Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar þessi samningur við Bandaríki Ameríku, sem hér er til umr., var til meðferðar hér á hæstv. Alþ., greiddi ég atkv. gegn honum, vegna þess að ég taldi hann óheppilegan í ýmsum atriðum. En þar sem samningurinn var gerður með samþykki meiri hluta Alþ., þá tel ég, að það verði vitanlega að framkvæma hann. Og þar sem ég tel það viðunandi aðferð, sem gert er ráð fyrir í því frv., sem hér liggur fyrir, þá greiði ég atkv. gegn dagskrártill. og segi nei.



Ég var andvígur flugvallarsamningnum við Bandaríkin og þar á meðal þeim ákvæðum hans, sem hér er gert ráð fyrir að lögfesta. Mér væri því skapi næst að segja nei við frv. Hins vegar á hér aðeins að vera um að ræða staðfestingu á ákvæðum í milliríkjasamningi, sem þegar hefur verið gerður og ekki verður breytt að svo komnu, og má því segja, að um formsatriði eitt sé að ræða, sem ekki verði hjá komizt. Ég tel heppilegra að lögfesta þau atriði samningsins, sem sérstakrar lögfestingar þurfa, með einum l., en setja ekki sérákvæði í mörg l. þann stutta tíma, sem ég vona, að samningurinn verði í gildi. Á hinn bóginn tel ég brýna nauðsyn bera til, að þessi einu l., sem lögfesta ákvæði samningsins, séu alveg sérstæð, þannig að enginn vafi sé á því, hvað séu l. hér á landi að þessu leyti og hvað ekki, og þannig ætti að vera hægt að hafa þau. Þess vegna get ég ekki fylgt dagskrártill. hv. minni hl. fjhn. - Frv. því, sem hér liggur fyrir, er þó ábótavant í þessu tilliti. Af þessum ástæðum get ég heldur ekki fylgt því. Ég mun því ekki greiða atkv., hvorki um dagskrártill. né um frv.



Með tilvísun til grg. hv. þm. V-Húnv. segi ég nei.

Frsm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Atvmrh. sendi fjhn. þetta frv. með tilmælum um, að hún flytti það, og það hefur n. gert, en að sjálfsögðu hafa einstakir nm. óbundnar hendur um afstöðuna til málsins. Þetta frv. þarf ekki langra skýringa við, og vísast í því sambandi til ýtarlega fskj., er fylgja frv. Hér er aðeins lagt til, að breytt verði þeirri fjárupphæð, sem ríkisstj. heimilast að taka til láns til síldarverksmiðjanna, sem reistar eru á þessu ári. Fjhn. leggur til, að máli þessu verði vísað til 2. umr., og skýringar á því liggja alveg í fskj.



Mér þykir ekki ósennilegt, að þetta frv. komi hv. alþm. einkennilega fyrir sjónir. Þar er lagt til að heimila ríkisstj. að taka lán f. h. ríkisins, allt að 38 milljónum króna, og segir í grg., að fé þessu eigi að verja til byggingar síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði og Skagaströnd, sem unnið hefur verið að undanfarið. Ég geri ráð fyrir, að þeir hv. þm., sem áttu sæti hér á næstsíðasta þingi, minnist þess, að á síðustu dögum þingsins var lagt fram frv. um lántökuheimild vegna þessara verksmiðjubygginga, og var það tekið hér til meðferðar í Nd. 27. apríl og afgr. við allar þrjár umr. sama dag. Þetta frv. var á þskj. 997, og það var flutt af fjhn. d., eins og þetta frv. nú, og þá var farið fram á að hækka lántökuheimildina úr 20 milljónum í 27 milljónir. Þá var komist svo að orði í grg. frv.: „Framkvæmdir eru nú það vel á veg komnar, að nokkurn veginn má sjá, hver byggingarkostnaðurinn verður. Má ætla, að til þess að unnt verði að ljúka byggingarframkvæmdum bæði í Höfðakaupstað og Siglufirði, þurfi að hækka lántökuheimild ríkisstj. úr 20 millj. kr., eins og hún er í núgildandi l., upp í 27 millj. kr.“ Þetta var Alþ. sagt í apríl í vor. En nú kemur hins vegar á daginn, að þær upplýsingar, sem þá voru gefnar, hafa verið villandi, því að nú er sagt, að 38 millj. kr. þurfi til þessara framkvæmda, og farið fram á, að lántökuheimildin verði hækkuð upp í 38 millj., eða um 11 millj. kr. frá því í vor. Nú fylgir bréf frá byggingarnefnd verksmiðjanna, sem er prentað sem fskj. með grg., og þar er nokkurs konar yfirlitsreikningur um byggingarkostnaðinn. Ég ætla nú ekki að ræða mikið um þetta mál við l. umr., en er það kom til fjhn. fyrir fáum dögum, óskaði ég eftir, að það yrði athugað í n. milli umr., og var því vel tekið af nm. og það er full ástæða til að taka mörg atriði þess til nánari athugunar. Það liggur í augum uppi, að hinn mikli munur á þeim upplýsingum, sem gefnar hafa verið um byggingarkostnaðinn, er óeðlilegur. Þar er ekki nema tvennt til. Annaðhvort hefur verið vísvitandi farið með blekkingar í vor í þessu máli eða vanþekking þeirra, er sjá áttu um framkvæmdirnar, hefur verið meiri en hún má vera hjá þeim, sem fengnir eru til að stjórna þýðingarmiklum framkvæmdum fyrir hönd ríkisins. Ég tel sem sagt fulla ástæðu til að athuga málið nánar og vænti, að það verði sérstaklega gert í fjhn. milli 1. og 2. umr.



Þannig stendur á, að jörðin Gilstreymi í Lundarreykjadal er önnur fremsta jörðin í dalnum. Þar er myndarlegur búskapur, hýsing í bezta lagi, og er þegar búið að taka til ræktunar allt það land nærri bænum, sem tiltækilegt þykir að rækta. En svo hagar til landamerkjum milli Gilstreymis og Englands, sem var kirkjujörð frá Lundi að fornu, að þau eru heima undir túni í Gilstreymi, en land þeirrar jarðar er í aðrar áttir frá bænum, og þó einkum til fjalls, og er það bæði mikið og við hæfi jarðarinnar. Frá Englandi eru aftur á móti 3½ km. út að landamerkjunum milli bæjanna. Nú hefur bóndinn í Gilstreymi farið fram á að fá keypta um 5 ha. landsspildu af landi Englands við landamerkin, og er það land sæmilegt til ræktunar með því að þurrka það upp. Í því skyni hefur hann leitað samþykkis ábúanda Englands, umráðamanns jarðarinnar, sem er hreppstjórinn í Lundarreykjadalshreppi, og prófastsins í Borgarfjarðarprófastsdæmi, og eru þeir allir samþykkir því fyrir sitt leyti, að bóndinn í Gilstreymi fái keypta þessa landspildu, eins og frá er skýrt í grg. þessa frv. Rýrir þetta í engu gildi Englands, því að þar er gott og mikið land til. ræktunar heima við bæ. Með tilliti til þess, hve mikla þýðingu þetta mál hefur fyrir áframhaldandi byggð í Gilstreymi, vildi ég nú mælast til þess við hv. Alþ., að það veitti ríkisstj. heimild til að selja þessa litlu landspildu. Á undanförnum árum hefur þrásinnis verið leitað til Alþ. með svipuð tilmæli, enda virðist liggja opið fyrir og vera sjálfsagt að sinna þeim til að tryggja búskap vissra jarða, gefa færi á að skipta nokkru landi á milli þeirra, þar sem það getur haft úrslitaþýðingu fyrir byggð jarðanna og myndarlegan búskap þar. Ég mælist svo til þess, að frv. verði vísað til hv. landbn., eins og venja er til um slík mál, og vænti þess, að n. taki það til velviljaðrar athugunar og afgreiðslu við fyrstu hentugleika.



Herra forseti. - Mér finnst ekki mega minna vera en ég þakki samrh. mínum, hæstv. atvmrh., fyrir þá hugulsemi, sem hann hefur nú sýnt mér með því að bera hér fram frv., sem ég hef verið að undirbúa nú um nokkurt skeið og látið gera athuganir í sambandi við. En þessi hæstv, ráðh. hefur tekið af mér ómakið um að flytja málið og borið það fram í frv.- formi og látið fylgja teikningu af fyrirhuguðum mannvirkjum þarna, lýsingu á hafnarstæðinu og áætlun vitamálastjóra. Ég er honum náttúrlega þakklátur fyrir þessa alveg sérstöku hugulsemi, fyrst og fremst af því, að það er engum ljósara en mér, hver þörf er á, að höfn sé byggð á þessum stað, eða a.m.k. nálægt þessum stað, af ástæðum, sem hann nú lýsti að nokkru leyti. Þarna hagar svo til, að þær hafnir, sem þarna eru nærri, Sandur og Ólafsvík, eru mjög ófullkomnar. Hins vegar eru fiskimið þarna skammt undan ströndinni, og er því mikil þörf á, að úr sé bætt þarna um hafnarskilyrði. Hæstv. atvmrh. segir í grg. frv., að íbúarnir við utanvert Snæfellsnes hafi fyrir löngu séð, að við svo búið mætti ekki standa. Þeir hafi komið auga á Rif á Snæfellsnesi sem líklegt hafnarstæði, og að tilhlutun þeirra hafi vitamálastjóri látið fram fara rannsókn á hafnarskilyrðum þarna, látið fram fara nauðsynlegar mælingar og kortlagt staðinn. - Þetta er nú að vísu ekki fyllilega rétt. Ég leyfi mér að fullyrða, að það er að mjög verulegu leyti rangt, því að íbúarnir á utanverðu Snæfellsnesi hafa ekki alls fyrir löngu ekki verið á því, að höfn skyldi byggð þarna. Þegar ég hafði verið vitamálastjóri um nokkurra ára skeið, kom ég á þennan stað og skoðaði hann. Ég sá strax, hve góð hafnarskilyrði voru þarna, og athugaði ég þá staðinn að nokkru leyti. Þá var mér ekki kunnugt um eina einustu rödd, sem nokkurn tíma hefði komið fram um, að höfn þyrfti að byggja á þessum stað. - Nokkru síðar, eða 1942 um vorið, kom til mín sendinefnd frá Snæfellsnesi, sem vildi láta endurbæta hafnirnar á Sandi og í Ólafsvík og í Grundarfirði. Ég hafði orð á því við þessa sendinefnd, hvort ekki mundi vera heppilegra að gera eina góða höfn á Rifi í stað þriggja, sem væru heldur ófullkomnar. - Einn af þessum sendinefndarmönnum var flokksbróðir núverandi hæstv. atvmrh. - Nokkru eftir að þessi orð höfðu farið á milli mín og sendinefndarinnar, kom heilsíðugrein í blaði hæstv. ráðh., og var sagt þar, að Alþfl. ætlaði að taka upp íbúana á Sandi og í Ólafsvík og flytja þá nauðungarflutningi á annan stað. Svona var andinn hjá þessum flokksmönnum þá í þessu efni. Og að segja, að athugun eða rannsókn hafi verið gerð í þessu efni að tilhlutun íbúanna á utanverðu Snæfellsnesi, er fjarri sannleikanum. Ég fékk því til vegar komið, að nokkur athugun var gerð á hafnarskilyrðum á þessum stað. Aðeins bráðabirgðarannsókn þarna leiddi í ljós, að þarna eru frá náttúrunnar hendi góð skilyrði til hafnargerðar. Þarna er klappar. botn, sem rís rétt fyrir utan höfnina uppi í sjávarmáli og getur skýlt höfninni vel, ef ofan á hann er byggt, og má nota hann að mjög verulegu leyti sem skjólgarð fyrir höfnina. En þarna er svo grunnt, að höfnin er alveg ónothæf fyrir nokkurt skip. Það voru gerðar bráðabirgðarannsóknir á því, hvernig mundi vera að grafa þarna upp höfnina. Hæstv. atvmrh. sagði í sinni ræðu, að þarna væri ægissandur, sem mætti með tiltölulega litlum tilkostnaði grafa burt. Það er mjög fjarri sanni. Mjög verulegur hluti af botninum í þessari höfn er mjög grýttur. En þó mun vera hægt með tækjum, sem væntanleg eru til landsins, að vinna bug á þeim erfiðleikum. En af því að hæstv. forseti hefur bent mér á, að fundartími væri að verða á þrotum, skal ég fara fljótt yfir sögu. Svo hagar til, að í Ólafsvík eru líka talsverðir möguleikar á hafnargerð í stórum stíl, ef ekki er haldið sig að því sama fyrirkomulagi þar, sem verið hefur, heldur flutt um set. Það hefur verið ósk manna í Ólafsvík og þar í grennd, að sá möguleiki yrði mjög vel athugaður, áður en nokkru yrði slegið föstu um Rif. Þetta var vitamálaskrifstofunni falið að gera árið, sem leið. En mér hafa ekki borizt skýrslur um rannsókn á hafnarskilyrðum í Ólafsvík og Rifi eða um samanburð á þeim stöðum í þessu efni. Og það var ein ástæðan til þess, að ég treysti mér ekki að svo komnu að flytja frv. um þetta efni, heldur vildi ég fá úr því skorið, hvort ekki væri hægt með svipuðum eða sama kostnaði að koma upp höfn þarna í Ólafsvík eins og á Rifi. Annað atriði, sem hæstv. atvmrh. gengur fram hjá, er, að vegarsambandið milli Ólafsvíkur og Rifs og Ólafsvíkur og Sands er þannig, að það er mjög erfitt að gera þar varanlegar umbætur, sem tryggi þar vegarsamband á öllum tímum árs. Það mundi kosta mjög mikið fé, svo að skipti milljónum kr. Ekki hefur hæstv. atvmrh. séð ástæðu til að taka það með í reikninginn. En óneitanlega er höfn á Rifi gagnslítil, ef ekki eru samtímis og hún er gerð gerðar ráðstafanir til þess að koma þarna á góðu vegarsambandi. Aðalniðurstaða mín er því sú í þessu máli, að það þurfi miklu betur en gert hefur verið að athuga möguleikana á hafnargerðum á þessum tveimur stöðum og gera þar á samanburð og setja upp nákvæmari áætlun um það en vitamálastjóri hefur sett hér upp í bréfi, sem hér fylgir frv. og er, að ég ætla, skrifað til samgmrn., þó að það sé hér komið sem fskj. - Þá voru þær áætlanir, sem þá voru gerðar, eingöngu lauslegar bráðabirgðaáætlanir og tæplega það ýtarlegar, að hægt sé að hugsa sér að byggja á þeim sérstaka lagasetningu. Enn fremur vil ég geta þess, að enn er annar staður, sem einnig kemur til álita, er gera þarf út um, hvar heppilegast sé að gera vandaða höfn á Snæfellsnesi, og það er Grundarfjörður. Sá staður er frá náttúrunnar hendi að mörgu leyti ágæt höfn, svipað eins og Rif, og að ýmsu leyti hægt að gera þar hafnarbætur, og hafa verið gerðar þar hafnarbætur fyrir nokkur hundruð þús. kr. á undanförnum árum, svo að skip geti fengið þar sæmilega afgreiðslu. En það er um þennan stað að segja, að hann liggur að vísu nokkru innar og fjær miðunum en Rif, og þess vegna er náttúrlega ekki eins stutt að sækja sjó þaðan eins og frá Rifi. En sá munur er þó ekki meiri en það, að ef það út af fyrir sig væri það eina, sem á milli bæri, þá þyrfti það ekki að mínu viti að valda neinum úrslitum. Ég tel þess vegna, að það þurfi að liggja fyrir miklu ýtarlegri upplýsingar um málið en nú eru fyrir hendi, áður en hægt sé að taka ákvörðun um það að lögfesta, hvern af þessum stöðum eigi að velja til þess að koma þar upp fullkominni höfn á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Og það hef ég falið vitamálaskrifstofunni að gera og býst við að fá frá henni þær niðurstöður, sem óskað hefur verið eftir. Ég fyrir mitt leyti hef sízt á móti því, að þetta frv. gangi hér áfram til afgreiðslu. En ég vildi eindregið mælast til þess, að áður en hv. sjútvn., sem væntanlega fær málið til athugunar, afgreiðir það, kynni hún sér ástæður í málinu samkv. því, sem ég hef nú tekið fram, kynni sér það, hvað liggur fyrir af upplýsingum varðandi þessi atriði, sem ég hef minnzt á, og hvað kann að vanta af nauðsynlegum upplýsingum og hvort ekki væri eðlilegra, að þær upplýsingar, sem væntanlegar eru, komi, áður en málið er afgr. Ég viðurkenni þörfina fyrir höfnina. Ég hef - alveg skrumlaust sagt - sennilega meira en hæstv. atvmrh. athugað þetta mál og það kannske áður en nokkrir aðrir höfðu beint huga sínum að því, þó að það hafi ekki verið borið fram í frv.- formi hér enn. En það er af þeim ástæðum, sem ég hef greint. - Ég vil þess vegna allra manna helzt mæla með því, að þetta mál geti fengið mjög ýtarlega og nákvæma athugun, en hins vegar, að því verði ekki flaustrað af, án þess að þær athuganir séu fyrir hendi.



Herra forseti. - Þetta er mál, sem mikið hefur verið um rætt, og fylgir frv. nokkuð ýtarleg grg. ásamt álitsgerð frá vitamálastjóra. Það er því ekki þörf á langri ræðu frá minni hendi um málið nú. Tilefni þessa máls er það, að svo er háttað á utanverðu Snæfellsnesi, að þar er engin höfn, sem sæmileg geti talizt, til þess að þaðan sé hægt að stunda fiskveiðar. Þó eru þarna á utanverðu nesinu tvö þorp, sem að vísu hafa staðið í stað undanfarin ár, vegna þess að aðstaða til sjósóknar er svo erfið þarna, sérstaklega þó eftir að aðstaða batnaði í öðrum verstöðvum, þannig að hinir athafnasamari menn hafa yfirleitt leitað með stærri báta á aðra staði, þar sem betri eru hafnir. - Nú er svo komið fyrir íbúunum þarna á þessu nesi, að annaðhvort er að gera, að fólkið verði að fá þarna hafnarskilyrði, sem tryggi því að geta sótt sjó í flestum veðrum, þegar hægt er að sækja sjó í öðrum verstöðvum, og að geta rekið atvinnuveg sinn uppihaldslaust, sem það gæti, ef það fengi einnig fiskiðjuver, eða það verður að hætta að búa þarna og flytja burt. Á síðustu tímum hefur mikið borið á því, að íbúarnir þarna í þessum þorpum hafi flutzt þaðan og hingað til staða við Faxaflóa, og þá ekki sízt til Reykjavíkur. Og það er til þess að reyna að stöðva þennan straum og gera þetta pláss byggilegt aftur, að þarna er lagt til, að komið verði upp höfn. - Ýmis fleiri rök liggja að því, að rétt sýnist að koma þarna upp höfn. Þarna eru góð fiskimið rétt uppi í landsteinum, þannig að þarna er nokkurra mínútna ferð út á fiskimiðin, sem eru að ýmsu leyti sambærileg við beztu fiskimið okkar við Faxaflóa. Ef þarna væri höfn, væri hægt að reka þarna bátaútveg með fullt eins miklum árangri eins og þar, sem bezt er hér við Faxaflóa. En þessi fiskimið hafa ekki verið hagnýtt að þessu, nema að tiltölulega litlu leyti. Þó hefur verið nokkuð um það, sérstaklega hafa bátar af Vestfjörðum verið gerðir út þarna til útilegu til að verka fiskinn um borð og flytja burt. En á meðan á stríðinu stóð, hefur verið minna um þetta en áður, að bátar hafi lagt stund á veiðar þarna, en einkum verið gerðir út frá Grundarfirði. - Það virðist erfitt að halda bátum þarna út til útilegu, þegar betri aðstaða er til þess á öðrum stöðum. Má því gera ráð fyrir, að þessi útgerð muni dragast mjög mikið saman þarna, og kannske falla alveg niður, ef hafnarskilyrði verða ekki bætt. En þá yrði svo komið, að þarna væru mjög dýrmæt fiskimið, sem þá lægju mikið til ónotuð. Þannig er nú ástatt fyrir mönnum, sem eiga báta þarna vestur frá, að þeir verða að liggja í landi dögum saman, þegar sæmilegt sjóveður er, vegna þess að þeir komast ekki frá landi. Loks, þegar þeir komast á sjóinn verða þeir að bíða eftir sjávarföllum til þess að geta lent. Og ef nokkuð breytist veður, getur svo farið, að þeir verði að fara langar leiðir til þess að komast í höfn annars staðar eða fara suður fyrir nesið og liggja þar. Vegna þessa ástands er útlit fyrir, að ekki verði lengi stunduð útgerð með þessu móti á þessum stað, enda eru menn í hópum að gefast upp við það. Rifsós er gömul höfn, og frá náttúrunnar hendi eru þarna nokkuð einstakir hlutir, sem ég býst við, að séu hvergi til á landinu annars staðar, stórgrýtisgarður til varnar gegn öllum sjóum úr tveimur áttum - algerlega frá náttúrunnar hendi. En innan við þann garð er ægissandur, nægilega djúpur til þess, að þar sé hægt að koma upp fullkominni hafskipahöfn með því einu að grafa upp sandinn og setja upp hafnarbakka. Þeir, sem þarna eru kunnugir, og þeir, sem rannsakað hafa þennan stað, telja, að þarna sé mjög æskileg aðstaða að öllu leyti til þess að koma upp höfn, og telja, að hún ætti ekki að þurfa að verða svo mjög dýr. Ég álít, að framkvæmdum megi haga þannig - og hef rætt um það við kunnáttumenn - , að hægt sé með tiltölulega litlum tilkostnaði að koma þarna fyrir mjög sæmilegri bátahöfn, þannig að hægt væri að nota mannvirkin mjög fljótt, eftir að byrjað væri á að byggja bryggjuna. Rifsós liggur á milli Hellissands og Ólafsvíkur, og mun ekki vera þangað nema 3 til 4 km frá Sandi og 11 km frá Ólafsvík. Með því að setja bæði þessi þorp í vegarsamband við Rifsós mundi því hafnargerð þar koma þessum tveimur þorpum að mjög miklu gagni, þannig að menn, sem byggju í þessum þorpum, gætu hafi útgerð sína á þessum stað, á Rifi. Gæti þannig fólkið í þessum þorpum haft betri afkomu en það býr nú við, ef þessi mannvirki, sem í frv. er gert ráð fyrir, yrðu reist. Og það er ekki vafi á því, að ef höfn væri komið upp á Rifi, eins og það er utarlega á nesinu, gætu mörg skip leitað þarna hælis í vondum veðrum, í stað þess að leita upp á von og óvon þess úrræðis að fara fyrir Snæfellsnesið og hingað í flóann. Maður veit, að illa hefur farið fyrir mörgum skipum, sem reynt hafa að fara þannig fyrir nesið í vondum veðrum. Vil ég leyfa mér að leggja til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.