Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess varðandi umræður um 2. dagskrármálið, skýrslu utanrrh. um niðurstöður samninga um Evrópskt efnahagssvæði, að orðið hefur samkomulag milli þingflokkanna um að stefnt verði að því að ljúka fyrri umferð þeirrar umræðu fyrir þingflokksfundi sem eiga að vera kl. 4 í dag og það hefur jafnframt orðið að samkomulagi að hver þingflokkur fái allt að hálftíma í þeirri umferð. Að vísu getur hæstv. utanrrh. þurft aðeins lengri tíma, en hann mun hafa þetta samkomulag í huga. Síðan munu þingflokksformenn ræða um framhaldið en stefnt er að því að reyna að ljúka þessari umræðu fyrir kl. 7 því að sjálfsögðu verður ekki aftur kvöldfundur í kvöld. En það verður þá tilkynnt síðar á fundinum hvernig því verður fyrir komið.

Virðulegi forseti. Aðfaranótt þriðjudags 22. þ.m. tókust samningar milli Evrópubandalagsins og EFTA-ríkjanna sjö um myndun Evrópsks efnahagssvæðis og er við það miðað að samningurinn komi til framkvæmda frá og með 1. janúar 1993. Áður en ég geri Alþingi grein fyrir samningsniðurstöðum skal þess getið að samningurinn hefur þegar verið kynntur í hv. utanrmn. og að sjálfsögðu í ríkisstjórn. Fyrst vil ég víkja nokkuð að fram kominni gagnrýni á málsmeðferð. Ég vek athygli hv. þm. á því að þessi hinn mikli samningur, í þeim drögum sem hann nú liggur fyrir, er að sjálfsögðu í höndum allra meðlima utanrmn. Það sem gerðist á þessum samningafundi í Lúxemborg fjallaði um tiltekin, fá, skýrt afmörkuð mál. Þrjú hin stóru mál voru sjávarútvegsmálið, þungaumferð um Alpana og stofnun eins konar Þróunarsjóðs af hálfu EFTA við þróunarsvæði innan Evrópubandalagsins. Auk þess var þarna fjallað um fáein önnur mál sem minna máli skipta. Að öðru leyti voru samningsdrögin rækilega rædd og reyndar í höndum meðlima utanrmn. fyrir utan það að þessi þrjú stóru mál höfðu verið þar þaulrædd og kynnt. Áður en haldið var til lokafundarins höfðu embættismenn sérstaklega kynnt hv. formanni utanrmn. stöðu málsins. Það eina sem ekki var lagt á borðið fyrir fram voru nákvæmar upplýsingar um samningataktík íslensku samningamannanna áður en haldið var til fundarins og þarf það ekki skýringar við. Um leið og samningar höfðu tekist um nóttina aðfaranótt þriðjudagsins hafði ég samband við formann utanrmn. Það sem hér er verið að segja er einfaldlega þetta: Gagnrýni um það að málið, sé órætt í utanrmn., að meðlimir utanrmn. hafi ekki allar þær upplýsingar sem tiltækar eru um málið, er ekki á rökum reist. Reyndar er það svo að meginhluti þessara samninga lá fyrir í öllum höfuðdráttum þegar í tíð fyrrv. ríkisstjórnar eins og sýnt mun verða fram á hér á eftir. Þá hefur sá misskilningur einhvern veginn komið fram að ekkert hafi verið sett á blað um þessa samninga. Það er auðvitað misskilningur. Hið sanna er að það er á verkstjórnarábyrgð formennskulands EFTA að ganga endanlega skriflega frá þeim textum sem hér um ræðir. Þeir bárust síðdegis í gær og þeim var dreift í hendur ráðherra og meðlima utanrmn. í gærkvöldi um leið og þeir lágu fyrir. Það skal síðan tekið fram að endanlegur texti þessa mikla samnings getur ekki legið fyrir í endanlegu formi fyrr en báðir aðilar hafa gengið frá honum, þegar hann hefur verið þýddur á þjóðtungur viðkomandi þjóða. Að því er stefnt að aðalsamningamenn setji stafi sína með öllum eðlilegum fyrirvörum á þann texta innan svona hálfs mánaðar en utanríkisráðherrar geta ekki undirritað með fyrirvörum um staðfestingu þjóðþinga fyrr en endanlegur texti hefur verið þýddur á þjóðtungur allra aðildarlanda og þá á ég líka við níu þjóðtungur tólf aðildarríkja Evrópubandalagsins. Þetta er nauðsynlegt að komi fram vegna þess að annað hefur verið gefið í skyn að því er varðar málsmeðferðina. Víkjum þá að efnisatriðum, virðulegi forseti. Fyrst um sjávarútvegsmálið. Eins og hv. þm. er kunnugt, seinast af þeirri utandagskrárumræðu sem fram fór hér á hinu háa Alþingi fáeinum dögum áður en haldið var í lokalotuna, var staða málsins þessi: Evrópubandalagið lagði til grundvallar forsendur sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu sinnar með kröfu um hvort tveggja, veiðiheimildir í lögsögu EFTA-ríkja og kröfu um rétt til fjárfestingar í útgerð og fiskvinnslu. Staða EFTA-ríkjanna var þessi: Í upphafi lögðum við fram kröfuna um fríverslun með fisk sem þýðir ekki aðeins tollfrjálsan aðgang að markaði heldur einnig samræmdar samkeppnisreglur og þar með niðurfellingu á ríkisstyrkjum. Þeirri kröfu var hafnað þegar á haustmánuðum 1989, þ.e. í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og þá var ákveðið af þeirri ríkisstjórn að við mundum halda til streitu kröfunni um fullnægjandi markaðsaðgang. Hver var niðurstaða þessara samninga? Hún var sú í fyrsta lagi að hin ófrávíkjanlegu skilyrði Íslendinga um að hafna algerlega kröfunni um veiðiheimildir Evrópubandalagsins í skiptum fyrir tollfríðindi stóðu, sú ófrávíkjanlega krafa náði fram. Í annan stað. Sú ófrávíkjanlega krafa okkar að vísa á bug kröfum um rétt til fjárfestingar í útgerð og fiskvinnslu stóð, sú krafa stóðst og hún er tryggð. Að því er varðar markaðsaðganginn, þá var samningsstaðan vissulega ekki mjög góð vegna þess að um leið og þessum kröfum hafði verið hafnað lá það fyrir að mörg aðildarríki EB, reyndar sex talsins, settu fram auknar kröfur um að þrengja markaðsaðgang EFTA-ríkjanna þannig að sá kafli samningsins þar sem ekki er um breytingar á tollum, það voru tillögur uppi um það að fjölga t.d. þeim fisktegundum sem ekki nytu tollalækkunar. Niðurstaðan varð að síður þessi: Gerður var samningur þar sem sjávarafurðum er skipt í þrjá flokka. Í fyrsta lagi er sá flokkur sjávarafurða sem fær núll-toll strax í byrjun samnings. Í annan stað er sá flokkur sjávarafurða þar sem tollar eru lækkaðir frá því sem þeir eru nú um 70%. Í þriðja flokknum eru síðan nokkrar sjávarafurðir þar sem tollum er ekki breytt. Ef við lítum á núverandi útflutning Íslendinga á sjávarafurðum og tökum tillit til þeirra tollaívilnana sem í fyrsta lagi voru tryggðar með bókun 6 á sínum tíma, sem er bæði að hluta til í núll-tollum en að öðru leyti í tollaívilnunum, og síðan á ákvæði þessa samnings, þá er niðurstaðan sú að í lok samningsins þegar hann er að fullu kominn til framkvæmda 1. janúar 1997, þá njóta íslenskar sjávarafurðir 96% tollfrjáls aðgangs að Evrópumarkaðnum. Það er ástæða til að vekja sérstaka athygli á því þar sem því var haldið fram hér í utandagskrárumræðu áður en haldið var í lokalotuna að bókun 6 hefði tryggt Íslendingum 100% markaðsaðgang. Það var að vísu leiðrétt í þeim umræðum. Í stórum dráttum mátti segja að hún hefði miðað við núverandi aðstæður tryggt okkur svona tæplega 60% tollfrjálsan aðgang. Árangurinn sem náðist núna í lokalotunni er þá sá að sú hlutfallstala hækkar í 96%. Það sem er síðan eftirtektarvert við þetta er eftirfarandi: Í fyrsta lagi. Þrátt fyrir þessa erfiðu samningsstöðu náðist ávinningur í þremur greinum þennan hálfan annan sólarhring sem setið var í samningum. Í fyrsta lagi hafði Evrópubandalagið sagt alveg skilyrðislaust að að því er varðaði lax, makríl og síld kæmu ekki neinar tollaívilnanir til greina. Samt sem áður tókst að fá það fram að saltsíldarflök eru í núll tollflokki, við fengum tollfrelsi í því til viðbótar því tollfrelsi sem bókun 6 áður tryggði okkur varðandi frysta síld. Þetta er afar mikilvægt atriði vegna þess að þetta skiptir sköpum fyrir framtíðarmöguleika síldarútgerðar og síldarvinnslu hér á landi í kjölfar á hruninu í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu. Sama máli gegnir með hörpudisk. Þeir höfðu sagt: Skelfiskur, nei. Við veitum ekki tollaívilnanir í því. Það tókst hins vegar að því er varðaði hörpudisk og loks til viðbótar tókst að fá tollaívilnanir í flokki 2 sem átti að lækka um 60% hækkað upp í 70%. Síðan er það að segja að eftirstöðvar tolla sem verða eftir eru orðnir svo lágir að þeir geta ekki talist viðskiptahindrun. Þetta er aðalatriði málsins. Með þessum samningum hefur tekist í fyrsta sinn að tryggja höfuðútflutningsafurðum Íslendinga, sjávarafurðum, sama sess í fríverslunarsamstarfi eins og áður um iðnaðarvörur og nú í þessum samningi um þjónustu þannig að sú sérstaða Íslendinga að þurfa sífellt að berjast vegna sérstöðu sjávarafurða er nú því sem næst komin á enda. Þetta er í fyrsta skipti sem þannig háttar til að við höfum getað tryggt íslenskum sjávarafurðum því sem næst sömu viðskiptakjör og helstu útflutningsafurðum annarra þjóða. Þetta eru þess vegna tímamót í efnahagssögu Íslendinga. Mér þykir ástæða til að geta þess, virðulegi forseti, að í raun og veru var hér um að ræða tvo samningaferla, annars vegar samninga framkvæmdastjórnar við okkur EFTA-ríkin, en hins vegar samninga framkvæmdastjórnar við aðildarríki sín og það er alveg ljóst að á lokastigi þessara samninga, að því er varðar sjávarútvegsmálið, var gerð mjög hörð og alvarleg atlaga af hálfu einstakra aðildarríkja til þess að knýja Íslendinga og Norðmenn til undanhalds í þessu máli. Vörn framkvæmdastjórnar var sú að ef við legðum áherslu á að fá einhverjar breytingar frá upphaflegum málamiðlunartillögum, þá yrði því svarað með gagnkröfum af þessu tagi, sérstaklega að því er varðar fjárfestingarréttindi og veiðiheimildir. Ég get þess vegna ekki annað en sagt nú þegar þessi samningsniðurstaða liggur fyrir að hún fór fram úr þeim vonum sem ég gat með raunsæju móti gert mér fyrir fram áður en haldið var að þessu endatafli. Það er sérstök ástæða til að geta þess að því er varðar veiðiheimildirnar að í því efni tókst að ná svona hagstæðum samningum án þess að beygja sig fyrir kröfu Evrópubandalagsins um veiðiheimildir. Það mun áreiðanlega ýta undir það að Evrópubandalagið taki nú af meiri alvöru á því máli en samkvæmt skýrslu sérfræðinganefndar, sem skilað var í desember 1990 til framkvæmdastjórnarinnar, er eindregið mælt með því að framkvæmdastjórn og ráðherraráð Evrópubandalagsins taki þá verndarstefnu í sjávarútvegsmálum, sem bandalagið hefur fylgt hingað til, til rækilegrar endurskoðunar. Þá er að geta rammasamnings um tvíhliða skipti á veiðiheimildum. Það mál hefur áður verið kynnt hér. Það er ekkert nýtt um það að segja. Það er einungis vísað í slíkan samning í aðaltextanum. Að öðru leyti stendur hann og er í því fólginn að við höfum gefið tilboð um að heimila veiðar, allt að 3 þús. tonn karfaígilda í skiptum fyrir allt að 25--30 þús. tonn af loðnu samkvæmt nánari reglum sem ég kynnti hér fyrr við utandagskrárumræðuna 16. okt. Það er sérstök ástæða til að vekja athygli á því, þegar skýrt er frá þessu máli, að meginþunginn að því er varðaði atlögu Evrópubandalagsins að því að tryggja sér veiðiheimildir beindist að Norðmönnum og niðurstaðan í því máli var sú að Norðmenn láta af hendi verulegar veiðiheimildir. Ég tek það skýrt fram að það eru ekki einhliða veiðiheimildir heldur er það innan ramma tvíhliða samnings sem Norðmenn hafa þegar. Hins vegar er hlutur beggja ríkja að því er varðar markaðsaðganginn hlutfallslega hinn sami þótt hlutur Norðmanna sé lægri hlutfallslega vegna þess að þeir höfðu lakari fríverslunarsamninga fyrir. Að því er varðar hafnir og hafnaraðstöðu, þá er það mál óbreytt, þ.e. við lýsum því yfir að við erum reiðubúnir til þess að heimila eðlilega þjónustu og löndun að því er varðar íslenskar hafnir, ef um er að ræða löndun á fiski úr umsömdum fiskstofnum. Að öðru leyti er það mál algerlega í höndum íslenskra stjórnvalda. Þá er þess að geta að í textanum er að finna þróunargrein sem kveður ekki á um annað en það að eftir tvö ár ræði aðilar saman en það er engin tilvísun í neinar skuldbindingar, enda skal það gert með vísan til fiskveiðistefnu hvers aðildarríkis. Áður en ég læt þessum kafla ræðu minnar lokið vil ég taka fram að það er á misskilningi byggt, sem mér hefur verið eignað, að ég hafi sagt að þessi samningur hafi tryggt Íslendingum allt fyrir ekkert, eins og það er sagt. Hið rétta er að ég hef vitnað í þau ummæli varaforseta framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Frans Andriessens, sem lét þau orð falla á fyrsta viðræðufundi okkar. Það eru með öðrum orðum hans orð en ekki mín. Virðulegi forseti. Þá vil ég aðeins geta annarra stórra mála. Í fyrsta lagi er svokallaður þróunarsjóður. Það sem þar gerðist var að upphæðin, sem áður hafði verið mest um rætt, sem EFTA-ríkin þurfa að greiða í þann sjóð, lækkaði úr 2 milljörðum í 1 1 / 2 milljarð. Hins vegar hækkaði sá þáttur sem við almennt köllum styrk-þátt greiðslnanna úr 326 millj. í 500 millj. þannig að við erum hér að tala um heildarupphæð upp á 2 milljarða ECU, en þetta eru hagstæðari kjör en við gerðum ráð fyrir áður. Af okkar hálfu metum við það svo að við getum átt von á því að þurfa að greiða í þennan sjóð um 67 millj. íslenskra kr. á fimm ára tímabili. Að því er varðar deilumálið mikla um flutningsrétt Evrópubandalagsríkja um Alpana, þá var það leyst að lokum á seinustu stundu. Ég mun ekki hér og nú skýra frá efnisatriðum þess, heldur vísa til þeirrar greinargerðar sem þingmenn munu fá í hendur þegar textar liggja fyrir. Önnur atriði, sem um var fjallað þarna og skipta verulegu máli, eru þessi: Það er tryggt að Evrópubandalagið skuldbindur sig til þess að beita EFTA-ríkin ekki gagnráðstöfunum vegna svokallaðra undirboða. Þetta er afar mikilvægt atriði, ekki hvað síst fyrir starfsemi t.d. stóriðjufyrirtækja á Íslandi, og það náðist. Að því er varðar skipasmíðar, sem er almennt mikilvægt mál en Finnar beittu sér einkum fyrir, þá náðist eftirfarandi árangur: Evrópubandalagið lýsir því yfir að það muni taka til endurskoðunar á árinu 1993 svokallaða tilskipun 7, sem um þetta fjallar, með það að markmiði að afnema ríkisstyrki í þessari grein. Þetta er hins vegar ekki skuldbinding en þetta er fyrirheit og því er við bætt að þessi endurskoðun skuli gerð í nánu samráði við EFTA-ríkin. Að því er varðar starfsmenntun þá liggur fyrir að okkur eru tryggð jöfn réttindi og jöfn staða að því er varðar aðgang að menntastofnunum og þátttöku í margvíslegum áætlunum, bæði á sviði vísinda, rannsókna og menntamála, en varðandi spurningu um skólagjöld, þá er því til að svara að það er ekki á verksviði framkvæmdastjórnar heldur einstakra landa. Það er viljayfirlýsing almennt um það að gera slíka samninga af hálfu flestra ríkja með undantekningunni tvö lönd, Bretland og Belgíu, sem taka við miklum fjölda erlendra námsmanna og taka skólagjöld í ágóðaskyni. Að því er varðar spurninguna um viðskiptameðferð á matvælum, unnum matvælum úr landbúnaðarhráefnum, þá er þetta að segja: Listinn sem EFTA-ríkin óskuðu eftir að yrði dreginn upp og samkomulag gert um þær vörur er staðfestur af þeim, en að því er varðar hinar þrjár umdeildu vörur, Létt og laggott, smjörva og rjómaís, þá eru þær ekki á þessum lista. Með öðrum orðum, meðferð þeirra að því er varðar spurninguna um innflutningsrétt fer þá eftir íslenskum lögum og reglum og reyndar er það svo að þær eru sumar hverjar þegar á fríverslunarlista viðskrn. og þurfti því ekkert sérstaklega um þær að fjalla í raun og veru. Að því er varðar öryggisákvæðið, sem er geysilega þýðingarmikið ákvæði í þessum samningi, þá fylgir því sérstök íslensk yfirlýsing af hálfu íslenskra stjórnvalda um það við hvaða skilyrði við hyggjumst beita því. Að því er varðar spurningar um breytingar á einokun í viðskiptum með áfengi og tóbak, þ.e. Áfengiseinkasölu ríkisins í þessu tilviki, þá er á það fallist að þessari einokun sé uppi haldið af svokölluðum félagslegum ástæðum á Norðurlöndum og megi svo sem vera áfram að því er varðar smásöluverslun, en þá verður jafnframt að vera tryggt að ekki séu hömlur eða mismununarreglur að því er varðar innflutning á þessum varningi. Að því er varðar dómstólinn var ein breyting sem hefur engin efnisáhrif. Hún varðar það að upphaflega höfðu EFTA-ríkin gert samningskröfu um það að þau mættu leita forúrskurða í ágreiningsmálum frá EES-dómstólnum. Evrópubandalagið hafnaði þessu með þeim rökum að þeir vildu ekki gefa kost á því að annar dómstóll en þeirra eigin kvæði upp slíka forúrskurði vegna þess að það byði þá heim hættu á ólíkri túlkun. Evrópubandalaginu snerist hugur og sóttist nú eftir því að fjallað yrði um þetta. Niðurstaðan varð sú að hér er um að ræða valkvætt ákvæði, þ.e. það er hverju samningsaðildarríki í sjálfsvald sett hvort við óskum eftir því að leita slíkra forúrskurða og þá hjá Evrópubandalagsdómstólnum. Af hálfu okkar var því lýst yfir að við mundum ekki leita eftir því. Að því er varðar þátttöku í nefndastarfi, þá var það áhugamál og hagsmunamál sumra EB-ríkja, annarra en okkar, að auka fjölda þeirra nefnda þar sem EFTA-ríkin hafa fulla aðild, sérstaklega varðar þetta svissneska hagsmuni varðandi banka og fjárhagsmálefni. Niðurstaðan varð sú að nefndunum var fjölgað úr fjórum í níu. Reyndar er þetta ekki vandamál að því er varðar EB. Sennilega mun þessi aðild að nefndum aukast eftir hendinni en þetta er ágreiningsmál innan Evrópubandalagsþingsins og þess vegna var ekki gengið lengra í þá átt. Að því er varðar grein, sem þarna er um að aðildarríkin muni leitast við að samræma innbyrðis reglur um að draga úr ríkisaðstoð í sjávarútveginum, þá þarfnast hún þeirra skýringa að það er auðvitað vitað af hálfu Evrópubandalagsins að ríkisstyrkir eru verulegir í Noregi og að svo miklu leyti sem Norðmenn lögðu áherslu á það að fá varúðarákvæði gegn ,,anti dumping``, eða viðbrögð eða mótaðgerðir gegn niðurboðum á verði, þá var þetta sett á blað og er auðvitað okkur út af fyrir sig mjög hagkvæmt. Ég minni á að við gerðum á sínum tíma samninga innan EFTA um að koma þar á fríverslun með fisk sem skuldbinda Norðmenn til þess fyrir árslok 1993 að draga úr ríkisstyrkjum sínum í áföngum. Virðulegi forseti. Ég má þá víkja að nokkrum spurningum sem vaktar hafa verið upp í þessari umræðu á ýmsum vettvangi. Í fyrsta lagi er þessi spurning: Nú þegar fyrir liggur niðurstaða í þessum samningum, þá er ástæða til þess að spyrja: Hefur hann breyst að verulegu leyti á lokastigi frá þeim samningstextum í drögum sem lágu fyrir í tíð fyrrv. ríkisstjórnar? Hefur kannski eitthvað versnað frá því sem það var þá? Sannleikurinn er sá að meginefni þessara samningsdraga var mótað í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og það er athyglisvert að þannig hafa fjórir þingflokkar komið að þessu máli alveg frá því að það upphófst með undirbúningssamningunum sem fram fóru undir íslenskri verkstjórn á seinni hluta árs 1989. Þannig vek ég t.d. athygli á því að sá samningshópur, sem lauk fyrst störfum, var hópur tvö sem fjallaði um fjármagnsmarkaðinn. Það hefur ekkert breyst á því sviði frá því að fyrrv. ríkisstjórn stýrði þessum málum. Í raun og veru má segja að um það bil 96% af efnisákvæðum þessa samnings, og þá fyrir utan niðurstöðuna í sjávarútvegsmáli, Alpamálinu og sjóðsmálinu, hafi legið fyrir 19. des. 1990, þ.e. í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Þá skulum við víkja að einstökum spurningum. Það er spurt um fyrirvarana. Hefur þeim verið til skila haldið? Svarið er já. Fyrirvararnir sem skipta öllu máli voru fjórir. Í fyrsta lagi: Engar veiðiheimildir í staðinn fyrir tollaívilnanir. Það stendur. Í öðru lagi: Enginn fjárfestingarréttur að því er varðar útgerð og fiskvinnslu. Það stendur. Þriðji meginfyrirvarinn var að öðru leyti um nýtingu íslenskra auðlinda, þ.e. orkulinda. Það var líka upplýst í tíð fyrrv. ríkisstjórnar að ekki þyrfti sérstakan fyrirvara vegna þess að sú skipan sem við höfum á þeim málum stenst algerlega og það er ekkert í þessum samningi sem knýr á um breytingar á því. Fjórði fyrirvarinn varðaði vinnumarkaðinn. Hver er réttur íslenskra stjórnvalda til þess að takmarka innstreymi fólks sem hingað kynni að leita að atvinnu? Sá fyrirvari var í upphafi í því formi að við vísuðum til fyrirvara Íslands í samningnum um norræna vinnumarkaðinn. Þessi fyrirvari er efnislega enn nákvæmlega hinn sami þótt í öðru formi sé, þ.e. íslensk stjórnvöld hafa með vísan til hins almenna öryggisákvæðis og sérstakrar yfirlýsingar sinnar rétt til þess að stöðva innflutning erlends vinnuafls hvenær sem er ef að mati íslenskra stjórnvalda innflutningur af því tagi vekur upp hótun um röskun á íslenskum vinnumarkaði, hvort heldur er í einstökum atvinnugreinum, einstökum héruðum o.s.frv. Þetta fer ekkert á milli mála. Þetta er ákvörðunarefni íslenskra stjórnvalda. Hver er þá réttur gagnaðilans? Réttur gagnaðilans er samkvæmt þessum samningi að grípa til gagnráðstafana sem í enska textanum eru orðuð sem ,,proportionate``, þ.e. hlutfallslega jafngildar gagnráðstafanir. Í flestum tilvikum mundi vera um að ræða þá samsvarandi gagnráðstöfun, þ.e. að takmarka rétt íslenskra ríkisborgara til að leita að vinnu erlendis. Það gæti í einstökum tilvikum verið í öðru fólgið. Dæmi: Í Sviss eru 600 þús. farandverkamenn, mestan part frá Evrópubandalaginu. Ef Sviss lokaði á þann innflutning samkvæmt þessu ákvæði gæti Evrópubandalagið ekki út af fyrir sig lokað á Svisslendinga vegna þess að Svisslendingar leita yfirleitt ekki að atvinnu í Evrópubandalaginu. Þá mundu þeir geta gripið til gagnráðstafana en Sviss hefði þann rétt að áfrýja því undir úrskurð dómstólsins hvort um jafnvægar gagnráðstafanir væri að ræða. Það er það eina sem hægt er að áfrýja. Annað mál sem mikið er spurt um er hlunnindajarðir. Er hægt samkvæmt þessum samningi að selja laxveiðiárnar, dalina og fjöllin og öll náttúrudjásnin? Og það er gefið í skyn að þeim sem hér stendur sé það mikið kappsmál að selja landið þar sem aftur á móti eðalbornir menn í stjórnarandstöðu vilji náttúrlega gæta þess sem sannir föðurlandsvinir. Reyndar er málflutningur af þessu tagi fyrir neðan virðingu manna í umræðum af þessu tagi. En hverjar eru staðreyndirnar? Staðreyndirnar eru þessar: Við vildum setja almennan fyrirvara, sértækan að því er varðaði slíka hluti, þá undir rétti erlendra aðila til kaupa á fasteignum. Það kom á daginn í tíð fyrri ríkisstjórnar haustið 1989 að það yrði ekki unnt að fá fram slíkan fyrirvara. Þess vegna var það að forsvarsmaður í samningahópi tvö tók það mál sérstaklega upp við þáv. hæstv. landbrh. að eftir umræður EFTA-ríkjanna hefði það orðið niðurstaðan að menn vildu leysa þetta vandamál eftir öðrum leiðum, nefnilega með því að breyta lögum og reglum í hverju landi með þeim hætti að það skilaði sama tilgangi og sértækur fyrirvari. Það var að okkar hugmyndum í þessu erindi, því var lýst á þann veg að við óskuðum eftir því að landbrn. skoðaði sérstaklega breytingar á löggjöf, bæði jarðalögum, ábúðarlögum og fleiri lögum þannig að hert væri á ákvæðum um forkaupsrétt sveitarfélaga og þau styrkt með ákvæðum um forkaupsrétt ríkisins. Síðan væru sett sérstök ákvæði sem kvæðu á um búsetuskyldu ákveðinn tíma og jafnframt um nýtingarkvöð. Því miður er það svo að hæstv. þáv. landbrh. varð ekki við þessum tilmælum þannig að þessu máli var ekki sinnt fyrr en eftir stjórnarskiptin. Nú liggur það fyrir samkvæmt stefnuyfirlýsingu núv. hæstv. ríkisstjórnar að núv. hæstv. landbrh. er með í undirbúningi breytingar á lögum í þessu skyni þannig að ef stjórnarandstaðan er að gagnrýna það að þetta skuli ekki þegar vera frá gengið, þá er skýringin sú að það var dregið eða því hafnað af hæstv. fyrrv. landbrh. En þess er síðan að geta að á þessu sviði gildir þriggja ára aðlögunartími þannig að út af fyrir sig er nægur tími til þess að setja þessa löggjöf. Ákvæðin koma ekki til framkvæmda fyrr en 1996. Þess skal jafnframt getið af því að slíkt ofurkapp er lagt á að gera þetta tortryggilegt að um þessi mál hefur verið fjallað rækilega. Það sem ég á hér við er þetta: Menn hafa spurt: Er það alveg tryggt að íslensk stjórnvöld geti sett slíkar takmarkanir í lög og það standist jafnvel þótt það yrði kært fyrir dómi. Nú vil ég vekja athygli manna á því að við erum ekki með þessum samningi að ganga í Evrópubandalagið. Við erum ekki undir sömu kvöðum og aðildarríki Evrópubandalagsins. En það liggja fyrir þrír dómar þar sem á þetta hefur reynt að því er varðar aðildarríki Evrópubandalagsins. Fyrsta ríkið er Danmörk, þar sem Danir setja fimm ára búsetuskilyrði og það hefur staðist. Annað landið er Grikkland sem með sérstakri löggjöf útilokaði útlendinga frá kaupum á fasteignum á vissum svæðum sem nema 55% af landi innan landamæra Grikklands. Hér mun sérstaklega átt við hinar undurfögru eyjar gríska hafsins. Þeir útilokuðu erlenda aðila frá því með sérstökum rökstuðningi og dómur, sem um það gekk 30. maí 1989, staðfesti að leyfilegt væri að setja búsetuskilyrði fyrir kaupum. Og þriðja málið varðar Írland. Þar er opinber stofnun, svokölluð ,,Land Commission``, sem verður að samþykkja öll fasteignakaup utan þéttbýlis. Og þar eru einnig búsetuskilyrði að því er varðar sjö ár. EB-dómstóllinn taldi í dómi nr. 182/1983 að slíkar takmarkanir væru heimilar stjórnvöldum. Ég segi: Þetta liggur fyrir að því er varðar aðildarríki EB frá dómstóli sem hefur lögsögu yfir því. Að því er varðar þennan samning, þá erum við að gera samning við Evrópubandalagið og það er sérstakur dómstóll með fulltrúum EFTA-ríkja í dómnum sem um það fjallar. Það er hafið yfir allan vafa að okkar mati að réttur íslenskra stjórnvalda til þess að setja slík þrengjandi ákvæði í lög stenst. Þá er í þriðja lagi spurt: Hvað með fjármagnsmarkaðinn? Eru engar takmarkanir í honum? Jú, jú, það eru takmarkanir. Það er í fyrsta lagi fjárfestingarréttur að því er varðar útgerð og fiskvinnslu. Þá spyrja menn: Já, en getur það nokkuð staðist? Geta menn ekki farið á bak við það? Svarið er þetta: Fyrirvari okkar er með vísan til þess að íslensk stjórnvöld geta haldið óbreyttum íslenskum lögum. Það er á valdi íslenskra stjórnvalda. Spurning: Þau lög sem Alþingi Íslendinga hefur samþykkt, standast þau? Það er engin breyting að því er þetta varðar í þessum samningi. Og síðan er hitt að ef um er að ræða hlutabréfaeign einhvers fyrirtækis, þrjú, fjögur, fimm stig, þá er einfaldlega gagnspurningin þessi: Við erum hér að tala um framkvæmd laga og kemur þessum samningi ekkert við sérstaklega. Haldið þið að erlendir fjármagnseigendur mundu hætta miklu fé til kaupa á hlutabréfum í útgerðarfyrirtækjum vitandi vits um það að ef upp kemst verður viðkomandi fyrirtæki svipt veiðiheimildum og þar með hlutabréfin verðlaus? Að því er varðar t.d. þjónustusviðið að öðru leyti, banka. Fyrrv. ríkisstjórn leiddi í lög heimild til 25% erlendrar hlutabréfaeignar í bönkum. Sannleikurinn er sá að það gæti í sumum tilvikum við eðlilega dreifingu hlutafjár verið nóg til þess að ráða meiri hluta í stjórn viðkomandi banka. Hér er ósköp einfaldlega um það að ræða að á fjármagnssviðinu fyrir utan þá fyrirvara sem við höfum sett erum við að óska eftir því að frjáls fjármagnsmarkaður verði til þess að veita fákeppninni á hinum þrönga íslenska markaði aðhald og samkeppni. Það er hagsmunamál íslensks atvinnulífs, það er hagsmunamál fyrirtækja, það er hagsmunamál íslenskra neytenda. Þá spyrja menn: Já, en verður ekki fjárflótti? Ef menn eru þeirrar skoðunar að raunvextir á Íslandi séu hinir hæstu í heimi, þá verður væntanlega ekki flótti, heldur þvert á móti má þá búast við því að hinir háu raunvextir laði erlent fjármagn inn í landið. Það er sagt: Er ekki verið að hleypa útlendingum í fyrsta skipti inn í fiskveiðilögsöguna? Svarið er nei, það er rangt. Menn höfðu samninga við Belga til þess að ná hinni hagstæðu bókun 6 á sínum tíma. Menn hafa gert samninga við Færeyinga um heimildir, sem eru að vísu endurskoðaðar ár frá ári, 9 þús. tonn. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að í ljósi þessara samninga og í ljósi nýgerðra samninga Færeyinga við Evrópubandalagið sem að sumu leyti tryggja þeim hagstæðari markaðsaðstöðu en okkur vegna þess að þeir eru í reynd hluti af danska ríkinu sem er EB-ríki, þá beri okkur að endurskoða þessa samninga. Er hætta á því að útlendingar eignist flotann? Því er haldið fram. Ég er búinn að svara því. Er hætta á því að íslenskur landbúnaður verði lagður í rúst vegna innflutnings? Nei, það er engin hætta á því. Hitt er alveg ljóst, bæði vegna þess sem er að gerast í heiminum nú í þessum samningum um EES, í hinum mjög mikilvægu alþjóðaviðskiptasamningum í GATT, að auðvitað er stefnt að því að auka frjálsræði í viðskiptum með landbúnaðarvörur. Hér er stefnumarkandi yfirlýsing um það að aðildarríkin vilji gera það. Sum EFTA-ríkin hafa þegar tekið myndarlega á því máli, t.d. Svíþjóð, og fleiri munu á eftir koma. Og það er auðvitað sameiginlegt hagsmunamál neytenda í landinu og reyndar bænda líka. Erum við að beygja okkur fyrir heilbrigðisreglugerð EB? Er hætta á því að flutt verði inn dýr sem sýkja hinn göfuga, íslenska stofn? Svarið er nei. Við fengum undanþágu, eina EFTA-landið, frá heilbrigðisreglugerðinni. En viðvörunarorð: Heilbrigðisreglugerðirnar um dýr og jurtir eru nefnilega hinar sömu, enda landbúnaðarmál og sjávarútvegsmál hin sömu í stjórnkerfi EB. Við höfum af því áhyggjur að það kunni að fara svo í framkvæmd að EB reyni að beita því að við erum ekki aðilar að þessum heilbrigðisreglugerðum og stöðlum sem eins konar viðskiptahindrun í útflutningi okkar á fiski. Við því verður að sjá þannig að við höfum óskað eftir sérstökum viðræðum um það til að tryggja hagsmuni okkar í því efni. Að sjálfsögðu er það svo að hinir meiri hagsmunir okkar hljóta að ráða í því efni. Síðan er frá því að segja að það sem þarna er frá gengið og um samið varðandi neytendavernd, vinnuvernd og félagsmál er almennt byggt á því að það eru hærri staðlar í viðkomandi samningsríkjum en hjá okkur og Íslendingum því til hagsbóta. Getur dómstóll hnekkt fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett í þessum samningum? Því er haldið fram í gula skjalinu frá Samstöðu um óháð Ísland. Nei, það er fjarri lagi. Þeir geta ekki hnekkt því. Hefði verið betra að fara í tvíhliða samningaviðræður? Það er víst sérskoðun Kvennalistans núna. Svarið er mjög einfalt. Ef norska þingið felldi þessa samninga yrði staðan sú að við yrðum að fara aftur í endurskoðun á heildarsamningsdrögunum. Þá er hætt við því að sá ávinningur sem þessi samningur tryggir íslenskum sjávarútvegi yrði ekki tryggur vegna þess að við yrðum auðvitað spurðir: Eruð þið tilbúnir að borga í tvíhliða samningum það verð sem Norðmenn borguðu? Hverjir ætla að borga í sjóðinn fyrir Norðmenn ef þeir fella? Hverjir ætla að borga veiðiheimildirnar ef þeir fella? Þetta er auðvitað kjarni málsins. Við vorum í þessum samningum af því að það er hagstæðara fyrir okkur vegna þess að fórnarkostnaðurinn dreifist á fleiri. Var annarra kosta völ? Hefðum við frekar átt að semja við Bandaríkin, Japan eða einhverja aðra? Svarið er ósköp einfalt. Þessir samningar binda ekkert hendur okkar um samninga við þriðja ríki. Við erum ekki að ganga í tollabandalag. Við erum alfrjálsir að því að gera fríverslunarsamning við Bandaríkin. Við vorum að gera fríverslunarsamning við Tyrkland, m.a. um fríverslun með fisk. Það er þó allavega 60 milljóna markaður. Og við erum að gera slíka samninga við Tékkóslóvakíu, Ungverjaland og Pólland og kemur þessum samningi ekkert við. Við erum alfrjálsir í því efni. Þá er spurt: Já, en er þetta ekki bara bráðabirgðasamningur? Eru ekki Norðurlöndin öll að ganga í Evrópubandalagið og EFTA-ríkin? Staldrið nú við. Þeim mun þýðingarmeira var það út frá íslenskum hagsmunum að ná þessum samningi vegna þess að þessi samningur blívur út af fyrir sig og hann tryggir okkar brýnustu viðskiptahagsmuni. Þeir sem eru mest á móti því að það komi til álita að Ísland gangi í Evrópubandalagið, og ég er einn í þeim hópi, að óbreyttri fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins kemur það ekki til greina og ég er alveg sannfærður um að það er enginn stjórnmálamaður á Íslandi og enginn stjórnmálaflokkur sem heldur öðru fram; út frá sjónarmiðum slíkra manna er það auðvitað stórkostlegt að hafa náð þessum samningi sem tryggir þessa hagsmuni og þennan aðgang okkar að innri markaði Evrópu og þessu 380 millj. markaðssvæði án nokkurra skuldbindinga um inngöngu í Evrópubandalagið. Það er spurt síðan að því er varðar sjávarútvegsmálið: Hvernig er það eiginlega? Er það rétt að það sé kannski sýnd veiði frekar en gefin þessi tollaniðurfelling á unnum vörum, hvort heldur það eru saltfiskur, saltfiskflök, síldarflök eða t.d. neytendapakkningar frystar? Við höfum tollfrelsi á þeim fyrir ef við vildum taka upp máltíðaframleiðslu. Svarið þetta: Þeir tollar sem eftir standa eru svo lágir að þeir eru ekki viðskiptahindrun. Það er staðreynd að með þennan samning í höndunum eru komin algerlega ný starfsskilyrði fyrir íslenskan sjávarútveg og fiskvinnslu. Þá eru það stóru spurningarnar: Felur þessi samningur í sér afsal á fullveldi? Svarið er nei. Hann gerir það ekki. Það er ekkert afsal á löggjafarvaldi Íslendinga. Það gerist ekkert. Þessi samningur verður auðvitað borinn undir Alþingi Íslendinga. Það er á valdi Alþingis Íslendinga að samþykkja hann eða hafna honum. Það verða engar ákvarðanir teknar um ný lög eða reglur nema Alþingi Íslands samþykki það. Það er ekkert framsal á löggjafarvaldi til einhvers yfirþjóðlegs valds. Það eru engar ákvarðanir teknar í æðstu stofnunum Evrópska efnahagssvæðisins nema með samstöðu. Þar fara engar atkvæðagreiðslur fram. Það er engin þjóð borin ofurliði. Sama máli gegnir með framkvæmdarvaldið og sama máli gegnir með dómsvaldið vegna þess að það segir sig sjálft að þegar við erum að mynda almennar reglur á viðskiptasviðinu á þessum hinum stóra markaði, þá þýðir það að við erum að óska eftir því sem smáþjóð að þessar reglur verði samræmdar. EFTA setur upp eftirlitsstofnun til þess að framfylgja því í framkvæmd. Og það er sjálfstæður EES-dómstóll sem kveður síðan upp úrskurði í ágreiningsmálum sem upp koma milli samningsaðilanna, ríkjanna. Þetta er ekkert framsal á valdi Hæstaréttar. Þetta er ekkert framsal á valdi íslenskra dómstóla. Þetta er gerðardómur um alþjóðlegar leikreglur og er satt að segja alveg nothæf samlíkingin um íþróttakappleik. Við höfum ekki sérreglur um íslenskan fótbolta, er það, hv. þm.? Eða sérreglur um íslenskan handbolta? Við förum eftir alþjóðlegum reglum, kveðjum stundum til í landsleikjum alþjóðlega dómara vegna þess að í alþjóðlegum samskiptum eiga að gilda lög og reglur. Og það er smáþjóðum meira hagsmunamál en nokkrum öðrum að það verði farið að lögum og reglum og hnefarétturinn ekki látinn gilda. Það er vegna þess að það er ekkert afsal réttinda í þessum samningi sem með hann á að fara eins og aðra slíka samninga, nefnilega leggja hann fyrir Alþingi og það er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að það sé ekkert tilefni til þjóðaratkvæðagreiðslu þess vegna. Virðulegi forseti. Þessi samningur er að mínu mati vegabréf okkar Íslendinga inn í 21. öldina. Hann er að því er varðar mikilvægi a.m.k. sambærilegur við stærstu ákvarðanir sem teknar hafa verið í sögu íslenska lýðveldisins eftir stríð, ákvörðunina um inngöngu okkar í Atlantshafsbandalagið og ákvarðanirnar um stækkun landhelginnar. Við höfum með þessum samningi tryggt brýnustu þjóðarhagsmuni frammi fyrir þróun mála í Evrópu gagnvart stærsta markaðssvæði okkar sem tekur við 75% af okkar vöruútflutningi og okkar sjávarafurðaútflutningi, tryggt aðild okkar að þeim efnahagsávinningi sem er í boði á þessum 380 milljóna markaði með öflugasta kaupmátt í heimi. Við höfum með þessum samningi tryggt það í fyrsta sinn í sögunni að uppistöðuatvinnuvegur okkar, sjávarútvegurinn, nýtur sambærilegra viðskiptakjara á við aðrar atvinnugreinar. Við tryggjum okkur hlutdeild í því hagvaxtarskeiði, í því vaxtarskeiði, í þeim verðlækkunum, í þeim lífskjarabata sem fram fer núna við samrunaferilinn í Evrópu. Við tryggjum hlutdeild okkar í þátttöku í vísindum, í rannsóknum, í samstarfi á menntasviði. Við tryggjum hag okkar og samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs með því að brjóta á bak aftur fákeppni hins íslenska fjármagnsmarkaðar. Við erum hér að tala um mál sem skírskota til hagsmuna neytenda vegna þess að samkeppnin mun aukast og þrýstingurinn á að draga úr einokun og fákeppni í íslensku þjóðfélagi sem er eitt okkar stærsta hagsmunamál. Það er í þeim anda. Þetta er í þágu neytenda. Þetta er í þágu unga fólksins á Íslandi. Þetta er í þágu landsbyggðarinnar að svo miklu leyti sem þessi samningur er alveg sérstaklega hagkvæmur íslenskum sjávarútvegi. Þetta er í þágu vaxandi þjónustugreina. Þetta er til þess að auðvelda okkur að renna fleiri traustum stoðum undir íslenskt atvinnulíf. Með öðrum orðum, þetta er samningur sem gefur okkur tækifæri og nú er það undir sjálfum okkur komið hvernig við nýtum tækifærið.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. nefndi þennan samning farseðil okkar inn í 21. öldina, eða ég hygg að hann hafi notað þau orð. Með því lýsir hann að sjálfsögðu mikilvægi þessa samnings. Ég get tekið undir það með hæstv. utanrrh. að samningurinn er ákaflega mikilvægur og líklega mikilvægari en þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég vil ekki bera hann saman við útfærslu landhelginnar. Það var alveg sérstakt mál. En mér kemur á óvart að hæstv. utanrrh. getur ekki hugsað sér að fallast á að samningurinn verði lagður fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu þegar hann er svo mikilvægur. Í þessari umræðu náum við ekki að ræða nema lítinn hluta þessa gífurlega samnings. Ég tel mig vera kunnugri þessum samningi en margir aðrir en því fer víðs fjarri að ég hafi haft tækifæri til að kynna mér nema brot af samningnum. Við framsóknarmenn erum ákveðnir í því að skoða þennan samning mjög vandlega. Við göngum ekki í þá skoðun með neina glýju í augum. Við erum ekki þeirrar skoðunar að við höfum fengið allt fyrir ekkert eins og hæstv. utanrrh. hefur haft eftir einum starfsfélaga sínum. Því fer víðs fjarri að mínu mati. Ég ætla að reyna í þessum orðum að draga upp nokkra mynd af kostum og göllum þessa samnings. Ég ætla að reyna að gera mér og ykkur nokkra grein fyrir því hvaða kostir kunna að fylgja því að taka þátt í þessum samningi, taka þátt í þeim samruna sem hæstv. utanrrh. talar um í Evrópu og hvaða ókostir, því að mínu mati er hvort tveggja að finna í þessum samningi. Þar er að finna kosti og þar er líka að finna stóra ókosti. Það er að finna stórar hættur í þessum samningi. Það er að finna hættur í því að taka þátt í EES og í þessum samningi. Það er að finna hættur bæði í því að taka þátt og líka hættur í því að vera fyrir utan. Þetta er áreiðanlega langsamlega viðamesti samningurinn sem við höfum gert á alþjóðlegum vettvangi og sá sem getur haft hvað mestar og örlagaríkastar afleiðingar fyrir þjóðina. Við settum fram óskir okkar um að taka þátt í þessu viðræðuferli í mars 1989 og þá settum við fram okkar óskir og kröfur um fyrirvara. Fyrsta ósk okkar og sú sem við lögðum höfuðáherslu á var að fá fullt tollfrelsi fyrir sjávarafurðir. Við höfum ekki fengið það. En ég hlýt að viðurkenna að ef náðst hefur 95--96% tollfrelsi, þá er það meira en ég bjóst við fyrir nokkrum dögum. Og við hljótum að skoða það mjög vandlega sem hefur náðst. Við höfum rætt það í utanrmn. í morgun og fengið ýmsar skýringar, en við þurfum að skoða það, hygg ég, töluvert betur, t.d. að gera okkur enn gleggri grein fyrir því hvort fullunnar sjávarafurðir í neytendapakkningum eru með það lága tolla að ekki valdi neinum vandræðum á því mikilvæga sviði. Þarna er líka um það að ræða ef slíkar vörur eru blandaðar með öðru, t.d. landbúnaðarafurðum. Falla þær þá undir þessa lægri tolla, o.s.frv.? En ég vil taka það fram á þessari stundu að ég tel að tollfrelsi með sjávarafurðir hafi mjög mikið náðst og vissulega er það mikils virði fyrir íslenskan sjávarútveg. Með fyrirvarana hins vegar eru fleiri vafaatriði að mínu mati. Það er hárrétt hjá hæstv. utanrrh. að við tókum þann kostinn í síðustu ríkisstjórn að flytja á Alþingi frv. til laga um erlenda fjárfestingu og ég vil gjarnan orða það svo að setja þar í girðingu fyrir erlenda fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi og frumvinnslu sjávarafurða. Mér sýnist að þetta haldi. Samkvæmt þeim gögnum sem við höfum séð eru ákvæði hinna nýju laga viðurkennd af okkar viðsemjendum. En í þessum sömu lögum eru ýmis önnur ákvæði. Þar er t.d. ákvæði um eignaraðild útlendinga að íslenskum bönkum og leyfi til að setja hér á fót banka. Heldur það? Mér skilst að það muni ekki halda eftir 1996 þegar fullt frelsi verður á flutningi fjármagns. Með öðrum orðum verði þessi ákvæði að falla út? Hvaða stefnu ætlar þá hæstv. núv. ríkisstjórn, og vonandi ný þegar kemur að 1996, að hafa í þessu sambandi? Er það enn þá svo að þessi ríkisstjórn ætlar sér að einkavæða bankana og jafnvel selja? Ég vara mjög við slíkri stefnu. Að mínu mati kemur hún alls ekki til greina í þeirri stöðu sem við erum nú að horfast í augu við í sambandi við þennan samning. Það hlýtur að verða nauðsynlegt að hafa öflugan íslenskan banka sem getur staðist þá samkeppni sem verður á fullkomlega frjálsum bankamarkaði Evrópska efnahagssvæðisins. Það eru líka önnur ákvæði í þeim lögum sem mér skilst nú að öll þurfi að víkja, við þurfum þá að meta hvort við þolum það, t.d. ákvæði um hámarksfjárfestingu erlendra aðila í íslenskum iðnaði sem samkvæmt lögunum, ef ég man rétt, er bundin við 250 millj. kr. á ári. Í lögunum eru ákvæði um það að erlendir einstaklingar þurfi að vera búsettir hér í eitt ár áður en þeir fá sama rétt og Íslendingar til fjárfestingar í landinu. Ég skil það svo að þetta allt þurfi að víkja. Við þurfum að borga m.a. með því að þurrka út öll slík ákvæði. Að sjálfsögðu hljótum við að þurfa að meta það hvort við viljum undirgangast þessar breytingar á lögum um erlenda fjárfestingu. Og reyndar er fleira þarna í, t.d. er sumt háð samþykki viðskrh. svo að eitthvað sé nefnt. Þarf það líka að víkja? Getum við ekki haft slíkt eftirlit með erlendri fjárfestingu? Ég fyrir mitt leyti hef ekki fengið þetta nægilega upplýst en viðurkenni það að þegar við settum þessi lög var okkur ljóst að við kynnum að lenda í erfiðleikum með sum þessi atriði. En ég gerði mér vonir um að okkar samningamenn mundu beita sér fyrir því að við fengjum engu að síður að halda slíkum sérákvæðum fyrir þessa litlu þjóð. Annar stór fyrirvari sem við vorum með og hæstv. utanrrh. segir að engum vandræðum valdi er fyrirvari um erlenda fjárfestingu í orkulindum. Okkur var tjáð að þessi fyrirvari muni halda svo lengi sem virkjun orkulinda er einkaréttur ríkisins. Svo er um vatnsaflið, svo er ekki enn þá um jarðhitann en ég tel að það hafi orðið samkomulag um það í síðustu ríkisstjórn að svo yrði einnig um hann. En nú lesum við í hvítri bók að það eigi jafnvel að einkavæða orkufyrirtækin og selja þau einstaklingum. Og við hljótum að spyrja: Er það virkilega svo? Og það hlýtur að ráða mjög afstöðu okkar til þessa máls í heild sinni. Er það virkilega ætlun hæstv. ríkisstjórnar að einkavæða orkufyrirtækin og hverjir kaupa þau þá? Hverjir kaupa þá orkufyrirtækin okkar? Ætli það verði ekki þeir sömu sem kaupa bankana, erlend stórfyrirtæki? Þetta er mjög stórt atriði sem við verðum að fá svör við sem allra fyrst. Þriðji fyrirvarinn, sem ég vil nefna og reyndar tengist flutningi fjármagns og var í fyrstu felldur undir það en síðan rætt alveg sérstaklega um, eru kaup á landi. Um þennan fyrirvara er reyndar fjallað í lögum um erlenda fjárfestingu hér á landi. Þar eru sérákvæði sem segja að til að kaupa fasteign hér á landi þurfi maður að vera íslenskur ríkisborgari eða hafa verið búsettur hér í fimm ár. Samkvæmt grundvallaratriðum þessa samnings munum við ekki geta haldið kröfu um ríkisborgararétt, en líklega um fimm ára búsetu. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að þetta mál var rætt í fyrri ríksstjórn þegar í október í fyrra og einnig rétt að breytingar á lögum um landareign, og kannski ýmsum lögum, voru ekki undirbúnar af fyrri ríkisstjórn. Hins vegar vek ég athygli á því að þessi ríkisstjórn hefur bráðum setið í sex mánuði og ég trúi ekki öðru, fyrst svo mikil áhersla er lögð á þetta, en að hæstv. núv. landbrh. hafi þessar reglur tilbúnar. Við höfum séð ýmislegt í þessu sambandi. Við höfum séð reglur sem Írar hafa sett, ef ég man rétt, um sjö ára búsetu og við vitum um reglur sem Danir hafa sett o.s.frv. Við höfum séð meðferð á þessu fyrir dómstólum þannig að það liggur æði miklu meira fyrir nú í raun heldur en lá fyrir þegar málin voru rædd í október á sl. ári. Og ég spyr: Er þetta tilbúið? Við hljótum að þurfa að sjá þessar girðingar, sem svo eru kallaðar, áður en við getum gert upp hug okkar til samningsins í heild sinni. Ég hef aldrei nokkurn tíma lýst því að ég telji að hæstv. utanrrh. vilji selja landið. Mér dettur það ekki í hug. Engu að síður finnst mér satt að segja landakaup í þessari umræðu of mikið takmörkuð við kaup á landi í ágóðaskyni. Hvað er ágóðaskyn? Er það í ágóðaskyni að kaupa upp einn dalinn til að útbúa þar sumarsetur fyrir forustumenn fyrirtækisins? Að leyfa þeim að veiða í ánni eða ganga til rjúpna á haustin? Er það í ágóðaskyni? Ég held það kunni að reynast erfitt að sanna að það sé í ágóðaskyni og ég vara við slíkri túlkun. Það ber að takmarka og koma í veg fyrir landakaup eins og hægt er. Ég viðurkenni að það er ætíð hægt að fara á bak við slík ákvæði, því miður, og kannski gert þegar í dag en það ber að koma í veg fyrir meiri háttar eign erlendra aðila að íslensku landi, og ég kalla það meiri háttar eign ef erlendur aðili eignast hér dal. Menn hafa nánast haft í flimtingum hvort það sé meiri háttar eign ef erlendur aðili kaupir Laxárdal í Dalasýslu. Svo sannarlega er það meiri háttar eign. Þarna er um svo mikilvægt ákvæði að ræða og stóra hluti að við hljótum að biðja um upplýsingar um það sem allra, allra fyrst og ég ætla ekki hér á þessari stundu að bollaleggja um það hvernig þetta megi gera. Þetta er, held ég, mjög flókið lagalegt mál en mál sem verður að leysa. Aðrir fyrirvarar sem við settum voru í fyrsta lagi að við undirgöngumst ekki yfirþjóðlegar stofnanir. Ég tel að þess sé gætt. Ég viðurkenni að vísu að dómstóllinn er það að nokkru leyti. Ég er óánægður með skipan dómstólsins og ég hef hvað eftir annað spurt að því hvers vegna í ósköpunum var ekki unnt að skipa dómstólinn jafnt frá báðum aðilum. Það er miklu meira sannfærandi því að málefni sem fyrir dómstólinn koma eru jafnstór fyrir báða aðilana þó að aðrir séu tólf og hinir séu sex. Það breytir engu og eftir að ég hef rætt þetta við íslenska sérfræðinga í lögum hef ég líka fengið sama álit, að það sé mjög óviðeigandi að dómstóllinn er ójafnt skipaður. Því miður er líklega engu hægt að breyta í þessum samningi. Þó að stafir hafi ekki verið settir undir hann hefur hann náttúrlega verið bókaður sem samþykktur í fundargerðum en ég hlýt að láta þetta koma fram sem athugasemd við þennan samning. Ég hef nú rakið meginfyrirvara og hæstv. utanrrh. segir að þeirra sé allra gætt og þeir séu allir tryggir. Ég get ekki að öllu leyti fallist á það og alveg sérstaklega með landakaupin. Reyndar á ég eftir að nefna einn fyrirvara sem er stór og það eru fólksflutningar sem við höfum ætíð verið sammála um að yrði að vera unnt að takmarka. Hæstv. utanrrh. segir að það sé í lagi með þessu sérstaka ákvæði, sem eigi fyrst og fremst við Ísland, sem heimilar viðkomandi ríki, í þessu tilfelli okkur Íslendingum, að grípa til ráðstafana ef samningurinn valdi einhverjum erfiðleikum á einstökum sviðum efnahagslífs í viðkomandi landi. Og það segir, ef ég man rétt, um þetta eins og það er bókað: Meiri háttar röskun eða hvað við viljum kalla það. Hvað er meiri háttar í þessu sambandi? Hvað þarf atvinnuleysi hér að vera orðið mikið til að talist geti meiri háttar? Í þessu sambandi er að sjálfsögðu nauðsynlegt að fá mjög góðar upplýsingar um öll réttindi og skyldur okkar gagnvart því fólki sem hingað kemur til landsins undir þessu frelsi. Þar er um gífurlega stórt mál að ræða. Njóta slíkir aðilar t.d. réttinda hér í tryggingum, í ellilífeyri eða almannatryggingum o.s.frv.? Hver eru réttindi þessara aðila og hverjar eru skyldur okkar gagnvart þeim aðilum sem hingað koma? Það er mjög athyglisvert sem forseti Alþýðusambands Íslands segir í viðtali í einu dagblaðinu í morgun að afstaða hans til þessa samnings muni fara eftir því hvernig farið verður með hin ýmsu félagslegu ákvæði. Ég spyr t.d.: Hvað um þá skyldu að vera í verkalýðsfélagi hér á landi? Heldur hún? Reyndar get ég sagt strax að mér hefur skilist á fundum sem ég hef átt að hún haldi ekki. Þetta er vitanlega mjög stórt atriði sem verkalýðshreyfingin hlýtur að vega og meta. En mér þótti athyglisvert að forseti ASÍ skyldi láta þessi orð falla þótt mér sé kunnugt um að töluverðar viðræður hafi farið fram um þessi mál. Er þá ýmislegt þarna enn sem ekki liggur ljóst fyrir? Þetta er mjög stórt atriði í þessu máli öllu saman. Loks vil ég minna á það að þessi samningur er meira en samningur um svokallað fjórfrelsi sem ég hef nú farið í gegnum. Hann er líka samningur um fjölmörg jaðarverkefni. Sum sem okkur voru ljós og önnur sem mér sýnast hafa komið inn í í miklu ríkara mæli en áður var. Hæstv. utanrrh. nefndi t.d. samræmingu á heilbrigðiskröfum og á flutningi dýra á milli landa o.s.frv. En önnur jaðarverkefni eru t.d. rannsóknastarfsemi og ég fagna öllu samstarfi þar. Við getum vissulega átt það engu að síður, en það má ekki láta sem svo að við fáum það líka fyrir ekki neitt. Við þurfum að greiða fyrir okkar samstarf í slíkum verkefnum. Við þurfum að leggja í púkkið og við höfum alls ekki gert það í svo ríkum mæli að það hafi í raun dugað. Við þurfum að bæta þar mjög miklu við og ég óttast að hæstv. fjmrh. þurfi að sjá af töluverðu fjármagni ef þetta samstarf á að koma okkur að tilætluðum notum. En ég fagna því ef það verður þá loksins til þess að við mönnum okkur upp í að leggja miklu meira fjármagn til rannsókna heldur en við höfum gert á undanförnum árum. Sama er reyndar að segja um menntasviðið. Mér er tjáð að EB hafi ekki fallist á það að EFTA-ríkin fái fullan aðgang að menntastofnunum og með sömu skólagjöldum og innlendir námsmenn og upplýst er að þetta muni vera eitt af því fáa sem Brussel hefur ekki enn tekið undir miðstjórnarvald sitt. Þetta verði sem sé á valdi einstakra ríkja. Það er þá eflaust ekkert við því að gera, en engu að síður er viljayfirlýsing um að vinna að því að samræma slíka hluti. Það er afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að hafa sem greiðastan aðgang að menntastofnunum í Evrópu. Æskufólk okkar leitar framhaldsmenntunar erlendis og skoða þarf mjög vandlega hvernig þetta verður sem best tryggt. Þetta er eitt af því í þessum samningum sem við höfum lengi litið til sem mjög mikilvægt jaðar- eða hliðarverkefni. Reyndar eru jaðarverkefnin mjög mörg. Mig minnir að hæstv. utanrrh. hafi sagt á fundi utanrmn. í morgun, ég vona að ég sé ekki að uppljóstra neinu leyndarmáli, að þau skipti tugum eða eitthvað svoleiðis. Jaðarverkefnin eru mjög mörg og við þurfum að sjálfsögðu að kynna okkur þau miklu betur. Ég hef leitast við að rekja hér í hraðferð ýmislegt af því sem við þurfum að skoða. En svo þurfum við náttúrlega að gera margt upp við okkur því að samningurinn er alls ekki algóður og það er alls ekki svo að við fáum allt fyrir ekkert, því fer víðs fjarri. Hverju fórnum við? Jú, hér verður þá fullt frelsi í fjármagnsflutningum. Við skulum segja að við náum öllu hinu, að stöðva landakaupin og ýmislegt af því sem ég hef nefnt og koma í veg fyrir slíkt, en hér verður fullt samkeppnisfrelsi í öllum þjónustugreinum, bankastarfsemi þar með talin. Það getur vel verið að úr þessu komi, og vonandi að vextir lækki verulega því að þeir eru miklu hærri hér en í nokkru þeirra landa sem við erum að semja við og við skulum segja líka að tryggingar geti lækkað. Tryggingar hér eru hærri. En það getur vel farið svo að við fórnum þá okkar eigin tryggingafélögum. Ég nefni dæmi. Standast þau slíka samkeppni? Hefur það verið athugað hvernig þau geta það? Ég tel afar mikilvægt að innlend tryggingafélög hafi starfsgrundvöll. Og við erum að fórna mjög miklu ef öll innlend tryggingarfélög leggjast af og ég tala ekki um það eins og ég hef áður nefnt með bankana. Svo sannarlega erum við að kaupa aðgang að Evrópsku efnahagssvæði með því að opna slíka fyrir erlendum aðilum, miklu fleira en ég get á þessum skamma tíma nefnt hér og nú. Og ég trúi því, að hinir erlendu aðilar meti það einhvers. Þess vegna eru þeir að semja við okkur. Ég segi, þarna eru kostir og gallar, lækkun fyrir neytendur í besta falli en e.t.v. mjög mikilvægri, innlendri starfsemi fórnað. Síðan kemur e.t.v. allra stærsta spurningin af öllu saman. Og hún er þessi: Er þetta betri varnarstaða fyrir okkur Íslendinga gagnvart inngöngu í Evrópubandalagið en að vera alveg fyrir utan? Ég fagna sannarlega þeim yfirlýsingum, sem hafa komið frá hæstv. ráðherrum, um að innganga í Evrópubandalagið komi ekki til greina. Ég hlýt þó enn einu sinni að gera athugasemd við það sem hæstv. utanrrh. sagði áðan, að það kæmi ekki til greina, að því er mér skildist eingöngu, að óbreyttri fiskveiðistefnu eingöngu. Það er stórt atriði. Ég er honum sammála um það. Óbreytt fiskveiðistefna útilokar náttúrlega okkar aðild. En það er miklu fleira sem útilokar okkar aðild, miklu, miklu, miklu fleira. Ef við gerumst aðilar að EB göngumst við undir miðstýringuna frá Brussel, hið yfirþjóðlega vald. Og við munum aldrei geta losað okkur þaðan og við munum dragast inn í þetta 400 milljón manna mannhaf og hverfa. Það er sannfæring mín. Og sömuleiðis er það vitanlega fleira sem við getum nefnt, þá getum við ekki stöðvað landakaupin og haft neinar sérreglur. Við getum í mesta lagi fengið einhverja smávegis aðlögun svo að ég hlýt að gera athugasemd við það að það sé hin sameigilega fiskveiðistefna Evrópubandalagsins sem útilokar það. Það er sem sagt miklu fleira. Er betra að stöðva sig með þennan samning en að gera engan samning? Við höfum eftir sem áður ágætan viðskiptasamning. Við höfum bókun 6 og við getum vissulega breytt öðrum hlutum eins og okkur sýnist, mörgum hverjum. Við fáum hins vegar ekki þessa 1,7 milljarða í niðurfellingu tolla og við fáum eflaust ekki þá lækkun á tryggingagjöldum og vöxtum sem ég nefndi áðan sem dæmi, en við höldum okkar stofnunum, við höldum náttúrlega okkar sjálfstæði og það er náttúrlega hin mesta vitleysa að segja að einhverju af okkar fullveldi sé ekki fórnað. Vitanlega er einhverju fórnað með sérhverjum svona viðamiklum samningi. Við höldum því meira óskertu ef við göngum ekki í EES. Ég verð að viðurkenna að á þessari stundu hef ég ekki svar við þessari spurningu. Og þetta er sú spurning sem ég fyrir mitt leyti vil kanna mjög vandlega á næstu vikum. Hvernig líta Íslendingar á þetta mál? Er það rétt sem hæstv. utanrrh. hefur fullyrt að krafan um fulla aðild verði miklu háværari ef við erum þarna einir fyrir utan? Er það rétt? Ég er ekki sannfærður um að það sé rétt. En ég vil fá að kanna það miklu betur. Virðulegur forseti. Eins og hæstv. utanrrh. hefur sagt, þetta kann að vera farseðill okkar inn í 21. öldina og við hér á Alþingi þurfum að skoða þann farseðil mjög vandlega. Spurningin er: Förum við á 1. farrými eða í lest? Það er áreiðanlega ekkert unnið við að fara í lest. Við viljum þá fara á 1. farrými. Og ég vona að allir Íslendingar geti sameinaðst um það að tryggja okkur, ef við gerumst aðilar, 1. farrými inn í 21. öldina.

Frú forseti. Með þeim samningum, sem hér eru til umræðu og efnislega lauk á ráðherrafundi EFTA og Evrópubandalagsins í Lúxemborg aðfaranótt þriðjudags, höfum við Íslendingar tryggt okkur stöðu í nýrri Evrópu. Við höfum tryggt okkur stjórnmálalega, við höfum tryggt okkur efnahagslega og við höfum tryggt okkur viðskiptalega. Það er því engum blöðum um það að fletta að hér eru til umræðu einhverjir viðamestu og þýðingarmestu samningar sem Íslendingar hafa gert. Það sem mestu máli skiptir er þó það að við höfum gert þessa samninga og tryggt stöðu Íslands í nýrri Evrópu á okkar eigin forsendum. Við erum sammála um það að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina þegar af þeirri ástæðu að sameiginleg sjávarútvegsstefna þess gengur gegn íslenskum hagsmunum. Með þeim samningum, sem hér er verið að fjalla um, erum við að tryggja aðild okkar að hinu nýja efnahags- og viðskiptasamstarfi Evrópu án þess að fórna þessum þjóðarhagsmunum. Fyrir þá sök erum við að tryggja stöðu okkar á okkar eigin forsendum, á íslenskum forsendum. Það er það mikilvæga í þessu máli. Hér er um að ræða gagnkvæma samninga. Við höfum rætt um fjórþætt frelsi. Við erum að ræða um frelsi í viðskiptum, á fjármagnsmarkaði og á vinnumarkaði. Vitaskuld hefur þetta miklar breytingar í för með sér og það felur í sér gagnkvæma hagsmuni allra þeirra sem hér eiga hlut að máli. Það er rétt að aðrar þjóðir öðlast hér réttindi til athafna sem þær hafa ekki haft áður. Við öðlumst sams konar rétt á vettvangi annarra þjóða og teljum okkur tryggja stöðu okkar betur með þeim hætti. Við ætlum með þessu að láta samkeppni knýja fram meiri vöxt og meiri verðmæti og tryggja á þann veg betri lífskjör fólksins í landinu. Við þurfum ekki síst á því að halda nú þegar við vitum að hráefnisauðlindin er takmörkuð og verður takmörkuð á næstu árum. Það er athyglisvert við lyktir þessara samninga sem hafa staðið um alllangan tíma að fjórir af fimm flokkum Alþingis hafa með beinum hætti tekið stjórnskipulega ábyrgð og pólitíska ábyrgð á framgangi þessara samninga þó að vitaskuld séu ekki aðrir pólitískt ábyrgir fyrir lokaniðurstöðunni en þeir flokkar sem standa að núverandi ríkisstjórn. Því hafa fjórir flokkar á Alþingi mótað þá stefnu að æskilegt sé að tengjast Evrópubandalaginu með þeim hætti sem Evrópska efnahagssvæðið gerir ráð fyrir þó að menn hafi vafalaust innan allra flokka ólíkar skoðanir um það sem gera hefði þurft fyrirvara um eða gera mætti fyrirvara um. Í heild hygg ég að ekki fari á milli mála að hér er um að ræða mikinn ávinning fyrir Ísland. En vitaskuld leiða allar breytingar af þessu tagi til þess að menn þurfa að horfast í augu við nýjar aðstæður. Allar breytingar kalla á endurmat og allar breytingar eru þess eðlis að menn verða að vega og meta kosti. Eftir sumu kunna menn að sjá, aðrar breytingar verða augljóslega til bóta og ný sóknartækifæri gefa okkur möguleika. Staða sjávarútvegsins er og hefur verið mikilverðust í þessum samningum og þýðingarmest út frá íslenskum hagsmunum fyrir þá sök að sjávarútvegurinn er meginauðsuppspretta Íslendinga og mun verða það um mörg ókomin ár. Hann er undirstaða gjaldeyristekna og verðmætasköpunar og velferðar í landinu. Staða okkar Íslendinga í viðræðunum hefur að sumu leyti verið þrengri en annarra þjóða fyrir þá sök að sérstaða okkar hefur verið meiri en annarra. Við erum í fyrsta lagi fámennari en aðrir sem tekið hafa þátt í þessum samningum. Við byggjum atvinnu okkar á einhæfari grundvelli en aðrar þjóðir og við höfum byggt höfuðframleiðslu okkar og meginframleiðslu og meginútflutningsafurðir á sviði sjávarútvegs sem er ekki þáttur í hinu fjórþætta frelsi sem Evrópska efnahagssvæðið snýst um. Það hefur því verið vandaverk að tryggja stöðu okkar vegna þessara aðstæðna. Og vitaskuld gátu komið upp bollaleggingar um að við hefðum hugsanlega átt að fara með öðrum hætti í þessar viðræður til að tryggja íslenska hagsmuni en ég held að niðurstaðan sé ótvírætt sú að um það getur ekki orðið ágreiningur eftir á vegna þess að á þessu meginsviði höfum við náð meiri árangri en við gátum frekast vænst. Við byrjuðum þessar viðræður með sameiginlegri kröfu EFTA-landanna um fríverslun með fisk sem felur í sér afnám allra tolla og allra styrkja. Slík grundvallarákvörðun hafði áður verið tekin innan EFTA. Evrópubandalagið hafnaði því að semja við okkur á þessari forsendu vegna þess að það heldur enn við það að halda sjávarútvegi og landbúnaði utan þessarar grundvallarreglu í viðskiptum þjóða í milli. Þáv. ríkisstjórn tók þá ákvörðun að halda viðræðunum áfram og samningaumleitunum áfram á nýjum grundvelli þó svo að Evrópubandalagið hafi hafnað því að semja á þessari forsendu. Ég tel að það hafi verið skynsamlegt og eðlilegt, ekki síst í ljósi þeirrar niðurstöðu sem nú er fengin. Við erum því ekki með samningsniðurstöðu í höndum sem knýr Evrópubandalagið til þess að hætta öllum styrkjum. Við hefðum kosið að ná þeim árangri en fyrir lifandis löngu var það mál afgreitt út af borðinu og þáv. ríkisstjórn taldi það ekki ástæðu til þess að ljúka samningum eða ganga frá þeim. Sameiginleg sjávarútvegsstefna Evrópubandalagsins hefur líka gert það að verkum að við höfum mætt kröfu um einhliða aðgang að íslenskum auðlindum í skiptum fyrir tollaívilnanir. Það hefur verið breið og almenn samstaða um það meðal Íslendinga og allra flokka á Alþingi að hafna þessari kröfu og samningsniðurstaðan tryggir okkur að við getum gengið til nýja samstarfsins án þess að gefa eftir í þessu efni. Við höfum náð samningsmarkmiði okkar fram. Evrópubandalagið sótti einnig á um fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi og þó að við göngumst almennt í samningunum inn á þá meginreglu að gagnkvæmur réttur til fjárfestinga verði fyrir hendi þá hlutum við að setja fyrirvara að því er varðar íslenskan sjávarútveg vegna þess að ella hefðu ríki Evrópubandalagsins komist bakdyramegin inn í íslenska landhelgi með kaupum á fyrirtækjum sem hefðu rétt til útgerðar og fiskvinnslu. Það er mjög mikilsverður árangur í þessum samningum að hafa haldið þeim fyrirvara. Öllum er kunnugt um hversu hart var á þá sótt að við létum undan í þessu efni og um það stóð lokasnerran í samningunum hvort undan þessu yrði látið eða ekki og það var mjög ánægjulegt að ná þessari niðurstöðu tollamegin án þessað þurfa að gefa eftir á þessu sviði. Það er reyndar meginatriði af okkar hálfu. Fyrir íslenskan sjávarútveg verða miklar breytingar með samningunum. Sjávarútvegurinn hefur á grundvelli bókunar 6 notið mjög víðtæks tollfrelsis. Um 60% tollfrelsi hefur gilt á grundvelli bókunar 6. En við höfum greitt umtalsverðar upphæðir í tolla eða réttara sagt, mjög umtalsverðar upphæðir sem greiddar hafa verið í tolla hafa skert og veikt samkeppnisstöðu okkar á þessum mörkuðum, hindrað sókn okkar inn á þá með nýjar vörur og skert samkeppnisstöðuna innbyrðis í íslenskum sjávarútvegi, en um 2100 millj. kr. hafa verið greiddar í tolla vegna innflutnings á íslenskum sjávarafurðum til Evrópu. Langstærstur hluti þessara tolla fellur niður við upphaf samningsins en þá má heita að við höfum fellt niður tolla af um 76% útflutningsframleiðslunnar til Evrópu. Í áföngum lækka svo tollarnir til viðbótar fram til 1. janúar 1997 og þá höfum við fellt niður um 90% af öllum tollgreiðslum eins og þær voru á árinu 1990. Þegar saman er lagt það aukna tollfrelsi sem við fáum í samningunum og það tollfrelsi sem við nutum samkvæmt bókun 6 þá munum við njóta að loknum aðlögunartímanum tollfrelsis að því er varðar 95--96% af útflutningi okkar til Evrópubandalagsríkjanna. Það verður að teljast mjög mikilsverður árangur og alveg ótvírætt skapar það sjávarútveginum nýja stöðu. Ef við lítum í hnotskurn á þá þætti sem hér koma við sögu þá er fyrst að geta þeirrar vöru sem kemur til tollaniðurfellingar þegar við upphaf samninganna. Þar er um að ræða saltaðan þorsk og öll söltuð flök en tollar af þessum vörum voru tæplega 1 milljarður kr. vegna útflutnings á árinu 1990 eða um helmingur af öllum tollgreiðslum vegna íslenskra afurða inn á þennan markað. Þá falla einnig niður tollar af ferskum þorski, ýsu og ufsaflökum en umtalsverðar tollgreiðslur hafa verið á þessum vörum. Það sem mestu máli skiptir í þessu sambandi er þó það að hér gefast okkur tækifæri til nýrrar vöruþróunar og nýrrar sóknar inn á þennan markað. Það á einnig við um söltuðu síldarflökin, en þar hafa orðið mjög breyttar aðstæður eftir að Rússlandsmarkaðurinn brotnaði saman. Við þurfum nú að hasla okkur völl á nýjum mörkuðum og með nýrri vöruþróun að því er varðar síldina og það skiptir því mjög miklu máli að hafa með ótvíræðum hætti tryggt að tollur fellur niður af söltuðum síldarflökum. Það á einnig við um skreið, svo og tolla af ferskri og frosinni lúðu, grálúðu og flökum af þessum tegundum. Síðan tekur við fjögurra ára aðlögun sem stendur frá upphafi samninganna frá ársbyrjun 1993 til ársbyrjunar 1997. Á þeim tíma lækka tollar á velflestum öðrum vörum um 70%. Eftir stendur að tollar lækka ekki á humri og laxi. Í heild má segja að öllum tollmúrum hafi verið rutt úr vegi þó að óverulegir tollar standi eftir á takmörkuðum framleiðsluvörum. En kjarni málsins er sá að hér hafa verið skapaðar nýjar aðstæður til sóknar fyrir íslenskan sjávarútveg. Ég hef áður vikið að þeim þætti sem lýtur að fjárfestingu í sjávarútvegi. Við tryggjum það að núgildandi löggjöf í því efni stendur og þar með girðum við fyrir það að útlendingar komist bakdyramegin inn í landhelgina. Menn hafa verið að spyrja: Er ekki hægt að fara á bak við þessa samninga ef eitt fyrirtæki á í öðru og því þriðja og það kaupir svo aftur í útgerðarfyrirtæki? Ég ætla ekki að segja neitt til um það. Kjarni málsins er þó sá að í því efni er engin breyting frá núverandi stöðu. Ef þetta er hægt í dag, þá getur vel verið að það verði líka hægt eftir þessa samninga, en það verður ekkert frekar hægt eftir að þeir eru um garð gengnir heldur en núna því að fjárfestingarfyrirvarinn er þess eðlis að við megum halda löggjöf okkar eins og hún er. Sé vandamálið til í dag þá getur það verið til eftir þessa samninga og það er í raun og veru kjarni málsins. Samningarnir breyta engu þarna um. Við höfum verið í viðræðum við Evrópubandalagið árum saman allt frá því að bókun 6 var gerð um gagnkvæman samning á sjávarútvegssviðinu. Það mál hefur verið tekið upp af flestum ríkisstjórnum og lýtur fyrst og fremst að því að gera samning um gagnkvæma samvinnu á sviði vísinda og rannsókna en jafnframt um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum innan tiltekinna marka. Og í tengslum við samningana er ákveðið að ljúka slíkri samningsgerð sem lengi hefur verið á döfinni og leiðir í sjálfu sér beint af bókun 6 á sínum tíma. Það er þess vegna ráð fyrir því gert að gera samning um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum að hámarki 3000 karfaígildi sem Evrópubandalagið fengi að veiða innan lögsögu okkar á móti því sem við fengjum u.þ.b 30 þúsund lestir af loðnu í grænlenskri lögsögu af kvóta sem Evrópubandalagið mundi kaupa af Grænlendingum. Hér er um gagnkvæm skipti að ræða, slétt skipti, sem geta þjónað hagsmunum beggja. Það er ráð fyrir því gert að frá slíkum samningi yrði gengið einhvern tíma á næsta ári. En meginefni hans er takmörkun á gagnkvæmum skiptum veiðiréttinda. Við höfum lagt fram samningstilboð í þessu efni sem Evrópubandalagið hefur ekki mótmælt. Þar höfum við gert ráð fyrir því að meiri hluti aflans yrði langhali en minni hluti karfi. Evrópubandalagið hefur óskað eftir því að snúa þessum hlutföllum við. Það verður tekist á um það í þessum samningum. Við þurfum líka að framkvæma frekari rannsóknir á langhalastofninum. Þessi samningur mun fela í sér, eins og við höfum gert Evrópubandalaginu grein fyrir og það hefur ekki gert athugasemdir við, að hér yrði um mjög fá skip að ræða. Það yrðu ekki verksmiðjuskip. Þau fengju aðeins að koma hér eftir að hafa fengið leyfi hvert fyrir sig. Þau kæmu hér á takmörkuðum tíma, mundu veiða á takmörkuðum, fyrir fram afmörkuðum svæðum. Þau yrðu að tilkynna komu sína inn í íslenska landhelgi til Landhelgisgæslunnar og tilkynna brottför, og um borð í hverju skipi yrði á kostnað útgerðaraðila íslenskur veiðieftirlitsmaður. Þannig yrði eins tryggilega frá því gengið og kostur er að skipin mundu í einu og öllu virða þær umgengnisreglur um auðlindina sem við sjálfir setjum. Ég tel þess vegna að þessi samningur um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum, sem gerður er í tengslum við aðalsamninginn, yrði okkur til hagsbóta. Hér er um samning að ræða sem er gagnkvæmur. Ef það kemur upp að annar hvor aðilinn getur ekki efnt skyldur sínar þá leiðir það af sjálfu sér að gagnaðilinn er leystur undan sínum skyldum því að þessi samningur er innbyrðis gagnkvæmur og hefur aðeins áhrif á sínu sviði. Við gerum einnig ráð fyrir því, og það er hluti af þessum samningi, að á sama hátt og við höfum framkvæmt þá hluti gagnvart löndum Fríverslunarsamtakanna þá verði heimilaðar landanir á fiski frá þeim ríkjum sem eiga aðild að samningnum, þó þannig að væri verulegur ágreiningur um skiptingu á einstökum veiðistofnum þá höfum við rétt til þess að banna landanir á þeim tegundum í íslenskum höfnum. Þetta er í meginatriðum sama regla og gildir gagnvart ríkjum Fríverslunarsamtakanna. Um þetta hefur stundum verið tekist á hér á Alþingi. Á síðasta kjörtímabili var meiri hluti neðri deildar þeirrar skoðunar að nauðsynlegt væri að breyta íslenskri löggjöf að þessu leyti en efri deild á annarri skoðun. Ég held að hér sé um að ræða mjög eðlilega og sjálfsagða breytingu sem sé fyrst og fremst okkur Íslendingum til hagsbóta. Í heild, frú forseti, þá er alveg ótvírætt að hér er um ræða mjög mikilvægan samning fyrir Ísland sem gefur okkur ný tækifæri. Við getum ekki vænst þess að taka meira hráefni úr sjónum á næstu árum. Kjarni málsins er sá að við getum ekki vænst þess að auka verðmætasköpun í þjóðfélaginu með því að taka meira hráefni úr sjónum. Við þurfum þess vegna að einbeita okkur að því að þróa hér meiri fullvinnslu á afurðum, sækja meira fram á mörkuðunum og auka þannig verðmætasköpun þjóðarinnar og bæta lífskjörin. Þar eru sóknarmöguleikar þjóðarinnar. Og þessi samningur er forsenda þess að þessi dugmikla og athafnasama þjóð geti bætt lífskjör sín með þeim hætti. Það er kjarni málsins.

Herra forseti. Mér er ljúft að staðfesta allt það sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan um samskipti utanrmn. og ráðuneytisins. Það hefur allt verið með ágætum þessa daga. Það hafa verið haldnir einir fimm formlegir fundir nú á rúmlega tveimur sólarhringum og annríki hefur því verið mikið. Við höfum fengið jafnóðum allar þær upplýsingar sem samninganefndarmenn höfðu en það er svo annað mál að þær upplýsingar voru takmarkaðar. Það er enn ekki búið að ganga endanlega frá textum á því sem verið var að ræða um þarna úti og raunar upplýsti ráðherra okkur um það áðan og búast má við því að það taki þó nokkra daga að fá texta að þessum miklu samningum. Það geta orðið 10 dagar eða meira þangað til þeir sjást. Síðan verður þetta auðvitað þýtt á mörg mál. Hér getum við ekki flutt þinginu þetta á erlendu máli til að menn hafi eitthvað í höndum. Það er rétt að við í nefndinni fengum þessi drög sem núna eru fyrir hendi seint í gærkvöldi og höfum getað kynnt okkur þau lítillega. Þó játa ég fúslega að það er óravegur frá því að ég geti kynnt mér jafnflókin skjöl á örfáum klukkutímum, við þurfum að liggja mjög yfir þessu. Ekki endilega sjávarútveginum. Ég held að það sé kannski einna skýrast að við fáum ótakmörkuð réttindi til þess að veiða og lifa og búa í okkar álfu og nýta okkar fiskimið, 200 mílurnar, sem við ein eigum og ætlum aldrei að láta neinn annan eignast neitt af. Það er frumkrafa og hún er samþykkt. Og þó það væri nú ekkert annað hljótum við, sem höfum verið svona nokkuð tortryggnir, að hugsa okkar ráð enn þá betur því að það er meginefnið. Hitt er raunar líka mjög mikilvægt að ekki verði slakað neitt á í sambandi við dómstólinn og önnur þau atriði sem gætu verið á þann veg að við værum að fórna einhverju af okkar dýrmætustu hagsmunum, þ.e. sjálfu sjálfstæðinu. Það þarf að skoða öll þessi atriði mjög náið áður en undir nokkuð er skrifað. En svo vill til að það fór einmitt á þann veg, sem ég var að vona, að það væri ekki unnt að undirskrifa neitt núna á þessu stigi, hvorki að setja stafi samningamannanna á neinn pappír né heldur að undirrita hann formlega, einfaldlega vegna þess að pappírinn er ekki til enn þá. Það er ekki til það sem á að semja um. Og við hljótum að fagna því að okkur gefst gott tóm til þess að hugleiða málið og eins og ég segi, þá verða það alla vega nokkrar vikur. Ég mundi halda að við gætum alveg talið okkur nokkurn veginn sæl --- eða vansæl eftir mati --- ef þessu lyki einhvern tíma um mitt næsta ár. Það gerist út af fyrir sig ekkert, það gengur ekkert af þessu í gildi fyrr en 1. jan. 1993 þannig að út af fyrir sig þarf ekki allt þetta óðagot. En það er hins vegar mjög gott að við skyldum hreinsa andrúmsloftið og núna fáum við fréttir úr öllum áttum sem hefðu kannski ekki alveg legið á lausu áður. Morgunblaðið mitt, ég hef ekki haft tíma til þess að lesa það allt saman, er allt uppfullt af ágætum fréttum og mismunandi sjónarmiðum um þessi mikilvægu samningamál sem á döfinni eru. Og við höfum núna mjög góðan tíma, alla vega fram yfir jól, til að velta þessu öllu fyrir okkur og sjá hvar við stöndum, hvað við getum samþykkt og hvað ekki því það eru ekki bara Íslendingar sem þurfa að fara með þetta fyrir sitt þjóðþing. Það þurfa líka EB-þjóðirnar að gera, allar held ég, og EFTA-þjóðir væntanlega. Og þá kemur að því að við þurfum að hugsa hvernig skyldi nú fara ef allar aðrar EFTA-þjóðir --- þeirrar spurningar er spurt --- gengju nú í Evrópubandalagið. Við höfum lýst því yfir, ég held allir íslenskir stjórnmálaflokkar, að það sé ekki á dagskrá að ganga í EB. Við munum ekki gera það og ég vona að enginn hafi breytt um skoðun í því efni. Sjálfstfl. var, hygg ég, fyrstur til þess að gera formlega ályktun um það á flokksþingi í nóvembermánuði 1987. Við höldum þó okkar striki. Við ætlum ekkert að gera það. Við getum alveg staðið álengdar og séð hverju fram vindur í því efni. Ég held að samningsstaða okkar til þess að ná tvíhliða samningum við Evrópubandalagið mundi ekkert versna við það að allir hinir færu í Evrópubandalagið. Þeir gera það auðvitað ef þeim sýnist svo, ekki getum við stöðvað þá í því. Ég er nú svo bjartsýnn að halda að við gætum samt sem áður fengið mjög hagstæða samninga við Evrópubandalagið. Mín reynsla af Evrópumönnum, sem eru í þessum samskiptum þjóðanna, er sú að þeir vilji hafa Íslendinga í Evrópu og leyfa þeim að vera þar í sínum heimkynnum en ekki hrekja þá í vesturátt. Ég held það. Bandalagsmenn þurfa að fá fiskinn okkar og þeir vita ósköp vel að við veiðum hann með minni kostnaði en þeir, förum betur með hann og förum betur með miðin. Þeir hafa sjálfir eyðilagt Norðursjávar- og Eystrasaltsmiðin eins og allir vita. Þeir hafa slæma reynslu af því að stjórna sjálfir jafnvel þó þeir séu með þessa stífu fiskveiðistefnu sína og þeir vilja auðvitað fá þennan besta fisk veraldarinnar. Þeir vilja samskipti við okkur. En þeir halda líka af einhverjum óskiljanlegum ástæðum að Íslendingar séu voðalega gáfaðir og þess virði að þekkja þá. Og við munum hvað Mitterand Frakklandsforseti sagði hér í fyrra, ég held að við munum það öll, að það væri ekkert vandamál með að Íslendingar gætu haldið réttindum sínum. Þetta hafa fleiri menn sagt og margir í mín eyru. Henning Christophersen, sem er aðstoðarframkvæmdastjóri Evrópubandalagsins, sagði það við okkur mörg úr Evrópustefnunefnd fyrir einu ári eða svo að það væri alveg sjálfsagt að leiðrétta okkar hag. Við hefðum samið um það að hleypa útlendingum með allan sinn iðnvarning til okkar. Þeir hefðu átt að gera það sama að því er fisk varðar, og gerðu það raunar fyrst að hluta, en þá kom bókun 6 sem aldrei var svo framkvæmd sem ruglaði öllu þessu. Hann sagði hiklaust og margendurtók, ég held að ég muni það nokkurn veginn orðrétt: ,,Þið hafið staðið við allt ykkar. Við höfum ekki gert það. Það er kominn tími til að við réttum þennan halla af og sjáum til þess að þið fáið algerlega frjálsa verslun á okkar mörkuðum.`` Við þurfum ekkert að hræðast. Við skulum bara halda höfðinu og standa auðvitað við allt sem við höfum samið um, semja hins vegar ekki um neitt sem við ætlum okkur ekki að standa við. Við höfum ekki samið um eitt eða neitt af því tagi. Það hefur ráðherra nú upplýst. Það gleður mig og áreiðanlega okkur öll. Við höfum góðan tíma til að ná samningum og ég endurtek að samstarfið á milli utanrmn. og utanrrh. sérstaklega hefur verið með ágætum og ekkert upp á það að klaga hvort sem það hefur verið að nóttu eða degi. Við töluðum lengi saman í síma frá Lúxemborg í fyrrinótt og ég held að við skiljum hvor annan.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni að Alþingi hefur mjög góðan tíma til að meta þennan samning og Alþingi þarf góðan tíma til að meta þennan samning. Það er rétt hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, formanni utanrmn., að það er nauðsynlegt að menn ætli sér næstu mánuði og fram á næsta ár til þess að fara vandlega yfir þau atriði sem eru óljós og kunna að orka tvímælis í þessum samningi. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson, sem að utanrrh. frátöldum hefur kannski átt manna stærstan þátt í þróun þessa máls á síðustu tveimur árum, rakti hér í mjög vandaðri ræðu fjölmörg atriði sem orka tvímælis í þessum samningi. Þegar höfð eru í huga orð formanns utanrmn. og orð fyrrv. forsrh., þá er það vægast sagt dálítið hjákátlegt að hæstv. utanrrh. hefur kosið að leggja málið þannig fyrir þingið hér í dag og þjóðina í gær að málinu sé lokið, það sé einfalt og hægt að bóka að það sé harla gott. Hann hefur enn ekki nefnt eitt einasta atriði í þessum samningi sem kunni að orka tvímælis, sem kunni að vera neikvætt, sem sé eitthvað sem við höfum þurft að borga Evrópubandalaginu fyrir það sem við höfum fengið í staðinn. Hann hefur þvert á móti hvað eftir annað notað orðalag frá erlendum manni og gert að sínu að Íslendingar hafi fengið allt fyrir ekki neitt og allri gagnrýni, sem sett hefur verið fram, eða spurningum eða efasemdum, hefur hann svarað á þann veg að ekkert sé hæft í slíku. Virðulegi forseti. Ég tel það afar óheppilegt fyrir málsmeðferðina að hæstv. utanrrh. og reyndar einnig hæstv. forsrh. skuli hafa kosið að leggja málið þannig fyrir að a.m.k. þeir tveir séu komnir að ótvíræðri niðurstöðu, þeir þurfi ekki að velta neinu fyrir sér lengur. Málinu er lokið í þeirra huga. Ég vil biðja hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að hugleiða mjög vandlega þær spurningar og þá atriðaskrá sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson fór yfir hér í sinni ræðu vegna þess að þar var að finna efnislega, ítarlega lýsingu á því sem þarf að liggja ljóst fyrir en gerir ekki nú áður en nokkur sæmilega vandaður þingmaður eða Íslendingur getur svarað því hvernig hann dæmir þennan samning. Þetta er ekki mál sem hægt er að dansa með eins og menn kunna að gera stundum hér í stjórnmálunum og leika sér að. Þetta er stærsti samningur sem Íslendingar hafa gert í áratugi, eins og hér hefur verið sagt í ræðustól, og hann er svo flókinn og hann er svo margþættur og hann á eftir að hafa svo afgerandi áhrif á íslenskt þjóðfélag að ekki er hægt á þessu stigi að komast að ákveðinni niðurstöðu um hver afstaða manna er nema menn vilji fara í vandaða umfjöllun um málið og vilji ekki í staðinn gera það að trúaratriði eða pólitísku hagkvæmnisatriði hver afstaðan er. Í þeirri ríkisstjórn sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson veitti forstöðu studdi Alþb. það eindregið að farið væri í viðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Hvers vegna gerðum við það? Vegna þess að við töldum að þar kynni að vera á ferðinni mikilvæg hagsmunamál sem við þyrftum að kanna mjög rækilega hvort við gætum leitt til lykta á þann veg að Íslandi væri til farsældar. Hins vegar var það aldrei í okkar huga að það væri sjálfgefið frá upphafi að niðurstaðan væri jákvæð eða þá þótt einhver áfangi væri kannski að baki að menn væru þar með búnir að gera upp sinn heildarhug. Það lá alltaf fyrir af hálfu okkar, og ég taldi nú reyndar samstarfsflokkanna einnig, Framsfl. og Alþfl., að að leiðarlokum ætluðu menn að meta hvað hefði komið út úr ferðinni, hverjir væru plúsarnir og hverjir væru mínusarnir. Og það var auðvitað líka þannig að samningnum væri ekki lokið fyrr en öllu væri lokið og þess vegna ekki hægt af hálfu utanrrh., og beinlínis fölsun, að lýsa því yfir hér að niðurstaða í einstökum þáttum saminganna hafi verið fengin fyrir mörgum mánuðum eða hálfu ári síðan. Ef Ísland hefði kosið svo hefði það, allt þar til á Lúxemborgarfundinum fyrir nokkrum dögum síðan, getað tekið upp hvaða mál sem var varðandi þennan samning. Það var engu lokið og engin niðurstaða fengin fyrr en öllu væri lokið. Virðulegi forseti. Ég vona að allir flokkar hér á Alþingi geti sameinast um þann anda sem var í ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar og hv. þm. Steingríms Hermannssonar og við gefum okkur góðan tíma á næstu vikum og mánuðum til þess að fara yfir þetta mál. Þessari umræðu verði ekki strax á fyrsta degi breytt í það hverjir vilja vera í halelúja-kórnum og hverjir ekki. Það er rétt sem komið hefur fram að innan síðustu ríkisstjórnar var sú meginstefna sett fram í upphafi að við óskuðum eftir því að því kerfi yrði komið á að frjáls verslun yrði með sjávarafurðir í þeim skilningi að Evrópubandalagið legði niður ríkisstyrki þannig að allar þjóðir og öll fyrirtæki sætu við sama borð í þeim viðskiptum. Hvers vegna gerðum við það? Jú, vegna þess að Evrópubandalagið sjálft og ríki þess hafa varið svo miklum fjármunum í ríkisstyrki til sjávarútvegsfyrirtækja að það eru dæmi um það að samkeppnisfyrirtæki okkar íslensku fyrirtækja hafi fengið 75% af öllum fjárfestingarkostnaði sínum greidd úr sjóði Evrópubandalagsins eða úr ríkissjóði viðkomandi ríkis. Við erum að keppa við ríkisstyrkta framleiðslu í Evrópubandalaginu sem fær jafnvel þrjá fjórðu af öllum sínum fjárfestingarkostnaði greidda af hinu opinbera. Evrópubandalagið hafnaði þessari kröfu. Engu að síður ákváðum við að halda áfram og settum fram þá varakröfu að Evrópubandalagið samþykkti grundvallarregluna um frjálsan markaðsaðgang fyrir allar sjávarafurðir og eins og hér hefur komið fram hvað eftir annað var þeirri grundvallarreglu hafnað. Evrópubandalagið hefur þess vegna hafnað tveimur grundvallarreglum frjálsra viðskipta, virðulegi utanrrh., og það er dálítið merkilegt að Evrópubandalagið gerir kröfur um að við leiðum í lög grundvallarreglur um frjáls viðskipti á þjónustumarkaði, frjáls viðskipti á gjaldeyrismarkaði, frjáls viðskipti á almennum fjárfestingarmarkaði, frjáls viðskipti á vinnumarkaði en Evrópubandalagið hefur hafnað því að innleiða tvær af höfuðgrundvallarreglum frjálsra viðskipta á sviði sjávarútvegsins, reglunni um enga ríkisstyrki og reglunni um tollfrjálsan aðgang. Það er mjög mikilvægt að menn átti sig á þessari staðreynd, sérstaklega í ljósi þess að yfirlýst stefna núverandi ríkisstjórnar var að það væri ófrávíkjanleg krafa fyrir samningunum um Evrópskt efnahagssvæði að grundvallarreglan um frjálsan markaðsaðgang yrði viðurkennd. Núverandi ríkisstjórn virðist hins vegar hafa breytt þeirri stefnu sinni og er nú reiðubúin að taka ákveðnar tollalækkanir sem ígildi þess. Það kom í ljós í gærkvöldi þegar við fengum í hendur þann texta, sem gengið var frá í Lúxemborg, að komið var inn ákvæði, sem við í utanrmn. höfðum aldrei heyrt um áður, þar sem EFTA-ríkin skuldbinda sig til þess að vera ekki með ríkisstyrki á sviði sjávarútvegs. Það er sem sagt búið að snúa dæminu við í þessum samningi. Í stað þess að krafan væri upphaflega sú að það væri Evrópubandalagið sem hætti sínu styrkjakerfi í sjávarútvegi hefur Evrópubandalagið náð því fram í þessum samningi að EFTA samþykkir eitt og sér að vera ekki með ríkisstyrki af neinu tagi í sjávarútvegi án þess að Evrópubandalagið breyti í nokkru ríkisstyrkjum sínum. Þetta er mjög merkilegt ákvæði og var lítið um það rætt í ræðu hæstv. utanrrh. Hvað þýðir þetta í reynd? Þetta þýðir það í reynd að Evrópubandalagið er með frjálsar hendur til þess að auka ríkisstyrkina í sjávarútvegi Evrópubandalagsríkjanna eins og það vill. En EFTA-ríkin eru búin að binda hendur sínar í þeim efnum. Með öðrum orðum: Frjálsu viðskiptin eiga að vera á þann veg að Evrópubandalagið getur haldið áfram að hlaða ríkisfyrirgreiðslu og ríkisstyrkjum og sjóðasukki, virðulegi forsrh., í sjávarútveginn, en EFTA-ríkin og Ísland mega ekki gera neitt. Hvað getur þetta svo þýtt í einstökum tilvikum? Það getur þýtt t.d. að við fögnum því að fá núna möguleika til þess að flytja inn flök t.d. á breska markaðinn. Það er mikilvægur ávinningur. Ég fagna því að það hefur tekist. En Evrópubandalagið hefur möguleika til að vega upp þessar tollaívilnanir gagnvart Íslandi með því að auka styrkina til fyrirtækjanna, t.d. á Humber-svæðinu, þannig að samkeppnisstaða þeirra væri óbreytt á eftir. Þau hafa að vísu þurft að horfa framan í það að Íslendingar greiði ekki lengur neina tolla, en þá kemur bara breska ríkið eða Evrópubandalagið og lætur þau fá meiri peninga þannig að þau geta haldið áfram að keppa við íslenska framleiðslu í þessum efnum. Alls staðar þar sem menn viðurkenna grundvallarreglurnar um frjáls viðskipti og tollalækkanir sem hluta frjálsra viðskipta eru settar hömlur, eru settar bremsur á það hvort ríki getur beitt ríkisstyrkjum til þess að vega upp á móti tollaívilnunum annars ríkis. Það er ekki gert í þessum samningi. Evrópubandalagið og einstök ríki þess hafa áfram fullkomlega frjálsar hendur í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir þessu í öllum fagnaðarlátunum yfir tollalækkunum sem eru mikilvægar og ber að fagna. Ég tek undir það með hv. þm. Steingrími Hermannssyni að það er mjög mikilvægt að það tókst að ná meiru fram í þeim efnum en á horfðist. En það breytir því ekki að Evrópubandalagið getur hjálpað framleiðendunum hjá sér að ná þessu í gegnum ríkisstyrkjakerfið aftur. Þetta má ekki skilja á þann veg að tollalækkanirnar séu einskis virði. Því fer víðs fjarri. Þær eru mikils virði. En menn mega ekki túlka þetta mál og kynna það fyrir þjóðinni án þess að setja þetta í samhengi við það sem Evrópubandalagið hefur neitað að gera, þ.e. neitað að afnema ríkisstyrkina og neitað að veita fullan markaðsaðgang. Það er einnig nauðsynlegt að menn hafi það í huga að með þessum samningi fá Norðmenn réttindi til að keppa við íslenskan sjávarútveg í einstökum greinum á markaðssvæði Evrópubandalagsríkjanna sem þeir hafa ekki haft jafngóða aðstöðu til á undanförnum árum vegna þess að við höfum haft bókun 6 en þeir ekki svo að íslenskur sjávarútvegur og framleiðsla geta búið við lakari samkeppnisstöðu að hluta til í einstökum greinum á eftir vegna þess að samkeppnisstaða Norðmanna styrkist. Þetta er auðvitað þáttur sem menn verða líka að horfa á ef menn hafa áhuga á því að leggja málið fyrir í heild sinni. Þótt það sé mjög mikilvægt að tollalækkanir hafi náðst fram þá verður engu að síður að gera það alveg skýrt að enn þá eru ýmsar mikilvægar greinar sjávarútvegsins sem ýmist fá engar tollalækkanir eða eiga að borga toll áfram þótt hann sé kannski ekki hár. Þegar menn eru að segja að þetta opni mikla framleiðslumöguleika fyrir fullvinnslu á íslenskum sjávarafurðum þá er staðreyndin því miður sú að margar fullvinnsluvörur í sjávarútvegi njóta ekki tollfríðinda samkvæmt samningnum. Því miður. Þannig eru þróunarmöguleikarnir einhverjir en þeir eru ekki ótakmarkaðir. Ef fiskeldið á Íslandi hefði reynst arðvænlegri grein en reyndin hefur því miður verið þá væri það auðvitað mjög alvarlegt fyrir okkur að vera núna að ræða samning þar sem lax og laxaafurðir eru algerlega utan við þann árangur sem náðst hefur. Áfram væru laxaafurðir á listanum sem hæstv. utanrrh. kallaði bannlistann, þ.e. þar er ekki um tollalækkanir að ræða, hvað þá heldur afnám tolla. Ef nú laxarækt og laxaframleiðsla á Íslandi yrði arðvænleg grein --- og við þurfum ekki að fara nema tvö ár aftur í tímann þegar var fullyrt hér í þessum ræðustól að framleiðsla á eldislaxi og öðrum greinum laxaræktar gæti skilað okkur 5, 6, 7--8 milljörðum í þjóðarbúið eftir fáein ár --- þá væri sú framleiðsla algerlega fyrir utan þann árangur sem hér er verið að tala um. Evrópubandalagið hafnaði því að veita laxaframleiðslunni þessi réttindi. Kannski skiptir þetta okkur ekki máli vegna þess að fiskeldið geti ekki verið framtíðargrein í landinu. En verði fiskeldið framtíðargrein í landinu og kannski vaxtarbroddur eins og sumir töldu fyrir nokkrum árum þá er það mjög alvarlegt mál að við erum hér að gera samning þar sem framleiðsla á laxi verður á bannlistanum hvað tollalækkanir snertir. Virðulegi forseti. Ég hef sagt það í umfjöllun utan þings að Evrópubandalagið er að fá mikið fyrir sinn snúð í þessum samningi. Og það er dálítið merkilegt að virðulegur utanrrh. kýs að ræða það aldrei hvað Evrópubandalagið er að fá fyrir sinn snúð. Hvað er það? Jú, það er í grófum dráttum það að eftir að þessi samningur tekur gildi þá getur hvaða fyrirtæki sem er, hvaða einstaklingur sem er í Evrópubandalagsríkjunum keypt hér fyrirtæki og hafið hér atvinnu í nánast öllum öðrum greinum íslensks efnahagslífs en í sjávarútvegi, t.d. í bankastarfsemi, tryggingastarfsemi, ferðaþjónustu, hótelrekstri, verslunarrekstri, viðskiptum, ráðgjafarþjónustu og þannig koll af kolli. Ef ríkisstjórnin framkvæmir áform sín um einkavæðingu, sem ég veit t.d. að virðulegur viðskrh. hefur mikinn áhuga á og Sjálfstfl. hefur mikinn áhuga á, þá er líka nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því hvaða áhrif sú einkavæðing hefur á möguleika erlendra aðila. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson benti á, að samspil einkavæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar og samningsins um Evrópskt efnahagssvæði gæti haft það í för með sér að erlendir aðilar mundu hér í lok aldarinnar eiga allar virkjanir á Íslandi. Nú segir virðulegur utanrrh. hræðsluáróður. Óskandi að svo væri, virðulegi utanrrh. Óskandi væri að þetta væri bara bábilja í mér sett fram í þeim tilgangi að hræða fólkið í landinu gegn virðulegum utanrrh. Engu að síður er það staðreynd að ef ríkisstjórnin framkvæmdi þá stefnu að breyta Landsvirkjun í almenningshlutafélag, byði hlutabréfin til sölu á almennum markaði og gerði það sama við Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða, þá eru þessi orkufyrirtæki þar með orðin almenn viðskiptafyrirtæki og engar hömlur í þessum samningi á því að erlendir aðilar geti keypt hlutabréfin og þannig smátt og smátt eignast fyrirtækin. Einmitt þess vegna vildum við í síðustu ríkisstjórn, t.d. fulltrúar Alþb., að í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði kæmi sértækur fyrirvari um orkufyrirtæki þannig að það væri alveg sama hvort þau væru í einkaeign eða opinberri eign hér á Íslandi. Við mundum alltaf halda þeim í okkar höndum. Því var hins vegar hafnað að það væri sértækur fyrirvari varðandi orkulindirnar. Sama gerðum við varðandi landið. Við sögðum líka: Fiskurinn er dýrmæt auðlind. Allir voru sammála um það í síðustu ríkisstjórn að það kæmi ekki til greina að útlendingar hefðu rétt til þess að eignast fiskinn. Um það er þess vegna sértækur fyrirvari í þessum samningi. Við vildum líka í síðustu ríkisstjórn hafa sértækan fyrirvara um landið vegna þess að við töldum landið vera jafnmikla auðlind og fiskimiðin. Því var hafnað. Hæstv. utanrrh. segir nú á frekar ósmekklegan hátt að hefði fyrrv. landbrh. staðið sig í stykkinu þá gætum við núna verið að ræða það hvernig mætti komast fram hjá því að enginn fyrirvari er um landið. Ástæðan fyrir því, virðulegi utanrrh., að það var ekki gert, er eins og þú veist að við vildum láta halda áfram að reyna á það hvort Ísland fengi ekki líka viðurkenningu á sértækum fyrirvara varðandi landareignina eins og við fengum varðandi fiskimiðin vegna sérstöðu okkar þar sem 250 þúsund manns búa í stóru landi með dýrmæt auðæfi á jörðum landsins. Ágreiningurinn í síðustu ríkisstjórn var um það að utanrrh. vildi ekki sækja þessa kröfu. Hann vildi ekki halda henni lengur til streitu. En við, t.d. fulltrúar Alþb., vildum að henni yrði áfram haldið til streitu. Ég vil nefna hér til viðbótar vatnið. Ekki vatnið sem er notað til þess að virkja heldur vatnið sem við setjum á flöskur eða í dósir og flytjum til útlanda. Ég hef heyrt ýmsa halda því fram að eftir 10--15 ár gætu tekjur Íslendinga af útflutningi á vatni í neytendaumbúðum numið álíka miklu og tekjurnar sem við höfum núna af sjávarafla, einfaldlega vegna þess að vatnið er orðið dýr munaðarvara á flestum svæðum heims. Það er alveg ljóst að duglegir atvinnurekendur eins og Davíð Scheving Thorsteinsson hafa á síðustu 2--3 árum unnið frábært brautryðjendastarf á þessu sviði, svo afgerandi að mér er sagt að það fari einn gámur á dag frá hans fyrirtæki einu til útlanda með þessa framleiðsluvöru, vatn í dósum. Nú spyr ég: Er þessi samningur þannig að erlend fyrirtæki, t.d. Perrier í Frakklandi, fái ótakmarkaðan rétt eins og menn fá t.d. til þess að stofna banka, til þess að setja hér upp átöppunarverksmiðjur fyrir vatn til að setja það í dósir og neytendaumbúðir þannig að erlend fyrirtæki geti tekið allan arðinn af því að nýta þessa auðlind okkar, vatnið? Ég teldi það mjög illa farið ef við af skammsýni í þessum samningi, bara með því að einblína á fisk sem auðlind, værum að veita erlendum fyrirtækjum rétt á að nýta aðra auðlind sem kann kannski á 21. öldinni, virðulegi utanrrh., að gefa mönnum enn glæsilegri máltíðir á 1. farrýminu en fiskurinn. Þá mundum við bara vakna upp við það að samningurinn sem gerður var af lestarstjóranum 1991 hefði einfaldlega haft það í för með sér að það sæti enginn Íslendingur við það borð að nýta þetta vatn. Ég tel þess vegna að það sé eitt af þeim atriðum sem Alþingi þarf að kanna í meðferð málsins: Hvað um nýtingu vatnsins sem auðlindar í þessum samningi? Ég ætla ekki að rekja hér ítarlega það sem sagt hefur verið varðandi landakaupin og varðandi vinnumarkaðinn. Það hefur þegar komið fram, t.d. hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Það er alveg ljóst að ráðherrarnir í ríkisstjórninni ætla að fara þá leið að þeir ætla að sætta sig við það að vera ekki með sérstakan fyrirvara um eignarhald Íslendinga á landi í þessum samningi. Þeir segja: Við skulum setja girðingar í íslensk lög sem eiga að tryggja það að við missum ekki landið í hendur útlendinga. Og ég virði alveg það sjónarmið utanrrh. að hann segir: Ég vil ekki að landið fari í hendur útlendinga. En þá spyrjum við hin: Hvernig á að tryggja það? Þetta er slíkt lykilatriði, eignarhaldið á Íslandi. Ísland er ekki bara fiskimið. Ísland er eyja eins og allir vita. Hvernig á að tryggja eignarhaldið á Íslandi? Og þá vona ég að virðuleg ríkisstjórn verði við þeim tilmælum sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson setti fram hér áðan að áður en samningur um Evrópskt efnahagssvæði kemur til endanlegrar afgreiðslu á Alþingi verði búið að setja lög sem tryggi það að landið verði áfram í eigu Íslendinga þrátt fyrir þennan samning. Það er ekki hægt að ætla þinginu eða þjóðinni að taka afstöðu til þessa samnings með það algerlega opið hvernig á að ganga frá því í íslenskri löggjöf að landið verði áfram í okkar eign. Varðandi vinnumarkaðinn þá er það líka ljóst að samtök launafólks þurfa mjög rækilega að kanna það á hvern hátt þessi samningur kann að breyta réttindastöðu launafóks á Íslandi í samkeppni við það erlenda vinnuafl sem hingað kann að koma. Virðulegi forseti. Við settum hér á síðasta þingi lög um fjárfestingu útlendinga í íslensku efnahagslífi. Þar settum við alls konar girðingar eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti hér. Við settum girðingar um hlutfall sem útlendingar mættu eiga í íslenskum bönkum, við settum girðingar um hámark hvað snertir heildarfjárfestingu útlendinga í einstökum greinum, íslensku atvinnulífi. Allar þessar girðingar nema sú sem snýr að sjávarútveginum fjúka í þessum samningi. Öll ákvæði sem voru sett um búsetuskyldu, ríkisborgararétt, eignarhlutfall og hámarksupphæðir fara burt. Ég tel það út af fyrir sig alveg vera eðlilegt að t.d. erlend verslunarfyrirtæki geti stofnað hér matvöruverslanir og boðið Íslendingum lægra vöruverð. Ég sé í sjálfu sér enga ástæðu til þess að við séum endilega að vernda íslenska verslunarstétt hvað það snertir ef neytendur fá hagstæðari kjör. Ég hef líka sagt að það geti verið mjög sterk rök fyrir því að íslenskir neytendur geti keypt ódýrari farmiða til útlanda, geti keypt hagkvæmari tryggingar fyrir húsin sín og bílana sína. Fyrir öllu þessu er hægt að færa skýr og sterk rök. En hin hliðin á peningnum er líka sú að sjálfstætt ríki þarf ekki bara að hafa þing og ríkisstjórn og dómstóla. Það þarf líka að hafa ákveðna grundvallarþætti efnahagsstarfseminnar í sínum höndum ef sjálfstæði á að vera meira en form. Og það er sú spurning sem við þurfum að svara hér. Hvernig er það tryggt að ákveðnir grundvallarþættir efnahagsstarfseminnar séu áfram í okkar höndum? Það er rétt sem hæstv. utanrrh. hefur sagt að það felst ekki fullveldisafsal í þessum samningi hvað það snertir að Alþingi þarf auðvitað að samþykkja samninginn. En, virðulegi utanrrh., ég tel það skyldu þína vegna þess að þú ert ekki bara utanrrh. Alþfl. eða þessarar ríkisstjórnar, þú ert utanrrh. Íslendinga, ég tel það skyldu þína að um leið og þú fullyrðir að í þessu felist ekki fullveldisafsal með þeim rökum sem þú notaðir nú hér í 20. eða 30. sinn í ræðustólnum að benda þjóðinni og þinginu jafnframt á það að ef samningurinn verður gerður að lögum þá verður svigrúm Alþingis og þjóðarinnar til þess að taka ákvarðanir í efnahagsmálum þrengt allverulega. Þá verður svigrúmið til þeirra ákvarðana sem við höfum hingað til tekið í þessum sal og ríkisstjórnin hefur tekið við Lækjartorg til þess að stýra efnahagslífinu hér þrengt allverulega. Ég veit að t.d. virðulegur viðskrh. telur bara gott að þrengja þetta með þessum hætti vegna þess að hann hefur oftast trú á menntað einveldi í þessum efnum. En við hin, sem viljum kannski lýðræðislegri skipan, höfum talið mikilvægt að Alþingi og ríkisstjórnin hefðu þennan rétt. Og það er alveg nauðsynlegt að fara yfir það nákvæmlega fyrir þjóðina og fyrir þingið hvað þingið getur ekki gert eftir að það er búið að samþykkja þennan samning. Virðulegi forseti. Ég skal ljúka máli mínu á örfáum mínútum. Ég ítreka þá ósk, sem sett hefur verið fram, að þjóðaratkvæði fari fram um þennan samning. Og ég verð að segja að ég bara skil ekki hvers vegna ríkisstjórnin hefur ákveðið strax í upphafi umræðunnar að hafna þeirri ósk. Ef málið er svona einfalt, skýrt og augljóst, eins og fram hefur komið í máli utanrrh. hér í dag og forsrh. í fjölmiðlum í gær, hlýtur það að vera ákjósanlegt fyrir ríkisstjórnina að leggja málið fyrir þjóðaratkvæði. Þess vegna harma ég að hæstv. utanrrh. skyldi lýsa því yfir að ríkisstjórnin hefði ákveðið að hafna kröfunni um þjóðaratkvæði og ég óska eftir því að ríkisstjórnin endurskoði þá afstöðu sína. Alþb. mun beita sér fyrir því á næstu vikum og mánuðum að þessi samningur fái rækilega umfjöllun hér í þinginu, í þjóðfélaginu, hjá samtökum atvinnulífs og samtökum launafólks. Við viljum leggja mikið í það að fram fari rækileg kynning á þessum samningi. Ekki á svona áróðursfundum þar sem utanrrh. talar bara einn í einhverri kappræðu við menn úti í sal, ég hef nokkra reynslu af því að mæta með utanrrh. á svoleiðis fundum, ég veit hvernig þeir eru, heldur á málefnalegum og efnislegum fundum þar sem málið er lagt fyrir ítarlega og hlutlaust og menn hafa fullan möguleika til þess að meta það með sanngjörnum og eðlilegum hætti. Það er þannig kynning og þannig umræða sem þarf að fara fram í þjóðfélaginu um þetta mál.

Að gefnu tilefni vill forseti í mestu vinsemd benda hv. þingmönnum á að ávarpa ekki ráðherra eða þingmenn beint í 2. persónu því að slíkt er ekki leyfilegt samkvæmt 54. gr. þingskapa. Nú á einn þingflokkur eftir að tala í fyrri umferð. Það eru ekki nema fimm mínútur þangað til þingflokksfundir eiga að hefjast og það hefur orðið að samkomulagi við Kvennalistann að þær bíði með sína ræðu þar til kl. 6.

Virðulegi forseti. Nú liggur fyrir að samningur hefur verið gerður um Evrópskt efnahagssvæði milli ríkisstjórna EFTA-landanna og EB og hefur hæstv. utanrrh. gert okkur einhverja grein fyrir samningnum út frá sínu sjónarmiði. Mér heyrðist hann vera mjög sammála því sem sagt var um samninginn og í hans máli kom reyndar mjög skýrt fram að hann teldi að þarna hefðum við fengið allt fyrir ekkert því að hann talaði eingöngu um að allt væri mjög jákvætt og mjög gott. Það væri ekki hægt að finna nokkurn einasta galla við þennan samning. Ég verð að lýsa því að ég hef vissar áhyggjur ef þetta er sá boðskapur sem hann ætlar að flytja þjóðinni og byrjar nú í kvöld, samkvæmt auglýsingu undirritaðri af utanrrn., en þar kemur fram að almennur borgarafundur verður til að kynna samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Væntanlega greiðir utanrrn. þá kostnað sem af þessum fundi hlýst þannig að ég velti því fyrir mér hver muni þá fara um landið og gera grein fyrir þeim hættum og þeim göllum sem geta hugsanlega verið á þessum samningi og hver muni greiða þann fundakostnað. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvernig hann hyggst almennt standa að kynningu á þessum samningi og hvort ræða hans hér áðan er forsmekkurinn að því sem þjóðin á að fá í kynningu á honum. Því að ef svo er, er það auðvitað ekki nokkur einasta kynning heldur er það einhliða áróður og þeir gallar og þær hættur, sem geta fylgt þessum samningi, koma á engan hátt fram. Ég vil því fá upplýst hvernig þeim fundum verður hagað ef sá fundur sem verður í kvöld er upphafið að einhverri fundaröð. Okkur almennum þingmönnum er nokkur vandi á höndum að fjalla um þennan samning þrátt fyrir þá kynningu sem hér fór fram. Við höfum ekki séð hann enn þá og ekki getað kynnt okkur hann. Hann hefur að einhverju leyti verið kynntur í utanrmn. en auðvitað hefur enginn tími unnist til að kynna sér hvað þarna er á ferðinni og hvort það er rétt, sem hér hefur margoft verið haldið fram, að allir okkar fyrirvarar séu inni og engar hættur séu því samfara að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Ef svo er hefur mikið breyst frá því í júlí því að við þau samningsdrög, sem þá lágu frammi, var margt að athuga. Í þeim drögum fólust greinilega ýmsar hættur þannig að mikið má þá hafa breyst frá því í lok júlí ef allt í einu eru engar hættur samfara þessum samningi. Það er auðvitað öllum ljóst að grundvöllurinn fyrir þessum samningi er lög og reglur Evrópubandalagsins, sem eiga að gilda á þessu svæði um fjórfrelsið svonefnda, þannig að líkja mætti því að samþykkja hann við inngöngu í Evrópubandalagið að því er varðar þau atriði og má því segja að það sé þá um nokkurs konar inngöngu að 60% inn í Evrópubandalagið. Það finnst mér eðlilegt að komi fram og hæstv. utanrrh. hlýtur að gera þjóðinni grein fyrir því þegar hann þeysist um landið til að kynna þennan samning. Mér fannst vanta í máli hans áðan að gera það alveg ljóst að lög Evrópubandalagsins eru æðri okkar lögum og það kom alls ekki fram, sem er eitt af því sem ég hef haft áhyggjur af, hvað verður með ný lög sem sett verða á þessu Evrópska efnahagssvæði. Eru það ekki í raun og veru lög og reglur Evrópubandalagsins sem við þurfum að samþykkja, ekki bara núgildandi lög heldur þau sem munu verða sett, sem ákvörðuð eru af Evrópubandalaginu í raun? Þó svo að ákvæði séu um það að við getum hugsanlega hafnað þeim hér á Alþingi verður það í raun varla hægt vegna þess að ef við höfnum þeim, erum við þá bara ekki að segja okkur úr þessu Evrópska efnahagssvæði? Þann 31. júlí sl. var viðtal við Frans Andriessen í í Information og ég ætla að leyfa mér að lesa hér í þýðingu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Tengsl EFTA-ríkjanna við ákvarðanakerfi Evrópubandalagsins verður takmarkað við að þau geti gert grein fyrir sjónarmiðum sínum á vissum skýrt afmörkuðum sviðum.`` Gert grein fyrir sjónarmiðum sínum, ég endurtek það. ,,Þegar allt kemur til alls verður það Evrópubandalagið sem ákvarðar hvað gerist á Evrópsku efnahagssvæði.`` Þetta eru ummæli Frans Andriessens þannig að þetta er hans skoðun. Hefur þetta eitthvað breyst frá 31. júlí? Hefur eitthvað breyst með það að Evrópubandalagið mun í raun ákvarða lög og reglur á þessu svæði og þar með hér á Íslandi? Á þessu sviði, ef af þessum samningi verður, afsalar Alþingi sér því verulegum hluta af löggjafarvaldinu og framselur það í raun til annarra þjóða og að mínu mati er þarna um verulegt fullveldisafsal að ræða og ég er ekki ein um þá skoðun. Það hefur einnig mikið verið rætt um að dómsvaldinu sé líka að verulegu leyti afsalað til yfirþjóðlegs dómstóls þannig að á þessum tveimur sviðum er um verulegt valdaafsal að ræða. Norðmenn telja að þarna sé um valdaafsal að ræða og þess vegna þarf þrjá fjórðu hluta atkvæða í norska þinginu til að þessi samningur verði samþykktur. Nú er talinn mjög mikill vafi á því í Noregi að svo verði og mig langar í því sambandi að beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh.: Hvað verður um sjávarútvegskaflann í samningnum ef Norðmenn fella hann í Stórþinginu? Fellur hann þá allur úr gildi eða mun hann gilda gagnvart öllum öðrum þjóðum sem þarna áttu aðild að? Mér er það ekki ljóst af máli hæstv. ráðherra hér áðan. Ég tel mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi þessa fullveldisafsals, að þessi samningur verði borinn undir þjóðaratkvæði og tel það raunar sjálfsagt mál, ekki eingöngu vegna þessa heldur tel ég að svo stórt mál sem þarna er á ferðinni verði að bera undir þjóðaratkvæði og ætti raunar að eiga við um miklu fleiri mál. Því vona ég að niðurstaðan verði sú að þetta mál verði borið undir þjóðaratkvæði áður en endanleg afstaða verður tekin. Ráðherrann hefur löngum haldið því fram og hélt því fram áðan að auðvelt væri að setja í íslenska löggjöf ákvæði um eignarhald á landi. Ef þetta er svona auðvelt að hans mati og ekkert virðist standa í veginum fyrir því að Evrópubandalagið muni taka það gott og gilt, hvers vegna í ósköpunum var það þá ekki sett inn í samninginn? Ef það var skilningur allra að í lagi væri að hafa þessi ákvæði inni í íslenskum eða þá norskum lögum, hvers vegna í ósköpunum var það þá ekki gert? Ég vil benda hæstv. ráðherra á að nýlega hefur fallið dómur, sem hann hlýtur að vita um, í Bretlandi um að það væri óheimilt að hafa inni í breskum lögum sérákvæði um réttindi breskra þegna umfram aðra. Ef við eigum að geta haft inni í okkar löggjöf réttindi íslenskra þegna umfram aðra hljótum við að geta sett það inn í samninginn. Að vísu heyrðist mér á ráðherranum áðan að eingöngu væri um að ræða búseturétt og forkaupsrétt sveitarfélaga og ríkisins að bújörðum. Ég sé fyrir mér að meira en stór hluti landsins væri þá kominn í ríkiseign eða í eign sveitarfélaga en ég hélt að það væri ekki beinlínis stefna þessarar ríkisstjórnar. Þannig er alveg ljóst að allir þeir fyrirvarar, sem talað var um í upphafi, eru auðvitað foknir út í veður og vind og það er alls ekki ljóst hvort sá almenni fyrirvari, sem hæstv. utanrrh. telur svo mikils virði, sé nokkurs virði í raun. Það þarf raunar að athuga það mál mjög vel áður en ég tek það sem góða og gilda vöru að nokkurt hald muni vera í honum. Ég vil minna á greinargerðir sem birst hafa eftir Stefán Má Stefánsson prófessor þar sem hann hefur m.a. bent á að í dómum Evrópudómstólsins hefur höfuðáherslan verið lögð á að fjórfrelsið gangi framar öllum öðrum ákvæðum. Þess vegna finnst mér að þessi almenni fyrirvari sé ákaflega lítils virði, a.m.k. án nánari athugunar, ekki nema það hafi einnig breyst núna síðustu daga. Fiskveiðimálin hafa auðvitað verið mest áberandi hér í umræðunni og ætla ég ekki að gera lítið úr þeim ávinningum sem náðst hafa á þeim sviðum. En þau ein og sér eru einungis lítill partur af þessu máli öllu og það verður auðvitað að skoða samninginn fyrst og fremst út frá öllum öðrum atriðum, sem eru eftir því sem hæstv. ráðherra hefur sjálfur sagt 97% af samningnum. Við höfum auðvitað ekki fengið það sem við lögðum upp með á því sviði. Fyrst var talað um fríverslun með fisk og hefur það verið rætt hér, bæði af mér og öðrum, hversu afdrifaríkir allir þeir ríkisstyrkir sem Evrópubandalagið leyfir geta orðið fyrir Íslendinga. Í Evrópubandalaginu er fiskvinnsla niðurgreidd en það getum við auðvitað ekki gert. Það á eftir að athuga betur þá niðurfellingu á tollum sem hér hefur mikið verið talað um og þá sérstaklega með tilliti til þess hversu mikla möguleika við höfum til að breyta okkar framleiðslu, fara út í meiri fullvinnslu og gera aðra hluti en einmitt það sem við höfum verið að gera hingað til. Sem greiðsla fyrir þetta eru auðvitað veiðiheimildir innan íslenskrar lögsögu sem eru mér mikill þyrnir í augum. Það er kallað gagnkvæmar veiðiheimildir og sagt að þetta sé algerlega fyrir utan samninginn. Auðvitað er það alveg rétt, en samningurinn tengist þessu óhjákvæmilega og talað er um að við megum veiða 30 þúsund tonn af loðnu við Grænland. Mér þykir það mjög einkennilegt að Evrópubandalagið sé farið að versla með loðnu við Grænland. Þeir eru auðvitað með samninga við Grænlendinga en hversu lengi eru þeir samningar í gildi? Hefur einhver loðna veiðst á þessu svæði undanfarið? Ég veit ekki betur en lítið sem ekkert hafi veiðst á þessu svæði af loðnu undanfarin ár og hvað gerist þá ef við veiðum ekki þessi 30 þús. tonn í staðinn fyrir karfa og langhala sem þeir fá að veiða innan okkar lögsögu? Af hverju geta þeir ekki sjálfir veitt sína loðnu og við fáum að veiða innan okkar lögsögu? Hvað er eiginlega þarna á ferðinni? Og hvað ef Ísland ákveður nú að segja upp þessum samningi? Hvað gerist þá ef við segjum eftir 1--2 ár að við viljum ekki lengur hafa þennan samning við Evrópubandalagið um svokallaðar gagnkvæmar veiðiheimildir? Mér þykir margt óljóst í þessu og vildi gjarnan fá svör um það hversu nátengdir þeir samningar eru. Það er ljóst eftir að þessir samningar tókust að önnur EFTA-ríki hafa hlaupið upp til handa og fóta og sagst ætla að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, þ.e. þau ríki sem voru ekki þegar búin að því. Það er líka alveg ljóst að þessum samningum fylgir mikið stofnanabattarí með miklum kostnaði. Það eru áætlanir uppi um það að fjölga embættismönnum verulega innan EFTA og það verður óneitanlega mikill kostnaður við dómstólinn, það verður mikill kostnaður við eftirlitsstofnunina o.fl. Hver á að greiða þennan kostnað þegar hvert ríkið af öðru gengur inn í Evrópubandalagið og Ísland og Liechtenstein verða ein eftir? Þetta hefði mér þótt fróðlegt að heyra um. Eitthvað hljóta menn að hafa athugað hvað þetta kostar mikið og hversu mikið muni smám saman lenda í auknum kostnaði á Íslandi. Það er einnig talað um að við munum taka þátt í einhverjum nefndum á vegum EES eða Evrópubandalagsins og mig langar líka að heyra hvernig þetta er hugsað og hversu mikill kostnaður muni verða þessu samfara og hvort við höfum yfirleitt mannskap í þetta, hvort það verði ekki hálf þjóðin í förum milli Brussel og Reykjavíkur. Mér þótti líka mjög merkilegt að heyra það bæði af hálfu hæstv. utanrrh. og reyndar hæstv. sjútvrh. líka hversu mikil áhersla var lögð á það að binda þá sem voru í fyrri ríkisstjórn fasta við þennan samning. Það er eins og þeir hafi ekki mikla trú á samningum og vilji endilega láta stuðningsmenn fyrrv. ríkisstjórnar samþykkja samninginn nánast án skoðunar. Það er eins og það sé ekki talið að þessi samningur þoli skoðun hv. þm. og það er lögð mikil áhersla á að þeir beri ábyrgð á þessum samningi. Það er eins og þetta sé svo slæmur gerningur að það þurfi að klína því á einhvern annan heldur en sjálfan sig að skrifa undir þessi ósköp. En við skulum minnast þess að sú ákvörðun sem tekin var í Lúxemborg er einhliða ákvörðun ríkisstjórna. Alþingi á eftir að staðfesta samninginn og fjalla um hann hér og reyndar eiga 19 þjóðþing eftir að fjalla um þennan samning. Ég á mjög erfitt með að trúa því að þegar þingmenn fara ofan í þennan samning með gagnrýnum augum og reyna að meta hvaða afleiðingar hann muni hafa fyrir land og þjóð og fyrir þróun byggðar í landinu, þá hljóti hann stuðning hér á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið gefin í dag um þetta samningsuppkast sem nú liggur fyrir. Uppkast er þetta auðvitað og ekkert annað því að enn hefur það ekki hlotið náð fyrir augum utanrmn. og ekki Alþingis þannig að ekkert getur þetta annað verið. Um leið og ég þakka þessa skýrslu þá vil ég líka leggja áherslu á það að ég tel mjög mikilvægt að við fáum skriflega skýrslu upp í hendurnar vegna þess að það er mjög erfitt að henda reiður á því þegar menn tala héðan úr pontu og mikilvægt að fá skýrsluna og fá hana á íslensku. Það má kannski benda fólki á það að í þessari skýrslu eins og hún er núna er bæði notuð enska og franska þannig að menn þurfa að geta talað tungur til þess að geta tileinkað sér innihald skýrslunnar. Ég vil ítreka það sem kom fram hér í máli Kristínar Einarsdóttur, 15. þm. Reykv. Mér fannst hún hreyfa mjög mikilvægu máli þegar hún talaði um kynninguna á þessum samningi. Við erum búin að sjá það auglýst að fyrsti kynningarfundur utanrrh. er í kvöld. Það er borgarafundur og það hefur engum verið boðið þar til að mæta til andsvara og það skiptir máli að vita hvort þetta er upphafið að kynningunni. Hvort hún eigi að fara svona fram um landið allt, að ráðherra fari í yfirreið og kynni samninginn og kynni kosti hans en ekki galla, því að það hefur hann ekki gert, og hinir verði síðan að sjá til þess að koma sér sjálfir, eða hvort hann ætlar að bjóða upp á ,,debatt`` um þennan samning þegar þar að kemur. En lokalotunni er sem sagt lokið í þessum samningaviðræðum um Evrópskt efnahagssvæði og fyrir liggur þetta uppkast. Niðurstaða er fengin úr erfiðustu deilumálunum sem auðvitað voru eins og ráðherra orðaði það, hin vanheilaga þrenning, flutningar, fiskur og sjóður. Fiskurinn sér í lagi er auðvitað mál sem er okkur mjög mikilvægt og því skiptir okkur miklu efnisleg niðurstaða á því máli og orðalag á öllum hlutum sem hann varðar. Engu að síður er fiskurinn og það sem hann snertir ekki nema brot af þessum samningi og ekki þarf neinum blöðum um það að fletta að þetta er mjög mikið smáatriði í augum þeirra ríkja sem við höfum verið að semja við. Aðalatriðið í þessum samningi fyrir alla aðila er auðvitað það að þarna er verið að búa til eitt markaðssvæði með tæplega 400 millj. íbúa. Og fyrir aðgang að þeim markaði sem við fáum í gegnum þennan samning að flestu leyti, nema náttúrlega ekki hindrunarlausan aðgang með sjávarafurðir því að sú meginkrafa náðist ekki fram, þurfum við að greiða með því að takmarka löggjafaravaldið. Við getum líka kallað það löggjafarrétt eins og hér var sagt, en það er í sjálfu sér ekki aðalatriðið. Við verðum að takmarka löggjafarrétt aðildarríkja á sviðum sem samningurinn nær til eða löggjafarvald Alþingis. Utanrrh. lagði áherslu á það strax að lokinni þessari samningsgerð að það mikilvægasta við hana væri að við værum þarna að verða aðilar að samrunaþróuninni í Evrópu. Ég hef sagt það áður og spurt um það áður héðan úr þessari pontu hvernig menn sjái framtíðina fyrir sér. Íslenskir ráðamenn segja að samningurinn komi í staðinn fyrir aðild að Evrópubandalaginu. Aðrir segja að þetta sé millibilsástand og fréttir blaðanna í dag sýna okkur svart á hvítu að það eru ansi margir sem líta þannig á málin. Ég hef beðið hér um framtíðarsýn manna og ég hef gert það ekki bara hér á þingi heldur á fundum sem ég hef verið á. Ég var á fundi sl. laugardag með aðstoðarmanni utanrrh. og þá sagði hann mér sína skoðun á því máli hver yrði framtíð Efnahagssvæðisins og framtíð Íslands á þessu svæði. Skoðun hans var sú að þetta mundi breytast í tvíhliða samning og í rauninni kemur mér skoðun hans afskaplega lítið við vegna þess að ég vil fá þau svör frá ráðherrum sem stefnumarkandi aðilum hvort þeir hafa sett niður fyrir sér þær líkur sem eru í þróuninni. Ég spurði hæstv. forsrh. að því um daginn og þá sagðist hann að hann líta svo á að EB hlyti að telja sig skuldbundið til þess að sýna velvilja og sjá réttindum Íslands borgið í viðskiptum ef flest aðildarríki EFTA gengju inn í Evrópubandalagið. Sem sagt, við áttum að vera upp á náð og miskunn EB komin. Og nú ætla ég að spyrja utanrrh. þessarar sömu spurningar. Ég hef gert það áður og hef ekki fengið svar. Hvernig sér hann fyrir sér stöðu Íslands og stöðu Evrópska efnahagssvæðisins eftir nokkur ár? Og mér finnst mjög mikilvægt að þessari spurningu sé svarað. Það hefur verið talað um hræðsluáróður. Það hafa kannski gengið ásakanir hér á báða bóga um hræðsluáróður og músarholusjónarmið. Utanrrh. hefur nú verið nokkuð tamt að nota þetta hugtak en það má líka heimfæra það upp á þá sem tala hvað harðast fyrir þessum samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Stundum tala menn sem mjög erfitt er fyrir leikmenn að sjá við eða etja kappi við um þætti í þessum samningi sem ekki hafa við nein rök að styðjast. Talsvert mikill hræðsluáróður kemur m.a. frá sumum samtökum atvinnurekenda. Undanfarna daga höfum við bæði lesið í blöðum og séð í sjónvarpi viðtöl við menn sem starfa í atvinnulífinu sem beinlínis halda fram villandi upplýsingum um Evrópska efnahagssvæðið. Þeir halda því m.a. fram að ef þetta Evrópska efnahagssvæði verði ekki að veruleika þá þurfum við Íslendingar að aðlaga okkur þýskum stöðlum og kröfum, frönskum stöðlum og kröfum, hollenskum stöðlum og kröfum o.s.frv. Það vita auðvitað allir sem eitthvað þekkja til að innri markaður Evrópubandalagsins verður að veruleika hvort sem Evrópskt efnahagssvæði kemur til eða ekki. Þjóðir, sem verða á þessum innri markaði, munu samræma staðla sína þannig að það verður einn EB-staðall og það verða EB-kröfur, en hvorki þýskar né franskar kröfur, um allt sem varðar vörur og viðskipti. Því hefur líka verið haldið hér á lofti að menntun okkar yrði utan garðs ef ekki kæmi til Evrópskt efnahagssvæði og það kom m.a. skýrt fram hér í utandagskrárumræðunni að við mundum þurfa að gjalda nokkuð fyrir það í menntamálum. En ég held að þeir sem hlustuðu á aðalsamningamann Íslendinga í morgun á fundi utanrmn. séu varla í nokkrum vafa um að menntamál eru ekki á samningssviði Evrópubandalagsins nema þá í mjög takmörkuðum mæli. Það kom mjög skýrt fram hjá aðalsamninganefndarmanni Íslands að það væri ekki á valdi framkvæmdanefndar að semja um þau mál. Nú stakk það mig dálítið hér í framsögu utanrrh. að hann sagði að samningur um Evrópskt efnahagssvæði tryggði jafnan aðgang að menntastofnunum á svæðinu. Hann orðaði það þannig. Ef maður lítur hins vegar á ákvæðið eins og það stendur í samningnum, ákvæði um starfsmenntun, þá er það mjög almennt orðað og þar er ekkert talað um jafnrétti. Það er talað um að bæta aðstæður námsmanna frá einstökum EES-ríkjum í öðrum EES-ríkjum. Öðruvísi er þetta nú ekki orðað og það er ekkert talað um jafnrétti innan svæðisins. Það sem meira er, og hefur auðvitað komið hér fram, að það næst ekki niður nein niðurfelling á skólagjöldum einfaldlega vegna þess að þetta er mál einstakra þjóðríkja. Hið almenna öryggisákvæði hefur hér komið til umræðu og það er varðandi vinnuafl aðallega og fjárfestingu í landi. Þetta svokallaða öryggisákvæði, þ.e. túlkun Íslendinga á þessu öryggisákvæði, er ekki inni í þeim texta sem kallast samantekt á niðurstöðum samninga um EES og við fengum í morgun, þ.e. yfirlýsing Íslendinga er ekki inni í sjálfri samantektinni heldur fylgir hún sem einhliða yfirlýsing um það hvernig Íslendingar hyggist beita öryggisákvæðinu. Þetta er fylgiskjal sem er yfirlýsing Íslendinga. Og orðalagið í þessari yfirlýsingu er þess eðlis að ég held að maður verði að gera það hér að umtalsefni. Þar segir nefnilega, svo að því sé snarað á íslensku, að það verði að eiga sér stað stórfelldur tilflutningur á vinnuafli til tiltekinna svæða, innan ákveðinna starfa eða starfsgreina til þess að gripið sé til öryggisákvæðisins. Líka er talað um að ef um er að ræða alvarlegt ójafnvægi á fasteignamarkaði, og þá er ég að tala um fasteignamarkað í víðum skilningi, þá geti Íslendingar gripið til þessa ákvæðis, þannig að verið er að tryggja ákveðinn neyðarrétt og þá hlýtur maður að spyrja: Hvenær hefur jafnvægið raskast? Er það þegar Vestmanneyingum finnst jafnvægið hafa raskast hjá sér? Þegar Ísfirðingum finnst það hafa raskast hjá sér? Patreksfirðingum? Akureyringum? Hvernig geta menn túlkað þetta ákvæði?  Eitt sem mig langar líka til þess að minnast á varðandi Evrópskt efnahagssvæði er stjórnkerfið sem er á svæðinu. Stjórnkerfinu er kannski best lýst sem völundarhúsi. Breskur íhaldsmaður var hér á þingmannafundi EFTA og EB í sumar, og ef ég man rétt, þá er hann fornvinur forsrh. Hann lýsti þessu stjórnkerfi sem kafkaískri höll og sagðist ekki skilja í því hvernig nokkurn einasta mann langaði inn á þetta svæði. Þetta er alveg rétt hjá manninum og ef við lítum bara til okkar Íslendinga þá er ljóst að við höfum ekki sjálfstæða rödd í stjórnkerfi EES. Við höfum sjálfstæða rödd innan EFTA en ekki í stjórnkerfi EES. Við höfum það ekki í EES-ráðinu og ekki í eftirlitsstofnuninni vegna þess að EFTA á að tala einum rómi. EB á að tala einum rómi og EFTA einum rómi þannig að það verður málamiðlun á málamiðlun ofan. Ég held að það blandist engum hugur um það sem hefur skoðað þessi mál að þarna er um að ræða bæði mjög flókið boð- og ákvörðunarkerfi innan Evrópska efnahagssvæðisins og það er einmitt þess vegna sem t.d. Svisslendingar eru að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Mér hefur heyrst að þeir menn sem sitja núna á ráðherrastóli hafi helst það mottó að allt eigi að vera afskaplega einfalt og skilvirkt en það er svo sannarlega ekki einfalt og skilvirkt kerfi sem þeir eru að leiða þjóðina inn í með þessum samningi ef af verður. Lokalotan er afstaðin í samningagerðinni og ég held að það sé mikilvægt að við höfum öll í huga að ráðherra var í Lúxemborg ekki að ganga frá samningi um fisk, ekki bara frá samningi um þessi ágreiningsatriði, heldur var hann að ganga frá samningi um Evrópska efnahagssvæðið í heild sinni. Þó að fiskurinn sé mikilvægur verða menn að hafa allt undir þegar þeir vega og meta samninginn, ekki bara sjávarútvegshagsmuni okkar. Þingmenn verða að skoða þennan samning ofan í kjölinn og það verða allir þingmenn að gera, ekki bara nokkrir. Eins og hér hefur komið fram eru þetta einhverjir mikilvægustu samningar sem íslenska lýðveldið hefur gert. Sú skylda hvílir á okkur öllum að skoða þennan samning ofan í kjölinn. Það verða auðvitað fleiri að gera. Það verða hagsmunasamtök ýmiss konar að gera, það verða samtök í atvinnulífinu að gera, það verður verkalýðshreyfingin og það verða fleiri að gera. Ég vona svo sannarlega að sú umræða sem kemur í kjölfar alls þessa eigi eftir að verða málefnaleg og góð þannig að hlutirnir skýrist fremur en það sé reynt að hylja þá móðu eins og mér finnst of mikið hafa verið tíðkað.

Eins og samið var um var stefnt að því að ljúka þessari umræðu fyrir kvöldmat og það þýðir að við höfum núna einn klukkutíma til þess að ljúka umræðunni um hálfáttaleytið eða fyrir átta, getum við sagt. Og það þýðir að ekki verða nema u.þ.b. 15 mínútur fyrir hvern þingflokk ef allir vilja fá orðið.

Herra forseti. Ég hef átt viðræður við starfandi þingflokksformann Framsfl. og hann kannast ekki við að hafa samið um eitt eða neitt varðandi tímalengd. Hins vegar hafði sú ósk komið fram. Að mínu viti er ekki ólíklegt að margir líti svo á að þessi umræða hljóti að flokkast undir það málfrelsi sem gert er ráð fyrir þegar um mikilvæg mál er að ræða og tími þess vegna hafður rúmur, ekki 30 mínútna umræða heldur mun rýmri. Ég minni á það að þegar menn tóku ákvörðun um að tala við þessar þjóðir á sínum tíma fór hér fram umræða sem stóð mjög lengi og engum datt í hug annað en málið væri það stórt að það yrði málfrelsi við þá umræðu. Ég vil undirstrika það að hitinn var svo mikill að menn vildu fella starfandi ríkisstjórn. Ég fæ ekki séð að þegar niðurstaðan liggur fyrir hafi málið smækkað svo að matmálstími manna sé meira virði en umræða um það hér í þingsölum og virðist þá eitthvað hafa farið úr skorðum í þeim miklu umræðum sem átt hafa sér stað um mikilvægi þessa máls. Ég vil því lýsa því yfir að ég lít svo á að ég sé óbundinn af því að tala hér í 15 mínútur, eins og minn réttur hljóðar upp á, og sé ekki að svipta aðra þingmenn Framsfl. rétti til að tala hér í ræðustól á eftir.

Forseti vill taka undir það að þetta er þýðingarmikið mál. Það er síður en svo að nokkrum detti í hug að hefta málfrelsi manna, hvorki framsóknarmanna eða annarra, en eins og forseti skýrði frá var þetta það sem við getum kallað heiðursmannasamkomulag og var rætt hér í morgun á milli formanna þingflokka og forseta. Til þess að reyna að leysa úr þessu máli þykir forseta rétt að gera nú 5 mínútna hlé á þessum fundi svo að menn geti talað saman áður en við höldum áfram. Verður gert hlé til kl. 19.00. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Í fundarhléi var gert samkomulag að því er mér hefur verið tjáð um hvernig þessari umræðu verði haldið áfram og henni síðan frestað. Hins vegar bárust mér þær fréttir á síðustu mínútu að í Ríkisútvarpinu hefði verið lesin í síbilju undanfarnar mínútur auglýsing frá utanrrn. sem hljóðaði á þá leið að Evrópskt efnahagssvæði væri orðið að veruleika o.s.frv. og mönnum boðið að koma á borgarafund utanrrh. í kvöld til þess að ræða þetta efni. Virðulegi forseti. Það er mjög erfitt að halda áfram umræðu af því tagi sem við teljum okkur eiga þátt í, vandaðri málefnalegri umræðu, og eiga orðastað við utanrrh. ef hann á sama tíma er að láta ráðuneyti sitt, ekki Alþfl., tilkynna þjóðinni í auglýsingatímum að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika og utanrrh. ætli að tala um þann veruleika eftir eina og hálfa klukkustund á almennum borgarafundi. Þess vegna spyr ég virðulegan forseta og jafnframt utanrrh.: Er eðlilegt að þinginu sé haldið við umræðuna með þessum hætti á sama tíma og utanrrn. tilkynnir þjóðinni að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika? Vill ekki hæstv. utanrrh. gera okkur grein fyrir, áður en lengra er haldið, í hvaða samhengi þessi opinberi fundur er við þessa umræðu og hvers vegna hann hefur kosið að ávarpa þjóðina með þeim hætti sem heyrst hefur síðustu mínúturnar á öldum ljósvakans? Mér finnst nauðsynlegt, áður en við höldum áfram, að ræða efnislega hvernig við eigum að skoða og taka til umfjöllunar á næstu mánuðum það sem utanrrh. ætlar að ræða í kvöld að sé orðið að veruleika.

Virðulegi forseti. Ég beindi tilmælum og fyrirspurn til hæstv. utanrrh. og mér finnst afar merkilegt að hann kýs að svara þeim ekki. Fyrirspurnin og tilmælin voru á þá leið hvort honum fyndist eðlilegt að þingið héldi áfram þeirri umræðu sem hér hefur staðið þegar hann hefur kosið að tilkynna þjóðinni að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika og ætlar að fara til fundar við borgara Reykjavíkur eftir eina og hálfa klukkustund til þess að ræða þann boðskap. Það er vel hugsanlegt að hæstv. utanrrh. hafi ekki sjálfur ákveðið orðalagið á þessum auglýsingum. Ég er alveg tilbúinn að trúa því að einhver ákafamaður í ráðuneytinu hafi ákveðið þetta orðalag. Ef aftur á móti þögn ráðherrans áðan felur það í sér að þetta sé hans orðalag er illt í efni. Ég vil þess vegna spyrja ráðherrann: Er hann ekki reiðubúinn að skýra þinginu frá því hvernig þessi auglýsing er tilkomin og draga ályktun hennar til baka hér í þingsalnum? Ef þetta á að vera forsenda umfjöllunar úti í þjóðfélaginu, að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika, en þingið og utanrmn. eiga svo að standa í einhverjum þykjustuleik næstu vikur og mánuði, þá er þetta stærsta utanríkismál Íslendinga komið í svo erfiðan farveg að nánast er verið að hafa þingið eða þjóðina að fífli. Ég vil þess vegna ítreka tilmæli mín til ráðherrans og spyrja forsetann hvort hann vilji ekki beita sér fyrir því að gert verði smáhlé. Ef ráðherrann vill ekki tjá sig óska ég eftir því við forsetann að aftur verði gert smáhlé svo að þingmenn geti borið saman bækur sínar, hvað skuli gera í ljósi þess sem heyrst hefur á öldum ljósvakans síðustu mínúturnar.

Virðulegi forseti. Ég er ákaflega tregur til þess að taka þátt í svona leikaraskap um þingsköp, legg það ekki í vana minn að misnota þau þingskapaákvæði. Það er rétt til getið hjá hv. þm., fyrirspyrjanda, að ég réð ekki texta þessarar auglýsingar, hef haft öðru að sinna þó að það komi þessu máli ekkert við. Tilgangur fundarins er, eins og áður hefur verið sagt, að kynna þetta mál, gefa fólki kost á að leita um það upplýsinga, spyrja beinna spurninga. Frá því hefur verið skýrt áður.

Virðulegi forseti. Ég virði það sem hæstv. utanrrh. sagði hér í stólnum á betri veg við hann og í trausti þess að slík auglýsing verði ekki endurtekin og sá boðskapur ekki látinn ganga aftur út til þjóðarinnar í nafni utanrrn. mun ég ekki gera athugasemd við það að þessi umræða haldi áfram.

Herra forseti. Í þingskapaumræðu 19. des. 1989 sagði hv. 1. þm. Suðurl. að rétt væri hjá hæstv. utanrrh. að þessi umræða, sem þá fór fram um Evrópskt efnahagssvæði, væri sennilega mikilvægasta umræða sem farið hefði fram á Alþingi Íslendinga um alllangan tíma. Ég er sammála því að svo hafi verið þegar það var rætt, og hafi það verið þá fer það ekki á milli mála að í dag er þetta mikilvægasta umræða sem farið hefur fram á Alþingi Íslendinga á undanförnum árum. Ég held að nauðsynlegt sé að menn byrji á því að reyna að átta sig á hvað það er í þessum samningi sem við getum framkvæmt án þess að við séum í EES. Þar er fyrst til að taka samkeppni í þjónustu. Við þurfum ekki að gera þennan samning til að leyfa erlendum bönkum að starfa í landinu. Við þurfum ekki að gera þennan samning til að leyfa fleiri flugfélögum að lenda á Íslandi. Við þurfum ekki að gera þennan samning til að tryggingafélögin fái keppinauta erlendis frá og erlend tryggingafélög taki upp starfsemi hér. Þetta getum við allt gert án aðstoðar, aðeins ef Alþingi Íslendinga leggur það til og samþykkir. Ég held að það megi byrja á því að tína svona spjarir utan af samningnum til þess að menn reyni að komast að kjarna hans. Annað atriði sem hlýtur að kalla á umhugsun er að hv. 1. þm. Suðurl. lagði á sínum tíma á það höfuðáherslu að Íslendingar færu í tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Það er ekki rökrétt að bera þann samning sem nú liggur fyrir saman við það ástand sem við höfum í viðskiptasamböndum við Evrópu. Þennan samning á vissulega fyrst og fremst að bera saman við hugsanlega niðurstöðu af tvíhliða viðræðum. Ekki getum við haldið því fram að Sjálfstfl. hafi ekki verið alvara á sínum tíma þegar hann hélt því fram að við ættum að fara í tvíhliða viðræður og í gegnum tvíhliða viðræður gætum við náð árangri í tollamálum. Ég held að allir hafi verið sammála því að við gætum náð árangri í tvíhliða viðræðum í tollamálum. Hins vegar blasti það við á þeim tíma að Efnahagsbandalagið vildi fyrst ræða við Fríverslunarbandalagið um hugsanlegt Evrópskt efnahagssvæði. Að þeirri umræðu lokinni hefur alltaf legið ljóst fyrir að aðilar gætu leitað eftir tvíhliða viðræðum og látið á það reyna hvað út úr þeim kæmi. Þess vegna undirstrika ég þetta: Það sem á að bera saman í þessum efnum er annars vegar þessi samningur og hins vegar það sem hugsanlega hefði komið út úr tvíhliða viðræðum. Mér er ekki ljóst á þessari stundu hvort hefði verið mikill munur á niðurstöðunni varðandi tollamálin eftir því hvort við hefðum verið í tvíhliða viðræðum eða hefðum staðið að þessu á þennan hátt. Það hefur einfaldlega ekkert svar fengist við því. Í þriðja lagi: Hvað þýðir tollfrelsi með fisk ef EB hefur áfram rétt til að styrkja sjávarútveginn og styrkja fiskvinnsluna? Þá þýðir tollfrelsi með fisk fyrst og fremst það að neytendur Evrópu fá fiskinn hugsanlega á því lægsta verði sem mögulegt er. Það segir ekkert um það hver samkeppnisaðstaða Íslendinga verður. Það eru nefnilega tvær hliðar á því máli að rústa atvinnuveg hjá öðru landi. Við könnumst við þá aðferð hjá EB að styrkja skipasmíðarnar með opinberum styrkjum. Hvað hefur það þýtt fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað? Það hefur þýtt hrun. Ef Evrópubandalagið hefur peninga til þess að greiða 80% byggingarstyrki til nýrra fyrirtækja sem fara í fiskvinnslu úti í Evrópu og ef bandalagið greiðir svo í upphafi 80% af launum mannanna sem þar vinna vegna þess að atvinnuleysið er það mikið að í gildi eru reglur hjá þeim á þann veg að nýtt fyrirtæki sem tekur menn af atvinnuleysiskrá býr við sérstök kjör í nokkur ár. Þegar þau ár eru liðin er einfaldlega hægt að loka því fyrirtæki og skipta um nafn og byrja aftur með nýtt fyrirtæki. Það keppir enginn á jafnréttisgrundvelli sem býr við það að andstæðingurinn hefur frjálsar hendur til að styrkja eftir þessum leiðum. Það er hrein blekking að halda að það þýði einhverja sigurgöngu fyrir íslenskan fisk ef EB beitir þessum aðferðum. Í fjórða lagi mega EFTA-löndin mega ekki beita styrkjum en EB á að vera það frjálst. Hvað þýðir þetta? Ef Norðmenn samþykkja þýðir þetta trúlega það að Norður-Noregur mun að stórum hluta leggjast í eyði, einfaldlega vegna þess að lífskjör þar munu hrynja eftir að norska ríkið hættir að styrkja sjávarútveginn í Norður-Noregi. Ég verð einnig að segja það að ég veit ekki nema þetta gæti haft veruleg áhrif á byggðir á Íslandi. Í fimmta lagi: Hver ber ábyrgð á kostnaði við yfirstjórn þessara mála? Hver ber ábyrgð á kostnaðinum við þá yfirstjórn sem hlýst af því að nú standa mál þannig að í stað þess að á sínum tíma ætluðu mjög mörg ríki að standa saman að þessu EES-svæði stöndum við nú frammi fyrir því að trúlega munu þau flestöll nema Ísland ganga inn í Evrópubandalagið? Hver verður afleiðingin? Hver verður þrýstingurinn á það að Íslendingar gangi líka inn þegar hinir eru allir farnir? Í sjötta lagi: Hvað þýðir fullt frelsi í atvinnuleit innan þessa svæðis? Sumar stéttir eru með lögvernduð réttindi eins og heilbrigðisstéttir þessa lands. Ég á ekki von á að erlendir verkamenn eigi greiðan aðgang inn í heilbrigðiskerfið til starfa, en aðrar stéttir búa ekki við neina lögverndun á þeim störfum sem þeir sinna eins og íslenskir verkamenn, íslenskt fiskvinnslufólk og íslenskir sjómenn að stórum hluta, þ.e. þeir sem ekki eru yfirmenn. Og þá kemur þessi spurning: Þýðir þetta í reynd að atvinnulausir útlendingar muni koma til landsins? Samkvæmt markaðslögmálunum bendir allt til þess að það verði til að lækka kjör þeirra Íslendinga sem vinna í þessum greinum. Ég held að nauðsynlegt sé að menn hætti að tala um þessi mál eins og einhver hershöfðingi hafi komið heim eftir sigursæla herför og nú beri að hafa lúðrasöng, blóm á veginn og mikið af lýð til að hylla. Það gengur bara ekki upp að ætla að standa þannig að málum í upplýstu þjóðfélagi. Það gengur bara ekki upp. Ég verð að segja eins og er að ég ber mikið traust til þess að í utanrmn. Alþingis verði farið yfir þessi mál lið fyrir lið og ég hygg að menn hljóti að skoða þá heimsmynd sem menn eru að draga upp. Ísland er vissulega í Evrópu og það breytir engu hvort við gerum þennan samning eða ekki. Við verðum í Evrópu áfram. Aftur á móti erum við jaðarsvæði í miklu nágrenni við Ameríku, og efnahagslegt sjálfstæði landsins byggist á því að við höfðum vit á að setja ekki öll okkar egg í sömu körfu í viðskiptalegum skilningi. Ég er sannfærður um að það voru viðskiptin við Bandaríki Norður-Ameríku sem gerðu þessa þjóð efnahagslega sjálfstæða. Ég trúi því að markaðslöndin í Ameríku, markaðslöndin í Asíu og markaðslöndin í Sovétríkjunum séu þess virði að mjög hæpið sé að standa þannig að málum, eins og við Íslendingar höfum því miður gert, ef við skoðum íslensku tollalöggjöfina, að fremur sé stuðlað að innflutningi frá Evrópu en þessum löndum. Það eru margir vöruflokkar sem ástandið er þannig um í tollskránni að ef þeir eru fluttir inn frá Evrópu er tollurinn núll, en ef þeir eru fluttir inn frá öðrum löndum er tollurinn miklu hærri. Menn hafa sumir talað á þeim nótum að þetta væri alveg sérstakur hópur að sækjast eftir samvistum við. Þetta er gamalmennahæli heimsins. Það er tölfræðileg staðreynd og auðvelt að átta sig á því. Þetta er samsafn af nýlenduþjóðum heimsins sem með mestum ójöfnuði hafa traðkað á öðrum þjóðum á liðnum öldum. Þetta er félagsskapurinn. Ég sé ekki að það sé neitt sérstakt keppikefli að leggja höfuðkapp á að eiga viðskipti við þessa fremur en aðra. Ég er sannfærður um að ef GATT-viðræður fara út um þúfur þannig að mannkynið byggi á ný upp tollamúra á milli hins nýja stóra Þýskalands, milli hins nýja stóra veldis Japana og milli hins nýja stóra veldis Bandaríkjamanna í Ameríku er mannkynið nær nýrri styrjöld en það hefur oft verið áður því að það er blekking að halda því fram að styrjaldir hafi nokkurn tíma verið um annað en hagsmuni. Heimsstyrjöldin fyrri var styrjöld um hagsmuni, heimsstyrjöldin síðari var styrjöld um hagsmuni og þriðja heimsstyrjöldin fer því aðeins af stað að mannkynið álpist til þess að styðja viðskiptafjötra í þeirri trú að það leysi þannig sín vandamál. Ég vil trúa því að sem betur fer séu enn margir stórir leiðtogar í heiminum sem gera sér grein fyrir því að viðskiptamúrar sem Evrópubandalagið hefur verið að byggja upp eru ekki framtíðin. Mannkynið á að stefna að frelsi í viðskiptum á milli allra landa. Það er eina ásættanlega niðurstaðan sem að mínu viti er viðunandi.

Virðulegi forseti. Fyrst vek ég á því athygli að getsakir sem uppi höfðu verið hafðar um skort á upplýsingum til handa meðlimum utanrmn. eða leynd yfir skjölum og gögnum hafa verið bornar til baka, m.a. af formanni utanrmn. sem sagði að samstarf nefndar, ráðherra og ráðuneytis hefði verið eins og best verður á kosið sem rétt er. Víkjum þá að þeim atriðum sem þarfnast svara. Ég vík fyrst að ræðu hv. 7. þm. Reykn., hæstv. fyrrv. forsrh. Steingríms Hermannssonar. Hann spurði: Hvers vegna ekki þjóðaratkvæðagreiðslu? Svarið við því er: Það er vegna þess að í samningnum felst ekkert afsal réttinda og engin kvöð um breytingu á stjórnarskrá eins og fram kom í grein eftir Gunnar G. Schram, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, sem ég vitnaði til fyrr í umræðunni. Með öðrum orðum ber enga nauðsyn til þess að með þennan milliríkjasamning verði farið með öðrum hætti en aðra sambærilega samninga. Menn hafa vitnað til Noregs. Ég vísa til þess að þrátt fyrir annars konar ákvæði í norsku stjórnarskránni og álit sumra lögfræðinga um nauðsyn aukins meiri hluta var það niðurstaða norska Stórþingsins að hafna tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning. Annað mál: Helst til margir þátttakendur í þessari umræðu hafa viljað eigna mér þau ummæli að í þessum samningi fælist allt fyrir ekkert af hálfu Íslands. Ég ætla að leiðrétta þetta einu sinni enn því að þessi ummæli eru höfð eftir Frans Andriessen, varaforseta Evrópubandalagsins, en hann lét þau orð falla á fyrsta fundinum við okkur Íslendinga. Þau eru ekki eftir mér höfð, þau eru ekki mín orð og lýsa ekki minni skoðun því að þessi samningur er að sjálfsögðu, eins og allir góðir samningar, gagnkvæmur hagur. Hv. þm. ræddi nokkuð um fjármagnssvið og fjármagnsmarkaðinn og spurði: Hvað tekur við á þeim markaði hér á landi, samkvæmt þessum samningi, eftir árið 1996 þegar aðlögunartíma þriggja ára lýkur? Hann spurði sérstaklega um banka. Nú er það svo að það er ekkert í þessum samningi sem bindur hendur íslenskra stjórnvalda að því er varðar t.d. rekstur ríkisbanka. Við getum haldið áfram að reka og eiga ríkisbanka. Það er þess vegna alveg á ákvörðunarvaldi íslenskra stjórnvalda. Sem kunnugt er voru fyrstu skrefin í átt til aukins frjálsræðis á þessu sviði stigin í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og ég kannast ekki við að um það hafi verið neinn stór ágreiningur. Þá var leidd í lög heimild erlendra banka til þess að eiga hlut, 25%, sem dugar til meirihlutastjórnunar við alla venjulega skiptingu hlutabréfaeignar í bönkum og reyndar heimild fyrir erlenda banka til þess að stofnsetja hér útibú. Það er með öðrum orðum bara ákvörðunarefni íslenskra stjórnvalda og fer eftir því hvaða skoðanir menn hafa á því hvort eðlilegt sé að halda áfram ríkisbönkum. Að öðru leyti, ef menn telja að ekki sé líklegt að erlendir aðilar hafi áhuga á því --- miðað við eftir hverju er að slægjast við rekstur íslenskra banka eða arðsemi þeirra --- og ef menn vilja endilega og telja nauðsynlegt að halda því formi að reka ríkisbanka, er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Hv. þm. spurði um orkulindirnar. Það er alveg ljóst að núverandi skipan að því er varðar orkuframleiðslu og dreifingarfyrirtæki getum við haft hér eftir sem hingað til. Það er ekkert í þessum samningi kveður á um það. Það er ekkert í þessum samningi sem bannar opinbera eigu á orkufyrirtækjum. Það sem hér þarf að gera er atriði sem ekki tókst í tíð fyrrv. ríkisstjórnar en núverandi ríkisstjórn hefur tekið um stefnumarkandi ákvörðun eins og fram kemur í hinni hvítu bók um stefnu og starfsáætlun stjórnarflokkanna. Það þarf að setja lög og reglur um eignamörk bæði orkulinda og almenninga í þessu landi. Það strandaði því miður á Framsfl. í síðustu ríkisstjórn í meðförum málsins á Alþingi. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að vitna í þennan kafla um iðnaðar- og orkumál í því efni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Lagt verður fram frumvarp um eignarhald á orkulindum og afréttum og almenningum á 115. löggjafarþingi. Þar verður skilgreint hvaða réttur til náttúruauðæfa landsins skuli fylgja bújörðum og öðrum landareignum og hvað skuli teljast almannaeign.`` Slík lög er að sjálfsögðu nauðsynlegt að setja og það er boðað hér. Hv. 8. þm. Reykn. spurði um vatnslindirnar í sama samhengi og ég leyfi mér að svara því, virðulegi forseti, með því að vísa enn til þessarar stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar en þar segir: ,,Vegna vatnsútflutnings verður mótuð stefna og settar reglur um nýtingu auðlindarinnar, meðal annars reglur um gæða- og heilbrigðiskröfur og verndun vatnsbóla, og mörkuð stefna í uppbyggingu greinarinnar.`` --- Ekkert er í þessum samningi sem kemur í veg fyrir það. Hv. þm. vék einnig að spurningunni um rétt erlendra aðila til þess að kaupa hlunnindajarðir og því hef ég nú svarað svo rækilega að ég þarf ekki að endurtaka það. Lítum hins vegar á málið frá dálítið öðru sjónarhorni. Íslensk stjórnvöld geta að sjálfsögðu sett þær reglur sem ég hef lýst sem þrengja rétt útlendinga sem annarra til að kaupa í fjárfestingarskyni eða auðgunarskyni slíkar náttúruperlur, laxveiðiár eða annað slíkt. Hvers vegna ekki, út frá þessum ótta, að varpa fram þessari spurningu: Telja þeir sem þyngst eru haldnir þessum ótta í alvöru að íslenskir bændur, eigendur landsins, landgæðanna, séu svo ginnkeyptir fyrir gylliboðum erlendra auðkýfinga að þeir séu líklegir til þess að selja óðul feðranna við fyrsta boð? Ég geri kannski ekki ráð fyrir því. Ég hef ekki endilega þá skoðun á íslenskum bændum en reglurnar sem ég hef lýst halda að mínu mati. Sama er að segja um þann ótta sem menn hafa af fólksflutningum, óttann við innflutning erlends vinnuafls. Hv. þm. spurði, og vísar til meiri háttar röskunar, hver eigi að meta ,,meiri háttar``. Það gera íslensk stjórnvöld, það gera ekki aðrir. Íslensk stjórnvöld taka ákvörðun um það á grundvelli öryggisákvæðisins með vísan til þeirrar yfirlýsingar sem því fylgir. Það er þeirra mat sem ræður ákvörðuninni. Það getur enginn breytt þeirri akvörðun. Það er efnislega nákvæmlega sami fyrirvarinn og við settum að því er varðar norræna vinnumarkaðinn. Hann heldur jafn vel og hann. Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. vék nánast að sömu málum og hv. þm. Steingrímur Hermannsson. Hann spurði um orkulindir, vatn og jarðir og því hef ég þegar svarað. Reyndar er athyglisvert við málflutning hans að hann eyddi megintíma ræðu sinnar í að spyrja. Hvernig væri nú þessi samningur ef fiskeldistilraun Íslendinga hefði ekki farið í vaskinn? Eins mætti spyrja: Hvernig væri þessi samningur ef makríll væri uppistöðufiskur í afla Íslendinga? Mér skilst að veðurfræðingar haldi því fram að ef hlýnar um einhver stig í sjónum geti farið svo að makríllinn flytji sig norðar og það væri kannski ekki séð fyrir því í þessum samningi. Þetta minnir á þegar hv. þm. gerði það að meginefni ræðu sinnar og flutti hana sigri hrósandi að það væri eftir engu að slægjast í samningum við Evrópubandalagið um markaðsaðgang vegna þess að bókun 6 tryggði þetta allt saman. Málflutningur af þessu tagi er þess eðlis að í raun og veru er hv. þm. að halda fram hlutum sem gera það að verkum að maður freistast til þess að taka ekki mark á honum. Ég held að hv. þm. taki ekki mark á sér sjálfur. Ég vek athygli á því enn og aftur að fjórir þingflokkar hafa komið að þessu máli í ríkisstjórn. Það er minn flokkur, Alþfl., það er Framsfl., það er Alþb. og það er nú Sjálfstfl. Á móti er auðvitað ,,á-móti-flokkurinn``, Kvennalistinn. Hann var líka á móti fyrir kosningar og er sjálfum sér samkvæmur í því eftir kosningar, hann er á móti.  Sú stefna sem mótuð var í þessu máli var að mestu mótuð af fyrrv. ríkisstjórn. Nokkur dæmi: Við settum fram kröfuna með fríverslun með fisk í upphafi. Það lá fyrir haustið 1989 að Evrópubandalagið hafnaði þeirri kröfu. Auðvitað settum við fram ýtrustu kröfur, sameiginlegar kröfur EFTA-ríkjanna um þetta efni, enda búnir að koma á fríverslun með fisk innan EFTA. Við vissum hins vegar um leið og við settum þessar kröfur fram að á því væru litlar sem engar líkur að Evrópubandalagið félli þannig frá sameiginlegri fiskveiðistefnu sinni, og við höfðum að sjálfsögðu tilbúna þá varaafstöðu að við ætluðum að krefjast tollfrjáls aðgangs, jafnvel þótt krafan um fríverslun með fisk næði ekki fram að ganga. Alþb. gerði enga tillögu um það að hætta þessum samningum þó að krafan um fríverslun með fisk hefði ekki náð fram að ganga. Annað dæmi: Við freistuðum þess að ná fram sértækum fyrirvara að því er varðaði rétt til fjárfestingar í hlunnindajörðum. Það lá fyrir haustið 1990, meðan við vorum enn í þessu stjórnarsamstarfi, að þeirri kröfu var hafnað. Alþb. sagði sig ekkert úr ríkisstjórn af því tilefni og Alþb. kom út af fyrir sig ekki með neinar tillögur um það hvernig ætti að bregðast við því. Við komum með tillögur um það. Það vildi bara svo til að hinir ágætu þjóðernissinnar í Alþb. stýrðu t.d. landbrn. Þá var ekki vitað að við mundum fá þriggja ára aðlögunartíma í þessu máli. Við sem nú erum sakaðir nánast um landráð, sakaðir um það að láta okkur í léttu rúmi liggja þótt óðul feðranna séu í hættu, lögðum fram ákveðnar tillögur. Þeim var ekki sinnt af landbrh. Alþb. Þannig má lengi telja og ég endurtek: Meginstefnan og megininntak þessara samninga voru að fullu mótuð í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og ég hef margsinnis sýnt fram á að öllum þeim fyrirvörum sem þá voru settir hefur verið til haga haldið þótt í einstökum tilvikum séu þeir í öðru formi. Hv. þm. reyndi að gera það tortryggilegt að þarna er í texta vikið að því að EES-ríkin, EFTA-ríkin í þessu samkomulagi, vilji stuðla að því að draga úr ríkisstyrkjum í sjávarútvegi. Það var búið að upplýsa það í umræðum í utanrmn. hvað þetta merkti. Ekki þurfum við Íslendingar að óttast þetta vegna þess að við styrkjum ekki sjávarútveg, sjávarútvegurinn heldur uppi okkar þjóðfélagi. Þetta er til komið af þeirri einföldu ástæðu að Norðmenn vildu endilega krefjast þess að Evrópubandalagið beitti ekki aðgerðum vegna ákæru um undirboð. Tilefnið er með öðrum orðum það að Norðmenn hafa verið sakaðir um það, vegna offramleiðslubirgða á laxi, að þeir séu víða um Evrópu, alveg eins og í Bandaríkjunum, með undirboð á þessari vöru. Þetta var auðvitað auðsótt mál að því er varðaði Evrópubandalagið vegna þess að Norðmenn eru undir skuldbindingu innan EFTA um að afnema ríkisstyrki, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson. Það vorum við, það var Steingrímur Hermannsson, þáv. hæstv. forsrh., og reyndar sá sem hér stendur, sem knúðum það fram, reyndar á seinustu mínútunum á leiðtogafundi EFTA í Ósló í mars 1989, að EFTA-ríkin urðu við þessari kröfu. Þetta var krafa okkar Íslendinga. Nú segir hv. þm. að þetta geti orðið til þess að Norður-Noregur verði lagður í rúst.

Ef þið haldið þessum styrkjum áfram ...

Það breytir engu um skuldbindingarnar og ekki heldur neinu um það hvernig þær eru til komnar.  Virðulegi forseti. Hv. þm. Kvennalistans spurðu nokkurra spurninga, fyrst um kynningu. Ég hef sagt það áður að við höfum ekki getað kynnt óorðinn samning. Umræðan hefur því hingað til verið afar einhliða þannig að ég lít á það sem part af okkar upplýsingaskyldu að kynna þetta mál. Að sjálfsögðu er það gert á margvíslegum vettvangi. Við munum leggja á það höfuðáherslu að kynna þessa samninga, t.d. í samstarfsnefndum sem við erum í með aðilum vinnumarkaðarins og fulltrúum atvinnulífsins, með fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar, með einstökum hópum atvinnuvega o.s.frv. Sömuleiðis, alveg eins og málið verður rætt á Alþingi Íslendinga og í nefndum o.s.frv., og til þess höfum við mikinn tíma, tel ég það skyldu mína að gefa almenningi á Íslandi kost á að kynna sér málið og einn þáttur þess er að gefa mönnum kost á að ræða það á fundum með beinum fyrirspurnum.

Tíminn er naumur.

Tíminn er naumur, já, en umræðunum er ekki lokið. Er það ósk forseta að ég láti hér staðar numið? Nokkrar þeirra spurninga sem beint var til mín af fulltrúum Kvennalistans bíða þá og einnig einstaka spurningar frá hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni og er ekkert við því að segja. Að lokum, virðulegi forseti. Ég komst svo að orði um þennan samning að hann væri vegabréf okkar Íslendinga inn í 21. öldina. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson, hæstv. fyrrv. forsrh., hefur tekið undir það en hefur gjarnan notað önnur orð, farseðill inn framtíðina. Það mál líka til sanns vegar færa. Hann lét í ljós þá ósk að við ferðuðumst þá áfram á 1. farrými. Já, já, það er kannski þægilegri ferðamáti. Það vill nú svo til að EFTA-hópurinn er kannski á 1. farrými að því er varðar þjóðarframleiðslu og tekjuskiptingu í heiminum og sama má segja um hið mikla markaðssvæði sem við nú tryggjum okkur aðild að. Menn geta þess vegna haft ýmis heiti á þessu, vegabréf inn í 21. öldina, farseðill til framtíðar þess vegna. Það sem við þurfum hins vegar að forðast er það sem hæstv. forsætisráðherra Dana einu sinni orðaði þegar hann var að lýsa stöðu mála í Danmörku og við gætum gjarnan hugleitt með hliðsjón af stöðnun og afturför í íslensku efnahagslífi. Hann sagði: ,,Danir eru vissulega á ferðalagi á 1. farrými. Þeir eru að vísu að fara til fjandans en þeir ferðast þó allavega þangað á 1. farrými.``

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að þurfa að grípa til þess hér en ég átti ekki von á að hæstv. utanrrh. mundi nota þær 15 mínútur, sem reyndar urðu 25, sem samið var um hér milli þingflokka að hann hefði hér í lok umræðna, til þess að ráðast á fjarstadda þingmenn og fyrrv. ráðherra með hreinum ósannindum að dómi okkar sem til mála þekkjum og að hann skyldi þar að auki verða við óskum okkar um skýr svör við tilteknum spurningum með útúrsnúningum. Það er því óhjákvæmilegt að mótmæla þessum málflutningi ráðherrans og koma jafnvel þeirri ósk á framfæri við virðulegan forseta að þegar þessari umræðu verður fram haldið, virðulegi forseti, fái bæði ráðherrann og einstakir þingmenn ótakmarkaðan tíma til þess að ræða þetta mál áfram því að það er ekki hægt að láta setja sig í þá spennitreyju að hafa aðeins fáeinar mínútur þegar ráðherrann kýs að nota sinn tíma ýmist til að þylja rangfærslur, útúrsnúninga, eða svara ekki lykilatriðum. Ég mótmæli þess vegna þeirri frásögn sem ráðherrann var hér með og óska eftir því við forsetann að þegar þessari umræðu verður fram haldið verði það gert á þann veg að það verði ótakmarkaður ræðutími, m.a. til þess að þeir þingmenn, sem ráðherrann hefur ráðist á hér þó að þeir séu fjarstaddir, fái tækifæri til að svara fyrir sig.