Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Eins og sjest af nál., leggur fjvn. til, að frv. verði samþykt óbreytt, en gerir þó smávegis athugasemdir við einstöku liði. Á þinginu í fyrra fjekk fjvn. aðkast fyrir það, að hún átti hlut að því, að fjáraukalög komu fram. Hún vildi, að sem allra minstu fje væri eytt án heimildar í fjárlögum, þó að hún játi, að það geti stundum verið óumflýjanlega nauðsynlegt. Á þinginu 1922 komu engin fjáraukalög fyrir það ár, en þó greiddi stjórnin yfir 200 þús. kr. utan fjárlaga. Það kann að vera, að það hlaðist altaf mikið utan á fjáraukalagafrv., sem koma fram í þinginu, og því hafi þetta verið heppilegra. En þó vill nefndin taka fram, að stjórnin ætti sem allra sjaldnast, og helst aldrei, að greiða fje í heimildarleysi, heldur fresta þeim greiðslum þangað til þeim verður komið í fjáraukalög. Í þessu frv. eru aðeins 2 liðir, sem nefndin vill gera sjerstaka athugasemd við, auk þeirrar heildaraðfinslu, að ekkert hefði átt að greiða. Fyrri liðurinn er greiðsla til landlæknis upp í ferðakostnað, 1225 kr. Svo stendur á um þennan lið, að þá sat berklavarnanefndin að störfum, og fóru þá 2 nefndarmenn til útlanda, landlæknir og núverandi bæjarlæknir í Reykjavík, og eru þetta eftirstöðvar af ferðakostnaði þeirra til Svíþjóðar. Ástæður stjórnarinnar fyrir þessari greiðslu eru þær, að þáverandi dómsmálaráðherra hafi veitt ádrátt um, að þetta skyldi endurgreitt úr ríkissjóði, og í öðru lagi hafi þetta verið borið undir fjárveitinganefndir þingsins og þær ekki lagt á móti greiðslunni. Þetta telur fjvn. einskisnýta heimild. En vegna þess, að hjer virðist engin stjórn vera til andsvara, skal jeg geta þess, henni til málsbóta, að töluverð ástæða virtist vera til þess, að landlæknir færi þessa för. Þá var sem sje allsherjarberklalæknafundur fyrir Norðurlönd, og sótti landlæknir hann af hálfu nefndarinnar. Heilsuhælisfjelagið hafði lofað honum einhverri upphæð í ferðakostnað, en þetta voru eftirstöðvarnar. Hafa þær staðið þangað til nú nýlega, að upphæðin var greidd, en stöðugt verið ítrekað af landlækni um greiðslu. Þó að fjvn. telji stjórnina hafa brostið heimild til þessarar greiðslu, leggur hún þó ekki til, að upphæðin verði endurgreidd, en gerir þessa athugasemd stjórninni til eftirbreytni síðar. Hinn liðurinn, sem nefndin víkur að, er skrifstofukostnaður húsameistara ríkisins. Á þingi 1922 var aðstoðarmaður hans feldur af fjárlögum. En í fjáraukalög fyrir 1922 setur stjórnin án heimildar skrifstofukostnað húsameistara, kr. 2549,28, en nú í þessum fjáraukalögum er sá liður kominn upp í kr. 5780,11. Með því að fella niður laun aðstoðarmanns af fjárlögum hefir þingið látið það ótvírætt í ljós, að það telji enga þörf hans. Að vísu hefir fjvn. fengið skýrslu frá húsameistara ríkisins, sem sýnir, að störf hans eru feikilega mikil. En nefndin álítur, að mikið af þessum störfum sje ekki beinlínis í þarfir ríkisins og þannig vaxin, að ríkissjóði beri engin skylda til að kosta þau, heldur þeim, sem þar eiga hlut að máli. Það eru aðallega uppdrættir að barnaskólum, fimleikahúsum, læknisbústöðum og þessháttar, sem ekki hefir áður tíðkast, að ríkið kostaði. Það er víst, að í þessum störfum liggur meira fje en ríkissjóður hefir greitt í skrifstofukostnað, og ef það verður innheimt hjá rjettum aðiljum, ætti það að hrökkva fyrir honum. Nefndin telur enga þörf á að greiða lengur aðstoðarmanni, þar sem nú hefir verið unnið að því, sem brýnust þörf var á, og meira ætti ekki að vera eftir en húsameistari getur annað einn, Nefndin telur þessa greiðslu því óþarfa, jafnframt því, sem heimild vantar fyrir henni. Jeg skal þó taka það fram, að mjer hefir verið sagt alveg nýlega, að búast megi við, að Landsbankinn endurgreiði þessa upphæð, og mun eiga að skilja þetta svo, að uppdrættirnir að Landsbankahúsinu hafi aukið svo störf húsameistara, að hann hafi ekki getað verið án aðstoðarmanns. Ef nefndinni hefði verið kunnugt um þetta, mundi hún ekki hafa gert athugasemd við þennan lið. Mjer hafði verið falið af fjvn. að bera upp fyrirspurn fyrir hæstv. stjórn, en jeg veit ekki hvort unt er að gera það eins og nú stendur. Hjer virðist enginn vera til andsvara, stólarnir auðir, eins og vjer sjeum nú stjórnarlausir, og tel jeg því rjett að geyma þessa fyrirspurn til 3. umr. Hún snertir erindi, sem legið hefir fyrir fjvn. og ætti að vera tekið upp í fjáraukalög fyrir 1924. Það mun því rjettast að fresta henni til 3. umr., ef þá kynni einhver að vera til andsvara. Það er leitt, að svo skuli takast til, að vjer sjeum eins og stjórnlausir nú, en vonandi raknar úr því síðar.

Klemens Jónsson Það er sennilega skyldast mjer sem þingmanni að mæla fáein orð með þessu frv., þar sem jeg hafði þann heiður að leggja þetta frv. fyrir hv.Ed.Hv. þm. er sjálfsagt kunnugt um, að fyrir þessari hv. deild lá í fyrra frv. um afnám löggildingarstofunnar, og var því vísað til stjórnarinnar. Ljet þáverandi stjórn því semja frv. þetta og lagði það fyrir þingið. Hjer er farið fram á að afnema löggildingarstofuna, þar sem hún sje óþörf og dýr. Það hafa komið fram kvartanir frá kaupmönnum víðsvegar um landið, að þessi stofnun sje óþarflega dýr og baki þeim, sem við hana skifta, ekki einungis kostnað, heldur og umstang og óþægindi. Því er lagt til, að þessi stofnun sje afnumin í sparnaðarskyni, en lögreglustjórum í helstu kaupstöðum falið að annast löggildingu mælis og vogar. Áður en löggildingarstofan var stofnuð, var þetta einnig í höndum þessara lögreglustjóra, og er mjer ekki annað kunnugt en að þeir hafi leyst það starf sæmilega af hendi. Jeg var sjálfur um langt skeið einn af þessum lögreglustjórum, og varð jeg ekki var við, að menn kvörtuðu þá um ranga vog eða mæli. Hygg jeg þessu því fullvel borgið í höndum lögreglustjóranna. Jeg vænti því, að frv. þetta, er háttv.Ed. hefir samþykt, fái að ganga í gegnum þessa hv. deild, einkum þar sem það er fram komið að hvötum hennar. Jeg leyfi mjer að leggja til, að frv. verði vísað til nefndar, að þessari umræðu lokinni, og minnir mig, að allshn. hafi haft það til meðferðar í hv.Ed.

Jón Kjartansson Þó að það eigi ef til vill ekki við að gera athugasemd við sjerstaka grein í frv. við þessa umræðu, langar mig þó til að vita, hvað hefir vakað fyrir hæstv. stjórn, þegar hún ákvað, að einungis lögreglustjórar í kaupstöðum skuli löggilda mæli og vog. Önnur aðalástæðan fyrir frv. er það, hve erfitt menn úti um land eiga með að ná til löggildingarstofunnar, en úr því virðist lítið bætt, þó að löggilt verði í kaupstöðunum einum. Jeg vildi því skjóta því fram, hvort ekki sje ástæða til að leyfa öllum lögreglustjórum á landinu að annast þessa löggildingu.

Klemens Jónsson Jeg hefi fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að lögreglustjórar til sveita hafi þessa löggildingu á hendi, og treysti jeg þeim eins vel til þess og lögreglustjórum í kaupstöðum yfirleitt. Þó mun að jafnaði mega gera ráð fyrir, að heldur sje valið af betri endanum í kaupstaðina.

Það hefir stundum orðið misbrestur á því

. Það kann að vera nú upp á síðkastið, eftir að það er farið að eiga sjer stað, að lögreglustjórar úr kaupstað flytja sig í sveitina, eins og nýlega kom fyrir. Löggildingartækin eru dýr, og tel jeg því alveg ónauðsynlegt að leggja í þann kostnað í sumum sýslum, svo sem Dalasýslu og Rangárvallasýslu, þar sem fáar verslanir eru. Aftur á móti get jeg vel fallist á, að rjett geti verið, að sýslumaðurinn í Árnessýslu hafi löggildingu á hendi, og getur væntanleg nefnd athugað það.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Tillaga þessi er borin fram vegna þess, að töluvert hefir á því borið á síðustu árum, að útlendingar hafi komið hingað í atvinnuleit. Jeg hefi sjeð skýrslu, sem stjórnarráðið hefir látið gera um útlendinga, sem dvalið hafa í Reykjavík síðastliðinn vetur. Af henni má sjá, að útlendingar hafa einkum flutt til bæjarins 2 síðustu árin til ýmissa starfa, sem innlendir menn gætu alveg eins unnið. Til dæmis hafa verið ráðnir hingað útlendir hljóðfæraleikarar, og tekin vinna af innlendum mönnum, sem þingið hefir leitast við að styðja eftir megni. En nýjungagirni manna heimtar útlendinga, svo að innlendir menn standa ver að vígi í samkepninni. Þá mætti nefna farfugla, er koma hingað í atvinnuleit, söngmenn og söngkonur, sem flutt hafa með sjer stórfje úr landinu. Það er að vísu hart að þurfa að setja höft á listina, sem ætti að hafa sama rjett um allan heim, en hinsvegar virðist ekki síður ástæða til að setja ákvæði, er komi í veg fyrir, að erlendir listamenn flytji stórfje úr landinu, heldur en um margt annað, sem gert er til að bæta gengi íslensku krónunnar. Jeg tók eftir því í þessari skýrslu stjórnarráðsins, að það hefir jafnvel komið fyrir, að útlendingar, er hingað hafa komið í atvinnuleit, hafa dregið marga aðra á eftir sjer, svo þó að byrjað hafi á því, að t. d. einn járnsmiður hafi komið hingað, hafa 5–6 verið komnir á eftir áður en varði. Mjer er kunnugt um það, að í Danmörku er sjerfræðingum heimilt að starfa í sinni grein, þótt útlendir sjeu, en þó með því einu skilyrði, að þeir kenni innan eins árs, eða á þeim skemsta tíma, sem við verður komið, einhverjum innlendum manni sína atvinnugrein, og hverfi að því búnu heim aftur. Svo ströng ákvæði eru þar um útlendinga. Mest hefir þó kveðið að þessum innflutningi útlendinga á Norðurlandi á síðastliðnu sumri. Svo sem kunnugt er, hefir verið síldarbræðslustöð á Krossanesi í Glæsibæjarhreppi. Hún var reist fyrir um 10 árum með vinnu innlendra manna, og hafa Íslendingar jafnan síðan starfað við hana, þangað til síðastliðið sumar. En þá brá svo við, að helmingur verkafólksins, um 60–70 manns, var flutt frá útlöndum til þess að vinna við verksmiðjuna á starfstíma hennar, sem er 4 mánuðir. Á undanförum árum hefir myndast þorp í kringum verksmiðjuna, um 40–50 býli, sem að miklu leyti hafa sótt atvinnu sína þangað, og ennfremur hefir fólk sótt til verksmiðjunnar frá Akureyri og víðar. En nú, þegar atvinnuleysi kreppir mest að landsmönnum sjálfum, er tekið upp á því að flytja þangað erlent verkafólk, allskonar lýð, sem hvorki er þarfur atvinnuvegum þjóðarinnar nje siðferði hennar og heilbrigði. Svipaðar sögur eru sagðar úr öðrum verstöðvum við Eyjafjörð og Siglufjörð, að þar sem Íslendingar hafi áður verið einir að verki, hafi útlendingar verið fluttir inn síðastliðin sumur og tekið vinnuna frá landsmönnum. Því mætti halda fram, að jafnvel þótt næg atvinna væri í landinu handa öllum börnum þess, væri engin ástæða til að hleypa erlendum verkalýð inn í landið, því að þjóðin hafi enga þörf fyrir það, að atvinnuvegirnir aukist meir en nemur eðlilegri fjölgun fólks í landinu. En hvað sem því líður, geta ekki verið skiftar skoðanir um það, að þegar svo mikið atvinnuleysi er í landinu, að ástæða er til að vernda handa landsmönnum þá litlu atvinnu, sem til er, þá er alveg óverjandi að hafa allar gáttir opnar. Þá er þessu öðruvísi háttað í Englandi og Þýskalandi en hjá oss. Á Englandi þarf hver vinnustúlka að gefa upplýsingar um það, að hún fái engin laun fyrir starfa sinn, áður en hún fær vistleyfi. Á Þýskalandi er strangleikinn jafnvel svo mikill í þessu efni, að menn mega ekki flytja milli ríkja í atvinnuskyni án sjerstaks leyfis. Hjer er nú farið fram á, að stjórnin setji reglugerð um bann gegn innflutningi þeirra útlendinga, sem hingað koma til að leita sjer atvinnu. Sjálfsagt tel jeg það, að undanþága verði veitt fyrir sjerfræðinga þá, sem geta unnið atvinnuvegum vorum gagn, og eins fyrir útlenda atvinnurekendur, sem veita aukna atvinnu í landinu. Hið sama yrði líka um útlenda námsmenn í þeim fræðigreinum, sem verða ekki annarsstaðar stundaðar en hjer á landi. Hinsvegar verðum vjer að sýna fullan strangleika gagnvart þeim mönnum, sem leita þeirrar atvinnu, sem vjer höfum sjálfir nóg fólk til að gegna. Það er satt, að vjer Íslendingar höfum fengið orð fyrir að vera gestrisnir, og færi betur, að vjer hjeldum þeim kosti sem lengst. En það er engin ógestrisni, þótt amast sje við, að gestirnir setjist upp og stjaki við heimafólkinu eins og gauksungar í hreiðri.

Björn Líndal Jeg tel fulla þörf á, að eitthvað sje gert til þess að hindra aðstreymi erlendra manna hingað. En mjer þykir þó ákvæði till. fullströng, og mundi því hafa viljað koma með brtt. við hana. Jeg mun þó greiða atkvæði mitt með till. - Í tilefni af meðferð hæstv. forseta á 7. málinu á dagskránni, prentun umræðuparts Alþingistíðindanna, sem rekið var undir atkv. umræðulaust, og allmörgum að óvörum, meðan mannfátt var í deildinni, vil jeg leyfa mjer að vekja athygli hans á því, að jeg mun greiða atkvæði með 5. málinu á dagskránni. - En nú þarf jeg að bregða mjer frá um stund, og er honum bent á þetta, til þess að hann geti látið greiða atkvæði um málið á meðan, ef honum, einhverra hluta vegna, skyldi vera umhugað um að koma í veg fyrir, að það verði samþykt.

Forseti (BSv) (hringir): Jeg víti hv.þm. Ak. (BL) fyrir ómakleg brigsl.

Flm. (Magnús Jónsson) Mál það, sem jeg hefi leyft mjer hjer að hreyfa, er, eins og hv.þm. er kunnugt, alls ekki nýtt. Væri það víst allstór bók, ef safnað væri saman öllu því, sem um það hefir verið skrifað, með og móti, á okkar tungu. En samt má svo segja, að megnið af þeim umræðum hafi verið ákaflega lítils virði, og það án efa skaðað málið mikið, hvað það hefir verið rætt af miklum æsingi frá báðum hliðum. Annarsvegar hafa staðið þeir, sem telja með þessu vera einskonar þrælkun innleidda með þjóðinni, sem myndi fyrr eða síðar sliga hana. Hinsvegar hefir áherslan verið lögð á þau miklu uppeldisáhrif, sem þegnskylduvinnan hefði í för með sjer, að hún gerði menn vitrari, stundvísari og starfsamari. Þannig hefir bæði sókn málsins og vörn komist út í öfgar. Sömuleiðis held jeg, að það hafi spilt fyrir framgangi málsins að forvígismenn þess hafa viljað fara nokkuð geist af stað. Þeir hafa reist áætlanir sínar um það og talað um það á mjög breiðum grundvelli, svo mönnum hafa ofboðið þeir stóru flokkar, sem til vinnunnar skyldu safnast, og það vinnuafl, sem atvinnuvegirnir færu þannig á mis við. Þá hafa menn einnig horft í þann kostnað, sem þetta fyrirkomulag hefði í för með sjer fyrir ríkið í verkfærakaupum og verkstjórahaldi. Og síðast en ekki síst hefir mönnum fundist það varhugavert að steypa þegnskylduvinnunni yfir þjóðina með þvingunarlögum og draga menn þannig nauðuga viljuga í þrældóm. Talsvert hefir líka viljað bera á því, að hin raunverulega hagsmunahlið málsins hefir verið látin víkja fyrir hugsjónahlið þess, meira verið lagt upp úr þeim umskapandi áhrifum, sem þegnskylduvinnunni var ætlað að hafa á menn heldur en hinni hagsmunalegu þýðingu þess. Og ýmislegt hefir inn í málið blandast, sem hefir tafið fyrir því. Við flm. þessarar þáltill. höfðum fyrst hugsað okkur að leggja fyrir þingið frv. um þetta efni, og höfðum þegar lagt allmikla vinnu í að semja það, en í því frv. gerðum við okkur far um að sneiða hjá þeim ágöllum, sem orðið hafa málinu til helst til mikils farartálma. Og okkur var það ljóst, að málinu væri svo best borgið, að sem hægast væri í það farið. Því fer till. okkar aðeins fram á undirbúning þegnskylduvinnunnar, og verði lög um það sett, þá sje þar aðeins um að ræða heimild til að koma á þegnskylduvinnu, til þess að sýslufjelög hefðu stuðning af þeim lögum, ef þau teldu þetta fyrirkomulag vera til hagsbóta fyrir sig. Menn geta því verið rólegir, þó lög yrðu gefin út, bygð á þessum grundvelli, því ekki er hætt við, að rasað yrði neitt um ráð fram eða vinnunni dembt á að fólkinu fornspurðu, þar sem meirihl. þyrfti í hverju hjeraði til að koma henni á þar. Er þá auðsætt, að málið stendur og fellur með því, hvern hug menn bera til þess. Auk þessa ætlumst við til, að aðeins lítið svæði verði tekið fyrir í einu. Heimildina má því aðeins veita einu sýslufjelagi fyrst um sinn. Orsök þessa er sú, að við teljum tilraunina svo viðurhlutamikla, að nauðsyn beri til, að sem fylstrar varúðar sje gætt. En það er mikill munur, hvort þá er byrjað í smáum stíl eða heilt bákn er sett upp alt í einu, áður en nokkur reynsla er fengin fyrir því, hvernig það muni gefast. En reynist nú fyrirkomulagið illa, þá er sýslufjelaginu innan handar að hætta því. Og þó kostnaður nokkur hefði orðið að tilrauninni, þá myndi vinnan, sem fjekst í aðra hönd, vega þar á móti. Í þriðja lagi höfum við, eins og jeg hefi áður tekið fram, aðeins borið fram tillögu um undirbúning þegnskylduvinnunnar. Það er því kominn þrefaldur varnarmúr gegn því, að þingið fari með þjóðina út í voða. Án þess að jeg vilji neita því, að þegnskylduvinnunni getur orðið mikill stuðningur að hugsjónahlið málsins, þá verð jeg þó að játa, að fyrir mjer er það fyrst og fremst hagsmunamál. Og jeg er þess fullviss, að þó það hafi verið hugsjónahlið málsins, sem fyrt knúði það af stað, þá verður það þó hin „praktiska“ þýðing þess, sem ber það uppi, fyr og síðar. Þá held jeg ekki, að verkefnanna sje langt að leita. Við eigum alstaðar hálfgerð mannvirki, brautir, sem enda eins og botnlangar, brýr og hús og hafnir, og ótal aðrar verklegar framkvæmdir, sem bíða eftir fje. Við höfum reyndar vegamálastjóra ásamt aðstoðarmönnum og viðeigandi skrifstofukostnaði, en brautirnar standa í stað. Þetta má þó alls ekki skiljast sem álas til vegamálastjóra, sem væri ástæðulaust. En það sýnir, hvað margt er eftir að gera, og hve mjög oss skortir föng til þeirra framkvæmda, sem þjóðin bíður eftir. Og það er fleira en akbrautir, sem ýmist bíður hálfgert eða ógert. Ótal mörg afskekt hjeruð vantar tilfinnanlega síma. Og þó þeim sje það jafnvel lífsnauðsyn, og það sje sú eina samgöngubót, sem hægt er að veita þeim, þá lenda flestar beiðnir í þá átt í pappírskörfu hv.fjvn. Og þó hafnir hafi verið áætlaðar, þá verður skipunum ekki lagt við uppdrætti í Tímariti verkfræðingafjelagsins. Og allar þessar framkvæmdir munu eiga langt í land, ef bíða skal fjárframlaga til þeirra frá ríkinu. Við vitum, að þingmönnum er ekki ósjaldan borin hreppapólitík á brýn, og það er enda ótæmandi mælska, sem fer hjá hv.þm. til þess að telja raunir hjeraða sinna. En við þessu er í sjálfu sjer ekkert að segja. Það sýnir aðeins, að þeir þekkja best, hvar skórinn kreppir að, sem hafa hann sjálfir á fætinum. Og það sýnir, hvað það er óendanlega margt, sem bíður þess, að hafist sje handa. En slíkum framkvæmdum á þegnskylduvinnan að koma að notum. Og jeg ætlast líka til, að hún geti verið prófsteinn á það, hvað hjeruðin vilja á sig leggja í þessu efni. Silfur og gull á ríkissjóður ekki, og því er það mjög takmarkaður skerfur, sem hann getur lagt fram til verklegra framkvæmda. En þó er fje til í landinu, handbært fje. Það er mannsaflið. Og einmitt út frá þessu sjónarmiði teljum við, að mál þetta sje verulegt hagsmunamál. En það er mikið undir því komið, hvernig af stað er farið. Því fjellum við flm. frá því að leggja frv. fyrir þingið, þrátt fyrir allmikinn undirbúning og þrátt fyrir það, að við treystum hv. þingi vel til að laga það, sem helst kynni að vera ábótavant í því. En þar sem vandasamt mál er á ferðinni, eins og þetta, þá er oft svo margt smávegis, sem mönnum skýst yfir í byrjun, en sem betur mætti fara. Og þótt nokkur reynsla sje fengin um þegnskylduvinnuna í sumum löndum öðrum, þá yrði samt að búa til margar nýjar reglur. Annarsstaðar hefir þessi skylda kallað menn saman til manndrápa, og er auðvitað mikil reynsla fengin þar um það, hvernig hægast sje að ná mönnum saman. Aðeins í Búlgaríu og Bayern er innleidd þegnskylduvinna, lík þeirri, sem hjer er gert ráð fyrir, og er mjer ekki um annað kunnugt, en að hún hafi þar gefist vel. En best er að hrapa ekki að neinu. Takist illa til í byrjun, þá verður það auðvitað til að seinka fyrir málinu. Að það verði nokkurntíma svæft að fullu, hefi jeg ekki trú á. Og tækist byrjunin að von minni vel, ef menn yndu sjer við vinnuna og kæmu frá henni með örvandi endurminningar og sveitin sæi, að hún ætti fögur mannvirki eftir vinnuna, þá er jeg viss um, að ekki liði á löngu áður en hún yrði tekin upp um land alt. Aðeins ein veruleg mótbára gegn þegnskylduvinnunni er fyrir hendi, sú, að fátæku fólki myndi reynast örðugt að afljúka vinnunni. Jeg skal játa, að þessi mótbára hefir talsvert við að styðjast, og jeg fæ vel skilið, að vinnan komi þungt niður, t. d. á ekkju, sem byggi með syni sínum. En hvernig er þetta, þar sem herskyldan er lögleidd? þar eru menn teknir að heiman ár eftir ár, án nokkurs tillits til kringumstæðnanna. Og í útlöndum er eingöngu unnið að því, sem ekki sjest eftir, eða þá ófriði, sem eyðileggur meira en nokkuð annað. Jeg get því ekki skilið það, að við hjer á Íslandi gætum ekki leyst þetta spursmál, sem allar þjóðir aðrar hafa leyst. Það getur að vísu orðið allbagalegt í einstökum tilfellum, og þyrfti að finna heppilega leið til þess að gera það sem ljettast. Hjer er um það að ræða að verja þessum kröftum þjóðinni til hagsmuna. Þessir menn, sem teknir væru til vinnunnar eitt sumar, væru að gera sig sjálfa starfhæfari, læra verk betur en áður og vinna að framkvæmdum í sinni sveit, sem hvort sem væri yrði að vinna, leggja vegi, gera brýr og koma upp húsum, sem alt væru beinir hagsmunir fyrir sveitarfjelagið, auka lífsþægindi og verðgildi hjeraðsins, þar sem vinnan er unnin. Þetta verður að athuga, þegar verið er að tala um það, að ekki dugi að taka svo og svo mikinn vinnukraft frá sumarframleiðslunni, að hjer er um verk að ræða, sem verður að vinna hvort sem er, og það að sumrinu. Spurningin er þá aðeins um það, hvort þau eigi að vinna á kostnað ríkisins eða með þegnskylduvinnu. En vinnan er alveg jafnt tekin frá sumarframleiðslunni, hvort sem er. Jeg vona, að hv. deild leyfi það, að þetta mál fái fram að ganga. Af því getur engin hætta stafað, nema ef telja skyldi þá litlu fjárveitingu, sem fram á er farið. En jeg held, að hjer sje um svo stórt hagsmunamál að ræða, að hún sje hverfandi lítil. Það er að vísu til þess ætlast, að nefndin vinni kauplaust, og jeg er viss um, að hægt er að fá nóga áhugasama menn til þess. En það er ómögulegt að vinna slíkt starf án þess að hafa ofurlítið fje. Brjefaskriftir kosta nokkuð, og ekki er ólíklegt, að nefndin þurfi að útvega sjer eitthvað af bókum. En það er ekki sanngjarnt, að hún verði að leggja fram til þess fje úr sínum vasa, auk þess sem hún vinnur kauplaust. En ef til vill nær sá kostnaður ekki þeirri upphæð, sem tiltekin er af okkur flm., og í öllu falli er hjer um hámarksupphæð að ræða, og því ekkert að óttast frá því sjónarmiði. Að svo mæltu fel jeg málið velvild deildarinnar.

Jakob Möller Jeg ætla að nota tækifærið þegar við þessa umræðu til þess að lýsa yfir því, að jeg get ekki fylgt þessari tillögu eða þeirri hugmynd, sem þar er borin fram. Mjer virðist tvímælalaust, að hugmyndin sje fram borin af hugsýni. En þá hugsýni hlýtur þvingunin að drepa. Það er sagt um okkur Íslendinga, að við þolum illa alla þvingun. Og jeg álít, að hægt sje að drepa áhuga og hugsýni í hverju máli sem vera skal, með þvingun. Jeg sje, að flm. hafa fundið þetta vel, og reynt að fara svo langt sem unt var í því að gera þetta sem frjálsast, en samt er það að lokum framkvæmt á þann hátt, að beitt er þvingun. Jeg hefði viljað, að það hefði a. m. k. verið vikið að því í þessari till., eða meðmælunum með henni, úr því ekki er farið lengra að sinni en hugsað til undirbúnings, að því hefði verið skotið til stjórnarinnar, hvort ekki mundi hægt á annan hátt að stofna til algerlega frjálsrar þegnskylduvinnu. Hugmynd, sem bygð er á „idealisma“, stendur og fellur með því, hvort menn vinna henni af fúsum og frjálsum vilja eða ekki. Það, sem fyrir mjer vakir, er þetta, að ef gengið er á móti þessari grundvallarsetningu, þá er málið drepið í fæðingunni. Jeg get hugsað mjer framkvæmd þessa máls þannig, að ríkið gangist fyrir því að koma slíkri þegnskylduvinnu á með frjálsum samskotum. Til þess að koma á frjálsri þegnskylduvinnu þarf áhuga, en það fyrirtæki, sem stofnað er af áhuga, mun lifa, ef það kemst af stað. En sje þvingun beitt, þá mundu þeir menn, sem nauðugir tækju þátt í starfinu, eitra andrúmsloftið kringum sig með óánægju, og fyrirtækið yrði á skömmum tíma dauður hlutur og ekki annað en baggi á ríkissjóði. Af því þetta er aðeins fyrsta stig málsins, þá sje jeg ekki frekari ástæðu til þess að fara mjög ítarlega í einstök atriði þess. En það er grunur minn, að það fari aldrei lengra, því að ekkert sýslufjelag mun vilja nota þá heimild, sem hjer yrði gefin. En það mætti skjóta því til stjórnarinnar að athuga, hvort ekki mundi tiltækilegt að stofna frjálsa þegnskylduvinnu.

Flm. (Magnús Jónsson) Það mætast hjer þær tvær stefnur, sem jeg gat um áðan, að þegnskylduvinnuhugmyndin hefði áður verið borin fram af. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hjelt hjer fram „idealismanum“, sem eina grundvelli málsins. En jeg lagði áherslu á hitt, að ef þegnskylduvinnan ætti að koma að gagni, þá yrði hún að vera „praktisk“. „Idealisminn“ er auðvitað skemtilegur. En jeg er miklu hræddari um það, að áhugalausu mennirnir dræpu þá þegnskylduvinnu, sem bygð er á tómri hugssýni og frelsi, heldur en hinu. Því að það þyrfti ákaflega mikla hugsýni, ef nokkrir menn ættu stöðugt að vinna undir þeim, sem lítinn eða engan áhuga hefðu. Það gæti aldrei gengið lengi. Einmitt til þess að halda áhuganum við, þarf einhverja fjötra. Þeir verða aðeins að vera sem mýkstir. En hjer þarf aðhald, svo að lakari hluti manna sleppi ekki betur en sá betri. En annars sje jeg ekki, hversvegna þarf að vinna þegnskylduvinnuna af „idealisma“. Ekki borga menn tolla nje skatta í ríkissjóð af „idealisma“. Alt slíkt er gert að skyldu. En jeg get ekki sjeð nein þrælabönd í því, þótt menn verði að leggja fram vinnu í stað peninga. Þetta er að fara kringum málið, að telja slíkt erfiðara. Þvert á móti. Maður hjer vill hjálpa pilti til náms. Hann getur ekki lagt honum fje. En hann getur látið hann borða hjá sjer. Ríkissjóður getur ekki lagt fram fje til alls. En hann getur hjálpað til margs. Jeg held, að ríkið geri of lítið að því að fá menn til þess að gera hitt og annað með ofurlitlum verðlaunum. Í þess stað vilja menn ekkert gera nema fyrir fulla borgun. Þessvegna verður alt svo dýrt fyrir ríkissjóð. En fjeð er lítið, enda kemst fátt í framkvæmd. Okkur, hv. samþm. minn (JakM) og mig, skilur á um það, hvort treysta eigi á hugsýni í málinu eða „praktiskt“ gildi. Nú mun nefndin athuga möguleikana fyrir frjálsri þegnskylduvinnu, hvernig hún mundi geta komið að gagni, svo að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) er engin nauðsyn að vera á móti málinu, til nefndar a. m. k.

Jakob Möller Jeg sagði áðan, að jeg mundi verða á móti málinu, þegar til úrslita kæmi. En jeg hefi ekki hugsað mjer að vera á móti því, að það sje athugað rækilega. Jeg vildi aðeins leggja áherslu á það, að það mundi verða affarasælla að fara þá leið, sem jeg benti á. Hv. samþm. minn (MJ) var að bregða mjer um of mikinn „idealisma“. En í hvortveggja tillögunni er „idealismi“. En jeg hjelt því fram, að mjer virtist hollast annaðhvort að byggja á honum alveg eða hafna honum alveg. Þessi hugmynd er sprottin af „idealisma“; því neitar víst hv.flm. (MJ) ekki. En árangurinn er „praktiskur“. Það, sem jeg sagði um áhugaleysið, sem mundi drepa málið, þá er sá munur, að eftir minni till. yrðu slíkir menn fyrir utan málið. En með frv. yrðu þeir í stöðugri samvinnu við þá, sem áhugann hefðu, og væru einlægt að verka á þá. Og þótt frv. gangi fram, þá yrðu þó ýmsir, sem kæmu sjer undan, og þá yrðu þeir óánægðu, sem ekki gætu komið sjer undan, enn óánægðari. Þannig hefðu áhugamennirnir þá áhugalausu menn bæði í sínum hóp og alt í kringum sig. Jeg er ekki að segja, að það sje auðveldara að koma frjálsri þegnskylduvinnu á, en jeg er ekki í vafa um, að það mun vera affarasælla. Hv. flm. (MJ) sagði í framsöguræðu sinni, viðvíkjandi erfiðleikum á framkvæmd vinnunnar, þá væru þeir nú að vísu allmiklir. En þó hlyti að mega yfirstíga þá. Hann vildi bera saman ástandið í þessu efni hjer og suður í löndum, og úr því, að þjóðir þar syðra hefðu þegnskylduvinnu, þá hlyti það að vera hægt hjer. En þess ber að gæta, að hjer horfir alt annað við. Hjer á að taka 2–3 mánuði af hinum stutta bjargræðistíma. Þar er alt árið bjargræðistími, svo að þeir, sem láta burtu sína fyrirvinnu í þegnskylduvinnu, hafa betri ástæður til þess að bjarga sjer. Ekki segi jeg þó, að þetta sje ekki framkvæmanlegt hjer. En jeg hugsa þó, að ekkja, sem á einn son, eigi erfitt með að senda hann í þegnskylduvinnu heilt sumar. Ef hún á annan son, og þarf ekki að senda hann samtímis, þá er það ljettara. En mjer skilst, að þannig sje ástatt nú til sveita, að ekki sje vinnukrafturinn meiri en það, að menn eigi fult í fangi að koma nauðsynlegustu verkum fram. Það yrðu fleiri en ekkjur, sem ættu bágt með að sjá af sínu liði í þegnskylduvinnu. En sá er munur þeirrar tillögu um þegnskylduvinnu, sem kom hjer fram fyrir nokkrum árum, og þessarar, að þá var vinnutíminn einn mánuður, en nú þrír mánuðir.

Flm. (Magnús Jónsson) Það getur vel verið, að þetta mál komi aldrei til framkvæmda, að ekkert sýslufjelag vildi nota sjer þá heimild, sem hjer ræðir um. En þá er heldur enginn skaði skeður. Þá hefir þetta verið reynt, og þarf ekki að tefja sig á því aftur. Starf nefndarinnar væri að vísu ónýtt, en það á heldur ekki að kosta svo mikið. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að það hagaði alt öðruvísi til suður í löndum, þar sem þegnskylduvinna væri, en hjer. En jeg hefi aldrei heyrt, að nokkur þjóð hafi hætt við herskylduna vegna þess, að hún byggi í norðlægu og erfiðu landi. Jeg get líka hugsað mjer þann möguleika, að sýslufjelög hlaupi undir bagga með þeim, sem erfiðast eiga, t. d. ekkjum. Jeg veit, að þetta mál er hægt að framkvæma, hvar sem er. Allir sjá, hvað hjer er hægt farið af stað. Tuttugu menn í einni sýslu er ekkert stórkostlegt bákn, ef menn fá svo þar að auki að draga vinnuna um þriggja ára skeið. Það gæti verið heppilegt að hafa lengri tímann, sem menn gætu leyst af hendi vinnuna á, jafnvel frá 17 til 25 ára aldurs, sem var tillaga Hermanns Jónassonar, en það verð jeg þó að telja of langt. Mjer þykir vænt um, að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir ekkert á móti því, að þetta mál sje rækilega athugað. En það er einmitt það, sem till. okkar fer fram á. Jeg sje því ekki betur en að ef þessi hv.þm. (JakM) vill láta athuga málið, þá verði hann að samþykkja till. Jeg vona því, að hvernig sem menn annars líta á framkvæmd þessa máls, þá hafi þeir ekki á móti því, að það gangi fram í hv. deild.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) virtist óttast það mjög, að lögboðin þegnskylduvinna drepi allan „idealisma“. En ef svo væri, þá er ekki unt að hugsa sjer nokkra ættjarðarást, þar sem er herskylda, eða fróðleiksfýsn, þar sem skólaskylda ríkir. Hjer er ekki heldur farið fram á neina þvingun. Við flm.till. höfum kappkostað að fara hjer meðalveg milli þvingunar og sjálfræðis, þá leið, að meirihluti ráði úrslitum um þegnskylduvinnu í hverju hjeraði. Það er gamall og góður siður að tala um þrælkun í sambandi við þetta mál. En þrældómur er ekki kominn undir því, hvort kaupið er hátt eða lágt. Sá er oft mestur þræll, sem vinnur fyrir hæstu kaupi. Þá er það auðvitað, að ýmsir annmarkar geta verið á framkvæmdum í þessu efni. Til eru ekkjur, sem eiga aðeins einn son, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JakM) benti á. En slík dæmi gerast líka í löndum, þar sem herskylda er, og engum dettur í hug að láta slíkar undantekningar standa fyrir framkvæmd þegnskyldunnar, í hvaða mynd sem er. Jeg lít svo á, að þetta sje eitt merkasta málið, sem liggur fyrir þessu þingi. Það verður tekið eftir atkvæðagreiðslunni um það um land alt. Það eru fleiri ráð til viðreisnar en að skera af fóðrum. Menn verða að hafa það hugfast að viðreisnin er aldrei eingöngu fólgin í sparnaði og niðurskurði. Þótt íhaldið sje nauðsynlegt, verður framsóknin að fylgja, ef vel á að fara. Viðreisn verður aldrei, nema örðugleikunum slái inn og veki þrek og þor með þjóðinni, þjóðrækni og þegnskyldu. Það eru flestir farnir að sjá, að eina ráðið til að verklegar framkvæmdir falli ekki því sem næst niður, er að taka upp þegnskylduvinnu. Við stöndum nú á tímamótum. Ný stjórn tók við völdum í dag. Síðasta málið, sem var felt, áður en hæstv. stjórn tók við, var frv. um að fella niður prentun þingtíðindanna. Fyrsta málið, sem samþykt yrði, ætti að vera sú tillaga um þegnskylduvinnu, er við berum hjer fram, þótt jeg sje ekki stuðningsmaður hæstv. stjórnar, virðast mjer þetta góð sólarmerki, ef mark er á slíku takandi.

Jakob Möller Jeg skal ekki lengja umræður úr þessu, en vildi aðeins benda hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) á það, að hvað sem hann segir um herþjónustu annara landa, þá er það víst, að herþjónustan dregur úr föðurlandsást, eins og skólaskyldan dregur úr fróðleiksfýsn, og mun jeg ekki vera einn um þá skoðun. Hv. sami þm. (ÁÁ) sagði ennfremur, að mikinn meirihluta þyrfti til að koma þegnskylduvinnu á í hverju hjeraði. En hverjir skapa þann meirihluta? Ekki mennirnir, sem eiga að vinna, heldur þeir, sem sleppa við það. Ef þetta væri lagt undir atkvæði þeirra manna, er skyldan kemur niður á, þá væri um frjálsa þegnskylduvinnu að ræða, sem jeg gæti verið fylgjandi.

Hjer er ekki ætlast til neinnar þvingunar.

Hjer er ætlast til, að fólk geti valdboðið hvað öðru, og það óttast jeg í þessu máli.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Það er sjútvn., sem kemur fram með till. þessa, sem er í því fólgin að greiða yfirfiskimatsmönnunum í Reykjavík, á Vestfjörðum og Austfjörðum sömu launauppbót og þeir fengu í fyrra, en gleymdist að setja á fjárlögin 1924. Þetta byggist á fylstu sanngirni, þar sem menn þessir hafa laun í lægsta lagi, en miklum skyldum að gegna, og eru svo ómissandi, að ekki má hrekja þá úr stöðum sínum vegna óviðunandi launakjara. Yfirfiskimatsmaðurinn í Reykjavík hefir nú 3000 kr. laun á ári og hinir 2400 kr. hvor um sig. Hjer er farið fram á 1000 kr. launauppbót til hins fyrsttalda og 600 kr. til hvors hinna. Fiskimatsmannsins í Vestmannaeyjum er ekki getið í till., af þeirri ástæðu, að starf hans og starfssvið er miklu minna en hinna. Uppbótin í fyrra náði ekki til yfirfiskimatsmannsins á Austfjörðum, af einhverri vangá, en sjálfsagt er, að hann njóti sömu kjara og stjettarbræður hans, og það því fremur, er hann er miklum störfum hlaðinn og gegnir þeim prýðilega. Jeg vona, að þingið bregðist vel við till. þessari. Yfirfiskimatsmennirnir hafa treyst því, að þeir fengju þessa uppbót, og mundu ella vera búnir að segja upp stöðum sínum, ef þeir ekki treystu því, að þessi litla uppbót yrði veitt. Jeg tel það alveg ósamboðið þinginu að hreyfa mótmælum gegn þessari tillögu.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Fyrir oss flm. þessarar till. vakir það, að ýta á eftir framkvæmd á bankalögunum frá 1921, þar sem ákveðið er, að keypt verði gull það, er losnar úr seðlatryggingu Íslandsbanka, til tryggingar fyrirhugaðri seðlaútgáfu ríkisins. Að vísu hefir, síðan till. var afhent, komið fram frv. um seðlaútgáfu Landsbankans og starf í framtíðinni. Mætti því ætla, að till. þessi væri óþörf orðin. En frv. þetta tekur ekki til, hvenær gullið skuli keypt, nje heldur, hvort gullið skuli keypt jafnóðum og það losnar, eða á vissu árabili. Lögin frá 1921 leggja þá skyldu á Íslandsbanka, án nokkurra nánari fyrirsagna, að selja ríkissjóði gullið með nafnverði, þegar það losnar úr seðlatryggingunni, og liggur næst að skilja það svo, að salan eigi að fara fram smámsaman, eða jafnóðum og gullið losnar, enda gera sömu lög ráð fyrir því að ríkið gefi út seðla eftir viðskiftaþörf í stað inndreginna seðla Íslandsbanka. Hjeðan af getur ekki lengi dregist útgáfa þessara nýju seðla fyrir hönd ríkissjóðs, og ætti því ekki að fresta framkvæmd laganna lengur um gullkaupin; það hægist ekki um með þau, þegar lengra liður og stærri upphæðir losna. Eftir lögum nr. 7, frá 1922, er ákveðið, að Landsbankinn taki seðlaútgáfuna í sínar hendur, en með samningi milli bankanna frá næstliðnum vetri, um reikningslán til handa Íslandsbanka frá Landsbankanum, samningi, sem ríkisstjórnin mun hafa samþykt, áskildi Íslandsbanki, að ný seðlaútgáfa yrði hafin af ríkinu, ef og þegar seðlafækkunin torveldaði endurgreiðslu á reikningsláninu til Landsbankans. Bersýnilega eykst seðlaþörfin við verðfall íslensku krónunnar, og þessvegna má vænta þess, að bráðlega verði gripið til seðlaútgáfunnar. Landsbankanum ætti að vera ljett um að kaupa gullið á þessum tíma, vegna inneignar í Íslandsbanka, sem jeg hefi fyrir satt, að skifti miljónum, og Íslandsbanka er salan engin kvöð, því að gullinu má hann ekki farga eftir nefndum lögum frá 1921, nema ríkissjóður hafi neitað forkaupsrjetti á því. Það gull, sem nú er laust úr seðlatryggingu, er honum því arðlaust, en salan mundi losa hann við vexti af jafnstórri upphæð hjá Landsbankanum og þannig verða honum arðbær. Eftir bankalögunum 1921 máttu 8 miljónir króna vera í umferð af seðlum Íslandsbanka í lok okt. 1922, en á komanda hausti eiga að vera úti 6 milljónir. Þessvegna á þá að vera laust úr tryggingu gull fyrir 2 milj. kr. í seðlum, eða um 750 þús. kr. í gulli, því að eftir bankalögum frá 1905 eiga 3/8 eða 37½% af seðlaverðinu að vera málmtrygðir. 750 þús. kr. ætti því að vera sú gullfúlga, sem kaupa þyrfti á næsta sumri, eða því minna sem Íslandsbanki kann að hafa þann ¼ málmforðans, sem leyft er að hafa í útlendum bankaseðlum, í öðru en gulli. Upphæðin, sem seljast á með nafnverði, eða svo, að pappírskróna komi gegn gullkrónu, hlýtur að vera Landsbankanum vel viðráðanleg nú, og rjettara að dreifa gullkaupunum á lengri tíma en taka alt í einu, enda líkast, að ekki líði á löngu, áður Landsbankinn þarf að taka til seðlaútgáfunnar. Ennþá verður ekki sjeð, hvort hið nýja bankalagafrv. gengur fram á þessu þingi, þótt svo væri ákveðið á síðasta þingi, að á þessu ári skyldi ráðstafa seðlaútgáfunni, en verði sú ráðstöfun aðeins til bráðabirgða, þá er tillagan ekki ófyrirsynju komin fram, og getur þá verið spor í áttina um framkvæmd þess, sem gera þarf, að kaupa gullið.