Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Vegna fregna, sem hingað hafa borizt og skýrt hefur verið frá bæði í útvarpinu, ríkisútvarpinu nú um hádegið, og einnig í dagblaðinu Vísi, þar sem greint er frá því, að í einu af stjórnarblöðunum í Moskva hafi fallið orð um það, að stjórn Sovétríkjanna teldi nauðsynlegt fyrir Íslendinga, að varnarherinn hyrfi úr landi, og þannig hafið sams konar afskipti, svo langt sem það enn þá nær, af málefnum okkar eins og áður hefur orðið af þeirra hendi um málefni annarra norrænna þjóða, Noregs og Danmerkur, þá vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., hvort honum hafa borizt nokkur frekari skilaboð um þetta, á svipaðan hátt eins og forsætisráðherrar Danmerkur og Noregs hafa fengið bréf frá æðstu mönnum Sovétríkjanna um þessi mál. Í öðru lagi vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh. um það, hvort - ef slík skilaboð hafa ekki enn þá borizt honum - hann þá muni, ef þau berast, gera ráðstafanir til þess að tilkynna þau opinberlega. Og loks vil ég í þriðja lagi spyrja um það, hvort hann telji ekki, ef slík boð berast frekar en orðið er, rétt, að hæstv. ríkisstj. hafi um það samráð við stjórnarandstöðuna allt frá öndverðu, hvernig á þeim málum verði tekið. Þessum þremur fsp. leyfi ég mér að beina til hæstv. forsrh. með ósk um, að hann skýri Alþingi frá því, sem hann hefur um það að segja. Mér er að sönnu tjáð, að hæstv. forsrh. hafi látið hafa þau ummæli eftir sér í útvarpsfregninni, að honum hafi ekki þá borizt slík boð, en hvort tveggja er, að þau gætu hafa komið síðar, sem og hitt, að ég tel, að það sé eðlilegt, að þessu máli sé nú þegar hreyft á Alþingi Íslendinga.



Herra forseti. Út af þessum fsp. vil ég taka þetta fram: Það er í fyrsta lagi, að það hefur ekki borizt neitt bréf, skeyti eða skilaboð til íslenzku ríkisstj. út af þessu máli. Við höfum aðeins eins og aðrir heyrt um þetta í útvarpi, og ég veit ekki, hvernig þessi grein er í hinu rússneska stjórnarblaði. Enn fremur er spurt um það af hv. þm. G-K., hvort skilaboðin muni verða tilkynnt, ef þau berast hingað. Ég tel óhætt að segja það strax, að að sjálfsögðu verður það gert. Í þriðja lagi spyrst hv. þm. fyrir um það, hvort samráð verði haft við stjórnarandstöðuna. Það mál hefur ekki enn þá verið rætt í ríkisstj. af eðlilegum ástæðum, þar sem þetta er aðeins útvarpsfrétt, sem borizt hefur í dag. Það mál hefur ekki enn þá verið rætt af ríkisstj., enda er utanrrh. fjarverandi. En ef þessi skilaboð berast, mun það að sjálfsögðu verða rætt í ríkisstj., undireins og utanrrh. kemur heim, en hann kemur til landsins næsta miðvikudag.

forseti (EOl): Það er í ráði, að þingfundum verði frestað fram yfir páskahátíðina, og þetta mun því verða fyrir þá hátíð síðasti fundur í þessari hv. deild. Ég vil því leyfa mér að óska öllum hv. þm. gleðilegrar hátíðar og þeim, sem heim til sín fara nú, góðrar heimferðar og heimkomu og að við megum allir sjást hér aftur heilir á húfi, þegar störf byrja að hátíðinni lokinni.



Herra forseti. Ég veit, að ég mæli það fyrir munn allra deildarmanna, er ég þakka hæstv. forseta árnaðaróskir hans okkur til handa, og ég vil f.h. þingmanna óska honum og hans fjölskyldu alls góðs um þessa hátíð og um alla framtíð og bið hv. þm. að standa úr sætum, þá sem undir þær óskir vilja taka. - Þm. risu úr sætum.

Forseti (EOl): Ég þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir góð orð og óskir í minn garð og hv. þm. fyrir að taka undir þær. - Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundi er slitið.



Herra forseti. Þegar lagt var fram frv. um útflutningssjóð o.fl., þ.e.a.s. frv. um ráðstafanir ríkisstj. í málefnum framleiðslunnar og efnahagsmálum fyrir áramótin, var því lýst yfir, að ýmsar ráðstafanir yrðu gerðar í beinu sambandi við þær till., sem þá voru lögfestar. Eitt af því, sem þá var yfir lýst, var, að ríkisstj. mundi beita sér fyrir því, að sett yrði á hv. Alþ. löggjöf um stóreignaskatt eða löggjöf um skatt á stóreignir. Það ber því að líta á þetta frv., sem hér liggur fyrir, sem einn lið í þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem stjórnin beitir sér fyrir á þessum vetri, og ber að skoða það í samhengi við aðrar ráðstafanir í þeim efnum. Á undanförnum árum hefur verðlag hækkað mikið hér á landi vegna vaxandi verðbólgu, og af þessari þróun hefur svo aftur leitt misskiptingu eigna, vaxandi ósamræmi í eignaskiptingunni milli þegna þjóðfélagsins. Af þessu hafa líka orðið margháttuð vandkvæði fyrir framleiðsluna, eins og hv. alþm. er kunnugt. Eins og ég sagði áðan, voru með lögum um útflutningssjóð o.fl. gerðar verulegar ráðstafanir til þess að sinna þörfum framleiðslunnar og ráðstafanir, sem áttu og eiga að miða í þá átt að koma efnahagsmálunum í betra horf en þau voru s.l. haust. Er gert ráð fyrir því í þeim lögum að afla fjármuna til þess að jafna halla, sem orðinn var á útflutningsframleiðslunni. Til þess að ná þessu marki var óhjákvæmilegt að leggja verulegar fjárhagsbyrðar á þjóðfélagsþegnana, og þykir þá rétt, að þyngstu byrðarnar komi á þá, sem óneitanlega hafa hagnazt mest á verðbólgu undanfarinna ára, þ.e.a.s. þá, sem mestar eignirnar hafa átt og eiga. Þetta frv. miðar að þessu marki. Enn fremur er vonazt eftir því, að þetta frv. verði til þess að vinna gegn nýrri verðbólgumyndun, þar sem gert er ráð fyrir talsvert verulegri tekjuöflun, sem renni til þess að mæta ýmsu því, sem óhjákvæmilegt verður að framkvæma á næstunni og ég kem að aðeins síðar. Þar sem þessi skattur er lagður á með sérstöku tilliti til þeirrar verðbólguþróunar, sem verið hefur undanfarið, þykir skynsamlegt að gera till. um það, að sparifjáreignir manna svo og eignir í ríkisskuldabréfum og skuldabréfum með ríkisábyrgð verði undanþegnar skattinum. Þetta er byggt á þeirri hugsun, að þessar eignir hafa rýrnað í verði undanfarið, á sama tíma sem aðrar eignir hafa hækkað svo að segja dag frá degi. Það er gert ráð fyrir því, að varðandi þessar undanþágur verði fylgt sömu reglum og þeim, sem gilda um skattfrelsi sparifjár, að svo miklu leyti sem þær eiga við, sbr. III. kafla laga nr. 46 1954, um tekjuskatt og eignarskatt. Þessi skattur er byggður þannig upp, eins og segir í frv., að það skal miða við hið nýja fasteignamat, sem nú er að fara fram, en þó er ekki fasteignamat í venjulegri merkingu þess orðs, heldur aðeins tilraun til þess að samræma matið nokkuð frá því, sem verið hefur, en það er ekki fasteignamat á þann hátt, að það fari fram nýtt mat á hverri fasteign fyrir sig. Gert er ráð fyrir að byggja á þessu mati, en hækka það um 200% frá því, sem það verður í höndum nefndarinnar, sem hefur haft matið til meðferðar. Er það talið alveg öruggt, að þó að matið á fasteignunum sé þrefaldað frá því, sem nefndin gengur frá því, muni það samt vera undir gangverði, sé því alveg tryggt, að með þessu séu fasteignir sízt settar hærri en þær eiga að vera, samanborið við aðrar eignir. Þetta þýðir, eins og segir í grg. frv., að sums staðar verða fasteignir settar 15 sinnum hærri en gamla fasteignamatið var frá 1942, sums staðar 9 sinnum hærri og sums staðar 6 sinnum hærri, allt eftir því, hvað landsnefndinni, sem starfað hefur að því undanfarið að samræma matið, hefur fundizt skynsamlegt og rétt. Nú má gera ráð fyrir, að vegna þess, hversu langt er síðan fasteignamatið fór fram og hver eign út af fyrir sig var metin, sé orðið nokkurt ósamræmi, sérstaklega á mati lóða á þéttbýlustu stöðunum og mati annarra fasteigna. Hefur því þótt óhjákvæmilegt til þess að reyna að leita að sem beztu samræmi, án þess þó að það tefði framkvæmd þessa máls um of, að gera ráð fyrir því, að fram fari, þar sem ástæða þykir til, sérstakt nýtt mat á lóðum í þéttbýlinu, og er fyrir þessu gert ráð í frv. og þetta lagt á vald landsnefndar þeirrar, sem nú hefur með höndum samræmingu á fasteignamatinu. Er þar gert ráð fyrir því, að eitt hið fyrsta skref í sambandi við framkvæmd þessa máls verði, að landsnefndin geri upp við sig, hvar slíkt mat þurfi að fara fram, og framkvæmi það. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í einstök ákvæði varðandi matið á eignunum til skattsins, en ég vil aðeins benda á það til viðbótar þessu, að það er gert ráð fyrir því að byggja á vátryggingarverði skipa að verulegu leyti og flugvéla, en draga þó frá 20%, en 33%, þegar um fiskiskip er að ræða. Enn fremur vil ég benda á, að gert er ráð fyrir því, þegar um er að ræða vinnslustöðvar fyrir landbúnað og sjávarútveg, að nokkur frádráttur eigi sér stað frá mati þessara eigna, eða um 20%. Þá kem ég að því, hversu hár skatturinn er hugsaður. Er lagt til, að enginn skattur sé greiddur af fyrstu milljóninni, en síðan séu greidd 15% af því, sem er fram yfir eina milljón og upp að 11/2 milljón, þá 20% og loks 25% af því, sem er yfir 3 millj. króna. Auðvitað verður að greiða skatt eins og þennan í áföngum, og er gert ráð fyrir, að fyrst greiðist 1% og allur skatturinn, sé hann lægri en 10 þús., en það, sem eftir er, á 10 árum og vextir séu greiddir þá, sex % árlega. Gert er ráð fyrir, að eignir séu taldar hjá þeim, sem raunverulega á þær, þ.e.a.s., að eignum félaga sé við útreikning skattsins skipt á eigendurna. Er þetta gert vegna þess, að þetta er eina leiðin til þess að finna, hversu mikið hver einstaklingur í landinu raunverulega á, en auðvitað er eðlilegt, að þessi skattur sé lagður á eftir því. Ef önnur aðferð væri viðhöfð, sem sé sú að skattleggja ekki á þennan hátt, heldur félögin hvert út af fyrir sig, þá mundi alls ekki vera hægt að koma því við, að hver einstaklingur greiddi eftir því, sem hann á rannverulega, heldur færi. þá allt eftir því, hversu einstaklingurinn hefði dreift eignum sínum með þátttöku í félögum o.s.frv. Það eina skynsamlega og rétta í þessu er auðvitað að reyna að finna út, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., hvað hver einstakur raunverulega á, og mæla skatt hans eftir því. Ég skal geta þess, að ætlunin hefur verið sú og ætlunin er sú, að með þessu móti verði lagt á ekki minna en 80 millj. kr. En það er ekki hugsanlegt að gera neina ábyggilega áætlun um það, hvað svona skattur gefur. Þess er enginn kostur. En við, sem að þessu frv. stöndum, vonum, að þessu marki geti orðið náð með frv. Nú er sjálfsagt, þegar svona skattur er á lagður, að haga notkun fjárins þannig, að þetta fé verði ekki að eyðslueyri í þjóðarbúinu. Þess vegna er lagt til í 9. gr. frv., að þessum skatti verði ráðstafað þannig, að 2/3 hlutar hans renni til byggingarsjóðs ríkisins, en 1/3 hluti til veðdeildar Búnaðarbanka Íslands. Með þessu móti er alveg tryggt, að þetta fé verður ekki að neins konar eyðslueyri, heldur hjálpar til þess að byggja upp þýðingarmikla lánastarfsemi í landinn, og þar með verður það framvegis til hjálpar við nauðsynlega uppbyggingu. Ég vil taka það fram um byggingarsjóð ríkisins, að hann á að stofna skv. frv., sem í dag er til 1. umr. í hv. Ed. Þeim sjóði er, eins og hv. þm. er vafalaust kunnugt af því frv., sem útbýtt var í gær, ætlað að lána til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum og einnig byggingarsjóði sveitanna. Í því frv. er gert ráð fyrir að safna mjög verulegum fjármunum á næstu árum til þess að byggja upp varanlegt lánakerfi fyrir íbúðabyggingarnar, en eins og við vitum öll, er höfuðnauðsyn að reyna að koma því svo fyrir, að fé til þeirra mála geti safnazt fyrir og síðan sé hægt að velta því aftur og aftur. Það er ekki hægt að fullyrða, eins og kemur fram af því, sem ég sagði um áætlun á heildarupphæð skattsins, hvað þetta muni gefa byggingarsjóðnum eða styðja hann mikið, en áætlanir hafa verið gerðar um það, miðað við, að skatturinn gæfi 80 milljónir. Er sú fjárhæð, sem byggingarsjóðurinn fær þá, innifalin í þeim fjárhæðum, sem í frv. um byggingarsjóðinn er gerð grein fyrir að hann muni eiga í vændum við þessar nýju ráðstafanir, og leyfi ég mér að vísa til þeirra áætlana, sem þar er að finna, um það atriði. En varðandi veðdeild Búnaðarbankans, sem er hin stofnunin, sem á að njóta góðs af þessum skatti, vil ég taka eftirfarandi fram: Við vitum, að það er mikil þörf á því að efla veðdeildina, og ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Hún þarf að geta lánað til að hjálpa til við eigendaskipti á jörðum, og hún þyrfti að geta lánað til þess að hjálpa frumbýlingum til bústofnslánakaupa og áhaldakaupa, og mörg verkefni bíða hennar og þýðingarmikil. Það er í rauninni ekki hægt að áætla, hvaða gagn veðdeildin muni hafa af þessum ákvæðum, né fullyrða, hvað til hennar fellur skv. tillögum ríkisstj. í þessu frv. og annars staðar um eflingu hennar. En minna vil ég á það, að í frv. um íbúðalánamálin, sem ég minntist á, er gert ráð fyrir skyldusparnaði, eins og hv. þm. vita, og á veðdeild Búnaðarbankans að fá skyldusparnaðinn úr sveitunum. Ég held, að það sé ekki óvarlegt að hugsa sér, að veðdeildin ætti að geta á næstu árum fengið a.m.k. 5–6 millj. af nýju fé árlega fyrir þessar ráðstafanir samanlagt, þ.e.a.s. hluta sinn af stóreignaskattinum og skyldusparnaðinn úr sveitunum. Ég býst við því, að það sé varlega til getið. En eins og gefur að skilja, er ómögulegt að áætla þetta með nokkurri nákvæmni. Gert er ráð fyrir því, að á þessu ári verði veðdeild Búnaðarbankans séð fyrir 5 millj. kr. láni, vegna þess að hún fær ekkert af stóreignaskattinum á þessu ári. Það mun fara allt þetta ár í að leggja hann á og undirbúa hann undir innheimtuna, svo að það er ekki hægt að búast við, að veðdeildin fái neitt af honum á þessu ári eða byggingarsjóðurinn. En á næsta ári ættu að geta byrjað að koma inn tekjur af stóreignaskatti. Skyldusparnað fá þessar stofnanir síðari hluta þess árs, sem nú er að líða. Ég hef þá í stuttu máli gert grein fyrir höfuðástæðunum fyrir þessu frv. og minnzt á nokkur aðalatriði þess og rifjað upp, hvernig hugsað er að verja því fé, sem inn kemur vegna ákvæða frv. Mun ég láta þessa framsögu nægja, en vísa um einstök atriði til grg., sem ég ætla að sé sæmilega ýtarlega gerð. Ég vil svo loks leggja til, að þessu máli verði vísað til hv. fjhn. deildarinnar að lokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Frv. því, er hér er til umræðu, var sem kunnugt er fyrst útbýtt í gær, og höfum við þm. stjórnarandstöðunnar því haft skamman tíma til þess að átta okkur á einstökum atriðum þess. En þar sem hér er vitanlega um stórmál að ræða, munum við að sjálfsögðu taka það til vandlegrar athugunar, þegar er til þess gefst tóm, og taka að því búnu afstöðu til málsins, bæði í heild og til einstakra atriða þess. En ég vil þó þegar á þessu stigi málsins leyfa mér að drepa á nokkur atriði almenns eðlis, að því er snertir væntanleg áhrif skattaálagningar þessarar á fjármálakerfið í heild og þar með hagsmuni almennings. Í grg. hæstv. ríkisstj. fyrir frv. er sagt, að skattur þessi sé á lagður til þess, að þeir, sem hann eiga að greiða, taki þannig á sig réttmætan hluta þeirra byrða, sem orðið hafi að leggja á þjóðina um s.l. áramót til þess að stöðva verðbólguna, eins og það er orðað. Það getur nú að vísu ekki verið álitamál, að með þeim ráðstöfunum voru lagðar allþungar byrðar á almenning, en hitt er umdeilt, hvort með þeim ráðstöfunum hafi tekizt að stöðva verðbólguna, en ekki skal ég þó ræða það mál að svo stöddu. En hvað sem því liður, þá er vist, að skattur sá, sem hér er um að ræða, getur ekki verið liður í ráðstöfunum til þess að stemma stigu við verðbólgunni, því að það er einmitt gert ráð fyrir, að öllu því fé, sem innheimta á á þennan hátt, skuli varið til fjárfestingar. Það verður einnig að teljast mjög hæpið, þegar því er haldið fram í grg. hæstv. ríkisstj. fyrir frv., að hér sé um skatt á verðbólgugróða að ræða. Grundvöllur þessa skatts er í rauninni verðhækkun á fasteignum, en þó að verðhækkun á fasteignum eigi sér stað, þýðir það ekki, að eigendur fasteignanna séu orðnir þeim mun ríkari. Þeir verða að vísu ríkari að krónutali, ef fasteignin hækkar í verði, en á móti því kemur auðvitað það, að hver króna verður minna virði. Það er aðeins í því tilfelli, að fasteignirnar hækki meira en hið almenna verðlag, að hægt er að segja, að fasteignaeigendur græði á verðbólgunni. Í öðrum tilfellum verður það ekki, og ætti það að vera jafnaugljóst og það, að vegarlengdin til Hafnarfjarðar hlýtur að verða sú sama, hvort sem hún er mæld í kílómetrum eða metrum. Á sama hátt breytir það í rauninni engu um verðmæti fasteignanna, þó að þær hækki í verði að krónutölu, ef verðgildi peninganna hefur minnkað að sama skapi. Þær eru aðeins metnar á annan mælikvarða en áður. En hvað sem þessum atriðum líður, þá er með þessu ekki sagt, að slíkur skattur gæti ekki af öðrum ástæðum átt rétt á sér, en að því mun ég víkja örlítið hér á eftir. Ef hér væri aðeins um það að ræða, hvernig eigi að skipta þeim byrðum, sem nauðsynlegt kann að vera að leggja á þjóðfélagsþegnana við og við, mundi slík skattaálagning varla verða mikið ágreiningsefni. Það er enginn ágreiningur um það, að þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, ber auðvitað að taka sinn þátt í slíkum nauðsynlegum byrðum, því að til þess hafa þeir öðrum meira fjárhagslegt bolmagn. En það er nú einu sinni þannig, að hagsmunir stétta og einstaklinga eru svo samtvinnaðir í okkar þjóðfélagi sem öðrum nútíma þjóðfélögum, að mál þetta er engan veginn svo einfalt, að það sé hægt að gera ráð fyrir því, að skattar, hvort sem um er að ræða stóreignaskatta eða aðra skatta, séu ávallt bornir af þeim, sem skattarnir eru lagðir á, þannig að skattaálagningin snerti enga aðra en þá. Slíkur hugsunarháttur væri í rauninni álíka raunsær og karlsins, sem sagði forðum: „Ekki ber Skjóna það, sem ég ber.“ En til eru þeir, sem virðast hugsa sem svo, að eignir séu fyrst og fremst peningafúlga, sem menn hafi handbæra, og eignarskattur hafi því það eitt í för með sér, að þeim, sem slíka skatta greiða, sé gert að afhenda vissan hluta af fúlgunni. En við þekkjum þó það mikið allir til fjármála, sem hér erum staddir, að við vitum, að þetta er ekki rétt. Eignir manna eru að jafnaði ekki nema að litlu leyti handbærar, heldur eru þær að mestu fólgnar í raunverulegum verðmætum, svo sem húsum, skipum, vélum o.s.frv. eða þá lánum, bundnum til langs tíma. Ef þeim, sem slíkir skattar eru lagðir á, er gert að greiða þá í handbæru fé, verður það því meginatriði í sambandi við áhrif slíks skatts á fjármálakerfið, hvernig fjárins er aflað. Fjórar leiðir koma til greina fyrir skattgreiðendur í þessu sambandi. Þeir geta í fyrsta lagi greitt bann af þeim hluta tekna sinna, sem þeir verja til persónulegrar neyzlu, í öðru lagi af þeim hluta teknanna, sem þeir ella mundu spara, í þriðja lagi geta þeir ráðstafað sparifé, sem þeir kunna að eiga, til greiðslu skattanna, og í fjórða lagi geta þeir selt af hinum skattlögðu eignum. En þar sem hér er eingöngu um vel efnum búna einstaklinga að ræða, eru engar líkur á því, að þeir takmarki neyzlu sína vegna skattgreiðslunnar, þannig að skatturinn mun verða greiddur nær eingöngu af sparnaði eða sparifé eða þá á þann hátt, að skattgreiðendur selja af eignum sínum. En að því leyti, sem sú leið yrði farin, yrði skatturinn greiddur að mestu eða öllu leyti af sparnaði eða sparifé kaupendanna. Niðurstaðan af þessu hlýtur því að verða sú, að skattur þessi verður að langmestu, ef ekki að öllu leyti greiddur af sparifé. Löggjöf þessi þýðir því í raun og veru, að Alþingi ráðstafar á þennan hátt þeim hluta af sparifé landsmanna, sem nemur upphæð skattsins. Alþingi ráðstafar þessum hluta til þeirra framkvæmda, sem lögin gera ráð fyrir. Þar er vissulega um þarflegar framkvæmdir að ræða, en það ber að vara við þeim misskilningi, að hér geti verið um að ræða spor í þá átt að bæta úr lánsfjárskortinum. Það verður ekki um neina aukningu sparifjármyndunar að ræða. Fé það, sem bankar og aðrar lánastofnanir hafa til ráðstöfunar, hvort sem er í þágu þeirra framkvæmda, er verja á skattinum til, eða annars, hlýtur að minnka nokkurn veginn sem skattinum nemur. Lánsfjárvandamálið verður því í heild óleyst eftir sem áður. Jafnframt þessu munu verða eigendaskipti að nokkrum hluta hinna skattlögðu eigna, en ekki verður auga komið á rök fyrir því, að slíkt verði þjóðarheildinni til hagsbóta, því að ósannað verður auðvitað, hvort hinir nýju eigendur eru líklegir til þess að ráðstafa eignum þessum betur en hinir fyrri eigendur. Ég hef þá gert nokkra grein fyrir þeim áhrifum, er mér í fljótu bragði virðist skattaálagning þessi muni fyrst í stað hafa á fjármálakerfið. Verður það svo auðvitað álitamál, hvort árangur sá, er af þessu má vænta, sé líklegur til að svara þeim kostnaði, sem skattheimtan hlýtur að hafa í för með sér og hlýtur að verða verulegur. En með þessu er þó að mínu áliti ekki sögð öll saga þessa máls. Þetta er í þriðja sinn á áratug, sem skattur af þessu tagi er lagður á. Þær aðstæður geta vissulega verið fyrir hendi, að slík skattaálagning sé skynsamleg, og í þau tvö skipti, sem slíkur skattur hefur verið lagður á áður, hefur Sjálfstfl. staðið að því. En fyrir því má ekki loka augnnum, að stóreignaskattar, sem lagðir eru þannig á með stuttu millibili, geta haft mjög varhugaverð áhrif á efnaaukninguna í þjóðfélaginu, sem allar framfarir byggjast á. Kunnur hagfræðingur og jafnaðarmannaforingi á Norðurlöndum komst eitt sinn svo að orði, að stóreignaskattur gæti verið skynsamleg ráðstöfun einu sinni á hálfri öld, en ætti að framkvæma hann öllu oftar, gæti það haft hin óheppilegustu áhrif á fjárhagskerfið. Sú ákvörðun hæstv. ríkisstj. að undanþiggja sparifé skatti þessum er vissulega lofsverð, og dregur hún nokkuð úr óheppilegum áhrifum slíkra skatta á sparifjármyndunina. Engu að síður tel ég á því mikla hættu, að hinir síendurteknu stóreignaskattar hafi óheppileg áhrif á sparifjármyndunina í landinu. Menn verða nefnilega að hafa það hugfast, að sparifjársöfnun einstaklinga er sjaldnast markmið í sjálfu sér, heldur spara menn að jafnaði í einhverjum ákveðnum tilgangi. Sá tilgangur er venjulega fjárfesting í einni eða annarri mynd, svo sem kaup fasteigna eða atvinnutækja. Ef þeir, sem helzt hafa aflögu til að spara, fara að reikna með því sem vissum hlut, að festi þeir fé sitt í slíkum eignum, þá verði það allt tekið af þeim á skömmum tíma í eignarskatta, þá er hætt við, að sá hugsunarháttur verði ríkjandi, að peningum þeim, sem afgangs eru nauðsynjum, sé þá betur varið til skemmtiferðalaga, veizluhalda og annars persónulegs munaðar en til eignaaukningar. En eins og uppbyggingu okkar þjóðfélags er háttað, verður öll efnaaukning og framfarir í þjóðfélaginu mjög háð eignamyndun hjá einstaklingum, þannig að dragi úr henni, hlýtur það að skapa kyrrstöðu, og mundi slíkt í miklu ríkara mæli bitna á öðrum en þeim, sem skattur þessi er nú lagður á. Þá verður það og að mínu áliti að teljast varhugavert, að skuldabyrðar þær, sem með hinum síendurteknu stóreignasköttum eru lagðar á atvinnufyrirtækin, gera áframhaldandi verðbólguþróun að hagsmunamáli atvinnurekenda, og getur það torveldað mjög baráttuna gegn verðbólgunni. Ætti það atriði ekki að þurfa nánari skýringa við, og ætti einnig að vera ljóst, að óheppilegar afleiðingar þessa bitna í ríkara mæli á öðrum en þeim, sem gert er að greiða skatt þennan. Stóreignaskattur sem þessi og þeir, er á hafa verið lagðir á undanförnum árum, getur átt rétt á sér sem liður í gagngerðum ráðstöfunum til þess að skapa varanlegt jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. En sé farið að endurtaka slíka ráðstöfun í sífellu og beita slíkum aðgerðum í sambandi við efnahagsráðstafanir, sem engum dettur í hug að geti verið annað en bráðabirgðalausn, svo sem lögin um útflutningssjóð o.fl. frá síðastliðnum áramótum, þá fer ekki hjá því, að þeirra óheppilegu áhrifa gæti, er hér hefur verið gert grein fyrir, og ber við því að vara, ekki sökum hagsmuna þeirra, er skattana eiga að greiða, en þeir eru að mínu áliti hér aukaatriði, heldur vegna hagsmuna almennings.



Herra forseti. Þetta frv. er að mestu leyti sniðið eftir þeim l. um stóreignaskatt, sem samþ. voru 1950 og settur var á um leið og gengisbreytingin var framkvæmd það ár. Þegar gengisbreytingin var gerð í byrjun árs 1950, var tekið afleiðingunum af þeirri miklu byltingu, sem orðið hafði í efnahagskerfi landsins í stríðinu og eftir stríðið, og þeirri miklu verðlækkun krónunnar, sem þá var orðin. Undir þeim kringumstæðum og eftir peningaflóð stríðsáranna mátti að mörgu leyti teljast eðillegt, að ráðstöfun eins og stóreignaskatturinn þá væri gerð, þótt hins vegar síðari reynsla í sambandi við framkvæmdina gerði það vafasamt, hversu hyggileg ráðstöfunin hafi verið, þegar öll kurl voru komin til grafar. En eins og á stóð, mælti margt með því, að þessi leið væri farin. Nokkrar aðrar þjóðir, þ. á m. Danir, fóru eftir stríðið út í eignakönnun og lögðu á stóreignaskatt, en þar reyndist það svo, að þessar ráðstafanir höfðu að mörgu leyti í för með sér mjög óþægileg áhrif á efnahagskerfið, svo að því var jafnvel haldið fram af fræðimönnum, að eignakönnunin og stóreignaskatturinn hefði reynzt Dönum þyngri í skauti en hernám Þjóðverja. Nú er lagt til með frv. þessu, að nýr eignarskattur verði lagður á 7 árum eftir þann fyrri. Er þessi skattur að mestu leyti lagður á sömu eignir og fyrri skatturinn, því að fasteignirnar eru aðalgrundvöllurinn undir skattlagningunni, en þær eru hækkaðar mjög í verði, eða frá því að vera metnar á sexfalt fasteignamat við fyrri stóreignaskatt upp í fimmtánfalt fasteignamat af húseignum í Reykjavík. En þegar hinn nýi væntanlegi fasteignaskattur verður gjaldkræfur, má segja, að meginhluti gjaldenda fyrri fasteignaskatts, sem að sjálfsögðu eru í verulegum atriðum þeir sömu og einnig borga þennan skatt, eigi enn ógreitt allt að því 2/3 hlutum af þeim skatti, sem lagður var á 1950. Ég þekki ekki til, að endurtekning á slíkum ráðstöfunum hafi átt sér stað í öðrum löndum, þar sem stóreignaskattur var lagður á eftir stríð. Í frv. er greind sú meginástæða fyrir þessum nýja skatti, að það sé nauðsynlegt í því skyni að stöðva verðbólguna og koma efnahagsmálunum á traustari grundvöll. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að ná þessu marki er óhjákvæmilegt að leggja verulegar fjárhagsbyrðar á þjóðfélagsþegnana, og þykir rétt, að þyngstu byrðarnar komi á þá, sem mest hafa hagnazt af verðbólgu undanfarinna ára, þá, sem mestar eignirnar eiga.“ Ég er sammála um það, að þyngstu byrðarnar eiga að koma á þá, sem hafa breiðust bökin. Ég er ekki að telja þá undan, sem ríkir eru, að bera sinn hluta byrðanna, þegar nauðsyn þjóðfélagsins kallar. En hér virðist vera meginröksemdafærslan sú, að þeir, sem hafa hagnazt á verðbólgunni, skuli skila nokkru aftur af því, sem þeir hafa grætt á þennan hátt. Ég er líka sammála þessu. En spurningin er aðeins þessi að minni hyggju: Á hvaða hátt verður þetta réttlátlega gert, og hverjir hafa grætt á verðbólgunni? Við skulum taka dæmi. Maður, sem átti skuldlausa eign fyrir stríð, sem virt var að fasteignamati á 80 þús., gat naumast á þeim tíma kallazt stóreignamaður. Við getum kallað manninn bjargálna. Nú verður svo gert samkvæmt frv., að þessi eign hans er fimmtánfölduð að fasteignamati og honum er sagt að greiða nokkurn stóreignaskatt af þessari eign, sem að vísu er ekki mikill, um 30 þús. kr. Þessi sami maður þurfti líka að borga nokkurn stóreignaskatt fyrra skiptið. Þessi maður er nú engu ríkari en hann var 1939. Í bezta lagi stendur hann alveg í sömu sporum. En það, sem hefur gerzt, er, að krónan hefur lækkað, en eignin hefur staðið í stað, maðurinn hefur m.ö.o. komizt hjá því að tapa á krónulækkuninni, en hann hefur ekkert grætt á henni. Það sama gildir um vélar, tæki og annað því um líkt. Verðbólgan eykur ekki raunverulegt gildi þeirra hluta, sem menn hafa átt, áður en verðbólgan hófst. Hins vegar má segja, hafi menn stofnað til mikilla skulda til þess að eignast þessi tæki og hafi borgað skuldirnar, meðan verðbólgan var hraðvaxandi, að slíkir aðilar hafi grætt á verðbólgunni. En þegar leitað er réttlætis í máli eins og þessu, verður að mínu viti fyrst deilt um það, hvað nettóeign manna má vera mikil, áður en þeir komast í stóreignaskatt og er skipað á bekk með milljónamæringum. Flestum mun nú finnast, að það sé sanngjarnt, að menn megi eiga þak yfir höfuðið og kannske eitthvað örlítið meira, áður en þeim er skipað á bekk með þeim ríku. Ég álít, að það eigi að athugast mjög gaumgæfilega, hvar þessa linn á að draga og á hvaða eign skatturinn eigi að byrja, ekki sízt með tilliti til þess, að flestir þeirra, sem undir þennan nýja skatt koma, hafa þegar greitt stóreignaskatt af þessum sömu eignum. Við þessa umr. málsins og með þeim stutta tíma, sem menn hafa haft til íhugunar um málið, frá því að það var lagt fram hér í deildinni í gær, er ekki við að búast, að hægt sé að ræða það nú á þessari stundu ýtarlega, og hljóta því þessar umr. að vera aðeins lauslegar athuganir. Ég vil þó í þessu sambandi benda á nokkur atriði, sem ég tel að verulegu máli skipti. Í l. um stóreignaskatt 1950 var félögum gert að greiða skatt fyrir hluthafa sína eða félagsmenn, að því leyti sem tilheyrði eign einstaklinganna í viðkomandi félagi. Þessi greiðsla var þá ekki afturkræf. Nú er gerð sú breyting, að félögin geti krafizt endurgreiðslu frá félagsmönnum sínum. Ég álít, að með þessu komist félögin algerlega frá því að greiða nokkurn skatt af eignum sínum, hversu rík sem þau kynnu að vera, en einstaklingarnir verða að borga af eignarhlut sínum í félögunum, þótt þeir hafi engin tök á að ná út nokkru af eign sinni í félögunum til þess að standa straum af greiðslu skattsins. Á þetta sérstaklega við um hlutafélög, sem bundin eru mjög ströngum lagaákvæðum um sjóði og úthlutun arðs. Ég tel, að það sé engin sanngirni, að svo sjálfstæðir fjárhagsaðilar sem hlutafélögin eru sleppi við skattinn, en einstaklingarnir látnir bera hann, án þess að þeir geti á nokkurn hátt notfært sér þau verðmæti, sem þeir samkvæmt virðingu skattayfirvalda eru taldir eiga í viðkomandi félagi. Ég er hræddur um, ef þessu atriði verður ekki breytt, að fyrirsjáanlegt sé, að mjög miklar deilur muni risa í félögunum um þetta efni. Fyrri stóreignaskattur átti að greiðast á 20 árum, og var hann þó ekki talinn, að mig minnir, bærri en um 50 millj. kr. Nú á að innheimta 80 millj. kr. á 10 árum. Þótt aldrei geti farið hjá því, að slíkur skattur hafi mikil áhrif á efnahagskerfið, er þó dregið úr hinum truflandi áhrifum hans því meira, sem hann er greiddur á lengri tíma. 10 ára greiðslufrestur er of skammur. Svo stuttur tími getur haft hættulegar afleiðingar. Eina skynsamlega leiðin til að forðast slíkt er að hafa gjaldfrestinn svo langan, að efnahagskerfið verði fyrir sem minnstri truflun við innheimtuna. Vextir af fyrri stóreignaskatti voru 4%. Nú er gert ráð fyrir, að greitt verði 6% af því, sem eftir stendur af skattinum. Að vísu hafa vextir hækkað síðan 1950, en ég tel, að 5% séu sanngjarnir vextir, eins og aðstæður eru. Eins og ég sagði áðan, er áætlað, að allur skatturinn sé um 80 millj. kr. Þessa fjárhæð á að taka með 8 millj. kr. afborgun á ári auk vaxta, sem í byrjun geta verið um 4 millj. Hér eru því raunverulega teknar 10–12 millj. kr. fyrstu árin af veltufé atvinnuveganna og á einn eða annan hátt settar í nýja fjárfestingu, þar sem skatturinn á allur að renna til íbúðabygginga. Þetta álít ég að sé talsvert íhugunarefni. Ég skal ekki lasta fjárfestingu í þessu skyni, en okkur er þá jafnframt nauðsynlegt að gæta þess að reisa okkur ekki í þessu efni frekar en öðrum hurðarás um öxl, m.a. með því að draga svo mikið fé frá atvinnuvegunum og almennum rekstri í landinu, að það gæti valdið samdrætti eða jafnvel kreppu, - eða það gæti valdið enn meiri þenslu verðbólgunnar, sem þjóðin nú er að reyna að spyrna fótum gegn.



Það var aðeins til þess að benda á eitt atriði, sem komið hefur fram. Það kom hér fram hjá hv. 9. landsk. þm. (ÓB) nokkur ótti um, að skattur eins og þessi gæti dregið úr sparifjársöfnuninni, haft óheppileg áhrif á sparifjársöfnunina. Í þessu sambandi vildi ég benda á, að mér finnst, að það ætti alls ekki að vera hætta á því, að þessi skattaálagning geri þetta, einmitt vegna þess, að sparifé er undanþegið skattinum. Þessi skattaálagning verkar einmitt til þess að bæta nokkuð úr því mikla ósamræmi, sem sparfjáreigendur hafa orðið að búa við, samanborið við aðra eignamenn hér á landi. Þessi skattur verkar í þá átt og sýnir, að löggjafanum er þetta atriði ljóst og vill einmitt bæta úr þessu, um leið og fjármuna er aflað til nauðsynlegra framkvæmda. - Það var aðeins þetta, sem ég vildi taka fram, en að öðru leyti sýnist mér, að þau atriði, sem hér hafa komið fram og snerta einstakar greinar, ættu að skoðast í nefnd.