Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson Jeg vil segja nokkur orð út af brtt. um byggingarstyrk til Jónmundar prests Halldórssonar að Stað í Grunnavík. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) þótti þessi styrkur vera of hár, og get jeg ekki láð honum eða þdm., sem ekki þekkja tildrögin, þótt þeim vaxi þetta í augum, því þetta er sá hæsti byggingarstyrkur, sem veittur hefir verið nokkrum presti. Býst jeg við, að deildinni þyki ótrúleg saga þessa máls, en ef þeir rengja hana, get jeg fært orðum mínum stað. Prestinum er veitt kallið í fardögum 1918. Aðkoman var þannig, að ekkert hús stóð uppi, nema kirkjan. Túnið, sem áður var gott, er nú komið í mestu órækt, og má heita, að það sje óræktaður melur. Þangað kemur nú presturinn. Þar er ekkert hús inn í að skríða, og verður hann að hýrast með fjölskyldu sinni á hesthúslofti á einni hjáleigu staðarins, og hafðist hann þar við yfir sumarið, á meðan hann var að koma upp húsi heima á staðnum. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði, að hann hefði átt að fá prestakallalán. En þessu er því að svara, að til þess að fá þesskonar lán þarf töluverðan undirbúning, sem oft kostar ærinn tíma og stundum vafning; það þarf uppdrátt af hinu fyrirhugaða húsi, sem svo landsstjórnin verður að samþykkja, og fleira og fleira. Ef presturinn hefði farið þessa leið, gat hann ekki lokið byggingunni fyrir haustið. Hann varð að hefjast handa þegar í stað, og honum tókst að byggja yfir sumarið íbúðarhús. sem kostaði 15,000 kr., eftir mati virðingarmanna. En hann vantaði fleiri hús; hann vantaði öll peningshús, og hann vantaði hlöður. Hann varð því að ráðast í að reisa þessi hús þegar um sumarið, og honum tókst að koma upp fjósi, er kostaði 1000 kr., og hlöðu, sem kostaði 2000 kr. Sömuleiðis girti hann túnið, og kostaði það 2000 kr. Einhver skýtur því að mjer, að áður hefði verið girt, en svo var ekki. Að vísu fjekk presturinn, sem fyr var á staðnum girðingalán, en fyrir það lán hafði hann ekkert girt. Það geta nú allir sjeð hina miklu örðugleika, sem presturinn hefir orðið að glíma við, og þar við bættist, að áður en hann fór úr Reykjavík varð hann að taka 10,000 kr. lán, til þess að geta byrjað þegar í stað. Deildarmenn hljóta allir að dást að dugnaði þessa prests, enda mun hann eins dæmi. Jeg ætla að staðfesta orð mín með útdrætti úr úttekt staðarins, dags. 14. júní 1917, staðfestri af hjeraðsprófasti. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa það upp: ,,Hús staðarins hefir presturinn fyrir nokkrum árum rifið niður, svo á staðnum heima er nú ekkert hús uppistandandi.“ (P. O.: Hvaða prestur var þetta?)  Jeg vil ekki tilgreina nafn hans hjer, enda skiftir það ekki máli. Þetta er heiðursmaður að öllu leyti, þó að eigi hafi honum lánast búskapur. Hús þau, er prestur hafði rifið niður, voru virt á 2000 kr. Það mætti ætla, að sjera Jónmundur hefði fengið andvirðið, en þó vantaði 338 kr. upp á, og af fráfarandi presti var ekkert að hafa. Aðkoman var því ekki glæsileg, og segir prófastur um ástæður prests og byggingar hans, í brjefi dags. 7. maí þ. á., þar sem hann mælir með, að presturinn fái prestakallalán: „Presturinn hefir lagt svo ótrúlega mikið á sig, til að koma upp byggingum þeim, sem þegar eru að mestu eða öllu leyti fullgerðar, að jeg get ekki annað en lagt mín allra bestu meðmæli til þess, að svo vel verði greitt úr fyrir honum, sem mögulegt er, með lánveitingu upp á prestakallið. Staðurinn var, er hann tók við, algerlega húsalaus, og í þessari vandræðadýrtíð hefir presturinn brotist í að byggja hann upp, að sögn mjög myndarlega og sómasamlega. Með því að maðurinn mun bláfátækur, getur mig ekki annað en furðað á, að hann skyldi færast þetta í fang, og þó enn meira á því, að honum skyldi takast að framkvæma það. Tel jeg hann svo góðs maklegan fyrir dugnaðinn, að skylt sje að styðja hann, svo sem framast er auðið. Og þykist jeg vita, að kirkjustjórnin muni mjer samdóma um þetta, og greiða úr, svo sem hún sjer sjer fært.“ Þetta hlýtur að nægja til að sanna sögu mína um framkvæmdir prests; þær eru fram yfir allar vonir, og aðstaðan verri en tíðkast hjá prestum, er þeir taka við brauði. Maðurinn er með afbrigðum duglegur, og má telja hann þriggja til fjögra manna maka. Mikið hefir hann bygt sjálfur; hann hefir að vísu haft smíði sjer til aðstoðar, en þó hefir hann sjálfur gengið að verki og haft forsögn á því. Auk þess, sem prestur hefir gert á staðnum, hefir hann bygt á hjáleigunni, sem áður er nefnd, yfir steinhústóft til geymslu, og er það 4 þúsund króna virði. En það kemur ekki hjer til greina, en þó má geta þess. Eins og heyrðist á hæstv. forsætisráðherra (J. M.), hefði sú rjetta boðleið verið að fara eftir lögunum frá 13. nóv. 1907. En því var ómögulegt að hlíta. Stjórnarráðsleiðin er oft seinsótt, en presti var lífsnauðsyn að byrja þegar í stað. Til sönnunar því, hvað slíkt gengur fljótt, get jeg nefnt, að þessi prestur sótti um prestakallalán seinni hluta síðasta vetrar, en jeg veit ekki til, að svar sje komið enn, og óvíst, hvort hann fær það.  Íbúðarhúsið hefir verið metið á 15 þús. kr., með virðingargerð 19. maí 1919. Það má segja, að það sje fullstórt, en þó er það fyllilega við hæfi jarðarinnar. Þó að jörðin sje heldur í niðurníðslu nú, þá er hún þó einhver besta jörð á Vesturlandi að eðliskostum. Á engjum má þar heyja um 2 þús. hesta, og gras bregst aldrei, því að snjór liggur þar allan vetur, og kennir jörðin græn undan honum á vorin. Það er haft eftir Torfa í Ólafsdal, að fáar jarðir á Vesturlandi hefði honum litist betur á. Þegar tekið er tillit til þess, hvílíkur dugnaðarmaður sjera Jónmundur er, þá er hægt að ganga að því vísu, að hann kemur þarna upp stórbúi. Þegar hann kom, hafði hann enga skepnu, en þó setti hann á 150 fjár síðastliðinn vetur, sem hann aflaði sjer yfir sumarið. Hann fór þannig að því, að hann ferðaðist í kringum Djúpið og keypti eina og eina kind af bændum, og rak þær sjálfur heim til sín. Frestur hefir gert ótrúlega mikið á stuttum tíma og í erfiðum kringumstæðum og hefir þetta kostað hann 23,500 kr., og þar í er ekki talið annað en það, sem hann hefir gert á prestsetrinu sjálfu. Þegar við þetta bætist, að maðurinn er bláfátækur og fær ekkert prestakallalán, þá er þess að vænta, að háttv. deild taki málinu með sanngirni og greiði atkv. með þessum styrk, sem þó er ekki helmingur af þeirri upphæð, sem prestur hefir látið í fyrirtækin. Landssjóður á þessa jörð, og er skylt að húsa hana sæmilega. Hjer er að ræða um aðstöðu landsdrottins til leiguliða, og er þá rangt að láta prest gjalda þess, að fyrirrennari hans hefir skilið við jörðina húsalausa. Það má líka geta þess að bygðarlaginu er stór gróði að þessum manni. Hjeraðið er kostasveit af náttúrunnar hendi, en óhöpp hafa elt það, og það hefir mist í sjóinn sína bestu bændur og mestu framtaksmenn, hvern af öðrum. Nú er lítið eftir nema fátækir og framtakslitlir menn og væri þeim ómetanlegur hagnaður að fá annan eins dugnaðar- og kjarkmann og sjera Jónmund. Enda veit jeg til þess að sóknarbörn hans líta alment upp til hans, því að auk dugnaðarins er hann líka góður og skyldurækinn prestur. Jeg veit að misjafnar sögur hafa gengið um þennan mann og þó að eitthvað kunni að vera hæft í þeim, þá má þó ganga að því vísu að meira eða minna af því sje logið, eins og altaf er, þegar einstakur maður er lagður í einelti með óhróðurssögum. Jeg veit það, og get borið um það af kynningu og samtali við prestinn, að hann hefir breytt um lífsstefnu og er hættur allri áfengisnautn. Hann er búinn að fá reynslu fyrir því, að hans fyrri stefna leiðir hvorki til álits nje hamingju í lífinu, enda hefir maðurinn margt misjafnt orðið að reyna. Jeg vona, að sjera Jónmundi takist þetta og heiti þar að dugnaði sínum og einbeitni, sem hann hefir í svo ríkum mæli. Jeg vil ekki þreyta hv. deild á lengri ræðu, en vona að eins, að hún líti á málið með sanngirni. Hjer er ekki um það að tala að skapa fordæmi; að minsta kosti vona jeg, að það verði sjaldgæft, að eins illa verði skilið við jarðir eins og átti sjer stað í þessu tilfelli. Jeg gæti sagt fleira um þetta mál, en jeg hygg, að nægi það, sem komið er, og vona, að hv.þm. sjái, að öll sanngirni mælir með þessu, og meira en sanngirni; þetta er rjettmæt og sjálfsögð krafa á hendur landsdrotni, og er langt frá, að eins mikið sje farið fram á og rjettmæti væri. Það er heldur ekki svo að skilja, að þessir peningar fari úr eign landsins; þeir halda verðmæti sínu í byggingunum. Það hefir verið samþykt hjer á þingi endurborgun á byggingum presta, og með því er viðurkendur rjettur sá grundvöllur, sem þessi beiðni byggist á.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er ekki fyrir það sjeð, hvað teygjast kann úr þessum umr. Öll meðferð fjárlaganna hefir verið hæg og vafningamikil. Þau voru óvenjulega lengi í nefnd, og eru nú ákaflega mikið rædd, enda skal vel vanda það sem lengi á að standa. Jeg segi þetta ekki til að ámæla nefndinni; hún hefir reynt að vinna verk sitt vel. Jeg vil ekki tefja málið og ætla því að eins að minnast á örfá atriði. Jeg ætla þá fyrst að snúa mjer að brtt. á þgskj. 86, um lýðskólana. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) leggur það til að minka styrkinn til nafngreindu skólanna, svo að meira verði eftir handa þeim ónafngreindu. Jeg hefi haft mikil kynni af unglingaskólum um æfina, og get því borið um hvað mikið gagn þeir gera, þó að eigi sjeu það fastir skólar. Föstu skólarnir eru svo fáir og litlir, að þeir geta ekki tekið á móti öllum þeim, sem þangað vilja leita. Þeir eru líka svo dýrir, standa svo langan tíma, að mörgum fátækun., en fróðleiksfúsum, alþýðuunglingi er um megn að njóta þeirra. Það er af þessari þörf, að unglingaskólarnir hafa risið upp, og hafa þeir haft góð áhrif og aukið mentun og framsóknarhug æskulýðsins. Margir þessara skóla starfa stuttan tíma, sumir innan við 3 mánuði, en eru þó engu síður þarfir en hinir. Þeir eru hentugir handa þeim, sem ekki hafa tíma, ráð eða hæg heimatök að fara á skólana, sem lengra eru í burtu og standa lengri tíma. Því hefir verið haldið fram, að heimafræðslan væri hollust og haldbest. Því er nú svo komið, að henni verður ekki komið við, eins og högum manna er háttað nú. En í stað hennar ættu þessir unglingaskólar að koma. Þeir eru oft litlir, taka fáa nemendur, og fáir ungir fróðleiksfúsir menn koma þarna saman og mynda nokkurskonar heimili. Þar er hægt að hafa fjelagslíf og einlægari umgengni en hægt er að koma við á hinum stærri skólum. En þeir sem til þekkja, geta víst orðið sammála um það, að þetta hafi ekki minni þroska og mentun í för með sjer en námsgreinarnar, sem kendar eru. Ef mönnum er alvara með það að auka fræðslu æskulýðsins, þá ætti að styrkja þessa skóla. Jeg held, að það hafi verið háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). sem tók það fram, að ekki væri kunnugt um, að þessir skólar hefðu fastar reglugerðir eða sendu skýrslur um starfsemi sína. Jeg skal í þessu sambandi benda á það, að skólarnir fá ekki styrk. nema þeir hafi hvorttveggja, enda mun svo vera um flesta. Viðvíkjandi brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vildi jeg skjóta því til hans, að taka till, aftur og hækka allan styrkinn, svo að þeir ónafngreindu fái hærri styrk, án þess að draga af hinum. Af þessum 25,000 kr. styrk fá þeir ónafngreindu 8.800 kr., og er það alt of lítið, en hins vegar komast hinir ekki af með minna en það, sem þeim er ætlað. Þó að styrkurinn væri ekki hækkaður nema upp í 10.000 kr., þá væri bót að því, og býst jeg ekki við, að nefndin legðist á móti því; að minsta kosti gat jeg ekki heyrt slíkt á hv.frsm. (M. P.). Þá er brtt. um Búnaðarfjelag Íslands að styrkur til þess hækki úr 60,000 upp í 180,000. eða þrefaldist. Þetta er einhver mesta hækkunin í fjárlögunum, en því hefir ekki verið á móti mælt, að styrkurinn sje í raun og veru ekki meiri en áður; þetta sje að eins fyrir verðfalli peninganna. Stjórn fjelagsins sótti um meiri styrk, en hvorki stjórnin nje nefndin hafa sjeð sjer fært að verða við því. Í stjórn fjelagsins eru nú nýir menn, sem vilja fara að starfa og framkvæma meira en áður var og verður svo oft um nýjar stjórnir. Nú verður bráðlega skipuð ný landsstjórn og ef henni verður líkt farið þá má ætla, að þessar tvær stjórnir fallist í faðma að framkvæmd og dugnaði. Jeg ætla ekki að segja neitt um það, en ekki þykir mjer ólíklegt, að till. komi fram um að hækka þennan styrk. Þá er till. um uppbót til Miklavatnsmýrarinnar. Það hefir margt farið á milli atvinnurekendanna og stjórnarinnar og sá stjórnin sjer ekki fært að veita þessa uppbót án samþykkis þingsins, en mjer finst sanngjarnt, að hún sje veitt. Sama get jeg sagt um uppbótina til Jakobs Björnssonar. Hún er búin að koma hingað svo oft og þykir mjer rjett að verða nú við henni. Þá vil jeg minnast á brtt. á þgskj. 617. frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að veita Jóni Guðmundssyni utanfararstyrk til að fullkomna sig í ostagerð. Jeg vona, að hv. deild samþykki till. þessa. Hjer er um það að ræða að ryðja nýja braut í landbúnaðinum, eða einni grein hans. Maður þessi mun fyrir nokkru hafa fengið lítils háttar styrk hjá Búnaðarfjelagi Íslands, til að kynna sjer ostagerð erlendis. Gerði hann það fyrst á Norðurlöndum, en fór síðan til Frakklands og kom sjer þar í vinnu hjá fjelagi, sem bjó til Rochefortost. Lærði hann þar svo mikið í ostagerð þessari, að þegar heim kom, rjeðist hann í að fara að búa til osta þessa. Hefir það þegar verið tekið fram, hvernig tilraunin hepnaðist. Með frábærum dugnaði og þrautseigju hefir maðurinn ráðist í þetta fyrirtæki og hepnast það prýðisvel. Nú vill hann kynna sjer enn betur ostagerð, bæði á Norðurlöndum, í Hollandi, og þó einkum í Frakklandi. Hjer er, eins og við vitum, mikið hægt að fá af sauðamjólk, og væri mikils um vert, ef mönnum lærðist að gera úr henni jafngóða og dýra vöru sem Rochefortostur er. Jeg hefi ekki orðið var við, að tillögur um styrkveitingar til utanferða til listanáms og vísinda hafi sætt verulegri mótspyrnu í þessari hv. deild; og eigi mun jeg heldur leggja á móti, að þær fái framkvæmd, hvorki með orðum hjer nje með atkvæði mínu í hv.Ed. Og þá mun jeg því síður leggjast móti því, að efnilegum mönnum sje veittur styrkur til utanfarar, til að frama sig og fullkomna í einni eða annari atvinnugrein; og af því hlýt jeg að vera meðmæltur þessari styrkveitingu. Jeg man ekki til, að hv.frsm. (B. J.) mintist á tillögu þessa, og er það líklega af því, að fjárveitinganefnd hafi enn eigi tekið afstöðu til hennar, en jeg vona, að hún síðar veiti henni meðmæli sín.

Pjetur Jónsson Jeg ætla að minnast ofurlítið á 115. lið í brtt. fjárveitinganefndar, um utanfararstyrk til fjögurra kennara. Einn af þessum fjórum mönnum er Guðmundur Ólafsson frá Sörlastöðum í Fnjóskadal. Af því að jeg er kunnugur þessum manni, líklega fremur flestum öðrum hv.þdm., þá ætla jeg að minnast sjerstaklega á hann. Hann hefir verið 15 ár við barnakenslu og unglinga, þar af tvo vetur við Hvítárbakkaskólann, og hefir hlotið lof fyrir og vinsældir. Hann kendi um stund í minni sveit og gat sjer af því góðan orðstír, þar sem annarsstaðar. Nú er Guðmundur bóndi í Fnjóskadalnum; en hann hefir jafnan haft svo mikinn hug á kenslu, að hann hefir aldrei getað slitið sig frá henni, þótt hann mundi hafa haft meiri hag af að gefa sig einvörðungu við búskap; og enn er áhugi hans á kenslumálum svo sterkur, að hann kýs að hverfa frá búi sínu og frama sig enn meir, og hefir síðan í hug að taka að sjer kenslu eða forstöðu unglingaskóla. Styrkurinn, sem nefndin leggur til að veittur sje, er í minna lagi, ef ætlast er til, að hann hrökkvi fyrir öllum kostnaði; og má gera ráð fyrir, að hann og aðrir þessir umsækjendur verði að leggja fram allmikið fje úr eigin vasa, ef þeir haga utanför sinni eins og þeir gera ráð fyrir. En ekki get jeg verið því samþykkur, að einn umsækjandinn sje tekinn út úr og honum veittur hálfu hærri styrkur en hinum, eins og brtt. á þgskj. 600 fer fram á. Sú hækkun mundi draga þann dilk á eftir sjer, að hækka yrði styrkinn til hinna þriggja og aðra samkynja styrki. Jeg álít, að hinir umsækjendurnir eigi að sæta sömu kjörum sem Freysteinn Gunnarsson; þeir eru allir slíkir menn, að honum er enginn vansi að því, að vera skipað á bekk með þeim. Nefndin gerði öllum fjórum umsækjendum jafnt undir höfði, að því undanteknu, að hún leggur til, að Guðmundi Jónssyni sje veittur ofurlítið hærri styrkur en hinum. Má skilja það svo, að nefndin telji velta einna mest á þessum manni, að hann frami sig erlendis í sínum námsgreinum, þar sem svo tilfinnanlega vantar kennara hjer í Reykjavík, og reyndar í landinu öllu, til að kenna námsgreinar þær, sem hann ætlar að frama sig í, skólateikning og „slöjd“. Þetta eitt mælti með því, að nefndin vildi veita honum 500 kr. hærri styrk en hinum. Eins og gengur, eru nokkrar af tillögum fjárveitinganefndar, sem öll nefndin hefir ekki getað orðið sammála um. Nefndin hefir yfir höfuð tekið upp þær brtt., sem fullkominn meiri hluti fjekst fyrir. Jeg segi þetta ekki til þess að draga úr þeirri ábyrgð, sem nefndin öll á að bera fyrir gerðum sínum, nje til þess að skjóta mjer undan nokkru af þeim dómi, sem hún fær. heldur get jeg þess til þess að láta hv. deild vita, að það eru nokkrar tillögur nefndarinnar, sem jeg get ekki greitt atkvæði með; en fáar eru þær þó. Jeg skal geta þess, að fyrir mitt leyti er jeg samþykkur brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), um að athugasemd sje sett við styrkinn til bókmentafjelagsins; en jeg man ekki, hvort nefndin gerði nokkra ályktun um hana. Þá vil jeg og fara nokkrum orðum um brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.), á þgskj. 614. sem nefndin ætlaðist til að gengi til búnaðarsambanda, en háttv.þm. (S. S.) vill að borgist til Búnaðarfjelags Íslands. Fyrir nefndinni vakti, að best væri, að búnaðarsamböndin tækju við styrk þessum og sæju um, að honum yrði varið til sameiginlegra fjelagsnota í búnaðarfjelögunum innan hvers sambands, en að hann væri eigi bútaður niður til einstakra fjelagsmanna, sem svokölluð verðlaun, miðuð við þá dagsverkatölu, sem hver um sig hefði unnið að jarðabótum. Í sjálfu sjer er ekki hægt að segja, að tillaga hv.þm. (S. S.) sje andstæð þeirri hugsun. því að jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (S. S.) ætlist til, að Búnaðarfjelag Íslands verji styrk þessum á líkan hátt og fjárveitinganefnd hugsaði sjer að búnaðarsamböndin gerðu; en hann trúir Búnaðarfjelaginu betur fyrir úthlutun styrksins en búnaðarsamböndunum. Þá kem jeg að öðrum lið brtt. á þgskj. (614. um 25,000 kr. styrkveiting á ári til vatnsveitinga. Það var föst skoðun nefndarinnar, að eigi skyldi styrkur þessi veittur til óákveðinna vatnsveitingafyrirtækja, heldur til ákveðinna. Að sjálfsögðu getur verið víðar jafnmikil ástæða til að veita áveitustyrk eins og í Óslandshlíðinni; en ekki lágu fyrir nefndinni umsóknir um það. Að því er snertir undirbúninginn undir vatnsveituna í Óslandshlíð, skal jeg geta þess, að jeg hefi nýlega, í síma, átt tal við forstöðumann búnaðarskólans á Hólum, Sigurð skólastjóra, um málið. Sagði hann, að undirbúningur undir vatnsveituna væri kominn vel á veg - mælingar og teikningar lágu fyrir nefndinni - , en hann sagði, að hlutaðeigendur mundu fúsir á að gera samþykt um samáveitu. Væri það ef til vill rjettast að sett væri sem skilyrði fyrir styrkveitingu til samáveitu, að fyrir lægi reglugerð um hana, er trygði það, að áveitunni yrði haldið við. Hæstv. fjármálaráðherra var í gærkvöldi að telja upp nokkra liði í þessum kafla fjárlaganna, sem honum þótti settir helst til háir hjá fjárveitinganefnd; var það eins konar syndaregistur nefndarinnar, sem hann þuldi upp. Eitt af því, sem hann nefndi, var styrkurinn til háskólans. Út af þessu leyfi jeg mjer að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, hvernig stjórnin hafi hugsað sjer, að háskólinn gæti int af hendi hlutverk það sem honum er ætlað að vinna. með því fje, sem honum er ætlað í stjórnarfrv. Frá mínu bóndasjónarmiði jafnvel finst mjer nefndin ekki hafa haft góðan grundvöll til að byggja á, þar sem stjórnarfrv. var. Að öðru leyti mun hv.frsm. (B. J.) svara athugasemd hæstv. fjármálaráðherra um háskólann. Það var þó annað atriði í ræðu hæstv. fjármálaráðherra. sem mjer fanst einkum athugavert; það voru ummæli hans um tillögur nefndarinnar um styrk til heimilisiðnaðar. Mjer virtist brydda á því hjá hæstv. ráðherra, að hann efaðist um, að sá styrkur væri að miklu gagni. Enda kemur það í ljós í frv. stjórnarinnar, að sú muni vera skoðun hennar; því að þetta er einn af þeim örfáu liðum í núgildandi fjárlögum, sem stjórnin hefir felt úr fjárlagafrv. sínu. Þetta stafar auðsjáanlega af ókunnugleik, því að jeg er viss um að ef hæstv. ráðherrar þektu málið eins vel og jeg t. d., þá mundi þeim ekki detta í hug að stuðla að því, að út af lognaðist hin litla hreyfing í heimilisiðnaði, sem nú er að lifna hjer á landi. Heimilisiðnaðurinn hefir á undanförnum öldum haft ekki litla þýðingu fyrir þjóðerni vort og þjóðmenning. Eins og menn vita er nú svo komið, fyrir rás viðburðanna að heimilisiðnaðurinn hefir að undanförnu verið að kulna út og hverfa. Áður sátu konur mestan hluta vetrar við rokk sinn og spunnu, og vefstóll var á fjölda bæja, þar sem ofnar voru í voðir handa heimilinu, og jafnvel til sölu, eða fyrir heimilin, þar sem enginn vefstóll var til; gengu menn þá því nær eingöngu í fatnaði úr íslenskum dúkum. En nú er öldin önnur og engum, sem þekkir ástandið, dettur í hug, að heimilisiðnaður muni aftur komast í sama horf sem áður, eða á heimilunum muni verða spunnir og ofnir dúkar sem fyr. En það er margt annað í heimilisiðnaði, sem kept getur við vjelaiðnað, útlendan og innlendan, svo sem útvefnaður ýmiskonar til heimilisprýði og nota, prjónaskapur og þesskonar. Þá má og nefna margskonar smíðaföndur sem bæði getur orðið til dægrastyttingar og nytsemdar, því að það liggur í augum uppi, að mikils er um vert, að sem flestir geti orðið búhagir. Í stuttu máli á heimilisiðnaðurinn eins og nú er til hans stofnað, að geta orðið bæði til gagns og gamans. Enn er ónefnt það, sem einna mestu máli skiftir. Gæti heimilisiðnaður fengið almenna útbreiðslu, þá ætti hann flestu öðru fremur, að stuðla að því, að gera fólk í kaupstöðum og kauptúnum heimasætnara og iðnara og fá því vinnu í skammdeginu. Þegar útivinnutími er stuttur. Gæti heimilisiðnaðurinn náð tökum á æskulýðnum, mundi það gera hann staðfastari, reglusamari og hugsunarsamari en nú þykir víða brenna við. Auk þessa á kappsamlega stundaður heimilisiðnaður að geta gefið þjóðinni mikinn peningahagnað. Þetta mál er þess vert, að því sje mikill gaumur gefinn. Því að það hefir svo mikla uppeldis- og menningarþýðingu fyrir þjóðina. Hv. frsm. (B. J.) hefir skýrt frá því, hvernig nefndin hugsi sjer að styrknum skuli varið. Það heyrðist á hæstv. fjármálaráðherra að hann væri hræddur um, að framkvæmdarstjórinn mundi verða hátt launaður, og að styrkurinn mundi mestur ganga til að launa honum. Jeg get fullvissað hæstv. ráðherra um, að svo muni eigi verða. Það er gert ráð fyrir, að kona hafi forstöðuna á hendi og munu laun hennar ekki fara fram úr 1–2 þús. krónum. Þá ætla jeg að minnast á Stykkishólmsbryggjuna því að óvíst er, að það nægi sem í nál. stendur til að skýra fyrir hv.þdm., hvað fyrir nefndinni vakti með fjárveiting til hennar. Stykkishólmsbryggjan mun hafa verið fyrsta bryggjan. sem styrkur var veittur til úr landssjóði. Var það áskilið að styrkurinn mætti ekki fara fram úr kostnaðar. Nú kostaði bryggjugerðin svo mikið, að landsstyrkurinn nam miklu minna en fjórða parti kostnaðarins. Þegar fjárveitinganefndin fór nú að athuga málið, sá hún, að þessar 8.800 kr., sem lagt er til að eftir sjeu gefnar af láni landssjóðs til bryggjubyggingarinnar að viðbættum hinum upphaflega styrk, er eigi meira samanlagt en 1/3 af kostnaðinum við bryggjubygginguna. Nú hefir það verið venja hin síðari ár að veita 1/3 kostnaðar til fyrirtækja slíkra sem þessa. Þegar til þessa er litið, þótti nefndinni sanngjarnt, að gefnar væru eftir þær 8,800 kr., sem eftir standa af láninu og það því heldur, sem nú þarf að endurbæta bryggjuna stórum og taka nýtt lán til þess. Þótt þessi eftirgjöf sje veitt, er ekki farið eftir annari reglu en með aðrar bryggjur. Hins vegar þótti nefndinni fara betur á því að taka þetta upp sem beina fjárveitingu. en sem eftirgjöf á láni. Hefi jeg svo ekki meira við að bæta það, sem hv.frsm. (B. J.) sagði til skýringar starfi fjárveitinganefndar.

Gísli Sveinsson Það eru að eins örfá orð, í tilefni af því sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) sagði. Mjer kom það á óvart, að hann skyldi viðhafa þau orð, er hann gerði um þennan persónustyrk. Jeg hefi ekki ætlað hann svo sýtingssaman eða gjarnan á að fara út í hreppapólitík,ef hann tekur á sjálfum sjer heilum. En hjer förlast honum, þar sem hann segir, að af því að hann beri sjerstaklega einn af þessum mönnum fyrir brjóstinu, þá geti hann ekki verið með því, að annar fái hærri styrk. Það er nú síður en svo að jeg vilji bera á móti því, að þessi maður. sem háttv.þm. ber fyrir brjósti, sem mun vera Guðmundur Ólafsson frá Sörlastöðum, sje mjög efnilegur maður og þess fyllilega maklegur að fá styrkinn, sem honum er ánafnaður. En þótt það sje viðurkent, þá er þar með ekki sagt, að rjettmætt sje, að enginn fái hærri styrk.  (P. J.: Jeg var ekkert að bera saman þessa tvo menn.)  Segjum þá, að þessum manni, Guðm. Ólafssyni nægi að fá 2000 kr., sem jeg hygg að muni rjett vera, þar sem ekki liggur fyrir neitt um það, að hann hafi þannig lagað sjerstakt markmið að veita þurfi honum þess vegna ríflegri styrk. En jeg sýndi fram á það í gær, að þessi maður sem jeg flyt brtt. um. hefir það markmið með utanför sinni, að okkur hlýtur að teljast það skylt að styðja að því, að því verði náð. En það er sitt hvort að ætla sjer að þroskast eða mentast í kenslumálum að einhverju vissu leyti eða hitt að frama sig til fullnustu til víðtækra og vandasamra starfa. Þetta þóttist jeg hafa bent á í gær. En nú hefir háttv.þm. ef til vill ekki ætlað sjer að bera saman þessa tvo menn, heldur hina tvo sem sambærilegri eru, þá kandidatana Ásgeir Ásgeirsson og Freystein Gunnarsson. En það sem þar munar, er það að Ásgeir Ásgeirsson er þegar orðinn fastur kennari við kennaraskólann og ætlar hann, býst jeg við, að eins að bregða sjer utan í nokkra mánuði. Í sumarleyfi sínu til þess að kynnast æfingakenslu og sjá hvernig sú ákveðna grein er kend annarsstaðar. En það er nokkuð annað en að ætla sjer að hafa tveggja ára útivist, til að ná yfirsýn og kynnast alþýðuskólafyrirkomulagi í öðrum löndum. Enda er það fullvíst, að þótt manni þessum verði veittar 4000 kr.. þá mun hann þurfa ærinn styrk annarsstaðar að, til þess að geta klofið fram úr þessu. En ef það er skoðun hv.þm. (P. J.), að ekki megi gera mun á mönnum, þegar um lík mál er að ræða, þá verð jeg að vera því algerlega mótfallinn. Sú stefna að leggja alla að líku, mun hvorki dæmast rjett hjer nje annarsstaðar. Svo langt er þó ekki enn komið. Og þess ber hjer enn fremur að gæta að sjerstaklega stendur á með mann þennan, sem jeg flyt brtt. um, þar sem hann hefir klifið þrítugan hamarinn með þetta ákveðna mark fyrir augum, og hefir í því skyni gengið hjer í gegnum allar mentastofnanir frá hinni lægstu til hinnar æðstu. Jeg býst nú ekki við því, að hv.þm. (P. J.) hafi ætlað sjer að blanda „hreppapólitík“ hjer inn í þetta mál, þótt hann hefði þessi ummæli, en hins vegar vænti jeg þess, að hv. þingdm. líti ekki á það sömu augum og hann þó gerir, heldur sjái það, að hjer er um undantekning að ræða með mann þennan.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að eins stutt athugasemd út af ræðu hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Jeg skildi hann svo, að hann teldi mig líta svo á, að allar upphæðir sem jeg nefndi sjerstaklega, væru óþarfar. Það er alls ekki rjettur skilningur á orðum mínum. En jeg sagði, að atkvgr. um kaflana hjer á undan hefði sýnt það, að deildin mundi ekki vilja draga úr útgjöldunum. Taldi jeg upp nokkrar upphæðir í þessum kafla, svo sem styrkinn til Búnaðarfjelagsins o. fl., sem jeg taldi nauðsynlegri en vegastyrkina í hinum kaflanum. Þótti mjer því ekki líklegt, að dregið yrði úr þessum upphæðum. Þá taldi jeg enn upp nokkra liði, sem jeg setti á bekk með vegastyrknum. Að öllu þessu athuguðu þóttist jeg mega ganga út frá því, að hv. deild mundi ekki ætla sjer að draga úr útgjöldunum og minka þannig hallann. Vona jeg, að hv.þm. kannist við þetta. Þá var till. um að hækka við háskólann, frá því, sem gert er í stjórnarfrv. Í sambandi við það skal jeg taka það fram, að það, sem vakti fyrir stjórninni, var það, að verja mætti nokkru af vöxtum miljónarinnar til að ljetta undir með landssjóði. Var það í þeirri trú, að háskólinn sæi sjer fært að verja nokkru af þessu fje til styrks handa stúdentum. Það var því ekkert illa gert til háskólans með þessu. Það var að eins til að ljetta gjöldin á landssjóði, sem fara vaxandi með ári hverju, því að vitanlega er það skylt að hlúa að háskólanum sem best. Þá skal jeg minnast á styrkinn til heimilisiðnaðar. Jeg var því ekki fyllilega samþykkur að stryka hann algerlega út. En hins vegar býst jeg ekki við, að hægt sje að sýna mikinn árangur af styrk þeim, sem veittur hefir verið í þessu skyni. Og þegar nú á að fara að veita 10,000 kr. til þessa, og þar af á að taka laun framkvæmdarstjóra, þá býst jeg við, að lítið verði eftir til framkvæmdanna sjálfra. Jeg lít líka svo á, að margt gott megi þróast í landinu án fjárframlaga úr landssjóði og það væri miður holt, ef alt og allir í öllu vörpuðu sjer og áhyggjum sínum á hann. Auk þess hafa hjer heyrst ámæli til stjórnarinnar fyrir stofnun nýrra embætta. en jeg hygg, að slíkt megi nú ekki síður segja um þingið sjálft. Hjer er til dæmis gert ráð fyrir að mynda garðyrkjustjóraembætti, með 5000 kr. launum og má það blátt áfram hlægilegt heita, þar sem ekkert er veitt til sjálfrar garðyrkjunnar. Væri ekki meira vit í að veita þessar þúsundir til hennar. og láta svo t. d. Búnaðarfjelagið sjá um notkun þeirra. Jeg verð því að segja það, að það er ekki vottur um mikla ráðdeild, ef till. þessi verður samþ., því að hún er vægast sagt ekki viturleg. Jeg býst því við að þótt mönnum hjer finnist ekki mikið til um þennan tveggja miljóna halla, þá geti svo farið, að mönnum finnist talsvert um hann utan þings. Jeg skal líka benda á það, að hjer er von á nýjum útgjöldum, sem ekki eru enn fram komin. Það eru t. d. útgjöldin til hafnargerða, sem nema munu 900 þús. kr. Um það eru frv., sem líkur eru til að verði samþykt. Auðvitað mun jeg ekki leggja á móti þessu. Það eru hafnargerðirnar í Vestmannaeyjum, Ísafirði og Ólafsvík, sem jeg á við. Jeg skal ekki segja um, hve nær byrjað verður á framkvæmdum þessum, en þar sem þær hafa þegar verið „planlagðar“, munu vextir og afborganir brátt verða fastir liðir í fjárlögunum. Jeg vil að eins minna á þetta til þess að sýna, að þetta þing er mesta framkvæmdaþing, sem hjer hefir komið saman. Það er því dæmalaust að heyra ræður um það, að hjer sje ekkert gert, þar sem stjórninni er gefinn rjettur til að láta framkvæma það, sem hún sjer sjer fært meðan vinnukrafturinn leyfir. Jeg vona því, að háttv. deild sje mjer sammála um það, að hjer sje um svo miklar framkvæmdaráðstafanir að ræða, að engin hætta sje á þeim ákúrum, að afturhaldsstefna hafi verið ráðandi á þessu þingi.

Björn Kristjánsson Jeg á hjer brtt. á þgskj. 646, um styrk til Magnúsar Einarssonar söngkennara. Þegar jeg leit á stjórnarfrv., tók jeg ekki eftir því, að honum er ætlaður styrkur í 18. gr., þar sem hann hefir undanfarið staðið í 16. gr. Jeg hjelt því, að hæstv. stjórn hefði gleymt honum eða felt hann niður. En nú hefir mjer verið bent á, að styrkur þessi er tekinn upp í 18. gr., og tek jeg því brtt, þessa aftur. Svo er önnur brtt., á þgskj. 647. Sú till. fer fram á allmikla fjárhæð til útgjalda og hefir mjer komið fyr í hug að fara fram á það, sem þar er gert, flaug það jafnvel í hug og vakti máls á því, þegar jeg var í stjórninni, að veitt yrði nokkur upphæð til að kaupa áhöld til námurannsókna. Byggist það á þeirri trú minni að vinna megi hjer málma, og þá sjerstaklega gull. Enn fremur er þess að gæta, að einmitt á þessu þingi er þrengt að námulögunum, svo að þröngvað er kosti þeirra manna, ef nokkrir væru, sem leita vilja að námum hjer. Ef það frv. nær fram að ganga, mun það gera menn enn þá ófúsari til þess að leggja fje í slík fyrirtæki, sem altaf verða að teljast hæpin. Nú er því alt undir því komið, hvað þingið gerir í þessu, hvort það yfir höfuð vill sinna því, að leitað verði að námum hjer. Er þá það fyrst, hvort þingið vill leita að námum í sínum eigin jörðum, því að það er mjer kunnugt, að fundist hefir gull í landssjóðsjörðum. Nú er því undir því komið, hvort þingið vill sinna þessu eða láta þær rannsóknir dragast úr hömlu. En í öllum öðrum löndum er það talið sjálfsagt að styðja að því, að námur sjeu fundnar. Í Noregi eru t. d. tvennskonar embættismenn, eiðsvarnir menn og námustjórar, sem í umboði ríkisins leiðbeina þeim, sem leita vilja að námum. Jeg hefi hjer dálítið kver um þetta efni, sem heitir „Norske forekomster af malme, nyttige mineraler og bergarter 1894“. Þar segir svo á einum stað um þessa menn: ,,Án borgunar skulu þeir gefa finnanda og þeim, sem grafa, sem senda þeim sýnishorn, allar upplýsingar um álit þeirra um sýnishornið, sem hægt er að gefa án kemiskrar rannsóknar.“ Og enn fremur segir: ,,Og ef þeir halda, að fundurinn bendi til, að mögulegt muni verða að reka námu, sem um munar, þá skulu þeir, á kostnað ríkisins, ferðast þangað, sem fundurinn var framkvæmdur, til þess nánar að rannsaka kringumstæður.“ Ríkið sjer þá um, ef einhver finnur líkindi fyrir námu, að það sje rannsakað af opinberum starfsmönnum. En þetta sýnir, að nágrannaríkin veita mikla hjálp þeim sem leita að námunum. Þess ber þó að gæta, að í Noregi er miklu meiri auður en hjer, og fleiri auðmenn til að taka þátt í slíkum leitum. Og þess eru lítil líkindi að Íslendingar verði fúsir til að leggja fje sitt í það, að leita að námum. Það mun vera líkt ástatt hjer og var í Noregi fyrst, að enginn hefir trú á þessa hluti. Um það segir svo á öðrum stað í þessari sömu bók: „Eigi verður komist hjá að veita því eftirtekt, að innlent fje yfirleitt hefir verið hrætt við og hlífst við að taka þátt í námurekstri - en þær kringumstæður hafa orsakað, að fleiri námustaðir, sem gáfu von um ábatasaman rekstur, hafa legið ónotaðar á meðan tækifærið bauðst“. Afleiðingin var svo: „að fjöldamargar af okkar þýðingarmestu námum, og oft þær, sem best borguðu sig, hafa verið í höndunum á hinu útlenda fje“. Þannig hefir afleiðingin orðið sú í Noregi, að námurnar þar hafa lent í útlendum höndum, og vil jeg vona að ekki fari nú á sömu leið hjer. En þá verður að styðja þá, sem námanna vilja leita. Landið þarf að eiga verkfæri. sem það getur leigt eða lánað þeim mönnum, sem hafa trú á, að til sjeu námur hjer. Og jeg hefi nú þá trú, að vinna megi gullnámur á Íslandi. Sá málmur er hjer áreiðanlega útbreiddur, sjerstaklega í brennisteins- og kvikasilfurssamböndum. Og margt bendir á, að ef til vill sjeu hjer fleiri málmar í jörðu. Jafnvel Katla hefir sýnt það, því að í öskunni mátti finna gull og eir, og það jafnvel langt frá gosinu. Landið þarf því að eiga áhöld þessi og helst námufræðing, eins og er í öðrum löndum, þar sem námur eru. En þó jeg segi þetta nú. ætlast jeg samt ekki til, að atkvgr. fari fram um till. þessa nú við 2. umr., heldur verði hún geymd til 3. umr., svo að háttv. fjárveitinganefnd fái tækifæri til að athuga hana. En eitt vil jeg benda á og það er, að þótt jarðfræðingar hafi verið deigir við þetta efni og jafnvel lýst því yfir, að hjer væru engar námur, þá ættu menn varlega að treysta því. Þeir hafa allajafna ferðast fljótlega um og alls ekki haft tíma til að rannsaka nema yfirborðið, og hefir þeim skjátlast í því, hvernig málmar geta myndast. Þeir hafa haldið því fram, að þeir mynduðust að eins við það að fjöllin eyddust og flyttu málminn með sjer ofan í dalina. En þau skilyrði eru ekki hjer fyrir hendi, heldur hafa þeir myndast við gas eða uppgufun. En afleiðingin er sú, að dýrari verður leitin, þar sem fara verður niður í jörðina til að finna þá. En þar, sem aftur á móti málmurinn hefir „oxyderast“, sem kallað er, þar verður hann því fátækari sem neðar dregur. Jeg veit nú ekki, hvort háttv. deild hefir áhuga á þessu máli, en vona það þó, þar sem þetta gæti gefið mörgum fátækum mönnum atvinnu og það jafnvel um þann tíma, sem annars eru hjer allar bjargir bannaðar, því að vinna má víða að námurekstri alt árið um kring. Skal jeg svo ekki þreyta háttv. deild á lengri ræðu um þetta mál, en vona, að það verði tekið til athugunar.

Sigurður Sigurðsson Út af nokkrum athugasemdum. sem komið hafa fram við brtt. mínar, verð jeg að segja fáein orð. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) hjelt því fram um brtt. mína á þgskj. 614, um styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands, að till. nefndarinnar um hann væri óbrotnari og einfaldari til framkvæmda. Þetta held jeg sje misskilningur. Dagsverkatalan er lögð til grundvallar fyrir styrkveitingunum, eftir till. minni, en að öðru leyti skal styrknum varið eftir till. búnaðarsambandanna. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) sagði ekki leggja mikla áherslu á þetta atriði eða till. mína. En eftir henni kemst miklu síður að hreppapólitík við úthlutun styrksins en ella. Út af ummælum hv.þm. S.-Þ. (P. J.) um Óslandsáveituna skal jeg geta þess, að það eru mörg fleiri áveitufyrirtæki, sem þurfa styrks með. Í Húnavatnssýslu er auk þeirra, sem jeg áður hefi getið, stórt áveitufyrirtæki á döfinni. Það er ætlunin að veita vatni úr Hnausakvísl í Eylandið í Þingi, og kemur það verk sennilega til framkvæmda á næsta sumri. Og á það fyrirtæki engu síður skilið að fá styrk en Óslandshlíðaráveitan. Þar eiga hlut að máli áhugasamir dugnaðarmenn. Þar sem bæði þetta verk og fleiri koma til framkvæmda á næsta fjárhagstímabili, verða menn að ákveða einhverja fasta upphæð í þessu skyni. Þá fór 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) nokkrum orðum um till. mína á þgskj. 617, þar sem jeg legg til, að Jóni Guðmundssyni ostagerðarmanni sjeu veittar 3000 kr. til að fullkomna sig í ostagerð. Hann sagði, að þessi maður væri búinn að læra þetta og þyrfti vart að læra betur, eða fara aftur utan í því skyni, og mundi þetta því verða „lystitúr“, eins og hann komst að orði, fremur en námsferð. Það er dálítið einkennilegt að heyra öðru eins haldið fram. Og er engin furða um þá menn, sem álíta, að þeir þurfi aldrei neitt við það að bæta, sem þeir hafa eitthvað lært í áður, þótt þeir eldist fyrir tímann. Hjer á landi er ostagerð í mjög miklum barndómi. Og þeir sem við hana fást, verða að leita þangað, sem ostagerðin hefir verið rekin á fullkomnari hátt, til þess að fullkomna sjálfa sig. Þessi maður, sem hjer er um að ræða, ætlar ekki að eins að kynna sjer gráðaostagerð, heldur líka mysuostagerð, og komast niður í þeirri „teknik“, sem þeirri ostagerð er samfara. Svo hefir hann hugsað sjer að koma á fót hjá sjer mysuostagerð eftir að hann kemur heim. Um 5000 króna styrkinn til heimilisiðnaðar verð jeg að segja, að mjer finst helst til lítið ákveðið um það, hvernig þeim styrk skuli varið. Þyrfti að kveða nákvæmar á um það, með hvaða skilyrðum styrkurinn sje veittur. Annars kemur hann ekki að tilætluðum notum. Um fjárveitinguna til að sækja olympisku leikana í Antwerpen 1920 er það að segja, að jeg sje mjer ekki fært að vera með henni, þó um metnaðar- og nauðsynjamál sje þar að ræða fyrir landið og þótt jeg unni íþróttum alls góðs. En mjer finst, að efnamenn landsins og íþróttavinir ættu að taka saman höndum og styrkja þessa för.  (G. S: Vill þm. ríða á vaðið?)  Já, jeg skyldi ekki skerast úr leik með að leggja eitthvað af mörkum af mínum litlu efnum. - og þetta finst mjer vera besta leiðin í þessu máli. Að endingu vil jeg geta þess, að jeg hefi merkt við margar brtt. nefndarinnar við 14. og 15. gr., sem jeg tel óþarfar. Nemur sú upphæð ca. 100,000 krónum, sem sparaðist með því að fella þær, og mun jeg greiða atkv. á móti þessum brtt. öllum, án þess að orðlengja um það frekar.

Frsm. fjárveitinganefndar (Bjarn Jónsson) Jeg skal reyna að vera sem stuttorðastur og forðast að ýfa mjög reiði manna. En af því að minsta kosti tveir hv.þm. hafa minst á háskólasjóðinn, og það með nokkrum misskilningi á tilætluninni með honum, verð jeg að minnast lítið eitt á það atriði. Þeir virðast líta svo á, að nema eigi burt úr fjárlögunum ýms þau útgjöld til háskólans, sem áður hafa verið, því renturnar af sjóðnum eigi að koma í staðinn. Gefa þeir í skyn, að stjórnin hafi ekki vitað, hvernig verja ætti rentunum af sjóðnum, þegar hún samdi fjárlagafrv., og þess vegna sje eigi gert þar ráð fyrir námsstyrk og fleiri gjöldum til háskólans, sem eigi að vera þar. En jeg hefi nú fyrir mjer gerðabók háskólans, og samkvæmt fundargerð háskólaráðsins 7. júní síðastl. samdi háskólaráðið reglugerð um, hvernig verja skyldi rentunum af sjóðnum, og sendi síðan landsstjórninni skýrslu um það, og um hverjir stafliðir háskólaráðið ætlaðist til að fjelli úr fjárlögunum. Stjórnin vissi því fullkomlega hver var vilji háskólans. Samkvæmt áætlun háskólaráðsins, sem jeg hefi hjer bókaða fyrir framan mig í fundargerðinni, eru tekjurnar áætlaðar 48.000 krónur, og skal verja þeim þannig: Til aukningar sjóðnum kr. 9.600 Til eflingar sambandi Íslands og Danmerkur - 4,000 Til vísindarannsókna og safna og rannsóknarstofu háskólans - 14.800 Bókakaup háskólans - 4.000 Til útgáfu kenslubóka - 3,000 Utanfararstyrkur háskólakenn- ara - 4,000 Utanfararstyrkur kandídata .. - 6,000 Til stúdentaheimilis, vísir bygg- ingarsjóðs - 2,000 Ýms útgjöld - 600 Samtals kr. 48,000 Hjer er eins og menn sjá, svo langt frá því nokkursstaðar, að um svo mikið sem námstyrk til stúdenta geti verið að ræða. Enda var aldrei sú tilætlunin með sjóðnum, að stytta með honum fjárlögin. Sjóðurinn er til þess að gera háskólanum dálítið færara en áður að vera vísindastofnun. Þetta hafa kennarar skólans líka skilið svo og ætlast til, að 20% af rentunum fari til að auka sjóðinn. Þá eru eftir 39,000 kr., sem ætlast er til að gangi til nauðsynlegra fyrirtækja í sambandi við skólann, og ef menn athuga liðina, sjá menn, að enginn einasti þeirra má missast, og allir eru þeir of lágir. Jeg held því hyggilegast fyrir hv. deildarmenn að hætta að ræða um þetta atriði, en samþykkja þennan lið fjárlaganna, sem jeg nefndi, orðalaust. Svo er rjett að fara yfir brtt. þær, sem fram hafa komið og nefndin hefir haft til yfirlits. Jeg hafði áður lýst því yfir, að jeg væri á móti brtt. þeirra þm. Borgf. (P. O.) og 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um lýðskólana. En svo vil jeg minnast á brtt. á þgskj. 610, frá þm. Borgf. (P. O.), um að styrkurinn til Bræðrasjóðs mentaskólans falli niður. Einhver annar ljet þess getið, að þessi liður mundi vera kominn af misskilningi inn í fjárlögin. En það er ekki rjett. Sjóður þessi hefir verið einn af nytjamestu sjóðstofnunum landsins. Úr honum hafa ungir, efnilegir, en fátækir námsmenn oft fengið góða hjálp, og honum hefir altaf verið útbýtt með „caritas sapientis“. Annars er sjóður þessi stofnaður upphaflega af andvirði báts, sem skólapiltar Bessastaðaskóla áttu, en seldu þegar skólinu fluttist til Reykjavíkur. Síðan hefir sjóðurinn notið gjafa og styrks góðra manna. Þegar jeg var í skóla, varð bæði mjer og öðrum mikil hjálp að þeim styrk, sem þessi sjóður veitti, og þær fjárveitingar, sem til hans hafa gengið, hafa aldrei orðið landinu til skaða. En þar sem þingið hefir algerlega kipt að sjer hendinni með námstyrkinn til lærða skólans, væri fremur ástæða til, að það ljeti þetta af mörkum í Bræðrasjóðinn. Og ef þingið hjeldi áfram að styrkja þennan sjóð, mundi hann bráðlega verða svo stór, að það gæti hætt með góðri samvisku, að styrkja hann. Jeg hygg, að þetta sje einhver allra sjálfsagðasti og viturlegasti liðurinn í fjárlögunum, og vildi jeg, að menn sýndu við atkgr., að þeir skildu, hvað þeir væru að gera. Þá er brtt. á þgskj. 619, frá 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem er athugasemd aftan við styrkaukann til Bókmentafjelagsins. Meiri hluti nefndarinnar hefir fallist á þessa till. En mjer finst varla rjett að láta þessa athugasemd fylgja, því að þótt tillagið hafi verið ofurlítið hækkað, þá er ekkert útlit fyrir, að fjelagið geti gefið út meira af ritum en að undanförnu, sakir dýrleika. sem öll bókaútgáfa hefir nú í för með sjer. Þetta er ekki heldur styrkauki, heldur að eins ljeleg uppbót á styrk. Jeg skal ekki mótmæla meiri hluta nefndarinnar, vildi lýsa yfir því, frá mínu sjónarmiði, að jeg tel þessa athugasemd óþarfa. Hún er einskisnýt, því fjelaginu er ókleift að gefa út meira en það hefir gert að undanförnu. þrátt fyrir þessa litlu uppbót. Þá er brtt. á þgskj. 614, frá 1. þm. Árn. (S. S.). Nefndin hefir athugað þær og lagst á móti þeim öllum og hefir hv.þm. S.-Þ. (P. J.) minst á þær áður. Önnur brtt. fer fram á 25 þús. kr. hvort árið til vatnsveitu. Nefndin var í sjálfu sjer ekki á móti því að veita þetta fje, ef málið hefði verið eitthvað undirbúið. En hún vildi ekki snara 50 þús. kr. óákveðið út í loftið, án rannsókna og útreikninga. En þessari beiðni verður vel tekið, þegar fenginn er nægur undirbúningur. Þá er brtt. á þgskj. 617 frá sama þm., um utanfararstyrk til Jóns Guðmundssonar, ostagerðarmanns. Nefndin átti tal um þennan lið, og eru atkv. nefndarmanna þar óbundin. Jeg vil ekki blanda mjer inn í deilu lærðra manna um þessi efni, en vildi að eins geta þess, að þótt þessi maður hafi einhvern veginn komist upp á að búa til gráðaost, þá hafi hann ekki þar með lært að búa til alla osta. Hið sama er að segja um brtt. á þgskj. 598, frá sama þm. Nefndarmenn hafa þar óbundin atkv. Þótt jeg sje sammála till.-manni um, að bókin þurfi að koma út, vildi jeg benda honum á, að þetta er líkt og þegar tófan bauð storkinum heim og gaf honum að eta af grunnum diski. Storkurinn náði engu af matnum, en hann galt tófunni líku líkt, með því að bera henni mat í flösku. Það er dálítið svipað að gefa út dýralækningabók, fyrir 50 kr. styrk á örkina. Till.-maður ætti að taka till. út af dagskrá og gera hana betur úr garði fyrir 3. umr. Nefndin hefir ekki heldur sjeð sjer fært að mæla með brtt. á þgskj. 611, frá háttv.þm. Borgf. (P. O.). Hins vegar hefir nefndin getað fallist á brtt. á þgskj. 620, frá hv.þm. Barð. (H. K.), um lán til raforku í Patrekshreppi. Í till. stendur „rafveitu“, en þetta er skakt; raf er fastur hlutur, og er því ekki veitt, heldur raforkunni. Nefndinni virtist síðari liður till. vera sjálfsagður. Þarna stendur svo sjerstaklega á vegna tálmana, sem stríðið hefir haft í för með sjer. Jeg gleymdi að geta þess síðast að nefndin hefir tekið upp lítils háttar styrk til ekkju Guðmundar Hjaltasonar, og vænti jeg að deildin taki því vel; því að ekki er til neins að vísa til hreppsins; því fylgir smán og skömm og missir almennra mannrjettinda. Þá hefir nefndin gert þá breytingu á 21. gr. 6. að landsstjórninni skuli heimilt að ábyrgjast alt að 300,000 kr. lán til Hólshrepps í Ísafjarðarsýslu, og alt að 100.000 kr. til Búðahrepps í Suður-Múlasýslu, hvorttveggja til raforkuveitu. Heimildin er bundin því skilyrði, að stjórnin hafi vissu um það, að fyrirtækin beri sig, og að sveitarfjelög þessi sjeu fær um að standa straum af þeim. Stjórnin verður því að vanda til rannsóknanna og gæta þess vandlega, að skilyrðunum sje fullnægt. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) vildi ekki fallast á að búnaðarfjelagsskrifstofan væri skrifstofa stjórnarráðsins. Þetta er þó svo, og þeir sem þar vinna, eru embættismenn landsins, og þar á meðal hann sjálfur. Um þennan nafnfræga Gvend Faust, sem var kunnastur þeirra manna. er hjer voru nefndir í gær, skal jeg ekki fjölyrða. Um íslensk-íslensku orðabókina vildi jeg segja örfá orð. Það er einkennilegt, að þingið vill veita styrk til allra þeirra orðabóka, sem styrks hafa beiðst, nema til þessarar af því að hún er íslensk-íslensk. Á hinum orðabókunum þurfa menn þó ekki að halda daglega, en íslensk-íslenska orðabók þarf hver maður að eiga. Það er satt að það þarf mörg ár til þess að vinna verkið. En það skal líka vel vanda sem lengi á að standa og stórvirki verður ekki unnið í flughasti, nema það sje illa unnið. Og það er kynleg ástæða, að verkið geti beðið af því að það taki langan tíma. Því fyr, sem byrjað er á því, því fyr verður því lokið. Og svo eru menn að vitna í Finn Jónsson. Jeg hefi sjeð mjer til mikillar undrunar, að hann vill að orðabókinni sje tvískift eða látin byrja á 15 öld. Jeg hygg, að lærdómur okkar, hvers sem er nægi til að sjá, að þetta er vitleysa. því að nútíðarmálið er eitt og sama málið og hjer var talað í fornöld. Við getum tekið hverja nútíðarbók sem er og borið hana saman við bók frá ritöldinni, og við munum komast að raun um, að orðin eru hin sömu í báðum en einstaka orðmyndir dálítið breyttar. Það væri þess vegna ekkert sparað, þó að ritöldinni væri slept, því að öll fornu orðin eru til enn þann dag í dag að undanskildum 100–200 orðum úr Eddumáli, sem ekki hafa verið notuð í bókmáli síðari tíma. Hvað græðist þá á að sleppa fornöldinni? Saga orðanna missist, og það verður ekki hægt að heimfæra þau undir gullöld og ritöld vora. Það væri undarleg hagsýni að sleppa úr fornöldinni, þar sem þessi kafli bókmentanna er langmest unninn, því að vjer eigum margar orðabækur yfir forna málið. Þetta getur hver athugað og sagt sjer sjálfur, sem vill. Það er miklu vitlegra en að hlaupa eftir því, sem sagt er í blaðagreinum. Jeg veit ekki, af hverju Finni Jónssyni hefir yfirsjest svona hrapallega. Í annan stað hafa menn vitnað hjer til Sigurðar Nordals um það, að bókin mætti bíða. Jeg hefi aldrei sjeð eða heyrt eitt orð frá honum í þá átt, og hefi jeg þó setið með honum á fundum og talað við hann um bókina. Menn hljóta því að hafa tekið rangt eftir, eða þeir fara þá eftir einhverjum heimildum sem jeg hefi ekki sjeð og furðar mig þó á því því að við sátum báðir á fundi þegar þetta mál var rætt í háskólanum í vetur.  (S. S.: Fjellu þá atkvæðin öll á einu veg?)  . Það voru allir sammála um, að verkinu skyldi haldið fram. Ef einhverjar mismunandi skoðanir komu fram, þá snertu þær alt önnur atriði, sem hjer koma ekki til greina. Þá skal jeg minnast á Skólablaðið. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) taldi viðsjárvert að styrkja þetta blað, af því að með því væri gengið inn á ískyggilega braut. Bjóst hann við, að hvert stjórnmálablaðið mundi koma á fætur öðru svo sem Tíminn, Ísafold og Frón, og heimta samskonar styrk. Þm. ætti þó að vita að Búnaðarritið er gefið út á landssjóðs kostnað, sömuleiðis Ægir sem fiskifjelagið gefur út, og fær meira að segja sjerstakan styrk til þess að gefa blaðið út. En svo á það að vera að leggja inn á hættulega braut, að styrkja blað, sem fjallar um kenslu- og uppeldismál! Jeg vona, að þvílíkar fjarstæður vinni ekki tiltrú nokkurs manns. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði ýmislegt um háskólann og fjárlagafrv. Því hefir nú verið svarað, og skal jeg ekki endurtaka þau rök aftur. En ef menn vilja þreyta þetta mál frekar, þá situr sjálfur háskólastjórinn hjerna og hann mun telja sjer skylt að halda uppi svörum fyrir skólann. Þá er styrkur til Jónmundar Halldórssonar. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) talaði heldur á móti þessari styrkveitingu, en var þó ekki strangur. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir nú svarað honum, svo að jeg þarf ekki að fjölyrða um þetta atriði frekar. Þá er skólalóðin. Jeg gleymdi að geta þess, að nefndinni þykir það engin umbót, þó að steinsteypa sje gerð í kringum húsið. Það er kunnugt, að vatn festir á steinsteypu og það mundi ekki verða til neinna bóta fyrir skólapilta að spyrna knetti eða glíma á steinsteypu. Það er víst aldrei svo blautt á blettinum, að piltar geti ekki verið þar að leikum. Enda sje jeg ekki betur en nauðsyn beri til að stækka skólann áður en langt um líður og gera þar húsagarð með íbúð, og er þá tvíverknaður í að rífa aftur upp steinsteypuna. Jeg vona, að þess verði ekki lengi að bíða, að þingið leggi fje fram til breytinga á skólanum. Það er algerlega ótækt, að nemendur þurfi að hírast í herbergiskytru, í kulda og illu lofti, úti í bæ, í stað þess að búa í skólanum og hafa þau andlegu viðskifti sem þektust á minni skólatíð og bundu okkur traustari böndum en hugsanlegt er um menn, sem varla þekkjast, eins og nú á sjer stað um skólapilta. Jeg hefi líka talað um styrkinn til Pjeturs Guðmundssonar. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) talaði um, að það væri skylda þeirrar sveitar, sem hann hefir unnið fyrir, að hlaupa undir bagga með honum. Þetta má til sanns vegar færa. En nefndin vildi forða góðum kennara frá að flýja á náðir sveitarinnar, í þeirri von, að einhver sæi hvort það ætti að varða rjettinda- og ærumissi að verða fátækur. Það er vitanlegt, að gjöldin í 18. gr. hækka öll þau árin, sem slík rangindi eru í lögum höfð, sem samþ. voru í stjórnarskrárfrv. síðast. Þá verð jeg að mótmæla skoðun hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um verðlaun fyrir listaverk. Þetta er hluti af listamannastyrknum, sem er einskonar loforð um verðlaun. Það er ekki ætlast til, að þetta sje borgað út á hverju ári, heldur að eins þegar slík verk koma út, sem eru verðlauna verð. Mjer heyrðist á hæstv. forsætisráðh., að styrkurinn mundi verða veittur, þó að um ljeleg verk væri að ræða. En þetta er ástæðulaus ótti. Þeir, sem skipaðir eru í nefndina, veita verðlaunin, og þeir munu ekki gera sjálfum sjer þá skömm að veita verðlaun fyrir ljeleg verk, því að þeir vita, að verkin koma fyrir almenningssjónir. Það er engin ástæða til að óttast, að þeir dæmi öðrum verðlaun en þeim, sem eiga þau skilin. Það má ekki jafna þessu við „Grand prix“. Því að það er ekkert kynlegt, þó að þau sjeu veitt á hverju ári. En það þarf samt ekki að eiga sjer stað hjer á landi. Enda hefir spunnist ágæt saga þaðan af tveim gömlum málurum. Þeir komu á sýningu, en veðjuðu um það áður hvort ekki mætti villa mönnum sýn. Síðan tóku þeir kúst og bundu aftan í kýrhala og ljetu hana sletta halanum á ljereft. Og þetta þótti ágætt málverk. Það er engin furða, þó að verðlaun sjeu oftar veitt í fjölmennu landi. Annars eru verðlaunin ágæt hvatning. Dæmi upp á það er verðlaunasjóður Jóns Sigurðssonar. Eða hafa ekki öll rit, sem best hafa verið samin hjer á landi um söguleg efni á síðustu árum, fengið verðlaun úr þessum sjóði? Heiðurinn hefir knúið margan til að vinna þarft verk, sem hann hefði annars látið óunnið. Ef menn trúa ekki nefndinni, sem á að dæma um listaverkin, þá er þeim þó óhætt að trúa þessu. Því skyldi ekki eins mega trúa nefnd til að útbýta styrk meðal listamanna. Það er svo með allar slíkar nefndir, að þær gera sig ekki seka í neinni heimsku, frekar en þær hafa gáfur til af hendi náttúrunnar. Þær vita, að þær eiga dóm þjóðarinnar yfir höfði sjer á eftir. Þá talaði hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um hallann á 14. gr. Og skildist mjer á honum, að hann yrði margfaldaður með 2 í launalögunum. Þetta er samkvæmt einhverri nýrri reikningsreglu sem jeg kann ekki. Þori jeg því ekkert um þetta að segja fyr en jeg hefi fengið skýringu hv.þm. á því hvaða regla þetta er. Það mun hafa verið meining hans, að hallinn í þessari grein fjárlaganna yrði helmingi meiri þegar launalögin kæmust til framkvæmda. Um Bókmentafjelagið hefi jeg þegar talað. Jeg ætla mjer ekki að blanda mjer inn í deilur einstakra hv.þm. eða heitingar þeirra út af því, sem mjer kemur ekki við. En þar sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ber mjer á brýn, að jeg hefði sagt, að skáldin okkar hefðu dáið af þessum styrk, sem þau hafa fengið, þá sagði jeg aldrei neitt í þá átt. Heldur sagði jeg, að nú væru sum þeirra dáin, og þyrftu ekki lengur að taka móti þessum eftirtöldu aurum, er þau hafa notið. Það er mikil eftirsjá í þessum mönnum fyrir alþjóð, og mun það sýna sig, að eftir tíminn kann að meta verk þeirra. Þá talaði hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) um það, að deildin vildi ekki draga úr tekjuhallanum, og mundi hann því koma með ný tekjuaukafrumvörp. Já, því ekki það. Það er ekki nema auðvitað mál, að þegar landssjóður þarf að borga meira en áður í krónutali, þá verður að sjá honum fyrir meiri tekjum að sama skapi. Það væri því langbrotaminst að hækka tekjurnar í krónutali, í hlutfalli við það, sem verðstuðullinn hefir hækkað. Það er t. d. lítið samræmi í því, að bóndi, sem nú fær 100 kr. fyrir ána, gjaldi af henni t. d. 1 kr., eins og þegar hann fjekk að eins 12 kr. fyrir hana. Mjer finst, að menn sjeu að símast í kringum sjálfa sig, þegar þeir eru altaf að stagast á verðmæti. Því það er ekki sjálft verðmæti hlutanna, sem eykst; að eins þurfum við að borga meira fyrir það sama verðmæti í krónutali. Þess vegna ætti að sníða kaupgjald og annað eftir verðlagi því, sem á hlutunum er, og breytist, eins og vakti fyrir mjer með frv. því, er jeg flutti, en menn vildu ekki sinna. Um heimilisiðnaðinn talaði hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) líka, og gerði heldur lítið úr. Efaðist hæstv. ráðherra um, að sá styrkur, sem veittur hefir verið undanfarin ár, hefði komið að notum. Það er auðvitað ekki hægt að gera mikið fyrir svo lítinn styrk. En þeir, sem fyrir þessu gengust, lögðu á sig mikið erfiði, og hefir enda orðið vel ágengt, svo að talsverður árangur sjest. Það á ekki að fara að stofna dýrt embætti hjer. En það er duglegur og vel hæfur kvenmaður, sem tekur þetta að sjer og á að standa fyrir framkvæmdum og er henni vel trúandi til að nýta þennan styrk sem best og ávaxta. Þetta er mjög nytsamlegt fyrirtæki, sem ætti að vera áhugamál okkar, að íslenskur heimilisiðnaður falli ekki alveg úr sögunni, því hann mun nú vera á hverfanda hveli. Þá lagðist hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) mjög á móti garðyrkjustjóranum, og þykir mjer, og sjálfsagt fleirum, sem eru í garðyrkjufjelaginu, það allundarlegt. Okkur fanst ekki nema sjálfsagt að borga einum manni, sem hefði á hendi garðyrkju og kendi hana öðrum, fyrir það maklega starf. Menn verða að gera sjer ljóst, og hæstv. fjármálaráðherra líka að garðyrkja er annað en jarðyrkja Búnaðarfjelagsins. Garðyrkja er ekki hvað síst stunduð í bæjum og kaupstöðum, þar sem Búnaðarfjelagið hefir ekkert að gera. Hins vegar mun það hafa nógu öðru að sinna en garðyrkju annarsstaðar. Því fer fjarri, að jeg vilji mótmæla því, að hinn nýi formaður Búnaðarfjelagsins sje duglegur maður, þó að jeg segi þetta. En hins vegar veit jeg ekki betur en að allir þeir, sem á undan honum hafa verið formenn þessa fjelags, síðastliðin ár, hafi einnig verið dugandi menn, bæði biskupinn, presturinn frá Reykholti, og síðast Eggert Briem, Það efast enginn um, að allir þessir voru ágætir menn í þeirri stöðu, þó má ske sá síðasttaldi hafi ekki getað beitt sjer fyrir framkvæmdum, eins og hann hafði getu til, ef atvik hefði ekki truflað. Jeg ber ekki heldur brigður á, að núverandi formaður sje bæði vitur og góður, en þó er hann ekki alvitur. Og ekki er það sagt honum til lasts, þó að jeg telji hann ekki færan um að stýra garðyrkju. Ef það ætti að heyra undir hans verksvið, yrði hann að fá sjer garðyrkjustjóra, sem hefði sjerþekkingu, og launa honum engu minna en hjer er farið fram á. Og kæmi það þá í sama stað niður. Jeg skil ekki, að nokkur setji sig upp á móti þessu, að hugsuðu máli. Það er auk þess ljettir fyrir Búnaðarfjelagið. Það var eitt í ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), sem jeg hjó eftir, þar sem hann sneiddi að nefndinni fyrir það, hve seint henni hefði sóst starfið. Jeg vil minna hæstv. ráðherra (S. J.) á, að það fjellu úr nokkrir dagar í þingbyrjun, sem ekkert var unnið, og mun nefndin því ekki hafa verið lengur að verki en venjulegt er. Svo er og hitt, að altaf vex verkefni nefndarinnar með hverju ári, og má líka taka tillit til þess. Jeg hygg, að nú sje flestu svarað fyrir hönd nefndarinnar, sem svara þarf. Annars er jeg þakklátur hv. deildarmönnum fyrir, að þeir hafa flestir lofað nefndina fyrir starf hennar, að minsta kosti að einhverju leyti, og enginn hefir kastað á hana þungum steini. Svo vænti jeg þess, að hv.þm. samsinni því með atkvæðum sínum, að hún fór hvergi lengra en nauðsynlegt var og sanngjarnt. Og að þeir fari ekki að stryka út smávægilegar upphæðir, sem lítið munar um í rauninni, þó að þær kunni að nema nokkrum þúsundum króna. Jeg vil geta þess, að endingu, að þó að altaf hafi verið einhver halli á fjárlögunum, þá hefir hann ekki komið fram að lyktum, vegna þess, að tekjurnar hafa farið fram úr því, sem áætlað var, og þannig jafnað upp hallann. Það er því ekki rjett, að skera niður fyrirtæki og nauðsynlegar fjárveitingar fyrir ímyndaðan halla.

Pjetur Ottesen Jeg hafði búist við að hæstv. stjórn gæfi einhverjar skýringar viðvíkjandi styrknum til háskólans. Því það er ekki alllítið, sem þar ber á milli hennar og nefndarinnar. Jeg drap á þetta atriði hjer í gær, því jeg lít svo á eins og kom í ljós bæði hjá mjer og öðrum fleirum á síðasta þingi, í umræðum manna á milli um þetta mál að vextir af þessari miljón, sem fjell háskólanum í skaut, yrðu notaðir að einhverju leyti til að ljetta styrk til háskólans af fjárlögunum. Jeg sje auk þess á frv. stjórnarinnar, að hún hefir lítið kíkt á þetta. Enn fremur þori jeg að fullyrða, að menn, sem standa nærri háskólanum og sæti eiga hjer í deildinni, ljetu falla þannig orð í fyrra. En nú hefir sýnt sig, að þetta hafa ekki verið annað en orðin tóm, og tilætlun fjárveitinganefndar er, að styrkurinn til háskólans sje lækkaður um einar 6,500 kr. En vextirnir af þessari miljón nema 50 þús. kr., sem háskólaráðið hefir bútað niður eftir eigin höfði. Af frv. stjórnarinnar má draga þá ályktun, að hún álíti ekki þá ráðstöfun, sem háskólaráðið hefir gert, bindandi, og hið sama hefir komið fram í umræðum við hæstv. forsætisráðherra um þetta mál. Auk þess var annað atriði, sem hv.frsm. (B. J.) hefir minst á, sem sje tillaga mín um að fella niður styrkinn til Bræðrasjóðsins. Eins og menn sjálfsagt rekur minni til, var leikinn nokkurskonar skollaleikur með styrkinn til stórstúkunnar hjer á þingi 1917, og niðurstaðan af þeim skollaleik varð sú, þegar ekki tókst að fella styrkinn niður með öllu, að koma honum yfir á Bræðrasjóðinn. Jeg efast nú ekki um að ýmislegt gott má segja um þennan sjóð, eins og yfir höfuð aðra slíka sjóði en eins og þetta er til komið, sje jeg enga ástæðu til að halda því við, enda hefir aldrei verið sótt um styrk handa þessum sjóði, en hann að eins notaður í þetta sinn sem nokkurskonar skálkaskjól fyrir þá sem höfðu tilhneigingu til að níðast á stórstúkunni. Annars er hv.þm. Dala nú að síðustu farinn að færa fram rök sín á grísku og latínu, auðvitað til að sýna kunnáttu sína í þeim efnum og er því ekki gott fyrir leikmenn að henda reiður á því, sem þingmaðurinn hefir fram að bera.

Einar Arnórsson Jeg hafði ekki ætlað að blanda mjer inn í þetta hið mikla málæði, sem nú hefir verið um hríð hjer í deildinni. En út af orðum hv.þm. Borgf. (P. O.) vildi jeg gera stutta athugasemd. Hann er eini hv.þm. í deildinni. sem hefir fundið hvöt hjá sjer til að finna að fjárveitingunni til háskólans, í sambandi við miljónarsjóð hans. Jeg skal upplýsa hv.þm. um það, að í fyrrahaust, í októbermánuði, áður en hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sigldi, voru stjórninni sendar tillögur háskólans um það, hver vera skyldu ákvæði um þennan sjóð og hvernig honum skyldi varið. Þessar tillögur hefir stjórnin haft nægan tíma til að athuga, og hefir nú fengið staðfestingu konungs á þeim, óbreyttum að efni til 29. júní síðastliðinn. Í stefnuskrá sjóðsins er skýrt tekið fram, hvernig honum skuli varið, og er það í 3 liðum, eins og menn geta sjeð. Háskólaráðið hafði, áður en það sendi tillögur sínar til stjórnarinnar, gert áætlun um, hvernig skyldi varið þeim vöxtum, sem fyrst til fjellu. Um það hefir hv.þm. Borgf. (P. O.) talað. Stjórnin hefir nú fengið staðfestingu konungs á þessari stofnskrá. sem er bindandi fyrir háskólaráðið, þing og stjórn, og eftir henni verður auðvitað að fara. Aftur er það misskilningur að stjórnin hafi lagt samþykki mitt á áætlun háskólaráðsins um fjárhæðir til einstakra atriða ár hvert. Slíkt samþykki þurfti ekki, og hefði líka verið þýðingarlaust. Eftir stofnskránni ræður háskólaráðið eitt, hvernig vöxtum sjóðsins er varið. Stjórn eða þing á þar um engan ákvæðisrjett. Ef eitthvað það er í stofnskránni sem ekki þykir hlýða, þá má breyta því, en til þess að það verði gert. þarf að leita umsagnar og tillagna háskólaráðsins. Enda veit jeg að enginn ráðherra, og síst hæstv. núverandi forsætisráðherra (J. M.), mundi fremja slíkt gerræði, að fara að breyta stofnskránni, án þess að fá til þess samþykki háskólaráðsins. Ef ætti að greiða bæði húsaleigu- og námsstyrk stúdenta af sjóðnum, mundu allir vextirnir fara í það. En það er ákvæði í stofnskránni, sem mælir svo fyrir, að 20% skuli lagt við innstæðuna árlega. Það er skynsamlegt: því að það má búast við, að peningar falli í verði í framtíðinni. Hugmyndin ætti að vera sú með þessari sjóðsstofnun, að háskólinn gæti staðið á eigin fótum eftir 2–3 mannsaldra, svo að hann þyrfti ekki að leita til höfðingjanna hjer á þingi, sem bæði þykjast hafa úr litlu að spila, og auk þess telja alt eftir, sem veitt er til vísinda og kenslumála. Hjer ráða menn því auðvitað sjálfir, hvað þeir sjá sjer fært að veita til húsaleigu- og námsstyrks stúdenta, en verði af því klipið, þá kemur það niður á fátækum, ungum og sumum efnilegum námsmönnum. Sumir þykjast má ske hafa gert svo vel við embættismenn nú, að ekki þurfi lengur að styrkja unga menn til náms. En þó hygg jeg, að margir muni líta svo á, að slíkt sje ekki óþarfi. Því að reynslan mun vera sú, að meiri hlutinn af okkar góðu og gáfuðum embættismönnum eru þaðan runnir, sem lítið fje var fyrir. Margir, sem eru af fátæku fólki komnir, munu hafa fult eins mikið upplag, bæði til náms og embættisgæslu síðar meir. Það er ekki annað fyrir hendi, ef till.hv.þm. Borgf. (P. O.) & Co. verður samþykt, en að fátækir stúdentar fá minni styrk. En það tel jeg ekki ráðlegt. Sjóðnum mun ráðstafað samkvæmt stofnskránni og áætlun háskólaráðs, en þar er hvorki húsaleigu- nje námsstyrkur tekinn með, og verður ekki tekinn með. Hins vegar mun einhver hluti sjóðsins ætlaður til að styrkja kandidata til frekara náms erlendis. Hv. þm. Borgf. (P. O.) talaði um, að ekki væri ljett af fjárlögunum nema 6,500 kr. fyrir þennan sjóð. Þetta er í rauninni alls kostar rangt hjá hv.þm. Hefðu þeir liðir, er hann mun eiga við, átt að standa í fjárlögum, bókakaupa- og kenslubókaútgáfuliðurinn, þá hefðu þeir orðið að hækka, ef þeir hefðu átt að koma að notum. Þess vegna segi jeg það rangt, að eigi sje meiru af ljett. Því að hefðu liðirnir átt að standa í fjárlögum og koma að nokkrum notum nú hefðu þeir átt að vera mikils til hærri en nú eru þeir, í síðustu fjárlögum. Nú á síðustu árum, síðan stríðið hófst, hefir það verið ógerningur að gefa út kenslubækur, bæði vegna þess, hve ritlaun eru lítil, og eins þess, hve bókagerðarkostnaður allur hefir aukist. Jeg get sagt hv.þm. Borgf. (P. O.) það að ef þessir tveir liðir ættu að koma af nokkru gagni, þá yrði bókaútgerðarliðurinn að þrefaldast, og hinn líka að aukast að miklum mun. Öll bókaútgáfa er miklu dýrari en áður. Bókaverð fer auðvitað eftir útgáfukostnaðinum. Háskólaráðið leit yfirleitt svo á að tilgangur þessa sáttmálasjóðs væri fyrst og fremst sá, að efla hjer í landi það, er alment kallast fræði eða vísindi, sjerstaklega þó innan háskólans. Það er ekki við því að búast, að mikið hafi verið gert hjer. Launakjörin svo, að eigi vinst tími til annars verknaðar en þess, sem gefur eitthvað í aðra hönd til þess að framfleyta lífinu. Og annað er það, að lítið hefir verið að hafa upp úr andlegri vinnu hjer til, þar sem bókamarkaður hjer á landi, einkum þó kenslubóka, er mjög takmarkaður. En svo er annað, sem hv.þm. Borgf. gleymir. Ef þessi sjóður hefði ekki komið í vörslur háskólans, til hans þarfa, er ómögulegt annað en að fjárveitingavaldið hefði hlotið að veita fje handa kennurum háskólans til utanferða í vísindaskyni. Það er margt að sjá á söfnum erlendis og annarsstaðar, sem mikilsvert er íslenskum vísindum. Jeg nefni sem dæmi sögu Íslands og rjettarsöguna. Enn má nefna margt annað. t. d. í læknisfræði. Er nú ætlast til þess, að af sjóðnum sje varið vissum fjárhæðum árlega til þessa. Þeim fjárgreiðslum er því ljett af fjárlögunum. Í öðru lagi er kandidötum, sem utan vilja fara til að framast frekar í sinni ment, einnig ætlaður utanfararstyrkur af sjóði þessum. Býst jeg við, að ef þeir fengju ekki styrk þaðan, hlyti hann að vera veittur í fjárlögum. Annars er þessi áætlun, sem send hefir verið stjórninni, og hv.þm. Borgf. (P. O.) hefir sjeð, ekki nema rjett til bráðabirgða. En jeg get fullvissað hv.þm. (P. O. um það, að það verður aldrei rúm á þeirri áætlun fyrir þær upphæðir, er þarf til húsaleigustyrks og námsstyrks stúdentum. Það getur aldrei komið til mála. Ef þingið lækkar tillag landssjóðs til háskólans frá því, er nefndin leggur til, þá verður það stúdentunum í óhag, og ekki öðrum. En það tel jeg engan veginn heppilegt, heldur þvert á móti. Á háskólanum eru margir stúdentar, sem eru hæfir til að fá styrk og hafa hans fulla þörf. Reynslan hefir oft orðið sú, að góðum gáfum hafa ekki jafnan fylgt mikil efni. Þvert á móti hefir landið fengið sína bestu og samviskusömustu starfsmenn úr hópi þeirra, sem fæddir voru og aldir við lítil efni og sjálfir ruddu sjer braut á námsárunum með dugnaði og trúmensku við námið. Slíkir menn hafa styrks þörf og skilyrði til að nota hann. Og þeir munu áreiðanlega, ef þeim endist líf og heilsa, gjalda þjóðfjelaginu aftur margfalt það, sem það hefir af mörkum lagt til að greiða fyrir þeim á námsbrautinni.