Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að að loknum atkvæðagreiðslum um 1.--9. dagskrármálið fer fram umræða utan dagskrár um starfsskilyrði háskóla. Málshefjandi er hv. þm. Einar Már Sigurðarson. Hæstv. menntmrh. verður til andsvara.

Herra forseti. Það er tímabært að hefja í þessum sölum umræður um fjármögnun háskólastigsins. Það er einnig rétt að fagna því að sú umræða er nú hafin víða í samfélaginu. Dæmi um það er málþing sem háskólaráð Háskóla Íslands boðaði til þann 26. október sl. Á undanförnum árum hefur háskólanám hér á landi tekið miklum breytingum, m.a. með aukinni samkeppni sem eðlilegt er að fagna. Þessi samkeppni hefur m.a. komið fram í því að nýir háskólar hafa tekið til starfa. Má þar nefna Háskólann á Akureyri, Háskólann í Reykjavík og Viðskiptaháskólann á Bifröst. Háskólaumhverfið verður stöðugt alþjóðlegra og þar af leiðandi er samkeppnin ekki eingöngu bundin við það sem gerist hér á landi heldur einnig það sem gerist í öðrum löndum. Þetta nýja umhverfi kallar að sjálfsögðu á umræður sem spanna allt sviðið og þá ekki síst á aðkomu hins opinbera við fjármögnun háskóla. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvort rétt sé og hvaða rök séu fyrir því einstaka kerfi sem við búum við hér á landi, þ.e. að sama framlag komi úr ríkissjóði til ríkisháskóla og einkaskóla. Þetta er þannig þrátt fyrir að gerðar séu mjög misjafnar kröfur til þessara skóla, t.d. þurfa ríkisháskólar að tryggja ákveðna fjölbreytni í námi á háskólastigi, tryggja að kenndar séu ýmsar fámennar greinar og einnig eru aðrar skyldur lagðar t.d. varðandi innritunarreglur. Herra forseti. Ég minntist áðan á málþing um fjármögnun háskóla. Á þessu málþingi sagði Ólafur Proppé, rektor Kennaraháskóla Íslands, m.a. að mikilvægt væri að hefja vitræna umræðu hér á landi um skólagjöld sem hluta af fjármögnun ríkisháskóla. Það er eðlilegt, herra forseti, að taka undir nauðsyn vitrænnar umræðu því það kerfi sem við búum við gengur ekki upp. Einnig er nauðsynlegt, ef það er markmið hæstv. ríkisstjórnar að taka upp skólagjöld við ríkisháskólana, að hæstv. menntmrh. hafi frumkvæði að umræðu um slíkt en skili ekki auðu í umræðunni og geri opinber viðhorf sín til þess hvernig tryggja eigi samkeppnisstöðu ríkisháskólanna. Sú spurning hlýtur að vakna hvort fjármögnunarkerfið sem við höfum í dag sé í raun tilraun til að koma á skólagjöldum. Herra forseti. Aðferðin er þá í raun einföld. Einkaskólar fá sömu framlög og ríkisháskólarnir og bæta síðan við skólagjöldum. Síðan neyðast ríkisháskólarnir til að þrýsta á um að tekin verði upp skólagjöld til að standast samkeppnina. Herra forseti. Í fjárlagafrv. fyrir árið 2002 er m.a. boðuð 40% hækkun á svokölluðum innritunargjöldum í ríkisháskólunum með eftirfarandi skýringum: ,,Til að mæta sparnaðarmarkmiðum ríkisstjórnarinnar ... gjaldið mun eftir hækkunina standa að meðaltali undir nálægt 5,5% af kennsluútgjöldum samkvæmt reiknilíkani fyrir kennsluframlög.`` Herra forseti. Hvaða tengingar eru hér á ferðinni? Hér eru gefnar allt aðrar skýringar heldur en þær skýringar sem eftir á hafa komið um það að þessi gjöld séu að fylgja verðlagsbreytingum. Það er rétt, herra forseti, að minna á að það eru tvö til þrjú ár síðan síðast var fjallað um lög um háskóla og síðan þá hafa engar 40% hækkanir átt sér stað í umhverfinu. Herra forseti. Hvert er birtingarform þessa kerfis okkar? Tökum lítið dæmi. Það er samkeppni í námi bæði í viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands og lagadeild við einkaskóla. Reiknilíkanið reiknar skólunum 275 þús. kr. fyrir nemanda. Síðan lækkar talan til deildanna í Háskóla Íslands m.a. vegna jöfnunar við fámennar deildir, en einkaskólarnir bæta við skólagjöldum frá 158 þús. á nemanda til allt að 350 þús., þannig að á meðan þessar deildir í Háskóla Íslands fá um 220 þús. kr. á nemanda fá einkaskólarnir um 430--625 þús. á nemanda. Hér getur því munað allt að um 400 þús. á nemanda á ári. Herra forseti. Það hefur ekki staðið á viðbrögðum við þessu og í seinni ræðu minni mun ég væntanlega víkja að því. Ég hef lagt þrjár spurningar fyrir hæstv. ráðherra sem hæstv. ráðherra hefur fengið sendar og ég mun því ekki nýta tíma minn til að lesa þær.

Herra forseti. Á öllum málum eru a.m.k. tvær hliðar. Einnig samningum ríkisins við einkaháskóla, en vinsældir þessara skóla meðal nemenda og aukið námsframboð hefur kallað á umræður um fjárveitingar til ríkisháskóla og stöðu þeirra í samkeppninni. Fyrir eðlilega framvindu háskólastigsins er nauðsynlegt að ræða nýjar aðstæður með opnum huga og með sanngjarnar niðurstöðu að leiðarljósi án þess að skorður séu reistar við frjálsu framlagi nemenda í einkaháskólum til eigin menntunar. Umræður hafa orðið um fjármögnun háskólastigsins eins og hv. ræðumaður gat um. M.a. var efnt til ráðstefnu um málið í Háskóla Íslands hinn 26. október og þar voru ýmis sjónarmið reifuð. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. taldi Ólafur Proppé, rektor Kennaraháskóla Íslands, nauðsynlegt að taka upp umræður um þessi mál á öðrum forsendum en gert hefur verið til þessa og vísaði þar m.a. til kenninga bresks hagfræðings sem starfar við London School of Economics, Nicholas Barrs. Ég hef oftar en einu sinni verið gagnrýndur fyrir að halda fram þeirri skoðun undanfarin ár að ekki verði undan því vikist hér frekar en annars staðar að ræða stöðu háskóla með hliðsjón af þeirri staðreynd að sumum er veitt heimild til að innheimta skólagjöld en öðrum ekki. Ég vakti m.a. athygli á því í umræðum á Alþingi í október 1997 að OECD teldi skynsamlegt að afla aukinna tekna til háskólastigsins hér á landi með skólagjöldum. Í viðræðum við starfsbræður mína á Norðurlöndum hefur það sjónarmið komið fram hjá sumum þeirra að skynsamlegra sé að hækka skatta til að standa undir auknum kostnaði við háskólanám sífellt fleiri nemenda en áður, en veita skólum heimild til að heimta gjöld af nemendum til að standa undir kostnaði við kennslu. Ráðherrar og ráðuneyti hafi meira vit á því hvernig eigi að verja fé í þágu menntunar og skólastarfs en almenningur og þess vegna eigi að auka almennar opinberar álögur til að ráðuneytin hafi aukið fjárhagslegt svigrúm til að halda úti háskólastarfi. Með öðrum orðum, einstaklingar verða að laga nám sitt að því sem er í boði af ríkisins hálfu en ríkið eigi ekki að skapa einstaklingum svigrúm til að ráða og verja með fjárhagslegum skuldbindingum sjálfs sín gagnvart háskóla með greiðslu skólagjalda. Fjárveitingar til allra háskóla hér á landi byggjast nú á samningsbundnu fjármögnunarkerfi með vísan til reglna um fjárframlög vegna kennslu á háskólastigi eða kennslusamningi. Innan háskóla hafa síðan verið mótuð deililíkön sem skipta hinu samningsbundna fjármagni milli deilda skólanna. Hér eru í gildi reglur um þessi heildarfjárframlög sem menntmrn. setti í fullu samkomulagi við Háskóla Íslands. Tryggði þetta samkomulag t.d. Háskóla Íslands alla þá fjármuni sem skólinn fór fram á á þeim tíma sem það var gert og í raun meira fé. Óskina um heildarfjárhæð byggði Háskóli Íslands á deililíkani sínu þar sem gert er ráð fyrir hagkvæmni stærðar í fjölmennari deilum vegi upp óhagræði af fámennum hópum í sumum námsgreinum. Tilgangurinn með þessu samkomulagi og reiknilíkaninu er að háskólar fái skýran ramma um rekstur sinn og hagi skipulagi á starfi sínu í samræmi við hann. Í því felst með öðrum orðum umsamið aðhald, en ávallt er gerð krafa um aðhald við meðferð opinberra fjármuna. Stjórnendum háskóla var með samkomulaginu og líkaninu ljóst hvernig þeir ættu að haga starfi skóla sinna til að nýta opinbera fjármuni á sem hagkvæmastan hátt. Fari skólar út af þeirri braut við innri stjórn sína lenda þeir í ógöngum, en ekki er unnt að skella skuldinni af því á þá sem sömdu um leikreglurnar eða vilja að því sé framfylgt. Umræður um fjármögnun ríkisháskóla og skólagjöld snerta ekki þær tillögur sem eru boðaðar í fjárlagafrv. ársins 2002 um hækkun innritunargjalda í ríkisháskólum því að þar er tekið mið af verðlagsþróun síðustu tíu ára og lagt til að innritunargjöldin haldi í við hana.

Virðulegur forseti. Það er alveg augljóst að hæstv. menntmrh. aðhyllist skólagjöld, punktur. Hann virðist vilja leiðrétta samkeppnisstöðu ríkisháskólanna með því að heimila þeim að taka skólagjöld en það er bara ekki heimilt, herra forseti. Þannig eru ekki íslensk lög. Löggjafinn hefur ekki viljað gera ríkisháskólunum það að innheimta skólagjald. Ég ætla í stuttri ræðu að einbeita mér að því að tala um Háskóla Íslands því að mér hefur virst hæstv. menntmrh. reka háskólastefnu í einkaháskólunum sem hefur verið á kostnað ríkisreknu háskólanna. Því til staðfestu ætla ég að nefna það að Háskóli Íslands hefur umtalsverðar skyldur umfram aðra háskóla í landinu. Sá skóli getur ekki valið sér það hlutskipti að kenna bara tvö eða þrjú vinsæl fræðasvið. Nei, Háskóli Íslands menntar þjóðina í ótal greinum í 11 deildum og á 53 fræðasviðum og hann útskrifar fólk með ólíkar gráður af yfir 70 námsleiðum. Þessi fundur mundi vart nægja til að telja upp þá sérstöðu sem Háskóli Íslands nýtur umfram aðra háskóla í landinu og hann á það skilið að fá notið sérstöðu sinnar í fjárveitingum. Það nægja ekki fögur orð ráðamanna á afmælisstundum. Það þarf efndir loforða. Má ég t.d. spyrja hæstv. menntmrh.: Hvenær ætlar hann að ganga frá samningi um fjármögnun rannsókna við Háskóla Íslands? Á háskólinn að lúta því að fá á næsta ári einungis 6,6% verðbætur á rannsóknakostnað á meðan verðbætur á kennslukostnaði eru 12,1%? Hvers vegna er þetta misræmi? Og hversu lengi á Háskóli Íslands að þurfa að borga 80--90 millj. á ári fyrir einkaleyfisgjald af happdrætti sem hann hefur ekkert einkaleyfi á? Háskóli Íslands er þjóðarskóli og menntmrh. ber skylda til að standa vörð um hann sem slíkan. Þannig mætti ráðherrann taka sér til fyrirmyndar stúdenta í háskólanum sem nú hafa séð ástæðu til þess að efna til þjóðarátaks í þágu Háskóla Íslands, á 90 ára afmæli hans, og við skulum vona að hæstv. menntmrh. verði genginn til liðs við það átak á aldarafmæli skólans þó að ég leyfi mér að vona að hann verði farinn úr stól ráðherra þegar þar að kemur.

Herra forseti. Hæstv. menntmrh. var spurður að því af hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni hvernig hann hygðist tryggja samkeppnisstöðu ríkisháskólanna. Ég varð ekki vör við það, herra forseti, að hæstv. menntmrh. svaraði þessari spurningu, a.m.k. gat ég ómögulega greint það í máli hans. Hæstv. menntmrh. virðist telja að ábyrgðinni á fjármálum háskólanna verði ekki varpað út fyrir veggi skólanna. Þetta kemur m.a. fram í nýlegum skrifum á heimasíðu hæstv. ráðherra. Herra forseti. Það er eðlileg krafa til hæstv. menntmrh. að hann skoði þá heildarmynd sem hefur verið að þróast á háskólasviðinu á undanförnum árum. Nýir öflugir skólar hafa sprottið upp og þeir hafa veitt háskólanum og öðrum ríkisháskólum verðuga samkeppni sem mun án efa skila sér í betra námsframboði og meiri metnaði. Einkareknu skólarnir eru góð viðbót við það nám sem fyrir var í boði og þeir munu án efa gera það að verkum að fleiri taka ákvörðun um að leggja stund á háskólanám hér heima en áður var þegar námsvalið var einsleitara. En leikreglurnar eru ekki sanngjarnar, herra forseti. Ríkisháskólarnir bera skarðan hlut frá boði í því fjármögnunarfyrirkomulagi sem nú tíðkast og hæstv. menntmrh. ber ábyrgð á því kerfi. Á meðan einkaskólarnir geta innheimt skólagjöld en ríkisskólarnir ekki og ríkisframlögin eru hin sömu er verið að gera samkeppnisstöðu ríkisskólanna mun lakari en hinna nýju skóla. Slíkt fyrirkomulag er einsdæmi, að framlög ríkisins séu þau sömu til einkaskóla og ríkisskóla, og það gengur ekki upp. Leiðir til úrbóta eru að mínu mati tvær. Í fyrsta lagi er hægt að heimila skólagjöld í ríkisháskólana en Samfylkingin varar eindregið við þeirri leið og telur að hún geti mjög ógnað jafnrétti til náms. Hins vegar er það sú leið að hækka verulega framlög til ríkisháskólanna og bæta þeim þannig upp það samkeppnisforskot sem einkaskólar hafa fengið með innheimtu skólagjalda. Þannig er unnt að tryggja rétt allra til grunnnáms í háskóla án skólagjalda en auka um leið flóruna sem í boði er á háskólastiginu.

Herra forseti. Gríðarleg gróska er um þessar mundir í uppbyggingu háskólanáms á Íslandi. Háskóli Íslands leggur áherslu á meiri fjölbreytni í því námi sem þar stendur til boða. Þar ber hæst rannsóknatengt framhaldsnám en efling þess er afar mikilvæg fyrir háskólann og þjóðfélagið allt. Háskólinn á Akureyri hefur sömuleiðis sótt fram og styrkt stöðu sína sem háskóli á landsbyggðinni og Kennaraháskóli Íslands hefur stóreflst í kjölfar nýrrar lagasetningar. Á sama tíma blómstra einkaskólar á háskólastigi og hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með uppbyggingu Listaháskóla Íslands, Samvinnuháskólans á Bifröst og Viðskiptaháskólans í Reykjavík. Öll þessi starfsemi einkennist af metnaði, bjartsýni og trú á framtíðina og ýtir einnig undir heilbrigða samkeppni milli einkareknu viðskiptaháskólanna tveggja, Háskóla Íslands og annarra opinberra háskóla. Það er vaxandi ásókn í háskólanám hér á landi sem er ákaflega mikilvægt þar sem það er löngu ljóst að öflug háskólastarfsemi, rannsóknir og vísindi, er grundvöllur efnahagslegra framfara. Það sjáum við best á þeirri nýju atvinnustarfsemi sem hefur sprottið upp hér á landi á síðustu árum á sviði vísinda og tækni og gefur ungu vel menntuðu fólki tækifæri til fjölbreyttra og vel launaðra starfa hér á landi. Íslensk stjórnvöld hafa stuðlað að þessari þróun með nýrri lagasetningu um háskóla og auknum fjárveitingum til háskólamenntunar og rannsókna á undanförnum árum. Þessi mál hljóta að verða í deiglunni á næstu árum. Þróunin heldur áfram, nemendum fjölgar og þá ber líka að skoða alla kosti og nýjar leiðir til að fjármagna háskólastarfsemi í framtíðinni.

Herra forseti. Engum kemur á óvart einkavæðingarfíkn hæstv. menntmrh. og við þekkjum öll þau markmið Sjálfstfl. að einkavæða allt skólakerfið í áföngum. Þjóðin þekkir hana enda fer hæstv. menntmrh. ekkert dult með einkavæðingarstefnu sína í menntakerfinu eins og hann rakti í ræðu sinni áðan. Í gær var utandagskrárumræða um stöðu framhaldsskólanna. Þar er einkavæðingarherferðin hafin. Litlir skólar úti á landi, verknámsskólar, heimavistarskólar, þessa skóla skal svelta út. Allt er undirbúið fyrir einkavæðinguna. Sama er uppi á teningnum með háskólana. Þar er einkavæðingin komin á fulla ferð, þar rekur hvert gæluverkefnið annað. Háskólinn í Reykjavík er nýjasta dæmið, einkavæddur háskóli að fullu styrktur af ríkinu til jafns við aðra skóla en með frjálsa heimild til að taka skólagjöld. Á meðan er Háskóli Íslands sveltur og hann skikkaður með lögum til að nær tvöfalda innheimtu skólagjalda. Herra forseti. Einkavæðingarfíkn Sjálfstfl. kemur okkur ekki á óvart og okkur kemur ekki á óvart að skellt sé skollaeyrum við þótt skólastjórnendur og nemendur hrópi á hjálp gegn einkavæðingu ríkisstjórnarinnar. En það sem kemur okkur á óvart, herra forseti, og ég held að allri þjóðinni komi á óvart er að Framsfl. skuli styðja hæstv. menntmrh. og Sjálfstfl. í þessari einkavæðingaraðför að menntakerfi þjóðarinnar. Við spyrjum okkur öll: Hvar er félagshyggja Framsfl.? Ætla ráðherrar og þingmenn Framsfl. að láta Sjálfstfl. leika lausum hala í einkavæðingarfíkn sinni á menntakerfi þjóðarinnar?

Herra forseti. Ég fagna því að hér skuli fara fram fagleg umræða um málefni háskólastigsins þó að hv. síðasti ræðumaður hafi hlaupið út af því spori. Ég tek undir með hv. málshefjanda, að það er mikilvægt að ræða málefni háskólastigsins. Nú hefur það gerst á allra síðustu árum að upp hafa sprottið nýir háskólar hér á Íslandi, bæði ríkisskólar og einkaskólar, og það er hið jákvæðasta mál enda má segja að fjölbreytileiki í námsframboði á háskólastigi sé meiri núna en nokkru sinni í sögu þjóðarinnar. Það er með öðrum orðum breytt umhverfi. Það er líka áhugavert að fjármögnun þessara skóla skuli gerast með reiknilíkani eins og var til umræðu í gær varðandi framhaldsskólastigið. Það er mikilvæg aðferð til þess að mæla raunkostnað við rekstur á skóla. En ég tek undir þær áhyggjur að svo hröð hefur þróunin verið í uppbyggingu háskólastigsins að hugsanlega hefur reiknilíkanið ekki náð að fylgja þessari þróun eftir. Það er þess vegna mjög mikilvægt að leggjast yfir reiknilíkanið til að mæla hinn eiginlega kostnað við rekstur skóla. Ekki síst þarf að taka þar til skoðunar hvort skyldur ríkisháskólanna umfram einkaskólana séu að skekkja samkeppnisstöðu ríkisháskólanna gagnvart einkaskólum en einkaskólarnir hafa jú meiri möguleika á því að afla sér sértekna. Ég fagna líka því sem hv. málshefjandi nefndi, að nauðsynlegt væri að taka upp vitræna umræðu um hugtakið skólagjöld. Við tölum um skólagjöld, við tölum um innritunargjöld, við tölum um námsbókakostnað en skilin þar á milli virðast oft vera æðióljós og bera kannski á stundum vott um dálítinn tvískinnung í umræðunni. Þess vegna tek ég undir með hv. málshefjanda, að það er mjög mikilvægt, ekki bara fyrir háskólastúdenta heldur ekki síður Alþingi, að vitræn umræða fari fram um þessi hugtök þannig að menn séu að tala sama tungumálið þegar svo mikilvægt málefni ber á góma.

Herra forseti. Þegar rætt er um starfsskilyrði háskóla er ein af grundvallarspurningunum sú hvort jafnrétti sé til náms, hvort aðgangur sé jafn. Það er sú spurning sem við í Samfylkingunni spyrjum og viljum að svarið sé afdráttarlaust já. Afdráttarlaust. En svo er ekki. Það er mikilvægt að það sé rætt þegar skólunum er mismunað hvað varðar rekstrarfé og það virðist ásetningur hæstv. menntmrh. að þvinga ríkisskólana til að taka upp skólagjöld í stað þess að þeir njóti meiri framlaga úr ríkissjóði til að mæta þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra umfram aðra háskóla. Það er kunnuglegt svar, herra forseti, að lánað sé fyrir skólagjöldum. En þá spyr ég aftur um jafnrétti og jafnan aðgang. Geta allir sem uppfylla inntökuskilyrðin og hin námslegu skilyrði fengið lán úr lánasjóðnum? Nei, aldeilis ekki. Það ræðst sem fyrr af aðstæðum viðkomandi, hvort hann á einhvern að sem er tilbúinn að leggja fram sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins. Herra forseti. Það ræðst af ábyrgðarmanninum. Þegar lögin um LÍN voru endurskoðuð lögðum við til að ábyrgðarmannakerfið yrði lagt af, enda samræmdist það ekki því hlutverki sjóðsins að tryggja fólki tækifæri til náms án tillits til efnahags. Það réðist af aðstæðum vandamanna hvort lán fengist. Tillaga okkar var studd áliti Ríkisendurskoðunar sem fram kom í skýrslu þeirra frá 1995 um fjárhagsstöðu sjóðsins. En hún var felld af meiri hlutanum hér á Alþingi undir styrkri stjórn hæstv. menntmrh. Þar liggur þá fyrir viljinn til jafnréttis til náms. Ekki er tekið tillit til ólíkra starfsskilyrða skólanna. Samkeppnin er ekki heilbrigð og jafnrétti til náms er ekki tryggt. Það er sá veruleiki sem við ræðum hér í dag, herra forseti.

Herra forseti. Umræða um starfsskilyrði háskóla kemur til af ýmsum ástæðum, m.a. hafa háskólastúdentar sett sig upp á móti því að innritunargjöld hækki. Háskólar eiga í samkeppni um nemendur og kennara. Háskóli Íslands sinnir mun fleiri greinum en aðrir skólar á háskólastigi hér á landi, líka greinum sem fáir nemendur sækjast eftir. Má nefna Norðurlandamálin en það hefur verið metnaðarmál að kennslu í þeim sé sinnt. Háskóli Íslands hefur þannig ýmsar skyldur sem kosta peninga en nauðsynlegt er að geta sinnt vel, fengið hæfa kennara og greitt þeim sómasamleg laun. Mikilvægi háskóla í nútímasamfélagi dylst engum. Menntun er vaxandi þáttur í efnahagslegri afkomu þjóða og sú auðlind sem aldrei þrýtur sé framsýnt að henni staðið. Ungt fólk á Ísland hefur aðgang að háskólum í öðrum Evrópulöndum og því er afar mikilvægt að háskólar hér á landi séu samkeppnisfærir við háskóla annars staðar, bæði hvað varðar kostnað og námsframboð. Og þótt útilokað sé fyrir litla þjóð að sigra í slíkri samkeppni skiptir öllu að því sé vel sinnt sem til boða er. Nýjar kenningar fræðimanna líta dagsins ljós og nefndi ráðherra ráðstefnu sem nýverið var haldin um fjármögnun háskólastigsins. Þar vakti Ólafur Proppé athygli á kenningum breska hagfræðingsins Nicholas Barrs sem hefur komist að þeirri niðurstöðu að ríkisháskólar ættu að taka upp skólagjöld og að námslánakerfi þyrfti að standa undir sér. Í kenningum hans felst m.a. að auðvelda þurfi aðgengi að háskólamenntun, ekki síst fyrir minnihlutahópa, og hins vegar að auka gæði háskólamenntunar. Barr bendir í fyrsta lagi á að skólagjöld geti verið sveigjanleg, í öðru lagi að námslánakerfið verði að vera vel skipulagt og í þriðja lagi þurfi jákvæða mismunun til að ná til sem flestra nemenda. Án efa eru kenningar þessa fræðimanns enginn endanlegur sannleikur en þær sýna þó fram á að innritunargjöld, ásamt sveigjanlegu lánakerfi, geta, sé rétt að staðið, gert nám við háskóla aðgengilegra en nú er. Mér finnast þessi nýju viðhorf áhugaverð og tímabært að umræða um þau sé hafin hér á landi.

Herra forseti. Ég fagna því að umræðan hefur að mestu leyti haldið sig við hin vitræna þátt málsins, en þó vék hæstv. menntmrh. sér undan því, herra forseti, að lýsa framtíðarsýn sinni til málsins. Ég vona að hæstv. ráðherra noti seinni ræðu sína til að fjalla örlítið um það. Spurningin vaknar hins vegar um það, sérstaklega eftir ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar, hvort enn sé ólokið umræðu í þingflokki Framsfl. um hækkun innritunargjalda, en í blaðaviðtali fyrir nokkru tilkynni hv. þm. sem þá var starfandi þingflokksformaður að þeirri umræðu væri ekki lokið og eins og hv. þm. sagði, það segir í raun allt sem segja þarf. Herra forseti. Það er margt sem kemur upp í hugann eftir þessa umræðu. Hæstv. menntmrh. sagði að fjárlagafrv. boðaði það ekki að verið væri að taka upp skólagjöld. Ég sagði í fyrri ræðu minni að ekki hefði staðið á viðbrögðum við þeirri stefnu sem ég var að lýsa. Herra forseti. Í Morgunblaðinu fyrir stuttu síðan sagði Páll Sigurðsson, prófessor í lögfræði við Háskóla Íslands, m.a. í grein sinni, með leyfi forseta: ,,Krefjast verður skýrra og afdráttarlausra svara frá stjórnmálamönnum um hver afstaða þeirra sé til fjármögnunar háskólans í fyrirsjáanlegri framtíð og hvað þeir séu í reynd tilbúnir að leggja af mörkum til úrbóta. Verði niðurstaðan sú, að þeir, sem ríkisfjármálum ráða, treysti sér ekki til að fjármagna Háskólann þannig að til sóma sé, verður ákvarðanatöku um heimild til töku skólagjalda umfram ríkisframlag og aðrar mögulegar tekjur hins vegar ekki lengur skotið á frest.`` Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að slíku sé svarað. Hæstv. menntmrh. verður að tala skýrt. Er hann að boða skólagjöld í ríkisháskólum á næstu árum eða ekki og hvaða leiðir vill hæstv. ráðherra fara til þess að tryggja samkeppnisstöðu ríkisháskólanna í því kerfi sem við búum við í dag?

Herra forseti. Þegar við lítum á stöðu ríkisháskólanna í samanburði við einkaháskólana, þá megum við ekki aðeins líta til Íslands heldur verðum við að líta til heimsins alls og þeirrar samkeppni sem á sér stað milli háskóla á alþjóðavettvangi. En ef við lítum hér innan lands á háskólana sem viðsemjendur ríkisins, hvort sem þeir eru ríkisháskólar eða einkaháskólar, þá getum við litið á þá sem verktaka og það sé skylda okkar að kaupa af þeim þjónustu með þeim hætti að nemendur geti stundað nám í þeim á jafnréttisforsendum án tillits til þess hver rekur þá. Það er það sem við erum að gera. Það er það sem við leggjum til grundvallar, að við semjum við háskólana um fjárveitingar til þeirra þannig að við veitum nemendum tækifæri til að stunda nám í þeim skólum sem bjóða viðkomandi nám án þess að við förum í manngreinarálit ef svo má að orði komast eftir því hvort skólinn sé ríkisrekinn eða einkarekinn. Þess vegna eru reiknireglurnar og samningarnir með þeim hætti, en sé nemandinn reiðubúinn til þess að greiða meira fyrir nám sitt en hann fær greitt af ríkisins hálfu til viðkomandi skóla, þá hefur nemandinn frelsi til þess að fara í einkaskóla og greiða þar skólagjöld eins og við vitum og það er sú staða sem við stöndum frammi fyrir. Að bera síðan saman þessa nýju einkaskóla og ríkisháskólanna og telja að ríkisháskólarnir eigi í þeim samanburði undir högg að sækja, er ekki sanngjarnt. Við erum annars vegar að bera saman stofnanir sem hafa verið byggðar upp á áratugafjárveitingum frá ríkinu, sköpuð einstök aðstaða í þjóðfélaginu og að segja sem svo að nýir skólar sem hafa starfað í 3--5 ár ögri þeim skólum með þeim hætti að þeir séu að komast á vonarvöl fjárhagslega í þeirri samkeppni finnst mér alls ekki rétt mynd. En það sem ég sagði í upphafi máls míns þegar þessar umræður hófust og ég vil þakka hv. þm. fyrir að hefja þær, þá stöndum við núna í öðrum sporum en við gerðum fyrir fáeinum árum þegar þessir skólar komu til sögunnar og að sjálfsögðu verðum við að bregðast við því og ræða það og þess vegna þakka ég fyrir umræðurnar. Þær munu vafalaust verða endurteknar hér og við munum þróa þessar skoðanir okkar áfram.