru tengsl þess við skólann að öðru leyti? Ég spyr, hæstv. forseti. Í tíunda lagi ætla ég að undirstrika það að sú tilhneiging til stöðlunar og miðstýringar sem ég rakti í upphafi máls míns kemur mjög skýrt fram í 21. gr. frv., um aðalnámsskrá, námsskrá og mat, og í 22. gr. frv. líka. Í 23. gr. er ákvæðið um sjálfsmatsaðferðir skóla, eins og það heitir í textanum, en eins og ég sagði í upphafi máls míns þá er það allt saman tekið aftur í lok frv. og gert ráð fyrir því að fresta því fram yfir aldamót. Í 24. gr. er enn undirstrikuð þessi bekkjaskólahugsun að mínu mati þar sem orðalagið er þetta, með leyfi forseta: ,,Lokapróf úr framhaldsskóla er veitt geta rétt til frekara náms eða réttindi til starfa skulu vera samræmd í tilteknum greinum sem nánar er kveðið á um í reglugerð. Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála hefur umsjón með gerð samræmdra prófa fyrir framhaldsskóla og úrvinnslu samræmdra lokaprófa. Í reglugerð skal kveðið nánar á um framkvæmd samræmdra prófa í framhaldsskólum.`` Þetta er alveg niðurnjörvað hér, hæstv. forseti. Ég kem þessu næst að elleftu athugasemd minni sem er í IX. kafla frv. og fjallar um 26. gr. Þar er um það að ræða að skipa á samstarfsnefnd sem á að koma í staðinn fyrir iðnfræðsluráð. Þessi samstarfsnefnd er miklu fjölmennari en iðnfræðsluráð. Ég er ekki að gagnrýna að hún sé fjölmenn, það getur verið allt í lagi að hún sé fjölmenn. En mér finnst dálítið skrýtið að gert skuli ráð fyrir því að ráðuneytið skipi án tilnefningar fimm menn í átján manna stofnun. Það er alveg ótrúlega mikil tilhneiging til þess í menntmrn. núna að ráðuneytið tilnefni hlutina sjálft og án tilnefningar frá öðrum og helst án samráðs við nokkurn annan mann og hefur reyndar tekist misjafnlega eins og kunnugt er því stjórnarþingmenn hafa verið að flytja hér frv. um breytingu á lögum um Rannsóknaráð ríkisins vegna þess að menn telja ekki að menntmrh. hafi haldið nægilega vel á málum af þessu tagi. En ég tel út af fyrir sig að sú hugsun, ég vil láta það koma fram, sem er í 26. gr. sé eftir atvikum skynsamleg. Ég tel líka að sú hugsun sem kemur fram í því að kalla til fleiri starfsgreinar en hinar löggiltu iðngreinar sé skynsamleg. En ég tel hins vegar að það að vera með svona mikla tilnefningu frá ráðuneytinu sjálfu sé út í hött. Í tólfta lagi vil ég víkja síðan að starfsgreinaráðunum og endurtaka það sem ég sagði í upphafi. Ég tel ekki skynsamlegt að atvinnulífið, sem svo er kallað í frv., eigi meiri hluta í þessum nefndum. Ég tel að það eigi að vera jafnræði með verkmenntaskólunum og menntmrn. annars vegar og atvinnulífinu hins vegar vegna þess að það vald sem starfsgreinaráðin hafa er gríðarlega mikið. Starfsgreinaráðið á að skilgreina þarfir starfsgreina fyrir kunnáttu, það á að gera tillögur um uppbyggingu starfsnáms og námsskrá í sérgreinum o.s.frv. Ég tel þess vegna að hér sé allt of mikið einhliða vald lagt í hendurnar á fulltrúum atvinnugreinanna sjálfra. Þetta þyrfti að vera í jafnvægi og ég óttast að sú stjórnskipun á verknáminu sem hér er gert ráð fyrir muni þýða togstreitu milli þessara aðila þegar fram í sækir. Í þrettánda lagi vil ég svo víkja að 33. gr. frv. Samkvæmt gildandi lögum er gert ráð fyrir því að framhaldsskólarnir geti boðið nám í öldungadeildum fyrir nemendur 18 ára og eldri. Hér er gert ráð fyrir því að hækka þetta aldursmark upp í 20 ár. Ég hef satt að segja ekki heyrt nein rök fyrir því og vil inna eftir því hver þau eru. Í fjórtánda lagi er gert ráð fyrir því að heimavistir við framhaldsskóla sem samkvæmt gildandi lögum eru byggðar af ríkinu, 100% kostaðar af ríkinu, verði framvegis kostaðar í hlutföllunum 60:40 eins og annað húsnæði framhaldsskólans. Ég held að það sé mjög varhugavert að höggva á uppbyggingu framhaldsskólanna með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Fyrir náttúrlega utan það að ástæða hefði verið til í þessu frv., ég vil láta það koma fram sem mína skoðun, að taka á réttindamálum þess fólks sem stundar nám í framhaldsskólum fjarri heimilum sínum og þarf oft að kosta til fleiri hundruð þúsund kr. á ári í heimavistar- og fæðiskostnað. Það fólk er þannig statt að þegar um er að ræða jafnvel eitt barn, ég tala ekki um ef fleiri í sömu fjölskyldu stunda framhaldsnám fjarri heimabyggð, þá er meira og minna útilokað fyrir foreldra að halda slíku úti. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi að ræða í fullri alvöru hvort ekki eigi að greiða þennan rekstrarkostnað skipulega niður þannig að hægt sé að tala um jafnrétti til náms á framhaldsskólastigi sem er ekki hægt í dag þrátt fyrir þau lög sem til eru um jöfnun námskostnaðar því að fjármunirnir þar eru allt of litlir. Það er algengt að fólk er að greiða 300--400 þús. kr. yfir veturinn fyrir börn sem eru í framhaldsnámi. Ég tel að á þessu máli eigi að taka því framhaldsskólakerfið stendur ekki undir nafni ef við tökum ekki á réttindum þessa fólks. Í sextánda lagi vil ég og spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að heimildarákvæðið um að skipta landinu í framhaldsskólahverfi er fellt niður? Ég skil ekki alveg af hverju það er fellt niður. Ég veit t.d. að að því er varðar framhaldsskólann í Norðurlandi vestra þá hefur þetta heimildarákvæði pínulítið hjálpað til þó það hafi kannski ekki leyst vandann í öllum tilvikum. Ég held að þetta heimildarákvæði gæti hjálpað til líka varðandi skipulagningu framhaldsskólans í Norðurlandskjördæmi eystra sem þyrfti að taka aðeins þéttar á en unnt hefur verið til þessa af margvíslegum ástæðum. Í sautjánda lagi vil ég segja að ég tel óhjákvæmilegt að setja í frv., ef það verður að lögum, ákvæði um að skólagjöld eigi ekki að taka til almenns rekstrar framhaldsskólans. Ég vil fyrir mitt leyti boða umræðu um það í menntmn. að sett verði inn ákvæði um að skólagjöld í framhaldsskóla verði ekki tekin til almenns rekstrar skólans. Að lokum þetta, hæstv. forseti, í átjánda og síðasta lagi. Á bls. 11 og 12 er það sem skiptir aðallega máli í þessu frv. Það er að allt það góða sem menn vilja gjöra framan til í frv. er tekið aftur í ákvæðum til bráðabirgða á bls. 11 og 12. Þess vegna teldi ég skynsamlegast af öllum ástæðum að hinkra aðeins betur með málið en halda auðvitað þeim mun þéttar áfram umræðum um framhaldsskólann, bæði hér og annars staðar. Vegna þess að samkvæmt stefnu ráðherrans og ríkisstjórnarinnar er að þeirra mati greinilega nógur tími því ekkert af því sem máli skiptir á að taka gildi fyrr en árið 1999. Ég er að vísu ekki sammála þessu, ég held að við þurfum að láta ýmislegt taka gildi fyrr en það liggur ekkert á að afgreiða þetta frv. fyrr en kemur aðeins lengra fram á. Allar þær góðu endurbætur sem núv. hæstv. ráðherra í orði kveðnu vill framkvæma í framhaldsskólanum er hægt að framkvæma á grundvelli gildandi laga sem voru sett árin 1988 og 1990.

Virðulegi forseti. Út úr því frv. til laga um framhaldsskóla sem hér er til umræðu hafa verið felld ákvæði sem hafa valdið nokkrum ágreiningi og taugatitringi. Á ég þá við ákvæði sem áður voru í frv. um lengingu skólaársins og styttingu framhaldsskólans. Ég ætla ekki að fjalla um þessi ákvæði sem komin eru út úr frv. en vil aðeins geta þess við umræðuna nú að ég tel að þessi breyting á frv. muni auðvelda framgang þess í þinginu enda er ég einn þeirra í þessu þjóðfélagi sem telja að lenging skólaársins hefði orðið til skaða og stytting framhaldsskólans sé ekki til bóta. Ég mun taka fyrir nokkur atriði frv. við þessa umfjöllun í þinginu og byrja á því sem er að finna í kaflanum um námsskipan, þ.e. VII. kafla frv. Þar er gerð tilraun til að einfalda námsskipan í framhaldsskólum með því að námsbrautum er fækkað mjög verulega. Um þetta má almennt segja að sú mikla sérhæfing á bóknámi, einkum og sér í lagi sérhæfing á bóknámi til stúdentsprófs, sem hefur átt sér stað á undanförnum árum hefur að mínu mati átt sér frekar hæpnar forsendur. Það hafa verið settar upp ýmsar námsbrautir sem hafa verið miðaðar við þröngar þarfir ákveðinna atvinnustétta án þess þó að þær hafi fengið raunverulega viðurkenningu innan þessara atvinnustétta þegar nemendur hafa lokið náminu. Ástæðan fyrir því er vafalaust sú að bóknámið til stúdentsprófs er að mjög miklu leyti almennt nám sem styðst við sterkar grunngreinar og sérhæfing í framhaldsskólanámi er í mörgum tilfellum ótímabær. Þessi þróun var hins vegar hluti af ákveðnu tískufyrirbæri sem gekk mjög langt. Frv. leitast við að einfalda þetta og í stórum dráttum er ég sammála þeirri viðleitni. Ekki síst tengist þetta niðurfellingu heimildarákvæðisins um framhaldsskólahverfin vegna þess að í reynd virkaði heimildarákvæðið þannig að það tryggði aðsókn að ákveðnum skólum sem höfðu sérhæft sig býsna mikið þannig að framboð fyrir nemendur á því skólasvæði var í raun og veru takmarkað. Ég ætla ekki að nefna neina sérstaka skóla en þess eru dæmi að til þess að gera litlir framhaldsskólar hafi séð sig tilneydda í þessari miklu samkeppni um framboð á sérhæfingu að bjóða fram sérhæfðar greinar á kannski tveimur eða þremur brautum og starfið í skólanum hafi mjög dregið dám af viðleitni þeirra til að taka þátt í almennu námsframboði á þröngum brautum. Ég tel því að þessi tískusveifla í framboði hafi á vissan hátt veikt stöðu hinna smærri skóla langt umfram það sem æskilegt hafi verið. Það hefði verið betra að skólarnir kepptu sín á milli um að gera vel á færri námsbrautum og gera vel í almennu námi með framboði á góðri kennslu, með því að ráða til sín góða kennara, með því að halda góðan vinnuaga og vinnufrið í skólunum, með almennt því andrúmslofti sem í skólunum ríkir og samstarfi kennara og nemenda frekar en að samkeppnin milli skólanna væri fyrst og fremst á grundvelli sérhæfingar sem hugsanlega hæpnar forsendur eru fyrir. Ég vil hins vegar taka fram að ég tel að frv. sem slíkt tryggi ekki beinlínis þessa einföldun vegna þess að kjörsviðin koma þar á móti og opna á þann möguleika að viðhalda því kerfi sem nú er í skólunum. Hæstv. menntmrh. lagði réttilega áherslu á það að þjónusta skólanna væri fyrst og fremst við nemendur. Þetta er hárrétt en því má ekki gleyma að skólarnir gegna margvíslegu þjónustuhlutverki, ekki aðeins við nemendur heldur við þjóðfélagið í heild. Skyldur skólans eru ekki síst gagnvart þjóðfélaginu. Þær ná langt út fyrir þarfir nemenda, þær eru við þjóðfélagið og við atvinnulífið. Þetta er ekki síst mikilvægt að því er varðar þau atriði í frv. sem snerta starfsnámið en gilda að sjálfsögðu einnig mjög í hinu almenna bóknámi. Ég er mjög sammála mörgu af því sem fram kemur í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu almennt og þó sérstaklega að því er varðar starfsmenntunina. Í skýrslunni er fjallað ítarlega einmitt um starfsnámið. Ég verð hins vegar að viðurkenna að ég er ekki fyllilega sannfærður um að margar mjög gagnlegar og góðar ábendingar sem koma fram í skýrslu nefndarinnar skili sér í frv. Ég vil aðeins leyfa mér að vitna í skýrsluna þar sem hún fjallar um þróun starfsnáms hér á landi og þar segir, með leyfi forseta, á bls. 69 í skýrslunni: ,,Hlutverk og verksvið fræðsluráðs sjávarútvegs og fræðsluráðs ferðamála þykja nokkuð óljós. Hlutverk iðnfræðsluráðs og fræðslunefnda hefur hvorki þótt nægilega vel skilgreint né verkaskipting þeirra í milli og því hafa þau ekki verið skilvirk. Af þessum sökum er stjórn iðnmenntunar þung í vöfum og líður langur tími frá því að fram koma tillögur að umbótum í námi og þar til þær koma til framkvæmda innan skólanna. Sum mál, svo sem námsskrárdrög, þurfa jafnvel að fara fyrir þrjá umfjöllunaraðila, fagnefnd, fræðslunefnd og iðnfræðsluráð, áður en ráðueytið getur tekið endanlega ákvörðun.`` Þessi tilvitnun sem hér með lýkur varpar ljósi á það sem hefur að mínu mati lengi háð starfsmenntuninni og starfsnáminu hér á Íslandi að það er þungt í vöfum og ekki skilvirkt. Í frv. er engu að síður farin sú leið að byggja skipulag og nýsköpun í starfsnámi mjög verulega á ráðum og nefndum og er ég þar annars vegar að tala um samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi sem á samkvæmt 27. gr. laganna að stuðla að tengslum skóla og atvinnulífs og vera menntmrh. til ráðuneytis um stefnumótun í starfsnámi og setningu almennra reglna um skipan og framkvæmd starfsnáms. Nefndin gerir jafnframt, bendi ég sérstaklega á, tillögur um forgangsröðun verkefna í starfsnámi, svo og sérstakar tilraunir og þróunarverkefni. Þá ber að geta starfsgreinaráða sem eru skipuð fyrir starfsgreinaflokka eða einstakar starfsgreinar. Starfsgreinaráðin gera tillögur um uppbyggingu starfsnáms og námsskrá í sérgreinum viðkomandi starfsnáms, svo og um tilhögun námsmats og eftirlit með gæðum kennslu og námsefnis. Það er einnig athyglisvert að samkvæmt 29. gr. frv. á starfsgreinaráðið að hafa frumkvæði að tillögugerð um breytta skipan náms og vera stjórnvöldum til ráðuneytis. Ég held að það mætti velta því fyrir sér í sambandi við þetta frv. hvort við erum ekki enn að vissu leyti flækt í flókið ráðgjafarferli sem er þungt í vöfum og skilar sér mun seinna inn í skólakerfið heldur en stöðugar breytingar á umhverfi atvinnugreinanna krefjast. Það er staðreynd að starfsnámið hefur ekki þróast nægilega vel í samræmi við þarfir atvinnulífsins og sambandið á milli atvinnulífsins annars vegar og skólakerfisins hins vegar er ekki með þeim hætti að það geti talist náið samstarf og frjótt. Ég vil hins vegar benda á að í 30. gr. frv. er heimildarákvæði sem er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Til að stuðla að sem bestu samstarfi skóla og atvinnulífs er skólanefnd heimilt að setja á fót eina eða fleiri ráðgjafarnefndir við skóla með fulltrúum atvinnulífs í viðkomandi byggðarlagi og skal gætt jafnræðis milli fulltrúa atvinnurekenda og launþega. Skólar leiti til starfsgreinaráða um tilnefningar fulltrúa í ráðgjafarnefndir í byggðarlagi.`` Þar koma starfsgreinaráðin enn inn í þetta ferli. Ég hef talsvert velt því fyrir mér og varpa fram þeirri hugmynd hvort það væri óráðlegt að skólarnir fengju í raun og veru frelsi til þess að leita ráðgjafar beint hjá atvinnulífinu. Ég velti því t.d. fyrir mér ef við lítum á það byggðarlag þar sem ég er nú uppalinn, þar sem er styrk og stór verkmenntastofnun, þá er það mjög áberandi að sú góða stofnun annast ekki verkmenntun á því sviði atvinnulífsins sem er langsamlega fyrirferðarmest í þessu héraði, þ.e. matvælaframleiðslu. Og þá vaknar sú spurning hvort það er ekki atvinnulífinu fyrir bestu og skólunum fyrir bestu að tengslin verði bein og milliliðalaus. Að sjálfsögðu yrði að gera ráð fyrir því að þó að frumkvæðið að nýsköpun í starfsnámi kæmi til og yrði til með svona beinu samstarfi, þá væru til ráðgefandi stofnanir, ráð eða nefndir, sem væru ráðuneytinu til aðstoðar og hefðu eftirlitshlutverki að gegna þannig að skólinn væri fullkomlega ábyrgur fyrir því að framfylgja almennum markmiðum lagasetningarinnar og síðan hefði atvinnugreinin auk beins samstarfs við skólana aðstöðu til þess að mynda ráð í tengslum við ráðuneytið og fylgja eftir eftirliti. Með þessum hætti hygg ég að aðlögunarhæfni skólanna yrði önnur og meiri, hraðinn í breytingum mundi verða meiri þó að ég viðurkenni fúslega að aðstæður framhaldsskólanna til að nýta sér slíka ráðgjöf beint úr atvinnulífinu hlytu að verða afskaplega misjafnar. En þá kemur á móti að skólarnir gætu miðlað upplýsingum sín á milli. Þeir sem hefðu sérstaka aðstöðu í sambandi við matvælaiðnaðinn t.d. gætu miðlað slíkum upplýsingum til verkmenntaskóla sem ekki hefðu jafngóða aðstöðu til þess og þeir sem væru betur tengdir öðrum atvinnugreinum mundu þá miðla á sama hátt af sinni þekkingu og sinni aðstöðu. Ég tel að einmitt sé byrjað að feta brautina inn á þessar leiðir í samstarfi prentiðnaðarins og menntmrn. og Bílgreinasambandsins einnig. Ég vildi hér koma þessu að vegna þess að ég tel að það skipti máli hvort það eru í raun og veru aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. miðstjórn vinnumarkaðarins, yfirstjórn vinnumarkaðarins og ASÍ sem eru þarna milliliðir. Skrifstofuveldi þessara stofnana, sem eru þarna milliliðar og eru ekki í beinum tengslum við starfsgreinarnar sem slíkar, vill sjálfsagt hafa fyrir hönd atvinnugreinarinnar stjórn á löggildingarákvæðunum og koma inn í þau atriði með beinum hætti. En á margan hátt stangast það kerfi, þetta milliliðakerfi, á við t.d. byggðapólitísk sjónarmið. Það stangast líka á við þau sjónarmið sem koma fram í því sem nú er tíska að kalla gæðastjórnun sem er nú bara fyrst og fremst sú heilbrigða hugsun að það sé ekki sami aðilinn sem annast stefnumörkun, skipulag, framkvæmdir og svo hinn, sá sem metur starfið. Að lokum tel ég að þetta flókna samráðskerfi sé ekki í sambandi við þann hraða aðlögunar sem nú er krafist af skólakerfinu. Þessum sjónarmiðum vildi ég koma hér á framfæri nú við 1. umr. þessa máls og mun ekki lengja umræðuna á þessu stigi málsins meira.

Virðulegi forseti. Það er skammt stórra högga í milli í skólamálaumræðunni á hinu háa Alþingi. Fyrir viku síðan var til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um grunnskóla sem lauk fyrr í dag og nú er það frv. til laga um framhaldsskóla sem er býsna stórt að vöxtum. Þó er staðreyndin sú, virðulegi forseti, að í raun og veru er hér að mestu leyti verið að festa í sessi það kerfi sem hefur verið að þróast í framhaldsskólum landsins á undanförnum árum, enda var fallið frá þeim hugmyndum sem kannski voru stórtækastar eða horfðu til mestra breytinga, þ.e. stytting framhaldsskólans í þrjú ár og lenging skólaársins. Það kann vel að vera að í framtíðinni komist menn að þeirri niðurstöðu að það verði rétt að lengja skólaárið eftir því hvernig atvinnumál kunna að þróast hér á landi, en ég hygg að við getum öll fagnað því að fallið var frá styttingu framhaldsskólans því að það var nú staðreyndin eftir því sem mér heyrist og sýnist að menn séu nú frekar að lengja skólana og hægja á námi, t.d. í Danmörku, frekar en það sé verið að stytta þá eins og hér stóð til að gera. Þegar við erum að horfa á okkar skólakerfi og það að skólaárið er aðeins styttra hér en erlendis þá leiðir það af sér fleiri ár ef meiningin er að kenna það sama þó að auðvitað sé hægt að nýta tímann á mismunandi vegu. Við skulum ekki gleyma því að okkar framhaldsskólakerfi byggist á mjög gömlum grunni, ævagömlum grunni. Af því að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir fór aftur til ársins 1946, þá gæti ég farið allt aftur á daga Ísleifs biskups, en íslenskir framhaldsskólar eiga rætur að rekja þangað.

1056.

Ég þori nú ekki alveg að fullyrða að skólinn hafi verið stofnaður þá þó að biskupsstóllinn hafi verið stofnaður.  Það segir hér í greinargerð með þessu frv. að það sé eitt meginmarkmið frv. að auka sjálfstæði skólanna, auka rétt þeirra til þess að taka ákvarðanir í eigin málum, en ég fæ nú ekki séð að hér sé um mikið aukið sjálfstæði að ræða. Ég vildi fá betri skýringu á því hvað átt er við því að miðað við það sjálfstæði og það frelsi sem framhaldsskólarnir hafa búið við hér um árabil þá er þetta auðvitað miklu meiri miðstýring og miklu meiri ákvarðanataka af hálfu menntmrn. en framhaldsskólarnir bjuggu við áður vegna þess að m.a. sú námsskrá sem hefur verið í gildi hefur verið fyrst og fremst til viðmiðunar og skólarnir hafa haft frelsi til þess að ákveða sínar brautir og sitt kennsluefni. Ég kem hér reyndar síðar að ýmsum öðrum atriðum sem mér finnst alls ekki ganga í þá átt að auka sjálfstæði framhaldsskólanna. Og það er einmitt meginspurningin, hvers vegna skyldu framhaldsskólarnir ekki hafa frelsi? Þetta eru ekki skyldunámsskólar og þeir eiga að þjóna margvíslegum tilgangi og hvers vegna skyldu þeir ekki hafa frelsi til þess að móta sína stefnu sjálfir? Auðvitað eiga þeir að uppfylla viss skilyrði. Þeir eiga að sjá til þess að fólk komi út úr þeim með þá menntun að geta farið í framhaldsnám á háskólastigi eða í öðrum skólum og það kemur fljótt í ljós hvort skólarnir standast það eða ekki. Því er ég ekki sátt við þá stefnu sem hér er fylgt og felst í því að negla niður námsskrá, negla niður námsbrautir og halda miklu fastar utan um framhaldsskólakerfið af hálfu menntmrn. Því eins og ástandið í framhaldsskólunum blasir við mér þá er þar um tvö meginvandamál að ræða. Annars vegar er ekki nægjanlega breitt framboð á námi, þ.e. það er ekki nægjanlegt námsframboð við hæfi þeirra nemenda sem sækja inn í skólana og hins vegar vildi ég nefna launamál kennara sem eru stórt og mikið vandamál og hefur haft mjög niðurdrepandi áhrif á allt þróunarstarf í framhaldsskólunum. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því. Á undanförnum, eigum við að segja 25--26 árum, hefur orðið alveg gríðarleg þróun í framhaldsskólum hér á landi með því að nemendum fór að fjölga mjög mikið. Stórir árgangar komu inn í framhaldsskólana og fleiri og fleiri sóttust þar eftir menntun. Þróunin hófst á því að það var farið að stofna nýja menntaskóla, eins og Menntaskólann við Hamrahlíð og Menntaskólann við Tjörnina, sem nú heitir Menntaskólinn við Sund og skólum fór smátt og smátt að fjölga úti á landi. Og einhvern veginn þá skapaðist sú krafa og sú hugmynd í þjóðfélaginu að það væri enginn maður með mönnum sem ekki hefði stúdentspróf. Það er í rauninni ákaflega merkilegt að velta því fyrir sér hvers vegna og hvernig þetta gerðist. Nú er ég alin upp í sjávarplássi og þegar ég var barn þá þótti það ekki merkilegt að vera að fara í framhaldsskóla, menn áttu bara að fara á sjóinn og í frystihúsið og vinna þar mikið og þéna mikið. Það voru undantekningarnar sem fóru í framhaldsskólanám. En síðan þá hefur þetta hugarfar breyst mjög mikið, sem betur fer, því við þurfum ekki á neinu meira að halda en því að mennta þjóðina og ég held að þessi breyting og þessi þróun hafi orðið íslensku þjóðfélagi mjög til góðs. Hins vegar er ég ekki eins sátt við þá þróun sem hefur orðið vart við á allra síðustu árum þar sem farið er að deila framhaldsskólunum niður og það er verið að stofna framhaldsdeildir á hinum ýmsu stöðum og eins og kom fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar þá eru það mikið til grunnskólakennarar sem sinna kennslu í þessum framhaldsdeildum. Ég er þeirrar skoðunar að þarna sé því miður verið að mismuna nemendum því það er það mikill munur á kennslu, á námi og á námsgreinum milli grunnskóla og framhaldsskóla að grunnskólakennarar hafa einfaldlega ekki forsendur til að kenna þessar greinar og þá er ég ekki síst að hugsa um greinar eins og stærðfræði, efnafræði, þýsku og slíkar greinar sem kenndar eru á fyrstu vetrum í framhaldsskólum. Því vil ég horfa á þessa þróun með gagnrýnum augum og ég óttast að það sé ekki verið að gera nemendum mikinn greiða með þessum framhaldsdeildum, þó ég skilji mjög það sjónarmið foreldra að vilja halda börnunum heima því auðvitað er það miklu ódýrara fyrir heimilin ef börnin geta stundað nám heima í héraði. En eins og málum er háttað þá eru þessar framhaldsdeildir ekki þannig í stakk búnar að þær geti boðið þessum nemendum upp á sömu gæði í menntun og stóru skólarnir. Í frv. er hlutverk framhaldsskólans skilgreint þannig að það sé að mennta eða stuðla að alhliða þroska nemenda. Hlutverk framhaldsskólans er að búa nemendur undir störf í atvinnulífinu og að búa nemendur undir framhaldsnám. Það má segja að sú hugmynd sem sett er hér fram um aðgreiningu framhaldsskólanna byggist á þessu þríhliða hlutverki, þ.e. almennt nám, starfsnám og síðan það nám sem miðast fyrst og fremst við stúdentspróf. Ef ég reyni að feta mig í gegnum frv. lið fyrir lið, og ég ætla í leiðinni að koma inn á ýmis atriði sem tengjast því, þá vil ég fyrst koma inn á það atriði sem fjallar um starfstíma skólanna, sem ég nefndi reyndar aðeins áðan. Samkvæmt frv. á námstími að vera 150 dagar og það er ákveðin kvörtun í grg. og í nál. yfir öllum þessum tíma sem fer í próf. En ég fæ ekki séð, og ég miða þar við mína reynslu af kennslu og prófum, hvernig hægt er að stytta prófatíma mikið ef meiningin er að gera sömu kröfur til nemenda og gerðar hafa verið. Það þarf einfaldlega ákveðinn tíma til að taka próf og það þarf ákveðinn tíma til að fara yfir próf. Ég sé ekki alveg hvernig þetta á að ganga upp. Það vill nú svo til að sú regla, sem er í gildi í flestum framhaldsskólum og áfangaskólanum um 13 vikna haustönn og 13 vikna vorönn, er alveg nákvæmlega reiknuð út frá vinnutíma kennara og út frá stundaskrám og slíku og allir samningar kennara miðast við þetta tímabil. Það sem fram yfir fer er einfaldlega greitt sem yfirvinna. Þar af leiðandi kalla þessar breytingar, sýnist mér, og reyndar fleira sem hér er að finna, á samninga við Hið íslenska kennarafélag og menn hljóta að skoða það mjög rækilega hvað þetta þýðir fyrir vinnutíma kennara. Það atriði sem ég óttaðist einna mest í sambandi við lengingu skólaársins var einmitt vinnutími kennara því eins og ég þekki til þá vinna kennarar í framhaldsskólum mjög mikið yfir höfuð. Þar er unnin og hefur verið unnin mikil yfirvinna, fólk verður einfaldlega að gera það til þess að geta séð sér farborða og ég óttaðist að lenging skólaársins mundi hafa í för með sér enn þá meiri vinnu og er hún þó nóg fyrir. Ég ætla þá að víkja að skólanefndunum, þar sem um er að ræða nokkra breytingu og þá aðallega varðandi skipan þessara nefnda. Ég var að velta þeirri spurningu fyrir mér hvaða ástæða er fyrir því, ef við horfum á Reykjavík þar sem eru margir framhaldsskólar, hvaða ástæða er fyrir því að hafa margar skólanefndir í Reykjavík en þegar við horfum á grunnskólana þá dugar ein skólanefnd? Er samræmi í þessari skólastefnu? Nú get ég ekki ímyndað mér annað en að skólanefndir grunnskólanna muni hafa töluvert mikið á sinni könnu og ég fæ ekki séð að það sé slíkur eðlismunur á þessu tvennu og af þessu dreg ég þá ályktun að það ættu að vera fleiri skólanefndir t.d. í Reykjavík þar sem er fjöldi grunnskóla. Ég held að við þurfum að hugsa þetta mál svolítið. Ég veit reyndar að nefndin sem vann frv. velti ýmsum möguleikum fyrir sér og ég er alveg viss um að t.d. hver einasti framhaldsskóli þarf á sinni skólanefnd að halda. Það er full þörf fyrir sérstaka skólanefnd, það eru það mörg mál sem koma upp í stórum skólum og jafnvel þó þeir séu ekki mjög stórir. Sú breyting er gerð á skólanefndunum að fulltrúum kennara og nemenda er vikið úr nefndunum og þeir eru gerðir að áheyrnarfulltrúum. Ég þekki það sjónarmið skólameistara að þeim finnst óþægilegt að vera komnir undir ákvarðanir undirmanna sinna, þ.e. að kennarar séu að taka ákvarðanir um atriði sem snerta skólameistarana, en ég held að það sé það mikilvægt að starfsfólk skóla, það þurfa ekki endilega að vera kennarar, það getur verið annað starfsfólk, og nemendur hafi raunveruleg áhrif á mótun skólans. Þannig að ég er andvíg þessu ákvæði. Eitt af hlutverkum skólanefndanna er að ákveða upphæð skólagjalda og eftir því sem ég best fæ séð þá er hér ekkert þak á þessum gjöldum. Það er ekkert í frv. sem setur þak á skólagjöldin. Ég rifja það upp að við kvennalistakonur lögðumst eindregið gegn skólagjöldum í framhaldsskólunum. Þó að þau séu ekki há þá er þetta grundvallarmál að nemendur séu ekki látnir standa undir rekstri skólanna. Ég ítreka það enn einu sinni að ég lít ekki þannig á að skólagjöld hafi verið innheimt í framhaldsskólum landsins í þeim skilningi að þau hafi gengið til rekstrar skólanna þó það kunni að hafa verið undantekningar á því. Þessi gjöld sem nemendur greiddu hafa fyrst og fremst runnið til starfsemi nemenda. En hér var tekin sú ákvörðun fyrir 1--2 árum að fara að innheimta skólagjöld í framhaldsskólum. Ég held að við þurfum að athuga þetta alveg sérstaklega, hvort skólanefndir eigi að hafa óskorað vald í því að innheimta skólagjöld. Það hefur verið í gildi sú regla og sú viðmiðun í menntmrn. að skólagjöldin væru ekki hærri en 3.000 kr., en ég fæ ekki betur séð en skólanefndirnar hafi þarna fullt vald. Hvað varðar starfsfólk skólanna þá fagna ég því atriði að það skuli vera takmörkun á ráðningartíma skólameistara, 5 ára ráðningartími, en ég tek undir það að ég held að það ætti að leita umsagnar kennara almennt jafnframt að fá umsögn skólanefndarinnar. Ég held að það geti oft verið gott að fá fram sjónarmið kennara og þeirra sem starfa við skólann þegar um ráðningu skólameistara er að ræða þó auðvitað eigi faglegar kröfur fyrst og fremst að ráða þar för. Ég vil undirstrika það sérstaklega. Það veitir ekki af að auka fagmennskuna í skólunum. Það er nýtt ákvæði hérna eftir því sem ég best fæ séð varðandi ráðningu deildarstjóra. Eins og ég þekki til í framhaldsskólanum þá hafa stöður deildarstjóra, það eru margar stöður deildarstjóra í framhaldsskólunum, gengið á milli kennara. Þeir hafa skipt þessu á milli sín eftir því hvernig á stendur. Ég sé sannast að segja ekki neina ástæðu til þess að vera að binda það í lög að skólameistari ráði deildarstjóra til tveggja ára. Þetta hefur einfaldlega verið afgreitt af kennarahópnum, allavega þar sem ég þekki til og ég sé einfaldlega enga ástæðu til þess að vera að binda þetta í lög. Varðandi inntökuskilyrðin þá er auðvitað haldið hér þeirri reglu sem tekin var upp fyrir allmörgum árum, í tíð Birgis Ísleifs Gunnarssonar, að framhaldsskólarnir séu öllum þeim opnir sem lokið hafa grunnskólaprófi. Samkvæmt 15. gr. þá segir að það beri að setja í reglugerð lágmarkskröfur um námsárangur í einstökum greinum, en jafnframt er gengið út frá því að einhver hópur nemenda komi þannig út úr grunnskólunum að það þurfi að setja upp sérstakt fornám. Annars vegar á að setja kröfur um lágmarkskunnáttu en hins vegar þarf að setja upp fornám fyrir nemendur sem hafa ekki þá kunnáttu að geta gengið inn í framhaldsskólann, að geta hafið nám í framhaldsskóla. Mér finnst vera mótsögn í þessu og ég spyr: Hvers vegna á það að vera hlutverk framhaldsskólans að gera nemendur hæfa um að hefja þar nám? Er það ekki hlutverk grunnskólans? Hvað er svona voðalegt við það að stoppa fólk í grunnskóla og að fólk þurfi hugsanlega að endurtaka þar síðasta árið eða að hægja á sér? Það er talað um það í grunnskólafrv. að fjölga samræmdum prófum, það verði samræmd próf a.m.k. þrisvar sinnum á grunnskólaferlinum. Og þá er það komið í ljós ef nemendur ekki ráða við námið í grunnskóla, hvers vegna á að vera að halda því áfram sem hefur kannski verið eitt mesta mein framhaldsskólans, að hleypa fólki þar inn sem ræður ekki neitt við neitt? Hvers vegna? Mér finnst vera mótsögn í þessu sem þarf að skýrast. Eiga þessar lágmarkskröfur í einstökum greinum eða greinaflokkum að vera það lágar að það þurfi samt að koma upp þessu fornámi? Ég held að það þurfi að skoða þetta aðeins nánar. Það var þannig í skólakerfinu fyrir allmörgum árum þegar landsprófið var við lýði og reyndar önnur lokapróf, að fólk varð einfaldlega að ná þeim prófum. Það er auðvitað mikil sorg og mikil synd að ná ekki prófum en ég spyr enn og aftur: Hvers vegna á framhaldsskólinn að takast á við það? Er það ekki hlutverk grunnskólans að útskrifa nemendur með þeim hætti að þeir séu þó hæfir til frekara náms? Þá kem ég að námsbrautunum. Ég vil líka gagnrýna það að bundnar séu þrjár meginleiðir, þ.e. starfsnám, bóknám og almenn námsbraut. Það sem ég vil gagnrýna er fyrst og fremst þetta að það skuli vera bundið í lög að námið á bóknámsbrautum skuli vera í þrennu lagi, þ.e. tungumálabraut, félagsfræðibraut og náttúrufræðibraut. Eftir því sem ég best veit hafa verið starfandi eðlisfræðibrautir við nokkra framhaldsskóla sem er svolítið annað en náttúrufræðibraut. Eða er meiningin í þessu að skilgreiningin á t.d. náttúrufræðibraut sé mjög víð? Ég vildi gjarnan fá skýringu á þessu. Er það meiningin sem sagt að með náttúrufræðibraut eigi að ná yfir allt raunvísindasviðið og þá jafnframt með tungumálabraut að það gefi þá kost á ákveðnum sveigjanleika? Ég held að það hljóti að vera. Það getur ekki verið meiningin að binda hér í lög að það beri að kenna náttúrufræðigreinar eftir einhverjum þröngum skilningi. Varðandi þessa almennu námsbraut sem ætlunin er að ljúka með framhaldsskólaprófi þá get ég svo sem tekið undir það markmið í sjálfu sér að það eigi að vera til fleiri leiðir í framhaldsskólanum. En miðað við það hugarfar sem hefur verið ríkjandi og þá kröfu að allir ljúki stúdentsprófi þá get ég ekki leynt því að ég hef efasemdir um að það verði eitthvert gagn í þessu. Það voru gerðar tilraunir í framhaldsskólakerfinu með tveggja ára brautir sem reyndar var sá galli á að þær leiddu ekki til neins lokaprófs. Þarna er auðvitað munur á, en þessar tveggja ára brautir runnu allar út í sandinn. Það gafst ekki vel. Það þótti ekki nógu gott að vera tvö ár í framhaldsskóla. Krafan var sú að halda áfram. Varðandi starfsnámið, þá hef ég líka velt þessu mikið fyrir mér. Það er mjög algengt að heyra þetta, fólk er að tala um að það þurfi að efla starfsnám, það þurfi að efla verknám o.s.frv. En hvað er fólk að tala um í raun og veru? Hvaða greinar? Hvaða þætti atvinnulífsins? Hvaða þörf á að þjóna? Fyrir mér er það afskaplega óljóst og einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að þetta sé svolítið mikið bundið gömlum hugmyndum um iðnskóla og iðnnám og menn hafi áhyggjur af því að það vanti rafvirkja, trésmiði og pípulagningamenn og fleira slíkt, en ég held að ef við erum að hugsa í alvöru að bæta starfsnám, þá þurfi að hugsa sig í gegnum þetta og ég er engu nær eftir að hafa lesið þetta frv., greinargerðina, nefndarálitið. Um hvað eru menn að tala? Í þessari nefnd sem á að vinna með skólunum, þ.e. samstarfsnefnd atvinnulífsins eða samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi, þar er meiningin að séu fulltrúar frá ASÍ, VSÍ, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Vinnumálasambandi samvinnufélaga, en ég spyr: Eru þetta fulltrúar hins breiða atvinnulífs? Eru þetta fulltrúarnir sem hafa yfirsýn yfir þær breytingar sem eru að eiga sér stað í atvinnulífinu? Og hvað um opinbera geirann? Hvað um hið opinbera, starfsmenn sveitarfélaga og þróunina hjá ríkinu? Ég ætlast ekki til þess að fulltrúi BSRB hafi yfirsýn yfir allt það sem þar er að gerast. Þarna er um mjög stórar þjónustugreinar að ræða sem einmitt kalla á ýmiss konar sérhæfingu og sérhæft starfslið, ef við hugsum bara um heilbrigðisþjónustuna eins og hún leggur sig og náttúrlega þá þróun sem er kannski mest áberandi og tengist alls konar þjónustugreinum, tölvum og slíku. Ég veit ekki hvort menn eru hér á réttum brautum og hvort þessi skylduaðild, sem ASÍ og VSÍ virðast eiga að öllum nefndum sem settar eru á laggir, eigi einfaldlega rétt á sér. Ég held að við þurfum að skoða þetta rækilega. Þegar kemur að sjálfu skipulaginu, þ.e. brautakjörnum, kjörsviði og frjálsu vali nemenda, þá er hér verið að binda í lög ákveðið skipulag og maður getur spurt sig: Ættu ekki skólarnir einfaldlega að ráða því sjálfir hvernig þeir haga þessu? Þetta er ákveðin hugmynd sem þarna er verið að festa í lögin. Það er með þessum hætti í flestum skólum. Það er yfirleitt alls staðar eitthvert val. Aðeins um eftirlitið. Það er sterk hugsun í áliti nefndarinnar sem samdi þessi frumvörp að það sé mjög mikil þörf á auknu eftirliti og auknu bæði innra mati og mati annarra á því sem verið er að gera í skólunum. Og ég spyr: Hver á að annast þetta mat? Er Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála í stakk búin til þess að annast þetta mat og gera úttekt á sjálfsmati skólanna? Ég sé það ekki alveg fyrir mér að þessi stofnun sé það. Kannski er það misskilningur. Kannski hefur hún bæði fólk og þekkingu þar innan dyra sem ræður við þetta verk, en hér er allt óljóst um hvernig að þessu skuli staðið. Það er líka hugsanlegt að fá útlendinga og erlendar stofnanir til þess að gera úttekt á íslensku skólakerfi. Það er auðvitað allt til í því og ég get tekið undir það að ég held að það sé skólakerfinu mjög hollt að fá slíka úttekt og að lagt sé mat á það sem verið er að gera. En ég held reyndar að skólarnir hafi nokkuð góða sýn á sitt starf og það kemur fljótt í ljós ef nemendur ráða ekki við námið eða það sem þeir ætla sér eftir á, þó það kunni auðvitað að verða einstaklingunum dýrkeypt. Eins er með hugmyndina um samræmd próf. Það er mál sem ég á í verulegum erfiðleikum með og mér finnst ekki samræmast því framhaldsskólakerfi sem hér hefur verið við lýði. Ég get tekið undir það að ef við erum að hugsa um háskólann, hvort sem það er nú Kennaraháskólinn eða Háskóli Íslands, þá verða þeir auðvitað að hafa tæki til þess að meta sína nemendur. En ég er tilbúinn til þess að hugsa þetta mál mjög rækilega og ræða í starfi hv. menntmn. En ég er ekki sannfærð um að þetta sé af hinu góða og ég held að þetta bjóði svolítið upp á ákveðna einsleitni og einhæfingu í kennslu ef menn fara að taka alltaf mið af þessu, að kennslan hæfi prófunum. Hver er það sem semur prófin? Við hvað miða þeir? Hvaða hugsun er þar að baki? Ef ég tek bara dæmi af grein eins og sögu, þá er það t.d. ákaflega mismunandi hvaða áherslu sögukennarar leggja á t.d. kvennasögu. Á ég að treysta því að ef mig langar til að koma ákveðinni þekkingu til skila til nemenda, að þeir verði prófaðir í því af einhverri samræmdri prófanefnd eða einhverjir ákveðnir þættir sem ég vildi fá úttekt á hjá mínum nemendum? Það er margt sem þarf að athuga í þessu samhengi. Í frv. er kveðið á um námsráðgjöf og ég hefði gjarnan viljað sjá hér líka minnst á sálfræðiþjónustu sem ég held að sé mjög mikil þörf á að efla. Með öllum þessu breiða nemendahópi koma margvísleg vandamál upp og það hefur verið vandamál í framhaldsskólunum að hafa ekki nægjanlegan aðgang að sálfræðiþjónustu. Við þurfum einfaldlega að horfast í augu við það að það verður að bjóða nemendum upp á þjónustu af margvíslegu tagi. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara að stytta mál mitt. Það sem vekur athygli við þessar breytingar sem hér er verið að leggja til er auðvitað það hvað þær muni kosta. Hvað kosta þessar breytingar? Það er greinilegt að hér er meiningin bæði að gefa skólunum og öðrum tíma til þess að aðlagast þessum breytingum en kannski ekki síst er það markmið að þetta hafi ekki áhrif á fjárlögin á allra næstu árum. Ég verð að minna á það að við höfum afar vonda reynslu af því hér á hinu háa Alþingi þegar verið er að fresta gildistöku laga og síðan er því frestað aftur og aftur að þau gangi í gildi og vil ég nefna sérstaklega ákvæði sem snerta grunnskólann. En eftir að hafa farið í gegnum úttekt fjmrn. á þessum breytingum þá er frekar erfitt að átta sig á því hvað þetta muni kosta vegna þess að það er margt óljóst í þessu sem á að gera. Þar er komið að stórum vanda, þ.e. því hvort það fást peningar til breytinga á framhaldsskólakerfinu. Ég vil undirstrika það svona undir lokin, virðulegi forseti, það sem ég sagði hér í upphafi að meginvandinn er sá að reyna að bregðast við þessum mikla fjölbreytileika sem er að finna hjá nemendum, þessum mismunandi nemendahópi sem hefur komið inn í framhaldsskólann og að reyna að finna leiðir til þess að bjóða nemendum upp á nám við þeirra hæfi. Og þegar verið er að leggja áherslu á styttri námsbrautir og starfsnám, þá hlýt ég líka að spyrja: Hverjir eiga að gera þetta? Ef þetta á að vera megináherslubreyting í framhaldsskólakerfinu, hverjir eiga þá að gera þetta? Það eru starfandi nokkrir verkmenntaskólar í landinu, þeir eru ekki margir, og það eru hefur gengið ákaflega illa að fá meira fjármagn til aukinnar verkmenntakennslu og ef þetta á að verða einhver meginbreyting þá hlýtur líka að verða mikil breyting á framhaldsskólunum sjálfum. Nú stendur til að byggja upp verkmenntaskóla hér á Reykjavíkursvæðinu í Borgarholtinu og það er starfandi verkmenntaskóli á Akureyri og einn á Neskaupsstað og síðan eru ýmsir af framhaldsskólunum með verkmenntabrautir á sínum snærum. Eftir því sem ég best veit og hef séð þegar ég hef heimsótt þessa skóla þá er verið að gera margt mjög gott og merkilegt í þessum verkmenntaskólum. Þar er verið að bjóða upp á fjölbreytt nám. En ég held að við þurfum svolítið að hugleiða það hvað við erum að tala um, hvers konar verkmenntun. Þurfum við ekki að hugsa okkur í gegnum þetta og reyna að átta okkur miklu betur á þörfum framtíðarinnar, ekki aðeins úti á hinum almenna vinnumarkaði heldur einnig í þjónustugeiranum og líka að reyna að skilgreina það hverjir eiga að annast þetta og hvar? Við þurfum að bæta okkar skólakerfi. Ég get svo sannarlega tekið undir það, en ég held að leiðin til þess sé ekki aukin miðstýring og aukið eftirlit með skólastarfinu heldur fyrst og fremst það að gera skólunum mögulegt að koma með nýjungar og að þróa sitt starf í samræmi við þarfir þessa síbreytilega nemendahóps.

Virðulegi forseti. Mikilvægt er að stefnumörkun í menntamálum sé afrakstur frjórrar umræðu þar sem tekist er á um ólík sjónarmið. Við mótun menntastefnu er leitast við að finna leiðir til að tryggja öllum þegnum þjóðfélagsins góða menntun og þjóðfélaginu vel menntað fólk til margvíslegra starfa. Þannig tekur stefnumótun í menntamálum til fjölmargra þátta í skólahaldi, svo sem markmiðssetningar, eftirlits og mats, náms og kennslu, stuðnings við skólastarf, stjórnkerfi skóla, fjárveitingar til skólahalds og skólarannsókna. Brýnt er að umræða um skólamál verði almenn og fleiri aðilar en skólamenn einir öðlist skilning á eðli þess flókna ferlis sem nám og kennsla er. Með aukinni umræðu um skólamál er full ástæða til að vona að þessi mikilvægi málaflokkur fái meira vægi í pólitískri ákvarðanatöku en þekking og skilningur almennings á skólamálum er einnig forsenda þess að aðhald að skólastarfi verði heilbrigt og sanngjarnt. Í mörgum Evrópulöndum er rík hefð fyrir opinberri umræðu um skólamál og lögð mikil áhersla á ábyrgð stjórnmálamanna á stefnumótun og framkvæmd skólastarfsins. Í Bandaríkjunum benda sérfræðingar nú á að virk þátttaka stjórnmálamanna og almennings í undirbúningi stefnumótunar og framkvæmda sé forsenda þess að takast megi að veita skólamálum þann forgang sem þeim ber og tryggja málaflokknum aukinn hlut í fjárveitingum. Þessi ábending á einnig við hér á landi. Í framhaldsskólana sækir hópur ólíkra nemenda hvað varðar undirbúning, þroska, áhugasvið og námsgetu. Talsvert skortir á að skólarnir geti sinnt margvíslegum þörfum þessa hóps. Gildandi lög gera ráð fyrir að hver sá sem lýkur grunnskólanámi eigi rétt á skólavist á framhaldsskólastigi. Þetta lagaákvæði hefur af yfirvöldum menntamála verið túlkað á þann veg að nemendur eigi rétt á að hefja hvaða nám sem er á framhaldsskólastigi án tillits til undirbúnings og árangurs í grunnskóla. Afleiðing þessarar stefnu er sú að margir nemendur eru lengi að finna sér nám við hæfi eða flosna upp frá námi. Stúdentsprófsbrautir hafa um langt skeið haft mest aðdráttarafl í hugum nemenda og foreldra, en því miður vegnar mörgum nemendum illa í námi á þeim brautum. Námstími þessara nemenda er oft lengri en námsskrá gerir ráð fyrir og margir hætta námi ár hvert án skilgreindra námsloka. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir gagnrýndi fyrrv. menntmrh., hv. þm. Svavar Gestsson, í umræðum um skólamál sl. þriðjudag og nefndi að í hans tíð hefði framhaldsskólinn verið opnaður fyrir alla án þess að skólarnir fengju tækifæri til að laga sig að þessum breytingum. Hv. þm. Svavar Gestsson svaraði því til að þetta hefði verið verk forvera hans í starfi, en hann gleymdi að geta þess að 16. gr., sem fjallar um inntökuskilyrði, var breytt í hans ráðherratíð 1989 í þá veru að felld voru niður ákvæði sem voru í lagagreininni um að nemendum væri skylt að stunda fornám í einstökum námsgreinum samkvæmt námsskrá hefðu þeir ekki náð tilskildum lágmarksárangri. Og enn fremur var fellt niður ákvæði um heimild til að setja lágmarkskröfur til inngöngu í ákveðna námsáfanga. Hann bar því einmitt fulla ábyrgð á því að framhaldsskólinn var opnaður fyrirhyggjulaust fyrir alla án tillits til þess hvort nemendur væru undirbúnir fyrir það nám sem þar fer fram eða hefðu möguleika til að standa sig í námi. Undirstaða alls skólastarfs er skýr markmiðssetning. Uppeldis- og menntunarmarkmið framhaldsskólans þurfa að endurspeglast í námsskipulagi framhaldsskólastigsins, námsskrá framhaldsskólans, skólanámsskrá og starfsháttum einstakra skóla og starfi kennara með nemendum. Fyrstu skrefin í nauðsynlegri stefnumótun fyrir framhaldsskólastigið hafa verið stigin með vinnu við það frv. sem hér er til umfjöllunar. En mikil vinna er fyrir höndum hjá þeim aðilum sem fá það hlutverk að vinna að áframhaldandi mótun og uppbyggingu þess. Það hlýtur að vera kappsmál þjóðinni allri að framhaldsskólinn festist ekki í fortíðinni heldur takist á við breyttar þjóðfélagsaðstæður. Móta þarf stefnu til framtíðar um nýjan framhaldsskóla sem er fær um að veita þá þjónustu og menntun sem þjóðfélagið og þegnar þess eiga tilkall til. Með breyttum þjóðfélagsháttum og stórauknum fjölda nemenda verður að gera verulega breyttar kröfur til framhaldsskóla. Niðurstöður kannana á námsgengi framhaldsskólanemenda hljóta að teljast mikið áfall fyrir framhaldsskólann og íslenskt þjóðfélag. Samkvæmt þeim virðist brottfall nemenda óeðlilega mikið og verulega skortir á eðlilegt námsgengi framhaldsskólanema. Skýrsla Félagsvísindastofnunar, Námsferill í framhaldsskóla, sem byggist á rannsókn á námsgengi árgangs nemenda fæddra 1969, er ítarlegasta rannsókn sem gerð hefur verið hér á landi á námsferli nemenda í framhaldsskólum. Þar kemur fram að einungis 45% árgangsins höfðu lokið námi úr framhaldsskóla sex árum eftir grunnskólapróf. Um 30% höfðu hætt án prófs, um 10% voru enn í námi og um 13% höfðu ekki farið í framhaldsskóla. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands hverfa um það bil 20% árgangs frá námi fyrstu tvö árin í framhaldsskóla. Á sama tíma er að jafnaði nálægt einn og hálfur árgangur skráður á fyrsta námsár í framhaldsskólanámi. Ástæður þessa eru eflaust margar og margvíslegar en helstar þeirra eru líklega fábreytt námsframboð. Nemendum stendur fátt annað til boða er í framhaldsskóla kemur en að hefja almennt bóknám sem stefnir að stúdentsprófi. Langstærstur hluti nemendahópsins innritast í slíkt nám á fyrsta ári, en því miður gengur ekki öllum jafn vel að ráða við þær námskröfur sem gerðar eru og þess vegna var brýnt að endurskoða námsframboð framhaldsskólans og námsuppbyggingu hans í þeim tilgangi að miða námið í ríkara mæli við þarfir einstaklinga, atvinnulífs og þjóðfélagsins í heild. Almennt menntunarhlutverk framhaldsskólans verður að efla og framhaldsskólinn þarf á markvissan hátt að stuðla að því að dýpka skilning nemenda á sjálfum sér og samfélaginu, svo sem sögulegum forsendum, atvinnuháttum, menningu og listum, náttúru og umhverfisvernd, stöðu Íslands í alþjóðlegu samstarfi, samskiptum, samvinnu, fjölskylduábyrgð og einstaklingsskyldum. Einnig er brýnt að framhaldsskólar stuðli að aukinni færni nemenda í kjarnagreinum sem við höfum skilgeint íslensku, ensku og stærðfræði þar sem færni í þessum greinum er undirstaða náms og starfs á ólíkum sviðum. Leggja ber áherslu á hagnýta þætti í kennslu kjarnagreina hjá öllum nemendum framhaldsskólans og að nemendur á lengri námsbrautum leggi stund á a.m.k. tvær af þremur kjarnagreinum allan námstíma sinn í framhaldsskóla. Eðlilegt er að bekkjakerfi og áfangakerfi þróist áfram hlið við hlið á framhaldsskólastigi eins og verið hefur og nauðsyn ber til að gerð verði rannsókn á ýmsum námslegum og félagslegum þáttum í báðum kerfum sem byggja má á við frekari þróun kennslufyrirkomulags á þessu skólastigi. Léleg skólasókn framhaldsskólanema, mikið brottfall úr skóla, tíð skólaskipti og lágt útskriftarhlutfall endurspeglar m.a. ríkjandi aga- og aðhaldsleysi hér á landi. Framhaldsskólar verða að beita öllum tiltækum ráðum til að styðja við nemendur og halda þeim að námi. Og þar þarf sérstaklega að efla hlutverk umsjónarkennara í framhaldsskólum og auka ábyrgð hins almenna kennara á stuðningi við nemendur. Einnig er nauðsynlegt að skipuleggja vinnutíma framhaldsskólanema betur á þann veg að í stað þess að kennt sé einungis í sex mánuði á ári og prófað í 6--8 vikur njóti nemendur leiðsagnar og handleiðslu kennara í lengri tíma árlega og vinnuálaginu verði jafnað yfir allan starfstíma skólans. Ég vík örfáum orðum að aga í tengslum við framhaldsskólafrv. Í íslensku samfélagi ríkir meira aga- og aðhaldsleysi en víða í nágrannalöndum. Í framhaldsskólum endurspeglast aðhaldsleysi m.a. í lélegri skólasókn og miklu brottfalli og flutningi nemenda milli skóla samfara tiltölulega lágu útskriftarhlutfalli eins og ég nefndi áðan. Skólar eru í eðli sínu íhaldssamar stofnanir og hlutverk framhaldsskóla er m.a. að vera ákveðin kjölfesta í lífi uppvaxandi kynslóðar. Framhaldsskólar þurfa að beita tiltækum ráðum til að styðja við nemendur og halda þeim að námi þann tíma sem þeir eru skráðir í skóla. Nám í framhaldsskóla leggur mikla ábyrgð á herðar nemendum, mun meiri en þeir eiga að venjast í grunnskóla. Nemendum stendur til boða ráðgjöf frá yfirstjórn skólanna, námsráðgjöfum og umsjónarkennurum en endanleg ákvörðun um námsval er í höndum nemenda sjálfra. Á undanförnum árum hefur námsráðgjöf verið efld til muna í framhaldsskólum og eru nú starfandi námsráðgjafar í flestum framhaldsskólum landsins. Hlutverk þeirra er að liðsinna nemendum við námsval og varðandi ýmis vandamál er upp kunna að koma í tengslum við námið. Námsráðgjafar gegna veigamiklu hlutverki í framhaldsskólum en þeir einir hafa þó ekki bolmagn til að mæta þörfum nemenda fyrir ráðgjöf og leiðsögn. Brýnt er að auka stuðning við framhaldsskólanema til muna og á margvíslegan hátt m.a. með því að efla hlutverk umsjónarkennara. Sérhver framhaldsskólakennari þarf að taka ábyrgan þátt í að veita framhaldsskólanemendum nauðsynlegt aðhald og stuðning í námi. Skipuleggja þarf vinnutíma framhaldsskólanema betur þannig að þeir njóti leiðsagnar og handleiðslu kennara í lengri tíma árlega og vinnuálagi á nemendur verður að jafna betur yfir allan starfstíma skólans. Á síðustu árum hefur aukist mjög að framhaldsskólanemendur stundi launaða vinnu með náminu. Rannsókn sem gerð var á vinnu nemenda í tveim skólum á höfuðborgarsvæðinu veturinn 1990--1991 sýndi að meira en helmingur nemenda vann með námi. Af þeim sem unnu sögðu 17% stúlkna og 6% drengja það vera til þess að geta stundað nám, en um helmingur þeirra sem vann gerði það til þess að afla sér vasapeninga. Í rannsókninni er bent á að veruleg vinna framhaldsskólanemenda geti leitt til þess að námskröfur í skólum minnki. Það er mikilvægt að tekið verði á þessum vanda og þeirri spurningu svarað hvort ganga eigi út frá því að framhaldsskólanám sé full vinna og að námskröfur verði miðaðar við það eða hvort gera eigi ráð fyrir því í námsskipulagi og námskröfum að nemendur stundi vinnu með framhaldsskólanámi. Frá því framhaldsskólafrv. var lagt fram til kynningar á síðasta þingi hafa verið gerðar á því nokkrar breytingar. Veigamest þeirra er eflaust að fallið hefur verið frá fyrirhugaðri lengingu skólaársins úr níu mánuðum í tíu og lágmarksfjöldi kennsludaga er færður úr 160 í 150 daga. Ég verð að játa að ég sé mjög mikið eftir þessum tillögum úr frv. Líta ber á menntakerfi okkar sem hluta af alþjóðlegri heild og gildir það jafnt um innihald og árangur skólastarfsins. Ef nemendur annarra þjóða hafa fengið nægan undirbúning til framhaldsnáms við 18 eða 19 ára aldur er full ástæða fyrir okkur að endurskoða þá stefnu að halda nemendum í framhaldsskóla fram að tvítugu. Þar með yrði almennur rammi um grunn- og framhaldsskólann hérlendis ekki verulega frábrugðin því sem gerist annars staðar. Einnig ber að líta til þess að sérhæft nám færist nú í auknum mæli yfir á háskólastig hér á landi sem annars staðar. Með því að stytta framhaldsskólann um eitt ár með lengingu skólaárs, betri nýtingu tíma og fjölgun skóladaga, mætti flýta því að nemendur geti tekist á við markvissan starfsundirbúning að loknu framhaldsskólanámi. Frekari rök fyrir styttingu framhaldsskólans er að finna í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu. Í mínum huga horfir sú breyting til framfara og framtíðar og ég tel raunar að líklegt sé að í náinni framtíð komist menn að þeirri niðurstöðu að stíga beri þetta skref. Ég vík nú að námsuppbyggingu framhaldsskólans. Nám í framhaldsskólum verður skipulagt samkvæmt frv. á námsbrautum en einnig verða námsleiðir fyrir nemendur sem illa geta tekist á við nám á framhaldsskólastigi. Nemendur sem ekki hafa náð námsmarkmiðum grunnskóla eiga kost á fornámi sem veitir undirbúning fyrir nám á námsbrautum framhaldsskóla eða námi í sérstökum deildum sem ætlaðar eru fötluðum nemendum. Aðalflokkar námsbrauta verða þrír. Bóknámsbrautir til stúdentsprófs sem búa nemendur undir háskólanám, starfsnámsbrautir til skilgreindra lokaprófa sem veita undirbúning fyrir störf á vinnumarkaði og almenn námsbraut til framhaldsskólaprófs sem styrkir almenna þekkingu og færni nemenda í kjarnagreinum en getur jafnframt verið skilgreindur hluti af námi á einstökum brautum. Nám í sérstökum deildum er nýjung frá gildandi lögum. Hér er verið að lögfesta ýmiss konar námsframboð fyrir fatlaða, einkum greindarskerta nemendur, sem þegar er rækt í nokkrum skólum og nægir að nefna starfsdeildina við Iðnskólann í Reykjavík sem dæmi. Fornám er skipulagt til eins árs og ætlað nemendum sem verulega skortir á námsundirbúning, eru t.d. undir lágmarkseinkunn í fleiri en tveimur námsgreinum á samræmdu prófi við lok grunnskóla og þurfa verulegan stuðning námslega og félagslega. Að loknu fornámi gefst nemendum kostur á að fara í stutt starfsnám eða þreyta á ný samræmd lokapróf úr grunnskóla til að geta hafið nám á námsbrautum framhaldsskóla. Bóknámsbrautum til stúdentsprófs er fækkað úr þrettán í þrjár og gert ráð fyrir að námskröfur verði auknar. Þrátt fyrir fækkun bóknámsbrauta verður hægt að leggja stund á sérhæft nám innan hverrar brautar á kjörsviði hennar, t.d. að taka íþróttagreinar eða listnám sem kjörsvið. Þó mun gert ráð fyrir að framboð á kjörsviðum verði takmarkað í hverjum skóla, að skólar sérhæfi sig og verkaskipting milli þeirra aukist. Starfsnámsbrautir eru það námsframboð sem leggja ber megináherslu á nú á næstunni. Gert er ráð fyrir að þær verði fjölmargar og ólíkar að uppbyggingu og innihaldi. Auk hefðbundins starfsnáms á lengri námsbrautum er gert ráð fyrir fjölbreytilegu stuttu starfsnámi, einnar til fjögurra anna löngu. Slíkt nám er ætlað nemendum sem velja stutt nám og vilja komast sem fyrst út í atvinnulífið. Í styttra starfsnámi verða áherslur allar mun hagnýtari en jafnframt verður að tryggja að námið nýtist nemendum ef þeir ætla að halda áfram skólagöngu þó síðar verði. Almenn námsbraut til framhaldsskólaprófs er ætluð nemendum sem eru óráðnir í hvaða nám þeir vilja leggja fyrir sig. Hún er eins árs nám þar sem undirbúningur nemenda í almennum greinum er treystur, en að öðru leyti hafa þeir verulega valmöguleika í bóklegum og verklegum greinum. Getur valið þá verið meira en helmingur námsins á almennri námsbraut. Nám á almennri námsbraut getur tengst styttra starfsnámi, en stutt starfsnám kann í einstökum tilvikum að vera þannig skipulagt að þar sé lítið sem ekkert almennt nám. Nýjung í frv. er að sett eru inntökuskilyrði á einstakar námsbrautir framhaldsskólans. Þau eru sveigjanleg og mismunandi eftir brautum. Þegar inntökuskilyrði eru ákveðin fyrir tiltekna námsbraut er gert ráð fyrir að viðmiðin geti ýmist verið meðaltalseinkunn allra samræmdra greina, meðaltal samræmdra greina og skólaeinkunna eða einkunnir í tilteknum samræmdum greinum og tilteknar skólaeinkunnir o.s.frv. Þannig getur valið á þeim greinum sem miðað er við verið ólíkt eftir því um hvaða námsbraut er að ræða. T.d. er gert ráð fyrir að hægt verði að miða m.a. við einkunnir í verklegum greinum til inntöku á starfsnámsbrautir. Í þessu sambandi er vert að geta þess að það verður mögulegt fyrir nemanda að innritast á tilteknar stuttar starfsnámsbrautir án þess að hafa lágmarksárangur til að geta innritast á námsbrautir framhaldsskólans. Þannig gæti nemandi með lítinn námsundirbúning átt kost á að velja á milli fornáms og stutts starfsnáms. Inntökuskilyrði á einstökum námsbrautum verða því í samræmi við þann undirbúning sem nauðsynlegur þykir til að geta stundað nám með árangri. Þannig aukast líkur á að nemandi sem hefur nám á tiltekinni braut geti lokið því á eðlilegum námstíma. Í námsskrá verða síðan skilgreindar brýr milli námsbrauta og kveðið á um hvernig nám skuli metið þegar nemendur flytjast milli námsbrauta eða skóla. Grundvallaratriði við skipulagningu námsbrauta er að kennsla hverrar námsgreinar sé í samræmi við lokamarkmið brautarinnar og í samhengi við annað nám á brautinni. Þannig hefur nemandi sem lýkur námi á tiltekinni braut stundað heildstætt nám þar sem hver þáttur styður annan að svo miklu leyti sem unnt er. Mikilvægt er að ákveðinn stígandi sé í náminu þannig að nemendur takist á við flóknari og erfiðari viðfangsefni eftir því sem á líður námið. Lokapróf á öllum námsbrautum framhaldsskóla verða samræmd í tilteknum greinum, en gagnrýnt hefur verið af háskólum og atvinnulífi að lokapróf úr einstökum framhaldsskólum séu ekki sambærileg milli skóla. Samræmd lokapróf veita nemendum og kennurum framhaldsskóla aukið aðhald og stuðla að því að sambærilegar námskröfur séu gerðar til nemenda sem stefna að sömu lokamarkmiðum í námi. Á síðustu árum hefur verið mjög einhliða áhersla á almennt bóklegt nám á kostnað verklegs náms og starfsnáms á framhaldsskólastiginu. Frv. sem hér er til umræðu felur í sér nýja stefnumörkun um starfsnám á framhaldsskólastigi, stjórnun þess og framkvæmd. Þar er gert ráð fyrir mun virkari þátttöku aðila atvinnulífs í tillögugerð og stefnumótun og skapaður vettvangur fyrir samstarf aðila atvinnulífs og skólamanna um framkvæmd starfsnáms. Það er gengið út frá því að starfsnám á framhaldsskólastigi verði forgangsverkefni í skólamálum og gert ráð fyrir því að nám á framhaldsskólastigi sem undirbýr nemendur fyrir störf í atvinnulífi verði mun fjölbreyttara heldur en það hefur verið til þessa. Það verður að vinna markvisst að því að efla áhuga ungs fólks á starfsnámi. Í því sambandi er brýnt að efla starfsnám að gæðum og fjölbreytni, að það hafi sem mesta hagnýta skírskotun og að nemandi sem velur starfsnám í framhaldsskóla eigi kost á að halda áfram námi að því loknu án þess að byrja á ný frá grunni. Þannig þarf annars vegar að byggja brýr af hinum ýmsu starfsnámsbrautum yfir á aðrar námsbrautir framhaldsskólans og hins vegar að námi á háskólastigi, t.d. með markvissum undirbúningi fyrir samræmd stúdentspróf. Jafnframt þarf að stefna að því að nemendur geti fengið starfsnám af tiltekinni lengd metið inn í nám á bóknámsbrautum framhaldsskóla, t.d. á kjörsviði eða sem valgrein, og loks þurfa viðfangsefni sem tengjast atvinnulífi þjóðarinnar að verða hluti af almennum námsmarkmiðum framhaldsskólans. Náið samráð við aðila vinnumarkaðarins um stefnu og framkvæmd er skilyrði þess að samstaða náist um starfsnám á framhaldsskólastigi. Við frumvarpsvinnuna var tekið að nokkru leyti mið af starfsmenntakerfum Dana og Þjóðverja, en gæði og skipulag starfsmenntunar í þessum löndum nýtur mikillar athygli og viðurkenningar á alþjóðavettvangi. Stefna ber að valddreifingu í stefnumótun, skipulagningu og framkvæmd starfsnáms og að ákvarðanir um áherslur verði í auknum mæli færðar til aðila vinnumarkaðar. Með því að gefa hagsmunaaðilum kost á að hafa slík áhrif aukast líkur á að námið verði á hverjum tíma í samræmi við kröfur sem gerðar eru til starfsfólks í atvinnulífinu. Einnig má gera ráð fyrir auknum sveigjanleika og skjótari viðbrögðum við breyttum aðstæðum. Menntmrh. ber ábyrgð á útgáfu aðalnámsskrár og eftirliti með framkvæmd starfsnáms. Samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi, sem í sitja fulltrúar samtaka atvinnurekenda, launþega og hins opinbera, verður honum til ráðuneytis við stefnumótun í starfsnámi. Markmið fagnámsins á einstökum námsbrautum verða sett fram af starfsgreinaráðum sem af miklum meiri hluta eru skipuð fulltrúum samtaka atvinnurekenda og launþega. Framhaldsskólar annast framkvæmd náms og kennslu samkvæmt skólanámsskrá sem unnin er á grundvelli aðalnámsskrár. Skólum verður heimilt að setja á fót sérstakar ráðgjafarnefndir með fulltrúum aðila vinnumarkaðarins til að stuðla að bættum tengslum skóla og atvinnulífs. Fyrirtæki og iðnmeistarar taka nema á námssamning eða í starfsþjálfun og loks verður heimilt að stofna kjarnaskóla fyrir einstakar starfsgreinar eða starfsgreinaflokka til að hafa forgöngu um þróun starfsnáms á viðkomandi sviði. Nú þegar er nauðsynlegt og brýnt að hefja vinnu við námsbrautir á tilteknum sviðum í náinni samvinnu við samtök atvinnurekenda og launþega og ég legg áherslu á að það verði ekki hafist handa um skipulagningu og framkvæmd nýs náms fyrr en fyrir liggur mat á forsendum fyrir starfrækslu nýrrar námsbrautar og þar með talið þá samkomulag aðila vinnumarkaðar um viðurkenningu námsins. Ég vík nú fáeinum orðum að gæðastjórnun í skólum, en það sem mestu ræður um árangur skólastarfsins, burt séð frá mismunandi einstaklingum, eru stjórnunarhættir, fagmennska kennara, stefnumörkun og heildarskipulag skólastarfsins, svo og sá andi sem ríkir í skólanum. Lagt er til í 23. gr. að í hverjum skóla verði teknar upp aðferðir til að meta skólastarfið þar sem m.a. verði lagt mat á kennslu og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans. Slíkar aðferðir eru ekki nýjar af nálinni því í meira en áratug hefur á alþjóðavettvangi verið lagt út af aðferðum altækrar gæðastjórnunar í skólaumbótum. Á fimm ára fresti verði síðan sjálfsmatsaðferðir skólans metnar af utanaðkomandi aðila. Mat á skólakerfinu og einstökum þáttum þess verði eflt á næstu árum til að afla áreiðanlegra upplýsinga um þætti eins og gæðastjórnun skóla, námsárangur og námsferil nemenda, kennsluhætti og áhrif þeirra á námsárangur, samskipti í skólum og tengsl heimila og skóla. Með því að beina sjónum að ýmsum þáttum í innra starfi skólanna er reynt að fá heildarmynd af skólastarfinu eins og það er á hverjum tíma. Ýmislegt bendir til að stjórnvöld hér á landi hafi vanrækt eftirlitsskyldur sínar með skólastarfi þrátt fyrir ákvæði í lögum og þar með gert að engu það aðhald sem er fylgifiskur slíks eftirlits. Lítið er um skipulegt mat á námsárangri eða innra starfi skóla að frátöldum samræmdum prófum. Brýnt er að á þessu verði breyting í þá átt að efla mat á sem flestum þáttum skólastarfsins. Ekki er nægileg vitneskja um innra starf skólanna, árangur af skólastarfinu eða viðhorf foreldra og kennara til skólastarfsins. Í úttekt OECD á menntastefnu á Íslandi frá árinu 1986 kemur fram sú skoðun að mikils ósamræmis gæti í námsmati í íslenskum skólum og að nauðsynlegt sé að meta stöðugt innihald kennslunnar, skipulag hennar og árangur. Þessi ábending gildir enn og brýnt er að stórefla mat á sem flestum þáttum skólastarfsins. Öll markmiðsbundin starfsemi krefst einhvers konar innra eftirlits. Það er skilyrði fyrir því að starfsfólk í fyrirtækjum og stofnunum nái góðum tökum á þeirri starfsleikni sem það þarf á að halda í starfi og njóti þeirrar starfsgleði sem fylgir því að valda vel sínu starfi. Í þessum efnum eru skólar engin undantekning. Skólarannsóknir leiða í ljós að námsárangur og annar uppeldislegur árangur er lakari í skólum þar sem fagleg forusta er lítil og kennarar faglega einangraðir en í skólum með virku innra eftirliti. Í góðum skólum er menntastefna útfærð í einstökum atriðum og kennsla skipulögð á heildstæðan og markmiðsbundinn hátt. Upplýsingaöflun um skólastarf er mikilvægur þáttur í skólastarfinu og hefur þann megintilgang að efla innra eftirlit í skólunum sjálfum. Það eru því viðbrögð skólanna og hagnýting upplýsinganna í daglegu starfi þeirra sem ræður úrslitum um árangur upplýsingaöflunarinnar. Stjórnun skólamála grundvallast að verulegu leyti á kerfisbundinni öflun upplýsinga og miðlun þeirra til hlutaðeigandi aðila. Þannig þurfa kennarar í starfi sínu á margvíslegum upplýsingum að halda um árangur kennslunnar, þarfir og getu nemenda og nýjungar í kennslufræði og kennslugreinum. Til þess að veita skólum faglega forustu þurfa skólastjórar á upplýsingum að halda um innra starf skólans, þ.e. um námsárangur, samskipti kennara og nemenda, kennsluhætti, fjarvistir, viðhorf nemenda og foreldra til skólastarfsins o.s.frv. Fræðsluyfirvöld þurfa á sama hátt að afla sér margvíslegra upplýsinga um starf skólanna til að geta sinnt því eftirlits- og þróunarhlutverki sem þeim er ætlað samkvæmt lögum, m.a. til að grípa inn í ef ekki er farið að lögum og reglugerðum, og loks er regluleg upplýsingaöflun grundvöllur að stöðugri endurskoðun skólastefnunnar af hálfu stjórnvalda.

Virðulegi forseti. Aðalviðfangsefni þessa frv. og markmið er að sögn það, eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, að tryggja það að það fólk sem byrjar framhaldsskólanám geti allt lokið einhvers konar framhaldsskólanámi. Það er sú stefna sem við byggðum á í tíð síðustu ríkisstjórnar og síðan hefur lítið verið gert með af því að þeirri stefnumótun var nú hent eins og kunnugt er. Vandinn er hins vegar sá að það er ekkert í þessu frv. sem á allra næstu árum tryggir það að þetta fólk sem hefur lent í blindgötu í framhaldsskólakerfinu komist út úr henni. Og það sem verra er, það er verið að búa til nýja blindgötu, að mínu mati, með því kerfi sem verið er að tala um á milli grunnskólans og framhaldsskólans. Ég held að þetta fólk sé ekkert betur sett að ráfa um einhvers staðar í myrkviði atvinnuleysis og ráðleysis á milli grunnskóla og framhaldsskóla heldur en að hafa þetta eins og það er jafnvel núna. Því miður er það svo með það fjölmarga unga fólk sem skólakerfið tekur illa á móti í dag að ekki er gert ráð fyrir að taka neitt betur á móti því í þessu frv. eins og það lítur hér út. Og þau fáu ákvæði sem í rauninni gætu kannski opnað möguleika þessa fólks er ekki gert ráð fyrir að taki gildi fyrr en að loknu, ekki þessu, heldur næsta kjörtímabili árið 1999. Þannig að því miður er það svo í þessu efni eins og öðru að góð meining gerir enga stoð.

Virðulegi forseti. Ég bendi hv. þm. Svavari Gestssyni á að lesa greinar 15, 16, 17 og 18 í frv. um framhaldsskóla. Þar er tekið á þessum málum og það er von að honum sárni að hann hafi ekki borið gæfu til þess í sinni ráðherratíð.

Hæstv. forseti. Frammi fyrir þessum rismikla málflutningi stendur maður að sjálfsögðu agndofa. Þetta var svo gríðarlega málefnalegt og rökhelt og í raun og veru stórmerkilegt innlag til skólamálaumræðunnar á Íslandi. Ég verð því miður að hryggja hv. þm. með því að þær þúsundir ungmenna á Íslandi sem ekki finna sig í framhaldsskólakerfinu í dag munu skammt þrífast á þessum útúrsnúningum hennar hér.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um framhaldsskóla. Við höfum hér á Alþingi verið að ræða breytingu á lögum um grunnskóla og er breyting á lögum um framhaldsskóla eðlilegt framhald af því. Unnið hefur verið að því undanfarin tvö ár að endurskoða bæði grunn- og framhaldsskólann þar sem hugað er að því að efla tengsl beggja þessara skólastiga. Skólaganga nemenda frá upphafi grunnskóla til loka framhaldsskóla sem heildstæður ferill er skoðaður í þessum frumvörpum. Kröfur til framhaldsskóla hafa breyst mjög á umliðnum árum. Sá hópur nemenda sem lýkur grunnskólanámi og hefur framhaldsskólagöngu hefur farið ört vaxandi og er það um það bil 85% árgangs sem hefur nám í framhaldsskólum. Þetta er alþjóðleg þróun en hjá öðrum vestrænum þjóðum sækja allt að 95% árgangs framhaldsskóla. Á undanförnum áratug hefur þjóðfélagið tekið miklum breytingum. Hér áður fyrr átti ungt fólk jafnvel kost á atvinnu fljótlega eftir að það lauk grunnskólanámi og ekki var krafist mikillar sérhæfingar á einhverju sviði í þjóðfélaginu. Með aukinni sérhæfingu á vinnumarkaði, auknum kröfum um menntun og auknu atvinnuleysi telur ungt fólk sér best borgið, þegar það hugar að framtíð sinni, með því að mennta sig áður en það fer fyrir alvöru út í lífsbaráttuna. Þetta er mjög jákvæð þróun. Með fjölgun nemenda inn í framhaldsskólana gefur auga leið að það verður að breyta ýmsu í starfsumhverfi skólanna, skerpa áherslur á nýjum stöðum í skólakerfinu og leita allra leiða til að fullnægja þörfum nemenda og þjóðfélagsins. Markmiðssetning skólastarfs þarf að vera skýr. Nokkur nýmæli eru í þessu frv. sem ég tel að sé framhaldsskólunum til góðs þegar á heildina er litið þar á meðal nýmæli um starfsnám, námsskipan, aðstoð við nýbúa og stjórnun framhaldsskólans er styrkt frá því sem nú er. Hlutverk framhaldsskóla er, eins og kemur fram í 2. gr.: ,, . . . að stuðla að alhliða þroska allra nemenda svo að þeir verði sem best búnir undir að taka virkan þátt í lýðræðisþjóðfélagi.`` Þetta er stórt og mikið markmið og það verður að gefa skólum svigrúm til að sinna þessu hlutverki sínu. Það verður ekki gert svo að vel sé nema þessum skólum sé tryggt fjármagn til þess. Í þessu frv. er mikil ábyrgð lögð á skólanefndir sem samkvæmt 7. gr. marka áherslur í starfi skólans. Ef þetta frv. nær fram að ganga verða verkefni skólanefnda umfangsmeiri en gildandi lög gera ráð fyrir. Fagleg forusta í daglegu starfi skólans verður í höndum skólameistara, svo og starfsmannaráðningar, og skólameistari er framkvæmdastjóri skólanefndar. Það er mikilvægt atriði í skilvirkri stjórnun að hlutverk og ábyrgð einstakra aðila sé skýrt skilgreint. Í þessu frv. er leitast við að greina á milli hlutverka skólameistara og skólanefnda og er það að mínu mati mjög mikilvægt. Eins og flestum er kunnugt gefur það ekki góða raun þegar aðilar sem heita eiga ábyrgir fyrir starfi sínu fá ekki skýr skilaboð og skilgreiningu um hlutverk sitt frá yfirboðurum sínum, en samkvæmt núgildandi lögum eru þessi skil aðila víða óljós og hafa verið gagnrýnd. Ég hef ákveðnar efasemdir um fækkun fulltrúa í skólanefndum úr sjö í fimm. Það má gera ráð fyrir með aukinni verkaskiptingu að skólar þjóni stóru svæði. Þar tel ég mikilvægt að fleiri raddir heyrðust en færri. Það má hins vegar færa rök fyrir því að þeim mun færri sem þeir yrðu þeim mun skilvirkari yrðu störf manna. Skólanefnd markar áherslur í starfi skóla. Því hafa þær gagnrýnisraddir heyrst að mikilvægt væri að fagfólk ætti þar setu í nefndum. Hins vegar er líka bent á það að verkefni skólanefndar sé m.a. að fjalla um mannaráðningar. Því geti fagaðilar lent í þeirri aðstöðu að um hagsmunaárekstur yrði að ræða. Starfsmenn skóla hafa t.d. einungis einn fulltrúa sinn inni í skólanefnd með málfrelsi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt. Að mínu mati hefur svona tilhögun í skipun svo mikilvægra nefnda sem skólanefndir eru bæði kosti og galla. Í 15. gr. um inntökuskilyrði kemur fram að á einstaka námsbrautir verða nemendur að hafa nægilegan undirbúning til að takast á við nám á viðkomandi brautum. Þau miðast við einkunnir á samræmdum prófum grunnskóla og skólaeinkunn. Nemendum sem ekki hafa náð tilskildum lágmarksárangri býðst fornám eða nám í sérstökum deildum. Ég tel mjög þarft að skerpa og leggja áherslu á það að nemendur verði að hafa ákveðna undirbúningsmenntun og einkunnir til að hefja nám á ákveðnum brautum. Það ætti að vera hvatning til nemenda á grunnskólastigi að þeir standi sig vel á prófum annars nái þeir jafnvel ekki inn á þær brautir sem þeir vilja eða verði að fara í fornám. Allt of lítið hefur verið, að mínu mati, um kröfur í skólakerfinu á nemendur. Aðalatriðið er að inntökuskilyrðin eru sveigjanleg og taka mið af námskröfum viðkomandi brauta. Í 19. gr. er nýmæli sem kveður á um stofnun sérstakra deilda við framhaldsskóla fyrir fatlaða nemendur. Það er mjög brýnt að mörkuð verði stefna í þjónustu við fatlaða nemendur í framhaldsskólum. Nýverið komu fulltrúar framhaldsskóla á fund menntmn. þar sem þeir tjáðu nefndarmönnum að sérkennsla í framhaldsskólum hefðu aukist mjög mikið undanfarin ár. Þeir kvörtuðu hins vegar yfir því að varðandi sérkennslumál væri töluvert skipulagsleysi ríkjandi, aðallega vegna fjárveitinga til þeirra mála. Fjárveiting væri fyrir eina önn í einu og þeir fengju seint að vita hver fjárveitingin væri. Þeir töldu einnig að fjárveitingar til sérkennslu væru allt of lágar. Það er mjög brýnt að skipuleggja sérkennslu í framhaldsskólum og veita skólum næga stoðþjónustu. Sálfræðiþjónusta er t.d. varla til í framhaldsskólum. Ég fagna því þeirri stefnu sem kemur fram í 19. gr. þar sem gert er ráð fyrir að stefnt verði að því að kenna fötluðum nemendum í almennum framhaldsskóla og veita þeim aðbúnað og sérfræðilega aðstoð í því skyni. Einnig að gefa nemendum með sérþarfir sem þurfa sérstök námstilboð kost á námi í sérstökum deildum. Hins vegar getur maður velt því fyrir sér hvers vegna hefur orðið svo mikil aukning á þörf fyrir sérkennslu inni í framhaldsskólum. Bendir það jafnvel til þess að ekki sé alltaf tekið nógu snemma á málum, t.d. í grunnskólakerfinu. Þessi þróun er að mínu mati umhugsunarverð. Í grunnskólanum hefur einnig orðið mikil aukning á þörf fyrir sérkennslu. Í 20. gr. er mikilvægt nýmæli um rétt erlendra nemenda sem hafa annað móðurmál en íslensku. Það er mikilvægt skref sem þarna er stigið þar sem erlendum nemendum eða af erlendum uppruna hefur verulega fjölgað í skólakerfinu á undanförnum árum. Í 21.--24. gr. er kveðið á um eftirlit og mat með skólastarfinu. Þar er gert ráð fyrir að skólarnir taki upp innra mat, gæðastjórnun og er það mjög mikilvægt. Með þessu er leitast við að auka frumkvæði fagfólks og umbótastarf í skólum. Altæk gæðastjórnun er þarna komin inn í framhaldsskólann, en altæk gæðastjórnun gerir vel menntuðu starfsfólki kleift að nýta starfskrafta sína á árangursríkan og ánægjulegan hátt. Þróunarsjóður framhaldsskóla, sem getið er um í 45. gr., getur t.d. nýst kennurum til viðbótarmenntunar og til að innleiða gæðastjórnun í framhaldsskóla. Í frv. er gert ráð fyrir eflingu starfsnáms. Efling starfsnáms á að vera sameiginlegt metnaðarmál hins opinbera og aðila atvinnulífsins. Allt of lítil áhersla hefur verið lögð á eflingu starfsnáms hér á landi. Því er mjög jákvætt að heyra þann tón sem gefinn er í þessu frv. um eflingu starfsnáms á framhaldsskólastigi. Í 31. gr. kemur fram það nýmæli að menntmrh. geti gert deild í framhaldsskóla að kjarnaskóla um lengri eða skemmri tíma. Kjarnaskóli er eins konar þróunarskóli fyrir tilteknar greinar starfsnáms. Kjarnaskóli hefur forgöngu um að þróa námsefni og kennsluaðferðir í starfsnámi. Þetta tel ég vera mjög jákvætt skref. Virðulegi forseti. Ýmislegt jákvætt er í þessu frv. Ég tel að með frv. verði tekið stórt skref til að efla framhaldsskólastigið í landinu. Okkur ber samt alltaf niður á það sama. Það er ekki nóg að hafa góð markmið það verður að skapa skólum skilyrði til að uppfylla þessu góðu markmið. Það er gert m.a. með auknu fjármagni til skóla. Ég vona að Alþingi muni á næstu árum leggja metnað sinn í að forgangsraða fjármagni til réttra aðila í þjóðfélaginu og setja menntamál á þann stall sem vera ber. Ég vona að þetta frv. fái málefnalega og góða umfjöllun í þingsölum og í nefnd þingsins.

Hæstv. forseti. Ég held að ekki sé um það að deila að þau frumvörp, sem hér hafa verið til umræðu hvort í framhaldi af öðru eða annað í framhaldi af hinu, þ.e. framhaldsskólafrumvarpið nú í framhaldi af umræðum um grunnskóla, verðskuldi það að þeim sé nokkur gaumur gefinn, a.m.k. ef horft er til þess hversu mikilvægur málaflokkur skólamálin eru í samfélaginu. Auðvitað er það með nokkurri eftirvæntingu sem maður fer að blaða í nýjum frumvörpum til laga um heildarlöggjöf fyrir þessi skólastig. En það verður að segjast eins og er að ég er sammála þeim sem hér hafa talað og komist að þeirri niðurstöðu að lokum að því miður sæti þessi frv. harla litlum tíðindum. Ég verð að segja það að eftir að hafa skoðað framhaldsskólafrv. nokkuð þá er það líka mín meginniðurstaða að að því er virðist sé það því miður meira til málamynda sem hér er verið að setja upp heildarútgáfu af lögum um framhaldsskóla í staðinn fyrir að flytja fáeinar brtt. við gildandi lög, svona meira til að klóra yfir verklítið og metnaðarlítið tímabil í lokin að sýna þetta. Það sést finnst mér m.a. í því að mörgu af því sem mundi e.t.v. einhverjum tíðindum sæta og horfa til breytinga í málefnum framhaldsskólans er slegið á frest um langt árabil og er þar af leiðandi meira einhvers konar markmiðslýsing, fögur áform skrifuð í skýin, heldur en lögfesting efnisatriða sem eiga að hafa gildi og hafa áhrif. Það er t.d. nokkuð sérkennilegt að menn skuli vera með gildistökuákvæði margra þátta eftir allt næsta kjörtímabil ef það verða full fjögur ár. Einhvern tímann um aldamótin. Eða dettur hæstv. núv. menntrmh. ekki í hug að næsti hæstv. menntmrh. kynni að vilja breyta einhverju í skólamálunum og setja mark sitt á þá hluti? Maður spyr sig að því hvaða tilgangi það þjóni eiginlega að lögfesta hluti sem svona langt er í að komist til framkvæmda. Það er a.m.k. talsvert nýmæli að ég held að vera að ganga frá löggjöfinni fyrir þarnæsta kjörtímabil, skólastefnunni fyrir þarnæsta kjörtímabil og væntanlega eða hugsanlega þarnæsta menntamálaráðherra. Þessi ríkisstjórn hefur brotið í blað og gert talsvert af því að afgreiða lög fyrir mitt næsta kjörtímabil, t.d. á auðlindagjald sem tekjustofn fyrir Þróunarsjóð sjávarútvegsins að taka gildi á miðju næsta kjörtímabili og þóttu nokkur tíðindi. En hér er gert enn betur því það er verið að leggja drög að þáttum sem eiga hugsanlega að hafa áhrif á þarnæsta kjörtímabili. Ég held, hæstv. forseti, að því miður sé þetta frv. frekar undirstrikun en hitt á heldur dapurlegu tímabili í skólamálum okkar sem er þetta kjörtímabil. Það hefur einkennst af nokkrum niðurskurði til þessa málaflokks. Það má svo sem færa það fram til málsvarnar að þetta hafa verið erfiðir tímar og þröngir í efnahagslífi þjóðarinnar. En fleira kemur til og er ég þó ekki að mæla með því að við slíkar aðstæður beri menn sérstaklega niður í skólamálum til að spara fé því flestir eru sammála um að ef við ættum einhvers staðar að reyna að byggja upp fyrir framtíðina þá væri það í menntuninni og seint muni okkur ganga að vinna okkur upp úr erfiðleikunum ef við skerum niður á þessu sviði. Í öðru lagi hefur verið þrengt að þeim sem í skólunum eru og starfa, bæði nemendum og kennurum með ýmsum hætti. Menn þekkja tilkomu skólagjaldanna og hvernig námslán hafa verið skert og fleira sem allt hefur sín áhrif í skólamálunum. Það er sitt lítið af hverju, hæstv. forseti, sem ég ætlaði að koma inn á í sambandi við þetta frv., ekki endilega í sömu röð og það er listað í frv. Ég vil nefna fyrst eitt lítið atriði sem ég rak augun í. Það er því miður ekki hægt að segja til gamans en það er umhugsunarvert í sambandi við vinnubrögð í stjórnsýslunni að hér er hæstv. menntmrh. að leggja fram frv. þar sem í 13. gr. eru lagðar skyldur á héraðslækna sem tengjast hollustu og heilsuvernd í skólum. Hví er ég nú að nefna þetta? Jú, það er vegna þess að það liggur í þinginu fjárlagafrv. sem gerir ráð fyrir því að héraðslæknaembættin verði, að því er best verður séð, lögð niður. Og þó þetta sé kannski ekki stórt í hugum einhverra þá spyr ég: Er það gott samræmi í stjórnsýslunni að hæstv. menntmrh., sem er í sama flokki og hæstv. fjmrh., að vísu svo lánsamur að vera ekki í sama flokki og hæstv. heilbrrh., leggi fram frv. sem gerir ráð fyrir því að þessir embættismenn í héruðunum séu með tiltekin verkefni? Það er auðvitað skynsamlegt og ég er ekki að mæla gegn því nema síður sé, ég held einmitt að þetta sé til marks um að héraðslæknaembættin þjóna margvíslegum tilgangi. Héraðslæknarnir eru þátttakendur í framkvæmd heilbrigðisstefnunnar á fjölmörgum sviðum eins og sést í því að í frv. er þeim ætlað að hafa umsjón með því að öll sú starfsemi sem tengist heilbrigði, heilsuvernd og hollustu og kemur inn á skólastarfið sé í lagi. En hæstv. fjmrh. hefur greinilega ekki heyrt af þessu eða hæstv. heilbrrh. því þeir ætla að leggja þessi embætti niður um áramótin. Kannski eignumst við bandamann í hæstv. menntmrh. og liðsmann í því að hætta við þá vitleysu. Það er sorglegt að sjá þann litla vísi að yfirstjórn heilbrigðismála sem byggður hefur verið upp úti í landsbyggðarkjördæmunum jafngrátt leikinn og nú stendur til að gera varðandi héraðslæknana. Ég bendi hæstv. menntmrh. á þetta í allri vinsemd að þarna eru hlutirnir á skjön og ekki eins og þeir ættu að vera. Í öðru lagi, hæstv. forseti, ætlaði ég að fjalla um ákvæði 36. gr. sem varðar kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í sambandi við stofnun og byggingu framhaldsskóla. Þar er á ferðinni því miður eitt nýmæli sem er mjög í öfuga átt í frv. Þar á ég auðvitað við það að ríkið ætli að bæta gráu ofan á svart í sambandi við aðstöðumun skólahaldsins í dreifbýlinu og þéttbýlinu með því að lækka kostnaðarhlutdeild sína í uppbyggingu heimavista úr 100% í 60%. Það er alveg furðulegt í ljósi þess að það er viðurkennt og á móti því er yfirleitt ekki borið að einn sá mesti aðstöðumunur sem menn búa við í aðgengi til náms og reyndar mætti segja bara almennt varðandi undirstöðuþætti opinberrar þjónustu er sá hrikalegi aðstöðumunur sem íbúar strjálbýlu landsvæðanna búa við gagnvart möguleika til að mennta börn sín. Þó að þetta að færa þarna til kostnað af ríki yfir á sveitarfélögin skipti kannski ekki algjörlega sköpum um það þá er þetta samt í öfuga átt. Auðvitað. Vegna þess að þarna eru byrðarnar teknar af ríkinu, sem er hinn sameiginlegi sjóður allra landsmanna, og færðar yfir á herðar þeirra sem búa á viðkomandi svæðum. Þá má líka hafa af því áhyggjur og spyrja hvort ekki sé hætta á því að þetta ákvæði geti líka ýtt undir það að enn meiri hluti kostnaðarins lendi að endingu á nemendunum sjálfum eða foreldrum þeirra og er þó víst nóg fyrir. Ætli hæstv. menntmrh. hafi ekki einhvern tímann heyrt af foreldrum sem eiga kannski tvö eða þrjú börn í heimavistarskólum í hinum ýmsu byggðarlögum með kostnað upp á 200--300 þús. kr. að lágmarki á hvern bara vegna uppihaldsins á heimavistunum? Nú er það þannig að unglingar lifa ekki á loftinu þó þeir séu í heimahúsum en ég held það liggi algjörlega í hlutarins eðli og sé viðurkennt að þarna er á ferðinni gífurlegur viðbótarkostnaður. Ég þekki fjölskyldur og er nú reyndar úr einni sjálfur þar sem kannski upp í fjögur systkini voru samtímis á heimavist í mismunandi skólum á þremur landshornum. Halda menn að það sé auðvelt fyrir kannski venjulegar verkamanna- eða bændafjölskyldur að kljúfa slíkan kostnað sem er þá farinn að mælast kannski á bilinu 500 þús. til 1 millj. kr.? Bara vegna beins útlagðs kostnaðar og er þá enginn eyðslueyrir eða annað því um líkt í því. Telja menn á þennan aðstöðumun bætandi? Ég held að þvert á móti ætti að fara í þessa grein með alveg öfugu hugarfari og skoða það. Er ekki óhjákvæmilegt að ríkið greiði meira en ekki minna af rekstrarkostnaði heimavistanna og mötuneytanna í skólunum og komi þar með til móts við þá sem þar fá inni? Til mótvægis komi svo hækkaðir dreifbýlisstyrkir eða framlög til þeirra nemenda sem ekki fá inni í heimavistum en sækja nám milli byggðarlaga um langan veg af því að þeir eiga ekki annars kost. Ég fullyrði að þessi aðstöðumunur er að verða sá sem hvað mest stingur í augu af öllu í landinu fyrir utan kannski þætti eins og hærra vöruverð og hærra orkuverð á landsbyggðinni. Ég er þeirrar skoðunar og þar e.t.v. greinir okkur hæstv. menntmrh. á að menntun, a.m.k. upp á framhaldsskólastig, jafnalmenn og hún er orðin í nútímanum séu grundvallarmannréttindi, þ.e. að mönnum sé ekki mismunað þannig á grundvelli efnahags að sumir eigi þess kost en aðrir alls ekki að ljúka t.d. framhaldsskólanámi þegar 80--90% eða hvað það nú er eru að reyna það. Þá er ekki lengur hægt að tala um það sem einhvern afmarkaðan eða sérstakan hlut í samfélaginu. Það er orðin almenn regla og slíka undirstöðuþætti á að skilgreina þannig að öllum sé gert kleift án tillits til efnahags aðstandenda að kljúfa slíkt. Ég fullyrði að svo sé ekki og með minnkandi tekjum til að mynda í sveitum landsins hefur þessi mismunun orðið enn þá meira áberandi en áður var. Hvernig halda menn t.d. að staða fjölskyldna á sauðfjárræktarsvæðum sé með 40--50% tekjufall á nokkrum árum til þess að glíma við aðstöðumun af þessu tagi sem er á ferðinni nánast á öllum sviðum framfærslunnar í hærra vöruverði, orkukostnaði, meiri samgöngukostnaði og ekki síst í þessu tilviki, ef um það er að ræða að reyna að koma börnum til náms? Eins og flestir sjálfsagt þekkja heyrir það til undantekninga að fólk í sveitum hafi aðstöðu til að koma sínum börnum í framhaldsskóla nema í gegnum uppihald á heimavist eða í fjarlægu byggðarlagi eðli málsins samkvæmt. Auðvitað verður það þannig. Við ætlum ekki að byggja framhaldsskóla í hverjum sveitahreppi. En er þá ekki sanngjarnt að taka með sanngjörnum eða eðlilegum hætti á því að jafna þennan aðstöðumun? Mér finnst það mjög dapurlegt sem er að gerast með heimavistirnar. Meira vegna þess að það er táknrænt um að menn eru að fara í öfuga átt í þessum málum. Ég sakna þess að sjá þess hvergi stað, hvorki í framkvæmd skólastefnunnar nú né annars staðar í frv., að menn hafi einhverja hugsun á því að reyna frekar að jafna þennan mun en að auka hann. Mér sýnist líka að sú hætta blasi við að það færist í raun og veru enn meiri byrðar yfir á sveitarfélögin. það er alveg ljóst að ef t.d. á að leggja í kostnað vegna þess að menn vilji huga að nýtingu heimavistanna sem gistihúsnæðis vegna ferðaþjónusturekstrar á sumrin o.s.frv., þá er með því orðalagi sem er á greininni augljóslega verið að bjóða upp á það að þetta lendi að langmestu leyti í sveitarfélögunum til viðbótar 40% kostnaði sem þau eiga nú að taka upp vegna heimavistanna. Í sumum tilvikum er það kannski ekki alveg einfalt mál að ganga frá því hvernig sá kostnaðarhlutur á þá uppi að berast til að mynda vegna þess að það geta verið vissir erfiðleikar að finna út úr því gagnvart því sveitarfélagi hvar viðkomandi skóli er og öðrum sem tengjast með einhverjum hætti rekstri hans. Mér finnst þetta vond breyting og mundi leggja til að hún falli út úr frv. Er miklu nær mínu skapi að það yrði rætt og skoðað, t.d. í hv. menntmn., að reyna frekar að fara alveg í gagnstæða átt. Svonefndir dreifbýlisstyrkir munu hafa staðið í stað í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þeir hækkuðu nokkuð á síðasta kjörtímabili en munu hafa staðið í stað í krónum talið, ef ég veit rétt, á þessu kjörtímabili þannig að ekki hefur þar heldur verið um þróun að ræða í rétta átt. Síðan hafa skólagjöldin bæst við og vaxandi tilhneiging til að velta kostnaði af ýmiss konar viðbótarþjónustu í skólunum yfir á nemendur eða foreldra. Þar dregur líka í sundur og þar er stefnan líka í öfuga átt. Maður leyfir sér að spyrja sig að því, hæstv. menntmrh.: Getur það hugsast að ein afleiðing af skipun þeirrar nefndar sem hæstv. menntmrh. var svo ólánssamur að hrúga saman með átján manns, og aðeins einum einasta fulltrúa utan af landsbyggðinni, endurspeglist m.a. í hlutum eins og þessum? Gæti það hugsast að hinn ágæti skólamaður af Norðurlandi, Trausti fræðslustjóri, hafi ekki mátt við margnum, einn á móti sautján, og það hafi verið þungt að koma að sjónarmiðum þeirra sem þekkja af eigin raun eða hafa skilning á erfiðleikum skólahaldsins á landsbyggðinni? Það hefur að vísu verið deilt um það hvort þessi formúla sautján plús einn eigi að skiljast þannig að það hafi verið einn landsbyggðarmaður og sautján á suðvesturhorninu eða einn krati og sautján sjálfstæðismenn. Ég hef heyrt báðar kenningar og væri fróðlegt að menntmrh. upplýsti hvor væri sönn. En sama er. Ekki hefur það svo sem skipt miklu og gerir málið síst betra ef þessi eini hefði verið sérmerktur vegna þess að hann var krati en ekki sem eini landsbyggðarmaðurinn í nefndinni. Til þess að halda líka einhverju til haga sem ég tel þó vera jákvætt í þessu þá vil ég segja að ég er auðvitað ánægður með að menn hafa þó áttað sig á því að hugmyndir í nefndarálitinu um lengingu skólaársins voru fráleitar við núverandi aðstæður í íslenskum skólamálum. Þó ekki kæmi það til þá held ég að maður mundi setja stór spurningarmerki við það bara vegna hefða og venja og uppbyggingar íslensks samfélags að fara út í slíkt. Ég lýsi mig mikinn efasemdarmann um að það eigi yfirleitt að elta uppi erlendar formúlur af því tagi vegna ýmissa sérkenna í íslensku samfélagi sem ég held að séu okkar verðmæti sem við eigum að halda í, svo sem miklu meiri atvinnuþátttöku ungs fólks hér á námsárum en þekkist erlendis. Ég fagna því þess vegna að ráðherra hefur ákveðið að hafa þessar hugmyndir að engu, enda vita auðvitað allir og hæstv. menntmrh. ekki síst að það er geysilegt verk óunnið í sambandi við það að bæta það skólahald sem nú er í landinu, þ.e. í þá níu mánuði sem skólinn stendur. Ætli reynslan hafi ekki kennt hæstv. ráðherra það, ef hún hefur kennt honum eitthvað á þessum fjórum árum, að þar sé við ramman reip að draga að fá fjármagn og skilning á því sem þurfi að gera til þess að hægt sé að segja að skólahaldið sé sómasamlegt á þeim tíma sem nú er í lögum og er meiningin að halda áfram. Ég held að það hefði verið algerlega út í hött þegar maður hugsar um stöðuna í grunnskólanum að fara að lengja skólaárið og gera þá væntanlega götin í stundatöflunni enn þá meiri. Ég segi alveg eins og er að ég skil bókstaflega ekki hvað fólk er að fara með slíkum hugmyndum við vissar aðstæður. Ég get vel skilið það sjónarmið, þó að ég sé ekki endilega að lýsa mig sammála því, í fyllingu tímans að uppfylltum öllum þeim óskum sem menn hafa um samfelldan skóladag og annað þá vilji menn stefna á þetta sem markmið í framhaldinu. Það er alveg sjálfstætt atriði út af fyrir sig en við núverandi aðstæður er það fráleitt og það er fagnaðarefni að menn hafa horfið frá því. Þá, hæstv. forseti, um 6. gr. frv. og skipan skólanefndanna. Þar verð ég að segja alveg eins og er að þegar ég fór að lesa það atriði og bera það saman við núgildandi lög þá varð ég alveg furðu lostinn. Ég hafði ekki áttað mig á því, satt best að segja ekki haft hugmyndaflug til þess að láta mér detta það í hug, að til stæði að leggja til breytingar af þessu tagi. Hvar er nú hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sem spurði áðan hvort þetta væri bara kommúnismi og miðstýring? Ég ætlaði nefnilega að gleðja hv. þm. með því eða hryggja eftir atvikum að ég sé ekki betur en þetta sé bara argasti kommúnismi. Þarna á að stórauka miðstýringuna í skólamálum. Auðvitað er það ekkert annað en stóraukin miðstýring að breyta algerlega hlutföllum í skólanefndunum þannig að ráðherra fái hreinan meiri hluta í skólanefndunum án tilnefningar. 

Ég veit að þingmaðurinn veit betur.

Og þeir eiga að heita fulltrúar í einhverjum flokki sem heitir Sjálfstfl. og hefur kennt sig við hægri stefnu.

Þingmaðurinn veit líklega betur en ég hvað er kommúnismi.

Ja, ég þekki það kannski minna af eigin raun. Ég hef aldrei austur fyrir járntjald komið eiginlega. Ég hef grun um að hæstv. ráðherra hafi farið einhverjar fínar reisur til Moskvu eins og ýmsir menn í Sjálfstfl. en það hefur undirritaður ekki gert.

Nei, nei, nei, aldrei.

Náði því aldrei, náði aldrei þeirri forfrömun. En ég veit að ýmsir frammámenn í Sjálfstfl., þar á meðal einn hæstv. forsrh., fóru í mikla reisu til Moskvu. Þannig er nú það. En í alvöru talað, hæstv. forseti, og ætli ekki sé betra fyrir okkur að nota orðalag sem okkur Íslendingum er tamt, þá er það náttúrlega alveg furðulegt að hæstv. menntmrh. skuli detta í hug að leggja það til að fjölga fulltrúum ráðherra úr einum í þrjá án tilnefningar og fækka í nefndinni úr sjö í fimm. Það þýðir á mæltu máli að hæstv. ráðherra ætlar sér og fulltrúum ráðherra á hverjum tíma í skólanefndunum hreinan meiri hluta, óbundið af því hvaðan þeir menn koma eða hverja hann tilnefnir.

Hver borgar skóla . . . ?

Ég geri ekki mikið með það orðalag sem er haft galopið, að það sé æskilegt að þeir komi að jafnaði úr viðkomandi byggðarlagi. Það þarf engin breyting að verða á því, hæstv. ráðherra. Það er ekki þess vegna sem þarf að breyta þessu. Það er ekki eins og ríkið sé núna að taka til við að borga skólana. Hefur þetta gefist svona ákaflega illa að heimamenn í héraði fengju að vera með í ráðum eða starfsmenn skólanna, kennarar og nemendur? Er það vegna þess að það hefur verið svo afspyrnu vont að hafa þá í skólanefndunum að það þarf að falla frá þessu og opna það að ráðherra tilnefni einhverja þrjá einkavini sína eða flokksgæðinga? Við skulum bara staldra við það augnablik að það tækist svo ógæfulega til einhvern tíma á næstu öld að alþýðuflokksmaður kæmist aftur að sem menntmrh. og hugleiðum það, hæstv. menntmrh., hvernig sá flokkur hefur farið með völd sín og tilnefningar að undanförnu. Þó að margt megi segja um Sjálfstfl. þá held ég að því verði ekki mótmælt að Alþfl. hefur slegið hann út í flokkspólitískri valdníðslu af ýmsu tagi á þessu kjörtímabili.

Hlutfallslega.

Hlutfallslega, sérstaklega þar sem það er miklu minni flokkur. Þá sjáum við það bara í hendi okkar að ef Alþfl., sem eins og ég segi yrði örugglega ekki fyrr en komið yrði talsvert inn á næstu öld eftir þá útreið sem flokkurinn fær væntanlega í næstu kosningum, kæmist í þessa stöðu þá yrðu lögin svona og menntmrh. gæti bara tilnefnt þrjá flokksgæðinga einhvers staðar og einhvers staðar að og hann hefði hreinan meiri hluta í öllum skólanefndum. Það er ekki mjög skynsamlegt. Það er annað í þessu sambandi, hæstv. forseti, sem vekur mér miklu meiri ugg. Það er að í næstu grein er skólanefndunum ætlað eitt mjög vandasamt verkefni og það er að ákveða upphæð gjaldtöku á nemendur í skólunum. Með öðrum orðum er það ákvæði sem hæstv. menntmrh. styðst við þegar hann lætur leggja á skólagjöld, sem reyndar orkar mjög tvímælis að sé hægt að gera með þeim hætti sem nú hefur verið vegna þess að í gildandi lögum er það alveg skýrt að ríkið á að kosta ekki bara laun og annað því um líkt heldur líka rekstrarkostnað grunnskólans eins og ég veit að menn þekkja. Í 32. gr. gildandi laga er þetta þannig. Þau ákvæði á því miður að fella út. Orðalag í núgildandi 32. gr. er alveg afdráttarlaust, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður greiði samkvæmt lögum þessum rekstrarkostnað framhaldsskóla.`` Síðan segir neðar í sömu grein: ,,Auk launakostnaðar greiðir ríkissjóður annan rekstrarkostnað af starfsemi skólans.``  En þá kemur að því: Miðað við lagatúlkun hæstv. ráðherra hver verður þá staða ráðherrans og ríkisstjórnar til að beita þessari lagatúlkun og ákvörðunum um skólagjöld þegar svo er komið að ráðherrann getur hreinsað út allar skólanefndir í landinu og sent þar inn hreinan flokkslegan meiri hluta sinn eða viðkomandi ríkisstjórnar? Frv. býður upp á það eins og það er úr garði gert. Ef skólanefndirnar skyldu nú ætla að fara að móast eitthvað við eða hækka skólagjöld þá er til ráð við því. Þá getur ráðherra þess tíma einfaldlega skipað þrjá grjótharða flokksjálka í það sem hafa hreinan meiri hluta í skólanefnd að hækka þessi gjöld eins og forsendur fjárlaga eða áform ríkisstjórnar stæðu til. Ég sé því ekki annað en líka í þessu sambandi vegna þess hlutverks sem skólanefndirnar þarna hafa, að ákveða upphæð þessarar gjaldtöku, sé mjög háskalegt að fara inn á þá braut að brjóta upp það jafnvægi sem í raun og veru var með nokkrum hætti í núverandi skipan milli fulltrúa sveitarfélaganna, þeirra sem starfa í skólunum og nemendanna og svo fulltrúa ráðherrans. Ef hæstv. ráðherra telur sig þurfa þarna meiri ítök þá væri a.m.k. að lágmarki rétt, finnst mér, að hann hefði ekki nema tvo af fimm. Og skólastjórnendurnir, fulltrúar starfsmanna og/eða nemenda væru með einhverjum hætti áfram inni með a.m.k. með einn fulltrúa með atkvæðisrétti. Mér finnst það alveg furðuleg breyting að rífa út úr skólanefndunum alla þrjá fulltrúana sem í gildandi lögum eru þar á vegum kennara og nemenda. Þetta mun vera þannig, hæstv. forseti, að í 7. gr. segir: ,,Í skólanefnd skulu sitja sjö menn. Tveir fulltrúar starfsmanna kosnir á starfsmannafundi, einn fulltrúi kosinn af nemendum skólans`` o.s.frv., þ.e. þrír fulltrúar frá sveitarfélögunum og einn frá ráðherra. Hér er því engin smábreyting á ferð. Hér er grundvallarbreyting á ferð. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, hér er á ferð stóraukin miðstýring því að í stað þess að áður höfðu fulltrúar sveitarfélaganna og starfsmanna skólanna og nemendanna sex af sjö stjórnarmönnum þá fengi ráðherrann samkvæmt frv. hreinan flokkslegan meiri hluta ef svo bæri undir, þrjá af fimm í nýju skólanefndunum. Síðan er annað sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um því að það er mjög sérkennilegt. Það er í umsögn um 6. gr. frv. Þar talað um að lagt sé til, ef ég man orðalagið rétt, að við skipun fulltrúa menntmrh. í skólanefnd verði m.a. leitað til aðila úr atvinnulífi hlutaðeigandi sveitarfélaga. Hvar er það lagt til? Í lagagreininni sjálfri er ekkert um það. Þar segir bara: ,, . . . og þrír án tilnefningar og skulu þeir að jafnaði búsettir í sveitarfélagi sem á aðild að skólanum.`` Punktur. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hver er skýringin á þessu orðalagi? Er hæstv. ráðherra þeirrar skoðunar að hægt sé að leggja einhverja stefnumörkun til með þessum hætti í umsögn um lagagrein í frv.? Ef það er ætlun ráðherra að það eigi að jafnaði að leita til þessara fulltrúa atvinnulífsins af hverju er það þá ekki sett með einhverju slíku orðalagi í lagagreinina? Það mætti þá prjóna áfram aftan við þennan lopa og segja: Og skulu þeir að jafnaði búsettir í sveitarfélagi sem á aðild að skólanum og koma frá atvinnulífi á viðkomandi svæði --- ef það er hugsunin. En það er ekki gert með þessum hætti. Ég get ekki skilið að það sé bindandi á nokkurn hátt eða hafi nokkurt sjálfstætt gildi að búa svona um þetta. En þetta vakti athygli mína, hæstv. forseti. Þetta er fremur óvenjulega orðað að tala um að leggja einhverja hluti til í umsögnum lagagrein sem eru svo ekki í nokkru samræmi við texta greinarinnar sjálfrar þegar hann er lesinn í frv. Hæstv. forseti. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þessum tveimur greinum og samhengi þeirra, þ.e. 6. gr. um skipan skólanefndanna, og 7. gr. um hlutverk þeirra, sérstaklega þegar kemur að því að ákveða upphæðir þessarar gjaldtöku. Ég tel að í því samhengi skoðað sé það enn fráleitara en ella, enn fráleitara en ella að þarna sé á ferðinni hreinn meiri hluti viðkomandi ráðherra óbundinn af tilnefningu. Það býður augljóslega þeirri hættu heim að þessi staða og þetta vald skólanefndanna eða hlutverk yrði notað í þessum tilgangi ef menn yrðu svo ógæfusamir að vilja halda lengra inn á braut þessarar gjaldtöku í skólakerfinu sem hæstv. ríkisstjórn því miður hefur verið svo ógæfusöm að rata. Það er einnig, hæstv. forseti, ástæða til að nefna ákvæði 15. gr. um inntökuskilyrði en aðrir ræðumenn hafa nú gert ágætlega grein fyrir því hér á undan mér og ég læt mér nægja að vísa til þess, m.a. þess sem hv. 9. þm. Reykv. sagði um það mál. Ég tek mjög undir með honum að það þarf að athuga það mjög vandlega hvort rétt er að hafa þetta eins og þarna er lagt til. Svo að lokum, hæstv. forseti, um þessa gildistöku frv. þá hlýtur maður auðvitað að leyfa sér ekki í neinum stráksskap heldur alvöru að spyrja hæstv. menntmrh.: Liggur nokkurn skapaðan hlut á? Til hvers er verið að strekkja með þetta frv. hér sem breytir sáralitlu og þá því miður í fleiri tilvikum til hins verra en er að mestu leyti um hluti sem menn munu láta sér detta í hug að taki gildi um aldamótin á þar næsta kjörtímabili? Er nokkur minnsta ástæða til að vera að nudda með þetta hér á þingi sem hefur í sjálfu sér nóg annað að gera og getur nú orðið stutt í annan endann hugsanlega, hæstv. forseti. Ekki vegna þess að ég sé að gera því skóna að hæstv. forsrh. verði jafnslæmur í skapinu og hann var hérna vorið 1992 þegar hann rak okkur heim fyrirvaralaust heldur einfaldlega vegna þess að aðstæðurnar taki af honum völdin og hann kunni að eiga fárra kosta völ innan skamms annarra en þeirra að eins og ég segi, stytta þetta þinghald mjög í annan endann. Ég vil svo, hæstv. forseti, vekja athygli á einu mjög kúnstugu. Mér finnst alltaf mjög skemmtilegt þegar menn eru hugmyndaríkir og leggja jafnmikið á sig í þágu göfugs málefnis eins og hv. þm. Sjálfstfl. gera. Það á við þáltill. hér á þskj. 76. Þar hafa nokkrir afreksmenn úr þingflokki Sjálfstfl., hv. þm. undir forustu Árna R. Árnasonar flutt merka tillögu um eflingu menntunar í framhaldsskólum á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar. Nú veit ég ekki hvort þessi ágæta tillaga hefur komið til umræðu eða ekki en það hlýtur nú að mega nefna hana samt sem áður. Mér finnst það alveg bráðskemmtilegt þegar svona pappírar koma hér á borð okkar sömu dagana og ráðherra viðkomandi flokks í menntamálum er að mæla fyrir frv. um framhaldsskólann sem hann er að reyna að segja okkur að sæti einhverjum tíðindum og taki m.a. á starfsfræðslumálum. Þá leyfir maður sér að spyrja: Er þá einhver þörf fyrir þessa tillögu? Þurfa hv. þm. Sjálfstfl. samt að vera að flytja tillögu um að efla menntun í framhaldsskólum? Er það vegna þess að frv. ráðherrans sé svona ónýtt? Er það vegna þess að stefnan í því sé svona fjandsamleg starfsmenntun og þá sérstaklega á sviði sjávarútvegs? Eða er það vegna þess að hv. þm. vilja bara sýnast með tillöguflutningi af þessu tagi, gera sig góða gagnvart þessum málaflokki vitandi að það er ekki mikils að vænta af frv. hæstv. ráðherra eða þeirri ríkisstjórn sem þeir eiga að heita stuðningsmenn? Þetta er nú ekki háreistur málflutningur eða málatilbúnaður, hæstv. forseti. Eiginlega er skaði að hv. 5. þm. Norðurl. e., Tómas Ingi Olrich, sem hér talaði fyrr í dag, --- mun að vísu hafa gætt þess vandlega að minnast ekki á nefnda þáltill., ekki frekar en snöru í hengds manns húsi en er nú flutningsmaður hennar engu að síður ásamt nokkrum flokksbræðrum --- það er skaði að hv. þm. er ekki hér lengur svo hægt sé að spyrja hann um samhengi þessarar tillögu við frumvarpsflutning hæstv. menntmrh. Það má auðvitað líka spyrja að því hvort hæstv. menntmrh. sé ekki á miklum villigötum í nálgun sinni á þessum þætti málsins, þ.e. starfsfræðslunámsins. Þá t.d. bendi ég á að frv. gengur út á það að breyta því fyrirkomulagi sem þó er við lýði í gildandi lögum og leggja til að mynda niður fræðsluráð sjávarútvegsins, samstarfsvettvang greinarinnar við menntamálayfirvöld um áherslur og stefnumótun og hvernig það komi inn í starfsnámið í framhaldsskólunum. Í staðinn á að starfa ein samstarfsnefnd um starfsnám sem á að dekka allt landið og miðin. Allar atvinnugreinar og öll svið. Síðan koma þær furðulegu fréttir að ráðuneytið hafi dottið niður á það snjallræði að leggja niður Fiskvinnsluskólann. Það er enn eitt skrefið fram á við sem ráðuneytið ætlar að stíga í þessum starfsfræðslumálum. Þá fer maður náttúrlega að skilja betur að þeir þingmenn telji sig knúna til að flytja hér sérstaka tillögu í nauðvörn fyrir stöðu starfsnáms á sviði sjávarútvegs í framhaldsskólum. Það er kannski vegna þess að þeir sjá að hæstv. menntmrh. er að leggja niður fræðsluráð sjávarútvegsins og hann er að leggja niður Fiskvinnsluskólann í Hafnarfirði.

Hvaðan hefur þingmaðurinn það að ég sé að leggja niður Fiskvinnsluskólann?

Ég veit ekki betur en að þetta hafi komið hér í blöðum fyrir skömmu síðan.

Þetta er bara rugl.

Má þá ekki lengur trúa Morgunblaðinu?

Ekki ef það hefur sagt það.

Ekki samtal.

Þá er nú orðið illt í efni. Við verðum að fá þetta á hreint. Það er gott ef hæstv. ráðherra vill koma hér og staðfesta að það verði ekki hróflað við rekstri Fiskvinnsluskólans, hann verði efldur. Er ráðherra til í að koma hér og staðfesta það?

Auðvitað.

Það er gott þá held ég að hann ætti líka að setja ofan í við Morgunblaðið fyrir þennan fréttaflutning.  Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég verð að segja alveg eins og er að það er svo sem ekki vegna þess að þetta frv. gefi tilefni til mikilla ræðuhalda að maður blandar sér inn í þessa umræðu. Það er fyrst og fremst vegna þess að hér er málaflokkur á ferð sem mér finnst að verðskuldi þá athygli þegar hann er á annað borð á dagskrá á Alþingi að menn lýsi viðhorfum sínum til hans. Það sem kom mér sérstaklega til að tala hér var það sem ég kalla stefna í þveröfuga átt í sambandi við skólahald á landsbyggðinni og aðstöðumun þeirra sem búa í strjálbýlinu og þurfa að sækja framhaldsmenntun um langan veg eða senda börn sín um langan veg til framhaldsmenntunar og búa fyrir við ærinn aðstöðumun og í raun og veru illþolandi aðstöðumun. En að því er virðist í því litla sem þess sér stað í þessu frv. þá á að halda í öfuga átt og það er nú harla dapurlegt satt best að segja og er margt dapurlegt í kringum hæstv. menntmrh. þessa dagana.

Virðulegi forseti. Hér liggur frammi frv. um framhaldsskóla og nýlokið er umræðu um grunnskólafrv. Með grunnskólafrv. var ákveðnum tilgangi yfir lýst í greinargerð, þ.e. fyrst og fremst flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna. Í þeirri umræðu gat ég um þá skoðun mína að þar væri of mörgu blandað inn til breytinga á lögunum. Það sem maður hlýtur að velta fyrir sér þegar þessi tvö frv. eru hér til skoðunar er spurningin um stefnu í skólamálum, stefnu til lengri tíma litið og maður hlýtur að spyrja sig: Á að taka upp þá stefnu eða e.t.v. má segja --- á að viðhalda henni, að marka nýja stefnu, nýja stefnu fyrir hverja stjórn sem situr og miða allar áherslur í skólamálum og öll grundvallaratriði skólastefnu þjóðarinnar eftir hverri þeirri hræringu sem verður í stjórnarmyndun hverju sinni? Ég spyr af tilefnum sem eru gefin. Í tíð síðustu stjórnar var m.a. mótuð stefna sem birtist í riti sem hét Til nýrrar aldar í skólamálum fram til aldamóta. Það var mikið rit að vöxtum. Ég er svo sem ekki að halda því fram að sú stefna og það rit hafi verið gallalaust enda er það ekki til umfjöllunar hér. Það var ekki farið að vinna eftir þeirri stefnu þegar skipt var um stjórn. En það sem mér finnst gagnrýnivert bæði þá og kannski oft áður er að það var allt lagt til hliðar sem unnið hafði verið, öll þau gögn sem voru fyrirliggjandi voru lögð til hliðar og þessi mikla vinna sem þá hafði verið unnin um alllangan tíma var ekki lengur notuð. Þessi skýrsla innihélt mikið af gagnlegum upplýsingum og mér er kunnugt um að margir nemendur sem voru í námi við Kennaraháskóla Íslands leituðu eftir upplýsingum sem var að finna í þessari skýrslu og mér er líka kunnugt um að þeir leituðu eftir skýrslunni í menntmrn. og talið var að þar væri nægilegt magn til af henni en þá brá svo við að ekkert af henni fannst það virtist svo sem þessi skýrsla og öll þau gögn og allar þær upplýsingar sem þar var að finna væru horfin með öllu. Þetta finnst mér vera afar sérkennilegur hlutur og full ástæða til að gagnrýna. Fljótlega var síðan settur í gang annar vinnuhópur til þess að vinna e.t.v. það sama starf en e.t.v. út frá öðrum forsendum. Ég held að þessi vinnubrögð séu ekki nægilega góð. Og þó við skiptum um stjórnir, þó við skiptum um stefnu í skólamálum þá held ég að við eigum a.m.k. að nýta þær upplýsingar sem liggja fyrir, láta þær liggja frammi þeim til gagns sem á þeim þurfa að halda frekar en að fela þær eða eyða, ég veit ekki hvort hefur verið gert, alla vega fannst þessi skýrsla ekki og hefur ekki sést þegar menn hafa leitað eftir henni. Það hefur áður verið nefnt um þá nefnd sem var skipuð, þessa átján manna nefnd, á sínum tíma og þess hefur verið getið og má ítreka hér að skipan hennar var ekki til þess fallin að skapa sátt um niðurstöðurnar þar sem mikið vantaði á að sú breidd væri í skipan þess vinnuhóps sem æskilegt má telja þar sem kæmu fram ýmis pólitísk sjónarmið og það hefur reyndar komið fram bæði í þessari umræðu núna og í umræðunni um grunnskólann að einmitt þessi skipan nefndarinnar er mjög líkleg til þess að verða ásteytingarsteinn í umræðunni og mun frekar tefja málin heldur en greiða fyrir því að þau fái eðlilega afgreiðslu. Þessi tvö frv. eiga að breyta ýmsu um skólastarf bæði hvað varðar grunnskóla og framhaldsskóla. En ég tel að núgildandi lög feli í sér flestar heimildir sem þörf er á til að bæta skólastarf og að mörgu leyti í þá veru sem lagt er til í þessum frv. hvort heldur sem er á grunnskóla- eða framhaldsskólastigi. Það hafa ekki verið lögin sem hafa takmarkað umbætur í skólamálum á undanförnum árum. Það hafa ekki verið lögin, það hefur heldur ekki verið áhugaleysi menntmrh., hvorki í þessari ríkisstjórn né hinni síðustu, sem hefur hindrað umbætur í skólastarfi, ég vil taka það sérstaklega fram. Það sem hefur hindrað þessar umbætur og að það væri gert sem þyrfti til þess að bæta skólastarfið hefur verið skortur á peningum. Þetta er öllum ljóst. Það er skortur á peningum sem hefur verið þar mestur þrándur í götu að umbætur í skólamálum yrðu ríkulegar hér á landi. Þess vegna tel ég að hægt væri að ná fram mjög mörgu af því sem ráðherra hefur áhuga á að bæta með því að einbeita sér að fjárlagagerðinni. Fá fjármagn til skólanna, beita sér fyrir kjarabótum til kennara, sem allir sem hafa talað um þessi tvö frv. eru sammála um að sé höfuðnauðsyn í skólastarfi í dag. Að auka tímafjölda fyrir nemendur, að beita sér fyrir betri nýtingu skólaársins til hagsbóta fyrir nemendur. Allar þessar heimildir eru fyrir hendi í núgildandi lögum. Allt þetta er hægt ef fjármagn er fyrir hendi. Ekkert í núgildandi lögum mælir heldur á móti skólanámsskrárgerð, hvorki í grunnskóla né heldur í framhaldsskóla. Ekkert mælir á móti því að starfsnám verði aukið innan núgildandi laga um framhaldsskóla enda er víða unnið að því á markvissan hátt og ég vil nefna t.d. Framhaldsskóla Vestfjarða sem hefur látið kanna þörf fyrir stuttar starfstengdar námsbrautir og er að svara þeirri þörf eftir því sem fjármagn leyfir. Eins má geta um stórmerkt starf farskólanna víðs vegar um landið sem einmitt hafa komið til móts við þessar kröfur að mjög verulegu leyti, einmitt þessar kröfur um starfsnám. Farskólarnir hafa tekið höndum saman við aðila úr atvinnulífinu með mjög fjölbreyttum hætti og komið þar til móts við einmitt þær kröfur sem er verið að setja fram í þessu nýja frv. Það er stöðugt verið að hamra á valddreifingu með framlagningu beggja þessara frv. Reyndin er þó sú að oft er um aukna miðstýringu að ræða í stað valddreifingar. Þar vil ég sérstaklega nefna breytta skipan skólanefnda, sem hér hefur verið mjög til umræðu, þar sem fækkað hefur verið í nefndunum, nemendum hefur verið ýtt þar út, kennurum verið ýtt þar út, en ráðherra ætlar sér að skipa þrjá nefndarmenn án tilnefningar og það þrjá af fimm í stað eins áður af sjö manna nefnd. Samræming stúdentsprófs getur vel verið markmið í sjálfu sér en virðist þó ganga þvert á það fjölbreytta námsval sem áfangakerfið hefur boðið upp á og þar með ólíkar leiðir sem nemendur eiga nú til þess að ljúka stúdentsprófi. Þarna virðist mér að frjálsræði sé ekki aukið heldur þvert á móti virðist það vera skert. Ég tel fulla ástæðu til þess að vara við því að meta ekki það mikla og farsæla starf sem unnið hefur verið í mótun áfangakerfis. Áfangakerfið hefur að verulegu leyti komið til móts við þær aðstæður sem ríkja á Íslandi. Það hefur gert minni skólum og deildum sem starfað hafa víðs vegar um landið kleift að starfa eftir sömu lögmálum og hinir sem stærri eru þó námsframboðið sé ekki hið sama. Þetta áfangakerfi hefur vakið mikla athygli víða um lönd og m.a. hafa Svíar lagt sig mjög eftir því að kynna sér þetta kerfi og viljað nýta sér kosti þess. Hvað snertir námsskrárgerð, prófagerð og eftirlit sem gert er ráð fyrir víða í frv. þá er hér sama sagan og í grunnskólafrv. Ekki verður séð í fjárveitingum að reiknað sé með kostnaði vegna þessara auknu starfa sem ráðuneytið mun þurfa að annast. Þess má geta að núgildandi námsskrá fyrir framhaldsskóla er frá árinu 1990 og hún átti að koma út endurskoðuð tveimur árum seinna, árið 1992. Hún er ekki komin enn og mætti e.t.v. spyrja af hverju hún er ekki komin. Þetta bendir á sömu rök og áður hafa verið nefnd í tengslum við grunnskólafrumvarpið, að starfsemi ráðuneytis mun ekki verða dreift um landið eins og nú er í grunnskólanum og að hluta til í framhaldsskólakerfinu. Aukning mun verða á störfum ráðuneytis og aukningin mun verða í ráðuneytinu sjálfu hér suður í Reykjavík og þeim mun verða stýrt héðan. Hér hefur verið nefnt svolítið um 6. gr., um hlutverk skólanefnda og skipan skólanefnda. Ég held að það sé full ástæða til að ítreka það sem áður hefur verið sagt að þessi skipan skólanefnda getur ekki verið tilraun eða neitt framlag til þess að dreifa valdi. Síður en svo. Áður var skólanefnd þannig skipuð að tveir starfsmenn skóla voru í nefndinni, það var einn úr hópi nemenda, það voru þrír og eru núna reyndar, það eru þrír sem eru skipaðir af viðkomandi sveitarstjórnum sem standa að skólanum og það er einn sem er tilnefndur af ráðherra, en ráðherra skipar að sjálfsögðu alla þessa menn í nefndina. Ég veit ekki annað en þetta hafi gefist allvel í störfum skólanefnda, ég þekki ekki annað, en nú eru breytingar þær að það eru þrír sem eru skipaðir beint af ráðherra. Enginn fulltrúi nemenda og enginn fulltrúi kennara nema sem áheyrnarfulltrúar með málfrelsi og tillögurétt. Ég get ómögulega litið öðruvísi á þetta heldur en hér sé um að ræða afturför. Ég set líka spurningarmerki við næstu grein, 7. gr., þar sem stendur: ,,Skólanefnd markar áherslur í starfi skólans. Hún gerir árlega starfs- og fjárhagsáætlun fyrir skólann til þriggja ára sem háð er samþykki menntmrh.`` Í núverandi lögum hefur reyndar löngum verið gert ráð fyrir því að skólanefnd annist ásamt skólameistara og skólastjórn ýmsa áhersluþætti í skólastarfinu, en starfsemi skólanefnda gerir það að verkum að hún á kannski ekki mjög auðvelt með að sinna þessu svo fullnægjandi sé. Maður hlýtur að spyrja sig á sama hátt og var með grunnskólalögin: Hefur skólanefnd alla tíð burði til þess að marka áherslur í starfi skólans? Hefur hún færni til þess eða hver eru þau skilyrði sem skólanefndarmönnum eru sett þegar þeir eru skipaðir til þessara starfa? Eru einhver ákvæði um menntun þeirra, reynslu eða þekkingu á skólakerfinu sem gerir þeim kleift að taka að sér svona viðamikið hlutverk eins og þarna er gert? Nú heitir það skólaráð í þessu frv. sem áður hét skólastjórn. Ég veit ekki hvort það er í valddreifingarátt. Varla. Það er ekki gert ráð fyrir því að skólaráð komi að rekstrinum eins og skólastjórn gerði áður. Í texta kemur það ekki fram. Það má setja spurningarmerki við það af hverju skólameistari er skipaður til fimm ára núna. Er nauðsynlegt að setja þessi tímamörk? Er ekki nægilegt vald á ráðningu skólameistara með því að ráða þá ótímabundið með lögbundnum uppsagnarfresti? Maður hefði haldið að tæplega fimm ára starfstími væri nægilegur fyrir skólameistara til þess að fá þá yfirsýn yfir stóran skóla sem nauðsynleg er til þess að stjórna af þeirri þekkingu sem hann þarf. Það má spyrja: Hver eru ráðningarkjör kennara? Ekkert sést um það, svo ég viti til, í þessu frv. hver ráðningarkjör þeirra eru. Það kemur ekki fram, heldur bara að þeir eru ráðnir. Það má spyrja um 15. gr. þar sem kemur fram að inntöku nemenda er stýrt eftir einkunnum. Þar með er takmarkað hvert nemendur geta leitað eftir grunnskóla, í hvaða áttir þeir eiga að sækja. Þarna fer auðvitað mjög mikið eftir því hver framkvæmdin verður hvernig til tekst. En það má spyrja hvort það sé boðið upp á nægilegan stuðning við þá nemendur sem á stuðningi þurfa að halda. Fornám sem boðið er upp á, þar er út af fyrir sig komið til móts við ákveðnar hefðir sem hafa verið og ekki nema gott eitt um það að segja, en því á að ljúka með grunnskólaprófi. Það kemur að vísu ekki fram í frv. en það kemur fram í skýrslunni sem fylgir með. Maður veltir fyrir sér af hverju á framhaldsskólinn að fara að leggja grunnskólapróf fyrir nemendur sem komnir eru upp úr grunnskóla og geta verið á mjög misjöfnum aldri. Þeir geta verið komnir um eða yfir tvítugt jafnvel þegar þeir fara í forskóla, það er ekkert sem mælir á móti því. Ef markmiðið með forskólanum er að gera nemendur hæfa til inngöngu í framhaldsskólann er þá ekki eðlilegt að þeir þreyti þar einhvers konar inntöku- eða hæfnispróf frekar heldur en að framhaldsskólinn sé að veita þeim grunnskólapróf? Það er ástæða finnst mér til að setja spurningarmerki við það, enda er þarna um annað próf að ræða heldur en grunnskólaprófið sjálft, það segir sig alveg sjálft að þannig er það. Ef við lítum á 16. gr. þessa frv. um námsskipan. Þar er rætt um, eins og komið hefur hér fram, verulega greiningu brauta. Mig langar aðeins til þess að koma hér að aðdraganda þess að starfsnám og iðnnám fór inn í framhaldsskólann. Mjög margir úti á landsbyggðinni muna eftir gömlu iðnskólunum og hverja þýðingu þessir iðnskólar höfðu fyrir byggðirnar. Víða þar sem ég þekki til störfuðu þessir iðnskólar við hlið grunnskólanna og hver einasti iðnaðarmaður sem starfaði á staðnum hafði farið í gegnum þennan iðnskóla. Reyndin varð sú að ef menn fóru annað til iðnnáms var undir hælinn lagt að þeir skiluðu sér í heimabyggðina til baka. Síðan þróaðist þetta þannig að þessar starfsbrautir og iðnnámið kom inn í fjölbrautaskólana, fyrst í stærstu skólana á höfuðborgarsvæðinu, en sem betur fer varð síðan þróunin sú að þetta kom inn í framhaldsskólana sem starfa víðs vegar um landið. Í tilefni af því að hv. þm. Svavar Gestsson, sem ekki er hér í salnum núna, lagði fram fyrirspurn til ráðherra hér áðan varðandi þróun mála á Patreksfirði og víðar á Vestfjörðum hvað snertir framhaldsdeildir sem þar starfa, þá tel ég rétt að ég fyrir mitt leyti gefi nokkra skýringu, ég býst við að ráðherrann geri það líka, en þar sem ég þekki vel til þessara mála þá vil ég aðeins í stuttu máli greina frá því hvernig þessi þróun hefur verið. Um margra ára skeið var reynt að koma á framhaldsnámi við grunnskólann á Patreksfirði í formi framhaldsdeilda þar. Af ýmsum ástæðum, sem er kannski of langt að rekja hérna, þá tókst þetta ekki og ég vil þó sérstaklega taka fram að það var ekki vegna þess að ekki væri skilningur á þessu í ráðuneytinu. Á öllum tímum þessarar viðleitni fékkst fullur skilningur þaðan og það var ekki hindrunin. Hólmavík var nefnd hér líka. Þar hefur að vísu ekki verið reglulegt framhaldsskólanám heldur var komið þar á eins vetrar öldungadeildarnámi á vegum Framhaldsskóla Vestfjarða og sama gerðist á Flateyri. Reyndar fór framhaldsnámið á Patreksfirði upphaflega þannig fram að þar var stofnuð öldungadeild sem starfaði á vegum framhaldsskólans. Það var svo fyrir rúmu ári að það tókst að koma á framhaldsdeild á vegum Framhaldsskóla Vestfjarða en í nánum tengslum við grunnskólann á Patreksfirði og það starf hefur gengið mjög vel. Ég held, af því að það var komið inn á þetta atriði áðan, að þá hafi reynslan þarna sýnt okkur að framhaldsnám með þessum hætti, a.m.k. við þær aðstæður sem þarna eru, er mun heppilegra að sé á vegum viðkomandi framhaldsskóla með stuðningi grunnskólans og reyndin verður sú á framkvæmdinni að framhaldsdeildin og grunnskólinn styðja hvort annað mjög dyggilega. Svo ég vona að þessar skýringar komist á framfæri við hv. þm. Svavar Gestsson. Það sem ég hef kannski helst áhyggjur af í sambandi við námsskipan sem getið er um í 16. gr. er að það er gert ráð fyrir meiri greiningu brauta sem ég óttast að geti gert litlum skólum og einmitt framhaldsdeildum eins og þarna eru nefndar erfiðara um vik að starfa og þar með veikja stöðu þeirra. Það væri mikið skref aftur á bak sem mér þætti mjög bagalegt ef stigið yrði með þessu frv. og hvet til þess að þessi grein verði tekin til skoðunar út frá þessu sjónarmiði sérstaklega, þar sem ég tel þetta vera lykilatriði ef við ætlum að halda þessum litlu skólum, sem eru að reyna að hafa svo fjölbreytt nám sem kostur er, þó einhverjar takmarkanir hljóti að verða á því. Annað sem þetta mun leiða til, ef að lögum yrði með þessum hætti, það væri allmikil aukning greiðslu úr ráðuneyti í formi dreifbýlisstyrkja. Ég þykist vita að ráðherrann þekki þær reglur sem gilda um úthlutun styrkja til stuðnings þeim sem stunda nám úr dreifbýli. Það er því aðeins veitt að ekki sé hægt að stunda sambærilegt nám heima fyrir. Einmitt þessi staða, að það hefur verið litið á fyrsta námsárið sem sambærilegt að verulegu leyti við flestar greinar, hefur orðið til þess að nemendur hafa oft getað stundað það nær sínu heimili heldur en áður var. Í sambandi við 22. gr. þessa frv. Þar er gert ráð fyrir að hver skóli skuli gefa út skólanámsskrá. Það er svo sem ekki nema gott eitt um það að segja. Það hefur áður komið fram að skólanámsskrá krefst mikillar vinnu og vafalaust mjög mikillar viðbótarvinnu hjá kennurum sem einhvers staðar verður að koma til móts við með peningum. Ekki veit ég hvort nokkurs staðar er reiknað með því þar sem talað er um skólanámsskrá. Í skólanámsskrá á að gera grein fyrir kennsluháttum, námsmati og stjórnunarháttum svo sem gæðastjórnun. Gæðastjórnun er nýtt orð sem mikið er notað, stundum jafnvel ofnotað. Ég er svo sem ekkert að hafa á móti þessu orði sem hljómar vel og stendur fyrir ýmsa góða hluti. En ég vara samt við því að nota það um allt of víðtæka hluti og slá því fram svona án skilgreiningar eins og stundum er gert. En ég held að þarna þurfi líka að athuga það að þessi skólanámsskrá sem er faglegt mat á því sem verið er að gera og ekki bara mat, heldur líka áætlun um hvernig eigi að gera það, það er talað um að skólanámsskrá skuli vera samþykkt af skólanefnd sem fylgist með framkvæmd hennar. Aftur kem ég að atriðum um skólanefndina sem eins og áður kom fram hefur allt annað vægi heldur en fyrr. Hún er skipuð með pólitískum hætti, miklu þrengri. Það eru ekki fulltrúar nemenda, það eru ekki fulltrúar kennara og þess vegna held ég að það sé mjög hæpið að skólanefnd, sem á að samþykkja skólanámsskrá, hafi yfirleitt mikla möguleika á því að meta hvað í henni felst, mun minni en kannski skólanefnd eins og hún er skipuð nú þar sem aðilar eru þar inni sem hafa möguleika á að leggja faglegt mat á ýmsa hluti, þar með talið skólanámsskrá. Það hefur komið fram hérna að 5 ára mat í þessu svipað og í grunnskólunum kallar enn á meiri vinnu hjá ráðuneyti og í 24. gr. er fjallað um almennt námsmat. Það á að vera í höndum kennara og deildarstjóra. Það byggist líka á þessari skólanámsskrá sem áður er getið um. Það er nefnd hér framkvæmd samræmdra prófa. Enn setur maður spurningu við samræmd stúdentspróf og hvort því er beint að einhverju leyti gegn áfangakerfi, þ.e. hvernig á það að koma skilgreiningu áfangakerfis inn í samræmingu stúdentsprófs. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig stúdentspróf á að vera samræmt og jafnframt að geta verið svo fjölbreytilegt sem nú er. Í 25. gr. er fjallað um starfsnám og það væri kannski ágætt að þar væri eitthvað skýrara um innihald starfsnáms en það sem stendur hér, að það eigi að taka mið af þörfum starfsgreina fyrir fagmenntað starfsfólk til einstakra starfa á hverjum tíma. Samstarfsnefnd um starfsnám er skipuð 18 fulltrúum. Ég ætla svo sem ekki að setja fram skoðun á þessari nefnd, hvort hún muni fullnægja þeim skilyrðum og standa undir þeim kröfum sem til hennar eru gerðar. Ég hef alltaf verið svolítið efins um virkni nefnda þegar fer að skipta tugum manna í þeim. Kannski er 18 eitthvað heilög tala í hugum þessarar nefndar, ég veit það ekki, og mér sýnist að hérna sé allstór nefnd og viðamikil. Hér er rætt um 31. gr. að menntmrh. geti að fenginni umsögn starfsgreinaráðs og stofnaðila gert framhaldsskóla eða deild í framhaldsskóla að kjarnaskóla í lengri eða skemmri tíma. Það kom fram í máli hv. alþm. Valgerðar Sverrisdóttur að einmitt nýlegt dæmi um faggreinar netagerðar bendi nú ekki til þess að þessi vinnubrögð séu a.m.k. komin á dagskrá og kannski færi betur að þar yrði breytt um því að þar var einmitt vikið frá þessu þar sem búið var að setja einn kjarnaskóla í ákveðinni grein, þá var tekin sú vinnuregla að dreifa þessu út aftur. Það er spurning sem ég vil setja fram um stuttar starfsbrautir sem veita réttindi. Ég hef ekki rekist á það hérna, kann að vera að mér hafi þá yfirsést, en ég nefndi einmitt áðan könnun sem gerð var við Framhaldsskóla Vestfjarða um slíkar starfsbrautir sem eru síðan komnar í gang og það kom í ljós við þá könnun sem gerð var að það væri einmitt mjög veruleg þörf fyrir þessar stuttu starfsbrautir. Maður setur spurningarmerki við þetta. Hvernig er með tengslin, nú heitir samræmt stúdentspróf, stúdentspróf á bóknámsbrautum og námslok starfsbrauta, hvernig tengist þetta svo samræmingu sem stefnt er að að lokum? Virðulegi forseti. Í þessu frv. er um að ræða margar breytingar. Sumar hverjar eru til bóta en margar þeirra má telja skref aftur á bak. Mér þykir margt í frv. benda til aukinnar miðstýringar eins og ég hef komið inn á í stað þeirrar valddreifingar sem boðuð hefur verið. Og ég vil enn og aftur nefna breytta skipan skólanefnda sem dæmi og ég tel það einn versta þáttinn í þessu frv. Ég óttast það að ekki verði tekið nægilegt tillit til þeirrar reynslu sem fengist hefur af áfangakerfinu og það er margt sem bendir til þess að andi gamla bekkjakerfisins svífi hér yfir vötnum. Þá vil ég sérstaklega benda á að ég tel að það sé mikil afturför fólgin í afnámi einnar setningar í 2. gr. frv. þar sem áður var stefnt að því að skapa skilyrði til náms og þroska við allra hæfi eins og stendur í núgildandi lögum. Þetta hefur verið fellt út. Þessi breyting segir býsna margt um þann anda sem að baki býr. Virðulegi forseti. Ég mun að sjálfsögðu vinna að þessu máli þegar það kemur til menntmn. og ég mun gera mitt til þess að koma þeim sjónarmiðum á framfæri sem ég hef hér lýst. Að þeim uppfylltum og e.t.v. fleiri breytingum, þá tel ég að hægt verði að gera þetta frv. að viðunandi lögum en ítreka það sem ég hef áður lýst að ég tel mjög hættulegt að ætla að forma nýtt menntakerfi og nýja skólastefnu með hverjum stjórnarskiptum. Það er vísasti vegurinn til að brjóta niður skólakerfið.

Hæstv. forseti. Til mín hefur verið beint ærið mörgum fyrirspurnum og ég skal reyna að svara þeim eftir bestu getu. Ég veit þó fyrir fram að ég kemst ekki yfir að svara því öllu saman. Til þess hef ég ekki nægan tíma og sýnist líka að margt af því sem hér hefur komið fram mætti taka til sérstakrar athugunar og veit raunar að það verður gert við meðferð málsins í hv. menntmn. Ýmsir hv. ræðumanna hafa komið að ákvæðunum um samræmd lokapróf í framhaldsskólanum og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir nefndi hér sérstaklega að slík próf kostuðu mikið fé og hún efaðist um að þeim peningum væri vel varið. Ég bendi á í því sambandi að þarna er fyrst og fremst verið að hugsa um hag nemendanna og tryggja jafnrétti þeirra. Ég held að það sé ekkert áhorfsmál að núverandi kerfi mismunar nemendum. Það kemur í ljós að nemendur hafa mismunandi undirbúning og það má kannski segja að það sé undir hælinn lagt hvað stendur á bak við tilteknar einkunnir í einstökum fögum, þær segja ekki það sama í hinum einstöku skólum. Það er ekki verið að tala um samræmd próf í öllum greinum heldur aðeins tilteknum greinum. Þetta geta aðrar þjóðir gert og ég sé ekki af hverju við ættum ekki að geta það líka. Ég tel mig hafa upplýsingar um það að í flestöllum Evrópulöndum eru stúdentspróf samræmd. Ég veit að vísu um fjögur lönd þar sem það er ekki. Það er Grikkland, Spánn, Portúgal og Belgía. Ég vil líka taka það fram að með samræmdum prófum er ekki á nokkurn hátt verið að stefna með því gegn áfangakerfinu. Þetta er eins og ég sagði til samræmis við það sem alls staðar er gert í löndunum hér í kringum okkur. Hv. þm. Svavar Gestsson taldi gildandi lög nægilega góð og ég skildi hv. þm. þannig að í raun væri lagabreyting óþörf. Ég er ekki sammála því. Breytingar sem frv. leggur til eru í samræmi við þróun skólamála í nágrannalöndum. Það eru margar nýjungar sem löggjafarvaldið þarf að ræða og taka afstöðu til. Hjá því getum við ekki komist. Og það er ekki hægt að vera sífellt með tilraunir með heilu árgangana. Við verðum að móta opinbera skólastefnu fyrir framhaldsskólann. Í því sambandi vil ég líka taka skýrt fram að þeir sem að skólamálunum vinna við skólana sjálfa eiga ekki að bera ábyrgð á skipulagi námsins heldur framkvæmd þess. Hv. þm. minntist á bréf mitt til Menntaskólans við Hamrahlíð á sínum tíma. Ég minni aðeins á í því sambandi að ákvörðun mín um að afturkalla námsskrána sem þar var verið að gera byggðist fyrst og fremst á þeim mótmælum sem komu frá Háskóla Íslands. Það var ástæðan fyrir því að ég féllst ekki á breytinguna sem þar hafði verið undirbúin. Hv. þm. Svavar Gestsson talaði líka um, ef ég hef skilið hann rétt, að samningsstjórnun væri betri en reiknireglan sem þarna væri verið að fitja upp á í frv. og rifjaði upp í því sambandi skólasamning sem hefði verið gerður við Fjölbrautaskólann í Garðabæ og ég held að ég hafi heyrt rétt að hv. þm. sagðist hafa gert þennan samning við Fjölbrautaskólann í Garðabæ á meðan hann var ráðherra. Ég kannast ekki við það. Ég kannast hins vegar við að ég gerði samning við Fjölbrautaskólann í Garðabæ og man ekki til að annar hafi verið í gildi þegar sá samningur var gerður. En það er nú ekkert aðalatriði. Þar var gerð tilraun sem hefur verið gerð skýrsla um og við höfum haft til athugunar í ráðuneytinu og ég held að út af fyrir sig megi læra margt af þeirri tilraun sem þar var gerð. Hv. þm. gerði 15. gr. frv. að umtalsefni um inntökuskilyrðin og taldi að það væri verið að þrengja inngöngu í skólana og opnuð leið til þess að búa til inntökupróf í framhaldsskólann. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Matið á þarna eingöngu við um þá nemendur sem ætla í framhaldsskólann, ekki beint úr grunnskólanum. Það er möguleiki sem sagt fyrir þessa nemendur að komast á námsbrautir þó að þeir hafi ekki fullnægjandi árangur úr grunnskóla. Hv. þm. spurði í sambandi við 38. gr. frv. hvort Alþfl. stæði að frv. Ég held að hann hafi þar átt sérstaklega við skólagjöldin. A.m.k. upphaf 38. gr. er samhljóða gildandi lögum um að ríkissjóður greiði samkvæmt lögum þessum rekstrarkostnað framhaldsskóla. Ég kem kannski aðeins seinna að því sem varðar innritunargjöldin sem skólanefnd ákveður skv. 7. gr., það er annað mál en skólagjöldin. Um framhaldsdeildirnar hefur hv. þm. Pétur Bjarnason rætt og ég hef svo sem engu við það að bæta. Það er skoðun mín eins og hv. þm. Péturs Bjarnasonar að framhaldsdeildirnar eigi að vera á vegum framhaldsskólanna. Skólanefndirnar hafa orðið að umtalsefni ýmissa hv. ræðumanna og sumir haft stór orð um hvernig ætlað er að skipa þær. Ég held að hv. þm. Svavar Gestsson hafi komist þannig að orði að engin glóra væri í því að menntmrh. eigi að skipa þrjá menn af fimm. Ég verð að segja á móti að ég á afar erfitt með að skilja þá miklu gagnrýni sem kemur á þessa tillögu. Ég sé ekki neitt að því og þykir eðlileg skipan mála að sá aðili sem greiðir allan rekstrarkostnað viðkomandi skóla, í þessu tilviki framhaldsskólans, hafi meiri hluta í skólanefnd. Sá ótti að ráðherra misbeiti valdi sínu með því að mér skilst að mesta hættan liggi í því að hann skipi alla þrjá sem sína flokksmenn --- ég sé ekki að það þurfi endilega að liggja í augum uppi að hann geri það. Hann getur gert það og ætti kannski engan að undra að hann treysti betur flokksmönnum sínum en öðrum en það þarf ekki að vera meginregla að hann geri svo. Í frv. segir að þeir þrír, sem ráðherra skipi, skuli að jafnaði vera búsettir á því svæði sem skólinn starfar. Það var gert vegna ábendinga sem komu frá ýmsum umsagnaraðilum að þannig var kveðið á um þetta atriði. Margt fleira mætti segja um skipan skólanefndanna en mér þykir skipanin eðlileg, fyrst og fremst vegna þess að það er ríkið sem greiðir allan rekstrarkostnað skólans og þess vegna eðlilegt að meiri hluti skólanefndarinnar sé skipaður af ráðherra. Hv. þm. spurði um hver ákvæði skólagjöldin sem getið er um í 7. gr. Hann kallar skólagjöld það sem segir í frumvarpsgreininni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í framhaldsskóla, svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og hlut nemenda í efniskostnaði vegna verklegrar kennslu í samræmi við reglur er menntmrh. setur. Halda skal bókhald um fjárreiður þessar. Um endurskoðun gilda sömu reglur og um annan rekstur.`` Ég sé ekki að í þessu felist nein hætta á að skólanefnd fari að leggja einhverjar ógnarbyrðar á nemendur. Ríkissjóður greiðir áfram rekstrarkostnað framhaldsskólans eins og segir í 38. gr. og þau ákvæði eru sem sagt óbreytt frá gildandi lögum. Þá ræddi hv. þm. um af hverju aldursmarkið væri sett við 20 ára aldurinn. Reglugerðarákvæði um framhaldsskóla segir að aldursákvæðið sé 20 ár fyrir öldungadeildir, þ.e. samkvæmt gildandi lögum. Talað er um 18 ára aldur í 35. gr. gildandi laga en þar er verið að ræða um aðgang að dagskóla en ekki öldungadeildir. Þá ræddi hv. þm. Svavar Gestsson um að breytt yrði kostnaðarhlutdeild við byggingu heimavista. Það gerði einnig hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og eyddi löngu máli í þann hluta ræðu sinnar. Ég ætla að svara hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um leið. Núna er það svo að heimavistarhúsnæði er greitt að fullu úr ríkissjóði. En með frv. er lagt til að þarna verði sama kostnaðarhlutdeild og við byggingu skólahúsnæðis, þ.e. að ríkið greiði 60% og sveitarfélögin sem standa að skólanum 40%. Þetta þykir sumum varhugavert og mér fannst t.d. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rugla saman kostnaði nemenda sem þurfa að dveljast í heimavist eða fjarri heimahögum sínum við þessa breytingu. Engin breyting er á rekstrarkostnaði skólans og nemendur verða að sjálfsögðu að greiða ákveðin gjöld fyrir veru sína í heimavistinni. Svo ég spyrji á móti þá skil ég ekki hvers vegna á að vera annað kostnaðarhlutfall eins og er í dag varðandi byggingu heimavistarhússins en kostnaðurinn við skólahúsnæðið sjálft. Þetta á ekkert skylt við þann mikla aðstöðumun sem er milli þeirra nemenda sem geta stundað nám í heimabæ sínum og þeirra sem þurfa að fara að heiman og dveljast annaðhvort í heimavist eða í öðru húsnæði fjarri heimabyggð sinni. Ég held að alveg óhætt sé að fullyrða að það sveitarfélag þar sem heimavistin er nýtur líka mjög góðs af því að heimavistarbygging er á staðnum. Eins og kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni eru slík húsakynni notuð sem hótel eða gistiaðstaða á sumrin og skiptir miklu máli fyrir viðkomandi sveitarfélag. Í athugasemdum við 36. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá er ákveðið að setja skuli reglugerð um normkostnað framhaldsskólahúsnæðis sem skipting áætlaðs stofnkostnaðar milli framkvæmdaaðila verði miðuð við. Einnig skal setja í reglugerð viðmiðunarreglur um stærð og gerð húsnæðis framhaldsskóla. Gert er ráð fyrir að allur undirbúningur verði í höndum framkvæmdaaðila.`` Ég held að ég fari ekki í fleiri spurningar sem komu frá hv. þm. Svavari Gestssyni. Ég kem þá aðeins að ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Honum þóttu frv. bæði um grunnskóla og framhaldsskóla sæta harla litlum tíðindum og sýndist þau meira til málamynda en hitt. Þetta má svo sem vera álit hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, það verður að vera hans mat. Hann gerði mikið mál úr því og reyndar hv. þm. Svavar Gestsson líka að ekkert lægi á þessu því frv. kæmu ekki til framkvæmda fyrr en um aldamót og hv. þm. gerðu töluvert mál úr þessu. Að vísu er um að ræða tvö nokkuð stór atriði í frv. sem taka ekki gildi strax. Það er ákvæðið um samræmdu prófin og það eru ákvæðin um starfsnám. Ég held að allir ættu að vita að þörf er á aðlögunartíma og fullkomlega eðlilegt að þetta taki ákveðinn tíma og alveg óþarfi að gera þetta eitthvað sérstaklega tortryggilegt. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði líka 13. gr. frv. að umtalsefni þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í öllum framhaldsskólum skal rækja heilsuvernd. Sé heilsugæslustöð starfandi í nágrenni skólans skal fela henni að annast heilsuverndina. Héraðslæknar hafa umsjón með þessari starfsemi`` o.s.frv. Þetta er sambærilegt bæði í grunnskólafrv. og framhaldsskólafrv. Að sjálfsögðu er eðlilegt að ákvæði frv. séu í samræmi við ákvæði gildandi laga og ég get bætt því líka við að ákvæðið var borið undir heilbrrn. sem samþykkti fyrir sitt leyti að hafa þetta ákvæði svona. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddi einnig um athugasemdir við 6. gr. um fá fulltrúa úr atvinnulífinu í skólanefndirnar og taldi það að mér skildist eitthvað tortryggilegt.

Það hefur ekki lagagildi.

Nei, það hefur ekki lagagildi, það er alveg rétt hjá hv. þm., en hv. þm. veit mætavel að það sem segir í athugasemdum við lagafrv. hefur gildi og það hefur líka gildi um túlkun þeirra það sem kemur fram í framsöguræðu t.d. þess ráðherra sem flytur málið. Þess vegna er fjarri því að segja megi að þetta sé einskis virði sem þarna kemur fram í umsögn um greinina. Auðvitað er hægt að leggja fram ákveðna stefnumörkun bæði í ræðu og í umsögn um tiltekna lagagrein. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði líka að ég væri að leggja niður Fiskvinnsluskólann. Það er ekki rétt. Hins vegar liggur fyrir að ákveðið var að taka ekki inn nýja nemendur eftir áramót til þess að rúm gæfist til að endurskipuleggja skólann. Það vantaði orðið nemendur og ekki er hægt að halda úti svona skólahaldi nema það séu nemendur. Við höfum fengið í hendur nýtt nefndarálit um heildarendurskoðun sjávarútvegsnáms. Það er unnið í samvinnu við skólafólk og fulltrúa atvinnulífs. Þar segir í einni tillögunni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nám í Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði verði endurskipulagt í samráði við hagsmunaaðila í sjávarútvegi og lög um skólann endurskoðuð. Námið byggi á almennu framhaldsskólanámi og/eða námi á hinni nýju sjávarútvegsbraut sem þá verður skipulögð fyrir framhaldsskólana og verði sérhæft matvælafræðinámið með áherslu á vinnslu sjávarafurða.`` Það er sem sagt stefnt að því að efla Fiskvinnsluskólann. Hv. þm. Pétur Bjarnason fullyrti að öll gögn, sem til væru í ráðuneytinu frá fyrrv. menntmrh., hefðu verið lögð til hliðar. Þetta er einfaldlega rangt og það hefur áður verið rakið að til hliðsjónar þeim frumvörpum, sem ég hef hér verið að mæla fyrir, bæði grunnskólafrv. og framhaldsskólafrv., sem við erum að ræða í dag, höfum við auðvitað haft mörg og mikilvæg gögn sem til eru í ráðuneytinu frá fyrri árum. Það hefur áður komið upp á hv. Alþingi að skýrsla sem forveri minn, hv. þm. Svavar Gestsson skildi eftir sig, Til nýrrar aldar, hafi verið læst niðri í skúffu og farið með sem eitthvert leyndarmál. Það er ekki rétt. Ég veit að þessi skýrsla hefur víða verið notuð. Mér er að vísu ókunnugt um hversu mikið upplag er til af henni í ráðuneytinu en ég tek skýrt fram að henni er ekki haldið leyndri af minni hálfu. Ég sagði hins vegar á sínum tíma að það sem kæmi fram í skýrslunni eða bókinni Til nýrrar aldar væri ekki í gildi að öðru leyti en því sem samræmdist gildandi lögum. En fjölmargar tillögur, eins og hv. þm. Svavar Gestsson tiltók raunar áðan, eru alveg í samræmi við það sem kom fram í bókinni Til nýrrar aldar. Hv. þm. Pétur Bjarnason nefndi ákvæðið um að skólameistari skyldi skipaður til fimm ára. Ef ég skildi hann rétt þá hafði hann efasemdir um að það væri skynsamlegt ákvæði. Ég hef einhvern tíma sagt áður að sjálfsagt sé að athuga betur hvort það eigi við með skipan skólameistara að þeir séu skipaðir tímabundið og ég tel mjög eðlilegt að hv. menntmn. athugi það mál sérstaklega. Vel má vera að það dugi að gera við skólameistara ráðningarsamning sem sé uppsegjanlegur af hálfu beggja. Hv. þm. nefndi að ekkert væri í frv. um ráðningarkjör kennara. Þó ekki væri, segi ég. Slíkt á auðvitað ekki heima í lögum. Það er að sjálfsögðu samningsatriði milli kennara og vinnuveitanda. Hæstv. forseti. Mér er ljóst að ég hef ekki komist yfir að svara öllum spurningum sem til mín hefur verið beint, en ég hygg að allt sem hefur komið fram í umræðunni, sem mestan part hefur verið málefnaleg og ég þakka fyrir, muni verða tekið til sérstakrar athugunar í hv. menntmn. Ég vil í lokin aðeins vegna þeirra orða sem hafa fallið um að í raun og veru væri lagasetning óþörf nefna örfá atriði sem komu raunar fram í framsöguræðu minni og eru sérstök áhersluatriði í frv. Þar nefni ég í fyrsta lagi að áhersla er lögð á faglegt og fjárhagslegt sjálfstæði skólanna. Nánari ákvæði um forstöðumannshlutverk og faglega forustu skólameistara og skólanefndir fái aukið hlutverk. Sett verða inntökuskilyrði á námsbrautir framhaldsskóla. Það er breytt námsskipan framhaldsskólanna, gert ráð fyrir að allur árgangur sem útskrifast úr grunnskóla geti farið í nám í samræmi við undirbúning og áhugasvið. Starfsnám verði forgangsverkefni í þróun framhaldsskólans á næstu árum, m.a. með aukinni aðild aðila atvinnulífs. Nemendur, sem lokið hafa stuttu starfsnámi, geti byggt ofan á það í áframhaldandi námi. Möguleiki verði á undirbúningsnámi undir stúdentspróf að loknu lengra starfsnámi. Námstilboð fyrir fatlaða á framhaldsskólastigi verði fest í sessi. Lokapróf úr framhaldsskólum verði samræmd í tilteknum greinum til að tryggja jafnrétti nemenda til náms af sambærilegum gæðum. Fullorðinsfræðsla í framhaldsskólum verði efld með fjölbreyttara námsframboði í öldungadeildum. Starfstími framhaldsskólanemenda verði níu mánuðir og kennsludagar a.m.k. 150. Þetta tek ég sérstaklega fram vegna þeirra orða sem hér hafa fallið að þetta sé í raun og veru allt saman óþarfi.

Virðulegi forseti. Árið 1969 var fyrsta alvarlega tilraunin gerð til þess að breyta þeim framhaldsskólum sem höfðu starfað með hefðbundnum hætti í nokkur hundruð ár á Íslandi eins og áður hefur verið rakið. Auðvitað á framhaldsskólinn rætur sínar að rekja til gömlu biskupssetraskólanna en fyrir 25 árum voru að mér virðist fyrstu alvarlegu tilraunirnar gerðar til þess að rjúfa þessa beinu braut og a.m.k. koma fleiri brautum að. Auðvitað hafði verknám verið í landinu um alllangan aldur áður en hafði í rauninni staðið nokkuð utan við það kerfi. Þær deildir sem voru stofnaðar voru að tilhlutan þáv. menntmrh. sem var Gylfi Þ. Gíslason. Þær voru stofnaðar víða um land og áttu auðvitað að færa nokkurt líf inn í hin ýmsu byggðarlög í landinu. Þetta voru tveggja ára deildir og skiptust í fjórar brautir, þ.e. verslunarnám, hjúkrunarbraut, eðlisfræðibraut og uppeldisbraut. Fæstir staðir á landinu höfðu allar þessar deildir en a.m.k. einn hafði allar þessar deildir og það var Lindargötuskólinn í Reykjavík. Þessar deildir áttu dálítið undir högg að sækja í byrjun. Fólk hélt að ekki væri eins merkilegt að fara í þessar deildir eins og í landspróf og beint inn í menntaskóla, en smám saman unnu þær sér sess í vitund fólks og eins og einn nemandi sagði við mig löngu seinna: Um það leyti sem þessar deildir voru lagðar niður vorum við byrjuð að grobba af að hafa verið í þessum deildum. Sjálfsagt hefur eitthvað betra komið í staðinn, þ.e. fjölbrautaskólarnir. Fjölbrautaskólarnir koma til sögunnar í kringum 1970--1972. Þeir áttu líka að reyna að færa nokkra verknámsþekkingu inn í hið almenna skólakerfi og gerðu það auðvitað. Þessar deildir áttu að leiða fólk inn í hina ýmsu starfsvettvanga þjóðfélagsins en áður en lauk, þ.e. eins og er í dag, þá kemur í ljós að vandinn fyrir skólakerfið er sá að erfitt er að halda tækjakosti nógu nýlegum og þannig að hann fullnægi þeim kröfum sem atvinnulífið gerir. Því er kannski mjög eðlilegt að nú standi menntmrh. og þeir sem hafa samið frv. og hverfi nánast til baka, a.m.k. að sumu leyti til gamla lærlingskerfisins. Merkilegt er að horfa á þróunina hvernig fjölbrautaskólarnir og iðnskólarnir í kringum 1972 ætluðu að brjótast út úr lærlingskerfinu en hvernig við erum að leita inn í það aftur núna vegna þess að fjármagn vantar til þess að kaupa tæki sem hæfa örri þróun á hinum ýmsu starfsvettvöngum. Vonandi tekst að skapa slíkt námsumhverfi og samvinnu milli atvinnulífsins og skólanna að út úr því komi eitthvað enn þá betra en það sem við nokkurn tíma höfum haft. Ég verð að segja það að mér féllust hendur þegar ég sá hversu stórar nefndir eru í kringum starfsnámið. Samstarfsnefndin er 18 manna en ég veit ekki hvað starfsmenntaráðin eru stór og síðan koma einhver ráðgjafaráð sem bætast þar við og ekki er alveg ljóst heldur hversu stór eigi að vera. Þetta finnst mér hljóta að verða dálítið seint og erfitt í svifum. Þetta er auðvitað tilraun til þess að tengja saman þjóðlíf og atvinnulíf í landinu og skólakerfið og er í rauninni ekki nema gott um það að segja að fólk vilji mjög mikið reyna að tengja þetta saman því annars fáum við ekki staðist þær kröfur sem nútímaþjóðfélag gerir til starfsmennta en stærðin á öllum þessum nefndum og ráðum ógnar mér. Það var svo sem ekki í fyrsta skiptið árið 1969 að farið var að koma á einhverjum starfsnámsdeildum. Þær höfðu upphaflega verið í grunnskólanum eða gagnfræðaskólanum og hétu þar verknámsdeildir. Verknámsdeildirnar fengu því miður þann stimpil á sig þá að í þær sæktu nemendur sem væru eitthvað lakari til náms en aðrir nemendur. En eftir að hafa kennt í þessum deildum þá get ég borið þess vitni að svo var ekki. Þetta var alrangur dómur um þessar deildir, a.m.k. þær deildir sem voru á Reykjavíkursvæðinu. Einmitt í þessar deildir valdist fólk sem vissi hvað það vildi. Það stefndi að einhverju ákveðnu og vissi hvað það ætlaði sér að læra en var ekki reikult í ráði eins og gat átt sér stað með aðra nemendur í gagnfræðaskóla. Að vísu voru þetta nemendur sem voru fyrirferðarmiklir á köflum en afskaplega ánægjulegir að því leyti að stefnuna höfðu þeir. Þessar deildir voru lagðar niður um það leyti sem fjölbrautaskólarnir voru stofnaðir og áttu þeir auðvitað með brautaskiptingu sinni að koma í staðinn fyrir þær. Það getur vel verið að það hafi verið rétt en ég sé nú alltaf eftir þessum deildum sem voru m.a. sjóvinnudeild, trésmíðadeild og hússtjórnardeild. Margar fleiri deildir tveggja ára verknáms voru á gagnfræðaskólastigi. Því rifja ég þetta upp að mér finnst við vera komin pínulítið í hring, byrjuð á sömu brautinni aftur, þ.e. að sækja í lærlingskerfið. Í 4. gr. frv. er talað um fjárveitingar til skólanna og ýmsir hafa rætt um það í kvöld hvort fjárkerfið, sem er talað um bæði í 4. og 38. gr., skapi frelsi eða helsi fyrir skólana. Ég vona að það verði frelsi, ég vona að ákvæðið verði þannig að skólarnir geti haft ákveðnar reglur sem féð er veitt eftir og síðan geti þeir farið eins vel með og þeim er best lagið sjálfum og nýtt það sem þeir spara til alls konar framfaramála innan skólanna en að þeir eigi ekki á hættu að við næstu fjárveitingu verði það fjármagn sem þeir fá skorið niður tekið af þeim. Þetta er grundvallaratriði til að skólarnir geti talist hafa eitthvert fjárfrelsi eða yfirleitt athafnafrelsi. Skólanefnd er eitt af því sem á að koma inn í stjórn skólanna og ég held að það geti verið til góðs en ég er hrædd um að í skólanefndunum eins og í starfsnefndunum, sem eiga að fylgja starfsbrautunum, séu of fáir fagmenn úr kennarastéttinni sem eiga sæti í þessum nefndum og að ráð þeirra verði fyrir borð borin. Auðvitað er afskaplega mikilvægt að visst jafnvægi sé á milli þeirra sem koma utan að og vilja koma með góð ráð og stefnu og þeirra sem inni í skólunum eru og geta sagt þeim hvað er í rauninni mögulegt og skynsamlegt. 7. gr. fjallar um skólgjöld. Við fyrsta lestur þessarar greinar fannst mér að skólagjöldin gætu orðið allmikil. Það er svo margvíslegt sem nefnt er þarna. Það sem ég óttast ef skólagjöldin verða há er það að þeir sem koma úr efnaminnstu stéttum hrökklist burtu frá námi. Ég veit það bara fyrir sjálfa mig að ég hefði aldrei farið í gegnum menntaskóla og upp í háskóla ef ég hefði þurft að borga há skólagjöld í þessum skólum og ég er alveg viss um að fjölmargir aðrir af skólafélögum mínum hafa sömu sögu að segja. Í 15. gr. frv. er fjallað um ákvæði sem mér finnst vera merkilegt. Það er að skólameistara er heimilt að undangengnu mati að veita nemanda sem er orðinn 18 ára inngöngu á einstakar námsbrautir framhaldsskóla þótt hann uppfylli ekki lágmarkskröfur um námsárangur við lok grunnskóla. Þetta er merkilegt ákvæði og má beita mjög til góðs, sérstaklega vissum hópum manna. Í samfélagi okkar eru hópar sem lenda milli steins og sleggju vegna þess að þeir hafa átt í erfiðleikum með að læra að lesa. Þetta er ekki fólk sem er illa gefið, þetta er fólk sem er kannski ljónvelgefið og væri hægt að nefna ýmsa sem hafa sama galla og þetta fólk og hafa verið meðal færustu manna í veröldinni. Þetta fólk gengur núna undir nafninu dyslexíufólk, fólk sem þjáist af því að heilahvelin vinna ekki rétt saman og getur það hindrað lestrar- og skriftargetu þó svo að námið leiki þeim að öðru leyti bæði í höndum og huga. Þetta ákvæði getur hjálpað slíku fólki vegna þess að við lok grunnskólans mun án efa verða gerðar ansi miklar kröfur til færni í íslensku og þá ekki síst í að rita íslensku. Þar sem talað er um námsskipanina, brautaskipanina, finnst mér merkilegt að sjá hversu þröng hún er, að bóknámsbrautirnar skuli aðeins vera þrjár, þ.e. tungumálabraut, félagsfræðibraut og náttúrufræðibraut. Það var aðall fjölbrautaskólanna og þótti einna merkilegast við þá hve margar tegundir væru af brautum, hve margir möguleikar væru fyrir nemendurna að efla þroska sinn í þessum skóla. Ekki síst má nefna þær listabrautir sem hafa verið settar upp og hafa valdið gjörbreytingu fyrir marga nemendur að komast inn á þær í staðinn fyrir að reyna að stauta stanslaust eðlisfræði eða náttúrufræði. Ég tel að það sé íhugunarefni fyrir menntmn. og hæstv. menntmrh. að athuga hvort ekki mætti fjölga brautunum. Kannski hugsa höfundar frv. sem svo að listabrautir séu í rauninni verklegt nám en ekki bóklegt og mér er í rauninni alveg sama hvort það kallast verklegt eða bóklegt en ég vil ekki sjá af listabrautunum úr framhaldsskólum. Nokkuð hefur verið rætt um fornámsdeildir í þessum stól í dag og sýnist sitt hverjum um hvar þær eigi að vera. Sumum finnst þær eiga að fylgja grunnskólanum, öðrum að þær eigi að fylgja framhaldsskólanum. Ég er á þeirri skoðun að þar sem því er viðkomið eigi þær að fylgja framhaldsskólanum. Að þurfa að sitja aftur á sama stað og horfa á eftir öllum félögum sínum inn í annan skóla, vera eldri en allir hinir o.s.frv., er niðurdrepandi og nóg er nú samt að hafa ekki náð prófi, það skemmir nóg sjálfsmyndina þó maður þurfi ekki að játa það fyrir sjálfum sér og öðrum að verða að sitja í sama bekk aftur. Því álít ég að eðlilegt sé bæði þroska vegna og ýmissa annarra hluta vegna að framhaldsdeildir séu við framhaldsskólana. Kannski ekki alla framhaldsskóla en þar sem það hentar. Í 18. gr. er talað um fornámsdeildir. Þar hefði gjarnan mátt koma eitthvað inn um stoðkennslu vegna þess að þeir nemendur sem koma inn í framhaldsskólann munu áreiðanlega þurfa á slíkri kennslu að halda. Ég hefði haldið að ákvæði um stoðkennslu ætti að vera við hliðina á ákvæðinu um fornámið í 18. gr. og bið ég eindregið um að það mál verði athugað. Fjölmargir nemendur sem hafa kannski náð prófinu við illan leik þurfa í rauninni á slíkri hjálp að halda, ekki bara námsráðgjöf eins og talað er um í 14. gr. heldur hreinlega stoðkennslu til þess að ná sér á strik. Þetta held ég að sé nauðsyn að komi inn í frv. Í 19. gr. er aftur á móti fjallað um fatlaða. Þar segir: ,,Á framhaldsskólastigi skal veita fötluðum nemendum, samkvæmt skilgreiningu á hugtakinu fatlaður í 2. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, kennslu og sérstakan stuðning í námi. . . . Fatlaðir nemendur skulu stunda nám við hlið annarra nemenda eftir því sem kostur er.`` Þetta eru fögur orð og ég vona að hægt verði að standa við þau. Í dag er ástandið þannig að ekki allir framhaldsskólar á Reykjavíkursvæðinu og sjálfsagt ekki annars staðar heldur telja sig geta tekið við fötluðum nemendum og hafna þeim þess vegna og sá skóli sem hefur tekið mest við þeim fyrir utan Iðnskólann er Menntaskólinn við Hamrahlíð og nú er svo komið að ekki er fjármagn til þess að taka við fatlaða fólkinu sem er í biðröðum eftir að komast inn. Þetta er áhyggjuefni og ég vil leyfa mér að undirstrika að ef þessi 19. gr. á að halda verður líka að sjá til þess að skólarnir hafi fé til þess að taka á móti fötluðu nemendunum og mannafla til þess að vinna með þeim. Þetta er stórnauðsynlegt og ákaflega sorglegt fyrir okkur að vita að úti í bæ er fullt af fötluðum nemendum sem geta ekki komist inn í skólana af því að skólarnir treysta sér ekki til þess að taka við þeim. 20. gr. er samhljóða 36. gr. grunnskólalaga og fjallar um mál sem ég tel að sé geysilega mikið framfaramál og það er að nemendur sem hafa annað móðurmál en íslensku eiga rétt á sérstakri kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Menntmrh. getur heimilað að stofnað verði til sérstaks grunnnáms í íslensku við framhaldsskóla fyrir þá nemendur og í reglugerð skal kveðið nánar á um rétt nemenda, tilhögun og mat á íslenskukennslu fyrir nemendur af erlendum uppruna í framhaldsskólum. Þetta er geysilega mikilvægt, ekki síður en í grunnskólanum og ég er viss um og hef séð að fjöldinn allur af þeim nýbúaunglingum og börnum sem koma hingað er bráðvelgefið ungt fólk og íslenskt samfélag hefur ekki efni á því að þetta fólk fái ekki að njóta sín vegna þess að það hefur ekki náð framhaldsfærni í íslensku. Flestöll eru þau búin að ná grundvallarþættinum. Á framhaldsskólastigi þarf að leggja sérstaka áherslu á hugtakafræði, þ.e. að kenna þeim að skilja hugtök og flóknari orðasambönd. Þau geta stoppað á einföldustu hlutum í okkar augum vegna þess að þau hafa kannski aðeins eina skilgreiningu á einhverju orði en þá þýðir það í vissum samböndum allt annað. Þessu þyrfti að gæta vel að þegar íslenskukennslunni verður hleypt af stokkunum í framhaldsskólanum. Að vísu er til af henni angi bæði uppi í Iðnskóla og í Námsflokkum Reykjavíkur en það þarf miklu meira og meiri fræðslu. Þetta er góð grein. 22. og 23. gr. finnast mér dálítið óljósar. Þær eru svo almennt orðaðar að maður veit eiginlega ekki hvert er stefnt. Mér finnst að þær ættu að vera skýrar orðaðar þannig að allir sem lögin lesa og ætla að fara eftir þeim viti hvað á að gera. ,,Í skólanámsskrá geri skólar grein fyrir hvernig ná skuli því markmiði framhaldsskóla að námið stuðli að alhliða þroska nemenda . . . `` --- stendur í 22. gr. Þetta er auðvitað mjög svo gott en harla óljóst. Mér finnst þegar við erum að lesa um þær greinar og það sem á að gera í framhaldsskólanum að við höfum ekki alveg gert okkur grein fyrir því að samfélagið í dag er ekki sama samfélag og var fyrir 50 árum. Við þyrftum að efla mjög mikið samfélagsfræðsluna. Samfélagsfræðsla, fræðslan í því að vera þegn í nútímasamfélagi hefur orðið útundan. Að vísu mun vera eitthvað til sem kallast ,,Lions Quest`` og farið er í í grunnskólanum en á framhaldsskólastigi held ég að við höfum dregið lappirnar allt of mikið. Við þurfum að kenna nemendum okkar hvað það er að vera ábyrgur þjóðfélagsþegn í nútímasamfélagi. Við þurfum að kenna þeim t.d. umferðarsiðfræði. Orðið er sjálfsagt ekki tamt í eyrum ykkar en þetta er eitt af því sem við ættum að gera. Nánast mætti segja að allslags siðfræði í samskiptum ætti að vera miklu stærri þáttur í skólakerfinu, bæði grunnskóla- og framhaldsskerfinu heldur en nú er. Í 23. gr. segir: ,,Sérhver framhaldsskóli skal innleiða aðferðir til að meta skólastarfið . . . `` Þetta er dálítið óljóst fyrir mér eins og ég nefndi áðan og ég veit ekki alveg hvernig á að gera þetta. Þýðir það að sá skóli er bestur sem hefur nemendur með hæstu einkunnirnar eða er sá skóli bestur sem hefur hamingjusömustu nemendurna? Hvernig á að meta það? Er sá skóli bestur sem hefur tekið við lélegustu nemendunum og hækkað þá að sama skapi í sessi í þekkingu og þroska? Hvernig á að meta þetta? Þetta er afskaplega óljóst. Í 24. gr. er rætt um samræmd próf. Alls staðar skín í það að það er viss stjórnunartilhneiging frá ráðuneytinu og þeir sjá ekki aðra leið til þess að skólinn um land allt sé á líkum gæðastaðli að hafa samræmd próf sem framleidd væru á einhverri miðstöð hér í landinu. Kannski væri það háskólinn sem gerði slíkt eða einhver önnur deild. Það er sannast sagna dálítið erfitt fyrir nemendur sem fara erlendis með einkunnirnar sínar að leggja þær fram á viðkomandi skólastofnunum. Það getur verið dálítið erfitt að sýna fram á það hvað þær einkunnir í rauninni þýða. Ef það væru samræmd próf um allt land þá gæti verið að það mundi einfalda málið en einhvern veginn óar mér við þessum samræmdu prófum sem allir íslenskir nemendur í framhaldsskólum ættu að ganga undir á sömu mínútunni í landinu. Ég held að það væri hægt að leysa þetta mál með því að gefin væru út viðmiðunarpróf og viðmiðunarstaðlar sem hver skóli gæti nýtt og verið nokkurn veginn á sama rólinu með kröfur og niðurstöður þar af leiðandi og það mundi ekki trufla neitt færslur nemenda á milli skóla eða til skóla í öðrum löndum. Viðmiðunarpróf finnst mér öllu hugnanlegri. Ég er áður búin að ræða starfsnámið og ætla ekki að ræða það mikið meira. Ég skil mjög vel vandann að halda uppi starfsfræðslu í ýmsum greinum, sérstaklega tölvufræðslu og svo ýmsum verklegum fögum öðrum, þ.e. iðngreinum, sem kæmu nemendum það vel til góða að þeir gætu gengið beint að þeim tækjum sem hverju sinni eru notuð í atvinnulífinu. Í 31. gr. er aftur á móti talað um skóla sem kjarnaskóla sem eigi að vera einhvers konar forgönguskóli um að þróa námsefni. Mér þætti gaman að heyra nánari lýsingu á svona skóla, hvaða hlutverk hann hefur og hvernig hann eigi síðan að útbreiða niðurstöður sínar eða hvort það sé ætlast til þess að hann geri það. Mér finnst að í 32. gr. þar sem talað er um vinnustaðanám, þ.e. starfsþjálfun á vinnustað, að það geti komið í staðinn fyrir starfsnám í skólum eða skólanám og ég álít að það sé eðlilegt og sjálfsagt. Í X. kafla er talað um fullorðinsfræðslu og endurmenntun. Þetta er ekki ólíkt því sem áður hefur verið í lögum og ég tel að báðar þessar greinar hafi ágætis innihald. Það sem helst kemur þarna fram og er nýtt er í 34. gr. að framhaldsskóla sé heimilt með samþykki menntmrh. að starfrækja endurmenntunarnámskeið, eða annars konar nám í samvinnu við faggreinafélög, stéttarfélög, atvinnurekendur eða hagsmunaáhugahópa, t.d. með farskólasniði. Þetta er sjálfsagt og nauðsynlegt og er starfsemi sem nú þegar er farin dálítið í gang en er alveg sjálfsagt að hún komi inn í lög. Þó hún komi inn í lög þá verður alltaf að gæta þess vandlega að innihaldið verði ekki allt of háð skólanámsinnihaldi, þ.e. að starfsnámsfræðsla er í eðli sínu þó nokkuð mikið ólík þeirri fræðslu sem fer fram í skólakerfinu sem er meira fræðileg og það verður alltaf að muna það að ekki er hægt að taka t.d. sálfræði 103 og fara að kenna hana inni í starfsnámi og álíta að það komi að sama gagni eins og praktísk fræðsla í sálfræði. Þetta er hlutur sem verður að hafa í huga við rekstur þessa náms. Í 40. gr. er talað um einkaaðila sem geti stofnað skóla á framhaldsskólastigi og að Alþingi ákveði framlag ríkissjóðs til þessara skóla. Það stendur að vísu: ,,Ekki eiga einkaskólar kröfu til styrks af almannafé.`` Mér þætti gaman að vita hvort Alþingi eigi þá að samþykkja hvern skóla út af fyrir sig og veita honum styrk eða verður það þannig að það verður búinn til einn poki sem þessi fjárveiting fer í og úr honum svo síðan hellt til skóla sem ráðuneytið ákveður að styrkja. Mér þætti gaman að vita, hæstv. menntmrh., hvað er hugsað með þessu. Að lokum langar mig til að tala dálítið um ákvæði til bráðabirgða sem er hér. Það er í XVI. kafla. Ég ætla ekki að ræða tvær fyrstu greinar þessara ákvæða heldur þriðja ákvæðið en þar stendur: ,,Næstu fjögur ár frá gildistöku laganna getur menntamálaráðherra veitt heimild til að umsækjandi gangi undir verklegt sveinspróf í löggiltri iðngrein án undangengins skólanáms enda liggi fyrir: (a) vottorð um að viðkomandi hafi unnið við iðnina í 10 ár undir stjórn meistara; (b) vottorð iðnmeistara um að hann telji umsækjanda hæfan til að ganga undir sveinspróf og (c) umsagnir viðkomandi sveinafélags og starfsgreinaráðs. Standist umsækjandi prófið öðlast hann sveinsbréf sem veitir þó ekki rétt til inngöngu í meistaraskóla.`` --- Sem kannski eðlilegt er. Ég álít að þetta sé grein sem eigi alls ekki að vera til bráðabirgða. Þessi grein ætti að vera alltaf inni í framhaldsskólalögunum. Þetta er mjög mikið nauðsynjamál fyrir þá sem ég hef nefnt áður, dyslexíufólkið sem á erfitt með að tjá sig skriflega og jafnvel er seinlæst en getur verið afbragðsvel að sér í hinum ýmsu greinum og mjög skapandi. 
             Virðulegi forseti. Ég er alveg að ljúka máli mínu. Ég vil eindregið að þessi grein verði áfram inni og til frambúðar og að réttindi og hlutur dyslexíufólks sem er sífellt að verða augljósara að er vandamál í samfélaginu að verði gerður meiri í þessu frv. og raunar ætti svo að vera í grunnskólafrv. líka. En þetta væri lítil byrjun að koma þessu ákvæði inn sem föstu ákvæði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann hefur veitt við þeim spurningum sem ég bar fram og hafa að mörgu leyti orðið til þess að skýra umræðuna þó að nokkrum atriðum sé að sjálfsögðu ósvarað. Ég vil aðeins fara yfir þau atriði sem fram komu í máli hans og ég tel ástæðu til að gera athugasemdir við. Það er þá í fyrsta lagi það að hann taldi ekki ástæðu til þess að hafa uppi þá gagnrýni sem ég hef haft á samræmd lokapróf, m.a. með hliðsjón af því að samræmd lokapróf væru í menntaskólum, stúdentsskólum, víðast hvar annars staðar. Það er út af fyrir sig vafalaust rétt hjá hæstv. ráðherra, ég hef ekkert yfirlit yfir það við höndina, ég trúi honum alveg í því að þetta sé víðast hvar svo að stúdentspróf séu samræmd. Ég held hins vegar að það sé rétt sem fram hafði komið hjá hv. 3. þm. Norðurl. e., Valgerði Sverrisdóttur, og það hef ég heyrt hjá mörgum skólamönnum að menn telja að þetta sé kannski tiltölulega mjög dýrt umstang að hafa samræmd lokapróf miðað við þann árangur í námsframvindu sem það skilar. Þess vegna var það svo í bókinni Til nýrrar aldar að í stað þess að hafa samræmd lokapróf yfir línuna sem allir tækju þá gerðum við ráð fyrir því að hafa það sem við kölluðum úrtakspróf, þ.e. samræmd úrtakspróf, sem yrðu tekin af og til og hér og þar í ýmsum greinum og á ýmsum tímum í náminu. Ég held satt að segja að slík aðferð sé miklu virkari um leið og hún er miklu ódýrari heldur en þessi leið sem hér er gerð tillaga um auk þess sem mér finnst ekki ástæða til þess að hrökkva undan kröfum háskólans í þessu efni með þeim hætti sem mér finnst menn vera að gera hér. Hæstv. menntmrh. sagði í athugasemdum sínum áðan í öðru lagi að það væri rangt hjá mér að lagabreytingin væri óþörf sem menn væru hér að gera tillögu um vegna þess að þetta rúmaðist ekki að svo miklu leyti sem um endurbætur væri að ræða innan gildandi laga. Það er út af fyrir sig rétt að það er eitt atriði sem er í grundvallaratriðum frábrugðið og það snertir fyrst og fremst þann þátt málsins sem lýtur að inntöku í framhaldsskóla. Þar er auðvitað gífurlegur munur á frá því sem er í gildandi lögum. Ef menn hefðu viljað takmarka sig við það sem verið er að breyta þá var alveg hugsanlegt að vera með þann þátt inni vegna þess að aðrir þættir sem er verið að breyta þarna þeir koma ekki til framkvæmda fyrir árið 1999 eða um næstu aldamót. Hæstv. ráðherra vék að því að hann hefði í þriðja lagi byggt á mótmælum háskólans þegar hann stöðvaði þá nýjung sem var í undirbúningi í Menntaskólanum við Hamrahlíð og ég hygg að það sé rétt og ég kannast við að hæstv. ráðherra hefur svarað fyrirspurnum mínum fyrr á þessu kjörtímabili með þessum sama hætti. En ég bendi á að þetta bréf hafði lamandi áhrif á þennan framhaldsskóla og ég hygg fleiri framhaldsskóla þannig að áhuginn og viljinn til nýsköpunar og nýjunga, frumkvæði skólanna var slegið út með þessum hætti. Mér finnst það satt að segja dálítið umhugsunarefni, bæði um stöðu skólanna gagnvart ráðuneytinu og stöðu embættismannanna í ráðuneytinu og ráðuneytisins, að það skuli vera hægt að slá út allt frumkvæði til endurbóta og endurnýjunar í framhaldsskólanum í upphafi kjörtímabils en svo geti menn leyft sér, liggur mér við að segja, að koma með frv. í lok kjörtímabilsins sem eru að verulegu leyti kannski endurtekning á því sem hefði verið hægt að gera á grundvelli gildandi laga. Í fjórða lagi vék hæstv. ráðherra að inntökutakmörkunum skv. 15. gr. og fullyrti að ekki yrði um að ræða samræmd inntökupróf í framhaldsskóla heldur yrðu þau mismunandi og sveigjanleg eftir aðstæðum. Ég tel þetta upp hér til að slá því föstu. Ég tel mjög mikilvægt að það sé þannig að skólunum verði ekki liðið að taka upp samræmd inntökupróf í framhaldsskólana vegna þess að það mundi náttúrlega þýða að menn væru að taka upp landspróf á nýjan leik en færa það fram á haustið í stað þess að hafa það að vori. Það var mikilvægt að fá það fram í fimmta lagi hjá hæstv. menntmrh. að Alþfl. stendur að þessu frv. Þar með er ljóst að hann stendur að þeirri innheimtu skólagjalda sem gert er ráð fyrir. Það er auðvitað mál sem við hljótum að ræða við Alþfl. þegar hann lætur sjá sig í þessum sal sem er sjaldgæfara og sjaldgæfara í seinni tíð eins og kunnugt er. Varðandi hins vegar skólagjöldin þá ætla ég að segja það að mér finnst, hæstv. forseti, nauðsynlegt að spyrja hæstv. ráðherra einnar spurningar í viðbót. Hún er þessi: Hvaða takmörk eru fyrir því hversu há skólagjöld eiga að vera samkvæmt frv.? Hvar eru þau takmörkunarákvæði í frv.? Ég spyr vegna þess að ef takmörkin eru engin þá væri Alþingi með því að samþykkja þetta frv. að fela ráðherra, framkvæmdarvaldinu, skattlagningarvald. Ég held að það sé afar hæpið að standa að málum með þeim hætti sem hér er gert varðandi skólagjöldin að framselja ráðherranum eða skólanefnd, sem er að meiri hluta til skipuð fulltrúum ráðherra, skattlagningarvald með því að opna takmarkalausa möguleika fyrir þá til að leggja á skólagjöld. Það gengur ekki að framkvæmdarvaldið sé að taka sér skattlagningarvald, það gengur ekki. Ég held þess vegna að það sé mjög nauðsynlegt að hæstv. ráðherra tali alveg skýrt um það hver sú takmörkun er sem í frv. er að því er varðar álagningu skólagjalda. Er hægt að fara með þau upp úr öllu valdi? Eru einhver takmörk og hvar eru þessi takmörk? Í sjöunda lagi vék hæstv. ráðherra að skólanefndunum og komst þannig að orði um skólanefndirnar: Er nokkuð óeðlilegt að sá aðili sem greiðir allan rekstrarkostnað eigi meiri hluta skólanefndar? Ég segi já, það er óeðlilegt. Vegna þess að skólanefndirnar hafa með faglega forustu að gera að nokkru leyti. Telur þá hæstv. menntmrh. t.d. að menntmrh. eigi að skipa meiri hluta fólks í þjóðleikhúsráð eða í útvarpsráð eða í stjórn Landsbókasafnsins eða í háskólaráð eða hvað? Það eru engin rök í málinu að ríkið borgi meiri hlutann af útgjöldunum eða nær öll útgjöld framhaldsskólans í þessu tilviki. Það eru engin rök í málinu. Ég tel að í því að láta ráðherrann hafa meiri hluta í skólanefndum framhaldsskólanna sé um að ræða valdaeinokun. Það er ekki hægt að kalla það neinu öðru nafni. Í áttunda lagi ætla ég að víkja aðeins að því sem hæstv. ráðherra svaraði hv. þm. Pétri Bjarnasyni varðandi ritið Til nýrrar aldar og að það hafi verið læst niður í skúffu. Ég heyrði ekki það sem hv. þm. Pétur Bjarnason sagði um það mál en hins vegar sagði menntmrh. sjálfur einhvern tímann í fjölmiðli eða a.m.k. einu sinni að það hefði verið sett ofan í skúffu. Það er þá smekksatriði hvort það var læst þar eða hvort skúffan var opin og breytir engu í þessu sambandi en ég man eftir því að hæstv. ráðherra sagði þetta í sjónvarpsþætti þar sem við vorum. Það er alveg greinilegt að ráðuneytið vill ekki kannast við þessi skjöl. Það er reynt að ýta þeim eins mikið til hliðar og mögulegt er í allri umræðu um menntamál af hálfu ráðuneytsins. Í þessu plaggi sem heitir Nefndarálit um mótun menntastefnu getur varla heitið að gert sé ráð fyrir því að nokkurt samhengi sé í umræðum um menntamál. Ég er alveg sammála hv. þm. Pétri Bjarnasyni um að þetta er óeðlilegt. Fyrir utan það hvað það er smásálarlegt að halda svona á málum eins og hæstv. ráðherra og hans lið gerir í þessu máli þá er auðvitað óeðlilegt að kasta skólanum til með þessum hætti á milli ráðherra. Ég er nokkurn veginn sannfærður um að hver svo sem tekur við þessu ráðuneyti menntamála á næsta ári mun ekki gera það þannig að henda öllu sem gert er á þessu kjörtímabili og því síðasta heldur munu menn reyna að spinna hlutina eðlilega áfram í ljósi reynslu af því sem fyrir liggur. Ég vil síðan í níunda lagi víkja að þessu með Fiskvinnsluskólann sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék að fyrr í umræðunni. Það er kannski ekkert óeðlilegt þótt hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem á sæti í sjútvn. þingsins, lesi þetta svona vegna þess að í Morgunblaðinu fyrir ekki alllöngu þá segir í fyrirsögn, með leyfi forseta: ,,Námið ekki í samræmi við þarfir vinnslunnar.`` Síðan segir: ,,Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði verður lokað eftir brautskráningu nemenda um áramót en menntmrn. stöðvaði innritanir í skólann sl. vor. Guðrún Hrefna Guðmundsdóttir, ráðunautur menntmrh. í skólamálum, segir að þetta komi til af illri nauðsyn þar sem námið sé ekki lengur í samræmi við þarfir fiskvinnslunnar. Það er verið að vinna að endurskipulagningu námsins og ekki þótti rétt að halda því áfram fyrr en að þeirri vinnu lokinni.`` Það er þess vegna alveg augljóst mál að menn hafa staðið í þeirri meiningu, og m.a. skólastjóri Fiskvinnsluskólans, að það væri verið að leggja hann niður. Hann hefur birt eftir sig blaðagreinar, ég hygg í Morgunblaðinu, þar sem bersýnilega er gengið út frá því að verið sé að leggja þennan skóla niður. Fyrir örfáum dögum komu nemendur Fiskvinnsluskólans að máli við mig og fullyrtu að þeir skildu stöðuna þannig að það væri verið að leggja skólann niður og að það nám sem þeir stunduðu við skólann eins og sakir standa væri ekki til neins vegna þess að námið væri ekki í samræmi við þarfir vinnslunnar eins og hér stendur. Þess vegna er eðlilegt að menn spyrji: Hvaða stefnumótun felst í því að leggja niður fræðsluráð sjávarútvegsins, að loka Fiskvinnsluskólanum og vísa svo bara á eitthvert nál. sem hefur ekkert gildi gagnvart þinginu vegna þess að það hefur ekki birst hér með einum eða öðrum hætti? Þegar svo það bætist við að þingmenn Sjálfstfl. undir forustu Árna R. Árnasonar eru að flytja till. til þál. um eflingu menntunar í framhaldsskólum á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar þá hljóta menn að skilja það þannig að þessir þingmenn séu að segja við ráðherrann: Þetta gengur ekki, það þarf að taka á þessu máli sérstaklega. Ég tel því útilokað fyrir hæstv. ráðherra að halda því fram að menn hafi getað skilið þessi mál öðruvísi en að það hafi staðið til að leggja Fiskvinnsluskólann niður. Varðandi málið að öðru leyti ætla ég ekki að fjölyrða um það frekar, hæstv. forseti, að sinni en segja bara að allra síðustu þetta, því það er mjög nauðsynlegt og ég vil gjarnan fá það á hreint: Hver eru þau ákvæði framhaldsskólafrv. sem kveða á um takmörkun á hækkun skólagjalda? Það þarf að vera skýrt. Hvaða grein er það nákvæmlega? Getur skólanefnd ákveðið innritunargjöld eins há og henni sýnist skv. 7. gr.? Ef svo er þá væri um að ræða framsal á skattlagningarvaldi sem er óþolandi fyrir Alþingi að standa að.

Virðulegi forseti. Því miður missti ég af svörum hæstv. menntmrh. áðan. Það gerast langar setur yfir þessum málum hér og menn verða að bregða sér frá stöku sinnum til að næra sig, það er óhjákvæmilegt. Þegar ég fór frá áðan þá var búið að kynna það að hv. þm. einn mundi tala næstur þannig að ég ætlaði að nota tækifærið áður en hæstv. menntmrh. svaraði og missti þar af leiðandi af því þar sem það hefur verið flutt til og ég harma það. En ég kem hér upp út af því sem kom fram um þetta merka rit Til nýrrar aldar. Í sjálfu sér skiptir það ekki máli fyrir minn málflutning hvort þessi bók, Til nýrrar aldar, og það sem henni fylgdi var lokað ofan í skúffu eða lá í opinni skúffu. Það sem skiptir máli og það sem ég var að segja frá er að allmargir nemendur við Kennaraháskólann, sem m.a. leituðu fanga á fræðsluskrifstofum, í ráðuneyti og víðar töldu sig sækja margar upplýsingar í þessa bók. Þeir leituðu eftir því í menntmrn. og þeim var sagt að það væri ekkert eintak til af þessari skýrslu. Þetta væri ekki til þarna. Það var þetta sem ég var að segja. Hvar þessi eintök liggja, ef þau eru til, skiptir svo kannski minna máli. Staðreyndin er sú að þetta var ekki tiltækt. Þetta vildi ég segja. En ég vil ítreka aftur það sem ég bæði byrjaði og lauk minni ræðu á áðan að það er afleit stefna ef það á að búa til nýja skólastefnu fyrir hver stjórnarskipti sem verða í landinu. Það er afleit stefna og ég held að það sé tímabært fyrir allra flokka menn að vinna að því að svo verði ekki haldið áfram.

Virðulegi forseti. Út af fyrir sig er kannski ekki miklu að svara í þessu efni. Ég skil hv. þm. þannig að hann hafi fyrst og fremst viljað koma á framfæri vissum ábendingum af því að hann missti af svörum hæstv. ráðherra áðan. En það er alveg rétt hjá hv. þm. að það hefur af einhverjum ástæðum verið mjög erfitt að fá þetta rit, Til nýrrar aldar. Ráðuneytið hefur ekki komið því á framfæri með einum eða öðrum hætti, fólk hefur ekki fengið þetta rit hjá ráðuneytinu og er reyndar ekki eina ritið sem ráðuneytið hefur ekki verið útbært á, t.d. rannsókn á efnahagslegum áhrifum lengingar leikskóla og grunnskóla. Það er skjal sem ekki hefur verið hægt að fá í ráðuneytinu og menn hafa orðið að leita annarra leiða til að leysa það mál. Ég vil að vísu að það komi fram að ég leysti þetta mál með ritið Til nýrrar aldar þannig að ég lét ljósrita það hér í þessari virðulegu stofnun í allstóru upplagi. Það var bundið inn og er enn þá til í nokkrum eintökum. En það er auðvitað makalaust að grundvallarrit af þessu tagi skuli ekki liggja frammi í ráðuneytinu með eðlilegum hætti. Það er alveg ótrúlegt satt að segja og ég tek undir það með hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en þó er tvennt sem mig langar til að spyrja hæstv. menntmrh. að í lok umræðunnar. Það er í fyrsta lagi hvort hann metur það svo að áfangakerfið rúmist innan þessa frv. eins og það er í dag eða hvort það sé, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, vegið að því fyrirkomulagi í frv. Í öðru lagi varðandi það hvort nemendur geti flutt á milli námsbrauta námsmat eða reynslu eða hvort það séu, eins og ég hélt fram áðan, ákveðnar girðingar sem komi í veg fyrir að það sé hægt? Þetta finnst mér skipta miklu máli og vil fá svör hæstv. menntmrh. við því við 1. umr. málsins.

Herra forseti. Fyrst vildi ég svara spurningu hv. þm. Guðrúnar J. Halldórsdóttur varðandi 40. gr. sem fjallar um að einkaaðilar eða samtök geti stofnað skóla á framhaldsskólastigi með ákveðnum skilyrðum. Ég held ég hafi tekið rétt eftir að hv. þm. spurði hvort þá þyrfti að samþykkja fjárveitingu til hvers einstaks skóla sem þannig yrði stofnaður. Svar mitt við þeirri spurningu er já. Það þarf að gera það eins og gert er við þá skóla sem starfa hliðstætt þessari grein samkvæmt gildandi lögum. Um bráðabirgðaákvæðið finnst mér sjálfsagt að athuga hvort það eigi að vera áfram í ákveðinni lagagrein en ekki sem bráðabirgðaákvæði. Það er tillaga nefndarinnar að ákvæðið gildi aðeins í fjögur ár ef ég man rétt, þ.e. heimildin í gildandi lögum um að iðnaðarmenn sem unnið hafa við iðn í tíu ár geti sótt um að gangast undir verklegt nám án skólanáms gildi aðeins í fjögur ár samkvæmt ákvæðum þessa frv. eða laga ef að lögum verður. Mér finnst sjálfsagt að nefndin athugi þetta sérstaklega. Hv. þm. Svavar Gestsson spyr hvaða takmörk séu fyrir því hversu há skólagjöld skv. 7. gr. megi vera. Hv. þm. kallar þetta skólagjöld. Það má svo sem nefna þau því nafni mín vegna en þetta eru kölluð hér innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og hlutur nemenda í efniskostnaði vegna verklegrar kennslu. Það er að vísu ekki ákvæði í frv. um hversu há þessi gjöld megi vera en halda menn virkilega að skólanefnd muni fara upp úr öllu valdi, eins og ég held að hv. þm. hafi orðað þetta, með þessi innritunargjöld? Ég tók fram í svari mínu áðan og las það raunar upp úr 7. gr. að það skuli halda bókhald um þessar fjárreiður og um endurskoðun gilda sömu reglur og um annan rekstur. Ég bendi líka á í þessu samhengi að það er ekki stór breyting á þessari frumvarpsgrein frá því sem er í gildandi lögum. Ég veit ekki að það hafi þvælst neitt fyrir mönnum að ákveða upphæð þessara gjalda. Þau hafa að vísu verið býsna misjöfn milli hinna einstöku framhaldsskóla. Sums staðar hefur þetta verið býsna hátt en sums staðar mjög lágt, allt niður í 500 kr. var það. Ég man ekki hvað það er lægst núna. Ég held sem sagt að engin hætta sé á ferðum að menn fari eitthvað að misbeita þessu valdi. Valdið liggur ekki hjá ráðherranum heldur hjá skólanefndinni. Um þetta er hins vegar gert ráð fyrir að verði sett reglugerð. Það er í lokaákvæði 7. gr. að menntmrh. setji reglugerð um skipan og störf skólanefnda og þá fellur það væntanlega þar undir hvaða reglur verði settar um innheimtu þessara gjalda. Ég nenni varla að tala meira um þessa merku bók Til nýrrar aldar. Ég er búinn að gera það svo oft hérna í þinginu og ég vonast til að menn hætti að tala um þetta sem eitthvert leyndarskjal. Ég verð að viðurkenna að mér er alveg ókunnugt um hvert þessari bók var dreift af hálfu forvera míns. Ég veit það ekki og ég sagði líka áðan að mér væri ókunnugt um hve stórt upplag eða hvort yfirleitt væri til upplag af henni í ráðuneytinu. En ef menn halda að því upplagi sem kann að hafa verið til hafi verið fargað af mínum völdum þá er það alveg grundvallarmisskilningur. Ég held að ég hljóti að láta það verða mitt fyrsta verk í fyrramálið að athuga hvað er til af þessari bók í ráðuneytinu. Ef einhverjar hömlur hafa einhvern tímann verið lagðar á afhendingu þessarar bókar þá hafa þær hömlur verið upphafnar fyrir löngu. Ég mun sem sagt athuga hvað er til af þessari ágætu bók. Þá var enn rætt hér um Fiskvinnsluskólann og vísað m.a. til fjárlaga. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa hvað stendur í athugasemdum við fjárlagafrv. Það stendur að fjárveiting til Fiskvinnsluskólans lækki um rúm 40% frá fjárlögum: ,,Starfandi er nefnd sem er ætlað að endurskoða sjávarútvegsnám í heild sinni, þar með talin starfsemi Fiskvinnsluskólans, og er því ekki gert ráð fyrir starfrækslu hans á vorönn 1995. Hins vegar er fjárveiting til rekstrar á haustönn á næsta ári og miðast hún við núverandi rekstur þar sem niðurstaða nefndarinnar liggur ekki enn fyrir.`` Hún lá ekki fyrir þegar þetta frv. var prentað. Niðurstaðan liggur nú fyrir og er til athugunar í ráðuneytinu. Nefndin tók undir þá ákvörðun mína að halda ekki úti kennslu fyrir nýja nemendur á vorönn. En öllum á að vera ljóst með því að lesa þessa klausu sem er í fjárlagafrv. að það er ekki verið að leggja skólann niður. Þvert á móti hef ég sagt að það eigi að efla skólann. Hann hefur orðið fyrir mikilli gagnrýni og hverjir eru það sem hafa gagnrýnt Fiskvinnsluskólann? Það eru fyrst og fremst nemendur sem hafa verið í skólanum. Undir þá gagnrýni tekur nefndin sem hefur nú skilað sínu áliti. Þetta vil ég taka skýrt fram og það er fullur vilji fyrir því í menntmrn. og vilji hjá mér að efla Fiskvinnsluskólann í Hafnarfirði og yfirleitt allt það nám sem lýtur að sjávarútvegi. Spurningu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur um það hvort áfangakerfið rúmist innan frv. svara ég játandi. Það mun rúmast innan laganna ef þetta frv. verður að lögum.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh. að ákvæði 7. gr. er líkt því sem er í gildandi lögum. Það er alveg rétt. Munurinn er hins vegar sá að áður var ekki um það að ræða að menn innheimtu skólagjöld til að standa undir almennum rekstri framhaldsskóla heldur aðeins þeim tilteknu verkefnum sem talin eru upp í þessari málsgrein 7. gr. Nú er það hins vegar svo að skólagjöld eru innheimt til að standa undir almennum rekstri. Og hvað svo sem ráðherranum finnst um það mál þá vil ég segja það sem mína skoðun að ég tel óeðlilegt að leggja á skólagjöld í fyrsta lagi. Í öðru lagi þá tel ég að ef það eru lögð á skólagjöld þá verði að setja reglur um það hvernig þau eru lögð á og að þau takmarkist við eitthvað. Það er slæmt og það er gegn öllum reglum og venjum að ráðherra geti ákveðið upphæð gjalda sem eru innheimt í rekstrarþarfir ríkissjóðs og gildir þá einu hvort um er að ræða ákvörðun sem meiri hluti nefndar tekur sem er allur skipaður af ráðherranum. Þetta tel ég óeðlilegt hvað svo sem ráðherranum finnst um það mál. Ég segi fyrir mig að ef ég kem nálægt þessu máli sem ég reikna með í hv. nefnd og ef menn halda eitthvað áfram með þetta þá mun ég beita mér fyrir því að sett verði takmörk á gjaldtökuvald ráðherrans í þessu efni. Ég verð reyndar að segja það líka að ég hef tekið eftir einu öðru ákvæði varðandi færslur og meðferð ríkisfjármála í þessu frv. sem er bersýnilega í ósamræmi við lög um ríkisreikning og uppsetningu hans án þess að ég fari nánar út í það hér.

Hæstv. forseti. Ef svo færi að það ætti að fara að innheimta einhver sérstök gjöld til að greiða rekstrarkostnað framhaldsskóla þá er það Alþingi sem gerir það. Það verður ekkert gert einhliða af ráðherra og ég veit ekki til að það hafi verið gert. Ég kannast ekki við það. Auðvitað verða settar reglur um innheimtu þessara gjalda og hefði svo sem átt að vera búið að því fyrir lifandi löngu. Það má alveg eins segja að það hefði átt að gerast í tíð forvera míns, hv. þm. Svavars Gestssonar, á meðan hann var menntmrh. því þá voru þessi ákvæði í gildi. En það hefur ekki verið gert og ég get ekki séð að það hafi komið neitt sérstaklega að sök. Ég tek undir að setja þurfi um þetta reglur en ég segi um leið að það hefur ekki komið að sök þótt ekki hafi verið sérstök reglugerð varðandi þá grein í gildandi lögum sem er hliðstæð greininni í frv.

Virðulegi forseti. Á þessu stigi málsins gildir mig einu hvað ráðherrann segir um þetta efni. Mín skoðun er sú að það verði að setja takmörkunarákvæði í framhaldsskólalögin að því er þetta varðar. Það gengur ekki að þetta sé opin heimild fyrir skólanefndir framhaldsskólanna.

Hæstv. forseti. Hæstv. menntmrh. svaraði ekki báðum spurningum mínum í ræðu sinni áðan. Þá ætla ég að endurtaka aðra spurninguna og reyna að hafa hana svolítið ítarlegri. Að mínu mati er það ríkjandi viðhorf í frv. að 15--16 ára unglingar eiga að velja inn á einangraðar brautir. Það er kveðið á um skýrt afmarkaðar námsbrautir. Það eru rauð strik inn á námsbrautirnar og það er ekki hægt að taka með sér nesti, ef svo mætti að orði komast, á milli brauta að mínu mati. Er hæstv. menntmrh. sammála mér hvað þetta varðar? Þetta er það sem ýmsir hafa kallað sérskólastefnu. Ég held því fram að hún muni leiða það af sér að ýmsir litlir skólar sem geta ekki boðið upp á fjölbreytni muni leggjast af.

Hæstv. forseti. Ef ég skil hv. þm. rétt þá er verið að spyrja um hvort verið sé að reisa einhverja múra á milli námsbrauta. Svo er ekki. Í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu er þessu svarað þannig að í námsskrá skuli skilgreina brýr á milli námsbrauta og hvernig nám nemenda er metið þegar þeir flytjast á milli námsbrauta eða skóla. Þannig að ég held ég geti fullyrt að þarna sé ekki verið að reisa neinar hindranir ef nemendur vilja flytja sig á milli.

Hæstv. forseti. Hæstv. menntmrh. ræður ekki við nema eina spurningu í einu. Nú kemur þessi spurning mín að lokum: Hvað telur hann að þessi sérskólastefna muni þýða fyrir litlu skólana? Litlir framhaldsskólar úti á landi geta ekki boðið upp á mikla fjölbreytni, ekki mjög margar brautir. Það er þess vegna sem ég óttast að þeir muni leggjast af.

Herra forseti. Mér þykir vont að ég skuli ekki ná nægilega skýrt spurningum hv. þm. Ég sé enga ástæðu til að ætla að þessir svokölluðu litlu skólar muni leggjast af. En af sjálfu leiðir að í fámennum skólum verður ekki boðið upp á jafnfjölbreytt nám og hægt er að gera á stærri svæðum eins og t.d. á höfuðborgarsvæðinu eða svo ég taki Eyjafjarðarsvæðið norður í landi. Ég held að öllum sé ljóst að framhaldsskólar á hinum fámennari svæðum geta ekki gert þetta. Það er annars vegar kostnaðurinn og hins vegar það sem hefur kannski ekki síður verið ljóst að undanförnu að það eru ákveðin vandkvæði með að fá hæfa kennslukrafta til að kenna við framhaldsskólana víða. Það er allt of algengt, það er allt of mikið um það að kennarar hafi ekki full réttindi við framhaldsskólana og ég tala nú ekki um við framhaldsdeildirnar sums staðar.