Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Bjarnason) : Herra forseti. Hv. Ed. hefur gert tvær breyt. á þessu frv. frá því, sem þessi hv. d. afgreiddi það. Í fyrsta lagi hefur hún lagt til, að einungis forstöðumaður stofnunarinnar taki laun eftir 5. fl. launal., en ekki 1. aðstoðarmaður, en það ákvæði var í frv. upphaflega, af því að þessi starfsmaður hefur nú laun samkv. 5. launafl., og var þess vegna gert ráð fyrir því, að hann yrði í sama launafl. og forstöðumaður. Hin breyt., sem hv. Ed. leggur til, að gerð verði á frv., er sú, að 6. gr., falli niður, en þar er lagt til, að vegurinn, sem liggur að stofnuninni, verði tekinn í þjóðvegatölu. Þessu er sennilega þannig varið, að í vegalagafrv., sem liggur fyrir hv. d., er gert ráð fyrir því, að þessi vegur verði tekinn upp í þjóðvegatölu, og ætti það þess vegna ekki að koma að sök, þótt þetta ákvæði frv. verði fellt niður. Menntmn. þessarar hv. d. hefur ekki haft tækifæri til að halda fund um þessar breyt., en þær hafa verið ræddar við einstaka nm., sem eru þeirrar skoðunar, að ekki sé ástæða til að fara á ný að gera brtt. varðandi þessi tvö atriði. Menntmn. mælir þess vegna með því, að frv. verði samþ. eins og það kom frá hv. Ed.



Ég býst við því, að flestir þeirra, sem nokkurn kunnugleika hafa á núverandi skipun innflutningsmála þjóðarinnar, séu þeirrar skoðunar, að þeim sé mjög ábótavant. Það má segja, að á núverandi fyrirkomulagi innflutningsverzlunarinnar séu 4 höfuðgallar. Í fyrsta lagi, að þessum málum sé þann veg fyrir komið, að innflutningsverzlunin sé þjóðfélaginu allt of dýr, í öðru lagi er hún með þeim hætti, að erfitt er að beita öruggu verðlagseftirliti; í þriðja lagi eiga gjaldeyrisyfirvöldin erfitt með að fylgjast með, að gjaldeyrisl. sé hlýtt til fullnustu; og í fjórða lagi er erfitt að koma í veg fyrir, að skattal. séu sniðgengin af hálfu innflytjenda. - Skýrslur, sem fyrir hendi eru, bera þess greinilegan vott, að verzlunin yfir höfuð virðist binda óeðlilega mikinn mannafla. Manntal hefur ekki farið fram síðan 1940, en þá var tala þeirra framfærenda á öllu landinu, sem störfuðu að verzlun, 4001, en tala þeirra, sem störfuðu að sjávarútvegi, var hins vegar 7413. Séu þessar tölur bornar saman, verður ekki um það deilt, að óeðlilega mikill fjöldi manna fæst við verzlunarstörf. Ef athugaðar eru tölur skráðra verzlunarfyrirtækja, verður hið sama uppi á teningnum. Í árslok 1945 var tala skráðra heild- og umboðsverzlana í Reykjavík 172 og tala smáverzlana, að mjólkurbúðum og fiskbúðum frátöldum, 577. Þess má og geta, að innflutningsverzlanir stórkaupmanna munu vera fleiri en þarna er greint, því að vitað er, að ýmsir reka heildverzlun án þess að hafa heildsöluleyfi. - Það má fullyrða, að verzlunin bindi óeðlilega mikið fjármagn, þótt nákvæmar skýrslur liggi ekki fyrir um þessi efni. Eigendur verzlunarfyrirtækjanna bera óeðlilega mikinn hluta þjóðarteknanna úr býtum, og ef athuguð eru skattaframtöl þessara aðila, kemur í ljós, að tekjur þeirra á síðustu árum virðast mjög miklum mun hærri en ástæða er til, ef þær eru bornar saman við tekjur annarra starfsstétta, og munu þó flestir telja, að í skattaframtölum komi ekki öll kurl til grafar, en til skamms tíma hafa menn orðið að láta sér lynda að setja fram almennar staðhæfingar bæði um tekjur manna í verzlunarstéttinni og um hitt, hversu mikill verzlunarkostnaðurinn sé raunverulega. Hins vegar er hægt að færa óyggjandi rök fyrir því, að dreifingarkostnaðurinn innanlands sé óeðlilega hár. Verðlagseftirlitið gerði fyrir nokkru allýtarlega rannsókn á dreifingarkostnaðinum innanlands samkvæmt gögnum þeim, sem það fær í hendur frá innflytjendum, en þeim er skylt að senda afrit af verðreikningi (kalkulation) sérhverrar vörusendingar, sem flutt er til landsins. Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna ótvírætt, að dreifingarkostnaður við að koma innfluttum vörum úr skipi til neytenda er óeðlilega hár. Heildarkaupverð þeirra vara erlendis, þ.e. fob-verð, sem skýrslan nær yfir, nam 135,5 millj. kr., en verð hennar í höfn að viðbættum tollum nam 201 millj. kr., en útsöluverð hennar hér nam hins vegar 327 millj. kr., þ.e.a.s. að kostnaðurinn við að koma vörunni, sem kostaði erlendis 135,5 millj. kr., úr skipi til neytenda, nam 126 millj. kr., þannig að litlu munar, að jafnmikið kosti að dreifa innfluttri vöru úr skipi til neytenda og það kostar að framleiða hana erlendis og koma henni um borð. Hygg ég, að ekki geti orðið ágreiningur um það, að hér sé um óeðlilegan dreifingarkostnað að ræða - kostnað, sem ætti mjög að lækka með bættu skipulagi. Þar sem ég hef látið prenta þessa skýrslu verðlagseftirlitsins sem fskj. með frv., hirði ég ekki að rekja hinar einstöku tölur hennar. Ég vil þó geta þess, að innkaupsverð innfluttrar matvöru 1945 nam 21.2 millj. kr., verð hennar í höfn hér að viðbættum tolli nam 30,9 millj. kr., en útsöluverð hins vegar 55,1 millj. kr. Kostnaður verzlunarinnar við dreifingu á þessari matvöru var því á þessu eina ári 20,4 millj. kr., eða um 850 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Hina sömu sögu er að segja um vefnaðarvöru. Kaupverð hennar erlendis (fob-verð) var 39,0 millj. kr. á þessu sama ári, en dreifingarkostnaður 34,7 millj. kr., eða 1400–1500 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Ég hirði svo ekki frekar að rekja niðurstöður þessarar skýrslu, en vænti þess, að hv. dm. kynni sér hana, þar sem hún hefur að geyma fróðleik, sem ekki hefur verið völ á til skamms tíma. Mér finnst varla geti orðið um það ágreiningur, að þennan gífurlega dreifingarkostnað þurfi að lækka. Undanfarið hefur mikið verið rætt um nýsköpun atvinnuveganna. Var þetta eitt af höfuðverkefnum fyrrv. ríkisstj., og vann hún með því margt gott verk. Þar var hins vegar lögð mest áherzla á aukna framleiðslu atvinnutækja innanlands. Hinu má þó ekki gleyma, að nauðsyn getur verið á nýsköpun á fleiri sviðum, og virðist mér niðurstöðurnar við rannsókn verðlagseftirlitsins benda til þess, að engu siður sé þörf á nýsköpun á sviði verzlunarinnar en sjávarútvegsins og landbúnaðarins. En hvað er inntak nýsköpunarinnar, ef það er ekki að auka afköst þeirra tækja og mannafla, sem við atvinnuvegina starfa, eða halda óbreyttum afköstum atvinnugreinanna, en komast þá af með minni mannafla og færri tæki. Vissulega er hún fólgin í þessu, og þessar tölur, sem ég gat um, virðast ótvírætt benda til þess, að hægt ætti að vera að inna þessa þjónustu af hendi, sem þeir aðilar, er innflutningsverzlun annast, hafa með höndum, með mun minni mannafla, tækjum og fjármagni en nú á sér stað. Virðist ekki lengur mega við svo búið standa, að þessum málum sé ekki sinnt, en svo sem kunnugt er, var það ekki gert á valdatímabili fyrrv. ríkisstj. Það er þess vegna eitt af höfuðverkefnum þessa frv. að koma á nýrri skipan á innflutningsverzlunina, sem jafngildir nýsköpun á því sviði. Læt ég þetta nægja til þess að færa rök að þeirri staðhæfingu minni, að núverandi skipun innflutningsmálanna sé of kostnaðarsöm. Ég sagði, að annar gallinn á fyrirkomulagi þessara mála væri sá, að erfitt væri að framkvæma haldgott verðlagseftirlit og stundum óframkvæmanlegt. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að tiltölulega lítið kveði að því, að smákaupmenn gerist brotlegir við verðlagsákvæðin, en hitt verða menn að gera sér ljóst, að það hlýtur að vera mjög torvelt fyrir verðlagseftirlitið að ganga úr skugga um það, hvort verð það, sem erlendir seljendur tilgreina á reikningum þeim, sem innflytjendur leggja fram, er rétt eða ekki, því að við verðið geta bætzt umboðslaun eða afsláttur, sem hinn erlendi seljandi veitir hinum íslenzka kaupanda, eða að samkomulag geti verið milli hins erlenda seljanda og hins íslenzka kaupanda að tilgreina verðið hærra en það raunverulega er, og er mismunurinn þá færður til tekna á reikning hins íslenzka kaupanda erlendis. Af því, sem nú hefur sagt verið, má sjá, að vandkvæði eru á því, að verðlagsyfirvöldunum sé kleift að gegna þeirri skyldu, sem þeim er lögð á herðar af löggjafanum. Má gera ráð fyrir, að hefði slík fullyrðing verið fram sett fyrir nokkrum árum, mundi því fljótlega hafa verið til svarað, að slíkt væru getsakir einar og mjög fjarri því, að nokkuð slíkt gæti átt sér stað. Starfsemi verðlagseftirlitsins síðustu ár hefur hins vegar leitt í ljós, að talsvert hefur kveðið að öllu því, sem ég áðan gat um. Innflytjendur hafa samið við útlendinga, er þeir kaupa af, að setja hærra verð á vörureikninga en það hefur verið í raun og veru. Í mörgum tilfellum hafa þeir og fengið afslætti og umboðslaun, sem ekki hafa komið fram og verðlagseftirlitið hefur ekki getað náð til. Allt þetta hefur sannazt í mjög víðtækum málarekstri, einkum heildsalamálunum, og berst verðlagseftirlitinu alltaf öðru hverju vitneskja um slíkar aðferðir. Ég held, að allir þeir, sem kynna sér þessi mál, hljóti að sjá, hve geysierfitt það er að koma í veg fyrir, að l. séu brotin. Má því segja, að allt verðlagseftirlit sé meira og minna út í bláinn, ef ekki er hægt að reisa rönd við aðferðum, sem ég lýsti hér áður. Algengt er, að innflytjendur hafi frá 5–10% umboðslaun, og verður þá álagningin mun hærri en til er ætlazt af verðlagseftirlitinu. Meðan ekki er hægt að hafa öruggt eftirlit með þessum málum, má því segja, að verðlagseftirlitið sé langt frá því að koma að því gagni, sem ætlað er, og úr þessum erfiðleikum verður aldrei bætt, meðan innflutningurinn er á hendi einstaklinga, ekki fyrr en sett hefur verið á stofn opinber innkaupastofnun, og jafnvel þó að svo sé, er fullt öryggi ekki fengið, svo erfið eru þessi mál. Ég held, að ekki sé hægt að deila um það, að þessir erfiðleikar verði þó smámunir einir, ef allur innflutningur verður á opinberri hendi, en meðan sú leið er ekki fyrir, þá er ekki nema um eina aðra leið að ræða til að bæta verðlagseftirlitið, en það er að fækka innflytjendum að mun, því að það, sem mest torveldar eftirlitið nú, er sá mikli fjöldi, sem hefur innflutninginn á hendi, eða á 4. hundrað aðilar. En auk þess sem eftirlitið verður auðveldara, ef innflutningsaðilar verða færri, má búast við því, að þeir, sem eftir verði og verða að sama skapi stærri og bera mun þyngri ábyrgð, hafi minni tilhneigingu til þess að sniðganga l. og reglur vegna þeirrar geysimiklu ábyrgðar, er á þeim hvílir. - Þriðja meginatriðið, er ég gat um áðan, er það, hve erfitt það er að koma í veg fyrir, að gjaldeyrislögin séu sniðgengin. Má t.d. nefna, þegar menn fá umboðslaun og leggja þau inn í erlenda banka, en það er brot bæði á verðlagsl. og gjaldeyrisl., enn fremur, þegar gjaldeyrisleyfi eru misnotuð þannig, að hærri upphæðir eru yfirfærðar en vörur eru keyptar fyrir. Mjög erfitt er að hafa eftirlit með þessu, þó að nokkuð hafi ástandið í þessum efnum batnað, eftir að gjaldeyriseftirlit bankanna var hafið. Mun á allra vitorði sá fjárflótti, sem hér hefur verið lýst, þótt erfitt sé að segja, í hve stórum stíl hann kann að vera, og í veg fyrir þennan fjárflótta er ekki hægt að koma, fyrr en innkaupastofnunin hefur verið sett upp. En þangað til er eina lausnin að fækka innflutningsaðilunum. Hér er um engar fullyrðingar að ræða, sem kalla megi getsakir, þetta er sannað mál, og slík atvik koma alltaf fyrir öðru hverju. Fjórða atriðið, er ég gat um áðan, að innflytjendur sniðgengju skattal., er aðeins bein afleiðing af framan sögðu, því að ef innflytjendur brjóta gjaldeyris- og verðlagsl., brjóta þeir skattal. um leið. Þótt menn séu sammála um, að núverandi ástand í verzlunarmálunum sé óþolandi, þá getur menn greint á um leiðirnar til úrbóta. Það hefur verið stefna Alþfl., að þjóðnýta bæri innflutninginn sem og aðrar atvinnugreinar. Hins vegar mun ekki verða deilt um, að eins og stjórnmálaástandið er nú í landinu, kemur þjóðnýting innflutningsins ekki til greina. Fyrir henni er ekki pólitískt fylgi með þjóðinni. Það væri og tæpast rétt að reyna að koma á þjóðnýtingu, þegar meiri hl. ríkisstj. og þeirra, sem að henni standa, er henni mótfallinn. En jafnvel þó að svo sé ekki, má gera svo gagngerar endurbætur í skipulagningarátt, að innflutningsverzlunin verði mun hagkvæmar rekin en nú er. Það er mjög mikil bót, að ríkið hafi einkasölu á sumum vörum, og eru það þá fyrst og fremst þær vörur, sem nú er einkasala á og ríkið hefur mikinn ágóða af, enn fremur áburður og viðtæki, þar sem t.d. áburðinn þarf að kaupa inn í mjög stórum stíl og auðveldara verður að fá varahluti í viðtæki, ef á þeim er einkasala. Auk þess ætti að vera ríkiseinkasala á öllum þeim vörutegundum, sem hagkvæmt er að kaupa inn í sem stærstum stíl, svo sem á kolum, olíu, benzíni og salti. Innkaup annarra vörutegunda, svo sem matvöru og byggingarefnis, voru svo sumpart á höndum ríkisins og sumpart á vegum samvinnuhreyfingarinnar, sem komið hefur upp miklu verzlunarbákni og hefur fengið mikla reynslu í þeim efnum, og gæti komið til mála að leyfa samvinnuhreyfingunni að afla byggingarefnis og matvöru handa félögum sínum, en ríkið birgði svo þá, sem utan þeirra félagssamtaka standa, upp að þeim vörum. Innflutningur annarra vörutegunda gæti svo verið á hendi nokkurra stórra aðila, sem störfuðu með samkeppni innbyrðis, en undir mjög ströngu eftirliti hins opinbera, og er gert ráð fyrir öllu þessu í því frv., er ég hér flyt. Ríkisstj. ákveður, hverjum leyfa skuli innflutning, og segir í frv., að löggilda megi sem innflytjendur ríkisfyrirtæki og opinberar stofnanir, samvinnufyrirtæki og samvinnusambönd, innkaupafélög framleiðenda, innkaupafélög smásöluverzlana, framleiðendur, smásöluverzlanir, heildsala og umboðsverzlanir. Gert er ráð fyrir, að innkaupafélög framleiðenda flytji aðeins inn til eigin þarfa og smásöluverzlanir selji aðeins í eigin sölubúð, enn fremur, að innkaupafélög smásöluverzlana og heild- og umboðsverzlanir svo og samvinnusambönd skuli hafa aðsetur í kaupstað. Innflutningur hverrar vörugreinar skal fyrst og fremst vera í höndum ríkisins, síðan hjá samvinnusamböndum, þá innkaupafélögum smásala og heildsala, þó ekki fleiri en þriggja í hverri grein. Innkaupafélög smásala og framleiðenda, heildverzlanir og umboðsverzlanir skulu fá staðfestingu ríkisins, og hafi hið opinbera náið eftirlit með þeim og skipi endurskoðendur til að fara yfir reikninga þeirra, er þeim ber að senda hinu opinbera. Þetta eru meginatriðin, sem gert er ráð fyrir í frv., að í fyrsta lagi annist ríkið verzlunina, að öðru leyti verði hún í höndum fárra, en stórra aðila, til þess að reksturinn verði sem hagkvæmastur, en á hinn bóginn verði haft með þeim náið eftirlit. Höfuðkostir þessa fyrirkomulags eru, að í fyrsta lagi eru innkaupasambönd framleiðenda og smásala efld, en það er fullkomið réttlætismál að bæta úr skilyrðum þeirra aðila til innflutnings. Í öðru lagi, og það er höfuðkosturinn, verði tekinn upp stórrekstur á innflutningnum, stórrekstur einvörðungu. Það er fjarstæða að láta á 4. hundrað aðila annast innflutning fyrir 130 þús. menn. Þó að ein stofnun taki að sér allan innflutninginn, yrði það ekki stórt fyrirtæki á alþjóðamælikvarða. Í þriðja lagi yrði hægt að koma fram eftirliti, sem nú er mjög torvelt. Í fjórða lagi eru eftir sem áður skilyrði til heilbrigðrar samkeppni, þó að nokkrir aðilar njóti sérréttinda. Ég játa, að þessi skipan er þó ekki gallalaus. Það getur verið hæpið að veita sérréttindi og löggilda vissa aðila, en þetta er gert á fjölmörgum sviðum, þar sem skipulagning er nauðsynleg. Þeir aðilar, er réttindin hljóta, eiga og að vera undir nánu eftirliti, og hefur þannig skipan verið höfð á samgöngumálunum innanlands og gefizt vel. En á það verð ég að leggja sérstaka áherzlu, að á móti sérréttindunum kemur aukið eftirlit, en ástandið er nú svo slæmt, að þessi skipan hlýtur að verða til stórra bóta. Eins og nú standa sakir eru um 300 heildsalar raunverulega löggiltir innflytjendur, þar sem mjög erfitt er fyrir nýja aðila að komast þar að. Löggildingartill. er því í rauninni ekki ný, aðeins till. um að fækka stórlega þeim löggiltu aðilum, er hafa innflutninginn á hendi. Ég geri ráð fyrir því, að af forsvarsmönnum innflytjenda og þeirra, sem hægra megin eru við Alþfl., muni verða sagt, að þessi skipan sé andstæð frjálsri verzlun, en hér hefur ekki verið frjáls verzlun síðan 1931. Ef tala á um frjálsa verzlun, þá verður að taka af öll innflutnings- og gjaldeyrishöft. Hér hefur verið skipulögð verzlun undanfarið, en hún hefur aðeins verið illa skipulögð. Spurningin er því, hvort hér á að vera vel eða illa skipulögð verzlun. Frjáls verzlun kemur ekki til greina, og mundi mig undra, ef nokkur mælti með henni. Í öðru lagi munu þeir segja, að hér sé um stóraukin ríkisafskipti að ræða. Það er rétt. En skoðanir manna á ríkiseftirliti virðast hafa breytzt mikið á síðustu árum. Ég minnist þess vel, að þegar ákvæðin um gjaldeyris- og innflutningshöft voru sett, þótti sumum það óverjandi. Síðar sannfærðust menn um, að þetta fyrirkomulag var ekki óskynsamlegt, heldur hreint og beint, nauðsynlegt. Munu því sárafáir nú mæla með því, að þeim ríkisafskiptum yrði af létt. En af hálfu þeirra manna, sem mest mótmæla ríkisafskiptum, mæta slíkar ráðstafanir þó ekki alltaf sömu óvild. Einmitt þeir, sem mest hafa barizt gegn þeim, voru skeleggustu formælendur þess, að ríkið tæki ábyrgð á framleiðslu heils atvinnuvegar. Þeim finnst ágætt, að ríkið tryggi afkomu atvinnurekenda, en ef þeim dettur í hug, að ríkisafskipti geti eitthvað skert hag þeirra, þá eru þau óhugsanleg. Ber því ekki að taka slíka gagnrýni alvarlega. Ég veit ekki, hvort einhverjum kann að þykja þetta frv. ekki ganga nóg í róttæka átt. Ég get viðurkennt, að sú skipan, sem hér er gert ráð fyrir, er ekki sú, sem mér þætti æskilegust. En þetta er sú skipan, sem hugsanlegt er að koma á nú þegar og yrði til stórra bóta frá því, sem nú er, svo stórra, að ekki er hikandi við að reyna að koma henni á. Af hálfu samvinnuhreyfingarinnar og forsvarsmanna hennar get ég ekki búizt við andstöðu, þar sem samvinnusamböndum er ætlað fullt rúm og rýmra en nú er, auk þess sem innkaupasambönd smásala og framleiðenda eru efld, en það er í samræmi við stefnu samvinnuhreyfingarinnar. Í málefnasamningi núverandi stj. er lögð áherzla á að gera verzlunarkostnaðinn sem minnstan og leyfa þeim innflutning, er hagstæðustu kaupin gera, að innkaupastofnun verði sett á fót og að fjárhagsráð hafi eftirlit með verzluninni. Þessar endurbótatill. í frv. mínu eru því í samræmi við anda stjórnarsamningsins, þótt lengra sé gengið en þar segir beint. En það er mín skoðun, að ein bezta leiðin, sem fær er til þess að lagfæra innkaup og vöruverð, sé að fækka innflytjendunum. Þetta frv. er ekki flutt sem mál Alþfl., heldur ber ég það fram einn sem þm., en það er í nánu samræmi við stefnuyfirlýsingu flokksins. En flokkurinn hefur ekki tekið beina afstöðu til þess. En það, sem hv. þdm. kann að þykja að frv. og rökstuðningi þess, er við mig að eiga, en á herðum flokksins á það ekki að lenda. Ég leyfi mér svo að æskja þess við hæstv. forseta, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til n., og virðist mér helzt, að það mundi koma undir fjhn., en ég mun taka ábendingum um aðra n. frá hæstv. forseta, ef það þætti eðlilegra.



Herra forseti. Mér þykir rétt þegar við þessa umr. að láta nokkur orð fylgja þessu frv. Hv. flm. sagði að vísu, að það væri flutt af honum, og ég get bætt því við, að meiri hl. þingfl. Alþfl. óskaði, að frv. yrði ekki flutt að svo stöddu. Ástæðan til þess er sú, að í samningi þeim, sem gerður var, er núv. stj. var mynduð, er kveðið á um það, hversu lausn þessara mála skuli hagað. Það er rétt að viðurkenna það, að dreifing vara er mjög dýr, svo sem sést á fskj. á þskj. 376, og er ekki undarlegt, þó að mörgum finnist gott að fá þennan kostnað lækkaðan. Það er nú vissulega svo, að í verzlunarstétt eru svo margir menn starfandi, að vera mætti, að fækkun þeirra mundi lækka kostnaðinn nokkuð. En menn greinir mjög á um leiðir til þess að bæta úr þessu. Alþfl. hefur bent á landsverzlun, Framsfl. hefur bent á samvinnuverzlanir, sem hann telur jafnvel, að mundu koma að enn betri notum, Sjálfstfl. hefur aftur haldið fram frjálsri verzlun, og þó að hv. flm. drægi í efa, að hún væri til, þá er ekki meira en um hálft ár, síðan talað var um að gefa verzlunina frjálsa. Hér er því um að ræða hin ólíkustu sjónarmið, sem verður að samræma. Það er vitað fyrir fram, að ekki er til meiri hl. á Alþ. fyrir landsverzlun, og það er því ekki til neins að bera fram frv. um það, en vitanlega raskar það ekki þeirri skoðun Alþfl., að hún sé bezt. Aðalatriðið er, að til þess að koma einhverju fram, verður að vera fullt samkomulag. Og það þýðir ekkert að bera fram allt of einstrengingsleg frv., sem hafa enga þýðingu í praksís. Ég vil minna á það, að í málefnasamningi þeim, sem gerður var, er núv. ríkisstj. var mynduð, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórnin leggur á það áherzlu, að innflutningsverzluninni verði háttað svo, að verzlunarkostnaðurinn verði sem minnstur. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu, hvort sem þar er um að ræða einstaklinga eða félög. Sérstök innkaupastofnun á vegum ríkisins verði sett á stofn, og annist hún innkaup til ríkisstofnana (vita-, hafna-, vega- og brúargerða, verksmiðja, opinberra bygginga, sjúkrahúsa, skóla o.fl.). Sú deild fjárhagsráðs, sem hefur með höndum veitingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfa, skal taka til athugunar og rannsókna, á hvern hátt takast mætti að haga innkaupum og vörudreifingu á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðina í heild, einnig með hliðsjón af samningum við erlend ríki um sölu íslenzkra afurða.“ Þetta er sú leið, sem þeir flokkar, er að stj. standa, hafa hugsað sér að fara, og mun Alþfl. halda sér við þetta samkomulag og leggja á það áherzlu, að það verði haldið. En þetta frv. felur í sér meira en þarna er talað um, og er því ekki samkomulag um það. Því vildi ég fyrir hönd Alþfl. lýsa því yfir, að þó að hann sé að efni til samþykkur þessu frv., telur hann sig bundinn af samkomulagi því, sem gert var um ríkisstj., og mun taka afstöðu til frv. eftir því. Flokkurinn mun svo gera það upp við sig á sínum tíma, hvort hann getur fallizt á það samkomulag, er gert verður um þessi mál í ríkisstj., eða ekki. Þetta frv. hefur auðvitað sína kosti og sína galla. Það hefur þá kosti, að það fækkar innflytjendunum og gerir auðveldara að hafa eftirlit með þeim og draga úr álagningu. En það hefur líka sína ókosti og þá mjög augljósa. Það er ekki víst, að hægt sé að segja við marga menn, sem hafa stundað þessa atvinnu um langan tíma, að nú skuli þeir hætta. Það verður að fara mjög gætilega, til þess að ýmsir menn yrðu ekki ósæmilega fyrir barðinu á því opinbera. Þó að það, sem næst, fari eftir því, hve hart er að gengið, þá má ekki fara of geyst og láta þegnana bíða tjón af. Fleira mætti telja, en ég mun ekki að þessu sinni ræða fleiri atriði frv. En þingfl. Alþfl. telur sig bundinn af því samkomulagi, sem gert var við stjórnarmyndunina, og mun halda sér við það, unz sá árangur næst, sem hann getur unað rið, eða næst ekki, og hætta þá þátttöku í ríkisstj.



Herra forseti. Ég vildi nú leyfa mér að víkja að nokkrum atriðum, sem fram komu í framsöguræðu hjá hv. 4. þm. Reykv. Mér fannst óviðfelldið það, sem hann sagði um hin svo kölluðu heildsalamál. Síðan farið var að ræða þessi mál, hefur ekki fallið dómur í hæstarétti nema í einu þeirra, og hann gekk út frá því, að hlutaðeigandi heildsölufyrirtæki hefði ekki gert sig sekt um hegningarvert athæfi. Þetta kemur bert fram í forsendum dómsins. Ég hugsa ekki, að það hafi verið ætlun hv. flm. að koma með órökstuddar getsakir, en honum bar að vita, að í rekstri og dómsniðurstöðu áðurgreinds máls kom það greinilega fram, að heildsölufyrirtækið hafði ekki leynt starfsaðferðum sínum fyrir íslenzkum yfirvöldum. Mér finnst, að þetta frv. á þskj. 376 sé flutt og rökstutt á þann hátt, að sá áhugi, sem hv. flm. hefur á þessum málum, missi nokkuð marks. Ég held, að þessum málum sé hvergi fyrir komið á þann hátt í nágrannalöndum okkar, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Í grg. er ekki minnzt einu orði á reynslu annarra þjóða í þessum efnum, og ég hefði óskað, að það hefði komið fram í grg. og framsöguræðu hv. flm. Hv. flm. tók sem dæmi um, hvað verzlanir græddu mikið, hve mikla skatta þær greiddu. En flm. gat ekki um það, hvernig farið er í skattálögum með fyrirtæki, sem hafa mikla verzlun. Það er erfitt að vinna hér á landi fyrir einstaklingsfyrirtæki, eins og skattaákvæðum er háttað, enda hafa komið fram fleiri raddir um, að þau væru óréttlát. Í byrjun ársins 1939 var allt að fara í auðn og kaldakol á landi hér, og þá var fé sótt til verzlunarstéttarinnar og lánardrottna hennar í útlöndum, og vita allir hv. þm., að af þessu leiddi, að verzlunarstéttin varð fyrir stórmiklu áfalli vegna gengislækkunar. Þarf ekki fleiri orð þar um. Nýsköpun kostar meira en framleiðslutæki. Til þess að reka framleiðslutæki þarf einnig útgerðarvörur og rekstrarfé. Af því leiðir aftur aukna starfsemi verzlunarstéttarinnar og aukna fjármagnsþörf hennar. Jón Sigurðsson forseti ræðir aftur og aftur um það, hve mikil nauðsyn sé að fá verzlunina inn í landið og gera hana frjálsa. En nú kemur prófessor við háskólann og vill keyra allt í viðjar og í hendur ríkisins. Ég vildi hafa minnt á þetta með nokkrum orðum, því að það andar skilningsleysi og kulda í garð þessarar stéttar, og hv. flm. virðist hafa mestan áhuga á að koma á landsverzlun og útiloka um leið alla samkeppni og frjálsræði. Þá vildi ég og minna á það, að höfuðmenn samvinnuhreyfingarinnar í Svíþjóð og Danmörku hafa haldið fram svipuðum sjónarmiðum og heildsalar í viðskiptamálum. Ég mun nú ekki fara miklu lengra út í efnishlið þessa frv. nú við 1. umr., en ég undrast, að þetta frv. skuli hafa komið fram, þar sem vitað er, að í málefnasamningi núv. ríkisstj. er gert ráð fyrir m.a. gagngerðri umbyltingu á þessum málum. Á þetta hefur hæstv. viðskmrh. þegar bent, en að sjálfsögðu hefði það ekkert skaðað, þó að hv. flm. hefði komið fram með frv. um þessi atriði, ef það hefði bætt eitthvað úr þeim ágöllum, sem nú eru, en því fer víðs fjarri. Ég hef áður minnzt á, að ég óskaði, að hv. flm. hefði getað bent á eitthvað sambærilegt við sitt skipulag og gert samanburð við önnur lönd. En ég vil minna á, að það er ekki lengra síðan en árið 1944, að haldin var í Ameríku ráðstefna um verzlunarmál, og sátu hana fulltrúar frá 52 þjóðum. Þar var einróma samþ. að halda fram frjálsri verzlun og losna við tollmúra, svo sem frekast væri unnt, því að þeir eru ein aðalorsök þeirra vandræða, sem eru í verzlunarmálum. Hið almenna viðhorf hjá öllum þessum þjóðum var að vinna sem öflugast að frjálsri verzlun. Grundvöllur þessa frv. er sá að veita örfáum aðilum einkasöluaðstöðu, en það eykur aðeins gallana á núv. fyrirkomulagi þessara mála. Ríkisstj. veitir þessi forréttindi á þann hátt, sem ég tel ósamrýmanlegan lýðræðishugsjóninni. Frv. og grg. þess eru byggð á misskilningi og vanþekkingu frá mínu sjónarmiði, þótt ég ætli mér nú ekki að nota sterkari orð gegn hv. flm., og ég held, að hv. flm. hafi flutt þetta frv. án þess að athuga málið frá praktísku sjónarmiði. Ég mun fylgja þessu máli til n., sem líklega verður hv. fjhn., sem ég á sæti í, og mun ég svo skila áliti einn eða með öðrum hv. þm. við 2. umr. málsins. Mörg önnur atriði mætti minnast á í þessu sambandi, og er það þá ekki sízt fskj., sem fylgir frv., en eins og sú skýrsla kemur fram, er hún röng, og hefði ég getað búizt við því af hv. flm., sem er skýr hagfræðingur, að hann sæi þær misfellur, og eru misfellurnar almennt villandi fyrir menn, sem ekki þekkja til þessara mála, og harma ég, að með þessum hætti er ráðizt með hörku að verzlunar stéttinni, en ég staðhæfi, að eins miklar vörur hefðu ekki flutzt til landsins á stríðsárunum og raun ber vitni um, ef ekki hefði notið við dugnaðar og þekkingar verzlunarstéttarinnar, en t.d. gegnum persónuleg sambönd hennar fengust nægilegar vörur og leyfi í ýmsum tilfellum, sem annars hefði ekki orðið. Nei, viðskiptamálin verða ekki leyst með neins konar landsverzlun.



Herra forseti. Þetta verður aðeins stutt aths. Það var eitt atriði í ræðu hv. viðskmrh., að hann skýrði frá því, að meiri hl. Alþfl. hefði óskað eftir því, að frv. þetta yrði ekki flutt. Mér komu þessi ummæli hæstv. ráðh. mjög á óvart, og munu þau valda misskilningi. Það mætti á þeim skilja, að atkvgr. hafi farið fram um þetta í flokknum, en um það er ekki að ræða, en hins vegar var rætt um frv. í flokknum, og minnist ég þess, að fjórir þm. flokksins orðuðu þetta, en aðrir ekki. Fáein orð um ræðu hv. 3. þm. Reykv. Það er fjarri mér að fara hér með neinar getsakir, en það, sem ég vildi segja, er, að það er erfitt að halda l. um verðlags- og gjaldeyriseftirlit, eins og skipun þeirra mála er nú háttað, og ég sagði, að fyrir nokkrum árum hefði verið höfðað mál vegna brota á þessari löggjöf, og dómar hafa fallið, en aðeins eitt þessara mála hefur komizt til hæstaréttar og dómur fallið í því, en hinum málunum hefur ekki verið skotið í hæstarétt, heldur dæmd af sakadómaranum í Reykjavík. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það andaði köldu í frv. í garð verzlunarstéttarinnar. Ég man nú ekki til þess, að nokkurn tíma, er till. hafa komið fram um nýtt skipulag verzlunarmála, aukin innflutningshöft og verðlagseftirlit, hafi ekki verið sagt, að það andaði köldu í garð verzlunarstéttarinnar. Það hefur verið jafnan sagt, að það andaði mjög köldu, og er það mjög hæversklegt, en stundum hafa það verið kallaðar beinar ofsóknir, og tilgangur þessa frv. er ekki sá að ofsækja neina stétt, en frv. felur í sér margt til bóta í því efni að koma á hagkvæmari skipan innflutningsmálanna. Hv. þm. sagðist furða sig á, að þetta frv. kæmi hér fram, og vísaði þar til stjórnarsamningsins. Um þetta var aldrei samið, heldur skyldi athuga, hvernig þessum málum gæti verið betur fyrir komið, á ódýrari og hagkvæmari hátt. Annað er vafalaust ekki í þessu máli, en ég taldi rétta skoðun mína þrátt fyrir stjórnarsamninginn, og engum dettur það í hug, að þm. megi ekki bera fram frv. vegna hans. Hv. þm. sagði, að. fáir fylgdu frjálsri verzlun, aðrir en verzlunarmenn sjálfir, og að verzlunarráðstefna hefði samþ. að afnema tolla um víða veröld, og er það rétt spor í áttina til frjálsrar verzlunar og einnig að afnema kvótafyrirkomulagið. En verzlun verður ekki algerlega frjáls, fyrr en í fyrsta lagi, að tollar og kvótar eru afnumdir, í öðru lagi, að ekkert eftirlit er með innflutningi, í þriðja lagi, að ekkert eftirlit er með gjaldeyri, og í fjórða lagi ekkert verðlagseftirlit., Í viðræðum um viðskiptamál hér á landi mætti oft ætla, að verzlunin væri alveg frjáls, en þótt innflutningurinn yrði frjáls, þá er gjaldeyririnn það ekki og þetta hvort tveggja ekki fyrr en allt verðlagseftirlit er afnumið, en málsvarar þess eru vart til.



Herra forseti. Ég vildi flytja hér stutta aths. vegna yfirlýsingar hv. flm. Hann sagði, að ekki hefði nein atkvgr. farið fram í Alþfl. um þetta frv., og er þetta rétt hjá hv. þm., að það var ekki farið fram á það við hann, að frv. yrði ekki flutt, heldur var óskað eftir því, að frv. yrði ekki flutt að svo stöddu, og mér er kunnugt um, að meiri hl. flokksins stóð að þessum tilmælum.



Herra forseti. Frv. þetta, sem prentað er á þskj. 409, hefur áður verið flutt í þeirri mynd, sem það nú er, á hv. Alþ. og er því þm. kunnugt, og almenningi er það að nokkru kunnugt vegna skrifa um það í dagblöðunum, og þarf því ekki hér mörgum orðum um að fara í framsögu. Frv. þetta var áður flutt af fyrrv. borgarstjóra Reykjavíkur og núv. hæstv. utanrrh. Eins og segir í frv., þá er gert ráð fyrir, að tveir aðilar, ríki og Reykjavíkurbær, komi upp æskulýðshöll hér í höfuðstaðnum. Ég hygg, að menn geti orðið sammála um . nauðsyn slíkrar stofnunar sem þessarar, og eins og nú háttar, þá væri æskunni það mikils virði, að komið yrði á fót slíkri stofnun, en sökum húsnæðisskorts, þá hefur æskan átt óhægt um vik að rækja eðlilega félagsmálastarfsemi. Tilgangurinn er því að bæta aðstöðu unga fólksins í þessu efni, svo að því gefist kostur til félagsmálastarfa og íþróttaiðkana, en húsnæði til þessa hefur verið mjög erfitt að fá, og ef það hefur þá fengizt, þá hefur leiga þess verið það há, að ofviða hefur verið unga fólkinu og samtökum þess. Núverandi húsakostur er því of dýr, og er tilgangurinn með æskulýðshöllinni að bæta hér úr, og auk þess er ætlazt til þess, að þar geti farið fram alls konar fræðslustarfsemi, svo sem flutningur tónverka, kvikmyndasýningar o.s.frv. Áhugi unga fólksins á tónlist fer vaxandi, og nú fyrir skemmstu hefur tónlistarfélagið séð fyrir því, að unga fólkið hefur átt þess kost að hlýða á alls konar tónsmíðar, og hafa hljómleikar þessir verið ágætlega sóttir af æsku höfuðstaðarins. Einnig er gert ráð fyrir, að í æskulýðshöllinni geti farið fram fyrirlestrahald og alls konar tómstundaiðkanir. Hér má t.d. minna á, að áhugi fyrir taflíþróttinni hefur farið sívaxandi, og hafa Íslendingar jafnan staðið sig vel í þeirri íþrótt andans, enda þótt starfsemi skákfélaganna hafi jafnan verið á hrakhólum. Þá er í frv. vikið að því, að ekki væri óeðlilegt að bæjarbókasafnið yrði tengt æskulýðshöllinni. Yrði þar þá hvort tveggja lestrarsalur og myndarlegt bókasafn. Reykjavíkurbær mundi þá bera uppi allan kostnað við safnið. Að öðru leyti er gert ráð fyrir, að ríkið standi straum af kostnaðinum, en leiti þó til æskulýðsfélaga í bænum eftir stuðningi, þ.e. þeirra félaga, sem gætu komið til að hafa áhrif á rekstur æskulýðshallarinnar. Slíkt frv. sem þetta getur ekki lengur dagað uppi. Það er að vísu svo, að hægt er að hreyfa hér mótbárum gegn frv., að fjárhagur leyfi ekki þessar framkvæmdir, en þótt frv. verði nú samþ., þá mælir 6. gr. frv. svo fyrir, að l. komi ekki til framkvæmda, fyrr en veitt hefur verið fé til þessara framkvæmda í fjárl. og í fjárhagsáætlun Reykjavíkur, en samþykkt frv. nú hefur það í för með sér, að hert verður á því, að fé verði veitt. Afstaða bæjarstjórnar Reykjavíkur er sú, eins og greint er frá í grg., að stjórn bæjarins hefur skorað á hæstv. Alþ. að samþykkja þetta frv. og veita fé til þessa máls í fjárl. Um þessa skoðun bæjarstjórnarinnar hafa flokkarnir staðið óskiptir, og leyfi ég mér að vænta þess, að svo verði einnig hér á Alþ. Ég tel nú, að þegar málið fer í n., þá athugi hún gaumgæfilega álit það, sem herra Ágúst Sigurðsson hefur gefið út varðandi þetta mál, ásamt öðrum málsskjölum. Ekki er ástæða til að fjölyrða frekar um þetta, en ég vænti þess, að málinu verði vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að benda á í þessu sambandi, að fyrir þessari hv. d. liggur nú annað frv., sem má segja, að sé um sama efni og þetta. Það er 57. mál þingsins, á þskj. 83, um félagaheimili. Sá er einkum munur á þessum tveim frv., að í frv. um félagaheimili er gert ráð fyrir, að ákvæði þess nái til landsins alls, en ekki einungis til Reykjavíkur. Auk þess munu frv. ekki vera samhljóða að því leyti, að einhver munur mun vera á þeim stuðningi til þessara heimila, sem gert er ráð fyrir, að ríkið veiti. Ég vil enn fremur benda á, að frv. um þetta sama efni, sem ég nefndi, er í fjhn. d., og mér finnst miklu eðlilegra, að frv. væru bæði í sömu n., þar sem um sams konar málefni er að ræða.



Herra forseti. Ég get fallizt á, að frv. fari til fjhn. með hliðsjón af því; að hliðstætt frv. er þar. Ég lagði til, að það færi til hv. allshn., af því að frv. um þetta efni hefur áður verið hjá þeirri n., en ég fyrir mitt leyti hef ekkert á móti því, að það fari til hv. fjhn.