Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Herra forseti. Hæstv. forsrh. talaði um þetta mál almennt, í fyrradag ætla ég, að það hafi verið, - og mun ég því ekki fara mikið út í það að ræða málið almennt, heldur aðeins drepa á nokkrar aths., sem fram hafa komið hjá nokkrum þm. út af einstökum ákvæðum l. þessara. Hv. frsm. minni hl. komst þannig að orði í framsöguræðu sinni, að aldrei hefði verið stigið djarfara spor með lánveitingar á Íslandi en með þessu frumvarpi. Ég ætla, að þetta sé réttmæli hjá honum, og er það að ýmsu leyti varhugavert spor, sem hér er stigið. Það er í fyrsta lagi óhætt að segja, að fyrir atbeina Alþ. hafi aldrei verið stofnað til eins stórkostlegra lánveitinga og hér eru til umr. Og í öðru lagi er að vissu leyti farið djarflegar í lánveitingar en tíðkazt hefur, þ. e. öllu hærri lánveitingar til einstakra fyrirtækja en tíðkazt hafa á Íslandi, og eru kannske djarfari ákvæði um það en þekkzt hefur yfirleitt um lánveitingar annars staðar. Og í þriðja lagi er svo tekin upp djarfleg stefna að því er vexti snertir, þar sem gert er ráð fyrir að binda vaxtafótinn í lengri tíma við hámarksvexti 2½%, og mun þetta líka vera einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Hitt þarf ekki að benda á, hvað það er, sem veldur því, að svo djarft er teflt, sem raun ber vitni. Það, sem liggur til grundvallar fyrir því, er sú skoðun, sem meiri hl. Alþ. hefur hallazt að, að Íslendingum sé nú meiri þörf á því en nokkrum öðrum, að í fljótum svip verði aukinn skipastóll landsmanna og að reynt sé að búa þannig að þeim atvinnuvegi, sem hefur verið höfuðatvinnuvegur Íslendinga síðustu ár, sjávarútveginum, að hann geti þróazt á eðlilegan hátt og að sú þróun verði sem allra örust. Það er augljóst mál, að ef atvinnuvegir landsins geta ekki verið reknir af krafti og atorku á næstu árum, þá verður erfitt fyrir landið að standa undir þeim miklu kröfum um fjárframlög, sem nú eru gerðar af hálfu hins opinbera. Þegar Ísland varð fullvalda ríki á næstsíðasta ári, þá voru afleiðingarnar óhjákvæmilega þær, að ýmis útgjöld ríkissjóðs hlutu að aukast stórkostlega. Það kostaði Íslendinga mikið fé að taka utanríkisþjónustuna í sínar hendur. Íslendingar hafa einnig auðgazt á undanförnum árum, og afleiðingin hefur orðið sú, að kröfur á hendur ríkissjóði hafa aukizt, óeðlilega ört má kannske segja, og ég get ekki neitað því, að ég hef álitið, að þar hafi ekki gætt nægilegrar forsjálni, að kröfurnar hafi verið reknar meira af kappi en forsjá. En hins vegar verðum við að horfast í augu við þá staðreynd, að með þær kröfur verður ekki snúið aftur. Það verða, meðan Íslendingar hafa úr einhverju að spila, gerðar harðar kröfur. En skilyrðið fyrir því, að Íslendingar geti undir þeim staðið, er, að atvinnuvegirnir geti blómgazt. Þessi djarflega till. um lánveitingu til sjávarútvegsins og annarra fyrirtækja, sem standa í beinu sambandi við hann, verður því réttlætt með nauðsyn landsins til þess að efla og styrkja þessa miklu atvinnugrein. Aðferðin, sem notuð er, að leggja á seðlabankann skyldur til þess að leggja fram allmikið af því lánsfé, sem hér er ráðgert að veita í þennan atvinnuveg, með lágum vöxtum, réttlætist af þeirri bjartsýni, sem nú er ríkjandi, að skipastóllinn, svo framarlega sem hann verður efldur nú á næstunni, sé líklegur til að gefa þær tekjur á næstu árum, að allmiklu a. m. k. af lánsfénu verði aftur skilað á tiltölulega fáum árum. Það er augljóst mál, eftir því sem hingað til hefur verið litið á starfsemi seðlabankans, að þá væri lítt verjandi að binda svo mikið fé í þeirri lánveitingu, ef ekki væri trú á því, að atvinnuvegirnir mundu skila fénu tiltölulega fljótt aftur. Og á það má auðvitað benda, að þau ákvæði, sem ætlazt er til að verði lögfest með þessu frv., brjóta að ýmsu leyti í bága við þau ákvæði, sem eru í núgildandi bankalögum. Þetta er nú það, sem ég vildi segja almennt um málið. Ég skal svo bæta við, viðvíkjandi því, sem fram hefur komið hjá hv. frsm. minni hl. og hv. 2. þm. Reykv., að þær breyt., sem meiri hl. sjútvn. hefur lagt til, að gerðar verði á frv., sem sé að færa lánastarfsemina frá fiskveiðasjóði til nýrrar deildar í Landsbankanum, stefni málinu í hættu. Ég held, að þetta sé fullkominn misskilningur hjá þessum hv. þm., og sannast að segja er ég næsta undrandi yfir því, að þm. á Alþ. tala um þjóðbankann eins og hann væri nokkurs konar óvinur ríkisins. Það hafa þeir því miður gert, og að mínu viti fullkomlega að ástæðulausu. Það er rétt að vísu, að Landsbankinn hefur bent á ýmis atriði í því frv., sem upphaflega var lagt fyrir um fiskveiðasjóð, sem hann hefur álitið orka tvímælis og talið of djarfleg, en við því er ekkert að segja. Það er æskilegt í alla staði, að málið sé athugað frá öllum hliðum, og ætti það að verða til þess, að löggjöfin yrði einmitt betur undirbúin. Það hefur verið um það rætt hvað eftir annað af þessum hv. þm., að Landsbankinn hafi sýnt fjandskap þeim till., sem gerðar hafa verið af hálfu þings og stjórnar. En ég hef áður á það minnzt hér á Alþ. og þóttist færa þá full rök fyrir því, að þessi staðhæfing væri alveg úr lausu lofti gripin, og ég get enn bætt því við nú, að síðan umr. fóru fram um þetta á síðasta hausti, hef ég í ýmsum efnum þurft á aðstoð bankans að halda, og ég segi það sannast sagna, að ég hefði ekki getað óskað mér betri viðskipta og betri undirtektar undir þau mál, sem ríkisstj. hefur orðið að sækja til Landsbankans, en hún hefur fengið í hverju einasta máli. Það er um það rætt af hálfu þessara hv. þm., af því að Landsbankinn hefur látið í ljós efasemdir um réttmæti ýmissa ákvæða, að þá sé vafasamt að setja honum í sjálfsvald, að hve miklu leyti lánsheimild þessarar löggjafar verði notuð. Þeir draga í efa, hv. þm., að Landsbankinn muni nokkurn tíma lána nema kannske lítinn hluta af því, sem löggjöfin heimilar. Mér er ekki vel ljóst, á hverju hv. þm. byggja þessa skoðun sína. Það er tvennt, sem þarna kemur til greina. Í fyrsta lagi, að yfirstjórn Landsbankans, sem er falin bankaráði, sem kosið er af Alþingi, er þannig skipuð, að í bankaráði eiga sæti, að því er ég bezt veit, fjórir góðir stuðningsmenn núverandi ríkisstj. og þar með einn flokksbróðir þessara þm., og jafnvel annar þm. sjálfur á sæti í bankaráðinu sem varamaður. Venjan er sú, að í nýjum stefnumálum sem þessum er það bankaráð, sem markar starfssviðið, og ræður í höfuðdráttum, hvernig á þessu er haldið. Ég skil ekki, hvaða ástæður þessir þm. hafa til þess að væna bankaráð Landsbankans um, að það hafi tilhneigingu til þess að eyðileggja þá löggjöf, sem hér er í ráði að setja. Ég hef a. m. k. enga ástæðu til að ætla, að bankastjórn hafi nokkra tilhneigingu til þess að reyna að draga úr lánveitingum fremur en hver önnur sjóðsstjórn mundi gert hafa. Hér kemur og annað sjónarmið til greina. Ríkissjóður ber ábyrgð á öllum lánveitingunum, og bankastjórnin er því ekki að lána á áhættu bankans sjálfs, heldur á áhættu ríkissjóðs. Og hvaða ástæðu hún geti haft til þess, þegar ríkissjóður ber alla áhættuna, að snúast gegn þingi og stjórn í þessu máli, fæ ég ekki séð. Ég sé ekki, hvaða skynsamleg ástæða geti verið til þess að væna bankastjórnina um það. Hitt vil ég svo benda "a; sem hefur verið bent á áður, að það væri í hæsta máta óeðlileg aðferð að taka af þjóðbanka landsins eigi alllítinn hluta af stofnfé hans og fela það annarri lánsstofnun til útlána. Þetta væri fyrst og fremst ég vil segja alveg óskiljanleg aðferð gagnvart þeirri stofnun, sem ríkið sjálfa, löggjafarvald og landsstjórn á hverjum tíma hljóta að styðjast við í fjármálum þjóðarinnar. Það mættu a. m. k. liggja fyrir meir en litlar ávirðingar af hálfu stjórnar þeirrar stofnunar, sem þannig væri með farið, og ég held, að megi fullyrða það, að ef sú aðferð hefði verið viðhöfð, væri hún algert einsdæmi fyrr og síðar. Vitanlega er það hreinasta fjarstæða, sem slegið hefur verið fram í ræðum og blöðum, að Landsbankinn hafi á nokkurn hátt kúgað Alþ. eða ríkisstj. í þessu máli. Að sú leið hefur verið valin, sem væntanlega verður farin í þessu máli, stafar af því, að meiri hl. Alþ. hefur ekki talið æskilegt að velja þá leið, sem lagt er til í því frv., sem kom fram í nýbyggingarráði upphaflega. En fyrir utan það, hvað þessi aðferð væri með öllu óeðlileg gagnvart Landsbankanum, að svipta hann miklum hluta af fé hans, má á það benda, að frá praktísku sjónarmiði væri þetta mjög óhagkvæmt. Landsbankinn er svo stór stofnun, að hann getur mjög vel séð um þetta, án þess að það kosti nokkra teljandi peninga. Ég skal ekki segja, hvort hann þyrfti að bæta við sig einum starfsmanni. En ef aftur á móti ætti að setja upp lánsstofnun fyrir þessa lánastarfsemi, mundi það ekki verða gert öðruvísi en með ærnum kostnaði. Hv. frsm. minni hl. lagði á það mikla áherzlu, að gert hefði verið ráð fyrir því í upphafl. frv., að 3 manna n. hefði átt að hafa yfirumsjón með lánveitingunum, og sagði, að það hefði verið trygging fyrir því, að farið hefði verið að óskum þings og stjórnar um lánveitingarnar. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð, hvaða trygging er fyrir því, að þingkosin nefnd fyrir fiskveiðasjóð hefði farið að óskum þings og stjórnar um lánveitingarnar frekar en þingkosið bankaráð Landsbankans. Ég held, að ríkisstj. og löggjafarvaldið hljóti að hafa svipaða aðstöðu til þess að hafa áhrif á báðar þessar stofnanir, og ef ástæða er til að ætla, að bankaráð Landsbankans sjái sig út til þess að draga úr lánveitingunum, þá held ég, að það gæti einnig komið fyrir með nefndina, því að hvorugt getur komið fyrir nema þannig, að bendingar komi um það frá hærri stöðum, þ. e. annaðhvort frá þinginu eða ríkisstjórninni. Ég held því, að það geti ekki orkað tvímælis, að það hafi verið réttara ráðið að fela Landsbankanum sjálfum að annast þessa lánastarfsemi en að fela það annarri stofnun. Ég held, að hvernig sem á þetta er litið, hvort heldur frá sjónarmiði bankans, ríkisins eða þeirra, sem viðskiptanna njóta, þá verði þetta hagkvæmasta fyrirkomulagið. - Mér þykir rétt í þessu sambandi að drepa á eitt atriði, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem ég því miður ekki heyrði alla, því að ég var á ráðherrafundi nokkuð af þeim tíma, sem hann hélt ræðu sína í gær. Hann hélt því fram, - og ég verð að játa, að sú skoðun kom mér á óvart, - að bankanum væri sett sjálfsvald um það, hvaða vexti seðladeildin tæki. Mér datt í hug sá möguleiki, að mér hefði sézt yfir ákvæði í frv., sem hægt væri að draga þessa ályktun af, og hef ég því athugað frv. vel síðan. En ég get ekki betur séð en þessi skilningur sé á engum rökum reistur. Í 10. gr. frv. á þskj. 315 er svo fyrir mælt, að vextir af lánum skuli ákveðnir af ráðh., en þó ekki vera hærri en 2,5%. Með þessum ákvæðum í 10. gr. eru sett takmörk upp á við fyrir þeim vöxtum, sem seðladeildin gæti tekið af stofnlánadeildinni. Vextir geta aldrei farið yfir 2,5%. Hitt er svo augljóst, að ef þessi lánsstofnun kemur til framkvæmda á þann hátt, sem fyrirskipað er, geta vextir aldrei komizt upp í þetta. Fyrst og fremst er þess að gæta, að þó að kostnaður Landsbankans við þessa deild verði ekki mikill, þá kemur einhver frádráttur. En í öðru lagi er ekki hægt að hugsa sér, að þetta komi til framkvæmda á þann veg, sem nú er hugað, heldur verði að gefa út vaxtabréf, hversu mikið fer eftir því, hvað mikið af skylduinnlögum kemur í stofnlánadeildina, hvað mikið er notað af nýbyggingarsjóðunum og hvað kann að verða lagt inn sem vaxtalaust fé í stofnlánadeildina. En það er augljóst, að stofnlánadeildin þarf ekki að gefa mikið út af vaxtabréfum til þess, að veruleg skerðing verði á þessum 2,5% hámarksvöxtum, sem hugsanlegir væru, því að það er ekki einn stafur um það í frv., að ríkissjóður eigi að bera vaxtahalla af þessu, og stofnlánadeildin er skyldug til að lána út með 2.5% vöxtum. Það hlýtur því að fara svo, að eftir því sem meira er gefið út af vaxtabréfum, því lægri verða þeir vextir, sem seðladeildin getur tekið af stofnlánadeildinni, og hugsanlegur væri sá möguleiki, að seðladeildin fengi enga vexti, ef þyrfti t. d. að gefa út svo og svo mikið af vaxtabréfum með 4% vöxtum. Það er því augljóst, að ekki þarf að gefa mikið út af bréfum til þess að sá hugsanlegi hæsti vaxtakvóti lækkaði allmikið úr 2.5%. Ég held því, að hv. þm. þurfi ekki að bera neinar áhyggjur út af því, að seðladeildin auðgist mjög af þessum viðskiptum. Það er nokkurn veginn augljóst, að það hlýtur að fara svo, að seðladeildin fái a. m. k. ekki hærri vexti en hún hefur haft af ávöxtun fjár erlendis. En eins og kunnugt er, eru það mjög lágir vextir, sem þar eru greiddir. Hitt er svo ríkisvaldinu fullkomlega heimilt, að kveða svo á, að jafnvel engir vextir skyldu greiddir af þessu fé, þingið hefur fullt vald til þess. Hitt er svo annað, hvort eðlilegt er að skylda bankann til þess að lána allmikið af starfsfé sínu án vaxta, og það er alveg rétt, sem fram hefur komið, að það, að þessi lági vaxtakvóti sé ákveðinn, hlýtur að hafa áhrif á innlánsvexti í bönkum. Þá hefur verið nokkuð um það rætt, af frsm. minni hl. a. m. k., að brtt. liggi fyrir um það á þskj. 626 að takmarka nokkuð þau fyrirtæki, sem heimilt væri að lána fé til. Ég álít, að þessi takmörkun orki tvímælis. Hv. frsm. minni hl. benti á, að ástæðulaust væri að lána fé til dráttarbrauta, af því að samkv. gildandi hafnarl. væri kostur á að fá styrk eða lán úr ríkissjóði til þess að gera dráttarbrautir. Þó að þetta sé rétt, að möguleikar standi til þessa, þá get ég ekki komið auga á, hvaða skynsemi er í því að spyrna á móti því, að það opinbera leggi fram eitthvað fé til þess að koma upp slíkum fyrirtækjum. Það er í öðru orðinu verið að tala um það, og það réttilega, að æskilegt væri, að meira af einkafjármagninu kæmi inn í atvinnureksturinn. En þessar till. hv. þm. sýnast smámiða að því að sporna á móti því, að svo verði. Það er alveg öfugt við það, sem hv. 2. þm. S.-M. lagði mikla áherzlu á, að það ætti að reyna að fá einkafjármagnið inn í atvinnureksturinn, og ég er honum sammála um það. Ég skal í því sambandi geta þess, að ég álít, að enn þá sé ekki séð fyrir endann á því, hvað mikið einkafjármagn fari í atvinnureksturinn. Það hefur verið beðið eftir því, hvernig þessu máli reiddi af, og ég ætla það ekki of mikla bjartsýni að búast við því, ef vel tekst um lausn þessa máls, að þá muni meira af einkafjármagninu koma inn í atvinnutækin en nú er, og ég álít rétt að gera það, sem hægt er, til þess að svo megi verða. Ef á annað borð á að stefna að því, að atvinnureksturinn verði áfram í höndum einstaklinga, þá ber einkafjármagninu skylda til þess að draga sig ekki í hlé nú, þegar þjóðfélaginu ríður hvað mest á, að það sé notað. Ég álít því, að þessar till. séu sízt til bóta, og ég vildi fyrir mitt leyti mæla gegn því, að þær verði samþ. Og það mætti kannske impra á því, að ástæða gæti verið til að hafa ákvæðin víðtækari en nú er í till. meiri hl. Ég sé ekki, að skynsamleg ástæða sé til þess að útiloka lánveitingar til flutningaskipa. Íslendingar hljóta að verða að keppa að því að annast sína flutningaþörf sjálfir. Og þó að það verði að játast, eins og nú standa sakir, að hjá okkur er miklu meiri tilkostnaður við flutningaskip en hjá nágrannaþjóðunum, þá hlýtur þetta áður en langt um líður að breytast í það horf, að íslenzk flutningaskip geti orðið samkeppnisfær við flutningaskip annarra þjóða, og ég veit ekki, að hverju Íslendingar ættu fremur að keppa en að verða sjálfum sér nógir á þessu sviði. En ég get ekki séð, að mikil hætta stafi af þessu. Það er kunnugt, að Eimskipafélagið, sem er stærsti aðilinn í þessum efnum, hefur þegar gert ráðstafanir til þess að afla sér nokkurra skipa, og ég geri ekki ráð fyrir, að það mundi nota sér þessa heimild, a. m. k. ekki í stórum stíl, þótt til væri. Það hefur safnað það miklum sjóðum, að ég ætla, að það geti byggt meiri hlutann af þeim skipastól, sem það hefur ráðgert að koma upp á næstu árum, án verulegrar lántöku. Eimskipafélagið kæmi því ekki til greina, a. m. k. er ekki líklegt, að á næstu árum kæmu til greina mjög stórar fjárhæðir í þessum efnum. Hitt er ekki eðlilegt, að fyrirtæki, sem vildu ráðast í það að afla sér flutningaskipa, t. d. frystiflutningaskipa, olíuskipa og jafnvel almennra vöruflutningaskipa, væru útilokuð frá þessum hagkvæmu lánskjörum. Það getur aftur á móti komið til greina að flokka fyrirtækin, eins og gert er ráð fyrir í till. minni hl., að viss fyrirtæki hafi ekki rétt til lánveitinga nema því aðeins, að öllum fyrirtækjum, sem meira þætti um vert að kæmust á laggirnar, væri fullnægt áður. Ég vil í þessu sambandi aðeins drepa á það, sem fram kom hjá hv. 2. þm. S.-M., að það er ekki sennileg staðhæfing hjá honum, að vaxandi ótrú á verðgildi peninganna sé þess valdandi, að menn vilji ekki kaupa atvinnutækin nú. Ef svo væri í rauninni, að menn treystu ekki á verðgildi peninganna og þætti einsýnt, að íslenzka krónan mundi falla, þá sýnist liggja í augum uppi, að þeir ættu að nota tækifærið til þess að ná í atvinnutækin. Og ef svo færi, sem ég vil ekki spá, að gjaldeyrir landsins félli, virðist liggja í augum uppi, að minni hætta sé á, að atvinnutækin falli líka í verði. Sé það því rétt hjá hv. þm., að það muni ganga treglega að fá einkafjármagnið inn í atvinnureksturinn, þá ætti það að mínu viti frekar að benda til þess, að menn hafi trú á gildi peninganna, menn séu óhræddir við að eiga peninga eða verðbréf, af því að þeir treysti því, að þeir muni ekki falla í verði. Annað atriði, sem kom fram í ræðu hv. þm. S.-M., vildi ég drepa á. Hann hélt því fram, að sú stefna, sem farið er inn á í þessu frv., yrði aldrei réttlætt með því, að seðladeild Landsbankans ætti nú miklar innistæður, og hann hélt því fram, að það væri ekki hægt að gera hvort tveggja, að lána peningana út og nota þá til þess að kaupa atvinnutæki inn í landið. Ég skil ekki vel, hvernig hv. þm. hefur fengið þetta inn í höfuðið svona, af því að mér sýnist það liggja í augum uppi, að það, sem ætlazt er til að hér verði gert, sé það að lána út á erlendar innistæður til þess að kaupa atvinnutæki inn í landið, þetta samrýmist því ákaflega vel út af fyrir sig. En hitt vildi ég benda honum á um leið, að þessi stefna er ekki óeðlileg, og sú skoðun, sem kom fram hjá honum og maður hefur heyrt víða, að hér sé verið að eyða erlendum innistæðum að óþörfu, hún er ákaflega fjarri öllu lagi. Sannleikurinn er sá, að einasti möguleikinn til þess, að við getum haldið okkar erlendu innistæðum, er sá, að við getum aukið okkar framleiðslu og vöruflutninga úr landinu. Ef við ætlum að halda áfram að reyna að fullnægja þeim miklu kröfum um innflutning, sem eðlilegur er eftir 15–16 ára svelt, þá verðum við að auka útflutninginn stórkostlega, og hann getum við því aðeins aukið, að við fáum ný atvinnutæki til landsins. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að frá því sjónarmiði séð, hvernig við getum haldið okkar gjaldeyrisjöfnuði í framtíðinni, þá sé hér rétt ráðið, jafnvel þó að við gerðum ráð fyrir einhverri verðfellingu. Hv. 2. þm. S.-M. hefur í brtt. sinni á þskj. 627 lagt til, að sá vaxtahalli, sem kann að verða á þessum lánveitingum, verði lagður í ríkissjóð, að ríkissjóður greiði þann vaxtamismun, sem verður á útlánum stofnlánadeildarinnar og þeim lántökum, sem hún verður að standa undir. En ég verð að játa það, að ég sé ekki, hver rök eru fyrir þessu, a. m. k. ekki að svo vöxnu máli. Það kann að verða örlítill halli á þessum lánveitingum, og ég get ekki séð, hvaða nauðsyn knýr til þess að leggja þau útgjöld á ríkissjóð. Yfirleitt er erfitt að skilja þarna á milli ríkisins og bankans, því að það eru stofnanir, sem eru svo nátengdar hvor annarri, að það skiptir ekki miklu máli, jafnvel þó að vaxtahalli yrði hjá bankanum, þótt bankinn taki þetta á sig í nokkur ár. En við verðum að gæta þess að ofbjóða ekki bankanum, þannig að hann geti ekki staðið undir sínum skuldbindingum. Hann verður að geta vaxið með eðlilegum hætti, þannig að hann geti fullnægt sínum mikilvægu verkefnum í þjóðfélaginu. En ég held, að erfitt sé að færa rök fyrir því, að með þessum ákvæðum frv. sé honum bundinn svo þungur baggi, að hætta sé á því, að hann geti ekki þróazt á eðlilegan hátt. Þá er eitt atriði, sem ég vildi minnast á, það er viðvíkjandi nýbyggingarsjóðnum. Á þskj. 631 er lagt til, að lán megi ekki nema hærri fjárhæð en sem svarar virðingar- eða kostnaðarverði eignar að frádreginni eign lántakanda í nýbyggingarsjóði, hafi lántakandi gert ráðstafanir, o. s. frv. Út af fyrir sig er ekki mikið við þessa till. að athuga, og því skipti í rauninni ekki neinu máli, þó að hún yrði samþ. En ég held, að till. sé óþörf eins og búið er að breyta frv. Ég skil ekki þá fjármálavizku, að nokkur maður fari að taka lán og borga 2,5% vexti og láta svo aftur nýbyggingarsjóð sinn inn í stofnlánadeildina og fá enga vexti af honum. Þetta er næstum óhugsandi, að menn gerðu. Ef einhver vildi gera þetta, mætti hann stofnlánadeildarinnar vegna gera það, því að hallinn hlyti að lenda á honum sjálfum. Ég vildi svo að endingu minnast á það, að þessi að ýmsu leyti djarflega till. hefur verið réttlætt með því, að menn hefðu trú á, að allmikill hluti af því fé, sem ætlazt er til, að seðladeildin leggi fram, skili sér fljótlega aftur. En til þess að svo geti orðið, er augljóst, að annaðhvort verður að gera breyt. á núgildandi skattalöggjöf eða á reglunum um afskriftir af atvinnutækjum. Þetta mál hefur verið rætt innan ríkisstj., og hygg ég óhætt að segja, að innan skamms tíma komi fram hér á Alþ. frv um að auka afskriftir af öllum atvinnutækjum, sem komin eru upp í tiltekin árabil. En vitanlega á það að vera skilyrði fyrir þeim afskriftum, að allt andvirði þeirra verði notað til þess að greiða af lántökum. Nú er það að vísu svo, að heimild til afskrifta út af fyrir sig er ekki nægileg. Það verður líka að vera hagnaður á rekstrinum. En öll þessi viðleitni byggist á þeirri trú, að ástandið í heiminum sé þannig, að reikna megi með því sem líklegu, að atvinnutækin muni aðallega og einvörðungu starfa að framleiðslustörfum og þá fyrst og fremst á sjávarafurðum og þau geti á næstu árum skilað sæmilegum hagnaði, ef skynsamlega er að unnið. Hvort þessi von rætist eða ekki, þýðir ekki að vera með staðhæfingar um. Hitt verða menn að gera sér ljóst, að á þessu veltur, hvort sú viðleitni, sem hér er verið að gera til endurreisnar íslenzku atvinnulífi, blessast eða ekki.

Einar Olgeirsson Hæstv. fjmrh. hefur komið nokkuð inn á það, sem ég sagði í gær. Hann sagði, að það væri óeðlilegt að taka fjárráðin yfir þessum lánum úr höndum aðalbanka landsins og láta það til annarrar stofnunar og þetta væri einsdæmi. Mér er þessi röksemdafærsla óskiljanleg. Seðlabankinn hér hefur tvenns konar hlutverk. Í fyrsta lagi að veita seðla út í atvinnulífið, og er til þess ætlazt, að hann veiti peninga til annarra peningastofnana. Með því að stjórna þannig fjármálum landsins á hann að koma í veg fyrir hagsveiflur. Í síðara lagi er honum svo ætlað að stunda venjuleg fjármálaviðskipti. Þessum tveimur hlutverkum mega menn svo ekki rugla saman. Ég segi það, að ef menn taka svona nærri sér að taka af stofnun þessari fjárráð, sem ekki koma seðlabankanum neitt við, þá verður óhjákvæmilegt að hafa seðlabankann alveg sérstaka stofnun. Það hefur komið fram í skrifum og ummælum um þetta mál, að menn átta sig ekki á því, að taka megi peninga frá seðlabankanum til þess að disponera fé út í atvinnulífið. Þetta er starf seðlabankans, að lána öðrum peningastofnunum fé. Ef það er orðið svo mikið tilfinningamál fyrir bankastjóra seðlabankans, sem jafnframt eru bankastjórar fyrir annarri bankastarfsemi, að lána fé út úr stofnuninni, þá verður, virðist mér, bara að sameina alla bankastarfsemi undir þennan eina banka. Samkvæmt þessu ætti t. d. ekki að lána fé til Ræktunarsjóðs Íslands, sem nú heyrir undir Búnaðarbankann, heldur leggja hann undir Landsbankann og kalla Stofnlánadeild landbúnaðarins. Ég held, að þessi röksemdafærsla geti ekki staðizt. Ég held, að þetta sé hjákátlegt, að vegna þess að stofnunin er nú í augnablikinu undir annarri stjórn, þá þurfi að setja á stofn aðra, svo að þær verði tvær, Stofnlánadeildin og Fiskveiðasjóður. Það verður að öðrum kosti að fara að stjórna Landsbankanum eftir öðrum reglum. Það verður óhjákvæmilegt að gera seðlabankann að sérstakri stofnun, óháðri Landsbankanum sem venjulegri bankastofnun. Hæstv. ráðh. segir, að hér sé ekki um neina kúgun að ræða frá bankans hálfu, heldur sé þingvilji fyrir þessari breytingu. En þar eð atkvgr. hefur enn ekki farið fram, er í raun og veru ekki hægt að segja um það. Í nál. meiri hl. sjútvn. segir svo, með leyfi hæstv. forseta : „ Nm. hefðu yfirleitt kosið, að till. nýbyggingarráðs hefðu náð fram að ganga  Þá hlýtur hæstv. ráðh. að vera um það kunnugt, að Landsbankinn hefur í hálft ár staðið gegn till. nýbyggingarráðs, og sjálfur hefur hann vafalaust átt einhvern þátt í því að teygja hv. þm. undir þennan vilja bankans. Hæstv. ráðh. segir, að það sé ekki rétt, að Landsbankinn hafi verið á móti málinu, og spyr, hvers vegna menn séu hræddir við, að hann mundi ekki framkvæma það á æskilegasta hátt. Hann vill láta líta svo út, sem bankaráð ráði í rauninni mestu. En mín reynsla er sú, að það séu bankastjórarnir, sem raunverulega ráði útlánastarfseminni, því að bankaráð kemur saman aðeins tvisvar í mánuði og venjulega á mjög stutta fundi og varpar svo venjulega áhyggjum sínum yfir á hina reyndu bankastjóra. Ég lýsti því í gær, hvers vegna ég vantreysti núverandi stjórn bankans. Ég hef hér bréf, sem bankastjórn Landsbankans skrifaði nýbyggingarráði á sínum tíma, og vil ég leyfa mér að lesa kafla úr því : „Það skal um leið fram tekið, að afstaða vor til frumvarpanna í heild er óbreytt eftir sem áður, þar sem vér lítum svo á, að sum helztu atriði þeirra brjóti í bága við meginreglur heilbrigðrar fjármálastefnu og að þau þar af leiðandi gætu haft hættulegar afleiðingar fyrir þjóðarbúskapinn, ef þau yrðu að lögum.“ Nú hafa að vísu komið aðrir menn í bankaráð og nýr maður orðinn bankastjóri, en hann hefur líka lýst yfir því, að kaup á 30 nýjum togurum og 150 vélbátum væri hreinasta glapræði. Hæstv. ráðh. hefur vafalaust þá reynslu sem fyrrverandi bankastjóri, að hann lánar ekki út á fyrirtæki, sem hann telur hreinustu flónsku. Og með tilliti til þessa finnst mér, að hann geti ekki láð mér, þó að ég telji ekki þessa menn þá heppilegustu til að stjórna útlánum til svona fyrirtækja, sem þeir álíta glapræði. Þegar Landsbankinn hefur í 6 mánuði barizt gegn frv. og hrópar síðan: Látið mig bara fá framkvæmd þess í hendur, þá finnst mér ekkert undarlegt, þó að ég sé dálítið skeptískur á framkvæmdir í höndum hans. Hæstv. ráðh. kom svo inn á vextina, er ég minntist á í gær. Það getur verið, að hjá öðrum hvorum okkar sé þar um misskilning að ræða. Ég hafði skilið ábyrgð ríkissjóðs gagnvart bankanum svo, að það þýddi, að ríkissjóður tæki ábyrgð á rekstri stofnlánadeildarinnar í heild, og að hér væri um að ræða öll lán, sem fiskveiðasjóður fengi. En það má vera, að þetta sé ekki rétt skilið hjá mér og ábyrgðin nái ekki til rekstrarins. Ef það er rétt, að skuldbinding ríkissjóðs gildi líka hvað snertir reksturinn, þá verður þetta rétt með því, að Landsbankinn hafi rétt til þess að lána Stofnlánadeildinni með þeim vöxtum, sem honum þóknast, því að ríkissjóður borgar þá mismuninn. Hins vegar verður þetta rangt hjá mér, ef ríkissjóður tekur ekki ábyrgð á skakkaföllum.  Þá vildi ég rétt koma inn á það atriði frv., er hæstv. ráðh. gerði að umræðuefni, hvað mikið skyldi lána til hinna ýmsu fyrirtækja. Það er alveg gefið, að þessar 100 millj. kr. ganga upp á fáum mánuðum. Ef gera á ráð fyrir að lána mikið fé út á fyrirtæki utan fiskveiðiflotans sjálfs, þá nægir þetta fé aðeins skammt. Og það er alveg bráðnauðsynlegt, þegar ríkið er að taka svona miklar ákvarðanir, lána út svona mikið fé, að þá verði þessu hagað á sem allra praktískastan hátt. Við getum tekið dæmi : Hér í Reykjavík kæmu t. d. tvær dráttarbrautir til með að sækja um lán, 3-3½ millj. hvor, og mundi til samans gera um 6–7 millj. kr. Þetta mundi samsvara því útlenda fé, sem þeir þyrftu annars að fá. Þetta mundi taka 6–7 millj. kr. úr sjóðnum frá bátakaupunum. Ef þessi félög réðu sjálf, þá yrðu hér tvær mjög svipaðar dráttarbrautir. Hins vegar hefur ríkissjóður fengið samþ. heimild til þess að veita Reykjavík lán til þess að koma upp dráttarbraut. Og það hefur enga sérstaka þýðingu í þessu sambandi, hvort fyrirtækið er bærinn eða einhver annar aðili. Aðalatriðið er, að það heppilegasta væri, að þetta væri aðeins eitt fyrirtæki. Ef fyrirtækið væri aðeins eitt, væri ekki ausið fé til óþarfa, sem leiddi af, ef fleiri væru. Ég vil taka þetta fram vegna þess, að við ætlum okkur hér að fara að stjórna útlánastarfsemi gegnum ríkið, og þá munum við sjá það oft og reka okkur á það, að óhjákvæmilegt er, að þetta sé allt sem bezt organiserað. Við höfum ekki efni á því í okkar litla þjóðfélagi, að reisa tvö fyrirtæki, þar sem eitt nægði, enda mundi það koma á daginn, ef þessar dráttarbrautir yrðu tvær, að þær mundu keppa hvor við aðra, þar til að önnur færi á hausinn, og þá mundi það sterkara kaupa hitt upp. Þessu vildi ég bara skjóta fram, vegna þess að þetta er dæmi, sem fer að endurtaka sig í fjöldamörgum tilfellum. En hitt vildi ég minna á, að þessi upphæð, 100 millj. kr., er ekki miklu meira en fiskveiðasjóðsframlagið, og því er ekki ástæða til þess að vera hræddur við kaup á þessum skipum. Aðalatriðið í þessu efni fyrir mér er það, að þetta stórmál verði tryggt í framkvæmd. En ég hef ekki trú á, að það sé tryggt í framkvæmd með því að fela stjórn Landsbankans að framkvæma það, einmitt vegna þess, hve hatramlega bankastjórar Landsbankans hafa barizt á móti nýsköpuninni, og vegna þess, hve það hefur komið greinilega í ljós, að þeir eru andvígir þessu máli. Þess vegna er ég andvígur því, að brtt. meiri hl. sjútvn. verði samþ.

Frsm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Samgmn. d. fékk á sínum tíma til meðferðar frv. það til l. um breyt. á vegalögum, er hér liggur fyrir. Einnig hefur n. haft til umr. allar hinar mörgu brtt. héðan úr d. út af téðu frv. Hv. d. er kunnugt um, að það viðgengst eðlilega, að þm., þegar till. kemur fram á Alþ. um breyt. á vegal. og brúal., koma með brtt. hver um annan þveran. Ég sagði eðlilega, því að svo er málum háttað, að öllum fulltrúum einstakra héraða er nauðsynlegt að reyna að koma á hentugum breyt. með till. sínum og eftir því, hversu hagar til á hverjum stað og hagkvæmast þykir. En svo víðtækar og margar hafa brtt. orðið við þetta frv., að n. hafði hvorki tök á því né nægan tíma til þess að kanna þær til hlítar. Þó hefur miklu meiri tími farið í þetta mál hjá n. en ætlað var í öndverðu, en hins vegar hefði mátt vinna meir að því. Málið hefur bæði reynzt veigamikið og flókið. Það var eigi búizt við, að þ. yrði svona langt, og taldi því n, ekki tök hafa á því verið að fá viðunanlega heildartill. Samgmn. d. sendi þess vegna allar till. til vegamálastjóra, og er umsögn hans um frv. á þskj. 515. Hann áleit, að málið væri ekki upphaflega svo vel undirbúið af einstökum þm., að hann gæti gert um það rökstuddar till. sjálfur. N. hefur orðið honum sammála, og telur hún eins og vegamálastjóri bezt, að allt málið verði tekið fyrir til rækilegrar athugunar fyrir næsta Alþ. Sú athugun ætti að leiða af sér rökstuddar till. Vafalaust er, að till. hafa flestar eða jafnvel allar eitthvað til síns máls. Þess er þó að geta, að einmitt á þessu stigi hefur hér á þessu Alþ. orðið nokkur breyt., en hún varðar sýsluvegi, þ. e. ríkisfjárframlög þau, sem veita á til nýbygginga á akfærum sýsluvegum, þar sem reglur eru fyrir hendi um sýsluvegasjóði. Tillög í þá, þ. e. vegina, eru meiri en áður, hafa verið hækkuð. Hins vegar hefur þessa lítt gætt í till. þeim, er hér liggja fyrir, en þær hníga allar í þá átt að koma vegum yfir á ríkið, m. ö. o. gera viðkomandi vegi að þjóðvegum. N. lítur svo á, að héruð þau, er hafa samþykktir um sýsluvegasjóði, séu betur stæð en hin. Þar kemur enginn samanburður til greina. Þessi hin héruð standa ólíkt verr að vígi. Ætti að athuga, hvað þar er hægt að gera. Væri eðlilegt, að fyrst væri látið í þá vegi, sem ekki hafa sýsluvegasjóði. Því ber þó eigi að neita, að hins vegar geta sums staðar verið ríkar ástæður fyrir hendi e. t. v. hjá þeim héruðum, er hafa sýsluvegasjóði, til þess að koma ýmsum héraðsvegum í þjóðvegatölu. En svo hagar til um þetta allt, að taka þarf til gagngerðrar athugunar, hvað eigi að gera, og kanna verður málið enn meir, áður en þingið fer að samþ. einstakar till. frá fulltrúunum. Þótt svo sé, að n. hafi fallizt á eftir atvikum að leggja til, að málið í heild verði afgr. með rökst. dagskrá, sem í nál. á þskj. 515 greinir, þá hefði n. helzt kosið, að hægt hefði verið að samþykkja hér eitthvað, en því er því miður eigi að heilsa, eins og á stendur. Ég vænti þess, að hv. þdm. geti eftir atvikum fallizt á, að viturlegast og æskilegast sé að koma málinu svo á rekspöl, að það geti legið vel undirbúið fyrir næsta Alþ. Vettlingatök eru orðin alveg vita gagnslaus í þessu máli, og leggur n. því til að vísa málinu frá með rökst. dagskrá, „í trausti þess, að ríkisstj. hlutist til um, að vegamálastjóri undirbúi fyrir næsta Alþ. þá endurskoðun á gildandi vegal., sem sanngjarnt og nauðsynlegt telst, að teknu tilliti til brtt., er fram eru komnar eða fram kunna að koma á yfirstandandi þingi“, - enda sjálfsagt, að l. þessi séu tekin til endurskoðunar með ákveðnu árabili. Segja má, að 12 ár séu liðin frá því er síðast var nokkuð tekið á þessum málum í ákveðnum tilgangi. En vegal. eru frá 1933. Fleira er í l. sem þyrfti að breyta og laga eftir, því, hvernig nú er ástatt. Vil ég hér aðeins geta um eina breyt., sem vegamálastjóri kom inn á, sbr. þskj. 218, en hún snertir ákvæði um hreppavegi, þ. e. ákvæði um, hvert vera skuli hreppavegagjald. En ég segi, að þetta gjald er orðið úrelt, þótt vegamálastjóri leggi til, að það verði látið ganga fram, reyndar með breyt., og hafi jafnvel talið það eðlilegt. En hann fór hins vegar ekki inn á hið róttækara atriðið, nefnilega að hreppavegagjaldið er orðið steingervingur og á að hverfa. Það er persónugjald, og svo er nú hitt, að eigi er hægt að reikna það lengur til nytja. Aðalgjöld verður vitanlega að miða við önnur gjöld, sýslugjöld og niðurjöfnunargjöld. Gjaldið byggist eðlilega á því, að jafnað sé réttilega niður eftir efnum og ástæðum. En fái hin rökst. dagskrá framgang til samþykktar, þá liggur allt þetta fyrir til frekari athugunar og aðgerða. Ég ætla svo að vona, að hv. flm. hinna mörgu till. sætti sig við þessa afgreiðslu málsins og sjái, að hún er bezta leiðin til viðunanlegrar meðferðar.



Ég flyt hér eina brtt. við vegalögin á þskj. 100, og liggur hún í hópi margra slíkra till. Það er vitanlega ekki ástæða til að ræða hana fremur en aðrar, fyrr en séð er, hvort hin rökst. dagskrá samgmn. verður samþ. eða ekki. En með henni er gengið inn á aðra braut en við höfum á verið við breyt. á l. n. undanfarandi þingum. Á undanförnum árum, þegar till. hafa verið bornar fram um breyt. á vegal., þess efnis að taka ýmsa vegi upp í tölu þjóðvega, þá hefur það þ., sem till. hefur komið fram á, oftast talið sér fært að taka hana og fleiri, ef verið hafa, til greina, þ. e. með þeirri afgreiðslu að samþ. þær eða fella. Venjan hefur verið að senda till. til vegamálastjóra og fá umsögn hans um hverja till., sem hann hefur metið eftir þekkingu sinni á hlutaðeigandi stöðum, hverjum og einum. Þessi hefur verið eðlilegur gangur málanna. Þegar svo álit vegamálastjóra hefur verið komið fram, hefur, samgmn. borið fram allar brtt., er hún hefur athugað þær, en mælt með þeim, er henni finnst sjálfsagðast, að hafi framgang, með hliðsjón af því áliti. Ég hefði talið eðlilegast, að sú yrði og hér afgreiðsla þessa máls. Kemur það líka fram hjá vegamálastjóra, en hann segir svo í umsögn sinni: „Ef háttvirtar samgöngumálanefndir vilja fara inn á þá braut að taka inn nýja þjóðvegakafla á þessu þingi, gætu að mínu áliti nokkrir kaflar komið til greina, en . . .“, o. s. frv. Hér segir vegamálastjóri berum orðum, að hann sé reiðubúinn að mæla með upptöku ýmissa akfærra vega í þjóðvegatölu, en meðmæli hans þess efnis, „að ekki verði að þessu sinni horfið að því ráði“, hafa orðið ofan á. En það er nýtt hér að slá á frest öllum breyt. á vegal., sem felast í framkomnum till. Hv. frsm. hefur nú reifað málið og lét þess getið, að svo hagaði til um ýmis önnur ákvæði í núgildandi l., að ástæða væri til, að þau einnig yrðu tekin til athugunar. Hins vegar bendir það til þess, að það virðist ekki mjög ábótavant á þessum efnum, þar sem hingað hafa ekki borizt utan af landi neinar sérstakar óskir í þessa átt, en aftur á móti lögð á það hvaðanæva mikil áherzla að koma á þeim breyt., að nýir vegir verði teknir inn í þjóðvegatölu. Þess vegna skilst mér, að þeir, sem eiga að búa við þessa löggjöf, finni ekki til vansmíði á henni að öðru leyti en því, sem felst í þeim breyt., sem liggja fyrir till. um. Það er rétt, sem hv. þm. tók fram, að á þessu þ. hefur hækkað nokkuð framlag til sýsluvegasjóða, þannig að það hámark, sem áður var, hefur verið fært mikið upp, þannig að hækkun framlagsins frá sýslunum mætir einnig auknu framlagi frá ríkissjóði. Hv. frsm. vék að því, að e. t. v. væri ætlazt til þess við athugun á þessum l. að hafa það til hliðsjónar eða gera þar nokkurn mun á þeim héruðum, þar sem væru sýsluvegasjóðir, og hinum, þar sem þeir væru ekki, og að minna fé yrði e. t. v. veitt til þeirra héraða, sem hefðu sína sýsluvegasjóði. Mér skilst þá, að það yrðu frekar teknar til greina óskir um þjóðvegi frá þeim sýslum, þar sem ekki eru sýsluvegasjóðir. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að það stendur öllum opið að gera í hverri sýslu samþykktir um slíka sýsluvegasjóði og njóta þeirra hlunninda, sem í þeim felast. Þannig að það er eingöngu aðstaðan heima í héruðum, sem veldur því, að þeirra fríðinda er ekki notið, sem sýsluvegasjóðurinn hefur að geyma. Mér virðist þess vegna, að við endurskoðun þessarar löggjafar sé ekki ástæða til þess að leggja þennan aðstöðumun sérstaklega til grundvallar í þeim till., sem vegamálastjóri kann að gera til ríkisstj. og ríkisstj. kann svo ef til vill að flytja í lagafrumvarpsformi inn á næsta Alþ. Ég harma það, að hér skuli nú vera vikið út af þeirri braut, sem fylgt hefur verið að undanförnu, að verða við sanngjörnum óskum utan af landsbyggðinni um það að bæta nokkrum vegum við í þjóðvegatölu, því að á bak við þær óskir stendur ákaflega brýn þörf þeirra héraða, sem að þeim óskum standa. Ég sé á bréfi vegamálastjóra, að hann hefur skýrt n. frá því, hvernig er ástatt um þessa hluti í héruðunum, hve mikið af vegum þar séu þjóðvegir, hve mikið sýsluvegir og jafnvel hreppsvegir, og ég ætla, að aðstaða í þessum efnum sé mjög mismunandi, þannig að sum héruð búi að mestu leyti við þjóðvegi, og ríkið ber mestan hluta kostnaðarins af slíkum vegum. Önnur héruð hafa að mjög miklu leyti staðið sjálf undir sínum vegaframkvæmdum, og það er vitanlega sanngirniskrafa á þeim mannréttindatímum, sem við lifum nú á, að það sé tekið tillit til þeirra óska að láta jafna nokkuð þann aðstöðumun. Ég veit náttúrlega ekki um frestun á þessu máli. Ég geri ráð fyrir, þar sem n. stendur óskipt um þetta mál, að þá muni verða samþ., að því verði frestað. Það er gangur mála hér, yfirleitt, þó að ég viti ekki, hvað kann að bregða út af eða hvort það verður orðið við óskum þeim, sem í dagskránni felast, og þá hvernig þær till. verða, sem spretta upp af því, ef dagskráin verður samþ. og málinu slegið á frest. Hins vegar er það vitað, að þeim, sem bíða eftir aðgerðum í þessum aðkallandi málum, er allur frestur og óvissa um endalok þeirra þung í skauti. Og það er mikill hnekkir fyrir viðkomandi héruð, að nú skuli hafa verið snúizt við þessum óskum gagnstætt því venjulega, að þessir vegir, sem hvíla mjög þungt á viðkomandi héruðum, skuli ekki nú verða teknir í þjóðvegatölu.



Herra forseti. Það er nú langur tími liðinn síðan þetta frv., sem hér er til umr., var tekið til 1. umr. og vísað til hv. samgmn. Ég man ekki nákvæmlega, hvaða dag það var, en það munu vera um 5 mánuðir síðan það skeði, - mér er tjáð, að það séu nákvæmlega 5 mánuðir síðan málinu var vísað til hv. n., það hafi verið 2. nóvember 1945. Af þessum 5 mánaða tíma hefur þ. staðið í 4 mánuði, og þar sem ég hef ekki orðið þess var, að hv. samgmn. þessarar d. hafi fengið mjög mörg mál til athugunar, hafði ég gert mér vonir um, að hún gæti skilað málinu frá sér fyrr. Að vísu er nokkuð síðan nál. kom frá n., en þá var málið tekið af dagskrá. Það væri nú fyrir sig, þó að þetta hafi dregizt nokkuð, ef afgreiðsla n. væri á þann veg, að við mætti una. En því miður er það nú þannig, að flm. frv. og brtt. við það eru ekki ánægðir með afgreiðsluna þegar hún loksins kemur, og ég held, að það hefði verið hægt á þessum langa tíma, sem liðinn er, að afgr. málið á annan hátt, sem sagt að taka til greina sanngjarnar og eðlilegar óskir um breytingar á vegal., og afgr. málið þannig. Það kann vel að vera, að það sé orðið nokkuð seint nú, þó að raunar liggi ekki fyrir neinar ákvarðanir um það, hvað þ. stendur í marga mánuði enn. Mér skilst, að afgreiðsla þeirra stóru mála, sem óhjákvæmilega þurfa að fá afgreiðslu nú á þ., sé svo skammt á veg komin, að þinghaldið geti dregizt nokkuð enn. Það væri því möguleiki til að bæta úr afgreiðslu þessa máls enn þá. Ég vil láta í ljós óánægju mína sem flm. frv. yfir því, hvaða meðferð þetta mál hefur fengið, og ég vil einnig taka undir það, sem komið hefur fram hjá hv. þm. Borgf., að ég tel, að það geti verið dálítið vafasöm meðferð, þegar ákveðið er, hvaða vegi skuli taka í þjóðvegatölu, að miða við það, hvort hlutaðeigandi sveitarfélög hafi stofnað sýsluvegasjóði, en eins og bent hefur verið á, er frjálst að gera það, en vitanlega verða þessi héruð að leggja nokkuð fram frá sér í þessa sjóði. Og ég tel vafasamt, að það sé réttlæti í því að verðlauna þá, sem hliðra sér hjá því að stofna sýsluvegasjóði, með því að taka þeirra vegi í þjóðvegatölu umfram það, sem eðlilegt er, miðað við aðra vegi.



Herra forseti. Af því að hv. frsm. samgmn. minntist í framsöguræðu sinni á litið frv., sem ég flutti á þessu þ. á þskj. 218, þá vildi ég aðeins minnast á það. Það kom fram í ræðu hans út af hreppavegagjaldinu, að nú sé það orðin svo úrelt aðferð, að það sé miklu réttara að afla tekna til vegagerða með því að jafna því með útsvörum. Um þetta mál mætti deila aftur og fram; en mér finnst þó ekki óeðlilegt, að hver sveit eða hreppur fái að ráða því sjálfur, hvor aðferðin er notuð. Og þar sem það er meirihlutavilji að halda þessu hreppavegagjaldi, sem má telja nefskatt á alla verkfæra menn, þá finnst mér ekki ástæða til þess að meina mönnum það, og þess vegna vil ég fyrir mitt leyti óska þess, að þetta fái að standa áfram. Hins vegar get ég verið hv. þm. sammála um það, að ef ekki verður leyft að hækka þessi gjöld fram yfir það, sem þau eru nú, þá sé réttara að afnema þau alveg, því að eins og allir sjá, er 2–5 kr. gjald á verkfæra karlmenn svo algerlega þýðingarlaust, að það borgar varla fyrirhöfnina að innheimta það. Hv. samgmn. hefur ekki afgr. sérstaklega þetta litla frv., sem ég flutti, og ég get tekið undir það með hv. þm., sem talað hafa, að mér finnst það heldur óviðkunnanlegt að láta afgreiðslu þessa frv. og þess litla frv., sem kom hér, fram rétt á eftir, dragast svona lengi sem raun hefur á orðið, því að n. hefur að minnsta kosti ekki haft svo mikið að starfa, að hún hefði ekki getað afgr. frv. í svona marga mánuði, svo að unnizt hefði tími til þess að afgr. málið nú á þessu þingi. En mér skilst, að þótt b. kunni að dragast töluvert hér eftir, þá er þó alveg víst, að hv. þm. er það áhugamál, að störfum þess verði lokið áður en langt líður. Og með tilliti til þess gæti ég sætt mig við það, að dagskráin yrði samþ., með því móti þó, að einhver vissa verði fengin fyrir því, að eitthvað verulegt verði gert af hálfu ríkisstj. til þess að undirbúa breyt. á vegal. fyrir næsta Alþ.

Frsm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. þeirri von, að ekki sé að búast við fleiri kveinstöfum eða kærum frá hv. flm. frv. og brtt. út af þeirri till., sem n. hefur gert, þá vildi ég taka nú til máls, til þess með örfáum orðum að víkja að því, sem komið hefur fram hjá hv. þm. Og þá er nú fyrst þess að geta út af aths. hv. þm. V.-Húnv., að það er ekki eins mikilfenglegt og hann kannske hefur viljað láta líta út, hversu n. hefur haft langan tíma til þess að hafa málið til meðferðar. Aðalatriðið ætti að vera það, hvort n. hefur komizt að niðurstöðu, sem þegar á allt er litið, er hugsanlegt, að væri affarasælust. Það er rétt, þetta er eitt þeirra mála, sem komu fram snemma á þessu þ., en fá ekki afgreiðslu, og er það í raun og veru skiljanlegt, því að sum málin eru þannig vaxin, að þeim hefur eftir samkomulagi verið ráðið þannig, að þeir, sem hafa völdin og ráðin í sínum höndum, hafa talað sig saman um það, að þau skyldu ekki ganga fram á þessu þ., heldur skyldu þau bíða og þá athuguð betur fyrir næsta þing. Og einmitt með það fyrir augum þá er það, eins og hv. þm. V.-Húnv. og allir, sem tekið hafa til máls, hljóta að skilja, í rauninni eðlilegt í þessu máli, þrátt fyrir það, þó að hv. þm. Borgf. teldi, að það væri óvenjulegt, að það er ekki lengur stætt á því að lögfesta út í hvippinn og hvappinn í stóru máli, þannig að það sé tilviljun ein, sem ræður, hvað sé samþ. og hvað ekki og hvaða vegir séu teknir inn í þjóðvegatölu eða ekki, því að slíkt fer oft og einatt eftir því, hversu þm. eru ötulir að fylgja till. sínum fram, en svo eru önnur héruð, sem ekki standa eins vel að vígi í þessum efnum. En þó að farið hafi verið inn á þessa braut að undanförnu, þá er ekki þar með sagt, að þetta sé bezta leiðin. Ég álít ekkert á móti því a. m. k., að öðru hverju sé valin önnur leið en þessi, og væri þá líka miklu eðlilegra, að l. væru endurskoðuð og það gert við og við, mætti t. d. segja á 10 ára fresti, en nú höfum við búið við þessa löggjöf í 12 ár, og mætti vel við hlíta, að hún væri endurskoðuð í heild. Og er þá því til að svara út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði, að ekki hefðu komið fram kröfur frá héruðum um breytingar, að þær háfa komið, bæði frv. eða till. um það, og það er ekki gerlegt að gera þar upp á milli nema fara þá leið, að allt, sem till. eru gerðar, um, verði tekið í l. Það má kannske segja, að það sé réttlæti í því, að þeir verði útundan, sem ekki koma till. sínum á framfæri, hvort sem þær till. í raun og veru skipta meira eða minna máli, því að það er ekki hægt að segja, að það sé allt jafnaðkallandi með vegi þessa lands. Svo mega menn vita það, að það, sem ekki kemst í gegn þetta árið, það er tekið síðar. En svo er það, sem menn vara sig ekki á, að það er ekki sopið kálið, þó að í ausuna sé komið, og þó að vegir séu komnir í þjóðvegatölu, þá er ekki þar með sagt, að þeir vegir séu í raun og veru komnir. Nú eru nýbyggingar mjög erfiðar og varla hugsanlegar nema þar, sem aðalumferðin er, og þá síður þar, sem sýsluvegasjóðirnir eru. Það er sem sé ekki víst, eins og hv. þm. Borgf. virðist ætla, að öllu sé borgið á sama ári og samþ. er brtt. um einhverja vegi og að þá séu vegirnir, komnir og þess vegna sé mjög áríðandi fyrir héruðin að tryggja það að fá þær till. samþ. Það veit hv. þm. Borgf. manna bezt, að það er fjarri því, að málin gangi svo til, því miður, gæti maður sagt. En þó að ekki hafi komið kröfur, úr héruðum um endurskoðun, þá er það ekki vitað nema í einstaka tilfelli, en það er ekki síður ástæða til að ætla, að þörf sé á endurskoðun fyrir því. Það þarf án efa að endurskoða vegalöggjöfina og samræma hana við margvíslegar breyttar aðstæður. Hv. þm. vita, að frá héruðum eða fulltrúum þeirra koma alls engar brtt. nema um það að koma vegum í þjóðvegatölu. Þá vil ég víkja aðeins að ræðu hv. þm. N.-Þ. Það er rétt skilið hjá honum, að það er meiningin, að það frv., sem hann talaði um, þó að það sé ekki til umr. núna, hljóti sömu afgreiðslu og sú dagskrá, sem hér er farið fram á að verði samþ., sem sé, að öll þessi mál komi til gagngerðrar endurskoðunar hjá vegamálastjórninni. Og vegamálastjóri býst við, að hægt verði að taka málið til athugunar það snemma, að það geti komið fyrir á næsta Alþ. sem hefst síðari hluta þessa árs, sem sé ekki miklu lengra fram á við en hv. þm. V.-Húnv. taldi, að n. hefði haft það aftur á við til meðferðar. Hv. þm. geta séð, að vegamálastjóri skrifar ekki bréf sitt fyrr en 19. febr. 1946, og þegar þar á eftir afgr. n. málið, 28. febrúar s. l., og það hefur legið í salti hér á bak við og það er að vísu ekki n. að kenna, en ég veit að það var aðeins með tilliti til þess, að málið var komið í það horf, að mjög erfitt yrði að afgr. það og væri því rétt að láta önnur mál, sem meira eru aðkallandi, ganga fyrir. Og hygg ég þá, að sé ekkert um að sakast. Ég vil taka það fram út af því, sem hv. þm. N.-Þ, sagði frekar um málið, að það er ekki leyft að taka sýsluvegasjóðsgjaldið og hreppavegagjaldið í áætlun þeirra stofnana, það er skylt. Það er að vísu rétt, að þetta gjald er til málamynda eins og það er, en þá vaknar upp spurningin um það, hvort ekki væri rétt að hækka gjaldið á þann veg, að það miðaðist við vísitölu eða þá kaupgreiðslu á hverjum stað í opinberri vinnu. Þá er að athuga, hvort svona gjöld eigi að eiga sér stað, eins og t. d. kirkjugjaldið. Prestsgjaldið er farið, nú er það aðeins kirkjugjaldið. Þar er einnig heimilað að nota heppilegri leið, sem sé niðurjöfnunaraðferðina. Og því þá að halda þessu tjaldi, þegar opin er réttlátari leið til þess að haga gjöldum á, landsmenn, þannig að þau séu tekin þar, sem eru beztar ástæðurnar til þess? En þetta er atriði, sem þarf að taka til gagngerðrar athugunar. Og þess vegna er ekki að ræða um hækkun, þó að það sé tekið hér með, enda var að heyra á ræðu hv. þm. N.-Þ., að hann sætti sig við þá afgreiðslu. En þessum gjöldum, sýsluvegasjóðsgjaldinu og hreppavegasjóðsgjaldinu, er að vísu í hreppum jafnað niður með útsvörum. Sýsluvegasjóðsgjaldið er miðað við kaupgreiðslu verkfærra karlmanna, en að öðru leyti er sýsluvegasjóðsgjaldinu jafnað niður ekki með útsvörum, heldur með aðferð, sem er jafngild. En sýslufélögin geta ekki lagt á útsvör. Mér fyndist nú eðlilegt og mannlegt, að hv. þm., sem talað hafa, tækju fram, að þeir hefðu heldur kosið, að till. þeirra hefðu fengið framgang á þessu þingi. En eins og ég sagði áðan, vona ég, að fleiri tillögumenn standi ekki upp til þess að lýsa þessu yfir. Og ég býst við, að menn sjái, að tilgangurinn með till. n. er sá einn að koma þessu máli á hreinan, réttan og heilbrigðan grundvöll, en alls ekki að sporna við því, að réttlátar till, og kröfur úr héruðum nái framgangi.

Frsm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er frv. til 1. um breyt. á brúalögum á þskj. 85, og með tilvísun til nál. samgmn. á þskj. 516 og enn fremur með tilvísun til þess, að þm. hafa heyrt framsögu mína fyrir hönd n. í málinu, sem hér var fyrir síðast, tel ég ekki þörf á að fjölyrða um þetta mál, sem samgmn. hefur nú líka gert till. um afgreiðslu á, eins og um vegamálafrv., sem sé, að málið verði eftir atvikum afgr. nú eftir rökst. dagskrá, eins og hún hljóðar á nefndu þskj. 516. Það eru algerlega sömu rökin, að fá gagngerða endurskoðun bæði fljótt og ýtarlega á brúalögunum, og eins og vitnað er til, að tekið sé tillit til þeirra brtt., sem hér hafa komið fram á þessu þ., og vil ég aðeins mæla með því, að þessi till. um rökst. dagskrána verði samþykkt.