Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var fyrir nokkrum dögum afgreitt þar með shlj. atkv. hv. dm., eftir að menntmn. d. hafði einum rómi gert við frv. allvíðtækar brtt., sem samþ. voru að mestu leyti shlj. Aðeins ein brtt. við frv. kom fram frá einum meðlimi hv. menntmn., hv. 3. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni. Sú brtt. náði ekki fram að ganga, en hún var eina brtt., sem flutt var við frv. að frátöldum þeim brtt., sem öll menntmn. stóð að og allar voru samþ. shlj. Sökum þess að svo að segja alger samstaða náðist um afgreiðslu þessa mikilvæga máls í hv. Nd., þó að það hafi að vísu ekki orðið fyrr en nú fyrir fáum dögum, leyfi ég mér að vænta þess, að hv. Ed. sjái sér fært að taka málið til sem skjótastrar meðferðar og afgreiða það nú á þessu þingi, þó að mér sé að vísu ljóst, að tíminn til þess að fjalla um svo mikilvægt mál sem hér er um að ræða er ekki orðinn mikill, þar eð gert mun vera ráð fyrir því, að þinglausnir fari fram í miðri næstu viku. En bæði vegna þess, hve rækilegan undirbúning þetta mál hafði fengið, þegar það fyrst var lagt fyrir hið háa Alþ. og svo vegna þess, að Alþ. fjallar nú í þriðja sinn um frv., þó að það hafi að vísu hingað til ávallt verið í hv. Nd., leyfi ég mér nú samt að óska þess eða láta í ljós þá von, að sá rækilegi undirbúningur, sem málið fékk og sú mikla athugun, sem málið hefur fengið í menntmn. hv. Nd., muni verða til þess að auðvelda hv. Ed. og menntmn. hennar meðferð málsins á þeim skamma tíma, sem eftir er af þingtímanum. Ég skal, til þess að eyða ekki dýrmætum tíma þingsins, ekki fara mörgum orðum um málið og þó vil ég freista þess að gera í sem stytztu máli grein fyrir þeim meginbreytingum á ríkjandi skipulagi íslenzkra rannsóknarmála, sem samþykkt þessa frv. mundi hafa í för með sér og skal ég þá greina á milli frv., eins og það upphaflega var lagt fyrir hv. Nd. af ríkisstj., og síðan gera grein fyrir þeim brtt., sem hv. Nd. samþykkti samhljóða í s.l. viku. Rannsóknaráð ríkisins, sem stofnað var árið 1939 og aðstoðaði atvmrn. við yfirstjórn atvinnudeildar háskólans, er nú skipað þrem mönnum eftir tilnefningu stærstu þingflokkanna. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð ríkisins verði ráðgjafarstofnun, sem vinni að eflingu hagnýtra rannsókna í landinu, en einnig að, eflingu undirstöðurannsókna, að því leyti sem þau verkefni eru ekki í höndum Háskóla Íslands og þá jafnan í fullu samráði við hann. Aðalverkefni rannsóknaráðs ríkisins eiga að vera efling og samræming hagnýtra rannsókna og undirstöðurannsókna í landinu. Það á að hafa samráð við hinar ýmsu rannsóknastofnanir og fá sem gleggsta yfirsýn yfir alla rannsóknarstarfsemi í landinu og gera till. til úrbóta, ef það telur rannsóknarstarfsemina ófullnægjandi, rannsóknarskilyrði ófullkomin eða merk rannsóknarefni vanrækt. Þá á ráðið að hafa með höndum athugun á hagnýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega og atvinnugreina, gera till. um framlög ríkisins til rannsóknarmála og fylgjast með ráðstöfun opinberra fjárframlaga til rannsóknastofnana, sem l. taka til. Rannsóknaráðið á að hafa með höndum öflun fjármagns til rannsóknarstarfseminnar almennt til viðbótarframlagi ríkisins og tillögugerð um skiptingu þessa fjár milli rannsóknastofnana og rannsóknarverkefna. Rannsóknaráðið á að hafa í sínum vörzlum skýrslur um rannsóknir á sviði raunvísinda, sem kostaðar eru af opinberu fé, semja árlega skýrslu um rannsóknarstarfsemi í landinu og enn fremur stuðla að söfnun erlendra rita og annarra upplýsinga um vísindastörf, rannsóknarstörf og tækni og úrvinnslu þeirra til hagnýtingar fyrir atvinnuvegi landsins. Enn fremur á rannsóknaráðið að beita sér fyrir skjótri hagnýtingu tæknilegra nýjunga í atvinnuvegunum með kynningarstarfsemi og upplýsingaþjónustu. Samkv. frv. á verkefni rannsóknaráðs fyrst og fremst að vera í því fólgið að vera ráðgjafi ríkisstj. og Alþ. í rannsóknarmálum, vera höfuðaðili að mótun opinberrar stefnu í rannsóknarmálum. Ráðið á hins vegar ekki að hafa með höndum yfirstjórn rannsóknastofnana, svo sem nú á sér stað og er það meginbreyting frá ríkjandi skipulagi. Í frv. ríkisstj. var gert ráð fyrir því, að í rannsóknaráði ættu sæti 17 menn og skyldu vera fulltrúar atvinnuvega, Seðlabanka, háskólans og Alþ. Ráðið á að vera ólaunað, en kjósa úr sinum hópi 5 manna framkvæmdanefnd. Gert var ráð fyrir því, að rannsóknaráðið heyrði undir menntmrh., sem skipaði formann þess og framkvæmdastjóra. Þannig voru ákvæði stjfrv. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að á vegum ríkisins skuli starfræktar þessar rannsóknastofnanir: Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Rannsóknastofnun iðnaðarins og Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins. Meginbreyting frá ríkjandi skipulagi er sú, að Atvinnudeild háskólans yrði lögð niður, Hafrannsóknastofnunin kæmi í stað fiskideildar og Rannsóknastofnun landbúnaðarins í stað búnaðardeildar, en í stað iðnaðardeildar kæmu tvær stofnanir, Rannsóknastofnun iðnaðarins og Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins kæmi í stað Rannsóknarstofu Fiskifélags Íslands. Nú lýtur hver deild Atvinnudeildar háskólans, stjórn deildarstjóra undir yfirstjórn rannsóknaráðs og atvmrn. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að hver rannsóknastofnun verði sjálfstæð ríkisstofnun, sem heyri undir hlutaðeigandi fagráðuneyti, þ.e.a.s. nú eru allar rannsóknastofnanir undir stjórn eins og sama rn., atvmrn., og undir stjórn eins og sama ráðh., en í verkaskiptingarúrskurði forseta hefur menntmrh. eða mér verið falin yfirstjórn Atvinnudeildar háskólans og þar með allra þessara rannsóknastofnana. Í stjfrv. og á það var einnig fallizt af hv. menntmn. Nd., er gert ráð fyrir því, að framvegis komi hver rannsóknastofnun undir stjórn hlutaðeigandi fagráðh., Rannsóknastofnun sjávarútvegsins færi undir stjórn sjútvmrh., stofnun landbúnaðarins undir stjórn landbrh., hinar tvær stofnanir iðnaðarins undir stjórn iðnmrh., en rannsóknaráðið á eftir sem áður að vera undir stjórn menntmrh. og þó ekki bundið við persónu ákveðins manns, heldur vera undir stjórn menntmrn. og menntmrh., enda eru önnur rannsóknarstörf í landinu á vegum þess rn. og þá fyrst og fremst Háskóli Íslands. Rannsóknaráðið á hins vegar ekki að hafa nein afskipti af stjórn rannsóknastofnana, sem algerlega hverfa undir stjórn hlutaðeigandi fagráðuneyta. Rannsóknastofnunum er hins vegar fengin sérstök stjórn og auk þess gert ráð fyrir skipun sérstakra ráðgjafarnefnda við einstakar rannsóknastofnanir. Í stjfrv. var gert ráð fyrir því, að stjórnir rannsóknastofnananna skyldu skipaðar eins og ég nú skal lýsa, en einmitt við þetta atriði voru aðalbrtt. hv. menntmn. Nd. Samkv. frv. áttu í stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar að vera þrír menn, forstjóri stofnunarinnar, fiskimálastjóri og maður tilnefndur af ráðgjafarnefndinni. Í stjórn Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins áttu að vera með sama hætti forstjóri stofnunarinnar, fiskimálastjóri og maður tilnefndur af ráðgjafarnefnd. Í stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins áttu að eiga sæti forstjóri stofnunarinnar, búnaðarmálastjóri og maður tilnefndur af tilraunaráði Rannsóknastofnunarinnar. Í stjórn Rannsóknastofnunar iðnaðarins áttu hins vegar að eiga sæti 5 menn, forstjóri Rannsóknastofnunarinnar, einn tilnefndur af Félagi ísl. iðnrekenda, einn af Sambandi ísl. samvinnufélaga og tveir menn, sem ráðh. átti að skipa án tilnefningar. Í stjórn Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins áttu hins vegar að vera þrír menn, forstjórinn, einn tilnefndur af Landssambandi iðnaðarmanna og einn, sem ráðh. átti að skipa án tilnefningar. Kerfið í uppbyggingu stjórnanna í frv. ríkisstj. var þannig það, að ráð var fyrir því gert, að meiri hl. stjórnanna væri jafnan opinberir starfsmenn, sem skipaðir hafa verið til starfa sinna af ráðh. Í stjfrv. var alls staðar gert ráð fyrir því, að forstjóri stofnunarinnar ætti sæti í stjórninni og væri jafnframt formaður hennar. Var það gert til þess að tryggja, að nauðsynleg sérþekking væri jafnan fyrir hendi í stjórn stofnananna til þess að stuðla að festu í framkvæmdastjórninni og í því skyni að efla samstarf stjórnar og þeirra, sem í stofnuninni ynnu. Í stjfrv, var alls staðar gert ráð fyrir því, að í stjórnum rannsóknastofnana yrðu þrír menn, nema í stjórn Rannsóknastofnunar iðnaðarins, þar var gert ráð fyrir 5 mönnum. Alls staðar var gert ráð fyrir því, að forstjóri rannsóknastofnunarinnar ætti sæti í stjórninni og væri formaður hennar. Hinir stjórnarmennirnir áttu að vera skipaðir sem hér segir: Í stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins átti fiskimálastjóri að eiga sæti í stjórninni og enn fremur maður tilnefndur af ráðgjafarnefnd hlutaðeigandi rannsóknastofnunar. Í stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins átti búnaðarmálastjóri að eiga sæti í stjórninni og maður tilnefndur af tilraunaráði stofnunarinnar. Í stjórn Rannsóknastofnunar iðnaðarins áttu að eiga sæti tveir menn tilnefndir af Félagi ísl. iðnrekenda og Sambandi ísl. samvinnufélaga og aðrir tveir tilnefndir af iðnmrh., m.a. vegna opinberra iðnfyrirtækja og fyrir iðnrekendur, sem standa utan fyrrnefndra samtaka. En ástæðan fyrir því, að fulltrúum Félags ísl. iðnrekenda og Sambands ísl. samvinnufélaga var fengið sæti í stjórn þessara rannsóknastofnana, er sú, að í frv. eru ákvæði um vissar greiðslur af hálfu iðnaðarins til rannsóknastofnananna. Í stjórn Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins áttu að eiga sæti menn tilnefndir af Landssambandi iðnaðarmanna og maður tilnefndur af iðnmrh. Í frv. var gert ráð fyrir því, að hlutaðeigandi ráðh. skipi alla helztu starfsmenn rannsóknarmálanna, þ.e. framkvæmdastjóra rannsóknaráðs, forstjóra einstakra rannsóknastofnana og alla sérfræðinga, en annað starfsfólk ráði hlutaðeigandi stjórnarnefnd. Á þessu hefur menntmn. einnig gert breytingu, sem ég skal geta um á eftir. Þá er að geta þeirra mikilvægu nýmæla í frv. um sérstaka fjáröflun tveggja rannsóknastofnananna, þ.e. Rannsóknastofnunar iðnaðarins og Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins. Gert er ráð fyrir því, að iðnfyrirtæki, verksmiðjur og verkstæði greiði gjald, sem nemi 2 af þús. af kaupi verkafólks og fagmanna, til þess að standa straum af hluta kostnaðar Rannsóknastofnunar iðnaðarins. Undanþegin eru fyrirtæki, sem vinna úr sjófangi og landbúnaðarafurðum, svo og áburðarframleiðsla. Gera má ráð fyrir því, að þetta gjald geti numið hátt á 2. millj. kr. Þar sem brýna nauðsyn ber til þess að stórefla hér rannsóknir í þágu iðnaðar landsmanna og telja má, að hér sé um hóflegt gjald að ræða miðað við þann mikla ávinning, sem öflug rannsóknastofnun gæti veitt iðnaðinum, hafa þessi ákvæði verið sett í frv. Þá er og gert ráð fyrir því, að af öllu innfluttu timbri, sementi og steypustyrktarjárni skuli greiða 1/2% aðflutningsgjald og 1/2% framleiðslugjald af sementi, sem framleitt er hér á landi. Skulu gjöld þessi renna til Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins. Má einnig gera ráð fyrir, að gjald þetta muni nema hátt á 2. millj. kr. Þess er einnig rétt að geta hér, - ég mun ekki hafa farið alveg rétt með í upphafi máls míns áðan, að ekki hafi verið ágreiningur í hv. Nd. nema um eina till. frá hv. 3. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, - það varð einnig ágreiningur um það, hvernig þess fjár, sem þessar tvær rannsóknastofnanir iðnaðarins eiga að fá, skyldi aflað. Fulltrúar hv. Framsfl. lögðu til, að þessar fjárhæðir yrðu ekki innheimtar af iðnaðinum, af iðnfyrirtækjunum, heldur greiddi ríkissjóður tillag til þessara stofnana, sem þessu svaraði a.m.k. Þær till. náðu ekki fram að ganga. Þó að þær hefðu verið felldar, fór eins um flm. þessara till. og hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, að allir aðilar studdu frv., eftir að þessar brtt. höfðu verið felldar. Ég hef þá gert grein fyrir helztu breytingunum á skipulagi íslenzkra rannsóknarmála, sem þetta frv. gerði ráð fyrir, eins og það var lagt fram af ríkisstj. fyrir hv. Nd. s.l. haust. Og nú skal ég í örfáum orðum gera grein fyrir þeim brtt., sem hv. menntmn. Nd. stóð samhljóða að og voru samþ. N. lagði til, að fjölgað væri í rannsóknaráði úr 17, eins og stjfrv. hafði gert ráð fyrir, í 21. Var það samþ. í hv. Nd., að í ráðinu skyldu eiga sæti 7 alþm., en ekki 5 og mun það vera við það miðað, að allir núv. þingflokkar fái fulltrúa við venjulega hlutfallskosningu í Sþ. Þá er og gert ráð fyrir því, að forstjórar allra 5 rannsóknastofnananna eigi sæti í ráðinu, en áður var aðeins gert ráð fyrir 3 fulltrúum rannsóknastofnananna. Þá var samþ., að menntmrh. skuli vera formaður rannsóknaráðsins, en í stjfrv. var gert ráð fyrir því, að hann skyldi skipa formann ráðsins. Þá var sú brtt. og samþ., að forstjórum rannsóknastofnana skyldi heimilað að taka sæti í framkvæmdanefnd rannsóknaráðsins, en eins og ég gat um áðan, er gert ráð fyrir, að ráðið kjósi 5 manna framkvæmdanefnd. Það var fellt niður úr stjfrv., að framkvæmdastjóri rannsóknaráðsins þurfi að hafa háskólapróf í raunvísindum. Menntmn. Nd. taldi menn, sem menntaðir væru í öðrum greinum, einnig geta komið til greina í það starf. En sá, sem nú gegnir því starfi, er háskólamenntaður í raunvísindum og er að sjálfsögðu ekki gert ráð fyrir því, að á starfi hans verði nein breyting. Ein brtt. er gerð um stjórnir allra rannsóknastofnananna og það er í rauninni sú meginbrtt., sem hv. Nd. gerði á frv. Það var fellt niður úr frv., að forstjórar stofnananna skyldu jafnan eiga sæti í stjórn þeirra. Sú skipun á stjórnum stofnananna, sem Nd. gerði ráð fyrir, er sú, að einn í þriggja manna stjórninni skuli ávallt skipaður af ráðh. án tilnefningar, annar ávallt tilnefndur af þeirri stofnun, sem næst stendur rannsóknastofnuninni, Fiskifélaginu, Búnaðarfélaginu o.s.frv. og þriðji maðurinn af ráðgjafarnefnd stofnunarinnar og eru þá allar stjórnir stofnunarinnar skipaðar með hliðstæðum hætti. Þá gerði Nd. ráð fyrir því, að forstjórar stofnananna skyldu semja starfsáætlanir og leggja fyrir stjórnir stofnananna og forstjórarnir skyldu ráða starfsfólk, en ekki ráðh., eins og gert hafði verið ráð fyrir í stjfrv. og eru sams konar breytingar gerðar um allar stofnanirnar. Veitingarvald á embættum starfsmanna við stofnanirnar er m.ö.o. flutt frá ráðh. eða frá rn. til forstjóra stofnananna. Þá lagði n. til, að ráðgjafarnefnd skyldi vera við allar rannsóknastofnanirnar, eins og raunar var gert ráð fyrir áður og að forstjórar stofnananna skyldu ávallt eiga sæti í ráðgjafarn., en ekki stjórnunum, eins og stjfrv. hafði gert ráð fyrir. Hins vegar skyldu þeir ekki verða sjálfkjörnir formenn þeirra. Þá er gert ráð fyrir því, að ráðh. geti með samþykki stjórna viðkomandi stofnana fjölgað í ráðgjafarn. og veitt nýjum aðilum sæti í þeim, ef ástæða þykir til. Þá er og gert ráð fyrir því í brtt. þeim, sem Nd. samþykkti, að ráðh. geti ákveðið deildaskiptingu rannsóknastofnana og skipað þar deildarstjóra, en brtt. hv. 3. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, var einmitt um að lögbinda stofnun einnar slíkrar rannsóknarstofu. N. taldi hins vegar heppilegra að afgreiða þetta atriði í heimildarformi til hlutaðeigandi ráðh. Þá er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. geti ráðstafað húseign Atvinnudeildar háskólans í þágu íslenzkrar vísindastarfsemi, en n. tekur fram í nál. sínu, að um leið og ríkið sjái rannsóknastofnunum fyrir nýju húsrými, en svo sem kunnugt er, hefur bygging rannsóknahverfis þegar verið hafin í Keldnaholti, þá tekur n. fram, að hún telji eðlilegt, að Háskóli Íslands fái þetta hús til sinna afnota, enda stendur það á háskólalóðinni í miklu nábýli við aðalbyggingu háskólans. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því, að framkvæmdastjóri rannsóknaráðs geti kallað forstjóra stofnananna saman til funda til að ræða um sameiginleg málefni, og að síðustu, að sérfræðingar rannsóknastofnananna geti kennt við Háskóla Íslands og er heimilt að skipa þeim málum með reglugerð. Ég hef þá, herra forseti, gert grein fyrir frv., eins og það upphaflega var flutt og þeim breyt., sem það hefur tekið í meðferð hv. Nd. Í þessu frv. er fyrst og fremst talað um skipulagsmál rannsóknanna, en allir, sem eru þessum málum kunnugir, munu vera sammála um, að einmitt það, hvernig rannsóknarmálin séu skipulögð, geti haft verulega þýðingu, m.a. fyrir skilyrði til þess að afla fjár til þeirra og hins vegar og ekki síður fyrir það, hvern árangur aukið fé beri í hagnýtum niðurstöðum. Þó er rétt að geta þess, að í frv. er ekki einungis fjallað um bætt skipulag rannsóknastofnananna og rannsóknarmála yfirleitt, heldur eru þar einnig athyglisverðar till. um auknar fjárveitingar til þessara mála. Ég vil að svo mæltu, herra forseti, leyfa mér að ítreka þá ósk, sem ég bar fram í upphafi máls míns, að hv. Ed. sjái sér fært að afgr. þetta mál á þeim skamma tíma, sem þingið á eftir að starfa, vegna þess að það er bjargföst sannfæring mín, að samþykkt þessa frv. mundi verða íslenzkri rannsóknarstarfsemi hin mesta lyftistöng, en um það munu allir vera sammála, að fátt eða ekkert er nú nauðsynlegra í íslenzku þjóðlífi, svo sem raunar annars staðar meðal allra þjóða, en að efla rannsóknarmál, að taka vísindi og tækni í sívaxandi mæli í þágu íslenzkra atvinnuvega. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. menntmn.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð í sambandi við þetta mál nú við 1. umr. Eins og hæstv. menntmrh. gat um í framsöguræðu sinni, þá er skammt til loka Alþ. að þessu sinni, sennilega um það bil aðeins vika til þinglausna og það verður vissulega að teljast miður farið, að Ed. skuli ekki eiga kost á að fjalla um þetta mikilvæga mál nema örfáa daga á mesta annatíma þingsins, ef það á annað borð á að koma þessu málí í gegn og gera það að lögum nú. Ég verð að segja, að mér þykir þetta mjög miður farið, því að hér er um að ræða fjölþætt frv., sem snertir marga aðila og þar koma fram vissulega mörg álitamál, eins og raunar má ráða af því, hversu seint hefur gengið að fjalla um þetta mál í hv. Nd. En þetta mun vera þriðja þingið, sem málið liggur fyrir þeirri d. og það er fyrst nú undir þinglok í þriðja skipti, sem skriður hefur komizt á málið og það kemur loksins til Ed. En þrátt fyrir það, þó að tíminn sé mjög naumur og þar af leiðandi örðugt að fjalla um þetta stóra og fjölþætta mál á þann hátt, sem æskilegastur hefði verið fyrir þessa d. og þá n., sem fær málið til meðferðar, þá vil ég lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ég tel málið svo mikilsvert og svo mikið fengið með afgreiðslu þess í því formi, sem það nú er, að ég mun gera mitt til þess, að það nái fram að ganga á þessum skamma tíma. Það hefur vissulega skort hér heildarlöggjöf um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, þann ramma, sem slíkum rannsóknum þarf að vera sniðinn og þó að eitt og annað kunni að orka tvímælis í sambandi við þetta frv., þá er svo mikið unnið að mínum dómi, að ég fagna því út af fyrir sig, að þessi skriður er þó kominn á málið. Ég mun ekki fara að ræða hér einstök atriði, hvorki þau, sem ég hefði e.t.v. tilhneigingu til þess að gera aths. við, né atriði, sem ég tel að hefðu gjarnan átt að vera í þessu frv. Ég býst við að hafa tækifæri til þess í n. .En eins og ég sagði áðan, mun ég þrátt fyrir það, þó að mér finnist þetta allt of skammur tími fyrir d. til að fjalla um svona stórmál, gera mitt til þess, að málið nái fram að ganga og ég veit, að aðrir Alþb.-þm. í d. eru á sama máli. Ég kvaddi mér nú hljóðs ekki sízt til þess að undirstrika það, að þetta eru í rauninni vinnubrögð, sem ekki ættu að endurtaka sig, að stórmál liggur mjög lengi hjá annarri d. og siðan gefst ekki kostur nema á örfáum fundum á mesta annatíma til þess fyrir síðari d. að fjalla um málið. Þetta ætti ekki að þurfa að endurtaka sig og það er sem sagt til eftirbreytni framvegis, eins og þar stendur.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, hefur verið alllengi í smíðum og grg., sem því fylgir og miklar rannsóknir hafa fram farið, áður en ríkisstj. tók ákvörðun um að flytja frv. í því formi, sem það er nú. Við Íslendingar höfum oft talað um það, að við eigum ýmsar auðlindir og hefur þá helzt verið talað um jarðhitann, vatnsföllin, gróðurmoldina og fiskimiðin. Og við höfum ekki í ríkum mæli getað hagnýtt okkur þessar auðlindir. Að vísu stefnir þetta allt í rétta átt. Við höfum ræktað landið og við erum á leið með að reka landbúnaðinn með nýtízku hætti. Við höfum hagnýtt okkur fiskveiðar og fiskiðnað og tileinkað okkur nýtízkutækni á því sviði. Við höfum notað jarðhitann að nokkru leyti, m.a. með því að hita upp húsin og sparað þannig mikinn gjaldeyri. Við höfum einnig um nokkurt skeið virkjað vatnsföll, þótt ekki sé hægt að segja, að það hafi enn orðið í stórum stíl. Það má segja, að það séu tvær aðalvirkjanir hér á landi, það er Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin. Sogið var fyrst virkjað samkv. l. frá 1933 og fyrstu virkjun þar lokið 1937. Þetta var vitanlega mikið átak miðað við þann tíma og miðað við þann fjármagnsskort, sem þá ríkti í landinu og miðað við það, að atvinnuvegir landsmanna voru miklu fábreyttari þá en nú. Síðan hefur verið bætt við virkjunum við Sogið, þannig að það er fullvirkjað. Laxá í Þingeyjarsýslu hefur verið virkjuð og ýmsar smærri vatnsvirkjanir hafa verið gerðar um landið, þannig að nú nálgast það að vera um 100 þús. kw, sem er virkjað hér á landi, en það er nærri því að vera 2% af vatnsafli, sem er virkjanlegt með hægu móti, en ekki nema 11/2% af vatnsafli, sem talið er vera virkjanlegt og mundi svara kostnaði að virkja miðað við þá samkeppni, sem enn er fyrir hendi um virkjun vatnsafls. Til þess að hagnýta auðlindir landsins þarf mikið fjármagn,og það er ekki nema eðlilegt, að við höfum búið við fjármagnsskort. Miðað við það, að atvinnuvegir landsmanna hafa fram á síðustu áratugina verið reknir með frumstæðri tækni og miðað við, að fámenni sé hér í landi, en mikið, sem þarf að gera og framkvæma á stuttum tíma, þá er eðlilegt, að hér hafi verið fjármagnsskortur og má vitanlega reikna með því, að það verði einnig um sinn, þótt miklar breytingar hafi orðið á því á seinni árum, að fjármagnið hefur aukizt og möguleikarnir til þess að komast yfir fjármagn hafa batnað. Það frv., sem hér er um að ræða, er til komið eftir miklar og nákvæmar rannsóknir, sem gerðar hafa verið á síðustu árum á vegum raforkumálaskrifstofunnar. Vatnasvæðið fyrir Suður- og Suðvesturland hefur verið rannsakað, þ.e. Þjórsársvæðið og Hvítársvæðið í Árnessýslu og á Norðurlandi Laxársvæði í Þingeyjarsýslu og Jökulsársvæðið á Fjöllum. Ýmsir staðir hafa verið rannsakaðir til þess að fá samanburð á þessum málum. Það eru 52 staðir, sem hafa verið rannsakaðir meira og minna, á Þjórsársvæðinu 19 staðir, Hvítársvæðinu 18 staðir, Jökulsársvæðinu 3 staðir, Laxársvæðinu 7 staðir og öðrum svæðum 5 staðir, samtals 52 staðir. Það er talið, að það sé unnt að virkja á 90 stöðum í landinu, en þeir staðir eru vitanlega mjög misjafnir, sumir dýrir og aðrir hagstæðari og þá er vitanlega fyrst lagt til að virkja það, sem er hagstæðast og bezt. Við höfum tæplega efni á öðru, og geri ég ráð fyrir, að allir hv. alþm. verði sammála um, að það beri að taka það fyrst, sem er hagstæðast. En menn þurfa að sannfærast um það, áður en einhver ákveðinn staður er samþykktur, að rannsóknirnar, sem að baki liggja, hafi verið þannig unnar, þannig gerðar, að eðlilegt sé að byggja á þeim. Helztu virkjunarstaðir, sem til greina koma eftir þessa nákvæmu athugun, eru 10. Þótt 52 staðir hafi verið rannsakaðir nákvæmlega, er tæplega um meira en 9–10 staði að ræða, sem kemur til greina nú á næstunni að virkja. Það hafa verið gerðar nákvæmar kostnaðaráætlanir um þessa staði og auk þess hefur Andakilsárvirkjunin látið rannsaka Kláffoss í Hvítá í Borgarfirði án íhlutunar raforkumálastjórnarinnar. Virkjun Kláffoss bendir til, að það megi gera þar hagstæða virkjun, en hún er lítil og kemur naumast til greina að taka hana fyrir. fyrr en á seinna stigi. Aðrir staðir, sem koma til greina, eru Brúará, Búrfell, Hveragerði hér sunnanlands og fyrir norðan Dettifoss og Laxá. Í frv. því, sem hér hefur verið útbýtt meðal hv. alþm., er tafla, þar sem sjá má kostnaðarmismun á hinum ýmsu virkjunum. Þessi tafla er á bls. 15 og er prentuð sem fskj. með frv. og þarf í rauninni ekki útskýringa við. Ef virkjað er við Búrfell, 1. áfangi 105 þús. kw, kostar hver virkjuð kwst. 10,3 aura, hvert virkjað kw 8.300 kr. Séu virkjuð 70 þús. kw í fyrsta áfanga kostar hver kwst. 12,9 aura, eða 10.500 kr. hvert kw. Sé Búrfell hins vegar fullvirkjað, kostar hver kwst. 8,6 aura, en meðalverð í virkjuninni er um 7.400 kr. Séu hins vegar athugaðir aðrir staðir til samanburðar á þessari töflu, kemur það í ljós, að þeir eru allmiklu óhagstæðari og í sambandi við þetta frv. ætla ég að halda mér við virkjunarstaði hér á Suður- og Suðvesturlandi, og eftir að við höfum lesið þessa töflu, kemur það í ljós, að Búrfell sé langhagstæðast. Hvort sem við virkjum það án alúminíumsverksmiðju, 70 þús. kw, eða fullvirkjum 210 þús. kw við Búrfell, verður Búrfellsvirkjun miklu hagstæðari. Með þessu frv. er lagt til, að heimilað verði að virkja 210 þús. kw. Það hefur verið rætt um það að gera samninga við Svisslendinga um alúminíumverksmiðju, ef þeir samningar eru fáanlegir, samningar, sem við getum gengið að. Af því leiðir, að við virkjum með öðrum hætti ,en annars væri, í 1. áfanga 105 þús. kw miðað við það, að reist væri strax 30 þús. tonna alúminiumverksmiðja, sem tæki þá um helminginn af þessari virkjun í 1. áfanga. Síðar, ef samningar fást við Svisslendingana, er gert ráð fyrir, að alúminíumverksmiðjan yrði stækkuð upp í 60 þús. tonn. Væri þá búið að virkja upp í 210 þús. kw og alúminíumverksmiðja af þeirri stærð tæki rúmlega helminginn af Búrfellsvirkjuninni fullvirkjaðri. Nú er ekkert vitað um það enn þá, hvort samningar fást um alúminíumverksmiðjuna. Samningarnir eru ekki komnir á það stig, að við getum nokkuð fullyrt um það. En þá er sá möguleiki að virkja við Búrfell með öðrum hætti og þá verður fyrsti áfanginn 70 þús. kw og hver kwst. 12,9 aurar. Í smávirkjunum hér á landi er reiknað hins vegar með, að meðalverð sé 20 aura kwst., t.d. hér í Soginu, og er því ljóst, að um allmikinn verðmismun er að ræða. Það hefur verið gerð áætlun um rekstrargjöld í sambandi við virkjunina og kemur í ljós, að stórvirkjun upp í 210 þús. kw verður vitanlega ódýrust í rekstri og liggur það í augum uppi. Það hefur verið gerður samanburður á rekstrargjöldum hinna ýmsu virkjana eða valkosta, sem fyrir hendi eru, og er gert ráð fyrir, að til ársloka 1975 mundu notendur spara um 100 millj. kr., - ef ráðizt væri í Búrfellsvirkjun í stað smávirkjana og 60 tonna alúminíumbræðsla væri fyrir hendi til þess að kaupa rúmlega helming orkunnar, mundu sparast 100 millj. kr. til ársloka 1975 eða að meðaltali 14 millj. kr. á ári, en það svarar til að vera 19% af áætluðum gjöldum Sogsvirkjunarinnar 1965. Á árunum 1976–1983 eru árleg útgjöld 22.5 millj. kr. hærri í kosti B 1, þ.e. án alúminíumverksmiðju. Við þann mun ber að bæta verðmæti þeirra 170 plús 60, sem sagt 230 millj. kwst., sem Búrfell hefur umfram smávirkjanir í árslok, sbr. töflu 4 og 5, sem prentaðar eru með frv. En ef þessi orka væri metin á 5 aura kwst., sem er mjög lágt, hækkar framangreindur 22.5 millj. mismunur á ári í 34 millj. kr., en þetta jafngildir á árunum 1976–1983, að notendur spari sér 33.5 millj. kr. til viðbótar áðurnefndum 100 millj., sem ég nefndi á árunum 1969–1975. Og auk þess má benda á, að smávirkjanaleiðin gefur á árunum 1969–1975 um 66 megavött og 485 millj. kwst. á ári, sem kosta 780 millj. kr., eða 11.800 kr. kw eða 161 eyri kwst. í stofnkostnaði. En sé Búrfellsleiðin valin, fást hins vegar 84 megavött og 720 millj. kwst. á ári fyrir 740 millj. kr., sem kosta 8.800 kr. kw eða 103 aura kwst. í stofnkostnaði. Þetta er ákaflega mikill munur í stofnkostnaði og sýnist ljóst vera, að ekki komi til mála að hugsa sér smávirkjanaleiðina, þegar þessi samanburður liggur fyrir. Og þegar við tölum um stofnkostnað við Búrfell, er meðtalinn kostnaðurinn við gastúrbínustöð og það, sem talið er nauðsynlegt að hafa til vara vegna ístruflana og bilana í stöðinni og hugsanlegra bilana á línum. Ég var að tala áðan um Búrfellsvirkjun án alúminíumbræðslu og hér á bls. 19 er prentuð með tafla, sem sýnir, hvernig sú útkoma er, og er niðurstaðan sú, að Búrfellsvirkjun án alúminíumbræðslu sé erfið fyrstu árin, en samanborið við smávirkjanir er hún miklu betri, þegar fram í sækir eða sem svarar 360 millj. kr. á 16 árum. Og einnig það sýnir, að jafnvel þótt ekki fáist samningar um alúminíumverksmiðju, er Búrfellsleiðin það langhagstæðasta, svo framarlega sem menn treysta því, að þeim rannsóknum, sem liggja að baki þessum fullyrðingum, megi treysta. En mér kemur ekki annað til hugar en svo megi vera, með því að okkar færustu menn hafa unnið að þessum málum mörg undanfarin ár og auk þess hefur erlent firma, sem þekkt er á alþjóðlegum vettvangi, Engineering Harza Company International, unnið að þessum málu, og þetta firma er viðurkennt og þekkt, þannig að Alþjóðabankinn lánar út á mannvirki, sem þetta fyrirtæki skrifar upp á og þess vegna er það mikils virði fyrir okkur. Þótt við eigum góða verkfræðinga, sem við að sjálfsögðu getum treyst, eru þeir ekki þekktir á erlendum vettvangi og það er þess vegna mikils virði fyrir okkur, að þetta heimsþekkta firma er tilbúið að skrifa undir þessar áætlanir og samþykkja þær. Ég geri ráð fyrir því, að hv. alþm. hafi nú, þótt frv. sé ekki lengi búið að vera í þeirra höndum, lesið frv. með athygli og fskj. og séu þess vegna orðnir allkunnugir þessum málum, auk þess sem alþm. fengu allir í haust skýrslur um þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið um þetta mál. Og ég reikna þess vegna alls ekki með, að nokkur efist um að, að þessum málum hafi verið unnið með eðlilegum hætti og fullkominni samvizkusemi. Það hefur verið skrifað nokkuð um þessi mál og það hefur komið fram, að sérfræðingar hafi ekki að öllu leyti leyti verið sammála. Sérstaklega hefur einn verkfræðingur, Sigurður Thoroddsen, talað um ístruflanir í Þjórsá og talið, að ísinn væri mikið vandamál. Það hefur að vísu verið vitað áður, að ísrek er í Þjórsá, að ístruflanir geta komið í vissum árum. Eigi að síur hefur Sigurður Thoroddsen sagt í mín eyru og ég hef sagt, að ég mundi hafa það eftir honum vegna þess, sem hann hefur áður um þetta skrifað, að þrátt fyrir þessi ísvandamál væri virkjun við Búrfell það hagstæðasta, sem við gættum ráðizt í, eins og sakir stæðu. Og mér fannst þetta út af fyrir sig ákaflega mikils virði. Það er eðlilegt, að menn geri sér grein fyrir vandanum. Það geta orðið ístruflanir. Það hafa farið fram mælingar í Þjórsá um 10 ára skeið og það hefur komið í ljós, að þetta ísvandamál á 10 árum mundi nú ekki leiða til þess, að það þyrfti marga daga að nota varastöðvarnar. En varastöðvarnar þurfa að vera til, bæði vegna ísvandamálsins og vegna hugsanlegra bilana, sem gætu komið upp í stöðinni og vegna hugsanlegra línubilana og vegna varastöðvanna verður látið duga að byggja aðeins eina línu, en annars væri ekki talið forsvaranlegt annað en þær væru tvær miðað við svona stóra virkjun. Eins og fyrr getur, er gert ráð fyrir, að virkjunarkostnaður við Búrfell, miðað við 210 þús. kw virkjun, verði meira en helmingi lægri, en miðað við smávirkjanirnar. Og ef við litum á Sogið, sem talið hefur verið mjög hagstætt, sjáum við á töflu, sem prentuð er hér með frv. á bls. 34, að hver kwst. í Soginu kostar um 20 aura, en í Búrfelli miðað við fullvirkjun ekki nema 3,6. Þegar virkjuð hafa verið 150 þús. kw við Búrfell, er gert ráð fyrir að gera miðlun í Þórisvatni. En þegar sú miðlun er fengin, er talið, að ísvandamálið verði mun minna. Það er líka vitað, að fyrir ofan Búrfeil eru ýmsir virkjunarstaðir, t.d. við Hrauneyjarfoss og í Tungnaárkrók. Þessir staðir eru taldir hagstæðir til virkjunar, en rannsóknum er ekki komið það langt þar, að það verði fullyrt um það, hvað kwst. kosti. Í Þjórsá allri er talið vera talsvert á 2. millj. kw, sem mætti virkja með góðu móti eða fjórði partur af virkjanlegu vatnsafli á landinu. Sérfræðingar telja þó, að þrátt fyrir marga virkjunarstaði í Þjórsá verði Búrfellsvirkjun það hagstæðasta, sem við eigum yfir að ráða. Með frv. er prentaður kafli úr skýrslu Harza, og með leyfi hæstv. forseta vildi ég lesa hér lokaorðin, þ.e. niðurstöður þessa firma: „Þær athuganir, sem yfirlit er gefið um í skýrslunni, hafa leitt í ljós, að Búrfellsvirkjun er tæknilega viðráðanleg og ekki er um nein óvenjuleg byggingartæknileg vandamál að ræða. Enn fremur, að virkjun í þeim virkjunarstigum, sem gert er ráð fyrir, er framkvæmanleg og hefur ekki í för með sér tvíverknað. Miðað við orkuspá fyrir Suðvesturland, mun ekki vera þörf á aukningu raforkuvera umfram þessa virkjun fram til ársins 1975, þegar frá er talin hin sérstaka vatnsaflsþörf hinnar fyrirhuguðu alúminíumverksmiðju. Á grundvelli verkfræðilegra athugana og áætlana vorra um virkjun vatnsafls á Íslandi undanfarin 7 ár, höfum við komizt að þeirri niðurstöðu, að eðlilegt sé og rökrétt að velja Búrfell sem næsta virkjunarstað til að nægja orkuþörf Suðvesturlands.“ Þetta eru lokaorð hins erlenda firma og eru skoðanir verkfræðinga þess firma, sem hér hafa starfað og eru þær í samræmi við skoðanir íslenzkra verkfræðinga, sem um þessi mál hafa sérstaklega fjallað. Það sýnist því vera öruggt, að þær rannsóknir, sem hér er vitnað til, hafi verið þannig framkvæmdar, að á þeim megi byggja og þess vegna er frv. flutt og þessi ákvörðun tekin að leggja nú fyrir Alþingi frv. um það að virkja við Búrfell allt að 210 þús. kw virkjun. Þetta frv. er nefnt frv. til laga um landsvirkjun og það væri kannske eðlilegt, að einhverjir spyrðu: Hvers vegna landsvirkjun? Það er vitanlega vegna þess, að það er fyrirhugað, að landsvirkjunin, sem nú hefst með Búrfellsvirkjuninni, haldi áfram að virkja ýmis fallvötn til nota fyrir landsmenn, ekki aðeins hér á Suður- og Suðvesturlandi, heldur jafnvel um landið allt og þess vegna er gert ráð fyrir því, að Norðlendingar eigi þess kost að gerast aðilar að landsvirkjuninni. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. og borgarstjórn Reykjavíkur setji á stofn virkjanafyrirtæki, sem nefnist Landsvirkjun og að ríkið og Reykjavíkurborg verði sameignaraðilar og eigi sinn helminginn hvor. Þetta sýnist vera eðlilegt framhald af því, sem hefur verið undanfarið í sambandi við virkjun Sogsins. Nú þegar Sogið er fullvirkjað, á Reykjavíkurborg helming og ríkið helming þessara virkjana. Með því að ríkið og Reykjavikurborg sameinist nú um þetta fyrirtæki og leggi eignir Sogsins í fyrirtækið, verður fyrirtækið mun sterkara en annars hefði orðið. Notendurnir eru flestir hér í Reykjavík og þess vegna eðlilegt, að Reykjavík sé aðili. Með því að ríkið tryggi sér helming í fyrirtækinu, ætti hagsmunum annarra, sem utan Reykjavíkur búa, að vera borgið. Og þá er tilgangur Landsvirkjunarinnar skv. 2. gr. að byggja og starfrækja mannvirki til vinnslu og flutnings á raforku til almenningsnota og iðnaðar, að yfirtaka eða kaupa með samningum orkuver og aðalorkuveitur frá öðrum aðilum og starfrækja þessi mannvirki í sama skyni, að selja raforku í heildsölu til héraðsrafmagnsveitna, rafmagnsveitna ríkisins og iðjufyrirtækja, að svo miklu leyti sem héraðsrafmagnsveitur eða rafmagnsveitur ríkisins hafa ekki milligöngu um raforkusölu til slíkra iðjufyrirtækja, að annast áætlunargerð um nýjar rafstöðvar og aðalorkuveitur á orkuveitusvæðum Landsvirkjunarinnar. Og skv. 3. gr. Starfsemi Landsvirkjunar skal í upphafi beinast að öflun raforku fyrir þau orkuveitusvæði, sem nú eru tengd Sogsvirkjuninni. Sýni áætlanir fyrirtækisins, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitur frá orkuverum Landsvirkjunarinnar til annarra orkuveitusvæða, skal einnig heimilt að tengja þau orkuverum fyrirtækisins. Áður en til framkvæmda kemur, skal hafa náðst samkomulag milli hlutaðeigandi aðila um raforkuverð og sölusamningar gerðir. Verkefni á orkuveitusvæði Landsvirkjunar skal nánar skilgreint í reglugerð. Orkuveitusvæði Landsvirkjunar er hér Suðurland og Suðvesturland allt frá Hvammsfirði og austur um Vestur-Skaftafellsýslu, svo langt sem rafmagn frá samveitum verður tengt þar austur um. Það er nú talað um hér í grg. til Víkur, en hitt er vitað, að Skaftfellingar fyrir austan Mýrdalssand óska eftir að fá rafmagn austur þanga, og svo framarlega sem einkastöðvarnar þar verða lagðar niður, sýnist það vera mögulegt án of mikils kostnaðar að leggja línu þangað austur til hinna þéttbýlu sveita fyrir austan sand. Þess vegna væri réttara að segja, þótt þetta orðalag hafi komið inn í grg.: allt austur að Skeiðará. Landsvirkjun tekur við öllum eignum Sogsvirkjunar og eimhverfilsstöð Reykjavíkurborgar við Elliðaár ásamt áhvílandi skuldum svo og rekstri þessara mannvirkja með öllum réttindum og skyldum, er honum fylgja. Jafnframt tekur Landsvirkjun við öllum vatnsréttindum og réttindum ríkisins og Reykjavíkurborgar til virkjana í Soginu og í Þjórsá við Búrfell, sbr. 6. gr., svo og öllum áætlunum og undirbúningsframkvæmdum ríkisins vegna virkjunar við Búrfell. Ríkið og Reykjavíkurborg leggja Landsvirkjun til sem endurgjaldslaust stofnframlag eignir þær og réttindi, sem greinir í 4. gr. í sameignarsamningi aðila um Landsvirkjun skal gerð nánari grein fyrir þessum framlögum og endurskoðuðu bókfærðu verði þeirra. Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að ríkissjóður leggi Landsvirkjun til sem höfuðstól allt að 50 millj. kr. gegn framlagi frá Reykjavíkurborg jafnháu. Af höfuðstól þessum greiðir Landsvirkjun aðilum arð frá sjöunda rekstrarári að telja samkv. nánari ákvörðun. Þá er 6. gr. um, að heimila að virkja upp í 210 þús. kw raforkuver, og 7. gr.: til byggingar nýrra aflstöðva og aðalorkuveitna þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, sem fer með raforkumál, áður en byrjað er á nýjum mannvirkjum. Hvort heldur eru aflstöðvar eða aðalorkuveitur, skal Landsvirkjun senda ráðh. þeim, sem fer með raforkumál, uppdrætti að hinum nýju fyrirhuguðu mannvirkjum ásamt lýsingu á þeim. Getur ráðh. krafizt þeirra breytinga á fyrirhugaðri tilhögun mannvirkjanna, sem nauðsynlegar kunna að þykja vegna almenningshagsmuna. Þá er það stjórn Landsvirkjunar. Hún skal skipuð sjö mönnum. Sameinað Alþingi kýs þrjá stjórnarmenn hlutfallskosningu og borgarstjórn Reykjavíkur kýs þrjá. Ríkisstj. og borgarstjórn Reykjavíkur skipa sameiginlega sjöunda manninn og skal hann vera formaður. Nái eignaraðilar ekki samkomulagi um skipun oddamannsins, skal hann skipaður af hæstarétti. Varamenn jafnmargir skulu skipaðir á sama hátt. Kjörtími stjórnar skal vera sex ár. Nánari ákvæði um starfshætti stjórnarinnar og starfskjör stjórnarmanna skulu sett í reglugerð. Og þá er það 9. gr. Stjórn Landsvirkjunar hefur á hendi yfirstjórn á rekstri fyrirtækisins, framkvæmdum þess og undirbúningi þeirra. Stjórn Landsvirkjunar ræður framkvæmdastjóra þann, er veitir fyrirtækinu forstöðu. Framkvæmdastjóri skal annast allan daglegan rekstur fyrirtækisins og skal hann eiga sæti á og stjórna fundum. Stjórnarmenn og fastráðnir starfsmenn Landsvirkjunar hafa réttindi og skyldur opinberra sýslunarmanna. Nánari ákvæði um starfssvið stjórnar og framkvæmdastjóra verða sett með reglugerð. Þá er 10. gr. um endurskoðun, sem sýnist vera sjálfsögð og eðlileg. 11. gr. kveður á um, hvernig raforkuverð skuli fundið. Stjórn Landsvirkjunar ákveður, að fengnum tillögum Efnahagsstofnunarinnar, heildsöluverð Landsvirkjunar á raforku. Skal raforkuverð við það miðað, að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni, sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins. Einnig skal að því stefnt, að fyrirtækið skili nægilegum greiðsluafgangi til þess að geta jafnan með eigin fjármagni og hæfilegum lántökum tryggt notendum sínum næga raforku. Þetta ákvæði er dálítið annars eðlis en er í gildandi Sogslögum, þar sem þar er kveðið svo á, að raforkuverð skuli vera kostnaðarverð að viðbættum 5%. Hér er þessi 5% hemill ekki hafður á, heldur hins vegar gert ráð fyrir því, að raforkuverðið miðist við það, að eðlilegur arður fáist af því fjármagni, sem bundið er í fyrirtækinu og að fyrirtækið geti lagt á eðlilegan hátt í sjóði til þess að byggja sig upp og til þess að ráðast í nýjar framkvæmdir, þannig að það geti lagt eitthvert fjármagn fram frá eigin hendi á móti þeim lántökum, sem verða að eiga sér stað. En það má hins vegar segja, að þótt þessi 5% séu ekki með sem hemill, þá sé hemill fyrir hendi og hann er sá, að Efnahagsstofnunin á að reikna þetta út og gera till. til stjórnarinnar og það, að raforkuverið vegur alltaf þungt í vísitölunni og í dýrtíðinni og þess vegna mun það sjónarmið jafnvel alltaf vega þyngra en hagsmunir fyrirtækisins beinlínis að halda raforkuverðinu niðri til hagsmuna fyrir allan almenning og til þess að það verði ekki allt of þungt í vísitölunni til þess að hífa hana upp. Þá er hér einnig ákvörðun um það, að Landsvirkjun geri orkusölusamninga við rafmagnsveitur ríkisins, héraðsrafmagnsveitur og iðjuver, innan þeirra marka, sem segir í 2. gr. Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, er fer með raforkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna, en ella hefði orðið. M.ö.o.: Það má ekki selja til einstakra iðjufyrirtækja raforku á það lágu verði, að það gæti orðið til þess að gera raforkuverð til almennings dýrara, en annars hefði orðið og sýnist vera eðlilegt, að það megi gera beina samninga við iðjufyrirtæki, sem kaupa raforku í svo stórum stíl eins og 100 millj. kwst. á ári. Við getum tekið t.d. áburðarverksmiðjuna, sem notar 145 millj. kwst. á ári. Við gætum hugsað okkur sementsverksmiðjuna, að hún færi einnig yfir þetta mark, a.m.k. ef hún verður stækkuð, þannig að þótt alúminíumverksmiðja yrði byggð, yrði hún ekki eina fyrirtækið, sem kæmi til greina að fá sérsamninga; heldur a.m.k. áburðarverksmiðja og sennilega sementsverksmiðjan, ef hún verður stækkuð, sem hlýtur að verða gert. Þá er gert ráð fyrir því samkv. 12. gr., að Landsvirkjun sé heimilt að taka lán til þarfa fyrirtækisins og að taka ábyrgð á greiðslum og öðrum skuldbindingum í sama skyni, en fyrirtækið getur ekki skuldbundið eignaraðila að því er snertir greiðsluskuldbindingar og ábyrgð á lánum til framkvæmda og breytinga á mannvirkjum, nema að fengnu samþykki þeirra hvors um sig. Þó þarf Landsvirkjun ekki að leita slíks samþykkis, ef samanlagðar skuldbindingar og ábyrgðir eru minna, en sem svarar 10 millj. kr. á ári, að meðaltali á hverju 5 ára tímabili. Samkv. 13. gr. er gert ráð fyrir því að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar, svo og til eldsneytisstöðva Landsvirkjunar. Þetta er nýmæli að fella niður tolla af vélum og tækjum til Landsvirkjunar. Þetta er stefna, sem hlýtur að verða ráðandi ekki aðeins við þessa virkjun, heldur einnig aðrar virkjanir, sem á eftir koma og í frv. því, sem hér var útbýtt í dag um Laxárvirkjun, er sams konar ákvæði. Og ég held, að það hljóti að vera eðlilegt sjónarmið að fella niður tolla til þessara mannvirkja. Það hlýtur að verða til þess, að raforkuverðið lækkar til alls almennings í landinu og ætti miklu frekar að vera fagnaðarefni, en getsakir um það, að þetta ákvæði sé sett inn til þess að geta selt alúminíumverksmiðjunni ódýrt rafmagn, eins og ég sá einhvers staðar skrifað í blaði í dag. Raforkan er orðin svo mikill þáttur í daglegu lífi þjóðarinnar, að það hlýtur að verða keppikefli að fá sem ódýrasta raforku til heimilisþarfa og til hvers konar iðnaðar og tollarnir eru vitanlega það mikil upphæð í svona orkuveri, að það getur haft talsverð áhrif á verð raforkunnar. Ég hygg þess vegna, að þegar það mál er skoðað niður í kjölinn og alveg öfgalaust, muni það nú ekki valda ágreiningi á milli hv. þm. Í 14. gr. er gert ráð fyrir, að ríkissjóði verði heimilað að lána Landsvirkjun allt að 100 millj. kr. með þeim kjörum, sem fjmrh. setur. Innlent fjármagn er þess vegna gert ráð fyrir að nemi með eignum Sogsvirkjunarinnar, lántöku hjá ríkissjóði, framlagi ríkissjóðs og framlagi Reykjavíkurborgar talsvert á 7. hundrað millj. krónur. Skv. 15. gr. er ríkisstj. heimilað að ábyrgjast með sjálfsskuldarábyrgð lán, er Landsvirkjun tekur til Búrfellsvirkjunar, að fjárhæð allt að 1.204 millj, kr. eða 28 millj. dollara eða jafnvirði þeirrar upphæðar í erlendri mynt. Ábyrgðin skal vera með þeim kjörum og skilmálum, er ríkisstj. ákveður og tekur hún jafnt til greiðslu afborgana, vaxta og annars kostnaðar. Eins og hv. þm. hafa vitanlega séð á fylgiskjölum, sem fylgja frv., er gert ráð fyrir því, að byggingarkostnaður fyrirtækisins nemi talsvert á annan milljarð króna og þess vegna er eðlilegt, að ábyrgðarheimildin sé bundin við þessa upphæð, sem miðast við þessa stóru virkjun. Þess má geta, að talíð er mjög líklegt, að hagkvæmt lán fáist erlendis og þá helzt hjá Alþjóðabankanum til þessarar virkjunar og hjálpar það til, að hagur þjóðarinnar út á við hefur farið batnandi, að Íslendingar eiga nú gjaldeyrisvarasjóð, sem nemur 1.600 millj. kr., og að traust þjóðarinnar út á við hefur batnað hin síðari ár, en þetta er vitanlega sú stærsta upphæð eða stærsta heimild, sem leitað hefur verið eftir í einu af íslenzka ríkinu. Þá er gert ráð fyrir samkv. 16. gr., sem er ekki nýtt í lögum, að Landsvirkjun sé undanþegin tekjuskatti, stimpilgjöldum, útsvari, aðstöðugjaldi og öðrum gjöldum til ríkis, sýslusjóða og sveitarfélaga. Þó skal Landsvirkjun greiða sýslusjóðum og sveitarfélögum þau opinber gjöld, sem þeim er gert að greiða vegna húseigna Landsvirkjunar samkvæmt öðrum lagafyrirmælum. Samkv. 17. gr. er gert ráð fyrir því, að eigendur Laxárvirkjunar geti, þegar þeir ákveða, sameinazt Landsvirkjun. Náist ekki samkomulag milli eigenda Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar um eignarhlutdeild aðila og nýjan sameignarsamning, skulu dómkvaddir menn meta eignir hvors fyrirtækis fyrir sig og fer þá eignarhlutdeildin eftir því mati. Verði eignarhlutur ríkisins samkvæmt þessu undir helmingi, er ríkisstj. heimilt að ákveða, að ríkissjóður leggi Landsvirkjun til nýtt fjárframlag eða taki að sér greiðslu skulda, þannig að tryggð verði helmingseign af hálfu ríkisins. Það er þannig, að ef eigendur Laxárvirkjunar vildu nú þegar sameinast Landsvirkjun, mundi ríkissjóður verða í minni hluta, vegna þess að eins og sakir standa, þá á ríkissjóður aðeins 35% af Laxárvirkjuninni. Ef Laxárvirkjun hins vegar sameinast Landsvirkjuninni., eftir að Laxárvirkjunin hefur verið stækkuð, eignast ríkissjóður samkv. lögum helming í Laxárvirkjun, og þá gætu orðið helmingaskipti áfram milli ríkisins annars vegar og Laxárvirkjunar og Reykjavíkur hins vegar, án þess að ríkissjóður legði Landsvirkjun til nokkurt nýtt framlag. Það þykir sjálfsagt að hafa þetta ákvæði í l., til þess að ríkissjóður haldi alltaf helmingi í Landsvirkjuninni, þótt eigendur Laxárvirkjunar komi inn í fyrirtækið. Þá er hér samkv. 17. gr. ákvæði um stjórnarskipun, eftir að eigendur Laxárvirkjunar hafa komið inn í fyrirtækið, þannig að eftir sameiningu Laxárvirkjunar við Landsvirkjun skuli aðilar skipa sjö menn í stjórn fyrirtækisins í hlutfalli við eignarhlutdeild, þó þannig, að allir aðilar eigi a.m.k. einn mann í stjórn þess. Þetta ákvæði tryggir það, að eigendur Laxárvirkjunar mundu alltaf eiga einn mann, jafnvel þótt hlutur þeirra væri ekki það stór, að hann samkv. útreikningum tryggði það. Ráðh. skipar formann úr hópi þingkjörinna fulltrúa, og fer hann með tvö atkvæði við atkvgr. stjórnarinnar, ef heimild í l. mgr. til að tryggja ríkissjóði helmingseign hefur verið notuð, en ella með eitt atkvæði. Þetta ákvæði tryggir það jafnframt, að um leið og ríkissjóður heldur alltaf helmingseign í fyrirtækinu, þá haldi hann einnig helmingsatkvæðum, ef um ágreining verður að ræða í fyrirtækinu, og þykir þetta ákvæði sjálfsagt til þess að tryggja ríkissjóð, en þetta ákvæði er nú eins og segja mætti aðeins teoretiskt, en tæplega, að það gæti komið til framkvæmda slíkur ágreiningur sem hér er hugsaður. Þá er samkv. 18. gr. gert ráð fyrir, að ráðh. geti heimilað Landsvirkjun að taka eignarnámi vatnsréttindi, lönd, mannvirki og önnur réttindi, sem nauðsynleg eru til framkvæmda samkv. lögum þessum. Um framkvæmd eignarnámsins fari eftir lögum nr. 61/1917. 19. gr. Mál, er varða framkvæmd laga þessara og aðild ríkisins að Landsvirkjun, falla undir ráðh. þann, sem fer með raforkumál. Og 20. gr. Við gildistöku laga þessara skal stjórn fyrirtækisins skipuð og sameignarsamningur gerður milli aðila. Skal þessu hvoru tveggja lokið fyrir 1. júli 1965. Frá þeim tíma fellur niður núverandi umboð stjórnar Sogsvirkjunar, en hin nýja stjórn Landsvirkjunar kemur að öllu leyti í hennar stað. Stjórn Landsvirkjunar undirbýr í samráði við eignaraðila reglugerð fyrir fyrirtækið, þar sem setja skal nánari ákvæði um framkvæmd laga þessara. Reglugerðina setur ráðherra sá, sem fer með raforkumál. Setningu reglugerðar og yfirfærslu allra eigna og skuldbindinga í hendur hins nýja fyrirtækis skal lokið fyrir 31. des. 1965, en þá falla úr gildi lög nr. 28 23. apríl 1946, um virkjun Sogsins, lög nr. 26 23. apríl 1951 og lög nr. 67 24. apríl 1954, um viðauka við þau lög, svo og önnur ákvæði, er brjóta í bága við þessi lög. Það má segja, að það hafi e.t.v. verið óþarfi að eyða löngu máli í það að lesa upp frv., en það þótti mér nú nauðsynlegt, um leið og gerðar voru nokkrar skýringar á ákvæðum hinna ýmsu greina. Það er nauðsynlegt að fá þetta frv. lögfest nú, áður en þingi lýkur, til þess að mögulegt verði að skipa þessu nýja fyrirtæki stjórn og að stjórnin geti farið að undirbúa framkvæmdir, gera útboð á mannvirkjum og hefja undirbúningsframkvæmdir. Það er gert ráð fyrir því, að ef virkjuð verða 70 þús. kw í fyrsta áfanga, geti virkjunarframkvæmdum verið lokið í árslok 1968. Verði hins vegar virkjuð 105 þús. kw í fyrsta áfanga og samningar hafi tekizt við alúminíumverksmiðjuna, er gert ráð fyrir því, að virkjuninni verði ekki lokið fyrr en á miðju ári 1969. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að í árslok 1968 verði fullgerð ein vélasamstæða, þannig að það mætti þá í árslok 1968 veita raforku frá þessari nýju virkjun til almenningsnota hér um Suður- og Suðvesturland. Ég hef lesið um það, að það ætti að vera óhæfilegur dráttur á virkjunarframkvæmdum og virkjunarundirbúningi, það væri kominn orkuskortur og þetta væri mjög bagalegt. Satt er það, það er kominn orkuskortur, en drátturinn á virkjunarrannsóknum er eðlilegur. Til þess þurfti tíma og til þessara rannsókna varð að vanda. Og það er ekki langt síðan allir okkar sérfræðingar urðu tvímælalaust sammála um það, að við yrðum nú þegar að hverfa frá smávirkjanaleiðinni. Það voru til sérfræðingar allt fram á síðustu mánuði, sem töldu, að það væri hugsanlegt, að við ættum fyrst að ráðast í smávirkjanir og síðan að stefna að stórvirkjun. En ef við hefðum nú farið að virkja Hveragerði, Brúarfoss eða Kláffoss, hafði það vitanlega kostnað í för með sér. En það, sem gerir okkur erfitt fyrir með stórvirkjun, það er, ef virkjað verður án alúminíumverksmiðju, þ.e. að þá vantar notendur fyrir orkuna fyrstu árin. Og þess vegna er nauðsynlegt og væri sérstaklega nauðsynlegt, ef ekki væri gerður alúminíumsamningur, að byggja upp markaði fyrir orkukaupin, áður en ráðizt er í virkjunina. Og einhvern tíma verður að byrja á því að fara í þá virkjun, sem hagstæðust er. Það verður þá að taka á sig óþægindi um árabil með því að nota raforku frá dísilstöðvum og lítið eitt dýrari raforku fyrstu árin, eftir að stórvirkjunin væri gerð, ef það yrði án alúminíumverksmiðju, á meðan verið er að byggja markaðinn upp, en hitt liggur tvímælalaust fyrir, að virkjun við Búrfell án alúminíumverksmiðju mundi spara notendum 360 millj. kr. miðað við það, að farið væri í smávirkjun. Þetta liggur alveg fyrir. Hitt liggur svo einnig fyrir, að ef gerður væri hagstæður samningur um alúminíumverksmiðju, verður raforkan talsvert ódýrari, en raforka frá Búrfelli án alúminíumverksmiðju. En ég ætla ekki að fara að gera alúminíummálið hér að umtalsefni í sambandi við þetta frv. meira en orðið er. Frv. fer fram á heimild til þess að virkja allt að 210 þús. kw. Og framkvæmdum við virkjunina, áfangaskiptum verður hagað eftir því, hvort alúminíumverksmiðja verður með eða verður það ekki. Ég geri ráð fyrir því, að á næsta hausti liggi það ljóst fyrir, hvort við eigum kost á samningum, sem við teljum hagstæða. En það ætti ekki að breyta neinu um það, að þetta frv. er jafntímabært, hvort sem alúminíumsamningur verður gerður eða ekki. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er það, að við þurfum nú þegar að hefja undirbúning að framkvæmdum með því að kjósa fyrirtækinu stjórn, svo að hún hafi sumarið fyrir sér til þess að gera undirbúningsráðstafanir. Og það liggur nú tvímælalaust fyrir, hvar hagstæðast er að virkja og þetta frv. er flutt til þess að fá heimild í því skyni. Og með því, að undirbúningsframkvæmdir geti hafizt nú þegar á þessu vori, er gert ráð fyrir, að virkjun verði lokið eða það langt á veg komið í árslok 1968, að notendur fái rafmagn frá virkjuninni. Þess vegna verður að brúa bilið á þessum tíma til ársins 1968, og það má vitanlega gera með því að byrja á að byggja upp varastöðvarnar, sem þurfa að koma hvort sem er og verða fyrir hendi hvort sem er. Það þarf því ekki að kasta peningum í stofnkostnaðinn, þótt virkjuninni verði ekki lokið fyrr en þetta, en vitanlega verður rafmagnið á þessu tímabili eitthvað dýrara, ef til þess þarf að gripa að nota dísilstöðvar á vissum tímum ársins. Þar sem þetta frv. liggur nú hér fyrir með prentuðum fskj., sem gefa ýtarlegar skýringar á málinu, tel ég ekki að svo komnu nauðsynlegt að fjölyrða meira um málíð. Það er sjálfsagt, að þetta mál fari í n. og n. eigi þess kost að leita sér upplýsinga hjá sérfræðingum um þau atriði í frv., sem þarfnast nánari skýringa. Og ég tel, að það sé eðlilegt, að þetta mál fari til fjhn. frekar en iðnn., því að hér er um mikið fjármál að ræða. Ég vildi mælast til þess, að hv. n. reyndi að flýta störfum eins og unnt er, um leið og ég tel þó sjálfsagt, að hún hafi tíma til að leita sér upplýsinga, eftir því sem hún telur nauðsynlegt. En það er vitað, að það er stefnt að því að ljúka þingi í næstu viku, og æskilegt, að það megi takast. Hv. Alþ. getur ásakað raforkumálastjórnina fyrir að leggja frv. svona seint fram. En ég verð að segja það, að það eru afsakanir fyrir hendi um það, að það tókst ekki fyrr, þær afsakanir, að málið hefur verið í undirbúningi og athugun alveg fram á þetta og núna síðasta hálfan mánuðinn verið í prentsmiðjunni. En hvað sem því líður, legg ég til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hérna liggur fyrir, felur í sér tvennt: Í fyrsta lagi felur það í sér heimild til nýrrar virkjunar, og í öðru lagi felur það í sér ákvæði um að koma á fót nýrri stofnun, nýju skipulagi á virkjunarmálum og ýmis ákvæði í því sambandi. Ég skal fyrst fara nokkrum orðum um fyrra atriðið og drepa að lokum á þá stofnun, sem hér er lagt til, að sett sé á laggirnar. Það er sannarlega ekki vonum fyrr, að hæstv. ríkisstj. leggur fram frv. um nýja virkjun. Það hefur engin meiri háttar virkjun verið ákveðin í landinu, síðan ráðizt var í Efrafallsvirkjunina í Sogi fyrir einum 7–8 árum. Sú virkjun, Efrafallsvirkjunin, kom í gagnið á árinu 1960 og hún var og er 27 þús. kw að aflstærð. Það afl svarar til aukningar raforkunotkunarinnar, sem hér verður á markaðinum á um það bil 3 árum. Sú bót, sem við fengum á okkar raforkumálum af þeirri virkjun, náði því ekki lengra en til ársins 1963 eða svo. En svo var fyrir að þakka, að eftir var að fullnýta Írafoss og raunar Ljósafoss líka og Írafosshlutinn hefur nú verið tekinn í gagnið. Þar eru 16 þús. kw. En nú á miðju ári 1965 er þetta eðlilega vegna þess, hvernig aukningunni á markaðinum er hagað, uppurið og samt eru a.m.k. 3 eða 31/2 ár, þangað til þess er að vænta, að sú virkjun, sem er lagt til að ráðast í, verði komin í notkun. Það er, eins og hæstv. ráðh. raunar nefndi í ræðu sinni hér áðan, þegar skortur á raforku. Áburðarverksmiðjan fær ekki þá orku, sem hún þarf á að halda, sem leiðir til þess, að hún hefur nú tekið upp á því að flytja ammoníak inn. En neytendur verða að vísu ekki þessa orkuskorts varir sökum þess, að það eru auknar toppstöðvarnar til þess að mæta aflþörfinni, og nú er um það bil verið að taka í notkun stóra viðbót í Elliðaártoppstöðina og önnur í undirbúningi. Þannig er reynt að breiða yfir rafmagnsskortinn og leysa úr honum með þessum hætti, sem í okkar vatnsorkuríka landi getur ekki talizt okkur hagkvæmur og þó á hann að sjálfsögðu eftir að verða meiri, áður en úr rætist með þeim nýju virkjunum, sem nú eru fyrirhugaðar. Þess vegna er það ekki seinna vænna, að frv. af þessu tagi kemur fram. Það hefði raunar þurft að gerast miklu fyrr. Mér telst svo til, að í árslokin 1968, þegar 70 þús. kw stöð við Búrfell ætti að komast í gagnið, verði raunverulegur orkuskortur, sem verður leyst úr með toppstöðvum og með skömmtun á orku til Áburðarverksmiðjunnar, orðinn svo mikill, að hann svari til allt að 50 þús. kw afls. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að dráttur á rannsóknum hefði verið algerlega eðlilegur og það hefði þess vegna ekki verið hægt að leggja fram þetta frv. fyrr. En þá vaknar að sjálfsögðu sú spurning, hvort ekki hefði þá verið jafneðlilegt að gera aðrar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir orkuskort. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að þeir erfiðleikar, sem við mundum eiga við að fást í sambandi við 70 þús. kw stöð við Búrfell, mundu vera þeir, að það vantaði notendur í upphafi. Ég gæti vel trúað því og hef ástæðu til þess að segja það, þó að ég skuli ekki eyða tíma í að færa rök fyrir því núna, að sá skortur á notendum verði minni en hæstv. ráðh. heldur nú. Sannleikurinn er sá, að 70 þús. kw virkjun fyrir okkur Íslendinga nú á síðari hluta 7. tugs 20. aldarinnar er í sjálfu sér engin ósköp. Það er ljóst, að með tilliti til þess, hvernig orkumálum okkar er komið, þarf nú að ráðast í allstóra virkjun. Smáar virkjanir af stærðinni 20 þús. kw eða 30 þús. kw leysa ekki þann vanda, sem við stöndum nú frammi fyrir. Sogið er nú fullvirkjað. Það var á sínum tíma ákaflega hentugt fyrir okkur, eins og okkar raforkumarkaði var háttað á undanförnum áratugum. Þar fengum við góð skilyrði til þess að virkja í áföngum, sem hentuðu okkur sæmilega. Nú er það búið, nú er Sogið fullnotað, og ég geri ráð fyrir því, að flestum, sem undanfarin ár hafa hugsað um þessi mál, hafi þótt sem nú væri fram undan að ráðast í annað fljót, aðra á og Þjórsá hefur í mínum huga jafnan verið eðlilegt framhald af Soginu. Hins vegar hafa verið um það skiptar skoðanir til skamms tíma, með hverjum hætti ætti að taka á Þjórsá hvar ætti að byrja og hvaða heildaráætlun ætti að fylgja um virkjun Þjórsár. Niðurstöðurnar af þessum athugunum eru nú þær, að raforkumálastjórnin og sérfræðingar hennar hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að Búrfell sé eðlilegasta byrjunin á virkjun Þjórsár. Það eru ýmsir svartsýnismenn, sem hafa miklað fyrir sér þessa framkvæmd. Maður hefur séð því haldið fram, að okkur mundi vera ofvaxið að ráðast í virkjun Búrfells eða virkjun Þjórsár eða aðrar virkjanir af þeirri stærð, sem þarna er um að ræða, nema stórauka orkumarkaðinn í landinu með því að taka inn í landið orkufrekan iðnað. Ég álít, að þessi skoðun, sem ekki sízt hefur komið fram hjá ýmsum fylgismönnum hæstv. ríkisstj. og sem betur fer - ég segi honum það til hróss - kom ekki fram hjá hæstv. ráðh. hér áðan, þessi skoðun er hættuleg og alvarleg. Við eigum að gera okkur það ljóst, Íslendingar, að okkar verkefni í raforkumálum og öðrum málum fara vaxandi, eftir því sem okkur vex fiskur um hrygg. Raforkumarkaðurinn í landinu tvöfaldast á 10 ára bili og það er því síður en svo óeðlilegt, að virkjanirnar, sem við ráðumst í, geri það a.m.k. líka. Markaðurinn tvöfaldast á 10 ára bili, eins og ég sagði, sem þýðir, að hann rétt tæplega þrefaldast á 15 ára bili. Fyrir 15 árum var ráðizt í virkjun í Soginu, Írafossvirkjun. Hún var niðursett afl 31 þús. kw, en virkjunin að öllu leyti öðru en niðursetningu seinustu vélasamstæðunnar miðuð við 46 þús. kw. Þetta mundi ég segja, að hafi verið á þeim tíma ákaflega hliðstætt átak og við erum að tala um núna. Fyrir 30 árum, þegar fyrst var ráðizt í að virkja Sogið, voru virkjuð þar 15 þús. kw. Síðan eru liðin 30 ár og samkv. reglunni hefur raforkumarkaðurinn áttfaldazt, en þá er að því að gá, að á þessum tíma var enginn raforkumarkaður fyrir. Það ætti þess vegna ekki að dyljast neinum, að þar var virkilega um mikið átak að ræða í okkar raforkumálum. Sama kemur í ljós, ef litið er á peningahliðina í sambandi við þessar virkjanir, sem hér er verið að nefna. Ég hafði ekki tök á að fá upplýst um byggingarkostnað virkjananna, en ég hef tekið upp úr l. þær lánsheimildir, sem veittar voru í sambandi við þessar virkjanir. Í sambandi við byrjun Sogsins var heimilað að taka 7 millj. kr. lán. Það var þá réttur helmingur fjárlagaupphæðarinnar. Þegar ráðizt var í Írafoss um 1950, var heimilað að taka 153 millj. kr. lán og þá voru fjárl. rétt um 300 millj. kr. Nú er gert ráð fyrir því í sambandi við þetta að taka 1.200 millj, kr. lán, sem ekki nær því að verða þriðjungur af þeim fjárl., sem nú eru í gildi. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr þeirri framkvæmd, sem hér er gert ráð fyrir að ráðast í. En ég vil vekja athygli manna á því, að það er ekki rétt að láta að því liggja, að hér sé eitthvert það verkefni á ferðinni, sem við höfum ekki, Íslendingar, skilyrði til þess að ráða við einir í okkar þágu. Þetta er eðlileg framkvæmd til þess að tryggja raforku hér suðvestanlands, án alls tillits til þess, hvort einhvern tíma kynni að koma að því, að raforkumarkaðurinn yrði stækkaður með orkufrekum iðnaði. Orkufrekur iðnaður mundi nefnilega í sjálfu sér ekki breyta öðru um þessa framkvæmd en því, að áfangarnir mundu komast örar í framkvæmd, það mundi fyrr verða lokið við þessa framkvæmd, en þá væntanlega um leið skapaður fjárhagslegur grundvöllur fyrir annarri. Ég geri ráð fyrir því, að það gæti vel verið hagkvæmt fyrir þróun raforkumálanna í landinu, að raforkumarkaðurinn væri stórlega aukinn, en ég sé ekki, að það ráði neinum úrslitum um viðhorfið til þess máls, sem hér liggur fyrir. Um hagkvæmni þeirrar virkjunar, sem hér er lagt til að fara í, virðist eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, ljóst, að hún komi bezt fram, þegar á líður virkjunina í seinni áföngum hennar. Með því að orkufrekum iðnaði yrði komið á fót, kæmi fyrr að því, að menn næðu þessu hagkvæma raforkuverði, en á hinn bóginn yrðu líka þeir möguleikar, sem í Búrfelli eru, fyrr tæmdir. Þess vegna lít ég svo á, að þetta frv. beri að metast út frá því sjónarmiði einu, hvernig það mætir orkuvandamálum veitusvæðisins. Alþ. hefur ekkert ákveðið um orkufrekan iðnað, eins og hér hefur komið fram hjá hæstv. ráðh. og gerir það ekki með því að samþ. þetta frv. Það hefur ekki heldur, hv. Alþ., á þessu stigi neinn grundvöll til þess að taka endanlega ákvörðun í því máli. Hún verður væntanlega tekin í réttu sambandi og þá á öðrum forsendum, nefnilega þeim, hvort menn nota það þannig, að í slíkum iðnaði sé fólgin hagkvæm viðbót við atvinnulíf landsmanna og viðunandi samningur að öðru leyti við þá aðila, sem þar eiga hlut að máli. En að tengja þessi mál saman á þeim grundvelli, að við ráðum ekki við sæmilega myndarlega virkjun að öðrum kosti, eins og fram hefur komið í umr. um þetta mál hvað eftir annað á opinberum vettvangi, álít ég vera skammarlegar úrtölur, sem ekkert mark sé á takandi. Mér hefur fundizt, að þetta þyrfti að segja, vegna þess að það skín víða í gegnum grg. þessa frv. og jafnvel gegnum einstakar greinar þess, að menn gera eins og ráð fyrir því, að slíkum orkufrekum iðnaði yrði komið hér á fót. En ég tel ekki tímabært í sambandi við þetta frv. að ræða það mál, enda engin þörf á því. Það liggur ekki fyrir. Það er eðlilegt, að sú spurning vakni í sambandi við þessa virkjunarheimild, hvort ekki séu aðrar virkjanir hagkvæmari en Búrfellsvirkjun. Hæstv. ráðh, hefur gert grein fyrir því í sambandi við þær skýrslur, sem liggja fyrir í grg. þessa frv. og annars staðar, að hann telji Búrfellsvirkjun 70 þús. kw hagkvæmari, en hinar svokölluðu smávirkjanir og um það er ekkert að villast eftir þeim plöggum, sem liggja fyrir. En þær svokölluðu smærri virkjanir, sem til greina koma, að því er upplýst er, eru þrjár. Það er Hveragerði, Efstadalsvirkjun og Kláffoss. Þessar virkjanir til samans eru ekki meira en það, sem við þurfum bara á allra næstu árum. Mér virðist þess vegna, að það sé alveg ljóst, að með þeim geti ekki eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, verið hagkvæmt að leysa raforkumál Suðvesturlands. Þær skýrslur, sem fyrir liggja frá hæstv. raforkumálaráðh. og raforkumálastjóra, virðast mér taka af öll tvímæli um þetta og það er ekki auðvelt fyrir okkur hér, fyrir hv. alþm., að véfengja tæknilegar niðurstöður þeirra sérfræðinga, sem um þetta hafa fjallað. Til þess höfum við að sjálfsögðu ekki skilyrði. A.m.k. hef ég enga tilhneigingu til þess. En það er hins vegar sjálfsagt og rétt að hlusta á gagnrýni, sem fram kemur á þeim frá öðrum mönnum, sem ástæða er til að hlusta á í slíku sambandi. Það hefur verið mikið rætt um ísvandamálið í Búrfellsvirkjun og ég ætla ekki að eyða löngu máli í að spjalla um það hér. En því nefni ég það aðeins, að mönnum hefur verið það ljóst, að gera þyrfti ráðstafanir ofan við virkjunina til þess að koma í veg fyrir, að ísvandamálið yrði óviðráðanlegt eða illviðráðanlegt. Það hefur verið gagnrýnt, að ekki hafi verið tekið tillit til nægilega mikilla framkvæmda af slíku tagi í 1. áfanga virkjunaráætlunarinnar. Þess vegna tek ég eftir því, þegar frv. kemur nú fram, að þá hafa verið færðar til allmiklar fjárhæðir í áætluninni frá seinni áföngum til hinna fyrri áfanga verksins, sem þýðir þá væntanlega það, að sérfræðingarnir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að ástæða væri til þess að gera ráð fyrir meiri framkvæmdum í þessu skyni á fyrsta stigi, en upprunalega var áætlað að þyrfti og upprunalega var gert ráð fyrir að nægði að gera á síðara stigi. Þetta er út af fyrir sig gott. Að vísu er það fjárhagslega óhagkvæmt að þurfa að eyða meiri peningum í upphafi. En ef menn hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri nauðsynlegt til þess að tryggja virkjunina, er að sjálfsögðu gott, að það sé gert. Sá sérfræðingur, sem gagnrýnt hefur þessa virkjun og sérstök ástæða er til að hlusta á, er Sigurður Thoroddsen verkfræðingur, sem enginn vefengir, að er meðal okkar færustu sérfræðinga á þessu sviði. Hann hefur látið í ljós þá skoðun, að ráðstafanir til að fyrirbyggja ísvandamálin væru nauðsynlegar, meiri og á fyrra stigi, en upprunalega var gert ráð fyrir. Með þeim breytingum, sem nú hafa verið gerðar á virjkjunaráætlununum, virðist mér, að hafi verið komið til móts við gagnrýni hans og er það vel. En það eru ástæður til þess að vekja athygli á því, að þessi gagnrýnandi, Sigurður Thoroddsen, hefur upplýst það, eins og fram kom, að vísu með dálítið ónákvæmu orðalagi hjá hæstv. ráðh., að hann telji, að þrátt fyrir það, þótt þessar ráðstafanir séu teknar inn í áætlunina, verði Búrfellsvirkjun samt meðal hagstæðustu virkjana, sem við eigum kost á. Þannig held ég, að orðalagið hafi verið hjá þessum sérfræðingi, og á þetta finnst mér sérstök ástæða til þess að hlusta, vegna þess að þarna er um að ræða mann, sem veit, hvað hann er að tala um, og í mínum huga vegur yfirlýsing hans mjög þungt í þessu máli. Ég vil þess vegna lýsa því yfir, að ég er samþykkur þeirri stefnu í virkjunarmálum suðvestanlands, sem fram kemur í þessu frv., þó að einstök atriði frv. þurfi að sjálfsögðu að athuga. Ég kem þá að því að ræða hitt meginatriði þessa frv., sem er stofnun Landsvirkjunarinnar. Ég skal ekki verða mjög langorður á þessu stigi um einstök atriði í einstökum gr. frv., sem mér finnst ástæða til þess að nefna á þessu stigi. Þessi hluti málsins olli mér sannast að segja dálitlum vonbrigðum. Það var einn málglöggur maður, sem vakti athygli mína á því í gær, þegar við vorum að skoða þetta frv., að Landsvirkjun væri skrifuð með stórum staf, og dró af því þá réttu ályktun, að þetta væri eiginnafn, svona svipað eins og Landssmiðjan, en það segði í sjálfu sér ekkert um það, hvort þetta væri landsvirkjun, hún bara hét það. Landsvirkjunin á vonandi eftir að verða landsvirkjun, þ.e.a.s. eftir að verða það fyrirtæki, sem veitir öllum landsmönnum rafmagn, en eins og þetta frv. liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir öðru í meginatriðum, en að þessi Landsvirkjun taki við hlutverki Sogsvirkjunarinnar, og síðar er gert ráð fyrir því, að Laxárvirkjunin geti einnig komið inn í þetta. En það eru fleiri aðilar, sem reka virkjanir hér á þessu svæði og á því svæði, sem hlýtur að verða svæði Landsvirkjunarinnar í náinni framtíð, það er t.d. Andakílsárvirkjunin. Ég veit ekki, hvernig á því stendur, að mönnum hefur ekki þótt það henta, að hún væri líka hluti af þessu. Ég sé, að það er ekki gert ráð fyrir í þessu frv., að það fari í rauninni fram nú á þessu stigi, nein endurskoðun á yfirstjórn okkar raforkumála og virkjunarmála og rafveitumála, sem mér virðist þó vera fullkomin ástæða til þess að skoða í sambandi við svona aðgerðir eins og hér er um að ræða. Raforkulögin eru 20 ára gömul og slíkan lagabálk þarf auðvitað að endurskoða öðru hverju í ljósi þeirra aðstæðna, sem á hverjum tíma skapast. Það er gert ráð fyrir því, að Landsvirkjunin geti selt raforku í heildsölu til héraðsrafveitna, til rafmagnsveitna ríkisins og til iðjufyrirtækja, að svo miklu leyti sem héraðsrafveiturnar og rafmagnsveitur ríkisins hafa ekki milligöngu um slíka orkusölu. Ég skil þetta þannig, að Landsvirkjunin eigi ekki bara að vera framleiðandi, heldur líka heildsali. En þeir eru fleiri heildsalarnir í raforku. Rafmagnsveitur ríkisins, sem þá kaupa af Landsvirkjuninni, eru ekki smásali, þær eru líka heildsali. Svo koma smásalar þar undir. Þessir smásalar eru svo einstakar rafveitur í kauptúnunum. Mér virðist, að með þessum hætti sé málið kannske gert flóknara ,en þörf væri á og æskilegt væri. Mér virðist, að í þessu sambandi væri æskilegt, að þessi mál öll væru skoðuð. Ég geri mér ljóst, að það er æskilegt að afgreiða þetta frv., áður en þessu þingi lýkur. Það er nauðsynlegt að afgreiða heimild til aukinnar raforkuframleiðslu, áður en þessu þingi lýkur, að sjálfsögðu, og það er kannske enginn tími til þess að fást við þessa hluti, en það þyrfti eigi að síður að gera það fljótlega. Mér virðist, að ýmsum hafi verið gert ákaflega mishátt undir höfði með þessum hætti, sem hér er gert ráð fyrir og hefur raunar einnig verið þannig, meðan Sogsvirkjunin var við lýði. Reykjavíkurbær kaupir sína raforku af Landsvirkjuninni, er gert ráð fyrir, en Keflavík og Selfoss, Vestmannaeyjar og Hafnarfjörður, stærri bæir, sumir geta kannske keypt hjá Landsvirkjun, aðrir hjá rafmagnsveitum ríkisins, af því að hún þarf í sínum háspennulínum að flytja til þeirra orku. Er þetta ekki óþarflega flókið? Í þessu frv. er ekki heldur að finna nein ákvæði um stefnuna í verðdreifingarmálum. Það eru ekki ákvæði um það t.d., að það skuli vera verðjöfnun á rafmagni, eins og oft hefur þó verið látið í ljós af ýmsum aðilum og ég held meira að segja, að ég fari rétt með það, að þar á meðal raforkumálastjóri hafi látið í ljós þá skoðun, að það væri eðlilegt. Slík ákvæði er ekki að finna og ekki einu sinni jöfnun á heildsöluverðinu. Mér virðist þó, að það væri full ástæða til í sambandi við mál eins og þetta, að menn gerðu sér a.m.k. grein fyrir þeim þáttum málanna. Í 6. gr. þessa frv. felst sú virkjunarheimild, sem um er að ræða í frv., en á eftir henni kemur 7. gr. og hún virðist mér þurfa dálítillar athugunar við. Þar segir: „Til byggingar nýrra aflstöðva og aðalorkuveitna þarf Landsvirkjun leyfi ráðherra þess, sem fer með raforkumál.“ Til byggingar nýrra aflstöðva. Hvað er þá átt við með þessu? Í 6. gr. er heimiluð bygging þeirrar aflstöðvar, sem hér er um fjallað og 7. gr. er ákaflega óljós og almenn, því að ekki getur það verið meiningin að fella með þessu úr gildi raforkulögin að því er lýtur að því, sem segir í 1. gr., að ríkinu einu er heimilt að reisa og reka raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl. Réttur sá, sem ríkinu er þannig áskilinn, verður ekki framseldur, nema samþykki Alþingis komi til, enda mun nú líklega meiningin með þessari gr. vera önnur. Það mun vera átt við það, eða ég vona, að það sé átt við það, að til einstakra framkvæmda innan þess ramma, sem 6. gr. heimilar, þurfi leyfi ráðh. En þá virðist mér, að æskilegt væri, að þessi ákvæði væru skýrari og e.t.v. í þessari gr. tekið nánar fram um það, hvernig þessari framkvæmdaáætlun skuli háttað. Ég vil aðeins benda á það, þó að það skipti ekki miklu máli, að mér virðist 8. gr. rekast algerlega á við 17. gr. Það mun vera gert ráð fyrir því, að 8. gr. falli úr gildi, þegar 17. gr. kemur til framkvæmda, en það væri þó viðkunnanlegra, að það væri einhvers staðar vísað til þess og ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um það. En í 11. gr. eru nokkur atriði, sem mér virðist ástæða til þess að fara um örfáum orðum. Þar segir, að stjórn Landsvirkjunar ákveði að fengnum tillögum Efnahagsstofnunarinnar heildsöluverð Landsvirkjunarinnar á raforku. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga, að stjórn Landsvirkjunar leiti tillagna Efnahagsstofnunarinnar. Hæstv. ráðh. lét að því liggja hér rétt áðan, að þetta mundi vera gert sérstaklega til þess að halda verði á raforku niðri og er sjálfsagt að taka þá yfirlýsingu til greina. Þar segir svo, að raforkuverðið skuli miðað við það, að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni, sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins og einnig skal að því stefnt, að fyrirtækið skili nægilegum greiðsluafgangi, svo að það geti með eigin fjármagni og hæfilegum lántökum tryggt notendum sínum nægilega raforku. Í þessu er, eins og hæstv. ráðh. tók fram, fólgin nokkur stefnubreyting í verðlagningu raforku í landinu og ég er þeirrar skoðunar, að það sé rétt að fara inn á þá braut, að raforkukerfið geti safnað þannig fé, að það geti endurnýjað sig með eðlilegum hætti með þeim lántökumöguleikum, sem á hverjum tíma eru. Svo segir í greininni: „Landsvirkjunin gerir orkusölusamninga við rafmagnsveitur ríkisins, héraðsrafmagnsveitur og iðjuver innan þeirra marka, sem segir í 2. gr. Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðherra þess, sem fer með raforkumál.“ Nú er það þannig, að eins og málum er háttað, er hér aðeins eitt iðjufyrirtæki, sem notar yfir 100 millj. kwst. á ári, en það er áburðarverksmiðjan, sem notar í kringum 140 milljónir kwst., ef hún getur fengið þær, sem því miður er nú ekki alltaf. En við hana ætti þá þetta ákvæði. En auk þess finnst mörgum, að hér skjóti upp kollinum hugmyndin, sem ég drap á áðan, að hér hafi menn það í huga að gera innan skamms stóran raforkusölusamning til stórs notanda. Nú er málum þannig háttað, að til þess að það geti orðið, þarf svo margvíslegar heimildir frá Alþingi, að af þeirri ástæðu þarf sjálfsagt ekki að gera aths. við þetta fyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir. Það þarf svo margvíslegar aðrar heimildir frá Alþingi. En eigi að síður mundi mér finnast eðlilegt, að það yrði skoðað og athugað, hvort ekki væri eðlilegt, að raforkusölusamningar af því tagi, þar sem í hlut ættu stórir erlendir aðilar, ættu að fá staðfestingu á því eins og aðrir samningar um önnur efni, sem hugsanlega yrðu gerðir við slíka aðila. Síðasta setning þessarar gr. hljóðar svo þannig: „Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna en ella hefði orðið.“ Hér er ákvæði, sem augljóslega er sett í þeim tilgangi að vera okkur áminning þess, að þó að einhvern tíma yrði farið út í það að selja útlendingum mikla raforku, mætti það ekki kosta það, að við hér heima þyrftum að kaupa dýrari orku í staðinn. Af þessari ástæðu tel ég það fyllilega réttmætt að hafa þetta ákvæði þarna, því að þótt Alþ. fái slíka samninga til meðferðar, þá er setning eins og þessi tímabær og góð áminning að hafa þarna. En þó er nú svolitill galli á gjöf Njarðar og hann er sá, að með þessu ákvæði í lögum efast ég um, að áburðarverksmiðjan hefði getað fengið þá orkusölusamninga, sem hún hefur haft undanfarin ár. Menn geta náttúrlega haft sínar skoðanir á því, hvort æskilegt sé að greiða fyrir landbúnaðinum með því, að þjóðfélagið leggi til óhemju ódýrt rafmagn til áburðarframleiðslu og ég skal ekki fara frekar út í það að sinni, en ég vildi, vekja athygli á því, að ég er ekki frá því, að við ættum að hafa þetta atriði í huga, þegar við skoðum þessa síðustu setningu 11. gr., þó að ég sé ekki með því að segja, að gr. eigi ekki fullan rétt á sér, a.m.k. gagnvart öðrum. Í 13. gr. er ákveðið að fella niður tolla af innfluttum vörum til virkjananna. Ég er samþykkur því, að þetta sé gert. En hér kemur enn einu sinni nýtt undantekningarákvæði í þessum efnum. Af hverju eigum við sífellt að vera með undantekningarákvæði í þessum efnum, þegar við rekum okkur á það hverju sinni, sem gera á eitthvert myndarlegt átak í framkvæmdum, annaðhvort til þess að framleiða vörur til að keppa á útlendum mörkuðum eða til þess að framleiða raforku fyrir okkur sjálfa eins og í þessu tilfelli, - þegar við rekum okkur alltaf á það, að það er ekki hægt að halda því áfram að leggja háa tolla á innfluttar vörur til nauðsynlegustu framkvæmda af þessu tagi? Ég hef svo oft gert þetta að umræðuefni í ýmsu sambandi og ekki sízt í sambandi við umr. um tollamál, sem hér hafa orðið, að ég vil ekki sitja mig úr færi að vekja athygli á þessu líka núna í þessu sambandi, þegar enn einu sinni kemur svona berlega í ljós, að þetta er ekki hægt. Það verður að endurskoða ákvæði tollskrárinnar um tolla á vélum og tækjum og fjárfestingarvörum hlíðstæðum vörum þessum. En þar sem þetta er ákveðið núna í 13. gr. sem enn eitt og nýtt undantekningarákvæði, - við munum eftir kísilgúrverksmiðjunni í fyrra, - þá geri ég ráð fyrir því, að menn geri sér það ljóst, að ef þetta er nauðsynlegt í sambandi við virkjunina, er það nákvæmlega sama nauðsynlegt í sambandi við línulagnir og annað það, sem áhrif hefur á raforkuverðið í landinu. Það er ekki virkjunarkostnaðurinn einn. Ég skal ekki orðlengja þetta meira að sinni. Þetta frv. fer nú til n. og það þarf þar að fá ýtarlega athugun. Hér er um stórt mál að ræða. Ég vil fagna því, að það er loksins komið fram frv. um nýja virkjun. Það hefði stefnt í hreint öngþveiti, ef það hefði dregizt lengur. Það er þegar orðinn vandi á höndum, eins og hæstv. ráðh. hefur sjálfur upplýst hér og ég líka, að það er orðinn orkuskortur og á eftir að verða meiri, áður en þetta kemst í gagnið. Og það er að sjálfsögðu margt að athuga í sambandi við þetta frv. og það er gott og ánægjulegt, sérstaklega eftir þá frammistöðu sem hæstv. ríkisstj. hefur sýnt í raforkumálum á sínum ferli hingað til, að hún skuli nú,leggja til virkjun og tillögur hennar, þegar þar loksins koma fram, skuli vera með sæmilega mynd arlegum og viðunandi hætti að meginvirkjunarstefnu til.



Herra forseti. Áður en ég vík beint að því frv., sem hér liggur fyrir, þykir mér ástæða til að fara nokkrum orðum um starfshætti hæstv. ríkisstj, og í því sambandi um vinnubrögð og vinnuskilyrði Alþingis, sem bókstaflega leiðir af þessum starfsháttum. Ég nefni þetta ekki eingöngu vegna þess stóra og viðamikla frv., sem verið er að leggja fram nú, þegar svo sem vika er til þingslita, heldur nefni ég það vegna þess, hvernig vinnubrögðum hefur verið háttað á þessu Alþingi, frá því að það hófst hinn 10. okt. s.l. Ég skal ekki nota langan tíma til þess að rifja þetta upp, enda er það hv. alþm. harla kunnugt, að í upphafi þings eru lögð fram nokkur stjórnarfrv. og þeim er fljótlega vísað til n. Síðan má segja, að líði októbermánuður og nóvembermánuður í verkleysu að verulegu leyti hjá Alþ. og það er ekki fyrr en kemur að jólum, að tekinn er dálítill sprettur, aðallega til þess að afgr. fjárl. og eitthvað fátt annað, sem hæstv. ríkisstj. fannst ástæða til, söluskatt og eitthvað fleira, sem henni fannst ástæða til, að afgreitt væri, áður en jól og áramót færu í hönd. Snemma í febrúar hófst síðan þinghaldið að nýju, eða svo átti það a.m.k. að heita. Það hefði mátt ætla, að hæstv. ríkisstj. hefði nú notað þennan biðtíma eftir föngum til þess að undirbúa mál, sem hún hugðist fá afgreidd á þinginu, en því var því miður ekki að heilsa. Nú hófst að heita mátti sama starfsleysið hjá Alþingi og í upphafi þings, vika leið eftir viku, án þess að stórmál, sem ýmist höfðu verið boðuð eða vitað var, að ætlunin var að leggja fyrir þingið, kæmu fram. Febrúarmánuður kvaddi á þennan hátt og marzmánuður sömuleiðis. Alþingi sat, ég vil segja oft aðgerðalítið. Síðustu dagana fyrir páska var svo dálítið lífsmark hér á hv. Alþingi, fáein mál hlutu afgreiðslu. En nú hina síðustu daga og vikur, eftir að þingslit hafa verið ráðgerð, ég hygg hinn 13. þ. m., þá er því líkast sem þingið sé að færast í kaf í nýjum stjórnarfrv. Ríkisprentsmiðjan Gutenberg prentar dag og nótt og skjölin hlaðast hér upp og nú sá ég í dag, að prentsmiðjan hefur engan veginn við, því að það er farið að fjölrita stjórnarfrv. líka. Mér telst svo til, að síðustu tæpar þrjár vikurnar hafi verið lögð hér fram hvorki meira né minna, en annaðhvort 11 eða 12 ný stjórnarfrv. Sumt af þessu eru stórir bálkar, sem vissulega þyrfti tíma til þess að kanna, ef ætti að gera það eins og ástæða væri til og mér er ekki grunlaust um, að eitthvað af stjórnarfrv. sé jafnvel ókomið enn. Og ég vil nú aðeins spyrja: Hvernig ætlast hæstv. ríkisstj. til þess, að Alþingi geti á eðlilegan hátt fjallað um málin, þegar þau berast ekki fyrr en þetta og ofan á þessi nýju stjórnarfrv. bætist það, að mál, sem jafnvel hafa - verið fyrir þingnefndum og einhverra hluta vegna hafa legið þar í salti, eru loksins að rakna við og koma t.d. til síðari d., þegar svo sem vika er eftir af þingtíma, jafnvel stórmál, langir bálkar, fjöldi greina? Ég veit ekki, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlast til þess, að Alþingi geti, þegar slík og því lík vinnubrögð eru viðhöfð, fjallað um mál á þann hátt, sem þinginu ber og því sæmir. Ég sé ekki betur, en að með þessu sé hæstv. ríkisstj. að gera Alþingi nær ómögulegt að standa þannig að afgreiðslu mála eins og ætlazt er til af þinginu og það eigi að innleiða þau vinnubrögð, að Alþingi hafi í rauninni lítið annað að gera en að segja já og amen við því, sem hæstv. ríkisstj. þóknast að leggja fyrir það. Ég vil fyrir mitt leyti mótmæla harðlega þessum og því líkum vinnubrögðum hæstv. ríkisstj., sem ég tel algerlega óhæf. Ég fæ ekki séð, að þingheimur geti tekið því með algerri þögn og þolinmæði, að þannig sé á rétt Alþingis gengið, rétt Alþingis til þess að kanna mál, til þess að afla nauðsynlegrar vitneskju, til þess að fjalla um þau í sæmilegu tómi. Eins og ég sagði áðan, þá segi ég þetta ekki aðeins vegna þessa eina máls, sem hér er á dagskrá, en mér finnst, að þetta hátterni að láta Alþingi sitja nær aðgerðarlaust langtímum saman, en ætlast svo til, að það flaustri af fjölda mála undir þinglok, það nái ekki neinni átt. Þetta er að vísu ekki alveg nýtt fyrirbrigði hér á hv. Alþ., þetta er nokkuð gamall ósiður, en hann er stöðugt að færast í aukana, og ég held, að aldrei hafi keyrt eins um þverbak og nú. Það frv., sem hér liggur fyrir til umr. og ég skal nú víkja að, er eitt af þeim stóru málum, sem boðað hafði verið og vitað var, að Alþingi kæmi til með að fjalla um, enda er það fyrir löngu orðið ljóst, að þörf var aðgerða í raforkumálum okkar. Og hér er um að ræða mál, sem er vissulega ekkert smámál á okkar mælikvarða og væri vissulega full ástæða til þess, að Alþingi hefði getað haft sæmilega rúman tíma til þess að kanna slíkt mál, því að þetta frv. um Landsvirkjun, sem hér liggur fyrir, hefur að geyma ýmis ákvæði, sem eru sum hver nýmæli og önnur, sem fjalla um stórframkvæmdir og miklar fjárhagslegar skuldbindingar. Í fyrsta lagi hefur þetta frv. að geyma ákvæði, sem gera mjög verulega breytingu á skipulagsmálum íslenzkra vatnsvirkjana. Í öðru lagi hefur það inni að halda nýmæli um eignaraðild helztu rafvirkjana hér á landi, bæði þeirra, sem þegar eru komnar, og væntanlega þá helztu virkjana í framtíðinni. Í þriðja lagi veitir þetta frv., ef að lögum verður óbreytt, ríkisstj. heimild til að reisa allt að 210 þús. kw raforkuver við Búrfell í Þjórsá, en þetta er stórum meiri raforka en öll sú raforka samanlögð, sem hefur verið beizluð á Íslandi fram á þennan dag. Sú raforka mun vera um 120 þús. kw. Í fjórða lagi heimilar frv. ríkisstj. að taka eða ábyrgjast lán til þessara framkvæmda, byrjunar framkvæmda, sem nema að fjárhæð rúmum 1.200 millj. kr., nánar tiltekið 1.204 millj. Í fimmta lagi eru í þessu frv. ákvæði um nýja viðmiðun raforkuverðs til almennra nota og þar er í rauninni um að ræða grundvallarbreytingu frá þeim ákvæðum eða þeim venjum, sem gilt hafa um það efni. í sjötta lagi er hér lagt til að taka upp þá nýbreytni að fella niður aðflutningsgjöld af efni og tækjum og vélum til hinnar fyrirhuguðu virkjunar. Og í sjöunda lagi er ráð fyrir því gert, að verulegur hluti hinnar væntanlegu raforku frá Búrfellsvirkjun kunni að verða seldur erlendum aðila, sem hyggst reisa hér alúminíumverksmiðju. Það er í fyrsta lagi vitað, að miklar umr. og langvinnar hafa farið fram um þetta mál og jafnframt skín það mjög í gegn, sérstaklega í grg. þessa frv., að þetta er ætlunin og það liggur á bak við og það er einnig vitað í þessu sambandi, að því aðeins munu samningar um slíka raforkusölu fást við hið erlenda fyrirtæki, að um verði að ræða sölu á raforku á tiltölulega lágu verði og til langs tíma. Ég hef hér aðeins vikið að nokkrum þeim atriðum, sem mér virðist í tiltölulega fljótu bragði, að séu einna stærst í þessu frv. og mestrar athygli og athugunar verð. Margt er vitanlega ótalið, enda er skammt síðan þetta frv. sá hér dagsins ljós og þar af leiðandi hefur ekki gefizt mikill tími til þess að athuga það enn sem komið er, eins og ástæða væri vissulega til. Það blandast ekki neinum hugur um, að nýjar framkvæmdir í virkjunarmálum eru orðnar næsta aðkallandi. Það liggur þegar fyrir athugun á því, að árleg aukning orkunotkunar fyrir íslenzkar þarfir einvörðungu er nú að ná því að vera um 10 þús. kw á ári og þessi orkunotkun fer býsna ört vaxandi. Eins og fram hefur komið og síðasti hv. ræðumaður skýrði frá í ræðu sinni, þá eru nú liðin sjö eða átta ár síðan síðast var hafizt handa um vatnsaflsvirkjun hér á landi og það er þess vegna staðreynd, að það er yfirvofandi skortur og raunar þegar orðinn skortur á rafmagni fyrir íslenzka notendur þess og sá skortur hlýtur að fara ört vaxandi á næstu árum. Það hefur því vissulega dregizt lengur, en góðu hófi gegnir að ráðast í nýjar virkjanir eða nýja virkjun með þarfir okkar íslendinga fyrir augum. Hæstv. núv. ríkisstj. hefur ekki - eða það hefur dregizt hjá henni að hafa það frumkvæði í þessum málum, sem hefði mátt ætlast til af henni og ég held, að ástæðan sé nokkuð augljós, þegar málið er skoðað dálítið. Hún er sú, að nokkuð mörg síðustu missiri hefur hæstv. ríkisstj. verið á linnulausum spretti við að leita uppi erlenda aðila, sem væru fáanlegir til þess að koma hér upp orkufrekum iðnaði, aðila sem vildu kaupa rafmagn á föstu verði til langs tíma og þess vegna hefur hæstv. ríkisstj, ekki linnt á sprettinum, að svo virðist sem hún hafi ekki trú á því, að við íslendingar getum ráðizt í virkjun, stórvirkjun, sem væri okkur sjálfum hagkvæm. Fram til þessa höfum við þó getað leyst okkar raforkumál sjálfir, en nú hin allra síðustu missiri virðist allt í einu vera svo komið að íslenzk stjórnarvöld telji okkur þetta ofviða. Það hefur komið fram hvað eftir annað í skrifum stjórnarblaðanna og í opinberum umr. stjórnarliða, að þeir telja okkur þetta nánast ofviða og þess vegna þurfi að leita eftir því, að aðilar, sem mundu koma hér upp stóriðju, erlendir aðilar, keyptu svo og svo mikið af því rafmagni, sem virkjað yrði í næstu virkjun. Og það er einmitt vafalaust vegna þessarar kenningar, sem ég tel hreina meinloku, að rannsóknum síðustu ára á virkjunarmöguleikum hefur fyrst og fremst verið beint að því, hvar hagkvæmast yrði að virkja með þessa sölumöguleika til erlends aðila fyrir augum og þetta hefur vafalaust dregið úr því, að þetta mál væri tekið fyrir á þann veg, að leitað væri beinlínis og eingöngu að lausn eða svari við þeirri spurningu, hvernig okkur hentaði bezt að leysa raforkumál okkar sjálfir, t.d. miðað við raforkuþörf okkar, áætlun um raforkuþörf okkar næstu 10–15 árin, svo að hóflega langt tímabil sé tekið. Ég ætla, að þetta frv. og ýmis fskj. þess beri þess nokkurn vott, að í þessum rannsóknum, sérstaklega nú upp á síðkastið, hefur verið einblínt nokkuð mikið á þetta, hvað hentast sé með þá virkjun fyrir augum, sem væri til þess fallin að selja verulegan hluta orkunnar til erlends fyrirtækis. Og það er vitað og raunar viðurkennt, að ýmsir virkjunarmöguleikar aðrir hafa verið afgreiddir með hálfgerðu hraði, af því að þeir samrýmdust ekki þeim hugmyndum, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið með um sölu á orku til alúminíumverksmiðju. Ég veit það vel, að í þeim áætlunum, sem fylgja þessu frv. er því slegið algerlega föstu, að Búrfellsvirkjun verði okkur Íslendingum hagkvæmust, þegar til lengdar lætur, þó að aðeins yrði um það að ræða, að orkan yrði seld íslenzkum kaupendum og ég skal út af fyrir sig ekkí draga í efa, að þessi niðurstaða sé rétt, ég hef engin skilyrði til að vefengja það. En þó er rétt að gera sér þess grein, að aths. og það alvarlegar aths. hafa verið gerðar við þessar áætlanir um Búrfellsvirkjun af sérfróðum mönnum á þessum sviðum og það hefur verið vefengt, að svo nákvæmar rannsóknir hafi legið fyrir um virkjunarkostnað, að traustar niðurstöður séu þegar fengnar. Ég skal játa það, að ég hef enga sérþekkingu til þess að dæma neitt um slík mál sem þessi og ég býst við, að enginn hv. alþm. né hæstv. ráðh. hafi það og ég skal ekki draga það í efa, að sú niðurstaða sé rétt, að Búrfellsvirkjun verði okkur Íslendingum hagkvæmust, þegar öll kurl koma til grafar. En það er þó engin ástæða til að láta eins og sú gagnrýni hafi ekki komið fram frá ábyrgum mönnum og sérfróðum í þeim efnum, að eitt og annað í sambandi við virkjunarmál Búrfells sé ekki fullrannsakað eða fullkannað enn þá og er þá sérstaklega á það bent, að ísmyndun og ísskrið sé mjög mikið í þessari á og er talað um, að það geti truflað rafmagnsframleiðslu þar tilfinnanlega. Og það mun nú, að ég hygg, orðið almennt viðurkennt af öllum sérfræðingum og þá jafnframt sérfræðingum hæstv. ríkisstj., að þarna sé atriði, sem gefa þarf fullkominn gaum og að gera verði ráð fyrir því, að grípa þurfi til jafnvel kostnaðarsamra aðgerða til þess að draga úr þessari hættu. Það er þess vegna ljóst, að vissulega hefði það verið æskilegt, að enn þá fyllri og ég vil segja traustari rannsóknir hefðu legið fyrir um Búrfellsvirkjun, áður en ákveðið væri að ráðast í hana. Hér er um svo mikið og kostnaðarsamt mannvirki að ræða, að það er ekki viturlegt að taka um það lokaákvarðanir, áður en niðurstöður t.d. um lausn ísvandamálsins eru fengnar. En jafnvel þótt niðurstaðan verði sú, að Búrfellsvirkjun reynist hagkvæmust og ódýrust allra þeirra virkjunarmöguleika, sem nú eru fyrir hendi og það má vel vera, að þetta sé og verði svo, þá tel ég það eðlilegt og raunar sjálfsagt frá mínu sjónarmiði, að virkjunarheimild sú, sem gefin yrði í þessari löggjöf, miðist við þarfir Íslendinga sjálfra og við þarfir þeirra einna. Það er vitanlega fjarri öllum sanni, að við Íslendingar getum ekki virkjað fallvötnin okkar til okkar eigin þarfa nú og í framtíðinni, alveg eins og við höfum áður gert á undanförnum áratugum stig af stigi, eftir því sem þörfin óx. Að vísu þurfum við að beizla raforku í sívaxandi mæli og þess vegna verðum við að leggja í stórvirkjanir og það vafalaust fyrr en síðar. En það er efalaust, að þjóðinni hefur vaxið svo fiskur um hrygg og við trúum, að svo verði áfram, að hún er fær um að leysa þennan vanda, þó að engir annarlegir hlutir komi til. Og þó að stundum sé látið í veðri vaka, að við séum nú allt í einu ekki orðnir færir um þetta og þess vegna sé nauðsynin svo brýn að fá erlenda stóriðju inn í landið til þess að hjálpa okkur að virkja, þá er það nú svo, að jafnvel í því frv., sem hér liggur fyrir, kemur nú a.m.k. á einum stað það fram, að hæstv. ríkisstj. er ekki, sem betur fer, svo vantrúuð á möguleika okkar sem maður skyldi halda af öllum þeim miklu blaðaskrifum stjórnarflokkanna um þessi virkjana- og alúmínmál, sem við höfum lesið undanfarin missiri, en í aths. við lagafrv. segir svo á einum stað: „Að hefja virkjun í stórám landsins er að vísu mikið átak, en þó tæplega meira nú, en fyrsta virkjun í Sogi var á sínum tíma.“ Ég endurtek: „En þó tæplega meira nú en fyrsta virkjun í Sogi var á sínum tíma.“ Að mínum dómi er þetta alveg rétt og í rauninni má það teljast fullgilt svar við þeirri staðhæfingu, sem maður hefur oft heyrt sér til sárrar raunar, að við séum ekki lengur um það færir að leysa okkar eigin virkjunarmál sjálfir án þess að tengja þá lausn við vægast sagt hæpna draumóra um blessun þess að fá hingað alúmínverksmiðju erlends auðfélags. Frá mínu sjónarmiði er spurningin ekki sú, hvort við íslendingar eigum að virkja, hún er ekki heldur sú, fyrir hverja við eigum að virkja. Hún er einfaldlega þessi: Hvaða kostur er beztur í virkjunarmálum með tilliti til þarfa okkar Íslendinga einna? Eru þeir kostir, sem fyrir hendi eru, einhverjar af þeim hagfelldustu smærri virkjunum í fyrsta áfanga, sem kannaðar hafa verið og undirbúnar allverulega, í fyrsta áfanga, segi ég, meðan verið er að vinna tíma til að ganga frá fullnaðarrannsóknum á virkjun Búrfells og leysa þau tæknilegu vandamál, sem þeirri virkjun eru samfara? Eða er það fyrsti áfangi Búrfellsvirkjunar með orkuþörf okkar íslendinga einna fyrir augum? Ef svo er, sem ég skal ekki út af fyrir sig véfengja, að þetta sé bezti kosturinn og ódýrasta virkjunin, þá væri um að ræða 70 þús. kw virkjun, sem tekin yrði fyrir sem fyrsti áfangi í þarfir okkar Íslendinga sjálfra. Ég hygg, að sérfróðir menn um virkjunarmál og þá sérstaklega um þau ísvandamál, sem ég hef rætt nokkuð um, séu mjög sammála um það, að þetta ísvandamál sé ekki mjög alvarlegt á fyrsta áfanga virkjunar, en það fari vaxandi við stærri áfanga þessarar virkjunar. Ég hygg, að það sé rétt og almennt viðurkennt, að svo sé. Og m.a. þess vegna dettur mér ekki í hug að neita þeim möguleika, að Búrfeilsvirkjun fyrir okkur sjálfa og eina geti verið hagkvæmasti og sé hagkvæmasti möguleikinn, sem við eigum í virkjunarmálum. En jafnvel þótt Búrfell yrði fyrir valinu og allt annað væri útilokað og ekki talin þörf á að bíða frekari rannsókna, þá tel ég ástæðulaust með öllu að veita að svo komnu máli virkjunarheimild fyrir stærri virkjun, en þeirri, sem við teldum eðlilegt og hagkvæmt að ráðast í nú á þessu stigi til þess að fullnægja eigin orkuþörfum nokkur næstu árin. Eins og ég sagði áðan, þá hefur hæstv. ríkisstj. einblínt nokkuð fast við allan undirbúning þessa máls á þann möguleika að fá hingað erlendan auðhring til þess að setja upp alúmínverksmiðju, svo að hægt yrði að selja honum raforku, og ég hygg, að vegna þessarar áráttu hæstv. ríkisstj. hafi hún ekki sinnt því verkefni, a.m.k. ekki að neinu ráði, svo að fram hafi komið, sem ég hefði nú talið eðlilegt og sjálfsagt, sem einu af undanförum nýs áfanga í virkjunarmálum og ekki sízt stórs áfanga á okkar mælikvarða, en það er að kanna og láta kanna sem bezt alla þá möguleika, sem kynnu að finnast til aukinnar orkusölu handa íslenzkum aðilum, möguleika sem, m.a. af því að þeir eru ókannaðir, er ekki hægt að fullyrða neitt um nema kynnu a.m.k. að vera okkur eins hagkvæmir eða jafnvel hagkvæmari, en sú orkusala til alúmínverksmiðju, sem mest hefur verið talað um. Hefur til að mynda farið fram nokkur viðhlítandi rannsókn á því, hvort ekki sé hagkvæmt frá þjóðhagslegu sjónarmiði og frá sjónarmiði þeirra einstaklinga, sem það mál snertir, að nota rafmagn í miklu stærri stíl, í stórum stíl vil ég segja, til þess að hita upp hús? Hve mikið, hefur verið rannsakað, hve mikið raforka til hitunar má kosta, til þess að hún geti þó með árangri keppt við olíu og verið hagkvæmari en olía? Ég veit, að ýmsir líta svo á, að raforka til upphitunar mætti kosta þó nokkuð miklu meira, en það orkuverð er, sem rætt er um til alúmínbræðslu, og yrði hún þó ódýrari en olía. Hafa farið fram nokkrar verulegar rannsóknir á því, hvaða iðnfyrirtæki það eru, þ. á m. ef til vill einhver efnaiðnaður, sem Íslendingar sjálfir gætu komið upp og mundi þurfa á að halda raforku í nokkuð ríkum mæli? Ég er hræddur um, að það hafi ekki verið gert mjög mikið til að kanna þessa hlið málanna til neinnar hlítar a.m.k. Ég ætla nú ekki á þessu stigi málsins að fara langt út í þá sálma að ræða um hugsanleg skipti þessarar fyrirhuguðu Landsvirkjunar við alúmínverksmiðju. En þar sem þetta frv. og þó sérstaklega grg. þess og sum fskj. bera þess öll merki, að það er stefnt af hálfu hæstv. ríkisstj. að slíkum viðskiptum og fyrirhugað, að stórvirkjun verði að verulegu leyti byggð í hennar þágu, þykist ég ekki geta látið hjá líða að gera við það efni örfáar aths. Það er vitað og upplýst, að í ráði er að semja við þetta fyrirtæki, ef af verður, um fast raforkuverð til langs tíma og það hefur verið rætt í því sambandi um raforkuverð, sem er miklu lægra, en til greina getur komið, að raforka verði seld íslenzkum aðilum. því er haldið fram, að það raforkuverð, sem um hefur verið rætt í sambandi við alúmínverksmiðju, sé eitthvað hærra, en beint kostnaðarverð þess hluta virkjunarinnar, sem samsvaraði orkukaupum fyrirtækisins, en sú útkoma er fengin - mér liggur við að segja með dálítið óvenjulegum og jafnvel undarlegum hætti. Það er þá í fyrsta lagi, eins og fram hefur komið hér í þessum umr. og frv. ber með sér, að allar áætlanir um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar eru byggðar á því, að felld verði niður öll innflutningsgjöld á vélum og efnivörum til þessarar virkjunar. Ef þetta væri ekki gert, mundi mega reikna stofnkostnað virkjunarinnar um 20% hærri, en nú er áætlað. Hins vegar er hér um að ræða algert nýmæli í virkjunarmálum okkar. Það hefur ekki gerzt áður, að felld hafi verið niður innflutningsgjöld vegna virkjana og óneitanlega vekur það athygli, vil ég segja, að það skuli fyrst gert nú, þegar í ráði er eða a.m.k. mjög er um það rætt, að selja erlendu auðfélagi raforku í mjög stórum stíl. Það er þá fyrst sem uppi eru till. um það að reikna ekki með innflutningsgjöldum, þegar raforkan er verðlögð. Nú skal ég út af fyrir sig ekki mæla því í gegn, að horfið verði að þessu ráði, ef ríkið sjálft og Íslendingar einir ættu hér í hlut. Það er út af fyrir sig ekki óskynsamlegt, þegar um slíkar stórframkvæmdir í almannaþágu er að ræða og látum þá vera, þó að Reykjavíkurborg fengi í sinn hlut sem eigandi Landsvirkjunar að hálfu þessa eftirgjöf tolla af hálfu ríkisvaldsins. En þegar selja á erlendu auðfyrirtæki verulegan hluta raforkunnar, skiptir vitanlega miklu máli, hvort í sambandi við útreikninga á raforkuverði, kostnaðarverði raforku, er heldur sleppt eða reiknað með um 20 hundraðshlutum raunverulegs kostnaðarverðs. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því, að í þessu frv. er farið fram á heimild, eins og þar segir, til að gera nauðsynlegar ráðstafanir á vatnasvæði Þjórsár ofan virkjunarinnar til þess að tryggja rekstur hennar. Ég held, að í þessum orðum sé það beinlínis viðurkennt, að sú gagnrýni, sem höfð hefur verið uppi um hættu á ísmyndunum þarna á þessu svæði, sé eða geti a.m.k. verið rétt. Enginn veit nú, hverjar ráðstafanir reynast nauðsynlegar eða kynnu að reynast nauðsynlegar í þessu sambandi, né hvað þær koma til með að kosta,og það er óneitanlega hætt við, að svo geti farið, að þær raski eitthvað og jafnvel meira en lítið þeim kostnaðaráætlunum, sem nú liggja fyrir, og þeim kostnaðaráætlunum, sem verðtilboðið til hins erlenda alúminhrings yrði byggt á, eins og nú horfa málin. Í þriðja lagi vil ég benda á það, að kostnaður við það að virkja 105 þús. kw er í dag áætlaður rúmlega 1.200 millj. kr., eftir að innflutningstollar hafa þó verið felldir niður. Hér er vitanlega og eðlilega miðað við verðlag í landinu í dag eða nú um þessar mundir. En það er vitað, að framkvæmdum við þessa stórvirkjun verður ekki lokið fyrr en í árslok 1968 í fyrsta lagi og ef stærra er virkjað en 70 þús. kw. þá sennilega ekki fyrr en á miðju ári eða eftir mitt ár 1969, þ.e.a.s. tæpum 4 eða 41/2 ári eftir að sú áætlun er gerð, sem hér er miðað við og hér liggur fyrir. Hins vegar held ég, að engum detti það í hug, þegar miðað er við fengna reynslu og við ástandið eins og það er í dag, að byggingarkostnaður standi í stað hér á landi næstu 4–5 árin. Að undanförnu hefur byggingarkostnaður hækkað um 10% á ári eða því sem næst. Nú er að vísu ekki nema hluti af þeim virkjunarkostnaði, sem hér um ræðir, byggingarkostnaður, sem byggingarvísitala og kaupgjaldsvísitala hefði áhrif á, því að um það bil helmingur kostnaðarins mun vera innfluttar vélar. En væri nú svo afskaplega fjarri lagi samt, miðað við reynsluna og miðað við ástandið eins og það er í dag, að reikna með svo sem 15–20% heildarhækkun byggingarkostnaðar á því tímabili, sem hér er um að ræða, heildarhækkun kostnaðar við að reisa þetta mikla raforkuver? Ég held, að þetta þurfi að taka með í reikninginn og það þurfi í rauninni engan spámann til þess að sjá það, að með samningum, sem væru eitthvað líkir því, sem um hefur verið rætt í sambandi við sölu á raforku til alúmínverksmiðju, færi svo, að sú sala færi fram langt undir framleiðslukostnaðarverði, þegar allt væri tekið með í reikninginn og öll kurl kæmu til grafar. Það eru örfá atriði önnur, sem ég vildi gera lítils háttar að umtalsefni. Ég vil þá víkja að því, að í sambandi við ákvörðun á orkuverði er ætlunin samkv. þessu frv. að fara inn á algerlega nýjar brautir. Allt fram til þessa hefur rafmagnsverð til almannaþarfa hér verið framleiðslukostnaðarverð að viðbættu mjög litlu álagi, jafnvel aðeins 5% álagi, ef ég man rétt. Það má sjálfsagt til sanns vegar færa, að þetta kunni að vera í lægsta lagi og ekki ástæða til að hafa álagið svo lágt, að raforkuverin geti ekki safnað einhverjum sjóðum. En nú virðist fyrirhugað að gera á þessu gerbreytingu. Í 11. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Landsvirkjunar ákveður að fengnum till. Efnahagsstofnunarinnar heildsöluverð Landsvirkjunar á raforku. Skal raforkuverðið við það miðað, að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni, sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins. Einnig skal að því stefnt, að fyrirtækið skili nægilegum greiðsluafgangi, til þess að það geti jafnan með eigin fjármagni og hæfilegum lántökum tryggt notendum sínum næga raforku.“ Þetta eru að vísu dálítið rúm ákvæði og fer mjög eftir því, hvernig þeim er beitt, hversu til tekst um ákvörðun rafmagnsverðsins. En það er þó lögð á það allrík áherzla, að nú sé ætlunin að fara að safna í allgilda sjóði til þess að standa að einhverju eða töluverðu leyti straum af síðari virkjunum. Ég teldi vafasamt að gera þarna á mjög mikla og stórvægilega breytingu og ég held, að það mundi ekki vera heppilegt og verða mörgum örðugt, ef þessi stefnuyfirlýsing, sem ég vil svo orða, væri framkvæmd mjög bókstaflega og ákveðið að safna í stóra sjóði þegar eftir 1. áfanga, eftir að náð hefur verið 1. áfanga stórvirkjunar, því að ég fæ þá ekki betur séð, en að rafmagnsverð hlyti við það að hækka mjög verulega og íslenzkum rafmagnskaupendum yrði þá á næstu árum, eftir að slík virkjun væri komin á, ekki einungis gert að standa undir kostnaði af virkjuninni sjálfri, heldur einnig að svo og svo miklu leyti af væntanlegum kostnaði við næstu virkjun eða virkjanir þar á eftir. Verði svo raforkan til erlendrar alúmínverksmiðju jafnhliða seld jafnvel undir framleiðslukostnaðarverði, mundi sú spegilmynd, sem af þessu fengist, ekki vera sérstaklega glæsileg. Ég vil að lokum fara fáeinum orðum um landsvirkjunarhugmyndina, eins og hún kemur fram og er mótuð í þessu frv. Ég tel það alveg vafalaust, að það hafi mikið til síns máls og sé að mörgu leyti, líklega flestu leyti, hagkvæmt að tengja sem mest orkuveitur, með því næst vafalaust bætt nýting orkunnar í flestum tilfellum og aukið öryggi og afleiðing slíkra samveitna er því eðlilega sú, að einn aðili eða fáir og helzt þegar fram í sækti einn aðili eigi og reki raforkuverin. Og samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, skal það vera virkjunarfyrirtækið Landsvirkjun, eign ríkisins og Reykjavikurborgar, sem annast þetta hlutverk á mjög þýðingarmiklu svæði landsins nú þegar og möguleikar eru á því, að það nái síðar víðar um land og jafnvel um land allt. Þetta tel ég, að sé í sjálfu sér rétt og eðlileg stefna, að koma á smám saman og með eðlilegum hætti slíkri samveitu eða landsveitu. Hins vegar tel ég það allt hæpnara, hvort hér eigi að gilda einhver helmingaskiptaregla frá upphafi milli ríkisins og Reykjavíkurborgar, en fyrir því er gert ráð í frv., eins og þegar hefur verið rakið. Þessi helmingaskipti taka jafnt til eignarhluta í Landsvirkjun og svo til stjórnar hennar og svo hnífjöfn eiga þessi skipti að vera, að hlutlaus aðili á að skipa oddamann í stjórn fyrirtækisins, ef ekki næst um hann samkomulag. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta fyrirkomulag sé ekki eins heppilegt og hitt að stefna að því, að ríkið sjálft og eitt eigi og reki landsveituna og landsvirkjunina fyrirhuguðu. Ríkið tekur hvort eð er á sínar herðar allar ábyrgðir vegna fyrirtækisins. Það veitir því mikilvæg tollfríðindi o.s.frv. Og það er stefnt að því, að landsveitan geti orðið og verði þjónustufyrirtæki fyrir verulegan hluta landsins eða jafnvel landið allt og með tilliti til alls þessa virðist mér, að flest mæli með því, að hin fyrirhugaða landsveita verði ríkiseign eingöngu, en ekki sameign ríkisins og Reykjavíkurbæjar. Að síðustu vildi ég aðeins vekja athygli á því, að þrátt fyrir ýmsar fróðlegar skýrslur og grg., sem fylgja þessu frv., virðist mér sitthvað óljósara, en skyldi og eitt mikilvægt atriði sé ég ekki betur, en skorti algerlega og það er rekstrarkostnaðaráætlun yfir allt þetta mannvirki til nokkurs tíma, t.d. fyrstu 10 árin, sem það kynni að starfa eða kæmi til með að starfa. Hér er vissulega ekki um neitt smáfyrirtæki að ræða, og það væri vitanlega full ástæða til þess, að slík rekstrarkostnaðaráætlun lægi fyrir og það enda þótt hafa yrði um hana alla eðlilega fyrirvara í sambandi við verðlagsbreytingar. Þetta frv. þarf vissulega að athugast vel. Það er margþætt. Það hefur að geyma ýmis nýmæli og sum eru þess eðlis, að þau orka tvímælis. Þess vegna er það miður en skyldi, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa séð sér fært að leggja málið fyrir Alþ. nokkru fyrr, en raun hefur á orðið. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. hafi einhverjar afsakanir í þeim efnum, en þó býst ég nú við, að meginástæðan sé sú að hún hefur verið að eltast við draumóra sína um alúmínverksmiðju helzt til lengi.