Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Virðulegi forseti. Nýverið sáu landssamtök íslenskra stúdenta sig knúin til að hleypa af stokkunum herferð til að berjast fyrir bættum kjörum stúdenta. Yfirskrift herferðirnar er Stúdentar mega ekki hafa það betra. Er það mat þeirra að háskólanemar búi við krappari kjör en flestir aðrir samfélagshópar. Í upphafsgrein núverandi laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna er því slegið föstu að hlutverk sjóðsins sé að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til þess að stunda nám án tillits til efnahags. Þetta göfuga markmið hefur verið tilgangur sjóðsins frá stofnun hans, enda stofnaður af verkalýðshreyfingunni og öðrum erindrekum jafnaðarstefnunnar til að tryggja börnum verkafólks og annarra efnaminni fjölskyldna rétt til að afla sér háskólamenntunar og auka þannig möguleika þeirra til félagslegs hreyfanleika. Á undanförnum árum hefur þetta meginhlutverk og tilgangur sjóðsins átt undir högg að sækja. Til að mynda hafa hreyfingar háskólanema gagnrýnt harðlega framfærsluviðmið sjóðsins, frítekjumark hans og fyrirkomulag á útborgun lána, svo eitthvað sé nefnt. Þá hefur jafnframt heyrst sívaxandi krafa stúdenta um að sjóðurinn taki breytingum í átt að norrænu styrkjakerfi þar sem hluti láns fellur niður við námslok eins og er við lýði í nágrannalöndum. Síðasta frumvarp til nýrra heildarlaga um LÍN er birtingarmynd þróunar frá þessu meginmarkmiði sjóðsins. Þar var lagt til að öllum yrði tryggður mánaðarlegur styrkur frá sjóðnum, líka þeim sem enga aðstoð þurfa frá hinu opinbera. Kostnaðinum við þetta var velt yfir í hærri vaxtaprósentu lánanna. Innleiðingu styrkjakerfis að norrænni fyrirmynd var ætlað að styrkja stöðu þeirra sem á mestum stuðningi þurfa að halda en þarna var búið að snúa hugmyndinni á haus. Þar sem nú stendur yfir endurskoðun á Lánasjóði íslenskra námsmanna vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra nokkurra spurninga þessu tengt: 1. Full framfærsla einhleyps háskólanema í eigin húsnæði miðast við tæplega 193.000 kr. Stendur til að hækka framfærsluviðmið sjóðsins og miða það við lágmarkslaun? 2. Mun frítekjumark lánþega hjá LÍN hækka þannig að sumarvinna nemenda lækki ekki launin þeirra? 3. Mun lánasjóðurinn greiða út  Að lokum: Stendur til að færa fyrirkomulag lána allra námsmanna nær norrænu styrkjakerfi þar sem hluti láns fellur niður að námi loknu?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa góðu spurningu og það gleður mig að greina frá þeirri góðu vinnu sem við erum að vinna núna við að endurskoða lánasjóðinn. Ég hef verið með mjög öfluga verkefnisstjórn sem er að skila mér mjög góðum tillögum og ég hef líka kallað til færustu lánasérfræðinga landsins til að búa til nýtt, öflugt kerfi. Ég get lofað Alþingi því að við munum fá eitt besta lánasjóðakerfi á Norðurlöndum. Hv. þingmaður spyr um hvort hækka eigi framfærsluna. Já, hún verður hækkuð. Hv. þingmaður spyr: Á að hækka frítekjumarkið? Já, það verður hækkað. Stefnum við að 100%? Já, við gerum það. Það sem við munum fá - við viljum hafa framsækið, öflugt menntakerfi og það mun svo sannarlega takast á vakt þessa menntamálaráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svarið. Framfærsla námsmanna er langt undir því sem flokkast sem lágmarkslaun og flestar stéttir samfélagsins berjast nú fyrir hækkunum á þeim. Það er löngu orðið tímabært að gera þessar breytingar og ég fagna þessari vinnu sem nú er í gangi og þakka aftur fyrir gott svar.

Virðulegur forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að vel takist til og að góð og breið samstaða sé um það sem við erum að gera.

Herra forseti. Það er að verða ár síðan ég lagði fram fyrirspurn til þáverandi félags- og jafnréttismálaráðherra um sölu á fullnustueignum Íbúðalánasjóðs síðastliðin tíu ár. Það barst hlutasvar í maí, þrem mánuðum seinna, þar sem sagði að 3.600 íbúðir hefðu verið seldar á 57 milljarða kr., en þess jafnframt getið að ekki væri hægt að birta nafnalista þeirra sem keypt hefðu vegna persónuverndarsjónarmiða. Sá sem hér stendur hafði samband við Persónuvernd sem setti sig ekki upp á móti því að þessi listi yrði birtur. Ráðherra hófst handa við að fá húskarla sína í lið með sér til að fá þóknanlegra svar frá Persónuvernd. Hann svaraði loks í ágúst/september og sendi svar hingað og seldi Alþingi sjálfdæmi um það hvort birta ætti viðkomandi upplýsingar eða ekki. Nú er það þannig að Alþingi er ekki ritskoðunar- eða ritstjórnarskrifstofur fyrir ráðherra, þannig að Alþingi sendi að sjálfsögðu þetta erindi til baka og krafist alvörusvars. Í gær, rétt fyrir árs afmæli fyrirspurnarinnar upphaflegu, birtist svar þar sem getið er að Persónuvernd veiti ekki álit um upplýsingarnar, en engu að síður sé ekki hægt að birta þær. Spurningar mínar til hæstv. ráðherra eru þessar: Finnst honum eðlileg stjórnsýsla að ráðuneyti, eða ráðherra réttara sagt, taki sér eitt ár til að svara fyrirspurn frá þinginu og svari þeim síðan ekki? Þykir ráðherra eðlilegt að leynd ríki um sölu ríkiseigna? Þykir ráðherra eðlilegt að breyta Persónuvernd á einni nóttu í upplýsingaskömmtunarskrifstofu ríkisins með því að leggja það fyrir hana að birta ekki þetta svar? Ég vil fá að heyra það frá hæstv. ráðherra vegna þess að þessi framkoma hans í garð þingsins til þessa er óþolandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er ánægjulegt að við skulum í fyrsta skipti á þessum tíma geta átt orðasamskipti um þetta mál. Ég ætla að reyna að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður beinir til mín. Í fyrsta lagi er það eðlileg stjórnsýsla að dregist hafi að svara. Ég vil hvetja hv. þingmann og þingheim allan til að lesa það svar sem ég birti í gær og þau samskipti sem við höfum átt við Persónuvernd vegna þess að það er mikilvægt að persónuverndarlögin séu virt. Það er ekki hægt að velja og hafna og þess vegna leitaði ráðuneytið til Persónuverndar sem hefur nú gefið það svar að heimilt sé að afhenda þinginu upplýsingarnar en þingið verði hins vegar sjálft að bregðast við því hvort þær verði birtar opinberlega. Er eðlilegt að leynd ríki um sölu ríkiseigna? Nei, það er ekki eðlilegt að leynd ríki um sölu slíkra eigna. Þess vegna hefur ráðherra beint þeim tilmælum til Íbúðalánasjóðs að þær upplýsingar séu almennt gerðar opinberar og að Íbúðalánasjóður leiti álits Persónuverndar. Það kemur líka fram í svarinu sem dreift var í gær að Íbúðalánasjóður verði þá að leita álits Persónuverndar á því hvort heimilt sé að birta upplýsingarnar. Mér er kunnugt um að Íbúðalánasjóður sé búinn að óska eftir þeirri heimild frá Persónuvernd. Varðandi þriðju spurninguna, um það hvort ráðherra sé að beita Persónuvernd í pólitískum tilgangi, vísa ég því til föðurhúsanna. Það er þannig að við erum með persónuverndarlög og við verðum að virða þau og mikilvægt að það sé gert. Það eina sem lá fyrir af hálfu ráðherra í málinu var að fá upplýsingar og staðfestingu á því hjá Persónuvernd að heimilt væri að birta upplýsingarnar. Það er ekkert annað sem býr þar að baki og allur útúrsnúningur af hálfu þingmannsins til að reyna að draga eitthvað annað fram í því efni dæmir sig algerlega sjálfur.

Herra forseti. Mér þætti vænt um að fá ábendingar um hvar ég sneri út úr fyrir hæstv. ráðherra. En í því svari sem barst í gær segir: „Persónuvernd myndi þurfa að veita sérstakt álit til Alþingis um opinbera birtingu upplýsinganna, óskaði þingið þess. Ekki liggur því fyrir álit stofnunarinnar um opinbera birtingu upplýsinganna, en fyrir liggur að afhendi ráðherra upplýsingarnar muni Alþingi birta þær opinberlega án tafar.“ Það er rétt. Og nú fer ég fram á það sem fulltrúi Alþingis, ég er 1/63 af Alþingi, að þessi gögn verði afhent mér og ég skal sannarlega taka afstöðu til þess hvort þessar upplýsingar verði birtar opinberlega. Ég vænti þess að ef ráðherra meinar það sem hann segir án útúrsnúninga beiti hann sér fyrir því að þessar upplýsingar verði mér sendar í pósthólfið á Alþingi í fyrramálið þannig að ég geti hafist handa við að birta þessi gögn.

Virðulegur forseti. Eins og ég segi erum við hv. þingmaður sammála um að mikilvægt er að birta þessi gögn. Þess vegna hefur ráðherrann beint tilmælum til Íbúðalánasjóðs um að gögnin verði birt. Íbúðalánasjóður hefur sent erindi til Persónuverndar, er mér kunnugt um, þar sem óskað er heimildar til þess að allar slíkar upplýsingar séu jafnóðum birtar á vefsíðu Íbúðalánasjóðs. Ráðherrann sem hér stendur getur ekki farið í það að túlka persónuverndarlög á einn eða annan hátt í pólitískum tilgangi. Þar er ekki hægt að velja og hafna. Þess vegna vinnum við þetta á þennan hátt. Ég hvet hv. þingmann á móti, telji hann að skoða þurfi málið eitthvað frekar, til að óska eftir fundi í viðeigandi nefnd og kalla til alla aðila, eins og þingmaðurinn er hvattur til að gera í skriflegu svari, þar til fæst niðurstaða í málið, sem vonandi verður innan tíðar og þá getum við lokið því á farsælan og góðan hátt. 
            

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að það hefur aðeins sett mig úr jafnvægi að sjá Klaustursmenn sitja hérna inni í þessum sal eins og ekkert hafi í skorist, en við verðum að halda áfram. Þann 20. júní 2018 skilaði umboðsmaður Alþingis áliti þar sem hann lýsir því að Tryggingastofnun ríkisins hafi um árabil viðhaldið rangri lagatúlkun á lögum um almannatryggingar og EES-reglugerð um samræmingu almannatryggingakerfa. Reglugerðin heimilar íslenskum stjórnvöldum ekki að skipta framreiknuðum búsetutíma umsækjanda hlutfallslega eftir lengd tryggingatímabils milli Íslands og annars EES-ríkis þegar umsækjandi nýtur ekki bóta frá hinu ríkinu. Þá kemur fram að samkvæmt orðalagi 4. mgr. 18. gr. laga um almannatryggingar skuli reikna öll árin fram að 67 ára aldri til búsetu á Íslandi. Það er í raun mjög skýrt að það er algerlega óheimilt samkvæmt EES-reglugerðinni og samkvæmt íslenskum lögum að framreikna búsetutíma hlutfallslega með þeim hætti sem var gert. Afleiðingarnar af þessu eru að mikill fjöldi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hefur þurft að búa við ólögmætar skerðingar af hálfu ríkisins. Íslenska ríkið hefur ólöglega skert tekjulægsta hópinn á Íslandi um marga milljarða. Ráðuneytið hefur tekið undir túlkun umboðsmanns Alþingis og hefur nú það hlutverk að leiðrétta þetta brot og bæta þeim öryrkjum sem hafa orðið fyrir þessum ólögmætu skerðingum skaðann. Sumir þessa einstaklinga hafa þurft að lifa í fjötrum fátæktar í mörg ár með tekjur sem ná varla upp í matarkostnað, hvað þá húsnæðiskostnað og allt annað sem til þarf til að lifa mannsæmandi lífi. Á vef TR kemur fram að stefnt sé að því að niðurstaða í málinu liggi fyrir í lok janúar og verður þá breytt framkvæmd kynnt. Í framhaldinu verði farið í að vinna hvert mál fyrir sig. Af þessu má draga þá ályktun að ólögmætum búsetuskerðingum verði hætt um mánaðamótin. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Getur hann staðfest að breytingin til framtíðar muni koma til framkvæmda í lok mánaðar og verði þá einnig byrjað að greiða samkvæmt nýjum útreikningum? Ef ekki, þá hvenær? Hvenær munu örorkulífeyrisþegar fá endurgreitt það sem skert hefur verið ólöglega undanfarin ár og áratugi? Þá er uppi skýr krafa frá hagsmunasamtökum örorkulífeyrisþega að greitt verði tíu ár aftur í tímann. Mun ráðherra gera það?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa góðu fyrirspurn. Við áttum einnig gott samtal, félagsmálaráðuneytið og ég sem félags- og barnamálaráðherra við velferðarnefnd í gær þar sem farið var yfir þetta mál. Ég held að það sé eiginlega þrískipt hvernig við þurfum að taka á þessu máli. Í fyrsta lagi eru eldri uppsöfnuð mál, eins og þingmaðurinn kom inn á, í öðru lagi breytt framkvæmd í dag, og í þriðja lagi þurfum við að velta því fyrir okkur hver lagalega staðan er og hvort eðlilegt sé að gera breytingar til framtíðar á því hvernig við högum þessum málum. Eins og þingmaðurinn vitnaði til í máli sínu er Tryggingastofnun að fara yfir þetta mál og hefur verið í góðum samskiptum við okkur. Fulltrúar hennar hafa m.a. mætt á fundi velferðarnefndar og eru búnir að vera í góðum samskiptum við félagsmálaráðuneytið þar sem verið er að vinna að tímalínu, hvernig þessum málum verður háttað til framtíðar. Niðurstaða er ekki komin enda eru ekki enn komin lok janúar. Í framhaldi af því þegar niðurstaða liggur fyrir í þessu efni, og ég get upplýst að í því sambandi er hugsað um fjögur ár, þurfa að eiga sér stað fundir með félagsmálaráðuneytinu og Tryggingastofnun, annars vegar með fjármálaráðuneyti og hins vegar fjárlaganefnd, til þess að vinna áætlanir um hvernig hægt er að bregðast við til framtíðar. Þetta mál, þ.e. framkvæmd Tryggingastofnunar, sem er mjög gamalt, hefur á öllum stigum verið staðfest af úrskurðarnefndum. Eftir álit umboðsmanns hefur verið ákveðin vinna í gangi. Henni er ekki lokið. Þegar henni verður lokið mun Tryggingastofnun gera grein fyrir því hvernig áætlunum um báða þessa þætti verður háttað, en það liggur ekki fyrir á þessari stundu, því miður.

Forseti. Ég þakka svörin en af þeim get ég ekki séð hvenær eigi að byrja að greiða samkvæmt nýjum útreikningum, sem þýðir að væntanlega eigi að halda áfram að brjóta á þeim hópi þangað til - hvað? Hverjar er forsendurnar? Hvað er verið að gera með þessa tímalínu og af hverju tekur þetta þennan tíma? Ég skil vel að það taki tíma þegar kemur að endurgreiðslunum en ég skil ekki af hverju er ekki hægt að fara að greiða fólki löglega, samkvæmt lögum, og það strax. Hvað veldur því að ekki er hægt að fara í þær aðgerðir að breyta því til framtíðar strax? Ráðherrann talar um fjögur ár. Komið hefur í ljós að þar er verið að bera fyrir sig fyrningu, að þetta sé fyrnt og þess vegna sé ekki farið tíu ár aftur í tímann eins og hagsmunasamtök fara fram á. Er ráðherra skylt á einhvern hátt að bera fyrir sig fyrningu eða er þetta bara ákvörðun? Er það pólitísk ákvörðun eða skylda? Hvers vegna er þetta ákveðið? Hvers vegna er aðeins verið að greiða fjögur ár en ekki tíu? 

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan verður Tryggingastofnun að fara yfir þau mál og öll framkvæmd er á hendi Tryggingastofnunar. Það er ekkert launungarmál að félagsmálaráðuneytið hefur verið í mjög góðu sambandi við Tryggingastofnun um útfærslu. Unnið er að breytingum hvað þetta snertir. Tryggingastofnun sjálf hefur bent á að fyrir lok þessa mánaðar muni liggja fyrir tímalína í því efni. Ég vil benda á í því samhengi, bæði varðandi breytta framkvæmd og leiðréttingar, að í fyrsta lagi er mikilvægt að fara vel yfir málið til þess að hafa það algerlega rétt núna hvernig brugðist verður við. Í öðru lagi er mikilvægt að fram fari samtal milli félagsmálaráðuneytisins við fjárveitingavaldið og fjármálaráðuneytið um það hvernig brugðist skuli við þessu, bæði til framtíðar og hvað varðar þá þætti sem á að leiðrétta afturvirkt. Ég náði ekki að svara seinni spurningunni en ég þykist vita að ég eigi eftir að fá eina fyrirspurn enn um málið í óundirbúnum fyrirspurnum og mun svara henni þá.

Herra forseti. Mér þykir heldur skuggsýnt yfir þingsalnum í dag. Vandræðagangur Breta við að koma sér saman um hvernig skuli ganga úr Evrópusambandinu er tragikómískur. Útgöngusamningurinn var kolfelldur og nú er hver höndin upp á móti annarri og enginn veit hvernig því máli lyktar og því síður hver áhrifin verða á samskipti Bretlands og Íslands, og þó. Hæstv. utanríkisráðherra hefur oftar en ekki látið að því liggja að í Brexit felist mikil tækifæri fyrir Ísland. Vandséð er reyndar hver þau tækifæri eru að mati þess sem hér stendur. Um miðjan október sl. lagði ég fram skriflegar fyrirspurnir til hæstv. utanríkisráðherra um stöðu íslenskra borgara í Bretlandi eftir Brexit og með sama hætti hæstv. dómsmálaráðherra um stöðu breskra ríkisborgara hér á landi. Hvorugri hefur verið svarað. Það þykir mér harla undarlegt í ljósi þess að bæði hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra hafa látið hafa eftir sér að gagnkvæm réttindi hafi verið tryggð með eða án útgöngusamnings. Í fréttatilkynningu frá utanríkisráðuneytinu frá því 20. desember sl. segir, með leyfi forseta: „Pólitískt samkomulag ríkir þó á milli Íslands og Bretlands um að tryggja gagnkvæman rétt borgara til áframhaldandi búsetu eftir útgöngu, jafnvel þótt Bretland gangi úr ESB án samnings.“ Ég spyr því hæstv. utanríkisráðherra hvers vegna hann treystir sér ekki til að svara skriflegri fyrirspurn minni. Liggja ekki fyrir samningar og loforð milli Breta og Íslendinga um þessi mál? Að síðustu: Taka þessi loforð og samningar til borgara sem hyggjast setjast að í löndunum í 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hv. þingmaður gerir að umtalsefni útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Ég held að mikilvægt sé að draga réttan lærdóm af því. Ég held að öllum þeim sé ljóst sem hér hafa talað í fullri alvöru um að gott væri fyrir Ísland að ganga í Evrópusambandið að þeir geta aldrei aftur notað þá röksemd, sem öllum var ljóst að var fráleit en var samt notuð, að það sé ekkert mál að ganga í Evrópusambandið af því að það er svo auðvelt að ganga úr því aftur ef mönnum líkar ekki dvölin. Ég geri ráð fyrir því að þeir aðilar sem eru í flokki sem var sérstaklega með Evrópusambandsflaggið á öllum borðum á landsfundi sínum muni aldrei segja neitt slíkt aftur. Ég held að við hljótum að geta treyst því. Er það ekki, virðulegi forseti? Það er ekki auðvelt að ganga úr Evrópusambandinu. Varðandi tækifæri er það ekki bara sá sem hér stendur sem talaði um þetta. Ef hv. þingmaður flettir upp í viðtölum við formann og varaformann Viðreisnar sér hann að báðir töluðu um það, annar í þinginu og hinn í viðtölum við RÚV, að auðvitað væri tækifæri í því, sérstaklega í sjávarútvegi, ef Bretar fengju aftur það viðskiptafrelsi sitt sem þeir hafa ekki núna. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns kemur á óvart að við séum ekki búin að svara henni því að hv. þingmaður las ágætlega yfir þær fréttatilkynningar sem hafa komið fram. Ég skal kanna hvernig stendur á því. Það stendur ekki á okkur að svara þessum spurningum, bæði skriflega og með öðrum hætti, eins og hv. þingmaður fór yfir og las ágætlega í yfirlýsingu og fréttatilkynningu frá ráðuneytinu.

Herra forseti. Þetta var ágætur fyrirlestur hjá hæstv. utanríkisráðherra sem að vanda dregur kolrangar ályktanir af staðreyndum máls. Það er ekki við Evrópusambandið að sakast að Bretum tekst ekki að komast þaðan. Það er þeirra eigið sjálfskaparvíti sem blasir við öllum sem hafa opin augu og eyru. En það er kannski ekki hægt að segja alltaf um hæstv. utanríkisráðherra. Að hinu vil ég spyrja hann: Hafa verið gerðar ráðstafanir vegna hagsmuna íslensks sjávarútvegs? Bretar taka við miklum hluta af fiskútflutningi okkar. Fari þeir úr Evrópusambandinu án samnings og ef ekki tekst að gera fríverslunarsamninga milli Bretlands og Evrópusambandsins verða hagsmunir íslensks sjávarútvegs í uppnámi þar sem 

Virðulegur forseti. Það verður fróðlegt að sjá hvort hv. þingmaður muni halda því aftur fram að það sé ekkert mál að ganga út úr Evrópusambandinu ef menn ganga inn. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því á næstunni. Fjölþjóðlegt samstarf og fjölþjóðlegt samstarf er ekkert það sama. Ég vonast til þess að hv. þingmaður sé ekki fylgjandi því að við göngum í allt það fjölþjóðlega samstarf sem er til. Menn þurfa auðvitað að skoða hvað það felur í sér. Hv. þingmaður vísaði til hluta sem við getum ekki ráðið við. Við munum ekki ráða því hvernig viðskilnaður verður á milli Breta og Evrópusambandsins. Okkar lína hefur alltaf verið skýr, bæði gagnvart vinum okkar í Evrópusambandinu og Bretum, að ef viðskiptahindranir verða eftir viðskilnaðinn munu allir tapa á því, þar með talið við. Það liggur alveg fyrir. Það er enginn sigurvegari í því ef einhverjar viðskiptahindranir verða eftir. En ég ber hvorki ábyrgð á samningum né samningsuppleggi Evrópusambandsins eða Breta í þessum viðræðum og get ekki stýrt því. Það sem við höfum gert, virðulegur forseti, og sem við höfum farið yfir bæði á opinberum vettvangi, í utanríkismálanefnd og í þinginu, er að kortleggja okkar hagsmuni og reynt að búa okkur undir allar þær stöður sem geta komið upp. Við reynum að tryggja íslenska hagsmuni 

Virðulegur forseti. Búsetuskerðingar sem umboðsmaður Alþingis tók á í júní sl., fyrir rúmu hálfu ári, fjalla um að þarna er verið að skerða ekki bara fátækt fólk heldur þá fátækustu meðal fátækra á Íslandi. Þarna eru tugir manns undir sem gert er að lifa á minna en 80.000 kr. á mánuði. Þeir sem minnst fá, hef ég heyrt, fá 18.000 kr. á mánuði. Hafa þessir einstaklingar tækifæri til að fá félagsbætur? Nei. Ef þeir eiga maka fá þeir ekki félagsbætur. Þeim er gert að vera á framfærslu makans. Þessi gjörningur hefur staðið yfir í tíu ár, frá 1. maí 2009. Núna kemur ríkið og segir: Heyrðu, við ætlum bara að bæta fjórum árum við. Bara fjórum. Ætlar ríkið þá að segja: Jess! Okkur tókst að ná sex árum af þeim sem fátækastir eru hér á landi? Við höfum borgað sanngirnisbætur vegna þess að brotið hefur verið á fötluðum einstaklingum og veiku fólki. Það er sanngirni í því að borga allt til baka. Ég spyr ráðherra: Ætlar hann að sjá til þess? Við skulum átta okkur á því að í þessum hópi eru einstaklingar sem voru ekki bara skertir ólöglega heldur voru þær litlu bætur sem þeir fengu notaðar til þess að skerða dánarbætur maka. Ég spyr: Hversu langt getur þetta kerfi gengið í því að níðast á þeim sem verst standa í þessu samfélagi? Við hljótum að segja stopp hér og fara að breyta einhverju. Ég spyr ráðherrann: Ætlar hann að sjá til þess að þessu verði breytt?

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Halldóru Mogensen er Tryggingastofnun að vinna að þeim málum og mun kynna útfærslu á því innan tíðar, eins og komið hefur fram á heimasíðu stofnunarinnar og á opinberum vettvangi. Óhætt er að segja að það er alveg rétt að það sem unnið er með þar eru fjögur ár. Þar er stuðst við almenn lög. Þetta var m.a. kynnt á fundi velferðarnefndar í gær. En Tryggingastofnun er að fara yfir málið og átta sig á umfangi þess, fara yfir þær fjárveitingar sem stofnunin hefur og undirbúa tímalínu. Í því sambandi er allt í lagi að segja frá því hversu mikinn tíma það getur tekið að hafa uppi á hverjum og einum. Ekki er hægt að keyra út leiðréttingar á þessu með einfaldri keyrslu hjá Tryggingastofnun heldur þarf að hafa samband við hvern einstakling. Síðan þarf að hafa samband við systurstofnanir Tryggingastofnunar í öllum þeim löndum sem þeir einstaklingar hafa búið í, kalla eftir upplýsingum þaðan, fá það allt saman til Íslands, ræða svo aftur við viðkomandi, fara yfir málið og reikna handvirkt út hvern einstakling. Í því sambandi hefur Tryggingastofnun bent á að það að fá svör frá systurstofnunum okkar í Skandinavíu, eins og Noregi, getur tekið allt upp undir átta mánuði. Það er því í mörg horn að líta. Málið er gríðarlega flókið af því að þetta hefur verið framkvæmt á þennan hátt í mjög langan tíma, eins og hv. þingmaður benti á. Þá má benda á að umboðsmaður tók tvö ár í að úrskurða um málið. Það er því 

Virðulegi forseti. Það er oft ofboðslega flókið að leiðrétta mál hjá öryrkjum en ofboðslega einfalt að taka af þeim réttindi þeirra. Ég spyr: Er það pólitísk ákvörðun að borga bara fjögur ár aftur í tímann? Er það fjárhagsleg ákvörðun sem þingið getur þá komið að? Eða er hæstv. ráðherra ekki sammála mér um að okkur beri að sjá til þess að fólk sem lifir í algjörri fátækt og svelti eigi rétt sinn en ekki sé reynt að segja að erfitt sé fyrir Tryggingastofnun að reikna þetta út? Tryggingastofnun reiknaði út hvernig fólk átti að fá þessar bætur. Til að reikna það út og fá borgað þurfti hún að hafa allar upplýsingar. Þær upplýsingar eru til staðar þannig að eini munurinn er að breyta prósentutölunni og gefa rétt. Stofnunin hefur allar upplýsingarnar. Að halda öðru fram er ekkert annað en útúrsnúningur til þess að tefja málið. Og henni ber skylda til að sjá um að gera þetta einn, tveir og þrír og hætta líka nú þegar þessum ólöglegu skerðingum.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég rakti áðan, að það er ekki einfalt mál að leiðrétta þetta aftur í tímann vegna þess að okkur ber að taka tillit til þess sem viðkomandi hefur fengið greitt í öðrum löndum sem hann hefur búið í. Það er handavinna að kalla eftir slíku vegna þess að það liggur ekki fyrir í grunnum Tryggingastofnunar. Það hefur verið skýrt út. Þess vegna hefur Tryggingastofnun verið að vinna að því að fá fram tímalínu í málinu til að átta sig á því hvað þetta mun taka langan tíma og hefur kynnt það og hefur verið í sambandi við félagsmálaráðuneytið um það. Eins og ég sagði á fundi velferðarnefndar í gær held ég að það sé mjög mikilvægt að félagsmálaráðuneytið og Tryggingastofnun geti verið í góðu samstarfi við þingið, við velferðarnefnd um þetta mál. Vonandi liggur fyrir einhver tímalína í málinu innan nokkurra vikna, eins og Tryggingastofnun hefur sjálf sagt. Þá verður hægt að fara betur yfir hana á vettvangi þingsins, í velferðarnefnd og öðru slíku, vegna þess að það er mikilvægt að við náum að koma þessu máli í réttan farveg 

Forseti hyggst gera lítils háttar tilfærslur á málum á dagskrá samkvæmt samkomulagi við og að óskum þeirra ráðherra sem í hlut eiga og vegna aðstæðna þeirra. Verða því nú tekin fyrir 4. og síðan 5. dagskrármálið. Þá vill forseti einnig upplýsa að hann gerir ráð fyrir lengra hádegisverðarhléi, þ.e. frá kl. 13–14, og boðar formenn þingflokka á fund til sín kl. 13.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd uppfærðan fríverslunarsamning milli EFTA-ríkjanna og Tyrklands sem undirritaður var 25. júní 2018. EFTA-ríkin og Tyrkland gerðu fríverslunarsamninga á árinu 1992. Á árinu 2014 hófu löndin viðræður um uppfærslu fríverslunarsamningsins og var sá samningur undirritaður 25. júní 2018. Í þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir helstu efnisþáttum fríverslunarsamningsins. Þar kemur fram að ný og breytt ákvæði hafa verið sameinuð ákvæðum úr núgildandi fríverslunarsamningi í einn texta. Helstu viðbætur og breytingar eru þær að formálsorðunum hefur verið breytt að mestu, þessi samningur nær til þjónustuviðskipta, viðskipta sjálfbærrar þróunar og lausnar deilumála sem núverandi fríverslunarsamningur nær ekki til en eru að jafnaði höfð inni í þeim samningum sem EFTA gerir í dag. Þá hefur viðaukinn um hugverkaréttindi verið uppfærður. Útflutningur frá Íslandi til Tyrklands var 2,1 milljarður árið 2017, aðallega sjávarafurðir, vélar, húðir og skinn. Innflutningur frá Tyrklandi hefur sveiflast mikið á milli ára og byggist á því hvort byggt hafi verið skip fyrir Íslendinga það ár í Tyrklandi eða ekki. Hann hefur sveiflast frá 2,4 milljörðum árið 2010 í 24,4 milljarða árið 2017. Auk véla og samgöngutækja eru fluttar inn ýmsar vörur frá Tyrklandi, eins og framleiðsluvörur, hráefni og matvæli. Útflutningur á þjónustuviðskiptum til Tyrklands voru 434 milljónir árið 2017 og innflutningur 698 milljónir. Mannréttindamál í Tyrklandi hafa verið nokkuð til umræðu. Rétt er að minna á að ýmsum ákvæðum er nú bætt við fríverslunarsamning við Tyrkland um mannréttindi, sjálfbæra þróun og umhverfismál sem eru ekki í núgildandi fríverslunarsamningi. Það er í samræmi við utanríkisstefnuna að fullgilda viðskiptasamninga við ríki þrátt fyrir að vera ósammála í ýmsum öðrum málum, líkt og mannréttindum. Í því sambandi má nefna t.d. fríverslunarsamninga EFTA við Kólumbíu og ríki Persaflóasamstarfsráðsins, þar með talið Sádi-Arabíu, og fríverslunarsamning Íslands og Kína, en Alþingi hefur samþykkt fullgildingu allra þessara fríverslunarsamninga. Framkvæmdin hefur verið hin sama í hinum EFTA-ríkjunum, þ.e. að gagnrýni á stöðu mannréttindamála hefur hingað til ekki í neinu tilviki komið í veg fyrir að fríverslunarsamningar séu fullgiltir. Litið er svo á að almennt verði gagnrýni vegna stöðu mannréttinda haldið uppi á vettvangi stofnana Sameinuðu þjóðanna fremur en á vettvangi EFTA. Að auki má færa rök fyrir því að frjáls viðskipti milli ríkja geti stuðlað að úrbótum í lýðræðis- og mannréttindamálum. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta og líka fyrir að hafa minnst á mannréttindamál í þeim ríkjum sem við erum m.a. að gera fríverslunarsamninga við. Mig langar að hæstv. ráðherra upplýsi þingheim um hvaða umræða um mannréttindamál í tengslum við Tyrki og í tengslum við aðra fríverslunarsamninga hafi átt sér stað innan ríkisstjórnar. Er möguleiki á að menn staldri aðeins við, fari að hugsa það aðeins betur hverju samningar hafi skilað? Það er iðulega talað um að betra sé að vera í tengslum, halda þeim við efnið sem brjóta mannréttindi sí og æ. En hverju hefur það í raun skilað? Erum við búin að meta það? Getur verið að kominn sé tími til að við Íslendingar endurmetum stöðu okkar og förum markvisst yfir hvaða ríki eru reglulega og reglubundið, sum hver, algerlega markvisst, að brjóta mannréttindi? Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Átti sér stað einhver umræða um þennan samning við Tyrki varðandi þau mannréttindabrot sem eiga sér stað í Tyrklandi undir stjórn Erdogans? Og þá væri líka fróðlegt að vita, ef sú umræða hefur átt sér stað, í hvaða veru hún er og hvaða sjónarmið hafi verið reifuð vegna þessa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður velti upp málum sem mikilvægt er að velta ávallt upp, þ.e. stöðu mannréttindamála í heiminum og hvað við getum gert til að leggja lóð okkar á vogarskálarnar til að breyta málum til betri vegar. Það er alveg rétt að auðvitað er búið að ræða þessi mál, m.a. í ríkisstjórn. Sömuleiðis hef ég rætt þetta, eins og hv. þingmaður þekkir, í hv. utanríkismálanefnd. Það verður náttúrlega að segjast eins og er að ef við myndum setja þá mælistiku að við ættum viðskipti við lönd, sem ég er ekki að segja að hv. þingmaður sé að vísa til, sem eru með mannréttindi á þeim stað sem við viljum og erum með hér heima hjá okkur, þá væri kannski ekki mikið eftir. Það væru ekki mörg lönd sem við gætum átt viðskipti við. Eins og ég skil hv. þingmann snýst þetta um: Erum við að stíga rétt skref til að auka mannréttindi með því að auka fríverslun og samskipti þjóða, eða hefur það öfug áhrif? Ég held að almenna svarið sé án nokkurs vafa: Því meiri viðskipti, því meiri samskipti og því meiri líkur eru á því að við ýtum undir lýðræðisþróun og undir mannréttindi í viðkomandi löndum. Það er í rauninni það sem EFTA-ríkin og ESB-ríkin reyna, og það er svo sannarlega hugmyndin í Alþjóðaviðskiptastofnuninni að reyna það og almenna reglan er sú að auka viðskipti. Því að viðskipti eru miklu meira en bara það að menn séu að skiptast á vörum og þjónustu fyrir peninga. Það eru einnig samskipti fólks og fólk er að læra á ólíka menningarheima og reynir að skilja hlutina betur. Ef við trúum því að það fyrirkomulag sem við erum með, sem er það sem við leggjum áherslu á, mannréttindi, réttarríki, lýðræði, sé það besta sem ég svo sannarlega trúi, þá held ég að hægt sé að færa rök 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hægt er að taka undir margt sem hann kom inn á. En það er eitt sem hann gerði það ekki, hann svaraði ekki hvaða umræða hefði átt sér stað um þennan samning innan ríkisstjórnarinnar, hvort ráðherra, til að mynda ráðherrar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, hafi komið og sett fram einhverjar athugasemdir eða umræðu. Ég er að kalla eftir því að þingið verði upplýst um hvaða vangaveltur voru uppi af hálfu ráðherra ríkisstjórnarinnar í þessu efni. Ég er sannfærð um að því meiri samskipti sem við höfum við umheiminn og þjóðir hafa sín á milli mun á endanum fegurðin, lýðræðið og frelsið vinna. En það verður að segjast eins og er að í sumum efnum og sérstaklega gagnvart ákveðnum þjóðum miðar ansi hægt. Það eru þær vangaveltur mínar sem ég set hér fram, hvort við höfum í rauninni sett fram einhverja skoðun eða rannsókn á því hvort sú afstaða að semja við Filippseyjar, gera fríverslunarsamning við Filippseyjar, Tyrkland eða Sádí-Arabíu hafi upp á heildina, til lengri tíma litið, skilað einhverju í því að minna verði um mannréttindabrot og meiri meðvitund um gildi lýðræðis, jafnréttis og frelsis. Í fylgiskjali með samningnum árétta samningsaðilar skuldbindingu sína að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við þjóðarétt og sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingarinnar. Getum við treyst því að Tyrkir fari þá eftir þessu? Verða einhverjir eftirmálar af hálfu Íslands ef við upplifum það enn og aftur að þeir fari ekki eftir þessu? Höfum við sett okkur einhver takmörk um það? Eftir eitt ár, tvö ár? Ef engar breytingar verða í þá veru, í átt að auknum mannréttindum, hvaða stöðu ætlum við þá að taka? Ætlum við að láta þetta ákvæði vera einhvers virði? Á að vera eitthvert innihald í þessu ákvæði? 

Virðulegi forseti. Förum bara í efni máls. Það hefur ekki verið deila á milli ríkisstjórnarflokkanna, og ég vona ekki flokka á milli á þingi, þegar kemur að mannréttindum og áherslum varðandi mannréttindi. Bara það að við skyldum vera kosin í mannréttindaráðið sýnir stöðu Íslendinga. Það er starfsemi - ef eitthvað er að marka t.d. samtök eins og Human Rights Watch hafa þau fullyrt að framganga okkar í mannréttindaráðinu hafa haldið aftur af t.d. dauðasveitum Dutertes. Þau skref sem við höfum stigið í þessari ríkisstjórn í mannréttindamálum hafa verið að skila góðum árangri. Það liggur hins vegar alveg fyrir að mannréttindamál - við vitum miklu meira um mannréttindi núna en við vissum áður. Þrátt fyrir að þau séu í ólestri víða hefur væntanlega aldrei verið betra ástand í mannréttindamálum en núna. Sú stefna þjóða sem við berum okkur almennt saman við, að ýta undir viðskipti á alþjóðavísu - ég held að ekki sé nokkur leið að halda því fram að hún hafi haft slæm áhrif í för með sér þegar kemur að mannréttindum. Ég og hv. þingmaður erum búin að starfa í þessu í nokkurn tíma. Þegar við byrjuðum var t.d. stór hluti Evrópu á allt öðrum stað en núna. Þegar rofaði til þar sóttust þjóðir í nákvæmlega þau gildi sem við höfðum haldið uppi, sem er auðvitað mjög ánægjulegt, svo að við lítum bara til þjóða sem eru tiltölulega nálægt okkur. Og svo sannarlega sjáum við það sömuleiðis á Íslandi að hér höfum við stigið stór skref í rétta átt, m.a. vegna þess að við höfum verið í samskiptum við aðrar þjóðir og vitum hvað er í gangi þar og við viljum taka upp það sem gerist best annars staðar. Ég vonast til að samstaða sé um það. Ef við ætlum að fara einhverja allt aðra leið og taka út öll þau lönd sem 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og ætla að fá að vera í andsvari á svipuðum stað og hv. þingmaður á undan mér. Það hefur verið ríkjandi viðhorf að frjáls verslun leiði til jafnra tækifæra fyrir alla. Það er markmiðið. Síðan tala aðrar tölur um ójöfnuð, ekki síst á milli landa heims, sínu máli. Mig langar að nálgast þetta út frá því. Menn eru ekki alla jafna sammála um þetta. Sumir nálgast velmegun sem forsendu mannréttinda, aðrir nálgast mannréttindi sem forsendu velmegunar. Mig langar að taka þann vinkilinn, sem ég tel að sé réttur, og skoða þetta út frá því og þessum yfirlýsta tilgangi fríverslunarsamninga. Ég veit að hæstv. ráðherra talar fyrir stefnu þjóðarinnar að auka fríverslunarsamninga á heimsvísu. Hann sagði áðan að hann liti almennt svo á að það væri á sviði annarra en endilega EFTA að tryggja mannréttindin og tilteknar stofnanir hefðu það á sínum herðum. En í ljósi þess að við erum að efla fríverslun í heiminum og markmiðið er m.a. að láta sem flesta njóta þess þá langar mig að spyrja hvort hann geti verið sammála mér í því að það gæti verið leið til þess að ná árangri á þessu sviði fyrr en ella að alþjóðlegar stofnanir tengdust saman og samtök á borð við EFTA tækju þátt í því. Ég átta mig á því að Ísland eitt og sér myndi líklegast ekki skrifa undir marga samninga við lönd á borð við Tyrkland ef það væri ófrávíkjanleg krafa þessa lands. En innan EFTA og síðan EFTA innan annarra samtaka gæti það vissulega haft áhrif. Mig langar til að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því hvort það væri eitthvað sem við ættum virkilega að tala fyrir. Dropinn holar steininn. Við erum með ákveðið markmið sem er að dreifa hagsæld, almennri velmegun um heiminn. Mannréttindi koma ekki eftir að því verkefni er lokið. Þau eru forsenda þess að við náum að ljúka því verkefni. Við berum því ákveðna ábyrgð á þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sömuleiðis fyrir andsvarið. Bara svo það sé sagt: Þegar kemur að Tyrklandi, og ég ætla ekki að fara í gegnum það allt saman, höfum við margoft tekið stöðu með mannréttindamálum þar á öðrum vettvangi. Sömuleiðis erum við að setja mannréttindakafla inn í þessa samninga á vegum EFTA til að vekja athygli á þeim. Hv. þingmaður segir, sem ég held að við höfum trúað öll, alla vega fyrir 20 árum, að yrði niðurstaðan, við trúðum því að mannréttindi, réttarríkið, lýðræði væru forsendur efnahagslegrar velmegunar. Það eru hins vegar önnur dæmi í heiminum núna. Menn hafa náð efnahagslegri velmegun. Ég hef það fyrir reglu á öllum mínum tvíhliða fundi með löndum þar sem er mikill skortur á mannréttindum að taka þau mál sérstaklega upp. Mér var iðulega bent á það þegar talað var við forsvarsmenn Alþýðulýðveldisins Kína að hluti mannréttinda hlyti að felast í því að koma fólki úr sárustu fátækt. Þeir nefna: Við erum búin að taka 800 milljónir úr sárustu fátækt, stóran hluta þeirra inni í millistétt, svo maður fari yfir sjónarmið þessara aðila. Svo getum við velt fyrir okkur: Eru meiri líkur á því, af því að okkur fannst ýmislegt vanta upp á mannréttindamálin í því stóra og öfluga efnahagsveldi sem er að verða stærsti efnahagsveldi heimsins, að með auknum samskiptum, m.a. á sviði viðskipta, aukist þar mannréttindi og lýðræði eða ekki? Þetta er spurning sem er sjálfsagt að velta upp. Ef við komumst að þeirri niðurstöðu að það sé ekki svo, þá snýr sú breyting ekki bara að EFTA, það snýr náttúrlega m.a. að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Hugmyndin með Alþjóðaviðskiptastofnuninni og GATT þar á undan var að hafa viðskiptaumhverfi þar sem við værum með algerlega fjölþjóðlegt samstarf, þar sem við værum með flestar ef ekki allar þjóðir undir. Svo eru ákveðnar undantekningar eins og Norður-Kóreu og Suður-Afríku á sínum tíma, sem menn tóku alveg sérstaklega fyrir og var sátt um það í alþjóðasamfélaginu  
             Við værum að tala um mjög róttækar breytingar 

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Róttækni er algjörlega frábær, sérstaklega ef markmiðin eru góð. Það er rétt, ef við göngum út frá því að viðskipti séu skref í rétta átt, frjáls og aukin viðskipti milli landa - ég árétta það sem ég sagði áðan, að ég átta mig á því að verði Ísland eitt og sér með slíkar kröfur verður líklegast klippt á. En af því að þetta hangir allt saman á þennan hátt velti ég fyrir mér - og Vesturlönd eða lönd innan EFTA, innan Evrópusambandsins, innan alþjóðasambanda, eiga ekki viðskipti við þessi lönd af góðmennsku, og þannig er það ekki heldur hinum megin frá. Þetta er beggja hagur ef menn ná að stilla saman strengi og leggja áherslu á mannréttindi og hægt er að skilgreina þau. Ég átta mig líka á því að sums staðar er einfaldlega um að ræða réttinn til lífs, annars staðar er þetta rétturinn til að lifa með reisn, það er mislangt á veg komið. Það er samt ákveðin uppgjöf að ganga bara út frá því að við samþykkjum að menn hagi málum þannig að fólk rétt skrimti, dragi fram lífið á litlu og þá eingöngu ef það hagar lífi sínu á þann hátt sem stjórnvöldum hverju sinni er þóknanlegur. Um það snýst málið. Hugmyndin er að þessi ríki geti einhvern veginn nýtt krafta sína saman. Það er róttæk hugmynd en hún hlýtur á einhverjum tímapunkti að koma upp, vegna þess að þetta er hluti af miklu stærra máli á alheimsvísu. Þetta er hluti af því hvor heimsmyndin verður ofan á, svo ég tali nú um lengri framtíð. Ég spyr aftur: Er þetta eitthvað sem er algerlega óraunhæft og of róttækt til að hafa uppi á borðinu, að menn geti sameinast um að nota þetta sem vogarafl? Ég segi vogarafl vegna þess að þá erum við virkilega komin með eitthvað sem skiptir máli fyrir samningsaðilana ef menn geta náð einhverri samstöðu um kröfurnar.

Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þingmaður hafi ekki skilið mig þannig að um einhverja uppgjöf væri að ræða. Það er alls ekki þannig. Við erum að fara í mannréttindaráðið og vorum hvött til þess út af framgöngu okkar. Eftir henni hefur verið tekið og þess vegna vorum við hvött til þess að ganga í mannréttindaráðið. Ég er fyrsti ráðherrann sem ávarpar mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og eftir því var tekið.

Ég er meira að spyrja um alþjóðasamstöðu …

Ég lít svo á, af því að hv. þingmaður spyr um samstöðu Vesturveldanna og þeirra ríkja sem eru sammála þeim, að við séum að nýta okkar samstöðuaflið. Bara þessi litla framganga okkar hefur skilað einhverjum árangri, alla vega miðað við viðbrögð mannréttindasamtaka. Og hvað þá ef stærri ríki gera það? Lítum okkur aðeins nær. Þrátt fyrir að við getum verið ánægð með stöðu mannréttindamála hefur maður svo sannarlega á sinni tíð séð gríðarlegar breytingar á íslensku samfélagi, mjög margar til mjög góðs. Ég efast um að þær hafi orðið nema vegna þess menn kynntumst einhverjum hlutum annars staðar. Maður kynnist ekki hlutum annars staðar nema vera í samskiptum við annað fólk. Og eins og ég nefni eru viðskipti ekki bara þannig að þau séu algerlega ópersónuleg; að ég rétti vöru, hv. þingmaður rétti pening eða þjónustu eða hvar það er. Þetta eru samskipti. Maður lærir ef maður er í viðskiptum eða samskiptum við aðrar þjóðir sem gera hlutina með öðrum hætti. Þá lærir maður ýmislegt. Ég er t.d. mjög fylgjandi auknum samskiptum og ég held og vil trúa því að það sé besta leiðin til friðar. Því betur sem ungt fólk kynnist öðru ungu fólki í öðrum löndum, ég tala ekki um í öðrum heimsálfum, þeim mun líklegra er að það leiði til þess að gildi sem við stöndum fyrir, eins og lýðræði, eins og mannréttindi, eins og réttarríkið, verði ofan á. Þá eru meiri líkur á því að þau gildi verði til staðar. Og fólkið sem trúir því þegar það kynnist þessum gildum og fólki í öðrum löndum eflist við það og sér eitthvað sem það vill sjá heima hjá sér. Þýðir það að við eigum ekki að minnast á mannréttindamál á vettvangi EFTA? Nei, það þýðir það ekki, og reyndar held ég að við eigum alltaf að gera það. 

Herra forseti. Hér hefur verið minnst á mannréttindi. Það er mikið rétt að hálf heimsbyggðin, og ríflega það kannski, hefur áhyggjur af mannréttindum og mannréttindabrotum í Tyrklandi þar sem Erdogan og flokkur hans stjórna með verulega neikvæðum hætti, svo mildilega sé komist að orði. Ég vil minna á annað sem líka hefur vakið spurningar og gagnrýnt, það er innrás Tyrkja í Sýrland, og umræður jafnvel milli stórvelda um að þeir helgi sér þar einhvers konar öryggissvæði og hirði þar með sneið af landinu. Allt eru þetta atriði sem valda manni áhyggjum. En ég ætla aðeins að minnast á að mannréttindabrot í Tyrklandi beinast mjög svo harkalega Kúrdum. Við fengum heimsókn þriggja Kúrda til utanríkismálanefndar fyrir ekki löngu síðan, og eins voru þeir hér til að gera grein fyrir máli sínu á opinberum vettvangi. Allt sem þar sást og heyrðist um var stórlega dapurlegt og sýnir að það er í raun og veru verið að ganga illilega fram gagnvart þessum risastóra, við skulum segja minnihlutahópi, þetta er þjóð. Kúrdar dreifast á milli fimm til sex landa, en þeir eru flestir í Írak og Tyrklandi. Þeir eru ekki á þeim buxunum að stofna eitt ríki, ef marka má þeirra aðalstjórnmálaflokka, heldur að fá aukna sjálfsstjórn, hver hópur í sínu heimaríki. Á þeim eru sem sagt brotin mannréttindi. Það eru skipulagðar aðfarir gegn Kúrdum í bæjum og borgum, bæði innan Tyrklands og núna í Sýrlandi. Það er helst í Írak sem Kúrdar hafa náð sæmilegum árangri í leit sinni að sjálfsstjórn, eða aukinni sjálfsstjórn, skulum við segja. Ég ætla að nota þetta tækifæri - búið er að ræða hér nauðsyn fríverslunarsamninga og jú, oft er sagt að þeir gætu gagnast um of stjórnvöldum sem brjóta mannréttindi. Og svo á hinn bóginn gætu þeir gagnast andstöðunni í landinu sem vill lýðréttindi og mannréttindi. Talað er um viðskipti milli þjóða og annað. Ég ætla ekki að blanda mér frekar í þá umræðu en vil hvetja sterklega til þess að sérstök áhersla verði lögð á gagnrýni á mannréttindi í Tyrklandi og framkomu þeirra við Kúrda. Það er auðvitað löngu kominn tími til að alþjóðasamfélagið leggi lóð sitt á vogarskálarnar svo mannréttindi og sjálfsstjórn þessarar stoltu þjóðar fái byr undir báða vængi. Að öðru leyti vísa ég til umræðu í utanríkismálanefnd þar sem ég sit og svo afgreiðslu síðari umr. hér á þinginu. Ég þakka bæði hæstv. ráðherra og þingmönnum fyrir umræðurnar hér á undan.

Herra forseti. Það verða alltaf ákveðin átök innra með manni þegar gera á fríverslunarsamninga við einræðisríki og við skulum ekki fara neitt sparlega með það að Tyrkland er de facto einræðisríki í dag. Ég er í aðra höndina fríverslunarsinni og lít á það sem ótvíræðan kost að geta stundað frekari viðskipti við öll heimsins lönd. Það er til mikils að vinna, bæði fyrir okkur og fyrir hin löndin. Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan er mikilvægt að eiga samskipti við fólk og eiga góð viðskipti við fólk til að þróa sambönd manna áfram. Ég er hins vegar líka stuðningsmaður réttarríkisins og það er því afskaplega óþægilegt þegar sú staða kemur upp að maður þarf að meta þetta og skoða. Það ber við í allri umræðu um fríverslunarsamninga af þessu tagi að það er ákveðin trú á að aukin viðskipti leiði af sér aukið frelsi og aukið lýðræði, þ.e. að frjálsir markaðir skapi frjálst fólk. Hið sanna er að það er aðeins frjálst fólk sem getur skapað frjálsa markaði. Það er einfaldlega þannig að forsendur þess að geta átt frjáls viðskipti við annað fólk er að þú sért ekki fyrir fram undir ákveðinni ánauð. Mér er ekki kunnugt um neinar sjálfstæðar rannsóknir sem hafa sýnt ótvírætt fram á að aukin viðskipti hafi leitt af sér meira frelsi og færri mannréttindabrot. Því hefur verið haldið fram mjög lengi en sönnunargögn eru lítil eða í besta falli í bland við almennari fullyrðingar um samfélagslega þróun og oftar en ekki tengdar lýðræðisþróun, landréttar- og landbúnaðarbreytingum, iðnaðarstefnu og fleiri þáttum. Mér er aftur á móti kunnugt um rannsóknir sem hafa sýnt mjög ótvírætt að aðgerðir til að styðja konur á vinnumarkaði, styrking réttarríkisins og lýðræðislegt aðhald hafi leitt af sér áberandi meiri viðskipti. Þetta höfum við nýlega rætt t.d. á grundvelli þingmannanefndar EFTA, þ.e. að svo virðist vera sem frjálst fólk skapi frjálsa markaði en ekki öfugt. Því má segja að fríverslunarsamningar eigi að vissu leyti að vera skilyrtir við góðan árangur í þróun og mannréttindum. Það má túlka þá sem ákveðin verðlaun fyrir að færast nær því siðferði í framkvæmd beitingar ríkisvalds sem alþjóðasamfélagið gerði kröfu um eftir seinni heimsstyrjöld. Þetta á að haldast í hendur. Þess vegna stendur í formála hvers og eins einasta fríverslunarsamnings sem við gerum á grundvelli EFTA og tvíhliða að löndin árétti skuldbindingar sínar við lýðræði og réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi. Þetta er árétting, ekki viðurkenning. Þetta er forsenda, ekki viljayfirlýsing. Þetta er grundvallaratriði, ekki aukaatriði. Það er alltaf ástæða til að spyrja ef við getum ekki gengið að því vísu að löndin sem við erum að gera samkomulag við muni standa við það mikilvæga atriði í formála allra fríverslunarsamninga hvort við getum þá treyst því að þau muni efna öll hin atriðin. Ég er ekki viss um að svo sé. Við vitum að þegar stórar breytingar verða á pólitísku fyrirkomulagi landa fylgir því oft mikið markaðsrask. Sem dæmi er Tyrkland eitt þeirra ríkja sem stundar töluverða ritskoðun á internetinu og þar af leiðandi verðum við að spyrja þegar við tölum um að bæta við góðum orðum um þjónustuviðskipti í fríverslunarsamning: Getur verið að vefþjónusta eða söluframendi fyrirtækja sem reka vefsíður á Íslandi sem veita einhvers konar þjónustu úti í heimi verði ritskoðaður í þágu pólitískra markmiða í Tyrklandi? Það er vissulega rétt að færst hefur í aukana undanfarin ár að slíkt sé rætt og sérstaklega hjá Evrópusambandinu, en það hefur ekki enn þá verið vilji fyrir því á grundvelli EFTA að setja inn skýr fyrirmæli um að það eigi að vera gagnkvæmt upplýsingafrelsi og flæði upplýsinga milli samningsríkja. Fyrir vikið getum ekki treyst því að ekki verði stunduð ritskoðun á íslenskum vefþjónustum af hvaða ástæðu sem er, sem kæmi niður á viðskiptafrelsi þeirra sem myndu vilja njóta góðs af svona samningum. Ég ætla ekki að hanga mjög lengi yfir þessu núna vegna þess að mér finnst þetta vera eitthvað sem á erindi í almennari umræðu í utanríkismálanefnd og jafnvel í þinginu um það hvar við drögum línuna. En ég ætla samt að segja að ég var nýkominn frá Tyrklandi 15. júlí 2016 þegar byltingartilraunin var gerð. Það munaði tveimur tímum að ég væri í Istanbúl þegar loftárásirnar hófust. Ég hef, eins og heimsbyggðin öll, horft á eftir tugum þúsunda manna í fangelsi og margir hafa hreinlega horfið sporlaust, oft fyrir engar sakir aðrar en að vera frjálslyndir lýðræðissinnar sem þorðu að tala gegn Recep Tayyip Erdogan og stjórn hans. Fyrir utan það, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn áðan, er enn óleyst vandamál meðferð Tyrkja á Kúrdum, sem hefur m.a. lýst sér í falli eins Íslendings í stríðinu í Sýrlandi. Það er ódýrt og auðvelt að standa með tjáningarfrelsi og réttarríkinu og mannréttindum almennt þegar vel árar. Það er miklu erfiðara að standa með mannréttindum þegar það kostar mann eitthvað og vissulega myndi það kosta okkur eitthvað að uppfæra ekki þennan samning. Við fáum ekki útvíkkuð þjónustuviðskipti og þar fram eftir götunum og það veikir kannski tækifæri okkar til að stunda viðskipti á tyrkneskum markaði. Það er sjálfsagt og eðlilegt og mikilvægt að við höldum áfram að þróa fríverslunarnet og fríverslun okkar sem þjóð og ég mun styðja áfram alla vinnu í þá átt. Það er hreinlega mikilvægt og ekki síst vegna veru minnar í þingmannanefnd EFTA. En ég verð að sjálfsögðu að beita siðferðisviðmiðum mínum þegar við erum að vinna með samninga sem þessa í þinginu og meta hverju sinni hvort tímabært sé að verðlauna hegðun af því tagi sem við höfum séð. Ég legg því til að þegar við tökum þá umræðu í utanríkismálanefnd á næstunni verði m.a. rætt hvar línan á að vera dregin gagnvart því að stuðla að viðskiptasamningum og auknum viðskiptum við einræðisherra og aðra sem brjóta gegn mannréttindum í stórum stíl, til þess að við höfum einhvers konar skilaboð sem hægt er að senda til hæstv. utanríkisráðherra um það hvar við viljum vera í þeim málum. Ég held að það sé til mikils að vinna með aukinni fríverslun, en við verðum að setja það í jafnvægi við önnur sjónarmið.

Virðulegur forseti. Ég má til með að kveðja mér hljóðs hér fyrst við erum með formann EFTA-nefndarinnar í ræðu, af því að hann vék ágætlega að aðfaraorðum fríverslunarsamningsins við Tyrkland, sem eru þau sömu og í öllum fríverslunarsamningum sem EFTA gerir þessa dagana. Þar er áréttuð skuldbinding samningsaðila um að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi. Þingmaðurinn talaði um að þingið þyrfti að gera sér og ráðuneytinu grein fyrir hvar draga ætti línuna í þessum efnum. Við getum ákveðið hvar línan er, en hvenær vitum við hvenær farið er yfir hana? Það er nefnilega ýmislegt skilgreint nokkuð skýrt í þessum samningum. Til dæmis er gildissvið í 2. kafla. Þar er vísað í tiltekna kafla samræmdu vörulýsingar- og vöruheitaskrárinnar. Og síðan er heill kafli, 9. kafli, um lausn deilumála, sem snerta þá viðskiptin sem þessi samningur nær til. Þar eru ákvæði um gerðardóm og ýmiss konar ferla sem fara af stað þegar farið er yfir þær línur. Hvað með aðfaraorðin? Hvað með þessi fallegu orð sem snerta grundvallargildi samfélagsins sem við teljum í orði kveðnu að svona samningar eigi að styðja við? Hvar er gerðardómurinn þegar er farið yfir þær línur? Það þarf ekki einu sinni að tala um gerðardóminn. Hvar er eftirlitið með því? Hvar er eftirlitið með þróun mannréttinda í ríkjum sem fríverslunarsamningar gilda um? Er þetta eitthvað sem taka ætti upp á vettvangi EFTA? Er þetta eitthvað sem skrifstofa EFTA eða aðildarríkin sjálf ættu að setja í fastari farveg þannig að við getum sagt ár frá ári hvernig þróun þessara mála er í hverju ríki fyrir sig?

Herra forseti. Þetta eru góðar spurningar sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson ber upp. Eftir því sem ég best veit er ekkert ákvæði sem býr til gerðardóm gagnvart brotum á því sem kalla mætti mjúkvaldsfullyrðingar, eða á ensku, með leyfi forseta, „soft power“-fullyrðingar, sem eru í upphafi svona samninga vegna þess að sú hugsun er mönnum kannski ekki ofarlega í huga og jafnvel er ekki mikill vilji fyrir því hjá sumum ríkjum. Það hefur t.d. verið talað um að sum ríki vilji hreinlega ekki blanda viðskiptum saman við mannréttindamál, að það eigi að vera einhvern veginn hvor sinn hluturinn. Ég myndi halda að það ætti í það minnsta að vera einhvers konar ákvæði sem heimilar ríkjum, samningsaðilum, að setja tímabundið á pásu samninga af þessu tagi þegar brot eru framin gagnvart mannréttindum og öðru. Svo mætti náttúrlega vera einhvers konar skilyrði fyrir því hvernig ætti að gangsetja slíkt, hversu lengi slíkt á að vara án þess að samningurinn fari jafnvel sjálfvirkt í gang aftur eða eitthvað álíka. En með því að gera það er til virkt úrræði sem ekki er í samningum í dag, alla vega ekki í neinum samningum sem ég veit um. Ég hef svo sem ekki lesið óhemjumarga fríverslunarsamninga, en einhverja þó, ég hef reyndar sérstakt dálæti á því. Það myndi breyta svolítið samtalinu að hafa einhvers konar virkt úrræði, vegna þess að eins og hæstv. utanríkisráðherra sagði áðan er mikilvægt að ræða þetta. En það er ekki alveg sama á hvaða grundvelli það er gert. Ef maður ræðir um þetta 

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég held að við þurfum tvímælalaust að fara að þokast í einhverja átt í þessum málum til þess að aðfaraorð fríverslunarsamninga verði ekki bara tóm orð á blaði. Oft er bent á þegar við ræðum breytingar á stjórnarskrá að í mestu alræðisríkjum sögunnar hafi oft verið mjög fallegar stjórnarskrár, jafnvel þær allra fegurstu. Eini vandinn var að enginn fylgdi þeim. Sama getur orðið með þessa klausu. Við notum fimm línur um mannréttindi til að réttlæta það að gera samninga við hvaða ríki sem er. Síðan eru engin skilgreind viðmið um það hvenær farið er yfir línurnar gagnvart þessum atriðum. Það er ekki einu sinni aflað upplýsinga um það. Við vitum svo sem hvernig mál eru að þróast í ýmsum löndum, en það vantar bara kerfi utan um þetta. Ég held ég hvetji formann EFTA-nefndarinnar til dáða í þessum efnum vegna þess að eins og hann kom inn á eru aðilarnir við borðið þar með mjög ólíka sýn á samband mannréttinda og viðskipta. Þar held ég að Ísland sé fremst í flokki og eigi að draga vagninn. Til að svo sé þá megum við ekki láta eins og við séum orðin stikkfrí með því að setja nokkur orð inn í fríverslunarsamninga án þess að fylgja þeim eftir.

Herra forseti. Það er kannski allt í lagi að taka fram af þessu tilefni að á grundvelli EFTA-nefndarinnar höfum við nýlega tekið upp tillögu frá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, um að reyna að stuðla að bættu kynjajafnrétti í gerð fríverslunarsamninga af okkar hálfu, og ég hef einnig verið að reyna að þrýsta á að við tökum þetta upplýsingafrelsi, þetta gagnkvæma upplýsingafrelsi, milli samningsaðila upp sem nokkurs konar viðmið, alla vega í samningaumleitan. Það er því ýmislegt að gerast á grundvelli þingmannanefndar EFTA sem ég vona að berist til ráðherranna og þaðan út í fríverslunarsamningana. Við getum kannski smám saman þokast í þá átt að vera með aðeins drýgri verkfæri til þess að hlúa að mannréttindum í okkar viðskiptum. Það hvort við getum farið alla leið og verið með einhvern stóran vönd þó svo að við tölum mjúklega og fyrir vikið verið með betri skotfæri þegar við eigum þessi samtöl, vissulega erfið samtöl við ríki sem hafa verið að brjóta gegn mannréttindum, þá held ég að það gerist ekki á einni nóttu. Fyrir vikið er ég, eins og ég segi, ekki beinlínis búinn að taka afstöðu til þessa samnings hér, og ekki heldur annarra samninga sem hafa komið fyrir þingið og munu gera það áfram, að öðru leyti en því að þetta jafnvægi milli mannréttinda og viðskiptafrelsis verður að vera til staðar, verður að vera virkt af hálfu allra aðildarríkja samninga. Það verður að vera einhvers konar verkfæri til staðar fyrir hæstv. ráðherra og aðra sem eiga þar samtölin til að tryggja að stórfelld mannréttindabrot verði ekki viðtekin venja í þegjandi þökk okkar.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi umræða um mannréttindamál góð og mér hefur fundist hún málefnaleg. Það er stefna okkar að láta rödd okkar heyrast þegar kemur að mannréttindamálum. Ég er samt ekki viss um að vöndurinn okkar sé neitt sérstaklega stór.  Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson talaði um átökin í Sýrlandi og sömuleiðis um Kúrda. Þeir þrír aðilar sem þar var vísað til hittu pólitískan aðstoðarmann minn í utanríkisráðuneyti og við erum að skoða gögnin sem þar eru. Varðandi það sem hv. þm. Smári McCarthy og hv. þm. Andrés Jónsson vísuðu til fannst mér ég fara ágætlega yfir þau mál. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að við höfum tekið upp og haft forystu varðandi jafnréttismálin og vægi kvenna á vettvangi alþjóðaviðskipta og líka á vettvangi EFTA. Hv. þm. Smári McCarthy hefur heyrt mig tala um þau mál á fundum með hv. þingmönnum og einnig er talað um þau mál á fundum með ráðherrum. Frumkvæði okkar Íslendinga í því er alveg skýrt. Hv. þingmaður talaði um mjög alvarlega hluti, t.d. ritskoðun. Þegar við komum að því eru ansi mörg ríki sem við eigum í viðskiptum við sem eru á þeim stað. Þrátt fyrir að ég ætli ekki að draga úr áhyggjum mínum varðandi stöðu mannréttindamála í Tyrklandi eigum við viðskipti og höfum gert samninga við lönd sem ganga miklu lengra í mannréttindabrotum. Það sem við erum búin að gera: Það var brotið blað þegar ég ávarpaði þing mannréttindaráðsins. Við þekkjum hvað gerðist í kjölfarið. Við höfum m.a. notað þann vettvang - við eigum svo sem fríverslunarsamninga við þau ríki líka, í það minnsta Sádi-Arabíu - til að gagnrýna af hverju ríki eins og Sádi-Arabía er í mannréttindaráðinu, skrifar undir alla samninga og gengur fram hjá þessu. Ég veit að það skiptir máli af því að við höfum fengið staðfestingu á því og fengið harða gagnrýni frá þeim ríkjum fyrir framgöngu okkar á því sviði. Ég gæti farið yfir listann yfir lönd sem við eigum viðskipti við og höfum gert fríverslunarsamning við, bæði tvíhliða og á vegum EFTA, og svo er t.d. Evrópusambandið með fríverslunarsamninga við önnur ríki sem standa svo sannarlega ekki vel á sviði mannréttinda og við gætum gagnrýnt það allt saman. Við höfum ekki aðeins beitt okkur í mannréttindaráðinu heldur líka sett af stað hóp þriggja manna, en niðurstaða hans verður kynnt, til að skoða mannréttindamál í þróunarmálum, í þróunarstefnu okkar. Ég held að það skipti máli að við gefum slík skilaboð og metum hvernig við gefum þau sem best, þannig að þau skili mestum árangri. Við erum hins vegar ekki á þeim stað. Við erum ekki efnahagslegt stórveldi. Ef við ætlum að skrúfa fyrir viðskipti við einhverja mun það ekki valda neinum skjálfta neins staðar, held ég að ég geti fullyrt. Næstum ekkert land myndi finna mikið fyrir því, í það minnsta ekki hlutfallslega. Það er kannski tæki sem við höfum ekki en sum stórveldi hafa augljóslega. Af því að við erum að ræða Tyrkland ætla ég að fara aðeins yfir stöðuna í mannréttindamálum en hún hefur versnað umtalsvert frá því að valdaránstilraunin var gerð í landinu í júlí 2016. Síðan þá hafa íslensk stjórnvöld ítrekað komið áhyggjum sínum af mannréttindaástandi á framfæri og gagnrýnt framferði tyrkneskra stjórnvalda. Ég gerði það að vísu líka áður en ég varð utanríkisráðherra. Íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á fjölmiðlafrelsi og sjálfstæði dómstóla og mótmælt aðför að mannréttindafrömuðum í landinu. Hefur afstöðu Íslands verið komið á framfæri opinberlega, í fjölmiðlum, yfirlýsingum og ræðum á vettvangi alþjóðastofnana, einkum ÖSE, Evrópuráðinu og mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sem og í tvíhliða samtölum við Tyrki, bæði í þeim sem ég hef átt sem ráðherra og sendiherra. Ég hef tekið þau mál upp í ávörpum mínum í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Á ráðherrafundi Evrópuráðsins í Danmörku í maí síðastliðnum var áfram lýst áhyggjum af stöðu mála, m.a. hversu neyðarlögin í Tyrklandi hefði orðið langvinn og að kosningar skyldu haldnar á meðan þau væru í gildi. Þá hefur íhlutun Tyrklands í Sýrlandi frá janúar 2018 sætt sérstakri gagnrýni íslenskra stjórnvalda, til að mynda á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Á embættismannastigi hafa einnig átt sér stað samtöl, einkum við tyrknesk sendiráð gagnvart Íslandi, um stöðu mála í Tyrklandi og áhyggjur íslenskra stjórnvalda þar að lútandi. Ísland hefur einnig tekið undir ýmsar yfirlýsingar Evrópuríkja á vettvangi Evrópuráðsins og ÖSE þar sem gagnrýni og áhyggjum er komið á framfæri. Þegar kemur að vaktinni varðandi mannréttindamál í Tyrklandi höfum við því bæði sýnt frumkvæði og lagt áherslu á þau mál. Þó svo að ástand mannréttindamála í heildina hafi farið batnandi á undanförnum áratugum, ég tala ekki um árhundruðum, er því miður af nógu að taka á þeim vettvangi. Við höfum ekki náð að benda á þau mál öll, eðli málsins samkvæmt. En það er eftir því tekið hvernig við göngum fram þegar kemur að því að vekja athygli á bágri stöðu mannréttindamála í heiminum.

Herra forseti. Það er vissulega rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að vöndur okkar er kannski ekkert sérstaklega stór en það getur verið gott að beita honum; moskítóflugur eru ekkert sérstaklega stórar en þær fara í taugarnar á ýmsum. Það er líka oft þannig að við gerum góða hluti vegna þess að það er siðferðislega rétt frekar en endilega að það hafi mikil áhrif. En það sem mig langar til að velta upp við hæstv. ráðherra er annað. Viðskipti eru alltaf að þróast og eðli viðskipta hefur breyst töluvert mikið á undanförnum áratugum. Hér áður fyrr voru allir fríverslunarsamningar af fyrstu kynslóð, eins og við köllum það í dag, og snerust eingöngu um vöruviðskipti og tollaniðurfellingar. Í þeim þurfti í raun ekkert annað en gagnkvæma tryggingu fyrir því að skip væru ekki send í veg fyrir önnur skip til að hindra að þau kæmust til hafnar eða annað sem kæmi í veg fyrir flæði á vörum. Nú er þetta orðið flóknara með rafrænum viðskiptum og þjónustuviðskiptum sem eiga sér ekki alltaf þannig stoð að beinlínis sé um flutning atóma á milli hafna að ræða. Þá er um að ræða flutning rafeinda milli staða sem skiptir töluverðu máli. Þar spilar ritskoðun ákveðið hlutverk. Getum við sammælst um að það sé mikilvægt að rafeindir flytjist óhindrað milli staða, þ.e. að engin ritskoðun, hvorki pólitískt né viðskiptaleg, eigi sér stað? Getum við sammmælst um að það skipti jafnmiklu máli fyrir þjónustuviðskipti í dag og það var fyrir vöruviðskipti á sínum tíma að engar flutningshindranir - eða „blockades“, svo að ég sletti ensku, með leyfi forseta - væru í höfnum, fyrirstaða eða aðrar flutningsþvinganir?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vekur oft athygli á ýmsum þáttum sem mér finnst skipta máli. Ég ætla ekki að fara í smæstu þætti en tek svona stóru línuna í því sem snertir, getum við sagt, upplýsingaöryggi, netöryggi og annað slíkt. Þetta hefur miklu fleiri víddir en við, sem erum ekki sérfræðingar á sviðinu, eins og hv. þingmaður er að mörgu leyti, áttum okkur á. Hv. þingmaður vísar til mikilla breytinga á skömmum tíma. Hafnir eða landsvæði eða eitthvað slíkt, það er svo áþreifanlegt. Upplýsingaflæði er ekki jafn áþreifanlegt fyrirbrigði, upplýsingar er hægt að veita og matreiða með ýmsum hætti. Svo skiptir máli hvernig þær eru margfaldaðar á alheimsvefnum og samskiptamiðlum og öðru slíku. Það hefur líka áhrif að óprúttnir aðilar, það þurfa ekki að vera ríki, geta njósnað um fólk með ákveðnum hætti, með ákveðnum tækjum o.s.frv. Þetta er algjörlega ný ógn. Við ólumst upp við vöruviðskipti sem eru svona grunnurinn að þessu en svo komu meiri þjónustuviðskipti. Nú er þetta að fara mjög hratt í þessa áttina. Þetta er eitt af því sem við höfum verið að horfa til þegar kemur að þjóðaröryggisstefnu okkar. Það tengist auðvitað öllu. Það er líka eitt þegar kemur að fríverslunarsamningunum: Þeir eru bara hluti af þessu. Almenningur getur almennt farið og keypt allt milli himins og jarðar með tiltölulega einföldum hætti á netinu, án þess að stjórnvöld hafi gert neina samninga þar um. Það mun bara verða auðveldara. Það er líka oft þunn lína á milli ritskoðunar og öryggismála. Það er ekki svo gott að sannleikurinn sé algildur alls staðar, að allt sé bara svart og hvítt, ekki neitt grátt. Hins vegar er þetta mál sem við eigum að líta sérstaklega til alls staðar. Ég hef 

Herra forseti. Ég heyrði svo sem ekki svar við hinni eiginlegu spurningu um hvort hægt sé að fallast á að upplýsingafrelsi eða flæði upplýsinga skipti jafn miklu máli í nútímanum með þjónustuviðskiptum og rafrænum viðskiptum og að hlutir fái að flæða óhindrað í hefðbundnari viðskiptum. Í öllu falli þakka ég hæstv. ráðherra fyrir gott svar vegna þess að þetta flækist vissulega fyrir fólki. Ég óttast að við gleymum okkur svolítið mikið í þjóðaröryggispælingunum þegar málið snýst jafn mikið um viðskipti og samskipti. Þá er ástæða til að kafa aðeins dýpra ofan í það með það sérstaklega í huga. Ég held að það sé tilefni til þess, ef hæstv. ráðherra er því ekki andsnúinn, að reyna að hefja einhvers konar samvinnu okkar á milli innan EFTA og jafnvel víðar um að reyna að koma þeim skilningi á framfæri að þetta sé grundvallaratriði í viðskiptum okkar í nútímanum. Það eru auðvitað öll þessi mannréttindamál og það er mikilvægt og gott hvað Ísland hefur staðið sig vel í þeim efnum í gegnum tíðina. En ef við erum ekki skrefi á undan og bregðumst rétt við þegar þessar nýju ógnir verða til, ekki bara á sviði þjóðaröryggis heldur líka á sviði viðskipta, er hætt við því að til verði einhverjar hefðir sem erfitt verður að bakka með. Við missum þá tækifæri úr greipum til að móta þetta eftir því hvernig ætti að gera það, frekar en að fólk lendi einhvern veginn í því að gera þetta fyrir slysni.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Af því að hv. þingmaður spyr hvort við getum átt eitthvert samtal og samvinnu í þessu vil ég bara segja: Það á við í þessu sem öðru að ég fagna samstarfi, í þessu tilfelli við þingmannanefnd EFTA, sem ég hef reynt að eiga eins gott samstarf við og mér er unnt. Það er mjög mikilvægt. Ég var sjálfur formaður þingmannanefndar EFTA og hún skiptir máli. Ég veit að við hv. þingmaður, sem er formaður þingmannanefndar EFTA núna, erum sammála um það. Ég held að við ættum að byrja á því að fræða fólk á þessum vettvangi um þessa hluti. Ég held að það væri mjög góð byrjun. En að sjálfsögðu er ég tilbúinn að ræða þessi mál. Ég er ekki viss um að við getum gert skil á milli þjóðaröryggis og viðskipta. Ég held að samskipti og viðskipti renni allt mjög mikið saman. Það er mjög mikilvægt að upplýsa kjörna fulltrúa og embættismenn um þessa þætti og þróunin er miklu hraðari en menn ætla. Auðvitað hefur umhverfið sem við vinnum í að stórum hluta tekið mið af allt öðru en núverandi aðstæðum. Ekki svo að skilja að ég haldi því fram að við séum einhvers staðar langt aftur í fornöld hvað þetta varðar. Ég er ekki að segja það. Ég er bara að segja að þróunin er mjög hröð. Það er í mörg horn að líta í þessum efnum. Ég er að sjálfsögðu tilbúinn að ræða þetta við hv. þingmenn og þingmannanefnd EFTA og þá aðra þingmenn sem vilja ræða þetta. Því meiri upplýsing sem er um þessi mál meðal kjörinna fulltrúa og embættismanna, því betra.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli EFTA-ríkjanna og Ekvador sem undirritaður var 25. júní 2018. Í þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir helstu efnisþáttum fríverslunarsamningsins. Þar kemur fram að fríverslunarsamningurinn kveður á um gagnkvæma niðurfellingu og lækkun tolla á iðnaðarvörur, sjávarafurðir og unnar og óunnar landbúnaðarvörur. Þannig munu tollar á hvers kyns sjávarafurðir og iðnaðarvörur, sem fluttar eru út frá Íslandi til Ekvador, falla niður frá gildistöku samningsins eða á aðlögunartíma og sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings. Útflutningur frá Íslandi til Ekvador hefur verið lítill í gegnum tíðina og nam tæpum 30 millj. kr. á árinu 2017. Er þar nær einungis um að ræða útflutning á iðnaðarvörum. Innflutningur frá Ekvador hefur einnig verið lítill en hann hefur þó aukist undanfarin ár og nam 600 millj. kr. á árinu 2017. Er þar að mestu um að ræða innflutning á ávöxtum og öðrum matvælum. Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapar samningurinn forsendur fyrir auknum viðskiptum á milli landanna. EFTA-ríkin Ísland, Liechtenstein, Noregur og Sviss hafa gert 28 fríverslunarsamninga við alls 39 ríki, að samningnum við Ekvador meðtöldum. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 3/2003, um opinberan stuðning við vísindarannsóknir. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Tilefni og tilgangur frumvarpsins er að styrkja stefnumarkandi hlutverk Innviðasjóðs og aðlaga reglur Rannsóknasjóðs alþjóðlegu umhverfi á þann hátt að það sé vísindarannsóknum á Íslandi til framdráttar. Með frumvarpinu er lagt til að stjórn Innviðasjóðs verði aðskilin frá stjórn Rannsóknasjóðs og að hún verði skipuð sameiginlega af vísindanefnd og tækninefnd Vísinda- og tækniráðs, að formanni undanskildum sem skipaður verði af ráðherra. Einnig að stjórn Rannsóknasjóðs fái heimild til þess að taka þátt í samfjármögnun alþjóðlegra rannsóknaráætlana í samstarfi við erlenda rannsóknarsjóði. Með breytingum árið 2012 á lögum nr. 3/2003, um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, var nafni Tækjasjóðs breytt í Innviðasjóð. Samhliða nafnbreytingunni var hlutverk sjóðsins aukið frá því að fjármagna kaup á tækjum til rannsókna í að fjármagna rannsóknarinnviði í víðari skilningi. Rannsóknarinnviðir eru auk tækjabúnaðar ýmis sérhæfð rannsóknaraðstaða, gagnagrunnar, skjalasöfn og rafrænir innviðir. Virðulegur forseti. Ein af aðgerðum í Stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs 2017–2019 er gerð vegvísis um rannsóknarinnviði en hann mun verða stefnumótandi fyrir uppbyggingu rannsóknarinnviða hér á landi og aukna þátttöku íslenskra stofnana í alþjóðlegu rannsóknarinnviðasamstarfi. Niðurstöður aðgerðar 1 úr Stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs 2017–2019 munu birtast í vegvísinum en í þeirri aðgerð voru skilgreindar í opnu samráði þær samfélagslegu áskoranir sem brýnast er að Ísland geti tekist á við á næstu áratugum. Innviðasjóður mun gegna lykilhlutverki í framkvæmd stefnunnar og nýtast í þeirri forgangsröðun sem tengist hinum áðurnefndu samfélagslegu áskorunum. Með aukinni áherslu stjórnvalda á rannsóknarinnviði er við hæfi fyrir sjóðinn að sett verði sjálfstæð stjórn en hingað til hefur stjórn Rannsóknasjóðs farið með stjórn Innviðasjóðs. Sjálfstæð stjórn Innviðasjóðs mun taka virkan þátt í stefnumótun í málaflokknum og þar sem rannsóknarinnviðir þjóna bæði vísindum og nýsköpun er gert ráð fyrir að vísindanefnd og tækninefnd Vísinda- og tækniráðs tilnefni í stjórnina. Ráðherra skipar svo formann til að tenging við stefnumótandi stjórnvöld sé til staðar. Lagabreytingin felur til viðbótar í sér framkvæmd aðgerðar 1.9 í Stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs 2014–2016. Breytingin felur í sér heimild Rannsóknasjóðs til að samþykkja faglegt mat alþjóðlegra fagráða á umsóknum svo sjóðurinn geti ráðstafað fjármunum í samfjármögnun rannsóknaráætlana í samstarfi við erlenda samkeppnissjóði. Slík samfjármögnun felur í sér að rannsóknarsjóðir frá mismunandi löndum koma sér saman um áætlanir með áherslu á sérstök þemu eða svið og fagráð til að meta umsóknir er skipað sameiginlega. Mikil tækifæri geta falist í þessu fyrir íslenska vísindamenn í þessum áætlunum en það sem hefur staðið í vegi fyrir þátttöku Rannsóknasjóðs er að stjórninni hefur ekki verið heimilt að samþykkja gæðamat framkvæmt af öðrum en fagráðum sjóðsins samkvæmt lögum nr. 3/2003. Í samstarfi alþjóðlegra rannsóknarsjóða er skipað alþjóðlegt fagráð og nauðsynlegt er að Rannsóknasjóður geti farið að þeim reglum. Mikilvægt er að Rannsóknasjóður geti gripið tækifærið bjóðist honum að taka þátt í rannsóknaráætlunum þar sem fyrirséð er að með þátttöku íslenskra rannsóknarstofnana muni t.d. opnast ný tækifæri í rannsóknum eða að þátttaka muni efla viðkomandi svið á Íslandi með afgerandi hætti. Virðulegur forseti. Nýsköpun og hagnýting hugvits er forsenda fjölbreytts atvinnulífs, velferðar og styrkrar samkeppnisstöðu þjóða. Ég lít björtum augum til framtíðar vitandi af þeim öfluga mannauði í vísinda- og rannsóknarstarfi sem við eigum. Árangurinn talar sínu máli, t.d. í alþjóðlegum samkeppnissjóðum. Það er auðvitað mjög fróðlegt að vita að í alþjóðlegum samkeppnissjóðum Evrópusambandsins þar sem um er að ræða fjármuni í kringum 80 milljarða hafa Íslendingar og íslenskir vísindamenn náð um 8 milljörðum þar af, um 10% af þessum sjóðum. Er þessi árangur mjög eftirtektarverður og árangurshlutfallið sérstaklega glæsilegt. Virðulegur forseti. Við viljum halda áfram að skapa þekkingarsamfélag þar sem rannsóknir og nýsköpun skila sér út í samfélagið með betri menntun, betri heilsu og betri efnahag. Þannig gerum við okkur gildandi í tæknibyltingu framtíðarinnar og höldum Íslandi í fremstu röð. Þetta frumvarp er liður í þeirri vegferð. Vænti ég þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að hafa farið yfir þetta mikilvæga og góða mál og fagna framlagningu þess. Það hefur verið ákall um að bæta um betur í þessum málaflokki. Það hefur verið haft gott samstarf og mikil samvinna við aðila sem að þessu koma og veit ég að hæstv. menntamálaráðherra á góðan og sterkan þátt í því. Mig langar þó til að tæpa á nokkrum atriðum. Líkt og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra er þetta frumvarp í fullkomnu samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar þar sem lögð er áhersla á að fylgja eftir aðgerðum í nýlegri aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs. Með framlagningu þess er mætt þörfum vísindasamfélagsins sem er gríðarlega mikilvægt og gott skref. Öflugt vísindasamfélag er styrkur hvers samfélags og ef við ætlum að stíga fram á veginn, efla lífsgæði og þróast áfram í flóknum nútímaheimi er þetta gríðarlega mikilvægt atriði sem við getum byggt á. Ég ætla að fá að grípa aðeins niður í greinargerðina en þar stendur, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er verið að hrinda í framkvæmd aðgerð 1.9 í Stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs 2014–2016 en þar segir: „Lög um samkeppnissjóði Vísinda- og tækniráðs verði endurskoðuð svo að tryggt sé að stjórnir sjóðanna geti markað stefnu hvað varðar sókn í alþjóðlega samkeppnissjóði og á alþjóðlega markaði. Stjórnir sjóðanna hafi heimild til að ráðstafa fé vegna samstarfsverkefna sem hafa verið samþykkt af stjórnum sjóðanna. Einnig sé sjóðunum heimilt að greiða erlendum samstarfsaðilum, eftir því sem við á.““ Hér er enn eitt góða málið þar sem fylgt er eftir fyrirheitum í stjórnarsáttmála. Við erum farin að tikka í mörg box og við höldum áfram. Tilefnið með þessari lagasetningu er að efla og styrkja stefnumarkandi hlutverk Innviðasjóðs. Eins og fram hefur komið er mjög jákvætt í að styrkja okkur í alþjóðasamstarfi því hér á landi eigum við sterka og öfluga vísindamenn sem stunda rannsóknir. Það er mikilvægt að þeir séu í góðu samstarfi líka út í heimi og að við búum ekki við einhverjar lagasetningar sem eru hamlandi í því. Sú hefur verið raunin. Íslenskir vísindamenn eru svo sannarlega eftirsóttir í alþjóðasamstarfi og málið sem hér er fram komið byggir enn frekar undir þann styrkleika og gefur kost á fleiri tækifærum til samvinnu. Eins og við öll vitum er samvinna góð og samvinna er grunnur að því að við byggjum upp sterkt samfélag. Það er líka framfaraskref að verið er að setja sérstaka stjórn yfir Innviðasjóð og skerpa þannig á stefnumótandi hlutverki sjóðsins og beina sjónum í meira mæli að rannsóknarinnviðum. Þetta hef ég heimildir fyrir að er mjög sterkur leikur. Þetta er líka til þess fallið að bæta enn frekar stoðkerfi vísinda á Íslandi. Það er gríðarlega mikilvægt skref og ég fagna því. Ég get ekki hætt að ítreka það hversu stolt við getum verið af því hversu gróskumikið íslenskt vísindastarf er. Við eigum að hampa því, við eigum að halda því á lofti og sýna hversu ánægð við erum með það. Það er á flestum sviðum sem svo er. Ég var t.d. á fundi þar sem komu fulltrúar frá Landspítala – háskólasjúkrahúsi og þar eru gerðar gríðarlega margar rannsóknir og mér skilst mér að tvær beiðnir komi á viku, óskir um að fara í vísindarannsóknir. Það er svo miklu meira en ég hafði nokkru sinni gert mér grein fyrir. Ef þetta mál styrkir það og styrkir annað á þessu sviði ber því að fagna. Íslenskir vísindamenn búa yfir dýrmætri reynslu og þekkingu á svo miklu fleiri sviðum, það er ekki bara á heilbrigðissviðum. Við erum í miklu samstarfi við norrænar þjóðir, í rannsóknarvinnu og ýmsu starfi, t.d. norður á Akureyri hvað það varðar, í Háskólanum á Akureyri, þannig að sviðin eru ólík og við þurfum að taka þátt í þessu starfi. Það eru rannsóknir t.d. á samfélagslegum áhrifum af því hvernig náttúrufarið er að breytast og loftslagsbreytingum og því hvaða áhrif það hefur á okkur að jöklarnir eru að hopa og breytingar að verða á vistkerfi sjávar. Það hefur náttúrlega stórkostleg áhrif á okkur, eylandið í Norðurhöfum. Það er verið að vinna að kortlagningu hafsbotnsins og svo margt fleira sem ég hef ekki þekkingu einu sinni til að nefna hér. Ég geri mér þó grein fyrir mikilvægi þess. Ég held að við ættum að halda áfram á þessari braut því að nýsköpun og þróun skilar sér í bættu og betra samfélagi. Við erum að leggja grunninn að því að eiga hér sterka einstaklinga í framtíðinni, sterkt samfélag sem býr yfir mikilli þekkingu og hefur kjark til að vera í samstarfi og framþróun í samvinnu við aðrar þjóðir. Við eigum fullt erindi inn á þetta svið. Ég vil bara enn og aftur þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera komin með þetta frumvarp og ánægjulegt að sjá hvað ríkisstjórnin tikkar reglulega í öll box um þau fyrirheit sem hún hefur gefið í stjórnarsáttmála.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps. Ég fagna því alltaf mjög þegar við fáum tækifæri til að ræða hér um mikilvægi vísinda-, rannsókna- og nýsköpunarmála. Ég vil meina að það sé eitt af okkar allra mikilvægustu málum. Í greinargerð með frumvarpinu segir að verið sé að hrinda í framkvæmd aðgerð 1.9 í Stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs. Ég verð að viðurkenna, eftir að hafa rennt yfir þetta, að ég átta mig ekki alveg á því hvort eitthvað fleira þurfi til eða hvort þetta sé fullnægjandi. Ég geri ráð fyrir því að það komi ágætlega fram í umfjöllun nefndarinnar um málið en ég fagna því, sem hér hefur komið fram, að frumvarpið er unnið í góðu samráði við Rannsóknaráð og Vísinda- og tækniráð, ég geri ráð fyrir að þá hafi þau sjónarmið öll komið fram. Mig langaði sérstaklega til að taka hér til máls eftir að hæstv. ráðherra fór að tala um árangur vísindamanna okkar, til að mynda í rannsóknaáætlunum Evrópusambandsins. Þar höfum við náð gríðarlega miklum árangri og ég held að við megum vera mjög stolt af því. Ég hafði tækifæri til að heimsækja Evrópusambandið í síðustu viku og ræða við sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum þar, m.a. sérfræðinga á rannsókna- og nýsköpunarskrifstofunni þar sem sérstaklega var talað um þann mikla árangur okkar Íslendinga að sækja í rammaáætlanir Evrópusambandsins. Ég held að við þurfum bara að hvetja okkar fólk enn frekar áfram í þessum málum. Mig langar líka til að nota tækifærið hér og leggja áherslu á það hvað við getum lagt fram í mótun svona rammaáætlunar eins og hjá Evrópusambandinu. Þótt við séum ekki aðili að Evrópusambandinu höfum við aðgengi að allflestum vinnuhópum sem koma að mótun þessara aðila og ég ræddi líka við starfsfólk okkar í sendiráðinu sem útskýrði fyrir mér hið viðamikla starf þess og til að mynda við fulltrúa menntamálaráðuneytisins þar. Þegar kemur að því að móta rammann utan um það hvers konar verkefni hægt er að sækja um eigum við auðvitað að horfa mjög til okkar hagsmuna. Mig langar að nefna hér sérstaklega norðurslóðamál. Hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér, Þórunn Egilsdóttir, kom líka aðeins inn á súrnun sjávar, heilbrigði hafsins, þetta sem við köllum bláa hagkerfið, umhverfismál í stóra samhenginu en tækifærin okkar þar eru mikil. Ég fagna öllum skrefum okkar í þá átt að ýta enn frekar undir vísindi og rannsóknir, sérstaklega á þessum sviðum. Ég hef reyndar gengið svo langt að segja að við eigum ótrúlega mikil tækifæri, þegar kemur að norðurslóðamálum, til þess að verða eins konar Mekka rannsókna og þekkingar á því sviði. Ég tek því undir það sem hér hefur komið fram, ég fagna því að frumvarpið hafi verið lagt fram og hvet hæstv. ráðherra áfram í þeim efnum. Fyrir jól samþykktum við breytingar sem snúa að nýsköpun fyrirtækja. Við vorum að auðvelda nýsköpunarfyrirtækjum fjármögnun og auka skattaniðurgreiðslur. Þetta fer allt saman og það er líka mikilvægt að þegar við horfum á rannsóknasamfélagið okkar, og þá grunnrannsóknir, á stuðningsumhverfi fyrir alla keðjuna að vera gott. Þá á ég við að grunnrannsóknir séu hagnýttar og áfram sé stuðningur við fyrirtæki til að hagnýta sér slíkar niðurstöður í nýsköpun. Þarna kemur að því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og hæstv. ráðherra nýsköpunarmála þurfa að vinna vel saman og gera það til að mynda í gegnum Rannís og Tækniþróunarsjóð þar. Tækifæri okkar eru víða í þessum efnum og við getum svo sannarlega verið stolt af okkar vísindamönnum og þeim sem hafa verið að sækja í samkeppnissjóði. Eins og markmið þessa frumvarps er, að ýta enn frekar undir það, þá styð ég það auðvitað heils hugar. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég myndi líka vilja sjá, og þá er það kannski ekki alveg á borði hæstv. ráðherra nema óbeint, enn frekara alþjóðlegt samstarf á sviði rannsókna- og vísindamála. Ég nefndi það í heimsóknum mínum úti í Brussel. Þegar kemur að norðurslóðamálum vantar til að mynda mjög samstarf við rússneska vísindamenn. Það hefur eflaust meira að gera með pólitík en vilja vísindamanna til að vinna saman. Það er spurning hvaða möguleika við eigum á samstarfi yfir til Norður-Ameríku. Evrópusambandið hefur verið að gera mjög góða hluti og er að opna rannsóknaáætlanir sínar þannig að það er að hvetja til þátttöku frá öðrum ríkjum þar, þ.e. ef ríkin eru þá tilbúin að borga á móti. Eins og ég segi eru tækifærin víða og ég held að með okkar stöðu sem aðili að þessum rannsóknaáætlunum Evrópusambandsins, sitjandi í norðurslóðaráðinu, séu jafnvel miklir tengimöguleikar við aðrar þjóðir til að ýta enn frekar undir rannsókna- og vísindasamstarf á þessum vettvangi.

Virðulegi forseti. Þetta er ágætismál sem kemur hér fram frá mennta- og menningarmálaráðherra og áherslan er á þá galla sem verið er að laga varðandi samskipti við alþjóðlegar rannsóknir. Það er einmitt mjög mikilvægt að laga það og aðrar tilfærslur sem eru hérna og eiga við um lög um opinber fjármál og svoleiðis - þetta er allt mjög gott. Það kemur til með að hafa mjög margar jákvæðar afleiðingar, tel ég, en mér finnst óhjákvæmilegt að benda á vissa annmarka innan lands sem við þurfum líka að huga að til hliðsjónar. Þetta frumvarp kemur vonandi til með að gera margt mjög gott. Það er ákveðin lagfæring á samskiptastirðleikum sem geta komið upp við erlenda vísindasjóði o.s.frv. Ef við förum yfir úthlutun úr Rannsóknasjóði fyrir styrki árið 2019 voru 17% umsókna styrkt. Það segir okkur eitt mjög mikilvægt, að framleiðslugeta íslensks rannsóknasamfélags, ef við getum kallað það svo, er meiri, við getum afkastað miklu meira. Það að nýta ekki þau verðmæti sem felast í þeirri framleiðslugetu kemur tvímælalaust niður á okkur í framtíðinni. Af öndvegisstyrkjum voru t.d. ekki nema 11% umsókna styrktar, af 28 voru ekki nema þrjár styrktar. Af 198 umsóknum um verkefnastyrki var 31 styrkt. Að sjálfsögðu býst ég ekki við að öll verkefnin séu af sama gæðastaðli en þeim er raðað eftir ákveðnum flokkum og þau verkefni sem er raðað efst eru fjármögnuð þar til peningurinn er búinn. Það náði þetta langt, 16% í verkefnastyrki. Ég myndi vilja sjá betri sundurliðun á þessu, greiningu á því af hvaða verkefnastyrkjum við misstum; af umsóknum sem flokkaðar voru sem gæðaumsóknir, að hagurinn af því að fara út í þær rannsóknir og fá þær afurðir sem af þeim spryttu væri það mikill að augljóst væri að fara ætti í að fjármagna þau verkefni. Það er kannski eitthvað sem við getum unnið með í fyrirspurn hér eða umræðu í kjölfarið. Til hliðsjónar við þetta frumvarp, sem er með mestu ágætum, finnst mér rétt að benda á stöðuna eins og hún er í dag með úthlutun úr Rannsóknasjóði. Við höfum miklu meira svigrúm og getu til að sinna grunnrannsóknum og ýmsu sem því tengist en við nýtum það ekki. Mér finnst það miður og ég hvet menntamálaráðherra til dáða til þess að leysa þann hluta vandamálsins líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls um það mikilvæga mál sem um er að ræða vegna þess að vísindi, rannsóknir og þróun verða drifkraftar hagvaxtar á næstu árum. Það er alveg ofboðslega mikilvægt að við tökum það alvarlega hvernig umgjörðin er um þetta alþjóðlega vísindasamstarf. Hér ræddi einn hv. þingmaður um að við þyrftum að auka alþjóðlega vísindasamstarfið og nefndi norðurslóðir í þeim efnum. Þá get ég glatt hv. þingmann með því að búið er að ákveða að við munum halda með stjórnvöldum í Japan ráðherrafund um norðurslóðir árið 2020. Allt vísindasamstarf á norðurslóðum er að aukast mjög hratt og örugglega. Við Íslendingar eigum auðvitað að nýta okkur þá landfræðilegri legu sem við höfum til að Ísland verði miðstöð vísinda og rannsókna. Ég sé mikil sóknarfæri í því að við yrðum með ákveðna hvata í kerfinu okkar. Við erum með öflugt menntakerfi. Það er mjög eftirsóknarvert að stunda rannsóknir með íslenskum vísindamönnum og ég hef verið að kynna mér okkar helstu rannsóknastofnanir þetta rúma ár sem ég hef verið mennta-, menningar- og vísindamálaráðherra og þetta er allt mjög tilkomumikið. Við erum með vísindamenn sem leggja sig alla fram við að stunda sínar rannsóknir og það er lofsvert. Þess vegna finnst mér, virðulegi forseti, mjög brýnt að ríkisstjórnin og Alþingi fjalli um þessi mál og að við tökum tillit til þeirra eins og hefur komið fram í máli annarra hv. þingmanna. En ég verð að segja, virðulegur forseti, að mér finnst svolítið dapurlegt að sjá hve fáir eru í salnum að ræða þessi framtíðarmál, að ræða þessi stóru mál sem skipta Ísland svo miklu máli. Ég vonast til þess að við munum sjá öflugri umræðu á hinu háa Alþingi um akkúrat þessi framtíðarmál. Stundum er það svo að þeir sem sitja einmitt í salnum - það er ekki vilji minn að gera athugasemdir við áhuga þeirra heldur miklu frekar þeirra sem ekki sitja í salnum. Hér erum við svo sannarlega að ræða stóru málin og ég kalla eftir breiðri og virkri samvinnu og samráði um þessi mál og þær gagnlegu athugasemdir sem borist hafa í þingsal. Virðulegur forseti. Það eru spennandi tímar fram undan varðandi þessi mál og við erum í einstöku færi líka varðandi allt menntakerfið okkar, leik-, grunn- og framhaldsskóla, að efla það svo að öflugar vísindarannsóknir verði stundaðar hér til framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála, mál sem liggur hér frammi á þskj. 812. Tilgangur frumvarpsins er annars vegar sá að festa í lög ákvæði um réttarstöðu þeirra sem reiða sig á íslenskt táknmál til samskipta við meðferð einkamála fyrir dómi. Hins vegar er með frumvarpinu brugðist við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu frá 6. desember 2007 í máli Súsönnu Rósar Westlund gegn Íslandi. Í frumvarpinu eru nánar tiltekið lagðar til lagabreytingar af þrennum toga. Í fyrsta lagi er með 1. gr. lögð til sú mikilvæga breyting að ríkissjóður greiði þóknun og annan kostnað vegna starfa táknmálstúlks í einkamálum í þeim tilvikum sem skýrslugjafi reiðir sig á íslenskt táknmál til samskipta. Samkvæmt gildandi lögum ber sá sem kallar til slíkan túlk kostnað af því. Í þessu skyni er lagt til að ný málsgrein bætist við 10. gr. laga um meðferð einkamála þar sem sérstaklega verði gert ráð fyrir störfum táknmálstúlka líkt og gert er í dag í lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. Í því sambandi er bent á að táknmálstúlkar eru ekki nefndir í gildandi réttarfarslöggjöf heldur falla þeir undir kunnáttumenn sem kallaðir eru til í þeim tilvikum þegar skýrslugjafi er ekki fær um að eiga orðaskipti á mæltu máli. Þá falla táknmálstúlkar í dag ekki heldur undir löggilta dómtúlka, en í þann hóp falla einungis þeir sem túlka af íslensku á erlent tungumál eða öfugt og hafa til þess sérstaka löggildingu. Þar sem táknmálstúlkar falla ekki í hóp löggiltra dómtúlka og störf þeirra eru bundin við þá sem hafa táknmál og því annars eðlis en annarra kunnáttumanna er í frumvarpinu lagt til að um störf þeirra og stöðu verði fjallað í sérstakri málsgrein. Þá er í frumvarpinu lagt til að ríkissjóður greiði jafnframt kostnað vegna starfa kunnáttumanna sem aðstoða þá sem ekki geta fyllilega haft orðaskipti á mæltu máli eða íslensku táknmáli. Er þar höfð hliðsjón af samningi Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk frá 13. desember 2006 sem fullgiltur var af Íslands hálfu á árinu 2016, en samkvæmt 13. gr. samningsins skulu aðildarríki tryggja fötluðu fólki virkan aðgang að réttarkerfinu til jafns við aðra, m.a. með því að laga alla málsmeðferð að þörfum þess. Í öðru lagi eru með 4. og 5. gr. frumvarpsins lagðar til breytingar á lögum um meðferð sakamála, nánar tiltekið á 12. gr. laganna, sem fjallar um skýrslutöku fyrir dómi og 63. gr., sem fjallar um skýrslutöku hjá lögreglu. Breytingarnar eru í samræmi við þær sem lagðar eru til með 1. gr. frumvarpsins á lögum um meðferð einkamála og er ætlað að tryggja að ákvæði lagabálkanna tveggja um þetta efni séu sambærileg og samhljóða að breyttu breytanda. Í þriðja lagi eru í 2. og 3. gr. frumvarpsins lagðar til breytingar á 3. mgr. 158. gr. og 3. mgr. 182. gr. laga um meðferð einkamála í tilefni af dómi Mannréttindadómstóls Evrópu frá 6. desember 2007 í máli Súsönnu Rósar Westlund gegn Íslandi, og varðar þetta á engan hátt og er alls óskylt tillögu frumvarpsins um táknmálstúlka. Í þessu máli komst Mannréttindadómstóllinn að þeirri niðurstöðu að brotið hefði verið gegn rétti kæranda til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu þar sem gildandi 3. mgr. 158. gr. laga um meðferð einkamála girðir í dag alfarið fyrir að áfrýjandi geti flutt mál sitt munnlega fyrir æðra dómstigi í þeim tilvikum þegar stefndi tekur ekki til varna. Þær breytingar sem hér eru lagðar til gera ráð fyrir þeim möguleika að í þeim tilvikum þegar stefndi tekur ekki til varna fyrir Landsrétti eða Hæstarétti verði mál þrátt fyrir það flutt munnlega, en sú ótvíræða meginregla gildi aftur á móti að slíku máli verði að jafnaði lokið án þess. Virðulegur forseti. Ég hef þá gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að flytja þetta mál sem ég tel að sé mjög mikilvægt og mikilvæg réttarbót. Hæstv. ráðherra. Þótt það tengist ekki beint efni frumvarpsins langar mig að vekja máls á aðgangi fólks sem talar ekki reiprennandi íslensku með hefðbundnum hætti, ef ég má orða það þannig, að ýmsum stofnunum ríkisins þar sem vélað er um réttindi þeirra eða þar sem fólk þarf að sækja rétt sinn. Það vill þannig til að ég lagði fram fyrirspurnir til ráðuneytanna um t.d. lög og reglur á erlendum tungumálum og síðan var fréttaflutningur fyrir tveimur, þremur dögum, ef ég man rétt, um heimasíðu sýslumanna þar sem vakið var máls á því að e.t.v. mætti gera bragarbót. Ég er að fiska eftir viðhorfum hæstv. ráðherra til þess hvort við þurfum ekki á víðari hátt að tryggja að fólk geti átt samskipti við kerfið, ef við leyfum okkur að kalla það það, þannig að því sé tryggð túlkaþjónusta þar sem það þarf og/eða að þeir sem veita fólki ráðgjöf eða hjálpa því hafi aðgang að efni á tungumálum sem þeir geta miðlað til skjólstæðinga sinna. Þetta tengist því að við erum komin með svo marga borgara sem geta ekki 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að vekja athygli á áhugaverðu máli sem er hægt að ræða út frá ýmsum sjónarhornum. Ég veitti því athygli sem hv. þingmaður nefndi, að gera þyrfti verulega bragabót á heimasíðum sýslumanna, og ég tek undir að það þurfa að vera einhverjar upplýsingar á ensku yfir helstu málaflokka og þjónustu sem sýslumenn veita. Mest um vert tel ég þó, eins og hefur verið gert í áranna rás og í auknum mæli síðustu ár, að þýða löggjöf sem getur varðað útlendinga einhverju máli. Ég tek sem dæmi að nýlega fékk ég í hendur nýja löggjöf um útlendinga úr þýðingu. Það var mikið beðið eftir henni og ég skil það vel. Það er hins vegar ekki einfalt mál að þýða löggjöf sem þessa. Þótt hinn íslenski texti gildi þarf að vanda mjög til verka í því og það eru ekki margir kunnáttumenn í þeim efnum sem geta þýtt löggjöf, ekki einu sinni á ensku, svo að traustvekjandi sé. En við leggjum auðvitað á það áherslu, og ég held að öll ráðuneyti geri það, að þýða í það minnsta einhvers konar útdrátt úr löggjöf, þótt öll löggjöfin sé ekki þýdd frá orði til orðs eða allar lagagreinar, en a.m.k. það sem mestu máli skiptir. Það er kallað mikið eftir því frá lögmönnum t.d. sem aðstoða útlendinga. Gera þarf mikla bragarbót á því hjá mörgum stofnunum ríkisins og sveitarfélaga líka. Við búum hins vegar svo vel á Íslandi, umfram önnur lönd, mörg hver, að það má segja að hver einasta stofnun hafi yfir þeim mannauði að ráða að almennir starfsmenn geta í það minnst tjáð sig á ensku og mjög víða einnig á norrænum tungumálum. Þetta þarf líka að hafa í huga.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir gott svar. Ég skynja hjá henni bæði skilning og vilja til þess að bæta hér úr og fagna því. Ég vil ítreka og láta koma fram að þótt vissulega sé nauðsynlegt að einbeita sér að því að hluta að þýða eða veita gott aðgengi að lögum og reglum um útlendinga þá erum við auðvitað líka með í vaxandi mæli Íslendinga sem hafa ekki fullt vald á íslensku. Þetta snýst því í meira og meira mæli um það að við erum með stærra og stærra hlutfall af borgurum sem eru ekki fyllilega sjálfbjarga, ég tala nú ekki um þegar kemur að flóknari hlutum. Mér finnst að huga þurfi að því. Ég get upplýst það að ég er að velta því fyrir mér og hyggst reyna að móta hugmyndir og leggja fram um einhvers konar stefnu í þeim málum. Ég skynja það svo sem alls staðar sem kom fram í svörum ráðuneytanna við þeim fyrirspurnum sem ég nefndi, að bæði er margt gert þar og yfirleitt stendur vilji til að gera betur, en þetta þarf að hugsa á markvissari og samræmdari hátt af hálfu hins opinbera.

Virðulegur forseti. Ég teldi vel til fundið hjá hv. þingmanni að velta upp með formlegri hætti einhverjum hugmyndum í því efni hvert skuli stefna. Ég held að allir vilji stefna í sömu átt, að því að hafa meiri upplýsingar frekar en minni á þess vegna sem flestum tungumálum hafi menn tök á því. Það verður þó auðvitað að vera innan ramma einhverrar skynsemi í ljósi fjárheimilda og annað slíkt. Ég vil nefna sérstaklega að þetta er ekki aðeins aukin þjónusta við þann fjölda sem hérna býr, jafnvel íslenska ríkisborgara sem hafa ekki fullt vald á íslenskri tungu, heldur eykur það að bjóða upp á upplýsingar hjá stofnunum á heimasíðu, t.d. upplýsingar um þjónustuna sem veitt er. Það eykur líka skilvirkni kerfisins vegna þess að oftar en ekki kemur upp að starfsmenn í stofnunum sem eiga að þjónusta myndu vilja sjá og hafa betri tæki til að flýta afgreiðslu mála hjá sér. Ég myndi segja að þetta væri mál þar sem allir vinna, ef mætti segja sem svo, þannig að það þarf að gerast. Maður sér á þróuninni að þetta hefur breyst mjög mikið undanfarin ár. Menn tóku mjög vel við sér, fannst mér, þegar þeir áttuðu sig á því hversu stórt samfélag Pólverja á Íslandi er. Ætli það hafi ekki verið fyrsta erlenda tungumálið sem stofnanir fóru að hugsa um að birta upplýsingar á. Það var nefnilega ekki enskan, sem er svolítið áhugavert. Það var oft frekar pólska en enska sem var í forgrunni í þeim efnum. En manni finnst lágmark að það sé á ensku og jafnvel líka einhverju Norðurlandatungumáli. Í því ljósi vil ég nota tækifærið til að vekja athygli á mikilvægi tungumálanáms á Íslandi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Bankasýslu ríkisins, nr. 88/2009, á þskj. 840, og vitna ég til þingskjalsins: „Ákvæði 9. gr. laga um Bankasýslu ríkisins kveður á um að stofnunin skuli hafa lokið störfum „eigi síðar en fimm árum frá því að hún er sett á fót og verður hún þá lögð niður“. Þar sem tímamörkin sem kveðið er á um í greininni hafa ekki staðist er með þessu frumvarpi lagt til að 9. gr. falli brott og að við lögin bætist bráðabirgðaákvæði þess efnis að stofnunina skuli leggja niður þegar verkefnum hennar er lokið.“ Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir og Ásgerður K. Gylfadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins, en nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar er ég á nefndarálitinu og styð því auðvitað framgang málsins. Ég vildi hins vegar vekja athygli á því að við höfum verið að framlengja og vasast með tilvist Bankasýslunnar um allnokkurt skeið. Ég held að það sé löngu orðið tímabært að taka afstöðu til þessarar spurningar: Er þörf á ríkisstofnun til þess að halda utan um hlutabréf þó að í fjármálafyrirtækjum sé? Kannski er ekkert síður viðeigandi að fara að skoða það alvarlega hvernig framtíðarfyrirkomulag á þessu eigi að vera. Það er alveg ljóst að það virðist ætla að verða talsvert lengra í sölu á hlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum en upphaflega var að stefnt. Þetta átti að vera bráðabirgðaráðstöfun. Það var aldrei hugsunin að ríkið héldi mjög lengi á svona umfangsmiklum hlutum í kerfinu og auðvitað kemur eignarhluturinn í Íslandsbanka til eftir tilurð Bankasýslunnar. Ég held að þetta sé óþarft fyrirkomulag. Það sé óþarfi að reka heila opinbera stofnun utan um eignarhald á bönkunum eða það hlutverk eitt í raun og veru að halda á hlutabréfum og móta einhvers konar eigandastefnu ríkissjóðs. Ég held að við eigum að taka þetta til endurskoðunar, sérstaklega af því að ég óttast með stefnu núverandi ríkisstjórnar að það verði ekkert gert í sölu fjármálafyrirtækja á þessu kjörtímabili. Það virðist ekki vera nein samstaða um það og forsætisráðherra og fjármálaráðherra eru mjög misvísandi í sínum yfirlýsingum. Það væri því ágætt og ég hvet til þess að það verði farið að huga að framtíðarfyrirkomulagi þessara mála þannig að við stöndum ekki til lengdar að rekstri sjálfstæðrar ríkisstofnunar til að halda á hlutabréfum.

Herra forseti. Í þessum efnum erum við hv. þm. Þorsteinn Víglundsson sammála. Ég er einn þeirra sem hafa talað fyrir því að ekki sé þörf fyrir að reka sérstaka stofnun sem heitir Bankasýsla ríkisins, það sé hægt að koma hlutunum fyrir með öðrum og kannski skynsamlegri hætti. Það eru þau sjónarmið sem menn verða auðvitað að taka tillit til sem eru armslengdarsjónarmið þegar kemur að meðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það vill svo til að hæstv. fjármálaráðherra núverandi, 2014 eða 2015, lagði fram tillögu fyrir þingið um að leggja niður stofnunina. Alþingi hafnaði því og þáverandi efnahags- og viðskiptanefnd var þar á meðal. Að því leyti hefur Alþingi sagt sína skoðun á því og meirihlutaviljinn er þessi, a.m.k. var, það er auðvitað búið að kjósa tvisvar í millitíðinni. En Alþingi hefur lýst þeirri skoðun sinni að það sé rétt þó að það séu deildar skoðanir. Ég deili skoðunum hv. þingmanns á því að það séu ekki sérstök rök fyrir þessari stofnun en meiri hluti Alþingis, þangað til annað kemur í ljós, hefur ákveðið að þessi stofnun skuli starfa. Meginrökin eru þau sem ég rakti hér áðan, að það séu ákveðin armslengdarsjónarmið sem skuli gilda, og þau eru auðvitað góð og gild.

Forseti. Ég hygg að við hv. þingmaður séum ágætlega sammála í þessu og ég er alveg sammála því að auðvitað þarf að gæta að armslengdarsjónarmiðinu. Raunar væri að mínu viti mjög heppilegt almennt varðandi eignarhluti ríkissjóðs í atvinnustarfsemi eða slíku að armslengdarsjónarmið væru fyrir hendi og við værum með eitthvert almennt fyrirkomulag, t.d. varðandi val í stjórnir, bæði að það sé skýr eigandastefna ríkisins í þeim fyrirtækjum sem ríkissjóður á hlut í en það séu líka skýrar reglur um það hvernig valið er í stjórnir, tilnefningarnefndir eða eitthvað þess háttar. Ég hygg að þetta sé allt saman hægt að gera innan vébanda viðkomandi ráðuneyta en þurfi ekki endilega að gera í sjálfstæðum stofnunum. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta sjónarmið er mjög mikilvægt og að því sé haldið til haga í þessu samhengi. Hvað varðar vilja Alþingis þá er það alveg rétt að þessu var hafnað á sínum tíma, en það eru tvennar kosningar síðan og töluverðar breytingar orðið hér í þingsal. Í ljósi þess að þetta viðamikla eignarhald hefur dregist á langinn þá tel ég ekkert óeðlilegt að það sé tekið til endurskoðunar hvort sömu sjónarmið eigi við enn þá og fyrir fjórum árum.

Borist hafa fjögur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við eftirfarandi fyrirspurnum: fyrirspurn á þskj. 254, um íslenska ríkisborgara á Bretlandi og útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni, 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um endurgreiðslur til félagasamtaka til almannaheilla vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda. Flutningsmenn ásamt framsögumanni, Jóni Gunnarssyni, eru Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Óli Björn Kárason, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Ólafur Ísleifsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson. Í kaflanum um markmið og gildissvið segir að markmið laga þessara sé að styðja við mannvirkjagerð og aðrar framkvæmdir félagasamtaka til almannaheilla og hvetja til þess að þau efli starfsemi sína eða bæti aðstöðu sína. Undanþegin gildissviði laga þessara er mannvirkjagerð eða aðrar framkvæmdir þar sem lögbundin starfsemi hins opinbera mun fara fram. Endurgreiða skal félagasamtökum til almannaheilla fjárhæð sem nemur virðisaukaskatti sem þau hafa greitt vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda sem miða að því að efla starfsemi eða bæta aðstöðu samtakanna. Í II. kafla um umsókn og skilyrði endurgreiðslu segir í 3. gr., með leyfi forseta: Umsókn um endurgreiðslu byggingar- og framkvæmdakostnaðar skal send ríkisskattstjóra. Endurgreiðslubeiðni ásamt fylgigögnum skal berast áður en framkvæmd hefst. Ríkisskattstjóri skal taka ákvörðun um hvort skilyrði til endurgreiðslu sé uppfyllt innan 60 daga frá því að öll gögn hafa borist. Í 4. gr. segir: Við mat á því hvort endurgreiða skuli hlutfall af byggingar- og framkvæmdakostnaði skal eftirfarandi skilyrðum vera fullnægt: a. að framkvæmd þjóni sannanlega þeim tilgangi að efla starfsemi félagasamtakanna eða bæta aðstöðu þeirra, b. að fyrir liggi sundurliðuð kostnaðaráætlun og áætlun um fjármögnun, c. að fyrir liggi skrifleg staðfesting sveitarfélags um að viðkomandi framkvæmd falli ekki undir lögbundnar skyldur sveitarfélaga, d. að endurskoðað kostnaðaruppgjör liggi fyrir að framkvæmd lokinni. Sé skilyrðum 1. mgr. ekki fullnægt er heimilt að hafna endurgreiðslubeiðni eða eftir atvikum endurkrefja félagið eða félagasamtökin um hana. Verði breyting á áætluðum kostnaði, samanber b-lið 1. mgr., eftir að framkvæmdir hefjast skal senda ríkisskattstjóra nýja kostnaðaráætlun. Í III. kafla um endurgreiðslu segir í 5. gr.: Endurgreiðsla nemur fjárhæð virðisaukaskatts vegna mannvirkjagerðar eða annarra framkvæmda. Í 6. gr. segir: Ríkisskattstjóri ákvarðar endurgreiðslu samkvæmt lögum þessum. Ákvörðun um endurgreiðslu skal byggjast á endurskoðuðu kostnaðaruppgjöri. Eigi síðar en 12 mánuðum eftir verklok skal senda ríkisskattstjóra greinargerð með sundurliðun byggingarkostnaðar. Skal greinargerðin staðfest af löggiltum endurskoðanda og stjórn. Endurgreiðsla fer fram að framkvæmd lokinni enda hafi ákvæði 2. mgr. verið uppfyllt. Frá endurgreiðslu skal draga vangreidda skatta og gjöld til ríkis og sveitarfélaga. Í 7. gr. segir: Endurgreiðsla samkvæmt lögum þessum er óháð því hvort félagasamtökin hafa fengið styrk frá sveitarfélagi eða öðrum aðila til framkvæmdarinnar. Í IV. kafla um reglugerðarheimild og gildistöku segir í 8. gr.: Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd laga þessara þar sem m.a. verði kveðið á um framkvæmd endurgreiðslna samkvæmt lögum þessum, heimildir ráðherra til að fresta endurgreiðslum sem kunna að vera umfram fjárveitingar Alþingis hverju sinni, skilyrði endurgreiðslna, umsóknir, afgreiðslu umsókna og ákvörðun um endurgreiðslu. Gert er ráð fyrir að gildistími laga þessara verði frá 1. janúar 2019, segir svo í 9. gr. Í greinargerð frumvarpsins segir eftirfarandi, með leyfi forseta: Frumvarp sama efnis var lagt fram á 145. löggjafarþingi (896. mál) og aftur nokkuð breytt á 148. löggjafarþingi (599. mál) en náði ekki fram að ganga og er því endurflutt nú. Markmið frumvarpsins er að styðja við og stuðla að uppbyggingu á vegum félagasamtaka til almannaheilla. Lagt er til að tekið verði upp sérstakt kerfi endurgreiðslna sem nemi virðisaukaskatti vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda á vegum félagasamtaka til almannaheilla. Endurgreiðsla er bundin því skilyrði að um sé að ræða framkvæmdir sem bæta aðstöðu viðkomandi félags. Endurgreiðsla getur aldrei orðið vegna framkvæmda þar sem lögbundin starfsemi hins opinbera mun fara fram. Flest félög sem starfa að almannaheillum, svo sem björgunarsveitir og íþróttafélög, eru utan virðisaukaskattskerfisins og eiga því ekki möguleika á að fá endurgreiðslu innskatts vegna framkvæmda við mannvirkjagerð. Með endurgreiðslukerfi því sem hér er lagt til myndi ríkissjóður veita félagasamtökum til almannaheilla fjárhagslegan stuðning við að byggja upp aðstöðu fyrir starfsemi sína. Stuðningurinn er gagnsær og einfaldur. Fordæmi fyrir endurgreiðslu virðisaukaskatts eru fyrir hendi, t.d. vegna kvikmyndagerðar og vegna vinnu iðnaðarmanna við íbúðarhúsnæði. Í frumvarpinu er lagt til að endurgreiddur verði sá kostnaður sem nemur virðisaukaskatti vegna mannvirkjagerðar eða annarra framkvæmda á vegum félagasamtaka til almannaheilla. Beiðni um endurgreiðslu verður að berast áður en framkvæmdir hefjast og verður metið hvort framkvæmd uppfylli skilyrði fyrir endurgreiðslu. Með umsókn skulu fylgja gögn, svo sem kostnaðaráætlun, sem gefi glögga mynd af umfangi verksins, hvernig fjármögnun verði háttað, staðfestingu fjármögnunaraðila o.fl. Einnig skal liggja fyrir skrifleg staðfesting viðkomandi sveitarfélags um að mannvirkjagerð og aðrar framkvæmdir falli ekki undir lögbundnar skyldur sveitarfélaga. Telji ríkisskattstjóri viðkomandi framkvæmd falla undir skilyrði laganna gefur hann út vilyrði til félagasamtakanna um endurgreiðslu. Félagasamtökum er skylt að tilkynna breytingar á kostnaðaráætlun og leggja fram endurskoðað kostnaðaruppgjör þar sem fram komi skipting kostnaðar. Þá er sú krafa gerð að eigi síðar en 12 mánuðum eftir að framkvæmd lýkur leggi félagasamtök, sem njóta endurgreiðslu virðisaukaskatts, fram sérstaka greinargerð með sundurliðun byggingarkostnaðar. Skal greinargerðin staðfest af löggiltum endurskoðanda og stjórn viðkomandi félagasamtaka. Endurgreiðsla getur ekki komið til framkvæmda fyrr en að loknum framkvæmdum og skilum á greinargerð um byggingarkostnað. Virðulegi forseti. Það verður seint ofmetið mikilvægi sjálfboðaliðastarfs á Íslandi. Ég er sannfærður um að umfang þess er miklu meira en gengur og gerist hjá öðrum þjóðum. Það er einhvern veginn samofið þjóðarsálinni það mikilvæga starf sem hefur skapast hér og eflaust á þar stóran þátt fámenni þjóðarinnar sem býr í stóru landi. Sparnaður samfélagsins hleypur alveg örugglega á milljörðum króna ef borið er saman við það ef ríkið þyrfti að standa undir þeim kostnaði af þeim háu gæðum sem sjálfboðaliðastarf gegnir á Íslandi. Sennilega verður aldrei hægt að meta slíkt starf til fjár. Félagsstarfsemi er styrkt með ýmsum hætti, af almenningi, fyrirtækjum og hinu opinbera. Þetta fyrirkomulag styður enn frekar það fólk sem sinnir þessum mikilvægu störfum til frekari afreka. Það er liður í því að efla starfsemi slíkra samtaka, stór liður í því, vegna þess að oftast er það þannig að það að koma húsi yfir starfsemi sína er kannski sá erfiðasti hjalli sem félagasamtök á þessum vettvangi standa frammi fyrir, en þegar þeim áfanga er náð hefur margsýnt sig hversu mikilvægt það er fyrir starfsemina og hversu öflugt starfið verður oft í framhaldi af slíku. Með því að samþykkja frumvarp það sem hér er flutt af þingmönnum margra flokka, flestra flokka á þingi, felst viðurkenning Alþingis á þessari mikilvægu starfsemi, á þeim mikilvægu störfum sem það fólk sinnir án þess að þiggja fyrir það nokkra þóknun. Ég legg til að að máli mínu loknu, virðulegi forseti, verði málinu vísað til efnahags- og viðskiptanefndar þingsins. Ég legg jafnframt áherslu á það við nefndina að skoðað verði hvort möguleikar séu á að heimila að líta til verkefna sem framkvæmdir eru þegar hafnar við þrátt fyrir ákvæði 3. gr. frumvarpsins. Ég veit að það er umdeilt, en það eru verk í gangi hjá félagasamtökum þar sem þetta myndi skipta miklu máli og hvet nefndina til að líta alveg sérstaklega til þess þáttar.

Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér, um endurgreiðslu til félagasamtaka til almannaheilla, hygg ég að sé dæmi um frumvarp sem hægt er að vonast til, a.m.k. fyrir fram, að ágæt samstaða náist um í þinginu að afgreiða. Auðvitað á það eftir að fara í gegnum nálarauga efnahags- og viðskiptanefndar og nálaraugu annarra þingmanna hér og kann að taka breytingum. En við sem stöndum að frumvarpinu vonumst til þess að menn horfi til þess hver tilgangurinn er. Ef menn sjá aðra möguleika á að ná sama tilgangi hygg ég að þeir sem að frumvarpinu standa séu meira en reiðubúnir til að skoða þau mál. Við getum horft til þess árangurs sem við Íslendingar höfum náð á öllum sviðum, það er eiginlega alveg sama hvert við lítum. Við getum horft á árangur í efnahagslegu tilliti. Við höfum náð því að skipa okkur í hóp þeirra þjóða þar sem lífskjör eru best. Við getum horft á íþróttir þar sem við stöndum milljónaþjóðum framar. Við getum horft til lista og menningar. Það þarf ekki að fara mörgum orðum í þessum sal um frammistöðu landsliðs okkar í fótbolta, bæði karla og kvenna, ekki bara fullorðna landsliðsins svokallaða heldur ekki síður unglingalandsliðanna. Við urðum vitni að því fyrir nokkrum dögum hvernig ný kynslóð afreksíþróttamanna er að hasla sér völl á sviði handboltans. Sumir eru ekki komnir með bílpróf, hvað þá meira, og eru komnir í landslið og spila þar jafnfætis bestu íþróttamönnum á sviði handboltans. Þar var frammistaðan langt umfram þær væntingar sem ég hafði, en það vekur manni vonir um að innan skamms verði aftur vor í íslenskum handbolta. Þannig getum við farið yfir allan völlinn í íþróttum: Í golfi þar sem Ólafía Þórunn Kristinsdóttir hefur sett sitt mark á alþjóðlegar keppnir. Við erum að ná árangri í frjálsum íþróttum, fimleikum o.s.frv. Það er einhvern veginn þannig að þegar maður hittir vini og kunningja frá öðrum löndum eiga menn erfitt með að skilja hvernig í ósköpunum við höfum náð þessum árangri á sviði íþrótta, en ekki síður á sviði lista og menningar. Við virðumst stunda einhvers konar fjöldaframleiðslu á listamönnum, hvort heldur er í bókmenntum, myndlist, kvikmyndum o.s.frv., tónlist ekki síst. Líkt og framsögumaður vék að áðan er ónefndur hlutur björgunarsveita sem vinna hér ótrúlegt starf. Það stendur hans hjarta nálægt, enda hygg ég að hann hafi lagt mjög þung lóð á þær vogarskálar þegar björgunarsveitirnar sameinuðust undir regnhlíf Landsbjargar. Það er alveg ljóst að það starf sem björgunarsveitirnar vinna á hverju ári án þess að fá fyrir það greitt sérstaklega sparar ríkinu, okkur skattgreiðendum, gríðarlegar fjárhæðir. Þá verður hitt ekki metið til fjár þegar lífi og limum er bjargað. Að einhverju leyti er þetta frumvarp einhvers konar skilaboð til þessa fólks sem er alltaf reiðubúið að koma og aðstoða okkur hin þegar við lendum í vandræðum. Þetta eru skilaboð til þeirra frá okkur hér í þingsal um að við ætlum að segja: Takk fyrir. Það skiptir líka máli, þegar kemur að starfi íþróttafélaga, að þetta er ekki bara spurningin um „að framleiða afreksíþróttamenn“, þetta er líka spurningin um það hvers konar uppeldisstarf er unnið, ómetanlegt uppeldisstarf, á vegum íþróttafélaganna og í raun fleiri frjálsra félagasamtaka, að ógleymdum mínum gömlu félögum í skátahreyfingunni. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, fá að vitna í orð Viðars Halldórssonar, dósents í félagsfræði við Háskóla Íslands. Hann sagði í samtali við mbl.is í maí á síðasta ári, orðrétt: „Ég held því fram að við séum að upplifa gullöld íslenskra íþrótta. Í íþróttafélögum erum við að ná báðum markmiðum sem snúast um afrek og keppni og einnig uppeldi og félagsfærni. Við erum með mjög sérstakt íþróttastarf að því leyti að við erum ekki að slíta í sundur afreksstarf og uppeldisstarf eins og gert er nánast í öllum löndum í kringum okkur.“ Og Viðar Halldórsson bendir á að munurinn á Íslandi og löndunum í kringum okkur sé sá að erlendis séu atvinnumannafélög sem taka efnilegu krakkana úr hverfafélögunum og setja þau inn í atvinnumannaskipulag sem eigi að leiða til árangurs í framtíðinni. Þetta gerum við ekki hér. Ég hygg að það sama megi segja um íþróttafélögin og björgunarsveitirnar, og ég er í raun sannfærður um að starf þeirra verður aldrei metið til fjár. Það óeigingjarna sjálfboðaliðastarf foreldra og annarra sem koma að íþróttafélögunum verður aldrei metið til fjár. Og aftur er þetta frumvarp eins konar skilaboð frá okkur hér: Takk fyrir, við erum reiðubúin til að styðja við það mikilvæga starf sem þið innið af hendi. Við teljum það mikilvægt og við viljum aðstoða. Við viljum að sameiginlegur sjóður okkar aðstoði ykkur við að byggja upp það starf sem þið innið af hendi. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi vonumst við flutningsmenn til þess að frumvarpið fái góðan hljómgrunn. Ég tel mig nokkuð öruggan um að svo sé. Það kemur til efnislegrar meðferðar að lokinni þessari umræðu. Hvort það breytist í meðförum þingsins á eftir að koma í ljós. Það væri auðvitað hægt að fara aðrar leiðir, við erum ekki svo fastheldin á það. En markmiðið er skýrt og það er að styðja við starfsemi félaga sem vinna að almannaheillum, vinna á sviði æskulýðs- og íþróttastarfs og björgunarsveita. Ég vonast til þess að þingmenn sláist í för með okkur flutningsmönnum í þessari ferð sem verður okkur öllum til heilla.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um endurgreiðslur til félagasamtaka til almannaheilla vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda. Hv. þingmaður og 1. flutningsmaður, Jón Gunnarsson, fór ágætlega yfir efni og tilgang frumvarpsins í framsögu sinni. Markmiðið er að styðja við mannvirkjagerð og aðrar framkvæmdir félagasamtaka til almannaheilla og vera þannig hvetjandi þáttur til eflingar á þeirri starfsemi sem um ræðir og möguleika þeirra á að bæta aðstöðu sína og viðhalda þeim mannvirkjum sem fyrir eru. Í greinargerð með frumvarpinu kemur glöggt fram að þetta er vilji þingsins. Fór hv. þm. Óli Björn Kárason jafnframt vel yfir þann vilja sem er í þinginu til þess að efla almannaheillastarf, ekki síst þar sem það hvílir að stórum hluta á sjálfboðaliðastarfi. Í greinargerð með frumvarpinu er dregið fram að mál þessa efnis hefur verið lagt ítrekað fyrir þingið. Það var lagt fyrir á síðasta þingi og er endurflutt nú. Hv. atvinnuveganefnd lagði fram viðlíka mál á 145. löggjafarþingi. Málið hefur tekið einhverjum breytingum frá þeim tíma, aðallega er varðar umbúnað og framkvæmd sem snýr að sveitarfélögunum, og kemur fram í 4. gr. að fyrir skuli liggja skrifleg staðfesting sveitarfélags um að viðkomandi framkvæmd falli ekki undir lögbundnar skyldur sveitarfélaga. Inntakið í frumvarpinu er alveg það sama og markmiðið það sama þó að það hafi ekki náð fram að ganga í hin skiptin, eins og glögglega kom fram í máli hv. framsögumanns. Eins og fram kemur í greinargerð falla flest félög sem starfa að almannaheillum undir gildissviðið og er farið ágætlega yfir það, eins og björgunarsveitirnar og íþróttafélögin. Þau eru utan virðisaukaskattskerfisins, að stórum hluta undanþegin að meginstarfsemi, og eiga því ekki möguleika á að færa innskatt á móti útskatti eða fá endurgreiðslu innskatts vegna mannvirkjagerðar. Ég get rakið þetta mál enn lengra aftur, en ég hef í þrígang flutt mál af sama meiði með þrengra gildissviði sem beinst hefur að íþrótta- og æskulýðsfélögum í þeim sama tilgangi. Markmiðið sem snýr að íþróttunum er auðvitað forvarnaþátturinn, að efla forvarnir. Hv. þm. Óli Björn Kárason vitnaði í ræðu sinni til orða dósents við Háskóla Íslands, Viðars Halldórssonar. Hann hefur ítrekað bent á mikilvægi skipulagðrar íþrótta- og æskulýðsstarfsemi í tengslum við forvarnir og forvarnagildi hennar. Það er auðvitað mjög mikilvægur liður í því máli sem við ræðum hér. Í tillögunni, sem ég lagði upphaflega fram á þingi árið 2013 í formi þingsályktunartillögu, sem lögð var fram af stjórnarflokkunum sem þá voru, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, var lagt til að fela hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að taka til endurskoðunar virðisaukaskattsumhverfi íþróttahreyfingarinnar og leggja fram á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á þeim lögum. Það var tvíþætt, að íþrótta- og ungmennafélög yrðu undanþegin virðisaukaskatti af starfsemi sinni að öllu leyti, en það sem snýr að samkeppni felur í sér ákveðið flækjustig þegar kemur að fjáröflun, sem er mjög mikilvæg íþróttafélögum. Það verður að viðurkennast að í umfjöllun hv. efnahags- og viðskiptanefndar kom glögglega fram að það er snúið í raun og framkvæmd. En tilgangurinn er auðvitað sá sami, að efla og virða allt það góða sjálfboðaliðastarf sem starf íþróttafélaganna á Íslandi hvílir á. Seinni liður tillögunnar sneri að þeim þætti sem við ræðum hér, því frumvarpi sem er á dagskrá, að íþrótta- og ungmennafélög hafi heimild til að fá endurgreiddan virðisaukaskatt af byggingu íþróttamannvirkja á íþróttasvæðum sínum, vinnulaunum og efniskaupum. Árið 2013 var rætt um þennan þátt í nafni forvarna og uppbyggingar og umgjörð þess mikilvæga félagslega hlutverks sem felst í starfsemi barna og unglinga. Í umfjöllun um málið var kallað eftir útvíkkun á því vegna þess að komið er inn á mikilvægt barna- og unglingastarf, uppeldisstarf og forvarnagildi í starfsemi skátanna, í starfsemi KFUM&K og fleiri æskulýðsfélaga. Jafnframt var umsögn frá samtökum Almannaheilla um allt það óeigingjarna starf sem fer fram og hefur samfélagslega ótvírætt gildi. Þingsályktunartillagan náði ekki fram að ganga þannig að málið var endurflutt af sömu flutningsmönnum og flokkum í formi lagafrumvarps sem fól í sér tvær lagagreinar þessa efnis, annars vegar um undanþáguna og hins vegar um endurgreiðslu til mannvirkjagerðar, endurgreiðslu virðisaukaskatts. En markmiðið og tilgangurinn, forvarnastarfið, er það sama, til eflingar barna-, unglinga- og æskulýðsstarfi. Málið hlaut þegar jákvæðar undirtektir og augljóslega einnig frá íþróttahreyfingunni og ungmennafélögum víðs vegar um landið og samtökum þessara aðila. Alls bárust 17 umsagnir um málið á þeim tíma. Eðlileg gagnrýni kom fram frá Viðskiptaráði, ríkisskattstjóra og Samtökum atvinnulífsins um áherslu á einföldun virðisaukaskattskerfisins sem tekjuöflunarkerfis. Það færi gegn þeim markmiðum þar sem kerfið ætti að vera, eins og almennt gildir, einfalt, gagnsætt og almennt. Þá var jafnframt vísað til stjórnarsáttmála þess tíma þar sem lögð var mikil áhersla á að fara í vinnu til að efla skattkerfið og einfalda til að auka skilvirkni þess. Það á alltaf við. Sem formaður hv. fjárlaganefndar get ég auðvitað ekki annað en virt þau sjónarmið sem eru fullgild og eiga alltaf við. En það má vega og meta mögulegar færar leiðir og markmiðin þegar þau stangast á. Það er óhjákvæmilegt. Þegar kemur að almannaheillastarfi er þetta mál ekki flokkspólitískt í eðli sínu. Það eru allir sammála um það gildi sem félagsstarf til almannaheilla hefur og er fullur vilji til að efla og styðja við það, eins og markmiðið er með því frumvarpi sem við ræðum hér, um að efla barna-, unglinga- og æskulýðsstarf í forvarnaskyni. Það er mjög mikilvægt og óumdeilt og snýr að mörgum þáttum. Þegar við metum samfélagslegan ábata getur það skilað umtalsvert meiri sparnaði en það að kljást við aukið flækjustig í skattkerfinu. Auk þess má tryggja með umbúnaði laga að flækjustig aukist ekki eða reyna að koma í veg fyrir að það þurfi að gerast. Að flækja kerfið kostar einhverja vinnu og samantekt á gögnum og utanumhaldi, en við eigum að geta haft umbúnaðinn þannig. Það verður verkefni hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Hv. þingmaður og formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, fór ágætlega yfir það áðan og er mikilvægt að nefndin fari yfir það í faglegri umfjöllun og skoði allar tillögur og leiðir og athugasemdir sem koma munu við málið sem snýr að þessum þætti. Auðvitað er óhjákvæmilegt að það gangi á tekjurnar þegar verið er að endurgreiða virðisaukaskatt, en við verðum að vega og meta ábatann á móti. Ábatinn og forvarnagildið í skipulögðu barna-, unglinga- og æskulýðsstarfi verður örugglega seint metið hreinlega til fjár. Um það er hins vegar ekki deilt, og það staðfesta fjölmargar rannsóknir, að það dregur verulega úr líkum á hvers kyns frávikshegðun. Þeim þætti sem snýr að íþróttastarfi, sem ég tel mjög mikilvægt markmið í þessu samhengi, eru gerð skil í greinargerð með málinu í þrígang á fyrri stigum þegar málið var lagt fram. Þar kemur til að mynda fram að ungmenni sem ekki taka þátt í skipulögðu íþróttastarfi eru líklegri til að nota vímuefni en þau sem eru virkir þátttakendur í skipulögðu starfi á vettvangi félagasamtaka. Það hefur mikið verið rannsakað í íþróttunum. Þar kemur m.a. fram að þegar börn og unglingar taka þátt í skipulögðu starfi, og það er mjög mikilvægt að starfið sé skipulagt, hefur sú þátttaka jákvæð áhrif á námsárangur, sjálfsmynd, sjálfsvirðingu, líkamsmynd, heilsu og almenna líðan. Því er um félagslegan og beinan heilsuábata að ræða og til framtíðar er væntanlega minna álag á heilbrigðiskerfið en ella þar sem þessar rannsóknir sýna jafnframt að aukin hreyfing dregur úr tilfellum alvarlegra sjúkdóma, leiðir til færri tapaðra vinnustunda fyrir vinnumarkaðinn, færri veikindadaga og þar með aukinnar framleiðni. Það er auðvitað mikilvægt að við horfum til þessa ávinnings. Hvort hægt er að meta hann alfarið í krónum er mögulega erfiðara, en á sama tíma vinnum við að því að hafa umbúnaðinn þannig að hann flæki ekki virðisaukaskattskerfið. Eins verð ég að nefna, virðulegi forseti, að virkilega jákvæð þróun hefur orðið á liðnum áratugum á þátttöku foreldra í starfi barna og unglinga. Hún hefur aukist til muna á vettvangi íþróttanna og er það mjög jákvæð þróun. Það er mjög mikilvægt þegar kemur að möguleikum foreldra og tíma sem þeir verja með börnum sínum sem enn og aftur hefur gríðarlega þýðingu þegar kemur að heilbrigðu uppeldi barna og unglinga. Fjölmargar rannsóknir staðfesta að samvera foreldra með börnum og unglingum er ekki síst mikilvæg í því efni. Ég segi því að við eigum að horfa til þess í allri mannvirkjagerð hvernig við hönnum mannvirkin, hvernig við hugsum þau sem félagsmiðstöðvar fyrir skipulagt starf og samveru, félagslegan vettvang og samveru foreldra, barna og unglinga. Eins og ég kom að hlaut þetta mál mjög jákvæðar undirtektir. Af umsögnum Almannaheilla, samtaka þriðja geirans, er ljóst að þau vilja að gildissvið tillögunnar verði víkkað, að það verði ekki einangrað við íþróttirnar heldur nái til allra félagasamtaka, eins og lagt er til með því frumvarpi sem við ræðum hér. Þá leiðir maður hugann að því að það hefur lengi verið í deiglunni að klára almenna löggjöf um almannaheillageirann, þriðja geirann. Í þriðja sinn sem við flutningsmenn lögðum fram þetta mál gagnvart íþróttahreyfingunni fékk það reyndar framgang. Eftir umfjöllun í hv. efnahags- og viðskiptanefnd var nefndarálit allra hv. þingmanna sem sæti áttu í nefndinni samþykkt með frávísunartillögu, eins og það heitir, þar sem nefndin lagði til að vísa málinu til hæstv. ríkisstjórnar, sem þá samanstóð af tveimur flokkum, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Ég ætla að vísa í nefndarálitið, með leyfi forseta. Þar kemur eftirfarandi fram: „Síðustu ár hefur verið unnið að endurskoðun á reglum um virðisaukaskatt og vörugjöld í því skyni að einfalda og bæta skilvirkni kerfisins. Fjármála- og efnahagsráðherra skipaði stýrihóp í því skyni. Nefndin leggur til að þessar tillögur verði teknar til skoðunar hjá stýrihópnum …“ Í sjálfu sér hafa ekki orðið nein upplýst afdrif málsins frá þeim tíma. Ég vona að málið fái faglega 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ágæta ræðu og yfirferð. Mér finnst líka rétt að halda því til haga í þessari umræðu að þáttur hv. þm. Willums Þórs í þessu máli er mjög mikill. Í raun má eiginlega kenna honum um þetta allt saman. Upphafið liggur hjá honum og ég vildi bara fá að þakka honum hans hlut. Ég vona að við förum að sjá einhvern ávöxt af nokkuð löngu ferli sem þetta hefur verið í. Ég vil hins vegar aðeins eiga orðastað við hv. þingmann. Eins og ég sagði í ræðu áðan er sú hugmyndafræði sem lögð er fram í þessu frumvarpi auðvitað ekkert eina rétta leiðin. Ég hygg að við getum verið sammála um það, ég og hv. þingmaður. Menn hafa kannski bent á hvort það sé ekki betri fyrirmynd að innleiða einhvers konar ívilnunarkerfi með sama hætti og viðgengst við kvikmyndagerð. Það væri ágætt að heyra sjónarmið hv. þingmanns á því, ég er viss um að það verður eitt af því sem örugglega kemur til umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég vil líka ítreka að ég er ekki tilbúinn til að skrifa undir það að ívilnanir af þessu tagi þýði endilega að ríkissjóður verði af mjög miklum tekjum. Það kunna einmitt að verða tekjutækifæri fyrir ríkissjóð vegna þess að ráðist verði í verkefni, ráðist í framkvæmdir, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni efnahags- og viðskiptanefndar kærlega fyrir spurningarnar og andsvarið og jákvæð orð. Við höfum rætt þetta, ég og hv. þingmaður, mikið í gegnum tíðina og á báða vegu, þessi markmið sem stangast á. Við ræddum það báðir í okkar ræðum, ég og hv. þingmaður, annars vegar skattkerfið og svo þann stuðning sem við viljum veita hér til almannaheilla eins og birtist í frumvarpinu. Ég held að það sé afar mikilvægt að í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem hv. þingmaður veitir forystu, séu allar mögulegar leiðir skoðaðar. Hv. þingmaður nefndi kvikmyndagerð. Við þekkjum nýlegt dæmi sem var í þeirri frávísunartillögu að það ætti að skoða bókaútgáfuna. Þá var farin önnur leið en áformað var um endurgreiðslu virðisaukaskatts, að endurgreiða hluta kostnaðar. Það er sérstök nefnd sem fer yfir öll skjöl og reynt er að tryggja umbúnaðinn um það. Það er mikilvægt að skoða allar þær leiðir sem hafa verið farnar einmitt út frá því hvernig við skoðum stuðninginn í ljósi þess að skattkerfið okkar verði sem skilvirkast, gagnsæjast og einfaldast. Ég vil jafnframt koma inn á það hér að þetta mál er í fullum takti við það sem kemur fram í stjórnarsáttmála um að efla íþrótta-, æskulýðs- og öldrunarstarf og skoða beitingu efnahagslegra hvata til eflingar lýðheilsu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þegar maður stendur að framlagningu frumvarps fara aðilar úti í bæ að benda manni á ýmis atriði sem þurfi að athuga. Eitt af því sem kann að valda erfiðleikum við afgreiðslu þessa máls er að ekki liggur fyrir lögformleg skilgreining á því hvað telst félag til almannaheilla. Það er vandamál sem við þurfum að glíma við. Nú eru til fordæmi, m.a. í tekjuskattslögunum, þar sem ríkisskattstjóri getur skilgreint ákveðin félög sem almannaheillafélög. Það er kannski ekki nægilega skýrt. Við þurfum að huga að þessu og unnið hefur verið að frumvarpi um skilgreiningu og hvaða kröfur félög þurfa að uppfylla til að teljast til félaga til almannaheilla. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að við meðferð frumvarpsins í efnahags- og viðskiptanefnd og í umræðum hér og síðar eigi þingmenn kannski að skoða það aðeins meira, gera þetta þrengra, miða t.d. bara við íþróttafélög til að byrja með, íþróttafélög og björgunarsveitir, og hafa það algerlega afmarkað, en með því fororði og þeirri stefnu og þeim ásetningi að við viljum síðan víkka þetta út eftir því sem reynsla kemst á ef við upplifum að þetta góða mál nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni andsvarið. Ég fagna því og kannski kemur ekki á óvart að formaður hv. efnahags- og viðskiptanefndar sé þegar farinn að huga að þeirri faglegu umfjöllun sem þarf að eiga sér stað. Ég kom inn á það í ræðu minni að frumvarp hefur lengi verið í undirbúningi en ekki hefur náðst að klára skilgreiningu á félagastarfsemi til almannaheilla almennt. Starfsemi íþróttafélaga er að fullu skilgreind gagnvart skattinum þannig að það er einfaldara að fara þangað inn. En ég hygg að ef gildissviðið á að vera það sem lagt er til í frumvarpinu, sem er í raun og veru jákvætt - bara viðbrögð við umfjöllun um málið árin á undan og eðlilegur framgangur í málinu - þurfum við að horfa til þessarar skilgreiningar gagnvart skattinum, í það minnsta. Ég geri ráð fyrir því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd muni skoða það. Það er auðvitað oft skynsamlegt að fara hægar af stað, sjá út frá því hvaða leið verður valin, hvort sem það er leiðin hér eða ekki. Annað sem kom fram í máli hv. framsögumanns er gildistíminn. Nú hafa skapast ákveðnar væntingar. Þegar við höfum lagt þetta mál fram í þinginu hafa skapast ákveðnar væntingar og framkvæmdir fara af stað víða þannig að þetta þarf allt saman að skoða. Ég vil ítreka í lokin, virðulegi forseti, að mér finnst 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og verð að viðurkenna að ég missti af flutningsræðunni. Þess vegna nota ég tækifærið og spyr hv. þm. Willum Þór Þórsson, einn af flutningsmönnunum, aðeins frekar út í þetta frumvarp. Mig langar að byrja á að segja að ég er mjög hlynnt því sem ég hef oft kallað þriðja geirann, þ.e. almenn félagasamtök. Ég er mjög hlynnt því að opinberir aðilar vinni náið með slíkum samtökum og ég held að við náum þar oft miklu meiri árangri fyrir minni kostnað. Þess vegna held ég að hugmyndin á bak við þetta frumvarp sé býsna góð. Mig langar þó, vegna þess að við í þessum sal eigum líka að rýna til gagns, að velta upp ákveðnum spurningum. Hér er talað um að undanþegin gildissviði þessara laga sé mannvirkjagerð eða aðrar framkvæmdir þar sem lögbundin starfsemi hins opinbera mun fara fram. Ég velti því þá fyrir mér: Erum við með einhverju móti að takmarka fjárfestingar í íþróttamannvirkjum sem kynnu líka að vera notuð af grunnskólum? Nú er það oft þannig að grunnskólar semja við íþróttafélög um að nýta aðstöðuna að hluta. Það sama gæti í rauninni líka átt við annars konar tómstundastarfsemi sem gæti flokkast undir að vera lögbundin starfsemi sveitarfélaga út frá æskulýðslögum. Þá velti ég fyrir mér hvort hvatinn gæti verið neikvæður í þeim skilningi að það sé frekar hvati til að fara stöðugt í að byggja hús. Í svona rekstri finnst mér við oft leggja of mikla áherslu á það og að það vanti fjármuni til að reka starfsemina sjálfa. Ég bið hv. þm. Willum Þór Þórsson að fara aðeins yfir það með mér. Kannski misskil ég málið eitthvað. Þarna kann að vera einhver hvati sem er ekki endilega jákvæður, þ.e. hvað varðar aukið samstarf, sérstaklega sé ég fyrir mér samstarf sveitarfélaga 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið og mjög góðar spurningar. Þetta eru allt spurningar sem hafa komið upp í umfjöllun málsins undanfarin ár. Ég reifaði þá sögu í ræðu minni. Þetta með samnýtinguna og sveitarfélögin er flækjustig. Málið hefur batnað í gegnum tíðina eins og vill verða með mál þegar þau eru til umfjöllunar í þingi og nefndum. Í c-lið 4. gr. frumvarpsins er reynt að nálgast þann þátt sem snýr að sveitarfélögunum en þar segir að það þurfi að liggja fyrir skrifleg staðfesting sveitarfélags um að viðkomandi framkvæmd falli ekki undir lögbundnar skyldur sveitarfélaga. Það er það sem hv. þingmaður kom inn á. Það getur verið neikvætt í þeim tilvikum þar sem um samnýtingu er að ræða og er ekki endilega þörf á því að byggja tvö hús eða tvo velli eða tvær félagsmiðstöðvar. Það er vissulega eitthvað sem þarf að skoða, hvort ekki sé hægt að tryggja í umbúnaðinum þar sem það á við að hvati til samnýtingar falli ekki út, þessi efnahagslegi hvati. Ég fór jafnframt inn á það áðan í andsvari við hv. þm. Óla Björn Kárason að það segir í stjórnarsáttmála að beita eigi efnahagslegum hvötum til að efla lýðheilsu, forvarnir og almannaheillastarf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er kannski helst þessi þáttur sem ég hef töluverðar áhyggjur af. Ég hef reyndar velt fyrir mér áður hvort við ættum bara að vera jákvæðari gagnvart endurgreiðslu virðisaukaskatts til sveitarfélaga. Er eðlilegt að sveitarfélög reki lögbundna þjónustu og að úr því verði einhver tekjustofn fyrir ríkið á sama tíma og við erum endalaust að ræða um tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga? Mér finnst alla vega full ástæða til að við veltum því upp í einmitt svona málum hvort endurgreiðsla á virðisaukaskatti vegna framkvæmda og uppbyggingar á samfélagslega mikilvægum byggingum ætti að vera að fullu, hvort sem það væru sveitarfélög eða frjáls félagasamtök og í einhverjum tilfellum kannski samstarfsverkefni þessara aðila. Ég held að við ættum að skoða það. Ég þekki ágætlega til á sveitarstjórnarstiginu og í mínu sveitarfélagi höfum við margoft rætt um einhvers konar kommúnuhús, þá er ég að taka það úr skandinavískunni, einhvers konar allsherjarfélagsmiðstöð. Reynsla mín er sú að það er til alveg gríðarlega mikið af fasteignum hjá sveitarfélögunum. Það er oft einn af dýrustu rekstrarþáttum sveitarfélaganna að halda utan um þessar eignir, en þær eru notaðar samt á mjög takmörkuðum tíma. Ég er alveg sannfærð um að við gætum nýtt fasteignir hins opinbera mun betur og meira ef það væri meiri samnýting strax í upphafi. Mér finnst það oftar hafa verið verkefni okkar hjá sveitarfélögunum að reyna að tala einstök félagasamtök inn á að vinna saman og samnýta húsnæði eða nýta húsnæði sveitarfélaganna. Með því er ég ekki að segja að það sé ekki mikilvægt, oft þurfa þau að byggja utan um sig og sína starfsemi þannig að ég skil þessa hugsun, eins og ég sagði áðan, og ég tek undir það að við þurfum að styðja mjög við frjáls félagasamtök og það sem þau leggja til almannaheilla og mættum gera það miklu betur. En ég velti aftur fyrir mér samstarfi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur þessar mikilvægu spurningar. Það vill oft verða þannig að aðferðafræði verður yfirsterkari markmiðunum sem við erum að reyna að ná fram með lagabreytingum eða nýjum lögum. Það finnst mér til að mynda eiga við í þessu tilviki þar sem hv. þingmaður dregur upp mjög skýra mynd af þessum samskiptum frjálsra félagasamtaka, ríkis og sveitarfélaga og mikilvægi þess að samnýta mannvirkin. Svo endar þetta í einhverri þraut um það hvernig kostnaðarskiptingin eigi að vera og hver á og má nota, í staðinn fyrir að horfa á það hver markmiðin eru með því að byggja og hverju við ætlum að ná fram með því að fara þessa leið. Það má vera að þetta mál í umfjöllun hv. efnahags- og viðskiptanefndar sé einfaldlega tækifæri til að endurhugsa þetta og skoða fyrst markmiðið með þessu, eins og ég fór yfir í minni ræðu. Margt jákvætt hefur verið að gerast. Ef við horfum t.d. á mannvirkin í íþróttastarfseminni eru þau víða sprungin. Börn og unglingar eru að æfa fram undir miðnætti sem stenst varla reglur. Svo er annað mjög jákvætt í lýðheilsuþróuninni, áherslan á hreyfingu eldri borgara. Þeir þurfa líka að komast að. Og hvaða mannvirki eiga þeir nýta? Markmiðið er alltaf það sama, hvort sem í hlut eiga ríki, sveitarfélög, opinberar stofnanir eða frjáls félagasamtök. Við eigum að einblína fyrst á það og svo eigum við að teikna upp leiðina.

Virðulegi forseti. Ég kem hér örstutt til að lýsa yfir eindregnum stuðningi við markmið þessa frumvarps, frumvarps til laga um endurgreiðslur til félagasamtaka til almannaheilla vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda. Flutningsmenn hafa nú þegar farið vel yfir markmið frumvarpsins og mikilvægi þess einmitt að horfa á markmiðið og útiloka engar leiðir í útfærslunni. Góð aðstaða og mannvirki almannaheillasamtaka hafa sýnt sig að geta breytt miklu á svo margan hátt í samfélögum, t.d. í íþróttaiðkun, og nægir að nefna samstarf íþróttahreyfingarinnar og sveitarfélaga um land allt fyrir tæpum 20 árum til að koma upp sparkvöllum. Það var engin smábylting sem við sáum þar. Margt mikilvægt hefur komið fram í umræðunni nú þegar og m.a. hefur verið bent á að frumvarpið sé í fullu samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem mikil áhersla er lögð á þýðingu almannaheillasamtaka á mörgum sviðum í samfélaginu; í forvörnum, í lýðheilsu, í ræktun lýðs og lands eins og við getum sagt. Síðan hefur aðeins verið komið inn á þörfina fyrir t.d. íþróttamannvirki. Ég veit ekki hvort til er nein samantekt á því en víða þar sem ég fer um er einmitt komið að uppbyggingu. Íþróttamannvirki eru sprungin, eru þannig að elstu börnin, þau sem er á framhaldsskólaaldri, fá tíma í íþróttahúsunum undir miðnætti. Kannski gætum við breytt því frekar en að breyta klukkunni. Og þörf er fyrir alls konar íþróttamannvirki, t.d. velli utan húss, hús og svo hefur verið komið inn á björgunarsveitirnar og fleira í því sambandi. Eins er mikilvægt að horfa á markmiðið en ekki aðferðina við að ívilna þeim félögum sem vilja standa að þessu fjölbreytta starfi. Eru það endurgreiðslur? Er það beintengt virðisaukaskattinum eða eru einhverjar aðrar ívilnanir heppilegri? Einnig hefur verið bent á að margar útfærslur hafa leitt til þess að í rauninni hafa tekjur ríkissjóðs aukist en ekki tapast við að vinna svona mál vel. Síðan langar mig að koma aðeins inn á að fyrir u.þ.b. ári átti ég samtal við hæstv. ferðamálaráðherra um afmörkun á almannaheillasamtökum. Þar hefur verið unnin töluverð vinna í gegnum árin til að skoða hvort sérstaka afmörkun þurfi í lögum á því hvað falli undir almannaheillasamtök. Það hefur reynst nokkuð snúið og það er örugglega eitt af því sem þarf að fara yfir við afgreiðslu frumvarpsins. Út úr þeirri vinnu sem þegar hefur farið fram hafa m.a. komið ákveðnar ívilnandi aðgerðir til þessara félaga, m.a. það að styrkir sem fyrirtækjum er heimilt að verja til slíkra samtaka voru hækkaðir úr 0,5% í 0,75% og eru þá undanþegnir tekjuskattsstofni þeirra fyrirtækja. Eins hefur erfðafjárskattur af gjöfum til slíkra samtaka verið felldur niður. Það er mikilvægt að skoða einmitt hvernig var farið að því að afmarka þau samtök sem hér um ræðir. Ég hvet hv. efnahags- og viðskiptanefnd til að horfa vítt og á heildarsamhengið í þessu. Það getur vel verið að heppilegt sé, eins og hér hefur verið nefnt, að byrja þröngt með þann möguleika að víkka frekar út skilgreininguna ef vel tekst til við útfærsluna. Eins og áður sagði lýsi ég eindregnum stuðningi við markmið frumvarpsins, sem er að styðja við mannvirkjagerð og aðrar framkvæmdir félagasamtaka til almannaheilla og hvetja til þess að þau efli starfsemi sína eða bæti aðstöðu sína. Undanþegin gildissviði laga þessara er mannvirkjagerð eða aðrar framkvæmdir þar sem lögbundin starfsemi hins opinbera mun fara fram. Þarna kemur aftur ákveðin flækja, eins og einnig hefur verið komið inn á í umræðunni, og legg ég áherslu á að í meðferð þingsins á málinu verði einmitt horft á markmiðið en ekki hugsanlegar flækjur, reynt að greiða úr þeim eins og mögulegt er.

Herra forseti. Ég ætla líka að taka örstutt til máls. Það er búið að fara ágætlega yfir þetta góða mál og ég byrja á því, eins og fleiri, að lýsa yfir stuðningi við það. Einnig hafa verið viðraðir ákveðnir erfiðleikar sem felast í því að koma málinu í gegn. Það vakti athygli mína - því að frumvarpið hefur verið lagt fram tvisvar sinnum áður, annars vegar af hálfu atvinnuveganefndar og í seinna skiptið af hálfu þingmanna - að aðeins barst ein umsögn um málið. Hún kom úr minni heimabyggð reyndar þar sem því var fagnað. Ég ætla að vona að þeir sem um ræðir og gætu átt heima hér sem þiggjendur slíkrar endurgreiðslu á virðisauka láti skoðun sína í ljós með því að senda inn umsagnir um málið. Það vakti líka athygli mína að ríkisskattstjóri ákvað að senda ekki umsögn um málið. Sjálf lagði ég fram mál sem varðaði endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna sérhæfðs íþróttabúnaðar fyrir fatlaða einstaklinga. Þar hafði ríkisskattstjóri sterkar skoðanir. Eins og við þekkjum er það yfirleitt þannig að ríkisskattstjóri vill veita sem fæstar undanþágur á virðisaukaskatti sem er skiljanlegt af því að þær geta flækt kerfið að einhverju leyti. En mér finnst þetta áhugavert af því að væntanlega er um miklu meiri fjármuni að ræða en nokkurn tímann átti við um málið sem ég lagði fram. Kannski ég reyni að leggja það fram aftur. Þetta skiptir þá örfáu einstaklinga sem þar eiga undir miklu máli því að slíkur búnaður er oft dýr. Vakin hefur verið athygli á c-lið 4. gr., hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir gerði það ágætlega og þau hv. þm. Willum Þór Þórsson fóru yfir að í minni sveitarfélögum getur hugsanlega myndast skynsemishugsun í því að nýta eitthvað saman. Ofan á það að almannaheillafélög eru ekki almennilega skilgreind getur reynst snúið hvernig við náum því fram. Eins og fólk hefur sagt held ég að við styðjum öll tilganginn. Það er vont ef hann nær ekki fram að ganga af því að okkur tekst ekki að skilgreina þá sem við viljum ná til. Ég tek undir það sem hefur komið fram, til að mynda í umræðunni áðan, um gildi félagasamtaka og hvað við fáum út úr frjálsum félagasamtökum, hvað þau skipta gríðarlegu máli í samfélagi okkar á margan hátt, hvort heldur það eru ólaunaðar björgunarsveitir eða önnur samtök, sem ég veit stundum ekki hvernig við færum að án. Það er mikilvægt að reyna að komast yfir að skilgreina þetta. Frumvarpið horfir kannski ekki til þess hver ábatinn er, eins og kom fram í andsvörum hjá hv. þingmönnum Willum Þór Þórssyni og Óla Birni Kárasyni, af því að fella niður virðisaukaskattinn, að hann skili sér í ríkissjóð aftur á einhvern annan hátt. Eins og við höfum oft rætt verður ábatinn af félagsstarfi aldrei metinn til fjár. Vissulega má segja að ef byggingar fara af stað sem annars færu ekki af stað skili þær einhverju í ríkissjóð á móti. En þetta hefur ekki verið kostnaðarmetið og mjög erfitt að gera það vegna þess að þörfin kemur ekki beinlínis fram í frumvarpinu, eða umfang þess sem við værum að tala um. Við vitum af einhverju en það er allt frekar óljóst. Ég styð frumvarpið en við getum ekki gefið okkur að ef við gefum eftir hér skili það sér aftur til ríkisins á einhvern annan hátt. Því hafa fleiri haldið fram í risastórum málum í þessum sal, sagt að þetta sé ekki tekjutap fyrir ríkissjóð vegna þess að það skili sér margfalt inn aftur. Burt séð frá því tel ég að þetta sé eitthvað sem við eigum að fjármagna og finna til þess leiðir svo það liggi fyrir. Það er ágætlega gerð grein fyrir því hverju félagasamtökin þurfa að skila og þetta þarf að gerast áður en þau fara í framkvæmdir o.s.frv., það getur ekki komið eftir á. Ég held að að það sé skynsamlegt. Félagasamtök eru alla jafna fjármögnuð af okkur, fólkinu í landinu. Við njótum afrakstursins, og börnin okkar, eins og hefur verið rakið. Því er ekki óeðlilegt að koma að því á óbeinan hátt. Ég ætla ekki að hafa orð mín neitt miklu fleiri. Mér finnst málið áhugavert og vona að það finnist lausn á þeim agnúum sem hafa verið nefndir. Ég ítreka að ég vona að við fáum góðar umsagnir um málið. Það skiptir máli ef við eigum að leysa þann skilgreiningarvanda sem mér finnst helst vera uppi. Þá verður líka áhugavert að sjá umsögn ríkisskattstjóra og hvernig hann tekur á málinu.

Hæstv. forseti. Ég veit eiginlega ekki hvort ég get kallað þetta andsvar en ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir ræðu hennar og stuðning við málið og ætla að taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að við fáum gagnrýnar umsagnir um málið þegar kemur að skattalega hlutanum. Ég vil jafnframt draga það fram, af því að ég fór yfir það í ræðu minni að málið hefði áður verið lagt fram með þrengra gildissviði, að ríkisskattstjóri hefur sent inn umsögn. Þá sneri málið reyndar jafnframt að því að efla sjálfboðaliðastarf í landinu og undanþágur frá virðisauka sem íþróttafélög fá að stærstum hluta. Fjáröflun sjálfboðaliða og foreldra í kringum íþróttamót, þegar við tökum alla flokka og allar deildir, hleypur orðið á hærri fjárhæðum en hámarksfjárhæðin segir til um. Þá þarf að fara að skrá virðisaukaskattsnúmer og skila skýrslum. Það er kannski ekki endilega það sem foreldrarnir eru búnir undir þegar þeir eru að reyna að fjármagna starfsemina og ferðirnar og allt það sem fylgir. Mig rekur minni til þess að ríkisskattstjóri hafi skilað umsögnum um þetta mál og Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð bentu á þessa agnúa gagnvart skattkerfinu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að við fáum slíkar umsagnir við málið þegar við erum að finna leiðina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, einmitt, ég man eftir þessu máli hv. þingmanns. Ætli það hafi ekki verið lagt fram á svipuðum tíma og ég lagði mitt mál fram um endurgreiðslu vegna tækjakaupa til fatlaðra einstaklinga. Þetta er stór pakki eða getur orðið það. Eins og ég sagði áðan vitum við ekkert um það. Við vitum ekki beinlínis hver þörfin er eða hverjir myndu nýta sér þetta. Hér var talað um að það yrði annars ekki byggt. Auðvitað þurfa félagasamtök alltaf á húsnæði að halda, allflest í stærri kantinum, sem myndu þá hugsanlega nýta sér þetta, en þau þyrftu jafnframt að geta fjármagnað það þó að þau fengju þessa 25% endurgreiðslu. En auðvitað skiptir hún gríðarlega miklu máli. Ég er alveg sammála hv. þingmanni í því að það er íþyngjandi fyrir foreldra, sem eru gjarnan með börnunum sínum eins og útspýtt hundskinn að reyna að safna fyrir hinum ýmsu atburðum sem börnin taka þátt í, að standa í virðisaukaskattsskyldum rekstri í því samhengi. Þess vegna er mjög gott að um þetta komi umsagnir. Ég hef áhyggjur af því að ríkisskattstjóri gagnrýni þetta og segi að þetta sé ómögulegt, eins og hann gerði við mitt mál. Mér finnst líka mikilvægt að við fáum umsagnir frá þeim aðilum sem telja sig myndu nýta þetta og gætu annars ekki farið af stað í byggingar sem eru kannski afar nauðsynlegar til þess að starfsemi þeirra geti haldið áfram að dafna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir þetta svar. Kannski má segja að við séum að velta upp þeim atriðum sem mikilvægt er að gert verði í umfjöllun hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, það er mikilvægt að þeir sem mögulega koma til með að nýta sér þetta taki ekki bara jákvætt undir málið heldur fjalli um það í umsögn sinni hvernig það komi til með að nýtast og hvaða aðrar leiðir eru mögulega færar. Eins og við þekkjum, og ég kom inn á í ræðu minni, er stutt síðan við samþykktum hér frumvarp til laga um stuðning við bókaútgáfu þar sem fallið var frá áformum um endurgreiðslu á virðisaukaskatti og tekið tillit til sjónarmiða um skilvirkni virðisaukaskattskerfisins og lagt í ákveðna leið með að endurgreiða kostnað sem sérstakri nefnd er falið að fara yfir, taka á móti reikningum og umsóknum þar um. Mér finnst það vera verkefni hv. efnahags- og viðskiptanefndar að skoða allar færar leiðir út frá þeim umsögnum sem berast, bæði frá þeim sem sjá sér fært að fara í uppbyggingu og viðhald og svo auðvitað frá þeim sem geta bent á leiðir eða gagnrýnt það að við séum með einhverju móti að ganga of nærri virðisaukaskattskerfinu eða flækja það eða gera það ógagnsærra.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir svarið. Ég tek undir að það er kannski mikilvægt, í ljósi þeirra viðbragða sem ríkisskattstjóri hefur komið á framfæri við okkur í nokkrum málum, að horfa á aðrar leiðir. Það er líka mikilvægt að umsagnaraðilar, og þeir sem málið varðar, sýni því þann áhuga að skila inn umsögnum og þá líka með hugmyndum að öðrum leiðum en bara þessari einu, ef við getum búist við því að virðisaukaskattsleiðin verði ekki einföld í framkvæmd eins og komið var inn á varðandi bókaútgáfuna. Það er eflaust hægt að fara í þetta með einhverjar tilteknar fjárhæðir í ramma fjárlaga þar sem einhver nefnd metur og fer yfir þessi almannaheillafélög og annað, hvernig svo sem skilgreiningin á þeim endar. Þetta er eitt af þeim málum sem ég held að þingheimur geti sameinast um að afgreiða og skiptir mjög marga máli, snertir á mörgu. Ég hvet nefndarmenn til að fara vel yfir þetta og ýta á eftir því að þeim verði send umsagnarbeiðni sem málið gæti átt við um.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um lækkun kosningaaldurs í 16 ár við kosningar til sveitarstjórna. Ég ætla ekki að ganga svo langt að lesa alla greinargerðina sem málinu fylgir. Ég ætla ekki einu sinni að lesa allan listann yfir meðflutningsmenn en verð þó að nefna að við erum 21 þingmaður sem stöndum að málinu, sem er að mér skilst ekki met en það er ansi vel í lagt. Þriðjungur þingheims ber hér fram mál um lækkun kosningaaldurs sem snýst ekki aðeins um að ungmenni fái rödd til að hafa áhrif á samfélagið heldur beina aðkomu að ákvörðunartökunni í sama mæli og við sem eldri erum. Það fer vel á því að byrja slíkar breytingar á sveitarstjórnarstiginu, enda eru sennilega fáir sem þekkja málefni sveitarfélaga betur en sá aldurshópur sem um ræðir. Þetta mál er þingheimi ekki með öllu ókunnugt. Við ræddum það á síðasta löggjafarþingi, í tæpar tíu klukkustundir raunar, þannig að þingheimur hefur haft margt um málið að segja. Til upprifjunar má nefna að 1. gr. frumvarpsins, sem kveður á um hina eiginlegu lækkun aldurs, var samþykkt í 2. umr. fyrir rétt tæpu ári með 43 atkvæðum, einu atkvæði gegn og níu hjásetum. Fyrir ári var því mikill stuðningur við málið en ekki náðist að ljúka því vegna þess að of stutt þótti til kosninga á þeim tímapunkti. Tveir mánuðir voru til kosninga þegar við ræddum þetta mál síðast. Nú eru þrjú ár og því er, að mati þess sem hér stendur, ekkert því til fyrirstöðu að ganga frá breytingunum á þessu þingi og fara síðan í framhaldinu í þá vinnu sem þarf til að sómi sé að framkvæmdinni. Hugmyndir um lækkun kosningaaldurs frá 18 árum niður í 16 eru ekki nýjar af nálinni. Mál þess efnis hafa verið borin fram á Alþingi frá 133. löggjafarþingi - það eru 11 eða 12 ár síðan slíkt mál kom hingað fyrst - og eru hluti af áhyggjum sem fólk í stjórnmálum hefur af lýðræðislegri þátttöku ungmenna og því almennara áhyggjuefni okkar hvernig við tryggjum fjölbreytileika þar sem ákvarðanir eru teknar um samfélagið. Við höfum kannski meiri reynslu af því að ræða kynjabreiddina í því samhengi en aldur skiptir líka máli. Við höfum ólíka sýn á heiminn eftir því á hvaða æviskeiði við erum. Svo að ég vitni í nýja skýrslu Alþjóðaþingmannasambandsins kemur í ljós þegar skoðuð eru löggjafarþing allra lýðræðisríkja að einungis 2,2% þingmanna eru undir þrítugu. Hér eru það Norðurlöndin sem skera sig nokkuð úr, eins og gjarnan vill verða. Noregur er í efsta sæti með 13,6% þingmanna undir þrítugu og Svíþjóð í öðru sæti með 12,3%. Ísland stendur sig hins vegar engan veginn. Að loknum síðustu kosningum voru þrír þingmenn undir þrítugu en eins og gengur hafa þeir elst þannig að nú er aðeins einn eftir. Ef við reiknum það yfir í prósentur er það 1,6% þingmanna undir þrítugu. Það er undir heimsmeðaltali. Það er ansi hreint lítið, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Við stöndum ekki jafn illa og þau þjóðþing heimsins sem hafa engan þingmann undir þrítugu, en þau eru eitt af hverjum þremur í heiminum. Við náum því hins vegar ef þetta kjörtímabil rennur sitt skeið á enda, eins og til stendur, og síðasti þingmaðurinn undir þrítugu nær því að verða þrítugur. Þá munum við verma eitt af botnsætunum á listanum. Hins vegar vill svo vel til að nú erum við með í salnum ungan og sprækan varamann, hv. þm. Bjart Aðalbjörnsson, sem kemur okkur tímabundið yfir heimsmeðaltal, sem sýnir hvað þetta er á vissan hátt viðráðanlegt vandamál. Lækkun kosningaaldurs er engin töfralausn á því. Þetta er einn af þeim þáttum sem við þurfum að líta til, til að auka áhuga fólks á því að taka þátt í lýðræðisferlinu með okkur sem störfum í því. Hins vegar sýna rannsóknir að ef fyrsta kosningaþátttaka fólks tekst vel og fólki finnst það uppskera eftir væntingum og fær jákvæða upplifun af því að taka þátt eru meiri líkur á því að fólk haldi áfram að vera virkir kjósendur. Breytingar af þessu tagi geta haft jákvæð áhrif á samsetningu samkundunnar. Við nefnum í greinargerðinni tilraunaverkefni sem fór fram í Noregi einhvern tíma eftir árið 2000 þar sem kosningaaldur var lækkaður í 16 ár í 20 sveitarstjórnum fyrir kosningar. Það varð til þess að þeim sveitarstjórnarfulltrúum snarfjölgaði sem náðu kjöri á aldursbilinu 18–24 ára. Þetta var ekki einungis vegna lækkunarinnar sem slíkrar heldur vegna þess að stjórnmálaöfl bregðast jafnvel ómeðvitað við þeim áheyrendum sem úti eru í samfélaginu. Það er hægt að nefna nokkur ríki til viðbótar. Austurríki var fyrsta landið til að stíga þetta skref. Það var árið 2007 þegar kosningaaldur var lækkaður niður í 16 ár í öllum kosningum en kjörgengisaldur hélt áfram að vera 18 ár, eins og raunar er lagt til í þessu frumvarpi. Svo var gerð tilraun með lækkun kosningaaldurs við þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands árið 2014 sem þótti takast það vel að aldurinn var lækkaður almennt í skoskum kosningum stuttu síðar. Þá má nefna nýjustu þróunina sem færir okkur til Eistlands og Möltu. Maltverjar samþykktu árið 2014 að lækka kosningaaldurinn fyrir sveitarstjórnarkosningar sem fóru fram ári síðar og samþykktu á vordögum 2018, um það leyti sem við fjölluðum um þetta mál síðast, að lækka allan kosningaaldur í 16 ár. Eistneska þingið lækkaði kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum 2015 og það var kosið eftir þeim í fyrsta sinn 2017. Þessi dæmi sýna að gjarnan er byrjað á sveitarstjórnarstiginu sem, eins og ég nefndi, veitir þá þjónustu sem stendur ungmennum hvað næst. En þar að auki er, alla vega í okkar tilviki, lagatæknilega einfaldara að nálgast það verkefni. Til að lækka kosningaaldur almennt í öllum kosningum þyrfti stjórnarskrárbreytingu sem væri samþykkt á einu þingi. Síðu færu fram kosningar og svo samþykkt aftur á öðru þingi. Hér getum við stigið þetta skref og í framhaldinu séð til hvort við viljum stíga það varðandi forseta og alþingiskosningar. Þátttaka ungs fólks í kosningum hefur verið til skoðunar um nokkuð langt skeið hér á landi. Íslenska kosningarannsóknin hefur frá árinu 1983 merkt að þátttaka fólks almennt er að minnka og sérstaklega þeirra sem eru í yngstu aldurshópunum. Hins vegar höfðum við engar opinbera mælingar á því fyrr en frá og með kosningunum 2014. Þær hafa leitt í ljós það sem kosningarannsóknin gaf til kynna, að í yngstu aldurshópunum er kjörsókn lægri en í þeim sem eru farnir að nálgast miðjan aldur og upp úr. Samhliða því hefur ýmislegt verið gert til að glæða þátttökuna. Ég nefni sem eitt dæmi átakið #égkýs sem teygir sig inn í alla skóla landsins og hefur sýnt góðan árangur. Reyndin er sú að kjörsókn eftir aldri í slíkum mælingum er að jafnast, skulum við segja. Yngstu hóparnir eru að taka við sér. Þarna hefur náðst að styrkja áhuga fólks á þátttöku. Í tengslum við #égkýs hefur jafnframt verið kannað meðal framhaldsskólanema hvað það er sem fær fólk til að taka þátt í kosningum, hvað fær ungt fólk til að kjósa. Þar er einkum þrennt sem stendur upp úr. Í fyrsta lagi aukið aðgengi að stjórnmálum og upplýsingum um stjórnmál. Í öðru lagi bætt stjórnmálafræðsla á öllum skólastigum og í þriðja lagi meiri virðing fullorðinna í garð ungmenna. Þetta eru atriði sem komu jafnframt fram hjá ótal umsagnaraðilum sem skiluðu inn erindum til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á síðasta ári. Þetta eru ábendingar sem við ættum að taka alvarlega, ekki bara varðandi afgreiðslu málsins heldur líka hvert og eitt, hvernig við umgöngumst starfið, hvernig við umgöngumst umbjóðendur okkar úti í samfélaginu. Eitt af atriðunum er eitthvað sem þyrfti sérstaklega að skoða ef þetta frumvarp yrði að lögum og það er lýðræðisfræðslan. Mikilvægi hennar á öllum skólastigum verður seint vanmetið en það virðist vera nokkur misbrestur á að allir nemendur njóti sömu fræðslu eða jafn góðrar fræðslu þegar kemur að því. Þarna þarf átak, þetta þarf að stórefla, hvort sem er í gegnum formlegt nám eða aukinn stuðning við skuggakosningar og verkefni eins og #égkýs eða stuðning við aðra lýðræðislega starfsemi innan veggja skólanna, eins og t.d. nemendafélög. Lýðræði er ekki eitthvað sem við lærum heldur eitthvað sem við gerum. Þetta er iðnnám, verknám sem við þurfum að hjálpa börnunum okkar að temja sér með því að alast upp t.d. í lýðræðislegum menntastofnunum. Það fer kannski ágætlega á því að vera að ræða þau mál árið sem barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna nálgast þrítugt. Barnasáttmálinn setur auðvitað þá skyldu á okkur að hlusta á öll börn, en ekki aðeins að hlusta heldur líka að hlýða, að gera það sem þau beina til okkar. Það er eitthvað sem er allur gangur á að gangi vel eða takist vel upp í stjórnmálunum og svo sem ekki bara umkvörtunarefni þeirra sem yngri eru heldur eru margir hópar sem ekki njóta sannmælis innan veggja Alþingis. Það er spurning hvort breyting af því tagi, þar sem tveir árgangar fólks sem að lögum eru enn börn verða kjósendur, verða virkir þátttakendur í lýðræðisferlinu sem í því tilfelli skilar fólki í sveitarstjórnir, yrði til þess að raungera frekar þá hlustun sem ætti að eiga sér stað á milli stjórnmálamanna og barna. Þá erum við komin að því sem er helsti ábati þess að fá nýjan og ferskan hóp kjósenda að kjörkössunum, sem er ávinningur fyrir stjórnmálin og fyrir það hvernig við byggjum upp samfélagið. Það hefur nefnilega sýnt sig á síðustu árum að þvert á það sem mýtan segir stundum hefur ungt fólk fullan áhuga á stjórnmálum en fær þeim áhuga útrás með óhefðbundnari hætti en við eigum að venjast. Við getum nefnt allar samfélagsmiðlabyltingarnar sem hafa átt sér stað á síðustu árum og gert drjúgt til að breyta samfélaginu. Þetta er kraftur sem hefðbundnu stjórnmálin þurfa líka ef þau eiga ekki að þorna upp til framtíðar. Þannig að jú, það er örugglega gott og vel fyrir nýja hópa að fá kosningarrétt en það er enn þá betra fyrir lýðræðið sjálft að fá fleiri raddir að borðinu. Eins og ég nefndi var fyrir ári síðan fjallað um málið og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skilaði nefndaráliti til 2. umr. Gerð er grein fyrir þeirri umfjöllun í greinargerð svo að ég ætla ekki að fjölyrða um hana en ein breyting kom frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og var samþykkt í þingsal á vordögum 2018. Hún hefur verið tekin upp í frumvarpið og snýr að tengslum kosningarréttar og kjörgengis. Það þótti bjóða upp á of miklar flækjur, vekja upp of margar spurningar, ef einstaklingar sem hvorki eru sjálfráða né fjárráða, eins og 16 og 17 ára fólk er, gætu tekið sæti í sveitarstjórnum. Hér er því lagt upp með að rétturinn til að kjósa færist niður í 16 ár en rétturinn til að verða kosinn haldist 18 ár. Umræðan í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var að mér sýnist býsna góð og geta nefndarmenn væntanlega vitnað um hana í síðari ræðum í dag. Þar var lögð nokkur áhersla á þá þætti sem ég hef nefnt, varðandi það t.d. að kosningaþátttaka sé lærð hegðun þannig að við þurfum að byggja betur inn í skólakerfið að taka þátt í lýðræði þar. Og síðan, sem ég held að sé mögulega eitt af grundvallaratriðunum, mikilvægi fræðslu, sem í dag er ekki nógu markviss af hálfu stjórnvalda og þarf að bæta. Síðast þegar málið var til umræðu var nokkuð rætt að kannski væri hreinlega, betri áferð á því, ef allur aldur, allir þröskuldar sem fólk kemst yfir væru á sama aldursári, hvort ekki væri til að flækja lífið að fólk fengi kosningarrétt 16 ára en væri ekki kjörgengt fyrr en 18 ára. Hægt er að telja upp ýmis önnur tímamót sem hitta á önnur afmæli. Það er hollt að minnast þess að lögræði, það að vera fullorðinn að lögum, og kosningaaldur hafa ekki fylgst að nema síðan árið 1997. Hér á landi hefur þetta lengst af verið aðskilið. Ég velti því stundum fyrir mér hvort það að þetta hafi verið sami aldur þennan tíma sé hluti af ástæðunni fyrir því hvað stjórnmálamönnum gengur illa að tileinka sér þau sjónarmið barnasáttmálans að við eigum að hlusta á börn í störfum okkar, því að sömu mörk eru á milli þess að vera fullorðinn og barn og að vera beinn aðili að kosningu kjörinna fulltrúa. Ég held að hreinlega væri hollt fyrir okkur að rífa þetta í sundur, að grugga þau mörk. Við þurfum að temja okkur nýja starfshætti. Herra forseti. Ég held ég hafi þau orð ekki mikið fleiri. Ég held að málið skipti miklu. Þetta er lítið grundvallaratriði. Málið undirstrikar að ungt fólk er í framvarðasveit nýrra hugmynda. Þess vegna skiptir svo miklu máli að ungmenni fái það öfluga verkfæri sem kosningarrétturinn er, til þess að hafa áhrif inn í stjórnmálin og með því bæta samfélagið sem þau munu erfa.

Herra forseti. Ég kem upp í andsvar af því að ég kemst ekki í ræðu. Ég þarf að fara að sækja börnin mín en mig langaði að koma upp og þakka kærlega fyrir að fá aftur að vera á málinu. Ég myndi segja að það væri stórkostlega stórt skref, grundvallarskref í lýðræðisþróun í hinum vestrænu ríkjum, að hleypa 16 ára ungu fólki á kjörstað. Eitt sem var rætt í nefndinni og var bent á er að í lýðræðissögu mannkynsins hefur oft verið tengt saman að ef maður er skattlagður, ef ríkið tekur af manni skatt er rétt að hann hafi eitthvað með það að segja hvernig þeim skatti er varið. Þetta var eitt af grundvallarþemum í sjálfstæðisbaráttu Bandaríkjanna á sínum tíma, ef við fáum ekki að koma að ákvarðanatöku ríkisins, fáum ekki að koma að löggjafanum í okkar fylkjum o.s.frv. er ekki rétt að þið skattleggið okkur. Var slagorðið ekki: „No taxation without representation“? Engin skattlagning án þess að við séum representuð? Ég sletti því fram. Ég held að þetta sé orðið íslenskt orð í dag, með leyfi forseta. Mig langaði að þakka fyrir þetta og taka þá saman að þetta mál var komið í 3. umr. og búið að eiga alveg heilan dag, eina átta klukkutíma, að vísu skipt í tvo daga, í 3. umr. Það var alveg á lokametrunum. Það var einmitt búið að að breyta málinu aðeins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég sat og fylgdi málinu eftir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, sem var framsögumaður málsins, þannig að ég býst við því að málið eigi eftir að renna vel í gegn. Við erum nýlega, eins og ég segi, síðasta vor, búin að fara yfir öll atriðin, búin að samþykkja í þingsal þær breytingar sem eru komnar inn í frumvarpið. Ég held að allir þingmenn, minnir mig, það voru kannski einhverjir á gulu en nánast allir þingmenn greiddu atkvæði með þeim breytingum þannig að ég óska þingheimi til hamingju með málið og þakka aftur fyrir að fá að taka þátt.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum hlý orð og þakka honum stuðninginn sem hann sýnir málinu með því að vera í meðflutningi á því. Hann nefnir tengsl skattlagningar og réttinda. Þetta er einmitt svo gott dæmi um það hvað við getum nálgast málið frá mörgum ólíkum sjónarmiðum, af því að það er mjög margt sem mælir með breytingum af slíku tagi en það er mjög margt ólíkt eftir því hvernig við erum innréttuð. Mér finnst þetta frekar vera spurningin um sífellt aukna aðkomu ungmenna að stjórnmálum  Af því að þingmaðurinn nefndi atkvæðagreiðslur í mars 2018 er rétt að nálega allir þingmenn studdu þetta mál í atkvæðagreiðslu á einn eða annan hátt. Við vorum með atkvæðagreiðslu um breytingargreinina sjálfa sem 43 þingmenn studdu, en svo vorum við með tvær breytingartillögur um frestun gildistöku. Ef við lítum svo á að þeir þingmenn sem studdu breytingartillögurnar hafi stutt megintilgang frumvarpsins þá studdu þetta frumvarp allir þingmenn nema einn. Ég tek því undir með þingmanninum og held að við getum verið nokkuð bjartsýn og brett upp ermarnar inn í vorið.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þetta mál og fagna því að það er fram komið núna. Það var smávandræðagangur í vor og smáhræðsla við að samþykkja það og ganga alla leið. Það var kannski vegna þess að verið var að taka undir umsagnir nokkurra sveitarfélaga og aðila sem sendu inn af því að það væri svo stutt til kosninga. Ég held að undirstaðan í þessu sé bæði fræðsla og undirbúningur, en nú höfum við þrjú ár sem skiptir gríðarlega miklu máli. Þetta hefur lengi verið mál, þ.e. lækkun á kosningaaldri, sem hefur fengið stuðning í Framsóknarflokknum og Félag ungra Framsóknarmanna hefur fylgt því. Ég var t.d. að leita í gögnum og fann stuðning - þetta kemur fyrst fram 1976 og mikill stuðningur var við það að lækka aldurinn niður í 18 ár. Við höfum fengið hvatningu frá okkar ungliðahreyfingu hvað þetta varðar enda er náttúrlega svo margt sem styður við það, við erum alltaf að stefna í þessa átt. Barnasáttmálinn hefur að geyma réttindi sem eru mjög víðtæk, eins og t.d. segir um frelsi til félaga-, skoðana-, tjáningar- og trúfrelsis og miðar að því að koma börnum að samtalsborði hvað varðar ákvarðanatöku í þeirra lífi. Þá er svo gott að byrja einmitt í sveitarfélögunum því að þátttaka í samfélagi skiptir gríðarlega miklu máli. Þetta er einmitt það nærsamfélag sem börn fara fyrst að taka þátt í, allt sem snýr að málefnum þeirra hvað varðar íþróttafélög og annan félagsskap sem skiptir máli. Þau verða að komast að þessu borði og þau hafa svo sem gert það núna í ungmennaráðum sem eru starfandi víða um land í flestum sveitarfélögum. Þar er aldursbilið 13–17 ára og það hefur verið virk þátttaka hjá flestum og góð og hefur skilað sér í því að þau hafa komið með bæði tillögur og ábendingar sem aðrir taka kannski ekki eftir. Ég held að þetta skipti líka máli þegar kemur að öðrum kosningum, hvort sem er til Alþingis eða forseta. Þátttaka í lýðræði er lærð hegðun og þá er þetta góður skóli til þess. Við höfum farið yfir þær umsagnir sem bárust í fyrra og hafa flestar tekið undir þetta, sérstaklega frá ungliðahreyfingum, t.d. Sambandi íslenskra framhaldsskólanema sem hefur rætt frumvarpið og telur þetta mjög jákvæða réttarbót fyrir ungmenni. Þau hafa gengið fram með, eða eins og var verið að tala um hér áðan, t.d. skuggakosningar sem var mjög góð þátttaka í fyrir alþingiskosningar. Fólk sem fylgdist með því var mjög ánægt með það, bæði krakkarnir sjálfir og eins líka þeir sem fylgdust með því. Ég held að það skipti máli að við byrjum einhvers staðar. Við eigum alltaf að vera að víkka út frelsi til að hafa skoðanir og áhrif. Fyrst vorum við bara með karla yfir fertugu og sérstaklega þurftu þeir að eiga eitthvað. Konur fengu að vera með ef þær voru forsjáraðilar fyrir búi og síðan smátt og smátt. Ég held að mjög eðlilegt sé að það endi þannig að þeir sem taka þátt í samfélaginu - 16 ára unglingar sem eru farnir að greiða skatta mega hafa áhrif á hvernig samfélagið virkar. Ég held að fræðsla skipti líka miklu máli og að við nýtum þann tíma sem er að næstu kosningum til að undirbúa og miða að því að ungu fólki sé veitt þessi fræðsla. Það var smávegis hræðsla líka, heyrði maður, í fyrra með hvernig ætti að koma að með þá sem væru í kjöri, hvernig þeir myndu hafa áhrif á ungmennin og kennarar bentu á að þetta gæti orðið til þess að kosningaáróður færi að birtast í skólunum. Ég held að með samstilltu átaki sé hægt að koma í veg fyrir það. Krakkarnir fá bæklinga heim til sín og í gegnum alla samfélagsmiðla þannig að skólinn hlýtur að geta verið undantekning á því. Mig langaði til að koma hér upp til að taka undir þetta mál og fagna því. Ég vona að málið gangi nú í gegn. Við höfum þá tíma fram að næstu sveitarstjórnarkosningum til að undirbúa okkur undir það.

Virðulegur forseti. Þar sem þingmaðurinn nefndi þróun kosningarréttarins langaði mig rétt að nefna að 1915, þegar konur fengu kosningarrétt og hluti karla sem áður höfðu ekki haft hann, fór hlutfall þeirra íbúa sem voru á kjörskrá úr rétt um 15% upp í um 30%. Síðan hefur það hlutfall hækkað stigvaxandi. Á þessum tíma var kosningaaldurinn 25 ár, lækkaði síðan í skrefum í 21, 20 og loks 18 árið 1984 og er hlutfallið þá komið upp í 75%. Kjörskráin er þannig farin að endurspegla þjóðina miklu betur en hún gerði þá. Þessi litla viðbót sem við erum að ræða hér verður bara áframhald á þeirri þróun sem ég held að sé af hinu góða. Ég má til með að taka undir það sem þingmaðurinn nefnir með hvatningu frá ungmennunum sjálfum. Þetta er náttúrlega fjölbreyttur hópur eins og allir aðrir en samtök ungmenna - ekki bara ungliðahreyfingar stjórnmálaflokkanna heldur líka Ungmennafélag Íslands eða Landssamband ungmennafélaga, fjöldinn allur af samtökum úti í samfélaginu - kalla eftir þessu og hafa hvatt okkur áfram á þessari leið. Við þurfum að hlusta á það ákall. En við þurfum líka að styrkja þessi samtök til þess að þau geti haldið áfram að sinna sínu mikilvæga hlutverki. Hér voru ungmennaráð sveitarfélaganna nefnd. Það er einmitt eftirtektarvert að þau sveitarfélög sem eru jákvæðust í umsögnum sínum í garð þessara breytinga, eins og þær birtust fyrir ári, eru einmitt sveitarfélögin sem standa sig best í því að 

Virðulegi forseti. Ég tek bara undir þetta, það skiptir máli. Ég starfaði í sveitarfélagi vestur í Bolungarvík áður en ég kom hingað á þing og iðulega komu krakkar úr skólunum með sínar hugmyndir. Ég man eftir einum sjö ára sem kom með teikningu af vatnsrennibrautargarði sem er orðinn að veruleika í Bolungarvík. Það var fyrir frumkvæði þessa drengs sem nú er kominn á kosningaaldur og getur kosið í alþingiskosningum. Þetta skiptir allt máli og ég held einmitt að þegar ungmennin finna að þau hafi þessi áhrif fari þau að veita samfélaginu meiri athygli, hvað er að gerast í kringum þau, hvort og hvernig þau geta haft áhrif sem skipta máli. Ég tala nú ekki um ef málið snertir þau sjálf, þá koma þau til með að mynda sér skoðun um það fyrr.

Forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara efnislega í þetta mál. Eins og komið hefur fram hjá mörgum hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls fór fram gríðarlega mikil og góð umræða um málið á síðasta þingi þannig að við búum nokkuð vel að rökræðum, rökum með og á móti, og getum sótt í þann sjóð. Þá fjallaði hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mjög vel um málið, fékk til sín fjölda gesta, hlustaði á ólík sjónarmið og tók tillit til ýmissa þeirra. Við stöndum því vel að vígi til að einhenda okkur í málið. Það sem ég vildi undirstrika í máli mínu, þó að hér hafi aðrir hv. þingmenn komið inn á það, er að með framlagningu málsins núna er búið að mæta einni í það minnsta háværustu röksemdunum gegn samþykkt frumvarpsins í fyrra, nefnilega þeirri að of skammur tími væri til stefnu fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Við ræddum það í þaula og leitt er að sjá að við þessa umræðu eru ekki margir sem tóku þátt í að gagnrýna frumvarpið á þeim tíma, en þess þá heldur að ég ítreki þá afstöðu mína hér í pontu, af því að ég þykist vita að áhugafólk um þetta muni lesa yfir þessar umræður af miklum áhuga, að tíminn var of knappur. Við sem töldum að rétt væri að samþykkja frumvarpið sýndum við því engu að síður ákveðinn skilning að það væri nú kannski helsti gallinn. Svo fór það eins og það fór. Einmitt vegna þeirrar gagnrýni sem kom á þeim tíma tel ég svo mikilvægt að málið hljóti góða afgreiðslu núna og að því verði lokið á þessu þingi. Þá hafa þeir aðilar sem um véla, koma að næstu sveitarstjórnarkosningum, eins góðan tíma og hægt er að hafa til að undirbúa sig; menntamálaráðuneytið með þeirri fræðslu sem eðlilega hefur verið kallað eftir að það fari í og nauðsynlegt er að hún fari fram, sveitarstjórnir víða um land, dómsmálaráðuneytið kemur að öllum kosningum o.s.frv., að ég tali ekki um þau samtök og aðila sem starfa með ungmennum. Því er rétti tíminn til að samþykkja svona breytingar núna og ég vonast til þess að þeir sem gagnrýndu tímaskortinn í fyrra sjái í það minnsta að hann er ekki bara ekki fyrir hendi núna, heldur sé beinlínis viðsnúningur á því og að þetta sé orðinn mikill kostur núna. Vissulega eru þingmenn hér sem voru einfaldlega á móti breytingunni. Það er bara heiðarleg afstaða. Ég krefst þess ekki að allt fólk sé samsinna mér í öllum málum. Við tökum þá umræðu væntanlega, bæði innan hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og í þingsal þegar þar að kemur, en við getum í það minnsta sparað okkur stóran hluta hennar hvað varðar tímafaktorinn og að ég tali nú ekki um að við erum búin að ræða þetta dálítið í þaula. Að mínu viti er málið nánast komið það langt að það megi bara fara að greiða atkvæði um það. Ég játa að ég er kannski örlítið að tala á léttari nótum en ég vonast til að það verði góð og efnisleg afgreiðsla. En á einhverjum tímapunkti þurfum við einfaldlega að greiða atkvæði og að þau falli hér í salnum eftir skoðunum okkar. Ég hlakka til að taka þátt í vinnu hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þessi mál.

Herra forseti. Ég kem hér í pontu til að lýsa yfir ánægju minni með að frumvarpið skuli vera komið fram á þingi. Ég vil líka nota tækifærið til að þakka sérstaklega flutningsmanni fyrir að hafa endurflutt málið. En ég vil ekki síður þakka framsögumanni málsins á síðasta þingi, þegar málið var síðast til umræðu, fyrir þrautseigjuna. Ég held að málið sé komið í þann búning að okkur sé ekkert að vanbúnaði að klára það fljótt og vel. Ég held að ekki þurfi að fjölyrða almennt um efnið, því fylgir bæði ítarleg greinargerð og fyrir liggja ítarlegar umræður um málið allt. Ég vil þó benda á eitt: Ég held að það sé ekki bara mikilvægt að lækka kosningaaldur vegna þess hve mikilvægt er að ungt fólk taki þátt í stjórnmálalífi og vegna þess að 16 ára einstaklingur er orðinn nógu vel þroskaður til þess, og því rétt að gera þetta í áföngum, heldur ekki síður vegna þess að þjóðin er alltaf að eldast. Þeim sem eldri eru fjölgar á kostnað þeirra sem yngri eru. Þess vegna er mikilvægt að við bætum í þann enda svo að við lendum ekki í vanda þess vegna. Að sjálfsögðu á að hlusta á raddir hinna eldri og vísari, en kerfið má ekki vera þannig að hinir eldri ákveði alltaf allt fyrir hina yngri sem eiga að taka við. Nú er hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé farinn að átta sig á því að það er engin 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni hugleiðingar sínar, þær voru góðar. Ég þakka einnig hlý orð í minn garð. Við höfum öll sem að þessu höfum staðið unnið ágætlega - ég er svo vanur því að ágætt sé betra en gott úr minni skólagöngu - undir forystu hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég sé ekki annað en að við eigum að geta unnið hratt og vel að þessu máli. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað varðar mikilvægi þess að líta til aldurssamsetningar þjóðarinnar. Svo að ég leyfi mér nú aðeins að fara út fyrir nákvæmlega þetta mál, þá var það í síðustu viku að lýðfræðilegar breytingar í Bretlandi gerðu að verkum að ef atkvæði eftir aldursflokkum hefðu fallið þá eins og þau féllu í Brexit-kosningunni var orðinn meiri hluti gegn Brexit. Að sjálfssögðu er þetta ákveðin hugarleikfimi, maður gefur sér að allir kjósi eins og í kosningunum og allir aldursflokkar kjósi eins, en þetta var einfaldlega vegna þess að ungu fólki, sem er með kosningarrétt, hafði fjölgað svo mikið á þessum dögum sem frá voru liðnir. Það er kannski eitt dæmi um það að ekki er hlustað á raddir unga fólksins, þess fólks sem þarf að búa lengst við þær ákvarðanir sem eru teknar en fær kannski ekki aðkomu að þeirri ákvarðanatöku. Ég lýsi mig hjartanlega sammála góðum hugleiðingum hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps í dag, þetta er brýnt mál. Ég fagna líka þeirri kærleiksríku umræðu sem á sér stað milli þingmanna á þessu fimmtudagssíðdegi, á annars dökkum degi í sögu þingsins. Það er notaleg stund að vera hérna þar sem fólk sparar ekki hrósið. Ég vil taka undir og hrósa 1. flutningsmanni fyrir að halda málinu lifandi, hrósa þeim sem hafa tekið til máls, hrósa þeim sem eru meðflutningsmenn og þakka góð störf í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á síðasta þingi þegar málið var tekið til meðferðar. Ég vil líka hrósa þeim gestum sem mættu fyrir nefndina þá og lögðu sitt til málanna, því að allt það starf sem á sér stað í fastanefndum þingsins er ekki síður mikilvægt í störfum þingsins, þ.e. að þeir sem hafa skoðun á málunum, þeir sem vit hafa á, hafa beinna hagsmuna eða óbeinna að gæta, mæti fyrir fastanefndir þingsins og upplýsi okkur þingmenn um hvaðeina. Það var einmitt það sem gerðist í meðferð málsins á síðasta þingi. Það varð mjög vönduð og góð umræða en ástæðan fyrir því að málið náði ekki fram að ganga var einhvers konar kúltúr á þinginu sem skapaðist þannig að ekki var hægt að bregðast við því með öðru en að láta málið bíða. Sú umræða sem átti sér stað varð líka til þess að nú kemur frumvarpið með þeirri breytingu sem var ákveðin í nefndinni, þ.e. að til að vera kjörgengur til sveitarstjórna skuli einstaklingur vera lögráða. Umræðan um það var mjög góð vegna þess að talið var óheppilegt að einstaklingur væri kjörinn fulltrúi sem í rauninni hefði hvorki fjárráð né væri lögráða og viðkomandi þyrfti þá að fá lögráðamann sinn til að koma inn og undirrita skjöl þegar svo bæri undir. Það þótti ekki tækt. Sveitarstjórnarstigið er að mínu mati til fyrirmyndar til að byrja slíka lýðræðisþróun vegna þess að sveitarstjórnarstigið fæst við nærumhverfi einstaklinga. Oft hefur verið talað um að ekki eigi að vera að fást við mál án viðfangsefnis, ekkert um okkur án okkar, hefur verið talað um varðandi marga þjóðfélagshópa. Ég held að það eigi einmitt við um þennan stóra hóp ungmenna sem með lögunum, nái frumvarpið fram að ganga, fær kosningarrétt frá 16 ára aldri. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar rétt áðan, þjóðin er að eldast og þess vegna er gott að við bregðumst við með því að tryggja að ungt fólk hafi nógu sterka rödd. Mér finnast það mjög góð rök. En við megum ekki sofna á verðinum og halda að þetta sé unnið bara með því að frumvarpið sé lagt fram aftur, af því að það voru einstakar raddir í þingsalnum sem töldu að þetta væri hið mesta óráð, að vernda yrði blessuð börnin fyrir hinni óskaplegu pólitísku umræðu sem á sér stað í kringum kosningar. Því er ég alfarið ósammála. Ég tel satt að segja að það væri frábært og þjóðþrifaverk ef við myndum byrja strax í leikskóla að þjálfa börnin okkar, bæði í rökræðum og lýðræði, að við kynntum fyrir börnunum okkar strax á leikskólaaldri hvað það skiptir miklu máli að að geta fært rök fyrir máli sínu, að geta útskýrt hvers vegna maður vill A eða B og jafnvel að hópurinn greiði atkvæði um A eða B o.s.frv. Ég veit að þetta er nú þegar iðkað í einum leikskóla á höfuðborgarsvæðinu. Þar fá börnin á hálfs mánaðar fresti að greiða atkvæði um tvo rétti sem er í boði að hafa í hádegisverð í vikunni. Þarna fá börnin tækifæri frá tveggja ára aldri til að velja á milli þess hvort þau fá spagettí eða kjötbollur. Maður getur alveg ímyndað sér að fyrstu mánuðina og jafnvel árin verði röksemdafærslan fyrir atkvæðagreiðslunni ekki sérstaklega flókin. Það má ætla að hún sé oft „af því bara“ eða „mér finnst þetta gott“. En ef barnið er þjálfað í rökræðum mun það alltaf skila sér í virkari einstaklingum og samfélagslega meðvitaðri einstaklingum. Ég held að við eigum ekki að óttast að ungmenni landsins bíði skaða af því að verða upplýst um að á Íslandi starfi stjórnmálaflokkar sem hafi það að markmiði að efla hag almennings. Þrátt fyrir allt og þrátt fyrir þá sérstöku stöðu sem við erum í á þingi í dag og höfum verið í held ég að starf stjórnmálaflokka og vilji stjórnmálaflokka sé á einhvern hátt að reyna að koma að gagni fyrir samfélagið, fyrir almenning, þó að áherslur og sjónarhorn fulltrúa og stuðningsmanna ákveðinna stjórnmálaflokka séu mismunandi. Það er eitt sem mig langar að segja að lokum í örræðu minni og það er að við verðum að muna eftir því í umræðunni að þrýsta á menntamálaráðuneytið og dómsmálaráðuneytið að gyrða sig í brók þegar kemur að fræðslu fyrir nýja kjósendur og þá hvort heldur sem er nýja kjósendur sem vegna aldurs eru að kjósa í fyrsta skipti eða þá sem fá að kjósa vegna ríkisborgararéttar eða flutnings til landsins. Sú fræðsla hefur verið í algjöru skötulíki og okkur ekki til sóma. Ég mun þess vegna samhliða því vinna hatrammlega að því að við eflum hvers konar fræðslu fyrir nýja kjósendur.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hóf ræðu sína á hróshring miklum. Ég vil hrósa henni fyrir það og þakka henni fyrir þá vinnu sem var unnin í málinu fyrir ári í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn segir, að á dökkum degi eins og þessum, þegar við vitum ekki alveg hvernig okkur á að líða í vinnunni, er dálítið gott að eiga eitt svona mál sem við stöndum að, 21 þingmaður, þvert á flokka, sem snýst um grundvallarbreytingu samfélaginu til bóta og sem við vitum að naut fyrir ári stuðnings 43 þingmanna í þingsal, mál sem var unnið í mikilli sátt í nefnd, sem tók breytingum þar sem hlustað var á ólík sjónarmið. Þetta mál nær að kristalla hvað þetta getur verið almennilegur vinnustaður þó að stundum séu dagarnir dökkir. Þær breytingar sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerði voru til bóta. Þetta er nokkuð sem við ræddum í 1. umr. fyrir ári, sem kom síðan í ljós við umfjöllun nefndarinnar að þyrfti að breyta, aðskilja kjörgengi og kosningaaldur, sem ég sé í nýrri skýrslu Alþjóðaþingmannasambandsins sem ég nefndi í framsöguræðu minni að er í rauninni almenna reglan í heiminum. Þar stendur að kjörgengi sé í 65% tilvika hærri aldur en kosningarréttur á þjóðþingum. 

Herra forseti. Það er ekki rétt að ég ætli að svara andsvari af því að spurningin var í rauninni engin en ég kem upp til að bregðast við þeim orðum að ekki þurfi að fara saman kosningarréttur og kjörgengi. Við erum nú þegar með mjög skýrt dæmi um slíkt í íslenskum lögum og það varðar þegar við kjósum okkur forseta, af því að þar hafa ekki allir sem hafa kosningarrétt heimild til að bjóða sig fram. Við erum því klárlega með slíkt fordæmi. Við erum auðvitað líka með slíkt fordæmi þegar kemur að kosningum til Alþingis. Það þarf að hafa óflekkað mannorð til að mega bjóða sig fram til Alþingis en fólk missir ekki kosningarréttinn sinn. Það er því ekkert sem segir að þetta verði að fara saman. Svo vorum við í fyrri tíð með þetta alls konar, þegar kosningarrétturinn fylgdi eignastöðu og konur höfðu ekki kosningarrétt o.s.frv. En ég fagna málinu og hlakka til að vinna það.

Virðulegur forseti. Ég er mögulega á mörkunum með að vera með andsvar en ég stenst ekki freistinguna vegna þess að þingmaðurinn nefndi svo gott dæmi um það hvernig hægt er að vefa lýðræðisfræðslu inn í skólastarf. Dóttir mín var einu sinni á leikskóla þar sem deildirnar skiptust á að ráða einum matseðli í mánuði og hver deild greiddi atkvæði um það hvað yrði í boði þann daginn. Þetta er svo dásamlegt dæmi um það hvernig hugkvæmni kennara getur nýst á einfaldan og ódýran hátt til að kenna börnum lýðræði. Þarna fá þau ekki bara að standa frammi fyrir ákvörðun heldur fá þau að sjá hana verða að veruleika í sama mánuði. Þetta er alveg dásamlegt dæmi og sýnir hvað við eigum mikla bandamenn og mikla auðlind í kennarastéttinni þegar kemur að því að efla fræðsluþáttinn, sem ég er svo hjartanlega sammála þingmanninum um að þarf að vera sett fullt trukk í ef við samþykkjum þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hafa bent á hversu ólík stemningin í þingsal er þeirri sem var hér í morgun og er það til marks um að aðeins eru örfáir einstaklingar á þingi sem varpa skuggum inn í þingsal. Þá hef ég gaman af því að upplýsa þjóðina um að vinnan sem skiptir máli innan þings, sem snýr að þingi og þjóð, gengur mjög vel og málefnalega fyrir sig að flestu leyti, þrátt fyrir örfáa einstaklinga. Ég ætla að hafa þetta stutt en mig langar til að óska hv. þm. Andrési Inga Jónssyni innilega til hamingju með daginn og með að þetta mál sé komið aftur inn í þingsal. Ég var einmitt svo lánsöm að sitja á þingi í vor þegar málið var það langt komið að maður beið eftir að geta ýtt á takkann. En það var ástæða fyrir því að þurfti að fresta. Það er mjög ánægjulegt og mér finnst gaman að taka þátt í framvindu málsins aftur. Þetta er náttúrlega mikið og spennandi lýðræðismál og í raun og veru mjög rökrétt vegna þess að við sjáum hreyfingu þess efnis bæði á Íslandi og erlendis, á alþjóðagrundvelli, þar sem börn eru í meira mæli að láta heyra í sér í pólitískum tilgangi og setja fram skoðanir sínar. Við sáum t.d. Gretu Thunberg, 15 ára stúlku, sem ávarpaði loftslagsráðstefnu í Póllandi og fordæmdi aðgerðaleysi á heimsvísu hvað varðar loftslagsbreytingar. Eins er sænsk stelpa sem fór í verkfall í mótmælaskyni gagnvart loftslagsaðgerðaleysi og Salvör Gullbrá Þórarinsdóttir leiklistarnemi setti saman sýningu í LHÍ í um daginn sem gengur undir nafninu Krakkaveldi þar sem hún varpar fram spurningunni: Hvernig myndi þjóðfélagið líta út ef krakkar kysu og væru ráðherrar o.s.frv.? Ég fagna því. Sem foreldri fjögurra barna sjálf gerist það nánast daglega að þau, með leyfi forseta, ég biðst afsökunar á að sletta, „outsmart me“ í rökræðum. Börn eru ekki vitlaus. Svo er annað sjónarmið að börn þurfa í auknum mæli málsvara sem raunverulega er með málefni þeirra og skilning á heiminum á hreinu. Hver er betur til þess fallin en þau sjálf, að einhverju leyti? Ég lýk máli mínu á þeim orðum og óska þingmönnum og þinginu til hamingju.

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að þingmaðurinn nefndi loftslagsmál og það hvernig ungt fólk hefur undanfarið stigið fram og verið einhverjir öflugustu málsvarar alvöruaðgerða í loftslagsmálum. Þetta er svo kristaltært og gott dæmi um það hvernig langtímahugsunin, sem ætti auðvitað að vera í stjórnmálum, er miklu tamari því fólki sem mun upplifa þá framtíð sem langtímahugsunin þarf að taka tillit til. Ég hef tekið þátt í fleiri kosningabaráttum en ég hefði viljað á síðustu árum en þetta hefur mér einmitt þótt einkenna þær heimsóknir sem ég hef átt í framhaldsskólum. Þar koma spurningarnar um loftslagsmál. Þar koma spurningarnar um dýravelferð og breyttar neysluvenjur og öll þau mál sem snerta langa framtíð, miklu frekar en hjá eldri hópum. Það að stjórnmálin þurfi að takast meira á við slíkar spurningar gagnvart fólki með kosningarrétt held ég að muni þjálfa okkur betur í því að taka þau mál inn í stefnumörkun okkar. Svo var nefnd fyrr í umræðunni Brexit-atkvæðagreiðslan. Þar var einmitt barátta um að lækka kosningaaldur. Eftir að Skotar höfðu reynt það í þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði var ákveðinn meðbyr með þeim breytingum hjá Bretum en hjá nógu litlum hópi til að það færi ekki í gegn. Það hefði þýtt allt aðra niðurstöðu í Brexit vegna þess að kynslóðin sem er að fara að hverfa af sviðinu 

Virðulegi forseti. Já, ég tek undir allt sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði núna um loftslagsbreytingar. Þetta er ekkert grín. Við erum að horfa upp á mjög alvarlega hluti sem eru að gerast mjög hratt og við þurfum að virkja sem flesta. Samtakamátturinn getur verið mikill. Við ætlum t.d. ekkert að láta einn einstakling í Bandaríkjunum, sem situr í valdastóli þar, ráða örlögum þessa heims sem við búum í, þessarar jarðar. Það er um að gera að virkja unga fólkið.

Herra forseti. Mig langar að leggja orð í belg í þessari umræðu um að færa kosningarrétt niður til 16 ára aldurs. Það er rétt að búið var að ræða þetta mjög mikið en ég tel að biðin á afgreiðslunni hafi skilað góðu af sér. Akkúrat núna er búið að gera breytingar á því sem Samband íslenskra sveitarfélaga gerði mestar athugasemdir við, að sjálfræðisaldur og fjárræðisaldur færu ekki saman við kjörgengi. Það hefur verið tekið tillit til þess, sem er mjög gott. En mig langar líka til að leggja orð í belg hvað varðar tal um að einhverjir horfi á ungt fólk og telji að það hafi ekki vit á því sem verið er að fjalla um. Í sveitarstjórnum er verið að fjalla um nærumhverfið. Á Suðurlandi er öflugt ungmennastarf, alla vega á því svæði sem ég þekki best til, og án efa er það víðar um landið. Það er mjög gaman. Ungmennaráð Suðurlands er mjög öflugt en þar koma ungmennaráð sveitarfélaganna saman. Það er mjög gaman að segja frá því að þau eru með tveggja daga ráðstefnu á Selfossi í næstu viku þar sem okkur sveitarstjórnar- og alþingismönnum er boðið til þátttöku seinni daginn. Þau voru líka með þing í haust þar sem til umfjöllunar voru ákveðin áherslumál sem þau voru að fjalla um. Það voru t.d. atvinnumál, loftslagsmál og sorpflokkun, sem þau ræddu mjög ítarlega, og samgöngumál. Eitt þeirra hjartans mála fjallaði síðan um jafningjafræðslu og það sem beinist að forvörnum gegn fíkniefnum. Það mál ratar inn sem áhersluatriði í sóknaráætlun Suðurlands fyrir árið 2019. Settar voru 6 milljónir í að vinna að þessu málefni þeirra, sem snertir náttúrlega alla íbúa en er líka áherslumál þeirra. Varðandi fræðsluna og annað slíkt hefur Samband íslenskra framhaldsskólanema undanfarin ár - og kannski er það það jákvæða sem tíðar kosningar hafa fært okkur - tekið þátt í verkefninu #égkýs með ríkinu en þar hafa skuggakosningar verið frá forsetakosningunum og síðan bæði í alþingis- og sveitarstjórnarkosningum. Þar hefur ungt fólk fengið að æfa sig í þessari lýðræðisþátttöku. Þau eru, eins og komið hefur fram, að kjósa í leikskólum og annars staðar og hafa í raun áttað sig á því að við erum alltaf að taka ákvarðanir af þessu tagi. Við erum alltaf að kjósa, við erum að stunda lýðræði, þó að við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir því, á meðan við erum að velja, að við séum að viðhafa lýðræðislegar kosningar, lýðræðislegt val. Ég tel þær umræður sem hafa verið um þessi mál síðustu ár hafa verið af hinu góða. Nú erum við komin með plagg, með frumvarp, sem er vel þroskað og vel ígrundað. Til hamingju með það.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga sem snýr að breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, með síðari breytingum (afurðastöðvar í kjötiðnaði). Flutningsmaður með mér er hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir. Frumvarpið felur í sér breytingu á 1. gr. laganna eins og hér segir: „Á eftir 71. gr. laganna kemur ný grein, 71. gr. A, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í kjötiðnaði heimilt að sameinast og gera með sér samkomulag um verkaskiptingu og hafa með sér annars konar samstarf til þess að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu kjötvara. Leggja skal upplýsingar um slíka samninga og samstarf fyrir ráðherra til upplýsingar.“ Frumvarpið felur í sér breytingar á þann hátt að þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í kjötiðnaði heimilt að sameinast og gera með sér samkomulag um verkaskiptingu og hafa með sér annars konar samstarf til að halda niðri kostnaði við geymslu og dreifingu og annað slíkt, eins og áður segir. Það gæti m.a. falist í að samræma flutning sláturgripa og einnig dreifingu afurða og markaðsstarf. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu er þetta gert í því skyni að undanþiggja afurðastöðvar í kjötiðnaði ákvæðum samkeppnislaga. Þá er allt kjöt undir. Með frumvarpinu er tilgangurinn að veita innlendum kjötiðnaði tækifæri til að hagræða og til að bregðast við ört vaxandi samkeppni við afurðir frá erlendum mörkuðum. Afurðastöðvar í kjötiðnaði geta mjög takmarkað sameinast þar sem það er í andstöðu við ákvæði samkeppnislaga. Það skilar sér í of háum rekstrarkostnaði, háu verði til neytenda og lágu afurðaverði til bænda. Frumvarpinu er líka ætlað að bregðast við auknum innflutningi á landbúnaðarafurðum. Nú eru um 20% af heildarneyslu kjöts innflutt. Litlar afurðastöðvar um landið hafa ekki einar og sér burði til að keppa á þessum markaði. Samkeppnin, sem innlend framleiðsla stendur frammi fyrir, er risastór og það er engan veginn í valdi greinarinnar að keppa í verði eða magni. Íslenskur landbúnaður á nú þegar í alþjóðlegri samkeppni á innanlandsmarkaði, sá veruleiki er til staðar. Vandi sauðfjárbænda hefur mikið verið í umræðunni og var sett af stað nefnd á síðasta ári til að skoða hvaða úrræði væru í sjónmáli til að laga stöðuna. Fyrr í mánuðinum undirrituðu fulltrúar Bændasamtaka Íslands og stjórnvalda samkomulag um endurskoðun á samningi um starfsskilyrði sauðfjárbænda. Í viðræðum sem fóru fram í haust milli aðila var það uppi að fara þyrfti ofan í rekstrarumhverfi afurðastöðva. Í landinu eru níu afurðastöðvar sem hafa leyfi til að sinna sauðfjárslátrun. Þær afurðastöðvar eru í eigu bænda að mestu leyti og því má segja að það sé alltaf hagur bænda að grundvöllur sé til að hagræða í rekstri. Afurðastöðvum er með þessu gert kleift að vinna saman eða sameinast og vinna að markaðsstarfi eins og áður var sagt. Það ætti að skila sér í lægra verði til neytenda og hærra verði til bænda. Íslenskar afurðastöðvar og bændur verða að vera undir það búnir að mæta aukinni samkeppni sem innflutningur á kjöti er - sem er staðreynd. Nú er staðan sú að innflutt nautakjöt er orðið rúmlega 20% af nautakjötssölu hér. Svipaða sögu er að segja um innflutning á kjúklingi og svínakjöti. Það þarf því ekkert að taka fram að íslenskt kindakjöt er hluti af þessum kjötmarkaði og þarf að efla varnirnar. Í skýrslu KPMG, sem er úttekt á afurðastöðvum, er niðurstaðan sú að margt bendi til þess að sláturhús séu of mörg og þeim þurfi að fækka til að auka hagræði í greininni. Þar segir líka að fækkun afurðastöðva geti aukið arðsemi sláturhúsanna sem eftir verða og að þau hefðu svigrúm til sjálfvirknivæðingar. Það gæti verið svar við þeim erfiðleikum sem m.a. hafa verið við að manna sláturhúsinu yfir háannatímann. Virðulegi forseti. Það er ljóst að styrking afurðastöðva skiptir sauðfjárræktina sérstaklega miklu máli því að þar hefur orðið markaðsbrestur. Undanfarin þrjú ár hefur afkoman í greininni verið á niðurleið og hefur eiginlega náð botni sínum. Það þarf átak til að geta spyrnt sér upp frá honum. Afurðaverð hefur verið í sögulegu lágmarki. Meðalverð til bænda var nú í haust um 387 kr. á kíló en þyrfti líklega að vera um 650–700 kr. til að ná viðunandi rekstrargrundvelli á meðalsauðfjárbúi. Það er ljóst að staða afurðastöðva hefur verið með þeim hætti að ekki hefur verið hægt að greiða hærra verð til bænda. Það kemur engum til góða, hvorki bændum né neytendum. Útgangspunkturinn er að hagsmunir bænda og neytenda fara saman. Því er það sameiginlegt baráttumál að standa vörð um íslenska matvælaframleiðslu. Ég hef svo sem ekki fleiri orð um þetta frumvarp. Ég vona að vel verði tekið í það og það fái góða umfjöllun í atvinnuveganefnd þar sem það á heima.

Frú forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að ég hafi töluverðar efasemdir um það mál sem hér er flutt. Þegar verðþróun á vöruflokkum hér í landi er skoðuð eftir því hvort samkeppni ríkir eða ekki sjáum við að verulegur munur er á því, horft 20 ár aftur í tímann, hversu mikið verðlag hefur hækkað; langmest í þeim vöruflokkum þar sem lítil eða engin samkeppni ríkir og langminnst í þeim vöruflokkum þar sem samkeppni er hvað mest. Þess vegna kemur dálítið á óvart að í greinargerð með þessu máli sé vísað til þess að það sé í þágu neytenda að sameina frekar afurðastöðvar í kjötvinnslu. Það er athyglisvert að frá því að stuðningi við grænmetisrækt var breytt í beingreiðslur í stað tollverndar, og greinin hefur starfað undir óheftri samkeppni erlendis frá að öðru leyti, hefur verð á þeim afurðum hækkað mun minna en verðlag almennt í landinu frá 2004 að telja. Á sama tíma höfum við veitt mjólkuriðnaðinum undanþágur frá reglum samkeppnisréttarins en þar hefur verðlag hækkað talsvert umfram hækkanir á vísitölu neysluverðs. Þess vegna velti ég fyrir mér í fyrra andsvari mínu: Hvernig fá flutningsmenn þessa máls séð að það sé í þágu neytenda að hér yrði leyfð frekari fákeppni en þegar er raunin í rekstri afurðastöðva? Þá má hafa í huga umkvartanir bænda sjálfra yfir því hversu fáa valkosti þeir hafi varðandi slátrun og hvernig þeir geti unnið úr afurðum sínum og einnig má hafa í huga að samþjöppun í þessari atvinnugrein er þegar mjög mikil. Mér telst t.d. til að það séu einar fimm afurðastöðvar í slátrun á sauðfé. Tvær þeirra eru alla vega í mjög tengdu eignarhaldi þannig að í virkri samkeppni eru þær sennilega ekki nema þrjár til fjórar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir andsvarið sem var ekki óvænt. En ég fullyrði að hagur bænda og neytenda fari saman hvað varðar samkeppni. Það er vegna þess að verð er ekki eina hagsmunamál neytenda heldur líka gæði. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir íslenska neytendur að hafa þetta val. Við erum að tala um samkeppni frá erlendu kjöti, af erlendum mörkuðum, sem bæði eykur kolefnisspor og er ekki af þeim gæðum sem íslenska lambakjötið er, sem er bæði vistvænt og hreint. Þar liggja hagsmunir neytenda. Það skiptir gríðarlega miklu máli að neytendum sé boðið upp á íslenskan kjötmarkað. Það sama er uppi í mjólkuriðnaðinum en samkeppnisákvæði var tekið þar út. Það hefur aukið nýsköpun í mjólkuriðnaði. Við sjáum að íslenskur mjólkurmarkaður hefur eflst, hefur komið meira til móts við neytendur í nýsköpun og fjölda vara og öðru. Við erum að keppa á örmarkaði hér á landi og við erum mjög lítil í því samhengi.

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að þegar tal í tengslum við íslenskan landbúnað berst að því að undanþiggja atvinnugreinina samkeppnislögum sækir að mér verulegur efi. Samkeppnislögin eru nefnilega fyrst og fremst sett til verndar neytendum, til þess að tryggja að við njótum valfrelsis og samkeppni á sem flestum mörkuðum. Þess vegna hljóta að þurfa að liggja að baki mjög ríkar ástæður til að undanþiggja heilu atvinnugreinarnar reglum samkeppnislaga. Á endanum eru samkeppnislögin ekkert svo hamlandi fyrir atvinnulífið almennt. Heimildir til samstarfs eða frekari samruna umfram reglur samkeppnisréttarins? Ég spyr þá: Mætti ekki allt eins með sömu rökum segja að hér væri langbest að hafa eitt olíufélag eða að þau mættu hafa með sér fullt samstarf? Ég held að flestum þætti það óráð. Eða að við værum hér með eina matvörukeðju eða að núverandi keðjur mættu hafa með sér fullt samráð og samstarf um rekstur fasteigna, innkaup o.s.frv. Það held ég að okkur þætti líka hið mesta óráð. Hvað með einn banka? Eitt tryggingafélag? Eitt símfyrirtæki? Hvað er það sem gerir landbúnaðinn sérstakan í þessu samhengi? Öll fyrirtæki hér á landi standa í einhvers konar samkeppni við innflutning eða staðkvæmdarvörur af einhverju tagi sem fluttar eru inn, eða þjónustu. Þrátt fyrir það dettur okkur ekki í hug að fara inn í samkeppnisgreinar eins og síma, matvöruverslun, banka, vátryggingastarfsemi og svo mætti áfram telja - hvað þá olíudreifingu og verslun - og undanþiggja þessar greinar samkeppnislögum.

Virðulegi forseti. Já, takk aftur, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson. Við erum kannski að tala um ólíka hluti þegar við tölum um fjarskiptaþjónustu eða matvælaöryggi. Ef við opnum alveg fyrir innflutning á mjólkurvörum - mig minnir að það hafi komið fram í haust, ég las það í Bændablaðinu, að tíunda stærsta fyrirtækið á samkeppnismarkaði í mjólk veltir nokkrum sinnum því sem íslenska ríkið veltir, við erum að keppa á örmarkaði. Þó að hagrætt sé fyrir okkur sem erum að framleiða íslenska vöru, sem við viljum öll halda í, erum við komin að sársaukamörkum í sauðfjárræktinni. Ég held að við séum ekki að tapa neinu, íslenskir neytendur, vegna þess að við fáum vöru sem er fyllilega samkeppnishæf við erlenda vöru. Það er þar sem við þurfum að fóta okkur. Þó að við liðkum aðeins fyrir þeirri samkeppni held ég að ekki sé á neinn hallað, alls ekki á neytendur. Ég held að það sé aldrei of oft tekið fram að hagur neytenda og bænda fer alltaf saman, það er mjög mikilvægt að draga það fram. Ég er ekki að tala fyrir því að skorið sé á samkeppni í öðrum vörum, t.d. í olíu sem er öll innflutt. Þar eru fyrirtæki á erlendum markaði að keppa sín á milli og líka í fjarskiptamálum og öðrum greinum.

Frú forseti. Við skulum ekkert velkjast í vafa um að þeir sem greiða fyrir undanþágur frá samkeppnislögum á endanum eru neytendur og í þessu tilviki án efa bændur líka. Bændur í samhengi þeirrar sterku stöðu sem afurðastöðvarnar hafa nú þegar á kjötmarkaði hér á landi kvarta mjög hátt undan því að tækifæri þeirra til sölu og markaðssetningar á eigin afurðum séu ákaflega takmörkuð, bændur eigi í raun og veru ekkert val við hverja þeir skipti. Nýverið t.d. þegar afurðastöðvar boðuðu verulega lækkun á verði til bænda og bændur lýstu því yfir að þeir kysu jafnvel að leita tækifæra í eigin vinnslu og markaðssetningu á afurðum hækkaði skyndilega mjög verð til þeirra til að geta tekið skrokkana heim aftur til frekari vinnslu. Það lýsir þeirri fákeppni eða í raun og veru einokunarstöðu sem þegar er til staðar á markaðnum. Hvað varðar að fara í frekari samruna skulum við horfa aðeins á þau fyrirtæki sem eru allsráðandi. Við erum með Sláturfélag Suðurlands sem veltir liðlega 10 milljörðum á ári, er með eigið fé upp á rúma 5 milljarða og eiginfjárhlutfall upp á 60%. Mér sýnist það endurspegla ágætlega traustan og heilbrigðan rekstur og að ekki þurfi til inngrip eða undanþágur frá samkeppnislögum til að styðja frekar við þann rekstur. Þar hefur líka verið mjög mikil samþjöppun þannig að Sláturfélagið hefur verið að útvíkka starfsemi sína í gegnum árin til fleiri afurðaflokka og er mjög ráðandi t.d. þegar kemur að kjúklingaslátrun og -vinnslu og lambi og öðrum kjötafurðum. Við erum með Kaupfélag Skagfirðinga fyrir norðan sem á jafnframt eignarhlut í tveimur sláturhúsum til viðbótar í Vestur-Húnavatnssýslu og á Suðurlandi þannig að þar sjáum við að þegar er orðin mikil samþjöppun. Við erum með Norðlenska á Eyjafjarðarsvæðinu sem á í samrunaviðræðum við aðra afurðastöð eftir því sem ég best veit. Markaðurinn er þegar orðinn mjög þröngur á því sviði. Við erum með, myndi ég segja, þrjár til fimm ráðandi afurðastöðvar eftir því hvort við teljum tengda aðila saman eða ekki. Það væru klárlega ekki hagsmunir bænda sem hér væru hafðir í huga því að það væri enn frekar þrengt að möguleikum þeirra til markaðssetningar, hvað þá eigin vinnslu á afurðum, með slíkri lagabreytingu. Við sjáum skýrt í öllum þeim undanþágum sem við höfum veitt frá samkeppnislögum í gegnum tíðina að þær eru alltaf á kostnað neytenda. Á undanförnum 20 árum hefur fátt ef nokkuð hækkað meira en póstþjónusta og akstur leigubifreiða, svo að dæmi sé tekið. Það eru tveir markaðir þar sem lítil sem engin samkeppni er til staðar. Mjólkurafurðir hafa sömuleiðis hækkað talsvert umfram verðlag þrátt fyrir umræðu um alla þá hagræðingu sem undanþágan á sínum tíma átti að skila til neytenda. Sú hagræðing hefur á engan hátt skilað sér til neytenda. Ég held að við eigum að taka af allan vafa um það. Meira að segja í umhverfi sem á að hluta til við um mjólkuriðnaðinn, en á líka við t.d. um raforkuflutning og dreifingu þar sem við höfum leyft ýmist algjöra einokun eða verulega fákeppni undir svokölluðu regluðu umhverfi, sjáum við að verðhækkanir á þjónustu af þeim flutningi eru talsvert umfram verðlagshækkanir, enda afkoma þar yfirleitt nokkuð góð. Það hefur sýnt sig að ekkert veitir stífara aðhald en frjáls samkeppni, það er enginn harðari húsbóndi í þeim efnum. Hvaða vörur eru það sem hafa hækkað minnst á þeim 20 árum ef við horfum til samanburðar? Þetta er sundurliðun á vísitölu neysluverðs eins og Hagstofan birtir hana. Það er t.d. fatnaður og skór. Það er símaþjónustuna, innfluttar bifreiðar og varahlutir til bifreiða og svo mætti áfram telja. Þetta eru allt saman vöruflokkar sem lúta engri sérstakri vernd af okkar hálfu þar sem samkeppni er óheft, hvort sem er meðal innflutningsvara eða innflutningsvara við innlenda framleiðslu eða innlenda þjónustu. Þess vegna er mjög varhugavert að ætla að feta frekar í þá átt. Ég held að það sé hvorki í þágu bænda né neytenda að stíga slík skref. Ég held að við ættum frekar að sameinast í þessum sal um að losa bændur sjálfa undan því oki sem afurðastöðvakerfið er þeim og þann fjötur sem það setur bændum m.a. til eigin vinnslu og markaðssetningar á vörum sínum og við sjáum mýmörg dæmi um. Við sjáum líka óttann sem virðist vera við það, samanber þá tilraun Matís í haust til að móta reglur um vinnslu úr svokölluðum örsláturhúsum sem ekki hefur hlotið mikinn hljómgrunn hjá núverandi stjórnvöldum. Það er svo að þeir flokkar sem eru við völd hafa aldrei haft neina sérstaka ást á frjálsri samkeppni. Þær samkeppnisreglur sem við þó höfum fengið, þær reglur og lagasetningar sem við þó höfum fengið til varnar okkur neytendum, eru meira og minna allar innfluttar í gegnum Evrópska efnahagssvæðið. Það er umhugsunarefni. Fyrir gildistöku samningsins um Evrópska efnahagssvæðið var varla rætt um samkeppnislög, samkeppnisreglur eða mikilvægi frjálsra samninga. Ég þekki alveg sögur gamalla atvinnurekenda af því hversu þægilegt var að vinna undir til að mynda opinberu verðlagseftirliti þar sem þurfti heimildir til verðhækkana. Það er svo auðvelt að rökstyðja verðhækkanir þegar einungis þarf að sækja heimildina en ekki lúta aga samkeppninnar. Samkeppnin spyr okkur ekki hversu mikið við þurfum að hækka. Samkeppnin skammtar okkur hversu mikið við getum hækkað. Það er ekki vandamál að rökstyðja fyrir opinberri nefnd hækkunarþörfina út frá launahækkunum eða þróun á vísitölu neysluverðs eða einhverjum öðrum þeim þáttum sem hægt er að grípa til hverja stundina og yfirleitt eru slíkar hækkunarbeiðnir samþykktar umhugsunarlítið. Frjáls samkeppni samþykkir slíkan rökstuðning aldrei heldur spyr einfaldlega hver bjóði best. Við það verða allir aðilar að keppa. Það er miður að við höfum ekki meiri trú á samkeppninni en þetta. Ég vona svo sannarlega að málið nái ekki fram að ganga.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson talar um samkeppnina og hag bænda og neytenda. Ég held að við séum sammála um að allra hag viljum við sem bestan. Hv. þingmaður vitnar mjög í mjólkuriðnaðinn í máli sínu en ég má til með að minna hann á hvernig kerfið er uppbyggt. Verðlaginu þar er stjórnað af opinberri nefnd, líklega allt að hálfu leyti eða meira, sem þýðir að sumar vörur eins og smjör eru framleiddar og seldar undir kostnaðarverði. Það þýðir að ekki er um annað að ræða en að ná því annars staðar inn. Þetta gerir stöðu mjólkuriðnaðarins afskaplega veika gagnvart innflutningi. Ég hef hvergi séð að einhverjum detti í hug að flytja inn nýmjólk eða smjör af því að þar er náttúrlega ekki nein framlegðarvon, framlegðarvonin er hinum megin þar sem fyrirtækið hefur frelsi um verðlagningu. Ég held að það sé eitthvað sem hv. þingmaður ætti að hjálpa til við að laga og leysa. Ég get ekki séð að það geti gengið þegar innflutningur og samkeppni er vaxandi. Ég fór á netið að gamni mínu áðan, einhverja netverslun, og sá að hægt var að kaupa nýmjólkurlítrann á 154 kr. og blávatn í tveggja lítra flösku á 279 kr. Þar er engin afurðastöð og allt frjálst. Þetta er blávatn sem við getum fengið úr öllum krönum selt á 140 kr. lítrann. Lítrinn var sem sagt 14 kr. ódýrari í tveggja lítra flöskunni. Svo var önnur tegund, 1,5 lítrar, á 329 kr., eða 219 kr. lítrinn. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgott andsvar. Það er einmitt mjög áhugavert þegar við horfum á mjólkuriðnaðinn af hverju við viðhöfum slíkt fyrirkomulag. Eins og hv. þingmaður benti á gerum við fyrirtæki markaðsráðandi með opinberri verðstýringu. Ég hygg að Mjólkursamsalan sé með vel yfir 95% af markaðshlutdeild, sennilega nokkuð nærri 100% ef út í það er farið. En af hverju gerum við því fyrirtæki þá að selja helstu afurð sína, nýmjólkina, eða hvort sem er nýmjólk eða léttmjólk, með tapi og jafnvel umtalsverðu tapi, á talsvert lægra verði, eins og hv. þingmaður bendir á, en kaupmenn treysta sér til að selja vatn á flöskum á og það í þeirri vöru þar sem samkeppnisstaða þeirra gagnvart innflutningi væri sennilega hvað sterkust? Ég held að við getum öll verið sammála um að innflutningur á ferskvöru á tiltölulega lágu kílóverði, ef hægt er að orða það þannig, er ekkert sérstaklega raunhæfur og væri afar ólíklegt, jafnvel í tiltölulega óheftu samkeppnisumhverfi, að við sæjum verulegan innflutning á ferskmjólk hingað til lands. En á sama tíma ætlum við fyrirtækinu að sækja alla framlegð sína í ostum og feitari vörunni, sem er þó á endanum hvað viðkvæmust fyrir samkeppni. Mér finnst þetta óskynsamlegt fyrirkomulag í grunninn. Ég held að byrja ætti á því að endurskoða það: Er þetta tilgangurinn? Tilgangurinn virðist vera að reyna að hámarka mjólkurframleiðslu á einhvern hátt en það er heldur ekki skynsamlegt til lengdar að framleiða meira en jafnvægisástand á markaði gefur tilefni til. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég held að tímabært sé að gera þetta. En ég má til með að nefna, og kann að vera að það sé innlegg í umræðuna um afurðastöðvamálið sem ég kem kannski betur að á eftir, að Mjólkursamsölunni og Kaupfélagi Skagfirðinga er gert að selja smærri fyrirtækjum sem vilja líka sprikla á markaðnum hráefni á mjög góðu verði og að ég tel líklega undir því verði sem þau þurfa sjálf að borga. Það er ekkert óeðlilegt við það í ljósi stærðar að smærri fyrirtæki geti keypt þarna á lægra verði. Það er vel og ég sé ekki betur en að þau blómstri þessa dagana og komi með nýjungar og er margt jákvætt að gerast á þeim slóðum.

Herra forseti. Það er alveg rétt að Mjólkursamsalan hefur selt örsmáum keppinautum sínum mjólk á hagstæðu verði. Ég hef hins vegar líka hlustað eftir yfirlýsingum forsvarsmanna t.d. Örnu á Ísafirði sem telja sig engu að síður ekki lifa of góðu lífi undir því fyrirkomulagi markaðarins. Mjólkursamsalan hefur þann yfirburðastyrk á markaði að geta knésett hvaða keppinauta sem er og hvenær sem er í raun bara með eigin vöruframboði eða vöruþróun og hefur svo sem margoft gert það. Þegar vöruþróun hefur komið fram hjá sprotum á markaðnum hefur Mjólkursamsalan oftar en ekki komið fram með sambærilega vöru og keyrt keppinautinn í kaf. Ég veit t.d. ekki hversu oft er búið að kaupa Mjólku eða sambærileg fyrirtæki inn í Mjólkursamsöluna. 

Herra forseti. Það er alltaf frískandi að hlusta á hv. þm. Þorstein Víglundsson tala um landbúnaðarmál og verðsamkeppni. Það er hins vegar verulega fyndið að nefna bensínsölu á Íslandi sem dæmi um samkeppni; þar eru fimm olíufélög og það er líklega einn blettur á Íslandi, svona 5 km blettur, þar sem raunveruleg samkeppni er í verði á bensíni og olíu. Annars gætum við nafnarnir fengið okkur bíltúr vítt og breitt um landið og komist að því að verðmismunurinn á milli þessara fyrirtækja er 10 aurar á lítrann nema það sé heimsmeistarakeppni í handbolta eða Eurovision eða eitthvað slíkt þannig að virk samkeppni á þeim markaði er ekki til. Það má líka nefna að á Íslandi erum við með verslunarfyrirtæki sem er með 60% markaðshlutdeild en slík markaðshlutdeild þekkist hvergi. Mig minnir að í Bretlandi séu þrjár stærstu matvörukeðjurnar með 60% til samans og Bretar svitna yfir því. Þeim finnst það alveg rosalegt. Þetta eitt út af fyrir sig, þ.e. „virk samkeppni“, sem er bara ekkert rosalega víða, skapar ekki grundvöll til lægra vöruverðs, síður en svo. Hv. þingmaður sagði: Það sem hefur hækkað minnst undanfarið eru skór og fatnaður. Það er reyndar með hjálp ríkisins sem hefur aflétt bæði sköttum og vörugjöldum þar af. Ekki er hægt að klappa kaupmanninum á bakið fyrir það. Fyrrverandi hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði gjarnan um skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskólans gaf út fyrir nokkrum árum að ábatinn af því að Mjólkursamsalan var á sínum tíma undanþegin samkeppnislögum væri 3 milljarðar á ári, þar af færu 2 til neytenda og 1 til bænda. Mig langar til að heyra álit hv. þingmanns á þessu og hvernig hann 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni andsvarið og viðurkenni að mér þykir fátt skemmtilegra en að kýta við hv. þingmann um landbúnaðarmál. Spurt er: Er þetta ekki allt afnámi tolla og vörugjalda að þakka? Vafalítið hefur það haft sín áhrif. Ég nefndi reyndar talsvert fleiri vöruflokka en þessa. Það má líka nefna í því samhengi að á því tímabili sem ég var að tala um, á undanförnum 20 árum, man ég ekki betur en að matarskatturinn svokallaði hafi verið tekinn upp, þ.e. virðisaukaskattur á matvæli lækkaður töluvert. Það hefur haft sitt að segja til að hjálpa mjólk og öðrum matvælum í þessum samanburði. Menn höfðu líka verulegar áhyggjur af því, þegar tollar og vörugjöld voru afnumin af fatnaði, að það myndi ekki skila sér til neytenda, en samkeppnin sá greinilega til þess að það sat ekki eftir hjá kaupmönnum heldur fór út til neytenda. Hv. þingmaður nefnir bensínsölu og samþjöppun á smásölumarkaði með matvöru. Það er alveg rétt að í okkar litla landi er fákeppni talsvert ráðandi. Þess vegna tel ég einmitt þeim mun mikilvægara að vera hér með öfluga og skilvirka samkeppnislöggjöf og beita henni miskunnarlaust til að halda slíkum fyrirtækjum í skefjum. Við erum alltaf að reyna að dansa línudans á milli hagræðis af stærri einingum sem í litlu landi þýðir óhjákvæmilega um leið að þær eru fáar. Við erum með á flestum stærri mörkuðum þrjá til fimm allsráðandi aðila líkt og í afurðastöðvunum í kjöti. Þess vegna held ég að það sé einmitt þeim mun mikilvægara að samkeppnislöggjöfin gildi sem og leikreglur samkeppninnar. Það er síðan allt annað mál þegar kemur að landbúnaðinum sérstaklega. Ég er mikill aðdáandi íslenskra landbúnaðarvara. Ég 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þetta andsvar. Það var líka eitt sem mig langaði aðeins að drepa á hér. Fyrir tveimur árum, þ.e. í hittiðfyrra, lækkaði verð til sauðfjárbænda um þriðjung, árið þar á undan um 10%. Ég var búinn að spyrja mjög að því, m.a. í þessum stól hér, hvert þetta hefði farið vegna þess að lambalæri kostaði það sama út úr búð. Það datt reyndar upp úr einum varaþingmanni hér í haust að þessar verðlækkanir til bænda hefðu ratað til afurðastöðva sem væru á horriminni. Þá hlýtur maður að spyrja: Ef þær væru sameinaðar í sterkari einingu myndi aðgerð eins og þessi væntanlega skila sér betur til neytenda og bænda líka, ef rekstrarkostnaður þessara fyrirtækja yrði lægri með meiri hagræðingu og meiri stærðarhagkvæmni. Eða hvað?

Forseti. Ég er nú af því sauðahúsi að ég trúi því að ef samkeppnin er skilvirk og öflug sé ríkur hvati hjá þessum sömu afurðastöðvum til að leita hagræðis hjá sjálfum sér en ekki bara beita markaðsafli sínu gagnvart bændum og lækka afurðaverð þangað. Samkeppnin hlýtur að einhverju leyti líka að snúast um að geta fengið kjötið keypt. Þar sjáum við að samkeppnin er engin. Bændur hafa ekkert val um það hverjum þeir selja. Samþjöppunin í afurðastöðvunum er þegar orðin það mikil að aka þarf um hundrað kílómetra veg ef á að finna sér annað sláturhús að skipta við en hinn ráðandi aðila á viðkomandi markaðssvæði. Ef samkeppni væri að skila sér til bænda hefði verðlækkunin kannski ekki orðið jafn mikil og raun bar vitni. Ég tók eftir því, eins og hv. þingmaður, að þetta virtist ekki skila sér til neytenda, 

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hv. þm. Þorstein Víglundsson, því að honum verður tíðrætt um samkeppni: Treystir hv. þingmaður versluninni til að vera með samkeppni? Við erum að tala um níu afurðastöðvar í landinu. Hvað eru mörg ráðandi fyrirtæki í versluninni? Eru keðjurnar ekki bara þrjár? Ég treysti þeim alls ekki til að fara með hagsmuni neytenda hér á landi. Við erum að tala um íslenska matvöru, sauðfjárræktina, kindakjötið, sem er mjög vistvænt og við erum að tala um að það uppfylli allar kröfur varðandi gæði og líka varðandi kolefnisspor og með flutning og annað. Hvernig getur hv. þingmaður tryggt matvælaöryggi og lýðheilsu ef við sjáum á bak þessari framleiðslu? Talið barst að samkeppni og hv. þingmaður talaði um flutningsnetið í raforku. Ég held að við séum í þeim veruleika á Íslandi að við þurfum að styrkja sumar vörur opinberlega og að þær fái kannski að njóta fákeppninnar því að ef einhver samkeppni ríkti í flutningskerfi raforku efast ég um að ég myndi hafa rafmagn t.d. vestur á fjörðum, nema þá bara með ljósavélum, því að enginn myndi treysta sér í þá samkeppni.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni og flutningsmanni andsvarið. Markaðir eru aldrei fullkomnir. Það er enginn markaður í lagi í okkar fákeppnisumhverfi sem er fullkominn á neinn mælikvarða. Ég get t.d. alveg tekið undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni að samkeppni á eldsneytismarkaði er vafalítið ófullkomin. Ég horfi hins vegar til þess og segi: Ég þarf ekki og á ekki að þurfa að treysta einhverjum einstökum fyrirtækjum eða verslunum í þeirri samkeppni, ég treysti samkeppnisyfirvöldum til að fylgjast með þessum mörkuðum og grípa til aðgerða telji þau að fyrirtæki misbeiti með einhverjum hætti markaðsráðandi stöðu sinni, eins og t.d. á matvörumarkaði, þar sem er alveg rétt að samþjöppun er mjög mikil. Þess vegna hef ég aldrei skilið málflutning, t.d. forsvarsmanna í atvinnulífinu sem hallmæla Samkeppniseftirlitinu í þessum nákvæma tilgangi. Þarna á Samkeppniseftirlitið einmitt að sýna klærnar og vera mjög grimmt í eftirliti sínu, af því að þannig tryggjum við hagsmuni neytenda, að njóta þess í senn að stórfyrirtækin geti skilað okkur hagræði en það hagræði skili sér í lægra verði til neytenda. Það er það sem er kannski kjarni máls í málflutningi mínum. Hv. þingmaður nefndi flutningsnet í raforku. Ég er ekki að andmæla núverandi kerfi. Ég tel augljóst hagræði í sameiginlegu flutningskerfi. Ég tel okkur hins vegar þurfa að vera miklu grimmari í eftirliti með flutningsfyrirtæki í einokunarstöðu um hvaða verð það rukkar. Ég held að við gætum verið grimmari þar og Orkustofnun t.d. skilvirkari í eftirliti sínu gagnvart verðhækkunaróskum þess sama fyrirtækis. Ég segi, af því að á hinum endanum eru líka bændur í þessu samhengi, að ég held að það séu ekki þeirra hagsmunir að samþjöppunin verði þarna of mikil. Jafnvel þó að því sé gjarnan lýst á tyllidögum að bændur eigi afurðastöðvarnar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir svörin. Ég held að við náum ekki saman í þessum málum en það er gott að skiptast á skoðunum. Samkeppniseftirlitið hefur haft sitt um þetta að segja en ég veit ekki hver ávinningurinn hefur endilega verið af því. Hann hefur hvorki skilað sér til bænda né neytenda í þessum málum. Við erum að tala sérstaklega um íslenska lambakjötið, sauðfjárræktina. Annað er náttúrlega hvað varðar samkeppni á öðrum vörum. Við erum ekki að fjalla um það og erum örugglega sammála að mörgu leyti í þeim efnum. En ég held að við séum að tryggja matvælaöryggið og lýðheilsu því að samkeppni lambakjötsins okkar snýr að innfluttri vöru. Við erum alltaf að fá fleiri ábendingar og varnaðarorð um að það sé vara sem er ekki af sömu gæðum og hér og ógni bæði lýðheilsu okkar og búfjárstofninum hér á landi. Allar leiðir sem við getum farið að því að tryggja matvælaöryggi okkar og lýðheilsu held ég að séu mikilvægar. Hvað varðar verslunina treysti ég henni ekki endilega til að hún eða innflutningsaðilar tryggi innflutning á bestu gæðum af því að þeir eru kannski að hugsa um verðið og eðlilega eru þeir að hugsa um sinn hag af því að þeir eru á samkeppnismarkaði. Ég hef svo sem ekki neina spurningu en hv. þm. Þorsteinn Víglundsson svaraði ekki hvernig hann ætlar að tryggja matvælaöryggið og lýðheilsu og 

Forseti. Það er einmitt mjög áhugaverður vinkill í þessu. Í fyrsta lagi má nefna þá staðreynd, eins og kom fram í nýlegri frétt, að afurðastöðvarnar sjálfar flytja inn liðlega 40% af því kjöti sem flutt er inn árlega. Þær stýra þá væntanlega sjálfar því talsvert hvaða gæði eru á þeirri vöru, en mér finnst alltaf dálítið kómískt að sömu aðilar séu síðan að segja að þetta sé okkur stórkostlega skaðlegt og ætti náttúrlega helst að banna þennan innflutning með öllu. Mér finnst ótrúverðugt að hagsmunaaðilar sem hafa þann málflutning uppi að innflutt kjöt sé okkur hættulegt standi um leið að þeim sama innflutningi. Mér þykir mjög alvarlegt ef þeir flytja inn gegn betri vitund baneitraða vöru, eins og má stundum ætla af málflutningi þeirra. Og ef við ætluðum að stýra hér viðskiptahöftum eða innflutningshöftum út frá lýðheilsusjónarmiðum almennt myndum við náttúrlega um hæl banna allan innflutning á áfengi, tóbaki eða sykri, svo dæmi sé tekið.  Það er alltaf spurningin: Ætlum við að ná fram lýðheilsumarkmiðum með fræðslu eða boðum og bönnum? Við höfum upplifað það í gegnum áratugina að bönn virka ekki endilega neitt sérstaklega vel í þessu samhengi, en fræðsla gerir það. Okkur hefur tekist að draga stórlega úr reykingum með verðlagningu og fræðslu. Við getum líka nálgast áfengi með svipuðum hætti með fræðslu og gerum það vissulega í verðlagningunni. Það mætti alveg skoða að gera slíkt hið sama þegar kemur að skaðlegri vöru, t.d. mjög sykraðri vöru. Mér finnst að við eigum hikstalaust að skoða það alvarlega hvort alvarleiki þess út frá lýðheilsusjónarmiðum sé á pari við t.d. áfengi og tóbak. Ég myndi klárlega ekki 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir framlagningu frumvarpsins sem ég tel mjög tímabært og gott að fái meðferð og dýpri umræðu í nefnd. Ég held að það sé tímabært í ljósi aðstæðna á markaðnum. Ég get vel tekið undir að best væri að þurfa ekki að gera þetta en aðstæðurnar eru þannig. Í ljósi umræðunnar áðan verður maður eiginlega að segja eins og er að það er raunverulega frjáls samkeppni í afurðamálum kjötgeirans. Hún virðist skila því að möguleikar afurðastöðvanna til að bregðast við samkeppninni eru ekki miklir. Afurðastöðvarnar virðast vera á brauðfótum. Litlir möguleikar hafa verið til hagnaðar með þeirri aðferð og þær eru það veikburða að þær eiga margar jafnvel ekki langt eftir. Áðan var talað um að bændur hljóti að hagnast á því að afurðastöðvar haldi áfram að vera í samkeppni. En jafnframt er talað um, og það viðurkenna allir greinilega, sem er vel, að mikil fákeppni ríki á markaðnum. Maður hefur fylgst með því áratugum saman að risastórir aðilar í smásölu, t.d. á móti bændum, sem eru mjög margir of litlir og veikburða, leika sér eins og köttur að mús að afurðastöðvunum. Það er samið við eina í dag um mikið magn og á morgun er sá samningur úti og önnur afurðastöð komin inn vegna þess að hún bauð lægra verð. Þannig hefur sá markaður verið. Ég sé ekki að það geti gengið. Allt tal um að bændur græði eða að afurðastöðvar séu að þjösnast á bændum er vafasamt. En ég get vel tekið undir og held að við eigum alveg hiklaust að hjálpa til með að liðka fyrir þeim bændum sem vilja vinna afurðir heima og jafnvel reka sín litlu sláturhús. Það held ég að geti líka virkað mjög vel með í kerfinu. Eins og fram kom hjá flutningsmanni getur ekki verið neitt óeðlilegt við það, þar sem við stöndum frammi fyrir mikilli samkeppni í dag frá innflutningi og hann fer jafnvel vaxandi, að við stöndum saman á móti, tökum höndum saman til að geta brugðist við því. Annars held ég að þetta mál molni allt niður. Nákvæmlega hvernig á að gera það? Það er verkefni þingsins að ræða sig niður á það. Það er greinilegt af umræðunni að hægt er að finna flöt. Það er góður vilji til þess að landbúnaðurinn gangi upp og þess vegna hlýtur að vera hægt að finna flöt á því. Ég nefndi í umræðunni áðan að mögulega mætti taka kerfi mjólkuriðnaðarins sem dæmi líka, þ.e. þar er söfnun og frumúrvinnsla á einni hendi vegna þess að það hefur sýnt sig að mjög dýrt er að margir séu að safna mjólk. Það sama á við í kjötinu. Það er dýrt að margir séu í þeim bransa. En það getur vel verið að gera eigi stórum fyrirtækjum skylt að selja minni fyrirtækjum á lágmarksverði til frekari úrvinnslu þannig að hægt sé að ýta undir samkeppni og vöruþróun og halda lífi í minni fyrirtækjum, eins og er að gerast í mjólkinni. Ég held að það sé hið besta mál. Ég styð eindregið að frumvarpið nái fram að ganga. Ég vona að því verði vel tekið og þróað til góðs vegar.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, með síðari breytingum, sem snýr að afurðastöðvum í kjötiðnaði. Með þessu frumvarpi er lögð til breyting á búvörulögum í því skyni að undanþiggja afurðastöðvar í kjötiðnaði ákvæðum samkeppnislaga. Ég ætla að hnykkja aðeins á og vitna beint í greinargerðina með þessu frumvarpi. Hefst þá tilvitnun, með leyfi forseta: „Tilgangurinn er að veita innlendum kjötiðnaði tækifæri til að hagræða og til að bregðast við ört vaxandi samkeppni að utan. Í alþjóðlegum samanburði eru innlendar afurðastöðvar í kjötiðnaði örsmáar og því ekki samkeppnishæfar við afurðastöðvar á erlendum mörkuðum sem eru mun stærri og hagkvæmari rekstrareiningar. Innlendur kjötiðnaður er engu síður í vaxandi samkeppni við afurðir frá erlendum mörkuðum. Afurðastöðvar í kjötiðnaði geta mjög takmarkað sameinast þar sem það er í andstöðu við ákvæði samkeppnislaga. Það skilar sér í of háum rekstrarkostnaði, háu verði til neytenda og lágu afurðaverði til bænda. Þróun síðustu missera sýnir að innflutningur er að aukast umtalsvert og flutningsmenn þessa frumvarps telja að innlendir aðilar standi þar höllum fæti. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að leggja til að afurðastöðvum verði heimilað að bregðast við samkeppninni neytendum og bændum til hagsbóta með því að auka hagræði í rekstrinum. Samkeppnin er við erlenda framleiðendur sem eru margfalt stærri en þeir sem hér er að finna. Með frumvarpinu er því lagt til að afurðastöðvar í kjötiðnaði verði undanþegnar ákvæðum samkeppnislaga en fyrir því eru fordæmi þar sem mjólkuriðnaður er samkvæmt búvörulögum undanþeginn ákvæðum samkeppnislaga. Enn fremur er lagt til að slíkir samningar um sameiningu, samkomulag um verkaskiptingu og samstarf verði lagðir fyrir ráðherra landbúnaðarmála til upplýsingar.“ Ég vil byrja á því að þakka 1. flutningsmanni, hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur, kærlega fyrir góða yfirferð á þessu máli og fagna því að það sé hér fram komið. Það er ljóst að íslenskur landbúnaður stendur á tímamótum. Áskoranir sem framleiðendur í kjötiðnaði, þ.e. bændur og afurðastöðvar, horfa fram á í dag eru margþættar. Mig langar til að fara yfir það og tína til flestar þær áskoranir sem þessar greinar og framleiðendur standa frammi fyrir. Þar má nefna að núverandi tollasamningur við Evrópusambandið tók gildi 1. maí. Hann mun auka verulega samkeppni á innlendum markaði í náinni framtíð. Þá eru 97,4% af tollskránni í heild orðin algjörlega tollfrjáls ef flutt er inn frá ESB. Tæpur þriðjungur þess er stendur eftir er á lækkuðum tollum. Það sem eftir er ber toll, þó aðeins ef flutt er inn umfram kvóta sem eru tollfrjálsir samkvæmt ákvæðum samningsins. Þarna finnst mér oft gæta töluverðs misskilnings. Rétt er að halda því til haga að árið 2007 var samið við ESB um almenna 40% lækkun á tollum á kjöti. Sá samningur er nú hluti af þeim nýja. Eins og alkunna er féll dómur EFTA-dómstólsins þann 14. nóvember sl. þar sem úrskurðað var að frystiskylda á innfluttu kjöti væri brot á EES-samningnum. Það kallar á mikla óvissu fyrir bændur og starfsumhverfi afurðastöðva í kjötiðnaði. Eitt er þó víst að ef ekkert verður aðhafst mun dómurinn hafa veruleg áhrif á innlenda kjötframleiðslu. Endurskoðunarfyrirtækið Deloitte hefur metið tekjutap innlends landbúnaðar á bilinu 1,4–1,8 milljarða á ári, komi til þessa. Það er ljóst að markaðsbrestur er í útflutningi á kindakjöti og sér því miður ekki fyrir endann á því ástandi. Hér er um að ræða marga utanaðkomandi áhrifaþætti sem innlend framleiðsla hefur ekki verið í færum til að hafa áhrif á. Nefna má viðskiptastríð Evrópuríkjanna við Rússland vegna Úkraínudeilunnar, Brexit, gengisbreytingar og lokun markaða í Noregi. Þá hefur afkomubrestur bænda vegna þessa í stuttu máli verið sá að raunverð til bænda hefur lækkað um 38% frá árinu 2015. Það er ekki víst að aðrar starfsstéttir í landinu myndu sætta sig við slíkt. Velvilji neytenda í garð innlendrar framleiðslu er ótvíræður en upprunamerkingar eru ónógar og ekki fylgt eftir af stjórnvöldum, einkum í veitingarekstri og þjónustu. Innlendir neytendur fá því ekki alltaf upplýsingar um hvaðan maturinn kemur jafnvel þó að þeir vilji það. Alltaf er borið við fjárskorti. Þó vil ég nefna að ýmis fyrirtæki hafa virkilega lagt sig fram um að bæta þar um betur. Er hægt að tína til nokkur þeirra á norðausturhorninu, t.d. Fjallalamb, ef ég man rétt, og eflaust fleiri fyrirtæki sem fóru í það að upprunamerkja. Það er ákveðin trygging í því. Þá veit fólk hvaðan það fær matvælin, hver framleiðir o.s.frv. Það er líka hvatning fyrir hvern framleiðanda og hvern bónda að fylgja sinni vöru eftir og vita af þessum rekjanleika. Að sama skapi er oft ekki nægilega skýrt tekin fram á markaði sú sérstaða sem innlend kjötframleiðsla býr svo sannarlega yfir, t.d. í krafti lítillar sýklalyfjanotkunar, lítillar varnarefnanotkunar, strangra velferðarreglna og strangra reglna um réttindi starfsfólks. Þetta er að mörgu leyti einstakt og við eigum að vera stolt af því. Aðbúnaðarkröfur gagnvart skepnum og kröfur til allra framleiðsluferla eru miklar hér og eiga að vera það. Ég hef hvergi heyrt bændur kveinka sér undan því eða ekki vilja fara að þeim reglum. Þetta er í góðu lagi hjá okkur og styður okkur í því að vera stolt af afurðum okkar. Við getum hvar sem er borið þær fram þar sem við vitum að þar er um heilnæma afurð að ræða. Þá eru afurðastöðvarnar örlítil fyrirtæki miðað við sambærileg fyrirtæki í samkeppnislöndum, meira að segja ef við berum okkur saman við nágrannalönd okkar, Norðurlöndin. Það skekkir óneitanlega myndina að við erum í rauninni með örsmáar afurðastöðvar sem ekki eru í færum að keppa við stærri markaði. Það er ekki raunhæft að ætla þeim það. Þá er önnur áskorun að víða um heim er sérstaða markaðar með kjöt viðurkennd svo markaðurinn er ekki látinn lúta samkeppnislögum að fullu, svo sem í Noregi. En einnig er að finna undanþáguheimildir í ESB, Nýja-Sjálandi og Bandaríkjunum svo eitthvað sé nefnt. Þetta held ég að hver maður sjái sem fer að skoða þessi mál. Þá er það svo að fyrirtækin eru mörg burðarás í atvinnulífi í sínu byggðarlagi. Bændur sem rækta búfénað til kjötframleiðslu geta ekki starfað án þeirra og þau ekki án bænda. Byggðaleg þýðing er því veruleg og ef annar þátturinn hverfur gerir hinn það í kjölfarið. Víða í hinum dreifðu byggðum og á ákveðnum svæðum um landið eru sauðfjárbúin t.d. hryggjarstykkið í byggðunum og halda uppi tengingu byggða. Atvinnulífið byggir á því. Það má ekki vanmeta þann þátt í búskapnum líka um allt land. Sauðkindin tengir okkur sannarlega saman um allt land. Kóróna sköpunarverksins hefur ekki lítið hlutverk. Við getum líka séð að t.d. í einu svínabúi í Eyjafirði hafa um 80–90 manns atvinnu við slátrun og vinnslu. Þetta er því fljótt að telja. Afleidd störf í landbúnaði eru um 11.000 Þetta skiptir okkur gríðarlega miklu máli á svo margan hátt. Öll viljum við hafa öflugt atvinnulíf um allt land og þetta er sannarlega þáttur í því. En rekstur síðustu ára hefur verið þungur og fjárfesting og þróunargeta er lítil við núverandi aðstæður eins og sjá má í úttekt KPMG. Matvælaöryggi innlendu framleiðslunnar er gott og því má ekki tapa. Þá kem ég að aftur að því að íslenskir bændur hafa náð öfundsverðum árangri í baráttu við kampýlóbakter í alifuglaafurðum, sem er til fyrirmyndar í Evrópu. Hvergi fer eins mikil skimun fram og hér og hvergi eru sömu skilyrði og hér þegar kemur að markaðssetningu afurða þar sem kampýlóbakter hefur greinst. Hér er um alveg gríðarlega stórt lýðheilsumál að ræða og við megum ekki glopra niður þeirri stöðu sem við höfum í þeim efnum. Við verðum að hlusta á okkar færustu fræðimenn í þessum efnum sem vara okkur eindregið við því að raska jafnvæginu og glata þeirri stöðu sem við höfum náð, sem er svo mikilvæg og okkur svo dýrmæt. Við þurfum að hugsa um komandi kynslóðir og framtíðina. Okkur ber svo sannarlega skylda til þess. Hæstv. forseti. Til að kjötframleiðsla geti tekist á við áskoranir sem blasa við þarf að koma nýr rammi um starfsemina. Annars er hætta á að næstu misseri dofni lífsandinn hjá fyrirtækjum, a.m.k. þeim sem ekki hafa fleiri stoðir að byggja á. Samkeppnin er raunverulega ekki lengur á milli innlendu fyrirtækjanna heldur við erlenda framleiðendur sem eru margfalt stærri, búa við allt aðrar framleiðsluaðstæður, önnur framleiðslutæki og í sumum tilfellum allt önnur starfsskilyrði. Íslenskur slátur- og kjötiðnaður verður að fá að þróast til aukinnar hagræðingar til að eiga möguleika á að standast harða harðnandi samkeppni á markaði. Við viljum örugglega öll að íslenskir neytendur geti notið heilnæmra afurða og þá helst frá eigin landi. Ef ekki á að stofna þessari starfsemi í hættu þarf að koma til ný hugsun. Fyrirtækin þurfa að fá auknar heimildir til samstarfs í því skyni að lækka kostnað og minnka vistspor. Um leið er eðlilegt að gera auknar kröfur til þeirra á móti. Nái þetta frumvarp fram að ganga og heimilað með lögum að fá undanþágur frá samkeppnislögum til að hagræða í sláturhúsum með yfirtökum, samruna, verkaskiptingu og samstarfi er lýtur að lækkun kostnaðar, bættri nýtingu, minna umhverfisfótspori og aukinni verðmætasköpun er ekki verið að tala um sams konar reglur og mjólkuriðnaðurinn hefur, enda er ekki verið að tala um opinbera verðstýringu í heildsölu. Undanþágan frá því að gripur er sóttur til bónda þar til kjötskrokkur er orðinn til - lögð er áhersla á að í því ferli verði leitað allra leiða til sparnaðar og hagræðingar. Full samkeppni verður áfram í heild- og smásölu með kjöt. Frumvarp þetta myndi hafa þær afleiðingar að fyrirtækin gætu unnið saman að verkefnum eins og flutningi á sláturgripum, vinnslu, sölu og markaðssetningu hliðarafurða, vörudreifingu, þróunarverkefnum og öðru sem hefur skilgreindan ávinning í för með sér. KPMG-skýrslan dregur fram mikinn mun í sláturkostnaði og þar með hagræðingarmöguleika. Bara lækkun sláturkostnaðar úr hámarki í miðgildi má ætla sem 700 millj. kr. hagræðingu. Samhliða því verður að tryggja að lítil þjónustu- og handverkssláturhús og kjötvinnslur geti starfað með sambærilegum hætti og áður, samanber hvernig gætt er að litlum mjólkurvinnslum í búvörulögum í dag. Forsendan er alltaf að samstarf leiði til hagræðingar. Sú hagræðing á að skila sér í sterkari fyrirtækjum sem geta betur staðist aukna samkeppni og sinnt betur þörfum neytenda. En það er ekki nóg. Tryggja verður að það hagræði sem næst skili sér líka til bænda og neytenda. Hæstv. forseti. Hér er verk að vinna og ég vona svo sannarlega að þetta frumvarp nái fram að ganga og fái góða umfjöllun í þinginu. Ég hef orðið þess áskynja að hér gætir töluverðs velvilja í garð þess. Ég fagna því og þeim stuðningi sem menn hafa lýst yfir við þetta frumvarp. Matvælaframleiðslan og landbúnaðurinn eru okkur alveg gríðarlega mikilvæg í því stóra og víðfeðma landi sem við eigum. Öll tækifærin sem við höfum til matvælaframleiðslu hljóta að verða okkur sífellt dýrmætari í ljósi aðstæðna í veröldinni. Við þurfum ekki að líta lengra aftur en til síðasta sumars þegar uppskerubrestur varð á hinum Norðurlöndunum. Nú þurfum við að nýta tækifærin. Við þurfum að hafa skýra ramma, halda vel utan um landbúnaðinn og efla það fólk sem enn er til í að stunda hann. Hér á landi búum við svo vel að við eigum fjölmarga vel menntaða, víðsýna og góða bændur sem eru í færum til að halda áfram að framleiða góð matvæli handa okkur og afkomendum okkar. Það hlýtur alltaf að vera hlutverk stjórnvalda að standa með íslenskum landbúnaði og veita honum afl til að standast aukna samkeppni. Mig langar til að nota tækifærið hér og minnast á mál sem þingflokkur Framsóknarflokksins er með í þinginu. Það er um opinber vistvæn innkaup sem lýtur að því að ríkið, sem er einn stærsti matvælakaupandinn og sá sem gefur flestum á borð á degi hverjum, líti til kolefnisspors þeirra matvæla sem framleidd eru. Það hlýtur að leiða að einu. Þá hlýtur sá matur að vera framleiddur sem næst neytandanum. Ég vona innilega að þetta frumvarp fái góðan framgang hér í meðferð þingsins.

Virðulegur forseti. Þetta mál stendur hjarta okkar Miðflokksmanna mjög nærri og við erum hlynntir því. En það eru ýmis atriði sem snerta frumvarpið sem mér finnst nauðsynlegt að komi fram, þar á meðal s' það hversu óburðugar afurðastöðvarnar eru núna er væntanlega vegna þess að sú skerðing á kjörum bænda sem orðið hefur á síðustu 30 mánuðum eða svo hefur ekki skilað sér til neytenda. Hún hefur sem sagt horfið til afurðastöðvanna. Ég verð líka að segja að ef svona aðgerð verður framkvæmd kallar hún á mjög virkt eftirlit með sameinuðum afurðastöðvum. Ég vil í því tilfelli líka láta þess getið að núna í haust lagði ég fram fyrirspurn til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um birgðastöðu í sauðfjárafurðum tvö næstliðin ár, þ.e. í fyrra og árið þar áður, þegar verð til bænda var skert um 29% ef ég man rétt. Upplýsingar sem ég hafði innan úr geiranum voru þær að meint kjötfjall, sem var undirstaða þess að afurðastöðvarnar lækkuðu verð svo skarpt til bænda, hafi samanstaðið að mestu af innmat, slögum, sviðum og slíkum afurðum. Þetta er ekki hægt að fá fram vegna þess að skráning birgða hjá afurðastöðvunum er alls ekki skýr. Það kom fram í svari landbúnaðarráðherra í haust til þess er hér stendur. Það var t.d. ekki hægt að skipta upp birgðum í ákveðnum skrokkhlutum eða hvar þessi meinti birgðavandi lá, eins og maður segir. Aðgerðir sem voru gerðar í framhaldi af þessari skörpu lækkun til bænda urðu til þess að ásetning fjár var minni, framleiðsla dróst saman. Nýjustu fréttir í blöðunum um daginn benda til þess að þeir sem vilja borða kótelettur og hrygg í allt sumar verði að hamstra það núna vegna þess að birgðastaða í sauðfé segir okkur að á sumarmánuðum verði skortur á hryggjum í landinu, vegna þess að búið að skera of skarpt niður og vegna þess, að áliti þess sem hér stendur, að markaðssetningin á þeim skrokkhlutum sem eru seinni í sölu en t.d. sykur er ekki upp á marga fiska, því miður. Það helgast hugsanlega af því að afurðastöðvarnar eru vanbúnar. Þær eru ekki fjársterkar, nema síður sé. Kannski vantar þær slagkraft til að geta stundað markaðssetningu. Það er líka annað sem ég vil láta getið út frá hagsmunum neytenda og það er að samþjöppun eins og þessi hlýtur að gera þær kröfur að upprunamerking verði miklu betri en nú er. Það er einu sinni svo, með undantekningu í litlum framleiðanda, eins og Fjallalambi, sem er farinn að upprunamerkja hluta af sinni framleiðslu, að fyrir þá sem t.d. aðhyllast að kaupa, eigum við að segja fé af Ströndum, er ekki nokkur vegur að komast að því í verslunum hvaðan lambakjötið er sem þeir kaupa. Eftir minni eru 28 gæðaflokkar í lambakjöti, eftir holdfyllingu, fituinnihaldi o.s.frv. En kóteletturnar úti í búð og lærissneiðarnar eru allar eins. Við kaupum þær á sama verði, alveg sama í hvaða flokki viðkomandi gripur hefur lent í sláturhúsi. Neytendur borga sama verð, sama hvað. Þetta er ekki það sem við viljum sjá. Við viljum sjá að neytendur hafi val. Við viljum sjá að þeir hafi val um að kaupa af ákveðnum svæðum, ef þeim hugnast það, að kaupa kjöt af ákveðinni gerð, ef þeim hugnast það. Ég vil nefna dæmi. Af mjög ónákvæmri könnun sem undirritaður hefur gert í verslunum í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu að dæma virðist vera gríðarlega erfitt að fá keypt t.d. stór lambalæri. Þau eru flestöll mjög rýr, lítil og létt sem þýðir að beinaprósentan er hærri fyrir vikið. Sá sem kaupir er að kaupa meira beinhlutfall en kjöthlutfall, ef hann ekki fær það sem hann leitar að. Það eru ýmis svona gæðamál sem verða líka að fylgja ef slíku máli eins og hér um ræðir yrði veittur framgangur. Það er hins vegar athyglisvert þegar menn tala um samkeppnisbrest sem ætti að verða út af þessu. Það vill nú þannig til að smásölumarkaðurinn á Íslandi, sérstaklega í matvöru, er samansúrraður, bæði í eignarhaldi og markaðshlutdeild. Við erum með eitt fyrirtæki upp á 60%. Við erum með þrjú sem eru samtals með líklega 88% en þau eru öllsömul í eigu sömu aðila að meiri hluta til eða ráðandi hluta til í eigu sömu lífeyrissjóðanna. Virk samkeppni er ekki þarna. Frekar er hægt að tala um að það sé þegjandi verðsamráð, eins og það er kallað. Það sjáum við m.a. í verðkönnunum sem gerðar eru. Í þeim verslunum sem eru í hvað mestri „samkeppni“ munar allt að sömu krónunni á þeim vörum sem eru líklegar til að lenda í úrtaki í verðlagskönnunum. Hvað þurfti til, bæði til að breyta vöruframboði, t.d. í lambakjöti, og breyta verði á ýmsum vörutegundum? Hvað þurfti til? Jú, það þurfti að flytja inn kaupmann. Ég hef reyndar lengi verið talsmaður þess að við flytjum inn kaupmenn. Reynslan af þessum eina stóra sem við fluttum inn í fyrra, eða nam hér land í fyrra, er því miður vonbrigði að mörgu leyti. Vöruframboðið þar er ónógt. Í raun og veru ættum við neytendur að óska þess að hingað rötuðu alvörukeðjur eins og Lidl í Þýskalandi eða einhverjar slíkar, Føtex og Salling-grúppan í Danmörku. Við ættum að fá hingað alvöruverslunarkeðjur sem eru með alvörusamkeppni og myndu veita alvörusamkeppni inn á þennan markað. Það skiptir ekki máli hvort um er að ræða landbúnaðarvörur eða einhverjar aðrar vörur, við myndum virkilega finna fyrir þessu í buddunni ef slík samkeppni yrði virk. Hitt er svo annað mál, eins og hér hefur aðeins komið fram, að þessi undanþága mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum sem innifelur þá líka opinbera verðstýringu og það vita menn sem hafa t.d. talað mjög um að - ég er ekki hérna til þess að bögga Mjólkursamsöluna, afsakið, forseti, en ljóst er að samkvæmt skýrslum sem gefnar hafa verið út hefur verið verulegur hagur af því, bæði fyrir neytendur og bændur, að hafa hér eitt stórt afurðafyrirtæki. Ég held að enginn hafi orðað þetta einfaldar, skýrar og skarpar en fyrrverandi hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem sagði að einfaldlega væri þetta þannig að þessi gjörð, þegar mjólkuriðnaðurinn var undanþeginn þessum lögum, hafi skilað 3 milljarða ábata á hverju ári, þar sem bændur fengu 1 og neytendur fengu 2. Þetta er kannski það módel sem við erum að horfa á að gæti orðið ef þetta frumvarp yrði að lögum. Það er akkillesarhæll, tel ég, fyrir alla framleiðslu okkar núna hvað við erum léleg að upprunamerkja. Ég er alveg sannfærður um að við gætum líka náð betri árangri á erlendum mörkuðum ef við værum með alvöruupprunamerkingu. Að vísu tel ég persónulega að það eigi að verðlauna þá menn sem geta ekki selt íslenskt lambakjöt sem gæðavöru. Ég held að það þurfi alveg sérstaka hæfileika til að geta ekki selt þessa vöru við góðu verði. En það er reyndar kannski prívatskoðun. Svo margt hefur maður heyrt og reynt í gegnum tíðina. Þeir sem sækja Ísland heim og neyta lambakjöts og kaupa það erlendis ljúka allir upp einum rómi um að þetta kjöt sé einstaklega bragðgott og af miklum gæðum. Þess vegna er ótrúlegt að við seljum það á útsölu meginpartinn af árinu, á kostnað bænda, að meiri hluta til. Ég held að það væri mjög fróðlegt fyrir okkur neytendur að fá bara mynd af lambalæri í Mogganum eða í einhverju blaði, A-4 á heilsíðu, sem er nú reyndar stærri en A-4, þar sem lambalærinu yrði skipt eftir því hvað hver fær í sinn hlut. Hvað fær ríkið í virðisaukaskatt? Hvað fær verslunin í alvöru? Hvað fær afurðastöðin og hvað fær bóndinn? Ég held að þetta gæti verið mjög upplýsandi fyrir okkur neytendur, þ.e. um verðmyndun á þessari vöru. Við erum í raun og veru algjörlega í myrkri um það hvernig verðlagningin er og hvernig verðmyndunin er. Við sjáum það, ég man ekki hvað bóndinn fær á kíló núna fyrir lambakjöt. Ég man ekki hvort það er …  Ég held að við þurfum að fanga þennan virðisauka. Líka vegna þess að við erum að hugsa um að þessi virðisauki skili sér áfram til neytenda, virðisauki sem yrði þá til hjá sterkari afurðastöð. Það er það sem við erum að hugsa um. Og að sjálfsögðu þarf hann að skila sér til bænda. Þess vegna segi ég að það er dálítið önugt núna að hugsa til þess að kollsteypurmar sem við erum að taka, samanber samdráttinn eftir þessa skörpu verðlækkun til bænda í hittiðfyrra, eru að búa til kjötskort í sumar, tveimur árum seinna. Menn verða að átta sig á því að menn framleiða ekki lambakjöt á einni viku. Það tekur dálítið lengri tíma. Til þess að bregðast við verða menn að gera alvöruspálíkön, horfa tvö ár fram í tímann, um hvernig vænta má að markaðurinn hagi sér. Það er kannski þetta sem hefur skort. Þetta bitnar alveg klárlega núna bæði á afurðastöðvum og bændum og mun gera það, t.d. á þessu ári, alveg örugglega. Það er því ýmislegt sem fylgir frumvarpinu sem menn þurfa að horfa dálítið skarpt á ef menn ætla að ná fram þeim góðu markmiðum sem eru í frumvarpinu. Auðvitað eiga neytendur og framleiðendur að vera vinir, félagar og samherjar og eru það í langflestum tilfellum. Það hefur stundum tekist vel til og stundum ekki eins. Þeir sem tala mest um að það vanti samkeppni í landbúnaði hafa oft talað um tollalækkun á grænmeti sem góðan hlut sem hafi skilað sér vel. Jú, það gerði það vissulega, en hann einfaldaði líka mörgum lífið vegna þess að nú er það í grunninn þannig að bændur framleiða gúrkur, tómata og papriku og eru, eins og maður segir, bara á einhverri einni hillu, en framþróun og þróun í vöruframboði er ekki mikil. Það er vegna þess að þessir sömu bændur eru ofurseldir þeim einokunarmatvörukeðjum sem eru hérna. Þetta eru allt saman hlutir sem við þurfum að taka til athugunar. Auðvitað þurfum við að hugsa til þess að framleiða miklu meira af matvælum. Ég nefni eitt dæmi: Hvað halda menn að sé mikil kolefnislosun sem fylgir því að flytja kíló af gulrótum frá Tenerife til Íslands? Við eigum að framleiða þá vöru hér heima sem allra mest. Að sjálfsögðu. Með íslensku heilnæmu vatni.