Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um raforkuver, en það var lagt fram á þskj. 784 í hv. Nd. í fyrradag. Frv. þetta ásamt grg. felur í sér stefnumótun um byggingu raforkuvera í landinu á næstu 10–15 árum, allt að 820 mw. að afli, þar af 720 mw. í vatnsaflsvirkjunum, 50 mw. í jarðvarmavirkjunum og 50 mw. í varastöðvum, auk heimildar til að reisa og reka orkuveitur til að tengja þessi orkuver við núverandi landskerfi og styrkja landskerfið að því marki sem nauðsynlegt er talið til að flytja orkuna til afhendingarstaða út frá því. Hér er um að ræða víðtækustu heimildir sem leitað hefur verið eftir í sambandi við uppbyggingu raforkskerfisins. Umfang þeirra framkvæmda, sem fyrirhugað er að ráðast í, sést best af samanburði við núverandi uppsett afl í raforkukerfinu, en það nam samtals um 680 mw. í árslok 1980. Þar af eru 542 mw. í vatnsaflsstöðvum, um 20 mw. í jarðvarmastöðvum, að raforkuveri Hitaveitu Suðurnesja í Svartsengi meðtöldu, og 116 mw. í olíustöðvum, sem fyrst og fremst eru nú notaðar sem varaaflsstöðvar. Þannig er hér leitað heimilda fyrir meira en tvöföldun á uppsettu afli í landskerfinu eða úr 680 mw. í rúm 1500 mw. Slíkar afltölur segja vissulega ekki alla sögu og meira má lesa út úr fyrirhugaðri aukningu á orkuvinnslugetu raforkukerfisins í krafti umræddra virkjana og annarra aðgerða sem fyrirhugaðar eru til að auka hana, einkum á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu með svonefndri Kvíslaveitu og stækkun miðlunar í Þórisvatni. Miðað við fyrirliggjandi verkfræðiáætlanir ykist orkuvinnslugetan um 3785 gwst. á ári úr 3140 gwst. á ári, eins og hún var metin í árslok 1980, í samtals 6925 eða rétt tæp 7000 gwst. á ári og er þá ekki meðtalin aukin orkuvinnslugeta vegna þriðju aflvélar Hrauneyjafossvirkjunar. Þessi aukning á orkuvinnslu gæti komið í gagnið á 10–15 árum eða lengri tíma samkv. hugmyndum sem settar eru fram í grg. með frv., en þar eru eðlilega settir fram ýmsir fyrirvarar varðandi framkvæmdahraða og nýtingu þeirra heimilda sem hér er leitað eftir. Áður en lengra er haldið að rekja efni frv. tel ég rétt að líta ögn til baka og fjalla um heimildir vegna raforkuvera á síðasta áratug og aðdraganda þeirra tillagna sem hér eru fram settar. Tíu ár eru nú liðin síðan samþ. voru á Alþingi meiri háttar heimildarlög fyrir nýjar vatnsaflsvirkjanir, en það voru lög nr. 37/1971 um Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjun, hvora með allt að 170 mw. afl, og var í þeim lögum ekki kveðið á um röðun eða hvor virkjunin skyldi fyrr reist. Í reynd var það Sigölduvirkjun sem byggð var á árunum 1973–1978 með 150 mw. afli í þremur vélasamstæðum, en síðan tóku við framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun samkv. heimild ríkisstj., sem veitt var um áramótin 1976–1977, og hófust framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun sumarið 1978 og standa enn yfir sem kunnugt er. Virkjunarheimildin samkv. lögunum, sem til var vitnað, tekur til 170 mw. afls þannig að 40 mw. vantar á til að tilskilin heimild sé fyrir þriðju aflvél virkjunarinnar sem æskilegt er talið að komist í gagnið að 2–3 árum liðnum. Af öðrum lagaheimildum um raforkuver, sem samþykktar hafa verið og reynt hefur á á þessu tímabili, ber einkum að nefna heimildarlög nr. 21 frá 1974 um 60 mw. jarðvarmavirkjun við Kröflu þar sem framkvæmdir standa enn yfir og lög nr. 26/1980 um 6 mw. viðbót við jarðvarmavirkjun á vegum Hitaveitu Suðurnesja sem komst í gagnið í lok síðasta árs eftir óvenjustuttan framkvæmdatíma eða aðeins um einu ári eftir að ákvarðanir voru teknar um að ráðast í þá virkjun. Á nokkur heimildarlög, sem Alþingi hefur samþykkt á liðnum 10 árum, hefur ekki reynt í framkvæmd, svo sem heimildarlög um Bessastaðaárvirkjun, 32 mw. að afli, frá árinu 1974, og um 13.5 mw. orkuver við Kljáfoss í Hvítá í Borgarfirði sem heimildarlög voru samþykkt um á árinu 1977. Að undirbúningi Bessastaðaárvirkjunar var raunar unnið á árunum 1975–1979, en þá var tekin stefna á að tengja virkjunina stærri virkjunarhugmynd á Austurlandi, þ. e. Fljótsdalsvirkjun með virkjun Jökulsár í Fljótsdal auk nýtingar á vatnasviði Bessastaðaárvirkjunar. Meginröskunin á framkvæmdaáætlunum stjórnvalda á liðnum 10 árum varðar Kröfluvirkjun, svo sem óþarft er að rekja á þessum vettvangi, og einnig kom til verulegrar fyrirstöðu við áform um að ráðist skyldi í miðlungsstóra virkjun á Austurlandi, þ. e. Bessastaðaárvirkjun. Á þessum tíma, sem hér er lítið til, hefur mikið verið rætt og deilt um einstakar framkvæmdir og framkvæmdastefnu og skipulag orkumála. Þótt hægar hafi miðað í þeim efnum en margir hefðu kosið hefur orðið veruleg viðhorfs- og afstöðubreyting í sambandi við uppbyggingu raforkukerfisins og möguleikar til nýrrar sóknar og nýrra áherslna á því sviði. Þar skiptir líklega mestu sú stefna, sem tekin var á árunum 1972–1973, að ráðast í samtengingu á hinum aðgreindu raforkusvæðum einstakra landshluta, og hrundið var í framkvæmd með undirbúningi að byggingu svonefndrar Norðurlínu á árinu 1974. Hefur síðan verið unnið sleitulaust að slíkri samtengingu milli landshluta með byggingu byggðalínanna með 132 kw. spennu. Með þessum samtengingum hefur raforkukerfi landsmanna smám saman verið að breytast úr einangruðum svæðum í samfelldan raforkumarkað og vantar nú ekki nema herslumuninn á að byggðalínuhringnum verði lokað með byggingu Suðurlínu sunnan jökla milli Hafnar í Hornafirði og virkjananna við Tungnaá. Þeim áfanga þarf að mínu mati að ná á næstu tveimur árum, en í stjórnarsáttmála er kveðið á um að stefna eigi að hringtengingu aðalstofnlina á næstu árum. Jafnhliða samtengingu áður aðgreindra orkuveitusvæða hefur þeirri skoðun vaxið fylgi hin síðari ár að koma upp einu öflugu landsfyrirtæki er sjái um meginraforkuvinnslu og raforkuflutning og taki við virkjunarkostum á rannsóknarstigi og reisi og reki nýjar meiri háttar virkjanir. Hugmyndir um sérstök landshlutafyrirtæki í raforkuiðnaðinum voru um skeið allmikið til umræðu, en fengu takmarkaðan hljómgrunn. Þó má segja að af þeim hafi sprottið Orkubú Vestfjarða sem fól í sér ýmis athyglisverð nýmæli, og engan veginn er útilokað að svipað skipulag gæti hentað á einstökum afmörkuðum svæðum, eins og t. d. á Suðurnesjum. Meginstefnan hlýtur þó að verða útvíkkun Landsvirkjunar í aðalorkuöflunarfyrirtæki landsins alls, en mikilvægt skref í þá átt var stigið með ákvörðun um sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar með samkomulagi eigenda þessara fyrirtækja 27. febr. s. l. Að þeim málum verður vikið nokkru nánar í sambandi við framkvæmdaaðila við þær virkjanir sem leitað er heimilda fyrir með því frv. sem hér er til umræðu. Á síðasta áratug og raunar nokkru lengur hefur af hálfu Orkustofnunar verið unnið talsvert starf við rannsóknir á virkjunarstöðum utan Suðurlands, þ. á m. á stórum virkjunarmöguleikum á Norðurlandi sem um skeið beindust að virkjun Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum, en síðar að Blönduvirkjun þar sem rannsóknir hófust að marki upp úr 1970, og um svipað leyti komu fram hugmyndir um virkjun Jökulsánna á Austurlandi sem haldið var áfram með forathugunum á árunum 1977–1978. Þessar rannsóknir ásamt framkvæmdum við. samtengingu raforkuveitusvæða Norður- og Austurlands ýttu undir áhuga og styrktu hugmyndir um að raunhæft væri að stefna að byggingu stórra virkjana í þessum landshlutum með þeim augljósu kostum sem slíkri stefnu fylgja jafnt fyrir eflingu byggðar og atvinnulífs svo og öryggi í raforkukerfi landsins alls. Við myndun núv. ríkisstj. var þessu verki lyft með ákvæði í stjórnarsáttmála þess efnis, að næsta virkjun vegna landskerfisins verði utan eldvirkra svæða og jafnframt skyldi gerð framkvæmdaáætlun um raforkuframkvæmdir til næstu 5–10 ára og mörkuð samræmd orkustefna til langs tíma. Er í því sambandi gjarnan horft fram til næstu aldamóta á svipaðan hátt og unnið hefur verið að á öðrum Norðurlöndum með mótun orkustefnu á vegum stjórnvalda. Sérstök orkustefnunefnd á vegum ríkisstj. og undir forustu iðnrn. vinnur að því verkefni samkv. skipunarbréfi sem birt er sem fskj. með þessu frv. Rétt er að víkja hér nokkrum orðum að stöðu mála varðandi framkvæmdaundirbúning virkjana í ljósi stefnumiða ríkisstj. um það leyti sem ríkisstj. tók við í febr. 1980. Landsvirkjun hafði þá sem fyrr forustu um áætlanagerð varðandi virkjanir á orkuveitusvæði sínu og vann sérstaklega að undirbúningi svonefndrar Sultartangavirkjunar sem af hálfu Landsvirkjunar var talið að komast þyrfti í gagnið á árinu 1985 eða þar um bil, eins og það var túlkað fyrir einu ári. Rannsóknir við Blönduvirkjun voru á vegum Orkustofnunar sem taldi vettvangsrannsóknum lokið samkv. fyrirhugaðri virkjunartilhögun, en samningamál við rétthafa á virkjunarsvæðinu voru enn í hnút þrátt fyrir viðleitni liðinna ára til að finna á þeim farsæla lausn. Rannsóknir varðandi virkjun Jökulsár í Fljótsdal voru einnig á hendi Orkustofnunar og af talsmönnum hennar taldar 1–2 árum á eftir rannsóknum við Blönduvirkjun. Veturinn 1979–1980 var enn talið óljóst hvort stefna bæri að virkjun Jökulsár í Fljótsdal með svokallaðri Múlavirkjun með stöðvarhúsi í Suðurdal í Fljótsdal eða svonefndri Fljótsdalsvirkjun með veitum frá Eyjabakkalóni út Fljótsdalsheiði í áður fyrirhuguð miðlunar- og inntakslón Bessastaðaárvirkjunar. Í þessari stöðu ákvað iðnrn. í fyrsta lagi að fá skorið úr um virkjunartilhögun varðandi Jökulsá í Fljótsdal, þannig að markvisst mætti beina áframhaldandi rannsóknum að ákveðinni virkjunartilhögun. Úrslit í því máli fengust í byrjun apríl 1980 með skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens er taldi Fljótsdalsvirkjun álitlegri virkjunarkost en Múlavirkjun af ýmsum ástæðum, m. a. varðandi rekstraröryggi, og tóku Rafmagnsveitur ríkisins undir þá skoðun. Í öðru lagi ákvað rn. að unnið skyldi að lausn ágreiningsmála við Blönduvirkjun sem forgangsverkefni áður en ráðist yrði í endanlega verkhönnun. Til að greiða fyrir þessu og tryggja hliðstæð tök varðandi undirbúning beggja þessara vatnsaflsvirkjana, Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar, fól rn. Rafmagnsveitum ríkisins að gegna hlutverki virkjunaraðila við báðar þessar virkjanir og hafa forustu um virkjunarundirbúning, þar með talið lúkningu rannsókna og samningagerð við rétthafa á virkjunarsvæðum. Var Rafmagnsveitunum gert að hafa samráð við Orkustofnun, sem forustu hafði haft um rannsóknir fram að þessum tíma, svo og samráð við Landsvirkjun sem stærsta og reyndasta virkjunaraðila landsins. Var mynduð sérstök hönnunarstjórn þessara aðila, og jafnframt setti rn. á fót ráðgjafarnefnd vegna undirbúnings beggja þessara virkjana. Eiga í henni sæti Tryggvi Sigurbjarnarson verkfræðingur sem formaður af hálfu iðnrn., Jakob Björnsson orkumálastjóri, Jóhannes Nordal stjórnarformaður Landsvirkjunar og Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóri ríkisins. Samkv. kerfisrannsóknum Orkustofnunar, sem fram komu í maí 1980 varðandi samanburð virkjunarleiða, var talinn óverulegur kostnaðarmunur á þessum virkjunum, Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun, reiknað í krónum á kwst. á ári, og einnig lítill munur á heildarkostnaði raforkukerfisins, hvor þessara virkjana sem kæmi á undan í röðinni, og þá miðað við almennan markað. Ljóst var hins vegar að þessir útreikningar, sem kynntir voru af Orkustofnun nýlega með útgáfu og dreifingu á þremur skýrslum um samanburð virkjunarleiða, voru nokkurri óvissu háðir vegna ófullnægjandi rannsókna á Fljótsdalsvirkjun svo og vegna ágreinings og óvissu um virkjunartilhögun við Blöndu. Sumarið 1980 var gert rannsóknarátak varðandi Fljótsdalsvirkjun með samvinnu Rafmagnsveitna ríkisins og Orkustofnunar jafnframt því sem Landsvirkjun lét vinna ötullega að nýrri mynsturáætlun fyrir virkjunarkosti og veitu á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Eru niðurstöður þeirrar áætlunar nýkomnar út í sérstakri skýrslu. Jafnframt var á vegum Landsvirkjunar unnið að vettvangsrannsóknum og verkhönnun vegna Sultartangavirkjunar. Frá því í fyrrasumar hafa Rafmagnsveitur ríkisins haft forustu um samningaviðræður við hagsmunaaðila á virkjunarsvæði Fljótsdals og Blönduvirkjunar með það að markmiði að leysa ágreiningsmál um virkjunartilhögun á þessum svæðum með sæmilegum friði. Hefur verið gert ráð fyrir að leitast við að bæta það tap á landi, sem fer undir vatn í miðlunarlónum, með uppgræðslu eða ræktun og ná samningum um sanngjarnar bætur fyrir það sem sannanlega er af hendi látið af landnytjum og vegna óhagræðis með tilkomu virkjananna. Þessi viðleitni hefur alveg nýlega leitt til samkomulags vegna Fljótsdalsafréttar eystra, eins og fram kemur á fskj. á bls. 49–50 með frv., og samningum er vel á veg komið við rétthafa á Múlaafrétt austan Jökulsár í Fljótsdal þar sem gert er ráð fyrir bótum í svipuðu formi, þ. e. með túnrækt í byggð. Við Blönduvirkjun hafa mál skýrst til muna og ljósara er en áður hvað á milli ber í aðalatriðum. Á þessu virkjunarsvæði Blönduvirkjunar er hins vegar um flóknara mál að fást en eystra þar sem mörg sveitarfélög hafa hagsmuna að gæta, þannig að engan þarf að undra þótt tíma taki að leysa þau með samkomulagi og sæmilegum friði. Áfram verður lögð á það áhersla að finna lausn á þessari viðkvæmu deilu undir forustu samninganefnda á vegum virkjunaraðila og heimamanna, en iðnrn. og ríkisstj. munu fylgjast með framvindu málsins og fjalla um einstaka þætti þess eftir því sem tilefni verður til. Í haust var að því stefnt að leggja frv. varðandi virkjunarmálin fyrir yfirstandandi þing fyrr en tekist hefur, en margir þættir við undirbúning þessara mála reyndust taka meiri tíma en vænst hafði verið. Það er hins vegar misskilningur, sem fram hefur komið, að rn. og ríkisstj. hafi gert ráð fyrir að leggja þessi mál fram til ákvörðunar fyrir síðustu áramót, hvað þá að unnt væri að taka á þeim fyrr. Það, sem tímafrekast hefur reynst, er úrvinnsla úr rannsóknum s. l. sumars og verkfræðivinna í framhaldi af því, þ. á m. samræming á kostnaðartölum, sbr. bréf verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens til Rafmagnsveitna ríkisins frá 13. apríl 1981 sem birt er sem fskj. á bls. 8–10 ásamt grg. um einstakar virkjanir og veitur sem leitað er heimilda fyrir í þessu frv. Endanlegir kostnaðarútreikningar miðað við núverandi stöðu rannsókna bárust rn. raunar fyrir fáum dögum og voru þá felldir inn í þau fskj. sem hér eru birt ásamt upplýsingum um einstakar virkjanir í grg. með frv. Þá er þess að geta, að umsögn Náttúruverndarráðs varðandi Fljótsdalsvirkjun lá fyrst fyrir um mánaðamótin mars - apríl og staðan í samningaviðræðum við rétthafa á virkjunarsvæðum hefur verið óljós og er það sumpart enn, eins og fram hefur komið. Æskilegt er að slíkir þættir liggi sem skýrast fyrir áður en bindandi ákvarðanir eru teknár um stórmál eins og hér er á dagskrá, svo ekki sé minnst á nauðsyn þess að öllum slíkum undirbúningi sé lokið áður en gengið er frá framkvæmdaundirbúningi og lagt út í kostnaðarsamar framkvæmdir. Á vegum orkuspárnefndar hefur á síðustu misserum verið unnið að endurmati á raforkuspá þeirri sem gefin var út í nóv. 1978. Þessi nýja raforkuspá var fyrst frágengin fyrir tæpum mánuði og gefin út nú fyrir örfáum dögum í skýrsluformi og dreift til hv. alþm. Hún hefur reynst gagnlegur bakgrunnur í sambandi við undirbúning að þessu frv. og þeirri stefnumörkun sem í grg. þess felst. Margháttaðar aðrar upplýsingar og gögn hafa verið í vinnslu til skamms tíma, eins og m. a. má sjá af ýmsum fskj. sem birt eru með frv. Rn lagði drög að frv. fram í ríkisstj. 14. apríl s.1., en endanlega var frá því gengið í síðustu viku og á ríkisstjórnarfundi s. l. laugardag, 9. maí, var samþykkt að leggja það fyrir Alþingi í þeim búningi sem það birtist hér sem stjfrv. Ég hef hér skýrt aðdragandann að frv., en mun nú víkja að efni frv. sjálfs nánar og þeim stefnumarkandi atriðum er felast í grg. með því svo og í aths. um einstakar greinar. Í 1. gr. frv. er leitað heimilda fyrir fjórum nýjum vatnsaflsvirkjunum. Eru það Blönduvirkjun með allt að 180 mw. afli, Fljótsdalsvirkjun með allt að 330 mw. afli, Villinganesvirkjun með allt að 40 mw. afli og Sultartangavirkjun með allt að 130 mw. afli. Að auki er svo leitað heimildar fyrir stækkun Hrauneyjafossvirkjunar í 210 mw., þar eð nokkuð vantaði á að lagaheimild væri fyrir þriðju aflvél virkjunarinnar. Samtals eru þetta, eins og áður greinir, 720 mw. í vatnaflsvirkjunum. Segja má að þar sé um hámarkstölur að ræða þar eð núverandi verkfræðilegar áætlanir gera ráð fyrir nokkru minna afli í hverri þessara virkjana sem hér er leitað heimilda fyrir, nema í Hrauneyjafossvirkjun. Þannig er nú gert ráð fyrir Blönduvirkjun. með 160 mw. afli í tveimur aflvélum, Fljótsdalsvirkjun með 290 mw. afli í þremur eða fjórum aflvélum, Villinganesvirkjun með 36 mw. afli og Sultartangavirkjun með 120 mw. Samtals væri því um að ræða 606 mw. nettó í þessum nýju vatnsaflsvirkjunum samkv. fyrirliggjandi verkfræðiáætlunum, auk 40 mw. viðbótarheimildar vegna Hrauneyjafossvirkjunar, samtals tæp 650 mw. Þá er leitað heimildar til að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þeirra í eðlilegt horf, m. a. með svonefndri Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og stíflu við Sultartanga sem bæta á verulega rekstrarstöðu Búrfellsvirkjunar og draga úr þeim vandamálum sem skapast hafa oft og tíðum vegna ís- og krapamyndunar í Þjórsá. Áætlað er að þessar veituaðgerðir án aflaukningar í virkjununum á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu auki orkuvinnslugetu virkjana á þessu svæði og í landskerfinu um 570 gwst. á ári, en með hugsanlegri viðbót síðar í afli í Sigöldu og Hrauneyjafossvirkjun gæti þessi tala hækkað um a. m. k. 200 gwst. Auk þessa er um að ræða aukna orkuvinnslugetu vegna byggingar Sultartangastíflu um nálægt 150 gwst. Hér er í senn um umfangsmiklar og jafnframt mjög arðbærar framkvæmdir að ræða til að bæta stöðu núverandi orkuvera og má segja að á heildina lítið séu þær ígildi meðalstórrar virkjunar. Í aths. við 1. gr. frv. er mörkuð meginstefna um framkvæmdaröð varðandi þær virkjanir og veitur, sem leitað er heimilda fyrir samkv. frv., og sú stefna sett fram á eftirfarandi hátt: „1) Hrauneyjafossvirkjun verði byggð í fulla stærð á næstu árum með 3. vélasamstæðu, sem hér er leitað heimildar fyrir, en 40 mw. vantar til að fullnægjandi heimild sé fyrir 210 mw. virkjun. 2) Hafist verði handa um að auka orkuvinnslugetu og að tryggja rekstur raforkuveranna við Þjórsá og Tungnaá með vatnaveitum til Þórisvatns (Kvíslaveita), aðgerðum til að auka miðlunarrými þess og gerð stíflu við Sultartanga. Slíkar aðgerðir kæmu til framkvæmda á næstu 4–5 árum. 3) Undirbúningi vegna Fljótsdalsvirkjunar og Blönduvirkjunar verði lokið sem fyrst og framkvæmdir við fyrri áfanga Fljótsdalsvirkjunar og við Blönduvirkjun skarist nokkuð. Verði við það miðað að önnur þessara virkjana geti hafið rekstur á árunum 1986–1987, en hin um 1990 eftir því sem markaðsaðstæður leyfa. 4) Framkvæmdir við síðari áfanga Fljótsdalsvirkjunar, við Sultartangavirkjun og Villinganesvirkjun hafa ekki verið tímasettar, en orkuvinnslugeta þeirra til viðbótar gæti rúmast innan efri marka orkuspár á næstu 15 árum. Ákvarðanir um framkvæmdir hljóta hins vegar að ráðast af aðstæðum í landskerfinu og markaði er þar að kemur.“ Með þessu er mörkuð um það stefna að í framhaldi af byggingu Hrauneyjafossvirkjunar og annarra aðgerða á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu og jafnhliða þeim verði ráðist í tvær stórvirkjanir utan Suðurlands og að því stefnt að þær komist í gagnið innan 10 ára. Með frv. er þannig í fyrsta sinn leitað heimilda fyrir meiri háttar virkjunum utan Suðvesturlands og mörkuð sú stefna að dreifa virkjunum um landið og virkja utan eldvirkra svæða í samræmi við stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. Slík dreifing virkjana býður upp á aukið öryggi fyrir hina ýmsu landshluta og traustari rekstur kerfisins en ríkir við núverandi aðstæður þar sem allar helstu virkjanir landsins eru á tiltölulega litlu svæði sunnanlands. Með slíkri dreifingu virkjana gefst einnig færi á að nýta mismunandi rennsliseiginleika íslenskra fallvatna eftir landshlutum þar eð lágrennslistímabil fylgjast yfirleitt ekki að um allt land vegna mismunandi veðráttu. Hin samtengdu raforkuver, sem dreifð eru um landið, geta einnig samanlagt unnið meiri raforku en væru þau einangruð eða öll í sama landshluta, vegna þess að rennslissveiflur jafnast nokkuð út yfir landið í heild. Á mikilvægi þessa atriðis vorum við rækilega minnt á s. l. vetri. Til viðbótar þessu mun fylgja byggingu umræddra virkjana og veitumannvirkja um tvöföld á miðlunarforða eða miðlunarstigi að baki raforkuvera landsins, en það er að sjálfsögðu stórfellt öryggisatriði. Þar munar mestu um fyrirhugaða Fljótsdalsvirkjun með allt að 745 gígalitra miðlun, sem felur í sér yfir 1000 gwst. orkuforða á ári, og til samanburðar má nefna að í núverandi Þórisvatnsmiðlun er fólgin um 700 gwst. orkuforði yfir árið, orkuforði í heild reiknað, ekki tímabundið út af fyrir sig. Um þetta segir m. a. í grg. með frv.: „Miðlunarstig Fljótsdalsvirkjunar fullgerðrar er ráðgert um 75%, en um 70% í fyrri áfanga. Miðlunarstig Blönduvirkjunar með 435 gígalítra miðlum er því 38%. Enn hefur ekki farið fram nákvæm úttekt á hagkvæmasta miðlunarstigi íslenska raforkukerfisins í framtíðinni, en búist er við að það sé milli 30 og 40%. Núverandi miðlunarstig kerfisins í heild er um 16%. Það hækkar í um 21% með lúkningu Hrauneyjafossvirkjunar og þeim aðgerðum á Þjórsársvæðinu sem gert er ráð fyrir í frv. og sem gerðar yrðu samhliða byggingu næstu meiri háttar virkjunar. Það mundi síðan hækka í 23–24% með Blönduvirkjun (290–430 gígalítra miðlun), sem næstu virkjun á eftir Hrauneyjafossi, en með Fljótsdalsvirkjun á undan Blönduvirkjun mundi það hækka í 30–33% (543–745 gígalítra miðlun). Er þá miðlunarstigið farið að nálgast hagkvæmustu stærð, en sem stendur er íslenska raforkukerfið stórlega vanmiðlað. Frv. þetta miðar þannig að verulegum bótum í þessu efni.“ Um þessi efni er nánar fjallað í fskj. á bls. 77–87 með frv. þar sem er að finna útreikninga og yfirlit frá verkfræðingum um áhrif mismunandi virkjunarleiða á miðlunarstig og orkuvinnslugetu umræddra virkjana. Í framhaldi af þessu tel ég rétt að víkja nánar að undirbúningi framkvæmda við næstu vatnsaflsvirkjanir og að áætluðum framkvæmdahraða og fyrirhuguðum ákvörðunum um framkvæmdaröð. Um þessi efni segir í grg. með frv. í kafla um virkjunarframkvæmdir á bls. 5–6 eftirfarandi: „Fljótlega þarf að taka ákvörðun um byggingu næstu vatnsaflsvirkjunar í samræmi við ákvæði í stjórnarsáttmála. Er við það miðað að undirbúningi vegna Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar verði lokið sem fyrst og að framkvæmdir við þær skarist nokkuð. Gerð verður áætlun um sl~ca framkvæmdatilhögun þannig að undirbúningi og framkvæmdum við þá virkjunina, er síðar kæmist í gagnið, yrði dreift á allmörg ár eftir því sem hagkvæmni frekast leyfir. Við byggingu þessara virkjana þarf að taka tillit til aðstæðna í viðkomandi landshlutum og að virkjanaframkvæmdirnar verði til að efla atvinnustarfsemi í þeim byggðarlögum er næst liggja. Með hliðsjón af því, sem að framan greinir mun ríkisstj. í ár beita sér fyrir eftirfarandi varðandi frekari undirbúning Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar: - Að hraðað verði verkhönnun við Blönduvirkjun. - Að lokið verði rannsóknum vegna Fljótsdalsvirkjunar og hafin verkhönnun hennar. - Að hafnar verði tilraunir með uppgræðslu og gróðurbætur á virkjunarsvæði Blöndu í samráði við sérfræðinga og heimamenn og ráðist í vegagerð á virkjunarsvæðinu. - Að samhliða þessu verði leitast við að ná sem fyrst samningum við hagsmunaaðila vegna Blönduvirkjunar. Á þennan hátt verði tryggt að ekki verði tafir á undirbúningi næstu vatnsaflsvirkjunar þótt ákvörðun um hana verði tekin á síðari hluta ársins og leitað staðfestingar Alþingis á haustþingi. Við þá ákvörðun mun ríkisstj. taka mið af þjóðhagslegri hagkvæmni svo og öryggi í raforkukerfi landsins. Eftir að frv. þetta yrði að lögum verða þegar hafnir samningar við Landsvirkjun sem væntanlegan virkjunaraðila samkv. 1. gr. og reynt að koma því máli í höfn sem fyrst. Fyrir liggur að auðvelt og hagkvæmt virðist að skipta Fljótsdalsvirkjun í áfanga þannig að rösk 200 mw. yrðu virkjuð í fyrri áfanga, en allt að 100 mw. í hinum síðari. Verði að því stefnt að önnur þessara virkjana geti hafið rekstur á árunum 1986-1987 og hin um 1990 eftir því sem markaðsaðstæður leyfa“. - Þ. e. Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun. „Framkvæmdir við 2. áfanga Fljótsdalsvirkjunar, við Sultartangavirkjun og Villinganesvirkjun hafa ekki verið tímasettar og hljóta að ráðast af aðstæðum í landskerfinu er þar að kemur. Við þær framkvæmdir getur einnig komið til skörunar eins og við aðrar virkjanir. Hér er um að ræða framkvæmdaáætlun til 10–15 ára, en hraði framkvæmda mun þó óhjákvæmilega ráðast mjög af þeim orkunýtingarkostum sem að yrði stefnt og hagkvæmir teljast miðað við þær forsendur sem skýrt er frá í grg. þessari. Í þessu sambandi er einnig vert að gefa gaum að árferðissveiflum og áföllum af völdum tíðarfars sem minnt hafa óþyrmilega á sig á þessum vetri. Reynslan sýnir að vandaður undirbúningur dregur úr kostnaði mannvirkja og einnig að ætla þarf rúman tíma til að unnt sé að standa vel að málum. Skipuleggja þarf virkjunarframkvæmdir langt fram í tímann og mun lengra en tíðkast hefur hér á landi til þessa. Að því leyti er frv. þetta nýmæli. Á hinn bóginn er það vitaskuld ekki hugmyndin að reisa virkjanir óháð þróun orkumarkaðarins. Slíkt væri mjög varhugavert og gæti m. a. leitt til þess, að bjóða þyrfti orku á eins konar útsölu. Virkjanir hljóta því að haldast í hendur við orkumarkaðinn. Undirbúnings- og framkvæmdatími þeirra getur hins vegar verið lengri en iðjuvera sem nota orkuna og því þarf að skipuleggja þær með góðum fyrirvara. Þeirri meginstefnu er fylgt í þessu frv. Að hinu ber svo einnig að hyggja, að iðnaður, sem byggir á nýrri tækni og aðlaga þarf íslenskum aðstæðum, á sér langan aðdraganda og því þarf jafnframt að huga að iðnaði sem byggir á gamalkunnri tækni. Væru þær vatnsaflsvirkjanir, sem hér er leitað heimilda fyrir, virkjaðar á næstu 15 árum yrði um að ræða nálægt 2400 gwst. aukningu í raforkuframleiðslu í landskerfinu umfram þarfir almenns markaðar og núverandi orkufreks iðnaðar samkv. fyrirliggjandi efri mörkum orkuspár.“ Að þessum þáttum, orkuspá og orkunýtingu, mun ég víkja nokkuð hér á eftir, en um leið og ég undirstrika þann sveigjanleika, sem þarf og hlýtur að vera í áætlunum sem þessum, tel ég ekki óraunsætt að ætla að finna megi skynsamlega nýtingu fyrir orku frá Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Sultartangavirkjun á næstu 10–15 árum og raunar fyrr en seinna á því bili þannig að í reynd gæti hér orðið um 12 ára framkvæmdatíma að ræða. Hef ég þá einnig í huga þau skilyrði sem fram eru sett í sambandi við uppbyggingu orkufreks nýiðnaðar með virkum íslenskum yfirráðum yfir framleiðslu, tækniþróun og markaðsstefnu, eins og að er vikið á öðrum stað í grg. með frv. Fyrir utan vatnsaflsvirkjanirnar og veituaðgerðir í þágu þeirra samkv. 1. gr. frv. er leitað heimildar til að koma upp jarðvarmavirkjunum með samtals 50 mw. afli til viðbótar þeim sem fyrir eru, enda fullnægi aðilar, sem slíkar virkjanir reisa, skilyrðum sem ríkisstj. kann að setja fyrir slíkum heimildum í því skyni að tryggður verði hagkvæmur heildarrekstur raforkukerfisins. Í aths. við 1. gr. er í þessu sambandi gert ráð fyrir að slíkar jarðvarmavirkjanir tengist að jafnaði annarri nýtingu jarðvarma á viðkomandi svæði, svo sem vegna hitaveitu og/eða iðnrekstrar. Slíkum jarðvarmavirkjunum má koma á fót með styttri fyrirvara en vatnsaflsvirkjun, ef jarðvarmi er tryggður, og þannig væri hægt að bregðast við breyttum aðstæðum í raforkukerfinu, svo sem auknu álagi og varaaflsþörf, sbr. uppsetningu 6 mw. jarðvarmavirkjunar hjá Hitaveitu Suðurnesja á árinu 1980 sem áður var að vikið. Af öðrum svæðum, þar sem til álita kemur að setja upp litlar jarðvarmavirkjanir á næstu árum, má nefna Reykjanes í tengslum við sjóefnavinnslu, Ölfusdal eða Hengilssvæðið í tengslum við ylrækt, sykurhreinsun eða annan iðnað, svo og Bjarnarflag, þar sem lítil jarðvarmavirkjun hefur verið staðsett síðan 1969 - raunar hin fyrsta af slíku tagi hérlendis. Til viðbótar þessu et leitað heimildar til að reisa varastöðvar á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, Landsvirkjunar og Orkubús Vestfjarða með samtals allt að 50 mw. afli á næstu 10 árum í því skyni að tryggja viðunandi öryggi notenda gagnvart bilunum. Sérstök úttekt fer nú fram á varaaflsþörf í landskerfinu á næstu árum með hliðsjón af áformum um byggingu vatnsafls- og jarðvarmavirkjana í einstökum landshlutum. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að ákvæðum 2. gr. frv., en samkv. henni er ríkisstj. heimilt að láta ljúka undirbúningi og hönnun þeirra mannvirkja til úfboðs, er um getur í 1. gr., og að ábyrgjast á árinu 1981 lán eða taka lán og endurlána virkjunaraðila allt að 50 millj. kr. til undirbúnings ofangreindra virkjana umfram það fjármagn, sem þegar hefur verið ákveðið í þessu skyni, en það nemur um 8 millj. kr. samkv. fjárlögum og lánsfjárlögum ársins 1981 undir liðnum „virkjunarrannsóknir“. Við undirbúning fjárlaga og lánsfjárlaga var hins vegar út frá því gengið að bæta þyrfti við verulegu fjármagni í þessu skyni í tengslum við ákvarðanir um næstu skref í virkjanamálum og áframhaldandi undirbúning, og er til þess vísað í texta með lánsfjáráætlun að tekin verði ákvörðun hér í þinginu um viðbótarfjárútvegun til undirbúnings og áframhaldandi rannsókna í tengslum við þessi mál. Varðandi nýtingu á þessu fjármagni vísa ég til þess sem áður sagði um áframhaldandi undirbúning vegna Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar, en unnið er nú að nánari áætlun um rannsókn á undirbúningskostnaði á þessu ári og verður að sjálfsögðu ekki gengið lengra í að nýta þessa heimild en skynsamlegt þykir að vel athuguðu máli. Nokkrir óvissuþættir eru enn um hversu langt sé skynsamlegt að ganga við undirbúning, m. a. varðandi könnunarjarðgöng að fyrirhuguðu stöðvarhússtæði þeirrar virkjunar sem ákveðið yrði að ráðast í siðar á árinu. Slíkt verk má hins vegar allt eins vinna að vetrarlagi sem sumarlagi þannig að kostnaður gæti að hluta skipst milli ára. Þá er kveðið á um það í 2. gr. lagafrv., að ákvarðanir um framkvæmdir í virkjunarmálum, þ. á m. um framkvæmdaröð, skuli staðfestar af Alþingi. Eins og áður er vitnað til í grg. er gert ráð fyrir að slíkrar staðfestingar verði leitað á komandi haustþingi varðandi næstu vatnsaflsvirkjun. Gæti það m. a. tengst afgreiðslu fjárlaga og/eða lánsfjárlaga. Þykir ríkisstj. eðlilegt að hafa ákvæði sem þetta í lögunum þannig að ljóst sé að Alþingi hafi síðasta orðið um þetta efni þótt slík áhrif þingsins eigi raunar að vera tryggð með öðrum hætti, m. a. með fjárveitingavaldinu. Þá er kveðið á um í 2. gr. að fjáröflun til einstakra framkvæmdaþátta í sambandi við virkjanamál sem og önnur orkumál ákvarðist frá ári til árs með lánsfjárlögum. Þar er enn fremur kveðið á um lánsábyrgðarheimildir ríkissjóðs vegna fyrirhugaðra stórframkvæmda samkv. 1. gr. Heildarkostnaður við vatnsaflsvirkjanirnar er samtals talinn nema röskum 4000 millj. kr. á verðlagi 1. jan. 1981, og gert er ráð fyrir heimild ríkisstj. til að ábyrgjast lán fyrir hönd virkjunaraðila eða taka lán og endurlána honum allt að 2 þús. millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Er hér um að ræða helming áætlaðs kostnaðar við vatnsaflsvirkjanirnar eða ríflega fyrir áætluðum heildarkostnaði þeirrar stærstu, þ. e. Fljótsdalsvirkjunar, en stofnkostnaður hennar er áætlaður um 1760 millj. kr. í heild. Er þessi ábyrgðarheimild sett inn í lagafrv. vegna rammasamninga sem nauðsynlegir kunna að vera varðandi lántökur til þessara virkjunarframkvæmda á næstu árum. Voru hliðstæð ákvæði í lögum um fyrri stórvirkjanir, svo sem í heimildarlögum um Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjun á árinu 1971. Svo að litið sé áfram á lagatexta frv. er í 3. gr. að finna heimild til að fella niður söluskatt, tolla og önnur sambærileg gjöld af efnum vélum og tækjum til virkjana og orkuveitna samkv. 1. gr. Þetta er sambærileg heimild og í öðrum heimildarlögum um virkjanir, t. d. í lögum nr. 59 frá 1965, um Landsvirkjun, og lögum nr. 60 frá 1965, um Laxárvirkjun. Í 4. gr. er kveðið á um að virkjunaraðili sé undanþeginn tekjuskatti, stimpilgjöldum, aðstöðugjaldi og öðrum gjöldum til ríkis, sýslusjóða og sveitafélaga, en hann skuli þó greiða fasteignagjöld. Þetta er einnig sambærilegt ákvæði og í lögum um Landsvirkjun. Hins vegar eru Rafmagnsveitur ríkisins undanþegnar fasteignagjöldum og koma þær samkv. þessu til með að þurfa að greiða þau gjöld ef svo fer að þær verði framkvæmdaaðili við einhverjar umræddra virkjana. Hafa þessi atriði komið til umræðu í samningaumleitunum við hagsmunaaðila í héraði og má í því sambandi vísa til samkomulags Rafmagnsveitna ríkisins og Fljótsdalshrepps á bls. 49–50 í fskj. með frv. Loks segir í 5. gr., að heimilt sé að taka eignarnámi þau réttindi er nauðsynleg eru vegna virkjunarframkvæmdanna. Sambærilegar heimildir eru þegar í vatnalögum, í orkulögum og í lögum um Landsvirkjun. Rétt þótti hins vegar að hafa á einum stað í frv. þær heimildir sem átt geta við virkjanir samkv. 1. gr. Í þessu sambandi skal þó vitnað til þess sem fram kemur í grg., þar sem segir: „Það er stefna ríkisstj. að leita eftir samkomulagi um virkjanir þessar, og réttindi sem þeim tengjast, við þá sem lögmætra hagsmuna eiga að gæta, áður en framkvæmdir hefjast.“ Beiting eignarnámsheimilda hlýtur að teljast þrautalending sem ekki verði látið reyna á nema við sérstakar aðstæður og þá með víðtækri pólitískri samstöðu þeirra er að slíkum ákvörðunum standa. Ég mun þá víkja að þeim þætti er varðar virkjunaraðila við umræddar virkjanir samkv. 1. gr., en þar er gert ráð fyrir að leitað verði samninga við Landsvirkjun um að reisa og reka þær vatnsaflsvirkjanir sem um getur í frv. og nú eru utan orkuveitusvæðis Landsvirkjunar, en aðeins þurfi að koma til heimildir varðandi þær virkjanir sem þegar eru á orkuveitusvæði Landsvirkjunar, þ. e. Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Takist slíkir samningar ekki við Landsvirkjun varðandi virkjanir utan núverandi orkuveitusvæða fyrirtækisins verði Rafmagnsveitur ríkisins virkjunaraðili. Ég hef áður vikið að viðleitni stjórnvalda til að færa út orkuveitusvæði Landsvirkjunar og minnst á þann þýðingarmikla áfanga sem náðist að frumkvæði stjórnar Laxárvirkjunar og eftir samningaviðræður milli eigenda Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar um sameiningu fyrirtækjanna á grundvelli laga nr. 59 frá 1965, um Landsvirkjun, en þeim viðræðum lauk með samkomulagi um sameiningu, sem dags. er 27. febr. 1981. Er það samkomulag birt sem fskj. á bis. 135–142 með frv. og hefur það nú hlotið staðfestingu allra eignaraðila. Það er viðhorf ríkisstj. að í framhaldi af þessari útvíkkun Landsvirkjunar sé eðlilegt að athugaðir séu möguleikar á að ná samningum við Landsvirkjun um að fyrirtækið taki að sér að reisa Fljótsdalsvirkjun og Blönduvirkjun og aðrar meiri háttar virkjanir í landinu. Með því mundi nýtast sú þekking og reynsla, sem Landsvirkjun býr yfir á þessu sviði, og komist yrði hjá kostnaði við að byggja upp annan aðila til forustu á þessu sviði. Jafnframt yrði leitað samkomulags við Landsvirkjun um frekari skref í þá átt að fyrirtækið taki við þessum virkjunum og meginstofnlínum landsins sem eignar- og rekstraraðili, enda verði sama heildsölugjaldskrá hjá fyrirtækinu hvarvetna á landinu. Síðast nefnda atriðið er að sjálfsögðu afar þýðingarmikið í þessu samhengi og fyrir hagsmuni þjóðarheildarinnar og fólk í einstökum landshlutum. Ég hef þá trú, að vaxandi skilningur og vilji sé fyrir hendi innan Landsvirkjunar til að þessi stefna megi ná fram að ganga þótt í áföngum verði. Í þessu felst engan veginn vantraust á getu Rafmagnsveitna ríkisins til að hafa forustu um stórframkvæmdir. Rafmagnsveiturnar hafa að mínu mati staðið mjög vel að verki sem virkjunaraðili við undirbúning Fljótsdals- og Blönduvirkjunar að undanförnu, og takist ekki samningar við Landsvirkjun um að reisa og reká umræddar virkjanir er kveðið skýrt á um það í 1. gr. frv., að Rafmagnsveitur ríkisins verði virkjunaraðili. Í stórmáli sem þessu er hins vegar nauðsynlegt að menn leiti að þeirri skipan sem hagkvæmust getur talist fyrir þjóðarheildina og best getur tryggt samstillingu framkvæmda og rekstrar á þessu undirstöðusviði raforkumálanna, þ. e. í raforkuöflun og um meginflutning raforku. Slíkt þarf hins vegar ekki að útiloka að litlar virkjanir verði reistar af öðrum aðilum, þ. á m. jarðvarmavirkjanir, enda sé fyrir fram tryggður hagkvæmur heildarrekstur raforkukerfisins við tilkomu þeirra. Eins og margítrekað er í grg. frv. getur það ekki verið stefna út af fyrir sig að virkja og framleiða orku, heldur þarf orkuöflun að haldast í hendur við þróun markaðar. Í þeim forsendum, sem fram eru settar varðandi hraða virkjunarframkvæmda, er sleginn skýr varnagli um þetta atriði. En við stefnumótun í þessu efni var m. a. haft í huga vaxandi gildi orkulinda okkar sem vænlegs bakhjarls fyrir atvinnuuppbyggingu í landinu, m. a. í ljósi þróunar orkumála á alþjóðavettvangi og þeirrar samkeppnisstöðu sem náttúrlegar orkulindir landsins, vatnsafl og jarðvarmi, eiga að geta veitt í atvinnurekstri og þá einnig til útflutningsframleiðslu. Þetta á við þótt kröfur verði gerðar um tiltölulega hátt orkuverð, sem ekki aðeins standi undir fjárfestingu í viðkomandi virkjunum, heldur leggi einnig í bú fyrir framtíðina og skili arði til að standa undir kostnaði við framhaldsorkuöflun svo sem eðlilegt verður að teljast. Í sambandi við orkunýtingu og áætlaðan framkvæmdahraða var höfð nokkur hliðsjón af raforkuspá, sem orkuspárnefnd hefur nú nýlega skilað af sér, en þar eru annars vegar settar fram áætlanir um raforkuþörf hins almenna markaðar, sem svo er nefndur, fram til ársins 2000, en einnig settar fram hugmyndir um þróun í uppbyggingu nýs orkufreks iðnaðar, miðað við tilteknar forsendur um þróun atvinnuvega og þörf á nýjum störfum í iðnaði, jafnt almennum iðnaði sem nýjum orkufrekum iðnaði. Í hinni almennu orkuspá er raunar gert ráð fyrir að raforkuþörf hins almenna iðnaðar verði meiri en ráð var fyrir gert í eldri spá þar eða nú er reiknað með fleira starfsfólki í iðnaði á næstu árum og áratugum en fyrr. Hins vegar er gert ráð fyrir heldur minni vexti í orkunotkun á hinum almenna markaði í heild fram til aldamóta frá því sem ráð var fyrir gert í spánni frá 1978 eða sem nemur 6%. Samkv. hugmyndum orkuspárnefndar gætu efri mörk orkuspár, sem taka mið af uppbyggingu orkufreks iðnaðar, þ. á m. hugsanlegri framleiðslu innlends eldsneytis á spátímabilinu, svarað til um 500 gwst. árið 1985, allt að 1500 gwst. nálægt árinu 1990 og 2400 gwst. 5 árum síðar, þ. e. árið 1995, við lok þess 15 ára tímabils sem hugsanlegt er talið sem framkvæmdatími við þær virkjanir sem hér er leitað heimildar fyrir, enda finnist hagstæðir nýtingarkostir sem væri á færi landsmanna sjálfra að standa að og hafa ákvarðandi forræði yfir. Miðað við sveigjanleika í hraða virkjanaframkvæmda og varðandi þróun markaðar gæti þannig viðbótarorkuöflun í þágu orkufrekrar iðju numið á bilinu 1300–2400 gwst. á ári eftir 15 ár. Í þessu sambandi er rétt að benda á þann möguleika að hagkvæmt reynist að framleiða hér innlent eldsneyti í stað innflutts bensíns, en slík framleiðsla mundi krefjast um 1600 gwst. á ári af raforku miðað við 110 þús. tonna ársframleiðslu. Slíkt hlyti að hafa veruleg áhrif á hraða virkjunarframkvæmda. Hafa ber einnig í huga að orkunotkun fiskiskipastólsins á ári svarar til um 2200 gwst., umreiknað í raforku. Í grg. með frv. er sett fram það sjónarmið, að eðlilegt sé að landsmenn setji sér það markmið að jafna orkureikninginn gagnvart útlöndum fyrir lok aldarinnar, sumpart með framleiðslu á eldsneyti hér innanlands eftir því sem hagkvæmt getur talist og með tilliti til öryggis í orkumálum svo og með útflutningi orkufrekra afurða til gjaldeyrisöflunar. Fellur slík stefna ekki fjarri efri mörkum samkv. spá orkuspárnefndar sem gerir ráð fyrir allt að 3700 gwst. til viðbótar til orkufrekrar iðju nálægt aldamótum, en mér reiknast svo til að jöfnun á orkureikningunum miðað við tilteknar forsendur svari til nálægt 4000 gwst. orkunotkun á ári til orkufrekar iðju umfram það sem nú er, miðað við næstu aldamót. Heimildir þær, sem hér er leitað eftir, og hugsanlegur framkvæmdahraði byggjast m. a. á því viðhorfi, að eðlilegt sé að hafa verulegt svigrúm í framkvæmdastefnu varðandi virkjanir næstu ára og áratuga, ekki síst með tilliti til þess, að virkjanir eru tímafrekar framkvæmdir sem þurfa langan undirbúningstíma. Það er þannig mjög erfitt eða jafnvel ógerlegt að mæta með stuttum fyrirvara þörfum sem ekki voru séðar löngu fyrir, ef virkjað er naumt eftir orkuspá. Aftur á móti er tiltölulega auðvelt að hægja á ef þarfirnar ætla að reynast minni en spáð var. Á vegum iðnrn. er nú í samvinnu við innlendar stofnanir og fleiri aðila unnið að athugun á ýmsum iðnaðarkostum sem krefjast umtalsverðrar orku, og er gerð lausleg grein fyrir þeim þáttum í greinargerð með frv. Reynist slík iðnaðaruppbygging hagkvæm og ráðleg við nánari athugun er því aðeins unnt að ráðast í hana að virkjunaráætlanir séu sæmilega rúmar. Í sambandi við slíka uppbyggingu orkufreks iðnaðar og nýtingu innlendrar orku í iðnaði, þar sem nú er notað umtalsvert innflutt eldsneyti, koma mörg atriði til álita. Varðandi orkufrekan nýiðnað og staðsetningu slíkra iðjuvera er í grg. m. a. bent á forsendur, svo sem kröfur um virk íslensk yfirráð yfir framleiðslu, tækniþróun og markaðsstefnu, kröfu um arðsemi, bent á þýðingu nálægðar við helstu virkjunarstaði, umhverfisvernd, byggðasjónarmið, staðhætti, þar með talin röskunarhætta á byggð og atvinnustarfsemi sem fyrir er, svo og að markaður fyrir afurðir sé tryggur. Allir þessir þættir eiga að hafa áhrif í mótun iðnaðarstefnu og þegar nýjum iðjuverum er komið á fót og þeim ákveðinn staður. Að athugunum vegna staðarvals fyrir orkufrekan iðnað og meiri háttar nýiðnað er nú unnið á vegum sérstakrar nefndar sem iðnrn. skipaði s. l. haust, og orkustefnunefnd ríkisstj. fjallar m. a. um nýtingarkostinn. Að sjálfsögðu þarf að taka tillit til annars atvinnulífs í landinu þegar metnir eru iðnaðarkostir. Einhliða áhersla á iðnað og þá einnig orkufrekan iðnað getur ekki talist vænleg, heldur verður að liggja fyrir heildarmynd þar sem dregnir séu fram álitlegir þróunarmöguleikar í öðrum atvinnugreinum, og orkuöflunar- og orkunýtingarstefnuna þarf að fella að efnahagsgetu þjóðarbúsins og víðtækum þjóðhagsáætlunum. Því er í grg. með frv. gert ráð fyrir að farið verði með gát í uppbyggingu orkufreks nýiðnaðar og áhersla lögð á að tryggt verði virkt íslenskt forræði, m. a. með því að leggja í fyrstu áherslu á þá kosti að öðru jöfnu sem minni eru í sniðum og viðráðanlegastir. Höfuðáhersla verði lögð á slíka miðlungsstóra iðnaðarkosti eða sem svarar til 400–500 gwst. í orkunotkun fram undir lok þessa áratugar. Verði síðan til álita að ráðast í stærri fyrirtæki, en þá verður sérstaklega að gæta að traustum markaði og staðgóðri tækniþekkingu sem við Íslendingar getum haft vald á. Einnig þarf að huga að minni orkufrekum iðnfyrirtækjum, svo að hægt sé að ná fram æskilegri dreifingu iðnaðar af þessu tagi, og ekki þarf síður að vinna að og hafa auga á þróun úrvinnslu úr afurðum orkufreks iðnaðar hér innanlands. Frv. og sú stefna, sem mörkuð er í grg. með því, felur þannig ekki aðeins í sér dreifingu virkjana um landið til að auka öryggi og jafnræði meðal landsmanna, heldur er lögð áhersla á að iðnaðarkostir, þar með talinn orkufrekur iðnaður, dreifist á landshlutana með tilliti til atvinnuástands, byggðaþróunar og öryggis í orkumálum. Þannig styðji hvað annað: uppbygging orkuvera og atvinnulífs er byggi á orkulindum landsins í meira eða minna mæli. Taka þarf og tillit til þess við áætlanir um uppbyggingu raforkukerfisins og er að sjálfsögðu mikilsvert að fyrir liggi stefnumörkun um slíka dreifingu iðnaðar á einstaka landshluta í viðráðanlegum áföngum. Þegar þannig er mörkuð stefna eins og með þessu frv. um byggingu stórra virkjana norðanlands og á Austurlandi og jafnframt er gert ráð fyrir að þróa hagkvæm fyrirtæki sem Íslendingar geti staðið að einir í flestum tilvikum þótt ekki sé útilokuð samvinna við útlenda aðila um vissa þætti ef aðstæður bjóða, þá hlýtur að verða til álita að koma upp slíkum fyrirtækjum í viðkomandi landshlutum. Þetta á ekkert skylt við þær hugmyndir sem stundum heyrast m. a. hér á hv. Alþingi, að ekki sé skynsamlegt eða hagkvæmt að ráðast í stórvirkjanir eins og þær, sem hér er leitað heimildar fyrir, nema þeim fylgi orkufrekur iðnaður í verulegum mæli. Slík nauðhyggja er í senn fávísleg og engum til góðs því að öllum ber saman um að hér sé um að ræða álitlegustu virkjunarkosti landsmanna hvað hagkvæmni snertir þótt aðeins sé hugsað um framleiðslu fyrir hinn almenna markað. Á hitt hljótum við hins vegar að líta fordómalaust, hvort ekki sé fært að efla og auka fjölbreytni íslensks atvinnulífs með tilstyrk orkulindanna og þá jafnt vatnsafls sem jarðvarma. Þær athuganir, sem iðnrn. stendur nú fyrir, eru ekki komnar á það stig að fullyrt verði um hagkvæmni eða rekstrarforsendur einstakra iðnfyrirtækja þótt sumir þessara kosta virðist álitlegir og lofa góðu. Iðnrn. hefur að undanförnu látið athuga og kynnir þessa dagana stöðu athugana á þessu sviði því að skylt er og eðlilegt að þing og þjóð fái að fylgjast með framvindu mála og undirbúningi í þessu efni á sama hátt og varðandi aðra mikilvæga þætti í okkar atvinnuuppbyggingu. Ljóst er að við getum komið umtalsverðu magni af raforku í gagnið í núverandi iðnaði í stað olíu ef rétt er að málum staðið og minni nýiðnaðarverkefni, svipuð og þau sem frv. liggja fyrir um hér í þinginu nú, munu kalla á raforku umfram það sem orkuspá gerir ráð fyrir til almenns iðnaðar. Er ekki fjarri lagi að áætla að þetta hvort tveggja: útrýming olíu í núverandi iðnaði og minni iðnaðarkostir, kalli á um 500 gwst. orkunotkun á ári a. m. k. á næstu 10-15 árum, en um svipaða orkunotkun væri að ræða í iðnfyrirtækjum, þ. e. pappírsverksmiðju, magnesíumvinnslu og kísilmálmverksmiðju, svo nefndir séu nokkrir þeir þættir sem til athugunar eru og greint hefur verið frá að undanförnu. Eðlilega er bent á hagkvæmni þess að nýta aðstöðu við þau stóriðjuver sem þegar eru risin í landinu, svo sem hafnaraðstöðu og raftínur. Þetta varðar m. a. aðstöðu við álverið í Straumsvík. En ljóst má vera að ýmsum grundvallarforsendum þarf að breyta frá því sem nú er áður en til álita kæmi að stækka það fyrirtæki sem þar er nú í rekstri. Nægir í því sambandi að minna á ályktanir og samþykktir ríkisstj. þar að lútandi frá des. s. l. um endurskoðun raforkuverðs og fleiri þætti. Herra forseti. Sú stefna, sem hér er fram sett um uppbyggingu virkjana og hugsanlega orkunýtingu, er sett fram undir kjörorðinu: „Íslensk orkustefna“. Hagur Íslendinga byggist öðru fremur á lífrænum auðlindum og hagnýtingu þeirra svo og orku fallvatna og jarðhitasvæða. Þá undirstöðu má nýta til fjölþætts iðnaðar og öruggrar afkomu ef vel er á haldið. Fáar þjóðir eiga að tiltölu yfir að ráða slíkri gnótt af virkjanlegri vatns- og varmaorku sem Íslendingar. Það er mikilvæg auðlind í heimi þar sem menn eiga við sívaxandi orkuvandamál að etja og stöðugt hækkandi orkuverð. Nú stendur yfir lokaátak við að koma innlendum orkugjöfum í gagnið í upphitun húsa í landinu og á öðrum sviðum, eftir því sem hagkvæmni og núverandi tækni leyfir. Enn munum við þó um hríð þurfa að flytja inn röskan þriðjung þeirrar orku, sem við notum, í formi fljótandi eldsneytis. Öflun þess og endurgjald varðar í senn efnahagsþróun þjóðarinnar, íslensks þjóðarbúskapar, og öryggi. Eðlilegt er að við stefnum markvisst að því, eins og áður var nefnt, að jafna metin með afurðum er við framleiðum til útflutnings í eigin fyrirtækjum í krafti innlendrar orku. Á meðan við erum ekki sjálfum okkur nógir á þessu sviði hljótum við að freista þess að tryggja viðskiptalega hagsmuni okkar og öryggi í olíuinnflutningi sem best. Gagnkvæm skipti á innfluttri orku og útfluttum orkuiðnaðarafurðum með einum eða öðrum hætti hljóta að teljast áhugaverð stefnumið. Að þeirri mynd falla gagnkvæm samskipti við grannþjóðir, er hafa olíu á boðstólum, sem og aðra trausta viðskiptaaðila. Vatnsorka mun fyrirsjáanlega standast samanburð við aðra orkugjafa varðandi framleiðslukostnað um langa hríð og vinnslu hennar fylgir engin umhverfismengun ef rétt er á haldið. Enn er mikill hluti fallorkunnar óvirkjaður og nýting jarðvarma til raforkuvinnslu er á byrjunarstigi. Ráðstöfun þessara orkulinda er eitt örlagaríkasta mál þjóðarinnar og ákvarðanir þar að lútandi geta skipt sköpum um efnahagslegt og stjórnarfarslegt sjálfstæði hennar. Þess vegna ber að leggja höfuðáherslu á íslenskt forræði í öllum meginþáttum orkuframleiðslu og orkunýtingar: virkjunum, iðnaðarfyrirtækjum og markaði. Hér er um stórbrotið þróunarátak að ræða, verðugt viðfangsefni fyrir innlendar rannsóknar- og verkfræðistofnanir og þekkingu uppvaxandi kynslóða. Hagnýtingu þessarar dýrmætu auðlindar þarf að tengja eflingu annarrar atvinnustarfsemi í landinu. Ljóst er að vaxandi áhugi hlýtur að verða á næstu árum á nýtingu orkulindanna, og því er brýn nauðsyn að þjóðarsamstaða takist um íslenska orkustefnu, jafnt um orkuvinnslu sem orkunýtingu til frambúðar. Nýtingarstefnu varðandi orkulindirnar þarf jafnframt að fylgja verndarstefna þar sem hugað er að íslensku umhverfi, verndun þess, sem mestu máli skiptir, og ströngum kröfum gegn mengun náttúru svo og varðandi mengun á vinnustöðum. Nýleg friðlýsing Gullfoss og Þjórsárvera eru dæmi um eðlilegt tillit gagnvart gersemum íslenskrar náttúru, sem við höfum fullt efni á að sýna tillitssemi. Sérstök samstarfsnefnd iðnrn. og Náttúruverndarráðs hefur starfað frá árinu 1972 að telja, og að því er stefnt að móta áætlun um verndun þeirra svæða og náttúrufyrirbæra er verðmætust eru talin og snerta hugsanlega hagnýtingu orkulinda landsins umfram það sem þegar hefur verið gert. Í grg. þeirri, sem fylgir þessu frv. til laga um raforkuver, eru dregin fram nokkur almenn grundvallaratriði sem ríkisstj. telur að leggja beri áherslu á við mótun íslenskrar orkustefnu, en að tillögum um fleiri þætti og langtímastefnumörkun í þessum mikilvæga málaflokki er unnið. Afrakstur af því starfi mun koma fram á næstu árum og á næstu mánuðum og misserum umfram það sem hér liggur fyrir. Herra forseti. Ég vísa að öðru leyti til grg. með frv. og margra fskj. sem hafa að geyma í senn fróðleik um þau mannvirki, sem hér er leitað heimilda fyrir að ráðast megi í, svo og um orkulindir landsins og fleira er snertir þennan þýðingarmikla málaflokk. Ég vil að endingu aðeins vekja athygli á síðasta fskj. með frv., en það eru tölulegar upplýsingar, mat Þjóðhagsstofnunar, sem fyrir liggur að beiðni iðnrn., varðandi hugsanlega framkvæmdaáætlun er miðar við tilteknar fjárfestingar í orkumálum og uppbyggingu orkufreks iðnaðar sem svarar til um 1800 gwst. framleiðslu umfram þarfir almenns markaðar að 10 árum liðnum. Svarar þetta framkvæmdalega til fskj. 1 með frv., en þó er raunar gert ráð fyrir nokkurri skörun við Sultartangavirkjun á síðustu árum þessa tímabils. Þær tölur, sem þar eru fram reiddar, sýna að mínu mati að hér er ekki verið að reiða fram áætlanir sem séu ofvaxnar íslenskum þjóðarbúskap og efnahagslegri getu okkar Íslendinga. Við getum staðið að einir og óstuddir. Í þeim dæmum, sem þar eru nefnd, er við það miðað að stofnkostnaður í iðjuveri sé að meðaltali um 1.5 millj. nýkr. á ári fyrir hverja gwst. sem notuð væri. Miðað við tvennar forsendur, um hagvöxt á næstu 10 árum og fjárfestingu til að nýta umrætt orkumagn, 1800 gwst. á ári, en það er tala sem kemur fram í 1. fskj. með frv., væri um svipað fjárfestingarhlutfall að ræða af vergri þjóðarframleiðslu til orkuframkvæmda og orkufreks iðnaðar á komandi 10 árum og varið hefur verið til þessara þátta á síðustu 10 árum. Vissulega skulum við gæta þess að sníða okkur stakk að vexti, og út af fyrir sig er það ekki markmið að hagnýta auðlindir landsins á sem stystum tíma. Þar verður að taka tillit til fjölmargra þátta og hafa vel í huga að ekki er allt gull sem glóir. Það skulu vera mín síðustu orð í framsögu fyrir þessu frv. Ég vænti þess, að hv. alþm. og iðnn. þessarar deildar, er fær málið til meðferðar að lokinni þessari umr., sjái sér fært að fjalla um frv. þetta og afgreiða það á þeim skamma tíma sem gert er ráð fyrir að sé eftir til þingloka. Við undirbúning þessa frv. var leitast við að taka tillit til margra sjónarmiða, og ég vænti þess, að sú viðleitni eigi eftir að greiða götu þessa þýðingarmikla máls í gegnum þingið.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., frv. til laga um raforkuver, er frv. sem lengi hefur verið á dagskrá og þess hefur lengi verið beðið hér á hv. Alþingi að slíkt frv. yrði lagt fram af hálfu ríkisstj. Raunar hafa menn misserum saman hlýtt á yfirlýsingar hæstv. iðnrh. og fleiri ráðh. um nauðsyn ákvörðunar um næstu virkjun eða virkjanir fyrir ákveðin tilgreind tímamörk, en þrátt fyrir það hefur hver mánuðurinn á eftir öðrum liðið og hvert misserið á eftir öðru liðið án þess að ákveðin stefna væri mörkuð eða reynt væri að taka ákvörðun um næstu virkjanir. Við þm. höfðum þess vegna fastlega reiknað með því, og studdumst þar við yfirlýsingar hæstv. ráðh., að áður en þessu þingi lyki gæti Alþingi tekið til ítarlegrar meðferðar ákveðna stefnu um næstu átök í virkjunarmálum. Menn biðu því þessa frv. með mikilli eftirvæntingu og ekki síst þegar menn hlýddu á þá yfirlýsingu hæstv. iðnrh. í hádegisútvarpi í fyrradag að mikilla tíðinda væri að vænta á Alþingi þá síðar um daginn þegar frv. yrði lagt fram, en að öðru leyti vildi hæstv. ráðh. ekki tjá sig um efni þessa frv.

Það var nú raunar skáldskapur.

Þessi yfirlýsing kom fram í hádegisútvarpinu af hálfu hæstv. ráðh. Hæstv, forsrh. ræddi um orkumálin í fréttaþætti í Ríkisútvarpinu, í þættinum „Á vettvangi“, 1. apríl s. l. og tilefnið var frv. það sem þm. Sjálfstfl. í Ed. höfðu flutt með stuðningi þm. flokksins í Nd. Hæstv. forsrh. var spurður um efni þessa frv. í þessum fréttaþætti. Hann taldi að um það frv. mætti margt gott segja, en hins vegar gengi það ekki nógu langt. Hann rakti síðan þá helstu kosti sem væru til virkjana, rakti þær þrjár meginvirkjanir, sem oftast eru nefndar, og auk þess Kvíslaveitu og stíflu við Sigöldu, en lauk síðan máli sínu með þessum orðum: „Áður en þingi lýkur, þá mun ríkisstj. beita sér fyrir því að samþykktar verði nauðsynlegar lagaheimildir í þessu skyni og röðin ákveðin.“ Þetta var skýr yfirlýsing hæstv. forsrh. í Ríkisútvarpinu 1. apríl 1981. Jafnvel fyrir nokkrum dögum, 6. maí, var viðtal við hæstv. iðnrh. í Morgunblaðinu og þar segir, með leyfi forseta: Hjörleifur Guttormsson iðnrh. sagði í viðtali við Morgunblaðið miðvikudaginn 6. maí s. l. að frv. yrði lagt fram á Alþingi öðru hvoru megin við helgina. Ekki vildi hann tjá sig um hvort í því yrði ákvarðað um röðun hinna þriggja virkjana. „Það kemur í ljós“ sagði hann, „en það er ekkert sem segir að frv. geti ekki orðið stefnumótandi um röðun.“ Þrátt fyrir allt þetta er nú lagt hér fram á Alþingi frv. sem í rauninni er hvorki fugl né fiskur að þessu leyti. Í frv. birtist ekki stefna ríkisstj. um framkvæmdaröð, og það er ljóst að þrátt fyrir að reynt hafi verið til síðasta dags, eins og sjá má af þeim ummælum sem ég rakti áðan, að ná samkomulagi um stefnu í þessum efnum innan hæstv. ríkisstj. tókst það ekki þannig að sú leið var valin að síðustu að leggja fram frv. sem ekkert segir um þetta efni. Raunar er þetta frv. þannig úr garði gert að það skiptir engu máli hvort það verður samþykkt á þessu þingi eða ekki. Í því eru engar nýjar heimildir fyrir hæstv. ríkisstj. eða aðra aðila til framkvæmda á þessu ári. Frv. veitir að vísu heimildir til ákveðinna virkjana og ákveðinna aðgerða í virkjunarmálum, en í 2. gr. 2. málsgr. segir: „Ákvarðanir um framkvæmdir í virkjunarmálum, þ. á m. um framkvæmdaröð, skulu staðfestar af Alþingi.“ Hæstv. iðnrh. sagði að hann gæti hugsað sér að það gæti gerst í sambandi við afgreiðslu fjárlaga eða lánsfjárlaga á næsta þingi eða m. ö. o. að það gæti dregist um ár að tekin yrði ákvörðun um næstu stórvirkjun hér á landinu. Við vitum að það er ekki langt síðan við afgreiddum lánsfjárlög á Alþingi. Þessi fyrirvari af hálfu hæstv. iðnrh. um það, hvenær ákvarðanir verða teknar um næstu virkjun, bendir til þess, að hæstv. ráðh. vilji enn afla sér allt að eins árs frests til að taka ákvörðun í þessu mikilvæga máli. Þrátt fyrir þetta frv. er málið því jafnóljóst sem fyrr, vandanum er enn skotið á frest og þrátt fyrir yfirlýsingar um það, bæði í grg. og af hálfu hæstv. iðnrh. hér á hinu háa Alþingi, setur þessi töf auðvitað í hættu þær framkvæmdir sem stefnt er að að leggja í og menn eru sammála um að nauðsynlegt sé að byrja á. Með allt þetta í huga er það ekki að ófyrirsynju að orkumál hafi mikið verið á dagskrá á þessu þingi. Orkumálin tengjast að sjálfsögðu stefnu okkar í iðnaðar- og stóriðjumálum. Þessi umræða hér á Alþingi hófst í upphafi þings með því að fluttar voru tvær þáltill. um stóriðjumál; önnur af hálfu þm. Alþfl., hin af hálfu þm. Sjálfstfl. Þær hafa verið til meðferðar í allshn. Sþ. og hafa nú verið sameinaðar í eina till. sem bíður afgreiðslu, en viðbrögð hv. þm. stjórnarliðsins benda ekki til þess, að hæstv. ríkisstj. eða hv. þm. ríkisstj. vilji hafa nokkurt samstarf eða samvinnu við stjórnarandstöðuna í þessu mikilvæga hagsmunamáli þjóðarinnar. Sjálfstæðismenn í Ed. fluttu frv. um ný raforkuver, sem ég gat mjög lauslega um áðan. Að því frv. standa raunar allir þm. flokksins að ráðherrum undanskildum. Þá hafa þm. Sjálfstfl. í Ed. flutt frv. um skipulag orkumála og þm. Alþfl. hafa einnig flutt frv. um framkvæmdir í raforkumálum. Það er því ljóst að til þessa hefur allt frumkvæði í þessum mikilvæga málaflokki komið frá stjórnarandstöðunni, enda er langlundargeð manna löngu þrotið. Ég vil aðeins skjóta því hér inn til fróðleiks, en það er þó nokkur vitnisburður um hvernig staðið er að iðnaðarmálum hér á hv. Alþingi af hæstv. ríkisstj. Ég á sæti í iðnn. Nd. og ég verð að viðurkenna að þegar ég hlustaði á hæstv. iðnrh. í upphafi þessa þings flytja mikla ræðu um iðnaðarmál og boða mikið samstarf við iðnn. þingsins um þennan mikilvæga málaflokk hugði ég gott til glóðarinnar að starfa í þessari nefnd og hlakkaði til að eiga þátt í því að mega starfa með bæði fulltrúum ríkisstj. og öðrum þingmönnum að þessum mikilvæga málaflokki. En þessi hv. nefnd hefur nánast aldrei komið saman á þessu þingi. Hún hefur tvisvar komið saman til formlegs fundar. Annar fundurinn var haldinn í tíu mínútur til að kjósa formann, varaformann og ritara. Hinn fundurinn var haldinn hér inni í hliðarherbergi og stóð í tíu mínútur einnig, var haldinn rétt fyrir jól til þess að setja stimpil nefndarinnar á frv. um framlengingu verðjöfnunargjalds. Síðan var nefndin boðuð að koma á fund í iðnn. Ed. fyrir nokkrum dögum til að hlýða þar á umr. um þau þrjú frv. sem hæstv. iðnrh. hefur flutt um verksmiðjur. Þetta er allt starf iðnn. Nd. Ég ásaka á engan hátt meðnm. mína, hvorki formann né aðra fulltrúa stjórnarinnar í þessari nefnd, en ég ásaka að sjálfsögðu hæstv. iðnrh. fyrir þann algjöra skort á frumkvæði í iðnaðarmálum sem birtist í því, að þessi mikilvæga þingnefnd þessarar hv. deildar skuli ekki hafa fengið eitt einasta verkefni enn þá á þessu þingi til að fjalla um. Þannig er ljóst að allt frumkvæði hefur skort í þessum málum frá hæstv. ríkisstj. og því miður bætir þetta frv., sem nú hefur verið lagt fram, engu þar við. Ég gat þess áðan að tvö önnur frv. um virkjunarmál lægju hér fyrir hv. Alþingi. Mér finnst rétt við þessar umr. að bera nokkuð saman þessi frv. og greina frá því í hverju munur þeirra liggur helst. Ég vil þá í fyrsta lagi fjalla um til hvaða framkvæmda þessi einstöku frv. ná. Frv. þm. Sjálfstfl. fjallar um að reist skuli 330 mw. raforkuver við Jökulsá á Fljótsdal, 180 mw. raforkuver í Blöndu í Austur-Húnavatnssýslu og 130 mw. raforkuver í Þjórsá við Sultartanga, enn fremur um stækkun Hrauneyjafossvirkjunar um allt að 70 mw., úr 140 í 210, en það er raunar í samræmi við hönnun virkjunarinnar, og framkvæmdir allar við Hrauneyjafoss miðast við að þetta verði endanleg stærð virkjunarinnar. Frv. Alþfl. fjallar um sömu virkjanir, en til viðbótar stækkun Búrfellsvirkjunar úr 210 mw. í 310 með því að setja upp þrjár vélasamstæður til viðbótar þeim sem fyrir eru. Frv. ríkisstj. fjallar um sömu virkjanir og í frv. Sjálfstæðismanna, en til viðbótar er heimild til 40 mw. virkjunar Héraðsvatna við Villinganes. Hins vegar er þar ekki fjallað um stækkun Búrfellsvirkjunar, eins og fram kemur í frv. hv. þm. Alþfl., og ég tel að það beri mjög gaumgæfilega að athuga, ef samþykkt er eins víðtækt heimildarfrv. og hér er um að ræða, hvort ekki eigi að fella inn í það stækkun Búrfellsvirkjunar því það kann vel að vera að það geti verið hagkvæmt á ákveðnum stigum að skjóta ákveðnum áföngum við stækkun Búrfellsvirkjunar inn á milli þeirra stóru áfanga sem hér um ræðir. Jafnframt er spurning hvort ekki eigi að heimila þegar aukið afl Sigöldu- eða Hrauneyjafossvirkjunar, eins og fram kemur í grg. með frv. hæstv. ríkisstj. þar sem segir á þá leið, að það komi vel til álita að stækka þessar virkjanir, aðra hvora eða báðar, í framhaldi af Kvíslaveitu. Um aðrar framkvæmdir í þessum frv. en beinar virkjunarframkvæmdir vil ég segja að í frv. hæstv. ríkisstj. er ákvæði í 1. gr. um að ríkisstj. geti heimilað Landsvirkjun að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þeirra í eðlilegt horf, m. a. með Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og stíflu við Sultartanga. Frv. Alþfl. hefur einnig ákvæði um þetta efni, en um þetta er ekki ákvæði í frv. sjálfstæðismanna, enda má segja að þessi ákvæði séu óþörf. Það sakar að sjálfsögðu ekkert að þau séu fyrir hendi, en núverandi lagaheimildir um þetta eru mjög rúmar, eins og ég skal aðeins víkja að hér á eftir. Kvíslaveita, sem er komið að bæði í frv. hæstv. ríkisstj. og hv. þm. Alþfl., er mjög mikilvæg framkvæmd, og ég held að það sé nauðsynlegt að unnið sé að þeim framkvæmdum eins og reyndar þegar er byrjað á. Í grg. með frv. hæstv. ríkisstj. segir um þetta efni: „Undanfarið hafa verið uppi hugmyndir um veitu af vatnasviði Efri-Þjórsár við Þórisvatn, einkum til að tryggja betur fyllingu miðlunargeymisins í slæmum vatnsárum. Nú hafa áætlanir sýnt að slík veita, sem nefnd hefur verið Kvíslaveita, sé álitlegur þáttur í heildarnýtingu orku á vatnasviði Þjórsár. Með Kvíslaveitu er ráðgert að veita úr Þjórsá, þar sem hún er í nálægt 610 m hæð yfir sjó austan undir Hofsjökli og kvíslum, sem falla í Þjórsá að austan, Hreysiskvísl, Eyvindarkvísl, Þúfuverskvísl, Svartá og Grjótakvísl. Hluti veitunnar hefur þegar verið gerður, þ. e. veita úr syðri grein Svartár og Grjótakvísl í Illugaverskvísl, sem fellur í, Köldukvísl ofan við Sauðafell. Til þess að veitan komi að fullum notum er nauðsynlegt að auka miðlunarrými í Þórisvatni mjög verulega eða úr 1000 gígalítrum í 1765 gígalítra með stífluhækkun og dýpkun á útrennsli úr vatninu í Vatnsfellsskurði. Í framhaldi af því kemur til álita að bæta við vélarafl í Sigölduvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun um samtals 120 mw., en ekki er á þessu stigi talin ástæða til að afla heimilda í því skyni. Með nefndum framkvæmdum er talið að orkuvinnsluaukning eftir Hrauneyjafossvirkjun og stíflugerð við Sultartanga geti numið 760 gwst. á ári. Hugmyndir um Kvíslaveitu hafa verið lagðar fyrir Náttúruverndarráð og hefur það ekki lagst gegn framkvæmdunum, enda er með þeim tryggð veruleg nýting á rennsli Efri-Þjórsár, þrátt fyrir friðlýsingu Þjórsárvera sem nú hefur verið ákveðin.“ Það er sem sagt tvennt sem hér er á dagskrá: Það er annars vegar Kvíslaveita og svo stífla við Sultartanga, en sú stífla er talin sérstaklega hagkvæm vegna þess að hún minnkar mjög ísskolunarþörf við Búrfell og er talið að það eitt svari til aukinnar orkuvinnslugetu um 130–150 gwst. á ári. Þessi stífla hefur enn fremur þann kost að hún getur fallið inn í væntanlega Sultartangavirkjun og verið hluti af henni. Ég gat um að núverandi lagaheimildir væru mjög rúmar og því væri í raun og veru ekki ástæða til að setja nú sérstök lög um þessar aðgerðir. Í 6. gr. núverandi landsvirkjunarlaga segir, þegar búið er að telja upp virkjanir, með leyfi hæstv. forseta: „Landsvirkjun er jafnframt heimilt að gera þær ráðstafanir á vatnasvæðum ofan virkjana sinna í Tungnaá og milli þeirra og Búrfellsvirkjunar sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur þessara virkjana á hverjum tíma. Nær heimildin m. a. til stíflugerðar við Þórisós og Köldukvísl og að veita Köldukvísl um skurð í Þórisvatn og þaðan um skurð í Tungnaá. Enn fremur er Landsvirkjun heimilt að reisa eldsneytisaflstöðvar þær sem fyrirtækið telur rétt að koma upp.“ Eins og menn sjá er hér um mjög rúma lagaheimild að ræða til handa Landsvirkjun nú þegar, og því er ekki ástæða til að setja sérstök lög hér á hv. Alþingi um þetta efni þó að auðvitað saki ekki að fella það inn í slík lög ef samþykkt verða. Framkvæmdir við þessar veitur hófust á s. l. sumri og var það talið í fullu samræmi við þær lagaheimildir sem ég gat um, en þær framkvæmdir fólust í því í fyrsta lagi að gerð var stífla í Vonarskarði og veitt um 100 gígalítrum árlega af vatni, sem annars rynni norður og sameinaðist Skjálfandafljóti, og í öðru lagi stífla í Grjótakvísl og hluta Svartár og veitt um 40 gígalítrum meðalársvatns í Þórisvatn. Þessar framkvæmdir á s. l. sumri juku um 70 gwst. við orkuveitukerfi Landsvirkjunar. Landsvirkjun hefur reyndar þegar tekið ákvörðun um að haldið verði áfram með Kvíslaveitu á næsta sumri. Þá er í frv. hæstv. ríkisstj. heimild til allt að 50 mw. virkjunar jarðvarmaveitu, en í 1. gr. frv. segir, með leyfi forseta: „Einnig getur ríkisstj. heimilað Landsvirkjun, Rafmagnsveitum ríkisins, Hitaveitu Suðurnesja og/eða öðrum aðilum er standa að virkjun jarðvarma, að reisa og reka jarðvarmavirkjanir til raforkuframleiðslu á háhitasvæðum eða stækka slík orkuver, sem fyrir eru, um samtals 50 mw., enda fullnægi aðill skilyrðum sem ríkisstj. kann að setja fyrir slíkum heimildum í því skyni að tryggja hagkvæman heildarrekstur raforkukerfisins.“ Eins og fram kemur í þessari frvgr. og reyndar í grg. með þessu frv. virðist lítið búa að baki þessu ákvæði, engar ákveðnar framkvæmdir hafðar í huga. Auðvitað er ekkert við því að segja að setja slíkt almennt ákvæði í lög til öryggis. Hins vegar er ekkert sem gefur sérstakt tilefni til þess að setja um það lög nú og lítið virðist búa að baki þessu, en tilgangur þessa ákvæðis er fyrst og fremst sá að setja örlítið meira kjöt á þá beru beinagrind sem þetta frv. er - sem sagt reyna að gera það örlítið efnismeira. Þá er enn í frv. ríkisstj. heimild til að reisa varastöðvar með samtals allt að 50 mw. afli á næstu 10 árum. Þetta er nú, a. m. k. gagnvart Landsvirkjun, óþarfi vegna þess að í 6. gr. Landsvirkjunarlaganna, sem ég las upp áðan, segir, með leyfi forseta: „Enn fremur er Landsvirkjun heimilt að reisa eldsneytisaflstöðvar þær sem fyrirtækið telur rétt að koma upp.“ A. m. k. gagnvart Landsvirkjun er hér um óþarft ákvæði að ræða þó að ég segi um þetta það sama og ég hef sagt um önnur ákvæði þessa frv., að auðvitað sakar ekkert að setja slíkt í lög. En það er ekkert sem gefur tilefni til þess að því sé sérstaklega flýtt nú. Ég vil þá næst bera saman þessi frv. að því er snertir virkjunaraðila. Frv. þm. Sjálfstfl. kveður á um að virkjunaraðilar skuli vera Landsvirkjun eða landshlutafyrirtæki. Það hefur verið stefna Sjálfstfl. að halda opnum möguleikum á stofnun landshlutafyrirtækja, og í því sambandi má minnast á Orkubú Vestfjarða, eins og hæstv. iðnrh. gerði í ræðu sinni áðan. Meginhugsunin á bak við þessa stefnu var að fá fram vissa valddreifingu í þessum málaflokki, samanburð milli fyrirtækja og síðast en ekki síst að tryggja vissa stjórnunaraðild heimamanna þar sem stórvirkjanir væru byggðar. Auðvitað ræður vilji sveitarfélaga og heimamanna mestu hverju sinni um hvort slík landshlutafyrirtæki eru byggð. Það verður að segjast eins og er, að ekki virðist vera mikill áhugi á því úti um land að stofna slík landshlutafyrirtæki til virkjana, þó að e. t. v. sé meiri áhugi á að stofna fyrirtæki til þess að annast um dreifingu innan svæðanna. En að slíkum fyrirtækjum frágengnum, ef þau verða ekki stofnuð, sem ekki eru líkur á eins og mál horfa nú, er það skoðun sjálfstæðismanna að Landsvirkjun eigi að vera virkjunaraðili í þessu sambandi og að því leyti fellur frv. okkar saman við frv. hv. þm. Alþfl. Frv. hæstv. ríkisstj. setur Landsvirkjun einnig sem fyrsta kost, en ef samningar takist ekki verði Rafmagnsveitur ríkisins virkjunaraðill. Ég vil lýsa því sem minni skoðun hér a. m. k. að ég er andvígur því síðarnefnda, er andvígur því að Rafmagnsveitur ríkisins verði virkjunaraðill, og tek því Landsvirkjun fram yfir Rafmagnsveitur ríkisins að þessu leyti. Ég kem þá að þriðja þættinum, sem er framkvæmdaröðin, en ekkert hinna þriggja frv. kveður í sjálfum lagatextanum eða frv.-textanum á um röð framkvæmda. Ef borin eru saman frumvörpin og greinargerðir eru þó vissar hugmyndir settar fram í þeim öllum. Frv. hæstv. ríkisstj. tekur t. d. ákveðnast af skarið um að Sultartangavirkjun skuli ekki verða meðal næstu tveggja virkjunarkosta. Það kemur fram í aths. við 1. gr. frv. á bls. 13, sem hæstv. iðnrh. las orðrétt upp hér áðan og ég skal ekki endurtaka hér, en þar er í stórum dráttum röðin sú, að Hrauneyjafossvirkjun verði. byggð í fulla stærð, eins og þegar er hafist handa við, Kvíslaveita verði gerð og stífla við Sultartanga, en síðan verði undirbúningi Fljótsdalsvirkjunar og Blönduvirkjunar lokið sem fyrst og framkvæmdir við fyrri áfanga Fljótsdalsvirkjunar og Blönduvirkjun skarist nokkuð. Verði við það miðað að önnur þessara virkjana geti hafið rekstur á árinu 1986–1987, en hin um 1990, eftir því sem markaðsaðstæður leyfa. Þetta er sú tímaröð sem þarna er ákveðin, en síðan segir að Sultartangavirkjun og síðari áfangi Fljótsdalsvirkjunar og Villinganesvirkjun hafi ekki verið tímasettar, en þær rúmist innan þess 15 ára marks sem sett hefur verið. Frv. hæstv. ríkisstj. tekur því mjög af skarið um þetta efni. Í frv. sjálfstæðismanna er gefin allmikil vísbending um virkjanaröð, en í 4. gr. þess frv. segir, með leyfi forseta: „Undirbúningi að byggingu orkuveranna svo og framkvæmdunum sjálfum skal hraðað svo sem kostur er. Ekki er kveðið á um röðun framkvæmda, enda mega þær ekki hefjast nema fyrir liggi nákvæmar áætlanir um orkuverin, skilyrðum samkv. 1. gr. hafi verið fullnægt og tryggt hafi verið nægilegt fjármagn til framkvæmdanna.“ Þetta er nánar skýrt í grg. frv. þar sem segir, með leyfi forseta: „Hér er svo lagt fyrir að hraða skuli öllum undirbúningi og framkvæmdum. Er það þá markmiðið að búið verði að taka í notkun öll orkuverin samkv. 1. gr. áður en þessum áratug er lokið. Til þess að þetta megi verða er nauðsynlegt að hefjast þegar handa og hvar sem við verður komið. Þarf því að ráðast til atlögu við öll viðfangsefnin í senn. Þetta þýðir að strax verði efnt til sjálfra framkvæmdanna þar sem því verður við komið. En þar sem því er ekki að heilsa verði strax unnið að því að skapa þau skilyrði, sem eru nauðsynlegur undanfari framkvæmda, svo sem ákvörðun um stóriðju á Austurlandi og að réttindi verði tryggð á Blöndusvæðinu. Ekki er kveðið á um forgang framkvæmda, áfangaskipti eða röðun orkuvera samkv. 1. gr. Gert er ráð fyrir að hagkvæmni- og öryggissjónarmið ráði gangi framkvæmda og þau vinnubrögð verði viðhöfð, að þeim verði öllum lokið á framkvæmdatíma heildaráætlunar um byggingu allra virkjana.“ M. ö. o. er það ljóst, að samkv. þessari lýsingu, sem hér er fram sett, er gert ráð fyrir að áfram verði unnið á Þjórsársvæðinu í beinu framhaldi af Hrauneyjafossvirkjuninni við Sultartanga, en þar er ekkert því til fyrirstöðu að hefjast handa. Reynt verði til hins ítrasta að ná samkomulagi um Blönduvirkjun og framkvæmdir hefjist strax og það samkomulag næst. Um það liggur ekki fyrir niðurstaða enn þá og þar hafa fáir menn æðimikil völd og geta ráðið hvort samkomulag næst ekki eða hvort breytt verður um virkjunartilhögun, sem einnig hefur komið á dagskrá. Ég skal ekki segja hver verður niðurstaðan hér, en ég held að það sé alveg ljóst að ef breytt verður um virkjunartilhögun við Blöndu hlýtur sú virkjun að dragast, og það má nefna í því sambandi að það muni tefja undirbúning um 1–2 ár. Við teljum að jafnframt Fljótsdalsvirkjun verði að taka ákvörðun um stóriðju og taka eigi strax ákvarðanir um að reisa stóriðjufyrirtæki og ganga frá samningum þar að lútandi og þá um leið sé hægt að hefjast handa við þá virkjun. Frv. Alþfl. tekur í grg. nokkuð af skarið um framkvæmdaröð þegar frv. er lesið saman við grg., en þar er gert ráð fyrir að framkvæmdir við Sultartangavirkjun verði hafnar strax í sumar og í beinu framhaldi af vinnu við Hrauneyjafossvirkjun og sú virkjun verði tilbúin 1985. Hafinn verði undirbúningur að framkvæmd við Blönduvirkjun strax og samkomulag næst við landeigendur, þó eigi síðar en 1982–1983, sú virkjun verði tilbúin 1987. Haldið verði áfram rannsóknum og undirbúningi Fljótsdalsvirkjunar, hafnar framkvæmdir eigi síðar en 1984 og sú virkjun verði tilbúin 1989. Ég vil þá aðeins víkja að framkvæmdatímanum, en í frv. Sjálfstfl. segir í grg. við 4. gr. að það sé markmið frv. að búið verði að taka í notkun öll orkuverin áður en þessum áratug er lokið, þ. e. 1990. Frv. Alþfl. gerir ráð fyrir sama framkvæmdahraða varðandi stóru virkjanirnar þrjár. Frv, ríkisstj. gerir ráð fyrir allt að 15 ára framkvæmdatíma eða nokkru lengri en í frv. Alþfl. og Sjálfstfl. Ég tók hins vegar eftir því, að hæstv. iðnrh. nefndi sérstaklega 12 ár í sinni ræðu, en ég hygg að þá verði að taka betur til höndum í sambandi við framkvæmdir og undirbúning en gert hefur verið hingað til og alla vega megi það ekki dragast um heilt ár enn, eins og hæstv. iðnrh. lét að liggja í ræðu sinni, að teknar verði ákvarðanir um næstu virkjun. Ég vek sérstaka athygli á að í þessum þremur frv. er verulegur áherslumunur á því, hversu ákveðin fyrirmæli hæstv. ríkisstj. fái í sambandi við virkjunarmálin. Frv. ríkisstj. er heimildarákvæði, en tekið sérstaklega fram að allar ákvarðanir um einstakar framkvæmdir verði síðar að leggjast fyrir Alþingi til staðfestingar. Frv. Alþfl. felur í sér heimild til Landsvirkjunar að ráðast í þessar framkvæmdir, en síðan gert ráð fyrir leyfi ráðh., eins og kveðið er á um í núverandi Landsvirkjunarlögum, og því ekki lagt til að því ákvæði verði beitt. En frv. sjálfstæðismanna er sýnu ákveðnast að þessu leyti því að þar segir að ríkisstj. skuli feta Landsvirkjun eða landshlutafyrirtækjum þær framkvæmdir sem þar um ræðir. Við höfum talið nauðsynlegt að taka alveg af skarið í þessum efnum, að Alþingi gefi ríkisstj. þau fyrirmæli að þetta skuli gert. Ástæðan er einfaldlega sú, að við sjáum hvernig málin eru látin velkjast mánuðum saman, jafnvel árum saman, án þess að á þeim sé tekið af þeirri ákveðni sem þarf, og því sé nauðsynlegt að Alþingi taki mjög ákveðið af skarið í þessu efni. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því í sambandi við þetta frv., að það er ekki í því að finna ákveðinn - og þá tala ég um grg. og fskj.- kostnaðarsamanburð einstakra virkjunarkosta miðað við hinar ýmsu leiðir sem til greina koma í sambandi við virkjunarröð. Ég vil vekja athygli á því, að við þm. fengum í hendur ekki alls fyrir löngu þrjár ítarlegar skýrslur frá Orkustofnun um vinnslu og flutning raforku til aldamóta, og fyrsta heftið var um samanburð virkjunarleiða, niðurstöður og heildarsamanburð. Þar er nokkuð ítarleg greinargerð um hagkvæmni virkjunarkosta með og án stóriðju og enn fremur eftir staðsetningu stóriðju. Það voru mjög mismunandi niðurstöður sem komu út úr þessari grg. Orkustofnunar. Þar kom t. d. glöggt fram að fjárhagsleg hagkvæmni virkjana ræðst mjög af staðsetningu stóriðju og hvenær hún kemur. Þetta á sérstaklega við um Fljótsdalsvirkjun, en samkv. grg. Orkustofnunar er Fljótsdalsvirkjun hagkvæmasti byrjunarkosturinn ef stóriðja er staðsett á Reyðarfirði, en í öðrum tilvikum er það Blanda eða Sultartangi eftir því hvernig málum er raðað upp. Ég minni hins vegar á að í þessari skýrslu er ákveðinn fyrirvari sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta, en þar segir: „Enn bendir ekkert til að rannsóknir við Fljótsdal og Sultartanga sumarið 1980 muni raska þeim forsendum um virkjanir þar, sem gengið var út frá í athugun þessari, en þess ber að geta að úrvinnslu þeirra er ekki að fullu lokið enn þá. Komi eitthvað í ljós við fullnaðarúrvinnslu, sem tilefni þykir gefa til að endurmeta forsendur fyrir virkjunaráætlun, verður kannað, hvaða áhrif það hefur á samanburðinn.“ Þessi endurskoðun liggur ekki fyrir, en það má hins vegar ljóst vera, ef þessi skýrsla er borin saman við þær tölur sem nú liggja fyrir um hina einstöku virkjunarkosti og fram komu m. a. í skýrslu verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens sem liggur fyrir í þessu frv., að þarna hafa tölur nokkuð breyst frá því að þessi skýrsla Orkustofnunar var gefin út, og því hefði verið mjög æskilegt að það hefði fylgt þessu frv. þannig að við hefðum getað áttað okkur á slíkum samanburði. Það er ekki nægilegt, þegar meta skal hagkvæmni einstakra virkjana, að taka eingöngu stofnkostnað virkjana á orkueiningu við stöðvarvegg. Stofnkostnaðurinn núna á gwst miðað við stöðvarvegg er 1.34 á Sultartangastíflu, Kvíslaveitu 0.89, stækkun Þórisvatns 0.25 eða samtals þessar aðgerðir 0.61, og er því sýnu hagkvæmast, ef þetta mat er lagt á, Blönduvirkjun 0.96, Fljótsdalsvirkjun 1.19, Sultartangavirkjun 1.36, en þá án stíflu. Ég tek það skýrt fram að þetta er alls ekki einhlítur samanburður. Þarna kemur margt annað til. Bæði hefur flutningskerfið mikið að segja, hvernig markaðurinn vex, hvaða átök eru gerð í sambandi við iðnaðarstefnu, stóriðju o. s. frv. Mér finnst líka skorta á í þessu frv. að ekki er gerð nánari grein fyrir þeirri áfangaskiptingu Fljótsdalsvirkjunar sem er gert ráð fyrir í þessu frv. Það er engin grein gerð fyrir kostnaðarlegri óhagkvæmni af því að skipta Fljótsdalsvirkjun í tvo áfanga á þann hátt sem gert er í frv. ríkisstj. Sannleikurinn er sá, að mikið af grunnframkvæmdum tilheyrir 1. áfanga eða fyrri áfanga þannig að hún hlýtur að verða því óhagstæðari því minni sem áfanginn er. Fyrir þessu er ekki gerð grein í frv., en það hefði að sjálfsögðu verið mjög æskilegt. Frv. sjálfstæðismanna tekur mjög af skarið um stóriðju á Austurlandi. Ég vil í því sambandi minna á það frumkvæði sem hv. 4. þm. Austurl., hæstv. forseti þessarar deildar, hefur haft í því máli með þáltill. sinni sem samþ. var á Alþingi 1975 og markaði raunverulega ákveðna stefnu í sambandi við virkjunarmál á Austurlandi. En ég vil líka minna á mjög ákveðna og eindregna samþykkt sveitarstjórna á Austurlandi í júní 1979 sem kvað mjög sterkt á um nauðsyn stóriðju á Reyðarfirði og reyndar gerði það nánast að skilyrði fyrir stórvirkjun þar. Mér finnst það þess vegna koma úr hörðustu átt þegar hæstv. iðnrh. talar um það sem nauðhyggju að menn skuli sérstaklega vilja berjast fyrir stóriðju á Austurlandi og tengja hana þeim virkjunarkostum sem þar eru fyrir hendi. Auðvitað á að stefna að því að koma upp stóriðju á Austurlandi í tengslum við þá stóru og tiltölulega hagkvæmu virkjun sem þar er möguleiki að byggja. Hins vegar er því ekki að neita, að frv, hæstv. ríkisstj. dregur mjög fæturna að þessu leyti. Í grg. með frv, á bls. 11 segir svo, með leyfi forseta: „Ekki er talið tímabært á þessu stigi að taka ákvarðanir um einstaka kosti í orkufrekum nýiðnaði.“ Síðar segir: „Með hliðsjón af framanrituðu og að teknu tilliti til allra þeirra sjónarmiða, sem rakin voru, er eðlilegt að ganga út frá eftirtöldum megindráttum: Farið verði með gát í uppbyggingu orkufreks nýiðnaðar og tryggt verði virkt íslenskt forræði, m. a. með því að Íeggja í fyrstu áherslu á þá kosti að öðru jöfnu sem minni eru í sniðum og viðráðanlegastir. Höfuðáhersla verði lögð á slíka miðlungsstóra iðnaðarkosti (400–500 gwst.) fram undir lok þessa áratugar. Síðar kemur einnig til álita að ráðast í stærri fyrirtæki. Þar ber sérstaklega að leggja áherslu á traustan markað, staðgóða tækniþekkingu og hátt raforkuverð. Almennum iðnfyrirtækjum og smáum orkufrekum fyrirtækjum verði komið upp í öllum landshlutum eftir því sem hagkvæmt þykir. Huga ber að þróun úrvinnslu úr afurðum orkufreks iðnaðar í landinu.“ Í rauninni er hér ekki um neina stefnu í stóriðjumálum að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj. aðra en þá að fara með gát og fara sér hægt. Auðvitað ber að fara með gát og það er sjálfsagt að við Íslendingar förum með fullri gát við uppbyggingu stóriðju. En ég tel að við eigum að vera alveg óhræddir að gera samninga við útlendinga á sviði markaðsmála, jafnvel einhverrar eignaraðildar, eins og við höfum dæmi um, og tel að við eigum hiklaust að fylgja fram slíkri stefnu. Í þessu frv., eins og það liggur fyrir er í rauninni hafnað þeirri stóriðjustefnu, sem leiddi af sér byggingu álvers og járnblendiverksmiðju á sínum tíma, og allt mjög óljóst um hvað eigi að koma í staðinn. Þrátt fyrir að lagðar séu fram margar og miklar skýrslur af hálfu hæstv. iðnrh. hér á þingi og víðar um ýmiss konar iðnaðarkosti sem fyrir hendi eru, er ljóst að allur undirbúningur stóriðjuframkvæmda er mjög aftarlega á merinni hjá ríkisstj. og nær raunverulega ekki lengra en í þá bæklinga sem við höfum fengið, og auðvitað liggur mikil vinna í þeim, en t. d. hefur ekkert verið gert raunhæft í sambandi við markaðsmál. Það vakti t. d. verulega athygli í sambandi við umr. um steinullarverksmiðju í iðnn. Ed. einn morguninn nú í vikunni þegar einn helsti sérfræðingur, sem um það mál hefur fjallað, kom á fundinn og ræddi sérstaklega um markaðsmálin. Hann sagði: „Engin nefnd, hversu góð sem hún er og hversu góðir menn sem þar eru, getur komist að nokkurri raunhæfri niðurstöðu um markaðsmál varðandi slíkan varning. Það er raunverulega ekki fyrr en menn geta komið og sagt: Ég hef þessa vöru að bjóða, hvað viljið þið borga, að við getum farið að semja af einhverju viti og raunsæi um slíka þætti.“ Þessi þáttur hefur verið algerlega vanræktur og er það mjög ámælisvert af hálfu hæstv. ríkisstj., en ber þó glöggt vitni þeirri stefnu sem framfylgt er af hálfu ríkisstj.: stefnu hiks og aðgerðaleysis í þessum efnum. Við höfum nefnilega ótrúlega möguleika á því, eins og fram kemur réttilega í grg. með frv., að ef þær vatnsaflsvirkjanir, sem leitað er heimilda fyrir í þessu frv. ríkisstj., verða byggðar á segjum næstu 15 árum, eins og stefnt er að af hálfu hæstv: ríkisstj., yrði um nálægt 2400 gwst. aukning í raforkuframleiðslu landskerfisins umfram þarfir almenns markaðar og núverandi orkufreks iðnaðar. Við skulum taka sem dæmi að álverið notar eitthvað um 1307 gwst. og Grundartanginn 270 þannig að við höfum þarna geysimikla möguleika sem sjálfsagt er að nýta. Ég hef nú gert grein fyrir nokkrum atriðum varðandi frv, hæstv. ríkisstj. og borið það saman við þau frv. sem liggja fyrir hér á Alþingi. Ég segi það alveg eins og er, að ég held að það sé enginn vafi á að besti kosturinn, sem nú liggur fyrir hv. Alþingi, sé að samþykkja það frv. sem þm. Sjálfstfl. hafa lagt fram, enda hefur æðimikið verið unnið í því frv. þegar í hv. Ed. og vafalaust er hægt að ná samkomulagi um einhverjar breytingar á því, t. d. varðandi þær virkjanir, sem önnur frv. fjalla um, en ekki er fjallað um í frv. sjálfstæðismanna, og önnur slík atriði. Herra forseti. Ég fer nú senn að ljúka máli mínu, en ég vil minna á að viðreisnarstjórnin, sem hér sat, markaði tímamót í atvinnu- og iðnaðarsögu landsmanna með því að móta stórhuga stefnu í orku- og iðnaðarmálum stefnu sem leiddi af sér byggingu Búrfellsvirkjunar stefnu sem leiddi af sér byggingu Hrauneyjafossvirkjunar og byggingu Sigölduvirkjunar og þau stóriðjuver sem fylgdu í kjölfarið. Sú stefna mótaðist af þeirri staðreynd, að orku- og iðnaðarmál eru að verða stærstu hagsmunamál þjóðarinnar og á þeim málum þarf að taka af stórhug og bjartsýni. Við tölum núna aðeins um 3–4 stór raforkuver og mér finnst stundum að þegar hæstv. iðnrh. talar um þessi mál sé hann að tala um síðustu vatnsdropana sem hægt sé að virkja hér á Íslandi, en því fer fjarri. Við höfum mjög mikla möguleika í þessum efnum, eins og sést á því að í fskj. með grg. fyrir þessu frv. kemur fram að við eigum vel nýtanlegar um 50–60 terawattstundir í virkjanlegu vatnsafli og síðan kemur jarðvarminn þar á ofan. Þessar þrjár virkjanir, sem við erum hér að tala um, gefa okkur að vísu möguleika á stórkostlegu átaki í iðnaðar- og atvinnumálum og geta gefið okkur umfram annað mikil tækifæri til mikilla lífskjarabóta hér á landi. En í framtíðinni eigum við enn þá meiri möguleika, miklu fleiri möguleika ónýtta, eins og ég gat um áðan, og það er íslensk orkustefna sem felst í því að hraða sem mest byggingu þeirra stórvirkjana, sem þegar eru komnar á undirbúningsstig, og ganga jafnframt ötullega fram í því að stofna iðnaðar- og iðjufyrirtæki hér á landi til að nýta orkuna úr þeim. En til þess þarf stórhug, djörfung og festu sem þessi hæstv. ríkisstj. býr ekki yfir.



Herra forseti. Ég er sammála ýmsu í því lagafrv. sem hér er til umr., t. d. stækkun Hrauneyjafossvirkjunar, auknum vatnaveitum og auknum vatnsmiðlunum á Suðurlandi, þar með talið byggingu stíflugarðs Sultartangavirkjunar, enda er ekki á annan fljótvirkari, auðveldari og ódýrari hátt unnt að auka og tryggja raforkuöflun þjóðarbúsins. Ég er einnig sammála því að halda áfram undirbúningi Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar. Aftur á móti er ég alfarið ósammála þeim hægagangi sem frv. gerir ráð fyrir í uppbyggingu orkufreks iðnaðar og stóriðju undir því mottói hæstv. iðnrh. að farið verði með gát í uppbyggingu orkufreks nýiðnaðar, eins og hann orðar það. Að mínu mati á þessi stefna engan rétt á sér þegar lífskjör almennings í landinu rýrna frá misseri til misseris. Við verðum að gera stórátak til að snúa þeirri þróun við og gerum það ekki á fljótvirkari og öruggari hátt en með hraðri uppbyggingu orkufrekra iðnfyrirtækja af ýmsum stærðum og gerðum sem staðsett verði víðs vegar um landið. Inn í þá mynd kemur einnig veruleg aukning stóriðju og það á fleiri en einum stað á landinu. En mér virðist að hæstv. iðnrh. beiti öllum brögðum til að koma í veg fyrir, að okkur takist í framtíðinni að ná eðlilegum samningum við erlenda aðila, með því að vera með hótanir hér uppi á Íslandi um þjóðnýtingu, rétt eins og við værum komnir suður í Afríku. Ég er alfarið andvígur þeim hægagangi í þessum efnum, sem hæstv. iðnrh. hefur beitt sér fyrir að undanförnu og gerir enn, þótt eitthvert lát virðist vera þar á hina síðustu daga, sbr. þau þrjú frv. sem hafa verið lögð fram allra síðustu daga. Það á eftir að verða þjóðinni mjög dýrt ef ekki verður hressilega snúið við blaðinu í þessum efnum. Þrátt fyrir langar og erfiðar fæðingarhríðir þessa frv. hefur hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstj. ekki tekist að taka af skarið um röðun virkjana. Þar eru allir endar lausir, nema hvað gert er ráð fyrir að Sultartangavirkjun verði mjög aftarlega á merinni. Það virðist vera það eina sem samkomulag hefur náðst um í hæstv. ríkisstj. Við röðun virkjunarframkvæmda verður fyrst og fremst að hafa tvennt í huga: Í fyrsta lagi að næsta stórvirkjun verði komin í gagnið nægilega fljótt til að afstýra orkuskorti þótt myndarlega verði tekið á í því verkefni - að hraða uppbyggingu orkufreks iðnaðar víðs vegar um landið á allra næstu árum, ekki á tíunda áratugnum eða síðar, eins og hæstv. iðnrh. vill. Ég tel að Sultartangavirkjun ein geti uppfyllt þetta skilyrði. Það er eina virkjunin sem gæti með góðu móti verið tilbúin 1985. Í öðru lagi verður röðunin að byggjast á þjóðhagslegu arðsemimati, bæði til skamms og til langs tíma, en þá verður að taka alla þætti með. Það má ekki fyrir fram útiloka ákveðna virkjunarkosti, eins og frv. gerir ráð fyrir varðandi Sultartangavirkjun, þótt misviturleg orð í misviturlegri stefnuskrá misviturrar ríkisstj. segi eitthvað þar um. Þjóðhagslegt mat á að ráða, en þá verða allir þættir að koma inn í það mat, ekki fyrir fram að útiloka eitt eða neitt. Það eru ekki vísindaleg vinnubrögð. Í grg. frv. er greint frá áætluðum stofnkostnaði þeirra þriggja virkjana sem mest hefur verið talað um að undanförnu, þ. e. Blönduvirkjunar, Fljótsdalsvirkjunar og Sultartangavirkjunar. Það er gott og blessað svo langt sem það nær. Inn í þá mynd vantar áætlaðan kostnað við tengingu virkjananna við núverandi háspennudreifikerfi landsins og meta með hverjum hætti hagkvæmast er að nýta orku nýrra virkjana í samrekstri með þeim virkjunum sem fyrir eru. Orkustofnun gaf, eins og fram kom hjá hv. 6. þm. Reykv., nýlega út fróðlega skýrslu um vinnslu og flutning raforku til aldamóta þar sem þessi atriði og mörg fleiri eru tekin með í hagkvæmniútreikninga. Í þessari skýrslu Orkustofnunar kemur fram að hagkvæmast sé að byggja Blönduvirkjun fyrst og síðan Sultartangavirkjun, ef engin aukning stóriðju er inni í myndinni og ef stóriðjufyrirtæki verður reist á Norðurlandi. Ef aukning stóriðju verður fyrst og fremst á Austurlandi er hagkvæmast að byrja á byggingu Fljótsdalsvirkjunar, en þá er verið að tala um stóriðju sem þarf 150 mw. afl eða álíka mikið og álverið notar. Það er eina tilvikið þar sem Fljótsdalsvirkjun er hagkvæmust sem fyrsti virkjunarkosturinn. Ef aukning stóriðju verður fyrst og fremst á Vesturlandi, þ. e. á Grundartanga, munar sáralitlu á í hagkvæmni hvort byrjað er á Blönduvirkjun eða Sultartangavirkjun. Fljótsdalsvirkjun er nr. 3 í því tilviki. Í skýrslu Orkustofnunar er kostnaður við framleiðslu og flutning raforku ekki reiknaður út frá þeirri forsendu að aukning stóriðju verði á Suður- eða Suðvesturlandi, en ljóst er að í því tilviki er hagkvæmast að Sultartangavirkjun verði fyrst í röð þessara umræddu þriggja virkjana. Mér finnst augljóst að aukning stóriðju muni ekki verða á einhverjum einum stað, eins og miðað er við í útreikningum Orkustofnunar, heldur á nokkrum stöðum á landinu. Mér finnst einnig augljóst að uppbygging margs konar orkufreks iðnaðar muni dreifast um landið allt. Nauðsynlegt er því að fjölga þeim forsendum sem reiknað er út frá þegar meta á hinar ýmsu virkjunarleiðir þessa og næstu áratuga. Ég endurtek að þjóðhagsleg arðsemi á að ráða röðum virkjana, en það má ekki útiloka neina kosti fyrir fram. Þá verður útkoman röng. Ég vek einnig athygli á að stækkun Búrfells - eða Búrfell II - hefur lítið verið til umræðu í þessu sambandi þótt það sé hagkvæmasti virkjunarkostur sem nú er þekktur og þar sem framleiðslukostnaður á orkueiningu er ekki nema 2/3 af því sem er við Blönduvirkjun, sem þó hefur verið talin að þessu leyti hagkvæmasti kosturinn. Þetta á sérstaklega við eftir að auknar hafa verið vatnaveitur og vatnsmiðlanir á Suðurlandi sem koma öllum virkjunum á svæðinu til góða. Annað, sem ég er mjög óánægður með í frv., er hálfkákið við ákvörðun um virkjunaraðila. Það á hiklaust að taka ákvörðun um það strax, að Landsvirkjun verði framkvæmdaaðill, eigandi og starfrækjandi allra nýrra stórvirkjana, hvar á landinu sem þær verða byggðar, og rökstuddi ég þá skoðun fyrir nokkru í framsöguræðu minni með frv. til l. um breytingu á lögum um Landsvirkjun. Mér finnst að Alþingi eigi strax að taka af skarið um það. Jafnhliða þarf að taka eignaraðild að Landsvirkjun til endurskoðunar þannig að öll sveitarfélög landsins geti með einum eða öðrum hætti orðið með eigendur og átt aðild að stjórn fyrirtækisins. Þar sem ég á sæti í þeirri nefnd, sem fær þetta frv. til umfjöllunar, og þar sem ég hef nýlega rætt allítarlega um virkjunarmál hér í þessari hv. deild mun ég ekki á þessu stigi málsins fara nánar út í einstaka efnisþætti málsins. Þó að mér finnist allt að því vítavert - ég er ekki vanur að nota svo stór orð, en mér finnst að ég þurfi að gera það núna - að leggja slíkt frv. fram fyrir hið háa Alþingi tæpum tveimur vikum eða rúmlega hálfri annarri viku áður en áætlaðar þinglausnir eiga að fara fram, eftir að hafa haft mjög rúman tíma til að ganga frá því, mun ég eigi að síður gera mitt til að stuðla að afgreiðslu þess fyrir þinglausnir.



Herra forseti. Frv. það um raforkuver, sem hér er á dagskrá, er án efa með viðameiri málum sem fram hafa verið lögð á þessu Alþingi. Ég skal ekki fjalla um frv. í löngu máli, enda hefur því verið fylgt úr hlaði af hálfu hæstv. iðnrh. með mjög ítarlegri ræðu. Frv. felur í sér víðtækar heimildir til virkjana og það felur í sér heimildir til töku lána til að fylgja framkvæmdum eftir. Frv. gerir ráð fyrir að nær tvöfalda afl raforkukerfisins á 10–15 árum og það gerir ráð fyrir mjög aukinni orkuframleiðslu. Þessir þættir frv., sem hér hafa verið raktir og eru meginefni þess, byggja á að þær vatnsaflsvirkjanir og e. t. v. jarðvarmavirkjanir sem frv. gerir ráð fyrir verði byggðar á 10–15 árum. Vissulega vilja sumir fara nokkru hraðar í þessum efnum og frv. hafa verið lögð fyrir Alþingi sem kveða á um að svipað framkvæmdamagn í virkjunum ætti að framkvæma á skemmri tíma en hér er talað um. Þó hygg ég að það sé ekki raunhæft að tala um skemmri tíma fyrir þær vatnsaflsvirkjanir, sem hér er um rætt, en 10–12 ár. Ég vil láta það koma fram í sambandi við framkvæmdahraða þessara mála að hann hlýtur að ráðast af orkunýtingu, hann hlýtur að ráðast af því, hversu ört við getum stofnað fyrirtæki sem hafa þörf fyrir þá orku sem er umfram þarfir almenna markaðarins. Meðan ekki liggja á borðinu samningar um slíka orkunotendur er ógætilegt að slá föstu í lagafrv., hvort heldur er í frvgr. eða í grg., fastbundnum árafjölda eða fastbundnum dagsetningum varðandi þessi mál. Það hefur greinilega komið hér fram að virkjanir þurfa í fyrsta lagi að þjóna hagsmunum almenna markaðarins, en þær þarf einnig að byggja upp með tilliti til þess að auka raforkunotkun til iðnaðar og atvinnuuppbyggingar þannig að við nýtum þessa miklu náttúruauðlind okkar, orkuna í fallvötnum og jarðvarma, íslenskri þjóð til hagsældar og atvinnuaukningar. En án þess að ég ætli að ræða þá þætti málsins frekar vil ég aðeins ítreka að það verður engu slegið föstu um dagsetningar eða ártöl í þessu atriði án þess að hafa á borðinu samninga um stóriðjukosti sem geta þá krafist þeirrar orku sem hér er verið að tala um. Þess vegna hef ég t. a. m. fallist á að þetta hlaup í tímaskeiði, sem frv. kveður á um, sé notað, þ. e. 10–15 ár. Ef við hefðum haft á borði samninga um orkusölu til orkufrekra fyrirtækja umfram það sem hér er gert ráð fyrir hefði verið hægt að kveða skýrar á um þetta efni. Ég minni á að að 15 árum liðnum, þegar þessar virkjanir eiga að vera komnar í gagnið að lágmarki, verða í orkukerfinu um 2000–2400 gwst. af ársframleiðslu umfram þarfir almenna markaðarins, þannig að jafnvel þótt hér sé um 15 ára skeið að ræða þarf vel að vanda þá vinnu og vinna að því með miklum dugnaði að koma upp orkufrekum iðnfyrirtækjum sem geta notað þessa orku. Ég tel að það væri gott ef við gætum stefnt hraðar í þessum efnum, en þá þurfum við auðvitað að gera okkur grein fyrir því, að ef við ætlum að virkja þetta á 10 árum er væntanlega um að ræða 2400–2800 gwst. sem þarf að nota til orkufreks iðnaðar. Það hefur verið nokkuð gagnrýnt hér að þetta frv. kveði ekki á um röðun virkjana og því sé ekki slegið föstu í þessu frv., hvaða virkjunarkost verði næst ráðist í. Ég tel út af fyrir sig að það væri æskilegt að þegar væri unnt að slá slíku föstu. En með tilliti til þess, sem fram kemur í grg. frv. um þá vinnu sem ráðast á í á þessu ári við virkjanaframkvæmdir og undirbúning virkjana, er ekki um það að tefla að tafir þurfi að verða á því að koma næstu stórri vatnsaflsvirkjun í notkun. Þessar framkvæmdir, sem frv. gerir ráð fyrir og þegar er í rauninni kveðið á um að unnar verði á þessu ári, hafa verið raktar hér af hæstv. iðnrh. Ég aðeins ítreka það, að þegar er gert ráð fyrir að unnið verði að undirbúningi Kvíslaveitu og aukningu á miðlunarrými Þórisvatns ásamt Sultartangastíflu og er gert ráð fyrir að þessum framkvæmdum öllum ljúki á næstu 4–5 árum. Vafalaust lýkur hluta af þeim á miklu skemmri tíma, en þessar framkvæmdir eiga að hafa í för með sér aukningu á orkuvinnslugetu sem nemur allt að 830 gwst. á ári. Að vísu er samkv. greinargerð, sem ég hef fengið um þetta efni frá Landsvirkjun, tekið fram að ekki sé hægt að slá þessu algerlega föstu vegna þess að rannsóknir t. a. m. á Kvíslaveitum og árangri af þeim séu ekki á því stigi enn sem komið er, en úr þessu fæst skorið á þessu sumri að því er talið er. Þó er talið öruggt að þessar aðgerðir færi okkur a. m. k. 500–800 gwst. framleiðslu á ári þegar þær eru allar komnar til nota. Þetta gefur okkur svigrúm til að vinna að undirbúningi næstu vatnsaflsvirkjunar og ráðast í hana með þeim hraða að hún komi til nota á síðari hluta þessa áratugar eða á bilinu 1986–1987. Það ræðst vissulega af því hvort og hvenær við þurfum á auknu afli og aukinni orku að halda til orkufreks iðnaðar, hvenær þörf er á því að næsta vatnsaflsvirkjun taki til starfa á eftir þessum aðgerðum, en væntanlega má reikna með því, að sú vinna takist með þeim hætti að þörf verði fyrir það á síðari hluta þessa áratugar þannig að þessi markmið og eins þeir möguleikar, sem eru til framkvæmda, geti farið saman. Í frv. og grg. frv. er einnig kveðið á um að í framhaldi af undirbúningi og framkvæmdum við þessar aðgerðir, verði á þessu ári unnið að því að hraða verkhönnun Blönduvirkjunar, að ljúka rannsóknum við Fljótsdalsvirkjun og hefja þar verkhönnun, að hefja tilraunir með uppgræðslu og gróðurbætur á Blöndusvæðinu og hefja þar vegagerð, enn fremur að ljúka sem fyrst samningum við hagsmunaaðila vegna þeirrar virkjunar. Þessar fyrirætlanir staðfesta það, að varðandi þá tvo virkjunarkosti verður haldið áfram með þeim hætti að reikna megi með að ekki þurfi að verða nein töf á framhaldsaðgerðum þegar ákvörðun verður tekin. Ég vil láta þess getið, sem e. t. v. hefur ekki komið glögglega fram, að á þessu ári.er talið að þurfi a. m. k. 17–18 millj. kr. til að ljúka rannsóknum við Fljótsdalsvirkjun. Það er þó talið raunhæft að hefja þar verkhönnun þegar líður á síðari hluta ársins. Varðandi Blönduvirkjun er talið að þurfi 3–4 millj. kr. til þess að ljúka þar verkhönnun og er þá miðað við hagstæðasta virkjunarkost. Jafnframt er nauðsynlegt að hefja þar uppgræðslu, gróðurbætur og vegagerð til þess m. a. að dreifa vegagerðarþættinum á nokkur ár og lenda ekki í sérstökum framkvæmdahnút með þann þátt málsins sem hefur þá í för með sér, eins og sums staðar mun hafa borið við, að orðið hefur sérstakt kapphlaup um tækjakaup. Enn fremur er mjög mikilvægt að geta nýtt tæki og vinnuafl heimaaðila í þessum efnum sem mest, en það gerist því aðeins að vinna að þessum þætti framkvæmda verði unnin á nokkrum árum. Þetta tel ég vera mjög mikilvægt. Þá segir í grg. frv. að ríkisstj. muni taka ákvörðun á síðari hluta þessa árs og leita staðfestingar Alþingis á haustþingi. Þetta er gert með tilliti til þess að í 2. gr. frv. er ákvæði þess efnis að leita skuli staðfestingar Alþingis á ákvörðunum varðandi framkvæmdir, eða eins og þar segir: þ. á m. framkvæmdaröð, og er þá sett ákvæði í grg. í samræmi við það. Þessar ákvarðanir verði teknar með því að taka mið af þjóðhagslegri hagkvæmni og öryggi raforkukerfisins. Þessi atriði eru ákaflega mikilvæg. Ég vil hins vegar segja um það, hvort hyggilegt hefði verið að taka ákvörðun nú, að það hefur verið talið að ástæða væri til að reyna frekar að ná samningum við hagsmunaaðila Blönduvirkjunar en þegar hefur verið gert og mun verða unnið að því á næstu mánuðum. Þetta er ekki síst mikilvægt vegna þess, eins og segir í grg. frv., að ríkisstj. hyggst taka ákvörðun með því að taka mið af þjóðhagslegri hagkvæmni og öryggi raforkukerfisins. Í ræðum þeirra hv. þm., sem hér hafa tekið til máls, hefur verið fundið nokkuð að því, einkanlega af hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, að samanburð kostnaðar skorti með grg. þessa frv. Að sjálfsögðu hefði mátt setja þann kostnað skýrar upp en þar er gert. Þær kostnaðartölur, sem þar liggja þó fyrir, eru með þeim hætti að það er auðvelt fyrir hvern og einn að bera þær saman. Í þeim forsendum, sem þær kostnaðartölur eru byggðar á sem birtast með fskj. þessa frv., er gert ráð fyrir að 50% af orkunni frá hverju raforkuveri um sig verði notuð til orkufreks iðnaðar, 35% til almenns markaðar og 15% til húshitunar. Þetta eru þær meginforsendur sem lagðar eru til grundvallar í kostnaðartölum sem fylgja frv. Virkjunarkostirnir eru síðan metnir á desemberverðlagi á síðasta ári og stofnkostnaður þeirra metinn við stöðvarvegg. Það er vitaskuld nokkuð rétt í því, sem hv. þm. Magnús H. Magnússon sagði, að það er hægt að setja upp ýmiss konar forsendur í þessum útreikningum, en miðað við þessar forsendur er Fljótsdalsvirkjun 24% dýrari en Blönduvirkjun og Sultartangavirkjun 44% dýrari en Blönduvirkjun. Villinganesvirkjun er 31% dýrari en Blönduvirkjun. Í þetta dæmi er einnig reiknað nokkuð vegna aðstöðumunar og er reiknað í það 2.6% við Blöndu umfram Sultartangavirkjun og 3.7% við Fljótsdalsvirkjun umfram Sultartangavirkjun, 2.1% við Villinganes. Það er auðvitað álitamál hvort hér sé fyllilega mætt þeim mismun sem er á aðstöðu þessara virkjunarkosta, en hér er þó um verulegar fjárhæðir að ræða, sem metnar eru inn í þetta dæmi, og ekki hægt að segja um það með neinni fullvissu hvort þar er of skammt eða of langt gengið. Í greinargerð, sem ég hef fengið um samanburð á þessum virkjunarkostum frá Landsvirkjun, dags. 29. apríl s. l., eru þessir virkjunarkostir metnir nálega alveg á sama máta, þannig að í útreikningum sérfræðinga Landsvirkjunar og raunar útreikningum, sem hafa verið unnir með sérfræðingum Rafmagnsveitna ríkisins, er niðurstaðan nálega hin sama, miðað við þær forsendur sem ég gat um og gerð er grein fyrir í frv., sem er þó byggt á útreikningum sem gerðir hafa verið á vegum Orkustofnunar af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Þar kemur einnig fram, sem hér var rakið áðan, að Sultartangastífla ein út af fyrir sig er ekkert sérstaklega hagstæð. Hún er 40% dýrari til orkuframleiðslu en t. a. m. Blönduvirkjun. En hún er svo mikilvægur þáttur í því að auka öryggi virkjanakerfisins á Suðurlandi að það eru, held ég, allir sammála um að nauðsynlegt sé að ráðast í þá framkvæmd. Einnig eru, eftir því sem ég best veit, allir sammála um að ráðast í þær vatnaveitur sem fylgja stækkun Þórisvatns og ég rakti hér áðan, en þær vatnaveitur eru mjög hagstæðar svo að þær aðgerðir allar samanlagt eru hagstæðustu framkvæmdir sem við getum ráðist í til raforkuöflunar eins og nú standa sakir. Í þessari greinargerð Landsvirkjunar kemur hins vegar fram að ef þessar þrjár höfuðvirkjanir væru metnar einvörðungu með tilliti til eftirspurnar hins almenna markaðar kemur út meiri munur þeirra á milli. Einkanlega er það Fljótsdalsvirkjun í óhag þannig að Fljótsdalsvirkjun yrði þá 47% dýrari en Blanda miðað við kwst. Sultartangavirkjun yrði 42% dýrari en Blanda miðað við kwst. Munurinn milli Sultartanga og Blöndu er því nákvæmlega að heita má hinn sami ef þessar forsendur eru notaðar. Nú sagði hv. þm. Magnús H. Magnússon réttilega að það væri fleira sem gæti komið til greina að meta inn í þetta dæmi. Það er í fyrsta lagi línukerfi, hvernig þessir virkjanakostir og staðsetning þeirra mæta hagsmunum raforkukerfisins með tilliti til hins almenna markaðar, og svo í öðru lagi staðsetning orkufrekra iðnfyrirtækja. Það er ekkert álitamál, ef lítið er til hagsmuna raforkukerfisins vegna hins almenna markaðar, það er mikil nauðsyn, að slepptu öllu tali um eldvirk svæði og þá áhættu sem við tökum af þeim sökum, að reisa stóra vatnsaflsvirkjun í öðrum landshluta en virkjanirnar eru á Þjórsársvæðinu. Við skulum segja að við vinnum þar að framkvæmdum á allra næstu árum, sem verða allt að ígildi einnar nýrrar stórvirkjunar með þeim framkvæmdum sem þegar eru ákveðnar, og héldum síðan áfram á því svæði virkjunarframkvæmdum án þess að virkja annars staðar. Það verða miklir erfiðleikar í orkuflutningskerfinu vegna taps á orku og vegna þess að flutningsgeta þess mundi bresta og við yrðum að bæta við línulögnum. Það yrði allt mjög óhagstætt þjóðhagslega. Þess vegna þarf að taka tillit til þessa. Enn fremur þarf að taka tillit til þess við staðsetningu á orkufrekum iðnfyrirtækjum því staðsetning þeirra getur einnig haft veigamikil áhrif í þessu efni þannig að skilja á milli virkjanakosta hvað hagkvæmni snertir. Í þeirri skýrslu, sem send var Alþingi fyrir fáum vikum frá Orkustofnun og hér var vitnað í af hv. þm. Magnúsi H. Magnússyni, er stillt upp ýmsum virkjanaleiðum eða virkjanakeðju með mismunandi röð og er reiknað út frá þeim forsendum að stóriðjukostir verði settir niður á þrem stöðum, þ, e. á Grundartanga, í Eyjafirði og Reyðarfirði. Í öllum tilvikum, hvaða virkjanaröð sem sett er upp, eru þær virkjanaraðir, sem byrja á Blönduvirkjun, hagkvæmastar, nema þegar stóriðja er sett niður á Reyðarfirði og eins og kom fram allt að 150 mw. Í nýjum útreikningum, sem byggjast á þeim rannsóknum sem unnar voru á síðasta ári á þessum virkjunarsvæðum, einkanlega við Fljótsdalsvirkjun og Sultartangavirkjun, kemur hins vegar í ljós að þarna eins og annars staðar hefur tognað nokkuð á milli virkjanakosta Blönduvirkjun í hag þannig að allar þær virkjanaleiðir og þær raðir virkjana, sem settar eru upp í þessari töflu, eru hagkvæmastar þegar þær byrja á Blönduvirkjun, nema stóriðja sé á Reyðarfirði. Þó er munurinn svo lítill á milli þess að byrja á Blönduvirkjun eða byrja á Fljótsdalsvirkjun að hann er ekki talinn marktækur. Þar munar aðeins til eða frá örfáum millj. nýkr. og þá veltur á því hvort orka fæst úr Kröflu eða ekki. Ef orka fæst að verulegu marki úr Kröflu er samt hagstæðara að byrja á Blönduvirkjun, en ef engin orka fæst til viðbótar úr Kröflu er hagstæðara að byrja á Fljótsdalsvirkjun. Þessi munur til eða frá er þó talinn það lítill að hann sé ekki marktækur. Nú hef ég talið eðlilegt að rekja þetta, sem hér hefur verið sagt um hagkvæmni virkjunarkosta og hagkvæmni virkjunarleiða, vegna þess að hér var sagt að þessi mál væru ekki nægilega skýrð í grg. þessa frv. Það má vel segja að unnt væri að setja þetta upp með skýrari hætti, en raunar, eins og fram kom í máli hæstv. iðnrh., hafa upplýsingar um þessi efni verið að berast alveg fram á síðustu daga. Nú tel ég ekki ástæðu til að flytja um þetta öllu lengra mál. Það liggur þó fyrir að skoðun ríkisstj., sem fram kemur í grg. með þessu frv., og skoðun t. a. m. hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar fara saman að því leyti, að þar er sagt að við ákvörðun um næstu virkjun eða ákvörðun um framkvæmdaröð skuli taka mið af þjóðhagslegri hagkvæmni og öryggi raforkukerfisins. Ég tel, miðað við þau gögn sem ég hef hér vitnað til, að þetta stefni mjög í eina átt. Þar þarf hins vegar að vinna enn nokkurt undirbúningsstarf til þess að hægt sé að slá hlutum algerlega föstum. Ég held að það sé ekki ástæða til að fjalla um þetta miklu meira en hér hefur verið gert. Ég vil aðeins segja þetta út af því atriði í ræðu hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar að næsta virkjun komi ekki nógu fljótt í gagnið ef hún er ekki farin að hefja vinnslu árið 1985: Þetta kann að vera álitamal ef við hefðum þá mjög orkufrekan kaupanda sem þyrfti á því ári á orku að halda. Ef eitthvað slíkt gerist þarf að bregðast við því á þann máta að tryggja slíkum orkukaupanda orku. En ekkert slíkt liggur á borðinu, eins og ég hef hér sagt, og ég hygg, þó að ég hafi ekki mjög kynnt mér þau mál, að þau mál þurfi a. m. k. nokkuð vandlegan undirbúning, og það þarf að leggja verulega í samningagerð og aðra þá þætti sem geta leitt til þess að ákvörðun sé hægt að taka um stóriðjukosti. Ef engir stóriðjukostir verða tilbúnir höfum við næga orku, miðað við þær aðgerðir sem á að vinna á Suðurlandssvæðinu, til ársins 1987 og jafnvel lengur eða a. m. k. 1986–1987, þannig að það er ekki að þessu tilskildu neitt sem rekur á eftir því að næsta virkjun þurfi að taka til starfa árið 1985, nema þá verði komin, eins og ég sagði, mjög orkufrekur iðnaðarkostur sem þarf á þessari orku að halda. Ég vil aðeins bæta því við út af því sem fram kom í ræðu hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar, að hér væri verið að fara fram á frest til allt að eins árs, að ég tel að það sé of í lagt. Það er greint frá því í grg. frv. að ríkisstj. hyggist taka ákvörðun á síðari hluta þessa árs og leggja þá ákvörðun fyrir til staðfestingar Alþingis á haustþingi. Ég get vel hugsað mér að það geti gerst með framlagningu fjárlagafrv. og staðfesting Alþingis fáist þá með afgreiðslu fjárlaga. En ég held að það væri mjög hæpið að standa þannig að málum að það dragist a. m. k. fram yfir þann tíma. Ég vil þó segja það, að ef allt gengur eins og reikna má með væri hægt að hefja gerð útboðsgagna fyrir t. a. m. Blönduvirkjun fyrir lok þess árs. Gerð útboðsgagna hefst vitaskuld eftir að verkhönnun lýkur. Verkhönnun Sultartangavirkjunar lýkur einnig væntanlega á þessu ári, en það er yfirlýst stefna ríkisstj. og kemur fram í þessu frv. að næsta virkjun skuli virkjuð utan eldvirkra svæða. Það stefnir vitaskuld á Blöndu- eða Fljótsdalsvirkjun. En hvað sem þessu líður vil ég taka það fram, að ég tel, að eitt ár til ákvörðunar sé of langur tími, og ég tel, að það sé ekkert í þessu frv. sem gefur tilefni til að ætla að svo langur tími líði til ákvörðunar. Ákvörðun ríkisstj. á að liggja fyrir þannig að unnt sé að leita staðfestingar Alþingis á haustþingi. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta meira. Ég ítreka að hér er um ákaflega þýðingarmikil mál að ræða og það er eðlilegt að um þau séu umr. Þær umr. leiða væntanlega til þess að greiða fyrir því að þetta mál hafi farsælan framgang.



Herra forseti. Mér þykir hlýða að fara nokkrum orðum um frv. sem hér liggur fyrir. Þetta frv. hefði raunar átt að vera komið fram fyrir löngu, þannig að tími hefði gefist fyrir Alþingi að fjalla um það rólega yfirvegað og skoða það í samhengi við önnur orkufrv., sem löngu eru fram komin og raunar eru miklu betri en það frv. sem hér liggur fyrir, í stað þess að ætlast er til að þetta verði afgreitt í hálfgerðu flaustri. Ég hef sitt hvað við þetta frv, að athuga og það mundi taka of langan tíma að tína það allt til. Ég mun því aðeins stikla á þeim liðum sem ég tel að mest stingi í augun. Þar er þá fyrst til að taka að þessum þremur virkjunarkostum: Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Sultartangavirkjun, virðist ekki vera gert jafnhátt undir höfði þegar meta ber á hvaða valkosti sé heppilegast að byrja. Að vísu er þeim ekki raðað í sjálfu frv. En við lestur grg. kemur í ljós að Sultartangavirkjun er nánast afskrifuð þangað til einhvern tíma seinna, en það virðist vera um einhvers konar keppni að ræða milli málsvara hinna tveggja virkjananna að ræða og frv. eins konar málamiðlun milli þessara aðila. Ekki virðist vera reynt að leggja þjóðhagslegt mat á valkosti, eins og auðvitað á að gera, en í þess stað eru tilfinningar látnar ráða. Hér þarf að verða breyting á. Annað atriði er það sem einnig er vert að gefa gaum, en það er virkjunaraðilinn. Landsvirkjun er að vísu talin fyrst sem virkjunaraðili, en einnig er gert ráð fyrir að Rafmagnsveitur ríkisins geti verið það. Ástæðan fyrir þessu er vandséð, nema ef vera skyldi að ætlunin sé raunverulega að fela Rafmagnsveitunum verkið, þar sem þær heyra beint undir iðnrn., og það gæti þá haft bein áhrif á framvindu mála. Það virðist vera yfirlýst stefna allra flokka að Landsvirkjun eigi að hafa með höndum allar meiri háttar virkjanir og stofnlínukerfi frá þeim. Enginn virðist ætla RARIK þetta hlutverk og er vandséð hvers vegna nú ætti að fara að fela fyrirtækinu þetta raunverulega gagnstætt vilja allra flokka. Ég hef því ákveðið að bera fram brtt. við þetta frv. þar sem m. a. er kveðið á um að Landsvirkjun fái ein heimild til þessara virkjunarframkvæmda. Við þetta vinnst að mínu mati eftirfarandi: 1. Sams konar mat verður lagt á þá virkjunarkosti, sem fyrir hendi eru, þar eð Landsvirkjun verður að fara þá leið, sem hagkvæmust er hverju sinni. 2. Landsvirkjun er sá aðili hér á landi sem hefur langmesta reynslu á þessu sviði. Hún hefur á að skipa fólki sem bæði hefur þekkingu og reynslu og unnið hefur saman að slíkum verkefnum undanfarandi ár. Það er áreiðanlega heppilegast að sú vinna slitni ekki sundur, en geti haldið óslitið áfram. 3. Það að fela Landsvirkjun þessi mál kallar á að gengið verði frá skipulagi raforkumála í landinu þannig að þau komist í fastara form en nú er. Aftur á móti get ég ekki komið auga á neina skynsamlega ástæðu til að fela RARIK þetta. Öllu fremur mælir allt á móti því. Þriðja atriðið og ekki það veigaminnsta, sem ég mun nefna, er að ekki virðist vitað til hvers á að nota þá raforku sem fæst með þessum virkjunum. Rætt er í óljósum orðum um að eftir 15 ár verði til ráðstöfunar í stóriðju 1300–2400 gwst. á ári. Þetta samsvarar t. d. 1–2 álverum eða 2–4 járnblendiverksmiðjum. En er þetta nú nógu gott? Ég hélt að áður en hafist er handa um virkjanir í svo stórum stíl er hér er um rætt verði að liggja fyrir til hvers á að nota orkuna. Við virkjun ekki bara til þess að virkja. Fleira mætti tína til. Ég læt þetta nægja að sinni, en get þó ekki látið hjá líða að benda á nokkur atriði sem ekki virðist hafa verið tekið nægilegt tillit til varðandi Sultartangavirkjun: 1. Undirbúningur Sultartangavirkjunar er nánast á lokastigi, en undirbúningur Blöndu og sérstaklega Fljótsdalsvirkjunar er mun styttra kominn. Þegar verið er að bera þessa kosti saman er verið að bera saman kosti sem eru á mismunandi hönnunarstigi og því ósambærilegir í reynd. 2. Ekki er metið að virkjunin við Sultartanga gæti verið unnin í beinu framhaldi af Hrauneyjafossvirkjun og þar sem fyrir hendi er miklu betri aðstæður en á hinum stöðunum, svo sem vega- og línulagnir, húsakynni o. fl. 3. Örðugleikar vegna fjarlægðar Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar frá Reykjavík hafa verið vanmetnir og einnig að Blanda er 500 m yfir sjó og Fljótsdalsvirkjun 600 m. Sultartangi er aðeins 300 m yfir sjó. Þetta mun skapa örðugleika. Sérstaklega má búast við því, að vinnutíminn á hverju ári verði að sjálfsögðu miklu styttri. Flutningar efnis og mannskaps frá Reykjavík verða að sjálfsögðu miklu kostnaðarsamari. Hætt er við að hinn mikli - raunar yfir 40% - munur, sem landbrh. gat um hér áðan í ræðu sinni, milli Blöndu og Sultartanga færi að lækka þegar þetta væri allt raunverulega metið á réttan hátt. Ýmislegt fleira mætti tína hér til. Ég held að þegar þessi atriði og ýmis fleiri eru skoðuð af sanngirni komi í ljós að Sultartangavirkjun sé sá valkostur sem ráðast beri í fyrst, en að sjálfsögðu hinar virkjanirnar í beinu framhaldi og jafnhliða ef nægur markaður er fyrir orkuna. En meginatriðið er að þjóðhagslega hagkvæmasti virkjunarkosturinn verði valinn fyrst.



Herra forseti. Það hefur aðeins lítillega verið vikið að vinnubrögðum af hálfu hæstv. ríkisstj. í máli þessu og hef ég svo sem ekki löngu máli við það að bæta. En eftir að menn hafa um langa hríð átt von á að lagt yrði fram á hinu háa Alþingi stefnumótandi frv. til l. um þær stórráðagerðir, sem hafa verið uppi í þessum málum, verður að játa að nú eftir dúk og disk, að kalla má í lok þessa þings, veldur það stórkostlegum vonbrigðum að ekki gefist betri tími til að meðhöndla þetta mikla mál en nú bersýnilega blasir við að verður til ráðstöfunar ef ætlunin er að afgreiða þetta mál fyrir þinglok. Á hinn bóginn er á það lítandi, að það skiptir engu máli, nákvæmlega engu máli, hvort þetta mál verður afgreitt áður en þingi þessu lýkur eða ekki, - þessi mikla bók, fyrir utan ýmis gögn sem frv. fylgja, sem maður hefur að vísu kynnst áður mjög mörgum. Það skiptir engu máli hvort þetta mál nær fram að ganga eða ekki fyrir þinglok. Ríkisstj. hefði rétt eins vel getað birt um það tilkynningu að hún væri nú að vinna að þessum virkjunarkostum, sem menn hafa haft í takinu lengi og velt fyrir sér, eins og að bera það fram í því sem hún kallar hér heimildarlagaformi, enda er ráð fyrir því gert að áður en verði teknar ákvarðanir komi þetta til kasta Alþingis aftur. Hún gæti nú fengið lántökuheimildir, en annað segir sig sjálft að getur ekki orðið til trafala framgangi málsins. Ég þykist hafa klifað á því um alllanga hríð að tveir málaflokkar, orkumál og samgöngumál, væru þeir málaflokkar sem einna arðvænlegast væri að leggja stórt undir í framkvæmdum. En það vill svo til að um alllanga hríð höfum við átt á að skipa í röðum framkvæmdavaldsmanna þeim mönnum, sem greinilega skortir allan stórhug og áræði til átaka sem um munar í þeim efnum. Nú er flutt hér heimildarlagafrv. um virkjunarmál. Á því er ekkert að græða varðandi virkjunarkosti sjálfa. En ræða hæstv. iðnrh. og allur málflutningur, sem fylgir þessu frv., flytur okkur heim stórkostleg ný tíðindi, - tíðindi sem við höfum að vísu haft nasasjón af, en ekki þreifað á með þeim hætti sem nú ber raun vitni. Og það eru þau tíðindi, að snarbreytt hafi verið um frá því sérstaklega sem var uppi á sjöunda áratugnum um stefnu í iðnaðar- og orkumálum þessa lands. Það fór ekkert milli mála að núv. hæstv. ríkisstj., og því hefur hæstv. orkuráðh. og hans flokkur ráðið, hefur breytt út frá þeirri stefnu, öllu heldur tekið upp þá stefnu að hafna með öllu að kalla má að ráðist verið til stóriðju eða að við semjum um orkusölu til orkufrekra kaupenda. Ég þarf ekkert að vísa í löngu máli til þess máli mínu til sönnunar að ég hlýt hér að fara með rétt mál. Það gátu menn heyrt af máli hæstv. orkuráðh. og enn fremur lesið í þessum plöggum hér. Það er alveg ljóst að þessi stefna gengur alveg þvert á þá stefnu sem mörkuð hefur verið með frv.-flutningi af hálfu sjálfstæðismanna hér á hinu háa Alþingi og raunar Alþfl. líka. Hér hygg ég að þeir, sem eru annarrar skoðunar, hljóti að reyna að stinga harkalega við fótum, og ég held að á þann veg verði að halda á þessu máli að fáist hið bráðasta úr því skorið hvort meiri hl. er í núverandi stjórnarliði fyrir þessari nýju stefnu, þessari grundvallarbreytingu á þeirri stefnu sem menn hafa byggt á vonir sínar um að við getum byggt upp lífskjörin í þessu þjóðfélagi. Alveg sérstaklega hlýtur það að knýja menn til að stinga harkalega við fótum undireins að manni heyrist að hér fari ekki allt stjórnarliðið saman í einum flokki. Ég gat ekki annað merkt af ræðu hv. 6. þm. Suðurl. sem hann hélt áðan. Það er orðið gerbreytt frá því sem við höfðum gerst til þekkt hjá okkar flokksmönnum sem styðja núv. hæstv. ríkisstj. ef þessi stefna hefur orðið ofan á til langframa. Á það hljótum við að verða að reyna undireins. Ég hyggst ekki flytja langa ræðu og ryðja frá mér tölum, samanburðartölum og þeim upplýsingum, sem máli skipta, sem hér liggja fyrir okkur eða hafa legið fyrir okkur á undanförnum misserum og árum um þessi mikilvægu mál. Það er rétt sem fram hefur komið, að alltaf eru að bætast nýjar og nýjar við. En ég tek það líka fram, að ég er ekki frummælandi þess að krefjast röðunar um framkvæmdir, öðru nær, og vísa til þess frv. sem ég stend að og flutt hefur verið í hv. Ed. þar sem ekki er um röðun að tefla, heldur lagt til í lagafrv.-formi að ráðist verði í allar þrjár stórvirkjanirnar sem umtalaðar hafa verið. Það hefur ekki verið gagnrýnt af sjálfstæðismönnum að ekki finnst röðun í þessu ómerkilega plaggi sem nú hefur verið lagt fram og kallað er frv. til l. um raforkuver. Við sjálfstæðismenn álítum hins vegar, að við þurfum að leggja það stórt undir í þessum sökum að á næstu 10 á~rum sé það ráðið að ráðast í allar þessar þrjár virkjanir, og teljum að með því sé ekki verið að leggja meira undir en menn hafa gert ef t. a. m. er tekið árabilið 1960–1970. Þess vegna er það að ég hef enga gagnrýni fram að færa um að ekki skuli finnast röðun í þessari frv.-ómynd. Það fór þó ekki hjá því, er ég lagði hlustir við því sem hæstv. landbrh. hafði hér fram að færa, að nokkuð sveigði hann til þess, hvort sem það er óskhyggja eða á rökum byggt, að hér væri hægt að lesa út úr þessu frv. röðun á þá vísu að Blönduvirkjun væri þar í fremstu fylkingu. Ekkert skal ég um það dæma. Það mætti þá biðja hæstv. orkuráðh. um ýmsar upplýsingar og nánari skilgreiningu á orðalagi sem verður hér lesið t. a. m. á bls. 6, þar sem segir um verkefnin og undirbúning þeirra að í fyrsta lagi verði hraðað verkhönnun við Blönduvirkjun. Síðan breytist andlagið í næstu setningu: að lokið verði rannsókn vegna Fljótsdalsvirkjunar og hafin verkhönnun. Allt þetta mega menn skilja á sína vísu, en þetta er ekkert aðalmál, enda kemur ekki samkv. þessu til neinna úrslita þessara mála nú og hér. Höfuðviðfangsefnið og vandamálið, sem blasir við okkur, er að ef núv. hæstv. ríkisstj. hefur snúið við blaðinu og ætlar nú einvörðungu að halda sig við hinn almenna innlenda markað um orkuöflun og orkusölu er alveg ljóst mál að okkur nægir að ráðast í eina af þessum virkjunum allt fram undir aldamót, en þá verða hér líka viðhorfin allt önnur en þau sem menn hafa verið að gera sér í hugarlund. Þá mun okkur skila fram á veg með miklu hægara móti en menn hafa leyft sér að gera sér vonir um um langa hríð. Þá er snarbreytt um frá því sem áður virtist vera uppi meðal þjóðarinnar, að hér lægi aðallífstrengur okkar til stórbættra lífskjara í landinu gegnum þessi orkumál okkar, hafandi líka það í huga að við flytjum inn milli 40 og 50% af orkunni sem við neytum, ef má orða það svo. Að vísu er mér ljóst að um langa hríð mun aldrei verða fyrir það tekið af því sem við notum innflutta orku til þeirra hluta sem ekki getur komið raforka eða jarðvarmaorka í staðinn fyrir. Þó kann til þess að draga að vatnsaflsorka okkar eða jarðvarmi verði notum til að framleiða orkugjafa sem mætti nota í skip og bifreiðar eða til annarra þeirra þarfa sem við notum nú innflutt eldsneyti. Ég batt satt að segja vonir við að hæstv. orkuráðh. mundi hafa einhverja hliðsjón af vilja og samþykktum framámanna í félagsmálum t. a. m. í Austurlandskjördæmi, svo að ég taki ekki dæmin víðar að. Mér datt satt að segja ekki annað í lifandi hug og þess vegna kemur það mér í opna skjöldu, þótt ég hefði að vísu þefað þetta undan sængurhorni, hans skoðanir eða hans þingflokks aðallega, hversu eindregið virðist nú snúist á þá sveif að hverfa frá hugmyndum um að afla orkufreks kaupanda af hálfu okkar Íslendinga. Allt frá upphafi til enda í ræðu hans var þetta höfuðáhersluatriðið. Þá liggur ljóst fyrir, þá liggur á borðinu að með þeirri stefnumörkun, ef hún er orðin ofan á, en ekki verður annað greint af hans máli, hefur hæstv. iðnrh. og orkuráðh. tekið ákvörðun um að ekki skuli í náinni framtíð ráðist í Fljótsdalvirkjun. Það liggur a. m. k á borðinu. Það kom fram í máli hæstv. landbrh. og er öllum vitanlegt að hún stendur ekki að arðsemi neitt nálægt því jafnfætis við Blönduvirkjun nema meginhluti orku hennar verði seldur orkufrekum kaupanda. Þetta er deginum ljósara og öllum vitanlegt. Ef á að stauta sig áfram í þessum mikilsverðu málum með þeim hætti, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh., geta menn séð fyrir sér til hvers leiða muni. Og tal um nauðhyggju í því sambandi er mjög sérkennilegt orðalag, svo að ekki sé meira sagt. Honum er auðvitað sjálfrátt hvað hann ber á borð með sér fyrir kjósendur sína, en ég hafði að ósynju leyft mér að treysta því, af því sem ég þekki viðhorfin til máls þessa í hans kjördæmi, að hann gildraði ekki til þess að fremja pólitískt sjálfsmorð, eins og ég gæti best trúað að slík framhaldsstefna hans gæti þýtt fyrir sjálfan hann. Ég endurtek það: Úr því verður að fást skorið hið allra fyrsta hvort þessi stefna, sem fram kom í máli hans í stóriðjumálum, sem sker úr um framkvæmdahraða í orkumálunum, er orðin að stefnu núv. hæstv. ríkisstj. því að það gerbreytir öllu viðhorfi okkar við framvindu málanna. Ef á að knýja þetta mál fram með þessum hætti og verður lítið á samþykkt og afgreiðslu þessa frv. sem einhverja undirstrikun og samþykkt við stóriðjustefnu hæstv. ráðh. sé ég engin önnur ráð til en reyna að spyrna við fótum með einhverjum hætti, að það fari þá beinlínis fram umr. með vantrauststillöguflutningi um þessa stefnumótun sem hæstv. orkuráðh. sjálfur ber höfuðábyrgð á, og er mér þó ekki skapfellt að bera slíka vantrauststill. fram við þingfélaga minn úr Austurlandskjördæmi. En mönnum hlýtur að þyngja mjög fyrir brjósti þegar þeir verða áheyrsla að öðru eins afturhaldi, eins makalausu afturhaldi og lýsir sér í þessari afstöðu og kalla það svo íslenska orkustefnu ofan í kaupið. Með framfylgd þeirrar afturhaldsstefnu er Fljótsdalsvirkjun sett til hliðar. Ég hef ekki beðið um að hún yrði sett á oddinn. Ég álít að við þurfum á framgangi allra þessara glæsilegu virkjunarkosta að halda, eins og við enda höfum lagt til í því frv. sem hér liggur fyrir og er til meðferðar í hv. Ed. Alþingis, og ég held að það hljóti að verða ráð að nú verði með öllum ráðum á það knúið hvort hér er ekki meiri hluti fyrir samþykkt þessa frv. Sjálfstfl. Þar með væri loku skotið fyrir afturhaldsjaxlana sem hér eru að bryðja mélin. Það eru ýmis ráð til þess að menn reyni að knýja á um að það verði sinnt einhverjum fleiri málum en þeim sem hæstv. ríkisstj. þóknast þá og þá að óska eftir afgreiðslu á. Menn hljóta að krefjast einhvers jafnræðis í því, enda þótt menn geri sér grein fyrir að meiri hl. í Alþingi hlýtur að hafa forgang um afgreiðslu mála sinna. En þá er eftir að rannsaka hvort ekki kunni að standa svo á að hér sé löglegur meiri hl. fyrir framgangi þessa máls eins og það er búið í hendur hv. þm. í frv. til l. sem flutt hefur verið um ný orkuver af hálfu sjálfstæðismanna í Ed. Hæstv. landbrh. gat þess, að það mundi, enda þótt hann orðaði það ekki glapræði, en óráð, að við ákvæðum tímasetningar um stórvirkjanir og þar af leiðandi ættum orku til að selja án þess að á borðinu lægi samningur við orkufreka kaupendur. Ekki hygg ég að menn ætli sem svo, að það rigni niður á borð manna fyrirhafnarlaust aðgengilegum eða girnilegum samningum við orkufreka kaupendur í veröldinni, enda þótt, eins og ég segi, aðstæður snúist á þá sveif að orka okkar verði dýrmætari eftir því sem orkuverð í veröldinni hækkar. Meðan ekkert er aðhafst í því að afla þeirra fáum við auðvitað enga samninga á borð okkar. Þess vegna verður að haldast í hendur að menn ráðist í slíkar virkjanir og að reynt sé að afla orkufreks kaupanda. Það er alveg rétt, að ef við hefðum virkjað stórt og ættum ekkert víst í þessum efnum gæti það orðið til þess að orkukaupendurnir gætu prúttað við okkur um verð sem um munaði. Það er ekki ráðlegt að vísu. En þegar það liggur fyrir að forsenda virkjunar eins og Fljótsdalsvirkjunar er sala orkunnar, skyldi maður halda að sá, sem veg og vanda ætti að hafa af því, mundi hefjast handa hið allra fyrsta um að sú forsenda gæti orðið að raunveruleika, en ekki, eins og uppi er og Alþb. fær ráðið, að snúið er við blaðinu. En um það verðum við að ganga úr skugga, að hans stefna og hans flokks sé þveröfug við það sem menn hafa haft hér um framkvæmdir, að horfið - verði frá stóriðju að því marki sem mundi t. a. m. nægja okkur til að byggja virkjun á borð við Fljótsdalsvirkjun þar sem við gætum - selt allt að 150 mw. Mér heyrðist hann tala um að hann hefði í hyggju orkufrekan iðnað sem gæti látið sér nægja 400–500 gwst. Heyrði ég það ekki rétt? En Fljótsdalsvirkjun er aftur á móti 1450 gwst., ef ég man rétt, án þess að ég nenni hér að fara að þylja, eins og ég sagði, tölur í heilum fylkingum. Það má þá leiðrétta ef mér hefur skjátlast að því leyti. En í stað þess að reyna nú að afla orkufreks kaupanda, ef áhugi er á virkjun eins og Fljótsdalsvirkjun, hvað gerir þá hæstv. iðnrh.? Hvaða tilburði hefur hann í frammi? Hann gerir þveröfugt með hegðan sinni, án þess þó að ég ætli að fara að sýkna áliðjuverið. Með hegðan sinni gagnvart þeim viðskiptaaðila okkar er mjög líklegt að hann hafi stórskaðað okkur á þeim mörkuðum þar sem finna mætti orkufreka kaupendur. Og það er ekki bitið úr nálinni með það. Menn hafa haldið því fram í mín eyru að einna hagkvæmast af stóriðjuverum, sem við gætum reist, væri tvöföldun álversins. En ætli það verði ekki bið á því eftir því orðalagi sem Meyer stjórnarformaður þar hafði uppi um íslensk stjórnvöld á aðalfundi þess félags nýlega? Það kynni kannske að verða bið á því að þeir yrðu samningamenn okkar um kaup á frekari orku. Ég er ekki heldur að tala um að ekki þurfi að breyta þeim forsendum sem gilt hafa í samningum við Alusuisse um orkuverð. En ég er ekki heldur - og legg á það áherslu hér og nú - að halda því fram að við Íslendingar getum ekki átt þessi orkuver ef svo ber undir. Ég er aðeins að minna á það og rifja það upp sem öllum er vitanlegt, að einn er sá þáttur í stóriðjunni sem við getum ekki hjálparlaust ráðið fram úr, og það er endahnúturinn sem ríða þarf á allt málið, það er sala framleiðslunnar. Á þeim mörkuðum ráðum við ekki og komum ekki til með að ráða um ófyrirsjáanlega framtíð. Það er sala hráefnisins sem við verðum a. m. k. að ná samningum og samkomulagi um við þá sem á þeim mörkuðum ráða, hvort sem okkur er það ljúft eða leitt, hvort sem menn kalla það harðsvíraða auðjöfra og auðhringa eða ekki. Það er bara staðreynd í okkar veröld. Og ég er ekki viss um að það sé úr svo miklu að moða á mörkuðum, ef menn ætla að leita sér að orkufrekum kaupanda, að okkur sé alveg óhætt að hafa í frammi tilburði eins og hæstv. orkuráðh. hafði við álverið nú nýverið og allir þekkja til. Hafi þeir brotið af sér fá þeir sinn dóm, en hans tilþrif eru öll á þessa vísu, að skjóta loku fyrir að við náum vopnum okkar á þessu mikilvæga sviði sem stóriðjan er. Hann er þar að þjónusta sinn þingflokk, því að það hef ég fyrir satt, að yfirgnæfandi meiri hl. þingflokks Alþb. sé andstæður stóriðjunni. En ég, eins og ég segi, ætlaði ekki að trúa því fyrr en ég tók á, eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. orkuráðh. áðan, að hann fylkti liði með þeim mönnum, ekki síst og kannske öllu helst vegna þeirra hagsmuna sem kjördæmið Austurland hefur að gæta í þessu sambandi - sá kaldi landshluti sem ekki á eftir í náinni framtíð að sækja stórmikið meira til sjávarins en hann gerir. Liggur alveg ljóst fyrir að ef ekki verður þar stórbreyting með virkjun eins og í Fljótsdal með þeirri orku sem hún gefur, með stóriðju í Reyðarfirði, með afgangsorku til húshitunar, mun óðar en líður bresta á fólksflótti í þeim landshluta. Á því er ekki nokkur minnsti vafi. Það er ekkert álit, heldur eru þetta kaldar staðreyndir sem blasa við, - kaldar staðreyndir sem afturhaldsöflin í Alþb. vilja ekki skilja eða skynja. En ég endurtek það og legg á það höfuðáherslu: Um það verður nú reynt að ganga úr skugga með öllum ráðum, að vísu þingræðislegum, ég skal taka það fram, hvort sú stefna er orðin ofan á sem birtist í ræðu hæstv. iðnrh. áðan. Herra forseti. Ég þarf svo engu við þetta að bæta. Þetta er kannske eins og annað í búskap okkar nú um þessar mundir, þar sem, eins og menn hafa fyrir augum, ástandið er heldur bágborið og lítið upp úr athöfnum og tilþrifum stjórnvalda yfirleitt leggjandi. Ég veit ekki hver hefur lagt á það trúnað þótt hann heyri hæstv. forsrh. hneykslast á því, að í frv. okkar sjálfstæðismanna væri ekki tekin ákvörðun um röðun virkjana. Ég veit ekki hver hefur lagt á það trúnað að hann mundi síðar sjá svo um að flutt yrði frv. hér þar sem röðunin væri ákveðin. Ef hv. 6. þm. Reykv., fyrrv. borgarstjóri í Reykjavík, hefur lagt einhvern sérstakan trúnað á það er hann meira auðtrúa en ég hugði. En þannig eru nú yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. yfirleitt, að þær hefur ekki verið neitt að marka frá því að hún settist að völdum. Spurningin er sú, hvort maður hefur leyfi til að binda vonir við að það sé ekkert að marka sem hæstv. orkuráðh. sagði áðan í ræðu sinni. Á það legg ég höfuðáherslu að það verði gengið úr skugga um það hið allra fyrsta, enda þótt, eins og ég segi, ég verði að grípa til þess sem að öðru jöfnu mætti kannske kalla örþrifaráð til að fá um það sem nákvæmastan úrskurð.



Herra forseti. Það hafa að vonum verið miklar umr. um orkumálin á þessu þingi, og eins og hefur komið fram fyrr í þessari umr. væntu menn þess, að það kæmi frá ríkisstj. mjög stefnumarkandi frv. í þeirri málum. Þó er eitt sem hefur gefið dálítið bakslag í þeim umr. sem orðið hafa um orkumál hér á þingi, og það er það viðhorf sem þráfaldlega hefur komið fram í máli hæstv. orku- og iðnrh., að ekki lægi mjög á með virkjanir fallvatna. Nærri hefur manni skilist að það væri ekki úr svo miklu að moða að ekki væri unnt að koma þeirri orku í lóg sem fælist í afli fallvatnanna. Út af þeim hugleiðingum hef ég haft ánægju af því að gera mér grein fyrir því, hvaða möguleikar eru þá t. d. á einu takmörkuðu vatnasvæði, þ. e. Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Þegar ferðast er yfir Suðurland blandast náttúrlega engum hugur um að í Þjórsár- og Tungnaársvæðinu eru mikil orka og mikið afl óbeisluð. En hvað er það þegar miðað er við allt það sem er í öðrum stórfljótum á Suðurlandi sem koma alla leið undan jöklunum miklu? Ef farið er inn á þá leið að nýta það sem þetta takmarkaða svæði gefur sem ég minntist hér á, þá gæfi t. d. vatnsmiðlun í Stórasjó orkuvinnslugetu í virkjunum neðar í ánni um 280 gwst. á ári. Vatnsmiðlun Þórisvatns - og auknir möguleikar þar með á stækkun Sigöldu-, Búrfells- og Hrauneyjafossvirkjunar mundi auka orkuvinnslugetu virkjananna um 1070 gwst. á ári. Ef farið væri í Sultartangavirkjun, sem er með 50 gígalítra uppistöðu, mundi það auka orkuvinnslugetuna um 725 gwst. á ári. Ef farið er í virkjun við Bjalla mundi þau auka orkuvinnslugetuna um 385 gwst. Ef virkjuð er Búðarhálsvirkjun mundi það auka orkuvinnslugetuna um 580 gwst. á ári. Ef farið væri í það að virkja við Vatnsfell mundi það auka orkuvinnslugetuna um 435 gwst. á ári. Og ef farið væri í það að virkja svokallaða Króksvirkjun, sem er í Efri-Þjórsá, með 430 gígalítra uppistöðulóni mundi það auka orkuvinnslugetuna um 1140 gwst. á ári. Alls gæfu þessar virkjanir 4615 gwst á ári. Ef maður lítur á þetta takmarkaða svæði og hvílík gífurleg tækifæri það gefur til að efla atvinnulíf landsmanna finnst mér að við megum ekki setja okkur það að fara hægt í þessum málum. Við þurfum að vinna hratt, við þurfum að hugsa það stórt að það verði árangur af þessum framkvæmdum á þeim dögum sem núverandi kynslóð er að starfi, því að það mun vera mála sannast að við eigum erfitt með að finna atvinnufyrirtæki fyrir allar þær hendur sem fram koma til vinnu á næstu árum ef við förum ekki í eitthvað stærra í sniðum en við höfum verið með eða aukum við það sem stórt er. Í framhaldi af þessu vil ég gagnrýna það, sem gerst hefur í tíð þeirrar ríkisstj. sem núna situr og hefur trúlega verið lagður grundvöllur að í fyrri vinstri stjórn, ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, að á þeim tíma var rofin sú undirbúningsvinna sem stóriðjunefnd hafði lagt grundvöllinn að meðan hún var að starfi. Það er öllum ljóst, sem að þessum málum vinna og um þau hugsa, að við getum ekki farið í stórvirkjanir að verulegu ráði nema við getum selt þá raforku sem hún aflar, - selt hana á þann hátt að við mögnum upp atvinnutækifæri fyrir fólkið í landinu. Það er öllum ljóst líka, sem um þessi mál hugsa, að það þarf tíma til að undirbúa slíkt og það er mikill ábyrgðarhluti að hafa gert sig sekan um að rjúfa þessi vinnubrögð á sínum tíma. Það tekur langan tíma að afla þeirra tækifæra sem þarna þarf til, og þess vegna er það höfuðmál að gengið sé til þess á nýjan leik að koma þessari vinnu af stað, eins og sjálfstæðismenn og stjórnarandstöðuflokkarnir tveir hafa raunar gert tillögur um í sérstöku tillöguflutningi hér á Alþingi í vetur. Að öðru leyti vil ég segja það um frv. sem hér liggur fyrir til umr., að ég átti von á því dálítið ákveðnara frá hendi ríkisstj. en fram kemur þegar lítið er yfir það. Það má segja að það sé þægilegt að fá heimildarlög, og sennilega er hægt að taka undir það líka með ríkisstj. að þægilegt sé fyrir hana að fá rúm heimildarlög þannig að hún geti tekið á málunum eftir atvikum á hverjum tíma. En eitt af því, sem mér þykir vera heldur leiðinlegur þefur af í þessu frv., er að svo virðist sem það eina stefnumið, sem stjórnin stendur að ákveðið, sé það stefnumið sem einhvern veginn þvældist inn í málefnasamning ríkisstj., að ekki skyldi vera virkjað á hinu eldvirka svæði, eins og það er orðað. Ef á það er lítið er þó tekið fram, og var tekið sérstaklega fram í ræðu hæstv. iðnrh. áðan, að frv. miðaði að því að veruleg trygging fengist á nýtingu þeirra orkuvera sem nú eru í gangi á Þjórsársvæðinu, ef ég hef tekið rétt eftir. Til þess að það geti orðið verður að sjálfsögðu að fara í þær vatnsmiðlanir sem mögulegt er að ná til og að sjálfsögðu eru á eldvirka svæðinu. Ég minnist þess úr umr. frá því í vetur um orkumálin að þá benti ég á að Sultartangavirkjunin væri utan eldvirka svæðisins. Að vísu mundi eystri endi stíflugarðsins við Sultartanga ná yfir á eldvirka svæðið og yfir á hraunasvæðið. Mér sýnist að það sé í raun og veru búið að sætta sig við það í iðnrn. að sá stíflugarður verði byggður. En það á ekki að fara í Sultartangavirkjunina sjálfa, sem er þó, eins og allir menn vita, utan við hraunasvæðið og lendir á gömlum miklu eldri jarðlögum en eru austan Þjórsár. Ég vil benda á það sérstaklega, að ef Sultartangavirkjunin er gerð er loksins búið að ganga frá vatnsmálunum og byggja fyrir ísvandamálin svo vel sem menn geta vænst að gert verði, en fyrr ekki. Þó að stíflugarðurinn sé gerður við Sultartanga mun hann að sjálfsögðu hafa mikla þýðingu fyrir það uppistöðulón, sem þarna kemur, og þá ísmyndun, sem þar stöðvast. En því miður fellur Þjórsá þaðan í það breiðum farvegi að þar verður veruleg ísmyndun og ekki síst á þeim tíma þegar skafrenningur er mestur. Þá er geysileg ísmyndun á þessu svæði frá Sandafelli og niður að Búrfellsvirkjun. Ef virkjunin er hins vegar byggð jafnframt er þessi leið í fyrsta lagi stytt verulega mikið og í öðru lagi er gert ráð fyrir að frárennslið frá virkjuninni fari í tiltölulega þröngum skurði út í Þjórsá við Klofaey og er þá ekki nema stuttur spölur eftir niður að Búrfellsvirkjuninni. Ég tel ekki ástæðu til að ræða um þetta frekar, en ég á von á því, að ef þessari ríkisstj. verður einhverra lífdaga auðið og hæstv. iðnrh. fær að ráða framgangi mála í virkjunarframkvæmdum komist hann á þá skoðun áður en langur tími líður að þessa virkjun þurfi einnig að fara í og það muni vera ódýrast til að fá ódýra uppbyggingu orkuveranna og fulla nýtingu þeirra í framtíðinni. Ég ætlaði ekki að tala langt mál um þetta efni að þessu sinni, en ég vil þó aðeins koma hér að nokkrum atriðum í viðbót. Hér er talað um í frv. og gert ráð fyrir að ríkisstj. verði heimilt að virkja eða láta virkja við Blöndu og Jökulsá í Fljótsdal. Ég hygg að ég hafi tekið rétt eftir því í ræðu hæstv. iðnrh. áðan, að hann sagði að hér væri í fyrsta skipti leitað heimildar til meiri háttar virkjana utan Suðvesturlandsins. Það má vera að það sé hægt að komast svo að orði. En heimilda hefur verið aflað til að virkja annars staðar og vil ég minna í því efni bæði á Kröfluvirkjun og Laxárvirkjun þó að svo hafi skipast þau mál að hvorug virkjunin hefur náð því að verða stórvirkjun, eins og þó var ætlast til að yrði þegar til þeirra var stofnað. Eins og komið hefur fram í máli mínu vil ég halda því fram og hef rökstutt það bæði fyrr og nú að nokkru, að það er ekki vegur til þess að mínum dómi að fara nægilega fljótt í þessar tvær stórvirkjanir sem gert er ráð fyrir að fara í utan Suðvesturlandsins. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að það verði ekki hikað við að virkja áfram það sem tilbúið er að virkja. Og ég hef þá trú að við Íslendingar eigum að virkja það hratt að við hikum ekki við að halda áfram á Þjórsársvæðinu með það, sem þar er tilbúið, og láta þessa vinnu og framkvæmdir skarast eftir því sem þörf er á og fara í virkjanirnar við Blöndu og Fljótsdal, hvor sem fyrr verður tilbúin, um leið og það er hægt. Ég fagna því, að það er þó gert ráð fyrir að strax verði vissar framkvæmdir t. d. við Blöndu sem koma til góða við frekari virkjun. Það er að vísu ekkert annað en það sem alltaf verður að gera þegar verið er að kanna möguleika til virkjunar. Þar á að fara í nokkra vegagerð. Það verður ekki hægt að kanna möguleikana á Blönduvirkjun að neinu ráði nema í þessar framkvæmdir verði ráðist. Ég er það kunnugur því, hvernig gengið er að þeirri könnun, að mér er ljóst að það er undirstöðuatriði að hægt sé að ferðast um það land, sem á að kanna, og ferðast um það með ýmis tæki sem verða að fara eftir vegum. Ég minnist þess t. d. að þegar Landsvirkjun lagði veg inn eftir afrétti Gnúpverjahrepps varð það til þess að gera rannsóknir í sambandi við virkjun Efri-Þjórsár sem er ekki enn í sjónmáli að virkja. En Landsvirkjun hefur haft þann hátt á að vera með framsýni í þessum efnum. Og til viðbótar þessu, að ég lýsi því hvernig hefur verið gengið til þessara rannsókna þarna inn frá með því að gera færan veg inn á könnunarsvæðin, þá hafa þeir einnig, um leið og gengið hefur verið til þess að gera einhverja rannsókn eða könnun á virkjunarsvæðum, gengið til viðræðna og samráðs við heimamenn um fyrirkomulag og réttindi þar sem á hefur skort að þeir hefðu þau tiltæk. Slíkt er mjög nauðsynlegt að sé í gangi og sé snemma í gangi. Því aðeins er hægt að vinna virkjanirnar áfram með eðlilegum hætti að undirbúningi hafi ekki verið áfátt í þessu efni. Því miður, vil ég segja, hefur ekki verið starfað með þessum hætti að virkjunarrannsóknum t. d. við Blöndu og mun það því tefja framgang þeirrar virkjunar verulega. Ég sé ekki betur. Ég er ekki að spá að tilefnislausu neinum töfum. Ég held að það leiði af sjálfu sér að það muni tefja verulega fyrir. Það hefur verið bent á hér áður að við sjálfstæðismenn höfum á þingi - okkar menn í Ed. - flutt frv. um ný orkuver sem mér sýnist að sé miklu aðgengilegra frv. og ákveðnara í öllum greinum en það frv. sem ríkisstj. leggur hér fram. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja, að ef Alþingi vill ganga til þessara mála með forsjálni og ákveðni eigum við að sameinast um að koma fram því frv. sem verulega er þó komið af stað og hefur fengið hinar bestu umsagnir hjá þeim aðilum sem leitað hefur verið umsagnar hjá. Það frv., sem Þorv. Garðar Kristjánsson og fleiri sjálfstæðismenn hafa flutt í Ed., eigum við að sameinast um og koma því frv. í gegnum þingið. Það á að vera hægt á þeim stutta tíma sem enn er eftir. En það er vafamál að hægt verði með eðlilegum hætti að koma frv., sem ríkisstj. hefur lagt hér fram, í gegnum þingið á svo skömmum tíma ef á að vinna það með þeim hætti sem Alþingi á að gera í stórmáli sem þessu.



Herra forseti. Ég fagna því að hér er komið fram frv. um stjórnvirkjanir í þessu landi, og ég vil taka undir að það á vissulega eftir að hafa áhrif á okkar lífskjör hvort við berum gæfu til að standa skynsamlega að þeim málum. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að nokkurt skæklatog er um hvar menn vilja láta virkja næst. Því miður virðast kjördæmasjónarmið vera allsráðandi í þeirri umr. Ég tel aftur á móti að við Íslendingar stöndum á ákaflega örlagaríkum tímamótum í orkumálum. Það fer ekki á milli mála að stjórnendur höfuðborgar Íslands sýndu framsýni á sínum tíma þegar þeir gerðust stórvirkir aðilar að virkjunarmálum. Hitt hlýtur þó að vera umhugsunarefni, hvar athafnasvæði hvers sveitarfélags sé. Ég býst við því, að það þætti dálítið skrýtið ef Austurland færi að reka stórfyrirtæki hér í Reykjavik, t. d. bora eftir heitu vatni eða eitthvað því um líkt. Ég býst einnig við að það þætti skrýtið ef Norðlendingar tækju upp á slíku. Þetta segi ég ekki einum eða neinum til hnjóðs. Þetta er spurning um hvernig við teljum eðlilegast að stjórnskipulagi í þessu landi sé háttað. Ég vil vekja á því athygli, að nú er Landsvirkjun sameignarfyrirtæki Reykjavíkurborgar, Laxárvirkjunar og ríkisins. Við erum sennilega flestir sammála um að orkan sé mesti auður þessa lands ásamt fiskimiðunum og hinu græna belti upp frá ströndinni. Erum við alfarið reiðubúin að standa þannig að þessum málum að við afhendum fyrst og fremst tveimur sveitarfélögum á Íslandi helmingsrétt til orkuöflunar í þessu landi? Er þetta alveg í takt við þá kenningu, sem mjög hefur dunið á mönnum að nú þurfi að minnka kosningarrétt dreifbýlisins? Ég fæ ekki séð að þetta gangi upp. Annars vegar er verið að sækja þar fram og heimta jafnræði. Nú er sótt fram á orkuvígstöðvunum og heimtaður tvöfaldur réttur handa hinum fjölmennu sveitarfélögum. Það var mikið gæfuspor á Alþingi þegar menn árið 1000 vildu hafa ein lög og einn sið í þessu landi og tryggðu þannig friðinn, og það er gott að búa í landi þar sem skotvopn eru ekki borin á þjóðhöfðingja og þeir geta gengið um og ferðast um án þess að hafa lífverði. En réttlæti er undirstaðan ef friður á að haldast. Það réttlæti er annars vegar jafn eignarréttur Íslendinga yfir orkuauðlindum landsins og í beinu framhaldi af því sama verð fyrir orkuna hvar sem er í þessu landi. Það kom hér fram hjá iðnrh. að hann teldi að það þyrfti að ná jöfnun heildsöluverðs í áföngum. Gott og vel. Hvað segir þetta í reynd? Ef við flettum í bls. 132 í þessu frv, sjáum við hver staðan er í þessum málum. Sannleikurinn er sá, að Rafmagnsveitur ríkisins eru að selja sína orku á 24% hærra verði og þær gera þetta þrátt fyrir að það er 19% verðjöfnunargjald. Þetta er ég ekki að segja hæstv. iðnrh. til hnjóðs því að ég lít svo á og tel mig hafa rök fyrir því, að innst inni sé hann stuðningsmaður verðjöfnunar á raforku í þessu landi. Það hefur verið hægt að rökstyðja það austur á fjörðum, meðan dísilvélar voru kyntar, að verðið á raforkunni þyrfti að vera hærra þar, en ég á eftir að sjá að það sé auðvelt verk hjá þm. Austurlands, þegar Fljótsdalsvirkjun verður virkjuð, að halda því fram að þá sé það eðlilegt náttúrulögmál að raforkuverð á Reyðarfirði til hins almenna neytanda sé hærra en á höfuðborgarsvæðinu. Ég hefði gaman af að fá það á borðið eftir hvaða rökum þá verður boðað að slíkt óréttlæti eigi að vera. Ég býst við að menn, hvar í flokki sem þeir væru, séu reiðubúnir að standa upp og halda því fram að það eigi að greiða sama tímakaup hvar sem er á Íslandi, hvort sem það er í Reykjavík eða á Reyðarfirði. En við erum ekki að greiða sama tímakaupið ef við seljum orkuna á misjöfnu verði. Þessu verða menn að gera sér grein fyrir. Það er ekkert náttúrulögmál að bensín sé selt á sama verði hvar sem er á Íslandi. Það er ekkert náttúrulögmál að olía sé seld á sama verði hvar sem er á Íslandi. Og hvernig ætlum við að verja það fyrir komandi kynslóðum ef við stöndum nú þannig að þessum málum á þessari örlagastundu að við teljum sanngjarnt og eðlilegt að raforka sé seld á misjöfnu verði í þessu landi?  Það er nú svo varðandi fiskimiðin, að hún er ansi lítil, sú landhelgi sem Vestfirðingar einir fá að veiða í út af Vestfjörðum. Það væri sérstakur kapítuli sem mætti taka til athugunar. Hins vegar fór ég í heimsókn á spítala í gær og sá þar níræðan mann sem missti á sínum tíma föður sinn í landhelgisbaráttu Vestfirðinga við Breta, og ég veit ekki til að mannfall hafi orðið hér á þessu svæði í þeirri orrustu að heimta þau réttindi okkur til handa. En það má vel vera að menn vilji ekki ræða þessi mál. Það má vel vera að menn vilji ekki byggðastefnu í þessu landi. Það getur vel verið að það sé fyrst og fremst rétt að flytja hér tillögur um að það eigi að koma upp iðnaði úti á landi, að það eigi að koma upp þjónustu. En hvernig haldið þið að fara eigi að því að framkvæma þetta ef orkuverðið er ekki það sama? Hvernig hyggst t. d. hv. 6. þm. Suðurl. verja það fyrir sínum kjósendum að raforkuverð í smásölu verði annað á bökkum Bolafljóts en á þessu svæði? Það er kannske tímanna tákn í þessu sambandi að verið er að leggja Hitaveitu Borgarfjarðar og Akraness. Samkv. reglunum, sem hér eru látnar gilda, ætti vatnið að vera ódýrara í Borgarnesi og selt á lægra verði þar. Svo er ekki. Það dettur engum í hug annað en þar skuli vera verðjöfnun. En á hvorum staðnum skyldi stærri aðilinn vera? Stærri aðilinn í þeim samningum er úti á Akranesi. Það er þess vegna sem réttlætið á að ríkja. En halda menn að þetta hefði verið jafnauðsótt mál ef meiri fjölmenni hefði verið í Borgarnesi en á Akranesi? Ég verð að lýsa því yfir, að ég get ekki stutt þær hugmyndir að veita Landsvirkjun virkjunarréttinn nema eignaraðild ríkisins verði jafnframt aukin að þeirri virkjun. Ég tel að það sé ekki hægt á þessari stundu, þegar verið er að afhenda yfirráðin fyrir aðalauðlindum þessa lands, að horfa fram hjá því að við erum ein lítil þjóð úti í Atlantshafi og við þurfum að stefna að því að lífskjörin í þessu landi séu sem jöfnust hvar sem menn búa. Það verður ekki ef raforka er seld 24% dýrar á svæði Rafmagnsveitna ríkisins. Það verður ekki ef við þurfum að halda uppi verðjöfnunargjaldi sem á það undir pólitísku veldi landsbyggðarinnar hvort það fer í gegn á hverjum tíma í Alþingi Íslendinga. - Það er 19% í dag. Það voru ekki allir spenntir fyrir að styðja það. Þá held ég einnig að það væri rétt að víkja örlítið að 4. gr. 4. gr. þessa frv. fjallar nefnilega um ákaflega merkilegt mál og það mættu þm. hinna orkuauðugu svæða þessa lands hugleiða. Ég er ekki þm. fyrir slíkt svæði. En á hvaða forsendum og eftir hvaða réttlæti skulu útsvör í Hafnarfirði lækka vegna þess að auðæfi Suðurlandsins fara þar út um höfnina, en aftur á móti er skattheimta Suðurlandsins, sveitafélaganna, ekki í neinu samræmi við þau mannvirki sem þar standa? Telja menn ekki að um leið og þeir eru að taka orku frá þessum svæðum án þess að skilja þar eftir uppbyggingu hafi þeir einhverjar skyldur við þessi svæði? Telja menn það sanngjarnt, t. d. á Suðurlandi, að vinnuflokkarnir, sem hafa unnið við að koma upp virkjunum, verði að kveðja það svæði, yfirgefa það og halda svo suður eftir að búið er að fullvirkja? Er þetta stefnan sem þm. Sunnlendinga ætla að vinna að? Það hljóta þeir að gera upp við sig nú. Það er of seint að semja um þessi mál á eftir. Atvinnutækifæri Suðurlandsins hafa verið flutt burt með orkunni. Því verða menn að gera sér grein fyrir. Ég tel ekki réttlætanlegt að standa þannig að skattheimtu virkjunaraðila og slíkra að hugsað sé um það eitt að koma í veg fyrir að þeir greiði gjöld til sveitarfélaga og til sýslufélaga. Mér finnst að íslenska þjóðin skuldi þessum svæðum uppbyggingu. Að lokum þetta: Hefur verið lagt á útsvar umfram þarfir á Akureyri og í Reykjavík til að eignast þessa miklu aðild að Landsvirkjun? Hafa íbúar þessa svæðis þurft að bera þungar byrðar fjárhagslega til þess að þetta væri fært? Ég segi nei. Það var Marshall-fé annars vegar og það voru víkjandi lán hins vegar og það var hin háa gjaldskrá, sem dreifbýlið hefur orðið að bera uppi, ásamt framsýni þeirra manna sem sáu til þess að komið er sem komið er. Ég tel þess vegna að með stórkostlegri eignaaukningu Landsvirkjunar yfir aðalauðæfum þessa lands sé eðlilegt að ríkisvaldið bæti sinn hlut stórkostlega í eignaraðild að þessu fyrirtæki. Náist þeir samningar ekki hlýtur að verða að setja bremsurnar við og segja: Hvert sveitarfélag á Íslandi á að haga sínum störfum innan þess svæðis sem því að lögum er ætlað að vinna. Hitt er nýlendustefna, að hrifsa auðæfin úti um allt land og safna þeim saman á einn stað. Það er sama nýlendustefnan og Vesturlönd hafa gefist upp á gagnvart hinum þriðja heimi, en hann er eftir í flakandi sárum. Ef þessi stefna fæst ekki viðurkennd hér á landi hlýtur það að leiða til þess fyrr eða síðar að það verður borgríki sem stendur eftir, en lýðveldið Ísland er ekki til í þeirri merkingu.  Ég veit að þetta eru viðkvæm mál. Mér er ljóst að sumir eiga erfitt með að sitja þegjandi undir umr. sem þessum. En á hitt mun reyna mjög fljótlega, hver stefna Alþingis Íslendinga er í þessum málun. Það liggur alveg ljóst fyrir að ef stefnan er sú, að það sé réttlætanlegt að afhenda fyrirtæki með 50% eignaraðild Reykvíkinga og Akureyrarbæjar allan virkjunarrétt í þessu landi og jafnframt ganga þannig frá þeim málum að smásöluverð á Íslandi á raforku verði misjafnt um ókomna framtíð, þá heldur hinn ójafni atkvæðisréttur ekki fyrir mér svefni.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir Alþingi til umr., um raforkuver, er stórhuga stefnuyfirlýsing íslensku ríkisstj. í virkjunarmálum. Óskað er eftir heimildum til virkjunar 820 mw., en afl núverandi virkjana okkar er um 680 mw. Óskað er eftir heimildum til að auka virkjað afl íslenskra virkjana úr 680 mw. í um 1500 mw. Óskað er eftir stærri og meiri heimildum til virkjunar á Íslandi en dæmi eru til um í sögu þessarar þjóðar. Óskað er eftir heimildum til að auka afl vatnsaflsvirkjana um 720 mw., en núverandi afl þeirra er 540. Er því um að ræða ósk um virkjunarheimildir sem eru stórfelldari en dæmi eru til um áður. Orkuvinnslugeta íslenska raforkukerfisins var á árinu 1980 um 3140 gwst. á ári. Þegar þeim framkvæmdum er lokið, sem hér er óskað eftir heimildum til, verður orkuvinnslugeta kerfisins 7770 gwst. á ári. Hér er því um að ræða aldeilis feiknalegar orkuframkvæmdir. Í grg. með þessu frv. er gert ráð fyrir að framkvæmdatími allra þeirra framkvæmda, sem hér er óskað eftir heimilda til, geti orðið 10–15 ár, en í framsögu iðnrh. kom fram að í reynd gæti framkvæmdatíminn orðið um 12 ár. Að sjálfsögðu hlýtur virkjunarhraði að verða nokkuð háður orkunýtingarmöguleikum. Því er óhjákvæmilegt að nokkur teygja sé í því tímabili sem menn gera ráð fyrir að koma þessum framkvæmdum fram á. Stefna ríkisstj. kemur hins vegar ótvírætt fram í ræðu iðnrh. þegar hann segir: „Í reynd gæti virkjunartími allra þeirra framkvæmda, sem hér um ræðir, orðið tólf ár.“ - Ef gert er ráð fyrir tólf ára framkvæmdahraða verður orka til ráðstöfunar eftir tólf ár umfram almennan markað og núverandi orkufrekan iðnað um 2900 gwst. á ári. Hér er því um mjög mikilvæga stefnumörkun að ræða. Framkvæmdir, sem verið er að tala um, eru Kvíslaveita á Þjórsársvæðinu, bygging stíflu við Sultartanga, virkjun Blöndu, virkjun Jökulsár í Fljótsdal, virkjun við Sultartanga og Villinganesvirkjun. Allar þessar framkvæmdir eru menn að tala um í reynd á tíma sem gæti orðið tólf ár. Krafa um meiri framkvæmdahraða en það er hreinlega út í bláinn. Krafa um meiri framkvæmdahraða er hreinlega yfirboð. Enginn getur ákveðið meiri hraða í virkjunum en þetta á þessum tíma. Hvað vilja menn gera ef menn finna t. a. m. olíu fyrir norðan á þessum tíma? Flestum er kunnugt um að norður af landinu eru þykk setlög. Undir Flatey á Skjálfanda eru 4 km þykk setlög. Það má vel vera að það séu ekki miklar líkur á að þar finnist olía, en einhverjar eru þær. Áframhaldandi rannsóknir á þessu svæði gætu jafnvel leitt til þess, að fyrir norðan land ættu Íslendingar vinnslumöguleika á olíu. Ég nefni þetta. Ég nefni það, að orkunýting verður auðvitað að samsvara þeim framkvæmdum sem menn vilja ráðast í. Ég dreg stórlega í efa að nokkur þm., sem hér er inni, treysti sér til að halda því fram, að viturlegt væri á þessari stundu að stefna að meiri virkjunarhraða á öllum þeim framkvæmdum, sem hér eru taldar upp, en tólf árum. En jafnframt því sem mörkuð er sú stefna að ráðast í þessar miklu framkvæmdir á orkusviðinu á næstu tólf árum er líka með þessu frv. mörkuð stefna í orkuframkvæmdum til aldamóta. Þar er gert ráð fyrir að Íslendingar setja sér það mark, að orkureikningurinn verði jafnaður um aldamót, að Íslendingar framleiði um aldamót ígildi allrar þeirrar orku sem þeir nota. Innflutt orka í formi fljótandi eldsneytis er núna einhvers staðar um 4000 gwst. á ári. Bensíninnflutningur nemur líklega um 1600 gwst. á ári. Og fiskveiðiflotinn notar um 2200 gwst. á ári. Þessi stórmerka stefnumörkun, sem kemur fram í grg. þessa frv. um raforkuver, gerir því ráð fyrir að raforkuframleiðsla Íslendinga geti verið um 10 000 gwst. um aldamót. Sú orkuspá, sem fyrir liggur og nýlega hefur verið endurskoðuð, gerir ráð fyrir að orkumarkaður almennrar notkunar og þess orkufreks iðnaðar, sem rekinn er á Íslandi sem stendur, muni vera um 5925 gwst. á ári um aldamót. Þetta þýðir því það, að samkvæmt þessari stefnumörkun yrði orkuframleiðsla íslensku raforkuveranna hvorki meira né minna en 10 terawattstundir á ári um aldamót. Það þýðir hvorki meira né minna en að orkufrekur iðnaður Íslendinga notar núna um 2000 gwst. á ári, en um aldamót gæti þessi notkun orðið samkvæmt þessu um 6000 gwst. eða hafa þrefaldast samkvæmt þeim framkvæmdahraða og þeirri stefnumörkun sem fram kemur í því frv. sem hér er lagt fram. Það hlýtur því öllum að vera ljóst, sem lesa þetta frv. og grg. með því, þá stefnumörkun sem í því liggur, með opnum augum, með berum augum og einhverri sanngirni, að ljóst er að orkuframkvæmdir munu verða mjög fyrirferðarmiklar á Íslandi, ekki bara þann áratug sem nú er fram undan, heldur allar götur fram til aldamóta. Lítum svolítið nánar á það tímatakmark sem hér um ræðir og iðnrh. nefndi í ræðu sinni að þeim framkvæmdum, sem aflað er heimilda til með þessu frv., verði lokið á næstu tólf árum. Hvað þýðir það? Það þýðir að Íslendingar munu fá til umráða um 2900 gwst. á ári til orkufreks iðnaðar og almennrar uppbyggingar á iðnaði í landinu. Og hvað þýðir það? Hvað þýða 2900 gwst. á ári? Ef menn vilja bera það saman við ígildi einhvers sem menn þekkja frá rekstri, þá þýðir það að með þessum 2900 gwst. er hægt að reka tvær álverksmiðjur sem hvor um sig framleiddi 100 000 tn. af áli á ári. Í öðrum ígildum gæti það þýtt það, að á þessum tólf árum hefðum við næga orku til að koma hér upp t. a. m. magnesíumframleiðslu sem framleiddi 25 000 tn. af magnesíum á ári og notaði um 500 gwst. á ári. Í viðbót við það gætum við reist hér kísilmálmverksiniðja sem framleiddi 30000 tn. af kísilmálmi á ári og nýtti um 500 gwst. á ári. Í viðbót við það gætum við tvöfaldað á þessum tólf árum stærð kísiljárnsverksmiðjunnar á Grundartanga og aukið við hana um 500 gwst. á ári. Á þessum tíma gætum við jafnframt - og hefðum næga orku til - reist þær verksmiðjur sem hér liggja frv. fyrir um: stálverksmiðju, steinullarverksmiðju, sjóefnaverksmiðju o. s. frv., jafnvel sykurhreinsun. Við gætum leyst af hólmi olíunotkun, sem nú er í loðnubræðslunum, og stóraukið almennan iðnað og varið um 600 gwst. á ári í það. Þrátt fyrir allt þetta, sem ég nú hef talið upp, hefðum við um 800 gwst. á ári afgangs. Og hvað gætum við gert við ígildi þess? Við gætum reist natríumklóratverksmiðju sem framleiddi um 30 000 tn. á ári af natríumklórati og nýtti 200 gwst. á ári, og við gætum reist í viðbót við allt þetta kísiljárnverksmiðju eða fjölgað ofnunum enn á ný um tvo í kísiljárnsverksmiðjunni við Grundartanga og tekið þar um 500 gwst. Orkunotkun í orkufrekum iðnaði á Íslandi er um 2000 gwst. á ári nú. Eftir þessi tólf ár, sem hér er um að ræða, og allar þær framkvæmdir, sem þetta stórhuga frv. um orkuver óskar eftir heimildum til að reisa, gætum við varið til iðnaðaruppbyggingar hér um 5000 gwst. Ef þetta er ekki mikill framkvæmdahraði í orkuframkvæmdum, þá veit ég ekki hvað menn eru að tala um. Ég efast um það, með öllu því sem Íslendingar hafa áhuga á að gera í þessu landi og eiga eftir að gera, ekki bara í uppbyggingu iðnaðar og orkufreks iðnaðar og virkjunarmála, heldur í stórhuga vegagerð, lagningu bundins slitlags um landið og fjölmörgum öðrum framkvæmdum, að við ráðum fyllileg við meiri hraða en þetta. Hér er um að ræða miklu örari og miklu meiri uppbyggingu en verið hefur. Hér er um að ræða stórhuga áætlun um byggingu orkuvera og uppbyggingu innlends iðnaðar. Ég vil biðja menn alveg sérstaklega að líta ekki fram hjá þeirri stefnumörkun sem fram kemur einmitt í grg. um orkaframleiðslu Íslendinga fram til aldamóta. Ég verð að segja það eftir að hafa skoðaða allar þær tölur sem fyrir liggja og fram komi í þessum grg., að ég er aldeilis undrandi yfir þeim ræðum sem stjórnarandstaðan lætur hafa eftir sér í útvarpi landsmanna í kvöld. Mér er næst að halda að menn hafi hreinlega ekki lesið það sem hér er um að ræða eða ekki skilið það, nema hvort tveggja sé. Ég satt að segja átta mig engan veginn á því, hvað menn eru að fara. Hér er verið að fara fram á heimildir til virkjunar, hér er verið að fara fram á heimildir til byggingar vatnsorkuvera á u. þ. b. tólf árum - vatnsorkuvera sem munu kosta á verðlagi 1. jan. 1981 um 4000 millj. nýkr. eða 400 milljarða gkr. hvorki meira né minna. Nýting þessarar orku, sem verður umfram almenna notkun í orkufrekum iðnaði á þessum tíma, gæti hæglega þýtt fjárfestingu upp á aðra 400 milljarða gkr., eða um 8000 millj. nýkr. alls, fyrir utan allar aðrar framkvæmdir. Þarna eru ekki taldar með stórkostlegar vatnaveitur á Þjórsársvæðinu eða jarðvarmavirkjanir, varaaflsstöðvar eða annað slíkt sem er um að ræða í þessu frv. Ég skal fúslega játa að ég hef lengi verið talsmaður þess, að stjórnvöld reyndu að leggja ekki of mikið á efnahagslíf þjóðarinnar og reyndu að valda ekki of mikilli þenslu á þeim tíma sem allir stjórnmálamenn þykjast standa á öndinni við að berjast gegn verðbólgu í þessu landi. Ein meginkenningin, sem ekki hvað síst stjórnarandstæðingar á þessu þingi hafa haldið fram, er einmitt sú, að peningamagn í umferð skyldi nú ekki verða aukið of mikið, að ríkisstj. legði ekki í of mikla þenslu á vinnumarkaði þjóðarinnar o. s. frv. Ég hygg að þær framkvæmdir, sem ríkisstj. er að leita eftir heimildum til að ráðast í með þessu frv., muni spenna þrek þjóðarinnar til hins ýtrasta á þeim framkvæmdatíma sem þarna er um að ræða. Ég hygg jafnframt að það muni verða að ráðast í verulegar erlendar lántökur til að koma framkvæmdunum fram á þessum tíma. Það eru ansi margir hér, ekki hvað síst í liði stjórnarandstæðinga, sem þykir að erlendar lántökur séu orðnar nokkuð háar. Það er auðvitað rétt, að það má segja sem svo að það sé ekki vandi að ráðast í erlendar lántökur ef menn byggja jafnframt fyrirtæki sem afla mikils erlends gjaldeyris. Allt er það rétt. En eigi að síður er það svo, að við búum við nokkuð valt veraldargengi og menn þurfa að hafa gát á öllu. Vilji menn virkja hraðar en hér er talað um verða menn að spenna framkvæmdagetu þjóðarinnar miklu meira en æskilegt er og jafnvel meira en hægt er. Menn verða að auka erlendar lántökur mikið frá því sem nú er vilji menn fara hraðar. Það, sem hér er að stefnt með þessu frv., er að ráðast í miklar framkvæmdir á sviði orkumála, en jafnframt er stefnt að því að auka framleiðni þjóðarbúsins, að auka framleiðslu þjóðarbúsins með fjölmörgum iðnaðarfyrirtækjum sem bæði koma fram í grg. og sum liggja þegar fyrir í frv.-formi hér fyrir á Alþingi. Það getur þess vegna engum blandast hugur um, sem les þetta frv. með athygli á annað borð, að hér er um stórhuga stefnumótun að ræða. Hér er um að ræða með þessu frv. stórkostlega áætlun um að bæta lífskjör þjóðarinnar fram til aldamóta með virkjun orku, með nýtingu þeirra auðlinda sem íslenska þjóðin á í sínum orkusvæðum. Virkjunarhraði hlýtur auðvitað, þrátt fyrir þá yfirlýsingu sem fram kom í ræðu iðnrh., að í reynd gæti þessi framkvæmdahraði orðið tólf ár, að vera háður orkunýtingunni. Það getur engum blandast hugur um. Ég heyri nokkra menn standa hér upp og segja: Það á að gera meira í markaðsmálum og það á að fara beint í samninga núna og tryggja sölu á ákveðnum afurðum o. s. frv. Ég held að menn verði að horfast í augu við það, að í kjölfar þeirrar seinni sprengingar, sem varð á olíuverði núna í löndunum í kringum okkur, hefur orðið mikill samdráttur í efnahagslífi flestra þjóða í kringum okkur. Nú er að mínu viti alls ekki rétti tíminn til að semja við erlend fyrirtæki um markaðssetningu iðnaðarvara. Fjölmörg iðnfyrirtæki á fjölmörgum sviðum, hvort sem er í EFTA eða Efnahagsbandalaginu eða öðrum iðnríkjum í kringum okkur, hafa eins og er meiri framleiðslugetu en markaðurinn stendur undir. Hagvöxtur þessara þjóða hefur dregist saman og orðið miklu minni en menn höfðu vonað, og atvinnuleysi landanna í kringum okkur er geigvænlegt. Hins vegar spá menn því, að fram undan sé grundvallarbreyting í þessum málum, að fram undan séu þeir tímar að atvinnulíf iðnríkjanna í kringum okkur muni reisast við og risa úr þeirri öskustó sem það nú er í. Ég hygg að þá væri óviturlegt að vera búinn að binda sig í samningum á þeim samdráttartími sem nú er. Ég legg áherslu á það sem fram kemur í þessu frv. og grg., að það er mikilsvert að Íslendingar hafi virk yfirráð yfir þeim atvinnufyrirtækjum sem eru á þessu landi. Ég legg áherslu á það ekki síst vegna þeirrar reynslu sem ýmsar aðrar þjóðir hafa af uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Ég held að menn þurfi ekki að líta lengra en til Kanada, því að þar býr þjóð sem er feiknalega rík af orkulindum og ýmsum hráefnum, en er þrátt fyrir allt nánast fátæk þjóð vegna þess að erlend fyrirtæki eiga og nýta bæði orku og hráefni í landinu. Ég held að við eigum að stefna að virkum yfirráðum yfir þeim atvinnufyrirtækjum í mestum mæli sem hér eru og hér eiga eftir að rísa, hvort sem þau virku yfirráð koma á einhverju löngu árabili eða um leið og atvinnufyrirtækin eru reist. Í því sambandi vil ég sérstaklega vekja athygli á því, að þó að Íslendingar eigi meiri hluta í málmblendiverksmiðjunni á Grundartanga, sem út af fyrir sig er sjálfsagt ágætt mál, hafa þeir sáralítið að segja um markaðssetningu þeirra vara sem þar eru framleiddar. Það er feiknalegt mál fyrir Íslendinga að hefja þegar samninga við Elkem um að Íslendingar taki þátt í sölu þessara vara, að íslenskir menn séu ráðnir einmitt við vinnu við markað þessara vara þannig að Íslendingar nái sjálfir þekkingu og tökum á markaðnum. Ég hygg að þó að málmblendiverksmiðjan á Grundartanga hafi ekki starfað lengi sé samt svo komið að tæknilega séð geti Íslendingar rekið hana einir. Við búum orðið yfir þekkingu til þess, og þeir starfsmenn, sem þarna vinna, hafa öðlast reynslu til þess að fást við þetta starf. En það gagnar okkur ekki ef okkur vantar þann hluta starfsins sem markaðurinn er. Þess vegna er það mjög mikilvægt mál að Íslendingar hefjist þegar handa við að komast inn í það starf sem þar er unnið að sölu vörunnar. Yfirráð yfir málmblendiverksmiðjunni án þekkingar og vitneskju um markaðinn eru ekki nægilega mikils virði því eignaryfirráð eru ekki virk yfirráð. Virk yfirráð yfir þessu fyrirtæki fáum við ekki nema við þekkjum alla starfsemina og höfum hönd á henni. Á sama hátt er ég þeirrar skoðunar, að það eigi að taka upp samninga við álverið með það fyrir augum að Íslendingar eignist eignarhlut í þeirri verksmiðju, sem aukist á komandi árum, og þá eigi að setja menn einmitt inn í markaðsmál fyrirtækisins jafnóðum. Eins og allir vita, sem hér eru inni, starfar nú á vegum ríkisstj. sérstök orkustefnunefnd. Orkustefnunefndin hefur m. a. á sinni könnu að vinna að athugun á þeim fjölmörgu iðnaðarkostum sem fyrir hendi kunna að vera við nýtingu okkar miklu orkulinda. Ég er algjörlega sammála því, hvernig að því er staðið að kanna þessa iðnaðarkosti. Ég er algjörlega sammála því og vil stefna að því, að Íslendingar sjálfir kanni þessa möguleika sem mest og til þrautar áður en þeir hefja viðræður við erlenda menn og erlenda sérfræðinga um markaðsmál eða byggingu slíkra fyrirtækja, hvort sem um sameign er að ræða eða samvinnu eða hvernig sem það er. Ég held að það sé mjög mikils virði og ég held að það hljóti að vera þm. mjög mikils virði að fá hér greinargóðar bækur um þá nýtingarkosti sem til greina koma. Núna alveg nýverið fengu þm. í hillur sínar þykka skýrslu um athugun á magnesíumframleiðslu hér á landi. Sjálfsagt þarf að vinna þá athugun miklu ítarlegar en þar kemur fram, en þar eru þó Íslendingar búnir að draga saman þá vitneskju sem hægt er að fá um þessi mál á tiltölulega stuttum tíma og standa vel að vígi að hefja viðræður við erlenda menn um þessa framleiðslu. Ég vek athygli á að magnesíumframleiðsla við Ísland er feiknalega áhugavert mál. Hún notar ekki bara orku háhitasvæðanna og orku okkar vatnsaflsvirkjana, innlenda orku, heldur nýtir hún innlend hráefni. Við mundum vinna þetta magnesíum úr okkar sjó, og ekki bara það, heldur mundu með þeirri vinnslu opnast möguleikar á feiknalegri efnavinnslukeðju - reyndar í tengslum við sjóefnaiðjuna sem þegar er búið að leggja fram frv. um hér á Alþingi. Menn eru að kvarta um að ekki sé gert nóg í að byggja upp iðnað hér. Fyrir þinginu liggur frv. um byggingu stálbræðslu, stórmerkilegt mál sem fjöldi áhugamanna er búinn að vinna að, að nýta það brotajárn sem fellur til í landinu, bræða það hér og framleiða steypustyrktarjárn, að færa inn í þetta land þekkingu á stáliðnaði. Ég á erfitt með að trúa því, að ekki sé hægt að bræða þetta brotajárn hér á landi og framleiða steypustyrktarjárn í stað þess að flytja brotajárnið og láta bræða það í erlendum verksmiðjum og flytja svo steypustyrktarjárnið inn. Þetta er mikilvægur áfangi í atvinnusögu Íslendinga. Ekki bara það. Fyrir þinginu liggur frv. um steinullarverksmiðju. Fáar þjóðir eru jafnháðar því og Íslendingar hér á norðurhjara heims og hafa góða og næga hitaeinangrun í sínu landi. Með þessu yrði stigið merkt skref til framleiðslu á óbrennanlegri einangrun í þessu landi. Slík atvinnufyrirtæki gæfi 60–70 manns vinnu og sparaði feiknalegan gjaldeyri. Fyrir þinginu liggur frv. um sjóefnaiðju, 8 þús. tonna saltverksmiðju sem risið gæti á þessu ári og yrði stækkuð í 40 þús. tn. á næstu þremur árum. Hér er ekki bara um framleiðslu á 40 þús. tn. af salti að ræða á sama tíma og Íslendingar nota að meðaltali um 60 þús. tn. í sína fisksöltun. Hér er um að ræða framleiðslu á feiknalega mörgum öðrum efnum. Framleiðslu á kali, kalsíumklóríði, framleiðslu á brómi o. s. frv., framleiðslu á saltsýru, framleiðslu á vítissóda og feiknalegir möguleikar sem þarna opnast í kringum þetta mál. Þetta skal verða innlend verksmiðja með innlent hráefni, innlenda orku og í eigu Íslendinga. Yfir hverju eru menn að kvarta? Þingmenn hafa fengið, eins og ég sagði áðan, í hendur skýrslu um magnesíumverksmiðju. Reyndar eru niðurstöður þeirrar skýrslu svo bjartsýnar að ég þori varla að trúa þeim. Ég hygg að þær þurfi að skoða miklu nánar og þær þurfi miklu meiri athugunar við. En ef sannleikurinn eða raunveruleikinn liggur einhvers staðar nálægt þeim niðurstöðum dreg ég ekki í efa að einmitt framleiðsla á magnesíum með innlendri orku úr innlendu hráefni er einhver vænlegasti og mikilvægasti iðnaðarkostur sem Íslendingar eiga völ á. Það er mál sem við þurfum að kanna mjög vel. Þingmenn hafa fengið í hendur rannsóknir og skýrslur um möguleika á framleiðslu á kísilmálmi. Kísiljárn er framleitt á Grundartanga. Kísiljárn er notað í stál sem blöndunarefni og er háð stálmarkaðnum. Kísilmálmur er aftur notaður í blöndun í ál og tengist áliðnaðinum mikið. Þingmenn, hygg ég, hafa fengið í hendur áætlanir nefnda um byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, - kísilmálmverksmiðju sem yrði af svipaðri stærð og Grundartangaverksmiðjan er nú, kísilmálmverksmiðju sem mundi veita um 120 manns vinnu. Verksmiðja, sem reist væri á þeim stað, mundi með afgangsvarma geta hitað upp Reyðarfjörð og Eskifjörð og kannske einhvern hluta af Norðfirði ef vel tækist til. Þarna eru stórfelldar áætlanir uppi. Í þessum málum er mikið unnið þó að ekki sé hlaupið í fangið á útlendingum með öll mál á fyrsta stigi. Það kann vel að vera að fara verði í samvinnu við erlenda menn um þessi mál, en áður en slík samvinna er hafin verða menn að vita nokkur skil á efninu. Íslendingar eiga að nýta sérfræðinga sína til að vinna þessi mál fyrst, enda eru þeir ekki hæfir samningsaðilar nema þeir hafi sjálfir kannað málin ofan í kjölinn. Nú er unnið að athugun á því að reisa natríumklóratverksmiðju á Íslandi sem mundi vera beint framhald af saltverksmiðjunni, ein af þeim fjölmörgu efnaverksmiðjum sem risið gætu í beinu framhaldi af sjóefnaiðjunni á Reykjanesi. Þarna er um mjög athyglisverða nýtingarkosti að ræða, sem vonandi getur orðið úr. Þetta verða menn að hafa í huga og sérstaklega verða menn að hafa það í huga, að ef af þessum áformum verður um sjóefnaiðju og alla þá möguleika, sem íslensku þjóðinni opnast í tengslum við hana, er hægt að beina þeim íslensku ungmennum, sem leita eftir háskólanámi, einmitt yfir í slíkar greinar því að fjölmargir ungir menn og konur spyrja um það þegar þau hefja framhaldsnám: Hvar eru atvinnumöguleikar? Ef áform eru uppi um að ráðast í sjóefnaiðju og möguleikar verða á þeim feiknalega efnaiðnaði sem í beinu framhaldi af því getur opnast, þá mun margt ungt fólk leita sér að menntun á því sviði. Og ég hygg að það muni verða Íslendingum til mikils framdráttar að unga kynslóðin geti leitað sér menntunar einmitt á sviði sem beinist að framleiðsluiðnaði, en ekki fari allir ungir menn og konur að læra félagsfræði eða sálarfræði þö að þær greinar séu ágætar og að þeim ólöstuðum. Ég hygg að þm. hafi séð að fyrir liggja áætlanir frá Orkustofnun um útreikninga á byggingu á olíuhreinsunarstöð á Íslandi, lítilli olíuhreinsunarstöð sem eingöngu mundi hreinsa hráolíu sem svarar notkun Íslendinga sjálfra. Fyrstu áætlanir um þessa stöð sýna að hún mundi borga sig upp á ótrúlega skömmum tíma. Fyrstu áætlanir sýna að þarna sé um mjög arðvænlegt fyrirtæki að ræða, - fyrirtæki sem gæti varið okkur gegn þeim feiknalegu sveiflum sem hvað eftir annað verða einmitt á verði á gasolíu og unninni olíu. Þegar er unnið að víðtækum áætlunum um byggingu pappírsverksmiðju á Íslandi. Hún gæti einmitt mjög vel hentað í tengslum við sjóefnaiðju vegna þess að pappírsverksmiðjan mundi væntanlega nýta talsvert mikið klór. Margir eru þeir sem halda því fram, að það kynni að verða arðvænlegt fyrir Íslendinga að nýta þá möguleika, sem þegar eru fyrir hendi í orkufrekum iðnaði, og stækka álverið eða stækka kísiljárnverksmiðjuna á Grundartanga vegna þeirrar miklu aðstöðu sem þar er þegar fyrir hendi, vegna þess að þar er höfn þegar fyrir hendi, vegna þess að háspennulínur eru komnar þangað, vegir liggja þangað og aðstaða er þar fyrir hendi. Það er sjálfsagt mjög mikið til í því og á það þarf líka að líta. En ég hygg að sérstaklega varðandi álverið þurfi ýmis atriði að koma til endurskoðunar áður en menn ráðast í beina stækkun á því fyrirtæki. Með því vil ég þó alls ekki útiloka það að stækkun álversins gæti verið hagkvæm fyrir okkur Íslendinga. Það má vel vera, en ég get ekki horfið frá þeirri tilhugsun, að raforkuverð álversins er allt of lágt, enda allar forsendur í orkumálum veraldarinnar breyttar í grundvallaratriðum frá því að sá samningur var gerður. Með því er ég ekki að álasa þeim mönnum sem þann samning gerðu, þó að framsóknarmenn hafi á sínum tíma lagt fram miklar efasemdir um þann orkusölusamning hér á Alþingi, heldur hefur heimurinn breyst í öllum grundvallaratriðum að því er lýtur að orkumálum. Við erum bundnir við þennan samning til 1994. Við erum sennilega bundnir við framlengingarákvæði fram til 2014. Þessum samningi verðum við að fá breytt. Við verðum að fá þetta orkuverð hækkað. Það er enginn efi á því. Að mínu mati er það algjört skilyrði þess, að rætt sé um nokkra stækkun á álverinu, að endurskoðun komi á raforkusamninginn. Þessi raforkusamningur er að verða myllusteinn um háls okkar Íslendinga. Hann minnir einna helst á landhelgissamninginn fræga sem viðreisnarstjórnin gerði við Breta á sínum tíma, 12 mílna samninginn um að við skyldum ekki færa út landhelgi Íslendinga nema Bretar samþykktu það eða við vísuðum málinu til Haag-dómstólsins. Ég veit að það er enginn maður hér inni sem þorir að hugsa þá hugsun til enda hvað hefði skeð ef við hefðum ekki brotið þennan landhelgissamning og neitað að mæta fyrir Haag-dómstólnum, einfaldlega vegna þess að íslenska þjóðin átti allt of mikið í húfi til að geta tekið áhættuna af því að dómur félli gegn henni. Hvar halda menn að við stæðum ef við hefðum ekki brotið þann samning upp? Ekki meira um það. Raforkusamninginn við álverið verður að endurskoða. Hann minnir því miður á fyrri samning viðreisnarstjórnarinnar um landhelgina. En það er ekki bara það. Það eru fjölmörg önnur stefnumarkandi ákvæði í því frv. sem nú liggur fyrir þinginu . Í grg. þessa frv. er sérstaklega tekið fram að ríkisstj. ætlist til þess, að sama gjaldskrá um raforku verði í heildsölu um allt land. Það kemur mér á óvart ef ekki er tekið eftir þessu um allt land. Það kemur mér á óvart ef menn kalla þetta ekki stefnumörkun. Mér kemur á óvart ef allir þm. geta ekki tekið undir það, að hér sé barist fyrir miklu nauðsynjamáli. Og það kemur mér á óvart að þeir þm., sem talað hafa af hálfu stjórnarandstöðunnar, hafa ekki minnst á þetta mál, heldur vaðið hér eld og reyk og reynt að þyrla upp einhvers konar móðu til að fela megintilgang frv. og þá stórhuga stefnu í orku- og atvinnumálum þjóðarinnar sem tekin er með framlagningu þessa frv. Það er alveg rétt, að þessum orkuframkvæmdum er ekki öllum raðað með frv. Mér heyrist reyndar á stjórnarandstæðingum að þá greini nokkuð á um hvort raða skuli. Margir þeirra telja ekki ástæðu til þess, eins og t. a. m. hv. 4. þm. Austurl., sem tók fram sérstaklega í ræðu sinni að hann væri ekki að mælast til þess að raðað væri á þessu stigi mála. En það er tekið fram í grg. frv. að röð þessara virkjunarframkvæmda skuli fara eftir þjóðhagslegri hagkvæmni og öryggi í raforkukerfinu og ég spyr: Er nokkur þm, hér inni sem getur ekki tekið undir það? Hvaða þm. getur ekki tekið undir að við förum eftir þjóðhagslegri hagkvæmni og nauðsynlegu öryggi við þessa röðun? Ég veit það ekki. Það er sérstaklega tekið fram í frv. að Alþingi muni fá að segja sitt orð um hver þessi röð verður. Á haustþinginu koma fram tillögur um það. En það er samt ákveðin röðun sem kemur fram í þessu öllu saman, og því máli vil ég sérstaklega beina til þeirra Sunnlendinga sem talað hafa og eru óánægðir með að ekki skuli raðað. Í þessu frv. kemur fram að gert er ráð fyrir að ráðist verði í byggingu stíflu við Sultartanga og það er gert ráð fyrir að ráðist verði í feiknalegar vatnaveitur á Þjórsársvæðinu. Gera menn sér grein fyrir því, hvað hér er um að ræða? Gera menn sér grein fyrir því, að hér er um að ræða orkuframkvæmdir sem samsvara meðalvirkjun? Gera menn sér grein fyrir því, að eingöngu þessar orkuframkvæmdir, sem eiga að sitja í fyrirrúmi og á að ráðast í á Þjórsársvæðinu, samsvara 800 gwst. framleiðslu á ári? Þar er hreint ekki um lítið að ræða. En menn verða jafnframt að gera sér grein fyrir því að framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun standa af fullum krafti nú og fram á næsta ár og síðasta aflvél Hrauneyjafossvirkjunar mun ekki taka til starfa fyrr en á árinu 1983. En hvert eru menn þá að fara þegar menn eru að æsa sig yfir að ekki sé raðað þessum framkvæmdum? Ég fullyrði að endanlega, þegar upp er staðið, skiptir það þjóðhagslega ekki öllu máli í hvaða röð þessar virkjanir koma ef þetta kemst til framkvæmda á þeim 12 árum sem um er að ræða og iðnrh. gat um sérstaklega í ræðu sinni. Eru þm. hér almennt tilbúnir að lýsa því yfir t. a. m. að þeir vilji setja Blöndu fyrsta? Ég spyr: Eru menn tilbúnir í það? Ég er alveg viss um að Blanda er hagkvæmur virkjunarkostur, en það er bara ekki fullur friður um Blöndu heima í héraði. Menn hafa ekki náð samkomulagi um Blöndu enn þá. Og ég segi það sem þm. Reykv., að ég er ekki tilbúinn að taka um það ákvörðun hér á Alþingi Íslendinga að ráðast næst í Blönduvirkjun, hvernig svo sem þeim samningum kann að ljúka, hvernig sem þeir fara, áður en þeim er lokið. Hver vill standa frammi fyrir lögbannsmálum eða bótakröfum í þeim málum eftir á, svipað og menn þekkja frá Laxárdeilunni á sínum tíma? Ég held að það séu ekki margir, ef menn hugsa sitt ráð. Hitt er annað, að í þessu frv. og grg. með því er lögð alveg sérstök áhersla á að flýta samningum um Blöndu, að ljúka þeim þannig að unnt sé að taka ákvörðun um næstu virkjun á haustdögum. Rannsóknir við Fljótsdalsvirkjun eiga að fara fram í sumar. Það eru talsverðar rannsóknir sem þar eru eftir. Niðurstöður úr þeim rannsóknum munu ekki liggja fyrir fyrr en í haust. Gengu þó rannsóknir s. l. sumar við Fljótsdalsvirkjun miklu betur en menn höfðu framast þorað að vona. Ég er ekki tilbúinn að taka ákvörðun um Fljótsdalsvirkjun nema þær rannsóknir liggi fyrir. En með þessu frv. er tekin ákvörðun, ákveðnar vatnaveitur og stíflugerð á Þjórsársvæðinu sem samsvara í orkuvinnslugetu meðalstórri virkjun. Það er því nánast verið að ræða um þarna fjórar stórar virkjanir og eina litla. Þetta verða menn að hafa í huga. Og það er sérstaklega tekið fram, einmitt vegna þess hvað menn gera ráð fyrir að framkvæmdahraði verði mikill í þessum virkjunum, að virkjunarframkvæmdir verði að skarast. Það er sérstaklega gert ráð fyrir að Íslendingar muni vinna að uppbyggingu meira en einnar virkjunar í einu til að hraða þessum virkjunarframkvæmdum. Einmitt þetta frv. gerir ráð fyrir að Alþingi heimili ríkisstj. lántöku um 50 millj. nýkr. eða 5 þús. millj. gkr. til að hraða undirbúningi að þessum nýju virkjunum. Það er þess vegna lögð öll áhersla á að flýta þessu máli. Tekið er fram sérstaklega í þessu frv. að leitað verði eftir samningum við Landsvirkjun um framkvæmd þessara virkjana, en ef þeir samningar takist ekki muni Rafmagnsveitur ríkisins verða virkjunaraðilar. Nokkrir, sem hér hafa talað, hafa fundið að þessu. Þeir hafa talið nauðsynlegt að þingið kvæði upp úr um að Landsvirkjun yrði falið með lögum að gerast virkjunar- og rekstraraðill þessara virkjana. Þeir telja það dæmi um að ríkisstj. tvístígi að tekið sé fram að ef ekki náist samningar við Landsvirkjun og við eigendur Landsvirkjunar verði samið við Rafmagnsveitur ríkisins. Ég dreg stórlega í efa að þeir menn, sem þannig tala, hafi hugsað þetta mál til enda. Ég er ekki viss um að Alþingi Íslendinga sé stætt á því að kveða upp úr um það með lögum, að Landsvirkjun verði virkjunar- og rekstraraðill þessara virkjana, án þess að semja um það við Landsvirkjun og eigendur hennar. Hvernig ætla menn að standa að þessu? Auðvitað er nauðsynlegt að semja við Landsvirkjun um þessar virkjanir. En lætur nokkur maður sér detta í hug að Landsvirkjun reisi og reki þessar virkjanir án þess að eiga og reka línurnar frá virkjununum? Ég veit ekki hvort menn láta sér detta það í hug. Auðvitað yrði Landsvirkjun að yfirtaka stofnlínurnar líka. Halda menn virkilega að um það þurfi ekki að gera samninga með hverjum hætti það fer fram? Halda menn virkilega að Alþingi Íslendinga geti einhliða með lögum ákveðið að Landsvirkjun og eignaraðilar hennar taki þetta að sér án þess að tala við þá? Ég er hræddur um að þar einfaldi menn málið glettilega mikið. Menn eru sennilega búnir að gleyma því, að það er ekki ýkja langt síðan þess var freistað einmitt að ná samningum um eitt heildarorkuvinnslufyrirtæki. Þeir samningar voru á sínum tíma felldir í borgarstjórn Reykjavíkur. Við skulum ekki vera allt of bjartsýn á það, þó að vonandi fari vel, að það takist að ná samningum við Landsvirkjun um allt þetta mál. Ég segi það alveg eins og er, að ég vil eiga þá útleið, ef engin leið er að ná samningum um þetta mál, að ríkisstj. geti þá samið við annan virkjunaraðila. Það er engin önnur leið fyrir ríkisstj. en að eiga þann möguleika líka. En ég vil jafnframt leggja áherslu á að ég tel það algjört neyðarúrræði fyrir íslensku þjóðina að koma sér upp öðrum aðila til að sérhæfa sig í virkjun stórvirkjana. Landsvirkjun hefur reynslu og þekkingu til að byggja stórar virkjanir í landi okkar. Þá reynslu og þekkingu verðum við að nýta. Það væri mikið skref aftur á bak að þurfa að koma upp öðrum aðila til að sjá um slíkar framkvæmdir, í því tilviki að Rafmagnsveitur ríkisins þyrftu að sjá um þessa virkjun. En ég legg áherslu á að um þetta mál verða að takast samningar. Þá samninga getur ríkisstj. ekki gert undir þeim kringumstæðum að hún eigi engra kosta völ annarra en þeirra að ná slíkum samningum hvernig sem kringumstæður verða. Það er algjörlega útilokað. Allt tal þeirra manna, sem þannig tala, hlýtur að falla dautt ef þeir hugsa málið. Ég vil síðan leggja áherslu á að ég hygg að þess dags muni lengi verða minnst meðal íslensku þjóðarinnar þegar þetta frv. um raforkuver var lagt fram á Alþingi Íslendinga. Hér er lagt fram frv. um stórhuga virkjunarframkvæmdir. Hér er lagt fram frv. þar sem óskað er heimilda til gífurlegra framkvæmda í orkumálum, og stefnuyfirlýsing ríkisstj. er að ljúka þeim framkvæmdum á 12 árum, - stefnuyfirlýsing um virkjunarhraða sem raunar er forsenda stuðnings Framsfl. við virkjunarfrumvarpið. Hér er um að ræða stórhuga stefnumörkun í orkuframkvæmdum og orkunýtingu. Þetta frv. boðar einhverja stórfelldustu uppbyggingu í orku- og iðnaðarmálum sem íslenska þjóðin hefur litið fram á þennan dag. Með framlagningu þessa frv. er lögð áhersla á að afla fjár til að hraða undirbúningsframkvæmdum við virkjanir fram yfir það, sem gert var ráð fyrir í byrjun þessa árs, og er þess vegna feiknalega mikilvægt. Þetta frv. markar þá stefnu, að gjaldskrá um heildsölu á raforku verði sú sama um allt land. Þar er stórt skref stigið. Þetta frv. aflar heimilda til þess að ráðast nú þegar í byggingu stíflu við Sultartanga til að leysa þau ísvandamál, sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir við rekstur Búrfellsvirkjunar, og stórfellda vatnaveitu við Kvíslaveitu. Þetta frv. aflar heimilda til meiri framkvæmda í orkumálum en nokkur ríkisstj. hefur nokkurn tíma farið fram á frá Alþingi Íslendinga. Þetta frv. aflar heimilda til að semja við virkjunaraðila um þessar virkjunarframkvæmdir. Það aflar heimilda til að reyna að sameina þjóðina um einn stóran virkjunaraðila, aðilann sem rekur þessar virkjanir. Þar er mikið starf fyrir höndum. Þess vegna er nauðsynlegt að fá þá heimild sem fyrst. Þetta frv. markar þá stefnu að Alþingi taki síðan afstöðu um röð einstakra framkvæmda á haustþingi. Þetta frv. um orkuframkvæmdir, sem hér liggur fyrir nú, sýnir íslenskri þjóð hvert ríkisstj. vill stefna í orkumálum og uppbyggingu atvinnumála, ekki bara á næsta áratug, heldur fram til aldamóta, og boðar þess vegna stórfelldari og merkari stefnumörkun í orkumálum en nokkur ríkisstj. hefur nokkurn tíma lagt fram á Alþingi. Þetta frv. boðar þess vegna stórhuga sókn til bættra lífskjara íslensku þjóðarinnar í orkusveltandi heimi.



Herra forseti. Ég vil ekki láta þessari umr. ljúka þannig að segja ekki nokkur orð vegna þess að við erum hér að fjalla um mál sem er mikilvægara fyrir okkur en flest annað á yfirstandandi tíma. Ég mun þó ekki halda hér langa ræðu, enda margir búnir að taka til máls og taka ýmislegt það fram sem ég vildi segja um þessi mál. Ég held að nauðsynlegt sé að átta sig á í raun og veru, hvernig staðan er í orkumálum, og hugleiða hvað er líklegt að muni gerast á næstunni. Því er spáð af ýmsum, að orkuverð í heiminum muni halda áfram að hækka. Heyrt hef ég að menn hafi jafnvel spáð því, að það olíuverð, sem nú er, eigi eftir að þrefaldast á tiltölulega fáum árum. Ef þeir, sem þessu spá, sjá rétt fram í tímann hlýtur okkur að vera ljóst hvað við eigum mikla möguleika og mikinn auð í fallvötnum okkar. Það sýnir okkur líka að við ættum ekki að þurfa að flýta okkur að semja við aðra um hvernig við nýtum þessa orku. Það eru nokkuð mörg ár þangað til við förum að framleiða þá orku sem við erum að fjalla nú um. Þjóðin stendur í þeim sporum nú - og hefur gert að undanförnu, að það hefur verið verulegur skortur á raforku. Þó að það breytist til batnaðar á næstunni held ég að alrangt sé að stefna að því, um leið og teknar verða ákvarðanir um virkjanir, að fara að semja við aðila um orkufrekan iðnað. Ef þessir spádómar reynast réttir, sem ég vil ekki leggja dóm á, er líklegt að það verði innan stutts tíma hagkvæmt að framleiða hér eldsneyti fyrir okkur sjálfa. Ef orkuverðið hækkar gæti maður vænst þess að tækniþróuninni á því sviði mundi fleygja fram á stuttum tíma. Fróðir menn segja mér að líklegt sé að eftir tiltölulega stuttan tíma sé hægt að fara að undirbúa slíka framleiðslu. Við eigum mikið undir því að tryggja okkur þannig að við gætum sem mest verið sjálfum okkur nægir að þessu leyti. Þegar maður hefur þetta í huga væri óskynsamlegt - ef maður trúir að þetta breytist þannig - að fara að ráðstafa orkunni nú t. d. í ár eða á næstu tveimur árum. Ég vil því halda því fram, að sú stefna, sem kemur fram í þessu frv., sé rétt, hún sé skynsamleg og við megum ekki láta hrekja okkur af þessari leið. Hitt er annað mál, að við höfum í raun og veru ekki markað skynsamlega atvinnumálastefnu í landinu að mínum dómi. Menn ræða jafnvel um stórfyrirtæki á fámennum stöðum - fyrirtæki sem mundu raska öllu í kringum sig. Við verðum að sníða stakkinn eftir vexti, og þegar við ræðum um fyrirtæki, a. m. k. á hina smærri staði, mega það ekki vera svo stór fyrirtæki að það raski öllu sem þar er fyrir. En nóg um það að sinni. Hins vegar hef ég ekki verið sáttur og er ekki sáttur við hvernig hefur verið staðið að rannsóknum á virkjunarkostum á undanförnum árum. Það eru 20 ár síðan það var gefið út að t. d. væri jafnhagkvæmt að virkja Jökulsá á Fjöllum og Þjórsá. Síðan er staðið þannig að því, að það er farið að athuga með að flytja Jökulsá á Fjöllum austur á land. Eftir því sem mér er tjáð er alveg hætt við að athuga það í alvöru hvernig eigi og sé hægt og hagkvæmast að virkja Jökulsá á Fjöllum. Ég verð að átelja að það sé þannig staðið að málum. Það væri gaman að fá upplýsingar um hvað er búið að eyða miklu fjármagni í það eitt að velta því fyrir sér að koma Jökulsá á Fjöllum austur á land. Það mundi kannske upplýsa dálítið hvernig fé er sóað að mínum dómi í hreina vitleysu. Þar er ekki um að sakast við þann orkuráðh. sem hér situr, ég vil taka það fram. Það eru syndir annarra. Ég verð líka að átelja að það hefur ekki verið athugað um Skjálfandafljót. Ég hef ekki mikla þekkingu á þessum málum og ætla ekki að fara að tala þannig, en ég hef athugað þetta með mönnum sem hafa sérþekkingu á þessu sviði, og þeir telja að það sé mjög álitlegt að virkja Skjálfandafljót. Skjálfandafljót er ekki á eldvirka svæðinu. Ég verð að leggja á það áherslu að það verði athugað eftir því sem hægt er. Það þarf náttúrlega að sitja fyrir að rannsaka þær virkjanir sem við þurfum að byrja á, það er mér ljóst. En ég vil að svo verði haldið áfram að athuga þessa valkosti því að allt bendir til þess að við þurfum að halda áfram að virkja, a. m. k. ef sú sýn rætist, sem við sjáum sumir hverjir, að við gætum e. t. v. farið að framleiða eldsneyti fyrir okkur sjálfa eftir 10 eða 12 ár. Það er sagt í þessu frv. að ríkisstj. geti heimilað Landsvirkjun að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þeirra í eðlilegt horf, m. a. með Kvíslaveitu o. s. frv. Hvað felst í þessu? Ekki veit ég hvort það er satt, en það hafa sagt mér menn, að úr einhverjum kvíslum úr Skjálfandafljóti hafi verið gerður skurður þannig að þær séu farnar að renna suður af. Það.er ekki nóg að það eigi að láta norðlensk fallvötn fara austur, heldur líka suður. Ég vil hafa fyrirvara um að verið sé að ásælast vatn frá okkur Norðlendingum. Við höfum nóg með okkar vatn að gera í framtíðinni. Ef staðið er sæmilega að þessum málum á Þjórsársvæðinu, en ég held að orðið hafi veruleg mistök í sambandi við framkvæmdir þar ekki síður en kannske við Kröflu, ef farið væri út í þá sálma, þá ætlast ég til að vatn okkar Norðlendinga sé látið í friði. Ég er sem sagt ánægður með heildarstefnuna í þessu frv. og ég vil endurtaka að ég legg áherslu á að við flýtum okkur hægt í sambandi við það að ráðstafa orkunni og sjáum hvernig mál þróast í veröldinni í kringum okkur. Mér sýnist að það verði jafnvel líklegt, ef þróunin verður sú sem ég var að geta um, að keppst verði um að fá að kaupa orkuna, og við þurfum sannarlega á því að halda að fá það verð fyrir hana sem hægt er. Hér hefur verið margt gott sagt í kvöld, en eitt ætla ég að láta duga að taka undir til þess að þessi umr. fari ekki langt fram á nótt. Það kom fram í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar að við verðum í sambandi við þessa stefnumörkun í virkjunarmálum að krefjast þess, að landsbyggðin fái orkuna á sama verði og þéttbýlisstaðirnir til sömu nota. Við getum aldrei byggt upp iðnað úti í hinum smærri stöðum nema svo verði. Það er ekki nóg að fá orkuna í heildsölu á sama verði. Við verðum að tryggja þessum fyrirtækjum að þau fái orkuna á sama verði. Ég veit að þar verður að sjálfsögðu á móti að koma nýtingartíminn. Við verðum að reyna að koma því þannig fyrir að hafa hann þá jafnlangan miðað við orkuverðið. En við komum ekki á skynsamlegri atvinnumálastefnu öðruvísi en menn búi við það sama hvar sem er á landinu að þessu leyti.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að upplýsa hv. deild um að það er ekki skipulagt málþóf sem við framsóknarmenn höfum hér í frammi þó að svo vilji til að við komum fjórir í ræðustól hver á eftir öðrum. Ég skal reyna að stytta mál mitt. Ég hef iðulega talað hér um orkumál og ég get m. a. stytt mál mitt þess vegna, en kunni þó ekki við að láta þessa umr. alveg fram hjá mér fara án þess að taka nokkurn þátt í henni. Þetta er stórtækt frv. sem hér liggur fyrir, og það er mikið færst í fang með því að nýta allar þær heimildir sem hér er beðið um. Það er mikill auður sem við Íslendingar eigum í fallvötnum okkar, og við eigum mikið undir því að okkur lánist að nota hann skynsamlega, þ. e. byggja skynsamlegar virkjanir og í sambandi við þær skynsamleg iðnfyrirtæki. Flas er ekki til fagnaðar yfirleitt og allra síst er óðagot í orkumálum farsælt. Við höfum fyrir okkur sorgleg dæmi um það, t. d. Kröfluvirkjun. Fyrir svo sem 7-8 árum voru menn búnir að æsa sig upp í það að orkuskorturinn væri orðinn svo ofboðslegur á Norðurlandi að það yrði að leysa sama vandann á tvennan hátt, bæði með orkuveitulínu norður og eins með jarðgufuvirkjun í Kröflu, sem einnig var höfð allt of stór, því að menn voru orðnir hræddir um að orkuskorturinn væri geigvænlegur. Ég ætla ekki að rekja þá sorgarsögu lengur. Og óðagot í orkunotkun er engu betra. Hér höfum við fyrir augum okkar rafmagnssölusamninginn við álverið. Þar voru menn í óðagoti að koma í verð - eða það sem þeir héldu að væri nokkurt verð- rafmagni frá Búrfellsvirkjun, en það tókst ekki nógu heppilega. Þetta verður allt saman að undirbúa vandlega. Hæstv. iðnrh. hefur verið legið á hálsi fyrir það, hvað hann hafi haft langan meðgöngutíma að þessu frv., en sannarlega er þó betra að það skuli vera sæmilega úr garði gert en ef hann hefði verið eins og með kálfsótt í vetur og frv. borið brátt að. Það er hér talað um fjórar vatnsaflsvirkjanir og þeim er ekki raðað, enda eru stöðugt að berast nýjar og nýjar upplýsingar. Myndin er alltaf að skýrast. En það eru ekki öll kurl komin til grafar enn þannig að ástæða sé til að raða þessum virkjunum. Það hefur staðið yfir deila um eina þeirra, þ. e. Blönduvirkjun. Þessa deilu er unnt að leysa og við erum miklu nær því núna að leysa þessa deilu en við vorum í haust. Það hefur verið mikil umræða um þetta mál í vetur, og ég get leyft mér að fullyrða að það stendur ekki á landeigendum að þessi deila leysist. Boltinn er hjá viðsemjendum bænda, en ekki bændum sjálfum. Og ef þetta mál strandar, ef þetta mál fær ekki farsælan endi innan skamms, strandar það á þverúð örfárra viðsemjenda okkar, en ekki bændum. 1975 létum við strax í ljós að við vildum ekki fallast á fyrirkomulag, sem uppi var haft, og settum fyrir okkur víðáttu miðlunarlóns á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði. Við báðum um breytingar á þessu fyrirkomulagi, en okkur var ekki svarað fyrr en loksins í vetur. Þá var farið að nefna af viðsetjendum okkar tilhögun sem við getum sætt okkur við; þ. e. að stífla ána við Sandárhöfða, og það er lykillinn að lausninni. Þannig er hægt að bjarga 46% af gróðurlendi Auðkúluheiðarmegin. Þar er agnúi á að ef geymdir væru 400 gígalitrar við Sandárhöfða er það nokkru dýrari geymsla en ef þeir væru geymdir við Reftjarnarbungu, eins og upphafleg hugmynd orkumanna stóð til, þ. e. að á móti því, að orkueiningin kostaði 0.935 við Reftjarnarbungu, mundi hún kosta 1.023 við Sandárhöfða. En síðan hefur komið í ljós að það eru möguleikar til þess að komast af með minna vatn í miðlun án þess að virkjunin yrði óhagkvæmari, óhentugri eða aflminni. Ég vil leyfa mér að benda á bréf frá Verkfræðistofu Helga Sigvaldasonar, sem birt er á bls. 77, og leyfa mér að lesa hérna nokkrar línur, með leyfi forseta: „Miðlunarstig vatnsorkukerfis er hér skilgreint sem hlutfallið á milli orkuinnihalds fullra miðlana kerfisins og orkuvinnslugetu þess. Í töflu 1 er miðlunarstig kerfisins sýnt eftir einstakar virkjanir í virkjunarleið 02. Miðlunarstig núverandi kerfis er um 0.16 og verður um 0.18 með tilkomu Hrauneyjafossvirkjunar. Miðlunarstig af þessari stærð verður að teljast frekar lágt. Athuganir á orkuvinnslugetu virkjana inn á þetta kerfi hafa leitt í ljós, að mikil arðsemi næst við að auka miðlanir, en lítil við að koma á fót virkjunum án miðlunar. Stækkun Þórisvatns og fyrstu tveir áfangar Fljótsdalsvirkjunar, þar sem gert er ráð fyrir 475 gígalitra miðlun í Eyjabakkalóni, 50 gígalítrum í Gilsárlóni og 18 gígalítrum í Hólmalóni, auka miðlunarstigið verulega eða í 0.30.“ Það mun vera heppilegt miðlunarstig. „Næsta virkjun á eftir fyrstu tveimur áföngum Fljótsdalsvirkjunar er Blönduvirkjun, samkv. fyrrnefndri virkjunarleið. Athugað hefur verið, hvaða orkuvinnslugetu Blönduvirkjun gefur inn á þetta kerfi og einnig hvaða áhrif breytt miðlunarstærð hefði. Niðurstöðurnar eru sýndar á mynd 1. Þar kemur fram, að orkuvinnslugeta virkjunarinnar án miðlunar er um 650 gwst. á ári og eykst síðan með aukinni miðlun í um 775 gwst. á ári við 435 gígalítra miðlun eins og núverandi áætlanir gera ráð fyrir. Á myndina eru einnig dregnar upp niðurstöður fyrri athugana, sem birtust í skýrslunni: „Vinnsla og flutningur raforku til aldamóta. „II Orkuver“, sem unnin var á Verkfræðistofu Helga Sigvaldasonar hf. og gefin út af Orkustofnun í febr. 1981. Með samanburði á kúrfunum kemur í ljós, að orkuvinnslugeta virkjunarinnar er nú mun meiri án miðlunar og ávinningurinn af stækkun miðlunar mun minni en áður. En miðlunin er t. d. 290 gígalítrar, þ. e. 20 gígalítrar í inntakslóni og 270 gígalítra lón við Reftjarnarbungu, fást 750 gwst. í orkuvinnslugetu, sem er aðeins 25 gwst. minna en fæst ef miðlað væri í 435 gígalítra. Ef lágmarksmiðlun er til staðar fyrir alla hluta virkjanakerfisins, nægjanlegt afl er í virkjunum og næg flutningsgeta eftir flutningslínum frá þeim, er orkuvinnslugeta kerfisins fyrst og fremst háð heildarmiðlun þess, en staðsetning miðlunarlóna skiptir minna máli. Ef möguleikar á að byggja miðlanir annars staðar á landinu eru fyrir hendi, væri því hægt að hugsa sér að minnka Blöndumiðlun og stækka aðrar miðlanir til að vega þar upp á móti. Hvers vegna erum við þá að sökkva grónu landi við Reftjarnarbungu, ef hægt er að byggja miðlanir nánast á eyðimörk eins og t. d. Stórasjávarmiðlun í Tungnaá? Svar við svona spurningu er mjög erfitt að gefa svo einhlítt sé, en nokkur atriði má hugleiða hér til nánari glöggvunar: Samkv. töflu 1 má gera ráð fyrir því, að ef Blöndumiðlun er ekki byggð í fulla stærð um leið og virkjunin, þá frestast stækkun miðlunarinnar a. m. k. aftur fyrir síðustu virkjunina í virkjunarleiðinni, enda helst miðlunarstig kerfisins alltaf fyrir ofan 0.30.“ Þessari skýrslu fylgir bréf Orkustofnunar, undirritað af Jakob Björnssyni, frá 13.4. 1981, en þar segir, með leyfi forseta: „Miðlunarstig kerfisins verður svipað eftir að Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun eru komnar í gagnið, hvort heldur miðlunarlónið við Blöndu er 290 gígalítrar eða 435.“ Við hugsum okkur að koma báðum þessum virkjunum í gagnið innan 10 ára og 10 ár eru ekki lengi að líða. Hins vegar er eilífðin löng og Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun koma til með að vinna saman um ókomin ár. Það getur ekki verið neitt takmark í sjálfu sér að sökkva landi og allra síst grónu og góðu landi. Ég trúi ekki öðru en allir sæmilegir menn andi léttara ef þeir sjá fram á möguleika til að vernda 46% af gróðurlendi á Auðkúluheiði sem annars eyddist, - og vel að merkja: með ódýrari leið til að vinna kwst. úr vatni Blöndu, ekki 0.935, eins og ég sagði áðan, með stíflu við Reftjarnarbungu, heldur 0.928 með stíflu við Sandárhöfða. Ég endurtek: ódýrari leið. Raunar gefa allar þær tilhaganir, sem rætt hefur verið um við Blönduvirkjun, lægra orkuverð á orkueiningu en Fljótsdalsvirkjun, hvað þá Sultartangavirkjun. Samt dettur engum í hug annað en virkjað verði bæði í Fljótsdal og við Sultartanga. Samkv. skrá frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, dags. 6. 4. 1981 var orkuvinnslugeta Blönduvirkjunar með 420 gígalítra miðlun við Reftjarnarbungu 791 gwst. á ári og kostaði 740 millj. kr. Stofnkostnaður á orkueiningu yrði þá, eins og ég sagði áðan, 0.935. Blönduvirkjun með 220 gígalítra miðlun við Sandárhöfða gefur 740 gwst. á ári. Stofnkostnaðurinn er ekki nema 687 millj. kr. og stofnkostnaður á orkueiningu 0.928. Blönduvirkjun með 400 gígalítra miðlun við Sandárhöfða gefur 749 gwst. á ári og kostar 793 millj. kr. eða 1 023 á orkueiningu, er a. m. k. 10–15% ódýrari en Fljótsdalsvirkjun - eftir síðustu útreikninga vel að merkja, þegar þeir fundu upp á því að hækka Eyjabakkastífluna. Sá galli er á stíflu við Sandárhöfða, ef þar eru geymdir 400 gígalitrar af vatni, að nokkru meira land fer undir vatn á Eyvindarstaðaheiði en með 400 gígalítra stíflu við Reftjarnarbungu. Hins vegar er 200 gígalítra stífla við Sandárhöfða á Eyvindarstaðaheiði ekki óhagstæðari en 400 gígalítra stífla við Reftjarnarbungu. Hvernig á þá að vinna að virkjunum? Svigrúm hefur skapast með vatnaveitum og stíflum hér syðra og ég held að við eigum að byrja bæði á Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun á skaplegum tíma. Svigrúm hefur skapast til að ljúka nauðsynlegum undirbúningsrannsóknum á báðum stöðum og byrja á marktækum framkvæmdum á báðum þessum stöðum, ekki láta þær skarast nokkuð, eins og segir hjá hæstv. ráðh., heldur skarast töluvert mikið. Kjósi menn að hraða meira framkvæmd við Fljótsdalsvirkjun færi að koma rafmagn þaðan árið 1986 og 2. áfanga væri lokið 1987 og frá Blönduvirkjun 1989 og 1990 væri henni lokið. En ef menn kysu að hraða Blönduvirkjun þannig að þaðan kæmi rafmagn 1986 þyrfti að ljúka Fljótsdalsvirkjun ári fyrr eða 1989 til að ná sama orkumagni og öryggi í raforkukerfinu. Ég held persónulega að það væri heppilegra fyrir íbúa Norðurlands vestra að marktækar virkjunarframkvæmdir stæðu í 8–10 ár en 4–5. Hér má ekki vera um að ræða ófjárhagsleg trúaratriði um það að verða fyrstur og skoða þetta sem eitthvert kapphlaup. Þannig má náttúrlega ekki vinna. Að vísu bætist fjármagnskostnaður, sem ekki nýtist strax, inn í þetta dæmi ef menn eru lengi að reisa virkjun. En þar á móti kemur að það er hægt að vinna verkið á hagkvæmari tíma. Það þarf ekki að vinna þar nótt með degi og á veturna nema skaplega. Þetta er atriði sem er afar erfitt að meta og afar erfitt að fullyrða um að sé óhagstæðara. Ég vara enn og aftur við því, að menn gefi sér ekki tíma til að undirbúa verk sem hagfelldast. Það svigrúm, sem skapast við stíflur og veitur á Þjórsársvæðinu, er mjög auðvelt að nota til að breyta tilhögun við Blöndu og fá þar virkjun, sem allir eru ánægðir með, og ljúka rannsóknum við Fljótsdalsvirkjun. Þannig fást líka ódýrustu mögulegu orkueiningar, sem við getum fengið úr þessum tveimur vatnsföllum, og öruggt orkukerfi og auk þess hlífðum við með því landi sem enginn okkar getur búið til aftur hve margar landgræðsluáætlanir sem menn setja saman. Ég vil nefna aðra virkjun sem getið er um í frv., Villinganesvirkjun, og fara um hana örfáum orðum. Ég hef reyndar talað mikið um hana fyrr og flutt um hana tvisvar tillögur. Ég þarf ekki að endurtaka þær ræður mínar nú. Það hefur sannast sem ég hélt þá fram um hagkvæmni og kosti þessarar virkjunar. Þær áætlanir, sem hér er byggt á, eru óþarflega varlegar því að virkjað rennsli samkv. þeim er talsvert neðan við þekkt lágmarksrennsli Héraðsvatna og það mætti framleiða meira rafmagn með stærri vél úr þessu vatnsmagni. En samt sem áður, þrátt fyrir þessa varlegu áætlun, er orkueining þarna ódýrari en úr Sigöldu. Svo er einn kosturinn enn sem ekki er getið um í frv., en á virkjunarstað þarf nauðsynlega að reisa brú á Héraðsvötnin vegna samgangna um Skagafjarðarhérað. Þessi brú kostar á annan milljarð og hún er mikið óskamál Skagfirðinga, en hún kemur að sjálfu sér með þeim stíflugarði sem þarna verður reistur, og mætti hugsa sér að hafa það líka ríkt í minni við samanburð. Eins og ég sagði í upphafi eigum við mikla auðlegð í orku. Við þurfum að afla hennar skynsamlega og með virðingu fyrir landinu, gögnum þess og gæðum, og gæta þess að eyðileggja ekki meira en við endilega þurfum. Þessari orku þurfum við síðan að ráðstafa skynsamlega og ætíð að fá greitt fyrir hana það sem hún kostar, því að það er til lítils að virkja og virkja ef raforkusalan verður baggi á fólkinu í landinu.



Herra forseti. Það er orðin nokkur ástæða til þess að stjórnarandstaðan láti í sér heyra í þessum umr., sem stjórnarþm. hafa alfarið ginið yfir í kvöld og raunverulega tafið framgang þessa máls meira en ég hefði haldið að hæstv. iðnrh. hefði kosið. Hér hafa stjórnarþm. flutt langar og ítarlegar ræður, rúmlega klukkustund, a. m. k. einn þeirra, og er alveg augljóst að þeir hafa ekki mikinn hug á að flýta þessu máli og hafa ekki hug á að það fái afgreiðslu fyrir þinglok, enda stefnir fátt í þá átt. Það hefur farið hér eins og áður, að fáum þm. hefur tekist að tala jafnrækilega gegn hagsmunum eigin kjördæmis og hv. þm. Páli Péturssyni. Það er nánast hörmulegt að hlusta á það, að maður, sem er kjörinn á þing, í þessu tilviki í Norðurl. v., til að gæta hagsmuna sinna kjósenda og þá um leið síns kjördæmis, skuli yfirleitt leyfa sér að tala eins og hv. þm. Páll Pétursson hefur talað í kvöld. Ég vil láta þá skoðun mína í ljós, að nú hafi verið reynt svo rækilega á þolrifin í þeim mönnum, sem hagsmuna eiga að gæta varðandi Blönduvirkjun og þá samninga sem þar eru í vændum, að það sé naumast ekkert annað eftir en að taka það land sem um ræðir, eignarnámi. Ég vil láta þessa skoðun mína í ljós einfaldlega vegna þess að ég er sannfærður um að þar í sveit er fámennur hópur manna sem stendur í vegi fyrir því, að eitt mesta hagsmunamál þess kjördæmis um áratugaskeið nái fram að ganga. Hvað veldur þessari afstöðu ætla ég ekki að verða orðmargur um hér í kvöld, en ugglaust mætti segja margt um það. Ég er þeirrar skoðunar, eins og þetta mál nú stendur, að þar sem 2/3 hlutar eigenda þess afréttarlands, sem um ræðir, hafa samþykkt þessa virkjun, en 1/3 hluti stendur á móti og kemur í veg fyrir að stórkostlegt hagsmunamál kjördæmisins og þjóðarinnar allrar nái fram að ganga, hafa þeir til þess stofnað að landið verði af þeim tekið þó þeir fái greiðslu fyrir. Ég verð að taka undir það sem hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði við umr. fyrr á þessu ári, að bændur og landeigendur verða að fara að gæta sín á því að beita ekki of mikilli hörku í samningum við þá menn og við þann yfirgnæfandi fjölda landsmanna sem þarf á þeirri orku að halda sem hér er um að ræða. Það getur verið að tilfinningaleg sjónarmið ráði miklu, en tilfinningaleg sjónarmið hafa ekki leyfi til að standa í vegi fyrir framförum. Og ef hv. þm. Páll Pétursson metur meira nokkra hektara lands sem beitiland fyrir sauðfé en hagsmuni kjördæmis, kjördæma og heillar þjóðar, þá gef ég heldur lítið fyrir þá baráttu sem ég taldi að hann hefði ætlað sér að heyja á hinu háa Alþingi a. m. k. þegar hann fór í framboð. Þetta mál með blessaða Blönduvirkjunina er nú komið á það stig að ég held að mjög mikill meiri hl. þjóðarinnar geti engan veginn sætt sig við að steinn verði lagður í götu þeirra framkvæmda sem Orkustofnun telur hagkvæmustu raforkuframkvæmd í landinu. Þess vegna segi ég, að menn verða að fara að hugleiða betur en áður hver það sé, sem eigi það land, eða hverjir það séu, sem eiga það land sem við búum í. Eru það tiltölulega fáir menn, sem geta gert tilkall til alls afréttarlandsins, eða þjóðin, sem í landinu býr? Ég er jafnframt þeirrar skoðunar, að hér séu í húfi svo miklir hagsmunir fyrir þjóðina í atvinnulegu tilliti og í þá veru að halda áfram á framfarabraut að þetta verði ekki liðið miklu lengur. Það er ábyggilega vaxandi skilningur fyrir þeirri skoðun og fyrir þeirri stefnu Alþfl.-manna að það þurfi hér á Alþingi að samþykkja frv. Alþfl. um þjóðareign á landi. Sá þvergirðingsháttur, sem hér er við að stríða, nær ekki nokkurri einustu átt. Hann kostar þjóðina milljónir á milljónir ofan. Ég hef áður í umr. hér á Alþingi minnt á það sem gerðist í Laxárdeilunni forðum. Ég hef minnt á að í Laxá er ódýrasti virkjunarkostur á öllu Íslandi í vatnsaflsvirkjun. Ég hef minnt á að vegna tregðu nokkurra manna varð Kröfluævintýrið til. Ef sú tregða hefði ekki verið fyrir hendi hefði Krafla aldrei orðið til og þeir milljarðar, sem þar hafa farið í súginn, hefði verið notaðir í arðbærari framkvæmdir. Ég minni á þetta vegna þess að ég er alfarið þeirrar skoðunar og ég stend í þeirri trú, að þjóðin, sem þetta land byggir, geti ekki liðið það miklu lengur að svo fáir stöðvi svo mikilvæg verkefni sem eru þjóðarheildinni nauðsynleg og koma henni til góða. Ég er þeirrar trúar, að svo fáir menn geti ekki komið í veg fyrir eðlilegar framfarir í landinu. Og ég vil segja við hv. þm. Pál Pétursson, að hann mun ekki og hans líkar geta í náinni framtíð haldið uppi því þrefi og streði sem hann hefur verið formælandi fyrir að undanförnu. Þetta gengur beint á hagsmuni hvers einasta einstaklings í þessu landi. Þess vegna munu menn af hans toga líklega verða þess valdandi að sú sátt, sem hefði þurft að komast á milli dreifbýlis og þéttbýlis, verður að engu gerð, heldur verður stofnað til stríðs.

Er herforinginn í ræðustólnum?

Það er búið að smíða skotfærin. - Herra forseti. Mér var kennt það sem skrifara í eina tíð að heldur væri óviðurkvæmilegt að úr þeim stól væru menn með frammíköll. Ég veit ekki hvort einhver þingsköp, fjalla um hegðan skrifara í þeim stól sem hann situr í, en heldur kann ég illa við að það sé kallað og einkum og sér í lagi í bakið á mér. Þá vil ég fá að fara nokkrum orðum um það frv. sem hér liggur fyrir. Ég verð að segja það strax, að ég finn til ákveðinnar vorkunnar með hæstv. iðnrh. þegar hann leggur þetta frv. fram í þeim dúr sem það er. Það er í raun og veru af sama toga og ég orðaði það á sínum tíma í umr. um orkumál hér: það er í véfréttarstíl, því miður. Mér er alveg fullljóst að hæstv. iðnrh. á í miklum brösum í þingflokki sínum. Það er ákaflega eðlilegt. Menn eru ekki sáttir við röðun á verkefnum og þess vegna grípur hann til þess ráðs að leggja frv. fram eins og það nú liggur fyrir okkur. Þetta er óskalisti. Það er engin ákvörðun tekin í þessu frv. um röðun framkvæmda og ekki heldur um framkvæmdir, einfaldlega vegna þess að í 2. gr. frv. á 2. síðu er skýrt tekið fram, og hlýtur það að hafa komið inn í frv. í umr. í ríkisstj., að ákvarðanir um framkvæmdir í virkjunarmálum, þ. á m. um framkvæmdaröð, skuli staðfestar af Alþingi. Þetta frv. tekur sem sé ekki af skarið um nokkurn skapaðan hlut. Þetta frv. er óskalisti. Þetta frv. er lagt fram til að skjóta á frest ákvarðanatöku um hvað gera skuli í orkumálunum. Ég verð að segja eins og er, að ég harma það mjög að iðnrh. skyldi ekki hafa kjark til að láta skeika að sköpuðu og setja upp eigin óskalista um framkvæmdaröðina. Hæstv. iðnrh. hefði orðið meiri maður fyrir að leggja fram þann óskalista, sem hann telur skynsamlegastan í þessum efnum, og láta slag standa, standa og falla með eigin ákvörðunum, en það hefur hann ekki gert í þessu tilviki. Ég vil líka geta þess, að þó svo að hæstv. iðnrh. hafi nú gert það sem af honum hefur verið krafist nánast í allan vetur, þá hefur hann gert það á þann hátt að ekki verður séð að það þjóni umtalsverðum tilgangi í þeirri viðleitni Alþingis og langflestra alþm. að móta atvinnumálastefnu í þessu landi að móta stefnu sem getur orðið til að fjölga atvinnutækifærum, vegna þess að hér stendur ekkert um hvað gera skuli við alla þessa raforku, ekki eitt orð, ekki eitt einasta aukatekið orð. Auðvitað hlýtur það að liggja í hlutarins eðli og hefur verið mikið rætt á þessu þingi fyrr og síðar, að áður en ákvarðanir eru teknar um stórvirkjanir þurfi að liggja fyrir hvað gera skuli við raforkuna. Það er ljóst að við þurfum eitthvað af þessara raforku til innanlandsþarfa. En hvað eigum við að gera við allt hitt? Liggja fyrir einhverjir samningar um t. d. stóriðju á Austfjörðum eða einhvers staðar annars staðar? Ónei, þeir liggja ekki fyrir. Það liggja hins vegar fyrir tillögur og frumvörp um verksmiðjur af ýmsu tagi og margar hugmyndir hafa komið fram. Ég vil benda á að líklega verður það ekki eins auðveldur leikur og margur ímyndar sér að nýta þá orku sem við erum að tala um að virkja. Það er m. a. vegna þess að þjóðir, sem framleitt hafa ýmislegt af því sem við gætum framleitt, eins og ál, eru að leita fyrir sér annars staðar þar sem bæði er að finna ódýra raforku og mun ódýrara vinnuafl en á Íslandi. Þar mætti t. d. nefna Japani, sem eru að leita fyrir sér í Indónesíu og í Afríku og víðar, hafa jafnvel í hyggju að taka upp heilar álverksmiðjur frá Japan og flytja þær til þessara landa, bjóða hagstæð lán, fá í staðinn ódýra orku og ódýrt vinnuafl. Vera kann, og það hlýtur að vera von og ósk hvers einasta manns, að okkur geti haldist vel á þessari orku þannig að hún nýtist okkur í náinni framtíð. Kannske getum við selt Færeyingum eitthvað af þessu. Það gæti verið að það hefði verið kannað, en þar væri kannske möguleiki í sambandi við Austurlandsvirkjun. Þá hefur hæstv. iðnrh. talað mjög mikið og rækilega um að þau fyrirtæki, sem hugsanlega risu í sambandi við þau orkuver sem nú eru til umr., yrðu alfarið að vera í eigu og í höndum Íslendinga. Ég verð að segja eins og er sem leikmaður í þessu máli, að ég skil ekki hvað hæstv. ráðh. er að fara, einfaldlega vegna þess að aðstæður á heimsmarkaði, á markaði þess varnings sem við kynnum að framleiða með okkar orku, eru ekki þess eðlis. Ef við eigum ekki samvinnu við erlenda aðila eigum við yfirleitt sáralitla möguleika á því að koma varningi okkar á markað. Að þessu leytinu skil ég ekki hæstv. iðnrh. - og lái mér hver sem vill. Ég vil líka geta þess, að margir þeir möguleikar, sem hér hafa komið til umr. eða hæstv. iðnrh. hefur talað um í sambandi við verksmiðjur sem gætu stuðst við þau orkuver sem hér eru nefnd, eru að margra dómi býsna hæpnir. Ég hef t, d. undir höndum álit manns á sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi sem menn hafa kannske bundið mjög miklar vonir við og treyst á að yrði okkur til mikilla hagsbóta og færði fé í þjóðarbúið. Ýmsir fróðir menn, sem um það mál hafa fjallað, telja að það sé yfirleitt ekki nokkur einasti möguleiki fyrir Íslendinga að framleiða salt á verði sem væri samkeppnisfært, það væri svo langt frá því að vera samkeppnisfært við t. d. spánskt salt að það telji nánast engar tölur. Ég er þeirrar skoðunar, að m. a. sé þarna á ferðinni mál sem þurfi að kanna miklu betur en gert hefur verið. Þetta á einnig við um fleiri mál sem hæstv. iðnrh. hefur nefnt í sinni bjartsýnisþulu um það, hvernig við eigum að leysa þau mál að nýta þá raforku sem hann ætlar að fara að virkja. En fyrst og fremst er kjarni þessa máls, sem hér er um að ræða, frv. til l. um raforkuver, sá, að þetta er ekkert frv. Þetta er plagg. Þetta er að vísu þykk bók eins og allar bækur sem koma frá iðnrn., en það er ekkert á þessu að græða - ekki nokkurn skapaðan hræranlegan hlut. Þetta er á tveimur bls. - óskalisti um það sem búið er að tala um hér á þingi í allan vetur, um þá virkjunarmöguleika sem fyrir hendi eru, sem búið er að vera að rannsaka, sem allir hafa vitað um að eru fyrir hendi. Og hvað segir svo frv.? Það segir ekki neitt, ekki nokkurn skapaðan hræranlegan hlut. Ég vil mælast til þess við hæstv. iðnrh. að hann komi hér í ræðustól á eftir og segi okkur frá því í hjartans einlægni hvað hann hyggst gera í sambandi við þessar virkjunarframkvæmdir, hvar hann ætli að byrja og hvar hann ætli að enda. Síðan vil ég fá að heyra frá honum hvernig á að greiða þessar framkvæmdir, með hvaða fjármagni, hvernig á að nýta rafmagnið, til hverra hluta á að nýta það, á hvaða hátt, hvar verksmiðjurnar eiga að rísa, í hvað þessi raforka á að fara. Þetta eru allt spurningar sem engin svör hafa fengist við, ekkert svar. Véfréttin er eftir sem áður hér, og hæstv. iðnrh. hefur ekki haft kjark og kannske ekki dug til að setja þá valkosti, sem fyrir hendi eru, upp í skynsamlega röð. Þess vegna vil ég taka undir orð hv. þm. Sverris Hermannssonar fyrr í dag, að hér sé á ferðinni næsta marklaust plagg sem engum tilgangi þjóni að reyna að keyra í gegnum þetta þing. Það þjónar nákvæmlega engum tilgangi. Þó að ég vilji ekki taka undir það að lýsa vantrausti á hæstv. iðnrh. held ég að miklu ríkari ástæða væri til að lýsa vantrausti á hæstv. ríkisstj. vegna þess að auðvitað er þetta afkvæmi hennar. Auðvitað er þetta plagg orðið til eftir mikla umræðu í ríkisstj. þar sem engir tveir menn hafa getað orðið sammála um hvernig röðin ætti að vera á þessum virkjunum. Það er nánast dapurlegt að ríkisstj. skuli krefjast þess, að þetta frv. verði samþykkt núna fyrir þinglok. Til hvers? Er það til þess að ríkisstj. geti haft umþóttunartíma í þinghléi til að geta borið undir næsta þing hver á að vera fyrsta virkjun? Er það tilgangurinn með þessu frv.? Ef svo er, þá er það lagt fram í fullkomnu tilgangsleysi og er nánast engin ástæða til að eyða orðum á þetta frv. þó svo stjórnarsinnar hafi í löngu máli í dag sagt álit sitt á frv. og raunverulega tafið mjög framgang þessa máls með umr. á þingi.



Herra forseti. Það vill svo til að ég er yfirleitt í þeirri aðstöðu að skilja mætavel að þegar líður á kvöld er það vel þegið að menn stytti mál sitt, og þá aðferð ætla ég að nota. Enn fremur taldi ég eðlilegast að tala strax, enda hafði hæstv. iðnrh. óskað eftir því að svara að loknum ræðum manna og þar sem hann var aðeins einn eftir á mælendaskrá vildi ég ekki nota aðstöðu mína til að skáka mér aftur fyrir hann, enda eðlilegast, eins og ég segi, að hann fái til þess tækifæri í lok 1. umr. að taka saman svör við því sem fram hefur komið. En ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er aðallega einhver sérkennilegasta ræða sem ég hef heyrt í samanlagðri þingtíð minni, og það er ræða hv. 12. þm. Reykv. Hún var út í gegn stórkostlegar upphrópanir um stórhuga framkvæmdir, merkustu stefnumörkun sem um getur, mikilvægustu framkvæmdir í lífi þjóðarinnar o. s. frv., o. s. frv. Mér datt helst í hug að hann hlyti að enda ræðu sína á a. m. k. ferföldu húrrahrópi. Hann þóttist vera einn læs á tölur og vændi menn æ ofan í æ um að þeir væru ekki læsir á það, sem frv. hefði inni að halda, og talaði þar náttúrlega með yfirlæti hins menntaða verkfræðings sem sér í lagi á að geta lagt rétt saman þegar um slík mál er að tefla. Hann fann út stórar tölur, en það kom að vísu engum á óvart sem hafði séð þessa frv.-ómynd. En hvers vegna hafði hann þá ekki áhrif á það að fleira væri tekið með af þessum speglasjónum? Því var ekki Austurlandsvirkjunin stóra tekin með, Jökulsá á Brú, Hafrahvammagljúfur, Jökulsá á Fjöllum, Dettifoss og Skjálfandafljót? Það hefði glatt gömul augu hv. 2. þm. norðurl. e., Stefáns Valgeirssonar. Þá hefðu komið út vænar tölur á reiknistokk verkfræðingsins og þá hefði verið hægt að halda áfram enn stærri upphrópunum um þessa stórhuga sókn - hina mestu í heimi, heyrðist mér hann helst segja. Það vill nefnilega þannig til, að fyrir lifandi löngu var á hinu háa Alþingi flutt frv. til l. um ný orkuver og þar eru þessi orkuver öll sem gefa þessa stórkostlegu útkomu í orkuvinnslu. Það eru að vísu ekki heimildarlög. Það er frv. til l. sem fyrirskipar, mælir svo fyrir að ráðist skuli í hinar þrjár stóru virkjanir, fyrir utan stækkun Hrauneyjafoss sem allir eru sammála um. Þetta eru fyrirmæli og ekki leitað eftir neinum heimildum í því sambandi. Þannig er þessi stórkostlega stefnumörkun, sem menn hafa aldrei séð þvílíka í samanlagðri kristni. Hún hafði að vísu verið lögð fram um þessar virkjanir hér á Alþingi í frv.formi. En það er eitt sem hv. 12. þm. Reykv. sniðgekk algerlega, er meginatriði málsins. Hann sniðgekk með öllu aðalinnihald í ræðu hæstv. orkuráðh. og þá stefnumörkun sem þar kom fram og öllu mali skiptir og lét eins og hann væri hinum megin á sjöstjörnunni. Það koma stórar tötur út úr þessum virkjunum, það er mikið rétt, en hvert var aðalinnihald í framsöguræðu hæstv. iðnrh. fyrir þessari frv.-ómynd? Hún var um það, sú nýbreytni sem ég kalla, hin nýja stefna hæstv. ríkisstj., að hverfa frá því að leita eftir kaupendum orkufrekum iðnaði til uppbyggingar. Þess vegna geta menn haldið áfram að raða saman möguleikum okkar, sem eru stórkostlegir í landinu, um þær virkjanir, sem hefur verið haft á orði að við getum ráðist í, og fengið út ótrúlegar tölur. En þær skipta engu máli ef við hefðum engin tök á að nýta þessa orku. Ég fann ekkert að röðun og ég fann ekkert að því sem hér er til nefnt að einu eða neinu leyti. Meginmálið, sem nú kemur fram, er að það er snúið þvert á leið frá því sem hafið var hér á sjöunda áratugnum. Mér fellur það þeim mun þyngra sem það virðist augljóst að sú stefnubreyting, fráhvarf frá stóriðjunni, muni ráða af dögum um hríð a. m. k. Fljótsdalsvirkjun, og það gefur að skilja. Hitt er svo annað mál, að mönnum hlýtur að ofhasa að heyra framsóknarmenn taka stórt upp í sig um stórvirkjanir á Íslandi ef menn minnast skrifa þeirra þegar verið var að byggja álverið á sínum tíma, - álverið sem var forsenda þess, að við gátum byggt Búrfellsvirkjun, - ef ég rifja það upp fyrir mér að sú ógæfa henti að Framsfl. komst í ríkisstj. árið 1974 með Sjálfstfl. og gerspillti þá fyrir framgangi Fljótsdalsvirkjunar á sínum tíma með því að ná samningi við þáv. hæstv. orkuráðh., núv. forsrh., um að taka sprænuvirkjunina Bessastaðaárvirkjun fyrir, en ekki Fljótsdalsvirkjunina, eins og flutt hafði verið till. um þá. Ég hefði satt að segja ekkert orðið meira hissa á því þótt hæstv. iðnrh. hefði komið með heimildarfrv. um Bessastaðaárvirkjun núna, en ekki þessi býsn hér, og hann hefði endurtekið ákvörðun sína frá því að hann hraktist frá völdum eftir 13 mánaða stjórnina um að gefa út heimildarlögin um Bessastaðaárvirkjunina, eins og frægt var. Það má ýmislegt til tína í handabakavinnu þessara hv. alþm. og hæstv. ríkisstj. Það er það sem ég hef lagt út af nær eingöngu í öllu mínu máli og mínum aðfinnslum og skiptir sköpum að horfið er frá þeirri stefnu sem ein getur fært okkur upp í hendurnar möguleikana á því að nýta alla þessa orku og fleyta okkur fram eins ört og við þurfum að gera á næstu árum til að ná fram lífsgæðunum. Á þessu veltur allt. Það mátti heyra í máli manna, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e., að það væri óskynsamlegt, eins og hann orðaði það, að fara að ráðstafa orkunni nú, orkuverð færi hækkandi. Það er alveg hárrétt. Hv. 12. þm. Reykv. minntist eitthvað á að menn yrðu líka að gá að sér því að það kynni að koma upp olía fyrir norðan. Það getur allt skeð. Það er mikið eftir. En hversu lengi ætla menn að bíða og hversu lengi ætla menn að láta þessa orku renna óbeislaða til sjávar og stilla upp slíkum spádómum út í bláinn. Sama var að heyra á hv. þm. Páli Péturssyni, hv. 1. þm. Norðurl. v., og honum gengur að vísu nokkuð annað til, stórtækt frv., en hann bað menn að flýta sér ekki um of, flas væri ekki til fagnaðar, og hann sagði að hæstv. iðnrh. hefði sem betur fer ekki kálfsótt. Það var ekkert að undra. Ég hélt að bóndinn vissi að kálfurinn fær ekki kálfsótt, heldur kýrin. Og hann til kynnti að ef það brysti í böndunum um samninga við Blöndu yrði það einhverjum vondum viðsemjendum að kenna, en ekki bændum. Það er nú að setja sig í samningastellingar, orðfæri á borð við þetta, eða hitt þó heldur. Ég ætla ekkert að ráða í hvort menn sitja á einhverjum svikráðum hver við annan innan hæstv. ríkisstj. um framkvæmd á hinum ýmsu orkuverum, það dettur mér ekki í lifandi hug, en allt er þetta með þeim hætti að ég örvænti um að mikilvægustu framfaramálin nái svo skjótum framförum sem ég tel lífsspursmál. Fyrir því er mér eins mikið niðri fyrir og raun ber vitni um. Og ég endurtek að ég tel alveg lífsnauðsyn að fá úr því skorið, hvort þessi stefna er orðin ríkisstjórnarinnar allrar og hvort þessi nýja stefna gegn stóriðju nýtur meirihlutafylgis á hinu háa Alþingi vegna þess að þá er mikið um breytt frá því sem verið hefur síðustu misserin. Ég misheyrði ekkert í ræðu hæstv. iðnrh., en hafi ég misheyrt eitthvað og misfarið með það leiðréttist það. Ég mun athuga hana enn gaumgæfilegar eftir að hún verður prentuð. En í fyrsta skipti að mínu áliti, þótt oft hnigju orð hans í þá átt að vísu, tók hann af skarið um að það stendur ekkert til að afla okkur kaupenda að orku í stórum stíl. En á þetta minntist hv. 12. þm. Reykv. alls ekki, verkfræðingurinn sjálfur. Ég endurtek það, eins og kom fram í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. og ég hafði áður getið um, að samþykki á frv. þessu út af fyrir sig skiptir ekki nokkru lifandi máli. Ríkisstj. hefur vitaskuld heimild til þess, eins og hún hefur gert, að athuga um framkvæmdir við þessar virkjanir, og það bannar henni áreiðanlega enginn að grípa til þeirra fjármuna sem þarna er lagt til. Það er margsinnis tíðkað að menn teita sér heimildanna eftir á ef þeir þurfa að nota fjármuni til gagnsamlegra hluta, enda kemur hér fram að það á að taka þetta allt fyrir í lánsfjáráætlun, þó síðar verði, og röðun og ákvarðanir að takast fyrir af hinu háa Alþingi. Allt er þetta með þeim hætti að veldur stórkostlegum vonbrigðum. Ég bendi á það upp á vinnubrögð, eftir því sem ég sé fyrir, að þetta mál muni, ef á að þrýsta því fram með miklu afli hér á hinu háa Alþingi, kosta gífurlegan tíma. Þá vil ég í allri vinsemd benda mönnum á það ítrekað að auðvitað breytir engu þó að það nái ekki samþykki nú og ekki fyrr en á haustdögum. Maður skyldi þá vona að hæstv. ríkisstj. væri búin að fá eitthvað fastar undir fætur um hvernig hún ætlar að standa að framkvæmd þessara stórmála.



Herra forseti. Það væri ástæða til að ræða þessi mál hér talsvert áfram. Ég ætla þó ekki að taka langan tíma í viðbót við framsöguræðu mína, en rétt að víkja að örfáum atriðum sem mega teljast fsp. og beint var til mín. Að ýmsu hefur verið vikið af talsmönnum ríkisstj. hér og ekki síst í skörulegri ræðu frá hv. 12. þm. Reykv., sem hæstv. forseti þessarar deildar var að finna að að hefði flutt mál sem honum líkaði ekki. Það undrar mig út af fyrir sig ekki að það félli ekki þar í frjóa jörð fremur en sá málflutningur sem ég hafði uppi er ég mælti fyrir þessu frv. Fyrir utan umr. hér í deild í dag höfum við heyrt viðhorf úr röðum stjórnarandstöðunnar einnig í ríkisfjölmiðlum og hefur það allt verið nokkuð á einn veg. Þó er það ekki einlitt. Það hafa komið fram raddir sem vekja vonir um að það megi ná þokkalegri samstöðu um afgreiðslu þessa máls. Ég minni sérstaklega á hv. 5. þm. Suðurl., sem talaði hér sem talsmaður síns flokks eða fyrstur Alþfl.-manna í umr. og gat þess sérstaklega að hann mundi greiða götu þessa máls hér í gegnum þingið. Hv. 6. þm. Norðurl. e. lofaði ekki heitum stuðningi við málið að vísu, en ég treysti því, að hann verði einnig í hópi þeirra sem vilja greiða fyrir málinu. Það var að því vikið í máli eins hv. þm. að fjölmiðlar hefðu getið um að stórtíðindi væru í vændum í sambandi við framlagningu þessa frv. Það er athugunarefni út af fyrir sig hvernig fjölmiðlar og þá ríkisfjölmiðlar eigna mönnum orð sem þeir segja ekki, enda ekki við mig rætt í þessu tilviki. Hefði út af fyrir sig verið ástæða til þess fyrir viðkomandi fjölmiðla að biðja opinberlega afsökunar á slíku. Það var aðeins gert persónulega í þessu tilviki. Mér hafði að sjálfsögðu aldrei dottið í hug að fara að lýsa þessu frv., sem hér var í vændum, sem stórtíðindum. Það verður hver og einn að meta hvað eru tíðindi og hvort þau eru stór. En í mínum huga er það býsna stórt mál að með þessu frv., sem hér er fram lagt, er mótuð um það stefna að reistar skuli í fyrsta sinn tvær stórar virkjanir utan Suðurlands, og það eru stór tíðindi fyrir fólk í þeim landshlutum og eiga ekki að vera minni tíðindi fyrir fólk á Suðurlandi, sem býr við nákvæmlega sömu áhættu og öryggisleysi af því að virkjunum hefur ekki verið dreift með skynsamlegum hætti um landið. Ég skil afar vel að hv. talsmenn stjórnarandstöðunnar gagnrýni þetta frv. og hafi margt á hornum sér í sambandi við það. Einn hv. ræðumaður hér í umr., hv. 6. þm. Reykv., tók tíma í að bera saman þau frv. sem hafa komið fram hér í sambandi við virkjunarmál. Ef menn hafa lagt við eyra hafa þeir fundið í hans ræðu að vissulega er ýmislegt keimlíkt í sambandi við hugmyndir um framkvæmdir og áherslu á framkvæmdir í virkjunarmálum í þessum frv. Ég held því að það sé ekki ástæða fyrir menn að ýkja um of það sem á milli ber þó að þetta frv., sem hér er lagt fram af ríkisstj., sé að sjálfsögðu með mun viðameiri bakgrunn en þau frv. sem stjórnarandstaðan lagði hér fram fyrr á þessum vetri til þess að sýna sinn lit, sem eðlilegt er, og var annað þeirra flutt í hv. Ed. Það hefur hins vegar komið fram hjá hv. talsmönnum stjórnarandstöðunnar allmótsagnakenndur málflutningur. Flestir vilja telja frv. gagnslítið, en aðrir telja að það sé mjög bölvað, að dráttur verði á undirbúningi og stefnumörkun þar að lútandi, og vilja gera sem minnst úr þeirri stefnumörkun sem í frv. felst. Það, sem er óráðið í þessu frv. af þeirri stefnumótun um röðun framkvæmda sem menn gjarnan vilja sjá fram úr, er hvor hinna umræddu tveggja stóru virkjana utan Suðurlands verði fyrr tekin í gagnið, og við höfum enn þá ráðrúm til að átta okkur betur á því máli og reyna að ná um það þokkalegum friði og sáttum þegar sú ákvörðun verður tekin. En það er afar þýðingarmikið - og það vænti ég að allir hv. alþm. skilji - að hægt sé að halda undirbúningi þessara mála áfram og ekki síst að hægt sé að semja við væntanlegan virkjunaraðila og hafa heimildir þar að lútandi og það liggi fyrir stefna í þeim málum. Ég vænti þess, að þeir samningar, sem gert er ráð fyrir að verði við Landsvirkjun um að hún taki að sér það verkefni að reisa og reka þessar virkjanir og annað sem þarf að taka upp í þeim efnum, mæti velvild og skilningi hjá forustu Landsvirkjunar. Ég veit að menn átta sig á því í vaxandi mæli að það er hin vænlegasta stefna að mynda hér eitt öflugt orkuöflunarfyrirtæki, þó að það eigi ekki að einoka allt, það eigi að vera hægt að reisa minni virkjanir, litlar virkjanir á annarra vegum með samkomulagi og þannig að vel fari rekstrarlega. Hv. 6. þm. Reykv. spurði sérstaklega um fyrirhugaða áfangaskiptingu Fljótsdalsvirkjunar. Ég get vísað til grg. með frv. þar sem þetta kemur fram með nokkuð skýrum hætti. Það er talið vænlegt að skipta þessari stærstu virkjun af þeim, sem hér er leitað heimilda fyrir, þannig að í fyrri áfanga, sem kallaður er, verði um 220 mw. afl og 525 gígalítra miðlun með 724 gwst. orkuforða og í síðari áfanga verði 70–75 mw. afl með 220 gígalítra miðlun og 304 gwst. orkuforða. Samanlagt er þetta orkuforði yfir 1000 gwst. Það kemur fram í þessum verkfræðilegu athugunum, að stofnkostnaðurinn við síðari áfanga hleypir heildarkostnaði mjög óverulega fram, þannig að munurinn á því að skilja þarna sundur er um 28 millj. kr. Meira er það nú ekki af heildarkostnaði upp á 1762 millj., eins og það er áætlað nú, miðað við að virkjunin væri reist í einni lotu eða svo til í samfellu. Hv. þm. úr Suðurlandskjördæmi hafa vakið athygli á því, að þeir hefðu kosið meiri áherslu á framkvæmdum á því svæði áfram. Þegar hv. þm. þessa landshluta líta á málin veit ég að þeir hafa vilja til að líta hlutlægt á þau. Þeir bera auðvitað hag sinna umbjóðenda og síns kjördæmis fyrir brjósti, eins og allir gera sem mæla fyrir fólk úr einstökum landshlutum. En þegar þeir sjá það svart á hvítu, í hve stórt er ráðist hér á næstu 4–5 árum og að það er leitað heimilda fyrir Sultartangavirkjun og það er opið í grg. frv. að sú virkjun geti einnig skarast við aðrar virkjunarframkvæmdir og falli innan þessa framkvæmdatímabils, þá trúi ég ekki öðru en þeir geti tekið undir það sanngjarna og skynsamlega sjónarmið að reistar verði í millitíðinni, áður en til þessarar virkjunar komi, virkjanir í öðrum landshlutum til þess m. a. að auka öryggi notenda á Suðurlandi og á þéttbýlissvæðinu hér syðra. Það hefur komið fram í þessari umr. frá hæstv. forseta þessarar deildar mjög fróðlegt innlegg og skemmtilegt að vanda þegar hann tekur til máls. Ég á ekki betri stundir hér á Alþingi en þegar hann mælir hnyttyrði úr stól sínum, og ekki hlýjar það mér síður að heyra hann mæla hér vel valin og skýr orð fyrir sinni stefnu úr ræðustól hv. deildar. Og þó að sumt af því rifji upp minningar frá framboðsfundum á Austurlandi og minni á það kannske, að menn eigi eftir að leiða þar einhvern tíma saman hesta sína, þá hef ég síður en svo á móti því að hann lýsi hér þeirri stefnu sem sá hluti Sjálfstfl., sem ber saman ráð sín í Valhöll, hefur sett fram og flytur nú á fundum innan sem utan Alþingis, þeir sem ötulastir eru við og duglegastir að leika þá plötu. Hv. 4. þm. Austurl. er mjög ódeigur í málflutningi og ódeigur að fylgja fram fyrirmælum í sínum flokki, grípa til vopna. Sem dæmi um það á ég eitt ágætt sýnishorn af vopnfimi hans, þegar hann þjófstartaði á sínum tíma í sambandi við leiftursóknina. Hann varð fyrstur manna til að kynna þá herfræðiáætlun í blaði sjálfstæðismanna á Austurlandi, Þingmúla, og þar var nú ekki verið neitt að skera utan af hlutunum, þar skyldi allt beinskorið inn í merg, og það liggur hér fyrir. Og sami maður vill taka stórt á í orkumálum, en þó ekki í iðnaðarmálum á vegum okkar Íslendinga, og það skil ég vel því að hann vill ekki leggja mikla fjármuni af Íslendinga hálfu í uppbyggingu iðnfyrirtækja í landinu. Sú skoðun, sem hv. 4. þm. Austurl. hefur hér flutt, er nákvæmlega sama skoðun og kemur afar skýrt fram í boðskap formanns Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv., í Morgunblaðinu 12. maí. Þar geta menn lesið sér til um málflutninginn. Ég ætla ekki að eyða tíma hv. þd. í að fara að lesa þann fróðleik sem þar stendur, en aðeins vitna þar til orða sem eru svohljóðandi, þar sem verið er að vitna til vanrækslu minnar í sambandi við iðnaðaruppbyggingu: „Sannleikurinn er sá, að það krefst útsjónarsemi og ákveðinnar sölumennsku ef við ætlum að vekja áhug manna fyrir að reisa slík fyrirtæki hér á landi og selja þeim þá orku sem við getum framleitt úr okkar orkulindum.“ Annað er í svipuðum dúr og miklar áhyggjur yfir því, að forstjóri Alusuisse, eigandi álversins í Straumsvík, muni vera eitthvað hvumpinn þessa daga og óvissa um að hægt sé að laða hann til að standa hér fyrir tvöföldun eða stækkun álverksmiðjunnar í stórum mæli, eins og æskilegt virðist talið af þessum hv. talsmönnum Sjálfstfl. Ég ætla síður en svo að hafa á móti því að stefna af þessu tagi sé framreidd hér á Alþingi, og ég held að það sé mjög gott fyrir hv. þm. og ekki síður fyrir landsmenn alla að átta sig á þeim kostum, sem hér er um að ræða, þeim stefnum sem hér er deilt um í sambandi við atvinnuuppbyggingu í landinu. Það kemur mér satt að segja á óvart þegar menn, sem ég á von á að séu varkárir í ályktunum, eins og hv. 2. þm. Suðurl., skuli vilja telja það hina einu réttu leið að ætla sér að laða útlendinga hingað til atvinnustarfsemi og atvinnuuppbyggingar í landinu. Þessir menn eru allir í sjöunda áratugnum, í viðreisnaráratugnum, með þann hugsunarhátt sem þá ríkti og leiddi til samninganna um álverið í Straumsvík á sama tíma og Íslendingar voru njörvaðir með annað stórmál, landhelgismálið, auðlindir sjávarins, af nauðungarsamningi við erlenda þjóð. Ég trúi ekki öðru en góðir menn innan Sjálfstfl., og það fleiri en eru nú innan hæstv. ríkisstj., eigi eftir að snúa frá þessari braut á svipaðan hátt og þeir áttuðu sig loksins í sambandi við landhelgismál Íslendinga. Ég vænti þess sannarlega. Og ég tók eftir því, að hv. 6. þm. Reykv. tók varfærnislega til orða í þessum efnum. Hann talaði svipað og ég geri um að það geti verið æskilegt og nauðsynlegt að eiga ákveðið samstarf við útlendinga í sambandi við markaðsfærslu afurða og fleira af því tagi svo og öflun tækniþekkingar, og hann rétt minntist á að það gæti komið til greina að þeir ættu einhverja eignaraðild að fyrirtækjum. Við höfum ekki slegið naglann fastar í Alþb. en svo, að við höfum ekki útilokað að slíkt gæti komið til greina í einhverjum tilvikum, svo að ég þykist sjá að það séu ekki allir sem hugsa með sama hætti um þessi efni innan raða stjórnarandstöðuliðs Sjálfstfl. Hv. 4. þm. Austurl., sem hefur talað hér tvisvar og sent mér ágætar kveðjur, furðaði sig mjög á framsöguræðu minni og taldi að þar væri um einhvern nýjan boðskap að ræða frá hæstv. ríkisstj. Það er nú kannske ekki hægt að lá hæstv. forseta deildarinnar þótt hann lesi ekki stjórnarsáttmálann kvölds og morgna, en hann hefði mátt glugga í hann og fskj. í þessu frv. til l. um raforkuver. Á bls. 144 í frv. er að finna kaflann um iðnaðarmál úr stjórnarsáttmála ríkisstj. og þar stendur alveg ljóslega að ríkið skuli stuðla að uppbyggingu nýiðnaðar, þ. á m. orkufreks nýiðnaðar, enda verði slíkur nýiðnaður og frekari stóriðja á vegum landsmanna sjálfra. Ég held að ég hafi nú ekki hamrað járnið fastar en þetta í minni framsöguræðu í dag, og þetta hefðu ekki átt að þykja nein stórtíðindi. En eitthvað hefur þetta komið við kvikuna hjá hv. þm., og ég vænti þess, að hann komi sinni vantrauststillögu á framfæri fyrr en seinna, ef hann ætlar sér þá ekki að láta reyna á málin síðar meir á vettvangi á Austurlandi þar sem hann telur að ég sé að fremja eitthvert pólitískt sjálfsmorð, eins og hann orðar það. Hann þarf ekki að hafa þungar áhyggjur af því. Ég vil að endingu segja að í þessu frv. er kveðið á um framkvæmdaröðun í mikilvægum atriðum og það er kveðið á um að það skuli innan skamms skorið úr um það sem á vantar. Ég vil líka taka það fram, að í sambandi við þær virkjanir, sem hér er leitað heimildar fyrir og ætlunin er að reisa á 10–15 ára tímabili, er ekki, hvorki þjóðhagslega né fyrir einstaka landshluta, allt undir því komið hver er fyrstur í röðinni. Menn mega ekki haga sér í þessum stóru málum eins og börn í leik. Menn verða að reyna að laða menn til sameiginlegra ákvarðana sem reistar séu á skynsamlegum rökum. Í grg. með þessu frv. er ráð fyrir því gert, að ákvarðanir verði byggðar á þjóðhagslegu mati og öryggi raforkukerfis okkar. Það hlýtur að vera það þýðingarmesta fyrir þjóðarheildina og alþm. verða að reyna að ná því í stórum málum að taka saman. Það er hins vegar mjög mikilvægt fyrir þjóðarheildina að koma sér upp úr því spori að virkja aðeins í einum landshluta og standa þannig að undirbúningi að menn komist ekki út úr því fari. Í því höfum við setið fastir of lengi. Við þurfum að dreifa virkjunum í landinu, við þurfum að dreifa iðnaðaruppbyggingu í krafti þessara virkjana um landið og við þurfum að dreifa áhættu sem því fylgir ef við virkjum einangrað og höfum einhliða áherslu í sambandi við atvinnuuppbyggingu okkar. Liður í þessu er að geta jafnað orkuverð í landinu, jafnað raforkuverðið. Og þó menn gangi ekki lengra en svo að jafna heildsöluverðið er það stór áfangi. Hér var talað um 25% verðmun í smásölu. Það er alveg rétt. Slíkur verðmunur er í smásölu hjá notendum víða um land, hjá viðskiptavinum Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, en það hefur þó stórlega dregið úr þessum mun s. l. tvö ár. Það er rétt að hafa það í huga líka. Það er stefnumið áfram að draga enn frekar úr honum. Við erum minnt á það, sem eðlilegt er, og eigum að fagna því, yfir hverjum auði við búum í orkulindum okkar. Það kemur fram í fskj. með þessu frv. að magn vatnsafls og jarðvarma er meira en fyrir hefur legið áður. Ef menn líta á yfirlit þar að lútandi í fskj. er það metið, að þrátt fyrir friðlýsingu Þjórsárvera og þótt það miðlunarrými verði ekki notað nema takmarkað í gegnum Kvíslaveitu þar sem 40% af rennsli Efri-Þjórsár koma að gagni, þrátt fyrir þetta þýðingarmikla verndarskref í sambandi við Þjórsárver er gert ráð fyrir tæknilega hagnýtanlegu vatnsafli upp á nær 30 þús. gwst. og að unnt eigi að vera að virkja nærri annað eins í minni virkjunum víða um landið, ef þörf verður talin á, þannig að magn þess vatnsafls, sem hagkvæmt sé að virkja í landinu, sé í raun til muna meira ef vel er athugað og samkv. því mati sem nú er að koma fram frá Orkustofnun. Hið sama gildir raunar um jarðhitann. Við Íslendingar þurfum að nýta þessar auðlindir út frá okkar forsendum. Við þurfum að hagnýta þær til þess að treysta undirstöður atvinnulífs og lífskjara í landinu. Við eigum að gera það með því að standa sjálfir fyrir því sem við ráðum við í atvinnulífi, og við ráðum við hagnýtingu þessara þátta einnig fjármagnslega, eins og skynsamlegt er talið að fara í þessi mál. Við eigum líka fólk með vaxandi þekkingu, sem fær reynslu af glímu við viðfangsefnin. Við eigum ekki að standa á stigi hálfnýlendunnar. Við eigum að standa á stigi sjálfstæðrar þjóðar í sambandi við okkar atvinnurekstur og atvinnuuppbyggingu. Að því miðar sú stefna sem hér er fram sett. Ég vænti þess að þeim fjölgi óðum sem undir hana taka.