Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það eru engin ákvæði í l. um sparisjóði um það, hvernig fara skuli að, þá er sparisjóður hættir störfum, hvort sem um gjaldþrotaskipti er að ræða eða sparisjóður er lagður niður á annan hátt. Það þykir því henta að gera hér lagabreyt. Þykir hentugra, að skiptaforstjórum séu falin skipti sparisjóða, sem teknir eru til gjaldþrotaskipta, en að hinum reglulega skiptaráðanda séu falin þau. Að öðru leyti vil ég vísa til grg., sem fylgir frv., og vænti svo, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn.



Það hefur komið í ljós, að allmikill veiðarfæraskortur er í landinu, nú þegar í byrjun vertíðar. Það hafa borizt kvartanir um, að nokkur skip muni verða að hætta veiðum eða muni, ekki geta tekið þátt í vertíðinni sökum veiðarfæraskorts. Nú er vitað, að það, sem Ísland á að láta viðreisnar- og hjálparstofnuninni í té, er fiskur. Það mun vera talsverður áhugi fyrir því, að sú fiskframleiðsla geti orðið sem mest. Nú er séð, að ef ástandið er þannig í byrjun vertíðar, að veiðarfæri vantar, þá er hvorki hægt að hafa þá atvinnu í landinu, sem æskilegt er, né framleiða þann fisk, sem viðreisnar- og hjálparstofnunin óskar að fá. Nú vil ég spyrja hæstv. viðskmrh., hverju þetta sætir. Það hefur verið venja að sjá um, að það væri til nægilegt efni til veiðarfæragerðar. Það virðist ekki hafa verið hugsað fyrir því. Enn fremur vil ég spyrja, hvaða ráð hann vill hafa til að bæta úr því ástandi, sem nú ríkir í þessum málum. Skriflegar spurningar hafa borizt mþn. í sjávarútvegsmálum um þetta, en þar sem nauðsynlegt er að hefjast handa til bóta á þessu ástandi nú þegar, vildi ég ekki láta hjá líða að spyrja, hvað gert verður.



Herra forseti. - Ég skal, eftir því sem tök eru á, verða við tilmælum hv. þm. Ísaf. og segja það, sem ég man um gang málsins, þó að ég hafi ekki þau gögn í hendi, sem geri mér kleift að gefa ýtarlegt svar. Þegar í byrjun þessa stríðs fór að bera á skorti á hampi. Sá hampur, sem notaður er til veiðarfæragerðar, er þrenns konar: 1) ítalskur hampur, sem ekki hefur verið fáanlegur, síðan Ítalía fór í stríðið, 2) Manila-hampur, og 3) Sísalhampur. Strax og Filippseyjar voru herteknar, hvarf Manila-hampurinn af markaðnum. En hann er sterkari en Sísalhampur, sem er næstur þeim ítalska. Englendingar notuðu hann til að blanda með Sísal, svo hann yrði styrkari. Þegar komið var þannig, að Manilahampur var ófáanlegur, þá varð samkomulag milli Bandaríkjanna og Englands um, að Englendingar skyldu skaffa okkur vissan skammt til fiskveiða. Þetta magn, sem úthlutað var fyrir ári síðan, var 8–10 þús. tonn. Þetta gekk sæmilega árið sem leið, af því að nokkrar birgðir voru til í landinu, sérstaklega af köðlum. Nú hefur tvennt orðið til að gera ástandið ískyggilegt. Bretar þóttust neyddir til að minnka skammtinn í 6000 tonn, og birgðir hafa smágengið til þurrðar. Ráðuneytinu var ljóst, hver alvara var á ferðum. Það hefur gert það, sem unnt hefur verið, til að ráða bót á ástandinu. En allt, sem reynt hefur verið, hefur komið fyrir ekki. Engin aukning hefur fengizt á úthlutun á tilbúnum veiðarfærum né efni, og þegar það er enn minnkað, þá er séð, að hér stefnir til vandræða. Þetta mál hefur því verið tekið upp stjórnmálaleiðina. Ríkisstjórnin hefur tekið það upp við stjórn Bandaríkjanna og Ísland farið fram á, að það fengi vöruna, en svar er ókomið. Það hefur verið ýtt á eftir, svo sem unnt er, af okkar hálfu, því að okkur er ljóst, að það horfir til vandræða, ef ekki er við gert. Ég vil einnig geta þess, að þetta mál verður tekið upp af þeim, sem hér eru nú komnir til að semja um kaup og sölu íslenzkra afurða. Það segir sig sjálft, að það er óþarfi að semja um sölu á fiski, ef ekki er hægt að veiða hann.



Það er gott að fá þessar upplýsingar. Hins vegar get ég ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir því, að það skuli nú, í byrjun vertíðar, vera verið að taka upp samninga, ef fyrir löngu hefur verið sýnilegt, að það mundi verða veiðarfæraskortur. Ég held, að þetta sé eindæma rekstur á þessu ári á þessu máli. Það er sagt, að það skorti bæði lóðaefni og fiskinet, en nú á vertíð að vera komin á sitt hæsta stig. Það er undarlegt, að ríkisstjórnin skuli ekki hafa fylgzt með þessu og séð um að kippa þessu í lag. Það sýnist vera sama seinlætið með þetta og hitt, að láta Bandaríkin og Breta standa við þá samninga, sem þeir hafa gert um að útvega mótorvélar. Bandaríkin mundu ekki eiga erfitt með það. Það er eins og það vanti annaðhvort vilja Bandarikjanna eða nægan eftirrekstur af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það, sem tekur út yfir, er, að Bandaríkjamenn hafa sent vélar í byrjun stríðsins, en neita nú að selja varahluti til þeirra. Það liggur við borð, að þeir, sem hafa keypt vélarnar, verði að kaupa aðrar nýjar, ef þær bila. Það sýnist þurfa að sýna Bandaríkjunum fram á, að til þess að taka þátt í starfi viðreisnar- og hjálparstofnunarinnar, verður að hafa veiðarfæri. Það getur ekki verið hagsýni, jafnvel ekki fyrir Bandaríkjamenn, að það skuli vanta bæði veiðarfæri og vélahluti í vélar, sem þeir hafa selt. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið farið allar venjulegar leiðir. En hvað er langt síðan farið var inn á óvenjulegar leiðir, þ.e.a.s. stjórnmálalegar leiðir, til að fá bætt úr þessu ástandi? Ég hygg, að reynslan sýni, að annaðhvort er erfitt að ná eyrum þeirra, sem stjórna, eða að stjórnin hefur ekki gert sér ljóst, hvað gera ber.



Það er auðvelt fyrir hv. þm. að halda fram, að allt reki á reiðanum fyrir ríkisstjórninni, af því að allir hlutir fást ekki. En ég vil benda á, að við lifum á stríðstímum, og það er stundum þungt fyrir um að útvega nauðsynjavörur, svo ég ekki tali um þær, sem stríðsaðilar sjálfir þurfa mjög mikið að nota til stríðsþarfa. Þess vegna er það hæpið af honum að slá því fram, að hér sé um sleifarlag að ræða, þegar vantar einhverja vöru. Ég vil a.m.k. ekki viðurkenna, að hér hafi verið um nokkurt sleifarlag að ræða, hvorki hvað snertir veiðarfæri né efni. Það var ekki byrjað á því að fara diplomatisku leiðina. Það er ekki gert, fyrr en í síðustu lög, ef allt annað bregzt. Hv. þm. spurði, hvers vegna ríkisstjórnin hefði tekið það svona seint í höfuðið að kippa þessu í lag. Þar er því til að svara, að það er ekki nema stuttur tími síðan, veiðarfæraskammturinn var skorinn niður um 1/4, og strax og það átti sér stað, sneri stjórnin sér diplomatisku leiðina. Englendingar höfðu ekki gefið okkur afsvar um, að kvótinn gæti hækkað, en fram á það höfðum við farið. En þegar svo við fáum svar, þá er það ekki bara, að kvótinn geti ekki hækkað, heldur er það niðurskurður. Þegar sendiherrann talar við þá, þá segja þeir, að þeir hafi ekki veiðarfærin til. Þeim er það ljóst, eins og okkur, að ef þeir geta ekki látið okkur fá veiðarfæri og hampvörur, þá getum við ekki látið þá fá fisk. Þetta er einhver hin vandfengnasta vara, af því að löndin, sem framleiða hana, eru í höndum óvinanna. Ég get skilið, að takmörk eru fyrir því, hvernig hægt er að skipta henni. Hins vegar er ekki um það að deila, að það verða farnar þær leiðir, sem unnt er að fara, til að kippa þessu í lag.



Það er ljóst, að stjórnin á í erfiðleikum, sem ófriðurinn leiðir af sér, en meðan ekki upplýsist annað, held ég fast við það, að ganga mun erfiðlega að skýra fyrir viðskiptamönnum okkar þá nauðsyn, sem við höfum fyrir vöruna, eða að ekki hefur verið lögð nægileg áherzla á það. Eftir að heyra ræðu hæstv. ráðh., hallast ég að því síðara. Ég held, að aðalatriðið sé ekki að skýra fyrir þeim, hve nauðsynlegt okkur sé að fá vöruna, heldur hver lífsnauðsyn þeim er að fá okkar vöru. Ég held, að stjórnin hafi farið of seint inn á þá diplomatisku leið. Það bar ekki á neinum veiðarfæraskorti framan af stríðinu, og Bretum virtist vera ljóst, hver lífsnauðsyn þeim var, að við fengjum vöruna. Ég vil benda hæstv. viðskmrh. á, hvort ekki muni vera leið að taka upp snemma í viðskiptasamningunum, að hér verði nægilegar birgðir fyrir síldveiðarnar og varahlutir í síldveiðiskipin. Það er. óviðunandi að geta ekki lagt fullan kraft í framkvæmdirnar vegna vöntunar á vörum, sem til þeirra þarf. Það má óhætt fullyrða, að menn kaupa ekki meira af veiðarfærum en þeir nauðsynlega þurfa á að halda og liggja ekki með birgðir. Ég hygg, að það hljóti að vera hægt að koma Bandamönnum í skilning um nauðsyn okkar á því að fá vörur til framleiðslunnar, ef nægileg áherzla er lögð á það, hvað það er mikilsvert fyrir okkur að fá þær og að það er þeirra hagur ekki síður.



Það er vafalaust ekki ofsögum sagt, hvaða vá er fyrir dyrum, ef sjávarútveginn færi að skorta veiðarfæri. Nú er ekki liðinn nema 11/2 mánuður af vertíðinni hér við Faxaflóa. En á þessum tíma hefur flotinn orðið fyrir hinum mesta skaða á veiðarfærum, í sumum róðrunum hafa bátar misst öll veiðarfæri, er þeir lögðu í sjó. Má af þessu ráða, hvílíku tjóni við höfum orðið fyrir, og er ljós, að hin mesta vá er fyrir dyrum, ef ekki tekst að afla veiðarfæra í skyndi. Takist það ekki, verður ekki hægt að nota þann tíma, sem eftir er af venjulegri vertíð. Þessi óhöpp hafa bætzt við verulega örðugleika á að afla veiðarfæraefnis, eins og hæstv. viðskmrh. hefur lýst yfir. Veit ég, að hann mun reyna eftir öllum hugsanlegum leiðum að afla veiðarfæra eða efnis í þau, og sé þá lagt kapp á að hraða veiðarfæragerð innanlands, meðal annars með því að skipta vöktum í veiðarfæragerðinni. Ef það tekst ekki, er nokkurn veginn víst, að við verðum að hætta veiðum á yfirstandandi vertíð 1–2 mánuðum fyrr en venjulega. Sá tími, sem af er vertíðinni, hefur notazt illa sökum þess, hve ógæftasamt hefur verið. Frátök mikil og sjóveður vond, þá róið hefur verið. Vil ég lýsa ánægju minni yfir yfirlýsingu hæstv. fjmrh. um, að leitað verði ýtrustu ráða til að ráða bót á þessum vandræðum. En eins og ég tók fram áðan, verður það að gerast á örskömmum tíma, eða á meðan bátarnir eru að slíta þeim veiðarfærum, sem þeir nú eiga eftir. Beztu veiðarfærin hafa nú tapazt, því að bátarnir geyma þau lakari, þar til líða tekur á og veður fara að skiljast. Nýi hluti veiðarfæranna er tapaður, fór mikiðaf honum í áhlaupaveðri því, sem gerði síðastliðinn laugardag, bæði við Vestmannaeyjar og í Faxaflóa og eins á Vesturlandi. Veit ég, að hæstv. viðskmrh. skilur vel nauðsyn þá, sem er fyrir hendi, og mun neyta allra ráða til þess að fá bætt sem skjótast úr þessum vandræðum, og á skjótri úrlausn í þessu efni byggist það, hversu mönnum reiðir af með aflabrögðin á þessari vertíð.



Það hefur verið á það bent, hve mikill voði er fyrir dyrum, ef ekki verður skjótlega bætt úr veiðarfæraskortinum. Í því sambandi hefur verið rætt um fyrirhyggju eða ekki fyrirhyggju, en ég skal ekki fara út í það. Þó virðist mér augljóst, að langt sé síðan þeir atburðir gerðust. sem gáfu til kynna, að alvarleg hætta væri á ferðum. Normalt á veiðarfæragerðin að eiga birgðir af efni í veiðarfæri, en fyrir nokkru mun stjórnin hafa neitað um innflutning á nauðsynlegu efni til þessarar framleiðslu. Þetta er stórkostlegur galli, og þyrfti að koma í veg fyrir slíkt með löggjöf. Þá vildi ég spyrja, hvort ekki hafa verið settar einhverjar reglur um afhendingu þeirra veiðarfæra, sem til eru í landinu, því að ég geng ekki út frá því. að um algeran skort sé að ræða þegar, og ættu þeir, sem verst eru settir, að geta fengið einhverja úrlausn. Nú má búast við, að fyrirhyggjumenn hafi reynt að birgja sig upp, ef þess hefur verið kostur, og er ég ekki að lasta slíkt. Mér er ekki kunnugt, hvort miðlun á veiðarfærum hefur verið tekin upp, en það hefði verið nauðsynlegt, þegar útlit fór að verða á skorti á þeim. Hefði ekki átt að leyfa neinum að kaupa nema fyrir næstu mánuði. Má vera, að nú sé þetta um seinan og öll veiðarfæri uppsleikt. En ég vildi láta þetta koma fram hér. Ég trúi ekki öðru en Bandamenn geti gert sér það ljóst, að ef þeir vilja fá fisk frá okkur, verði þeir að láta okkur fá efni í veiðarfæri.



Út af því, sem hv. 2. þm. S.–M. sagði um miðlun á þessari vöru, vil ég taka það fram, að ekki hefur borið á skorti á henni fyrr en nú fyrir skömmu. Þá fyrst var ljóst, að það mundi leiða til öngþveitis. Hygg ég, að ekki sé miklu að miðla hvað snertir veiðarfæri, sem liggja í verzlunum. Ég hygg, að mestar birgðirnar séu hjá útgerðinni sjálfri. Veiðarfæragerðin á engar birgðir, hún vinnur úr því efni, sem hún fær, eftir hendinni og lætur vörurnar frá sér jafnóðum. Það ætti að vera ljóst samkvæmt því, sem hv. þm. Borgf. sagði um veiðarfæratöp bátanna undanfarna daga, að slíkt getur breytt afstöðunni mikið. Eftir slík óhöpp getur orðið um skort að ræða, þótt ekki væri hann áður. Það hefur komið fram í umr., að ýmsir útgerðarmenn hafi máske reynt að birgja sig að veiðarfærum til vertíðarinnar, og má vera, að sumir hafi gert það. Út af ummælum hv. þm. Ísaf. um samningamenn þá, sem hingað eru komnir, vil ég taka það fram, að þeir eru búnir að vera hér aðeins nokkra daga. Er því ekki að vænta úrlausnar um samninga eftir svo stuttan tíma. Þó vil ég geta þess, að fyrsta daginn, sem þeir voru hér, var þetta mál tekið upp við þá. Vænti ég þess, að ekki líði margir dagar, þar til ljóst er, hvaða tillögur þeir hafa í huga að gera fyrir hönd stjórnar sinnar.



Hér hefur það enn einu sinni verið dregið inn í umr., hvílíkt vandamál veiðarfæraskortur útgerðarinnar er. Ég hef áður lýst því, hvernig komið er vegna vöntunar ýmissa útgerðarnauðsynja. En mér virðist, að þær umr., sem fram hafa farið hér um þessi mál, hafi borið harla lítinn árangur. Veit ég því ekki, hvort þessar umr. hafa ýkja mikið að segja. En ég vildi þó rifja örlítið upp þessi mál, ef verða mætti til þess, að hæstv. ríkisstjórn reyndi meira en hún hefur gert fram að þessu til að ráða fram úr þessum vandræðum. Þrátt fyrir það, að hér hefur verið lýst yfir, að allt, sem unnt er, hafi verið gert, geta útgerðarmenn ekki sætta sig við það, og er það ekki að ástæðulausu. Í byrjun stríðsins var svo ástatt, að vantaði króka, og var því ekki hægt að beita. Gekk svo um tíma, að bátarnir gátu ekki stundað veiðar. Alllangan tíma var notazt við nálega ónýta króka. Loks kom í ljós, að hér var um sinnuleysi að ræða frá hendi þeirra, sem áttu að útvega þetta efni. Nú er svo ástatt, að í byrjun vertíðar er kominn skortur á veiðarfærum. Nú strax í vertíðarbyrjun eru svörin, sem útgerðarmenn fá, á þessa leið: Veiðarfærin eru ekki til, en allt, sem unnt er, verður gert til að útvega þau. Útgerðin er nú aðeins stunduð af hálfum krafti vegna veiðarfæraskorts. Það hefur verið horft á það árið 1943, að útgerðin er að ganga saman, og nú loks, þegar í óefni er komið, á að gripa til svo kallaðrar diplomatískrar leiðar til úrbóta. Ég verð að líta svo á, að hér sé um hreint sleifarlag að ræða. Nú um nokkur ár hefur verið frá því skýrt, að í verstöðvum landsins liggi skip óhreyfð vegna þess, að þau vantar vélar. Ár eftir ár hafa útgerðarmenn beðið eftir því að fá þær vélar, sem þeir þegar hafa fest kaup á, látnar af hendi. En þegar á þetta er minnzt, er svarað, að allt sé gert, sem unnt sé til að ráða bót á þessu. En á sama tíma og þessi svör eru gefin, gerist það undarlega, að þær sömu þjóðir, sem hér eiga hlut að máli, senda beiðni um meiri fisk. Þetta gerist á sama tíma og við fáum ekki nauðsynlegar vélar og veiðarfæri til framleiðslunnar og getum ekki flutt afurðirnar á erlendan markað. Ég vil vænta þess, að þessar umr. verði til þess, að ríkisstjórnin sjái, í hvílíkt óefni við erum komnir og höfum verið í og að hún geri frekari ráðstafanir til þess að fá úr þessu bætt.



Út af því, sem ég hef heyrt sagt hér, einkum af hv. tveimur síðustu ræðumönnum, þykir mér ástæða til að segja nokkur orð, sérstaklega út af ræðu síðasta ræðumanns. Hann sagði, að sleifarlagi væri um það að kenna, að við höfum ekki fengið nægan hamp. Ég ætla ekki að fara að karpa við hann um það, hvort ástæða sé til þess fyrir hann að nota það orð, en vil taka það fram, að lagt hefur verið fyrir sendiherra okkar í London og Bandaríkjunum að láta í ljós við stjórnir viðkomandi ríkja, hve alvarlega horfir. Það hefur einnig verið gerð fullkomin grein fyrir því við sendiherra Bretlands og Bandaríkjanna hér, hve ástandið er alvarlegt. En árangur hefur enginn fengizt enn þá. En hvað snertir hamp til veiðarfæragerðar, þá hafa þeir, sem yfir okkur eru, ráð á honum, en við getum ekki tekið hann. Bandamenn telja sig ekki geta látið okkur hafa meiri hamp en þeir gera, telja sig hafa meiri þörf fyrir hann annars staðar, til hernaðarþarfa. Ég vil aðeins upplýsa, að allt hefur verið gert af hálfu stjórnarinnar á undanförnum mánuðum, sem hægt hefur verið, til þess að leysa þessi vandkvæði, en við getum ekki tekið það, sem þeir vilja ekki láta okkur hafa.