Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg tel ekki þörf á langri framsögu í þessu máli. Frv. þetta er vel undirbúið. Það er samið af tannlæknafjelaginu og endurskoðað af læknafjelagi Íslands. Frv. er ætlað að tryggja það, að aðeins menn, sem fengið hafa sjerþekkingu á tannlækningum, geti einir lagt sig eftir þessari fræðigrein, en fúskarar verði útilokaðir. Er það gott og nauðsynlegt. Er rjett, að slík fyrirmæli gildi um tannlækna sem aðra lækna. N. hefir öll orðið sammála um að afgr. frv. með litlum breyt., sem aðallega skifta formshlið frv. eða eru til málbóta. T. d. í 2. gr. frv. hefir orðið „stjórnarráðið“ verið sett fyrir „dómsmálaráðuneytið“, sjáanlega af óaðgæslu. Þá er og síðasta gr. frv. óþörf, því ekki þarf að setja í frv., að það nemi burt eldri lög, þar sem engin lagafyrirmæli voru áður um þetta efni. Og þótt svo væri, þá er reglan sú, að ný lög nema úr gildi eldri lög, án þess það sje beint fram tekið.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Sjútvn. hefir haft þetta mál til athugunar, eins og sjá má á þskj. 59. Hefir enginn ágreiningur verið í n. um nauðsyn þessa máls, og get jeg þess vegna verið fáorður, enda vænti jeg, að hv.þd. geti fallist á, að frv. þetta nái fram að ganga. Jeg vil þó, áður en gengið verður til atkv. um frv., segja nokkur orð um málið í heild, en slæ um leið þann varnagla, að það verða eingöngu hugleiðingar frá eigin brjósti. Frv. þetta fer fram á, að bundið sje með lögum að viðhalda lendingar- og leiðarmerkjum, en slíkt hefir ekki verið lögbundið áður. Munu þó flestir kannast við, sem eitthvað þekkja til smábátaútvegs okkar, að víða hagar svo til, að þurft hefir talsvert viðhald, og það árlega, á lendingar- og leiðarmerkjum hinna ýmsu verstöðva. Árlega spillast lendingar af sjávargangi á milli vertíða, og er það þá vanalega fyrsta starf sjómannanna í byrjun vertíðar að laga til í lendingunni áður en ýtt er úr vör. Að vísu hefir smábátaútvegurinn lagst víða niður á seinni árum, en þó eru margir þeir staðir enn, þar sem hann er stundaður, og því full þörf á, að lendingunum og öðrum leiðarmerkjum sje haldið við. Það getur og jafnvel verið brýn nauðsyn að halda við þeim lendingum, þar sem útræði er horfið, því víða háttar svo til, að þar getur verið um nauðalendingar að ræða og líf bátverja í hættu, ef þeir geta ekki lent á rjettum stað. Í því sambandi nægir að benda á, að t. d. hjer nærlendis hefir Þorlákshöfn oft reynst þrautalendingin fyrir þá, sem útræði stunda frá Eyrarbakka og Stokkseyri. Þegar snögglega hefir brimað og hin þröngu sund orðið ófær, hafa margir bátar orðið að flýja til Þorlákshafnar. Mörgum mönnum hefir því þótt ástæða til, að slíkar lendingar legðust ekki niður og að þess vegna væri leiðarmerkjunum haldið við. Nú er á síðari árum að vaxa upp nýr bátaútvegur, en það eru „trillubátarnir“ svo nefndu. Það eru opnir bátar með hjálparvjel, og er um þá svipað að segja og gömlu árabátana, að þeim er ýtt úr vör. En vegna hjálparvjelarinnar hætta þeir sjer lengra út á miðin og geta í misjöfnum veðrum orðið að leita þar lands, sem hending ein ræður. Getur þá farið svo á stundum, að þeir nái ekki lendingu þangað, sem þeir lögðu frá landi, og neyðast því til að leita þangað, sem lendingarfært er og í mörgum tilfellum hafa verið og geta verið nauðalendingar. Þess vegna er ástæða til og nauðsynlegt að halda öllum slíkum lendingum og leiðarmerkjum við, er áður hafa verið notuð. Eftir frv. er ætlast til, að hreppsnefndir hafi yfirumsjón með þeim framkvæmdum, sem hjer er um að ræða. Hinsvegar hvílir skylda á jarðeiganda um viðhaldið, þar sem svo hagar til, að hann tekur uppsátursgjöld eða önnur landsleigugjöld af bátshöfninni. En allur slíkur kostnaður hygg jeg, að aldrei verði sjerstaklega tilfinnanlegur. Það reynir meira á árvekni hlutaðeigenda, að þetta sje gert, en jeg geri ráð fyrir, að kostnaðurinn verði í flestum tilfellum hverfandi lítill. Þetta mál hefir líka aðra og víðtækari þýðingu. Með þessu er meiri trygging og öryggi fengið fyrir því, að lífi ótal manna á þessum litlu og opnu fleytum sje borgið. Þá er gert ráð fyrir, að öll þessi leiðarmerki verði skrásett og send vitamálastjóra, er lætur birta þau í skrá þeirri, er hann gefur út árlega, eða eins oft og þurfa þykir. Með þessu er því ætlast til, að yfirstjórn þessara mála sje í höndum vitamálastjóra, eins og sjálfsagt er. En þó að rekstur vitamála landsins hvíli á ríkissjóði, þá hefir ekki þótt ástæða til að bæta á hann þeim viðhaldskostnaði, sem hjer er um að ræða, heldur láta hreppsfjelögin annast hann að því leyti, sem hann ekki hvílir á eigendum verstöðvanna. Með framkvæmd þessara laga verður það trygt, að menn, sem stunda sjó á smáum bátum, geta á hvaða tíma sem er og hvar sem þeir eru staddir leitað neyðarlendinga án þess að hætta lífi manna, þegar fengnar eru glöggar leiðbeiningar um lendingar- og leiðarmerki og þeim við haldið. Jeg þarf ekki að hafa þessi orð fleiri. Eins og jeg hefi tekið fram, hafði n. ekkert við efni frv. að athuga og telur frv. mjög nauðsynlegt. Vænti jeg því, að hv.þdm. geti fallist á það.

Hákon Kristófersson Það er aðeins örlítil fyrirspurn, sem jeg vildi leyfa mjer að beina til hv.frsm. Í upphafi 5. gr. frv. er gert ráð fyrir, að verstöð leggist niður og útræði hætti þaðan, og ber þá hreppssjóði skylda til að annast alt viðhald merkjanna, að svo miklu leyti sem lendingarnar eru nothæfar sem neyðarlendingar. Jeg verð nú að segja fyrir mitt leyti, að mjer finst þetta ekki heppilega að orði komist, enda má lengi um það deila, hvað skoðast megi neyðarlending eða ekki. Við erum báðir allvel kunnugir fyrir vestan, hv.frsm. og jeg, og vitum, að oft er álitamál, hvað sje neyðarlending og hvað ekki. Aðstaða manna á sjó mun vera sú, að lenda verður víðar en þar, sem gott þykir, og án þess að hægt sje að komast þangað, sem kallað er neyðarlending. Þess vegna vildi jeg leggja til, að orðin „sem neyðarlending“ í 5. gr. yrðu feld niður. Því nauðsynlegt verður að telja, að haldið sje við merkjum hvar sem er, enda ekki vitað fyrirfram, hvar menn geta þurft að leita að landi í hvert sinn.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg get ekki fallist á að fella niður orðin „sem neyðarlending“. Þetta nafn er notað jöfnum höndum og líflending. Með þessu er ekkert annað meint en það, sem gr. sjálf segir, að þegar útræði legst niður í einhverri verstöð, þá sje skylt að halda leiðarmerkjunum og lendingunum við, svo að menn eigi þess kost að flýja þangað, þegar aðrar lendingar bregðast. Við þekkjum í nágrenni margra verstöðva lendingar, sem kallaðar eru neyðarlendingar og ekki notaðar nema þegar aðallendingarnar eru ófærar eða ekki er hægt að ná til þeirra, sem oft vill verða. Og það eru einmitt slíkar lendingar, sem gert er ráð fyrir, að falli undir þessi lög, og að vitamálastjóri í samráði við kunnuga menn og aðra hlutaðeigendur ákveði frekar þar um.

Hákon Kristófersson Hv. frsm. hefir misskilið orð mín, þótt ekki væru þau mörg. Það, sem fyrir mjer vakir, er það, að úr því að hreppsnefndum er gert að halda við þessum merkjum, svo framt að um neyðarlending sje að ræða, þá geti farið svo, að einhver hreppsnefnd segi sem svo: þar sem útræði hefir lagst þarna niður, er ekki heldur um neyðarlendingu að ræða, - og telur því ekki skylt að viðhalda leiðarmerkjunum. En jeg vil ekki, að neinn geti hliðrað sjer hjá því að viðhalda öllum þeim leiðarmerkjum, sem áður hafa þekst.

Þetta felst alt í frv.

. Nei, eða þá að það er svo torskilið, að jeg fæ ekki gripið það. Hv. frsm. má ekki skilja orð mín svo, að jeg sje að sýna frv. nokkra andúð. Það er síður en svo. Sje meiningin að setja lög um þetta efni, þá vil jeg gera þau svo úr garði, að nokkurn veginn örugt sje, hvar lendingarnar eru, og að hreppnum eða öðrum hlutaðeigendum beri skylda til að hafa leiðarmerkin svo mörg og glögg sem kostur er. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta frekar, en vildi aðeins skjóta þessu fram hv. sjútvn. til athugunar.

Það verður athugað til 3. umr.

.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Aðaltilgangur þessa frv. virðist vera sá, að gera skýrari ákvæðin um skyldur hins opinbera til þess að nema burt farartálma á siglingaleiðum og höfnum og herða á þeim ákvæðum, sem til eru í lögum um þetta. Ennfremur sá, að færa kostnaðinn, sem leiðir af að nema í burtu slíka farartálma, af ríkissjóði og yfir á hafnarsjóði, þar sem löggiltar hafnir eru. Áður hefir það verið svo, að hlutaðeigandi hafnarsjóðir hafa átt að greiða þrjú hundruð krónur af þeim kostnaði, sem leiddi af því að nema í burtu farartálma, sem orðið hafa á höfnum inni. En nú er farið fram á, að hlutaðeigandi hafnarsjóðir greiði þetta að öllu leyti. Eða gera má ráð fyrir, að það yrði svo í flestum tilfellum, ef frv. yrði samþ. óbreytt. Í frv. því, sem fyrir liggur, er gert ráð fyrir því, að kostnað þann, sem leiðir af því að nema í burtu farartálma inni á höfnum, eigi hafnarsjóður að greiða og verja alt að helmingi peningaeigna sinna, þar með taldar útistandandi skuldir, verðbrjef og aðrar eignir, sem gefa fastan árlegan arð, t. d. leigulóðir og hús. N. þykir of langt farið í þessari 5. málsgr.frvgr., sem hjer liggur fyrir, og flytur því till. um það, að þessi 5. málsgr.frvgr. verði feld niður, en í hennar stað komi aftur grein, sem nefndin flytur á þskj. 56, þar sem ætlast er til, að hlutaðeigandi hafnarsjóðir greiði alt að helmingi, eða leggi fram alt að helmingi eins árs tekna sinna, til þess að nema slíka farartálma í burt. Til þess að gera þetta nokkuð skiljanlegra þeim, sem ef til vill ekki hafa sett sig nægilega inn í málið, þá tel jeg rjett að vitna bæði til laga um skipströnd og vogrek, sem samþ. voru á þinginu 1926, og einnig til gr. úr hafnarreglugerðum, sem fjalla um líkt efni og þetta. Í 30. gr. laga um skipströnd og vogrek er einmitt talað talsvert ítarlega um það, hvernig fara eigi að, þegar skip sekkur á siglingaleið, eða þegar þarf að nema í burt farartálma, vegna vogreks eða annars. Með leyfi hæstv. forseta tel jeg rjett að lesa upp þessi ákvæði laganna. í 30. gr. nefndra laga stendur skrifað: „Atvinnumálaráðherra getur látið gera skip eða skipsflak óskaðvænt þegar eftir strand eða skipbrot, ef óhjákvæmileg nauðsyn þykir vegna hættu eða tálma, er af því stafi. Ef skip eða skipsflak verður annars til tálma eða hættu, þá skal vitamálastjórnin auðkenna staðinn, og jafnframt setja þeim, er skip eða skipsflak á, með auglýsingu í Lögbirtingablaði hæfilegan frest til að hirða það. Að þeim fresti liðnum getur atvinnumálaráðherra látið gera skip eða skipsflak óskaðvænt. Ekki á sá, sem rjett á yfir skipi eða skipsflaki, kröfu til bóta, þó að eign hans sje spilt fyrir þær ráðstafanir, sem í þessari grein segir“. Og ef greininni er haldið áfram, stendur skrifað: „Til tryggingar kostnaði af ráðstöfunum samkvæmt þessari grein er skip eða skipsflak, svo og farmur, ef hætta stafar af honum eða verulegt óhagræði, og andvirði, ef sala hefir farið fram, að veði framar öllum öðrum höftum, er á þeim kynnu að hvíla. Má selja það, er bjargast kann, á opinberu uppboði til greiðslu kostnaðar, en það, er afgangs kynni að verða, skal greiða rjettum aðiljum samkvæmt 18. gr. 2. málsgr.“. Jeg vildi taka þetta fram, til þess að gera það skýrt, að það er gert ráð fyrir, að eigandi að farartálma greiði fyrst og fremst kostnað við að koma farartálma í burt, utan hafna og innan, það, sem nær til skipstranda og vogreka. Aftur á móti er tekið fram í hafnarreglugerð fyrir Reykjavík, nr. 100, 12. nóv. 1917, - með leyfi hæstv. forseta: „Ef skip lendir á grynningum eða sekkur þar, sem það að áliti hafnarstjóra tálmar greiðri notkun hafnarinnar, skal færa það burt svo fljótt sem auðið er. Verði dráttur á því, má hafnarstjóri láta færa skipið burt á kostnað eigandans, og er honum heimilt að láta selja skipið til lúkningar kostnaðinum, ef nauðsyn krefur“. Hjer er þá gert ráð fyrir, samkv. því, sem jeg hefi lesið upp úr lögum um strand og vogrek, og samkv. hafnarreglugerð fyrir Reykjavík, Akureyri og má vera að það sje tekið fram víðar, þó að jeg hafi eigi kynt mjer það, að á kostnað þess, sem valdur er að farartálma, sje farartálmi numinn í burt. Sá kostnaður, sem því kynni að vera greiddur af hafnarsjóðum samkv. till. sjútvn. á þskj. 56, er þá það, sem ekki er hægt að heimta inn hjá eiganda farartálma, og n. gerir ráð fyrir því, að a. m. k. í flestum tilfellum, ef ekki öllum, mundi hlutaðeigandi hafnarsjóður geta greitt þann kostnað með hálfum árstekjum sínum. Ef sá kostnaður verður meiri en það, þá telur n. ósanngjarnt, að hlutaðeigandi hafnarsjóður greiði meira en þetta. Þar, sem hafnarsjóðir eru ekki til, gerir frv. ráð fyrir, að ríkissjóður greiði þann kostnað, sem af þessu leiðir. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv., sem hjer liggur fyrir, og þá brtt., sem sjútvn. flytur hjer um leið og hún leggur frv. fram til 2. umr. Jeg vil aðeins árjetta þá umsögn n., sem kemur fram í brtt., að það er í raun og veru alllangt gengið frá því, sem nú er skylda til fyrir ríkissjóðinn, að bera allan kostnað af að nema farartálma í burt, að undanteknum þeim þrem hundruð krónum, sem hafnarsjóður átti að greiða. Og það er langt gengið í að ljetta byrðum af ríkissjóði í till.n., þótt ekki sje nálægt því eins langt gengið og gert er í frvgr., eins og það var lagt fyrir þingið frá hæstv.ríkisstj.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. sjútvn. hefir fallist á aðalatriði þessa frv., og m. a. á það mjög þýðingarmikla ákvæði, að þegar á að stofna til kostnaðar við að nema burt skipsflök eða annað í námunda við hafnir, þá eigi að gera það í samráði við ráðuneytið, en ekki eins og oft hefir verið gert hingað til, að einstakar hafnarnefndir stofna einar til slíkra verka, sem kannske er mjög mikill kostnaður samfara, og koma svo með reikninginn til ráðuneytisins og segja: Borgið þið þetta. Það er hlutur sem ekki á að eiga sjer stað, að hafnarnefndir gangi þannig inn á verksvið ráðuneytisins og ávísað úr ríkissjóði án þess að það geti haft hönd í bagga með því, sem gert er. Aftur á móti hefir hv.n. ekki getað fallist á till. frv. um það, hvernig kostnaðinum ætti að skifta. Hv. frsm.n. vitnaði í hafnarreglugerðir fyrir Reykjavík, Akureyri og fleiri lög, en þau ákvæði, sem hv.þm. vitnaði í, gera ekki annað en styrkja þá skoðun alment, að hafnarsjóðir eigi að greiða eitthvað. En hjer er um það að ræða, hver eigi að greiða kostnað við að laga innsiglingaleið inn á höfn, sem hefir orðið fyrir skemdum. Við höfum nú einmitt talsvert almenna reglu um svipað efni, hvernig hafnargerðir eru styrktar; þar borgar ríkið einn þriðja kostnaðar, en hafnarsjóður tvo þriðju hluta. Aftur hefir undir sumum kringumstæðum, t. d. í Bolungavík og í Vestmannaeyjum, ríkissjóður lagt fram helming kostnaðar. Jeg álít, að hv.n. hafi hjer verið of kröfuhörð við ríkissjóð, og jeg er viss um, að ef hún hefði leitað umsagnar trúnaðarmanns ríkisstj. í þessum efnum, þá mundi hann hafa stutt þessa skoðun mína; við eigum hjer að setja almenna reglu um það, hvernig ríkissjóður hagi sjer í þessu máli, tilsvarandi við það, hvernig ríkissjóður styrkir hafnargerðir í upphafi. Jeg vil því mælast til þess, að þessi brtt.hv.n. verði feld, en þótt hún verði samþ., þá álít jeg frv. til töluverðra bóta, samt sem áður. En mjer þætti gaman að vita, hvort hv.n. getur bent á nokkuð því til stuðnings, að ekki sje rjett að halda þeirri stefnu, sem jeg nú hefi gert grein fyrir.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg leit svo á, sem þessi breyt. á lögum um vita og sjómerki fjallaði aðallega um það, ef farartálmi yrði af skipi, sem sykki á siglingaleið. Af þeirri ástæðu las jeg upp ákvæði úr lögum og hafnarreglugerðum, sem jeg hefi kynt mjer um þetta efni, og athugaði ekki málið lengra. Nú skilst mjer á hæstv. fors.- og atvmrh., að þetta eigi að ná nokkuð lengra en til þess, ef skip sekkur á löggiltri höfn eða á almennri siglingaleið; m. ö. o., þetta eigi jafnvel að ná til þess að gera siglingaleiðir greiðfærar inn á hafnir, og jafnvel til að vinna þar á farartálmum, sem stafa af völdum náttúrunnar. Ef á að taka málið á þessum grundvelli, má vel vera, að sjútvn. hefði íhugað það eitthvað nánar. Hæstv. forsrh. var að tala um hvernig kostnaði við byggingu hafna væri skift niður, þegar ríkið og bæjarsjóðir eða hafnarsjóðir tækju þátt í kostnaðinum, og gat þess, að ríkissjóður greiddi þar 1/3 kostnaðar, en hafnarsjóður 2/3. En þegar ríkið leggur ekkert fram, hvernig á þá, þegar svo stendur á, að gera upp á milli ríkissjóðs og hafnarsjóðs? Hæstv. ráðh. lagði til, að brtt.n. yrði feld, og þá væntanlega í þeim tilgangi, að frvgr. yrði samþ. óbreytt eins og hún liggur fyrir. Nú vil jeg benda á, að í frvgr. er gert ráð fyrir, að hlutaðeigandi hafnarsjóður eða bæjarsjóður leggi fram alt að helmingi eigna sinna til þess að rýma burt farartálma. Ef það er rjett, að hjer sje um að ræða skuldlausa eign hafnarsjóða, þá getur þetta orðið mjög mikið fje, eins og t. d. mundi vera í Reykjavík og á Akureyri, þegar ætlast er til, að ríkissjóður komi þá fyrst með framlag sitt, þegar helmingurinn af eign hafnarsjóðanna hefir gengið til þess að nema farartálmann burt. Þegar nú er litið á það, að ríkissjóður hefir kostað miklu minnu en lagt hefir verið til endurbóta á lendingarstöðum víðsvegar í sjávarþorpum landsins, finst mjer æðilangt gengið, að í stað þess að hafnarsjóðirnir greiði 300 krónur, eins og það er nú, komi fleiri tugir þúsunda. Því að oft hagar svo til, að hafnirnar eiga svo miklar eignir, að gjaldið getur orðið meira en 100 þús. kr. Mjer finst vera stigið of stórt spor, ef ganga á svo langt.

Jón Þorláksson Jeg álít fyrri málsgr. í brtt.n. nauðsynlega, þar sem jeg get ekki sjeð betur en að ákvæði frv., eins og þau eru, muni verða skilin svo, að sú endurgjaldsskylda skipseiganda á kostnaði fyrir að nema í burtu skipsflök og annan farartálma, sem nú er í lögum, sje með frumvarpinu í burtu fallin, þar sem ákveðið er, að hafnarsjóðir og ríkissjóður beri kostnaðinn. En þetta hefir ekki verið tilætlunin, og tel jeg því nauðsynlegt að setja inn þetta ákvæði, til þess að það komi skýrt fram, að skylda skipseiganda á að haldast hin sama og áður. Að því er snertir seinni liðinn, um skiftingu kostnaðarins, getur verið álitamál, hvaða takmörk á að setja. Mjer finst ákvæði stjfrv. ekki vera heppilegur grundvöllur, af því að það getur staðið svo misjafnlega á um peningaeign og arðberandi lóðir hafnarsjóðanna. Hjer getur verið um að ræða stóra höfn, sem hefir miklar tekjur og getur þess vegna vel staðið straum af kostnaðinum. En það, sem mjer finst einkum á vanta, og um það er jeg fyllilega sammála hæstv.forsrh.; er það, að í frv. með brtt.n. er ekki nægilega skýrt frá því gengið, að miklar framkvæmdir, sem hafnarsjóðirnir geta ekki tekið á sínar herðar, ættu ekki að geta orðið á annan hátt en þann, að samþykki ráðuneytisins væri fyrirfram fengið. Í frv. stendur bara, að hreppstjóri eða hafnarnefnd skuli sjá um framkvæmdina í samráði við ráðuneytið. Þetta er óákveðið orðatiltæki, sem þarf að vísu ekki að vera ákveðnara, þegar hafnarsjóður ber sjálfur allan kostnað af framkvæmdunum, en þegar mikill hluti kostnaðarins lendir á ríkissjóði, er nauðsynlegt að setja skýrari ákvæði um þetta atriði. Jeg vil því leyfa mjer að skjóta því til hv.n., hvort ekki sje hægt fyrir 3. umr. að bæta inn í frv. ákvæði í þá átt, að slíkar framkvæmdir verði ekki gerðar, nema ráðuneytið hafi lagt samþykki sitt í þær og tilhögun þeirra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil sjerstaklega geta þess út af ummælum hv. 3. landsk. um að skylda skipseigendur til að taka þátt í kostnaði við að ná burtu skipsflökum, að hvorki í núgildandi lögum nje heldur í 7. gr. frv. er nefnd sú skylda skipseigenda. Jeg er auðvitað enginn lögfræðingur, en jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að þessi skylda hvíli alls ekki á eigendum skipanna, svo að að því leyti er um enga breyt. að ræða með frv. því, sem hjer liggur fyrir. Ef ástæða væri til þess að athuga þetta atriði, þá er það mál út af fyrir sig. Hinsvegar get jeg vitanlega fallist á það, að ef þetta er of óákveðið í frv. og þá einnig í núgildandi lögum, væri æskilegt, að það yrði lagað. Aðalatriðið í þessu máli er, að það er ekkert vit í því að láta slíkar framkvæmdir fram fara án þess að tala eitt orð um það við ráðuneytið. Fyrir 3 eða 4 árum sökk skip hjer á höfninni í Reykjavík. Því var náð upp að nokkru og kostnaðurinn við að ná því upp nam tugum þúsunda. En ekki eitt orð var sagt við ráðuneytið, og reikningurinn kemur nú á hverri stundu. Svipað atvik kom fyrir á Siglufirði. Þar sökk skip, en „Fylla“ var fengin til þess að ná því upp, að tilhlutun ráðuneytisins. Jeg verð því að segja, að það er ekki rjett hjá hv.frsm., að ríkissjóður hafi ekki þurft að kosta ýkjamiklu til. Hann hefir þegar þurft að borga æðimikið fje, og jeg veit, að hann verður krafinn um meira. Ákvæðið um að hafnarsjóðir greiði aðeins 300 kr. af kostnaði við að nema burt farartálma á höfnum, var ekki í stjfrv. 1911. Þar var gengið út frá því, að hafnarsjóðirnir ættu að borga allan kostnaðinn. Það voru þeir góðu menn, talsmenn hafnarsjóðanna úti um landið, sem komu ákvæðinu inn í lögin. Jeg verð að segja, að mjer finst ekki nema rjettlátt, þó að allmikið komi í hlut þeirra hafnarsjóða, sem eiga miklar peningaeignir. Jeg býst nú við, að mál þetta verði athugað á milli umr. Og vildi jeg mælast til þess, að hv.n. ætti tal við vitamálastjóra, áður en hún gengur endanlega frá till. sínum.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg skal geta þess, að mjer þykir mjög sennilegt, að n. sje fús á að tala við vitamálastjóra um þetta mál. Jeg sje ekkert á móti því, að annaðhvort verði þetta mál tekið af dagskrá, til frekari íhugunar, eða atkvgr. um það frestað.

Flm. (Sigurður Eggerz) Þetta mál hefir, því miður, átt örðugt uppdráttar hjer í þinginu. Í fyrra var það felt hjer í Nd. vegna þeirra sjerstöku óhappa, að menn, sem voru málinu hlyntir, voru fjarstaddir, er atkvgr. fór fram. Jeg hefi nú ásamt 5 öðrum hv.þdm. borið fram frv. þetta í sama formi og það var í síðast, er það var felt. Og þótt við sjeum allir sammála um þörfina fyrir framgang þessa frv., þá vil jeg þó geta þess, að jeg mæli hjer fyrir minn reikning. Lög um þetta efni eru frá 1912, en voru endurbætt 1919. Eftir l. frá 1912 er bæjar- og sýslusjóðum gert að skyldu að greiða laun yfirsetukvenna, en 1. frá 1919 breyta þessu þannig, að bæjarfjelög greiða öll laun sinna yfirsetukvenna. En í sýslunum greiðir ríkissjóður helming og sýslusjóður hinn helminginn. Við þetta hefir svo setið, að undanteknu því, að samviskan rumskaði einu sinni ofurlítið, þar sem hv. 1. þm.N.-M. bar fram till. um það, að ríkið greiddi dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna. Fylgdi áskorun til sýslunefnda og bæjarstjórna um að gera slíkt hið sama. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að laun yfirsetukvenna skuli greidd úr bæjarsjóði í kaupstöðum, en í sveituni að 1/3 úr sýslusjóði og 2/3 úr ríkissjóði, og fylgi dýrtíðaruppbót. Aðalatriðið í þessu máli er nú vitanlega það, hvort ástæða sje til þess að hækka laun þessara starfsmanna með tilliti til þess, hvaða þýðingu það hefir fyrir ríkið, að þeim geti liðið viðunanlega. Launin nú eru 200 kr. þar, sem 300 íbúar eru eða færri. Fara svo hækkandi um 10 kr. fyrir hverja 5 tugi manna, en geta hæst orðið 1000 kr. - Nú vil jeg bera fram þá spurningu: Er ástæða til að hækka þessi laun? Sem svar við þeirri spurningu má fyrst geta þess, að nú eru um 30 umdæmi, sem lærðar yfirsetukonur hafa ekki fengist í. Þetta sýnir það, að launin eru svo smánarlega lág, að ekki er hægt að fá efnilegar konur í þetta starf, einkum í hin minstu og afskektustu umdæmi. En þá er spurningin, hvort á að vera að hugsa um þau. Mannúðin segir hiklaust, að svo skuli gera og að mannslífin sjeu eins mikils virði í þessum fátæku og fámennu hjeruðum. Og mannúðin segir, að ekki þurfi hvað síst að muna eftir þeim hjeruðum, sem oft hafa hvorki síma nje lækni og eru allslaus og yfirgefin. Að neita þeim um alt þetta, er að ýta þeim út fyrir menninguna. Ekki ætti að þurfa að tala í bænartón til þess að fá umbætur eins og þær, sem hjer er um að ræða. Nei, það á heimta þær, svo þessari menningar- og mannúðarkröfu verði fullnægt, að yfirsetukonur fáist í öll umdæmin. Hvernig er hægt að búast við því, að sótt sje eftir þessum stöðum, sem gefa 200 kr. laun, þegar stúlkur hjer í Reykjavík fá um 600 kr. árslaun. Yfirsetukonur verða þó fyrst að stunda nám, sem kostar þær 600 kr. úr eigin vasa. Og svo fá þær í þessari þörfu og ábyrgðarmiklu þjónustu fyrir þjóðfjelagið 200 kr. á ári - aðeins 200 kr. Það er ekki von, að þær sjeu sólgnar í þessa stöðu. Sumir hreppar hafa líka skotið saman fje til að tryggja sjer yfirsetukonu. Og mörgum helstu læknum ofbýður vanræksla Alþingis að bæta launakjör þeirra svo, að yfirsetukonur fáist í öll hjeruð. Jeg vil því fastlega vona, að þessi hv. deild láti það ekki koma fyrir oftar, að hún hindri framgang þessa máls. Um leið og launin verða hækkuð, má líka gera meiri kröfur til náms yfirsetukvenna. Hjer eru haldin námskeið, og geta því eldri yfirsetukonur ávalt haft tækifæri til að fylgjast með í öllum nýjungum á þessu sviði. Með núverandi launum er ekki hægt að ætlast til slíks. Þetta er eins nauðsynlegt eins og t. d. að læknar fari til útlanda. Þessi hækkun, sem hjer er farið fram á, er sú, að lágmarkslaun sjeu 300 kr., en eru hækkuð eftir 12 ára starf í 500 kr. í bæjum geta þau komist upp í 1500 kr. hæst, eftir vissum reglum, sem nánara er tekið fram í frv. Eins og jeg tók fram, er hin knýjandi þörf á þessum breytingum aðallega vegna þess, að hin afskektari og mannfærri hjeruð verða nú útundan. Þar við bætist, að yfirsetukonur í þeim hjeruðum hafa svo að segja ekkert að gera. En jeg hefi ekkert á móti því, að þeim væru lagðar á herðar einhverjar fleiri skyldur en nú; mætti t. d. skylda þær til að vera lengri tíma hjá sængurkonum, jafnvel alt að viku. Jeg skal nú ekki þreyta hv. deild á lengri ræðu um þetta frv. Þó að sumum kunni að þykja þetta lítilfjörlegt mál, þá tel jeg það í eðli sínu stórt og alvarlegt. Hvergi í víðri veröld eru kjör yfirsetukvenna jafnbágborin. Vera má, að fyrsta ástæðan til þess, að þetta mál á svo örðugt uppdráttar hjer í þessari hv. deild, sje sá gamli og grátlegi misskilningur, að konum eigi ávalt að launa ver en karlmönnum, og það þó að þær vinni nákvæmlega sömu störf. Jafnvel þó að konur hafi hlotið fullkomið jafnrjetti við karlmenn, eimir enn eftir af þessu hróplega ranglæti. Og jeg er satt að segja alveg forviða á því, að hin íslenska kvenþjóð skuli ekki einum rómi mótmæla þvílíkum ójöfnuði.

Jón Auðunn Jónsson Það, sem veldur því, að jeg og ýmsir aðrir hv.þm. hafa eigi getað aðhylst þær breytingar, sem hjer er farið fram á, er ekki það, að við teljum, að þessum starfs mönnum sje launað verk sitt sem skyldi. Ástæðan er sú, að við höfum ekki viljað opna launalögin, ef svo mætti að orði kveða. Ef hringlað er í þessari löggjöf frá ári til árs, mundi það vafalaust hafa það í för með sjer, að dregið yrði að endurskoða hana. En til þeirrar endurskoðunar ber brýna nauðsyn, og allur dráttur á henni er mjög óheppilegur. Því neitar enginn, að yfirsetukonum sje illa launað, en slíkt hið sama má segja um fjölda af hinum lægri starfsmönnum úti um bygðir landsins. Skal jeg þar nefna t. d. hreppsnefndaroddvita. í stórum sjávarþorpum eru störf þeirra svo mikil, að þeir verða að verja mestu af starfskröftum sínum til að sinna þeim. En kaupið, sem þeim er greitt, er ekki meira en þriðjungur af því, sem þeir þyrftu að fá, svo að viðunandi væri. Jeg vil nota tækifærið til að skjóta því til n., sem fær þetta mál til meðferðar, hvort eigi væri hægt að auka störf yfirsetukvenna og sjá þeim þannig fyrir viðbótartekjum. Ýmsir merkir læknar hafa í viðtali við mig látið þau orð falla, að hjúkrunarkona þyrfti að vera í hverri sveit; og mundi því fje betur varið, sem gengi til þeirra, en til að launa eins marga lækna og nú er gert. Með því að leggja niður nokkur læknaembætti, mætti gera þetta ríkinu að kostnaðarlausu, en heilbrigðismálum þjóðarinnar mundi betur borgið en áður. Þessi störf, hjúkrunarstörfin í sveitum, tel jeg, að yfirsetukonur eigi að annast og fá sæmilegar tekjur fyrir. Hv. þm. Dal. gerði mikið úr misrjetti karla og kvenna til kaupgjalds. En sje litið á laun hinna lægri starfsmanna yfirleitt, sjest, að yfirsetukonur eru ekki ver launaðar en ýmsir aðrir starfsmenn, þó að karlmenn sjeu. En eins og jeg tók fram, þá er jeg ekki á móti, að launin hækki, þegar að því kemur, að launalögin verða tekin til endurskoðunar. Jeg hefi jafnvel ekki á móti því, að kjör yfirsetukvenna yrðu bætt heldur meira en frv. fer fram á, þegar þar að kemur. Jeg skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en vænti, að hv.n. taki til athugunar tillögu mína. Þá skal jeg að lokum geta þess, að jeg mundi geta fallist á, að að þessu sinni yrði lægst launuðu yfirsetukonunum bætt að nokkru laun þeirra, þar til endurskoðun launalaganna fer fram, sem væntanlega verður á næsta þingi.

Hannes Jónsson Hv. flm. þessa frv. hefir nú haldið langa ræðu og af mikilli tilfinningu. Og jeg býst satt að segja við, eftir því sem mál þetta er vaxið, að hann kjósi fremur að ræða það með tilfinningu en rökum, af því hann mun hafa fundið sig vanfæran til þess að beita rökum í málinu. Mjer kemur mjög einkennilega fyrir sjónir, á hvaða grundvelli mál þetta er flutt. Mjer virtist hv.flm. ætla að telja mönnum trú um, að frv. ætti að hjálpa þeim hjerðum, sem afskekt eru og hafa fáa íbúa, en jeg sje ekki betur en að launahækkunin samkv. frv. gangi lengra í þeim hjeruðum, sem hafa marga íbúa. Sýnist mjer það nokkuð öfugt að farið, því að þar eru aukatekjur vitanlega meiri. Mjer hafa tjáð kunnugir menn, að hjer í Reykjavík muni yfirsetukonum jafnaðarlega ekki greidd öllu lægri upphæð en 50–80 kr. fyrir hvert barn, sem þær taka á móti, og að þær yrðu ekkert hissa, þó að þeim væri boðnar 100–150 kr. Ef hv.flm. hefði það fyrst og fremst fyrir augum, að engin hjeruð yrðu yfirsetukonulaus, þá hefði hann átt að hækka mest launin í afskektustu hjeruðunum. Hv. þm.N.-Ísf. hefir rjettilega bent á það, að laun yfirsetukvenna væru ekki lægri en annara sambærilegra starfsmanna í sveitunum. Þó hefir ennþá ekki fundist nein fær leið til að bæta kjör þeirra. Hv. þm.N.-Ísf. nefndi hreppsnefndaroddvitana, en jeg veit, að líkt stendur á um ýmsa aðra, t. d. hreppstjóra og skattanefndarmenn í sveitum, og mætti lengi halda áfram að telja svo. Niðurstaðan er ávalt sú að opinber skyldustörf í sveitum eru lakar launuð en algeng vinna, og miklu lakar en verkin eru verð. - Væri nú sýnilegur sá tilgangur í frv., að yfirsetukonur fengjust í öll umdæmi landsins, þá mundi jeg telja álitamál, hvort eigi bæri að fylgja því áfram í einhverri mynd. En það er bert, að frv. er fyrst og fremst sniðið til þess að hækka laun þeirra yfirsetukvenna, sem síst þurfa þess með. Jeg mun því greiða atkv. gegn frv. þegar við þessa umr.

Flm. (Sigurður Eggerz) Jeg verð að segja það, að jeg hefi haft óblandna ánægju af því að hlusta á andstæðinga þessa máls. Jeg sá það svo glögt, hvernig hin vonda samviska þeirra stóð yfir þeim á meðan þeir fluttu ræður sínar. Og það, sem átti að heita rök í ræðum þeirra, var heldur ekkert annað en afsakanir vondrar samvisku. Hv. þm.N.-Ísf. vildi ómögulega opna launalögin; en það gæti nú samt skeð, að svo mikið ranglæti ætti sjer stað í þessu landi, að það væri nauðsynlegt og skylt að opna launalögin. Mjer skildist á hv.þm., að hann tæki þessa afstöðu af umhyggju fyrir starfsmönnum ríkisins og að hann vildi ekki samþ. þessa litlu breytingu af því að hún mundi tefja fyrir því, að alt launalagakerfið yrði tekið til athugunar. Já, við vitum nú, hvað þetta þýðir, að bíða eftir því, að kerfið sje tekið til athugunar; það þýðir ekkert annað en það, að reyna eigi að svæfa málið svo lengi sem mögulegt er. En þessi breyt. á launum yfirsetukvennanna er svo sem engin undantekning. Hæstv. forsrh. kom í fyrra með dýrtíðaruppbót handa prestunum.

Það var framlenging á dýrtíðaruppbót

. Já, en prestunum var veitt uppbót, sem þá var ekki í lögum, og þetta var alveg í samræmi við þá sjálfsögðu reglu, að þegar einhversstaðar verður vart við ranglæti, þá á að bæta úr því. Þess vegna er það líka alveg rjett að taka yfirsetukonurnar út úr nú. Hv. þm. V.-Húnv. þótti jeg færa lítil rök fyrir máli mínu, og það getur vel verið, að guð almáttugur hafi búið hann betur út með rökum en mig; en jeg bar fram rök - því getur hann ekki mótmælt - og rökin voru þau, að yfirsetukonur vantar nú í 30 umdæmi. Og jeg veit satt að segja ekki, hvað eru rök, ef þetta eru ekki rök. Vilji hv.þdm. ekki taka gild þessi rök, þá verða þeir um leið að lýsa yfir því sem sinni skoðun, að það geri ekkert til, þó að konur deyi af barnsförum og unga kynslóðin farist voveiflega í fæðingunni; það er að segja, ef þeir á annað borð telja, að eins mikið sje varið í mannslífið í afskektu og fámennu sveitunum og t. d. hjer í höfuðstaðnum. Það er alveg rjett, að hreppsnefndaroddvitar hafa lítil laun, og sama má segja um ýmsa aðra starfsmenn í þjónustu hins opinbera; en jeg vil bara benda á, að það vantar samt sem áður hvergi hreppsnefndaroddvita eða aðra góða starfsmenn. En hjer vantar yfirsetukonur í 30 umdæmi, og það er af því, að launin hafa verið skömtuð lúsarlega, og það er Alþingi algerlega ósamboðið. Samkv. lögunum eru stofnlaun yfirsetukvenna, er lægst eru launaðar í sveitunum, aðeins 200 kr. Dálítið einkennilegt, að sumir fulltrúar sveitanna skuli ekki sjá sjer fært að bæta úr þessu máli. Jeg vil beina þeirri spurningu til hv.þm. V.-Húnv., hvernig hann ætli að útvega yfirsetukonur í þessi 30 umdæmi. Ætli það verði hægt á annan hátt en að bæta launin? Hv. þm. V.-Húnv. fann að því við mig, að jeg skyldi tala um þetta mál af tilfinningu. En jeg veit þá ekki, hvenær má og á að tala af tilfinningu, ef ekki þegar eins stendur á og hjer nú í þessari hv. deild, þegar sömu mennirnir, sem altaf eru reiðubúnir til að samþ. allskonar bitlinga og óþarfa fjáraustur, gerast svo bíræfnir að setja sig upp á móti því, að afskektustu hjeruð þessa lands fái yfirsetukonu. Það er heldur ekki um það að ræða, að kasta neinu stórfje úr ríkissjóðnum. Allur sá gjaldaauki, sem af breytingunni mundi leiða, er eitthvað 20–30 þús. Og jeg er alveg viss um það, að hv.þm. V.-Húnv. fer með einhvern þyngri syndabagga burt úr þessari hv. deild áður lýkur en þó að hann greiddi atkv. með þessari sanngjörnu launauppbót yfirsetukvennanna.

Hannes Jónsson Jeg verð að segja það, að jeg tel rök hv.þm. Dal. og mannúðarmjálm heldur lítils virði. Skal jeg þá byrja á rökunum og sýna fram á, hversu veigamikil þau eru. Hv. þm. segir t. d., að það sanni nauðsyn frv., að hreppsnefndaroddvita vanti hvergi á landinu, en víða vanti yfirsetukonur. En veit þessi hv.þm. það ekki, að störf oddvitanna eru þegnskylduvinna, sem hver maður verður að taka við, hvort sem hann er fús til eða eigi, ef hann er til þess kvaddur. En engin kona er skyldug til þess að gerast ljósmóðir. Jeg efast um, að oddvitar fengjust í alla hreppa, ef ekki væri þessi skylda, og það mest vegna þess, hve starfið er afskaplega illa launað. Nú hlýtur hv.þm. Dal. að viðurkenna það, að maður, sem vinnur slík skyldustörf, ætti að fá þau launuð eftir því sem þau eru verð. Ekki síst fyrir það, að oft hlaðast á sama mann mörg slík störf, sem draga að mestu starfskrafta hans frá heimilinu, sem hlýtur að hafa í för með sjer að meira eða minna leyti ófarnað í rekstri búsins. Þeim mönnum eru því allmislagðar hendur, sem sjá ekkert athugavert við laun þessara starfsmanna, en vilja teygja laun yfirsetukvenna langt yfir það, sem margar þeirra sætta sig við. En svona eru rök hv.þm. Dal. í þessu máli, og jeg get ekki tekið neitt tillit til slíkra raka. Það er auðsætt af frv., að tilgangurinn með því er ekki eingöngu sá, að rjetta minni hjeruðunum hjálparhönd. Það sjest af samanburði þeirrar launauppbótar, sem yfirsetukonum þessara hjeraða er ætluð, við þá uppbót, sem stærri hjeruðin eiga að fá. Um leið og smærri hjeruðunum er ákveðin 100 kr. uppbót á byrjunarlaun, eiga hin að fá alt að 500 kr. uppbót, þ. e. a. s. launauppbótin á að vera fimm sinnum hærri hjer í Reykjavík en t. d. vestur í Dalasýslu. Þetta sýnir best, að hjer er ekki verið að vinna fyrir smáu umdæmin, þó að talað sje fyrir frv. á þeim grundvelli. Hv. þm. Dal. færir sem ástæðu fyrir frv., að laun prestanna hafi verið hækkuð og því sje rjettmæt þessi launahækkun yfirsetukvennanna. Nú veit hv.þm. það, að launum prestanna hefir ekki verið breytt síðan launalögin voru sett, að öðru en því, að nú fá þeir fulla dýrtíðaruppbót á þau eins og aðrir embættismenn ríkisins. Og yfirsetukonurnar þurfa alls ekki að kvarta, því þær voru áður búnar að fá þessa uppbót á laun sín. Hjer er því ekki um neina frambærilega ástæðu að ræða til launahækkunar. Hv. þm. heldur því fram, að yfirsetukonur vanti í 30 umdæmi. Hvaða umdæmi eru það? Því hefir hann ekki komið með skrá yfir þau, svo ekki yrði um vilst, að hann færi með rjett mál. Nei, hv.þm. hefir ekki getað það. af því þessi umdæmi eru ekki til. Það mun að vísu rjett, að örfá afskektustu og fámennustu umdæmin eru yfirsetukonulaus. En ætli úr því yrði bætt með þessari launahækkun? Jeg held varla. Jeg þykist nú hafa fært sæmilega gild rök fyrir því, að hv.þm. Dal. sje ekki að vinna hjer eftir mannúðarskrafi sínu. Nei, kápa mannúðarinnar á að hylja eitthvað, sem undir býr, en ekki má sjást. Það er ekki rjett að jeg hafi verið að hrósa mjer af því, hversu góð rök jeg bæri fram í þessu máli. En jeg staðhæfi þó, að þau sjeu ekki veigaminni en þau rök, sem hv.þm. Dal. hefir leyft sjer að bera á borð fyrir hv. deild. Væri nú svo, að hv.þm. Dal. gæti fært líkur fyrir því, að þessi 100 kr. kauphækkun í minni umdæmunum mundi nægja til þess að sjá þeim öllum fyrir yfirsetukonum, mundi jeg jafnvel vera tilleiðanlegur til að greiða atkv. með henni. En að fara að hækka þessi laun um 100 kr. aðeins til þess að fá tækifæri til að hækka fimm sinnum meira laun þeirra yfirsetukvenna, sem síst þurfa þess með - já, fyrir því er engin skynsamleg ástæða. Ef til vill væri hv.þm. Dal. fáanlegur til að halda nú einn hjartnæman ræðustúf um bágindi yfirsetukvennanna hjer í Reykjavík, því að það eru þær, sem hv.þm. ber fyrir brjósti, þó að hann lofi hinum að fljóta með til þess að lappa upp á málstaðinn.

Flm. (Sigurður Eggerz) Ekki gekk hv.þm. V.-Húnv. greiðlegar með rökin nú en áður. Hann gat ekki mótmælt því, að altaf sje hægt að fá nóga menn í oddvitastöður. Menn skoða þá stöðu sem heiður, eins og hún líka er. Oft veljast líka til hennar efnuðustu mennirnir í hverjum hreppi, sem mega við því, þó að starfið sje illa launað. Það stendur enn með öllu óhrakið þetta tvent, sem jeg hjelt fram: annarsvegar þetta, að það er nóg af oddvitum, og hinsvegar, að 30 yfirsetukonur vantar. Jeg skil ekkert í útreikningum hv.þm. V.-Húnv. Hann segir, að launahækkunin hjer í Reykjavík sje fimmföld. Eftir núgildandi lögum er launahámark yfirsetukvenna hér í Reykjavík 1000 kr. Ef þessi upphæð er fimmfölduð, verða það 5000 kr., sem hver ljósmóðir hjer í bæ ætti að fá, og jeg get mætavel skilið, að það liði yfir hv.þm. V.-Húnv. yfir því að vita til þess. En þessu er bara alls ekki svona farið. Það er skýrt tekið fram í frv., að launin skuli ekki fara fram úr 1500 kr. En launahækkun þeirra yfirsetukvenna, sem nú eru lægst launaðar, er hlutfallslega miklu meiri, þar eð laun þeirra hækka samkv. þessu frv. úr 275 kr. upp í 500 kr. Þær fá því rúmlega 81 launahækkun, en hinar fyrnefndu ekki nema sljett 50%. Hinsvegar er ekki því að neita, að yfirsetukonur hjer í Reykjavík eiga að mörgu leyti verri aðstöðu. Þær eru miklu bundnari, mega varla bregða sjer í annað hús, og þær verða jafnvel að halda stúlku til að gæta símans fyrir sig. Auk þess er á það að líta, hve dýrt er að lifa hjer í Reykjavík. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að yfirsetukonur tækju alt að 100 kr. fyrir yfirsetu. Jeg leyfi mjer að mótmæla þessu. Hv. þm. hefði átt að lesa yfirsetukvennalögin. Þm. hafa yfirleitt gott af því að kynna sjer málin, svo að þeir hafi einhvern fastan grundvöll að standa á. í 7. gr. núgildandi 1. um laun ljósmæðra er svo ákveðið, að þær skuli fá sanngjarna þóknun fyrir að sitja yfir, sem ekki skuli vera minni en 7 kr. Yfirsetukonurnar fá með öðrum orðum ekki meira en 7 kr. fyrir að sitja yfir konum. Það munar ekki meiru en þessum litlu 93 kr. hjá þessum hv.þm. Mjer finst, að þeir hv.þm., sem flytja fram svona rök, ættu sem minst að segja, og að þeim væri yfirleitt heppilegast að fara heim - og lesa betur.

Hannes Jónsson Jeg má til að víkja að því, sem hv.þm. Dal. sagði um röksemdir mínar. Hann heldur því fram, að það sanni misrjettið, að nógir oddvitar fáist, en hann hlýtur að skilja það, þessi hv.þm., að menn eru skyldaðir með 1. til þess að gegna oddvitastarfinu  Hv. þm. var að tala um það, að jeg hefði sagt, að laun ljósmæðra eftir þessu frv. væri fimmföld. Hann heyrir hálfeinkennilega, þessi hv.þm. Jeg sagði, að launahækkunin væri fimmföld, miðað við lægstu launin, og hv.þm. þýðir ekkert að hlaupa frá veilum sínum með því að snúa út úr. Hv. þm. ætlaði að gera sig að stórum manni út af þeim ummælum mínum, að ljósmæðurnar tækju 100 kr. fyrir að sitja yfir. Nú vita það allir menn, að í raun og veru fara ljósmæðurnar ekki eftir neinum taxta. Þr setja oft ekkert upp fyrir að sitja yfir, en láta hlutaðeigendur ráða, hvað þeir borga, og svipurinn sýnir fljótt, hvort vel er þegið. Flestir menn eru svo gerðir, að þeir kunna því ekki vel að álítast borga þetta illa, og það er sama, hvort þóknunin er lögboðin eða greidd af fúsum vilja, ef niðurstaðan er sú sama og ljósmæðurnar fá þetta vel borgað. Jeg býst við því, að hv.þm. Dal. hafi oft þurft á yfirsetukonu að halda, þó að mjer sje það ekki kunnugt, og jeg geri ráð fyrir, að hann - sem bæði er vel metinn maður og auk þess bankastjóri - muni ekki hafa borgað þeim undir 100–150 kr. fyrir ómak sitt.

Pjetur Ottesen Jafnvel þó að jeg búist við því, að fá þau svör hjá hv.þm. Dal., sem ýmsir aðrir andmælendur þessa frv. hafa fengið, að best sje fyrir mig að fara heim og lesa betur, ætla jeg samt að segja nokkur orð. Og jeg ætla að byrja með því, að benda þessum hv.þm. á það, að honum hefði sjálfum ekki veitt af að kynna sjer þetta mál nokkuð betur. Hann er altaf að hamra á því, að yfirsetukonurnar úti á landi hafi ekki neina 200 kr. í laun. Jeg hefi fyrir framan mig gerðabók ríkisgjaldanefndarinnar, og í henni er gefið yfirlit um laun ljósmæðra fyrir árið 1926. Þar sjest það, að ljósmæður úti um sveitirnar hafa á ári þetta 300–100, 400–500 og jafnvel 600–700 krónur. Jeg skal ekki ábyrgjast, að þetta sje rjett, en þar sem skýrsla nefndarinnar er gefin út sem opinbert plagg, virðist engin ástæða til að rengja hana. Jeg vil því vænta þess af hv.þm. Dal., að hann hætti að undirstrika þá fjarstæðu, að yfirsetukonur til sveita hafi ekki nema 200 kr. í laun á ári. Jeg vil taka undir það með hv.þm. V.-Húnv., að í þessu frv. kemur greinilegast fram umhyggjan fyrir þeim yfirsetukonum, sem eru í kaupstöðunum. í þessu sambandi vil jeg benda á það, hvernig laun lækna til dæmis að taka, eru ákveðin, en það er þannig, að þeir læknar, sem eru í fjölmennum hjeruðum, hafa lægri stofnlaun en hinir, sem í fámennari hjeruðum eru, með tilliti til þess, að aukatekjur þeirra eru meiri. En samkv. því frv., sem hjer liggur fyrir, um breyt. á launum yfirsetukvenna, er farið öfugt að við þetta. Jeg tek þetta fram af því, að jeg þykist vita með vissu, að krafan um launahækkunina sje sprottin hjeðan úr Reykjavík, enda ber frv. þess ljós merki. Og jeg held, að undir þær óskir um launahækkun, sem borist hafa utan af landi, hafi verið ýtt hjeðan úr Reykjavík. Sjálfur þekki jeg dæmi þess, að yfirsetukonur í sveit hafa neitað að skrifa undir þessar áskoranir. Hv. þm. Dal. segir, að þessi krafa sje almenn á meðal ljósmæðra, en jeg vil benda honum á það, að hún er upprunnin hjeðan úr Reykjavík, en ekki t. d. úr Dalasýslu eða öðrum sveitahjeruðum. Ef þetta væri ofarlega á baugi þar, mundi það hafa komið fram í þingmálafundargerðum þaðan.  Hv. þm. Dal. var að bera hv.þm. V.-Húnv. það á brýn, að hann liti svo á, að það gerði ekkert til, þó að konur færust af barnsförum. Er hv.þm. Dal. viðbúinn að benda á dæmi þess, að þetta hafi komið fyrir af því, að ekki hafi náðst í yfirsetukonu? Jeg veit ekki, hvort það er rjett, að það vanti 30 yfirsetukonur, - jeg held, að það sje ósannað mál, að svo sje - en jeg býst við því, að hjer sje þá eingöngu átt við „lærðar“ yfirsetukonur eða þær, sem útskrifast hafa úr yfirsetukvennaskólanum. Mjer er það nú kunnugt, að það eru mörg dæmi þess, að próflausar yfirsetukonur hafa ekki reynst lakari en hinar, en jeg skal ekki fara frekar út í það atriði. Hv. þm.N.-Ísf. talaði um það, að ljósmæðurnar þyrftu að hafa fleiri störf með höndum en þær hafa, og að hægt væri að bæta úr því með því t. d. að gera þær að hjúkrunarkonum jafnframt. Þetta er alveg rjett athugað, enda er þessu sumstaðar svo fyrir komið. Hv. þm. Dal. talaði af miklum eldmóði og með grátklökkum orðum um hið hróplega ranglæti, sem konurnar yrðu að þola og þótti þeim misboðið í því, að þær bæru ekki, hvað launagreiðslur snertir, jafnt úr býtum og karlar. Út af þessu vil jeg beina því til hv.þm. Dal., hvort konur beri jafnt úr býtum sem karlar við þá stofnun, sem hann stjórnar.

Flm. (Sigurður Eggerz) Mjer þykir leiðinlegt, að mega ekki gera nema stutta aths. En það er bót í máli, að jeg þarf litlu að svara hv.þm. V.- Húnv., enda er hann dauður. Því hefir ekki verið hnekt, að það vantar 30 yfirsetukonur og að eina ráðið til að fá þær er að hækka launin. Jeg hafði dálítið gaman af því, - jeg skal játa það, - að þeir skyldu slá bökum saman í þessu máli, hv.þm. Borg. og hv.þm. V.-Húnv. Það má segja um það: á þeim degi gerðust þeir Heródes og Pílatus vinir.

Við höfum altaf verið vinir

. Ja, ekki hefi jeg orðið var við, að hjörtu hv.þm. slægju saman fyrr en í þessu máli. Af því að mjer er afmarkaður tíminn, ætla jeg að snúa mjer að hv.þm. Borgf. Hann sagði, að frv. bæri það með sjer, að það væri runnið hjeðan úr Reykjavík. Jeg vil benda á það, að samkv. gömlu 1. eru laun þeirra yfirsetukvenna, sem verst eru launaðar, ákveðin 275 kr. Með þessu frv. er gert ráð fyrir, að þær fái 500 kr. Hækkunin nemur með öðrum orðum rúmlega 81%. Hinsvegar hækka laun hinna betur launuðu yfirsetukvenna úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Sú hækkun er sljett 50%. Hv. þm. Borgf. ætti því ekki að vera að gera sig svo heimskan að vilja bera á móti því, að hækkunin sje hlutfallslega meiri hjá þeim ljósmæðrum, sem ver eru launaðar, en hinum. Enda vonast jeg til, að þessu vopni verði ekki haldið á lofti lengur. Hv. þm. Borgf. sagðist ekki hafa sjeð þessa máls getið í fundargerðum úr Dalasýslu. Þar hafa nú verið haldnir fáir fundir og sjálfur hefi jeg ekki haft tækifæri til að halda þar fundi. En jeg hefi altaf orðið þess var, að kjósendur mínir voru skilningsgóðir á merk mál, og hv.þm. Borgf. þarf ekki að ímynda sjer, að hann geti fengið Dalamenn til að yfirgefa mig í mannúðarmálum. Hv. þm. Borgf. hneykslaðist á því, að jeg taldi það rangt, að kvenfólkið væri ver launað en karlmenn. En jeg endurtek það, að það eru leifar af gömlum og úreltum skoðunum, að konur sjeu lægra rjettar en karlar. Það er hróplegt ranglæti, að konur skuli ekki fá sömu laun og karlar fyrir að gegna sömu störfum. En sú kemur tíðin, að konurnar vakna, og þá munu þeir menn fá að kenna á broddum þess, sem eins eru sinnaðir og hv.þm. Borgf. Hv. þm. Borgf. var að spyrja að því, hvort þær konur, sem ynni í Íslandsbanka, bæru jafnt úr býtum og þeir karlmenn, sem þar ynnu. Því miður má jeg ekki svara þessari spurningu, nema með leyfi bankaráðsins, þar eð jeg er bundinn þagnarloforði.

Það leyfi skal með ánægju veitt

. Hæstv. forsrh. hefir ekki vald til að veita slíkt leyfi án samþykkis bankaráðsins. Þó að hann sje mikill maður, er hann ekki alt bankaráðið. Jeg ætla svo ekki að hafa þetta lengra. En jeg veit, að allir sanngjarnir menn eru með þessu máli, og það mun reynast því trygt og nóg.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta flyt jeg að tilmælum bæjarstjórnarinnar í Nesi í Norðfirði og fylgir því allskýr greinargerð frá bæjarstjórninni, svo að jeg þykist ekki þurfa að láta fylgja því langa framsögu. Fyrir síðasta þingi lágu tvö frv. líks eðlis, og gengu þau greiðlega í gegn um þingið. Jeg vænti þess því, að þetta frv. verði látið sæta svipaðri meðferð. Mjer þykir rjett að geta þess, að sá hluti, sem hjer er farið fram á að selja bæjarsjóði Neskaupstaðar, hefir ekki verið eign Neskirkju frá fornu fari. Það var árið 1896–97, sem höfð voru makaskifti á 7 hundruðum að fornu mati úr jörðinni Nesi og kirkjujörðinni Grænanesi, sem er skamt fyrir innan bæinn. Þessi kirkjujörð er ljelegt kot, og sjest það best á því, að hún er eign ríkissjóðs enn. Eins og kunnugt er, eru flestar skárri jarðirnar seldar. Hins vegar er þessi hluti af Nesjörðinni nú margfaldlega stiginn í verði við það, sem hann var þá er hann komst í eign kirkjunnar. Bæjarstjórnin ætlast auðvitað ekki til að fá þennan hluta keyptan nema við fullu verði. En það er skiljanlegt öllum, sem til þekkja á Norðfirði, að mjög er erfitt að koma skipulagi á bygð bæjarins, ef ekki fást meiri umráð yfir landi því, sem bærinn stendur á, en verið hefir hingað til. Jeg get tekið það fram, að með tímanum hugsar bæjarstjórnin sjer, að bæjarsjóður eignist alt landið, sem bærinn stendur á, það er: alla jörðina Nes með hjáleigum. En það mun taka langan tíma að koma því í kring, því að enn eru 2/3 hlutar þess eign einstaklinga. Eigendur munu vera 17 að tölu. Jeg hygg samt, að þetta muni ganga sæmilega greiðlega, ef bæjarstjórn hefir vilja á að nota tækifærin þegar þau gefast. Bærinn hefir þegar getað fest kaup á tveim hlutum, þótt ekki sjeu þeir stórir. Þetta verður sjálfsagt nokkuð dýrt, en við því er ekki hægt að gera. Jarðir þessar hafa stigið í verði fyrir atvik, sem ekki á neinn hátt hafa orðið fyrir tilverknað eigendanna, heldur fyrir framtakssemi íbúa kauptúnsins. Jeg vænti þess, að frv. verði vísað til allshn., og þingið taki því vingjarnlega, einkum þar sem það kom greinilega í ljós á síðasta þingi, að þingið hafði fullan skilning á því, hversu þýðingarmikið er fyrir bæina að eiga það land, sem þeir standa á og að þeim liggur.

Flm. (Einar Jónsson) Það er nú búið að minnast svo mikið á vesalings oddvitana, að vert er að taka störf þeirra betur til greina. Allmargir hreppsnefndaroddvitar hafa komist að raun um það, að ýms atriði, er þeim ber að inna af hendi, eru erfið til framkvæmda, er fara skal eftir ákvæðum laga um útsvör frá 1926. Þótti þar nokkuð við bregða, er reikningsárinu var breytt úr fardagaári í almanaksár, og hafa margir kunnað því illa fram að þessu. Tel jeg það líklegt, að þetta komist upp í vana, og óánægja út af því atriði smáhverfi, enda eðlilegt, að þar gildi sömu ákvæði fyrir landið í heild. Við flm. förum því ekki fram á breytingu reikningsársins. Á síðasta þingi var gerð tilraun til þess í Ed. að fá reikningsárinu breytt í fardagaár, en sú breyting fjekk ekki byr. Á þingmálafundum í Rangárvallasýslu komu einkum fram óskir um tvær breytingar á útsvarslögunum. Önnur óskin gekk í þá átt, að fyrri gjalddaginn, sem nú er 15. júlí, yrði færður fram og ákveðinn 15. maí. En auðsætt er, að eftir ákvæðum útsvarslaganna gæti svo farið, að niðurjöfnun væri þá ekki lokið og tókum við því það ráð, að ákveða gjalddagann 15. júní í frv. Manntalsþing er haldið eftir þann tíma, og væri því oddvitum gert hægra um vik að standa skil á fje þar, en eins og kunnugt er, eiga þeir að inna þar allmiklar greiðslur af höndum. Þetta þykist jeg vita að hv.þdm. muni skilja. Hin breytingin, sem við förum fram á, er viðbót við 28. gr. og fer í þá átt, að húsbændur skuli bera ábyrgð á útsvörum hjúa sinna. Þetta er nýtt ákvæði, sem nauðsynlegt er að komist inn í lögin, vegna þess að sú hefir orðið raunin á, að illmögulegt hefir oft orðið að innheimta útsvör þeirra manna, sem oft skifta um dvalarstað eftir atvinnu, en hinsvegar auðvelt fyrir húsbónda að halda útsvarsupphæðinni eftir af umsömdu kaupi. Þetta mundi stórum ljetta innheimtuna, og þessari aðferð hefir verið beitt við innheimtur á ýmsum öðrum gjöldum svo sem sóknargjaldi, ellistyrktarsjóðsgjaldi, tekjuskatti o. fl. Jafnvel útsvör, sem lögð hafa verið á menn í verstöðvum og á togurum, hafa verið innheimt á þennan hátt. Finst mjer sjálfsagt, að þetta verði gert að reglu um land alt. Þykist jeg vita, að öllum sje þetta svo augljóst, að óþarfi sje að skýra það nánar og lýk því þessum fáu orðum með þeirri ósk, að málinu verði að lokinni umræðu vísu til 2. umr. og allshn.

Bernharð Stefánsson Þótt jeg búist ekki við að jeg ljái þessu frv. óbreyttu fylgi mitt, verð jeg þó að láta í ljós ánægju mína yfir því, að komið er fram frv. til breytinga á útsvarslögunum frá 1926, því að jeg vona, að úr því að frv. er komið fram til breytinga á lögunum á annað borð, verði einnig fleiri ákvæði laganna tekin til athugunar. Þegar útsvarslögin frá 1926 gengu í gildi, varð mikil breyting á fyrirkomulaginu í þessu efni og um mikla stefnubreytingu að ræða. Áður hafði ákvæðunum um útsvarsskyldu verið hvað eftir annað breytt í þá átt, að færa út rjett sveitarfjelaganna til að leggja útsvar á atvinnu. En eftir lögunum frá 1926 var heimilisfang að mestu látið ráða um útsvarsskyldu, og sum hjeruð voru á þennan hátt svift miklum tekjum. Það er mitt álit, að löggjöf þessi hafi ekki verið nægilega undirbúin og athuguð. Jeg vil því benda þeirri hv. nefnd, sem kemur til með að hafa þetta mál til meðferðar á, að binda sig ekki við þær breytingar, er frv. fer fram á, heldur taka galla laganna til athugunar yfirleitt og leitast við að ráða bót á þeim; þeir hafa komið fleiri og fleiri í ljós með tímanum. T. d. hefir það komið á daginn, eins og spáð var hjer, er lögin voru til umræðu, að skifting útsvars á milli heimilissveitar og atvinnusveitar hefir verið miklum örðugleikum bundin. Einnig hefir það og komið í ljós, eins og líka var spáð hjer, að sumir óreiðumenn hafa með öllu sloppið við að greiða útsvar. Jeg býst við, að jeg komi fram með ýmsar breytingar á útsvarslögunum er þetta frv. kemur aftur frá nefnd, ef nefndin ekki kemur sjálf fram með þær breytingar, sem jeg tel æskilegar.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg get tekið í sama streng og hv. 2. þm. Eyf. (BSt), að jeg er þakklátur þeim, sem opna dyrnar að breytingum á núgildandi útsvarslögum. Jeg hafði sjálfur haft í huga að koma fram með tillögur til breytinga á þeim. Einu atriði vil jeg að þessu sinni sjerstaklega vekja athygli hv. nefndar á. Það er kærufresturinn í kaupstöðunum. Í lögunum er svo ákveðið, að kærufrestur sje í sveitum 4 vikur en í bæjum 2 vikur. Með þessum hætti eru sjómenn í raun og veru að mestu leyti oft og einatt útilokaðir frá því að kæra útsvör sín, svo niðurjöfnunarnefnd hefir algert hæstarjettarvald um þau. Kæru er ekki hægt að skjóta til yfirskattanefndar, nema að hún hafi áður legið frammi fyrir niðurjöfnunarnefnd. Sjómenn eru oft úti á sjó um það leyti, sem skráin kemur út og liggur frammi gjaldendum til athugunar og er þeim því ómögulegt að nota rjett sinn til að kæra útsvar sitt, að jeg ekki nefni farmenn, sem eru lengri tíma í siglingum en kærufrestinum nemur. Jeg vil beina því til hv. nefndar, að hún taki þessa breytingu upp, ella mun jeg koma með brtt. við frv. Mjer virðist öll sanngirni mæla með því, að sami kærufrestur sje í bæjum og sveitum, þar sem sýnt er, að annars eru menn útilokaðir frá að geta kært útsvar sitt.

Hannes Jónsson Jeg vildi drepa nokkrum orðum á tvískiftingu gjalddagans. Jeg held, að út um sveitir landsins sje alment litið svo á, að tvískifting útsvarsinnheimtunnar hafi aðeins aukna fyrirhöfn í för með sjer. En þeir, sem að innheimtunni starfa, eru ekki svo vel launaðir, að rjett sje að leggja á þá fyrirhöfn að óþörfu. Mjer er kunnugt um, að í mínu hjeraði eru útsvör yfirleitt greidd í einu lagi, og þeir, sem skifta þeim, eru oftast þeir, sem síst þurfa þess með og minst ástæða er til að hliðra til við. Jeg mundi helst kjósa, að alt útsvarið væri greitt 1. júlí. Greiðsla útsvaranna færi þá fram í júnímánuði. Nú munu manntalsþing víðast haldin síðari hluta júnímánaðar, og þá ættu oddvitar að geta int af höndum helstu greiðslur. Að vísu má segja, að ekki skifti miklu máli, hvort gjalddaginn er 15. júní eða 1. júlí. En viðkunnanlegra finst mjer, að kærufrestur sje útrunninn, en það er ekki fyr en í júnílok, ef útsvörin eru ekki lögð á fyr en í maímánaðarlok, sem heimilt er samkv. lögunum. Þá vil jeg og benda nefndinni á, að gera þyrfti breytingar á ákvæðum laganna um vaxtagreiðslur af útsvörum. Ákvæði laganna um þetta efni eru nú þannig, að ef útsvör eru greidd innan tveggja mánaða frá gjalddaga, fellur vaxtagreiðsla niður. Þetta er í raun og veru alveg sama og að færa gjalddagann aftur um tvo mánuði. Menn reyna að nota sjer þetta, einkum þó þeir, er síst þurfa, og gera sjer að reglu að inna enga skuld af höndum fyr en á síðustu stundu. Það er alveg sjálfsagt að fella annaðhvort vextina niður með öllu eða taka þá frá gjalddaga. Venjulegast er það trassaskapur eða önnur verri tilhneiging, sem veldur því, að útsvör eru ekki greidd í gjalddaga. Þó virðist rjett að oddviti geti gefið frest á greiðslu, ef sjerstaklega stendur á. Jeg er á sömu skoðun og hv. 2. þm. Eyf. um það, að ýmsu þurfi að breyta í lögunum. Jeg mun þó eigi fjölyrða um málið að sinni en legg áherslu á, að gjalddagi í sveitum sje eigi nema einn og vaxtagreiðslan verði tekin til athugunar.

Pjetur Ottesen Þær óánægjuraddir, sem heyrst hafa gegn lögunum frá 1926, hafa einkum komið frá bæjunum, og þó sjerstaklega frá Siglufirði. Eins og kunnugt er, var eftir gömlu lögunum hægt að ganga svo hart að mönnum um útsvarsálagningu, þar sem þeir stunduðu atvinnu utan heimilissveitar sinnar að ekki náði neinni átt. Oft voru lögð þar margfalt hærri útsvör á menn en fært þótti í heimilissveit þeirra, þar sem mönnum voru kunnari efni þeirra og ástæður. Það er því ekki ástæða til að kippa sjer upp við það, þótt bæjarfjelögin kvarti yfir þeim spæni, er þau hafa mist úr aski sínum. En þeir, sem líta svo á, að efni manna og ástæður sjeu heppilegur grundvöllur fyrir útsvarsálagningu hljóta að líta svo á, að breytingin, sem gerð var 1926, hafi verið fullkomlega rjett, enda var henni alment fagnað út um bygðir landsins. Það mundi því vekja mikla óánægju þar, ef þessu yrði nú breytt í gamla horfið. Jeg vil taka fram um þetta frv. er hjer liggur fyrir, að rjett er, að oft er lítið komið inn af útsvörum 15. júlí í sveitum, og oddvitar eiga því erfitt með að inna að fullu skil á greiðslu sýslusjóðsgjalds, en hingað til hefir þetta ekki valdið árekstri, enda hafa oddvitar venjulega getað fengið líðan. Út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. (HJ) sagði, að heppilegra væri að hafa gjalddagann einn en tvo, verð jeg að segja það, að augljóst er, að í bæjum, þar sem útsvörin skifta þúsundum á hvern gjaldanda, er sjálfsagt að hafa tvo gjalddaga, og getur það vafalaust komið smærri gjaldendunum vel líka. Hins vegar eru agnúar á að hafa aðra löggjöf um þetta fyrir sveitir en kaupstaði. Milli þeirra eru margvísleg viðskifti í þessum efnum, svo að af því gæti hlotist árekstur. Um það atriði frv., að húsbændur beri ábyrgð á útsvörum hjúa sinna, er það að segja, að slíkt er auðvitað oddvitum til hægðarauka, en hinsvegar lagðar tilsvarandi kvaðir á húsbændur. Í þeim fáu tilfellum, þar sem um vinnufólk er að ræða, má að vísu segja, að húsbændur hafi í hendi sjer að halda eftir af kaupi þess fyrir útsvarinu og býst jeg við, að þeim yrði það ljúft án lagaskyldu. En ef um lausamenn er að ræða, er hjer kvöð lögð á húsbændur, sem valdið gæti þeim óþægindum. Jeg vil vara hv.þdm. við að fara að gera breytingar á lögunum frá 1926. Gæti þá svo farið að við lentum í sömu fordæmingunni og áður, en það ástand, sem þá ríkti, var með öllu óþolandi. Útsvörin skiftust ójafnt og ranglega á milli heimilissveitar og atvinnusveitar, og fjölda manna var ofboðið með útsvarsálagningu utan heimilissveitar.

Bernharð Stefánsson Hv. þm. Borgf. sagði, að kvartanir yfir útsvarslögunum væru aðallega komnar úr bæjunum og þá sjerstaklega frá Siglufirði. En jeg verð að segja, að jeg hefi engu síður heyrt umkvartanir úr sveitum. Hafa sveitastjórnir talið erfitt að framfylgja lögunum. T. d. mun töluvert vera farið að brydda á því, að menn, er leika nokkuð á lausum kili, velja sjer lögheimili eftir því, hvar minst eru sveitarþyngsli, án tillits til þess, hvar þeir í raun og veru dvelja og hafa atvinnu sína. Með þessu er verst stæðu hreppunum sköpuð hætta af teknamissi. Enn var það óþægilegt sveitunum, að reikningsárinu var breytt. Sú venja, að miða reikningsárið við fardagaárið, er gömul og bygð á ástandi sveitanna. Við það er og margt annað miðað. Jeg skal þó ekki gera mjög mikið úr þessum óþægindum. Hv. þm. gerði mikið úr ranglæti Siglfirðinga í útsvarsálagningum á liðnum árum. Hefir það og heyrst fyr úr þessari átt, en aldrei verið rökstutt. Verð jeg að mótmæla þeim aðdróttunum til kjósenda minna, meðan engin rök eru færð fram og líta á þær sem hvern annan sleggjudóm, er ekki hafi við staðreyndir að styðjast. En hitt, að atvinnurekendur á Siglufirði hafa kvartað, sannar ekkert. Þeir vilja náttúrlega bera sem mest úr býtum, njóta allra þeirra rjettinda, er bærinn veitir, en greiða sem minst til hans. En það sannar alls ekki, að þeim hafi verið sýnt órjettlæti. En hitt er alvarlegt, þegar stefna löggjafans hefir um langan tíma gengið í ákveðna átt og sveitir hafa bygt á, að hún mundi haldast, ef þá er alt í einu snúið við blaðinu. Það var gert með útsvarslögunum frá 1926, og urðu þá ýmsar sveitir fyrir stórkostlegum tekjumissi fyrirvaralaust, þar á meðal Siglufjarðarkaupstaður.

Flm. (Einar Jónsson) Þótt við flm. færum ekki lengra í brtt. okkar við útsvarslögin en óskir kjósenda okkar gáfu tilefni til, þá bjóst jeg þó við því, að ýmsum öðrum hv.þm. mundi detta í hug hinar og þessar breytingar aðrar. Jeg er samþykkur hv.þm. Borgf. (PO) um það, að varla sje þó rjett að fara út í neinar grundvallarbreytingar á lögunum. En hinu hefi jeg síst á móti, þótt nefnd sje bent á ýms smærri atriði, er breyta þurfi. Hjer hefir verið bent á óánægju ýmsra með breytingu reikningsársins. En mín reynsla er sú, að menn sjeu farnir að venjast þessu og hætti því að þræta um það. Enda fer best á því, að hafa sama reikningsár um land alt, almanaksárið. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) mintist á, að hann hefði ýmsar brtt. í huga, en gerði ekki nánari grein fyrir þeim, svo jeg skal ekkert um þær segja. Hann mintist þó á óánægju með reikningsárið, en sagðist þó ekki gera mikið úr því. Hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ) ræddi mest um kærufrestinn. Getur vel verið rjett að athuga það. En breytingin á gjalddaganum þarf ekki að fara í bága við það, að lengja kærufrestinn, því samkvæmt lögunum er mönnum skylt að greiða útsvar sitt á gjalddaga, þótt þeir hafi kært, en er þá auðvitað endurgreitt, hafi úrskurður fallið þeim í vil. Hv. þm. V.-Húnv. (HJ) var aðallega óánægður með að hafa gjaldagana tvo. Jeg get ekki fallist á að breyta þessu, því vafalaust mundi, eins og hv.þm. Borgf. (PO) tók fram, mörgum reynast ógreiðara að gjalda útsvarið alt í einu lagi. - Hv. þm. Borgf. virtist aðallega hafa á móti síðari brtt. okkar, að húsbændur beri ábyrgð á útsvörum heimilismanna sinna. En ákvæði það er nauðsynlegt og ætti ekki síst að ná til lausafólks. Virðist það engin knýjandi nauðsyn fyrir húsbændur að leyfa lausingjum að skrifa sig til heimilis hjá þeim, ef þeir geta ekki haft útsvarsborgunina í hendi sjer. Sem sagt, jeg bjóst fyrirfram við ýmsum fleiri breytingum við lögin. En þess óska jeg, að ekki verði á þeim gerðar grundvallarbreytingar.

Pjetur Ottesen Það er einungis örstutt athugasemd við ræðu hv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hann kvað það, er jeg sagði um útsvarsálagningar Siglfirðinga, órökstutt. En þar gerist hv.þm. nokkuð gleyminn. Við ræddum nokkuð um málið hjer á þingi 1926. Þær umr. skal jeg ekki taka upp nú, en vil vísa hv.þm. í umræðupart Alþingistíðindanna frá því ári og til nánari leiðbeiningar á bls. 2303. En því skal jeg bæta við, að hv. 2. þm. Skagf. (JS) skaut því að mjer áðan, að hann vissi dæmi til þess, að Skagfirðingar, er atvinnu hafi stundað á Siglufirði, hafi verið þar svo þunglega skattlagðir, að heimasveitin hafi ei sjeð sjer fært að leggja á þá einn einasta eyri, því að gjaldþol þeirra hafði verið gjörsamlega úttæmt og útaugað af Siglfirðingum.

Sveinn Ólafsson Jeg get ekki algerlega leitt svo hjá mjer þessa umr., að taka ekki til máls. Jeg var einn þeirra, er óánægðir voru með afgreiðslu útsvarslaganna 1926. Ekki tel jeg þó þeim atriðum laganna mest ábótavant, er hjer er farið fram á að breyta. Og mun það vafasamt, hvort rjettarbót yrði nokkur að þessum breytingum. En brýnasta nauðsynin er, að því er mjer virðist, á því, að fá breytt ákvæðum laganna um skiftingu útsvaranna milli hreppa, þegar gjaldþegn verður gjaldskyldur víðar en á einum stað. Vil jeg vekja athygli hv.n. á þessu atriði. Út af fyrri brtt., sem hjer liggur fyrir, vil jeg taka það fram, að gjalddaginn, 15. júlí, er miðaður við þann tíma, er bændum er hentastur til greiðslu. Þá hafa þeir lokið sölu vorvörunnar. Hinir tveir eldri gjalddagar eru einmitt miðaðir við afurðasöluna vor og haust. Menn eiga þá hægast með peningagreiðslur. Held jeg vel ráðið, að þeir fái að haldast, og er því mótfallinn þeirri till.hv.þm. V.-Húnv., að hafa einungis einn gjalddaga. Síðari brtt. finst mjer litlu máli skifta, en líka óþörf. Getur það og verið viðurhlutamikið að leggja þá kvöð á húsbændur alment, að ábyrgjast gjöld heimilismanna, þegar los er jafnmikið á vinnulýð sem nú er orðið. Býst jeg við, að þeir yrðu oft ófyrirsynju ánetjaðir í hættulegum ábyrgðum, ef þetta yrði upp tekið. Annars skal jeg ekki tefja tímann lengur, en geymi mjer frekari athugasemdir til síðari umr. Frv. vísað til 2. umr. með 15:1 atkv. og til allshn. með 16 shlj.atkv. Nefndarálit kom ekki, og frv. var ekki á dagskrá tekið framar.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Fjvn. hefir athugað þáltill. þessa og leggur samhuga til, að hún verði samþ. Að vísu kom fram bending um það í n., að rjettara hefði verið, að heimild þessi hefði komið fram í frv. formi, en enginn ágreiningur var þó gerður um það efni. Þessi till. gengur út á það, að ríkið kaupi áhöld til að bora með í jörð eftir heitu vatni og gufu. Er svo gert ráð fyrir að lána sveitarfjelögum o. fl., sem leita vilja að jarðhita, áhöld þessi. Það er vitanlegt, að á síðari árum hefir mönnum orðið það æ ljósara, hvílíkur fjársjóður er fólginn í hverum þeim og laugum, sem til eru víðsvegar um land, og menn eru meira og meira að notfæra sjer þetta. Á síðari árum hefir og þekking vaxið til muna á þessum hlutum, og menn hafa komist að raun um það, að hita þennan mætti auka með því að bora eftir honum. Þetta hefir verið gert víða úti um lönd, þar sem jarðhiti er. Og hjer á landi hefir þetta verið gert hjer nálægt Reykjavík, og gefur sú tilraun vonir um, að mikils megi af þessu vænta. Nefndin leit líka þannig á málið og telur það svo merkilegt, að sjálfsagt sje, að ríkið styðji framgang þess með því að kaupa áhöldin, sem mundu kosta 15–20 þús. krónur, einkum með tilliti til þess, að kostnaður sveitarfjelaga eða þeirra, sem nota áhöldin, verður allmikið, þar sem þau eru dýr í rekstri. Vitneskja lá fyrir n. um, að þessara áhalda myndi verða og væri þegar óskað. Í grg. við till. er þess getið, að Flóa- og Skeiðaáveitunefndin hygðist leita að heitu vatni til afnota fyrir mjólkurbú það, sem þar er verið að stofna. Á Akureyri er áhugi fyrir hinu sama til afnota fyrir bæinn. Þá hefir og heyrst, að Vestmannaeyingar óski eftir að fá áhöld þessi, til að leita eftir fersku vatni úr jörðu. Þetta bendir á, að áhöld þau, er hjer um ræðir, myndu verða notuð víða. Annars er málið einfalt og kunnugt hv.þdm., og þýðir því ekki að fara fleiri orðum um það. Aðeins vil jeg fyrir hönd fjvn. óska þess, að till. verði samþ.