Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. hefur ekki getað orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta yrði samþ. óbreytt. Meiri hl. n. hefur skilað nál. á þskj. 842 og lætur fylgja 2 fylgiskjöl, sem sýna, hvernig fara mundi um þennan sjóð í framtíðinni, ef þetta frv. yrði að lögum óbreytt og heimildir þess notaðar að fullu á hverjum tíma. Ég hygg, ef menn kynna sér þessi gögn, þá muni þeir fallast á, að þessi stefna er engan veginn holl í þessu máli. Enda mundu lögin ekki standa þannig óbreytt nema skamma stund. Á næsta þingi mundi verða gerð tilraun til að breyta l. eða afnema þau og sjóðurinn þannig látinn renna aftur inn í ríkissjóð. Það er sjáanlegt, að með þessari stefnu er algerlega gengið á snið við þá hugmynd, sem vakti fyrir flm. frv., þegar frv. var fyrst lagt fram á Alþ. Frv. var borið fram í Nd. á siðasta þingi af þeim Sigurði Bjarnasyni, Sigurði Kristjánssyni og Jóhanni Jósefssyni og var 45. mál. Með leyfi hæstv. forseta leyfi ég mér að lesa upp einn málslið frv. eins og hann var, þegar frv. var lagt fram. Þar stendur: „Skal styrkur úr sjóðnum veittur til viðbótar hinum almennu fjárframlögum til hafnargerða og lendingarbóta samkv. sérstökum hafnarlögum eða l. um lendingarbætur á einstökum stöðum.“ Af þessu er sjáanlegt, að það, sem vakti fyrir flm. og einnig mþn. í sjávarútvegsmálum, sem nokkuð ræddi þetta mál, var, að sjóðurinn sé fyrst og fremst stofnaður til þess að koma upp höfnum á þeim stöðum, þar sem góð skilyrði til útgerðar eru fyrir hendi, en viðkomandi hreppsfélög svo fátæk, að þau eru engan veginn fær um að greiða þann kostnaðarmismun, sem verður samkvæmt venjulegum l. um lendingarbætur og hafnargerð við að koma höfninni upp. Nú má segja, að síðasta Alþ. hafi ekki með öllu fallizt á þetta, þar sem það felldi þetta úr l. og lét standa, að ekki mætti veita fé úr sjóðnum fyrr en Alþ. hefði sett nánari ákvæði um það. En það er samt ekki þar með sagt, að það hafi vakað fyrir þm. að vísa á bug þessari meginstefnu frv., nema síður sé. Og það er áreiðanlegt, að það hefur aldrei vakað fyrir Alþ. og flm., að hægt væri að hirða sjóðinn svona, eins og nú er gert ráð fyrir, og fénu varið eingöngu til ákveðinna hafna. Ég hygg, ef þetta hefði komið strax fram í fyrra, að þá hefðu þessi l. aldrei farið út úr þinginu. Það má segja, að það sé Alþingis að breyta lögunum. En ég tel, að stefnt sé að svo varhugaverðri breytingu með þessu, að mönnum beri að athuga það gaumgæfilega áður en þeir greiða atkv. Ég ætla að leyfa mér að benda á nokkur atriði, sem koma fram á fylgiskjali nr. 1. Þegar á fyrsta ári fjárlaga eftir að l. þessi væru samþ., árið 1946, væri Alþ. skyldugt að greiða inn í sjóðinn 1,1 millj. kr., miðað við, að ráðh. notaði heimildina að fullu. Þetta stigi síðan upp ár frá ári, og árið 1954 er þetta hvorki meira né minna en 2 millj. og 283 þús. kr., sem Alþ. er skuldbundið til að greiða inn í sjóðinn til að uppfylla ákvæði laganna. Það er ákveðið í l. nú, að aldrei megi lána meira en 2/3 af höfuðstóli sjóðsins. Ég hygg, að þegar þetta ákvæði var sett í l. í Nd., hafi vakað fyrir mönnum að lána 2/3 af hinum upprunalega höfuðstóli, sem er 3 millj., eða aldrei meira en 2 millj. kr. En ég vil leyfa mér að leiðrétta það, að höfuðstóll á hverjum tíma er ekki annað en það fé, sem fylgir sjóðnum að viðbættum útlánum. Höfuðstóll 1954 væri þá 6300000.00 kr., og má þá lána 2/3 af þeirri upphæð. Síðan hækkar þetta og verkar þannig, að með hverri lánveitingu er Alþ. fyrir fram bundið að endurgreiða í sjóðinn næstu 3 ár þá upphæð, sem veitt er. Það sjá allir, sem athuga þetta, hvað hér er á ferðinni, ef þeir bera þetta saman við það framlag, sem ríkissjóður hefur varið til hafnargerða á undanförnum árum, eins og fylgiskjal nr. 2 sýnir. Framlag ríkissjóðs til þessara mála var undir og yfir 300000.00 kr. á árunum 1936–41, en árið 1943 um 112 millj., 1944 rúmar 2 millj. og 1945 rúmar 3 millj. kr. Nú er það sagt, að þrátt fyrir hátt framlag í ár til þessara mála, þá þurfi enn meira fé í þessu skyni, og ætlunin er að taka það úr sjóðnum. Þess vegna er nú þetta frv. fram komið. En það er vanhugsað að samþ. það nú og binda ríkissjóði stórkostlegar byrðar fyrir komandi ár, það er verið að taka 3 ára víxil, sem ekkert er vitað um, hvort Alþ. getur greitt á þeim tíma. Og það er alveg vitað, að Alþ. getur það ekki nema skera niður fjárveitingar til annarra hafnarframkvæmda. Og þá rekur að því, að allar fjárveitingar til hafnarmannvirkja fari beint inn í hafnarbótasjóð, og síðan ræður viðkomandi ráðh., hvernig fénu er varið, Alþ. ræður þar engu um. Og það má geta nærri, hvert öngþveiti yrði í fjármálum landsins, ef einnig yrði þannig farið með brúafé, vegafé, símafé og annað, sem veitt væri til verklegra framkvæmda í landinu. Það væri þá hægt að láta hætta störfum fjvn. alla og stytta þingtímann um þann tíma, sem fer í að ræða fjárveitingar. En ég er ekki trúaður á, að menn yrðu á einu máli um, að sú tilhögun væri heppileg. Ég get trúað því, að mér verði svarað, að engin hætta sé á því, að féð yrði notað eins og heimildin leyfir. Þá leyfi ég mér að benda á, að þess þekkist ekki nokkurt dæmi, að viðkomandi ráðuneyti noti ekki allt fé, sem heimilað hefur verið, nema einhverjar sérstakar ástæður komi til. Ég vil því til sönnunar benda á landsreikninginn; það hefur verið varið 300 þús. kr. til brúargerða, en þó er heimilað í fjárlagafrv. aðeins að ver ja 30 þús. kr. í því skyni. Og svona er það í flestum greinum, heimildirnar eru notaðar til hins ýtrasta. Ég vil taka það fram, að ég stefni þessari gagnrýni ekki að núverandi samgmrh., sá maður hefur margra ára reynslu í þessu starfi, og þess utan ber ég fullt traust til hans, að hann misnoti ekki þetta vald. En það er engan veginn æskilegt, að Alþ. semji lög með tilliti til þess, hvaða maður situr í þeirri stöðu á hverjum tíma, og breyti þeim, ef skipt er um mann. Sú stefna er algerlega röng, og ber því að athuga frv. með það fyrir augum, að ekki þurfi að breyta því strax á næsta þingi. Mér er sagt, að þetta frv. sé í raun og veru fram komið vegna þess, að aðkallandi þörf sé að leggja meira fé í hafnargerð á Akranesi og Keflavík. Nú vil ég í sambandi við þetta spyrja hæstv. samgmrh., hvort hann hugsi sér að nota sjóðinn til þessara hafna og þá að hve miklu leyti á þessu ári, einnig hvort hann hugsi sér að nota hana til annarra hafna. Ég hef heyrt, að hugsað sé að nota eitthvað af þessu fé til hafnargerðar á Akureyri. Ef það er gert, þá er algerlega brotið í bága við fyrstu gr. l., nema henni verði breytt. Í 1. gr. l. er ákveðið, að féð skuli veitt til hafnargerðar á þeim stöðum, sem vel liggja til útgerðar og sjósóknar og framleiðslu sjávarafurða. Nú er svo með Akureyri, að hún uppfyllir ekki þessi skilyrði, þar sem hún meðal annars liggur langt frá fiskimiðum, og er því engin ástæða til að eyða í því augnamiði stórkostlegu fé í hafnargerð þar. Ég vildi benda á þetta, ef það er rétt, sem mér hefur borizt til eyrna, að minni hl. sjútvn. hafi léð máls á að beita sér fyrir því, að fé sé varið í hafnarframkvæmdir þar. Einnig er talað um, að einhverju af þessu fé skuli varið til hafnarframkvæmda á Norðfirði og einnig Hornafirði. Ég vildi gjarnan fá það upplýst, hvað hæstv. ráðh. hugsar sér að gera í þessum málum öllum á yfirstandandi ári, ef frv. verður samþ. óbreytt. Að sinni mun ég ekki fara inn á till. minni hl., e.t.v. mun gefast tilefni til þess síðar, þegar frsm. hefur gert grein fyrir máli sínu. Læt ég þetta nægja að sinni og vona, að hæstv. samgmrh. gefi d. skýr svör í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. - Hafnarbótasjóður er stofnaður með l. árið 1943. Eins og kemur fram í 1. gr. sjóðslaganna, hefur tilgangur sjóðsins verið sá að stuðla að bættum lendingarskilyrðum á þeim stöðum, sem hafa góð skilyrði til sjósóknar og framleiðslu sjávarafurða. Stofnfé sjóðsins var ákveðið 3 millj. kr. úr ríkissjóði, og síðan skyldu lagðar í sjóðinn 300 þús. kr., sem veittar hafa verið af fjárl. síðan l. voru sett. Þegar þetta frv. til l. um hafnarbótasjóð var til meðferðar á sínum tíma hér á Alþ., gerðu menn sér mjög ólíkar hugmyndir um það, hvernig fé úr sjóðnum skyldi varið, einn vildi þetta og annar hitt, og bar mjög á milli. Þessi ágreiningur varð til þess, að þeir, sem sérstaklega börðust fyrir því að fá l. um hafnarbótasjóð samþ., treystu sér ekki til þess að láta taka upp í þau l. nánari ákvæði um það, á hvern hátt fé úr sjóðnum skyldi varið. Þeim var það ljóst, að ef inn á þær brautir hefði verið farið að taka upp í l. fastar reglur um þetta atriði, hefði vel getað farið svo, að frv. hefði aldrei komizt gegnum þ. og ekki orðið að l. Þess vegna var það ráð upp tekið, að 4. gr. kveður á um, að ekki megi greiða fé úr sjóðnum, fyrr en hv. Alþ. hefði sett nánari ákvæði um fjárveitingu úr sjóðnum. Með þessu skaut hv. Alþ. því fram af sér á sínum tíma að taka ákvarðanir um þetta, og var ástæðan fyrir þessu sú, að önnur ákvæði hefðu sennilega leitt til þess, að frv. hefði aldrei komizt gegnum þingið. Þegar nú meiri hl. sjútvn. er að reyna að draga fram og gera grein fyrir því, hver tilgangur Alþ. hafi verið, þegar l. um hafnarbótasjóð voru sett, þá er meiri hl. n. sannarlega að leggja út í óvinnandi verk, vegna þess að hann hefur enga hugmynd um, hver var vilji hv. Alþ. í þessu, og allar fullyrðingar í sambandi við þessa hluti af hálfu meiri hl. sjútvn. eru því ekki á neinum rökum reistar. Frv. um breyt. á l. um hafnarbótasjóð er borið fram af hv. þm. Borgf. í Nd. Var frv. í þeirri mynd, er það kom fram, að það var eingöngu miðað við eitt byggðarlag á landinu, en í meðförum hv. sjútvn. Nd. tók frv. þeim breyt., að það hefur að geyma ákveðnar, almennar reglur um það, með hvaða hætti megi verja fé úr hafnarbótasjóði. Eins og frv. er nú komið hingað til d., lítur það þannig út, að það heimilar hæstv. ríkisstj. að verja fé úr hafnarbótasjóði til þess að flýta fyrir aðkallandi hafnarbótum á þeim stöðum, þar sem hafizt hefur verið handa um hafnarframkvæmdir og hafnarmál og þar sem sett hafa verið sérstök hafnarlög og fjárveiting veitt til hafnarmannvirkja. - Sjútvn. þessarar hv. d., sem hefur fengið þetta frv. til athugunar, hefur ekki getað orðið á einu máli um það, hvernig málið skuli leyst. Hv. meiri hl. sjútvn. hefur lagt til, að frv. verði samþ. með breyt., og vill láta afgreiða það þannig, að það sé heimilt með sérstökum l. í hvert skipti að veita fé úr hafnarbótasjóði, enda sé í þeim l. ákveðið, hvernig endurgreiðslu úr ríkissjóði skuli hagað í hafnarbótasjóð. Ef menn athuga þessa breyt. og bera hana saman við l. um hafnarbótasjóð og við frv. eins og það kemur frá hv. Nd., sjá menn, að till. hv. meiri hl. sjútvn. er ekkert annað en grímuklædd till. um það að fella frv. eins og það liggur fyrir. L. um hafnarbótasjóð kveða svo á um, að ekki megi greiða fé úr sjóðnum nema samkv. sérstökum l., en þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar að því að setja almennar reglur um þetta, en brtt. meiri hl. sjútvn. ganga út á að færa frv. úr þeirri mynd, sem það er nú í, og í nákvæmlega sama farið eins og l. um hafnarbótasjóð voru í eða verra. Mér hefði fundizt það miklu hreinlegri framkoma af meiri hl. n. að segja það hreint út, að hún legði til, að frv. yrði fellt, heldur en að vera að grímuklæða till. sína með þeim hætti, sem hér hefur verið gert. Minni hl. sjútvn. er á allt öðru máli um afgreiðslu þessa máls en meiri hl. nefndarinnar. Við erum þeirrar skoðunar, að hér sé um það nauðsynjamál að ræða, að sjálfsagt sé að afgr. frv. í því formi, sem það liggur hér fyrir í, og skal ég nú gera grein fyrir þessari niðurstöðu okkar. Eins og kunnugt er, hefur það iðulega komið fyrir, að fjárveitingar þær, sem veittar eru til hafnarbóta á ýmsum stöðum í landinu, hrökkva ekki til þeirra framkvæmda, sem þær hafa verið ætlaðar til, og valda þessu ýmsar ástæður, er ég þarf ekki að rekja, þar sem þær eru vel kunnar. Oft er það t.d., að áætlanir, sem gerðar hafa verið, standast ekki, þegar til framkvæmdanna kemur, og að ráðast þarf í ýmislegt fleira en upphaflega hefur verið tekið með í áætluninni, til þess að verkið komi að fullum notum. Þannig er oft ráðizt í hafnarmannvirki með ákveðna fjárveitingu í höndum, sem síðan reynist ófullnægjandi, og verður afleiðingin sú, að það verk, sem byrjað hefur verið á, kemur oft að sáralitlum notum, og hafa þá verið lagðir fram fjármunir og erfiði, án þess að þeim tilgangi hafi verið náð, sem upphaflega hefur verið ætlazt til. Og oft er það, að ekki vantar mikið til viðbótar til þess að ljúka verki, sem byrjað hefur verið á, þannig að það hefði fullkomlega getað náð tilgangi sínum. - Þeim mönnum, sem með þessi mál hafa farið, hefur verið vel ljós nauðsyn þess, að ráðin verði bót á þessu. Það mun og æðioft hafa komið fyrir, að farið hefur verið fram á fjárveitingu við hæstv. Alþ., sem veitt hefur verið, og hefur orðið að gera þetta í trausti þess, að hæstv. Alþ. mundi síðar veita meira fé til framkvæmdanna, sem byrjað hefur verið á. Þetta er auðvitað neyðarráðstöfun bæði fyrir þá, sem framkvæmdarvaldið hafa yfir þessum fjárhæðum, hæstv. fjmrh. og vitamálastjóra, og einnig fyrir þá, sem þurfa að þiggja. Þetta er í fyrsta lagi ekki í samræmi við gildandi reglur, þótt oft sé nauðsynlegt að brjóta l., auk þess sem oft eru erfiðleikar á að koma þessu fram, þó að um mestu nauðsyn sé að ræða. Þess vegna hafa þeir, sem um þessi mál hafa hugsað og hafa orðið við þetta að búa, verið að leita eftir einhverri leið til þess að bæta úr þessu, þannig að hægt væri að hlaupa undir bagga. Hefur þá fyrst orðið fyrir að leita til hafnarbótasjóðs, sjóðsins, sem einmitt var stofnaður í þeim tilgangi að hlaupa undir bagga, þegar um er að ræða nauðsynlegar umbætur á hafnarmannvirkjum, sem ekki er næg fjárveiting fyrir. Minni hl. sjútvn. telur sjálfsagt, að fara beri inn á þessa braut, og telur sig hafa fyrir því fullgild rök. Mér virðist þau andmæli, sem hér hafa komið fram af hálfu hv. meiri hl. n., vera mjög úr lausu lofti gripin og hafa ekki við nein rök að styðjast. Aðalröksemdin, sem hv. meiri hl. ber hér fyrir sig, er sem sé sú, að það sé í ósamræmi við l. og vilja hæstv. Alþ., ef þetta frv. verður samþ. Ég hef hér áður bent á, að þessar fullyrðingar ná ekki nokkurri átt, vegna þess að hvorki hv. meiri hl. né nokkur annar getur sagt um vilja hæstv. Alþ. á þessum tíma, þar sem það tók ekki ákvarðanir um, hvernig fé úr hafnarbótasjóði skyldi varið. Enn þá fráleitari virðist mér sú mótbára hv. meiri hl., að verið sé að brjóta 1. gr. hafnarbótasjóðsl., ef 4. gr. verður breytt eins og hér er lagt til. Þessar fullyrðingar eru í mínum augum það fráleitar, að ég held, að hv. meiri hl. n. hafi ekki athugað málið nægilega vel, þegar hann sló þessari fullyrðingu fram, því að ein grein í l. getur að sjálfsögðu ekki verið brot á annarri. Þá er þriðja atriðið, sem hv. meiri hl. leggur mikla áherzlu á. Hann heldur því fram, að ef frv. verður samþ. óbreytt, hafi ríkisstj. fengið í sínar hendur frá Alþ. mikið ótakmarkað fjárveitingarvald í sambandi við hafnargerðir, þannig að hún hefði bundið hendur Alþ. um ófyrirsjáanlegan tíma í sambandi við önnur hafnarmannvirki í landinu. Ég verð að segja það, að ég á ekki gott með að skilja þessar röksemdir, og virðast mér þær algerlega úr lausu lofti gripnar, vegna þess að það er síður en svo, að ríkisstj. fái með þessu vald á nokkurn þann hátt, eins og hv. meiri hl. sjútvn. vill halda fram. Það er einmitt tekið greinilega fram í sjálfu frv., sem hér liggur fyrir, að ríkisstj. hafi því aðeins vald til þess að verja fé úr hafnarbótasjóði til hafnargerða, í fyrsta lagi, að sett hafi verið hafnarlög fyrir viðkomandi stað, í öðru lagi, að fjárveiting hafi verið veitt í fjárl. til þessara hafnargerða, en að sú fjárveiting hafi ekki hrokkið til. M.ö.o., ríkisstj. getur ekki veitt fé úr hafnarbótasjóði samkv. frv. nema hæstv. Alþ. hafi lýst því yfir, að það vilji, að ákveðin höfn sé byggð og að úr ríkissj. verði veitt fé til þess að byggja þessa höfn. Ég fæ ekki betur séð en að með þessu grundvallarskilyrði séu hendur ríkisstj. svo bundnar, að hennar vald í þessum efnum sé það eitt að sjá um, að sá vilji, sem Alþ. hefur látið í ljós með hafnarl. og fjárveitingum, komist til framkvæmda, og með því frv., sem hér liggur fyrir, er í raun og veru verið að fela ríkisstj. að sjá um, að ekki þurfi að stöðva hafnargerðir, sem hæstv. Alþ. hefur ákveðið að gera skuli, ef þessar fjárveitingar hrökkva ekki til. Hér er því ekki verið að gera annað en að skapa ríkisstj. möguleika til þess að sjá um að framkvæma vilja Alþ., og fæ ég ekki séð, að verið sé að gefa ríkisstj. annað vald en hún nauðsynlega verður að hafa. Hv. meiri hl. sjútvn. hefur tekið upp í nál. sínu stóra töflu og mikla útreikninga í sambandi við þetta mál, sem eiga að sýna yfirlit yfir inn- og útgreiðslur sjóðsins næstu ár, ef þetta frv. verður samþ. Ég nenni ekki að vera að eltast við þessa töflu og tel það óþarfa, vegna þess að allir þessir útreikningar eru byggðir á svo þröngum grundvelli, að þeir ná ekki nokkurri átt. Hv. meiri hl. sjútvn. miðar útreikninga sína við það, að ríkisstj. þurfi endilega á hverjum tíma að nota til fullnustu alla þá heimild, sem hún hefði samkv. frv. til þess að verja fé úr hafnarbótasjóði. En hver er kominn til þess að segja, að ríkisstj. þurfi að nota þessa heimild til fullnustu? L. gera ekki ráð fyrir slíku. L. gera ráð fyrir því, að þegar fjárveitingar hrökkva ekki til ákveðinnar hafnargerðar, hafi ríkisstj. heimild til þess að hlaupa undir bagga. Ég geri ráð fyrir því, að það sé fráleitt að láta sér til hugar koma, að það þurfi endilega að vanta þar svona mikið upp á fjárveitingar, að þetta verði alltaf notað út í yztu æsar. Að minnsta kosti hefur hæstv. Alþ. óbundnar hendur til þess að ráða þessum málum og sjá um, að ekki þurfi að nota meira en Alþ. sýnist af þessu hafnarbótafé með sínum fjárveitingum. Hæstv. Alþ. getur séð um þetta í sambandi við fjárveitingar og ætti því að sjálfsögðu að geta haft hönd í bagga með þessum málum. Það var minnzt á það af frsm. meiri hl. sjútvn., hv. þm. Barð., að það væru ýmsar hafnir, sem hér kæmu til greina, og óskað eftir yfirlýsingu um það frá hæstv. samgmrh., hvað hann mundi gera í sambandi við fjárveitingar um þessa hluti. Ég ætla ekki að fara að ræða sérstaklega þá hluti, en hef heyrt tilnefnda ýmsa staði í sambandi við þetta, sem gætu komið til athugunar, t.d. Keflavík, Akranes, Vestmannaeyjar, Höfn í Hornafirði, Akureyri, Húsavík, Norðfjörð og ýmsa aðra staði, en geri ekki ráð fyrir því, að neinar upplýsingar liggi fyrir um það, hve mikið fé þarf að nota í sambandi við þessa hluti. En einn stað langar mig þó til að minnast sérstaklega á út af því, sem hv. frsm. sagði, og er það Akureyri. Hv. frsm. virðist standa í þeirri trú, að verði þetta frv. samþ., geti Akureyri ekki komizt undir l., þannig að Akureyri gæti út af fyrir sig ekki átt rétt á að fá styrk úr hafnarbótasjóði, ef bærinn þyrfti á að halda. Hann byggir þessa skoðun sína á því, að 1. gr. l. útiloki Akureyri. Ég verð að segja það, að mér er þessi niðurstaða hans alveg óskiljanleg. Mér er óskiljanlegt, að hv. frsm. meiri hl. skuli halda því fram í alvöru, að höfuðstaður Norðurlands liggi þannig að sjó, að hann geti ekki talizt góður til sjósóknar og framleiðslu sjávarafurða, og er þetta allt önnur hugmynd en menn hafa almennt gert sér um legu Akureyrarkaupstaðar. Ég hef einmitt talið, að Akureyri væri ein af aðalhöfnum landsins, og gæti sú höfn, mörgum öðrum höfnum fremur, talizt ágæt til sjósóknar og framleiðslu sjávarafurða, þannig að af þeirri ástæðu er mér það alveg óskiljanlegt, ef Akureyri er útilokuð frá að njóta hlunninda samkv. frv. Hitt er svo annað mál, hvort Akureyri þarf á þessu að halda, það er mér ókunnugt um, en vegna þess að hv. frsm. meiri hl. sjútvn. fór sérstaklega að minnast á Akureyri, vildi ég ekki láta þeim ummælum hans ómótmælt. Ég held, að það sé ekki ýkjamargt fleira, sem ég þarf að taka fram í sambandi við þetta frv. Við, sem erum í minni hl. sjútvn., teljum, að hér sé um það mikið nauðsynjamál að ræða, að sjálfsagt sé að afgreiða þetta frv. eins og það liggur fyrir, og það sem fyrst, til þess að gefa hæstv. ríkisstj. möguleika til þess að sjá um, að vilji hæstv. Alþ. verði framkvæmdur í sambandi við hafnarbætur. Við getum ekki fallizt á þær mótbárur, sem fram hafa komið gegn frv. af hálfu hv. meiri hl. sjútvn., og leggjum sérstaka áherzlu á, að samþykkt brtt. hv. meiri hl. sjútvn. er í raun og veru ekkert annað en að fella það frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. - Frsm. minni hl. sjútvn., hv. 9. landsk. þm., hefur nú að vísu tekið af mér ómak með sinni skýru ræðu, sem hann flutti hér síðast og ég get tekið undir að langsamlega flestu leyti. En mér þykir hins vegar hlýða, vegna þeirrar fyrirspurnar, sem frsm. meiri hl. sjútvn., hv. þm. Barð., bar hér fram til mín, að segja um málið nokkur orð. Enn fremur skal ég gera það ljóst þegar í upphafi, að frv., í þeirri mynd, sem það nú er, er samið að miklu leyti í samráði við mig og með minni vitund og samþykki. Álít ég þess vegna, að mér beri að standa til svars um þau atriði, sem að hefur verið fundið. Ég skal ekki fara að rekja tilganginn með l. um hafnarbótasjóð frekar en gert hefur verið, það er sjálfsagt ekki hægt að komast nær því, hvað vakað hefur fyrir hæstv. Alþ. í einstökum atriðum, þegar það setti l. um hafnarbótasjóð, heldur en það, að í stórum dráttum og á breiðum grundvelli má segja, að það hafi vakað fyrir hæstv. Alþ. að styrkja í einhverju formi þá, sem áttu erfitt um að koma sínum hafnarbótaframkvæmdum á veg. Því var aldrei slegið föstu og þess vegna er ekki endanlega hægt að segja um, hvernig þetta yrði gert, sérstaklega hvort það yrði gert eins og tillögumenn hugsuðu það í upphafi og kom fram í fyrsta frv. um hafnarbótasjóð, að leggja fram viðbótarframlög, eða þetta yrði gert á einhvern annan hátt. Hins vegar smeygði hæstv. Alþ. fram af sér að taka ákvarðanir um, hvernig fé skyldi veita úr hafnarbótasjóði. Nú kom fram á þessu þingi fyrsta frv., sem komið hefur fram um notkun á fé sjóðsins. Það var frá hv. þm. Borgf., og fór fram á 1 millj. kr. úr sjóðnum, sem skyldi varið til hafnargerðar á Akranesi. Það er alveg augljóst mál, að hefði verið farið inn á þá braut, sem það frv. markaði, þá hefði saga þessa hafnarbótasjóðs ekki orðið löng, því að hann hefði orðið uppurinn, ef til vill ekki á þessu þ., en hann hefði ekki enzt mörg þ., ef féð hefði verið notað eins og það frv. gerði í upphafi ráð fyrir. En því var breytt, og eftir ýmsar bollaleggingar endaði það í því formi, sem hér hefur verið lýst og nú liggur hér fyrir og ég átti nokkurn hlut í, eins og ég hef áður tekið fram. Ég skal þá í stuttu máli reyna að gera grein fyrir því, hvernig á því stóð, að ég fylgi þeirri stefnu, sem frv. kveður á um, eins og það er nú. Það hagar nú svo til um flestar hafnargerðir hér á landi, að þær eru á okkar mælikvarða það stór mannvirki, að erfitt er að vinna að þeim í einu lagi eða ljúka þeim á einu sumri, en venjulegur vinnutími við hafnargerðir er ekki nema sumartíminn, og þess vegna er ekki hægt að ljúka þeim, þar sem um nokkuð stór mannvirki er að ræða. Hins vegar er það afar æskilegt oft á tíðum, að unnt sé að vinna ákveðinn hluta af framkvæmdunum á einu sumri, og þess vegna miklu ódýrara að geta unnið verkið á stuttum tíma en að draga það í langan tíma. Verða framkvæmdirnar beinlínis dýrari við að dragast á langinn, þar sem ýmis kostnaður verður af að hefja starf og ljúka því. Einnig verður óbeint tjón af því, að framkvæmd verksins dregst, vegna þess að þá er ekki hægt að taka mannvirkið til afnota. Þetta hefur valdið því, að ýmis verk hafa verið unnin hér miklu örara en fjárveitingar hafa verið veittar til þeirra af hæstv. Alþ., og þegar fjárveitingar hafa verið veittar til þessara framkvæmda, hefur það beinlínis verið vitandi vits, að þær mundu ekki duga. Það eru dæmi um það, að liðið hafa 10 ár, sem ýmsir staðir hafa orðið að bíða með að fá fjárframlög sín til þess að ljúka hafnargerð sinni, og enn þá er einn staður á landinu, þar sem gert er ráð fyrir, að fjárveiting til verks, sem unnið var 1941, verði ekki greidd að fullu fyrr en árið 1950. Þetta var nokkuð algengt áður fyrr, en síðan fjárhagur ríkissjóðs rýmkaðist, hefur stórum dregið úr þessari aðferð, en samt er þetta til enn þá. Þetta kemur líka til af því, að ýmsir sækja nokkuð fast að fá styrk til hafnarmannvirkja, af því að þeir halda, að fjárhagur ríkissjóðs verði ekki eins góður á næsta ári og að ekki sé óhætt að láta dragast að fá fjárveitingu, og leggja því meira kapp á að fá hana en að framkvæma hafnargerðina. Þetta verkar svo þannig í heild, að ekki er hægt að veita til allra staða nægilega mikið fé til þess að ljúka verki, sem á að ljúka yfir sumarið. Var þetta m.a. ástæðan fyrir því, að hv. þm. Borgf. bar fram frv. sitt um að veita fé úr sjóðnum til hafnargerðar á Akranesi, og er eðlilegt, að ýmis óánægja skapist út af þessu. Því hefur verið haldið fram af hv. þm. Barð., að með þessu séu bundnar hendur Alþingis og fjárveitingarvaldið fært í hendur ráðherra. Það er ekki svo nema að nokkru leyti, því að svo er ákveðið í frv., að ekki megi lána fé til annarra hafna en þeirra, sem hafnarlög hafa verið sett um. Nú hefur það oft tíðkazt, að á ári hverju hafi verið greiddur viss hluti af ákveðinni heildarupphæð: 1/2, 1/3, 1/4 og þar fram eftir götunum, eða svipað þessu virðist mér gert ráð fyrir í frv. þessu. Þó hefur verið gefin ráðherraheimild, ef með þyrfti. Ráðherra eru því skorður settar. Hv. þm. Barð. beindi til mín fyrirspurnum, sem ég vil leitast við að svara. Hv. þm. spurði, hvort fé yrði veitt úr ríkissjóði í ár til Akraness. Því er þar til að svara, að ef frv. verður samþykkt, geri ég ráð fyrir, að svo verði. Ég geri ráð fyrir, að heimildin verði notuð, svo framarlega sem hún fæst samþ. og önnur nauðsynleg skilyrði verða fyrir hendi. En allt er í óvissu um, hvað hægt verður að vinna, og fer það mjög eftir því, hvernig gengur að útvega efni til framkvæmdanna. Í öðru lagi spurði hv. þm., hvert annað yrði veitt lán. Því get ég ekki svarað á þessu stigi málsins, það fer mjög eftir því, hvernig þessum stöðum gengur að útvega efni. Hv. þm. spurði, hvort fé mundi verða veitt til Akureyrar, ef til kæmi, og virtist hann telja 1..gr. frv. því til hindrunar, vegna þess að sá staður, sem láns yrði aðnjótandi, þyrfti bæði að liggja vel við sjósókn og framleiðslu. En eins og hv. 9. landsk. (GÍG) tók fram, má deila um, hvort Akureyri uppfylli ekki þessi skilyrði. Ég tel, að veita megi lán úr sjóðnum, án þess að taka 1. gr. til fullra greina. Aftur er það sett fram í 4. gr., hvaða aðstæður þurfi að vera fyrir hendi til þess að lán megi veita. Það er þess vegna hægt, án þess að tekið sé tillit til aðstöðu til sjósóknar. Getur því Akureyri komið til álita til jafns við aðra staði. Ef öllu, sem hv. þm. Barð. spurði um, er ekki fullsvarað með þessu, skal ég leitast við að svara því, eftir því sem ég get. Ég skal aðeins benda hv. þm. Barð. á, að umframgreiðslur hafa oft átt sér stað bæði til brúa- og vegagerða, og geta ýmsar ástæður legið til þess. En þótt þetta hafi verið venja, að minnsta kosti á síðari áratugum, getur hv. þm. séð, að ekki hefur miklu verið eytt í umframgreiðslur. Ég mun gera mitt til, að sama regla verði höfð í framtíðinni. En um það fé, sem varið hefur verið í umframgreiðslur vegna vega- og brúagerða, er það að segja, að þar hefur verið syndgað upp á náðina. Ég tel því heilbrigðara að hafa heimild til þess að inna slíkar greiðslur af hendi en að hafa hana enga og nota féð samt. Hv. 9. landsk. tók ýmislegt fram og réttilega af því, sem ég vildi sagt hafa. Ég vil aðeins segja að lokum, að mér sýnist ekki, að ríkissjóði sé bundinn neinn óhóflegur baggi í framtíðinni, jafnvel þótt heimildin verði notuð upp í topp. Það er hér um 2 millj. kr. að ræða eða 2/3 úr millj., sem þyrfti að borga út til þess að fá þessa upphæð inn aftur. Margar slíkar greiðslur hafa átt sér stað á fjárlögum, og tel ég þessa upphæð, 2/3 úr millj., sízt hærri upphæð en oft áður hefur verið bundin á þennan hátt af Alþingi.

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. S.–Þ., og þar sem hún er jafnframt of seint fram borin, þarf tvöföld afbrigði til þess að hún verði tekin til meðferðar á fundinum.



Herra forseti. - Ég verð að segja, að mér virtist frv. þetta nokkuð varhugavert, fyrst þegar það kom fram, en við nánari athugun hefur skoðun mín á því breytzt, ef ég skil frv. rétt. Það er meiningin með frv., eins og það liggur fyrir, að hafnarbótasjóður verði eins konar lánsstofnun og að það beri að veita eitthvað fé til hans á fjárlögum. Það fé, sem lánað er, verður svo að endurgreiða á næstu 5 árum. Ef svo er sem mér sýnist, getur þetta greitt mjög fyrir hafnarbótum í landinu. Mér sýnist þetta form líklegra til þess, að sjóðurinn megi að gagni koma, en áður var, þegar veitt var fé úr honum án þess að fá það endurgreitt. Með þessu móti fæst meira fé til hafnarbóta en fengizt hefði, ef frv. hefði ekki verið borið fram. Mér sýnist, að með þessu frv. sé ríkissjóði alls ekki misboðið, og Alþ. hefur þá valdið í hendi sér, ef fé það, sem úti er látið, er of mikið. Ég vil að lokum segja, að ég tel þetta fyrirkomulag líklegt til að koma hafnarbótum í framkvæmd á hagkvæman hátt og að það muni stuðla að auknum framkvæmdum á þessu sviði. Ef þessi skilningur minn á tilgangi frv. er réttur, mun ég greiða atkv. með því, að það nái fram að ganga.



Herra forseti. Með þessu frv. eru ráðh. gefnar frjálsar hendur um fjárveitingar úr hafnarbótasjóði og tekið alveg fram fyrir hendur Alþ. Ég vil benda á, að þessi ráðstöfun getur verið mjög varhugaverð. Ég veit ekki um þann hring, sem skapaður hefur verið um þetta mál, en hitt veit ég, að hv. þm. Borgf., sem flytur frv. á þskj. 380, hefði ekki gert sér að góðu að láta það frv. bíða eða falla, nema hann gæti á þennan hátt fengið þá upphæð, sem hann fer fram á þar, að veitt verði úr ríkissjóði til framkvæmda í kjördæmi hans. Hæstv. ráðh. sagðist geta undirstrikað það, sem hv. 9. landsk. sagði í ræðu sinni áðan, og vil ég því fara dálítið inn á þau rök, sem hann bar á borð. En ég veit ekki, hvaðan hv. þm. grípur þau rök, sem hann kemur hér með. Hv. 9. landsk. á sæti í sjútvn. Ed. Þar var ekkert rætt um þetta atriði. Þar hefur ekkert verið um það sagt, að sameiginlegt álit sé fengið. Hv. 9. landsk. getur af þessu séð, að þessi rök eru bókstaflega tekin úr lausu lofti gegn betri vitund í trausti þess, að þessi skjöl liggi ekki hér fyrir sem sönnunargögn, og ef öll sönnunargögn hv. 9. landsk. eru byggð á sama grundvelli, þá undrar mig, að hæstv. ráðh. vilji undirstrika þau og gleypa þau eins og nýja beitu í þessu máli. Hann segir, að meiri hl. sé að leggja út í óvinnandi verk, þegar hann ætli að sanna, að verið sé að leggja byrðar á ríkissjóð í framtíðinni með fjárveitingum úr sjóðnum. Ég held, að hv. 9. landsk. hafi ekki lesið þá töflu, sem hann minntist á, en treysti sér ekki á nokkurrar handar máta til að hrekja, því að hún sýnir glöggt, að ef heimildin er notuð til fulls, þá er stefnt út í það, sem skýrt er í þeirri töflu. Það má halda því fram, að ekki eigi að nota heimildina til fulls, en hvað á þá að gera við sjóðinn? Á þá að semja einhverjar aðrar reglur um það, sem eftir er? Ég get fullvissað hæstv. ráðh. um, að þetta fé verður notað til fulls, ef ekki í hans tíð, þá í tíð einhvers annars ráðh., sem þá tekur við. Og þó að hæstv. ráðh. geti fært rök fyrir því, að á undanförnum árum hafi ekki farið fram neinar aukagreiðslur, þá sýnir það aðeins, hversu vel hann persónulega fer með þetta fé, og ég hefði getað fullkomlega treyst á hann að gera það hér, að svo miklu leyti sem hann megnar, en það þarf ekki lítið afl til að standa á móti, þó að það sé veikari hringur en hér hefur verið sleginn. Ég er ekki viss um, að það varnarvirki, sem hann hefur hlaðið um sig, standist þá stórskotahríð, sem á hann verður hafin af hv. 9. landsk. og hv. þm. Borgf. til að fá það, sem þeir þykjast hafa fulla heimtingu á. Hv. 9. landsk. segir, að till. okkar séu aðeins grímuklædd tilraun til að fella frv. Þær eru tilraun til að opna augun á þeim, sem vilja ekki sjá, hvert hér er stefnt. Mig undrar ekkert, þegar hv. 9. landsk. er búinn að fá sinn hlut, að þá snúi hann við blaðinu og segi: Nú er ekkert vit í að halda þessu áfram, því að nú er ég búinn að fá mitt. - Þetta er að vera umboðsmaður fyrir sína kjósendur, en það er ekki að vera umboðsmaður fyrir þjóðina í mikilvægum landsmálum. Ég vil spyrja: Hvað segði hæstv. ráðh. og Alþ. um það, ef ætti að fara eins með raforkusjóð, ef farið væri að koma með frv. um að skipta honum á líkan hátt og hér á að gera? Ekki er þörfin minni þar og ekki ólíklegt, að hægt væri að fara eins með þann sjóð. Næst kæmu svo framlög til vega og brúa á sama hátt, allt ætti að fara í sama farveginn, m.ö.o. allt fjárveitingarvaldið yrði tekið úr höndum þingsins og sett í hendur stj., því að hér er verið að skapa fordæmi, sem ekki er hægt að benda á með neinum rökum, að ekki megi fylgja í öðrum greinum. Þá vil ég einnig spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig er það með tekjuöflunarmöguleika þeirra hafna, sem hér um ræðir? Ég vil benda á, að í hverjum einustu l. um lendingarbætur, sem aðeins snerta mjög fátæka hreppa, sem hafa sáralitla tekjuöflun, þar er sett skilyrði fyrir framlagi og ábyrgð ríkissjóðs að greiða 6% af afla inn í hafnarsjóð eða lendingarbótasjóð. Mér er kunnugt um, að á Akranesi er þetta gjald ekki nema 1–2% og sama í Keflavík, og á Akranesi er þetta ekki einu sinni tekið. Er ekki ástæða til, ef veita á sérstaklega til þessara hafna, að rannsaka, hvort tekið sé að fullu það gjald, sem heimilt er, og ef það er tekið, hvort hafnirnar geti staðið undir þessum framkvæmdum? Og þó að 1–2% á Akranesi þyki þungur skattur, þá er hann samt léttari en 6% hjá þeim, sem eru að byggja austur á Borgarfirði og viða annars staðar, því að 6% geta ekki verið þyngri hjá þeim, sem veiða vel, en hjá þeim, sem veiða illa. Ég væri til með að setja inn það ákvæði, að ekkert væri veitt úr þessum sjóði nema viðkomandi höfn fengi heimild til að taka 6% og notaði hana að fullu, því að mér skilst, að það sé réttlátt, að sömu menn í sama landi verði að búa við sömu l., en hér er ekki ætlazt til þess. Hæstv. ráðh. leggur sig svo fram að andmæla því, sem við höfum sýnt fram á með rökum, hvernig fari með þetta fé, að þau rök, sem hann greip til, voru með öllu ranglát og gripin úr lausu lofti. Það er hægt að segja slíkt fyrir héraðsdómara, þar sem menn hafa tekið að sér að verja mál, hvort sem það er rétt eða rangt, en það er ekki hægt að taka slíkt til greina sem rétt rök í svona máli.

Eru héraðsdómarar allra manna ómerkilegastir?

Nei, en þar hefur það stundum verið borið fram, sem af dómara hefur ekki verið tekið gilt, og ég hef oft verið staddur í rétti, þar sem svona lagað hefur verið borið fram, og ég sé vel, úr hvaða skóla þessi hv. þm., 9. landsk., kemur. Hann sagði, og það var endurtekið af hæstv. samgmrh., að samkv. l. sé ekki heimilt að veita fé úr sjóðnum til hafnargerða, fyrr en búið sé að veita fé til þeirra úr ríkissjóði. En hvað ætli þessar millj. entust lengi, ef ætti að fara að veita fé úr sjóðnum til allra hafnargerða, sem ekki hafa fengið allt uppfyllt? Ég gæti trúað, að það yrðu nokkuð margar millj., ef ætti að uppfylla allar þær kröfur. Þetta eru því engin takmörk á því, sem veita megi úr sjóðnum, því að það er sýnilegt, að sjóðurinn er ekki nema brot af því, sem af honum verður krafizt, því að nú er búið að ákveða margar nýjar hafnir og lendingarbætur, svo að skiptir millj. kr., en þar er sagt, að þær framkvæmdir skuli gerðar eftir því, sem fé er veitt í fjárl., en hér eru engin takmörk fyrir, hvað ráðh. getur greitt úr sjóðnum, meðan þar er nokkur eyrir eftir. Og ég veit það, að ef þessi lagasetning verður gerð, þá mun hæstv. ráðh. sjá, hvort ekki koma alls staðar fram, hvarvetna af landinu, kröfur um að fá fé úr þessum sjóði til hafnarbóta. Hv. 9. landsk. segir, að með þessu væri verið að fela hæstv. stj. að framkvæma þann vilja, sem kemur fram í frv. Þetta er alveg rangt. Það getur ekki verið, að verið sé að framkvæma vilja Alþ., þegar verið er að fyrirbyggja, að Alþ. geti staðið undir nauðsynlegum fjárgreiðslum til nauðsynlegra framkvæmda í framtíðinni, en það er það, sem verið er að hefta með þessu frv., ef að l. verður. Þá var rætt dálítið um Akureyri í sambandi við þetta mál. Ég vil segja, að skýring hæstv. ráðh. kann vel að standast, mér þykir það ekki ólíklegt. En það sýnir, hvernig farið er enn þá fjær frá upphaflegu hugmyndinni, ef þetta er samþ., því að þá er að engu gerð 1. gr. frv. með skýringu hæstv. ráðh. á henni, sem ég raunverulega tek alveg gilda. Það má vera, að hann hafi rétt fyrir sér, að ef þetta er samþ., þá megi veita fénu í allar hafnir, sem ekki er hægt að róa frá, þó að ég þekki ekki þær hafnir. Hér er því alveg kippt burt þeim grundvelli, sem lá fyrir, þegar sjóðurinn var stofnaður, og þá mætti alveg eins veita fénu til búnaðarframkvæmda, því að það er ekki neitt meiri munur á því og því, sem hér er gert. Og ef Akureyri uppfyllir þessi skilyrði, þá gera allar hafnir það, því að það er engin höfn, sem lengra er að sækja sjó frá.

Það er veiddur fiskur þar inni í höfninni.

Það er alls staðar hægt að veiða, það er hægt að veiða á Þingvallavatni. En þegar um það er að ræða að sækja á mið, þá er engin höfn, sem síður getur fallið undir þetta en Akureyri. Ég ætla þá að láta þetta nægja viðvíkjandi hv. 9. landsk., en skal þá aðeins fara inn á það, sem hæstv. ráðh. sagði. Hann sagði, að ekki hefði þurft að gera ráð fyrir, að sjóðurinn hefði orðið langlífur, ef frv. hv. þm. Borgf. hefði verið samþ. Það er ómögulegt um það að segja, en ég er þeirrar skoðunar, að það hafi fyrst og fremst vakað fyrir Alþ., að það fé, sem yrði til ráðstöfunar úr sjóðnum á sínum tíma, ætti ekki að grafast í jörð, heldur að vera notað til að hjálpa fram yfir það, sem veitt væri beint úr ríkissjóði. Hitt var ósamið um, hvernig ætti að styrkja þessar hafnir, hvort ætti að gera það með lánum, og það teldi ég ekki óeðlilegt, að þessar hafnir fengju féð sem vaxtalaust lán, sem sjóðurinn fengi endurgreitt aftur. Þá veit ég, að sjóðurinn mundi vaxa og yrði að lokum lífvænlegur. Hér er aftur á móti sköpuð kyrrstaða með fé sjóðsins og ríkissjóði íþyngt svo, að hann getur ekki staðið undir öðrum nauðsynlegum framkvæmdum. Hæstv. ráðh. skýrði greinilega, að æskilegt væri, að hægt væri að vinna sama verkið á einu og sama ári. Það er rétt, en það á að vera á valdi Alþ., hvort og hvar það er gert. Í sambandi við það vil ég leyfa mér að spyrja, hvernig muni verða hægt að framkvæma það í framtíðinni, þegar ríkissjóður getur ekkert lagt til þessara mála annað en það lögboðna iðgjald í hafnarbótasjóð. Þá verður ekkert til nema það, sem greitt er úr sjóðnum, og þá verður allt komið undir velvilja hæstv. ráðh. á hverjum tíma, og líklega verður það strax á næsta ári, að ríkissjóður verður að endurgreiða þetta fé, og tel ég það út af fyrir sig miklu skynsamlegra. Við þurfum ekki að halda, að möguleikar til að styðja góðar hafnarframkvæmdir vaxi, þó að ríkið láti fé úr þessari skúffu í aðra skúffu og taki það síðan úr henni og láti í framkvæmdirnar. Munurinn er aðeins sá, að ef það er tekið úr þessari skúffu, þá ræður Alþ. ráðstöfuninni, en ef það er tekið úr hinni, þá ræður ráðh. því. Ég veit, að hæstv. ráðh. er svo mikill reikningsmaður, að hann sér, að það eru engin rök í málinu og að þetta bætir ekki að neinu leyti úr þörfinni, enda viðurkenndi hæstv. ráðh., að þetta væri rétt og að veitingarvaldið væri að nokkru leyti tekið úr höndum Alþ., og það er sannleikurinn, að veitingarvaldið er tekið af Alþ., allt, ef ríkissjóður getur ekki látið nema framlagið til sjóðsins, en takmarkað, ef hann getur látið meira, eins og hæstv. ráðh. viðurkenndi, og það eitt er nægilegt til umhugsunar um, hvort ekki ætti að fella þetta mál. Hæstv. ráðh. svaraði fyrirspurn minni þannig, að hann vissi ekki sjálfur, hvernig þessu fé yrði varið, því yrði varið, eftir því sem þörf væri á og um væri beðið til þeirra staða, sem þyrftu þess með. Þetta er nægileg upplýsing um það, að þetta fé verður allt notað að yztu mörkum. Við vitum það, sem eigum mikið ógert í þessum málum. Ég tel það skjóta skökku við, þegar hæstv. stj. hefur sett sér það mark að láta vinna mjög takmarkað að vegagerð, af því að það sé svo dýrt, og telur betra að geyma féð, þar til tímar kynnu að verða betri, en í þessu máli á að fara inn á þá stefnu að taka víxil til þriggja ára út á óvissar og óþekktar tekjur ríkissjóðs á þeim tíma til að flýta fyrir hafnargerðum, og vita þó allir, að þar er kostnaðurinn margfalt meiri. Það veit enginn, hvað við fáum fyrir 800 þús. kr. árið 1948, en þær 800 þús. kr., sem við fáum lánaðar á þessu ári, verða að greiðast aftur árið 1948 með 800 þús. kr., og þá er það kannske tvö- eða þrefalt, og kannske verður þá breyttur gjaldmiðill og kannske komnar nýjar aðferðir við hafnargerðir með nýjum vélum. Hvernig sem þessu er velt fyrir sér, þá er það hreinasta glapræði að fara þannig með hafnarbótasjóð. Ég sé svo ekki ástæðu til að svara hæstv. ráðh. fleiru. Ég þakka honum fyrir skýr svör. Ég vil aðeins benda á, að meiri hl. leggur til, að 4. gr. l. verði orðuð um, því að þá verður það þó ákveðið, hvað mikið á að láta úr sjóðnum og hvernig endurgreiðslurnar eiga að fara fram, því að ég tel óheimilt og óviðunandi að fara að eyðileggja tilgang 1. gr. l. með annarri gr. Það er svo mikil fjarstæða, að ég er hissa á, að hæstv. ráðh. skuli leggja til, að það verði gert, sérstaklega eftir þann nýja skilning, sem hann hefur öðlazt á greininni. Verði frv. samþ. óbreytt, mun ég að sjálfsögðu bera fram brtt. við 3. umr. um að fella alveg niður endurgreiðsluskylduna. Ef það á að vera á valdi ráðh. að veita þessar viðbótargreiðslur til hafnargerða, þá er ekkert um það að segja, en að það sé á valdi ráðh., hvenær á að greiða féð til baka til að fyrirbyggja aðrar nauðsynlegar framkvæmdir, það er gersamlega óviðunandi.



Herra forseti. - Hv. þm. Barð. hefur hér viðhaft, að því er mér finnst, furðulegt orðbragð og furðuleg rök. Það kann að vera hans venja, en ég kann ekki við það. Hann kallaði það, sem ég bar fram, falsrök og að einhver rammbyggður hringur mundi skipta milli sín peningunum úr sjóðnum og ég væri þátttakandi í því. Þetta eru ósæmileg ummæli og óviðeigandi. Ekkert af þessu á sér stað. Rökin í málinu eru skýr og glögg. Það kann að vera, að þetta orki tvímælis frá hans sjónarmiði, en að vera að tala um falsrök nær engri átt. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um það, en víkja nokkrum orðum að því, sem hann sagði um málið. Hann sagði, að eins vel mætti verja þessu fé til búnaðarframkvæmda eins og að lána nokkurn hluta þess um stuttan tíma, meðan það væri ekki notað til annars. Höfuðtilgangur sjóðsins í framtíðinni er að styrkja hafnarbyggingar, þannig að verja megi fé úr sjóðnum til viðbótar því framlagi, sem í fjárl. er ætlað til þeirra. Um þetta hefur þingið ekkert sagt nú, allra sízt neitt lokaorð. Og að það eigi að vera einhver goðgá og langt frá aðaltilgangi sjóðsins að nota það til sams konar framkvæmda, sem sérstök þörf er að létta undir með, það nær engri átt. Aðaltilgangur sjóðsins er að létta undir með lánum eða styrkjum með þeim hafnarframkvæmdum, sem Alþ. hefur samþ., og það er það, sem hér er um að ræða, ekkert annað. Ég vil einnig benda hv. þm. á, að hér er ekki farið inn á óvenjulega braut. Það er altítt, að unnið hafi verið að hafnargerðum fyrir miklu meira fé en gert hefur verið ráð fyrir í fjárlögum. Það er algeng venja, að þó að veittar hafi verið t.d. 50 þús. kr. til einhverrar hafnar, sem á að vera 2/5 hlutar, svo að þar eru fyrir hendi 250 þús. kr. til framkvæmdarinnar, þá hefur oft verið unnið fyrir hálfa millj. á þeim stað, og þá verður viðkomandi staður að útvega sér féð að láni í bili með þeim skilyrðum að greiða það fljótlega aftur. Það eru falsrök að segja, að ríkissjóður geti skotið sér undan því langt fram í tímann að inna þessar greiðslur af hendi, því að þegar hægt er að vinna þessi verk, þá getur ríkissjóður ekki skotið sér undan því, hvort sem sú greiðsla fer fram gegnum hafnarbótasjóð eða á annan hátt. Hv. þm, minntist á Akranes og sagðist illa trúa því, að sá þm., sem er fyrir það kjördæmi, mundi skilja mikið eftir af þeim millj., sem frv. hans gerði ráð fyrir, svo að það væri fyrir fram vitað, að það þyrfti að veita þetta fé á þessu ári. Ég vil segja honum, að um það getur hann ekkert sagt. Ég geri ráð fyrir, að þeim verði veitt það, sem þeir komast yfir að vinna fyrir, hvort sem það verður hálf eða heil millj. Til Akraness er nú veitt í fjárl. 300 þús. kr., og verður því heildarupphæðin þar til að vinna fyrir 750 þús., og fyrr en þeir hafa unnið fyrir 750 þús. fá þeir enga aukaveitingu á Akranesi. Ég tel sáralitlar líkur fyrir því, að fyrir alla þá upphæð yrði unnið á einu sumri. Svona eru rök þessa hv. þm. Og þó leyfir hann sér að kalla það falsrök, sem aðrir bera fram í málinu. - Þá fór hann inn á tekjuöflun hafnarsjóðs á Akranesi. Ég sé ekki, að það komi þessu máli við. Það er ekki um annað að ræða en ríkissjóðshlutann af kostnaðinum. Hvernig Akurnesingar standa undir þeim kostnaði, sem þeir bera, er annað mál. Hvort rétt er eða forsvaranlegt að láta sjómenn í Borgarfjarðarsýslu borga 6% til hafnarsjóðs af aflanum og Akurnesinga 1%, kemur ekki málinu við. Ef það er ekki rétt, þá á að breyta hlutfallinu í hafnarlögum fyrir viðkomandi stað. En það kemur ekki þessu við. Og það er tillit tekið til þessa í hafnarl. þessara staða, þar sem Borgarfjörður fær tiltölulega meira úr ríkissjóði en Akranes. Mál þetta liggur ljóst fyrir, og það, sem frekar kynni að vera um þetta að segja, geri ég ekki ráð fyrir að upplýsist nú, heldur yrðu framhaldandi umræður um þetta aðeins karp. Ég vildi þá minnast á brtt. hv. þm. S.-Þ., þó að hann hafi enn ekki talað fyrir henni. Hún er einföld og skýrir sig sjálf. Ég álít henni fylgja hættu, að hafnarbótasjóður fái ekki sitt fé fyrr en hver veit hvenær. Þá er hann ekki þess megnugur að inna af hendi hlutverk það, sem honum var ætlað. Það er þá fyrst, þegar endurgreiðsluskyldan er numin burt, að hætta er á, að hann geti ekki þjónað þeim tilgangi, sem upphaflega var ætlazt til. Hvað því viðvíkur að draga framkvæmdir nú eða fresta þeim, þá er hvorki þessi hv. þm. né ég þess umkominn að segja, hvort rétt sé. Það getur vel farið svo, að eftir nokkur ár verði talið óhyggilegt að hafa staðið í ýmsum verkum, sem nú er verið að láta framkvæma. En það getur líka svo farið, að það verði talið hyggilegt. Um þetta tel ég engan geta dæmt enn þá.



Ég hef leyft mér að bera fram brtt. við þetta frv. í því skyni að reyna að miðla málum milli þeirra tveggja stórvelda, sem hér eigast við, sem er sessunautur minn, hv. þm. S.-M. (IngP), og hv. þm. Barð. (GJ), en þeir heyja hér harða styrjöld við ríkisstj. og ýmsa hennar fylgjendur. Það, sem mér finnst þessir menn hafa sterklega sér til stuðnings, er þetta: Ef það er fortakslaust skylda ríkisstj. að borga svo að segja strax það, sem venjulegt er að greiða til að fullgera hafnir, þá verður útkoman sú, ekki sízt þegar harðnar í ári og ríkið getur lagt minna í heild til hafnarvirkja, að valdið færist raunverulega þessu viðvíkjandi frá Alþ. til ríkisstj. Hins vegar álít ég rétt, sem líka var haldið fram af hæstv. ráðh., að með þessu móti sé hægt að flýta fyrir höfnunum, sem landið er að vinna að. Það kemur viðbótarkraftur inn í. Og þetta er a.m.k. annar höfuðtilgangur sjóðsins og sá, sem mest er rætt um hér. Legg ég til, að niðurlagsorð gr. verði eins og hér segir: „Framlög, sem eru þannig greidd úr hafnarbótasjóði, skulu endurgreidd úr ríkissjóði eftir því, sem fé er veitt til einstakra hafna á fjárl.“ Þetta þýðir, að ríkissjóður þarf ekki að flýta sér að borga þetta lán meir en góðu hófi gegnir. Þá er hafnarbótasjóður eins og banki, sem hefur lánað peninga og fær ekki strax aftur. Þetta verða bankar og að sætta sig við. Ég hygg því, að með þessu móti sé í raun og veru valdið yfir fjárveitingunni hjá Alþ., eins og á að vera. Að því leyti er þetta betra en till. meiri hl. Og það er nokkuð þungfært að gera l. í hverju tilfelli um það, hvort eigi að lána hinni eða þessari höfn. Samkv. minni till. er ríkisstj. bankastj. yfir hafnarbótasjóði, en Alþ. hefur fjárveitingarvaldið yfir hafnargerðum, eins og á að vera.



Mér hefði fundizt tilhlýðilegt, að hæstv. ráðh. blési sig ekki svo mikið út af þessu máli, sem er vandamál, að hann hallaði svo réttu máli sem raun var á. Ég hef aldrei sagt, að hann færi með falsrök. Ég sýndi það með rökum, en hæstv. ráðh. hefur undirstrikað það.  Ég vil benda hæstv. ráðh. á það í fullri alvöru, að hann gekk alveg fram hjá aðalrökunum, nefnilega, að það skapast ekki meira fjárframlag til hafnarbóta, þó að þessi leið sé farin, en það er aðalatriðið. Þess vegna nær sjóðurinn ekki tilgangi sínum eftir að búið er að fara svona með hann. Og með því að taka burt endurgreiðsluskylduna er kippt valdinu frá ráðh. um það að ráða yfir fénu síðar meir. Hann getur þá ráðið því aðeins einu sinni. Möguleikarnir til að leggja til hafnarbóta meira og meira eru fyrir hendi, þó að þessi leið sé farin. En möguleikarnir til þess, að einn maður ráði því, eru alltaf fyrir hendi, svo lengi sem Alþ. vill láta endurgreiða féð. Hæstv. ráðh. segir, að það komi ekki þessu máli við að ræða um tekjurnar. Ég verð að segja, að ég er undrandi yfir því. Það kemur sannarlega málinu við, hvort ríkisstj. eða Alþ. eru að veita sérréttindi, og það stórkostleg sérréttindi, til allra þeirra hafna, sem fá úr þessum sjóði, fram yfir það, sem ríkisstj. getur veitt á hverjum tíma. Þetta getum við orðið sammála um. En ef slík sérréttindi eru veitt, þá er engin goðgá að athuga gaumgæfilega, hvort þær leiðir hafi verið farnar að fullu, sem á að fara samkv. l. um innheimtu gjalda. Það hefur ekki þótt tiltækilegt að veita áframhaldandi einn þriðja til hafnarbóta í Reykjavík, vegna þess að talið er, að bærinn geti, ef hann framfylgir þeirri reglugerð, sem hann hefur fengið með l., fengið nægilegt fé til hafnarinnar, og það er alveg rétt. Ég er ekki að segja, að Akranes þurfi ekki hjálp. En ég held fram, að Akranes eigi ekki að fá neina opinbera hjálp á þann hátt, að með henni sé verið að útiloka, að aðrar hafnir, sem hafa jafnmikla þörf fyrir hjálp, geti einnig fengið hana í náinni framtíð. Og það er hægt að ná þessu með því að hafa ekki endurgreiðsluskyldu inn í ríkissjóð aftur. Það er ekkert vit að vera sí og æ að greiða í sjóðinn eins og hér er gert ráð fyrir, það væri miklu meiri hjálp að lána Akranesi fé, sem hafnarsjóður Akraness greiddi á ákveðnum tíma inn í sjóðinn vaxtalítið eða vaxtalaust. En fram hjá þessu meginatriði gengur hæstv. ráðh., en snýr máli sínu upp í persónulegar aðdróttanir til þeirra manna, sem eru að skýra málið. Og hann er það fær í þessu máli, að hann finnur, að grundvöllurinn er að gliðna undir fótum hans, og þess vegna grípur hann til þess að fara að tala um, að ég hagi mér svona eða á hinn veginn. Þetta tel ég engan veginn þinglegt né heldur ráðherralegt, og það í stórmáli. Það er meginatriðið í þessu máli, að ríkissjóði verði ekki bundnir þeir baggar með lagaákvæðum, að við eigum á hættu að geta ekki veitt í framtíðinni nauðsynleg framlög til þeirra staða á landinu, sem þess þurfa með, en að því er stefnt, ef frv. verður samþ. óbreytt. Og ég vona, að þessi hæstv. ráðh. sitji lengur í ráðherrastól en þessi l. verði látin óbreytt standa. Því að ég er viss um, að ef þau verða samþ. á þessu ári, verður þeim breytt á næsta ári vegna þeirra áhrifa, sem þau hafa á margan hátt. Og ég veit, að þegar núverandi formaður fjvn. hefur athugað þessi mál, mun hann finna, þegar hann er búinn að fá sinn hlut, að ekki er viturlegt að vera lengur á þessari braut. Að gefnu tilefni skal ég skýra frá því, að ég reyndi alls konar samningaleiðir í þessu máli, en till. mínum var hafnað. Hv. þm. Borgf. hefur talið, að ef honum tækist ekki að vinna virkið á. þessu ári og ná í féð, þá væri fyrirbyggt, að hann gæti unnið það með stórskotahríð á næsta ári. Þetta veit hæstv. ráðh., enda ræddi ég um það við hann.



Ég heyri nú, að hv. þm. Barð. vildi draga nokkuð í land stóru orðin, og er það vel. En hitt skil ég þó ekki, hvernig honum getur fundizt óþinglegt, að ég skuli minnast á það, sem hann sjálfur bar upp í sig. Ef ég hef upp eftir honum óþingleg orð, hvernig má ég skilja, að þau hafi ekki verið upphaflega óþingleg í hans munni? Annars ætla ég ekki að hafa mörg orð um málið sjálft, en nefna nokkur atriði. Hv. þm. sagði, að ég hefði vikið mér undan því, sem er aðalatriðið, að hér með væri ekki hækkað fjármagn til hafnargerða. Og þess vegna lét hann liggja orð að því, að þá væru ekki heldur auknir möguleikar til þessara framkvæmda, þó að l. yrðu staðfest. Þetta held ég fram, að sé alveg rangt, og hef rökstutt nægilega, ef hann hefði viljað á það hlusta. Ég skýrði það fyrir honum, að það er viss, takmörkuð upphæð á hverju ári, sem hægt er að veita til hafnargerða. Nokkur hluti er nú veittur til staða, sem ekki er líklegt, að fullnoti upphæðina á árinu. Þó er ekki hægt að færa upphæðirnar milli staða, vegna þess að svo er til ætlazt, að það verði geymt og lagt í sérstakan sjóð, sem ekki er notaður á hverjum stað. Hins vegar veldur þetta því, að ekki er hægt að veita til nokkurra staða, sem vitað er um þegar, að mundu nota féð og þyrftu og ættu að fá það úr ríkissjóði. Slíkir staðir mundu ekki geta lokið þeim framkvæmdum á árinu, sem byrjað hefur verið á og ætti að ljúka. Í þessu efni á frv. að hjálpa og getur hjálpað. Þetta eru aðalrök málsins.



Ég ætla ekki að kasta mér út í stórskotahríðina út af þessu máli, en af því að margt hefur blandazt inn í, vildi ég gjarnan gera grein fyrir því með örfáum orðum, hvers vegna ég hef leyft mér að skrifa undir nál. meiri hl. og vera meðflm. að brtt., sem fylgja því á þskj. 842. Það, sem mér virðist í raun og veru bera á milli, er það, hvort valdið yfir fjárveitingunum skuli vera hjá Alþ. eða ráðherra. Þegar um fjárveitingar er að ræða, held ég, að ekki geti verið nokkur ágreiningur meðal þm., að valdið eigi að vera hjá Alþingi. Ég man ekki til, að nokkurn tíma hafi komið fram till. um að veita til hafnargerða, brúargerða, vegagerða eða neinna slíkra framkvæmda ákveðna heildarfjárhæð, sem ráðh. úthluti til ákveðinna staða.  Þá er eftir það í þessu frv., sem gæti réttlætt að kalla sjóðinn lánsstofnun, að samanlögð upphæð til ákveðinna hafnarbóta megi ekki fara fram úr hlutfalli, sem ákveðið er í hafnarlögum hvers staðar. Hversu mikið sem ráðh. nú kynni að veita úr hafnarbótasjóði til einhvers hafnarvirkis, verður framlag ríkisins ekki hlutfallslega hærra en vera ætti. Líta því sumir svo á, að hér sé ekki um annað að ræða en það, að ráðh. færi valdið til og flýti hafnarbótum á ákveðnum stöðum fram yfir aðra staði. En við að velta þessu máli fyrir mér get ég ekki annað séð en fjárveitingarvaldið lendi í höndum ráðherra. Því að þegar Alþ. veitir fé til hafnarbóta, gerir það ekki annað en það að velja úr staði, sem það vill flýta fyrir. Verkefnin eru svo stórkostleg fram undan og kalla að. Ég álít, að Alþ. eigi að hafa þetta hlutverk. Og það er praktiskara að vinna meira verk á einum stað í einu en að píra smáfjárhæðum til margra staða. Og það ber einmitt að nota hafnarbótasjóðinn í þessu skyni. En það álit mitt, að Alþ. eigi að úthluta þessu, hefur ráðið atkv. mínu í n. og um brtt. Hins vegar má búa um þetta í fremur frjálsu formi, eins og líka brtt. gengur út frá, og megi ákveða með hvaða greiðslumála hver einstök fjárveiting sé veitt. Ég held þess vegna, að ef brtt. verður samþ., verði málið að vísu að sumu leyti bundið, en að sumu leyti talsvert frjálsara en eftir frv. eins og það er nú.



Herra forseti. - Þetta mál er þannig til komið, að ríkið á Flatey og þar er verið að byggja bryggju, sem er lífsnauðsyn. Ég flutti ábyrgðarheimild fyrir fáeinum dögum, en samgmrh. og fjvn. álitu óheppilegt að hafa það form og mæltu með því, að haft væri venjulegt frv.-form. Ég hef gert þetta og flutt það eftir fordæmi annarra slíkra hafna og álít því vafasamt, hvort þetta mál þarf að fara til n., nema þá sjútvn., því að fjvn. er búin að afgr. það fyrir sitt leyti. Annars læt ég hæstv. forseta ráða, hvort hann leggur til.



Herra forseti. - Ég vildi gjarnan vekja athygli hæstv. forseta á því, að fyrir þrem vikum, eða 4. jan., var útbýtt nál. frá minni hl. landbn. um frv. til l. um áburðarverksmiðju ríkisins. Sömuleiðis var 18. jan. útbýtt nál. minni hl. sömu n. um frv. til l. um breyt á jarðræktarl. Álit hefur ekki komið frá meiri hl. Nú vildi ég mælast til þess, að hæstv. forseti taki þessi mál á dagskrá hið fyrsta. Þetta eru hvort tveggja merk mál og hafa fengið afgreiðslu í Nd. og í n. Vona ég, að hæstv. forseti láti ekki dragast, að þessi mál verði tekin á dagskrá innan skamms, jafnvel þótt ekki komi prentað álit frá meiri hl. Það fer að líða að þingslitum, og þess vegna fer að verða hver síðastur, að málin fái afgreiðslu á þessu þingi.



Ég er meðal þeirra manna í landbn., sem er ekki skrifaður undir það nál., sem fram er komið og hv. fyrri þm. N.--M. minntist á. Mér finnst ekki nema eðlilegt, að hann hafi orð á þessu. Það hefur hver áhuga fyrir sínum málstað, og skal ég láta þess getið víð hæstv. forseta, að ég hef ekkert á móti því, að málið sé sett á dagskrá og tekið til umr. Við erum 3 í meiri hl. og getum ekki fallizt á þá till., sem minni hl. ber fram. Og það verður alveg að ráðast, hvort prentað nál. verður komið frá meiri hl., þegar málið verður tekið fyrir. Ég fyrir mitt leyti geri það ekki að neinu skilyrði, mun þá alveg eins svara í umr. eða með rökst. dagskrá, eftir því sem mér þætti hentugra. Svo að frá minni hálfu er ekkert því til fyrirstöðu, að þessi mál séu tekin á dagskrá.

Forseti (StgrA): Ég skal í tilefni af ræðu hv. fyrri þm. N.-M. athuga þetta mál og láta málin koma á dagskrá innan skamms.