Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að lokinni atkvæðagreiðslu um tvö fyrstu dagskrármálin fer fram umræða utan dagskrár um samþjöppun veiðiheimilda í sjávarútvegi. Málshefjandi er hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir en hæstv. sjútvrh. Árni M. Mathiesen verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að minna á að í dag er alþjóðadagur kvenna í landbúnaði. Með honum vilja konur vekja athygli heimsins á að þær gegna lykilhlutverki í matvælaframleiðslu og því hve framlag kvenna í landbúnaði er stórlega vanmetið um allan heim. Það er staðreynd að konur leika stórt hlutverk í landbúnaði og í dreifbýli um allan heim. Það er því fagnaðarefni að jafnréttisnefnd Bændasamtaka Íslands hefur alþjóðadag kvenna til vegs og virðingar með því að halda ráðstefnu og hátíð fyrir konur sem gegna ábyrgðarstöðum innan félagskerfis bænda. Það er mikil fátækt og hungur í heiminum í dag og lykillinn að því að komast úr þeim vítahring er menntun og fræðsla. Það þarf að viðurkenna þá gífurlegu möguleika sem felast í sérþekkingu og framlagi kvenna við matvælaframleiðslu. Það er viðurkennd staðreynd að starfsframlag kvenna við búrekstur er mikið. Margar þeirra vinna utan bús vegna þess að tekjur af búrekstri duga ekki til framfærslu fjölskyldunnar í sumum tilfellum og á það einkum við um sauðfjárbúin. Það er ekki auðvelt að fá uppgefnar tölur um konur í landbúnaði því að skráning á bændum er ekki með þeim hætti að það sé auðvelt að sjá hve margar konur reka bú. En þátttaka kvenna í félagsstörfum innan félagskerfis bænda hefur aukist ár frá ári. Þær eru mjög virkar í félagsmálum. Þær hafa unnið ötullega að uppbyggingu á sínum búum í ferðaþjónustu og handverki svo að eitthvað sé nefnt. En það þarf að gera betur. Á búnaðarþingi sl. vetur þar sem voru 48 fulltrúar voru aðeins átta konur. Í stjórn Bændasamtakanna sem skipuð er sjö mönnum eru tvær konur. Þar er engin kona í varastjórn. Ein kona er í stjórn Framleiðnisjóðs. Það er engin kona í stjórn Lánasjóðs landbúnaðarins. Því er nauðsynlegt að halda vöku sinni því enn er ekki orðið það jafnrétti sem við viljum sjá. Íslenskur landbúnaður þarf á konum að halda. Í þeim býr mikill mannauður sem þarf að virkja til góðra hluta og meta að verðleikum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Drífu Hjartardóttur fyrir að taka upp þetta mál undir dagskrárliðnum um störf þingsins og benda þingheimi á að í dag er alþjóðadagur kvenna í landbúnaði. Konur í landbúnaði hafa flestar verið hin hljóða stétt fram að þessu. Þær hafa fáar verið skráðar fyrir býlum þar til núna á allra síðustu árum að þær eru jafngildir bændur og þeirra eigimenn. En það þarf að styrkja stöðu bændakvenna. Þær eru að því sjálfar, vinna vel að sínum málum. Það þarf að auka réttindi þeirra, bæði hvað varðar lífeyrisgreiðslur og félagslega stöðu. Konur í bændastétt eru að hasla sér völl innan stéttarfélaganna, innan fagfélaganna og þó að þær séu fáar í dag trúi ég því að ekki líði mörg ár þar til þar muni gæta jafnræðis eins og hjá öðrum stéttum. Til þess að svo megi verða þurfum við á hinu háa Alþingi að gæta þess að ekki fækki áfram í sveitum landsins, að búum fækki ekki og sveitir fari í eyði. Það er mikils virði að styrkja búsetuna. Það þarf meira en að hafa þar hefðbundnar framleiðslugreinar. Það þarf að styrkja búsetuna til þess að standa vörð um landgæði og menningarverðmæti og það er ekki síður mikilvægt fyrir okkur en bein framleiðsla.

Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli á því að á dagskrá þingsins er til umræðu frv. til barnalaga. Það er stjfrv., 180. mál. Síðan verða umræður um tvö önnur frv. til breytinga á barnalögum sem ég er flutningsmaður að ásamt þingmönnum Samfylkingarinnar. Ég hef fallist á að frumvörp okkar fái að fara órædd til nefndar. Við getum þá rætt þær breytingar á barnalögunum sem lagðar eru til í þeim frv. við umræðuna um ríkisstjórnarfrv. Fyrra frv., sem er 31. mál, frá okkur í Samfylkingunni er breyting á lögunum sem gerir það að verkum að feður geta átt aðild að barnsfaðernismálum. Þetta er í þriðja skipti sem við leggjum þetta mál fram, en 18. desember árið 2000 kvað Hæstiréttur upp þann dóm að þetta væri ágalli á barnalögunum sem bryti í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar. Síðan höfum við flutt þetta mál ítrekað en nú er hæstv. dómsmrh. að taka þetta inn í breytingu sína á barnalögunum. Hitt frv. skilar sér aftur á móti ekki inn í breytinguna á barnalögunum og ég óska eftir því að það verði skoðað í nefndinni þegar málið kemur þangað, en það er um að sameiginleg forsjá verði meginregla í íslenskum lögum. Forsjárnefnd sem dómsmrh. skipaði skilaði af sér áfangaskýrslu og komst að þeirri niðurstöðu eftir að hafa skoðað reynslu af sameiginlegri forsjá á Norðurlöndunum, en það er meginregla í Finnlandi og Svíþjóð, að það sé rétt að Íslendingar feti í fótspor þeirra. Við leggjum það sem sagt til í okkar frv., þingmenn Samfylkingarinnar, að sameiginleg forsjá barna verði meginregla í okkar lögum og erum við sammála þeirri meginröksemdafærslu forsjárnefndar að þannig sé best komið á réttindum barnsins samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Herra forseti. Mér finnst ástæða fyrir Alþingi að hafa áhyggjur af því hve mikil fjarlægð virðist vera orðin milli fólksins í landinu og sjávarútvegsins, þeirrar atvinnugreinar sem löngum var kjölfesta byggðar og afkomu. Mér finnst ástæða til að hugleiða afleiðingar þess að aðstæðurnar hafa allt of víða einungis skapað fólki erfiðleika, eignaleysi og vonleysi. Það er ástæða til að staldra við, skoða hlut löggjafans í þessari niðurstöðu og á hvaða vegferð við erum. Er allt sem sýnist? Rökin fyrir því að þak þurfi að vera á því hve einstakir aðilar geta verið handhafar að stórum hluta kvótans komu fram strax 1998 þegar lögin um hámark voru sett. Vegna þeirrar einokunar sem felst í kerfinu sjálfu þurfa að vera stífari reglur en annars staðar í atvinnulífinu. Að leyfa aukna samþjöppun í sjávarútvegi við að öðru leyti óbreytt kerfi er ávísun á meiri einokun. Þetta hefur sem sagt ekkert að gera með frelsi heldur fákeppni og aukin einokun leiðir hvorki til hagræðingar í fræðunum né í veruleikanum, nema þá þeirrar prívathagræðingar sem í skjóli skattalaga, sem ekki hefur fengist breytt, birtist forréttindahópum í erlendum bankareikningum og eignarhaldsfélögum. Einokun já. Nýir aðilar geta ekki sannað sig í útgerð nema kaupa til þess réttinn af hinum sem fyrir eru og með aukinni samþjöppun og einokun sækir að efi um að hinir hæfustu séu á hverjum tíma að nýta auðlindina. Eru þau fyrirtæki sem umsvifamest eru í kaupum og skiptum á hlutabréfum að sýna bestu afkomuna? Sú staðreynd að félög úr öðrum geirum atvinnulífsins koma inn í hlutabréfaskiptin setur líka ýmislegt í nýtt og skarpara ljós. Ókeypis úthlutun veiðiréttar hefur verið varin með veiðireynslu viðkomandi. En hvar er t.d. veiðireynsla Eimskipafélagsins? Hvar sannaði það félag getu sína og hæfni til útgerðar sem gerði það einboðið að það fengi afhentan veiðirétt á Íslandsmiðum? Er mönnum ekkert að fatast flugið við rökstuðninginn? Herra forseti. Það hefur áhrif um allt land þegar stór eigendaskipti verða í sjávarútvegsfyrirtækjum. Það rifjar upp söguna og setur ugg í brjóst margra og hagræðing er ekki það fyrsta sem kemur upp í hugann, orkar enda tvímælis því að þegar fyrirtækin sýna ekki nauðsynlega afkomu til að vera girnilegur fjárfestingarkostur er efnahagurinn einfaldlega stækkaður með skiptum á hlutabréfum. Þannig reyna forustumenn í sjávarútvegi að hafa bréfin á hreyfingu. Þetta hefur þó til lengri tíma ekki skapað meiri viðskipti eða aukið tiltrú á fyrirtækjunum sem kosti fyrir fjárfesta. En af því meint hagræðing er jafnan notuð sem réttlæting samruna í sjávarútvegi þá spyr ég hvort hæstv. sjútvrh. sé tilbúinn að beita sér fyrir því að fram fari greining á því hvaða hagræðing hafi raunverulega átt sér stað og hvar, þannig að fyrirtækin, fjárfestar og fólkið í landinu hefði a.m.k. rökin á hreinu og myndina skýra og það áður en lengra er haldið, herra forseti. Eða hver er hinn raunverulegi vilji ríkisstjórnarinnar? Það kom fram ákveðinn vilji sl. vor þegar hún stóð að frv. sem reyndist m.a. innihalda tillögur um mikla hækkun á kvótaþakinu í einstaka tegundum úr 20% upp í 50% svo dæmi sé tekið. Þá fór ekki fram nauðsynlegur rökstuðningur né þær umræður sem eru nauðsynlegar nema þá af hálfu okkar í stjórnarandstöðunni og er skemmst frá því að segja að tillögurnar voru að hluta sendar til baka en urðu að hluta að lögum, lögum sem eru m.a. forsenda nýjustu hlutabréfaskiptanna. Breytingarnar í vor höfðu sem sagt áhrif. Kvótaþakið var ekki varið. Þess vegna, herra forseti, er nauðsynlegt að þessi umræða fari fram hér með skipulegum hætti núna þegar menn sjá að allt er á fullri ferð svo mönnum megi vera ljós vilji hins háa Alþingis og stefna stjórnvalda.

Herra forseti. Það er ágætt að hér fari fram umræða um þetta efni. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir frumkvæðið að því. Þetta er eitt af þeim skiptum sem ég held að Alþingi geti horft til baka og verið sátt við sjálft sig, fyrir að hafa verið framsýnt og sett lög fyrir fjórum árum sem í dag hafa áhrif í þá átt að takmarka samþjöppun í sjávarútvegi. Það var markmið þeirra laga þó að á þeim tíma væri langt frá því að nokkurt af fyrirtækjunum nálgaðist það þak sem Alþingi ákvað þá. Í dag nálgast fyrirtækin þá stærð að þessi lög eru farin að virka. Þegar frv. var samþykkt var það reyndar þannig að Alþingi samþykkti hærri prósentu í heildarkvótanum en þáv. hæstv. sjútvrh. og ríkisstjórnin höfðu lagt til. Heildarkvótaþakið var í meðförum Alþingis hækkað úr 10 í 12%. Þannig er það enn þann dag í dag og var staðfest á síðasta þingi þó að sú breytingin hafi orðið á að ekki er lengur gerður greinarmunur á þeim fyrirtækjum sem eru í mjög dreifðri eignaraðild og öðrum hvað heildarmarkið varðar. Í þessu togast hins vegar tvennt á. Annars vegar eru áhyggjurnar og hættan á að of fáir fari með aflaheimildirnar. Það er svo á markaði að ef of fáir véla um hlutina er hætta á að ákvarðanatakan verði ekki eins skilvirk. Á við það togast hins vegar hagræðingin. Það er hagræðing í stærðinni, stærðarhagkvæmni, og ef við skoðum íslensk sjávarútvegsfyrirtæki eru þau lítil miðað við þau stóru sjávarútvegsfyrirtæki sem þau eru að keppa við á erlendum vettvangi. En við höfum tekið þessa ákvörðun. Ég tók hana ásamt öðrum og stend við hana. Ég hef ekki uppi neinar áætlanir um að breyta frá því. Hins vegar er kannski líka vert að skoða í þessu samhengi hversu stór íslensku útgerðarfyrirtækin eru miðað við önnur fyrirtæki á Íslandi. Í dag eða fyrradag var að koma út rit Frjálsrar verslunar um 300 stærstu fyrirtækin á Íslandi á síðasta ári. Þar kemur í ljós að stærsta sjávarútvegsfyrirtækið, Samherji, er 17. stærsta fyrirtækið á Íslandi. Velta þess er einungis brot af veltu stærstu fyrirtækjanna sem eru útflutningsfyrirtækin SÍF og SH. En þau versla auðvitað að stórum hluta líka með sjávarafurðir annarra landa í dag. Ef mundum taka nýjustu sameininguna, þ.e. ÚA, HB og Skagstrendings, mundi það ekki gefa okkur, miðað við tölurnar frá því í fyrra, fyrirtæki sem kæmist hærra á þessum lista en í svona 15. sæti. Ef við skoðum þetta út frá heildinni hér innan lands og miðum síðan við útgerðarfyrirtæki á alþjóðavísu eru íslensku útgerðarfyrirtækin smá. Það takmarkar hagræðinguna innan þeirra. Við höfum hins vegar tekið þessa ákvörðun og ég held að hún sé rétt, á þeim forsendum sem ég greindi frá áðan. Hv. þm. spyr um hagræðingu, hvort ég sé tilbúinn til að láta fara fram greiningu á hagræðingu í sjávarútvegi. Það er tiltölulega stutt síðan slík greining var gerð. Þrír hagfræðingar, Ragnar Árnason, Benedikt Valsson og Ásgeir Daníelsson, gerðu skýrslu sem sennilega var birt fyrir tveimur árum eða svo þar sem greinilega kemur í ljós að hagkvæmni og hagræðing er fólgin í því sem hefur verið að gerast í íslenskum sjávarútvegi á undanförnum árum. Ég ætla ekki að neita því neitt fyrir fram að hægt sé að gera svona athugun aftur en án þess að hafa skoðað þessa hugmynd sérstaklega vil ég ekki svara spurningunni en bendi á að við getum síðan skoðað þetta síðar þegar við erum búnir að fara yfir áðurnefnda athugun sem er þó ekki eldri en tveggja ára gömul.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur fyrir að vekja máls á þessum vanda. Gríðarleg samþjöppun í sjávarútvegi hefur margar hliðarverkanir eins og mönnum er kunnugt, aðallega hin stóru og miklu byggðaáhrif. Auðvitað höfum við öll áhyggjur af þróun mála en það er ástæða til að spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann hyggist í einu og öllu láta hægt og rólega undan þrýstingi og kröfum stórútgerðarinnar um svokallaða hagræðingu. Fyrir þinginu voru í fyrra uppi hugmyndir um að hækka þakið upp í 50%, aflahlutdeild í sumum tegundum, t.d. í karfa og grálúðu. Það var að vísu lækkað niður í 35% en hins vegar er alveg ljóst hvert stórútgerðarmenn stefna í þessum efnum. Hagræðingin lætur ekki þar við sitja vegna þess að á borðunum eru kröfur frá stórútgerðinni, t.d. um hagræðingu hvað varðar mannafla, þ.e. sjómennina. Hagræðingin nær til þeirra sem stunda þennan útveg. Það verður ekkert staldrað við þarna. Hér er allt lagt undir með gríðarlegri byggðaröskun í kjölfarið og minni réttindum sjómanna, að manni sýnist. Ég tek heils hugar undir það með hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur að það er nauðsynlegt fyrir hið háa Alþingi að leggja niður fyrir sér hvert við stefnum í þessum málum. Eins og alkunna er er ég og flokkur minn að sjálfsögðu algjörlega ósammála þeirri þróun sem er í gangi. Við viljum endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu eins og kunnugt er, þ.e. með kvótabindingu við sjávarbyggðir þannig að þær séu ekki upp í vindinn ef mönnum á hlutabréfamarkaði dettur í hug að skipta um eignarhald á einni nóttu. Þetta er það sem fólk er að upplifa núna, jafnvel í sjávarbyggðum sem töldu sig tiltölulega öruggar, nú síðast á Akranesi.

Herra forseti. Þetta er athyglisverð umræða og vert að þakka hv. málshefjanda. Um hvað snýst þessi umræða? Hún snýst í raun um hve stór sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi mega vera. Nú er það svo, herra forseti, að þau fiskvinnsluhús sem eru starfrækt í dag skipta hundruðum. Sum þeirra eru stór, önnur eru lítil og allt þar á milli. Sum þessara fyrirtækja hafa leitast við að auka umsvif sín með samruna og öðrum aðgerðum. Samkeppnin er gríðarlega hörð um takmarkað hráefni og verður hörð meðan aðgengi að auðlindinni er takmarkað. En hvers vegna hafa sum fyrirtæki en önnur ekki leitast við að stækka? Ég vil sérstaklega nefna tvennt. Tækni hefur fleygt gríðarlega fram. Menn hafa viljað fjárfesta í stærri og dýrari skipum. Dýrari búnað hefur þurft til veiðanna. Með öðrum orðum, menn hafa þurft á meira fjármagni að halda. Menn hafa þurft meiri veltu til að geta staðið undir slíkum fjárfestingum. Í annan stað hafa forsvarsmenn slíkra fyrirtækja viljað fjölga stoðum undir rekstri sínum og vera betur í stakk búnir til að takast á við bæði náttúrulegar og markaðslegar sveiflur, vera ekki háðir einhæfri framleiðslu. Með þeim hætti hafa menn viljað geta sótt fram á alþjóðlegum markaði en, eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra, eru íslensk sjávarútvegsfyrirtæki fremur lítil. Af þessum tveimur ástæðum má því segja rökrétt að menn vilji stækka. En grundvallarspurningin sem er verið að velta upp hér er: Hversu stór vilja menn hafa þau? Vilja menn að Alþingi taki ákvörðun um það? Vilja menn láta markaðinn þróa það og greinina sjálfa? Ég vil, herra forseti, beina því til hv. málshefjanda hvort hún telji að fyrirtæki í dag séu orðin of stór. Hvar ætti að setja mörkin?

Herra forseti. Mikil samþjöppun veiðiheimilda til einstakra hlutafélaga er staðreynd. Fyrri reynsla okkar af samþjöppun liggur fyrir. Hún hefur verið fjandsamleg fólkinu í sjávarbyggðunum. Hún vegur að starfsöryggi þess og hefur grafið undan kjölfestu í byggðinni. Sáttin mikla um kvótabraskskerfið sem Framsókn og Sjálfstfl. veifuðu fyrir síðustu kosningar vorið 1999 var alger blekking eins og öllum sem það vilja sjá er nú þegar orðið ljóst. Kvótasetning smábátanna var að sjálfsögðu óþörf með öllu og keyrð fram af stjórnarliðum undir forustu hæstv. sjútvrh. og formanns sjútvn. Stefna stjórnarliða er að þjappa saman veiðiheimildum og láta kerfin falla saman. Staðfestingu þessa má finna í samþykkt frá síðasta vori þegar heimildir fyrirtækja til að eiga ákveðnar fisktegundir var aukin. Það er hið yfirlýsta markmið, og í sjútvn. í morgun var það skýrt áréttað af Vilhjálmi Egilssyni, að dagakerfið ætti að sjálfsögðu að hverfa inn í kvótabraskið. Það hefur ávallt verið markmiðið. Auðvitað ætlar ríkisstjórnin að láta kerfið þróast yfir í eitt kvótabraskskerfi. Samþjöppun til stóriðju í sjávarútvegi er þeirra stefna. Frelsi einstaklinga til að hefja atvinnurekstur í fiskveiðum og viðhalda byggð sinni er löngu gleymt loforð og ,,fólk í fyrirrúmi`` hjá Framsfl. er steindautt loforð sem hefur aldrei náð til atvinnuréttinda fólksins í sjávarbyggðunum. Vitanlega verða á nýjan leik, fyrir næstu alþingiskosningar, ofin ný leiktjöld. Nú fara stjórnarliðar að láta skoða eitt og annað. Hvalveiðum var stýrt í aðgerðarleysi fram yfir kosningar. Færeyska sóknarkerfið verður skoðað og verkið dregið fram yfir kosningar. Enn á ný er þjóðin sett í bið eftir breytingum sem stjórnarliðar ætla aldrei að hrinda í framkvæmd. Vonandi halda þeir ekki velli eftir kosningar.

Virðulegi forseti. Það er mikill misskilningur, sem fram kom hjá einum hv. þm. hér, að þetta mál snúist um hversu stór fyrirtækin geti orðið. Þetta mál snýst fyrst og fremst um fólk og möguleika fólks til að komast af. Um það snýst þetta mál. Það verður aldrei of oft sagt að þær byggðir sem urðu til fyrir nálægðina við auðlindina eiga allt sitt undir því að hafa aðgang að henni. Með þeirri samþjöppun sem átt hefur sér stað hefur tækifærum á þessum stöðum fækkað. Afleiðingarnar eru að eignir á þessum stöðum rýrna í verði. Það má því halda því fram fullum fetum að sú samþjöppun sem er að eiga sér stað sé greidd af því fólki sem býr þar sem tækifærin eru að renna því úr greipum, þ.e. verðmæti eigna fólksins, verðmæti húsnæðis á staðnum, er að minnka. Það er fólkið sem þarf að borga fyrir þessa samþjöppun. Um það snýst þetta mál, um fólkið í þessu landi. Það er líka annað, virðulegi forseti, sem er nauðsynlegt að hafa í huga. Þetta snýst líka um dreifða eignaraðild. Þetta snýst um að heimildirnar fari ekki allar á fáar hendur. Í raun er þetta ekkert ósvipað umræðunni um bankana og fleira. Málið snýst öðrum þræði um að þessi auðlind komist ekki á hendur fárra, sem gerir það að verkum að fólkið á landsbyggðinni, sem á allt sitt undir tækifærum í sjávarþorpum sem urðu til vegna nálægðarinnar við auðlindina, missi ekki allt sitt. Þessi umræða snýst um fólk og möguleika þess til að komast af.

Herra forseti. Það er segin saga þegar hv. Alþingi ræðir atvinnuástand að samþjöppun hefur átt sér stað í öllum atvinnugreinum, í landbúnaði, iðnaði, verslun og í sjávarútvegi. Ástæðurnar eru margar en ein af þeim er krafa fólks um sífellt betri lífskjör. Fyrirtæki verða að bregðast við þeim kröfum með hagræðingu. Aðrar ástæður hafa sérstaklega haft áhrif á sjávarútveginn, t.d. minnkaðar veiðiheimildir. Okkar stærsti og besti fiskveiðistofn er því miður ekki búinn að ná sér. Við erum enn að veiða miklu minni afla við Ísland en fyrir 2--3 áratugum eða svo. Það er kannski rétt að geta þess, herra forseti, að á þessu tímabili hefur ekki aðeins orðið samþjöppun veiðiheimilda heldur mestur tilflutningur á heimildum á milli landshluta. Ég vil geta þess í þessu sambandi að fyrirtæki sem hér var nefnt í umræðunni, stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins, þ.e. risinn, sem er ekki nema 17. stærsta fyrirtæki á landinu, var ekki til þegar fiskveiðistjórnarkerfinu var komið á. Er það dæmi um einokunina eða hvað? Það starfar einmitt í þeim landshluta, við Eyjafjörð, þar sem mest uppbygging hefur orðið í sjávarútvegi á þessu sama tímabili. Hverjir hefja hér svo umræðu um vandann vegna samþjöppunar veiðiheimilda á Íslandi í dag? Það eru þingmenn frá Eyjafirði. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að nefna að í öðrum landshlutum eru nokkur pláss sem hafa farið fremur illa út úr þessu vegna ákvarðana fyrirtækja --- ekki stjórnvalda. Forustumenn í þeim plássum vinna að málum sínum án þess að halda uppi umræðu um galla á löggjöf vegna þess að þeir vita sem er að fyrirtæki hljóta að verða við kröfum fólks um bætt lífskjör. Henni verður ekki mætt nema með því að fyrirtækin nái betri árangri, séu fær um að greiða betri laun og standa sig betur í samkeppni. Öll okkar sjávarútvegsfyrirtæki standa í samkeppni og stóru fyrirtækin í sjávarútvegi hafa verið í hópi þeirra sem fremst hafa farið í því að nýta fjarlæg fiskimið og ná meiri verðmætum og betri nýtingu út úr sjávarauðlindinni.

Herra forseti. Þegar miklar veiðiheimildir safnast á fáar hendur fylgir því jafnan samþjöppun fjármagns. Samþjöppun fjármagns í litlu landi og í fremur fábreyttu hagkerfi er mjög alvarlegt mál. Aukin auðsöfnun og misskipting er ekki það sem íslensk þjóð þarf helst á að halda. Hin mikla samþjöppun veiðiheimilda á fáar hendur er líka óæskileg vegna þess að hún stuðlar að aukinni einhæfni í atvinnulífi. Við vitum öll að veiðigeta stærstu skipanna í fiskveiðiflotanum er svo mikil að tiltölulega fáir togarar gætu í raun dregið árlegan heildarafla okkar að landi. En það er hvorki spennandi framtíðarsýn né vonandi ýkja nálæg en engu að síður verðum við að gefa þeirri hlið málsins einhvern gaum. Frjálst framsal veiðiheimildanna stuðlar nefnilega ekki aðeins að því að þær safnist á fáar hendur heldur leiðir það einnig til þess að veiðiheimildir færast yfir á togarana frá smábátunumm og frá vertíðarbátunum. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði leggjum áherslu á fjölbreytni í atvinnulífi og lítum þessa þróun alvarlegum augum, ekki síst af þeim sökum. Víða um land byggist afkoma heilla byggðarlaga á smábátaútgerð að miklu eða nær öllu leyti. Slíkar veiðar skapa mikil verðmæti, bæði beint og óbeint, þær skapa atvinnu í landi auk þess sem þær byggja á mun vistvænni veiðarfærum en veiðar stærri skipanna. Síðast en ekki síst er báta- og smábátaútgerðin hluti af atvinnumenningu landsins og þá menningu viljum við standa vörð um. Hún er hluti af ímynd Íslands og sjálfsmynd þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Útgerðarfyrirtækin á Íslandi berjast um þjóðarauðlindina með samruna í stærri og stærri einingar. Ný fyrirtæki geta ekki orðið til í greininni af því að atvinnufrelsi ríkir ekki þar. Þeir sem vinna að því að viðhalda þessu fyrirkomulagi á Alþingi eru með því að ræna auðlind þjóðarinnar frá henni og reyna að koma henni endanlega í hendur einkaaðila, og þeir hafa verið iðnir við að liðka fyrir samrunaferlinu sem gengur með vaxandi hraða. Árið 1998 átti stærsta útgerðin 4,1%. Nú á stærsta útgerðin 11,4%. Árið 1998 áttu fimm stærstu fyrirtækin 16,7%. Nú eiga tvö stærstu fyrirtækin meira en það, hátt í 20%. Þetta er bara frá 1998. Hæstv. sjútvrh. fullyrti á dögunum að breytingar á kvótaþakinu hefðu engin áhrif haft á samrunaferli Eimskips og HB & Co. Því miður var þetta skrök hjá honum. Þeir sprengdu þakið í grálúðunni, þeir sprengdu þakið sem var í þorskinum fyrir ári og þeir sprengdu þakið sem var í karfanum umtalsvert og eru komnir hátt í fjórðung af karfanum, en reyndar má fara upp í 35% þar núna. Mesta einkavæðing sögunnar stendur yfir á Íslandi og þetta er ekki venjuleg einkavæðing. Þetta er einkavæðing einokunar. Útgerðarmönnum er gefið leyfi til að selja og kaupa sín á milli einkarétt á því að stunda atvinnurekstur í útgerð. Þessi einkavæðing er heldur ekki kölluð einkavæðing enda er verið að einkavæða sameiginlega auðlind og þjóðin er á móti því. Atvinnufrelsið er afnumið og sjávarbyggðunum sem byggðu grundvöll sinn á því að nýta fiskimiðin blæðir út. Í lögunum sem gilda er talað um þjóðareign en í sömu lögum er aðgangurinn að miðunum gerður að einkaeinokunarrétti.

Virðulegi forseti. Það er rétt að full ástæða til að fylgjast vel með þeirri þróun sem er að verða í íslenskum sjávarútvegi. Mönnum hefur verið þetta ljóst býsna lengi. Árið 1997 skilaði nefnd áliti sem lagði til að svokallað kvótaþak yrði sett á varðandi þessi mál og það varð að lögum í meginatriðum í mars 1998. Alþingi gerði þó breytingu á þeim tillögum sem þarna voru lagðar fram, gerði breytingu á því frv. sem hæstv. þáv. sjútvrh. lagði fram og þær breytingar voru í raun forsendan fyrir þeirri stóru sameiningu sem hér hefur verið gerð að umræðuefni, sameiningu HB og Eimskips. Formaður sjútvn. þá og framsögumaður málsins var hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og í þeirri nefnd sat einnig hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir. Þess vegna finnst mér ekki rétt eins og hún lagði málið upp áðan að það hafi verið sú lítils háttar breyting sem gerð var á einstökum tegundum á sl. vori sem hefði skapað forsenduna fyrir hinni stóru sameiningu. Það var auðvitað sú breyting sem Alþingi gerði sjálft á frv. hæstv. sjútvrh. Ég held að ástæða sé til að vekja athygli á þessu máli vegna þess að menn hafa verið að láta í veðri vaka að grundvallarbreytingar hafi verið gerðar á þeim lögum sl. vor. Það var ekki gert eins og ég hef þegar bent á. Stóra málið er þó að Alþingi er um það sammála að kvótaþak þurfi að vera, tryggja þurfi ákveðna dreifingu á veiðiréttinum og er mjög mikilvægt að við verjum það áfram. Ég tel sjálfur að það hafi sýnt sig að þau lög hafi dugað vel. Margoft hefur komið fram að margir hafa viljað lyfta því þaki. Við í meiri hluta Alþingis höfum hins vegar ekki fallist á það og þess vegna höfum við varið kvótaþakið í öllum meginatriðum og þurfum að gera það áfram.

Herra forseti. Sú umræða sem hér hefur farið fram er að mörgu leyti gagnleg en mér finnst þó gæta í henni ákveðins misskilnings og e.t.v. óþarflega mikils áhuga af hálfu sumra á því að verja óbreytt ástand. Staðreyndin er sú, herra forseti, að fyllsta ástæða er til að ræða þá stöðu sem við erum í. Alþingi þarf að vita hvert það stefnir með löggjöfina og við verðum að vera fólk til þess að horfa í eigin barm ef okkur sýnist að löggjöfin leiði þjóðina út á þá braut sem enginn vill sjá. Útvegurinn hefur sérstöðu. Sú sérstaða markast af því að verið er að nýta sameiginlega auðlind og hún er takmörkuð, það komast ekki allir að. Þess vegna er erfitt að segja hvað fyrirtækin mega vera stór. Það er miklu frekar að menn eigi að svara og leitast við að svara þeirri spurningu hvaða rekstrarumhverfi við eigum að hafa til þess að jafnræði geti ríkt og til að menn geti og fái notið krafta sinna og hæfileika en við lokumst ekki inni við einokun og e.t.v. þá niðurstöðu að hér séu þeir aðilar að nýta auðlindina sem alls ekki eiga að gera það. Kerfið býður því miður upp á þann möguleika í dag. Fiskvinnslan er allt annað. Hún lýtur sömu lögmálum og annar iðnaður. Þar mega fyrirtækin vera og eru mun fjölbreyttari og fleiri. Það er allt annað. Herra forseti. Ég set spurningarmerki við hina meintu hagræðingu. Það kann vel að vera að hagræðing hafi átt sér stað með því að fyrirtækin hafi náð tiltekinni stærð. En það er miklu fleira sem liggur undir og það vita menn ef þeir horfa á það sem er að gerast á markaðnum. Fleira liggur undir en vilji til hagræðingar og niðurstaðan leiðir líka fleira í ljós en einbera hagræðinguna, og þá er ég ekki að tala um, herra forseti, hagræðingu fyrir einhverja sérstaka heldur fyrir samfélagið í heild sinni.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson sagði að ég hefði skrökvað. Ég kannast ekki við það en hafi ég sagt eitthvað rangt hefur það verið vegna þess að ég hef ekki vitað betur. Ég gat hins vegar ekki numið það af því sem hann sagði í hverju það átti að hafa verið fólgið. En hitt held ég að jafnvel þótt það hafi skipt einhverju máli í einhverri tegundinni þá er það heildarþakið sem skiptir mestu og breytingarnar sem gerðar voru á síðasta þingi hefðu örugglega ekki komið í veg fyrir þá sameiningu sem er rótin að þessari umræðu. Margir hv. þm. hafa nefnt byggðaáhrifin. Það er sjálfsagt rétt að sameining fyrirtækja hefur haft einhver áhrif á byggðirnar ásamt fjölda mörgum öðrum þáttum. Eins og kom fram í viðtali við forstjóra HB, Harald Sturlaugsson, mjög farsælan forstjóra, voru fyrirtækin sem HB er orðið til úr með 600 starfsmenn fyrir nokkrum árum en eru nú með 260. Ég held að þetta lýsi kannski hagræðingunni og sjálfsagt má segja sömu sögu um fjölda þeirra skipa sem fyrirtækið gerir út nú og áður. En það er rétt að þetta er þróunin og einnig er rétt að Alþingi hefur brugðist við þróuninni af því að Alþingi sá þetta fyrir. En það er kannski í öðrum hluta sjávarútvegskerfisins sem við höfum ekki séð þróunina fyrir því að mér skilst að í smábátaútgerðinni sé svipað að gerast og þar höfum við ekki gert neinar ráðstafanir. Og meira að segja í sóknardagakerfinu, sem á að vera og ég held að við hugsum öll um það sem einyrkjakerfi sem gerir einstaklingunum kleift að gera út frá litlum byggðarlögum, er um að ræða samþjöppun og fjöldi sóknardagabáta er kominn á hendur eins aðila. Það er kannski þarna, herra forseti, sem við þyrftum eitthvað að hugsa okkur um.

Herra forseti. Frumvarp það til nýra barnalaga sem hér er mælt fyrir var samið af sifjalaganefnd. Í henni áttu sæti Páll Hreinsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dómsmrn., og Valborg Þ. Snævarr hæstaréttarlögmaður. Í dómsmrn. var síðan gerð breyting á 1. mgr. 42. gr. frv. og athugasemdum um hana samkvæmt ábendingu réttarfarsnefndar, sem ég mun víkja að hér á eftir, og er frv. sem ég mæli fyrir nú í öllum meginatriðum það frv. sem sifjalaganefnd samdi. Með gildandi barnalögum nr. 20 frá 1992 voru á sínum tíma gerðar verulegar breytingar á íslenskum barnarétti og margvísleg nýmæli tekin upp. Á þeim áratug sem liðinn er frá gildistöku laganna hafa orðið miklar breytingar á viðhorfum og sjónarmiðum í barnarétti, bæði hér á landi og erlendis, og var því tímabært að endurskoða þau í ljósi fenginnar reynslu og þróunar. Strax við upphaf endurskoðunar laganna á árinu 1999 var ljóst að taka þyrfti afstöðu til fjölmargra sjónarmiða og álitaefna og ákvað sifjalaganefnd því að gefa ýmsum þeim stofnunum, félaga- og hagsmunasamtökum sem láta sig málefni á sviði barnaréttar varða tækifæri til þess að koma sjónarmiðum sínum og tillögum á framfæri við nefndina. Þeir sem nefndin ritaði bréf í þessu skyni voru Barnaheill, Barnaverndarráð, Barnaverndarstofa, Dómarafélag Íslands, Félag ábyrgra feðra, Félag einstæðra foreldra, Fjölskylduráð, Heimili og skóli, Íslandsdeild OMEP (Bernskan), Jafnréttisráð, karlanefnd Jafnréttisráðs, Kvenréttindafélag Íslands, Lögmannafélag Íslands, Samtökin 78, Sálfræðingafélag Íslands, Stéttarfélag íslenskra félagsráðgjafa, Sýslumannafélag Íslands og umboðsmaður barna. Ellefu þeirra létu sifjalaganefnd í té ábendingar og tillögur og einnig bárust ábendingar frá Tryggingastofnun ríkisins. Um sumt voru flestir umsagnaraðilar sammála en um annað voru sjónarmið þeirra ósamræmanleg. Sifjalaganefnd tók allar athugasemdir og ábendingar sem henni bárust til efnislegrar athugunar og var við samningu frv. tekið tillit til fjölmargra þeirra. Við samningu frv. hafði sifjalaganefnd sérstaka hliðsjón af þeim alþjóðlegu samningum og samþykktum sem Ísland er aðili að og varða málefni á sviði barnaréttar. Var þá sérstaklega litið til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og mannréttindasáttmála Evrópu en einnig til norræns samstarfs á sviði sifjaréttar. Þegar ljóst var að samið yrði frv. til nýrra heildarlaga en ekki frv. til breytinga á gildandi barnalögum ákvað nefndin að stokka kaflaskipan frv. upp miðað við gildandi barnalög. Tilgangurinn var að gera það eins skýrt og aðgengilegt og unnt væri, ekki síst til þess að auðvelda ólöglærðum að glöggva sig á efni þess en eins og kunnugt er eru barnalög mikið lesin af almenningi, sérstaklega af foreldrum og öðrum aðstandendum barna. Þegar sifjalaganefnd hafði lokið við drög að frv. til barnalaga, í árslok 2001, voru þau send fyrrnefndum umsagnaraðilum og fleirum til kynningar og þeim gefinn kostur á að veita nefndinni umsögn sína um þau. Athugasemdir bárust frá allmörgum aðilum. Flestir þessara umsagnaraðila lýstu mikilli ánægju með frumvarpsdrögin en þó komu fram ýmsar ábendingar og athugasemdir. Sem fyrr var tekið tillit til þeirra við samningu frv. Þegar umsagnir þessara aðila lágu fyrir taldi sifjalaganefnd rétt, að gefnu tilefni, að kalla sérstaklega eftir áliti sérfróðra manna á því hvernig best væri að skipa réttarstöðu barns í forsjármáli, einkum hvort talist gæti forsvaranlegt að veita barni stöðu aðila í slíku máli. Leitað var til þriggja sálfræðinga í þessu skyni sem allir hafa mikla reynslu af forsjármálum, bæði sem álitsgjafar og meðdómendur, þeirra Aðalsteins Sigfússonar, Guðfinnu Eydal og Þorgeirs Magnússonar. Þau skiluðu nefndinni skýrslu sinni um efnið og fylgir hún frv. sem fylgiskjal II. Niðurstaða sálfræðinganna var mjög í samræmi við skoðanir og álit sifjalaganefndar og mun ég víkja nánar að efni skýrslunnar þegar ég kem að umfjöllun um VI. kafla frv. Eftir að frv. hafði verið afgreitt úr ríkisstjórn og sent þingflokkunum barst mér minnisblað úr félmrn. með umsögn um frv. Á fundi með lögfræðingum á vegum félmrn. og lögfræðingum í dómsmrn. var farið rækilega yfir efni þessa minnisblaðs og náðist þá samkomulag um flest þau atriði sem þar greindi. Ef eitthvað þarfnast frekari skoðunar treysti ég því að það verði gert í hv. allshn. í samvinnu við bæði ráðuneytin og sifjalaganefnd. Ég mun nú víkja að einstökum köflum frv. en bendi jafnframt á að í athugasemdum við frv. í II. kafla eru helstu nýmæli þess reifuð í 22 liðum og að auki er í athugasemdum með einstökum greinum að finna ítarlegar skýringar sem ég vísa hér til. Í I. kafla eru ákvæði um móðerni og faðerni barns. 1. gr. frv. er nýmæli en þar segir að barn eigi rétt á að þekkja báða foreldra sína og af þeim rétti barnsins er dregin skylda móður til að feðra barn sitt sem ekki er feðrað samkvæmt beinum fyrirmælum barnalaga. Ákvæðið er leitt af 4. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Um móðerni barns sem getið er við tæknifrjóvgun segir í 5. gr. að kona sem elur barn sem getið er við tæknifrjóvgun teljist móðir þess. Þetta ákvæði er einnig nýmæli og er fyrst og fremst ætlað að koma í veg fyrir hugsanlegan ágreining um móðerni barns þegar notast er við gjafaeggfrumur. Um faðerni barns greinir síðan í 2., 3., 4., 6. og 7. gr. frv. Í II. kafla er fjallað um dómsmál til feðrunar barns og kemur hann í stað VII. kafla barnalaga. Verulegar breytingar eru lagðar til á II. kafla frá gildandi lögum. Ákvæðum er raðað á annan hátt innan kaflans, orðalagi er breytt, ákvæði eru felld brott og ný tekin upp. Leitast hefur verið við að færa ákvæði frv. til samræmis við almennar reglur einkamálalaga eins og kostur er en vegna eðlis þessara mála eru frávik frá einkamálaréttarfari þó nokkur. Kaflinn hefur verið einfaldaður og í honum er nú aðeins að finna réttarfarsreglur sem fela í sér frávik frá almennum reglum laga um meðferð einkamála. Í 10. gr. um málsaðild er að finna mikilvægasta nýmæli kaflans. Lagt er til að manni, sem telur sig föður barns, verði í barnalögum veitt heimild til höfðunar faðernismáls. Á undanförnum árum hafa verulegar breytingar orðið á viðhorfum í barnarétti eins og vikið hefur verið að. Kastljósinu hefur m.a. í auknum mæli verið beint að rétti barns til að þekkja báða foreldra sína og rétti þess til að njóta samvista við þá. Viðurkenning á rétti manns sem telur sig föður barns til að höfða faðernismál er fallin til að styrkja þessi réttindi barns. Í ljósi þessara breyttu viðhorfa, sem m.a. endurspeglast í dómi Hæstaréttar í máli nr. 419/2000, eru fyrrgreindar breytingar á málsaðild lagðar til. Í sambandi við málshöfðunarheimild manns sem telur sig föður barns er rétt að minna á hve fátítt það er að börn hér á landi séu ófeðruð en samkvæmt upplýsingum þjóðskrár munu það vera um átta börn á ári. Þess vegna má ætla að faðernismál þar sem karlmaður er stefnandi máls verði ekki mörg. Í 13. gr. um málsvara í faðernismálum er nýmæli. Lagt er til að dómari geti, ef sérstaklega stendur á, skipað stefnda málsvara ef ekki er mætt af hans hálfu við þingfestingu máls eða ef þingsókn fellur niður af hans hálfu á síðari stigum. Málsvari talar máli hins stefnda og gætir hagsmuna hans en hefur ekki heimild til að skuldbinda hann fyrir dómi. Í III. kafla er fjallað um dómsmál til vefengingar á faðerni barns og til ógildingar á faðernisviðurkenningu. Þótt ýmislegt sé sammerkt með II. og III. kafla horfa mál ólíkt við samkvæmt þeim. Í II. kafla er fjallað um mál til feðrunar barns sem þá er ófeðrað en ákvæði III. kafla lúta að börnum sem þegar eru feðruð en freistað er að hnekkja faðerninu. Líkt og II. kafli er III. kafli í margvíslegu tilliti frábrugðinn ákvæðum gildandi barnalaga. Eiga breytingarnar m.a. rætur að rekja til nýrrar þekkingar og tækni í læknavísindum sem gerir mönnum kleift að staðreyna faðerni barns með afdráttarlausum hætti. Í gildandi lögum er að finna reglur um tímafresti sem lagt er til að verði alfarið felldar niður. Í lögunum segir nú að vefengingarmál, eða mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu, eigi að höfða innan árs frá því að sóknaraðili fær vitneskju um atvik sem orðið geta efni til að vefengja faðerni barns. Slíkt mál verði þó ekki höfðað eftir fimm ára aldur barns en dómsmrn. geti veitt málshöfðunarheimild ef sérstaklega stendur á. Fyrrnefndir tímafrestir gilda þó aldrei ef barn er stefnandi máls. Vandséð er hvað geti réttlætt þessa tímafresti nú á dögum, ekki síst í ljósi ákvæða 70. gr. stjórnarskrárinnar um rétt manna til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstóli og þess hversu óyggjandi niðurstöður fást í nútímarannsóknum á faðerni barns. Helstu efnisatriði V. kafla frv. eru reglur um inntak forsjár, forsjármenn, samninga foreldra um forsjá, dóma um forsjá o.fl. Í kaflanum eru lagðar til veigamiklar efnisbreytingar frá gildandi barnalögum auk þess sem uppbygging kaflans er með öðru sniði en uppbygging laganna. 28. gr. frv. um inntak forsjár er hliðstæð 29. gr. barnalaga en þetta mikilvæga ákvæði er þó ítarlegra en gildandi lög. 2. mgr. er nýmæli. Lagt er til, samkvæmt ábendingu umboðsmanns barna, að tekið verði upp ákvæði er leggur skyldu á forsjármann til að vernda barn gegn líkamlegu og andlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi. Í 29. gr. er fjallað um hverjir eru forsjármenn barns. 3. mgr. er töluvert frábrugðin 3. mgr. 30. gr. gildandi barnalaga. Í fyrsta lagi gerir frv. ráð fyrir því að stjúpforeldri og sambúðarforeldri fái ekki forsjá barns maka síns eða sambúðarmaka er það gengur í hinn nýja hjúskap eða hefur verið í skráðri sambúð í eitt ár nema foreldri barnsins fari áður eitt með forsjá þess. Þetta þýðir að forsjárskipan barns breytist ekki ef kynforeldrar þess, sem fara sameiginlega með forsjá þess samkvæmt samningi, ganga í hjúskap eða taka upp sambúð með öðrum, eins og nú er, heldur fara foreldrarnir einir áfram sameiginlega með forsjána. Samkvæmt barnalögum geta forsjármenn barns orðið fjórir, þegar svo háttar til, en fullyrða má að engin rök mæli með því að forsjármenn verði svo margir. Þá er þess að geta að ekki er gert ráð fyrir því í 3. mgr. að sambúðarmaki fái forsjá barns nema skráð sambúð hans og foreldris barnsins hafi staðið samfleytt í a.m.k. eitt ár. Hér er sett það skilyrði að sambúðin hafi verið tilkynnt þjóðskrá. Í 6. mgr. er að finna nýmæli. Lagt er til að forsjárforeldrar geti ákveðið hver eða hverjir skuli að þeim látnum fara með forsjá barns þeirra. Ber að fara eftir slíkri ákvörðun foreldra nema því aðeins að annað þyki barni fyrir bestu eða ákvörðunin sé andstæð lögum. Nokkuð er nú um að slíkar yfirlýsingar séu gefnar þótt þær skorti lagastoð en það er gert í þeim tilgangi að upplýsa um mat forsjárforeldra á því hvernig hagsmunum barns væri best borgið að þeim látnum, í þeirri von að farið yrði að vilja þeirra. Ákvæðið sem hér er lagt til á sér hliðstæðu í lögræðislögum en í þeim er eðlilega aðeins fjallað um þann þátt lögráða sem felst í fjárhaldi barns. Í 7. mgr. er mælt fyrir um form ákvörðunar skv. 6. mgr. og er gert ráð fyrir að yfirlýsing foreldra beri með sér að þeir geri sér grein fyrir réttaráhrifum hennar. 33. gr. frv. fjallar um sáttaumleitan í forsjár-, umgengnis- og dagsektarmálum. Hún kemur í stað 37. gr. A gildandi barnalaga sem bætt var við lögin með lögum nr. 18/2001. Efnislega tekur greinin mið af 37. gr. A en horfið er þó frá því að skylda sýslumann til að bjóða barni sem náð hefur 12 ára aldri ráðgjöf. Þess í stað er lagt til að sá sem ráðgjöfina veitir geti rætt við barn sem mál varðar telji hann það þjóna hagsmunum þess og forsjárforeldrar samþykkja. Það fer því eftir eðli deilunnar og atvikum máls að öðru leyti hvort rætt er við barn af hálfu ráðgjafans meðan málið er til meðferðar hjá honum. Ekki þykir rétt að leggja til ákveðin aldursmörk í ákvæðinu heldur fer best á að mat fari fram á því í hverju máli fyrir sig hvort ástæða er til að ræða við barn. Þótt sýslumanni sé skylt að bjóða foreldrum sérfræðiráðgjöf er þeim ekki skylt að þiggja hana. Markmið ráðgjafarinnar er að hjálpa foreldrunum að finna lausn á ágreiningi sínum og eðli máls samkvæmt verða foreldrar ekki þvingaðir til sátta. Jafnljóst má vera að foreldrar sem þiggja ráðgjöf og reyna að ná sáttum verða að vera sáttir við að rætt sé við barnið um málið. Þess vegna er eðlilegt að breyta orðalagi ákvæðisins svo það þjóni betur tilgangi sínum. Í 34. gr. frv. er kveðið á um ágreiningsmál um forsjá og fleira og svarar hún til 34. gr. gildandi barnalaga en verulegar breytingar eru þó lagðar til frá gildandi rétti. Í 1. mgr. er fjallað um úrlausnarvald í ágreiningsmálum um forsjá. Gert er ráð fyrir að dómstólum einum verði falið að leysa úr slíkum málum en þau fari ekki til úrlausnar dómsmrn. Við setningu gildandi barnalaga var um það rætt í sifjalaganefnd hvort rétt væri að leggja til að færa úrskurðarvald í forsjármálum alfarið til dómstóla en frá því var horfið. Í barnalögunum er í dag kveðið á um tvíþætt úrlausnarkerfi forsjármála, þ.e. að auk dómstóla leysi dómsmrn. úr forsjármálum en þó aðeins ef aðilar eru á einu máli um að fela ráðuneytinu úrlausnarvald. Í reynd er það svo að þeim málum sem dómsmrn. sker úr árlega hefur fækkað nokkuð eins og nánar er reifað í almennum athugasemdum um V. kafla frv. 3. mgr. er nýmæli. Lagt er til að lögfest verði að við forsjárákvörðun beri að líta sérstaklega til þess hvort foreldri, sem krefst forsjár barns, hefur verið tálmuð umgengni við það. Fram til þessa hefur vissulega verið talið rétt að líta til þess við ákvörðun forsjár hvernig foreldrar sjá fyrir sér umgengni barnsins og þess foreldris sem ekki fær forsjá þess og getur þetta atriði verið mikilvægur þáttur í forsjármáli. Með lögfestingu ákvæðis 3. mgr. er kastljósinu beint sérstaklega að því hvort umgengni foreldris og barns hafi verið tálmuð. Dómara ber í úrlausn sinni að taka afstöðu til þess hvort svo hafi verið og þá jafnframt að taka tillit til þess við ákvörðun máls. Í 4. mgr. er einnig að finna nýmæli. Lagt er til að dómara verði fengið vald til að ákveða inntak umgengnisréttar foreldris og barns í dómi um forsjá, svo og meðlag með barni, takist ekki sættir milli foreldranna. Úrlausn umgengnis- og meðlagsmála er nú einvörðungu í höndum stjórnvalda. Foreldrar þurfa því að leita til sýslumanns varðandi þá þætti í kjölfar dóms um forsjá, ef því er að skipta, og þarf sýslumaður þá að kynna sér hagi foreldra og barns frá grunni. Verði frumvarp þetta að lögum verður dómurum falið að leysa úr ágreiningi af þessum toga í tengslum við forsjármál sem til meðferðar er. Þykir þetta horfa mjög til hagræðis fyrir aðila máls og þjóna hagsmunum barns best. Ekki verður séð að breyting þessi auki álag á dómstóla, svo nokkru nemi, þar sem ekki er lagt til að þessir málaflokkar verði færðir í heild sinni til dómstólanna, heldur aðeins að dómurum verði fært úrlausnarvald um þetta í forsjármáli, sem er þegar komið til þeirra kasta. Ætla verður á hinn bóginn að álagi létti nokkuð af sýslumannsembættum. Þá verður og að ætla að kostnaður aðila og ríkisvalds, umfram kostnað vegna forsjármálsins sem slíks, sé óverulegur. Ég legg áherslu á að með þessari breytingu er ekki verið að flytja úrlausn í umgengnis- og meðlagsmálum almennt frá stjórnvöldum til dómstólanna. Þvert á móti verða þau áfram til úrlausnar hjá sýslumönnum með kæruheimild til dómsmrn. Eina undantekningin er að opnað er fyrir möguleika foreldra til að fá úrlausn um þessi efni í einu og sama málinu. Ef ágreiningur rís síðar um umgengni eða meðlag með barni ber því að reka málið fyrir stjórnvöldum. Í VI. kafla frumvarpsins eru reglur um meðferð forsjármála fyrir dómi og svarar hann til VIII. kafla gildandi barnalaga. Vegna séreðlis forsjármála verður ekki hjá því komist að þau sæti afbrigðilegri meðferð einkamála og stefna ákvæði frumvarpsins þá átt. Við endurskoðun laganna hefur þó verið leitast við að færa málsmeðferðarreglur til samræmis við almennar reglur einkamála eftir því sem þótt hefur fært. Frávikin frá hinum almennum reglum eru þrátt fyrir það enn nokkur og er þau að finna í VI. kafla frumvarpsins. Ég tek undir með sifjalaganefnd að mikilvægt sé að hlífa börnum við óþarfa sársauka og erfiðleikum vegna forsjárdeilu foreldra þeirra eftir því sem kostur er og því sé ekki rétt að blanda börnum í deilur foreldranna sjálfvirkt. Meðal þeirra tillagna sem nefndinni bárust við samningu frumvarpsins var að barni yrði tryggð sjálfstæð aðild að forsjármáli og ábending um að barni yrði skipaður réttargæslumaður við meðferð forsjár- og umgengnismáls. Starfshópur sem ég vék að í upphafi veitti sifjalaganefnd að beiðni hennar álit sitt á því m.a. hvort æskilegt væri að barn fengi sjálfstæða aðild að dómsmáli um forsjá þess og á því hvort rétt væri að mæla fyrir um að barni yrði skipaður réttargæslumaður við meðferð máls. Var það álit sérfræðinganna að óæskilegt væri að barn væri aðili máls. Með því yrði barnið beinn þátttakandi í deilu foreldranna og hætt væri við að hin virka þátttaka barnsins í ferli málsins hefði ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir samskipti foreldra og barns eftir að máli lyki. Sálfræðingarnir töldu að verja bæri börn fyrir slíku álagi og að ekki væri þörf á að færa í lög að barni yrði skipaður réttargæslumaður. Þar sem vandi barns í þessum málum væri oftast fyrst og fremst tilfinningalegur og tengdur flóknum samskiptum þess við sína nánustu var það mat sálfræðinganna að talsmaður, sem væri fagmaður á sviði sálfræði, barnageðlækninga eða félagsráðgjafar, væri vænlegri til að gæta hagsmuna barns. Það varð því niðurstaða nefndarinnar að hvorki yrði í frumvarpi þessu lagt til að barn yrði aðili máls né að barni skuli skipa réttargæslumann við meðferð forsjár- og umgengnismála. 41. gr. mælir fyrir um málsástæður og leysir hún af hólmi 62. gr. gildandi barnalaga. Í þessu ákvæði og því næsta endurspeglast e.t.v. best sú sérstaða sem einkennir forsjármál. Í 1. mgr. kemur fram að aðilar geta borið fyrir sig nýjar málsástæður og haft uppi ný andmæli allt til þess er mál er dómtekið. Á hinn bóginn er ekki talið rétt að ganga eins langt og gildandi barnalög sem heimila að settar séu fram nýjar kröfur allt þar til mál er flutt. Í athugasemdum með 41. gr. er að finna ítarlegan rökstuðning fyrir þessari breytingu. Í 42. gr. er fjallað um gagnaöflun og leysir hún af hólmi 60. gr. gildandi barnalaga. Í frv. því er sifjalaganefnd lét mér í té hljóðaði 1. málsl. 1. mgr. á þann veg að dómari stýrði gagnaöflun. Eftir ábendingu réttarfarsnefndar var gerð breyting á ákvæðinu og athugasemdum við það eins og ég gat um í upphafi. 1. málsl. 1. mgr. er nú óbreytt 1. mgr. 60. gr. barnalaga. Í 2. og 3. málsl. 1. mgr. segir að aðilum máls sé skylt að verða við kvaðningu dómara um að mæta fyrir dóm og gefa skýrslu og að knýja megi þá til þess í samræmi við 1. mgr. 55. gr. laga um meðferð einkamála. Af því leiðir að dómari getur, að kröfu aðila, leitað aðstoðar lögreglu við að færa viðkomandi fyrir dóm. Í 2. mgr. kemur fram að dómari getur lagt fyrir aðila að afla tilgreindra gagna sem varða aðstæður aðila eða barns og svarar málsgreinin að nokkru til 2. mgr. 60. gr. gildandi barnalaga. Verði aðili ekki við tilmælum dómara um gagnaöflun eða honum er ókleift að afla þeirra getur dómari sjálfur aflað gagna sem hann telur nauðsynleg til að leggja megi dóm á mál. Í 3. mgr. er að finna sérstaka reglu vegna séreðlis forsjármála. Sérfræðileg álitsgerð er í mörgum forsjármálum aðalsönnunargagnið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að dómari geti lagt fyrir aðila að afla sérfræðilegrar álitsgerðar telji hann hennar þörf. Í þessu felst að aðili máls útbýr beiðni um dómkvaðningu matsmanns og tiltekur hvaða atriði hann vill að verði könnuð í samræmi við almennar reglur laga um meðferð einkamála. Dómari yfirfer beiðnina og getur sjálfur bætt matsatriðum við dómkvaðninguna. Dómari getur enn fremur í matsbeiðninni falið sérfræðingnum að ræða við barn í því skyni að kanna viðhorf þess. Í 43. gr. er fjallað um rétt barns til að tjá sig um mál o.fl. 4. mgr. er ætlað að leysa af hólmi 5. mgr. 34. gr. gildandi barnalaga um heimild til skipunar talsmanns barns í forsjármáli en nokkurs misskilnings hefur gætt varðandi tilgang og þýðingu þessa ákvæðis barnalaga eins og rækilega er raunar reifað í athugasemdum með ákvæðinu. Þar sem samkomulag náðist á þeim fundi sem ég gat um í upphafi með lögfræðingum á vegum félmrn. og í dómsmrn. um að æskilegt sé að ákvæðunum verði breytt með hliðsjón af barnaverndarlögum mun ég mælast til þess við hv. allshn. að tillögur þar að lútandi verði vandlega skoðaðar. Í VIII. kafla er að finna reglur um umgengnisrétt, samninga og úrskurði um umgengni og þvingunarúrræði til framdráttar umgengnisrétti. Verulegar breytingar eru lagðar til á gildandi rétti í þessum kafla og er helsta breytingin sú að lagt er til að heimilað verði að umgengni verði komið á með aðfarargerð, skili dagsektarúrskurður og innheimtuaðgerðir dagsekta ekki viðunandi árangri. Samkvæmt gildandi barnalögum eru einu þvingunarúrræðin til framdráttar umgengnisrétti beiting dagsekta, að kröfu þess sem ekki fær notið umgengni samkvæmt úrskurði. Margir þeirra sem komu á framfæri athugasemdum við sifjalaganefnd í tilefni af fyrirhugaðri endurskoðun barnalaga viku að reglum laganna um umgengni og úrræðum gegn brotum á umgengnisrétti. M.a. komu þau sjónarmið fram að þvingunarúrræði barnalaga væru gagnslítil er forsjárforeldri tálmaði umgengni og að brýnt væri að breytingar yrðu gerðar þar á. Taka verður undir að brýnt sé að breyta ákvæðum gildandi barnalaga um þvingunarúrræði til framdráttar umgengnisrétti bæði vegna þess hversu skammt þau úrræði ná og þess að nú ríkir ákveðið ósamræmi varðandi þvingunarúrræði vegna innlendra umgengnisúrskurða annars vegar og erlendra ákvarðana hins vegar. Það ósamræmi kemur til af því að frá 1. nóvember 1996 hafa íslensk stjórnvöld verið skuldbundin til þess að fullnusta umgengnisákvörðun frá öðrum ríkjum Evrópu með aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Sömu reglur eigi að gilda um úrræði til framdráttar umgengnisrétti óháð því hvar umgengnisákvörðun er tekin. Lögfesting þessa ákvæðis hefur í för með sér að hægt verður að undangengnum úrskurði dómara að sækja barn, t.d. á heimili þess, í því skyni að koma umgengni á og fellur hér undir úrskurðuð og dæmd umgengni en einnig umgengni sem ákveðin hefur verið með samningi foreldra, sem staðfestur er af sýslumanni. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á að með lögfestingu þessara tillagna verður íslensk löggjöf í betra samræmi við löggjöf annarra norrænna ríkja, samanber nánar um erlendan rétt í fylgiskjali I með frumvarpi þessu. Í 46. gr. eru almenn ákvæði um umgengnisrétt. Í 1. mgr. kemur sú grunnregla fram að barn eigi rétt á að umgangast það foreldri sem það býr ekki hjá með reglubundnum hætti, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Við ákvörðun um umgengni hjá stjórnvöldum hér á landi hafa mótast skýrar verklagsreglur við meðferð mála og ákveðin grundvallarsjónarmið eru höfð að leiðarljósi við úrlausn þeirra. Er þessum verklagsreglum ítarlega lýst í athugasemdum með 46. gr. frv. Í 2. mgr. er kveðið á um rétt og skyldu foreldris sem barn býr ekki hjá til að rækja umgengni og samneyti við barn og eru þar ekki lagðar til efnisbreytingar frá gildandi lögum. Í 2. málsl. 2. mgr. er lagt til að lögfest verði sú óskráða meginregla, sem gilt hefur, að foreldri sem nýtur umgengnisréttar greiði kostnað vegna umgengninnar, nema annað sé ákveðið með samningi eða úrskurði. Í IX. kafla eru ákvæði um framfærslu barns. Ekki eru lagðar til verulegar efnislegar breytingar frá VI. kafla gildandi barnalaga, nokkrar þó, en röðun ákvæða innan hans er breytt. Þeim breytingum er einkum ætlað að gera kaflann samfelldari og aðgengilegri. Eitt af nýtmælum þessa kafla er að gert er ráð fyrir að unnt verði að úrskurða um meðlag þótt forsjá barns sé sameiginleg samkvæmt samningi og byggist sú tillaga á svipuðum sjónarmiðum og heimildin til að úrskurða um umgengni við þessar aðstæður. Þetta á þó einungis við ef foreldri fullnægir ekki framfærsluskyldu sinni gagnvart barni og heimildin er bundin við úrskurð á hendur því foreldri sem barn á ekki lögheimili hjá. XI. kafli frumvarpsins, sem hefur að geyma reglur um meðferð og úrlausn stjórnvalda á málum samkvæmt frumvarpinu, er allnokkuð breyttur frá gildandi lögum. Breytingarnar koma aðallega til af því að nú er litið sérstaklega til ákvæða stjórnsýslulaga, sem sett voru eftir gildistöku barnalaga, nr. 20/1992, en einnig er í kaflanum að finna nokkrar málsmeðferðarreglur sem fram til þessa hefur verið kveðið á um í öðrum köflum barnalaga og í reglugerð nr. 231/1992, um stjórnsýslumeðferð mála samkvæmt barnalögum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir nokkrum frávikum frá stjórnsýslulögum. Að sumu leyti eru gerðar ríkari kröfur til stjórnvalda en samkvæmt stjórnsýslulögunum, t.d. skulu úrskurðir sýslumanns ávallt vera rökstuddir. Í öðrum tilvikum er um annars konar sérákvæði að ræða, samanber t.d. tveggja mánaða kærufrest í stað hins almenna þriggja mánaða frests stjórnsýslulaga o.fl. Í 70. gr. er m.a. fjallað um tilkynningu um meðferð máls. Þar er að finna nýmæli í 4. mgr. þar sem mælt er fyrir um að sýslumaður geti í vissum tilvikum birt tilkynningu um meferð máls í Lögbirtingablaði og er um þýðingarmikið nýmæli að ræða. Þeim málum fjölgar sífellt hjá stjórnvöldum þar sem örðugleikum er bundið að ná til gagnaðila máls og er brýn þörf fyrir skýr lagafyrirmæli um hvernig skuli brugðist við þegar svo háttar til, en fram til þessa hefur slík fyrirmæli ekki verið að finna í lögum. 
             Herra forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Þetta er mjög viðamikið frv. sem ég mæli hér fyrir. Ég vil að lokum segja að í XII. og síðasta kafla frv. eru ýmis ákvæði um heimild til setningar reglugerða, gildistöku, lagaskil o.fl. Ég hef þá lokið framsögu um þetta ítarlega og mikilvæga frv. til nýrra barnalaga og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Mér þykir miður hve mikil áhersla er lögð á tæknileg atriði í þessu frv., tæknileg atriði eins og t.d. hverjir séu kynforeldrar barna. Að uppeldi barna kemur fjöldi fólks og oft foreldrar sem ekki eru endilega kynforeldrar, þ.e. fósturforeldrar eða foreldrar sem hafa ættleitt barn og teljast fullkomnir foreldrar að öllu leyti gagnvart lögum. Ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. hvort vegi þyngra í þessari tæknilegu útfærslu, að reyna að finna út hvert er kynforeldri, 2. gr. sem segir að eiginmaður móður barns teljist faðir þess ef það er alið í hjúskap þeirra eða 10. gr. sem segir að maður sem telur sig föður barns geti krafist faðernismáls. Er það þannig að þó að barn fæðist í hjónabandi þá geti menn þurft að una því að einhver maður úti í bæ geri kröfu til þess, fari í faðernismál, krefjist þess að móðirin fari í blóðprufu og allt slíkt til að hann verði sannaður faðir þess eða ekki? Hvort vegur þyngra í lögunum? Þessi gullvæga tæknilega regla er brotin í 5. og 6. gr. þar sem kona sem hefur gengist undir tæknifrjóvgun telst móðir barns þó að hún sé ekki kynforeldri, ef hún hefur t.d. fengið frjóvgað egg. Og í 6. gr. er sagt að faðir sem hefur gefið sæði til tæknifrjóvgunar teljist ekki foreldri þó hann sé sannarlega kynforeldri.

Herra forseti. Ég tel að þetta sé e.t.v. ákveðinn misskilningur. Vissulega getur frv. virst nokkuð tæknilegt og ýmis lögfræðileg atriði sem eru rakin í framsögu minni, en það er að sjálfsögðu svo að sömu reglur gilda fyrir þá aðila sem fara með forræði barns. Af því að hv. þm. nefndi sérstaklega ættleiðingar þá eru sérstök lög sem gilda um framkvæmd ættleiðinga. Þegar foreldri fer með forsjá barns hefur það sömu réttindi og sömu skyldur og aðrir foreldrar. Mér heyrist hv. þm. vera að gefa í skyn að hætta sé á því að menn muni nýta sér í miklum mæli þá heimild í frv. um að fara í faðernismál. Ég tel að svo verði ekki, ekki sé hætta á því. Ég tel hins vegar að þetta sé mikið réttlætismál og líka jafnréttismál. Dómur Hæstaréttar var mjög skýr í þessu máli. Hann taldi það beinlínis andstætt stjórnarskrá að feður gætu ekki átt þennan rétt ef þeir teldu sig vera feður barna, og að þeir gætu sótt þann rétt sinn. En það sem er auðvitað grundvallaratriðið í frv. og snertir umrædda heimild er réttur barnsins til að þekkja og umgangast báða foreldra sína og sá réttur er leiddur af barnasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það er grundvallaratriðið og rauði þráðurinn í frv. og þess vegna kemur heimildin til.

Herra forseti. Ég fékk ekki svar við því hvor yrði metin sterkari við feðrun barns, 2. gr. eða 10. gr., og vildi gjarnan fá svar við því hvor mundi vega þyngra. Þegar búið er að feðra barn sem getið er í hjónabandi, getur þá einhver annar upphafið þann úrskurð? Síðan er spurningin um tæknilega útfærslu og þá ofur\-áherslu sem lögð er á kynforeldri. Það er dálítið undarlegt að frv. til barnalaga, sem á að fjalla um samskipti foreldra og barna að mínu mati, byrjar á móðerni og faðerni barns og síðan eru forræðismálin einhvern veginn sem aukagrein aftarlega í V. kafla, sem mér finnst vera aðalmálið. Ég er ekki sáttur við hvernig frv. er uppbyggt og á hvað menn leggja áherslu. Lögð er meiri áhersla á --- ja, hvað á ég að segja --- erfðafræðileg áhugamál einhvers en ekki samskipti og tilfinningar fólks. Það skiptir barn miklu meira máli hver það er sem annast það í uppeldinu heldur en hverjir eru kynforeldrar þess einhvers staðar úti í heimi. Mér þykir miður hvernig frv. er uppbyggt, að slík ofur\-áhersla skuli vera lögð á þessa tækni og lögfræði en ekki á það sem virkilega skiptir máli í uppeldi barns.

Herra forseti. Ég er nokkuð undrandi á þessum hörðu viðbrögðum hjá hv. þm. Hér er verið að mæla fyrir mjög stóru frv. og ef hann hefur lagt það á sig að lesa allar athugasemdir við greinarnar og greinargerðina þá sér hann að þar liggur mikil vinna á bak við og mjög margt sem tekið er á. En hins vegar, og það er atriði sem hv. þm. verður að átta sig á að ekki er hægt að setja lög yfir allar tilfinningar og samskipti manna á meðal, það er nú bara þannig, hv. þm. En það sem snýr að stjórnvöldum, þá verður það að vera alveg ljóst hvaða reglur gilda varðandi forræðismál og annað. Einnig var minnst á 1. gr. frv. varðandi feðrun barns. Eins og ég sagði áðan er það líka byggt á rétti barnsins til að þekkja báða foreldra sína. Ég vildi láta þetta koma fram hér, herra forseti. Að öðru leyti er þetta stórt frv. sem á eftir að fá vonandi mjög vandaða vinnu í hv. allshn. og margir hlutir þar væntanlega skoðaðir og ræddir. Ég vona svo sannarlega að málið fái góðar viðtökur á hinu háa Alþingi af því að ég tel að það sé mjög mikilvægt og feli í sér mjög mikilvægar réttarbætur, ekki síst fyrir börn landsins.

Herra forseti. Ég tek undir orð hæstv. dómsmrh. að hér er mikilvægt mál á ferðinni, mikilvægt til verndar börnum og mikilvægt gagnvart þeim foreldrum sem slitið hafa sambúð. Lít ég þá til tveggja greina, fyrst 43. gr., en þar segir, með leyfi forseta: ,,Dómari getur, ef þörf er á, beint þeim tilmælum til barnaverndarnefndar í því umdæmi þar sem barn er búsett að nefndin skipi barninu tilsjónarmann.`` --- Dómari ,,getur``. Og síðan 48. gr.: ,,Við rannsókn máls getur sýslumaður óskað liðsinnis barnaverndarnefndar eða sérstaklega tilnefnds tilsjónarmanns í sambandi við framkvæmd umgengnisréttarins.`` Ótal feður hafa haft samband við mig sem hafa lent heldur betur í hremmingum vegna umgengnisréttarins. Og ég vænti þess, herra forseti, að allshn. taki þetta mál sérstaklega til skoðunar því að í dag geta liðið tvö ár, jafnvel á þriðja ár frá skilnaði án þess að t.d. faðir hafi nokkurn möguleika eða rétt á umgengni við barn sitt. Það virðist vera svo í dómskerfinu að menn verða að bíða mánuðum saman eftir að komast að hjá sýslumanni eða öðrum embættismönnum til að leita réttar síns, þrátt fyrir að þeir greiði og sinni öllum þeim greiðslum sem þeim ber. Jafnvel eru dæmi um að feður taki þátt í fermingarveislu barna sinna en verði að standa úti. Hér er því ekkert smámál á ferðinni, fyrst og fremst réttargæsla vegna barnanna en einnig hve margir feður hafa lent í ógöngum og hreinlega lent utan gátta við allt kerfi varðandi slík mál ef móðirin hefur það sterka stöðu í málinu að hún getur jafnvel neitað vikum og mánuðum saman að barn mæti til viðræðna við þá aðila sem vissulega hefur þurft, t.d. félagsráðgjafa eða sálfræðinga. Ef móðirin neitar því þá er bara ekkert gert í málinu. Og svo líður jafnvel á þriðja ár. Þetta er ófremdarástand sem auðvitað þarf að taka á.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. að því miður eru of mörg dæmi um að slík mál verða mjög erfið við að eiga og taka e.t.v. of langan tíma. Ég held að það sé e.t.v. fyrst og fremst vegna þess að þá eru deilur milli foreldra sem erfitt er að leysa og því miður verða börnin allt of oft bitbein í slíkum deilum. Varðandi það orðalag í frv. að dómari ,,geti`` leitað eftir aðstoð sérfræðinga o.s.frv., þá er það vegna þess að verið er að undirstrika það að sem betur fer eru nú mörg mál þar sem hlutirnir ganga vel fyrir sig og við þurfum ekki á slíkri aðstoð að halda. En ég vil líka fá að rifja það upp að ég beitti mér fyrir því að tekin var upp svokölluð sáttaráðgjöf hjá sýslumönnum einmitt við foreldra sem standa í erfiðum deilumálum og sú ráðgjöf hefur komið mjög vel út. Ég vonast því til þess að við sjáum lausnir á fleiri svona málum. En það er vissulega rétt hjá hv. þm. að einstæðir feður hafa nokkuð kvartað yfir þessum málaflokki og verið er að taka á ýmsum málum í frv. sem snúa að þeim kvörtunum. Ég benti á það áðan að þessi réttur feðra til að fara í mál til að fá faðernisviðurkenningu er auðvitað í jafnréttisátt.

Herra forseti. Við erum sammála um það, ég og hæstv. dómsmrh., að hér er vissulega mál til að taka á, því að eins og málin standa í dag geta liðið tvö ár frá skilnaði og þar til dagsektarákvæðum er beitt og kona getur ráðið því hvort börnin tala við félagsráðgjafa eða sálfræðing og um leið jafnvel notað stöðu sína og sagt ósatt í slíku máli án þess að faðir fái rönd við reist. Ég vænti þess að lögin verði gerð aðlæg að nútímanum þannig að við skilnað sé ekki það ástand ríkjandi að faðir sé nánast utanveltu og haldið utan við, kannski í hefndarskyni vegna skilnaðarins eða af öðrum sérkennilegum hvötum móður, að hleypa föður ekki nálægt barni sínu. Það er óviðunandi og í því sambandi, eins og ég nefndi um þessi dagsektarákvæði, þá er eðlilegt að þau komi miklu fyrr til framkvæmda ef annar hvor aðilinn --- nú getur þetta auðvitað verið á hinn veginn líka --- framfylgir ekki umgengnisréttarákvæðunum. Sé þeim ekki framfylgt á skilyrðislaust að beita ákvæðum miklu fyrr en gerst hefur á umliðnum árum, að jafnvel líði á þriðja ár. Ég fagna frv., herra forseti, og vænti þess að allshn. og þingið taki á málinu og beri gæfu til þess að gera lögin aðlæg að nútímanum þannig að slíkt ástand vari ekki eins og verið hefur, því miður, um of langan tíma.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir framsögu í því mikilvæga máli sem hér er um að ræða. Ég ætla nú að fara tiltölulega lauslega yfir frv. Í því eru mjög mörg góð nýmæli sem verður verulega spennandi að skoða í allshn. En mig langar fyrst aðeins að stinga mér inn í umræðuna sem var hérna áðan út af andsvörum við ræðu hæstv. dómsmrh. og benda þingmönnum á að sennilega er stærsta vandamálið það að karlmenn ræki ekki umgengni við börnin sín, því miður. Hin málin verða auðvitað sýnilegri og þeir geta haft hátt sem lenda í vandamálum. Við þurfum því að tryggja alla ráðgjöf í þeim málum. En við skulum ekki gleyma þeim börnum þar sem feður hunsa algjörlega umgengni við börnin sín, svo við höldum okkur við báðar hliðar máls. Hér er því um mjög stórt frv. að ræða og afar mikilvægt að áfram verði vel unnið með það. Sifjalaganefnd hefur unnið mikla og góða vinnu. Það eina sem ég saknaði kannski strax í upphafi var að ég heyrði ekki rætt um umsögn frá t.d. Félagsþjónustunni og barnaverndinni, sem að hluta til hefur sinnt þyngri enda þessara mála áður en það verður kannski að miklu barnaverndarmáli og komið til aðstoðar við dómstólana og annað þegar um erfið forsjármál og umgengnisréttarmál er að ræða. En við munum eflaust fá að vita meira um það þegar málið kemur til nefndarinnar og við fjöllum um það þar. Ég vil að hluta til taka undir það að auðvitað er afar mikilvægt að börn eigi sér talsmann í erfiðum málum. Hins vegar er það líka mjög alvarlegt að blanda börnunum sjálfum á kaf í forræðis- og umgengnisdeilur foreldra sinna. Þar verðum við líka að bera hag barnanna fyrir brjósti og passa að þau þurfi ekki að sitja uppi með ábyrgð á hjónabandi og erfiðleikum foreldra sinna. Þetta er afar viðkvæmt einstigi en við eigum alveg að geta tryggt það að talað sé við börnin og skoðun þeirra komi fram en við verðum að gæta þess að þau verði ekki ,,átómatískt`` aðilar máls. Ekki er mikill og góður réttur í því fólginn að mínu mati hvað varðar hagsmuni barna. Við þurfum fyrst og fremst að treysta það að þau geti örugg haft góða umgengni og gott samband við báða foreldra sína. Af því að margt af þessu varðar það sem ég hef verið að vinna með til fjölda ára og tekið er fyrir strax í 1. gr., nýmælið um að móður sé skylt að feðra barn sitt, þá vil ég að við ræðum það líka aðeins í nefndinni hvernig eigi að bregðast við í þeim málum þar sem ekki er um slíkt að ræða og verður ekki um að ræða. Það er ekki mögulegt alveg sama hvernig á málið er litið. Ég hef verið með nokkur slík mál í vinnu minni sem yfirfélagsráðgjafi hjá kvennadeild Landspítala og þessi mál eru afar erfið og þungbær. Þetta á bæði við um nauðgunarmál þar sem stúlkur geta lent í þeirri afneitun að þungun uppgötvast afar seint, kannski jafnvel ekki fyrr en á 7. mánuði. Það er ekki um neinn föður að því barni að ræða. Þannig geta mörg mál verið slungin. Við þekkjum líka dæmi þess að ef konur sofa hjá erlendis og þungun uppgötvast seint að þá eru litlar ráðstafanir hægt að gera fyrir þær stúlkur. Mér finnst að við þurfum að ræða það aðeins í nefndinni hvernig við getum tryggt þetta, því þetta er í sjálfu sér alveg tryggt í meðförum Tryggingastofnunar. Aðalatriðið er að með einhverjum hætti sé sýnt fram á það að feðrun hafi verið reynd, en við þurfum að gæta þess að við þrengjum þetta ekki um of. Ég er afar sæl með það að ekki er farin danska sektaleiðin í þessu máli vegna þess að við erum um margt mjög ólík Norðurlöndunum. Hér er miklu meira um það að konur séu einar með börn og eigi börn fyrir hjúskap. Það er eins og það sé einhver hefð hér. Þetta er ekki eins algengt annars staðar nema kannski í Finnlandi. Það væri því gaman að skoða slíkan samanburð. Við erum að koma með fín lög og ég vil að við reynum að tryggja þau, og að við skoðum þá þessa hlið. Aðeins varðandi 5. og 6. gr., um móðerni barns við tæknifrjóvgun. Það er afar skýrt í mínum huga. Eins líka um faðerni barns við tæknifrjóvgun. Hins vegar skil ég ekki hvers vegna við erum ekki með í 6. gr. eða sérgrein um að kona sem gefur egg sé í sömu stöðu og maður sem gefur sæði. Við verðum að tryggja það að kona sem gefur egg, því það er hægt að fá egg, sé með sömu réttarstöðu og sá sem gefur sæði, þannig að hún sé ekki talin móðir þess barns. Það er kannski af því að ég þekki það vel til þessara mála að mér finnst mjög brýnt að við höfum jafnræði þarna á milli þannig að sú kona sem gefur egg lendi ekki í því að hún eigi kannski fimm börn einhvers staðar og svo komi þau öll og vilji fá meðlag. Þetta er afar brýnt af því að við tryggjum sæðisgjafana. Það er auðvitað afar mikilvægt að tryggja það að þau börn sem getin eru við tæknifrjóvgun séu börn þeirra foreldra sem ákveða í sameiningu að fara í tæknifrjóvgun. Ég vil einnig benda á 7. gr. Það er afar mikilvægt að fá ákveðið form á mál varðandi faðerni barna. Eitt af því sem ég sá um m.a. á kvennadeildinni var að ganga frá gögnum varðandi faðerni barna. Mjög mikilvægt er að það sé á einföldu formi og líka vegna þess að nú er verið að fara þá leið að það sé ekki sjálfkrafa sambúðarmaðurinn, verið er að taka af þá sjálfvirkni og ég tel það um margt mjög rétt. Ég geri því ekki athugasemdir við það. Mig langar aðeins, þó að ég rúlli svolítið fram og til baka en samt ekki, að minnast á 10. gr. um faðernismálin að mig minnir, þ.e. málsaðildina. Þar er nýmæli að ef maður sem telur sig föður barns höfðar mál skal móður þess stefnt, en ef hún er látin, þá er barninu sjálfu stefnt. Það sem ég næ ekki alveg og kannski spurning hvort ég skil þetta alveg rétt --- en mjög mikilvægt er að tryggja það að sá kostnaður sem þetta barn lendir í falli ekki á það. Við þurfum þess vegna að hafa augun opin fyrir því í nefndinni að við tryggjum það algerlega. Ég er hins vegar afar ánægð með yfirlýsingu um forsjárskipan barna eftir andlát forsjárforeldra þar sem tekið er mark á yfirlýsingum og stöðu þeirra barna sem í því lenda að missa forsjárforeldra sína. Þá komum við örlítið að því máli sem við nefndum í upphafi þar sem barn er kannski 10 eða 11 ára þegar það missir móður sína og hefur aldrei nokkurn tíma haft umgengni við föður. Þar af leiðandi gefur móðirin ákveðna yfirlýsingu --- talsvert hefur verið af svona málum --- um það hvar hún telur að barninu sé fyrir bestu að vera að henni látinni. Ég er mjög fegin að búið er að gefa þessu ákveðna réttarstöðu, það er afar mikilvægt, og að þetta sé eitthvað sem má gera og er eðlilegt að gera undir ákveðnum kringumstæðum. En vissulega þarf líka alltaf að kanna hag barnsins og hvernig þessu öllu er háttað. Þetta er ekki spurning um að taka rétt af neinum þannig að ég er mjög ánægð að sjá þetta atriði þarna. Ég er mjög sammála áliti sérfræðinganna og sálfræðinganna sem eru með sérálit sem fylgir frv. um að réttur barns til að tjá sig um málið eigi ekki endilega að vera bundinn við 12 ára aldur. Við ræddum þetta mjög mikið í tengslum við barnaverndarlögin vegna þess að þroski barna mjög misjafn og aðstæður barna eru líka misjafnar. Þetta byggist því fyrst og fremst á mati en að við séum ekki að halda fast í einhvern aldur. Það getur vel verið að 10--11 ára gamalt barn sé miklu færara um að tjá sig en jafnvel 13 ára barn ef svo ber við. Einnig er mikilvægt að skoða stuðning með talsmanni ef upp koma mörg vandamál og við þurfum í rauninni að skoða gegnumganginn í því máli í lögunum. Hv. þm. Pétur Blöndal ræddi um foreldraskyldur og forsjá barna og síðan er inntak forsjárinnar skilgreint hér. Það er auðvitað athugandi hvað á að koma fyrst, hvort það er upphafið eða uppeldið eða þeir rammar og eflaust verður þetta atriði líka rætt þá í nefndinni, mætti segja mér. Ég er afar sátt við að bjóða sérfræðiráðgjöf en 43. gr., sem hæstv. dómsmrh. ræddi m.a. um, truflar mig. Það er eitthvað sem truflar mig í þeirri grein, eitthvað með lagaskil frá barnaverndarlögum til barnalaga. Ég vil að við skoðum það þá sérstaklega í nefndinni því að allt í einu er farið að tala um tilsjónarmann sem er allt annað kerfi, getur ekki verið nýtt í þessu að ég fæ séð, og allt í einu er farið að ræða um barnaverndarnefnd. Mér heyrðist hæstv. dómsmrh. einmitt nefna þetta, þannig að við munum þá að sjálfsögðu skoða það í nefndinni. Varðandi umgengnina, forsjárskyldurnar og annað, þá er kannski komið að því --- enda er búið að leggja fram frv. sem gengur örlítið lengra en þetta --- að e.t.v. á að skikka sameiginlega forsjá. Það er kannski kjarni málsins. Ég veit að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir er 1. flm. að slíku frv. og mun hún þá ræða það hér þar sem ég veit að hún er á mælendaskrá á eftir mér. En einmitt sáttaráðgjöf og öll slík ráðgjöf er afar mikilvæg upp á framtíðartengsl milli foreldra og barna. Það er því mjög mikilvægt að ítreka slíkt. Hvað varðar meðlögin, þá er það eitt sem truflar mig ævinlega og við þurfum að ræða það líka í nefndinni og spurning hvað Tryggingastofnun segir við því, en það kemur ekki fram að ef úrskurðað er eitt og hálft meðlag, tvöfalt meðlag og ýmis annar kostnaður, hvort sú greiðsla eigi að fara í gegnum Tryggingastofnunina eða ekki. Það hefur náttúrlega hingað til verið þannig að hið einfalda meðlag fer þar í gegn og einnig barnalífeyrir. Eins varðandi meðlagið eða skólastyrkinn milli 18 ára og tvítugs. Það er mjög erfitt mál fyrir marga krakka og mörg ungmenni. Það eru auðvitað þau eða þá mæður þeirra sem þurfa að fara fram á það við föður eða þá að fara með málið til sýslumanns. Fæstir krakkar gera það nefnilega. Því væri mjög fróðlegt ef við í nefndinni gætum tekið saman þann fjölda barna sem eru með annaðhvort móður eða föður sem forsjáraðila og hversu mörg þeirra eru með þetta meðlag, skólameðlag milli 18 ára og tvítugs. Því það er stundum þannig að þau þurfa að leita til pabba síns og spyrja hvort hann sé ekki til í að greiða áfram meðlag til tvítugs. Afar margir, allt of margir neita því og þá hafa börnin og ungmennin ekki þann stuðning eða þann styrk sem þarf til að ganga eftir því. Þannig að allt byggist þetta á því að reyna að eiga líka sem best samskipti, við skulum ekki gleyma því. Mér finnst því afar mikilvægt að við skoðum það hvernig við getum fest þetta einhvern veginn meira í sessi og hjá Tryggingastofnun. Þetta var um meðlögin. Afar mörg góð nýmæli eru í frv. og ég veit að það verður mjög spennandi að ræða það í nefndinni. Ekki hvað síst vegna þess að við erum tiltölulega heit úr umræðu þ.e. erum enn með þetta fína minni um barnaverndarlögin og mikilvægi þess að barnalögin séu í takt við allar þær breytingar sem er búið að gera á barnaverndinni þannig að við eigum eflaust eftir að fá marga góða og gagnlega gesti til nefndarinnar til að fjalla um frv. og að sjálfsögðu umsagnir. Ég vil enn og aftur þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargóða ræðu hér áðan.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir góða ræðu. Mig langar til að vekja athygli á sérstaklega því atriði sem hv. þm. nefndi, þ.e. í 1. gr. frv.: ,,Móður er skylt að feðra barn sitt þegar feðrunarreglur 2. gr. eiga ekki við.`` Það kom mér nokkuð á óvart að þetta mál var talsvert til umræðu, í opinberri umræðu í þjóðfélaginu og það var eins og fólki kæmi á óvart að nú ætti að fara að skylda mæður til þess, en þótt það hafi ekki verið beint sagt í gildandi barnalögum, þá hefur í raun og veru alltaf verið gengið út frá því. En auðvitað geta málsatvik verið mismunandi. Nú er það tekið skýrt fram í þessu lagaákvæði að móðir eigi að feðra barn sitt. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir því að tekin verði upp einhver sérstök viðurlög við því ef móðir tekur ekki undir þessi tilmæli og feðrar ekki barn sitt. Ég vildi bara leggja áherslu á það, en á móti er hins vegar lagður meiri réttur til feðra eins og t.d. með aðild að faðernismáli.

Virðulegur forseti. Það er einmitt þetta fyrst og fremst, við erum að tala þarna um lítinn hóp kvenna sem ekki getur feðrað börn sín og við þurfum kannski aðallega að huga að því þegar kemur að nefndaráliti. En auðvitað er annar hópur kvenna sem ekki hefur t.d. viljað feðra börn sín af því að þeir barnsfeður eru giftir. Ég hef nú sagt að ekki sé hægt að fela börnin, en númer eitt, tvö og þrjú eiga auðvitað allar konur að feðra börn sín. Aðalatriðið er að við höldum til haga að hjá sumum er það ekki hægt og með aðrar þarf að vinna þegar þær bæði vilja velja barnsföður eða vilja ekki gefa hann upp.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til barnalaga. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir framsögu hennar og verð að segja að það er mjög margt gott í þessu frv. sem ég get tekið undir. Eins og fram kom fyrr í dag eru hér á eftir á dagskrá tvö frv. sem ég er 1. flm. að ásamt félögum mínum í Samfylkingunni. Þar er annars vegar breyting sem tekið er á í frv. hæstv. ráðherra og svo önnur breyting sem ekki er í frv. hennar en ég hefði gjarnan viljað að nefndin skoðaði. Ég hef fallist á að bæði þessi frv. fari órædd til nefndar að lokinni umræðunni um stjórnarfrumvarpið. Það eru örfá atriði í frv. sem mig langar til að minnast á og gera athugasemdir við. Síðan mun ég koma að breytingunum í frumvörpunum sem ég er 1. flm. að, um breytingu á barnalögum. Ég fagna því að í 33. gr. frv. er komið ákvæði um sérfræðiráðgjöfina. Ég hef einmitt nokkrum sinnum flutt frv. til laga um breytingu á barnalögum, um að sérfræðiráðgjöf skuli veitt við skilnað. Ég tel jafnvel að skoða ætti hvort það ætti ekki að vera skylda eins og er í Noregi. Norðmenn hafa sett upp skyldusérfræðiráðgjöf, ákveðin skipti við skilnað eða sambúðarslit. Það hefur reynst mjög vel sérstaklega ef sambúðarfólkið á börn, í að ná niðurstöðu um hvernig framtíð þeirra skuli háttað. Ég tel að við eigum að skoða hvort skylda eigi fólk í sérfræðiráðgjöf. Annað hef ég lagt hér til í þinginu í frumvarpi nokkrum sinnum, þ.e. að barni skuli skipaður talsmaður. Hæstv. ráðherra kom inn á umræður og skiptar skoðanir um það. Hún sagði að menn hefðu komist að niðurstöðu um að óæskilegt væri að barn væri aðili máls. En það þarf auðvitað ekki að vera svo því að oft getur það haft mjög góð áhrif ef barni er skipaður óháður talsmaður, sérstaklega við forsjár- og umgengnismál, sem þarf ekki að vera beinn aðili máls. Ég verð að taka undir þær athugasemdir sem fram komu í andsvari hjá hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni. Það er mjög oft að feður koma að máli við mig og telja sig mjög illa stadda, hafa slæma réttarstöðu eða erfiða. Það er jafnvel svo að foreldrar barna ræða um þetta vandamál. Mæður hafa líka rætt það, að t.d. sé erfitt að koma á umgengni ef konur séu með barnið einar. Þá væri t.d. líka hægt að vera með talsmann sem kæmi á sambandi við föðurinn sem hefur ekki sinnt barninu, ef það er unnt. Það væri hægt að nota talsmanninn sem slíkan milligöngumann um að koma á sambandi við þau börn sem faðir ekki sinnir. Við vitum að allur er gangur á því hvort feður rækja skyldur sínar við börn sín eða ekki en því miður er of mikið um að feðrum sem vilja sinna börnunum sínum sé tálmuð umgengni við þau. Ég hef allt of oft fengið slík dæmi upp á mitt borð þar sem feður kvarta yfir því að þeir geti ekki sinnt börnunum sínum sem skyldi, það líði of langur tími áður en þeir geta umgengist þau eftir skilnað. Þar sem ég á ekki, herra forseti, sæti í allshn. hefði ég gjarnan viljað koma þessum athugasemdum til nefndarinnar þannig að hún skoðaði jafnvel þau þingmál sem ég hef flutt um þetta efni. Mig langar einnig að koma að atriði sem ég fagna sérstaklega, þ.e. að karlar geti átt aðild að barnsfaðernismálum, þ.e. að feður geti komið að þeim málum. Ég hef í þrígang flutt frv. ásamt þingmönnum úr Samfylkingunni um að það séu ekki einungis móðir og barn sem geti átt aðild að barnsfaðernismálum heldur einnig feður. Ég hefði talið að sú breyting hefði átt að vera komin inn í lögin. Það var kveðinn upp dómur í Hæstarétti í desember 2000, um að þetta væri ágalli á barnalögunum og bryti í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar, að feður skuli ekki geta farið í barnsfaðernismál. Ég fagna því hins vegar að þetta er komið frá stjórnvöldum. Þetta hefur nú ekki fengið miklar undirtektir þegar ég hef mælt fyrir því áður í þinginu en dropinn hefur greinilega holað steininn. Þetta er komið hér fram í stjórnarfrv. og ég fagna því, lýsi því hér með yfir. Ég vil síðan koma að nokkru sem fjallað er um í frv. mínu á þskj. 31, sem er hér á dagskránni á eftir, þ.e. að sameiginleg forsjá verði meginregla í íslenskum lögum. Í sumar sótti ég stóran fund á Grand Hótel um málefni barna, réttindi þeirra og réttindi og skyldur feðra. Þar var mikil umræða um þessi mál. Niðurstaða sérfræðinganna sem sátu þann fund var að mikilvægt væri að í íslenskum lögum yrði tekin upp sú regla að sameiginleg forsjá væri meginreglan í lögunum. Í júní 1999 skilaði forsjárnefnd, sem dómsmrh. hafði skipað, af sér áfangaskýrslu þar sem fjallað var um reynsluna af sameiginlegri forsjá hér á landi og annars staðar á Norðurlöndunum. Þar kemur fram að bæði í Finnlandi og Svíþjóð hafi sameiginleg forsjá verið gerð að meginreglu við skilnað foreldra. Niðurstaða nefndarinnar er sú að rétt sé að feta í fótspor þessara þjóða. Ein meginröksemd for\-sjárnefndar fyrir sameiginlegri forsjá sem meginreglu er að slíkt fyrirkomulag samrýmist best 1. mgr. 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem Ísland hefur fullgilt. Hér á landi voru lögtekin ákvæði sem heimila sameiginlega forsjá en það var ekki fyrr en 1992 sem það kom í lög. Ég vitnaði til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en í 18. gr. hans segir að aðildarríki skuli gera það sem í þeirra valdi stendur til að tryggja að sú meginregla sé virt að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn og koma því til þroska. Foreldrar eða lögráðamenn, ef við á, bera ábyrgð á uppeldi barns og því að barni sé komið til þroska, það sem barninu er fyrir bestu skal vera þeim efst í huga. Við sem flytjum þetta frv., sem er hér næst á dagskránni, um að sameiginleg forsjá skuli vera meginreglan, teljum að með því að gera sameiginlega forsjá að meginreglu geri íslenska ríkið það sem í þess valdi stendur til að tryggja sameiginlega ábyrgð foreldra á uppeldi barna sinna. Réttur foreldris til að fara með forsjá barns síns er réttlætismál og á sama hátt er það réttlætismál fyrir barnið að njóta forsjár þess þótt foreldri geti vissulega fyrirgert rétti sínum með því að bregðast skyldum sínum. Löggjafanum ber því að stuðla að því að réttur beggja foreldra sé tryggður svo sem framast er unnt. Réttur foreldris til að fara með forsjá barns síns er jafnframt tilfinningamál. Það skiptir máli fyrir foreldri tilfinningalega að hafa eitthvað að segja um framtíð barns síns. Sameiginleg forsjá tryggir rétt beggja foreldra hvað þetta varðar, að því marki sem unnt er. Þá má ætla að sameiginleg forsjá sé til þess fallin að efla ábyrgðarkennd foreldra gagnvart barni og hvetja þá til að ná samkomulagi um ráðstafanir sem varða hagsmuni þess. Með frv. sem við leggjum fram er því lagt til að við hjónaskilnað eða sambúðarslit foreldra fari þeir áfram sameiginlega með forsjá barna sinna nema um annað sé samið. Foreldrar verða þó að ná samkomulagi um hvar barnið skuli eiga lögheimili og að jafnaði hafa búsetu. Grundvöllur sameiginlegrar forsjár samkvæmt gildandi lögum er að foreldrar séu sammála um þá skipan mála. Það mun því í raun ekki breytast verði frv. sem við leggjum til að lögum. Foreldrar þurfa, eins og áður sagði, að ná samkomulagi um það hvar barnið skuli eiga lögheimili með þeim réttaráhrifum sem því fylgir. Náist ekki samkomulag um þetta er grundvöllur sameiginlegrar forsjár brostinn. Þá verður að ákvarða hvort foreldrið skuli fara með forsjá barnsins eftir þeim leiðum sem lögin gera ráð fyrir. Þannig mun sameiginleg forsjá foreldra með barni eftir sem áður byggjast á samkomulagi. Breytingin sem við leggjum til hefur þannig ekki síst huglæga þýðingu þar sem löggjafinn sendir þau skilaboð að sameiginleg forsjá sé sú skipan mála sem þjóni hagsmunum barns og beggja foreldra best, sé hún á annað borð möguleg. Samkvæmt 2. mgr. 30. gr. núgildandi laga fer móðir ein með forsjá barns ef foreldrar eru ekki í hjúskap eða sambúð við fæðingu þess. Við leggjum ekki til að breyting verði á því fyrirkomulagi enda aðstæður þá oft aðrar en við skilnað eða sambúðarslit foreldra. Við leggjum þetta til og ég óska eftir því, herra forseti, að þetta verði skoðað í nefndinni. Ég tel mikilvægt að menn skoði þessi mál. Ég tel persónulega, eftir að hafa hlustað á rök margra sérfræðinga sem fjölluðu um þetta mál á þeim fundi sem ég vísaði til í sumar, að þetta sé betri leið. Ég tel að menn eigi að skoða í nefndinni reynslu Finna og Svía af þessu. Ég veit að það er verið að huga að þessum málum annars staðar á Norðurlöndum einnig og tel því mjög mikilvægt að menn skoði þetta atriði um sameiginlega forsjána sem meginreglu. Ég tel einnig að menn þurfi að skoða betur hugmyndina um talsmann fyrir börn, sérstaklega til að börn líði ekki fyrir deilur foreldra t.d. í forsjárdeilum eða umgengnismálum. Sömuleiðis mundi það hjálpa til við að koma á samskiptum við foreldra sem ekki sinna börnum sínum, sem eru oftar feður. Auðvitað þarf að skoða ýmis fleiri mál sem ég efast ekki um að sérfræðingarnir í nefndinni skoði en mér hefur verið bent á að ýmis atriði þurfi að laga til, t.d. svo að feður sem vilja umgangast börn sín og vilja sinna þeim geti gert það, en það er ýmislegt sem torveldar það. En ég býst við að hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir sem á sæti í nefndinni muni leggja þær athugasemdir fyrir í nefndarvinnunni. Ég þakka fyrir þær breytingar sem eru gerðar. Mér virðast flestar þeirra til bóta. Sérstaklega vil ég fagna því að breyting á aðgangi feðra að barnsfaðernismálum skuli komin hér inn á borð okkar frá ríkisstjórninni. Ég var orðin dálítið vondauf eftir að hafa talað fyrir því máli í þrígang.

Herra forseti. Mig langar að víkja aðeins að þeim tveimur frv. sem hv. þm. ræddi í tengslum við frv. til nýrra barnalaga sem við fjöllum hér um. Ég vil segja það fyrst að það er auðvitað rétt að hv. þm. hefur rætt þessi mál, um rétt feðra til að fara í faðernismál og velt því fyrir sér af hverju ekki væri búið að setja það fyrr í lög. Þessi dómur er frá árinu 2000 en þá var hafin heildarendurskoðun á barnalögunum og var talið rétt að bíða þar til hún hefði farið fram þannig að í einu og sama frv. kæmu fram allar þær breytingar sem talin var þörf á. Varðandi það að sameiginleg forsjá verði meginreglan þá er það auðvitað svo að foreldrar geta að sjálfsögðu samið um sameiginlega forsjá. Þeim er það frjálst. Þessi sjónarmið komu auðvitað fram í umsögnum sem bárust til sifjalaganefndar, hvort hafa ætti það sem meginreglu. Þar komu líka fram sjónarmið um að rétt væri að styðjast áfram við ríkjandi fyrirkomulag á þessum málum. Mig langar til þess að vitna, með leyfi virðulegs forseta, í greinargerð í frv. neðst á bls. 50 og áfram á bls. 51, þar sem segir: ,,En þau sjónarmið komu einnig fram að rétt væri að styðjast áfram við ríkjandi skipan þessara mála, þar sem það stuðlaði að því að foreldrar, sem slíta samvistir, ræddu um málefni barna sinna í tengslum við samvistarslitin og leiddu hugann að því hvaða forsjárskipan kæmi þeim raunverulega best. Því ætti ekki að hrófla við þessu fyrirkomulagi nema að vel athuguðu máli og sérstök fagleg rök mæltu með breytingum á því.`` Á hinn bóginn leggur sifjalaganefnd til aðrar breytingar í tengslum við þetta til að styrkja enn frekar hina sameiginlegu forsjá og er m.a. vísað til þess að sýslumönnum verði heimilað að úrskurða í ágreiningsmálum foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barns samkvæmt staðfestum samningi um umgengni og meðlag, en slík heimild er ekki fyrir hendi í dag.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar skýringar. Ég hef svo sem skilning á því, fyrst menn voru á annað borð að vinna að allsherjarendurskoðun á barnalögunum, að beðið var með þetta atriði. Það hefði auðvitað verið hægt að samþykkja þetta mun fyrr ef frv. mitt, sem komið hafði fyrir þingið a.m.k. í tvígang, hefði verið samþykkt. Engu að síður fagna ég því að þetta er komið hér og mun verða að lögum, þ.e. aðgangur feðra að barnsfaðernismálum. Ég sá náttúrlega þessar athugasemdir í greinargerðinni með barnalagafrv. hæstv. ráðherra. Ég vil vitna aftur í niðurstöðu forsjárnefndar sem ráðherra skipaði í maí 1997 sem skilaði niðurstöðu sinni í júní 1999. Sú forsjárnefnd kemst að þeirri niðurstöðu að sameiginleg forsjá skuli gerð að meginreglu. Rök fyrir því er að finna í þeirri skýrslu og sú skýrsla er á heimasíðu dómsmrn. þannig að menn geta skoðað hana. Ég legg til að allshn. fari yfir rök forsjárnefndarinnar og vegi þau og meti. En ég tel skipta máli að þessi regla verði sett í lög hér á landi eins og ég hef áður sagt.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þetta umfangsmikla frv. og um leið fyrir tækifæri okkar þingmanna á að ræða það hér. Ég er afskaplega fegin því að ekki var farin sú leið að bæta við enn einu púslinu í gömlu barnalögin, bæta við þá mósaíkmynd. Þó að mósaík geti oft verið falleg þá geta slík lög orðið erfið og ljót. Ég er því mjög fegin að við ræðum þetta yfirgripsmikla frv. sem ber þess merki að vera afskaplega vel unnið. Það er vel til þess vandað og kannski ekki annars að vænta þegar maður les hverjir stóðu að því að semja það, hvaða einstaklingar voru í sifjalaganefndinni sem lagði frv. fram til ráðherra sem leggur það síðan fyrir hv. Alþingi. Ég ætla að stikla á nokkrum atriðum en eðlilega kem ég til með að fjalla mjög gaumgæfilega um frv. í hv. allshn. Fyrst vil ég fara yfir það sem m.a. hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir nefndi, þ.e. tvö atriði sem mig langar til að minnast á sem hún kom inn á. Varðandi 1. gr. frv. þá er ég sammála því að við förum ekki þessa dönsku leið að setja inn sektarákvæði. Ég held að það sé einfaldlega ekki raunhæft. Það er gott að litið var til þess sem veruleikinn býður upp á í þessum efnum. Hins vegar getur þetta verið vandmeðfarið, til að mynda þegar getnaður hefur orðið í kjölfar nauðgunar. Þá getur verið mjög erfitt að fylgja þessu eftir. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir minntist á nokkur önnur dæmi. Síðan þekkir maður líka til þess að móðir neiti einfaldlega að gefa upp hver faðirinn er, m.a. með tilliti til þess hver faðirinn er. Þá er kannski ekki beinlínis verið að taka tillit til þeirra hagsmuna barnsins að vita hver faðirinn er, heldur að vernda sjálfan föðurinn. Þetta er einfaldlega atriði sem að mínu mati kemur til með að ráðast af nauðsyn og þörf hverju sinni. En engu að síður er gott að sektarákvæðið skyldi ekki sett inn eins og gert var í Danmörku. Varðandi tæknifrjóvgunina og það sem kemur fram í 5. og 6. gr., þá fagna ég þessum ákvæðum. Þar er mjög skýrt tekið á þessu. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir gat þess að hún vildi að sérstaklega yrði tekið fram hvernig fara skyldi með gjafaegg móður eins og getið er um gjafasæði. Ég held hins vegar að 5. gr. í skýri þetta í raun sjálf, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Kona sem elur barn sem getið er við tæknifrjóvgun telst móðir þess.`` Hvort sem það er gjafaegg eða gjafasæði þá skiptir það ekki máli og er ekki verið að gera greinarmun þar á milli. Sé um tæknifrjóvgun að ræða, hvort sem er af gjafaeggi eða gjafasæði, er konan móðirin. Ég tel því ekki ástæðu til að taka það sérstaklega fram að kona sem hefur samþykkt að gefa egg sitt hafi þar með afsalað sér réttinum, þ.e. það leiðir af sjálfu sér þegar maður les 5. gr. En að sjálfsögðu komum við til með að skoða þetta nánar við meðferð allshn. á frv. Ég hjó eftir einu í ágætu áliti starfshópsins vegna bréfs sifjalaganefndar sem er fylgiskjal með frv. Ég tek í meginatriðum undir það sem segir í því áliti en fyrir forvitnissakir langar mig að fá álit ráðherra á því sem segir í því bréfi, þó að það hafi síðan ekki verið tekið upp í 43. gr. heldur var einfaldlega vitnað til þess að barnaverndarnefnd ætti að taka tillit til þess hvort og hver talsmaðurinn væri. Mig langar að vita hvort ráðherra taki undir það sjónarmið að þessi talsmaður sé, eins og segir í áliti þessa hóps, með leyfi forseta: ,,Í þessu tilliti vill hópurinn leggja áherslu á að með talsmanni er átt við fagmann á sviði sálfræði, barnageðlækninga eða félagsráðgjafar.`` Ég skil þetta mætavel en þekki það líka að aðrir hafa líka sérfræðiþekkingu á þessu sviði. Í því sambandi vil ég m.a. benda á lögfræðinga sem hafa eingöngu sérhæft sig í svona málum. Ég held að það hefði e.t.v. átt að taka þá með inn í en það fellur kannski um sjálft sig vegna þess sem segir í frv. Þar er einfaldlega bent á í 4. mgr. 43. gr., með leyfi forseta: ,,Dómari getur, ef þörf er á, beint þeim tilmælum til barnaverndarnefndar í því umdæmi þar sem barn er búsett að nefndin skipi barninu tilsjónarmann til að vera því til stuðnings við meðferð forsjármálsins.`` Að mínu mati er þessi tilsjónarmaður einhver þeirra sérfræðinga sem í bréfinu er getið um, en að auki aðrir sérfræðingar. Það á ekki að útiloka aðra sérfræðinga. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir fjallaði um frv. til barnalaga sem nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar hafa lagt fram sem varðar sameiginlegu forsjána, þ.e. að hún verði meginregla. Vissulega gerir margt það að verkum að allshn. kemur til með að skoða þessi mál mjög gaumgæfilega, m.a. munum við lesa vel allar umsagnir sem við fáum um frv. Við komum til með að líta til reynslu Finna og Svía og skoða blákalt hvor leiðin er betri. Ég verð að segja það alveg eins og er að mér finnst það mjög sannfærandi rök sem getið er um í frv. og sem hæstv. ráðherra vitnaði í þar sem segir m.a., herra forseti: ,,Því ætti ekki að hrófla við þessu fyrirkomulagi`` --- þ.e. núverandi fyrirkomulagi --- ,,nema að vel athuguðu máli og sérstök fagleg rök mæltu með breytingum á því.`` Bent er á það að við skilnað leiði foreldrar hugann að því hvaða forsjárskipan komi börnunum raunverulega best en síðan eru lagðar til breytingar sem ýta á eða styðja enn frekar við hina sameiginlegu forsjá. Mér finnst þetta vel rökstutt og við komum að sjálfsögðu til með að skoða þetta enn betur í nefndinni. Annað langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um og það varðar líka sameiginlegu forsjána. Í umfjöllun um 31. gr. frv. er m.a. farið inn á könnun sem gerð var á bilinu frá 1. janúar 1994 til 31. desember 1996. Úrtakið var þúsund manns í rannsókn sem náði til 701 foreldris sem fór sameiginlega með forsjá, foreldra sem höfðu annaðhvort slitið sambúð eða fengið lögskilnað á þessu tímabili. Þar kemur m.a. fram að 50% af konunum sem höfðu haft reynslu af sameiginlegri forsjá sögðu að þær hefðu haft góða reynslu af henni, 21% þeirra voru hlutlausar, en 29% sögðust hafa slæma reynslu. Sem sagt tæplega einn þriðji þeirra kvenna sem höfðu reynslu af sameiginlegri forsjá höfðu slæma reynslu en einungis 10% karlanna höfðu slæma reynslu af sameiginlegri forsjá. Forvitnilegt væri að skoða hvað býr að baki þessari slæmu reynslu, m.a. hafa foreldrar leitað til mín vegna vandræða sem þeir hafa átt í við að losa sig undan sameiginlegri forsjá þegar aðilar eru ekki sammála. Þá er bara ein leið til, þ.e. að fara dómstólaleiðina. Hún er oft mjög tímafrek og tekur á, sérstaklega í þeim tilfellum er um ofbeldi hefur verið að ræða af hálfu þess sem neitar að gefa eftir hina sameiginlegu forsjá. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað hafi verið farið út í nánari rannsókn á þeirri reynslu sem foreldrar hafa af sameiginlegri forsjá. Það er síðan eitt tæknilegt atriði sem ég vildi fá nánari skýringu á, sem varðar 1. mgr. 75. gr. barnalagafrv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 15.--19. gr. stjórnsýslulaga gilda um rétt aðila til að kynna sér skjöl og önnur gögn er mál varða.`` Hér er um sérlög að ræða. Er það þá réttur skilningur að stjórnsýslulögin gildi ekki nema um 15.--19. gr.? Ég vildi gjarnan fá staðfestingu á því hjá hæstv. ráðherra. Að öðru leyti vil ég enn þakka fyrir þetta ágæta frv. Við komum til með að fara mjög vel yfir efni þess. Þetta er sem betur fer þannig mál að það er þverpólitískt. Allir hafa áhuga á þessum málum og metnað í þá veru að Alþingi afgreiði góð lög sem eru fyrst og fremst barninu fyrir bestu.

Herra forseti. Hv. þm. talaði hér um rannsókn á reynslu af sameiginlegri forsjá og niðurstöðu þeirrar könnunar. Ég velti fyrir mér hvort gerð hafi verið könnun á því hvernig hin leiðin hafi reynst, þar sem menn eru ekki með sameiginlega forsjá. Hefur það verið kannað? Hvernig hefur foreldrum líkað sú leið? Eru til einhverjar niðurstöður um það hvernig foreldrum hefur líkað að vera ekki með sameiginlega forsjá? Hafa feður og mæður verið spurð að því? Eru einhverjar niðurstöður af því? Ég held að það þurfi að skoða það líka í því samhengi. Ég tel mjög mikilvægt að allshn. skoði niðurstöður for\-sjárnefndar sem komst að þessari niðurstöðu, að meginreglan ætti að vera sameiginleg forsjá. Svo óska ég eftir því, fyrst hv. þm., formaður allshn., er hér, að mín frv. verði einnig send til umsagnar til sömu aðila og stjórnarfrv., þær breytingar sem ég legg til í mínum frv. og við fáum einnig umsagnir um þær breytingar.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er mjög eðlilegt að verða við þessari beiðni hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur. Ég geri ráð fyrir að nefndin komi ekki til með að mæla gegn því að þessi frv. verði send út samhliða. En ég vil líka benda á að í 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna segir að sú meginregla sé virt að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð. Þetta er alveg skýrt og klárt. Sameiginleg ábyrgð er samt ekki endilega það sama og sameiginleg forsjá. Og ég geri ekki ráð fyrir því að þótt annað foreldrið hafi forsjána telji hitt foreldrið sig allt í einu orðið ábyrgðarlaust. Ég geri ekki ráð fyrir að foreldrar líti svo á. En að sjálfsögðu munum við líta til þessarar skýrslu sem hv. þm. hefur bent á og skoða öll gögn gaumgæfilega því það er metnaður allra, eins og ég sagði áðan, að við afgreiðum héðan frv. sem skilar fyrst og fremst börnunum góðum árangri. Það væri hins vegar ekki verra ef allt samfélagið væri tilbúið til að taka þátt í því.

Herra forseti. Ég þakka fyrst hæstv. dómsmrh. fyrir þetta frv. Hér er tekið heilsteypt á barnamálum. Það er margt mjög gott í þessu frv. og ber þar kannski helst að nefna sáttaráðgjöf sem þegar er komin í framkvæmd og hefur gefið afskaplega góða raun. Hins vegar er ýmislegt líka gagnrýnivert. Það verður oft þannig að maður talar kannski meira um það sem er ekki í lagi heldur en hitt því það er óþarfi að ræða um það sem er í lagi. Það sem mér finnst ekki nógu gott í þessu frv. er hugtakið ,,foreldri`` --- faðir og móðir. Það er út og suður í frv. Í 1. gr. er talað um að barnið eigi rétt á að þekkja ,,báða`` foreldra sína. Þar virðist vera gengið út frá því að börn eigi tvo foreldra sem er líka erfðafræðilega yfirleitt gangurinn. Ef litið er fram hjá einstökum meyfæðingum í mannkynssögunni eiga menn erfðafræðilega tvo foreldra, kynforeldra. En menn eiga fullt af öðrum foreldrum. Menn eiga fósturforeldra, stjúpforeldra o.s.frv. Það eru margir sem ganga börnum í foreldrastað --- sem betur fer --- og það eru ekki endilega kynforeldrar, langt í frá. Og mér finnst að í þessu frv. þurfi menn að taka nákvæmlega fram hvað átt er við vegna þess að í öðrum greinum er talað um foreldra eins og ekkert sé en þá er ekki átt við kynforeldri heldur þá foreldra sem sjá um framfærslu eða uppeldi barnsins. Í 5. og 6. gr. er hreinlega sagt að erfðafræðilegir foreldrar séu ekki foreldrar. Þar er t.d. móðir sem hefur þegið egg að gjöf sögð móðir barnsins þótt hún sé það sannarlega ekki erfðafræðilega. Og sama gerist ef barnið er getið með gjafasæði, þá er eiginmaður konu eða sambýlismaður sagður faðir barnsins þótt hann sé sannarlega ekki erfðafræðilegur faðir þess. Menn eru því ekki alveg nógu rétttrúaðir í þessu annars rétttrúnaðarfrv. Mér finnst galli að frv. skuli byrja með þessari skilgreiningu á faðerni og móðerni sem í mínum huga skiptir ekki stóru máli fyrir uppeldi barna. Það sýnir helst að þetta er eiginlega lögfræðileg skemmtun manna, að setja upp nákvæmar skilgreiningar um hvað er faðir og hvað er móðir og að það skuli vera kynforeldrar. Ofuráhersla er lögð á að einhver dulin bönd séu milli kynforeldra og barns sem ég tel að sé langt í frá, og alls ekki til. Ég hefði t.d. viljað sjá frv. byrja með forsjármálum barna sem ég tel að skipti miklu meira máli en hverjir eru kynforeldrar barnsins úti um allan heim. Í 2. gr. er líka sagt að maður sem býr með konu, eiginmaður hennar eða sambýlismaður, skuli teljast faðir barns hennar. Hann þarf náttúrlega ekki endilega að vera erfðafræðilegur faðir þess, eins og dæmin sanna. Það hefur verið talað um jafnréttismál í þessu sambandi, að það sé jafnréttismál karla og kvenna að karlar eigi rétt á því að vera aðilar að faðernismálum. Það má til sanns vegar færa en ég vil benda á að náttúran er ekkert jafnréttissinnuð í þessu máli. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að þegar barn kemur undir liggur það yfirleitt mjög skýrt fyrir hver móðirin er en það liggur ekkert fyrir hver faðirinn er, og hann þarf ekki einu sinni að vita af því. Móðirin veit sko aldeilis af því, herra forseti, hún tekur eftir því ef barn kemur undir. Og þetta er að sjálfsögðu ekkert jafnrétti. Ég held að alveg útilokað sé að reyna að koma jafnrétti inn í þetta mál vegna þess að náttúran er ekkert jafnréttissinnuð, ekki að þessu leyti. Það að tala um jafnréttismál í þessum skilningi er alveg út og suður. Móðirin gengur með barnið, fæðir það og verður sko aldeilis vör við það þegar barn kemur undir en faðirinn --- 

Synd fyrir hann.

Oft synd, já, oft er það synd fyrir föðurinn. Í 28. gr. er loksins farið að tala um það sem mér finnst skipta verulegu máli, forsjá barnsins og hvernig henni skuli háttað. Og síðan er talað um framfærsluskyldu og annað slíkt. Það eru atriðin sem skipta barnið mestu máli, herra forseti. Og þarna er verið að tala um sjálfsagða hluti, eins og oft í lögum, foreldrum beri að annast barn sitt, sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum. Nema hvað, herra forseti, nema hvað? Menn telja samt skylt að setja þetta í lög. Hins vegar finnst mér vanta í þessi lög skyldur á hinn aðilann, þ.e. barnið. Ég vil nefnilega setja inn í þessi lög, og ég beini því til hv. nefndar sem fær málið til umsagnar, að börnum beri að hlíta reglum foreldra sinna og hlýða foreldrum sínum enda taki reglurnar mið af aldri barnsins og þroska. Þetta er sjálfsagt ákvæði, ekki satt, herra forseti, nákvæmlega eins og hitt. En ég tel að þetta sé mjög mikilvægt. Menn kvarta undan agaleysi í skóla og að agaleysi leiði svo til eineltis sem oft leiðir af sér mikla harmleiki fyrir viðkomandi börn. Agaleysið í skólum er ekki vegna annars en þess að börn hafa ekki lært að hlýða. Og það er svo sjálfsagt að barn hlýði foreldrum sínum og forsjármönnum, kennurum og öðrum, að það er öllum til góðs, alveg sérstaklega barninu, að það kunni að hlýða. Þess vegna vil ég að nefndin setji inn í frv. að barni beri að hlýða foreldrum sínum og hlíta settum reglum þeirra. Í forsjármálum eru því miður oft óskaplega mikil sárindi og mikil heift vegna skilnaðar foreldra. Börnin líða að sjálfsögðu fyrir það. Þegar fólk skilur er það stundum ekki bara að skilja við maka sinn heldur börnin líka. Það hefur komið fram hérna að það eru ótrúlega margir feður sem skilja við börnin sín líka og vilja ekki hafa samneyti við þau. Það hefur afskaplega slæm áhrif á börnin. Þess eru líka dæmi að mæður vilji að börnin þeirra skilji við feðurna, og neita allri umgengni. Þetta eru þekkt dæmi sem því miður eru allt of algeng. Ég er hlynntur því að menn reyni að bera sáttaklæði á þessi vopn og þess vegna er sáttaráðgjöfin í 33. gr. mjög mikilvæg. Eins og ég segi, herra forseti, tel ég að foreldraskyldur og forsjá barns og sá kafli sé mikilvægasta ákvæði frv. og hefði átt að vera fremst. Inn í greinina um þessa sjálfsögðu skyldu foreldra að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu vil ég að komi líka þau sjálfsögðu ákvæði að börnum beri að hlýða foreldrum sínum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir hið viðamikla frv. sem hún hefur nú lagt fram. Eins og við var að búast og vænta mátti hefur sifjalaganefnd unnið þar þarft og gott verk, eins og oft áður. Ég geri ráð fyrir að þetta frv. fái mjög vandaða yfirferð og meðferð í hv. allshn. og að við njótum þess þar þá að fá til okkar þá gesti og sérfræðinga sem að þessu hafa komið og aðra sem afstöðu hafa í þessu máli. Það eru ákveðin atriði í frv. sem ég geri ráð fyrir að nefndin gefi betri gaum en ýmsum öðrum og á ég þá sérstaklega við atriði sem snerta efni annarra laga, svo sem nýrra barnaverndarlaga og þá sérstaklega ákvæði sem snúa að verksviði barnaverndarnefnda með tilliti til umsagna í umgengnisréttardeilum. Eins reikna ég með að þá verði skoðuð sérstaklega samræming á heitum eða hugtökum eins og ,,talsmaður``, ,,tilsjónarmaður`` og ýmsu slíku. Eins og ég sagði eru barnaverndarlögin líka ný, bara frá byrjun þessa árs, og það er um að gera að tryggja að samræmi sé þarna á milli þannig að hægt sé að beita þessum tvennum lögum, þegar það á við, á sem bestan hátt. Það er í rauninni aðeins eitt atriði sem mig langar sérstaklega að nefna hér. Það varðar annars vegar skilgreiningu á hugtakinu ,,forsjá`` og túlkun á því hugtaki og hins vegar atriði sem lögin koma ekki inn á, þ.e. hvenær börn eiga rétt á aðild að ákvörðun foreldra sinna, og hvenær og við hvaða aldursmark börn eiga þá rétt til sjálfstæðrar ákvarðanatöku. Vegna orða hv. þm. Péturs Blöndals áðan um inntak forsjárinnar er rétt að geta þess hér að í 28. gr. frv. er að finna skilgreininguna á forsjánni. Þingmaðurinn sagði að einhvers staðar ætti að vera ákvæði um það að börnum væri skylt að hlýða foreldrum sínum. Þetta hugtak hét áður ,,forræði`` en það heiti sem hefur verið í lögum undanfarin ár, ,,forsjá``, gerir vissulega ráð fyrir að foreldrar ráði ekki bara börnum sínum heldur hafi þau jafnframt tilteknar og ríkar skyldur gagnvart þeim. Lögræðisaldurinn er 18 ár og þá öðlast börn bæði sjálfræði og fjárræði. Fram að þeim tíma má samt hugsa sér að börn eigi rétt á því að taka sjálfstæða ákvörðun um tiltekin atriði en á því er hins vegar ekki tekið í lögum nema að mjög litlu leyti. Ákvæðið í 28. gr. er að stærstum hluta óbreytt frá þeim lögum sem við búum við, ef frá er talin ein málsgrein. Í 28. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.`` Og svo segir í 28. greininni líka: ,,Forsjá barns felur í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess.`` Einnig segir: ,,Foreldrum ber að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til.`` Þarna segir vissulega að það sé mat foreldra hverju sinni hvenær barn hafi náð þeim aldri eða þeim þroska að foreldrum sé rétt að hafa barnið með í tilteknum ákvörðunum. Hins vegar eru það ekki foreldrar einir í samfélagi okkar sem ala upp börn, það eru ýmsir aðrir sem koma að því og þar getum við til að mynda nefnt kennara, sálfræðinga, námsráðgjafa og ýmsa aðra sem koma að uppeldi. Þeir bjóða upp á tiltekna þjónustu sem beinist að börnum. Og hægt er að spyrja: Hvenær eiga þessir aðilar rétt á því að veita börnum þessa tilteknu þjónustu og börnin að taka við henni og ýmissi annarri, án þess að foreldrar viti um það, fái um það upplýsingar, eða taki þátt í ákvörðuninni? Við getum tekið þarna sem dæmi þjónustu lækna við börn og til að mynda það við hvaða aldursmörk, sem mig minnir þó að séu ákveðin í læknalögum, börn eigi rétt á upplýsingum um eigin heilsu. Mig minnir að það sé 15 eða 16 ára aldurinn. En svo getum við skoðað hluti eins og t.d. fóstureyðingu, neyðargetnaðarvarnir og annað. Þarna er sem sagt spurningin hvenær rétti og skyldum foreldra lýkur gagnvart ákvarðanatökum sem varða barn þeirra og hvenær barnið á rétt á því að taka þessar ákvarðanir eitt og sér. Ég hef svolítið orðið þess vör að foreldrum finnst í mörgum tilvikum sérfræðingarnir ganga inn á sitt verksvið að veita börnum tiltekna þjónustu. Það hefur líka gjarnan komið upp hver réttur barna sé, hvenær þau hafi rétt til að taka sjálfstæðar ákvarðanir, til að mynda varðandi skoðanakannanir sem verið er að beina að börnum og eins og hvort þau geti tekið þátt í viðtölum eða látið taka við sig viðtöl án samþykkis forsjáraðila. Og það er í fleiri svona tilvikum tekist á um þetta. Í þessum tilvikum er náttúrlega verið að takast á um tjáningarfrelsi barnsins. En það er tekist á um það hvenær börnin eigi rétt á þessari þjónustu án atbeina og jafnvel vitundar foreldranna og hvenær foreldrarnir eiga rétt á því að vera með í slíkum ákvörðunum eða alla vega vita af þeim. Í einum eða tveimur tilvikum eru dæmi í löggjöfinni um önnur aldursmörk en beinlínis lögræðisaldurinn, 18 ára. Eins og ég nefndi áðan þá minnir mig að það sé í læknalögunum varðandi hvenær börn eiga rétt til upplýsinga um heilsufar sitt. En við þekkjum það til að mynda í lögum nágrannaþjóða okkar að þar er að finna dæmi um að kveðið sé á með beinum orðum í lögum um rétt barna undir sjálfræðisaldrinum. Það mun t.d. vera dæmi um það í norskum barnalögum þar sem kveðið er á um að börn eigi sjálfstæðan rétt til ákvarðanatöku um skólagöngu og þátttöku í félögum eftir 15 ára aldurinn. Þetta er nokkuð sem margir gerðu sér vonir um að yrði að finna í nýjum barnalögum og sem sifjalaganefnd tæki afstöðu til í þeirri vinnu sem hún hefur lagt í þetta viðamikla frv. Ég geri ráð fyrir að þetta verði tekið til ítarlegrar skoðunar í allshn. Við skoðum þetta þá nánar og eftir atvikum hugum að því hvaða aldursmörk nefndin og þeir sérfræðingar sem við fáum á fund nefndarinnar telja eðlileg varðandi t.d. þessi álitaefni sem ég hef nefnt, þ.e. tjáningarfrelsið, þátttöku í skoðanakönnunum og svo hins vegar þá margvíslegu þjónustu sem börnum stendur til boða.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir mjög málefnalega umræðu um þetta frv. til barnalaga. Ég tek undir með þeim að ég tel að það sé ákaflega mikilvægt mál og horfi til réttarbóta bæði fyrir börn og foreldra. En að sjálfsögðu þegar verið er að fjalla um frv. til barnalaga er auðvitað rauði þráðurinn í gegnum slíkt frv. hagsmunir barnsins. Nokkrar athugasemdir og spurningar komu fram hjá hv. þm. Ég hygg að sumum þeirra hafi þegar verið svarað en vil þó nefna nokkur atriði hér. Ef ég byrja á síðasta hv. ræðumanni, hv. þm. Jónínu Bjartmarz, þá nefndi hún m.a. að nauðsynlegt væri að tryggja samræmi milli barnalaga og barnaverndalaga. Ég er auðvitað alveg sammála því og benti á það raunar í framsögu minni að ég vildi að allshn. tæki til skoðunar ákveðin atriði sem m.a. félmrn. hefur bent á, þannig að það sé skýrt. Hún ræddi líka um skilgreiningar á hugtakinu ,,forsjá`` og spurninguna um hvenær börn eigi rétt á að eiga aðild, hvenær foreldrar eigi að hafa barn með í ráðum og hvenær sé komið að sjálfsákvörðunarrétti barns til ákvörðunar í ýmsum málum. Nú er í barnalögum í sjálfu sér ekki hægt að telja upp öll þau svið þar sem þetta álitaefni getur komið til athugunar. Hv. þm. nefndi t.d. ákvarðanir varðandi ráðgjöf og aðgerðir hjá læknum. Ég held að það mætti athuga, ef hv. þingmenn telja að þarna þurfi að gera breytingar á, að setja sérlög um þessi atriði. Ég vil fá að benda á að þegar sjálfræðisaldurinn var hækkaður úr 16 í 18 ár þá var megináherslan lögð á aukna ábyrgð foreldra. Því væri nú kannski skref aftur á bak að taka aftur upp sjálfsákvörðunarrétt barna og unglinga undir 18 ára aldri í ýmsum málum. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir ræddi m.a. um 5. og 6. gr. frv. varðandi tæknifrjóvgun. Það er rétt sem komið hefur hér fram í umræðum í sambandi við 5. gr. að þar er tekið sérstaklega á því atriði þegar um gjafaeggfrumu er að ræða. Í athugasemdum með 5. gr. segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Greinin er nýmæli. Lagt er til að sérstaklega verði kveðið á um móðerni barns sem getið er við tæknifrjóvgun. Vissulega gæti móðerni barns aðeins orðið sérstakt álitamál ef við tæknifrjóvgun er notast við gjafaeggfrumur en ekki eggfrumur hlutaðeigandi konu. Þykir rétt að taka af öll tvímæli um að það er ávallt sú kona sem gengur með og elur barn sem er móðir þess, óháð því hvort barn er getið með eggfrumum hennar sjálfrar eða gjafafrumum.`` Þetta er því alveg skýrt hér. Hún nefndi líka 43. gr. og velti fyrir sér hlutverki tilsjónarmanna og hlutverki barnaverndarnefnda og tók fram að rétt væri að allshn. skoðaði þetta sérstaklega. Ég tek undir það, enda er þetta eitt af þeim atriðum sem ég nefndi í framsögu minni. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir ræddi m.a. um sáttameðferðina og velti því fyrir sér hvort rétt væri að slík meðferð yrði gerð að skyldu fyrir foreldra að nýta sér eins og er í Noregi. Sifjalaganefnd sem fór vel og vandlega yfir þetta mál, og m.a. yfir þá skýrslu eða úttekt sem var gefin eftir þessa tilraun sem stóð yfir í nokkuð langan tíma hjá sýslumannsembættinu í Reykjavík, taldi ekki rétt að fara þá leið og vildi sem sé undirstrika að þetta væri í boði fyrir foreldra en væri ekki skylda og taldi að það væri hægt að ná meiri árangri með því móti. Ég er alveg sammála því vegna þess að ég held að ekki sé hægt að skylda fólk í einhverja sáttameðferð. Annaðhvort vill fólk leita eftir sáttum eða ekki. Þess vegna er nú þessi niðurstaða hér. Fleiri atriði voru nefnd. Hv. þm. Pétur H. Blöndal gagnrýndi frv. nokkuð fyrir það hvernig það er uppbyggt, m.a. að byrjað væri á að skilgreina svona í frv., t.d. í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Barn á rétt á að þekkja báða foreldra sína.`` Og síðan aftur í 2. gr., með leyfi forseta: ,,Eiginmaður móður barns telst faðir þess ef það er alið í hjúskap þeirra.`` Það er auðvitað svo að frv. nær ekki bara til kynforeldra, svo það komi nú alveg skýrt fram hér, heldur líka til stjúpforeldra og fólks sem er í sambúð með foreldrum barna. Og í ættleiðingarlögum þar sem talað er um kjörforeldra þá hafa þeir nákvæmlega sömu stöðu og kynforeldrar. Ég tel rétt að undirstrika þetta hér, virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal velti upp ýmsum athugasemdum sem ég geri ráð fyrir að þingnefndin muni fjalla um. Þó held ég að kannski verði erfitt að verða við sumum þeim athugasemdum sem þar komu fram, en tel þó rétt að ýmis atriði verði þar skoðuð. Hv. formaður allshn., Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, minntist á álit sérfræðinganna sem er fskj. með frv., þar sem segir á bls. 109, með leyfi forseta: ,,Í þessu tilliti vill hópurinn leggja áherslu á að með talsmanni er átt við fagmann á sviði sálfræði, barnageðlækninga eða félagsráðgjafar.`` Aðvitað má segja sem svo að sjálfsagt gætu fleiri sérfræðingar komið að gagni í slíkum málum. En þarna er fyrst og fremst átt við talsmann sem er barninu til stuðnings. Þess vegna hygg ég að þessir sérfræðingar séu nefndir hér sérstaklega. Hún fjallaði líka talsvert um sameiginlega forsjá eins og ég gerði hér áður út af frv. hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur og spurði m.a. um þá könnun sem talað er um í greinargerð með frv. á bls. 50. Sú könnun er í ritinu Áfram foreldrar eftir dr. Sigrúnu Júlíusdóttur, prófessor í félagsráðgjöf við Háskóla Íslands, og Nönnu K. Sigurðardóttur félagsráðgjafa. Þetta eru mjög athyglisverðar rannsóknir um sameiginlega forsjá. En það er alveg rétt hjá hv. þm. að þar kemur líka fram að 29% kvenna sögðust hafa slæma reynslu af þessu fyrirkomulagi. Ég veit ekki til þess hvort það hefur verið rannsakað eitthvað frekar af því þetta er nú tiltölulega nýleg könnun, en mér finnst þó sjálfsagt að það sé skoðað. Nú er það svo varðandi sameiginlega forsjá að algjör grundvöllur þess að vel takist er að foreldrar séu sammála um það hvernig eigi að fara með t.d. dvalarstað barns, skólagöngu og ýmsa aðra þætti sem foreldraskyldur beinast jafnan að. Það geta komið upp erfiðleikar eftir að foreldrar hafa samið um sameiginlega forsjá ef þessi samningur þeirra gengur ekki eftir í einu og öllu. Í frv. er hins vegar gert ráð fyrir heimild til að sýslumönnum verði heimilað að úrskurða í ágreiningsmálum foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barns samkvæmt staðfestum samningi um umgengni og meðlag, en slík heimild er ekki fyrir hendi í dag. Þarna er sifjalaganefnd í raun að leggja til að þetta úrræði um sameiginlega forsjá verði styrkt enn frekar. Einnig var spurt um 1. mgr. 75. gr. frv. þar sem fjallað er um ákvæði 15.--19. gr. stjórnsýslulaga. Ég er sammála hv. þm. um að þau lög eiga þá sérstaklega við um þetta atriði sem nefnt er í greininni. Virðulegi forseti. Auðvitað mætti ræða frekar mörg atriði í þessu stóra og mikla frv. en ég held að ég láti það vera að sinni. Hv. allshn. á eftir að fara vandlega yfir málið. Ég vil leggja á það áherslu enn og aftur að frv. er mjög vandað. Vinna við frv. hefur staðið yfir alllengi og leitað hefur verið eftir umsögnum frá fjölmörgum aðilum í þjóðfélaginu sem hafa komið með ábendingar sínar til sifjalaganendar. Hún hefur farið yfir þær allar og skoðað vel og vandlega og ýmsar þeirra hafa verið teknar upp í þetta frv. Ég tel því að góð sátt ætti að nást um frv. í þjóðfélaginu verði það að lögum. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu um frv. og vona að við getum afgreitt það sem fyrst á hinu háa Alþingi. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og feli í sér mikla réttarbót.

Herra forseti. Á meðan hæstv. dómsmrh. fjallaði um það sem segir í þessari skýrslu hugleiddi ég að sameiginleg forsjá foreldra hefði gengið misvel, foreldrar hafa verið misánægðir og árangurinn misgóður. Ég velti fyrir mér hvort fram hafi farið á vegum ráðuneytisins einhver könnun á því hvernig sýslumenn og fulltrúar þeirra hafa sinnt leiðbeiningarskyldunni. Ungir foreldrar sem hafa skilið að skiptum hafa bent mér á að fyrir það fyrsta sé ósköp lítið gert í því að upplýsa þá um það hvað í rauninni felist í forsjá. Kannski er það eitthvað sem ætti að upplýsa fólk betur um þegar það gengur í hjúskap, ef því er að skipta. Ég hef líka heyrt að svolítil brögð séu að því að leiðbeiningarskyldan sé eingöngu bókuð, skráð að leiðbeint hafi verið, fólki sagt hvað felist í sameiginlegri forsjá, hver sé réttur og skylda á hvoru foreldri fyrir sig, en að leiðbeiningarskyldunni sé kannski ekki sinnt eins og þörf væri á. Og spurning mín til hæstv. dómsmrh. er þá hvort einhver könnun hafi verið gerð á því hver raunveruleikinn er gagnvart þessari áhvílandi leiðbeiningarskyldu.

Herra forseti. Starfsmenn dómsmrn. hafa mjög náið samband við sýslumenn landsins og stundum eru haldin sérstök námskeið þar sem fjallað er um nýmæli í lögum, t.d. um það sem hv. þm. spurði um. Þá held ég að mér sé óhætt að fullyrða að haldin hafi verið námskeið fyrir sýslumenn landsins þar sem farið var yfir þetta nýja lagaúrræði í núgildandi barnalögum, þ.e. sameiginlega forsjá, og hverjar skyldur sýslumanna væru í því sambandi. En það er vafalaust rétt hjá hv. þingmanni að kannski þarf að halda mönnum við efnið og ítreka mikilvægi þess að sýslumenn gæti vel að því að leiðbeina foreldrum. Það er jú afskaplega mikilvægt til þess að fólk nái einmitt sátt í þessum málum og að börnin verði ekki bitbein í deilum foreldra. Það er að sjálfsögðu mikilvægt fyrir samfélagið allt og við munum fylgjast mjög vel með þessu máli og athuga hvort þörf verður á meiri fræðslu í því sambandi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um útlendinga, nr. 96/2002. Frumvarp þetta felur í sér breytingar á lögum um útlendinga til samræmis við ákvæði nýs stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu, svonefnds Vaduz-samnings. Samkvæmt honum skulu reglur EES-samningsins um frjálsa fólksflutninga einnig gilda gagnvart EFTA-ríkjum sem ekki eru aðilar að EES, þ.e. Sviss. Vaduz-samningurinn hefur, sem kunnugt er, þegar öðlast gildi og var ýmsum lögum breytt til samræmis við ákvæði hans sl. vor, sbr. lög nr. 76/2002. Frv. til laga um útlendinga, sem þá var til meðferðar í þinginu, var hins vegar ekki breytt og er því nauðsynlegt að breyta lögunum nú. Er gert ráð fyrir að breytingarnar samkvæmt frv. öðlist gildi þann 1. janúar 2003 en þá öðlast hin nýju lög um útlendinga gildi. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um skráningu skipa, nr. 115/1985, með síðari breytingum. Tilgangur frv. er að opna fyrir þann möguleika að fiskiskip sem skráð eru á íslenska skipaskrá verði þurrleiguskráð á erlenda skipaskrá án þess að vera afskráð af íslensku skipaskránni. Frv. er samið af nefnd sem samgrh. skipaði en í nefndinni eru fulltrúar frá samgrn., utanrrn. og sjútvrn. Frv. þetta var lagt fram á Alþingi á síðasta löggjafarþingi og hlaut afgreiðslu úr samgn. en dagaði síðan uppi í lok þingsins. Nefndin lagði til breytingar á frv. sem flestar hafa nú verið felldar inn í frumvarpstextann. Annars vegar var skerpt á ákvæði f-liðar 2. mgr. 1. gr. frv. þannig að bannað er að heimila þurrleiguskráningu ef þær veiðar sem stundaðar skulu meðan á þurrleigu stendur geta hugsanlega aflað viðkomandi ríki veiðireynslu sem gæti nýst því síðar í samningum við íslenska ríkið. Hins vegar var um leiðréttingu að ræða, í stað þjóðfána Íslands, eins og fram kom í frv., er nú rætt um þjóðfána Íslendinga. Með lögum nr. 153/2000, um breytingu á lögum um skráningu skipa, var gerð sams konar breyting og hér er til umfjöllunar en hún varðaði einvörðungu kaupskip. Þá var heimilað að skrá íslensk kaupskip á íslenska skipaskrá þegar íslenskir aðilar hafa aðeins umráð skipsins með þurrleigusamningi. Jafnframt var heimilað á sama hátt og lagt er til með þessu frv. að kaupskip á íslenskri skipaskrá verði þurrleiguskráð á erlenda skipaskrá án þess að vera afmáð af íslensku skipaskránni. Að auki er tilgangur frv. að greiða fyrir og auka möguleika íslenskra útgerða á að nýta skip sín til verkefna erlendis. Þess er vandlega gætt að mjög ströng skilyrði séu fyrir slíkri heimild og við það miðað að þurrleigð skip stundi aðeins veiðar sem íslensk skip ættu annars ekki kost á. Veiðiheimildir annarra ríkja, innan eða utan lögsögu þeirra, er yfirleitt einungis hægt að nýta með skipum er bera fána viðkomandi ríkis. Íslenskar útgerðir, sem hafa sóst eftir að nýta veiðiheimildir annarra ríkja, hafa fært skip sín undir erlendan fána í þessum tilgangi. Í þeim tilvikum hafa þau afskráð skip sín af íslenskri skipaskrá, skráð þau í öðru ríki og jafnvel þurrleiguskráð þau þaðan, og siglt undir fána þess ríkis sem á veiðiheimildirnar sem ætlunin er að nýta. Mikil fyrirhöfn og kostnaður hefur verið þessu samfara fyrir útgerðir skipanna. Sem dæmi má nefna íslensk skip sem leigð hafa verið til Skotlands á undanförnum árum. Nú hefur eitt þeirra verið skráð á ný á íslenska skipaskrá. Flestir yfirmenn á þessum skipum hafa verið íslenskir auk hluta annarra í áhöfn. Skipin hafa verið nýtt erlendis en leigutekjur af þeim runnið hingað til lands. Annað dæmi um þá möguleika sem frv. felur í sér til aukinnar nýtingar á íslenska fiskveiðiflotanum er að í vor stóð íslenskum útgerðum til boða að skrá skip í Póllandi og leigja þangað til veiða þorsk úr kvóta Póllands í Barentshafi. Þar sem ekki var heimild til þurrleigu hér á landi misstu Íslendingar þetta tækifæri en Færeyingar nýttu það í staðinn. Þessi dæmi sýna að veiðar þeirra skipa sem heimilt yrði að skrá þurrleigu verða hrein viðbót við þau verkefni sem íslenski flotinn getur nú stundað. Í því felast ekki aðeins auknar tekjur fyrir útgerðir heldur einnig fleiri atvinnutækifæri fyrir íslenska sjómenn og auknar tekjur fyrir íslenskt þjóðarbú. Hinn meginkostur frv. er að íslenskar útgerðir geta nýtt þurrleiguskráningu til að bæta réttarstöðu sína við sölu á skipum til erlendra aðila með kaupleigusamningi. Eins og áður sagði er með frv. þessu lagt til að heimilt verði að fiskiskip sem skráð er á íslenska skipaskrá verði þurrleiguskráð á erlenda skipaskrá án þess að vera afskráð af íslensku skipaskránni. Með þurrleiguskráningunni er átt við skráningu skips þegar gerður er samningur um leigu á skipi milli ríkisborgara eða lögaðila tveggja ríkja. Leigutakinn getur ýmist verið tengdur leigusala eða ótengdur honum. Leigusali getur komið upp fyrirtæki í öðru landi, t.d. með þátttöku þarlendra aðila, sem uppfylla kröfur þess ríkis um eignarhald. Þetta fyrirtæki gæti þurrleigt skipið af móðurfyrirtækinu. Í öðrum tilvikum gæti leigutakinn verið ótengdur leigusala með öllu. Kjósi eigendur íslenskra fiskiskipa að nýta sér heimild til að þurrleiguskrá skip erlendis mun það sigla undir fána erlenda ríkisins og gilda lög þess um allan rekstur skipsins, þar með talin lög um veiðileyfi, veiðieftirlit, öryggismál, kjaramál, tryggingamál og atvinnuréttindi sjómanna. Hins vegar verða veðbönd skips, sem skráð er með þessum hætti, áfram skráð hjá þinglýsingarstjórum hér á landi. Nefndin sem vann frv. viðaði að sér upplýsingum og gögnum um alþjóðasamninga er varða málið og skoðaði þá með hliðsjón af mögulegri þurrleiguskráningu frá íslenskri skipaskrá. Einnig aflaði utanrrn. upplýsinga, í gegnum nokkur sendiráð Íslands, um löggjöf erlendra ríkja um þurrleiguskráningu og úthlutun veiðiheimilda erlendis. Loks aflaði hún upplýsinga um löggjöf í Danmörku og Færeyjum um skráningu skipa í þessum löndum. Þar er þurrleiguskráning heimiluð en það felur í sér heimild til þurrleiguskráningar á og frá skipaskrám þessara landa. Í Danmörku er heimildin bundin við kaupskip. Niðurstaða nefndarinnar var að þurrleiguskráning væri heimil samkvæmt þjóðarétti að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Nefndin sem vann að frv. leitaði álits hagsmunaaðila á málinu. Af hálfu stéttarfélaga sjómanna hafa komið fram sjónarmið um að engin rök standi til þess að veita heimild til þurrleiguskráningar fiskiskipa. Þar komu fram þau sjónarmið að þrýstingur muni aukast á að útlendingar starfi áfram á þessum skipum þegar þau koma aftur til Íslands, samningsstaða sjómanna versni að því er kjaramál varðar, að sóst sé eftir ódýru, erlendu vinnuafli í samkeppni við íslenska sjómenn. Samtök sjómanna telja að útgerðir muni nota þurrleigu til að stunda veiðar undir erlendum fána en taka síðan upp veiðar undir íslenskum fána í því skyni að draga úr kostnaði við veiðarnar. Talið er að óvissa gæti ríkt um réttarstöðu áhafnar, eigenda og skips gagnvart öðrum ríkjum. Þessi sjónarmið stéttarfélaga sjómanna hafa verið skoðuð ítarlega við gerð frv. og verið reynt að koma til móts við þau. Gildandi lög kveða á um að til að unnt sé að ráða erlenda sjómenn á skip sem siglir undir íslenskum fána þurfi þeir að fá viðurkenningu á atvinnuskírteinum sínum. Auk þess þurfa þeir atvinnuleyfi á Íslandi komi þeir frá löndum utan EES-svæðisins. Skylt er að leita umsagnar viðkomandi stéttarfélaga áður en atvinnuleyfi er veitt. Sé atvinnuleyfi veitt fá viðkomandi sjómenn laun samkvæmt íslenskum kjarasamningum. Frumvarpið kveður á um að heimild til þurrleiguskráningar verði ekki veitt nema skip, sem sigla undir þjóðfána Íslendinga, geti ekki stundað fyrirhugaðar veiðar. Það hefur jafnframt komið fram við undirbúning þessa máls að íslenskar útgerðir kjósa að hafa íslenska sjómenn um borð að meira eða minna leyti í skipum sem veiða utan íslenskrar fiskveiðilögsögu, m.a. til að draga úr þeirri áhættu sem fylgir því að leigja frá sér dýr atvinnutæki. Hins ber þó að geta að heimild íslenskra sjómanna til að starfa á þurrleigðum skipum er háð reglum fánaríkis um atvinnuleyfi. Með samþykkt frv. munu tvímælalaust skapast aukin tækifæri fyrir íslenska sjómenn og íslenskar útgerðir og auknar tekjur fyrir íslenskt þjóðarbú. Rétt er að vekja athygli á því, virðulegur forseti, sem kom fram í upphafi ræðu minnar, að þetta mál var til lokameðferðar á síðasta þingi. Hv. samgn. hafði farið mjög vandlega yfir málið og meiri hluti samgn. hafði afgreitt þær brtt. sem gerðar voru við frv. Þær hafa verið teknar, eins og fyrr var getið um, inn í frv. sem hér er flutt. Ég vil að lokum leggja til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Frv. sem við ræðum nú, um breytingu á lögum um skráningu skipa, hefur áður sést í sölum þingsins, eins og kom fram í máli hæstv. samgrh. Það var einnig rætt á síðasta þingi. Ég ætla ekki að hafa mjög langt mál um þetta frv. að þessu sinni. Það á auðvitað eftir að fara til umfjöllunar í samgn. Ég geri ráð fyrir því að þar muni m.a. sjómannasamtökin árétta afstöðu sína til frv. Mér sýnist, herra forseti, frv. vekja ýmsar spurningar eins og það er úr garði gert. Í grg. með þessu frv. eru enn, með sama hætti og mig minnir að hafi verið á síðasta þingi, tekin dæmi um þær veiðar sem Íslendingar gætu sótt í ef þeir miða við möguleika á að fara í þurrleigu og undir fána annars ríkis. Þar er m.a. tekið mið af rækjuveiðum á Flæmingjagrunni. Ég fór um það mörgum orðum síðast þegar við ræddum þetta mál að ég teldi það vafasamt, miðað við a-lið 2. mgr. 1. gr. frv. en þar segir: ,,Áður en Siglingastofnun Íslands veitir heimild til þurrleiguskráningar skips skv. 1. mgr. skal liggja fyrir staðfesting sjávarútvegsráðuneytisins á því að eftirfarandi skilyrði séu uppfyllt: a. skip sem sigla undir þjóðfána Íslendinga gætu ekki stundað þær veiðar sem skipið mun stunda meðan á þurrleiguskráningu stendur``. Í f-lið sömu málsgreinar segir: ,,f. þær veiðar sem skipið mun stunda meðan á þurrleiguskráningu stendur veiti ekki því ríki þar sem þurrleiguskráning fer fram veiðireynslu sem gæti nýst því síðar í samningum við íslenska ríkið um skiptingu aflaheimilda eða gangi að öðru leyti gegn hagsmunum Íslendinga``. Þegar þessir tveir liðir eru lesnir saman og raunveruleikinn skoðaður um veiðar, t.d. á Flæmingjagrunni, sem hér er samt notað sem rök í grg., fæ ég ekki séð, herra forseti, að þurrleiguskráning undir fána, t.d. Eystrasaltsríkjanna, Eistlands, Lettlands og Litháens, til veiða á Flæmingjagrunni fari saman við hagsmuni Íslands til framtíðar. Það er alveg ljóst að þegar við veiðum undir fána þessara ríkja, eins og við höfum reyndar gert í talsverðum mæli með íslensk skip, skráð þau undir fána þessara ríkja, höfum við í raun unnið inn veiðireynslu fyrir þessi ríki. Það þjónar ekki hagsmunum Íslendinga samkvæmt f-lið 2. mgr. 1. gr. frv. að halda áfram að skapa veiðirétt fyrir önnur ríki í samkeppni við okkur. Við höfum hins vegar tekið upp veiðistýringu á Flæmingjagrunni fyrir Íslands hönd, sem aldrei skyldi verið hafa, einir með anga af okkar heimsfræga kvótakerfi þar. Við höfum ekki einu sinni klárað heimildir okkar þar, á Flæmingjagrunninu. Aðrar þjóðir eru hins vegar að veiða þar eftir þeim reglum sem almennt eru notaðar og önnur ríki nota, þ.e. sóknardagakerfi. Þar af leiðandi er það svo að þegar við gerum þar út skip undir fánum annarra ríkja þá veiðum við þar úr stofni sem lýtur sameiginlegri skiptingu. Út frá afköstum á sóknardagakerfinu er hægt að færa fyrir því rök að við höfum gengið á hagsmuni Íslendinga. Kæmi aftur til uppskipta á Flæmingjagrunni yrði örugglega litið til þess í fyrsta lagi að við höfum ekki alltaf klárað kvóta okkar þar og í öðru lagi að önnur ríki, sem m.a. hafa verið með íslensk skip undir fána sínum, hafa aukið veiði sína í sóknardagakerfinu, m.a. fyrir okkar atbeina. Ég fæ ekki séð, herra forseti, að hægt sé að nota það sem rök þegar vitnað er til Flæmingjagrunns í grg. með frv., að það sé eitt af þeim tækifærum sem falli undir þetta frv. Ég tel að svo sé ekki, eins og ég hef rakið hér. Ég tel að það muni vinna gegn hagsmunum íslenska ríkisins við skiptingu aflaheimilda og gæti að öðru leyti gengið gegn hagsmunum Íslendinga, eins og segir hér í f-liðnum. Veiðireynslan sem við sköpuðum undir fána annars ríkis væri tekin úr potti sem við værum hins vegar að reyna að halda okkar hlutdeild í. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að svona er þetta. Það má auðvitað spyrja um fleira í þessu sambandi, m.a. rækjuveiðar í Barentshafi og annað slíkt. Eftir sem áður má örugglega einhvers staðar finna veiðiheimildir sem mönnum finnst auðveldara að sækja með því að skrá skip sín í þurrleigu. Það er heldur ekkert launungarmál að um leið og menn fara með skipin undir fána annars ríkis koma iðulega fram kröfur um mönnun skipanna með þarlendum áhöfnum. Það skyldi þó ekki vera að þar í sæju útgerðarmenn helsta ávinninginn, að ná niður launakostnaði á skipum sínum með lægra launuðum áhöfnum? Það er jú alþekkt að launakostnaður, t.d. á skipum sem skráð eru í Eystrasaltsríkjunum eða í Póllandi, er þó nokkuð lægri en verið hefur á íslenskum og norskum skipum og skipum sem gerð eru út frá Færeyjum. Ég hygg að launakostnaður norskra, færeyskra og íslenskra skipa sé nokkuð sambærilegur þegar allt er skoðað, örlítið misjafnir kjarasamningar en ekki þannig að það skipti verulegu máli að mínu viti. Hins vegar er hægt að taka undir það sem fram kemur í athugasemdum með frv.: ,,Hinn meginkosturinn er að íslenskar útgerðir gætu nýtt þurrleiguskráningu til að bæta réttarstöðu sína við sölu á skipum til erlendra aðila með kaupleigusamningi.`` Undir þetta sjónarmið er sjálfsagt að taka. Það kann að vera auðveldara hjá mönnum að selja skip sín í kaupleigu þegar hægt er að beita þurrleiguákvæðum. Það virðist hinn meginkosturinn í þessu frv. eins og segir hér í athugasemdum. Ég held að það sé samt varla svo mikið atriði og skipti sköpum um að afar nauðsynlegt sé að þetta frv. fari hér í gegn. Ég er ekki á þeirri skoðun. Það er auðvitað hægt að tala hér um ýmis fleiri atriði í þessu máli, m.a. ákvæði í 4. mgr. 1. gr., en þar segir: ,,Þegar heimild skips til þurrleiguskráningar skv. 1. mgr. fellur niður skal Siglingastofnun Íslands fara fram á það við erlendu skipaskrána að skipið verði tafarlaust afmáð af henni.`` Þegar heimildin fellur niður skal skipið tafarlaust afmáð af erlendu skránni. Um leið og það gerist, herra forseti, mundi skipið umsvifalaust teljast íslenskt skip. Það væri farið af erlendu skipaskránni og væri þar af leiðandi íslenskt skip. Ég benti á það þegar þetta var rætt hér síðast að þetta ákvæði, svona orðað, væri varla hægt að hafa inni. Ef menn ætla með þetta í gegnum þingið, eins og maður hlýtur að telja að ríkisstjórnarflokkarnir ætli að gera, að gera þetta að lögum, tel ég að hæglega geti komið upp sú staða að af einhverjum orsökum þurfi að taka skip af þeirri þurrleigu sem það hefur verið sett á. Um leið og það yrði gert, tilkynnt að það hafi verið tekið af skipaskrá í þurrleiguríkinu, yrði það aftur orðið íslenskt skip og komið undir íslenska stjórn. Þar held ég að geti komið upp staða sem sennilega stangast á við íslensk lög. Allt í einu verður áhöfnin --- gerist þetta í hafi --- sem ráðin var á skipið erlendis og er kannski að stærstum hluta útlendingar, þar með talinn jafnvel skipstjórinn, orðin íslensk áhöfn á íslensku fiskiskipi. Ég er ekki viss um að þessi framkvæmd, herra forseti, standist alveg. Ég vil eindregið að menn skoði þetta. Það er óþarfi að hafa eitthvað í lagatextanum sem ekki er hægt að framkvæma án þess að brjóti strax í bága við önnur lög, íslensk lög. Í 2. mgr. 1. gr. í þessu frv., herra forseti, segir m.a.: ,,c. verndunarsjónarmið mæla ekki gegn þeim veiðum sem skipið mun stunda meðan á þurrleiguskráningu stendur``. Það er nú svo þegar við tölum um verndunarsjónarmið að hægt er að hafa á því ýmsar skoðanir. Mig langar til að vita hverjir meta þetta svo sem mælt er fyrir í frv. Væntanlega eiga íslensk stjórnvöld að meta það en hver á að leggja þeim til upplýsingarnar um það? Eru það alþjóðastofnanir um tillögur um veiðar á t.d. NAFO-svæðinu eða NEAFC-svæðinu? Eru það þær sem eiga að leggja til þá þekkingu sem íslensk stjórnvöld eiga að leggja mat á þegar tekið er tillit til þessara verndunarsjónarmiða varðandi þær tegundir sem skipin munu veiða? Þá gildir það væntanlega bæði innan og utan lögsögu. Við vitum að það er ágreiningur t.d. við Kanadamenn um veiðar utan lögsögu þeirra þótt aðrir telji sig þar í fullum rétti. Þá gæti komið upp sú staða, ef skip færi til veiða á Flæmingjagrunni og breytti síðan yfir í veiðar á þorski eða grálúðu svo dæmi sé tekið, að þessar forsendur um verndunarsjónarmið stæðust ekki. Til hvaða ráða grípa menn þá? Óska þá stjórnvöld allt í einu eftir því að skipið verði umsvifalaust tekið af þurrleigu erlendis og falli þar með strax undir íslenska lögsögu? Mig langar að fá svör ráðherra við þessum spurningum, um hvernig menn hyggjast framkvæma þetta og hvaða verndunarsjónarmiða mönnum ber skilyrðislaust að taka afstöðu til, þ.e. íslenskum stjórnvöldum. Eru það þau sjónarmið, sem ég vék að varðandi botnlægar fisktegundir utan 200 sjómílna við Kanada eða Nýfundnaland, eða eru það einhver önnur sjónarmið? Í 2. mgr. 1. gr. þessa frv. segir, herra forseti: ,,Áður en Siglingastofnun Íslands veitir heimild til þurrleiguskráningar skips skv. 1. mgr. skal liggja fyrir staðfesting sjávarútvegsráðuneytisins á því að eftirfarandi skilyrði séu uppfyllt:`` Svo segir í e-lið: ,,e. sýnt þykir að ríkið sem skipið mun verða skráð þurrleiguskráningu í muni virða skyldur sínar sem fánaríki``. Mig langar að fá aðeins skilgreiningu á því hvernig menn ætla að leggja mat á þetta. Þessi texti er þannig skrifaður að hann er matskenndur. Hvaða gögn munu liggja til grundvallar því að menn geti metið að skip sem hafa verið skráð þurrleigu, að það fánaríki muni virða skyldur sínar sem fánaríki? Hvernig verður það kannað, herra forseti? Hvernig fara menn að því þannig að lögin séu vel framkvæmanleg af okkar hálfu? Ég ætla ekki að hafa mikið lengra mál um þetta, herra forseti. Mér finnst ýmislegt í frv. þurfa nánari umfjöllunar. Ég treysti því að málið fái góða og vandaða umfjöllun í samgn. en ef hæstv. ráðherra hefur nánari skýringar á textanum sem ég hef m.a. spurt út þá þætti mér vænt um að fá einhver svör við því. Að sjálfsögðu munu hagsmunasamtök, m.a. sjómanna, sem hafa lýst sig andvíg þessu frv., koma með athugasemdir varðandi málið, fá tækifæri til að fjalla um þetta og koma fyrir hv. samgn. Ég er ekki sammála því sem segir í athugasemdum með frv., herra forseti, að tilgangur þess sé að auka möguleika íslenskra útgerða til að nýta skip sín til verkefna erlendis. Ég held að að því sé látið liggja í frv. að við höfum miklu meiri möguleika í sambandi við þurrleiguna en við höfum haft á undanförnum árum. Ég er ekki alveg sannfærður um að við séum að gera það gagn með þessu frv. sem menn ætla. Ég mun hins vegar að sjálfsögðu hlusta á rök ráðherrans, fylgjast með þessu máli og taka afstöðu til þess nánar í framtíðinni og athuga hvort önnur rök liggja til grundvallar. Ég hef hins vegar efasemdir um að málið sé okkur til framdráttar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir ræðu hans og ábendingar sem komu fram í máli hans. Ég tel eðlilegt að þær ábendingar sem komu fram hjá hv. þm. verði skoðaðar rækilega í samgn. við meðferð málsins. Hins vegar er á það að líta að þetta mál var ítarlega rætt á síðasta þingi eins og fram hefur komið og samgn. fór mjög vandlega yfir það. Hvað varðar þær athugasemdir og ábendingar þingmannsins sem lúta að því sem kemur fram í c- og d-lið 2. mgr. 1. gr. þar sem segir, með leyfi forseta, að verndunarsjónarmið mæli ekki gegn þeim veiðum sem skipið muni stunda meðan á þurrleiguskráningu stendur, þ.e. eins og segir að áður en Siglingastofnun Íslands veitir heimild til þurrleiguskráningar skips skv. 1. mgr. skal liggja fyrir staðfesting sjútvrn. á því að eftirfarandi skilyrði séu uppfyllt. Um þær spurningar sem þingmaðurinn nefndi er það að segja að það er á valdi Siglingastofnunar að leita umsagnar sjútvrn. sem þarf auðvitað að gefa umsögn sem byggir á alþjóðasamningum og þeirri þekkingu og upplýsingum sem sjútvrn. hefur yfir að ráða. Á grundvelli þeirra upplýsinga er það síðan Siglingastofnunar Íslands að taka afstöðu til þeirra þátta. Þetta er vandasamt verkefni og mikilvægt en í raun er ekki aðrar leiðir að fara en þær sem hér er lagt til að verði notaðar. Við verðum því að sjálfsögðu að treysta þessum stofnunum til að fylgja fast eftir og sjá til þess að eftir þeim ákvæðum og reglum verði farið. Að öðru leyti vísa ég til þess sem kom fram í framsöguræðu minni og í greinargerð með frv. Ég vænti þess að hv. samgn. fari yfir þau atriði sem fram komu í ræðu hv. þingmanns og voru ekki beinar fyrirspurnir til mín.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um skipamælingar. Frumvarp þetta er samið í samgrn. í samráði við Siglingastofnun Íslands. Meginástæða fyrir framlagningu frv. er að festa í sessi nýja viðmiðun við mælingu skipa. Í frumvarpinu er kveðið á um að skip, 24 metrar að lengd og lengri skuli mælast í brúttótonnum í stað brúttórúmlesta. Það er í samræmi við alþjóðasamninga sem Ísland hefur gerst aðili að, svo sem alþjóðasamþykkt um mælingu skipa sem undirrituð var í Lundúnum 23. júní 1969. Um mælingu skipa sem eru styttri en 24 metrar er gert ráð fyrir að samgrh. setji reglur að fengnum tillögum Siglingastofnunar Íslands. Með frv. er jafnframt verið að styrkja lagagrunn fyrir töku gjalda fyrir þjónustu Siglingastofnunar við mælingu skipa, endurmælingar og útgáfu mælibréfa. Að undanförnu hafa átt sér stað ýmsar lagabreytingar er varða gjaldtöku opinberra stofnana fyrir veitta þjónustu og hefur samgrn. og Siglingastofnun Íslands skoðað með skipulegum hætti hvernig gjaldtökuákvæðum er hagað í lögum sem fjalla um siglingar og gjaldtöku Siglingastofnunar Íslands. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sett verði sérstök gjaldskrá um mælingu skipa sem tekur mið af beinum kostnaði Siglingastofnunar þar að lútandi. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Hæstv. forseti. Það sem mig langar til að spyrja um er þetta: Í 2. mgr. 1. gr. frv. er sagt að hvert skip með skráningarlengd allt að 24 metrum skuli mælt og tonnatala þess reiknuð samkvæmt reglum sem ráðherra setur að tillögum Siglingastofnunar Íslands. Þetta gefur mér tilefni til að spyrja um það hvort fyrirhugaðar séu einhverjar breytingar á mælingunum. Svo virðist sem hægt sé að breyta mælingunum eingöngu með útgáfu reglugerðar, þ.e. samkvæmt því fyrirkomulagi sem frv. gerir ráð fyrir. Ég veit að Siglingastofnun hefur haldið nokkra fundi með aðilum í landinu vegna hugmynda um breytingar á skipamælingum. Ég þekki reyndar ekki hvaða hugmyndir eru um breytingarnar og ætla ekki að setja mig á neinn hátt á móti því að einhverjar breytingar verði, en ég spyr hæstv. ráðherra: Eru þær breytingar sem hugsanlega eru á leiðinni ekki líklegar til þess að raska hinum ýmsu reglum sem hv. Alþingi hefur sett hvað varðar stjórn fiskveiða og úthlutun veiðiheimilda miðað við stærðir skipa ef af þeim verður? Eða hefur hugmyndum um breytingar kannski bara verið ýtt til hliðar og verður ekkert af þeim? Ég tel ástæðu til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að breytingar af þessu tagi komi til greina og líka það, og vil leggja það inn um leið, hvort þá sé ekki ástæða til að ræða það á hv. Alþingi hvort reglur um mælingar skipa sem eru notaðar í þeim tilgangi sem ég var að tala um áðan, þ.e. vegna ýmissa ákvæða um stjórn fiskveiða, verði ekki að vera allt aðrar og eitthvað sem stendur til frambúðar. Það getur ekki breyst með einhverjum reglugerðum úr ráðuneytinu.

Herra forseti. Hv. þm. ber upp fyrirspurn sem ég tel að sé í fyllsta máta eðlileg. Í fyrsta lagi vil ég segja að ekki liggja fyrir neinar tillögur á þessari stundu í ráðuneytinu sem fela í sér breytingar á mælingum skipa að öðru leyti en þessa sem fram kemur hér varðandi brúttórúmlestir og brúttótonn. Hins vegar er gert ráð fyrir því hvað varðar minni skip en 24 metra, eins og hér hefur komið fram, að ráðherra setji reglur. Ég vil segja um þetta að aðalatriðið er að reglum sé ekki breytt nema tryggt sé að réttindi skipa skerðist ekki vegna veiðistjórnunar eða aukist við breytingar á reglum sem settar eru af hálfu samgrn. eða samgrh. Ég tel að það sé afar mikilvægt að það komi fram að ekki stendur til að efna til neinna slíkra breytinga á reglum sem skerða eða auka réttindi og það er afar mikilvægt að það komi fram við umræðuna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirlýsinguna. Ég tel að ýmsir hafi haft áhyggjur af því að einhverjar breytingar gætu orðið vegna fundahalda sem voru einhvern tíma á árinu um hugsanlegar breytingar á mælingareglunum. Ég er ekki einn af þeim sem halda því fram að ekki megi breyta þessum reglum eitthvað. Það er hins vegar mjög vandmeðfarið og erfitt að gera það öðruvísi en að það gerist sem hæstv. ráðherra nefndi, þ.e. að réttindi aukist eða skerðist vegna breyttra reglna. Gildandi mælingareglur eru ekki gallalausar og þess vegna er ástæða til að menn skoði málin vel. Ég tel að það þyrfti að gera í mjög nánu samráði við sjútvrn. og þá aðila sem hafa hagsmuna að gæta ef reglum yrði breytt að þessu leyti. Það er ekki gert nema með því að liggja verulega yfir því og leggja í það mikla vinnu ef á að komast hjá óhöppum í þeirri endurskoðun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um bætt starfsumhverfi fyrir kvennahreyfinguna á Íslandi. Flm. auk mín er hv. þm. Þuríður Backman. Tillögutextinn hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að stuðla að bættu starfsumhverfi kvennahreyfingarinnar og annarra hópa sem vinna að jafnari stöðu kynjanna á Íslandi. Það verði m.a. gert á eftirfarandi hátt: a. Stofnaður verði sjóður með lið á fjárlögum í þeim tilgangi að styrkja hvers konar starf félagasamtaka, hópa og einstaklinga sem miðað getur að jafnari stöðu kynjanna. Hluta sjóðsins verði varið til þess að tryggja þátttöku sömu hópa í alþjóðlegu starfi. b. Jafnréttisfulltrúum eða öðrum starfsmönnum ráðuneytanna verði falið að koma á beinum tengslum fagráðuneyta og þeirra samtaka, hópa og einstaklinga sem innan starfssviðs hvers ráðuneytis vinna að jafnari stöðu kynjanna á hverjum tíma.`` Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að frjáls félagasamtök hafa gegnt afar miklu hlutverki í þeirri viðleitni stjórnvalda að koma á jafnari stöðu kynjanna. Það nægir að nefna Peking-ráðstefnuna sem Sameinuðu þjóðirnar héldu um málefni kvenna 4.--15. september 1995 og sömuleiðis aðrar ráðstefnur sem Sameinuðu þjóðirnar hafa haldið, bæði um þetta málefni og önnur. Í starfi Sameinuðu þjóðanna er gífurlega mikil áhersla lögð á lifandi og opið samstarf við félagasamtök, og samhliða Peking-ráðstefnunni var efnt til samkomu félagasamtaka sem störfuðu á þessum grunni. Hún var öflug og mikil, hófst viku áður en Peking-ráðstefnan, hin eiginlega ráðstefna, hófst og skaraðist við hana. Þá var alveg ljóst að þeir sem sóttu þessa ráðstefnu, ráðstefnu félagasamtakanna, hafa allir lokið upp einum munni um það að þar hafi verið unnið mikið, skapandi og skemmtilegt starf. Sannleikurinn er sá að ráðstefna félagasamtakanna hafði á endanum gífurlega mikil áhrif, bæði á störf ráðstefnunnar og efni Peking-áætlunarinnar sem samþykkt var á ráðstefnunni. Það vita líka allir í þessum sal að á Peking-ráðstefnunni var samþykkt að ríkisstjórnir aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna settu sér framkvæmdaáætlun þar sem tíunduð væru þau verkefni Peking-áætlunarinnar sem væri hvað mest aðkallandi að vinna að í viðkomandi ríkjum. Á grunni Peking-áætlunarinnar er síðan reist sú stefna ríkisstjórnar Íslands i jafnréttismálum sem nú er í gildi og jafnan er kynnt með skýrslu félmrh. árlega á hinu háa Alþingi. Ég er hér með síðustu skýrslu hæstv. félmrh. sem flutt var á síðasta löggjafarþingi, því 127. Þar getur hæstv. ráðherra reyndar ekki í neinu starfa félagasamtaka á þessum vettvangi en að mati þeirra sem flytja þessa tillögu, herra forseti, er starfsemi frjálsra félagasamtaka einn af hornsteinum lýðræðisins. Það verður að segjast eins og er að þau starfa í beinum tengslum við grasrótina og eru oft í betri aðstöðu en stjórnvöld til þess að bregðast vafningalaust við nýjum aðstæðum og skilgreina þarfir og skoðanir almennra borgara. Frjáls félagasamtök koma á framfæri sjónarmiðum og ábendingum sem koma stjórnvöldum að gagni og verka þannig sem mótvægi við stjórnkerfi sem oft er þungt og seinvirkt. Á þessum vettvangi, þ.e. vettvangi kvennahreyfinganna, er alveg ljóst að þessi frjálsu félagasamtök gegna gífurlega miklu hlutverki. Ég er þeirrar skoðunar að þetta hlutverk þurfi að meta að verðleikum hér á landi og skapa svigrúm fyrir nýja hópa með nýjar hugmyndir. Það þarf sömuleiðis að veita brautargengi góðum hugmyndum sem gætu haft öflug keðjuverkandi áhrif í átt til þess að leiðrétta kynjamisrétti á Íslandi. Það er á einhvern hátt eðli þeirra hópa sem skotið hafa upp kollinum á þessum vettvangi kvennahreyfinganna að hóparnir eru oft og tíðum litlir, fámennir og ekki þannig skipulagðir að auðvelt sé að henda á því reiður hverjir eru starfandi á hverjum tíma. Þessir hópar eru oft fremur lítt skilgreindir en vinna öflugt starf í skamman tíma að mjög afmörkuðum málefnum. Það er afar mikilvægt að hópar af þessu tagi eigi einhvern möguleika á því að ná árangri í starfi sínu. Það er líka mjög nauðsynlegt fyrir hópa af þessu tagi að þeir eigi einhvers konar möguleika á að sækja ráðstefnur í útlöndum. Þær eru haldnar í tugatali á hverju ári, ráðstefnurnar sem hópar af þessu tagi hefðu mikið gagn af að sækja, og það er yfirlýst stefna stjórnvalda hér á landi, ef marka má orð sem hafa verið látin falla í tengslum við Árósasamninginn, að það beri að auka möguleika frjálsra félagasamtaka til að hafa áhrif á stjórnsýsluna. Það má auðvitað segja að stjórnvöld hér komi að vissu marki til móts við rótgróin félagasamtök eins og ungmennahreyfinguna, íþróttahreyfinguna, skáta og fleiri samtök með hefðbundið skipulag og uppbyggingu en það er hins vegar erfiðara um vik hjá óformlegri hópum sem ekki hafa neinar félagaskrár og finnast hvergi á skrám yfir formleg félagasamtök. En það má nefna að hópar af því taginu hafa brugðist skjótt við nýjum aðstæðum og hafa starfað að afmörkuðum verkefnum í stuttan tíma, t.d. Samtök um kvennaathvarf, Kvennaráðgjöf, Stígamót og fleiri sem hafa stigið sín fyrstu skref á þessum nótum. Svo má nefna smærri hópa eins og Konur gegn klámi, áhugahóp um aðgerðir til að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir unglingsstúlkna og fleiri hópa eflaust. Það er mjög mikilvægt fyrir hópa af þessu tagi að þeir fái byr undir vængina meðan orkan er til staðar en ekki sé beðið eftir því að hóparnir séu látnir sanna sig á einhvern hátt áður en hægt er að fara að veita þeim fjárhagslegt brautargengi. Það má segja að sú tillaga sem hér er flutt sé í öllum meginatriðum samhljóða tillögu sem flutt var á 123. löggjafarþingi. Þá var hugmyndin sótt til norskrar stjórnsýslu en í Noregi hefur verið komið á því kerfi að barna- og fjölskyldumálaráðuneytið auglýsir árlega eftir umsóknum um styrki til kvennapólitískrar upplýsingastarfsemi og einnig til kvennapólitísks alþjóðastarfs. Hugmyndin um sjóðinn er sem sagt sótt þangað og það er alveg ljóst að styrkirnir sem veittir hafa verið í Noregi hafa tryggt þann jarðveg sem er nauðsynlegur fyrir frjótt starf af þessu tagi. Þar í landi er haft samráð og gagnkvæmt upplýsingaflæði milli stjórnvalda og kvennahreyfingarinnar. Þar er einnig hefð fyrir því í utanríkisráðuneytinu að hugmyndir sem snerta konur á alþjóðavettvangi og drög að samningum séu send til umsagnar þeirra aðila sem starfa að málefnum kvenna, og upplýsinga- og samráðsfundir eru haldnir í ráðuneytinu þegar þurfa þykir. Norska barna- og fjölskyldumálaráðuneytið kom á þeirri hefð fyrir um það bil tveim áratugum að hafa samráðsfundi og gagnkvæmt upplýsingaflæði á milli ráðuneytisins, stofnana, frjálsra félagasamtaka og baráttuhópa. Hefur það samstarf gefið afar góða raun og tryggt sýnilegan árangur. Það er á þeirri hugmyndafræði, herra forseti, sem þessi tillaga er byggð því að við flutningsmenn erum þeirrar skoðunar að íslensk stjórnvöld þurfi á sama hátt og þau norsku að hafa félagasamtök á þessu sviði með í ráðum og bera hugmyndir sínar undir slíka aðila þegar um er að ræða mál er varða áhuga- og baráttumál þeirra. Það ætti að vera fengur í því fyrir íslenska stjórnsýslu að nýta alla þá reynslu og þekkingu sem safnast hefur saman innan kvennahreyfingarinnar. Í mörgum tilfellum er um sérfræðikunnáttu að ræða sem nauðsynlegt er fyrir opinbera aðila að hafa aðgang að og einnig ætti að kappkosta að kynna kvennahreyfingunni hugmyndir og fyrirætlanir sem opinberir aðilar vinna að og hafa um þær samráð. Það er hugmynd flutningsmanna, herra forseti, að komið verði á formlegum boðleiðum milli einstakra fagráðuneyta og félagasamtaka, hópa og/eða einstaklinga sem vinna að því að jafna stöðu kynjanna og það verði í verkahring jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna eða annarra starfsmanna sem ráðuneytin tilnefna að annast þetta starf. Á þann hátt teljum við að tryggja megi upplýsingastreymi og samskipti milli hins opinbera kerfis og þeirra sem starfa í grasrótinni á hverjum tíma. Það er afar mikilvægt, herra forseti, að þessar samskiptaleiðir séu gerðar formlega því að þó að nokkuð sé um liðið síðan ráðuneytin eignuðust jafnréttisfulltrúa og nokkur þeirra komin með opinbera jafnréttisstefnu hefur þessi samskiptaleið frjálsu félagasamtakanna við jafnréttisfulltrúana ekki verið skilgreind og þar af leiðandi kannski ekki verið opin sem skyldi. Við viljum ekki binda það við jafnréttisfulltrúa fagráðuneytanna að hafa þessa skyldu á herðum sér og þess vegna er í tillögunni gert ráð fyrir að ráðuneytin geti tilnefnt þá starfsmenn sem þau vilja í þetta hlutverk. Sjóður sá sem tillagan gerir ráð fyrir að stofnaður verði í þeim tilgangi að styrkja starf samtaka, hópa og einstaklinga sem miðað getur að jafnari stöðu kynjanna ásamt þátttöku í alþjóðlegu starfi yrði sérgreindur liður á fjárlögum, hefði faglega sjóðstjórn og yrði þannig sambærilegur við sjóði sem styrkja starf á sviði menningar og lista. Það er alveg ljóst að setja þyrfti sjóðnum reglur sem kvæðu nánar á um framkvæmdina, skipun sjóðstjórnar og það hvar sjóðurinn yrði hýstur. Flutningsmenn hafa kosið að halda þessum atriðum opnum þannig að möguleiki og svigrúm sé til þess að skapa starfsvettvang fyrir þennan sjóð sem henta þykir þegar menn hafa fjallað málefnalega um slíka sjóðstofnun. Eins og lýst er í greinargerð með frv. eru þær hugmyndir sem kvikna í grasrótinni oft þess eðlis að þær þurfa ekki nema örlitla aðhlynningu til að bera góðan ávöxt. Ef lögð er rækt við að fanga slíkar hugmyndir má skapa það umhverfi sem þarf til að kvennahreyfingin og stjórnvöld í sameiningu geti í raun jafnað stöðu kynjanna. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að máli þessu verði vísað til hv. félmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998. Meðflutningsmenn mínir á þessu frv. eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Þuríður Backman og Guðrún Ögmundsdóttir. 1. gr. frv. er reyndar eina efnisgrein þess fyrir utan gildistökuákvæðið og hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við 4. gr. laganna bætist ný málsgrein er verður 3. mgr. og orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. og 2. mgr. 6. gr. skal heimilt að framleiða án leyfis vín úr innlendum berjum, ávöxtum eða jurtum til eigin neyslu sem í eru að rúmmáli minna en 15% af hreinum vínanda. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í greinargerð segir að tilgangur frumvarpsins sé að gera þeim sem vilja og getu hafa til kleift að framleiða vín úr innlendum ávöxtum og jurtum og að þeir megi bera það fram án þess að slíkur heimilisiðnaður teljist lögbrot. Flutningsmenn telja að rétt sé að lagfæra áfengislögin þannig að framleiðsla léttvíns úr tilgreindum hráefnum verði leyfð. Með því aukna frelsi sem hér er lagt til gæti innan fárra ára orðið til þekking við gerð matarvína sem kynni síðar að verða séríslensk framleiðslu- og verslunarvara, t.d. vín úr hreinni náttúruafurð eins og íslenskum berjum. Frv. sama efnis hefur áður verið flutt í hv. Alþingi en ekki hlotið afgreiðslu. Sá sem hér stendur lítur svo á að framleiðsla á léttvínum sé í raun hið sama og matargerð. Ég geri lítinn greinarmun á því hvort fólk framleiðir saft eða léttvín til að nýta með mat. Ég lít svo á að ef slík heimilisframleiðsla sem þetta frv. gerir ráð fyrir yrði leyfð gæti þróast á nokkrum árum markverð reynsla til að framleiða matarvín sem ég, eins og ég sagði áðan, lít svo á að gætu einfaldlega orðið hluti af matvælaframleiðslu þessa lands. Herra forseti. Ég held að vínmenning Íslendinga hafi breyst verulega á síðustu árum og áratugum og ekki sé ástæða til að líta á létt vín sérstaklega sem vímugjafa þótt vissulega megi með góðum vilja ná einhverjum árangri í því að verða ölvaður, herra forseti. En þá þurfa menn að leggja sig dálítið fram við það og eru þá í raun að neyta vína í allt öðrum tilgangi en matarvínum er ætlaður, þ.e. með mat. Ég held samt að vínmenning Íslendinga hafi breyst verulega á undanförnum áratugum enda hafa Íslendingar verið að kynnast siðum og venjum annarra þjóða þar sem þeir eins og íbúar annarra landa sem þeir hafa heimsótt hafa haft frjálsan aðgang að léttvínum og jafnvel sterkari vínum einnig. Ég held að það sé að mestu leyti liðin tíð að Íslendingar sem fara í utanlandsferðir fari bæði fullir út og komi fullir heim. Oft var sagt í gamla daga að menn færu á sérstakar uppskeruhátíðir til annarra landa til þess að eiga frjálsan aðgang að áfengi. Þetta held ég að sé að miklu leyti breytt, herra forseti. Það er helst ef menn taka sér fyrir hendur ferðalög á bjórhátíðir í Þýskalandi að þeir séu eingöngu í því að smakka vín, enda ferðin þá til þess gerð. Það eru oft sérstakir sælkerar sem ákveða að fara í þær ferðir og ekki eru þeir endilega neitt drukknari en aðrir. Ég held því að öllu samanlögðu, herra forseti, að við getum talað um notkun léttvína og matarvína eins og hverja aðra vöru með mat. Við þurfum ekki lengur að tala um þetta sem eitthvað sem beri að forðast eða fela. Ég hygg að landsmenn hafi öðlast talsverða reynslu af því að umgangast vín með eðlilegum hætti á undanförnum árum. Í tillögu þessari er eingöngu verið að tala um að það verði gert heimilt --- það verði sem sagt ekki lögbrot --- að framleiða matarvín undir 15% styrkleika og til þess að stýra þessu svolítið í þann farveg sem ég tel æskilegastan og við flutningsmenn þá leggjum við upp með að í framleiðsluna verði helst notaðar íslenskar jurtir, ávextir eða ber til þess að gefa þessu þann sérstaka keim sem vissulega getur fylgt náttúruafurðum okkar. Ég tel að á fjölmörgum íslenskum heimilum, einkanlega í sveitum landsins, sé þekking á því hvernig beri að framleiða svona matarvín. En af eðlilegum ástæðum er farið hljótt með þetta. Jafnvel þó að fólk hafi dottið niður á framleiðslu afbragðs víns þá er það ekki löglegt og heiðarlegt fólk, venjulegt íslenskt fólk, er í raun að fremja lögbrot þegar það framleiðir sín eigin vín. Mér finnst því, herra forseti, meira en tímabært að menn þori að taka á þessu á hv. Alþingi. Frv. gengur eingöngu út á að leyfa þessa framleiðslu á matarvínum. Hér er ekki verið að tala um að leyfa landabrugg eða að sjóða landa til þess að ná fram sterku víni eða öðru slíku. Hér er eingöngu verið að tala um það sem þekkist víða í dag á íslenskum heimilum, þetta er gert en er ekki löglegt. Eftir sem áður gæti svo viljað til --- það tel ég meira en líklegt --- á næstu árum, þ.e. ef þetta yrði leyft, að hér mundi skapast þekking sem gæti orðið til þess að einhver fengi áhuga á því að framleiða séríslenskt matarvín til sölu í vínbúðum. Reyndar er, herra forseti, þegar hafin slík framleiðsla á Íslandi, ég hygg norður á Húsavík. Þar er verið að framleiða matarvín sem selt er í íslenskum vínbúðum. En þetta frv. gengur ekki út á það. Þá eru menn komnir í allt annan farveg vegna þess að þá þurfa þeir auðvitað að vera með framleiðsluna í sérstöku húsnæði, vera með þjófheldar geymslur og uppfylla allar heilbrigðisreglugerðir og allt sem lýtur að framleiðslu söluvöru sem þeir bera ekki sjálfir á borð og fylgja ekki eftir til enda heldur eru að afhenda öðru fólki til sölu. Það dreifist auðvitað eins og önnur söluvara. Þá erum við komin í allt annan farveg, herra forseti, sem kemur ekkert nálægt því frv. sem við leggjum fram um, að leyfa það sem ég vil kalla heimilisiðnað eða réttara sagt matarframleiðslu á heimilum sem að vísu í þessu tilviki er dálítið áfeng. Ef niðurstaðan yrði hins vegar sú, sem ég tel ekkert ósennilega, að fleiri en sá sem framleiðir á Húsavík dyttu niður á sérstakar uppskriftir eða framleiðslu sem gæti talist söluvara þá yrði auðvitað til þess að grípa, þ.e. ef fólk vildi framleiða raunverulega söluvöru, að fara í allt annan farveg með málið. Þetta færi þá undir ákvæði áfengislaganna um að heimaframleiðslunni yrði breytt í raunverulega framleiðslu á vöru sem væri ætluð til sölu. Þá kæmu auðvitað til ýmsar reglugerðir sem menn yrðu að uppfylla, t.d. heilbrigðisreglugerðir og geymslureglugerðir og ákvæði áfengislaga um öryggisgeymslu þannig að þar erum við að tala um allt annan farveg. Ég lít hins vegar svo á að það sé meira en líklegt, jafnvel í dag, að til sé fólk hér á landi sem hefur þróað sínar sérstöku uppskriftir við að framleiða vín og mundi e.t.v. vilja koma þeim á framfæri, þ.e. ef þetta yrði löglegt, til þeirra sem þá vildu kannski taka að sér að fara í atvinnurekstur við að framleiða slíkt. Nú er verið að tína ber um allt land til þess að senda norður á Húsavík til þess að framleiða þar vín og vonandi er það vísir að sérstakri vínframleiðslu sem mun vinna sér sess í framtíðinni og verða ein af stoðum atvinnulífs okkar. Við sem flytjum frv. teljum að hér sé verið að stíga ákveðið framfaraskref. Það þarf að liðka til í áfengislögunum til að þetta teljist ekki lögbrot. Ég tel eðlilegt að það frjálsræðisskref verði stigið sem frv. gerir ráð fyrir og tel að það mundi leiða til góðs. Ég hef ekki trú á því að hinn sérstaki áhugi Íslendinga á að framleiða góð matarvín úr íslenskum jurtum leiði íslensku þjóðina út í ofurdrykkju. Ég vona að sú tíð sé liðin.

Herra forseti. Ég kem hér aðeins örstutt til þess að lýsa stuðningi mínum við þetta frv. sem lætur lítið yfir sér en gæti samt reynst vega þungt og haft mikil áhrif í samfélaginu. Ég tel að öll þau áhrif sem frv. af þessu tagi mundi hafa væru jákvæð fyrir menningu þjóðarinnar, matarmenningu og matvælaframleiðslu, því eins og hv. flm. gat um gæti heimild af þessu tagi, sem sagt með því að liðkað yrði til í áfengislöggjöfinni eins og hv. þm. orðaði það, skapað kunnáttu, þekkingu sem mundi mögulega gera okkur kleift að bæta þarna við þrepi í matvælaframleiðslu okkar sem hefur verið að vaxa gífurlega að burðum síðasta áratuginn. Ég vil bara minna menn á það, herra forseti, að mjór er mikils vísir. Þó að frv. sé mjótt gæti það mögulega átt eftir að leiða af sér öfluga hluti fyrir innlenda matvælaframleiðslu. Það veitir ekki af, herra forseti, að íslensk stjórnvöld styðji við þá hugmyndaauðgi sem til staðar er í íslensku þjóðfélagi. Hér væri að hluta til líka um stuðning að ræða sem konur gætu nýtt sér kannski enn frekar en karlar. Við þekkjum öll dugnað íslenskra kvenna við að búa til sultur og saft og að tína sveppi og ber þó þetta sé ekkert bundið við konur. Við þekkjum líka að karlarnir hafa tekið þetta upp á sína arma og þeir eru margir klókir í að búa til sitt eigið rúgbrauð og sínar fjallagrasaflatkökur. Herra forseti. Ég verð að segja að mér þykja það ákveðin forréttindi núna að geta stigið í pontu og talað um íslenskar jurtir án þess að standa í orðaskaki við framsóknarmenn sem hafa misskilið tilgang íslensku jurtanna hrapallega. Eins og ég segi, herra forseti, þá held ég að frv. gæti orðið til góðs fyrir vínmenningu þjóðarinnar. Það gæti orðið grunnur að einhvers konar skipulagðri framleiðslu sem gæti orðið íslenskri matarmenningu lyftistöng. Ég vona sannarlega að málið fái brautargengi hjá nefndum þingsins og þingmönnum sem um það eiga eftir að fjalla og fái að koma hingað til afgreiðslu en það hefur það ekki fengið í þau fyrri skipti sem hv. flutningsmaður hefur mælt fyrir því.

Herra forseti. Ég þakka undirtektir hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur við þetta mál og vona eins og hv. þm. að það fái hér eðlilegan framgang. Þó hv. þm. Framsfl. hafi ekki viljað ljá þessu máli lið geri ég mér fastlega vonir um að þeir verði ekki til þess að bregða fæti fyrir það heldur. Ég tel að þeir hafi þroskast mikið á undanförnum árum.