Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Arnórsson Jeg legg til, að málinu verði, að umr. lokinni, vísað til allsherjarnefndar.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það er ekki þörf nema stuttrar framsögu. Álit allsherjarnefndar er rækilegt, og þar geta menn sjeð rökin. Niðurstaða nefndarinnar varð sú, að hún leggur til, að frv. verði samþ. Breytingarnar, sem nefndin leggur til, eru allar smávægilegar, að einni undanskildri. En hún er sú, að lögreglustörfin skuli skilin frá dómaraembættinu. Ástæðan er sú, að dómarastörfin eru svo mörg og mikilvæg, að nefndinni þótti best henta, að dómarinn hefði sem fæst önnur veruleg störf á hendi. Þetta er og álit núverandi bæjarfógeta og forsætisráðherrans núverandi, sem ekki er síður kunnugur málavöxtum. Lögreglustörfin verða þá lögð undir tollstjórann. Það er og í samræmi við álit þessara manna og milliþinganefndar, sem athugað hefir launamál og embættaskipun. Nefndin hefir ekki gert aðrar breytingar, nema ef nefna skyldi, að framkvæmd laganna skuli frestað lítið eitt; 1. apríl 1918 er sett í staðinn fyrir 1. janúar 1918.

Forsætisráðherra (J. M.); Jeg gat þess við 1. umr., að jeg myndi ekki skifta mjer mikið af meðferð þessa máls hjer á þingi. Jeg ætla mjer ekki heldur að leggja margt til málanna nú. Úr því að lögreglustjórnin er ekki skilin alveg frá dómara- og tollstjóraembættunum, tel jeg miklu heppilegra, að hún verði látin fylgja tollstjórninni. Það fer áreiðanlega betur á því. Í þessu sambandi vildi jeg skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún hafi ekki athugað það, að það er dálítið óviðkunnanlegt, að undirdómarar hafi 5-6 þús. kr. laun, en yfirdómarar ekki nema 3500. Jeg er því ekki mótfallinn, að undirdómarar fái þessi laun, en hitt væri æskilegt, að nefndin athugaði, hvort ekki væri fært að breyta launakjörum yfirdómaranna. Það má náttúrlega segja, að annarsstaðar sje það ekki óalgengt, að undirdómarar hafi meiri tekjur en yfirdómarar, eða jafnvel hæstarjettardómarar, en það stafar undantekningarlaust frá aukatekjum, sem undirdómarar hafa. Vitanlega hafa undirdómararnir meira að gera. En yfirdómaraembættin ættu að vera veglegri. Þetta snertir ekki beint það mál, sem hjer liggur fyrir, en mjer þætti vænt að heyra undirtektir formanns nefndarinnar.

Gísli Sveinsson Jeg og við flm. getum verið allsherjarnefnd þakklátir fyrir undirtektirnar. Hún er á sama máli og við um nauðsyn þessa máls, og um ástæðurnar, sem við færðum fyrir því. Aðalbrtt. nefndarinnar er svo vaxin, að jeg geri engan ágreining um það atriði. Þó er rjett að geta þess, að jeg tel hana til engra bóta. Fyrir mjer vakti, að sje það svo, sem hæstv. forsætisráðherra fyr hefir talið, að einn maður geti annað embættinu, eins og það er núna, þá ætti sami maðurinn að geta annað dómara- og lögreglustjórastörfunum einum, einkum þar sem ráð er gert fyrir, að hann hafi, auk annars, sjerstakan lögreglufulltrúa sjer við hönd. Og ef nú lögreglustjórastarfinn er bundinn við tollstjórann, þá er þar með krafist, að hann sje lögfræðingur. Í öðrum löndum eru hagfræðingar, eða aðrir, oft hafðir fyrir tollstjóra, og væri óheppilegt, ef þeir væru með öllu útilokaðir frá þessu embætti. Hitt er líklegt, að þegar fram í sækir, verði nauðsynlegt að hafa sjerstakan lögreglustjóra hjer í bæ, og þá kemst það í kring, eins og háttv. nefnd ætlast til, að dómarinn losnar við lögreglustörfin, og það án þess, að þeim þurfi að demba á tollstjórann. Annars hefir nefndin fallist á frv., að þessari einu umræddu breytingu fráskilinni; og það sjest á áliti hennar, að hún telur málið fullvel undirbúið til þess að fá framgang. Hæstv. forsætisráðherra ætti því nú að geta verið rólegri en hann virtist vera við 1. umr., að því er snertir undirbúning málsins, og býst jeg við, að hann muni styrkjast í því, að skifting sú, sem farið er fram á, sje engin frágangssök, við það, hvernig nefndin hefir litið á málið, eins og jeg, því að jeg þykist vita, að hann trúi nefndinni til þess, að hún hafi rannsakað grandgæfilega alla málavöxtu. Jeg efa ekki heldur, að hann muni vera skiftingunni hlyntur í sjálfu sjer, þar sem hún fellur einmitt að mestu saman við tillögur sjálfs hans, um sundurgreining umboðsvalds og dómsvalds, í milliþinganefndinni, sem átti að fjalla um eftirlauna- og launamálið. Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í það, hvort háttv. nefnd vill taka til greina athugasemd hæstv. forsætisráðh. um laun yfirdómaranna eða ekki; það kemur ekki þessu máli beint við. Hitt er satt, að ýmsir lægri embættismenn eru betur launaðir eða hafa hærri tekjur en yfirdómararnir; svo er t. d. um bæjarfógetana. Það skapast því eigi neitt nýtt ranglæti við það, þótt frv. þetta sje samþykt án þess að launakjörum yfirdómaranna sje breytt. Hitt er víst, að launakjör þeirra, eigi síður en ýmsra annara embættismanna, þurfa endurskoðunar við, svo fljótt sem kostur er á.

Framsm. (Einar Arnórsson) Hæstv. forsætisráðherra skaut því til allsherjarnefndar, hvort henni þætti eigi óviðkunnanlegt, að dómararnir í yfirrjettinum væru lægra launaðir en gert er ráð fyrir í frv. að undirdómarinn í Reykjavik verði. Jeg játa það, að dómararnir í landsyfirrjettinum eru óhæfllega lágt launaðir. En, eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram, þá hefir undirdómari í Reykjavík meira að starfa en yfirdómararnir. Þeir hafa eigi nema 50-60 mál að dæma á ári, en hann framt að 250, auk ýmsra úrskurða, fógetagerða, skiftagerða o. fl. Jeg kannast við það, að dómararnir í landsyfirrjettinum sjeu oflágt launaðir; en undir allsherjarnefnd getur það ekki heyrt að bera fram tillögu um breyting á launum þeirra. Jeg geri ráð fyrir, að ef Alþingi vildi nú fara að breyta launum þeirra eða annara embættismanna, þá mundi það mál fyrst og fremst hverfa undir fjárhagsnefnd. Það er alveg satt, að það er mikill munur á launum yfirdómaranna, sem hafa ekki í árslaun nema 4800 kr. og 3500 kr., og launum ýmsra annara embættismanna, þar á meðal embættismanna þeirra, sem um er rætt í frv. þessu; en, eins og jeg sagði áðan, getur allsherjarnefnd ekki tekið það upp á sig að fara að athuga laun yfirdómaranna nje annara embættismanna. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist draga það mjög í vafa, að brtt. nefndarinnar væru til bótar. Jeg held, að þær sjeu einmitt til stórbóta. Hugmynd nefndarinnar er sú, að dómari hjer í Reykjavík - eins og reyndar alstaðar - þurfi að vera sem óháðastur og geta gefið sig sem mest að dómarastörfum sínum, án þess að þurfa að vera að vasast í lögreglumálum. En það vita allir, sem hjer eru kunnugir, að lögreglumálin í Reykjavík heimta mikinn tíma; þau heimta svo mikinn tíma, að bæjarfógetinn getur ekki persónulega gefið sig við þeim nema að litlu leyti. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) kvað tollstjórann verða að vera lögfræðing, ef sami maður ætti að hafa á hendi bæði lögreglustjórnina og tollstjórnina. Þetta er að vísu satt; en jeg tel það ekki galla, því að jeg efast um, að öðrum mundi fært að hafa á hendi tollstjórnina en lögfræðingum, eða trúandi fyrir henni. Þetta mál hefir annars verið talsvert lengi á döfinni hjer í þinginu. Eins og getið er um í nefndarálitinu bar þm. Ísaf. (S. St) upp í Ed. á aukaþinginu 1914 tillögu um, að þingið skipaði 5 manna nefnd, er meðal annars skyldi athuga, hvort ekki væri tiltækilegt að setja á fót sjerstaka tollgæslu í öllum kaupstöðum landsins. Deildin samþykti síðan till. til þingsályktunar, þar sem meðal annars var skorað á landsstjórnina að leggja fyrir næsta Alþingi frv. til laga um sjerstaka tollgæslu í Reykjavík. En hingað til hefir stjórnin eigi orðið við þessari áskorun Ed. 1914, um undirbúning og uppburð frv. um þetta mál. Þó hjelt þingið þessu máli vakandi að sínu leyti, því að háttv.þm. Ísaf. (S. St.) kom á þinginu 1915 með fyrirspurn um það, hvort stjórnin hefði gert nokkuð í málinu. Það verður því eigi með sanni sagt, að mál þetta sje minna undirbúið frá þingsins hálfu en fjöldi annara mála, sem framgang hafa fengið. Jeg held því fram, að brtt. nefndarinnar sje til mikilla bóta og eigi því fram að ganga. Náttúrlega er jeg á því, að bæði dómari og tollstjóri eigi að geta gefið sig alla við starfí sínu og eigi að vera sem óháðastir. Það þarf ekki að orðlengja, hve mikilsvert það er fyrir þá báða og störf þau, sem þeir eiga að leysa af hendi, en til þess þurfa þeir að hafa sæmileg laun.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal leyfa mjer að geta þess gagnvart háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að það er að minni meiningu ekki lítil breyting á frv., sem allsherjarnefnd hefir gert; hún hefir gerbreytt dómaraembættinu og gert miklu auðveldara að gegna því en til var ætlast í sjálfu frv. Það, sem við deildum um við 1. umr. málsins, var ekki eingöngu um sjálfa skifting bæjarfógetaembættisins, heldur og um önnur atriði, sem standa í sambandi við hana. Jeg staðhæfði, að það væri ekki verulega ljett störfum á dómaranum, ef lögreglustörfin ættu að heyra undir hann. Jeg gat þess áður, að það mætti ekki bera saman laun þeirra, sem hefðu mikla peningaábyrgð, og hinna, sem ættu hreinum dómarastörfum að gegna; og því stingur það eigi mjög í stúf, þótt bæjarfógetinn í Reykjavík hafi haft hærri laun en yfirdómararnir. En nú, þegar stofna á hreint undirdómaraembætti með 5500 kr., þá finst mjer það naumast fært, nema launum yfirdómaranna sje þá breytt um leið. Það kom til tals hjá stjórninni að uppfylla fyrirheit það, sem jeg tel yfirdómurunum hafa verið gefið um launahækkun; en þó varð ekki af því, að hún bæri fram tillögu um það; henni þótti varúðarvert að fara að breyta til frambúðar launum embættismanna, meðan verðgildi peninga er á jafnmiklu reiki sem nú. Að öðru leyti tel jeg laun þau, sem háttv. nefnd hefir sett, hæfileg, og álít rjett að samþykkja allar brtt. hennar.

Framsm. (Einar Arnórsson) Það er mikið satt í samanburði hæstv. forsætisráðherra á launum yfirdómaranna og hins tilvonandi undirdómara í Reykjavík. En þó er það eigi alls kostar rjett, að hann eigi að hafa hreinum dómarastörfum að gegna. Nokkur peningaábyrgð hlýtur að fylgja starfi hans, þar sem hann á að hafa með höndum skiftamál, fógetagerðir, uppboð, veðmálabækur og innheimtu uppboðsfjár og fleiri störf, er bakað geta peningaábyrgð. En hvað sem þessu líður, þá er í raun og veru enginn ágreiningur milli mín og hæstv. forsætisráðherra um það, að laun yfirdómaranna sjeu óhæfilega lág, að eins þetta, að mjer finnast störf þeirra ekki alls kostar sambærileg við störf hins fyrirhugaða undirdómara. Mjer þykir gott að heyra, að hæstv. forsætisráðherra er mjer sammála um, að óþægilegt sje fyrir allsherjarnefnd að fara að fjalla um launamál yfirdómaranna og það heyri henni eigi til. Jeg er honum fyllilega sammála um, að það sje ekki óveruleg breyting hjá nefndinni, að hún vill greina lögreglustörfin frá dómarastörfunum.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. frsm. (E. A.) segir, að mikil peningaábyrgð muni hvíla á hinum fyrirhugaða dómara í Reykjavík, þar sem hann eigi að vera uppboðshaldari og innheimtumaður uppboðsfjár. Jeg geri ekki mikið úr þessu, því að jeg hygg, að hann muni geta komið sjer undan þeirri ábyrgð, ef hann kýs það. Að öðru leyti er ekki vert að tefja umr. með deilum um það, sem þó verður að teljast fremur aukaatriði í málinu.

Frsm. (Einar Árnason) Allsherjarnefndin hefir athugað þetta frv. og leggur til, að það sje samþ., með lítilli viðbót. Frv. fer fram á, að laun oddvita sjeu aukin um ? verði 30 aur., í stað 20 aur. áður, á höfuð hvert í hreppnum, og dagpeningar sýslunefndarmanna sömuleiðis um ? verði 6 kr. í stað 4 kr. Nefndinni virðist þetta mjög sanngjarnlega í málið farið. Háttv. þm. Dala. (B. J.) ber fram brtt., þar sem hann vill miða borgunina við verðlagsskrá. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa brtt., fyrst og fremst vegna þess, að henni finst ekki rjett að taka þessa einu stjett sjerstaklega út úr og greiða henni kaup sitt á þennan hátt, og í annan stað er þessi verðlagsskrá ekki eins rjettlát og margur hyggur. Það getur munað miklu á verði meðalálnar í hverri sýslu, jafnvel svo að nærri dregur helmingi. Svo er ekki víst, að saman fari minni störf oddvita í þeirri sýslu, þar sem lægri er meðalalin, og er þetta því ósanngjarnt og ósamrýmanlegt. Nefndin leggur því til, að brtt. verði feld. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um málið.

Bjarni Jónsson Það er mjög rjett, sem háttv. fram. (E. Árna.) segir, að það væri hjákátlegt að greiða þetta gjald eitt í landaurum, en þessi brtt. gæti þó gefið nefndinni tækifæri til að íhuga, hvort ekki sje rjett að breyta og ákveða landauragjald, í stað peninga, fyrir alla vinnu í hjeraðanna þarfir. Síðast er jeg fór um sveitir, ferðaðist jeg um 3 eða 4 kjördæmi, og hitti marga menn að máli. Kom öllum saman um, að starfsmenn hjeraðanna fengju óþolandi litla borgun fyrir störf sín, eftir verði peninga nú. Virtust allir sammála um, að nú sæist þess ljós vottur, að landaurareikningur bæri vott um mikla vitsmuni forfeðra vorra. Þar liggur til grundvallar sú rjetta og margsannaða hugsun, að lífsnauðsynjar eru sama sem altaf í jöfnu gildi, þ. e. þörfin fyrir fæði og klæði ætíð jöfn. Hvort þær kosta fleiri eða færri krónur fer eftir því, í hvaða verði krónan stendur. Því eru landaurar sem verðmælir bygðir á rjettri hugsun. Þarf ekki að blanda saman verðmiðli og verðmæli. Ef verðmælirinn er stöðugur, gerir ekkert til, þótt verðmiðillinn breyti gildi. Mjer stendur á sama, hvort jeg fæ 12 kr. eða 24 kr. til að kaupa einhvern hlut, ef jeg. einungis get fengið hlutinn. Munurinn er einn sá, að gjaldmiðill er í mismunandi verði. Gefst nú háttv. nefnd færi á að sýna, að frændur sjeu ekki frændum verstir, og bændur ekki bændum verstir, einmitt er um gjald er að ræða fyrir þessi störf, er þeir þekkja best. Alt þetta mál er samanhangandi, frá lægstu launum til hæstu. Launin eru misjöfn að upphæð, en mega ekki vera mismunandi frá ári til árs. Eins er þegar ræða er um skifti landssjóðs við verkamenn sína. Þar þarf að miða við eitthvað, sem breytir ekki gildi frá ári til árs, og taka fult tillit til sóma landsins. Ef ákveða skal kaup eftir öðru en því, sem rjett er og sómasamlegt, þyrfti að fá aðra ráðsmenn fyrir það bú, sem vilja hafi að kippa í lag. Læt jeg því nú till. þessa ganga til atkv., að jeg vil sjá, hversu ráðsmenn þjóðarbúsins vilja gæta sóma húsbóndans. Jeg skal taka það fram, að ekki myndi standa á mjer til að samræma þessar greiðslur við aðrar, og fylgja frv. um að greiða alt eftir verðlagsskrá. Það er rjett, sem hv.frsm. (E .Árna.) gat um, að gallar eru á verðlagsskránni í einstökum atriðum, og skal jeg játa, að jeg hafði það ekki í huga, en átti við meðalverð allra meðalverða um land alt. En vjer hjer á þingi megum ekki tala altof hátt um, hve ónýt plögg verðlagsskrárnar sjeu. Það er nokkuð mikið sagt gagnvart þeim, er þær semja. Jeg skal ganga inn á, að hún verður skökk af því, að á henni eru vörur, sem eru ekki lengur verslunarvörur, og fleiri tegundir en þarf, Þetta gerir skekkju, en þegar þar á móti kemur, að sumir vilja hækka, en aðrir lækka meðalverðið; þá verður meðalverð allra meðalverða ekki langt frá rjettu. Jeg vil skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún sjer ekki fært að samrýma það við 3. umr. og ákveða, ef unt er, landauragreiðslu fyrir öll svipuð störf í þarfir sveitarfjelaga og sýslufjelaga. Jeg ætla annars ekki að fjölyrða um landauragreiðslu yfirleitt að þessu sinni, býst við að fá tækifæri til þess síðar, þegar til umr. kemur frv. um það efni, sem jeg flyt hjer í deildinni.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg ætla ekki að deila um það, hvort heppilegt sje að greiða laun embættis- og sýslunarmanna landsins yfirleitt eftir verðlagsskrá. Það gæti ef til vill komið til mála, ef verðlagsskrá sú, er launin yrðu reiknuð eftir, væri á rjettum grundvelli bygð. En hjer er dálítið öðru máli að gegna. Mjer skildist á háttv.þm. Dala. (B. J.), að hann ætlist til, að laun þessi verði miðuð við þá verðlagsskrá, sem gildir nú. Jeg hygg, að það verði önnur verðlagsskrá, sem lögð verður til grundvallar launum embættismanna, þegar farið verður að reikna þau í landaurum. En ef það er tilgangurinn að taka nú þegar upp þá stefnu, að reikna laun fyrir öll opinber störf í landaurum, þá kemur þetta heldur seint fram, þar sem nýlega er gengið í gegnum deildina frv. til laga um breyting á launum hreppstjóra o. fl., og þá kom þetta ekki til greina. Mjer finst því ekki nein frekari ástæða til að taka þá stefnu upp við þetta mál.

Hákon Kristófersson Þegar jeg sá þetta frv., þá varð mjer á að velta því fyrir mjer, af hvaða toga það gæti verið spunnið. Hvort það væri borið fram eftir áskorun þingmálafunda, eða hvort það væri af innri hvöt flm. (J. J.), að hann kendi meðaumkvunar með þessum mönnum, sem frv. vill bæta launakjörin við, og vildi fara betur með þá. Mjer varð því starsýnna á frv., sem hjer er farið fram á töluverða breytingu. Þótt breytingin sýnist ekki mikil í raun og veru, þá er hún allveruleg, þegar litið er til þess, sem verið er að breyta. Hjer er farið fram á að hækka laun oddvita og sýslunefndarmanna um þriðjung. Jeg vil ekki halda því fram, að þessi hækkun sje ranglát, en jeg veit ekki til þess, að neinar kröfur hafi komið fram um það, að hún sje gerð. Laun oddvita eru nú 2 kr. fyrir hvern tug hreppsbúa. Það má að vísu segja, að það sje ekki mikil borgun. En þess ber að gæta, að oddviti er ekki bundinn við starfa sinn nema í 6 ár. Þó að þeir fái oflitla borgun fyrir starfann, þá skil jeg ekki í, að nokkur maður sjái eftir að leggja það á sig fyrir hreppsfjelag sitt að gegna störfunum þennan tíma. Jeg sje ekki betur en hækkunin komi alleina niður á sveitarfjelaginu, en efnahagur þeirra er jafnaðarlega svo þröngur, að hlífa verður þeim sem mest við útgjaldaauka. Þau eru oft svo fátæk, að þau standast ekki við háum greiðslum. Hvers vegna er þá ekki líka farið fram á að greiða meðnefndarmönnum oddvitanna í hreppsnefndinni kaup? Ef þeir geta unnið sín störf kauplaust, þá finst mjer ekki ósanngjarnt, að oddvitarnir vinni fyrir dálítið minni laun en talist getur full borgun. Jeg er ekki heldur viss um, að laun oddvita sjeu oflág; jeg held, að þeim sje allsæmilega borgað fyrir þá fyrirhöfn, sem þeir láta sveitarfjelögunum í tje, þegar þess er gætt, að þeir geta fengið borgun fyrir þær ferðir, sem þeir fara í þarfir hreppsins. Mjer virðist tæplega rjettmætt að hækka laun oddvitanna, en ganga alveg fram hjá hreppsnefndarmönnunum, Þeir verða einnig að leggja á sig ýmisleg störf í þarfir hreppsfjelaga sinna. Þótt skriftir lendi að vísu að mestu leyti á oddvitanum, þá vinna hinir oft töluvert mikið og fá engin laun fyrir. Og ónot og vanþakklæti, sem hreppsnefndir verða iðulega fyrir, og menn munu reyndar ekki ætlast til að bætt verði með fje, lenda ekkert frekar á oddvitanum en hinum, nema þá ef hann er eini atkvæðamaðurinn í nefndinni. Þá er í 2. gr. frv. farið fram á að hækka dagpeninga sýslunefndarmanna. Sama er um það að segja og um laun oddvita, að mjer er ekki kunnugt um, að neinar kröfur hafi komið fram í þessa átt, og svo mikið er víst, að ekkert hefir á þeim bólað þar, sem jeg þekki til. Að vísu skal jeg játa það, að þetta er oflítil borgun, sem þessum mönnum er ætluð, ef þeir ættu að sitja á sýslufundi um gagnsmunatíma. En jeg tel víst, að fæstir telji það eftir að sitja á sýslufundum, sem aldrei eru þó oftar en tvisvar á ári, og það á þeim tíma jafnaðarlega, sem jeg verð að álíta, að sje besti tímirin fyrir bændur til að yfirgefa heimili sín. Jeg geri ekki ráð fyrir, að neinn ljeti sig muna þessa hækkun, því að jeg tel víst, að að eins góðir og nýtir menn eigi í hlut, og margur nýtur maður lætur oft meira af hendi rakna fyrir sveitarfjelag sitt en nemur mismuni þeim í kaupgjaldi, sem hjer er farið fram á. Það er annars einkennilegt að vera að gera gangskör að því að breyta lögum, sem í það minsta engin almenn óánægja er með. En þessi breyting hlýtur að hafa frekari breytingar í för með sjer. Þegar ein báran rís, þá er önnur vís, og jeg sje það líka á öðrum frumvörpum, sem á leiðinni eru, hvert stefnir í þessu efni. Önnur vinnulaun verða hækkuð smátt og smátt; má þar t. d. benda á laun jarðamatsmannanna, sem þegar er farið fram á að hækka. Og ómögulega mun hægt að neita því, að ef jarðamatsmenn þurfa að nota sumartíma til matsins, þá er þeim lakar borgað með 5 kr. á dag en sýslunefndarmönnum með 4. Þessi straumur verður ekki stöðvaður, ef honum er eitt sinn hrundið af stað. Jeg verð því á móti frv. í heild sinni. Ekki af því, að jeg álíti, að borgunin, sem það fer fram á, sje ofhá, heldur af því, að jeg er þess vís, að enginn sýslunefndarmaður mun segja af sjer störfunum vegna oflágra launa. Jeg sje því engar ástæður til að gera breytingar, meðan engar almennar óskir eða kröfur koma fram um það. Jeg álít, að það sjeu ekki valdir til starfa þessa aðrir en þeir, er ekki gera launin að neinu aðalatriði. Hvað hreppsnefndaroddvita snertir, þá eru það alt aðrar ástæður en hve þeim er vanborgað, sem eru þess valdandi, að flestir vilja vera lausir við þær stöður, enda til þess valdir jafnaðarlega hinir betri menn, er í ýmsum tilfellum vinna margt og mikið fyrir sín sveitarfjelög án endurgjalds.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg skal vera mjög stuttorður. Jeg skrifaði ekki hjá mjer neitt úr þessari löngu ræðu háttv.þm. Barð. (H. K.). Mjer er það nóg, að hann lýsti yfir því, að honum þættu laun oddvita og sýslunefndarmanna oflág, en að hann vildi ekki hækka þau fyr en einhver kvartaði. Háttv. þm. (H. K.) mintist á það, hverjar afleiðingar þetta gæti haft fyrir laun opinberra starfsmanna yfirleitt. »Þegar ein báran rís, þá er önnur vís«, sagði hann. En hann hefir orðið helst til síðbær með þessa varkárni. Launahækkun hreppstjóra er nú afgreidd frá deildinni, og mig minnir ekki betur en að háttv.þm. Barð. (H. K.) fylgdi því máli nokkuð eindregið fram. En nú getur hann ekki unnað oddvitunum hins sama. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þetta standi í neinu sambandi við það, að háttv.þm. (H. K.) er hreppstjóri, en ekki oddviti. Jeg þekki nokkuð inn á störf oddvita og veit, að þau eru bæði ónæðissöm, vanþakklát og erfið. Það er ekkert ósanngjarnt, að þeim sje borgað sæmilega fyrir það. Þótt öðrum hreppsnefndarmönnum sje ekkert greitt fyrir starfa sinn, þá er þar öðru máli að gegna, því að það er alveg víst, að langmestur hluti nefndarstarfanna lendir á oddvitanum. Má t. d. nefna allar fjárheimtur, sem oft getur verið ærið umfangsmikið starf, og yfir höfuð allar framkvæmdir verður oddvitinn að annast. Þá virtist mjer háttv.þm. (H. K.) þykja borgun til sýslunefndarmanna vera nóg, og að ekki gerði mikið til, þótt þeir yrðu að borga úr sínum eigin vasa fyrir sveitarfjelögin. Jeg þekki þess dæmi, að sýslunefndarmenn hafa orðið að borga fyrir fæði og húsnæði alt að 6 kr. á dag meðan sýslufundur stóð yfir, og auk þess ferðakostnað heim til sín, fleiri tugi kr, úr eigin vasa. Mjer finst ekkert rjettlæti vera í þessu, og mig stórfurðar á því, að háttv.þm. Barð. (H. K.) skuli telja sanngjarnt að bjóða nokkrum manni þetta. Mjer finst það hreinasta óhæfa.

Hákon Kristófersson Háttv. frsm. (E. Árna.) sagði, að jeg hefði lýst yfir því, að mjer þættu laun oddvitanna oflág, en vildi samt ekki, að þau væru hækkuð. Jeg sagði ekki, að mjer þættu launin oflág, heldur að jeg vildi engan dóm á það leggja, hvort svo væri eða ekki, og að engin ástæða væri til að hækka laun þeirra, í samanburði við aðra hreppsnefndarmenn, sem ekki fá neitt fyrir starfa sinn. Jeg sagði enn fremur, að jeg hefði ekki heyrt neinar kvartanir frá oddvitum um, að launin væru oflág. Þótt oddvitarnir hafi aðalstörfin á höndum, þá hvílir samt mikið á hinum hreppsnefndarmönnunum, þar sem jeg þekki til. Háttv. frsm. (E. Árna.) benti á, að oddvitar hefðu innheimtuna á hendi, og að það yki mjög á starf þeirra. Það þarf ekki endilega að vera. Þeir geta látið nefndarmennina annast um innheimtu að nokkru eða öllu leyti. Sumstaðar eru oddvita líka borguð sjerstök innheimtulaun, 4% af því, sem hann innheimtir.  (E. Árna.: Það er á móti lögunum)  . Það er ekkert á móti lögum, ef það er samþ. á hreppsfundi. Og af því getur oddviti haft talsverðar tekjur, þar sem mikið er að innheimta. Þá er það um sýslunefndarmennina. Jeg veit, að það getur verið nokkuð misjafnt, hverju þeir þurfi að kosta til. Háttv. frsm. (E. Árna.) sagði um einn sýslunefndarmann, að hann hefði orðið að borga 6 kr. á dag og 30 kr. í ferðakostnað hvora leið. Mjer er þetta alveg óskiljanlegt. Jeg veit ekki, hvar það getur verið á þessu landi, sem svo langt er að sækja á sýslufund, að ferðakostnaður geti verið neitt nálægt þessu, nema ef kaupa þarf flutning á sjó. En fyrir slík einstök tilfelli er ómögulegt að synda, enda varla hægt að gera ráð fyrir, að þau þurfi að koma fyrir. Og að borga með sjer 6 kr. á dag er alveg óþekkjanlegt á úthjeruðum.  (E. Árna: Þetta var ekki »á úthjeraði«)  . Jæja, jeg á við úti um land. Það gæti kann ske komið fyrir hjer í Reykjavík, en varla nokkursstaðar annarsstaðar. Ekki svo að skilja, að jeg efist neitt um sannsögli háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.). En hjer hlýtur að vera að ræða um alveg sjerstakt tilfelli, sem ómögulegt er að taka tillit til. Þá drap háttv.frsm. (E. Árna.) á það, að jeg hefði fylgt fram launahækkun hreppstjóra, en kvaðst þó ekki vilja setja það í neitt samband við það, að jeg væri hreppstjóri, en ekki oddviti. Það var mjög nærgætnislega sagt af honum. En jeg verð að játa það, að jeg álít það miklu ábyrgðarmeiri störf, sem hvíla á hreppstjórunum, heldur en á oddvitunum, og því meiri ástæða til að launa þá. Jeg hefi líka sjálfur verið oddviti og fann aldrei til þess, að jeg hefði oflítil laun. Að jeg hefi viljað vera laus við þann starfa kemur af öðru en að starfið sje vanborgað. Og jeg er þó að minsta kosti sýslunefndarmaður og vinn því að nokkru leyti á móti sjálfum mjer, með því að mótmæla þessu frv.  (E. Árna.: Á að kjósa í vor?)  . Nei, það á ekki að kjósa í vor, og þótt það ætti að kjósa, þá hefði jeg góða von um að verða kosinn aftur, hvernig sem jeg snerist við þessu máli hjer. Háttv. 2. þm. Eyf. (E Árna.) þarf ekki að halda, að jeg sje svo lítilfjörlegur, að jeg sje að veiða mjer atkvæði, hvorki með þessu nje öðru. Jeg þarf þess ekki. Jeg get ekki heldur skilið, að hægt sje að segja, að neinnar eigingirni gæti hjá mjer í þessum launamálum. Jeg vildi heldur ekkert láta hækka laun hreppstjóranna, heldur að eins jafna þau. Frumvarp það kom frá stjórninni. Jeg mundi aldrei hafa gerst flutningsmaður að því. En úr því að það var komið fram, og jeg sá fram á, að það mundi verða samþykt, vildi jeg koma að sanngjörnum breytingum; brtt. mín við það frv. fór að eins í þá átt að jafna launin, þ. e. draga úr mismuni þeim, sem gerður var á hreppstjóralaunum í frumvarpinu, og jeg held, að það hafi verið fyllilega rjettmætt.

Þórarinn Jónsson Jeg ætla mjer ekki að lengja umræður mikið, að eins drepa á fáein atriði. Háttv. þm. Barð. (H. K.) sýndi fram á það, og það með rjettu, að það væri rjettlætiskrafa fyrir þessari breytingu. Launin væru óhæfilega lág og það þyrfti að bæta þau upp. En sami þm. (H. K.) benti á, í sambandi við þetta, að sumir sveitarsjóðir væru svo fátækir, að þeir »standi sig ekki við« að bæta við launin. Það er alveg rjett, að flest sveitarfjelög eru fátæk. En það er ekki sagt, að sveitarsjóður tapi neitt á því að greiða oddvitanum hæfileg laun. Þessi lágu laun, sem nú eru greidd, valda því, að oddvitaskifti eru mjög tíð, og þótt nýtur maður fáist í þá stöðu, þá tapast hann strax aftur. Það er áreiðanlega tap fyrir hreppsfjelagið. Enda veit jeg til þess, að sumir hreppar hafa greitt nýtum oddvitum meira en tilsett er, til þess að geta haldið þeim. Störf oddvitans fara stöðugt vaxandi, og kostnaður ávalt nokkur við starfsemi hans. Aðrir hreppsnefndarmenn þurfa miklu minna á sig að leggja og tiltölulega litlu til að kosta. Þeir þurfa að vísu að sitja á hreppsnefndarfundum, að minsta kosti tvisvar á ári, og eyða þannig tíma til þess, en það, sem þeir þurfa að borga fyrir greiða meðan á fundinum stendur, fá þeir vanalegast borgað úr sveitarsjóði. Ekki er heldur hægt að líkja störfum oddvitans við störf hreppstjórans. Starf oddvitans er miklu meira. Þetta er, sem sagt, rjettlætiskrafa, sem frv. fer fram á, en alt um það geri jeg það ekki að neinu kappsmáli, því að það veltur ekki á svo miklu.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Mentamálanefndin hefir lagt til að gera 3 breytingar á frv., og er engin þeirra sjerlega mikilvæg. Samkomulag mátti heita gott í nefndinni. Samt var nefndin ekki alveg sammála um það, hverjar skyldu vera fastar námsgreinar við skólann og hverjar fara eftir vild nemenda. Meiri hluti vildi, að danska yrði ekki skyldugrein, og til þess að kljúfa ekki nefndina samþyktist jeg það. Fyrsta brtt. fer fram á það að taka upp í fyrirsögnina afhending skólans, í stað þess, að hún upphaflega að eins felur í sjer stofnun hans. Með þessari brtt. er efni frv. betur afmarkað en ella. Önnur brtt. fer fram á það að raða kenslugreinunum niður á annan hátt en í frv., þannig, að danska verði, eins og enska, ekki skyldugrein, heldur heimil nemendum tilsögn í henni, ef óska. Þriðja brtt. lýtur að launakjörum kennaranna. Það var til þess ætlast í frv., að skólastjóri fengi leigulaus 2 herbergi til íbúðar, og aðstoðarkennari 1 herbergi, en nefndin ætlar skólastjóra 3 herbergi auk eldhúss, og aðstoðarkennara 2 herbergi, hvorum tveggja þar með hita og ljós. Kjör kennaranna hafa þannig verið bætt að mun. Annars liggur málið svo ljóst fyrir háttv. þingd., að ekki ætti að þurfa að fjölyrða um það meira. Að eins skal jeg geta þess um brtt. á þgskj. 316, að hún fer í rauninni fram á það að færa 3. gr. í líkan búning sem hún hafði upphaflega, í fyrstu mynd frumvarpsins, og er hún mjer því eigi óskapfeld. En með því að jeg vann það til samkomulags í nefndinni að slaka til í þessu efni, þá get jeg ekki greitt atkv. með henni, en ánægja væri mjer samt að því, að hún hlyti sem flest atkv.

Einar Arnórsson Jeg stend ekki upp til þess að andmæla frv.; því fer fjarri. En það er eitt atriði, sem mjer finst óviðkunnanlegt, og nefndin hefir að vísu athugað, en ekki gert svo úr garði sem vera ber. Jeg á við ákvæði 4. gr., um leigulausa íbúð skólastjóra og kennara. Frv. ætlar þeim, skólastjóra 2 herbergi, og aðstoðarkennara 1. Nefndin ætlar þeim rífari kosti, sem sje skólastjóra 3 herbergi auk eldhúss, og kennara 2 herbergi. Jeg verð að telja það næstum ótækt, að löggjafarvaldið fari að ákveða um húsakynni slíkra manna. Beinast liggur við, að stjórnin ákveði það, um leið og hún skipar í þessar stöður, en löggjafarvaldið leiði það hjá sjer. Jeg skal benda á það, að samkvæmt lögum er t. d. forstöðumanni Kennaraskólans ætluð leigulaus íbúð í skólanum; sama er að segja um forstöðumann Akureyrarskólans, og enn gildir sama um dyraverði ýmsra stofnana, en hvergi er það ákveðið, að þessir menn skuli hafa 1 eða 2 herbergi, enda væri það mjög smásmyglislegt. Ef ákvæði væru sett um þetta, þá þyrfti sjálfsagt líka að taka til um kjallara, geymslurúm og ræsting, hver ræsta ætti tröppur til vinstri, hver til hægri o. s. frv. Jeg get ekki felt mig við að setja ákvæði í lögin um þetta, heldur að eins ætla skólastjóra og kennara leigulausa íbúð. Jeg veit að vísu ekki, hvernig húsakynnum er háttað við þennan skóla, en stjórnin mundi spyrjast fyrir um það og tiltaka húsnæði eftir því. Ef nú svo færi, að nýtt hús yrði sett þarna í viðbót, og ástæða þætti til að fjölga herbergjum íbúðanna eða fækka, þá þyrfti lagabreyting til þess, því að ella hefði stjórnin enga heimild til þess; en jeg held sannarlega, að slík atriði þurfi ekki tilkvæmdar löggjafarvaldsins. Jeg vænti, að háttv. nefnd taki þessa bending mína til greina; ella mun jeg sjálfur koma fram með brtt. í þessa átt við 3. umr.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Það er alveg rjettilega athugað hjá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), að þetta ákvæði um íbúðina er eigi sem viðfeldnast, og skal jeg þegar taka það fram, að jeg er eigi ófús til breytinga í þá átt, sem hann benti til. Býst jeg jafnvel við, að nefndin verði því sinnandi. En ákvæðið er komið inn í frv. út af því, að álitamál þótti, hver laun skyldi ákveða, og þá þurfti að sjálfsögðu að hafa hliðsjón af þeim hlunnindum, sem veitt væru, en með því að skólinn á að vera í sveit, er nauðsynlegt að tryggja kennöndum íbúð, af því að erfitt er að fá hana í grend við skólann. Það vakti enn fremur fyrir oss, að takmarka þyrfti íbúðina, því að ella kynnu að verða offá herbergi til skólahaldsins. En þessi bending háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) mun tekin til greina og væntanlega verða gerð brtt. við 3. umr. í þessa átt.

Bjarni Jónsson Jeg hafði ekki hugsað mjer að segja neitt, en brtt. á þgskj. 316 kemur mjer til þess að standa upp. Þar er það lagt til að gera dönsku að skyldugrein við skólann. Jeg get ekki hugsað mjer það, að í sveitaskólum úti um landið þurfi að gera dönsku jafnhátt undir höfði sem móðurmálinu; ef menn vilja láta nema þar erlendar tungur, þá ætti að velja til þess hinar stærri tungur, ensku eða helst þýsku. En ef menn vilja endilega láta kenna þar einhverja Norðurlandatungu, þá ætti síst að velja þessa tungu; þá ætti að velja sænsku, en ekki dönsku; er hún bæði fallegra mál, eldra, skyldara íslensku og betra til framkvæmda, þar sem Svíar eru bæði stærri og menningarmeiri þjóð en Danir. En að minni hyggju á hjer engin tunga að vera skyldugrein, nema íslenska. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) þóttu undarleg ákvæði 4. gr. frv. Hún er að vísu ekki af mínum toga spunnin, og ekki þarf jeg að standa upp til þess að vitna, þótt háttv.þm. (E. A.) láti svo lítið að amast við þessu, en jeg vil samt benda á það, að löggjafarvaldið lætur sig skifta mörg lítilsverð atriði svo að ekki detta af þinginu gullhringarnir við að láta þetta til sín taka. Jeg vil og benda háttv.þm. (E. A.) á það að ekki er loku skotið fyrir það, að kennöndum verði gefinn kostur á stærri íbúð, ef þeir vilja greiða fyrir það. Þar sem sama háttv.þm. (E. A.) þótti það óviðfeldið að tiltaka íbúðina með lögum og taldi þar með, að löggjafarvaldið sletti sjer fram í, hver nota ætti stagið til vinstri og hver til hægri, þá er það þó ekkert kynlegra en margt það, sem löggjafarvaldið lætur til sín taka, t. d. það, að því er illa við, að menn hengi sig, jafnvel í sjálfs sín stagi.

Jón Jónsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 316. Jeg vil ekki gera kröfurnar harðari en þetta. Jeg vil, að dönsku sje haldið fastri sem skyldugrein, en hegð sje slept. Jeg lít svo á, að sú námsgrein, hegð, sje ekki mikils virði, enda vafasamt, hvort nokkur verði við skólann, sem fær sje um að kenna þá grein. Mjer er kunnugt um, að margir nemendur við skólana vilja alls ekki læra þá grein, enda sje jeg ekki, að hún sje annað en hjegómi. Þar á móti er danska nokkurs virði; það getur ekki talist fullkominn alþýðuskóli, sem ekki veitir tilsögn í einhverju tungumáli, auk móðurmálsins; bókmentir vorar eru svo ófjölskrúðugar, að unglingum er nauðsynlegt að kunna eitthvert tungumál, til þess að geta kynst annara þjóða bókmentum, en einmitt bókasöfn vor úti um land hafa mestmegnis að geyma danskar bókmentir. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að nær lægi að velja þá sænsku í stað dönsku. Þess þarf ekki. Hver sæmilega skynugur maður, sem kann dönsku, getur fyrirhafnarlítið lesið sænsk rit. Jeg veit um sjálfan mig, að þótt jeg hafi ekki fengið tilsögn í sænsku, þá get jeg þó lesið hana mjer til gagns, af því að jeg hefi lært dönsku. Þetta er þá ástæðan fyrir því að halda dönsku sem skyldugrein. Kenslan er ekki sæmileg, ef ekki er numið eitthvert tungumál, og er þá danska best til þess fallin, vegna þess, eins og jeg tók fram, að bókasöfnin úti um land eiga mest danskar bókmentir; aftur á móti er þar mjög lítið um enskar eða þýskar bækur.

Einar Arnórsson Jeg er þakklátur háttv.frsm. (Sv. Ó.) fyrir það, hve vel og viturlega hann tók í aths. mína um íbúðirnar. Alt öðru máli er að gegna um háttv.þm. Dala. (B. J.), sem jafnan gengur illa að snúa frá villu síns vegar. Það er svo að heyra sem hann haldi, að stjórnin verði ekki rífleg í að skamta íbúðirnar eða þá ofríf; óhætt mun þó vera að trúa stjórninni fyrir því, að ekki hafi hún íbúðirnar svo rífar, að standi fyrir skólahaldi, einkum er hún hefir fyrir sjer bendingar háttv. mentamálanefndar. Sami hv.þm. (B. J.) sagði, að kennendur mundu ekki fá fleiri hlunnindi, án þess að borga fyrir, og er það líklega rjett, eftir till. nefndarinnar. Stjórnin yrði þá sjálfsagt að krefja þá borgunar fyrir þvottahús, búrklefa eða þurkloft og útihús. Það má vel vera, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að löggjafarvaldið lúti oft að litlu, en dæmið, sem hann tók, var hrapallega illa valið. Löggjafarvaldið skiftir sjer ekki af því, þótt menn hengi sig á snaga, enda er ekki greitt aðgöngu að ná til þess, sem hefir lógað sjer; annað mál er það, ef háttv.þm. Dala. (B. J.) horfir á mann hengja sig og bregður ekki við til þess að skera hann niður, hver sem stagið á, þá mundi löggjafarvaldið sjálfsagt hnippa í háttv.þm. Dala. (B. J.), þótt ekki sjeu þessi ákvæði eingöngu sett vegna hans (B. J.). En, í alvöru að tala, býst jeg við því, að háttv. nefnd taki bending mína til greina, úr því að háttv.frsm. (Sv. Ó.) fanst hún rjett, og jeg veit, að háttv.þm. Dala. (B. J.) muni og verða á sama máli, þegar hann hefir hugsað sig um.

Bjarni Jónsson Það þarf ekki að hengja háttv. 2. þm. Árn. (E. A.); háttv. háskólakennarinn (E. A.) hefir útlistað nákvæmlega, að það sje ekki bannað, jafnvel þótt hann eigi ekki snærið sjálfur. En um aðrar aths. hans er það að segja, að þær lýsa lofsamlegum áhuga og lærdómi úr húsaleigunefndinni hjer í Reykjavík; sýna þær, að stjórn landsins og Reykjavíkur falla vel saman og verða löggjafarvaldinu að góðum notum. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) sagði, að rjettara væri að halda dönsku en hegð sem skyldugrein. Ef danska er svo nauðsynleg, sem hann lætur, þá munu allir nemendur æskja kenslu í henni, þótt hún sje ekki skyldugrein, og er hún þeim þá heimil eftir till. nefndarinnar. En jeg hverf ekki aftur frá því, að ef einhver Norðurlandatunga á að vera skyldugrein, þá ætti það helst að vera sænska, af þeim ástæðum, sem jeg nefndi áðan. Og þótt háttv.þm. (J. J.) skilji sænsku, af því að hann hefir lært dönsku áður, þá mundi sjálfsagt líka mega snúa þessu við og segja, að ef hann hefði lært sænsku, mundi hann einnig skilja dönsku. En hví setur háttv.þm. (J. J.) ekki einhverra hinna stærri tungna, t. d. þýsku? En mín skoðun er sú, að í alþýðuskólum beri fyrst og fremst að leggja áherslu á móðurmálið, en aðrar tungur ekki, fyr en nemendur hafa þá lært íslensku vel. Jeg vil því ráða mönnum til þess að fella brtt., einkum af því, að eftir henni á danska að vera skyldugrein, en nægilegt virðist að heimila tilsögn í þeirri tungu.

Sigurður Sigurðsson Jeg tel mjer skylt, þótt það sje ekki vani minn, að gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli, því að hjer stendur sjerstaklega á. Í þessu frv. er farið fram á að leggja niður Eiðaskóla og koma upp alþýðuskóla á Austurlandi, á Eiðum eða annarsstaðar, í staðinn. Jeg verð að lýsa yfir því, að jeg er algerlega mótfallinn þessari breytingu. Jeg álít sem sje, að búnaðarskólinn ætti að halda áfram, og að það beri að breyta honum í bændaskóla og landið að taka hann að sjer, eins og aðra bændaskóla hjer. Jeg skal ekki rekja þetta mál langt, en get bent á ýmsar ástæður, sem mæla með því, að búnaðarskóli sje á Austurlandi, á Eiðum eða annarsstaðar þar. Jeg vil vekja athygli á því, að þar sem í 2. málsgr. 3. gr. í frv. er farið fram á, að haldið sje búnaðarnámsskeið haust og vor, er það ekki tekið fram, hvort vera skuli verkleg námsskeið eða fyrirlestrar. En þó skilst mjer, að þar sje heldur átt við verklegt nám, þar sem sagt er, að sjerstök áhersla skuli lögð á jarðrækt, smíðar, hússtjórn og mjólkurmeðferð. Ef það er rjett skilið hjá mjer, vil jeg benda á, að mjer fyndist »praktiskara« að takmarka námsskeiðið við eitt eða tvent, t. d. jarðrækt og hússtjórn. Það segir sig t. d. sjálft, að um mikinn lærdóm í smíðum getur ekki verið að ræða á svo stuttum tíma. Það var að eins þetta, sem jeg vildi benda á, að jeg kysi helst, að Eiðaskóla yrði breytt í bændaskóla, sem landið tæki að sjer; það hygg jeg að muni verða langhagkvæmast.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Að eins örfá orð út af því, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði um þetta, sem lengi hefir verið deiluefni eystra, hvort heldur ætti að vera alþýðuskóli eða búnaðarskóli á Eiðum. Mjer finst ekki rjett að fara að vekja deilur um það hjer aftur, enda kom það fram við 1. umr.  (S. S.: Mín aths. stendur fyrir það.)  Það gæti verið, að þeir, sem ekki hafa fylgst með í málinu, hjeldu, að hjer væri um nýtt atriði að ræða, sem ekki er rjett. Hvað búnaðarnámsskeiðinu viðvíkur, þá er í skiftingu þess tekið sjerstakt tillit til bæði karla og kvenna, sbr. hússtjórn, en jarðrækt hygg jeg að mundi altaf verða aðalatriðið á búnaðarnámsskeiðunum. Finst mjer svo ekki ástæðu til að svara þessu frekar.

Björn Stefánsson Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls við þessa umr. málsins, en það var að eins fyrirspurn háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem kom mjer af stað, um það, hvernig búnaðarnámsskeiðinu skyldi háttað. Frá mínu sjónarmiði er það meiningin, að það verði jarðræktarnámsskeið. Það er stór flokkur manna fyrir austan, sem ekki vill, að slept verði búnaðarkenslu, en þar er líka annar flokkur, sem óskar eftir alþýðuskóla, og í þessu frv. er hvorttveggja sameinað, til að sætta báða, en flutningsmenn munu aðallega hafa átt við jarðrækt, og til að taka þetta skýrar fram hefi jeg hugsað mjer að koma með brtt. um að breyta búnaðarnámsskeið í jarðræktarnámsskeið, við 3. umr. málsins.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get búist við, að sumum þyki það undarlegt, að frv. þetta kemur frá nefnd. En ástæðan til þess er sú, að hæstv. landsstjórn fór fram á það við fjárhagsnefndina, að hún flytti þetta mál, til þess að spara fyrirhöfn og greiða fyrir málinu, því að stjórnin hefði annars orðið að síma frv. til konungs og fá samþykki hans til að flytja það. Það var einróma álit nefndarinnar, að engin ástæða væri til að skorast undan þessum tilmælum stjórnarinnar, því að hún fjekk þær upplýsingar, að landssjóður skuldaði bankanum um 5 miljónir kr., og að búast mætti við, að hann gengi að landssjóði með greiðslu á þessum skuldum, ef hann fengi ekki leyfi til að auka seðlafúlgu sína. Frv. þetta er í fullu samræmi við lög, sem samþykt voru á aukaþinginu í vetur. Jeg skal ekki fara frekar út í þetta mál. Það þótti nauðsyn í vetur að setja þessi lög, og jeg býst við, að ekki þyki bera minni nauðsyn til þess nú. Það var þá tekið fram í umræðum um þetta mál, að á það bæri að líta sem einn lið í ófriðarráðstöfununum, og þannig er það líka nú. Þess vegna greiði jeg atkvæði með frv., sem jeg mundi að öðrum kosti ekki gera. En jeg vil þá um leið taka það fram, að fjárhagsnefnd er ekki vonlaus um, að þetta geti orðið í síðasta sinni, sem gripið er til þessa örþrifaráðs, og að hægt verði að finna einhver önnur ráð til bæta úr vandræðunum heldur en að veita bankanum þenna bráðabirgðarjett hvað eftir annað. Að þessu sinni vona jeg, að háttv. deild líti á nauðsynina og greiði götu málsins.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi svo sem engu að bæta við það, sem háttv.frsm. (M. G.) hefir tekið fram. Jeg er háttv. fjárhagsnefnd mjög þakklátur fyrir það, að hún var fús á ,að taka frv. upp. Stjórnin hefði orðið að gera það að öðrum kosti. Nefndin hefir því sparað stjórninni kostnað og fyrirhöfn við það að síma frv. til konungs. Jeg get ekki sjeð, að nokkurt undanfæri sje frá því að samþykkja þetta frv. Stjórnin verður að leita til bankans og fá hjá honum alt það fje, sem hann getur af sjeð. Bankarnir hafa báðir gert það að láta af hendi við landsstjórnina alt það fje, sem þeir geta mist. Það er líka alveg rjett, sem háttv.frsm. (M. G.) tók fram, að þetta sje einn liður í ófriðarráðstöfununum, sem ekki á að standa til frambúðar. Og það er ekki vonlaust um, að hægt verði að komast hjá því að framlengja seðlaútgáfurjett bankans hvað eftir annað.

Pjetur Þórðarson Mál þetta mun líklega hafa verið í allsherjarnefnd Ed., að jeg hygg. Mundi því heppilegast að vísa því til samskonar nefndar hjer, eða annarar nefndar, ef deildin álítur rjettast að setja það í nefnd.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Eins og hv. deild er kunnugt var mál þetta tekið út af dagskrá, þegar það var síðast hjer til umræðu, vegna þess, að nefndin, sem hafði það til meðferðar, hafði ekki leitað álits fjárveitinganefndar um fjárhagsatriði málsins. Þetta álit meiri hl. hennar er nú komið. En það verð jeg að segja, að það urðu mjer alger vonbrigði og þau því meiri, sem sú hv. nefnd hefir gefið meðmæli ýmsum málum, sem síst er líklegt að geri landinu meira gagn en það, sem frv. þetta fer fram á, eða álitlegra er að leggja fje fram til, en til vjelstjóraskólanna. Jeg veit annars ekki, hve mikið á að leggja upp úr áliti fjárveitinganefndar og tillögum um mál. Það væri ekki óeðlilegt að skoða það þannig, að hætta ætti við þau mál, sem hún legði á móti. En það hefir nú stundum sýnt sig, að þótt fjárveitinganefnd hafi lagt á móti máli, þá hefir það eigi að síður fengið fram að ganga. Svo mikil sanngirni hefir verið ríkjandi hjá þinginu, að það hefir brotið bág við tillögur fjárveitinganefndar, hafi því fundist henni hafa yfirsjest. Því bregður annars fyrir í áliti hv. nefndar, að hugsanir hennar sjeu ekki í fullu samræmi við orðin, þar sem hún segist vera mótfallin málinu í þetta sinn fjárhagsins vegna. Í þessu skil jeg ekki, því að það er einmitt tekið fram af sjávarútvegsnefndinni, að lögin skuli ekki koma til framkvæmda fyr en svo fljótt sem hægt er, og þó eigi fyr en að stríðinu loknu. Mótmæli fjárveitinganefndar eru því þýðingarlaus, nema ef „að þessu sinni“ á að þýða sama sem í bráð og lengd, og er þá undarlega að orði komist. Sjávarútvegsnefndinni var það ljóst, að eigi áraði nú til að fara að leggja út í kostnaðarsamar nýbreytingar, og því lagði hún til um kostnaðarlítið bráðabirgðafyrirkomulag, sem bætti úr brýnustu þörf og við yrði að una, þangað til að hagur hægðist. Eigi veit jeg til þess, að það hafi verið tilætlunin með fjárveitinganefnd, að hún ætli að koma fram með sjerstök nefndarálit í málum þeim, sem undir hana eru borin, og eigi sje jeg, að það ætti að vera því til fyrirstöðu, að hv. deild samþykki tillögur sjávarútvegsnefndarinnar, þótt fjárveitinganefnd, eða meiri hluti hennar - því að þar var jeg ósamþykkur hinum - liti öðrum augum á fjárhagshlið málsins en sjávarútvegsnefnd, sem þykist hafa tekið fult tillit til hennar, með ákvæðunum um stundarsakir. Jeg vænti svo mikillar sanngirni og glöggskygni hjá hv. deild, að hún sjái, hve hættulegt hið núverandi ástand er, og að brýn nauðsyn sje á að koma upp skólunum sem allra fyrst að auðið er, og að hún muni því greiða atkvæði með frv. Það mun varla þýða að halda nú langa ræðu um málið. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi þegar ráðið með sjer, hvað gera skuli. En það segi jeg, ef svo skyldi fara, að máli þessu yrði hafnað, að þá mun þingið fá þungan áfellisdóm hjá þeirri stjett, sem það bitnar á; hún hlýtur að skoða það sem snoppung, sjer gefinn, og sannarlega mun það hafa illar afleiðingar að fresta málinu. Þekkingu margra þeirra, sem með vjelar eiga að fara, er mjög áfátt; þeir finna það sjálfir og vildu úr bæta, ef þeir ættu kost á því. Vankunnátta í vjelgæslu spillir stórum eignum manna og getur stofnað lífi manna í háska, og er þar af leiðandi vjelbátaútveginum til hnekkis. Það vilja sumir, að allir sjeu sendir til náms hingað til Reykjavíkur, en bæði eru miklir erfiðleikar á því, og auk þess hefir lítið verið gert til þess, að fullkomna skólann hjer, eða að gera hann færan um að taka á móti öllum þeim, sem í hann þyrftu að leita. Þeir, sem greiða atkvæði á móti máli þessu, taka á sig þá ábyrgð, sem jeg fyrir mitt leyti vildi ekki bera, en jeg vona, að þeir verði fáir; jeg er meira að segja ekki vonlaus um, að sumir úr fjárveitinganefnd muni greiða atkvæði með því og játa, að þeir hafi ekki gefið því fullan gaum, að það er alls eigi ætlast til, að lögin komi í framkvæmd fyr en fjárhagshorfur landsins batna. Jeg vona, að þeir, sem lagt hafa á móti frv., hafi gert það af því, að þeir hafi ekki athugað málið nógu vandlega, og að þeir muni sjá sig um hönd nú, er þeir sjá, að það getur ekki skapað nein fjárhagsvandræði. Það er jafnan fallegt að breyta skoðun, er menn verða þess varir, að þeim hefir skjöplast sýn.

Bjarni Jónsson Jeg held, að það sje misskilningur hjá hv.flm. (M. Ó.), að fjárveitinganefndarmönnum hafi yfirsjest við atkvæðagreiðslu um þetta mál. Menn voru yfirleitt á móti þeim kostnaði, sem því fylgir að setja svo marga skóla á stofn. Hins vegar voru allir sammála um, að sjálfsagt væri að styðja aukna tilsögn við þann skóla, sem til er. Jeg vil nú bæta úr því, sem jeg sagði í öðru máli, honum (M. Ó.) tilheyrandi, með því, að jeg vil koma á sem fullkomnastri kenslu í þessu starfi, sem hjer um ræðir, í sambandi við slýrimannaskólann í Reykjavík. Hjer verði nóg húsrúm í Reykjavík og nægir kenslukraftar. Kenslan verður því fullkomnari, sem hún er á færri stöðum, og því minni kostnaður til að afla ýmsra tækja til verklegra æfinga og framkvæmda. Því að jeg geri ráð fyrir, að eigi yrði að eins tilsögn, heldur og verkleg kensla, í meðferð og góðri stjórn olíugangvjela. Menn læra þá það, sem að sjómenskunni lýtur, á sjómannaskólanum, en verklega meðferð vjelanna á vjelstjóraskólanum. Gæti þetta orðið ágætur skóli og gott væri, að mönnum gæfist kostur á að vera í siglingum, áður en þeir koma í skólann. Um kostnaðinn fyrir þessa menn við að sækja skóla hingað til Reykjavíkur er það að segja, að svo er um alla, sem búa vilja sig undir eitthvert sjerstakt starf, að þeir verða að kosta nokkru til. Tel jeg, að þeir megi þakka fyrir, að landssjóður borgar kensluna, hvar sem skólinn er. Jeg fyrir mitt leyti vil styðja að því af fremsta megni, að sem fullkomnust verði kensla í öllum greinum, er að þessu lúta og að stýrimannaskólanum og vjelstjóraskólanum verði steypt saman í eina heild, svo að hver sá, sem verða vill formaður, skipstjóri eða vjelstjóri, geti fengið hjer fulla þekkingu. En til undirbúnings þessu þarf að koma frumvarp, ekki frá Fiskifjelagi eða sjómönnum, heldur þeim, sem fróðir eru um kenslu og vel að sjer í þeim fræðum, sem hjer er um að ræða, nefnilega kennurum stýrimannaskólans. Að þessu vil jeg styðja, en ekki taka til greina tafarlaust óskir einhverra manna um smáskóla víðs vegar á landinu. Þetta hygg jeg að ráðið hafi atkvæðum vorum í fjárveitinganefnd.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Jeg sje, að það er alveg árangurslaust að karpa við hv.þm. Dala (B. J.) um fyrirkomulag slíks skóla, því að á ræðu hans nú var auðheyrt, að hann skilur hvorki nauðsyn þessa skóla, nje heldur, hvernig hann ætti að vera. Hann heldur því fram, að því meiri sje árangur af kenslunni, sem fleiri eru í skólanum. Jeg býst við, að flestir aðrir álíti, að þetta tvent standi í öfugu hlutfalli. Að minsta kosti er það nokkurn veginn víst um heimaskóla þá, sem góðir voru, að þaðan komu menn með engu lakari mentun en úr mentaskólanum, t. d. Jeg efast t. d. um, að nokkur hafi um það skeið komið betur mentaður úr Bessastaðaskóla en Jón Sigurðsson úr heimaskóla. Annars hefir það aldrei reynst vel að hrúga öllu saman á einn stað í höfuðborgum landanna. Því hafa aðrar þjóðir sjeð sjer hag í því að dreifa hinum ýmsu skólum út um löndin. En fram hjá öllu þessu hefir hv.þm. Dala. (B. J.) gengið, eins og það væri annaðhvort ekki til eða þá ekki eftirbreytnisvert. En það er til og eftirbreytnisvert. Hann leggur ekkert upp úr því, þótt menn missi atvinnu og þurfi að vera að óþörfu og atvinnulausir í Reykjavík, dýrasta stað landsins. Hann segir, að hjer sje í Reykjavík nóg húsrúm fyrir nemendur, sem, eins og áður er sagt, gætu komið til að skifta hundruðum, þar sem bærinn þó er í vandræðum með húsrúm fyrir íbúa sína.  (B. J.: Þetta á ekki að byrja í vetur.)  Það víkkar ekki, húsrúmið í Reykjavík, við þá viðbót. Reynsla undanfarandi ára um húsrúm handa mentaskólanemendum og öðrum er ekki glæsileg. Jeg verð því að segja, að allt það, sem sagt hefir verið móti þessu máli sje „reykur, bóla, vindaský“. Þó tekur út yfir allan þjófabálk, þegar hv.þm. Dala. (B. J.) segir, að tillögur um fyrirkomulagið eigi ekki að koma frá Fiskifjelaginu nje sjómönnum  (B. J.: Óskin á að koma frá þeim)  , heldur frá mönnum, sem lært hafa sjómannafræði, og enga tilhneigingu hafa til að skifta sjer af slíku. Þetta sýnir, hvað maðurinn hugsar sjer, að hugmyndin eigi að komast fljótt í framkvæmd. Nei, tillögurnar hafa komið nákvæmlega úr rjettri átt, frá þeim, sem eiga bátana og á þeim eru, og vilja, að með þá sje tryggilega farið, eða með öðrum orðum, sjómannastjettinni. Veit jeg ekki, hver ætlar sjer þá dul að hafa betra vit á þessu máli en þeir. Því er ekki hægt að segja, að málið sje óundirbúið. Það getur ekki vænst betri undirbúnings. Kákkensla sú, er hv. fjárveitinganefnd vill styðja, er alls ómöguleg. Námsskeiðin geta eingöngu hjálpað, en eru alls ekki það fullkomna, sem þarf. Hvað fjárframlagið snertir, sem frv. útheimtir, þá er það að segja, að það er ekkert gífurlegt, og mundi fljótar færa landssjóði aftur fje en sumt annað, sem meiri hluti hv. fjárveitinganefndar mun leggja með að greiða. Jeg hefi jafnan haft það fyrir reglu að greiða atkv. með þeim fjárveitingum, til hvaða atvinnuvegar sem er, sem vænlegar eru til framfara. En þeir, sem vilja styrkja einn atvinnuveg og setja annan alveg hjá, eiga í vændum bæði dóm annara manna og sinnar eigin samvisku.

Bjarni Jónsson Jeg skal ekki svara í löngu máli. Hv. flm. (M. Ó.) taldi öfugt hlutfall milli aðsóknar og árangurs. Það mun vera rjett um barnaskóla, en í fullorðinna skólum fer það eftir því, hve góð kenslan er. Annars er jeg ekki hjer að deila um, hver best hafi vit á þessu máli, heldur um hitt, að tillögur um fyrirkomulag skóla skuli koma frá mönnum, sem vit hafa á skólamálum. Atvinnustjettin hefir vit á atvinnunni og þörfum hennar, og er því rjett, að hún beri fram óskir sínar, en hún hefir ekki vit á skólamálum, og á því ekki að hafa neitt atkvæði um fyrirkomulag skóla. Jeg held, að jeg verði að halda því fram, að rjett sje, að kennarar semji frv. um skólastofnun, en ekki bátaeigendur eða vjelstjóraefni. Jeg var ekki að falast eftir vottorði um, hvað jeg viti, og gat hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) því sparað sjer sín fögru orð þar um. Hvað viðvíkur húsnæðistali hv.flm.(M. Ó.) skal það um mælt, að jeg ætlast til, að landssjóður stækki sín skólahús. Eftir stríðið mun verða bygt svo mikið hjer í Reykjavík, að eigi mun húsnæði skorta. En ef ástandið hjer í Reykjavík er svo voðalegt, þá þykir mjer það furðu sæta, ef húsnæði er til handa hundruðum manna í öðrum kaupstöðum. Þetta tal um húsnæðið er annars alveg út í loftið, og kemur ekki málinu við. Jeg hygg þægilegast að afgreiða þetta mál vingjarnlega, með rökstuddri dagskrá, er færi í þá átt að auka framlög til vjelfræðslu, og þá sjerstaklega við vjelstjóraskólann í Reykjavík.

Benedikt Sveinsson Með skírskotun til röksemda þeirra, er fram komu í ræðu hv.frsm. fjárveitinganefndar (B. J ), vil jeg leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Í trausti þess, að aukið verði nú í fjárlögum tillag til fræðslu um meðferð gangvjela í skipum, og í trausti þess, að stjórnin beri fram á næsta þingi frv. til laga um aukna kenslu við vjelstjóraskólann í Reykjavík, til þess að bæta úr þeirri þörf, er frv. ræðir um tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Jeg býst við, að hv. deild sje ekki í vafa um, að jeg muni greiða atkv. móti þessari dagskrá, og vona jeg, að allir, sem hlyntir eru þessu skólamáli, greiði atkv. móti henni, og það þegar af þeirri ástæðu, að með henni er útilokað, að skólar verði stofnaðir annarsstaðar en í Reykjavík. Jeg leyfi mjer svo að óska nafnakalls um dagskrána.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Um ástæður fyrir því, að þetta frv. er komið fram, vísa jeg til greinargerðar aftan við það. En að öðru leyti vil jeg taka það fram, að helstu atriði frumvarpsins eru þessi: 1. Að tryggja ábúðarrjett leiguliða á jörðinni, sem oft er mjög valtur og óákveðinn. 2. Að leiguliða sje ákveðin borgun fyrir þær jarðabætur, sem hann hefir látið vinna, og er þar sjerstaklega átt við stærri jarðabótaframkvæmdir, t. d. áveitu, girðingar o. fl. 3. Að tryggja, að á hverri jörð sjeu nægilega mörg og góð hús, og að útbúnaður þeirra sje sæmilegur. 4. Að heimila leiguliða að leysa til sín kúgildi á ábúðarjörðum þeirra, eftir samkomulagi við landsdrottin. Hjer eru þá upp talin helstu atriði og helstu nýmæli í frv. Jeg hafði það fyrir augum með þessu frv. að breyta ekki öðru í núgildandi lögum en því, sem heita má að mest kalli, og hygg jeg, að það sjeu þessi atriði, sem menn hafa helst verið óánægðir með, og því mest nauðsyn að athuga. Að endingu óska jeg svo, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki vera langorður, en jeg verð að segja, að mig furðar á því, hvað hv. 1. þm. Árn. (S. S.) getur verið nægjusamur fyrir hönd leiguliðanna. Breytingar þær, sem frv. felur í sjer, fara svo skamt leiguliðunum í hag, en geta hins vegar orðið Þrándur í Götu fyrir því, að gagngerðar breytingar verði gerðar innan skamms tíma. Hann segir, að þetta sje til að tryggja betur rjett ábúenda yfir jörðum þeirra, en um ábúð á opinberum eignum er það að segja, að það mun vera hjer um bil föst regla, að hún sje gefin æfilangt, en hjer fer hann að eins fram á til 10 ára. Það liggur því á augum uppi, að ef þetta yrði að fastri venju, þá er það ekki til bóta búendum á opinberum eignum, af því sem áður er sagt. Öðru máli er að gegna þar, sem um einstakra manna jarðir er að ræða, því að þar er oft ábúðarrjettur að eins gefinn til árs og árs í senn; en hjer finst mjer vera komið inn á vandasamt atriði, þar sem er umráðarjettur einstaklingsins yfir eign sinni. Mjer finst líka þetta endurgjald, sem ætlað er ábúendum fyrir unnar jarðabætur, er þeir fara frá jörðu, engu sanngjarnlegra fyrir hlutaðeigendur en það er eftir ákvæðum gildandi laga, nema síður sje, og þetta er því eftirtektarverðara, sem frv. á einmitt að stefna að endurbót eldri laga.

Björn Stefánsson Jeg verð að taka undir það, sem áður hefir verið bent á, að jeg kalla það furðanlegt, hvað háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem þó er fulltrúi landbúnaðarins, getur verið lítilþægur fyrir hönd leiguliða, sem landbúnað stunda, ef hann getur sætt sig við þær endurbætur á kjörum þeirra, sem í þessu frv. felast, frá því sem þeir eiga við að búa samkv. lögum um ábúð og úttekt jarða frá 1884. Einkum er þetta þó eftirtektarvert þegar þess er jafnframt gætt, að þessi sami hv.þm. og landbúnaðarfulltrúi (S. S.) vinnur á móti því af alefli, að leiguliðarnir fái ábýlisjarðir sínar keyptar. Að vísu skal það játað, að þær breytingar á núgildandi lögum, sem í þessu frv. felast, eru til bóta, það sem þær ná, en þær eru svo óverulegar, að jeg tel ekki ómaksins vert að fara að breyta öllum þessum mikla lagabálki þeirra vegna. Einkum hefi jeg þó ímugust á frv. vegna þess, að ef þessar óverulegu breytingar ganga fram nú, þá er jeg hræddur um, að það verði til þess að tefja fyrir því, að þessi lög verði endurskoðuð í heild sinni og verulegar endurbætur á þeim gerðar. Endurgjald það, sem leiguliðum er áskilið fyrir unnar jarðabætur, kr. 1,50 fyrir dagsverkið, er næsta óverulegt, einkum þegar þess er gætt, að hann fær það því að eins, að hann víki frá jörðinni jafnskjótt og verkinu er lokið, eða áður en hann hefir haft nokkurn hag af því, en svo lækkar það eða hverfur með öllu, ef hann nýtur þess svo lengi, að ætla megi, að hann hafi fengið beinlínis framlagðan kostnað; að hann megi græða á því, það er útilokað, nema þá að einhverju litlu leyti, ef hann lifir mjög lengi; og að börn hans fái að njóta þess, það er líka útilokað. Oftast mundu þau reyndar fá ábúðarrjettinn eftir foreldra sína, en með hækkaðri landskuld. Þannig yrðu þau að kaupa verk feðra sinna, í stað þess að erfa þau, sem þau þó ættu að eiga heimting á. Jeg vil gera kröfuna hærri, og tryggja leiguliða það, að hann fái einnig gróðann af jarðabótum þeim, er hann hefir látið gera, fái að eiga verðhækkunina, sem á jörðinni verður fyrir umbætur hans. Með því einu móti hefir leiguliðinn sömu hvöt til jarðabóta eins og hann ætti jörðina sjálfur. - Mig furðar á, að fyrst að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) vill ekki, að leiguliðar eignist jarðirnar, þá skuli hann ekki gera hærri kröfur fyrir þeirra hönd. Það var að eins þessi bending, sem jeg vildi skjóta til nefndarinnar, með þeirri till., að hún gangi skör lengra, því að jeg get ekki kannast við, að rjettur leiguliða sje sæmilega trygður fyr en hann fær allan gróðann af jarðabótunum, sem hann vinnur.

Hákon Kristófersson Það er búið að taka fram mikið af því, sem jeg vildi segja, og ætla jeg því ekki að tala mikið á þessu stigi málsins, en að eins gera stutta athugasemd. Jeg verð að taka í sama strenginn og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að mjer finst þetta frv. vera mesti gallagripur, og er hissa á, að það skuli vera frá jafnskynsömum manni og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) er. Það er að vísu rjett, að frv. fer í umbótaátt fyrir leiguliða, en það má ekki heldur íþyngja mjög eigendum jarðanna. Jeg felli mig mjög vel við þá rjettarbót, að leiguliðar fái endurgjald fyrir jarðabætur. Ákvæðin um hús þau, er leiguliði lætur eftir sig á jörðinni, virðast þó ekki vera í umbótaátt í frv. Við vitum, að leiguliðar hafa oft orðið mjög illa úti, þegar þeir hafa bygt upp á jörðum, því að samkvæmt lögum eru þeir skyldir til að selja viðtakanda húsin, ef hann vill kaupa þau, en eru rjettlausir með þau, ef þeir geta ekki flutt þau, og viðtakandi vill ekki kaupa þau. Sú sala á að vera eftir mati úttektarmanna, sem því miður er oft ekki sem rjettlátast. Í sambandi við það má benda á, að víðast hvar munu úttektarmenn hafa fylgt þeirri reglu að láta fráfarendur ekkert hafa fyrir tóftir á húsum, að eins metið viðina. Allir sjá, hve þetta er óhafandi, og þó að þetta sje nokkuð aðlagast, þurfa að vera um það bein og skýr ákvæði. Ákvæðið í 1. gr. þessa frv., að ekki megi leigja jörð skemur en til l0 ára, er ótækt, því að það brýtur í bág við allan umráðarjett manna yfir eign sinni, auk þess sem það er til ills eins fyrir þá, sem vilja fá leigðar jarðir til skemri tíma en 10 ára, og þar að auki er það bein kúgun við jarðeigendur. Mjer er ekki heldur ljóst, að hægt sje að samrýma 1. og 5. gr. 1., 4., 5., 6. og partur af 7. gr. finst mjer vera svo gallaðar, að þær þurfi mjög mikilla umbóta við hjá nefnd þeirri, sem væntanlega fjallar um málið, til þess að þær geti samrýmst heilbrigðri skynsemi. Úr því að á annað borð er farið að gera umbætur á gildandi ábúðarlögum, hefðu þær þurft að vera miklu víðtækari, svo að ekki þurfi altaf að vera að rekast í þeim. - Á þessu stigi málsins ætla jeg ekki að ræða það frekar, en vona, að nefndin lagi frv. eitthvað til muna. Að lokum vil jeg svo þakka hv.flm. (S. S.) fyrir, að hann hefir ráðist í að flytja umbótatillögur við þessi lög. Það var svo mikil þörf á að hreyfa þessu máli, að það er mjög virðingarvert af hv.flm. (S. S.) að hafa ráðist í það. Enda þótt brtt. hans sjeu ekki nægilega víðtækar, og sumar alls óhæfilegar, þá hefir hann, með því að hreyfa málinu, stigið ef til vill heppilegt spor í umbótaáttina.

Sveinn Ólafsson Þótt jeg standi upp, þá er það ekki til þess að gefa nefndinni neinar bendingar, því að, satt að segja, vildi jeg helst alveg losa hana við að vinna að þessu máli; mjer finst varla taka því, þegar um jafnfáar greinar ábúðarlaganna er að ræða, og þær slitnar svona úr heildarsambandi. Jeg hefi enga trú á því að fara að hrófla við ábúðarlögunum, nema með löngum og ítarlegum undirbúningi. Jeg er alveg samdóma hv. samþingismanni mínum (B. St.), að ofskamt sje farið í þessu frv., og í öðru lagi vil jeg benda á, að varkárni verður að hafa, ef maður á ekki að brenna sig á þessum breytingum - og eigi að spilla því, sem átti að bæta, eins og mjer virðist hjer gert með almenna ákvæðinu um 10 ára ábúð. - Jeg skal nefna annað dæmi. 2. gr. ábúðarlaganna frá 1884 tekur fram, hve langur byggingartími skuli vera, og mjer er enn í minni, hve miklar og ákafar umræður urðu um það eina atriði, þangað til menn komust loks að þeirri niðurstöðu, að heimila að byggja jarðir til 1 árs. Meðan mönnum er heimilað að eiga landeignir má ekki takmarka um of umráðarjett eigandans yfir þeim. Meðan þessi rjettur er viðurkendur getur ekki komið til mála, að sá, sem á jörð, geti ekki haft umráð yfir henni nema með 10 ára fyrirvara. Eftir þessu frv. verður það svo, að jarðeigandi, sem ætlar barni sínu jörð til ábúðar, verður að binda hana í 10 ár, þótt barnið hafi hennar þörf miklu fyr, og má ekki heldur halda henni óbygðri. Það er eitt atriði, sem verður að koma til athugunar, sem sje það, að ekki er hlaupið að því að breyta þessum lögum, og það er síður en heppilegt að hafa þennan rjett á sífeldu reiki. Og fyrir mitt leyti ætla jeg því að greiða atkvæði móti því, að frv. þetta verði látið ganga til 2. umr. og nefndar.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg ætla mjer ekki að svara mörgu af því, sem fram hefir komið gegn frv. þessu, meðal annars af því, að háttv. andstæðingar mínir virðast ósammála um agnúana, sem þeir telja vera á frv. Háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) taldi, ofskamt farið í 1. gr. um ábúðartímann  (B. St.: Á þjóðjörðum)  , en hinir 2, háttv.þm. Barð. (H. K.) og 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kváðu það ákvæði lítt viðunanlegt og með því gengið um of nálægt eignar- og umráðarjetti manna. Jeg skal strax taka það fram til skýringar, að ákvæði frv. gilda alment og yfir höfuð, en eru þó aðallega miðuð við ábúð á jörðum einstakra manna. Háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) hefir því hlaupið illa á sig, er hann hjelt, að með því væri átt aðallega við opinberar eignir. Það er að eins í 3. gr., að tekið er fram, að ákvæðið gildi líka landseta á opinberum jarðeignum. Það eru til sjerstakar reglur um byggingu opinberra jarða, enda eru þær vanalega bygðar til lífstíðar. Þess vegna koma athugasemdir háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) frv. ekki við. Jeg skal nú að nokkru leyti kannast við, að ef til vill er oflangt gengið í 1. gr. frv. En minna má á það, að eitt það allra skaðlegasta í okkar búskap er það, þegar jarðir eru bygðar að eins til eins og eins árs í senn. Með þessu ákvæði vildi jeg tryggja, að ábúðarrjetturinn yrði ekki jafnóviss og á reiki og verið hefir. Að öðru leyti getur landbúnaðarnefndin, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, athugað þetta nánar, og óhætt er að treysta henni til að ganga ekki oflangt. Jeg vil vekja athygli hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) á því, að jarðeigendur setja oft upp við landseta, að þeir geri jarðabætur. Það er auðvitað samningsatriði og jarðabætur, sem landeigandi borgar ekki sjerstaklega. Fyrir aðrar jarðabætur á að borga, og ef til vill er gengið ofskamt í þá átt í frv., og mjer þætti vænt um, ef einhver treysti sjer til að fara lengra. Að öðru leyti skal jeg geta þess, út af ræðu háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að jeg tók hjer aðallega og eingöngu þær greinar ábúðarlaganna, sem menn yfirleitt eru óánægðastir yfir. Það getur vel verið, að rjettast væri að endurskoða öll ábúðarlögin, en það ætti stjórnin þá að gera. Fyrir nokkrum árum var samskonar frv. vísað til stjórnarinnar, en hún lýsti yfir því, að hún treysti sjer ekki til að endurskoða lögin. Nú er ef til vill öðru máli að gegna, þar sem nú sitja 3 menn í stjórninni, og einn þeirra ætti sjerstaklega að hafa vit á þessu máli, þar sem hann er gamall bóndi.

Björn Stefánsson Jeg gat ekki varast það, að þetta frv. ætti að vera eingöngu stílað upp á eign einstakra manna, þar sem orð þess, eins og það hljóðar, einmitt benda til þess, að það sje stílað sjerstaklega upp á þjóð- og kirkjujarðir. Í 3. gr. stendur, að hún eigi jafnt við opinberar og einstakra manna eignir. Í þessum orðum fanst mjer felast það, að aðrar greinar frv. ættu eingöngu og aðallega við þjóð- og kirkjujarðir. Háttv. flm. (S. S) játar það, að ef til vill sje oflangt gengið í frv. að því er einstakra manna jarðeignir snertir. Hann gat þess og rjettilega, að leiguliðum hefði engin borgun verið trygð hingað til fyrir unnar jarðabætur. Jeg sagði, að sú bót, er frv. fer fram á, væri óveruleg og þyrfti að vera betri. Jeg vil leyfa mjer að minna háttv.flm. (S. S.) á, að fyrst að hann er á móti þjóðjarðasölunni, ætti hann að vinna að því að gera kjör leiguliða svo góð, að þeir hættu að sækjast eftir kaupum á ábúðarjörðum sínum og sættu sig við að vera leiguliðar. Fyrst að hv.þm. (S. S.) vill, að það opinbera haldi í jarðeignir sínar, ætti hann að sjá, að eina ráðið til þess er að bæta kjör leiguliðanna svo mikið, að þeir hafi engan hag af að kaupa ábúðarjarðir sínar, en eina leiðin til þess er að samþykkja frv. mitt um erfðaábúð leiguliða, sem jeg því vona, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sjái um að ekki verði svæft í háttv. landbúnaðarnefnd.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Jeg lýsi yfir því, að jeg, eftir atvikum, tek frv. þetta aftur að þessu sinni.

Forseti: Frv. þetta er tekið aftur, ef enginn tekur það upp. Enginn tók málið upp. Frv. því tekið aftur.