Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

ATKVGR. Frv. vísað til 2. umr. með 25 shlj. atkv. og til menntmn. með 24 shlj. atkv.

ATKVGR. 1. gr. samþ. með 26 shlj. atkv. 2. gr. samþ. með 26 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 22 shlj. atkv.



Herra forseti. Það ætlar að verða lífseigt þetta ákvæði um einkarétt Sölustofnunar lagmetis til að annast sölu á niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum. Við afgreiðslu á þessu máli og endurskoðun á lögum um Sölustofnun lagmetis fyrir tveimur árum líklega var það skoðun þeirrar n. sem hafði þetta mál til umfjöllunar, iðnn., að það væri að vísu kannske of snöggt í farið að afnema þennan einkarétt fyrirvaralaust. Þess vegna var gert ráð fyrir því að hann skyldi gilda áfram í eitt ár en þá skyldi hann niður falla. Síðan hefur þetta verið framlengt einu sinni um eitt ár og nú er hugmyndin að framlengja það aftur um tvö ár. Þegar ákvörðunin var tekin á sínum tíma um að ekki væri fyrirvaralaust tekinn af þessi einkaréttur Sölustofnunar lagmetis var það m.a. með tilliti til þess að stofnunin fengi tækifæri til að aðlaga sig þeim breytingum sem hér væri verið að gera. En nú virðist þetta vera komið í þann farveg að það eigi sífelldlega að endurnýja til eins eða tveggja ára þetta einokunarákvæði sem er inni í þessum lögum. Ég tel að það sé með öllu óeðlilegt. Hér hefur átt sér stað einhver óeðlilegur þrýstingur á þingið þar sem verið er að ýta því til að fresta eigin ákvörðunum. Og þetta er ekki í fyrsta skipti sem það er gert, heldur er verið að gera það aftur og aftur og sífellt verið að lengja þann tíma sem ætlast er til að líði þangað til hin eiginlegu ákvæði laganna, eins og frá þeim var gengið, taki gildi. Það hafa verið færð ýmis rök fyrir því að þessi einkaréttur væri nauðsynlegur. En í umfjöllun n. á sínum tíma urðu allir nm. í Ed., þar sem ég sat á þeim tíma, sammála um að þau rök fengju ekki staðist og það væri engin hætta í því fólgin að afnema þennan einkarétt og ekkert sem mælti með því að hafa hann áfram. Ég mun ekki greiða atkvæði með þessari framlengingu núna. Mér þykir hér verið að seilast til þess að fá Alþingi til að hafa uppi aðra skoðun og aðra stefnu í þessu máli heldur en er hin raunverulega stefna Alþingis. Ég mæli gegn þessari breytingu og þessari till.



Herra forseti. Það er að vísu töluvert undarlega orðað hjá hv. síðasta ræðumanni að halda því fram að hér sé verið að gera tilraun til þess að halda fram annarri stefnu en hið háa Alþingi hafi í málinu. Ég lýsti því yfir við 1. umr. um þetta mál að ég mundi beita mér fyrir því á gildistímanum að endurskoða þessi lög rækilega með sérstöku tilliti til þessa ákvæðis um einkasöluréttinn. Ég fékk ekki fangs á að leggja til breytingar á þessu efni eins og málið lá fyrir og ég tel að tveggja ára tímabilið sé ekki það langt að menn geti ekki við það unað. Ég er ekki formælandi einkaleyfis eða einokunar á sölu sjávarafurða, nema síður sé.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um launamál á þskj. 11. Meiri hl. n. hefur lagt til í nál. á þskj. 101 að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem lagt er til að gerðar verði á þskj. 102. Þetta frv. um launamál er flutt til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 27. maí 1983. Meginefni þess kveður á um að fella niður verðbætur á laun, bæði að því er varðar ákvæði kjarasamninga og ákvæði laga er um þau efni giltu. Jafnframt er kveðið á um bann við verðbótatryggingu kjarasamninga í tvö ár. Þá eru í 2. gr. frv. ákveðnar með lögum tilteknar launahækkanir sem komu til framkvæmda 1. júní og 1. okt. Loks er ákvæði þess efnis að kjarasamningar framlengist til 31. jan. 1984. Hæstv. forsrh. ritaði n. bréf 10. nóv. 1983. Þar segir svo, með leyfi forseta: "Við mat á þeim árangri sem náðst hefur í efnahagsmálum telur ríkisstj. nú öruggt að verðbólga verði um eða undir 30% í lok ársins. Með vísan til þess og jafnframt með tilliti til alvarlegra ástands í efnahags- og atvinnumálum á næsta ári en áður var talið, sem nauðsynlegt er að ríkisstj. og aðilar vinnumarkaðarins ræði, hefur ríkisstj. á fundi sínum í dag ákveðið að leggja til við hv. fjh.- og viðskn. Nd. Alþingis að frv. til l. til staðfestingar á brbl. nr. 54 1983, um launamál, verði breytt í samræmi við meðfylgjandi tillögu." Meiri hl. fjh.- og viðskn. leggur til að þær breytingar, sem fram koma á þskj. 102, verði samþykktar, en þær feta í sér þær breytingar á frv. að með skýrum og ótvíræðum hætti er tekið fram að frekari hækkanir sem koma áttu til framkvæmda á tímabilinu eftir 25. maí falla niður, hvort sem um þær var samið fyrir eða eftir þann dag. Í raun og veru var frv. í upphaflegri mynd þess efnis að greiðslur af þessu tagi hefðu fallið niður. Það kom fram í framsögu hæstv. forsrh., er hann mælti fyrir frv., að slíkar greiðslur yrðu að koma til samninga að nýju ef aðilar ættuðu að halda þeim til streitu, en um þetta varð ágreiningur meðal aðila, hvort lögin með ótvíræðum hætti væru þessa efnis, og því er talið nauðsynlegt að taka af allan vafa um þetta efni. Jafnframt er með þessari breytingu lagt til að framlenging kjarasamninga nái aðeins fram til gildistökudags þessara laga en ekki til 31. jan. 1984 og þá verði allir kjarasamningar lausir. Það hefur komið fram að Samband byggingarmanna er andvígt þessari breytingu vegna þess að með henni falla niður þær launahækkanir sem það samband hafði tryggt sér í samningum á þessu tímabili umfram önnur launþegafélög í landinu, þ. á m. þau félög sem eru í lægri hluta launastigans innan Alþýðusambandsins. Samband byggingarmanna taldi ekki að ákvæði brbl. gæfu tilefni til uppsagnar á kjarasamningum eins og þó var atmennt meðal verkalýðsfélaga í landinu. Það er eðlilegt og rétt við þessar aðstæður, með tilliti til þess að þeir kjarasamningar sem hér eiga við voru gerðir við aðrar efnahagslegar aðstæður en við búum nú við, að kjarasamningarnir verði lausir fyrir alla aðila vinnumarkaðarins, og jafnframt vegna þess að það er eðlilegt þegar svo háttar að öll launþegafélög búi við sömu aðstæður og einn hópur hafi ekki tryggt sér forréttindi fram yfir aðra, að þessar greiðslur falli niður og kjarasamningar verði lausir fyrir alla aðila. Það þarf ekki að orðlengja það hér, eftir þær ítarlegu umr. sem þegar hafa farið fram um efni og tildrög þessara samninga, hvað brýna nauðsyn bar til í vor sem leið að setja þessi lög. Á þeim tíma var ekki ágreiningur milli stjórnmálaflokkanna í landinu um það að fyrstu aðgerðir þá í efnahagsmálum hlytu að lúta að aðgerðum í launamálum. Af hálfu Alþb. var lagt til í stjórnarmyndunarviðræðum að öllum verðbótagreiðslum á laun yrði frestað um einn mánuð og þess yrði síðan freistað að ná fram samningum um vísitölukerfi sem drægi úr víxlhækkunum kaupgjalds og launa. Þessar tilraunir höfðu þó staðið yfir frá því í janúarmánuði 1982 með nánast þrotlausum viðræðum við aðila vinnumarkaðarins af hálfu þáv. ríkisstj., en eftir 11/2 ár höfðu þær ekki skilað árangri. Það var þess vegna alveg ljóst á þessu stigi málsins að mánaðarfrestur til viðbótar væri tilgangslaus í þessu efni. Af þeim sökum var óhjákvæmilegt að stjórnvöld tækju af skarið og mörkuðu þá stefnu sem nauðsynleg var til að koma í veg fyrir fjöldaatvinnuleysi og jafna byrðunum réttilega niður á fótkið í landinu. Það var jafnframt um það þó nokkuð víðtæk samstaða að æskilegt væri og nauðsynlegt að fella niður verðbætur á laun í tvö ár. Um það komu einnig fram till. frá Alþfl. þegar stjórnarmyndunarviðræður fóru fram. Það er alveg ljóst að hér er um að ræða brýnustu aðgerðir til þess að draga úr verðbólgu. Það eru mjög mikil og vandasöm verkefni óleyst ef við ætlum að höggva að rótum efnahagsmeinsemda í íslensku þjóðfélagi. Það hefur þegar verið unnið að verkefnum á því sviði. Það skiptir auðvitað höfuðmáli að tryggja það að fjárfestingarstefnan sé með þeim hætti að það fjármagn sem varið er til atvinnuuppbyggingar skili sem mestum arði. Fyrir þá sök er nú verið að vinna að endurskoðun laga um bankakerfið og um fjárfestingarlánasjóðakerfið til þess að tryggja sem best að við fáum hámarksarðsemi af fjárfestingarfjármagni. Það er jafnframt verið að vinna að endurskoðun laga um Framleiðsluráð landbúnaðarins og verðmyndun í landbúnaði. Það er verið að vinna að áframhaldandi uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Þannig er verið að taka á flestum þeim grundvallarvandamálum í okkar efnahags- og atvinnulífi samhliða þeim ráðstöfunum sem hér hafa verið gerðar. Og eftir þær nýju upplýsingar sem fram hafa komið um minnkandi fiskafla á næsta ári er auðvitað nauðsynlegt að það takist mjög víðtæk samstaða með þjóðinni um aðgerðir á öllum þessum sviðum. Það er brýnt að þjóðin standi saman í þessum átökum og það væri æskilegt að einmitt við þessar aðstæður tækist samstarf milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins svo að þessir stærstu hagsmunaaðilar í þjóðfélaginu fengju með formlegum hætti að taka þátt í með ráðgjafarstarfi tillögugerð um atvinnuuppbyggingu og stjórn fjárfestingarmála. Þetta hygg ég að sé brýnt við þessar aðstæður til að tryggja sem víðtækasta samstöðu um þær heildaraðgerðir sem nú er unnið að. Það er alveg ljóst að sú breyting sem gerð er á frv., að samningar verða ekki framlengdir til 31. jan. heldur fram til gildistökudags laganna, felur ekki í sér neinn undanslátt frá þeirri efnahags- og atvinnumálastefnu sem stjórnarflokkarnir hafa fylgt. Þvert á móti verður þeirri stefnu áfram haldið. Ástæðan var einfaldlega sú að sá árangur sem menn væntu af fyrstu aðgerðum ríkisstj. var kominn fram. Auðvitað var það svo að í vor sem leið sáu menn ekki fyrir hvort það gerðist á haustdögum eða undir áramót, en sem betur fer hafa allar áætlanir enn gengið eftir og því var þetta mögulegt. Til viðbótar koma svo ný áföll sem gera það að verkum að það er nauðsynlegt að stjórnvöld og hagsmunasamtök atvinnulífsins taki höndum saman um aðgerðir á öðrum sviðum í efnahags- og kjaramálum. Það er ástæða til að taka það fram að það væri óraunhæft að blanda saman við þetta frv. skattheimtu og gjaldtöku. Og það væri einnig óraunhæft og óskynsamlegt við þessar aðstæður að lögákveða lágmarkslaunahækkun. Það væri í ósamræmi við þá meginskoðun sem ég hygg að hér sé ríkjandi á hv. Alþingi að aðilar vinnumarkaðarins eigi að semja um launahlutföll sín á milli. Það er einnig ljóst að veruleg hætta er á því að ef Alþingi gæfi slíka forgjöf í kjarasamningum mundi það valda almennri launahækkun í landinu og ekki leiða til launajöfnunar eins og tilgangurinn væri. Af þeim sökum er ástæða til að mæla gegn hugmyndum og tillögum af því tagi. Ég ítreka, herra forseti, að meiri hl. fjh.- og viðskn. leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem greinir á þskj. 102.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að skila nál. á þskj. 104 ásamt brtt. á þskj. 105. Það er augljóst mál að brbl. eru þess eðlis að ákvæði þeirra eru meira og minna komin til framkvæmda áður en þau koma til umfjöllunar á Alþingi. Sumir telja þetta kannske kost brbl. en þetta er nú einu sinni ein aðalmissmíðin á brbl. að í gildi geta verið lög sem Alþingi hefur aldrei um fjallað. Við höfum náttúrlega fengið að sjá það í umfjöllun ríkisstj. um þau brbl. sem hér er óskað staðfestingar á með lögum, að ríkisstj. hefur skipt um skoðun frá því að brbl. voru sett og þangað til núna, og flytur nú sjálf brtt. við sín eigin brbl. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa allir gagnrýnt þau brbl. sem hér um ræðir, en á hinn bóginn teljum við Alþfl.-menn að það sé nauðsynlegt að leita eftir föngum eftir því að fá fram endurbætur á lögunum, endurbætur sem miða að því að gera þau sanngjarnari og draga úr því misrétti sem í þeim felst, þó að eðli málsins samkvæmt geti slík ákvæði einungis tekið til framtíðarinnar, en ekki til hins liðna tíma, og vísa ég þá til þess sem ég sagði hér áður um að brbl. eru þess eðlis að þau hafa gilt um þó nokkurn tíma, og þessi um margra mánaða hríð, áður en þau koma hér til umfjöllunar í þinginu. Ríkisstj. hefur sagt að hún vildi jafnan fá sem almennastan stuðning við hugmyndir sínar. Nú reynir á, að því er varðar afstöðu til þessara brtt. sem ég mun hér gera grein fyrir, hvort ríkisstj. hefur áhuga á að sníða af þessum lögum tvo verulega vankanta, sem yrði til þess að gera þau eftir á sanngjarnari en ella. Með því móti væri ríkisstj. að koma til móts við fólkið í landinu, með því væri ríkisstj. að sýna vilja sinn í verki um að það næðist víðtækari samstaða, víðtækari stuðningur, við þessi lög heldur en verið hefur til þessa. Þær brtt., sem hér um ræðir, eru tvær eins og ég gat um, og ákaflega einfaldar. Í fyrsta lagi er það svo í því lagafrv. sem hér er til umfjöllunar að bannað er að miða laun við vísitölu, eins og kunnugt er, en vísitölukerfið að öðru leyti er látið standa óhaggað. Þannig hefur t.d. ríkisvaldið sjálft nú sjálfvirkar heimildir til að hækka skatta og gjöld sem það leggur á fólkið í landinu, hefur sjálfvirkar heimildir til að hækka það með tilliti til vísitölu. Ríkið hefur þá heimildir til vísitöluhækkunar til þess að afla sér tekna, til að leggja gjöld á fólkið á sama tíma og það segir við launafólk: Nú megið þið ekki miða við vísitölu. Það er auðvitað sanngjarnt og rétt að ríkið sitji við sama borð og launþegar í þessum efnum. Gjöld, sem sérstaklega gildir um að það megi hækka með vísitölu samkvæmt þessu, eru t.d. bensíngjald, þungaskattur og flugvattaskattur. Það eru sérstök lagaákvæði um þetta. Og notkun ríkisins á þessum heimildum hefur m.a. birst í sífelldum hækkunum á bensíni að undanförnu sem hafa verið ákveðnar af fjmrh. með hliðsjón af vísitölu á sama tíma og launafólkinu leyfist ekki að miða kjör sín við vísitöluna. Það er vitaskuld með öllu óeðlilegt og í fyllsta máta ósanngjarnt að þeir hlutar hins sjálfvirka vísitölukerfis, sem lúta að skattlagningu fólksins og tekjuöflun til ríkisins, séu í fullu sambandi en launafólki sé óheimilt að njóta dýrtíðarkvóta miðað við vísitölu. Þess vegna er lagt til á þskj. 105 að eitt skuli yfir alla ganga í þessum efnum og sjálfvirkar heimildir ríkisins til slíkra hækkana skuli verða afnumdar. Óski ríkisstj. engu að síður að breyta gjöldum af þessu tagi þá gæti hún gert það með því að flytja um það sérstök lagafrv. Þá heimild hefur ríkisstj. engu að síður en sjálfvirknin væri tekin úr sambandi. Þetta kemur fram í brtt. sem er nr. 1 og hljóðar svo, fyrri hluti hennar: "Á sama hátt og á sama tíma er óheimilt að miða opinber gjöld af einu eða öðru tagi hvort sem er til ríkisins eða til sveitarfélaga, með einum eða öðrum hætti við vísitölu. Þrátt fyrir ákvæði í öðrum lögum um heimildir til hækkunar gjalda eða skatta með tilliti til breytinga á vísitölu skal slík hækkun óheimil frá og með gildistökudegi þessara laga." Þetta ákvæði er nú ekki lengra heldur en þetta, en í annan stað þá er ákvæði um fasteignagjald, fasteignaskatta og fasteignamat. Það er nefnilega svo að gjaldskrár, sem miðast við fasteignamat, eru í rauninni af sama toga. Fasteignamatið er hækkað samkv. ákvörðun Fasteignamatsnefndar ríkisins, og þá er heimil gjaldtaka samkv. lögum eins og þau eru núna miðað við hið nýja fasteignamat. Og þegar verðlag hækkar langt umfram launabreytingar felur þetta í sér óréttláta heimild til sjálfvirkrar gjaldtöku af þorra fólksins í landinu. Þessi sjálfvirkni er af sama toga og sú sjálfvirkni sem ég gat um hér áðan. Þetta er í rauninni þáttur af þessu vísitölukerfi sem við höfum búið við. Og eigi að ráðast að vísitölukerfinu þá er auðvitað nauðsynlegt að höggva einnig á þessa sjálfvirkni. Með hliðsjón af þessu er síðari hluti hinnar fyrri brtt. hér, sem er undir tölul. 1, svofelldur: "Hvarvetna þar sem í lögum segir, að gjöld eða skattar til ríkis og sveitarfélaga skuli reiknast sem ákveðinn hundraðshluti af fasteignamati fasteigna, þar með talið mat fasteigna til eignar vegna álagningar eignarskatts, skal lækka gjaldstofn álagningarinnar um 20% við álagningu 1984 fyrir gjöld, sem reiknast árlega, en frá og með 1. desember 1983 að því er önnur gjöld varðar. Jafnframt er óheimilt að hækka viðkomandi álagningarprósentur frá því sem í gildi var hinn 25. maí 1983." Hér er ekki lagt til að fasteignamatinu sjálfu sé breytt, heldur að sá gjaldstofn, sem verði notaður frá og með 1. des. n.k., verði lækkaður um 20%, og það gildir þá varðandi álagningu eignarskatts, það gildir varðandi álagningu á fasteignaskatti eða fasteignagjöldum til sveitarfélaga. Það mundi jafnframt gilda varðandi erfðafjárskatt og stimpilgjöld til ríkissjóðs. Með því að samþykkja þessa brtt., sem felur í sér tvo efnisþætti, annars vegar afnám þessarar sjálfvirku heimildar ríkisins til að leggja á skatta og gjöld með tilliti til vísitölu, og hins vegar sérstakt ákvæði um með hvaða hætti skuli fara með álagningu gjalda sem lögð eru á fasteignir, þá sæti hið opinbera við sama eða svipað borð og launafólk að því er varðar afnám vísitöluviðmiðunar. Þetta bann við notkun vísitölu næði því ekki einungis til launamanna eins og frv. ríkisstj. gerir nú ráð fyrir. Síðari brtt., sem er hér undir tölul. 2 á þskj. 105, fjallar um lágmarkstekjur. Það er svo að lágmarkstekjur nú samkvæmt gildandi lögum eru 10 961 kr. á mánuði. Ef hins vegar verðbætur hefðu verið reiknaðar samkvæmt ákvæðum kjarasamninga, væru þessar lágmarkstekjur, eins og kjarasamningarnir gerðu ráð fyrir því, um 15 þús. kr. á mánuði. Ég held að öllum hljóti að vera ljóst að fólk getur illa eða alls ekki framfleytt sjálfu sér hvað þá fjölskyldu af tekjum sem eru innan við 11 þús. kr. eins og þessar lágmarkstekjur eru núna. Það er talið að matarkaupin ein hjá vísitölufjölskyldu séu um 9 100 kr. á mánuði um þessar mundir og sjá þá allir hversu mikið er til skiptanna að þeim reikningi greiddum. Okkur er auðvitað öllum ljóst að við mikla erfiðleika er að etja í þjóðfélaginu, en það hefur verið mikill skilningur á því á Íslandi að þegar gripið væri til efnahagsráðstafana bæri að hlífa þeim sem verst eru settir. Sá hópur, sem hefur 11, 12, 13 þús. kr. á mánuði, er mjög illa settur í okkar þjóðfélagi. Eins og staðið hefur verið að þessum efnahagsráðstöfunum hefur þessum hópi, sem hefur tekjur á bilinu,10 930 til 15 þús. kr., ekki verið hlíft við því að bera byrðar. Hann ber nú byrðar sem nemur þessari skerðingu þrátt fyrir margvíslegar yfirlýsingar um að vernda sérstaklega kjör þeirra sem verst eru settir. Til þess að bæta hér úr er flutt hér till. um að lágmarksheildarlaun að meðtöldum hvers kyns álagsgreiðslum skuli vera 15 þús. kr. á mánuði fyrir fulla dagvinnu og tilsvarandi fyrir hlutastörf. Til heildarlauna teljast þá hvers kyns álögur aðrar en orlof sem á taxtalaunin koma. Það er sagt hér í gr. sjálfri að hvers kyns álögur skuli þar með reiknaðar. Þannig nytu einungis þeir, sem ekki hafa náð þessum tekjum, hér góðs af. Þessi ákvæði hefðu þannig þau áhrif að engum yrðu greidd lægri laun í heild að meðtöldum öllum álagsgreiðslum en 15 þús. kr., en það næði einungis til launafólks sem hefur lægri heildarlaun, en ekki til þeirra sem ná þessari upphæð eða hærri upphæð með álagsgreiðslum hverju nafni svo sem þær nefnast. Þetta er því sannarlega sá hópur launafólks sem hefur allægstar tekjurnar. Auðvitað er það neyðarúrræði að löggjafinn sé að skipta sér af samningum, eins og margoft hefur komið hér fram og m.a. hér áðan hjá hv. síðasta ræðumanni, 1. þm. Suðurl. En allur sá lagabálkur, sem við erum hér með milli handanna, er náttúrlega ein allsherjar afskipti af samningum. Nú hafa mál hins vegar breyst á þann veg að samningar eru lausir og við skulum vænta þess að fljótlega takist að gera skynsamlega samninga hér á landi. En með hliðsjón af því að hér hefur verið um veruleg afskipti af kjarasamningum að ræða og að svo illa er ástatt hjá þeim sem lægst hafa launin, er þessi till. flutt og þá með þeim hætti að hún gildi einungis þar til að um annað hafi verið samið, þ.e. að frá og með gildistökudegi þessara laga, og þar til öðruvísi um semst, þá séu lágmarksheildarlaunin 15 þús. kr., en ætlast er til að þetta sé jafnframt liður í þeim samningum sem fram undan eru, að semja um lægstu laun og lágmarkstekjur. Ég skal ekki fjölyrða öllu meira um þetta, herra forseti. Þessar till. skýra sig að verulegu leyti sjálfar, en þær eru eins og ég gat um í upphafi fyrst og fremst tvíþættar. Í fyrsta lagi það að ríkið sitji nokkurn veginn við sama borð eins og launþegar að því er viðmiðun við vísitölu varðar, að ríkið geti ekki sjálft hækkað ýmis konar álögur á fólkið í landinu eins og hefur verið að undanförnu og höggvið sé á sams konar sjálfvirkni í álagningu gjalda sem miðast við fasteignamat. Í öðru lagi séu sérstök ákvæði til þess að tryggja að enginn þurfi hér að búa við á næstu mánuðum eða þar til um annað semst, lægri mánaðartekjur en 15 þús. kr.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. Nd. en undir það rita auk mín hv. 1. landsk. þm. Kristín S. Kvaran. Í nál. okkar segir svo: "Fjh.- og viðskn. skiptist í afstöðu sinni til brbl. um launamál. Minni hl. n., fulltrúar Alþb., Alþfl. og BJ, er andvígur frv. og þeim ákvæðum um mannréttindaskerðingu og kauplækkanir sem í því felast. Kjartan Jóhannsson flytur brtt. á sérstöku þskj. og gerir grein fyrir afstöðu sinni í eigin nál. Svavar Gestsson og Kristín S. Kvaran standa að þessu minnihlutaáliti. Samtök um kvennalista eiga ekki fulla aðild að fjh.- og viðskn., en Guðrún Agnarsdóttir sat einn fund sem áheyrnaraðili. Hún og aðrir þm. Samtaka um kvennalista eru andvíg frv. um staðfestingu brbl. um launamál." Þannig hljóðar nál. okkar og meginatriði þess er það að við erum andvíg þessu frv. til staðfestingar á brbl. um launamál frá í vor. Fyrir því eru margvíslegar ástæður og ég hef bæði hér á hv. Alþingi og eins á opinberum vettvangi annars staðar gert ítarlega grein fyrir afstöðu Alþbl. í þessu efni. Við teljum að með þessu frv. hafi verkalýðssamtökin í landinu verið svipt mannréttindum, við teljum að með þessu frv. og brbl. í vor hafi kaupgjald verið lækkað í landinu langt niður fyrir það sem samsvarar lækkun þjóðartekna á sama tíma og við teljum að með þessum lögum hafi verkalýðshreyfingin verið beitt harðari tökum en nokkur dæmi eru til um á síðari áratugum; þess vegna erum við ákveðið á móti þessu frv. 1. gr. þess fjatlar um vísitölu og vísitölubætur. Í 1. málsgr. er bannað að greiða verðbætur á laun samkv. svokölluðum Ólafslögum og þar er einnig bannað að reikna út verðbótavísitölu og skýring hefur ekki fengist enn í þessum umr., hvorki frá hv. frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. né frá hæstv. forsrh., á því hvernig á því stendur að ríkisstj. kýs að banna útreikning verðbótavísitölu. Fyrir því hafa engin rök heyrst enda held ég að þau geti í rauninni fá verið til. Í 2. málsgr. 1. gr. er gert ráð fyrir því að frá gildistöku þessara laga til 31. maí 1985 sé óheimilt að miða kaup við verðlagshreyfingar, þ.e. sú málsgr. kveður á um það að hvers konar dýrtíðaruppbætur, sem taka mið að verðlagshreyfingum, séu bannaðar. Það hefur ekki komið fram að ríkisstj. eða hæstv. forsrh. líti svo á að þetta ákvæði banni að setja inn í kjarasamninga ákvæði um reglulegar grunnkaupshækkanir sem taka tillit til hugsanlegra verðlagshreyfinga á samningstímanum þannig að ég held að það verði að líta svo á að þrátt fyrir ákvæði 2. málsgr. 1. gr. þá hljóti að vera heimilt að semja um allt slíkt. Ef það er hins vegar ekki heimilt þá er ljóst að verkalýðshreyfingin getur ekki við þessar aðstæður gert samninga til lengri tíma, hún yrði að gera samninga aðeins til skemmri tíma í senn með svipuðum hætti og gerðist á viðreisnarárunum. Það auðvitað hefur veruleg vandkvæði í för með sér að ýmsu leyti eins og menn átta sig á. Það skapar óróleika og erfiðleika í þjóðfélaginu og þýðir það að það verða stöðugt í gangi kjarasamningar til skemmri tíma. 2. gr. frv. þessa fjallar svo um það að það er bannað að frjálsir kjarasamningar eru bannaðir. Það er meginákvæði 3. málsgr. 2. gr. og ríkisstj. sá sig nauðbeygða til þess að koma til móts við stjórnarandstöðuna og verkalýðshreyfinguna í þessu efni með því að leggja til að samningabannið yrði stytt úr 8 mánuðum í 6. Ástæðan til þess að ríkisstj. kaus að flytja þessa brtt. er vitaskuld fyrst og fremst sú að hún áttaði sig á því að hún hafði ekki öruggan meiri hl. fyrir því að samningabannið næði fram að ganga með þeim hætti sem það var upphaflega sett inn í lögin. Ríkisstj. gafst upp fyrir þessari staðreynd og kaus því að stytta samningabannið eins og hér hefur verið gerð brtt. um sem er flutt af hæstv. ríkisstj. og meiri hl. fjh.- og viðskn. Nd. hefur tekið undir. Þessi brtt. er með þeim hætti að í henni eru í raun og veru þrjú efnisatriði þó að tvö skipti þar mestu máli, þ.e. að samningabannið er stytt þannig að það fellur niður um leið og brbl. hafa verið staðfest en í öðru lagi er í þessari sömu brtt. gert ráð fyrir því að hækkanir, sem samið var um fyrir 25. maí s.l., falli niður í kjarasamningum og að samningar, sem eru til lengri tíma en þess dags að brbl. taka gildi, skuli vera lausir. Þannig er í þessum brtt. ríkisstj. því miður grautað saman alveg óskyldum atriðum og þess vegna er ekki kostur á því að taka afstöðu til þess í einni atkvgr. hvort menn eru á því að stytta samningabannstímann eða ekki. Vitaskuld erum við þm. Alþb., á því að stytta þennan tíma en vegna þess að ríkisstj. kýs að draga þarna inn önnur atriði þá er ekki kostur á því að taka þátt í atkvgr. um þetta mál að mínu mati. Eðlilegast hefði verið að fella alveg niður 3. mgr. 2. gr. sem bannar kjarasamninga þannig að bannið hefði algerlega verið tekið út. Í stað þess ákveður ríkisstj. að láta bannið gilda sem sé í 6 mánuði aftur í tímann eins og það hefur gert en stytta það úr 8 mánuðum í 6. Vegna þess hvernig þetta er í pottinn búið þá er, eins og ég sagði, ekki kostur á því að greiða atkv. um styttingu samningabannsins út af fyrir sig - því miður. Og í fjh.- og viðskn. Nd. bentum við á þann möguleika að stytting samningabannsins yrði tekin út úr og málefnið, sem snýr að lengri kjarasamningum, yrði afgreitt sérstaklega en fulltrúar stjórnarflokkanna í fjh.- og viðskn. voru ekki tilbúnir til þess að koma til móts við þetta sjónarmið stjórnarandstöðunnar. Eins og ég gat um áðan, herra forseti, þá er það ljóst að Alþb. er á móti brbl. ríkisstj. um launamál og við munum greiða atkv. á móti 1. gr. frv. eins og hún kemur frá ríkisstj. Við munum hins vegar, að því er varðar síðari hluta frv. og sérstaklega þessar brtt., sitja hjá vegna þess hvernig í pottinn er búið að útilokað er að taka á hinu sjálfstæða efnisatriði sem lýtur að styttingu samningabannsins en við munum síðan að lokum greiða atkv. á móti frv. í heild þegar það verður borið upp til staðfestingar. Herra forseti. Hv. 1. þm. suðurl. kaus að fara hér út í almennar umr. um forsendur þessa frv. þegar hann mælti fyrir nál. sínu. Ég tel enga ástæðu til þess að svara þeim efnisatriðum sem hann kom með í sínu máli vegna þess að þeim hefur þegar verið svarað í þessari umr. sem stóð hér í 6 daga í hv. Nd. og það er ekki þörf á því að hefja þá umr. á ný. Þess vegna læt ég máli mínu lokið eftir að hafa gert grein fyrir nál. 2. minni hl. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að kvennalistinn á ekki fulla aðild að fjh.- og viðskn. Nd. og getur því ekki staðið að nál. Ég mun því lýsa yfir afstöðu okkar hér. Ég vil ítreka eindregna afstöðu kvennalistans gegn þessu frv. um launamál. Við erum og höfum verið allt frá því í maí á þessu ári andvígar þeirri skerðingu verðbóta á laun sem boðuð var í brbl. og nú er enn lögð til í frv. því sem hér er til 2. umr. Við samþykkjum þó að það hafi verið nauðsynlegt að grípa til einhverra breytinga á verðbótakerfinu s.l. vor samhliða öðrum aðgerðum í efnahagsmálum en við vildum fara aðra leið en þá sem hér hefur verið valin. Við töldum og teljum það enn meginatriði í slíkum efnahagsaðgerðum að vernda kjör hinna læstlaunuðu en í þeim hópi eru konur fjölmennar. Í þeim tilgangi bárum við fram tillögur um verðbætur á laun sem við álítum að nýtast mundu best þeim sem lægst eru launaðir. Hafi verið þörf fyrir slíkar tillögur s.l. vor þá er brýn nauðsyn fyrir þær nú þegar verulega er farið að þrengja að á mörgum heimilum og víða er komið í hreint óefni. Við heyrum iðulega talað um að það sé ekkert fé til skiptanna. Þess vegna þurfi að sækja fé til launþega til að fjármagna ríkisreksturinn. Þó held ég að allir viti að það eru víðar til peningar á Íslandi en í launaumslögum. Það þarf ekki annað en lesa fjárl. og líta í kringum sig í þjóðfélaginu til að sjá að víða leynast vænir sauðir og peningarennsli er greiðlegt til umdeilanlegra stofnana og framkvæmda. Þar má líka sjá að forgangsröðun miðast ekki við það að styðja lítilmagnann eða þá manngildið. Hún miðast fyrst og fremst við auðgildið og hinn sterka. Ég held að almenningur hafi verið samþykkur því að brýna nauðsyn hafi borið til að ná tökum á verðbólgunni og sýnt ótvíræðan vilja til að sameinast um það að vinna sig út úr þeim efnahagslegu ógöngum sem við blöstu. En ég er jafnframt sannfærð um það að þótt goggunarröðin við vatnsból launanna sé í býsna föstum skorðum þá er hún ekki óhagganleg og réttlætiskennd manna er það sterk að það sjá flestir og viðurkenna að byrðunum verður að skipta þannig að hver beri sem hann þolir. Það var í þeim anda sem við gerðum okkar tillögur í vor og fengum Þjóðhagsstofnun til að reikna út töluleg gildi þeirra. Vil ég rekja þær hér til íhugunar fyrir þm. Meðallaun allra launþega í maí s.l., þ.e. Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, voru samkv. taxta 12 230 kr. Við lögðum til að 20% af meðallaunum, þ.e. 2 446 kr., kæmu sem föst krónutala í verðbætur ofan á meðallaun og öll laun þar fyrir neðan. Síðan kæmi helmingur þeirrar krónutölu ofan á næsta fjórðung launa þar fyrir ofan en engar verðbætur í efsta fjórðungi launastigans. Þessi till. felur í sér skerðingu verðbóta á hærri laun en veitir meira en fullar verðbætur þeim sem standa í lægstu þrepum launastigans. Samkv. þessari till. hefðu og myndu 80% félaga í ASÍ og rösklega 60% allra launþega hafa notið fullra verðbóta. Heildarupphæð þessara verðbóta í júnímánuði s.l., ef þær hefðu verið greiddar, var áætluð um 170–260 millj. kr. Til samanburðar má nefna að verðbætur samkv. brbl. ríkisstj. eru taldar hafa numið 180 millj. kr. í júnímánuði. Heildarupphæð greiddra verðbóta hefði því verið mjög sambærileg við ráðstöfun ríkisstj. en dreifing fjárins hefði verið mun réttlátari ef okkar tillögum hefði verið fylgt. sú ráðstöfun, sem ríkisstj. valdi, þ.e. að greiða 8% verðbætur upp allan launastigann, hefur ekki bara viðhaldið heldur aukið verulega þann launamismun sem þegar er allt of mikill í okkar þjóðfétagi. Á sama tíma og launin hafa þannig næstum staðið í stað hafa orðið miklar verðhækkanir á nauðsynjavöru og er nú svo komið að lægstu launin rétt duga fyrir matvælum vísitölufjölskyldunnar til mánaðarins hvað þá öðrum kostnaði. Þarna eru rangir aðilar að borga brúsann okkur getur ekki verið sama hvað það kostar að varðveita atvinnuöryggi og ráða niðurlögum verðbólgunnar. Það er deginum ljósara að lágmarkslaunin verða að hækka með einhverjum hætti og hefðu líklega náð því einmitt að verða um 15 þús. kr. á mánuði ef okkar tillögum hefði verið fylgt. Því styður kvennalistinn þá brtt. Alþfl. að lögbinda lágmarkslaun fyrir fulla dagvinnu sem nemur a.m.k. 15 þús. kr. á mánuði þangað til öðruvísi er um samið. Það er ekki bara ósanngjörn heldur líka óraunsæ og næstum óþekkt aðgerð að lögbinda svo vísitöluhækkanir á laun eins og hér hefur verið gert en leyfa jafnframt jafnmiklar og gegndarlausar verðhækkanir án nokkurrar bindingar. Ég vil enn fremur koma því hér á framfæri að Kvennalistinn var og er eindregið á móti þeirri mannréttindaskerðingu sem afnám samningsréttar er. Það var kominn tími til að þessum réttindum væri skilað. Þó er það hryggilegt, að þessi réttindi fela nú í sér svo takmarkað svigrúm til launahækkana sem raun ber vitni. Það hryggir mig enn fremur að ég efast í hjarta mínu um það að umr. á þinginu og í þjóðfétaginu hafi í raun haft þau áhrif eða ráðið því að þessum rétti var skilað. Mig grunar að þarna sé miklu fremur um vísvítuð stjórnbrögð að ræða. Svo vona ég að áframhaldandi ferð þessa frv. um þingið nái að milda það og gera það mannúðlegra en að öðrum kosti nái það ekki fram að ganga. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af því sem hér hefur komið fram. Í fyrsta lagi vil ég efnislega taka undir ýmislegt af því sem hv. 3. þm. Reykn. sagði hér áðan. Ég er þeirrar skoðunar líka að endurskoða þurfi ýmiss konar vísitölubindingu í þjóðfétaginu og ekki bara á það sem hv. þm. nefndi, heldur einnig t.d. vísitölubindingu fjármagns o.fl. Ég tel hins vegar að það sé ekki tímabært á þessari stundu og málið sé töluvert flóknara en fram kemur í þeirri brtt. sem 1. minni hl. flytur. Ég vek athygli á því að ýmislegt af því sem þar er nefnt, eins og t.d. hækkun á bensínverði eða veggjaldi sem svo er nefnt og rennur til vegagerðar, er að vísu tengt byggingarvísitölu en þó háð ákvörðun stjórnvalda og breytist ekki sjálfkrafa. Þetta er þannig mjög víðtækt mál og þarf nánari skoðunar við. Ég vil einnig taka undir það sem hér hefur komið fram um lægstu tekjur. Undir það hafa reyndar fjölmargir af stuðningsmönnum ríkisstj. tekið. Einmitt þarf að athuga hvernig unnt er að bæta lægstu tekjur, en vitanlega verður í því sambandi einnig að hafa í huga hvaða leiðir eru færar í því skyni. Hafa verður í huga hver greiðslugeta atvinnuveganna er. Ég geri fastlega ráð fyrir því að á vegum aðila vinnumarkaðarins, á vegum samtaka atvinnurekenda og í samtölum og viðræðum þeirra við launþega, muni einmitt slík athugun fara fram, því að undir þetta hefur verið tekið einnig af ýmsum talsmönnum þessara aðila. Ég tel því ekki rétt að inn í þetta frv. verði tekið ákvæði um slíkar lágmarkstekjur eins og hér er lagt til, þótt ég undirstriki það, að það er mikill vilji hjá ríkisstj. að stuðla einmitt að því að lágmarkstekjur verði hækkaðar. Hér hefur enn verið fullyrt að þær breytingar sem ríkisstj. hefur lagt til að gerðar verði á frv. og meiri hl. n. mælir með séu vegna þess þrýstings sem fram hefur komið. Ég vísa því enn á bug. Rökstuðning flutti ég fyrir þessu þegar ég gerði grein fyrir þessum brtt. M.a. greindi ég þá frá því að stórum betur horfir með hjöðnun verðbólgu a.m.k. heldur en gert var ráð fyrir. Þetta hefur enn verið staðfest. Ég gerði þá grein fyrir því að framfærsluvísitala mundi hækka um um það bil 2.7% við útreikning nú í fyrri hluta nóvembermánaðar. Byggingarvísitala er nú í útreikningi og hún mun verða miklu lægri, jafnvel töluvert fyrir neðan 1%. Þetta mun verða til þess að hækkun lánskjaravísitölu verður töluvert minni en í síðasta mánuði, líklega undir 2%. Einnig hefur ríkisstj. látið athuga mjög vandlega hvaða hækkanir eru fram undan og allt bendir til þess að framfærsluvísitala og sömuleiðis byggingarvísitala hækki stórum minna næstu mánuðina en verið hefur þó upp á síðkastið. Allt staðfestir þetta að sjálfsögðu mjög verulega hjöðnun verðbólgu og að þau markmið muni nást jafnvel fyrr en gert var ráð fyrir. Það er meginforsendan fyrir því að ríkisstj. telur ekki nauðsynlegt að hafa slík ákvæði sem hér er um að ræða í þessum lögum. Þessu mun verða fylgt eftir með enn einni lækkun á vöxtum. Seðlabankinn mun gera slíka tillögu og mun koma til framkvæmda 21. þ.m. þriðja lækkun vaxta á þremur mánuðum. Þó munum við vera nær því nú eftir þessa vaxtalækkun að raunvextir séu jákvæðir en í mörg ár nema einu sinni hygg ég. Allt eru þetta batamerki sem að mati ríkisstj. réttlæta að þetta ákvæði sé niður fellt. Þetta er meginástæðan fyrir því að ríkisstj. hefur lagt fram umræddar brtt.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. hefur áður í þessum umr. gert grein fyrir þeim brtt. sem við jafnaðarmenn flytjum. Ég vil því aðeins nota tækifærið til að árétta það sem mér þykir vera aðalatriði þessa máls. Tillöguflutningur Alþfl. kemur ekki þeim á óvart sem kynntu sér málflutning hans fyrir kosningar og þær tillögur sem hann lagði fram í stjórnarmyndunarviðræðum við aðra flokka að kosningum loknum á s.l. vori. Ég vil aðeins rifja það upp að í stefnuyfirlýsingu Alþfl. fyrir kosningar sagði að það vísitölukerfi sem við höfum búið við í höfuðdráttum óbreytt í rúma fjóra áratugi hefði gengið sér til húðar og væri úrelt. Í tillögum okkar í viðræðum við aðra flokka eftir kosningar áréttuðum við þessa stefnu. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: "Vísitölukerfið í sinni núverandi mynd verði afnumið. Í staðinn komi frjálsir kjarasamningar aðila vinnumarkaðarins. Gætt verði sérstaklega hagsmuna láglaunafólks." Í annan stað voru lagðar fram sérstakar tillögur um aðgerðir af hálfu ríkisvaldsins til þess að rétta hlut þeirra sem við kröppust kjör búa. Þar sagði m.a. á þá leið að hækka skuli sérstaklega lægstu laun fyrir dagvinnu og um það lagðar fram ítarlegar tillögur. Tillögugerð Alþfl. nú er nákvæmlega í samræmi við þennan málflutning. Við segjum nú það sama og við sögðum fyrir kosningar. Það gamla vísitölukerfi sem við höfum haft reynslu af á fimmta áratug var gengið sér til húðar og fjarri fór því að það tryggði hag launþega. Í umfjötlun hér á þingi hefur það rækilega komið fram í málflutningi annarra flokka að það sjónarmið er mjög útbreitt. Ég rifja upp að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambands Íslands komst að orði á þá leið í umræðum um stefnuræðu forsrh. að það sem Verkamannasamband Íslands væri að fara fram á væri ekki að fá aftur óbreytt gamla vísitölukerfið heldur samningsréttinn. Aðalatriði þessa máls voru þannig frá upphafi þessi tvö: Afstaða til vísitölukerfisins gamla og afstaðan til frjálsra kjarasamninga. Ég endurtek: Við lögðum þá stefnu fram strax í upphafi að vísitölukerfið bæri að afnema. Í öðru lagi að um leið væri alveg sjálfsagt og höfuðatriði að frjálsir kjarasamningar færu fram þá þegar, um leið og samningar rynnu út. Í þriðja lagi lögðum við til að um leið og vísitölutenging launa væri afnumin væri gengið hreint til verks og önnur sjálfvirk vísitöluviðmiðun annars staðar í efnahagskerfinu, hvort heldur varðaði skattaálögur, skattlagningu ríkisins eða verðmyndunarkerfið annars staðar eins og t.d. í landbúnaði, afnumin í leiðinni. Þetta nægir til þess að sýna fram á í fyrsta lagi, að málflutningur Alþfl. hefur verið rökréttur og sjálfum sér samkvæmur frá því fyrir kosningar í stjórnarmyndunarviðræðum við aðra flokka í umfjöllun málsins hér. Þetta nægir til þess að sýna fram á í annan stað að sú stefna sem við boðuðum, afnám hins gamla vísitöturerfis en um leið að fram skyldu fara frjálsir samningar þá þegar, hún var rétt. Nú hafa aðrir aðilar, líka þeir sem fóru aðra leið, þ.e. meiri hl. hér á þingi, núv. stjórnarflokkar fallist á að nær hefði verið að fara að okkar tillögum strax frá upphafi. Það er leiðinlegt til þess að vita að stjórnarflokkarnir hafa enn ekki skilið að um leið og hið gamba úrelta vísitölukerfi launa er afnumið, þá ber að fylgja því eftir, stíga skrefið til fulls með því að afnema aðrar sjálfvirkar vísitöluviðmiðanir, hvort heldur varðar skattheimtu ríkisins, opinberra aðila eða annars staðar í verðmyndunarkerfinu. Það bíður enn síns tíma að stjórnarflokkarnir sjái að slík aðgerð er nauðsynleg í beinu rökréttu framhaldi af þeirri tillögu að afnema vísitölukerfið. Að því er varðar síðan aðrar tillögur um kaupmáttartryggingu lægstu launa vil ég segja örfá orð. Í 2. mgr. 1. gr. frv. um launamál segir svo um sjálfvirka vísitölutengingu launa: "Frá gildistöku þessara laga til 31. maí 1985 er óheimilt að ákveða að kaup, laun, þóknun, ákvæðisvinnutaxti eða nokkurt annað endurgjald fyrir unnin störf eða nokkrar starfstengdar greiðslur skuli fylgja breytingum vísitölu eða annars hliðstæðs mælikvarða á einn eða annan hátt." Þetta orðatag, "annar hliðstæður mælikvarði á einn eða annan hátt", vekur ýmsar spurningar. Þótt menn séu því sammála að vísitölukerfið, eins og það var áður, var hluti af sjálfvirku verðbólgukerfi og hafði gengið sér til húðar, þá er ekki þar með sagt að menn fallist á að binda það með lögum fram í tímann að aðilar vinnumarkaðarins megi ekki undir neinum kringumstæðum semja um eitthvert annað fyrirkomulag kaupmáttartryggingar lægstu launa, ef mönnum sýnist við þá samningagerð að það sé ekki sjálfvirkur verðbólguvaldur. Þetta orðalag er þess eðlis, að það þarfnast nákvæmrar skoðunar. Ég hef orðið þess var að lögfróðir menn og samningavanir eru á engan hátt á einu máli um það, hvernig þetta beri að túlka. T.d. gæti þetta varðað ýmsar tilraunir til að setja ákveðnar tryggingar fyrir varðveislu kaupmáttar lægstu launa, sem ekki færu upp allan launaskalann. Að lokum eitt varðandi tillögu okkar um lágmarkslaun. Ég vil vekja athygli á því að þessi till. hefur gildistíma þangað til samningar takast. Í öðru lagi nær hún til tiltölulega mjög lítils hluta launþega. Að okkar mati er hér kannske um að ræða 6–7% launþega í heild. Hvers vegna er þessi till. flutt? Jú, hún er flutt með vísan til þess neyðarréttar sem m.a. hv. 1. þm. Suðurl. hefur lagt til grundvallar allri afstöðu sinni í málinu. Við segjum: Úr því að ríkisstj. fór hina röngu leið í upphafi að heimila ekki frjálsa kjarasamninga, þá er nú svo komið að þessi hluti launþega, sem hefur orðið að taka á sig að fullu hinar þyngstu byrðar í viðureigninni við verðbólguna, býr nú við algert neyðarástand. Í krafti þess neyðarréttar teljum við nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að grípa til þessara ráða. Hér er ekki verið að leggja til að þessi kauphækkun fari upp allan launaskalann. Hér er einungis verið að reyna að rétta hlut þeirra sem kröppust kjörin hafa. Hæstv. forsrh. spurði: Er þetta í samræmi við greiðslugetu atvinnuvega? Það kann að vera álitamál. En ég vil vekja athygli á því, að stjórnarliðar hafa ítrekað haldið því fram að efnahagsaðgerðir þeirra og þó einkum og sér í lagi gengisfellingin á s.l vori hafi rétt hlut íslenskra samkeppnisaðila í samkeppni við innflutning. M.ö.o. að innlendur iðnaður, hlutdeild iðnaðar á innanlandsmarkaði hafi batnað og hagur fyrirtækja í íslenskum iðnaði hafi batnað. Mjög marga af þeim láglaunamönnum sem búa nú orðið við óþolandi bág kjör er að finna innan iðnaðarins. Í annan stað er þá að finna líka innan verslunarinnar. En ég tók sérstaklega eftir að því hefur verið haldið fram að í tíð fyrrv. ríkisstj. hafi þannig verið haldið á málum að hlutur innflutningsverslunar og verslunarinnar í heild hafi batnað hugsanlega óeðlilega mikið. Ég tel því að meginatriðið sé þetta, að tillaga um lágmarkslaun nú þangað til kjarasamningar takast hafi stoð í þeim neyðarrétti sem stjórnarliðar sjálfir hafa lagt til grundvallar aðgerðum sínum.



Herra forseti. Það er nýstárlegt tungumál Morgunblaðsins þessa dagana, sem nú skrifar leiðara sem eru nánast hugmyndafræðilega fullkomin endurtekning á kjallaragreinum okkar, sem ekki erum í stjórn, og Mogginn hefur marglýst því yfir að við segjum aldrei neitt af viti. Þar segir að talnaleikurinn með verðbólguna sé ekki takmark í sjálfu sér og aðalatriðin séu falin í raunverulegum aðgerðum þar sem ráðist sé að rótum vandans. Og þetta er sagt örfáum dögum eftir að Morgunblaðið hótar forustu og ráðherrum flokksins öllu illu ef þeir gefi sig í verðbóta- og samningsréttarmálinu, sem þó er undirstaðan að því sem Mogginn kallar gagnslausa talnaleiki. Það er svolítið erfitt að halda áttum þessa dagana. Við sem leggjum áherslu á varðveislu borgaralegra lýðréttinda og frelsis fögnum því að stjórnarflokkarnir hafa snúið af einræðisbraut sinni. Ástæðurnar fyrir þessum sinnaskiptum eru vafalaust margar. Hæstv. forsrh. sagði að önnur aðalástæðan væri hörmulegar aflaspár og alvarlegar horfur í efnahagsmálum. Þetta er þó nánast sama ástæðan og hann gaf fyrir sviptingu lýðréttinda og lokun þingsala í vor. Ég vil hins vegar trúa því að raunverulegar ástæður sinnaskiptanna séu þær, að ný forusta Sjálfstfl. hafi samviskubit yfir aðförunum frá í sumar og óttist jafnvel að þingmeirihluti finnist ekki fyrir þessum aðgerðum. En það sem ég óttast og óttast mjög er að ríkisstj. og atvinnurekendur ætli nú með yfirgnæfandi fjölmiðlavaldi sínu, talnaflóði embættismanna sinna og ámóta skelfingaræði eins og gekk yfir landið í vor að gera enn eina tilraun til að aðlaga launakerfið í landinu gerónýtri stefnu í fjárfestingar- og atvinnumálum. Svipan sem var sveiflað yfir okkur í vor var verðbótahækkun 1. júní. Svipan nú gæti orðið þorskspáin og hörmulegar horfur í efnahagsmálum. Með því að lækka laun enn þá meir en orðið er verður þess hugsanlega freistað að komast hjá því erfiða verkefni sem er endurskipulagning íslenskra atvinnuhátta. Nú verður þetta líklega reynt undir yfirskini frjálsra samninga. Líklega hefur íslensk verkalýðshreyfing sjaldan staðið frammi fyrir jafn afdrifaríkum og erfiðum samningum og leikurinn verið jafn ójafn. Menn verða að takast á við raunverulegar rætur að þessu ástandi. Ég fagna frjálsum samningum, ég fagna samráði og samvinnu, en andrúmsloftið sem þessir samningar munu fara fram í verður að gefa færi á heiðarlegum vinnubrögðum án þess ógnarþrýstings sem við urðum vitni að í vor. Það verður að gefa aðilum vinnumarkaðarins tækifæri til að semja í sæmilega óbrjáluðu andrúmslofti. Um einstakar greinar og einstök atriði vil ég segja þetta: Verðbætur eru bannaðar til 1985. Þetta er röng aðferð að mínu mati. Aðilar vinnumarkaðarins eiga að fá að semja um verðbætur ef þeir svo kjósa. Það er einnig tekið fram að verðbótavísitala megi ekki reiknast á sama tíma. Það er álíka aðgerð eins og að hitamælar væru bannaðir til að hefta útbreiðslu farsóttar og ég álít algjörlega óskiljanlega. Mælikvarðar á þróun verðlags hljóta alltaf að verða til og það er síðan ríkisstj. að ákveða hvort hún þorir að horfa á þá. Við munum greiða atkv. gegn 1. gr. Í 2. gr. er nú samningsréttur leyfður aftur og því fögnum við, eins og ég sagði áður, en um leið eru skertir samningar ýmissa aðila sem áður höfðu samið á lögformlegan hátt. Við munum ekki greiða atkv. um 2. gr. frv. Við munum greiða atkv. gegn frv. í heild vegna þeirrar takmörkunar og riftingar á samningsrétti sem það veldur. Ég vona og trúi því að aðilar vinnumarkaðarins muni sérstaklega einbeita sér að því að bæta kjör hinna lægst launuðu. Þeir verða að reyna að finna færa leið til að ná þessu marki og reyndar hafa ASÍ og VSÍ lýst því yfir sem sérstöku forgangsverkefni. Því tel ég að ekki ætti að sinni að setja lög um lágmarkslaun. Þessir aðilar eru að komast undan lögbindingaráþjáninni og hafa lýst sig fúsa til að taka upp nýja siði, frjálsa samninga. Ef samningar hins vegar dragast úr hömlu er rétt að grípa inn í með svona ákvæðum.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína með þær jákvæðu undirtektir sem hafa komið fram við þær brtt., sem ég flyt hér fyrir hönd okkar Alþfl.-manna, m.a. þær jákvæðu undirtektir sem þetta fékk í rauninni í máli hæstv. forsrh. Hann viðurkenndi að það væri ósanngjarnt og ekki rétt að hafa ákveðna hluta vísitölukerfisins áfram í sambandi, þá hluta sem vörðuðu t.d. tekjuöflun til ríkisins, heimild til þess. Hann vakti athygli á að hér gæti verið um flókið mál að ræða, og ég efast ekkert um það, ef hann liti á alla þætti vísitölukerfisins, og í annan stað að hér væri einungis um að ræða heimildir til að hækka t.d. bensíngjald miðað við vísitölu. En nú er það svo að þær heimildir hafa verið notaðar að undanförnu, þær heimildir hafa verið notaðar til þess að hækka bensín hér aftur og aftur á sama tíma og kaupgjald hefur nánast staðið í stað. Þó að hér kunni að vera um að ræða mál sem hafi fleiri þætti, ef við lítum á vísitölukerfið sem slíkt, er það þó verulegt spor að taka á þeim þáttum sem hér er gerð till. um. Og ég vil beina því til hæstv. forsrh. og stuðningsmanna ríkisstj., hvort ekki sé einmitt óhætt að stíga þá þetta spor núna og afnema það misrétti sem í þessu felst á þessu sviði, sýna þannig hug ríkisstj. í þessum efnum og koma með þeim hætti til móts við fólkið í landinu, og að ríkisstj. sitji að þessu leyti við sama borð og fólkið í landinu hefur gert. Þegar menn hafa lýst almennum skilningi á þessu sýnist mér ástæða til þess að þeir sem styðja ríkisstj. hugleiði það alvarlega að stíga þá skrefið til fulls og sýna sanngirni sína með því að stíga þetta takmarkaða skref. Að því er hinn þáttinn varðar, lágmarkslaunin, kom líka fram skilningur hér í þessum umr. hjá ýmsum þeim sem töluðu á því að orðið væri algjört neyðarástand hjá þeim sem hafa lægst launin og að með framkvæmd brbl. hefðu verið lagðar verulegar byrðar á einmitt það fólk sem hefur allra lægstu tekjurnar, verulegar byrðar sem það getur tæpast eða alls ekki risið lengur undir. Það hefur gerst á sama tíma og menn hafa haft uppi þá stefnumörkun að einmitt þessu fólki yrði af eðlilegum ástæðum að hlífa. Þess vegna vil ég beina því sérstaklega til þeirra sem styðja ríkisstj. og til ríkisstj. að íhuga nú stuðning við það ákvæði að hér verði þessar lágmarkstekjur hækkaðar, þar til um annað semst, eins og hér er gert ráð fyrir. Hér er verið að gera ráð fyrir því að frjálsir kjarasamningar móti stefnuna til frambúðar í þessum efnum, og sjálfsagt koma ýmsar aðrar leiðir líka til álita, er fram í sækir, til að tryggja hag þessa fólks. Vitna ég þar til ýmiss konar tillöguflutnings okkar í Alþfl. á undanförnum árum. En nú er orðið svo aðkreppt hjá þessu fólki að það er raunverulega brýn þörf á því að rétta því hönd, veita því eitthvert liðsinni nú um sinn yfir háveturinn, fram yfir jólamánuðinn, þannig að það geti komist af með skárri hætti en það getur núna og því sé ekki ætlað lengur að bera þessar byrðar með þeim hætti sem á það hefur verið lagt að undanförnu. Ég þakka þær undirtektir sem þessar till. hafa fengið og vænti þess að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir taki nú alvarlega til yfirvegunar að stíga þetta skref til fulls og afnema annars vegar það misrétti sem hér á að vera í gildi í vísitölumálunum, afnema það með því að samþykkja brtt. þar að lútandi, sem ég hef hér mælt fyrir, og í annan stað að koma nú lítils háttar til móts við þá sem allra verst eru settir meðal launamanna með því að samþykkja þá brtt. sem hér hefur verið flutt um það efni.



Herra forseti. Sú 1. gr. sem hér er til afgreiðslu skiptist í tvo hluta. Annars vegar er 1. mgr. sem nú á að taka afstöðu til. Sú mgr. felur í sér að afnumið sé það vísitölukerfi sem var í gildi samkv. lögum nr. 13 1979 og hafði gengið sér til húðar. 2. mgr. fjallar hins vegar um það að í framtíðinni eða fram til 31. maí 1985 sé óheimilt með einum eða neinum hætti að miða nýja samninga við vísitölu eða annan hliðstæðan mælikvarða. Það er þannig mikill munur á því sem felst í 1. mgr. og því sem felst í 2. mgr. Við Alþfl.-menn teljum að gamla vísitölukerfið hafi verið orðið ónýtt og óréttlátt og hafi gengið sér til húðar og það eigi ekki að framlengja. Við erum þess vegna sammála því sem segir í 1. mgr. 1. gr. Á hinn bóginn teljum við algjörlega rangt að hindra með lagasetningu að unnt sé í framtíðinni að semja um skynsamlegar leiðir til kaupmáttartryggingar t.d. hinna lægstu launa, sem virðist vera algjörlega hindrað samkv. 2. mgr. þessarar 1. gr. Við munum því í atkvgr: hér á eftir greiða atkv. gegn 2. mgr. Við teljum hins vegar rétt að afnema það ákvæði í Ólafslögum sem hafði skapað okkur vísitölukerfi sem gat ekki gengið lengur og með tilliti til þess og þess sem ég hef hér sagt að öðru leyti segi ég já við 1. mgr.

já: HG, JS JBH KJóh KH SJS SvG GeirG, GA. nei: HBl, MB, MÁM, ÓÞÞ, PJ, RH, StG, SV, StH, SvH, ÞP, ÞS, BÍG, EH GeirH, FÞ, FrS, GGS, HÁ, IG. GE, KSK greiddu ekki atkv. 9 þm. (AS, GSig, GB, GJG, GHelg, KP, ÓE, PP, PS) fjarstaddir. Brtt. 102,1 samþ. með 20 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÞP, ÞS, BÍG EH GeirH, FÞ, Frs, GGS, HÁ, HBl, MB, MÁM, ,ÓÞÞ, PJ, RH, StG, SV, StH, SvH,IG. GSig, GeirG, GE, GA, HG, JS, JBH, KJóh, KH, SJS, SvG greiddu ekki atkv. 9 þm. (AS, GB, GJG, GHelg, KP, KSK, ÓE, PP, PS) fjarstaddir. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv. sínu:



Herra forseti. Alþb. er á móti brbl. ríkisstj. um launamál eins og þegar hefur komið fram í samþykktum flokksins og atkvgr. þessari í dag. Ríkisstj. hefur nú á síðustu stundu látið undan þeirri gagnrýni sem fram hefur komið með því að stytta samningsbannið úr 8 mánuðum í 6 mánuði. Í brtt. ríkisstj. um að stytta samningsbannið eru önnur atriði sem snerta samninga þeirra stéttarfélaga sem höfðu kjarasamninga til lengri tíma. Það er því ekki kostur á því að greiða atkv. um samningsbannið eitt. Þess vegna mun þingflokkur Alþb. sitja hjá í þessari atkvgr. um launamál, en mun að lokum greiða atkv. gegn frv. í heild þegar það verður borið upp í heilu lagi. Herra forseti. Ég greiði ekki atkv.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. talaði hér áðan í umr. og hafði óskað eftir því að henni yrði frestað s.l. mánudag til þess að afla sér fyllri gagna. Og hann kom hér í ræðustólinn fyrr í dag til að flytja uppskeruna og koma á framfæri því sem hann taldi vera leiðréttingu eða áréttingu varðandi sitt mál s.l. mánudag og taldi sig hrekja með því staðhæfingu sem ég mat ranga úr hans máli í umr. s.l. mánudag. Það er nú ástæða til að víkja nokkuð nánar að því og ýmsu fleira í máti hæstv. ráðh. Ég ætla ekki að reyna að feta í slóð hans í sambandi við gífuryrði eður útúrsnúninga í sambandi við það mikilsverða mál sem hér er, því að ég tel mig á engan hátt mann til þess að etja kappi við hann í þeirri íþrótt, og verða menn að verða af skemmtun í þá átt af minni hálfu. En ég tel nauðsynlegt að taka hér fyrir nokkra þætti úr máli hæstv. ráðh. Ég hlýt í upphafi að lýsa þungum áhyggjum yfir hugarástandi hans og upplýsingum eða öttu heldur skorti á upplýsingum í því brýna máli sem hér er til umr. og tengist því frv. sem hér er rætt um, breytingu á lögum um Landsvirkjun. Hæstv. ráðh. vitnaði hér til umsagnar sem lesa mátti út úr hans máli að kæmi frá Landsvirkjun í sambandi við hvaða áhrif þetta frv. hefði á orkuverð til stóriðju, ef að lögum yrði. Og hann endurtók staðhæfingar af því tagi og bar Landsvirkjun fyrir, ef ég hef tekið rétt eftir, að orkuverð til stóriðju hérlendis yrði um 26 Bandaríkjamill ef frv. yrði lögfest. Þessi staðhæfing ráðh. ber vott um furðulegt skilningsleysi á eðli þess frv. sem hér er til umr., en markmiðið með því er að fá lögfesta ákveðna stefnu varðandi lágmarkshlutfall á verði til stóriðju með tilliti til verðlagningar til almenningsveitna. Ég endurtek því það, sem ég sagði við upphaf umr., að frv. felur í sér öðru fremur neytendavernd, verndun fyrir innlenda notendur gegn afarkostum í ætt við þá sem almenningsveitum og notendum þeirra hafa verið búnir með orkusölusamningum um stóriðju á liðnum árum. Frv. er ætlað að marka almenna stefnu í þessa veru og gilda um frambúðarsamninga sem gerðir yrðu um orkusölu til stórnotenda til viðbótar við þau ákvæði sem þegar er að finna í lögum um Landsvirkjun. Vegna þess hins vegar að við búum við ókjarasamninga í sambandi við slík viðskipti þótti okkur flm. eðlilegt að setja sérstakt ákvæði til bráðabirgða inn í frv. sem kvæði á um hversu með skyldi fara varðandi þá samninga sem nú eru til endurskoðunar. Þar er kveðið á um að taka skuli mið af ákvæðum laganna við endurskoðun þessara samninga. Svo virðist sem hæstv. ráðh. noti núverandi gjaldskrá Landsvirkjunar sem grundvöll þegar hann er að reikna út áhrif af frv. þessu ef að lögum verður. Gjaldskrá Landsvirkjunar er nánast reglugerðarmál. Hún er yfirfarin og staðfest síðan af iðnrn. eftir gjaldskrárbreytingar hverju sinni og er því ekki neinn fastur punktur í mati á þessum málum, eins og halda mætti af málflutningi hæstv. ráðh. Ég vil reyna að upplýsa hann, lýsa inn í það myrkur skilningsleysis sem virðist vera, reyna að draga ögn frá hans sálarglugga ef mögulegt er, með því að greina honum og öðrum hv. þdm. frá því hvaða áhrif þetta frv. hefði haft á gjaldskrár Landsvirkjunar á síðasta ári og á þessu ári, ef farið hefði verið eftir ákvæði þessa frv. um 65% lágmarkshlutfall á verði stóriðjufyrirtækja í hlutfalli við verð til almenningsveitna. Þær upplýsingar hef ég fengið í dag frá Landsvirkjun og þær eru þessar: Heildartekjur Landsvirkjunar á s.l. ári af sölu til almenningsveitna voru 382.7 millj. kr., en af íslenska álverinu voru innheimtar 108.2 millj. kr. á árinu 1982. Þetta eru megintekjur Landsvirkjunar á þessu ári. Auðvitað væri hægt að taka inn í þetta heildartekjurnar, Áburðarverksmiðjuna og Járnblendifélagið að auki, en hér er litið á þessa tvo stóru þætti, yfirgnæfandi þætti, almenningsveitur og ÍSA L. Ef lágmarkshlutfallið 65% hefði verið gildandi í þessari orkusölu hefðu almenningsveiturnar ekki átt að greiða 382.7 millj. kr., heldur 276.8 millj. og ÍSAL átti að greiða í staðinn fyrir 108.2 millj. kr. 214.1 millj. Þarna hefði orðið stórfelld tekjutilfærsla á milli almenningsveitna til lækkunar og til hækkunar hjá ÍSA L. Reiknað í aurum var meðalverðið til almenningsveitna á síðasta ári 34.6 aurar eða 25 Bandaríkjamill, umreiknað miðað við meðalgengi Bandaríkjadals á síðasta ári kr. 12,50. En miðað við þessa tekjutilfærslu hefði verðið lækkað til almenningsveitna niður í 25 aura eða um það bil slétt 20 Bandaríkjamill til almenningsveitna. Hjá ÍSAL var meðalverðið á síðasta ári 8.2 aurar eða 6.5 mill samningsbundið, en hefði orðið, ef þetta frv. hefði verið lög á liðnu ári, ekki 8.2 aurar heldur 16.3 aurar og 13 mill. Þetta er árið 1982, miðað við óbreyttar tekjur Landsvirkjunar, eins og þær urðu á því ári. Á þessu ári, sem skammt lifir af, hefur Landsvirkjun áætlað sínar heildartekjur og gerir ráð fyrir að af almenningsveitum fáist 1176.3 millj. kr., en hefðu átt að lækka í 883.1 millj. kr. ef ákvæði frv. hefðu verið lög. ÍSAL er áætlað að greiði 244.7 millj., en hefði átt að greiða með þessari viðmiðun 537.9 millj. kr. Í aurum talið á kwst. greiða almenningsveitur að meðaltali í ár 86.11 aura fyrir kwst. eða 34.4 mill. En þetta hefði átt að lækka samkv. lágmarkshlutfallinu í 64.65 aura eða 25.9 mills. ÍSAL greiðir hins vegar áætlað á þessu ári 19.12 aura fyrir kwst. eða 7.6 mill. Vegna áhrifa af bráðabirgðasamkomulaginu frá 23. sept. hækkar meðalverðið aðeins, eða úr 6.5 í 7.6 mill, en hefði átt samkvæmt tilfærslunni sem fylgt hefði 65% lágmarkshlutfallinu að hækka í 42 aura eða 16.8 mill. Þetta eru áætlanir Landsvirkjunar, niðurstaðan af mati á því hvernig tekjur Landsvirkjunar hefðu skipst í fyrra og skiptust í ár miðað við áætlaðar tekjur. Svo kemur hæstv. iðnrh. hér í stólinn til að árétta það sem hann kallar leiðréttingu á því sem ég vefengdi hér s.l. mánudag og segir við hv. þm.: Ef ákvæði þessa frv. hefðu lagagildi sætum við hér uppi með orkuverð til stóriðju upp á 26 mill, sem væri gersamlega ósamkeppnisfært. Þetta leyfir hæstv. ráðh. sér að bera á borð fyrir þm. til að hræða menn frá fylgi við frv. sem felur í sér neytendavernd fyrir íslenskan almenning og íslenskan atvinnurekstur, eins og fram er dregið hér í því máli sem ég hef flutt og reyndar má skýrt lesa út úr frv. sjálfu. Það er einkennilegur hugur, sem býr að baki þvílíkum útúrsnúningi, og ætla ég ekki að fara að elta ólar við niðurlagið á ræðu ráðh. sem best er að menn lesi sér til skemmtunar í þingtíðindum, þegar það birtist þar. Þetta er sá þáttur sem snýr að efnislegu mati hæstv. ráðh. á þessu frv. og hann vitnar í álitsgerð sérfræðinganna, rafmagnsveitustjóra ríkisins, aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar og fleiri glöggra manna og segir: Jú, að vísu hafa þeir sett á blað að 65% hið minnsta megi teljast eðlilegt lágmarkshlutfall af verði stóriðju sem hluta af verði til almenningsveitna. En orðrétt segir ráðh.: "Samkv. skýrslunni er hér um að ræða það sem höfundar hennar töldu hæfilegt sem meðalhlutfall yfir langan tíma. Það er af þeim sökum vafasamt að lögfesta þetta hlutfall, þannig að það gildi á hverjum tíma óháð öðrum verðsveiflum sem orkuverð til almenningsveitna kann að taka." Hverjir eiga að bera þessar verðsveiflur, sem hæstv. ráðh. er að víkja hér að, verðsveiflur í orkuverði til almenningsveitna, eins og hæstv. ráðh. orðar það? Hann kveður í rauninni upp dóminn sjálfur. Það eru ekki stórnotendurnir sem eiga að taka á sig verðsveiflur, væntanlega óvæntar verðsveiflur, sem við vissulega höfum séð hér á liðnum áratug vegna stórhækkana á olíuverði tvívegis, það eru ekki stórnotendurnir sem eiga að bera það, heldur eru það almenningsveitur í landinu, almennir notendur og íslenskur atvinnurekstur. Það er viðhorfið sem fram kemur hjá hæstv. ráðh. Hann frábiður sér lagasetningu af þessu tagi, ég man nú ekki hvaða orð hann notaði um frv. í lokin.

Óbermi.

Óbermi segir hæstv. ráðh. Það er einkunnin sem hann gefur frv. sem ætlað er að vera vernd fyrir íslenskan almenning, fyrir íslenska notendur gegn samningum við stórnotendur, sem hafa í reynd þróast þannig að Íslendingar hafa mátt greiða í sívaxandi mæli niður orkuna til þessara notenda sem taka meira en helminginn af orkusölu Landsvirkjunar. Ég eftirlæt hv. þm. að dæma um málflutning af þessu tagi. En það er alveg greinilegt að hæstv. ráðh. vill umfram allt afstýra því að sett verði lög af þessu tagi og það er alveg greinilegt hvers vegna hann frábiður sér það. Vegna þess að þá séum við ekki lengur samkeppnisfærir um orkusölu til stóriðju í landinu. Hverjir eru það, hæstv. iðnrh., sem eiga að bera umframkostnaðinn af orkusölunni til stóriðjufyrirtækja? Hverjir eru það sem eiga að greiða niður orkuna til þeirra? samningana sem hæstv. ráðh. telur að eigi að vera nánast allra meina bót í íslensku atvinnulífi og lesa má um í Morgunblaðinu, ég get vitnað til þess þótt síðar verði, að svona samninga eigi að gera nánast hvað sem það kosti, hversu lítið sem er að hafa upp úr orkusölunni, þá eigum við að gera slíka samninga. Þetta var ritað í Morgunblaðið fyrir nokkrum vikum í forustugrein. Hæstv. ráðh. sá svo ástæðu til að fara ofan í saumana á mínu máli og reyndi að fara allt niður í smáatriði. Og af því að hann sá ástæðu til þess, þá skal ég gera það aðeins líka, bara til þess að menn átti sig á við hvað hæstv. ráðh. leggur sig niður í sínum málflutningi. Hann taldi sig þurfa að leiðrétta "að núverandi meðalverð Landsvirkjunar til almenningsveitna, sem miðast við 3500 stunda nýtingartíma, er 111.8 aurar á kwst. en ekki 117.1 eyrir á kwst. eins og stendur í grg. með frv., og er það villa eins og fleira í þeirri grg." Þetta staðhæfir hæstv. ráðh. Ég bið hann um að átta sig á því sem stendur í aths. við 1. gr. frv., að miðað er við 5000 stunda nýtingartíma en ekki 5300 stunda nýtingartíma, og í þeirri gjaldskrá Landsvirkjunar sem í gildi er og fylgir með sem fskj. má lesa hvert verðið er fyrir 5000 stunda nýtingartíma, ef hæstv. ráðh. fengist til að setja upp gleraugun og rýna aðeins í það fskj. Þetta er aðeins dæmi um það á hvaða stigi þessi málflutningur er. Hæstv. ráðh. vék að verðlagsþróun hér á orku á liðnum áratug. Um það má margt segja og það er alveg greinilegt að hann taldi að verðið hefði verið almennt allt of lágt, hann tók undir þann málflutning Landsvirkjunar. Það er alveg rétt að á föstu verðlagi reiknað hefur verið mikil sveifla í þessu verði og það fór býsna langt niður fyrir það sem eftir á að hyggja a.m.k. sýndist skynsamlegt. En ég held að hæstv. ráðh. ætti að athuga á hvaða skeiði það var, hverjir fóru með völdin í landinu þegar verðið hjá Landsvirkjun almennt, sjálfsagt ekki aðeins til stóriðjunnar, heldur jafnvel til almenningsveitna, en þó alveg sérstaklega til stóriðjunnar að sjálfsögðu, hefur verið allt of lágt allan tímann. Það var á árunum 1974–1978.

Mér er fullkunnugt um það.

Já, það hefði nú kannske verið ástæða til þess fyrir hæstv. ráðh. að rifja það upp í sínu máli. Hæstv. ráðh. stendur í því nú að láta endurskoða orkusölusamninga við Íslenska álfélagið og við Elkem vegna Íslenska járnblendifélagsins. Maður skyldi nú gera ráð fyrir að ráðh. legði sig fram um að byggja upp rök og málflutning til að geta sótt rétt okkar Íslendinga í slíkum samningum, til þess að hafa rök fyrir því að fá leiðréttingu á þessum samningum, sem skili Íslendingum a.m.k. framleiðslukostnaðarverði fyrir orkuna á núverandi samningi, svo að linna megi því ástandi að íslenskur almenningur, heimili og atvinnurekstur séu að greiða með þessum rekstri. En hvað gerist? Nei, hæstv. ráð. er ekki að bera fram rök fyrir íslenskan málstað. Hann er hér að safna í kistuna fyrir Alusuisse, kistuna sem verður opnuð á næstu samningafundum og reitt þar fram af hálfu gagnaðilans hver séu Íslendinga eigin orð og rök í þessu máli. Ég skal ekki þreyta hæstv. ráðh. á þessum degi eða ganga hér á tíma hv. d. mjög til þess að rekja dæmi úr málflutningi hæstv. ráðh., en þar væri af mörgu að taka úr hans tiltölulega stutta máli í umr. áðan. En ég tek hér eitt dæmi, eitt mjög lýsandi dæmi og bæti kannske öðru við, við skulum hafa þau tvö. Hæstv. ráðh. segir í sínu máli að meðalverð til álvera í heiminum muni vera nálægt 17 mill. Orðrétt tilvitnað: "Meðalorkuverð til álvera í heiminum er nú talið vera um 17–18 mill," segir ráðh., "ef ekki er tekið tillit til þeirra álvera sem hefur verið lokað vegna hás orkuverðs" og fer síðan að rekja dæmi. Þessar upplýsingar, sem hæstv. ráðh. er að bera hér fram, eru sóttar í a.m.k. hálfs árs gamla skýrslu frá CRU-fyrirtækinu, bresku ráðgjafarfyrirtæki sem tók það til athugunar á síðasta ári hver þróun hefði orðið á meðalorkuverði til álvera í heiminum í kreppunni á undanförnum misserum, og þeir komu með tölu á þessu bili, og er þá tekið tillit til samdráttar í áliðnaði, tímabundins samdráttar. Svo kemur hæstv. iðnrh. hér með þessar upplýsingar, sem eru gersamlega úreltar, og segir að nú sé staðan þessi. Ég hef ekki nákvæmar upplýsingar til að bera hér fram um það hvert sé meðalverð á þeim forsendum sem þarna eru lagðar fyrir þessu mati. Þetta meðalverð var í hinum vestræna heimi eða utan Austur-Evrópu og Kína 22.2 mill á árinu 1981. Ég hygg að nú, þegar iðnaðurinn er blómstrandi og farnar eru af stað þær verksmiðjur sem lokað hafði verið og gert er ráð fyrir á annað borð að verði settar í rekstur, svo og aukin framleiðsla, sem dregið hafði verið úr hjá öðrum álverum, þá sé þetta meðalverð ekki mikið undir því sem það var á árinu 1981, þ.e. nálægt 22 mill. Og til þess að sýna hvernig hæstv. ráðh. byggir þetta upp, þá fer hann að vefengja og gagnrýna það sem sagt er um þróun álverðs í grg. með þessu frv. og vitnar þar til og segir: "Gefið er upp í grg. verðið 27.3 mill á svæði orkuveitunnar BPA í Bandaríkjunum. Þetta orkuverð er ekki komið til framkvæmda enn og telja má sennilegt að það valdi samdrætti í áliðnaði á svæðinu ef ekki komi til aðgerðir." Þið heyrið tóninn í hæstv. ráðh. Í fyrsta lagi, þetta orkuverð sé ekki komið til framkvæmda á svæðinu, og það megi reikna með því að það verði samdráttur í áliðnaðinum á svæðinu ef ekki komi til mildandi aðgerðir. Ég heyri alveg greinilega hverjir það eru sem hvísla í eyra hæstv. ráðh. og ég verð að leitast við að ráða honum heilt, því að ég vil aðstoða hann við að ná íslenskum rétti í því stóra máli sem hann ber nú ábyrgð á. En þá verður hann að gá betur að sér en hér er gert. Og ég vil ekki trúa honum til þess að vera að koma hér fram fyrir Alþingi með rangar upplýsingar eins og hann þó viðhefur hér. Það hlýtur að vera að hann hafi slæman ráðgjafa.  Ég get veitt hæstv. ráðh. aðgang að upplýsingum um þessi efni og ég hugsa raunar að ef hann má vera að því að staldra við í sínu ráðuneyti, þá geri hann e.t.v. fundið það einhvers staðar þar, því að ég trúi ekki öðru en það sé safnað gögnum í iðnrn. um þróun þessara mála, jafnbrennandi og þau eru fyrir okkur. Og svo kom hann með söguna frá Noregi, sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson hefur sérhæft sig í, og fór í alveg sérstakan leiðangur á þessu ári til að leita að rökum fyrir undanslætti í álmálinu vegna þess hvernig staðan sé í Noregi. En ég lofaði að fara ekki út í mjög mörg dæmi og ég ætla að geyma mér að fara ofan í það mál. Hæstv. ráðh. vefengdi hins vegar ekki það sem stendur í þessari grg. um stefnumörkun Norðmanna um orkusölu til stóriðju, um verðlagningu á orku til stóriðju, 20 mill verðtryggt héðan í frá. Þeir hafa lært af reynslunni. Það væri ástæða til að óska þess að íslensk stjórnvöld og hæstv. iðnrh. reyndu að læra af reynslunni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilu þeirra heiðursmanna sem hæst láta í þessari umr., en ætla að gera örstutta grein fyrir því hvers vegna ég er meðflm. þessa frv. Hið háa orkuverð sem almenningur hérlendis þarf að greiða á sér vitanlega fleiri en eina orsök. Veigamesta orsökin er að mínu viti hraðari uppbygging virkjana en við réðum við með góðu móti. Flest orkuver okkar eru tiltölulega nýreist og hafa að öllu leyti verið reist fyrir lánsfé. Fjármagnskostnaður er því gífurlega mikill. En auk þess hafa orkuverin reynst dýrari í byggingu en reiknað var með í upphafi. Við þessum ástæðum og afleiðingum þeirra er lítið að gera annað en að skoða þær sem víti til varnaðar. Dreifingarkostnaður er svo af eðlilegum ástæðum mjög mikill. En ein ástæðan fyrir of háu raforkuverði eru hinir misheppnuðu samningar um orkuverð til stóriðju. Stóriðjan er að vísu stór viðskiptavinur og á rétt á hagstæðum kjörum, en það eru almenningsrafveiturnar einnig, og fyrr má nú gagn gera. Sá aðstöðumunur, sem nú er í gildi, er fáránlegur. Gildandi lagaákvæði hafa ekki tryggt eðlilega kostnaðarskiptingu af raforkuframleiðslu milli stórnotenda og almenningsrafveitna. Nú eru uppi áform um orkufrekan iðnað af ýmsu tagi. Stefna stjórnvalda er sú, að erlendir aðilar skuli koma þar til skjalanna. Kvennalistinn hefur marglýst yfir andstöðu sinni við áform af þessu tagi og mun berjast gegn þeim. En fari svo að Íslendingar velji sér það hlutskipti að þurfa að semja um frekari orkusölu til erlendra aðila ættu dæmin úr fortíðinni að hafa kennt okkur að þar er betra að hafa varan á. Því er nauðsynlegt að mörkuð sé stefna í því hver megi vera hámarksmunur á verði milli þessara viðskiptavina Landsvirkjunar. Þetta er því að mínu mati þjóðþrifamál.