Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg gat þess við 2. umr., að jeg mundi leggja fram nokkur ný gögn í þessu máli við 3. umr. En áður en jeg kem að þeim lið, ætla jeg að minna lítið eitt á nokkur atriði, sem jeg þykist hafa fullsannað við 1. umr. Jeg benti á það ósamræmi hjá hæstv. stjórn að bera fram þetta frv. nú, þar sem stuðningsflokkur hennar vildi leggja þetta starf niður 1922 og kom þeim vilja í framkvæmd 1924. Jeg benti líka á það ósamræmi, að hæstvirt stjórn, sem ber þetta frv. fram, hefir á þingi í fyrra borið fram frv., sem fer í gagnólíka átt. Á jeg þar við frv. hæstv. fjrh. (JÞ) um háskólann. Í greinargerð þess frv. kemur glögt fram, hvað fyrir honum vakir. Hann segir: „Fjárhag landssjóðs er nú svo komið, að telja má ókleift að rjetta hann við nema gripið sje til allra þeirra úrræða samtímis, sem nota mætti í því skyni. Þótt reynt sje í bili að stöðva tekjuhallann með því að fella niður allar verklegar framkvæmdir, þá er einsætt, að þjóðin muni ekki geta unað því til langframa, en þá verður líka nú þegar að hugsa fyrir niðurfærslu útgjaldanna á öðrum sviðum, svo sem með fækkun embætta. Þótt sú leiðin geti ekki leitt til stórkostlegs sparnaðar þegar í stað, þá verður engu að síður að taka nú þegar ákvarðanir í því efni, til þess að landssjóður geti aftur byrjað verklegar framkvæmdir og aukið þær eftir því, sem sparnaðurinn af embættafækkuninni kemur fram ....“ „.... Stungið er upp á sömu kenslukröftum í íslenskum fræðum, sem ákveðnir voru í lögunum frá 1909, er háskólinn var stofnaður.“ Það er þá, sem sagt, að hæstv. fjrh. hefir í fyrra lagt það til, að skipulagið í íslenskudeildinni yrði á sama veg og var 1909, að þar yrði einn prófessor og einn dósent. Nú er gert ráð fyrir að bæta við einum manni, svo að í deildinni verði 2 prófessorar og 1 dósent. Í þessari greinargerð kemur skýrt fram sú hugsun, að viðreisn ríkissjóðs verði að byggjast á fækkun embætta og stöðvun verklegra framkvæmda. Ef þetta frv. er borið fram með samþykki hæstv. fjrh., þá hefir honum snúist hugur. En sje það borið fram í trássi við hann, þá hlýtur það að vera þvert ofan í skoðun hans. Jeg hefi sannað það, að frá byrjun hefir þetta starf verið bundið við ákveðinn mann. Og jeg get bent á eitt, sem raunar kemur betur fram síðar, að velgengni þessa frv. hefir altaf farið eftir gengi stjórnarinnar. Gengi Alexanders hefir verið mest, þegar gengi stjórnarinnar hefir verið minst. Eða með öðrum orðum, það er öfugt hlutfall milli velgengni dr. A. J. og hæstv.forsrh. Þá skal jeg víkja að nokkrum liðum, sem deildinni koma við. Það er ómótmælanlegt, að fyrst var aðeins einn kennari í íslenskudeildinni, Björn M. Olsen, þar til A. J. kom 1917–18. Með öðrum orðum: nálega helmingur af æfi háskólans líður svo, að í íslenskudeildinni er aðeins einn kennari. En ef það lof er verðskuldað, sem hjer hefir verið borið á Alexander Jóhannesson, að hann væri jafnvel mesti núlifandi málfræðingur á íslenska tungu, þá virðist dálítið undarlegt, að Björn Ólsen skyldi ekki mæla með honum sem eftirmanni sínum. Þá hefir verið deilt um það, hvort leyfilegt væri að hugsa sjer starfandi menn við háskólann, sem ekki væru fastir kennarar. Jeg hjelt því fram, að nota mætti tímakenslu við íslenskudeildina, en þetta hefir verið vefengt og jafnvel gert gys að því. En jeg hefi bent á, að við læknadeildina eru tímakennarar, sem kenna fyrir ákveðna þóknun án þess að hafa föst embætti. Viðvíkjandi því, að vansæmandi sje fyrir háskólann að hafa tímakennara, skal jeg benda á, að þessi nafntogaði vísindamaður, Alexander Jóhannesson, er í vetur tímakennari við mentaskólann. Ef hann getur það án þess að saurga sig, hví getur hann þá ekki eins verið tímakennari við háskólann? Jeg óska, að hæstv.forsrh. (JM) svari þessu snúningalaust. Jón Ófeigsson mun hafa kent margar aukastundir við mentaskólann. Jeg sje ekki, að háskólanum væri nein vansæmd að slíkum manni, þótt hann kendi þar eitthvað án þess að vera settur á föst laun. Og það vill svo vel til, að við mentaskólann er norrænufræðingur frá Kaupmannahafnarháskóla, sem kennir þar íslensku. Hann mun líka hafa aukatíma. Hvað væri þá á móti því, að hann kendi við háskólann? Hefði átt að telja það vansæmd fyrir háskólann að njóta tímakenslu frá dr. Jóni Þorkelssyni eða dr. Birni Ólsen, ef þeir hefðu lifað? Nei, alt þetta skraf um vansæmd fyrir háskólann er endileysa, sem varla þarf að eyða orðum að. Jeg skal síðast benda á orðabókarhöfundinn, Jóhannes L. L. Jóhannsson, sem hjer hefir verið hælt svo mikið og enn er á háum launum. Væri óhugsandi, að hann kendi við háskólann? Ef hann er ekki fær um það, virðist undarlegt, að hann skuli vera fær um að semja þessa stóru orðabók. Jeg gat þess við 2. umr., að jeg mundi rekja þetta mál nánar við þessa umr. og sýna frekar, hvernig til þess er stofnað. Í áliti fjvn.Ed. 1915 stendur: „Dr. Alexander Jóhannesson sækir um 2000 kr. styrk á ári til að halda fyrirlestra við háskólann í ýmsum þýskum fræðum. .... Nú stendur svo á, að Þjóðverji sá, er hingað var sendur í fyrrasumar til þess að kenna þýsk fræði við háskólann, varð að hverfa heim, en engin von um, að annar Þjóðverji komi í hans stað fyrst um sinn.“ Þetta segir fjvn.Ed. Það er skýrt tekið fram, að dr. Alexander vill byrja sem varamaður fyrir þýskan mann heimansendan, sem varð að hverfa heim vegna stríðsins. Á sama þingi segir Bjarni frá Vogi: „Jeg stóð upp til að flytja háttv.Ed. þakkir, .... en þó einkum fyrir meðferð hennar á þeim tillögum, sem jeg hefi borið fram í hv.Nd. Þær voru ekki svo fáar, en svo skelegglega var að verið í Nd., að þær voru allar skornar niður. .... Hún (Ed.) hefir bjargað fyrir mig tveim efnilegum ungum mönnum, Alexander Jóhannessyni og Jakob Jóhannessyni, og dregið þá upp úr hinu víða sláturtrogi Nd.“ Af þessum tilvitnunum sjest tvent: Upphaf málsins er það, að Alexander sækir um styrk til að komast að háskólanum sem kennari í þýskum fræðum. Í öðru lagi tekur Bjarni frá Vogi þetta sem sína tillögu og hælist um yfir samþykki Ed. Það sjest, að enginn hefir barist betur með þessu en hann, að undanskildum Alexander sjálfum. Við sömu umræðu í Sþ. segir einn af leiðandi mönnum í Nd., Magnús Pjetursson, að þeir, sem óttist, að styrkurinn til A. J. verði vísir til nýs embættis, skuli gæta að því, að hann sje einmitt settur í 15. gr. til að fyrirbyggja þann ótta. Meðhaldsmenn styrksins leiða þannig rök að því, að þetta eigi ekki að vera framhaldsstyrkur. M. a. segir Pjetur Jónsson fyrir hönd fjvn., að hún geti ekki aðhylst að veita Alexander styrk til þýskra fræða. Þá kemur það, sem Bjarni frá Vogi segir: „Ber það til sjerstaklega, að hann veit, að óþektar eru hjer kenningar Sivers og rannsóknir um áhrif ýmsra vöðva á röddina; gætu þessar kenningar verið mjög gagnlegar fyrir alla þá, sem starfa að listum, og eins ræðusnillinga, svo að ekki er ólíklegt, að þingmenn, er þeir hefðu hlustað á þennan pilt í einn vetur, gætu talað af miklu meiri snild og hljómfegurð Væri það ekki ómerkilegt atriði, að löggjafarnir yrðu raddfegri, þegar þeir halda líkræðurnar yfir nauðsynjamálum þessa lands.“ Hjer er málið enn sett á nýjan grundvöll. Það er ekki lengur aðeins þýska, sem um er að ræða, heldur á nú einnig að fara að kenna mælskulist, sem jeg síðar mun víkja að, og ef til vill hefir borið einhvern árangur. En þetta hafði ekki meiri áhrif en svo, að Pjetur Jónsson segir: „Nefndinni fanst hjer vera vísir til nýs dócentsembættis í háskólanum og hjelt heppilegra, að sá vísir væri gróðursettur að tilhlutun háskólaráðsins, en nefndin veit ekki til, að það hafi gert neitt í því skyni.“ Hjer er ný sönnun fyrir því, að háskólinn átti ekki frumkvæði um þetta mál, og það virðist ekki hafa verið leitað álits hans, enda hefi jeg áður leitt rök að því, að þetta er ekki frá honum komið upphaflega. Þá segir Bjarni frá Vogi: „Sumir eru hræddir um, að hjer sje stofnað til fasts embættis, en það er hvorki tilgangur minn nje hins unga manns, er styrksins æskir. Hann ætlar sjer að lesa fyrir við háskólann þessi tvö ár.“ Hjer liggur þá fyrir bein yfirlýsing frá aðalflytjanda málsins, að þetta eigi aðeins að vera til tveggja ára. Grunur Pjeturs Jónssonar er að engu gerður. Nú skyldi maður ætla, að ekkert hefði verið í þessu gert eftir 2 ár og styrkurinn fallið niður. En það er öðru nær. Þá er Bjarni frá Vogi frsm.fjvn. og í fjárlögunum koma nú tveir styrkir sameinaðir til þessa manns. Jeg hygg, að núv. forsrh. (JM) hafi samið fjárlagafrv. fyrir 1917, en þar standa þessi orð: „Til kennara í gotnesku og engilsaxnesku 1000 + 1000.“ Nú er breytingin orðin sú, að fyrir þýsku fyrst og síðar mælskulist er komin gotneska og engilsaxneska. Svo líða tvö ár. Þá er það enn hæstv. núv. forsrh., sem undirbýr fjárlögin. Þar stendur: „Til kennara í gotnesku, engilsaxnesku og germönskum fræðum 2800.“ Breytingin er sú, að komin eru germönsk fræði í viðbót, en íslensku er ekki minst á enn sem komið er. Árið 1920 var stutt þing, en á því gerðist þó nokkuð mjög merkilegt í þessu máli, án þess þó að hægt sje að sjá það af þingtíðindunum það ár. Það kemur eiginlega ekki fram fyr en við meðferð þessa máls í fjárlögunum 1921. Þá er það sami ráðherra (JM), sem hefir undirbúið stjfrv. að þessu leyti, sem þegar kemur nokkuð fram. Á þinginu kemur mentmn. Nd. með frv. shlj. því, sem nú liggur fyrir. Það er mjög stutt athugasemd fyrir frv. (með leyfi hæstv. forseta): „Aukakennarinn í gotnesku, engilsaxnesku og germönskum fræðum við háskólann hefir farið þess á leit, að dósentsembætti það, er ræðir um í frumvarpi þessu, verði stofnað Frekari grein verður gerð í framsögu. Kenslumálaráðherra hefir hana á hendi, því að hann hefir samið frv. og greinargerðina, en nefndin ber málið fram fyrir hann.“ En það liggur í þessu greinileg játning um það, hvernig þetta mál frá byrjun er sótt. Maðurinn sjálfur, sem hlut á að máli, hefir beðið um, að frv. sje flutt, en ekki háskólinn, og mentamálaráðherra gerir þetta að vísu, en of seint til þess að geta gert það að stjfrv. Mentmn. flytur það fyrir hann, en er þó svo óviljug að flytja það, að hún vill ekkert um það segja, svo að ráðherrann sjálfur verður að hafa framsögu. Það er því ljóst, hvernig alt þetta er bundið við baráttu mannsins sjálfs. Ráðherrann sjálfur er leiður á því, og hefði því komið of seint með frv., og nefndin enn leiðari og greiðir að einhverju leyti atkv. á móti því, sem jeg mun koma að síðar. Þegar ráðherra svo hefir framsögu í málinu, kemst hann svo að orði, að mentmn. 1920 hafi gengið að því að semja um sömu laun handa dr. Alexander Jóhannessyni eins og hann væri dósent. Þarna kemur þá nýr þáttur inn í málið. Það er gerður samningur í þessu máli á þinginu 1920, en ekki af þinginu sjálfu, ekki af stjórninni, að því er virðist, heldur af fjvn. þingsins, eða líklega helst af fjvn.Nd. En einmitt þetta, að það er hvorki þingið eða stjórnin, sem gerir þennan samning, gerir hann mjög haldlítinn, eins og von var og fram kom í fyrra. Þá, við þessa sömu umr., flytur núverandi fjrh. (JÞ) þá brtt. að binda fjárveitingu þessa við nafn mannsins sjálfs, og flm. (JÞ) útskýrði það svo (með leyfi hæstv. forseta) : „.... af því að mjer var tjáð, að þessi maður hefði fengið loforð fyrir stöðunni hjá stjórn og þingi Jeg hafði vnst þess, að við 1. umræðu hefði verið frá því skýrt, hvernig loforð þetta var til komið, en það var ekki gert.“ Það er auðsjeð, að núverandi fjrh. (JÞ) er töluvert efablandinn hvað þetta snertir, sem og sjest af því, að hann tekur þá aðferð að borga ekki annað út en það, sem stendur í fjárlögunum, og hefir ekki kunnað við þessa aðferð. Þessu svarar svo mentamála- og dómsmálaráðherra núverandi með þessum orðum: „Það er rjett athugað, að það má líta svo á, að ekki hafi komið neinn löglegur samningur í þessa átt. En aðallega kom þetta til milli dr. Alexanders og fjárveitinganefnda beggja deilda.“ Hjer með er þá af hæstv.forsrh. (JM) slegið föstu, í ræðu, sem hann heldur á þinginu 1921, að þetta sje ekki löglegur samningur, og hann hefir um það þau skrítilegu orð, að þetta hafi aðallega „komið til“, eins og þegar menn eru að tala um trúlofanir, á milli hlutaðeiganda og fjvn. beggja deilda; reynir sem sagt að gera það ljóst, að það hafi ekki verið stjórnin, sem þar hafi átt hlut að máli; síðan bætir sami háttv. ræðumaður við, að þetta hafi orðið svo áberandi af því, að sú spurning hafi komið upp, hvort þessi maður ætti að fá fulla dýrtíðaruppbót, og bætir því við, að háttv.þm. Dala. (BJ) muni muna það vel, því að hann hafi verið frsm. að þeim kafla fjárlaganna. Það er hjer vel og rjettilega tekið fram hjá hæstv. ráðherra (JM), hver hafi verið kunnugastur þessu öllu saman og verið pottur og panna í því öllu, því að það kemur síðar fram í umr., mig minnir að hæstv.forsrh. (JM) segi, að það hafi komið til í þinglok 1921, og var þá ekki ástæða til annars en að leyfa nefndinni að gera þetta. En ástæðan til þess, að þetta er gert þar, en ekki á fjárlagaþingi, er sú, að maðurinn þarf að fá dýrtíðaruppbót. Nú mætir þetta mótstöðu í Nd., sjerstaklega af einum stuðningsmanni stjórnarinnar, hv.þm. Borgf. (PO); hann vítir stjórnina fyrir að hafa borgað út án leyfis þingsins, og bætir svo við: „Mest brögð hafa verið að þessu á síðastliðnu ári, og má ekki láta slíka aðferð vera óvítta.“ Þá mun, sem sagt, hafa verið náð hámarki í þeim sið að borga eftir till.fjvn., án þess að þingið samþykti það. Þá segir háttv.þm. (PO) ennfremur, að háttv.þm. Dala. (BJ) og hæstv. dómsmálaráðherra (JM) hafi báðir sagt, „að fjvn. hafi ráðið þennan kennara, sem nú á að gera að föstum embættismanni. .... Jeg mótmæli slíkri verslun.“ Þá segir sá háttv.þm., sem nú er fjrh. (JÞ), nokkur orð í sömu átt: „Þessu frv. hefir, samkvæmt því, sem nú er fram komið, að ófyrirsynju verið troðið upp á mentamálanefnd til flutnings .... Það er sitt hvað að veita hæfum manni styrk til einhvers starfa eða stofna nýtt, fast embætti. .... Mun jeg greiða atkv. gegn frv., því að jeg álít stefnu þess ekki heppilega, og jeg býst við, að jeg sje ekki einn um það álit.“ Það koma, sem sagt, alveg skýr og skörp mótmæli gegn þessu frá núverandi fjrh. (JÞ), og gerir hann mikinn mun á því og segir það sitt hvað að styrkja með fjárveitingu um stundar sakir, eins og þarna átti að vera, eða að vera með því að stofna nýtt embætti. Nú kemur það enn í ljós, hve óheilt fylgið við frv. þetta var á þinginu 1921, því að einn úr mentmn., þáverandi 1. þm. Árn. (Eiríkur Einarsson) segir, að mentmn. sje alveg óbundin við frv., og bætir síðan við (með leyfi hæstv. forseta) : „Hjer er haft að yfirvarpi, að verið sje að styrkja norrænu, en ef það væri af heilindum mælt, mundi í embættið valinn sjerfræðingur í norrænu, en maðurinn, sem um er að ræða, er sjerfræðingur í þýskum fræðum, og er þar tekið af öfugum enda.“ Þetta er eitthvað af því síðasta, sem sagt er um málið á þinginu 1921, og endar svo með því, að frv. er felt með 15:10 atkv. í Nd., að viðhöfðu nafnakalli, og vil jeg leyfa mjer að lesa upp nöfn þeirra manna, sem þar áttu hlut að máli, og gefa stutt yfirlit yfir það, hvernig flokkarnir stóðu að málinu. Þeir, sem atkv. greiddu á móti frv., voru þessir: JAJ, JBald, JS, JÞ, MG, PJ, PO, SSt, StSt, SvÓ, ÞorstJ, ÞórJ, BH, EÞ, EE. Af þessum 15 mönnum eru 11 eða hafa verið viðurkendir Íhaldsmenn, 3 Framsóknarmenn og 1 verkamannasinni. Með frv. voru þessir 10 menn: GunnS, HK, JakM, MJ, MK, MP, PÞ, ÞorlG, ÞorlJ, BJ. Af þeim þingmönnum, sem þá voru í fjvn. af Framsóknarmönnum, er einn eftir á þingi; hinir eru ekki þingmenn lengur, og þessi eini, núverandi þm. A.-Sk. (ÞorlJ), hefir vafalaust verið bundinn af samstarfi sínu við höfuðflytjanda málsins (BJ) í fjvn.; en það er alveg áberandi í þinginu 1921, að nálega allir Íhaldsmenn, og þar á meðal báðir stjettarbræður hæstv. dómsmálaráðherra, eru á móti frv. og fella það umsvifalaust, og þar sem yfir þetta mál hefir gengið þessi dómur 1921, og síðan á þinginu í fyrra, fer það að verða nokkuð ljóst, að það, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls, að það væri allmikil dirfska, sem stjórnin sýndi, að koma með þetta mál inn á þingið. Nú hefi jeg rakið þráðinn fram að þeim tíma, sem jeg hafði áður skýrt frá, nefnilega fram að þingunum 1921 og 1924, og held jeg þá, að það sje fullsannað af mjer, að flokksmenn hæstv.forsrh. (JM) hafa gengið ósleitilega fram í því að firra landið þeim kostnaði, er af þessu frv. leiddi, og haldið fram að því er háskólann snertir þeirri stefnu, er fram kom hjá hæstv. fjrh. (JÞ) í fyrra, að allar verklegar framkvæmdir, sem byrja eigi innan skamms, verði ekki að litlu leyti að byggja á sparnaði af embættafækkun. Þá hefir því verið haldið uppi af hæstv.forsrh. (JM) og öðrum samherjum hans í þessu máli, að hjer væri um svo óvenjulegan mann að ræða á vísindanna sviði, að sú ástæða ein væri nægileg. En nú býst jeg ekki við, að hæstv. ráðherra (JM) hafi vitað um það, sem hv.þm. Dala. (BJ) sagði á þinginu 1915, að þessu væri ætlað að vera til eins eða tveggja ára, því að þá hygg jeg, að hann hefði ekki viljað gera þann merkilega mann ómerkan orða sinna. En af því að svo mikið hefir verið talað um vísindi, og af því að jeg hefi svo takmarkaða þekkingu á þeim, skal jeg ekki leggja neinn dóm á þá hlið málsins sjálfur. Jeg hefi áður vikið að því, að það liggur eftir þennan mann allfræg ritgerð, sem heitir Um fegurð kvenna í nýíslenskum skáldskap. Þessi ritgerð er í tímaritinu Eddu, 5. bindi, 1916; þar segir svo á bls. 364 (með leyfi hæstv. forseta) : „Augun eru í íslenskum skáldskap annaðhvort blá eða dökk.“ Þetta er þá ein af þeim uppgötvunum í þágu vísindanna, sem um er að ræða, og þetta er ein af þeim setningum, sem hafa orðið mjög frægar erlendis, og jeg get þess vegna viðurkent, að hæstv. ráðherra (JM) hafi rjett fyrir sjer í því, að með þessari vísindalegu sönnun, sem hjer er slegið fastri, er það sannað, að augun í kvenfólki, í íslenskum skáldskap, eru ekki hvít, græn eða gul. eða með neinum öðrum höfuðlitum. Nú muna hv.þm. enn, að jeg hafði vitnað í hv.þm. Dala. (BJ), þar sem hann segir á þinginu 1915, að þessi dósent geti kent hv.þm., ráðherrum og háskólakennurum mælskulist o. fl., og finst hjer kannske skýring á því, hvers vegna hæstv. ráðherra (JM) fylgir þessu máli svo fast fram, því að í Skírni 1916, bls. 395–396, er ítarleg grein um þessa miklu þýsku uppgötvun, og af því að þetta er loforð til þingsins um mælskulist, og af því að jeg býst við, að þetta valdi því, að stjórnin vill festa þennan mann við háskólann, þá ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa dálítinn kafla úr greininni. Þar er verið að tala um þessa rannsókn á vöðvunum í sambandi við röddina. Þar segir svo meðal annars: „Einkenni 1. aðalflokks er það, að kviðurinn er nokkuð framsettur; má sannfærast um það, ef menn setja kviðinn nokkuð fram og brjóstið inn og taka síðan til máls, verður þá röddin dimm og mjúk. Einkenni 2. aðalflokks er, að brjóstið er nokkuð þanið, en herping hleypt í lendarnar þversum, verður þá röddin björt og mjúk. Einkenni 3. aðalflokks er, að herping kemur í lendarnar til beggja hliða og niður á við, og verður þá röddin björt og hörð. Er þetta vanarödd Íslendinga og hefir einn íslenskur ræðumaður skýrt mjer frá, að hann hafi eitt sinn flutt ræðu, er stóð yfir í nær 2 tíma; hafi hann að henni lokinni ekki kent neinnar þreytu í raddfærunum, en aftur á móti aftast í lendunum og mjóbakinu. Einkenni 4. aðalflokks er, að herping verður til beggja hliða upp á við, og verður þá röddin dimm og hörð. Þannig hyggur Sievers, að t. d. Jónas Hallgrímsson hafi talað, vegna þess að kvæði hans njóta sín best, ef þau eru lesin upp með dimmum og hörðum málróm (auk ýmissa annara hljómbrigða, er sjerkennileg eru fyrir kvæði hans).“ Síðan eru fáein orð til þess að skýra þetta betur: „Hljómblærinn getur ennfremur orðið greinilegur eða ógreinilegur, eftir því hvort depill nokkur skamt fyrir ofan nafla gengur út eða ekki. Ennfremur er gerður greinarmunur á svo nefndum dramatiskum eða lyriskum hljómblæ raddarinnar, ef hans gætir; að öðrum kosti er talað um marklausan hljómblæ (neutral, þ. e. a. s. hvorki lyriskan eða dramatiskan). Er það vöðvasamdráttur, er á sjer stað í kviðnum neðarlega frá depli fyrir neðan nafla til beggja hliða aftur á bak. Fer samdráttur þessi eftir því, hvort hljómblærinn er heitur eða kaldur (þensla eða samdráttur á kviðbein): Heitur hljómblær 1. og 2. aðalflokks verður dramatiskur, ef þessi vöðvasamdráttur verður frá miðdeplinum fyrir neðan naflann til beggja hliða aftur á bak, en er nefndur lyriskur, ef samdrátturinn fer í öfuga átt, frá bakinu beggja megin að miðdeplinum. Kaldur hljómblær 1. og 2. aðalflokks verður dramatiskur, ef samdráttur þessi gengur frá bakinu beggja megin að miðdeplinum, en lyriskur, ef hann gengur frá miðdeplinum til beggja hliða aftur á bak. Sjest af þessu, að lyriskur og dramatiskur hljómblær lagar sig eftir heitum og köldum hljómblæ.“ Það er nokkuð meira í þessa átt, en jeg vil ekki þreyta hv. deild á meiru af þessu, enda geta hv.þm. lesið frekar um þetta í Skírni 1916.  (Forsrh. JM: Eða hjá Sievers sjálfum)  . Já, þeir, sem hafa notið nægilegrar kenslu við háskólann í þýskum fræðum til þess að komast í hann sjálfan. Nú hefi jeg áður leitt rök að því, að þessu hafi verið lofað áður af flm. málsins (BJ), að það væri hægt fyrir háttv.þm. að auka ræðukraft sinn með því að nema þessi fræði, og þessi frði hafa einmitt komið fram í Skírnisgreininni 1916. Nú efast jeg ekki um, að svo lærður maður sem hstv. forsrh. (JM) muni hafa fylgst með í þessu, og einmitt þar sem þessu hefir verið svo nákvæmlega lýst árið 1916, þá hefir mjer dottið í hug, að fylgi hstv. forsrh. (JM) í þessu máli, þvert ofan í harðsnúna mótstöðu flokksbræðra hans, muni stafa af því, að hann sjálfur og einhverjir samherjar hans hafi einmitt notfært sjer þetta vísindalega kerfi Sievers, sem flutt er hjer, og það er einkennilegt, að svo að segja sama árið sem þessi grein kemur út, þá fer formælandi þessa máls (JM) að stíga og verður ráðherra. Og jeg vil nú skjóta því til hæstv. ráðherra, hvort hann geti ekki litið svo á, og ef svo er, hvort hann vilji þá ekki skýra þinginu frá, að hann sem áhrifamikill maður í þjóðlífinu standi í meira en lítilli þakklætisskuld við þann mann, sem hefir innleitt þessi vísindi eða mælskufræði hjá þjóðinni. Jeg hefi tæpt á því áður, að það er, að því er virðist, öfug velgengni milli þessa dósents og stjórnar þeirrar, sem fer með þetta frv. Á þinginu 1915 gekk erfiðlega að koma þessum styrk í gegn, en tókst þó. Síðan siglir þetta alt vel og rólega frá 1917–1920, á blómatíma þessa ráðherra, en svo þegar stjórnin var tekin að hallast 1921 og þurfti hjálparmanna, þá kemur einmitt dósentinn upp, og er þá þvertekið fyrir hann á þinginu í fyrra. Þegar ráðherrann er í uppsiglingu, þá er hann altaf drepinn, en þegar svo aftur fer að blása á móti stjórninni, þá kemur dr. Alexander aftur ljóslifandi, og á nú að verða dósent. Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli á þessu, til þess að það verði útskýrt.

Forsætisráðherra (JM); Jeg hafði ekki ætlað mjer að tala langt mál við þessa umr.; mjer finst það vera svo ógnarlega þýðingarlítið að vera stöðugt að tyggja upp hið sama aftur og aftur. Mjer dettur ekki í hug, að hv.frsm. minni hl. (JJ) leggi svo mikið kapp á að vera á móti frv. af öðru en því, að honum sje fremur í nöp við manninn, sem gert er ráð fyrir, að fyrstur fái embættið, því að málefninu getur hann ekki haft neitt á móti. (JJ: Jeg þekki manninn ekki neitt). Jeg skal ekki trúa því, að hv.þm. (JJ), sem oft kemur með háar kröfur um ýmislegt til mentamála, geti verið á móti þessu máli, er ekki skiftir miklu í fjármálum landsins, og skil jeg ekki í því, að það komi málinu neitt við, hvort jeg er í ósamræmi við fleiri eða færri af mínum flokksmönnum, því ef jeg álít málið rjett, hefi jeg leyfi til þess að bera það fram. Allur vaðall hv.þm. (JJ) um það, hverjir af þingflokkunum hafi staðið með eða á móti frv. - þegar hann var að telja þá upp á þinginu 1921 - er óþarfur. Jeg skal þá leyfa mjer að benda hv.þm. (JJ) á það, að á þinginu 1921 var meiri hl. Framsóknarmanna með frv., en meiri hl. Íhaldsmanna á móti því, svo að hv.þm. (JJ) er þá í fullkominni andstöðu við sína flokksmenn frá þeim tíma.

Jeg var ekki á þinginu þá

. Jeg vil ekki einu sinni trúa því, að hv.þm. (JJ) skipi þeim að greiða atkv. eins og honum sýnist í svona máli.

Jeg hefi ekki sagt það

. Hv. þm. (JJ) sagði: „Jeg var ekki á þingi þá.“ En jeg vildi ekki gera mínum flokksbræðrum svo mikla minkun, eins og háttv.þm. (JJ) hefir gert sínum, með slíkum dylgjum. Háttv. 5. landsk. (JJ) talaði um frv. það, er hæstv. fjrh. (JÞ) flutti í fyrra um háskólann. Hvað stendur þá þar? Hæstv. ráðherra vill hafa kennara í íslenskri tungu við háskólann, þegar til þess er hægt að fá hæfan mann. Og nú höfum við einmitt hæfan mann. Það þýðir ekki neitt fyrir hv. 5. landsk. (JJ) að vera að tala um það, að maður þessi hafi lagt sjerstaklega stund á þýsku og gotnesku, en ekki íslensku. Þar er einmitt grundvöllurinn fenginn til samanburðar við rannsókn íslenskrar tungu. Því að þegar dr. Alexander hafði lokið prófi í þýskunni, snýr hann sjer að íslenskri málfræði og rannsókn sögu íslenskrar tungu. Jeg er því sannfærður um, að hv. 5. landsk. (JJ) stendur einn uppi með þá skoðun, að dr. A. J. sje ekki sjerfræðingur í íslenskri málfræði og sögu íslenskrar tungu. Þá fór þessi háttv.þm. ennþá að tala um tímakensluna. Sýnir allur hans vaðall um hana, að þekking háttv.þm. er ekkert nema á yfirborðinu, þegar hann getur ekki greint á milli tímakenslu og fastakenslu sjerfræðinga við háskólann. Jeg veit ekki til, að háskóli noti tímakenslu, eins og háttv.þm. vill. Hitt dettur mjer ekki í hug, að háskólakennara sje það minkun að hafa tímakenslu á hendi um stund í lægri skóla, en jeg verð að segja, að það er vandræði, að svo skuli þurfa að vera, því að vitanlega dregur slíkt frá eiginlegri vísindalegri starfsemi. Annars er hv.þm. eins og endranær að tala um ýmislegt annað en málið sjálft. Segir hann, að það sje merki á meistaranum að vaða úr einu í annað, en það sje heimskra manna að takmarka sig. Alt það, er hv.þm. hefir sagt nú um sjálft málið, er margbúið að segja áður og svara. Það, sem liggur bak við allan þennan vaðal, virðist helst vera það að reyna að sverta þennan merka mann, sem embættið vitanlega er ætlað í fyrstu. Sagan, sem hv.þm. var að segja, átti víst að vera einhver ný upplýsing í málinu. En hún sannaði bókstaflega ekki neitt. Hvort dr. Alexander hafi í upphafi sóst eftir þessari stöðu, kemur málinu ekkert við; heldur hitt, og því hefir hv. 5. landsk. (JJ) ekki getað neitað, að 1920 bauðst honum annað starf, sem lá við borð að hann tæki. En þá kom fjvn. og vildi festa hann við háskólann. Það er vitanlega rjett, að þetta var ekki gert á formlegan hátt, en þessi háttv.þm. vill stundum láta halda slík loforð. Á þinginu 1921 fæ jeg nefnd til að bera fram frv., í samræmi við gerðir þingsins (þ. e. fjárveitinganefnda) 1920. Að jeg bar það ekki fram sjálfur, var einungis fyrir þá sök, að jeg vildi forðast símskeytakostnað, sem af því hefði leitt að fá samþykki konungs símleiðis. Mátti því skoða þetta sem stjfrv. Jeg get nú ekki skilið, að neitt undarlegt hafi verið við það, þó jeg vildi festa með lögum það samkomulag, sem orðið var á milli fjvn., stjórnarinnar og dr. Alexanders. Heldur þvert á móti, að það hafi verið skylda hverrar stjórnar, til þess að maðurinn yrði ekki aðeins gabbaður. Þá á þetta frv. að vera flutt fyrir þm. Dala., af því að hann hafi lagt mikla áherslu á málið og fylgt því fastlega. Þetta verð jeg að segja, að sje lítil sönnun. Er ekki hv.þm. Dala. (BJ) kunnur að því að hafa altaf fylgt og fylgja enn öllum þeim málum, sem miða að því að auka mentun, vísindi og listir? Kemur hann ekki altaf á hverju þingi með fleiri og færri till. um aukið fjárframlag til slíkra hluta? Er þá nokkuð sjerstakt, þó að hann fylgi þessu frv. nú? Jeg held ekki. Var það ekki hann, sem kom með till. um orðabókarstarfið ? Jú, háttv.þm. Dala. (BJ) fylgir öllum slíkum málum. Hann hefir aldrei hvikað frá þeirri stefnu sinni. Eða veit hv. 5. landsk. (JJ) nokkur dæmi þess, að hv.þm. Dala. hafi ekki altaf fylgt slíkum málum af krafti? Jeg get ekki skilið, að það hafi verið nein dirfska af mjer að koma með þetta frv. nú. Því eins og jeg hefi þegar tekið fram, tel jeg það beinlínis skyldu mína, fyrst af því, að jeg tel embættið nauðsynlegt í sjálfu sjer, og rjett að það sje stofnað einmitt nú, eins og á stendur. Háttv. þm. (JJ) nefndi tvær ritgerðir eftir dr. Alexander, um fegurð kvenna og um hljóðfræði. Þykir mjer hin fyrnefnda lítið koma þessu máli við; en máske hin síðartalda. Hvað dr. A. J. hefir skrifað um fegurð kvenna, kemur ekkert því við, hvort hann er fær um að kenna íslenska málfræði við háskólann eða ekki. Annars get jeg ekkert fundið hlægilegt við það, þótt þess sje getið, að í íslenskum ljóðum sje talað um dökk og blá augu kvenna. Hv. þm. veit það, að í skáldskap annara þjóða er einatt talað um aðra liti augna kvenna, jafnvel græn.

Það er brot á kenningu dr. A. J.

. Og í enskum bókum er oft talað um grá augu. Jeg finn því ekki, að neitt sje hlægilegt við það, þó talað sje um, hvað sje tíðast um þetta í íslenskum kveðskap. Þá las hv.þm. upp það, sem dr. A. J. segir um áhrif ýmsra hreyfinga líkamans á röddina. Jeg fann heldur ekkert hlægilegt við það. Það voru setningar og kenningar þeirra manna, sem mest hafa fengist við að rannsaka mannsröddina. Jeg verð því að álíta, að alt þetta fálm og allur þessi lestur háttv.þm. stafi einungis af mentunarleysi hans sjálfs í þessum efnum. Enda hefir öll framkoma hans sýnt, að þekking hans er ekki djúptæk. Ef dr. A. J. hefði sagt einhverja vitleysu í hljóðfræði eða málfræði, hefði þessi framkoma hv.þm. verið skiljanlegri. En nú er ekki um það að ræða hjer. Jeg hafði helst ekki ætlað mjer að segja neitt við þessa umr. málsins, því jeg lít svo á, að þessar umr. sjeu hvorugum okkar til sóma. Að minsta kosti fyrirverð jeg mig fyrir að vera núna að svara í 9. sinn sömu fjarstæðunum og jeg svaraði við 1. umr.; fjarstæðum, sem ekkert koma málinu við, því að háttv. 5. landsk. (JJ) hefir aldrei farið inn á það svið að tala um bók dr. A. J. í málfræði. Hann hefir forðast það, og í stað þess að tala á þinglegan hátt um málið sjálft hefir hv.þm. verið með tóma útúrsnúninga, sem ekkert hafa komið málinu við. En það er býsna hart, þegar svona mál eru til umr., að ekki skuli vera hægt að fá þingmenn til að tala um málið sjálft.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Eggerz) Saga sú, sem háttv. 5. landsk. (JJ) rakti, sýnir aðeins, hvernig þetta mál, eins og ýms góð mál, eiga oft erfitt uppdráttar. Þannig er um mörg mál hjá þjóð vorri, sem ennþá eru í minni hluta, að þau eiga eftir að skjóta upp höfði og fá síðar mikið fylgi. Hvað snertir þekkingu og hæfileika dr. Alexanders læt jeg mjer alveg nægja umsögn háskólans, því að um það er hann færastur að dæma. Um augu kvenþjóðarinnar, sem hv. 5. landsk. var að blanda inn í þetta mál, skal jeg ekki fara að tala hjer, þó því verði ekki neitað, að ekkert hefir eins mikil áhrif á skáldin sem þau. Og að því leyti fer dr. A. J. alveg með rjett mál í ritgerð sinni. Annars finst mjer þetta mál svo einfalt, að ekki þurfi um það að deila, þar sem hjer á fyrst og fremst að bæta úr órjetti gegn ákveðnum manni, og svo ennfremur jafnframt bæta úr þeim órjetti, sem íslenskri tungu er sýndur með því að kenna hana ekki við háskólann. Hjer eru því slegnar tvær flugur í einu höggi.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg get verið mjög ánægður með ræðu hæstv.forsrh. (JM), því að hann gat með engu móti hrakið þau rök, sem jeg lagði fram í málinu. Var ræða hans því ekkert annað en alment góðlátlegt spjall. Jeg get vel skilið, að hæstv. ráðherra sje ekki vel ánægður með ýmsar gerðir þessa þings og hversu það hefir tekið á stjórninni. En hverjum er þar öðrum um að kenna en hæstv. stjórn sjálfri? Hver getur kannske annar en hún sjálf gert að því, þó hún beri fram svo vitlaus frumvörp, að jafnvel hennar nánustu fylgifiskar keppast við að drepa þau? Hverjir bera ábyrgð á vali forsetanna aðrir en hún sjálf og hennar fylgifiskar? Og er það ekki henni að kenna, hversu málin koma illa undirbúin fyrir þingið? Ef málin kæmu vel undirbúin, væri alt öðru máli að gegna. Annars get jeg verið sammála hæstv. ráðherra um, að það sje ekki gott, ef þingið stendur 4 mánuði. En það er engum öðrum um að kenna en hæstv. stjórn sjálfri, þegar hún kemur fram með frv., sem taka fleiri daga af tíma þingsins þegar við fyrstu umr., sem hún sjálf vill einu sinni ekki að gangi fram, eins og er um frv. um herinn. Jeg leyfi mjer því að vísa aftur til föðurhúsanna þeim aðfinslum, sem hún hefir beint bæði til mín og annara, en sem hún á beinlínis sjálf. Dæmi þess er aðstoðarlæknirinn á Ísafirði með sín 1400 brennivínsresept. Þessum manni vill hæstv. fjrh. Íhaldsins (JÞ) borga hærri laun heldur en þingið samþykti í fyrra. Er þá líklega tilgangur hans sá, að þingið borgi stóra upphæð til þessa manns framvegis vegna þeirrar lækkunar, sem á launum hans varð á þingi 1919. En ef hæstv. fjrh. (JÞ) vill hækka laun drykkjulæknis á Ísafirði, sem ljet úti nokkrar tunnur af „sprútti“ til lækninga, og ef þingið telur sjer leyfilegt að ganga inn á slíkt, þá vil jeg og samflokksmenn mínir hafa leyfi til þess að mótmæla því, að stofnað sje nýtt embætti með 7 þús. kr. launum þvert ofan í yfirlýstan vilja Alþingis. Það nægir mjer. Hæstv. forsrh. (JM) má gjarnan hælast um vanmátt okkar til þess að koma í veg fyrir þetta. Jeg öfunda hann ekkert af því. Hæstv. ráðherra (JM) var að drótta því að mjer, að jeg væri á móti frv. af persónulegu hatri. Hæstv. ráðherra hefir þó orðið að viðurkenna, að flokksmenn hans ýmsir fylgdu mínum málstað í þessu atriði í fyrra, og nú er a. m. k. háttv. 1. þm. Rang. (EP) á móti frv. Á þingmálafundum á Rangárvöllum í haust var þetta talið eitt af lakari málum. Og það er aðeins til þess að bjarga hæstv. stjórn, að fylgismenn hennar láta til leiðast nú að fylgja frv. Mjer virðist afstaða háttv. 1. þm. Rang. í þessu máli skárri en sumra flokksbræðra hans. Mjer þykir ekki óviðeigandi, að bann kemur nú um 11. stundu í víngarðinn til þess að stuðla að því með atkv. sínu, að sparnaðartill. hæstv. fjrh. (JÞ) frá í fyrra sje ekki drepin nú. Jeg hefi ekki talað um það, að kenslan í íslenskri málfræði væri ljeleg. Það er viðurkent, að hún hafi verið sæmileg. En hún var a. m. k. jafngóð meðan Björn M. Olsen hafði hana á hendi án dr. A. J. Þessu hefir ekki verið mótmælt, hvorki af hæstv.forsrh. (JM) nje öðrum, að unt muni vera að halda þessari kenslu uppi á fremur ódýran hátt. Ef ekki þykir viðeigandi að kalla slíkt tímakenslu, af því hún stendur í sambandi við háskólann, þá má mín vegna nefna hana öðru nafni, þó jeg fyrir mitt leyti geti alls ekki álitið tímakenslu neitt svívirðilega. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg hefði hjer verið að lítilsvirða merkan mann. Þetta er rangt. Jeg las hjer upp fáein orð úr viðurkendum tímaritum. Annað var hið merka bókmentarit Edda. Það mun hafa gefið hæstv. forsætisráðherra (JM) hugmyndina í þessa ágætu setningu um hin grænu augun. Hitt var Skírnir, með hinum stórmerku vísindauppgötvunum Sievers um mannsröddina. Ræða hæstv.forsrh. gaf mjer fulla heimild til þess að minnast á þessi vísindi. En í hina röndina er þetta ef til vill eini árangurinn af fjárveitingu þingsins 1915, að hæstv.forsrh. (JM) hafi á þessu lært ræðumenskuna. Styrkist jeg í þeirri skoðun af hinu makalausa fylgi hæstv.forsrh. við þetta mál alt í gegn. Mun hann hafa lært þær fettur og brettur, sem lýst er í þessari fyrnefndu vísindagrein. Þá mun hæstv.forsrh. ekki neita því, að þetta er ein grein hljóðfræði, sem liggur mjög nærri því, sem þessum manni ber að kenna. Það var því alls ekki óviðeigandi, þó að jeg læsi hjer upp örfá orð, sem sýndu þessi vísindi. Jeg kippi mjer ekkert upp við það, þó hæstv.forsrh. telji mig ekki eins greindan eins og þennan mann, sem gert hefir vísindalegar uppgötvanir bæði hjer og erlendis, og sem hann sjálfur stendur í þakklætisskuld við vegna sinna frábæru ræðumannshæfileika. En hitt er rangt hjá hæstv.forsrh., er hann kallar mig vaða elg, þegar jeg vitna til orða merkra manna í ræðu minni. Ef hann veit ekki slíkt áður, þá ræð jeg honum til að lesa ræður eftir Gladstone eða Macaulay, og mun hann þá sjá, að það var siður þessara ágætu mælskumanna að krydda ræður sínar með fróðlegum dæmum. Það getur enginn neitað gildi slíkra dæma annar en sá, sem aldrei hefir kynt sjer brúklegar ræður, því síður haldið þær sjálfur. Það er beinn skortur á mentun að geta ekki brugðið slíku fyrir sig. Hæstv. forsrh. verður að játa, að jeg hefi ekki vaðið hjer neinn elg, nema hann vilji halda því fram um ræður allra góðra ræðumanna, að þær sjeu vaðall. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg hefði stundum talað um loforð frá þinginu í þessu sambandi, en stundum neitað því. Jeg hefi altaf tekið það fram, að jeg skoða fjárlagagr. alls ekki varanlega samþykt. En hitt veit hæstv.forsrh., að ef fjárlögin eiga að vera bindandi í þessu falli, þá eru þau það vitanlega í mörgum öðrum. Það dugir ekki frekar að „svíkja“ aðra. Jeg álít, að skoðun hæstv.forsrh., sú, að samþyktin frá 1921 sje ekki lagalega bindandi, sje rjett. En hann tekur ekki þá rjettu afleiðingu af þessu og vill nú telja samþyktina bindandi. Þá freistaðist hæstv.forsrh. til þess að segja setningu eins og þessa: Jeg er ekki dómamálaráðherra -: jeg var ekki á þingi þá! - Hann var að drótta því að mjer, að jeg hefði snúist í málinu. Jeg spyr: Hvor hefir snúist oftar, hann eða jeg? Jeg hefi altaf verið á móti þessu máli, og jeg heyri því ekki undir flokk þeirra snúningslipru. Jeg hefi heldur ekki notið neins gagns af þeirri mentastarfsemi, sem þingið efndi til 1915.



Jeg skal ekki vera langorð. En vegna þess að nafn mitt stendur undir nál. meiri hl., þá vildi jeg segja fáein orð. Eins og menn muna, kom hjer fyrir þingið í fyrra frv. frá núverandi fjrh. (JÞ) um heimspekideildina. Það frv. kom fvrir mentmn., sem skipuð var þá sömu mönnum og nú, og í niðurlagi nál. um þetta frv. leggur nefndin til, að ætíð verði farið eftir óskum háskólaráðsins um stofnun nýrra embætta við háskólann. Nú liggur einmitt fyrir álitsskjal frá háskólaráðinu til stjórnarinnar, þar sem það fer fram á, að stofnað verði dósentsembætti í íslenskri málfræði við heimspekideild háskólans. Það þarf ekki annað en að líta á umræðurnar um þetta í Alþingistíðindunum frá í fyrra til þess að sjá, að alt skraf hv. minni hl. mentmn. nú til að afsaka skoðanahringl sitt í þessu atriði er ekkert annað en venjuleg undanbrögð til þess að leiða athyglina afvega og rugla rjetta hugsun. Jeg benti á það við 2. umr., hvað eftir dr. Alexander lægi af vísindaritum og vísindastarfi. Jeg get ennfremur í þessu sambandi upplýst um það, að hann hefir orð á sjer fyrir það að vera duglegur og eftirgangssamur kennari. Og ef nokkuð þykir mega marka minn dóm, þá vil jeg geta þess, að hann kendi við kvennaskólann 4–5 ár og þótti þá bera á þessum kennarakostum, sem jeg áðan nefndi. Jeg hefi líka áður getið um það, hvað hann hefir afrekað á sviði bókagerðarinnar. Háttv. þdm. hlýtur öllum að vera ljóst, hve nauðsynlegt það er að eiga á sinni eigin tungu kenslubækur í málinu, í stað þess að verða að nota þýska kenslubók. Úr þessu hefir dr. Alexander bætt mjög vel að dómi skynbærra manna, og margt fleira hefir hann gert í líka átt, sem jeg líka tók fram við 2. umr., og skal jeg ekki endurtaka það. Og bak við þetta starf liggur afarmikil vinna. Til þess að geta samið þessi málfræðiverk sín hefir dr. Alexander orðið að lesa málfræðirit og ritgerðir svo tugum skiftir og notað þær til þess að viða að sjer efni í bækur sínar. Jeg hefi spurt hv. 5. landsk. (JJ) að því, hvort honum sýndist ekki rjett að leita álits prófessors Sigurðar Nordals, sem við bæði viðurkennum sem ágætan vísindamann og áttum nokkurn þátt í á síðasta þingi að stuðla að því, að yrði kyr hjer við háskólann. Það er beint áframhald af því, sem gert hefir verið í þessum málum, að leita nú til prófessors Nordals, hvort hann áliti ekki þetta kennaraembætti nauðsynlegt. Á meðan ekki liggur fyrir yfirlýsing frá próf. Nordal þess efnis, að embættið sje ekki nauðsynlegt, þá get jeg ekki breytt skoðun í þessu efni. Jeg álit starf þessa manns, sem nú er farið fram á að tengja fastar við háskólann, algerlega nauðsynlegt fyrir kensluna í íslenskum fræðum. Í öðru lagi felst í því viðurkenning fyrir það starf, sem hann hefir nú þegar leyst af hendi. Og í þriðja lagi er hjer um gamalt loforð að ræða, sem verður að uppfylla. Jeg mun svo ekki orðlengja þetta frekar, en undirstrika það, sem háttv. frsm. meiri hl. (SE) og hæstv. forsrh. (JM) hafa flutt fram til stuðnings frv.

Eggert Pálsson Mjer virtist hv. 5. landsk. (JJ) nokkuð kampakátur yfir því, að jeg hefði greitt atkv. á móti frv. þessu við 2. umr. og gera sjer vonir um, að jeg muni nú úr þessu fara að þiggja víngarðsþjónustu hjá honum. Jeg lái hv.þm. ekki, þó hann gleddist yfir því að fá einn í viðbót við flokk sinn, því ekki mun af veita. En það er nú samt sem áður ofboð hætt við því, að gleði hans yfir mjer verði harla stopul og hann finni sig á ýmsan hátt vonsvikinn. Hvað snertir ágiskun hans um það, hvað því valdi, að jeg greiddi þannig atkv. í þessu máli sem jeg gerði, þá sannast þar hið fornkveðna: „Sá fer oft vilt, sem geta skal.“ Hv. þm. setti atkvgr. mína í samband við það, að Rangæingar væru á móti stofnun þessa umrædda embættis. Jeg get sagt hv.þm. (JJ) það, að þó svo væri, að þeir væru þessu umrædda embætti mótfallnir - sem jeg veit ekkert um, því þetta mál kom ekkert til orða á þingmálafundum í haust, eins og hv.þm. hjelt fram -, þá mundi jeg samt hafa greitt atkvæði eftir minni sannfæringu og engu öðru. Jeg hefi fyr gert það, og kjósendur mínir látið sjer vel líka, enda þótt þeir hafi haft aðra skoðun en jeg í einstökum málum. Það hefir aðeins leitt til þess, að jeg hefi fengið orð fyrir það að vera fastur fyrir í skoðunum, og vænti jeg, að svo verði áfram. Hinsvegar þótt þetta mál hafi aldrei verið borið upp á neinum þingmálafundi í Rangárvallasýslu til samþyktar, þá er það satt, að einn af frambjóðendunum við síðustu kosningar, núverandi 2. þm. Rang. (KIJ), gat þess, að hann væri á móti þessu embætti. Og mun það vera það, sem hv. 5. landsk. á við. En það sannar engan veginn, hvernig meiri hl. Rangæinga hefir litið eða kann að líta á þetta mál. Jeg er nú vitanlega alls ekki skyldugur til að standa hv.þm. (JJ) reikningsskap á því, á hverju jeg byggi atkvgr. mína í þessu máli. Jeg get samt lýst því, þó jeg geri það alls ekki vegna hans. Jeg geri það vegna annara hv.þdm., en ekki hans. Jeg álít þingið skuldbundið til þess að sjá dr. Alexander Jóhannessyni fyrir sómasamlegum styrk til að kenna áfram við háskólann, samkvæmt gefnu loforði fjárveitingavaldsins. Þó það sje ef til vill ekki lagalega bindandi loforð, þá er það þó siðferðilega bindandi. En jeg álít það nægja, ef þingið veitir styrkinn í fjárlögum eins og verið hefir hingað til.

Hvers vegna var hv.þm. á móti því í fyrra?

. Í fyrra lá málið þannig fyrir, að maður þessi virtist ekki kæra sig um að halda styrknum. Og þegar svo var komið, þá var það ekki lengur bindandi að veita honum hann. Nú æskir hann aftur á móti eftir því að fá að halda styrknum áfram, og þá álít jeg, að þingið sje skyldugt til þess að veita honum hann. Og geri þingið það, taki það nú aftur upp í fjárlög styrkinn til þessa manns, þá hefir það int af hendi sína skyldu, og frekara sýnist mjer, að ekki þurfi við. En þótt jeg telji þannig rjett, að loforð landsstjórnar og fjvn. sjeu efnd, þá er jeg á móti því að gera þessa kenslu að föstu embætti. Því var það, að jeg greiddi atkv. á móti frv. við 2. umr. Það býst jeg við að gera áfram, enda þótt jeg hafi ekki fundið í orðum háttv. 5. landsk. nein rök á móti þessu frv. Jeg get þvert á móti játað það, að allur vaðall hv. 5. landsk. (JJ) hefir sett mig í nokkurn vafa, meiri en áður, um það, hvort jeg gerði rjett í því að vera á móti frumvarpinu.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg ætla enn að gleðjast yfir einum rjettlátum, sem bætir ráð sitt, þó jeg hafi raunar gert það áður. Mjer hefir þótt hv.þm. (EP) heldur vaxa af sinni fyrri frammistöðu, þó hann nú virðist vera hálfólukkulegur yfir henni og vilji nú sjálfur draga úr sinni eigin dygð. Það verður ekki dulið, að hann er í mótsögn við hv. aðalflm. frv. hjer í deildinni, því hæstv.forsrh. (JM) segir, að samþykt fjvn. og þingsins 1921 sje ekki bindandi samningur. Hv. þd. leit líka svo á í fyrra, og þar á meðal ýmsir samherjar hv. 1. þm. Rang. (EP), að þessi samþykt væri hvorki lagalega nje siðferðilega bindandi fyrir þingið. Jeg skal líka geta þess, að þrír samherjar hv.þm. (EP) í fjvn.Nd. telja þetta alls ekki bindandi, og býst jeg ekki við því, að háttv. 1. þm. Rang. vilji drótta því að þessum mönnum, að þeir vilji svíkja loforð. Ennfremur er það upplýst, að hv.þm. (EP) var samþykkur foringja flokksins, hæstv. fjrh. (JÞ), er hann vildi í fyrra leggja þetta starf niður, því þá gerði hann ekki ráð fyrir nema tveim prófessorum við heimspekideildina, og þessi maður, sem nú er verið að stofna embætti fyrir, var lagður niður. Mjer þykir leiðinlegt, að hv.þm. (EP) skuli hafa afsalað sjer þeirri dýrð, að hafa fylgt þessu í sparnaðarskyni, því hann játar að vera til með að eyða þessu fje, ef það sje aðeins látið standa í fjárlögunum. Jeg sje ekki betur en að hv.þm. sje í mótsögn við flokksbræður sína í Nd., sem ekki vilja hafa þetta í fjárlögunum, með því þeir telja það hvorki lagalega nje siðferðilega nauðsyn. Hann er líka í mótsögn við hæstv.forsrh., sem vill gera starf þetta að föstu embætti með lögum. Og loks er hann í mótsögn við formann flokks síns, hæstv. fjrh. (JÞ), sem vildi leggja starfið niður til þess að tryggja verklegar framkvæmdir í landinu. Þetta þykir mjer alt leiðinlegt vegna hv.þm. (EP). En hann má sjálfum sjer um kenna.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal ekki deila um það, hverjum það sje að kenna, að þingið gengur svona seint. En mjer þykir það leiðinlegt, að hv. 5. landsk. skyldi finna ástæðu til þess að brjóta þá allsherjarreglu, sem hingað til hefir þótt skylt að halda hjer í þinginu, að skýra ekki frá því, sem gerist í nefndum, og allra síst á þann hátt, sem hv.þm. (JJ) gerði nú. Hann segir, að fylgismenn stjórnarinnar í Nd. geri þetta og þetta og segi þetta og þetta á nefndarfundum. Það hefir jafnan þótt einstök ósvinna að segja frá slíku. Og svo er það ekki einu sinni satt, sem hann segir. En þó það væri satt, þá er það ósæmilegt að skýra svona frá, og þegar þm. leyfir sjer slíkt, þá tel jeg, að nokkuð langt sje gengið. Hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að jeg hefði játað, að sá samningur, sem gerður var af fjvn. 1921 og ekki hefir verið mótmælt, sje ekki löglega bindandi. Jeg sagði og segi enn, að hann sje siðferðilega bindandi og siðferðileg skylda þingsins að standa við hann. Hv. þm. (JJ) má reyna að gera eins lítið úr þessu og hann frekast getur. Þá talaði hv.þm. (JJ) um prentun þingtíðindanna. Það skaðar mig ekki, þó hann tali um þetta, því í þessu máli hefi jeg ætíð verið í fullu samræmi við sjálfan mig. En auðvitað var það rangt hjá þm., að ekki ætti að prenta atkvgr. í þinginu. Þá þóknaðist hv.þm. (JJ) að draga inn í umr. aðstoðarlækninn á Ísafirði. Mjer virðist heldur ósmekklegt af hv.þm. að ráðast á hann eins og hann gerði í þessu sambandi. Hann hefir gert það áður í öðru sambandi, sem var skiljanlegra, en hjer gafst engin ástæða til slíks. Jeg vil mótmæla því, að rjett sje að tala um alla heima og geima, hvaða málefni sem fyrir liggur. Hv. þm. (JJ) kann ekki að greina málefnin hvort frá öðru. Í 10 ræðum hefir hann altaf verið að taka upp hið sama, með miklum málalengingum, og verð jeg að segja, að jeg skil ekki slíka framkomu. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að ekkert vit væri í kenningum Sieverts, en hitt duldist engum, að hv.þm. (JJ) reyndi að lítilsvirða þann mæta mann. En honum tókst það ekki, heldur sýndi það sig enn einu sinni greinilega, að hann veit ekki sjálfur, hvað hann fer með. Þá var sami hv.þm. (JJ) að tala um ræðumensku mína og sagði, að jeg væri enginn ræðumaður. Jeg veit það vel, að jeg er enginn ræðumaður, en hv.þm. (JJ) er það ekki heldur. Hann er ekki neitt verri maður fyrir því, en það hefir hvorugur okkar öðrum neitt að segja í því efni. Hvorugur er ræðumaður, og ekki neitt í áttina að vera það. Þá mintist háttv.þm. (JJ) á það, að hæstv. fjrh. hefði í fyrra verið að tala um sparnað, vegna þess að ríkið væri í fjárhagsþröng. Nú skal jeg segja honum, hvað einn af hans flokksmönnum sagði í háttv.Nd. í gær, einn helsti sparnaðarmaðurinn. Hann sagði, að það gerði ekkert til þótt fjárlögin væru samþykt með milj. króna tekjuhalla.

Áætlunin er svo lág

. En sje nú ekkert athugavert við að afgreiða fjárlög með 1/2 milj. kr. tekjuhalla, hvaða vit er þá í því að vera að tala svo mikið um þessar fáu þúsundir króna, sem hjer er um að gera! Jeg skil ekki háttv. 5. landsk. (JJ), er hann segist gleðjast af því, að hv. 1. þm. Rang. (EP), sem hann telur hinn eina rjettláta af Íhaldsflokknum hjer, bæti ráð sitt. Jeg skil ekki, hvernig hv. 5. landsk. gleðst af því, að rjettlátur bæti ráð sitt, nje hvers vegna rjettlátur þarf að bæta ráð sitt.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Eggerz) Kjarninn í þessu máli er í fyrsta lagi sá, að nauðsynlegt er, að íslenska sje kend við háskólann, og í öðru lagi, að sá maður, er þetta starf er ætlað, er að dómi háskólans mjög vel fær um það. Í þriðja lagi er það siðferðileg skylda þingsins að sjá þessum manni fyrir því, að hann geti haldið starfinu áfram. Það er að vísu rjett, að um það eru ekki neinir bindandi samningar, en þingið hefir þó siðferðisskyldu í þessu máli. Maðurinn hefir verið kostaður ár eftir ár af Alþingi til þess að gegna þessu starfi og þingið er búið að draga hann inn á þessa braut. Hefir hann því kastað frá sjer öðrum störfum, því að honum var gefið undir fótinn með það, að hann fengi að halda starfinu áfram. Jeg skal svo ekki orðlengja meira um þetta. Þetta er kjarni málsins, og það er ljóst. En ekki nær neinni átt að ætla sjer að gera það að stórpólitísku máli.