Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Þetta frv. ætti að geta orðið til allmikils gagns, án þess kostnað leiði af því. Í 2. gr. frv. er tilgangurinn tekinn fram, sem er sá, að koma á samræmi í kenslu barna um land alt. Enn er slíkt samræmi ekki fengið. Börnunum er á ýmsan hátt sjeð fyrir mentun, svo sem með heimavistarskólum, heimangönguskólum og farkenslu, auk hinna föstu skóla í kaupstöðunum. Tilgangurinn er að fá fast kerfi innan hvers fyrirkomulags, þannig að börn lesi sömu bækur og sje sett sama námsefni á hverju stigi kenslunnar. Ætti þá ekki að þurfa að koma fyrir, að barn, sem flytst úr hjeraði, yrði látið læra alt annað eða beitt yrði við það ólíkum kensluaðferðum og áður. Ætlun mín er sú, að alstaðar þar, sem sama skólafyrirkomulag ríkir, sje jafnlangt gengið á hverju aldursstigi. Ekki hugsa jeg mjer þó, að hjer sje myndað dautt og óhreyfanlegt kerfi, heldur sjeu höfuðlínurnar dregnar af þessari nefnd. Nefndin ætti að geta gert allmikið gagn, án þess að starfið væri mjög mikið eða margir fundir haldnir. Hún á aðeins að leggja grundvöllinn að því að samræma kensluna. Kröfurnar, sem henni ber að gera, verða að miðast við meðalhæfileika. Best gefnu börnin yrðu þá að fá viðbótarfræðslu. Gert er ráð fyrir annari nefnd, sem hafi sama starf á hendi fyrir unglingaskólana, þegar þeim fjölgar, og þessi á að hafa fyrir barnaskólana. Óska jeg svo, að frv. þetta gangi til mentmn. að umr. lokinni.

Halldór Steinsson Jeg vildi aðeins skjóta þeirri spurningu til hæstv. stj., hvort hún ætlast til, að nefnd þessi vinni kauplaust. Og ef svo er ekki, þá hvaða kaup henni er ætlað.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Spurning þessi er alveg rjettmæt. Það er gert ráð fyrir því, að nefndin vinni kauplaust. Er það ekki harðara að göngu fyrir hana en t. d. Þingvallanefndina, sem vinnur nú kauplaust. Sama ætti að geta gengið yfir þessar nefndir, sem frv. gerir ráð fyrir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Því er eins varið með þetta mál og það, sem áðan var nefnt, að það er flutt samkvæmt áskorun samþyktri hjer í deildinni í fyrra. Hjúalögin, sem nú gilda, eru orðin 60 ára gömul og því ekki undarlegt, þó að þau þurfi að endurskoðast. Hinsvegar hafa frv. í þessa átt legið fyrir tveim þingum og ekki náð fram að ganga, og veit jeg ekki, hvort vænta má, að málið fái meiri byr nú. Hinsvegar þótti stj. sjálfsagt að verða við þessari áskorun þingsins. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að í þessari sömu þál. var því beint til stj. að láta endurskoða ákvæði gildandi laga um lausamenn og um skylduna til að eiga lögheimili. Var tveim hv.þm. falið að athuga þetta. En eins og hjer í deildinni í fyrra varð ágreiningur í þessu efni, eins fór svo nú, að þær till., sem fram komu, urðu ekki samhljóða, og eru því ekki lagðar fram af stj. hálfu neinar till. um þetta í frv.formi að þessu sinni. Enda hafði stj. mjög nauman tíma til að sinna málinu. En till. verða afhentar hv.allshn. Að svo mæltu vil jeg leggja til, að máli þessu verði að umr. lokinni vísað til hv.allshn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. núverandi 2. þm. Reykv. (HjV) bar fram hjer í deildinni í fyrra áskorun til stj. um, að hún legði fyrir þetta þing frv. um þetta efni. Máli þessu var þá vel tekið, bæði af þáverandi stj. og öðrum, og þáverandi atvmrh. (MG) gat þess í umr., að nokkur gögn væru í stjórnarráðinu þessu máli viðvíkjandi. Nú hafa þessi gögn verið notuð og hinsvegar einnig höfð hliðsjón af lögum annara þjóða um þetta efni, einkum sambandsþjóðar vorrar. Að lokinni þessari umr. legg jeg til, að máli þessu verði vísað til hv.allshn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Samkv. frumvarpi þessu er ætlast til, að Alþingi kjósi með hlutbundinni kosningu í byrjun hvers kjörtímabils nefnd, er hafi með höndum nokkurn hluta mentamálanna. Yrðu henni með því falin nokkur störf, er stjórnin og aðrir trúnaðarmenn landsins hafa áður haft. Fyrsta hlutverkið, sem nefndinni er ætlað, er að úthluta því fje, sem Alþingi leggur fram til viðurkenningar skálda og listamanna. Ýmsar aðferðir hafa nú verið reyndar til úrlausnar á þessu máli. Sú fyrsta var, að þingið sjálft úthlutaði þessu fje. Var það eflaust lakasta úrlausnin, ekki vegna þess, að þingið væri ekki í sjálfu sjer dómbært um þau mál, heldur af hinu, að jafnan lenti í hörðum deilum og löngum umræðum, þegar farið var að meta og vega verðleika umsækjenda. Slíkar umræður urðu nokkurskonar kvikskurður á mönnunum. Næst var sú skipun upp tekin, að fela sjerstakri nefnd málið til meðferðar. Var hún skipuð af háskólaráðinu og Bókmentafjelagsstjórninni. Síðast fjekk svo landsstjórnin úthlutunina í sínar hendur. Að vísu hefir ekki komið fram nein veruleg „kritik“ á því fyrirkomulagi, sem nú er. En hitt sýnist þó betra og eðlilegra, að sjerstök föst nefnd hafi þetta með höndum heldur en stjórnir, sem venjulega sitja aðeins skamma stund og brestur því eins gott yfirlit yfir þetta og nefnd, sem búast má við, að starfi um lengri tíma. Stjórninni mundi frekar hætta við að gera glappaskot. Get jeg nefnt dæmi, sem að vísu er alveg heiðarlegt, en sýnir þó, að stjórnirnar hafa ekki ávalt fylgt sömu reglu um kaup listaverka. Um tíma hafði ekkert verið keypt af Ásgrími málara. En nú hefi jeg keypt 3 málverk af honum. Má vera, að það sje of mikið, en að áður hafi það verið of lítið. Í nefnd, þar sem allar stefnur ættu fulltrúa, ætti að mega búast við meiri jöfnuði. Jeg skal ekki fjölyrða mjög um aðra liði frv. Aðeins drepa á sumt lauslega. Það hefir verið kvartað yfir því af listamönnum landsins, að talsvert fje færi úr landi fyrir altaristöflur, sem gerðar væru af útlendum mönnum. Það sýnist mjög vel við eigandi að láta íslenska málara búa til altaristöflur handa íslensku kirkjunum. Aðrar þjóðir keppast við að nota sína eigin málara. Og í öðrum löndum er það svo, að málarar geta ekki vænst neins markaðs utan síns eigin lands, nema þeir sjeu orðnir heimsfrægir. Nefndin ætti einmitt að sjá um það, að íslensku málararnir fái að sitja fyrir í þessu efni. E-liðurinn, sem er um það, að nefndin úthluti styrk til stúdenta og líti eftir, hvernig honum sje varið, er að nokkru leyti breyting á eldri lögum. Nefndin ætti að geta haft góð tök á að úthluta þessum styrk þannig, að hann kæmi sem rjettlátast og hagkvæmast niður. T. d. ætti hún að vita. í hvaða stöður helst vantaði menn í það og það skiftið, og koma í veg fyrir, að of margir fengju styrk til sama náms. Er ilt, að slíkir menn þurfi að leita úr landi til atvinnufanga og tapist þannig þjóðinni að loknu námi. F-liðurinn lýtur að atriði, sem ekki er enn komið í framkvæmd, en gert er ráð fyrir að komi, nefnilega því, að ein tegund af styrk sje sú, að styðja námsmenn og aðra til utanfarar með því að sjá þeim fyrir ókeypis fari með skipum Eimskipafjelagsins. Fjelagið er nú styrkt af ríkisfje, en hefir oft alt of fáa farþega milli landa, vegna samkepni hinna fjelaganna tveggja, er við það keppa nú. Þetta gæti því verið ýmsum þægilegt, án þess að það kostaði landið eða Eimskipafjelagið mikið. Að greiða þannig fyrir utanferðum manna gæti oft gert mikið gagn. Jeg skal taka dæmi. Þjóðskáldið Matthías Jochumsson, sem var alla æfi efnalítill og sat í lágt launuðu embætti, hafði brennandi löngun til utanfarar og gat ótrúlega oft veitt sjer það, að fara utan. En það er sennilegt, að einmitt þessar ferðir hans hafi átt mikinn þátt í því, að hann hjelt miklum sálarkröftum til hárrar elli. Þar var að vísu um stórskáld að ræða, en þó gætu fleiri haft gott af því, að gata þeirra væri greidd á þennan hátt. Síðasti liðurinn lýtur að öðru frv., og skal jeg ekki tala um hann að sinni. Ekki er gert ráð fyrir, að nefnd þessi fái nein laun fyrir störf sín fyrst um sinn. Ef störf hennar kynnu síðar að verða aukin svo, að ekki þætti fært, að hún starfaði kauplaust, má altaf ákveða þóknun til hennar í fjárlögum. Jeg vil svo óska, að frv. þessu verði vísað til mentmn., að umr. lokinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta er þriðja frv., sem borið er fram samkvæmt áskorun þessarar hv. deildar í fyrra. Það var eins og kunnugt er skipuð nefnd í þetta mál, og er frv. borið fram algerlega í þeirri mynd, sem hún gekk frá því. Þetta er að mínum dómi eitt hið merkasta menningarmál. En jeg skal játa, að jeg hefi ekki haft tíma til að athuga það eins og vert væri. Það fór nokkuð framhjá mjer, þegar það kom til umr. hjer á þingi í fyrra, vegna þess, að í mörgu var að snúast, og eins og menn, sjá á nál., hvenær það er dagsett, hefir stjórnin ekki haft mikinn tíma til að athuga málið síðan. Hinsvegar hefir málið fengið rækilega athugun í nefndinni. Um einstök atriði málsins ætla jeg ekki að ræða að þessu sinni, en vil sjerstaklega beina því til þeirrar nefndar, sem væntanlega fær málið til umsagnar, að hún athugi, hverja afstöðu skuli taka til þess fjelags, sem nú hefir rekstur víðvarps með höndum. Vitanlega er sjálfsagt við athugun málsins að snúa sjer bæði til þessa fjelags og eins til milliþinganefndarinnar. Jeg skal geta þess, að mjer finst nokkur vafi geta leikið á því, í hvaða nefnd málið ætti helst heima. Eftir eðli málsins finst mjer það jafnvel helst ætti heima í mentmn., en það hefir áður verið í allshn., og mun jeg því, vegna venju, gera það að till. minni, að því verði vísað til hennar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Í þessu frv. er farið fram á nýmæli í íslenskri löggjöf. Með því er stigið spor í áttina til þess að draga úr þeirri þjóðarspillingu, sem leiðir af áfengisnautninni, á þann hátt að láta þá, sem spillingunni valda, greiða fje til menningarstofnana. Í frv. er gert ráð fyrir, að það fje, sem inn kemur fyrir upptækt áfengi og í áfengissektir, renni í sjerstakan sjóð til styrktar listum og vísindum. Jeg hefi áður borið fram á Alþingi frv. í líka átt, en það fór allmiklu lengra en þetta. Það mun einmitt hafa fallið að miklu leyti fyrir þá sök, að það þótti svifta ríkissjóð of miklum tekjum. Fje þess menningarsjóðs, sem hjer er talað um að stofna, á einkum að verja í þrennum tilgangi: Til náttúrufræðirannsókna á Íslandi, til að skapa markað handa innlendum listaverkum og til útgáfu alþýðlegra fræðibóka og skáldrita. - Það hefir altaf verið mjög erfitt að vera náttúrufræðingur á Íslandi. Eggert Ólafsson gerði rannsóknir sínar á náttúru landsins fyrir danskt fje. Það var náttúrlega eðlilegt á sínum tíma, því að þá var hvorttveggja kallað sama ríkið, Ísland og Danmörk, en jeg vil samt minna á, að Eggert hlaut engan beinan stuðning hjeðan. Alveg sama máli var að gegna um Jónas Hallgrímsson. Þegar Þorvaldur Thoroddsen fór að ferðast um landið og skoða náttúru þess, fjekk hann aðalstyrk sinn frá sjóði í Danmörku. Alþingi veitti honum að vísu ofurlítinn árlegan styrk, en það var svo lág upphæð, að hann hefði lítið getað gert af því, sem eftir hann liggur, fyrir það fje eitt saman. Nú er alveg eins ástatt hjer og áður. Ef hjer kæmi nú einhver Eggert, Jónas eða Þorvaldur, þá gæti hann lítinn styrk fengið í landinu. Ríkið hefir ekkert fje handbært til rannsókna á náttúru landsins. Og við, sem sæti höfum átt á Alþingi, vitum, hve erfitt er að koma slíkum styrkjum í fjárlögin. Sú fasta, árlega fjárhæð, sem hjer er gert ráð fyrir, yrði, þótt lítil sje, til þess, að hjer gætu átt sjer stað einhverjar náttúrufræðilegar rannsóknir. Það er og kunnugt, að landið á nú talsvert marga unga, efnilega listamenn, sem hafa komist furðanlega langt, þegar tekið er tillit til þeirra aðstæðna, er þeir hafa átt við að búa. Alþingi hefir styrkt marga þessara manna utan til náms, og hafa því margir þeirra getað klöngrast fram úr þeim hluta baráttunnar. En eftir námið hafa örðugleikarnir fyrst byrjað fyrir alvöru, - þegar mennirnir þurftu að fara að lifa af list sinni. - Það gæti ef til vill komið til mála, að þessir menn reyndu að lifa erlendis eða selja verk sín þar. En það má teljast næstum lokuð leið. Að vísu hafa nú nýlega selst 10–15 íslensk málverk á sýningu í Danmörku, en það er ekki mikill fjöldi, síst þegar þess er gætt, að sýningin nýtur sjerstaklega góðrar aðstöðu. Því er augljóst, að hinn erlendi markaður getur ekki haft neina þýðingu fyrir listamennina í þá átt að skapa þeim atvinnu. Í öðrum löndum eru listamenn svo margir, að vonlaust er um, að þeir geti unnið fyrir sjer með list sinni. Aðeins þeir, sem ná svo langt að verða frægir, geta vænst þess að hafa nokkuð, sem heitið geti, upp úr henni. En það er altaf. fæstra hlutskifti að ná frægð. - Jeg vænti því, að mönnum sje það ljóst, að íslensk list verður að treysta á íslenskan markað fyrst og fremst. En hann er mjög þröngur. Bæði eru þeir fáir, sem hafa efni á því að prýða húsakynni sín með dýrum listaverkum, og efnuðu mennirnir hafa ekki ávalt smekk fyrir fögrum listum. Fyrir þær sakir sje jeg ekki, að hjer geti dafnað sjálfstæð list, nema þjóðfjelagið sjálft geri eitthvað til þess að skapa markað fyrir listaverkin. Á því er þetta frv. bygt, og það fer fram á að ráðstafa nokkrum tekjum árlega í þessu skyni, tekjum, sem vitanlega muna ekki miklu fyrir ríkissjóð, en geta orðið þessu málefni til verulegrar styrktar. - Jeg lít ekki svo á, að hjer sje verið að gera nokkurt miskunnarverk á listamönnunum. En mjer finst fara vel á því að hafa þessa aðferð. Það er mikils virði fyrir landið að eignast þau verk íslenskra listamanna, sem fremst mega teljast. Og með sýningum erlendis geta listamennirnir margborgað það fje sem til þeirra fer. Það er enginn efi á því, að sýningin í Kaupmannahöfn í vetur hefir verið Íslandi mikil og góð auglýsing. - Og þegar talað er um það, hvað sýna skuli þeim útlendingum, sem hjer koma 1930, hljóta listir landsmanna að vera eitt af því, sem mönnum kemur fyrst til hugar. Vitanlega megnum við ekki að gera gesti okkar agndofa með því, sem við getum sýnt þeim, en við getum þó sannfært þá um, að hjer býr þjóð, er má teljast þroskavænleg á menningarbrautinni. Um þriðja atriðið get jeg verið fáorður, en það er auðsætt, að þar sem þorri manna verður að búa við þá eina gleði, sem heimilin veita, eru góðar bækur ákaflega mikils virði. Þessi þjóð talar nú alveg einangrað tungumál, og mikill minni hluti manna á kost á því að lesa erlendar bækur. Ef 1/3 af því fje, sem hjer er talað um, - nálægt 7 þús. kr. á ári, - færi til bókaútgáfu, gæti hún orðið allmikil. Jeg ætlast ekki til þess, að val bóka þeirra, sem út verða gefnar, verði einskorðað við annað en það, að eingöngu sjeu út gefnar góðar og gagnlegar bækur. Jeg hefi orðið þess var, að einstöku menn, einkum templarar, eru þessu frv. andvígir, af því að þeim finst fjeð heldur illa fengið. Jeg get nú ekki fallist á þetta. Fjeð rennur hvort sem er til opinberra þarfa, og jeg sje ekki, að frá þjóðfjelagsins hálfu skifti nokkru máli, hvort því er varið til þessa eða annars. Jeg get ekki fullyrt, hve mikið fje þetta verður árlega. En meðalsektir til bæjarsjóðs Reykjavíkur fyrir óspektir af völdum áfengis eru 6–7 þús. kr. á ári, og auk þess fellur nokkuð til landssjóðs. Þegar sjerstakir hvalrekar koma, eins og t. d. full skip af áfengi, er lagt til í frv., að því fje, sem inn kemur umfram meðallag. sje varið til að koma upp húsi yfir listasafn ríkisins. Þetta mál mundi að umr. lokinni best komið í hv. mentmn., og vona jeg að því verði vísað þangað.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þó að hjer sje um stutt og lítið frv. að ræða, hefi jeg orðið var við nokkurn andgust gegn því nú þegar. Þannig hefir, til dæmis, af hálfu eins dýralæknis verið samið annað frv., sem gengur í þveröfuga átt við þetta, nefnilega fjölgun dýralækna. Það fer svo oftast, ef á að gera tilraun til að fækka opinberum starfsmönnum, þá má telja vísa gagnsókn úr ýmsum áttum. Það mun hafa verið á þinginu 1925, frekar en 1926, sem samþ. var þál. um að skora á stjórnina að veita ekki embætti, þegar þau losnuðu, ef svo stæði á, að hægt væri að vera án þeirra. Nú stendur svo á, að ein dýralæknisstaða hefir losnað, og þá kemur hitt til álita, hvort unt sje að vera án þess að skipa í öll dýralæknaembættin. Jeg tel mjög vafasamt, eins og okkar búnaðarháttum og samgöngum er nú farið, að svo mikið gagn sje að dýralæknum sem til hefir verið ætlast og ætti að vera. Eins og nú er háttað samgöngum um þau stóru hjeruð, sem dýralæknar vorir hafa til yfirsóknar, mun mega segja að mestu, að aðalnotin af þeim hafi verið ráðleggingar gegnum síma, og er þá augljóst, að til dæmis vestur á Barðaströnd er eins hægt að tala við dýralækni í Reykjavík eins og í Stykkishólmi. Hinsvegar er jeg ekki í vafa um, að sá tími komi, að sjálfsagt verði að fjölga þessum starfsmönnum aftur, þegar landbúnaði vorum og samgöngum hefir verið komið í gott horf. En jeg vil halda því fram, að reynslan hafi sýnt það, að lítið gagn hafi orðið að þeim tveim dýralæknaembættum, sem jeg nú legg til að sjeu lögð niður. En ef þetta frv. verður ekki samþ., sem jeg ekki ætla að gera að neitt sjerstaklega miklu kappsmáli, þá tel jeg sjálfsagt að breyta til. Jeg álít t. d., að dýralæknir komi að meiri notum, ef hann situr í Borgarnesi en í Stykkishólmi, og ef á að vera dýralæknir á Austfjörðum, þá á hann auðvitað að vera uppi á Hjeraði, en ekki niðri í kaupstaðnum. Jeg vil beina því til þeirrar nefndar, sem máli þessu verður vísað til, að hún athugi þetta, ef hún ekki getur fallist á frv., þá að athuga hitt, hvort ekki sje rjett að breyta til, svo að meira gagn verði að. Samhliða því sem jeg vil vera kröfuharður fyrir landbúnaðarins hönd um alt það, er honum miðar til hagsbóta, vil jeg leggja ríka áherslu á það, að ekki sje haldið uppi opin berum starfsmönnum, sem ekki eiga fullan tilverurjett. Dýralæknar koma ekki að fullu liði í baráttu bænda við ýmsa alidýrasjúkdóma. Í því sambandi álít jeg annað nauðsynlegra. Það þarf að koma upp stofnun, sem geti á vísindalegan hátt rannsakað eðli og orsakir búfjársjúkdóma, sem mestum spellum valda, t. d. bráðapest, ormaveiki, fjöruskjögur, fjárkláða o. s. frv., og á þeim grundvelli fundið ráð, sem duga til þess að vinna bug á þessum vogestum íslensks landbúnaðar. Ef hann á áfram að geta með rjettu heitið hinn tryggi atvinnuvegur, verður ekki hjá því komist að stofna til slíkrar starfsemi. Jeg get hinsvegar sagt, að jeg geri þetta mál ekki að sjerstöku kappsmáli, en jeg álít það mjög verjandi frá landbúnaðarins sjónarmiði, að fækka þessum starfsmönnum. En svo mun reynast enn sem fyr, að hægra er að fjölga en fækka. Að loknum umr. legg jeg til, að frv. verði vísað til landbn.

Pjetur Ottesen Það er öllum kunnugt, að meðal þjóðarinnar hafa verið og eru enn uppi allháværar raddir um að reynt sje, eftir því sem framast er unt, að draga úr kostnaði við starfsmannahald ríkisins. Og það er síst ófyrirsynju, að slíkum kröfum er haldið á loft. Því að sú hefir jafnan orðið reyndin á, að sje ekki vel haldið á rekstri ríkisbúsins, eða láti illa í ári, kemur það niður á verklegu framkvæmdunum. Þær verða að sitja á hakanum. Þá er ekki hægt að sinna nema af skornum skamti þessari höfuðnauðsyn landsmanna, þótt gjaldabyrði almennings sje hinsvegar svo há, að teflt sje á fremsta hlunn. Undanfarin þing hafa mjög daufheyrst við þessum kröfum. Þó kom fram allmerkilegt atriði af þingsins hálfu 1925. Þá var samþykt þál. þess efnis, að ef embætti losnaði, sem tiltækilegt þætti að sameina öðrum starfa eða leggja niður, skyldi það ekki veitt, án þess að leita þingviljans. En það hefir komið á daginn, að í þessu var ekki falin sú trygging, sem gera hefði mátt ráð fyrir. Á síðasta þingi stóð svo á, að dáið hafði maður í embætti; og annar, sem að vísu var ekki embættismaður, en þó starfsmaður ríkisins. Og þáverandi stjórn beið með skipa í þessar stöður, samkvæmt áðursögðu. Því verður ekki mótmælt, að vel var hægt að sameina umrædd embætti öðrum embættum. En hvernig fór? Á þingi náði þetta ekki fram að ganga, heldur sætti mjög ákveðnum andmæltun. Auk þess sem þetta mætti mótspyrnu, má geta þess, að endurreist var á síðasta þingi alóþarft embætti, svo þarflaust, að jafnvel talsmenn þess gáfust upp í leit eftir rökum fyrir sínum málstað. Því hefir verið haldið fram sem ástæðu fyrir því, hve miklu fje þyrfti að verja til opinberrar starfrækslu, að strjálbýlið og samgangnaleysið gerði það að verkum, að vjer Íslendingar þyrftum tiltölulega miklu fleiri embættismenn en aðrar þjóðir. Það er sjálfsagt eitthvað til í þessu. En þó er það svo, að þegar mest var losið í okkar þjóðlífi og embætti og sýslanir spruttu upp eins og gorkúlur á haug, þá kom sú aukning mest og aðallega niður á kaupstöðunum. Ekki er þó strjálbýlinu fyrir að fara þar. Starfsmannagrúinn er þar mestur, þótt Reykjavík beri þar höfuð og herðar yfir. Því lít jeg svo á, að fyrst og fremst eigi, þegar til fækkunar kemur, að líta eftir, hvort ekki sje hægt að draga eitthvað úr embættafjöldanum í kaupstöðunum. Ekki þar með sagt, að þar við ætti að sitja. Vitanlega er sjálfsagður hlutur að svipast líka út um sveitir landsins og aðgæta, hvað má draga þar úr. Það hafa heyrst raddir um, að fækka mætti sýslumönnum allmikið að skaðlausu, og um brauðasamsteypur er það að segja, að enn mætti að sjálfsögðu færa þar nokkuð saman. Starfsmannagrúinn í kaupstöðunum jókst einmitt mest á þeim árum, er litið var öðruvísi á þessa hluti en menn verða nú að gera, og því er eðlilegt, að grípa þar fyrst niður. Hvað þetta frv. snertir, þá er það vitanlegt, að sú fækkun, sem þar er farið fram á, gengur út yfir bændur, strjálbygðina, sem samkvæmt rökum þeirra, er rjettlæta vilja embættis- og starfsmannafjöldann, má síst við því, að frá henni sje tekið það, sem hún hefir. Þar sem hæstv. fors.- og atvmrh. talaði um það, að ekki yrði æskileg not af starfsemi dýralækna, þá kemur það til af því, hve erfitt er að ná til þeirra. Stefnan hefir undanfarið verið sú yfirleitt, að fjölga bæri dýralæknum frekar en fækka. 1915 var þeim fjölgað um 2. Á þingi 1919 báru þingmenn Árnesinga fram till. um að fjölga þeim upp í 7. samkvæmt samþyktum þingmálafunda í Árnessýslu. Þetta var samþ. hjer í Nd. með 1 atkv. mun, að mig minnir, en dagaði uppi í Ed. Af þessu má sjá, að litið hefir verið svo á af talsvert mörgum, að dýralæknar væri landbúnaðinum nauðsynlegir menn. En jeg vil fyrir hönd okkar bænda sýna mjög mikla sjálfsafneitun í þessu efni. Jeg get lýst yfir því, að jeg mun fylgja þessu frv. En það vil jeg taka fram, að mjer virðist hjer byrjað á öfugum enda. Hæstv. stjórn hefði fyrst átt að bera niður í kaupstöðunum; svo átti og jafnhliða að fara út um sveitirnar. Þó álít jeg, að heppilegra hefði verið að byrja þar á öðrum fyr en dýralæknum. Þótt jeg nú fylgi þessu frv., svo sem jeg hefi þegar tekið fram, þá er mjer það fyrir þá sök miklu ógeðfeldara, að hæstv. stjórn hefir ekki samtímis int af hendi þá sjálfsögðu skyldu, að bera fram tillögur um fækkun á starfsmönnum í kaupstöðum, og það er svo fjarri því, að hún hefir jafnvel, að því er jeg heyri sagt - jeg skal ekki fullyrða neitt að sinni; tækifæri mun gefast til þess síðar - aukið allmikið starfsmannaliðið, bæði í Rvík og eins í öðrum kaupstöðum. Þetta er svo vaxið, að jeg get alls ekki látið hjá líða að benda á hið algerða ósamræmi í framkomu hæstv. stjórnar. Og það hlýtur að koma allóþægilega við tilfinningar okkar bændafulltrúanna að hugsa til þess, að verið sje að jeta upp það fje, er þannig á að sparast við niðurlagningu á embættum, sem að gagni mættu koma fyrir landbúnaðinn, og ekki aðeins það, heldur og jafnvel miklu meira, til þess að fjölga starfsmönnum í kaupstöðum. Annars ætla jeg ekki að fara mikið út í ræðu hæstv. fors.- og atvmrh. Hann talaði um, að dýralæknar kæmi að litlu liði. Aðalgagnið af þeim væri það, að hægt væri að ná í þá í síma og fá hjá þeim ráðleggingar. Þeir fengist ekki við að rannsaka orsakir og eðli búfjársjúkdóma. Þetta er alls ekki rjett, og það kom mjer mjög á óvart, að hæstv. ráðh., formaður Búnaðarfjelags Íslands, skyldi halda þessu fram. Mætti honum þó ekki síður en öðrum vera kunnugt t. d., að dýralæknirinn eystra, Jón Pálsson, hefir rannsakað eðli og háttsemi ormaveiki í sauðfje og gefið út á kostnað Búnaðarfjelags Íslands ráðleggingar við þessari veiki. Eru þessar rannsóknir hans og leiðbeiningar birtar sem sjerprentun úr Búnaðarritinu. - Starfið er og miklu víðtækara en hæstv. ráðh. vill láta í veðri vaka. Það er meira en að svara fyrirspurnum í síma. Jeg veit t. d. ekki betur en að dýralæknirinn á Akureyri sje nú á ferðalagi um Húnavatnssýslu, vegna ormaveikinnar, er nú geisar þar. Húnvetningar hafa ekki látið sjer nægja að tala við hann símleiðis. Það er því ekki hægt að tala um algert gagnsleysi þessara embættismanna, og því verður ekki neitað, að meira gagn mundu þeir gera okkur bændum, ef þeir væru fleiri, svo að við þyrftum ekki, sakir fjarlægðar, að fara á mis við aðstoð þeirra, þegar mikið liggur við. En hjer kemur annað til greina. Það má líta á þetta frv. sem tilraun og byrjun til þess að draga úr starfsmannakostnaði ríkisins. Og á þeim grundvelli vil jeg fylgja því. Jeg gat ekki látið hjá líða að minnast á þessi atriði, og því betur þætti mjer, ef það gæti orðið til þess, að hæstv. fors.- og atvmrh., höfuð stjórnarinnar, tæki nú rögg á sig og ljeti nú ekki sitja við það eitt að bera fram tillögur um fækkun dýralækna, heldur bæri hann einnig niður í kaupstöðum líka; væri nógur tími til þess enn að bera fram slíkar tillögur á þessu þingi, ef áhugi væri fyrir því.

Gunnar Sigurðsson Mjer er altaf illa við að þrautræða mál við 1. umr., en ætla þó að segja fáein orð. Jeg er þakklátur hæstv.atvmrh. fyrir að hafa flutt þetta frv. hjer í deildinni, því að þetta er mál, sem vissulega þarf athugunar við. En því miður nær þetta þakklæti ekki lengra, því að jeg er honum ósammála í aðalatriðinu. Það hlýtur að verða ofan á í framtíðinni, að dýralæknum verði fjölgað, en ekki fækkað. Sú hefir orðið reynsla allra landa, þar sem landbúnaður hefir tekið framförum og færst í nýtískuform. Og það er allra álit, sem landbúnaði unna, að takmarkið og eina leiðin til að reisa hann við, sje það, að koma á hann meira nýtískusniði en nú er. Jeg skal rökstyðja þetta, er jeg sagði um reynslu annara þjóða í þessu efni. Jeg nefni Noreg sem dæmi. Þar í landi voru um aldamótin 1900 148 dýralæknar, en 1920 voru þeir 245 að tölu, eða nálægt hundraði fleiri, og nú ættum við að tiltölu við Norðmenn að hafa 25 dýralækna. Mörg atriði koma hjer til greina. Berklaveiki í kúm hefir orðið vart hjer á landi. Má búast við, að hún aukist, ef ekki er að gert í tíma. Til þess að rannsaka þetta og hafa eftirlit þarf dýralækna. Sumstaðar er það beinlínis heimtað, eins og t. d. í Reykjavík, þar sem mjólk er seld frá þúsundum heimila, að allar kýr sjeu skoðaðar af dýralækni. Jeg er þakklátur hæstv.atvmrh., að hann tók það fram, að ætti nokkurt einstakt hjerað heimting á sjerstökum dýralækni, þá væri það Suðurlandsundirlendið. Austanfjalls vantar tilfinnanlega dýralækni. Allvíða þaðan er nú farið að selja mjólk til Reykjavíkur, en ekki hægt um vik, að fá lækni hjeðan til þess að skoða kýrnar, auk þess sem þetta er svo stórt landbúnaðarsvæði, að fullnóg verkefni ætti að vera þar fyrir hendi fyrir sjerstakan dýralækni. Þá má benda á í þessu sambandi, að hæstv. stjórn hefir á prjónunum frv. um búfjártryggingar. Það er eitt hið mesta þarfamál. En einmitt það ýtir undir fjölgun dýralækna, kanske meira en nokkuð annað. Án þeirra verður aldrei komið á búfjártryggingum, svo í lagi sje. Jeg ætlast ekki til að þeim fjölgi alt í einu, heldur smámsaman eftir þörfum og getu. Benda má á, að þeir gætu sem best tekið að sjer jafnframt önnur störf. Ætlast jeg til, að þeir sjeu búsettir í sveit. Geta þeir þá tekið að sjer kenslu á búnaðarskólum, eða jafnvel alþýðuskólum. Auk þess virðist hægt og jafnvel sjálfsagt, að þeir taki að sjer og annist búfjársýningar, sem hið opinbera gengst fyrir. Ætti engir að vera til þess betur fallnir en einmitt þeir. Hæstv. atvmrh. fanst mjer gera heldur lítið úr starfsemi þeirra dýralækna, sem nú eru. Jeg er viss um, ef fólk vendist að leita til þeirra meira en það gerir, og hefði betri aðstöðu til þess, því að nú má það heita frágangssök viðast sakir fjarlægðar, þá mundi gagnið af starfi þeirra verða meira en menn grunar. Jeg hefi undanfarin ár haft allstórt bú og altaf mist árlega 1–2 stórgripi. Jeg er sannfærður um, að mörgum þeirra hefði mátt bjarga frá dauða, ef hægt hefði verið að ná til dýralæknis. Og enn er eitt, sem jeg tel ekkert smáatriði, og það er mannúðarhlið þessa máls. Mig hefir oft tekið sárt, að verða að horfa upp á dauðveika gripi kveljast, án þess að geta neitt að gert til hjálpar. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að sá maður, sem manna mest hefir starfað fyrir íslenskan landbúnað, Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri, er mjer sammála um öll þessi atriði. Þar sem hæstv.atvmrh. mintist á stofnun til þess að rannsaka búfjársjúkdóma, þá skal jeg taka það fram, að Jón Pálsson, dýralæknir eystra, hefir skrifað í „Veterinærfysikatet“ viðvíkjandi þessu spursmáli, og forstjóri þess, C. O. Jensen, sent álit sitt búnaðarmálastjóra. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg leyfa mjer að lesa upp það, sem hann segir um samband dýralækna og slíkrar rannsóknarstofu. Honum farast svo orð: „ .... Det vil være en væsentlig Hindring for Laboratoriet, at der ikke findes Dyrlæger spredt í Landet og en Forringelse af det nuværende Antal vil í höj Grad formindske den Nytte, Laboratoriet kan göre.“ Þetta sýnir, að C. O. Jensen álítur það beinlínis hættulegt fyrir slíka stofnun, að fækka dýralæknum. Mun jeg ef til vill síðar fá tækifæri til þess að bera fram brtt. eða frv. í þessa átt.

Sigurður Eggerz Aðeins örfá orð. Jeg lít svo á, að þau hjeruð, sem eftir frv. þessu eiga að verða fyrir því, að missa dýralækna sína, verði fyrir miklu tapi. Og mjer finst það liggja í hlutarins eðli, að svo framarlega sem meira á að gera fyrir landbúnaðinn hjer eftir en hingað til hefir verið gert, þá sje þetta, að kippa helming dýralæknanna burtu, alveg spor í öfuga átt, sem hreint og beint ekki megi eiga sjer stað. Því að það er öldungis víst, að landbúnaðurinn hefir verið vanræktur til þessa, og að halda lengur áfram á þeirri braut, má ekki eiga sjer stað. En það er víst, að úr þörfum hans verður ekki bætt með eintómum hrópyrðum, án þess að hafast neitt að, honum til hagsbóta, eins og því miður virðist hafa verið aðalstarf sumra þeirra manna, sem telja sig bera hag hans manna fyrir brjósti. Hvað snertir þá tillögu stjórnarinnar, sem kemur fram í aths. við frv. þetta, að framkvæmdar verði vísindalegar rannsóknir og tilraunir, um ráð gegn þeim búfjársjúkdómum, sem mestu tjóni hafa valdið hjer á landi, er ekkert nema gott að segja. Jeg tel brýna nauðsyn á, að hún komi til framkvæmda, því að vart mun meiri þörf á öðru, að því er þessi mál snertir, en að rannsaka þessa skæðu sjúkdóma. En það tel jeg, að framkvæma megi, án þess að dýralæknunum sje burtu kipt. Þá var eitt orð í ræðu hv.þm. Borgf., sem gefur mjer tilefni til að beina örfáum þakkarorðum til hæstv. stjórnar. Hv. þm. var að tala um embætti, sem núverandi stjórn vildi halda uppi; þrátt fyrir andstöðu gegn því. Mun hann hjer hafa átt við sendiherraembættið í Kaupmannahöfn. Jeg vil einmitt leyfa mjer að þakka hæstv. stjórn fyrir, að hún skuli hafa tekið upp í fjárlagafrumvarpið fjárveitingu til þess, því að það er embætti, sem er nauðsynlegt, og almenningur mun því ekki sjá eftir því fje, sem til þess gengur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get lýst ánægju minni yfir niðurlagsorðunum í ræðu hv.þm. Borgf. Hann virtist hafa sömu skoðun og jeg, að rjett sje að leggja embætti þessi niður í bili, þar sem þau virðast ekki koma að þeim notum fyrir þjóðfjelagið, sem til var ætlast, þegar þau voru stofnuð. Þá get jeg tekið undir það með þessum hv.þm., að ástæða sje til að fækka embættismönnum víðar, t. d. í kaupstöðum. En þar sem fæstir af þeim embættismönnum heyra undir mig, þá skal jeg ekki fjölyrða um það frekar nú, en mun að sjálfsögðu nú sem fyr fylgja slíkum rjettmætum tillögum, hvaðan sem þær koma. Annars má ekki ætlast til þess, að stjórnin gæti fyrir þetta þing tekið alt það til athugunar í embættabákni landsins, sem nauðsyn ber til að athugað sje, þar sem svo stuttur tími er frá því, að hún tók við. En það mun verða athugað síðar. Hv. þm. hafði það ekki rjett eftir mjer, að ekkert hefði verið gert vegna húsdýrasjúkdómanna. Jeg taldi þvert á móti, að töluvert hefði verið gert, t. d. viðvíkjandi bráðapestinni, og það væri góðra gjalda vert, sem Jón Pálsson hefði gert vegna lungnaormasýkinnar, enda þótt það virtist að mestu leyti vera kák eitt, þar sem athuganir hans eru ekki bygðar á vísindaleg- um grundvelli. Hv. 2. þm. Rang. lagðist á móti frv. þessu, og kom það mjer ekki á óvart, því að hann hafði sagt mjer það fyrirfram, að hann væri frv. andvígur. Hann taldi, að dýralæknarnir bæði gætu og ættu að annast kenslu við búnaðarskólana. En reynslan er búin að margsanna, að það verður ekki gert, nema þá með miklum aukakostnaði. Þá benti þessi háttv.þm. á reynslu annara þjóða. En þar er því að svara, að hjer er slíkt ekki sambærilegt, og reynsla annara þjóða er ekki sú, að dýralæknar annist búpeningssýningar. Og hvað þetta mál snertir, þá er reynslan ekki sú, að þessar dýralæknastöður hafi ekki komið að tilætluðum notum fyrir þau hjeruð, sem áttu að njóta þeirra. Hv. þm. Dal. taldi það hart fyrir Austfirðinga og Vestfirðinga, ef dýralæknum þessum væri kipt í burtu. En slík ummæli sem þessi eru mælt af ókunnugleika á staðháttum. Því að hvaða gagn hafa t. d. menn á Vestfjörðum frekar af dýralækni í Stykkishólmi en í Reykjavík. Og hvaða gagn hafa menn norður í Vopnafirði af dýralækni á Reyðarfirði? Jeg veit, að það er lítið. Hitt get jeg aftur tekið undir með þessum háttv.þm., að landbúnaðurinn hafi verið vanræktur og látinn sitja á hakanum að undanförnu, og að ekki nægi honum til viðreisnar aðeins orðin tóm. En hvað snertir framkomu mína og þessa hv.þm. á undanförnum árum gagnvart landbúnaðinum, þá þori jeg óhræddur að koma þar í samanburð. Annars finst mjer koma úr hörðustu átt, að þessi hv.þm. skuli vera að stæra sig af umhyggju fyrir landbúnaðinum, þar sem það er eitt af hans helstu afrekum, síðan hann gerði sjálfan sig að bankastjóra, að bola einu stærsta bændafjelaginu, sem starfar hjer um slóðir, frá viðskiftum við banka þann, sem hann veitir forstöðu. Á jeg þar við Mjólkurfjelag Reykjavíkur. Þá var háttv.þm. Dal. að þakka stjórninni fyrir, að hún skyldi halda uppi sendiherraembætttinu í Kaupmannahöfn. Út af þeim ummælum hv.þm. vil jeg taka það fram, að eins og kunnugt er, komu í fyrra fram tillögur um, að veita ekki fje til þessa embættis, en þær voru úrskurðaðar frá, af því að þær voru taldar koma í bága við gildandi lög, sem embætti þetta hvíldi á. Fyrir þessum úrskurði hæstv. forseta beygir stjórnin sig nú, og tekur upp á fjárlagafrv. fje til embættisins. Á hún því engar þakkir skilið fyrir það.

Einar Jónsson Það er einatt svo, þegar framkvæma á einhverjar fækkanir á starfsmannahaldi ríkisins, að einhverjir verða til að mæla þar á móti. Jeg fyrir mitt leyti er sammála háttv.þm. Borgf. um það, að fækka megi embættismönnum í kaupstöðum landsins, en síður í sveitum. Hvað snertir þau embætti, sem hjer eru til umræðu nú, þá er því svo varið fyrir mjer, að jeg hefi aldrei talið verulegt gagn að þeim, að minsta kosti ekki eins og þau hafa verið rekin. Hjer er farið fram á að fækka þessum embættismönnum um tvo, og mjer er kunnugt um, að annað frv. mun koma fram, þar sem farið verður fram á að fjölga þeim upp í 7. Ennfremur komu með mjer að austan tillögur, sem samþyktar voru af stjórn Búnaðarsambands Suðurlands, þar sem þess er æskt, að dýralæknum verði hvorki fækkað nje fjölgað, heldur látnir hafa sömu tölu og þeir hafa nú. Hver þessara þriggja tillagna verður ofan á, skal jeg ekkert um segja, og mína afstöðu til þessa læt jeg ekki uppi, fyr en við atkvgr. Hvað snertir gagnsemi þessara embættismanna fyrir almenning, þá lít jeg svo á, að þeirra verði ekki full not við sóttir og veikindi fjenaðar fyr en þeir eru orðnir jafnmargir og hreppar eru í landinu. Þá fyrst væri um alment gagn af þeim að ræða. En eins og nú er háttað, tel jeg, að mest gagn yrði að þeim með því að þeir rituðu meira í blöð og tímarit um húsdýrasjúkdóma og varnir gegn þeim en þeir hafa gert hingað til. Jeg er t. d. í engum vafa um, að skrif Jóns Pálssonar dýralæknis um lungnaormasýkina hafi gert mikið gagn, þeim, sem eftir hafa tekið. Annars er jeg hálfhissa á því, að þessi stjórn, sem telur sig vera bændastjórn, skuli koma með frv. þetta, því að ef það er skaði að fækka dýralæknunum, þá eru það vitanlega bændurnir, sem fyrir honum verða. Að svo mæltu skal jeg ekki fjölyrða um málið við þessa umr., en vil vekja athygli nefndar þeirrar, sem fær það til meðferðar, á því, að hún mun fá erindi frá Búnaðarsambandi Suðurlands, þar sem farið er fram á, að dýralæknum verði ekki fækkað frá því, sem þeir eru nú, heldur látnir halda sömu tölu. En hvort sem dýralæknar verða hjer eftir 2, 4, eða 7, má vita, að gagnsemi þeirra kemur best og almennast að notum með aukinni fræðslu í ritum og ræðum, t. d. á námsskeiðum sem víðast. Með ferðalögum og handlækningum við einstaka gripi er ekki nægilegs gagns að vænta af svo fáum starfsmönnum í þessari grein, sem hjer er um að ræða.

Sigurður Eggerz Hæstv. atvrh. sagði, að það stafaði af ókunnugleika mínum, ef jeg hjeldi, að það væri óhagræði fyrir Vestfirðinga og Austfirðinga að missa dýralækna sína, og skildist mjer helst, að hann telja eins hægt fyrir þessi hjeruð að leita t. d. til Reykjavíkur eða Akureyrar, eins og til Stykkishólms og Reyðarfjarðar, þar sem læknarnir hafa haft aðsetur. Á þetta get jeg alls ekki fallist hjá hæstv. ráðh. Jeg fæ ekki betur sjeð en betra sje t. d. fyrir Dalamenn og Snæfellinga að hafa dýralækni búsettan í Stykkishólmi heldur en hjer í Reykjavík. Og sama má segja um Austfirðinga. Eins og það sje t. d. ekki betra fyrir Hjeraðsbúa, að hafa dýralækni búsettan á Reyðarfirði, heldur en norður á Akureyri. Jeg held því, að hæstv. ráðh. hafi ekki athugað þessi atriði í ræðu minni, þegar hann hreyfði þessum mótmælum, því að það liggur svo í augum uppi, að þetta er rjett hjá mjer, að hvert mannsbarn hlýtur að sjá það, sem á annað borð hefir opin augu fyrir þessum hlutum. Jeg verð að segja, að mjer þótti það dálítið leiðinlegt, þegar hæstv. ráðh. fór að draga inn í þessar umr. einstakar lánveitingar við banka þann, sem jeg er bankastjóri við. Og það leiðinlegasta var fyrir hæstv. ráðh., að hann ámælti bankanum fyrir að hafa reynst Mjólkurfjelaginu illa. En jeg þori alveg að taka í ábyrgð, að framkvæmdarstjóri Mjólkurfjelagsins mun ekki taka undir þessi ummæli ráðherrans, því að sannleikurinn er sá, að við höfum stutt þetta fjelag, bæði með lánum og ábyrgðum. Þessi ásökun hæstv. ráðh. er því með öllu órjettmæt. Það má og geta þess hjer, að bankastjórn Íslandsbanka hefir nýlega gert ráðstafanir í þá átt, að bændum fyrir norðan verði lánað fje, vegna hinnar óhagstæðu kjötverslunar, sem þeir hafa haft nú síðastliðið ár. Á þetta minnist ráðherrann ekki. Annars finst mjer harla óviðkunnanlegt, að formaður bankaráðsins skuli vera að draga lánveitingar bankans inn í þessar umræður, en þó tekur út yfir alt, að hann skuli þá ekki einu sinni fara rjett með. Hvað snertir hug minn til landbúnaðarins, þá get jeg vísað til framkomu minnar á fyrri þingum. Jeg hefi barist fyrir því, að hjer í þessu landi kæmist upp sjerstakur fasteignaveðbanki, en seðlabankinn væri í sambandi við hann. Hefði þeim ráðum verið fylgt, var búið að skipa landbúnaðinum í öndvegið. Þessum tillögum hefi jeg barist fyrir á undanförnum þingum, og jeg held, að allir hljóti að vera sammála um, að þær hefðu komið bændum og þjóðinni yfir höfuð að meira gagni, heldur en púðursykur sá, sem hæstv. ráðh. hefir viljað strá yfir bændur þessa lands. Þess vegna verður því ekki móti mælt, að jeg hefi borið fram betri tillögur til handa landbúnaðinum en hæstv. ráðh. Öllum vinum landbúnaðarins er að verða ljósara og ljósara, hve mikil lánsþörfin er. Að hæstv. ráðh. hefir unnið á móti þeim, tel jeg stafa af skilningsleysi hans, frekar en illvilja. En þegar skilningsleysi og illvilji fara saman, þá kastar alveg tólfunum. Jeg skil ekkert í, hvers vegna fyrri ræða mín verkaði svona illa á hæstv. ráðh. Jeg var hógvær, og þakkaði það, sem þakka var vert hjá hæstv. stjórn. Er mjer því alveg ráðgáta, hvernig á þessu uppþoti ráðherrans stóð. En hvað þetta mál snertir, þá er jeg viss um, að ráðh. er í minni hluta nær alstaðar á landinu.

Ekki í Skaftafellsýslu

. Ja, það kann að vera, en þá er mínum góðu vinum, Skaftfellingum, illa brugðið, ef þeir kunna ekki skil á jafn-þýðingarmiklu máli fyrir landbúnaðinn sem þessu.

Gunnar Sigurðsson Mjer fanst hæstv.atvmrh. gera lítið úr því, að bæta mætti við dýralæknana störfum. Það má vel vera, að það yrði erfitt fyrir dýralækninn á Akureyri að kenna vestur á Hólum, en víða hagar svo til, að hægt er fyrir dýralækna að taka að sjer kenslu. Og einmitt vegna strjálbygðarinnar virðist full þörf á að draga saman þau störf, er saman geta átt, en skifta þeim ekki á milli fleiri manna. Þarna vill nú svo vel til, að um skyld störf er að ræða. Dýralæknarnir eiga að vera það lærðir menn, að óhætt sje að fela þeim að standa fyrir kynbótasýningum. Þeir eiga beinlínis að hafa öðrum fremur sjerþekkingu í slíkum efnum. Það er líka erfitt og dýrt, að senda menn hjeðan, t. d. austur á land, til þess eins að mæta þar á sýningum. Hitt virðist rjettara, að fela það starf dýralækninum, sem búsettur er í þeim fjórðungi. Við það sparaðist ferðakostnaður hjeðan, sem hlýtur að nema allmikilli upphæð.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það fer hjer, eins og stundum hefir viljað brenna við áður, að inn í umr. dragast önnur mál og fjarskyld. Í þetta sinn hefir hv.þm. Dal. heiðurinn af því, að hafa komið af stað umr. um bankamál, sendiherrann í Kaupmannahöfn og fleira, sem liggur jafnfjarri því máli, sem hjer er á dagskrá. Ræðum þeirra beggja, hv.þm. Rang. (EJ og GunnS), þarf jeg engu að svara, og sný mjer því að hv.þm. Dal. Hann vildi nú í seinni ræðu sinni gefa í skyn, að afstaða hans til bankamálsins hefði jafnan mótast af velvilja hans til landbúnaðarins. Það er því undarlegra að heyra þetta af vörum hv.þm., þegar öll alþjóð veit, að á bak við framkomu hans í þessu máli hefir legið alt annað en umhyggja hans fyrir landbúnaðinum. Skraf hans um fasteignabankann er marklaust hjal, og ekkert annað en orðin innantóm. - Annars vona jeg, að á næsta þingi gefist tækifæri til að prófa í reynd þennan velvilja hans til landbúnaðarins, og að þá sjáist, hvernig hv. þ. m. Dal. stendur við þetta loforð um að styðja að auknum og hagkvæmum lántökum landbúnaðinum til handa. Þá þótti bankastjóranum undarlegt af mjer, sem formanni bankaráðsins, að draga hjer inn í umr. einstakar lánveitingar bankans. En hjer var aðeins um einstaka neitun bankans að ræða, um einstakt lán til sjerstaks fjelags, sem alt var um garð gengið, áður en jeg gerðist formaður bankaráðsins. Hvort bankastjórnin hefir sjeð sig um hönd og veitt þessu fjelagi lán, skal jeg ekkert segja um. Jeg hefi ekki haft það til siðs, að vera með nefið niðri í einstökum lánveitingum bankans, síðan jeg varð formaður bankaráðsins. Þá var sami hv.þm. að hrósa sjer af því, að bankinn hefði nú nýlega gert ráðstafanir til þess að bjarga bændum í Norðurlandi, vegna erfiðleika, sem þeir ættu í fjárhagslega. En sannleikurinn er sá, að bankinn neitaði fyrst að veita bændum þetta lán, en eftir kröfu frá mjer varð það þó úr, að lánið fjekst að einhverju leyti. Þessi tvö dæmi ættu að vera næg sönnun þess, af hvað miklum heilindum hv.þm. Dal. mælir, þegar hann er að tala um velvilja „bankastjórans“ til landbúnaðarins. Í bæði þessi skifti hefir hann beinlínis reynst fjandsamlegur í garð landbúnaðarins.

Sigurður Eggerz Hæstv. atvmrh. var að dylgja um það, að eitthvað annað hefði vakað fyrir mjer í bankamálum, en að sjá landbúnaðinum borgið. En hvað annað vakti fyrir mjer? Afstaða mín til fasteignabankans sýndi það, að jeg og samherjar mínir höfðum fullan hug á að koma bankamálunum í gott horf. Og um leið skipuðum við landbúnaðinum í öndvegi. Jeg held fast við það, sem jeg sagði áðan, að við höfum hjálpað Mjólkurfjelagi Reykjavíkur eftir því sem við höfum getað. Og til þess liggur sú einfalda ástæða, að við berum fullkomið traust til fjelagsins og sjáum, að því er vel stjórnað. Um þetta mætti spyrja framkvæmdarstjóra fjelagsins, og jeg er ekki í neinum vafa um, hverju hann muni svara. Þá mintist hæstv.atvmrh. á lánið til norðlensku bændanna, og vildi láta líta svo út, að það væri veitt eftir beinni skipun frá sjálfum honum. Jeg vil þá leyfa mjer að spyrja: Er hann þá sem bankaráðsformaður orðinn lánveitandi, eða er það meiningin, að hæstv. stjórn ætli framvegis að blanda sjer inn í einstakar lánveitingar bankans? Ef svo er, þá er hjer lengra gengið en nokkur formaður bankaráðsins hefir leyft sjer áður. Hitt er satt, að hæstv.atvmrh. sagði mjer, að bændur þessir hefðu orðið illa úti, og mæltist mjög vingjarnlega til, að tekið yrði tillit til þessa í bankanum, eftir því sem hægt væri. Að lánið sje veitt eftir skipun hans, er því með öllu órjett. Annars vil jeg skjóta því til hæstv.atvmrh., að jeg er ekki í neinum vafa um, að mínar till. í bankamálum munu reynast betri og heppilegri en hans, því að mínar kröfur í þessu efni eru bygðar á rjettari og sanngjarnari grundvelli en hann byggir. Hann spurði líka, hvort jeg mundi standa við þessar kröfur, þegar á hólminn kæmi. Því get jeg svarað strax, að jeg er ákveðinn í því, að vilja styrkja landbúnaðinn svo um muni, því á því tel jeg mikla þörf. Enda hefir ekki verið lögð eins mikil rækt við þennan atvinnuveg og skyldi. Og jeg skal ljúka þessari athugasemd með því, að það er sannarlega kominn tími til þess, að gerðar sjeu viturlegar till. landbúnaðinum til bjargar.

Ólafur Thors Jeg skal játa, að jeg er enginn sjerfræðingur til þess að dæma um rjettmæti þessa máls, sem hjer liggur fyrir að ræða, enda er það heldur ekki nauðsynlegt. Ef það er rjett, að gagn það, sem hægt er að hafa af dýralæknum, sje aðeins í því fólgið, að leita símleiðis ráða þeirra, þá er auðsætt, að einn dýralæknir nægir öllu landinu, ef hann þá er í símasambandi. En ef dýralæknir kemur að meira gagni þeim, sem nærri honum búa, og geta vitjað hans, og það tel jeg að muni vera, þá skilst mjer, að betra muni að hafa þá fleiri en færri, eða t. d. að 7 dýralæknar komi bændum að betra gagni heldur en 4 eða aðeins 2, eins og frv. fer fram á. Þess vegna get jeg ekki orða bundist um það, að mjer þykir þessi till., sem er fyrsta sparnaðartill. hæstv. stjórnar, koma úr hörðustu átt. Og hefði stjórnin í fyrra flutt þessa till., er jeg ekki í vafa um, að þá hefði núverandi hæstv.atvmrh. kallað það hnefahögg í andlit bænda, Enda verður því ekki neitað, með neinum skynsamlegum rökum, að þetta frv., um fækkun dýralækna, er hnefahögg til bænda. - Hæstv. forseti hefir sýnt háttv.þdm. mikið frjálslyndi við umr. þessa máls. Vænti jeg einnig að verða hins sama frjálslyndis aðnjótandi, og vil þá nota tækifærið til þess að minna á, að hæstv.forsrh. hefir rekið fleirum en bændum hnefahögg þessa dagana. Þegar hann beitti sjer gegn því, að kosning hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) væri tekin gild, rak hann rjettlætinu hnefahögg. Því hvað sem fækkun eða fjölgun dýralækna líður, þá er mjer áhugamál, að rjettilega kjörnum þm. þessarar hv. deildar verði fjölgað með því, að Alþingi samþ. tafarlaust kosningu hv.þm.N.-Ísf. Síðast, þegar spurt var um þetta mál, voru þau svör gefin, að beðið væri eftir einhverjum skjölum, er upplýsa ættu málið. Nú vil jeg spyrja: Eru þessi skjöl komin? - og, ef svo er, hvers efnis eru þau? Þessu beini jeg til hv. form. kjörbrjefanefndar (SvÓ) og vænti þess, að hann svari nú þegar, hvar komið sje störfum nefndarinnar og hvenær vænta megi endanlegs úrskurðar hennar.

Forseti (BSv): Þetta mál liggur að vísu ekki fyrir, og vona jeg því, að það lengi ekki umr. En hv. formaður kjörbrjefanefndar ræður því, hvort hann vill nú þegar svara þessum spurningum með nokkurum orðum.

Sveinn Ólafsson Þetta mál liggur utan við dagskrá fundarins, og mun jeg því ekki lengja þessar umr. með því að fara að ræða það. En að fundi loknum er jeg reiðubúinn að svara spurningum háttv. 2. þm. G.-K., í tómi, og vona, að hann láti sjer það nægja.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla ekki að fara að svara ræðu háttv.þm. Dal., en vildi aðeins taka það fram, að þetta hrósefni, sem hann eignar sjer, um lánveitinguna til bændanna fyrir norðan, er mjer að þakka. Því að það var fyrir mín orð, að hann fjelst á að veita lánið; áður var hann mótfallinn því.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta mál, sem hjer liggur fyrir, er enginn nýr gestur á Alþingi. Þetta mun vera í þriðja sinn, sem það kemur fram, og hefir það, við þær umræður, sem orðið hafa, fengið mjög ítarlega athugun og rækilegan flutning, einkum af hálfu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Rökin með og móti þessu máli hafa svo oft og rækilega verið tekin fram og skýrð, að jeg tel óþarft að fara út í þau á þessu stigi málsins. Mjer finst það mega bíða til síðari umr. að leiða saman hesta sína í þessu máli. En jeg vil beina því til þeirrar nefndar, sem mál þetta fær til athugunar, að í sambandi við þetta er ómögulegt að komast hjá því að taka upp annað mál, nefnilega það, hvernig við högum okkar póstgöngum. Það er mál, sem samhliða þessu verður að taka til rækilegrar athugunar. Að svo mæltu vil jeg leggja til, að þessu máli verði, að lokinni þessari umr., vísað til samgmn.