Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir Alþingi liggja nú nokkur frv. um hina venjulegu árlegu framlengingu á nokkrum tekjustofnum, eins og tíðkazt hefur undanfarin ár. Þessi frv. eru 7. mál, um heimild fyrir ríkisstj. til þess að innheimta ýmis gjöld með viðauka, 8. mál, um framlengingu á III. kafla laga um dýrtíðarráðstafanir, þ.e.a.s. varðandi söluskatt, 9. mál, um bráðabirgðabreyting á lögum um tollskrá, 10. mál, um bráðabirgðabreyting á lögum um bifreiðaskatt, og 17. mál, um heimild til að innheimta skemmtanaskatt með viðauka. Öll þessi frv. fara fram á framlengingu þessara tekjustofna fyrir árið 1960 og eru samhljóða þeim frv., sem samþ. hafa verið undanfarin ár um þessi efni. Eftir atvíkum þykir réttara að fella efni þessara fimm frumvarpa í eitt frumvarp, og hefur það verið gert á þskj. 40, 30. mál, sem hér liggur fyrir. Ég tel ekki ástæðu til að skýra þetta mál frekar, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Það er oft getíð um það í fornbókmenntum þjóðarinnar, þegar frásögn er að ná hámarki af orrustum, sem fram fóru, þá gerðist skammt stórra höggva milli. Mér virðist, að um þennan leik, sem leikinn er hér í kvöld og e.t.v. í nótt hér á hv. Alþingi, megi að vissu leyti segja, að hér gerist skammt stórra höggva milli og hér séu mörg vopn á lofti í senn, því að fyrir skömmu vorum við að fjalla um frv., sem fól í sér framlengingu á viðauka við vitagjald, stimpilgjald og álag á innlendar tollvörutegundir, jafnhliða því frv. lágu fyrir nokkur önnur, svo að þetta var eins konar fimmburafæðing, eins og lýst hefur verið hér í umr., en nú eru allt í einu þessi mörgu fóstur lögð til hliðar, en einu stærra fóstri komið hér á framfæri, sem virðist þó óneitanlega bera mjög mikinn svip af hinum fimm og má ætla að sé alsystkini þeirra a.m.k. Og þessu nýja fóstri er útbýtt hér á þessum fundi og ákveðið að taka þetta þskj. hér til umræðu nú með afbrigðum. Ég hafði ekkí búið mig undir það að ræða um þetta frv., sem nýlega hefur verið útbýtt, um bráðabirgðabreyting og framlenging nokkurra laga, og mér hefur ekki unnizt tími til að lesa frv. frá orði til orðs. En mér sýnist fljótt á litið, að efni þess muni vera svipað eða jafnvel shlj. þeim þskj., sem við höfum haft hér til meðferðar og umræðu undanfarið, og mun ég því leitast við að segja um þetta nokkur orð, þó að ég sé ekki búinn að kynna mér efni þessa frv. Það er sýnilegt, að þetta frv., sem nú er tekið til umr., um bráðabirgðabreyting og framlenging nokkurra laga, hefur að geyma ákvæði um verulega tekjuöflun ríkissjóði til handa. En þau ákvæði frv., sem eru veigamest að því leyti, að þau munu eiga að skila ríkissjóði langsamlega hæstum fjárhæðum, ef lögfest verða og framkvæmd, eru ákvæðin í 4. gr. þessa frv. um söluskattinn. Ég mun því hefja mál mitt á því að fara nokkrum orðum um þann þátt málsins. Söluskatturinn hefur verið til meðferðar á hv. Alþingi nokkur undanfarin ár, þar sem ákvæðin um hann hafa verið framlengd frá ári til árs. En það er eftirtektarvert, þegar litið er á þessi ákvæði um söluskattinn, sem eru framlenging á gildi III. kafla laga nr. 100 frá 1948, um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna, að þá er kveðið svo að orði í frv., og er það í samræmi við það, sem verið hefur í lögum að undanförnu, að ákvæðin um tekjuöflun, sem sett eru í III. kafla laga nr. 100 1948, skuli gilda um næsta fjárhagsár. Hér er ekki vísað í ákveðnar greinar, heldur svo að orði komizt, að ákvæðin um tekjuöflun í III. kafla nefndra laga skuli halda gildi sínu. Þetta er óvenjulegt orðalag, að ég ætla, því að samkvæmt þingsköpum eiga frv, að vera með lagasniði, og venja er að vísa í ákveðnar greinar frv., en ekki aðeins ótiltekin ákvæði í einhverri grein, þ.e.a.s. sumt úr einhverri grein og annað ekki. En þetta óvenjulega á sína sögu og söluskatturinn eins og um hann hefur verið fjallað hér á hv. Alþingi. Fyrir 15 árum var komið á fót stjórnarsamstarfi hér í landi, og hlaut sú stjórn nafnið nýsköpunarstjórn. Hún birti þinginu og þjóðinni alllanga stefnuskrá, þegar hún settist að völdum, og tvö atriði í þeirri stefnuskrá eru á þá leið, að ríkisstj. lofaði því að beita sér fyrir, að af erlendum gjaldeyri bankanna í Bretlandi og Bandaríkjunum yrði eigi minna en 300 millj. ísl. kr. komið fyrir á sérstökum reikningi, - það yrði lagt á sérstakan reikning og þeim gjaldeyri mætti eigi ráðstafa án samþykkis ríkisstj. og eingöngu til kaupa á tækjum, sem síðar voru nánar flokkuð. Og annað ákvæði í þessum stjórnarsamningi er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að fjárlagafrv. það, er nú liggur fyrir Alþingi, er raunverulega með stórkostlegum tekjuhalla og er auk þess þannig úr garði gert, að ekki verður með nokkru móti hjá því komizt að hækka útgjöld til verklegra framkvæmda verulega frá því, sem þar er áætlað, mun stjórnin til neydd að leggja á allháa nýja skatta, þar eð hún telur sér skylt að gera það, sem unnt er, til að afgreiða hallalaus fjárlög. Verður leitazt við að leggja skattana á þá, er helzt fá undir þeim risið, og þá fyrst og fremst á stríðsgróðann. Skattar á lágtekjumenn verði ekki hækkaðir. Eftirlit með framtölum verður skerpt.“ Það er augljóst af þessu, að eitt meginverkefni, sem þessi stjórn lofaði að leysa af hendi, var það að gefa ávísanir á gjaldeyri, sem þjóðin átti, og að skattarnir skyldu verða lagðir á þá, sem helzt fá undir þeim risið, og að eftirlit með framtölum skyldi skerpt. Reynslan var sú, að það virtist ganga greiðlega og takast vel að gefa ávísanir á gjaldeyrinn, sem þjóðin átti, því að hann eyddist á skömmum tíma. Hitt urðu menn minna varir við, að skattar á lágtekjumönnum væru mikið lækkaðir eða eftirlit með framtölum stórlega skerpt. En þegar þessi ríkisstj. hafði setíð um það bil tveggja ára skeið, var svo komið á því heimili, - eins og merkur Íslendingur hefur áður komizt að orði, - að „félagsbræður ei finnast þar“. Og síðasta verk þess ráðh., sem fór með sjávarútvegsmál í nýsköpunarstjórninni, var að flytja - eða beita sér fyrir því, að flutt yrði inn á Alþingi - það nýmæli, að ríkissjóður skyldi taka ábyrgð á afurðaverði bátaflotans. Þegar hann hafði komið því í verk að beita sér fyrir því, að þetta nýmæli yrði flutt inn á Alþingi, þá stóð hann upp úr stólnum. Með þessu frv. um ríkisábyrgð á afurðaverði bátaflotans fylgdu þó ekki till. eða ákvæði, sem voru nægileg trygging fyrir því, að fé yrði fyrir hendi til að standa við þau útgjöld, sem af þessu kynni að leiða. Það kom vitanlega eins og margt fleira í hlut þeirra, sem við tóku, að sjá fyrir þeim þætti málsins. Og þá gerist það, að þessi lög, sem hér er vitnað til um framlengingu á, voru sett að tilhlutun stjórnar Stefáns Jóh. Stefánssonar og þeirra flokka, sem hana studdu, og lagður á söluskattur til þess að standa straum af greiðslu svonefnds dýrtíðarsjóðs, sem skyldi standa straum af bótum til framleiðslunnar vegna hins háa verðlags, sem orðið var í landinu, enda ber þessi kafli, sem nú á að framlengja með þessu frv., heitíð III. kafli l. nr. 100 1948, um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna. Enn þá ber kaflinn þetta heiti. Síðan þessi skattur var á lagður í því skyni, sem ég nú hef greint, hefur hann verið framlengdur frá ári til árs, og þær tekjur hafa ýmist gengið beint til stuðnings atvinnuvegunum eða orðið skattstofn ríkissjóði til handa. En öll eru þessi ákvæði allflókin. Að uppistöðum til er 4. gr. þessa frv. framlenging á l. nr. 100 1948. En þó fela ákvæði greinarinnar í sér breyt. frá þeim lögum, og í lögum um útflutningssjóð eru sérákvæði um söluskatt, sem nokkur ástæða er til að skoða í samhengi við þetta frv., þar sem raunverulega er um sama skattstofninn að ræða. 40. gr. laga um útflutningssjóð o.fl. er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Af sölu þeirri og veltu, sem skattskyld er samkv. b-lið 22. gr. III. kafla laga nr. 100 1948, sbr. l. nr. 82 1957 eða önnur lög, er í stað þeirra koma, skal greiða sérstakt gjald, er nemi 6% af umræddri sölu og veltu.“ Þegar þetta er borið saman, þá er auðsætt, að hér er um allflókna lagasetningu að ræða og ákvæðin í þrennum lögum og þannig samanslungin, að ég hef ekki á þeim fáu mínútum, síðan þetta frv. var lagt hér fram, getað athugað það til hlítar, og það kom ekki fram í ræðu hæstv. fjmrh., hvort hann hefði gert sér far um að greina þessa þætti í sundur. En það er eftirtektarvert, að 40. gr. laganna um útflutningssjóð o.fl. grundvallast á b-lið 22. gr. III. kafla laga nr. 100 1948, eða m.ö.o. ákvæðum, sem standa í því frv., sem hér er til umræðu. Og ef þessi l. nr. 100 1948 gilda ekki einhvern hluta úr árinu, þá bara er vísað í einhver önnur lög, sem kunna að koma í þeirra stað. Þetta er svona mikil dvergasmíð allt saman og ber náttúrlega að vissu leyti vott um, hvað þm. eru miklir hagleiksmenn á lagasmiðar. En full ástæða er til að benda á þetta og að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, geri sér far um að glöggva sig á þessu alveg frá rótum. En þessi gr., sem hér er höfð að uppistöðu gagnvart 40. gr. l. um útflutningssjóð o.fl., er um það, að greiða skuli 3% söluskatt af annarri sölu eða veltu en áður er talin, þar með talin umboðssala, sala eða afhending, vinna og þjónusta látin í té af iðnaðarmönnum og iðnfyrirtækjum, matsölu, veitinga- og gistihúsum, sýningar í kvikmyndahúsum, leikhúsum, flutningastarfsemi, lausafjárleiga og þess háttar. Af sölu bóksala á bókum í umboðssölu skal þó aðeins greiða skattinn af umboðsþóknun hans. Í öðrum umboðssöluviðskiptum skal smásali eða annar umboðssali greiða söluskatt af öllu heildarandvirði varanna frá sér. Ég tók það fram, að síðan söluskatturinn var lagður á vegna bóta til handa útflutningsatvinnuvegum þjóðarinnar, hefur það fé, sem innheimt hefur verið samkv. þeim gjaldstofni, ýmist gengið beint til þarfa atvinnuveganna eða orðið sem tekjuliður í fjárlagafrv. Og í fjárlögum þessa árs má enn greinilega sjá sambandið þar á milli. Tekjur af söluskatti eru í fjárl. þessa árs áætlaðar 151 millj. og 400 þús. kr., en til gjalda á 19. gr. fjárl. er aftur á móti fært framlag til útflutningssjóðs 152 millj. og 100 þús. kr. eða að heita má sama upphæð og söluskatturinn gefur. Ég sé í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir og fyrrv. fjmrh. hefur lagt fram, að söluskatturinn mun vera áætláður ofur lítið lægri tekjustofn á næsta ári en stendur í fjárl. þessa árs. En á móti því vegur það, að út úr fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir fyrir árið 1960, er kippt eigi minna en 100 millj. kr. af framlagi því, sem á þessu ári gengur til útflutningssjóðs. En þetta sýnir þó, að enn er greinilegt samband milli söluskattsins og afkomu atvinnuveganna, þ.e.a.s. útflutningssjóðsins, - stuðnings við atvinnuvegina af almannafé, - og það leiðir til þess, að um leið og fjallað er um þetta frv., þ.e.a.s. þessi ákvæði, sem felast nú í einni grein þessa frv., sem hér er til umræðu, þá er alls kostar eðlilegt, að þm. geri sér nokkra grein fyrir því, svo sem auðið er á þessum tíma, hverjar horfur eru um afkomu atvinnuveganna og hvernig horfur eru í efnahagsmálum þjóðarinnar í heild. Þetta eru jafnframt rök fyrir því, að það er ekki eðlilegt að taka þennan þátt, sem á að gefa ríkissjóði eða útflutningssjóði um 150 millj. kr., einan út úr samhengi við aðstoð við atvinnuvegina og efnahagsmál þjóðarinnar í heild og afgr. þetta hér á Alþingi með afbrigðum og í flaustri. Það er alls ekki eðlilegt. Hitt er eðlilegt og raunar sjálfsögð vinnubrögð, hvað sem er um ákvæðin, sem í hinum greinum frv. felast, að nokkuð sé staldrað við og heildarmyndin af þjóðarbúskapnum skoðuð betur en orðið er, áður en þessi 150 millj. kr. skattur, sem raunverulega gengur til útflutningssjóðs, er lögfestur. Eins og kunnugt er, þá er í löggjöfinni um útflutningssjóð o.fl. kveðið á um margháttaðar bætur til handa atvinnuvegunum, og þessar bætur eru flokkaðar bæði eftir því, á hvaða tíma útgerð er stunduð, og eins eftir því, hvers konar skip eiga í hlut og með hvaða veiðitækjum er fiskað. Það er ákveðið í 3. gr. l. um útflutningssjóð, að á verðmæti útfluttra vara, sem framleiddar eru eftir 14. maí 1958, skuli greiða ýmist 80% eða 55% eða 70% bætur, eftir því, um hvers konar framleiðslu er að ræða. Þá eru ákvæði í útflutningssjóðslögunum um aðstoð við togaraflotann, bæði fastar greiðslur og bætur í öðru formi, og í þeim sömu lögum eru enn fremur ákvæði um útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir, sem seldar eru úr landi. Á þingt í fyrra, þ.e.a.s. í nóvember og desember 1958, var þessi löggjöf tekin til nokkurrar athugunar í sambandi við samninga, sem þá var verið að undirbúa um bætur til bátaútvegsins. Við þá athugun, sem þá fór fram, þótti það koma í ljós, að ákvæði útflutningssjóðslaganna, sem sett voru 1958, mundu ekki fyllilega veita atvinnuvegunum þær bætur, sem þörf væri á. Í grg. fyrir frv. um breyt. á i. um útflutningssjóð o.fl., sem lagt var fyrir Alþingi s.l. vetur og flutt var, eftir að stjórnarskiptin urðu, af þáv. forsrh., er gerð nokkur grein fyrir því, hvaða horfur voru þá um afkomu sjávarútvegsins og hvaða ráðstafanir fyrrv. ríkisstj., þ.e.a.s. vinstri stjórnin, hafði gert í því sambandi. Í þeirri grg. frv., sem þáv. forsrh. lagði fyrir á Alþingi s.l. vetur, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á vegum fyrrv. ríkisstj. (þ.e. vinstri stjórnarinnar) var í októbermánuði s.l. gerð athugun á því, hver áhrif þær hækkanir grunnkaups og kaupgreiðslu samkv. vísitölu, sem átt höfðu sér stað, síðan lögin um útflutningssjóð voru sett, hefðu haft á rekstrarkostnað útflutningsatvinnuveganna. Þessar hækkanir kaupgjalds voru, eins og kunnugt er, 10.7% umfram það, sem útflutningssjóðslögin höfðu gert ráð fyrir, að því er verkamenn snerti, og 7.1% að því er flestar aðrar starfsgreinar snerti. Niðurstöður þessarar athugunar voru þær, að af völdum kauphækkananna væri rekstrarkostnáður útflutningsatvinnuveganna orðinn um 6% hærri en sá kostnaður, sem bætur útflutningssjóðslaganna voru miðaðar við, og til þess að jafna metin mundi þurfa nýja hækkun bóta, að upphæð um 105 millj. króna. Þessar áætlanir voru miðaðar við kaupgreiðsluvísitölu 185 og byggðust enn fremur á þeirri forsendu, að skiptaverð á fiski til bátasjómanna hækkaði ekki meir en kaupgjald verkamanna hafði hækkað, eftir að útflutningssjóðslögin höfðu verið sett.“ Og hér segir enn fremur: „Sú athugun, sem hér að framan getur, var almenns eðlis, og gat því ekki verið um að ræða nákvæmar niðurstöður um afkomu hinna einstöku greina útflutningsframleiðslunnar. Á hinn bóginn hafði nefnd manna, er starfaði á vegum útflutningssjóðs, unnið að því síðan á s.l. sumri að kynna sér eins nákvæmlega og föng voru á afkomu hverrar greinar útflutningsframleiðslunnar um sig, en niðurstöður þessarar n. lágu ekki fyrir fyrr en í desember.“ Hér kemur það svo greinilega fram sem verða má, að meðan vinstri stjórnin sat, þá var hafizt handa um það þegar í októbermánuði 1958 að láta gera athuganir á afkomu sjávarútvegsins og reyna að draga upp heildarmynd af því, hverra bóta væri þörf framleiðslunni til handa, og hafa þá heildarmynd nokkurn veginn tiltæka a.m.k. snemma í desember 1958. Og hér kemur það enn fremur fram í grg. með frv. fyrrv. ríkisstj., að þessi athugun, sem gerð var að tilhlutun vinstri stjórnarinnar og á hennar vegum, var bæði almenns eðlis og enn fremur um einstaka þætti þessara mála. Með þessu er það staðfest, hvernig vinstri stjórnin bjó í hendur þeirra, er við tóku að þessu leyti. En þessar athuganir, sem gerðar voru að segja verður í tæka tíð fyrir atbeina vinstri stjórnarinnar, leiddu til þess, að augljóst var þegar snemma vetrar 1958, að það var nauðsynlegt að auka bætur til útflutningsframleiðslunnar, og var þinginu gerð grein fyrir þeirri nauðsyn í grg. með frv. fyrrv. ríkisstj. með þessum orðum: „Af þessum ástæðum (sem áður eru taldar) reyndist nauðsynleg aukning bóta til útflutningsframleiðslunnar verulegum mun hærri en áður hafði verið áætlað, eða 147 millj. kr., þegar miðað er við kaupgreiðsluvísitöluna 185. Ef vísitalan verður færð niður í 175 stig, lækkar þessi upphæð hins vegar um 81 millj. eða í 66 millj. En við þá upphæð verður svo að bæta þeim sérstöku bótum, sem greiða verður framleiðendum vegna þess, að kaup greiðist í janúarmánuði eftir vísitölu 202, vegna iðgjalda fyrir bráðafúatryggingu báta á árinu 1958 og hækkun bóta á síld, sem veidd er á tímabilinu 1. janúar til 15. maí, og upp í þær bætur, sem greiddar eru á annan fisk á sama tímabil.“ Síðan er niðurstaðan af þessum athugunum færð út reikningslega, svo að myndin yrði skýr, og jafnframt gefið lauslegt yfirlit yfir hag útflutningssjóðs, eins og hann stóð, þegar vinstri stjórnin skilaði af sér. Og þar sem þetta eru tölur, lagðar fram af fyrrv. forsrh., þeim er tók við stjórnarforustu af vinstri stjórninni, verður varla sagt, að ástæða sé til að vefengja þær eða hann hafi haft nokkra löngun til að gera þetta dæmi neitt fegurra í augum þingsins og almennings en hið raunverulega er. En í þessari grg, fyrrv. ríkisstj. segir svo um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsafkoma útflutningssjóðs hefur reynzt tiltölulega góð á árinu 1958, Er þetta að sjálfsögðu afleiðing þeirrar hækkunar yfirfærslu- og innflutningsgjalda, er framkvæmd var á því ári. Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum hefur hagur sjóðsins breytzt úr 34 millj. kr. skuld í árslok 1957 í 5 millj. kr. sjóðseign í árslok 1958.“ Þegar þetta er athugað og menn gera sér ljóst, hvaða tökum þessi mál voru tekin, meðan vinstri stjórnin sat, að bæði almenn athugun á afkomu sjávarútvegsins og sérstök athugun á einstökum þáttum hans var sett af stað í október 1958, að myndin af þessu var orðin nokkurn veginn skýr í öndverðum desember 1958, að ráðstafanir gagnvart framleiðslunni, a.m.k. gagnvart bátaflotanum, þurfa í raun og veru að vera ákveðnar um áramót, og að nú er desembermánuður að hefjast, þá er full ástæða til í sambandi við þetta mál að bera fram þá spurningu til hæstv. ríkisstj., hvað nú hafi verið gert í þessu efni. Liggur nú fyrir athugun, bæði almenns eðlis og af einstökum þáttum sjávarútvegsins, eins og á síðustu mánuðunum eða síðustu vikunum, sem vinstri stjórnin sat? Það mætti ætla, að hæstv. félmrh. og sjútvmrh. mundi auðveldlega geta svarað þessu, þar sem hann hefur farið með sjávarútvegsmálin frá því 23. des. 1958 eða allt þetta ár. En e.t.v. er hann nú ekki hér nærstaddur, og væri þá vel, eftir að ég hef lokið máli mínu, ef aðrir hæstv. ráðh. vildu hlaupa í skarðið og gefa hér -nokkrar upplýsingar um þetta. En eins og ég hef áður tekið greinilega fram, þá er samband á milli söluskattsins sem tekjustofns og ákvæða laga um útflutningssjóð um stuðning vegna atvinnuveganna. Söluskatturinn hefur stundum verið látinn ganga beint í dýrtíðarsjóð eða beint til atvinnuveganna, en á öðrum tíma, eins og t.d. núna á þessu ári, að formi til færður inn í fjárl., en samsvarandi upphæð aftur gjaldamegin til útflutningssjóðs. Eins og hv. þm. og þjóðinni allri er kunnugt, þá gerðist það jarteikn á degi heilags Þorláks 1958, að Sjálfstfl. myndaði stjórn Alþfl., eins og orðrétt var sagt í blöðum um jólaleytið í fyrra. Sú stjórn tók við góðum arfl. Fjárlögin og reikningar útflutningssjóðs bera vitni um það. Í fjárl. þessa árs, sem sett voru, eftir að stjórn Alþfl. tók við, er nýr tekjuliður, sem hefur ekki staðið í fjárlögum undanfarinna ára, þ.e. 16. tekjuliður í 2. gr., greiðsluafgangur 1958 25 millj. kr. Þessi nýi tekjuliður í fjárlögum þessa árs er arfur, sem ríkisstj. Alþfl. tók við úr hendi vinstri stjórnarinnar, og grg., sem ég vitnaði til áðan með frv. fyrrv. ríkisstj., þ.e.a.s. frv. stjórnar Alþfl., sem flutt var að tilhlutan þáv. forsrh., skýrir óvefengjanlega frá því, hvernig hagur útflutningssjóðs stóð í árslok 1958, eða á árinu 1958 hafði hagur sjóðsins batnað þannig, að í stað 34 millj. kr. skuldar í ársbyrjun var 5 millj. kr., innstæða í árslok. Alþfl. og málgagn hans hefur túlkað það fyrir þjóðinni allt þetta ár, að hann stæði á verði um svokallaða stöðvunarstefnu. Og þegar þjóðinni var att út í baráttu um kjördæmabreytinguna, þá var skrifað þannig í Alþýðublaðið, að kosningarnar í sumar ættu ekki að snúast um kjördæmamálið, það væri í raun og veru afgert mál með samþykkt þm. s.l. vor, kosningarnar ættu að snúast um allt annað, m.a. um atvinnulifið og m.a. um það, hvort þjóðin vildi veita Alþfl. aukið fulltingi til þess að framkvæma stöðvunarstefnuna í efnahagsmálum. Nú fer það saman, að fyrrv. ríkisstj. tók við góðum arfi, greiðsluafgangi og góðum hag útflutningssjóðs, eins og ég hef rakið, að Alþfl. hefur fengið tækifæri til þess á þessu ári að framkvæma stöðvunarstefnuna og að nú fyrir rúmum mánuði lýstu a.m.k. tveir ráðherrar í fyrrv. stjórn því í áheyrn alþjóðar, að hagur ríkissjóðs væri góður og hagur útflutningssjóðs þannig, að hann hefði ekki í annan tíma verið betri, síðan sjóðurinn tók til starfa. En þegar þetta fer saman annars vegar og hins vegar það, að hæstv. núv. forsrh. segir, að ástandið sé svo dökkt í efnahagsmálum þjóðarinnar, eins og málgagn Sjálfstfl., Morgunblaðið, hefur birt eftir hæstv. forsrh., að á næsta ári muni vanta í ríkissjóð og útflutningssjóð a.m.k. 250 millj. kr. að öðru óbreyttu til þess að sjá efnahagskerfi þjóðarinnar farborða, þá er full ástæða til að spyrja: Hvað er sannleikur? Hvorir segja satt, fyrrverandi og núverandi ráðh. Alþfl. eða hæstv. núv., forsrh.? Og það er enn fremur ástæða til að spyrja: Hvað líður athugun á afkomu sjávarútvegsins nú á þessu hausti og hverjar horfur eru um rekstrargrundvöll útgerðarinnar um næstu áramót? Og það er enn fremur ástæða til að spyrja, og þeirri spurningu vil ég beina til þess hæstv. ráðh. eða þeirra ráðh., sem viðstaddir eru: Er farið að undirbúa samninga við útgerðarmenn um rekstrarafkomuna á næstu vetrarvertið, eða eru þeir samningar þegar hafnir? Þessi mál öll, þær 150 millj. kr., sem afla á með söluskattinum, og bæturnar, sem greiddar eru úr útflutningssjóði, þau eru öll í samhengi, og sú mynd, sem þm. hafa fyrir sér, þegar þeir eiga að fara að taka afstöðu til söluskattsins, þarf að vera eins skýr og auðið er að gera hana á þessum tíma, og þessi tekjustofn, söluskatturinn, er svo hár, að það er ekki óeðlilegt, að hann taki einhverjum breytingum, hér er um svo stórfelldan tekjustofn að ræða, ef niðurstaðan kann að verða sú, að gripið yrði til nýrra úrræða á sviði efnahagsmála, þannig að náð yrði eftir öðrum leiðum og í öðru formi svipuðu marki og stefnt hefur verið að eða náð með lögunum um útflutningssjóð. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er nú til 1. umr. Því var útbýtt hér fyrir fáum mínútum. Fjhn. þessarar deildar hefur því eðlilega ekki fjallað um það. En ég sé, að í nál., sem búið var að gefa út um annað frv., sem við höfum haft til meðferðar, um framlengingu á ákvæðunum um söluskatt, þá hefur minni hl. fjhn. lagt það til, að framlengingin gilti einungis til febrúarloka 1960, eða til sama tíma og hæstv. ríkisstj. fer fram á, að henni verði heimilað að greiða úr ríkissjóði, þó að fjárlög hafi ekki verið sett. Ég þykist vita, að fjhn. taki nú þetta mál enn að nýju til gaumgæfilegrar athugunar, m.a. með tilliti til þeirra atriða, sem ég hef bent á, með tilliti til þess, hve þessi ákvæði um söluskattinn eru sundurleit og í mörgum lögum, og með tilliti til annarra þátta, sem vega mikið í fjárhagskerfi þjóðarinnar í heild. Í þessu nýja frv. um bráðabirgðabreyting og framlenging nokkurra laga eru í 1. grein ákvæði, sem nokkuð hafa verið gerð að umtalsefni hér í deildinni í sambandi við annað frv. En í 3. gr. eru ákvæði um bifrefðaskatt og innheimtu hans, sem munu vera svipuð eða samhljóða frv., sem áður hafði verið lagt fram og verið hefur hér á dagskrá. Þar eru ákvæði í 3. gr. m.a. um ráðstöfun á því gjaldi, sem innheimta á sem viðauka eða álag á benzínskatt, þ. á m. ákvæði um brúasjóð. Ég tel nokkra ástæðu til að fara um þau ákvæði nokkrum orðum, en þetta er 1. umr. málsins, og gefst væntanlega tækifæri til þess að víkja að því síðar, við 2. eða 3. umr. En það er þó eitt atriði í 3. gr. þessa frv., sem ég vil leyfa mér að benda á, áður en málið fer til hv. fjhn., og það er sambandið á milli ákvæða þessa frv., sem á að framlengja, og ákvæða í lögunum um útflutningssjóð. A-liður 3. gr. þessa frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til viðbótar við innflutningsgjald af benzíni í a-lið 1. gr. laganna (þ.e.a.s. laga nr. 68 frá 1949) skal innheimta 20 aura af hverjum lítra, þar af skulu 5 aurar renna í brúasjóð og 5 aurar í sérstakan sjóð, sem varið yrði til að gera akfæra þjóðvegi milli byggðarlaga. En í 46. gr. laganna um útflutningssjóð o.fl. segir svo: „Innheimta skal sérstakt innflutningsgjald af benzíni til viðbótar því gjaldi, sem ákveðið er í a-lið 1, gr. laga nr. 68 1949 og 1. tölulið 1. gr. laga nr. 92 1957. Skal gjald þetta nema 62 aurum af hverjum lítra, þar af skulu 6 aurar renna í brúasjóð og 6 aurar í sérstakan sjóð, sem varið skal til að gera akfæra þjóðvegi milli byggðarlaga, og 50 aurar til útflutningssjóðs.“ Ég bendi á þetta enn að nýju, að hér kemur fram sama eða svipað samband á milli þessara ákvæða frv. og 46. gr. útflutningssjóðslaganna og ég hafði bent á gagnvart ákvæðunum um söluskatt. Allt er þetta þannig vaxið ásamt öðru, að það er fullkomin ástæða til þess, að fjhn., sem fær þetta frv. til athugunar, taki þetta til nokkuð gaumgæfilegrar íhugunar og samræmingar og að lagasetning um þetta sé ekki hespuð af í skyndi.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég mun ekki halda langa ræðu um þetta frv. nú. Mig langaði til þess að minnast á einn liðinn í þessu frv., þessum bandormi, og það er söluskatturinn. Söluskatturinn er víðfrægt fyrirbæri og mun hafa verið settur hér á árið 1948, og var það upplýst þá, að tekjur af honum skyldu sérstaklega notaðar til að greiða verðuppbætur á útflutningsvörur sjávarútvegsins. Síðan hefur þessum skatti verið haldið, að vísu hefur oft verið breytt til, stundum hefur hann verið hækkaður, eins og 1950, og stundum lækkaður. Þessi söluskattur á sér mikla sögu, sem ég þó ekki kann að rekja né hirði um að rekja hér. Yfirleitt er söluskatturinn óvinsæll. Hann mun vera einna óvinsælastur allra skatta í landinu. Hann þykir leiðinleg tekjuöflunarleið og að nokkru leyti mjög varhugaverð tekjuöflunarleið. Söluskatturinn er ekki algerlega innlent fyrirbæri. Hann hefur verið tekinn upp og lagður á í ýmsum öðrum löndum, t.d. í Noregi, og við heyrum það í fréttum nú síðustu dagana, að um hann er rætt í sænska ríkisþinginu og veldur þar miklum deilum, svo að við borð liggur, að sænska ríkisstj. falli á honum. En þessi skattur, söluskatturinn, er sem sagt óvinsæll og leiður skattur. Innheimtan gengur fyrir sig með þeim hætti, að skatturinn er miskunnarlaust innheimtur af neytendum. Hann er innheimtur frá neytendum af milliliðum, sem síðan skila honum til ríkissjóðs. Það hefur þótt við brenna og oft verið um það rætt, að þessir milliliðir, þessir innheimtumenn, væru ekki allir sem heppilegastir. Þeir eru margir og því eðlilegt, að þar sé misjafn sauður. Það er talið, að talsverður hluti af söluskatti yfirleitt renni út í sandinn, sé innheimtur, en komist aldrei til rétts eiganda. Þetta er eitt af því, sem hefur gert þennan söluskatt svo sérstaklega óvinsælan. Þráfaldlega hefur um það verið rætt á undanförnum árum af ýmsum aðilum hér á hinu háa Alþingi, að afnema bæri þennan söluskatt, en það hefur aldrei fengizt fram, eins og kunnugt er. Í sambandi við umræður um söluskattinn hafa komið fram till. um breytingu á því, hvernig skattinum skuli varið. Sérstaklega hafa komið fram till. um það, að hluti af söluskattinum yrði afhentur sveitarfélögunum í landinu. Það hafa komið fram till. um, að helmingur söluskattsins yrði afhentur sveitarfélögunum sem sérstakur nýr tekjustofn. Það hafa líka komið till. um, að 1/4 þessa söluskatts yrði varið til þessara þarfa. Þetta hefur verið borið upp á mörgum þingum, að ég hygg, en aldrei fengizt fram. Nú er það kunnugt, að sveitarfélögin hafa mikla þörf fyrir nýja tekjustofna. Útsvörin hafa hingað til verið svo að segja þeirra eini tekjustofn, og með þeim hefur orðið að innheimta um 90% af því fé, sem sveitarfélögin þurfa á að halda á hverju ári. Það er því mjög eðlilegt, að forstöðumenn og forráðamenn sveitarfélaga hafi rennt hýru auga m.a. til söluskattsins og óskað þess að fá hluta af honum sem sinn tekjustofn. Það hafa margar aðrar till. komið fram um nýja tekjustofna fyrir sveitarfélögin, en allt hefur hingað til staðið við orðin tóm. Hæstv. fjmrh., sem er fyrrverandi borgarstjóri í Reykjavík og einn af forustumönnum í samtökum sveitarfélaga, hefur a.m.k. á þrem þingum flutt till. um, að 1/4 hluta söluskattsins skyldi varið til þarfa sveitarfélaganna. Hann flutti till. um þetta a.m.k. á þingunum 1951, 1956 og 1957. Í ræðu, sem þessi hæstv. ráðh. flutti á þessum þingum máli sínu til stuðnings, lýsti hann mjög vel þörfum sveitarfélaganna fyrir nýja tekjustofna, og hann lýsti einnig, hvernig forustumenn einstakra sveitarfélaga svo og samtaka allra sveitarfélaganna hefðu hvað eftir annað skorað á hið háa Alþingi að veita sveitarfélögunum nýja tekjustofna og sérstaklega að veita sveitarfélögunum hluta af söluskattinum. Ég hef orð á þessu af því, að nú er þessi forustumaður þessa máls á undanförnum þingum allmörgum kominn í sæti hæstv. fjmrh. Nú fær hann betri aðstöðu en nokkru sinni áður til að vinna að þessu áhugamáli sínu og margra annarra manna úr öllum flokkum. Í ræðu, sem hæstv. fjmrh. flutti á þingi 1951, segir hann svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í umræðum á ráðstefnu bæjarstjóranna var það mjög athugað og rætt, hvernig mætti létta byrðum á bæjarfélögunum og afla nýrra tekna. Ég skal ekki ræða þetta frekar, en vegna þess að framlenging söluskattsins er hér á dagskrá, vil ég koma þeirri till. á framfæri, að hluti söluskattsins renni í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna.“ Þannig fórust hæstv. ráðh. orð árið 1951. Ég veit, að hann var sama sinnis árin 1956 og 1957. Nú langar mig, vegna þess að ég hef áhuga á þessu og er sammála honum, að inna hann eftir því, hvort hann sé ekki sama sinnis nú og hann hefur verið og hvort hann vilji ekki, vegna þess að framlenging söluskattsins er hér á dagskrá, koma þeirri till. á framfæri, að hluti söluskattsins renni í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna. Hér hafði ég eftir orð hans, eins og þau féllu við umr. 1951. Ég veit, að sveitarstjórnir um land allt og fjöldi manna úr öllum flokkum mænir nú vonaraugum til hæstv. fjmrh. í þessu efni og ætlast til þess af honum, að hann eyði ekki tímanum til ónýtis í sínu háa embætti, en komi þessu máli fram sem allra fyrst. Nú er tækifærið, og nú stendur eins á og 1951, er hann taldi tímabært að koma þessu máli á dagskrá.



Herra forseti. Það eru dálítið óvenjuleg vinnubrögð með ýmsu móti hér á Alþingi þessa dagana og þessi augnablik. Það er stöðugt skipt um mál á dagskránni, og er það auðsjáanlega gert til þess, að hægt sé að leita afbrigða, þó að ýmsir af hv. stjórnarsinnum séu ekki til staðar hér í deildinni. Þessi vinnubrögð og það að steypa saman á svipstundu fjórum málum, þannig að þm. hafa aðeins fáar mínútur til að átta sig á því, hvort um sama efni er að ræða og í þeim fjórum frv., sem lágu fyrir hv. þd. fyrir stuttu, eru með furðulegum hætti, og það er engu líkara en hæstv. ríkisstj. sé að leika sér að því ofan á það athæfi að ætla sér að senda þingið heim á fyrstu 10 dögum þess að brjóta niður anda þingskapa og reglna. Og ég verð að segja það, að þetta er mjög grár leikur. Þegar skapaðar eru einhverjar venjur, hvort sem það eru þessar eða annað hér á þingi, þá þykir venjulega auðveldara að grípa til þess síðar en hefur þótt áður en sá ósiður var upp tekinn. Þetta er auðvitað gert til þess - og leynir sér ekki - að stytta ræðutíma þm., sem þeir hafa samkv. þingsköpum. Þetta veldur því m.a. í umr. um þessi mál hér í hv. deild, að ræðutími þm. er styttur um 3/4. Það hefur hver þm. leyfi til þess að taka tvívegis til máls um hvert mál, og með því að steypa þessu saman er ræðutíminn styttur í 1/4 af því, sem þingsköp gera ráð fyrir. Með sama hætti er hægt eftir þessari reglu að steypa saman fjölda mála, hvenær sem er á Alþingi og í sama skyni og með enn meiri árangri. Það eru vinnuaðferðir sem þessar, sem eru þingræðinu hættulegar, og það gegnir furðu, þegar hæstv. ráðh. og hv. stjórnarsinnar undrast yfir því, þó að þessum aðförum sé mætt hér á Alþingi með nokkrum ræðum, sem haldnar hafa verið hér í þessari hv. þd. og í Nd. Þeir tala um það í þessu sambandi, að hér sé um málþóf að ræða. Þær athugasemdir, sem bornar hafa verið fram hingað til á Alþingi, eiga ekkert skylt við málþóf. Það eru eðlilegar fyrirspurnir um eitt og annað í sambandi við þetta mál og ekkert annað, enn sem komið er. Ég hef kynnzt málþófi oftar en einu sinni hér á Alþingi, og það var ekkert líkt þessari eyðslu á tíma, sem stjórnarsinnar eru núna hneykslaðir yfir. Ég man eftir því, þegar einn af hv. þm. var búinn að tala í tvo eða þrjá klukkutíma og gleymdi efninu og sagði, sem frægt er, - en hann var þá ekki eini maðurinn, sem tók þátt í þeim umræðum: Hvar er ég nú í dósa? - Hann var að lesa upp ræðu eftir ákveðinn þm., og það kom efninu ekkert við. Þessu málþófi er stundum beitt á þingum, sem ýmsum þykja til fyrirmyndar, án þess að ég nefni nokkurt sérstakt land. Þar hefur málþófi verið beitt þannig, að einn þm. hefur komizt upp í það að tala í 27 klst., þegar þeim hefur fundizt, hvort sem ástæða hefur verið til þess eða ekki, að þinginu væri misboðið af ríkisstjórninni. Ég er ekki að benda á þetta til fyrirmyndar, þvert á móti. Það er afleitt, að slíkum vinnuaðferðum sé beitt og þurfi að beita, og fram að þessu tel ég, að það hafi undir engum kringumstæðum verið gert, hvað sem verður. Þegar á það er litið, af hvaða tilefni eru þessar óvenjulegu umræður, sem hæstv. ríkisstj. og sumir af þeim stjórnarsinnum, sem talað hafa hér í þessari hv. d., hafa fundið ástæðu til að telja aðfinnsluverðar, þá er rétt að varpa fram þeirri spurningu og gera sér grein fyrir því: Eru þessar umræður óeðlilegar? Á að þegja við þessum vinnuaðferðum? Ég býst við, að þessar vinnuaðferðir, að senda hið nýkjörna þing heim á fyrstu 10 dögum þess, þyki einhvern tíma, þegar athugaðar eru allar aðstæður, sögulegur viðburður meðal þessarar þjóðar, - eftir að þing hefur verið kosið, svo sem kunnugt er, samkvæmt nýrri stjórnarskipun, þá sé það fyrsta verkið að senda þingið heim og það undir þeim kringumstæðum, sem ég skal nánar taka fram. Og ég býst við því, að þegar um þetta verður fjallað, - án þess að ég sé nokkur spámaður, - þá mundi það hafa þótt undraverðara og aðfinnsluverðara við þann minni hluta, sem hér er á Alþingi, ef hann hefði ekki mætt þessum vinnuaðferðum með einhverju móti. Fyrir mig er þetta fullkomin sannfæring, að þannig muni þetta verða dæmt. Og ég held, að hv. stjórnarsinnar hafi gott af að hugleiða það, hvernig þeir mundu hafa mætt því, ef átt hefði að taka upp slík vinnubrögð við þá, og ég lái þeim það ekki. En til slíkra vinnubragða hefur aldrei komið. Það, sem farið er fram á af stjórnarandstöðunni, er sannarlega ekki stórfellt. Það er farið fram á það eitt, að hafðar séu þær reglur, sem hafðar hafa verið í heiðri hér á Alþingi, að gera grein fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs fyrstu dagana og ræða það mál, eins og venja er til og samkv. þingsköpum, í heyranda hljóði, í áheyrn alþjóðar. Þetta er fyrsta atriðið. Í öðru lagi er farið fram á það, að brbl. verði, svo sem venja hefur verið, lögð fyrir þingið sem fyrst og áður en því er frestað um langan tíma. Þetta er það, sem farið er fram á. Og hver eru þessi brbl.? Þessi brbl. eru um landbúnaðarverðið, og það liggja fyrir yfirlýsingar frá öðrum stjórnarflokknum, að hann muni beita sér fyrir því, undireins og Alþingi kemur saman, svo sem margsinnis hefur verið tekið hér fram og lesið upp úr yfirlýsingu Sjálfstfl., að þessi lög verði felld. Ég get ekki séð, að það sé neitt óeðlilegt, þótt það sé farið fram á, að staðið sé við slíkar yfirlýsingar og lögin lögð fyrir, eins og flestir landsmenn munu hafa búizt við, áður en þetta þing kom saman. Og ég býst við, að það veki ekki litla undrun a.m.k. hjá bændastéttinni, mörgum mönnum í bændastétt, að annað eins skuli koma fyrir eftir allar yfirlýsingar, sem Sjálfstfl. hefur gefið í þessu máli. Sérstaklega er ástæða til að fara fram á það, að þessi lög verði lögð fram og þau afgreidd fyrir þingfrestun, af því að ýmsir hér á Alþingi geta ekki varizt þeim grun, sem ég hef heyrt af vörum margra þm., en mér dettur ekki í hug að trúa, að allt þetta sé í höfuðatriðum gert, þingfrestunin, til þess að þurfa ekki að leggja brbl. fyrir Alþingi, áður en því er frestað, og síðan eigi að gefa út ný brbl. um framlengingu brbl., sem ekki hafa verið lögð fyrir Alþingi. Þessu dettur mér að vísu ekki í hug að trúa. Slíkum vinnubrögðum dettur mér ekki í hug að trúa. Mér dettur ekki í hug að trúa því, að ríkisstj. taki upp á slíkum vinnubrögðum. Ýmsir þm. hafa grun um, en ég trúi ekki á að geti átt sér stað, að það sé verið að senda hið nýkjörna þing heim til þess að koma í veg fyrir, að þingviljinn komi fram á Alþingi, og geta síðan, án þess að vita um þingviljann eða vegna þess kannske, að þeir vita um hann og vita, að hann er ekki hagstæður, að ætla sér að gefa út framlengingu á brbl. Ég sagði áðan, að ný vinnubrögð á Alþingi eru talin skapa venju, og það er ákaflega oft, þegar eitthvað á að gera hér á Alþingi og ríkisstj. vill framkvæma eitt eða annað, að þá er leitað eftir fyrirmyndum. Og það er ekkert undarlegt. Það er alveg rétt hjá hæstv. ríkisstj. og hefur komið fram hér í umræðum á Alþingi, þó ekki hér í þessari hv. d., að ég hygg, að það muni vera leyfilegt eða a.m.k. fordæmi um það að gefa út brbl. milli þinga, þó að þannig standi á, að það sé raunverulega sama þingið, ef því er frestað. Ég man það vel, að þegar ég las stjórnlagafræði, þá var þessi skýring ekki til staðar. Milli þinga var talið eiga við tvö þing, en ekki talið, að það væri heimilt með því að fresta þingi. En síðan var þetta framkvæmt og skýrt þannig og hefur skapazt sem venja. En hversu mikla venju má ekki skapa út frá því, sem hér er verið að gera? Það mætti eftir þessu gefa út brbl., - og þau hafa verið gefin út og það er nú eitt fordæmið, - án þess að þingvilji væri fyrir þeim, þegar þau voru gefin út, og raunverulega með vitneskju um það, að þingvilji var alls ekki til staðar, sem er eitt út af fyrir sig einræðisaðgerð, en ekki þingræðisaðgerð. En hér er skapað enn eitt fordæmi. Það gildir ekki lengur, sem við urðum að leita eftir, þegar við höfum verið í ríkisstjórn, hvort maður gæti tryggt sér þingmeirihluta og þingmeirihluti væri til, þegar brbl. voru gefin út. Hér er sem sagt komið inn á það, að það á að vera leyfilegt að gefa út brbl., ekki aðeins án þess að kynna sér þingviljann, heldur þó að því sé yfir lýst, að þingmeirihluti sé ekki til staðar. Og þá skulum við halda áfram. Það átti að fresta þingi á fyrstu 10 dögum þess og án þess að gera grein fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs, án þess að leggja fyrir brbl. og án þess að taka fyrir eiginlega nokkurt mál, án þess að leyfa einn fyrirspurnatíma á miðvikudegi. Kannske verður hann leyfður næsta miðvikudag. Þá venju á að brjóta niður líka, ef það verður ekki gert. En hvers vegna má þá ekki alveg eins, ef á að fresta fyrstu 10 daga, fresta fyrstu 2 eða 3 daga, eða sem sagt hvenær sem er, þegar það er komið niður í 10 daga? Hvers vegna er ekki hægt að gefa út brbl., þó að ekki sé þingmeirihluti fyrir þeim og það sé vitað, að hann er ekki til staðar, - kalla saman þing, senda það heim einu sinni eða tvísvar, því að þegar það má gera einu sinni, þá má eins gera það tvísvar á vetri, án þess að leggja brbl. nokkurn tíma fyrir, því að það getur verið þannig um lög, að þau séu þannig tímabundin, að það sé búið að framkvæma meginhlutann, sem lögin ná til, þegar þau loksins koma fyrir þingið. Og það þarf ekki að hafa þessa aðferð. Ef hægt er að fresta þingi núna í byrjun þess í tvo mánuði, hvaða stjórn getur þá ekki komið eftir stuttan tíma og sagt: Ja, því var frestað í tvo mánuði, eftir að það hafði setíð í 10 daga. Við ætlum að fresta því í 3 eða 4 mánuði án þess að leggja fyrir brbl. - Svona fordæmi hlaða á sig fordæmum, því meira sem þau eru skoðuð. Og það er alls ekki séð fyrir afleiðingarnar af þessu, því að það mun sagan sýna og sanna, hvort sem litið er til þessarar þjóðar eða annarra þjóða, að allar stjórnir hafa meiri eða minni tilhneigingu til að ná valdinu í hendur sínar, en láta þingsins gæta minna en eðlilegt er. Og fordæmi, sem gefin eru í þá átt, að þetta megi eiga sér stað, eru stórhættuleg fyrir þingræðið. Og satt að segja skil ég ekkert í þeim mönnum, - þeim mætu mönnum mörgu, sem standa að núverandi ríkisstjórn, að þeir skuli ekki hafa tekið fram fyrir hendur ríkisstj. í þessu efni, fyrst henni yfirsást, því að ég vil leggja þetta út sem yfirsjón. Frh. - Fundarhlé.

Forseti (EggÞ): Ég hef verið beðinn af forseta að geta þess, að hugmyndin sé að koma því máli, sem til umræðu er nú, til nefndar á þessum fundi og að ljúka þeirri umr., sem yfir hefur staðið um fyrra dagskrármálið.



Þessi orðsending frá forseta lengir hvorki né styttir mitt mál. Ég hef ekki ætlað mér að halda hér langa ræðu, en ég vildi gera grein fyrir því, - sem væri skráð í þingtíðindi, - hvers vegna ég álít þessar vinnuaðferðir, sem hér á að taka upp, hættulegar og ég vil segja óverjandi og hvers vegna ég tel mér skylt sem alþm. að rísa öndverður gegn svona vinnubrögðum. Ég bendi á það, að málið er ekki enn sem komið er komið á það stig, að hægt sé að kalla umræður hér málþóf. En ég álít, að hvort sem umr. verða lengri eða skemmri, þá séu þær aðeins sýnishorn af því, sem stjórnarandstaðan vill að komi hér fram, - að það er hægt fyrir stjórnarandstöðuna, hvenær sem er, hvort sem það verður gert nú eða ekki, þá er búið að sýna það af því, sem fram hefur komið, að það er hægt að beita þeim vinnuaðferðum við ríkisstjórnina, ef hún notar slíkar vinnuaðferðir, að ríkisstjórninni er það ekki fært. Og þetta er einmitt það, sem verið er að sýna svolítinn lit á, án þess að það verði ef til vill gert á því stigi, - það er undir vilja þm. komið, - sem hægt er að gera. Ég sagði, að það væru alls staðar nokkur átök milli ríkisstjórna og þinga og þau víða meiri en hér og þess vegna væri þessi framkoma stjórnarandstöðunnar eðlileg. Þegar við athugum þetta nánar, kemur fram það furðulegasta í þessu öllu saman. Það er ekki gerð ein einasta tilraun af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að sýna fram á eða færa líkur að því, að þessi vinnuaðferð sé nauðsynleg fyrir framgang mála eða nauðsynleg vegna einhverra aðkallandi atvíka, sem knýi ríkisstj. til þess að taka upp þessar vinnuaðferðir. Það, sem hefur verið fært fram, er, að það sé sparnaður. Það er búið að sýna fram á, að það er ekki sparnaður. Það, sem búið er að færa fram enn fremur til viðbótar, er það, að þetta sé gert til þess, að þingið sé ekki aðgerðalaust. Það er búið að sýna fram á það með skýrum rökum, að þingið er ekki enn þá búið að inna af hendi þær skyldur, sem því ber að inna af hendi, þ.e.a.s. að taka fyrir til umræðu fjárhagsafkomu ríkissjóðs og brbl. Og það liggja fjöldamörg mál fyrir þinginu. Það þarf síður en svo að vera aðgerðalaust. Það á fyrir höndum núna næstu daga að sinna málum, sem eru beinlínis aðkallandi. Þessi röksemd fær því undir engum kringumstæðum staðizt. Hún er ekkert annað en blekking, það sér hver einasti maður. Þá er það sagt, að stjórnin þurfi að fá vinnufrið. Hún fær kannske alls ekki fyrr vinnufrið, þó að hún taki upp á þessum vinnubrögðum. Það er alveg óvíst, að hún fái það. Og a.m.k. er það alveg víst, að þetta þóf, sem er hér milli stjórnarandstöðu og ríkisstj., tekur það mikinn tíma, þó að ráðherrarnir séu ekki nema annað slagið viðstaddir, að þeir vinna ekki þá dagana, - og ef til vill þreytir það meira en ýmislegt annað, þannig að þeir fá hvorki betri vinnufrið né ef til vill ekkert fyrr vinnufrið fyrir því, þó að þeir taki upp á þessum vinnubrögðum. Hvað er þá eiginlega eftir, sem knýr stjórnina til þessara vinnubragða? Því meira óverjandi verða vinnubrögðin, þegar ekki er gerð grein fyrir því, að þetta sé af knýjandi nauðsyn. Það gætu ef til vill legið þær ástæður fyrir, að slík vinnubrögð væru talin af öllu þinginu ekki óeðlileg. En um það liggja engar skýringar fyrir. Þeir segjast þurfa að kynna sér efnahagsmálin og ætli að nota tímann til þess. Nú halda ýmsir því fram, og ég skil vel rök þeirra, að þessa ætti ekki að vera þörf. Upplýsingar um efnahagsmálin ættu að geta legið fyrir. Þeir benda á það, og ég skal nota tækifærið til að svara því með örfáum orðum, að ég hafi lýst því yfir, að úttekt á öllu fjárhagsástandinu skyldi verða birt fyrir alþjóð, þegar ég var forsrh. síðast. Það hefur oft verið rætt um það, - ég hef aldrei sérstaklega svarað því. Þegar þessi úttekt, sem fór fram, eða rannsókn á efnahagsástandinu, ef menn vilja kalla það því nafni heldur, hafði farið fram og skýrslum var safnað að fullu, þá var þeim manni, sem hefur staðið fyrir skýrslugerð fyrir fyrrv. ríkisstj. og þá ríkisstj., sem var þar á undan, og þá ríkisstj., sem nú situr, Jónasi Haralz, falið að sjá um að gefa út þessa skýrslu. Hann var þá í vinnu fyrir ríkisstj. á árinu 1958 jafnhliða þessu, og það kom í ljós, þegar var búið að safna öllum þessum skýrslum saman, að skýrslurnar voru það langar, að það var útilokað að gefa þær út í heild, ef það átti að vera aðgengilegt fyrir almenning. En þá kom annað. Þegar átti að gera útdrátt úr hverri skýrslu, þá töldu hagfræðingarnir, sem ég tel ekki óeðlilegt, að það væri útilokað annað en hver og einn, sem hefði samið þessar skýrslur, gerði útdráttinn sjálfur eða færi yfir hann. Og í þessu var staðið, þegar ríkisstj. fór frá völdum, án þess að það kæmist í verk, en ekki vegna þess, að það væri ekki vilji ríkisstj. að koma því verki fram. Því hefur stundum verið haldið fram, að við hefðum haldið öllum upplýsingum fyrir Sjálfstfl., þegar stjórnarskiptin urðu 1958, og forsetinn hafi orðið að skerast í leikinn til þess að fá mig til að afhenda þessar skýrslur. Þetta er kærkomið tækifæri, vegna þess að minnzt hefur verið mikið á þessar skýrslugerðir, til þess að taka það fram, að ég hafði aldrei, þegar stjórnarskiptin stóðu fyrir dyrum eða voru um garð gengin, verið beðinn um þessar skýrslur, fyrr en forsetinn minntist á þær. Það var vitanlega ekkert annað en sjálfsagt, að þeir flokkar, sem þá voru að gera tilraun til þess að mynda ríkisstjórn, fengju þessar skýrslur. Þeir fengu allar skýrslur um efnahagsástandið, sem lágu fyrir, allar skýrslur, sem höfðu verið gerðar, frá því að svokölluð vinstri stjórn tók við og fram að þeim tíma, sem stjórnarskiptin urðu. Og greinilegasta yfirlitið var síðasta árið. Þá var komið nokkurn veginn niður á fastan útreikningsgrundvöll, enda sýndi það sig, að eftir að Sjálfstfl. hafði fengið þessi skjöl í hendur, taldi hann sér fært að koma fram með till. í efnahagsmálunum, sem hann sagðist ekki hafa getað komið fram með, fyrr en hann hefði fengið þessar skýrslur. Og án þess að fara langt út í þá sálma, þá er rétt að vekja athygli á því, að þegar sú stjórn, sem ég veitti forstöðu, sagði af sér, þá hefur ástandið verið þannig, eftir því sem fyrrv. hæstv. forsrh. hefur gefið upplýsingar um, að tekjuafgangur hjá útflutningssjóði var 5 millj. kr. Og tekjuafgangur hjá ríkissjóði er a.m.k. ekki minna en 40-50 millj., þó að það liggi ekki alveg ljóst fyrir og komi ekki í ljós, fyrr en yfirlit verður gefið um afkomu ríkissjóðs á þessu ári, vegna þess að þær tölur hafa ekki enn þá verið birtar. En þá er ekkert óeðlilegt, þó að ýmsum hv. þm. úr stjórnarandstöðunni virðist sem Sjálfstfl. og Alþfl. ættu að geta gert þessar till. nú, þar sem þeir virðast hafa verið sammála um þær fjárhagsráðstafanir, sem gerðar voru á þessu ári, og ýmislegt sagt um það, sem hér hefur verið rakið, m.a. að það væri komin á fullkomin stöðvun og allt væri í bezta lagi með ríkissjóðinn og útflutningssjóður aldrei betur stæður. Og þeir hafa haft allar þessar skýrslur, sem til voru hjá þeirri ríkisstj., sem ég veitti forstöðu, nú í heilt ár, gert ráðstafanir samkvæmt þeim og haft aðstöðu til að byggja á þessum útreikningum til þess að gera till. fyrir það ár, sem nú er fram undan. En taki menn vel eftir. Ég er ekki hér að flytja skoðun mína. Þó að ég telji, að skoðun þeirra manna, sem hafa sett þetta fram, sé að mörgu leyti eðlileg, þá er ég ekki að segja, að það sé óeðlilegt, að hæstv. ríkisstjórn fái frest til þess að hugsa um málin. Ég hef aldrei haldið því einu sinni fram. Og ég mundi ekkert segja við því, og ég veit, að þm. mundu vel sætta sig við það, þó að þeir telji ýmsir eðlilegt, að ríkisstj. hefði tillögurnar til, eins og allt er í pottinn búið, þar sem fyrrv. ríkisstj. tók við þessum skýrslum öllum og þessir flokkar tveir, sem nú standa að ríkisstj., hafa staðið að fyrrv. ríkisstj. í heilt ár og þar sem því hefur verið hvað eftir annað lýst yfir, síðast í Morgunbl., held ég í gær, að þessir tveir flokkar væru algerlega sammála um allar ráðstafanir, sem ætti að gera. En ég held þessu ekki til streitu. Það er ekki hærra eða öfgakenndara risið á þessum aðfinnslum, sem við berum hér fram eða a.m.k. ég ber hér fram og fjöldamargir þm., - það er ekki hærra á þeim risið en það, að við óskum eingöngu, að haldin sé sú venja, að fjárlagaræðan, ræðan um afkomu ríkissjóðs, sé haldin hér, eins og venja hefur verið til, og brbl. lögð fyrir þingið. Og svo segjum við: Gott og vel, ef stjórnin þarf frest til að hugsa um fjárhagsmálin þrátt fyrir það, þó að þannig hafi verið í hendur hennar búið og hún hafi haft eitt ár, þá er ekkert við því að segja. - Þetta er öll ósanngirnin, og þetta vil ég að komi greinilega fram. Og það sýnir sig, að hæstv. forsrh. hefur áreiðanlega talið þetta ekki ástæðulaust, þar sem hann tók upp viðræður við báða formenn stjórnarandstöðuflokkanna um þetta mál og taldi sig mundu næsta dag gefa svör við því, hvort hann gæti fallizt á kröfur þeirra eða ekki. Það er mér kunnugt, að ráðherrar hafa líka rætt um þetta í dag við formenn stjórnarandstöðuflokkanna. En það er alveg ófrávíkjanlegt, að það má ómögulega halda ræðuna um fjárhagsafkomu ríkissjóðs, ómögulega leggja fyrir og afgreiða brbl. um landbúnaðarverðið. Ekki að tala um! Og svo koma hér a.m.k. 2 eða fleiri ræðumenn og eru hneykslaðir yfir því, að stjórnarandstaðan vilji ekki sætta sig við þessar vinnuaðferðir. Ósanngirnin er sú, sem ég hef lýst. Þetta vil ég, að komi greinilega fram af minni hálfu, og ég vil taka það fram, að afstaða mín til málanna, hver sem hún hefði orðið, ef eðlilega hefði verið hér að farið og ekki farið fram með ofríki og ofbeldi og misbeitingu á aðstöðu, - öll mín afstaða til málanna markast af því að mæta þessum vinnubrögðum og sem mótmæli gegn þessum vinnubrögðum.