Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Guðm. Ólafsson) : Jeg hefi ekki miklu við það að bæta, sem jeg hefi áður tekið fram um þetta mál. Eins og áður er um getið, telur biskup frumvarp þetta betra en gildandi lög, og mikill meiri hluti allra sóknarnefnda hefir talið breytingarnar til bóta. Fáar eru andvígar því, og sum mótmælin, sem komið hafa, stafa sjáanlega af misskilningi. Ein sóknarnefndin t. d. segist hafa haft sama prestinn um mjög mörg ár, og af því að hún er vel ánægð með hann, vill hún enga breytingu hafa á lögunum „þótt hún sjái að þessi breyting á þeim sje til mikilla bóta frá því, sem nú er“. Það, sem þessi heiðraða sóknarnefnd óttast, finst mjer hljóta að vera þetta, að verði frumvarpið að lögum, muni þeir prestar, sem náð hafa kosningu með atkvæðum mjög lítils hluta safnaðar, heimta, samvisku sinnar vegna, að ný kosning fari fram í þeirra prestaköllum, og geti það leitt til nokkurra prestakaupa milli safnaða. Nefndin er nú alls ekki hrædd við þetta. Hún er sammála og leggur til, að frumvarpið sje samþykt með litlum breytingum. Þá er 1. brtt. við 4. gr., inn í hana bætist á eftir orðinu „kjósendur“ orðin „í hverri sókn“. Það er búist við að biskup sendi hverri sóknarnefnd ákveðna tölu kjörseðla, en til þess þarf hann að vita tölu kjósenda í hverri sókn. 2. breytingartillagan er við 7. gr. Þar er lagt til að falli burtu síðasta setningin og í hennar stað komi: Þó er fundur lögmætur, ef meiri hluti atkvæðisbærra manna sækir hann. Það er auðvitað mikið betra, ef meiri hluti atkvæðisbærra manna sækir fund, þótt veikindi, vatnavextir eða veðurátta hamli, að þurfa ekki að boða til fundar af nýju. 3. breytingartillaga er við 11. gr. Þar falli orðin „hæfilega ,margir“ burt. Nefndinni fanst að þau orð mættu falla niður og rjettast, að fleiri kjósendur sjeu ekki inni en þeir, sem eru að koma til kosningar eða fara frá þeim. Nefndin vill bæta inn í 12. gr., að í öðrum stöðum en Reykjavík, þar sem kjósendur eru 1000 eða fleiri, megi einnig kjósa á fleirum en einum stað. Líka er önnur breyting við 12. gr., að sóknarnefnd skuli ákveða, hverjir kjósi á hverjum stað. 6. breytingartillagan fer í þá átt, að breyta orðalagi á 13. gr. á þrem stöðum, til þess að færa hana til. betra máls. Síðasta breytingartillagan er við 14. gr. Í henni var ekki talað um að kaupa yrði ábyrgð á skilríkjum þeim, er kjörstjórn sendi til yfirkjörstjórnar. Nefndinni fanst sjálfsagt að taka það fram, að kaupa skyldi póstábyrgð, til þess að engum skyldi detta í hug að senda þau öðruvísi. Þessar brtt. eru fáar og flestar lítilfjörlegar, en nefndinni fanst þær til bóta, og vonar því, að háttvirt deid leyfi þeim fram að ganga.

Guðmundur Björnson : Jeg vil leyfa mjer að benda að eins á tvær smávillur í nefndarálitinu. Í 5. breytingartillögunni stendur málsgrein, en ætti að vera setning.  (Steingrímur Jónsson: Hvað kallar þingmaðurinn málsgrein?)  Jeg kalla það málsgrein, sem vani er að nefna svo á þingi og í lögum. Hin villan er í 6. brtt. og mun vera prentvilla. Þar stendur innsiglir, en á vitanlega að vera innsiglar.

Jósef Björnsson : Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 320, samkvæmt ósk kjósenda minna. Á tveimur þingmálafundum í Skagafirði var í sumar eindregið skorað á okkur þingmenn. kjördæmisins, að vinna af mætti að því á Alþingi, að símalínan frá Sauðárkróki til Siglufjarðar yrði gjörð að 1. flokks línu. Og þetta er ekki nein ný bóla, því á undanförnum árum hafa ár eftir ár verið samþyktar sams konar áskoranir á flestum þingmálafundum í kjördæmi mínu með öllum atkvæðum. Út af þessu, sem okkur þingmönnum Skagafjarðar var falið, rituðum við brjef og fórum þess á leit við nefnd þá, sem kosin var í þessari háttv. deild til að íhuga frumvarp það, er hjer er til umræðu, hvort hún sæi sjer ekki fært að taka það upp í frumvarpið, sem breytingartillaga mín fer fram á. Litlu síðar, eða nær samtímis, ritaði jeg landsímastjóranum brjef og fekk svar frá honum þann 11. þ. m Í því brjef, sem jeg skrifaði landsímastjóranum; vitnaði jeg fyrst og fremst í áskorun þá, sem gjörð var til okkar þingmanna kjördæmisins. En eins og jeg áður tók fram, hafa þær áskoranir verið endurteknar undanfarin ár. Með leyfi hæstv. forseta mætti jeg má ske lesa upp kafla úr brjefi landsímastjórans og fundarályktun þá, er gjörð var um mál þetta á þingmálafundinum í sumar. Fundarályktun þessi hljóðar þannig: „Fundurinn felur þingmönnum kjördæmisins að vinna að því eftir mætti, að símalínan Sauðárkrókur - Siglufjörður verði gjörð að 1. flokks símalínu“. Til skýringar fundarályktun þessari bætti jeg við í brjefinu: „Ástæður þær, er fram hafa verið færðar þessu til stuðnings, eru sjerstaklega þær, að lína þessi borgi sig flestum línum betur og gefi mjög háa vexti af fje því, er til línunnar var varið og að tillag sveitanna, 10 þúsund krónur, hafi verið tiltölulega hátt“. Þessu hefir landsímastjórinn svarað, og er svar hans aðallega fólgið í því, er jeg nú vil lesa upp með samþykki hæstv, forseta : „. . . En jeg er yður sammála í því, að af hliðarlínum er Siglufjarðarlínan sú, er einna mest gefur af sjer, og þess vegna gæti verið ástæða til, að endurgreiða hluta af tillaginu, ef afleiðingarnar yrðu ekki til fyrirstöðu. Jeg get ekki sjeð, að nein sjerstök ástæða sje til að flytja Siglufjarðarlínuna yfir í 1. flokk, enda mun það ekki vera aðalkappsmál yðar, heldur endurgreiðalan á tillaginu“. Þannig hljóðar þetta svar landsímastjórans. Hann sneiðir alveg hjá því atriði, að tillagið hafi verið tiltölulega hátt. Hitt játar hann, að línan borgi sig vel, „gefi einna mest af sjer“. Og í niðurlagi þess, sem jeg las upp, fer hann að tala um, að tilgangur minn eða aðalkappsmál sje „endurgreiðslan á tillaginu“. Um niðurlag þess, er það að segja, að það er sumpart rjett, sem landsímastjórinn segir, að jeg fari fram á, að Siglufjarðarlínan sje tekin í 1. flokk, vegna þess, að það sje „aðalkappsmál“ mitt, að tillagið sje endurgreitt. En það er heldur ekki meira en sumpart rjett, sem hann virðist gefa í skyn með orðum sínum, að mjer sje kappsmál, að fá alt tillagið endurgreitt, eins og sakir nú standa. Því jeg hefi í brjefinu skotið því til umsagnar hans, hvort hann teldi óaðgengilegt, að línan yrði 1. flokks, ef jafnframt yrði fram tekið, að aðeins helmingur af öllu tillaginu - 10000 kr. - eða 5000 krónur, yrðu endurgreiddar. En með þessu óefi jeg sýnt, að jeg ljeti mjer nægja miðlun á málinu. Fleira getur og til greina komið en endurgreiðslan, svo sem skyldan til að endurnýja línuna, þegar þar að kemur. En að því er snertir að taka línu þessa upp í 1. flokk, eins og jeg fer fram á, þá vil jeg leyfa mjer að rökstyðja rjettmæti þess. Jeg hefi tekið það fram í brjefinu, og jeg tek það enn fram, að línan borgi sig flestum línum betur, og að svo megi líta á, að tillagið sje tiltölulega of hátt, og því tel jeg líka þessa kröfu, um að línan verði gjörð að 1. flokks línu bæði eðlilega og sjálfsagða. Ástæðurnar, sem jeg ætla að dvelja við, eru þessar tvær: 1. að línan borgi sig betur en aðrar línur og 2. að tillagið sje of hátt. Jeg skal þá fyrst athuga dálítið nánar síðari ástæðuna, um að tillagið hafi verið of hátt. Þessi lína kostaði alls 35264 krónur 75 aura, og viðkomandi hjeruð greiddu af því 10 þúsund krónur, eða ekki fullan þriðjung af allri upphæðinni, en gætandi er að því, að í þessum kostnaði er meiri kostnaður en sá, er línan Vatnsleysa–Siglufjörður kostaði, og tillagið var miðað við í fyrstu. Á þinginu 1909, þegar lína þessi var samþykt, ætlaðist þingið til þess, að hún væri tekin út frá aðallínunni við Vatnsleysu, og samkvæmt því var línan áætluð. En landsímastjórnin leyfði sjer án allrar heimildar frá þingsins hálfu að breyta þessu, og tók línuna alla leið frá Sauðárkrók, svo hún varð talsvert lengri. Frá Sauðárkrók og yfir að Vatnsleysu eru milli 10 og 20 kílómetrar, að mig minnir nákvæmlegar tiltekið 15–16 kílómetrar, sem jeg þó ekki þori að fullyrða að jeg muni rjett. Á þessari leið falla Hjeraðsvötnin til sjávar, svo leggja varð símann yfir báða arma þeirra, beggja megin við Hegranesið, en þetta er að ýmsu leyti erfiðasti partur leiðarinnar til Siglufjarðar. Skagfirðingar mæltu strax á móti þessu, sýslumaður þeirra, þingmenn kjördæmisins o. fl., því þeir sáu, að með þessu móti var leiðin eigi að eins lengri og dýrari, heldur mundi línan verða ótryggari, enda hefir það sýnt sig, því oft vill línan bila á þessu svæði; en mótmælum þeirra sinti landsímastjórinn ekki. Afleiðingin af þessu var sú, að það varð að taka upp gömlu staurana, setja upp nýja staura, hærri en þá eldri, á allri línunni frá Sauðárkróki til Vatnsleysu, því gömlu staurarnir voru of lágir, til þess að bætt yrði á þá nýjum þráðum. Þetta var aukakostnaður. Kostnaður á stauraflutningi, mismunur á stauraverðinu, nýr þráður á 15–16 km, leið og uppsetning línunnar. Þetta allt var aukinn kostnaður, sem ekki var áætlaður í upphafi, og sem í sjálfu sjer var með öllu óviðkomandi línunni Vatnsleysa-Siglufjörður, og hlutaðeigandi sveitum því ekki skylt að taka þátt í þessum kostnaði. Jeg hefi áður áætlað hjer í háttv. deild, að þessi kostnaður hafi eigi getað verið minni en 6 þúsund krónur, og því hefir hvergi verið mótmælt, svo jeg verð að telja það mjög sennilegt, að sú upphæð sje rjett, og því yrði kostnaðurinn við Siglufjarðarlínuna sjálfa í raun og veru að eins tæpar 30 þúsundir króna. Það má líka líta svo á, sem stjórn landsímans hafi viðurkent þetta rjett að vera, er hún ákvað tillag hjeraðanna 10 þúsund krónur, því líklegt er, að hún hafi litið svo á, að tillag hjeraðanna ætti að vera um 1/3 alls kostnaðarins, en ekki þar yfir. En tillag hjeraðanna, 10000 krónur, hefir þó orðið rúmlega þriðjungur af því, er símaálman Vatnsleysa–Siglufjörður kostaði. Vona jeg nú, að sýnt sje berlega að tillag sveitanna hafi verið tiltölulega hátt. Sný jeg mjer þá að fyrra atriðinu, að þessi símalína borgi sig flestum símalínum betur. Jeg vil árjetta það, sem í brjefinu stendur, að símaálma þessi borgi sig flestum símaálmum betur, jeg vil taka svo djúpt í árinni, að hún borgi sig betur en allar aðrar 2. flokks símaálmur, hvar sem er á landinu. Og skal jeg nú færa nokkur rök fyrir því, að þetta sje í alla staði rjett, og að línan hafi því fullan rjett til þess að vera 1. flokks símalína. Það kom strax í ljós, að línan gaf mjög mikinn arð, og það enda talsvert meiri en mönnum hafði komið til hugar, enda þó, að kunnugum mönnum blandaðist eigi hugur um það frá byrjun, að hún mundi gefa mikinn arð. Jeg skal þá byrja með því að benda á, að þegar símalögin voru til umræðu á Alþingi 1912, og farið var fram á, að þessi símalína væri tekin í fyrsta flokk ásamt símalínunni til Vestmannaeyja, þá var það þegar ljóst orðið, að arðurinn var mjög mikill. Þann hluta ársins 1910, sem hún var starffær höfðu tekjurnar verið miklar og brúttotekjurnar af henni árið 1911 voru alls 12720 krónur. Að málið náði þá ekki fram að ganga, mun sjerstaklega hafa stafað af því, að þá var mjög áliðið þingtímans, er málið lá hjer fyrir hv. efri deild, og sumir deildarmenn muna því hafa litið svo á, sem málið gæti strandað í þinginu, ef að það lenti á hrakningi á milli deildanna. Að minsta kosti var þessa slegið fram í umræðunum. Jeg skal ekki nú, fara nánar út í þetta atriði, en á hinu vil jeg vekja athygli, að á næsta þingi, árið 1913, var samþykt hjer í hv. Ed., að gjöra línu þessa að fyrsta flokks línu, en hv. neðri deild breytti frv. og feldi línuna burtu. Eftir skýrslu um störf landsímans námu hreinar tekjur af Siglufjarðarlínunni árið 1912 alt að 6000 kr., og ef frá því er dregin 5% af stofnkostnaði símalínunnar, en hann talinn 35 þús. kr., eða 1750 krónur alls, þá eru þó eftir um 4000 króna gróði til afborgunar á stofnkostnaðinum. En þetta svarar til þess, að lína þessi greiði 5% vexti, og endurgreiði höfuðstólinn á ca. 9 árum. Á þinginu 1913 var það dregið mjög í efa af sumum háttv. þingmönnum, að þessar tekjur væru svo fastar, að hægt væri að byggja á þeim. Þeir þóttust óttast fallvaltleik teknanna, af því þær bygðust mikið á síldveiðinni og að þær mundu fara minkandi, en það hefir reynst rangt. Tekjurnar hafa farið vaxandi síðan, Þeir töldu þá að tryggara væri að byggja tekjur símans á starfsemi Miljónafjelagsins svo nefnda, en á síldarútveg, en reynslan hefir nú sýnt, að stórfyrirtækin geta farið á hausinn, þótt ekki fáist þau við síldveiði, og það - því miður - einmitt þau fyrirtæki, er háttv. þingmenn þá töluðu um og bygðu von sína á sem tryggum grundvelli. Enn er síldveiðin þó í mesta blóma á Siglufirði, og jeg sje enga ástæðu til að ætla, að henni hraki að neinu leyti í náinni framtíð. Síldveiðin er ekki ótryggari en aðrar greinar sjávarútvegsins, og því full ástæða til að ætla, að með vissu megi byggja á henni tekjur næstu ár. En nú skal jeg gjöra samanburð á árunum 1912 og 1914, til þess að sýna, að tekjur síma þessa hafa farið vaxandi en ekki minkandi. Samkvæmt skýrslu um störf landsíma fyrir árið 1914, er jeg hefi hjer með höndum, hafa tekjum Siglufjarðar símalínunnar numið það ár meir en árið 1912. Árið 1914 voru tekjur símans á Siglufirði svo sem hjer segir: fyrir símtöl . . . . . . . kr. 2905 fyrir innl. símskeyti . . . . - 1665 Alls kr. 4570 Fyrir skeyti til útlanda voru tekjurnar 9579 kr., og af því tilheyrir 1/3 hluti símanum, eða - 3193 Aðrar tekjur . . . . . - 96 Alls voru tekjurnar kr. 7859 en allur kostnaður nam . - 1367 og voru því hreinar tekjur af þessari stöð . . . . . . - 6492 En þar við bætast hreinar tekjur (tekjur að frádregnum kostnaði af hinum stöðvunum á línunni, en þær voru : Haganesvík . . . . . . . - 352 Fell . . . . . . . . . - 47 Hofsós . . . . , . . . - 579 Kolkós og Vatnsleysa . . - 228 Eða alls kr. 7698 Það er því ljóst, að tekjurnar hafa farið vaxandi, og það að miklum mun, því eins og jeg áðan tók fram, þá námu hreinar tekjur þetta ár 7698 kr. Sje nú þar frá dregin 5% í vexti af 35000 kr. eða 1750 kr. þá verður hreinn ágóði auk vaxta um 5950 kr. eða sem næst 6000 kr. Það er með öðrum orðum, að tekjurnar hafa vaxið svo mjög, að þetta samsvarar því, að síminn gæti með jöfnum tekjum og þeim, sem hann hafði 1914, greitt allan stofnkostnað á 5–6 árum, auk 5% vaxta af upphaflegum stofnkostnaði. En nú skal jeg víkja enn nánar að þessari hlið málsins, og rekja fjárhagssögu þessarar símaálmu frá öndverðu, svo að menn geti að fullnustu gengið úr skugga um, að jeg fer hjer með laukrjett mál. Eins og jeg tók áður fram, þá var allur stofnkostnaður símans 35264 kr. 75 au., og var síminn fullgjörður haustið 1910, svo að stöðvarnar byrjuðu starf sitt, sumar í byrjun septembermánaðar, og sumar í lok mánaðarins. Jeg hygg því, að nóg sje að reikna vexti af stofnkostnaðinum frá miðjum þessum mánuði, og verða þá vextirnir með 5% 514 krónur, og kostaði þá síminn 1. jan 1911 . . . . kr. 35778,00 en hreinar tekjur þetta ár á öllum 6 stöðvunum námu alls. . . . . . . . , kr. 2014.00 svo í ársbyrjun 1911 voru eftir af stofnkostnaðinum alls kr. 33764,00 og ársvextir af því . . . - 1688,00 Alls kr. 35452,00 Árið 1911 voru hreinar tekjur símans svo sem hjer segir: Siglufjörður . kr. 6188,00 Haganesvík . - 198,00 Fell . . . . - 53,00 Hofsós . . . - 624,00 Kolkuós . . - 118,00 Vatnsleysa. . - 53,00 kr. 7234,00 og eru þá eftir af höfuðstól 1. jan. 1912 . . . . . kr. 28218,00 5% vextir af því í eitt ár (1912) . . . . . . ca. kr. 1411,00 Alls kr. 29629,00 En árið 1912 voru hreinar tekjur símans aftur svo sem hjer segir: Siglufjörður , kr. 4836,00 Haganesvík . - 278,00 Fell . . . . - 72,00 Hofsós . . . - 560,00 Kolkuós . , - 167,00 Vatnsleysa. . - 55,00 kr. 5968,00 og verður þá eftir af stofn- kostnaðinum 1. jan. 1913 , kr. 23661,00 5% vextir af því árið 1913 - 1183,00 Alls kr. 24844,00 Árið 1913 námu hreinar tekjur: Siglufjörður . kr. 5393,00 Haganesvík . - 235,00 Fell . . . . - 42,00 Hofsós . . . - 432,00 Kolkuós . . - 95,00 Vatnsleysa. . - 123,00 kr. 6320,00 og er þá eftir af stofnkostn- aðinum 1. jan. 1914. . . kr. 18524,00 Þar við bætast 5% vextir árið 1914 . . . . . . - 926,00 Alls kr. 19450,00 En eins og jeg tók áður fram, og hefi sýnt sundurliðað, þá voru hreinar tekjur símans 1. jan. 1914 . . . kr. 7698,00 og verða þá. . . . . . kr. 11752,00 eftir óborgaðar af símanum nú við síðustu árslok, eða 1. jan. 1915, en það sjá allir, að þessi upphæð verður fullgreidd innan tveggja ára; á því getur ekki leikið nokkur vafi. En auk þessa vil jeg vekja athygli hv. þingmanna á því, að jeg hefi hjer reiknað með þeim óeðlilega og ekki rjetta stofnkostnaði, er símastjóri telur, eða 35264 krónum, í stað tæpra 30 þús. króna, sem álman frá Vatnsleysu til Siglufjarðar kostaði. Ef jeg hefði reiknað með þeirri upphæð, þá væri nú ekkert eftir, því 1. jan. síðastliðinn hefðu ekki verið eftir nema 5000 krónur, en sú upphæð mun áreiðanlega vera greidd nú. Þá vil jeg enn fremur vekja athygli hv. deildar á því, að jeg hefi alstaðar talið með gjöldum og kostnaði alt það, sem svo er nefnt í skýrslu um störf landsímans, og þá líka þær upphæðir, sem greiddar hafa verið til viðhalds símans. En eins og allir verða að játa, þá er það ekki rjett; þar er hallað á símalínuna Jeg hefði því, og það með rjettu, getað sýnt að línan borgaði sig betur en jeg hefi talið. Loks vil jeg vekja athygli hinnar háttv: deildar á því, að hjer eru í sjálfu sjer ekki taldar tekjur, því jeg hefi einvörðungu, eins og skýrsla landsímans, talið það tekjur, sem hefir innborgast á stöðvunum, en ekkert tillit tekið til þess, er hefir greiðst til símans vegna samtals eða skeyta til símastöðvanna á línunni, sem þó hefði með nokkrum rjetti mátt gjöra. Jeg skal sem dæmi benda á það, að frá útlöndum einum hafa verið send fjölda mörg skeyti til stöðva við línu þessa. Skeytafjöldi sá nam: 1912 . . 857 símsk. 1913 . . 933 - 1914 . . 1012 - Ef þessar tekjur væru taldar með, að einhverju leyti væri síminn búinn að borga Það má því öllum vera auðsætt; að þessi lína gefur mikinn hagnað, og mjer finst það sjálfsagt, að hún fái að njóta þess og sjé sett í fyrsta flokk. Jeg býst nú við því, að einhver segi eða kunni að segja að í fyrsta flokki sjeu einvörðungu þær símalínur, er megi skoða sem sjálfsagðar sambandslínur, hvort sem, þær borgi sig eða ekki. En þetta er ekki. rjett, það hafa verið teknar hliðarlínur í 1. flokk  (Steingr. Jónsson: Hverjar?)  T. d. Vestmannaeyjasíminn síminn, sem tekinn var í fyrsta flokk á þinginu 1912 og það er jafnrjettmætt, að þessi lína sje í fyrsta flokki. Hún gefur meiri arð. Jeg skal nú ekki lengja umræðurnar að mun meira en orðið er. Landsímastjórinn segir í svari sínu, að Siglufjarðarlínan gefi einna mest af sjer. Jeg þykist nú hafa sýnt með gögnum, er ekki verður hnekkt, að þessi lína gefur meira af sjer en nokkur önnur 2. flokks símalína gjörir. Í þessu sama svari sínu segir landsímastjórinn, að hann telji ekki rjett, „að taka nokkra sjerstaka lagningu fram yfir aðra“. Þessu get jeg ekki verið sammála, enda má segja, að háttv. Alþingi og landsímastjórinn sjálfur, meira að segja, fallist ekki á þessa skoðun, því að í símalögunum eru símarnir flokkaðir, og jafnvel hliðarálmur teknar í 1. flokk. Þegar mál þetta var rætt hjer á Alþingi 1913, þá komu fram raddir um það, að hafa mætti einhverjar ákveðnar reglur um það, hversu mikið símarnir ættu að gefa í arð, til þess að verða teknir í 1. flokk. Jeg man ekki betur, en að jafnskýr og vitur maður og háttv. 1. kgk. (E. B.) hjeldi því fram, að rjettur mælikvarði í þeim efnum væri sá, að setja sem mark, að símarnir gæfu, er reiknaðir væru frá 5% vextir, 10–15% í hreinan arð, upp í afborgun á stofnkostnaði. Sje þetta misminni, vænti jeg að háttv. 1. kgk. leiðrjetti það. En þessi lína gefur meira en það; hún gefur nær 20%, og er það því fullkomlega rjettmætt, frá þessu sjónarmiði skoðað, að hún verði tekin í 1. flokk. Að lyktum skal jeg geta þess, að mjer er ekki kunnugt um afstöðu hinnar háttv. deildar, nje nefndarinnar til tillögu þessar- ar; jeg veit ekki, hvers vegna hún hefir ekki sjeð sjer fært, að taka hana upp, nje hvort hún muni mæla með henni eða ekki,. þó hugboð mitt sje það, að hún sje tillögunni fremur mótfallin. En jeg vænti að, fá að heyra umsögn hins háttv. framsögumanns um þau efni. En vona vil jeg það, að hin háttv. þingdeild sjái sjer fært að samþykkja tillöguna. Ef hún gjörir það, má hún vera þess viss, að þar nær rjett mál fram að ganga.

Steingrímur Jónsson : Þrátt fyrir hina löngu ræðu háttv. þm. Skagf. (J. B.), þá verð jeg að játa það, að jeg er engu nær um það, hvers vegna honum er það kappsmál, að þessi lína verði gjörð að fyrsta flokks línu, ef tilgangurinn er ekki sá, að fá framlag hlutaðeigandi hjeraða endurborgað. Hver er tilgangurinn, ef hann er ekki sá, að fá þessar tíu þúsund krónur endurgreiddar? Er það að eins til þess að fá það heiðurssæti að vera í fyrsta flokki? Nei, það heiðurssæti getur ekki verið nokkrum manni áhugamál; það hlýtur að vera aðal tilgangurinn að fá 10000 kr. framlagið endurgoldið, og að koma stöðvarkostnaðnum á Siglufirði, og ef til vill á hinum stöðvunum, yfir á landssjóð. Látum nú svo vera, sem þessi krafa sje rjett, en það gæti dregið óþægilegan dilk á eftir sjer, ef Alþingi færi að samþykkja hana. Það yrði þá erfiðara að neita, þegar næsta beiðni kemur; og sýnt er fram á það, að tillagið hafi verið hátt og línan borgi sig vel, þó sú lína má ske gefi ekki eins miklar tekjur eins og Siglufjarðarlínan. Þegar línurnar greiða lögvexti, 5%, og auk þess álitlega upphæð í afborgun á höfuðstólnum, þá mundu þær vilja eiga rjett á því, að vera settar í fyrsta flokk, því eigi getur það, í þessu sambandi, haft mikil áhrif, hvort stofnkostnaður endurgreiðist á t. d. 8 eða 10 árum. Sem dæmi get jeg tekið línuna til Húsavíkur, sem kostaði kr. 19.500, en við lögðum sjálfir til 1/3 eða kr. 6,500. Þessi lína hefir að sönnu ekki gefið eins mikið af sjer og Siglufjarðarlínan, en síðastliðið ár hefir hún þó gefið af sjer um 3 þúsund krónur, og mega það heita nettótekjur, því ekkert hefir verið lagt til starfrækslu nema 60 kr. á Húsavík, og alls ekkert til aðgjörðar. Þetta er mikið, yfir 20% af því, sem landssjóður lagði fram. Líkt er um Vopnafjarðar og Fáskrúðsfjarðar línurnar; þar lögðu hrepparnir fram til helmings. Um Patreksfjarðarlínuna var mikið deilt, en þar var nokkur hluti af framlaginu gefinn eftir. Jeg er því hræddur um, ef Siglufjarðarlínan er gjörð að 1. flokks línu, þá verði afleiðingin sú, að allar aðrar 2. flokks línur komi á eftir og gjöri kröfu til þess sama. Það getur verið að. þetta sje rjett, en það er stórkostlegt peningaspursmál og bakar landssjóði mikinn kostnað, því nú er svo ti1 háttað, að góðu línurnar bera þær lakari. Síminn hefir hingað til getað lagt talsvert af mörkum til að leggja nýjar línur, og mun geta það framvegis. Hygg jeg því rjett, að láta þetta mál bíða, þar til allar 2. flokks- og hinar helstu 3. flokks línur eru lagðar. Jeg vildi gjöra dálitla athugasemd við hliðarálmur, sem gjörðar hafa verið að 1. flokks linum. Jeg held nú að að eins ein slík. lina sje til, nefnilega Vestmannaeyjalínan, en eina ástæðan fyrir henni er sú, að hún ber uppi Suðurlandslínuna, og að með símanum yfir sundið er komist í samband við megnið af öllum siglingum til landsins.  (Karl Einarsson: Við hefðum aldrei greitt neitt til þeirrar línu)  . Og eins og háttv. þm. Vestm. (K. E.) sagði,. hefðu eyjarskeggjar víst aldrei borgað neitt til línunnar. Jeg vil því ekki samþykkja þessa breytingartillögu, þar eð jeg óttast. afleiðingarnar.



Jeg hefi litlu við að bæta það, sem jeg talaði við 2. umr. Það er rjett hjá háttv. flutnm. þessarar brtt.  (J. B:)  . að nefndin vildi ekki taka að sjer að flytja hana, þar eð skoðanir um hana voru skiftar, þrátt fyrir það,. þótt hún ef til vill sje sanngjörn. Sjerstaklega vil jeg taka það fram fyrir mína hönd, að þótt mjer þyki mikil sanngirni felast í þessari tillögu, þá er þó ekki að ræða um þessa línu eina í því sambandi, heldur, miklu fleiri, t. d. í mínu hjeraði; sú lína stendur einnig mjög framarlega í því að gefa góðan arð. Óska jeg einskis frekar en að síðar verði bættur sá mikli kostnaður, sem mörg fákæk hjeruð hafa lagt á sig við lagningu stöðva þessara. Lít jeg svo á, að svo hljóti að verða síðar. Spurningin er því að eins hvort Siglufjörður eigi að fá ósk sína uppfylta nú á undan öðrum. Tillaga landsímastjórans í þessu efni er sú, að allar línur sjeu teknar fyrir í einu lagi síðar. En mjer finst sem sagt erfitt að koma fram sem mótstöðumaður þessa máls; þó er ef til vill það rjettasta að taka allar línur í einu. Annars skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp tillögu landsímastjóra: „Samkvæmt því leyfi jeg mjer að leggja til, að í 13. gr. D. II. í frumvarpi stjórnarinnar til fjárlaga 1916–17, verði tilfærða upphæðin kr. 7500 fyrir 1916 hækkuð upp í kr. 10,000 (eins og jeg lagði til í uppástungu til fjárlaga fyrir 1916) í því skyni, að heimilað verði að nota hið nauðsynlega af þessari upphæð, til að kaupa nefnt talsímakerfi.“ Hjer stendur nokkuð sjerstaklega á með Siglufjörð, þar sem einn hreppur hefir lagt fram 3600 kr. Leyfi jeg mjer því að benda á, ef þetta fellur, hvort fjárlaganefnd háttv. Ed. vill ekki taka þessa tillögu til athugunar, þar eð jeg sje að hv. Nd. hefir ekkert gjört í þessu máli. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um það. Í sambandi við annað atriði vil jeg geta þess, að erindi hefir borist frá símastjóra til stjórnarinnar, um að æskilegt væri að loftskeytastöð væri stofnuð hjer í Reykjavík, sem næði til skipa. Hefir erindi: þetta verið sent. hingað. Samkvæmt 5. gr. símalaganna er ekki heimild til þessa, og hefir því stjórnin lagt til að orð þau, er um þetta mál fjalla í nefndri grein, sjeu feld burt. Nefndinni fanst æskilegt að fá þessa smástöð, sem næði til skipa, þar eð nú munu þegar vera komin loftskeytatæki í annað skip Eimskipafjelagsins, og bráðum von á þeim í hitt, og jeg heyri menn segja að margir togarar mundu brátt fá sjer þau tæki, þegar stöð væri komin á landi; gæti hún því komið að miklum notum. Við leituðum upplýsinga í þessu efni til Vilhjálms Finsen, sem þekkingu hefir á þessu, og hefir hann gefið oss þá skýrslu, að tækin fyrir slíka smástöð mundi kosta 11– 12 þús., mastur 10 þúsund, og húsið, sem til þyrfti, 25 þús., tvent hið síðar talda áætlað fyrir fullstóra stöð, og það af vjelum, sem ekki nægði fyrir stóra stöð, mundi Marconifjelagið taka aftur í skiftum á sínum tíma, án mikilla affalla. En þegar vjer þó sáum hvað kostnaðurinn var mikill, rjeðum vjer af að koma ekki með sjerstaka tillögu um þetta nú til 3. umr., en nefndin vildi þó skýra frá því, og getur það þá komið fram í háttv. Nd. Hinu fyrir liggjandi frumvarpi taldi nefndin líka óhættast með því að bæta ekki fleirum atriðum við, og vona jeg að því reiði hjer vel af.



Jeg verð að fara nokkrum orðum um það, sem háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. d.) sagði. Hann sagðist vera litlu nær um tilgang breytingartillögunnar. Jeg skal því, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp tvo kafla úr brjefi mínu til símastjóra, honum til skýringar: „Út af þessu og sökum þess, að jeg hefi í hyggju að flytja tillögu í þessa átt við frumvarp það til breytingar á símalögunum, sem nú er til meðferðar í Ed., leyfi jeg mjer að fara þess á leit við yður, herra landsímastjóri, að þjer látið mjer upp álit yðar um, hvort þjer fyrir yðar leyti teljið þessa breytingu óaðgengilega eftir atvikum, ef við hana væri knýtt því ákvæði, að eigi yrði endurborgað meira en 5 þúsund kr. af tillagi hlutaðeigandi sveita, eða helmingur tillags þess, er þær lögðu fram. Jeg leyfi mjer enn fremur að geta þess í sambandi við þetta, að jeg get ímyndað mjer, að auðveldara kynni að verða, að komast að samningum við viðkomandi sveitafjelög um framhald á starfrækslu stöðva á línu þessari nú, þegar 5 ára tíminn er útrunninn, ef breyting sú kæmist á, sem hjer er rætt um.“ Af þessum orðum er það augljóst, að tilgangurinn er sá, að nokkur hluti tillagsins fáist borgaður. en í brtt. er ekkert um þetta til tekið. En að jeg hefi engu slíku við hana knýtt er sökum þess, að landsímastjórinn vildi ekki, eða sá sjer ekki fært, að mæla með neinni miðlun, og eins og brtt. nú liggur fyrir er því hægt að koma með ósk um að alt sje endurborgað. Hefði landsímastjórinn sjeð sjer fært að mæla með því, að línan yrði 1. flokks og helmingur tillagsins borgaður, þá myndi jeg hafa látið ákvæðið um, hve mikið endurgreiða skyldi af tillagi sveitanna, fylgja tillögunni. Sje jeg því enga ástæðu til þess, að nokkur hneykslist á tillögu minni. Að tilgangurinn sje meðal annars sá, að meira sje greitt af starfrækslu símans á Siglufirði af hálfu símans, heldur en nú er, það er rjett. En að starfrækslukostnaður annara stöðva á línunni komi frekar á landssjóð fyrir það, þó viðkomandi stöðvar sjeu á 1, flokks línu, eins og háttv. 2. kgk. þm. gaf í skyn, að fyrir mjer mundi vaka, kemur ekki til mála. Síminn borgar ekki að öllu starfrækslu nema 1. flokks stöðva; það hefir að vísu verið gjört, og þó er það ekki lagaskylda. Má þó vera, að einhver háttv. þm. þykist geta sýnt mjer fram á að svo sje, en þar til svara jeg fyrirfram nei; það er að eins venja og ekkert frekar, og um 2. og 3. flokks stöðvar er venjan sú, að borga lítið eða ekkert, þó á 1. flokks línu sje. Þá talaði háttv. 2. kgk. þm.  (Stgr. J:)  um 2. flokks línuna til Húsavíkur. Jeg skal ekki bera á móti því, að hún borgi sig vel, en ekki borgar hún sig eins vel og Siglufjarðarlínan. Húsavíkurlínan gaf árið 1912 eftir því, sem háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði sjálfur á þingi 1913, kr. 1600 nettó af kr. 19500, eða kring um 20%. Þegar það er borið saman við Siglufj.línuna, hefði Húsavíkurlínan þurft um þrisvar sinnum lengri tíma til að borga. sig. Árið 1914 hefir Húsavík haft kr: 1814 fyrir símtöl, kr. 503 fyrir skeyti, útlend skeyti tæpar 600 kr., eða kr. 200 í hlut landsímans. Þetta verður samtals 2517 kr. eða að frádregnum kostnaði, 240 kr., 2277 kr. Við það má bæta tekjum afstöðvunum á Breiðumýri og Lagamýri, sem er sem næst kr. 180 nettó. Verða tekjurnar þá sem næst kr. 2450. Ef þar. dragast frá 5% af láninu, verða það 1000. kr. Eftir verða þá ca. 1450 kr., og yrði sú upphæð um 14 ár að borga stofnkostnaðinn 19,500 kr. Jeg hefi áður talað um Siglufjarðarlínuna, miðað við síðasta árs tekjur af henni, og sýnt fram á að með þeim endurborgaðist stofnkostnaðurinn, um 35000 kr., á 5–6 árum; þarf Húsavíkurlínan því sem sagt þrisvar sinnum lengri tíma til þess að borga sig, hvort sem miðað er við árin 1912 eða 1913. Mæli jeg þar með þó alls ekki á móti því, að rjett væri að taka þessa línu í 1. flokk, en Siglufjörður á meiri rjett til. þess.



Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið, en það er brtt., sem jeg þarf að segja nokkur hlý orð um. Jeg skal strax lýsa yfir því, að jeg er flutnm. samþykkur í því, að brtt. feli í: sjer rjettlætiskröfur, en það eru fleiri stöðvar, sem eiga kröfu til hins sama, og sumar af þeim stöðvum álít jeg hafa öllu meiri rjett til að komast í 1. flokk en þá, sem hjer er um að ræða. Tek jeg það. þó fram, að jeg vildi gjarnan styðja að því, að þessi stöð, sem aðrar fleiri, væri færð í 1. flokk, því að vitanlega er það rjettmætast, að landssjóður kosti alla síma, að mestu eða öllu leyti. Á þinginu 1913 fór hv. þm. (J.B.) frsm á, að Siglufjarðarsíminn væri tekinn í 1. flokk, og krafðist jeg þess jafnframt, að síminn frá Ísafirði til Patreksfjarðar væri það líka. Hjer er líkt mál að sækja, enda þótt Siglufjarðarsíminn gefi meira af sjer, eins og stendur, þá byggjast þær tekjur mestmegnis á síldarútveginum, sem þar er rekinn; hyrfi hann úr sögunni, sem vel getur komið fyrir, þá mundu tekjur af síma þessum stórum minka. Þegar jeg því sá, brtt. á þgskj. 320 datt mjer í hug að koma fram með breytingartillögu um Patreksfjarðarsímann, en er jeg hafði hugsað málið, leit jeg svo á, að tæplega væri leggjandi út í það nú, að taka símalínurnar í 1. flokk, og leggja þær að öllu á landssjóð. Þótt jeg, eins og jeg hefi þegar sagt, telji það allta rjettmætast og eöllegast, því þó þær símalínur sjeu má ske til, er ekki bera sig, þá er það ekki bein sönnun fyrir því, að þær sjeu ekki nauðsynlegar. Það er víða hjer á landi staðháttum þannig varið, að sími á einhvern sjerstakan stað getur alls ekki borið sig, af tekjuaukning þeirri, er samband við þennan eða þann stað gefur af sjer, en það getur verið svo mikið lífsskilyrði fyrir þá, er búa á hinum afskektari stöðum, að fá þangað síma, að það sje bein skylda þjóðfjelagsheildarinnar, að láta framkvæma það á sinn kostnað. Jeg verð því að lýsa því yfir, að þó nokkur sanngirni mæli með till. þessari, get jeg ekki greitt henni atkvæði mitt eins og sakir standa nú; lít líkt á þetta mál og hv. 2. kgk. (Stgr. J.). Hv. 2. þm. G:-K. (K. D.) gat þess, að nefndin hefði ekki sjeð sjer fært að mæla með byggingu loftskeytastöðvar, og skildist mjer, að það væri mest sökum peningaeklu. Jeg verð að segja það, að hversu gjarna sem jeg vildi líta sömu augum á þetta mál og hv. nefnd, þá er mjer það ómögulegt. Jeg tel í raun og veru engan sparnað í því að spara til þess, sem bráðnauðsynlegt er; það getur þvert á móti oft verið mjög skaðlegt. Jeg verð því að láta í ljós undrun mína yfir því, að nefndin skuli ekki hafa lagt það til, að reist væri loftskeytastöð hjer, sjerstaklega þar sem landsímastjórnin er því máli mjög fylgjandi. Enda er það vitanlegt, að margir staðir verða alveg símasambandslausir, ef þetta kemst ekki í framkvæmd; má þar til nefna Flatey á Breiðafirði, Grímsey og fl. staði. Það segði einhver að fylgi mitt við þetta mál væri af hreppapólitík. Þessu neita jeg ei algjörlega. Þó jeg nefndi Flatey á Breiðafirði í einu sambandi við þetta, var ekki nema eðlilegt, því eins og hv. þingm. er kunnugt, er þar verslunarstaður allfjölmennur, er hefir engan síma. Hversu mikið tjón af því getur leitt, að sími liggur ekki þangað, er óútreiknanlegt, ekki einungis fyrir verslunina sjálfa, heldur einnig alla þá, sem eru viðskiftamenn hennar. Það, að setja hjer upp loftskeytastöð, gefur mjer mikla von um að slík stöð verði sett upp á Flatey, annað hvort samtímis eða sem allra fyrst á eftir þeirri, er hjer væri sett upp. Að svo verði gjört, þykist jeg hafa ástæðu til að vona samkvæmt loforðum símstjóra, þá er jeg átti tal við hann síðast um þetta mál. Þar sem jeg veit mjög vel, hve afar áríðandi það er fyrir Flatey, að komast í símasamband, en jeg veit einnig, að það mundi dragast um lengri tíma, að sæsími verði lagður þangað, þá er það laust við alla hreppapólitík, þó jeg sje því fylgjandi, að stöð þessi verði reist hjer, þó hún nái ekki til útlanda; þvæu verði ekki stöðin reist hjer, þá er jeg vonlaus um að fá nokkurs konar símssamband til Flateyjar fyrst um sinn, eða svo hefir mjer virst tekið í það mál, bæði hjer á þingi og af símstjóra. Jeg sje svo ekki ástæðu að fjölyrða frekar um þetta, en vil taka það fram, að jeg muni ekki greiða atkvæði með brtt. á þgskj. 320.



Jeg vil fara nokkrum orðum um brtt., sem jeg hefi komið með á þgskj. 317. Við aðra umr. málsins var komið með þá rjettmætu mótbáru gegn frv., að ef komið væri mikið kapp við hreppsnefndarkosningar, svo kjósendur skiftust í flokka, væru engin ákvæði um að koma í veg fyrir, að meiri hlutinn rjeði öllum úrslitum, enda þótt hann væri örlítið stærri en minni hlutinn. Það er auðvitað ósanngjarnt, ef munurinn á flokkunum er mjög lítill. Þessi 1. brtt. á þgskj. 317, ræður bót á þessu; getur það, að mínu áliti, alveg eins vel og listakosning, og hún er þægilegri og á betur við, þar sem engir framframbjóðendur eru. Önnur brtt. tekur greinilega fram, hvernig kjörseðlarnir eiga að líta út, og sýnir form þeirra. Það er auðvitað, að það er svolítið meiri fyrirhöfn en til stóð, en ef seðlarnir eru hafðir úr strikuðum pappír, má vel gjöra strikin upp og ofan. Sveitarstjórnin ræður svo,. hvort yfirskriftin á seðlunum er prentuð eða skrifuð. 3. brtt. er örlítil orðabreyting; í stað „þarf að kjósa“, komi: hann kýs, framan við strikið á kjörseðlinum, og fyrir ofan. það í sömu línu, hve mörg atkvæði sín hann ætlar hverjum þeirra: Jeg vona, að hv. deild fallist á, að frv. sje til bóta. Svo sje jeg ekki ástæðu til að segja meira um það að sinni.

Guðm. Björnson : Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli hv. flutnm. á því, að síðasta brtt. á þgskj. 317, fellur ekki við frv. Það stendur: . . : eftir því, hve marga hann kýs framan við strikið . . ., o. s. frv. Jeg gjöri ráð fyrir, að þetta sje prentvilla; jeg hygg þetta þannig lagað, að þessi setning á þgskj. 317, ætti að koma í staðinn fyrir: Eftir því, hve marga þarf að kjósa. Jeg leyfi mjer að skjóta þessu til hv. flutnm. Þetta hefir bersýnilega eitthvað skekst í prentuninni.



Jeg felst alveg á það, sem hv. 5. kgk. segir; það hefir ekki verið felt jafn mikið úr og jeg ætlaðist til. Hvernig á því stendur, hvort það er mjer eða prentsmiðjunni að kenna get jeg ekki sagt um með vissu. Það á að falla úr: Eftir því, hve marga þarf að kjósa. Frv. tekið út af dagskrá.