Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus H. Bjarnason Eins og háttvirtur forseti gat um er þetta frumvarp stjórnarfrumvarp að nafninu til, en heldur ekki meira en að nafninu til. Það er nánast eftirrit af þingmannafrumvarpi frá 1909, en það var aftur útlegging - nær orði til orðs - úr dönskum lögum frá 6. apríl 1906, en þau eru sem næst samhljóða sænskum lögum frá árinu á undan (20. VI. '05) og norskum lögum frá árinu á eftir (24. V. '07). En þessi lög voru undirbúin af dansk-norsk-sænskri nefnd og síðan samþykt nær óbreytt á þingi hverrar þjóðarinnar fyrir sig. Frumvarpið flytur fá nýmæli, aðallega lögfestir þær reglur, sem farið hefir verið eftir einnig hér á landi. Lögin eru engu að síður mikilsverð, enda orðuð lagaákvæði betri, en óorðaðar venjureglur. Hér eru og allar reglur komnar á einn stað og er það hið mesta hagræði. Lögin eru ekki skyldulög, jus cogens, heldur facultativ, það er lög, sem því að eins gilda að ekki hefir beinlínis eða óbeinlínis samist öðru vísi milli manna. Lögin eiga að eins við viðskifti um lausafé, en ná ekki til fasteigna. Sérstaklega vil eg benda á sem mjög æskileg ákvæði 9.-11. greinina um staðinn, þar sem skila ber seldum hlut. Ennfremur á 17. gr. um ábyrgð á hættu fyrir seldan hlut. Og loks vil eg leiða athygli að 42.-54. gr. um það er seldum hlut er áfátt. Það er mjög æskilegt. að fá þessar reglur tvímælalaust orðaðar, þótt farið hafi að vísu verið eftir þeim áður í dómum. Í frv. eru þó nokkur ákvæði, sem ekki geta staðist vegna gildandi laga, og er það að vísu ekki venjulegt um stjórnarfrumvörp, en mun hér vera því að kenna, að stjórnin hefir ekki notið nægilega góðrar lögfræðislegrar leiðbeiningar. 39. gr. gerir rangl. ráð fyrir nauðungarsamning að vorum lögum og verður því að fella þar að lútandi orð úr frumvarpinu. Og sama máli gegnir um ráðagerð sömu greinar um að kaupmaður „hætti greiðslum“. Þá leggur nefndin til, að í stað: „Eldri venju eða lagaákvæða“, í 38. grein, komi: Ákvæði 2. gr. tilskipunar 27. maí 1859 sem stjórnin samkv. athugasemdum aftan við frumvarpið ekki hefir vitað um, að gildi hér á landi. Í 40. gr. er gerður munur á þar um ræddum fresti eftir því hvort um innlend eða útlend viðskifti er að ræða, sem sé 3 eða 4 vikur, en þann mun virðist ekki ástæða til að gera og hallast nefndin eftir atvikum að 4 vikna frestinum frá útlöndum sem innanlands. Aðrar breytingar eru flestar orðabreytingar eða að minsta kosti óverulegar og þykir því ekki þörf á að gera sérstaklega grein fyrir þeim. Brakúnar eru ekki til hér enn sem komið er, en geta risið hér upp og hefir nefndin því ekki amast við þessu. Með þessum orðum vil eg fyrir hönd nefndarinnar mæla með því, að hin háttvirta deild samþykki frumvarpið.

Augúst Flygenring Eg læt mér nægja fyrst um sinn, að skírskota til þess, er eg sagði við fyrstu umræðu þessa máls, og vil að eins víkja með fáum orðum að breytingartillögum nefndarinnar. Það er ekki gert ráð fyrir því í frumv. hvar menn eigi sérstaklega kost á að læra vélsmíði; en að sjálfsögðu þurfa menn þó að læra eitthvað því líkt með járnsmíðinni. Aðalbreytingartill. nefndarinnar er því þess efnis að heimila landstjórninni rétt til þess, að benda á tiltekin verkstæði, þar sem þessi stétt manna skuli læra járnsmíði. Gerum vér ráð fyrir, að það verði þau ein, sem tíðum hafa með höndum aðgerð á vélum og hafa fullkomnust verkfæri til þess konar smíða. Í öllum nágranna löndum eru sérstakir staðir, þar sem menn geta lært hið verklega í þessu efni. Menn þurfa að læra járnsmíði á þeim stöðum, sem einmitt þeir hlutir eru búnir til eða komið í aðgerð, sem þörf getur verið að vélgæzlumennirnir geti lagfært ef skemmast, eða jafnvel búið til, og það þarf að gerast með þeim tækjum, sem þeir hafa við að búa á skipunum. Slík verkstæði eru ekki víða til hér á landi, þar sem aðgerð á ýmiskonar vélahlutum eða ný smíði einstakra hluta frá vélum fer fram. En í Reykjavík mætti þó benda á 2 eða 3 verkstæði sem einkar hentug fyrir vélgæzlumenn og mundu þau veita að miklu leyti sömu æfingu í ýmsum smíðum og fæst í útlöndum. Þó þessi verkstæði séu ekki rekin í eins stórum stíl og erlendis gerist, þar sem þau að mestu leyti vinna með handafli, þá hafa þau samt miklu betri verkfæri en gerast á gufuskipum. Vona eg að viðaukatill. þessi verði samþykt og landstjórnin á sínum tíma sjái sér fært að útvega eitt eða tvö verkstæði, er gætu tekið á móti piltum til iðnnáms, og sem hún þess vegna mætti benda þeim á, er þessa atvinnu ætluðu að læra. Önnur brtill. setur sjálfsagt tímatakmark fyrir þá, sem gæta véla í landi. Þriðja breytingartill. er að eins orðabreyting á 6. gr. frumvarpsins og þarf ekki um hana að ræða. Annars vona eg að frumvarpinu verði tekið vel, það er mikil þörf á því. Frumvarpið gerir ráð fyrir, að lögin öðlist gildi frá næsta nýári. Spursmál gæti verið um það hvort ekki væri réttara að þau kæmu fyrst í gildi eftir h. u. b. 3 ár, eða að þeim tíma liðnum sem nauðsynlegur er til þessa náms, fyrir þá sem nú byrja að læra. Áður en málið verður til 3. umr. skal eg hugsa um þetta atriði nánar.

Eiríkur Briem; Þar sem 10. gr. ræðir um próf, þá eru þau þegar ákveðin með lögum 13. nóvember 1905 sem nú eru í gildi. Ef þetta próf er annars eðlis myndi réttara að skýringar kæmu fram.

Augúst Flygenring Þessi reglugerð um prófskilyrði er ekki annað en hin helztu atriði aflfræðinnar og að eins lausleg yfirborðsþekking, en ekki að neinu vísindaleg, enda ætlað fyrir stýrimenn og skipstjóra, en ekki þá sem heimta má af sérþekking í þessum efnum. Vélastjórar þurfa að halda á vísindalegri þekkingu og býst eg við, að hún geti orðið ekki neitt hér á líkan hátt og annarstaðar á Norðurlöndum. Þessi kensla hefir til skamms tíma farið fram við Stýrimannaskólann í Höfn, en fer nú fram í sérstökum skóla. Hið eina rétta er að hafa hann við Stýrimannaskólann, með því sparast, eins og hefi bent á áður, mjög mikill árlega kostnaður - móts við að stofna sérskóla í þessu skyni - og auk þess á stýrimannaskólinn eitthvað talsvert af verkfærum, sem notuð eru við þessa kenslu. Hvað reglugerðina snertir, þá þarf varla að efast um, að hún verði vel úr garði gerð. Landstjórnin mun þar fara eftir svipuðum reglugerðum í Danmörku og taka hliðsjón af kringumstæðum og kröfum hér í landi um þetta efni.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Frumv. þetta var borið fram af hv. 3. kkg. þm. og mér. Það er örstutt, aðeins tvær línur, og er varla þörf á að halda langa ræðu um það. Nefndin, sem falið var að íhuga það, hefir nú lagt fram álit sitt, og er hún öll sammála um það. Í nefndarálitinu er gerð grein fyrir því, sem fyrir okkur flutningsmönnunum vakti. Það hefir verið bent á það, að Stjórnarráðið gæti komið því til leiðar, sem farið er fram á í frumv. án nokkurra lagaákvæða. Þetta er rétt að sumu leyti, en rangt að öðru. Það er rétt, að stjórnarráðið getur án nýrra lagaákvæða gert þá breytingu, að miða ekki úthlutun styrksins við útflutning síldar, eins og hingað til hefir verið gert. Úr því verður hreinasta misrétti, styrkurinn verður verðlaun fyrir að verzla með síld. En á hinn bóginn er ekki hægt án nýrra lagaákvæða að koma í veg fyrir það, að útlendir menn, sem hafa keypt sér borgarabréf eigi heimting á styrknum. En það er bersýnilega rangt, því að þeir eru að eins að nafninu til innlendir. Þeir dvelja hér að eins í 2-3 mánuði af árinu, og veiða á útlendum skipum og með útlendum mönnum. Þetta er ástæðan til að við flutningsmennirnir komum fram með þetta frumv., og vona eg að háttv. deild fallist á það.

Flutningsmaður (Sig. Hjörleifsson) Ef til vill er hinni háttv. deild kunnugt um það, að varðskipið „Íslands Falk“ hefir verið sumarmánuðina, eða að minsta kosti mestan hluta þeirra, fyrir norðan land, sérstaklega í því skyni að líta eftir síldveiðaskipunum þar. En sú hefir orðið reynslan á, að gæzla varðskipsins hefir ekki þótt koma að fullum notum. Það er álitið þar nyrðra, að töluvert hafi verið um lagabrot, þrátt fyrir það þótt varðskipið hafi verið þar, enda viðurkent af skipstjórum skipsins, og telja þeir, að ekki sé hægt að halda uppi nægilegri löggæzlu með þeim lagaákvæðum, sem nú gilda. Skipstjórarnir hafa tvívegis farið þess á leit í skýrslu til stjórnarráðsins, að breytingar væru gjörðar á lögunum í þessu efni. Þetta litla frumvarp, sem fyrir liggur fer einmitt fram á að slík breyting sé gjörð. Hér er verið að ákveða, að útlend síldveiðaskip megi ekki vítalaust hittast í landhelgi, nema það hafi nætur í búlka og nótabáta uppi á venjulegum stað. Ástæðurnar fyrir þessu eru þær að varðskipið hefir oft rekið sig á síldveiðaskip innan landhelgi með báta úti, þannig, að grunur hefir leikið á að tilgangurinn hafi verið sá, að veiða í landhelgi, eða að þau væru búin að veiða þar, en ekki hægt að taka skipin föst. Tveir skipstjórar varðskipsins hafa farið fram á þessa breytingu og þess vegna er þetta frumvarp komið fram; og kröfur þeirra falla saman við það, sem landsmönnum sjálfum hentar bezt. Það getur verið breytilegt, hvað mikla þýðingu það hefir, að banna útlendingum síldveiði í landhelgi. Síldin er stundum utan við landhelgislínuna, og stundum fyrir innan. Þegar hún er fyrir innan getur það verið afar þýðingarmikið fyrir innlenda veiði, að landhelgin sé nákvæmlega vernduð. Frumvarpið er stutt og einfalt, svo eg sé ekki ástæðu til að tala langt mál með því. Mönnum kann ef til vill að virðast þetta nokkuð ströng ákvæði, en það verður ekki hjá öllu komist, og menn verða að sætta sig við þau.

August Flygenring Eg vildi geta þess, að eftir mínum skilningi er þetta mál ekki eins einfalt eins og háttv. flutningsmaður vildi vera láta. Það er að mínu áliti eitthvert mesta vandamál, að sigla hér rétt á milli hagsmuna innlendra manna og réttar þess, sem útlendingar þó eiga í landi, sem þeir fiska við, eða halda til í, og sem borga hér háa tolla, svo sem þeir gjöra, er fiska fyrir norðan Ísland. Eg veit nú ekki, hvort tilganginum yrði náð, þótt þetta ákvæði kæmist á og því yrði beitt, því það eru til ótal krókaleiðir fyrir norðan land um andnes og firði, sem þessir menn geta farið, og ekki hægt að vita glögglega um ferðir þeirra. Varðskipið getur ekki verið alstaðar. Það er ekki nema eitt. Eg hygg að í framkvæmdinni mundu þessi lög reynast svo, að þeir, sem hlýddu þeim, töpuðu á því, en þeir sem skytu sér undan þeim, mundu græða. Þau mundu því koma órétt niður að mínu áliti, auk þess, sem að frumvarpið mundi verða þrándur í götu fyrir veiðinni, sakir þeirrar tímatafar sem það hefir í för með sér, að taka inn hringnætur og stafla í búlka, ef fara þarf inn fyrir landhelgislínuna. Mönnum er kunnugt um það, að þessi veiði er stunduð þannig, að þeir, sem hana reka, hafa stöð á einhverjum firði, þeir skifta nótinni í báta, sem kasta henni, svo hún er altaf til taks, enda er þeim það mjög áríðandi. Það er örskamt út fyrir landhelgina, ekki nema 3 vikur sjávar eða ¾ úr mílu, svo þó að þeir byrjuðu strax, þegar lagt er á stað, að hafa til næturnar, mundu þeir ekki verða nærri búnir þegar út kæmi, hvað þá heldur ef ekki mætti snerta næturnar fyr en komið væri út fyrir landhelgina, eins og hér er farið fram á. Svo er enn það, að þegar út er komið, þurfa skipin að fara hingað og þangað, þurfa oft að sneiða yfir landhelgina; þeim er þá nauðsynlegt að mega halda nótunum í bátunum. Þau geta illa hlaðið þeim í búlka hvert sinn, sem þau þurfa yfir landhelgislínuna, t. d. til að stytta sér leið. Auk þess mun verða erfitt að hafa eftirlit með skipunum og því hætt við að lögin mundu koma mishart niður á mönnum. Það færi eftir því, hvernig þeir væru gerðir. Eg mun ekki greiða atkvæði á móti því að frumv. gangi til 2. umr. Vil fá tíma til að hugsa mig um, og reyna að gjöra þær breytingar á því, að það ekki verði ómögulegt í framkvæmdinni.

Flutningsmaður (Sig. Hjörleifsson) Eg vil leyfa mér að benda á það, sem mér fanst ekki vera nægilega ljóst hjá háttv. 3. kg.kj., að hér er aðeins að tala um útlendinga, en ekki innanríkisskip, eins og glögglega má sjá af lögunum, sem hér er vitnað til. Mér fanst sem háttv. 3. kg.kj. bæri hag útlendinganna alt of mikið fyrir brjósti. Það var eins og honum þætti leitt að þeir verði að hlýða lögunum eins og landsins eigin börn. Því er eg ekki á. Hann talaði um, að lög þessi mundu koma órétt niður. Eg get heldur ekki skilið þá röksemdafærslu. Maður gæti þá eins sagt, að öll lög kæmu misjafnlega rétt niður, þegar einum helst uppi að brjóta þau, en annar lætur það vera af réttlætis og sómatilfinningu. En það kalla eg ekki, að lög komi óréttilega niður, þó sumir brjóti þau, en sumir ekki. Eg álít réttast, að eitt gangi yfir alla. Og þetta frumvarp fer einmitt fram á að lögin gangi jafnt yfir alla, komi ekki ójafnt niður. Það styður að því, eftir því sem hægt er, að útlendingar verði að hlýða lögum þessa lands. Eg get ekki litið svo á, að umsögn nokkurs manns, hvorki háttv. 3. kgkj. eða mína eigin, beri að meta meir í þessu máli, en álit þeirra manna, sem hafa fengist við að halda uppi strandvörnunum; en það eru 2 skipstjórar á „Íslands Falk“ hvert árið eftir annað. Þeir segja, að þetta sé skilyrði, einkaskilyrðið, til þess að sæmilegri landhelgisvörn verði haldið uppi. Að mínu áliti er þetta svo einfalt mál og frumvarpið svo stutt, að ekki mun þörf að setja nefnd í það. Ef gjöra þyrfti breytingar á frumvarpinu væri hægt að koma fram með breytingartill. um það. Nú er liðið svo langt á þingtímann, að ekki mundi vera heppilegt að setja nefnd.

Ráðherra (Kr. J.) Eg held að það sé réttara að setja nefnd í málið. Það eru til lík ákvæði um botnvörpuskipið, sem þetta frumvarp mun sniðið eftir. Þegar þau ákvæði voru sett, var þeim ekki vel tekið af útlendum þjóðum. Það urðu þá talsverðar bréfaskriftir milli ensku stjórnarinnar og stjórnarráðsins hér, út af þeim. Í þessu frumvarpi stendur: „Nú hittist útlent síldveiðaskip í landhelgi“. En það er enginn minsti vafi á því, að eftir alþjóðareglu, þá hafa útlendingar rétt til að fara um landhelgina, og það var einmitt þetta, sem enska stjórnin lagði mikla áherzlu á. Og eins og menn vita, þá er ekki við lambið að leika sér, þar sem enska stjórnin er. Hér er líka verið að skipa fyrir um, að þessir menn skuli haga sínum eigin áhöldum á vissan hátt á sínum eigin skipum. Mér finst rétt að íhuga vandlega, hvort brýn ástæða sé til að setja slík fyrirmæli. Háttv flutningsmenn hafa skírskotað til tillagna formannanna á „Íslands Falk“; þær skýrslur munu væntanlega liggja í stjórnarráðinu, og er þá gott, að fá þær til athugunar. Mér þykir málið dálítið viðsjárvert og því rétt að vísa því til nefndar. Hinsvegar er frumvarpið svo stutt, að nefndin mundi ekki þurfa til þess marga daga að íhuga það. Hér í deildinni eru 1 eða 2 nefndir, sem vísa mætti málinu til.

Júlíus Havsteen Eg tók sérstaklega eftir því, að hv. flutningsmaður gat þess, að hann hefði séð skýrslur frá tveimur skipstjórum á „Íslands Falk“, er færu fram á breytingar í þessu efni. Þetta virðist mér benda til þess, að nauðsyn sé á, að fá frumv. þetta samþ. Á hinn bóginn er, eins og hv. ráðherra tók fram, vandfarið hér gagnvart útlendum þjóðum. Eg get verið uppástungumanni samdóma um að setja nefnd í málið, og vona, að það verði eigi til þess, að það eigi skyldi ná fram að ganga á þessu þingi.

Lárus H. Bjarnason Eg orðaði það við hv.þm. Ísafj.kaupst. fyrir fund, hvort ekki mætti vísa þessu máli til einhverrar nefndar hér í deildinni, t. d. vitagjaldsnefndarinnar, en hann tók því heldur fálega Hann er sjálfur í þeirri nefnd, eins og fleirum nefndum, og mun þykjast hafa nóg að gera. Eg vil því leyfa mér að stinga upp á því, að skipuð sé sérstök 3 manna nefnd í þetta mál að umr. lokinni. Frumv. er örstutt, svo það þarf ekki að verða nein svæfingarnefnd.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Eg vil að eins geta þess, að eg hefi hér í höndum útdrátt úr skýrslu foringja varðskipsins 1910; í henni segir svo; „Alle Forhold tagne i Betragtning, maa jeg gentage og anbefale det fra Inspektionschefen i 1908 fremsatte Forslag: Noten bortstuved og Notbaadene (untagen i Havn) hejst, naar fremmede Sildefartöjer opholde sig paa Territoriet“. Hér er nákvæmlega tekin fram sú hugsun, sem var niðurstaða foringja varðskipsins, sem á undan honum hafði verið. Á því leikur enginn vafi að þetta var hans skoðun. Hér er um endurtekna kröfu að ræða. Eg hefi reyndar ekki séð orðalag fyrri skýrslunnar, en eg efast ekki um, að það sé rétt, sem hér segir. Eg geri það að engu kappsmáli, hvort skipuð er nefnd í málið eða ekki. Eg sé enga þörf til hennar.

Augúst Flygenring Eg vil að eins svara því sem hv. framsögum. sagði, að eg bæri hagsmuni útlendinganna svo mjög fyrir brjósti fram yfir innlenda menn. Það er ekki rétt, heldur þvert á móti. En eg held því fram, að útlendingarnir eigi líka einhvern rétt. Þeir geta sagt hingað og ekki lengra, ef þeim er sýndur heimskulegur ójöfnuður. Og þá býst eg við að mesti glansinn færi að fara af svona lagaðri lagasetningu. Eg þykist geta bent á það með ríkum rökum, að eigi maður að taka nótina og hlaða henni í búlka í hvert sinn, sem síldveiðaskip kemur inn í landhelgi, þá sé það nærri því það sama sem að banna þeim síldveiðar hér við land. Eg vil leggja það undir dóm allra sanngjarnra manna, hvort hér sé ekki um mjög svo ósanngjarna kröfu að ræða, sem er mikið umhugsunarefni, - ef málið annars á það skilið að nokkuð sé um það hugsað.

Lárus H. Bjarnason Eg leyfi mér að leggja til að 3. manna nefnd verði kosin í þetta mál, að umræðunni lokinni.

Forseti lagði til að tillagan yrði rædd í einni umræðu, og var það sþ. í e. hlj.

Framsögum. minni hl. (Hálfdan Guðjónsson) Eins og hin háttv. deild sér á nefndarálitinu vill minni hlutinn ekki ráða háttv. deild til að samþykkja þetta frv. Lögin, sem hér er farið fram á að breyta, kirkjujarðasölulögin, eru ekki svo gömul né gölluð, að vert sé að eyða bæði tíma og fyrirhöfn í að breyta þeim. Síðan 1907, er lögin voru samþykt, hafa engar þær breytingar gerst hér á landi, er geri það að verkum, að nauðsynlegt sé að breyta lögunum. Þegar lögin voru samþykt, var það gert af ásettu ráði að undanskilja söluheimildinni þær jarðir, sem áttu að vera embættisbústaðir prestanna framvegis og rýra þær á engan hátt. Það var litið svo á, og við litum svo á minni hlutinn, að sala hjáleigna yrði til að rýra höfuðbólið. Það er oftast mjög örðugt að greina á milli hverjar landsnytjar fylgja höfuðbólinu og hverjar hjáleigunni. Það eru fjöldamörg dæmi þess, að hjáleigurnar eru ýmist í sérábúð eða notaðar með heimajörðinni, ýmist með einum landsnytjum eða með öðrum. Það yrði því einatt erfitt að ákveða, hvað eðlilegt væri og heimajörðinni skemdaminst að fylgdi hverri einstakri hjáleigu og gæti orðið efni í þrætur og óánægju. Sumir kunna að segja, að þetta muni sjaldan koma fyrir, því að hjáleigurnar séu svo fáar. Þetta er þvert á móti. Eg hefi raunar ekki kynt mér tölu allra hjáleigna á landinu, en þori að fullyrða, að flestum prestssetrum fylgja hjáleigur, sumum margar. Eg skal nefna 2 dæmi, annað sunnanlands, hitt norðanlands. Sunnanlands skal eg nefna höfuðbólið fræga Odda á Rangárvöllum. Þegar eg var unglingur, átti eg heima þar í grendinni; síðan man eg þessa bögu, er getur hjáleignanna frá Odda: Eru kotin Odda hjá Ekra, For og Strympa, Vindás, Kumbli, Kragi, þá kemur Oddhóll skamt í frá. Eða alls 7 hjáleigur. Eg efast um, að nokkur þori að fullyrða, að höfuðbólið Oddi mundi ekki setja ofan, ef allar hjáleigurnar yrðu sneiddar burtu. - Hitt höfuðbólið, sem eg vildi nefna er norðanlands. Það er Glaumbær í Skagafirði. Glaumbæ fylgja 4-5 hjáleigur og eru sumar í túnfætinum eða alveg hjá túninu í engjunum þar í kring. Þessu líkt er víðar. Sumstaðar mundi svo fara, ef hjáleigurnar allar væru seldar frá höfuðbólinu, þá yrði skákin, sem eftir er, fótaskinnsspilda hjáleigueigendanna og mjög ófýsilegur embættisbústaður. Þetta hefir þó sannarlega aldrei verið tilgangurinn með lögunum um sölu kirkjujarða. Eg býst við, að háttv. framsm. meiri hl. (St. St.) muni svara mér, að frumvarpið bæti hér úr skák, með því að ákveða, að leitað skuli álits hreppstjóra og umboðsmanns jarðarinnar, áður en hún sé seld. En mér er næst að telja þetta ákvæði frumvarpinu til óbóta. Það stendur ekkert um það, hvaða tillit skuli taka til álits þeirra. Nú getur það oftlega komið fyrir, að hreppstjóri og umboðsmaður jarðarinnar séu ekki sammála. Til hvors þeirra á þá að taka meira tillit? Frumvarpið talar ekkert um það. Það gæti þá hæglega farið svo, að hreppstjórinn og presturinn komist í hár saman út af þessu. Það getur þó ekki verið tilgangurinn með frumvarpinu að tryggja sér, að þeim kunni að lenda saman. Eg skal viðurkenna, að til þess er frumv. vel fallið. En eg sé enga ástæðu til að stuðla til þess með lögum að svo fari. Og eg skil ekki, að hreppstjórarnir óski heldur eftir lögum í þá átt. Svo vel þekki eg þá marga, og þar á meðal vin minn háttv. flutningsmann þessa frumvarps (St. St.) Eg skal játa, að það getur staðið svo á, að hjáleigan sé í svo lausu sambandi við heimajörðina, að heimajörðin bíði ekki stórtjón, þótt hjáleigan sé seld. Eg þekki t. d. svo vel til þess dæmis, sem háttv. flutningsm. (St. St.) mun sérataklega hafa í huga, að eg veit vel, að þar er um hjáleigu að ræða, sem er sjálfstætt býli í fremur lausum tengslum við heimajörðina. Eg hefi átt heima bæði í Saurbæ og í Melgerði og veit því vel, að Saurbær getur notið sín fullkomlega, þó að Melgerði væri selt. Í sambandi við þetta vil eg benda á það, að eg hygg, að áðurnefndar jarðir muni komast undir hin almennu ákvæði laganna um sölu kirkjujarða, því að eg hygg, að Saurbær í Eyjafirði muni ekki verða prestsetur framvegis, þegar lögin frá 1907 um skipun prestakalla eru komin í framkvæmd í Eyjafjarðarprófastsdæmi. Auk þess þykir mér réttara, þegar um prestssetur er að ræða, að þá sé sölunni ráðið til lykta með sérstökum lögum. Slík lög mundu hindranalaust fá framgang, ef salan rýrði ekki jörðina, sem á að vera eða verða embættisbústaður. Í því trausti hygg eg háttv. flutningsm. (St. St.) óhætt að sækja það með minna kappi, að þetta frumv. verði að lögum. Eg vil þá minnast með nokkrum orðum á skýrsluna, sem fylgir nefndaráliti minni hlutans. Það getur verið, að þar muni einhverju ofurlitlu á verði jarðahundraða, en sú skekkja telst í aurum en ekki í krónum. Sumir þingmenn, sem hafa minst á mat þetta við mig, hafa talið það galla á skýrslunni, að verðið er reiknað eftir samtölu jarðarhundraða og kúgildahundraða, en ekki eftir jarðarhundruðum eingöngu. En öllum er innan handar að reikna þetta sjálfir, því að kúgildatalan er alstaðar sett sér á hverri jörð. Í þessu sambandi vil eg benda á það, að svo mun mega líta á, að það séu hinar betri og beztu jarðirnar, sem seldar hafa verið. Því athugaverðara er, hve lágt meðalverðið er. Meðalverðið mundi verða miklu lægra, ef selja ætti það, sem eftir er af þessum fasteignum, ef ekki breytist til hækkunar alment verð fasteigna á landi hér. Þetta meðalverð hinna seldu fasteigna, sem minni hluti nefndarinnar hefir reiknað út, er langt fyrir neðan það verðlag, sem milliþinganefndin í skattamálunum áætlaði og bygði hún þó á ábyggilegum grundvelli. Þótt hlunnindi séu á stöku stað undanskilin, þá raskar það ekki meðalverðinu, eftir áliti skattamálanefndarinnar. Enn er eitt atriði, sem lauslega er drepið á í áliti minni hlutans, að komið hafi fyrir, að lögin hafi verið misbrúkuð. Eins og mönnum er kunnugt, er tilgangur laganna að efla sjálfsábúð í landinu. En á síðustu árum hafa menn dæmi þess, að þetta takmark hefir ekki náðst. Og þessum dæmum mun óðum fjölga, að einstakir menn kaupi jarðir sér til eignar undir nafni fátækra leiguliða. Þessu ætti að sporna á móti af alefli, því allir vita, að bezta leiguliðaábúðin er opinberu eignirnar, en einstakra manna eignir eru miklu verri ábúðir fyrir leiguliða. Tala ekki um hvað leiguliðakjörin eru bág, þegar þetta eru gróðabrallsmenn í fjarlægð t. d. hér í Reykjavík, sem er að tíðkast meir og meir, að þeir reyna að klófesta fasteign á þennan hátt. En út yfir tekur þó, þegar það eru útlendir auðmenn, sem ná jörðum landssjóðs á þennan hátt. Þetta, sem eg hefi nú sagt, eru aðeins almennar athugasemdir um nefndarálitið.

Framsögum. minni hl. (Hálfdan Guðjónsson) Eg get ekki svo sem skyldi átt orðastað við háttv.þm. Mýr. (J. S.). En ekki er eg í vafa um að orð hans þurfa leiðréttingar við og andmæla. Hins vegar brestur mig fullkomlega nægilegan kunnugleika, þar sem hér er að ræða um sölu á nafngreindri jörðu. En það hlýtur honum og öðrum að vera skiljanlegt, að þar sem þessari jörð fylgir laxveiði í á, og á þessi hefir síðustu árin verið leigð útlendingum fyrir þó nokkuð fé, þá getur enginn kaupandi látið sér til hugar koma að kaupa fyrir það verð, sem miðað er að miklu leyti við leigu þá, sem nú fæst eftir veiðiréttinn, því vel getur svo farið, að þeir sem nú leigja þessa ársprænu, segi upp samningum, þegar minst varir, og hann geti ekki leigt hana aftur. Til eigin afnota getur veiðiréttur þessi vel verið lítils virði eða einkis. Þá er og þess að gæta, að þegar jörð þessi var seld, þá fylgdi það með í kaupunum, að kaupandi tæki við kirkjunni, sem stendur þar og tækist á hendur allar skyldur gagnvart henni. Gat það verið allþung kvöð, sem vandi er að meta til verðs eða frádráttar frá jarðarverðinu. Þótt kaupandinn hafi síðan með sérstökum samningum afhent söfnuði kirkju þessa, þá sannar það ekkert annað en það, að hann muni vera vinsæll maður og vel metinn, en ekki hitt, að kirkjukvöðin hafi ekki verið eða getað verið allþung byrði á jörðinni, enda óvíst hvað hann hefir orðið að leggja fram með kirkjunni við afhendinguna. Þá skal eg svara háttv. framsögum. meiri hl. (St.St) fáum orðum. Eg vissi að honum var þetta kappsmál, en fyrir því ætti hann ekki að rangfæra neitt. Hann sagði að eg hefði í landbúnaðarnefndinni verið hlyntur sölu þjóðjarða. Þetta er rétt hermt, en hinu mótmæli eg, að hafa verið fylgjandi þessu frumvarpi á síðasta þingi. Þá sagði hann, að útreikningar okkar væri ekki réttir, þeir væru of lágir, því hann vissi til að jarðir hefðu selst miklu hærra - á 3. hundrað kr. hundraðið - en þá verður hann að gá að því, að við tölum hér ekki um einstök tilfelli, heldur tökum meðalverð, enda brestur mig að minsta kosti kunnugleika til að vita um verð hverrar jarðar út af fyrir sig. Þá sagði hann, að hjáleigubændum væri nú mjög misboðið; býli þeirra höfð að fótaskinni. Þetta er ekki rétt, alment mælt, en hinsvegar er það engin sönnun, þó prestur, sem býr á góðri jörð sé ekki vel efnum búinn, því oft eru hjáleigukotin fult svo affarasæl og stóru jarðirnar. Um ummæli hans út af innheimtu og öðrum kostnaði við þessar jarðir skal eg ekki tala. Þó hygg eg, að þar hafi kent misskilnings hjá honum, því að umboðskostnaður kirkjujarða er, eins og kunnugt er, allur annar en þjóðjarða, þar sem hann er 6% af hinum fyrri, en 16% af hinum síðarnefndu. Þá talaði hann um það, að frá manni í landbúnaðarnefndinni hefði komið tillaga um að veita leiguliðum þjóðjarða húsabótastyrk. Eg hélt nú ekki að hann mundi hafa á móti því, þótt landssjóður bætti hag leiguliða sinna. Skal eg svo ekki lengja umræður meir.

Flutningsm. (Jón Magnússon) Eg vona að hin háttv. deild samþykti frv. þetta, eins og það liggur fyrir. Annað hefi eg ekki um það að segja.

Jón Magnússon Háttv. flutningsmaður (Sk. Th.) er ekki viðstaddur í deildinni, en eg held að eg megi fullyrða, að frumvarpið hafi ekki fengið neina þá breytingu í háttv.Ed., að háttv. deild geti eigi samþykt það.

Flutningsmaður (Jón Magnússon). Efri deild hefir ekki gert neina efnisbreyting við frumv. þetta. Að eins þótti einum þingm., sem kunnugur er í Eyjunum ástæða til að breyta örnefnum. Eg vona að hin háttv. deild samþykki frumvarpið, eins og það nú liggur fyrir.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Háttv. forseti hefir sýnt þá tilhliðrunarsemi, að taka þetta mál á dagskrá með því skilyrði, að engar umræður fari fram um það við 1. umr. Við flutningsmennirnir höfum gengið að þessu og óskum að því verði vísað til skattalaganefndar og að því búnu til 2. umr.

Forseti: Með því að málið hefir verið flutt of seint inn á þing, verður deildin að ganga til atkvæða um, hvort taka megi það til umræðu.