Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér þykir leitt að hæstv. iðnrh. skuli ekki sjá sér fært að vera við 2. umr. um lagafrv. þetta bar sem hér er um harla mikilvægt mál að ræða, en um það mun nú eigi að sakast úr því sem komið er. Eins og form. iðnn., hv. þm. Steingrímur Hermannsson, gat um í ítarlegri framsögu sinni með áliti meiri hl. n., var talsvert rætt í n. um mengunarvarnir, þá aðallega af minni hálfu, og eftir því gengið að um þann lið yrði fjallað, enda skal fúslega játað að þar var síst af öllu um að ræða neina fyrirstæðu af hálfu form. n. eða nm. að þetta yrði gert. Ég taldi ákaflega þýðingarmikið að upplýsingar kæmu fram í fyrsta lagi um það hversu gefist hefði að láta þessa álverksmiðju starfa án hreinsitækja í 6 ár, svo sem heimilað var af viðreisnarstjórninni skv. ráðleggingum sömu verkfræðilegra ráðunauta og þeirra sem fyrst og fremst hafa vélað um þann viðbótarsamning sem hér er nú til umr., í öðru lagi af sömu sérfræðilegu ráðunautum og þeim sem stóðu að baki hæstv. iðnrh.? undirbúningi málmblendiverksmiðjunnar frægu á Grundartanga, og svo náttúrlega jafnframt og samtímis nákvæmlega sömu verkfræðingum sem nú liggja hæstv. iðnrh. að því er virðist á hálsi fyrir að hafa látið freistast til þess að treysta á ráðleggingar þeirra og útreikninga í orkumálum yfirleitt og því sem lýtur að stóriðju á Íslandi. Það, sem fram kom varðandi mengun frá álverinu í iðnn. Ed., var í stuttu máli þetta: Í reyknum frá álverinu, eins og það er rekið nú án hreinsitækja, eru 14–16 kg af flúor fyrir hvert tonn af áli sem framleitt er, og fór þar að líkum. En dæmalaust mun vera í öðrum svonefndum siðmenntuðum löndum að leyfilegt sé að bræða ál með meira úrfalli af flúor í reyk heldur en sem nemur 1 kg fyrir hvert tonn og jafnvel minna. Það kom fram í n. að rannsóknum og sýnatöku varðandi flúormengun frá álverinu hefur verið ábótavant, einkum reim rannsóknum sem lúta að mengun þegar frá dregur álverinu. Sýni, sem tekin hafa verið í grennd við álverið, hafa leitt í ljós að flúormengun er þegar fyrir löngu komin hátt upp fyrir hættumörk, orðin mjög mikil. Engin viðhlítandi athugun hefur verið gerð á áhrifum flúors frá verksmiðjunni á garðagróður í Hafnarfirði, ekki síðan Ingólfur Davíðsson gerði þar athugun og hlaut snuprur fyrir hér á Alþ. Ekki komu fram upplýsingar sem bentu til þess að neins konar ráðstöfun hefði verið gerð til þess að tryggja trúverðugan frágang á öðrum eiturefnum frá verksmiðjunni, svo sem blásýrusamböndum í kerbrotum eða því um líku, sem upp á bar á sínum tíma og átti e.t.v. sinn þátt í því að umhverfisverkfræðingi, sem starfaði hjá heilbrrn., var vikið úr starfi. Þá kom einnig í ljós að fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, sem setti reglugerð varðandi meðferð eiturefna og annarra hættulegra efna árið 1973, taldi sig hafa búið þannig um hnútana að álverið þyrfti rekstrarleyfi heilbrigðisyfirvaldanna á sama hátt og aðrar verksmiðjur hérlendis, þrátt fyrir gerðardómsákvæðin, ákvæðin um að um deilumál skuli farið til erlends gerðardóms. Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri heilbrrn. fullyrti við iðnn. d., að verksmiðjan kæmist ekki hjá því að setja upp þessi tæki innan tveggja ára, og taldi að svo dyggilega væri um hnútana búið að ekki yrði betur gert með sérstöku samningsákvæði. Að þessari og öðrum fullyrðingum fengnum í þá veru að hreinsitækjum verði komið upp og hlýtt til um ströngustu stöðlun sem tíðkast á byggðu bóli erlendis, þá féllst ég á það sjónarmið að um það mál verði ekki frekar fjallað að þessu sinni. Þá er að víkja að samningi þeim að öðru leyti sem hér er ráðgert að staðfestur verði með lögum. Það má telja samningi þeim, sem hér er um að ræða, til gildis að með honum er ákvæðum frumsamningsins við Alusuisse, þeim ákvæðum hans sem brjóta hvað grófast í bága við réttlætiskennd alþýðu manna, breytt að formi til þannig að þau geta samrýmst lagaákvæðum. Hér á ég við skattgreiðslu- og framleiðslugjaldsákvæðin. Þegar fjallað var um gamla samninginn hér á hv. Alþ. á sínum tíma var vitnað í þessi ákvæði því til sönnunar að íslendingar mundu hljóta verulegan arð af heimildinni til Alusuisse til atvinnurekstrar hér á landi og því til sönnunar að ekki skipti máli að öllu leyti þótt raforkuverðið til álhringsins væri lágt. Gróðinn átti að fást af skattinum og framleiðslugjaldinu. Reyndin varð náttúrlega sú, eins og að var unnið, svo sem dæmin sanna, að skatturinn, sem fyrirtækið átti að greiða okkur, varð að inneign fyrirtækisins hjá íslendingum sem gerði betur en að éta upp framleiðslugjaldið, og er nú ekki að furða þótt ónefndur hv. þm. í þessari d., sem einnig á sæti í iðnn., lýsti yfir því að það væri ekki að sökum að spyrja, það þyrfti ekki að fara ítarlega ofan í þetta þegar jafnsnjallir menn hefðu lagt í gerð þessa samnings og þessa frv. allmikla vinnu, eins og þeir segðu sjálfir frá. Að öðru leyti en því sem lýtur að formbreytingum tel ég þennan fyrirhugaða samning fráleitan, enda er hann, eins og fyrr segir, gerður af sömu mönnum og fyrri samninginn gerðu, að vísu nokkur tími liðinn, en viskan greinilega óbreytt. Í áliti minni hl. Iðnn. leyfi ég mér að kalla viðbótarsamning þann, sem hér um ræðir, ítrekun á fyrri mistökum. Hjá því varð náttúrlega ekki komist að þessi viðbótarsamningur yrði afleiðing af fyrri mistökum. Ætlunin var að hann yrði til leiðréttingar á þeim mistökum, en ekki til ítrekunar, og ef það mark næðist ekki að leiðrétta mistök þessi, þá yrði slíkur samningur sem þessi alls ekki gerður. Í þessum samningi felst ekki nein marktæk leiðrétting á þeim hróplegu mistökum sem skjalfest voru í frumsamningnum við Alusuisse, heldur er hann raunar staðfesting á þessum mistökum og ítrekun á þeim, því að tækifæri sem bauðst til þess að knýja fram breytingar á frumsamningnum í valdi þeirra 20 mw. af raforku sem hinn erlendi auðhringur sóttist eftir. Ég ætla að reyna að stilla mig um það að eyða mjög löngum tíma í það að rekja hér afrekaskrá sérfræðinganna okkar, verkfræðinganna og hagfræðinganna, sem hafa leitt okkur þó þennan spöl áleiðis sem við erum komnir út í orkufrekan iðnað. Það er ekki skemmtisaga, heldur dálítið sorgleg saga - kannski á hæsta lagi grátbrosleg saga, eins og af skipi sem alltaf er að fjara uppi, en auðgast aldrei að farast almennilega og setur því marga menn á höfuðið. Hitt má vera íhugunarefni fyrir okkur, að við skulum enn lúta í þessu efni forustu sömu manna, sem gerðu upprunalega samninginn við svissneska álhringinn, þar sem við afsöluðum okkur meira en helmingnum af raforku landsins fram til ár síns 1997 fyrir verð sem samsvarar röskum 50 aurum á kwst., en landsmenn þurfa sjálfir að borga margfalt það verð fyrir sömu gæði, og sýnt má heita að enn eigi þessi viðskipti eftir að verða okkur fyrir tímans rás miklu óhagstæðari áður en lýkur samningstímanum. Svo að við drepum þó aðeins niður fæti í áttunda hverju spari þessara manna á framfarabrautinni síðan, þá gerðu þeir það næst að koma upp kísilgúrverksmiðju í Mývatnssveit - fyrirtæki sem hefur valdið okkur ótrúlega miklu tjóni á skömmum tíma. Þeir hafa samið merkilegar frumáætlanir um stórkostleg erlend iðjuver önnur. Og síðast, en ekki síst, þá hafa þessir framsýnu umbótamenn reist sér óbrotgjarnan minnisvarða - eða við ættum kannske heldur að segja: grafið sér ógleymanlega minnisgröf á Grundartanga á samstarfi við Union Carbide. Í þeirri gröf hafði maður raunar vonast til þess að ljúka mundi umsvifum þessara afla í svipinn. En hér hafa menn þó, þessir sömu aðilar, lagt fram frumdrög að nýjum samningi við Alusuisse og að því er mér skilst samíð þetta frv., sem hér liggur fyrir þessari hv. d. til umfjöllunar, eftir að hv. Nd. hefur aukið alin við skömm sína með því að samþ. það óbreytt þrátt fyrir augljósa meingalla. Ég vík sennilega aftur að þrálátri tilhneigingu þessara aðila til þess að taka rangar ákvarðanir. Mig langar ekki til þess að nudda þeim upp úr einu né neinu í þessu sambandi og læt nægja í bili þá afsökun, þá auðskiljanlegu afsökun að þegar menn með sérstaka hæfileika hafa álpast með annan fótinn í öfugan skólinn, þá er hinum náttúrlega hætt. Við umr. um lagafrv. þetta í Nd. var sýnt fram á það skilmerkilega af hálfu þm. Alþb., sem þar tóku til máls, að samningur sá, sem hér er fjallað um, væri alls ekki æskilegur, þessi viðbótarsamningur gerði viðskipti okkar við Alusuisse í heild hvergi nærri hagkvæm, með því að semja nú við útlendinga um sölu á 24 mw. orku til viðbótar og heimila þeim á þann hátt að auka starfsemi sina hérlendis um 10% værum við í raun réttri aðeins að auka umfang óhagstæðra viðskipta. Við athugun á málinu kemur í ljós að jafnvel þótt litið væri á samninginn sem sjálfstæðan samning, óháðan gamla samningnum, þá væri hann einnig sem slíkur óhagstæður. Fyrirhugað orkuverð, sem hér er fjallað um,, verðið á þessum 20 mw., er nefnilega undir kostnaðarverði. Fram á það hefur verið sýnt með ljósum rökum að þar sem rætt er um afgangsorku til álversins í þessum viðbótarsamningi, þar eru skilyrðin fyrir afhendingunni svo ströng af hálfu álversins að þau jafngilda fyllilega þeim skilyrðum sem íslendingar sæta um forgangsorku. Við höfum til samanburðar samninginn fræga sem hv. Alþ. samþ. fyrir u.þ.b. ári um raforkusölu til málmblendifélagsins, og samanburðurinn leiðir í ljós að skilyrðin, sem Landsvirkjun er ætlað að uppfylla varðandi sölu afgangsorku til álversins í Straumsvík með þessum nýja samningi, eru miklu strangari en þau sem um var samið við málmblendifélagið. Hér er raunverulega um að ræða sölu á 20 mw. af forgangsorku til Álfélagsins á verði, sem nemur 5–5.7 mill fyrir kwst. eða um 97 aurum, og það verð bundið með sáralitlum hækkunarmöguleikum og óvissum hækkunarmöguleikum allt fram til ársins 1997, eins og í gamla samningnum. Norðmenn hafa ákveðið verðhækkun á raforku hjá sér ein 11 mill eða 1.80 kr. fyrir kwst. til nýrra fyrirtækja á þessu ári og kveðið á um árlega endurskoðun þess verðs. Og svo að aðeins sé minnt á það, þótti okkur fyrir skemmstu norska raforkuverðið allmerkilegt til viðmiðunar. Þá var um það rætt í sambandi við málmblendifrv. og raunar tekið fram í þeim samningi að norskt raforkuverð skyldi notað til viðmiðunar. Hér er sem sagt gerðir nýr samningur um raforkusölu til stóriðju þótt það sé kallaður viðbótarsamningur. Hér er gerður samningur um sölu á 20 mw. af raforku til erlends auðhrings fyrir verð sem nemur um það bil helmingi þess verðs, sem talið er eðlilegt, og fyrir verð, sem er samanlagt langt undir kostnaðarverði. Í norska verðinu, sem ég vitnaði til, 1.80 kr. fyrir kwst., með álögðum endurskoðunarákvæðum er miðað við hækkandi virkjunarkostnað. Flytjendur þess frv., sem hér liggur fyrir, virðast ekki einu sinni taka mið af framleiðslukostnaði rafmagnsins eins og hann er núna, ekki af virkjunarkostnaði, hvað þá af fyrirsjáanlega síhækkandi virkjunarkostnaði. Það, sem þeir taka mið af er þeir réttlæta frv., er beinlínis hinn varasami samningur sem upprunalega var gerður við Alusuisse þar sem við vorum skuldbundnir með erlendum gerðardómsákvæðum til að selja auðhringnum meira en helminginn af allri raforkuframleiðslu Landsvirkjunar fyrir verð sem nam þá, fyrir 6 árum, ekki framleiðslukostnaðarverði og fyrir verð sem nú nemur ekki 1/3 af framleiðslukostnaðarverði ef miðað er við nýjar virkjanir allt fram til ársins 1997. Og svo að enn sé vitnað til þess máls, sem við fjölluðum um fyrir ári í sambandi við orkusölu, málmblendimálsins, þá getur að finna á 50. bls. þess frv. grg. verkfræðinga Landsvirkjunar um framleiðslukostnað á raforku. Þar segir, og gáið að því þetta er grg. þeirra samin fyrir hálfu öðru ári: „Verkfræðideild hefur reiknað út hið svokallaða kostnaðarverð á raforku frá Sigöldu og Hrauneyjafossi. Sé reiknað með 40 ára annuiteti og 9.1% reiknivöxtum og jafnframt gert ráð fyrir því að rekstrarkostnaðurinn sé 0.5% og á byggingartíma 12% af stofukostnaði kemur út verðið 9.4 mill fyrir kwst. af forgangsorkunni.“ Skv. upplýsingum, sem fram komu í ræðu hæstv. iðnrh. í Sþ. í dag, er framleiðslukostnaðurinn nú áætlaður 1.50–1.80 kr. Eftir allgóðum heimildum hef ég þær upplýsingar að framleiðslukostnaðurinn við Hrauneyjafoss og Sigöldu muni fara talsvert yfir 1.80 kr. Síðan þessir verðútreikningar voru gerðir hafa sem sagt orðið mjög miklar verðbreytingar og lánakjör stórversnað og vextir hækkað, lánstími verið styttur og allar vélar og hráefni stórhækkað í verði. Og það þarf raunar ekki vitnanna við um að norska verðið, sem ég tilgreindi áðan, er undir raunverulegu kostnaðarverði raforku hér á landi. Svo að ég víki ítarlegar að norsku verðhækkuninni, þá var meðalverð raforku til stóriðnaðar í Noregi um það bil 70 aurar á kwst árið sem leið, þegar meðalverðið til stóriðju á Íslandi var um 50 aura. Meðalverðið í Noregi var um 70 aura á kwst. árið sem leið. Þar er um að ræða gamla samninga með hækkunarákvæðum sem miðast við það að flest af hinum stóru raforkuverum Noregs eru byggð fyrir áratugum og margsinnis búin að borga sig upp. Nú um áramótin hækkar svo verðið á norsku raforkunni, svo sem áður var frá sagt, allar götur upp í 1.80 kr. fyrir kwst. með ákvæðum um árlega endurskoðun sem eru í stórum dráttum á þá lund, að raforkuverðið skuli þó ekki hækka um meira en 5% á ári, en sýni vísitala raforkuverðs meira en samanlagða 15% hækkun á þriggja ára tímabili samfelldu, þá skuli verðlagsgrundvöllurinn tekinn til endurskoðunar. Í skýringum með þessari verðhækkunarákvörðun norðmanna er skýrt tekið fram að framleiðslukostnaður sé nú hærri en nemur þessu verði sem ákveðið er, þ.e.a.s. 1.80 kr., vegna mikils kostnaðar við smíði nýrra orkuvera, en æskilegt þyki í bili að verðjafna orku norsku ríkisvirkjananna þannig að mismunur á orkuverði til nýrra og gamalla iðjuvera verði ekki jafnmikill og ella hefði orðið. Gömlu raforkuverin eru látin borga niður verð nýrra orkuvera til þess að halda verðinu fyrst um sinn niðri í 1.80 kr. Í sjónvarpsviðtali fyrr í vikunni fjallaði Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, formaður Landsvirkjunarstjórnar, um rekstrarhorfur raforkuveranna hér á landi og sagði berum orðum að þau væru nú rekin með tapi. Hann sagði að ekki hefði verið við það miðað við verðlagningu á raforku að raforkuverin gætu safnað sér í stofnsjóði til þess að byggja ný orkuver. Hann sagði raunar berum orðum að til mundi þurfa að koma mjög mikil hækkun á raforkuverði til þess að standa undir rekstrarkostnaði og afborgunum af lánum. Ég fæ nú ekki séð af frv. því, sem hér liggur fyrir, eða viðbótarsamningnum, að Swiss Aluminium eða dótturfyrirtæki þess hér á landi, ÍSAL, sé ætlað að bera verulegan hluta af þeirri verðhækkun. Raunar fæ ég ekki betur séð en að Swiss Aluminium sé ætlað að halda framvegis rétti sínum til þess að fá hér raforku undir framleiðslukostnaðarverði og að íslenskum notendum sé ætlað að halda áfram að borga niður raforku fyrir Alusuisse. Að vísu virðist mér að íslenskir raforkukaupendur þurfi að borga minna með raforkunni til þessarar 10% aukningar, sem hér á að heimila við álverið, heldur en með rafmagninu til upprunalegu verksmiðjunnar, en þar má líka á milli vera. Ég veit ekki betur en reykvíkingar borgi nú kr. 8.11 fyrir kwst., en Alusuisse borgar 97 aura fyrir kwst. skv. nýja samningnum, þ.e.a.s. fyrir 20 mw. Fyrir 40 mw., sem Alusuisse kaupir til hins eldra hluta verksmiðjunnar, borgar fyrirtækið ekki nema röska 50 aura. Íslendingar hafa frá upphafi borgað með raforkuverðinu til Alusuisse, og þeir gera það með þessum nýja samningi sem hér er fjallað um. Reyndar heyrði ég það ekki á máli Jóhannesar Nordals að honum kæmi það svo mjög á óvart að raforkuverin hefðu ekki getað lagt í stofnsjóði til þess að standa undir nýjum virkjunum. Ég heyrði það á engu hans orði. Það eru líka liðin býsna mörg ár síðan fjallað var af mestri elju hér á Alþ. um gamla álbræðslusamninginn, víst ein 10 ár, en þá var samningur vissulegu réttlættur með því að ágóðinn af raforkusölu til Alusuisse yrði svo mikill að hann mundi standa undir virkjunum framtíðarinnar. Í yfirliti, sem fylgdi álbræðslufrv. 1966, þar sem fjallað er um þjóðhagsleg áhrif álbræðslunnar og áhrif hennar á þróun raforkumálanna segir m.a. á bls. 96, með leyfi forseta. „Sé litið á rekstrarafkomu Landsvirkjunar fram til ársins 1985, eins og hún mundi verða skv. hvorri leiðinni fyrir sig, kemur í ljós að samanlagður tekjuafgangur fram til ársins 1985 mundi án vaxta verða 700 millj. kr. meiri ef gerður yrði rammasamningur við álbræðsluna“ –rammasamningurinn sem gerður var. „Er þá þegar búið að reikna inn í dæmið allan kostnað af byggingu nýs orkuvers er kæmi í stað hluta Búrfellsvirkjunar er framleiddi raforku fyrir álbræðsluna“ - þ.e.a.s. Sigöldu. „Sú mikla lækkun framleiðslukostnaðar raforku fyrir innlendan markað, sem samningurinn við álbræðsluna gerir mögulega, gæti að sjálfsögðu komið fram annað hvort í lægra raforkuverði eða örari uppbyggingu raforkukerfisins, eftir því hvað þætti þjóðhagslega hagkvæmara.“ Sem sagt, upp á það var boðið - og hv. þm. er ákaflega auðvelt að fletta þessu upp sjálfum - upp á það var boðið af þeim snillingum, sem þessa útreikninga gerðu, að velja á milli þess hvort við vildum nota hagnaðinn af samningnum við Alusuisse til þess að byggja ný orkuver eða lækka verð raforku - til þess að virkja við Sigöldu. Einhvern veginn hef ég nú staðfestan grun um það - ég veit ekki hverju hv. þm. trúa - að hagnaðurinn af samningunum við Alusuisse nægi ekki beinlínis til þess að borga Sigölduvirkjun. Þetta stendur sem sagt á bls. 96 í yfirliti því er fylgdi frv. 1966 varðandi efnahagsleg áhrif af samningnum við Alusuisse og áhrif samningsins á þróun raforkumála. Og nú er tímabært að spyrja, fyrst það kom berlega fram hjá stjórnarformanni Landsvirkjunar í fyrri viku að ekki hefði verið lagt til hliðar fé af hinum hagsælu viðskiptum við Alusuisse til þess að halda áfram virkjun fallvatnanna okkar: Hvað hefur þá orðið af þessum gróða? Hvar hefur hann komið fram í lækkun raforkuverðs til íslenskra neytenda? Hafi raforkusalan til Alusuisse borgað niður verðið til innlendra aðila, þá hljóta einhverjir og það heldur betur stórir kaupendur að hafa fengið raforku við lægra verði en rúma 50 aura fyrir kwst. Við vitum það býsna vel að þessu var öfugt farið, hefur verið öfugt farið og verður það. Íslendingar borguðu niður orkuna til Alusuisse öll þessi ár með margföldu verði og eru skuldbundnir til að gera það áfram fram til ársins 1977. Og þegar gera á viðbótarsamning fram til ársins 1997 um sölu á 20 mw. þrátt fyrir ósköpin, þá eiga íslendingar enn að greiða með samningnum - eða eiga einhverjir kost á því að fá keypt rafmagn hjá Landsvirkjun, einhverjir íslendingar, 20 mw. á verði sem svarar 97 aurum á kwst? Hvers konar prósentureikningsmenn skyldu nú þeir vera sem mynda meiri hl. í hv. Nd., sem samþ. þetta frv.? Og það kemur svo í ljós innan tíðar hvort það eru sams konar snillingar sem mynda meiri hl. í þessari hv. deild. Vitaskuld er samningsfrv., sem hér liggur fyrir, gert í skugga ráðleysis - skugga ráðleysis þeirrar stjórnar sem getur ekki fundið verkefni fyrir landsmenn sjálfa til þess að nota orku landsins. Þetta frv. er samið náttúrlega í skugga fyrri afglapa - afglapanna sem framin voru í fyrri samningum við Alusuisse og afglapanna sem framin voru á Alþ. í fyrra þegar þessir sömu hv. þm. flestir hverjir, þeir sömu að amtmanninum undanþegnum, létu blekkja sig til þess að samþ. frv. um samningana við málmblendifélagið þar sem ákveðið var að verja þriðjungi orkunnar frá Sigöldu til þess að bræða upp í Hvalfirði útlenda málmspæni og flytja þá aftur úr landi, - þessir þm. sem höfnuðu hugmyndinni um að nota heldur aflið frá Sigöldu til þess að leysa af hólmi erlenda olíu, rándýra og síhækkandi í verði, til þess að hita upp húsin úti á landsbyggðinni þar sem ekki var kostur á heitu vatni, - mennirnir sem lokuðu augunum fyrir því að við gætum notað það lánstraust, sem átti að verja til verksmiðjunnar uppí á Grundartanga, og það fé, sem til hennar átti að verja, til þess að koma upp sæmilegu dreifikerfi til þess að við gætum dreift orkunni út um landið, - og mennirnir sem voru dauðir, dumbir fyrir öllum hugmyndum um það að íslendingar gætu af eigin rammleik framleitt úr eigin hráefnum verðmæti til þess að flytja úr landi og koma þessari orku í verð. Þetta samningsuppkast var gert að tilhlutan þessara sömu manna sem ekki virðast sjá nokkra leið til þess að við íslendingar getum sjálfir nytjað orku landsins til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar og auka framleiðslu hennar og bæta landið. Ég ýjaði í þá átt áðan að sumir hverjir hefðu verið að gefa okkur vonir um að iðjan stóra uppi á Grundartanga mætti þó hýsa endanlega og í eitt skipti fyrir öll snilldarbrögð og áform þeirra manna sem hafa sýslað um stóriðjumálin hér á landi fram að þessu, sem sagt að hin mikla og háþróaða athafnaþrá þeirra mætti komast þarna undir eina mikla græna torfu til frambúðar, ekki síst með tilliti til þess sem þeir áorkuðu í samningum sínum fyrr meir við Alusuisse. En það hefur ekki verið mokað ofan í þessa gryfju enn. Hér liggur sem sagt fyrir okkur enn eitt plagg útbúið af þessum sömu aðilum, og ég fæ ekki betur séð en hv. Alþ. ætli enn þrátt fyrir allt, sem við blasir á þessum skjölum, að lúta leiðsögn þessara manna, jafnvel þeir hv. þm. í þessari d. sem gjarnan hefja mál sitt með svofelldum orðum: Ég á nú að heita bisnessmaður og hafa vit á viðskiptum. Jafnvel þeir menn, sem gjarnan hefja mál sitt með þessum orðum. virðast ætla í góðri trú, þrálátri, nánast ódrepandi trú á forsjón sérfræðinganna að láta hafa sig til þess að samþ. þetta frv. Við skulum staldra aðeins við og bera saman þennan samning um heildsöluverð á raforku frá Landsvirkjun til ÍSALs og samsvarandi samning við Rafmagnsveitur Reykjavíkur sem annast síðan dreifingu, þ.e.a.s. smásölu, til einstakra viðskiptavina, en Rafmagnsveita Reykjavíkur er næststærsti viðskiptavinur Landsvirkjunar á eftir ÍSA L. Við skulum sem sagt íhuga samninginn við Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þá kemur raunar fyrst í ljós að Rafmagnsveitu Reykjavíkur hefur aldrei verið sýndur sá sómi að gera við hana neins konar sölusamning. Rafmagnsveita Reykjavíkur kaupir orkuna samkv. gjaldskrá Landsvirkjunar og gjaldskrá sem Landsvirkjun hefur náttúrlega á sínu valdi að breyta eftir því sem henni þóknast og þá m.a. eftir því hversu mikla peninga hún þarf að fá frá íslenskum notendum til þess að standa undir tapi af viðskiptum við ÍSAI. Og það er þess háttar breyting sem stjórnarformaður Landsvirkjunar, Jóhannes Nordal, hefur boðað opinberlega, þess háttar hækkun sem hann hefur boðað opinberlega nú fyrir skemmstu. Í viðtali við Gísla Jónsson prófessor, sem birtist í einu Reykjavíkurblaðanna í dag um raforkuverðið, segir hann frá því að athugun, sem hann hefur gert á viðskiptum Landsvirkjunar við Alusuisse annars vegar og við almenna íslenska raforkukaupendur hins vegar, þ.e.a.s. rafmagnsveiturnar, hafi leitt í ljós að Alusuisse borgi um það bil 13% af þeirri upphæð sem fyrirtækinu beri samkv. athugun á reikningum ef ekki ætti að vera um halla að ræða. Mismuninn borga íslenskir kaupendur. Það vantar 87% upp á að Alusuisse borgi kostnaðarverð fyrir þessa raforku, og verðið, sem rafmagnsveiturnar kaupa orkuna á frá Landsvirkjun, er 40% of hátt. Þó að ekki sé gerður neinn samningur um kaup á raforku til Rafmagnsveitu Reykjavíkur frá Landsvirkjun, þá eru aftur á móti í gildi reglur um afhendingu orku til Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Við skulum athuga þær reglur lítils háttar vegna þess að Aðalsteinn Guðjohnsen rafmagnsveitustjóri Reykjavíkur staðhæfir að þessar reglur hljóði eingöngu upp á forgangsorku. Reykjavíkurborg kaupir eingöngu forgangsorku frá Landsvirkjun, og í þessum reglum höfum við skilyrðin sem upp þarf að fylla til þess að um forgangsorku geti verið að ræða á orkusölunni til Reykjavíkur. Verðið er þrenns konar fyrir þessa forgangsorku eftir notkunartíma og lægst fyrir 4000 klst. kaup eða lengri. Meðalverðið á árinu sem leið til Rafmagnsveitu Reykjavíkur var um það bil 2.35 kr. fyrir kwst. fyrir forgangsorkuna. Í skýringum við frv., sem hér er um fjallað, á bls. 34, segir að 60% af þeim 20 mw., sem fyrirhugað sé með samningi þessum að selja ÍSAL, séu umframorka. Ég staðhæfi samkv. þeim söluskilmálum, sem við eyjarskeggjar megum una, að hér sé um að ræða forgangsorku, og vitna enn til rafmagnsveitustjóra Reykjavíkur, Aðalsteins Guðjónsens, sem fullyrðir að öll sú orka, sem Rafmagnsveita Reykjavíkur kaupir af Landsvirkjun, sé forgangsorka. 6. gr. er um afhendingu þessarar forgangsorku. Það er best að ég lesi þann hluta 6. gr. sem um þetta fjallar, en hann er svona, með leyfi forseta: „Verði Landsvirkjun ókleift af atvikum, sem hún fær ekki ráðið við, sbr. 1. málsgr. 4. gr., að afhenda kaupanda umsamið rafmagn, er Landsvirkjun laus undan samningsskyldu sinni til afhendingar rafmagns að svo miklu leyti sem slík atvik valda. Hins vegar skal Landsvirkjun eins fljótt og auðið er gera það sem í hennar valdi stendur og réttmætt getur talist vegna kostnaðar til þess að ráða bót á slíkum atvikum.“ - Hér er um að ræða sem sagt skilmála fyrir afhendingu forgangsorku til Reykjavíkurborgar. - „Sjái Landsvirkjun fyrir að truflanir muni verða á afhendingu rafmagns skal hún eins fljótt og unnt er gera kaupanda aðvart um það. Landsvirkjun hefur rétt til þess að rjúfa um stundarsakir afhendingu rafmagns vegna nauðsynlegrar vinnu við virki hennar. Rofið skal vera eins skammvinnt og frekast er auðið og á þeim tímum sólarhrings að það valdi að dómi Landsvirkjunar hlutaðeigandi notendum rafmagns sem minnstum baga. Landsvirkjun skal, ef kostur er, tilkynna kaupanda fyrirhugað rof með hæfilegum fyrirvara. Landsvirkjun er heimilt að rjúfa afhendingu rafmagns fyrirvaralaust ef lífshætta liggur við eða verulegar skemmdir á eignum. Hrökkvi afl eða orka, sem Landsvirkjun hefur til umráða, ekki til þess að fullnægja almennum rafmagnsþörfum á orkusvæði hennar og samningsbundinni afhendingu rafmagns eða leggja þarf hömlur á vöxt rafmagnsnotkunar, getur stjórn Landsvirkjunar gert ráðstafanir til almennrar takmörkunar á afhendingu rafmagns til kaupenda Landsvirkjunar. Stjórninni er heimilt að takmarka afhendingu rafmagns eða stöðva hana með öllu til hluta veitusvæðisins á mesta álagstímanum eða gera aðrar hliðstæðar ráðstafanir, en hún skal ávallt gæta þess að slíkar takmarkanir komi sem jafnast niður á öllum kaupendum og notendum og valdi þeim sem minnstum baga. Ef ráðstafanir, sem Landsvirkjun er unnt að gera og gera þarf til almennrar takmörkunar á afhendingu rafmagns, yrðu einstökum kaupendum til óhóflegs baga er stjórninni heimilt að undanskilja þá, eftir því sem unnt er. En hún getur þá fyrirskipað að þeir geri sjálfir ráðstafanir til takmörkunar á rafmagnsnotkun sinni til jafns við aðra, að viðlagðri fullri stöðvun á afhendingu rafmagns frá Landsvirkjun um langan eða skamman tíma eftir því sem við á og þurfa þykir. Ef ráðstafanir þær, sem Landsvirkjun getur beitt og beita þyrfti til nauðsynlegra takmarkana, yrðu almennt til óhóflegs baga ber stjórn Landsvirkjunar í stað slíkra ráðstafana eða jafnframt þeim að leita til ráðh. um fyrirskipun almennrar skömmtunar við sölu rafmagns til notenda á orkusvæði Landsvirkjunar.“ Hér er um að ræða skilyrðin fyrir afhendingu forgangsorku til Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Í samningi þeim, sem hér er um að ræða við ÍSAL, er Landsvirkjun skuldbundin til að afhenda þessi 20 mw. með nákvæmlega sams konar skilyrðum, þ.e.a.s. 60% sem hér eru talin afgangsorka, - með nákvæmlega sams konar skilyrðum og forgangsorka er afhent til Rafmagnsveitu Reykjavíkur, þ.e.a.s. nema til komi vatnsskortur við orkuverin eða truflanir á veitukerfinu, auk óviðráðanlegra afla. Hér er um að ræða forgangsorku samkv. þeim skilmálum sem íslendingar mega una. Afsökun fyrir hinu fáránlega lága orkuverði til ÍSALs með því að kalla orkuna afgangsorku nær þess vegna engri átt. Hér er það kallað afgangsorka sem afgreitt er til ÍSALs, en heitir forgangsorka þegar það er selt íslendingum. Hér heitir það afgangsorka sem selt er til Alusuisse á 97 aura kwst., en heitir forgangsorka þegar selt er til Rafmagnsveitu Reykjavíkur á 2.35 kr. kwst. Og enn spyr ég og beini þá fyrst og fremst máli mínu til hv. þm. Alberts Guðmundssonar sem gjarnan með réttu hefur mál sitt með svofelldum orðum: Ég á að heita sérfræðingur í viðskiptum - þykja honum þetta góð viðskipti, þykir honum raunverulega eðlilegt, að Swiss Aluminium sé seld vara á 97 aura einingin samtímis því sem innkaupastofnun Reykjavíkurborgar á raforku er seld þessi sama eining á 2.35 kr.? Það, sem kallað er aftur á móti forgangsorka til Alusuisse, - það sem þar er kallað forgangsorka nýtur allt annars konar trygginga. Í samningum við Alusuisse er afhending þeirrar orku raunverulega tryggð með því ákvæði að orkan skuli afhent, hvort sem hún er til í kerfi Landsvirkjunar eða ekki, og framleidd þá í dísilstöð á kostnað Landsvirkjunar. Hér er um að ræða í þessum samningi sölu á 60% þessara 20 mw. með sömu skilyrðum og við lútum um forgangsorku og forgangsorkuverð, en afgangurinn, 40%, sem kallast forgangsorka í þessum viðbótarsamningi, er tryggður með sömu skilmálum og forgangsorkan í gamla samningnum, þ.e.a.s. að hún skuli afhent hvort sem hún er til í kerfinu eða ekki og þá með því að keyra dísilstöðvar. Hér er ekki aðeins um það að ræða að við séum að auka við mjög svo óhagstæðan orkusölusamning við svissneska auðhringinn án þess að fá á honum neinar verulegar breytingar til úrbóta, heldur er um hitt að ræða í þessum samningi, verði hann samþ. hér á hv. Alþ., að við aukum umfang óhagstæðra viðskipta við svissneska álhringinn, aukum tap okkar af viðskiptum við hann og ítrekum staðfestingu á þessum samningi sem bindur okkur fram til ársins 1997. Í upphafi máls míns komst ég svo að orði, að telja mætti e.t.v. þessum viðbótarsamningi það til gildis, að breytingar á skattgreiðslu- og framleiðslugjaldákvæðunum miðuðu í þá átt að fella ákvæði fyrra samnings inn í þess háttar ramma sem sveigjanleg réttlætiskennd hefur sætt sig við fyrir þrýsting margra ára rangsleitni. Hér er ekki verið að leiðrétta rangsleitnina sem felst í því að við látum þessum erlenda auðhring í té orku og vinnuafl og aðra framleiðsluaðstöðu langt undir sanngirnisverði, heldur er aðeins verið að færa það í lög að þetta megi gera, þetta skuli gert. Ég andmæli því að þessi samningur verði gerður. Ég held því fram að frekari viðskipti við ÍSAL komi ekki til greina eins og staðan er nú í skjóli fyrra samnings á jafnhrapalegan hátt og raun ber vitni. Við höfum nóg að gera við þau 20 mw. raforku sem hér er um fjallað. Ég vil aðeins vitna í ummæli forustumanna íslensks iðnaðar á þá lund að fengju þeir raforku með hliðstæðum kjörum og útlendingar hér á landi þá yrði þeim ekki skotaskuld úr því að gera starfsemi sína að hálaunaiðnaði í stað þess að nú væru þeir neyddir til þess að gjalda fólki sínu óhæfilega lágt kaup, og þeim yrði þá ekki heldur skotaskuld úr því afl greiða skatta og opinber gjöld. Fyrir liggja staðhæfingar frá forustumönnum íslensks iðnaðar að ef þeir nytu sams konar kjara og erlendum stóriðjufyrirtækjum er ætluð á Íslandi um kaup á raforku, þá yrði íslenskum iðjuverum ekki skotaskuld úr því að hefja útflutning á íslenskum iðnaðarvörum til annarra landa. Svo kemur náttúrlega enn eitt sem skiptir ekki litlu máli. Rafmagnsveita Reykjavíkur kaupir sem sagt raforku á heildsöluverðinu 2.35 kr. kwst., samtímis því sem ÍSAL kaupir hana á röska 50 aura að meginhluta til, en fyrrgreind 20 mw. á meðalverðinu 97 aurum. Ég fæ ekki betur séð en munað gæti allverulega um það í rekstrarkostnaði heimilanna á Landsvirkjunarsvæðinu öllu, að Reykjavík meðtalinni, ef Rafmagnsveita Reykjavíkur fengi orkuna selda á sama verði og ÍSAL fær hana. Oft var þörf, en nú er óumdeilanleg nauðsyn að neyta til þess allra ráða að lækka framfærslukostnað í landinu. Og ég fæ ekki séð með hvaða hætti jafnvel þeir, sem sjá mjög góðan gest í ÍSAL hér á landi og miklu betri viðskiptavin en ég þykist sjá í því fyrirtæki, - ég fæ ekki skilið að þeir geti andmælt því, að íslensku rafmagnsveiturnar, þessar innkaupastofnanir þegnanna á raforku til heimilisnota, eigi rétt á því að njóta a.m.k. jafngóðra viðskiptakjara og þessir erlendu auðhringir. Ég vitna enn í ummæli Gísla Jónssonar prófessors sem staðhæfir í blaðaviðtali í dag að ÍSAL greiði 87% of lítið fyrir það rafmagn sem fyrirtækið fær hjá Landsvirkjun, en íslensku rafmagnsveiturnar, innkaupafyrirtæki borgaranna á raforku, borgi 40% of mikið. Ég kom lítillega inn á það í upphafi hversu ÍSAL hefur þráast við, allar götur frá því að fyrirtækið byrjaði að vinna hérna, að setja hreinsitæki á verksmiðjuna sams konar þeim sem tíðkast hvarvetna á byggðu bóli þar sem komið hefur verið upp álbrennslum síðustu 30 árin. Ég hef enn ekki vikið að hagsældinni, hvernig nánustu grönnum þessa fyrirtækis, mönnum sem helst líða fyrir mengunina sem frá fyrirtækinu stafar, hefur vegnað í öðrum viðskiptum við það. Til sanns vegar má færa að tilkoma álversins hafi kippt stoðunum undan atvinnuháttum hafnfirðinga og menningarlegri afkomu á ýmsan handa máta. Ég vil vekja athygli á því í beinum tengslum við það, sem áður hefur verið sagt um sérréttindi þessa fyrirtækis hér á landi, að fyrir skemmstu voru gerðir kjarasamningar, nýir kjarasamningar, við ÍSAL, þetta fyrirtæki sem fær raforku frá Landsvirkjun fyrir verð sem nær ekki hálfu framleiðslukostnaðarverði. Þetta fyrirtæki gerði nýlega nýja kjarasamninga við íslendinga. Þeir hafa ekki fengist birtir, en hitt hefur verið staðhæft, að þar hafi verið samið um miklu betri kjör við starfsfólk álversins heldur en þau sem fólk í samsvarandi starfsgreinum utan álversins fékk í sínum nýafstöðnu samningum eftir langt verkfall. Það vita allir, sem vita vilja að ein af meginástæðunum fyrir því, hvernig ástatt er nú um útgerð í Hafnarfirði og aðra iðju þar, er sú að þessu ríki í ríkinu, ÍSAL, suður við Straum er gert kleift að kaupa starfsfólk burt frá útgerðinni, burt frá öðrum iðngreinum. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson, frsm. meiri hl. iðnn., sagði í upphafi framsögu sinnar með frv. þessu að margir sérfræðingar hefðu lagt mikla vinnu og erfiði í samningu; þessa frv. Ég vil í lok míns máls vekja athygli á því að það er ekki í fyrsta sinn sem þessir sömu sérfræðingar komast með miklum erfiðismunum að rangri niðurstöðu.



Herra forseti. Fulltrúar Alþb. í iðnn. beggja d. hafa gert skil því máli, sem hér er á dagskrá, og skýrt svo rækilega afstöðu Alþb. að ég mun aðeins drepa hér á nokkur sérstök atriði. Meðal landsmanna hafa frá öndverðu ríkt mjög andstæðar skoðanir á þeirri stefnu að gera á sínum tíma samning við erlendan auðhring um starfrækslu álbræðslu hér á landi. Þessi grundvallarágreiningur er að sjálfsögðu fyrir hendi enn. En meðal þeirra, sem hlynntir eru þessari stefnu, að erlendir auðhringir hreiðri um sig í íslensku atvinnulífi, er þó að verða sífellt meira ríkjandi sú skoðun að hrapallega hafi verið að samningsgerðinni um álverið staðið og illa á fjárhagslegum atriðum haldið af hálfu íslenskra stjórnvalda þar sem orkusalan til auðhringsins var með þeim hætti að rafmagnið var selt undir kostnaðarverði. Með því frv., sem hér liggur fyrir, á m.a. að reyna að klóra yfir þetta og fá nokkra endurskoðun til hækkunar á því hlálega lága rafmagnsverði sem um var samið. Eitt af því, sem felst í þeim viðaukasamningi sem hér er verið að gera um heimild til stækkunar álversins, eru ný ákvæði um rafmagnsverð, á þann veg að það hækkar, en samtímis eru skattgreiðslur fyrirtækisins verulega lækkaðar frá því sem við upphaflega gerð samningsins var talið að þær mundu verða, en þá var við það miðað að framleiðslugjaldið jafnaðist á við og kæmi í stað almennra skatta. Reyndin hefur orðið sú að þeim, sem stóðu að upphaflegu samningunum um álverið, brást ekki aðeins bogalistin við samningana um rafmagnsverð, heldur hefur farið svo, ef tekið er tillit til skattinneignar álversins, að skattgreiðslurnar virðast ætla að verða æðidýrar. Óljóst virðist þó hvað þessi skattinneign fyrirtækisins og hugsanleg skattinneign í lok samningstímans merkir í raun. Á bls. 33 í grg. með því frv., sem hér er til umr., segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í málsgr. 29.09 eru síðan sérákvæði um skattinneign ÍSALs samkv. gildandi samningi, þ.e. útistandandi eftirstöðvum pr. 30 sept. 1975. Er fjárhæð inneignarinnar umsamin á grundvelli afkomu ÍSALs á árinn 1975, sem er neikvæð, og með hliðsjón af þeim upplýsingum sem fengist hafa við endurskoðun reikninga ÍSALs árin 1973 og 1974, sem ríkisstj. hefur látið fara fram. Þessi inneign á að endurgreiðast af framleiðslugjaldi umfram lágmark samkv. grunntaxta.“ Og á bls. 39 í grg. segir - með leyfi hæstv. forseta - í d-lið: „Framleiðslugjaldið hefur verið háð þeirri takmörkun, sem fyrr segir, að ÍSAL getur eignast rétt til endurgreiðslu á því ef greiðslur gjaldsins á einhverju ári fara fram úr 50% af nettóhagnaði félagsins eftir það ár. Myndar umframfjárhæðin þá skattinneign á móti síðari skattgreiðslum, og ber að greiða hana niður með jöfnuði við þær jafnskjótt og aðstæður leyfa.“ Og í e-lið: „Um þessa notkun skattinneignarinnar gildir þó sú veigamikla takmörkun, að ekki má nota til jöfnunar á henni þann hluta framleiðslugjaldsins sem svarar til upphaflegs taxta (12 dollarar og 50 cent og síðan 20 dollarar), heldur aðeins það andvirði þess sem stafar af hækkunum taxtans eftir 15. starfsár eða taxtahækkunum vegna breytinga á heimamarkaðsverði. Um það hefur verið deilt, hver réttur ÍSALs kunni að vera vegna skattinneignar sem nýtist ekki til skuldajafnaðar á samningstímanum. Telur Alusuisse að sú inneign mundi þá eiga að endurgreiðast, en lögfræðingar viðræðunefndar telja að hún muni eiga að falla niður.“ Allt er þetta því í meira lagi óljóst. Samkv. upplýsingum frsm. meiri hl. iðnn. Nd. nemur mismunur á greiddu framleiðslugjaldi undanfarandi ár og núverandi skattinneign álversins 251.6 millj. kr. þegar skattgreiðslurnar eru allar færðar til gengis dollarans 1. okt. s.l. Skattinneign álversins er miðað við gengi dollars 1. okt. s.l. 704 millj. kr., þannig að verði talið að íslenska ríkið og Hafnarfjarðarbær eigi að greiða þessa skattinneign með frádrætti frá framleiðslugjaldi á næstu árum, þá hafa nettóskattgreiðslur frá upphafi aðeins numið um 250 millj. kr. og ætti sú upphæð þá ein að koma í staðinn fyrir alla venjulega skatta á atvinnufyrirtækið allan þann tíma sem fyrirtækið hefur starfað. Ég var andvígur samningunum um álverði þegar þeir voru gerðir, og ég er andvigur þessu frv. sem hér er til umr. En ég tel að þeim, sem ætla að standa að samþykkt þess og þar með að heimild til stækkunar álversins, beri skylda til að tryggja áður óyggjandi niðurstöðu varðandi skattinneign fyrirtækisins, sem veldur því að fyrirtækið sleppur að verulegu leyti við eðlilegar skattgreiðslur, og eigi því að setja það að skilyrði fyrir afgreiðslu frv. að núverandi skattinneign hreinlega falli niður, ekki síst með tilliti til þess hve hlálega lágt rafmagnsverðið hefur verið þegar orkuverð hefur verið að stórhækka erlendis. Það hefur komið í ljós, sem þeir spáðu sem voru andvígir upphaflegu samningunum, að auðhringurinn, sem sjálfur ræður verði hráefnisins til álversins og öllum ferli framleiðslunnar, hefur átt hægt með að hagræða útkomu í rekstri þess hluta framleiðslunnar sem hér skiptir máli, á þann veg að framleiðslugjaldið næmi miklu lægri upphæð en þær skattgreiðslur hefðu orðið, sem framleiðslugjaldið á að koma í staðinn fyrir. Hér er um æðimikla hagsmuni ríkissjóðs og Hafnarfjarðarbæjar að tefla, og ég held að það væri í meira lagi óhyggilegt að tryggja ekki fjárhagslega hagkvæma lausn á því máli, sem skattinneign fyrirtækisins er, áður en stjórnvöld koma til móts við auðhringinn með heimild til stækkunar fyrirtækisins. Það gildir hið sama nú og þegar upphaflegur samningur var gerður, að það er nógu slæmt að Alþ. skuli gera samning um slík réttindi erlends auðhrings til starfa hér á landi þótt ekki sé þar á ofan svo illa á beinum fjárhagslegum atriðum haldið sem raun varð á og nær allir viðurkenna nú. Ef talið er að framleiðslugjaldið, sem á hefur verið lagt, gæti skilað sér án frádráttar vegna skattinneignar, þ.e. ef skattgjaldið væri í þeim námunda að jafnast á við almenna skatta, svo sem upp haflega var ætlast til, þá felst í þessu frv. að verið er að lækka framleiðslugjaldið og flytja greiðslur frá fyrirtækinu að verulegu leyti milli aðila með þeim hætti að auka hlut Landsvirkjunar á kostnað ríkissjóðs og þar með Byggðasjóðs og Hafnarf jarðarbæjar. Í upphaflegum ákvæðum um skattgreiðslu álversins fólst að því var gert að greiða sérstakt framleiðslugjald í stað venjulegra skatta og framleiðslugjaldið átti að jafnast á við þá skatta. Út frá því var gengið að þeir aðilar, sem ella hefðu fengið þessa venjulegu skatta sem önnur fyrirtæki greiða samkv. landslögum, fengju jafngildi þeirra sem sinn hluta af framleiðslugjaldinu. Í grg. með því frv., sem hér liggur fyrir, eru hinir almennu, beinu skattar, sem framleiðslugjaldið átti að koma í staðinn fyrir, taldir upp. Á bls. 38 í grg. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Reglur álsamninganna um skatta ÍSALs er aðallega að finna í 25.–30. gr. aðalsamningsins milli ríkisstj. og Alusuisse, en samkv. þeim greiðir ÍSAL sérstakt framleiðsíugjald í stað venjulegra skatta hér á landi, þ.e. aðallega hina almennu, beinu skatta, sem nú eru tekjuskattur, eignarskattur, aðstöðugjald, iðnlánasjóðsgjald og fasteignaskattur.“ Vegna þess, sem snýr að Hafnarfjarðarbæ í þessu máli vek ég athygli á tveim sköttum sem hér eru beinlínis nefndir og gert var í upphafi ráð fyrir að ættu að felast í framleiðslugjaldinu, þ.e.a.s. aðstöðugjaldi og fasteignaskatti, en þeir renna samkvæmt lögum til þess sveitarfélags þar sem fyrirtækið starfar. Með þessu frv. er verið að leggja til að minnka þátt framleiðslugjaldsins í greiðslum álversins og flytja þann hlut heildargreiðslnanna yfir á rafmagnsverðið. Óbreyttur hundraðshluti framleiðslugjaldsins til Hafnarfjarðarbæjar af lækkuðu framleiðslugjaldi þýðir að bæjarfélagið, sem fékk ekki að leggja eðlilega skatta á þetta fyrirtæki sem önnur í sveitarfélaginn, en átti að fá þá að verulegu leyti a.m.k. borna uppi með hluta sínum af upphaflegu framleiðslugjaldi, er nú svipt verulegum hluta þessara greiðslna, annars vegar fyrir tímabilið til þessa, ef stjórnvöld viðurkenna skattinneign álversins, hins vegar er bæjarfélagið svipt þessum greiðslum að verulegu leyti á komandi árum með því frv. sem hér er til umr., þar sem verið er að slá því endanlega föstu að skattgreiðslur af álverinu til Hafnarfjarðarbæjar skuli ekki nálgast það að nema jafngildi þeirra skatta, sem bæjarfélagið leggur á önnur fyrirtæki, og ekki nálgast það að jafnast á við þá skattgreiðslu sem upphaflegum samningi var ætlað að tryggja bæjarsjóði. Sá hluti, sem bæjarfélagið er svipt með þeim hætti, fer að verulegu leyti til Landsvirkjunar sem hefur frá upphafi notið þeirrar sérstöðu að mega selja rafmagnið beint til þessa fyrirtækis sem er á orkusvæði Rafveitu Hafnarfjarðar. Ýmsir hafa talið óeðlilegt að sveitarfélag njóti venjulegrar skattálagningar á fyrirtæki sem eru að stærð og veltu langt umfram það sem gerist um önnur fyrirtæki í sveitarfélaginu eða í landinu almennt. En því fer fjarri að þar sé um þetta dæmi eitt að ræða. A.m.k. eru greiddir venjulegir fasteignaskattar af raforkuverum til mjög smárra hreppsfélaga, og ég hygg að greiðslur slíkra fyrirtækja til þeirra hreppssjóða séu æðihátt hlutfall af heildartekjum hreppsins af fasteignasköttum í sveitarfélaginu. Gæti hv. 6. þm. Suðurl. að líkindum frætt hv. þm. nánar um það. Með þeirri ákvörðun í upphafi, að sérstakt framleiðslugjald skyldi koma í stað venjulegra skatta, og beinu skattana hef ég þegar tilgreint úr grg., var gert ráð fyrir að Hafnarfjarðarbær á sama hátt og ríkið tæki þessa skatta eða jafngildi þeirra með þessum sérstaka hætti. Ef miðað er við sama hlutfall Hafnarfjarðarbæjar af lækkuðu framleiðslugjaldi, þá stenst ekki lengur sú forsenda að eðlileg skattinnheimta til bæjarins fáist með hluta hans af framleiðslugjaldinu. Og ég tel rétt að koma hér á framfæri þeirri kröfu Hafnarfjarðarbæjar að hlutur bæjarins af framleiðslugjaldinu verði samsvarandi fasteignaskatti, lóðargjaldi og aðstöðugjaldi sem öðrum fyrirtækjum í Hafnarfirði er gert að greiða. Í ræðu frsm. meiri hl. iðnn. Nd. kom fram að um skiptingu á framleiðslugjaldi, þ.e.a.s. lækkuðu framleiðslugjaldi, yrði gerður sérstakur samningur milli ríkisins og Hafnarfjarðarbæjar og flutt sérstakt frv. um það efni. Um það mál hefur ekkert frekar komið fram við meðferð þessa frv. Ég vil í tilefni af því fara þess á leit við formann iðnn. þessarar d., fyrst hæstv. iðnrh. er ekki viðstaddur, að hann taki að sér að fá hæstv. iðnrh. til þess að greina hv. þd. við 3. umr. frá því, hver er í þessu efni stefna ríkisstj. og þess þingmeirihluta sem nú ætlar að standa að breytingu á framleiðslugjaldi álversins, hver sé stefnan varðandi rétt Hafnarfjarðarbæjar til skattlagningar á þetta fyrirtæki sem þar er starfrækt. Hæstv. ríkisstj. og þeir hv. þm., sem hyggjast samþykkja það frv., sem hér er til umr., munu telja að með samþykkt þess sé verið að tryggja auknar heildargreiðslur frá álverinu miðað við þá samninga sem til þessa hafa gilt. Það er því rétt að fram komi hvort um leið eigi það að gerast með samþykkt þessa frv., að hlutur Hafnarfjarðarbæjar verði minnkaður frá því sem verið hefur miðað við óbreytta samninga, eða hvort hundraðshluti Hafnarfjarðarbæjar af framleiðslugjaldi verði með heildarlækkun þess hækkaður svo að skattgreiðslur álversins til Hafnarfjarðarbæjar verði a.m.k. ekki minni en verið hefur. Ég fer fram á að hæstv. iðnrh. svari þessu við 3. umr. Bæjaryfirvöld í Hafnarfirði hafa gert rækilega grein fyrir sínu sjónarmiði í þessu máli í grg. sem þeir hafa sent þingmönnum Reykjaneskjördæmis. Ég tel rétt að þessi grg. og bréf bæjarstjórans í Hafnarfirði komi fram í þessum umr. Ég tel ekki rétt að afgreiðslu þessa frv. ljúki hér á hv. Alþ. án þess að þessi sjónarmið og rökstuðningur bæjaryfirvalda og svör við þeim komi fram. Bréf bæjarstjórans í Hafnarfirði er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Sendi yður hjálagða grg., sem samin hefur verið á vegum Hafnarfjarðarbæjar, um fyrirhugaðar breytingar á skattlagningu ÍSALs, sbr. frv. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium um álbræðslu við Straumsvík. Vakin er athygli yðar á samkomulagi sem gert var á milli Hafnarfjarðarbæjar og ríkisstjórnar Íslands 1966 um ýmsa þætti varðandi fyrirhugaða álbræðslu í Straumsvík. Forsenda þess samkomulags var mörkuð hlutdeild bæjarins í hinum beinu sköttum fyrirtækisins, eins og þeir voru taldir eðlilegir samanborið við önnur atvinnufyrirtæki í landinu. Frv. gerir ráð fyrir staðfestingu samnings um verulegar breytingar á skattgreiðslum ÍSALs svo og staðfestingu á breytingum á hafnar- og lóðarsamningum (viðauki B) sem Hafnarfjarðarbær er aðili að, án þess að gengið hafi verið frá samkomulagi við bæjaryfirvöld þar um. Teljum við því óeðlilegt að frv. verði afgreitt óbreytt sem lög frá Alþingi fyrr en gengið hefur verið frá nýjum samningum við Hafnarfjarðarbæ að því er tekur til þessara þátta. Virðingarfyllst, Kristinn Ó. Guðmundsson.“ Þessu bréfi fylgir svo hljóðandi grg.: „Greinargerð um fyrirhugaðar breytingar á skattlagningu ÍSALs. Skattlagning ÍSALs er ákveðin samkvæmt sérstökum lögum, og er fyrirtækinu gert að greiða svonefnt framleiðslugjald í stað venjulegra skatta. Fyrir Alþingi liggur nú frv. um breytingu á reiknigrundvelli framleiðsíugjaldsins, raforkuverði til ÍSALs o.fl. Í hinum fyrirhuguðu breytingum felst m.a. verulegur tilflutningur á tekjum af fyrirtækinu úr framleiðslugjaldi yfir í greiðslur fyrir raforku. Vafalítið munu framleiðslugjaldsgreiðslur eftir hinum nýju reglum verða einungis lágmarksgreiðslur, 20 dollarar á tonn, a.m.k. næsta áratug og jafnvel út samningstímabilið. En greiðslur eftir gildandi reglum mundu aukast með hækkandi álverði og batnandi hag fyrirtækisins. Virðist mega meta þessa skerðingu á væntanlegum framleiðslugjaldsgreiðslum á samningstímanum sem 35–55%. Þá er sérstaklega vert að vekja athygli á því að framleiðslugjald samkvæmt hinum nýju reglum er einkar ónæmt fyrir erlendri verðbólgu eða nánar tiltekið gildisrýrnun bandaríkjadollars, en gildandi reglur veita verulega tryggingu gegn henni. Það hefur einkum verið talið til ágalla núverandi skilmála um raforkuverð að þeir veittu ekkert viðnám gegn verðrýrnun dollars. Breytingin hefur hins vegar í för með sér að áhættan og tapið af minnkandi raungildi dollarans flyst yfir á skattgreiðslurnar. Við gildistöku núverandi ákvæða um skattlagningu ÍSALs var svo um samið að Hafnarfjarðarbær fengi ákveðinn hundraðshluta af framleiðslugjaldi ÍSALs og kæmi það í stað venjulegrar álagningar sveitarfélagsins á starfsemi þess. Af framansögðu er ljóst að með fyrirhugaðri breytingu á reiknigrundvelli framleiðslugjaldsgreiðslna eru allar forsendur brostnar fyrir þessu samkomulagi við Hafnarfjarðarbæ, svo stórlega sem álagningargrundvöllurinn mun skerðast við breytinguna. Með hliðsjón af nauðsyn þess fyrir bæjarfélagið, að tekjustofnar þess fylgi almennum verðlagsbreytingum og réttur bæjarins til eðlilegra tekna af atvinnurekstri í bænum verði ekki fyrir borð borinn, er það eðlileg og sjálfsögð krafa bæjarins að hann njóti þeirra tekna af fyrirtækinu sem aðstöðugjöld og fasteignagjöld mundu veita. Því telur bæjarstjórn einsýnt að gengið verði frá nýju samkomulagi við Hafnarfjarðarbæ vegna skattlagningar ÍSALs, þess efnis að ríkissjóður standi bæjarsjóði skil á fasteignagjöldum og aðstöðugjöldum af rekstri fyrirtækisins, enda annist ríkissjóður hér eftir sem hingað til innheimtu framleiðslugjaldsins. Þetta samkomulag verður að gera áður en frv. verður afgreitt sem lög frá Alþingi.“ Í eftirfarandi grg. er mál þetta reifað nánar. Er fyrst gerð stuttlega grein fyrir gildandi reglum, síðan eru fyrirhugaðar breytingar raktar og gerður samanburður á greiðslum samkvæmt gildandi ákvæðum og fyrirhuguðum reglum. Loks er vikið sérstaklega að hlut Hafnarfjarðar í þessum efnum: „Núgildandi reglur: Samkvæmt gildandi reglum er lagt framleiðslugjald á hverja smálest áls sem afskipað er frá bræðslunni eða í birgðum umfram 23 500 tonn. Framleiðslugjaldið er ákveðið sem grunngjald, 20 dollarar á tonnið, miðað við að skráð verð á áli sé 27 cent á enskt pund, að viðbættum 7 dollurum fyrir hvert cent sem verðið fer upp úr 27 centum og sama frádrætti á cent fyrir verð undir 22 centum. Að undanförnu hefur verðið verið 39 cent og tilsvarandi framleiðslugjald því 104 dollarar á tonn. Gjaldskylda er þó takmörkuð að hámarki við 50% af nettóhagnaði fyrirtækisins samkvæmt reikningum. Á hinn bóginn eru ákvæði um lágmarksskatt, 235 þús. dollara á ári, sem er gjaldskyldur án tillits til afkomu, og gildir hann því ef hagnaður er minni en 470 þús. dollarar. Framleiðslugjald er greitt við afskipun, en ákvæðið um gjaldskyldu samkvæmt reikningum kemur ekki til skoðunar fyrr en í árslok. Framleiðslugjaldsgreiðslur umfram gjaldskyldu mynda skattinneign. Hana má síðan nota síðar til þess að mæta þeim hluta framleiðslugjaldsins sem er umfram grunngjaldið, 20 dollarar á tonn. Verður því ævinlega að inna af hendi greiðslu af grunngjaldinu, 20 dollara á tonn að lágmarki, þrátt fyrir skattinneign. Greiðslur af tonni áls nema þannig hverju sinni frá 20 dollurum á tonn upp í álagt framleiðslugjald nú, 104 dollara, allt eftir því hvort skattinneignin er fyrir hendi eða ekki. Breytingar á reglum: Hinar nýju skattlagningarreglur samkvæmt fyrirliggjandi frv. eru í megindráttum upp byggðar með sama hætti og gildandi reglur. Í frv. er gert ráð fyrir að lágmarksskattur verði 20 dollarar á tonn og er það grunngjald eins og áður og bar við bætist hækkun með álverði. Enn fremur eru ákvæði um hámarksskatt. Viðmiðunartölum er hins vegar breytt og nokkur atriði endurskilgreind: 1) Áður miðaðist grunngjaldið 20 dollarar á tonn við álverðið 27 cent, en samkvæmt frv. á grunngjaldið að miðast við 40 cent. Eftir gildandi reglum er framleiðslugjaldið 111 dollarar við 40 centa verð, en á að lækka í 20 dollara. 2) Stighækkun með álverði, sem nú er 7 dollarar á hvert cent verðhækkunar, verður samkvæmt frv. 0.45 dollarar fyrir verðbilið 40–50 cent og fer síðan minnkandi með hækkandi álverði niður í 30 cent, 0.30 dollara, á cent fyrir verð hærra en 70 cent. 3) Ákvæðinu um, að gjaldskylda takmarkist að hámarki við 50% hagnaðar, er breytt í 55%, en jafnframt leyft að draga fyrst frá varasjóðstillag allt að 20% af hagnaði. Sé sú heimild nýtt er hámarksgjaldskyldan því í reynd lækkuð úr 50% í 44% hagnaðar. Tiltekið er að þetta ákvæði gildi einungis þegar framleiðslugjald er hærra en 20 dollarar á tonn. 4) Lágmarksskattur, þegar framleiðslugjald er hærra en 20 dollarar, er ákveðinn 35% af hagnaði eftir varasjóðstillag eða 28% af hagnaði fyrir varasjóðstillag. 5) Í stað þess, að greitt sé framleiðslugjald á hverjum tíma í samræmi við ríkjandi álverð og hugsanlega myndist skattinneign af þeim sökum, er samkvæmt frv. einungis grunngjaldið, 20 dollarar, gjaldskylt við útskipun, en viðbót vegna hærra álverðs, takmörkuð af ákvæðum tengdum hagnaði, er gjaldskyld eftir árslok. Myndast því engin ný skattinneign samkvæmt ákvæðum frv. 6) Viðurkennd er skattinneign, 4.4 millj. dollara, 1. okt. s.l. og má nýta hana til að mæta gjaldi umfram grunngjald svo lengi sem hún endist. Vöxtum af skattinneign er breytt úr 5% í breytilega vexti, nú 5.6%. Verði skattinneign í lok samningstímans gerir frv. ráð fyrir að hún sé endurgreidd til ÍSALs. Ekkert ákvæði er um þetta í gildandi samningi. Samanburður á gildandi ákvæðum og nýjum ákvæðum samkvæmt frv.: Frv. fjallar annars vegar um verð á raforku og hins vegar um skattlagningarreglur. Í álitsgerð með frv. eru færð rök að því að samanlagðar greiðslur fyrir raforku og skatt muni hækka og sé því hagur að breytingunni. Hækkun raforkuverðs er allnokkur. Á hinn bóginn er sú hækkun í verulegum mæli á kostnað framleiðslu? gjaldsgreiðslna sem munu lækka. Að þessu leyti er því um að ræða tilflutning á tekjum af álverinu frá ríkissjóði, Byggðasjóði, Iðnlánasjóði og Hafnarfjarðarkaupstað til Landsvirkjunar. Hversu mikil lækkunin verður fer eftir aðstæðum á álmarkaði eða nánar tiltekið þróun álverðs og hagnaði verksmiðjunnar. Svo framarlega sem árleg verðhækkun áls er innan við 5% á ári og hagnaður minni en 5% af sölu verða greiðslur samkvæmt nýju reglunum aldrei hærri en lágmarksgjaldið, 20 dollarar á tonn, nema hugsanlega á þremur síðustu árum samningstímans 26–19 ár héðan í frá. Samkvæmt gildandi reglum væru greiðslur hins vegar mun hærri.“ Þá kemur hér í grg. næst að útskýringum og línuritum sem fylgja grg. Þeim kafla sleppi ég af auðsæjum ástæðum, en síðan segir í grg.: „Þótt erfitt sé að meta líklega verðþróun og hagnað bendir flest til að árleg meðalverðhækkun verði yfir 2.5% og jafnaðarhagnaður á þetta löngu tímabili frekar yfir en undir 5% á ári. Miðað við slíkar forsendur fela þá breytingar samkvæmt frv. í sér að framleiðslugjaldsgreiðslurnar lækka sem næst um helming. Af sjónarhóll þeirra, sem hafa hagsmuna að gæta varðandi upphæð framleiðslugjaldsins, er þó engu að síður alvarlegt hve ónæmar hinar nýju reglur eru fyrir erlendri verðbólgu. Þannig er ljóst að þótt verðhækkanir áls næmu allt að 6% á ári næstu 10 árin og meðalhagnaður um 5%, mundi einungis lágmarksgjaldið, 20 dollarar, koma til greiðslu á þessu tímabili samkvæmt nýju reglunum og skattinneign verður þá ámóta há og við upphaf samningstímans. Þessi skortur á næmleika fyrir verðhækkunum áls er þeim mun alvarlegri sem verðhækkun áls fylgir að líkindum að mestu almennum erlendum verðhækkunum eða verðbólgu í viðskiptaheimi okkar og þar með verðhækkunum á þeim aðföngum sem keypt eru til landsins. Framleiðslugjaldið mun því rýrna að raunverulegu verðgild í hlutfalli við verðbólguna í viðskiptalöndum okkar. Í dæminu um 6% verðhækkun áls eða heimsverðbólgu stæði framleiðslugjaldsgreiðslan þannig kyrr í 20 dollurum í lok 10 ára tímabilsins þótt raungildi hefði rýrnað um 44% eða niður í 11.20 dollara á núverandi verðlagi. Hlutur Hafnarfjarðar: Hlutur Hafnarfjarðar í framleiðslugjaldi ÍSALs er 25% til 1. 10. 1978, en á þá að lækka í 20% samkvæmt gildandi samningi. Þegar þessi hlutföll voru ákveðin var höfð hliðsjón af þeirri aðstöðu, sem Hafnarfjörður var að láta af hendi og þeim tekjum, sem þágildandi álagningarreglur hefðu veitt bænum. Hinar fyrirhuguðu breytingar munu greinilega stórskaða hlut Hafnarfjarðar, e.t.v. um helming af framleiðslugjaldsgreiðslu til hans. Möguleikinn á verulegum tekjum vegna góðra aðstæðna á álmarkaði er nánast að engu gerður og hinar nýju reglur festa framleiðslugjaldsgreiðslur í lágmarki jafnvel við mun örari verðþróun áls og ámóta hagnað af áliðnaði og verið hefur undanfarinn áratug eða svo. Breytingarnar gera það enn fremur að verkum að framleiðslugjaldsgreiðslurnar munu rýrna mjög að raungildi með árunum og mundu t.d. nær helmingast að raungildi á einum áratug miðað við 6% árlega verðbólgu. Þar sem rekja má þessar breytingar til óska ríkisstj. til þess að flytja tekjur úr framleiðslugjaldi yfir í greiðslur fyrir raforku er ljóst að forsendur fyrir samkomulaginu við Hafnarfjarðarkaupstað um hlut hans í framleiðslugjaldinu eru gjörsamlega brostnar. Nægir í því sambandi að vitna til skerðingar, sem í breytingunni felst, og þess öryggisleysis gagnvart verðbólgu í viðskiptalöndum okkar, sem breytingin felur í sér. Sveitarfélög eins og Hafnarfjörður verða að miða tekjustofna sína við almenna verðþróun, Svo er um fasteignagjöld og aðstöðugjöld. Með hliðsjón af þessu er það eðlilega krafa Hafnarfjarðar að við fyrirhugaða breytingu á skattlagningarreglum ÍSALs verði hlutur hans héðan í frá miðaður við fasteignagjöld og aðstöðugjöld af starfseminni. Hafnarfjarðarkaupstað skiptir ekki máli hvernig ríkissjóður hagar innheimtu á heildartekjum af ÍSAL eða hvernig Alþ. og ríkisstj. vilja skipta greiðslum af fyrirtækinu á rafmagns- og framleiðsíugjald. Hins vegar er það sjálfsögð og eðlileg krafa Hafnarfjarðar að ríkissjóður standi Hafnarfjarðarkaupstað skil á þeim gjöldum sem hann á rétt á að leggja á starfsemina samkvæmt almennum lögum.“ Hér lýkur þeirri grg. sem fylgdi bréfi bæjarstjórans í Hafnarfirði. Ég hafði fyrr í ræðu minni óskað eftir því að hæstv. iðnrh. greindi hv. þd. frá því hvernig hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluti hyggst bregðast við ósk og kröfu Hafnarfjarðarbæjar um að við afgreiðslu þessa frv. og við samninga við Hafnarfjarðarbæ verði hlutur bæjarfélagsins ekki skertur frá því sem gert var ráð fyrir að hann yrði við gerð upphaflegs samnings. Ég vil að lokum aðeins ítreka þessa ósk og vænti þess að séð verði til þess að hæstv. ráðh. veiti skýr svör við 3. umr. um þetta mál.



Herra forseti. Ég vil strax í upphafi lýsa yfir stuðningi mínum við meginefni þessa máls, en eingöngu gera að umtalsefni það sem síðasti ræðumaður, hv. 11. landsk., vek að í lok sinnar ræðu, þ.e. hina ítarlegu grg. frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar varðandi þetta mál. Ég tek undir allt það, sem hann sagði varðandi það mál, og umfram það legg ég til, herra forseti, að þessari 2. umr. verði frestað þar til fyrir liggur, eins og óskað er eftir í bréfi frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar, að gengið hafi verið frá samningi við Hafnarfjarðarbæ varðandi þetta efni. Ég tel það algjörlega óhæf vinnubrögð að ekki skuli vera búið að ganga frá jafnþýðingarmiklu atriði og hér um ræðir varðandi samning annars vegar milli ríkisins og hins vegar milli bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, og enginn sveitarstjórnarmaður getur sætt sig við slík vinnubrögð. Þess vegna vænti ég þess, herra forseti, að sú ósk mín verði tekin til greina að 2. umr. ljúki ekki fyrr en við óskum bæjarstjórnar Hafnarfjarðar hefur verið orðið, í þá átt að gengið verði frá nýjum samningi víð Hafnarfjarðarbæ að því er tekur til þeirra þátta sem hv. 11. landsk. vísaði hér til.



Herra forseti. Vegna þess, sem fram kom hjá hv. 10. landsk. þm., vil ég taka það fram að ég ræddi við bæjarstjórann í Hafnarfirði einmitt um þetta mál og tjáði honum að ég mundi sem formaður iðnn. gjarnan ræða við fulltrúa hafnfirðinga á milli 2. og 3. umr, ef þess væri óskað og ekki frá samningum gengið. Hitt vil ég taka fram, að samningar við hafnfirðinga eru raunar óháðir samþykkt þessa frv. að mínu mati. Það er alveg ljóst að það verður að breyta aðild hafnfirðinga að skatttekjum þessa fyrirtækis, en það er hins vegar sjálfstæður samningur á milli hafnfirðinga og íslenska ríkisins. Aftur á móti verður þessi samningur ekki undirskrifaður án þess að lokið sé samningum við hafnfirðingana. Þannig tengjast þessi mál og því þarf ekki að hraða afgreiðslu þessa máls á þingi meira en þeim samningum líður. En ég tel rétt að hæstv. iðnrh. svari þeim spurningum, sem fram hafa komið um þessa samninga. Þeir eru algjörlega á hans vegum, að sjálfsögðu ekki á vegum iðnn. Í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. kom ýmislegt fram sem mætti flytja um langt mál. Ég fagna því að hann tók fram að ég hafi verið viljugur að verða við óskum hans um hinar og þessar upplýsingar til hv. iðnn. og að kalla menn á okkar fund. En mér þykir því leiðara að ekkert virðist hafa síast inn í kollinn á honum af því sem ég vildi að þangað kæmist. Ég ætla nú ekki að fara að leiðrétta nema örlítið af því sem fram kom hjá hv. þm. Ég veit að hann við er í hjarta sínu andsnúinn stóriðju. Það er mál út af fyrir sig, og það má ýmislegt um það ræða. Og ég held að hann verði það alltaf, alveg sama hvað ég segi og hvað ég reyni að skýra þau atriði sem hér eru til umr. Hér er fyrst og fremst verið að ræða um breytingu á þeim samningi sem hefur verið gerður, og við þurfum að gera það upp við okkur hvort þessi breyting sé til bóta. Gamli samningurinn getur vitanlega staðið. Við erum samningsbundnir, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég held að hv. þm. ætli ekki íslendingum að ganga á bak orða sinna og rjúfa gerðan samning. Ég hef aldrei heyrt hann segja það og aldrei staðið hann að neinu slíku. Hér varð því að ná samkomulagi við hinn samningsaðilann, og það samkomulag liggur hér fyrir. Ég leyfi mér að fullyrða að ekki hafi verið unnt að ná skárra samkomulagi, og ég tel að hér sé um að ræða verulega bót á samningnum, sem nú er í gildi, og því rétt að staðfesta þessar breytingu á samkomulaginu, Þetta er aðalatriði málsins. Hv. þm. sagði að það væri dæmalaust, að 14–16 kg af flúor slyppu út fyrir hvert tonn sem framleitt er í álbræðslu og væri hvergi í heiminum. Þetta er alrangt, eins og greinilega kom fram m.a. hjá Eyjólfi Sæmundssyni sem mætti á fundi n. Þetta er frekar regla heldur en undantekning.  Það er sagt að sérfræðingar hafi vélað hæstv. iðnrh. viðreisnarstjórnarinnar - ég var einn af þeim - að ganga ekki nógu dyggilega frá þessum ákvæðum. Ég vil leyfa mér að fullyrða að það ákvæði í gamla samningnum, sem segir að þeir skuli hlíta þeim reglum sem tíðkast í iðnvæddum löndum eða kunna að verða teknar upp í iðnvæddum löndum, sé mjög gott ákvæði, og ég vil hrósa mér fyrir að eiga nokkurn þátt í því. Ég fór til Noregs, ræddi þar við fjölmarga menn í þessum iðnaði, það gat enginn gefið mér upp neinar reglur þar, en þeir sögðu: Það er enginn vafi á því að þessar reglur koma. Við getum bara ekkert sagt um það hverjar þær verða. - Þess vegna var gripið til þessa ákvæðis, og það er enginn vafi á því að það er þetta ákvæði sem knýr ÍSAL til þess að hlíta þeim reglum sem hér verða settar og verða í samræmi við það sem gildir í öðrum löndum. Það kom einnig greinilega fram hjá t.d. ráðuneytisstjóra heilbrn. og kemur greinilega fram í fréttatilkynningu, sem fyrrv. hæstv. iðnrh. gaf út, að fyrirtækið mun hlíta þeim reglum sem hér verða settar. Það hefur ekki mótmælt því á nokkurn máta. Allt þetta kom fram og ég gerði raunar grein fyrir þessu í framsöguræðu minni, það kom greinilega fram hjá t.d. ráðuneytisstjóra heilbrn. að ekki væri ástæða til að óttast að þarna yrði ekki farið að þeim reglum sem verða um málið settar. Þetta er aðalatriði málsins og það mikilvægasta. Mikið var rætt um raforkuna og þar vísað mjög í norðmenn, en hvers vegna ekki líka að rekja sögu norðmanna í stóriðju? Þeir byrjuðu um aldamótin. Þeir veittu einkaleyfi til 50 ára. Sum slík einkaleyfi eru enn þá í gildi. Sá iðnaður, sem hefur þessi einkaleyfi, er með raforkuverð jafnvel fyrir neðan 1 mill. kannske niður í 10–12 aura/kwst. Því hefur ekkert verið breytt. Norðmenn eru enn þá að semja við erlenda aðila um stóriðju, hafa gert það til þessa dags. Þeir eiga hins vegar orðið lítið af hagkvæmum virkjunarmöguleikum. Norðmenn hafa ekki hækkað raforkuverð sem byggt er á eldri samningum, þeir hafa ekki gert það, og þar er raforkuverð byggt á nýlegum samningum, eftir 1960, kringum 2–3 mill mjög algengt. Að sjálfsögðu var það verð ákveðið með tilliti til virkjunarkostnaðar á sínum tíma. Um það má vitanlega deila. Ég fyrir mitt leyti fellst á að í raforkuverði beri að taka tillit til hækkandi verðs á raforku með nýjum virkjunum, og ég get fullkomlega fallist á að raforkuverð það, sem um var samið þegar upphaflegi samningurinn var gerður, 1966, er of lágt miðað við núverandi aðstæður. Þess vegna er verið að endurskoða raforkuverðið. Ég vil hins vegar leyfa mér að fullyrða að Búrfellsvirkjun hefði ekki verið reist á þann máta a.m.k. sem gert var eða með þeim hraða sem gert var án samnings um sölu á verulegum hluta af raforkunni. Samanburður er því ákaflega óraunhæfur. Við hefðum ekki Búrfellsvirkjun með sama raforkuverði ef við hefðum ekki gert svona samning. Það er sannfæring mín og ég held að hún fái sannarlega staðist, verði varla hrakin. Það er staðreynd að lán til Búrfellsvirkjunar voru bundin því skilyrði að sýnt yrði fram á öruggan og hagstæðan markað fyrir mjög verulegan hluta af raforkunni. Alþjóðabankinn taldi Búrfellsvirkjun of mikla byrði fyrir lítið íslenskt þjóðfélag án þess að hafa slíka tryggingu. Ég vísa því algjörlega á bug að það raforkuverð, sem þá var samið um, standi ekki undir kostnaði við Búrfellsvirkjun að sínu leyti. Það stendur ekki undir kostnaði við raforkukerfið eins og það er orðið nú með sínum hluta, það er rétt. Af því að ég minntist á norðmenn áðan, þá mætti náttúrlega einnig rekja þróunarsögu norðmanna í stóriðjumálum. Þar er hægt að vekja athygli á fjölmörgum ritgerðum, ræðum og fleira sem norðmenn hafa látið frá sér fara um mikilvægi erlendrar stóriðju fyrir þjóðarbúskap norðmanna. Þeir hafa sýnt fram á það í fjölmörgum ritgerðum að með þessu móti hefur þeim tekist að treysta efnahagsgrundvöll sinn, og þetta á að dómi þeirra verulegan þátt í traustu efnahagslífi norðmanna í dag. Þetta er ekki heldur í fyrsta sinn sem við íslendingar eigum samskipti við erlent fjármagn. Erlent fjármagn átti stóran þátt í að byggja upp síldarverksmiðjur okkar og margt fleira sem nú er eða var öflugt í okkar landi. Þetta er þróun sem ég fyrir mitt leyti tel að við eigum að ganga í gegnum. En ég tek undir það að við þurftum vitanlega að takmarka slíka stóriðju mjög og gæta þess ávallt að hún verði ekki óeðlilega stór hluti í þjóðarbúskap okkar íslendinga. Það er ekki nóg að vísa eingöngu í það sem norðmenn gera í dag við ákvörðun raforkuverðs fyrir nýjar verksmiðjur. Við verðum einnig að gæta þess sem þeir hafa gert áður og við verðum þá að líta á dæmið í heild sinni. Við getum ekki notað norðmenn aðeins til þess að andmæla þeim samningi sem nú er verið að gera. Við skulum líta á samanburðinn allan. Samanburður var gerður við raforkuverðið í Reykjavík og þar var nefnt að nýja orkan kosti 97 aura kwst. Ég hef satt að segja ekki séð það verð. Ég hélt að meðalverðið á nýju orkunni væri um 4 mill og það eru ekki 97 aurar, en hvað um það. Hins vegar var rætt mjög um afgangsorku í þessu sambandi og fullyrt að afgangsorkan til ÍSALs væri afhent með sömu skilyrðum og forgangsorkan er afhent til Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þetta er alrangt. Í 2. málsgr. á bls. 47 í fylgiskjölum með frv. segir, með leyfi forseta: „Að áskildu því, sem mælt er í neðanskráðum ákvæðum þessarar bókunar, skal Landsvirkjun heimilt hvenær sem er og á hverjum tíma að skerða eða rjúfa algjörlega afhendingu afgangsrafmagns, svo fremi að sú skerðing eða rof minnki eigi þá afgangsorku, sem tiltæk verði í heild á neinu einu almanaksári, niður fyrir 50% þeirrar árlegu afgangsorku sem tilgreind er í 1. málsgr.“ Ég held að hv. þm. skilji ekki hvað þarna er við átt. Ég skal reyna að skýra það. Þarna er við það átt að Landsvirkjun getur rofið þessa afgangsorku í helminginn af tímanum á einu ári. Hún getur t.d. afhent enga afgangsorku í 6 mánuði, en þá fulla í 6 mánuði. Þarna er verið að setja sem sagt neðri mörk á það, sem afgangsorkan verður rofin, til að veita fyrirtækinu eitthvert öryggi með þessa orku. Ég held að það þætti saga til næsta bæjar ef Landsvirkjun afhenti Reykjavíkurborg enga orku í hálft ár, bókstaflega enga orku í hálft ár, en það væru sömu skilyrði og hér er um að ræða. Ég held því að hv. þm. hafi hlotið að fara einhvers staðar málsgreinavillt þegar hann gerði þennan samanburð. Það, sem hv. þm. las upp, voru ákvæði, sem oft eru nefnd force majeur og eru í þessum samningi hér um forgangsorkuna, - ákvæði sem ekki eru á valdi seljanda og geta valdið því hins vegar að hann getur ekki staðið við gerð samninga. Þetta gildir um forgangsorkuna bæði til ÍSALs og til Reykjavíkurborgar, en afgangsorkan er sem sagt bundin þessum sérstöku afhendingarskilmálum sem ég las nú og fjallað er um þarna nánar yfir lengra tímabil. Þetta er sem sagt munurinn á afgangsorkunni og forgangsorkunni. Forgangsorkuna má rjúfa ef sérstakar aðstæður valda því að ekki er unnt að afhenda hana, force majeur ákvæði, en afgangsorkan er miklu frjálsari. Hv. þm. ræddi mjög um Íslenska járnblendifélagið. Ég vildi óska þess að hann gæti haldið svo sem eina ræðu á þessu þingi án þess að minnast á það fyrirtæki. Ég held að það sé alveg óþarfi að blanda því inn í bókstaflega öll mál. Ég lái honum e.t.v. ekki við þessa umr. að gera þar einhvern samanburð á, Það er t.d. enginn vafi á því að raforkuverðið til járnblendifélagsins er stórum hagstæðara en það sem hér um ræðir. Hann sagði að okkur hefði verið nær að fá lánsfé til að dreifa raforkunni um landið og nota til upphitunar húsa. Það var mikill hugur í mönnum hér þegar olíuverðshækkunin varð í lok ársins 1973 að ráðast í slíkar framkvæmdir, og þá var gerð áætlun af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Var áætlað að eingöngu styrking dreifikerfisins mundi kosta um 4000 millj. kr. Svo mikill hugur var í mönnum að þá var rokið til og ákveðið að virkja Kröflu, ákveðið að leggja byggðalínu, ákveðið að virkja Bessastaðaá, Suðurfossá og ég veit ekki hvað og hvað fleira. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég fagna því hálft í hvoru að ekki var ráðist í allar línubyggingarnar um leið. Mér skilst á síðustu áætlunum að þessar 4000 millj. séu nú nær 20 þús. millj., og staðreyndin er sú, sem betur fer, að þeim stöðum hefur stöðugt fjölgað sem notað geta jarðvarma til upphitunar og þurfa ekki raforku. T.d. er nú komið í ljós á Vestfjörðum, þar sem enginn taldi slíkt líklegt, að þar má örugglega fá jarðvarma á nokkrum stöðum og jafnvel mörgum til upphitunar. Breytir það mjög öllum forsendum fyrir línubyggingu inn á það svæði, og svo er víðar. Það er alveg vafalaust að jarðvarminn er stórum hentugri til upphitunar heldur en raforka. Það er raunar alveg vafalaust líka að raforkan á ýmsum fjarlægari stöðum er ákaflega dýr orka til upphitunar og jafnvel ódýrara að nota olíu og losna við kostnaðarsama endurbyggingu línukerfis í mesta dreifbýli á sumum stöðum, þannig að þessi fullyrðing er alls ekki einhlít og þarf að skoðast langtum betur. Ég ætla ekki að eyða hér meiri tíma í þessar skýringar. Ég vil endurtaka það að mér eru sannarlega vonbrigði, eftir að hafa gert ítrekaðar tilraunir í iðnn. til þess að leiða hið sanna í ljós, að fá að heyra svo mikinn - ég vil kalla það misskilning frá hv. þm. í sambandi við þennan samning. En ég geri mér grein fyrir því að það er alveg tilgangslaust fyrir mig að reyna að leiðrétta það. Það hefur mistekist í fyrri tilraunum og ég ætla ekki að gera fleiri.