Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gísli Jónsson) Háttv. forseti. Frv. það um atvinnubótasjóð á þskj. 38, sem hér er til umr., mun, ef að lögum verður, verða talið eitt hið merkasta mál, er fram líða stundir. Þykir mér því rétt að fara nokkrum orðum um frv. og þann undirbúning, sem málið hefur fengið áður. Hinn 4. febr. 1953 var samþ. á Alþ. þáltill. um undirbúning heildaráætlunar í þeim tilgangi að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Þáv. hæstv. atvmrh. fól tveimur alþm. að vinna að undirbúningi þessara mála. Söfnuðu þeir margvíslegum skýrslum og upplýsingum frá öllum hreppum landsins, svo og till. frá forráðamönnum í héruðunum. Er í þeim skýrslum að finna mikinn fróðleik um þessi mál öll. Hinn 11. maí 1955 samþ. Alþ. þáltill. um ráðstafanir til atvinnuaukningar. Þar sem sú þáltill. fjallaði um hliðstætt efni, var sömu þm. falið einnig að vinna að undirbúningi þeirra mála. Árið 1955 höfðu hinir kjörnu alþm. lokið þessu starfi sínu og sendu þáv. hæstv. ríkisstj. uppkast að frv. um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Var frv. borið fram af þáv. hæstv. ríkisstj. sem stjfrv. Var í því frv. lagt til, að stofnaður yrði jafnvægissjóður, er hefði það verkefni með höndum að veita lán til framkvæmda, sem að dómi sjóðsstjórnarinnar væru til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þ. á m. til kaupa á atvinnutækjum, svo sem skipum og vélum o. fi. Skyldi ríkissjóður leggja fram árlega 5 millj. kr. til jafnvægissjóðs, en auk þess skyldu honum afhent ákveðin verðbréf, er eigi hefðu verið greidd ríkissjóði á tilsettum gjalddögum. Frv. þetta náði ekki fram að ganga á þinginu 1955–56, eins og þó hafði verið til ætlazt. Á hverju þingi síðan hefur frv. verið endurflutt, að vísu nokkuð breytt, en að meginefni til í samræmi við frv. frá 1955, en jafnan hefur málið dagað uppi og ekki fengið afgreiðslu. Á s.l. Alþ. var samþ. þáltill. um þetta mál, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir næsta Alþingi frv. til l. um ráðstafanir til framleiðsluaukningar og jafnvægi í byggð landsins, m.a. með stofnun jafnvægissjóðs, ásamt ákvæðum um framlög í því skyni og úthlutun þess fjár. Skal tilgangur þessarar löggjafar fyrst og fremst vera sá að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu.“ Á grundvelli þessarar ályktunar hefur hæstv. ríkisstj. látið semja frv. það, sem hér liggur fyrir, og síðan borið það fram í því formi, sem það er á þskj. 38. Fjhn. ræddi málið á nokkrum fundum. Hefur frv. verið borið saman við ákvæði fyrri frv. um sama mál og einnig þáltill. frá 29. marz 1961, er ég þegar hef lesið, og sýnast öll meginatriðin vera tekin upp í frv. Komu fram um það óskir í n. að taka upp í frv. skýrari ákvæði um aðalhlutverk sjóðsins en par er gert, einkum hvað snertir það verkefni, sem lýtur að því að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Miðar brtt. sú, sem n. ber fram á þskj. 320 og er sammála um að samþykkt verði, að því að mæta bessum óskum nm. Þá komu einnig fram í n. óskir um það að hækka hið árlega framlag ríkissjóðs, en um þá till. varð ekki samkomulag, og þess vegna er ekki borin fram nein sérstök till. um það at n. hálfu. Skal ég fara hér nokkrum orðum um frv. og greinar þess. Skv. 1. gr. frv. skal stofna atvinnubótasjóð, er verði eign ríkisins. Hlutverk sjóðsins skal vera að veita lán eða styrk til að auka framleiðslu á þeim stöðum í landinu, þar sem þörfin er brýnust, og stuðla þannig að aukinni atvinnu og jafnvægi í byggð landsins - sbr. þó brtt. á þskj. 320 - og að veita lán til að stuðla að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu. Að jafnaði skulu lán eða styrkir, sem veittir eru úr sjóðnum til þess að auka framleiðslu í landinu, þar sem þörfin er mest, og stuðla þannig að jafnvægi í byggð landsins, ganga fyrir lánum til annarra framkvæmda, svo skulu og lán eða styrkir til atvinnuaukningar á stöðum, sem við atvinnuleysi búa, ganga fyrir lánum eða styrkjum til þeirra staða, sem að þessu leyti eru betur settir. Þetta er meginverkefni atvinnubótasjóðs. Vil ég í þessu sambandi leyfa mér að benda á, að hér er um svo skýr ákvæði að ræða, að ekki sýnist þörf á því að skilgreina það nánar. Með því sýnast öll ákvæði í fyrri frv. og í þáltill. frá síðasta Alþ. vera tekin upp í frv. í meginatriðum. Stjórn sjóðsins, sem sett hefur verið á stofn til þess að sinna jafnvíðtækum verkefnum, verður að sjálfsögðu að hafa nokkuð frjálsar hendur um það, hvaða verkefni hún vill eða telur vera mesta þörf á að leysa á hverjum tíma til þess að bæta hag þeirra byggða, sem við erfiðasta aðstöðu búa, og má ekki sníða henni of þröngan stakk í því efni, enda munu þeir menn, sem til þess verða kjörnir af Alþ., skjótt fá á því fullan skilning, hvar skórinn kreppir mest að, er þeir hafa fengið tækifæri til þess að kynna sér málið, eins og það blasir við á hverjum tíma. Gefst þeim þá og tími til þess að óska breytinga á lögunum, ef það sýnir sig, að þess sé þörf til umbóta, til þess að ná þeim megintilgangi að auka framleiðslu í þeim landshlutum, þar sem atvinnuleysi er mest, og viðhalda þannig jafnvægi í byggð landsins, en það hvort tveggja er höfuðverkefni sjóðsins. Eins og sést af grg. frv. hefur rúml. hundrað millj. kr. verið varið til atvinnuaukningar í landinu á árunum 1951–61. Mest af þessum upphæðum hefur verið veitt sem lán, og um sum þeirra hefur tæplega verið svo bundið, að telja megi, að þau séu gulltryggð. Jafnvel hefur sú skoðun skotið upp kolli, að þessi lán ætti ekki og þyrfti ekki að endurgreiða. Slíka hugsun þarf og á að kveða niður. Þessar kröfur allar er ætlazt til að sjóðurinn fái framseldar. Er það framlag ríkissjóðs til hans auk þeirra 10 millj., sem honum eru ætlaðar í fjárlögum árlega í næstu 10 ár. Það verður engu um það spáð, hve mikið af þessum upphæðum má reikna með að fáist endurgreitt, og verður sjálfsagt eitt af fyrstu verkefnum sjóðsstjórnarinnar að kanna það og semja um öruggar endurgreiðslur við viðkomandi skuldunauta, eftir að lögin öðlast gildi. En þegar það er haft í huga, að þetta fé allt á að nota á ný og verður notað á ný, jafnóðum og það er innheimt, til þess að bæta úr atvinnuleysinu og auka framleiðsluna í landinu og bæta þar með kjör fólksins, má gera ráð fyrir því, að skoðun manna breytist almennt um endurgreiðsluskyldu á þessu fé frá því, sem nú er. Tekjur sjóðsins árlega ættu því að verða verulega meiri en þær 10 millj. kr., sem fram skal leggja til sjóðsins árlega úr ríkissjóði, og hann þá jafnframt hafa möguleika til þess að auka lán og aðstoð meira en verið hefur, þegar fram líða stundir. Ég skal ekki ræða hér sérstaklega aðrar greinar frv., þær skýra sig að mestu leyti sjálfar. Hins vegar vil ég, áður en ég lýk máli mínu, benda á eftirfarandi staðreyndir: Íslendingar eru síður en svo eina þjóðin, sem á við þann vanda að stríða, sem samfara er flótta frá strjálbýlli byggðum til fjölbýlisins. Það er vandamál flestra þjóða og fer vaxandi. Í vaxandi mæli eru tugþúsundir ha. af ræktuðum löndum teknir undir byggingar ýmissa mannvirkja í allri Evrópu og það í svo ríkum mæli, að mörg lönd, sem áður lifðu að mestu á landbúnaði og landbúnaðarframleiðslu, hverfa nú meira og meira frá þeim atvinnuvegi vegna minnkandi ræktunarskilyrða og yfir í stóriðju. Eru öll merki þess á lofti, að þessi lönd kalli í vaxandi mæli á landbúnaðarvörur frá öðrum löndum, sem enn eiga nóg svæði óræktuð og nóg svæði í óbyggðum. Með þeim samgöngubótum, sem orðið hafa á milli landa, og samvinnu um skipulagningu á framleiðslu til fæðu hins vaxandi fólksfjölda, skyldu þjóðirnar ekki loka augunum fyrir því og þeim framtíðarmöguleikum, sem felast í íslenzkri mold í þeim byggðum, sem auðnin enn þá ógnar. Sú stund er ef til vill ekki svo langt undan, að þangað verður leitað til þess að fullnægja eftirspurn eftir afurðum frá nágrannaþjóðum vorum. Þótt flótti frá afurðaframleiðslunni sé jafnan þjóðarböl, þá skapar þó flóttinn til þéttbýlisins engu minni vandræði, einkum ef hann er óeðlilega ör. Fyrir hverja fimm manna fjölskyldu, sem yfirgefur jarðir og hús, sem þá oft verða verðlítil eða verðlaus, verður að byggja upp og fjárfesta í fjölbýlinu fyrir 1 millj. kr. með núverandi verðlagi. Það eitt er nægilegt til umhugsunar fyrir þá menn, sem með þessi mál fara, ef ekki er hægt að hafa eðlilegar hömlur á tilflutningi fólksins og gera því kleift að vinna og dvelja við mannskemmandi kjör, þar sem það oft - og miklu oftar - kýs sér að starfa og eyða ævi sinni, ef því væri það mögulegt. Um ýmsan annan vanda, sem skapast við röskun jafnvægis í byggð landsins, er öllum ljóst, bæði hvað snertir félagsmál, lögreglumál og geðvernd, og skal það ekki rakið hér, þótt um þau atriði mætti segja margt. Eitt af þeim verkefnum, sem stjórn atvinnubótasjóðsins fær að sinna, er að kynna sér gaumgæfilega þá staði í landinu, sem fólkið flýr frá, en hafa þó öll skilyrði til þess að búa því ákjósanlegust lífskjör, ef nauðsynlegar umbætur eru látnar í té. Ég hef af eigin raun kynnzt því á ferðum mínum um Vestfjarðakjördæmi, að víða hafa menn þar á síðustu árum haft meðaltekjur á ári frá 90–130 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu, og þó ógnar sú hætta þessu fólki að verða að flýja hérað sitt og leita í þéttbýlið, þar sem tekjurnar eru ekki hærri, en þægindi og öryggi meira. Slíkt verður að stöðva, og það á að vera verkefni atvinnubótasjóðs að vinna að því með skipulögðum aðferðum. En ég hef auk þess séð marga aðra staði, sem bjóða upp á frá náttúrunnar hendi engu lakari aðstöðu, þar sem skapa má hin æskilegustu skilyrði ágætrar afkomu, en auðnin ein ógnar Þeim, ef ekkert er að gert. Fyrir þessu má ekki heldur loka augum. Ég hef ekki minnzt á þessa staði fyrir það eitt, að ég er hér á Alþ. fulltrúi þess fólks, sem þar býr, heldur vegna hins, að ég er þar kunnugastur staðháttum og kunnugri þar staðháttum en í öðrum héruðum. En ég veit með vissu, að sama má segja um marga aðra staði á landinu og þó einkum á Norður- og Austurlandi. Mér er það fyllilega ljóst, að allir íbúar landsins gætu flutzt til þéttbýlli héraðanna og lifað þar við ágæt kjör. En mundi svipur lands og þjóðar verða heilsteyptari og betri, ef horfið yrði að því ráði? Ég fullyrði, að þá mundum við á skömmum tíma sakna sárt margs af því bezta, sem lifir með þjóð vorri og er meginþáttur í menningu hennar. Vil ég mega vænta þess, að hv. þm. fallist á að samþykkja frv. með þeirri breytingu, sem nefndin leggur til á þskj. 320, og það verði síðan lögfest þannig á þessu þingi. Ég vil leyfa mér að benda á, að nauðsynlegt verður, að hv. fjhn. athugi nokkuð frv. fyrir 3. umr. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að fresta þessari umr. af þeim ástæðum, því að það mun vera óhjákvæmilegt að setja inn í frv. ákvæði til bráðabirgða eitthvað á þessa leið: „Við gildistöku laga þessara skal í fyrsta sinn kjósa stjórn atvinnubótasjóðs. Kjörtímabil hennar er þar til ný stjórn er kjörin á fyrsta þingi eftir næstu almennar kosningar.“ Veit ég, að hv. form. mun taka það til athugunar, áður en málið fer héðan úr deildinni. Ég skal ekki á þessu stigi ræða þær brtt., sem fram hafa komið. Þær eru í fullu samræmi við þær óskir, sem bornar voru fram við umr. í d. Mér þætti ekki óeðlilegt, að þeir, sem mæla fyrir þeim og flytja þær, taki þær aftur til 3. umr., ef nefndin vildi líta á þær. Annars er það mín skoðun, að flest það, sem kemur fram í brtt., sé tryggt í frv., eins og það er núna, eins og ég hef þegar skýrt frá.



Herra forseti. Ég hef ásamt öðrum nefndarmönnum í fjhn. skrifað undir nál. á þskj. 320, þar sem mælt er með því, að frv. þetta verði samþ. En eins og tekið er fram í nál., hef ég talið rétt, að Það kæmi enn skýrar fram í sjálfu frv. en nú er, hver megintilgangur laganna er, og enn fremur tel ég nauðsynlegt að hækka hið árlega framlag til sjóðsins. Flyt ég brtt. um þessi atriði á þskj. 328. Um mörg undanfarin ár hefur ríkið lagt fram svonefnt atvinnuaukningarfé til eflingar atvinnulífi, þar sem þörfin var brýnust. Aðallega hefur þetta fé verið lagt fram sem lán út á síðari veðrétt í skipum, fiskvinnslustöðvum og öðrum atvinnutækjum. Það hefur verið þannig, að uppbyggingarþörfin í einstökum byggðartögum, einkum sjávarþorpum, hefur verið miklu meiri en getan til að standa straum af framkvæmdunum. Því hefur þótt óhjákvæmilegt, að það opinbera veitti aðstoð með þessum hætti, og hefur verið gert. Í grg., sem frv. fylgir, er birt yfirlit um það, hvað ríkið hefur lagt fram mikið fé til atvinnuaukningar á árunum 1951–1961, að báðum meðtöldum. Í þeirri skýrslu sést, að mest var þetta framlag árið 1957. Þá var það nokkuð yfir 15 millj. kr. Næstu þrjú árin var það 131/2 millj. og 14 rúmlega, en 1961 var þetta fært niður í rösklega 10 millj., og á fjárlögum ársins, sem nú er að líða, mun vera gert ráð fyrir 10 millj. kr. framlagi í þessu skyni. Það er enginn vafi á því, að það hefur orðið mjög mikið gagn að þessum framlögum frá því opinbera. Þau hafa átt mikinn þátt í því að auka framleiðslu og tryggja áframhaldandi atvinnurekstur í byggðarlögum, sem að öðrum kosti var hætta á að legðist niður. En á það er að líta, að síðustu árin hefur framkvæmdakostnaður allur hækkað ákaflega mikið. Eins og ég gat um áðan og fram kemur í grg. með frv., voru lagðar fram rúmar 15 millj. kr. til atvinnuaukningar árið 1957. Hækkun á framkvæmdakostnaði hefur orðið svo mikil síðan, að telja má, að ekki mundi vera hægt að komast af með minna en 25 millj. nú til þess að kaupa fyrir jafnmikið af atvinnutækjum og hægt var að fá fyrir 15 millj. fyrir fimm árum. Ég hef því leyft mér að leggja til í brtt. á þskj. 328, að framlagið til sjóðsins verði aukið verulega. Ég geri þar tillögu um, að það verði þó ekki nema 10 millj. á þessu ári, vegna þess að sú upphæð var tekin á fjárlögin, þegar þau voru afgreidd í vetur. En síðan legg ég til, að ríkið leggi fram til sjóðsins 25 millj. ár hvert, næstu 9 ár Þar á eftir. Yrði þetta samþykkt, mundi framlagið úr ríkissjóði á næstu tíu árum verða samtals 235 millj. í staðinn fyrir 100 millj., sem lagt er til í frv. Aðalverkefni Þessa sjóðs á að vera það, að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og þetta tel ég að þurfi að koma skýrt fram í lögunum. Brtt. þær, sem ég flyt um breytingu á nafni sjóðsins, eru í samræmi við þessa skoðun. Þetta á að vera höfuðhlutverk sjóðsins. Ef fyrir kemur atvinnuleysi vissa tíma á fjölbyggðum stöðum, þar sem annars er mikill atvinnurekstur og mikið af atvinnutækjum, þá er það vandamál að sjálfsögðu, sem þarf að leysa, en það á ekki að vera verkefni þessa sjóðs. Hann á fyrst og fremst að gegna öðru hlutverki. Og benda má á það, eins og reyndar var gert af hv. frsm. fjhn., að þessi skoðun kemur glöggt fram í þeirri þáltill., sem samþykkt var á síðasta þingi, því að í henni segir, að ráðstafanir eigi að gera til framleiðsluaukningar og jafnvægis í byggð landsins, m.a. með stofnun jafnvægissjóðs, ásamt ákvæði um framlög í því skyni og úthlutun þess fjár, og í ályktuninni er sagt, að tilgangur þessarar löggjafar skuli fyrst og fremst vera sá að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu. Þessu var lýst af hv. frsm., og ég heyrði það á hans ræóu, enda var það kunnugt áður, að honum er það mjög ljóst, hver aðaltilgangurinn á að vera með Þessum lögum, sem hér er stofnað til. Ég hef þó, eins og áður segir, viljað gera þetta enn ákveðnara í lögunum, m.a. með því að breyta nafninu á sjóðnum, að í stað þess að nefna hann atvinnubótasjóð, þá verði hann nefndur jafnvægis- og framleiðsluaukningarsjóður. Þetta tel ég í fullu samræmi við þann vilja Alþ., sem kom fram á síðasta þingi, þegar samþykkt var ályktun um að undirbúa þessa löggjöf.

Gísli Guðmundsson Hæstv. forseti. Ég man nú ekki með vissu, hvenær það frv., sem hér liggur fyrir, var til 1. umr. í hv. deild, en það er orðið langt síðan. Það er nú upplýst hér af hv. 1. þm. Norðurl. v., að það hafi verið í október, sem málið var til 1. umr. Síðan þá hefur þingnefnd, hv. fjhn. þessarar d., haft frv. til meðferðar. Og ég er ekki að átelja það, þó að n. hafi ekki afgr. frv. fyrr, síður en svo, því að það, sem mestu máli skiptir í því sambandi, er ekki það, hve langan tíma meðferð máls í n. tekur, ef hann verður ekki svo langur, að afgreiðsla reynist ekki möguleg á því þingi, sem um er að ræða, heldur hitt, hvaða starf n. leysir af hendi og hvað hún leggur til. Ég talaði nokkur orð við 1. umr. þessa máls og skal ekki endurtaka það nú, sem ég sagði þá. Ég mælti þau orð, sem ég mælti þá, í þeirri von, að n. tæki til athugunar það, sem þar kom fram. En ég verð nú að segja það, að ég hefði kosið, að af starfi nefndarinnar hefði orðið, ef ég svo mætti orða það, meiri árangur en sá, sem fram kemur í því stutta nál. á Þskj. 320 og brtt., sem þar er prentuð. En ég vil þó taka undir það, að sú brtt., sem frá nefndinni kemur, er mjög til bóta og ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. með henni. Meiri umbætur á frv. felast þó í þeirri breyt., sem einn nm., hv. 1. þm. Norðurl. v., hefur flutt á þskj. 328 og hann nú hefur gert grein fyrir. Það er sérstaklega tillaga hans um hækkun framlagsins úr ríkissjóði, sem mundi gera það að verkum, ef samþykkt yrði, að málið breytti mjög um svip frá því, sem það er nú. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við frv. á þskj. 327. Sú brtt. er við 1. gr. frv. í þeirri gr. segir svo, að hlutverk sjóðsins, sem frv. fjallar um, skuli vera að veita lán til þess að stuðla að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu. Þetta er í b-lið gr. til viðbótar því, sem áður er sagt í a-lið. Ég hef leyft mér að leggja til, að aftan við þennan lið komið „og Þá fyrst og fremst í þeim landshlutum, þar sem íbúum hefur fækkað undanfarið eða íbúafjölgun verið minni en sem svarar íbúafjölgun landsins í heild.“ Ef þessi brtt. mín væri samþ., mundi þessi tölul. hljóða svo: „Að veita lán til þess að stuðla að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu, og þá fyrst og fremst í þeim landshlutum, þar sem íbúum hefur fækkað undanfarið eða íbúafjölgun verið minni en sem svarar íbúafjölgun landsins í heild.“ Ég vil nú leyfa mér að skýra nokkru nánar, við hvað hér er átt og hvað í þessari brtt. felst. Síðustu tvo áratugina hefur íslenzka þjóðin stækkað mjög ört. Árleg fólksfjölgun í landinu hefur verið um og yfir 2% - eða meiri en í flestum öðrum þjóðlöndum, þar sem glögg manntöl liggja fyrir. En á þessum tíma hefur verið mjög mikill flutningur fólks milli landshluta. Víða hefur fólkstalan beinlínis lækkað á þessum tíma, þó að þjóðinni í heild hafi fjölgað ört, og annars staðar lækkað hlutfallslega, þ.e.a.s. fjölgunin hefur orðið minni og sums staðar miklu minni en íbúafjölgun landsins í heild. Sem dæmi um þessa hlutfallslegu fólksfækkun, sem ég nú nefndi, má t.d. nefna höfuðstað Norðurlands, Akureyri. Menn kynnu að vísu að ætla, að þar væri ekki um fækkun af neinu tagi að ræða, en vissulega er það þó svo. Þar er um hlutfallslega fólksfækkun að ræða, þrátt fyrir það að alltaf sé nokkur innflutningur í bæinn. Á Akureyri hefði fólksfjölgunin samkvæmt meðalfjölgun þjóðarinnar átt að vera a.m.k. 170 manns ár hvert nú undanfarið, þó að ekki sé gert ráð fyrir neinum innflutningi umfram útflutning úr öðrum byggðarlögum. En ég hef athugað það samkvæmt skýrslum, að meðalfólksfjölgun á Akureyri á árunum 1956–60 var ekki nema rúmlega 140 að meðaltali, þannig að þarna er - í sjálfum höfuðstað Norðurlands, sem er þó það fjölmennur sem hann er og þar sem þó sýnilega á sér stað nokkur innflutningur - um hlutfallslega fólksfækkun að ræða á þessum fimm árum, miðað við fjölgun þjóðarinnar í heild. Fjölgunin á Akureyri hefur ekki náð því, sem fjölgun þjóðarinnar nær á þessum tíma ár hvert að meðaltali. Og á ýmsum öðrum stöðum er svipaða sögu að segja, en þó miklu víðar hina söguna, að þar er beinlínis um fólksfækkun að ræða í tölum. En á litlu landssvæði hér við suðausturhorn Faxaflóa, upp frá svo sem 10–20 km beinni strandlengju, hefur íbúatalan hins vegar hækkað óðfluga á þessum tveimur áratugum. Á þessu svæði, sem hagfróðir menn eru farnir að nefna á prenti Stór-Reykjavík, voru 43 þús. manna árið 1940 samkv. manntali, en í des. 1960 88 þús. manna. Fjölgunin á 20 árum er úr 43 þús. upp í 88 þús. manna. Þetta er meira en 100% fjölgun á þessu litla svæði á 20 árum. Þá að ánægjulegt sé að sjá þær miklu framkvæmdir, sem orðið hafa á þessu litla svæði á þessum tíma, og þó að allir eigi að geta verið sammála um það að stuðla að velferð þessarar nýju borgarbyggðar, þá er samt þróun eins og þessi ekki heppileg, hvorki fyrir Stór-Reykjavík sjálfa né þjóðina í heild. Hún skapar erfið og næstum óleysanleg viðfangsefni fyrir þessa fjölmennu borgarbyggð, samfara töluverðri áhættu í atvinnumálum fólksins, sem þar á heima og þangað flyzt. Og hún veldur hnignun annarra byggða landsins, ef ekki verður hér breyting á. Það er auðveit að halda áfram að reikna þetta dæmi frá síðustu 20 árum, því að ef gert er ráð fyrir sömu þróun, t.d. næstu 20 eða tvisvar sinnum 20 ár, ef á hverjum tveimur áratugum verður rúmlega 100% fjölgun, þá yrðu um aldamótin, næstu aldamót, eftir 40 ár, a.m.k. 360 þús. manna í Stór-Reykjavík, en í öllum öðrum byggðum landsins samtals 30 þús. manna, miðað við ca. 2% árlega þjóðarfjölgun. Í öllum öðrum hlutum landsins yrðu ca. 30 þús. manna og þar af væntanlega bróðurparturinn hérna sunnar á Reykjanesi, í verstöðvunum þar, og norðan við flóann, þar sem nú er blómleg byggð. Ég veit ekki, hvort menn almennt hugleiða þessa þróun. Þetta er að vísu ekki nákvæmt reiknað, en það virðist vera nærri lagi, þegar reiknað er með 2% fólksfjölgun, - hún er lítils háttar meiri, - en tilfærslan, sem hér er verið að sýna, er áreiðanlega ekki minni en hér er gert ráð fyrir í útreikningnum. Ég held nú, að hv. alþm. ættu að gefa alvarlegan gaum að þessari framtíðarmynd af byggð Íslendinga í landi sínu. Og ég held raunar, að þeir reynist ekki mjög margir, sem óska þess, að sú mynd verði að veruleika, og Reykvíkingar og nágrannar þeirra óska þess líklega ekkert frekar en aðrir. Þetta er sameiginlegt vandamál okkar allra, sem eigum þetta land og kærum okkur ekki um, að annarra þjóða menn fari að byggja það með okkur. Spurningin er þá: Hvernig á að fara að því að sjá um, að landið haldist í byggð og þessi þróun eigi sér ekki stað, sem hefur átt sér stað undanfarandi áratugi og útlit er fyrir að eigi sér stað? Hvernig á að stuðla að því, sem kallað er jafnvægi í byggð landsins? Frumskilyrði til þess, að byggð haldist og íbúatala aukist hvar sem er á landinu, er auðvitað efling og aukning atvinnuveganna á hverjum stað, aukið fjármagn, fleiri atvinnutæki eða framkvæmdir, sem styðja atvinnulifið, meiri framleiðsla til sjávar og sveita. Þetta skildu Norðmenn, þegar þeir gerðu Norður-Noregs-áætlun sína rétt eftir 1950. Ég vék nokkuð að þeirri áætlun við 1. umr. þessa máls og skýrði hér frá ýmsum atriðum í sambandi við hana. Og þetta er hugsunin á bak við það, sem talað hefur verið um og stundum framkvæmt til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Að mínum dómi er hér um að ræða stærsta viðfangsefni þjóðarinnar um þessar mundir og á næstu áratugum. Og margt af því, sem við erum að fást við, þrátta um hér á Alþ. og á ýmsum öðrum vettvangi, eru hreinir smámunir í samanburði við þetta aðkallandi viðfangsefni, sem getur varðað tilveru þjóðarinnar og sjálfstæði. Og ei menn bera ekki gæfu til samþykkis um það, sem í þessu sambandi þarf að gera á komandi árum, þá er hér mál, sem vissulega er þess virði, að fyrir því sé barizt og menn helgi því krafta sína. Það virðist kannske sumum álíka fjarlægt nú að tryggja eðlilegan vöxt landsbyggðarinnar, eins og það sýndist fjarlægt í lok þjóðfundarins 1851, að íslendingar fengju stjórnarskrá. Hér er líka um sjálfstæðismál að ræða, og hér má ekki liggja á liði sínu, ef duga skal. Þess vegna þykir mér, eins og ég sagði við 1. umr., og jafnvel eftir þær umbætur, sem hafa verið gerðar eða er verið að gera af hv. fjhn., þetta frv., sem hér liggur fyrir, allt of smátt í sniðum og að sumu leyti ekki rétt sniðið heldur, og veik hv. 1. þm. Norðurl. v. nokkuð að því vansniði, sem á frv. er. Skal ég ekki fara fleiri orðum um það. Það er samt fram komið nú með alllöngum aðdraganda, sem hv. frsm. lýsti m.a. í sinni ræðu áðan, en hann hefur alltaf verið áhugasamur um þessi mál, þó að hann sé nú frsm. þessa frv. Það er fram komið vegna skilnings, sem víða hefur verið fyrir hendi á kjarna málsins, en er þó, eins og einnig hefur verið áður vikið að í umr. um þetta mál, að sumu leyti afturför frá atvinnuaukningarfénu, sem úthlutað hefur verið í 10 ár og komst um skeið upp í 15 millj, kr., eins og lesa má í grg. frv. Og ég hygg einnig, að þetta frv. sé frekar en hitt afturför frá því frv., sem þeir tveir alþm., sem frsm. nefndi áðan, sömdu árið 1956, ef vel er að gáð. Ég hygg, að þetta frv. sé afturför frá því frv., þó að síðan sé langur tími liðinn og maður skyldi ætla, að málinu hefði aukizt fylgi og þeirri hugsun, sem í því felst, hafi vaxið fiskur um hrygg á þessum tíma. En auðvitað á mergur þessa máls að vera sá að koma upp öflugri stofnun til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með dreifingu fjármagns og áætlunargerð nokkuð hliðstætt því, sem Norðmenn hafa gert og gera enn í sínu landi. Og það má geta þess í því sambandi, að núna eftir að N.- Noregs-áætluninni svokölluðu er lokið á árinu sem leið, að ég ætla, eða í árslok 1960, ég man ekki, hvort heldur var, þá hafa þeir sett nýja löggjöf og raunar verið gerð ný áætlun um jafnvægi í byggð Noregs, sem er á breiðari grundvelli en N.- Noregs-áætlunin sjálf var. Og mér finnst, að hæstv. ríkisstj., sem hefur gert töluvert að því að fá norska menn til þess að vinna fyrir sig verk, ætti að gefa gaum að því, sem Norðmenn hafa hafzt að í þessum málum undanfarinn áratug, þeirri starfsemi, sem hófst upp úr 1950 í N.- Noregi og haldið er áfram síðan, og íhuga hvílíkt fjármagn það er, sem búið er að veita inn í N.- Noreg samkv. þessari áætlun. N.- Noregur er landssvæði, sem er kannske álíka stórt og Ísland, og íbúatala þar er að vísu hærri en á Íslandi, en þó hins vegar ekki hærri en svo, að það eru mjög sambærileg þau viðfangsefni, sem þar er um að ræða og hér, og þær fjárupphæðir, sem þar hafa verið veittar í jafnvægi í byggð landsins, og þær fjárupphæðir, sem talað er um að veita samkv. þessu frv. En hvað sem því líður, hvað sem aðrar þjóðir gera, þá á okkur að geta verið ljóst okkar eigið viðfangsefni. Og til þess að eitthvað miði áfram í þessa átt, þarf þetta ríkisframlag samkv. frv. áreiðanlega mjög að hækka, og ég held, að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi farið tiltölulega hóflega í sinni brtt. um það efni. B-lið 1. gr. vil ég láta breyta, eins og lagt er til í brtt., sem ég hef áður nefnt, á þskj. 327. Mér finnst, að hér eigi að koma hreint fram og ekki vera með óþarflega loðið orðalag, - koma hreint fram, þannig að það a.m.k. gleymist ekki, að hér sé um jafnvægissjóð að ræða. Það mundu menn a.m.k. í fyrra, þegar þáltill. var afgr., að þetta átti að vera jafnvægissjóður, og þess vegna er eðlilegt, að liðurinn sé svona orðaður, að sjóðurinn eigi að veita lán til að stuðla að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu, sérstaklega eða fyrst og fremst í þeim landshlutum, þar sem íbúum hefur fækkað undanfarið eða íbúafjölgun verið minni en sem svarar íbúafjölgun landsins í heild, eins og ég hef leyft mér að orða það atriði. Annaðhvort vilja menn eða vilja ekki nota þessa fyrirhuguðu stofnun til þess að reyna að leysa úr þeim vanda, sem hér hefur verið gerður að umtalsefni. Og menn mega ekki gleyma því í þessu sambandi, að til eru aðrar lánsstofnanir, sem halda áfram að gegna sínu hlutverki, og hugsanlegt, að þær geti gert það í ríkara mæli en nú er. Hvers vegna þá að vera að gefa það í skyn, að þessi stofnun, sem á að vera stofnuð sérstaklega til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, eigi e.t.v. að hafa eitthvert annað hlutverk líka? Hvers vegna endilega að seilast eftir lambi hins fátæka manns í þessu efni? Eða dettur mönnum í hug að nota líka þetta fé, ef svo ber undir, til þess að hjálpa til að efla þá fólksflutninga enn og þá háskalegu þróun, sem ég hef nefnt, og þá landeyðingu, sem virðist vofa yfir eftir nokkra áratugi, ef svo heldur fram sem horfir? Ég vona, að svo sé ekki. Hér er í b-lið 1. gr. frv. talað um hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða - að veita lán til að stuðla að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu. En um allt Ísland, a.m.k. hinn byggða hluta þess, eru góð framleiðsluskilyrði frá náttúrunnar hendi, í hverri sýslu og í hverri höfn, framleiðsluskilyrði á ýmsum sviðum, sum að einhverju leyti notuð, sum, sem aldrei hafa verið notuð, framleiðsluskilyrði, sem á þessari miklu tækniöld þættu góð í hverju því landi, sem ekki telst vanþróað. Það er fólksins, sem landið byggir, eða samfélagsins að nota þessi skilyrði eins og þjóð, sem vill eiga land sitt og helga sér eignarréttinn með byggð, en ekki eins og farandþjóð, sem safnast saman í einn tjaldstað og fer þaðan til fanga, - nota þau, þessi framleiðsluskilyrði, þar sem þau eru, og tengja örlög sín við landið, sem skóp hana. Það er sitt hvað, þó að íslendingar vilji eiga myndarlega höfuðborg sem hæfilega miðstöð nýmenningar og gróandi þjóðlífs, og það viljum við öll, eða gera Ísland að borgríki á einu útnesi, svo að notað sé orðalag Landnámabókar. Slíkt ríki fær ekki staðizt fremur en önnur af því tagi fyrr á tímum, og þarf ekki um það að fjölyrða. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir brtt. minni á þskj. 327 og hvers vegna hún er orðuð eins og hún er orðuð. Nú vék hv. frsm. n. að því áðan í framsöguræðu sinni, að hann teldi eðlilegt eða gerði frekar ráð fyrir, að brtt. yrðu teknar aftur við þessa umr., enda sagði hann, að n. þyrfti að halda fund til að ganga frá ákvæði, sem vantaði í frv. Ég vil mjög gjarnan verða við þessu og taka mína brtt. aftur við þessa umr., þannig að hún komi ekki til meðferðar fyrr en við 3. umr., og vil ég þá mega vænta þess, að hv. fjhn. taki hana til athugunar, þegar hún fjallar um málið.



Herra forseti. Ef allur þingheimur hefði haft sama skilning á þessu vandamáli þjóðarinnar allt frá 1956 til þessa dags eins og hv. 3. þm. Norðurl. e., þá væri þessum sjóði löngu komið á. 1956 þótti sumum hv. þm. hér vera farið mjög smátt af stað, þar sem ekki ætti að leggja nema 5 millj. kr. í sjóðinn á hverju ári, eins og þá var tiltekið. En þótt ekki hefði verið farið lengra en það þá, ætti þó sjóðurinn að stofnfé 50 millj. á s.l. 10 árum, auk þess sem alltaf hefði verið tækifæri til þess að auka framlög hans, þegar hann tók til starfa og þegar hann færi að sýna fram á í raunveruleikanum, að skoðanir hv. 3. þm. Norðurl, e. og þeirra, sem eiga samleið með honum í því máli, hefðu átt að vera virtar meira en Alþ. hefur gert. Þá hefði kannske verið auðveldara nú að fá stærri fúlgur til sjóðsins. Þetta sjónarmið vakir fyrir mér enn í dag. Ég tel það höfuðatriði, að sjóðnum sé komið á fót. Ég tel, að það sé ekki æskilegt, að því fé, sem varið er til atvinnubóta nú á hverju ári, sé varið á þann hátt, sem gert hefur verið, og ég tel ekki æskilegt, að sá hugsunarháttur skapist í sambandi við þessar fjárveitingar, sem ég gat um í minni framsöguræðu, þ.e. að þetta væri fé, sem ekki ætti að greiðast aftur. Ég tel því, að það sé nauðsynlegt að koma á sérstakri löggjöf um sjóðinn, svo að hann geti sinnt þeim verkefnum, sem bæði ég og hv. 3. þm. Norðurl. e. höfum svo mjög barizt fyrir öll þessi ár. Mér er því aukaatriði bæði nafn sjóðsins og eins hitt, hversu nákvæmlega er farið út í að skilgreina hinar einstöku greinar. Ég met það ekki eins mikils og hitt, að koma málinu í höfn, og harma, ef þessar umr. um frv. eða brtt., sem fram eru bornar, gætu orðið að einhverju leyti til þess að tefja framgang málsins. En ég vil einmitt benda á, að það voru svona ágreiningsatriði, sem eyðilögðu, að frv. frá 1956 næði fram að ganga, og það einmitt á síðustu stundu. Þá voru settar inn brtt., sem að sjálfsögðu hafa átt mikinn rétt á sér, - það er síður en svo, að ég sé að neita því, - en það varð til þess, að málið náði ekki fram að ganga á því þingi, þar sem þær komu ekki fram fyrr en í þinglok. Hafa þær till. einnig orðið til þess, að menn hafa ekki komið sér saman um að koma löggjöf á um þetta atriði, svo nauðsynlegt sem það þó er. Nú hefur orðið um það samkomulag að setja um þetta lög á þann hátt, sem sett er fram í frv., sem hér liggur fyrir, og gera á því þær breytingar, sem nefndin leggur til. Og þó að engar aðrar breytingar verði gerðar á frv., þá æski ég þess miklu frekar, að það þannig verði að lögum, heldur en dagi uppi. Og það veit ég, að hv. 3. þm. Norðurl. e. vill einnig, þó að hann hins vegar óski frekar eftir því, að gerðar séu hér á þær breyt., sem hann hefur borið fram. Ég vildi því óska þess, að þessari umr. yrði nú ekki frestað, en brtt. teknar aftur til 3. umr. Ég geri ráð fyrir, að hv. 3. þm. Norðurl. e. sé því samþykkur. Skal ég sjá um, að till. verði ræddar í n. Hvaða afstöðu nefndin tekur til þeirra, get ég að sjálfsögðu ekkert fullyrt um. Hv. 1. þm. Norðurl. e. á sæti í n. og ég geri ráð fyrir, að hann sé ekkert á móti því að taka sína till. aftur til 3. umr. Hann hafði ekki borið fram till. í n., svo að ég geri ráð fyrir, að hann fallist á að taka hana aftur til 3. umr. og að það þurfi ekki að lengja umr. af þeim ástæðum. Ég vil aðeins nota tækifærið til þess að leiðrétta nokkuð það, sem hefur komið fram hér í umr. í sambandi við hið raunverulega fjárframlag, sem lagt hefur verið fram til þessara mála á s.l. 10 árum. Það er rétt, sem stendur í grg. frv., eins og bæði ég og aðrir hafa minnzt á, að það hafa verið lagðar fram rúmar 100 millj. á þessum árum alls. En raunverulega hefur verið lagt meira til þessara mála, því að á fjárlögunum 1960 var tekinn upp nýr liður, 4 millj. kr. aukaframlag til vegaframkvæmda, sem úthlutað var einnig af þessari sömu n. og beinlínis var gert til þess að mæta óskum og ákvæðum, sem að nokkru leyti voru í frv. frá 1956, því að þar var ákveðið, að einnig mætti veita fé úr þessum sjóði til þess að koma á betri samgöngum við þau héruð úti á landinu, sem erfiðast ættu um samgöngur og vitað var að mundu verða mjög aftur úr í framleiðslu og jafnvel hætta framleiðslu, ef ekki væri hægt að koma til þeirra a.m.k. slíkum vegum, að þangað væri hægt að flytja jarðræktaráhöld og koma þangað jeppabifreiðum, svo að þessar 4 millj. kr., sem hafa verið látnar til þessara framkvæmda árin 1960 og 1961, eiga raunverulega að teljast sem framlag í þennan flokk, vegna þess að þær sinna sama verkefni. Að vísu var þessu fé ekki varið að fullu á þennan hátt á fyrsta árinu, 1960, þar sem meginhlutinn af fénu var tekinn í framkvæmdir á aðalþjóðvegum. Aftur var þessu breytt árið 1961 og því þá miklu meira varið, eins og hugsað var á sínum tíma, til framkvæmda og til atvinnubóta í byggð landsins. Á árinu 1962 var hins vegar þessi liður tekinn í burtu úr atvinnuaukningarfénu og látinn beint inn í vegaframkvæmdirnar og þó gert ráð fyrir því a.m.k. í umr., bæði hér á Alþingi og eins við vegamálastjóra, að þetta fé skyldi sinna þessum sömu verkefnum. Var upphæðin beinlínis hækkuð um 4 millj. kr. af þessum ástæðum, en auk þess látin 1.4 millj. á yfirstandandi ári til þess að leysa sérstök vandræði um samgöngur við þá staði í landinu, sem eiga langmesta erfiðleika við að búa. Skyldi þetta fé jafnt notað til vega- og brúagerðar, þar sem nauðsyn bar til, svo að menn þyrftu ekki að hverfa frá framleiðslu þar beinlínis vegna þessara erfiðleika. Mér þykir rétt að láta þetta koma fram. Hefur þá raunverulega verið varið til þessara mála rúmlega 100 millj. kr., svo sem kemur fram í skýrslunni. Hins vegar geri ég ekki ráð fyrir því og alls ekki að frv. óbreyttu, að það fé sé endurkræft í sjóðinn eins og sú upphæð, sem um er rætt í grg. frv. En mér þótti hins vegar rétt að láta þetta koma fram í umræðunum.