Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Aðdragandi þessa máls kemur fram í fskj. með frv. Bréf var skrifað til Verðlagsráðs sjávarútvegsins þann 13. nóv. 1984. Kemur þar fram að óskað er eftir því í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru upp komnar að nýtt verðtímabil hæfist á næstu vikum í stað áramóta og stæði það eigi skemur en til loka vertíðar og e.t.v. lengur, m.a. með hliðsjón af gildistíma kjarasamninga. Rn. telur að Verðlagsráð geti tekið slíka ákvörðun ef um það er samkomulag í ráðinu, eins og kemur fram í því bréfi sem fylgir með frv. Í framhaldi af því skrifaði Verðlagsráð annað bréf þann 16. nóv. 1984 svohljóðandi: „Á sameiginlegum fundi allra deilda Verðlagsráðs sjávarútvegsins í gær var lagt fram bréf sjútvrn. dags. 13. þ. m., þar sem rn. beinir m.a. því til Verðlagsráðsins hvort ekki sé tilefni til þess að ákveða nýtt fiskverð fyrr en áður var ákveðið o.fl. Eftirfarandi bókun var samþykkt samhljóða: „Með tilliti til álitsgerðar Sveins Finnssonar, framkvæmdastjóra ráðsins, telur Verðlagsráð sér ekki heimilt, að óbreyttum lögum, að taka upp lágmarksverð á sjávarafla til nýrrar ákvörðunar, sem taki gildi áður en gildandi verðtímabil er útrunnið.“ Meðfylgjandi er ljósrit af tilvitnaðri álitsgerð framkvæmdastjóra ráðsins er lögð var fram á fundinum. Enn fremur fylgja með verðtilkynningar ráðsins um sjávarafla o.s.frv.“ Sem fskj. III fylgir álitsgerð lögfræðings ráðsins, og í framhaldi af þessu svari er þetta frv. flutt, þar sem fram kemur að Verðlagsráð sjávarútvegsins skuli ákveða nýtt lágmarksverð á öllum sjávarafla, eins og fram kemur í ákvæði til bráðabirgða: „Verðlagsráð sjávarútvegsins skal ákveða nýtt lágmarksverð á öllum sjávarafla, er gildi fyrir tímabilið 21. nóv. 1984 til 31. ágúst 1985, með heimild til uppsagnar á verðtímabilinu, þó ekki fyrr en frá 1. júní 1985 varðandi almennt fiskverð.“ Þetta þýðir í stuttu máli að það er heimilt að segja upp öllu fiskverði nema almennu fiskverði, þ.e. loðnuverði, rækjuverði og ýmsum öðrum verðum sem þarf að ákveða oft með tilliti til nýrra aðstæðna á mörkuðum með tiltölulega litlum fyrirvara. Hins vegar er það svo varðandi almennt fiskverð að markaðsaðstæður breytast almennt ekki mjög snögglega og því hefur verið venjan að ákveða það verð til lengri tíma. Hér er gengið út frá því að verð þetta sé ákveðið til 31. ágúst en þó uppsegjanlegt frá og með 1. júní 1985, þ.e. í lok vertíðar. En það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að slíkt verð gildi út vertíðina og vart hægt að hugsa sér að fara að taka verðið upp nú í byrjun desember og síðan aftur um áramót. Þar að auki mun taka nokkurn tíma að fjalla um nýtt fiskverð. Þær viðræður eru þegar hafnar, en að sjálfsögðu nokkuð í land að þeim ljúki, og nauðsynlegt að frv. þetta geti orðið að lögum sem allra fyrst til að greiða fyrir þeim viðræðum og samningum sem þar eiga sér stað. Þetta er að sjálfsögðu nauðsynlegt með tilliti til kjaramála sjómanna, afkomu útgerðar og tekjuskiptingar innan sjávarútvegsins almennt, en með hliðsjón af þeim atburðum sem þegar hafa orðið er nauðsynlegt að taka upp fiskverð. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn. Það hefur því miður fallið niður í frv. að taka fram um gildistöku, eins og stundum hefur komið fyrir áður, og vænti ég þess að hv. sjútvn. taki það mál til athugunar, en að sjálfsögðu er nauðsynlegt að fram komi að lögin öðlist gildi þegar við samþykkt frv.



Herra forseti. Mér finnst ástæða til þess við 1. umr. um þetta mál í þessari þd. að drepa á nokkur atriði sem þetta mál snertir óhjákvæmilega. Ég vil taka það fram fyrst að ég tel auðvitað eðlilegt að allt verði gert sem hægt er til að tryggja að sjómenn fái sömu hækkanir á sínum hlut og landverkafólk hefur þegar fengið samkvæmt kjarasamningum og því eðlilegt að fiskverð taki gildi fyrr en ella hefði verið að óbreyttum lögum. En ég vil í fyrsta lagi gera þá athugasemd að það eru auðvitað ekki aðeins nýir kjarasamningar sem gera það nauðsynlegt að nýtt fiskverð verði ákveðið hið fyrsta, heldur kemur þar og fleira til, m.a. almenn afkoma útgerðarinnar í landinu. Ég vil í tilefni af þessu frv. spyrja hæstv. sjútvrh.: Hver er afkoma útgerðarinnar eins og staðan er talin vera núna, helst eftir útgerðargreinum, þ.e. í fyrsta lagi bátar, í öðru lagi minni togarar og í þriðja lagi stærri togarar. Þetta eru upplýsingar sem ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðh. hafi á hraðbergi og geti greint okkur frá hér við þessa umr. Í öðru lagi vil ég benda á að það tímabil sem hér er gert ráð fyrir að fiskverð gildi er mjög langt, óvenjulega langt tímabil, það er talað um að fiskverðið gildi frá 21. nóv. 1984 og ekki til 1. mars, eins og stundum hefur verið miðað við eða 1. júní, heldur til 31. ágúst 1985. Þetta er auðvitað óvenjulega langur tími miðað við það sem áður hefur gilt um verðákvarðanir í Verðlagsráði sjávarútvegsins. Þetta er ekki síst langur tími með tilliti til þess að þó að kjarasamningar renni út 31. ágúst, eða unnt sé að segja þeim upp frá 1. sept. öllu heldur, þá er í lögum um launamál o.fl. frá í des. 1983, en þau voru staðfesting á brbl. frá 27. maí 1983, gert ráð fyrir því að verðbætur á laun séu bannaðar og Ólafslög svokölluð tekin úr gildi út maí 1984, en í lögunum um launamál er þar með gert ráð fyrir því að vísitölubætur geti komið á laun 1. júní 1985, ef ekki verða sett ný lög í millitíðinni. Ekkert frv. hefur komið fram um það enn frá hæstv. ríkisstj. að banna vísitölugreiðslur á laun áfram eftir 31. maí 1985. Það er þess vegna ekki samræmi í því annars vegar að gera ráð fyrir því að Ólafslög fari að telja á ný og hins vegar svo því að fiskverð gildi til 31. ágúst 1985. Ég vil því spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann telji ekki að hér sé um að ræða óeðlilega langt tímabil og hvaða rök séu fyrir því að hafa tímabilið svona langt með tilliti til allra aðstæðna, m.a. þeirra almennu hreyfinga á okkar efnahagslífi sem fyrirsjáanlegar eru á árinu 1985. Þetta eru þau atriði, herra forseti, sem ég vildi koma hér á framfæri um leið og ég ítreka að það er okkar skoðun í Alþb. að það sé auðvitað eðlilegt að sjómenn fái hækkun á sínu fiskverði til samræmis við þær hækkanir sem hafa verið ákveðnar á launatöxtum í landi, enda þótt slík hækkun komi auðvitað fyrir lítið hjá sjómönnum eins og öðrum eftir þær ráðstafanir sem ríkisstj. hefur gripið til, þá pólitísku gengisfellingu sem hún ákvað fyrir nokkru, sem ekki einasta hafði það í för með sér að kaupmáttur launa verður ekki meiri en á fjórða ársfjórðungi 1983 heldur verður kaupmáttur launanna jafnvel ívið minni en þá var, en það var kaupmátturinn sem ríkisstj. þó gerði ráð fyrir að reyna að ná og lýsti yfir aftur og aftur að hún mundi miða við. Ríkisstj. er m.ö.o. búin að taka með gengislækkuninni meira en nemur þeirri kauphækkun sem samið var um en auðvitað verða sjómenn að fá þessa hækkun allt að einu til þess að vera þó jafnstæðir öðrum andspænis þeim almennu kjörum sem um er að ræða í landinu.



Herra forseti. Það voru tvær spurningar sem hv. 3. þm. Reykv. beindi til mín. Í fyrsta lagi hver væri afkoma sérstaklega í útgerðinni og væntanlega þá í fiskvinnslunni líka. Síðustu tölur sem liggja fyrir um það mál eru frá því í sumar. Ég afhenti þau gögn á þeim tíma fulltrúum allra flokka í sjútvn. þingsins og ég vænti þess að þau hafi borist áfram til manna í viðkomandi þingflokkum. Ég tel ekki ástæðu til að fara að rifja þær tölur upp, enda þær orðnar nokkuð gamlar. Hins vegar er Þjóðhagsstofnun að vinna að nýjum upplýsingum um þessi mál, m.a. vegna ákvörðunar um fiskverð. Ég hef ekki enn fengið þau gögn í hendur, þau eru ekki tilbúin, en það er stefnt að því að einhver gögn geti legið fyrir seinni hluta þessarar viku. Þess vegna tel ég ekki ástæðu til að rifja hér upp gamlar upplýsingar um þessi mál en mun að sjálfsögðu koma þessum upplýsingum á framfæri við hv. þm. um leið og þær liggja fyrir og ég hef fengið þær í hendur. Önnur spurningin var hvort hér væri ekki um óvenjulangan tíma að ræða. Ég tel svo ekki vera og minni á að um almennt fiskverð var samið síðast frá og með 1. júní á s.l. vori. Þá var gengið frá fiskverði með samkomulagi milli oddamanns og seljanda, þ.e. fulltrúa útvegsmanna og sjómanna. Það er að mínu mati eðlilegt að fiskverð gildi fram yfir lok vetrarvertíðar. Það er að vísu alveg rétt hjá hv. þm. að það hefur komið fyrir að verðið hafi aðeins verið ákveðið til 1. mars. Þá voru hins vegar nokkuð aðrar aðstæður, m.a. voru þá greiddar verðbætur á laun með þriggja mánaða millibili. Ég tel því óeðlilegt að ákveða ekki fiskverð fram yfir lok vertíðar og raunar sjálfsagt að láta það gilda fram til 1. júní 1985, almennt fiskverð. Hins vegar er mjög óheppilegt að ákveða allt of langt fram í tímann um ýmsar aðrar tegundir þar sem sveiflur á mörkuðum eru oft á tíðum mun meiri. En það sem Verðlagsráðið á ekki síst að hafa hliðsjón af eru aðstæður á okkar mörkuðum. Markaðssveiflur verða yfirleitt ekki mjög snöggar að því er varðar almennt fiskverð. Nú er svo komið að allir verðjöfnunarsjóðir eru nánast tómir og ef aftur yrði markaðssveifla upp á við um einhvern tíma væri að sjálfsögðu mikilvægt að geta lagt eitthvað fyrir í Verðjöfnunarsjóðinn. Við sjáum að vísu ekki fram á það að svo stöddu. Ég get því ekki annað en svarað spurningu hv. þm. þannig að ég telji þetta á allan hátt eðlilegt. Hér er miðað við sama gildistíma og kjarasamningarnir, en þó er sú mikilvæga undantekning að hér er heimild til uppsagnar frá 1. júní að því er varðar almennt fiskverð og á öllum öðrum tegundum hvenær sem er.



Herra forseti. Ég tek undir það að hér er vissulega um nokkuð langan tíma að ræða varðandi bindingu á fiskverði. Það má auðvitað segja að ýmislegt mæli með því að fiskverðsákvörðun verði nú gerð, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, frá 21. nóv. miðað við það sem gerst hefur á hinum almenna vinnumarkaði. Ég dreg þó mjög í efa að breyting í þessa átt verði sjómönnum almennt til hagsbóta það tímabil sem hér um ræðir. Nú er vitað mál að sjómenn undirbúa sig til kjarabaráttu um áramót. Æði mörg, kannske velflest sjómannafélög í landinu hafa sagt upp sínum kjarasamningum miðað við þann tíma og hyggja á miklar aðgerðir til að endurheimta þá gífurlegu kjaraskerðingu sem sjómenn hafa orðið fyrir, talsvert umfram aðrar launastéttir í landinu, vegna ýmissa atriða sem margoft hafa komið hér fram á Alþingi. Með því að binda fiskverð frá 21. nóv. og allt fram í júní eða jafnvel september sýnist mér að verið sé að leggja stein í götu þeirrar kjarabaráttu sem sjómenn undirbúa sig nú til að heyja á næstu mánuðum. Ég held að enginn mæli á móti því að sjómenn hafa tekið á sig miklu meiri kjaraskerðingu en almennt hefur gerst í landinu hjá launafólki og hefur skerðingin hjá almennum launamanni þó verið ærin. Þetta stafar auðvitað af margvíslegum ástæðum. Þar kemur kvótinn inn í, þar koma markaðsmál að sjálfsögðu inn í líka, sem erfitt er við að eiga, en eigi að síður er staðreyndin sú að sjómenn hafa tekið á sig mun meiri kjaraskerðingu en aðrir. Ég er ekkert viss um að þetta frv. sé endilega flutt með það í huga að standa að raunverulegum kjarabótum til handa sjómönnum þetta umrædda tímabil. Ég held, eins og ég sagði áðan, að þessi breyting á fiskverðsákvörðun geti alveg eins orðið til þess að leggja stein í götu þess að sjómannasamtökin geti með eðlilegum hætti háð sína kjarabaráttu sem þau hafa nú boðað frá áramótum og binding með þessum hætti gæti orðið til þess að sjómenn ættu erfiðara um vik að sækja auknar kjarabætur á þessu tímabili. Nú er það líka ljóst að mikið af hinum verðmætari afla er svo að segja uppurið og þegar veitt þann 21. nóv. Það sem eftir er ársins eru afskaplega lítil verðmæti víðast hvar í þeim afla sem fiskast. Það styður enn þær hugmyndir mínar að það sé ekki fyrst og fremst góðvild í garð sjómannastéttarinnar sem ræður flutningi þessa frv. heldur sé hér allt eins verið að leggja stein í götu eðlilegrar kjarabaráttu af hennar hálfu. Að sjálfsögðu verður þetta allt saman kannað frekar í n. Ég tel víst að sjútvn., sem ég geri ráð fyrir að fái þetta mál til meðferðar, leiti álits t.d. Sjómannasambands Íslands og spyrjist fyrir um viðhorf þeirra samtaka til þessarar breytingar á lögunum um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Liggi það fyrir að þau telji brýna þörf á að breyta á þann veg sem frv. gerir ráð fyrir og að baki liggi sú hugsjón að bæta kjör og stöðu sjómannastéttarinnar, þá er auðvitað sjálfsagt að verða við því. En ég dreg mjög í efa að málið liggi eins og það nú blasir við mér og hef því allan fyrirvara á um stuðning eða afstöðu til málsins þar til ýmsar mikilvægar upplýsingar liggja fyrir eftir að n. hefur fjallað um málið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér áðan. Ég var auðvitað ekki að fara fram á það við hann að hann læsi upp þær upplýsingar um afkomu útgerðarinnar sem við fengum hér í sumar. Það voru gögn sem ég bjóst við að væru tilbúin, ný gögn um þessi mál, sem ég var að spyrja eftir. Hæstv. ráðh. upplýsti okkur um að hann mundi koma þeim gögnum á framfæri við okkur núna í vikunni og ég legg á það áherslu fyrir mitt leyti að sjútvn., sem fær þessi mál til meðferðar, fái þessi gögn um afkomu útgerðarinnar svo að hún geti tekið á þessu frv. með tilliti til allra aðstæðna með eðlilegum hætti. Ég tek einnig undir það, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði hér áðan, að auðvitað verður það að vera tryggt að Sjómannasambandið og Farmanna- og fiskimannasambandið fái þetta frv. til umsagnar, með tilliti til þeirra kjarasamninga sem þar standa nú fyrir dyrum. Og það verður auðvitað að vera alveg skýrt að hér sé verið að gera samþykkt til þess að greiða fyrir því að sjómenn geti fengið sambærilegan hlut við aðra og að þetta frv., ef að lögum verður, verði á engan hátt notað til að þrengja að sjómannasamtökunum frá því sem ella hefði verið. Í því sambandi má minna á að skv. þeim kjarasamningum sem gerðir hafa verið á að koma kauphækkun 1. apríl n.k., ef ég man rétt, eða 1. maí, upp á 3–4% eða svo. Ég tel eðlilegt að sú kauphækkun verði þá tekin með inn í fiskverðsákvörðunina núna ef fiskverð verður ákveðið fyrir þetta langa tímabil. Vil ég spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann hafi fyrir sitt leyti gert ráð fyrir því að fiskverð verði ákveðið í samræmi við þær hlutfallshækkanir sem samningar náðust um í kjarasamningum núna í haust, og þar á meðal verði gert ráð fyrir því að sérstök aukahækkun komi á fiskverð á fyrri hluta samningstímabilsins, 1. maí eða 1. apríl. Það er nauðsynlegt að þessar upplýsingar liggi fyrir áður en sjútvn. afgreiðir málið af sinni hálfu. Mér fannst það athyglisvert, herra forseti, að hæstv. sjútvrh. svaraði ekki þeirri ábendingu minni hvernig ríkisstj. sæi þetta frv. með tilliti til þess að Ólafslög, sem svo hafa verið nefnd, lög nr. 13/1979, koma í samband aftur frá og með 1. júní n.k. Það hafa komið yfirlýsingar um það frá hv. 1. þm. Suðurl., formanni Sjálfstfl., að hann teldi eðlilegt að vísitölubann yrði áfram í lögum og vera kann að það sé ákvörðun ríkisstj. að flytja frv. þess efnis á þessu þingi. En ég vil spyrja hæstv. sjútvrh., og ef hann ekki svarar því þá hæstv. forsrh., hvort það sé ætlun ríkisstj. að hafa hér í gildi áfram vísitölubann eftir að lögin eru fallin úr gildi, þ.e. 31. maí n.k. þegar Ólafslög eiga að taka við. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. ríkisstj. geri hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum, m.a. vegna þess að hún er hér að tala um fiskverð sem á að gilda til 31. ágúst 1985. Ég ítreka því þessa spurningu mína til hæstv. ríkisstj. varðandi vísitölubann á laun. Eða er það kannske svo að ríkisstj. sé horfin frá yfirlýsingum sínum í þessum efnum og geri ráð fyrir því að Ólafslög fari að telja aftur frá og með 1. júní 1985 og svo aftur 1. sept. og 1. des. það ár?



Herra forseti. Ég skildi hv. 3. þm. Reykv. ekki þannig að hann væri að beina þessari fsp. til mín. Ég leit ekki svo á að hann væri með almennar hugleiðingar um þessi mál því það liggur mjög skýrt fyrir af hálfu ríkisstj., eftir yfirlýsingu hennar, að ég held ég muni rétt, frá því í sumar, að hún telur að ekki eigi að taka upp vísitölubætur á laun. Það þarf að sjálfsögðu að gera viðeigandi ráðstafanir og breyta lögum til að þessi vilji ríkisstj. komist til framkvæmda. Ég hélt að þetta mál lægi alveg skýrt fyrir og ég leit ekki á þetta sem fsp. af hálfu hv. þm. Að því er varðar fiskverðshækkun almennt, þá er það að sjálfsögðu mál sem þarf að meta með hliðsjón af afkomu sjávarútvegsins, markaðsmálum og samanburði við aðrar stéttir. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að heppilegt sé að taka upp þá siði að fiskverð breytist ávallt nákvæmlega eins og önnur laun í landinu. Það fer að sjálfsögðu eftir því hvort menn trúa því, eins og mér heyrðist að hv. þm. væri hér að halda fram, að kjör fólksins í landinu yrðu almennt tryggð með vísitölum og ákvæðum í lögum. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Það er afkoma þjóðarbúsins og aðstaða okkar inn á við og út á við sem hefur þar meginþýðingu. Ef aðstæður okkar á mörkuðum lagast, þá vænti ég þess að það verði til þess að hlutur sjávarútvegsins og þar með talið sjómanna verði nokkuð réttur frá því sem verið hefur. Ég tel því alls ekki að það eigi að gefa það fyrir fram að þetta skuli breytast alveg eins. Ég er almennt þeirrar skoðunar að vísitölubinding á launum, þegar hún var tekin upp, hafi skaðað sjómannastéttina og ég á von á því að margir sjómenn séu mér sammála um það að vísitölubindingin og vísitölukerfið hafi unnið gegn þeim en ekki með þeim, enda kemur það skýrt fram í lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins að þar skuli fyrst og fremst tekið tillit til markaðsaðstæðna á hverjum tíma. Fiskverð er að sjálfsögðu mál sem þarf að semja um. Hér er aðeins verið að skapa skilyrði til þess að taka fiskverð upp um leið og mjög verulegar breytingar urðu á kjörum annarra og breytingar í þjóðfélaginu með gengisbreytingunni. En síðan þarf að fjalla um það á þeim vettvangi sem til þess er kjörinn og til þess er settur, þannig að fyrir fram er sjálfsagt ekkert hægt að segja um það hvernig þeim samningum lýkur. En ég vænti þess að allir geti verið sammála um að það er nauðsynlegt að skapa skilyrði til þess að slíkir samninga.r geti farið fram.



Herra forseti. Í þessu svari hæstv. sjútvrh. kom það fram að ríkisstj. hyggst leggja hér fram á Alþingi frv. um bann við vísitölugreiðslum á laun eftir 1. júní 1985. Það eru upplýsingar sem ekki hafa áður komið fram úr þessum ræðustól á því þingi sem nú situr. Mér fannst eðlilegt að knýja á um það hvaða afstöðu ríkisstj. hefði í þeim efnum. Ég vil nú spyrja hæstv. forsrh. hvenær þess sé að vænta að frv. um þetta komi hér fram og hvernig á því standi, úr því að ríkisstj. hefur haft þetta lengi á döfinni, að hún hefur ekki komið þessu máli fyrr frá sér. Vegna þess að það hefði auðvitað verið mjög æskilegt að þetta mál hefði t.d. legið fyrir á hv. Alþingi áður en Alþýðusambandsþing kom saman og sérkennilegt og athyglisvert að ríkisstj. skuli liggja á þessu máli einmitt fram yfir það að þessi stærstu samtök launafólks í landinu héldu sitt fjölmenna þing í síðustu viku. En það sem mér fannst reyndar einna athyglisverðast í máli hæstv. sjútvrh. var það með hvaða hætti hann fór orðum um þá fiskverðshækkun sem nú er verið að gera ráð fyrir. Hann talaði um að það væri mjög hæpið að afgreiða fiskverð með tilliti til launaþróunar í landi. Það ætti að afgreiða fiskverð með tilliti til markaðsaðstæðna. Hér er bersýnilega verið að gefa því undir fótinn, sem hv. þm. Karvel Pálmason ýjaði að hér áðan, að það sé meiningin að taka tillit til einhverra allt annarra hluta þegar fiskverð verður ákveðið heldur en þeirra kjarasamninga sem gerðir hafa verið í landi og jafnvel að nota þann fiskverðsramma sem hér yrði ákveðinn til að halda niðri kjörum og kaupi sjómanna í landinu. Ég get ekki látið þetta tækifæri ónotað til að mótmæla slíkum vinnubrögðum og gera kröfur til þess að sjútvn. Nd. taki alveg sérstaklega á því máli hvort ríkisstj. ætlar sér að nota þetta frv., ef að lögum verður, til þess að skapa sér og útgerðarmönnum lagalega stöðu til að þrengja frekar að kjörum sjómannastéttarinnar í landinu.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. sjútvrh. hafa talsmenn stjórnarflokkanna og ríkisstj. hvað eftir annað lýst því yfir að þeir telji ekki rétt að tekin verði upp vísitölubinding launa. Hins vegar segir í stjórnarsáttmálanum að um það skuli haft samráð við aðila vinnumarkaðarins og til þess fundar verður fljótlega boðað. Það hefur ekki verið unnt enn vegna vinnudeilna og anna í því sambandi og sömuleiðis vegna ASÍ-þings, en sá fundur verður fljótlega haldinn.



Herra forseti. Ég vil aðeins nota tækifærið til að mótmæla þeim hugleiðingum hv. þm. Svavars Gestssonar að hér sé verið að finna eitthvert sérstakt tækifæri til að vega að kjörum sjómanna. Slíkar hugleiðingar hans dæma sig sjálfar og ég mótmæli þeim. Það hefur ekkert komið fram í mínu máli sem réttlætir það að draga slíkar ályktanir og er í raun og veru furðulegt að hann skuli eyða svo miklum tíma í að reifa sínar hugleiðingar um það hér í ræðustól á Alþingi.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Á árunum 1974–1978 beitti ég mér fyrir heildarendurskoðun löggjafar um lyfjamál. Sú endurskoðun leiddi til uppstokkunar á áður gildandi lögum. Sett voru tvenn lög 1978, annars vegar lög um starfsréttindi lyfjafræðinga og aðstoðarlyfjafræðinga og hins vegar lyfjalög, þ.e. lög um framleiðslu lyfja. Lög um lyfjadreifingu, sem voru þriðji og síðasti þáttur þessarar endurskoðunar, náðu hins vegar ekki fram að ganga fyrr en á árinu 1982 og tóku þau gildi 1. jan. 1983. Með lögum um lyfjadreifingu færðist yfirstjórn Lyfjaverslunar ríkisins frá fjmrn. yfir til heilbr.- og trmrn. Það var talið æskilegt að síðarnefnda rn. færi með yfirstjórn Lyfjaverslunar ríkisins þar sem um væri að ræða mikilvægan hlekk í þjónustu við heilbrigðisstofnanir í landinu og þannig jafnframt tryggja sem beinasta þjónustuleið. Allt frá öndverðu hafa tengsl Lyfjaverslunar ríkisins verið mikil við Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og þar með fjmrn. Þannig hefur rekstur Lyfjaverslunar ríkisins notið samlags við rekstur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og þess stöðuga fjárstreymis sem um þá stofnun fer. Þetta hefur óneitanlega auðveldað rekstur Lyfjaverslunar. Nú hefur komið í ljós að óráðlegt er að slíta þessi tengsl því það bitnar fyrst og fremst á rekstri Lyfjaverslunar. Það er skoðun mín að betur verði séð fyrir rekstrinum sé hann í tengslum við Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Hefur því orðið að samkomulagi milli mín og hæstv. fjmrh. að yfirstjórn á rekstri stofnananna færist aftur til fjmrn. og að heilbr.- og trmrn. tilnefni einn mann í stjórn, þ.e. að lögð eru til hlutverkaskipti milli þessara tveggja ráðuneyta ef Alþingi fellst á það. Áður en ég lýk máli mínu vil ég benda hv. þingnefnd þeirri sem mál þetta fær til umfjöllunar á að stjórn Lyfjaverslunar ríkisins hefur farið þess á leit við mig að samtímis ofangreindum breytingum verði felld niður 2. mgr. 43. gr. umræddra laga ellegar hún verði nánar úttærð t.d. með reglugerð. Hér er átt við þá grein sem fjallar um birgðahald Almannavarna. Sú spurning hefur vaknað hvort hér sé eingöngu átt við lyfjabirgðir eða einnig hjúkrunar- og sjúkragögn. Í þeim tilvikum vaknar sú spurning hver eigi að kosta aukið lagerhald Lyfjaverslunar ríkisins og aukið lagerrými sem óhjákvæmilega verður þörf fyrir sé talið að Lyfjaverslun ríkisins eigi að annast umrætt birgðahald. Ég vil biðja nefndina, sem fær þetta mál sérstaklega til meðferðar, að athuga hvort rétt sé að fella niður þessa mgr. Ég var ekki á þessu stigi tilbúinn til þess, en er aftur mjög hvetjandi þess að skýr ákvæði verði um það í lögunum hvaða skyldur Lyfjaverslun ríkisins hafi til að halda birgðir fyrir Almannavarnir og til hvers konar birgða skyldan nái. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. og vænti þess að nefndin sjái sér fært að hraða afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa því yfir að ég er dálítið óánægður með að þetta frv. skuli koma fram svona og að heilbrmrn. skuli gefast upp á því að reka Lyfjaverslun ríkisins. Ég hélt það hlyti að vera kappsmál fyrir heilbrmrn. að reka Lyfjaverslun ríkisins og það tryggði betur en ella tengsl Lyfjaverslunar ríkisins við heilbrigðiskerfið í landinu. Þess vegna lagði ég á það mjög mikla áherslu á sínum tíma við litla hrifningu ýmissa manna, m.a. í fjmrn., að þetta yrði flutt frá fjmrn. yfir í heilbrmrn. Nú er búið að láta reyna á þetta um tveggja ára skeið og niðurstaðan er sú að heilbrmrn. gefst upp á því að stýra þessari mikilvægu stofnun sem er eitt stærsta lyfjafyrirtæki í landinu. Gegnir stofnunin ákaflega þýðingarmiklu hlutverki bæði fyrir heilbrigðismálin almennt, sérstaklega fyrir sjúkrahúsakerfið og einkum og sér í lagi kannske ríkisspítalana, en hefur einnig verulegt gildi fyrir daggjaldaspítalana. Ég verð að segja eins og er, mér finnst þetta spor aftur á bak. Ég þekki það dálítið af eigin raun hvað ráðh. á við að glíma í þessu efni. En ég hef þó ekki heyrt í máli hans eða annarra rök sem eru fullnægjandi til að gefast upp við að halda Lyfjaverslun ríkisins undir heilbrmrn. sem er langeðlilegast. Ég vona að þetta mál verði rætt mjög ítarlega og rækilega í nefnd og kallaðir verði til fulltrúar frá rn. og Lyfjaverslun ríkisins. Mér fyndist eðlilegt að kveðja til fulltrúa t.d. frá Lyfjafræðingafélaginu og frá ríkisspítölunum þannig að sjónarmið allra aðila nái að koma fram. Staðreyndin var sú að forstöðumenn Lyfjaverslunar ríkisins voru orðnir svo vanir því að vera í bókhaldslegum tengslum við kassann hjá Áfengisversluninni að þeir áttu erfitt með að hugsa sér að lifa sjálfstæðu fjárhagslegu lífi, svo að ég segi þetta hreint út. Ég geri ráð fyrir að það sé m.a. þeirra uppgjöf sem veldur því að þetta mál er komið hingað. Ég geri mér grein fyrir að hæstv. heilbrmrh. flytur þetta mál vafalaust af illri nauðsyn en ég fer fram á að málið verði rætt mjög ítarlega. Ég tel þetta vera spor aftur á bak. Ég tel að Lyfjaverslunin eigi að vera inni í heilbrigðiskerfinu.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Að sumu leyti get ég tekið undir orð hv. síðasta ræðumanns, en ýmis önnur tengsl Lyfjaverslunar við heilbrmrn. eru með öðrum hætti. T.d. hefur heilbrmrn. með lyfjaeftirlitið að gera, það heyrir undir það. Lyfjaeftirlitið gerir kröfur á alla lyfjaframleiðendur í landinu og stundum er verið að gera kröfur frá hendi rn. eða undirdeildar þess á Lyfjaverslunina sem er erfitt fyrir rn. að standa á móti. Við yfirfærsluna var hins vegar engin breyting reynd á fjármálalegum, - já sögulegum tengslum Lyfjaverslunar ríkisins við Áfengis- og tóbaksverslunina og því hefur Lyfjaverslunin átt við mikla erfiðleika að etja í fjármálalegu tilliti. Það er líka einn galli sem ekki er hvað minnstur, að oft eru skuldir ríkisspítalanna og sjúkrahúsanna í landinu við Lyfjaverslunina miklar. Hún og heilbrmrn. fá oft aðfinnslur frá fjmrn. vegna þess. Þetta er ekkert nýtt því að þetta hefur viðgengist svo áratugum skiptir. En ég held að þegar á allt er litið séu ekki neinar breytingar í bígerð á starfsemi Lyfjaverslunar þannig að starf hennar verður eftir sem áður óbreytt. Að auki fær rn. þarna mann í stjórn sem fylgist með faglegri stjórn stofnunarinnar og sömuleiðis viðskiptalegri. Ég hygg að við höfum náð um það góðum samningum, en ekki gert aðrar frekari breytingar eins og fram komu óskir um.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég leyfi mér hér með að mæla fyrir frv. til l. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum. Þann 26. júní 1978 skipaði samgrh. Halldór E. Sigurðsson nefnd til að endurskoða lög frá 13. maí 1966 um atvinnuréttindi vélstjóra á íslenskum skipum og lög frá 30. apríl 1973, um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum. Nefnd þessi lauk við að semja frv. til 1. um ofangreind efni sem lögð voru fram og samþykkt á síðasta Alþingi sem lög nr. 77 og 81 frá 1984. Við 1. umr. um lagafrv. þessi í Nd. flutti ég svofellda yfirlýsingu: „Það skal tekið fram við afgreiðslu frv. þessara að stéttarfélög skipstjórnarmanna og vélstjóra víða um landið óska eftir því að fá að koma fram með brtt. við lögin, sem lagðar verði fram eigi síðar en 15. okt. á þessu ári. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands mun skipa nefnd í málið sem skila mun einu sameiginlegu áliti um þau ákvæði í lögum sem betur mættu fara. Ég hef ákveðið að skipa nefnd nú í vor þar sem óskað verði eftir tilnefningu fulltrúa menntmrh., Stýrimanna- og Vélskólans í Reykjavík, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og útgerðaraðila til þess að gera tillögur um breytingu á þessum lögum þar sem m.a. verði stefnt að því að undanþágur verði ekki veittar þeim sem ekki hafa áður fengið undanþágur til skemmri eða lengri tíma. Þeim mönnum, sem eftir breytingu laga þessara hafa ekki réttindi, verði gefinn kostur á menntun í sínum landshluta og þannig að því stefnt að undanþáguveitingum verði hætt sem fyrst.“ Í samræmi við þessa yfirlýsingu skipaði ég hinn 16. júlí 1984 nefnd til að skoða bæði þessi lög. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar hagsmunaaðila, Sjómannaskólans og menntmrn. Formaður nefndarinnar var Magnús Jóhannesson deildarverkfræðingur hjá Siglingamálastofnun ríkisins. Nefndin skilaði í byrjun nóv. frv. því sem hér er lagt fram óbreytt. Þegar nefndin hóf störf í byrjun sept. 1984 lágu fyrir ítarlegar tillögur um breytingar á gildandi lögum frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og skólastjóra Stýrimannaskólans í Reykjavík. Við samningu frv. var höfð til hliðsjónar alþjóðasamþykkt um atvinnuskírteini, þjálfun og vaktstöðu sæfarenda frá 1978, sem gildir fyrir farþegaskip og flutningaskip. Efni þessa frv. skiptist í átta kafla. Í I. kafla er almennt ákvæði um skilyrði fyrir útgáfu atvinnuskírteinis. Enn fremur eru skýrð þau meginhugtök sem notuð eru í frv. II. kafli fjallar um fjölda skipstjórnarmanna. Þar er lagt til að gerðar verði tvær meginbreytingar frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi verði á flutningaskipum 1600 rúmlestir og minni krafist tveggja stýrimanna. Í gildandi lögum er miðað við 1500 rúmlestir. Í öðru lagi er lagt til að á öðrum skipum, 30 rúmlestir og minni, verði a.m.k. einn stýrimaður ef samfelldur vinnutími er að jafnaði lengri en 15 klukkustundir. III. kaflinn fjallar um nám og atvinnuréttindi stýrimanna, en IV. kafli um nám og atvinnuréttindi skipstjóra. Lagt er til að 1. stig í Stýrimannaskólanum í Reykjavík og Vestmannaeyjum gefi réttindi til skipstjórnarstarfa á 200 rúmlesta fiskiskipum í innanlandssiglingum. Skv. eldri lögum veitir nám þetta réttindi til skipstjórnarstarfa á fiskiskipum allt að 120 rúmlestum, en skv. gildandi lögum er gert ráð fyrir að námið veiti allt að 240 rúmlesta réttindi frá og með 1. jan. 1985. Skv. frv. veitir 1. stig ekki réttindi á flutningaskip, farþegaskip og varðskip, en það er í samræmi við ákvæði eldri laga. Sú breyting er gerð frá gildandi lögum að þau réttindi sem áður miðuðust við 30 rúmlestir hækka ekki eins og gert var ráð fyrir í lögunum sem eiga að taka gildi 1. jan. 1985, ef þetta frv. verður þá ekki orðið að lögum sem ég þó vona. Í 7. gr. eru gerðar nokkrar breytingar á tilhögun náms og prófa til 30 rúmlesta skipstjórnarréttinda. Nú verður nám þetta í umsjá menntmrn. sem fer þá með yfirstjórn allra menntunarmála skipstjórnarmanna. Lagt er til að kennsla verði tekin upp í grundvallaratriðum sjóhæfni og stöðugleika skipa fyrir próf þetta til viðbótar því námsefni sem fyrir er. VI. kaflinn fjallar um atvinnuskírteini og eru ákvæði hans að mestu leyti óbreytt frá gildandi lögum. Þó er nýtt ákvæði í 17. gr. frv. sem fjallar um réttindi þeirra manna sem öðlast hafa skipstjórnarréttindi skv. lögum frá 1973 og fyrir gildistöku þeirra laga. Hefð er fyrir því að reynt sé að tryggja eins og kostur er að þeir sem hafa áunnið sér réttindi skv. eldri reglum glati þeim ekki þótt nýjar og breyttar reglur taki við. Réttlætanlegt þykir að eldri starfsréttindi taki til stærri skipa en er skv. lögum frá 1973 og er starfsreynsla þessara manna þar látin vega á móti aukinni skólamenntun. Rétt er einnig að vekja athygli á 13. gr. frv. Breyting er gerð á greininni til samræmis við ákvæði alþjóðasamþykktarinnar um menntun og þjálfun áhafna sem ég gat um fyrr í máli mínu. Atvinnuskírteini verða gefin út tímabundið eða til fimm ára í senn, en slíkt ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum. Skv. greininni skal samgrh. setja reglur um skilyrði til endurnýjunar atvinnuskírteina, svo sem um viðhald réttinda og heilsufar. Um viðhald réttinda eru t.d. gerðar eftirfarandi kröfur í fyrrgreindri alþjóðasamþykkt: Atvinnuskírteini skal endurnýja til næstu fimm ára með því skilyrði að: 1. Viðkomandi hafi á undangengnum fimm árum verið 2. m.k. eitt á skipstjóri eða stýrimaður. 2. eða hafi innt af hendi jafngilt starf, 3. eða gengið undir próf eða námskeið sem er viðurkennt af yfirvöldum. VII. kafli frv. fjallar um mönnunarnefnd og undanþágur. Miklar umræður hafa verið um undanþágur til skipstjórnarstarfa, svo og erfiðleika útgerðarmanna við að fá menn með fullnægjandi starfsréttindi í samræmi við gildandi lög. Þetta vandamál varðar fyrst og fremst fiskiskip. Hér er tvennt lagt til til lausnar þessum vanda: Í fyrsta lagi að þeim skipstjórnarmönnum sem hafa staðið á undanþágu í a.m.k. 24 mánuði til 1. janúar 1985 skuli næstu tvö skólaárin boðið upp á námskeið sem haldin verða í öllum landshlutum til öflunar takmarkaðara réttinda á fiskiskip. Ákvæði hér að lútandi er að finna í ákvæði til bráðabirgða. Þeir menn sem starfað hafa um lengri tíma á undanþágu hafa með því öðlast umtalsverða starfsreynslu og þekkingu þó svo að sú leið til öflunar réttinda sé ófær skv. gildandi lögum. Því er réttlætanlegt nú að koma til móts við þá skipstjórnarmenn er starfað hafa á undanþágu í langan tíma og tekið er tillit til þjálfunar og starfsreynslu með því að bjóða þeim upp á námskeið af þessu tagi. Lagt er til að lengd styttri námskeiðanna, er veita skipstjórnarréttindi á fiskiskip og önnur skip allt að 800 rúmlestum í innanlandssiglingum, verði þrír mánuðir. Lengri námskeiðin, er veita skipstjórnarréttindi á fiskiskip og önnur skip í innanlandssiglingum allt að 200 rúmlestum, verði um fimm mánuðir sem hugsanlega mætti tvískipta. Námsskrá og kennslufyrirkomulag námskeiðanna verði ákveðið af menntmrn. í samráði við Stýrimannaskólann í Reykjavík, en framkvæmd námskeiðanna verði í höndum menntmrn. Með ákvæði þessu er stefnt að því að leysa á raunhæfan hátt þann vanda er undanþágur til skipstjórnarstarfa hafa skapað á liðnum árum. Nauðsynlegt er að takist að tryggja fjármagn til námskeiðahalds í öllum landshlutum eftir því sem þörf krefur. Fjöldi skipstjórnarmanna, er starfað hafa á undanþágum árin 1983 og 1984, er á bilinu 330–400 menn hvort ár og eru um 80% þeirra starfandi á fiskiskipum sem eru minni en 200 rúmlestir, en námskeiðin munu gefa þessum mönnum tækifæri til að afla þeirra réttinda. Verði frv. samþykkt mun samgrn. standa fyrir kynningu á námskeiðum um allt land. Í öðru lagi er lagt til að heimilt verði að veita mönnum, sem eru 50 ára og eldri og starfað hafa mjög lengi, meira en tíu ár, á undanþágu, takmörkuð ótímabundin réttindi. Hér er um að ræða menn sem öðlast hafa mikla starfsreynslu og eru komnir á þann aldur að þeir munu tæpast setjast á skólabekk. Þessi réttindi miðast við störf á ákveðnu skipi sem viðkomandi starfar á. Ljóst er að hér er um mjög takmarkaðan hóp skipstjórnarmanna að ræða. Meginreglan yrði sú við útgáfu ótímabundinna takmarkaðra réttinda að viðkomandi fengi heimild til skipstjórnarstarfa á því skipi, er hann hefur starfað á, ótímabundið. Menn gætu því ekki notað þessi réttindi á önnur skip nema ef um væri að ræða skip hjá sömu útgerð af svipaðri stærð og gerð, t.d. ef skip er selt og annað fengið í þess stað. Rétt er að vekja athygli á mönnunarnefnd sem skipuð skal samkv. 19. gr. frv. Hlutverk mönnunarnefndar er að ákveða frávik frá ákvæðum laganna, bæði til fjölgunar og fækkunar skipstjórnarmanna. Auk þess skal nefndin taka tillit til vinnuálags skipstjórnarmanna þegar hún fjallar um einstök mál. Með stofnun mönnunarnefndar er höfð hliðsjón af svipuðu fyrirkomulagi og er í Danmörku og Noregi. Um undanþágur til starfa á tilteknu skipi eða gerð skipa er fjallað í 21. gr. frv. Undanþágur veitir fimm manna nefnd sem samgrn. skipar. Þessar tvær nefndir eru sameiginlegar fyrir þetta frv. og frv. til l. um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Heimilt er að ákveða með reglugerð sérstakt gjald fyrir veittar undanþágur sem undanþáguhafi greiðir og renna skal í sjóð sem ætlað er að veita lán og/eða styrki til þeirra undanþáguhafa sem fara í nám til öflunar starfsréttinda. Sambærilegt ákvæði er að finna í gildandi lögum. Framangreind reglugerð mun væntanlega öðlast gildi frá og með n.k. áramótum, ef þetta frv. verður samþykkt fyrir jól, og þá er þess vænst að sjóðurinn geti veitt mönnum styrki strax á hausti komanda sem á námskeið vilja fara. Þegar hafa samtök útvegsmanna samþykkt að verja 1 millj. kr. til að greiða fyrir þessari menntun. Ég vil svo, herra forseti, að lokum segja að þessi mál voru ítarlega rædd fyrr á þessu ári og ég taldi þá nauðsynlegt að afgreiða frv. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna til þess að sú nefnd, sem fengi málið til frekari athugunar, hefði þar nokkra tímapressu, sem hefur komið á daginn. Þessi endurskoðun er nú samtals búin að vera frá 1978 og að henni hafa starfað fulltrúar hagsmunaaðila og menntastofnana, þó ekki með betri árangri en það að um þetta mál urðu miklar deilur hér í vor. Nú hefur náðst í þessari nefnd, þar sem þessir aðilar eiga allir aðild að, mjög ánægjulegt samkomulag, sem þetta frv. er sprottið af, og það er lagt hér fram af mér óbreytt frá hendi nefndarinnar. Ég vænti þess að hv. n., sem fær málið til meðferðar, reyni að hraða málinu því að umsagnir eru til frá því á þessu ári, en það er mjög mikilvægt að þetta frv. verði orðið að lögum um áramót og að nýtt form undanþága verði þá upptekið með þeim skilyrðum sem ég lýsti áðan. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Ég tel að það sé mjög tímabært að þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 191, komi fram, ekki síst vegna þeirrar miklu umræðu sem orðið hefur um undanþágur til skipstjórnarmanna. Ég stóð hér þó aðeins upp til þess að vekja athygli á því að til samgn. Norðurlandaráðs barst í sept. s.l. bréf frá þingi Sambands norrænna skipstjórnarmanna, þar sem sæti áttu samtökin í Færeyjum, Íslandi, Danmörku, Svíþjóð, Finnlandi og Noregi. Þingið hefur 6. og 7. sept. s.l. rætt hina miklu tíðni undanþága sem hér hefur viðgengist, og tekið er fram að til skipstjórnar hafi verið gefnar út 1592 undanþágur en þeir vísu menn taka ekki fram á hvað löngum tíma þetta er. Þeir lýsa ugg sínum yfir þessu ástandi og vildu fá okkur samgn.-menn til þess að ganga í málið. Því var hins vegar frestað vegna þess að okkur var ekki alveg ljóst á fundinum - bréfið hafði komið með litlum fyrirvara - hvort Lundúnasamþykktin frá 1978 ætti einnig við um fiskiskip. En um þetta varð sem sagt nokkur umræða, þannig að það er ljóst að menn hafa áhyggjur af því utan Íslands hversu margar undanþágur eru veittar hér. Nú held ég að óhætt sé að fullyrða að hin nýja nefnd, sem hóf störf í sumar, undanþágunefnd svokölluð, sé mun strangari en verið hefur og er ekki nema gott eitt um það að segja. Hæstv. ráðh. talaði hér áðan um námskeið sem mönnum yrði gefinn kostur á að sækja og þá held ég að mikilvægt sé að til sé einhver sjóður sem menn geta sótt um styrk úr því að ég hygg að það geti vafist fyrir ýmsum fjölskyldumönnum að hætta að vinna, kannske mánuðum saman, og setjast á skólabekk. Það held ég að sé vandamál sem flestir kannast við. Hv. þm. Pétur Sigurðsson upplýsti mig að vísu á fundi, þar sem við vorum að ræða saman um þetta erindi til samgn., að sjómannasamtökin hefðu í hyggju eða væru jafnvel búin að leggja drög að stofnun einhvers slíks sjóðs, en að því þyrfti verulega að huga því að annars hygg ég að erfitt yrði að fá menn til að sækja slík námskeið. En ég skal nú ekki fjölyrða mikið um þetta mál. Ég held hins vegar að ástæða væri til að huga að því hve minnkandi aðsókn er að stýrimannaskólum landsins og ég tel að þjóð sem á allt sitt undir sjósókn og sjávarafla ætti að huga mjög vel að því hver ástæðan sé fyrir minnkandi aðsókn að þessum skólum og gera allt sem stjórnvöld geta hugsanlega gert til að efla og styrkja þá í stað þess að láta þá heldur sitja við lakari kjör.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. samgrh. og þeim aðilum öllum sem unnu að gerð þessa frv. fyrir vasklega framgöngu. Enda þótt bæði ég og sjálfsagt fleiri hér í hv. þd. höfum nokkrar efasemdir um einstök atriði í frv. eins og það er lagt fram, þá tel ég það vera til mikilla bóta og greiða verulega úr þeim vanda sem upp er kominn í sambandi við menntunarmál sjómanna. Þegar ég tala um menntunarmál sjómanna er ég ekki aðeins að tala um þá menntun og það skólanám sem þarf að fara á undan áður en skipstjórnarmenn fá sín atvinnuréttindi, heldur hin almennu menntunarmál allrar stéttarinnar, sem eru í algjörri niðurlægingu, eins og best sést kannske á því að nágrannar okkar eru um þessar mundir farnir að finna að því á hvað lágu stigi sú menntun er sem þessi hluti þjóðarinnar öðlast hér á landi. Það hefur því miður legið fyrir lengi að meðan kröfur hafa vaxið við sambærilega skóla í nágrannalöndum okkar og skipstjórnarmenn og vélstjórar meðal þeirra þjóða hafa orðið að leggja á sig lengra nám en áður var og bæta við þekkingu sína og kunnáttu af mörgum ástæðum, þá hefur þetta staðið í stað hér heima. Þótt vilji hafi verið mikill hjá bæði kennurum og skólastjórnum stýrimannaskólanna og vélskólanna til að bæta þar um hefur skort til þess allt fjármagn, enda hefur svo farið að í stýrimannaskólanum hefur orðið mikil nemendafækkun meðan aukningin er slík hjá öðrum menntastofnunum að þar er farið að tala um að reisa skorður við umsóknum og inntöku nýrra nemenda. Þetta er ein hliðin á þessu máli. En önnur meginhliðin er sú að aukin menntun þessara manna eykur öryggi þeirra sem þeir eiga að hafa forsjá fyrir um borð í skipum sínum. Á s.l. vetri var mjög ítarlega rætt um öryggismál sjómanna og þá komu menntunarmál og undanþágurnar að sjálfsögðu inn í þá umr. Hæstv. samgrh. brást mjög fljótt við og skipaði nefnd þm., sem allir þingflokkar tilnefndu menn í, og þótt þessi nefnd fengi nokkuð langan tíma til starfa þá var henni gert skylt að skila áfangaskýrslu í okt. s.l. Þetta var gert, það var skilað áfangaskýrslu til hæstv. ráðh. og jafnframt nokkrum tillögum sem n. taldi nauðsynlegt að unnið yrði að þegar á þessu hausti. Vegna þess að hér hefur verið minnst á af öðrum hv. þm. menntunarsjóð sjómanna vil ég upplýsa það að hv. þm. hefur misskilið mig þegar ég talaði um að sjómannasamtökin hefðu þegar stofnað slíkan menntunarsjóð. Þetta er ekki rétt. Hins vegar var það í tillögunum frá þessari þingmannanefnd til hæstv. ráðh. að þetta ætti að gera. Og það væri ekki aðeins vegna skipstjórnarmanna eða vélstjóra heldur einnig hinna sem gegna áhættusömum störfum um borð í skipunum, t.d. fiskiskipunum og reyndar í dag farskipunum líka, þar sem þeir þurfa að kunna til þeirra verka sem eytt er mörgum vikum í að kenna öðrum sambærilegum stéttum í landi - og fólkið er á fullum launum meðan það er að læra það. Okkar tillaga til ráðh. var sú að stofnaður yrði sjóður sem sjávarútvegurinn sjálfur ætti frumkvæði að ásamt þessum mönnum, sjóður sem veitti möguleika á því að koma slíku námi á fót með öðru móti en bara í hinum sérhæfðu fagskólum. Hæstv. samgrh. kynnti þetta í ríkisstj., að ég held tveim dögum eftir að við afhentum honum þetta álit úr þingmannanefndinni, en ég hef verið formaður í þeirri n. og afhenti honum álit okkar og tillögur. Þessu var vel tekið í ríkisstj., svo vel að hæstv. sjútvrh. hafði orð á nauðsyn þess að slíkur sjóður yrði settur á stofn við setningu Sjómannasambandsþings sem hófst nokkrum dögum síðar. Landssamband ísl. útvegsmanna hefur líka gert merkilega samþykkt um beint peningaframlag til þessara mála. Mér er kunnugt um að nú liggja á borði hæstv. samgrh. tillögur frá Slysavarnafélagi Íslands um beina kennslu þeirra áhafnarmanna sem ekki hafa farið í sérskóla, um námskeið sem fjalla ekki aðeins um almenn sjómannsstörf eða kennslu í sjómennsku, heldur einnig meðferð og notkun allra öryggistækja sem eru orðin mörg og dýrmæt um borð í skipunum. Ég vænti þess, sérstaklega vegna þess að ég veit að þessar tillögur eru mjög vandlega unnar hjá Slysavarnafélagi Íslands, að hæstv. samgrh. taki á þessu máli eins og hann hefur tekið á þessum málum öllum og reyni að hrinda því í framkvæmd. Það má vera að þetta heyri frekar undir menntmrn. vegna gildandi laga um stjórnarráð og þess háttar. En satt að segja blæs ég á allt slíkt þegar slík mál eiga í hlut. Ég held endilega að það séu þessir tveir ráðh. eða tvö rn., sem fara með siglingar og fiskveiðar, sjútvrn. og samgrn., sem eigi að hafa öll þessi mál í sinni hendi og þetta komi raunar öðrum rn. lítið við. Það sem slíkur menntunarsjóður sjómanna mundi geta stuðlað að er ekki bara það að undanþágur yrðu alveg bannaðar, eins og við lögðum til í nefndinni, heldur er lagt til í þessu frv. að við vinnum okkur út úr þessu vandamáli, sem er auðvitað aðalatriðið í þessum tillögum frá nefndinni, sem hæstv. ráðh. skipaði til að endurskoða þessi lög, eða taka á starfi þeirra sem hafa unnið við það frá 1978 og ekkert hefur orðið ágengt, taka á því og afgreiða það. Slíkur sjóður verður líka til þess að laða nemendur að þessum fagskólum og þá kannske um leið til þess að létta á öðrum fagskólum í landinu. Það sem þarf svo að gera í framhaldi af þessari endurskoðun er að framfylgja því sem ég held að ég hafi lagt til á árinu 1964, þegar ég lagði fram till. um endurskoðun á lögum um Stýrimannaskólann, sem þá var samþykkt og reyndar framkvæmd og kannske kom enn betur fram þegar lögin um Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum voru sett, að það verður að tengja þetta nám öðru námi í landinu. Það er margt sem getur orsakað það að þessir menn verði að leita í land eftir atvinnu, jafnvel eftir stuttan starfstíma til sjós. Það geta verið bæði slys og veikindi sem valda því, heimilisaðstæður o.fl. Þeir geta orðið, eins og margir heimilisfeður verða að gera, að fara í land til þess að hugsa um sína fjölskyldu, sín börn ef þeir verða einstæðir o.s.frv., þannig að þetta er reyndar líka orðið kvennamál hið mesta. En ég held að nauðsynlegt sé að um leið og menntunin verður aukin hjá þessum mönnum og tengd meira kannske við önnur þjóðnýt störf í þjóðfélaginu, þá verði reynt að ná láréttri tengingu við aðra skóla, svo að nemendur þessara skóla eigi þá kost á að halda áfram námi ef þeir vilja leita fyrir sér við aðra skóla í landi. Þetta er tiltölulega mjög auðvelt fyrir vélskólamenn. Þeir eiga beinan aðgang að frekari tæknimenntun í tækniskólum. Það er hins vegar öllu verra fyrir skipstjórnarmennina. Þeir munu vera eina fagstéttin á skipaflotanum íslenska sem ekki getur nýtt sitt nám við störf í landi. Ég vil nú láta þetta almenna tal um þessi mál koma hér fram við 1. umr. En í framhaldi af því að nefndin skoði þetta mál sé ég persónulega ekki neitt því til fyrirstöðu að þingið takist á við þennan vanda og reyni að afgreiða málið fyrir næstu áramót. Og ég álit að það muni verða fullur vilji hjá þm. til þess, því að það er enginn vafi á því að samþykkt þess verður til bóta. Ég ég held að í sambandi við athugun málsins væri forvitnilegt fyrir þm. í heild að fá að sjá þessa skýrslu sem fulltrúar þeirra hafa látið af hendi til hæstv. ráðh. Og um leið vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvort nokkuð sé farið að huga að frekari framkvæmd á þeim tillögum sem nefndin lagði til samfara þessari áfangaskýrslu.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Aðeins örfá orð út af þessari fsp. Verið er að vinna að framkvæmd ýmissa þessara tillagna sem nefndin hefur lagt til í áfangaskýrslu sinni. M.a. er það réttindamálið sem nefndin gerði tillögur um og þessi tvö frv. fjalla einmitt um það. Ég hef talið sjálfsagt að áfangaskýrslan komi fyrir sjónir allra alþm. og mun gera ráðstafanir til þess að hún verði fjölrituð og send þm. sem ekki hafa hana þegar undir höndum. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið mjög vel undir afgreiðslu þessa máls. Ég vona að hér sé í sjónmáli farsæl lausn sem bindur enda á þann undanþágufaraldur sem hefur viðgengist hér áratugum saman. Ég tek heils hugar undir það að það er mikil nauðsyn fyrir okkur sem fiskveiðiþjóð og kaupskipaþjóð að efla mjög menntun sjómanna okkar og þar með þær menntastofnanir sem hér eiga hlut að máli. Það er of langt mál að ræða hér hvað hefur valdið því að svo mjög hefur dregið úr sókn í þessa skóla. Þar eru margar samverkandi ástæður, en þó held ég að undanþágurnar eigi einnig mjög mikinn þátt í því. Og þær eru ekki nýtt fyrirbæri eins og ég hef áður sagt. Ég mælist svo eindregið til þess við formann hv. samgn. að hann geri sitt ýtrasta til þess að þetta mál nái fram að ganga því að ég tel ákaflega mikilvægt í sambandi við framhald þessara undanþága, sem gert er ráð fyrir í frv., að þessi gjaldtaka verði tekin upp um áramót, en þá eru undanþágur flestar eins og allir hv. þm. vita.



Herra forseti. Efnislega ætla ég ekki að ræða þetta frv. hér. Eins og hv. þm. sjálfsagt muna eftir urðu verulegar umr. um þessi réttindamál á síðasta þingi. Sérstaklega urðu miklar umr. í samgöngunefndum þingsins út af þessum málum. Ég get ekki betur séð en að frv. sem liggur nú fyrir hafi tekið þeim breytingum að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að flýta málinu eins og kostur er. Ég stend a.m.k. á þessari stundu í þeirri trú að það sé fullt samkomulag um þetta frv. Annað hefur ekki komið fram og það kemur ekki fram í grg. með frv. annað en það sé fullt samkomulag. Ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það að samgöngunefnd Nd. mun gera sitt til að flýta þessu máli. Hitt verðum við að viðurkenna að tíminn fram að jólum er orðinn stuttur, tæpar þrjár vikur. Það eru mörg mál sem þarf að afgreiða, ekki síst fjárlögin og það tekur alltaf sinn tíma. En það verður gert allt sem hægt er til þess að þetta mál verði afgreitt svo framarlega sem ekki kemur fram eitthvað, sem ég veit ekki um nú, sem muni hindra það.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vísa til þeirra ummæla sem ég hafði varðandi endurskoðun þess frv. sem ég fylgdi úr hlaði áðan, frv. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna. Í gildandi lögum nr. 77 á þessu ári er breytt fyrst og fremst til samræmis við alþjóðlegar reglur um þjálfun, vaktstöðu og atvinnuréttindi sæfarenda frá 1978 sem gilda um farþegaskip og flutningaskip. Auk þess eru ýmsar breytingar gerðar til samræmis við hliðstæð ákvæði í frv. til l. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna. Í þessu frv. eru ýmis nýmæli um möguleika þeirra manna, sem starfað hafa á undanþágu, til menntunar. Undanþágur til vélstjórnarstarfa og erfiðleikar útgerðarmanna við að fá menn með fullnægjandi starfsréttindi hafa verið mikið til umræðu að undanförnu. Fjöldi vélstjórnarmanna, sem störfuðu á undanþágum á árinu 1983 og það sem af er þessa árs, er á bilinu 670–680 manns hvort ár. Um 75% þessara undanþága voru veittar mönnum með engin réttindi er starfa við vélstjórn véla minni en 750 kw. Í frv. því sem hér er lagt fram er leitast við að taka á þessu vandamáli með tvennum hætti. Í fyrsta lagi er lagt til í ákvæði til bráðabirgða, þ.e. liður A), að þeim vélstjórnarmönnum sem starfað hafa a.m.k. 24 mánuði á undanþágu verði á næstu tveimur skólaárum boðið upp á námskeið sem haldin verða í öllum landshlutum til öflunar takmarkaðra vélstjórnarréttinda. Námskeið þessi eru þegar hafin og veita vélstjóraréttindi á skipum með vélar allt að 750 kw. eða 1020 hestöfl. Um næstkomandi mánaðamót munu 60–65 menn hafa lokið slíku námi á þremur námskeiðum. Framkvæmd námskeiðanna er í höndum menntmrn., en námsefni er ákveðið af Vélskóla Íslands í samráði við rn. Í öðru lagi er í framangreindu ákvæði, þ.e. liður B), lagt til að heimili verði að veita mönnum, sem eru 50 ára og eldri og starfað hafa lengur en 10 ár á undanþágu til vélstjórnarstarfa, takmörkuð ótímabundin réttindi. Ætlað er að um 40–50 menn geti notið þessarar heimildar í dag. Meginreglan yrði sú við útgáfu þessara réttinda að viðkomandi fengi heimild til vélstjórnarstarfa á því skipi sem hann hefur starfað á ótímabundið. Almennt væri því ekki unnt að nota þessi réttindi á önnur skip, nema um væri að ræða skip hjá sömu útgerð með svipaðri vélarstærð, t.d. ef skip væri selt og annað fengið í þess stað. Efni þessa frv. skiptist í átta kafla. Í I. kafla 1. gr. eru skýrð nokkur hugtök sem notuð eru í frv. og er það nýmæli. II. kafli fjallar um fjölda vélstjóra, vélavarða o.fl. Rétt er að vekja athygli á breytingum frá eldri lögum er varða starfsheitið vélavörður. Vélavörður kemur í stað 1. vélstjóra á skipum með vél allt að 220 kw. eða 300 hestöfl og í stað 2. vélstjóra á skipum allt að 750 kw. eða 1020 hestöfl. Enn fremur kemur vélavörður í stað aðstoðarmanns á farþega- og flutningaskipum með vél 1300 kw. eða 1766 hestöfl. Í III. kafla eru talin upp atvinnuréttindi vélstjóra og er sá kafli að mestu óbreyttur frá gildandi lögum. Í IV. kafla, sem fjallar um eldri vélstjóraréttindi, er óbreyttur III. kafli gildandi laga. Í V. kafla er fjallað um mönnunarnefnd og undanþágur. Samkvæmt 6. gr. skal samgrh. skipa mönnunarnefnd sem ákveður frávik frá ákvæðum laganna bæði til fjölgunar og fækkunar vélstjóra. Auk þess skal mönnunarnefnd taka tillit til vinnuálags vélstjóra þegar hún fjallar um einstök mál. Með stofnun mönnunarnefndar er höfð hliðsjón af svipuðu fyrirkomulagi og er í Danmörku og Noregi. Undanþágu til starfa á tilteknu skipi eða gerð skips veitir fimm manna nefnd sem samgrh. skipar samkvæmt 8. gr. frv. Þessar tvær nefndir, mönnunarnefnd og undanþágunefnd, eru sameiginlegar fyrir þetta frv. og frv. til laga um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna. En samkvæmt 8. gr. er enn fremur á sama hátt og í því frv. heimilt að ákveða með reglugerð sérstaki gjald fyrir veittar undanþágur sem undanþáguhafi greiðir og renna skal í sjóð sem ætlað er að veita lán og/eða styrk til þeirra undanþáguhafa sem fara í nám til öflunar starfsréttinda. Sambærileg ákvæði er að finna í 5. gr. gildandi laga og mun reglugerð þar að lútandi væntanlega öðlast gildi frá og með næstu áramótum, en það er unnið að samningu hennar í trausti þess að frv. nái fram að ganga. Í VI. kafla, sem fjallar um skírteini og læknisvottorð, eru gerðar nokkrar breytingar frá ákvæðum gildandi laga. Þær varða fyrst og fremst gildistíma atvinnuskírteina. Samkvæmt 9. gr. gilda skírteini fimm ár og skilyrði eru sett um viðhald réttinda með hliðsjón af alþjóðlegum reglum. Samkvæmt VIl. kafla skal ráðh. setja reglur um útreikning á afli véla í skipum. Um þetta frv. var fullt samkomulag í nefndinni að öðru leyti en því að varðandi 1. kafla og 1. gr. klofnaði nefndin, en þar eru hugtökin yfirvélstjóri, 1. vélstjóri, undirvélstjóri, vélstjóri og kw. skýrð í lögum. Þetta atriði var það eina sem nefndin var ekki sammála um. Meiri hluti nefndarinnar, Guðjón A. Kristjánsson, Helgi Laxdal, Guðjón Ármann Eyjólfsson og Andrés Guðjónsson, leggja til að fylgt verði eftir þeirri samræmingu um stöðuheiti vélstjóra sem upp var tekið í lögum frá 1966, þar sem sett var í lög orðið yfirvélstjóri um stöðuheiti æðsta manns í vélarrúmi íslenskra skipa. Þar var um að ræða samræmingu við stöðuheiti vélstjóra á Norðurlöndum. Þeir telja að nú eigi að stíga þetta skref til fulls og skilgreina aðra vélstjóra en yfirvélstjóra í réttri röð, 1., 2. og 3., eins og gert er í nágrannalöndum okkar. Auk þess er í alþjóðasamningum skýrt tekið fram um röðun vélstjóra með sama hætti og meiri hl. nefndarinnar leggur til. Minni hluti nefndarinnar, þ.e. Jón H. Magnússon og Jónas Haraldsson, telur að kalla eigi 2. vélstjóra áfram 2. vélstjóra. Meiri hlutinn vill að 2. vélstjóri kallist nú 1. vélstjóri þótt það sé andstætt almennri málvenju og ljóst að það verði ekki notað í daglegum samskiptum manna. Minni hlutinn bendir á að hugtakið yfirvélstjóri kemur fyrst fyrir í lögum um atvinnuréttindi vélstjóra 1966, en hefur aldrei fest í sessi manna á milli, en hugtakið 1. vélstjóri notað alfarið, a.m.k. á fiskiskipum. Með því að kalla 2. vélstjóra nú 1. vélstjóra er ljóst að á þriggja vélstjóra skipi verða tveir 1. vélstjórar og einn 3. vélstjóri, en enginn 2. vélstjóri, að þeir telja. Þrátt fyrir að nefndin klofnaði um þetta atriði taldi ég rétt að leggja til í þessu frv. að farið væri að till. meiri hluta nefndarinnar. Hins vegar er Alþingi í sjálfsvald sett hvort það vill ræða þetta atriði nánar. Að öllu öðru leyti var um fullt samstarf að ræða um samningu þessa frv. Herra forseti. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. samgn.