Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á búnaðarlögum svo og lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sem er á þskj. 652, það er 448. mál. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á ákvæðum búnaðarlaga, einkum er varða leiðbeiningarþjónustu í landbúnaði. Samkvæmt búnaðarlögum veitir ríkið árlega framlög til verkefna á sviði leiðbeiningarstarfsemi. Markmið þeirrar þjónustu er að miðla upplýsingum til bænda og stuðla að bættum búskaparháttum og framförum í búskap, til hagsbóta og bættra lífskjara fyrir bændur og neytendur búvara. Bændasamtök Íslands hafa á hendi hina faglegu og fjárhagslegu umsjón með starfseminni og annast um framkvæmdina. Til að mæta breyttum aðstæðum og efla og bæta þessa þjónustu og hagræða í rekstri hafa Bændasamtökin lagt til að leiðbeiningarþjónustan í landbúnaði verði sameinuð á landsvísu. Með frumvarpinu er lagt til að Bændasamtökunum verði veitt nauðsynlegt svigrúm í búnaðarlögum til að skipuleggja leiðbeiningarþjónustuna í samræmi við fram komnar tillögur. Þar af leiðandi verður ekki lengur kveðið á um það í lögum að þjónustan skuli veitt á þeim svæðisbundna grundvelli sem verið hefur. Að sjálfsögðu mun leiðbeiningarþjónustan áfram verða veitt í öllum landshlutum og öllum bændum landsins verður tryggð ráðgjöf, en þetta er niðurstaðan af löngu ferli innan Bændasamtakanna og er það að ósk þeirra sjálfra sem þessar breytingar eru nú í burðarliðnum. Í september síðastliðnum voru undirritaðar breytingar á samningum um starfsskilyrði mjólkurframleiðslu, sauðfjárræktar og framleiðenda garðyrkjuafurða, svokallaðir búvörusamningar, og fólu þeir samningar í sér í aðalatriðum framlengingu þeirra í tvö ár. Samningarnir eru framlengdir miðað við núverandi fjárhæðir samkvæmt fjárlögum og taka viss ákvæði í eldri samningum frá árinu 2009 þar af leiðandi ekki gildi. Framlög vegna samninganna voru lækkuð um 1%, eins og innbyggt var í þá, en hækka síðan um sömu prósentutölu og verðlagsforsendur fjárlaga gera milli áranna 2012 og 2013 og eftirleiðis. Breytingarnar fela í sér ákveðna eftirgjöf af hálfu bænda frá fullum framlögum eins og þau hefðu orðið á grundvelli samninganna frá 2009 en á móti er bændum tryggður aukinn stöðugleiki í starfsemi sinni með framlengingu samninganna auk þess sem nokkur önnur ákvæði þeirra taka breytingum. Með frumvarpi þessu er þar af leiðandi lagt til að gerðar verði viðeigandi breytingar á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum í ljósi þessara breytinga. Rétt er að taka fram að í haust var sömuleiðis framlengdur svokallaður búnaðarlagasamningur og komu þar nokkrar hækkanir inn á tiltekna liði, einkum framlög til kornræktar og meira fé til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Í heildina tekið held ég að vel hafi til tekist að ná fram heildarsamkomulagi þar sem hvorutveggja var endurnýjaður búnaðarlagasamningur og búvörusamningarnir framlengdir um tvö ár og hafa bændur þegar, að minnsta kosti í sumum búgreinum, samþykkt niðurstöðuna með yfirgnæfandi meiri hluta í atkvæðagreiðslu. Þá er loks þess að geta að til þess að bregðast við afleiðingum óveðursins á Norðurlandi á haustmánuðum eru í frumvarpinu gerðar tilteknar breytingar á ákvæðum til bráðabirgða í lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Vegna óveðursins urðu fjölmargir bændur fyrir miklum fjárskaða eins og kunnugt er og verður sá skaði bættur í gegnum A-deild Bjargráðasjóðs. Sömuleiðis er hér lagt er til að heimilað verði að greiða beingreiðslur og álagsgreiðslur vegna gæðastýrðrar sauðfjárframleiðslu til þeirra bænda sem urðu fyrir fjárskaða vegna óveðursins með sama hætti og gert hefur verið til dæmis þegar framleiðsla bænda hefur raskast vegna náttúruhamfara. Er hér þar af leiðandi farin sambærileg leið og farin var varðandi þennan þátt málsins í kjölfar eldgossins í Eyjafjallajökli og þó einkum eldgossins í Grímsvötnum. Þetta er meginefni frumvarpsins, frú forseti, og legg ég til að því verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar að lokinni þessari.

Frú forseti. Þegar gæðastýring var tekin upp í landbúnaði ofan frá, ekki neðan frá eins og í flestum öðrum atvinnugreinum þar sem fyrirtækin finna sjálf hjá sér hvöt til að fara í gæðastýringu, olli það gífurlegri skriffinnsku fyrir bændur. Ég hef rætt við bónda sem segir að það sé svona hálft starf í skriffinnsku við sauðburðinn að skrá öll lömbin. Hann sagði að hann hefði nú vitað þetta allt saman áður, hann mundi allt saman varðandi fé sitt, enda glöggur fjárbóndi eins og flestir fjárbændur eru. Þetta er eflaust gott að einhverju leyti en í þessu felst óskapleg vinna. Nú vil ég spyrja: Hvað þýðir þetta sem stendur á síðu 6? Með leyfi forseta: „Til að bæta bændum að hluta þann skaða sem óveðrið á Norðurlandi olli í september síðastliðnum er í frumvarpinu einnig lögð til breyting á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Lagt er til að sett verði heimild í bráðabirgðaákvæði laganna um að leyfilegt verði að greiða beingreiðslur og álagsgreiðslur vegna gæðastýrðrar sauðfjárframleiðslu til bænda sem verða fyrir fjárskaða vegna óveðurs eins og gildir þegar um er að ræða niðurskurð vegna sjúkdóma eða afurðatjón af völdum náttúruhamfara.“ Fá þeir bændur sem ekki tóku þátt í þessu af ýmsum ástæðum, bæði vegna þess að þeir kunnu ekki á tölvur, kunnu ekki á kerfið, vissu ekki af því eða vildu það ekki, ekki bætur samkvæmt þessu? Þeir hafa fengið 25% lægri beingreiðslur, það er búið að refsa þeim fyrir að taka ekki þátt í kerfinu, en á sem sagt að refsa þeim áfram sem lentu í þessum fjárskaða? Svo væri ágætt að fá að vita hvernig fjárskaðinn, sem var gífurlegt tjón fyrir bændur, er bættur, bæði af opinberum aðilum, söfnun og síðan með þessum hætti.

Frú forseti. Ég held að það sé ekki rétt lýsing á því að gæðastýringarkerfið hafi verið tekið upp ofan frá. Ég veit ekki betur en að bændur sjálfir séu aðalgerendurnir í því og að mikill stuðningur hafi verið við það í þeirra röðum að bæta skýrsluhald og taka tillit til beitarlands og annarra slíkra hluta sem þessu tengjast. Það er til mikilla bóta að sem flestir bændur geri það. Hluti þeirra gerði það að verulegu leyti áður, þeir sem voru í fjárræktarfélögum voru að mestu leyti með það utanumhald utan um framleiðslu sína sem fólgin er í þeim hluta gæðastýringarkerfisins, en það hefur leitt til þess að langstærstur hluti bænda er nú í kerfinu og er það til bóta. Varðandi bætur vegna óveðurstjónsins er farin hér sambærileg leið og gerð var eftir eldgosið í Grímsvötnum, enda felur það í sér að tilteknum ákvæðum laganna um ásetningshlutfall er þá vikið til hliðar tímabundið í þeim skilningi að menn halda óskertum beingreiðslum og gæðastýringarálagi þó að ásetningshlutfallið fari niður fyrir þau 80% sem ella mundu byrja að skerða greiðslurnar. Það gefur augaleið að þegar bændur verða fyrir því að missa verulegan hluta bústofnsins og hafa ekki aðstöðu til að kaupa eða setja á fé þannig að þeir nái ásetningshlutfallinu, til dæmis af óviðráðanlegum ástæðum vegna náttúruhamfara eða hamfaraveðurs af þessu tagi, væri ekki sanngjarnt að þeir yrðu fyrir viðbótarfjárhagstjóni vegna þess að beingreiðslur skertust þegar tómlegt væri í fjárhúsum þeirra fyrstu einn, tvo veturna eftir slíkt ástand. Þar af leiðandi er vikið til hliðar þessum viðmiðunarmörkum með bráðabirgðaákvæðum þannig að menn missa ekki tekna í gegnum beingreiðslu- og gæðastýringarálagskerfið þennan tíma.

Frú forseti. Eins og fleiri vinstri menn og verkalýðsrekendur blandar hæstv. ráðherra saman bændum og Bændasamtökum. Það er eitthvað allt annað. Bændasamtökin eru lögbundin samtök sem bændum er gert að greiða til með lögum þannig að þeir hafa ekkert val. Til þess að auka sitt veldi og starf hafa Bændasamtökin komið á leiðbeiningarmiðstöð o.s.frv. í þessu heilmikið kerfi þar sem völd þeirra vaxa og vaxa og þurfa bændur að sjálfsögðu borga það ásamt skattgreiðendum. Þeir sem ekki eru í gæðastýringarkerfinu, sem eru þó nokkrir bændur, og sætta sig við 25% lægri beingreiðslur af þeim sökum, fá það ekki bætt þegar bústofninn minnkar ef þeir fara niður fyrir þessi 80% sem er framleiðsluskylda. Það er framleiðsluskylda bænda í búvörusamningnum, þeir eru skyldaðir til að framleiða til að fá beingreiðslur. Ef þeir fara niður fyrir þessi 80% vegna þess að þeir missa féð og eru ekki í gæðastýringarkerfinu fá þeir tjónið ekki bætt, þá missa þeir hluta ef beingreiðslunum. Ég skil það alla vega þannig. Ég vil fá hæstv. ráðherra til að lýsa því fyrir mér að þeir bændur sem ekki eru í kerfinu og vildu það ekki af einhverjum ástæðum, alls konar ástæðum, töldu sig vera fullfæra um að ákveða hvar þeir mundu beita fé sínu, hvernig þeir mundu rækta það, hvernig þeir mundu skrá það og hvernig þeir mundu muna það, ef þeir hafa ekki fé til að fylla upp í kvótann, þessa 80% framleiðslu sem þeir verða að leggja fram, eru þá beingreiðslurnar skertar?

Frú forseti. Ráðstöfunin tryggir bara að bændurnir eru nákvæmlega eins settir og þeir voru fyrir og ásetningshlutfallið kemur þá ekki við sögu þar.  Varðandi þessi mál að öðru leyti vil ég benda hv. þingmanni á að Bændasamtökin sjálf eru í þessu tilviki frumkvæðisaðilar að breytingum á leiðbeiningarþjónustunni, að sameina hana á landsvísu í því skyni að hagræða. Í það heila tekið held ég að samstarfið hafi verið farsælt. Bændur taka afstöðu til samninganna í kosningum og yfirgnæfandi meiri hluti þeirra samþykkir þær þannig að þá myndast grundvöllur undir skipulagið með kosningum meðal bænda. Ef almenn andstaða væri við fyrirkomulagið yrðu þeir samningar væntanlega felldir í kosningunum, en svo er nú ekki. Þvert á móti er það samþykkt af yfirgnæfandi meiri hluta þeirra það ég best veit. Ég tel því að áhyggjur hv. þingmanns að því leyti séu óþarfar. Ég held að hér sé verið að bregðast eðlilega við þeim hamförum sem urðu í óveðrinu í september og ég hef ekki heyrt gagnrýni úr röðum bænda 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hans og yfirferð á frumvarpinu. Þær breytingar sem verið er að gera á leiðbeiningarþjónustunni eru að sjálfsögðu unnar í samráði við Bændasamtökin og bændur og verið er að breyta þessu, eins og ég segi, með samþykki þeirra. Ég kem hingað upp til að fagna því sérstaklega að verið sé að reyna að bregðast við þeim áföllum sem urðu vegna þess veðurs sem skall á síðasta haust. Við getum síðan haft alls konar skoðanir á því hvort bætur séu nógu háar eða ekki. Við verðum þó að hafa í huga að fordæmi eru fyrir því að greiða bætur og þá um leið voru sett ákveðin viðmið, það þarf því væntanlega að taka mið af því. Maður veit svo sem að bændum sýnist eitt og annað um þær bótafjárhæðir sem koma en ég ítreka að væntanlega er verið að fylgja viðmiðum eða fordæmum sem voru sett og þá verða bætur trúlega framreiknaðar miðað við þær bætur sem voru greiddar þegar eldgosin voru og öskufallið á Suðurlandi. Það væri ágætt ef einhver ráðherra gæti í lokaræðu sinni staðfest hvort að svo sé. Mig langar aðeins að nota tækifærið og nefna að mikilvægt er að við horfum á landbúnaðinn eins og aðrar greinar þar sem eru tækifæri í nýsköpun og þróun. Við þurfum að sjá til þess að rannsóknir og þróun í landbúnaði, hvort sem það er búfjárrækt eða jarðrækt, verði stöðug og öflug því að eingöngu þannig getum við haldið eða horft held ég til framtíðar og staðið við stóru orðin eða þær hugmyndir sem við höfum um Ísland og getu Íslands til að framleiða matvæli. Forsenda þess er að við getum þróað greinina áfram og þar af leiðandi verðum við að finna leiðir til að auka fjármuni sem renna í nýsköpun og rannsóknir í landbúnaði. Það á ekkert annað að gilda, ég er ekki að segja að annað gildi um þessa atvinnugrein en aðrar þar sem er horft til nýsköpunar, en þarna eru að sjálfsögðu mikil tækifæri í að stækka þá köku sem Ísland á af framleiðslu matvæla í heiminum. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, ég er aðallega að koma þessu á framfæri með nýsköpun og þróun og undirstrika það að gott er að verið er að breyta lögum til að hægt sé að greiða þessar bætur. En ég ítreka að það væri ágætt að heyra ef hæstv. ráðherra gæti í lokaræðu sinni á eftir upplýst um hvernig þær fjárhæðir eru til komnar sem á að greiða en að öðru leyti hef ég ekki meira um þetta að segja, frú forseti.

Virðulegi forseti. Vegna þeirra orða sem féllu áðan hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal og umræðu um málið þá skiptir auðvitað miklu að það sé alveg tryggt að allir þeir bændur sem urðu fyrir skaða eigi rétt á bótum og enginn mismunur sé gerður eftir því hvernig staða þeirra er gagnvart kerfinu, ef svo má að orði komast. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að svo sé málum komið að það sé tryggt að fullt jafnræði sé milli allra og allir muni njóta bóta með sama hætti. Ég vil að öðru leyti nefna að ég tel að það fyrirkomulag sem verið er að koma hér upp varðandi leiðbeiningarþjónustuna í landbúnaðinum, ég fæ ekki annað séð en að það sé til bóta. Það er unnið í samráði og samræmi við óskir Bændasamtakanna og er til þess fallið að draga úr kostnaði og um leið auðveldar það líka vinnu alla. Það hlýtur því að vera nokkuð breiður stuðningur við slíkt ráðslag, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég vil í upphafi fagna því að verið sé að bregðast við því óveðri sem gekk yfir Norðurland og Norðurland vestra nú í haust þar sem verið er að opna á það að menn geti fengið beingreiðslur og álagsgreiðslur vegna gæðastýringar með sama hætti og ef um riðuniðurskurð væri að ræða. Ég held að það sé fagnaðarefni og ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa brugðist hratt og vel við þessu. Því ber að fagna. Við sáum það vel í haust hversu lítils megnug við erum þegar kemur að náttúrunni. Um er að ræða gríðarlegt tjón hjá mjög mörgum bændum á Norðurlandi og Norðurlandi vestra, Eyjafirði, Suður-Þingeyjarsýslu, Austur-Húnavatnssýslu og Skagafjarðarsýslu. Við höfum líka séð í framhaldi af því hversu mikilvægt það er fyrir Íslendinga þegar svona steðjar að að við þjöppum okkur saman og séum tilbúin til að standa með þeim sem glíma við erfiðleika og kostnað vegna þessa. Síðan þegar kemur að endurskipulagningu leiðbeiningarþjónustunnar held ég að þar sé um mikið framfaraskref að ræða. Eins og komið hefur fram í umræðum er þetta eitthvað sem hefur verið unnið að í töluverðan tíma. Ég held að með því séum við að gera leiðbeiningarþjónustuna í landbúnaðinum mun skilvirkari og þetta skref til frambúðar held ég að sé til þess fallið að efla og styrkja leiðbeiningarþjónustuna, efla og styrkja landbúnaðinn og efla, styrkja og ýta undir þá möguleika og sóknarfæri sem íslenskur landbúnaður á. Nýlega var ráðstefna þar sem fjallað var um þau sóknarfæri sem matvælaframleiðsla á Íslandi á í breyttri heimsmynd. Við horfum upp á að hitastigið er að hækka sem gerir það að verkum að framleiðslubeltin færast norðar og það eru gríðarleg sóknarfæri fólgin í því fyrir íslenska þjóð. Fólksfjölgunin í heiminum í dag er þannig að á hverjum degi - í kvöld eru 250 þúsund fleiri í mat en voru í gærkvöldi, og svona gerist þetta á hverjum einasta degi. Það liggur því ljóst fyrir að á næstu áratugum þarf að tvöfalda fæðuframleiðslu í heiminum. Í því felast gríðarleg sóknarfæri fyrir Íslendinga. Við höfum mikil tækifæri til þess að framleiða vörur af miklum gæðum. Við erum samhliða þessu að sjá sölukerfi þróast, meðal annars sölukerfi beint frá býli, vistvæna framleiðslu, lífræna framleiðslu o.s.frv. Ég held að sú breyting sem verið er að gera á endurskipulagningu leiðbeiningarþjónustunnar í landinu sé mikið framfaraskref og ég vil nota þetta tækifæri enn og aftur til þess að fagna því skrefi.

Frú forseti. Við ræðum breytingu á búnaðarlögum og lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, leiðbeiningarþjónustu, búvörusamninga o.fl. Íslenskur landbúnaður hefur löngum verið mjög niðurnjörvaður í alls konar reglum, boðum og bönnum. Þetta er dæmigert sovétkerfi eins og var við lýði í Sovétríkjunum í 70 ár en hér hefur það því miður ekki farið enn þá. Kerfið byggir til dæmis á skylduaðild bænda að félagasamtökum bænda, þeim er gert að borga búnaðargjald til Bændasamtakanna og svo er ríkið að borga líka til þeirra sömu samtaka, þ.e. skattgreiðendur. Bændur á Íslandi eru afskaplega duglegt fólk og framtakssamt. Þrátt fyrir þetta kerfi sem neglir þá niður í alla enda hafa þeir sýnt ótrúlega mikið frumkvæði, til dæmis að selja beint frá býli og margt annað, sem þeim tekst að gera þrátt fyrir kerfið, frú forseti. Það sem við ræðum hér er aukin miðstýring, það á að taka upp leiðbeiningarþjónustu, það á að taka upp ráðunauta sem sinna faglegum leiðbeiningum til bænda o.s.frv. Það á sem sagt að halda áfram að stýra bændum ofan frá. Flest fólk er þannig að það vill geta ráðið umhverfi sínu og líður því betur sem það ræður meiru. Ég held því að þetta kerfi sé mjög slæmt. Nú vill svo til að ég ræði einstaka sinnum, mjög sjaldan, allt of sjaldan við bændur, og þeir hafa sagt mér að þegar mest er að gera hjá sauðfjárbændum, þ.e. við sauðburðinn, þá er bætt á þá kvöðum að skrá hvert einasta lamb. Það er svo mikil skráning að það fer hjá litlu búi um ¼ starfskraftur í það að skrá, ¼ starfskraftur þegar mest er að gera, þegar vökurnar eru alveg hreint endalausar og fólk þarf að alltaf vera viðbúið. Þetta er kerfi sem er sett á ofan frá. Ef bóndinn tekur ekki þátt í þessu fær hann 25% minni beingreiðslur, 25% minni styrk frá ríkinu, sem eru beingreiðslurnar, sem eru fleiri milljarðar á ári, nota bene. Þannig er bændum þrýst inn í kerfi sem er stýrt ofan frá af Bændasamtökunum, sem eru embættismenn sem margir búa í Reykjavík og starfa með þessu búnaðargjaldi sem bændum er gert að greiða og þessu kerfi er þrýst á ofan frá. Í mörgum atvinnugreinum hafa menn tekið upp gæðastýringu, mjög mörgum, og það hefur reynst afskaplega vel. En það kemur neðan frá, það kemur vegna þarfar að gera eitthvað skynsamlegt. Því er ekki stýrt ofan frá hvar bændur eiga að beita sínu fé, því er ekki stýrt ofan frá hvernig eigi að merkja lömbin o.s.frv. Þetta er gert á Íslandi. Þessu er stýrt ofan frá, gæðastýringin kemur ofan frá og þess vegna held ég að hún sé langt í frá því eins virk og hún væri ella. En bændur, þrátt fyrir það, hafa sýnt mikið frumkvæði og ég ætla að vonast til þess að einhvern tíma brjótist þeir út úr því helsi sem búnaðarkerfið allt er. Við höfum séð uppreisnir eins og hjá Mjólku og fleirum, þar sem uppreisn er í kerfinu. Ég held að það kerfi sem við höfum byggt upp og er náttúrlega haldið krampakenndu taki af bæði Bændasamtökum og núverandi ríkisstjórn, sem er vinstri sinnuð, sé slæmt fyrir bændur og brýtur niður frumkvæði þeirra. Þetta er slæmt fyrir neytendur vegna þess að þó að bændur séu með mjög mikið frumkvæði fá neytendur ekki nægilega góða vöru vegna kerfisins. Og það er slæmt fyrir skattgreiðendur. Þetta hefur kostað skattgreiðendur mjög mikið og neytendur náttúrlega líka af því að samkeppni er lítil. Ég held að við ættum að fara að hverfa frá þessu sovétkerfi.

Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna við 1. umr. Ég tel að málið sé jákvætt. Varðandi breytinguna á leiðbeiningarþjónustunni er það mál sem hefur staðið til lengi. Ég held að það sé til verulegra bóta og það muni þegar fram líða stundir verða hvati til þess að sækja sér nýja þekkingu og menn muni leita eftir því, eins og oft er þegar leiðbeiningarþjónusta eða ráðgjafarþjónusta þarf að standa betur undir sjálfri sér, ef við getum orðað það þannig, að þá verði það til þess að slík þekking verði alltaf eins og best er á kosið. Við þekkjum það að á liðnum árum hafa margir bændur og sérstaklega ákveðnar greinar bænda leitað eftir nýjustu þekkingu erlendis þar sem hún hefur kannski ekki verið til staðar hjá búnaðarsamböndunum í sama mæli. Ég held því að sá þáttur sé afar jákvæður. Það frumkvæði sem Bændasamtökin og önnur samtök bænda hafa staðið fyrir til að koma því á er fagnaðarefni og gott að framkvæmdarvaldið skuli koma þar inn með þann ramma sem þarf að breyta í lagaumgjörðinni. Varðandi síðan þann þátt sem snýr að samningum við félögin um stuðning við landbúnað er rétt að rifja það upp að í upphafi kreppunnar voru það Bændasamtökin sem komu til ríkisins og voru tilbúin til að gera samninga um að taka á sig ákveðna skerðingu í upphafi. Þau tóku þannig mjög ábyrga afstöðu til þess að allir þyrftu að taka sameiginlega á þeim vanda sem fyrir var. Ég held að það hafi verið skynsamleg ráðstöfun sem Bændasamtökin og framkvæmdarvaldið á þeim tíma gerði með því að framlengja samningana sem hér eru síðan gerðir aftur með stuðningi við sauðfjárframleiðslu, nautgriparækt og í garðyrkjunni. Ég held að það sé hið jákvæðasta mál og vildi koma hingað upp til að rifja aðeins upp forsöguna í því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í einn þátt. Í breytingunni sem nú er gerð á starfsskilyrðum þessara búgreina stendur í lokamálsgrein samningsins eða þess sem menn rita undir, með leyfi forseta: „Samningur þessi er gerður með fyrirvara um hugsanlegar breytingar á þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands sem kunna að leiða af niðurstöðum samningaviðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.“ Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hverju það sæti að slík setning sé sett inn í þennan samning. Nú hefur hæstv. ráðherra, formaður Vinstri grænna, margoft lýst því yfir að hann sé andstæðingur Evrópusambandsins og muni ekki fara þangað inn og ekki þarf að fjölyrða um afstöðu Bændasamtakanna til slíks máls. Hér eru tveir aðilar að undirrita samning þar sem báðir eru á móti því að fara inn í Evrópusambandið. Þetta er vissulega framlenging til ársins 2016 og 2017. Mikill meiri hluti fólks í landinu er andsnúinn því að ganga inn í Evrópusambandið og auk þess er orðinn meiri hluti fyrir því að draga umsóknina til baka. Því finnst mér þessi setning vera svolítið sérkennileg, að menn skuli setja það inn í samninga milli tveggja aðila á Íslandi, framkvæmdarvaldsins og samtaka atvinnurekenda, að samningurinn sé gerður með fyrirvara um það að hugsanlega verði Ísland komið inn í Evrópusambandið. Mér finnst þetta eiginlega alveg óskiljanlegt og bið hæstv. ráðherra að koma hingað upp og skýra þennan lið samningsins. En ég vil enda á því, frú forseti, að lýsa yfir ánægju minni með frumvarpið að öðru leyti.

Frú forseti. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr hér að síðast held ég að það hafi verið lögfræðileg sjónarmið sem réðu því að það væri eðlilegt, þegar löggerningur af þessu tagi til þetta langs tíma væri gerður, væru settir inn þeir fyrirvarar sem hugsanlega gæti reynt á. Það er til dæmis að sjálfsögðu alltaf fyrirvari um samþykki Alþingis við fjárveitingum þannig að hægt sé að fullnusta samninginn að því leyti. Varðandi þennan þjóðréttarlega fyrirvara held ég að við séum nú sammála um það, ég og hv. þingmaður, að ekki séu miklar líkur á því að á hann reyni. Ég tel því að ekki þurfi að hafa stórar áhyggjur af því og minnist þess ekki að þetta hafi valdið neinum ágreiningi milli samningsaðila. Varðandi uppgjör bóta sem nokkrir hafa spurt hér að held ég að búið sé að gera allt sem hægt er til að hraða því og vinna úr því máli. Ég vek athygli manna á því að þegar er búið að tryggja Bjargráðasjóði nægjanlegar fjárheimildir í gegnum fjáraukalög þannig að fjárheimildirnar eru til staðar. Ég er búinn að samþykkja verklagsreglur Bjargráðasjóðs, þær eru mjög hliðstæðar því sem notað var í gostjónunum. Það er alveg ljóst að við erum að tala hér um beint tjón sem fer um Bjargráðasjóð, talsvert á annað hundrað milljónir kr. Þar við bætist að sjálfsögðu að í gegnum búvörusamningana verða bændum líka tryggðar tekjur og þetta tvennt vegur saman. Í sjálfu sér hefði uppgjörið í gegnum Bjargráðasjóð orðið dýrara ef ekki kæmu til óskertar beingreiðslur því að þá hefðu afurðatjónabætur orðið að koma á móti. Ég tel að Bjargráðasjóður, stjórn Bjargráðasjóðs og starfsmenn, hafi unnið mjög vasklega að þessu máli, það er búið að safna gögnum um tjónið, búið að útbúa og senda út eyðublöð til að sækja um. Ef allt fer að óskum, og ekki síst ef Alþingi hraðar afgreiðslu þessa frumvarps sem æskilegt væri, gætu greiðslur borist bændum núna fyrir áramót, sem er að sjálfsögðu mikilvægt vegna þess að bændur hafa orðið fyrir talsverðum fjármagnskostnaði ef svo má að orði komast, þ.e. það innlegg sem menn hefðu fengið greitt fljótlega eftir sláturtíð kemur þá núna í formi bóta frá Bjargráðasjóði vegna þess fjár sem fórst og verður að sjálfsögðu ekki lagt inn. Þær greiðslur berast þá einhverjum tveimur mánuðum seinna kannski en ella hefði orðið ef menn hefðu fengið innleggið greitt á sláturtíð. Þess vegna er mjög mikilvægt að reyna að hraða þessu eins og kostur er og það hefur allt verið gert sem hægt er í þeim efnum. Varðandi stöðu manna eftir því hvort þeir eru inni í gæðastýringarkerfinu eða ekki er þessi breyting algjörlega hlutlaus gagnvart því, þ.e. að það halda allir þeirri stöðu sem þeir hafa og óskertum beingreiðslum óháð því hvort þeir eru í gæðastýringarkerfinu eða ekki. Það er alveg á hreinu að engum verður mismunað á grundvelli þess. Loks vil ég nefna, af því að menn nefndu hér líka búnaðarlagasamninginn, að ég tel ánægjulegt að þar sé þó verið að sækja fram á vissum sviðum, bæði í sambandi við að byggja Framleiðnisjóð landbúnaðarins upp á nýjan leik og sömuleiðis með því að auka jarðræktarstyrki til kornræktar og þar er sérstaklega horft til svínaræktarinnar, að hún geti orðið meira sjálfri sér næg um fóðurframleiðslu. Ég tel að í það heila tekið hafi tekist vel að verja grundvöll landbúnaðarframleiðslunnar gegnum þessar miklu þrengingar og samningarnir bæði 2009 og aftur núna og gott samstarf um þá hafi verið mjög farsælt fyrir báða aðila, ríkið og bændur. Með þessu hafa líka kjör bænda verið varin. Þeir lögðu að sjálfsögðu sitt af mörkum og heldur betur því að búvörusamningarnir tóku á sig mikla skerðingu í lok árs 2008 og það var um það sem var samið í raun og veru 2009 en þar með var sett gólf í þá skerðingu og að hluta til hefur hún unnist til baka og gerir á næstu árum, enda er svo komið að talsverð uppbygging er hafin á nýjan leik í landbúnaðinum og nokkuð orðið um fjárfestingar og mun meiri bjartsýni ríkjandi nú en kannski eðlilega var á erfiðasta tímanum. Ég vek líka athygli manna á því, þó að það fari ekki endilega hátt, að landbúnaðurinn hefur sótt mjög í sig veðrið þessi síðustu ár sem útflutningsgrein og er sennilega að skríða á annan tug milljarða í beinum útflutningstekjum ef saman er lagður útflutningur á kjöti, mjólkurvörum, loðskinnum, fiskeldisvörum, hestum og öðru slíku, ég tala nú ekki um ef ferðaþjónusta bænda er tekin með, að þá er landbúnaðurinn orðinn miklu stærri gjaldeyrisaflandi í hagkerfinu en kannski margir hafa áttað sig á, sem ætti að sýna fram á gildi þess og gagnsemi, fyrir utan allt annað, að staðinn hefur verið vörður um hann. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Þetta eru lög nr. 99/1999, svo fallega sem það hljómar, og frumvarpið er á þskj. 578 og þetta er 456. mál þingsins. Í frumvarpinu er lögð til breyting á 5. gr. laganna sem fjallar um gjaldskylda aðila, álagningarstofn og álagt gjald, eftirlitsgjald. Í 1. gr. laganna er kveðið á um að eftirlitsskyldir aðilar og aðrir gjaldskyldir aðilar skv. 5. gr. skuli standa straum af kostnaði við rekstur Fjármálaeftirlitsins eins og nánar er kveðið á um í lögunum. Um ákvörðun álagningar eftirlitsgjalds er fjallað í 2. gr. laganna, en þar segir, með leyfi forseta: „Fyrir 1. júlí ár hvert skal Fjármálaeftirlitið gefa ráðherra skýrslu um áætlaðan rekstrarkostnað næsta árs. Í skýrslunni skal jafnframt lagt mat á þróun starfseminnar undangengin þrjú ár með tilliti til þess tíma sem ætla má að farið hafi í eftirlit með hverjum flokki eftirlitsskyldra aðila skv. 5. gr. Skýrslu Fjármálaeftirlitsins skal fylgja álit samráðsnefndar eftirlitsskyldra aðila á áætluðu rekstrarumfangi næsta árs ásamt afgreiðslu stjórnar stofnunarinnar á því áliti. Til að samráðsnefndin geti gefið álit sitt skal Fjármálaeftirlitið eigi síðar en 1. júní ár hvert senda henni upplýsingar um áætlað rekstrarumfang ásamt skýringum á helstu rekstrarliðum. Ef niðurstaða skýrslunnar gefur tilefni til að breyta hundraðshluta eftirlitsgjalds skal ráðherra leggja frumvarp þar að lútandi fyrir Alþingi.“ Frá því að Fjármálaeftirlitið tók til starfa hefur verið leitast við að tryggja að starfsemi þess væri í samræmi við kjarnareglur alþjóðlegu bankaeftirlitsnefndarinnar um virkt fjármálaeftirlit. Til þess að svo megi verða er óhjákvæmilegt að stofnuninni sé tryggt nægilegt rekstrarfé, fullnægjandi lagaheimildir til eftirlits, virk ákvæði til framfylgni ákvarðana og sjálfstæði gagnvart öðrum hagsmunum en þeim sem felast í sjálfu eftirlitinu. Markmið frumvarpsins er að fjárhagsleg staða Fjármálaeftirlitsins verði áfram tryggð þannig að hún samræmist þessum kjarnareglum. Þessa stefnu má enn fremur sjá í viljayfirlýsingu íslenskra stjórnvalda til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 16. ágúst 2011 þar sem því er heitið að Fjármálaeftirlitið fái fullnægjandi rekstrarfé til þess að tryggja að stofnunin geti innt skyldur sínar af hendi með árangursríkum hætti. Áætlaður rekstrarkostnaður að frádregnum 11 millj. kr. sértekjum árið 2013 nemur 1.944 millj. kr. Gert er ráð fyrir að ofangreindur rekstrarkostnaður ársins 2013 verði fjármagnaður með annars vegar eftirlitsgjaldi á eftirlitsskylda aðila og hins vegar með yfirfærslu á eigin fé frá fyrra ári. Eftirlitsgjald á árinu 2013 er því áætlað 1.743 millj. kr. og yfirfærsla frá fyrra ári 201 millj. kr. eða samtals þessar áðurnefndu 1.944 millj. kr. Í skýrslu til atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um áætlaðan rekstrarkostnað Fjármálaeftirlitsins, sem birt er sem fylgiskjal I hér í frumvarpinu, er að finna sundurliðun einstakra kostnaðarliða sem hv. þingmenn geta kynnt sér. Í rekstraráætluninni, og þá frumvarpinu, er gert ráð fyrir lækkandi gildandi álagningarhlutföllum á viðskiptabanka, sparisjóði, lánafyrirtæki greiðslustofnana, rafeyrisfyrirtæki, Lánasjóð sveitarfélaga og fagfjárfestasjóða en hækkun á álagningarhlutfalli nokkurra annarra eftirlitsskyldra aðila. Eins og áður segir er í 2. gr. laga nr. 99/1999 kveðið á um lögbundið samráð við samráðsnefnd eftirlitsskyldra aðila á áætluðu rekstrarumfangi næsta árs. Skal álit samráðsnefndarinnar fylgja skýrslu Fjármálaeftirlitsins til ráðherra. Í skýrslu samráðsnefndarinnar kemur eftirfarandi fram sem niðurstaða nefndarinnar vegna rekstraráætlunar ársins 2013, með leyfi forseta: „Samráðsnefnd telur að með þeim breytingum sem nú hafa verið gerðar frá fyrri áætlunum, þar sem vexti stofnunarinnar eru settar skýrar skorður og meðal annars starfsmannafjöldi takmarkaður við rúmlega 120 í staðinn fyrir 140 þegar mest var boðið, sé betur en áður gætt að þeim ólíku sjónarmiðum sem taka þarf tillit til við eflingu og rekstur FME. Samráðsnefndin brýnir fyrir stjórn og stjórnendum FME að gæta vel að aðhaldi og hagræðingu í rekstri FME. Frekari viðræður þurfa að fara fram á milli aðila um skiptingu eftirlitsgjaldsins og mögulega þarf að breyta hvernig gjald er lagt á aðila eins og fagfjárfestasjóði, sem FME hefur mjög takmarkað eftirlit með. Álit samráðsnefndarinnar er að drög stjórnenda FME að rekstraráætlun 2013, eins og þau hafa verið lögð fram fyrir nefndina í dag, teljist raunhæf. Samráðsnefnd eftirlitsskyldra aðila þakkar það samráð sem stjórn og stjórnendur FME hafa haft við nefndina við gerð rekstraráætlunar fyrir árið 2013.“ Þess má geta að eftir að rekstraráætlunin var lögð fram hefur FME lagt til nýja og lægri áætlun eftirlitsgjalda vegna fagfjárfestasjóða líkt og sjá má í frumvarpinu þannig að komið hefur verið til móts við þau sjónarmið. Ég tel að vel hafi tekist til við gerð rekstraráætlunar FME fyrir árið 2013 og að rekstrarumfang stofnunarinnar sé raunhæft líkt og álit samráðsnefndarinnar ber með sér. Það er ljóst að nokkrum tilteknum þáttum í umfangsmikilli starfsemi Fjármálaeftirlitsins undanfarin missiri er nú að ljúka eða að minnsta kosti verulega að draga úr umfangi þeirra eins og úrvinnslu mála til sérstaks saksóknara. Eitthvað af þeim mannskap mun færast yfir í hefðbundið eftirlit og vettvangsrannsóknir en rekstrarumfangið hefur náð hámarki og mun væntanlega frekar fara minnkandi á komandi árum. Engu að síður er mikilvægt að missa ekki sjónar á því að verulegt átak þurfti til þess að tryggja að okkar Fjármálaeftirlit uppfyllti kröfur eins og þær eru nú gerðar, ýtrustu kröfur, og stofnunin hefur verið með metnaðarfulla áætlun í gangi um að komast í fremstu röð hvað þetta varðar og orðið mikið ágengt í þeim efnum. Samtímis því mikla annríki sem verið hefur við úrvinnslu mála í kjölfar hrunsins, og gjörbreyttar aðstæður að öllu leyti í okkar fjármálakerfi sem eftirlitið hefur þurft að takast á við, hefur því miðað vel áfram hvað varðar það að tryggja gæði starfsins og mæta nýjustu og ýtrustu kröfum um gæði eftirlitsins. Í það heila tekið held ég því að þarna hafi hlutirnir verið að þróast með réttum hætti og vonandi er mönnum það nokkurt fagnaðarefni að nú er hægt að lækka nokkuð álagningu gjalda á eftirlitsskylda aðila, að vísu að hluta til vegna þess að stofnunin á ónýttar fjárheimildir sem færðar verða yfir með henni, yfir milli ára, en engu að síður er það jákvætt að þróunin er í þessa átt. Ég mæli svo með því, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa framsöguræðu. Ég tel rétt að það komi fram að hér er lagt til 122 millj. kr. mótframlag frá ríkinu vegna þess að Fjármálaeftirlitið tekur við IPA-styrkjum frá Evrópusambandinu sem á að verja til umbótaverkefna, hvað sem það nú þýðir í þessu samhengi. Mig langar einnig til að benda á að í greinargerð frá fjárlagaskrifstofu kemur fram að velta Fjármálaeftirlitsins á næsta ári verður rúmir 2 milljarðar og þar af fjármagnast tæpir 1,7 milljarðar með sköttum sem lagðir eru á fjármálafyrirtækin. Það leiðir náttúrlega af sér að það gjald sem fjármálafyrirtækin verða að inna af hendi fer beint út í verðlagið. Það er athyglisvert að skoða þetta í því ljósi að samkvæmt ríkisreikningi 2007 var velta Fjármálaeftirlitsins einungis 600 milljónir. Hækkunin hefur því numið hátt í 350%. Eins og allir vita varð hér bankahrun á haustdögum 2008. Þá var fjármálakerfið okkar langtum stærra en það er í dag, en samt er hækkunin 350%. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er ekki komin einhver skekkja í ríkisbókhaldið þegar svo miklu munar, nú þegar bankakerfið hefur skroppið saman eins og raun ber vitni?

Frú forseti. Það mætti sjálfsagt álykta svo, þ.e. ef menn eru sannfærðir um að rekstrarumfang og geta Fjármálaeftirlitsins hafi verið fullnægjandi miðað við stærð bankakerfisins árið 2007. En ætli það sé ekki þannig að flestir séu sammála um að það hafi verið eitt af því sem brást mjög alvarlega. Auðvitað var eftirlitið langt á eftir og alls ómegnugt því að fylgja hinum stóru útþöndu bönkum eftir, hvað þá að hafa eftirlit að því leyti sem því bar að gera, t.d. að hafa eftirlit með starfsemi útibúa á erlendri grund. Átti hv. þingmaður nú eitthvað að kannast við það, íslenska Fjármálaeftirlitið átti að vera eftirlitsaðili gagnvart starfsemi banka á erlendri grund, ef hún var í útibúum. Ég held því að viðmiðun um rekstrarumfang FME á árinu 2007 sé ákaflega vondur útgangspunktur þegar meta á hvað þarf í dag. Fjármálaeftirlitið er væntanlega á þessu ári og því næsta á hápunkti rekstrarumfangs síns vegna þess að menn hafa verið að ljúka úrvinnslu mála sem hefur bundið upp mikinn mannskap og fjármuni. Því er núna að ljúka eins og fréttir bera með sér að mestu leyti. Fjármálaeftirlitið mun þurfa að hafa samstarf við embætti sérstaks saksóknara til að fylgja þeim málum eftir sem þangað eru komin. Úrvinnsla hrunmálanna er að mestu leyti búin og þau mál sem eiga erindi til sérstaks saksóknara eru farin þangað. Það er því að draga úr umfangi þess hluta starfseminnar og á næstu missirum mun starfsemin leita þess jafnvægis sem væntanlega verður talið hóflegt og rekstrarumfangið verður eitthvað minna en þessi árin.

Virðulegi forseti. Við höfum heyrt þessi orð áður frá hæstv. ráðherra Steingrími J. Sigfússyni að einhver ákveðin ríkisstofnun hafi náð hámarki sínu, að rekstrarforsendur hafi náð hámarki o.s.frv. Er þar helst að minnast embættis umboðsmanns skuldara. Það átti strax að fara að draga úr umfangi þess embættis á þessu ári, en sífellt er aukið og aukið í þessar stofnanir, m.a. embætti umboðsmanns skuldara sem var sett á fót þegar þessi ríkisstjórn tók við. Gefin eru sömu loforð um Fjármálaeftirlitið, að reksturinn sé að ná hámarki á þessu og næsta ári, en ég sé ekki von til þess miðað við þetta frumvarp. Þessar opinberu stofnanir og eftirlitsstofnanir virka orðið eins og ríki í ríkinu sem kallar sífellt á meira fjármagn til að standa undir rekstrinum. Nú er ég ekki að gagnrýna þessa stofnun sérstaklega og ég fullyrði að hún sinnir sínu lögbundna hlutverki, en með því að koma hér upp vil ég benda á það gríðarlega fjármagn sem fer til hennar og að jafnvel sé víða pottur brotinn og gæti verið hægt að hagræða á ýmsum stöðum. Þá langar mig til að spyrja um þann IPA-styrk sem Fjármálaeftirlitið fær, en ríkið þarf að koma með mótframlag upp á 122 milljónir: Hvaða umbótaverkefni eru það innan Fjármálaeftirlitsins sem þessum IPA-styrk og mótframlagi ríkisins er ætlað að uppfylla?

Varðandi rekstrarumfangið minni ég aftur á það sem ég fór yfir í framsöguræðu minni að það er mat samráðsnefndar hinna eftirlitsskyldu aðila, og það eru jú þeir sem borga reikninginn, að rekstraráætlunin teljist raunhæf. Nú staðnæmist reksturinn í um það bil 120 starfsmönnum í stað 140, eins og áður var reiknað með þegar mest yrði. Rekstrarumfangið verður nokkurn veginn í jafnvægi árin 2012 og 2013 en fer svo væntanlega minnkandi eftir það. Ég held að samráðsnefndin með fulltrúum hinna eftirlitsskyldu aðila sem borga reikninginn sé ágætur vegvísir um að menn séu búnir að lenda málinu á þeim slóðum sem greiðandinn, hinir eftirlitsskyldu aðilar, telur ásættanlegar og raunhæfar. Varðandi umbótaverkefnin í FME var farið í úttekt á starfseminni af frönskum aðilum, hverra nöfn ég man ekki nákvæmlega núna, sem skiluðu skýrslu og ábendingum. Það hefur verið ákveðið leiðarljós síðan að vinna að umbótum og úrbótum innan stofnunarinnar á grundvelli þeirrar ráðgjafar. Menn hafa sett sér metnaðarfull markmið um að uppfylla allar kröfur og geta hakað við á listanum um hinar alþjóðlegu reglur sem Fjármálaeftirlitinu ber að reyna að mæta. Það miðar vel í þeim efnum og sárafátt sem út af stendur. Settir hafa verið fjármunir í það umbótastarf og unnið að þeirri vinnu, samhliða hinum hefðbundnu verkefnum og þeim óhefðbundnu sem Fjármálaeftirlitið hefur haft með höndum að undanförnu.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að fara í andsvar, hafði beðið um andsvar við hæstv. ráðherra.

Nei, það var búið, andsvörum var lokið. (Gripið fram í.) Hv. þingmaður hefur orðið.


             Hv. þingmaður hefur orðið. ) Virðulegi forseti, ég bað um andsvar og ég fæ það ekki, en gögnin mín eru annars staðar.

Það fór fram hjá forseta, (Gripið fram í.) en andsvörum var lokið. (Forseti hringir.) Hv. þingmaður hefur orðið í ræðu.


             en andsvörum var lokið.  Ég þakka fyrir góða þjónustu, vonandi eru þetta gögnin sem ég ætlaði að hafa. 
             Virðulegi forseti. Helstu Machiavelliar þingsins draga hinar ýmsu ályktanir af minnstu hlutum. En ég ætlaði að vísu að spyrja hæstv. ráðherra um nokkur mál sem ég ætlaði að fara yfir, ég vonast til þess að hann svari mér, helst í andsvari. Það vekur náttúrlega athygli hvað Fjármálaeftirlitið er afskaplega stórt, sama hvaða mælikvarða er miðað við, og það er enn að stækka. Þegar litið er á minnkunina á milli ára stafar hún fyrst og fremst af því að verið er að draga úr eignakaupum. Það sést vel, virðulegi forseti, á bls. 30 að það er sá liður sem minnkar mest miðað við áætlun 2013. En hlutir eins og laun og starfsmannatengdur kostnaður, úrskurðarnefndir, skrifstofu- og stjórnarkostnaður og ferða- og starfstengdur kostnaður hækka mjög og aðkeypt sérfræðiþjónusta þó mest af öllu, hún er núna 180 milljónir. Í fyrra fengum við mjög harða gagnrýni frá fjárlagaskrifstofunni á rekstur þessarar stofnunar. Þar vöktu athygli hlutir sem maður hafði aldrei séð í opinberum stofnunum áður, t.d. gjafir og risna til starfsmanna sem voru, ef því er deilt niður, um 55 þús. kr. á hvern starfsmann Fjármálaeftirlitsins. Ég vona að menn hafi hætt slíku. Þetta eru auðvitað litlu tölurnar, en það breytir því ekki að þetta er ekki í samræmi við það sem þekkist hjá opinberum stofnunum. Til að setja þetta í eitthvert samhengi var stærð íslenska bankakerfisins í fyrra - og hlutföllin eru væntanlega svipuð í ár - um 8% af danska bankakerfinu, en íslenska fjármálaeftirlitið um 43% af því danska. Nú mundi maður ætla að við hefðum fengið þá hluti sem okkur hefur fundist vanta eins og t.d. neytendaeftirlit, eftirlit með því sem snýr að neytendum á fjármálamarkaði. Það hefur sárlega vantað, en neytendavernd er í afskaplega litlum metum hjá eftirlitsstofnunum á Íslandi og stjórnvöldum á Íslandi. Á þessu kjörtímabili, þrátt fyrir þessar háu fjárhæðir, hefur ekkert lagast í því efni svo heitið geti. Enn eru ekki komnar tillögur frá stjórnvöldum um neytendavernd á fjármálamarkaði, þ.e. að hafa alla neytendavernd á einum stað og eins og við viljum hafa hana og gerist í öðrum löndum. Virðulegi forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra sé að fylgjast með og komi hér upp og útskýri fyrir okkur hvernig það getur verið að eftir allan þennan tíma, heilt kjörtímabil, séu ekki enn þá komnar tillögur um það hvernig sé best að haga neytendavernd í eftirlitsstofnunum. Sú vernd er enn á nokkrum stöðum, t.d. hvað varðar gengislánin. Það hefur aldrei verið upplýst hvernig í ósköpunum allir bankarnir gátu komist að sömu niðurstöðu um gengislánin, gengislánaútreikningana sem voru rangir og Hæstiréttur dæmdi síðan ólöglega, og hvernig FME gat samþykkt það. Útreikningarnir komu einstaklega illa út fyrir íslenska neytendur. 
             Virðulegi forseti. Það er svo mikið skvaldur hérna að maður heyrir ekki í sjálfum sér, ég veit ekki hvort einhver heyrir í mér.

Ég hlusta gaumgæfilega á þessa góðu ræðu.


            

Forseti biður hv. þingmenn og aðra um að hafa hljóð í salnum á meðan hv. þingmaður talar.

Stóra málið er að neytendavernd á fjármálamarkaði er ekki sinnt þrátt fyrir ítrekaðar óskir og beiðnir um það í langan tíma, en þó sérstaklega eftir bankahrun. Við höfum ekki séð neinar tillögur um það og ekki séð neitt frumkvæði í þá átt, hvorki hjá langstærstu eftirlitsstofnuninni né stjórnvöldum, sem skiptir máli og miðar að því að laga neytendavernd á íslenskum fjármálamarkaði. Það er óskiljanlegt og mér finnst að hæstv. ráðherra eigi að gefa okkur ástæðuna fyrir því. Núna er of seint í rassinn gripið og augljóst að þessi ríkisstjórn mun ekki gera þetta og við hljótum að spyrja af hverju. Við höfum talað um skuldamál heimilanna og framgöngu fjármálafyrirtækjanna gagnvart einstaklingum allt þetta kjörtímabil. Við erum með mjög stórt Fjármálaeftirlit, en það sinnir þessu ekki. Það eru engar tillögur á borðinu um hvernig eigi að gera þetta. Síðan er annað, virðulegi forseti, að Fjármálaeftirlitið á lögum samkvæmt að hafa eftirlit með störfum stjórnarmanna í fjármálafyrirtækjum, svo segir í 55. gr. í lögum um fjármálafyrirtæki. Einnig ættu menn að vera meðvitaðir um að þeir einstaklingar sem starfað hafa í skilanefndum og slitastjórnum hafa gegnt störfum sem stjórnarmenn í fjármálafyrirtækjum. Rekstrarleyfi voru fyrir þrotabúum gömlu bankanna sem fjármálafyrirtækja fram á lok árs 2011, starfsleyfi voru að vísu dregin til baka um mitt ár fyrir Glitni og Kaupþing 19. júlí 2011, en 15. september fyrir Landsbankann. Þá voru starfsleyfin afturkölluð. Fram að þeim tíma höfðu þessir aðilar stöðu stjórnarmanna fjármálafyrirtækja og það liggur fyrir að FME átti að hafa eftirlit með þeim lögum samkvæmt. En síðan, virðulegi forseti, var bætt við ákvæði í lög um fjármálafyrirtæki sem tók gildi í júní 2011, sem segir að Fjármálaeftirlitið eigi að hafa sérstakt eftirlit með starfsemi slitastjórna. Það er því alveg sama hvernig við lítum á þetta, hvort við lítum á lögin eins og þau eru eða voru, að þeir sem voru í slitastjórnum og skilanefndum þrotabúa gömlu bankana höfðu stöðu stjórnarmanna í fjármálafyrirtækjum og Fjármálaeftirlitið á að hafa eftirlit með þeim. Í ofanálag rökstuddu ráðherrar hundruð milljóna kr. hækkun, nánar 548 millj. kr., árið 2011 með því að verið væri að fela Fjármálaeftirlitinu ný verkefni. Það var að vísu ekki rétt því að það hafði þessi verkefni áður, en þetta var röksemd ráðherra. Ég spyr því, og fer fram á að hæstv. ráðherra svari: Af hverju hefur Fjármálaeftirlitið ekki haft eftirlit með slitastjórnum? Það á að gera það með nákvæmlega sama hætti og með stjórnarmönnum hjá fjármálafyrirtækjum. Mjög mikið eftirlit er haft með stjórnarmönnum fjármálafyrirtækja, t.d. hvort þeir hafi viðskipti við eigin félög.  Hæstv. ríkisstjórn hefur rökstutt þetta 550 millj. kr. aukaframlag til Fjármálaeftirlitsins þannig að nota ætti það til að sinna þessu lögbundna verkefni. Ég fer fram á að hæstv. ráðherra svari því af hverju þetta eftirlit er ekki framkvæmt. Ég held að ég hafi ekki séð eins mikla aukningu fjárheimilda hjá neinni ríkisstofnun eins og hjá Fjármálaeftirlitinu, fyrir utan kannski umboðsmann skuldara og við getum kannski nefnt nokkrar fleiri. Það gengur ekki að bera fyrir sig fjárskort. Ef við gefum okkur að Fjármálaeftirlitið þurfi að vera svona stórt, sem það er auðvitað á alla mælikvarða, er óskiljanlegt að neytendaverndinni sé ekki sinnt. Þrátt fyrir stærðina vantar mjög mikilvæga þætti. Það er einnig óskiljanlegt af hverju ráðherra hefur ekki beitt sér fyrir þessu þannig að við sjáum nú í lok kjörtímabilsins það sem við hefðum átt að sjá í byrjun; að ljóst væri hvar neytendaverndin lægi og að þessar eftirlitsstofnanir eða hluti þeirra, hvernig sem menn vilja haga því, gætu sinnt henni Núna er neytendaverndin hjá Neytendastofu, eitthvað er hjá Fjármálaeftirlitinu og fleiri aðilum. Hún er ekki aðeins hjá mörgum eftirlitsstofnunum heldur heyrir undir mörg ráðuneyti. Í öllum hræringunum í Stjórnarráðinu fram og til baka hefur þetta verið á þeytingi eins og svo margt annað. Hæstv. ráðherra verður að útskýra þetta. Þetta er óskiljanlegt, miðað við ástandið í þjóðfélaginu og þá umræðu sem hefur verið. Það verður að útskýra þetta. Það vantar málefnalegar ástæður fyrir því af hverju í ósköpunum ekki hefur verið lögð áhersla á neytendavernd á fjármálamarkaði. Menn geta ekki sagt: Við höfum ekki sett fjármagn í eftirlitið. Það stenst ekki. Menn geta ekki sagt: Við höfum ekkert verið að skoða neytendavernd varðandi Stjórnarráðið eða eftirlitsstofnanir eða slíkt. Það stenst ekki, það hefur verið gert. En af hverju í ósköpunum er ástandið svona? Við horfum upp á dæmin hvern einasta dag. Fólk kemur til þingmanna, leitar til fjölmiðla þar sem það hefur ekki aðrar leiðir, út af framgangi hinna ýmsu stofnana. Það er alveg sama hvaða sérfræðingur hefur komið fyrir hv. viðskiptanefnd eða efnahags- og viðskiptanefnd, enginn sem hefur rætt þetta hefur ekki verið sammála því að skortur á neytendavernd sé gríðarleg brotalöm í kerfinu. Það er því ekki fræðilegur möguleiki að þessir hlutir hafi getað farið fram hjá stjórnvöldum, það er fullkomlega ómögulegt. Því hlýtur maður að spyrja: Af hverju er ekki lögð áhersla á neytendaverndina? Og af hverju er staðan enn þannig að neytendaverndin er ekki á einum stað? Enn eru stofnanir að diskútera hvað eigi að vera hjá þeim og hvað eigi að vera annars staðar. Síðan er hitt að hæstv. ráðherra Steingrímur J. Sigfússon hefur haft uppi mjög stór orð um laun slitastjórnarmanna og hann sagðist ætla að lækka þau. Eftir því sem ég best veit var tímakaupið þá um 16 þús. kr. þegar hæstv. ráðherra var nóg boðið og talaði um að þetta væru dæmalaust há laun. Hann benti á það sjálfur að hann hefði tæki til þess, með því að koma ábendingum til Seðlabankans eða hugsanlega FME. Seðlabankinn er kröfuhafi og ríkið eftir því sem ég best veit, þannig að þeir geta í það minnsta komið ábendingum til skila. Svo á FME að hafa eftirlit með slitastjórnum og hvernig viðskiptum er háttað á milli slitastjórnarmanna og þeirra eigin fyrirtækja. Hæstv. ráðherra hafði uppi stór orð um þetta 2010 og sagðist ætla að beita sér fyrir lækkun. Það er komið í ljós að hann hefur ekki gert það. Og maður hlýtur að spyrja sig: Af hverju var það ekki gert? Af hverju, virðulegi forseti, hefur Fjármálaeftirlitið ekki haft eftirlit með slitastjórnum eins og því ber og hefur borið samkvæmt lögum allt kjörtímabilið? Virðulegi forseti. Ég fer fram á að fá svör við þessum spurningum hjá hæstv. ráðherra og þegar þau eru komin getum við haldið áfram að spjalla um þetta.

Frú forseti. Við ræðum hér framlög til opinbers eftirlits með fjármálastarfsemi sem rennur til FME, Fjármálaeftirlitsins, og verður árlegur viðburður. Þegar hrunið varð kom í ljós að mjög margt hafði farið úrskeiðis í eftirlitinu sem margir höfðu treyst á, þar á meðal ég. Ég lagði reyndar ítrekað til að framlag til eftirlitsins yrði aukið til þess að það héldi í við hratt vaxandi bankakerfi. Það tókst ekki alltaf, alveg sérstaklega vegna þess að eftirlitið var í samkeppni um starfsmenn við þetta sama bankakerfi, þannig að það eiginlega endaði sem eins konar uppeldisstöð eða menntunarstöð fyrir sérfræðinga sem fóru svo til bankanna. Eitt dæmi er af sparisjóðunum. SPRON var til dæmis leyft að hafa allt sitt eigið fé, þetta göfuga fé sem menn eru að tala um, í tveimur hlutabréfum, Exista og Kaupþingi. Allt eigið fé SPRON var í þessum félögum. Eftirlitið lét það óátalið. Svo urðu bæði félögin gjaldþrota, það var reyndar á ákveðnu tímabili svo var eigið fé aukið. Eftirlitið lét hringferla peninga líka viðgangast sem er löglegt og er enn í lagi lagalega séð, en náttúrlega engan veginn í lagi rökfræðilega séð. Eftirlitið hefur mörg hlutverk og eitt af því er að hafa eftirlit með lífeyrissjóðum og er ekkert voðalega hátt gjald lagt á þá, ég held að það sé innan þeirra marka sem felst í þjónustu við lífeyrissjóðina, til að hafa eftirlit með þeim. Lífeyrissjóðirnir urðu líka fyrir gífurlegu tjóni og eftirlitið virtist ekki hafa bjargað því neitt mikið. Það gjald er einn af fáum póstum sem hækka í þessu frumvarpi. Ég vil benda á að það er mjög varasamt og menn þurfa að passa sig mjög vel ef leggja á álögur á lífeyrissjóðina vegna þess að þær lenda bara á almennu sjóðunum, þær lenda ekki á opinberu sjóðunum. Af hverju ekki? Vegna þess að réttindi opinberra starfsmanna eru tryggð, þau eru föst. Það er iðgjaldið sem breytist og iðgjaldið á að hækka, þ.e. hjá almennum skattgreiðendum, þannig að sérhverjar álögur á lífeyrissjóðina koma fram sem skattlagning á almennu lífeyrissjóðina því að þeir hafa enga bakhjarla. Þeir þurfa að skerða réttindi og það kemur fram sem aukin skattlagning á sjóðfélaga þeirra. Menn þurfa því að vera mjög varkárir og eiginlega skirrast við að leggja álögur á lífeyrissjóðina nema það sem nauðsynlegt er til þjónustu. Mig langar til að koma inn á það sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson nefndi hér áðan um neytendavernd. Þann 28. nóvember spurði ég forsætisráðherra um hvar hæstv. ríkisstjórn ætlaði sér að staðsetja neytendavernd á fjármálamarkaði. Sem endranær fékk ég engin svör. Nú er spurning hvort hæstv. ráðherra, sem flytur þetta mál, geti svarað því. Hvar sér hann fyrir sér að neytendavernd á fjármálamarkaði sé staðsett? Á hún að vera hjá Neytendastofu? Þá skulum við segja það, frú forseti, en ef hún á að vera hjá Fjármálaeftirlitinu skulum við segja það og gera ráð fyrir peningum í það. Af hverju segi ég þetta? Vegna þess að tilefnin eru fjöldamörg og þau eru meira að segja svo flunkuný að það eru nánast bara tvær, þrjár vikur síðan síðasta kom upp og ég ætla að fara í gegnum það. Hér voru ólögleg gengistryggð lán í átta ár og Fjármálaeftirlitið sagði ekki neitt. Það hefur valdið gífurlegu tjóni í bankakerfinu og hjá almenningi og heimilunum. Þetta var látið viðgangast. Síðan hef ég frétt af því að sparifjáreigendur, eldra fólk margt hvert, hafi fengið símhringingar og viðtöl um að þeir ættu að nota spariféð til að kaupa hlutabréf, t.d. í Kaupþingi. Þetta er allt til á upptökum, frú forseti, og Fjármálaeftirlitið hefur aðgang að þeim. Og ef hægt er að sýna fram á það að eitthvert gamalmenni hafi verið platað til að kaupa hlutabréf í Kaupþingi, af því að það var svo ógurlega tryggt, og hefur tapað sparifé sínu og sparnaði alfarið þá ættu menn að fylgja því eftir. Það er neytendavernd, frú forseti. Ég heyrði sögur af manni sem var búinn að nurla saman 2–3 milljónum og allt tapaðist. Nú á hann ekki krónu og líður mjög illa af því að hann á ekki fyrir jarðarför sinni. Þetta á allt að vera hægt að rekja ef slíkar kvartanir koma upp. Nú eru neikvæðir raunvextir á sparnaði. Bankarnir leyfa sér að borga sparifjáreigendum vexti sem eru lægri en verðbólgan, þeir leyfa sér að brenna upp sparifé og enginn segir neitt. Það er engin neytendavernd. Enginn kvartar, það er enginn sem segir: Þetta er óhæfa - fyrir utan það náttúrlega að hæstv. ríkisstjórn hefur skattlagt þetta sem ekkert er, þessa neikvæðu raunvexti. Nafnvextirnir eru skattlagðir, þ.e. ríkið bætir í sársaukann. Svo töpuðu um 55 þús. heimili hlutabréfaeign sinni, þar á meðal gamalmennið sem ég talaði um en það á kannski við um minni hlutann, flestir keyptu hlutabréfin sjálfir og þau höfðu hækkað. Það voru 80 milljarðar sem 55 þús. heimili töpuðu sannarlega á hruninu vegna þess að menn höfðu leyft hér hringferla fjár þvers og kruss þannig að hlutabréfamarkaðurinn sagði ekki satt. Ársreikningar sögðu ekki satt, eigið fé fyrirtækja var sýnt mikið hærra en það var í reynd. Þeir voru bara loft. Og þetta var látið viðgangast. Hvar er neytendaverndin á fjármálamarkaði? Enn er verið að selja hlutabréf. Það eru útboð alla daga og höfðað til almennings um að kaupa hlutabréf. Það er enn leyfilegt að hafa svona hringferla. Eitthvert hlutafélag getur lagt peninga inn hjá banka sem innstæðu og bankinn lánar svo til kaupa á hlutabréfum í sama fyrirtæki til almennings, til Jóns Jónssonar og Jón Jónsson kaupir svo hlutabréf í fyrirtækinu. Peningurinn fer í hring og eigið fé hlutafélagsins vex og innlán í viðkomandi banka hafa vaxið og útlán hans hafa vaxið og allir voða hamingjusamir. Þetta er enn leyft, frú forseti, það hefur ekkert verið gert. Svo er hérna á Íslandi í gangi yfirdráttur einstaklinga sem er leyfður. Hann er furðulegt fyrirbæri og tíðkast hvergi annars staðar. Þetta horfa menn á. Neytendastofa horfir á þetta og segir: Mér kemur þetta ekki við. Fjármálaeftirlitið horfir á þetta og segir: Mér kemur þetta ekki við. Þetta er skuld án gjalddaga sem er nánast óþekkt erlendis gagnvart einstaklingum. Þetta er fyrir fyrirtæki til að jafna greiðslustöðu innan mánaðar, yfirdráttur. Ég nefni lánsveðin sem ollu heilmiklu tjóni og ríkisstjórnin er að reyna að leysa, sem er nánast illmögulegt eða ómögulegt. Ég varaði held ég við því 1977, í bæklingi sem ég skrifaði, að menn ættu ekki að lána veð en sú neytendavernd hefur ekki náð lengra á fjármálamarkaði. Smálánafyrirtækin ætla ég líka að nefna. Þau eru enn eitt dæmið sem mér finnst ekki vera góður bragur á. Það er því ekki vanþörf á neytendavernd. Nýjustu fréttirnar, frú forseti, er Eir-dæmið þar sem eldra fólk keypti búseturétt en fær ekki tryggingar af því að það er búið að veðsetja eignina annars staðar. Hvað er eiginlega að gerast með neytendavernd? Hvar er neytandinn verndaður fyrir slíku? Hver sinnir þessu? Er það Fjármálaeftirlitið? Er það Neytendastofa? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hver á að sinna þessu? Hver á að grípa inn í og segja: Heyrðu, þetta gengur ekki, þetta verðum við að banna? Ég hugsa að þetta sé bannað ef grannt er skoðað. Það er mjög margt að á neytendasviði. Mér finnst þetta frumvarp ekki bera þess merki vegna þess að hvergi nokkurs staðar er nefnt að 100 milljónir eða svo eigi að fara í neytendavernd, það þyrfti náttúrlega miklu meira ef vel ætti að vera. Þetta veldur heimilum landsins gífurlegu tjóni, ómældu tjóni, sérstaklega gengislánin og það sem menn hafa verið að gera í þeim málum. Einnig þegar húsnæðisverð hækkaði og hækkaði og hækkaði, þá varaði enginn við því. Fjármálaeftirlitið sagði ekki við fólk: Gætið ykkar á bólunni. Nei, nei, þó að verðið hækkaði og hækkaði og menn vissu af hverju. Það var vegna þess að Kaupþing kom með ódýr lán inn á markaðinn á þeim tíma, verðtryggð með 4,15% vöxtum. Enginn sagði neitt, enginn varaði við. Ábyrgð stjórnvalda og Fjármálaeftirlitsins er því mikil og ég vil fara að sjá hvar neytendavernd á að eiga sér stað í kerfinu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um greiðslukostnað á opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Hér í upphafi eru taldar upp ýmsar breytingar, bæði hvernig prósentur breytast og síðan hvernig krónutölur breytast. Í stuttu máli gengur þetta út á það að verið er að gera ráð fyrir því að lækka gjöldin á lánastofnanir en hækka gjöldin á tryggingafélög, vátryggingamiðlun, lífeyrissjóði og verðbréfamiðlara og einnig hjá Íbúðalánasjóði. Þá staldrar maður fyrst við tvennt í því, sem snýr annars vegar að Íbúðalánasjóði og hins vegar að opinberu lífeyrissjóðunum. Við þekkjum það að þegar gjöldin á þá eru hækkuð þá eykst vandamálið á hinn endann. Við vitum hver staða Íbúðalánasjóðs er í dag, hún mun kalla á frekari útgjöld úr ríkissjóði þessi hækkun á eftirlitsgjaldi á Íbúðalánasjóð. Hið sama á við um opinberu lífeyrissjóðina, þegar gjaldið er hækkað á þá þá hækkar skuldastabbinn sem bíður okkar í hinn endann, um það bil 450 milljarðar í heildina bæði á A- og B-deildinni. Þetta þarf að hafa í huga þegar verið er að hækka gjöld á þessar tvær stofnanir. Það hefur oft komið fram að þegar menn leggja gjöld á lífeyrissjóðina eru það í raun og veru eingöngu almennu lífeyrissjóðirnir sem bera það með einhverjum hætti, það gefur augaleið. Ég ætla aðeins að koma inn á neytendaverndina eins og tveir hv. þingmenn sem hafa talað hér á undan mér. Maður er orðinn hugsi yfir því hvernig að henni er staðið en línur þurfa að vera skýrar í því. Við sjáum hvernig það hefur verið á undanförnum árum og jafnvel áratugum, hún hefur ekki verið í nógu góðum farvegi, það er ekki nógu skýrt hvernig halda á utan um hana. Þau dæmi sem voru nefnd hér á undan kalla á viðbrögð við því. Það er í fyrsta lagi hvernig stóð á því að menn gátu lánað gengistryggð lán með ólögmætum hætti í átta ár. Það er töluvert athyglisvert. Þegar menn skoða dómana sem féllu um þessi lán var þetta mjög skýrt þegar lögin voru afgreidd á sínum tíma. Athugasemdir komu meira að segja frá Samtökum fjármálafyrirtækjanna við lagasetninguna. Þar var bent á að ef lögin færu með þessum hætti í gegnum þingið og ekki yrðu gerðar ákveðnar breytingar á þeim mættu fjármálastofnanirnar eða fjármálafyrirtækin ekki lána gengistryggð lán. Við þessu var ekki orðið við lagasetninguna og í ákveðinn tíma dró úr útlánum þessara lána. En svo fóru þau bara á fulla ferð aftur. Manni finnst mjög sérkennilegt að Fjármálaeftirlitið skuli ekki á þeim tíma hafa gripið inn í það. Þegar þessi dómur lá fyrir og menn fóru að setja ákveðna vexti og gerðu það afturvirkt - og við þekkjum síðustu dóma sem snúa að því að búið er að hrekja það til baka. Þetta kallar á mjög margvíslegar spurningar um það hvernig við ætlum yfir höfuð að standa að neytendaverndinni. Við þekkjum síðan þau bréf og þá pósta sem hafa borist okkur hv. þingmönnum á undanförnum vikum sem snúa að einu fjármálafyrirtæki sem heitir Drómi, hvernig haldið er um þær kröfur sem þar eru inni. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að maður er einhvern veginn ekki alveg rólegur yfir því þó svo að FME hafi gefið því heilbrigðisvottorð hvernig staðið er að því. Þegar þær breytingar urðu sem voru gerðar á Íbúðalánasjóði 2004, með þeirri áhættustýringu sem þar var, komu nú ekki miklar athugasemdir frá Fjármálaeftirlitinu við þann gjörning og ekki var varað við því sem gæti gerst þar. Ég ætla hins vegar helst að staldra við þá gríðarlegu aukningu sem er að verða á umsvifum Fjármálaeftirlitsins sem hafa á undanförnum fimm árum aukist um 350%. Nú ætla ég í sjálfu sér ekki að leggja mat á hversu há þessi tala þarf að vera og hef engar forsendur til þess, hvort hún hafi á sínum tíma verið allt of lág. En ég vil staldra aðeins við það sem snýr að því að þessi skattstofn sem lagður er á og eftirlitsgjöldin - og við erum með fleiri svoleiðis skattstofna og er nærtækast að nefna nefskattinn í Ríkisútvarpinu - hvernig hann fer beint í Fjármálaeftirlitið. Ég vil því taka það hér upp í þessari ræðu minni sem snýr að því hversu mikilvægt er að setja alla gjaldtöku, hvort heldur sem er í formi eftirlitsgjalds eða skatts, hvaða nafni sem hún kann að nefnast, beint inn í ríkissjóð og gera síðan rekstraráætlanir fyrir viðkomandi stofnanir þannig að þær standi klárar á því þegar búið er að samþykkja fjárlög í upphafi árs, eða í lok ársins á undan, hvert umfang stofnunarinnar á að vera. Þverpólitísk samstaða hefur verið um það í hv. fjárlaganefnd að stíga þetta skref en einhverra hluta vegna er það nú strandað í einhverjum þingflokki, eða í einhverjum þingflokkum, ég ætla ekki að fullyrða neitt um það, en það er alla vega ekki í þingflokki sjálfstæðismanna. Það er mjög mikilvægt að gera þetta og fjármálaráðuneytið hefur verið að kalla eftir þessu í mjög langan tíma. Skýrasta dæmið sem ég vil nefna er einmitt það sem snýr að rekstri Fjármálaeftirlitsins. Fyrir ári, í umræðum um fjáraukalögin, kom breytingartillaga frá meiri hlutanum sem var samþykkt hér um 300 millj. kr. aukningu á útgjöldum til FME. Af hverju var það? Jú, það var vegna þess að FME hafði gert ráð fyrir ákveðnum tekjum sem voru í lögunum og sagði bara: Við gerum rekstraráætlanir út frá því sem við áætlum um gildandi lög 1. janúar í upphafi árs, þannig gerum við rekstraráætlanirnar. En ef hæstv. ríkisstjórn hefði gert samkomulag við fjármálafyrirtækin - og við þekkjum það á undanförnum missirum að menn hafa oft verið að ræða um það sem snýr að skuldavanda heimilanna. Þá er Fjármálaeftirlitið búið að segja: Við gerum rekstraráætlanir okkar út frá þeim forsendum sem skatturinn eða gjöldin eiga að skila okkur. Ef ríkisstjórnin hefði gert samkomulag til að mynda við fjármálafyrirtækin um að koma að öðru leyti inn í skuldavanda heimilanna og í framhaldi af því flutt breytingar á lögunum, við skulum segja bara á vorþinginu, sem lækkuðu gjöldin til að koma til móts við þetta, ef það væri hluti af samkomulaginu, væri FME búið að ákveða rekstraráætlun sína út árið burt séð frá því og kannski búið að binda hendur stjórnvalda á hverjum tíma. Það er ekki forsvaranlegt, virðulegi forseti, að gera það með þessum hætti. Þess vegna þarf að setja allar tekjur, hvort heldur það eru nefskattur eða eftirlitsgjöld, beint í ríkissjóð til að við getum haft rekstraráætlanir með þessum hætti. Það er hrópandi dæmi um þetta að við skulum á einum tíma, árið 2011, þurfa að setja 300 milljónir inn í þetta í gegnum fjáraukalögin. Það er líka fróðlegt að skoða þetta aðeins í samhengi, til að mynda með því að setja aukningu á fjármunum til Fjármálaeftirlitsins í samhengi við það sem er að gerast hjá Samkeppniseftirlitinu. Það er ekki nálægt því sami vöxtur í Samkeppniseftirlitinu og er í Fjármálaeftirlitinu og að mínu mati er mjög mikilvægt að menn fari með þessar tekjur inn í ríkissjóð og viðkomandi stofnanir fái síðan rekstrarframlög í fjárlögum og þurfi ekki að vera að spá í það og geta ekki brugðist við því. Segjum sem svo að stjórnvöld hafi gert samkomulag við fjármálafyrirtækin og í því hefur falist að lækka eftirlitsgjöldin, sem auðvitað fara beint út á neytendur að lokum, þá hefði Fjármálaeftirlitið ekki getað staðið við rekstraráætlanir, það er algjörlega útilokað mál vegna þess að það tekur tíma að bregðast við því. Það er því gríðarlega mikilvægt, virðulegi forseti, að klára þessa hluti og hætta að hafa hlutina þannig að sumir geti þanist út á meðan aðrir þurfa að draga saman seglin.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Ég hef nokkrar athugasemdir við frumvarpið. Fyrst er það almennt, ég er þeirrar skoðunar að sú útþensla sem verið hefur á Fjármálaeftirlitinu undanfarin ár, sérstaklega í fyrra og á þessu ári, stuðli ekki endilega að bættum eða auknum fjármálastöðugleika eða að eftirlitið vaxi í hlutfalli við fjölda starfsmanna. Bætt var við gríðarlega miklum fjölda starfsmanna vegna hrunsins en nú fækkar málum sem tengd eru hruninu og fá mál eru í rannsókn, þau eru yfirleitt komin fyrir dómstóla eða eru að fara fyrir dómstóla. Spurningin er hvort halda eigi í þau 17 stöðugildi sem tengd eru hruninu, að það sé kannski vel í lagt. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson minntist á það áðan að verið sé að breyta álagningu á lífeyrissjóði. Lífeyrissjóðir stunda vissulega fjármálastarfsemi en spurningin er hvort rétt sé að hækka þegar íþyngjandi gjöld vegna þess að það kemur bara beint niður á lífeyrisréttindum framtíðarinnar og allur kostnaður leiðir óhjákvæmilega til lægri ávöxtunar. Ef litið er yfir rekstrarkostnaðinn er ljóst að laun og starfsmannatengdur kostnaður mun hækka á milli ára, sem er náttúrlega aðalkostnaðurinn, 4%. Aftur á móti munu eignakaup dragast mikið saman, fara úr rúmum 100 milljónum í um 20 milljónir. Líklegt er að það sé vegna flutninga Fjármálaeftirlitsins og fjárfestinga í tölvukerfum og öðru slíku, það er náttúrlega kostnaður sem ekki þarf að fara í aftur. Húsnæðiskostnaður hefur aukist um 13% við það að flytja í nýtt húsnæði, en ég tel að við séum ekki alveg á réttri leið að leggja svo mikla áherslu á eftirlitshlutverkið í þjóðfélaginu. Það gildir almennt meðan við erum að skera niður á öðrum sviðum. Fyrir hrun sinntu í kringum 40 starfsmenn bankakerfi sem var margfalt stærra og margfalt flóknara en bankakerfið er í dag. Það hvarflar óneitanlega að manni að ansi vel sé lagt í hér. Vissulega var hægt að gera athugasemdir við starfsemi Fjármálaeftirlitsins fyrir hrun en ég held að athugasemdirnar hafi ekki lotið að því að fjölga þyrfti starfsmönnum um 80, alls ekki. Síðan eru hérna umbótaverkefni sem Fjármálaeftirlitið segir að byggi á skýrslu franska sérfræðingsins Pierre-Yves Thoravals. Þau umbótaverkefni eiga að stuðla að því að Fjármálaeftirlitið geti uppfyllt alþjóðlega staðla hvað varðar kjarnareglur um árangursríkt bankaeftirlit. Ég hef marglýst því í ræðustóli og hef skrifað um það að bankaeftirlitsstarfsemi fjármálaeftirlits eigi að vera aðskilin eða eigi að vera í Seðlabankanum og tilheyra þeim deildum Seðlabankans sem fylgjast með fjármálastöðugleika. Ég hef haldið því fram alveg frá byrjun árs 2006 og lagði það m.a. fram í skýrslu sem ég gerði með Frederic Mishkin prófessor, sem sumir hafa haldið á lofti sem mikilli blessun yfir bankakerfið þegar hið rétta var að þar var verið að benda á hluti sem færa mætti til betri vegar til þess að styrkja fjármálastöðugleika í landinu. Ég tek nú svo sem ekki mikið mark á þeirri gagnrýni, hún var nú sett fram í pólitískum tilgangi. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að Fjármálaeftirlitið sé á rangri leið með þeirri umbreytingu sem þar á sér stað. Kannski er hún á réttri leið miðað við þær forsendur sem þeir gefa sér, en ekki miðað við það sem ég held að sé heilbrigðast fyrir fjármálakerfið á Íslandi og fyrir fjármálastöðugleika, ég held að þeir séu á rangri leið. Ef ég vík aftur að umbótaverkefnunum er þar gert ráð fyrir að þau séu fjármögnuð fyrir IPA-styrki. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem koma til vegna aðildarumsóknar Íslands að Evrópusambandinu og aðlögun íslensks reglugerðarumhverfis og eftirlitsumhverfis að eftirlitshlutverki Evrópusambandsins. Gríðarlega mikið hefur gerst innan Evrópusambandsins frá 2011 þegar þessi áætlun var sett í gang í Fjármálaeftirlitinu. Nú er talað um bankabandalag innan Evrópusambandsins þar sem eru sameiginlegar eftirlitsstofnanir og ekki er hægt að sjá að Ísland geti verið aðili að því. Ég varpa þeirri spurningu til hæstv. atvinnuvegaráðherra, sem er yfirmaður Fjármálaeftirlitsins, hvort það geti verið að hér sé unnið eftir gömlum hugmyndum, því að skýrsla Pierre-Yves Thoravals, franska sérfræðingsins, miðar við einhvern raunveruleika í Evrópu árið 2010 eða í byrjun árs 2011. En nú hefur orðið gjörbreyting þar sem talað er um bankabandalag innan Evrópusambandsins sem ekki er augljóst að Íslendingar eigi aðild að eða muni eiga aðild að þar sem við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu. Ef vilji hæstv. atvinnuvegaráðherra nær fram að ganga göngum við sennilega ekki í Evrópusambandið eða þá að við göngum í Evrópusambandið. Ég segi það af því að það er óklárt hvað hann vill. Það vildi ég segja um frumvarpið, ég vildi vara við þeirri útþenslustarfsemi sem á sér stað í eftirlitsiðnaðinum á Íslandi.

Frú forseti. Varðandi það sem hv. síðasti ræðumaður nefndi vissi ég nú ekki til þess að það væri sérstaklega óklárt hver afstaða mín væri til aðildar að Evrópusambandinu. Ég er andvígur því að Ísland gangi í Evrópusambandið og tel það ekki þjóna hagsmunum okkar best. Við erum hins vegar aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og þar af leiðandi varðar það okkur miklu hvernig regluverkið er sem við tökum upp í gegnum það og þurfum að aðlaga okkur að. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að það er mikið að gerast í þeim efnum í Evrópu sem við þurfum að takast á við og mæta. Það kann að vera vandasamt, ekki síst varðandi það hvað stjórnarskrá okkar heimilar og heimilar ekki í þeim efnum. Eðlilega hafa orðið hér talsverðar umræður almennt um starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Það er ekkert undan því að kvarta nema síður sé þó að við séum fyrst og fremst að ræða álagningu eftirlitsgjaldanna fyrir næsta ár. Ég bendi mönnum á bls. 36 í frumvarpinu þar sem fjallað er um breytt stjórnskipulag og verkefni Fjármálaeftirlitsins eins og þau eru teiknuð upp í dag í viðauka með rekstraráætlun fyrir árið 2013. Þar kemur skýrt fram að Fjármálaeftirlitið hefur að sjálfsögðu eftirlit með slitastjórnum eða fjármálafyrirtækjum í slitameðferð. Það fellur undir eftirlitssvið stofnunarinnar. Eins og dregið er upp í skipuriti er meginviðfangsefnum skipt á þrjú svið, þ.e. vettvangsathuganir, eftirlit og greiningar. Eftirlitshlutinn, sem er auðvitað viðamestur, hefur þær skyldur að hafa reglubundið eftirlit með fjármálafyrirtækjum, vátryggingafélögum, lífeyrissjóðum og öðrum þátttakendum á fjármálamarkaði og öllum eftirlitsskyldum aðilum í samræmi við lög og reglur sem þar um gilda. Það felur m.a. í sér mat á hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra eftirlitsskyldra aðila. Það felur í sér að sinna neytendamálum eins og fram kemur á bls. 37 í tengslum við eftirlit með heilbrigðum og eðlilegum viðskiptaháttum. Það hefur Fjármálaeftirlitið sjálft útlistað hvernig það lítur á eftirlitsskyldur sínar í þessum efnum. Ég er að sjálfsögðu sammála því að ýmsar brotalamir voru í þessum efnum hér á árum áður, ég held að það þurfi ekki að deila um það.  Á töflu á bls. 46 í greinargerð með frumvarpinu eða fylgiskjölum kemur sömuleiðis fram fjöldi eftirlitsskyldra aðila eins og þeir stóðu núna á miðju ári. Þar eru taldar upp 11 slitastjórnir og ekki þarf að deila um að þær eru undir sem eftirlitsskyldir aðilar, samanber bókhald Fjármálaeftirlitsins sjálfs um fjölda eftirlitsskyldra aðila af mismunandi toga. Fjórir viðskiptabankar, tíu sparisjóðir, sex lánafyrirtæki, ein innlánsdeild samvinnufélaga o.s.frv., og næstneðst eru taldar upp þær 11 slitastjórnir sem heyra þarna undir. Gerð er rækileg grein fyrir umbótaverkefnunum sem rædd hafa verið í greinargerðinni og gögnum sem fylgja með málinu. Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson kom inn á það. Við munum alltaf þurfa að uppfylla reglur óháð breytingum á þessu sviði, það er alveg ljóst að við þurfum að geta uppfyllt kjarnareglur alþjóðabankaeftirlitsnefndarinnar um virkt fjármálaeftirlit. Það hverfur ekki frá okkur hvernig sem þessum málum yrði svo skipað. Vel má vera að það eigi allt eftir að sæta endurskoðun á komandi árum. Það er ýmislegt í farvatninu í þeim efnum samanber þær skýrslur sem komið hafa fram um skipan mála á fjármálamarkaðnum og ég get vísað til, bæði þeirrar skýrslu sem fram kom í apríl í vor og eins þess álits sem þrír sérfræðingar gáfu í framhaldinu nú í haust. Tímabundið byggjum við á því skipulagi sem hér var að vera með aðskilda starfsemi í Seðlabankanum annars vegar og Fjármálaeftirlitinu hins vegar þar sem allt eftirlitið er komið á eina hendi. Síðan er í gildi samstarfssamningur sem endurnýjaður var 2011 á milli Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins til að reyna að tryggja að þessar tvær lykilstofnanir vinni saman að nauðsynlegum verkefnum sem þær þurfa að sinna. Frú forseti. Að öðru leyti þakka ég fyrir þessa umræðu og vænti þess að hv. þingnefnd taki þetta mál til vandaðrar skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég spurði hæstv. ráðherra spurninga áðan og ætla að spyrja hann aftur, ef þær fóru fram hjá honum. Það er ekki deilt um að samkvæmt lögum á Fjármálaeftirlitið, og hefur átt, að hafa eftirlit með slitastjórnum. Á haustdögum 2008 gerði Fjármálaeftirlitið samkomulag við skilanefndirnar, ef ég man rétt, um 16.000 kr. tímagjald sem hefur á þessum tíma hækkað upp í 35.000. Menn eru ansi snöggir að ná í meðallaunin þar fyrir landsmenn, en látum það liggja á milli hluta. Það sem ég var að spyrja um er af hverju eftirlitið hefur ekki verið framkvæmt. Það hefur komið alveg skýrt fram í nefndinni, það hefur ekki verið gert en það er lagaskylda. Ríkisstjórnin hefur sagt: Við þurfum meiri peninga, 500 og eitthvað milljónir, af því við þurfum að sinna því betur. Af hverju hefur það ekki verið framkvæmt? Það er stóra spurningin. Sömuleiðis varðandi neytendamálin, menn hafa talað hér um að það væri óljóst. Ég fagna því ef það er skýrt að neytendamálin séu á höndum Fjármálaeftirlitsins. Ég vil fá að vita sjónarmið hæstv. ráðherra í því. Lítur hann svo á að neytendamálin séu hjá Fjármálaeftirlitinu? Það er afskaplega mikilvægt að þau séu á einum stað svo fólk sé meðvitað um það. Ég held Fjármálaeftirlitið sé sú stofnun sem best ætti að geta sinnt þessu, ef við beinum athyglinni að því. Tvær spurningar: Er það svo að neytendamálin séu hjá Fjármálaeftirlitinu? Síðan hitt: Af hverju hefur ekki verið haft eftirlit með slitastjórnum þótt það beri að gera samkvæmt lögum?

Frú forseti. Ég tel að sjálfsögðu að Fjármálaeftirlitið sé að fara að lögum. Það fer með eftirlit með slitastjórnum á þann hátt sem það hefur sjálft útlistað hvernig gerist. Það felur í sér að til dæmis er gætt að því að viðskiptahættir séu eðlilegir og heilbrigðir. Fjármálaeftirlitið hefur tekið við kvörtunum vegna einstakra slitastjórna og síðan sent frá sér álit í kjölfar könnunar á því hvort það telji að þar hafi viðskiptahættir verið eðlilegir. Það hefur gert athugasemdir við til dæmis það sem það telur að hafi ekki verið staðið rétt að, sett svonefndar gagnsæistilkynningar á sína heimasíðu o.s.frv. Það er, held ég, fullyrðing sem ekki er innstæða fyrir, að eftirlitinu sé ekki sinnt. Ef hv. þingmaður er beinlínis að segja að hann telji að Fjármálaeftirlitið fari ekki að lögum og sinni ekki skyldum sínum, er það auðvitað stór og alvarleg ásökun. Ég tel að það sé ekki innstæða fyrir henni. Það er náttúrlega fráleitt að halda því fram að eftirlitinu sé ekki sinnt. Eins og ég rakti hér og vísa til í gögnum, kemur það fram. Fjármálaeftirlitið tíundar sjálft hvernig það gerir þetta. Varðandi neytendamálin þá reyndi ég að svara því áðan. Ég lít svo á að þau séu að sjálfsögðu hjá Fjármálaeftirlitinu, samanber það sem Fjármálaeftirlitið segir um að það sinni neytendamálum meðal annars í tengslum við að hafa eftirlit með því að viðskiptahættir eftirlitsskyldra aðila séu heilbrigðir og eðlilegir og í gegnum það að leggja mat á hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra eftirlitsskyldra aðila, og fleira í þeim dúr. Svo minni ég nú á að til viðbótar öllu því hefur líklega um þriggja ára skeið starfað sérstök eftirlitsnefnd sem skilar árlegum skýrslum. Sú nýja er væntanleg innan fárra daga, að því ég best veit, skýrslan fyrir árið í ár frá 

Virðulegi forseti. Ég get ekki skilið hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að neytendaverndinni sé vel fyrir komið hjá Fjármálaeftirlitinu. Ég fagna því. Þá liggur það fyrir. Varðandi lögbundið eftirlitið með slitastjórnum er ég nú bara að vitna í upplýsingar sem við fengum frá Fjármálaeftirlitinu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég hef ekki orðið var við að fulltrúar Fjármálaeftirlitsins hafi mætt þangað til að segja ósatt eða blekkja nefndarmenn. Síðan náttúrlega ef við trúum þeim ekki getum við skoðað frumvarp ráðherrans og farið á bls. 46. Þar er fylgiskjal 2: Aðilar undir eftirliti 2007–2012. Slitastjórnir fara fyrst undir 2012. Þetta er plagg ráðherrans. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra er að blekkja með plagginu. Ég ætla hæstv. ráðherra það ekki. Ég dró þá ályktun að hann væri ekki að gera það og ég trúði bæði Fjármálaeftirlitinu og plagginu frá hæstv. ráðherra. Nú kemur hæstv. ráðherra og segir að það sé allt saman rugl og það sé haft eftirlit. Ég spurði Fjármálaeftirlitið til dæmis að því hvernig eftirliti slitastjórnarmanna við eigin félög liði? Það liggur alveg fyrir að það á að vera undir eftirliti. Þeir hjá Fjármálaeftirlitinu sögðu að þeir hefðu ekkert verið í því og ætluðu í rauninni ekki að vera með það eftirlit fyrr en í byrjun næsta árs. Ég veit ekki alveg hvort ég á að trúa því sem hæstv. ráðherra sagði áðan eða því sem kemur fram í skjölum hæstv. ráðherra og í ummælum Fjármálaeftirlitsins. Ég held að hæstv. ráðherra verði að skýra það betur því ef eftirlitið er framkvæmt ætti líka að vera hægt um vik að fá upplýsingar sem við höfum ekki fengið.

Frú forseti. Varðandi neytendamálin er ég nú búinn að svara því að minnsta kosti tvisvar ef ekki þrisvar að þau eru í raun og veru viðfangsefni bæði Neytendastofu, sem t.d. hefur eftirlit með lögum um neytendalán, og síðan hefur Fjármálaeftirlitið að sjálfsögðu skyldum að gegna þar, eins og það útlistar sjálft. Hvað varðar slitastjórnirnar hefur Fjármálaeftirlitið útlistað sjálft hvernig það skilur og lítur á eftirlitshlutverk sitt í þeim efnum. Það telur sig fara að lögum með því og sinna þeim skyldum sem á það eru lagðar. Ég held að það sé ekki innstæða fyrir fullyrðingum um annað en að svo sé. Hversu virkt það eftirlit er eða hvaða afmörkuðu þáttum það hefur sinnt aftur í tímann þekki ég kannski ekki mjög vel, enda hafa þau mál ekki heyrt undir mig fyrr en í byrjun þessa árs. Ég veit alla vega að mjög fljótlega eftir að ég tók við starfi efnahags- og viðskiptaráðherra var samband á milli ráðuneytisins og Fjármálaeftirlitsins, m.a. um hvernig Fjármálaeftirlitið hagaði eftirliti með slitastjórnum, vegna þess að við spurðumst fyrir snemma árs um kvartanir sem komið hefðu fram um framgöngu einstakra slitastjórna og fengum fullvissu fyrir því að Fjármálaeftirlitið tæki við slíkum kvörtunum og sinnti því að fara ofan í þau mál.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við fáum botn í þetta mál. Það dugar ekki að hafa það alveg opið, eins og það er núna. Hæstv. ráðherra getur ekki borið það fyrir sig að hann hafi bara verið ráðherra í þessu ráðuneyti síðan í byrjun ársins. Það er desember og það eru ekki nein smámál á ferðinni. Ég vil vekja athygli á því að það voru röksemdir frá fyrirrennara hans um að fá 550 milljónir, til að hafa eftirlit með slitastjórnum. Það hefur verið mikil umræða í þjóðfélaginu, m.a. frá hæstv. ráðherra sem fór mikinn í byrjun árs 2010 út af launum slitastjórna. Hann gagnrýndi þau harðlega með mjög stórum orðum og sagðist ætla að beita sér fyrir lækkun á launum þar. Hæstv. ráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, sagði það. Fjármálaeftirlitið hefur samkvæmt þeim gögnum ekki sinnt lögbundnu eftirliti. Ég er alveg hjartanlega sammála hæstv. ráðherra þegar hann segir að það sé engin spurning um að Fjármálaeftirlitið eigi að hafa eftirlit með slitastjórnum. Samkvæmt þeim gögnum sem hæstv. ráðherra leggur fyrir Alþingi og upplýsingum sem við fáum frá Fjármálaeftirlitinu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, hefur það ekki verið gert. Málið er af þeirri stærðargráðu að ég held að ef hæstv. ráðherra hefur ekki kannað það enn þá, þrátt fyrir að hafa verið allan þennan tíma í embætti og sjálfur haft stór orð um það og alla þá umræðu sem hefur verið í þjóðfélaginu, ætti hann að drífa sig því og upplýsa þingið. Það kemur fram í hans eigin gögnum að samkvæmt þeim upplýsingum sem við fáum frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd er lögbundnu eftirliti ekki sinnt. Ég mun ganga eftir því, virðulegi forseti, að fá þær upplýsingar. Ég var að vonast til að áhugi væri hjá hæstv. ráðherra til að gera það líka. Sérstaklega í ljósi ummæla hans í byrjun árs 2010 þegar hann fór mikinn og sagðist ætla að lækka laun slitastjórnarmanna, hvorki meira né minna. Ég spurði hæstv. ráðherra í fyrstu ræðu minni hvort menn ætluðu ekki að koma á skýrri skipan varðandi neytendamálin þannig að það væri ljóst hvar þau væru. Síðan höfum við tekið umræðu í þingsalnum og erum komin á þann stað að hæstv. ráðherra segir að þau séu einfaldlega bæði hjá Fjármálaeftirlitinu og Neytendastofu. Virðulegi forseti. Það er vandamálið, ef það hefur farið fram hjá hæstv. ráðherra. Það er kjarni málsins. Það eru að vísu fleiri stofnanir, sem ég man ekki eftir í svipinn, en það er kjarni vandans að neytendamálin eru ekki á einum stað. Ég spurði hæstv. ráðherra af hverju í ósköpunum það væri ekki svo. Hæstv. ráðherra kom og upplýsti okkur um að allt sé í fínu lagi, þau séu á tveimur stöðum. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra mun koma upp og upplýsa af hverju hann og hæstv. ríkisstjórn hafa ekki beitt sér fyrir því að það sé skýrt, á einum stað og lögð sé áhersla á það. Eftir því verður samt sem áður gengið, ef ekki í þessari umræðu þá í umræðunni í kjölfarið því að við þau mál má ekki búa. Það eru nú bara tvö mál sem ég tók upp, annars vegar varðandi eftirlit með slitastjórnunum og hins vegar varðandi neytendaverndina en það er af mörgu öðru að taka. Ég tel að þau mál séu af þeirri stærðargráðu að mjög mikilvægt sé að fylgja þeim eftir. Ég mun gera það og vonast til að hæstv. ráðherra sýni frumkvæði í því að upplýsa okkur svo að við þurfum ekki að vera í endalausum eltingaleik við hann, eins og hefur verið í svo mörgum málum.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu en mér finnst svör hæstv. ráðherra við því hvar neytendavernd á að liggja ekki nógu góð. Það er ekki nógu gott að það séu tveir aðilar sem eiga að sinna sama verkefninu og vísa kannski hver á annan. Ég veit það ekki. Mér þætti betra að það væri sagt: Fjármálaeftirlitið sér um neytendavernd á fjármálamarkaði. Neytendastofa vísaði svo erindum þangað ef þau vörðuðu fjármálamarkað. Nýjustu dæmin: Sala á hlutabréfum til almennings þegar vitað er að hringferlar fjár eru enn þá heimilaðar samkvæmt lögum. Það býður heim nákvæmlega því sama og gerðist fyrir hrun, menn spóluðu upp eigið fé með því að láta peningana fara í hring bæði í gegnum hlutabréf og í gegnum innlán, sem er enn erfiðara að rekja. Nú er spurningin: Get ég til dæmis farið til Fjármálaeftirlitsins og gert athugasemd við að menn selji hlutabréf á markaði? Mundi Fjármálaeftirlitið bregðast við og skoða hvort tryggt sé að það séu ekki hringferlar fjár, t.d. að fyrirtækin lýsi því yfir að þau muni ekki stunda þá iðju? Svo er það Eir, sem er alveg flunkunýtt dæmi. Eru fleiri slík dæmi í gangi í þjóðfélaginu þar sem sjálfseignarstofnanir selja búseturétt og ekki er tryggt að menn fái tryggingar fyrir þeim búseturétti og borga jafnvel milljónir fyrir? Samningur sem kannski á að standa í áratugi, þangað til menn andast. Frú forseti. Mér finnst það ekki nógu gott. Mér finnst til dæmis ekki nógu gott að í skipuriti Fjármálaeftirlitsins sé hvergi kassi sem segir neytendavernd og það séu einhverjir aðilar sem sinna því og engu öðru. Ég veit að það er mjög stór þáttur í því að fólk varð fyrir miklu tjóni. Sparisjóðirnir til dæmis hvöttu menn til að taka lán til að kaupa stofnbréf í sparisjóðnum. Þau áttu að vera gulltryggð en voru svo verðlaus. Menn sátu uppi með lánin og mikla angist. Þeir fengu það reyndar niðurfellt en þeir sem settu eigið fé í það töpuðu sínu, bændur og aðrir sem keyptu stofnbréf í sparisjóðunum. Það var það sama með hlutabréf. Þetta er bara ekki nógu góð staða og ég held að menn þurfi að gera stórátak í því að laga hana.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Íslandsstofu, nr. 38/2010. Tilgangurinn er að festa fjármögnun Íslandsstofu í sessi. Núverandi fyrirkomulag, þar sem markaðsgjaldið hefur verið einn helsti tekjustofn Íslandsstofu, rennur sitt skeið í lok þessa árs. Markaðsgjaldið var síðast framlengt vegna forvera Íslandsstofu, Útflutningsráðs, til fimm ára vorið 2007. Það tímabil fluttist síðan óbreytt yfir til Íslandsstofu við yfirtöku réttinda og skyldna Útflutningsráðsins árið 2010. Með þessu frumvarpi er lagt til að núverandi fjármögnun Íslandsstofu með markaðsgjaldi verði ótímabundin og þar með verði fastur fjárhagslegur rammi settur til lengri tíma utan um starfsemina. Í greinargerð sem fylgir þessu frumvarpi er að finna nokkuð ítarlegt sögulegt yfirlit yfir það hvernig Útflutningsráð og síðar Íslandsstofa hafa verið fjármögnuð. Útflutningsráð Íslands var alla tíð sjálfstæð stofnun. Hún var fjármögnuð beint af atvinnulífinu nema að litlu leyti hin allra fyrstu ár. Frá 1998 var Útflutningsráð fjármagnað að langmestu leyti með svokölluðu markaðsgjaldi sem lagðist á gjaldstofn til greiðslu tryggingagjalds. Markaðsgjaldið er 0,05% af því og um bæði álagningu og innheimtu þess fer eftir ákvæðum laga um tryggingagjald. Þetta fyrirkomulag hefur haldist allar götur síðan og hefur reynst mjög vel. Eins og hv. þingmenn muna er alveg ljóst að þegar við fórum höndum um Íslandsstofu var niðurstaðan sú að löggjafinn ætlaði Íslandsstofu sömu stöðu innan stjórnkerfisins og Útflutningsráð hafði áður, meðal annars hvað varðar fjárhagslegt sjálfstæði með lögákveðnum gjaldstofni. Eins og kemur vel fram í lögum sem að henni lúta er Íslandsstofa samstarfsverkefni á millum atvinnulífsins og stjórnvalda. Hún er þjónustuaðili við atvinnulífið og óhætt er að segja að almenn ánægja ríki innan atvinnulífsins með starfsemina. Bein þátttaka atvinnulífsins í fjármögnun starfseminnar og í stjórn Íslandsstofu eykur meðvitund um þátttöku hennar í mikilvægum verkefnum. Ég vek eftirtekt hv. þingmanna á að frá því að Íslandsstofa var sett á stofn hefur hún tekið að sér mjög mikilvæg verkefni sem hún hefur unnið ákaflega vel. Hún hefur til dæmis séð um framkvæmd afar vel heppnaðra verkefna undanfarin missiri eins og Inspired by Iceland, margverðlaunað víðs vegar um heiminn. Sömuleiðis systurverkefnið Ísland allt árið sem hefur komið Íslandi á kortið í töluvert auknum mæli sem spennandi áfangastað fyrir vetrarferðamennsku. Allt hefur þetta skipt mjög miklu máli fyrir íslenskt efnahagslíf. Fyrirkomulag markaðsgjaldsins sem helsta tekjustofns Íslandsstofu hefur tryggt festu í rekstrinum og það hefur verið ákaflega góð sátt um gjaldið meðal viðkomandi aðila. Ég veit að við getum orðið sammála um að atvinnulífið þarf styrk, það þarf vissu og öryggi til að halda áfram að vaxa og dafna. Ég tel þess vegna best að festa markaðsgjaldið í sessi til að tryggja bæði gegnsæja og örugga fjármögnun Íslandsstofu til frambúðar. Ég held að þannig þjónum við okkar atvinnulífi best í gegnum þessa ágætu stofu. Virðulegi forseti. Ég legg til að þegar umræðunni sleppir verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að standa á móti starfsemi Íslandsstofu enda hefur hún eflaust verið ágæt, en hér er verið að festa í sessi ákveðna skattlagningu sem rennur til, hvað á ég að segja, fyrirtækis sem ekki er endilega opinbert. Þetta er fjármagnað með skattstofni sem eru laun allra landsmanna, þannig að þetta er eiginlega skattur á atvinnu. Tryggingagjaldið er þegar orðið mjög íþyngjandi á atvinnumyndun á Íslandi. Þegar fyrirtæki ræður mann í vinnu þarf það að borga heilmikil gjöld og er í rauninni refsað fyrir að skapa atvinnu. Ég mundi nú ekki vera alveg eins glaður og hæstv. ráðherra í þessu máli. Maður þarf að átta sig á því að þetta kemur niður á atvinnusköpun í landinu, fyrir utan að ég tel mjög hættulegt að festa svona í sessi til langs tíma. Þó að starfið hafi verið ágætt hingað til er hættan alltaf sú að menn verði hóglífir þegar fram í sækir og fari að hegða sér eins og opinber fyrirtæki, fari að líta á þetta sem sjálfsagða skattlagningu eins og maður sér mjög víða, til dæmis hjá stéttarfélögum opinberra starfsmanna og ASÍ og víðar. Starfsemi sem upphaflega var ágæt stofnanagerist með aldrinum og verður klafi á viðkomandi starfsemi, þannig að ég hef dálitlar efasemdir um þetta.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir góð orð um starfsemi Íslandsstofu. Ég er honum sammála um það. Það sem skiptir hins vegar máli varðandi þær athugasemdir sem hv. þingmaður kom með er að atvinnulífið sjálft vill hafa fyrirkomulagið svona. Það er ekki ríkisvaldið sem er að troða þessu upp á atvinnulífið heldur er frumvarpið gert í mjög góðri sátt og að frumkvæði Samtaka atvinnulífsins.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 160/2011, um svæðisbundna flutningsjöfnun sem er á þskj. 583, 459. mál. Með þessu frumvarpi eru lagðar til tvær mjög einfaldar breytingar á núgildandi lögum. Annars vegar lítils háttar breyting á 7. gr. um framkvæmd styrkveitinga og hins vegar um gildistímann samanber 11. gr. laganna. Í 7. gr. núgildandi laga er kveðið á um að umsóknum um styrki vegna flutningskostnaðar beri að skila til ráðuneytisins en í frumvarpinu er lagt til að umsóknum skuli skilað til Byggðastofnunar. Jafnframt fær hún það hlutverk að annast afgreiðslu umsókna og endurgreiðslur vegna flutningskostnaðar. Talið er að það samræmist mun betur hlutverki stofnana frekar en ráðuneyta að annast umsýslu af þessu tagi. Auk þess verður því ekki á móti mælt að svæðisbundin flutningsjöfnun, þ.e. að koma til móts við mikinn flutningskostnað framleiðenda í fjarlægum byggðum, fellur mjög vel að hlutverki og verkefnum Byggðastofnunar og því vel skipað að fela henni framkvæmdina. Í 11. gr. laganna er í dag kveðið á um að lögin falli úr gildi 31. desember 2012, en fyrir þann tíma var óskað eftir að ráðuneytið færi í mat á því hvort ástæða væri til að leggja til breytingar á reglum um svæðisbundna flutningsjöfnun ef þróun mála teldist gefa tilefni til slíks, eins og það var orðað í nefndaráliti meiri hlutans á sínum tíma. Þetta hefur ráðuneytið gert. Það hefur lagt mat á flutningskostnaðinn og sýna niðurstöðurnar mjög óverulegar breytingar á kostnaði frá fyrri áætlun. Í aðalatriðum er því ekki ástæða til að leggja til breytingar á styrksvæðum frá því sem er í núgildandi lögum. Gildistími laganna miðist hins vegar áfram við gildistíma byggðakorts ESA, eða til 31. desember 2013. Þannig að hér er lögð til framlenging á lögunum um eitt ár. Áður en lögin falla þá úr gildi að ári er gert ráð fyrir að aftur fari fram sams konar endurskoðun á reglunum og þá með tilliti til nýs byggðakorts, sem vonandi liggur þá fyrir, og nýrra útreikninga á flutningskostnaði sem verði árlega framkvæmdir. Frú forseti. Þetta er efni frumvarpsins og ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Þetta mál lætur ekki mikið yfir sér en það er samhengi í þessu öllu saman. Síðasta haust var tekin upp sú nýbreytni að setja á svæðisbundna flutningsjöfnun. Þegar unnið var að lagafrumvarpi í kringum það, sem var gert í góðri samvinnu stjórnar og stjórnarandstöðu, var talað um að þetta væri einungis upphafið að því að koma hér á heildstæðu kerfi sem leiddi til þess að flutningskostnaður mundi lækka úti á landsbyggðinni. Það virðist hafa verið horfið frá því. Því miður er þetta ekki til umfjöllunar í þeirri nefnd sem ég á sæti í þannig að ég mun ekki geta fjallað um þetta mál á nefndavettvangi heldur verð ég að gera það á öðrum vettvangi. Hér er sagt að flutningsjöfnunarstyrkirnir eigi að lækka á næsta ári frá því sem nú er. Það er að vísu óveruleg lækkun, ekki nema 3,5 millj. kr., en þegar lagt var í þessa vegferð var talað um að meiri fjármunum yrði varið til þess að jafna flutningskostnað í landinu, þetta væri einungis fyrsta skrefið. Þannig að eitthvað er þetta nú öfugsnúið. Ég get lýst vandamálinu ágætlega ef ég tek eitt fyrirtæki sem dæmi, fyrirtæki sem er staðsett á Akureyri og er í kjötvinnslu. Það fyrirtæki flytur nánast allar sínar afurðir á markað hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem flestir búa. Flutningskostnaður hjá fyrirtækinu er 120 millj. kr. á ári. Er það ekki einhver 60% af heildarflutningsstyrkjum sem á að setja í þetta á næsta ári og var sett á þessu ári? Samkeppnisstaða þessa fyrirtækis sem eyðir 120 millj. kr. í flutninga er 120 millj. kr. verri vegna staðsetningar heldur en fyrirtækis sem væri staðsett hér í Reykjavík. Það er algjörlega ljóst að hér er einungis verið að krafla í yfirborðið með jöfnun flutningskostnaðar og það sætir mikilli furðu að ekki skuli hafa verið haldið áfram þeirri góðu vinnu sem var hafin hér á þessu ári með lögum frá Alþingi sem sett voru síðasta haust. Sumir gætu ef til vill hugsað eða sagt sem svo að þetta væri eitthvert landsbyggðardekur og kjördæmapot eða annað slíkt, eins og maður heyrir oft og iðulega þegar talað er um landsbyggðina, en því er öðru nær. Við sjáum að þetta er tíðkað í nágrannalöndunum, Svíþjóð og Noregi. Þar þykir eðlilegt að reyna að jafna flutningskostnað til þess að jafna lífsgæðin og samkeppnisstöðu fyrirtækja á þeim stöðum sem eru langt frá miðjunni. Þetta á sérstaklega við um Ísland vegna þess að eins og við vitum er Ísland því sem næst borgríki. Allt sem hægt er að gera til þess að ýta undir og styðja við framleiðslu sem á sér stað úti á landsbyggðinni er af hinu góða. Ég get ekki orða bundist og hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með að ekki skuli vera haldið áfram þeirri góðu vinnu sem var unnin þegar stjórn og stjórnarandstaða, í samstöðu, komu sér saman um að hér skyldi reynt að setja upp kerfi sambærilegt því sem þekkist í nágrannalöndunum, til að styðja við flutninga. Ég verð að lýsa því yfir að ég get ómögulega sætt mig við þessa þróun og mun reyna að hafa áhrif á að þessi vinna verði þróuð áfram til að ná fram þeim markmiðum sem ég hef lýst hérna.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 160/2011, um svæðisbundna flutningsjöfnun. Ég tek undir með hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni að það er dapurlegt að lesa þetta frumvarp. Ég stóð í þeirri trú við afgreiðslu síðustu fjárlaga að við værum að taka þar skref í þá átt að auka jöfnun á flutningskostnaði um landið vegna þess að kostnaður atvinnufyrirtækja sem eru hvað fjærst höfuðborgarsvæðinu er óhóflega mikill, eins og fram hefur komið, og ég hélt að við værum að jafna lífsgæði og veita atvinnurekendum jöfn tækifæri eða jafnari tækifæri hvar sem þeir eru á landinu. Eins og við vitum hefur verið mjög þungt fyrir fyrirtæki fjærst höfuðborgarsvæðinu að standa undir þessum mikla flutningskostnaði. Í þessu frumvarpi - vel að merkja er ekki byrjað að greiða út úr þessu kerfi - er strax komin aðhaldskrafa upp á 3,5 millj. kr. Ef við mundum nú taka verðlagsþróun inn í þá upphæð erum við að tala um 6–10% niðurskurð með tilliti til verðlagsbreytinga, sem eru ekki góð skilaboð. Ég stóð í þeirri trú að við værum að hefja metnaðarfulla vegferð til að koma til móts við atvinnulíf á landsbyggðinni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það hafi verið skoðað í ráðuneytinu að Suðurfirðir eða suðausturhorn landsins kæmi inn í þennan 20%-flokk. Það er mjög löng vegalengd frá Suðurfjörðum Austurlands og frá Hornafirði á höfuðborgarsvæðið. Var það eitthvað rætt? Ég vonast til þess að við náum að breyta þessu máli í meðförum Alþingis, eins og við gerðum í fyrra. Þá var meðal annars norðausturhorn landsins sett inn í þennan 20%-flokk, sem ég held að hafi skipt miklu máli. Ég mundi líka vilja skoða hvort suðausturhornið ætti að falla þar inn. Það væri því gott að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það hefði eitthvað verið skoðað. Ég vara mjög við því að við leggjum af stað í vegferð til að jafna flutningskostnað, eins og hér er kveðið á um, með því að skera þennan málaflokk niður. Ég vil fyrir hönd okkar framsóknarmanna mótmæla því. Ég held að það sé mjög slæm byrjun á þessu kerfi. Eins og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson benti á þá náðum við þverpólitískri sátt hér í fyrra um þetta mál og þess vegna mundi ég gjarnan vilja að nefndin færi yfir það og jafnvel fjárlaganefnd sem er núna að skoða fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár. Við erum reyndar að tala um greiðslur seinna í ferlinu en ég veit að þetta kerfi á líka stuðning þar. Ég hvet hæstv. ráðherra sem ég veit að er velviljaður þessu máli til að standa í lappirnar með okkur hinum. Það sýndi sig í störfum þingsins í fyrravetur þegar við náðum þverpólitískri lendingu hvað slík samstaða skiptir miklu máli. Ég vara við því að við förum að pota eitthvað í þetta mál með því að skera niður í svo gríðarlega mikilvægu máli sem snýr að flutningskostnaði fyrir atvinnufyrirtæki á landsbyggðinni. Við þurfum að standa vörð um þá starfsemi sem þar er. Það er gríðarlega mikil auðlind að eiga öflugt atvinnulíf vítt og breitt um landið. Það frumvarp sem við samþykktum í fyrra var viðleitni í þá átt og þess vegna þykir mér miður að sjá að menn ætla strax að skera niður í þessum málaflokki. Í góðu sagt þá hvet ég hæstv. ráðherra til að standa með okkur að því að vinda ofan af þeirri aðhaldskröfu sem kveðið er á um í þessu frumvarpi. Ég veit að fyrirtæki í hinum dreifðu byggðum, sem eru hvað lengst frá höfuðborgarsvæðinu, eiga sér málsvara á Alþingi. Þær byggðir hafa þurft að heyja gríðarlega mikla varnarbaráttu á undangengnum árum. Það er því mikilvægt að við vöndum okkur núna fyrir áramót og breytum þessu frumvarpi í jákvæðari átt fyrir þessa atvinnustarfsemi. Um leið og ég segi það vil ég inna hæstv. ráðherra enn og aftur eftir því hvort hann hafi skoðað hvort fyrirtæki á suðausturhorni landsins falli í þennan 20%-endurgreiðsluflokk vegna þess að varnarbarátta á suðausturhorni landsins hefur ekkert verið minni í byggðalegri tengingu en á Vestfjörðum eða norðausturhorni landsins. Það er því eðlilegt að við spyrjum hvort það sé ekki ákveðið réttlætismál að sérstaklega verði horft til fyrirtækja á því svæði.

Frú forseti. Eins og kom fram í máli mínu þá fór ráðuneytið yfir allar forsendur útreikninga, eins og óskað var eftir í nefndaráliti meiri hlutans. Sú úttekt eða könnun leiddi ekki til þess að efni væri til að gera breytingar á flokkun svæða eitt og tvö. Þar eru tilteknar viðmiðanir notaðar í sambandi við vegalengdir og fjarlægðir. Menn verða auðvitað að halda sig við einhverjar reglur þegar þeir flokka svæðin niður í þessa tvo flokka, þ.e. þau sveitarfélög eða þær byggðir á landinu sem á annað borð eiga rétt á slíkum greiðslum samkvæmt byggðakortinu. Ég held að það svari spurningu hv. þingmanns að ekki eru efni til þess miðað við þær viðmiðanir sem þarna eru notaðar. Vestfirðir og norðausturhornið falla undir viðmiðanirnar um 20% endurgreiðslu og síðan í grófum dráttum restin af landinu utan höfuðborgarsvæðisins í 10%. Vopnafjörður kom að vísu út með hærri flutningskostnað í þessum útreikningum en eldri útreikningar höfðu sýnt en hann er hvort sem er inni á 20%-svæðunum þannig að það verður ekki meira gert við því. Ég fagna auðvitað þeim hug sem hv. þingmenn sýna þessu máli og í sjálfu sér stendur ekki á mér ef það verður vilji manna að leggja í þetta aukna fjármuni á komandi árum. Þetta er áætlunartala. Talið var að endurgreiðslurnar mundu verða nálægt 200 millj. kr. miðað við þær viðmiðanir sem þarna eru lagðar upp og sú áætlun stendur enn. Hvort það verða 190 eða 210 millj. kr. er erfitt að segja nákvæmlega fyrir fram, en þetta er áætlun miðað við það sem raunkostnaðurinn var talinn vera og síðan endurgreiðslur í hlutföllunum 10% og 20%. Hár flutningskostnaður á landsbyggðinni er því miður ekki nýtilkominn. Þetta er búið að vera klassískt viðfangsefni og umræðuefni árum og áratugum saman. Ég verð nú að segja við þá hv. þingmenn Tryggva Þór Herbertsson og Birki Jón Jónsson  Við erum nú að leggja upp í þessa vegferð. Greiðslurnar verða inntar af hendi eftir áramót. Það er ákaflega mikilvægt að samstaða sé um að þróa þetta kerfi. Við teljum að við séum að gera það meðal annars með því að fela Byggðastofnun verkefnið þar sem ég tel að það sé betur komið en í ráðuneyti. Byggðastofnun er rétti aðilinn til að koma með tillögur til stjórnvalda um breytingar á fyrirkomulaginu ef menn sjá ástæðu til. Þar er mikil þekking á þeim aðstæðum sem þarna er við að glíma og stofnunin stendur óumdeilanlega næst því af öðrum á landinu að skoða þessi mál ofan í kjölinn. Ég veit ekki betur, af því að hæstv. innanríkisráðherra er nú í salnum, en að áform um að gera tilraun með strandsiglingar séu svo í vinnslu og fari af stað á næsta ári.  Ég þakka fyrir stuðninginn og áhugann sem þessu máli er sýndur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra fyrir þessa yfirferð. Það er eitt sem ég verð að leiðrétta hann með. Hann talar um að Byggðastofnun hafi árið 2003 lagt til að taka upp flutningsjöfnun  Það er eitt með þetta byggðakort. Mér finnst hæstv. ráðherra líta svolítið fram hjá þeirri staðreynd sem ég rakti og er raunverulegt dæmi um fyrirtæki í kjötvinnslu sem starfar á Akureyri og borgar 120 millj. kr. í flutningskostnað sem gerir samkeppnisstöðu þess fyrirtækis miðað við fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu 120 millj. kr. verri. Þetta byggðakort, eða þessi 20%-svæði, eru góð í sjálfu sér en þurfa að ná til miklu stærri svæða en þau gera núna.

Frú forseti. Í mínum huga er sama hvaðan gott kemur. Ekki hef ég áhuga á því að taka heiður af Hagfræðistofnun ef hún hefur lagt þarna gott til mála í sinni tíð, en ég man hitt fyrir víst að Byggðastofnun var líka með þetta í skýrslu sem var mikið rædd, kannski á grundvelli fyrri vinnu. Reyndar er málið miklu eldra en það því að svo lengi sem ég man í stjórnmálum, verandi þingmaður í landsbyggðarkjördæmi, þá hefur hár flutningskostnaður verið mikið á milli tannanna á mönnum, eðlilega. Hann er auðvitað tilfinnanlegur og dæmi eins og hv. þingmaður nefnir af stóru framleiðslufyrirtæki á Akureyri þekkjum við öll. Við þekkjum það hvernig flutningskostnaðurinn ýtti ýmissi framleiðslustarfsemi einfaldlega í burtu og suður, svo sem málningarframleiðslu og öðru slíku sem áður stóð í blóma. Þetta er tilfinnanlegur þröskuldur fyrir alla framleiðslustarfsemi, einkum eftir því sem fjær dregur frá meginmiðstöðvunum, og þeim mun mikilvægara er að við komum þessu á og komum þessu í framkvæmd og þróum það svo eftir atvikum og/eða setjum í það meiri fjármuni ef við teljum okkur hafa þá á komandi árum. Ekki skal standa á mér í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég fagna jákvæðni hæstv. ráðherra. Ég skal benda honum á hvar væri hægt að ná í peninga í þetta fyrir næsta ár. Við gætum til dæmis farið í fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar og beðið með grænkun fyrirtækja og annað slíkt í eitt, tvö ár og sett þá peninga í flutningsjöfnun á landsbyggðinni sem festir búsetu og sparar kostnað fyrir bæði ríkissjóð og landið í heild sinni til framtíðar. Ég held að það væri skynsamlegri ráðstöfun á fjármunum að jafna flutningskostnað betur en að fara í gæluverkefni sem sum koma fram í fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar. Ég heiti á hæstv. ráðherra að ef hann er tilbúinn til að beita sér fyrir því þá mun ég standa algjörlega við hliðina á honum í því máli og reyna að hafa áhrif þó að takmörkuð séu innan stjórnarandstöðunnar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lögum nr. 136/1998 um vegabréf, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að gildistími almennra vegabréfa fullorðinna verði færður til þess horfs sem var við gildistöku núgildandi laga um vegabréf, sem var tíu ár. Með breytingunni á lögum um vegabréf frá 2006, lög nr. 72/2006, var gildistími vegabréfa færður í fimm ár frá útgáfudegi óháð aldri manna. Rökin fyrir þeirri breytingu voru upptaka lífkenna við útgáfu vegabréfa hér á landi og hugmyndir manna um endingu slíkra vegabréfa. Margir framleiðendur örflaga á þessum tíma treystu sér ekki til að ábyrgjast að örflögurnar entust í tíu ár vegna þess að mikill hluti þeirrar tækni væri of nýr til að reynsla væri komin á langvarandi notkun vegabréfa af þessu tagi. Var því fimm ára gildistími valinn eins og reyndar mörg önnur ríki gerðu. Nú er komin átta ára reynsla af örflögunni og er hún í alla staði góð sem mælir með lengri gildistíma vegabréfsins. Hagræði er fyrir einstaklinginn að þurfa aðeins að sækja um endurútgáfu vegabréfs á tíu ára fresti í stað fimm. Nokkur Evrópulönd miða við tíu ára gildistíma vegabréfs fyrir fullorðinn einstakling en 5–6 ára gildistíma fyrir börn og hér er mælt fyrir um að gildistími vegabréfa þeirra sem eru undir 18 aldri verði óbreyttur, fimm ár. Sérstaklega er vakin athygli á því að fjárhagsleg áhrif þess að lengja gildistíma vegabréfa almennt úr tíu árum í fimm fer ekki að skila sér fyrr en á árinu 2017 og fyrst að fullu árið 2018. Útgáfa vegabréfa er kostnaðarsöm og hefur farið hækkandi sökum gengisþróunar síðustu ára. Verði frumvarp þetta að lögum verður heildarkostnaður lægri fyrir fullorðna vegna útgáfu vegabréfa til tíu ára. Jafnframt mun kostnaður við innkaup og framleiðslu vegabréfa lækka þegar áhrifa þessarar breytingar fer að gæta. Að svo mæltu, hæstv. forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir framsögu hans í þessu máli. Ég er fylgjandi þessari breytingu vegna þess að mér finnst það of ört að hafa þurft að endurnýja vegabréf á fimm ára fresti og var mjög undrandi þegar farið var í þá aðgerð. En ráðherrann fór yfir að það hefði verið vegna örgjafanna sem sett voru í vegabréfin. Þegar tíminn er aftur lengdur í tíu ár skiptir mestu sá mikli kostnaður sem fellur á ríkissjóð varðandi útgáfu vegabréfa. Við samþykktum hér fyrir skömmu fjáraukalög þar sem bætt var í vegabréfaútgáfu, réttara sagt vegabréfin sjálf sem þarf að kaupa að utan. Ef mig brestur ekki minni þá held ég að þurft hafi að bæta við meira en 100 milljónum. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að nú liggur fyrir að lengja eigi þetta aftur í tíu ár og vegna mikils kostnaðar ríkisins af vegabréfaútgáfu, þ.e. skírteinisins sjálfs: Kemur gjaldið til með að hækka við lengdan gildistíma eins og boðað er hér eða telur ráðherrann að um einhvers konar jöfnunargjald sé að ræða, þ.e. að tíu ára vegabréf héðan í frá, frá því að lögin taka gildi, komi til með að kosta svipað og það gerir í dag? Eða ætlar ríkissjóður að nota tækifærið til að velta einhverju af þessari hækkun, sem hlýst af því að vegabréf eru orðin svo dýr í innkaupum frá útlöndum, út í verðlagið til þeirra sem sækja um vegabréf?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar ábendingar eða vangaveltur öllu heldur. Eins og málin standa nú greiðir fólk fyrir vegabréf. Sú greiðsla rennur inn í ríkissjóð sem síðan rennur aftur til Þjóðskrár og þeirra aðila sem framleiða vegabréfin. Þetta stenst ekki alls kostar á í bókhaldinu en ég lít svo á að byggja eigi á þeirri grundvallarreglu að sú greiðsla sem einstaklingarnir inna af hendi fari til þess að standa straum af gerð vegabréfsins. Þegar þessi líftími vegabréfanna verður lengdur muni það verða svo, þegar fram í sækir, að við ættum að geta dregið úr tilkostnaði einstaklinganna. Þetta á að koma báðum til góða, einstaklingunum sem eru að fá vegabréfin í hendur og sömu einstaklingum sem skattborgurum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar. Mér fannst það sláandi hvað íslenska ríkið þurfti að leggja mikið fé í vegabréfaútgáfuna þar sem innkaupin eru svo dýr eins og ég fór yfir áðan. Í fylgiskjali frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, fjárlagaskrifstofu þess, koma fram ýmsar vangaveltur um þróun þess til 2017. Við skulum sjá til. Við vonum að ríkissjóður fari ekki að seilast út í að ofverðleggja vegabréf eins og annað. Eins og ráðherrann veit er vegabréf sönnun þess hver maður er og hver einstaklingur er og ávísun á að geta ferðast um heiminn. Ég minni á að nauðsynlegt er að halda þessu í lágmarki. Ég vona að með þessari breytingu finni ríkissjóður ekki smugu til að ofverðleggja vegabréf þannig að hagnaður verði af þeim. Þetta verður í það minnsta að rekast á núllinu að mínu mati. Það er jú tekið gjald fyrir útgáfu vegabréfsins sem er þá andvirði þess að fá vegabréf í hendurnar en ekki á að skattleggja þetta þannig að sumt af því fari í vegabréfaútgáfu og annað beint inn í ríkissjóð. Ég kem til með að vakta málið, hæstv. innanríkisráðherra.

Hæstv. forseti. Ég skal standa með hv. þingmanni á þeirri vakt. Ég hygg að ríkissjóður leggi ekki mikið með vegabréfaframleiðslunni, einfaldlega vegna þess að einstaklingurinn greiðir allháa upphæð til að fá vegabréfið í hendur og það er hugsað sem gjald fyrir framleiðslu á vegabréfinu. Ég tek undir með hv. þingmanni að í þessu tilviki er eðlilegt að það gjald sé í samræmi við framleiðslukostnað vegabréfsins sem með þessu frumvarpi mun, þegar það er komið að fullu til framkvæmda - þ.e. þau lög sem kæmu til framkvæmda á árinu 2018 ættu að geta orðið til þess að færa kostnaðinn niður fyrir okkur sem samfélag og fyrir þá sem fá vegabréfin í hendur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um dómstóla, nr. 15/1998. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði dómstólalaganna sem kveður á um að fjöldi dómara í héraði skuli vera 43 verði framlengt um eitt ár en heimildin fellur úr gildi um næstu áramót. Þá er lagt til að heimild til að skipa varadómara í Hæstarétt verði rýmkuð. Í kjölfar þess aukna álags sem varð hjá bæði héraðsdómstólum og Hæstarétti í kjölfar bankahrunsins var gerð breyting á lögum um dómstóla og dómurum í héraði fjölgað úr 38 í 43 og í Hæstarétti úr 9 í 12. Er þessi fjölgun dómara tímabundin að því leyti að eftir 1. janúar 2013 verður ekki ráðið í þær dómarastöður sem losna þar til fjöldi dómara í héraði er aftur orðinn 38 og fjöldi dómara í Hæstarétti er aftur 9. Búast má við því að á næstu tveimur til þremur árum gangi þessi fjölgun hæstaréttardómara til baka og þrír héraðsdómarar munu hætta störfum á næsta ári. Fyrir liggur að álag á dómstólunum er enn mikið þar sem ekki hefur verið leyst úr öllum þeim ágreiningsmálum sem varða slitastjórnir bankanna og mál frá embætti sérstaks saksóknara. Hefur dómstólaráð og Hæstiréttur farið þess á leit við ráðuneytið að gripið verði til aðgerða svo áfram verði unnt að leysa innan ásættanlegs tíma úr þeim málum sem lögð eru fyrir dómstólana. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að framlengt verði til 1. janúar 2014 ákvæði dómstólalaganna um að dómarar í héraði skuli vera 43 en eftir þann tíma verði ekki ráðið í þær dómarastöður sem losna fyrr en dómarar í héraði eru aftur orðnir 38. Í öðru lagi er lagt til að heimilt verði að skipa varadómara í Hæstarétti í einstökum málum, þó svo að sæti dómara sé ekki autt. Um áramótin fellur úr gildi ákvæði 45. gr. dómstólalaganna sem kveður á um að dómarar í Hæstarétti verði 9. Ekki verður því skipað í þær stöður dómara sem losna eftir þann tíma. Með því að rýmka heimildina til skipunar varadómara verður unnt að fjölga dómurum í Hæstarétti til að takast á við aukinn málafjölda án þess að skipa þá varanlega í embætti. Er lagt til að þessi heimild verði tímabundin og falli úr gildi 31. desember 2016. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði að skipa varadómara sem orðnir eru 70 ára úr hópi þeirra sem uppfylla skilyrði dómstólalaga til að gegna embætti hæstaréttardómara. Einnig verði unnt að setja hæstaréttardómara tímabundið í starf dómara sem fengið hefur leyfi frá störfum þó að hann hafi náð 70 ára aldri. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir þessa ræðu. Ég og minn flokkur erum mjög fylgjandi því að dómstólar njóti styrkingar. Þar sem þeir eru hluti af þrígreiningu ríkisvaldsins verður að ríkja um þá sátt og þeir þurfa að vera frjálsir í störfum sínum. Þess vegna gleðst ég yfir því að styrkja eigi þá enn frekar með því í fyrsta lagi að framlengja þetta lagaákvæði um héraðsdómara og svo hitt að með þessu kemur aukið fjármagn og þá er hægt að leysa hraðar úr þeim málum. Í greinargerðinni kemur fram að munnlega fluttum einkamálum hafi í heildina fækkað en ágreiningsmál sem varða gjaldþrotaskipti hafa tæplega tífaldast. Það kemur fram að þau séu mjög þung og tímafrek í vinnslu. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að áhersla skuli lögð á að dómstólarnir skuli styrktir. Það er öllum til hagsbóta að dómstólarnir vinni hratt og örugglega úr þeim málum sem eru ágreiningsmál. Eitt af því sem vakti athygli mína í frumvarpinu, og ætla ég að spyrja hæstv. innanríkisráðherra að því, er ákvæði um að rjúfa megi 70 ára aldursskilyrði hæstaréttardómara. Er svo mikill skortur á lögmönnum með þessa reynslu að víkja þurfi frá þessu aldursákvæði? Eða hver er skýringin á því að nú skuli vikið frá því ákvæði að dómarar skuli ekki starfa við réttinn séu þeir orðnir 70 ára?

Hæstv. forseti. Hér er gert ráð fyrir því að dómari verði fenginn til að sinna tímabundnum verkefnum en ekki fastráðningu til langs tíma. Þá er talið mjög heppilegt að hægt sé að kalla til starfa einstaklinga sem hafa gegnt þessum störfum og þurfa ekki að setja sig inn í nýtt verklag. Ég held að þetta sé mjög hyggileg ráðstöfun. Það sama á við um opinbera starfsmenn. Þeir geta tekið að sér verkefni fyrir hið opinbera. Þótt þeir hafi náð 70 ára aldri og þurfi að láta af störfum af þeim sökum, föstum störfum, geta þeir tekið að sér verkefni í hlutastörfum undir 50% eða sinnt tímabundnum verkefnum. Ég lít svo á að við séum hér að fást við svolítið svipaða grunnreglu að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Mín prinsippafstaða er sú að lúta eigi þeim reglum sem gilda um aldurstakmörk á vinnumarkaði, sér í lagi þegar atvinnuleysi er mikið í landinu. Það á kannski ekki við um þá aðila sem þetta frumvarp fjallar um, að hægt sé að ráða hæstaréttardómara sem er orðinn sjötugur. Ég geld varhuga við því að slík regla verði að almennri reglu, sérstaklega í ljósi atvinnuleysistalna og þess hve margir háskólamenntaðir sérfræðingar eru atvinnulausir. Segja má að það sé í fyrsta sinn sem svo hefur verið hér á Íslandi og er það eftir haustdagana 2008. Hér er verið að tala um að þessir hæstaréttardómarar verði ekki fastráðnir heldur verði hægt að leita til þeirra í ákveðnum málum, að þeir komi þá í Hæstarétt og létti af álagi. Eru uppi hugmyndir um að þetta séu aðilar með sérhæfða reynslu af ýmsum málaflokkum? Eiga þessir aðilar að koma inn í dómsmál þar sem dómar eru fordæmisgefandi, þegar dómur er fjölskipaður eins og gjarnan er í fordæmisgefandi málum, eða er það bara hin almenna regla að Hæstarétti sé falið það vald að kalla til þessa aðila þegar mál eru orðin svo mörg hjá réttinum að rétturinn sér ekki fram úr verkefnum sínum? Hvernig er þetta nákvæmlega hugsað en svo virðist sem þessir aðilar eigi bara að koma inn í eitt og eitt mál?

Hæstv. forseti. Þetta er fyrst og fremst hugsað þannig að þeir komi inn í tiltekin mál og að Hæstiréttur kalli þá til og ég hygg að það sé mjög heppilegt að nýta starfskraftana með þessum hætti. Í störfum fyrir Hæstarétt eins og á öðrum starfsvettvangi þurfa menn að sjálfsögðu að öðlast reynslu. Þeir sem hafa setið þar og gegnt störfum um árabil eru betur til þess fallnir en þeir sem eru að koma nýir til starfa. Þetta er því spurning um að reyna að nýta fjármuni á eins markvissan hátt og hægt er og reynslu og þekkingu manna.

Frú forseti. Ég er á sömu slóðum og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir varðandi þetta mál og ætlaði að spyrja hæstv. ráðherra um þessa 70 ára reglu, að menn geti verið eldri en 70 ára. Ég vil fagna því að það sé verið að leita til þeirra sem hafa almennt meiri reynslu og það á að vera frekar algild regla. Mér finnst miður til dæmis að eitt það fyrsta sem þessi ríkisstjórn gerði var að taka af frítekjumark þeirra sem eru 70 ára og eldri, fólks sem er á besta aldri, getur sinnt ýmsum störfum o.s.frv. Varðandi þetta sérstaka mál er ég að velta fyrir mér, af því að hér stendur í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Þetta felur til dæmis í sér að fyrrverandi hæstaréttardómarar með mikla reynslu gætu tekið sæti í einstökum málum en slíkt ætti að stuðla að meiri skilvirkni en ef varadómarar kæmu úr röðum þeirra sem ekki búa yfir slíkri starfsreynslu.“ Erum við þá að segja að til dæmis héraðsdómarar sem hafa áralanga reynslu, jafnvel áratugareynslu, séu ekki jafnburðugir til þess að sitja sem varadómarar og þeir sem eru fyrrverandi hæstaréttardómarar, 70 ára og eldri? Síðan velti ég líka fyrir mér aðkomu lögmanna. Ég held að það skipti mjög miklu máli varðandi réttinn, Hæstarétt Íslands, og það er umhugsunarefni hvernig valið er inn í hann, bara þannig að því sé haldið til haga. Ég er ekki viss um að það fyrirkomulag sem nú er sé endilega það besta varðandi það að velja hæstaréttardómara og ég held í ljósi reynslunnar að það sé eitthvað sem við eigum að fara betur yfir, en það er önnur saga. Það sem ég er að velta fyrir mér er þetta: Hvað með lögmenn? Af því að rétturinn verður að búa líka yfir þessari fjölbreytni varðandi lögmennina. Við eigum ekki eingöngu að taka úr dómarastéttinni heldur verða þetta að vera lögmenn o.s.frv. Ég spyr: 

Hæstv. forseti. Á þessu máli eru náttúrlega ýmsar hliðar. Hugsunin og tillagan er grundvölluð á álitsgerð dómstólaráðs og Hæstaréttar sjálfs, sem hefur kannski besta yfirsýn yfir hvernig störfunum er háttað og hvernig reynslan og fjármunirnir nýtast best. Það eru náttúrlega hagsmunir Hæstaréttar að láta málin ganga eins greiðlega fyrir sig og kostur er. Þá er hugsun þessara aðila sú að heppilegt sé að geta nýtt starfskrafta þeirra aðila sem hafa langa reynslu af þessum störfum. Síðan er önnur hlið á þessu líka, um árabil hefur það tíðkast að einstaklingar eru settir í Hæstarétt tímabundið og hlaða þannig upp reynslu en líka ákveðnu forskoti gagnvart öðrum sem eru að sækja um stöður við dómarastörf í Hæstarétti. Ég eygi því ákveðna jafnræðishugsun í þessu fyrirkomulagi, að þegar þarf að setja hæstaréttardómara tímabundið sé það gert eftir því sem kostur er úr röðum þeirra sem hafa gegnt þessu embætti, en ekki skapað forskot með þeim hætti sem tíðkast hefur á undanförnum árum. Það er alla vega ein hlið á þessu máli sem ég hef komið auga á. Meginhugsunin er sú að nýta reynslu manna sem best og á sem markvissastan hátt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og vil geta þess að við munum fara mjög vel yfir þetta í nefndinni þegar málið kemur þangað til meðferðar. Tvær spurningar til hæstv. ráðherra. Í umsögn fjárlagaskrifstofunnar segir að ekki sé gert ráð fyrir 6 millj. kr. vegna varadómara í fjárlögum fyrir 2013. Hvar ætlar hæstv. ráðherra að taka þessar 6 millj. kr. fyrst það er ekki gert ráð fyrir þeim í frumvarpinu fyrir árið 2013? Það er gert ráð fyrir 76,6 millj. kr., en ekki 6 millj. kr. vegna einmitt varadómaranna sem eitt af ákvæðunum fjallar um. Það er fyrri spurningin. Seinni spurningin er varðandi millidómstigið. Í lok greinargerðarinnar með frumvarpinu er sagt, með leyfi forseta: „Verði millidómstig að veruleika hér á landi á næstu árum má gera ráð fyrir að þeir sem nú starfa sem héraðsdómarar hafi áhuga á að starfa við hið nýja áfrýjunardómstig og því muni fækka í hópi héraðsdómara verði millidómstig sett upp.“ Spurning eða hvatning? Ég hef nú þegar lagt fram þingsályktunartillögu varðandi millidómstigið þar sem ég vil gjarnan að þingið álykti að hæstv. ráðherra semji frumvarp á grundvelli niðurstaðna tillagna ýmissa starfshópa sem hafa alltaf verið á einn og sama veginn um hvernig það eigi að setja það upp. Nú heyri ég að hæstv. ráðherra er hugsanlega með eitthvert frumvarp í smíðum og ég fagna því. En er það byggt á grundvelli þeirra starfshópa sem hafa ályktað varðandi millidómstigið eða er verið að fara einhverjar nýjar leiðir varðandi millidómstigið? Hefur einhverjum einum ákveðnum manni t.d. verið falið að semja þetta frumvarp? Og er þá verið að gera það í samræmi við niðurstöður þeirra starfshópa sem hafa eindregið farið á sama veg varðandi fyrirkomulagið á millidómstiginu?

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi fyrri spurninguna, fjárhagsþáttinn. Ég þarf að skoða það atriði nánar, treysti mér ekki til að svara því að svo stöddu. Eðlileg spurning og eðlilegt að ég hefði haft svar á reiðum höndum, sem ég hef ekki. Varðandi millidómstigið er alveg rétt að samstaða hefur legið í loftinu milli nánast allra þeirra sem að réttarfarskerfinu koma, um þörfina á því. Síðan hafa verið mismunandi áherslur um hvaða leiðir við eigum að hafa og hve mikil og víðtæk verkefni við eigum að fela því annars vegar og Hæstarétti hins vegar. Ég efndi til samræðufundar fyrir fáeinum vikum með nánast öllum sem aðkomu hafa að réttarfarskerfinu, öllum hagsmunaaðilum, réttarfarsnefnd, öllum sérfróðum aðilum um þessi efni. Þar voru settar fram ýmsar hugmyndir sem réttarfarsnefnd er að fara yfir. Að hvaða marki það byggir á tillögunum sem nefndir sem hv. þingmaður vísar til hafa gert þarf í rauninni lengra mál en svo að það sé hægt að svara því í einu andsvari. En ég held að það væri ráð að við tækjum góða umræðu um þetta í þinginu, ég held að það sé áhugamál alls réttarkerfisins og líka Alþingis að koma þessu á laggirnar. Ég hélt þegar ég kom fyrst í núverandi embætti mitt að það yrði hægur leikur að gera á þessu breytingar þegar nánast allir, öll samtök dómara, lögmanna og réttarkerfið í heild sinni virtust vera sammála um grunnforsendurnar. Enda er brýn nauðsyn til að gera á þessu breytingar samkvæmt skuldbindingum okkar gagnvart mannréttindasáttmálum. 

Frú forseti. Eftir hrun kom í ljós að mikið yrði um málaferli og mörg mál voru þá óleyst og óljós. Því miður hefur ekki tekist eins og skyldi að ráða úr úrlausnarefnum sem varða til dæmis skuldamál heimilanna, sem eru þannig að jafnvel enn þann dag í dag, fjórum árum eftir hrun, vita heimilin mörg hver ekki hvað þau skulda og hvað þau eiga. Fólk getur ekki skilið, fólk getur jafnvel ekki dáið því ekki er á hreinu hvað heimilin skulda eða eiga. Þetta er náttúrlega alveg ófært ástand, frú forseti, en við breytum því ekki aftur í tímann. Hér er verið að bregðast við því að lengja það tímabil sem á að hafa fleiri dómara, sem var sem betur fer farið út í og ég er mjög hlynntur því. Hér er líka verið að tala um að ráða megi menn í stöður sem eru orðnir sjötugir. Þá kem ég inn á mál sem ég held að þjóðfélagið ætti nú að fara að velta fyrir sér. Þessi regla að taka menn út af atvinnulífinu með fullu og öllu við 67 ára aldur eða sjötugsaldur eða eitthvað slíkt - hjá opinberum starfsmönnum er það þannig að menn mega bara ekki vinna eftir sjötugt. Það held ég að sé mjög varasöm stefna vegna þess að hún nýtir ekki þá hæfileika og þá reynslu sem fólk býr yfir. Hún tekur ekki mið af þeirri staðreynd að fólk er miklu sprækara núna en það var fyrir 15, 20, 30 eða 40 árum. Þessi aldursmörk voru sett fyrir hálfri öld þegar dánarlíkur voru miklu meiri og lífslíkurnar miklu minni og fólk var bæði veikara og þreyttara en í dag. Ég held að við þurfum að skoða þetta mjög nákvæmlega og hef flutt frumvarp nokkrum sinnum um að hækka þessi aldursmörk verulega og hyggst gera það aftur. Það getur vel verið að ég noti tækifærið þegar þetta frumvarp liggur fyrir og komi með breytingar á 31. gr., sem er um að það eigi bara að taka fríska dómara úr sambandi við sjötugt hvort sem þeir vilja eða ekki. Mér finnst að þeir dómarar sem vilja starfa áfram megi þá kannski minnka við sig hlutfall eða eitthvað slíkt, það skiptir ekki máli vegna þess að hæstaréttardómarar eru víst á fullum launum áfram. En að þeir sem vilja megi sem sagt taka þátt í dómstörfum og þjóðfélagið nýti þeirra reynslu og þekkingu sem er oft áratugareynsla og mjög verðmæt. Ég mundi vilja að þeir sem vildu mættu minnka við sig hlutfallið, þyrftu ekki að hætta allt í einu eða ekki, og eins að menn geti frestað því að hætta að fullu jafnvel til áttræðs eða 85 ára aldurs. Sumir eru ótrúlega ferskir og sprækir langt fram eftir aldri, aðrir eru þreyttari og sumir orðnir mjög þreyttir 67 ára. Þeir sem eru þreyttir og farnir að gleyma og annað slíkt geta þá hætt 67 ára mín vegna og farið á lífeyri og annað slíkt. En að þjóðfélagið sé að segja mönnum að þeir eigi að hætta, sérstaklega opinberum starfsmönnum, það finnst mér mjög miður.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu, sem er lagt fram með hliðsjón af frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2013, er lagt til að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar haldist óbreytt á árinu 2013. Frítekjumark þetta er nú 109.600 kr. á mánuði eða 1.315.200 kr. á ársgrundvelli sem þýðir að örorkulífeyrisþegar geta unnið sér inn um 110 þús. kr. á mánuði án þess að það hafi áhrif á bætur þeirra aðrar en framfærsluuppbótina sem fellur í raun niður fyrr enda eingöngu ætluð þeim allra tekjulægstu í hópi lífeyrisþega. Samkvæmt gildandi lögum um almannatryggingar búa örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar við 300 þús. kr. frítekjumark á ári vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar. Gildir hið sama um útreikning heimilisuppbótar samkvæmt 8. gr. laga um félagslega aðstoð, en útreikningur hennar fylgir sömu reglum og þeim sem gilda um tekjutrygginguna. Þetta frítekjumark var aftur á móti stórhækkað með ákvæði til bráðabirgða sem tók gildi hinn 1. júlí 2008 og fór þá í 1.200 þús. kr. á ári, þ.e. fjórfaldaðist í krónum talið. Þegar bætur almannatrygginga voru síðan hækkaðar hinn 1. janúar 2009 um 9,6% var þetta frítekjumark einnig hækkað í samræmi við það og fór þá í 1.315.200 kr. á ári, sem er sú upphæð sem er í gildi í dag. Þar sem frítekjumörk hafa almennt ekki hækkað frá árinu 2009 vegna þeirra erfiðleika sem við höfum búið við í íslensku samfélagi frá þeim tíma hefur bráðabirgðaákvæði þetta verið framlengt árlega og fjárhæð þess því haldist óbreytt frá árinu 2009. Er þannig gert ráð fyrir því í frumvarpinu að svo verði áfram á næsta ári. Þess ber sérstaklega að geta að verði frumvarpið ekki samþykkt og bráðabirgðaákvæðið því ekki framlengt mun frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna lækka úr 1.315.200 kr. á ári niður í 328.800 kr. sem mundi þýða lækkun úr rúmlega 110 þús. kr. á mánuði í rúmar 27 þús. kr. Það mundi hafa þær afleiðingar í för með sér að greiðslur til þeirra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem hafa atvinnutekjur yfir frítekjumarkinu mundu stórlækka vegna tekjutengingarinnar. Með því að framlengja óbreytt frítekjumark um eitt ár er þannig lögð áhersla á að styðja öryrkja áfram til atvinnuþátttöku þannig að þeir geti áfram haft atvinnutekjur upp að þessu marki án þess að það hafi áhrif til lækkunar á tekjutryggingu eða heimilisuppbót. Hæstv. forseti. Bætur til lífeyrisþega og aðrar greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð munu hækka um 3,9% um næstu áramót. Þá mun viðmið vegna framfærsluuppbótarinnar einnig hækka um sama hlutfall og þannig tryggja að þeir lífeyrisþegar sem búa einir hafa að lágmarki 211 þús. kr. sér til framfærslu í hverjum mánuði og þeir sem búa með öðrum tæpar 182 þús. kr. Í því skyni að ná fram markmiðum fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2013 er aftur á móti ekki gert ráð fyrir að frítekjumörk vegna tekna örorkulífeyrisþega hækki umfram það sem nú er eins og fram hefur komið. Rétt er að minna á að Alþingi samþykkti að afnema víxlverkun á bótagreiðslum þannig að hækkanir lífeyrissjóðanna á greiðslum leiða ekki til lækkunar á bótum Tryggingastofnunar og öfugt. Þetta mun skila um 660 milljörðum kr. til örorkulífeyrisþega á næsta ári. Um leið mun frítekjumark á lífeyrissjóðstekjur ellilífeyrisþega hækka um 58% í samræmi við það samkomulag sem stjórnvöld og Landssamtök lífeyrissjóða gerðu fyrir um tveimur árum. Er áætlað að sú aðgerð muni skila um 700 milljörðum kr. til ellilífeyrisþega á næsta ári. Ég tel afar mikilvægt að lífeyrissjóðirnir nýtist vel, þ.e. að menn finni að það gagnist að hafa borgað í lífeyrissjóði. Þá umræðu þarf að taka í tengslum við endurskipulagningu á lögum um almannatryggingar og það frumvarp sem ég mun leggja fram á næstu dögum, frumvarp sem raunar liggur nú í kostnaðarmati, þ.e. ný lög sem taka við af gildandi lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til umfjöllunar hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Það er útséð um að það takist að ná fram bráðnauðsynlegum breytingum á stöðu öryrkja, sérstaklega í mati á örorkunni, nú eru allir öryrkjar metnir 75% eða meira. Þeir sem fá 74% mat fá mjög óverulegan lífeyri þannig að endurhæfing er mjög vandmeðfarin í slíkri stöðu. Að því gefnu að menn hafi ekki náð þeirri lausn sem ég tel vera mjög brýnt að ná sem allra fyrst, að tekið sé upp stigbreytilegt eða stigvaxandi örorkumat, styð ég þessa breytingartillögu og tel hana vera bráðnauðsynlega. En ég legg áherslu á að menn vinni áfram að því að ná fram breytingu á framfærslustyrknum, sem hæstv. ráðherra tilkynnti að væri von á, og eins að meta, og alveg sérstaklega, vinnugetu öryrkja þannig að þjóðfélagið nýti þá getu sem öryrkjar hafa en líti ekki alltaf á vangetuna.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er að hefja endurreisn fæðingarorlofskerfisins þannig að kerfið verði í það minnsta jafnsett því fæðingarorlofskerfi sem var í gildi fyrir árið 2009. Ljóst er þó að kerfið verður ekki endurheimt nema í áföngum. Jafnframt er markmið frumvarpsins að lengja þann tíma sem foreldrar geta verið heima með barni sínu. Í kjölfar þrenginga í ríkisfjármálum haustið 2008 þótti ljóst að draga þurfti úr útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs. Var því þegar í desember 2008 gripið til ráðstafana sem leiða áttu til sparnaðar í útgjöldum sjóðsins. Þar á meðal var hámarksfjárhæðin sem foreldrar gátu átt rétt á úr Fæðingarorlofssjóði lækkuð en ári síðar var hlutfalli af meðaltali heildarlauna eða reiknaðs endurgjalds sem foreldri sem er á vinnumarkaði á rétt til í fæðingarorlofi einnig breytt. Í samræmi við markmið laganna um fæðingar- og foreldraorlof hefur ávallt verið lögð áhersla á mikilvægi þess að tryggja að foreldrar hafi sömu tækifæri til að sinna fjölskyldu og starfi utan heimilis. Reynslan hefur sýnt að einn af lykilþáttum þess að unnt sé að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf er að foreldrar eigi jafnan rétt til fæðingarorlofs. Í þessu sambandi þykir ekki síst mikilvægt að börnum séu tryggð tækifæri til samvista við báða foreldra sína. Þrátt fyrir nauðsynlegar ráðstafanir til að draga úr útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs hafa stjórnvöld verið meðvituð um að þær aðhaldsaðgerðir sem ráðist hefur verið í með lagabreytingum frá því haustið 2008 kunni að ganga gegn framangreindum markmiðum laganna. Á það sérstaklega við um hámark á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði sé hámarkið ákveðið mjög lágt miðað við tekjur foreldra á innlendum vinnumarkaði. Velferðarráðuneytið hefur á undanförnum missirum fylgst mjög náið með þróuninni á töku fæðingarorlofs meðal karla og kvenna. Svo virðist sem feðrum sem taka fæðingarorlof hafi fækkað auk þess sem þeir hafa verið að taka færri daga í fæðingarorlof eftir árið 2008 samanborið við tölulegar upplýsingar um töku fæðingarorlofs feðra fyrir þann tíma. Fjöldi mæðra virðist hins vegar vera stöðugri milli þessara tímabila sem og fjöldi þeirra daga sem þær hafa tekið í fæðingarorlof. Eru eflaust margs konar ástæður fyrir þessari þróun, meðal annars lægri hámarksgreiðslur úr sjóðnum, lækkun kaupmáttar, óöryggi á vinnumarkaði og auknar skuldir heimilanna svo eitthvað sé nefnt. Engu að síður er mikilvægt að stuðla að því að markmið laganna nái fram að ganga en til þess að svo megi verða er mikilvægt að röskun á tekjum heimilanna verði sem minnst þegar foreldrar þurfa að leggja niður störf vegna tilkomu barns í fjölskylduna sem þarfnast umönnunar þeirra. Hæstv. forseti. Í frumvarpi þessu er því lagt til að foreldrar í fæðingarorlofi fái að nýju 80% af meðaltali heildarlauna á tilteknu viðmiðunartímabili í fæðingarorlofi eins og gilti áður en grípa þurfti til nauðsynlegra aðhaldsaðgerða, samanber þó ákvæði um hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Samkvæmt gildandi lögum nemur greiðsla foreldra í fæðingarorlofi 80% af meðaltali heildarlauna eða reiknaðs endurgjalds að fjárhæð 200 þús. kr. Ef það er lægra er það um 75% af þeirri fjárhæð. Í frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir að hámarksgreiðsla samkvæmt lögunum um fæðingar- og foreldraorlof verði 350 þús. kr. í stað 300 þús. kr. Þetta gerði það að verkum að greiðslur til foreldra með 437.500 kr. eða minna í mánaðartekjur að meðaltali verða 80% af meðaltali heildarlauna á tilteknu viðmiðunartímabili. Til samanburðar má geta þess að samkvæmt gildandi lögum fá foreldrar með 387 þús. kr. eða minna í mánaðartekjur að meðaltali á tilteknu viðmiðunartímabili 80% af meðaltali heildarlauna að fjárhæð 200 þús. kr. og 75% af þeirri fjárhæð meðaltals heildarlauna sem er umfram þá fjárhæð. Það er sem sagt verið að samræma þetta við eldra form, setja 80% á heildina í staðinn fyrir að vera með þetta tvískipt, 75% og 80%, og leiðir það auðvitað til hækkunar til þeirra sem eru í orlofi. Nú standa vonir mínar til þess að unnt verði að hækka þá fjárhæð á næstu tveimur árum einnig þannig að hún verði sambærileg þeirri fjárhæð sem miðað var við fyrir árið 2009. Hins vegar er það skref að bæta réttindi foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna innan fæðingarorlofskerfisins eflaust mikilvægasta skrefið sem tekið er með frumvarpinu. Í því sambandi er lagt til að hætt verði að líta til þess hvort barn þurfi að dvelja á sjúkrahúsi í beinu framhaldi af fæðingu þegar kemur til álita að lengja fæðingarorlof foreldra vegna alvarlegs sjúkleika eða alvarlegrar fötlunar barns. Í stað þess er gert ráð fyrir að eingöngu verði litið til þess að ástand barnsins krefjist nánari umönnunar foreldranna umfram það sem eðlilegt er við umönnun ungbarna almennt án tillits til þess hvort barn liggi í lengri eða skemmri tíma á sjúkrahúsi. Þannig yrðu heimildir til lengingar á fæðingarorlofi vegna alvarlegs sjúkleika eða alvarlegrar fötlunar barnsins sameinaðar og þá heimilt að lengja fæðingarorlof um allt að sjö mánuði að undangengnu mati sérfræðilæknis. Áfram er miðað við að barn greinist með alvarlegan sjúkdóm eða alvarlega fötlun og er þá ekki átt við tilfallandi veikindi barna, svo sem eyrnabólgu, hlaupabólu eða eitthvað slíkt þó að það geti verið þrálátt. Síðast en ekki síst er með frumvarpinu lagt til að fæðingarorlof foreldra verði lengt úr níu mánuðum í tólf mánuði í áföngum þannig að lengingin verði komin að fullu til framkvæmda á árinu 2016. Áhersla er lögð á að foreldrar eigi jafna möguleika á að taka fæðingarorlof og er lagt til að sama skipting og verið hefur verði áfram. Er því lagt til að einn mánuður bætist við sjálfstæðan rétt hvors foreldris og jafnframt að einn mánuður bætist við sameiginlegan rétt foreldra. Jafnframt þykir mjög mikilvægt að sjálfstæður réttur foreldra verði ekki framseljanlegur milli foreldra enda talið einn af lykilþáttum þess að lögin um fæðingar- og foreldraorlof nái markmiðum sínum. Í því sambandi verður að líta til reynslu síðustu ára en ljóst er að ytri aðstæður virðast hafa haft meiri áhrif á nýtingu feðra á rétti sínum til fæðingarorlofsins en á nýtingu mæðra. Gert er ráð fyrir að réttur foreldra til greiðslu fæðingarstyrks lengist á sama hátt og fæðingarorlof foreldra á vinnumarkaði. Hæstv. forseti. Líkt og ég vék að í upphafi er frumvarpi þessu ætlað að hefja endurreisn fæðingarorlofskerfisins þannig að kerfið verði í það minnsta jafnsett því kerfi sem var í gildi fyrir árið 2009. Fjárlagaskrifstofa fjármála- og efnahagsráðuneytisins áætlar að verði frumvarpið lögfest í núverandi mynd verði útgjöld Fæðingarorlofssjóðs árið 2013 rúmlega 8,4 milljarðar kr. og þar af leiðandi innan fjárheimilda í fjárlagafrumvarpinu. Tel ég að með frumvarpinu sé verið að taka mikilvæg og nauðsynleg skref til að tryggja að greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði verði sambærilegar þeim greiðslum sem greiddar voru áður og þá með þeim viðbótum sem ég talaði um, sem er bæði lengingin og bætt réttarstaða foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að því lýsa yfir að ég hef ávallt verið eindreginn talsmaður fæðingarorlofsins. Á sínum tíma þegar við ræddum það undir forustu Geirs H. Haardes sagði ég að mín sýn til lengri tíma væri að lengja ætti það í eitt ár. Ég ætla ekki að koma og segja að ríkisstjórnin - það er reyndar rétt að ríkisstjórnin er búin að grufla svolítið í þetta mikilvæga jafnréttistæki, reyndar það mikið að það er alveg komið að hættumörkum, en núna á að hysja upp um sig buxurnar af því að kosningar eru á næsta ári. Þá er það bara þannig, það er bara gott mál, það skiptir máli að þetta skref sé tekið að mínu mati og þess vegna fagna ég því sérstaklega. Hins vegar vil ég velta einu upp í ljósi þeirrar þróunar sem hefur verið á umliðnum árum. Færri feður taka núna fæðingarorlof, og það er mjög vont. Að mínu mati er það mjög vont þó að sumir hér í húsinu fagni því sérstaklega. En það sem ég velti fyrir mér er hvort menn hefðu metið það í ljósi reynslu síðustu ára hvort það væri öflugra sem jafnréttistæki að hækka greiðslurnar, af því að við þurfum að forgangsraða, í staðinn fyrir að lengja. Ég velti því aðeins upp og óska eftir því að ráðherra pæli í gegnum það með mér af því að ég horfi á fæðingarorlofið fyrst og fremst sem jafnréttistæki. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að passa upp á börnin og gæta þeirra og allt það, en við settum þetta fyrirkomulag á sínum tíma með þær forsendur í huga að það væri jafnréttistæki og ætti að virka sem slíkt. Nú hefur aðeins slaknað á því og þess vegna velti ég því fyrir mér hvort það hefði verið skynsamlegra til að reyna að koma okkur áfram í jafnréttismálum að hækka frekar þakið til að fá fleiri feður til að taka fæðingarorlof í staðinn fyrir að lengja það. Þetta eru vangaveltur sem mig langar að setja fram í umræðunni um þetta annars mikilvæga mál.

Hæstv. forseti. Það ánægjulega við fæðingarorlofið, eins og hv. þingmaður vakti athygli á, er að samstaða hefur verið um það, þ.e. þverpólitísk samstaða um hvernig það ætti að vera. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að auðvitað finna allir fyrir því að dregið var úr greiðslum eftir hrunið, þó að ég deili því nú ekki að það hafi verið komið að hættumörkum. Menn reyndu að halda kerfinu sem slíku. Það er alrangt að þetta sé eitthvert kosningamál, að koma með það inn núna. Það er einfaldlega þannig að við höfum verið að undirbúa og búa í haginn í ríkisfjármálum þannig að það væri hægt. Við höfum alltaf stefnt að því að bæta aftur í um leið og við mögulega gætum innan þess ramma sem við höfðum sett okkur. Það er mjög forvitnilegt að skoða nokkrar skýrslur sem hafa komið um það hvernig fæðingarorlofið hefur þróast við þessar aðstæður. Það er nefnilega ekki alveg einfalt samhengi á milli þess að þeir sem eru tekjuhærri hafi vegna þakanna, sem hægt er að kalla eða hámarksgreiðslnanna, hætt að taka fæðingarorlof. Það kemur nefnilega í ljós að margir af körlunum halda áfram að taka fæðingarorlof jafnvel þó að skerðingarnar séu. Hins vegar hefur komið í ljós að margir af þeim sem eru á lægstu töxtunum hafa ekki haft efni á því að taka fæðingarorlof vegna þess að við skertum úr 80% niður í 75%. Og jafnvel það bara að vera með 80% af lágum tekjum þá fresti menn því að taka fæðingarorlof eða jafnvel sleppi því til að tryggja afkomu heimilanna. Það er því ekkert sem bendir til að það sé ekki skynsamlegasta leiðin í fyrsta lagi að samræma þetta í 80% og síðan að hækka í miðjuhópunum til að tryggja að fleiri geti komist af. Og ég held að það sé betra líka til þess að tengja saman fæðingarorlofið og dagvistarkerfið eða leikskólakerfið að við reynum að lengja fæðingarorlofið, það er mikið hagsmunamál fyrir þennan hóp líka. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er auðvitað jafnréttistæki og við þurfum að hugsa um það líka sem slíkt. En við þróum þetta vonandi saman og ég veit að nefndin tekur það til umræðu því að eins og áður þegar þetta var rætt á sínum tíma og þegar þessu hefur verið breytt hafa auðvitað verið ýmis álitamál um hvernig eigi að standa að því. En þessi leið var valin.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég verð samt að ítreka spurningu mína um hvort menn hafi farið yfir það að til að ná því fram að þetta virki raunverulega sem jafnréttistæki, í ljósi þess að þarf að forgangsraða í ríkisfjármálum, hefði verið skynsamlegra að halda tímanum en að hækka mörkin. Þá ekki síst út frá því sem við vitum úr rannsóknum og niðurstöðum þeirra um að það séu þeir karlar sem eru tekjulægri. Það er því risastór hópur sem tekur ekki fæðingarorlof vegna þeirra marka sem eru í frumvarpinu. Mátu menn hvort væri skynsamlegra að fara í lenginguna eða hækkunina? Síðan má alltaf velta því fram og til baka. Ég nenni ekki að fara út í eitthvert hnútukast við hæstv. ráðherra um hvort það sé kosningamál eða ekki. Það liggur ljóst fyrir að virkni málsins mun ekki koma fram fyrr en á þarnæsta kjörtímabili, ef ég hef lesið það rétt í málinu sjálfu. Málið sem slíkt er mikilvægt og það er gott að við ræðum það á þingi. Ég hefði kosið að fleiri væru í salnum þegar við ræðum þýðingu þess en ég efast ekki um að þegar málið kemur aftur hingað til umfjöllunar eftir meðferð nefndar, verðum við fleiri sem munum tjá okkur um það og ég fagna því sérstaklega að málið sé komið fram.

Hæstv. forseti. Var þetta metið? Já, það var einmitt metið hvernig við ættum að endurreisa það og hvort við ættum að taka inn hækkanir og/eða lengingu. Þetta er gert samhliða, þ.e. fyrsta skrefið er tekið 2013 í þeim fjárlögum sem núna eru til afgreiðslu í þinginu. Síðan kemur það til framkvæmda árin 2014, 2015 og 2016 þannig að það er á næsta kjörtímabili, eins og hv. þingmaður bendir á. Það er einmitt verið að færa til baka, þ.e. þakið fer úr 300 þúsundum upp í 350 þúsund og ætlunin er að fara beint upp í 400 þúsund. Það sem er forvitnilegt að skoða, og er auðvitað ánægjulegast í sambandi við þetta, er að þegar fæðingarorlofið kom árið 2000 gjörbreyttist umhverfið þannig að karlar fóru að taka fæðingarorlof. Það er enn þá þannig að karlar taka almennt fæðingarorlof. Það sem er hægt að merkja á þeim skýrslum og greiningum sem hafa verið unnar er að þeir taka heldur færri daga. Þeir nota ekki alla 90 dagana sína, eða helminginn af sameiginlega kvótanum, svo ef tekin er almenn þróun þá hafa þeir stytt tímann. Það er auðvitað svolítið erfitt að fylgjast með því vegna þess að það hafa verið veitt allt að þrjú ár til að taka út fæðingarorlofið. Það þýðir að við vitum ekki hvort menn nýta það síðan eftir eitt ár eða tvö ár þannig að það er ekki hægt að skoða fyrr en sá tími er liðinn fyrir hvert og eitt ár. Almennt fagna ég því að þessu skuli vera vel tekið. Ég er viss um að það verður breyting. Þetta er hluti af því sem við höfum sett okkur, að horfa svolítið á málefni barna inn í árið 2013. Við höfum horft á barnabætur, fæðingarorlof, endurgreiðslu á tannlækningum barna og fleira, sem skiptir máli fyrir barnafjölskyldur.

Frú forseti. Eitt lítið atriði. Á þremur stöðum í frumvarpinu, í greinargerð með 2. gr., 4 gr. og 5. gr., og síðan í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins, stendur að um sé að ræða hækkun sem nemi 3,25% og er það í samræmi við frumvarp til fjárlaga 2013. Um það ræddum við ítarlega í umræðu um fjárlögin. Mig minnir eindregið að þar hafi verið talað um 4,6%. Ég held að það sé rétt. Hver er skýringin á mismuni í fjárlagafrumvarpinu og því sem hér er vísað í?

Hæstv. forseti. Það eru þrenns konar tölur í fjárlagafrumvarpinu, þ.e. þegar menn taka launin, og þetta hefur verið tengt þeim, er talað um 3,25 sem eru samningar miðað við 1. mars um að laun munu hækka sem því nemur. Það er almennt í gegnum fjárlagafrumvarpið. Aftur á móti þar sem verið er að tala um rekstrargjöld og annað slíkt taka menn vísitöluna aftur í tímann, ég man ekki töluna nákvæmlega, hvort hún er 4,6% eins og hv. þingmaður sagði eða 5,6. Þær tvær vísitölur hafa verið notaðar. Síðan var notaður sérstakur útreikningur sem var neysluvísitalan samkvæmt reglunum og lögunum í sambandi við öryrkja og ellilífeyrisþega, sem er 3,9%. Þannig að þrjár tölur eru í gangi í fjárlagafrumvarpinu og það skýrir málið að þarna er horft til launa.

Frú forseti. Þetta bendir á ákveðna hættu sem er fólgin í því að fara að gefa sér einhverjar forsendur í fjárlagafrumvarpi sem standast ekki endilega. Þannig er mál með vexti að laun hafa almennt hækkað undanfarin tvö ár umfram verðlag. Hér er hins vegar gert ráð fyrir að þau hækki minna en verðlag, þ.e. að það verði skerðing á ráðstöfunarfé fólks sem munar þessum 3,25%, hækkun á lífeyrisgreiðslum og 4,6% hækkun á verðlagsforsendum fjárlaga. Ég held menn ættu alla vega að leiðrétta það aftur í tímann þegar kemur í ljós eftir árið hvernig hin raunverulega staða var. Annars lendum við í því að haldið er áfram að skerða hjá lífeyrisþegum og öðrum sem þiggja bætur, miðað við hver raunveruleikinn varð.

Hæstv. forseti. Ég hefði kannski átt að segja að þegar við tölum um hækkunina upp á 3,25 gerum við það í sambandi við fæðingarstyrki og annað sem er hækkað í krónutölum. Það sem fólk fær greitt í fæðingarorlofi tengist tekjum viðkomandi og er ákveðið hlutfall af þeim. Það tekur hækkunum í samræmi við launaþróunina hjá viðkomandi einstaklingi innan þeirra marka sem sett eru, þ.e. 350 þús., sú breyting kemur fram þar. Ég vona að það svari því sem hv. þingmaður var að spyrja um.

Frú forseti. Við ræðum breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Það er mikið ánægjumál að það sé komið á dagskrá Alþingis og nú undir jákvæðum formerkjum liggja fyrir breytingar sem snúa annars vegar að lengd fæðingarorlofs og hins vegar að hækkun greiðslna í orlofi. Við þekkjum mætavel þær afleiðingar niðurskurðaraðgerða sem framkvæmdar voru á framlagi til foreldra í fæðingarorlofi árið 2009, úr 537 þús. kr. hámarki niður í 300 þús. kr. og hlutfalli af launum úr 80% niður í 75%. Í kjölfar þeirrar lagasetningar hefur verulega dregið úr þátttöku feðra í fæðingarorlofi. Það eitt og sér gengur gegn upphaflegu markmiði laganna. Sú breyting hefur haft tvenns konar áhrif, annars vegar á fækkun fjölda þeirra feðra sem taka orlofið og svo hins vegar á fækkun daga þeirra feðra sem taka orlof, þ.e. á árum 2009, 2010 og 2011 og svo væntanlega 2012, en það á eftir að koma fram. Í athugasemdunum við frumvarpið má skilja að sú lækkun hafi í raun ekki haft áhrif á tekjuhærri feður heldur liggi þar önnur ástæða að baki. Ekki eru nefndar neinar tölulegar staðreyndir því til stuðnings þannig að það væri áhugavert að fá að heyra frá ráðherra ef hann er með tölur um hversu stórt hlutfall er að ræða. Eru það tveir eða þrír sem eru með tekjur upp á 400 þús. kr. eða meira, eru það 20%? Hversu hátt er hlutfallið? Það eru engin rök að segja að þetta hafi ekki áhrif á tekjuhæstu feðurna ef það eru engar tölulegar staðreyndir þar á bak við. Mæðrum sem fara í fæðingarorlof hefur ekki fækkað né fjölda þeirra daga sem þær taka. Það má auðvitað áætla eins og með feðurna, eins og hæstv. ráðherra kom inn á geta verið margar ástæður sem skýra þær breytingar. Það sem við horfum á er að mæðurnar taka áfram orlof þrátt fyrir breytingarnar. Við á Íslandi þekkjum þátttöku kvenna á atvinnumarkaði, vinnumarkaðurinn er með eindæmum á heimsvísu. Því má ætla að niðurskurður á fæðingarorlofinu hafi í rauninni líka haft neikvæð áhrif á stöðu kvenna á vinnumarkaðnum því þær hafa tekið fæðingarorlof en feðurnir síður. Það breytir miklu og ég vil leggja áherslu á mjög mikla samningsstöðu kvenna á vinnumarkaði. Það hefur lítið verið minnst á það. Hin augljósa neikvæða afleiðing er svo að nýfætt barn nýtur ekki eins mikilla samvista við föður og það hefði gert ef ekki hefði komið til þeirra breytinga sem ríkisstjórnin framkvæmdi árið 2008. Ég geri mér grein fyrir hversu erfitt getur verið fyrir vinnuveitendur að missa starfsmenn í burtu í þann tíma sem fæðingarorlof tekur. Ef við lítum á hlutina í heildarsamhengi hlýtur að vera betra fyrir íslenska þjóð að börn og foreldrar njóti samvista á þessum mjög svo dýrmæta tíma. Þrátt fyrir að við höfum séð alvarlegar breytingar á því hvernig foreldrar taka orlofið, þ.e. að feður taki síður orlof en mæður, vonast ég til að það verði áfram viðurkennt að bæði mæður og feður taki foreldraorlof og að á vinnumarkaðnum sé ekki sett pressa á fólk að geri það ekki. Það liggur fyrir að fæðingarorlof er kostnaðarsamt fyrir íslenskt þjóðfélag þegar litið er á þá upphæð sem rennur í sjóðinn á hverju ári. Í þessu frumvarpi eru lögð til aukin framlög í sjóðinn með tilkomu hækkunar á framlagi foreldra í orlofi, þ.e. hækkun launanna sem foreldrarnir fá í orlofinu og lengingu á orlofinu á komandi árum. Lagt er til að það fari úr þeim níu mánuðum sem það er í dag yfir í tólf mánuði árið 2016. Þá verði settir í það 11 milljarðar kr. sem við vitum að er gríðarlega há upphæð en við getum líka sett hana í samhengi við ýmislegt sem er í gangi þessa dagana. Þá er auðvitað auðvelt að nefna það sem hæst ber á góma nú um mundir og það eru þeir 13 milljarðar sem áætlaðir eru að þurfi að setja inn í Íbúðalánasjóð, maður getur kannski sagt vegna rangra ákvarðana og ónógrar fyrirhyggju þar á bæ. Ég fagna því að núverandi ríkisstjórn leggi áherslu á, eins og Sjálfstæðisflokkurinn gerði upphaflega þegar hann kom fæðingarorlofinu á, að foreldrar eigi jafnan rétt og jafna möguleika á að taka fæðingarorlof og að sjálfstæður réttur föður og móður sé ekki framseljanlegur milli foreldra. Það er grundvallaratriði. Í frumvarpinu er lagt til að foreldrarnir eigi jafnlangan sjálfstæðan rétt sem mun á næstu árum fara úr þremur mánuðum, eins og það er í dag á hvort foreldri og svo þrír mánuðir til skiptanna, í fjóra mánuði á hvort foreldri árið 2016. Svo munu foreldrar eiga fjóra mánuði til skiptanna, alls 12 mánuði, eins og ég kom inn á áðan. Mig langar í því samhengi, þar sem við erum að ræða um fæðingarorlof, að koma örstutt inn á stöðu kvenna á landsbyggðinni sem þurfa nú að fara um langan veg til að eignast börn sín. Við heyrum af fréttum reglulega þar sem konur fæða börn í sjúkrabílum á leið á spítala. Ég er ekki viss um að menn geri sér grein fyrir hversu erfitt það er og mikið álag að þurfa að fara þá leið. Til dæmis má nefna að konur á Patreksfirði þurfa að fara rúmlega 400 kílómetra til að ala börn sín. Þá er ekki verið að tala um þann tíma sem margar fjölskyldur leggja á sig, bæði mæður, feður og fjölskyldur, sem þurfa að koma hingað á höfuðborgarsvæðið, eða hvert sem þarf að fara, löngu áður en barnið fæðist til að lenda ekki í þeirri aðstöðu eignast börnin í sjúkrabílum eða einhvers staðar annars staðar. Niðurskurður á þeirri grundvallarþjónustu í heilbrigðiskerfinu er mjög alvarlegur, svo ekki sé minnst á áhættuna sem fylgir þeirri aðferðafræði. Álagið á fæðingargangi Landspítalans hefur aukist til jafns við niðurskurðinn á landsbyggðinni. Þar standa ljósmæður, læknar og hjúkrunarfræðingar vaktina, oft á tíðum mun lengur vegna aukins álags. Ég vil sjá því breytt og við eigum að forgangsraða þeim málaflokki í hag. Mig langar um leið að fagna framtaki Lífs styrktarfélags, sem hefur þann tilgang að styrkja kvennadeild Landspítalans, bæta aðbúnað og þjónustu við konur og fjölskyldur þeirra á meðgöngu í fæðingu og sængurlegu. Það ber að þakka. Það er lofsvert þegar einkaaðilar og aðilar mynda samtök um að bæta úr þegar ríkið bregst. Við höfum rætt um lög um fæðingarorlof. Það eru jákvæðar breytingar í farvatninu. Ég vil fagna þeim. Það er gott að sjá að það eru jákvæð mál í gangi í þinginu og það ber að þakka.

Frú forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Reyndar er hér ekkert komið inn á foreldraorlofið sem slíkt þótt ekki væri vanþörf á að ræða það ítarlega. Við erum ekki enn búin að leysa vandamál unga mannsins eða ungu konunnar sem fæðast hér á landi og eru send út í heim níu mánaða gömul vegna þess að kerfið gerir ráð fyrir því að foreldrar geti verið í fæðingarorlofi í níu mánuði. Þetta frumvarp lengir þann tíma og tekur eitthvað mið af þessu, en við þurfum endilega að fara að leysa þetta vandamál varanlega og að atvinnulífið, Fæðingarorlofssjóður og fólkið sjálft, foreldrarnir, vinni að því að börnin okkar fái eins gott atlæti og hægt er fyrstu mánuðina og fyrsta árið sem þau lifa. Árið 2000 lagði Sjálfstæðisflokkurinn, sem þá var í ríkisstjórn, fram frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof, þau lög sem við ræðum hér. Þau voru geysilega mikil framför í jafnréttisátt. Þá áttu allir að fá 80% af launum í fæðingarorlofi. Ég taldi það reyndar vera of hátt, 75% væri kannski nóg. En þetta var án hámarks, það var ekkert þak á launin, og meginástæðan á bak við það var að gera karlmenn jafndýra og konur fyrir atvinnulífið. Það gleymist nefnilega að þegar starfsmaður hættir störfum, og þetta hef ég sagt áður, frú forseti, kostar það fyrirtækið heilmikið. Það þarf að ráða nýjan starfsmann. Það þarf að ráða við allar villurnar sem hann gerir og síðan þegar gamli starfsmaðurinn kemur aftur vill sá nýi halda áfram. Þessu fylgja alls konar vandræði og kostar helling. Ég hugsa að það kosti ein eða tvenn mánaðarlaun að ráða í staðinn fyrir einhvern sem hættir. Þess vegna voru konur miklu dýrari en karlmenn þegar þær gátu einar tekið fæðingarorlof hér áður fyrr. Lögin sem tóku gildi árið 2000 voru sett til að gera karlmenn jafndýra og konur, þ.e. feður fengu rétt til fæðingarorlofs og rétt til þriggja mánaða orlofs sem bara þeir einir gátu tekið. Þeir voru eiginlega þvingaðir í fæðingarorlof. Það skemmtilega gerðist, frú forseti, að eftirspurnin varð mjög mikil. Mjög margir feður fóru í fæðingarorlof þannig að frægt var um alla veröld. Feður, karlmenn, kynntust börnunum sínum. Ég held að það hafi kannski verið mesti og stórkostlegasti árangurinn af þeirri lagasetningu. Svo var farið að setja hámark á launin. Það var vegna þess að mönnum ofbauð þegar einhver maður sem var með 2 milljónir á mánuði fékk 1,6 í bætur, og menn sögðu: Hvað hefur hann að gera við svona háar bætur? Öfundarsjónarmiðið kemur upp. Af hverju er verið að borga 1,6 miljónir í bætur? Menn gleyma því að þetta er fjármagnað með tryggingagjaldi. Tryggingagjald var á þeim tíma að mig minnir 5% og 5% á 2 milljónir eru einmitt 100 þús. kr. á mánuði. Gjaldið fór reyndar í sitthvað fleira, en þessi maður sem var með 2 milljónir á mánuði var búinn að borga lifandis býsn inn í kerfið. Þess vegna var þetta ekkert óeðlilegt. En um leið og menn settu hámarkið, vegna þess að þeim ofbauð hvað þetta var hátt, sögðu þeir að það væri jafnrétti milli karla og kvenna nema í hæstu laununum. Það sem gerðist nefnilega var að karlmenn fóru síður í fæðingarorlof, ef þeir voru með há laun og hefðu tapað miklu. Þá varð þessi dýri maður allt í einu ekki eins dýr fyrir fyrirtækið af því hann fór ekkert, það þurfti ekki að ráða í staðinn fyrir hann og annað slíkt. Þetta hámark hefur verið sífellt verið að lækka. Menn hafa í sparnaðarskyni lækkað það og nú er búið að eyðileggja jafnréttisvinkilinn í dæminu. Það er búið að eyðileggja hann með því að skerða hámarkið út af neyð, mundi ég segja. Ég skil það alveg, það vantaði peninga í ríkissjóð, en nú virkar jafnréttisvinkillinn ekki lengur. Mér finnst hækkunin sem hér er lögð til mjög metnaðarlaus. Í staðinn er verið að lengja tímann. Þá er spurningin: Er verið að hugsa um barnið eða hugsa um jafnréttið? Ég held að það sé aðallega verið að hugsa um barnið með því að lengja tímann, leysa þann vanda sem ég talaði um í upphafi, en jafnréttið er látið sigla sinn sjó. Það þarf nefnilega að hækka þessi mörk verulega. Karlmenn hafa oft á tíðum hærri laun en konur, því miður, það er enn þá allt of mikið ójafnrétti milli kynja. Þeir telja sig ekki hafa efni á því að taka þessa þrjá mánuði sem þeir eiga rétt á og enginn annar tekur. Þess vegna hefur þátttaka feðra í fæðingarorlofi minnkað stöðugt, en ég þekki ekki tölfræðina nákvæmlega. Áhrifin af upphaflegu lögunum voru tvenns konar, í fyrsta lagi urðu karlmenn jafndýrir fyrir atvinnulífið og konur. Það eru þeir ekki lengur, þeir hætta ekki, þeir kosta ekki fyrirtækin það að þurfa að ráða nýjan mann í staðinn og allt það. Þar af leiðandi er hægt að borga þeim hærri laun, frú forseti, af því þeir eru ódýrari að því leyti. Í öðru lagi kynntust þeir börnunum sínum, en núna dregur úr því. Þeir kynnast ekki börnunum sínum sem ég held að til frambúðar sé meira atriði en að koma á jafnrétti. Hvort tveggja er mjög mikilvægt. Þannig að við stöndum frammi fyrir þessari spurningu: Eigum við að hugsa um barnið, leysa vanda unga mannsins og ungu konunnar sem eru nýfædd og fara að heiman níu mánaða gömul, en samkvæmt þessu frumvarpi þegar þau eru 12 mánaða, eða jafnréttið? Það er spurning hvort menn vilja. Svo er kannski athyglisverðast að horfa á blaðsíðu 12, um útgjöldin. Það verða nánast engin útgjöld á næsta ári, frú forseti. Hvenær verða útgjöldin? Þau verða árið 2014, alveg sérstaklega 2015, 2016, 2017. Hver skyldi eiga að glíma við þann vanda, frú forseti?  Þetta er enn eitt dæmið um hugsun þar sem áætlunin er framhlaðin, eða vanhlaðin að framan. Það eru lítil útgjöld fyrst, svo kemur þetta allt í framtíðinni fyrir næstu ríkisstjórn, á næsta kjörtímabili, eftir kosningar, þá á skattgreiðandinn að borga. Í dag er tekið á móti honum og sagt: Til hamingju, hér er nýtt fæðingarorlof og það á að lengja tímann. Það er allt gott um það að segja, það eru teknar myndir og menn fá rós í hnappagatið og geta jafnvel fengið atkvæði í komandi kosningunum út á þetta. Þetta er ekki eina dæmið. Þau eru fjöldamörg. Þetta er dæmigert kosningafrumvarp. Þannig að ég vara dálítið við þessu. Það getur vel verið að næsti fjármálaráðherra breyti þessu ef ríkisbúskapurinn hressist ekki mikið - en hann hressist náttúrlega ef sjálfstæðismenn taka við, ég reikna með því að þá batni ýmislegt. Kannski hafa menn efni á þessu, en það er dálítið varasamt að lofa einhverju í dag og borga það á morgun. Það þekkjum við sem höfum rekið heimili.

Frú forseti. Þetta frumvarp á eftir að fara til vinnslu inn í velferðarnefnd þannig að þar mun gefast tækifæri til að fara ítarlega yfir málið, en ég gat ekki látið hjá líða að koma hér upp í 1. umr. til að lýsa ánægju með þetta frumvarp og þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir að leggja það fram. Það vita allir að þegar fjármálakerfið hrundi og gjaldmiðillinn olli það miklu tekjuhruni hjá ríkissjóði og sjálfvirkri útgjaldaaukningu. Við því varð að bregðast með hækkun skatta og niðurskurði í útgjöldum. Það þarf ekkert að draga dul á að mikill niðurskurður varð í fæðingarorlofinu. Það var langríkulegasta kerfið sem við áttum og ég taldi eðlilegt, af því ég þurfti að taka þátt í og leiða vinnu við þann niðurskurð, að það þyrfti að taka hlutfallslega meira á sig en t.d. almannatryggingakerfið þar sem við þurftum líka að skera niður, svo við tölum nú ekki um atvinnuleysistryggingakerfið sem varð gríðarlega mikilvægt í því mikla atvinnuleysi sem hrunið olli. Það hafði verið þannig árin fyrir hrun að fjármunir úr Atvinnuleysistryggingasjóði höfðu verið teknir til að fjármagna Fæðingarorlofssjóð. Það er því dálítil saga fyrir því að Fæðingarorlofssjóður hafði ekki staðið undir sér við þær aðstæður sem honum voru búnar á 10. áratug 20. aldarinnar og jafnframt fyrsta áratug þeirrar 21. Nei, nú er ég að bulla, frú forseti, og biðst velvirðingar. Ég er að tala um fyrsta áratug 21. aldarinnar. Þetta góða kerfi sem mikil sátt ríkir um var ekki til á þeirri 20. Nú erum við að auka í kerfið aftur. Það er mjög mikilvægt, enda lá alltaf fyrir að þetta væru tímabundnar breytingar. Hér hefur verið rætt um hvort hækka ætti þakið meira en lagt er til í frumvarpinu, eða hvort lengja ætti tímann. Ég er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að lengja tímann. Allir sem eignast hafa börn hér á landi þekkja að þegar níu mánaða fæðingarorlofstímabili lýkur, sem foreldrar ná oft að lengja um einn til tvo mánuði vegna uppsafnaðra sumarleyfa, tekur við tímabil þar sem börnin eru ekki komin í umsjón sveitarfélaganna hjá dagforeldrum eða á leikskólum en foreldrarnir eru skuldbundnir vinnuveitanda að mæta til vinnu. Þetta er mikið álag á ungar fjölskyldur hér á landi. Við erum mörg sem þekkjum það af eigin raun að þetta er tímabil sem reynir mjög á foreldrana, en er líka afskaplega óheppilegt tímabil fyrir barnið. Ég verð því að segja að þessi lenging smám saman upp í 12 mánuði er gríðarlegt hagsmunamál fyrir íslenskar ungbarnafjölskyldur. Ég tel að við séum að standa vörð um jafnréttissjónarmiðið, enda var það í niðurskurðinum alltaf prinsipp að breyta ekki mánuðunum sem foreldrar hvor um sig eiga rétt á og sameiginlega tímabilinu. Slík breyting hefði verið mikið áfall fyrir kerfið þó að hún hafi freistað ýmissa vegna þess að það hefði gefið okkur meiri sparnað. Þar stóðum við fast í ístöðin og héldum þremur mánuðum á hvort foreldri og þremur sameiginlegum mánuðum. Það verður jafnframt gert við lenginguna, en árið 2013 verða mánuðirnir níu óbreyttir. Árið 2014 verða sameiginlegir mánuðir fjórir. Þannig lengist fæðingarorlofið um einn mánuð. Árið 2015 bætist hálfur mánuður við rétt hvors foreldris um sig þannig að foreldrarnir eiga hvor um sig rétt á þremur og hálfum mánuði, en sameiginlega á fjórum mánuðum. Árið 2016 eru fjórir mánuðir á hvort foreldri um sig og fjórir mánuðir sameiginlegir. Síðan má lengi velta fyrir sér hvernig þessi skipting eigi nákvæmlega að vera. Ég tel þessa lausn ágæta sem ráðuneytið og hæstv. ráðherra leggur til í frumvarpinu. Ég vil segja sem formaður velferðarnefndar að ég hlakka til umræðu um frumvarpið í nefndinni. Þetta er mikið hagsmunamál eins og ég hef farið yfir. Fæðingarorlofið hefur skipt gríðarlegu máli á síðustu árum. Ég vara mjög við því að það sé talað niður. Fjöldi feðra hefur tekið fæðingarorlof en þeim hefur því miður fækkað, ekki síst vegna ótryggs ástands á vinnumarkaði eins og hæstv. ráðherra fór yfir í ræðu sinni. Á Íslandi höfum við líka verið með óvenjubarnmarga árganga. Okkur hefur á þessum tiltölulega erfiðu tímum þó auðnast sú gleði að hér hafa bæst við margir nýir litlir Íslendingar. Eitthvað er að draga úr fæðingartíðninni, en það er eitt af einkennum á norrænum velferðarkerfum að fæðingartíðni er með þeirri hærri sem gerist í Evrópu. Hún er hæst á Íslandi. Það er vel komið fyrir þjóð sem veit ekkert skemmtilegra en að eignast börn í þennan heim, en það skiptir líka miklu máli að þeim fjölskyldum sem eignast börn séu tryggð viðunandi skilyrði. Ég tel þetta frumvarp hæstv. ráðherra stuðla að því að bæta velferð og hag íslenskra barnafjölskyldna og fagna því.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu um fæðingar- og foreldraorlof, lengingu þess og hækkun á tekjumörkum. Ég kem hingað aðeins í lokin vegna þess að mig langar að upplýsa, og það kom fram í umræðunni, að nákvæmlega hefur verið fylgst með þeim breytingum sem gerðar hafa verið á fæðingarorlofinu og áhrifum þeirra. Þegar hefur verið gefin út skýrsla, sem borist hefur þinginu og verið lögð fram, um þau áhrif, að auki síðan svar við fyrirspurn, ef ég fer rétt með. Það er í raun athyglisvert að þótt við séum að tala um að færri feður taki fæðingarorlof erum við ekki að tala um 10% heldur örfá prósent og til þess að gera litla fækkun þannig að það er alls ekki hægt að segja að búið sé að eyðileggja jafnréttisvinkilinn í frumvarpinu eða eyðileggja fæðingarorlofið á neinn hátt. Það hafa allir gengið í gegnum þrengingar eftir þau áföll sem dundu yfir íslenskt samfélag árið 2008 og fæðingarorlofið fór ekki varhluta af því. Það kom réttilega fram í umræðunni hér hjá hv. þm. Erlu Ósk Ásgeirsdóttur að hluti af því sem fæðingarorlofið gerir, og skiptir miklu máli til að jafnrétti sé á milli kynjanna, er að jafna stöðu kynjanna líka varðandi þátttöku á vinnumarkaði og samkeppnishæfni hvað varðar stöðuhækkanir og annað. Þess vegna skiptir miklu máli að við reynum að halda kerfinu þannig að konur eigi jafna möguleika og karlmenn að taka þátt í atvinnulífinu og að ekki verði sá munur þar á að vegna fæðingar fari bara annað kynið af vinnumarkaðnum. Ég held að við eigum að reyna að halda þeirri stöðu sem hefur einkennt íslenskt samfélag, eins og hér kom réttilega fram, að þátttaka kvenna á vinnumarkaði hefur verið með því hæsta í heiminum, sennilega sú langhæsta. Það hefur ekki breyst þó að þátttakan hafi almennt dregist saman á vinnumarkaðnum og mikilvægt er að viðhalda því. Þá var í umræðunni nefnd staða kvenna á landsbyggðinni. Við verðum auðvitað að fylgjast mjög vel með hver þjónustan er um byggðir landsins. Nefndir voru staðir eins og Patreksfjörður. Við getum nefnt Húsavík og fleiri staði þar sem fæðingar hafa lagst af, þ.e. ekki er lengur boðið upp á þær á þeim heilbrigðisstofnunum sem þar eru. Raunar varð sú breyting töluvert fyrir hrun og tengist ekki því sem hér er til umræðu. Það er rétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði í umræðunni, að auðvitað verðum við að gera okkur grein fyrir því hvaða áhrif fæðingarorlofið hefur. Þar er tvennt undir, það sem hann kallaði jafnréttisvinkil og hins vegar barnið. Auðvitað er það barnið sem er aðalatriðið, þ.e. hvernig við búum að því. Það er verið að lengja fæðingarorlofið til þess að tryggja að barnið fái sem besta aðhlynningu á sínum fyrstu mánuðum. Það kom líka fram hér í umræðunni og skiptir miklu máli þegar verið er að ræða um fjármögnun verkefnisins að Fæðingarorlofssjóður stóð ekki undir sér og var í raun rekinn með halla fram á þetta ár og er núna byrjaður að mynda sjóð og því þarf ekki að gera sérstaklega ráð fyrir þessu í fjárlagafrumvarpinu umfram það að sjóðurinn haldi tekjum sínum. Það þarf auðvitað að tryggja honum tekjur til að tryggja lenginguna og hækkunina á tekjumörkunum fyrir árin þar á eftir. Kærar þakkir fyrir umræðuna. Þetta fer auðvitað í umfjöllun hjá hv. velferðarnefnd. Það skiptir auðvitað máli að afgreiða frumvarpið sem fyrst þannig að hægt sé að vinna eftir þessum lögum miðað við að breytingar á fæðingarorlofinu og hækkunin komi til framkvæmda frá 1. janúar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 166/2011, um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Tilefni þessa frumvarps er að breyta þarf hlutfalli af álagningarstofni, samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna, til að standa straum af kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara árið 2013, þ.e. gefin er upp ákveðin prósenta og það þarf að breyta þeirri prósentu með lögum. Í lögunum er lagt til grundvallar að allir gjaldskyldir aðilar skuli greiða sama hlutfall af þeim álagningarstofni sem tilgreindur er. Með því fyrirkomulagi er leitast við að tryggja sanngjarna skiptingu rekstrarkostnaðar á milli gjaldskyldra aðila með hliðsjón af umfangi útlána hvers og eins aðila á tilteknu tímabili. Samkvæmt þessu ber sá aðili sem hefur hæst hlutfall útlána af heildarútlánum allra gjaldskyldra aðila á viðkomandi tímabili mestan kostnað vegna reksturs umboðsmanns skuldara. Það er bókstaflega sett þannig upp að menn borga í hlutfalli við útlán. Að sama skapi ber sá gjaldskyldi aðili sem hefur lægst hlutfall útlána minnstan kostnað vegna rekstursins. Er þá miðað við fjárhæð útlána en ekki fjölda þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. núverandi laga skulu gjaldskyldir aðilar greiða gjald sem nemur 0,03% af álagningarstofni samkvæmt 4. gr. Lögin gera ráð fyrir að umboðsmaður skuldara skuli árlega gefa velferðarráðherra skýrslu um áætlaðan rekstrarkostnað næsta almanaksárs, en í skýrslunni skulu meðal annars koma fram upplýsingar um það hlutfall sem gjaldskyldir aðilar skulu greiða af álagningarstofni laganna. Jafnframt er mælt fyrir um að skýrslunni skuli fylgja álit samráðsnefndar gjaldskyldra aðila á henni, en í þeirri nefnd eiga sæti fjórir fulltrúar gjaldskyldra aðila sem tilnefndir eru af Íbúðalánasjóði, Landssamtökum lífeyrissjóða og Samtökum fjármálafyrirtækja. Þá skal skýrslunni jafnframt fylgja afstaða umboðsmanns skuldara til álits samráðsnefndar gjaldskyldra aðila. Gefi niðurstaða skýrslu umboðsmanns skuldara tilefni til að breyta því hlutfalli af álagningarstofni sem gjald er miðað við kveða lögin á um að ráðherra skuli, telji hann þörf á slíkri breytingu í ljósi fyrirliggjandi gagna, leggja frumvarp fyrir Alþingi þar sem lögð er til breyting á gjaldi samkvæmt 5. gr. laganna. Enn fremur gera lögin ráð fyrir að við ákvörðun á fjárhæð gjaldsins skuli tekið tillit til þess hvort fyrir liggi rekstrarafgangur eða rekstrartap á starfsemi umboðsmanns skuldara frá árinu á undan. Að teknu tilliti til skýrslu umboðsmanns skuldara um áætlaðan rekstrarkostnað embættisins árið 2013, álits samráðsnefndar gjaldskyldra aðila um skýrsluna og afstöðu umboðsmanns skuldara til álits, sem borist hafa í samræmi við lögin, er lagt til í frumvarpi þessu að hlutfallið af álagningarstofni sem tilgreint er í 1. mgr. 5. gr. laganna hækki úr 0,03% í 0,0343%, þ.e. hækkunin er hundraðshluti úr prósenti. Er þá miðað við að fjárheimildir umboðsmanns skuldara vegna rekstursins 2013 verði samtals 944.600 millj. kr. Enn fremur er tekið mið af áætlaðri rekstrarafkomu umboðsmanns skuldara á árinu 2012 við ákvörðun hlutfallsins, en gert er ráð fyrir rekstrartapi að fjárhæð 247.370.662 kr. Fyrir liggur, verði frumvarp þetta samþykkt, að heildargjaldtaka vegna reksturs umboðsmanns skuldara árið 2013 nemi samtals tæpum 1.192 millj. kr. miðað við að gjaldið verði eins og áður sagði 0,0343% af álagningarstofni. Hæstv. forseti. Ég tel afar mikilvægt að Alþingi afgreiði frumvarp þetta fyrir þinghlé núna í desember þannig að gjaldtaka fyrir árið 2013 geti farið fram í samræmi við framangreint hlutfall og lög og reglur þar um. Ég legg því til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Hér er í stuttu máli verið að leggja til hækkun á gjaldinu úr 0,03% í 0,0343%. Það sem vekur athygli mína er greinargerð sem fylgir með frumvarpinu, eins og hæstv. ráðherra nefndi, þar sem segir að tæplega 250 millj. kr. séu til þess að vega upp á móti rekstrarhalla fyrri ára. Það er verið að hækka gjaldið til þess. Það kemur líka fram í frumvarpinu og kom fram í máli hæstv. ráðherra að umboðsmaður skuldara gefur ráðuneytinu skýrslu um áætlaðan rekstrarkostnað fyrir hvert ár, eins og fyrir árið 2013. Þegar umboðsmaður skuldara gerði grein fyrir rekstrarkostnaði sjóðsins á árinu 2012 var gert ráð fyrir því að dregið yrði úr útgjöldum í rekstri. Þetta er að mínu viti algjör staðfesting á þeim lausatökum sem eru á ríkisfjármálunum, þ.e. stofnanir fara ekkert eftir fjárlögum. Svo er verið að hækka gjaldstofninn fyrir árið 2013 til þess að vega upp á móti rekstrarhalla fyrri ára. Það er náttúrlega ólíðandi að gera þetta. Það geta ekki allar stofnanir gert þetta. Það væri til að mynda hægt að setja þetta í samhengi við Landspítalann. Ef Landspítalinn hefði bara tekið ákvörðun um að gera stofnanasamninga við hjúkrunarfræðinga eða fara í önnur aukin útgjöld þá væri hægt að setja það í þetta samhengi. Það er ekki hægt að bjóða mönnum upp á svona vinnubrögð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra til viðbótar: Hefur hann upplýsingar um það hvað í raun og veru opinberu lífeyrissjóðirnir greiða háa fjárhæð af þessum tæplega 1.200 milljónum og hins vegar Íbúðalánasjóður?

Hæstv. forseti. Ég deili þeirri skoðun með hv. þm. Ásbirni Óttarssyni, sem hefur barist fyrir því að menn reyni að halda fjárlög, að það er afar óþægilegt þegar liðir fara verulega fram úr fjárlögum. Það á sér þó skýringar í þessu tilfelli. Það verður líka að taka það fram að þetta er óvenjuleg stofnun að því leyti að hún er fjármögnuð alfarið af þeim aðilum sem nefndir voru hér og eru að langstærstum hluta Samtök fjármálafyrirtækja. Sérstök samráðsnefnd fjallar þar um fjármálin og hvaða prósentu eigi að nota á hverjum tíma og hvernig eigi að tryggja tekjur stofnunarinnar. Það er að fengnu áliti þeirra og tillögum, auk umboðsmanns skuldara, sem þessar breytingar eru gerðar. Það hefði auðvitað verið hægt að draga úr rekstri, en við skulum horfa á það að á haustmánuðum var umboðsmaður með um 400 mál sem voru á leiðinni inn í samninga, þ.e. hjá skuldurum, og voru loksins komin í ferli sem verið var að ljúka. Eins og menn vita er sú þjónusta ýmist unnin hjá stofnuninni eða keypt af lögfræðingum úti í bæ samkvæmt ákvæðum laganna. Það þótti engan veginn fært að setja þessa 400 aðila í þá stöðu að bíða í langan tíma. Þetta var umsókn frá okkur til fjáraukalaga um þessa upphæð, en ákveðið var að taka þetta á einu bretti í gjaldskrárhækkun. Það er klaufalegt af mér að hafa ekki nákvæmlega skiptinguna á prósentum milli sjóðanna. Auðvitað er hún metin á hverju ári. Það kom fram í umræðunni um Íbúðalánasjóð í gær, að ég held, að Íbúðalánasjóður væri með um þriðjung af þessum kostnaði, lífeyrissjóðirnir minna en þeir eru þó að koma inn í vaxandi mæli. Það fara því umtalsverðar upphæðir á þessa aðila, en eftir sem áður eru bankarnir með stærstu tölurnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég fagna því, og það er svo sem ekkert nýtt, að við séum sammála um hversu mikilvægt er að hafa rekstrarumfang stofnana þannig að þær fari eftir fjárlögum. Út af þessu síðasta sem hæstv. ráðherra nefndi í sambandi við Íbúðalánasjóð og opinberu lífeyrissjóðina þá vitum við að framlag þeirra til umboðsmanns skuldara á næsta ári bíður okkar til seinni tíma úrlausnar. Bæði eru opinberu lífeyrissjóðirnir með mjög háar uppsafnaðar skuldir eða skuldbindingar, um 400 milljarða eða rúmlega það, og eins vitum við af vandamálum Íbúðalánasjóðs. Þeir fjármunir sem Íbúðalánasjóður setur inn í umboðsmann skuldara kemur bara úr ríkissjóði, hvort sem það er á næsta ári eða þarnæsta ári eða aðeins seinna. Þetta staðfestir það enn eina ferðina, sem þverpólitísk samstaða hefur verið um, að minnsta kosti í hv. fjárlaganefnd, þó að það hafi nú strandað í einum þingflokki, að breyta þarf umfanginu þannig að menn séu raunverulega á fjárlagalið, rekstrarlið, þó að þeir séu með markaða tekjustofna til þess einmitt að koma í veg fyrir þá hluti sem hér eru að gerast, þ.e. ákveðnar stofnanir draga ekki saman seglin og allar hafa ástæðu fyrir því, alveg sama hver stofnunin er. Það eru gild rök fyrir margar heilbrigðisstofnanir og aðrar stofnanir í þjóðfélaginu að draga ekki saman seglin vegna þess að verkefnin eru brýn. En í þessu tilfelli er verið að bregðast við með þessum hætti og mér þykir það mjög óeðlilegt að gjaldið skuli vera hækkað til að bregðast við rekstrarhalla fyrri ára. Það er gríðarlega mikilvægt að hver og ein stofnun hafi umfang síns rekstrar eins og gert er ráð fyrir í fjárlögum. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra segir. Við erum sömu skoðunar, það er svo sem ekkert nýtt. En þetta er enn ein staðfestingin á því hversu mikilvægt er að færa fjárstjórnarvaldið, sem að hluta til er farið út frá Alþingi, með því að setja hverja einustu stofnun inn á fjárlagalið þannig að stofnanirnar viti í upphafi árs hvert rekstrarumfang þeirra er og við lendum ekki í hlutum eins og hér eru að gerast.

Hæstv. forseti. Við erum sammála um að mikilvægt sé að ná utan um reksturinn og að markaðar tekjur þýði ekki að stofnunin geti hækkað útgjöld sín ótakmarkað. Það sjá allir að embætti umboðsmanns skuldara hefur mikla sérstöðu að því leyti að það hefur gríðarlega mikinn fjölda mála. Það fjallar um mál fólks sem lendir á götunni ef það fær ekki úrræði á þessum stað. Þetta er að vísu embætti sem er komið til að vera, það hefur sýnt sig að það er nauðsynlegt, því þannig er það stofnað. Embættið hefur fengið verkefni langt umfram það sem það ræður við að óbreyttu nema vera með mikinn mannskap til skamms tíma. Við verðum að sjá til þess að við séum ekki að reka sjálfstæða stofnun með milljarð í árlega fjárveitingu, sem er svipað og velferðarráðuneytið með öllu, til langs tíma. Kostnaður verður að nást niður. Opinberu sjóðirnir greiða í þetta en líka almennu sjóðirnir. Það er rétt að auðvitað mætti hugsa sér að þetta félli svo á ríkissjóð í gegnum Íbúðalánasjóð. Við skulum ekki vanmeta það að ef tekst að hreinsa til, þarna er verið að fara heildstætt yfir skuldir, er verið að bæta lánasafn Íbúðalánasjóðs um leið, þ.e. ef tekst að færa niður lán því að ekki er bara verið að tala um húsnæðislán, það er verið að tala um öll lán hjá viðkomandi einstaklingum og laga til í því umhverfi og færa þau niður verulega. Í mörgum tilfellum er verið að færa þau niður um allt að 70% með samningum í lok ferlis hjá umboðsmanni, þá er um leið líka verið að laga lánasafnið og tryggja að menn tapi ekki öllu síðar meir, þannig að þetta eru bæði tekjur og útgjöld hvað það varðar.

Frú forseti. Við ræddum fyrr í dag um greiðslur til Fjármálaeftirlitsins. Þar fylgja miklar upplýsingar með - ársreikningar, áætlanir, hvað einstakir aðilar greiða og annað slíkt og menn gátu glöggvað sig á því hvað var að gerast. Ekkert fylgir hér með. Við vitum ekki neitt. Það á bara að hækka gjöldin. Eins og hér kom fram virðast menn hafa farið á svig við eigin áætlanir. Það eru gerðar áætlanir fyrir árið 2012, þetta sama fólk gerir áætlanir fyrir 2012. Síðan kemur það rúmu ári síðar og í ljós kemur að 240 milljónir vantar inn í þessa áætlun, sem þau áætluðu þá rangt og fóru ekki að fjárlögum. Maður spyr sig: Er þetta í fjáraukalögum eða hvar er þetta geymt? Þetta ætti að sjálfsögðu að vera í fjáraukalögum. En það er verra þar sem þetta er í raun ekki fjárlög ríkisins heldur er þetta lagt á aðra aðila með lögum, eins og lífeyrissjóði. Almennu lífeyrissjóðirnir munu þurfa að skerða lífeyri enn meira út af þessu, á meðan opinberu sjóðirnir sleppa. Iðgjaldið verður hækkað þar eða þar munu menn einhvern tímann horfast í augu við að 57 milljarða vanti inn í þann sjóð, bara A-deildina. Bara til að setja þetta í samhengi. Mig langar til að vita, frú forseti, og kannski spyr ég að því formlega síðar: Hvað kostar hvert mál hjá umboðsmanni skuldara? Hvað kostar það eiginlega? Hvað eru þetta mörg mál? Við erum búin að setja í þetta milljarða í kostnað sem við leggjum á hin ýmsu fyrirtæki í landinu. Hvað kostar hvert mál? Og hvað er það í hlutfalli við þá lausn sem viðkomandi fær? Getur verið að það sé bara - ég veit það ekki, ég bara spyr, ef hæstv. ráðherra skyldi nú vita eitthvað um þetta þá kannski gaukar hann því að okkur.

Hæstv. forseti. Ég held að full ástæða sé til að þau gögn sem hv. þingmaður er að tala um hér - sem eru ítarlegar upplýsingar um hvernig mál hafa gengið, kostnaður, í hvað sá kostnaður fer og sú skýrsla sem vitnað er í - verði lögð fram í velferðarnefnd og komi þar með inn í þingið. Ég held að það sé sjálfsagt og eðlilegt og það er alveg hárrétt hjá þingmanni að hugsanlegt hefði verið að gefa þetta allt í einni skýrslu með fjárveitingabeiðninni. Það sem skiptir máli hér er að menn sameinuðust um þetta embætti á sínum tíma. Allir þeir aðilar sem þarna veita útlán sameinast um ákveðið ferli til að taka á lánavandanum. Þar með fallast þeir á að þeir muni fjármagna það embætti. Þannig var þetta gert á sínum tíma og þannig hefur þetta verið unnið. Því eru engar ákvarðanir teknar þvert á vilja þessara aðila, þeir hafa aðgang að þessari nefnd sem ég gat um, nefnd sem fer yfir það hvernig fjárveitingar eru, og gera tillögu um þá prósentu sem hér kemur fram. Varðandi það hvað hvert mál kostar get ég upplýst hv. þingmann um að við höfum rætt þetta á þessum nótum, en slíkur útreikningur er ekki til. Auðvitað er ástæða til að fara yfir reynsluna af þessu embætti. Það er út af fyrir sig töluverð saga á bak við það. Upp úr 1990 fóru fyrst að koma tillögur um að taka upp greiðsluaðlögun og setja á fót kerfi sem tæki heildstætt á skuldavanda. Það tókst því miður aldrei. Það tókst ekki fyrr en eftir hrun. Þegar Sjálfstæðisflokkur og Samfylking voru í ríkisstjórn var mikil deila um það hvernig ætti að gera þetta, hvort gera ætti þetta á félagslegum nótum eða lagalegum. Ofan á varð í byrjun að gera þetta á lagalegum nótum þannig að ekki tókst að gera þetta mjög virkt. Síðan var ákveðið að stofna umrætt embætti með þessum hætti. Það verður að segjast að álagið þar hefur verið slíkt að langan tíma hefur tekið að leysa mál, enda mörg þessara mála margþætt og flókin. 

Frú forseti. Það er hægt að finna einfalda lausn á málum og það er hægt að finna á þeim flókna lausn. Það er hægt að gera ferla einfalda og það er hægt að gera þá flókna. Ég lagði til, þegar þessi lög voru sett á sínum tíma, að umsóknarferlið yrði gert einfaldara, að menn gæfu bara upp kennitöluna sína því að allar hinar upplýsingarnar lægju fyrir í hinum ýmsu kerfum hins opinbera. Allar upplýsingarnar lágu fyrir. Nei, menn vildu heldur að sótt yrði um og að fólk þvældist út og suður til að ná í pappíra til að stimpla á o.s.frv. Ferlið var gert flókið. Nú er það spurningin: Hefur umboðsmaður skuldara unnið með rökréttum og einföldum hætti að því að leysa vandamálin eða er farin einhver fjallabaksleið? Kostnaðurinn gæti legið í því hve þetta er þungt og hægvirkt og allt slíkt, því maður heyrir mikið kvartað undan því að þetta sé mjög hægvirkt. Það er alveg á hreinu að við sem löggjafi getum ekki bara hækkað gjaldið og hækkað það eftir því sem reksturinn krefst. Það er bara sagt: Vantar 200 milljónir þarna og vantar þetta og þá bara hækkum við gjaldið. Við verðum að vera gagnrýnin á hvernig gjaldinu er varið og í hvaða samhengi það stendur miðað við þá þjónustu sem verið er að veita og þá lausn sem einstaklingarnir fá. Ég hef grun um að þetta sé mjög hátt gjald á hverja umsókn, hundruð þúsunda og jafnvel hálf eða heil milljón. Ég bíð spenntur eftir því að fá einhverjar upplýsingar sem ég vona að verði í þingskjali, ekki bara í velferðarnefnd því að ég á ekki sæti í henni. Hér situr formaður velferðarnefndar og ég vil gjarnan að hann gauki þessu að mér þegar það berst til nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Já, það er rétt að hv. formaður velferðarnefndar hlustar og lætur þá vonandi fylgja með nefndaráliti þau skjöl sem liggja á bak við, þ.e. frekari upplýsingar. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, að á sínum tíma sátum við saman í tryggingamálanefnd þar sem rætt var um þessi úrræði. Hv. þingmaður kom þá með þá tillögu sem hann nefnir hér. Niðurstaðan varð sú að fara ekki þá leið af mörgum og ólíkum ástæðum sem ég ætla ekki að rekja hér. Eitt af því sem kostað hefur verulega mikið í allri málsmeðferðinni er að í lagafrumvörpunum á sínum tíma, sem gildir í raun enn, eru ótal kæruleiðir. Jafnvel aðilar sem eiga til þess að gera lítilla hagsmuna að gæta geta, þegar komið er að samningum, óskað eftir fresti. Það tekur langan tíma, það þarf að safna viðbótargögnum. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að ferlið er frekar þungt. Þarna, eins og svo oft áður, hafa menn búið þannig um hnútana, oft vegna krafna frá ákveðnum aðilum, að haldið er í eignarréttinn býsna lengi. Menn hanga þá á skuldum sínum, þ.e. kröfum sínum, út í það óendanlega, langt umfram það sem skynsamlegt er og enginn hagnast á því að vera að velta þessu í kerfinu í staðinn fyrir að hreinsa betur út. Varðandi kostnaðinn lá það fyrir þegar farið var út í þetta að þegar að samningum kæmi, þegar búið væri að undirbúa öll gögn, mætti gera samninga við lögfræðinga sem tækju að sér að ganga frá viðkomandi máli. Þá var ákveðin föst upphæð sem var um 200 þús. kr. á hvert mál þannig að það liggur alveg fyrir. En aftur á móti varð kostnaður við undirbúning og síðan hefur reynslan orðið sú að þurft hefur að fara ítarlega yfir málin aftur til þess að fá þau ekki í hausinn. Það er líka þannig búið um málin að ef viðkomandi aðili vill fara með málið áfram til dómstóla er það tilbúið í það. Þetta er ferlið sem var ákveðið af hv. Alþingi. Það er alveg rétt að ég held að til lengri tíma eigum við að fara yfir þessi mál öll að nýju og höfum svo sem verið að endurskoða þau jafnóðum hér í þinginu. En 

Virðulegi forseti. Þetta er ákaflega áhugavert mál og vekur satt að segja mjög margar spurningar. Í fyrsta lagi vekur það spurningu um það sem fór greinilega úrskeiðis í rekstri stofnunarinnar á síðasta ári. Farið hefur verið yfir það að rekstrarhalli stofnunarinnar var um 250 millj. kr. á síðasta ári, og er farin sú leið að leggja á viðbótargjald á næsta ári til að standa straum af því sem vanmetið var í rekstri stofnunarinnar á síðasta ári. Þetta er út af fyrir sig mál sem þarf að fara ofan í. Við sem sitjum í velferðarnefnd munum gera kröfu til þess að þegar fulltrúar stofnunarinnar koma á okkar fund fari þeir yfir hvað hafi í raun gerst í rekstri stofnunarinnar sem hafi réttlætt að fara 25% eða svo fram úr því sem áætlað var miðað við tekjur stofnunarinnar. Þær voru áætlaðar í kringum 1 milljarður, en þarna er verið að bæta í tæpum 250 millj. kr. Þetta er forsagan. Það sem vekur hins vegar kannski stærri spurningar hjá mér er staðan sem uppi er fyrir árið 2013. Það kemur nefnilega fram í fjárlagafrumvarpinu að gert hafi verið ráð fyrir því að lækka útgjöld stofnunarinnar um 170 millj. kr. Ástæðan sem tilgreind er í greinargerð sem fylgir frumvarpinu er sú að umsvif stofnunarinnar séu að minnka og gert ráð fyrir að hún muni dragast saman á næsta ári í takt við fækkun mála. Meginþungi starfseminnar muni fyrst og fremst snúast um að ljúka samþykktum greiðsluaðlögunarmálum, auk þeirra mála sem talið er að berist til stofnunarinnar á árinu 2013. Þetta var sagt um miðjan september. Nú erum við stödd í desemberbyrjun þremur mánuðum síðar og þá komast menn skyndilega að þeirri niðurstöðu að óraunhæft sé að skera niður rekstur stofnunarinnar um 170 milljónir. Allar væntingar um að við séum að ná utan um þennan greiðsluvanda eru greinilega runnar út í sandinn. Það er ekki þannig að menn hafi náð utan um það sem menn hafa kallað hér úr ræðustól og alls staðar skuldavanda heimilanna, og það hefur reyndar komið fram í viðræðum velferðarnefndar við fulltrúa umboðsmanns skuldara. Þessi vandamál eru til staðar og úrlausn er ekki í sjónmáli. Ekki aðeins á stofnunin eftir mörg ófrágengin mál, ýmsum málum sem stofnunin hefur lokið afgreiðslu sinni á er ekki búið að ná fram vegna þess að tilsjónarmenn, sem síðan taka við verkefninu, hafa ekki lokið uppgjöri þeirra. Hin endanlega úrlausn fyrir skuldarann er því ekki í höfn. Þarna hleypur á býsna mörgum málum, ég hef því miður ekki í kollinum hversu mörg þau eru, en það var áberandi í skýrslu umboðsmanns til velferðarnefndarinnar að svo er. Enn fremur hefur komið fram að inn eru að koma mörg ný mál, einstaklingar sem ekki voru í vanda eru nú komnir í vanda. Slík mál eru að koma inn í stofnunina. Það er ljóst af því sem hér er verið að gera að vonir manna í september um að við værum að ná utan um skuldavandann hafa ekki ræst, því miður. Við erum enn þá í miðju þessu feni. Það tel ég vera mesta áhyggjuefnið. Eitt er að hafa keyrt aðeins út af í rekstri stofnunarinnar í fyrra, en hitt finnst mér miklu óhugnanlegri framtíðarsýn að vita að á árinu 2013 þurfi stofnunin eftir sem áður að hafa sambærilegt rekstrarumfang eins og hún þurfti þegar upp var staðið árið 2012 og að hún þurfi núna 22% hærri fjárveitingu en gert var ráð fyrir um miðjan september þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram. Við þurfum að fá úr því skorið hvort þetta hafi verið vanmat af hálfu ráðuneytisins eða hvort þetta hafi verið sameiginlegt mat ráðuneytisins og stofnunarinnar eða hvað hafi gerst. Að öðru leyti vil ég segja að þetta leiðir hugann að því hvort við höfum verið á réttri braut með nálgun okkar á úrlausn skuldavanda heimilanna. Auðvitað er þar margt ógert. Það er út af fyrir sig efni í langa ræðu. Ég ætla ekki að hefja hana núna, en það sem mér finnst svo athyglisvert er að sjá tölurnar yfir í þá raunverulegu skuldalækkun sem heimilin hafa fengið á undanförnum árum. Við munum öll talið um skjaldborgina um heimilin, sem var framreitt til okkar úr Norræna húsinu á sínum tíma við myndun þessarar ríkisstjórnar. Vísað var til þess að mikið svigrúm væri í nýju bönkunum til að takast á við það að lækka skuldir heimilanna. Við vitum að stærstur hluti skulda heimilanna eru verðtryggð lán, en þegar við skoðum hins vegar raunveruleikann er hann eftirfarandi - og ég er hér með rúnnaðar tölur: Heildarskuldalækkun heimilanna frá haustdögum 2008 er í kringum 200 milljarðar kr. Það er væntanlega sú tala sem hagfræðingurinn Lars Christiansen vísar til þegar hann segir að býsna margt hafi tekist vel til varðandi lækkun á skuldum heimilanna. 200 milljarðar króna. Jú, það er mjög há tala. Er hér um að ræða meðvitaða stefnu ríkisstjórnarinnar við að lækka skuldir heimilanna? Er þetta skjaldborgin sem boðuð var í Norræna húsinu vorið 2009? Er þetta afrakstur af pólitískri stefnumörkun og aðgerðum sem boðað hefur verið til, m.a. á grundvelli starfs umboðsmanns skuldara, með 110%-leiðinni, sértækri skuldaaðlögun og því öllu saman? Er það þannig? 200 milljarðar? Nei, ekki alveg. Þegar við skoðum upplýsingarnar sem meðal annars koma fram í svari hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra við fyrirspurn frá mér og nýlega var dreift kemur á daginn að endurútreikningur erlendra fasteignalána nemur meira en 50% af þessari skuldalækkun, þ.e. 110 milljarðar kr., og endurútreikningur vegna erlendra bílalána nemur tæpum 40 milljörðum kr., samtals 150 milljarðar kr. Þannig að um 75% af skuldalækkun heimilanna stafar af því að þessi lán voru dæmd ógild, þau voru ólögleg, það mátti ekki innheimta, þetta voru ekki réttar tölur í efnahagsreikningum bankanna, þetta var plat. Þetta var með öðrum orðum ekki pólitísk aðgerð heldur afleiðing af því að lög sem menn héldu að stæðust stóðust ekki, eða öllu heldur, aðferð við útreikning á tiltekinni tryggingu sem menn kölluðu gengistryggingu var ógild, hún stóðst ekki lög. Hún var dæmd ólögleg. Þannig að niðurfærslan á skuldum heimilanna er að mestu leyti afleiðing af því að lánin voru í ósamræmi við lög. Þá komum við að því sem hefur verið á borðum annars vegar bankanna, 110%-leiðin, og síðan á borðum umboðsmanns skuldara, sem að hluta til er 110%-leiðin og að hluta til sértæk skuldaaðlögun. Umboðsmaður á ekki hlut að öllum skuldalækkunum í 110%-leiðinni, aðeins hluta. Við getum því sagt að það sé skjaldborgin, 25% af skuldalækkuninni. Við erum í fyrsta lagi að greiða á annan milljarð kr. á ári til umboðsmanns skuldara af því að við teljum að það sé gert í þeim mikilvæga tilgangi að lækka skuldir heimilanna. Í öðru lagi gengur þetta óskaplega hægt fyrir sig. Í þriðja lagi sjáum við að við höfum ekki komist út úr þessum vanda því að eftir sem áður er ætlað að á annan milljarð kr. þurfi á næsta ári til stofnunarinnar. Við hljótum því að þurfa að endurmeta þetta og skoða upp á nýtt, ekki til að gera minna fyrir skuldug heimili, þvert á móti, heldur til að sjá hvort við getum ekki farið einhverjar aðrar og skjótvirkari leiðir. Virðulegi forseti. Þetta vildi ég leggja inn í umræðuna núna þegar við erum að hefja vinnu við þetta frumvarp. Ég ítreka að ég tel að það sé mikilvægt að takast á við skuldavanda heimilanna því að eitt af því sem tefur alla efnahagsuppbyggingu eru miklar skuldir heimila og síðan fyrirtækja. Ég hef miklar efasemdir um að við getum mögulega verið á réttri leið í ljósi þess að hæstv. ríkisstjórn þarf núna, þremur og hálfum mánuði eftir að áætlað hafði verið að lækka mætti fjárhæðirnar til umboðsmannsins um fimmtung, aftur að gera breytingar sem fela í sér rúmlega 20% hækkun á fjárveitingunni, og einnig í ljósi þess að það blasir við að skuldalækkun heimilanna er að langstærstum hluta í gegnum erlendu lánin svokölluðu. Hún gagnast þess vegna mjög sértækum hópi skuldara þar sem menn fá annars vegar verulega lækkun á skuldum sínum, sem voru kallaðar erlendar, og hins vegar miklu minni lækkun á verðtryggðum skuldum. Þetta er að mínu mati fullt tilefni til mikils endurmats. Ég geri ekki ráð fyrir að við klárum það fyrir áramótin. Ég geri ráð fyrir að menn vilji afgreiða þetta mál með einhverjum hætti fyrir áramót, en þetta frumvarp er fullt tilefni fyrir velferðarnefnd Alþingis til að íhuga gang mála.

Hæstv. forseti. Ég ætla að vona að við fáum frumvarpið samþykkt fyrir áramótin þannig að umboðsmaður skuldara fái þá fjármuni sem hann þarf til þess að reka sig á næsta ári. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson velti því fyrir sér í sinni ágætu ræðu hvort þarna hefði orðið einhver bylting frá því í september í haust. Málið er að það er nánast gengið frá fjárlögum að vori. Þá voru menn með áætlanir á borðinu, en stóðu svo frammi fyrir því vali að hausti hvort þeir ættu að stoppa 400 samninga eða halda áfram. Niðurstaðan varð sú að halda áfram og að leysa þetta með fjáraukalögum eða með þessari ákvörðun hér, sem er sú að taka það í gegnum sameiginlegt gjald fyrir árið 2013 og uppgjör á þessu ári. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að til stóð að umsvif umboðsmanns mundu minnka. Þess ber að geta og er kannski það mikilvægasta í sambandi við umboðsmann skuldara að þar hefur fjölgað gríðarlega ráðgjafasamtölum og leiðbeiningum til fólks. Það má líka geta þess, af því hv. þingmaður var tíðrætt um gengistryggðu lánin, að umboðsmaður skuldara gerðist aðili að því að vinna úr þeim málum sem óháður aðili og raunar hagsmunagæsluaðili fyrir neytendur. Það var auðvitað mjög mikil viðbótarvinna. Það hægði líka á öllum uppgjörsmálum. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að gengistryggðu lánin voru dæmd ólögleg, og breytingarnar á þeim höfðu áhrif á nánast alla ferla í sambandi við skuldaúrlausnir þar sem voru inni bílalán eða bankalán. Það þurfti að endurreikna og vinna upp á nýtt hvernig hægt var að hjálpa fólki í greiðsluaðlögun þar sem stilltar eru saman tekjur og útgjöld. Þannig að allt er þetta samhangandi. Það má í sjálfu sér segja að það sé ágætt og ánægjulegt að hv. þingmaður styður stefnu ríkisstjórnarinnar í stjórnarsáttmálanum, þ.e. að vinna með málin þannig að reynt sé að leita bestu lausna á hverjum tíma. Þegar inn koma lausnir eins og með gengistryggðu lánin verða gríðarlegar breytingar, það létti m.a. mjög á greiðslubyrði vegna bílalána sem var mjög þungur baggi á mörgum. Slíkt hefur áhrif á hvaða úrræðum er beitt. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að ákveðnir hlutir hafa alls ekki gengið eftir. Þegar farið var í 110%-leiðina á sínum tíma árið 2010, og um það var sátt af öllum flokkum, var fyrst og fremst verið að taka á skuldahlutanum og reyna að koma skuldunum niður í 110% þannig að innan skamms tíma gætu menn átt viðskipti með eignir sínar. Það kom auðvitað í ljós við framkvæmdina - ég segi auðvitað því að það mátti kannski sjá það fyrir - að ákveðnir hópar urðu út undan hvað þetta varðar. Það er ekki búið að leysa það mál enn þá, það voru þeir sem voru með lánsveð þar sem lánin hvíldu alls ekkert á viðkomandi eign og var ekki nákvæmlega fært í skattskýrslum eða neins staðar hvar þau voru. Eftir sem áður eru þeir einstaklingar sem eiga íbúðina að borga af þessu með veðlánum hjá foreldrum sínum. Í öðru lagi voru ábyrgðarmenn líka mjög margir og það er eins með þá. Það hefur verið tekið á þessu hjá bönkum í sumum tilfellum þar sem um er að ræða sama aðila sem á lánið og á lánsveðið. Það hefur verið talað um ýmsar lausnir og margir stungið upp á að fara í almennar leiðréttingar eða eitthvað slíkt en það hefur alltaf strandað á því að 50% af húsnæðislánastokknum er hjá Íbúðalánasjóði. Allar fyrirgreiðslur hjá Íbúðalánasjóði koma beint úr ríkissjóði. Ef menn hefðu farið í 20% niðurfellingu á sínum tíma hefði það kostað 140 milljarða beint út úr ríkissjóði. Við vissum auðvitað líka að það mundi ekki gagnast nema að hluta til vegna þess að margir af þeim sem nú eru hjá umboðsmanni skuldara eru í miklu fjölþættari vanda. Það er ekki bara skuldavandi vegna húsnæðis heldur vegna ýmissa annarra skulda. Það hefur átt sér stað viðamikil hreinsun á þessu sviði, ekki bara vegna gengistryggðu lánanna - það verður líka að taka inn í að þau stökkbreyttust náttúrlega um meira en 50, 60% þegar gengið hrundi. Þegar upp er staðið verður forvitnilegt að skoða hvernig menn koma út úr því öllu saman. Vandinn er ekki að fullu leystur, það er hárrétt hjá hv. þingmanni og einnig hárrétt að halda þarf áfram að skoða hvaða leiðir eru færar. Þar þurfum við að gera sameiginlegt átak þar sem við þurfum að hafa tvennt að leiðarljósi; að við séum ekki að ávísa beint inn á framtíðina, láta börn og barnabörn okkar borga það áfall sem við urðum fyrir árið 2008, og að við setjum ekki ríkissjóð á hausinn. Þetta er vandrötuð leið, en hefur tekist býsna vel. Við vitum að það eru nú 15% lægri skuldir hjá heimilunum í heild. Við vitum það. Við vitum líka að vaxtabætur eru að lækka vegna þess að stakkur lánanna á bak við og þar með er vaxtakostnaðurinn að lækka. Það breytir því ekki að ákveðnir aðilar eru enn þá í vandræðum og þeir eru m.a. hjá umboðsmanni skuldara. Úr þeim hópi verðum við að vinna. Það skiptir gríðarlega miklu að hraða því. Síðan verðum við að sjálfsögðu að fara yfir alla ferla til að tryggja að menn lendi ekki í þessari stöðu aftur og finna viðvarandi úrræði fyrir þá sem lenda í skuldavanda vegna tekjufalls eða af öðrum ástæðum. Embætti umboðsmanns er hugsað til lengri tíma sem ráðgjöf og sem tæki gegnum greiðsluaðlögun til að hjálpa mönnum til lengri tíma. Íbúðalánasjóður er að fara í átak að hreinsa til hjá sér. Þar kemur sértæka skuldaaðlögunin sér vel. Vonandi tekst okkur að tryggja að þeir hafi verkfæri fram yfir áramótin til að vinna í þeim lánum. Ég þakka fyrir þessa umræðu, hún er gagnleg. Það skiptir máli að hv. velferðarnefnd fari yfir þau gögn sem liggja hér á bak við og þau verði metin að og rædd í þinginu. Ég veit að það verður gert, hafandi hv. þm. Einar K. Guðfinnsson í nefndinni og formann velferðarnefndar sem fylgist með umræðunni.