Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í dag 8. mars fagna konur um allan heim alþjóðlegum baráttudegi sínum. Íslenskar konur liggja ekki á liði sínu. Efnt er til a.m.k. þriggja funda í tilefni dagsins í höfuðborginni sem öll helstu félaga- og baráttusamtök kvenna standa að. Á hinu háa Alþingi gefst okkur stundarkorn til þess að ræða almennt um stöðu kvenna í heiminum og baráttu þeirra fyrir fullum mannréttindum og efnahagslegu sjálfstæði. Stundum er sú skoðun viðruð í almennri umræðu að það sé til lítils fyrir okkur að fjargviðrast yfir stöðu kvenna í öðrum löndum, hvort ekki sé nær að einbeita sér að þeim vanda sem við er að etja hér heima. Staðreyndin er auðvitað sú að við þurfum að gera hvort tveggja því að kvenfrelsisbaráttan er í eðli sínu alþjóðleg, hún leggur þjóðerni ekki til grundvallar og þekkir engin landamæri. Í löndum þar sem lagaleg staða kvenna er sterk klæðast hindranirnar sem konur hitta fyrir í einkalífi og á vinnustað oftar en ekki í felulitum og eru því ekki augljósar við fyrstu sýn. Svo virðist, herra forseti, sem aldagömul hefð og fordómar sitji eftir í erfðaminni mannskepnunnar og torveldi viðhorfsbreytinguna sem er nauðsynleg samfélagi sem vill tryggja jafna stöðu kynjanna. Víða um heim standa konur höllum fæti í baráttunni gegn feðraveldinu og stjórnvöldum sem telja konur ekki verðar fullra mannréttinda. Konur í Kúveit hafa t.d. enn ekki fengið kosningarrétt nú þegar tíu ár eru liðin frá Persaflóastríðinu. Í Afríkuríkinu Úganda gengur fólk að kjörborði innan nokkurra daga. Þar hvetja ríkisfjölmiðlarnir hjón til þess að neyta atkvæðisréttar síns með sama hætti, líklega til þess að koma í veg fyrir ósætti á heimilinu. Einnig munu vera brögð að því að karlar reyni að hnupla heimsendum kjörkortum eiginkvenna sinna og koma þeim í verð. Herra forseti. Í liðinni viku var haldin mjög fróðleg ráðstefna á vegum Rannsóknastofu í kvennafræðum um konur og Balkanstríðin. Þar kom fram hvernig konur þvert á landamæri og gegn vilja stjórnvalda hafa staðið saman í baráttunni gegn stríðunum í Júgóslavíu. Fyrirlesarar lýstu því hvernig kommúnisminn varð að þjóðernishyggju sem síðan var virkjuð til haturs og stríðsrekstrar. Nauðganir og pyntingar voru normið, ekki undantekningin og engin kona var óhult. Nýfallnir dómar yfir stríðsglæpamönnum frá Júgóslavíu sem dæmdir voru fyrir skipulegar nauðganir á konum senda skýr skilaboð til heimsbyggðarinnar um að héðan í frá verði mönnum refsað fyrir stríðsglæpi af þessu tagi eins og aðra stríðsglæpi. Lok kalda stríðsins hafa ekki tryggt öllum Evrópubúum frið og farsæld. Þau hafa heldur ekki tryggt konum í austurhluta álfunnar aukin stjórnmálaleg áhrif og réttindi og í mörgum tilvikum kippt fótunum undan þeim grundvallarmannréttindum sem konur þó höfðu áður eins og réttinum til fóstureyðinga. Herra forseti. Íslendingar fullgiltu samninginn um afnám allrar mismununar gagnvart konum árið 1985 en samningurinn er frá 1979. Við samninginn hefur verið gerð bókun sem var staðfest af hálfu íslenskra stjórnvalda í síðasta mánuði en með staðfestingunni hefur opnast ný kæruleið fyrir konur eða félagasamtök fyrir þeirra hönd sem telja á sér brotið á grundvelli kynferðis. Hafi kona fullreynt allar leiðir sem heimalandið býður upp á getur hún skotið máli sínu til nefndar Sameinuðu þjóðanna í New York um afnám misréttis gagnvart konum. Um leið og ég vil nota þetta tækifæri til þess að lýsa ánægju minni með staðfestingu bókunarinnar langar mig til þess að spyrja hæstv. utanrrh. með hvaða hætti ríkisstjórnin hyggist kynna þessa nýju kæruleið fyrir almenningi hér á landi. Herra forseti. Utanríkisstefna íslenskra stjórnvalda hefur einkennst og einkennist enn af kaldastríðsþankagangi eins og ég vil kalla það. Þó má sjá ýmis merki um breytingar sem taka mið af breyttri heimsmynd. Mig langar að nota þetta tækifæri og spyrja hæstv. utanrrh. að lokum hvar hann telji helst þess sjást merki í utanríkisstefnu Íslands að réttindum kvenna og mannréttindabaráttu þeirra sé gefinn sérstakur gaumur. Auk þess vil ég inna hæstv. utanrrh. eftir því hvort hann telji þróunarsamvinnuverkefni sem Íslendingar eiga aðild að sinna réttindabaráttu kvenna nægilega vel.

Herra forseti. Það er vel við hæfi á þessum alþjóðabaráttudegi fyrir réttindum kvenna, 8. mars, að beina athyglinni að mannréttindum kvenna um víða veröld. Á alþjóðavettvangi hafa mannréttindi verið eitt af þeim málum sem við höfum lagt megináherslu á. Þótt margt hafi áunnist á sviði mannréttindamála á síðustu árum þá er enn mikið verk óunnið og víða er mikil fyrirstaða hjá stjórnvöldum að vinna að framgangi mannréttinda innan sinna landamæra. Mannréttindi eru alþjóðleg. Ekkert ríki veraldar hefur rétt til að kúga þegna sína. Við höfum því ákveðnum skyldum að gegna gagnvart þeim sem ekki njóta grundvallarmannréttinda hvar sem er í heiminum. Í umræðu á alþjóðavettvangi höfum við ávallt lagt áherslu á mannréttindi kvenna og barna. Við höfum tekið virkan þátt í umræðu um málefni kvenna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, bæði með ræðum í allsherjarþinginu og í mannréttindaráðinu. Víða um heim stendur lýðræðið enn á veikum fótum og mannréttindi og réttarríki eiga undir högg að sækja. Efling lýðræðis og mannréttinda ásamt efnahagslegri velferð, frelsi og umburðarlyndi tryggir frið og friðsamlega sambúð þjóða. Þau ríki sem virða mannréttindi fara síður með ófriði og ofbeldi gegn eigin borgurum og nágrönnum sínum. Með Vínaryfirlýsingunni frá 1993 var því slegið föstu að mannréttindi væru algild. Ekki er því hægt að réttlæta mannréttindabrot gegn konum með því að skírskota til trúarbragða, venju, hefða eða annars konar menningararfleifðar. Hinn almenni borgari, einkum konur og börn, er ávallt fyrsta fórnarlamb styrjaldarátaka. Það er bæði gömul saga og ný. Átökin og ofbeldið á Balkanskaga á síðasta áratug leiddu af sér margs konar voðaverk, fjöldamorð, nauðganir og ómannúðlega meðferð stríðsfanga. Óhugnanleg grimmdarverk voru framin þar á konum jafnt sem öðrum borgurum og mannréttindi þeirra fótum troðin. Það er sérstök ástæða til að vekja athygli á ráðstefnu Rannsóknastofu í kvennafræðum um konur og Balkanstríðin í Háskóla Íslands í síðustu viku sem utanrrn. styrkti. Á ráðstefnunni vorum við hvött til að leiða hugann að hinum óhugnanlegu atburðum sem áttu sér stað á Balkanskaga og hvernig koma megi í veg fyrir að slíkir atburðir endurtaki sig. Mikið uppbyggingarstarf hefur farið fram á Balkanskaga sem íslensk stjórnvöld hafa stutt með margvíslegum hætti, t.d. með þátttöku í friðargæslu á svæðinu. Utanrrn. hefur enn fremur styrkt Þróunarsjóð Sameinuðu þjóðanna fyrir konur, UNIFEM, svo og starf UNIFEM á Íslandi og enn fremur kostað íslenskan starfsmann á skrifstofu UNIFEM í Kosovo í tólf mánuði. Utanrrn. hefur einnig veitt umtalsverðar fjárhæðir til uppbyggingar og rekstrar þriggja kvennahúsa í Bosníu og Hersegovínu þar sem konum af öllum þjóðarbrotum hefur verið veitt margvísleg félagsleg aðstoð. Á síðasta þingi mannréttindaráðsins vöktum við sérstaka athygli á þeim takmörkunum sem konur í sumum ríkjum heims þurfa að þola á ferðafrelsi sínu bæði innan lands og utan. Aðskilnaður kynjanna er einnig enn við lýði í mörgum ríkjum, en slíkur aðskilnaður felur í sér ójafnrétti. Þessi mannréttindabrot eiga skilið meiri athygli af hálfu alþjóðasamfélagsins en hingað til hefur verið raunin. Efast má um að konur hafi notið alþjóðavæðingarinnar og hinna hröðu tækniframfara í sama mæli og karlar. Ísland hefur staðfest alla helstu mannréttindasamninga sem varða mannréttindi kvenna, þar með taldar samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Ég vil einnig sérstaklega minna á mikilvægi alþjóðasakamáladómstólsins fyrir framþróun hins alþjóðlega réttarkerfis, sérstaklega þeirra sem eiga undir högg að sækja og Ísland hefur nú þegar fullgilt stofnsáttmála dómstólsins og við höfum skorað á önnur aðildarríki Sameinuðu þjóðanna að gera slíkt hið sama. Alþjóðasamningur Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum var fullgiltur af okkar hálfu árið 1985 og það er sérstök nefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna sem fylgist með framkvæmd þessa samnings og íslensk stjórnvöld skila Sameinuðu þjóðunum reglulega skýrslum um framkvæmd samningsins hér á landi. Að því er varðar þá spurningu sem hv. þm. kom inn á varðandi þann samning sem nýlega var staðfestur á Alþingi, þá var það gert í febrúar sl. þannig að við höfum ekki enn gefið okkur tíma til að kynna efni hans, en það er ljóst að önnur ráðuneyti þurfa einnig að koma að þeirri kynningu. Að því er varðar þróunarmál, þá ætla ég, herra forseti, að koma að því í síðari ræðutíma mínum.

Herra forseti. Það er vel við hæfi að hafa sérstaka utandagskrárumræðu í dag, 8. mars, á alþjóðabaráttudegi kvenna um málefni og réttarstöðu kvenna. Það er rétt að við beinum athyglinni sérstaklega að mannréttindum, ekki eingöngu hér á landi heldur á alþjóðlegum vettvangi því að réttindabarátta kvenna er alþjóðleg. En staða kvenna á Íslandi er ekki jafngóð og við viljum oft vera láta því að bæði eru kjör kvenna lægri en karla í sambærilegum stöðum, launaþróunin hefur ekki verið eins og við höfum viljað sjá hana, ekki eru enn greidd sömu laun fyrir sömu vinnu. Það er mismunur milli kynja. Konur verða fyrir ofbeldi meira en karlar, sérstaklega kynferðislegu ofbeldi. Þær eru frekar beittar ofbeldi inni á heimilunum og sömuleiðis börn. Staða kvenna og barna er oft með svipuðum hætti innan hvers þjóðfélags. Við getum þó hér á landi talið stöðu okkar nokkuð góða í samanburði við stöðu kvenna erlendis því að hér fá þó allir sömu menntun en erlendis fá konur víða ekki að mennta sig þrátt fyrir að efnahagur landsins sé góður. Kjör kvenna eru víða enn bágbornari en hjá okkur, vinnuframlag kvenna er meira en karla, ofbeldi gagnvart konum er miklu meira en hér og koma þá stríðsglæpir þar sérstaklega við sögu sem eru hrottafengnir. Kvenfrelsisbaráttan er alþjóðleg eins og ég sagði og það næst ekki jafnrétti og möguleiki til þess að snúa örbirgð í sjálfbæra þróun nema konur séu virkir þátttakendur.

Hæstv. forseti. Með því að litið er á jafnréttismál sem mannréttindamál á Íslandi eru mannréttindi kvenna sífellt í brennidepli. Jafnrétti kynja er bundið í stjórnarskrá okkar og hefur lengi verið lögbundið. Ísland hefur auk þess staðfest alla helstu alþjóðasamninga sem varða mannréttindi kvenna. Óhætt er að segja að Ísland hafi tekið virkan þátt í alþjóðasamstarfi er varðar málefnið. Á það bæði við um hið opinbera auk frjálsra félagasamtaka og vil ég þá sérstaklega nefna UNIFEM þar sem Íslendingar taka virkan þátt. Það má auðvitað fleira telja. Í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til að ná fram jafnrétti kynjanna er það eitt af mörgum verkefnum að Ísland beiti sér fyrir því að alþjóðastofnanir kanni sérstaklega mannréttindabrot gegn konum. Innan alþjóðasamfélagsins hefur það viðhorf átt vaxandi fylgi að fagna að ekki verði litið á mannréttindi sem einkamál einstakra ríkja heldur varðar það sameiginlega hagsmuni alls mannkyns. Á síðustu árum hefur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna æ meira verið fjallað um mannréttindi ýmissa hópa þjóðfélagsins og þar á meðal kvenna. Mannréttindi eru algild og þau eru fæðingarréttindi manna. Það er á ábyrgð alþjóðasamfélagsins alls að tryggja virðingu fyrir þeim. Við leggjum áherslu á að tryggja beri mannréttindi um allan heim og Ísland hefur einkum lagt áherslu á réttindi kvenna og barna. Við eigum aðild að Evrópuráðinu og þar er sérstök áhersla lögð á að uppræta hvaðeina er skerðir frelsi og reisn kvenna. Alvarlegustu brot á mannréttindum kvenna, ekki síst hér á Vesturlöndum, er mansal þeirra og kynlífsþrælkun. Það að slíkt athæfi skuli viðgangast í lýðræðisríkjum á okkar tímum er svartasti bletturinn á velferðar- og réttarríkjum Vesturlanda. Við Íslendingar verðum að vera á verði gegn þessum vágesti og vera vel vakandi yfir því í hvaða formi hann birtist. Það er skylda okkar að sjá til þess að slíkar skelfingar gangi ekki yfir nokkra konu hér á landi og berjast fyrir því á alþjóðavettvangi að þessi ógn verði upprætt.

Herra forseti. Á þessum fyrsta áratug 21. aldarinnar stendur heimsbyggðin enn frammi fyrir því að fjöldi kvenna víðs vegar um heim býr við kúgun og ofbeldi sem ekki verður rakið til neins annars en kynferðis þeirra. Nú nýverið var sýndur á sjónvarpsstöð einni áhrifamikill þáttur sem bandaríska sjónvarpskonan Oprah Winfrey stýrði þar sem dregin var upp dökk mynd af lífi kvenna víðs vegar um heim. Þátturinn vakti mikla athygli enda nokkuð nýstárlegur vettvangur fyrir umræðu af þessu tagi sem því miður hefur allt of oft viljað lokast inni í þröngum hópum áhugakvenna um mannréttindi kvenna. Með því að fjalla um þessar sorglegu staðreyndir í þætti sínum opnaði sjónvarpskonan augu margra kvenna og karla sem líklega hafa ekki áður velt þessum málum mikið fyrir sér. Það er eitt samfélag sem ég hef fylgst með af athygli síðustu árin og nú nýverið hefur þetta samfélag verið mjög í heimsfréttum vegna fregna af skemmdarverkum á menningarverðmætum. Ég er að tala um Afganistan en eftir að talebanahreyfingin náði þar völdum í september 1996 hafa fréttir um fjöldamorð og mannréttindabrot í landinu verið tíðar. Eitt af því sem talebanahreyfingin lagði strax til atlögu við þegar hún náði völdum í landinu voru konur og frelsi þeirra. Konur þar í landi bjuggu við réttindi á borð við þau sem tíðkast þar sem best gerist. Menntunarstig þeirra var hátt, atvinnuþátttaka mikil og mannréttindi þeirra í hávegum höfð. Talebanar réðust í að banna atvinnuþátttöku kvenna, aðgang þeirra að heilbrigðisþjónustu og menntun og ferðafrelsi þeirra og sjálfstæði var hrifið burt í einni svipan. Það er lykilatriði í mannréttindabaráttu á boð við þá sem snýr að konum í Afganistan að alþjóðasamfélagið láti í sér heyra þótt oft sé það vanmáttugt frammi fyrir slíkum voðaverkum. Alþjóðasamfélagið lét í sér heyra þegar talebanar hugðust eyðileggja fornar styttur í landinu sem tengjast íslömskum sið. Ekki var annað hægt en hugsa til hinna ofsóttu kvenna í landinu og þess hversu lítið fer fyrir hörmungum þeirra í heimspressunni á meðan athygli beindist að Búdda-líkneskjunum sem áttu á hættu eyðileggingu talebananna. Því miður er það svo að þótt mannréttindasamtök hafi beint sjónum sínum nokkuð að málefnum þessara kvenna þá dugir það ekki til. Ég vil í tilefni af alþjóðlegum baráttudegi kvenna, 8. mars, hvetja hæstv. utanrrh. til að beita sér í hvívetna fyrir því á alþjóðavettvangi að þessar konur verði leystar úr ánauð þeirri sem þær hafa verið hnepptar í.

Herra forseti. Í samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum segir orðrétt: ,,... mismunun gagnvart konum brýtur í bága við grundvallarreglur um jafnrétti og virðingu fyrir manngildi, hindrar þátttöku kvenna á jafnréttisgrundvelli í stjórnmála-, félags-, efnahags- og menningarlífi í löndum þeirra, hindrar aukna hagsæld þjóðfélags og fjölskyldu og veldur því að örðugra er fyrir konur að notfæra sér til fulls möguleika sína til þjónustu fyrir land sitt og mannkynið.`` Þessi samningur var undirritaður af Íslands hálfu eins og fram hefur komið hér árið 1980 og fullgiltur árið 1985. Samningurinn hefur ekki lagagildi og er ekki bindandi fyrir þjóðarrétt. Íslensk stjórnvöld hafa ekki frekar en önnur fylgt eftir ýmsum mikilvægum ákvæðum þessa samnings. Þau geta skipt konur miklu máli og varða réttarvernd og réttaröryggi. Kvennabaráttan er alþjóðleg barátta þar sem konur eiga alls staðar undir högg að sækja. Það er alls staðar brotið á mannréttindum kvenna. Það eru mannréttindi að sjónarmið, reynsla og þarfir bæði kvenna og karla séu höfð að leiðarljósi við alla stefnumótun og ákvarðanatöku stjórnvalda. Það eru mannréttindi að konum sem sæta ofbeldi sé tryggður réttur til sanngjarnra og skilvirkra réttarúrræða. Það eru mannréttindi að konur og börn eigi greiðan aðgang að dómstólum landsins og mæti þar þekkingu og skilningi. Ofbeldi gegn konum og börnum er brot á mannréttindum þeirra. Kynbundinn launamunur er brot á mannréttindum kvenna. Herra forseti. Ég minni á það að enn í dag búa íslenskar konur við 18% lægri laun sem er einungis kynbundinn munur. Engin önnur skýring finnst á föstum 18% launamismuni karla og kvenna á Íslandi, svo betur má ef duga skal. Á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Peking 1995 var samþykkt yfirlýsing og aðgerðaáætlun í 360 liðum og í dag er við hæfi að minna íslensk stjórnvöld á áætlun þá sem þau eru skuldbundin að fylgja.

Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að eiga þess kost að ræða þessi mál á alþjóðlegum baráttudegi kvenna. Það er gott að fá tækifæri til að ræða þessi mál í alþjóðlegu samhengi. Þá gerum við okkur kannski betur grein fyrir því hversu viðfangsefni sem við erum að glíma við í þessum efnum varðandi réttindi kvenna eru agnarsmá í samhengi við þau gríðarlegu vandamál og hræðilegu vandamál sem víða steðja að konum, sérstaklega í þriðja heiminum, eins og glögglega hefur komið fram í umræðunni í dag. Við vitum að réttindi kvenna víða um heim eru fótum troðin, mansal, kynlífsþrælkun og skipulagðar nauðganir eru daglegt brauð þeirra kvenna sem búa við lakast ástand víða í heiminum eins og fréttir fjölmiðla bera oft með sér. Allt þetta kemur okkur að sjálfsögðu við. Óaðskiljanlegur hluti þess að reyna að bæta hlut kvenna í heiminum, ekki síst á þessum sviðum, er auðvitað að efla pólitíska þátttöku kvenna í heiminum sem víðast. Ég hef átt þess kost á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, að taka þátt í slíkri umræðu og hlusta á sjónarmið kvenna víða að úr heiminum sem glíma við vandamál af þessu taginu. Pólitísk þátttaka kvenna er ekki bara spurning um réttlæti. Þetta er spurning um skynsamlega og eðlilega stjórnarhætti og heilbrigða skynsemi almennt. Víðast hvar er að sjálfsögðu búið að ryðja úr vegi hinum pólitísku eða hinum lagalegu hindrunum en þó er það alls ekki þannig alls staðar og ég tók það saman í gögnum sem ég hef undir höndum að innan við 10% þingmanna eru konur í um það bil 60 ríkjum heimsins. Þetta er hins vegar flókið samspil og við sem búum í hinum norrænu ríkjum og evrópsku ríkjum höfum mjög margt að færa fram í þessum efnum. Við höfum skarað fram úr sem betur fer, norrænu ríkin, með pólitíska þátttöku kvenna sem er miklu betri en annars staðar. Það er athyglisvert að upplifa og lesa samantektir sem gerðar hafa verið um hvernig konur hafa upplifað þessa baráttu sína og þá kemur í ljós að aukin stjórnmálaþátttaka kvenna hefur á margan hátt breytt umræðunni og við finnum það hér á landi og þess vegna er það fagnaðarefni ef konur eru að efla hlut sinn í pólitískri umræðu í heiminum því að það mun breyta þeirri umræðu til góðs.

Herra forseti. Baráttan fyrir mannréttindum kvenna er síður en svo einkamál þeirra einna. Þessi barátta varðar okkur karlmenn ekki síður sem ærlega einstaklinga, sem feður, sem bræður, sem eiginmenn og árangurinn í baráttunni fyrir þessum sjálfsögðu réttindum kvenna verður aldrei nægilegur nema við karlmenn tökum líka virkan þátt í þeim. Mér finnst stundum sem við Íslendingar höfum á seinni árum haft tilhneigingu til þess að líta svo á að jafnstaða kynjanna sé baráttumál sem sé u.þ.b. að nást í höfn og það er auðvitað rétt að hér á Íslandi hefur nokkru verið þokað áleiðis. En illu heilli er þetta fjarri sanni ef maður reynir að skoða málið í alþjóðlegu samhengi. Þar hefur þróunin vægast sagt verið illúðleg á síðustu árum. Hún hefur verið ömurleg. Mansal, verslun með konur jafnvel niður á barnsaldur er orðið að alþjóðlegri viðskiptagrein þar sem grimmd og harðneskja leggur líf ótölulegra þúsunda kvenna í rúst fyrir lífstíð. Þetta er þróun sem við verðum með einhverjum hætti að leggja okkar af mörkum til að sporna við í alþjóðlegu samhengi. Þess vegna gladdist ég yfir ýmsu af því sem hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni áðan því að þetta litla ríki, Ísland, getur líka lagt þung lóð á vogarskálar með því að láta rödd sína heyrast. Og það skiptir ákaflega miklu máli að það séu einmitt ríki eins og Ísland sem taka frumkvæði í baráttunni gegn þessari alþjóðlegu þróun. Ég held að það sé fátt sem vekur karlmenn jafnríkulega til umhugsunar um réttindi kvenna og að eiga dætur. Ég er sjálfur faðir tveggja lítilla dætra og ég á þá ósk heitasta fyrir þeirra hönd að þeim auðnist að taka þátt í samfélaginu, spjara sig og hasla sér völl án tillits til þess að þær séu konur. En því miður virðist mér þróunin hérna á Íslandi enn þá vera þannig að það eru lagðar hindranir í götu þeirra vegna þess að þær eru konur. Ég þarf ekki annað en horfa í kringum mig í þeirri stétt sem við tilheyrum öll, þ.e. stétt stjórnmálamanna, þá kemur þetta í ljós. Herra forseti. Hérna er um sameiginlega baráttu karla og kvenna að ræða.

Hæstv. forseti. Mig langar til að þakka fyrir þátttökuna í þessari umræðu utan dagskrár. Hún hefur verið sérlega málefnaleg og hv. þm. verið tillögugóðir. Auðvitað er ekki nóg að ræða þessi mál einu sinni á ári á hinu háa Alþingi. Okkur gefast vonandi fleiri tækifæri til þess á komandi mánuðum og missirum. Mig langar til þess að minnast á nokkur atriði sem fram komu í umræðunni og þá sérstaklega mansalið og kynlífsþrælkunina, sem komin er til Íslands hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Þetta er líklega brýnasta verkefnið hvað varðar mannréttindi kvenna um þessar mundir. Einnig eigum við við viðvarandi launamun, kynbundinn launamun að etja. Það virðist ekkert geta hnikað þessum 18--20% sem munar. Hvað varðar konur í útlöndum, vil ég líka minna á það að þó að stríðinu sé lokið eins og stríðinu í Júgóslavíu, þá þarf ekki minna mannafl, stuðning og fjárstuðning í uppbyggingarferlið heldur en í önnur þau ferli sem eru konum til stuðnings. Það er ekki síst með stuðningi við frjáls félagasamtök, við mannréttindasamtök og félagasamtök kvenna sem slíkt starf ber mestan árangur. Ég ætla líka að leyfa mér að taka upp orð hæstv. utanrrh. um kosti og galla alþjóðavæðingarinnar því að mér sýnist nokkuð ljóst að kostir alþjóðavæðingarinnar hafi algjörlega farið fram hjá þorra kvenkyns. Hins vegar hafa gallar alþjóðavæðingarinnar lent harðar á þeim en körlum og ber líklega mansalið og kynlífsþrælkunin þess rækast vitni. Að lokum vil ég líka, vegna þess að hæstv. utanrrh. á eftir að svara spurningunni um þróunarsamvinnuna, minna hv. þm. á að það er enn mjög langt í land að Ísland uppfylli það markmið Sameinuðu þjóðanna að veita 0,7% af þjóðarframleiðslu til þróunarsamvinnu.

Herra forseti. Spurt var hvar málefni kvenna beri hæst í störfum utanríkisþjónustunnar. Ég tel að það komi skýrt fram í öllum málflutningi okkar innan Sameinuðu þjóðanna og víðar á alþjóðlegum vettvangi. Ég tel að það komi fram í starfi okkar á Balkanskaga, bæði í Bosníu og í Kosovo og síðast en ekki síst tel ég að það komi fram í þróunaraðstoð okkar en síðan 1997 hafa orðið miklar áherslubreytingar í allri starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Stofnunin starfar í æ ríkari mæli að félagslegum verkefnum og verkefnum á sviði heilbrigðismála. Nú er á döfinni hjá þeirri stofnun að gefa út leiðarvísi um það hvernig stofnunin skuli vinna að jafnréttismálum. Sá leiðarvísir á ekki eingöngu að gilda um félagsleg verkefni heldur öll verk sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands vinnur. Rauði þráðurinn er að þegar ráðist er í verkefni liggi alltaf fyrir hver áhrifin verða á hag kvenna og barna. Höfuðmarkmið Þróunarsamvinnustofnunar Íslands er að draga úr fátækt og flestir eru sammála um að það verði ekki gert nema með því að einbeita sér í ríkari mæli að jafnrétti kynjanna og hag kvenna og barna. Það má nefna fjölmörg dæmi um slík félagsleg verkefni: Fullorðinsfræðslu í Namibíu. Í Mósambík starfar í félags- og kvennamálaráðuneytinu íslenskur sérfræðingur í jafnréttis- og félagsmálum. Í Malaví er verið að hrinda í framkvæmd aðstoð við fullorðinsfræðslu stjórnvalda. Þannig hefur stofnunin á mörgum sviðum ræktað þennan málaflokk og ætlar að gera það í æ auknum mæli eins og hér hefur komið fram. Ég vildi að lokum þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að taka upp þessi mál. Ég tel það vera til fyrirmyndar að ræða málin á þessum mikilvæga baráttudegi og að við Íslendingar vekjum athygli á hinum hræðilegu kjörum kvenna víða um heim þó að ég sé ekkert að draga úr því að auðvitað þurfum við líka að vekja athygli á því sem miður fer í okkar eigin landi eins og hér hefur verið gert.

Herra forseti. Með þáltill. þessari er leitað heimildar Alþingis til að Ísland gerist aðili að samningi um öryggi starfsmanna Sameinuðu þjóðanna og tengdra starfsmanna sem gerður var í New York 9. desember 1994. Vegna þróunar alþjóðamála á síðustu árum hafa Sameinuðu þjóðirnar aukið starfsemi sína verulega, og starfsmenn á vegum þeirra, auk tengdra starfsmanna, hafa sinnt friðargæslu víðs vegar um heim. Þetta aukna umfang í starfsemi Sameinuðu þjóðanna þrýsti á allsherjarþingið að samþykkja að leggja fram þann samning sem hér er til umfjöllunar. Í dag eru 50 ríki aðilar að samningnum, þar á meðal eru öll norrænu ríkin, að Íslandi einu undanskildu enn sem komið er. Helstu efnisatriði samningsins eru að hann felur í sér skyldu til að tryggja öryggi og vernd starfsmanna Sameinuðu þjóðanna og tengdra starfsmanna, eins og fram kemur í 7. gr. samningsins. Samningurinn mælir jafnfram fyrir um skyldu til að láta lausa eða afhenda starfsmenn sem teknir hafa verið til fanga eða hnepptir í varðhald, eins og kemur fram í 8. gr. Einnig er sú skylda lögð á aðildarríki að gera ýmsa glæpi refsiverða að landslögum, eins og fram kemur í 9. gr., og þeir glæpir sem eru raktir í 9. gr. eru að fullu refsiverðir samkvæmt íslenskum lögum og þess vegna þarf sem betur fer engar lagabreytingar hér á landi í tilefni af þessum samningi. Hins vegar kallar aðild að samningnum á breytingu á ákvæðum almennra hegningarlaga um refsilögsögu og hefur frv. um slíkar breytingar þegar verið dreift hér á hv. Alþingi og hæstv. dómsmrh. mun innan skamms mæla fyrir því frv. Ég vil að lokum leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um bókasafnsfræðinga, nr. 97/1984. Með frv. er lagt til að lagaákvæði um lögbundið starfsheiti og námskröfur bókasafnsfræðinga verði löguð að þeim breytingum sem orðið hafa á námi og þar með starfssviði bókasafnsfræðinga. Heiti á námi bókasafnsfræðinga við Háskóla Íslands hefur verið breytt í bókasafns- og upplýsingafræði til samræmis við þróun upplýsingasamfélagsins og kröfur þess. Nám í bókasafns- og upplýsingafræði er nú sérskor innan félagsvísindadeildar Háskóla Íslands. Í frv. er enn fremur lagt til að námskröfur til þeirra sem sækja um leyfi til þess að bera starfsheitið bókasafns- og upplýsingafræðingur verði gerðar skýrari. Að öðru leyti þarfnast frv. þetta ekki skýringa og legg ég til að því verði vísað til hv. menntmn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um breyting á lögum um bókasafnsfræðinga, sem hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir, er í sjálfu sér ekkert stórmál. Ég vil láta í ljós þá skoðun mína að það sé afar hæpið að vera að elta með lagasetningum breytingar á námsheitum og starfsgráðum þó að breytt sé að hluta til einhverju inntaki í tilteknu námi. Breytingar á námi geta verið af ýmsum toga, bæði að fylgja eftir almennri þróun og breytingum í náminu almennt. Eins er líka mjög algengt þegar verið er að markaðssetja eða selja samfélaginu breytingar þá er það oft dregið fram og gert. Það að bókasafnsfræðingar skuli einir verða upplýsingafræðingar, það er eins og hæstv. ráðherra kom inn á, þetta er upplýsingaöld og mikil áhersla lögð á miklar upplýsingar. Við höfum áður lifað upplýsingaöld og ekki verið að hrófla við námsgráðum þó að við höfum lifað slíka öld. Eigum við þá von á því að fá verkfræði- og upplýsingafræðinga eða lögfræði- og upplýsingafræðinga því að ég geri ráð fyrir að þær stéttir allar telji sig vera að læra mikla upplýsingafræði og telji sig ekki vera eftirbáta annarra stétta í upplýsingafræðum? Ég er í sjálfu sér ekkert á móti því að bókasafnsfræðingar kalli sig líka upplýsingafræðinga en mér finnst afar hæpið og bið hv. menntmn. að skoða út á hvaða braut er verið að fara með því að eltast við svona. Má þá ætla að aðrar námsbrautirnar háskólans fylgist ekki með í upplýsingafræðinni? Herra forseti. Þetta er mér ekkert stórmál en mér finnst þetta vera frekar ankannalegt.

Herra forseti. Við hv. þm. Jón Bjarnason höfum átt hér orðastað nokkrum sinnum um menntamál og önnur málefni. Mér finnst samt þessi ræða slá flestar þær ræður út sem hann hefur flutt um þennan málaflokk. Það sem hér er um að ræða er að búið er að skilgreina og endurskilgreina þetta nám. Það er hvorki verið að fjalla um lögfræðinga né verkfræðinga og það er ekki heldur á döfinni í Háskóla Íslands, held ég, að breyta því námi þannig að það verði sérstök upplýsingafræði sem verði hluti af verkfræðináminu eða lögfræðináminu. Hér er um það að ræða að öll störf í bókasöfnum eru að taka á sig alveg nýja mynd og verið þróa þau söfn þannig að þau ná til mun fleiri þátta en áður fyrir tilstilli upplýsingatækninnar og verið er að mennta fólk sérstaklega til að sinna þeim málum á sviði bókasafna og annars staðar þar sem þetta menntaða fólk hefur tækifæri til að nýta menntun sína. En þetta snertir ekkert aðrar námsgreinar við Háskóla Íslands eða breytingar á inntaki í námi þar. Þótt menn noti tölvur þar við nám sitt og nýti sér tölvutæknina þá er alls ekki hægt að bera það saman við þessar breytingar sem eru að verða á námi bókasafnsfræðinga og upplýsingafræðinga. Ég hins vegar hefði skilið það ef hv. þm. hefði fundið að því almennt að verið væri að lögvernda starfsheitið með þessum hætti. Ég hef sjálfur talað fyrir því hér að kannski sé ekki nein ástæða til þess fyrir okkur á Alþingi að setja lög sem vernda einstök starfsheiti. En sú umræða þarf að fara fram í víðara samhengi heldur en varðandi þetta mál. Ég held að sú breyting sem hér er verið að mæla fyrir endurspegli aðeins þá þróun sem er á þessu sviði og gefi þá til kynna það starfssvið sem þetta fólk sinnir sem hér er um að ræða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998. Flm. auk mín eru hv. þm. Samfylkingarinnar. Þetta mál er búið að vera á dagskrá hér í þinginu frá því í haust en gengið hefur erfiðlega að fá það á dagskrá eða öllu heldur að fá þá aðila sem málið varðar til umræðu um það. Þá á ég einkanlega við hæstv. félmrh. Mér er hins vegar sagt að hann sé á leið til þessa fundar því að efni máls er þannig vaxið að þessi mál hafa verið til umfjöllunar í félmrn. á vettvangi sambands sveitarfélaga og raunar á vettvangi fjölmargra sveitarfélaga í landinu. Frv. lýtur að því að gera bókhald og ársreikninga sveitarfélaga og skuldbindingar þeirra þannig úr garði að gagnsæ séu og öllum ljós og skýr. Á það vantar nokkuð og einkum í seinni tíð þegar ný leið fjármögnunar hefur rutt sér til rúms í stórauknum mæli, ekki í mörgum sveitarfélögum í landinu en nokkrum þó og langtum meira í sumum en öðrum. Almennt vil ég þó hins vegar segja, herra forseti, til að halda því ákveðið til haga að ég er þeirrar skoðunar að sveitarstjórnir eigi að ráða málum sínum til lykta að fullu og öllu í eins miklum mæli og nokkur kostur er og atbeini ríkisvaldsins og löggjafarvaldsins eigi að vera sem minnstur. En á hinn bóginn er mjög mikilvægt að regluverkið, leikreglurnar sem sveitarfélögin eiga að starfa eftir séu ákaflega skýrar og glöggar og þá er það hið háa Alþingi sem hefur það verkefni með höndum. Frá því ég var sveitarstjórnarmaður um langt árabil var það lengi og er eitur í mínum beinum að einstök ráðuneyti eða framkvæmdarvaldið sé að setja fingurna í smá og stór mál í rekstri sveitarfélaga og ég hef ekki breytt um skoðun í þeim efnum. En hitt verður að vera alveg skýrt hvaða leikreglur eru til staðar, hvaða lagarammi er búinn sveitarfélögum í smáu og stóru, og í þessu frv. er verið að taka á, að minni hyggju, mjög mikilvægum þætti í því sambandi. Ég er raunar að fjalla um það nýmæli sem menn hafa kallað einkafjármögnun eða rekstrarleigu og felst í því að sveitarfélög ráðast ekki lengur fyrir eigin atbeina í byggingu og rekstur mannvirkja fyrir lögbundna þjónustu þeirra heldur eru það einkaaðilar sem hafa ráðist í slíka fjárfestingu í skólum, í leikskólum og raunar fleiri mannvirkjum, og sveitarfélagið tekur þetta mannvirki á leigu gjarnan í 25 ár. Það má margt um þetta fyrirkomulag segja og ég hef verið í hópi þeirra sem hafa dregið mjög í efa ágæti þess, a.m.k. hef ég varað við því að menn geri þetta að hinni almennu reglu sem virðist ætla að verða ofan á í einstaka sveitarfélagi, til að mynda í heimabæ mínum, Hafnarfirði, þar sem tæpast er byggt svo nýtt hús af hálfu sveitarfélagsins að þessi einkafjármögnunar- og rekstrarleiguleið sé ekki farin. Ég held ég muni það rétt að í fyrsta skipti sem þetta var gert var það einmitt í Hafnarfirði líka þar sem reistur var nýr iðnskóli í samstarfi ríkis og sveitarfélaga, og mönnum þótti og var tiltölulega almenn sátt um að það væri í lagi að reyna slíka aðferð og bera hana saman við þá hefðbundnu aðferð sem menn þekkja þar sem rekstraraðilinn sjálfur, sá sem ber ábyrgð á rekstrinum, sé einnig eigandi viðkomandi húsnæðis og beri ábyrgð á því á sama hátt. Að þetta þróist út í það að verða hin almenna regla, um það hef ég verulegar efasemdir og raunar alvarlegar athugasemdir. Menn þekkja þetta dálítið erlendis frá, m.a. frá Danmörku og Bretlandi, að reynsla manna er mjög mismunandi í þeim efnum. Í fyrsta lagi staldra menn við og segja: Hvað ef forsendur leigjandans breytast mjög verulega á löngum samningstíma, 25 árum, þarfir breytast í grundvallaratriðum hugsanlega? Það má nefna skóla sem dæmi. Það verður breyting á lagaramma og umhverfi skólanna og húsnæðið þarf auðvitað að taka mið af því. Hver er þá samningsstaða leigjandans, í þessu tilfelli bæjarfélagsins, gagnvart þeim einkaaðila sem húsnæðið á? Hún er afskaplega erfið og eigandi húsnæðisins hefur það algerlega í hendi sér hvernig breytingar og endurbætur á húsnæðinu eru verðlagðar. Þetta þekkja menn frá gömlum og nýjum tíma þegar opinberir aðilar eru að eiga við verktaka við uppbyggingu nýrra húsa þegar aukaverkin svokölluðu eru orðin alls ráðandi. Maður skyldi ekki nefna snöru í hengds manns húsi en í þessu sambandi er óhjákvæmilegt eða mjög nærtækt að nefna dæmi frá hinu háa Alþingi sem er Austurstrætishúsið þar sem hlutir hafa farið úr böndum. Þetta er því miður ekki nýtt af nálinni hér á landi og raunar víðar en umfram allt er það þannig að ef ekki er búið þannig um hnútana strax í upphafi og þarfir nákvæmlega skilgreindar af hálfu verkkaupa, þá eru verksala allar leiðir opnar til þess að gera út á aukaverkin, gera út á aukareikninga til handa verkkaupanum. Það er meginástæðan fyrir því að þessi verk fara yfirleitt úr böndum hjá opinberum aðilum, því miður. Mig langaði jafnframt þegar hæstv. ráðherra kemur hér til leiks að inna hann eftir því hvert álit hans er almennt á þessari aðferðafræði hér og nú þó að frv. í sjálfu sér snúi ekki að því atriði, hvort honum þyki það rétt þróun og eðlileg að sveitarfélög ,,fjármagni`` í auknum mæli nýframkvæmdir með þeim hætti að verða leigutakar hjá einkaaðilum úti í bæ. Herra forseti. Ég fer senn að koma að þeim atriðum ræðu minnar sem ég held að sé óhjákvæmilegt að ráðherrann leggi við hlustir því að það eru nokkrar spurningar sem ég ætlaði að varpa til hans og kalla eftir viðhorfum hans í því máli. Sést nokkuð í hann?

Forseti getur upplýst það að ráðherra hefur verið látinn vita og síðast þegar ég vissi var hann lagður af stað úr ráðuneytinu hingað til þings.

En hann er ekki kominn í hús?

Hann er ekki kominn í hús, nei.

Þá er úr vöndu að ráða, herra forseti. Ég veit ekki hve mikið gagn ég geri hinu háa Alþingi með því að halda ræðu mína tvisvar, þ.e. fyrst fyrir þá hv. þm. sem hér leggja við hlustir og síðan endurtaka hana aftur þegar ráðherra kemur í hús. Ég mundi gera það að tillögu minni að gert yrði nokkurra mínútna hlé á fundinum þangað til ráðherrann væri kominn í hús. Ég held að tímanum væri betur varið með þeim hætti.

Forseti verður við þessari ósk hv. þm. og við gerum 5 mínútna hlé á þingfundi.

Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir lipurð við fundarstjórn og enn fremur hæstv. ráðherra að koma til fundarins því að um er að ræða mál sem er mjög mikilvægt í rekstri sveitarfélaga og allri fjárhagslegri og félagslegri umgjörð í starfsemi þeirra. Ég hafði í fyrri hluta ræðu minnar farið almennum orðum um þessa nýju leið sem hin svokallaða einkafjármögnunarleið og rekstrarleiga inniheldur og langaði í framhjáhlaupi að inna hæstv. ráðherra eftir skoðunum hans á því að sveitarfélög skuli í stórauknum mæli fara þessa leið við fjármögnun nýframkvæmda, þ.e. að þau séu leigjendur hjá stórverktökum sem eigi skólahúsnæði, leikskólahúsnæði og fleiri tegundir þjónustuhúsnæðis og að rekstraraðili skuli vera leigjandi hjá þessum verktökum í 25 ár. Ég fór nokkrum orðum yfir kosti og galla þessa fyrirkomulags. Mér finnst gallarnir vera býsna margir. Ég velti því til að mynda upp hvað gerðist að leigutíma liðnum, að 25 árum liðnum. Hver er þá samningsstaða leigjenda, þ.e. sveitarfélagsins í skóla? Hvað gerðist eftir tíu ár í leigutíma ef þarfir breyttust og leigutaki vildi gjörbreyta og endurbæta húsnæðið vegna nýrra þarfa og breyttra áherslna í skólastarfi? Samningsstaðan væri afskaplega erfið og leigutaki hefði í þessu sambandi öll ráð í hendi sér. Ég rifjaði það líka aðeins upp þannig að hæstv. ráðherra sé það ljóst að reynsla annarra þjóða af þessu fyrirkomulagi hefur verið mjög mismunandi, í mörgum tilfellum afspyrnuléleg. Ég vísaði til Bretlands í þeim efnum og raunar Danmerkur þar sem mál af þessum toga hafa verið mjög heit í allri hinni pólitísku umræðu og hefur sitt sýnst hverjum. Ég lét þess hins vegar getið að þetta frv. út af fyrir sig leitar ekki hinna pólitisku svara við þessu og undirstrika að sveitarfélögum sé það í raun í sjálfsvald sett og á að vera það hvernig þau fjármagna sinn rekstur, þ.e. innan laga og reglugerða, og hvort þau fara þessa leið í uppbyggingu nýframkvæmda er auðvitað pólitísk ákvörðun heima í héraði. Sumir hafa haldið því fram, og ég ætla út af fyrir sig ekki að leggjast fyrir í þeim efnum, að í lagi sé að á einum eða tveimur stöðum á landinu reyni menn þetta fyrirkomulag og skoði. En af því að ég nota hugtökin að reyna eða prófa eða gera tilraunir með, þá vil ég taka það skýrt fram að menn skulu ekki blanda því saman að gera tilraunir með steinsteypu eða börn. Ég er ekki að tala um það. Þá erum við komin inn á alveg nýtt svið. En í fjármögnun og uppbyggingu mannvirkja, steinsteypu og annarra þeirra efna sem notuð eru til slíkra verka, þá er ég út af fyrir sig opinn fyrir tilraunum í þá veru. En nú bregður svo við að í auknum mæli hafa einstök sveitarfélög farið þessa leið og raunar er það þannig í heimabæ mínum að á síðustu missirum hefur tæpast það hús risið, skólahúsnæði eða leikskólahúsnæði, án þess að þessi leið sé farin og skuldbindingar í því sveitarfélagi sem er stórt á íslenskan mælikvarða en lítið á mælikvarða heimsins eru upp á 7 milljarða kr. Það er 7 milljarða kr. skuldbinding í þessu sveitarfélagi þar sem ársveltan er í kringum 4 milljarðar kr. Þetta kemur manni til þess að hugsa um það að slík leiga sé kannski of auðveld í sumum tilfellum fyrir sveitarfélög. Það er afskaplega létt verk að teikna hús og setja þau síðan á hinn almenna markað í trausti þess að einhverjir aðrir borgi brúsann, einhverjir aðrir fjármagni kostnaðinn og sveitarfélagið verði ,,aðeins`` leigutaki næstu 25 árin. En eftir því sem þeim húsum fjölgar sem byggð eru með þessum hætti, því meira gengur á rekstrarfé sveitarfélagsins því að greiða þarf þessa leigu og eftir því sem fleiri leiguhúsnæðin eru, því minna verður eftir til annarra verka hjá sveitarfélaginu. En bara til þess að benda á hvers konar myndbirting getur orðið eins og sakir standa í þessum efnum þá hefur það sveitarfélag sem lengst hefur gengið í þessum efnum, Hafnarfjörður, birt fjárhagsáætlun sína á yfirstandandi ári. Þar er í byggingu í sveitarfélaginu stór og mikill skóli, Áslandsskóli, sem er þekktur af öðru núna í umræðum á hinu háa Alþingi og víðar. Og á svipuðum slóðum er einnig leikskóli. Verð á slíkum mannvirkjum, ef byggt væri með hefðbundnum hætti, væri sennilega 1,5 milljarðar kr. Í fjárhagsáætlun bæjarins er ekki að finna einn stafkrók, ekki einn einasta staf um það að bærinn hafi neinn kostnað af byggingu þessara mannvirkja. Hins vegar er að finna í fjárhagsáætluninni áætlun um það að sveitarfélagið ætli að hafa tekjur af þessum framkvæmdum úr áætluðum tekjum ríkisins af framlagi ríkisins úr jöfnunarsjóði. Með öðrum orðum ætlar sveitarfélagið að græða á því að byggja skóla upp á 1,5 milljarða. En kostnaðurinn sem sveitarfélagið hefur skuldbundið sig til þess að greiða næstu 25 árin er ekki 1,5 milljarðar, nei, hann er nærri 3 milljörðum því að leigan næstu 25 ár og notin eru framreiknuð til alls leigutímans og mun með öðrum orðum falla eitthvað á annað hundrað millj. kr. í rekstri sveitarfélagsins til þess að hafa þetta grundvallarhúsnæði í sveitarfélaginu til afnota næstu 25 árin. Um það, herra forseti, snýst þetta frv. mitt. Mér hefur fundist afskaplega sérkennilegt, þegar það er alfa og omega allra hluta í rekstri sveitarfélags og opinberra aðila að almenningi séu ljósar þær skuldbindingar sem í er ráðist, að mönnum takist það hreinlega ekki með lestri ársreikninga og með lestri fjárhagsáætlana að átta sig á því eða glöggva sig á þeim skuldbindingum sem kjörnir fulltrúar eru að undirgangast fyrir sveitarfélagið. Að óbreyttu munu menn í ársreikningi hvergi sjá það í þessu sama sveitarfélagi að Hafnarfjarðarbær sé skuldbundinn upp á um það bil 7 milljarða kr. vegna framkvæmda af þessum toga, heldur verði það bara fært yfir rekstur á ári hverju. Þetta er náttúrlega fullkomlega óeðlilegt. Nú veit ég, og það er þess vegna sem ég hef óskað sérstaklega eftir því að hæstv. ráðherra verði hér viðstaddur, að ráðuneyti hans í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga, í svonefndri bókhaldsnefnd, í sambandi við vinnu að mótun nýrrar reglugerðar um ársreikninga og í undirbúningi að vinnslu nýrrar handbókar fyrir sveitarstjórnir hafa þessi mál verið mjög til skoðunar en það gengur afskaplega hægt að því er virðist að koma þeim málum á réttan kjöl. Þess vegna flutti ég þetta mál á síðasta þingi og endurflutti það núna í haust. Að athuguðu máli tel ég að hinu háa ráðuneyti væri akkur í því og gagn í því að Alþingi tæki af öll tvímæli og gerði það algerlega skýrt hver væri vilji löggjafans í þessum efnum, nefnilega sá að í þessum efnum eins og öðrum gæfu fjárhagsáætlanir og ársreikningar glögga mynd af áformum og síðan stöðu sveitarfélagsins á hverjum tíma og að hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans hefðu stuðning af því og kláran og kvittan vilja til þess hvernig að slíkum málum ætti að standa. Ég sagði það í fyrri ræðu minni og vil gjarnan að hæstv. ráðherra heyri að ég er ekki talsmaður þess að ráðuneyti sveitarstjórnarmála sé með puttana í einstökum sveitarfélögum í smáu og stóru. Ég er þeirrar skoðunar að löggjafarsamkundan eigi að setja skýrar, almennar og glöggar leikreglur um rekstur sveitarfélaga. Ég tel ráðuneytið eiga að sinna almennu eftirliti og styðja og styrkja sveitarfélögin í upplýsingagjöf og samhæfingu eins og kostur er en eigi ekki kássast upp á þau í smáu og stóru. Í þessum efnum er hins vegar ekki um það að ræða. Hér er af stað lagt með það í huga að regluverkið verði skýrt þannig að menn viti hvernig með eigi að fara. Ég þarf svo sem ekki að orðlengja þetta. Hér fylgir stutt grg. sem gerir gleggri grein fyrir því hvaða lagagreinar ég legg til að breytt verði og gerðar skýrari. Ég vil trúa því að hæstv. ráðherra og aðrir hv. þm. sem hér hlýða á, þar á meðal fulltrúar úr félmn., séu jákvæðir fyrir þessari litlu en þó stóru breytingu á sveitarstjórnarlögum sem miðar að því að gera hlutina sýnilegri gagnvart almenningi. Hvað sem líður deilum um hlutverk ríkis og sveitarfélaga, opinberra aðila og einkaaðila, þá hygg ég að a.m.k. sé það ekki neitt deilumál að menn vilja að umsvif hins fyrrnefnda, hinna opinberu aðila, séu auðvitað öllum ljós og fjárhagslegum skuldbindingum ekki sópað undir teppið, ekki falin. Það er til hagsbóta fyrir sveitarstjórnarmennina sjálfa en fyrst og fremst fyrir þá sem borga þarf brúsann. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til umfjöllunar félmn. Ég trúi því að sú nefnd gangi rösklega til verks þannig að við megnum að ljúka umfjöllun málsins og taka það til afgreiðslu áður en þing er úti að vori.

Herra forseti. Ég ætla helst ekki að blanda mér í innansveitarkróníkur í Hafnarfirði. Ég lít svo á að þetta frv. þurfi ekki að hljóta samþykki þar sem við þessu hafi verið séð með öðrum hætti. Í sveitarstjórnarlögum segir í 67. gr.: ,,Semja skal ársreikning fyrir sveitarsjóð, stofnanir sveitarfélagsins og fyrirtæki þess. Jafnframt skal semja samstæðureikning fyrir sveitarfélagið, þ.e. sveitarsjóð, stofnanir þess og fyrirtæki með sjálfstætt reikningshald, sbr. 60. gr. Ársreikningurinn skal gerður samkvæmt lögum, reglum og góðri reikningsskilavenju. Ársreikningur skal sýna yfirlit um rekstur og framkvæmdir á reikningsárinu og efnahagsreikning í lok reikningsárs ásamt skýringum. Í ársreikningi skal sýna fjárhagsáætlun reikningsársins til samanburðar og í honum skal koma fram yfirlit um fjárhagslegar skuldbindingar sveitarfélagsins. Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um bókhald og ársreikninga sveitarfélaga að höfðu samráði við Hagstofu Íslands og Samband íslenskra sveitarfélaga.`` Ég lít svo á að hér sé svo afdráttarlaust kveðið að orði að það sé ekki nein leið að fela neitt. Reikningurinn er ekki gerður eftir góðri reikningsskilanveju ef í honum er ekki yfirlit um rekstur og framkvæmdir á reikningsárinu og efnahagsreikningur við lok reikningsárs. Síðan þetta frv. var fyrst flutt, ég held að það hafi verið lagt fram á síðasta þingi, hef ég sett reglugerð um bókhald og ársreikninga sveitarfélaga. Hún hefur verið birt í B-deild Stjórnartíðinda, reglugerð nr. 944/2000. Í 18. gr. þeirrar reglugerðar er gerð grein fyrir reikningsskila- og upplýsinganefnd. Greinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Félmrh. skipar reikningsskila- og upplýsinganefnd. Nefndin skal skipuð fjórum fulltrúum. Tveir fulltrúar skulu skipaðir samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga og tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera löggiltur endurskoðandi. Fjórir varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Ráðherra skipar formann nefndarinnar. Nefndin skal í störfum sínum stuðla að samræmingu í reikningsskilum sveitarfélaga og öðrum fjárhagslegum upplýsingum þeirra eftir því sem ráðuneytið ákveður. Nefndin skal semja reglur um þau atriði reikningsskila sveitarfélaga, sem eru sérstök fyrir þau. Nefndin skal m.a. fjalla um flokkun á greiningu gjalda og tekna, eigna og skulda sveitarfélaga, sbr. 3. og 13. gr., form fjárhagsáætlana, sbr. 9. gr., ársreikninga, sbr. 14. og 15. gr., og annarra fjárhagslegra upplýsinga sveitarfélaga, sbr. 16. gr. Reglur nefndarinnar skulu birtar með auglýsingu í Stjórnartíðindum eftir staðfestingu ráðuneytisins. Ráðuneytið skal sjá til þess að auglýsingar þess um bókhald og reikningsskil sveitarfélaga séu aðgengilegar sveitarfélögunum með útgáfu handbókar eða með öðrum sambærilegum hætti í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga.`` Nefndin hefur verið skipuð. Garðar Jónsson, deildarstjóri í félmrn., er formaður nefndarinnar en aðrir nefndarmenn eru Lárus Finnbogason, löggiltur endurskoðandi, frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Gunnlaugur Júlíusson hagfræðingur og Óskar G. Óskarsson sem mun vera aðalbókari Reykjavíkurborgar. Þessi nefnd hefur ekki enn gengið frá samræmdum reglum um bókhald sveitarfélaganna eins og henni er ætlað, framsögumaður tók það réttilega fram, en ég tel einboðið að hún muni einmitt fjalla um einkaframkvæmd sem er að færast í vöxt, ekki bara í Hafnarfirði heldur víðar. Ég tel að einkaframkvæmd geti átt rétt á sér og það verði að leggja í vald einstakra sveitarstjórna hvort þær fari út í einkaframkvæmd. Það skiptir hins vegar máli hvort sveitarfélagið eignast einhvern tíma mannvirkið eða ekki samkvæmt einkaframkvæmdinni. Varðandi jöfnunarsjóðsframlag til Áslandsskóla sem er byggður í einkaframkvæmd, eins og hv. þm. gat um í framsögu sinni, þá tel ég að það hljóti að vera nokkuð vafasamt. Þetta er ekki framkvæmd sem sveitarfélagið á. Þar af leiðandi þykir mér fremur ósennilegt að það sé hlutverk jöfnunarsjóðs að leggja fram peninga til þess verkefnis. Til að auðvelda sveitarfélögum einsetningu grunnskólans voru lagðar fram 400 millj. á ári í fjögur ár. Ég efast um að Áslandsskóli geti fallið undir þá skilgreiningu þar sem Hafnarfjarðarbær, að því er mér hefur skilist, eignast ekki skólann. Nóg um það. Ég tel eðlilegt og sjálfsagt að fjárhagslegar skuldbindingar komi fram í reikningum sveitarfélags. Nú skal ég ekki um segja hvort þessi nefnd kemur til með að leggja til að bókhald sveitarfélaganna sé fært nákvæmlega eins og bókhald ríkisins, þ.e. hvort hún velur greiðslugrunn eða rekstrargrunn. Mér þykir samt eðlilegra, prívat og persónulega og án þess að ætla að segja nefndinni eitthvað fyrir verkum, að svipaðar reglur gildi um sveitarfélögin og um ríkið, reikningsskilavenjur séu álíka og hjá ríkinu. Ég tel sem sagt að það þurfi ekki að afgreiða þetta frv. þar sem búið sé að setja undir þennan leka. Sveitarfélögin hljóta að verða að gera grein fyrir fjárhagslegum skuldbindingum sínum og greiðslum, annars væru þar ekki góðar reikningsskilavenjur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ljúfar undirtektir. Af orðum hans er ljóst að hann telur ekki rétt að sveitarfélög feli skuldbindingar af þessum toga, eins og raunin hefur því miður orðið. Ég gat raunar um það í framsögu minni að hér er ekki um að ræða innansveitarkróníku í Hafnarfirði, svo að ég noti orð hæstv. ráðherra, heldur fyrirkomulag sem hefur færst í vöxt, m.a. í borginni, Reykjanesbæ, Grindavík og víðar, svo að ég nefni nú nokkur dæmi. Mér fannst hæstv. ráðherra hins vegar skauta fremur létt yfir þetta vandamál. Hann byrjaði á að lesa gildandi sveitarstjórnarlög, 67. gr. og sagði málið afskaplega skýrt. Skýringin er samkvæmt orðanna hljóðan ákaflega skýr en túlkun hennar hefur hins vegar verið mikið á reiki eins og dæmin sanna. Reynslan sýnir að skuldbindingar upp á milljarða kr. hafa ekki verið sýnilegar. Ráðuneyti hæstv. ráðherra hefur skrifað upp á slíkar ásetningar og staðfest þær þó eitthvað sé málum blandið. Hæstv. ráðherra svaraði sér raunar sjálfur og sagði að vandinn væri skýr og að verið væri að setja nefnd á laggirnar til þess að leysa úr þessu álitaefni. Herra forseti. Hin nýja reikningsskila- og upplýsinganefnd sem svo er kölluð er auðvitað ekki sú fyrsta sinnar tegundar. Bókhaldsnefnd sveitarfélaga hefur reynt að komast að niðurstöðu um þessi álitamál og gerði það fyrir 6--8 mánuðum. Niðurstaðan var hins vegar svo óljós og óskýr að engum hefur tekist að vinna eftir henni. Af þeim ástæðum tel ég óhjákvæmilegt að hið háa Alþingi taki af öll tvímæli. Grundvallaratriðið er að þessar skuldbindingar eins og aðrar séu sýnilegar í efnahagsreikningi sveitarfélaga. Það hafa þær ekki verið. Ég vil jafna þessu að fullu og öllu við lántöku, þarna er um skuldbindingu að ræða sem sveitarfélög og skattgreiðendur þurfa að standa skil á.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hætta mér í að ræða sérstaklega reikningsskil Hafnarfjarðarbæjar. Ég er ekki kunnugur þeim. En túlkun þessarar greinar í sveitarstjórnarlögunum sem ég vitnaði til, 67. gr. og reyndar líka 61. gr., er falin bókhalds- og reikningsskilanefnd. Hún á að setja reglur samkvæmt 18. gr. reglugerðar nr. 922/2000. Mér er kunnugt um að hún hefur ekki gengið frá þeim reglum en mun gera það alveg á næstunni. Hafi einhver misbrestur verið á bókhaldinu hjá Hafnarfjarðarbæ þá tel ég víst að í framhaldi af því verði ráðin bót á því.

Herra forseti. Ég vil biðja ráðherrann að koma eilítið til byggða. Ég nenni ekki að tíunda það endalaust að hér er um vandamál að ræða sem lýtur að sveitarfélaginu Hafnarfirði. Þar er það sýnu stærst þó hjá fóstbræðrum hæstv. ráðherra og þeim sjálfstæðismönnum, þeirri helmingaskiptastjórn sem þar ræður ríkjum. Þar eru málin langstærst í krónum talið. En það er um fleiri sveitarfélög að tefla og raunar hafa sömu flokkar í Reykjanesbæ verið að vandræðast með þetta sama mál. Auðvitað er öllum ljóst sem nærri hafa komið hvað sveitarstjórnarmönnum gengur til í þessum tilfellum. Þeir eru að reyna að fela fyrir kjósendum skuldbindingar sem þeir hafa undirgengist og þegar gerð er grein fyrir skuldastöðu viðkomandi sveitarfélaga eru þessir milljarðar mínusaðir frá. Það er kjarni málsins þannig að við skulum ekki vera að dansa neitt í kringum það. Ég skil hins vegar hæstv. ráðherra þannig að hann lofi því hér og lýsi því yfir, ég bið hann um að leiðrétta mig fari ég rangt með, að tekin verði af öll tvímæli þegar hann gefur út þessa reglugerð og að þessar skuldbindingar verði öllum skýrar og ljósar eins og um hverja aðra lántöku væri að ræða. Það er kjarni málsins. Herra forseti. Þetta var ekki að gerast í gær. Hin ýmsu sveitarfélög hringinn í kringum landið hafa undirgengist þessar skuldbindingar að ég hygg upp á annan tug milljarða króna og enn þá er það ekki skýrt í hinu háa ráðuneyti hvernig með eigi að fara og í langflestum tilfellum eru þessar skuldbindingar einhvers staðar á sveimi í kerfinu og enginn hefur fest á þeim hendur. Ég hef setið fundi og ráðstefnur með sveitarstjórnarmönnum þar sem menn hafa rifist niður í drep um þetta atriði þannig að ef þetta mál væri eins einfalt eins og hæstv. ráðherra vill vera láta væri auðvitað búið að taka á því. Eftir sem áður tel ég mikla þörf á því hér að við höskum okkur í málið og ljúkum þessu hér. Hæstv. ráðherra þarf greinilega hjálp við.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir hjálpsemina en það er verkefni þessara reikningsskila- og upplýsinganefndar að setja reglur og samræma bókhald sveitarfélaganna og að skuldbindingar séu færðar eins í öllum sveitarfélögum og að ársreikningur sé ljós og þar komi fram það sem þar á fram að koma. Ég treysti nefndinni prýðilega til að ganga frá því máli. Því miður er því verki ekki lokið enda nefndin nýskipuð en ég treysti því að hún komi sér fram úr því verkefni.

Hæstv. forseti. Full ástæða er til að ræða þessi mál. Það sem hæstv. ráðherra sagði áðan um að munur væri á því hvort sveitarfélögin eignuðust hús eða mannvirki sem væru fjármögnuð með þessum hætti skiptir mjög miklu máli. Það skiptir nánast öllu máli þegar um er að ræða húsnæði sem er sett niður samkvæmt skipulagi eins og skólahúsnæði eða íþróttahús, annað slíkt húsnæði sem er sett niður til sérnota. Það er alveg ótrúlegt að sveitarfélög skuli hafa valið þann kostinn að einkafjármagna þetta og þegar einkafjármögnunartíminn er liðinn eigi viðkomandi aðilar húsið en ekki sveitarfélögin. Sveitarfélögin eru þá í greip þessara aðila til þess að fá samning áfram um sama húsnæðið. Þetta er fáránleg della. Þetta mundu einstaklingar aldrei gera, þ.e. að setja sig í þessa klemmu nema þeir vissu að þeir hefðu önnur úrræði þegar upp væri staðið. Þetta er með miklum eindæmum. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. að öðru. Er það svo að sveitarfélögin hafi ekki aðgang að fjármagni með sambærilegum eða betri lánakjörum en einkaaðilar á Íslandi sem eru að fjármagna slíka hluti? Hvernig stendur á því að sveitarfélögin leiðast út í að velja einkafjármögnun ef þau hafa aðgang að fjármunum með eðlilegum hætti sem væri þá samkeppnisfær við þetta? Er ástæðan fyrir því að sveitarfélög leiðast út í þetta að eitthvað vanti að gera til að þau hafi aðgang að lánsfé til þess að fjármagna slíkar byggingar?

Herra forseti. Ég tel að einkafjármögnun geti sem hægast átt rétt á sér í einhverjum tilvikum. Ég geri hins vegar verulegan mun á því hvort sveitarfélag eignast eignina eftir einhvern tiltekinn árafjölda eða hvort það eignast hana ekki. Mér finnst gilda öðru máli um mannvirki sem sveitarfélagið eignast með tíð og tíma en mannvirki sem þarf kannski að gera nýjan leigusamning um eftir 25 ár upp á nýtt. En þetta er sjálfsagt mismunandi eftir aðstæðum og það er mismunandi hvernig menn kjósa að standa að verkum. Varðandi fjármagn til sveitarfélaganna þá eru sveitarfélögin afar misjafnlega í stakk búin til að standa í framkvæmdum og þau eru afar misjafnlega sett fjárhagslega. Lánasjóður sveitarfélaga lánar í ýmsar framkvæmdir hjá sveitarfélögunum. Ég hef ekki þær reglur í kollinum en ég veit hins vegar að þau lánakjör sem Lánasjóður sveitarfélaga býður upp á eru með því besta sem kostur er á á markaði á Íslandi í dag.

Hæstv. forseti. Ég tel að það sé hárrétt sem hæstv. ráðherra var að segja. Það gefur manni tilefni til að álykta sem svo að þau sveitarfélög sem velja einkafjármögnun í stærra lagi og það við fjármögnun á húsnæði sem er ætlað til alveg sérstakra nota hljóti að vera í erfiðleikum, hafi ekki talið að þau gætu fjármagnað eðlilega byggingu af þessu tagi og boðið hana út og þess vegna hafi þau sótt í einkafjármagnið. Það hlýtur að vera mikið áhyggjuefni ef menn meta þannig stöðu sveitarfélagsins og velja þá leið út úr neyð eins og er þarna ástæða til þess að láta sér detta í hug að sé á ferðinni. Auðvitað gerir enginn sem fjármagnar slíkt það öðruvísi en að reikna sér tekjur af því, reikna sér arð af því sem hann er að gera. Það er því alveg full ástæða til að gera ráð fyrir að í öllum þessum samningum sé reiknað með því að sveitarfélögin hafi greitt húsnæðið í botn og arð af fjárfestingunni þegar upp verður staðið og að sá sem á þá þann samning við sveitarfélagið sitji eftir með húsnæðið og það tak á sveitarfélaginu að sveitarfélagið þarf auðvitað á slíku húsnæði að halda áfram til skólahalds eða íþróttaiðkana þegar samningstíminn er liðinn. Þetta er óviðunandi og því miður er ástæða til að halda að það séu einmitt þeir sem síst skyldi sem eru að taka þessi úrræði.

Herra forseti. Ég held að það þurfi ekkert endilega að vera út úr neyð sem sveitarfélög kjósa að fara einkafjármögnunarleiðina að einhverju leyti. Mér er kunnugt um að vel rekin og mjög stöndug sveitarfélög hafa líka farið þessa leið. Það geta verið ýmsar orsakir til að sveitarstjórnarmenn telji sig ná hagstæðum samningum við þá sem standa fyrir einkafjármögnuninni þannig að þeim þykir það fýsilegur kostur. Það þarf ekki að vera neinn neyðarkostur.

Herra forseti. Hér er í sjálfu sér hreyft mjög góðu máli. Það er spurningin um hvort einhver ágreiningur sé um hvernig meta eigi slíkar fjárhagslegar skuldbindingar inn í reikninga sveitarfélaga. Ef það er rétt að einhver óleysanlegur ágreiningur sé um það, sem mér finnst ekki eigi að vera, finnst mér að hv. nefnd eigi að skoða það og skoða þetta frv. ítarlega. Hins vegar held ég að þetta sé ekki sá ágreiningur sem menn eru að tala um. Samkvæmt gildandi lögum á að meta allar skuldbindingar og ef reikningar eru rétt fram settir á að sjálfsögðu að taka þetta með. Ég held því að ekki sé þörf á þessu frv. en rétt er að skoða hvort þörf sé á því og skoða það nákvæmlega. Hér hefur dálítið verið rætt um það og hv. þm. Jóhann Ársælsson kom inn á það að sveitarfélögin nytu lægri vaxta og hann skildi ekki hvernig þetta borgaði sig yfirleitt nema fyrir þau sem væru mjög illa sett. Þetta er afskaplega einfalt. Einstaklingar stunda kannski betra viðhald á húsnæðinu en sveitarfélagið gerir. Einstaklingar geta líka nýtt það betur. Margar opinberar byggingar eru nánast ekkert nýttar. Þær eru nýttar í einhvern stuttan tíma yfir skólatímann, ekkert á kvöldin og ekkert um helgar. Einstaklingur getur t.d. nýtt íþróttasali miklu betur en sveitarfélag nokkurn tíma með því að leigja þá til einkaaðila þegar þeir eru ekki í notkun fyrir skóla. Það getur bæði komið fram betri nýting, betra viðhald, betri rekstur á húsnæðinu. Rekstur á húsnæði er ákveðin sérgrein sem þarf ákveðinnar sérhæfingar við. Þetta er því einmitt það sem menn hafa fært rök fyrir að þrátt fyrir hærri vexti getur borgað sig að fara þessa leið. Varðandi það að einkaaðilinn eignist framkvæmdina eftir ákveðinn tíma og að hann hafi eitthvert tak á sveitarfélaginu þá vil ég minna á það óskaplega tak sem sveitarfélagið hefur á manninum því það á lóðina, getur sagt honum að fara burt með byggingu sína. Það er því aldeilis tak sem sveitarfélagið hefur þar á móti. Ég held því að menn nái ákaflega góðu samkomulagi þegar leigutíma er lokið að halda þessu áfram ef það er skynsamlegt. Spurningin um eignir og skuldir er svo aftur á móti annar handleggur í þessu máli öllu saman. Mér finnst alltaf dálítið varasamt að líta einungis á skuldir sveitarfélaga en ekki þær eignir sem oft myndast á móti. Ég sé ekkert voðalegt við það þó að sveitarfélag byggi einhverja eign og myndi skuldir á móti, mér finnst þá í rauninni lítið hafa breyst. Hvort eitthvert sveitarfélag leigir skrifstofuhúsnæði sitt af einhverjum aðila sem á það og skuldar í þeirri eign, ég sé ekki neinn reginmun á því eða hvort sveitarfélagið á þetta skrifstofuhúsnæði sjálft og bæði rekur og stundar viðhald á fasteigninni sem er dálítið ólíkt því sem sveitarfélög gera almennt, þ.e. að stunda fasteignarekstur, og borgi afborganir og vexti af lánum og eigi eign sína á móti. Ég sé ekki neinn reginmun á þessu. Ég vil að menn gangi með opnum huga að því að skuldir og skuldir hjá sveitarfélögum er ekki alveg það sama. Ef skuldirnar mynda ekki eign neins staðar þá eru þær varasamar en ef skuldirnar hafa myndað miklar eignir, svo maður tali ekki um í orkufyrirtækjum, þá getur það oft verið bara hið besta mál þó ég sé ekkert hlynntur því að sveitarfélögin séu að stunda atvinnurekstur í stórum stíl.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir athugasemdir hans. Hann var þó eilítið á röngu róli og því óhjákvæmilegt að leiðrétta hann í þeim efnum. Þannig er með einkafjármögnunarleiðina, rekstrarleigu sem svo hefur verið kölluð, að verkkaupi er í því tilviki sveitarfélögin. Þessi mannvirki eru byggð samkvæmt teikningum væntanlegs leigjanda þannig að það er ekki um neina hagkvæmni eiganda húsnæðisins eða verktakafyrirtækisins að ræða í þeim efnum. Aukinheldur er leigjandinn, sveitarfélagið, eini leigjandinn að húsnæðinu þannig að eigandi húsnæðisins hefur engin ráð til auka nýtni húsnæðisins með því að leigja þriðja aðila það á kvöldin. Það sem hv. þm. lagði til á því bara ekkert við hér. Í þriðja lagi, af því að hann nefndi það að einkaaðilar væru fetinu framar þegar kæmi að viðhaldi húsnæðis, við skulum segja skólahúsnæðis, hefur leigjandinn borgað fyrir þetta viðhald í framreiknuðum leiguskala 25 ár fram í tímann. Það er kjarni málsins. Herra forseti. Af því að ég nefni þessi 25 ár þá finnst mörgum það vera afskaplega langur tími. Ég var fyrir skömmu í 40 ára afmæli skóla og telst hann tiltölulega nýr skóli. Þessi tími líður á örskotsstundu og að láta sér koma til hugar að sveitarfélag geti eftir 25 ár úthýst eiganda húsnæðisins af lóðinni er náttúrlega eins og hver önnur þvæla. Hér er um leigulóð að ræða sem yfirleitt er til 99 ára þannig að það fer ekkert saman við 25 ára leigutíma. Ég met mikils vilja hv. þm. til að leggja umræðunni lið en þarna var hann á röngu róli því miður.

Herra forseti. Mér sýnist að menn hafi bara ekki þróað þetta módel til enda en það þyrfti einmitt að gera, t.d. að láta þann sem ætlar að byggja koma að hönnun á húsnæðinu, hafa alútboð. Það væri næsta skref. Síðan mætti samræma leigutíma lóðar og leigutíma eignar þannig að jafnræði sé með mönnum eftir 25 ár, sem ég er alveg sammála hv. þm. um að er mjög stuttur tími. 25 ár er ekki langur tími. Það sem gera þarf til viðbótar er hreinlega að skoða hvort eigandinn megi nota húsnæðið til annars en þarfa sveitarfélagsins, hvort hann megi leigja öðrum það. Eins þarf að kanna hvernig hann getur komið að teikningum hússins og skoða leigutíma lóðarinnar á móti framkvæmdatíma.

Herra forseti. Þegar sveitarstjórnarlög voru síðast endurskoðuð voru tekin upp mörg ákvæði varðandi fjármál sveitarfélaga, eftirlit með fjármálum sveitarfélaga og lagaákvæði styrkt hvað þau varðaði. Síðan þá hafa orðið hraðfara breytingar varðandi einkafjármögnun í skólum, barnaheimilum og fleiri slíkum byggingum. Þróunin er í samræmi við það sem almennt gerist núna, að fyrirtæki sérhæfa sig í að reisa húsnæði, reka og leigja, og sveitarfélögin hafa orðið viðskiptavinir slíkra fyrirtækja. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til að amast við þessari þróun. Ég sé ekki ástæðu til þess. Ég vil að sveitarfélögin hafi frjálst val um hvort þau fari þessa leið eða aðra í fjármögnun sinni. Þau hafa aðgang að sterkum lánasjóði eins og fram kom hjá hæstv. félmrh. áðan. Hann stendur vel. Ég hef ekki nákvæmar upplýsingar um kjör hans en hygg að þau séu með því besta á markaðnum. Hins vegar hafa ýmis sveitarfélög farið einkafjármögnunarleiðina. Það er ekki ástæða til þess að amast við því og þau eiga að hafa val í þessum efnum. Ég vil undirstrika að það er nauðsyn að þessar skuldbindingar komi fram í reikningum sveitarfélaga. Það er alveg ljóst að andi sveitarstjórnarlaganna þegar þau voru samþykkt síðast var sá að fjármál sveitarfélaga væru samanburðarhæf og allar þeirra skuldbindingar kæmu fram í reikningum þeirra. Málið snýst auðvitað um að leigugreiðslur, sem eru rekstrarkostnaður, og skuldbindingar í leigugreiðslum komi fram til lengri tíma. Það er engin ástæða til þess að ætla annað en að sú nefnd sem fjallar um þessi mál komi sér saman um skynsamlega reglu í þessum efnum. Vonandi er óþarft að Alþingi blandi sér í þessi mál með þeim hætti sem hér er en eigi að síður fær þetta frv. þinglega meðferð. Ég tel að meiningin í því sé góð, að skýra þessar reglur en ég er sammála hæstv. félmrh. um að farsælast sé að nefndin setji slíkar reglur. Ég hef ekki ástæðu til að óttast að hún komi sér ekki saman um þetta.

Herra forseti. Hér talaði hv. þm. Jón Kristjánsson sem er öllum hnútum kunnugur í fjármálum og rekstri sveitarfélaga, ekki síst í ljósi þess að hann leiddi nefnd, svonefnda tekjustofnanefnd sveitarfélaga sem skilaði af sér sl. haust. Ég sat í þeirri nefnd ásamt þingmanninum og við áttum ágætt samstarf þó leiðir hafi skilið á lokaspretti nefndarinnar varðandi ákveðin áhersluatriði. Af því að hv. þm. hafði svo mikla trú á því að þessi mál leystust nánast af sjálfu sér, að bókhaldsnefnd sveitarfélaga og þeir sem um þau hafa vélað mundu finna lausn á þessu vandamáli, ætla ég að rifja það upp með hv. þm. að þetta var eitt af álitamálunum sem þessi nefnd fjallaði stundum um þegar hún reyndi að glöggva sig á fjárhagsstöðu sveitarfélaga, hversu mikið af aflafé sveitarfélaga færi í rekstur og hvort um viðvarandi hallarekstur væri að ræða. Það velktist dálítið fyrir nefndinni hvernig ætti að finna þessum skuldbindingum stað því að þær eru hvergi sjáanlegar, hvergi finnanlegar. Það er kjarni málsins. Ég sagði áðan að við værum að tala um skuldbindingar, ég hef þær ekki á reiðum höndum upp á krónur og aura en ég held að mjög fljótlega geti menn rætt þar um milljarðatugi. Eitt stórt verkefni er til að mynda að fara í gang í Reykjavík. Til samanburðar veit hv. þm., formaður fjárln., að það skipti máli fyrir fjárlög ríkisins ef einhverjir tugir milljarða króna væru á floti í ríkiskerfinu og enginn hefði á þeim bönd. Þá er ég hræddur um að einhver mundi einhvers staðar reka upp gól á hinu háa Alþingi. Þetta er vandamál sem við höfum glímt við missirum saman. Við getum ekki stungið höfðinu í sandinn. Við verðum að taka á því, ræða það af hreinskilni og leiða það til lykta á hinu háa Alþingi ef framkvæmdarvaldið nær ekki að klára það.

Herra forseti. Ég held að við hv. 6. þm. Reykn. séum ekki ósammála í þessu máli. Það er ljóst að það þarf að skýra hvernig með þessar skuldbindingar skuli farið. Leiga er rekstrarkostnaður á því ári sem hann fellur til og þarna er gerður samningur um leigugreiðslur til langs tíma, jafnvel til 25 ára. Málið snýst auðvitað um að draga þessar skuldbindingar fram þannig að þær séu samanburðarhæfar í reikningum sveitarfélaga. Ég held að allir sem hér hafa talað séu sammála um þetta grundvallaratriði, að framsetning fjárhags og skuldbindinga sveitarfélaga sé samanburðarhæf. Okkur greinir aðeins á um hvort við þurfum að taka á þessu með lögum frá Alþingi eða hvort margumtöluð nefnd kemst að niðurstöðu. Það mun auðvitað koma í ljós. Ég held að menn séu almennt sammála um markmiðið, að fjárhagur sveitarfélaganna verði skýr skattgreiðendum í hverju sveitarfélagi og þeim sé ljóst hverjar skuldbindingarnar eru. Hið sama gildir um fjármál ríkis og sveitarfélaga. Ég vona --- ég er kannski bjartsýnni á það en hv. þm. --- að þetta gangi án afskipta Alþingis en það verður að koma í ljós.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir afdráttarlausar yfirlýsingar hv. þm. um efni málsins. Það þarf ekki frekara vitnanna við í þeim efnum. Hann er sammála efni frv. Einasta álitamálið milli okkar er hvort Alþingi þurfi að koma að málinu eða hvort við eigum að treysta framkvæmdarvaldinu og fulltrúum sveitarfélaganna, bókhaldsnefnd og ráðuneytinu, til að leiða það til lykta. Það hefur hins vegar gengið illa eins og ég hef margsinnis getið um. Það hefur tekið fleiri mánuði og missiri. Haldnar hafa verið ráðstefnur um það mál og sitt sýnst hverjum. Við stöndum því enn í sömu sporum. Ég get ekki látið hjá líða, herra forseti, vegna spurningarinnar um á hvaða vettvangi og hvenær hið háa Alþingi eigi að koma að málum. Stundum hefði það betur komið að málum en ekki. Við tókumst einmitt á um málefni sveitarfélaga, þ.e. fjármál þeirra, í haust í kjölfar niðurstöðu tekjustofnanefndar sem ég nefndi til sögunnar. Þar var mikill almennur vilji til að rétta við hlut sveitarfélaganna gagnvart ríkisvaldinu. Hins vegar ákvað ríkisstjórnin að taka aðeins á sig hluta af þeirri hækkun sem þar var ráðgerð á útsvarsheimildum til sveitarfélaga, 33% á yfirstandandi ári um síðustu áramót. Við þingmenn Samfylkingarinnar gerðum hins vegar brtt. við þetta og lögðum til að ríkissjóður lækkaði að öllu leyti tekjuskattsheimild sína, þ.e. til jafns við auknar útsvarsheimildir. Það var fellt á hinu háa Alþingi fyrir þremur mánuðum. Ég heyrði það í fréttum í gær, herra forseti, að hæstv. forsrh. tók upp þessa tillögu okkar Samfylkingarmanna og gerði að sinni á blaðamannafundi í gær. Hann ætlar að leggja til að þessi 0,33% lækkun á tekjuskatti nái fram að ganga um næstu áramót. Betra er seint en aldrei. Í þessu tilfelli þakka ég sérstaklega fyrir að hæstv. ríkisstjórn og þingmeirihlutinn hlýddi á skynsamlegar raddir stjórnarandstöðunnar. Betur væri að oftar væri það gert.

Hæstv. forseti. Ég held að þetta hafi verið ágæt umræða um bókhald sveitarfélaga. Í sjálfu sér er ágætt að ræða um það á Alþingi. Ég held að meginmálið hafi komið fram í umræðunni, þ.e. að það skorti helst á að menn viti hvernig á að taka á þessu máli þannig að þessar skuldbindingar sveitarfélaganna verði samanburðarhæfar á milli einstakra sveitarfélaga svo hægt sé að bera saman fjárhaginn. Ég tek undir með hæstv. félmrh. að það er algerlega skýrt í lögunum að geta eigi um allar þær skuldbindingar sem sveitarfélagið hefur á sínum herðum í reikningum og uppgjörum sveitarfélaga. Það fer ekkert á milli mála. Endurskoðendur sveitarfélaga eiga að fylgja þessu eftir og ég trúi því að við eigum vel menntaða og góða endurskoðendur í landinu. Ég býst við að þeir fylgi þessum afar skýru reglum um bókhald sveitarfélaga. Í 69. gr. laganna er auk þess getið um skoðunarmenn. Þeir eru kjörnir af sveitarfélögunum og eiga að hafa búsetu og heimilisfestu í því sveitarfélagi sem um er fjallað. Þeir hafa þá enn þá frekar eftirlitsskyldu varðandi þessi atriði og ættu að vera kunnugir heima fyrir í hverju tilviki fyrir sig. Þetta held ég að sé mikilvægt. Það var aðeins tekist á um þetta í félmn. á sínum tíma, a.m.k. rætt nokkuð ítarlega hvort skoðunarmenn hefðu eitthvert hlutverk varðandi uppgjör sveitarfélaganna. Ég held að það sé ótvírætt að þeir, m.a. varðandi þessi atriði, fylgist vel með því að allar skuldbindingar sveitarfélagsins komi fram í ársreikningum þess. Varðandi það hvort sveitarfélög eigi almennt að fara út í einkafjármögnun á sínum framkvæmdum eða rekstrarleigu þá hafa tilraunir til þess verið gerðar í nokkrum mæli að undanförnu og yfirleitt tekist mjög vel eftir því sem ég hef frétt. Að mínu mati er því full ástæða til að fullreyna þetta og halda þessu áfram ef heldur fram sem horfir því ég tel að þetta sé gott fyrirkomulag. Ýmis fyrirtæki sérhæfa sig í rekstri m.a. húseigna og eru þess vegna betur hæf til þess að sjá um rekstur fasteigna og húseigna en sveitarfélög eru almennt. Þar hafa menn sérþekkingu á því sviði sem sjálfsagt er að nýta. Mitt mat er því að þetta sé góð leið velji sveitarfélag að fara hana. Það er auðvitað alltaf undir fulltrúum í sveitarstjórn komið hvort menn telja þessa leið betri en að sveitarfélagið byggi og reki sjálft sínar fasteignir. Einkafjármögnun og rekstrarleiga hefur auðvitað þær afleiðingar að rekstrarkostnaðurinn fer allur inn í rekstur strax eða á hverju ári með leigugjöldum en hins vegar þegar sveitarfélagið byggir eitt stykki húseign, eitt stykki skóla, þá er hann eignfærður í heilu lagi. Sá kostnaður sem er í rauninni því samfara kemur ekki beint inn í rekstrarkostnaðinn og kemur þá ekki fram í rekstri sveitarfélagsins að öðru leyti en sem nemur þeim fjármagnsgjöldum, þeim vaxtakostnaði sem sveitarfélagið tekur á sig með því að fjármagna bygginguna með lántökum. En að því leyti er sá rekstrarkostnaður ósýnilegur með því gamla formi að það fjármagn sem bundið er í fasteigninni kemur ekki fram sem rekstrarkostnaður heldur sem eign. Þess vegna er það verkefni okkar að komast að því hvernig á að bera þessa tvo kosti saman. Ég held að það sé í sjálfu sér verkefni sem við verðum að leysa eða bókhaldsnefnd sveitarfélaganna muni leysa en hitt er annað mál að þessi kostur, þ.e.einkafjármögnun, er auðvitað mjög góður þegar hann á við. Ég held að í sjálfu sér þegar við lítum í heild yfir málið, þá séu þær lagaheimildir sem þarf til fyrir hendi og þess vegna sé ekki í raun nauðsynlegt að samþykkja þetta frv. en ég held hins vegar að umræðan sé í sjálfu sér ágæt fyrir okkur þingmenn til að skýra fyrir okkur um hvað þetta mál fjallar. Því að margt misviturt hefur maður heyrt um það hvernig á að standa að slíkum rekstri og hvernig hann kemur fram í bókhaldi sveitarfélaga.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún hefur um margt verið gagnleg og ég vil trúa því að í kjölfar hennar fái þessi mál ítarlega skoðun í félmn. þingsins. Ég vil undirstrika það að ég tel ekki vanþörf á og ekki síst í ljósi almennra vangaveltna hjá hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur, formanni félmn., sem vakti máls á öðrum þætti málsins sem maður stundum heyrir, að það fyrirkomulag sem hér hefur verið, þ.e. að færa þetta allt yfir rekstur á hverju ári, geti átt rétt á sér og hið hefðbundna fyrirkomulag bókhaldsins um að eignfæra eignir og hafa síðan eignfærða fjárfestingu, gjaldfærða fjárfestingu og rekstur algerlega aðskilinn væri ekkert mjög einfalt mál. Það er einmitt kjarni málsins. Það er það vandamál sem sérfræðingar hafa átt við að stríða. Ég segi, herra forseti. Reynslan er auðvitað alltaf ólygnust í þessu sambandi og hún er sú að skuldbindingar upp á milljarða og aftur milljarða hafa hvergi verið sýnilegar þegar kemur að því að skoða fjárskuldbindingar sveitarfélaga. Ég sagði áðan og var að velta því fyrir mér hve miklir peningar væru hér undir. Ég hef þær ekki handbærar. En ég held að mikilvægt sé að við höfum þær á borðum okkar og ætla því í kjölfar þessarar umræðu að skila inn á skrifstofu þingsins fyrirspurn til hæstv. félmrh. þar sem hann upplýsir mig og aðra þingmenn um það hve miklar fjárskuldbindingar sveitarfélaga eru vegna svokallaðrar einkafjármögnunar og rekstrarleigu þar sem sundurliðunum eftir sveitarfélögum og verkefnum er óskað. Ég held að okkur sé mikið gagn í að fá nokkra heildarmynd af því. Herra forseti. Ég sagði áðan að ef þetta mál væri svona skýrt og klárt samkvæmt gildandi lögum og reglugerðum, af hverju er þá verið að setja á nýja nefnd til að fara yfir þessi mál? Hæstv. ráðherra gat um það eins og fleiri hafa gert að lögin væru skýr. Maður skyldi ætla að reglugerðin væri enn þá skýrari. Hann var að gefa út nýja reglugerð 19. desember sl., fyrir tveimur og hálfum mánuði. Sú reglugerð svarar ekki þeirri spurningu sem ég velti upp og frv. tekur á, ekki í einu eða neinu. Eftir sem áður þarf ráðherrann að setja á nýja nefnd til að skoða þessi álitaefni. Er ekki alveg ljóst, herra forseti, að þetta viðfangsefni er kannski ekki alveg jafneinfalt í sniðum eða jafnóumdeilt og maður skyldi ætla eftir þessa almennu umræðu sem mér finnst hafa verið býsna lærdómsrík hvað það varðar að almennt er um það samkomulag að menn fari að anda laganna og þessar skuldbindingar sem og aðrar séu öllum skýrar og ljósar? Varðandi þetta fyrirkomulag almennt sem ég get í greinargerð um að ég er svo sem ekki að færa sérstaklega í tal en menn hafa eðli máls samkvæmt komið að hversu skynsamlegt það er að fara þá leið fyrir opinbera aðila. Ég get ekki frekar en aðrir kveðið upp neinn stóradóm um það. Reynslan á eftir að sýna fram á það þegar fram líða stundir. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fara okkur afskaplega hægt í þeim efnum. Menn hafa lengri reynslu erlendis frá og hún er eins og ég sagði í framsöguræðu minni afskaplega misjöfn. Ýmis álitaefni og ágreiningsmál hafa komið upp þegar liðið hefur á lok leigutíma, það er ljóst. Það er einnig hárrétt sem hér hefur komið fram af hálfu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar að það skiptir auðvitað miklu máli hvort um kaupleigu er að ræða, þ.e. að sveitarfélagið eða leigutakinn eignist eignina í lok leigutíma ellegar þurfi að taka upp samninga á nýjan leik við eiganda húsnæðisins og staðan er augljóslega mjög veik fyrir leigutaka. Ég get ekki látið hjá líða þegar menn ræða það hér að ég sat merkilega ráðstefnu um þau mál á síðasta ári í Hafnarfirði. Hún var haldin þar raunar fyrir algera tilviljun af því að hæstv. ráðherra er hrifinn af Hafnarfirði, þess vegna var hún haldin þar en að öðru leyti óháð held ég málefnum Hafnarfjarðarbæjar. Einn frummælanda þar var ágætur kollegi okkar, hv. þm. Gunnar Birgisson sem hefur verið frægur fyrir flest annað en að ganga hart gegn hinu svonefnda frelsi til allra hluta og frjálshyggjuleiðum og því öllu. Hann fór yfir það lið fyrir lið, reyndur maður úr sveitarstjórnarmálum og í verktakabransanum, að þetta væri handónýt leið fyrir sveitarfélög að fara. Sveitarfélög töpuðu peningum í stórum stíl og honum dytti ekki í hug sem oddviti næststærsta sveitarfélags í landinu, þ.e. Kópavogs, að leggja það til að fara slíka leið. Honum kæmi það bara ekki í hug því að hann hefði reiknað þetta út og hann þekkti það bæði sem sveitarstjórnarmaður og ekki síður sem verktaki hvernig þessi kaup gerðust á eyrinni. Ég get ekki annað en tekið dálítið mark á þeim manni í þessu sambandi a.m.k. því að þarna er hann auðvitað allt í kringum borðið og ég held að flokkssystkin hans mörg hver ættu að leggja við hlustir og jafnvel félagar úr ríkisstjórninni, þ.e. úr hinum samstarfsflokknum. Að lyktum þetta, herra forseti. Ég sagði það í gríni og alvöru áðan en ætla að gera það núna af fullri alvöru að vekja á því athygli sem gerðist í tíðindum frétta í gær af því að við ræðum hér fjármál sveitarfélaga, að hæstv. forsrh. lýsti því yfir að hann ætlaði núna að samþykkja tillögu Samfylkingarinnar um að lækka tekjuskatt til móts við aukna útsvarsheimild sveitarfélaga um næstu áramót, sömu tillögu og stjórnarliðar felldu í atkvæðagreiðslu í nóvember ef ég man rétt, felldu tillögu sem þeir ætla síðan að taka síðan upp aftur þrem mánuðum síðar og láta verða að veruleika og ég hlakka til þeirrar umræðu alveg sérstaklega. Það verður skemmtileg umræða þegar hæstv. ríkisstjórn kemur með þá tillögu aftur til þings og endurvekur tillögu Samfylkingarinnar sem hún felldi fyrir þrem mánuðum. Og af því að það ber svo vel í veiði að hæstv. ráðherra félagsmála og sveitarstjórnarmála er hjá okkur, þá væri afskaplega fróðlegt að vita hvað ráði sinnaskiptum ríkisstjórnarinnar í þessum efnum og hvað hafi komið upp hjá ríkisstjórninni að hún skuli nú sjá ljós Samfylkingarinnar þremur mánuðum eftir að hún felldi þá tillögu. Það væri fróðlegt að hann gerði sér ferð hingað upp og segði okkur frá því. Verið er að leggja til að skattar á sveitarfélög verði lækkaðir um 1.200 millj. kr. og það mun vafalaust ýta á ýmis sveitarfélög hringinn í kringum landið að nýta slíka heimild um næstu áramót til hækkunar útsvars. En það væri afskaplega gaman að heyra það hvenær og hvernig og af hverju rann upp ljós fyrir ríkisstjórninni og þeir náðu að grípa þarna guð í fótinn og fara að tillögum okkar samfylkingarmanna.

Hæstv. forseti. Aðeins vegna orða hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar um að sú leið sem frv. hans gerir ráð fyrir að verði farin leysi einhver mál. Það verði samanburðarhæft frekar, þ.e. ársreikningar sveitarfélaga á milli einstakra sveitarfélaga, þá held ég að það sé fjarri að frv. leysi þann vanda. Fara þarf aðrar leiðir til að finna út úr því frekar en fram komi upptalning um það, eins og segir í frv., á eftir texta um hvað skuli koma fram í reikningum sveitarfélaga. Það er alveg skýrt í lögunum að það skal vera yfirlit um fjárhagslegar skuldbindingar sveitarfélagsins og það höfum við öll verið sammála um að sé afskaplega nauðsynlegt að komi fram. Frv. hans gerir eingöngu ráð fyrir að hnykkt sé á þessu en bætir engu inn í efnislegan texta þeirra laga sem eru í gildi núna. Það eru þær leiðir sem bókhaldsnefndin er væntanlega að fara yfir sem munu leysa þetta vandamál og gera þetta samanburðarhæft.

Herra forseti. Enn og aftur undirstrika þessi viðbrögð formanns félmn. nauðsyn þess að Alþingi taki á málinu. Hv. þm. áttar sig ekki á því að hér er einmitt verið að ræða um að betrumbæta bæði fjárhagsáætlunargerð ekki síður en ársreikningagerð með því að tíunda allar skuldbindingar sveitarfélagsins fram í tímann og ég hef sagt það fjórum sinnum í umræðum, það er vegna þess að reynslan er ólygnust. Sveitarfélög sem hafa ráðist í slík verkefni hafa verið að svíkjast um það og farið þá leið sem hv. þm. var að daðra við áðan að það ætti að færa þetta yfir rekstur á hverju ári. Síðan kæmi það bara í ljós á næsta ári hvort það væri svo og svo mikil leiga og á þar næsta ári þegar allir vissu að sveitarfélag væri skuldbundið upp á milljarða kr. í leigugjöldum í rekstri. Það er einmitt út af því að menn hafa ekki gert þetta, herra forseti. Ég hélt að það væri vegna þess að hv. þm. hefði lagt við hlustir hér sem þessi tillaga er fram komin.

Hæstv. forseti. Þetta er alveg skýrt í lögunum hvernig þetta skuli vera gert og það er gert. Útfærsluatriðin á því hvernig einstök sveitarfélög gera það koma auðvitað fram í þeim reglum sem nefndin mun setja fram ef hún telur þörf á að breyta því, ef það er ekki nægilega skýrt. En ég held að okkur sé öllum ljóst og í öllum þeim umræðum sem við áttum m.a. í tekjustofnanefndinni um þessi mál var alveg ljóst að við vorum að tala um skuldbindingar. Það er eingöngu hvernig þetta birtist í reikningunum og að þetta sé samanburðarhæft á milli sveitarfélaga þannig að menn geti þá gert sér grein fyrir hver raunverulegur rekstrarkostnaður t.d. skóla er. Það er meginmálið.

Herra forseti. Ég væri ekki að elta ólar við þetta í 1. umr. málsins vegna þess að ég veit að hv. þm. fer fyrir þeirri nefnd sem um málið ætlar að fjalla en ég hef satt að segja dálitlar áhyggjur af þessari tóntegund sem er að finna þar. Nú er komið nýtt hugtak, að það hafi verið vandamál áratugum og öldum saman væntanlega að færa skuldbindingar sveitarfélaga með þeim hætti sem gert hefur verið, að skóli sem er byggður og er í eigu sveitarfélags, það komi hvergi fram hver kostnaðurinn er við rekstur hans. Auðvitað kemur það fram í viðhaldi hans, það kemur fram í mannahaldi við rekstur skólans. Er hv. þm. að leggja til að þessari viðteknu venju verði breytt? Auðvitað ekki. Það sem við erum að gera er að við erum að færa þessa nýju leið til samræmis við það sem gerst hefur hér árum saman og enginn hefur deilt um. Það er kjarni málsins. Um það snýst frv. þannig að við skulum ekki vera að gera nógu flókin mál enn þá flóknari. Þetta ber dálítinn keim af þeirri umræðu einmitt sem átt hefur sér stað um þessi mál nákvæmlega. Það er einmitt af þeirri ástæðu að ég taldi þann kost einan gerlegan til að taka af öll tvímæli að fara með þetta inn á hið háa Alþingi til að hnykkja á því að gildandi lög þýddu þetta líka. Með þeirri umræðu sem hér á sér stað í sölum Alþingis, það er ekki bara laganna hljóðan, það eru líka nefndarálit og annað því um líkt og ef við göngum frá málinu með þeim hætti sem hér er lagt til þá velkist enginn í vafa um það lengur. Þá hlaupa menn ekkert undan merkjum eins og reynslan er í fjölmörgum tilfellum og það veit hv. þm.

Herra forseti. Miklir menn erum við, Hrólfur minn. Ég veit ekki til þess að ríkisstjórnin hafi verið að grípa neitt í fótinn á guði eins og hv. þm. orðaði það svo snilldarlega og með sínum persónulega hætti og þaðan af síður að ljós Samfylkingarinnar hafi runnið upp fyrir ríkisstjórninni. Ríkisstjórnin vill hins vegar leggja mikið á sig til að þeir kjarasamningar sem gerðir voru í fyrravetur rakni ekki upp. Ákvarðanir eru teknar til að greiða fyrir því að þeir haldi. Það liggur alveg ljóst fyrir að ekki vantar lagastoð fyrir því efni sem þetta frv. fjallar um. Reglugerðin mælir fyrir um það hvernig reikningar skuli samræmdir og sérstakri nefnd falið að vinna það samræmingarstarf. Ég er þess fullviss að þegar nefndin hefur lokið störfum eða tekið á verkefni sínu kemur þetta til með að verða í lagi.

Herra forseti. Guð láti gott á vita, svo ég haldi áfram því sambandi við hann. Ef þetta gengur fram með þeim hætti sem hæstv. ráðherra talar um að bókhaldsnefndin og síðan hæstv. ráðherrann með regugerðarsmíð, fer þá leið sem frv. gerir ráð fyrir núna fyrir vorið, þá læt ég mér það svo sem í léttu rúmi liggja því þingvilji liggur ljós fyrir í þessum efnum, a.m.k. þeirra sem talað hafa. Við skulum sjá hvort verður á undan. En ég er því miður ekki alveg jafnbjartsýnn og hæstv. ráðherra því menn hafa verið að velkjast með þetta viðfangsefni. Varðandi hitt málið hefur ríkisstjórnin ákveðið til þess að liðka fyrir kjarasamningum að fara leið Samfylkingarinnar og lækka tekjuskatta um 0,33% um næstu áramót. Menn geta kallað það hvaða nöfnum sem er. Ég vil hins vegar rifja það upp, herra forseti, einmitt í umræðum um þetta mál og þá brtt. sem við fluttum hér, þingmenn Samfylkingarinnar, við fjármál sveitarfélaga og tekjuskatts- og útsvarsmál þá komu aðilar vinnumarkaðarins beinlínis að því máli og vöktu á því athygli að einmitt þetta atriði gæti stefnt þessum samningi í hættu. Málflutningur okkar þingmanna Samfylkingarinnar var mjög í þessa veru, að menn væru einmitt að stefna þessum ákvæðum kjarasamningsins í hættu þegar hann yrði tekinn upp og endurmetinn. Því rennur enn upp þetta krataljós, þetta samfylkingarljós, fyrir ríkisstjórninni að þær raddir sem þessi málflutningur sem var hafður uppi í nóvember og desember kemur núna inn á borð ríkisstjórnarinnar núna. Ég segi bara: Komið þið fagnandi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum. Með frv. er lögð til viðeigandi breyting á lögunum vegna fyrirhugaðrar aðildar Íslands að samningi um öryggi starfsmanna Sameinuðu þjóðanna og tengdra starfsmanna sem gerður var í New York þann 9. des. 1994. Samhliða frv. var lögð fram þáltill. um aðild að samningnum en samningurinn er birtur sem fylgiskjal með þáltill. Í umræddum samningi er að finna ákvæði um réttindi og skyldur starfsmanna Sameinuðu þjóðanna og tengdra starfsmanna við aðgerðir á vegum Sameinuðu þjóðanna. Samningurinn hefur meðal annars að geyma ákvæði um skyldu til að tryggja öryggi og vernd þessara starfsmanna, um skyldu til að láta lausa eða afhenda þá starfsmenn sem teknir hafa verið til fanga eða hnepptir í varðhald og um glæpi gegn starfsmönnum. Þá eru ákvæði um lögsögu vegna brota gegn starfsmönnunum, varnir gegn glæpum gegn þeim, framsal og um gagnkvæma réttaraðstoð. Í 10. gr. samningsins er fjallað um refsilögsögu. Samkvæmt 4. mgr. ákvæðisins skal hvert aðildarríki um sig gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar kunna að vera í því skyni að ákvarða lögsögu sína yfir þeim glæpum sem falla undir samninginn að því er varðar mál þar sem meintur árásarmaður er staddur á yfirráðasvæði aðildarríkisins og það framselur hann ekki til einhvers annars aðildarríkis sem hefur lögsögu í málinu. Með hliðsjón af þessu ákvæði þykir rétt að reglur almennra hegningarlaga um refsilögsögu verði rýmkaðar til samræmis við samninginn. Því er lagt til að nýr töluliður bætist við 6. gr. laganna þannig að unnt verði að refsa eftir íslenskum lögum fyrir brot sem falla undir samninginn enda þótt það sé framið utan íslenska ríkisins og án tillits til þess hver er valdur að því. Ekki er þörf á fekari lagabreytingum vegna aðildar að samningi þessum. Herra forseti. Ég hef í meginatriðum gert grein fyrir efni frv. og legg til að því verði að lokinni umræðunni vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um endurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu sem var einnig flutt á síðasta þingi en að henni standa ásamt mér nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar. Efni tillögunnar er að fela fjmrh. að láta fara fram heildarendurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu með það að markmiði að jafnræðis sé gætt í slíkum greiðslum milli kynja og að virt séu ákvæði jafnréttislaga í því efni. Heildarendurskoðun skal liggja fyrir á haustmánuðum 2001 og skal ráðherra gefa Alþingi skýrslu um niðurstöðu hennar. Tilefni þess að ég flutti tillögu um að þessi úttekt og skoðun fari fram er í fyrsta lagi svar viðskrh. fyrir þremur árum við fyrirspurn minni um bifreiðastyrki innan bankakerfisins en þar kom fram að það hallaði mjög á í yfirmannastöðum innan bankakerfisins. Af svarinu mátti líka draga þá ályktun að kerfi fastra bifreiðastyrkja væri notað til þess að hygla körlum á kostnað kvenna í sambærilegum stöðum. Það var sérstaklega innan Landsbankans og Búnaðarbankans og bæði þingflokkur Jafnaðarmanna þá og Samband íslenskra bankamanna fóru þess á leit við Jafnréttisráð í kjölfar niðurstöðunnar að kannað yrði hvort um væri að ræða brot á jafnréttislögum. Í stuttu máli var niðurstaða kærunefndar jafnréttismála að um afgerandi mun væri að ræða á bifreiðastyrkjum til kynjanna innan Landsbankans og Búnaðarbankans sem bryti í bága við jafnréttislög. En ég veit ekki til þess, herra forseti, að þessu hafi nokkuð verið fylgt eftir innan bankanna eða að farin hafi verið einhver sú leið til þess að jafna þann mun sem kærunefnd jafnréttismála komst að að væri á bifreiðastyrkjum eða þessum hlunnindagreiðslum milli kvenna og karla og er það mjög slæmt. Ég vil spyrja hæstv. félmrh., sem ég þakka fyrir að vera viðstaddur umræðuna, hvaða úrræði við höfum raunverulega til að framfylgja því þegar upp koma slík brot á jafnréttislögum, hvort ekki sé ástæða til að breyta jafnréttislögum í þá veru að hægt sé að fylgja málum allt til enda og sjá til þess að aðilar innan hins opinbera framfylgi jafnréttislögum og ekki síst þegar þeir verða uppvísir að brotum sem eru staðfest af kærunefnd jafnréttismála, að því sé þá fylgt allt til enda að þar verði úr bætt. En þar finnst mér verulega á skorta. Þarna lá fyrir brot á jafnréttislögum sem eru staðfest af kærunefndinni, en síðan ekki söguna meir. Niðurstaða kærunefndar var að vísu send af hæstv. viðskrh. til bankanna en þeir báru því við, ef ég best man báðir, að ekki væri um neitt brot að ræða og mótmæltu því að um nokkur brot á jafnréttislögum væri að ræða að því er varðaði þessar hlunnindagreiðslur innan bankanna. Það vita flestir sem hafa skoðað þessi mál gegnum tíðina að einmitt ýmsar hlunnindagreiðslur hafa verið notaðar til að hygla frekar körlum en konum og þær eru kannski stærsti liðurinn í því að ekki ríkir jafnræði milli karla og kvenna á vinnumarkaðnum þegar laun eru annars vegar. Það fer vel á því, herra forseti, að við séum einmitt að ræða þessi mál á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, og þó Ísland sé í fararbroddi að því er varðar mannréttindi og jafnréttismál á mörgum sviðum og fremst meðal þjóða sem standa sig best í því efni þá er eins og okkur takist ekki, hvernig sem við reynum, hvað ítarlega sem farið er út í kannanir og athuganir á þessum málum, hvað ítarlega sem eru sett ákvæði í jafnréttislög, að uppræta launamismuninn á vinnumarkaðnum. Síðari ástæða þess að við fórum út í þennan tillöguflutning er að í úttekt, sem ég bað um að fjmrn. gerði á bifreiðastyrkjum innan ríkisstofnana, kom einnig fram verulegur og afgerandi munur á bifreiðastyrkjum til karla og kvenna sem ég gat ekki fundið neina viðhlítandi skýringu á. Í greinargerð með þessari tillögu er dregið fram hve þar munar miklu, en meðalbifreiðastyrkur til karla var rúmlega 135 þús. kr. á árinu 1996 sem tölurnar tóku til en meðalbifreiðastyrkur til kvenna var rúmlega 30 þús. Þar munar verulega á og enginn eðlileg skýring sem fram kom sem réttlætir slíkan mun. Maður verður að halda því til haga, herra forseti, og ég vænti þess að hæstv. félmrh. sé mér sammála í því, að stjórnvöld hafa ákveðnum skyldum að gegna og hafa þeim skyldum að gegna að ganga á undan með góðu fordæmi fyrir aðra. Nógu erfitt er að ná þessu í höfn þó að opinberir aðilar, að ekki sé talað um ráðuneyti, séu uppvísir að því að hygla frekar körlum en konum í slíkum hlunnindagreiðslum. Auðvitað má margt meira um þetta segja, herra forseti. Ítarlegar kannanir hafa komið fram bæði nýlegar af hálfu kjararannsóknarnefndar og af hálfu Verslunarmannafélags Reykjavíkur, sem allar staðfesta það að mikill munur er á launum karla og kvenna í sambærilegum stöðum. Hér er ég með könnun frá kjararannsóknarnefnd, að vísu frá 1999, en þar kemur fram að karlar hafa að meðaltali 32% hærri laun en konur. Fyrir liggur að kynbundinn launamunur sem ekki er hægt að skýra, sem bæði hefur verið gerð könnun á að mig minnir af nefnd á vegum félmrh. sé 18% og sá munur var einmitt staðfestur og var sá sami í könnun sem VR lét gera, að kynbundinn launamunur sem ekki var hægt að skýra var um 18%. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess þó að efni væri til að fara ítarlega í þessa þáltill., hún hefur verið flutt áður á þingi. Efni hennar er þingmönnum kunnugt og rökin á baki henni eru skýr. Jákvæðar umsagnir komu fram á síðasta þingi um að fara í slíka úttekt, m.a. frá ráðuneytum, ég man ekki hvort það kom frá félmrn. Ég þakka því fyrir að félmrh. skuli vera viðstaddur þessa umræðu þannig að við fáum þá skoðun hans á málinu. Ég legg til að lokinni umræðunni verði málinu vísað til --- nú er mér nokkur vandi á höndum --- sennilega er það allshn. fremur en félmn. en hún færi þá í sömu nefnd og henni var vísað til á síðasta þingi sem ég bið þá að forsetaembættið athugi.

Herra forseti. Þessi tillaga beinist fyrst og fremst að hæstv. fjmrh. og ég ætla ekki að ræða hana efnislega sem slíka en vil þó segja að samkvæmt íslenskum lögum er óheimilt að mismuna kynjunum í launum. Það var réttilega tekið fram hjá hv. þm., flutningsmanni tillögunnar, að Ísland er í fararbroddi meðal þjóða heimsins í jafnréttismálum. Lagalega höfum við tryggt svo vel sem við höfum vit á jafnrétti kynjanna, en það er erfitt að taka á hlunnindasporslum og það getur verið hluti af þessum kynbundna launamun. Ísland kom til sérstakrar skoðunar árið 1997 hjá þeirri nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um mismunun gagnvart konum og þar var farið nákvæmlega yfir jafnréttismál á Íslandi og stöðu kynjanna. Við fengum yfirleitt ágæta einkunn, einungis alvarlegar aðfinnslur út af tveimur atriðum, það var kynbundinn launamunur og réttleysi sveitakvenna. Því miður er ekki fyllilega búið að vinna bug á eða bæta úr þeim annmörkum sem nefndin fann hjá okkur Íslendingum. Við höfum hins vegar verið með nokkrar aðgerðir í þá átt. Við höfum búið til módel um kynhlutlaust starfsmat sem er aðgengilegt þeim sem það vilja nota og við settum lög um fæðingarorlof sem ég tel að sé verulegt spor í þá átt að eyða kynbundnum launamun, því nú getur atvinnurekandi sem ræður til sín starfsmann gert ráð fyrir því að karlinn fari, ekki síður en konan, í barneignarfrí. Ég ætla ekki í fyrstu lotu að beita mér fyrir breytingu á nýsettum jafnréttislögum í þessu efni, en ég er með í undirbúningi að efna til málþings um kynbundinn launamun og við viljum í félmrn. reyna að fá sem víðtækasta samstöðu til þess að kveða niður þennan ósóma, því auðvitað er kynbundinn launamunur ekkert annað en ósómi. Og við eigum að reyna að kveða hann niður með öllum tiltækum ráðum. Hugur minn stendur til þess að efna nú í vor til málþings um þetta atriði, safna upplýsingum og hugmyndum um það hvernig við getum hugsanlega höndlað þetta vandamál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég get tekið undir ýmislegt af því sem kom fram hjá honum. Ég deili auðvitað þeim sjónarmiðum með honum að það virðist vera erfitt að uppræta launamismuninn og því tel ég að það réttlæti út af fyrir sig að grípa til sértækra aðgerða, vegna þess að það er viðurkennt að það er launamunur, kynbundinn launamunur í þjóðfélaginu. Og ég vil spyrja ráðherrann að því hvort hann telji koma til greina að grípa til ákvæða sem er að finna í 3. gr. jafnréttislaga, sem kveða á um að sérstakar tímabundnar aðgerðir sem ætlaðar eru til þess að bæta stöðu kvenna og koma á jafnrétti og jafnri stöðu, að það teljist ekki ganga gegn jafnréttislögum. Þetta er þessi svokallaða jákvæða mismunun. Og telur hann eðlilegt og rétt við slíkar aðstæður, þegar ekki virðist hægt að ná landi í þessu máli og ná réttlæti í málinu, þ.e. að uppræta launamuninn sem er mjög verulegur, að grípa til slíkra sértækra aðgerða? Ég man þegar ég var í félmrn. þá hugleiddi ég það nokkuð og það eru nokkrar hugmyndir á borði í því efni sem mætti vel skoða og dusta rykið af. Og ég spyr ráðherrann hæstv. hvort hann telji ástæðu til þess þegar tímanum vindur svona fram án þess við náum nokkuð lengra í þessu efni. Þá vil ég einnig spyrja um kærunefnd jafnréttismála. Telur hæstv. ráðherra ekki að það þurfi að veita henni meira vald, úrskurðarvald, til þess að úrskurðir hennar séu bindandi og beri að framfylgja, þegar t.d. fyrir liggur að bankarnir hafi ekki framfylgt úrskurði kærunefndar, jafnvel þó að fyrir liggi að þeir hafi brotið lög?

Herra forseti. Ég er ekki hrifinn af þessu hugtaki ,,jákvæð mismunun`` vegna þess að ég held að mismunun geti aldrei verið jákvæð, þá þegar af þeirri ástæðu. Ég er ekki tilbúinn að mæla með því að beita þessu ákvæði að svo komnu máli. Það getur vel verið að það endi með því að ef svo vindur fram að við náum ekki tökum á verkefninu að við verðum að grípa til einhverra róttækra ráðstafana. En að svo komnu máli held ég við eigum að leita að öðrum úrræðum áður en við gerum það.

Herra forseti. Ég velti fyrir mér í tilefni þessa svars: Hvert þarf ástandið að vera til þess að sé réttlætanlegt að grípa til slíkra aðgerða? Því að hæstv. ráðherra segir að ekki sé útilokað að til þess gæti komið. Konur hafa í marga áratugi búið við það að verulega hallar á konur í launum og þessum hlunnindagreiðslum sem eru notaðar sérstaklega til þess að hygla körlum. Það liggja fyrir úttektir. Það liggja fyrir athuganir, m.a. á vegum félmrn., en ég man nú ekki betur en að ráðherrann hæstv. hafi byrjað sinn feril með því að fara út í það sem var kallað starfsmat, til þess að reyna að rétta hlut kvenna að því er varðar launin og það gengur ekki neitt. Það gengur ekkert. Það er sama hvernig á þessu máli er tekið. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur verið að reyna ýmislegt á sama hátt og ég reyndi í minni tíð sem ráðherra. En okkur virðist ekkert miða áfram. Mér finnst því orðið tímabært að skoða það að grípa til þeirra aðgerða sem við getum með 3. gr. Og ég teldi að það væri rétt af hálfu ráðherrans að hann mundi setja niður nefnd sem skoðaði það hvort rétt væri og eðlilegt að beita þessu ákvæði í 3. gr. og þá með hvaða hætti, vegna þess að það eru margar leiðir sem þar koma til greina. Ég spyr ráðherrann: Telur hann ekki eðlilegt í fyrsta lagi að styrkja betur kærunefndina með því að hún hafi þá úrskurðarvald til þess að framfylgja sinni niðurstöðu og úrskurðum? Ef hæstv. ráðherra telur það ekki eðlilegt, við hvaða aðstæður telur hann þá eðlilegt að grípa til þessara aðgerða þegar við stöndum frammi fyrir eftir áratuga baráttu, að við erum raunverulega í sömu sporunum? Það liggur fyrir 18% munur sem menn segja að ekki sé hægt að rekja til neins annars en kynferðis. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað þarf þessi munur að vera mikill? Þarf hann að vera 30% til þess að það sé réttlætanlegt að grípa til 3. gr.? Hún var sett á sínum tíma af því að menn töldu nauðsynlegt að beita henni.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég ekki tímabært að beita 3. gr. Við búum við ný jafnréttislög, nýtt skipulag eða nokkuð breytt skipulag jafnréttismála. Við höfum sett upp Jafnréttisstofu sem starfar af miklum þrótti undir prýðilegri forustu Valgerðar H. Bjarnadóttur og ný kærunefnd jafnréttismála er tekin til starfa. Ég held að við eigum að bíða og sjá hver árangur verður af því starfi og ég hef góða von um að við séum á réttri leið.

Herra forseti. Hér er til umræðu tillaga um að fjmrh. láti fara fram heildarendurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu með það að markmiði að jafnræðis sé gætt í slíkum greiðslum milli kynja og virt séu ákvæði jafnréttislaga í því efni. Ég held að það væri mjög fróðlegt að sjá niðurstöðu svona könnunar og það mætti taka þarna ýmislegt fleira inn í, t.d. dagpeningagreiðslur og fleira. Við erum að ræða þetta núna á 8. degi marsmánaðar, sem er alþjóðlegur baráttudagur kvenna, og því miður er enn mikill launamunur á milli kynjanna. Það er stílbrot í jafnréttisbaráttunni. Við höfum náð þar mjög langt. Við eigum mjög góð lög um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna, en það er eins og við náum aldrei upp fyrir þetta blessaða glerþak sem oft hefur verið talað um. Það er í rauninni algjörlega ólíðandi að við skulum ekki ná lengra fram í jafnréttisbaráttunni þrátt fyrir allt, en við megum þó ekki gleyma því að við höfum á margan hátt náð mjög langt í jafnréttismálum. Það hefur í rauninni orðið hugarfarsbreyting undanfarin ár. Menn eru miklu meðvitaðri um það að jafna stöðu karla og kvenna og það eru ekki síst karlar sem mér finnst taka meiri þátt í jafnréttisbaráttunni. En enn eru allt of fáar konur í yfirmannsstöðum. Mig langar að geta þess hér af því nú stendur yfir búnaðarþing að þar eru átta konur núna fulltrúar á móti 50 körlum og konur hafa aldrei verið jafnmargar, en það er í reynd búið að fjölga fulltrúum á búnaðarþingi. Og á Alþingi sitja núna 23 konur. Ég held að það skipti mjög miklu máli að konur og karlar vinni að málum saman á sem flestum sviðum. Ég vil taka undir með 1. flm. varðandi kærunefnd jafnréttismála. Mér hefur oft þótt ekki farið nægilega mikið eftir úrskurði kærunefndar og menn geri lítið úr úrsurðinum og það finnst mér vera mjög slæmt, því þar fer fram mjög vönduð vinna og mér hefur oft þótt það mjög miður að ekki skuli vera hægt að ganga skrefið til enda. Mér finnst vanta mjög mikið á það og ég held að kominn sé tími til að ræða það. Og það var gott að heyra það hjá ráðherra áðan að hann ætli að standa fyrir málþingi um launamun kynjanna og þá er hægt að leggja áherslu á þetta, því víða er pottur brotinn. En lögin okkar eru skýr og ég held að eitt það sem best var gert á síðasta ári hafi verið fæðingarorlofið. Nú hafa feður sjálfstæðan fæðingarorlofsrétt sem ég tel mjög mikilvægt. Ég vil óska þess að á þessu ári náum við enn lengra í jafnréttisbaráttunni.

Herra forseti. Við ræðum hér till. til þál. um endurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu. Þegar ég las heiti tillögunnar fylltist ég fögnuð og taldi að nú ætti að fara að skoða það sem menn hafa talað um að væru ekki beint heiðarlegar greiðslur, falin laun og annað slíkt og alls konar sporslur. Svo reyndist þó ekki vera. Ef maður les textann þá stendur, með leyfi herra forseta: ,,Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra að láta fara fram heildarendurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu með það að markmiði að jafnræðis sé gætt í slíkum greiðslum milli kynja og að virt séu ákvæði jafnréttislaga í því efni.`` Það á ekki að laga þetta kerfi. Nei, það á að dreifa því jafnt á milli kynjanna. Því sem sumir hafa kallað subbuskap. Það á að dreifa honum jafnt á milli kynjanna og þá er allt í lagi. Ég held að það sé ekki nóg. Ég held að það þurfi að fara fram endurskoðun á þessum greiðslum yfirleitt og hvers vegna þær eru jafnháar og þær eru í dag. Í þessari tillögu er ekki nefnt það sem kannski vegur þyngst, þ.e. dagpeningar. Greiðslur dagpeninga hafa aukist mjög mikið undanfarið og það er að sjálfsögðu skattalegt atriði. Dagpeningar eru upp að vissu marki skattfrjálsir og fyrirtæki hafa farið þá leið að fela laun undan skatti með því að greiða hluta af þeim sem dagpeninga og eru nokkur dæmi þekkt um það. Hv. þm. fá sjálfir greidda dagpeninga, 80% þegar þeir fara til útlanda. Þeir fá engu að síður hótelkostnaðinn greiddan. Þetta hef ég margoft bent á að er allt of hátt. Menn koma til baka úr ferð, mismunandi eftir hvað hún er löng, með frá 30--40 og upp í 70 þús. kr. Þetta hafa þingmenn ekki gagnrýnt eða haft neitt á móti þessu heldur bara stungið peningnum í vasann, þeir sömu og flytja hér þáltill. um að dreifa þessum subbuskap á milli kynja. Hér kemur margt fleira inn í. Hér eru t.d. nefndir bifreiðastyrkir. Mönnum er boðið í ferðir til útlanda eða ferðir tengdar orlofi fjölskyldu þar sem menn nota ferðina til að komast í ódýrt frí. Flugfélögin hafa meira að segja aðlagað sig þessu. Einn aðili greiðir mikið og aðrir fjölskyldumeðlimir minna, þ.e. sá eini sem greiðir mikið, það er sá sem greitt er fyrir, að sjálfsögðu. Inn í þetta koma fyrirbæri eins og vildarkort flugfélaganna, sem eru um allan heim og afskaplega siðlaust fyrirbæri, herra forseti. Þar fær nefnilega starfsmaðurinn sem flýgur vildarpunktana en ekki fyrirtækið sem greiðir. Þetta hefur jafnvel valdið því að það er ekki hægt að koma á samkeppni í flugi. Þetta var reynt hér um árið. Mér skilst að samkeppnin hafi brostið vegna þess að starfsmennirnir fóru með dýrara félaginu, af því þeir fengu vildarpunktana. Í svona kerfi, þar sem viðskiptamenn eru fyrirtækin sem greiða, eru flugfélögin andstæð sínum eigin viðskiptavinum. Þetta viðgengst um allan heim, þessi vildarkort, er hluti af þeim subbuskap sem menn hafa gagnrýnt. Launamunurinn er líka falinn með lífeyrisréttindum, óskaplegum lífeyrisréttindum stundum, hjá einstökum aðilum. Það kemur hvergi fram. Þar er lofað miklu meiri lífeyrisréttindum en gengur og gerist. Verðmæti slíkra réttinda geta numið tugum milljóna. Það er ekki minnst á það heldur í þessari till. til þál. Sumt af þessu er til komið vegna skattalaganna. Menn reyna að komast hjá því að greiða skatta og dagpeningarnir eru hluti af því. Annað er til að fela laun. Af hverju skyldu menn vilja fela laun? Hvernig skyldi standa á því? Vegna þess að þeir mismuna. Það má ekki gefa upp launin sem greidd eru í raun. Það er verið að mismuna einstaklingum, ekki endilega milli kynja. Einstaklingum. Það er verið að mismuna einhverjum sem er sagður hafa einhver ákveðin laun, við skulum segja 250 þús. kr. Svo fær hann dagpeninga, bifreiðastyrki og hlunnindi hér og þar af því að það má ekki sjást að einhver annar með sömu laun, sem ætti að vera með sömu laun, á ekki að fá sömu laun að mati þess sem stjórnar. Hér hefur verið rætt um jafnrétti karla og kvenna. Það er sannanlega 18% munur á launum karla og kvenna, þegar búið er að þurrka allt út sem mögulegt er. Munurinn er að sjálfsögðu miklu meiri. Það þarf ekki nema líta á aðalfund Seðlabankans til að sjá að það er verulegur launamunur á milli karla og kvenna í stjórnunarstöðum á Íslandi, alla vega í fjármálaheiminum. Hvernig skyldi standa á því? Ég sakna þess alltaf, herra forseti, að þeir sem berjast mest fyrir jafnrétti karla og kvenna og gagnrýna launamuninn hafi aldrei spurt: Hvernig skyldi standa á því að einhver forstjórinn ræður frekar dýrari karlmann heldur en ódýrari konu? Þessarar eðlilegu spurningar hefur aldrei verið spurt. Ég hef spurt þess nokkrum sinnum: Hvernig skyldi standa á því að ég, væri ég forstjóri, vil frekar ráða Jón en Gunnar á hærri launum þó að Gunnar sé hæfari? Þetta er nefnilega ekki spurning um jafnrétti milli kynja heldur jafnrétti einstaklinga. Ég held ég hafi fundið svarið. Niðurstaðan er sú að mér er alveg sama hvort fyrirtækið græðir eða tapar. Mér er alveg sama hvað viðkomandi starfsmaður kostar. Það hlýtur að vera. Annars væri ég ekki að ráða óhæfari eða jafnhæfan starfsmann á hærri launum og borga honum alls konar hlunnindi til að fela launin, annars væri ég ekki að því. Ef ég ætlaði virkilega að græða þá mundi ég að sjálfsögðu taka fagnandi hæfasta einstaklingnum, hvort sem það væri karl eða kona. Misréttið sem við glímum við er nefnilega misrétti einstaklinga en ekki kynja. Það kemur fram sem misrétti kynjanna, því þar er hægt að mæla það. Það er hins vegar ekki hægt að mæla milli Jóns eða Gunnars því þeir eru báðir karlmenn. Af hverju er ekki allt í lagi að hafa misrétti? Af hverju skyldum við berjast fyrir því að hafa jafnrétti? Það er jú jafnréttis- eða réttlætiskenndin sem segir manni að það eigi að ráða hæfasta einstaklingurinn. En af hverju skyldum við berjast fyrir jafnrétti? Vegna þess að jafnréttið er besta leiðin til þess að fá hæfustu einstaklingana til að stýra og gegna ákveðnum stöðum. Misrétti kostar þjóðfélagið heilmikið. Það er þannig þjóðfélagslegt atriði að ráða alltaf hæfasta einstaklinginn til starfa. Þess vegna er ójafnrétti, hvort sem er milli karla eða kvenna eða milli karla innbyrðis alltaf óhagkvæmt. Það á að reyna að berjast á móti því eins og mögulegt er.

Herra forseti. Mér finnst að hv. þm. hafi eitthvað misskilið tillöguna sem hér er rætt um. Hún fjallar ekki um launakerfi sem slíkt, launastrúktúrinn eða hvernig launakerfið er uppbyggt, hve mikill hluti af launum hjá hinu opinbera er vegna hlunninda og duldra greiðslna og hvað er vegna beinna launagreiðslna. Það væri út af fyrir sig eðlilegt að ræða um. Ég deili því með hv. þm. að það er rétt og eðlilegt að hafa launakerfið að eins sýnilegt og hægt er og eins opið og hægt er þannig að sé ekki gert eins og er tilhneiging er til, þ.e. að fela hinar raunverulegu launagreiðslur. Það heldur einmitt við og heldur uppi launamisréttinu milli kynjanna. Það er verið að fela hinar raunverulegu launagreiðslur. Þarna get ég alveg tekið undir með þingmanninum. Hv. þm. fjallaði um dagpeningagreiðslur og hinar og þessar hlunnindagreiðslur og af hverju væri ekki fjallað um það í þessari tillögu. Þetta er líka fullgilt umræðuefni. Lífeyrisréttindin sem þingmaðurinn nefndi þurfa einnig að koma til umræðu. Ég er tilbúin til að skoða tillögu með hv. þm. um það. Þessi tillaga er hins vegar flutt að gefnu tilefni, vegna svara við fyrirspurnum mínum til tveggja ráðherra, annars vegar viðskrh. og hins vegar fjmrh. Þar kom berlega fram að bifreiðastyrkir eru notaðir til að hygla frekar körlum en konum í kerfinu. Í dæmi viðskrh. var það meira að segja svo að kærunefnd jafnréttismála hafði fengið til umfjöllunar mál vegna bankanna, bæði Landsbanka og Búnaðarbanka, þar sem úrskurðað var að um mismunum væri að ræða og brot á jafnréttislögum af því að mismunandi bílastyrkir væru greiddir í nákvæmlega sambærilegum stöðum innan bankakerfisins. Um það fjalla þessar tillögur en ekki almennt, eins og hv. þm. fór út í, dagpeningagreiðslur, lífeyrisréttindi, hlunnindagreiðslur almennt eða hvernig launakerfið er uppbyggt. Meðan það er svona uppbyggt þá hlýtur maður að taka á því þannig, eins og ég geri í þessari tillögu.

Herra forseti. Sé sjúklingur með hita þá lagar það ekki stöðuna að breyta hitamælinum. Það þarf að finna út úr því hvað er að sjúklingnum. Það lagar ekkert stöðuna að segja að það eigi að dreifa þessum greiðslum jafnt á kynin. Það lagar ekki stöðuna að dreifa subbuskapnum jafnt á bæði kynin. Sjúklingurinn er jafnveikur eftir sem áður þó maður hafi leiðrétt hitamælinn og sagt að hann sé með 37 stiga hita þó að í raun sé hann með 42 stiga hita. Ég mundi vilja sjá heildarendurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu til þess að afnema þessar óeðlilegu greiðslur og afnema að þær séu notaðar til að fela laun. Það hefði ég viljað sjá. Þá lagast hitt af sjálfu sér. Að hafa að markmiði að jafnræðis sé gætt í slíkum greiðslum milli kynja eins og fram kemur í fyrstu orðum þáltill., það held ég lagi ekki nokkurn skapaðan hlut. Þá eru launin áfram falin og engin veit hver er með hærri laun en annar. Þó jafnræðis væri gætt milli kynja verður áfram ójafnræði milli tveggja kvenna, önnur fær bifreiðastyrk en hin ekki. Eða milli tveggja karla. Ég tel að það eigi að endurskoða allt þetta kerfi með það að leiðarljósi að gera það opnara og gegnsærra og þá hætta menn að geta falið launin eins og gert er í dag.

Herra forseti. Við erum alveg sammála um það, ég og hv. þm., að vinna eigi að því að hafa launakerfið opið og sýnilegt. Ég hef nokkrum sinnum gert atlögu að því þau 20 ár sem ég hef verið hér á þingi, að flytja tillögur um að opna launakerfið og hafa það sýnilegt. Þær tillögur hafa meira að segja náð fram að ganga en strandað hjá framkvæmdarvaldinu af því þær hafa aldrei komist til framkvæmda. Kannski er það mín reynsla, hafandi verið svona lengi í pólitík, sem segir mér að það sé ansi erfitt að ná því fram sem hv. þm. er að tala um, þ.e. afnema allar þessar sporslur og duldu greiðslur í kerfinu og hafa kerfið opið og sýnilegt. Ég held að munurinn á því sem við erum að tala um sé bara að hv. þm. er miklu bjartsýnni en ég á að það gangi. Nú vill svo til að hv. þm. er stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar. Honum ættu því að vera hæg heimatökin að spjalla við hæstv. fjmrh. og fá hann í lið með sér við að opna þetta kerfi og afnema þessar duldu greiðslur, fríðindi og sporslur, þar sem þær eru notaðar til að mismuna bæði einstaklingum og kynjum. Nái hann því fram þá skal ég sannarlega verða fyrst til að fagna því hér í ræðustól. En meðan við búum við þetta kerfi þá er ólíðandi að slíkri mismunun sé sérstaklega beitt milli kynjanna.

Herra forseti. Ég tel að samþykkt þessarar þáltill. mundi leiða til þess að menn sofnuðu á verðinum. Við megum ekki sofna á verðinum, herra forseti. Við verðum að breyta tillögunni þannig settur verði punktur fyrir aftan, láta fara fram heildarendurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu með það að markmiði að afnema þær þar sem þær eru launaígildi. Það væri miklu nær. Ég held að þingmenn gætu byrjað hjá sjálfum sér. Hv. forsn. ákveður dagpeninga þingmanna og þeir eru allt of háir.

Hæstv. forseti. Ég flyt ásamt hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur frv. til laga á þskj. 186, um breytingu á lögum nr. 31/1992, um sinubrennur og meðferð elds á víðavangi. Ár hvert verður verulegt tjón á gróðri og mannvirkjum af völdum elda sem kveiktir hafa verið til að brenna sinu. Hætta á óbætanlegum umhverfisspjöllum hefur oft vofað yfir vegna elda sem hafa verið kveiktir til að eyða sinu. Hætta á umhverfistjóni eykst ár frá ári vegna stækkandi skógarreita. Einnig hefur hætta á skemmdum á mannvirkjum aukist mikið vegna fjölgunar sumarhúsa og mannvirkja sem tengd eru notkun þeirra og útivist. Menn hefur nokkuð greint á um nytsemi þess að brenna sinu. Rannsóknir á áhrifum sinubruna á gróðurfar hafa ekki verið miklar en þó eru til rannsóknir sem gefa vísbendingar um að einhver jákvæð áhrif verði af sinubruna. Fækkun sauðfjár og þar af leiðandi minna beitarálag á högum hefur dregið úr þörf bænda fyrir því að flýta grassprettu og engin þörf er fyrir sinubrennur á löndum sem notuð eru til hrossabeitar. Hagur bænda af sinubrennslu virðist ekki vera augljós en hætta sú sem stafar af þeim eldum sem loga víðs vegar um sveitir landsins á hverju vori er afar mikil og vaxandi. Þess vegna er lagt til að sinubrennur verði bannaðar. Eins og ég sagði áðan hafa ekki farið fram miklar rannsóknir á áhrifum sinuelda. Mér tókst þó að komast yfir rannsóknir og ýmsa gagnlega vitneskju sem kom fram á ráðunautafundi á vegum Búnaðarfélags Íslands og ég fékk leyfi hjá því ágæta félagi til þess að hafa sem fylgiskjöl með frv. Ég ætla að grípa, með leyfi hæstv. forseta, niður í þessi gögn og þá er það fyrst í kafla sem Sturla Friðriksson frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins hafði á fundinum hjá þeim hjá Búnaðarfélaginu sem var notaður til að fara yfir þessi mál. Þar stendur: ,,Landnámsmenn sviðu víði- og birkikjarr kringum fyrstu bæjarstæðin. Til þessa bendir fjöldi örnefna, svo sem Sviðugarður, Brennigerði, Váli og Vælugerði. Brenndur skógur var nefndur sviðningur, en orðið váli þýðir ,,bolir og rætur brenndra trjáa eða trjástubbar á sviðinni jörð`` (Björn M. Ólsen 1910). Sviðningar þessir voru ekki alltaf gerðir af ásettu ráði, en urðu stöku sinnum vegna óhappa, ef óvarlega var farið með eld, eins og sagt er í frásögn af Ölkofra, sem gerði til kola í Þingvallahrauni skömmu eftir aldamótin 1000: ,,Eldurinn hljóp í skóginn. Brann sá skógur fyrst allur, er Ölkofri átti, en síðan hljóp eldur í þá skóga, er þar voru næstir, og brunnu skógar víða um hraunið. Er þar nú kallað á Sviðningi``. (Ölkofra saga 1953). Í lagabókum okkar er gert ráð fyrir því, að sina sé brennd og þar eru ákvæði fyrir því, að sá biðji um leyfi hjá nágrönnum sínum, sem ætlar sér að brenna sinu (Grágás). Valdi sinubruninn tjóni, er þess jafnvel krafist að greitt sé fyrir það, ef ekki hefur áður fengist leyfi nágranna (Jónsbók).`` Sina hefur helst verið brennd að vorlagi um sunnan- og suðvestanvert landið. Hefur gildi sinubrennu verið nokkuð til umræðu á seinni tímum.`` Segja má að verulega hafi dregið úr sinueldum á undanförnum árum og þeir séu nánast einskorðaðir við suðvesturhornið og Suðurland. Í lokaorðum segir Sturla Friðriksson í því erindi sem ég vitna til: ,,Augljóst er að við sviðninguna brennur sinan og mosinn og jarðvegurinn verður opnari og vaxtarrýmið meira fyrir nýjan gróður. Geta því skriðul grös og fræplöntur aukist og fjölgar þeim á kostnað mosans. Sinan og mosinn einangra svörðinn á óbrenndu landi, en við brunann opnast svörðurinn og ljós fær greiðan aðgang að vaxtarsprotanum. Þar fer klaki fyrr úr jörð á vorin en úr óbrenndu landi. Við brunann eru steinefni sinunnar leyst úr læðingi og verður jarðvegur því frjórri en áður. Er eftirtektarvert að á brenndu landi er nýgræðingur dökkgrænn og auðugur af eggjahvítu. Fé sækir mikið í gróður sviðins lands. Var talið að fráfærufé héldist kyrrt í högum á sviðnum blettum þar sem sina hafði verið brennd um vorið. Enda þótt sinubrenna geti verið til bóta þarf að gæta þess að brenna ekki skóglendi. Eins væri nær að nýta afrakstur mýranna betur með beit að sumri svo ekki þurfi að brenna þar sinu vorið eftir.`` Árni Snæbjörnsson frá Búnaðarfélagi Íslands var með erindi á þessari ráðstefnu sem ég vitnaði til áðan um áhrif sinubruna á gróður og jarðvegshita og vitnar þar í tilraun á Hvanneyri frá 1965--1969. Ég vitna, með leyfi hæstv. forseta, í samandregið yfirlit en hann segir: ,,1. Sina og uppskera innihalda meira af köfnunarefni, fosfór og kalí þar sem brennt er og mest þar sem oftast hefur verið brennt. Í uppskeru var efnaaukning mest í fyrra slætti. 2. Sauðfé virðist sækja heldur meira í brennt en óbrennt land. 3. Tegundafjöldi plantna er eitthvað meiri þar sem brennt var og virðist brennslan hafa haft mismunandi áhrif á plöntutegundirnar, því að sumum fjölgaði en öðrum fækkaði. Örfáar tegundir hurfu við brennsluna og nýjar komu inn. Hér er þó um smávægilegar breytingar að ræða. 4. Sinuaska hafði ekki áburðargildi á hafra. 5. Enginn munur er á lofthita í 30--50 cm hæð yfir brenndu landi og óbrenndu. 6. Jarðvegshiti í 5 cm dýpi er um 1,0°C hærri í brenndu landi en óbrenndu að degi til en lítill munur er að næturlagi.`` Svo segir hann í niðurstöðunum: ,,Niðurstöður þær sem hér hafa fengist virðast sýna, að sinnubrennsla getur átt fullan rétt á sér þar sem sina er mikil og ef eðlilegrar varúðar er gætt. Hins vegar ber að hafa í huga að tilraunin stóð ekki í mjög langan tíma og það sem að framan er sagt á eingöngu við um þær aðstæður sem þarna voru. Frekari rannsóknir þyrfti að gera áður en endanlega er fullyrt um áhrif sinubrennslu.`` Guðmundur Halldórsson hjá Rannsóknastöð Skógræktar ríkisins á Mógilsá kannaði áhrif sinubruna á smádýralíf. Í lokaorðum erindis hans segir: ,,Nokkur breyting á gróðurfari varð í reitunum við brunann og er um það fjallað í öðru erindi, sem birtist í þessu riti``, þ.e. erindi Sturlu Friðrikssonar sem ég nefndi áðan. ,,2. Þau gögn sem búið er að vinna benda einnig til verulegs munar á smádýralífi milli brenndra reita og óbrenndra. Virðist mestur munur vera á fjölda stökkmors, en í þeim sýnum sem nú er búið að vinna (fyrsti mánuður eftir bruna) hefur fjöldi þess í brenndum reitum aðeins verið brot af því sem veiðst hefur í gildrur í óbrenndum reitum.`` Þóra Ellen Þórhallsdóttir og Magnús H. Jóhannsson frá Líffræðistofnun háskólans höfðu gert athugun á vistfræðilegum áhrifum sinubruna og í tengslum við þá athugun hafði verið gerð könnun meðal bænda í Árnessýslu þar sem bréf með spurningalista til 50 bænda hafði verið sent af handahófi. Skrifleg svör náðust frá 33 bændum en hringt var í fleiri og fengust þannig svör frá 35. Í ljós kom að af þeim sem svöruðu voru aðeins tveir sem höfðu ekki brennt sinu á þessu svæði, annar þeirra var eingöngu með hross en hinn var svínabóndi. Hinir 33 sögðust allir brenna sinu og voru svör þeirra nánast á einn veg. Margir töldu sig ekki geta svarað því hversu langur tími liði milli þess að sama landið væri brennt en þó er greinilegt að sá tími er oft mjög skammur og sumir brenna sama landið annað hvert ár. Menn voru almennt sammála um gagnsemi sinubruna þótt sumir létu í ljós efasemdir um ágæti þeirra er til lengri tíma væri litið. Nokkrir nefndu einnig að til skaða væri að brenna land með stuttu millibili. Athyglisvert var að flestir töldu að áhrifin fælust ekki síst í því að búfé næði betur til nýgræðings og tóku sumir fram að þeir teldu áhrifin ekki felast í öðru. Margir töldu að skepnur sæktu frekar í brennt land en aðrir kostir við að brenna sinu voru helstir taldir vera þeir að gróður yrði aðgengilegri, lostætari og kjarnmeiri og tæki fyrr við sér á vorin. Svo segir hér, og ég vek athygli á því að ekki ber öllum rannsóknunum saman en í þessum kafla um jarðklaka segir: ,,Daginn sem brennt var, mældist meðalþykkt niður á klaka 10,7 cm á brennda svæðinu en 13,7 cm á því óbrennda. Viku seinna var þykkt niður á klaka komin í 20,8 cm á því brennda og 22,2 cm á því óbrennda. Í annarri viku eftir brunann var jarðvegur alls staðar þíður. Það virðist því ljóst að sinubruninn flýtti ekki, a.m.k. ekki þetta vorið, fyrir því að frost færi úr jörðu en ekki reyndist marktækur munur á meðalþykkt niður á klaka viku eftir brunann. Þetta stangast bæði á við hald manna um að klaki fari mun fyrr úr brenndu landi og einnig við niðurstöður Sturlu Friðrikssonar (1963) en í hans rannsókn sem gerð var í Borgarfirði vorið 1962, fór frost fyrr úr brenndri en óbrenndri mýri. Fram kemur að þetta ár (1962) var óvenju mikið frost í jörðu.`` Brennda svæðið grænkaði fyrr en það óbrennda og þremur vikum eftir brunann var nýgræðingur marktækt meiri á brennda svæðinu en því óbrennda. Eftir það minnkaði munurinn og var ekki tölfræðilega marktækur.`` --- Ég vek athygli á því að eftir að þrjár vikur voru liðnar var ekki tölfræðilega marktækur munur á gróðri eftir sinubrennslu. ,,Þekja grasa var meiri á brennda svæðinu þremur vikum eftir að brennt var en munurinn var tæplega tölfræðilega marktækur fjórum vikum eftir brunann.`` Í lokaniðurstöðum þessa kafla stendur: ,,Túlkun niðurstaðna gróðurmælinganna er því miður erfið fyrir þá sök að í annarri viku eftir brunann var hleypt fé inn á svæðið og greinilegt var að það sótti á brennda svæðið. Munurinn milli brennda og óbrennda svæðisins gæti því virst minni en skyldi. Upphaflega stóð til að gera einnig uppskerumælingar á gróðri en hætta varð við þá fyrirætlan vegna þessarar beitar. Fyrirhugað er nú að endurtaka þessar athuganir ...`` --- Ekki held ég að þessar endurtekningar hafi farið fram. Ég ætla, hæstv. forseti, í sjálfu sér ekkert að setja út á það að menn hafi brennt sinu á undanförnum árum. Ég tel hins vegar að ástæða sé til að fara yfir þessi mál nú að nýju vegna þess að þörf manna fyrir það að brenna sinu sé ekki sú sama og áður og önnur atriði skipti kannski ekki minna máli og jafnvel miklu meira máli en sú hagkvæmni sem bændur telja sig hafa af því að brenna sinu. Skaðar vegna sinubruna verða á hverju ári og ég hef ekki hugsað mér að fara nákvæmlega yfir þá skaða sem hafa orðið í gegnum tíðina. Ég ætla aðeins að benda á óhöpp sem urðu í fyrra vegna sinuelda en svo ég nefni dæmi þá varð t.d. 18. apríl árið 2000 árekstur í reykjarmekki frá sinubruna suður í Flóa og mjög slæm slys hafa orðið í slíkum eldum. Allir þekkja að skaði hefur orðið á trjágróðri, girðingum, húsum og ég nefni að þennan sama dag var sinueldur slökktur við mjög erfiðar aðstæður í Borgarfirði. Þar voru kölluð út björgunarsveit og slökkvilið vegna sinuelda í landi Ánastaða á Mýrum. Þar tóku 20 manns þátt í slökkvistarfi. Í september sl. var maður sýknaður af ákærum fyrir að raska arnarvarpi með sinueldi þannig að stundum hljótast málaferli af sinueldum. Sinueldar kvikna mjög víða á vorin eins og við þekkjum. Þeir eru ekki allir til komnir, og reyndar fæstir, vegna bænda og þeirra elda sem bændur kveikja. Þegar bændur hefja brennslu sinu á vorin eru ýmsir fleiri sem vakna til lífsins sem vilja kveikja elda. Ég vil benda á að t.d. í fyrravor voru 11 útköll hjá slökkviliðinu í Árnessýslu og reyndar líka 11 árið áður vegna sinuelda og ekki færri en 113 útköll á Reykjavíkursvæðinu vegna sinuelda og 66 árið áður. Nú er ekki hægt að setja jafnaðarmerki á milli þess að banna sinuelda og elda af því tagi sem slökkviliðið á hér í höggi við á hverju vori en ég held þó að ef bannað væri að kveikja elda af þessu tagi, kjarr- og sinuelda, og ef það væri skylda slökkviliðs að mæta á staðinn og slökkva í hverju einstöku tilfelli þegar eldur kemur upp og ef þessir reykjarsvælubólstrar, sem liggja yfir sveitum landsins dögum saman á vorin hætta að verða til, að auðveldara verði að koma í veg fyrir að börn og unglingar kveiki elda af sama tagi á sama tíma. Ég verð að segja eins og er að það hefur lengi farið í taugarnar á mér að sjá þessa elda. Ég hef sjálfur tekið því þátt í því að reyna að koma í veg fyrir tjón af slíkum eldum. Ég hef séð hurð skella býsna nærri hælum gagnvart mjög dýrmætum skógarreitum vegna elda sem bændur hafa kveikt sjálfir til þess að eyða sinu á landi sínu og auðvitað hefur maður líka fylgst með fréttum sem eru á hverju vori af eldum sem hafa valdið tjóni. Ég tel, hæstv. forseti, að aðrir hagsmunir séu orðnir miklu ríkari núna en þeir hagsmunir sem bændur hafa af því að eyða sinu með eldi. Sauðfé hefur fækkað verulega mikið. Menn þurfa ekki á sama hátt á þessu að halda. Hrossum hefur fjölgað mikið og mjög stór svæði sem áður var mikil sina á er það ekki lengur því að það er engin sina á landi sem hross hafa gengið á, og svo held ég líka að hægt sé að fullyrða að beitiland sé í langflestum tilfellum nægilegt hjá bændum og þeir þurfi þess vegna ekki á þessu að halda. Ég ætla ekki að hafa umræðuna lengri. Ég legg til að frv. verði vísað til umvhn. að lokinni umræðunni. Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég er meðflm. þessa frv. um breytingu á lögum nr. 61/1992, um sinubrennur og meðferð elds á víðavangi, með síðari breytingum. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta sem fram kom í máli framsögumanns en ég tel mjög mikilvægt að hv. þingmenn taki þetta frv. til vandlegrar skoðunar. Það kemur skýrt fram í ýmsum fylgiskjölum með frv. að þeir hagsmunir er lúta að umhverfinu og þeim umhverfisspjöllum sem orðið hafa og geta orðið af sinubrunum, að það að gæta þess að sinubrunar eyðileggi ekki land, skipta okkur meira máli nú orðið heldur en þeir hagsmunir sem bændur gætu haft af því að brenna sinu. Eins og kom fram í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar hefur ýmislegt breyst í búskaparháttum bænda og þjóðarinnar á undanförnum árum og áratugum og það er auðvitað alveg ljóst að víða, ekki bara í sveitum landsins heldur einnig í þéttbýlinu, tekur sig upp yfirleitt vor hvert mikið sinufár. Oftar en ekki eru þar reyndar því miður á ferð börn eða unglingar sem kunna fótum sínum ekki forráð en sem betur fer hefur oftast verið hægt að forðast stórslys, en við þetta má ekki búa. Það er mjög mikilvægt að löggjafinn taki af skarið með þetta mál og því vil ég hvetja hv. þm. til þess að kynna sér þetta vandlega. Nú mun málinu verða vísað til hv. umhvn. þar sem við fulltrúar í henni munum ræða það í þaula en ég hvet hv. þingmenn til þess að skoða frv. með opnum huga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. á þskj. 208 um þjóðfána Íslendinga í þingsal Alþingis. Það kann kannski einhverjum að koma það spánskt fyrir sjónir að það sem snýr að málefni innan veggja hins háa Alþingis skuli vera borið fram á þennan hátt. En málavextir eru þeir að í mars árið 2000 sendi ég hæstv. forsn. svohljóðandi bréf: ,,Virðulega forsætisnefnd. Það hefur vakið athygli mína þá í sjónvarpi birtast fréttamyndir af störfum erlendra þjóðþinga hve bakgrunnur þeirra er í forsetastól sitja er litríkur og áberandi. Að öllu jöfnu er þar áberandi þjóðfáni þess þings er mynd á skjánum birtist frá í bakgrunni eða til hliðar við forsetastól. Horfandi á hinn faststillta, litlausa myndramma sjónvarps frá Alþingi væru mikil blæbrigði og ásýnd önnur ef þjóðfáni Íslendinga væri sýnilegur við eða nærri forsetastól. Það yrði hinu háa Alþingi til sóma, sem og þjóðfána vorum til vegs og virðingar. Vænti ég þess að hæstvirt forsætisnefnd taki vel á máli þessu.`` Herra forseti. Af viðtölum mínum við forsn., að undanskildum forseta þingsins, hefur þetta mál fengið mjög jákvæðar undirtektir hjá hæstv. forsetum þingsins, öðrum en hæstv. forseta Halldóri Blöndal, sem ég hef ekki átt viðræður við um þetta mál. Ég tel hins vegar með ólíkindum og mjög sérstakt að allar götur frá 1944 þegar þjóðfáni vor var ákveðinn skuli aldrei hafa verið léð máls á því eða að ekki skuli hafa verið tekin ákvörðun um að þjóðfáninni væri innan dyra í Alþingishúsinu. Mjög hefur verið deilt um það hvort skjaldarmerki ætti að vera utan á húsinu, við þekkjum þá sögu. En að þjóðfáninn skuli vera innan dyra kann ég ekki sögu um en það eru kannski einhverjir hér inni mér eldri og reyndari sem hafa eitthvað fram að færa í því efni. Það sem vekur líka athygli mína þegar þetta mál ber á góma að sífellt fjölgar þeim gestum sem koma í Alþingishúsið. Ég get nefnt sem dæmi að 1997 voru þeir um 4.000, 1998 tæplega 4.400 og 1999 um 4.800 og enn fjölgaði þeim árið 2000 þó ég hafi þær tölur ekki fyrir framan mig. Fjöldi erlendra gesta og Íslendinga sem koma hingað skiptist til helminga eða nærri því. Eins og ég kom að í þessu bréfi sem ég fékk formlega ekki svar við, þá leiddi það til þess að ég flutti þessa þáltill. til að fá umræðu og til að fá þá málið afgreitt á Alþingi hvort menn væru mér sammála eða ekki. En það er nú svo að lög um þjóðfánann hafa verið þannig sett og úr garði gerð að hinn fallegi þjóðfáni Íslendinga hefur verið ofverndaður. Þó hefur lögum nokkuð verið breytt á þann veg að nú má nota fánann á varning og vörumerki þannig að þeim ákvæðum hefur verið breytt mjög til rýmkunar sem er ekki óeðlilegt þegar til þess er litið hvernig umhverfið er í kringum okkur t.d. ef litið er til annarra Norðurlanda. Danir hafa t.d. tekið mjög upp þann sið að nota fánann til þess að auðkenna útflutningsvöru sína. Málið snýst hins vegar fyrst og fremst um það að hér mér á hægri hönd yrði íslenski þjóðfáninn hafður á lóðréttri fánastöng og ég teldi að það væri mjög af hinu góða. Ég sé í sjálfu sér ekki mikla ástæðu til að orðlengja þetta mál meira, herra forseti, svo augljóst sem það er, en ætla þó aðeins að vitna til þáltill., ég gríp hér niður í texta, en þáltill. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að í þingsal Alþingis skuli vera þjóðfáni Íslendinga. Við setningu Alþingis, 126. löggjafarþings, sagði Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands, m.a. í ávarpi sínu að það væri sér gleðiefni hve hinum erlendu þjóðhöfðingjum sem hefðu heimsótt landið á sl. fjórum árum hefði þótt mikilsvert að heimsækja með formlegum hætti elsta þjóðþing veraldar.`` Það hafa menn orðið áskynja um og er rétt. Ég segi einnig í greinargerð, með leyfi forseta: ,,Í tengslum við heimsóknir þjóðhöfðingja hingað til lands hafa birst fréttamyndir í sjónvarpi frá viðkomandi landi og þingi þar sem að öllu jöfnu er áberandi þjóðfáni landsins við forsæti eða ræðustól. Með lögum nr. 67/1998, um breyting á lögum nr. 34 17. júní 1944, um þjóðfána Íslendinga, voru heimildir til að nýta þjóðfánann rýmkaðar. Var það m.a. gert til að aflétta ofverndun íslenska þjóðfánans og stuðla að því að gera hann sýnilegri. Alla daga þá Alþingi starfar eru beinar útsendingar sjónvarps frá þingsal og verður ekki annað sagt en að mikil blæbrigði yrðu á sjónvarpsmynd og ásýnd önnur ef þjóðfáni Íslendinga væri sýnilegur við eða nærri forsetastól.`` Ég endurtek það sem ég sagði áðan að ég tel að það væri vel við hæfi að þjóðfáni Íslendinga skipi veglegan sess í þingsal Alþingis. Það yrði hinu háa Alþingi til sóma sem og þjóðfána vorum til vegs og virðingar. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. allshn.

Forseti vill aðeins hafa orð á því að það hefur gerst dag eftir dag að símar eru hringjandi í þingsalnum að eigendum sínum fjarstöddum. Forseti biður hv. þm. að geyma símana í yfirhöfnum sínum í anddyrinu en alls ekki í þingsalnum.

Herra forseti. Ekki verður sagt að mikill áhugi sé ríkjandi hjá hv. þm. um þau mikilsverðu mál sem hér eru á dagskrá og til umræðu. Það hefur hent æ ofan í æ að þingflokkur Frjálslynda flokksins hefur verið helmingur þingmanna á bekkjum. Á þskj. 231 eigum við Pétur Bjarnason, varaþm. Frjálslynda flokksins, till. til þál. um kosningar til Alþingis og þrátt fyrir að önnur mál séu mikilsverð má þó fullyrða að þetta mál eigi hvað brýnast erindi við þjóðþingið. Hér verður ekki rifjuð upp saga kjördæmamálanna á Íslandi. Það mátti heita að linnulaust stæðu þrætur um þau mál alla síðustu öld. Ágreiningsefnið var misvægi atkvæða þar sem svo sérstaklega háttaði til að einn þjóðmálaflokkurinn, Framsfl., hafði yfirburðaáhrifastöðu í þjóðþinginu og þar af leiðandi gagnvart þjóðmálum vegna hinnar ósanngjörnu kjördæmaskipunar. Átti hún sér þó að sumu leyti sögulegar rætur og ekki að öllu óeðlilegar, þ.e. gömlu sýsluskiptinguna sem lögð var til grundvallar. Öll baráttan beindist að því að jafna atkvæðisréttinn og koma lýðræðisskipan á í þjóðfélaginu. Þetta reyndist langvinnur og örðugur leikur. Hin síðari ár þegar líða tók á öldina var reynt að leysa þetta mál með því að fjölga þingmönnum, sem var að sjálfsögðu alveg óþarft, úr 42 í 52 og síðan upp í 60 og 63 af því að aldrei þóttu tök á að ganga á fjölda þingmanna landsbyggðarinnar. Árið 1931 hlaut Framsfl. meiri hluta á Alþingi með 35% atkvæða á bak við sig. Löngum var það reyndar svo að reynt var að leika á kjördæmaskipanina og kosningafyrirkomulagið sem þá var í gildi. Þess er skemmst að minnast að 1956 gerðu tveir flokkar, Framsfl. og Alþfl., til þess mjög djarfa tilraun að ná meiri hluta á Alþingi. Þeir höfðu rúmlega 1 / 3 af atkvæðum á bak við sig. Ég rifja það upp að árið 1994, 25. október það ár, sameinuðust ungliðahreyfingar stjórnmálaflokkanna á fundi um yfirlýsingu þar sem þess var krafist að misvægi atkvæða eftir búsetu yrði afnumið þegar á þeim vetri. Í þeirri samþykkt kemur fram, með leyfi forseta: ,,Það er samdóma álit ungs fólks úr öllum stjórnmálaflokkum að núverandi kosningalög séu ekki á vetur setjandi þrátt fyrir að þau hafi aðeins verið notuð við tvennar kosningar. Síðasta endurskoðun kosningalaganna mistókst.`` Þetta er 1994 og þetta er verið að tala um, lögin frá 1987 eða 1986 sem gengu í gildi við kosningarnar 1987. Og áfram segir í ályktuninni, með leyfi forseta: ,,Við erum sammála um að ekki er hægt að búa við kosningalög sem mismuna þegnum þessa lands. Núverandi misvægi atkvæða er óþolandi brot á grundvallarmannréttindum. Kosningalög eru hornsteinn lýðræðis í hverju landi og þar eiga allir að sitja við sama borð.`` Menn lögðu mikla áherslu á að kosningalögunum yrði þegar breytt þannig að fullkomið jafnrétti tæki gildi og því markmiði yrði helst náð fyrir þær kosningar sem þá fóru fram, 1995. Það var sett upp nefnd, eins og hér er reyndar lagt til, allra stjórnmálaflokka til að endurskoða kjördæmaskipan og kosningalög. Það fórst þannig úr hendi að ég held að slíkt hafi aldrei sést fyrr. Oft var brotalöm á breytingunum en ég held að aldrei hafi þvílíkt hent eins og henti við síðustu endurskoðun laganna og sá óskapnaður í kjördæmaskipan var settur upp sem við höfum nú fyrir augum. Enn á ný var staðfest og lögleitt að helmingsmunur skyldi vera á atkvæðisrétti fólks í þéttbýli og á hinni svokölluðu landsbyggð. Í lok 20. aldar er þetta lögleitt áfram, atkvæðavægið 1:2. Til þess að ná þeim áfanga er búinn til sá óskapnaður og afstyrmi sem kjördæmaskipanin er. Kjördæmið frá botni Hvalfjarðar og norður í Fljót og síðan frá Siglufirði, og lá við að yrði vestur að Sandgígjukvísl á Skeiðarársandi en mér skilst að það sé að Eystrahorni eftir því sem nýjustu fregnir herma. En fólkið sem býr hér, 2 / 3 hluti þjóðarinnar, er afgreitt með því að hafa helmingsrétt á móti öllum hinum. Misvægi atkvæða gat átt nokkurn rétt á sér á sinni tíð en sá tími er löngu liðinn og einfalt að breyta kjördæmafyrirkomulaginu þannig að allt landið verði eitt kjördæmi enda næst jöfnuður ekki fram öðruvísi. Reynt er að ná þessum ójöfnuði með því að hluta Reykjavíkurkjördæmi í tvennt. Mér skildist, án þess að ég hafi nennt að kynna mér þann óskapnað sem kom frá þessari nefnd, að það ætti að endurskoða milli hverra kosninga þau mörk sem dregin eru í höfuðborginni og kjördæmamörkin kunni að verða færð milli blokka eftir því hvernig íbúafjöldinn skipast. Við þetta er að sjálfsögðu ekki búandi. Þær þjóðfélagsbreytingar sem orðið hafa síðustu áratugina eyða öllum röksemdum fyrir því að þetta gamla fyrirkomulag um misvægi atkvæða geti átt rétt á sér. Ég tek það fram að í tillögugerðinni sjálfri er talað um að haft verði til hliðsjónar að þingmönnum verði fækkað í 52. Kannski er 51 nær lagi. Hér er enn fremur lagt til að þingmenn sem verða ráðherrar kalli inn varamenn sína. Nú eru ráðherrar 12 og ekki líklegt að þeim verði fækkað ef að líkum lætur. Þannig væri að mjög við hæfi að sama tala alls yrði í þingsölum 63, 51+12. Enn fremur er gerð tillaga um að kosning fari fram með tvennum hætti. Helmingur verði kosinn á landlista, sem flokkarnir skipa, og hinn helmingurinn af 200 manna lista þar sem persónukosning gæti farið fram. Ég ætla ekki nánar út í þær sakir en bendi á að ýmsar þjóðir hafa mjög eftirbreytnivert fyrirkomulag á slíkum kosningum. Ég nefni þar Íra, Þjóðverja, Finna og fleiri mætti nefna. Persónukjörsaðferðin gæti komið í stað þess sem kallað hefur verið prófkjör fram að þessu, sem er ekkert annað en skrípi af lýðræði. Svo er komið og hefur löngum tíðkast að menn eru farnir að kaupa sig inn á Alþingi í gegnum hin svokölluðu prófkjör þannig að peningamagnið ræður ríkjum. Það kann vel að vera að ýmsum þyki að nú, þar sem auðvaldið hefur náð öllum undirtökum á Íslandi, sé einmitt rétt að gera valdaaðstöðu þeirra sem besta þannig að þeir geti ráðið öllum þingsætunum líka. Ég minnist þess, þó ég vilji ekki nefna nöfn í því sambandi, að sannarlega mátti sýna fram á að í eitt skipti fyrir alþingiskosningar fór um 1 þúsund manna flokkur ungmenna milli þriggja flokka, Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. og kom í hvert eitt skipti einum manni að í öruggt þingsæti í Reykjavík. Ég veit að ýmsir hv. þm. vita hvað við er átt. Tillaga er gerð um að birting skoðanakannana verði bönnuð viku fyrir kosningar. Það er óeðlilegt að skoðanakannanir geti haft áhrif fram á síðasta dag, spurningin er hvort það ætti ekki að vera hálfur mánuður fyrir kosningar. Sem dæmi um hin óeðlilegu áhrif sem skoðanakönnun getur haft eða öllu heldur beiting hennar var í síðustu kosningum þegar Dagblaðið þóttist sjá að fylgi Frjálslynda flokksins dygði ekki til að fá kjörinn þingmann og auglýsti allan föstudaginn fyrir kosningalaugardaginn að þeir sem kysu Frjálslynda flokkinn köstuðu atkvæði sínu á glæ. Blaðið benti þá til skoðanakönnunar sem það hafði gert daginn áður. Þar auglýstu menn kappsamlega frá morgni til kvölds. Ég veit auðvitað hver stjórnaði þessu og hvaðan þau tilmæli um þessar aðgerðir voru komnar. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi. Þetta var greinilega misnotkun á skoðanakönnun og enginn vafi á því að mönnum er eins og allir vita annt um kosningarréttinn sinn. Þeir eru ekkert ginnkeyptir fyrir því að kasta honum á glæ. Við urðum þess varir að þetta bitnaði á flokki okkar, að hve miklu leyti skal ég ekkert um fullyrða en menn höfðu, t.d. á Vestfjörðum, ólygnar sannanir fyrir áhrifum þessarar aðferðar. Spyrja má hvernig það má vera að þingmenn, t.d. fyrrv. þingflokks Alþfl., skyldu samþykkja aðferðina sem hér var komið á með hinum nýju kosningalögum og kjördæmaskipan. Ég veit af hverju þingmenn Sjálfstfl., sem á sínum tíma börðust fyrir lýðræðinu og jafnræði atkvæðisréttarins, hafa horfið frá því, forustumenn í þeirra röðum. Ég komst að því 1986, held ég að það hafi verið, þegar ég var að gefast upp á þeim fjölda tillagna sem gerðar voru við kjördæmaskipanina. Ég lagði þá til að landið yrði gert að einu kjördæmi. Þá ætluðu þeir vitlausir að verða sem fremstir sátu á þingbekkjum frá Reykjavíkurkjördæmi og Reykjanesi vegna þess að í skjóli misvægis til þess að jafna kosningamismununar sem gerð var milli kjördæma þá sátu þeir fyrir, efstir á listum frá þessum kjördæmum, öllum ráðherraembættunum og hrömmsuðu þau öll til sín. Það var gjarnan reynt að hafa eins og einn, undantekningu sem sannaði regluna, utan af landi í ráðherrastóli. Ætli það geti verið að alþýðuflokksmenn, t.d. á Reykjanesi, hafi fallið í þessa freistni líka eða þingmenn sem hafa búið í þessum kjördæmum, að vilja vera þar sem allt er sjálfbært og þurfa ekki helst að hafa fyrir neinu eins og landsbyggðarmenn þurfa? Væri ekki skynsamlegra að allur þingheimur bæri ábyrgð á öllu þessu litla landi, þar sem nú má komast til ystu annesja á jafnlöngum tíma og það tók að fara á milli sveitabæja á hestum á sinni tíð? Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta. Eitt er víst að þó að þessari tillögugerð verði tekið fálega nú af þeim sem ráða þeim gamla ósið að leggja aldrei eyrun við því sem stjórnarandstaðan leggur til þá mun núverandi valdhöfum ekki duga að skella skolleyrum við þessari tillögu nema fram undir næstu kosningar. Svo mikil áhersla verður þá lögð á framgang þessa máls og slíkrar breytingar sem auðgerð er með þessum hætti. Herra forseti. Ég legg til að þegar þessari umræðu lýkur verði tillögunni vísað til síðari umr. og allshn.

Herra forseti. Hér talaði hv. þm. Sverrir Hermannsson sem hefur um langan tíma talað úr þessum ræðustól, þekkir til vinnubragða hér og þekkir söguna. Það er mjög áhugavert fyrir mig og þingheim allan að fá frekari upplýsingar hjá hv. þm. hvað það er sem hann telur vera óhæft þegar prófkjör voru tekin upp. Ég man ekki betur en að talað hafi verið um það þá að ólýðræðislega væri unnið í flokkunum, ungir menn ættu enga möguleika og það væri flokksforustan og þeir sem á þingi sætu, þingmennirnir, sem héldu svo um stjórnvöl stjórnmálaflokkanna að engir aðrir kæmust að. Þess vegna var tekið upp prófkjör, ef ég man rétt. Hvernig öðruvísi ætti að fara með ef prófkjör verða ekki viðhöfð? Ég er alveg sammála því, eins og hér var komið inn á, að prófkjör voru skaðleg fyrir hina smærri flokka, en þau hafa ekki verið það fyrir Sjálfstfl. Annað sem ég vildi spyrja hv. þm., sem talar af reynslu varðandi það að ráðherra skuli víkja sæti þingmanns: Hvað er það sem við þingmenn sjáum ekki og áttum okkur ekki á í starfi ráðherrans sem er þess eðlis að hann starfi ekki hér sem slíkur? Einnig varðandi skoðanakannanirnar. Ég tel rangt að banna skoðanakannanir. Í Frakklandi, ef ég man rétt, er viku fyrir kosningar bannað að birta skoðanakannanir. Ég tel að það sé rangt, það sé gegn lýðræðinu. Hvers vegna á þá ekki líka yfirleitt að banna pólitískar greinar í dagblöðum, pólitíska umfjöllun í sjónvarpi og útvarpi?

Herra forseti. Ég talaði ekki um að banna skoðanakannanir. Ég talaði um að t.d. í tillögunni yrði lagt til að það yrði bannað viku fyrir kosningar svo að ekki séu höfð bein áhrif, það er óeðlilegt að slíkar kannanir hafi bein áhrif á kosninguna sjálfa. Sú breyting að þegar þingmaður gerist ráðherra þá kalli hann inn varamann sinn er til þess að efla þingræðið og skilja á milli framkvæmdarvaldsins og þingræðisins. Hér er nærri 1 / 5 af öllum þingheimi inni í þingræðinu, ráðherrarnir allir saman, tólf að tölu. Þetta er mjög víða í þjóðþingum gert og er mjög eðlilegt. Ekki að það sé verið að skáka þeim út til þess að þeir geti ekki unnið að málum og ekki að það sé eitthvað í vinnubrögðum þeirra sem þingmenn eigi ekki að geta fylgst með. Þetta er mjög einfalt. Varðandi prófkjörin er frá því að segja, ég nefndi dæmi um það sem ég veit að hv. þm., sem er það gamall í hettunni að hann hlýtur að muna eftir því, þegar ungu mennirnir þrír komust að í þessum þremur flokkum. Ég nenni ekki að nefna nöfnin, en menn geta séð hvert stefnir um prófkjör og nú skal ég að gamni nefna dæmi um það. Á sinni tíð þegar prófkjörin voru aðallega tíðkuð í borgarstjórn í Reykjavík af Sjálfstfl. þá voru prófkjörsseðlar sendir út um öll foldarból og hálffylltust öskutunnur af þeim og öskukallarnir voru látnir smala saman og þeir kusu á hundruð seðla og komu með í tunnusekkjum og hvolfdu í atkvæðakassana í gamla Sjálfstæðishúsinu uppi á lofti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að rifja upp söguna en það kom allt í einu upp í mínu minni einhverjar sögusagnir af því að þessi háttur hafi verið tekinn upp í síðasta prófkjöri Samfylkingarinnar þannig að þetta er þá ekki alvont þó vont hafi verið þá.

Sönnun fyrir gæðum.

Nei, það er ekki sönnun fyrir gæðum, hv. þm. Hins vegar er náttúrlega allt önnur málsmeðferð á prófkjörum nú en var þá og menn geta ekki safnað kjörseðlum og kosið fyrir marga þannig að þær breytingar hafa á orðið. En látum það liggja á milli hluta. En varðandi skoðanakannanirnar. Ég mismælti mig og biðst afsökunar á því ef ég hef ekki talað nógu skýrt. En að banna skoðanakannanir viku fyrir kosningar. Réttlætiskennd mín segir að óeðlilegt sé að gera það vegna þess að við hljótum þá að banna allt sem er skoðanamyndandi og birtist í fjölmiðlum viku fyrir kjördag. Eigum við þá ekki að banna allar pólitískar greinar í blöðum, banna pólitíska pistla í útvarpi og sjónvarpi? Ég tel að þetta sé mál sem ekki sé eðlilegt ef við ætlum að hafa opið og lýðræðislegt þjóðfélag eins og við teljum að Ísland sé.

Hvað um það, herra forseti, ef viðkomandi fjölmiðill sem skoðanakönnun gerir er ekki heiðarlegur heldur hallvikar til úrslitum? Segjum svo, eins og Dagblaðið var a.m.k. að hálfu útibú frá Sjálfstfl. við síðustu kosningar, að ekki hefði verið fullkomlega hægt að treysta þeim niðurstöðum sem þar komu en voru samt notaðar með þessum hætti undir lok kosningabaráttunnar. En aðallega varðandi prófkjörin er þetta að segja. Vilja menn taka upp þann hátt sem hafður er á í Bandaríkjunum að menn geti komist áfram til æðstu valda í þjóðfélaginu, á þingi og í ríkisstjórn í valdi peninga? Að menn geti keypt sig inn á þing? Það er ekkert leyndarmál að það hafa menn gert og það þekkjum við mörg dæmi til og meira að segja svo að prófkjörin hafa fælt frá hina verðmætustu menn sem hefðu ella viljað koma til liðs við þingræðið svo ég nefni það sem dæmi. Þetta er nokkuð sem við þurfum að athuga. En ég vil hafa frjálsræði fólks til þess að velja úr fjölda manna. Það er ekki eðlilegt heldur skrípamynd af lýðræði ef menn geta farið milli flokka og neytt atkvæðisréttar síns til þess að hafa áhrif á úrslit þar eins og við höfum þekkt að viðgengist hefur í hvert skipti sem prófkjör fer fram. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir þetta og meira að segja var þetta tíðkað á sínum tíma á þann veg að menn réðu úrslitum um þá sem valdir voru til framboðs.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna framkomu þessarar þáltill. Ég held að í henni séu mál sem við getum kannski flest verið sammála um að þarf að ræða sig í gegnum. Við gerum okkur grein fyrir því að kjördæmaskipanin nýja verður ekki langlíf. Það eru margar orsakir fyrir því. Ég held að skoðanakannanir viku fyrir kosningar sé líka þarft mál, og fara að dæmi Frakka. Af því að það kom fram í ræðu hv. þm. Sverris Hermannssonar að Frjálslyndi flokkurinn hefði lent illa í meðferð manna í skoðanakönnunum, þá má segja það sama um Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð þar sem eitt af stóru dagblöðunum smurði fylginu yfir allt landið nokkrum vikum fyrir kosningar og reiknaði okkur engan mann inn á þing og hafði gríðarleg áhrif í allri kosningabaráttunni. En ég vil spyrja hv. þm. hvort hann telji ekki ástæðu til þess þar sem við erum í mjög miðstýrðu samfélagi að setja inn í svona bollaleggingar hugmyndir um úttekt á því að ,,dissentralísera``, þ.e. minnka miðstýringu ríkisvaldsins og framkvæmdarvaldsins sem hluta af því dæmi að gera landið t.d. að einu kjördæmi. Ég held að við séum sögulega þannig sett, Alþingi Íslendinga, að vegna þess að við fluttum kansellíið heim frá Danmörku þá höfum verið með það ótrúlega mikið sem framkvæmdarvaldsstofnun í heild sinni og þess vegna held ég að hugmyndin um landið sem eitt kjördæmi þurfi að byggja á því að endurskipuleggja gjörsamlega ríkiskerfið og framkvæmdarvaldið. Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann geti verið sammála mér í því að sú umræða þurfi einnig að fara fram.

Herra forseti. Já, ég er sammála því. Í tillögugerðinni er stiklað á örfáum atriðum til viðmiðunar en engin allsherjarúttekt gerð á því sem koma þarf til meðferðar í þeirri nefnd sem vonandi verður skipuð til þess að fá málið til meðferðar.

Hæstv. forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að hjá Samfylkingunni hefur sú stefna verið uppi að landið eigi að verða að einu kjördæmi. Þeir sem tóku þátt í að koma á þeirri skipan sem nú gildir voru margir hverjir með digrar yfirlýsingar um að þeir teldu það vera meira sem þrautalendingu sem yrði að líta á sem skref í þá áttina að landið yrði gert að einu kjördæmi. Ég sat ekki á Alþingi þegar ákvörðunin var tekin um þetta. Við sem vorum kosnir á þing við síðustu alþingiskosningar áttum engan kost annan en segja annaðhvort já eða nei við því sem hér var búið að leggja til og það hefði frestað málinu ef það hefði verið fellt eftir kosningar núna síðast þannig að þetta varð niðurstaðan. Hinu er ekki að leyna að við höfum þá skoðun að gera eigi landið að einu kjördæmi. Ég vil þó bæta því við í sambandi við það að ég tel mjög nauðsynlegt að efla sveitarstjórnarstigið í landinu. Í tengslum við það að landið verði gert að einu kjördæmi verði til öflug sveitarfélög sem geta tekið við meiri verkefnum frá ríkinu. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að það gerist í tengslum við þessa breytingu vegna þess að ætla má sem svo að Alþingi geti þá frekar staðið undir nafni sem löggjafarsamkoma og létt af sér þeim hlutverkum að vera eins konar þjónusta við framkvæmdarvaldið eins og Alþingi hefur verið í allt of ríkum mæli. Þess vegna þarf að flytja meira af verkefnum eins og mögulegt er til sveitarfélaganna, en til þess að þau geti tekið við þeim þurfa þau að verða öflugri. Ég er aftur á móti ekki sama sinnis og kemur fram í þessari tillögu hvað varðar það að ráðherrar eigi að hverfa af þingi og að kalla eigi inn þingmenn í staðinn fyrir þá. Ég tel að með því sé kosningaúrslitunum raskað. Við getum t.d. farið yfir það hvernig málum væri háttað núna ef þessi regla væri í gildi. Þá væri það þannig að hér væru sestir inn á þing sex framsóknarmenn til viðbótar við þá sem voru kosnir á þing, til viðbótar við ráðherrana sem væru komnir út og væru jafnáberandi í pólitík og þeir eru sem ráðherrar en hefðu fengið sex liðsmenn til viðbótar. Nú veit ég ósköp vel að Framsfl. mundi ekki veita af því enda má svo sem sjá það í salnum núna að ekki væri amalegt að hafa sex fótgönguliða í viðbót úr þeim flokki til að tala fyrir málum.  Menn hafa líka leitt talið að prófkjörum. Þau eru auðvitað hluti af því lýðræðisfyrirkomulagi sem við höfum en afskaplega ófullkomin og gölluð aðferð. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að þingflokkarnir og stjórnmálaflokkarnir í landinu ættu að setjast yfir það mál og athuga hvort hægt væri að finna einhverja leið til að koma einhverju viti yfir slíka hluti. Ég bendi á að einu sinni fyrir margt löngu héldum við prófkjör fyrir bæjarstjórnarkosningar á Akranesi. Við náðum samkomulagi milli allra þeirra flokka sem þar buðu fram um að hafa prófkjörið sama daginn í sama húsinu og nota sömu kjörskrána. Við vorum ekki skuldbundin til að nota sömu aðferðir í prófkjörinu, eingöngu sama daginn í sama húsi og nota sömu kjörskrána sem kom í veg fyrir að menn gætu gengið á milli, menn urðu að velja sér þann flokk sem þeir tóku þátt í prófkjörinu hjá. Gallinn á þessu var hins vegar sá að þetta virkaði eins og forkosning og menn geta í slíkum tilfellum orðið fyrir einhvers konar pólitískum áföllum vegna úrslita sem komu þá í ljós. Þó er miklu skárra að búa við slíka áhættu en að búa við það að menn gangi milli prófkjöra og taki þátt í kannski mörgum prófkjörum. Ég nefni bara dæmi sem ég man líka vel eftir. Í Ólafsvík fóru fram þrjú prófkjör fyrir margt löngu. Í þeim prófkjörum tóku þátt framsóknarmenn, sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn. Samanlagt held ég það hafi verið um 130% af kosningabærum mönnum í Ólafsvík sem tóku þátt í þeim prófkjörum. Þó var fylgi Alþb. ekki með verra móti í þeim kosningum sem á eftir komu þannig að þetta segir sína sögu um hvers konar vitleysu prófkjör geta lent út í og að fólk telji að það sé allt í lagi að taka þátt í prófkjöri þó maður ætli ekkert að kjósa viðkomandi flokka. En það er bara ekkert í lagi. Það er óeðlilegt. En það er fjöldi fólks í landinu sem lítur þannig á að eðlilegt sé að taka þátt í prófkjöri þó að maður hafi aldrei ætlað að styðja viðkomandi flokk.  Þau stóru kjördæmi sem hafa verið búin til núna verða ekki viðráðanleg fyrir þá sem eiga að þjóna þeim. Enn þá er til staðar misvægi atkvæða sem engin ástæða er til að hafa. Ég er líka sannfærður um að þingmenn munu líta á sig sem þingmenn alls landsins ef þeir yrðu kosnir af einum lista og þeir munu kappkosta að sinna líka landsbyggðinni. Ef einhver græðir á því að landið verði gert að einu kjördæmi þá eru það hinar dreifðu byggðir.

Herra forseti. Ef ég hef skilið hv. þm. Jóhann Ársælsson rétt þá taldi hann rétt að samþykkja þessa vitlausu kjördæmabreytingu frekar en að gera ekki neitt á síðasta ári. Mér fannst þetta afskaplega undarleg röksemdafærsla. Ég er hjartanlega sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Sverri Hermannssyni að þessi kjördæmabreyting er arfavitlaus. Það var svo merkilegt að heyra í hv. þingmönnum þegar leið að lokum þessa máls í fyrra og endanlegri afgreiðslu að nánast hver einasti þingmaður virtist vera þeirrar skoðunar að þetta væri hrein vitleysa og della. En nú er komin skýringin á því af hverju menn hafa samþykkt þetta. Það er vegna þess að það betra illt að gera en ekki neitt, gera einhverja vitleysu frekar en að gera ekki neitt. Nú fer ég að skilja málið og nú fer ég að skilja af hverju við vorum aðeins þrír sem greiddum atkvæði gegn þessari vitleysu á endasprettinum. En mér finnst þetta furðuleg röksemdafærsla og er á því að betra hefði verið að una aðeins lengur við gömlu kjördæmaskipanina og komast að einhverri vitrænni niðurstöðu heldur en að búa við þá kjördæmaskipan sem nú hefur verið samþykkt. Ég er sammála hv. þm. Sverri Hermannssyni um það að þessi kjördæmaskipan verður ekki langlíf.

Hæstv. forseti. Við sem vorum kosnir til þings núna og vorum ekki á þingi á síðasta kjörtímabili áttum engan kost á því að hafa áhrif á það hvers konar fyrirkomulag yrði samþykkt hér. Einungis var hægt að segja já eða nei og ég tel að það hafi verið, úr því sem komið var, rétt að taka skrefið vegna þess að þessi tillaga var tilbúin og full ástæða er til að halda það að ef menn hefðu ekki tekið það skref sem þá var gert hefði kannski orðið langt í það að menn gerðu breytingu. Krafan um að komið yrði til móts við þessi stóru sjónarmið um jöfnun atkvæðisréttarins var það rík frá hendi þeirra sem hafa búið við það að atkvæði þeirra væru minna metin að ekkert var undan henni vikist. Það er aðalástæðan fyrir því að menn hröktust fram af þeim hamri sem hér var. Ég held að menn verði að reyna að gera gott úr þessu öllu saman með því að setjast yfir þetta mál og reyna að finna niðurstöðu sem er skynsamlegri en sú sem nú ríkir og það sem allra fyrst.

Herra forseti. Ekki þýðir fyrir þá þingmenn sem sitja á þingi í dag og sátu ekki á síðasta kjörtímabili að skorast undan ábyrgð á þeirri vitlausu samþykkt sem hér var gerð vegna þess að það þurfti að samþykkja þetta í tvígang, á síðasta kjörtímabili og svo eftir síðustu kosningar. Þeir sem samþykktu þetta endanlega á síðasta ári voru auðvitað þeir sem sitja á þingi í dag, þeirra á meðal hv. þm. Jóhann Ársælsson vænti ég. Við sitjum uppi með þessa dellu vegna þess að menn samþykktu eitthvað sem þeir eru nánast allir sannfærðir um að hafi verið hrein vitleysa. Það kemur fram nánast sama við hvaða þingmann maður talar. Allir eru sannfærðir um að þetta verði ekki langlíft, þetta sé tóm della og þetta gangi ekki upp. Samt samþykktu hv. þm. þetta í hrönnum. Ekki þýðir að koma svo hingað í dag og segja: Ja, ég ber enga ábyrgð af því að ég var ekki á þingi á síðasta kjörtímabili. Það gengur ekki upp.

Hæstv. forseti. Ef ég man rétt, þá sat ég hjá í málinu en það skiptir engu máli í þessu tilviki. Menn stóðu einfaldlega frammi fyrir því að það hefði ekkert gerst ef þessi tillaga hefði ekki náð fram að ganga aftur og ég held að það hafi verið skárra að gera eitthvað heldur en ekki neitt í þessu. 

Herra forseti. Aðeins nokkur orð út af þeirri till. til þál. sem hv. þm. Sverrir Hermannsson var að flytja hér sem tekur á ýmsum þáttum sem varða kjördæmaskipan og kjör til Alþingis. Ég vil segja það, herra forseti, að ég get tekið undir margt af því sem þar kemur fram og er mjög hlynntur tillögu um að endurskoða kjördæmaskipunina og fagna því að hún skuli vera komin fram. Ég kom til þings á sama tíma og hv. þm. Jóhann Ársælsson, vorið 1999, og þurftum við þá að taka þátt í því að greiða atkvæði um þau lög sem þá lágu fyrir um breytingar á kjördæmaskipan og breytingu á kjöri til Alþingis og var ég andvígur því. Ég tel að sú kjördæmaskipan sem var þá búin til og við eigum að kjósa eftir næst sé mikill óskapnaður. En kannski er það besta við hana að hún er svo herfilega vitlaus að sennilega verður hún fljótlega lögð af. Það er sennilega aðalkosturinn við þá breytingu sem gerð var á kjördæmaskipaninni þegar hin stóru og miklu landsbyggðarkjördæmi voru búin til. Þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu og þurfa að ferðast frá Alþingishúsi og ekkert mjög langt geta reynt að setja sig í spor okkar sem sitjum í landsbyggðarkjördæmunum og þurfum að sinna kjördæmi sem nær t.d. frá Siglufirði að Höfn í Hornafirði eða Norðurl. v. og Vestfirðir að Hvalfjarðargöngum. Það er ekkert smávegis svæði sem menn eiga að þjóna. Hvernig í ósköpunum eiga menn að geta sinnt því svo vel sé? Að maður tali ekki um þann sem hér stendur sem þarf jafnframt að þjóna þá sínu gamla kjördæmi, sem hann er kosinn fyrir núna og ætlar að reyna að gera eftir bestu getu, sem nær þá frá Hrútafirði. Eins og ég segi er þetta óskapnaður og það besta við þetta er hvað þetta er vitlaust og hvað erfitt verður að framkvæma þetta. En samt sem áður verðum að búa við þetta í a.m.k. tvennar kosningar, því er verr og miður. Sem gamall alþýðuflokksmaður er ég mjög hlynntur því að landið verði gert að einu kjördæmi og atkvæðisréttur manna jafnaður þar af leiðandi 100% en geri jafnframt þá kröfu til þess að lífskjör séu jöfnuð í leiðinni. Ég er með öðrum orðum hlynntur því að atkvæðisréttur sé sá sami, sama hvar menn búa á landinu. Ég vil ekkert endilega hafa sem íbúi á Siglufirði tvöfalt vægi á við þá sem búa á höfuðborgarsvæðinu en tek það skýrt fram og vil leggja áherslu á það að ég vil jafna lífskjör í leiðinni. Ég er t.d. ekki sammála því að lífskjör manna úti á landi í landsbyggðarkjördæmunum, sem hafa atkvæðavægið 1:2, skuli vera skert stórlega, t.d. með þungaskatti sem íþyngir þar mjög og dregur úr lífskjörum fólks á þessu svæði. Stórkostlegur kostnaður felst í því hvernig þungaskatturinn virkar og hleðst ofan á vöruverð o.s.frv. Ég er ekki hlynntur því að ég sem íbúi úti á landsbyggðinni sem vil senda unglinginn minn í skóla til höfuðborgarsvæðisins þurfi að borga fyrir það stórkostlegar upphæðir umfram þá sem hér sitja og ganga yfir götuna í skólann sem ríkið byggir og ríkið rekur öðruvísi en það aðgengi til náms sé jafnað fullkomlega, ekki 1:2 eins og atkvæðisrétturinn heldur 1:1. Ég er mjög hlynntur því. Ég er mjög hlynntur því að ef þeir einstaklingar úti á landsbyggðinni, sem hafa þennan aukna atkvæðisrétt þurfa að koma til lækninga suður á hátæknisjúkrahúsin og þar sem mesta og besta þjónustan er og bestu læknarnir, að það kosti ekki stórkostlegar fjárfúlgur eins og það gerir í dag að fara frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins til þess að sækja sér læknisþjónustu sem ríkið byggir og rekur 100%. Þetta er með öðrum orðum, herra forseti, misvægi lífskjara sem er sjálfsagt og eðlilegt að jafna fullkomlega. Það má taka ótal fleiri dæmi um misvægi lífskjara milli landsbyggðarfólks og höfuðborgarsvæðis. Þess vegna segi ég alveg hiklaust: Við skulum jafna atkvæðisréttinn fullkomlega með því að gera landið að einu kjördæmi. Því er ég hlynntur ef við tökum þessar leiðir í leiðinni og jöfnum lífskjör fólks. Gaman er að segja frá því, vegna þess að ég vil halda því fram að þessari kjördæmabreytingu hafi verið troðið í gegnum Alþingi, að hæstv. forsrh. skipaði svokallaða byggðanefnd á meðan þetta var í vinnslu, sem sagt á síðasta kjörtímabili. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að sitja í þeirri nefnd fyrir hönd Alþfl. Þetta var ágætisnefnd og skilaði mörgum góðum tillögum en eftir á að hyggja var þetta ekkert annað en gulrótarnefnd hæstv. forsrh. til þess að búa til ákveðinn pakka fyrir landsbyggðarþingmenn innan Sjálfstfl. sem voru að andmæla og vildu ekki fara þessa leið. Ég hef svo áður rætt á hinu háa Alþingi framkvæmdina á þeim tillögum sem þar komu fram og þeim gulrótum sem lagðar voru fyrir framan þá hv. þm. Sjálfstfl. sem voru að andæfa að þær gulrætur eru einhvers annars staðar en hjá íbúum landsbyggðarinnar sem þetta átti að hjálpa. Þær eru sennilega einhvers staðar í ruslakörfu. Með öðrum orðum hefur gengið ákaflega hægt að jafna lífskjörin með þeim tillögum sem þessi þverpólitíska nefnd lagði til og var einhuga um. Herra forseti. Það er margt í þessari tillögu sem vert væri að ræða betur en tíminn leyfir ekki. Ég vil hins vegar segja enn fremur að ég er dálítið skotinn í þeirri tillögu sem hér kemur fram um að það skuli banna, þó að ég sé dálítið hræddur á að hafa þetta orð á, að það skuli banna birtingu skoðanakannana viku fyrir kosningar. Ég mundi frekar segja að æskilegt væri að reyna að ná um það einhverju heiðursmannasamkomulagi á milli stjórnmálaflokka og þeirra fjölmiðla sem gera þessar kannanir sem eru margar hverjar ágætar og birta þær. Þetta er stöðubirting skulum við segja. Ég er dálítið skotinn í þeirri hugmynd að ekki eigi að birta skoðanakannair viku fyrir kosningar. Ég hefði frekar viljað að það yrði gert með heiðursmannasamkomulagi milli fjölmiðla og stjórnmálaflokka í stað þess að setja það í lög og banna það frá Alþingi. Mér leiðast svona bönn. En það getur vel verið að þess þurfi í restina ef ekki tekst eitthvert samkomulag um að koma því á. Hins vegar er ég heldur ekki sammála því og vil láta skoða það að leggja blátt bann við prófkjörum stjórnmálaflokka. Ég hef reyndar haldið því fram og sagt áður að prófkjör væru óþörf ef við breyttum kosningalögum þannig að listar, sem bornir eru fram til kosninga, hvort sem það er til sveitarstjórnar eða Alþingis, séu með ónúmeruðum sætum, fólk sé sett á ónúmeraðan lista og sá kjósandi sem kemur og ætlar sér að kjósa þennan lista í kjörklefanum hefur jafnframt það vald að raða fólki niður til sætis frá 1., 2., 3. o.s.frv. Það væri langbesta leiðin og þar með væru prófkjör óþörf.

Herra forseti. Sú þáltill. sem við ræðum hér er um kosningar og kjördæmaskipan og breytingar þar að lútandi og var reyndar boðað af okkur þingmönnum Frjálslynda flokksins að slík tillaga mundi koma fram fyrr en seinna. Ég ætla ekki að fara að rekja mikið efni tillögunnar. Það hefur hv. 1. flm., Sverrir Hermannsson, gert mjög skilmerkilega. Ég ætla hins vegar aðeins að koma inn á þá umræðu sem hér hefur farið fram og ætli ég byrji þá bara ekki á hv. síðasta ræðumanni. Mikið vildi ég að það væri svo að við gætum verið viss um að þegar sett hafa verið arfavitlaus lög þá mundu menn breyta þeim mjög fljótlega.  Ég vil hins vegar lýsa þeirri skoðun minni að það sem búið er að gera við þessa síðustu kjördæmaskipan hljóti að leiða til þess fyrr en seinna, vonandi, að ýta undir það að þessi mál verði endurskoðuð. Ég sé ekki annað en það hljóti að liggja í farvatninu að landið verði gert að einu kjördæmi. Það eru engin önnur rök sem hníga til þess úr því sem komið er en að svo verði gert og því held ég að sú tillaga sem hér var mælt fyrir og hér er til umræðu sé mjög þörf. Það er nauðsynlegt að taka þessi mál til umfjöllunar fyrr en seinna þó að ekki sé lengra liðið en raun ber vitni frá því að kjördæmaskipanin var samþykkt hér á Alþingi. Það er auðvitað mjög umhendis að sinna kjördæmunum í þeirri stærð sem þau eru orðin og þó að samgöngur hafi virkilega batnað á landinu og séu alltaf að batna, þá er það samt þannig að þetta er geysileg yfirferð ef menn ætla að reyna að sinna þessu sæmilega. Svona til gamans get ég nefnt að ég lenti í því í fyrrasumar að þurfa einn dag að sitja fund á Hólum í Hjaltadal, sem er nokkurn veginn austast í hinu nýja Norðvesturkjördæmi, og hins vegar að mæta daginn eftir vestur á Örlygshöfn sem er nokkurn veginn vestast í hinu nýja kjördæmi. Fundurinn á Hólum í Hjaltadal stóð langt fram undir miðnætti en athöfnin í Örlygshöfn, vestur á Hnjóti átti að hefjast um og upp úr hádegi daginn eftir, svo það var náttúrlega ekkert annað að gera en rúlla sér þessa 480--490 km um nóttina. En svona er þetta. Ef maður hefur lofað því að mæta á einhverjum ákveðnum stað snemma vors og síðan er haldinn einhver ákveðinn fundur daginn áður sem maður vill ekki missa af þá er þetta svona. Það er orðið lengra í kjördæminu í austur/vestur heldur en það var þó að fara héðan frá Reykjavík í nyrstu byggðina áður en kjördæmabreytingin varð. Ég hygg að vegalengd hv. þm. Kristjáns Möllers frá Siglufirði suður undir Hornafjörð sé jafnvel enn lengri alla vega meðan hann er ekki búinn að fá þau göng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar sem fyrirhuguð eru. 

Herra forseti. Ég get ekki orða bundist yfir þessari umræðu. Hún er algerlega með ólíkindum satt að segja. Að hér skuli hver hv. þm. á fætur öðrum koma upp og tala í þá veru að sú breyting sem gerð var á kjördæmaskipaninni sl. vor, fyrir tæpu ári síðan, sé óskapnaður, ómöguleg með öllu og gefa þar jafnframt til kynna að skipan mála fyrir þann tíma hafi verið svo góð að þar hafi engu mátt breyta. Ég segi bara enn og aftur: Ég kalla eftir hugmyndum og tillögum þessara ágætu hv. þm. um betrumbætur á því fyrirkomulagi sem var. Hvernig var það, herra forseti? Hér var eitt atkvæði í Reykjavík og á suðvesturhorninu jafngildi fjögurra í fámennustu kjördæmunum. Það var engin sátt um það neins staðar, hvergi. Það voru allir sammála um það í þessum sal, og ég hygg alls staðar í þjóðfélaginu, að á þessu þyrfti að taka. En það var auðvitað vandaverkið að gera það svo að vit væri í. Ég segi eins og er, herra forseti, að menn gleyma því að árangurinn af þessari kjördæmabreytingu er sá að það er stjórnarskrárbundið að þetta misvægi atkvæða megi aldrei verða meira en 1:2 og það eitt út af fyrir sig er umtalsverður árangur. Ég bið því hv. þingmenn um að fara varlega í að úthrópa þetta kerfi. Ég velti líka vöngum yfir því að á sama tíma og hv. þm. kvarta yfir stórum og víðfeðmum kjördæmum, þá er verið að biðja um að landið verði allt eitt kjördæmi. Hvaða samhengi er í umræðu af þessum toga? Það er auðvitað ekki neitt. Skoðun mín er einfaldlega sú, og ég barðist fyrir því í þeirri kjördæmanefnd sem ég sat í, að við stækkuðum kjördæmin og fækkuðum þeim og að við fjölguðum jafnframt þeim þingmönnum sem sitja í þessum sömu kjördæmum. Menn tala hér eins og ekkert hafi gerst í þeim efnum. Við erum að tala um það að í Suðausturkjördæmi verði 10 þingmenn, í Norðausturkjördæmi verði 10 þingmenn, í Suðurlandskjördæmi verði 10 þingmenn.

Nei.

Jú, það er bara þannig. Og menn tala um að því sé ekki að heilsa að þarna verði verkaskipting á milli. Auðvitað verður það þannig þegar landið verður allt eitt kjördæmi að þá munu stjórnmálaflokkarnir, hvort sem þeir eru með 10, 20 eða 30 menn á þingi, væntanlega skipta eitthvað með sér verkum þannig að einhverjir þingmenn í þeirra hópi munu sjá meira um einn landshluta en annan. Þó vil ég taka það skýrt fram, herra forseti, að ég hef aldrei litið þetta jafnþröngum augum og mér virðast margir gera hér. Ég hef gjarnan litið þannig á að ég sé þrátt fyrir allt þingmaður þjóðarinnar og hefði gjarnan viljað sinna landsbyggðinni jafnt sem því kjördæmi sem ég er kjörinn frá. Herra forseti. Ræðum nú þetta mál eilítið í samhengi. Ég segi enn og aftur og það er þess vegna sem ég get ekki orða bundist hér að þingmenn sem tala um þetta sem einhvern óskapnað þegar við höfum náð verulegum árangri í jöfnun atkvæða, höfum náð verulegum árangri í þá veru, og gætum að því að allir stóru stjórnmálaflokkarnir eða þeir hefðbundnu sem hér sitja á Alþingi, að vísu að Frjálslynda flokknum undanskildum, eiga samkvæmt kosningaúrslitum langt aftur í tímann raunhæfan og verulegan möguleika á því að fá fulltrúa í hverju einasta kjördæmi. Hér á árum áður var það nú þannig að sumir flokkar voru þingmannslausir yfir hálft og heilt landið. Og það var líka verið að gaumgæfa það að það væri víð og góð ,,representasjón`` vítt og breitt um landið í öllum kjördæmum. Menn mega því ekki tala hér út í bláinn heldur verður að skoða málið eins og það er lagt fyrir. Þetta er auðvitað ekki gallalaust. Vafalaust á eftir að lagfæra þetta og þessu má breyta. Ég dreg ekkert undan með það, gerði það ekki á þeim tíma og geri það ekki nú, að ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við eigum að gera landið allt að einu kjördæmi, og að því leytinu til tek ég undir þá till. til þál. sem hér er til umræðu og er margt ágætt um hana að segja. En að nálgast það viðfangsefni með þeim hætti sem hér hefur verið gert, að hér komi hv. þm. hver um annan þveran og sjái bara hinn svarta í hverju einasta horni þegar þessi kjördæmaskipun er rædd, það er svo fjarri lagi og nær engri átt. Ég ætla ekki að segja meira um þetta, herra forseti. Ég gat bara ekki orða bundist. Að lyktum þetta. Það hefur líka verið í tísku, af því að mér hefur einkum dvalist utan höfuðborgarsvæðisins, að Reykjavíkurþingmenn hafa hver um annan þveran, af því að þeim hefur fundist það passa, stundum gagnrýnt það að skipta Reykjavík í tvennt. Hvað er að því? Það er nákvæmlega ekkert að því. Það er kvartað yfir því að hér séu 18 eða 20 þingmenn, þeir verða 22 eftir kjördæmabreytinguna, fjölgar um fjóra, og þeir hafi náttúrlega sökum stærðar borgarinnar átt erfitt með að tengjast kjósendum sínum, íbúafjölda upp á 110 þúsund manns. Og þetta var m.a. tilraun til að smækka það kjördæmi til að kjörnir fulltrúar hefðu meiri nálgun við kjósendur sína, þá aðila sem krossuðu við þá. Það var líka verið að huga að þessu. Skoðum þetta mál í einhverju samhengi, herra forseti, en förum ekki um víðan völl í svona bjálfagangi.

Herra forseti. Í sambandi við það sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson nefndi að það væri verið að fjölga þingmönnum í kjördæmi, þá er þetta einhver misskilningur. Til að mynda hafa verið hið fæsta 15 þingmenn fyrir landshlutann frá Hvalfjarðarbotni að Siglufirði upp í 18 þingmenn, ef ég man rétt, vegna uppbótarsæta sem þeim hefur verið úthlutað. Þeim mun auðvitað fækka, enda ekki annars kostur til þess að ná einhverju meira vægi atkvæða. En spurningin er ekki sú að vísa til þess að það hafi verið enn verra ástand áður um ójafnvægi atkvæða, heldur það að við getum engan veginn sætt okkur við að það sé helmingsmunur. Með engu móti. Við getum ekki sætt okkur við neitt annað en að það sé fullkomið jafnvægi atkvæða. En ég vil að öðru leyti þakka fyrir þessa umræðu. Hér hafa allir fulltrúar þeirra flokka sem mættir eru í þingsal lýst yfir nauðsyn þess að jafna atkvæðisréttinn og gera landið allt að einu kjördæmi. Ég átti ekki von á því að þingmenn Framsfl. sætu undir þessari umræðu, enda mundi seint draga til þess að þeir léðu réttlætinu í þessu máli atfylgi sitt. En ég vænti þess þess vegna að þetta mál komi hið fyrsta úr nefnd og að við setjumst niður og reynum að ná skynsamlegri niðurstöðu í þessu undirstöðumáli lýðræðisins í landinu.

Herra forseti. Þetta snýst alltaf að lyktum um þetta: Eiga menn að una því versta og halda sig við það af því að þeir fá ekki hið albesta? Ég kaus þá leiðina að velja það skásta sem í spilunum var. Gleymum því ekki, og það veit hv. þm. Sverrir Hermannsson eins og ég, að menn hafa verið að berjast við það allt frá 1959 að lagfæra þá skipan sem á var komið á þeim tíma. Ég vil líka spyrja af því að hann man það væntanlega mjög vel: Hvert var helsta álitaefnið og ágreiningsefnið í þeirri kjördæmabreytingu? Jú, kjördæmin yrðu svo stór, þau yrðu svo víðfeðm, það yrði svo erfitt fyrir þingmenn að sinna þeim. Hefur maður heyrt þetta síðar? Já, maður hefur auðvitað heyrt þetta síðar. Herra forseti. Það er að sönnu rétt ef hv. þm. leggur saman Vesturlandskjördæmi, Vestfjarðakjördæmi og Norðurlandskjördæmi vestra að þá fækkar þingmönnum. En hvernig hefur þetta fyrirkomulag verið af því að hv. þm. þekkir mætavel til í hinni gömlu kjördæmaskipan. Fimm þingmenn Vestfjarða voru ekki í miklu samráði við þá þingmenn sem voru á Vesturlandi, hvað þá heldur þingmenn á Norðurl. v. Nei, þar var hver fyrir sig. En í þessu tilfelli eru menn að reyna að komast út úr þessum þröngu sérhagsmunum kjördæmanna og víkka þessa sýn og taka þá höndum saman um Landsbyggðina, með stórum staf, eins og hér hefur verið talsvert talað um, þannig að hér er ólíku saman að jafna. Þess vegna undirstrika ég það að það eru stærri þingmannahópar fyrir þessi stærri kjördæmi undir þeim formerkjum sem ég lýsti áðan. En meginatriðið er það, herra forseti, að okkur miðar í rétta átt. Ég skal engu um það spá hvað við lifum lengi við þessa kjördæmaskipan. Við lifðum við hina gömlu frá 1959 í ein 40 ár. Það datt engum í hug þegar á var sett, en menn reyndu strax á fyrsta áratug, þ.e. sjötta áratugnum, að setjast við að lagfæra þá kjördæmaskipan. Það tók 30 ár.

Herra forseti. Tíu þingmönnum verður úthlutað landsvæðið frá Hvalfjarðarbotni og norður í Fljót í Skagafirði. Öðrum tíu frá og með Siglufirði að Eystrahorni eins og nú standa sakir og þriðja tugnum frá Eystrahorni og hingað að bæjardyrum Reykjavíkur eða Hafnarfjarðar öllu heldur. Það sem ég tel nauðsyn á er að 63 þingmenn eins og þeir eru eða 52 eins og ég legg til fái allt landið til umsýslu og geti skipt með sér verkum og hólfi þetta ekkert niður vegna þess að þeir tíu sem koma til með að þjóna vesturhluta landsins munu ekkert frekara samráð hafa við austurhlutann en gerðist áður milli hinna kjördæmanna eins og þau voru skipuð. En aðalmálið er að við erum sammála um að komast út úr þessu ófremdarástandi.

Herra forseti. Aðeins örstutt. Ég get verið sammála hv. þm. um þetta meginatriði sem hann nefndi. En er þá ekki eiginlega borðleggjandi og eðlilegt að hv. þm. í þeirri kjördæmaskipan sem við höfum sett okkur fari að vinna eins og landið væri eitt kjördæmi? Væru ekki í þessum gömlu hólfum heldur færu milli kjördæma og legðu hver öðrum lið í sínu pólitíska starfi. Til er ég.

Hæstv. forseti. Þetta hefur verið hin skemmtilegasta umræða. Ég ætla ekki að fara að munnhöggvast mikið við minn góða samflokksmann, Guðmund Árna Stefánsson, sem sat fyrir hönd Alþfl. í þessari nefnd. Við höfum áður farið í gegnum það. Ég held að það hafi áður komið skýrt fram að ég vildi leggja niður þessi gömlu kjördæmi og það atkvæðamisvægi sem þar var og vildi stíga skrefið til fulls með því að gera landið að einu kjördæmi, að allir hefðu jafnan rétt. Ég hafði reyndar þann fyrirvara á, sem virðist vera ákaflega erfitt að koma fyrir, að jafna jafnframt lífskjör manna, sama hvar þeir búa á landinu. Með öðrum orðum er ég ekki sammála því að íbúi á Raufarhöfn hafi fjögur atkvæði en íbúi í Reykjavík eitt atkvæði en ég er heldur ekki sammála því að íbúi á Raufarhöfn þurfi að borga margfalt meira fyrir ýmsa samfélagslega þjónustu umfram íbúa Reykjavíkur. Ég er tilbúinn til að vinna að því og hef áður sagt að við skulum jafna þetta allt saman fullkomlega. Þegar við erum að tala um vegalengdir í þessu nýja kjördæmi og í nýjum kjördæmum, og miðum við nýju kjördæmaskipunina, þá er það þannig að þó svo við værum með eitt kjördæmi, þá yrði þetta sennilega gert svipað og í fótbolta, ef við erum að stilla upp meistaraflokki FH í leik, að mönnum yrði skipt niður á framboðslistann, þennan eina framboðslista, eftir kjördæmum, eftir landshlutum og menn yrðu látnir dekka það svæði og spila hvort sem það væru sóknarmenn, varnarmenn eða eitthvað þannig. Rétt svo í lokin ítreka ég það sem ég sagði áðan um misvægi atkvæða. Við áttum í Norðurl. v. einu sinni þingmann sem hét Finnur Torfi Stefánsson. Hann hafði flugpróf. Það væri flott fyrir þennan ágæta mann að bjóða sig fram núna með flugréttindin og geta flogið milli svæða. Ég vil svo rétt í lokin bjóða samflokksmanni mínum í kjördæmayfirferð í vor sem mun hefjast í Hrútafirði og fara austur um og við munum enda á Eystrahorni. En ég bið hann að taka frá eins og 10--15 daga í það ferðalag.

Herra forseti. Það þarf ekkert að orðlengja þetta. Við erum í meginatriðum sammála um að það þarf jöfnuð í atkvæðavægi, það þarf jöfnuð í lífskjörum hér á landi hvort sem það er milli landsbyggðar og þéttbýlis ellegar milli þeirra ólíku stétta sem landið byggja. En við komum alltaf að þessu sama vandamáli. Í þessu hefur togstreitan verið fólgin alla tíð, að sumir hafa viljað tengja þetta mjög náið saman en aðrir hafa viljað halda þessu talsvert aðskildu. Það hefur gert það að verkum að umræðan hefur verið býsna skemmtileg og fróðleg um kjördæmamálið árum og áratugum saman en aldrei mjakast eitt einasta hænufet. Um það stóð valið fyrir einhverjum missirum síðan þegar þessi vinna var í gang sett 1997 ef ég man rétt í þeirri kjördæmanefnd sem þá var skipuð að menn héldu áfram þessari umræðu fram og til baka, út og suður og kæmust ekki hænufet ellegar að mönnum miðaði eitthvað á leið. Ég held að þrátt fyrir allt, og ég ætla ekki að hafa stærri orð um það, hafi mönnum miðað mjög verulega í rétta átt, auðvitað ekki alla leið. Þá var spurningin: Átti að taka þessi skref í rétta átt eða átti að sleppa þeim? Það var aldrei neinn vafi í mínum huga að við áttum að taka þessi skref þó að þau væru kannski allt of smá fyrir suma.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja sem ég flyt ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, Guðmundi Árna Stefánssyni, Jóhanni Ársælssyni, Sigríði Jóhannesdóttur, Ástu R. Jóhannesdóttur, Kristjáni L. Möller, Bryndísi Hlöðversdóttur og Gísla S. Einarssyni. Það er skoðun mín að þó að mörg brýn verkefni séu aðkallandi í þjóðfélaginu þá séu það reyndar tvö sem standa nokkuð upp úr og beri að taka á. Auk þess máls sem við fjöllum um, þá er það ástandið á leigumarkaðnum. En hér erum við að fjalla um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja og ég held að flestir geti verið sammála um að þetta er sá hópur sem er aðkallandi að bæta kjör hjá og þetta er sá hópur sem hefur orðið út undan í góðærinu. Það er skoðun mín að hæstv. heilbrrh., sem er viðstödd þessa umræðu og ég vil þakka fyrir það, hafi svo sannarlega hug á að bæta kjör þessa hóps og hún hefur á margan hátt sýnt það en ég held að erfiðleika hennar sé fyrst og fremst að finna í ríkisstjórninni og hún hafi ekki stuðning við það sem hún gjarnan vildi gera til þess að bæta kjör aldraðra og öryrkja. Ég vil líka nefna það hér að ég held að mikil málafylgja bæði Öryrkjabandalagsins og Samtaka aldraðra á umliðnum árum sé vonandi að skila sér ef ríkisstjórnin lætur af því verða sem öryrkjum og öldruðum hefur verið lofað, þ.e. að til þeirra komi mjög mikil kjarabót núna um miðjan apríl nk. Sú tillaga sem við ræðum hér um fjallar um það að fela ríkisstjórninni í samráði við samtök aldraðra og öryrkja að koma á afkomutryggingu fyrir lífeyrisþega svo að enginn þurfi að una fátækt eða óvissu um kjör sín. Þá skal sérstaklega taka tillit til sérstöðu ungra öryrkja sem verða fyrir varanlegri örorku á æskuárum. Samningur um afkomutryggingu á samkvæmt tillögunni að taka gildi frá og með 1. janúar 2001, sem nú er liðinn, og á samkvæmt tillögu okkar að vera undirstaða nýrra laga um almannatryggingar. Það hefur lengi verið á borðum margra heilbrigðisráðherra að fara í heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu og er það mjög brýnt úrlausnarefni en engu að síður getur það ekki beðið að taka á afkomumálum aldraðra og öryrkja eins og hér er lagt til. Til að ná því markmiði sem að er stefnt með þessari tillögu á að taka upp viðræður milli stjórnvalda og samtaka lífeyrisþega um nýjan samning um afkomutryggingu sem komi til framkvæmda um næstu áramót --- þessi tillaga var lögð til fyrir áramótin --- og verði síðan undirstaða nýrra laga um almannatryggingar. Ég held að það sé staðreynd sem við stöndum frammi fyrir að velferðarkerfið á Íslandi er miklu veikara en annars staðar á Norðurlöndum og útgjöld ríkissjóðs hér mun minni en annars staðar gerist. Opinber útgjöld til elli- og örorkulífeyrisþega eru t.d. miklu lægri hér á landi en í flestum OECD-löndunum. Ég vil halda því fram að í því efnahagsumhverfi sem við búum við nú sé mjög brýnt að hafa öflugt velferðarkerfi sem tryggir að enginn þurfi að þola fátækt eða öryggisleysi. Í löndum þar sem óheft frjálshyggja og markaðshyggja er allsráðandi í stefnu stjórnvalda, eins og gætir mjög í stefnu þessarar ríkisstjórnar, hefur bilið milli ríkra og fátækra breikkað. Þetta hefur líka gerst á Íslandi. Atvinnu- og ráðstöfunartekjur þeirra tekjuhærri í þjóðfélaginu hafa á undanförnum árum aukist mun meira en þeirra tekjulægri, þannig að misskiptingin hefur vaxið. Það er það sem við höfum verið að sjá t.d. líka varðandi kjör aldraðra og öryrkja að bilið hefur sífellt verið að breikka milli lágmarkslauna í landinu og lífeyris, en lengst af, fyrir um áratug síðan héldust nokkurn veginn í hendur lægstu laun í landinu og lágmarkslífeyrir. Ég held að það sé ekkert ofsagt um það að stór hluti öryrkja er undir skilgreindum fátæktarmörkum sem notuð hafa verið bæði hér á landi og annars staðar í Evrópu og var sú viðmiðun notuð í t.d. rannsókn OECD-landanna um tekjuskiptingu á árinu 1998 frekar en 1999, herra forseti. Í skýrslu sem forsrh. lagði fyrir þingi fyrir tveimur til þremur árum, um stöðu öryrkja almennt, kom fram að 3.400 af 7.900 öryrkjum væru með á bilinu 40--60 þús. kr. í heildartekjur og 43% öryrkja fengju engar greiðslur úr lífeyrissjóðum, sem er afar athyglisvert, og flestir öryrkjar sem á annað borð fengu greiðslur úr lífeyrissjóðum voru með á bilinu 10--30 þús. á mánuði úr sínum lífeyrissjóði. Gerður hefur verið ýmiss konar samanburður á hve bilið hefur breikkað milli lífeyrisgreiðslna og launa, m.a. hefur komið fram hjá Öryrkjabandalaginu að árin 1995--1999 hækkuðu lágmarkslaun um 52% en örorkulífeyrir og tekjutrygging einungis um 17,4%. Ég held að það alvarlegasta sem þessi ríkisstjórnin hefur gert hafi verið að slíta á tengsl launa og lífeyris eins og gert var á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar. Ég held að það sé sama hvaða mælikvarði er notaður, hvort sem það eru lágmarkslaun, launaþróun, launavísitala, allir þessir mælikvarðar sýna að lífeyrisþegar hafa dregist langt aftur úr öðrum hópum og því ekkert ofsagt að öryrkjar og aldraðir hafa ekki fengið það sem þeim ber af góðærinu. Samtök aldraðra hafa einnig sett fram samanburð sem sýnir hve kjör lífeyrisþega hafa dregist verulega aftur úr, að grunnlífeyrir og tekjutrygging voru samtals 51,7% af meðaldagvinnulaunum verkamanna á árinu 1991 en 1999 var hlutfallið komið niður í 43,8%. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún kannist við þessa tölu og hvort sú tala sem Samtök aldraðra hafa teflt fram sé notuð sem ein af þeim forsendum sem sú nefnd sem fjallar um auknar bætur og aukna tryggingu fyrir lífeyrisþega noti sem viðmiðun til grundvallar. Vegna þess að ef þetta viðmið er notað til grundvallar þyrfti grunnlífeyrir og tekjutrygging að hækka um 18% til þess að lífeyrisþegar haldi stöðu sinni gagnvart verkafólki. Þá erum við að tala um að auka lífeyrisgreiðslur um 3--4 milljarða kr. til að hlutfallið milli dagvinnulauna verkamanna og lífeyrisgreiðslna, þ.e. grunnlífeyrir og tekjutrygging, sé það sama nú og var árið 1991. Ég held því að ef verið er að tala um að gera eitthvað raunhæft í þessu efni, þá sé ekki hægt að skila minna til aldraðra og öryrkja nú á vormánuðum en þessum 3--4 milljörðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki hægt að treysta því að niðurstöðu sé að vænta um bætt kjör öryrkja og aldraðra 15. apríl? Því að ég geri ráð fyrir að við séum að tala um lagabreytingar í því sambandi og spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé líklegt að við séum að tala um lagabreytingar sem Alþingi þyrfti þá að fjalla um. Ég geri mér auðvitað fulla grein fyrir því að ráðherra er ekki í stakk búin til þess að gera þinginu grein fyrir því hver niðurstaða verður þar sem nefndin hefur ekki skilað af sér en ég geri þó ráð fyrir að lagabreytingar þurfi að koma til. Ég vil einnig spyrja ráðherrann að því hvort nefndin hafi það verkefni eða þær leiðbeiningar frá ríkisstjórninni að gera sérstakar úrbætur fyrir unga öryrkja en á það hefur t.d. Öryrkjabandalagið lagt áherslu. Það hefur verið með tillögu um að bæta sérstaklega kjör ungra öryrkja sem hafa orðið fyrir varanlegri örorku 20 ára eða yngri og er á þá leið að grunnlífeyrir þeirra nemi ekki lægri upphæð en tiltekinni fjárhæð sem á sínum tíma var 51 þús. þannig að gert yrði sérstakt átak að því er varðar það að bæta stöðu ungra öryrkja. Þó að hæstv. ráðherra geti ekki upplýst okkur um það hvað muni verða á borði hennar í aprílmánuði sem hún kynnir örorkuþegum og lífeyrisþegum, þá spyr ég hana hvort hún geti gert okkur grein fyrir því erindisbréfi sem nefndin hefur að vinna eftir þannig að það geti varpað einhverju ljósi á það í hvaða farvegi nefndin er að vinna í sínu verki vegna þess að það hjálpar auðvitað líka til í meðferð þessarar tillögu fyrir þá nefnd sem fær það verkefni að skoða þessa tillögu. Ef miðað er við nýlega kjarasamninga, herra forseti, stefnir í að grunnlífeyrir og tekjutrygging haldi áfram að lækka sem hlutfall af launum verkamanna og verður hlutfallið að óbreyttu komið niður í 42,4% árið 2003. Árið 1989 námu lífeyrisgreiðslur 80,2% af lágmarkslaunum verkakarla en þetta hlutfall var 60,5% árið 1998 og 64% á sl. ári. Ég geri mér alveg grein fyrir því að lífeyrisþegar voru ekkert of sælir af kjörum sínum, t.d. í niðursveiflu í efnahagslífinu 1988 og 1993 en þá var þó miklu betur reynt að tryggja að lífeyrir öryrkja og aldraðra fylgdi lágmarkslaunum. Ég vil einnig spyrja ráðherrann um þær breytingar sem urðu með lagasetningunni 1998 því að þá tók ríkisstjórnin á því að reyna að lagfæra það sem hafði verið gert með lagasetnngu 1995, þ.e. að slíta á tengsl lífeyris og launa, en þá var ákveðið með lögum sem tóku gildi í byrjun árs 1998 að bætur almannatrygginga ættu að breytast í samræmi við þróun launa en hækka þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Á þessu tímabili hafa lífeyrisgreiðslurnar undantekningarlaust verið miðaðar við það sem lægst hefur gefið lífeyrisþegum, þ.e. vísitölu neysluverðs í stað launavísitölu. Þannig hafa lífeyrisgreiðslur einungis hækkað um 11% á þessu tímabili en launavísitalan hefur hækkað mun meira eða um 17%. Ég veit það því að ég hef kynnt mér nefndarálit þingmanna sem fjölluðu um þetta mál 1998 að þeir stóðu í þeirri trú að það ætti frá 1998 að miða kjör lífeyrisþega við launavísitöluna sem hefur hækkað á þessu tímabili um 17% en lífeyrisgreiðslurnar hafa einungis hækkað um 11%. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um skilning hennar á þeirri lagabreytingu sem gerð var 1998 því að af orðum hæstv. forsrh. mátti líka skilja að miða ætti við launavísitölu sem hefði, ef eftir henni hefði verið farið, gefið lífeyrisþegum miklu meira en þeir hafa borið úr býtum á sl. 2--3 árum. Kaupmáttur lífeyrisgreiðslna hefur vegna þessa hækkað mun minna en kaupmáttur almennra launa en á þessu tímabili, þ.e. janúar 1998 til september 2000 hefur kaupmáttur almennra launa hækkað um 8,7% en kaupmáttur grunnlífeyris og tekjutryggingar hefur einungis hækkað um 2% eða fjórum sinnum minna en hjá launafólki á þessu tímabili. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi skoðað þetta vegna þess að ég tel að nóg hafi verið gengið á hlut lífeyrisþeganna frá árinu 1995 þó að stjórnvöld reyndu að fylgja þeirri lagasetningu sem gerð var 1998 sem ég veit að lífeyrisþegar bundu miklar vonir við og treystu á að nú yrði eftirleiðis miðað við launavísitölu. Ég spyr því ráðherrann: Hefur hún þann skilning á þessari lagabreytingu að miða hafi átt við launavísitölu? Herra forseti. Sú tillaga sem ég mæli fyrir tekur fyrst og fremst mið af því að koma á sérstakri afkomutryggingu fyrir lífeyrisþega. Einnig vantar að farið sé út í heildarstefnumótun almennt í málefnum þessara hópa því að auk tryggingagreiðslna og að bæta framfærslukjör þessara hópa þarf líka að skoða húsnæðis- og atvinnumál aldraðra og skoða þarf markvissa stefnumótun í uppbyggingu á dvalar- og hjúkrunarheimilum fyrir aldraða en þar eru langir biðlistar t.d. eftir hjúkrunarheimilum. En samkvæmt tillögu þessari má ætla að þegar hún kemst til framkvæmda, kosti a.m.k. 3--5 milljarða að gera sérstakt átak í málefnum þessara hópa og ungra öryrkja og til álita kemur að skipta þessum útgjöldum niður en ég held að til þess að mæta því tapi sem þessir hópar hafa orðið fyrir á umliðnum árum af því að þeir hafa ekki fengið það sama og aðrir, þá þurfi a.m.k. að bæta lífeyrisgreiðslur til þeirra hópa um 3--5 milljarða kr. Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem ég á ólokið í framsögu minni en ég bíð með þau þar til ég kemst aftur að síðar í umræðunni en vænti þess að hæstv. ráðherra svari þeim spurningum sem ég hef beint til hennar. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þessi tillaga er komin til umræðu. Í aðdraganda síðustu kosninga var þessi stefnumörkun rædd á vegum Samfylkingarinnar og við töluðum fyrir slíku máli í kosningabaráttunni eins og hér hefur verið flutt. Hérna erum við að tala um öryggisnet. Við erum að tala um öryggisnet fyrir þá sem ekki hafa nægilega góðan lífeyri til að framfleyta sér. Þetta öryggisnet er að vísu ætlað fyrir aldraða og öryrkja en ég vil taka það fram strax í upphafi ræðu minnar að ég tel að þegar menn hafa komið á slíku öryggisneti fyrir aldraða og öryrkja, muni í framhaldi af því verða skoðað nákvæmlega hvernig sambærilegt öryggisnet eigi að vera fyrir alla sem lenda í því að verða tekjulausir af einhverjum ástæðum. Það er ýmislegt í velferðarkerfi okkar sem ekki virkar eins og skyldi og þess vegna eru vandamál uppi. Það hafa ekki allir lífeyrissjóði til að grípa til af ýmsum ástæðum, ástæðum sem menn hafa kannski ekki getað ráðið við. Það getur verið atvinnuleysi, það geta verið veikindi, það getur verið ýmislegt sem kemur til. En menn mega ekki gleyma einu. Samfélagið ber alltaf ábyrgð á afkomu fólks. Það er alveg sama hvers vegna menn eru í þrotum á gamalsaldri. Við hljótum alltaf að bera ábyrgð á því að fólk hafi eitthvað sér til framfæris einfaldlega vegna þess að í siðuðu samfélagi teljum við það vera grunnskyldu okkar að sjá fólki fyrir framfæri. Þetta er ekki bara skylda, þetta er líka réttur fólks, en það er því miður enn þá þannig að margt fólk í þjóðfélaginu á erfitt með að taka við hjálp samfélagsins vegna þess að það hefur ekki tileinkað sér þann hugsunarhátt sem þarf að vera, þ.e. að fólk á að líta á þessa hluti sem sinn rétt. Gamli hugsunarhátturinn að menn mættu ekki þiggja af sveit eins og var áður fyrr er auðvitað aftan úr forneskju og á ekki heima í nútímasamfélagi. Það er ekki verið að rétta að fólki fjármuni frá hinu opinbera nema nauðsyn beri til og reglurnar miðast við það. Það sem hér er verið að tala um er í raun og veru öryggisnet sem á að koma til þegar fólk hefur ekki nægar tekjur með almennum hætti, annaðhvort af lífeyri eða með öðrum ráðum. En hvert hefur mat samfélagsins verið á slíkri afkomutryggingu eins og við erum að tala um núna? Vissulega er hægt að halda því fram að þjóðfélagið hafi boðið þegnunum upp á vissa afkomutryggingu en hvert hefur þá matið verið? Það er nefnilega nýlega búið að dæma í slíku máli. Eftir dóm Hæstaréttar í öryrkjamálinu settist þar til skipaður hópur lögfræðinga ríkisstjórnarinnar yfir það hver afkomutrygging öryrkja ætti að vera og nú er búið að útfæra þetta yfir á aldraða. Hver varð niðurstaðan? Niðurstaðan varð sú að lágmarkið sem menn hefðu sér til framfæris ætti að vera 43 þús. kr. og það stendur. Það er sú tala sem núverandi stjórnvöld telja að eigi að vera lágmarksframfærsla fyrir einstaklinga. Þess vegna er full ástæða til að spyrja og fá kannski á því nánari útskýringar hver afstaða hæstv. ráðherra er þá til framfærsluréttar einstaklinga í þjóðfélaginu eins og hér er lagt til. Hér er verið að tala um einstaklinga og lágmarkslífeyri fyrir þá. Auðvitað er ömurlegt til þess að vita að síðasta afrek hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli hafi komið til vegna þess að hún hraktist undan dómum og undan dómi Hæstaréttar. Hún tók dóminum eins og við þekkjum. Þann dóm var reynt að túlka eins þröngt og menn höfðu hugmyndaflug til. Hugmyndaflugið náði býsna langt og það endaði með því að menn héldu áfram að skerða lífeyri sem þó hafði í dómsorði verið mælt fyrir um að ekki mætti skerða. Ég ætla hins vegar ekki að fara í þá umræðu núna. Ég ætla að bæta við fáeinum orðum um að ég tel almenna þörf á þeim ráðum sem við gefum í þessari tillögu. Ég held að hægt sé að einfalda velferðarkerfi okkar í framhaldi af því að menn taki upp slíka afkomutryggingu. Þá þarf ekki eins margvísleg úrræði og menn hafa undanfarið reynt að grípa til. Við teljum að ekki verði þörf á ýmsum þeim úrræðum sem nú eru til staðar ef afkomutrygging verður tekin upp með þessum hætti. Allir hefðu þá þetta öryggisnet. Ég held að það sé full ástæða til að reyna að einfalda velferðarkerfið. Einstaklingarnir þekkja það ekki nægilega vel og við, hér á hv. Alþingi, erum meira að segja ekki nógu meðvituð um hvernig hin einstöku réttindi virka þegar mörg koma saman. Ég held meira að segja að það hafi að mörgu leyti verið nauðsynlegur skóli sem hv. alþm. fóru í gegnum í vetur þegar við höfðum til umræðu málefni öryrkja eftir dóm Hæstaréttar. Ég verð að meðganga það sjálfur að ég lærði ýmislegt í þeirri umræðu sem ég vissi ekki áður. Mér kom ýmilegt mjög á óvart, m.a. varð ég enn betur meðvitaður um að fólk í þessu ríka þjóðfélagi á Íslandi getur búið við ákaflega bág kjör og haft ákaflega lítið sér til framfæris. Þó er þjóðin, samkvæmt upplýsingum þeirra sem styðja þessa ríkisstjórn og ráðherra hér, dag eftir dag, sú fimmta ríkasta í veröldinni. Ég vil meina að menn sem telja sig í þeim hópi eigi að hafa mikinn metnað til að sjá til að hér séu engir fátækir og allir hafi nóg sér til viðurværis.

Herra forseti. Við ræðum hér till. til þál. um afkomutryggingu, þar sem lagt er til að kjör lífeyrisþega, aldraðra og öryrkja verði bætt og komið á afkomutryggingu fyrir þá svo þeir þurfi ekki að búa við fátækt eða óvissu um kjör sín. Við teljum að þar eigi sérstaklega að taka á stöðu ungra öryrkja. Það er í raun áfellisdómur yfir velferðarkerfi okkar að svona tillaga þurfi að koma fram. Við höfum vissulega byggt upp velferðarkerfi okkar og eigum okkar almannatryggingar en því miður er svo illa komið fyrir kerfinu að það þarf að taka sérstaklega á því. Við leggjum til að það verði gert á þann hátt sem lýst er í þessu þingmáli. Þjóðfélag sem ekki býr vel að öldruðum, öryrkjum og þeim sem eiga undir högg að sækja getur ekki talist velferðarþjóðfélag. Það stendur ekki undir nafni. Ef við horfum bara til nágrannalanda okkar og sjáum hvernig búið er að þessum hópum þar, þá getum við nefnt að á Norðurlöndunum eru grunnréttindi aldraðra og öryrkja t.d. ekki undir 100.000 kr. íslenskum. Ég er að tala um grunnréttindin og þá eiga eftir að koma fleiri viðbótargreiðslur og bótaflokkar. Á sama tíma eru grundvallarréttindin hér á landi um 50.000 kr., þ.e. grunnlífeyrir og tekjutrygging eru rúmar 50.000 kr. Lífeyrisþegar sem býr ekki einn en er ekki í hjónabandi getur haft rúmar 50.000 kr. en ef hann er í hjónabandi þá hefur ríkisstjórninni sem nú situr ákveðið að hann skuli hafa 43.000 kr., sú upphæð hæfi þeim. Á sama tíma og lágmarkslaun í landinu eru í kringum 90.000 kr. eru lífeyrisþegum og öldruðum skammtaðar 43.000 kr., 51.000 eða í mesta lagi 63.000, búi þeir aleinir og hafi almannatryggingabæturnar. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur verið veist að kjörum þessa hóps þó að hér hafi ríkt góðæri. Þess vegna þarf m.a. að taka á þessum málum eins og hér er lagt til. Útgjöld lífeyrisþega hafa aftur á móti hækkað mjög, t.d. hafa lyf hjá gömlu fólki hækkað um fleiri hundruð prósent í sumum tilvikum. Ég er hér með samanburðartölur frá eldri borgurum en þeir segja að á sama tíma og lífeyrir og tekjutrygging hækkaði um 23% þá hækkuðu lyfin um 120%. Með því hækka útgjöld þeirra mikið. Það er ekki að ástæðulausu sem aldraðir og öryrkjar hafa staðið fyrir utan þinghúsið þegar við höfum komið hér saman að hausti til að minna á kjör sín. Fólk er ekki að gera það gamni sínu. Fólk gerir það auðvitað vegna þess að það kreppir verulega að þessum hópi. Það hefur verið staðið illa að því að gæta að kjörum þessa fólks. Einnig hefur verið veist að öryrkjum og öldruðum þegar kemur að hjónaböndum. Við höfum margoft talað um það hvernig skerðingarreglan vegna tekna maka hefur bitnað á hjónaböndum og fjölskyldulífi þessara hópa. Þó svo að dómur hafi verið kveðinn upp í Hæstarétti þá hefur ríkisstjórnin ekki látið segjast, spyrnt við fótum og haldið áfram að skerða. Ég hef heyrt það frá mörgum lífeyrisþeganum að breytingin sem gerð var breyti litlu um það og sé engin hvatning til þess að menn stofni til fjölskyldu. Síður en svo. Sú regla sem sett var í lögin er þar fyrir utan aðför að konum. Það er full ástæða til að nefna það hér á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, 8. mars, og minna á að með þessari reglu er veist að konum, því 98% þeirra öryrkja sem verða fyrir þessari skerðingarreglu eru konur. Þeir verða fyrir mjög brattri skerðingu, 67% skerðingu vegna eigin tekna, fyrir utan skattinn. Þarna eru því verulegir jaðarskattar lagðir á konur með þeirri lagasetningu sem ríkisstjórnin kom á í kjölfar öryrkjadómsins og stendur til að koma á gagnvart öldruðum. Ég leyfi mér að efast um það, herra forseti, að sú regla standist. En við eigum eftir að fara í þá umræðu. Það er vafamál hvort svo hastarleg skerðingarregla standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, jafnréttislög og samninga. Ég vil líka taka undir það að við eigum ekki að láta það viðgangast að stór hópur lífeyrisþega þurfi að leita á náðir líknarfélaga og hjálparstofnana á ári hverju. Yfir 83% skjólstæðinga Hjálparstofnunar kirkjunnar á síðasta ári voru öryrkjar og atvinnulausir. Árlega þurfa 1.100--1.300 lífeyrisþegar að leita á náðir Hjálparstofnunar kirkjunnar til að fá þar stuðning. Það ber ekki gott vitni ríkisstjórn sem stjórnar í miklu góðæri. Öryrkjabandalagið hefur margoft lýst því hvað stefnan sem ríkisstjórnin hefur haldið uppi gagnvart lífeyrisþegum hefur haft í för með sér gagnvart þeim. Bent hefur verið á að þetta sé aðskilnaðarstefna sem grundvallast á fötlun. Það eru oft börn öryrkjanna sem líða mest, þau líða fyrir þessi kjör. Það má geta þess að börn á framfæri skjólstæðinga Hjálparstofnunar kirkjunnar, þeirra sem leituðu þangað á síðasta ári, voru 1.600 talsins. Herra forseti. Það mætti tína til ýmislegt fleira í stöðu þessa hóps sem sýnir hversu rík þörf er á að þetta þingmáli nái fram að ganga og farið verði í að tryggja afkomu lífeyrisþega, afkomu aldraðra og öryrkja og síðan auðvitað að skoða kjör ýmissa annarra hópa sem eru frá vinnu, eru tekjulausir vegna veikinda, veikinda sinna nánustu eða vegna veikinda barna sinna. Það eru mjög margir hópar sem við þurfum að skoða í kjölfarið á þessu þingmáli.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flm. þessa máls. Ég fékk góðfúslegt leyfi hv. 5. þm. Reykv., Jóhönnu Sigurðardóttur, sem er aðalhöfundurinn að þessu hugverki, til að standa hér sem meðflutningsmaður að þessari tillögu. Ég verð að segja að ég er ákaflega hreykin af því að fá að vera í hópnum. Ég tel að málið sem við flytjum hér, því miður fyrir ákaflega þunnskipuðum þingsal, sé eitt af því merkara sem gerist á þinginu í vetur. Ég held nefnilega að í þessari þáltill. felist ný hugsun. Hv. þm. Sjálfstfl. sem hafa svo ákaft kallað eftir einhverju nýju og spennandi undanfarið, t.d. í umræðum um skólamál eru nánast tilbúnir til að taka þátt í rússneskri rúllettu og fórna sér þar á altari nýjunganna vegna þess að þeir eru svo spenntir fyrir því sem er nýtt, eru því miður fjarstaddir þessa umræðu. Hér er aðeins einn hv. þm. Sjálfstfl., hv. þm. Pétur Blöndal, hv. 10. þm. Reykv. viðstaddur umræðuna. Ég vil svo sannarlega bjóða hann velkominn í hópinn. Mætingin kemur mér sérstaklega á óvart eftir að hafa staðið í að hlusta á og ræða við þá þingmenn Sjálfstfl., sem virtist verða einn allsherjarafturbataflokkur í tengslum við umræðu um öryrkjadóminn og sérstakt þingmál sem hér var flutt og keyrt í gegn í kjölfarið, en í málflutningi þeirra hv. sjálfstæðismanna sem hér töluðu kom í ljós að þeir höfðu lengi haft þungar áhyggjur af stöðu þeirra sem minnst mega sín á Íslandi. Þeir óttuðust það mest í kjölfar dóms um að rétta stöðu þeirra öryrkja sem áttu maka, m.a. maka með þokkalegar tekjur, yrðu þeir peningar sem í þetta færu til að skerða möguleikana á að bæta stöðu þeirra sem minnst máttu sín. Ég verð að segja að ég klökknaði, þetta kom mér svo á óvart. En eitthvað virðist þetta hafa hvarflað frá þeim. Þeir eru ekki mættir hér í þingsal í dag til að fylgja eftir máli sem einmitt gæti leitt til réttlætisins í þessum efnum. Það er alveg rétt, og þar er ég algjörlega sammála hv. þm. Sjálfstfl. sem hér töluðu í liðnum mánuði, að margir þjóðfélagsþegnar á Íslandi búa við kjör sem duga ekki fyrir nauðþurftum eða brýnustu framfærslu. Ég vil vitna til þess að í vetur kom óvænt til mín í heimsókn á skrifstofuna kona sem vinnur við heimilishjálp hjá gömlu fólki og öryrkjum hér í Reykjavík. Hún kom mjög óvænt á skrifstofuna til mín vegna þess að henni fannst hún verða að tala við mig. Og hvað hafði hún að segja mér? Jú, hún hafði það að segja mér að þetta mætti ekki ganga svona lengur. Hún kvaðst send vikulega eða daglega til hjálpar fólki, af Félagsmálstofnun Reykjavíkurborgar, sem ætti svo bágt að það ætti ekki fyrir kaffi á könnuna. Það á varla og sumir ekki fyrir mat seinni part mánaðarins. Það liði önn vegna þess að það ætti barnabarn sem því væri boðið í afmæli hjá og það hefði varla efni á að kaupa smæstu afmælisgjöf til að færa því. Svo bág voru kjör þessa fólks. Það verður að taka það fram að hópurinn sem hún vitnaði þarna til bjó ekki í eigin húsnæði, fólkið borgaði sem sagt húsaleigu, jafnvel þó það væri í leiguhúsnæði á vegum Reykjavíkurborgar. Hún varð auðvitað að ganga fyrir og þá var svo lítið eftir af bótunum að margir áttu ekki fyrir mat út mánuðinn, hvað þá nokkru öðru sem allt eðlilegt fólk í dag langar til að veita sér. Eins og t.d. að gefa barnabörnum sínum gjafir. Ég verð að segja að þegar ég heyri svona sögur þá líður mér afskaplega illa. Mér finnst sökin hjá mér sem alþingismanni hérna á Íslandi. Samt hef ég margoft, eins og ýmsir aðrir, reynt að flytja mál sem fært gætu þessi mál til betri vegar. Því miður hefur ekki verið hlustað á það og því yfirleitt ekki verið sinnt. Þær örlitlu bætur sem hafa komið frá því opinbera til þessa hóps hafa jafnan verið teknar með hinni hendinni. Ég kem að því síðar í máli mínu. Þessi tillaga gerir ráð fyrir að hér verði komið á afkomutryggingu, sem hefur það í för með sér að enginn fær lægri bætur en lægstu verkamannalaun, lægstu umsamin verkamannalaun. Ég verð að segja að mér þykir þetta gríðarlega mikið réttlætismál. Jafnvel þó að viðmiðunin sé lág, þar sem miðað er við lægstu umsamin laun, þá væri þetta þó stórkostleg bót fyrir þá sem minnst mega sín. Þetta mundi ekki kosta þær fjárhæðir að ekki væri hægt að koma þessu í kring, ekki síst vegna þess að á sl. sex árum hefur raunhækkun á tekjum hins opinbera á Íslandi orðið 64 milljarðar kr. Þrátt fyrir þennan gífurlega tekjuauka hafa lífeyrisgreiðslur aldrei verið lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu. Ég vona að þeir hv. þm. sem ekki eru viðstaddir þessa umræðu í dag hafi samt áhuga á að veita þessu máli brautargengi. Það er eins og ég sagði í upphafi máls míns eitt merkasta málið sem lagt hefur verið fram á þessu þingi.

Herra forseti. Við fjöllum um till. til þál. um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja. Þetta er angi af því velferðarkerfi sem við búum við og fjallar í raun um tekjuskiptingu milli þeirra sem eru vinnandi og hinna sem vinna ekki. Í gær eða fyrradag hlustaði ég á fréttir og þar var verið að tala um samkomulag eða viðræður Samtaka aldraðra við ráðherra um nýtt lagafrv. Fréttamaðurinn sagði að hæstv. fjmrh. hefði orðið súr á svipinn sem hann var nú reyndar ekki. En það virðist vera afskaplega almenn skoðun að það sé fjmrh. sem borgi þetta allt saman, bara prívat og persónulega úr eigin kassa. Eigin vasa. Úr buddunni sinni. Það kemur hvergi fram í tillögunni sem við ræðum hver á að borga. Þess sakna ég. Að sjálfsögðu er þetta allt borgað með sköttum. Að sjálfsögðu er þetta allt borgað af vinnandi mönnum. Þegar menn tala um að bæta hag einhvers hóps eins og hátekjulífeyrisþega eða hátekjuöryrkja er það að sjálfsögðu borgað af öllum Íslendingum, jafnt hátekju-Íslendingum sem lágtekju-Íslendingum. Öryrkjadómurinn er ekkert annað en skattlagning á lágtekjufólk til að borga hátekjufólki. Í tillögunni er heldur ekki komið inn á það hvað kerfið er orðið óskaplega flókið. Ég held að það sé nokkuð sem ég er búinn að segja mörgum sinnum. Í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að miða eigi við lægstu laun. Gott og vel. Þetta var gert í áratugi sem varð til þess að ekki var hægt að hækka lægstu laun í landinu og þau urðu skammarlega lág. Þegar ég hóf störf á Alþingi fyrir einum sex árum voru lægstu laun 42.000 kr., herra forseti. Það var skammarlegt. Og það var fólk sem vann raunverulega á þessum töxtum, aðallega konur, og það var skömm að því. Nú hefur með sameiginlegu átaki verkalýðshreyfingarinnar og aðila vinnumarkaðarins, atvinnurekenda, tekist að hækka þessi laun með það að markmiði að hækkunin hefði ekki áhrif út um allt. Það tókst. Menn leyfa sér aftur og aftur að vitna í það að eitthvað hafi ekki hækkað eins og lægstu laun, sem stóð til að hækka umfram allt annað, bætur, laun, laun forstjóra, laun iðnaðarmanna o.s.frv. Sú tillaga sem við ræðum er um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja. Hún er til staðar í dag, herra forseti. Við erum með tekjutryggingu í almannatryggingakerfinu sem er afkomutrygging. Við erum með tekjutryggingu og Alþýðuflokkurinn sálugi stóð aldeilis fyrir því að tekjutengja þá tryggingu enn meira en nokkuð og tekjutengja allar bætur út og suður. Svo erum við með lög um sveitarfélög sem tryggja þeim sem geta ekki sjálfir séð sér farborða aðstoð sveitarfélagsins. Við erum því með afkomutryggingu aldraðra og öryrkja í dag. Spurningin er hvort hún sé nægilega mikil. Kjör aldraðra eru afskaplega mismunandi. Margir aldraðir eru mjög vel settir, með mjög háan lífeyri, 100.000, 200.000 kr. í lífeyri úr lífeyrissjóði eða einhverju sérkerfi sem menn hafa hannað. Svo eiga menn sem betur fer eignir eftir langa starfsævi. Sumir eiga góðan sparnað. Kjör aldraðra eru því mjög mismunandi. Ég hygg að kjör öryrkja séu ekki alveg eins mismunandi, þau séu almennt jafnari og verri. En þó eru margir öryrkjar, sérstaklega þeir sem hafa sinnt þeirri skyldu að borga í lífeyrissjóð, tiltölulega vel settir með kannski 70--80% af launum áfram.  Vandamálið í þessu öllu er það að við þurfum að bera saman það fólk sem hefur borgað í lífeyrissjóð og það fólk sem gerði það ekki, sem kom sér hjá því þó það ætti að gera það. Menn sem eru búnir að borga í 40 ár í lífeyrissjóð vilja ekki sitja eins og hinir þegar kemur að töku lífeyris. Þá er kannski ráðið að hækka við alla, eitthvert lágmark og hafa ekki skerðingar, þá lendum við í samanburði við vinnandi manninn. Það er fjöldi fólks hér á landi sem er með 110.000 kr. í laun, fullt af konum sem ég þekki sem eru með 110.000 kr. og ekki neina yfirvinnu og enga bílastyrki og engar sporslur. Það fólk er að borga bæturnar. Ef öryrkjar og ellilífeyrisþegar eiga að vera með meiri laun en sá sem borgar launin er ég hræddur um að einhvers staðar heyrist hljóð í horni. Þetta eru vandamálin. Á undanförnum árum hafa komið til nýjar bætur sem hefur ekki verið minnst á. Það hefur ekki verið minnst á þær í umræðunni. Lengi vel var talað um það fólk sem þyrfti að leigja og væri illa sett, öryrkja og ellilífeyrisþega. Svo komu húsaleigubætur, bara allt í einu eins og þruma úr heiðskíru lofti. Ekki er minnst á að það hafi bætt kjör þessa fólks á síðustu fimm eða tíu árum. Svo hefur verið gert mikið átak fyrir helming þeirra sem fá örorkulífeyrisbætur, þ.e. fatlaða. Ég kalla þá fatlaða sem eru öryrkjar frá fæðingu. Það er sennilega svona þriðjungur eða helmingur af öllum öryrkjum. Heilmikið átak hefur verið gert í sambýlum og alls konar slíkt fyrir fatlaða þó að kannski hafi ekki nógu mikið áunnist í þeim efnum. Það gleymist líka í umræðunni, herra forseti, að bætur frá lífeyrissjóðunum eru verðtryggðar miðað við neysluverð, þær hækka ekki eins og laun, langt í frá, það er ekki hægt vegna þess að eignir lífeyrissjóðanna eru verðtryggðar miðað við neysluvísitölu og þeir borga helminginn af öllum lífeyri í landinu. Það hangir m.a. saman við verðtryggingu á húsbréfum og vilji menn fara að verðtryggja það miðað við laun, þá yrði aldeilis að hækka verðtrygginguna á húsbréfunum. Allt er þetta mjög flókið samspil sem erfitt er að taka á. Það sem vantar, herra forseti, í dag er að gera mun á manni sem er 70% öryrki og öðrum sem er 100% öryrki. Þá á ég við mann sem getur ekki unnið neitt og annan sem getur unnið 30%. Enginn munur er gerður á þessum einstaklingum í dag. Þeir fá báðir 100% lífeyri. Hægt væri að hækka lífeyrinn til þess sem er 100% öryrki ef hinn fengi 70%. Ef við leyfðum þeim sem er 70% öryrki að vinna 30% starfshlutfall þá er hann miklu betur settur. Það vantar líka að taka inn þá sem eru tekjulausir, t.d. uppalendur og þá sem sinna umönnunarstörfum og öðru slíku. Það þarf að taka meira tillit til þeirra sem þurfa á hjálpartækjum að halda. En ég vil benda á að allt er þetta greitt af einhverjum og menn þurfa að gæta sín á því að næst þegar kemur dýfa í efnahagslífið séum við ekki búin að binda okkur óleysanlegan kross.

Herra forseti. Ég er farin að þekkja afstöðu hv. þm. í þessum málaflokki. En hann spyr hvar eigi að taka peningana. Við vitum öll að velferðarkerfi okkar kemur úr sameiginlegum sjóðum okkar sem byggjast upp á sköttum. Það er alveg rétt. Það er ekki bara manneskja með 100.000 kr. sem borgar skatta, það eru margir fleiri sem borga skatta. Menn eru sammála um að skattar eigi að fara í samhjálpina. Það var skoðanakönnun ekki alls fyrir löngu hjá BSRB þar sem menn voru tilbúnir að borga hærri skatta ef það færi í velferðarkerfið. Ég minni hv. þm. einnig á að Þjóðmenningarhúsið og glæsihallir ríkisstjórnarinnar og móttökusalir eru líka borgaðir fyrir skatta almennings. Þaðan eru líka teknir peningarnir sem hafa farið í það að endurbyggja fínar skrifstofur hinum megin við Austurvöll fyrir suma þingmenn. Það fer líka af skattpeningum almennings. Skattpeningarnir fara í allt mögulegt. Ég vil miklu frekar sjá skattpeningana fara í það að bæta kjör fólks sem býr margt hvert við ömurlegar aðstæður. Það eru ekki bara öryrkjar. Það eru líka aldrað fólk og m.a. gamlar konur sem ég veit að búa við ömurleg kjör. Hv. þm. talar um að við séum með afkomutryggingu og það sé tekjutryggingin. Tekjutryggingin er ekki nema um 30.000 kr. Telur hv. þm. að það séu hæfilegar tekjur fyrir lífeyrisþega? Ég benti á það í ræðu minni áðan að þessi ríkisstjórn hefði ákveðið að lífeyrisþegi í hjúskap hafi 43.000 kr., það sé nóg fyrir hann og í mesta lagi 73.000 ef hann býr einn. En ég get aftur á móti, herra forseti, tekið undir með hv. þm. að það þyrfti kannski að skipta þessu meira upp og 100% öryrki ætti að hafa meira eins og er á annars staðar á Norðurlöndunum.

Herra forseti. Fyrir nokkrum árum tók ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. þá ákvörðun að létta álögum af atvinnulífinu og einstaklingum, einfalda skattkerfið, til að hvetja atvinnulífið. Þá var allt í dauða og dróma: 6% atvinnuleysi og mjög mikið þunglyndi í þjóðfélaginu. Þetta hefur tekist. Með því að lækka skatta hefur atvinnulífið tekist á flug, laun hafa hækkað sem hvergi annars staðar og tekjur ríkissjóðs hafa stóraukist. Ég minni t.d. á tekjur ríkissjóðs af fjármagnstekjuskattinum, sem er nú ekki nema 10%, hafa margfaldast. Til þess að borga  Talandi um Þjóðmenningarhús. Ég ber ekki beina ábyrgð á því frekar en aðrir þingmenn og ég er mjög mikið á móti því. En ég hef líka minnt á dagpeninga, herra forseti, sem hv. þm. þiggur og eru allt of háir. Ég veit ekki til þess að hún hafi skilað þeim.

Herra forseti. Hv. þm. talar um skattalækkun ríkisstjórnarinnar og allt hið góða sem af henni hlaust. En ég vil bara minna hv. þm. á það hver greiddi fyrir þessa skattalækkun. Hver greiddi fyrir hana? Ég veit ekki betur en það hafi verið lífeyrisþegar á lágmarksgreiðslum. Þeir eru komnir undir skattleysismörk sem eru eingöngu með greiðslur úr almannatryggingunum og búa einir og eru kannski með 70.000--73.000 kr., þeir borga skatta. Þeir borga tugi þúsunda í skatta á ári vegna þess að skattleysismörkin hafa staðið í stað í tíð ríkisstjórnarinnar þangað til nú nýlega. Þeir sem greiddu þessa skattalækkun fyrir fyrirtækin hjá þessari ríkisstjórn voru lífeyrisþegar. Ég vil bara minna hv. þm. á það. Þannig hefur þessi ríkisstjórn haft milljarða af lífeyrisþegum í landinu, bæði öldruðum og öryrkjum.

Herra forseti. Í umræðunni um velferðarkerfið hefur margoft komið fram að það er mikill vandi hvað launin hafa hækkað mikið hér á landi af því að það er viðmiðunin. Ef launin eða lífeyririnn hefði ekki hækkað, um 25%, þá værum við ekkert komin umfram skattleysismörk. Það er nefnilega vandinn. Launin og lífeyririnn hafa hreinlega hækkað of mikið miðað við verðlag. Það er kannski heilmikið vandamál. Menn hafa rætt það að það sé mikill vandi hvað barnalífeyririnn, sem er mjög mikið tekjutengdur að kröfu Alþfl. á sínum tíma, hefur lækkað mikið í heildina. Það er vegna þess að sífellt fleiri foreldrar hafa of háar tekjur til að njóta barnalífeyris. Það er víst mikið vandamál hvað tekjurnar hafa hækkað mikið. Allt þetta góðæri stafar af því að menn lækkuðu skatta á launþega og fyrirtæki, aðallega á fyrirtæki, það var reyndar ekki á launþega, það var hækkaður skatturinn á launþega til að byrja með. 

Sú till. til þál. sem hér er rædd um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja er að mínu mati eitt merkilegasta þingmál sem hefur komið fram síðustu missirin og ég er ákaflega stoltur af því að vera einn af flm. hennar ásamt öllum öðrum hv. þm. Samfylkingarinnar. Það að árið 2001 skuli þurfa að flytja slíka þáltill. segir náttúrlega miklu meira en mörg orð um hvernig ástandið hefur verið og er í þessu þjóðfélagi. Hér er, herra forseti, lagt til að athugað verði með afkomutryggingu til þess að enginn þurfi að una fátækt eða óvissu um kjör sín og þá á þetta sérstaklega við um unga öryrkja og aldraða, einstæða foreldra, atvinnulausa og þá sem búa við langvarandi sjúkdóm. Þetta getur líka átt við ýmsa fleiri ef menn fara aðeins út á vinnumarkaðinn eins og hér hefur lítils háttar verið rætt um. Það er nú svo að vegna ýmissa breytinga sem hafa verið gerðar hér á hinu háa Alþingi, og þá sérstaklega breytingar á fiskveiðistjórnarkerfi og fiskvinnslu og landbúnaði, eru mjög margir, bæði ungir og aldraðir, langt fyrir neðan þau mörk sem þarf til að draga fram eðlilegt líf í þessu landi. Á þetta kannski sérstaklega við fólk á landsbyggðinni, þar sem atvinna hefur dregist meira saman og fólk hefur ekki getað leitað í aðra vinnu, hvorki hjá almennum atvinnurekendum, ég tala ekki um hjá ríkisvaldi eins og mikið gerist hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta gæti því fyrr en seinna átt einnig við um ýmsa hópa í þjóðfélaginu sem eru að vinna fyrir 60.000--80.000 kr. á mánuði og er ótrúlegt hvernig hægt er að draga fram lífið á þeim launum. Enda segir svo í greinargerð með þessari ágætu þáltill. að í næsta áfanga muni þingflokkur Samfylkingarinnar ,,beita sér fyrir því að teknar verði upp viðræður milli ríkisvaldsins, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins um afkomutryggingu þeirra sem af félags-, heilsufars- eða öðrum óviðráðanlegum ástæðum hafa ekki sér til framfærslu það sem samsvarar lágmarkslaunum í þjóðfélaginu hverju sinni. Í því sambandi þarf m.a. að huga að afnámi skattlagningar á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og skattlagningar húsaleigubóta og tryggja að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sé á hverjum tíma með þeim hætti að enginn þurfi að una því að eiga ekki fyrir nauðþurftum.`` Svo segir m.a. í greinargerð með þáltill. að í raun og veru megi segja að þjóðfélag geti ekki talist velferðarþjóðfélag nema vel sé búið að öldruðum og öryrkjum og þeim sem lægstu laun hafa í þessu efni. Margt má um kjör þessa fólks segja og að grípa þurfi til þessara aðgerða, að finna nokkurs konar afkomutryggingu, er náttúrlega af illri nauðsyn. Við getum tekið sem dæmi hvernig hlutur aldraðra og öryrkja er skertur í einu vetfangi með einni reglugerð sem hæstv. heilbrrh. gefur oft út, t.d. varðandi lyfjakostnað svo við tökum dæmi, og tökum reglugerðarbreytingu sem gerð var um mitt síðasta ár sem fjallaði um það að þeir sem þurfa á lyfjum að halda greiði meira. Seilst var ofan í vasa þeirra sem á þessu þurfa að halda. Í þeim hópi voru elli- og örorkulífeyrisþegar. Þeir fengu hækkanir sínar líka. Með öðrum orðum fann hæstv. ríkisstjórn í þeim hópi breiðu bökin enn einu sinni til þess að auka á skatta eða auka á kostnað. Það var nefnilega svo með þeirri reglugerð sem gefin var út á síðasta ári, og sem væri auðvitað full ástæða til að taka inn í svona afkomukönnun, að verð hækkaði á hverri lyfjaávísun um 150 kr., eða um 37,5%. Greiðsluhlutdeild þeirra af smásöluverði hækkaði úr 30% af verði umfram 400 kr. í 50%. Hámarksgreiðsla hækkaði í 950 kr. úr 800 kr. Það er hækkun um 150 kr. sem er kannski ekki há tala, en engu að síður 19%. Ef við tökum dæmi um elli- og örorkulífeyrisþega, sem notar t.d. maga- og geðlyf, verður þessi hækkun um 7.200 kr. á ári. Rétt er að hafa í huga að þessi hækkun um 7.200 kr. á ári er hærri tala en hækkunin sem var 1. apríl 2000 og við höfum stundum talað um sem aprílgabb ársins 2000, gamla fólkið var að fá launaseðilinn sinn upp á þessar litlu hækkanir sem þar voru, hélt að væri verið að senda þeim einhverja aprílgabbsseðla. Það var hækkun á ári upp 6.672 kr., það var nú allt og sumt. Á þessum tíma, skömmu áður en þessi reglugerð var gefin út, var sem sagt verið að hækka eða skammta þessum þjóðfélagshópum 157 kr. hækkun á mánuði í grunnlífeyri, eða 1.884 kr. á ári, og 270 kr. á mánuði fyrir fulla tekjutryggingu, eða 3.240 kr. á ári. Það var ekki allt búið, heldur var svo 129 kr. hækkunin á mánuði í óskerta heimilisuppbót, eða 1.548 kr. á ári. Þetta gerði, herra forseti, samtals bótahækkun á ári til þessara þjóðfélagshópa upp á 6.672 kr. á ári. Er það nema furða þó að hér þurfi að flytja þáltill. um það að reyna að skapa þjóðarsátt, sem væri náttúrlega allra best, um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja sem er ákaflega brýnt. Það væri með öðrum orðum, herra forseti, ákaflega æskilegt að um það myndaðist þverpólitísk samstaða meðal stjórnmálaflokka hér á hinu háa Alþingi að ganga til þessarar vinnu þannig að menn hætti að takast á um það hvernig þetta skuli vera um aldur og ævi, en reyni frekar að komast niður á það hvaða grunn við eigum að hafa og taka þá tillit til ýmissa annarra atriða. Ég verð alltaf ákaflega hissa, herra forseti, þegar hv. þm. Pétur Blöndal kemur og ræðir þessi mál hér fyrir hönd Sjálfstfl. vegna þess að aðrir þingmenn gera það ekki. Við tókumst á um þau mál í öryrkjaumræðunni um ýmislegt sem þar kemur fram. Það er líka ákaflega athyglisvert, herra forseti, að fyrir utan hæstv. heilbrrh., sem heiðrar okkur með nærveru sinni þegar þetta er unnið, láta aðrir hv. þm. Framsfl. ekki sjá sig í salnum og ræða ekki þessi mál. Herra forseti. Ég sagði áðan að þetta væri eitt merkilegasta þingmál sem hefði komið fram síðustu missiri. Ég tel svo vera. Það er flutt af þingmönnum Samfylkingarinnar sem hafa verið í fylkingarbrjósti fyrir flutningi á svona málum og ég verð að segja alveg eins og er að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem er arkitekt að þessari þáltill., á heiður skilinn fyrir að koma því á. 

Herra forseti. Ég kem upp til þess að lýsa stuðningi við þá þáltill. um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja sem borin er fram af hv. þm. Samfylkingarinnar. Það kemur ekki til af góðu að þessi tillaga er hér fram borin. Okkur var það öllum ljóst í janúarmánuði þegar við tókumst á um öryrkjafrv. svokallaða að þá skildi þjóðin öll hver afkoma öryrkja og ellilífeyrisþega er eða getur verið. Skattleysismörkin eru of lág í dag. Samhliða því er tekjutryggingin og grunnlífeyririnn einnig of lágur til að hægt sé að lifa mannsæmandi lífi af þessum tekjum einum ef maður hefur engar aðrar tekjur. Því er nauðsynlegt að fylgja þessu eftir með gerð neyslustaðals svo hægt sé að kortleggja betur hverjar lífeyrisgreiðslur öryrkja og aldraðra þurfa að vera svo það sé eitthvert líf sem þetta fólk geti átt. Að það sé ekki bara að skrimta, það sé ekki nóg að draga andann, heldur að hægt sé að lifa mannsæmandi lífi og njóta lífsins. Einnig er ljóst að neyslustaðallinn mundi verða mismunandi eftir fjölskylduaðstæðum, eftir samsetningu fjölskyldunnar, eftir aldri einstaklingsins, ef um öryrkja er að ræða, eftir því hvort hann er með börn á framfæri eða í sambúð og eins eftir fötlun. Herra forseti. Ég kom eingöngu fram til þess að lýsa stuðningi við þessa þáltill. Eins og okkur er ljóst er búið að dreifa á borð okkar frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar þar sem lögð er til hækkun á tekjutryggingu ellilífeyrisþega og við munum ræða það mál síðar. En eftir sem áður stendur þessi þáltill. því að við eigum eftir að skoða vel hvort það frv. sem hér hefur verið dreift uppfyllir þær kröfur sem við teljum að séu ásættanlegar en afkomutryggingin þarf að vera til staðar.

Herra forseti. Ég kem upp til þess að lýsa stuðningi mínum og flokks míns við þá þáltill. sem við ræðum um afkomutryggingu fyrir lífeyrisþega. Ég tel að hér sé um afar nauðsynlegt mál að ræða og þarft fyrir okkur yfirleitt til þess að skipa þessu þjóðfélagi á betri veg en verið hefur. Á undanförnum mánuðum og árum hafa verið miklar deilur um afkomu öryrkja og aldraðra og ýmissa hópa sem af einhverjum ástæðum hafa ekki unnið sér inn eðlilegan rétt til lífeyris eða trygginga. Ég tel að með því markmiði sem að er stefnt með þessari þáltill., að teknar verði upp viðræður milli stjórnvalda og samtaka lífeyrisþega um nýjan samning um afkomutryggingu, sem komi til framkvæmda um næstu áramót og verði síðan undirstaða nýrra laga um almannatryggingar, ég tel að með því sé mörkuð afar jákvæð stefna fyrir framtíðina. Það er hægt að benda á að við höfum öll í stjórnarandstöðunni flutt ýmsar tillögur í þá veru að styðja við og bæta hag öryrkja og aldraðra og annarra sem af einhverjum orsökum standa höllum fæti tekjulega. Þess vegna tel ég að það mál sem hér er flutt af þingmönnum Samfylkingarinnar sé afar þarft og þá stefnumótun sem þar er lögð til styðjum við í Frjálslynda flokknum heils hugar.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þeirri umræðu sem hér hefur orðið um till. til þál. um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja, hefur verið beint til mín nokkrum spurningum sem ég vil gjarnan fá að svara áður en umræðunni lýkur. Hv. flm., Jóhanna Sigurðardóttir, beindi til mín spurningu varðandi skipunarbréf þeirrar nefndar sem er að endurskoða almannatryggingakerfið. Í skipunarbréfinu er samkvæmt stjórnarsáttmála gert ráð fyrir því að nefndin taki sérstaklega tillit til samspils lífeyrissjóðs og skatttekna og líti fyrst og fremst til þeirra sem lægstan lífeyri hafa og komi til móts við þá. Formaður þessarar nefndar er Ólafur Davíðsson, ráðuneytisstjóri í forsrn. Nefndin kom einmitt að því frv. sem snertir málefni aldraðra sem kynnt var í gær og kemur til umræðu á mánudag. Hv. þm. spurði mig einnig um það sem fram hefur komið hjá Félagi eldri borgara um gliðnun milli launa og lífeyris og eru þar nefndar tölur sem eru --- ja, þá bara tekinn grunnlífeyrir og tekjutrygging en alls ekki tekið tillit til þess að heimilisuppbætur hafa hækkað og sérstakar heimilisuppbætur, að makatengingin hefur breyst og verið settir í það mikilir fjármunir og að sérstakar aðgerðir hafa verið gerðar á mjög mörgum sviðum. Það er ekki mælt í þessum tölum frá eldri borgurum. Það er einmitt verið að reikna það út til að hafa réttar tölur í því sambandi. Ef þær væru komnar þarna inn í þá værum við ekki að tala um þessa 3--4 milljarða sem hv. þm. spurði mig að áðan hvort vantaði inn í kerfið. Það má alltaf deila um það hvað vantar inn í kerfið og hv. þm., sem var félmrh. til margra ára, var örugglega alltaf á því að það væri hægt að nýta meira fjármagn inn í kerfið og við hv. þm. erum kannski líkar að því leytinu til að við erum e.t.v. svolitlir eldgleypar, þ.e. við verðum kannski seint fullsaddar hvað það varðar. Eins og fram hefur komið hér er afkoma öryrkja og ellilífeyrisþega afskaplega mismunandi, en það er alveg ljóst og hefur margsinnis verið sýnt fram á það að þeir sem ekki eru í eigin húsnæði eru langverst staddir. Það hefur ýmislegt fleira spunnist inn í þessa umræðu sem ég vil gjarnan minnast á, sérstaklega varðandi lyfin. Það komu tveir hv. þm. inn á það að lyf hefðu hækkað og voru með ýmsar tölur í því sambandi. Hv. 15. þm. Reykv. sagði áðan að lyf hefðu hækkað um 120% hjá ellilífeyrisþegum.  Hv. þm. 3. þm. Norðurl. v. var ekki með svona svakalegar tölur, hann var með 37% á meðan hv. 15. þm. Reykv. talaði um 120%, þannig að það er nú dálítil gliðnun þarna á milli. En það skiptir kannski ekki aðalmáli heldur endurgreiðslureglugerðir sem komu í kjölfarið sem áttu akkúrat að koma til móts við þá sem minnstar tekjur hafa. Menn mega ekki gleyma því í þeirri umræðu sem hér fer fram.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra verður að horfast í augu við það hvernig hún hefur verið að fara með kjörin hjá lífeyrisþegum. Eldri borgarar hafa lýst því yfir og hafa reiknað það út að á sama tíma og tekjutrygging og grunnlífeyrir hækkuðu um 23%, þá hækkuðu lyfin um 120%. Þetta eru tölur sem ekki hafa verið teknar til baka. Hæstv. ráðherra verður náttúrlega að horfast í augu við það. Ég get nefnt fleira sem hún ætti aðeins að huga að. Hún fækkaði bifreiðastyrkjum um helming, þó að hún hafi fjölgað aftur um nokkra styrki rétt fyrir kosningar. Það er líka búið að gera bifreiðalánin mun erfiðari fyrir þá sem eru hreyfihamlaðir, lánakjörin verri. Það hefur ekki verið lagað. Ég get haldið áfram að telja ýmislegt fleira. Það hefur verið aukinn símkostnaður á lífeyrisþega. Það þarf ekki að taka bara lyfin. Útgjöld lífeyrsþega hafa aukist verulega í tíð þessa hæstv. ráðherra, herra forseti, þannig að hæstv. ráðherra verður bara að gjöra svo vel að horfast í augu við það. En ég ætla að vona að hæstv. ráðherra muni síðan standa við þau loforð um að hún muni bæta kjör lífeyrisþega eins og margoft hefur verið lofað. En hæstv. ráðherra hefur svo margoft lofað ýmsu og ekki staðið við það að maður veit náttúrlega ekki hvort beri að treysta því algjörlega. Ég minni á það þegar hún lofaði því á aðalfundi Tryggingastofnunar ríkisins forðum að afnema ætti tekjutengingu við tekjur maka hjá lífeyrisþegum. Og þó að það kæmi hér hæstaréttardómur sem kvað á um að það skyldi gjört, þá var það ekki gert. Þannig að það er nú svona og svona með loforðin hjá þessari ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Hv. þm. lenti náttúrlega í dálitlum vandræðum vegna þess að hún fullyrti hér hlut sem ekki er réttur og það er ekki í fyrsta skipti. Og þegar hún lendir í þeim vandræðum, fer hún yfirleitt vítt um völl og það gerði hún núna. Hún ræddi það ekkert hér að bensínstyrkir hafa stórhækkað að undanförnu, margfaldast. Hv. þm. minntist ekkert á það og ég ætlast svo sem ekkert til þess. Ég ætlast svo sem ekkert til að hv. þm. treysti mér, en ég verð að segja það að ég íhuga það oft og mörgum sinnum, og ætla að segja það hér: Hvað hefði gerst ef hv. þm., sem hér talaði áðan, hefði unnið prófkjör fyrir nokkrum árum, þegar hún var í prófkjöri á móti Ólafi Erni Haraldssyni? Ég er oft að hugsa hvað hefði breyst við það. Hvar væri hv. þm. þá og um hvað væri hv. þm. að ræða nú? 

Herra forseti. Nú lendir hæstv. ráðherra í því sem hún sakaði mig um, að þegar hún getur ekki svarað, fer hún bara um víðan völl. Það var alveg ljóst af þessu svari.  
             En þetta mál snýst ekki um það hvort sú sem hér stendur treystir ráðherranum eða ekki. Það snýst um það hvort lífeyrisþegarnir eigi að treysta ráðherranum, vegna þess að hún hefur ekki staðið við það sem hún hefur lofað þeim margoft og þar nefni ég m.a. afnám tekjutengingarinnar við tekjur maka. Auðvitað er ráðherrann í vondum málum þar. Hún veit það vel sjálf. Hún gat heldur ekki svarað þeim atriðum sem ég nefndi vegna þess að þau eru öll rétt.  Aftur á móti er það rétt að bensínstyrkurinn var hækkaður nýlega, en hann var búinn að standa í stað árum saman meðan þessi hæstv. ráðherra var við völd. Svona getum við auðvitað farið yfir sviðið. En hæstv. ráðherra kýs að vera með dylgjur hér í ræðustól Alþingis og það finnst mér afleitt, herra forseti, og henni ekki til sóma.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert að ræða um traustið, því það er alveg greinilegt hvar það liggur. En vegna þess að hv. þm. sagði að ég færi um víðan völl vil ég segja að ég var að svara henni. Ég var að svara henni varðandi bílastyrkina. Hún minntist ekkert á lyfin aftur. Ég tók eftir því. Og hún minntist heldur ekkert á það að við höfum fjölgað bílastyrkjum og við höfum hækkað bílastyrki, 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki einni spurningu sem ég beindi til hennar, sem mjög brennur á mér og reyndar elli- og örorkulífeyrisþegunum líka vegna þess að margir hafa lagst yfir það hvort ríkisstjórnin hafi staðið við framkvæmd á lögunum frá 1998, þegar ákveðið var að taka upp ákveðna viðmiðun að því er varðar greiðslur lífeyrisþega. Þetta tók gildi í byrjun árs 1998 og þá áttu bætur almannatrygginga að breytast í samræmi við þróun launa. En á þessu tímabili, eins og ég og fleiri hafa skoðað það, hefur nærri undantekningarlaust verið miðað við það sem lægst hefur gefið lífeyrisþegunum, þ.e. vísitölu neysluverðs. Þetta hefur þýtt það að lífeyrisgreiðslurnar hafa einungis hækkað um 11% á meðan launavísitalan hefur hækkað um 17% á þessu tveggja eða þriggja ára tímabili. Þetta þýðir líka það að kaupmáttur lífeyrisgreiðslna er fjórum sinnum minni en hjá launþegum á almennum markaði. Þingmenn stóðu í þeirri trú þegar þessi lög voru samþykkt, að það ætti að miða við launavísitölu. Í nál. minni hlutans, stjórnarandstöðunnar, er vitnað til orða forsrh. sem mælti fyrir þessu frv. í bandormi, þar sem forsrh. sagði orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þannig er lagt til að ákvörðun bótanna taki mið af almennri þróun launa á fjárlagaárinu og leggi þá sömu forsendur og fjárlagafrv. því til grundvallar en jafnframt er lagt til að bótaþegum verði veitt trygging fyrir því að fjárhæð þeirra geti aldrei farið niður fyrir það mark sem vísitala neysluverðs segir til um ...`` Ég held því fram að það hafi alltaf verið tekið mið af þessu gólfi, þ.e. neysluverðinu, en ekki þróun launa, með þeim afleiðingum sem ég hef lýst. Ég vil því spyrja um skilning hæstv. ráðherra á þessu sem hlýtur að hafa fylgst með þessu: Telur ráðherrann að að fullu hafi verið staðið við framkvæmd laganna frá árinu 1998 að því er varðar tengingu lífeyrisgreiðslna við launaþróun?

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að lögunum var breytt 1998 og í þeim lögum var fyrst og fremst gert ráð fyrir því að það yrði haldið í neysluvísitölu og launavísitölu þannig að lífeyrir hækkaði í takt við það. Og ég veit ekki betur en að við það hafi verið staðið. En það kann að vera, og nú ætla ég að láta athuga það, það kann að vera að það hafi orðið meira launaskrið, t.d. hér á Reykjavíkursvæðinu, og miðað út frá því þegar verið er að tala um þessi 17%, varðandi lágmarkslaun. Og það er allt annað launaskrið ef við komum bara út fyrir Reykjavíkurborg, en ég held að í þessum útreikningum, ég ætla ekki að fullyrða, sé verið að reikna launaskriðið á höfuðborgarsvæðinu en ekki um landið allt. Ég ætla ekki að fullyrða það, en mér sýnist það miðað við þann málflutning sem hér hefur fram komið, að við það sé miðað.

Herra forseti. Ég held að það sé mjög brýnt að reyna að leiða hið sanna í ljós í þessu máli, vegna þess að því er mjög oft haldið fram að ríkisstjórnin hafi verið að brjóta lög á öryrkjum og öldruðum og að ekki sé staðið við framkvæmdina á lögunum frá 1998. Og við höfum stundum tekist á um það hér í þessum ræðustól. Ég hef látið reikna þetta út og eftir því sem ég sannast veit, ég veit t.d. að Samtök aldraðra eru mér sammála um þá útreikninga sem ég hef hér verið að kynna, að kaupmáttur launanna hefur orðið fjórum sinnum meiri á þessu tímabili heldur en lífeyrisgreiðslna. Þess vegna fagna ég því að ráðherrann ætli að fara ofan í þetta mál og skoða hið rétta í þessu. Ég bíð þá bara eftir að heyra það þannig að við getum rætt þetta, vegna þess að ég veit að hæstv. ráðherra hlýtur að vera áfram um að það sé að fullu staðið við framkvæmd þeirra laga sem voru samþykkt á Alþingi 1998.

Herra forseti. Mér sýnist að það sé að koma að lokum þessarar umræðu sem hefur staðið nokkra hríð um till. til þál. um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja sem við flytjum. Ég vil byrja á því að þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls og lýst yfir stuðningi við tillöguna. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að hafa verið viðstödd umræðuna og hafa tekið þátt í henni með okkur á þessum degi. Það er of sjaldan að mínu viti að ráðherrar gefi sér tíma til þess að fjalla um þingmannamál sem hér eru til umræðu, þannig að ég fagna því sérstaklega að ráðherrann hafi verið viðstödd. Það hefur ýmislegt komið fram sem væri ástæða til þess að líta á nokkuð nánar. Hæstv. ráðherra fór ofan í þær tölur sem Samtök aldraðra hafa verið að setja fram um þá gliðnun sem hefur orðið á milli verkamannalauna og lífeyrisgreiðslna. Ég hygg að það sé alveg hárrétt hjá ráðherranum að inni í þessu séu ekki heimilisuppbætur eða sérstakar heimilisuppbætur. En allt að einu er sama viðmið að því er varðar 1991, þ.e. grunnlífeyri og tekjutryggingu þegar verið er að nota það sem er svona almennt yfir þann breiða hóp lífeyrisþega, öryrkja og aldraða. Og þá koma upp þessar tölur að það vanti 3--4 milljarða inn í lífeyrisgreiðslurnar til þess að um sé að ræða sama hlutfall af launum. Enda er það nú ekki tiltölulega stór hópur sem er á sérstakri heimilisuppbót, ég held að það séu mjög fáir einstaklingar, þannig að það er mjög villandi að draga þann hóp fram sem viðmið þegar við metum kjör aldraðra og öryrkja. Þessu vildi ég halda til haga. Ráðherrann kom aðeins inn á erindisbréfið sem nefndin vinnur eftir. Ég veit ekki betur en nefndin hafi verið ansi lengi að störfum og hún hafi ekkert endilega verið sett á laggirnar í tengslum við öryrkjadóminn, þannig að hún er búin að vera að vinna frá því í september ef ég man rétt. Og ég treysti því --- ráðherrann kom að vísu ekki inn á það --- að málið kom það tímanlega fyrir þingið að við getum tekið á því ef um er að ræða lagabreytingar sem ráðherrann fór ekki inn á sem fylgir þá þessari niðurstöðu frá nefndinni. Alla vega veit ráðherrann það að því verður auðvitað fylgt fast eftir að niðurstaða fáist í þetta mál, þ.e. auknar bætur til lífeyrisþega fyrir þá tímasetningu sem ráðherrann hefur sjálf gefið út, þ.e. 15. apríl. Einn hv. þm. sem hér talaði, hv. þm. Pétur Blöndal, fór aðeins yfir það að þetta kostaði nú sitt og ekki eru það neinar nýjar fréttir fyrir neinn hér inni eða þá sem á þetta hlýða. Auðvitað kostar það að öryrkjar og aldraðir fái sinn eðlilega skerf af því sem til skiptanna er í þjóðfélaginu. Þetta er allt spurning um forgang í þjóðfélaginu. Það er alveg ljóst að ef öryrkjar hefðu fengið sinn hlut af góðærinu, þá hefði t.d. tekjuafgangur ríkissjóðs ekki verið 26 eða 28 milljarðar eða hvað hann var á síðasta ári. Hluti af því að tekjuafgangur ríkissjóðs er góður er m.a. það að lífeyrisþegar hafa ekki fengið það sem þeim bar af góðærinu. Hv. þm. Pétur Blöndal segir að skattar landsmanna verði jú að standa undir þessu. En ég segi líka: Þetta er spurning um forgang. Það er einu sinni svo að ríkisstjórnin hefur sett annað í forgang á þessu kjörtímabili heldur en að bæta kjör aldraðra og öryrkja. Við munum þegar hún létti tollunum af lúxusjeppunum sem kostaði 500 millj. kr. Það er skemmst að draga það fram þegar hún taldi það eitt af sínum brýnustu verkefnum fyrir jólin að lækka skatta af fjármagnseigendum, þ.e. þeirra sem eiga hlutabréf, að þegar þeir væru komnir yfir tiltekið hámark í hlutabréfaeign, þá vildi ríkisstjórnin lækka skatta af þeim úr 38% í 10%. Í því eru náttúrlega töluverðir peningar. Ríkisstjórnin hefur líka verið að eyða töluverðum peningum, bæði innan ráðuneytisins og ríkisstofnana í það sem kallað er ,,sérfræðiaðstoð`` sem hefur verið að blása mjög út á umliðnum árum, hefur hækkað á tiltölulega fáum árum úr einum milljarði í 3,5 milljarða, þannig að þetta er ekki endilega spurning um skattahækkanir, þó að farið sé út í að leiðrétta kjör aldraðra og öryrkja, heldur er þetta fyrst og fremst spurning um forgang og eðlilega skiptingu á því sem til skiptanna er í þjóðfélaginu. Það vita það auðvitað allir að ekki er hægt að framfleyta sér í íslensku þjóðfélagi af þeim lífeyrisgreiðslum sem öryrkjar og aldraðir eru látnir búa við. Og það vita allir sem það vilja vita að það er þjóðarskömm að því að íslenskt þjóðfélag, sem vill nú kenna sig við velferðarþjóðfélag, sé að bjóða öryrkjum og öldruðum upp á slíkan smánarlífeyri. Þess vegna er auðvitað grannt reynt að fylgjast með því að a.m.k. aldraðir og öryrkjar fái það sem þeim ber, t.d. samkvæmt launavísitölu eins og ég var að nefna áðan, en það sé ekki eilíflega verið að miða við það sem lægst gefur lífeyrisþegunum. Og það er það sem við höfum verið að fara yfir á þessum degi. Ég hygg að hæstv. heilbrrh. sé í hjarta sínu okkur alveg sammála um að ekki hafi verið nægilega vel staðið að því að bæta kjör elli- og örorkulífeyrisþega á þessu kjörtímabili og raunar allt aftur til ársins 1995. En eins og ég sagði þegar ég flutti framsöguræðu mína, þá held ég að það sé miklu fremur því að kenna að hæstv. heilbrrh. sé ekki í góðum félagsskap í ríkisstjórninni fremur en að hana sjálfa skorti vilja til þess að bæta kjör lífeyrisþega. Ég hygg að hæstv. ráðherra hafi fullan hug á því. Það hefur ekki verið farið mikið inn á það sem er sérstaklega nefnt í þessari tillögu, þ.e. að bæta sérstaklega kjör ungra öryrkja. Ég hafði vonast til þess að hæstv. ráðherra mundi ræða það mál, vegna þess að það er afar brýnt að viðurkennd sé sérstaða ungra öryrkja, þeirra sem annaðhvort eru fatlaðir alveg frá fæðingu eða barnæsku eða fatlast mjög ungir. Framfærslubyrði þessara ungu öryrkja er kannski iðulega meiri en hjá öldruðum eða öðrum hópum, þar sem þeir eru kannski að koma sér upp fjölskyldu og þaki yfir höfuðið. Framfærslubyrði þeirra er ekki síst mikil ef þeir hafa fyrir fjölskyldu að sjá. Í því sambandi vil ég minna á ályktun Öryrkjabandalagsins frá 1998 en þar var skorað á Alþingi að hækka grunnlífeyri sérstaklega og mest hjá þeim sem verða fyrir varanlegri örorku á æskuárum. Tillaga bandalagsins var sú að verði einstaklingur fyrir varanlegri örorku 20 ára eða yngri, þá skuli grunnlífeyrir hans nema ekki lægri upphæð en 51.000 á mánuði. Það er verið að tala um verulega hækkun á grunnlífeyri. Þetta var árið 1997 eða 1998, þannig að í dag er það töluvert hærri fjárhæð en 51.000 og sú upphæð átti að fylgja þróun launavísitölu. Síðan var ákveðin útfærsla á þessari tillögu, sem ég hef alltaf litið á að hafi verið allrar athygli verð. Mér finnst verst að hæstv. ráðherra er farin úr salnum, en ég hefði viljað spyrja hana að því hvort skoðun hennar væri ekki sú að það þyrfti að bæta og viðurkenna sérstaklega stöðu ungra öryrkja í þeirri skoðun sem nú fer fram á vegum ráðuneytis hennar og ríkisstjórnarinnar við það að bæta kjör öryrkja. Það hefur verið farið nokkuð, herra forseti, yfir kjör öryrkja og hvernig með þau hefur verið farið á umliðnum árum. Það er ekkert ofsagt í því, herra forseti, að þær litlu hækkanir sem öryrkjar hafa fengið á umliðnum árum, sem oft skipta nokkrum hundruðum kr., það er nú ekki meira, kannski 300--800 kr. þrisvar eða fjórum sinnum á ári, það er eins og það sé jafnharðan tekið aftur í ýmiss konar hækkunum. Yfir það hefur verið farið hér. Það hefur verið töluvert mikil hækkun á lyfjakostnaði hjá öldruðum. Við þekkjum að það hefur orðið mikil hækkun á íbúða- og leiguverði og það eru margir öryrkjar sem eru á leigumarkaðnum, eru í leiguíbúðum og hafa þurft að sæta verulegri hækkun á leiguverði, sem þýðir það að kjarabætur hafa kannski ekki verið neinar. Þessir örfáu hundraðkallar sem þeir hafa fengið þegar hækkanir hafa orðið hrökkva ekki einu sinni fyrir hækkun á leiguverði. Fyrir þá sem eiga íbúðir, t.d. aldraðir eða öryrkjar, þá hefur orðið gífurleg hækkun á fasteignagjöldum sem hafa hækkað verulega í tvígang og eru orðin mjög erfið og þung í framfærslu fyrir mörg heimili, ekki síst, herra forseti, fyrir aldraða, vegna þess að það vill svo til að þó að aldraðir margir hverjir, sem betur fer, búi við sæmilega húsnæðisaðstöðu og eigi sitt eigið húsnæði, þá eru tekjurnar sem þeir hafa sér til framfærslu oft á tíðum mjög litlar. Og það munar um það fyrir aldraða þegar fasteignagjöldin t.d. hækka verulega. Á fundum þar sem ég hef verið með þessum hópum eins og öldruðum og öryrkjum reyndar líka hefur verið mjög kvartað yfir þessari hækkun á fasteignagjöldum. Það hefur ekki verið farið inn á eitt atriði sem ástæða er til að nefna og það er eitt af hinum stóru baráttumálum öryrkja og aldraðra, ekki síst aldraðra, það er að tekjur sem þeir fá úr lífeyrissjóðum séu skattlagðar með venjulegu skatthlutfalli, en ekki með sama skatthlutfalli og fjármagnstekjur. Því að auðvitað er það sannleikur málsins að þrír fjórðu hlutar af þeim lífeyri sem fólk fær úr lífeyrissjóðum er ekkert annað en fjármagnstekjur og það vekur furðu að það skuli ekki hafa verið skoðað af fullri alvöru hjá ríkisstjórninni að fara í skattalegu tilliti með lífeyrisgreiðslurnar eins og fjármagnstekjur. Það vafðist ekkert fyrir ríkisstjórninni fyrir jólin að lækka skattinn af hlutabréfunum úr 38% í 10%. Ekki síst þegar til þess er horft, herra forseti, að þannig hefur verið farið með skattleysismörkin á umliðnum árum þó að breyting hafi orðið á í síðustu kjarasamningum, að skattleysismörkin hafa verið fryst, með þeim afleiðingum að stór hluti, herra forseti, lágtekjufólks er allt í einu farinn að greiða skatt, kannski þetta á bilinu 4.000--8.000 kr. á mánuði, sem eru mjög miklir peningar fyrir fólk sem er kannski með einhvers staðar á bilinu 50.000--80.000 kr. í tekjur. Það eru mjög miklir peningar fyrir þennan hóp. Og það hefur fjölgað verulega í hópi skattgreiðenda af þessum sökum. Þess vegna er mjög mikilvægt að kjör lífeyrisþega séu skoðuð heildstætt, útgjaldatilefnin og útgjaldaaukningin sem hefur orðið hjá þessum hópi, sem er langt umfram það sem hækkunin hefur verið á lífeyrisgreiðslum til þessara hópa. Hér hefur verið farið inn á bílastyrkina. Það hefur verið farið inn á lyfjakostnaðinn, hækkunina þar. Það hefur verið farið inn á hækkunina á fasteignagjöldum. Eignarskatta má nefna. Fjármagnstekjuskattinn. Hækkun á íbúða- og leiguverði, svo dæmi sé tekið. En að sama skapi hefur þessi hópur verið skilinn eftir að því er varðar hækkun í samræmi við það sem gerst hefur í þjóðfélaginu. Það er einmitt þetta sem við viljum leiðrétta með þeirri tillögu sem við í Samfylkingunni mælum fyrir, þ.e. þessari tillögu um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja. Það skulu verða mín lokaorð, herra forseti, að það er ekki hægt að segja að við lifum í velferðarþjóðfélagi á Íslandi fyrr en kjör þessara hópa, aldraðra og öryrkja, eru orðin sómasamleg.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um gerð neyslustaðals, en tillöguna flytja ásamt mér nokkrir aðrir hv. þingmenn Samfylkingarinnar, Guðrún Ögmundsdóttir, Margrét Frímannsdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Gísli S. Einarsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Kristján L. Möller og Össur Skarphéðinsson. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að vinna að gerð samræmds neyslustaðals um framfærslukostnað heimila eftir fjölskyldugerð sem verði leiðbeinandi fyrir stjórnvöld við ýmsar ákvarðanir er lúta að fjárhæðum bóta og styrkja velferðarkerfisins. Þessi neysluviðmiðun verði einnig lögð til grundvallar greiðsluáætlun og greiðslumati hjá lánastofnunum, svo og innheimtu vangoldinna skattskulda og meðlagsgreiðslna einstaklinga. Nefndin verði m.a. skipuð fulltrúum Hagstofu Íslands, Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og Neytendasamtakanna.`` --- Niðurstöðu nefndarinnar á að leggja fyrir Alþingi, eins og hér segir, herra forseti, í ársbyrjun 2002. Eftir þessum neyslustaðli, herra forseti, hefur verið kallað af ýmsum aðilum. Ég nefni t.d. Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, ég nefni nefnd á vegum félmrh. sem var einmitt að fara yfir, ef ég man rétt, reynsluna af Ráðgjafarstofunni sem þá hafði starfað í einhvern tíma, en það er einmitt verkefni hennar að fara yfir greiðsluáætlanir heimila, skuldastöðu og greiðslumat. Það var fljótlega eftir að sú ráðgjafarstofa komst á laggirnar sem hún sá hve sárlega vantaði samræmdan neyslustaðal í þjóðfélaginu. Tilgangurinn með neyslustaðli, sem þarf að vera samræmdur og taka mið af fjölskyldugerð og fjölskyldustærð, er að vera leiðbeinandi fyrir stjórnvöld og viðmiðunargrundvöllur við ýmsar ákvarðanir sem tengjast rétti til bóta. Hvað erum við að tala um, herra forseti? Við erum að tala um t.d. í skatta- og almannatryggingalögum sem og fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélögunum. Og ekki síður á þessi neyslustaðall að vera grundvöllur greiðsluáætlunar og greiðslumats hjá lánastofnunum, þar með talið Lánasjóði íslenskra námsmanna og við innheimtu vangoldinna opinberra gjalda. Núna er þetta þannig, herra forseti, sem sýnir okkur hringavitleysuna í þessu öllu saman, að hið opinbera tekur mið af fimm mismunandi framfærslugrunnum við ákvörðun bóta, lána, fjárhagsaðstoðar, styrkveitinga, svo og við mat á greiðslugetu vegna fjárhagserfiðleika. Fyrsta viðmiðunin er í tryggingakerfinu eins og við höfum verið að fara yfir hér á þessum degi. Aðra viðmiðunina finnum við hjá fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna í þeim staðli sem sveitarfélögin nota fyrir fjárhagsaðstoð sína. Þriðju viðmiðunina, sem er allt önnur, sjáum við hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Fjórðu viðmiðunina sjáum við hjá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Fimmtu viðmiðunina sjáum við síðan hjá Íbúðalánasjóði og Hagstofan gerir síðan reglulega neyslukannanir þar sem kemur út allt annar grunnur á nauðsynlegri framfærsluþörf fjölskyldunnar heldur en endurspeglast í þeim mörgu framfærslugrunnum sem hinar ýmsu opinberu stofnanir taka mið af. Ekki einu sinni stofnanir sem fjalla um sama viðfangsefni nota sama neyslugrunninn. Við getum tekið sem dæmi samanburð á síðasta ári á framfærslukostnaði samkvæmt lágmarksframfærslugrunni sem Íbúðalánasjóður byggir greiðslugetu fólks á sem var þá, miðað við framfærslukostnað hjóna með tvö börn, 108 þús. kr., en fyrir sömu fjölskyldu miðar Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna framfærsluþörfina 140 þús. kr. Þarnar munar 32 þús. kr. á því sem Ráðgjafarstofan telur að sé framfæsluþörf sömu fjölskyldu og því sem Íbúðalánasjóður metur. Og síðan þegar Hagstofan skoðar þessa sömu fjölskyldu byggir hún á því að neysluþörf eða framfærsluþörf hennar sé 242.000, og þar munar nú hvorki meira né minna en 100.000 kr. í neyslugrunni hjá þessari sömu fjögurra manna fjölskyldu. Ráðgjafarstofan segir 140 þús., Íbúðalánasjóður segir 108 þús. og Hagstofan segir 242 þús. fyrir alveg sömu fjölskyldu. Þetta endurspeglar náttúrlega í hnotskurn það vandamál sem við erum að glíma við. Ég tók eftir að í því máli sem við vorum að ljúka áðan um almannatryggingakerfið, fór 5. þm. Austurl., Þuríður Backman, einmitt inn á nauðsyn þess að koma á slíkum samræmdum neyslustaðli og taldi upp þau rök sem ég hef verið að nefna fyrir þörfina á síkum neyslustaðli. Það er auðvitað grundvallaratriði að slík samræming sé til staðar í hinum ýmsum stofnunum í þjóðfélaginu sem fjalla með einum eða öðrum hætti um ákveðinn grunn sem bætur taka mið af, hvort sem það er í skattkerfinu, varðandi meðlagsgreiðslur einstaklinga, viðmið um greiðslumat hjá lánastofnunum eða framfærsluþörf hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Alls staðar í kringum okkur, herra forseti, og það kom fram í skýrslu á vegum félmrh. í febrúar, er til slíkur neyslustaðall í löndunum sem við berum okkur saman við. Ég vil nefna það sem segir í skýrslu starfshópsins, með leyfi forseta: ,,Á Norðurlöndunum og víða í Evrópu er notuð ,,neysluviðmiðun`` til leiðbeiningar um mat á greiðslugetu fólks. Neysluviðmiðun á að gefa til kynna áætluð útgjöld fjölskyldu miðað við viðurkennda neyslu eða neyslumynstur fyrir ólíkar fjölskyldugerðir og stærðir. Að baki liggja rannsóknir og úttekt á því hvað heimili, með mismunandi samsetningu fjölskyldunnar eftir kyni og aldri, þurfa til framfærslu. Í Svíþjóð og Noregi hefur verið lögð mikil vinna í þróun og vinnslu viðmiðunarneyslu á sl. 20 árum. Þar hefur verið tekið mið af neysluviðmiðun heimilanna þegar ákvarðaðar eru bætur skattalaga, ákvæði réttarfarslaga, svo sem lög um skuldaaðlögun og reglur um heimildir sýslumanna til að draga af tekjum manna vegna vanskila hjá lánastofnunum og opinberum aðilum, t.d. vegna skatta og meðlagsskulda. Þá er neysluviðmiðun grundvöllur greiðslumats hjá lánastofnunum og fjárhagsráðgjöfum banka og á vegum sveitarfélaganna auk áætlanagerðar hjá heimilunum sjálfum.`` Þarna er skipulega, herra forseti, tekið á málum. Hérna er þetta allt út og suður hjá okkur og enginn getur hent reiður á á hverju framfærsluþörf fjölskyldunnar byggir. Maður veltir því fyrir sér hvernig standi á því að ekki skuli fyrir löngu kominn á slíkur framfærslugrunnur eða samræmdur neyslustaðall. Því það eru svo margir þættir, herra forseti, í þjóðfélaginu sem þarf að skoða út frá framfærsluþörf fjölskyldunnar að útilokað er að nokkurt vit sé í hlutunum meðan á málunum er tekið eins og ég hef lýst. Við getum einnig nefnt eitt sem sýnir hvað þetta er út úr kortinu hjá okkur. Ef skattalögin eru skoðuð, t.d. innheimta þinggjalda á árinu 2000, þá er að finna heimildir fyrir innheimtumenn til að krefjast þess að launagreiðendur haldi eftir hluta af kaupi launþega til lúkningar á skattaskuldum, þ.e. þeim gjöldum sem launþegar bera sjálfskuldarábyrgð á og ber að innheimta. Tekið er fram að aldrei megi halda eftir meira en 75% af heildarlaunagreiðslu hverju sinni vegna tekjuskatts og útsvars. Jafnframt er tekið fram að afdráttur af launum til staðgreiðslu skal ávallt ganga fyrir afdrætti af launum eldri skattskulda og gjalda. Þetta ákvæði er mjög óréttlátt gagnvart fólki með lágar eða miðlungstekjur sem lent hefur í miklum fjárhagserfiðleikum og með því er oft komið í veg fyrir að fólk geti unnið sig út úr vandanum. Má í því sambandi nefna að forstöðumaður Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna hefur einmitt bent á ósveigjanlega og harða innheimtu opinberra gjalda öfugt við sveigjanleika og samningsvilja lánastofnana gagnvart einstaklingum sem eru að vinna sig út úr vanskilum og miklum fjárhagserfiðleikum. Ég vil líka geta þess að efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis lagði fyrir þingið skýrslu um úttekt Ríkisendurskoðunar á innheimtusviði tollstjórans í Reykjavík þar sem þetta ákvæði er eitt af því sem nefndin bendir á að þarfnist úrbóta. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur til að reglur um frádrátt af launum gjaldenda vegna ógreiddra skatta verði endurskoðaðar. Nú mun alltaf vera krafist fulls afdráttar, þ.e. að launagreiðandi haldi eftir 75% af heildarlaunagreiðslu. Er ljóst að sú framkvæmd gengur ekki upp gagnvart fólki með lágar eða miðlungstekjur, enda hafa launagreiðendur í mörgum tilvikum ekki sinnt þessari skyldu sinni. Tekur nefndin undir hugmyndir sem tollstjóri kynnti á fundi nefndarinnar um að tekið verði tillit til aðstæðna gjaldenda, t.d. framfærslukostnaðar og greiðslubyrði.`` Maður veltir fyrir sér hvaða framfærslukostnað eða neysluviðmiðun tollstjóri noti þá, sennilega væri það sjötta eða sjöunda neysluviðmiðunin. Þetta er ótækt og kemur líka fram, ekki bara í skattalögum heldur líka hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga. Hlutverk hennar er m.a. að innheimta hjá meðlagsgreiðendum meðlög sem Tryggingastofnun ríkisins hefur greitt forráðamönnum barna. Innheimtustofnun hefur heimild til að krefjast þess að launagreiðandi haldi eftir hluta af launum vegna meðlagskrafna. Þar má finna ítarleg ákvæði um innheimtu meðlags. Við þekkjum ófá dæmi um að meðlagsgreiðendur séu hundeltir. Svo hátt hlutfall má taka af launum þeirra að þeir leiðast fremur út í svarta atvinnustarfsemi. Þeir gefa ekki upp laun sín af því að hið opinbera getur tekið svo hátt hlutfall af launum þeirra. Það er ekki einu sinni reiknað með lágmarkshlutfalli fyrir þá til að halda eftir fyrir brýnustu nauðþurftum. Herra forseti. Ég tel mig hafa fært rök fyrir því að skynsamlegt og eðlilegt sé, bæði fyrir neytendur, heimilin í landinu og hið opinbera, að ráðast í gerð slíks neyslustaðals. Ég held að þó ekki væri nema litið til sívaxandi skulda heimilanna þá séu veigamikil rök fyrir því að settar verði fram raunhæfar reglur um neysluviðmiðun sem verði leiðbeinandi fyrir ýmsar stjórnvaldsákvarðanir sem snerta kjör og afkomu fólks. Þetta er, herra forseti, raunverulega mjög einfalt. Málið snýst um skynsamleg vinnubrögð í þjóðfélaginu, skynsamleg og samræmd vinnubrögð hjá opinberum stofnunum sem taka ákvarðanir um bætur og rétt fólks út frá framfærsluþörf. Maður veltir fyrir sér hvaða vit sé í því að hafa slíkan neyslustaðal eða neysluviðmið mismunandi, hafa hér í gangi marga neyslustaðla, sex til átta viðmiðanir eftir því hvað á í hlut hverju sinni. Herra forseti. Ég vona að þetta mál fái góða umfjöllun í nefndinni sem fær það til meðferðar. Hér er einungis um það að ræða að fela forsrh. að skipa nefnd til að vinna að gerð samræmds neyslustaðals um framfærslukostnað heimila eftir fjölskyldugerð sem verði leiðbeinandi fyrir stjórnvöld við ýmsar ákvarðanir sem lúta að fjárhæðum bóta og styrkja velferðarkerfisins. Ég held að það hljóti að vera útlátalaust af hálfu framkvæmdarvaldsins að styðja þessa tillögu og leggja ekki stein í götu hennar. Ég held að þetta sé ekki síður til hagsbóta fyrir stjórnvöld og framkvæmdarvaldið heldur en landsmenn. Það er eðlilegt að þessu verki komi Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna og Neytendasamtökin. Það má vel vera að rétt sé að t.d. verkalýðshreyfingin komi að verkefninu með einum eða öðrum hætti. Það kemur til greina í meðferð nefndarinnar að skoða þá þætti eins og aðra sem lúta að þessari tillögu. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, 1. flm. að þáltill. um gerð neyslustaðals sem hér er til umræðu, hefur farið allítarlega yfir málið. Við það er svo sem ekki mörgu að bæta en þó einhverju. Vert er að minnast á nokkur atriði í ágætri grg. með þessari þáltill. Á einum stað í grg. segir t.d., með leyfi forseta: ,,Allur gangur virðist vera á því að hve miklu leyti kannanir liggja að baki nauðsynlegum framfærslukostnaði hverrar fjölskyldugerðar. Mikilvægt er að þróaður verði einn samræmdur neyslustaðall sem opinberir aðilar byggi á við ákvarðanir sem tengjast framfærslu og tekjum. Annars staðar á Norðurlöndum og reyndar víða í Evrópu hefur verið farin sú leið að þróa einn ákveðinn neyslustaðal sem framfærslukostnaður eftir fjölskyldugerð og stærð byggist á og notaður er við ýmsar stjórnvaldsákvarðanir.`` Herra forseti. Ég vildi aðeins stoppa við þetta atriði og gera að umtalsefni hve nauðsynlegt er, þegar farið er í að meta framfærslukostnað eftir fjölskyldugerð, að skoða jafnframt hvar menn búa á landinu. Ég hygg að allt of oft séu bæði kannanir og athuganir, sem notaðar eru sem grunnur að slíkum viðmiðum, unnar út frá höfuðborgarsvæðinu. Þar inn í kemur verðlag á nauðsynjavörum og annað sem ruglar þetta dæmi mjög mikið. Það má t.d. spyrja að hvort eðlilegt sé, við útreikning á vísitölu neysluverðs, að styðjast eingöngu við þróun íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu en ekki annars staðar á landinu og taka svo meðaltalið. Það er staðreynd, herra forseti, að stórhækkun íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu hefur leitt til mikillar hækkunar á þessari vísitölu og jafnframt til stóraukinna afborgana fyrir íbúa á landsbyggðinni, sem eiga í raun engan þátt í þessari hækkunaröldu sem hér hefur riðið yfir. Þeir þurfa þá að borga hærri afborganir af lánum sínum af húsnæði sem lækkað hefur í verði, öfugt við þróunina á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki eðlilegt og er full ástæða til að benda á það á hinu háa Alþingi að við gerð neyslukönnunar eða neyslustaðals er ástæða til að taka meðaltal af öllu landinu. Varðandi framfærslukostnað þá er ég er ekki viss um að allt of mikið tillit sé tekið til þess að margir íbúar landsbyggðarinnar búa t.d. við mjög háan húshitunarkostnað. Til eru dæmi um 200--300 þús. kr. kostnað við að hita venjuleg hús sem er náttúrlega miklu hærra en á höfuðborgarsvæðinu. Spurningin er: Hvernig kemur þetta inn í framfærslukostnað? Það er sannarlega líka miklu hærra verðlag úti á landi vegna þess sem við ræddum um áðan og höfum rætt um áður, t.d. vegna þess að þungaskatturinn hækkar verðlag eftir því sem lengra er farið og virðisaukaskatturinn leggst svo ofan á það. Afleiðingin er sú að nauðsynjavörur, jafnt sem aðrar vörur sem fluttar eru frá höfuðborgarsvæðinu þar sem flestu er skipað í land fyrir stórheildsölur sem dreifa þessum vörum, eru miklu dýrari á landsbyggðinni en eðlilegt er. Er tekið tillit til þess í þeim könnunum sem gerðar eru og Hagstofan hefur birt? Margt fleira mætti nefna, t.d. kostnaðinn við að senda ungling til náms, sjúkrakostnað o.fl. Með öðrum orðum, herra forseti, er full ástæða til þess að skoða landið allt í heild sinni og nota frekar meðaltalið af því. Hér kemur líka fram að Hagstofan áætlar framfærsluþörf einstaklings 96.000 kr. á mánuði en Ráðgjafarstofan 63.000 kr. Í nýlegum samanburði frá miðju síðasta ári á framfærslukostnaði samkvæmt lágmarksframfærslu Íbúðalánasjóðs, viðmiðunarneyslu Ráðgjafarstofu og neyslukönnun Hagstofunnar, áætlar Íbúðalánsjóður framfærslukostnað hjóna með tvö börn 108 þús. kr., Ráðgjafarstofan tæpar 140 þús. kr. og Hagstofan rúmlega 242 þús. kr. Það rennir vissulega stoðum undir nauðsyn þess að sett verð samræmd neysluviðmiðun fyrir framfærslukostnað heimilanna eins og hér er lagt til. Misræmið á milli þessara stofnana sem skoða framfærslukostnaðinn er nægjanleg ástæða, herra forseti, til að leggja fram þáltill. sem hér er flutt. Það er náttúrlega með ólíkindum að Hagstofan skuli meta kostnaðinn rúmlega 242 þús. kr. meðan Íbúðalánasjóður gerir ráð fyrir 108 þús. kr. Þetta er þvílíkur munur að hann ætti að duga sem meðmæli með þessari þáltill., að hún verði samþykkt og eftir henni unnið. Við mundum þannig færa okkur í átt að því sem gert hefur verið víðast hvar á Norðurlöndum og víða í Evrópu. Þar er notast við sérstaka neysluviðmiðun til leiðbeiningar við mat á greiðslugetu fólks o.s.frv. Þetta er, herra forseti, eitt aðalatriðið fyrir því að þessi tillaga er flutt. Ég tel ákaflega mikilvægt og fulla ástæðu til að hv. þm. og þá sérstaklega stjórnarsinnar gefi tillögunni gaum og athugi hvort hér er ekki mál sem full þörf er á að samþykkja. Það á ekki endilega að skiptast eftir pólitískum flokkum. Hér hefur gott og mikilvægt mál verið lagt fyrir þingið. Ég hvet, herra forseti, til að þetta mál fái fljóta afgreiðslu. Eins og ég sagði áðan er ákaflega brýnt að eyða þeim mikla mismun sem fram kemur milli ýmissa opinberra stofnana um hver framfærslukostnaðurinn er. Ég ætla jafnframt að ítreka enn einu sinni og segja: Það er full ástæða til að skoða landið í heild og nota frekar meðaltöl eins og ég tók dæmi hér um áðan varðandi þróun á vísitölu neysluverðs, hvernig íbúðaverð á höfuðborgarsvæðinu virkar þar eitt án tillits til íbúðaverðs á landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um mennta- og fjarkennslustöðvar til að jafna aðstöðu til náms. Meðflutningsmenn mínir að þessari tillögu eru hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Ásta R. Jóhannesdóttir og Einar Már Sigurðarson. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta semja og leggja fyrir Alþingi áætlun um uppbyggingu mennta- og fjarkennslumiðstöðva um land allt til að jafna aðstöðu til náms. Markmiðið sé að gera nám á framhaldsskólastigi aðgengilegt fyrir fleiri en nú er, að skapa sem víðast farveg fyrir háskólamenntun og hvers konar sí- og endurmenntun. Fyrsta áfanga slíkrar áætlunar verði hrundið í framkvæmd þegar á næsta skólaári, 2001--2002. Gert verði ráð fyrir kostnaði við verkefnið í fjárlögum ársins 2001.`` Af lokaorðum tillögunnar er ljóst að hún er samin á haustdögum, áður en menn ganga hér til þess verks að samþykkja fjárlög yfirstandandi árs, en hefur ekki komist til umræðu á Alþingi fyrr en nú. Tilefni þess að ég ákvað að flytja þessa tillögu má rekja til þáltill. sem ég flutti á 122. þingi. Sú tillaga fjallaði um fjarkennslu til að auka jafnrétti til náms, til að auka á jöfnuð og jafnrétti landsmanna til tiltækra menntunarkosta. Sú tillaga var ekki samþykkt en fékk afskaplega góðar undirtektir. Ekki hefur verið unnið markvisst að því að byggja upp eða kynna þá möguleika sem kunna að bjóðast fólki ef rétt væri á málum haldið. En með þessari tillögu er ég að reyna að ná utan um þá möguleika og leggja til og fara yfir hvernig hægt væri ef vilji væri fyrir hendi að byggja upp mennta- og fjarkennslumiðstöðvar, þar sem menn gætu búið þannig að fólkinu í landinu, að hvar svo sem það byggi ætti það, ekki í of mikilli fjarlægð, þess kost að fá stuðning og þá farveg fyrir kennslu, símenntun og menntun af ýmsu tagi. Fjarkennsla og fjarnám ýmiss konar á framhalds- og háskólastigi hefur þróast mikið á undanförnum árum, einkum fyrir dugnað og framsýni fólks í skólakerfinu. Það verður að segjast eins og er að markviss skipulagning eða framsýni af hálfu menntamálayfirvalda hefur þar ekki spilað stórt, því þar virðast menn hafa litið svo á að best væri að þetta ræki sig sjálft. Menn segja einnig að á Íslandi hafi það verið þannig þegar verið er að tala um hversu mikil þróun hafi orðið í nýtingu netsins, að sú þróun hafi orðið með þeim sérkennilega hætti, sem má þykja merkilegur kapítalismi, að fjárfestar hafa tapað en neytendur hafa grætt vegna þess að fjárfestingar hafa verið miklar, en það er nú óljóst hversu mikið af þeim fjárfestingum kemur til baka. En það æði sem í rauninni hefur geisað hefur auðvitað komið neytendum mjög til góða vegna þeirrar öru þróunar sem kynt hefur verið undir. En það hefur fengist mikil og dýrmæt reynsla af einmitt fjarkennslu og fjarnámi ýmiss konar, sem framsækin stjórnvöld geta byggt á þegar hugað er að því að auka tækifæri þeirra sem eiga óhægt um vik að afla sér grunn- eða endurmenntunar sökum búsetu, atvinnu eða annarra aðstæðna. Til að auðvelda fólki um land allt að bregðast við breyttum aðstæðum þarf að stórbæta aðgengi þess að menntun. Endurskipuleggja þarf skólakerfið og fjölga tækifærum fólks með því að nýta nýja þekkingu og tækni. Og síðan fullyrði ég hér, herra forseti, að endurskipulagning og fjárfesting í menntun auki samkeppnishæfni þjóðarinnar á alþjóðamarkaði og bæti lífskjör og mannlíf á Íslandi. Ég fullyrði jafnframt að það sé byggðamál fyrir Ísland og það sé byggðamál á Íslandi. Hér, herra forseti, er ég auðvitað trú hinni svokölluðu mannauðgistefnu, sem byggir á því að menntun í hvaða mynd svo sem hún er komi alltaf til með að nýtast, bæði einstaklingnum og því samfélagi sem hann býr í. Í fábýli, eða dreifbýli eins og er mjög víða á Íslandi, er ekki unnt að halda úti hefðbundnum framhaldsskóla, hvað þá skapa vettvang fyrir háskólanám eða aðstöðu fyrir nauðsynlega símenntun. Flutningsmenn þessarar tillögu sjá fyrir sér að þessir þættir og aðrir sem lúta að menntun og þekkingu verði, þar sem það á við, sameinaðir í mennta- og fjarkennslumiðstöðvar sem verði farvegur fyrir framhaldsnám og eftir atvikum háskólanám og sí- og endurmenntun. Framhaldsskólar, sem nú þegar eru starfræktir, gætu orðið miðja í slíku starfi, annars staðar gætu símenntunarmiðstöðvar gegnt slíku hlutverki. Miðstöð af þessu tagi hefði frumkvæði að því að afla þekkingar og fá sérmenntað fólk til starfa og tæki þar mið af þörfum íbúanna og atvinnulífsins á viðkomandi svæði. Einkum er mikilvægt að þeir sem minnstrar skólagöngu hafa notið fái tækifæri til frekara náms. En það er sá hópur sem erfiðast er að ná til, það sýna þær kannanir sem gerðar hafa verið á því hverjir sækja sér endurmenntun eða frekari menntun á fullorðinsárum. Aðalatriðið er að mennta- og fjarkennslumiðstöðvar verði víðs vegar á landinu og að litið verði á menntun og kost á henni sem sjálfsagðan og snaran þátt í lífi hvers manns, alla ævina. Reynsla af fjarkennslu á framhalds- og háskólastigi, tilraun með skipulagt fjarkennslunám á framhaldsskólastigi eins og í Grundarfirði, starf símenntunarmiðstöðva um land allt og reynsla af starfsnámi á vegum verkalýðshreyfingarinnar getur allt varðað leiðina að því marki að menntun við hæfi sem flestra verði í boði sem víðast. Skólarnir í landinu, bæði á framhalds- og háskólastigi, verða sér úti um margvíslega reynslu með því að hafa nemendur í fjarnámi, ýmist með kennslu í námshópum á ákveðnum stöðum eða með einkakennslu. Fjarnám er góður kostur fyrir þá sem hafa stundað framhaldsnám en ekki lokið því og eins þá sem áttu þess ekki kost á sínum tíma að fara í framhaldsskóla. Fjarnám hentar líka þeim sem vilja hefja háskólanám en búa við aðstæður sem leyfa ekki slíkt nema veruleg röskun verði á persónulegum högum, jafnvel búsetu. Margir nemendur í fjarnámi eiga heima á stöðum þar sem fjölbreytt námstækifæri eru í boði, t.d. í kvöldskólum, en kjósa frekar þessa leið vegna sinna persónulegu aðstæðna. Fjarnám virðist þannig vera hentug leið fyrir marga sem geta ekki nýtt sér reglubundið nám, svo sem vegna fjölskylduábyrgðar, vinnutíma eða annars. Fjarnám getur veitt þessu fólki annað tækifæri. Breytingar á atvinnuháttum kalla á meiri menntun: sérmenntun, endurmenntun og símenntun ýmiss konar sem fólk og fyrirtæki vilja og þurfa að geta nýtt sér. Hinn mikli hagvöxtur undanfarinna ára stafar fyrst og fremst af fjárfestingum og mikilli vinnu. Hið svonefnda nýja hagkerfi hefur verið þar sorglega fjarri og frá 1998 hefur lítil framleiðniaukning orðið í atvinnulífinu. Þar vegur ugglaust þungt sú staðreynd að eftir 1995 fækkar þeim sem sótt hafa sérskóla eða framhaldsskóla á sérsviðum. Skortur á viðeigandi menntunartækifærum á ákveðnum sviðum er því, herra forseti, að verða efnahagsvandamál. Viðurkennt er að menntun og þekking séu þau vopn sem munu duga best í lífsbaráttu einstaklinga og samfélaga á þeirri öld sem við nú erum að hefja. Sjómenn hafa t.d. nýtt sér kosti fjarnámsins og rætt hefur verið um að þróa skipulegt fjarnám fyrir þá í sjávarútvegs- og skipstjórnarfræðum. Möguleikar á því að nýta fjarkennslu við endur- og símenntun eru nær ótæmandi. Þeir nýtast hins vegar ekki sem skyldi verði fjarkennslan ekki skipulögð, stefnan mörkuð, samstarfsaðilar og eðlilegir farvegir fundnir og framboð kynnt. Sífellt fleiri átta sig á því að nám þarf ekki að stunda í tilteknu húsi. Margoft hefur komið fram að miklu ræður um búsetuval fólks að ungmenni eigi þess kost að njóta góðrar menntunar á framhaldsskólastigi. Á stöðum þar sem ekki hefur verið talið hægt að bjóða upp á framhaldsskólanám er ekki óalgengt að fjölskyldur hugsi til búferlaflutninga þegar börn komast á unglingsár, bæði til að halda fjölskyldunni lengur saman og vegna þess mikla kostnaðar sem fylgir því að senda ungling að heiman og þurfa e.t.v. að halda tvö heimili. Eins ræður líka miklu um þróun atvinnulífs um land allt hvernig staðið er að menntamálum. Til að takast á við atvinnuháttabreytingar þarf fólk að eiga þess kost að mennta sig til nýrra starfa. Skipulag menntamála er því eitt mikilvægasta byggðamálið. --- Og ég ætla að endurtaka þetta, herra forseti: Skipulag menntamála er því eitt mikilvægasta byggðamálið. Fjarkennsla hefur þróast ört hjá skólum úti á landi og í þjónustu við fólk á landsbyggðinni. Það er ekki tilviljun heldur sýnir fram á hve mikilvæg tölvusamskiptatæknin er fyrir dreifbýlið. Með markvissri notkun þeirrar tækni má jafna og bæta möguleika fólks til menntunar, til að njóta menningar og til að efla atvinnulíf. Með þessari tillögu, herra forseti, auk þess sem bent er á færar leiðir til að efla menntunarkosti fólks um land allt, er verið að ýta á eftir því að menntamálayfirvöld taki frumkvæði við skipulagningu nýrra menntunarleiða um land allt. Það væri í fullu samræmi við 9. lið stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001 sem samþykkt var á Alþingi 3. mars 1999. En ef ég gríp niður í II. kafla, herra forseti, til þess að mönnum sé ljóst hvað þar er átt við, þá segir þar, með leyfi forseta: ,,Menntun á landsbyggðinni verði stórefld, ... Jafnframt verði bætt skilyrði þess fólks sem sækja verður nám utan heimabyggðar sinnar. ... Komið verði á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun og stuðlað að því að allir eigi tækifæri á að afla sér nýrrar þekkingar, meðal annars í samræmi við breytingar í atvinnuháttum. Möguleikar fjarkennslu verði að fullu nýttir. Menntun á háskólastigi verði tekin upp þar sem kostur er, meðal annars með samningum milli framhalds- og háskóla.`` Herra forseti. Eins og ég gat um er þessi tillaga flutt ekki hvað síst til þess að ýta á eftir því að menntamálayfirvöld fari að eigin samþykktum, þ.e. fari að þeirri samþykkt sem hér liggur fyrir í byggðamálum, í stefnu þar sem menn ætla sér væntanlega að vera búnir að ljúka ákveðnum hlutum fyrir árslok ársins í ár, því hún gildir út þetta ár. Ég ætla að lesa fyrri málsgrein tillögutextans aftur svo menn heyri hversu vel þetta fellur saman, tillögutextinn annars vegar og hins vegar það sem segir í ályktun um byggðamál, en málsgreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta semja og leggja fyrir Alþingi áætlun um uppbyggingu mennta- og fjarkennslumiðstöðva um land allt til að jafna aðstöðu til náms. Markmiðið sé að gera nám á framhaldsskólastigi aðgengilegt fyrir fleiri en nú er, að skapa sem víðast farveg fyrir háskólamenntun og hvers konar sí- og endurmenntun.`` Herra forseti. Með tillögunni er verið að ýta á eftir því að menntamálayfirvöld láti athafnir tala, sýni viljann í verki. Þetta hljómar afskaplega vel í byggðaáætluninni, en það nægir ekki fólki víða um landið. Menn þurfa að sjá þessa möguleika heima hjá sér. Það þarf að gera mönnum ljóst hvernig hægt er að framkvæma þessa stefnu. Það þarf að efna til samstarfs, vinna upp áætlanir og kynningar. Og gera þarf fólki ljóst að því stendur menntun til boða. Eins og ég gat um áðan er það svo að þeir sem minnsta hafa menntunina eru síst líklegir til þess að leita sér menntunar eða endurmenntunar, en þar er mikilvægast að koma slíkum möguleikum á framfæri. Við flutningsmenn tillögunnar erum með þessu að leggja fram okkar skerf til þess að ýta á eftir því að farið verði í þessa vinnu. Við bendum hér á færar leiðir. Við bendum á þá reynslu sem fyrir hendi er hjá einstökum skólum. Við vitum og þekkjum þá möguleika sem fyrir hendi eru og okkur er það ljóst að þetta er hægt á undraskömmum tíma ef pólitískur vilji er fyrir hendi.

Herra forseti. Ég vil taka undir þessa till. til þál. um mennta- og fjarkennslumiðstöðvar til að jafna aðstöðu til náms. Það er fátt eins mikilvægt í þeirri stöðu sem við erum í dag út um hinar dreifðu byggðir og að auka menntun fólksins sem þar býr og gera fólki mögulegt að sækja slíka menntun. Hún getur verið í formi fjarkennslu eins og hér er aðallega lagt til, eða í formi kennslu sem er nær en hún er í dag, þar sem háskólanám er ekki í boði að neinu marki nema á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri, þ.e. lifandi kennsla. Fræðslumiðstöðvarnar sem nú starfa hafa lyft grettistaki með fjarnámi á háskólastigi og gert mörgum kleift að hefja það nám sem þeir annars hefðu ekki getað stundað vegna búsetu og eins fyrir þá sem eldri eru að taka upp þráðinn jafnvel þar sem frá var horfið. Þetta hefur verið mikil lyftistöng og sannarlega þarf að efla fræðslumiðstöðvarnar eða eins og hér er lagt til, mennta- og fjarkennslumiðstöðvar til að jafna aðstöðu til náms. Að mínu mati munu slíkar fræðslumiðstöðvar ekki verða fullnægjandi, en þær eru vissulega stórt og áhrifamikið skref í rétta átt. Því að til að styrkja framhaldsnám og háskólanám þarf einnig að koma til lifandi kennsla. Við gerum okkur grein fyrir því að ekki er hægt að koma upp háskólum eins og á höfuðborgarsvæðinu og norður á Akureyri úti um allt land, það er tómt mál að tala um. En vissulega er hægt að styrkja fjarkennslumiðstöðvar eða fræðslumiðstöðvar eins og þær eru í dag með lifandi kennslu, þ.e. að stöðugildi tveggja eða þriggja háskólakennara séu við slíkar fræðslumiðstöðvar, þannig að hvort mundi styrkja hitt, fjarnámið og hin lifandi kennsla. Að því held ég að við ættum í framhaldi af þessu að stefna. Auðvitað er hægt að gera hvort tveggja. Ég held að mjög gæfuríkt spor hafi verið tekið, t.d. á Höfn í Hornafirði, þar sem verið er að byggja upp fjarnám, lifandi háskólanám, rannsóknaraðstöðu og framhaldsskóla, allt undir sama þaki. Þar eru sannarlega að rísa nýherjabúðir sem ég er alveg sannfærð um að verður mikil lyftistöng fyrir Höfn og fyrir vítt svæði í kringum Höfn. Það eru stöðvar eins og nýherjabúðirnar, þar sem við fáum inn meira en fjarkennsluna, sem við ættum að stefna að. En vissulega á að efla fræðslumiðstöðvarnar og þetta er ein leiðin til þess að ná til þeirra sem búa í hinum dreifðu byggðum, en ég vil ganga skrefi lengra.

Herra forseti. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hefur fylgt úr hlaði till. til þál. um mennta- og fjarkennslumiðstöðvar til að jafna aðstöðu til náms. Hún er 1. flm. að tillögunni sem hún flytur ásamt fimm öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. er tillagan m.a. flutt til að ýta á menntamálayfirvöld til að taka þátt í þeirri þróun sem hefur átt sér stað, þ.e. ganga í takt við það sem er að gerast víða úti á landi og að sjálfsögðu á höfuðborgarsvæðinu líka. Ég ætla ekki að endurtaka það en hér var lesið upp úr svokallaðri byggðaáætlun um stefnu í þessum málum, sem stjórnvöld hafa að mínu mati gert lítið í að fylgja. Menn lifa ekki á áætlunum einum saman. Menn lifa heldur ekki á loforðunum sem gefin eru í þessari byggðaáætlun. Líf þeirra ræðst af því hvort eitthvað af þessu kemur til framkvæmda. Þetta er stórkostlega mikið byggðamál og í raun er alvarlegt að menntamálayfirvöld skuli ekki hafa farið miklu fyrr af stað í að nýta sér þá miklu þekkingu sem til staðar er, t.d. frumkvöðlastarf eldhuga eins og Hauks Ágústssonar, sem hefur starfað við Verkmenntaskólann á Akureyri. Ég minnist þess þegar þingflokkur Samfylkingarinnar var á ferð í Norðurl. e. og átti m.a. fund í Verkmenntaskólanum. Þar flutti Haukur Ágústsson, mikill frumkvöðull á fjarkennslusviði, okkur pistilinn ef svo má að orði komast. Maður dáðist að þeim mikla eldmóð, þrautseigju, dugnaði og framsýni sem sá maður sýndi og reyndar skólinn, Verkmenntaskólinn á Akureyri og skólayfirvöld þar. Þvílíkur kraftur og þvílíkar hugmyndir. Þetta þarf að nýta til að koma áætlunum um fjarkennslu í framkvæmd. Eins og fram kemur í grg. væri kannski ýmislegt öðruvísi á landsbyggðinni ef brugðist hefði verið nógu snemma við hinni miklu atvinnuháttabreytingu sem orðið hefur hin síðari ár vegna takmarkana og breytinga á tveimur höfuðatvinnuvegum landsbyggðarinnar, þ.e. sjávarútvegi og landbúnaði. Hefðu menn brugðist við á sama tíma og sett aukinn kraft og fé sérstaklega í endurmenntun vegna breytinganna hefði það gefið fólki á þessum stöðum kost á að nýta sér tæknina til endurmenntunar og annars slíks. Þá hefðu kannski ekki eins margir flutt frá landsbyggðinni, gefist upp og farið sökum þess að vinnu vantaði. Það er náttúrlega mikið réttlætismál að fólk á landsbyggðinni þurfi ekki endilega að bregða búi og flytja hingað á höfuðborgarsvæðið til að afla sér háskólamenntunar, sem allt of oft gerist. Auðvitað á að nýta Háskólann á Akureyri sem frumkvöðul í að byggja upp fjarkennslu á háskólasviði fyrir hvern og einn. Hér kom fram að sjómenn væru farnir að nota sér þetta í æ ríkara mæli. Það er ákaflega gaman að vita að sjómenn á fjarlægum miðum, t.d. Flæmska hattinum, skuli sitja þar um borð og stunda fjarnám í skólum á Íslandi. Það er hið besta mál. Þingflokkur Samfylkingarinnar var líka á ferð um Vesturland ekki alls fyrir löngu. Við héldum fund á Grundarfirði og hlustuðum á lýsingu sveitarstjórans þar á því mikla framtaki í fjarnámi sem þar hefur verið ráðist í og gerir það að verkum að unglingar flytjast ekki eins snemma á brott. Þeir geta verið heima við og stundað nám á fjarkennslusviði. Á það má benda að ef menntamálayfirvöld færu skipulega yfir þetta þá væri hægt að samræma þetta hugmyndum um uppbyggingu skóla og heimavista. Það getur vel verið að engin þörf sé á að fara í stórkostlegt átak, uppbyggingu eða viðbætur á heimavistum við ýmsa skóla úti á landi vegna þess að réttara væri að nota fjarkennslu meira. Herra forseti. Mig langar í lokin að taka eitt dæmi af litlum stað úti á landi sem Hofsós heitir. Hofósingar hafa þurft að ganga í gegnum mikla atvinnuháttabreytingu, kvóti hefur farið, fiskvinnsla dregist saman o.s.frv. Þar kem ég inn á starfsemi símenntunarstöðvanna. Þar er nokkuð athyglisvert að gerast. Forstöðumaður símenntunarstöðvarinnar þar, Anna Kristín Gunnarsdóttir, hefur af mikilli elju og dugnaði sótt í sjóði Evrópusambandsins og náð í mikla og góða styrki til að taka upp kennslu og gefa íbúum á Hofsósi, sem hafa þurft að ganga í gegnum þessa miklu atvinnuháttabreytingu, kost á að stunda nám á öðrum sviðum, t.d. á sviði ferðaþjónustu, sem er nú ekki lítið atriði á Hofsósi með tilliti til Vesturfarasafnsins. Frumkvöðlastarfið sem þar er unnið og sækir í hluta af digrum sjóðum Evróusambandsins er ákaflega merkilegt framtak. Því ber að fagna og er full ástæða til að fylgjast mjög vel með þróuninni þar. Ég er viss um að þar fer fram starfsemi sem margir, og ekki síst menntamálayfirvöld, mættu læra mikið af og taka sér til eftirbreytni, hvernig menn ætla að snúa vörn í sókn á þessum sviðum. Hið alvarlegasta er að þetta skuli núna fyrst vera að hefjast, árið 2001. Þetta eru verkefni sem átti að fara í fyrir einum 10 eða 15 árum. Það er rétt sem fram kemur í grg., herra forseti, að það ræður miklu um búsetuval fólks að ungmenni eigi kost á góðri menntun á framhaldsskólastigi. Á stöðum þar sem ekki hefur verið boðið upp á framhaldsskólanám er ekki óalgengt að fjölskyldur hugsi til búferlaflutninga þegar börn komast á unglingsár, bæði til að halda fjölskyldunni lengur saman og einnig vegna þess mikla kostnaðar sem fylgir því að senda ungling að heiman eða halda tvö heimili. Það er hárrétt sem hér kemur fram. Sá sem hér stendur hefur oft rætt um, og m.a. gagnrýnt stjórnvöld fyrir það að ekki sé veitt nægjanlega mikið fé til þess að jafna námskostnað fólks. Ég er þeirrar skoðunar að landsmenn eigi að hafa sama kost á að sækja sér nám, hvort sem þeir búa á Raufarhöfn eða í Reykjavík. Ef þessi þjónusta er ekki veitt á stöðum úti á landi þá á samfélagið að taka þátt í að jafna þann kostnað fullkomlega.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rásir fyrir búfénað til að koma í veg fyrir slys. Tillagan er á þskj. 294 og er 266. mál þingsins. Tillagan er nú flutt í annað sinn og svo til óbreytt en ýmislegt hefur gerst síðan hún var flutt fyrir ári síðan. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að við nýframkvæmdir samkvæmt vegáætlun verði gert ráð fyrir rásum fyrir búfénað undir vegi þar sem girt er meðfram vegum en bithagar beggja vegna. Jafnframt verði hafin vinna við gerð slíkra rása undir vegi þar sem umferð er þung og bithagar eru nytjaðir beggja vegna vegar.`` Í grg. eru listar frá árinu 1994--1998 um fjölda slysa og þau flokkuð eftir því hvort þar hafi orðið mikil eða lítil slys eða óhöpp án slysa. Samkvæmt nýjustu upplýsingum hafa á tímabilinu frá 1992--1999, þ.e. á tímabili sem nær lengra aftur en þessi skrá sýnir, verið skráð um 700 tilfelli þar sem ökutæki og búfé rákust saman. Þar af urðu slys á fólki í 34 tilfellum og eitt banaslys. Fjárhagslegt tjón af þessum slysum er mikið þó að líkamlegt tjón og andlegt sé enn meira og ekki hægt að meta til fjár. Frá því þessi tillaga var flutt hér fyrir ári síðan hefur nefnd sem hæstv. landbrh. skipaði árið 1998 skilað skýrslu um málið, reyndar sl. mánudag. Í skýrslu nefndarinnar, sem ber heitið ,,Þjóðvegir og búfé``, kemur margt fram sem styrkir þessa þáltill. Eftir tveggja ára vinnu nefndarinnar, sem er ekki sú fyrsta sem hefur verið skipuð til þess að gera tillögur um aðgerðir til að draga úr slysum vegna lausagöngu búfjár, er fyrsta aðgerðin sem hún leggur til að girða meðfram öllum helstu vegum. Menn eru sammála um að vegir séu flokkaðir og girt meðfram vegunum. Með leyfi herra forseta vil ég fá að lesa hér stuttlega upp úr Morgunblaðinu frá þriðjudeginum 6. mars. Þar er vitnað í blaðamannafund sem haldin var vegna útkomu skýrslunnar: ,,Helstu tillögur nefndarinnar eru þær að fjölfarnir vegir víða um land verði friðaðir með samfelldum og sérstökum varnargirðingum. Lagt er til að búfé fjarri vegum verði í sérstökum beitarhólfum þannig að það gangi ekki í vegsvæðum. Getur þetta átt við þar sem búfé hefur fækkað mikið, t.d. í landnámi Ingólfs. Þar sem vegir verða ekki friðaðir, og ökumenn geta átt von á að fénaður sé í lausagöngu, einkum í strjálbýli, er lagt til að koma upp sérstökum umferðarmerkjum sem gefa til kynna að búfé gangi þar laust og gæta þurfi sérstakrar varúðar. Leggja á vegrásir, eða undirgöng, á ákveðnum stöðum til að auðvelda umferð búfjár undir vegina.`` Ein tillagan í skýrslunni er sem sagt um vegrásir. Síðan er tekist á um hver eigi að greiða og hverjir eigi að sjá um girðingarnar og aðrar aðgerðir sem grípa á til. Ég vil leggja á það áherslu, herra forseti, að þegar í dag eru af því mikil vandræði hjá mjög mörgum bændum víða um land, þá aðallega við þjóðveg 1, að koma búfénaði, sérstaklega kúm, í bithaga. Þetta á sér í lagi við þar sem stór kúabú eru rekin. Það getur þurft að reka yfir þjóðveginn fjórum sinnum á dag yfir sumartímann. Þetta geta verið kúabú með yfir 50 kýr og af þessu er auðvitað mikið óhagræði fyrir bóndann og slysahætta en víðast hvar er hægt að koma við rásum fyrir kýrnar. Það mundi draga úr sysahættu og gera búskapinn auðveldari en er í dag. Þetta er bara lítið dæmi. Þetta á auðvitað um sauðfjárbúskap líka og gildir um landsbyggðina alla. Um þetta eru engar reglur. Engar reglur segja til um að það eigi að setja þessar rásir við nýframkvæmdir eða miða við einhverja ákveðna umferð. Það eru heldur engar reglur um hver eigi að greiða þessar rásir eða ræsi, ef ræsin eru lögð. Margar beiðnir hafa borist til Vegagerðarinnar sem hefur ekki getað sinnt þeim nema mjög takmarkað þar sem enginn sérstakur fjárlagaliður er eyrnamerktur þessum rásum. Ekki er heldur gert ráð fyrir kostnaði við þær varðandi nýframkvæmdir. Það hefur reynst mesta basl fyrir bændur að fá þessar rásir lagðar þó að slysahætta teljist af rekstri búfjár, ég tala nú ekki um sumartímann þegar reka þarf stóran kúahóp yfir þjóðvegi nokkrum sinnum á dag. Það er ekki lítil umferð á Svalbarðsströndinni. Þar eru stór og myndarleg kúabú og þarf að reka kvölds og morgna yfir veginn. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa langa framsögu um þetta mál. Ég vísa til áðurnefndrar skýrslu sem fengið hefur heitið ,,Þjóðvegir og búfé``. Ég vil leggja áherslu á að þetta verði ein af þeim lausnum sem tekin verði inn í áætlun sem á að verða til þriggja ára. Því miður er hún ekki ofarlega á blaði við forgangsröðun í skýrslunni. Auðvitað kostar þetta sitt, en til lengri tíma litið er þetta hagræðing og sérstaklega væri það mikil slysavörn að koma þessu fyrir. Maður þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af því að skepnurnar noti ekki þessar rásir þar sem þeim hefur verið komið upp. Það þarf ekki nema að reka þær einu sinni þar í gegn og þá rása þær undir og óttast ekki framar að nota þessi göng. Ég ætla, herra forseti, að óska eftir því að þessari þáltill. verði vísað til hæstv. samgn. og óska eftir því að landbn. fái einnig að fjalla um málið.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um rásir fyrir búfé til að koma í veg fyrir slys, sem hv. flm. Þuríður Backman hefur gert grein fyrir, er afar mikilvægt mál. Brýn nauðsyn er að tryggja aukið öryggi á þjóðvegum landsins. Nauðsynlegt er að geta haldið búfé frá vegum. Það er líka nauðsynlegt að geta haldið umferð ríðandi fólks frá þjóðvegum. Til þess að svo megi verða þarf að sjálfsögu að girða vegina af, girða þá og afmarka frá umhverfinu. En vegir liggja í gegnum lönd. Þeir liggja í gegnum tún. Þeir liggja í gegnum beitilönd, úthaga og hálendi og skepnur eru þar eðlilega á beit. Til að hægt sé bæði að nýta þessi lönd og hafa um þau eðlilega umgengni, er einmitt nauðsynlegt, ekki aðeins að þau séu girt vel af, heldur líka að hægt sé að komast greiðlega um svæðið. Sú tillaga sem hér er flutt er einmitt um að það sé skipulega gert ráð fyrir göngum undir þjóðvegina þannig að þar geti farið fram umferð án þess að trufla og skapa óöryggi á þjóðvegunum. Það er afar mikilvægt þegar settar eru fram körfur um girðingar meðfram vegum að jafnframt sé tekið tillit til þess hvað sé í rauninni raunhæft að gera og hvað verði að gera. Það verður að tryggja eðlilega umferð um landið og það er einmitt lagt til með þeirri tillögu sem hér er flutt. Því er mikilvægt, herra forseti, að við alla nýlagningu vega verði tekið fullt tillit til nauðsynlegs öryggis og umferðar í upphafi og þar á meðal rásum til að búfé og fólk geti gengið þvert á þjóðvegina án þess að valda þar hættu. Einnig ber að skoða brýnustu staði á núverandi þjóðvegum þar sem ráðstafanir eins og hér eru lagðar til með því að gera göng undir þjóðvegina gætu bætt verulega um í öryggismálum. Herra forseti. Ég tel þá till. til þál. sem hv. þm Þuríður Backman flytur afar gott og merkilegt og sterkt innlegg inn í umræðuna um aukið öryggi á þjóðvegum landsins. Ég hvet til þess að það sem hér er lagt til verði tekið til gaumæfilegrar athugunar og verði liður í því að tryggja öryggi á þjóðvegum landsins í framtíðinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna, nr. 45/1999. Frv. er ætlað að taka á miklu vandamáli sem komið hefur upp í Lífeyrissjóði sjómanna og fyrir því eru fyrst og fremst tvær ástæður. Í fyrsta lagi var það árið 1981 að sjómönnum í Lífeyrissjóði sjómanna var heitið því að fest skyldi í lög að sjómenn gætu tekið lífeyri við 60 ára aldur eftir ákveðinn starfstíma til sjós. Sú gerð var hluti af félagsmálapakka til sjómanna en þá tíðkuðust mjög félagsmálapakkar við lausn ýmissa kjaradeilna og gáfu sjómenn eftir í því sambandi fiskverðshækkun til að ná fram þessari lagabreytingu. Ef ég man rétt gáfu þeir eftir um 3% af fiskverði annars vegar og af kauptryggingarhækkun hins vegar til þess að ná fram þessum félagsmálapakka. Þessi lög voru samþykkt á Alþingi með samþykki allra alþingismanna. Hins vegar hefur lögunum aldrei fylgt nokkur fjármögnun. Sá kostnaður sem fallið hefur á lífeyrissjóðinn og á sjóðfélaga vegna hinna auknu réttinda sem lögin frá 1981 færðu sjóðfélögum hefur eingöngu bitnað á sjóðfélögunum sjálfum. Hægt væri að vitna í margar greinargerðir frá fyrri árum um baráttu sjómannasamtakanna fyrir fjármögnun vegna þessarar lagasetningar. Til eru skjöl, bæði frá árunum 1982 og 1984, sem vitna um að menn ætluðu að finna leið til fjármögnunar. Auðvitað var leitað til ríkisins en það verður að segjast eins og er að þrátt fyrir þrautagöngu sjómannasamtakanna í hartnær tvo áratugi hefur ekki fengist fjármögnun sem dugað hefur til að mæta þeim kostnaðarauka sem varð af reglunni. Kostnaðaraukinn, sem talið er að hafi fallið á sjóðinn vegna 60 ára reglunnar, var af tryggingafræðingi á árinu 1999 metinn á 1,3 milljarða kr. sem hefði lent á sjóðfélögum. Síðan hefur það verið gert að gera þessa 60 ára reglu hlutlausa því auðvitað var ekki hægt að halda áfram að hafa regluna með því lagi að hún gengi á eignir lífeyrissjóðsins og á réttindi annarra og þess vegna var 60 ára reglan í raun og veru gerð hlutlaus. Hún var gerð hlutlaus með þeim hætti að sjómenn gátu áfram tekið lífeyri frá 60 ára aldri ef þeir höfðu starfað lengur en 25 ár til sjós en þeir tóku skerðingu á lífeyrisrétt sinn upp á 0,4% á mánuði, eða 4,8% á ári. Ef þessi jafna var sett upp annars vegar á móti manni sem var 60 ára og ákvað að taka lífeyrisrétt sinn frá 60 ára aldri þá fékk hann 24% skerðingu á lífeyrisrétt sinn miðað við annan einstakling sem hefði byrjað að taka lífeyri sinn 65 ára og ef báðir áttu sams konar rétt þegar þeir voru sextugir. Menn gátu því tekið lífeyrisréttinn sextugir en fengu hann þá skertan upp á 24% miðað við að þeir hefðu geymt sér töku lífeyris til 65 ára aldurs. Þetta var metið svo að með þessari aðgerð væri lífeyrissjóðurinn og aðrir félagar í lífeyrissjóðnum að ekki að skaðast vegna þessarar sérreglu að því gefnu að báðir mennirnir næðu 80 ára aldri. Þannig var jafnan reiknuð út. Sem sagt að sá sem færi að taka lífeyrinn sextugur annars vegar og hins vegar sá sem færi að taka út 65 ára yrðu báðir búnir að taka út sömu upphæð í fjármunum þegar þeir yrðu áttræðir. Þannig var þessu jafnað út á sjóðfélaga. Þetta var auðvitað ekki það sem að var stefnt með því að semja um það á sínum tíma 1981 að fá þennan félagsmálapakka. Núna standa sjómannasamtökin í því að búið er að leita til fjmrn., var gert síðast á árinu 1999 og síðan í upphafi árs 2000 um það að hvort fjmrn. vildi greiða eða gera samkomulag um að greiða þessa 1,3 milljarða inn í sjóðinn með einhverju lagi á einhverju árabili. Því var neitað og nú standa sjómannasamtökin í málaferlum við ríkið og það mál verður væntanega dómtekið í Héraðsdómi Reykjavíkur innan ekki mjög langs tíma hvort ríkið teljist skuldbundið af þeirri lagasetningu sem Alþingi setti árið 1981 um rétt sjómanna til lífeyristöku frá 60 ára aldri. Það á sem sagt eftir að reyna á hvernig sá dómur fer. Annað ákvæði hefur haft mjög mikil áhrif á Lífeyrissjóð sjómanna sem er mjög sérstakt og væri rétt að gera grein fyrir því, en það er einnig hluti af vanda sjóðsins og er í raun rök fyrir því að útgerðarmenn leggi sjóðnum nokkuð til eins og frv. gerir ráð fyrir til viðbótar við þau almennu rök að þeir eru aðilar að Lífeyrissjóði sjómanna og eru þar í stjórn og hljóta að bera sameiginlega ábyrgð á lífeyrissjóðnum til jafns við sjómenn. Það er sá einkennilegi þáttur sem kemur fram í reikningum Lífeyrissjóðs sjómanna að örorkulífeyririnn er yfir 40% í þeirri útgreiðslu sem lífeyrissjóðurinn greiðir á hverju ári í lífeyri. Á árinu 1999 greiddi lífeyrissjóðurinn 42% af útgreiðslum sínum vegna örorkubóta, en á sama tíma var ellilífeyririnn 41%. Eins og ég gat um áðan er þetta hlutfall almennt 20--25% hjá öðrum lífeyrissjóðum. Það helgast auðvitað af hættulegu starfi sjómanna að örorkuþátturinn skuli vera svo hár. En þá kemur þessi spurning: Var einhvern tímann ætlast til þess að Lífeyrissjóður sjómanna virkaði eins og tryggingafélag fyrir útgerðina að þessu leyti? Ég held að ekki sé hægt að ætlast til þess. Og þess vegna held ég að það sé komið að útgerðarmönnum að leggja sinn skerf til að mæta halla sjóðsins og skertum réttindum manna í Lífeyrissjóði sjómanna. Þessi skerðing var gerð upp á 11,5% og tók gildi 1. júní árið 2000 og síðasti hluti hennar, þar sem hún hækkar í 12%, tekur gildi í júlí árið 2001, ef ekki verður um breytta eða betri stöðu hjá Lífeyrissjóði sjómanna að ræða. Menn hafa sett margs konar mat á hættuleg störf sjómannastéttarinnar. Meðal annars er talið að það sé 32 sinnum hættulegra að vera sjómaður en að aka um á götum Reykjavíkur, það sé 32 sinnum líklegra að menn verði fyrir slysi á sjó en að aka um á götum Reykjavíkur. Gerðar hafa verið fleiri breytingar á lögum og reglum um Lífeyrissjóð sjómanna sem virkað hafa til lækkunar á lífeyri. Í því sambandi mætti nefna atriði eins og að hætta að miða við launavísitölu og miða í þess stað við lánskjaravísitölu. Það hafði áhrif til lækkunar á útgreiddum lífeyri úr sjóðnum. Sem betur fer var afkoma Lífeyrissjóðs sjómanna góð á árinu 1998, um 8% ávöxtun, og einnig á árinu 1999, 12,5% ávöxtun á fé sjóðsins. Afleiðing þessa varð sú að staða sjóðsins batnaði frá því sem áður hafði verið, en þau leiðu tíðindi urðu hins vegar á árinu 2000 að ávöxtun á fé sjóðsins var mínus 0,5%. Það eykur auðvitað enn þá frekar á vandann í Lífeyrissjóði sjómanna. Þess vegna hefur verið lagt til í frv. að útgerðarmenn taki að sér að greiða 2% til viðbótar við þau 6% sem þeir greiða nú og greiðsla þeirra verði 8% í lífeyrissjóðinn. Jafnframt er lagt til bráðabirgðaákvæði um það að þessi viðbótargreiðsla sé eingöngu greidd inn til að laga stöðu sjóðsins en myndi ekki réttindi til lífeyrisgreiðslna, þ.e. til hækkunar einstakra lífeyrisgreiðslna frá gildistöku laga þessara og fram til 31. desember 2006 og á þeim tíma verði lagt mat á það hvaða stöðu sjóðurinn verður kominn í fyrir þann tíma. Það er ein röksemd í viðbót sem ég vil draga fram í máli mínu í sambandi við mál Lífeyrissjóðs sjómanna. Það er sú staða að þeir lífeyrisþegar sem núna eru að taka lífeyri sinn skertan, verulega skertan, þá er í raun og veru verið að laga stöðu sjóðsins á tiltölulega stuttu árabili á þeim lífeyrisþegum sem núna eru að taka út úr sjóðnum, því það eru þeir sem verða fyrir skerðingu ef við gefum okkur það að meðaltalsávöxtun í lífeyrissjóðnum verði að meðaltali a.m.k. 5%, þó að árað hafi illa í ávöxtun sjóðsins á síðasta ári, þá held ég að gera megi ráð fyrir að meðaltalsávöxtun geti verið 5%. Smátt og smátt mundi staða sjóðsins lagast og innan kannski fjögurra til fimm ára eða sex ára að óbreyttu, þá væri hugsanlegt að sjóðurinn næði því að vera kominn í þessi 5% plús sem hann verður að hafa áður en hann getur farið að lagfæra réttindi sjóðfélaga. Því í lögum um almenna starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/97, segir að lífeyrissjóður megi ekki auka réttindi sjóðfélaga fyrr en staða sjóðsins, hver svo sem hann er, er kominn 5% í plús umfram framreiknaðar skuldbindingar. Þess vegna er staðan í raun og veru þannig í Lífeyrissjóði sjómanna að nú er sá hópur sem er að njóta lífeyrisgreiðslna næstu fimm, sex árin að taka á sig verulega skerðingu. En líkur gætu verið til þess að innan fimm, sex ára væri hugsanlegt að hægt yrði að fara að slaka út auknum réttindum með því að auka greiðslurnar í sjóðinn um þessi 2% sem frv. gerir ráð fyrir og líkur væru á því að hægt yrði að lagfæra stöðu sjóðfélaga mun fyrr en ella. Og það verður náttúrlega að segjast alveg eins og er að það er ekki ásættanlegt að verið sé að leiðrétta stöðu sjóðsins á tiltölulega stuttu árabili og það lendi þá bara á þeim lífeyrisþegum sem eiga kannski ekki allt of mikil réttindi fyrir og eru að taka út lífeyri á árunum frá 1999 til 2005, 2006, að sá hópur sem núna er að taka út lífeyrisrétt sinn verði fyrir mikilli skerðingu sem síðar verði e.t.v. hægt að laga. Þess vegna er lagt til að útgerðarmenn komi að þessu máli, bæði vegna þess hvernig lífeyrissjóðurinn virkar í sambandi við örorkugreiðslurnar og eins vegna þess að ekki er ásættanlegt að það sé bara ákveðinn hópur manna á ákveðnu árabili sem tekur á sig hallann af lífeyrissjóðnum og síðan verði eftir sex eða átta ár hægt að lagfæra réttindin til þeirra sem þá fara á lífeyri. Þetta held ég að allir sanngjarnir menn hljóti að viðurkenna að sé sjónarmið sem eigi við rík rök að styðjast og þess vegna beri að auka inngreiðslurnar í sjóðinn og lagfæra réttindi allra með því að útgerðarmenn taki á sig tímabundið ákveðna leiðréttingu. Ef ekki, þá hljóta sjómenn að fara fram á að örorkuþættinum sem hvílir á Lífeyrissjóði sjómanna verði verulega breytt og hann verði færður yfir á tryggingasviðið eða yfir til útgerðarinnar. Eitthvað hlýtur að þurfa að gera til að laga þessa stöðu.

Herra forseti. Ég vil heils hugar taka undir málflutning hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar en hann hefur mælt fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna. Það er náttúrlega alveg óþolandi og samfélagi okkar ekki sæmandi að þegar sjómenn, sem hafa virkilega axlað og borið hita og þunga af hagvexti og batnandi lífskjörum þjóðarinnar á undanförnum árum, þurfa að njóta lífeyris, þá skuli þeir þar bera skertan hlut frá borði miðað við marga aðra þjóðfélagshópa. Það er okkur alls ekki sæmandi og er afar ósanngjarnt. Ég tek því heils hugar undir það að rétta þarf hag Lífeyrissjóðs sjómanna. Ég leyfi mér að benda á þá hugmynd að það væri kannski líka eðlilegt að ríkissjóður kæmi þarna beint að með eingreiðslu eða greiðslum beint til sjóðsins til að hann væri fær um að standa við skuldbindingar sínar þegar í stað, svipað og er gagnvart mörgum öðrum þjóðfélagsþegnum. Og að sjálfsögðu er rétt að kanna það, eins og hér er lagt til, að útgerðarmenn leggi líka fram aukinn hlut. En það er alveg óþolandi, herra forseti, og okkur ekki sæmandi að íslenskir sjómenn skuli ekki eiga eðlilegan og sanngjarnan lífeyrisrétt þegar þeir koma í land og hallar undan í árum. Þetta verður að laga.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að frv. hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar snýst um mjög mikilvægt mál sem er lengi búið að vera til umfjöllunar í samfélaginu. Ákveðin átök hafa lengi staðið yfir um það hvernig ætti að leysa þá ákvörðun ríkisvaldsins sem á sínum tíma leiddi til þess að ákveðið misvægi varð. Þess vegna hafa menn gjarnan bent á að það hafi lengi staðið upp á ríkisvaldið að mæta sínum eigin ákvörðunum með greiðslum í sjóðinn. Sömuleiðis finnst mér eðlilegt að taka undir það að útgerðarmenn leggi þarna meira af mörkum, vegna þess að það er auðvitað laukrétt sem hv. þm. bendir hér á, að Lífeyrissjóður sjómanna hefur í rauninni svolítið aðrar og ólíkar skyldur en ýmsir aðrir lífeyrissjóðir vegna þess hve starfið er eðlisólíkt flestum öðrum störfum. Ég hef tekið þátt í því, herra forseti, að bera hér fram nokkrum sinnum tillögur um það hvernig eigi að takast á við brottkast sem mikið hefur verið til umræðu lengi. Ég held að fyrsta tillagan sem ég flutti þess efnis og mjög í sama dúr og þær sem ég hef síðan tekið þátt í að flytja hafi verið flutt hér árið 1990. Og ég held að ég hafi verið fyrsta manneskjan hér í þinginu sem lagði það til að sjómenn fengju með einhverjum hætti að eiga andvirði þess afla sem kæmi til lands utan kvóta. Þá þegar fannst mér eðlilegt að menn leituðu að því jafnvægi sem hlýtur að vera til, sem annars vegar gerir það að hvatningu fyrir menn að koma með allan afla að landi, en umbunar þeim þó ekki svo ríkulega að það borgi sig fyrir þá. Og allt auðvitað undir þeim formerkjum að sjómenn vilja jú og eiga að fá kaup fyrir alla sína vinnu rétt eins og aðrar stéttir. En hugmyndin hefur jafnan verið sú þegar menn hafa verið að velta vöngum yfir því hvað ætti síðan að verða um brottkastspeninganna, þ.e. þá fjármuni sem verða til þegar þessi afli yrði seldur á markaði og mönnum hefur þá gjarnan orðið það fyrir að vísa á Lífeyrissjóð sjómanna, einfaldlega vegna þess að mönnum er það auðvitað alveg ljóst að þar er ákveðin fjárvöntun vegna ákvarðana ríkisvaldsins. Eins og ég gat um áðan hafa ákveðin átök staðið um langt árabil um það hvernig þessi vandi yrði í rauninni brúaður. Sú tillaga sem hér liggur fyrir af hálfu hv. þm. kemur þessum málum enn á ný á hreyfingu og það er eðlilegt. Það væri áhugavert að vita hvernig þessi mál rekur inn í kjarasamninga þá sem nú eru í gangi. Mér er ljóst að sjómenn eru í þeim viðræðum sem þeir eru í núna fyrst og fremst að leita eftir tilteknum réttindamálum sem aðrir launþegar í landinu hafa náð í sínum kjarasamningum, en sjómenn hafa ekki fengið, en eins og við þekkjum hafa þeir ekki náð að gera kjarasamning í nokkur undanfarin skipti, heldur hefur Alþingi leyst útvegsmenn úr snörunni jafnan þegar komið hefur að ákveðnum átakapunkti. Það væri fróðlegt ef hv. þm. veit hvernig þessi mál standa nákvæmlega í þeim viðræðum sem nú eru, vegna þess að auðvitað hlýtur okkur að finnast það eðlilegt að þessi mál leystust að hluta á þeim vettvangi. Að mínu mati fríar það hins vegar ekki ríkisvaldið af því að standa ábyrgt vegna þeirra ákvarðana sem hér voru teknar fyrir margt löngu.

Herra forseti. Ég ætla aðeins í lok máls míns að víkja að tvennu, annars vegar spurningu hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur varðandi það hvort ég vissi hvernig þessi mál standa núna. Eins og ég gat um í ræðu minni er málið þannig vaxið að nú hefur verið tekin ákvörðun um það af stjórn Lífeyrissjóðs sjómanna, sem sjómannasamtökin eiga auðvitað aðild að, að fara loksins í mál við ríkisvaldið út af þeim vanefndum sem sjómannasamtökin telja að hafi orðið á þessu máli. Þar af leiðandi má kannski segja að þessi sérstaka krafa um lagfæringu í Lífeyrissjóði sjómanna sé ekki beint uppi á borðunum í kjarasamningum. Hins vegar er alveg rétt eins og hv. þm. gat um að þar eru auðvitað almennar kröfur eins og aðrir launþegar hafa verið að semja um í lífeyrismálum. Kannski má segja að vegna málaferlanna sé þessi þáttur málsins í salti og sjómenn vonast auðvitað til þess að það frv. sem hér er verið að ræða geti e.t.v. leyst hluta af þessu máli eða komið verulega til móts við það. Hitt atriðið sem mig langar til að víkja að í lok máls míns er svo algjörlega úr fortíðinni. Þetta er fylgiskjal sem ég er með og er frá 6. mars árið 1984, bréf sem skrifað var til þáv. fjmrh., Alberts Guðmundssonar, með leyfi forseta, ef ég má aðeins vitna í það, en þar segir: ,,Með bréfi, dags. 6. desember 1982, vorum við undirritaðir skipaðir í nefnd af Ragnari Arnalds, þáv. fjmrh., til að fjalla um lífeyrismál sjómanna. Nefndin hefur á þremur fundum rætt um það með hvaða hætti Lífeyrissjóður sjómanna geti staðið undir þeim kostnaðarauka sem hlýst af lækkun á ellilífeyrisaldri sjómanna, sem ákveðin var með lögum nr. 47 frá 29. maí 1981. Nefndin hefur einnig rætt um þann vanda sem upp er kominn í öðrum sjóðum sem hafa sjómenn innan borðs sinna vébanda.`` Síðan ætla ég ekki að fara meira í þetta. En hér kemur fram að menn fengu ekki samþykki fulltrúa ríkisins fyrir því að ríkið bæri á þessu sérstaka ábyrgð og það kemur líka fram í bréfinu að atvinnurekendur töldu sig ekki bera beint ábyrgð á þessu enda var um félagsmálapakka að ræða. Þá segir í niðurlagi bréfsins: ,,Með tilliti til framanritaðs er ljóst að frekara starf nefndarinnar skilar ekki árangri á meðan afstaða stjórnvalda er óbreytt. Nefndarmenn leggja áherslu á að Alþingi samþykki breytingarnar á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna samhljóða. Það hlýtur því að vera hlutverk Alþingis að sjá til þess að þessi mál verði færð til þess vegar að framkvæmanleg séu. Allur dráttur á málinu er aðeins til þess fallinn að gera það erfiðara úrlausnar.`` Þetta er skrifað árið 1984 beinlínis í framhaldi af þeirri lagasetningu sem færði sjómönnum félagsmálapakkann um 60 ára regluna. Undir þetta skrifuðu Höskuldur Jónsson, fyrir hönd ríkisins, Guðjón Ármann Einarsson, fyrir hönd VSÍ, Hermann Þorsteinsson, fyrir hönd VMS --- Vinnumálasambands samvinnufélaganna, er það ekki? --- Hrafn Magnússon, fyrir SAL-sjóðina, Jóhannes Sigurgeirsson, sem var þá varamaður, tilnefndur af ASÍ, Guðmundur Hallvarðsson, tilnefndur af ASÍ, og Bolli Héðinsson, tilnefndur af Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands. Það er því alveg ljóst að alveg frá upphafi málsins hafa sjómannasamtökin skilið þetta svo að þessi lagasetning hafi verið félagsmálapakki og að henni hefði átt að fylgja einhver fjármögnun. Rétt er að geta þess í lok málsins að eina fjármögnunin sem komið hefur af hendi ríkisins varðandi þessa 60 ára reglu var á árum áður þegar gengisfellingar voru gerðar. Þá komu stundum einhverjar fjárveitingar af svokölluðum gengismunarsjóði sem settar voru í lífeyrissjóðinn en ég tel að í kröfunni um 1,3 milljarða, sem stjórnin hefur ákveðið að sækja á hendur ríkisins, hafi verið tekið tillit til þeirra greiðslna sem komu úr gengismunarsjóði á sínum tíma. Ég vil svo þakka hv. þm. sem hafa tekið þátt í umræðunni og vona að þetta mál fái skjóta og góða afgreiðslu í nefnd.