Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi tilkynning um breytingu á skipan embættismanna fastanefnda: Dagný Jónsdóttir hefur verið kjörin formaður félagsmálanefndar. Magnús Stefánsson hefur verið kjörinn varaformaður utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Í gærkvöldi náðist samkomulag um meðferð vatnalagafrumvarpsins á hv. Alþingi og ég vil segja það að mér finnst mikilvægt að þingflokkar geti náð slíku samkomulagi þrátt fyrir efnislegan ágreining sem vissulega er í þessu máli. Ég mun nú lesa yfir yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tilefni af samkomulaginu, með leyfi forseta: „Náðst hefur samkomulag milli allra þingflokka um framvindu frumvarps til nýrra vatnalaga. Samkomulagið felur í sér að iðnaðarráðherra mun, þegar frumvarpið hefur verið samþykkt, skipa nefnd með fulltrúum allra þingflokka, auk eins fulltrúa sem tilnefndur skal af umhverfisráðherra og formanns sem skipaður skal án tilnefningar. Skal nefnd þessi taka til skoðunar samræmi laga þessara við önnur þau lagaákvæði íslensks réttar sem vatn og vatnsréttindi varða, þar á meðal fyrirhugað frumvarp umhverfisráðherra til vatnsverndarlaga, sem byggjast mun að stofni til á tilskipun Evrópusambandsins frá árinu 2000, nr. 60, og fyrirhugað frumvarp iðnaðarráðherra til laga um jarðrænar auðlindir. Í starfi sínu skal nefndin einnig hafa til hliðsjónar tillögur nefndar iðnaðarráðherra, sem skipuð er á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, svo sem þeim hefur verið breytt á yfirstandandi þingi. Nefndin skal skila áliti sínu eigi síðar en 1. október 2006. Þá hefur verið ákveðið að gildistöku nýrra vatnalaga verði frestað fram til 1. nóvember 2007.“ Þá hef ég farið yfir það sem samkomulag varð um í gærkvöldi.

Forseti. Eins og þingmönnum er kunnugt hefur umræða um vatnalögin staðið yfir á þinginu í 35 klukkustundir en nú sér fyrir endann á henni með þeirri sátt um málsmeðferð sem náðist í þinginu í gær. Eftir stendur hinn pólitíski og efnislegi ágreiningur um málið, en það er engu síður mikilvægt að ná sátt um meðferð málsins í þinginu. Sáttin er tvíþætt eins og komið hefur fram hjá hæstv. iðnaðarráðherra. Í fyrsta lagi er gildistöku frestað fram til nóvember 2007 eða fram yfir kosningar. Það gefur auðvitað tíma og ráðrúm til að leita sátta um breytingar á lögunum eftir næstu kosningar og við munum að sjálfsögðu beita okkur fyrir því að sú breyting verði gerð. Í öðru lagi hefur ríkisstjórnin ákveðið að setja niður nefnd til að fara yfir öll lagaákvæði sem lúta að vatni og vatnsréttindum og þar á meðal væntanlegt frumvarp umhverfisráðherra um vatnsvernd og væntanlegt frumvarp iðnaðarráðherra um jarðrænar auðlindir. Við í Samfylkingunni lögðum mjög mikla áherslu á að þessi mál yrðu skoðuð heildstætt þannig að ekki væri eingöngu verið að taka á nýtingar- og eignarréttindum heldur líka á almannarétti og umhverfisrétti. Það hefur þá náðst núna að skipuð verður nefnd til að fara yfir og skoða þessi mál öll heildstætt, og það teljum við mjög mikilvægt. Í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram hefur endurspeglast grundvallarágreiningur sem lýtur að skilgreiningu á eignarhaldi og nýtingarrétti á auðlindum. Þessi ágreiningur kemur upp í hvert skipti sem auðlindamál eru rædd og svo mun væntanlega verða áfram. En engu að síður, virðulegi forseti, er mikilvægt að á lokasprettinum geti menn náð saman um það hvernig halda eigi á málum í þinginu þó að hinn pólitíski ágreiningur standi eftir óleystur.

Hæstv. forseti. Um sjálft vatnalagafrumvarpið er ekkert samkomulag. Það sem samist hefur um er að þetta meingallaða og stórvarasama frumvarp verði ekki að lögum í vor. Gildistaka laganna hefur verið færð til haustsins 2007, hálfu ári eftir næstu alþingiskosningar. Þá gefst nýrri ríkisstjórn kostur á að afnema lögin og má öllum vera augljóst að Vinstri hreyfingin – grænt framboð mun róa að því öllum árum að svo verði gert. Þannig verður það undir kjósendum í næstu alþingiskosningum komið hvort þetta makalausa lagafrumvarp ríkisstjórnarinnar verður nokkurn tíma að lögum. Ég vona að svo verði ekki og hef reyndar sannfæringu fyrir því sjálfur að vatnalögin verði aldrei meira en umdeilt lagafrumvarp sem að forminu til var gert að lögum um stundarsakir, lögum sem aldrei tóku gildi. Ég heiti á kjósendur í næstu alþingiskosningum að minnast þessa.

Hæstv. forseti. Undanfarna tíu daga hafa störf Alþingis nánast eingöngu staðið um eitt mál, ný vatnalög ríkisstjórnarflokkanna. Fyrirséð var að deilur gætu áfram staðið um langan tíma og þinghald þar með í algeru uppnámi. Með yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar nú, sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur kynnt, og gildistíma seint á haustinu 2007, að afloknum alþingiskosningum, sem og nýrri yfirferð um lög og réttindi til vatnsins í nefndarstarfi, sem allir stjórnmálaflokkar koma að, var það mat okkar í stjórnarandstöðunni að rétt væri að stuðla að því að ýta þessum ágreiningi til hliðar um sinn og yfir á annan vettvang og taka þar með til umfjöllunar önnur nauðsynleg mál sem þarf að leysa í hv. Alþingi. Það kann hins vegar að fara svo að þessu máli verði á vordögum 2007 skotið til þjóðarinnar við alþingiskosningar ef ekki næst sátt um málið í þeirri nefnd sem sett verður á fót.

Frú forseti. Nú þegar hillir undir lok þessarar löngu umræðu um umdeilt frumvarp til vatnalaga langar mig á skömmum tíma að fara yfir þau atriði sem mér finnst vera lykilatriði í þessu máli, þau atriði sem hafa valdið þeim pólitísku deilum sem staðið hafa dögum saman úr þessum ræðustóli og auðvitað teygt anga sína út í samfélagið allt. Í mínum huga vegur það þyngst að hér er hlaupið í mjög vandasamt mál með ónógum undirbúningi. Hæstv. ríkisstjórn hefði átt að vera í lófa lagið að mynda um þetta starf einhvers konar sátt fyrir fram ef vilji hefði staðið til þess. Sá vilji hefur ekki verið til staðar. Þegar vatnalögin, sem við höfum búið við í að verða 90 ár, voru samin og þegar tekist var á um þau hér á Alþingi gáfu menn sér langan tíma. Þá settu menn málið í nefnd og nefndir og vinnuferli. Í hvað langan tíma? Í sex ár. Og það komu út úr því lög sem hafa reynst okkur heilladrjúg allan þennan tíma. Þegar Norðmenn gerðu slíkt hið sama og fóru í endurskoðun sinna vatnalaga þá var það þannig þegar löggjöfin nýja tók gildi, að mig minnir árið 2000, að Norðmenn stóðu keikir og sögðu þjóðinni að þetta væri árangur nefndarstarfs sem staðið hefði meira eða minna í þrjá mannsaldra. Norðmenn tóku sér allan þann tíma sem þeir töldu sig þurfa í sína nýju vatnalöggjöf. Það er gagnlegt plagg fyrir okkur að lesa. Það var reyndar meining mín að fara á ítarlegan hátt yfir norsku vatnalögin í þeirri löngu ræðu sem ég ætlaði mér að halda í gærkvöldi, en við höfum nú náð samkomulagi þannig að sú ræða verður að bíða betri tíma. Mér finnst skipta verulegu máli að ríkisstjórnin og hæstv. forsætisráðherra hefur látið hafa það eftir sér í fjölmiðlum að hér sé verið að færa löggjöfina til samræmis við dómaframkvæmd. Ég er hér með útskrift af viðtali við hæstv. forsætisráðherra í Ríkisútvarpinu þann 13. mars kl. 18.00, þá svarar Halldór Ásgrímsson spurningu fréttamanns með annarri spurningu, með leyfi forseta: „Af hverju má ekki færa löggjöf til samræmis við dóma Hæstaréttar og framkvæmd mála á undanförnum áratugum?“ Þegar fréttamaðurinn spyr hvort dómarnir hafi verið í ósamræmi við lögin segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Réttarreglur þróast, lög þróast og Hæstiréttur hefur að sjálfsögðu með úrskurðum sínum í mörgum málum þróað íslenskar lagareglur miðað við það sem gengur og gerist að því er varðar eignarréttinn. Mér finnst sjálfsagt að gera þessar breytingar og ég botna ekkert í þessari stjórnarandstöðu sem leggur sig svona fram um að koma í veg fyrir að það gerist. Mér finnst það undarlegt hlutskipti.“ Þetta segir hæstv. ráðherra og þó hann geti ekki tilgreint neina sérstaka dóma í þessu sambandi þá er það alveg augljóst að hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn vill fara þessa leið, að fara eftir því sem dómararnir segja, við lagasetninguna. Mér finnst það afar alvarlegt, frú forseti, þegar hæstv. forsætisráðherra leggst svo lágt, að mínu mati, að segja að það sé ekki löggjafarsamkundan sem setur lögin heldur dómararnir. Ég verð að segja að mér fannst fjölmiðlarnir okkar ekki nægilega skarpir eða hvatskeyttir í þessu tilliti. Auðvitað átti að ganga hart eftir skýringum hæstv. ráðherra á þessu því það er þannig að dómsvaldið og löggjafarvaldið eru óháð hvort öðru, þetta eru grunnstoðir okkar lýðræðissamfélags, og það er löggjafarsamkundan sem setur lögin en ekki dómstólarnir. Mér finnst það verulegur annmarki á öllu þessu máli að hæstv. forsætisráðherra skuli hafa viljað fara þessa leið gagnrýnislaust. Þá vil ég taka upp orð Karls Axelssonar lögmanns, sem er höfundur þessa frumvarps og hefur verið að fjalla um málið á opinberum vettvangi, m.a. í efnismiklum fyrirlestri í Háskóla Íslands á föstudaginn var. Hann segir: „Kannski er mergurinn málsins sá að lögfræðingarnir eru búnir að ná sátt um þessi umdeildu atriði“ - þ.e. eignarréttinn á vatnsauðlindinni - „en pólitíkin ekki.“ Þar held ég, frú forseti, að lögmaðurinn hafi hitt naglann á höfuðið. Lögfræðingarnir, fræðimenn í lögfræðingastétt, Lögfræðingafélagið og dómarar hafa náð sátt um eignarréttarskilgreininguna, þ.e. þeir hafa náð sátt um að í hagnýtingarréttinum sem skilgreindur er í 2. gr. gildandi laga felist eignarréttur. En er pólitíkin búin að ná þeirri niðurstöðu? Ónei, frú forseti. Stjórnmálamennirnir og hin pólitísku öfl hér í landi hafa ekki náð þessari niðurstöðu. Þess vegna er eðlilegt þegar um þessi mál er tekist að allur sá ágreiningur sem verið hefur um málið alla síðustu öld komi upp á yfirborðið. Og það er nákvæmlega það sem hefur gerst nú í þeirri umræðu sem staðið hefur hér dögum saman, að allur grundvallarágreiningurinn um skilgreininguna á hagnýtingarrétti hefur komið upp á yfirborðið og auðvitað lánast okkur ekki í þingræðum hér í þessum ræðustóli að leysa slíkan ágreining, það lánast okkur ekki. Við þurfum til þess önnur meðul og við þurfum lengri tíma. Nú vona ég statt og stöðugt, frú forseti, að nefndarstarfið sem fram undan er og náðist samkomulag um í gær, komi til með að verða farsælt og ég vona sannarlega að þessi nefnd komi til með að ná niðurstöðu. Ég þori hins vegar ekki annað en vona það, því mér finnst ágreiningurinn vera svo gríðarlegur og mér finnst það offors sem ríkisstjórnin hefur keyrt þetta mál áfram á vera þess eðlis að mér er frekar órótt vegna nefndarstarfsins sem fram undan er og vona sannarlega að hin digru spjót verði ekki notuð í þeirri vinnu sem fram undan er og vil beina ríkisstjórninni inn á þá braut að segja sem svo: Sé sverð þitt of stutt, stígðu þá feti aftar til þess að hafa yfirsýn, en það hefur tilfinnanlega skort í þessu máli. Ríkisstjórnina hefur skort yfirsýn. Hana hefur algerlega skort skilning á því að hér er ekki einungis um að ræða frumvarp sem lýtur að orkunýtingu heldur frumvarp sem lýtur að gríðarlega viðamiklum og veigamiklum þáttum í náttúruverndarlegu tilliti. Þetta hefur ríkisstjórnin þverskallast við að opna augu sín fyrir. Þess vegna varð mjög alvarlegur trúnaðarbrestur á milli fagstofnana þjóðfélagsins sem lýtur að umhverfismálum og náttúruverndarmálum, þeirra stofnana sem sinna þeim málefnum og umhverfisráðherra sjálfs. Þegar málið kom fram á síðasta þingi muna menn vel á hvern hátt fagstofnanirnar, Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands, brugðust við. Og menn muna að forstöðumenn þessara stofnana fengu opinberar ákúrur frá umhverfisráðherra vegna afstöðu stofnananna til frumvarpsins. En hvað var það sem þessir ágætu forstjórar voru að benda okkur og ríkisstjórninni á? Jú, þeir voru að benda okkur á að það væri ótækt að setja allt það vald sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir að fari undir Orkustofnun eina, til hennar einnar vegna þess að í því valdi væri fólgið vald yfir náttúruauðlindunum umfram það hlutverk sem Orkustofnun er ætlað í lögum. Sömuleiðis bentu þessir ágætu forstjórar á, eins og kemur auðvitað gríðarlega vel fram í umsögnum þessara stofnana sem hafa verið marglesnar hér úr ræðustóli, að verndarsjónarmiðin sem t.d. vatnsverndartilskipun Evrópusambandsins krefst að við innleiðum, þessir hagsmunir krefjast þess að ákveðnir veigamiklir þættir sem núna eru í frumvarpinu verði skildir þar undan og settir undir löggjöf sem heyrir undir umhverfisráðuneytið og fagstofnanir umhverfisráðuneytisins í þessum efnum. Það skiptir verulegu máli, frú forseti, að hugleiða nú þennan faglega ágreining sem uppi hefur verið og þær gríðarlega efnismiklu ábendingar sem við höfum fengið í umsögnum þeirra stofnana sem um ræðir. Nú átti ég þess kost, frú forseti, fyrr í vikunni að sitja fund iðnaðarnefndar þar sem fulltrúi umhverfisráðuneytisins gerði grein fyrir niðurstöðu sameiginlegu EES-nefndarinnar og sérstakri bókun Íslands varðandi þá þætti vatnatilskipunar Evrópusambandsins sem ráðgert er að verði teknir upp í EES-samninginn.  „Samningsaðilar viðurkenna að álag og áhrif af mannavöldum á vötn í Evrópu eru af fjölbreytilegum toga. Því kunna ráðstafanir og aðgerðir til að ná fram umhverfismarkmiðum tilskipunarinnar að vera mismunandi eftir svæðum. Í rammatilskipuninni um vatn er tekið tillit til þessa fjölbreytileika. Það gerir yfirvöldum sem bera ábyrgð á framkvæmd tilskipunarinnar kleift að velja ráðstafanir og aðgerðir sem eru lagaðar að ríkjandi álagi og áhrifum og jafnframt að ná umhverfismarkmiðunum.“ Hæstv. forseti. Síðan kemur einhliða yfirlýsing Íslands vegna þessarar sömu ákvörðunar um að taka tilskipun Evrópuþingsins og Evrópuráðsins upp í samninginn og í henni segir, með leyfi forseta: „Ísland hefur gert grein fyrir sérstökum landfræðilegum aðstæðum sínum, einkum þeim að landið deilir ekki vatnasviði, strandsvæði eða strandsjó með neinu öðru landi. Þéttleiki byggðar er lítill, álag af mannavöldum takmarkað og losun í vatn frá iðnaði óveruleg. Verulegur hluti yfirborðsvatns fellur með jökulám og áhrif af náttúrulegum orsökum, svo sem eldvirkni og jarðvarmavirkni, eru hugsanleg. Þetta endurspeglast að okkar mati í sameiginlegu yfirlýsingunni og Ísland getur því samþykkt að rammatilskipun um vatn verði tekin upp í EES-samninginn.“ Það er afar mikilvægt, frú forseti, að menn hafi í huga að það er ljóst með þessari yfirlýsingu að ríkisstjórn Íslands telur sig bundna af vatnatilskipun Evrópusambandsins og hún ætlar sér samkvæmt orðanna hljóðan hér að undirgangast hana. Þá skulum við líka tryggja það í framhaldi þessa máls að það verði gert samhliða að verndarþættir auðlindamálanna verði teknir til skoðunar og afgreiðslu á sama tíma og nýtingarþættirnir. Annað er óskynsamlegt, annað kemur til með að reka okkur út í sams konar stríð og við höfum staðið í með þetta mál undanfarna daga. Eitt mál langar mig til að nefna áður en ég lýk máli mínu, frú forseti, varðandi þau átök sem við höfum átt hér í. Það er eitthvað sem við verðum að leysa á næstu dögum eða vikum og verður kannski ekki endilega leyst með því frumvarpi sem hér er fyrirliggjandi. Það eru hin eignarréttarlegu álitamál sem hafa risið vegna Kárahnjúkavirkjunar og færð hafa verið upp á umræðuborðið nú í umræðunni en ég vil meina að í þeirri umræðu sem fram hefur farið sé það algerlega ljóst að löggjöf okkar í dag ræður ekki við þessi eignarréttarlegu álitamál, a.m.k. ekki af þeirri stærðargráðu sem við glímum nú við í tilfelli Kárahnjúkavirkjunar. Ég held því að það hljóti að verða verkefni Alþingis á einhverju stigi að taka á þeim málum og það sé eitthvað sem geti ekki beðið, það sé eitthvað sem þurfi að gerast hið allra fyrsta. Ég tel því að opin umræða um þennan þátt málsins þurfi að halda áfram og við þurfum að taka öll þau sjónarmið sem þar eru til staðar inn í reikninginn. Frú forseti. Að lokum vil ég síðan segja að heimsmyndin er að breytast og það hefur verið dregið inn í umræðuna síðustu daga. Vatnsauðlindum er ákaflega misskipt á milli landa. Það er þess vegna sem vatnsauðlindir Íslands eru verðmætari en við getum kannski ímyndað okkur í dag og verðmæti þeirra á eftir að aukast í náinni framtíð. Það er viðurkennt og við höfum komið að því oftar en einu sinni nú í umræðunni að menn séu farnir að kalla vatnið og vatnsauðlindina olíu 21. aldarinnar og ég tel rétt að hafa það í huga þegar þessi umræða um einkaeignarréttinn fer fram. Ég tel líka eðlilegt að fólk setji spurningarmerki og sé uggandi í umræðu yfir þeirri staðreynd að ásælni í jarðir á Íslandi hefur verið gríðarlega mikil og ásælni í vatnsréttindin er farin að láta á sér kræla. Ég tel þess vegna eðlilegt að allir þessir þættir séu til skoðunar í ljósi þess að vatnsauðlindin okkar er 168 rúmkílómetrar alls á ári, eftir þeim upplýsingum sem ég hef eða 606.498 rúmmetrar á hvern íbúa. Til samanburðar þessu gríðarlega magni sem við höfum yfir að ráða, þessari vatnsauðlind veraldarinnar má segja að heildarvatnsauðlindir þjóðar á borð við Egypta nema 2,8 rúmkílómetrum á ári eða 43 rúmmetrum á hvern íbúa, á móti 606.498 rúmmetrum á Íslandi. Þetta eru stærðargráður sem menn þurfa að hafa í huga þegar þessi mál eru skoðuð. Og að lokum, frú forseti, þá vil ég nefna alþjóðlega vatnsverndardaginn sem er fram undan, 22. mars er alþjóðlegur vatnsverndardagur. Ég legg til að hv. alþingismenn og hæstv. ríkisstjórn haldi þann dag hátíðlegan, fari inn í þá pólitísku umræðu sem tengist alþjóðlega vatnsverndardeginum og gerist þar virkir þátttakendur. Að öðru leyti fagna ég því að málalyktir skuli vera komnar í þetta mál og ég lýsi því hér yfir og ég ætla að leyfa mér að vona að út úr þeirri vinnu sem fram undan er komi jákvæð niðurstaða og vonin geti þá keyrt okkur áfram inn í þá vinnu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir skörulega og góða ræðu, málefnalega. Hún var líka stutt. Þetta var ekki sama málæðið og verið hefur undanfarna daga þar sem maður gat ekki fylgst með, hélt engum þræði. Þetta var mjög skýrt. Nú er það svo með lög og dóma að það er alltaf miðað við lög þegar ákveðinn verknaður er framinn, t.d. afbrot, mat á einhverju eða annað slíkt. Nú eru í gildi ákveðin lög og það er búið að taka ákvörðun um að fara út í Kárahnjúkavirkjun. Það er byrjað að virkja, það er byrjað að grafa og ég veit ekki hvað. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi: Telur hv. þingmaður að Alþingi geti sett lög sem breyti þeirri réttarstöðu þess fólks sem verður fyrir einhverju tjóni eða einhverju slíku varðandi Kárahnjúkavirkjun? Gilda ekki núgildandi lög um það? Auk þess sem sérlög eru um Kárahnjúkavirkjun í heild sinni. Þetta er fyrsta spurningin. Síðan segir hv. þingmaður að ásælni í jarðir hafi aukist. Ég segi sem betur fer fyrir fátæka bændur þessa lands því að staða þeirra, sérstaklega sauðfjárbænda, hefur verið skammarlega léleg. Telur þá hv. þingmaður að það sé slæmt að ásælni í jarðir hafi aukist þannig að bændur geti fengið sæmilegt verð fyrir jarðir sínar og telur hann að samþykkt þessa frumvarps, þegar það tekur gildi, hækki verð jarða enn frekar til hagsbóta fyrir bændur?

Frú forseti. Fyrst varðandi Kárahnjúkavirkjun. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að um hana gilda sérlög. Hins vegar er það mat þeirra sem hafa verið að fjalla um þetta frumvarp síðustu daga að eignarnámsákvæði þessa frumvarps komi til með að verða í gildi eða gilda um það eignarnám sem á eftir að fara fram vegna Kárahnjúkavirkjunar, ef þessi lög - nú vitum við að búið er að fresta gildistöku þeirra - en ef þau hefðu haft gildistöku eins og gert var ráð fyrir þá hefði eignarnámið sem fram undan er í kringum Lagarfljót og Jökulsá í Fljótsdal farið samkvæmt þessum lögum og það er talin hafa verið ein af ástæðunum fyrir því að þrýstingur ríkisstjórnarinnar var jafnmikill og raun bar vitni. En það er vegna þess að eignarnámsákvæðin í þessum lögum eru miklu ítarlegri og allt önnur en í þeim lögum sem við búum við núna. Þess vegna tel ég að það sé alveg gilt að þessi tenging sé til staðar. Varðandi hækkun á verði jarða og ásælni í jarðir. Ásælni í jarðir er tvíeggjuð að mínu mati, frú forseti. Sem dæmi um það getum við tekið litla sögu frá Portúgal. Portúgalir, sem hafa talist til fátækustu landa Evrópusambandsins, hafa lent í því að appelsínuræktun þeirra sem var gríðarlega mikil á sínum tíma, allt fram á síðasta áratug, heyrir eiginlega sögunni til vegna þess að það er miklu ódýrara að rækta appelsínurnar á Spáni þannig að nú er áhersla á að rækta appelsínur á Spáni en ekki í Portúgal. Þá segja Portúgalir: En hvað eigum við að gera? Við þurfum líka að hafa eitthvað til að selja. Þá segir Evrópusambandið: Ja, þið eigið svo mikið jarðnæði. Seljið þið landið ykkar, fátæku bændur í Portúgal. Portúgalskir bændur eru ekkert ánægðir með það. Landið er þeim dýrmætt tákn sem þeir vilja ekki selja jafnvel þótt þeir séu fátækir, þannig að þetta er aldeilis tvíeggjað. Það sem ég sagði var: Það er farið að bera á ásælni í vatnsauðlindina og ég spyr: Skyldi það vera vegna þess að menn telja vatn verða olíu 21. aldarinnar? Það skyldi þó ekki vera.

Frú forseti. Ef Alþingi setur lög sem skerða á einhvern hátt eign manna segir stjórnarskráin að það eigi að bæta það. Ef þessi lög breyta einhverju um hag bænda út af eignarnámi á að bæta það þannig að dómstólar hljóta að fara að gildandi lögum þegar atburðurinn varð, sem er ákvörðunin um að virkja við Kárahnjúka, en ekki lögum sem Alþingi setur síðar og breyta réttarstöðunni á einhvern máta. Ég næ ekki þessari lögfræði. Svo varðandi bændurna og hvort þessi lög hækki eða lækki verð á jörðum - hv. þingmaður svaraði því ekki og ég spyr hana því aftur, og bara sem fulltrúa Vinstri grænna hérna sem eiga dálítið fylgi meðal bænda, hvort hún telji að samþykkt þessara laga hækki verð á jörðum eða lækki það. Telur hún að ef það skyldi hækka það - og ég tel reyndar að hafi það einhver áhrif hækki það verð á jörðum - slæmt fyrir fátæka bændur þessa lands að jarðir þeirra hækki í verði?

Frú forseti. Til að svara hv. þingmanni skýrt tel ég ekki slæmt að jarðir fátækra bænda eða annarra landeigenda á Íslandi hækki í verði, það tel ég alls ekki vera. Ég get í sjálfu sér ekki sagt af eða á um það hversu virkur þáttur til hækkunar á verði jarða þetta frumvarp gæti orðið. Ég tel mig skorta þekkingu til að svara því afgerandi. Hins vegar vil ég segja við hv. þingmann: Það eru ekki allar eignir fólks sem verða metnar til fjár. Heimahagarnir eru einu sinni heimahagar sem fólk vill fram í rauðan dauðann halda í en ekki selja. Það er ekki allt falt hjá öllu fólki. Þannig er málið að fólk sem hefur átt jarðir sem það er alið upp á og sem það hefur reynt að stunda búskap á hefur taugar til síns lands og það skiptir það ekki mestu máli hvert verðmat viðkomandi jarða er. Það eru aðrir hlutir sem skipta þetta fólk máli.  Ef sumt fer í eyði - þá erum við farin að tala um byggðastefnuna og þar er ég alveg sammála hv. þingmanni. Við skulum ræða byggðastefnuna en ekki út frá þeim eignarréttarlegu sjónarmiðum sem hann færir hér fram, að það sé svo gott fyrir bændur og landeigendur að jarðirnar hækki í verði því að þá geti þeir selt þær. Mér finnst miklu nær að við ræðum hér á hvern hátt við höldum landinu í byggð, á hvern hátt við höldum úti öflugum íslenskum landbúnaði en það er önnur umræða.

Virðulegur forseti. Það kann kannski að sæta nokkurri furðu en það er samt þannig að þetta er mín fyrsta ræða í þessu máli. Hef ég fylgst ansi grannt með umræðunni engu að síður og mig langar til að fara aðeins yfir það áður en þessari umræðu lýkur með hvaða hætti þetta mál blasir við mér, þetta frumvarp til vatnalaga og þau pólitísku ágreiningsefni sem þar eru uppi. Frumvarpið sem hér er til meðferðar er í raun frumvarp um hagnýtingu vatns sem auðlindar og það er um eignar- og nýtingarrétt á vatni. Vatnatilskipun ESB sem hefur verið nokkuð inni í umræðunni er aftur á móti um vernd og viðhald vatns og tekur til almanna- og umhverfisréttar. Þess vegna m.a. hefur verið lögð á það mikil áhersla að þessi lög, vatnalög, væru skoðuð í samhengi við lög um vatnsverndun sem unnið er að í umhverfisráðuneytinu og við í Samfylkingunni teljum afleitt að aðskilja þessi mál með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er okkur sagt að feli einvörðungu í sér formbreytingu en ekki efnisbreytingu. Það segja ráðherrar og það segja stjórnarliðar. Það kann einhver að furða sig á því að þannig frumvarp, frumvarp sem felur bara í sér form en ekki innihald, frumvarp sem er bara lagatæknilegt að því er sagt er af hálfu stjórnarliða, kalli á svo mikla umræðu og valdi svona miklum ágreiningi. En það er ekki allt sem sýnist í þessu máli. Í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram núna í 35 klukkustundir, eins og ég kom inn á áðan, endurspeglast grundvallarágreiningur sem lýtur að skilgreiningu á eignarhaldi og nýtingarrétti á auðlindum. Þessi ágreiningur hefur margsinnis komið upp í þinginu, hann kemur upp í hvert skipti sem auðlindamál eru hér til umfjöllunar og það mun væntanlega gerast áfram á næsta þingi. Í því sambandi er skemmst að minnast umræðunnar sem varð fyrir og eftir jólaleyfi þingmanna í vetur. Það var umræða um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og þar var tekist á um rétt ráðherra til að gefa vilyrði fyrir nýtingarleyfi samhliða leyfi til að rannsaka umfang, magn og afkastagetu auðlinda í jörðu sem og á vatnsafli til raforkuframleiðslu. Þetta var deiluefnið hér, og hart tekist á um þetta fyrir jól og eins eftir jólin. Í þeirri deilu, í því málþófi sem sumir vilja kalla svo, tókst stjórnarandstöðunni að koma í veg fyrir að ráðherra fengi sjálfdæmi um það hvernig þessum mikilvægu réttindum til auðlindanýtingar væri úthlutað. Þessi ágreiningur um auðlindirnar og nýtingu þeirra kom líka upp þegar svokölluð auðlindalög, þ.e. lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, sem voru til umfjöllunar á þinginu árið 1998, voru rædd í þinginu. Deilan um jólin var í rauninni deila um breytingu á þeim lögum. Þá stóð 2. umr. um það lagafrumvarp í nokkra daga á þingi. Ágreiningurinn þá, 1998, eins og nú var um eignarhald og nýtingarrétt á auðlindum. Þá var tekist á um grunnvatn og jarðhita og það fór eiginlega hæst í umræðunni. Annað ágreiningsefni þá, 1998, varðaði útleigu og gjaldtöku fyrir afnot einkaaðila af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Stjórnarfrumvarpið sem þá var lagt fram gerði ráð fyrir, og það var reyndar lögfest, að ráðherra fengi sjálfdæmi um að leigja hverjum sem er hvað sem er fyrir hvaða fjárhæð sem er, og engar reglur um málið. Allar málsmeðferðarreglur um leigu afnotaréttar skorti og á það var bent af stjórnarandstöðunni hérna 1998, að engar málsmeðferðarreglur væru í lögunum um það hvernig ætti að úthluta aðganginum að auðlindinni og hvaða gjald ætti að koma fyrir. Stjórnarandstaðan þá lagði ríka áherslu á að skýrar málsmeðferðarreglur þyrfti að setja um leigu afnotaréttar þar sem m.a. fulls jafnræðis væri gætt. Þá þyrfti að setja skýrar reglur um afnotagjald samkvæmt lögum, og það var vitnað í lög um aukatekjur ríkissjóðs og lög um útboð, það þyrfti sem sagt málsmeðferðarreglur um hvernig afnotaréttinum væri úthlutað eða hann leigður og það þyrfti að setja skýrar reglur um hvaða afgjald ætti að koma fyrir. Þriðja ágreiningsefnið þá laut að því að í frumvarpið vantaði skýrar reglur um leyfisveitingu til leitar, rannsókna og nýtingar á þeim auðlindum sem frumvarpið tók til. Núna, átta árum síðar, erum við enn í sömu sporum og við vorum þá. Það er enn tekist á um eignar- og nýtingarrétt á auðlindunum og hvernig skuli staðið að leyfisveitingum til rannsókna og nýtingar á sameiginlegum auðlindum landsmanna. En ýmislegt hefur gerst í millitíðinni, ýmislegt gerst síðan 1998. Meðal annars var auðlindanefnd skipuð í júní 1998 eftir deiluna í þinginu. Verkefni auðlindanefndar átti samkvæmt þingsályktun sem hér var samþykkt að vera eins og hér segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa níu manna nefnd sem hafi það hlutverk að fjalla um auðlindir sem eru eða kunna að verða þjóðareign, m.a. öll verðmæti í sjó og á hafsbotni innan efnahagslögsögu, svo og í almenningum, afréttum og öðrum óbyggðum löndum utan heimalanda, námur í jörð, orku í rennandi vatni og jarðhita neðan við 100 m dýpi. Nefndin skilgreini þessar auðlindir á skýran hátt og hvernig skuli með þær farið. Nefndin kanni einnig hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar, með hliðsjón af þeim gjöldum sem fyrir eru. Nefndin kanni möguleika á að nota auðlindagjald til að tryggja að afrakstur sameiginlegra auðlinda skili sér á réttmætan hátt til þeirra sem hagsmuna hafa að gæta.“ Þetta var sem sagt skilgreiningin á verkefni auðlindanefndarinnar. Hún skilaði af sér bæði áfangaskýrslum og svo lokaskýrslu þar sem ýmsar tillögur fylgdu og þar er meginniðurstaða nefndarinnar, með leyfi forseta: „Nefndin telur brýnt að mótuð verði samræmd stefna og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda á Íslandi sem skapi heilsteyptan lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins á ráðstöfun og nýtingu náttúruauðlinda. Reynt verði eftir föngum að beita hagrænum stjórntækjum á grundvelli vel skilgreinds eignar eða afnotaréttar þar sem því verður við komið ásamt leiðréttandi sköttum og uppbótum þar sem það á við.“ Enn fremur, með leyfi forseta: „Nefndin leggur til að eignarréttarleg staða þessara auðlinda verði samræmd með þeim hætti að tekið verði upp nýtt ákvæði í stjórnarskrá þar sem þessar náttúruauðlindir“ - og það er búið að tiltaka hverjar þær eru - „verði lýstar þjóðareign eftir því sem nánar verði ákveðið í lögum.“ Svo segir hér síðar, með leyfi forseta: „Með þessu er bæði stefnt að því að sömu reglur gildi um allar náttúruauðlindir sem lýstar eru þjóðareign á hverjum tíma og að hægt sé að veita notendum þeirra tryggan og lögvarinn afnotarétt. Vegna breytilegrar nýtingar og mikilvægis einstakra auðlinda er eðlilegt að löggjafinn ákveði hvaða náttúruauðlindir falli undir þetta ákvæði á hverjum tíma.“ En aðalatriðið er, virðulegi forseti, tvenns konar, annars vegar leggur nefndin til að það verði samræmd stefna og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda sem skapi heilsteyptan lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins í þeim efnum og hins vegar að tekið verði inn í stjórnarskrá ákvæði um þjóðareign á auðlindum. Þetta eru tvær meginniðurstöður nefndarinnar. Það er líka reyndar athyglisvert að skoða það að nefndin gjörir ýmsar tillögur um hvernig eigi að úthluta nýtingarréttinum og hvaða gjald eigi að koma fyrir. Nefndarmenn segja m.a. varðandi vatnsorku og jarðhitaorku að það sé best tryggt, þ.e. rétturinn og jafnræðið af honum, með sölu vatnsréttinda í þjóðareign á markaði eða með uppboðum. Þeir segja um jarðhita og námur að það sé rétt að ráðstafa jarðhita- og námuréttindum með uppboðum. Alltaf er verið að tala um að þetta sé engu að síður á þjóðlendum þar sem ríkið er eigandinn. Um auðlindir á eða undir sjávarbotni ætti að ráðstafa rétti til afnota á samkeppnisgrundvelli og þá fyrst og fremst með uppboðum, og með rafsegulbylgjur til fjarskipta segja þeir tímabært að athuga möguleika á því að lýsa þessa auðlind þjóðareign. Þeir eru með ýmsar tillögur um hvernig eigi að standa að úthlutun á nýtingarréttinum og hvernig gjald eigi að koma fyrir. Miklar vonir voru bundnar við vinnu nefndarinnar sem lauk störfum í september 2000 og það er kannski ekki síst vegna þess að í þessari nefnd sátu Jóhannes Nordal, fyrrverandi seðlabankastjóri, sem var formaður, Eiríkur Tómasson, Ari Edwald, Ragnar Árnason, Lúðvík Bergvinsson, Guðjón Hjörleifsson, Svanfríður Jónasdóttir, Styrmir Gunnarsson og Margrét Frímannsdóttir. Það varð víðtæk sátt um helstu atriði. Auðvitað náðist ekki niðurstaða í öllum atriðum en það var sátt um stórar línur í þessu máli og þess vegna voru miklar vonir bundnar við vinnu nefndarinnar og tillögur hennar. En það er skemmst frá því að segja að ekkert hefur gerst í framhaldinu. Það er árið 2006 núna. Hún skilaði af sér í september 2000. Enn hefur þjóðareign á auðlindum ekki verið sett í stjórnarskrá þó að það sé reyndar til skoðunar núna í stjórnarskrárnefnd. Enn hefur engin heildstæð löggjöf verið sett um hlutverk og ábyrgð ríkisins á ráðstöfun og nýtingu náttúruauðlinda. Enn er verið að mjatla inn frumvörpum sem lúta að auðlindamálum án innbyrðis samhengis og heildarsýnar. Enn hefur ekki verið mótuð stefna um með hvaða hætti hægt sé að beita hagrænum stjórntækjum á grundvelli vel skilgreinds eignar- og afnotaréttar til að ná fram sem bestri auðlindanýtingu og mestri auðlindarentu í þágu þjóðarinnar. Enn er verið að undirbúa stórvirkjanir án þess að gerð hafi verið tilraun til að þróa þessi hagrænu stjórntæki þannig að hægt sé að beita þeim við úthlutun virkjanaleyfa. Það hefur komið fram í umræðunum í þinginu og við höfum fylgst með því í fjölmiðlum að mikið auðlindakapphlaup stendur yfir í landinu. Það er í rauninni allt undir í því kapphlaupi, lönd, jarðir, jarðhiti, vatnsréttindi, mengunarkvótar og fiskurinn í sjónum. Það er mjög mikilvægt að Alþingi nái utan um þessi mál þannig að við getum tryggt hagsmuni þjóðarinnar í bráð og lengd. Það þarf að tryggja hagsæld þjóðarinnar í heild í þessum málum, sem og vernd og viðhald auðlinda í þágu komandi kynslóða. Ég held að þetta sé eitt af brýnustu verkefnum stjórnmálanna í nútímaþjóðfélagi. Þegar auðlindafrumvarpið var til umfjöllunar í þinginu árið 1998 töldu stjórnarþingmenn að málsmeðferðarreglur við veitingu rannsóknarleyfa væru alveg nægilega skýrar og töldu enga þörf á breytingu. Þeir töldu þetta allt nægilega skýrt eins og þetta var þá í frumvarpinu til auðlindalaga sem varð að lögum og það fékkst ekki að gera neinar breytingar á þessu. Um það var tekist á í þingsalnum. Meiri hluti þáverandi iðnaðarnefndar skilaði nefndaráliti þar sem þetta kemur fram. Ýmsir sem nú eru á þingi sátu í þeirri nefnd og skrifuðu undir þetta meirihlutaálit, m.a. sá þingmaður sem hér er í þingsalnum og biður nú um andsvar, hv. þm. Pétur H. Blöndal, en þarna sátu líka m.a. Hjálmar Árnason og Sigríður Anna Þórðardóttir, núverandi umhverfisráðherra. En það var sem sagt deilt um það í umræðunum hvort málsmeðferðarreglur væru nógu skýrar í frumvarpinu og í lögunum. Hér segir í nefndaráliti sem meiri hluti iðnaðarnefndar skilaði, með leyfi forseta: „Nefndin ræddi sérstaklega hvort málsmeðferðarreglur við veitingu leyfa séu nægilega skýrar samkvæmt frumvarpinu, einkum í þeim tilvikum þegar fleiri en einn aðili sækir um leyfi á sama stað. Ákvæði 17. gr. frumvarpsins kveður á um þau meginsjónarmið sem búa að baki veitingu nýtingarleyfa. Þá eru í 18. gr. tilgreind þau skilyrði sem fram þurfa að koma í leyfinu. Í 19. gr. er síðan kveðið á um heimild ráðherra til að auglýsa eftir umsóknum. Þegar þessi ákvæði eru virt með hliðsjón af almennum málsmeðferðarreglum í stjórnsýslunni, svo sem ákvæðum stjórnsýslulaga, er það álit meiri hlutans að nægilega skýrt sé kveðið á um það á hvaða grunni leyfi skuli veitt og samkvæmt hvaða sjónarmiðum.“ Þetta var sem sagt meiri hluti iðnaðarnefndar á þeim tíma. Það er ágætt að rifja þetta upp í ljósi þess að um þetta mál var tekist á núna um jólin, fyrir og eftir jólin, og menn komust að þeirri niðurstöðu og sáu það hér að á þetta skorti verulega og þar af leiðandi hefur verið ákveðið að skipa sérstaka nefnd á vegum iðnaðarráðherra til að fara einmitt yfir þetta og móta reglur um með hvaða hætti skuli staðið að þessu. Það er ágætt, en við erum búin að tapa átta árum vegna þvermóðsku þáverandi stjórnarmeirihluta í þinginu og einhverrar innbyggðrar andstöðu við þau sjónarmið sem fram koma frá stjórnarandstöðunni. Nú koma stjórnarþingmenn í ræðustól og telja að það frumvarp til vatnalaga sem hér er til umfjöllunar feli einvörðungu í sér formbreytingu en enga efnisbreytingu hvað varðar eignarrétt á vatni. Vatnalögin frá 1923 byggja á þeirri meginreglu að landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni sem á henni er, straumvatni eða stöðuvatni eins og þar segir. Þessi meginregla hefur mikla sérstöðu í samanburði við almenna skilgreiningu eignarréttarhugtaksins, eins og reyndar kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að halda í þessa meginreglu eins og hún er skilgreind í núverandi vatnalögum en ekki fara þá leið sem farin er í frumvarpinu, að skilgreina einkaeignarrétt á vatni eins og gert er í 4. gr. frumvarpsins. Þegar litið er yfir bæði sænsk og norsk lög sé ég ekki annað en að skilgreiningin á rétti til vatns sé með sama hætti og í núgildandi vatnalögum okkar, þ.e. nýtingarréttur en ekki skilgreindur einkaeignarréttur. Stjórnarþingmenn halda því fram, eins og ég hef sagt, að sú breyting sem þetta frumvarp felur í sér sé formbreyting en ekki efnisbreyting. Það sé viðurkennt og samdóma álit allra fræðimanna að landeigendur hafi eignarrétt á vatni og sá eignarréttur nái til umráða og nota jafnt undir yfirborði jarðar sem yfir því. Það má út af fyrir sig segja að sú regla að grunnvatn fylgi eignarlandi hafi verið lögfest með auðlindalögunum 1998 og, eins og ég segi, um það mál var einmitt tekist harkalega á á þingi á þeim tíma. En það segir hins vegar ekkert um þetta í núgildandi vatnalögum frá 1923, þeim lögum sem við erum að breyta hér. Hvað sem því líður, virðulegi forseti, verður form og inntak ekki aðskilið með öllu. Sá nýtingarréttur á vatni sem nú fylgir landareignum er eignarréttindi en þeim eru takmörk sett. Núgildandi lög byggjast á svokallaðri jákvæðri skilgreiningu á eignarréttindum sem felur það í sér að tiltekið er hvað felst í tilteknum heimildum eignarréttinda, þ.e. hvaða hagnýtingarheimildir fylgja honum. Frumvarpið byggist hins vegar á svokallaðri neikvæðri skilgreiningu á eignarréttindum, þ.e. það er gengið út frá því að eigandinn njóti allra heimilda nema þeirra sem eru með beinum hætti undanskildar eignarráðum hans. Í fyrra tilvikinu er hægt að bæta við hagnýtingarheimildum og löggjafinn getur gert það ef nýir nýtingarmöguleikar og ófyrirséðir koma upp. Í síðara tilvikinu þarf að setja eignarréttindunum frekari takmarkanir, ef slík tilvik koma upp. Í fyrra tilvikinu er þá um ívilnun að ræða af hálfu löggjafans en í síðara íþyngjandi ákvæði. Líklegt er að við slík tilvik, þ.e. ef löggjafinn þyrfti að taka sér það fyrir hendur að setja inn íþyngjandi ákvæði, mundu ákvæðin kalla á skaðabætur af hálfu hins opinbera. En af hverju vill stjórnarmeirihlutinn í þinginu fara þessa leið? Hverju vill hann ná fram með þessu máli? Hér hefur staðið yfir umræða í 35 klukkustundir en ekkert skynsamlegt svar hefur fengist við því. Kannski er þetta sérkennileg tiltektarárátta eða þá að það er pólitísk sannfæring manna að betur fari á því að einkaeignarrétturinn og auðlindin sé skýrt afmarkað í lögum. Mér segir svo hugur að a.m.k. sjálfstæðismenn hér séu þeirrar skoðunar. En það skýrir þá líka tregðu þeirra við að setja í stjórnarskrá ákvæði þar sem skilgreind væri þjóðareign á auðlindum sjávar. Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það frumvarp sem við erum að samþykkja hérna sé ekki tímabært. Það hefði verið miklu skynsamlegra og hefði getað komið í veg fyrir alla þá löngu umræðu sem hefur farið fram í þinginu ef menn hefðu einfaldlega tekið málið til skoðunar og leyft því að bíða því að okkur rekur engar nauðir til að samþykkja þetta svona núna. Ef menn gefa sér tíma er oft hægt að ná býsna góðri pólitískri sátt eins og kom fram í fjölmiðlamálinu sem var glímt mikið með í þinginu en svo náðist ágæt sátt í fjölmiðlanefnd. Það þarf að fást heildarmynd á þá lagabálka sem eiga að koma í stað vatnalaga. Þessu frumvarpi ætti, eins og hér hefur margsinnis komið fram, að fylgja frumvarp til laga um vatnsvernd sem byggi á vatnatilskipun Evrópusambandsins og frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Við teljum því, og sú afstaða okkar stendur óbreytt þrátt fyrir að hér hafði náðst sátt um málsmeðferð í þinginu, að það eigi að vísa þessu frumvarpi frá. Tillaga um það liggur fyrir þinginu og við munum að sjálfsögðu fylgja henni eftir og við teljum að það eigi að fara yfir þessi mál öll í heild sinni og fá heildaryfirsýn yfir málaflokkinn áður en ákvæði þessa frumvarps verða lögfest. Það er, virðulegi forseti, ekki betra illt að gera en ekki neitt. Við höfum lifað við vatnalögin í 80 ár. Þau byggðu reyndar á merkilegri pólitískri sátt sem þá náðist og það tók tíma að ná henni, en við höfum lifað við þessi lög í 80 ár og við getum alveg lifað við þau eitthvað enn þó að ég ætli ekki að mæla því í mót að þau eru auðvitað barn síns tíma í mörgum tilvikum og þurfa að sjálfsögðu endurskoðunar við. En engin rök hafa verið færð fyrir því að okkur reki nauðir til að samþykkja þetta frumvarp núna. Þvert á móti held ég að veruleg áhætta sé tekin með því og það geti haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar, ekki endilega í dag eða á næstu árum heldur í framtíðinni. Við getum ekki séð fyrir öll hugsanleg not sem verða á vatni og með hvaða hætti menn vilja nýta það. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að þessu sinni en ég hef sagt að ég tel mikilvægt að ná niðurstöðu í málsmeðferðinni á þinginu en eftir stendur hinn pólitíski ágreiningur í auðlindamálum almennt. Hann mun ekki hverfa í dag og verður væntanlega tekist á um þau mál áfram á næsta þingi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta og málefnalega ræðu. Mér sýnist takturinn í umræðunni í dag vera með þeim hætti að menn ætli að fara málefnalega yfir málið og er það vel. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort hún væri ósammála 15. gr. frumvarpsins sem ber yfirskriftina „Forgangur að vatni“, en þar segir, með leyfi forseta : „Vatnstaka til heimilis- og búsþarfa gengur fyrir annarri vatnsnýtingu. Heimilisþörf gengur fyrir búsþörf. Heimilt er fasteignareiganda að sækja sér vatn til heimilis- og búsþarfa á aðra fasteign ef eiganda þeirrar fasteignar verður ekki óhæfilegur bagi að enda sé slík vatnstaka á eigin fasteign ómöguleg eða til muna erfiðari. Þegar svo hagar til getur eigandi þeirrar fasteignar sem vatn er tekið úr krafist bóta, þar með talið fyrir tjón og óþægindi sem framkvæmdin bakar honum. Náist ekki samkomulag með aðilum um bætur skulu þær ákveðnar með eignarnámsmati. Sveitarfélag skal hafa forgangsrétt til töku vatns til vatnsveitu innan sveitarfélags á eftir heimilis- og búsþörfum fasteignareigenda. Um vatnsveitur sveitarfélaga fer samkvæmt lögum um vatnsveitur sveitarfélaga. Nái sveitarfélag ekki samkomulagi við fasteignareiganda um töku vatns í landi hans til vatnsveitu, eða um önnur atriði sem nauðsynleg má telja í því sambandi, getur iðnaðarráðherra heimilað að nauðsynlegt land, mannvirki og aðstaða til nýtingar og töku vatnsins og lagningar vatnsveitu, sem og önnur réttindi fasteignareiganda, verði tekin eignarnámi.“ Virðulegi forseti. Ég er með þá spurningu hvort hv. þingmaður sé sammála því sem þarna kemur fram sem er ansi skýrt og vísar í forgang að vatni.

Virðulegur forseti. Þingmaðurinn spurði mig hvort ég væri sammála því sem kæmi fram í 15. og 16. gr. frumvarpsins. Ég get svarað því til að efnislega tel ég þetta ágætar greinar enda byggja þær á þeim grunni sem er í núgildandi vatnalögum og eru engin breyting frá því nema hvað kannski er örlítil þrenging í 15. gr. Það er auðvitað ýmislegt í þessu frumvarpi sem er ágætt og vel hægt að nota enda hafa ekki allar frumvarpsgreinarnar sem eru ansi margar að tölu, 43, valdið ágreiningi. Það eru fyrst og fremst 1. og 4. gr. þessa frumvarps sem eru deiluefnið. Um þær greinar sem spurt var út í geri ég í sjálfu sér engan stóran ágreining.

Virðulegi forseti. Það er mjög gott að hér komi skýrt fram hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, formanni Samfylkingarinnar, að ekki sé ágreiningur um þetta. Ég vona að þeir fjölmiðlamenn sem hér eru að fylgjast með taki eftir því vegna þess að í umræðunni hefur verið látið að því liggja að nú sé bara þannig komið fyrir Íslendingum, ef þetta frumvarp verður samþykkt, að fái menn sér að drekka úr fjallalæk komi einhver landeigandi hlaupandi og rukki þá. Hér er látið að því liggja að hér sé talað um einhverja stórkostlega breytingu varðandi þá hagi sem við erum með núna. Svo er ekki. Og það vita menn. Ég er ánægður með það svar hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur að þegar kemur að þessum grundvallaratriðum erum við alveg sammála. Samfylkingin er alveg sammála þessari grein um forgang vatns sem er grundvallaratriði í þessu máli öllu saman.

Frú forseti. Ég vil taka undir þakkir til hv. ræðumanns fyrir málefnalega ræðu og stutta. Hún kom inn á mörg atriði. Ég vil taka það fram í byrjun að ég tel að þetta frumvarp sé formbreyting en ekki efnisbreyting, þannig að það sé alveg á hreinu. Hv. þingmaður segir að lögin þurfi endurskoðunar við og nú er búið að vinna að endurskoðun í fjölda ára og þetta frumvarp er lagt fram í annað skipti, að ég tel. Ég vil því spyrja: Telur hv. þingmaður að ekki sé komið nóg? Telur hv. þingmaður að hv. iðnaðarnefnd hafi ekki fjallað nægilega um málið? Þá langar mig og að spyrja hv. þingmann: Þegar þjóðlendurnar voru samþykktar, og fjármálaráðherra bar að gera kröfur fyrir hönd ríkisins í þjóðlendur, gerði hann að sjálfsögðu ýtrustu kröfur, færði mörkin eins langt út og hann gat. Það er eðlilegt því hann gat ekki annað en bakkað. Þá man ég ekki betur en Samfylkingin hafi ályktað gegn því og sagt að hann færi offari í því að gera kröfur á hendur landeigendum. Samfylkingin vildi þá að bændur fengju stærra land, fengju meiri einkarétt, það yrði minni sameign, og meira vatn því það er álit flestra lögspekinga að bændur eignist þá vatnið sem fylgdi þessum jörðum, sem voru þarna á mörkunum á milli þjóðlendna og einkalands - það er að sjálfsögðu þá alla vega nýtingarréttur og samkvæmt lögspekingum líka réttur. Nú er spurningin: Hvort vill Samfylkingin að bændur fái meira vatn eða minna vatn?

Virðulegur forseti. Það eru engin stór sannindi eða gríðarleg pólitísk yfirlýsing af minni hálfu þó að ég segi það hér að ég geti á það fallist að 80 ára gömul lög þurfi kannski endurskoðunar við í einhverjum atriðum. Ég er þeirrar skoðunar, lögin eru barn síns tíma. En ég tel að þau séu merkileg, þetta eru gríðarlega merkileg lög sem hafa staðist vel tímans tönn, enda, virðulegi forseti, byggja þessi lög á pólitískri sátt sem náðist í þessum málum eftir miklar deilur í landinu um fossamál og eignar- og nýtingarréttindi á vatni. Vatn hefur alltaf verið umdeilt mál og vatn hefur alltaf verið mjög pólitískt mál. Það sem hefur hins vegar gerst með það frumvarp sem hér liggur fyrir, það er rétt að það er búið að vera lengi í undirbúningi, það hafa komið að því ýmsir lögspekingar. En það hefur ekki verið nein pólitísk aðkoma að samningu þessa frumvarps og frumvarpið byggist þar af leiðandi á pólitískum viðhorfum sem við í Samfylkingunni erum ekki sammála. Við erum ekki sammála þeim pólitísku viðhorfum og við sættum okkur ekki við það að menn taki auðlindamál eins og þetta, þetta er auðlindamál, og feli það bara einhverjum lögspekingum og ætlist til að þetta sé eitthvert lagatæknilegt úrlausnarefni. Þetta er pólitískt úrlausnarefni og þess vegna byggist frumvarpið á viðhorfum sem við erum ekki sammála. Varðandi þjóðlendumálin man ég ekki betur en þingmenn Samfylkingarinnar, allir sem einn, hafi stutt þjóðlendulögin þegar þau voru sett. Það kann vel að vera að það séu einhverjar mismunandi skoðanir uppi um það hvernig setja eigi fram kröfur í einstökum málum en þjóðlendulögin studdu þingmenn Samfylkingarinnar, virðulegur þingmaður.

Frú forseti. Varðandi pólitíska aðkomu að þessu máli þá var þetta mál lagt fram á 131. þingi þann 6. desember 2004. Þá var það lagt fram á Alþingi en síðan rætt í janúar 2005, vísað til nefndar, rætt í nefndinni, nefndin skilar meirihluta- og minnihlutaáliti í apríl og maí 2005. Ef þetta er ekki pólitísk aðkoma að málinu þá veit ég ekki hvað. Síðan er frumvarpið endurskoðað á grundvelli þessara álita og lagt fram aftur og nú erum við að ræða það í annað sinn. Í annað sinn kemur meirihluta- og minnihlutaálit, í annað sinn er leitað eftir umsögnum. Hvað þarf maður mikla umræðu? Varðandi kröfur fjármálaráðherra þá sagði Samfylkingin að hann hefði farið offari gegn bændum.

Virðulegur forseti. Það er ekki pólitísk aðkoma að samningu frumvarps að fá að segja álit sitt á því í nefnd. Pólitísk aðkoma að vinnslu frumvarps felst í því að koma að því nefndarstarfi, að því borði þar sem frumvarpið er samið. Það var ekki í þessu tilviki og breytir engu sú upptalning sem þingmaðurinn fór með í því sambandi.

Frú forseti. Mér finnst sérstök ástæða til að fagna því að náðst hefur sátt um meðferð málsins á Alþingi og stjórnarandstaðan hefur látið af því málþófi sem hún hefur stundað hér undanfarna daga. Þá um leið gerir maður sér vonir um að hægt sé að ræða málið efnislega og stjórnarandstaðan fái það sem hún hefur lengi beðið um, einhver svör sem er ekki hægt að veita í þeim margra klukkustunda löngu ræðum sem hér hafa staðið yfir. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem fjallaði fyrst og fremst um auðlindaskýrsluna og það var vel. En af því að hún talar um að það sé sátt um meðferðina en áfram efnislegur ágreiningur um málið og pólitískur ágreiningur, sem mér skilst að snúist um meðferð málsins í sjálfu sér, þá velti ég því fyrir mér hvar efnislegi ágreiningurinn liggur. Ég heyri nefnilega ekki annað á mönnum hér, bæði á hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og á hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur hér áðan, en að þeir lýsi yfir mikilli ánægju með þau lög sem við höfum búið við frá 1923 og þá lögskipan sem við ákváðum þá. Í pólitískum áróðri halda menn því svo fram í stjórnarandstöðu að við ætlum að einkavæða vatnið og við séum að takmarka aðgang fólks að vatni o.s.frv. En hvernig getur þetta tvennt farið saman, annars vegar þessi mikla ánægja með lögin sem eru í gildi, og hafa gilt frá 1923, og síðan hin efnislega andstaða við þetta frumvarp? Bein spurning mín til hv. ræðumanns er: Hvaða takmörk eru eignarréttinum sett í lögunum eins og þau eru? Hvaða takmörk eignarráða fasteignareiganda yfir vatni eru sett í lögunum eins og þau eru og hvaða frekari takmörk eru sett með þessu frumvarpi? Það er efnislegi ágreiningurinn í þessu máli og það er ekki nokkur leið að öðlast fullan skilning á því hvert stjórnarandstaðan, hv. þingmaður og ýmsir aðrir, eru að fara.

Virðulegur forseti. Hinn pólitíski ágreiningur, efniságreiningur, í þessu máli lýtur að 1. gr. þessa frumvarps, lýtur að ýmsum skilgreiningum sem eru í 3. gr., lýtur að 4. gr., sem ber yfirskriftina Eignarréttur að vatni, og ég taldi mig hafa farið vel yfir það áðan að við teldum að það væri á því munur hvort eignarréttindi, sem fylgja auðvitað nýtingarrétti, væru skilgreind með jákvæðum eða neikvæðum hætti. Ég taldi mig hafa farið yfir það að okkur fyndist ástæða til þess að vatn hefði þarna nokkra sérstöðu og það yrði haldið í þá skilgreiningu sem er í núgildandi lögum og sem er í samræmi við það sem mér sýnist vera í norrænum rétti líka. Nú erum við ekki þeirrar gerðar hér á þingi að við sjáum mjög langt inn í framtíðina og hvaða nýtingarmöguleikar kunna að koma upp í framtíðinni sem tengjast vatni. Þeir geta verið ýmsir og við teljum varhugavert að setja inn þessa skilgreiningu á eignarréttindum, þ.e. að þau séu almenn og það eitt þrengi eignarréttinn sem sérstaklega er tiltekið í þá veru. Við teljum að það sé varhugavert að skilgreina eignarréttindin með þeim hætti í vatnalögunum og við viljum halda okkur við þá jákvæðu skilgreiningu sem er í núgildandi lögum.

Frú forseti. Í ljósi allra stóru orðanna frá Samfylkingunni í þessu máli, um að við ætlum að einkavæða vatnið, um að við séum að takmarka rétt almennings að vatni, þá verð ég að segja, frú forseti, að þetta er eitt rýrasta svar sem ég hef heyrt við jafnskýrri spurningu. Við héldum að á því væri munur, sagði hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Ég hélt ekki að á því væri munur en þeir sem segja að enginn munur sé á eru ekki dómstólarnir, þeir eiga ekki að ákveða neitt en þeir hafa túlkað lögin þannig frá upphafi að það sé enginn munur á og fræðimenn hafa haldið því fram allar götur síðan að það sé enginn munur á. Þetta er kannski ekki spurningin um hvað maður heldur. Í góðri trú taldi ég með stuðningi mínum við þetta frumvarp að ég væri ekki að breyta þeirri lögskipan sem hefur gilt síðan 1923, sem hv. þingmaður var að enda við að lýsa ánægju með. Og það að geta ekki séð inn í framtíðina. Ég er sammála því. 

Virðulegur forseti. Þarna liggur einmitt hundurinn grafinn í þessum síðustu orðum þingmannsins áður en hún fór úr pontu. Við getum við ekki séð inn í framtíðina og þess vegna getum við ekki talið tæmandi upp í hverju eignarréttindin eiga að felast og nýtingarréttindin. Nákvæmlega þarna liggur hundurinn grafinn. Ég vil að við höfum þá varúð á okkur, þegar við umgöngumst þessa auðlind sem vatnið er, að við setjum þetta inn eins og það er núna. Þá erum við ekki að breyta réttarstöðu manna í því sambandi en síðan getur löggjafinn, ef honum sýnist svo í framtíðinni, ívilnað fasteignareigendum frekar með því að skilgreina hver hinn nýi réttur þeirra er. Ef það koma hins vegar upp nýtingarmöguleikar í framtíðinni á vatni og almannavaldið telur mikilvægt að takmarka þá, þá þarf, verði frumvarpið að lögum, að fara í það að vera með íþyngjandi aðgerðir til að tryggja almannahagsmuni. Þarna liggur hundurinn grafinn, virðulegur forseti og ágæti þingmaður.

Hæstv. forseti. Hér var spurt: Er verið að einkavæða vatnið? Mitt svar er: Já. Það er verið að búa í haginn fyrir einkavæðingu á vatni. Þetta frumvarp er hins vegar aðeins þráður eða þræðir í miklu stærra mynstri sem verið er að leggja upp. Á undanförnum árum hefur farið fram endurskoðun á hinum mikla vatnalagabálki frá 1923 og menn hafa verið að taka á ýmsum þáttum þeirra laga. Það var gert með lagabreytingu árið 1998 í svokölluðum auðlindalögum, það var gert í lagabreytingu á vatnsveitum og fleiri lög mætti tína til, og svo að sjálfsögðu þessi grunnlög. Finnur Ingólfsson, þáv. hæstv. iðnaðarráðherra, sagði við umræður á Alþingi um auðlindalöggjöfina árið 1998, þegar hann hafði framsögu um stjórnarfrumvarp um það efni, að forsenda þess að hagnýta mætti vatn sem verðmæti, sem auðlind, væri að kveða skýrt á um eignarrétt á vatni. Hann sagði að sú löggjöf sem þá væri til umfjöllunar miðaði einmitt að þessu. Þá tókust menn á um þessi grundvallaratriði, hvaða reglur hafi gilt á Íslandi í gegnum aldirnar. Annars vegar voru þeir, eins og fyrrv. hæstv. iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, sem sögðu að Íslendingar hefðu byggt á eignarrétti frá fornu fari. Aðrir sögðu að slíkt væri fásinna, um væri að ræða hagnýtingarrétt, nýtingarrétt, og það tæki reyndar til fleiri hlunninda en vatnsins eins. Menn vísuðu til réttinda sjávarjarða og ábúenda þeirra og menn vísuðu í heitt vatn og kalt, hvernig menn nýttu lindirnar og hverina og hvernig það hefur verið gert í gegnum aldirnar. Við annað tækifæri hef ég rakið þessa umræðu, þær upplýsingar og þau sjónarmið sem þar komu fram. Í lögunum frá 1923 kveður við það grunnstef að enginn eigi vatnið, menn hafi hins vegar hagnýtingarréttindi á vatni og það er kveðið á um það á jákvæðan hátt eins og kallað er á lagamáli. Þar er tilgreint með jákvæðum hætti, pósitífum hætti hver hagnýtingarrétturinn sé á hvaða sviði. Það sem verið er að gera með þeim lögum sem hér um ræðir er að snúa þessum hagnýtingarrétti yfir í séreignarrétt. Það er grundvallarbreytingin sem felst í þessu lagafrumvarpi og grundvallarrétturinn er skilgreindur á það sem lagatæknimenn kalla neikvæðan hátt. Þú átt vatnið nema í tilteknum tilvikum sem kveðið er á um í lögunum. Þetta er grundvallarbreyting sem þarna er að verða á. Síðan koma menn og eru réttilega titlaðir sem lögfræðingar, kennarar og prófessorar 

Þessi grein var skrifuð löngu áður, 1994 …

Fróðleg ræða sem við heyrum hér frá hv. þm. Sigurði Kára. Það væri gaman að heyra nánar um þetta á eftir eða við umræðuna á morgun en þetta, hæstv. forseti, er sú grundvallarbreyting sem verið er að gera á þessum lögum. Enda segir skýrt um það: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, …“ Þannig hljóða upphafsorð þessa frumvarps. Síðan segja menn að aðeins sé verið að breyta lögunum að forminu til, ekki innihaldi laganna. Mér finnst þetta ekki vera sannfærandi rökstuðningur. Þegar hagnýtingarrétti er breytt í séreignarrétt á þann hátt að jákvæðum lögum er snúið upp í neikvæðar skilgreiningar. Þú átt vatnið nema í þessu og hinu tilvikinu. Síðan gerist það við umræðuna og þá sérstaklega í fjölmiðlum að ráðherrar koma fram og segja að í reynd sé verið að laga þessi lög að dómum Hæstaréttar frá fyrri tíð. Þegar menn eru spurðir, þar á meðal hæstv. forsætisráðherra hvaða dóma hann eigi við, þá verður heldur fátt um svör og vísað aftur á lögfræðinga og hægri hendur, þ.e. verktakana, til að verja málið. En ég er sammála því viðhorfi sem hér kom fram m.a. frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að við megum ekki gleyma því að hér er það löggjafinn sem setur lögin. En það er að færast í vöxt á seinni tíð, ekki bara á Íslandi heldur í grannlöndum okkar einnig, t.d. í Evrópusambandinu, að dómstólar eru að færa sig upp á skaftið sem lagatúlkendur. Það eru þeir sem þróa lögin áfram. Þetta er að gerast í Evrópulöggjöf t.d. og þá gerist það þannig að það eru sett almenn grunnlög og síðan koma takmarkanir og skilyrði sem dómstólunum er látið eftir að túlka. Þetta eru m.a. átökin um þjónustutilskipun Evrópusambandsins. Frjálshyggjumenn hrósuðu sigri eftir atkvæðagreiðsluna í Evrópuþinginu í síðasta mánuði vegna þess að þeir bentu á grunnreglurnar sem settar voru um markaðsvæðingu viðskiptanna. Félagshyggjumenn og verkalýðshreyfing reyndu að hugga sig við skilyrðin sem sett voru í samþykktirnar um beitingu grunnreglunnar vitandi vits að dómstólarnir væru líklegir til að túlka þeirra málstað í hag. Ég vildi, hæstv. forseti, halda þessum grunnsjónarmiðum til haga að við erum með þessum lögum að takast á við grundvallarágreining, um grundvallarviðhorf til eignarréttar á almannagæðum og það er fróðlegt að horfa til þessarar umræðu í gegnum áratugina. Þá ekki síst til þeirrar miklu umræðu sem fram fór á fyrri hluta árs 1999 um auðlindalögin að þá var kveðið skýrt á um það af hálfu þeirra sem gagnrýndu auðlindalöggjöfina að þeir væru ekki að takmarka rétt bænda til nýtingar vatnsins á bújörðum þeirra. Málið snerist um allt annað og miklu meira. Það var verið að fjalla þar um vatn og gufu í jörðu, hversu langt eignarrétturinn ætti að ná niður í jörðina en það var sérstaklega kveðið á um það og tekið fram af hálfu gagnrýnenda að menn væru ekki að ráðast á almennan og sjálfsagðan rétt bænda til að nýta sér vatnið á jörðum sínum. En við lifum í allt öðrum heimi núna en menn gerðu á öndverðri 20. öldinni og reyndar allri 20. öldinni að því leyti að nú er nú er farið að takast á um einkavæðingu á vatninu og nýtingu þess sem verslunarvöru. Við sjáum það vera að gerast um heim allan að stórir auðhringar ásælast vatnið til að nýta það í hagnaðarskyni og það er réttur af allt öðrum toga en hinn sem menn horfðu til fyrr á tíð og við gerum að sjálfsögðu enn þegar kemur að nýtingu bænda á vatni á jörðum sínum. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni. Ég mun aftur kveðja mér hljóðs í 3. umr. um málið án þess þó að fara mjög ítarlega í efnisþætti frumvarpsins en ég ítreka það sem ég sagði fyrr í dag að það er árangur sem ber að fagna að gildistaka laganna verður ekki í vor eins og stefnt var að af hálfu stjórnarmeirihlutans heldur er henni skotið á frest til 1. nóvember ársins 2007, hálfu ári eftir næstu alþingiskosningar. Þá verður spurt um vatnið og þá verður kosið um vatnið. Ég ítreka þann ásetning Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að komumst við í Stjórnarráðið og fáum við nokkru um það ráðið þá koma þessi vatnalög aldrei til framkvæmda. Þau munu aldrei koma til framkvæmda. Þau munu hafa verið lagafrumvarp, óvinsælt lagafrumvarp sem aldrei varð að lögum í framkvæmd.

Frú forseti. Ég sé mig tilneyddan til að gera athugasemdir við ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Ég bar þá von í brjósti nú þegar stjórnarandstaðan hefur fellt niður það málþóf sem staðið hefur á aðra viku að þá mundu menn fara að nálgast þetta mál málefnalega en hluti af þeirri ræðu sem hv. þm. Ögmundur Jónasson hélt hér var það ekki, að mínu mati. Hann er enn við sama heygarðshornið, hv. þingmaður, og telur að í þessu frumvarpi felist einkavæðing á vatni. Hann hefur ekki frekar en aðrir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar getað fært rök fyrir því hvers vegna svo er en við stjórnarliðar höfum haldið því fram að hér sé ekki um neina efnisbreytingu á eignarráðum fasteignaeigenda yfir vatni frá því sem verið hefur síðan vatnalögin frá 1923 voru sett. Hv. þingmaður nefnir að við höfum fengið á fund lögfræðinga okkar sem hann kallar verktaka á vegum ríkisstjórnarinnar. Það vill samt sem áður þannig til að hér eru á ferðinni virtir fræðimenn á þessu sviði en við skulum þá líta fram hjá þeim. Við skulum þá vitna til þess sem aðrir sem eru ótengdir ríkisstjórninni hafa sagt. Ég vísa t.d. til þess sem kemur fram í umsögn laganefndar Lögmannafélags Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í ítarlegri útlistun frumvarpshöfunda er hér ekki um efnisbreytingu að ræða á inntaki eignarráða fasteignareiganda heldur formbreytingu.“ Í fréttum Ríkisútvarpsins í gær var birt viðtal við Guðrúnu Gauksdóttur sem er doktor í eignarrétti og dósent við lagadeild Háskólans í Reykjavík og í fréttinni sagði doktorinn, með leyfi forseta: „… hafa engar eðlisbreytingar í för með sér á vatnalögum verði það samþykkt.“ Ég vildi koma þessu á framfæri, virðulegi forseti, vegna þess sem hér kom fram í upphafi ræðu hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Fyrst um lögfræðingana. Ég er einfaldlega ósammála þessum lögfræðingum. Við erum löggjafarsamkunda sem er að taka afstöðu til þessa máls á pólitískum forsendum. Við höfum að sjálfsögðu hliðsjón af álitsgerðum ýmissa hagsmunaaðila og álitsgjafa, lögfræðinga sem upp til hópa hafa komið að málinu á vegum ríkisstjórnarinnar, þeir sem samið hafa lögin. Það eru einkum þeir sem hafa verið að tjá sig. Það eru fleiri sem hafa gert það að sönnu. Ég er ósammála þessum aðilum og ég tel rétt að færa rök fyrir mínu máli. Hvað varðar einkavæðingu á vatni og hvort þetta þetta frumvarp sé einkavæðing á vatni, þá tel ég þetta vera þráð eða þræði, eins og ég orðaði það, í stærra mynstri sem gengur út á að búa í haginn fyrir einkavæðingu á vatni. Ég vísaði til ummæla fyrrum hæstv. iðnaðarráðherra sem sagði við annað tækifæri, en skylt, að til þess að geta nýtt vatnið yrði að kveða skýrt á um eignarréttinn á vatninu. Með þessu frumvarpi er reynt að kveða skýrar á um eignarrétt á vatni en áður var. Sumir segja að það sé verið að aðlaga það dómum sem kveðnir hafa verið upp og segja jafnvel að það sé engin innihaldsbreyting. Mér finnst felast innihaldsbreyting í þessu. Ég hef ekki sannfærst af rökum um annað.

Frú forseti. Þá er þetta komið fram. Hv. þingmaður er ósammála því sem lögfræðingar hafa sagt þegar þeir hafa túlkað inntak núgildandi vatnalaga. Þeir hafa verið sammála frá því að sú túlkun hófst frá árinu 1923 og hv. þingmaður getur ekki fundið einn einasta lögfræðing á Íslandi sem tekur undir túlkun hans nema þá ef vera skyldi hv. þingmaður Lúðvík Bergvinsson. Það segir ýmislegt um þann málflutning sem hér hefur farið fram. Hv. þingmaður gerir réttarsöguna og almenn sannindi í lögfræði um eignarrétt og vatnsréttindi að engu. Það er hans mál. Sú umræða sem hv. þingmaður hefur haldið á lofti er lögfræðileg en vilji hann taka upp pólitíska umræðu um það hvernig lögin eigi að vera, það hefur hann ekki gert í þessari umræðu, þá skal ég taka þann slag.

Hæstv. forseti. Ég hef margoft lýst því hvaða markmið menn eigi að setja sér við endurskoðun laganna frá 1923. Ég tel að það eigi að losa um þau einkaréttarákvæði sem þar er að finna. Þau ákvæði er fyrst og fremst að finna í nýtingarrétti og ég tel að þau séu of sterk enda urðu þau sjónarmið of rík að mínu mati í lögunum frá 1923. Ég hefði viljað að meirihlutaálit fossanefndarinnar hefði verið meira ráðandi í lögunum og ef við viljum svara kalli tímans, dagsins í dag, þá förum við þá leið. Þá aukum við almannaréttinn en drögum úr einkaeignarréttinum. Það eru þau markmið sem ég vil setja mér við endurskoðun þessara laga. En ég lít svo á að með þessum lögum sé verið að festa einkaeignarrétt í sessi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hreinskilnina. Hann talaði mjög skýrt í þessu andsvari og það liggur þá fyrir nema af því að nú er samstaða milli stjórnarandstöðunnar að þeir eru hér að tala, þ.e. hv. stjórnarandstaða, um að þjóðnýta vatnið, losa um þau eignarréttindi sem eru til staðar. Það gat ekki verið neitt skýrara. Þetta er auðvitað mikil frétt fyrir þá aðila sem eiga land  Að vísu er það þannig að það er ríkið og sveitarfélögin sem eiga kannski stærstan hluta, ekki allt saman en langstærsta hlutann af vatninu og við sem höfum starfað að þjóðmálum þekkjum að þannig er þeim málum fyrir komið. Ég var með nokkrar spurningar sem ég ætlaði að hafa í ræðunni en ég veit ekki hvað maður á að koma með eftir þetta annað en þakklæti fyrir hreinskilnina og það er gott að vita af því að hér sé hv. stjórnarandstöðuþingmaður sem tali svona skýrt því þetta hefur verið mjög loðið. Menn hafa átt erfitt með að átta sig á út á hvað þetta gengi því það liggur alveg fyrir að það er ekki breyting á eignarréttindunum miðað við frumvarpið sem er til staðar frá 1923. Það liggur alveg hreint og klárt fyrir. En hér kemur loksins stjórnarandstöðuþingmaður sem segir bara hreint og klárt: Ég vil þjóðnýta þetta. Þess vegna er ég á móti þessu og það hefur verið alger samstaða meðal stjórnarandstöðunnar og þetta er frétt dagsins. Stjórnarandstaðan vill þjóðnýta vatnið.

Hæstv. forseti. Þetta var svolítið kostuleg ræða. En þetta er nokkuð sem ég er búinn að segja margoft við þessa umræðu. Mér finnst svolítið kostulegt að hlusta á þessar ræður þingmanna Sjálfstæðisflokksins þar sem þeir taka bakföll yfir þeirri yfirlýsingu frá mér að ég telji að þjóðin eigi vatnið á Íslandi, það eigi enginn einstaklingur vatnið, það sé þjóðin sem eigi vatnið. Þar með erum við að svara kalli tímans. Þetta eru menn að segja um allan heim. Þetta er grunntónninn í yfirlýsingum Sameinuðu þjóðanna, verkalýðssamtaka og almannasamtaka sem horfa upp á að í síauknum mæli er verið að gera drykkjarvatnið og neysluvatnið að verslunarvöru þar sem fyrirtæki og auðhringar eru að hagnast á sölu þess. Þetta er grundvallarbarátta sem er háð í heiminum. Á að skilgreina vatnið sem mannréttindi og almenningur, þjóðin, hafi þar með rétt til vatnsins eða á að líta á vatnið sem hverja aðra verslunarvöru? Út á þetta ganga þessi átök. Ég er ánægður með það, hæstv. forseti, ef ég hef getað glatt hv. þingmann með því að lýsa þessu yfir. Ég skal gera það aftur og ítrekað ef þess er óskað en ég er búinn að segja þetta margoft við þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Ég held áfram að þakka hv. þingmann fyrir glaðninginn. Það sem ég kann hins vegar illa við í málflutningi annars ágæta hv. þingmanns er að hér er verið að láta að því liggja að verið sé að taka réttindi fólks til að fá vatn frá því. Slíkur málflutningur þykir mér ekki hv. þingmanni sæmandi. Ég vek athygli á því að í 15. gr. sem heitir „Forgangur að vatni“ er nákvæmlega farið yfir það að almenningur hefur forgang að vatni miðað við þetta frumvarp og það var þannig í þeim lögum sem eru til staðar. Formaður Samfylkingarinnar gat ekki bent á hvaða takmarkanir og eignarréttindi á vatni eru í núgildandi lögum frá árinu 1923 enda talar sá stjórnmálamaður ekki skýrt. En sá sem hér var talaði skýrt fyrir hönd stjórnarandstöðunnar, býst ég við, um að það á að fara að þjóðnýta þau réttindi sem eru til staðar núna.

Hæstv. forseti. Um það hvort eigi að taka réttindi fólks til vatnsins. Staðreyndin er sú að vatnið á Íslandi hefur gegnum aldirnar verið almannaeign. Það hefur enginn getað slegið eign sinni á vatnið. Það er hins vegar tekist á um það í heiminum í dag hvort eigi að heimila fyrirtækjum að gera vatnið að hverri annarri verslunarvöru. Til að bregðast við þessu hafa almannahreyfingar barist fyrir þeim sjónarmiðum sem ég er að lýsa hér og í löndum á borð við Holland og Úrúgvæ hafa verið sett lög og ákvæði í stjórnarskrá til að vernda vatnsauðlindina frá einkageiranum 

Frú forseti. Það hefur átt sér stað mikil umræða um vatnalögin undangengna daga og það má líkja þeirri umræðu við storm í vatnsglasi þar sem niðurstaðan er nánast engin. Menn hafa farið yfir þetta fram og til baka og eytt gríðarlegum tíma í umræðu um lögin en það hefur engin niðurstaða orðið nema þá kannski helst áðan og þá er talað um vatnaskil, þ.e. þegar vatnið rennur til sitt hvorrar handar ef svo má að orði komast. Þau urðu áðan þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði það hreinlega að hann vildi þjóðnýta vatnið. Það segir sig sjálft í raun og sannleika að sá flokkur, Vinstri grænir, þeir vilja ekki háeffa ríkisstofnanir, þeir vilja ekki selja fyrirtæki sem ríkið á, þeir vilja þjóðnýta allt hér á landi og þess vegna eru vatnaskilin í umræðunni milli hægri og vinstri aflanna í þessu þjóðfélagi, hvort við viljum fara þá leið að þjóðnýta fyrirtæki, auðlindir og annað sem er í þessu landi eða hafa um það lög þar sem hin frjálsu öfl fá að ráða ferðinni. Ég hef eina spurningu til hv. þingmanns sem fær nú hvísl frá Samfylkingunni, aðstoð sér til svara og ekki veitir af. Það er búið að samhnýta þau öfl svo vel saman í þessari umræðu en mig langar að biðja hv. þingmann að skýra út hvað hann meinar raunverulega með einkavæðingu vatnsins. Við vitum hvað er einkavæðing fyrirtækja, en vatnsins, þessa efnis sem við þekkjum svo vel, hver er einkavæðingin? Þetta er þvílíkur útúrsnúningur að það er með ólíkindum. Við erum að tala um þjóðnýtingu, eins og hv. þingmaður hefur sagt. Það er það sem hann vill, bæði á ríkisfyrirtækjum og öðru.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að bjóða þingmenn Sjálfstæðisflokksins velkomna til þessarar umræðu. Það er gaman að heyra pínulítið í þeim við þessa mikilvægu umræðu og ég hef gaman af því að fylgjast með orðanotkun þeirra að við viljum þjóðnýta allt, þjóðnýta vatnið. Við viljum koma í veg fyrir að vatnið verði einkavætt og gert að verslunarvöru. Út á það gengur þessi deila. Það frumvarp sem við erum að ræða hér gengur út á að kveða skýrt á um eignarhald á vatni. Það segir í 1. gr. laganna að markmið þeirra sé skýrt eignarhald á vatni. Í 4. gr. segir að fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur og það er hægt að aðgreina fasteignina annars vegar og eignarréttinn yfir vatninu hins vegar, það segir annars staðar í þessum lögum. Og þegar hv. þingmaður höfðar til sögunnar og reynslunnar þá get ég sagt honum að í þeim löndum þar sem vatnið hefur verið einkavætt og þar sem fyrirtæki og auðhringar okra á almenningi og fyrirtækjum í skjóli einkaréttar á vatni þar vita menn mætavel hvað ég er að tala um. Þar þekkja menn staðreyndir málsins og þá mundu röksemdir, frammíköll og upphrópanir íhaldsmanna á Íslandi í þessari umræðu þykja hreint hlægilegar.

Frú forseti. Ljóst er að aðgangur almennings að vatni breytist ekkert við þessi lög. Það er öllum dagljóst. Ég fékk engin svör við því hvað hv. þingmaður á við með einkavæðingu vatns, sem er náttúrlega hrein þvæla í raun. Mig langar að spyrja hv. þingmann, þar sem hann er þjóðnýtingarsinni eins og við þekkjum og höfum heyrt á Alþingi í dag: Vill hann þjóðnýta vatn sem sveitarfélög eiga? Mér finnst rétt að við fáum svör við því en sveitarfélögin eiga vatnsveitur og vatnsréttindi víða, bæði til orkuöflunar og sem drykkjarvatn. Vill hv. þingmaður að samfélagið eignist þau réttindi?

Hæstv. forseti. Hvort ég vilji að ríkið taki yfir Gvendarbrunna, nei, ég hef engan sérstakan áhuga á því. Ég lít á sveitarfélögin  
             Mikið óskaplega er þetta ómálefnaleg umræða. En það er eitt fróðlegt við þetta. Kannski hefur verið ósanngjarnt af okkar hálfu, að beina sjónum okkar einkum að Framsóknarflokknum sem hefur vissulega staðið í fyrirsvari fyrir þessi frumvörp, að hafa ekki íhaldið með í umræðunni. En nú koma þeir, ungarnir undan ungamömmu og tjá sig, vitandi vits að umræðan er senn á enda. Þá koma þeir með innlegg af þessu tagi. Aðeins eitt, hæstv. forseti. Að við viljum þjóðnýta allt. Slagurinn stendur um allt annað, hið gagnstæða. Við viljum koma í veg fyrir háeffvæðingu, hlutafélagavæðingu á Ríkisútvarpinu, á Flugmálastjórn, á Rarik, á hverri stofnuninni á fætur annarri sem kemur inn á borð Alþingis, á færibandi einkavæðingar á vegum ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Ég hef nú fyrri ræðu mína um þetta mál sem hefur verið til umræðu undanfarna daga. Ég bjóst við að a.m.k. yrði rætt um það næstu viku, miðað við áherslur okkar stjórnarandstöðuþingmanna. Við teljum að full ástæða sé til að veita viðspyrnu varðandi þetta frumvarp til vatnalaga. Í framhaldi af því að samkomulag náðist um málsmeðferð síðla kvölds í gær munum við reyna að stytta mál okkar og nefna það helsta í málinu sem ágreiningurinn stendur um og kannski fyrst og fremst hið pólitíska. Afgreiðsla þessa máls snýst um tvennt. Það er í fyrsta lagi pólitík og í öðru lagi lögfræðileg, tæknileg atriði sem eru þarna á bak við en liggja fremur inn í framtíðina og eru í raun ástæðan fyrir því að svo mikið liggur á að samþykkja frumvarpið, þ.e. lagatæknileg atriði sem snúa að eignum manna og þá sérstaklega austur á landi, í framhaldi af þeim stórvirkjunum sem þar eru í gangi. En við látum það liggja milli hluta í bili. Vatnalögin sem nú gilda hafa verið í gildi frá 1923. Eins og hér hefur margoft komið fram hefur sú löggjöf staðist tímans tönn og í raun er ótrúlegt hve framsýnir menn hafa verið og hve vel þau lög hafa dugað. Þó kann að vera að kominn sé tími til að einfalda þann lagabálk þar sem vatnalög taka yfir alla þætti sem snúa að vatni og vatnsnýtingu, sem í dag eru komnir inn í fleiri lög. Ný vatnalög ættu því ekki að vera eins yfirgripsmikil og þau sem nú eru í gildi. Að hreinsa til í vatnalögunum og einfalda þau er tímabært. Okkur greinir hins vegar á um hvort þörf sé á að breyta meginhugsuninni í vatnalögunum, um nýtingarrétt á vatni í 2. gr. núgildandi vatnalaga. En hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Í 2. gr. er pólitíkin í málinu. Þessari grein er búið að breyta í 4. gr. í frumvarpinu. Þar er hún svohljóðandi, með leyfi forseta: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur. “ Þarna er búið að breyta nýtingarrétti í eignarrétt. Í frumvarpinu er ekki lengur talað um landareign, eins og við höfum vanist og tungu minni er tamast, að tala um landareign og svo fasteign sem byggingar. En hér nær fasteign bæði yfir byggingar og önnur mannvirki á landareignum, t.d. bænda. Þarna kemur fram pólitísk sýn okkar í stjórn og stjórnarandstöðu til þessa máls. Stjórnarliðar segja: Þetta er engin breyting, eins og hæstv. iðnaðarráðherra hefur margoft sagt. Hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafa síðan tekið undir það. Þeir telja að hægt sé að samþykkja þetta frumvarp því þetta sé engin efnisbreyting og eingöngu formbreyting. En ég met það ekki svo að þetta sé eingöngu formbreyting. Þetta frumvarp getur í framtíðinni leitt af sér meira en svo að eingöngu sé hægt að tala um það sem formbreytingu. Hæstv. forseti. Ég tel eins og fleiri ekki tímabært að lögfesta þetta frumvarp til vatnalaga og að samhliða hefði átt að vinna að vatnsvernd samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins. Hér hefur margoft verið bent á að jafnframt eigi að vinna að frumvarpi til laga um rannsóknir á jarðlægum auðlindum. Frávísunartillagan sem fylgir nefndaráliti minni hluta iðnaðarnefndar stendur því enn, þrátt fyrir samkomulag sem hefur verið gert um vinnutilhögun á þingi. Efnisleg andstaða okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði stendur eftir sem áður óhögguð. Það er rétt að í 1. gr. frumvarpsins koma markmiðin með því að breyta lögunum skýrt fram. Markmiðið er að styrkja eignarhaldsákvæðin. Það er gert á kostnað almannaréttar en markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og sjálfbær, hagkvæm nýting vatns. Þessi seinni hluti málsliðarins er svo, hæstv. forseti, ákaflega teygjanlegur og þyrfti að vera betur skilgreindur en kemur fram í lögunum. Það verður að bíða seinni tíma að fara yfir það. Vísað hefur verið til þess að rétt sé að breyta núgildandi vatnalögum í þá mynd sem hér um ræðir með tilliti til dómahefðar, dóma sem fallið hafa á þessu rúmlega 80 ára tímabili, dóma sem hafa fallið á þann veg að talið er að eignarréttarákvæðin hafi styrkst. Nú er það svo, hæstv. forseti, að nýtingarrétturinn í núgildandi lögum er það sterkur hjá t.d. bændum, því að þeir hafa fram til þessa verið umsjónarmenn lands og jarðnæðis ásamt ríkinu með þjóðlendum. Þau mál eða þeir dómar sem fallið hafa tel ég, við getum kannski ekki kallað það smámál, en dómar í þannig málum hafa fallið þannig að nýtingarréttur viðkomandi hefur verið talinn jafngilda eignarrétti. Við höfum ekki staðið frammi fyrir málum af þeim toga sem við eigum í vændum, þegar framkvæmdir sem ráðist er í eru það inngripsmiklar og það stórar í sniðum að virkilega fari að reyna á nýtingar- eða eignarréttinn. Þeim málum sem dæmt hefur verið í er ekki hægt að líkja við þau mál sem búast má við í framtíðinni, ef áfram verður staðið í stórframkvæmdum eins og verið hafa. Dómahefðin byggir á hverjum dómnum á fætur öðrum sem hefur inni í dómskerfinu styrkt eignarréttarákvæðin í dómahefðinni. Það hefur ekki breytt því að eftir sem áður, sem hefur alla tíð verið, er nýtingarréttur hvers landeiganda er sterkur. Hann hefur jafngilt eignarrétti í þeim dómum sem fallið hafa þótt ekki hafi verið í jafnstórum málum og fram undan eru. En það er mikill munur á því að vera rétthafi eða hafa nýtingarrétt og eiga rétt á bótum eða vera eigandi og eiga rétt á miklu hærri kröfum, þ.e. sé gert eignarnám eða réttindin keypt upp. Það yrði ekki greitt með bótum eins og gert er í dag heldur verður réttur bóndans eða landeigandans miklu meiri og eðli hans breytist. Hæstv. forseti. Það hefur mikið verið vitnað til sérfræðiálita. Þau liggja m.a. frammi hjá álitum lögfræðinga á eignarréttarsviði. Ég tel að stjórnarliðar eða stjórnarþingmenn hafi vísað til sérfræðinga á allt of þröngu sviði. Þetta snýst um miklu meira en bara eignarréttinn. Það þarf að horfa til víðari þátta eins og almenningsréttar, umhverfisréttar og fleira. Í nefndaráliti minni hluta iðnaðarnefndar eru fjölmargar umsagnir sem ég veit að er búið að fara yfir og þarf því ekki að gera það núna. Þar kemur einmitt fram allt önnur sýn á þessi mál. Ég tel því ekki rétt að vísa eingöngu til lögfræðinga varðandi eignarréttinn. Ég tel líka rangt að þó að dómahefð hafi þróast í einhvern tíma í þá átt sem verið hefur þá eigi það að þýða að það verði að breyta grundvallarhugsun. Þetta er bara þannig. Það er alveg skýrt. Annan þátt í frumvarpinu tel ég mjög ámælisverðan og hefur hann verið gagnrýndur mjög í umsögnum, þ.e. valdsvið Orkustofnunar sem er orðið mjög víðfeðmt. Það er alveg greinilegt að ef þetta verður að lögum þá er Orkustofnun ætlað hlutverk sem í dag fer langt út fyrir verksvið stofnunarinnar og í raun skarast á verksvið annarra stofnana, t.d. Umhverfisstofnunar. Ég tel að frumvarpið sé unnið þannig að nýtingarsjónarmið séu ofar verndarsjónarmiðum. Nýtingarrétturinn í gildandi lögum er sterkur. Landeigendur fá bætur ef þeir verða fyrir skaða. En ef breytt er yfir í eignarrétt, eins og ég sagði, þarf að fara fram eignarnám sem verður að verðgildi hærra og meira en ef greiddar væru bætur. Einnig munu eignarákvæðin hafa áhrif á verðmæti lands og sölu eigna. Hæstv. forseti. Mér finnst að við getum horft á þetta frumvarp eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir gerði þegar hún líkti frumvarpinu við fiskveiðistjórnarkerfið okkar. Vatn er auðlind. Það held ég að við séum öll sammála um í hvaða flokki sem við erum og ég held að flest okkar átti sig á því að nú er talað um vatn sem olíu tuttugustu og fyrstu aldar. Vatnið verður verðmætara eftir því sem tíminn líður og verður að öllum líkindum sú auðlind sem verður dýrmætari en olían hefur nokkurn tíma verið því það er mannréttindi og okkur öllum nauðsynlegt. Við lítum á hafið umhverfis landið og fiskstofnana sem auðlind. Við erum öll sammála um það. Við höfum sagt að hafið og fiskstofnarnir eigi að vera sameign þjóðarinnar. Það tel ég að vatnið eigi að vera líka nákvæmlega eins og hafið og þær auðlindir sem í því eru. Síðan kemur að því hvernig við ætlum að nýta þessa auðlind. Til að byrja með nýttum við auðlindina í kringum landið eftir því sem við höfðum tækifæri til, þ.e. með bátaflotanum og þáverandi tækni til veiða. Róið var þegar gaf til veiða. Þegar bátar stækkuðu var hægt að sækja meira sjóinn og menn áttuðu sig á því að fiskurinn var ekki ótæmandi auðlind þannig að nauðsynlegt var að reisa einhverjar skorður. Það var gert með því að úthluta kvóta í sameiginlega auðlind. Síðan var lögum breytt þannig að hægt var að framselja kvótann í þessa sameiginlegu auðlind sem hver og einn hafði og selja og kaupa þessa sameiginlegu auðlind. Það er sem sé kominn eignarréttur á kvóta. Farin eru að tíðkast uppkaup á kvóta og uppkaup á auðlindinni. Ég tel þá þróun slæma sem við höfum horft upp á í fiskveiðistjórn hér við landið. Sameiginleg auðlind hefur færst á færri og færri hendur. Ákveðnir menn eiga orðið fiskinn í sjónum eða hafa selt kvóta sinn og þurfa því ekki að vinna það sem eftir er ævinnar, jafnvel hvorki börn þeirra né barnabörn, vegna gróðans af sölu kvótans úr hinni sameiginlegu auðlind. Svo gæti eins farið með vatnið af því að í þessu frumvarpi er dregið úr skyldu sveitarfélaganna til að reka vatnsveitur. Þeim ber ekki að reka vatnsveitur. Þau mega reka vatnsveitur. Það eru sem sé aðrir sem mega orðið reka vatnsveitur og eiga þá að gera það. Bændur og aðrir landeigendur eiga vatnið og vatnsréttindin. Það má sem sé versla með þau og selja réttindin eða landið og það er að gerast núna, hvort sem þetta frumvarp eða eitthvað annað hefur ýtt undir þá þróun, að menn hafa farið um allt og keypt jarðir. Í hvaða tilgangi? Það er ekki búið á þeim öllum. Þessi þróun er áberandi núna í landbúnaðinum nákvæmlega eins og í sjávarútveginum. Menn eru að kaupa jarðir vitandi að jarðirnar sem slíkar geta ekki annað en hækkað í verði. Jarðargæði og vatnið valda því að jarðirnar eru gullkista sem gera ekkert annað en hækka í verði. Svo gætu vatnsréttindin orðið framseljanleg auðlind rétt eins og fiskurinn í sjónum. Þetta er sú framtíð sem ég sé fyrir mér að muni leiða af þessu. Þegar talað er hér um einkavæðingu vatnsins þá er það vegna þess að þetta frumvarp ýtir frekar en nú er undir það að vatnið sem auðlind færist á færri hendur og að upp komi einkareknar veitur, félagsveitur, háeffveitur eða hvað það heitir, og að ekki verði lengur til staðar sú samfélagslega skylda sveitarfélaganna sem við höfum litið á sem sjálfsagða fram að þessu. Það má alveg nefna dæmi sem er ekki langt frá okkur um sveitarfélag sem á vatnsveitu og land. Það á í fjárhagserfiðleikum rétt eins og mörg önnur sveitarfélög. Það hefur þurft að selja frá sér stofnanir sem sveitarfélaginu var sárt um og selja frá sér land eins og mörg sveitarfélög hafa þurft að gera bæði af fjárhagsástæðum og eins vegna pólitískra ákvarðana. En á því landi er vatnsveita og sem var og er í eigu sveitarfélagsins en stendur þar af leiðandi á landi sem einstaklingur á. Hvernig er með leigu á vatninu sem sveitarfélagið þarf að greiða? Það þurfti auðvitað ekki að greiða neina leigu meðan það átti landið. Síðan eignast einstaklingur þetta land. Þetta er bara dæmigert. Úti í sveit er greidd leiga fyrir vatnsréttindi. Þetta gera sveitarfélög. En ef þetta frumvarp verður að lögum og eignarrétturinn verður miklu sterkari en hann er í dag þá getur sá sem nú á landið sem gefur veitunni vatnið krafist mun hærri gjalda og leigu fyrir vatnsréttindin. Sveitarfélagið gæti því staðið frammi fyrir tvennu, þ.e. að kaupa aftur til sín landið og vatnið og þá á mun hærra verði en nokkurn tíma áður, því það er kominn annar verðmiði, eða sætta sig við mun hærri gjaldtöku fyrir vatnið. Þar af leiðandi hækkar vatnsskattur íbúanna í þessu sveitarfélagi sem og öðrum. Þetta er hluti af þessu ferli. Það er nefnilega munur á nýtingarrétti og eignarrétti þegar kemur að þessu. Vatn er mannréttindi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er að reyna að vinna að því með mjög öflugum hætti út um allan heim að snúa til baka þróun einkavæðingar á rekstri vatnsins yfir í það að koma því aftur í almenningsveitur þannig að hinir fátækari og fátækari lönd, ekki bara einstaklingar heldur fátækari lönd, fái betri og meiri aðgang að vatni en þeir hafa nú. Það er mikil lífsreynsla að lesa um hver þróunin hefur verið í mörgum heimsálfum þar sem einkavæðing vatns hefur náð fótfestu og náð heljartaki á borgum, á þjóðum og hefur í raun fjöregg þessara þjóða í hendi sér. Þetta er dapurleg saga sem ég hvet flesta og alla til að kynna sér. Þetta hefur bara verið svo órafjarri okkur. En þróun hér í þjóðfélaginu á undanförnum árum hefur verið á þá leið að markaðshugtakið og hugmyndirnar hafa alltaf verið að styrkjast og krafan um sölu ríkisfyrirtækja og einkavæðingu á öllum sviðum hefur styrkst og sú vinna er í gangi í mörgum fyrirtækjum. Ríkisútvarpið er í vinnslu hjá okkur í dag og síðan er það Rarik og það er fleira þannig að þessi þróun er mjög hröð. Þetta miklu nær okkur heldur en var fyrir fáum árum síðan. Einhvern veginn var þetta bara úti í heimi og ekkert að koma til okkar. Nú er ég ekki að gera því skóna, hæstv. forseti, að við munum standa frammi fyrir jafnmiklum vandamálum og þau lönd sem hafa verið svo fátæk að þau bókstaflega af fátækt og vankunnáttu og vanmætti hafa misst vatnsréttindi sín til stórra fyrirtækja sem eru auðvitað í þessum iðnaði til að hafa af því tekjur og mikinn gróða. Það er svo augljóst þegar maður veit hvernig framtíð fyrirtækja í vatnsiðnaðinum verður. Olíufyrirtækin munu í framtíðinni í æ ríkari mæli að snúa sér frá vinnslu, dreifingu og umsýslu með olíu yfir í að vera með þjónustu eða umsýslu í vatni. Ég man eftir stuttri blaðagrein eða viðtali við þann sem hefur verið kallaður Óli í Olís. Hann var að selja fyrirtæki sitt og ætlaði að skella sér í vatnsbúskapinn eða vatnið, hvað sem hann meinti með því. Ég er ekki með þessa grein fyrir framan mig, hæstv. forseti. En ég man eftir að hafa lesið þetta og hugsað: Jæja, er þetta nú litli puttinn og vísirinn að því sem við erum að fylgjast með, þ.e. sú einskæra tilviljun að fara úr olíunni í vatnið. Ég tel, eins og ég sagði áðan, hæstv. forseti, að við búum við það sterkt þjóðfélag að við förum aldrei jafnilla út úr þessu og hinar fátækari þjóðir. En þessi þróun er í gangi og þetta frumvarp auðveldar og flýtir fyrir þessari þróun. Það er alveg augljóst. Hvað varðar stöðu bænda þá nefndi ég áðan að með frumvarpinu er eignarréttur þeirra gerður enn skýrari. Í núgildandi lögum eru þeim tryggðar bætur ef einhver röskun verður á landi þeirra vegna framkvæmda eða jafnvel af völdum náttúrunnar en í frumvarpinu eru það ekki bætur heldur standa þeir miklu sterkar. Ég get í sjálfu sér vel sett mig í spor lögfræðinga og dómara. Það er auðvitað miklu einfaldara að fjalla um mál þar sem er hreinn eignarréttur en ekki nýtingarréttur. Það er miklu einfaldara og miklu skýrara en það er ekki þar með sagt að við viljum hafa það þannig. Það er málið. Mér finnst bændur þurfa að vera mjög vel á verði varðandi búskap sinn því fyrir utan vatn til eigin nota, til heimilishalds og brýnna þarfa, er eingöngu nefndur kvikfjárbúskapur en það eru vitaskuld miklu fleiri greinar sem bændur leggja stund á í dag og þyrfti að vera vel á verði gagnvart þeim. Varðandi þann lagatæknilega flókna kafla sem stendur á bak við þetta, en fram kom í máli höfundar þessa frumvarps, Karls Axelssonar, að fram undan væru mjög flókin úrlausnarefni vegna Kárahnjúkavirkjunar, og ummæli hv. þm. Péturs H. Blöndals um að búið væri að klára Kárahnjúkavirkjun, um hana væru sérstök lög, þá er það alveg rétt að framkvæmdir við Kárahnjúka, aðrennslisgöng og önnur mannvirki, eru vel á veg komnar, en Jökla rennur enn þá í farvegi sínum og á meðan hún gerir það kemur ekki upp krafa um skaðabætur, hvorki frá bændum á Jökuldal sem munu missa Jöklu, jökulvatnið frá sér, né frá bændum sem búa við Lagarfljótið sem munu að öllum líkindum verða fyrir þungum búsifjum vegna hækkaðs vatnsborðs eða annars skaða sem helmingi meira vatn í fljótinu getur valdið. Það kemur ekki til þessara flóknu úrlausnarefna fyrr en að fljótaflutningunum kemur. Og þar sem ekkert er nefnt í lögum um Kárahnjúkavirkjun hvernig fara eigi með þetta mál þá verður það náttúrlega stórt þegar þar að kemur. Á bak við það eru flókin úrlausnarefni fyrir lögfræðinga og ég skil mætavel að þeir sem fara með eignarréttarmál og dómarar telji auðveldara að hafa um þetta hreint og klárt eignarréttarákvæði. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum ekki sammála því. Hæstv. forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar í tilefni lögtöku nýrra vatnalaga og það sem hæstv. iðnaðarráðherra las hér upp, að fallist hefur verið á það við afgreiðslu málsins að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. nóvember 2007 og fram að þeim tíma verði þau ásamt öðrum lögum sem snúa að vatni og vatnsnotkun, nýtingu þess og vernd, skoðuð í samhengi, tel ég vera, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi, mikilvægt fóður inn í næstu alþingiskosningar og í þá vinnu sem fram undan er næsta vetur að geta unnið áfram með þetta mál og það verði ekki lögfest á þessu vorþingi.

Frú forseti. Flokkur hv. þm. Þuríðar Backman hefur á liðnum dögum og liðnum vikum afflutt efni þessa frumvarps og haldið á lofti slíkum rangfærslum að það er ekki sitjandi undir þeim, m.a. eins og þeim að ætlun stjórnarliða í þinginu sé sú að einkavæða vatnið og tálma aðgang almennings að vatni. Þess vegna hljótum við að hlusta mjög grannt loksins þegar menn eru farnir að ræða efni málsins og hættir að eyða tíma og tálma störf þingsins með þeirri framkomu sem verið hefur, þá hljótum við að hlusta mjög eftir því hver vilji þeirra er. Þess vegna hlustaði ég mjög grannt á ræðu hv. þm. Þuríðar Backman og er akkúrat engu nær því það vill svo til að þegar gömlu lögin voru sett þá var það Alþingi sem ákvað þetta. Allar götur síðan hafa dómar og fræðimenn verið að túlka og skýra þessi lög og m.a. leitað að löggjafarviljanum. Niðurstaðan var sú að það væri einkaeignarréttur jarðeigenda, landeigenda, á vatni á jörðum sínum og til allrar nýtingar. Nú kom það í ljós fyrr í dag að a.m.k. Vinstri grænir - ég veit ekki með aðra í stjórnarandstöðunni, það á vonandi eftir að koma í ljós - vilja þjóðnýta vatnið, sem segir mér að hv. þm. Þuríður Backman og flokksmenn hennar vilja svipta bændur landsins eignarrétti sínum á vatni.

Þetta er ómálefnalegt hjá þér.

Nei, þetta er einmitt kjarni málsins og nú langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvaða takmarkanir voru á rétti bænda eins og lögin hafa gilt síðan 1923, fullum einkarétti þeirra?

Hæstv. forseti. Það er ekki von að hv. þm. Jónína Bjartmarz skilji málflutning okkar og alls ekki okkar í Vinstri grænum þegar ég get alls ekki skilið spurningu hennar eftir allt sem hér hefur verið sagt. Ég kalla það í hæsta máta útúrsnúning. Enginn sem ég hef hlustað á hefur sagt að það sé ætlun stjórnarliða að einkavæða, að það sé ætlunin.  Það hefur enginn nefnt í þessari umræðu að það eigi að hindra almenning í aðgengi að vatni. Það er nýtingarrétturinn sem við viljum halda í. Það er eðlismunur á nýtingarrétti og eignarrétti. Þetta stendur þarna. Það er bara málið. Það er mikill munur á því að eiga hlutinn eða hafa heimild til að nýta hann, horfum bara á fiskveiðistjórnarkerfið frá því að heimilt var að nýta auðlindina og fram til þess að eiga kvótann, selja hann og framselja hann.

Frú forseti. Við erum svona … 

Hæstv. forseti. Ég hef hugsanlega ekki talað nógu skýrt áðan, það má það vel vera, ég man ekki nákvæmlega hvernig ég orðaði það, en stjórnarliðar hafa aldrei sagt að þeir ætli að einkavæða, það var það sem ég meinti. En það sem er þetta frumvarpi gerir er að það opnar fyrir einkavæðingu. Síðan horfum við á gjörðir og stefnuskrá ríkisstjórnarinnar sem er að einkavæða. Hv. þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa aldrei komið fram og sagst ætla að einkavæða, þeir hafa þeir aldrei gert það, en frumvarpið ýtir undir það, hjálpar til við það og stefna ríkisstjórnarinnar í svo mörgum málum hvað varðar ríkisstofnanir og almannaþjónustustofnanir er í þá átt að hlutafélagavæða eða einkavæða fyrirtækin. Maður dregur því þessa ályktun. En hv. þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa aldrei komið og sagt: Við ætlum að einkavæða. Það er alveg rétt. Þeir hafa aldrei gert það. En hvernig á maður að álykta annað þegar verið er að færa þetta í þann búning að það sé auðveldara að gera það. Varðandi túlkun á nýtingarréttinum og varðandi þá dóma sem fallið hafa, en eins og ég sagði áðan hafa þessir dómar því miður ekki verið taldir upp, þá tel ég að dómahefðin byggist á málum sem hafa verið svo smá í sniðum fram til þessa. Það er alveg ljóst að nýtingarréttur bænda er það sterkur að þeim hefur verið dæmdur nýtingarrétturinn eins og um eignarrétt væri að ræða. En fram undan eru miklu stærri mál í pípunum þannig að það verður örugglega flóknara fyrir lögfræðinga og dómara að komast fram úr því.

Virðulegi forseti. Í ræðu ágæts hv. þm. Þuríðar Backman endurspeglast mikil vanþekking sem er hér í gangi. Þingmaðurinn talar um að ef þetta frumvarp verði að lögum geti vatnsréttindi verið keypt og seld. Þau hafa verið keypt og seld. Þingmaðurinn talar um að þá verði mögulegt að vatnsveitur verði ekki í eigu sveitarfélaga. Þau eru ekki í öllum tilfellum í eigu sveitarfélaga. Þetta er einhver misskilningur. Það er talað um að hér sé verið að einkavæða vatn og koma málum þannig fyrir að almenningur hafi ekki lengur sama rétt og áður. Ég spyr þingmanninn: Hefur hún ekki lesið 15. gr.? Ég ætla að lesa hana fyrir þingmanninn og þingheim. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Forgangur að vatni. Vatnstaka til heimilis- og búsþarfa gengur fyrir annarri vatnsnýtingu. Heimilisþörf gengur fyrir búsþörf. Heimilt er fasteignareiganda að sækja sér vatn til heimilis- og búsþarfa á aðra fasteign ef eiganda þeirrar fasteignar verður ekki óhæfilegur bagi að enda sé slík vatnstaka á eigin fasteign ómöguleg eða til muna erfiðari. Þegar svo hagar til getur eigandi þeirrar fasteignar sem vatn er tekið úr krafist bóta, þar með talið fyrir tjón og óþægindi sem framkvæmdin bakar honum. Náist ekki samkomulag með aðilum um bætur skulu þær ákveðnar með eignarnámsmati. Sveitarfélag skal hafa forgangsrétt til töku vatns til vatnsveitu innan sveitarfélags á eftir heimilis- og búsþörfum fasteignareigenda. Um vatnsveitur sveitarfélaga fer samkvæmt lögum um vatnsveitur sveitarfélaga. Nái sveitarfélag ekki samkomulagi við fasteignareiganda um töku vatns í landi hans til vatnsveitu, eða um önnur atriði sem nauðsynleg má telja í því sambandi, getur iðnaðarráðherra heimilað að nauðsynlegt land, mannvirki og aðstaða til nýtingar og töku vatnsins og lagningar vatnsveitu, sem og önnur réttindi fasteignareiganda, verði tekin eignarnámi.“ Ég spyr: Hefur þingmaðurinn ekki kynnt sér þessa grein?

Jú, hæstv. forseti, ég hef kynnt mér þessa grein og hún er óbreytt frá núgildandi lögum nema að því leytinu til að í núgildandi lögum á bóndi að fá bætur en samkvæmt frumvarpinu má beita eignarnámi. Með nýtingarrétti fá bændur bætur ef þeir missa af landgæðum eða öðru slíku en samkvæmt þessu frumvarpi þarf annaðhvort að kaupa af þeim eða taka eignarnámi. Það er eðlismunur á þessu.

Það hefur alltaf verið gert.

Auðvitað veit ég það, hv. þingmaður, að þetta er miklu sterkara í frumvarpinu en það er í dag. Í núgildandi lögum er alltaf talað um réttinn en í frumvarpinu er alltaf talað um eignarnám. Hæstv. forseti. Auðvitað veit ég að vatnsréttindi eru keypt og seld í dag. Það er þannig og ég veit um það. Og áhugi annarra en sveitarfélaga til að reka vatnsveitur hefur verið að færast í vöxt, því það er auðvitað mjög tryggur rekstur að vera í vatnsveitunum. En það er réttur landeiganda, umráðamanns vatnsins sem er miklu sterkari í frumvarpinu en er í dag. Það sem hv. þingmaður las upp um heimilisþörf sem gangi fyrir bústörfum og annað slíkt er í núgildandi lögum og þess vegna styð ég það sem núna er gott í núgildandi lögum um nýtingarréttinn og þau ákvæði sem hv. þingmaður las upp úr 15. gr.

Virðulegi forseti. Þá er þetta kannski aðeins að fara að skýrast. Nú liggur það fyrir að stjórnarandstaðan er sammála því að vatnsréttindi eru keypt og seld, nú þegar. En hv. þingmaður sagði áðan að ef frumvarpið yrði að lögum þá yrði það mögulegt.  Virðulegi forseti. Þá er það líka öllum ljóst að 15. gr. felur í sér forgang að vatni alveg eins og er í dag. Það er ekki lítið mál að þetta skuli koma fram í umræðunni hér og að stjórnarandstöðuþingmenn gangist við því vegna þess að svo sannarlega hafa þeir haldið öðru fram og reynt að afbaka umræðuna með því. Hv. þingmaður minntist ekki á - en viðkomandi hv. þingmaður hefur tækifæri til að gangast við því hér á eftir - að sveitarfélög sjá ekki í öllum tilfellum um vatnsveitu sína núna. Vinstri grænir og Samfylkingin hafa komið að því þar sem teknar hafa verið ákvarðanir um að þannig skuli haga málum. Þegar hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir var spurð í morgun gat hún ekki svarað eftirfarandi spurningu en kannski getur hv. þm. Þuríður Backman það: Hvaða takmarkanir á eignarréttindum á vatni eru í núgildandi lögum frá árinu 1923? Hvaða takmarkanir eru til staðar?

Áttar þú þig ekki á því?

Hv. þm. Einar Már Sigurðarson hefur kannski svar við því en formaður hans gat ekki svarað því. Kannski getur hv. þm. Þuríður Backman svarað því. Það kemur í ljós.

Hæstv. forseti. Varðandi takmarkanirnar þá eru þær litlar í dag og réttindi landeigenda eru mjög víðfeðm. Það er í raun verið að horfa meira inn í framtíðina og þá möguleika sem þar koma varðandi þá breytingu sem gerð er í frumvarpinu. Þar er opnað fyrir miklu meira. Í raun og veru er verið að opna inn í gufuhvolfið sjálft í frumvarpinu. Varðandi rekstur vatnsveitnanna þá hefur átt sér stað þróun sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum andmælt en það er að taka almannaþjónustuna, þ.e. hina félagslegu þjónustu sem við teljum að eigi að vera hjá ríki eða sveitarfélögunum og setja hana í æ meira mæli yfir í einkarekstur og annan rekstur, hvort sem það er sf eða hf eða önnur rekstrarform þá er það ólíkt hinum félagslega rekstri. Að mótmæla slíku er í anda stefnu okkar. Við gerum okkur fulla grein fyrir því að það eru því miður mörg sveitarfélög sem hafa dregist inn í einkareksturinn, annars vegar af pólitískum toga - þar sem Sjálfstæðisflokkur hefur því miður víða verið nokkuð sterkur - 

Frú forseti. Ég mun ekki halda langa ræðu enda samkomulag milli flokkanna um málsmeðferð sem sannarlega skiptir máli um framgang þessa máls í þinginu og ásættanlega niðurstöðu í ljósi þeirrar stöðu sem málið var komið í. Þetta samkomulag gerir mögulegt og gefur svigrúm til að ná sátt um það. En þó skal undirstrika að enn er mikill ágreiningur milli stjórnarandstöðu og stjórnarliða um frumvarpið sem við ræðum þrátt fyrir það samkomulag sem hér hefur verið gert. Vatnalögin frá 1923 eru afar merkileg lög og vel þarf til þess að vanda ef að setja á nýja löggjöf sem leysir þau af hólmi og brýnt að við slíka lagasetningu hafi menn í huga að núverandi vatnalög voru á sínum tíma heildarlöggjöf um vatnsréttindi. Það er auðvitað rétt sem fram kemur í þessu umdeilda frumvarpi að á þeim tíma sem liðinn er frá setningu vatnalaga hafa orðið miklar samfélagsbreytingar sem og tækniframfarir og vægi umhverfisnefndar hefur aukist til muna. Þess frekar er nauðsynlegt að hafa heildarsýn á málinu en við í stjórnarandstöðunni höfum lagt áherslu á að Alþingi fjalli einnig samtímis þessu frumvarpi um Evróputilskipun um vatnsvernd og um frumvarp um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Því náðist vissulega áfangasigur í því efni í samkomulagi milli flokkanna í gær þar sem nefnd sú sem skipa á til að skoða lagarammann kringum vatn og vatnsréttindi mun fjalla um Evróputilskipun um vatnsvernd og frumvarpið um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum þannig að heildstæð mynd og samræmi sé í þessum lagabálkum sem fjalla um vatnsréttindi. Minni hluti iðnaðarnefndar hefur einmitt líka vakið sérstaka athygli á því að lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sem afgreidd voru fyrr á þessum vetri voru aðeins bráðabirgðalausn til mjög skamms tíma og afar mikilvægt er að öll þau meginlög sem fjalla um eða koma í stað gildandi vatnalaga séu undir í samræmdri lagasetningu um málið. Jafnframt hefur verið vakin athygli á því að ekki verður mögulegt að ljúka umfjöllun um frumvarp um jarðrænar auðlindir fyrr en fyrir liggja tillögur þeirra nefnda sem gert er ráð fyrir að fjalli um framtíð þjóðarauðlinda og meðferð þeirra ásamt því hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir rannsóknar- og nýtingarleyfum til orku- og auðlindanýtingar. Á þessu er tekið í því samkomulagi sem gert var í gærkvöldi. Þar segir: „Í starfi sínu skal nefndin hafa til hliðsjónar tillögu nefndar iðnaðarráðherra sem skipuð er á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, svo sem þeim hefur verið breytt á yfirstandandi þingi.“ Það hefur einnig verið bent á að ýmis lög verði að skoða í samhengi við þessa lagasetningu eins og t.d. lög á sviði umhverfisréttar sem taka til mengunar vatna og einnig sérlög sem sett hafa verið um vatnsveitur sveitarfélaga. Allt þetta ber að skoða í heild sinni því að þau mörgu og víðtæku ákvæði um vatn og rétt almennings og einstaklinga til að nýta það fólust flest í þeim merka lagabálki sem vatnalögin frá 1923 voru sem nú á að fella úr gildi. Það sem er athyglisvert í þessari umfjöllun og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans er að skýrt hefur komið fram á fundum iðnaðarnefndar með umsagnaraðilum og sérfræðingum að ekki væru uppi sérstök vandamál sem gerðu það að verkum að hraða þyrfti endurskoðun laganna. Því er það mjög gott að samkomulag náðist um að fresta gildistöku á þessum lögum þannig að hugsanlega væri hægt að breyta þeim áður en þau taka gildi. Einnig er mikilvægt, sem ýmsir hafa bent á, að festa í stjórnarskrá að aðgangur af drykkjarvatni teljist mannréttindi og að eignarhald á vatni sé sameign þjóðarinnar og bundið í stjórnarskrá lýðveldisins. Þetta tel ég afar mikilvægt ákvæði og nú þegar nefnd er í gangi til að endurskoða stjórnarskrána er mjög mikilvægt að þetta sé tekið til sérstakrar skoðunar og reynt að ná samstöðu um að setja slíkt inn í stjórnarskrána. Á þetta hafa m.a. BSRB ef ég best man og ef til vill fleiri af þeim félagasamtökum sem hafa ályktað um vatn fyrir alla, lagt áherslu. Í þeirri löngu umræðu sem hér hefur staðið í marga sólarhringa á Alþingi endurspeglast ágreiningur um grundvallaratriði um nýtingar- og eignarrétt á þeirri dýrmætu auðlind sem vatnið er og ef reynt er að skoða þennan ágreining og það sem að baki honum liggur, m.a. hvort um sé að ræða formbreytingu eða efnisbreytingu eins og hér hefur verið tekist hart á um, þá hljóta menn að leita aftur í lögin frá 1923 og skoða þau vel. Hvaða hugmyndir lágu þar að baki, hverjar voru skoðanir manna? Var verið að taka upp eignarréttinn með þeirri lagasetningu frá 1923? Hefur hann verið í gildi öll þessi ár? Er hér bara um formbreytingu að ræða eða er um efnisbreytingu að ræða á því frumvarpi sem við hér fjöllum um? Í mínum huga er ekki vafi að hér er um mikla efnisbreytingu að ræða sem best sést á því að skoða 1. gr., markmiðsgreinina, þar sem sagt er, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns.“ En þarna segir: „skýrt eignarhald á vatni.“ Ef 2. gr. í því frumvarpi sem við fjöllum um hér er borin saman við vatnalögin frá 1923 þá er þar auðvitað um grundvallaratriði að ræða og ætla ég að lesa þær greinar saman. Í vatnalögunum frá 1923 segir, með leyfi forseta: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Hér er talað um umráð og hagnýtingu á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni sem á henni er. En í frumvarpinu umdeilda stendur, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Í vatnalögunum sem Alþingi samþykkti árið 1923 eftir miklar umræður segir að „landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ En í frumvarpinu nú er tekist á um það ákvæði sem segir að „fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að fara alveg aftur til ársins 1923 og skoða hvað þingmenn höfðu þá um þetta umdeilda ákvæði í 2. gr. að segja. Í fyrstu vil ég vitna í samantekt í grein eða skýrslu Sigurðar Gizurarsonar þar sem hann lýsir aðdragandanum að setningu vatnalaganna, Fossanefndin 1917–1919, og þar er kafli þar sem lýst er lagasetningunni frá 1923. Þar segir, með leyfi forseta: „Þótt meiri hluti deildarinnar styddi frumvarp stjórnarinnar var þó samþykkt breytingartillaga Bjarna Jónssonar frá Vogi og Jóns Þorlákssonar við 2. gr. þess.“ - Þetta er grundvallaratriði. - „Hún fól í sér frávik frá upphaflegri gerð textans, sem hafði verið orðaður á þá lund, að landeigandi ætti hvers konar nytjar vatns „með þeim takmörkunum sem lög, venjur, samningar eða aðrar heimildir hafa í för með sér.“ Orðalaginu var breytt á þann veg, að landeigandi ætti rétt til umráða og hagnýtingar“ - ekki eignarrétt - „yfir vatni á landi sínu „á þann hátt sem lög þessi heimila.““ Það sem er merkilegt í þessu, virðulegi forseti, er að aðaltalsmaður minni hluta fossanefndar var aðaltalsmaður þess að inn í lögin kæmi eignarréttarákvæði eða eignarhald á vatni, en hér er sagt, með leyfi forseta, eftirfarandi: „Þetta“ - þ.e. þessa breytingu á 2. gr. sem meiri hlutinn lagði til, Bjarni Jónsson frá Vogi og Jón Þorláksson - „tók Sveinn Ólafsson í Firði mjög óstinnt upp og kvað hér um að ræða slíka grundvallarbreytingu á frumvarpinu, að kippt væri lagastoðum undan einkaeignarrétti á vatni.“ Ég spyr, virðulegi forseti: Getur það sem hér er sagt verið skýrar? Fram kemur breytingartillaga frá Bjarna Jónssyni frá Vogi og Jóni Þorlákssyni við þessa umdeildu 2. gr. þar sem átti að kveða á um eignarhald á vatni og breytingartillagan er samþykkt og hér segir, með leyfi forseta: „Hún fól í sér frávik frá upphaflegri gerð textans, sem hafði verið orðaður á þá lund, að landeigandi ætti hvers konar nytjar „með þeim takmörkunum sem lög, venjur, samningar eða aðrar heimildir hafa í för með sér.“ Orðalaginu var breytt á þann veg, að landeigandi ætti rétt til umráða og hagnýtingar á vatni á landi sínu „á þann hátt sem lög þessi heimila.““ Þetta tók talsmaðurinn, Sveinn Ólafsson, mjög óstinnt upp og taldi að hér væri um slíka grundvallarbreytingu á frumvarpinu að ræða að kippt væri lagastoðum undan eignarrétti á vatni. Hvað segir svo þessi talsmaður meiri hlutans og aðaltalsmaður þess að koma eignarhaldinu inn í frumvarpið árið 1923? Hvað sagði hann á þingi um þetta mál? Ég skal vitna orðrétt í það, virðulegi forseti. Þetta var við 3. umr. um lagasetninguna á vatnalögunum. Þar eru umræðurnar í Alþingistíðindum og þar talar framsögumaður meiri hlutans, Sveinn Ólafsson. Hann segir, með leyfi forseta: „Af því að hér er ráðgerð úrslitaumræða um vatnamálið í deildinni, verð ég að gera nokkrar athugasemdir við það. Ég mun greiða atkvæði á móti því að það verði afgreitt og tel réttara að það bíði betri tíma.“ Sem sagt, aðaltalsmaðurinn varðandi eignarhald taldi rétt að málið biði betri tíma og heldur síðan áfram, með leyfi forseta: „Þetta er afleiðing af skemmd, sem er á 2. gr. frumvarpsins við 2. umr. hér. Greinin skilgreindi áður eignarrétt landeigandans að vatnsréttindum og endimarkaði hann, líkt og gert er í vatnalögum allra Norðurlandaþjóða, en breytingin tók þá skilgreiningu burtu.“ - Þ.e. varðandi eignarhaldið og í staðinn kom umráða- og nýtingarrétturinn. - „Afleiðingin er að lögin eru orðin ósamræmileg við 2. gr. og svara ekki til fyrirsagnarinnar“. - Og hann leggur til að heiti frumvarpsins verði „frumvarp til laga um takmörkun á umráðarétti yfir vatnsréttindum.“ Ég hefði haldið að þetta væri ákveðin lögskýring varðandi það hvað menn eru að deila um fram og til baka, hvort þetta sé form- eða efnisbreyting. Vissulega er þetta efnisbreyting, menn þurfa ekki annað en bera saman 1. og 2. gr. frumvarpsins og 1. og 2. gr. vatnalaganna og fara svo í lögskýringar hvað aðaltalsmaður þess hóps taldi, þ.e. meiri hlutans sem vildi eignarréttarákvæðið inn, hann taldi að búið væri að vinna skemmdarverk á frumvarpinu með því að taka eignarhaldið út úr frumvarpinu og í staðinn væri kominn umráða- og nýtingarréttur. Þetta er það sem við höfum verið að halda fram að sé grundvallarbreyting á því frumvarpi sem við fjöllum um. Þetta finnst mér vera aðalatriði málsins þegar við erum að fjalla um form- eða efnisbreytingu í frumvarpinu. Ég nefndi áðan og hefði viljað sjá það í samkomulagi milli flokkanna að náðst hefði samstaða um að setja inn það ákvæði í stjórnarskrána sem ég nefndi og þá tel ég að menn eigi að hafa til hliðsjónar yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna þar sem segir, með leyfi forseta: „Eins og varðar önnur mannréttindi, þá hafa ríki skyldu til að virða, vernda og koma í framkvæmd þessum réttindum. Með því að þau virði þau, skulu stjórnvöld t.d. eigi aðhafast nokkuð sem neitar einhverjum um eða hamlar jöfnum aðgangi að drykkjarvatni og ekki eiga aðild að neinu sem með ólögmætum hætti kann að menga drykkjarvatn.“ Virðulegi forseti. Það verður aldrei fram hjá því litið og það verðum við að hafa í huga við frekari umfjöllun þessara mála að vatnið er ein af okkar helstu og mikilvægustu auðlindum en skortur á vatni er eitt helsta vandamál mannkynsins í dag. Þess vegna er náttúrlega eðlilegt að tekist sé á um þessa miklu auðlind hvarvetna í heiminum. Vatn á að vera, eins og aðrar auðlindir, sameign okkar landsmanna þar sem forréttindi fárra eða sérhagsmunir eiga ekki að vera í forgangi heldur almannahagsmunir. Það er auðvitað óþolandi að auðmenn, innlendir og erlendir, sem við höfum frétt um og lesið nýlega um í blöðum, séu að sækjast eftir og kaupa upp landeignir til að geta m.a. hagnast á vatni sem er á landareignum. Það á að vera almannaeign en ekki eign fárra auðkýfinga. Þetta hefur m.a. Páll Hannesson sagt, talsmaður þeirra fjölmörgu félagasamtaka sem standa að ályktuninni um vatn fyrir alla, að vatnið sé ekki verslunarvara heldur gæði sem allir eiga að hafa aðgang að. Meira en milljarður manna hefur mjög takmarkaðan eða engan aðgang að hreinu drykkjarvatni og um 2,5 milljarða manna skortir vatn til hreinlætis. Vatnsskortur er ein helsta orsök fátæktar og sjúkdóma í heiminum. Það hefur einmitt verið vitnað til þess hvaða áhrif ferskvatnið hefur á matvælaframleiðsluna og þörfin mun aukast um meira en 50% á næstu 30 árum en nú erum við að nota um 70% af ferskvatni til matvælaræktar. Vatnsbirgðir heimsins aukast ekki þó að íbúum jarðarinnar fjölgi og verðmæti vatnsins mun því sífellt verða meira og meira. Það verður að verja þessa miklu auðlind okkar Íslendinga hér á landi fyrir atgangi og ásælni gróðaaflanna. Það segir sína sögu að þar sem vatn er af skornum skammti hefur komið til stríðsátaka vegna ágreinings um aðgang að vatni og því hefur m.a. verið haldið fram að stríðsátök þessarar aldar munu frekar snúast um vatn en olíu og það þýðir auðvitað að verulegu máli skiptir hvort vatnið er í almannaeign eða einkaeign. Ingibjörg E. Björnsdóttir hefur sagt að ef vatnsauðlindir Íslands verði hins vegar einkavæddar skapist sú hætta, að þær verði seldar erlendum aðilum sem búa kannski við vaxandi vatnsskort í sínum heimalöndum. Slík sýn, virðulegi forseti, er auðvitað ógnvekjandi. Páll Hannesson hefur haldið því fram að frumvarp um vatnalögin geri ráð fyrir að umráðaréttur landeigenda á vatni breytist úr nýtingarrétti í kláran eignarrétt, eins og við í stjórnarandstöðunni höfum haldið fram og um það hefur verið tekist í þingsölum á síðustu dögum í ítarlegum umræðum. Athyglisverðar ræður hafa m.a. verið fluttar á síðustu dögum í þinginu um hvaða afleiðingar það hefur ef vatn er einkavætt og vitnað til Bretlands í því sambandi. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir og hv. þm. Valdimar Leó Friðriksson hafa vitnað m.a. í breskan prófessor sem nefndi sem dæmi að í Frakklandi sé einkavatnið 15% dýrara en almannavatnið og í Manilla á Filippseyjum hefur verðið hækkað um 600% í höndum einkafyrirtækja á aðeins örfáum árum. Virðulegi forseti. Í þessari orrahríð á Alþingi er tekist á um grundvallaratriði. Tekist er á um eignarhald, nýtingarrétt og verndun auðlinda. Málið snýst um þá auðlind sem er vatnið og hún komist ekki í hendur fárra aðila eins og gerst hefur með fiskinn í sjónum. Það er kjarnaatriði, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Núna sér fyrir seinni hlutann á 2. umr. um þetta mikla átakamál sem úr varð á Alþingi og ljóst að það verður verkefni nýs þingmeirihluta eftir næstu þingkosningar að ákveða hvort vatnalögin svokölluðu taki nokkurn tíma gildi. Ríkisstjórnin var búin að missa tökin á málinu og féllst á það seint í gærkvöldi að breyta frumvarpinu þannig að lögin tækju ekki gildi fyrr en tæpum sex mánuðum eftir kosningar. Okkur andstæðingum málsins gefst því svigrúm til að koma í veg fyrir að lögin taki gildi sem slík eða verði a.m.k. í verulega breyttri mynd. Haldi stjórnin velli taka lögin gildi og ríkisstjórnin hefur stigið skref inn í framtíðina í átt að því að einkavæða vatn. Sigri stjórnarandstaðan í kosningunum verður sú einkavæðing ekki að veruleika þar sem komið verður í veg fyrir það. Stjórnarandstöðunni tókst að sýna fram á málefnalegar efasemdir og að veikur grunnur væri undir þeim staðhæfingum að málið fæli einungis í sér formbreytingu. Það var mjög skýrt dregið fram af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í ræðustól á undan mér þar sem hún vitnaði mjög skýrt í lagaskýrandi texta og í umræður frá því að vatnalögin voru sett á sínum tíma árið 1923. Þá var það morgunljóst að menn tókust á um eignarréttinn annars vegar og umráð og hagnýtingu hins vegar með mjög skýrum hætti. Um það stóðu deilurnar þá, um það var kosið og það var leitt til lykta á þeim tíma á hinu háa Alþingi. Um það er engum blöðum að fletta sé vitnað til þeirra texta sem til grundvallar liggja. Það má segja að deilan um vatnalögin hafi í reynd verið átök á milli frjálshyggjusjónarmiða annars vegar og félagslegra viðhorfa hins vegar. Hún snerist um grundvallaratriði, pólitískt prinsippmál um grundvallaratriði um eignarhald og nýtingu á sameiginlegum auðlindum. Hér var um að ræða auðlindina vatn, hefði alveg eins getað verið og vísar inn í deilur og umræður síðustu ára og áratuga um fiskinn í sjónum, djúphitann, orku fallvatnanna, öll landsgæði sem þjóðin á sameiginlega, að mínu mati og okkar í stjórnarandstöðunni, vinstri flokkanna allra, og enginn á að geta slegið séreign sinni á eins og þetta frumvarp til vatnalaga er lagt upp með. Og þegar málið komst út úr því ferli að vera þras um lagatæknilegar útskýringar á þessu eða hinu og umræðunni var beint að kjarna málsins, þá snerist hann akkúrat um þetta, um eignarhald á vatni til framtíðar litið. Mjög athyglisverð grein var í tímaritinu Fortune á dögunum þar sem það virta tímarit fullyrti að vatn væri dýrmætari auðlind á 21. öldinni en olía var þegar hún var hvað verðmætust á þeirri 20. Má segja að ýmis átök í heiminum hafi orðið í kringum yfirráðin yfir olíulindunum og séu að mörgu leyti enn. Þetta fullyrða þeir sem margir telja að sjái hvað lengst inn í framtíðina hvað varðar auðlindir og auðlindanýtingu, að vatnið verði dýrmætara á þessari öld sem nú er nýhafin heldur en olían var þegar hún var hvað verðmætust á öldinni sem var að líða og er enn. Mjög merkileg athugasemd og merkilegur punktur sérstaklega í því ljósi að efist einhver um það eftir að hafa hlýtt á stjórnarliða halda því ítrekað fram að við séum að deila um formbreytingu og smáatriði, málið sé keyrt upp af stjórnarandstöðunni til að efna til ófriðar og átaka þá eru það staðlausir stafir. Hér er tekist á um algert grundvallarmál. Lögin mundu í sjálfu sér ekki breyta neinu á morgun eða daginn eftir að þau tækju gildi, en sé litið til framtíðar breyta lögin miklu um eignarhald á þessari dýrmætustu auðlind hverrar þjóðar, vatninu. Þau munu ráða því hvernig verður farið með þessar auðlindir og yfirráð yfir þeim eftir marga áratugi. Í vatninu munu felast gífurleg verðmæti fyrir þjóðir og einstaklinga, eftir því hver ræður yfir auðlindinni. Þegar líða fór á deilurnar um málið, m.a. í ljósi málflutnings eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hafði uppi áðan, var engum blöðum um það að fletta að tekist yrði á um eignarhald yfir auðlindinni, séreign annars vegar og umráða og hagnýtingarrétt á vatninu hins vegar. Slagurinn um vatnið er því um algert grundvallarsjónarmið og um grundvallarmál. Málið vísar bæði fram og aftur í stjórnmálasögu okkar en öll stærstu og mestu átök okkar, bæði innan lands og milli þjóða, við aðrar þjóðir, pólitískar deilur, hafa staðið um auðlindir. Það er sama hvort litið er til Svalbarða og síldarinnar eða Smugunnar og þorsksins, landhelgisdeilunnar og Breta. Auðlindadeilur snúast um grundvallarmál. Því var hent á loft fyrr í dag að þessi deila og aðrar deilur um auðlindayfirráð virkuðu sem vatnaskil á milli vinstri og hægri. Það er alveg rétt, notist menn við þau gömlu hugtök um skiptingu manna í stjórnmálaflokka, félagsleg sjónarmið annars vegar og frjálshyggja hins vegar. Þá má alveg taka undir að deilan um vatnalögin, fremur en aðrar stórar deilur á síðustu árum eins og deilurnar um fjölmiðlalögin og gagnagrunninn sem voru í eðli sínu og inntaki þverpólitískar, ef við notum vinstri og hægri skilgreiningar, sé flokkspólitískari. Inntak deilunnar er mjög flokkspólitískt, ef maður notast við skilgreiningarnar félagsleg sjónarmið og frjálshyggju hins vegar. En hér er tekist á um eignarhald og yfirráð yfir takmörkuðum gæðum, yfir auðlindum, hvort eignarhaldið eigi að vera stjórnarskrárbundið eignarhald þjóðarinnar allrar, eins og við jafnaðarmenn viljum að sé á fiskimiðum vatnsföllunum, auðlindum í jörðu og rennandi vatni. Það skiptir í sjálfu sér ekki máli um hvaða auðlind er rætt hverju sinni. Það gilda alltaf sömu prinsippin og einnig í þessari deilu um eignarhald og yfirráð yfir vatninu, líkt og í pólitískum deilum um þær auðlindir sem ég taldi upp áðan. Útúrsnúningar og vegleysur stjórnarliða í málinu, allt talið um formbreytingar og hið lagatæknilega fjas sem er svo auðvelt að týna sér í og deila um klukkutímum saman, skipta því engu máli þegar allt kom til alls. Þegar deilan var farin af stað fyrir alvöru, eða hin pólitísku átök réttara sagt voru hafin fyrir alvöru þá held ég að ansi mörgum sem fylgjast með þjóðmálunum hafi orðið ljóst að tekist er á um grundvallarmál og þær mælingar sem hafa farið fram á viðhorfum almennings til vatnalaganna til þessa hafa sýnt að mikill afgerandi meiri hluti, þ.e. 60–80%, er á móti vatnalögunum eins og þau birtast fólki. Það tókst í raun ekki að slá ryki í augu stjórnarandstöðunnar né almennings með að um væri að ræða sakleysislega litla formbreytingu og einhvers konar lagahreinsun, eins og það var kallað. Það undarlega orð á að vera til, að lagahreinsa og uppfæra gömul lög og færa þau til nútímans. Þar áttu ekki að vera breytingar sem skiptu máli. Auðvitað er sjálfsagt að endurskoða og laga til lög. En hér stefndi í að Alþingi afgreiddi vatnalög með þeim hætti að séreignarréttur á vatni yrði lögfestur. Sigur stjórnarandstöðunnar er mjög merkilegur í ýmsu tilliti. Í stjórnmálasögulegu ljósi m.a. er hann mjög stór. Stjórnarandstöðunni tókst með hörðum en málefnalegum málflutningi síðustu daga að fá það fram, með því að sættast á að umræðunni lyki á tilteknum dögum, að fá það í gegn að gildistaka laganna var færð vel aftur fyrir næstu kosningar, sem eru eftir tæplega eitt og hálft ár. Þannig vannst áfangasigur í deilunni um vatnalögin. Því ber að sjálfsögðu að fagna og það var gert með þeim hætti að stjórnarflokkarnir komast frá því laskaðir en ekki stórskaðaðir eins og stefndi því. Stjórnarandstaðan vann málefnalegan en nokkuð afgerandi sigur í prinsippmáli sem alltaf verður deilt um. Það er sjálfsagt mál að stjórnmálamenn berjist fyrir séreignum á auðlindum, hvort sem það er á fiskimiðum, vatni, auðlindum í jörðu, fallvötnum eða fossum. Það er ekkert að því. Í sjálfu sér er hægt að taka ofan hattinn fyrir þeim fáu þingmönnum sem tóku deiluna á þeim grundvelli, eins og hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni. Hann beitti því ekki fyrir sig, eins og þeir í Framsóknarflokknum beittu fyrir sig, að hér væri um að ræða lítils háttar formbreytingu sem skipti engu máli. Þeir öttu Framsókn á foraðið á mjög dapurlegan hátt fyrir Framsóknarflokkinn. Ég held að áhrifa þessarar deilu muni gæta nokkuð lengi, ekki aðeins þannig að hún hafi vakið nokkuð afdráttarlausa, opinskáa og pólitíska umræðu um auðlindir. Umræðan snýst um yfirráð Íslendinga allra yfir auðlindum sínum, eða fárra og ríkra, eins og alltaf þegar auðlind er einkavædd eða séreign er tekin upp á auðlindum. Fari auðlindin á markað geta einstaklingar safnað auðlindunum saman, gert úr þeim aukin verðmæti og þær farið að ganga kaupum og sölum. Vatnið er svo mikilvæg auðlind að það má að sjálfsögðu aldrei verða svo, enda var tekist á um þetta pólitíska grundvallarmál með þeim hætti. Áhrifa átakanna mun hins vegar gæta lengi. Þar urðu ákveðin vatnaskil á milli vinstri og hægri. Átök um grundvallarmál eins og auðlindanýtingu og sameignarákvæði um auðlindir í stjórnarskrá skipta fólki í flokka og fylkingar. Slík mál skipta fólki í hægri og vinstri, ef einhver mál gera það. Mörg mál eru orðin þverpólitísk nú til dags. Sveitarstjórnarmál eru t.d. oft býsna þverpólitísk og ekki tekist á um pólitískan kjarna eins og áður var gert. Hér var deilt um pólitísk grundvallaratriði sem skipti fólki í fylkingar og flokka. Flokkar verða bókstaflega til eftir afstöðu okkar til eignarhalds og nýtingar á auðlindum. Ég held að þetta mál muni hafa þau áhrif að þjappa stjórnarandstöðunni saman um pólitísk viðhorf til grundvallaratriða, pólitísk lífsviðhorf gagnvart eignarhaldi á auðlindunum. Sigurinn í þessari deilu um vatnalögin vannst af því að stjórnarandstaðan stóð saman og stóð sig vel í málinu. Hún var allan tímann mjög málefnaleg, nálgaðist málið málefnalega og með yfirveguðum hætti, án þess að málið færi langt út fyrir hinn pólitíska kjarna. Það tókst að halda málinu þannig, sem er ekki sjálfgefið í jafnhörðum og langvinnum átökum. Samstaða vinstri manna og jafnaðarmanna í þessu pólitíska grundvallarmáli skilaði þeim sögulega áfangasigri sem við hrósum í dag, þ.e. ríkisstjórnarflokkarnir hafa fallið frá því að lögin taki gildi þegar Alþingi hefur afgreitt þau. Þau taka ekki gildi fyrr en vel eftir næstu kosningar þannig að nýr þingmeirihluti mun ráða því hvernig fer fyrir eignarhaldi á vatni. Málið verður því að skýru kosningamáli og verður vonandi þá einnig rætt og tekist á um niðurstöðu stjórnarskrárnefndar þannig að fyrir liggi almenn auðlindastefna flokkanna þar, sem eitt af sameiginlegum flaggskipum Samfylkingar, eru sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar, stjórnarskrárbundin yfirráð Íslendinga yfir auðlindum sínum. Okkur er mikill akkur í að um þetta verði kosið og þá yrði kosið um eitthvað sem skiptir máli. Þetta hefur skipt flokkunum fimm á Alþingi í tvær skýrar blokkir: hægri blokk sjálfstæðismanna og hluta Framsóknarflokksins og hins vegar Samfylkingar, Vinstri grænna, Frjálslyndra, og líklega einhverra hluta framsóknarmanna þótt það hafi ekki komið skýrt fram. En í þeirra herbúðum var órói og má ætla að þessi deila hafi náð inn í raðir stuðningsmanna Framsóknarflokksins, en þeir hafa fylgt viðhorfum stjórnarandstöðunnar og félagshyggjuaflanna á Alþingi í þessu máli. Hvort vatnalögin verði til þess að vinstri stjórn verði mynduð eftir rúmlega ár ætla ég ekki að segja. En það er ekkert ólíklegt að vatnalögin hafi skapað grundvöll fyrir nýja vinstri stjórn eftir rúmt ár. Það er útilokað að segja til um það núna. Úrslit kosninga ráða því að sjálfsögðu, styrkur flokka og hvað afgerandi stærð þessara tveggja flokka verður eftir næstu kosningar, annars vegar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks og hins vegar jafnaðar- og félagshyggjumanna í hinum flokkunum, Samfylkingu, Vinstri grænum og frjálslyndum. Það kemur í ljós þegar þar að kemur. En deilan og átökin um vatnalögin skiptu flokkunum í mjög skýrar fylkingar sem mun vonandi skila enn öflugri stjórnarandstöðu sem nær enn þá betri árangri á Alþingi. Þetta er í annað sinn á þessu kjörtímabili þar sem stórir sigrar vinnast út af órofa samstöðu stjórnarandstöðuflokkanna, jafnaðar- og félagshyggjufólks á Alþingi, í stórum átaka- og grundvallarmálum í samfélaginu. Hið sama gerðist í fjölmiðlalögunum fyrir nákvæmlega tveimur árum. Sú umræða og þau átök stóðu vikum saman, langt fram á sumar þangað til forseti Íslands beitti málskotsrétti sínum og vísaði því lagafrumvarpi til þjóðarinnar. Þá brast kjarkur ríkisstjórnarinnar. Hún afnam lögin. Þá sögu þekkjum við öll, stórbrotna átakasögu. Hún er einstök á lýðveldistímanum að því leyti hve hart var tekist á og hve deilan gekk langt. Í fyrsta sinn í lýðveldissögunni beitti forseti málskotsrétti, synjunarvaldi eins og sumir kalla það. Málskotsréttur, séu lesnir lagatextar sem skýra anda og tilurð laganna á sínum tíma á Alþingi Íslendinga. Þessi deila var að því leyti samanburðarhæf að hér var tekist á um grundvallarmál, þó enn þá meiri grundvallarmál. Þó er skýrara grundvallarmál á ferð í vatnalögunum en í fjölmiðlalögunum að mínu mati. Deilan er mun skýrari, um miklu stærra mál í sjálfu sér. Það mátti færa rök fyrir því að fjölmiðlalögin væru aðför að málfrelsi og prentfrelsi, sértæk lagagerð sett fram til að knésetja eitt ákveðið fjölmiðlafyrirtæki, þ.e. fjölmiðla í eigu Baugssamsteypunnar. Það fór sem fór um það. Hér er tekist á um eignarhald yfir auðlindum, grundvallarmál. Það mál sameinaði félagshyggjuöflin í eina órofa fylkingu sem vann mjög afgerandi áfangasigur seint í gærkvöldi, sigur sem stjórnarandstaðan getur verið mjög stolt af enda stóð hún vel að verki. Hverju það skilar okkur í kosningunum næsta vor, hvernig ríkisstjórn það skilar okkur verður að koma í ljós. En þetta skerpti vissulega línurnar á milli félagslegra sjónarmiða í íslenskri pólitík og sjónarmiða frjálshyggjumanna. Eitt stærsta baráttumál frjálshyggjumanna um víða veröld, þessi missirin og síðustu ár, er að koma vatnsauðlindum og slíkum grundvallarauðlindum í einkaeigu. Sú barátta skilaði sér með mjög afgerandi hætti inn á Alþingi Íslendinga í þessu máli, sem lauk með nokkuð viðunandi hætti í gær þannig að stjórnarandstaðan náði því fram að lögin taka ekki gildi fyrr en eftir næstu kosningar. Almenningi og kjósendum í landinu gefst færi á að kjósa m.a. um þessi lög, þótt alltaf sé voðalega hæpið að segja að það sé kosið um eitt, tvö mál eða þrjú mál. Þegar kjósendur ganga að kjörborðinu á fjögurra ára fresti þá ræður vali þeirra summa margra hluta. Það er ólíklegt að deila sem fór fram í upphafi kjörtímabilsins ráði miklu um það en auðvitað safnast þetta upp. Við sjáum hvernig uppsöfnuð stjórnmálaátök síðustu missira hafa leikið Framsóknarflokkinn, sem virðist að hluta til hruninn. Fylgi flokksins er a.m.k. mjög veikt. En auðlindanýting og auðlindayfirráð koma vonandi fram í næstu kosningabaráttu. Í lokin ætla ég að vitna í umsögn vegna þessa máls frá Umhverfisstofnun sem undirstrikar ágætlega málflutning minn þar sem ég held því fram og fullyrði að þetta snúist um eignarhald yfir þessari auðlind fyrst og síðast. Hér segir, með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun telur frumvarpið og ganga gegn meginviðmiðunum í rammatilskipun ESB um vatn. Þar sé því lýst sem grundvallaratriði að vatn sem slíkt sé ekki viðskiptaleg eining, heldur sameiginleg arfleifð sem eigi að varðveita, vernda og umgangast í samræmi við það.“ Vatni sem slíku ber að vera í sameign en viðkomandi landeigendum sé færður tilgreindur afmarkaður nýtingarréttur svo sem til veiða, veitu, orkuöflunar og fleira. Einnig bendir Umhverfisstofnun á að frumvarpið gengur þvert á stefnuna í löggjöf Svíþjóðar og Noregs þar sem sérstaklega er tilgreindur réttur almennings til almennra nota á vatni, að vatn sé sameiginleg auðlind og landeigandi hafi ákveðinn nýtingarrétt. Þetta er algert grundvallarmál, virðulegi forseti, og ég hef lokið máli mínu í þessari umferð.

Virðulegi forseti. Ég tek nú til máls í annað sinn við 2. umr. um frumvarp til vatnalaga en þegar ég lauk máli mínu síðastliðinn föstudag voru nokkur atriði sem ég átti eftir að fara yfir og vil ég í stuttu máli gera örlitla grein fyrir þeim. Mér þykir mikilvægt að halda því til haga í þessari umræðu að alþjóðastofnanir sem fjalla um mannréttindamál og rétt fólks til lífs með reisn líta á vatn og aðgang að vatni sem algert grundvallaratriði. Vatnið er sannarlega lífslindin og vatnið er uppspretta alls lífs. Við erum því ekki að tala um neinn venjulegan hlut sem sé eðlilegt framhald út af einhverri þróun, dómaþróun, að setja skýrt eignarhald um, séreignarhald. Það finnst mér allsendis röng nálgun og þess vegna höfum við staðið í því að mótmæla þessu frumvarpi til vatnalaga þar sem skýra á eignarhald á vatni. Virðulegi forseti. Mig langar í þessu sambandi að nefna það til gamans um vatn sem uppsprettu lífs að þegar menn ákveða að fara út í milljarðakostnað við að leita að lífi á öðrum hnöttum þá er það ekki gert fyrr en búið er að sannreyna að á þessum hnöttum sé að finna vatn vegna þess að í vísindunum er vatnið undirstaða lífs. Því finnst mér að menn geti ekki, eins og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa gert hér, komið hér upp og rætt um það sem hvern annan hlut sem sé fullkomlega eðlilegt að skýra eignarhald á út af einhverri þróun. Frú forseti. Mig langar í þessu sambandi að minnast aðeins á að í mjög góðri grein sem Ingibjörg Elsa Björnsdóttir umhverfisfræðingur skrifar í Grænskinnu undir fyrirsögninni „Vatn í veröldinni“ kemur margt mjög áhugavert fram um vatn og sérstaklega þar sem hún fjallar um misjafnan aðgang að vatni og þann vatnsskort sem blasir við heiminum. Fram kemur í grein hennar að enda þótt um 71% af yfirborði jarðar séu hulin vatni búum við við vatnsskort en það er vegna þess að 97% af öllu vatni jarðar er of salt fyrir neyslu þannig að um 2,5% eru ferskvatn og er stór hluti þess geymdur í djúpum jarðlögum og í jöklum og ís og því er ekki hlaupið að því að nálgast ferskvatn. Sums staðar er nóg til og annars staðar ekki og þar ríkir vatnsskortur. Í þessari grein tekur hún sem dæmi að deilur Ísraela og Palestínumanna séu að hluta til deilur um vatn vegna þess að vatnsskortur er mikill í Miðausturlöndum. Í greininni kemur fram að Ísraelsmenn skammta vatnið á Vesturbakkanum og að Palestínumenn noti mælanlega mun minna vatn en Ísraelar þannig að það virðist vera ákveðið valdatæki í stríði milli þjóðanna. Í þessari grein kemur fram að stjórn Ísraelsmanna á vatnsbirgðum Vesturbakkans hafi reitt marga Palestínumenn til reiði og það kyndi undir þeirri ólgu sem ríkir á hernumdu svæðunum þó að sjálfsögðu komi fleira til en vatnið og fleira í sögulegu samhengi. Frú forseti. Í þessari grein kemur skýrt fram að árið 2050 muni vatnsskortur í einhverri mynd líklega hrjá flestar þjóðir heimsins. Eftir því sem vatnsskorturinn verður meiri þeim mun meira eykst hættan á átökum. Þetta er mjög í þeim anda sem Sameinuðu þjóðirnar hafa ályktað en árið 2002 ákváðu Sameinuðu þjóðirnar að skilgreina aðgengi að vatni sem grundvallarmannréttindi. Samhliða því kom fram yfirlýsing um að eftir 50 ár héðan í frá yrði vatn orðið mun verðmætara en olía eins og komið hefur verið inn á hér í ágætum ræðum. Í því ljósi finnst mér mikilvægt að skoða hvernig vatnsrétti og réttinum til vatns er fyrir komið hjá öðrum ríkjum vegna þess að við erum, eins og ég kom stuttlega inn á í ræðu minni fyrr í þessari umræðu, með þessu skýra eignarhaldi á vatni að marka okkur töluverða sérstöðu meðal þjóða í fyrirkomulagi á réttinum til vatns. Ég er hérna með mjög góða og áhugaverða grein eftir Eyvind G. Gunnarsson, sem er einn af höfundum þessa frumvarps til vatnalaga. Hún birtist í ritinu Rannsóknir í félagsvísindum VI sem var gefið út í Reykjavík á síðasta ári. Í þessari grein kemur fram að í aldanna rás hafi menn verið að takast á um það hvers konar eignarform eigi að vera á vatni. Í greininni segir, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi má segja að þrjár meginstefnur hafi komið fram. Er þar fyrst að nefna allsherjarstefnuna sem byggist á því að vatn sé eign hins opinbera. Í annan stað er það séreignarstefna sem gerir ráð fyrir því að vatn fylgi fasteign. Loks er til sú stefna sem byggð er á því að vatn sé óeignarhæft. Þegar gengið er út frá því að vatn sé óeignarhæft er lagt til grundvallar að vatn geti hvorki verið undirorpið eignarrétti einstaklinga né hins opinbera.“ Frú forseti. Í þessari áhugaverðu grein sem mér finnst varpa góðu ljósi á málið - þessi grein er mjög skýrt fram sett og hún hjálpaði mér heilmikið við að fá reyna að fá einhverja sýn á þetta mál - kemur fram að í flestum ríkjum utan Norðurlanda sé almennt gengið út frá því að vötn tilheyri hinu opinbera. Í greininni segir einnig að talið sé að Rómarréttur hafi haft mikil áhrif í þeim efnum. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að vitna í þessa klausu sem mér finnst skýra þetta ágætlega, þar segir: „Í Rómarrétti var lagt til grundvallar að meiri háttar vötn væru almannagagn eða opinber eign en minni háttar vötn einkaeign. Aðgreiningin byggist á því að straumvatn var álitið meiri háttar ef það hafði árvisst rennsli en talið minni háttar ef það þornaði í sumarhitum. Í mörgum ríkjum Evrópu varð þróunin snemma sú að ríkið sem handhafi almannahagsmuna kom fram sem eigandi allra vatna sem þýðingu höfðu.“ Í þessari ágætu grein kemur fram hvernig litið er á vatn, þ.e. í flestum ríkjum utan Norðurlandanna, og hvernig það hefur þróast og að þetta hafi snemma orðið svona. Mér þykir mikilvægt að þetta komi fram, frú forseti, vegna þess að það er alveg ljóst að við erum að við erum að fara allt aðrar leiðir en farnar eru með því að skýra hér einkaeignarrétt á vatni. Það hefur komið fram í umræðunni að í Svíþjóð og Finnlandi hafi einkaeignarrétti fyrri tíma verið breytt. Fyrir þó nokkru var nokkuð skarpur einkaeignarréttur í Svíþjóð en árið 1984 var hann leystur af hólmi með almennari reglum sem veita yfirvöldum vatnamála að því er virðist heimild til að skerða hann bótalaust þegar hafin eru vatnsnot. Mér finnst þetta verða að koma fram og að það verði líka að hafa komið fram við þessa umræðu að við séum að stefna í allt aðrar áttir en þau ríki sem við viljum vinna með og höfum gert á alþjóðavettvangi. Og til að undirstrika þetta þá segir mjög skýrt í vatnatilskipun Evrópusambandsins frá 2002 að vatn sé ekki eins og hver önnur verslunarvara heldur arfleifð sem ber að vernda, standa vörð um og fara með sem slíka. Frú forseti. Það hefur komið fram í þessari umræðu að við höfum áhyggjur af hvert verið er að stefna með vatnið með því að kveða eins skýrt á um eignarrétt á því og hér er gert. Í því ljósi að Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst áratuginn 2005–2015 sem áratug vatnsins, í því ljósi Alheimskirkjuráðið hefur ályktað vegna áhyggna af vatnsskorti, að Sameinuðu þjóðirnar hafa gripið til aðgerða og beint því til ríkisstjórna heims að fara varlega með vatnið, að Evrópusambandið segir í vatnatilskipun sinni að vernda beri vatnið og fara eigi með það sem arfleifð en það eigi ekki að vera verslunarvara, þá finnst mér afar sérkennilegt að við ætlum að geirnegla eignarhald á vatni eða séreignarrétt á vatni. Mér finnst þetta ekki rétt, frú forseti, og að hæstv. ríkisstjórn hafa gert fulllítið úr því hver þróunin hefur verið í öðrum ríkjum. Mér finnst menn ekki hafa tekið nægt tillit til þess og því vil ég taka undir með þeim og hnykkja á því sem fleiri hafa sagt hér að auðvitað hlýtur auðlindin vatn, lífslindin, að koma til umræðu í stjórnarskrárnefnd. Frú forseti. Mig langar á síðustu mínútum ræðu minnar að fara aðeins yfir greinarnar um eignarhald á vatni, bæði í gildandi vatnalögum og í frumvarpinu sjálfu. Ég er ekki löglærð og stjórnarliðar hafa talað þannig hér að enginn skilji þetta nema löglærðir menn. En ég vil, frú forseti, fá að fara aðeins yfir það sem stendur í þessum texta. Í 2. gr. gildandi vatnalaga stendur: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Frú forseti. Í 4. gr. frumvarpsins segir: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Frú forseti. Eftir orðanna hljóðan er tvennt þarna sem ég hnýt um. Í fyrsta lagi það hvernig vatn er skilgreint í þessum greinum, þ.e. til hvaða forms vatns þessar greinar ná til. Í 2. gr. í gildandi lögum er klárlega eingöngu verið að fjalla um vatn, straumvatn eða stöðuvatn sem á landareigninni er þannig að þar er um að ræða yfirborðsvatn. En í frumvarpinu er talað um vatn sem á jörðinni er eða undir henni er. Til að skerpa þetta enn frekar hafa menn ákveðið að setja í 2. gr. frumvarpsins undir kaflanum Gildissvið texta sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Frú forseti. Ég skil þetta ekki öðruvísi en svo að hér sé um mun víðfeðmari ákvæði að ræða í frumvarpinu sem nú liggur fyrir, þ.e. verið er að reyna að ná utan um allt vatn, í hvaða formi sem er. Svo skýr er þessi texti. Í öðru lagi, frú forseti, er alveg klárt í textanum að í gildandi lögum segir að hverri landareign fylgi réttur til umráða og hagnýtingar á þessu yfirborðsvatni. En í greininni í núverandi frumvarpi fylgir eignarréttur að því vatni. Ég tel að á þessu sé talsverður munur samkvæmt orðanna hljóðan. Frú forseti. Mig langar að fá að vitna í eitt sem er þessu tengt og ég tel vera kjarnaatriðið sem uppi er í deilum okkar um þetta svokallaða formsatriði eða formbreytingu sem kallað er af hv. stjórnarliðum. Í greinargerð með frumvarpinu segir á bls. 14, með leyfi forseta: „Ástæða þess að fremur er stuðst við neikvæða skilgreiningu á hugtakinu eignarréttur er sú að jákvæð skilgreining, þ.e. skilgreining þar sem taldar eru upp allar heimildir eiganda, sem í eignarrétti geta falist, yrði of viðamikil og sennilega aldrei tæmandi og því í eðli sínu ófullkomin.“ Frú forseti. Þetta segir ekki bara í greinargerð með frumvarpinu heldur hefur það greinilega verið tekið orðrétt upp úr greininni sem ég nefndi áðan eftir Eyvind G. Gunnarsson sem er einn af höfundum frumvarpsins. Þegar maður hefur lesið þessar greinar, bæði í frumvarpinu og gildandi lögum, finnst mér að þarna séum við komin að kjarna málsins. Það sem ríkisstjórnin virðist ætla sér er að ná utan um með tæmandi hætti allt form vatns og inn í framtíðina alla þá nýtingarmöguleika sem mögulegir væru fyrir þann sem á vatnið. Það er akkúrat þarna sem skilur á milli. Þetta er ekki sú leið sem við í stjórnarandstöðunni viljum fara hvað varðar vatnsréttindin. Við teljum eðlilegra að það sé þá heldur ekki tæmandi listi yfir alla mögulega skapaða hluti sem hægt er að gera við vatn vegna þess að þá er frekar hægt að bæta við, eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði fyrr í dag. Við þurfum þá í framtíðinni ekki að leggjast í íþyngjandi aðgerðir ef uppi er í lögum okkar neikvæð skilgreining á vatni. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi. Eins og ég sagði er ég ekki löglærð kona en engu að síður tel ég mig geta lesið sæmilega og borið saman lagagreinar, bæði gildandi greinar og frumvarpsgreinarnar, og í lögskýringargögnum eða greinargerðum sem frumvarpinu fylgja. Ég sé þetta svona og það skilgreini ég sem grundvallarbreytingu þegar á að ná með tæmandi hætti utan um nýtingarmöguleika og vatnsréttindi. Um það, virðulegi forseti, tel ég að málið snúist. Frú forseti. Ég ætla að fara að ljúka máli mínu. Það sem skiptir máli er að veruleg hætta er fólgin í því að fara þá leið sem hér er lögð til, þ.e. að ætla að fara með vatn eins og hvern annan hlut, að setja séreignarrétt með tæmandi hætti á það. Mín skoðun er sú, frú forseti, að hér sé veruleg hætta á ferð til framtíðar litið vegna þess að hér er verið að geirnegla séreignarrétt á vatni og erfitt að snúa til baka þegar svo er komið. Frú forseti. Ég er líka ósammála því að á hinu háa Alþingi eigi þingmenn að vera í því hlutverki að stimpla einhvers konar dómaþróun sem hefur átt sér stað fyrir utan þetta hús. Þó að það hafi verið gagnrýnt af hv. þingmönnum stjórnarliðanna finnst mér sjálfsagt á svona tímapunkti að fara yfir efnisatriði máls sérstaklega, eins og ég hef reynt að sýna á skilningi mínum á málinu, hvers vegna ég tel að um meira en formbreytingu sé að ræða. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gerði það líka ágætlega í ræðu sinni áðan þar sem hún fór með ákveðna kafla úr ræðum þeirra sem hér voru og settu lögin á sínum tíma sem síðan hafa verið túlkuð. Frú forseti. Ég tel að hér hafi kristallast ólík sjónarmið, eins og skýrt hefur komið fram. Hér hafa tekist á sjónarmið frjálshyggjunnar sem vilja hafa séreign á öllum mögulegum hlutum og sjónarmið jafnaðarstefnunnar. Skýrara tel ég að það verði ekki. Ég hef áhyggjur af því að við séum að fara í allt aðrar áttir en önnur ríki, nema menn hafa kannski farið í svona séreign í ríkjum Mið-Ameríku reyndar með mjög alvarlegum afleiðingum á flestum stöðum, en ekkert af ríkjum Evrópu hefur farið þessa leið. Þau halda þessu öllu fyrir utan séreignina og það er ástæða fyrir því. Þetta er eitthvað sem við verðum að fylgjast með og taka þátt í. Frú forseti. Mig langar að segja að lokum að eins og þetta snýr við mér, frú forseti, með þessari „formbreytingu“ eins og hún er kölluð til að reyna að gera málið léttvægt, þá er með formlegum hætti verið að gera vatnið okkar að séreign einstaklinga. Ég tel það ekki rétt í ljósi stöðu vatnslindanna í heiminum og tel það mjög hættulegt. Það er algert lykilatriði og grundvallaratriði að vatnið verði ekki eign fárra í framtíðinni, sér í lagi þar sem því hefur verið lýst að vatnið verði olía 21. aldarinnar. Á þetta eigum við að hlusta og slíka umræðu hef ég viljað taka við stjórnarliða, þessa grundvallarumræðu um vatn, en þeir hafa lítið gefið færi á sér í það og þykir mér það miður. Frú forseti. Frumvarp þetta og þessi séreignarákvæði mun ég ekki geta samþykkt og mun því greiða atkvæði gegn því og tel að þetta verði að skoða miklum mun betur og vona svo sannarlega að okkur gefist tími til þess þar til lögin eiga að taka í gildi 1. nóvember 2007, að koma í veg fyrir að vatnið verði séreign einhverra örfárra í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég var fyrir stuttu, á föstudaginn var held ég að það hafi verið, á fyrirlestri í Háskóla Íslands hjá prófessor Karli Axelssyni sem var einn af þeim sem sömdu frumvarp þetta sem hér er til umræðu. Þar sagði hann, með leyfi forseta: „Það hefur staðið meiri styr um vatn en önnur hlunnindi sem fylgja fasteign á Íslandi.“ Við þingmenn höfum vissulega verið þátttakendur í miklum styr undanfarna daga. Sá styr hefur staðið um grundvallarskilning á því hvað þetta fyrirliggjandi frumvarp felur í sér eða mun fela í sér. Það var ákaflega ánægjulegt að heyra hv. þingmann Samfylkingarinnar, Jóhönnu Sigurðardóttur, bókstaflega sanna það úr ræðustóli áðan að skilningur þingmanna stjórnarandstöðunnar á hvað fyrri löggjafi, sá sem lögleiddi vatnalögin 1923, meinti með löggjöf sinni og mismuninn á því hvað þetta frumvarp felur í sér og sanna það að við stjórnarandstöðuþingmenn höfum haft rétt fyrir okkur í þessu efni. Frú forseti. Ég á sæti í landbúnaðarnefnd Alþingis. Frumvarpið kemur að ýmsu leyti inn á málefni sem snerta landbúnaðarnefnd og lög sem falla undir landbúnaðarnefnd. Þar má telja jarðalög, ábúendalög og einnig lög um varnir gegn landbroti. Ég ætla nú að fjalla í stuttu máli um hvernig frumvarpið kemur inn á þetta. Í fyrsta lagi, og um það hef ég fjallað í tveim ræðum sem ég hef flutt um frumvarpið, stingur það strax í augum þegar maður hefur kynnt sér málefni landbúnaðarins, og ég tala ekki um sem íbúi landsbyggðarinnar eins og ég er, hvernig skilgreiningum er varið í frumvarpinu. Þar hef ég nefnt bæði búsþarfir og heimilisþarfir. Í skýringum með 3. gr. stendur, með leyfi forseta: „Búsþarfir eru skilgreindar sem búsþarfir til kvikfjárræktar. Í ljósi þess að vatnstaka til heimilis- og búsþarfa gengur fyrir annarri vatnsnýtingu, sbr. 15. gr. frumvarpsins, þykir nauðsynlegt að árétta að mörk búsþarfa miðast við kvikfjárrækt. Ástæða þess er sú að kvikfjárrækt er hinn hefðbundni landbúnaður þjóðarinnar. Nú á dögum nýta menn einnig lönd jarða sinna til garðávaxtaræktar, skógræktar, ylræktar, fiskeldis, undir sumarbústaði og ferðamannaþjónustu. Allt getur það stuðlað að því að halda jörðum í byggð, en sjaldnast er þá notaður nema lítill hluti lands jarðanna, sumt stundum tímabundið innan ársins (skógrækt, ferðamannaþjónusta) eða að umfangi langt umfram fjölskyldurekstur (fiskeldi, sums konar ylrækt).“ Nú er það svo, frú forseti, að eitt meginviðfangsefni sem við höfum með höndum þegar við erum að fjalla um byggðamál og búsetu á landsbyggðinni er hvernig megi styrkja búsetu til sveita. Það er einmitt af þeim sökum sem reynt hefur verið að styðja við og styrkja á sem mestan og bestan hátt þær greinar sem taldar eru upp í skýringunni við búsþarfir, en í þessu lagafrumvarpi er það allt saman sett til hliðar. Það er einnig þannig, frú forseti, að mjög margar jarðir á Íslandi hafa farið úr landbúnaðarnotum á undanförnum árum en þær geta hins vegar hentað mjög vel til annarra nota en samkvæmt því frumvarpi sem hér liggur fyrir hafa þessar jarðir engan rétt á vatni nema til heimilisnota vegna þess að þar er ekki stunduð kvikfjárrækt. Heimilisnot eru hér skilgreind, með leyfi frú forseta: „Þarfir til venjulegs heimilishalds.“ Ég þekki dæmi um bújarðir til sveita á Íslandi sem eru setnar vegna þess að fólkið þar starfar að uppeldisstörfum, hefur tekið að sér börn og unglinga úr þéttbýli eða annars staðar að sem þurfa í flestum tilfellum sérfræðingsaðstoð og uppeldi, í flestum tilfellum til styttri tíma. Þetta gerir þessu fólki kleift að búa í sveit og er þar að auki ákaflega gott fyrir börnin. En þessi starfsemi hefur sem sagt ekki forgang að vatni af því að þetta mundi ekki teljast til venjulegs heimilishalds. Það segir áfram í skýringunni á skilgreiningunni við búsþarfir, með leyfi forseta: „Miðun búsþarfa við kvikfjárrækt eina byggist á því að sá háttur búskapar felur í sér, eða getur falið í sér, nýtingu alls jarðnæðis, eftir því sem það er nýtanlegt. Kvikfjárræktinni fylgir eðlilega öll sú afurðavinnsla sem eðlileg eða venjuleg er á búinu sjálfu.“ Þá má spyrja að því hvað er eðlilegt, frú forseti. Nú hefur t.d. verið inni í umræðunni að koma upp heimavinnslu afurða til sveita. Það má spyrja hvort það teldist eðlilegt eða venjulegt á búinu. Það er alla vega ekki venjulegt í dag. En vonandi verður það venjulegt innan einhvers tíma ef það fæst í gegn fyrir þessu frumvarpi. En ég vitna áfram í frumvarpið, með leyfi forseta: „Annar búskapur (fiskeldi, ylrækt, ferðamannaútvegur o.s.frv.) nýtir oftast aðeins lítinn hluta bújarðarinnar, en getur verið stórfelldur atvinnurekstur að öðru leyti, eða veitu neysluhæfs vatns er ekki þörf til hans (skógrækt). Þar er því ekki um hefðbundna nýtingu að ræða, svo sem tíðkast hefur frá upphafi Íslandsbyggðar, né er verið að viðhalda landnýtingu heilla jarða. Að sjálfsögðu er álitamál hvort viðhalda skuli slíkri landnýtingu yfir höfuð, en rétt var talið að útiloka ekki þann möguleika.“ Ég verð að segja það, frú forseti, að mér finnast höfundar þessa frumvarps sýna þróun til sveita ákaflega lítinn skilning og ég spyr mig hvort hæstv. landbúnaðarráðherra sé sáttur við hvernig farið er inn á málasvið hans í frumvarpinu en þetta er reyndar ekki eina dæmið. Í frumvarpi til ábúðarlaga og reyndar til búnaðarlaga líka eða jarðalaga, frú forseti, er landbúnaður skilgreindur svo, með leyfi forseta: „Landbúnaður merkir í lögum þessum hvers konar vörslu, verndun, nýtingu og ræktun búfjár, ferskvatnsdýra, lands og auðlinda þess til atvinnu- og verðmætasköpunar, matvælaframleiðslu og þjónustu er tengist slíkri starfsemi.“ Þetta á auðvitað, frú forseti, að nota til grundvallar í frumvarpi til vatnalaga því þetta er sú skilgreining sem notuð er þegar verið er að vinna með atvinnuhætti til sveita sem eins og ég sagði áðan er brýn nauðsyn á að efla en ekki að höggva að rótum þeirra eins og gert er með þessu frumvarpi. Síðan langar mig, frú forseti, að benda á enn eitt atriði þar sem greinar í frumvarpi til vatnalaga stangast á við lagagrein, þ.e. í lögum til ábúðarlaga en þar segir í 11. gr., með leyfi forseta: „Réttindi undanskilin leiguliðaafnotum. Undanskilin leiguliðaafnotum eru vatns- og jarðhitaréttindi, þ.m.t. jarðhiti, námur, byggingarefni, svo sem sand- og malarnámur og önnur jarðefni sem ekki geta talist til venjulegra leiguliðaafnota af jörð, einnig land til nauðsynlegra bygginga svo að eigandi geti hagnýtt þessi efni.“- Svo segir, frú forseti: - „Ábúandi á þó rétt á vatni til áveitu og heimilisrafstöðvar og til upphitunar á mannvirkjum jarðar, þ.m.t. gróðurhúsum til eigin atvinnurekstrar … svo og byggingarefni til búsþarfa.“ Þetta stangast beinlínis á við það sem lagt er til í frumvarpi til vatnalaga. Í þessum lögum, þ.e. ábúðarlögum, eru búsþarfir ekki skilgreindar en í þeim lögum merkja þær ekki það sama og búsþarfir í vatnalögunum. Eða hvernig ætti það að koma heim og saman þegar vatnalögin tengja búsþarfir aðeins kvikfjárrækt en búsþarfir ná þarna einnig utan um t.d. möl og sand? Í 22. gr. frumvarpsins og reyndar í þeirri 14. líka er farið freklega inn á starfsemi Landgræðslu ríkisins sem heyrir undir landbúnaðarráðherra. Í 22. gr. segir, með leyfi forseta: „Heimilt er fasteignareiganda að breyta vatnsfarvegi, víkka hann eða rétta, gera nýjan farveg eða önnur þau mannvirki í vatni eða við það sem nauðsynleg eru í því skyni að verja land eða landsnytjar gegn spjöllum af landbroti eða árennsli vatns, til vatnsveitugerðar, áveitugerðar, orkunýtingar o.s.frv.“ Síðasta málsgreinin í þessari lagagrein hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ráðherra er rétt að ráðast í framkvæmdir skv. 1. mgr. enda sé það gert til að verja fasteignir eða önnur mannvirki sem varða almannaheill. Heimilt er ráðherra að taka fasteignir eignarnámi í þessu skyni. Um bætur fer samkvæmt eignarnámsmati.“ Ég vek sérstaklega athygli á því, frú forseti, að þarna er verið að tala um iðnaðarráðherra. Í lögum nr. 91/2002, lög um varnir gegn landbroti, segir um tilgang laganna í 1. gr., með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að draga úr eða koma í veg fyrir landbrot og annað tjón á landi, landkostum eða mannvirkjum með fyrirhleðslum gegn ágangi vatna.“ Síðan segir í 4. gr. 3. mgr., hlutverk Landgræðslu ríkisins, forgangsröðun: „Landgræðsla ríkisins telst ávallt vera framkvæmdaraðili þegar unnið er að fyrirhleðslum samkvæmt lögum þessum.“ Í 5. gr. segir um hlutverk umráðahafa lands og skráning Landgræðslu ríkisins: „Verði umráðahafi lands var við landbrot eða telji hættu á landbroti yfirvofandi skal hann tilkynna það til Landgræðslu ríkisins. Hún heldur skrá yfir landbrot eða staði þar sem hætta er á landbroti og metur hvar þörf á fyrirhleðslum er brýnust.“ Þarna er alveg greinilegt að iðnaðarráðherra er að seilast inn á verksvið hæstv. landbúnaðarráðherra. Síðan stendur í 6. gr., með leyfi forseta: „Vilji landeigandi eða veiðifélag gera athugasemd við fyrirhugaða framkvæmd skal hún vera skrifleg og berast Landgræðslu ríkisins innan fjögurra vikna frá dagsetningu tilkynningar.“ En með frumvarpinu er iðnaðarráðherra að veita landeigendum rétt til að fara í framkvæmdir við varnir gegn landbroti án þess að hafa samráð við nokkurn eða spyrja kóng eða prest, ekki veiðifélög eða nokkurn annan, enda hefur komið athugasemd vegna þessarar greinar frá veiðifélögunum. Síðan stendur í 8. gr. laga um varnir gegn landbroti, með leyfi forseta: „Landgræðsla ríkisins greiðir kostnað við varnir gegn landbroti, svo sem ákveðið er árlega í fjárlögum. Nú þarf með fyrirhleðslum eða á annan hátt að stöðva landbrot sem stofnar í hættu mannvirkjum í eigu ríkis eða sveitarfélaga, stofnana þeirra eða fyrirtækja sem eru að hálfu eða meiri hluta í eigu ríkis eða sveitarfélaga, svo sem samgöngumannvirkjum, raflínum eða öðrum dreifikerfum, og greiðir þá viðkomandi aðili allan kostnað, enda þótt í landi einstaklinga sé.“ Þarna hlýtur þá líka að vakna spurning um hvort viðkomandi landeigandi, ef hann fer í framkvæmdir samkvæmt heimild úr vatnalögum, eigi rétt á endurkröfu kostnaðar frá ríkinu eða hvort hann ber sjálfur kostnað vegna þess að hann hefur ekki leitað samráðs við Landgræðslu ríkisins. Ég sé að hæstv. landbúnaðarráðherra er að ganga hér frá og ég er glöð yfir því því ég held eða vona a.m.k. að hæstv. ráðherra hafi veitt því athygli hvernig hæstv. iðnaðarráðherra hefur farið eins og ryksuga um landbúnaðarráðuneytið og sogað til sín verkefni sem heyra undir hæstv. ráðherra lögum samkvæmt. Það hefur oft verið talað um það úr þessum ræðustóli og reyndar víðar í samfélaginu að verkefni landbúnaðarráðuneytisins séu svo rýr í roðinu að hæpið sé að þau réttlæti heilt ráðuneyti. Það er þá spurningin hvort hæstv. iðnaðarráðherra er að laumast til þess að taka til sín verkefni að hluta eða öllu leyti frá landbúnaðarráðuneytinu og höggva þannig enn að rótum þess. Það stendur líka, frú forseti, í 8. gr., næstsíðustu málsgrein, að Landgræðslu ríkisins sé heimilt að styrkja framkvæmdir við fyrirhleðslur og að auglýst skuli eftir umsóknum. Þetta eykur enn þá eða veldur manni enn þá frekar umhugsun um hvernig fyrirhugað sé að dekka kostnað ef svo má segja, ef landeigandi fer út í það einn og sjálfur, án þess að spyrja kóng eða prest, að fara í fyrirhleðslur eða það sem heimilað er samkvæmt tillögu að 22. gr.

Forseti vill spyrja hv. ræðumann hvort hún treysti sér til að ljúka máli sínu á næstu tveim mínútum eða hvort hún kjósi að finna heppilegan stað í ræðu sinni á þeim tveim mínútum til að fresta ræðunni.

Já, frú forseti. Ég á ekki mikið eftir, ég hugsa að ég geti um það bil lokið ræðu minni, ég skal alla vega reyna það. Frú forseti. Það hefur verið haft hér á orði oftar en einu sinni að með þessu frumvarpi sé verið að hreinsa lög, þ.e. að þetta sé lagahreinsun, en minn skilningur á þessu er sá að hér sé líka í gangi lagaóhreinkun af því að það er verið að fara inn á verksvið annarra laga og skapa óvissu. Það er mín skoðun að réttindi bænda og ekki bara bænda í þeim hefðbundna skilningi að það séu einungis þeir sem fást við kvikfjárrækt, heldur að réttindi þeirra sem búa úti á landsbyggðinni séu algerlega fyrir borð borin í þessu frumvarpi. Og það hryggir mig að verða vitni að því hve lítill skilningur er á því í þessu frumvarpi hvernig búseta á landsbyggðinni er að breytast og hve mikil þörf er á því að styðja við búháttabreytingar á landsbyggðinni en ekki skerða skilyrðin. Það er líka sorglegt að sjá að það er beðið um umsagnir fjölmargra aðila eins og gert er ráð fyrir en það er ekki nokkurt tillit tekið til þeirra. Búnaðarþing hefur t.d. sent frá sér mjög ágætar ábendingar og það er ekki tekið tillit til þeirra, t.d. ekki í þeim skilgreiningum sem ég hef verið að tala hér um. Samband sveitarfélaga hefur sent frá sér ábendingar vegna fráveitna sem ég hef ekki fjallað um hérna. Það er heldur ekki tekið tillit til þeirra. Frú forseti. Ég er búin að koma að mínum helstu ábendingum sem ég held að hafi ekki verið mikið fjallað um fram að þessu, þ.e. hvernig þetta frumvarp snýr að þeim sem búa á landsbyggðinni í dreifbýlinu og hvernig þetta fer inn á verksvið annars ráðuneytis og satt að segja skil ég ekki hvernig hæstv. landbúnaðarráðherra gat samþykkt að þetta frumvarp væri lagt fram í því formi sem það er hér núna. Það hlýtur eiginlega að skýrast af því að hann hafi ekki vitað almennilega hvað stóð í frumvarpinu því það getur ekki verið að hæstv. ráðherra samþykki það þegjandi og hljóðalaust vitandi vits að frá ráðuneyti hans séu tekin verkefni og færð undir annað ráðuneyti eða samþykkt það að sambærileg verkefni séu höfð með höndum í allt öðru ráðuneyti sem kemur því tiltekna málefni ekkert við. Eða hvað kemur iðnaðarráðuneytinu landgræðsla við frekar en iðnaðarráðuneytinu kemur við ungbarnaeftirlit eða viðhald vega eða eitthvað slíkt? Ég ætla að láta þetta vera mín síðustu orð, frú forseti.

Frú forseti. Nú erum við að ræða vatnalög en fundi var frestað vegna þess að upp komu óvænt tíðindi hvað varðar varnarsamstarf þjóðanna Íslands og Bandaríkjanna. Einnig bárust fréttir af því að dæmt hafi verið í Baugsmálum. Allt þetta hefur orsakað mikið hafarí og hæstv. ríkisstjórn verið kölluð saman til að ræða þessi mál til hlítar og reyna að samræma málflutning sinn. Málið sem við ræðum um hér er í raun mun mikilvægara en þau fyrrnefndu þótt þau séu stór í þjóðlífinu. Við erum að ræða um framtíðarskipan vatnsmála, náttúruauðlinda þjóðarinnar. Í umræðunni hefur ríkisstjórnin látið í veðri vaka að málið sé ekki mikilvægt, eingöngu sé um að ræða formbreytingu. En það er af og frá, frú forseti. Hér er um mikilvæga efnisbreytingu að ræða. Það sem skiptir verulegu máli er í deilum um málið, sem dregist hafa á langinn í þinginu, hefur fengist sú niðurstaða að klára málin, með þeim fyrirvara að lögin taki ekki gildi fyrr en eftir næstu kosningar. Þar með er möguleiki fyrir kjósendur í landinu, ef þeir halda vöku sinni, til að hnekkja þessum ólögum. Þau er einn liðurinn í því að færa náttúruauðlindir þjóðarinnar frá fólkinu og til vina Framsóknarflokksins. Ég hef skoðað hvernig á því stendur að Framsóknarflokkurinn, með hjálp Sjálfstæðisflokksins að vísu, það má ekki gleyma honum, gengur svona til verks. Ég hef víða leitað fanga til að fá skýringar á því hvað valdi vegna þess að Framsóknarflokkurinn byggir á samvinnuhugsjóninni. Ég greip til þess ráðs að lesa mér til um samvinnuhugsjónina, t.d. Pétur Jónsson frá Gautlöndum sem var einn helsti forvígismaður framsóknarmanna. Ég verð að segja að eftir að hafa farið og lesið rækilega í gegnum sögu Framsóknarflokksins er núverandi forusta komin langt frá uppruna sínum. Hún er vill vegar og ég vara fólk við, sem telur sig samvinnufólk, að taka þátt í þessum félagsskap. Þetta er í raun alveg svakalegt. Þegar maður les um markmið samvinnuhreyfingarinnar og fer síðan í gegnum stjórnarathafnir síðustu ára þá stangast það algerlega á og er ekkert samræmi í því. Við verðum að líta til þess að upphaflegt markmið flokksins var að byggja upp landið. En nú hefur Framsóknarflokkurinn staðið í því að rífa niður landsbyggðina, ekki bara með þessu frumvarpi sem hæstv. iðnaðarráðherra er að leggja fram heldur líka með því að leggja sjávarbyggðir landsins í auðn með því að setja fiskveiðiauðlindina í einkaeign. Þeir stefna a.m.k. að því. Ég er á því að Framsóknarflokkurinn og forusta hans hafi ævarandi skömm fyrir. Ég er nokkuð sannfærður um að ef þeir sem kenna sig við samvinnuhugsjónina eða voru forvígismenn hennar í upphafi síðustu aldar yrðu vitni að verkum Framsóknarflokksins yrðu þeir yfir sig hneykslaðir á því hvernig komið er fyrir þeim flokki. Þegar maður les í gegnum sögu samvinnuhreyfingarinnar og horfir síðan á verk hæstv. forsætisráðherra, hvernig hann hefur sölsað ríkiseignir undir flokksvini og aðra félaga, þá er það alveg með ólíkindum. Ég ætla ekki að fara rækilega yfir sögu flokksins eins og ég hafði hugsað mér. Hins vegar er aldrei að vita nema einhverjir framsóknarmenn óski eftir endurmenntun hjá þeim sem hér stendur varðandi samvinnuhreyfinguna og samvinnuhugsjón, jafnvel að Háskóli Íslands kalli mig til til að endurmennta framsóknarmenn svo að þeir nái tengslum við uppruna sinn. Jafnvel kæmi til greina að framsóknarfélög víða um land kalli mig til að fara í gegnum sögu þeirra. Þetta er merkileg saga og greinilegt að forusta flokksins er komin langt frá uppruna sínum. Ég get t.d. nefnt það sem fram kemur í umsögnum frá Bændasamtökunum með þessu frumvarpi. Þar kemur fram að ekki hafi verið í neinu tekið tillit til óska bænda hvað varðar breytingar á frumvarpinu. Því er haldið fram að aðeins sé um formbreytingu að ræða. En það er ekki rétt. Hér er um mikla efnisbreytingu að ræða. Það virðist að einhverju leyti koma hv. þm. Pétri H. Blöndal á óvart en svo er ekki og ég get gert grein fyrir því. En hafa ber í huga að slíkt ástand yrði ekki innleitt fyrr en eftir næstu kosningar þannig að kjósendur geta hrundið þessari sókn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í að einkavæða þessa auðlind. Málið snýst ekki eingöngu um að verið sé að einkavæða auðlindina heldur er gert ráð fyrir að setja ákveðna nýtingu í forgang, ýta til hliðar annarri nýtingu. Sú nýting sem komin er í forgang, frú forseti, er nýting til orkuvinnslu. En ef það er tengt landbúnaði þá er hann settur aftar í röðina en orkunýting framar. Einnig hafa laxveiðiréttareigendur efasemdir um þetta frumvarp. Það er sem sagt verið að setja orkunýtingu í forgrunn en aftar er sett öll önnur nýting. Ég vil koma með nýjan flöt á þessari umræðu og væri fróðlegt að fá að heyra um það í andsvörum, jafnvel frá hv. þm. Pétri H. Blöndal. Ég vil að menn virði eignarréttinn og …  Við höfum nýleg dæmi um það í Reykjavík að land var tekið eignarnámi uppi á Rjúpnahæðum. Það var fyrir Símann, einhver fjarskiptamöstur. Síðan lendir þetta land inni í ríkisfyrirtæki sem er selt. Það verður að segjast að verðið sem bændur fengu greitt fyrir landið sem var tekið eignarnámi er víðs fjarri markaðsvirðinu í dag. Við eigum ekki að ganga lengra á rétt bænda og eignarréttinn en þörf krefur. Það er tími til kominn að skoða hvort þörf er á að taka allt eignarnámi. Það er vert að velta upp fleiri hliðum á þessu máli. Hvers vegna í ósköpunum vill t.d. hæstv. iðnaðarráðherra endilega ræða framtíð mála hvað varðar skipan vatns, þessarar lífsnauðsynjar og auðlindar, án þess að taka umhverfismálin með? Það er aftan úr forneskju að ræða málin með þeim hætti. Við verðum að gæta að því að þótt við eigum mikið af auðlindinni núna þá er ekki svo um allar þjóðir. Að eiga þessa auðlind óspillta felur í sér gríðarleg verðmæti. Í ýmsum löndum, t.d. Englandi þar sem er þéttbýlla og meiri iðnaður, þurfa bæði fyrirtæki og vatnsveitur að kosta gífurlega miklum fjármunum til til þess að hreinsa aðskotaefni úr vatni. Þetta er auðlind. Hvers vegna reynum við ekki að varðveita hana og ræða þetta saman þannig að það haldist þannig? En það virðist eitthvert metnaðarmál hjá hæstv. ráðherra að horfa eingöngu til vatnsauðlindarinnar til orkunýtingar. Það skín í gegnum þetta frumvarp að eingöngu er horft til þess þáttar. Þar er Orkustofnun yfir öllu. Ég verð að segja að þetta eru gamaldags viðhorf. Menn munu örugglega hrista hausinn yfir málinu innan ekki svo margra ára. Ég hef áður farið stuttlega yfir greinar frumvarpsins og bent á að allur VII. kaflinn miðar í raun að því að hver svo sem vilji landeigenda sé þá geti hæstv. ráðherra alltaf náð fram eignarnámi til orkunýtingar. Þetta er rauði þráðurinn í þessu frumvarpi. Annað sem er mjög sérkennilegt, sem ég tel verða til að flækja málin, eru þessi vatnafélög. Menn sem hafa lesið þetta frumvarp, menn úr báðum stjórnarflokkum, bæði Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum, hafa varað við þessum vatnafélögum. Þeir telja að þau verði einfaldlega til að flækja stjórnsýsluna þar sem óvíst er hvað samþykkt vatnafélags hefur í för með sér. Vatnafélög ná ekki yfir allt vatnasviðið eins og veiðifélög og ég er á því að ríkisstjórnin ætti að sjá að sér með þetta frumvarp. Það liggur ekki á með þetta. Það hefur að vísu verið samþykkt að þetta frumvarp öðlist ekki gildi, þótt það verði samþykkt, fyrr en eftir næstu kosningar. Þrátt fyrir það ættu menn að fara með þetta frumvarp eins og fjölmiðlafrumvarpið enda má segja að það sé komið úr sama ranni. Sömu sérfræðingar unnu að einhverju leyti að báðum frumvörpunum, fjölmiðlafrumvarpi sem ríkisstjórnin féll frá og sá að var ekki vit í að fara með í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það væri hægt að hafa langt mál um þetta frumvarp. Reyndar eru síðustu dagar til marks um það. Ég hef haft að markmiði að þessi ræða verði ekki lengri en 15 mínútur. Ég hefði mátt fara ítarlegar yfir vissa þætti en það verður fróðlegt að fá að heyra frá hv. þm. Pétri H. Blöndal hvaða athugasemdir hann hefur fram að færa. Ég hef einmitt hvatt til að menn standi vörð um eignarrétt bænda í stað þess að útþynna hugtök eins og netlög, frú forseti. Ég sé að hæstv. ráðherra er steinhissa. Ég vil bara benda hæstv. ráðherra vegna þess að hún er svo hissa á að ég telji að standa eigi vörð um eignarrétt bænda, að hún virðist ekki hafa kynnt sér umsögn Bændasamtakanna. Þeir lýsa furðu sinni á þessu  Þegar hæstv. byggðamálaráðherra hefur verið spurður út í þessi verk sín þá hefur hún hjalað um það á heimasíðu sinni að hún taki ekki þátt í einhverju föndri hér og þar. Ég vil segja að ég vonast til að venjulegir framsóknarmenn fari að hugsa sinn gang. Námskeiðið stendur til boða.

Frú forseti. Þetta var skrýtin ræða. Ég held ég hafi skilið hv. þingmann rétt er hann sagði að þetta frumvarp væri ekki formbreyting heldur væri það eðlisbreyting …  Svo vil ég benda hv. þingmanni á hverjir eiga land á Íslandi. Ríkið á allar þjóðlendurnar, 40% af landinu. Sveitarfélögin eiga heilmikið land í kringum hvert sveitarfélag og bændur og örfáir aðrir landeigendur eiga afganginn. Þessir aðilar, ríkið, sveitarfélög og bændur, munu koma að því sem hv. þingmaður kallar einkavæðingu þessarar auðlindar. Ég er ekki sammála því. En hv. þingmaður notast við það orðalag. Er hann á móti því að bændur fái meiri einkaeign? Það er spurning. Hvernig telur hv. þingmaður, fyrst þetta er svo mikil efnisbreyting, að þetta frumvarp breyti verðmæti jarða bænda? Hækkar það verð á jörðum eða lækkar það verðið? Síðan vil ég spyrja þingmanninn: Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagðist vilja ganga í aðra átt og vildi þjóðnýta vatnið, tekur hv. þingmaður undir það?

Frú forseti. Deilan stendur um þá skilgreiningu sem er nú, hvort menn eigi rétt til að nýta vatn, eða hvort menn eigi vatn. Það sem hefur komið fram, m.a. hjá Bændasamtökunum, og ég vonast til þess að hv. þingmaður hafi kynnt sér umsögn þeirra, er að ekki sé tekið tillit til þarfa bænda til að nýta vatn. Það kemur fram. Við skulum fara í gegnum þá umsögn. Hér segir að ekki hafi verið tekið í einu né neinu tillit til athugasemda Bændasamtakanna. „Frumvarpið hefur nú verið yfirfarið á nýjan leik og kemur þá í ljós að athugasemdir Bændasamtakanna hafa að engu verið hafðar.“ Um þetta snýst málið. Varðandi það hvort ég vilji þjóðnýta vatnið þá verðum við að ganga skynsamlega um auðlindina svo hún nýtist allri þjóðinni. Ég held að við þingmenn sem sitjum í þessum sal eigum að horfa þannig á málið, horfa á heildarhagsmuni þjóðarinnar. Það kemur fram að bændur vilja breytingar á þessu frumvarpi. Þeir horfa ekki, eins og hæstv. ráðherra, eingöngu til að nýta vatn til orkuframleiðslu. Það er hægt að gera margt annað. Í umsögn Landssambands veiðifélaga kemur fram að þeir horfa ekki eingöngu á vatnið út frá því að af því fáist rafmagn. Það er hægt að gera margt fallegt við vatnið. Við eigum að vernda það. Ég vona að þingmenn kynni sér umsagnir frá hagsmunaaðilum áður en þeir fara að túlka sjónarmið þeirra því að þau koma skýrt fram í gögnum málsins.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að verið væri að einkavæða þessa auðlind. Nú skulum við hugsa okkur jörð og bónda. Hver fær einkarétt á því vatni sem er á jörðinni hans annar en hann sjálfur? Er það ég sem fæ einkarétt á vatninu á jörðinni hans? Ónei, það er hann sjálfur að sjálfsögðu sem eigandi jarðarinnar, þessi ákveðni bóndi. Ef þetta væri einkavæðing, sem ég er ekki sammála þar sem ég held að aðeins sé um formbreytingu að ræða, eins og hv. þingmaður segir, þá þýddi það að viðkomandi bóndi eignaðist vatnið, að gefnu því sem hv. þingmaður sagði, að þetta sé einkavæðing. Það er enginn annar sem eignast það.

Frú forseti. Ég óska þess, frú forseti, að hv. þingmaður kynni sér betur efni frumvarpsins.

Ég var að spyrja ...

Já, málið er að þetta snýst ekki endilega um það. Ef bóndinn vill t.d. ekki nýta vatn til ákveðinna hluta þá getur hann verið þvingaður til þess af öðrum sem hafa orkunýtingu að markmiði. Í þessu frumvarpi er orkunýtingin sett í forgrunn.  Ég hef bent hv. þingmanni á að við eigum að forðast að taka eigur manna og jafnvel huga að því að taka upp leigunám. Það væri fróðlegt að fá að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess. Ég vona að hann eigi eftir eina ræðu og geti haldið stutta ræðu um það.

Frú forseti. Nú þegar náðst hefur samkomulag um meðferð þessa máls og eftir stendur það sem kallað hefur verið af stjórnarandstöðunni pólitískur ágreiningur um efni þessa frumvarps er lag að stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar takist á, eftir að málþófi lýkur. Við getum reynt að fá afstöðu stjórnarandstöðu í þessu máli skýrar fram. Ég heyrði stjórnarandstæðinga halda því á lofti að ekki þyrfti að hafa áhyggjur af þessum lögum og afleiðingum þeirra vegna þess að þau tækju ekki gildi fyrr en eftir næstu kosningar. Ef svo ólíklega vill til að önnur skipan verði á ríkisstjórn eftir næstu kosningar verð ég að segja, frú forseti, að eftir að hafa hlustað á umræðuna í dag tel ég ekki líkur á að nokkur breyting verði gerð á þessum lögum. Vinstri grænir tala fyrir þjóðnýtingu vatnsins og hv. þingmaður, síðasti ræðumaður, talar um að styrkja einkarétt bænda á vatni. En sumir í stjórnarandstöðu hafa borið þær sakir á stjórnarliða og ríkisstjórn að þeir ætli að einkavæða vatnið. Ég spyr hv. þingmann hvaða líkur hann sjái á því að stjórnarandstaðan nái nokkurn tíma saman um nokkra nýbreytni á þessu sviði. Svo vil ég fá að upplýsa hv. þingmann, af því að við erum að skiptast á skoðunum í þessari umræðu, um að allt í gegnum þetta frumvarp segir að heimilis- og búsþarfir gangi fyrir.

Hvað?

Heimilis- og búsþarfir, hv. þm. Sigurjón Þórðarson, ganga fyrir öllum öðrum þörfum. Ef bóndi hefur ekki nægan aðgang að vatni á sinni jörð þá hefur hann rétt til að taka það hjá nágranna sínum.

Frú forseti. Ég er á því að stjórnarandstaðan hafi bjargað stjórninni. Ég er sannfærður um að þetta frumvarp verður numið úr gildi. Ástæðan er sú að þetta er slæmt frumvarp og ég er sannfærður um að framsóknarmenn munu sjá að sér. Að vísu er þetta orðið persónulegt metnaðarmál hjá einum hæstv. ráðherra en ég held að þegar menn fara yfir málið í heild sjái þeir að þetta er vont mál. Hér nefndi ágætur hv. þingmaður að búsþarfir gengju fyrir öllum öðrum þörfum og menn hefðu ákveðinn rétt. En búsþarfir eru skilgreindar mjög þröngt í þessu frumvarpi. Það er einmitt það sem Bændasamtökin hafa gert athugasemdir við, að búsþarfir eru eingöngu skilgreindar til kvikfjárræktar. Ég hef fulla vissu um að ef svo ólíklega vill til að þessari ríkisstjórn verði ekki velt úr sessi þá er ég nokkuð viss um að framsóknarmenn munu sjálfir sjá að sér. Ég hef fengið símtöl frá liðsmönnum Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks þar sem þeir lýsa því m.a. yfir að vatnafélögin séu þannig að þau valdi eingöngu réttaróvissu. Þetta er frumvarp sem ég held að sé andvana fætt ef það fæðist hér á morgun sem lög.

Frú forseti. Ég er enn jafnefins ef ekki meira efins um að þeir aðilar sem skipa núna stjórnarandstöðu geti náð saman um nokkra aðra skipan á þessum lögum. Einn talar fyrir þjóðnýtingu og annar fyrir styrkingu eignarréttar bænda. Síðan nýta menn tíu mínútur, sem þeir setja sér sem hámark í ræðu, til að ræða samvinnuhugsjónina og hafa mörg orð um hvernig þeir reyna öllum stundum að tileinka sér hana. En deilan, eftir því sem hefur verið látið í veðri vaka í umræðunni, hefur snúist um neikvæða eða jákvæða skilgreiningu. Svo ég haldi því til haga í þessari umræðu, í skoðanaskiptum við hv. þm. Sigurjón Þórðarson, þá er ástæða mín fyrir stuðningi við þetta frumvarp sú að fyrirkomulagið sem nú er á skilgreiningunni skipti engu máli um inntak eignarráða fasteignareiganda yfir vatni.

Frú forseti. Ég var að vona að þessar löngu umræður hefðu kannski orðið til að upplýsa einhverja liðsmenn stjórnarflokkanna um hve vont þetta frumvarp er. Ég þurfti að fara í gegnum það á löngum fundum í iðnaðarnefnd og ég hef trú á að margir liðsmenn Sjálfstæðisflokksins sem sitja í iðnaðarnefnd og hafa þurft að fara í gegnum þetta frumvarp séu efins um það. Við verðum að gæta að því að orkunýtingarþátturinn er í forgrunni og ég vil lesa niðurlag að 20. gr. frumvarpsins sem hv. þm. Jónína Bjartmarz vill leiða í lög. „Nú vill eigandi annars vatnsbakkans ekki taka þátt í mannvirkjagerð og getur ráðherra þá heimilað eignarnám til afnota af landi hans til að framkvæma verkið og nota vatnið. Náist ekki samkomulag um bætur skal ákveða þær með eignarnámsmati.“ Þarna er iðnaðarráðherra settur í þá stöðu að taka land af einhverjum sem vill ekki fara í virkjun. Þetta má lesa í gegnum frumvarpið, að orkunýtingin er í forgrunni.

Frú forseti. Það liggur við að maður segi að kominn sé svefngalsi í menn á Alþingi þegar maður hlustar á hv. þm. Sigurjón Þórðarson fara yfir þetta mál eftir að hafa setið með honum í iðnaðarnefnd og farið yfir málin. Hann hefur nefnt aðkomu Bændasamtakanna. Ég minni á að þrátt fyrir umsögn Bændasamtakanna, sem var gagnvart fyrra frumvarpinu jafnframt, áttu þeir fulltrúa við að semja þetta frumvarp. Sá aðili hefur náttúrlega verið með í smíði frumvarpsins og framlagningu þess. Þetta er ekki alslæmt gagnvart Bændasamtökunum eins og hv. þingmaður vill vera láta. Hv. þingmaður segir í öðru orðinu að hann vilji styrkja eignarrétt bænda. Hann talar í hinu orðinu um að verið sé að hlunnfara bændur og rýra aðstöðu landsbyggðarinnar. Mér finnst að það verði að vera einhver samsvörun í því sem hv. þingmaður segir. Í ræðu hv. þingmanns áðan líkti hann þessu frumvarpi, vatnalagafrumvarpinu, við útvarpslög … 

Frú forseti. Það er fullyrt að þetta sé ekki slæmt fyrir bændur vegna þess að þeir áttu einn fulltrúa í nefndinni. Ég vil minna á að stundum hafa samtök sveitarfélaga átt fulltrúa í nefndum sem hafa haft til meðferðar lagafrumvörp og síðan þegar lagafrumvarpið hefur fengið umfjöllun frá sveitarfélögum víðs vegar um land þá hefur það fengið falleinkunn. Það er ekki hægt að skuldbinda heil samtök vegna þess að einhver ákveðinn fulltrúi hafi ekki staðið vakt bænda í málinu, það eru einfaldlega ekki rök í málinu. Það hafa komið fram ítarlegar athugasemdir við þetta frumvarp frá bændum. Vegna þess að það er alltaf spurt um einkavæðingu, nýtingarrétt og yfirráðarétt bænda yfir auðlindum þeirra þá vil ég að það komi fram að ég vil styrkja þann rétt bænda. Þetta mál snýst um nýtingarrétt en ekki einhvern einkarétt sem miðar allur að því í þessu frumvarpi að iðnaðarráðherra geti þrýst á um orkunýtingu. En ef það er fiskrækt eða fiskeldi eða eitthvað annað sem bændur vilja byggja upp þá er því ekki gert hátt undir höfði í þessu frumvarpi. Ég vonast til að hv. þingmaður gæti sannmælis og fari í gegnum þetta, sérstaklega 20. gr. og allan VII. kaflann. Það gengur allt út á að virkja, orkunýting. Ef menn ætla að fara með einhverja aðra atvinnustarfsemi, þá er ekki minnst á það í þessu frumvarpi. Enda kemur það fram í frumvarpinu. Landssamtök veiðifélaga gefur þessu falleinkunn, sömuleiðis Bændasamtökin og Umhverfisstofnun. Ég er á því að við í stjórnarandstöðunni höfum í rauninni bjargað stjórnarliðinu frá þessu frumvarpi. Það skyldi þó aldrei vera að þó svo að þessir flokkar mundu 

Í fyrri ræðu sinni nefndi hv. þm. Sigurjón Þórðarson að vatnalögin þyrftu að fara samhliða vatnatilskipun Evrópusambandsins. Ég vænti þess að þingmaðurinn hafi verið á fundi nefndarinnar þegar Ingimar Sigurðsson frá Umhverfisráðuneytinu kom og fór yfir þann þátt málsins. Ég vænti þess að hann muni að það kom skýrt fram að auðlindakaflinn er ekkert samtengdur Evróputilskipuninni. Þeir aðilar sem þar komu á fund nefndarinnar töldu að þetta ætti ekkert endilega samleið og að hægt væri að vinna þetta hvort í sínu lagi. Hver er í rauninni tillaga Frjálslynda flokksins? Hver er tillaga Frjálslynda flokksins í málinu í sjálfu sér? Við höfum ekki heyrt það enn þá. 
            

Frú forseti. Þessi fundur var mjög sérkennilegur vegna þess að þar sat annars vegar fulltrúi umhverfisráðuneytisins og fullyrti eitt, en helsta sérfræðistofnun umhverfisráðuneytisins, Umhverfisstofnun, var ráðuneytinu algerlega ósammála. Enda voru rök ráðuneytismannsins vægast sagt mjög sérkennileg. Til dæmis var eitt að þetta frumvarp um vatnatilskipun snerti ekki náttúruvernd. En samt sem áður hafði hún með mengunarvarnir að gera og einnig verndun vistkerfisins. Snertir það ekki náttúruvernd? Það sjá allir að í svona málflutningi stendur ekki steinn yfir steini. Í rauninni átti fulltrúi umhverfisráðuneytisins bágt að þurfa að flytja þessa tölu 

Frú forseti. Ég hef sett mér það markmið í upphafi ræðu minnar sem er fyrsta ræða mín í þessu máli, að hafa hana umfram allt stutta. Þetta er í fyrsta lagi, og svo í öðru lagi eingöngu málefnalega. En það var þannig þegar 1. umr. um þetta mál fór fram hér á þingi að þá tóku, að mig minnir, eingöngu hv. þingmenn Vinstri grænna þátt í umræðunni. Hv. þingmaður Kristján L. Möller hristir höfuðið, og hann man þá betur en ég, frú forseti. En þeir sem höfðu hæst og voru mest áberandi í þeirri umræðu voru hv. þingmenn Vinstri grænna. Vegna þess að ég las þessi vatnalög fyrir mörgum árum og miðað við stóru orðin sem menn tóku upp í sig gagnvart því frumvarpi sem lá frammi, þá snerti það í mér ákveðna viðkvæma strengi sem varð til þess að ég settist yfir frumvarpið og lúslas það. Ég tek það fram að sú sem hér stendur á ekki sæti í iðnaðarnefnd og ég hef því að öllu jöfnu ekkert verið að setja mig öðru fremur inn í mál sem heyra undir þá nefnd. En eftir að ég var búin að lúslesa þetta frumvarp allt í gegn skildi ég nákvæmlega ekkert í þeim málflutningi þar sem Vinstri grænir hv. þingmenn voru í fararbroddi. En svo þegar ég leit aðeins til baka þá rifjaðist upp fyrir mér umfjöllun sem var í fjölmiðlum um ráðstefnu sem haldin var á vegum BSRB undir yfirskriftinni Vatn fyrir alla.  Þegar ég kynnti mér hverjir sátu þá ráðstefnu var alveg ljóst að fólk var þar að fjalla um margt á allt öðrum forsendum en við þekkjum í okkar heimshluta. Út frá allt öðrum raunveruleika en við þekkjum. Ég get líka bætt því við, frú forseti, að ég hefði vel getað skrifað undir yfirlýsinguna sem kom frá þessum fundi. Vegna þess að hún sneri að vatni sem auðlind í þeim heimshluta þar sem mikill vatnsskortur er. En hér er í áróðursskyni dregið upp og nefnt eitthvert Afríkuríki, eitt af fátækustu ríkjum jarðar, ég minni á að sum þeirra búa ekki einu sinni við rafmagn eins og Líbería, og höfðað til þess hvernig þeir hafa farið út úr einkavæðingu vatnsins. Ríki þar sem ekki er einu sinni stjórnskipulag. Hefur ekki stjórn, jafnvel ekki sinni rafmagn. Eitt af vanþróuðustu ríkjum heims. Þegar það er notað hér í áróðursskyni til að hræða fólk með því og gefa til kynna að við ætlum að einkavæða vatn með þessu frumvarpi og takmarka aðgang almennings að vatni, þá fannst mér málflutningurinn orðinn vægast sagt ómálefnalegur. En það er pólitíkin í þessu. Þess vegna þegar hv. iðnaðarnefnd lauk starfi sínu þá settist ég jafnspennt yfir álit bæði meiri hluta iðnaðarnefndar og minni hluta iðnaðarnefndar. Ég verð að segja, frú forseti, að það sem segir í áliti minni hluta iðnaðarnefndar gaf engan veginn til kynna þær aðfinnslur sem þar voru við frumvarpið, ásamt því að þeir tóku undir breytingar meiri hlutans. Aðfinnslurnar voru ekki nokkur grundvöllur undir þá 30 klukkustunda umræðu sem hér hefur farið fram. Í þessu þingskjali er því ekki að finna efnislega stoð fyrir þeirri umræðu sem staðið hefur hér í meira en 30 klukkustundir, sem ég tek fram að til lengri tíma litið er lögskýringargagn. Þannig að margt hefur komið mér á óvart í þessari umræðu. En svo þegar upp er staðið og búið er að semja um lyktir þessa máls og búið að semja um að skipuð verði ákveðin nefnd sem skoði vatn í víðara samhengi og síðan að fresta gildistökunni, þá stendur í rauninni eftir - ef ég gef mér að lögin haldi áfram að hafa gildi, ef því verður ekki breytt eftir næstu kosningar - hvers virði þessi umræða er hér sem lögskýringargagn inn í framtíðina. Þá skiptir ekki bara máli, og kannski síst máli þær löngu ræður sem hér hafa verið haldnar um allt milli himins og jarðar, upplestur úr bókum og ljóðum og bara nefnið þið það. Heldur skiptir máli fyrir þá sem styðja frumvarpið og munu greiða því atkvæði sitt hver afstaða þeirra var til málsins. Þess vegna fannst mér ástæða til, þó að ég ætli ekki að draga umræðuna á langinn hér í kvöld, að gera grein fyrir afstöðu minni. Vegna þess að ég eins og aðrir hef setið undir því að ætla að einkavæða vatnið, að við viljum með þessu takmarka rétt almennings að vatni, svipta fólk aðgangi að vatni. Þá finnst mér rétt að gera grein fyrir því að stuðningur minn við þetta frumvarp byggir á að þetta hafi kannski löngu verið tímabær endurskoðun á vatnalögunum. Ekki síst í ljósi breyttra þjóðfélagshátta frá 1923. Nú er þessi leið farin að það eru ákveðin ákvæði sem verða áfram í vatnalögum og svo eru náttúrlega önnur ákvæði sem verður að finna framvegis í allt öðrum lögum, vegna þessarar miklu áherslu sem við leggjum orðið í umhverfisverndina. Þar með talið á vatn. En endurskoðunin er tímabær. Svo hafa menn spurt hérna: Af hverju að vera að endurskoða þetta núna? Af hverju ekki að bíða? Þá hlýtur maður að spyrja á móti: Af hverju að draga það? Meginástæðan fyrir að maður spyr svoleiðis er sú, að það er engin efnisbreyting í frumvarpinu. Ég hef heyrt menn halda því á lofti í þessari umræðu þegar verið er að vísa til dóma Hæstaréttar og vísa til helstu fræðimanna okkar á sviði lögfræðinnar, að við séum að afsala okkur löggjafarvaldinu og fela það dómurum. En það er bara þannig að þegar er verið að vísa til þessara lögspekinga að Alþingi sjálft setti þessi lög á sínum tíma. Á túlkun laganna hefur síðan í nokkur skipti reynt frá 1923. Það er fullt samræmi í túlkun Hæstaréttar á þessum lögum. Auk þess sem fræðimenn eru allir sammála um að ákvæði eins og hafa verið með þessari jákvæðu skilgreiningu þýða fullur eignarréttur. Einkaeignarréttur að landi. Svo eins og menn hafa sagt þá er aldrei hægt að telja upp tæmandi allar nýtingarheimildirnar. Þess vegna sögðu menn að í ljósi álita fræðimanna samhljóma frá 1923 um dóma Hæstaréttar um þessa túlkun, þá skilgreinum við það hinsegin. Við segjum að það sé einkaeignarréttur fasteignareiganda og segjum að með því sé ekkert verið að breyta inntaki eignarráða fasteignareiganda yfir vatni. Síðan segir, eins og segir í lögunum, að það sé fullur réttur nema það sem lög eða samningar og réttur annarra skerði. Í þessum lögum eru mörg ákvæði sem ganga á þennan fulla einkarétt vegna þarfa nágranna. Vegna þarfa samfélagsins til að tryggja að enginn verði án vatns. Það er skilningur minn á þessu. Að þetta sé eingöngu formbreyting sem við erum að gera með þessu frumvarpi. Við breytum engu um eignarréttinn. Við breytum engu um aðgang almennings. Heldur erum við að uppfæra gömul lög sem þörf var að gera vegna breyttra þjóðfélagsaðstæðna, vegna meiri áherslu á náttúruvernd en við höfum haft áður. Þetta er mín afstaða. Með því að halda þessari afstöðu minni hér á lofti er ég að lýsa því hver vilji þess fulltrúa löggjafarvaldsins sem hér stendur var. Þess vegna skiptir máli að stjórnarliðar í þessu máli lýsi vilja sínum á bak við þetta frumvarp. Við ætlum ekki að breyta neinu. Það stendur ekki til að breyta neinu. Annað er áróður. Annað er pólitískur áróður. Frú forseti. Það getur verið að ég hafi gleymt einhverju, ég er ekki búin að halda þá löngu ræðu sem hér hefði mátt fylgja með. En eins og ég kom inn á í andsvari fyrr í þessari umræðu, þá er það svo einkennilegt hvað stjórnarandstaðan talar hér út og suður, ýmist fyrir þjóðnýtingu eða því að styrkja einkaréttinn. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir tók það sérstaklega fram í ræðu sinni fyrr í dag að lögin hefðu reynst okkur heilladrjúg. Gefum okkur að efnislega séu þau ekki að fela í sér neina breytingu. Þá er ljóst að menn vilja einhvern veginn fara út á annað spor. Þeir vilja breyta ríkjandi lögskipan á þessu sviði. Enda kom það hérna fram í ræðu hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að Vinstri grænir vilja þjóðnýta vatnið.

Hæstv. forseti. Við viljum þjóðnýta vatnið, heitir það, þegar við tölum um að tryggja almenningi, þjóðinni, aðgang að vatni og kveða á um það að enginn geti slegið eign sinni á vatnið. Hér var flutt nokkuð merkileg ræða. Hv. þm. Jónína Bjartmarz kveður sér hljóðs undir lok 2. umr. til að gefa þingmönnum einkunnir fyrir málefnalegt framlag til umræðunnar. Það dæmir hver fyrir sig um framlag hv. þingmanns hvað þetta snertir. Fram kom að stjórnarandstaðan hefði yfirleitt verið afar ómálefnaleg og í málþófi en stjórnarsinnar, og þá sérstaklega hv. þm. Jónína Bjartmarz, alveg sérlega málefnalegir. Hún hafi lúslesið frumvarpið og hún skilji þetta í þaula. Síðan hófst lesturinn. Hún vitnaði í ráðstefnu um vatn skoðað frá ýmsum hliðum, sem haldin var á vegum verkalýðssamtaka, margvíslegra náttúruverndarsamtaka, kirkjunnar og ýmissa aðila í lok febrúarmánaðar á síðasta ári. Það er greinilegt að hv. þingmaður hefur ekki kynnt sér vel hvað þar fór fram. Jú, jú, menn horfðu til fjarlægra landa og heimsálfa. Það var vikið að vatnabúskap á Íslandi. Þarna töluðu fræðimenn, náttúruverndarsinnar, verkalýðsfólk, um reynsluna af einkavæðingu á vatni. Það sem við höfum verið að leggja áherslu á í málflutningi okkar er að með þessum lögum er verið að stíga enn eitt skrefið í þá átt að skýra lögin hvað varðar einkaeignarrétt á vatni og umbreyta, 

Frú forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson heldur því fram, og vil ég taka fram að mér hálfleiðist svona persónuleg umræða, að ég hafi verið að gefa öðrum einkunnir hér og tala um að umræðan væri ómálefnaleg. Stjórnarandstæðingar sjálfir hafa í ræðustól og í fjölmiðlum talað um málþóf. Það er ekki einkunn frá mér. Það eru orð einhverra stjórnarandstöðuþingmanna sjálfra og lýsing þeirra á umræðunni sem hér hefur farið fram, enda kom ekki það samkomulag sem gert var í gærkvöldi til af engu. Ég vil halda því til haga sem ég sagði áðan um fyrrnefnda ráðstefnu að ég hefði getað skrifað undir yfirlýsinguna og hefði trúlega gert það ef ég hefði verið þar. Hún snertir bara ekki efni þessa frumvarps, en reynt er að tengja saman þær aðstæður sem menn voru með í huga og fjallað var um á þessari ráðstefnu, eftir því sem ég hef heyrt, við efni þessa frumvarps. Að enginn geti slegið eign sinni á vatnið, er það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vill forðast, og ég hlýt að spyrja: Á hvern hátt verða eignarheimildir landeiganda að vatni aðrar með þessu frumvarpi en hann hefur samkvæmt núgildandi lögum? Hvaða takmörk eru á ráðstöfunarrétti hans á vatni í vatnalögunum frá 1923 sem gilda í dag? Hverjar eru takmarkanirnar? Þetta er mergurinn málsins. Ef menn geta ekki svarað þessari spurningu geta þeir í rauninni ekki haft neitt efnislega við frumvarpið að athuga eins og það er núna.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins halda því til haga að þær ræður sem fluttar hafa verið af hálfu stjórnarandstöðunnar hafa margar hverjar verið mjög málefnalegar þar sem menn hafa rökstutt mál sitt afar vel. Það sem er að gerast með þessu frumvarpi er að nýtingarrétti, sem er skilgreindur í vatnalögunum frá 1923, er umbreytt í eignarrétt. Það er mat okkar að í því felist ekki aðeins formbreyting heldur einnig innihaldsbreyting. Við höfum reynt að færa rök fyrir því. Við höfum m.a. vísað í þær umræður sem fóru fram um nákvæmlega sama efni þegar lögin voru sett árið 1923 og menn tókust á um breytingartillögur sem lutu einmitt að þessum þætti. Hins vegar sagði hv. þingmaður að með þessu frumvarpi væri einkum verið að styrkja náttúruvernd. 

Ég bið hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég sagði ekki í ræðu minni að með þessum lögum væri fyrst og fremst verið að styrkja náttúruvernd heldur sagði ég, vegna þess að lögin frá 1923 eru bara barn síns tíma, að nú fjölluðu lögin í rauninni um þrengra svið en þau gerðu 1923 og að við yrðum með þetta mál í fleiri en einum lagabálki vegna aukinnar áherslu sem við leggjum á náttúruvernd, svo ég haldi því til haga. Hv. þingmaður sagði áðan að stjórnarandstaðan telji að í frumvarpinu felist ekki aðeins formbreyting heldur efnisbreyting. Ég tel að í því felist aðeins formbreyting og ekki bara að ég, heldur hafa allir fræðimenn frá 1923 sem hafa skrifað um þetta mál verið þeirrar skoðunar. Ég tel það m.a. vegna þess að þetta eru slíkir fræðimenn að ég hef hingað til 

Frú forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þingmanns og ég er alveg sannfærð um að hún telur að með því að fara þá leið sem farin er í þessu frumvarpi, þ.e. að skilgreina eignarréttinn neikvætt eða að fara út í þessa neikvæðu skilgreiningu á réttindum, sé farin hin eina rétta leið. En einmitt um þetta atriði erum við ekki sammála og það er það sem við í stjórnarandstöðunni höfum verið að reyna að sýna fram á síðustu daga og hv. þingmaður hefur án efa heyrt í ræðum okkar og kannski sérstaklega í dag. Ég vil, virðulegi forseti, fá að vitna til greinar eftir Eyvind Gunnarsson, en þessi hluti greinarinnar er jafnframt líka orðréttur í frumvarpinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Ástæða þess að fremur er stuðst við neikvæða skilgreiningu á hugtakinu eignarréttur er sú að jákvæð skilgreining, þ.e. skilgreining þar sem taldar eru upp allar heimildir eiganda, sem í eignarrétti geta falist, yrði of viðamikil og sennilega aldrei tæmandi og því í eðli sínu ófullkomin.“ Þetta segir mér, virðulegi forseti, að hv. þm. Jónína Bjartmarz telji að geirnegla verði eignarréttinn núna og gera hann fullkominn og tæmandi til framtíðar, vegna þess að það er það sem maður les úr þeim texta sem fylgir greinargerðinni með þessu frumvarpi. Það er einmitt um þetta sem deilt er, vegna þess að við höfum talið að nota ætti hina jákvæðu skilgreiningu af því að við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér. Og að geirnegla eignarréttinn með þessum hætti þannig að hann sé tæmandi og „fullkominn“ til framtíðar teljum við vafasama leið og býsna hættulega til framtíðar litið af því að við vitum ekki hvað hún ber í skauti sér.

Frú forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir talaði um að gera eignarréttinn fullkominn. Ég held að hv. þm. hafi verið að tala um hvernig við gætum útlistað inntak eignarréttarins á fullkominn hátt, ég skildi hana a.m.k. þannig. Hv. þingmaður hélt því fram að til væri einhver ein rétt leið, jákvæð eða neikvæð, og að við teldum að það væri eina rétta leiðin að skilgreina þetta á þann neikvæða hátt sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Síðan vísar hv. þingmaður í fræðimann á þessu sviði og ritgerð sem hann hefur skrifað. 

Virðulegi forseti. Þetta var svo sem eins og ég hélt um þetta. En ég verð að segja að það er sama hvað hv. stjórnarþingmenn hafa reynt, þeir hafa ekki náð að sannfæra mig um að nú sé uppi einhver sú staða að við þurfum með einhverjum hætti að fullkomna eignarréttinn, þ.e. að gera hann tæmandi. Ég skil þess vegna ekki hvers vegna lögð er slík ofuráhersla á að fara út í þessa neikvæðu skilgreiningu vegna þess að varað hefur verið við því, bæði í umsögnum um þetta frumvarp frá þeim sem starfa á sviði náttúruverndar og umhverfisréttar og einnig á forsendum almannaréttar, að þessi leið sé hættuleg til framtíðar litið og að ekki sé rétt að fara þessa leið. Ég vil spyrja hv. þingmann 

Frú forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hélt því fram og sagði: Við teljum að þetta geta orðið íþyngjandi. Það sem skiptir öllu máli í þessu er að velta fyrir sér og komast að niðurstöðu um hvort verið hafi einhverjar takmarkanir á eignarráðum fasteignareigenda yfir vatnsréttindum síðan 1923. Fræðimenn hafa sagt nei. Það eru engar takmarkanir á eignarráðum. Þeir sjá þar engar takmarkanir. Dómaframkvæmdin segir nei. Þar eru engar takmarkanir. Þetta er óskoraður eignarréttur. Málið snýst í raun allt saman um þetta. Ef þetta er fullur einkaréttur og óskoraður, með þeim takmörkunum sem önnur lög setja og hugsanlegir samningar, þá felst engin efnisbreyting í þessu nýja frumvarpi. Það er einungis formbreyting. 

Frú forseti. Ég hef aðeins eina spurningu til hv. þingmanns. Ég spyr hvort hv. þm. Jónína Bjartmarz sé sammála því eða jákvæð eða neikvæð gagnvart því að festa eignarréttinn á vatninu í landinu í stjórnarskrá lýðveldisins.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr svo stórt. Ég efa að mér vinnist tími til að svara honum í andsvari, þótt það væri helmingi lengra. Ég veit heldur ekki hvert svarið er. En ég get upplýst hv. þm. Kristján L. Möller um að þetta er eitt af því sem er til umræðu innan stjórnarskrárnefndar. Í stjórnarskrám sumra ríkja eru ákveðin umhverfisverndarákvæði. Ég hef heyrt eitt eða tvö ríki nefnd í þessari umræðu sem koma inn á vatn í stjórnarskrám sínum. Mig minnir að annað sé í Afríku.  Ef við gerum ráð fyrir að lögin frá 1923 gildi áfram með því fyrirkomulagi sem þau kveða á um, hvernig ætti þá stjórnarskrárákvæðið að hljóða? Það er ekki um að ræða að taka sérstakt vatnsverndarákvæði upp í stjórnarskrána en hins vegar er talað um að taka umhverfisréttarákvæði upp í stjórnarskrána. En ég útiloka alls ekki, vegna þess að vatn hefur verið svo mikið til umræðu, að það verði tekið til skoðunar hjá stjórnarskrárnefnd með ýmsu öðru sem þar er á borðinu. Ég tala nú ekki um ef sérstök erindi varðandi málið koma til nefndarinnar. Þá verður sérstaklega fjallað um það. En flokkur hv. þm. Kristjáns L. Möllers á fulltrúa þar inni. Við gerum ráð fyrir að annaðhvort þeir fulltrúar eða einhverjir aðrir beri málið upp og stjórnarskrárnefndin taki afstöðu til þess. En þetta er töluvert flókið líkt og yrði að túlka það ef tekin yrði upp sameign þjóðarinnar á öðrum auðlindum miðað við gildandi lög sem skapa fólki tiltekinn rétt.

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er talað um að festa í stjórnarskrána að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar. Ég vona að báðir flokkarnir standi við það. Í ályktun um vatn fyrir alla, sem ekki hefur verið dregin til baka, segir m.a., en hv. þingmaður sagði að hún gæti tekið undir alla ályktunina, með leyfi forseta: „Vegna mikilvægis vatns fyrir íslenska þjóð og lífríki landsins telja undirrituð samtök nauðsynlegt að fest verði í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Lög og reglugerðir um nýtingu vatns taki því mið af ákvæðum sem viðurkenna rétt einstaklinga til vatns sem og lögum er varða verndun vatns og náttúru.“ Virðulegi forseti. Spurningin er einföld. Á að setja þetta í stjórnarskrá eða ekki, að mati þingmannsins og skilgreina síðan í lögum nýtingarréttinn, líkt og hv. ríkisstjórn hefur lofað að gera með fiskinn í sjónum?

Frú forseti. Hv. þm. Kristján Möller spyr aftur sömu spurningarinnar og rekur ofan í mig yfirlýsinguna „Vatn fyrir alla“ sem mér fannst ég geta fallist á. Þarna segir að þeir sem að yfirlýsingunni standa telji þetta nauðsynlegt. Ég er ekki fullviss um að svo sé. Ég hefði hugsanlega hikað ögn við þann hluta í yfirlýsingunni. Annars fannst mér yfirlýsingin fyrst og fremst lýsa stuðningi við að bæta aðstæður í vanþróuðum löndum og að við þyrftum að standa vörð um þær auðlindir sem þar væru. En víkur vissulega að stjórnarskránni. Og svo kannast ég auðvitað við, eins og aðrir stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar, þetta í stjórnarsáttmálanum um að festa í stjórnarskránni, þ.e. ekki allar auðlindir, að tiltekin auðlind okkar skuli vera sameign. Ég efast ekki um að umræðan um vatnið á eftir að flytjast úr þessum sal og inn á borð stjórnarskrárnefndarinnar, ekki síst fyrir tilstilli fulltrúa stjórnarandstöðunnar í þeirri nefnd, og fái þar góða umræðu.

Frú forseti. Nokkuð er liðið á þessarar umræður í dag. Á morgun fer væntanlega fram 3. umr. þar sem gefst tækifæri til að fara ítarlegar í gegnum þetta mál og þau einstöku atriði sem hafa komið fram hér. Ég mun því ekki vera með langt mál. Ég mun halda til haga grundvallaratriðum varðandi þessi lög sem hafa fengið nafnið vatnalög og lúta að endurskoðun á vatnalögum frá 1923. Þingmenn hafa lesið út úr lögunum með misjöfnum hætti. Við heyrðum áðan í ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz hvað hún hún las úr frumvarpinu. Þess vegna mun ég árétta örstutt það sem stendur í frumvarpi til vatnalaga, frú forseti. Í 1. gr. frumvarpsins stendur: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns. Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Þarna kemur inn matsatriði, sem er breyting frá því sem er í núgildandi lögum og einnig sú grundvallarbreyting að í þessu frumvarpi er sagt að kveða þurfi á um skýrt eignarhald. En í vatnalögunum er talað um, og ég kem að því á eftir, umráða- og hagnýtingarrétt. Þarna er grundvallarmunur á, hvort menn tala um eignarhald á auðlindinni vatni eða hagnýtingarrétt á vatni, sem nánar er þá skilgreindur. Í 2. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Hér er um miklu víðtækari skilgreiningu á vatni en er í núgildandi vatnalögum þar sem einnig er tekið til loftkennt form vatns. Í ljósi þess að lögð er áhersla á skýrt eignarhald er því búin til séreignarskýring fyrir vatn í víðtækara formi en er í núgildandi vatnalögum. Ef við lítum á 4. gr. frumvarpsins, þá stendur þar, með leyfi forseta: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Ef við lítum á lagagreinar sem lúta að þessu í núgildandi vatnalögum. Þá er hvergi minnst á eignarrétt heldur á umráða- og hagnýtingarrétt. Um þetta er deilt og var um það deilt þegar þessi lög voru sett, vatnalög, hvernig ætti að túlka þetta. Ágreiningurinn um þetta stendur enn. En í 2. gr. laganna stendur, með leyfi forseta: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Eins og margoft hefur verið rakið er þar að baki jákvæð skilgreining á þeim réttarheimildum sem landeigandi hefur til að nota vatn en ekki um heildareignarrétt í sjálfu sér að ræða. Frú forseti. Í gegnum þetta hafa menn farið afar ítarlega. Ég mun einnig gera það ítarlegar í ræðu minni á morgun. En af því þetta var til umræðu hjá síðustu ræðumönnum þá þykir mér rétt að taka þetta fram, til að menn átti sig á að í þessu liggur ágreiningurinn. Þarna er hann. Það sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, og reyndar í stjórnarandstöðunni allri, leggjum til og viljum er að vatnið sem auðlind eigi sig í raun sjálf en það sé nýtingarrétturinn sem við þurfum að ræða og skilgreina. Mig langar að vitna örstutt í þessi atriði sem menn hafa komið inn á, um að þetta er ekki bara sérmál Íslendinga. Þetta er mál sem snertir afstöðuna til vatns í öllum heiminum, til þess hvort vatnið sem auðlind eigi að vera framseljanleg eign eða ekki. Af því að hv. þm. Pétur Blöndal kom inn á þetta, hvort væri hægt að selja vatn frá fasteign, þá ætti samkvæmt 8. gr., ef litið er á eignarréttarákvæðin, að vera hægt að selja vatnið sjálft sem auðlind frá fasteign. En núgildandi lög mundu aðeins kveða á um að skilgreininguna um vatnsréttindi væri hægt að láta af hendi til þriðja aðila eins og er algengt, t.d. hjá vatnsveitu sveitarfélags sem fær að taka vatn í landi hjá ákveðnum landeiganda og fær ákveðin réttindi til að nýta þá auðlind til sinnar vatnsveitu. Í lokin, af því hér var talað um að mikilvægt væri að rétturinn til vatns og staða vatns yrði bundinn í stjórnarskrá með hliðstæðum hætti og auðlindin í sjónum, þá langar mig í lokin, hæstv. forseti, að vitna í leiðara Morgunblaðsins frá 1. nóvember árið 2005. Þar er fjallað eru um þessa þætti, um vatn. Það skulu vera lokaorð mín að þessu sinni. En þar stendur, þar sem búið er að fjalla ítarlega um stöðu vatnsins og mikilvægi þess, með leyfi forseta: „Tvö ríki, Úrúgvæ og Holland,“ - ekki er nú Holland neitt þróunarríki - „eru nú í þann mund að banna einkavæðingu vatns með lögum. Í báðum tilfellum er ekki aðeins kveðið á um að ekki megi einkavæða vatnsveitur, heldur einnig að ekki megi fela einkaaðilum rekstur vatnsbóla. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst 2005 til 2015 áratug alþjóðlegra aðgerða til að tryggja vatn til lífsviðurværis. Í ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá 2004 er það markmið sett að fækka þeim um helming, sem ekki hafa aðgang að eða efni á öruggu drykkjarvatni. Tilgangur einkavæðingar er fyrst og fremst að tryggja neytendum betri þjónustu og kjör með tilstuðlan samkeppni, ekki að færa einokun frá einni hendi yfir á aðra. En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign.“ - Ég vek athygli á því, frú forseti, að ég er að vitna í leiðara Morgunblaðsins frá 1. nóvember 2005. - „Nú stendur yfir nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin, sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi um vatn fyrir alla, tekin til alvarlegrar skoðunar. Þótt á Íslandi sé gnægð vatns verða Íslendingar að sýna að þeir kunni að umgangast þessa mikilvægu auðlind af virðingu og alúð.“ Ég get tekið undir þau orð í leiðara Morgunblaðsins og árétta og ítreka sjónarmið Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að koma eigi stjórnarskrárbundið ákvæði um þjóðareign á vatni og rétt á vatni fyrir alla, eins og hér er verið að tala um. Þetta hefur verið krafa varðandi vatnið og við stjórnarandstaðan á Alþingi og Vinstri hreyfingin – grænt framboð höfum fært rök fyrir því að ekki eigi að reka þessi svokölluðu vatnalög svo hart í gegn eins og ríkisstjórnarmeirihlutinn hefur gert, heldur eigum við að skoða þessi mál miklu nánar og taka fyrst fyrir ákvæði um vatn í stjórnarskrána, í öðru lagi eigum við að taka fyrir vatnsverndarlög og í þriðja lagi væri þá hægt að taka fyrir endurskoðun á lögum um nýtingu og nýtingarrétt á vatni og annað sem því gæti tilheyrt. Þess vegna fagna ég því að náðst hefur samkomulag um að gildistaka laganna, verði þau samþykkt á Alþingi eins og þau nú liggja fyrir, sem ég vona reyndar ekki, skuli hafa verið færð aftur til 1. nóvember árið 2007 samkvæmt yfirlýsingu hæstv. iðnaðarráðherra, þ.e. hálfu ári eftir kosningar, ef þær verða þá ekki fyrr. Fyrir þann tíma vinni nefnd, sem hæstv. iðnaðarráðherra lýsti yfir að yrði skipuð, að því að skoða öll þessi lög og réttarmál sem lúta að vatni, þar með talin vatnsverndarlög, svo ekki sé minnst á stjórnarskrárvinnuna. Ég teldi eðlilegt að inn í það nefndarstarf kæmi hver viðbrögð stjórnarskrárnefndar yrðu við því að taka ákvæði um vatn inn í væntanlega endurskoðun stjórnarskrár. Allt þetta verði búið að vinna áður en gildistaka laganna gæti hugsanlega farið fram. Það væri þá hægt að leiðrétta og endurskoða lögin með tilliti til þess, ef það þætti nóg. En það er líka möguleiki að komin verði ný ríkisstjórn og þessi lög verði numin úr gildi, sem ég legg áherslu á að komi aldrei til framkvæmda eins og þau nú eru.

Frú forseti. Mig langar sérstaklega úr þessum ræðustóli að þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir mjög hófstillta og málefnalega ræðu. Ég vil taka undir með honum og leiðarahöfundi Morgunblaðsins að við þurfum bæði í nútíð og framtíð að umgangast vatn af alúð, ég man ekki hvort hv. þingmaður sagði af nærgætni, en a.m.k. af mikilli alúð vegna þess hvers virði vatnið er. En vegna orða hv. þm. Jóns Bjarnasonar um að ríkisstjórnin hafi rekið þetta frumvarp svo hart í gegnum þingið, þá hlýt ég að mótmæla því. Þetta er í annað skipti sem frumvarpið er lagt fram á Alþingi og hér er í annan tíma búið að fara yfir dagsetningar hvenær málinu var dreift á þinginu o.s.frv. En hv. þingmaður sagði áðan: Um þetta var deilt fyrir setningu vatnalaganna og um þetta er deilt núna. Meginmunurinn er sá að þá deildu menn allt að því áratugum saman. Síðan var fenginn ákveðinn fræðimaður til að skrifa frumvarp. Síðan hafa aldrei verið neinar deilur. Þar sem við erum að leggja til óbreytt efnislega sömu réttarreglur áfram er a.m.k. enginn grundvöllur fyrir deilu fræðimanna á þessu sviði. Ekki síðan lögin voru sett 1923.

Frú forseti. Mér þykir leitt að hv. þm. Jónína Bjartmarz er ekki fyllilega sjálfri sér samkvæm. Annars vegar tekur hún undir þau orð mín um að mikilvægt sé að ákvæði um stöðu vatns verði tekin upp í stjórnarskrána. Það sé mjög mikilvægt. En hins vegar vill hv. þingmaður aftur reyna að verja að þetta mál sé keyrt í gegnum þingið með svona miklum látum eins og raun ber vitni án þess að fyrst sé tekin afstaða til þess hvaða stöðu vatnið fær í stjórnarskrá. Fyrir mér er ósköp einfalt hvernig hlutirnir eiga að gerast. Fyrst tökum við ákvörðun um að vatnið fái sína stöðu í stjórnarskránni, að vatnið sé þjóðareign og nýtingarréttur allra sé tryggður. Almannaréttur verði rækilega tryggður í stjórnarskránni. Síðan tökum við lög um vatnsvernd, umhverfislegu hliðina á henni. Vernd á auðlindinni og umgengni við hana til lengri tíma, því að við erum í sjálfu sér bara gestir á jörðinni og höfum engan rétt til að ganga á rétt ókominna kynslóða hvað vatnið, undirstöðu lífsins, varðar. Og síðan í þriðja lagi gætum við tekið fyrir þetta frumvarp, sem hér er verið að böðlast á, sem lýtur að sérgreindum nýtingarrétti. Það er hægt að takast á um það eftir að stjórnarskrárgrunnurinn og vatnsverndargrunnurinn er kominn og þá getum við tekið á nýtingarréttinum. Þannig tel ég, og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að eigi að vinna.

Frú forseti. Það sem öllu skiptir í allri þessari umræðu er að nákvæmlega sömu eignarráð og fasteignareigandi öðlaðist yfir vatni 1923 mun hann eiga áfram, samkvæmt þessu. Hv. þingmaður gerði í ræðu sinni á hófstilltan hátt greinarmun á milli þess sem segir í núgildandi vatnalögum, sem hann kallar umráðarétt og ráðstöfunarrétt, og síðan einkaeignarréttar. Kjarninn er sá að fræðimenn hafa síðan 1923 túlkað alla þessa upptalningu réttinda í lögunum frá 1923 sem fullan einkarétt. Svoleiðis verður það áfram, nema menn ætli með breyttum lögum að taka þennan rétt af bændum. Svo má alveg taka undir að það sé rétt að minnast á vatn sem auðlind í stjórnarskránni. En stóra spurningin hlýtur að vera sú hvort menn ætli með því að breyta réttarstöðu og eignarrétti bænda að vatni á jörðum sínum. Það er nefnilega þannig að það skiptir ekki öllu hvort hlutirnir eru nefndir í stjórnarskrá eða lögum, heldur kannski, frú forseti, hvað stjórnarskrárlögin segja um viðkomandi efni. Þess vegna má segja sem svo að ekki skaði að telja upp vatn í stjórnarskránni í einhverri markmiðssetningu sem slíkri. En ég má hins vegar ætla, miðað við fyrri málflutning hv. þm. Jóns Bjarnasonar, að hann vilji með því að setja ákvæði í stjórnarskrá svipta bændur þeim rétti sem þeir hafa haft yfir vatni á jörðum sínum síðan 1923.

Frú forseti. Að sjálfsögðu þurfa ákvæðin í stjórnarskránni að vera mjög skýr um þjóðareign á vatni, vatn fyrir alla og almannarétt á vatni og að ekki sé hægt að hafa vatnsauðlindina sem verslunarvöru. Að sjálfsögðu. Enda eru margar þær þjóðir sem hafa lent í þeirri ógæfu að selja frá sér vatnsauðlindina að reyna að ná henni til sín aftur. Ég vona að okkur Íslendinga hendi ekki sú ógæfa að frumvarpið verði að lögum og hleypi þeirri ógn af stað gagnvart íslenskri þjóð. Því að við viljum ekki að vatn sé einkavætt og vatnsauðlindin verði markaðsvara. Varðandi stöðu bænda og landeigenda kem ég betur að því í ræðu minni á morgun. En staðreyndin er sú að þetta lagafrumvarp þrengir vatnsréttindi bænda frá þeim sem nú eru í gildandi lögum. Vegna þess að í gildandi lögum er ekki kveðið á um að þetta sé eignarréttur, heldur er þetta nýtingarréttur og vatnsréttur til fjölþættra bústarfa og til landbúnaðarnota sem eru tilgreind. Í frumvarpinu er þessi nýtingarréttur og almannaréttur bænda og landeigenda til landbúnaðar skertur því hann nær einungis til kvikfjárræktar eins og sagt er, ekki til akuryrkju eða garðræktar o.s.frv. Í þessu lagafrumvarpi er nýtingarréttur bænda skertur, enda hafa þeir bent á það í umsögnum sínum. En ég fer nánar ofan í það í ræðu minni við 3. umr. á morgun, frú forseti. Ég legg áherslu á að vatn eru mannréttindi en