Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þeirra uggvænlegu frétta sem nýlega hafa borist frá Svíþjóð og Danmörku. Sömu daga og sovéskur kafbátur með kjarnorkuvopn finnst í landhelgi hins hlutlausa ríkis Svíþjóðar verður það uppvíst í Danmörku, að Sovétríkin veita fé til starfsemi danskra aðila er kveðast vinna að friði og afvopnun. Öll erum við Íslendingar friðelskandi fólk og viljum frelsi og öryggi okkar lands. Okkur hefur greint á um aðferðir. Flest okkar aðhyllast þá stefnu íslenska ríkisins, sem er fólgin í þátttöku í varnarsamstarfi Atlantshafsbandalagsþjóðanna, en aðrir telja landi okkar best borgið með því að það sé óvarið. Ýmsir aðhyllast af þessum sökum og taka þátt í starfsemi hreyfinga sem fyrst og fremst kenna sig við frið, en virðast því miður oft og tíðum vinna að öðru markmiði en látið er í veðri vaka. Í utanríkismálaályktun, sem einróma var samþykkt á nýafstöðnum landsfundi Sjálfstfl., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstfl. hefur ávallt haft það að markmiði, að Íslendingar fái að lifa á Íslandi án afskipta eða yfirgangs annarra. Með þetta að leiðarljósi hefur Ísland tekið afstöðu í átökum austurs og vesturs og skipað sér í flokk frjálsra þjóða. Þessari afstöðu fylgir ábyrgð. Sjálfstfl. skorast ekki undan þessari ábyrgð, heldur vill að undir henni sé staðið með því að sameina Íslendinga enn betur en hingað til andspænis þeirri hættu er leiðir af auknum hernaðarumsvifum á Atlantshafi.“ Síðar segir í ályktuninni, með leyfi hæstv. forseta: „Íslensk varnarstefna felst í því að Íslendingar geri sínar eigin tillögur um varnirnar, meti varnarþörfina og fyrirkomulag varnanna. Efla þarf almannavarnir og auka skilning á nauðsyn þeirra. Jafnframt þarf að huga að örygginu inn á við og gera nauðsynlegar ráðstafanir til að erlend ríki eða útsendarar þeirra, útlendir eða innlendir, grafi ekki undan öryggi ríkisins og sjálfstæði þjóðarinnar innan frá.“ Fréttirnar frá Danmörku og Svíþjóð vekja óneitanlega ugg um það, að eitthvað viðlíka kunni að geta gerst hér á landi. Þar með hefði fjöldi grandalauss fólks leiðst út í það að þjóna allt öðrum hagsmunum en það ætlaði. Því miður er fátt fremur til þess fallið að grafa undan friði og öryggi í Evrópu en krafan um einhliða afvopnun. Það má nærri geta hve mikils óvarið, vopnlaust svæði væri virt af því ríki sem siglir kafbáti búnum kjarnavopnum upp á land í hlutlausu ríki, sem þó hefur öflugar varnir eins og Svíþjóð. Augljóst virðist að það væri einskis virt. Enn ljósari verður tilgangur Sovétríkjanna með friðar- og vopnleysistali sínu þegar haft er í huga að jafnskjótt og kjarnorkuvopnabáturinn var kominn heim til sín klingdi í Moskvufréttum krafan um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Var þeirri frétt samviskusamlega komið til skila í íslenska Ríkisútvarpinu strax í gær svo að við færum ekki í grafgötur um hinn einlæga friðarvilja á bak við kjarnorkubátsheimsóknina til Svíþjóðar. Með þessu hefur hinum friðsömu Norðurlandabúum verið freklega misboðið. Í slíkum yfirlýsingum Sovétríkjanna rétt eftir atburðinn í Karlskrona felst enn á ný sá tilgangur að hræða Evrópu til afvopnunar. Það er aðferð Sovétríkjanna til að halda eigin yfirburðum í vopnabúnaði, sem vissulega eru ótvíræðir hér í Evrópu að mati virtustu sérfræðinga á þessu sviði. Augljóst er að öld sovéskrar heimsveldisstefnu er ekki liðin og óskastaða hennar er að sem flest Evrópulönd séu utan Atlantshafsbandalagsins og vanbúin að vopnum, enda halda helstu vinir Sovétríkjanna hér á landi uppi stanslausum hernaðaráróðri sem miðar að varnarleysi hér á landi sem annars staðar í Evrópu. Lars Verner, formaður vinstri sósíalista í Svíþjóð, sá hinn sami og Þjóðviljinn vitnar til í dag, segir í grein sem birtist í októberblaði Frétta frá Sovétríkjunum, er hann talar um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, með leyfi hæstv. forseta: „Slíkt svæði mundi stuðla að stöðugra ástandi á Norðurlöndunum, slökun spennu og auðvelda afvopnun. Það hefði í för með sér jákvæð áhrif fyrir Evrópu í heild og opnaði leið“ - ég undirstrika þessi seinustu orð, hæstv. forseti - ,og opnaði leið fyrir Danmörku, Ísland og Noreg til útgöngu úr NATO.“ - Það er megintilgangurinn. Ritið, sem ég las úr, er raunar gefið út á vegum Sovétríkjanna og að því er ég tel í andstöðu við anda gildandi laga á Ístandi sem eiga að sporna við blaðaútgáfu erlendra ríkja hér. Í fréttum, sem fram komu um njósnamálið í friðarhreyfingunni í Danmörku, var gerð grein fyrir nokkrum samtökum sem ættu aðild að dönsku friðarnefndinni, en fram hefur komið að þau eru m. a., með leyfi hæstv. forseta: Fulltrúar hins demókratíska bandalags danskra kvenna, danskra ungkommúnista, samtaka prentara, heimsfriðarráðsins, vináttufélags Danmerkur og Sovétríkjanna og vináttufélags Danmerkur og Austur-Þýskalands. Það er rétt að draga það fram, að flest þessi samtök eiga systursamtök hér á landi og móðursamtök íslensku friðarnefndarinnar er alþjóðaheimsfriðarhreyfingarráðið sem hefur aðsetur í Moskvu. Í íslensku friðarnefndinni eru um 100 aðilar og í stjórn þess eru tveir starfsmenn blaðsins Frétta frá Sovétríkjunum, málgangs Ráðstjórnarríkjanna á Íslandi, en þau eru Haukur Már Haraldsson, formaður friðarnefndarinnar, sem er umbrotsmaður þessa blaðs, blaðafulltrúi Alþýðusambands Íslands og áhrifamaður í Alþb., og svo ritstjóri sama blaðs, María Þorsteinsdóttir, sem einnig hefur lengi verið forustukona í Menningar- og friðarsamtökum kvenna og er einnig áhrifamaður í Alþb. Það eru augljós tengsl með vissum hætti, ég veit ekki hversu miklum eða hversu atvarlegum, milli þessara íslensku friðarsamtaka og Sovétríkjanna. M. a. segir Ívar Jónsson, formaður vináttufélagsins MÍR, í enn einu tölublaði af Fréttum frá Sovétríkjunum, - þetta eintak frá því í sumar, - formaður MÍR segir með leyfi hæstv. forseta: „Við í vináttufélaginu MÍR höfum átt mjög góð og víðtæk tengsl við Sovétríkin ásamt með íslensku friðarnefndinni og Menningar- og friðarsamtökum íslenskra kvenna. Við munum halda áfram að vinna að eflingu íslensk-sovéskra samskipta, og ég álít að starf okkar muni stuðla að því að varðveita friðinn í Norður-Evrópu.“ Þetta voru hans orð, herra forseti. Ég veit ekki hvort margir geta tekið undir þetta álit formannsins, en ég álít a. m. k. að þeim, sem það gera, fari nú mjög fækkandi. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt. Enn er það ljóst, að Alþb. hefur átt ýmis samskipti við bróður- eða systursamtök sín, ef ég má orða það svo - það er e. t. v. ekki leyfilegt að orða það svo - en við kommúnistaflokk Sovétríkjanna - eða á hvers vegum fór hæstv. félmrh. nýlega í heimsókn til Sovétríkjanna? Og hvernig stóð á því, að daginn eftir að málgagn Alþb. fór hörðum orðum um Sovétríkin vegna athæfis þeirra í Svíþjóð flutti forveri Svavars Gestssonar í formennsku í Alþb. aðalræðuna í byltingarfagnaði MÍR nú á sunnudaginn? 

Sá sem þá var forsrh.

Vel má það vera, en vafalaust hefur hv. 1. þm. Reykv. ekki farið í boði kommúnistasamtaka Sovétríkjanna sem slíkra. Herra forseti. Fréttirnar frá Danmörku og frá Svíþjóð raunar líka hljóta að vekja okkur til umhugsunar um hvað friðarhreyfingar svokallaðar og aðrir áþekkir aðilar séu að sýsla hér á landi. Þetta atriði skiptir máli fyrir öryggi landsins, og það er eðlileg ósk almenns borgara á Íslandi, að fram komi hugmyndir hæstv. utanrrh. - og þá gjarnan ríkisstj. - um hversu snúast beri við því sem athuga þyrfti e. t. v. í þessu sambandi. Þess ber líka að minnast, að Ísland er í Norður-Atlantshafsbandataginu. Við höfum tekið þá ákvörðun að leitast við að treysta öryggi okkar með þeirri aðild og við njótum vegna hennar varna í landinu og tökum á okkur skyldur á móti. Það er eðlilegt hlutverk utanrrn. að fylgjast með því, hvað önnur ríki gera sem miðar að því að veikja stöðu okkar að þessu leyti. Ég vil vegna þeirra tilefna og sjónarmiða, sem ég hef rakið hér í þessum fáu orðum mínum, spyrja hæstv. utanrrh., hvort hann telji að fréttirnar frá Danmörku og Svíþjóð veiti tilefni til að kanna nú hvernig viðleitni Sovétmanna til að grafa undan Atlantshafsbandalaginu innan frá kemur fram gagnvart Íslandi eða hvort það hafi þegar verið kannað með fullnægjandi hætti. Jafnframt væri eðlilegt að beina þeirri spurningu - kannske ekki sérstaklega til hæstv. utanrrh., enda hafði ég ekki um annað rætt við hann en þessa sérstöku spurningu, en e. t. v. mætti láta sér detta í hug að ríkisstj. hefði vissa þörf fyrir að endurskoða afstöðu sína til þess trausts sem Alþb. virðist njóta innan ríkisstj.



Herra forseti. Sú spurning, sem hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín, er þess eðlis að það er dálítið erfitt að svara henni. Það voru talsvert miklar hugleiðingar, og þess vegna er hætt við að mín svör verði með sama marki brennd og verði nokkrar hugleiðingar af því tilefni sem hún greindi frá í sinni ræðu. Það er í sjálfu sér mjög eðlilegt að þessum málum sé hreyft hér á Alþingi Íslendinga. Vissulega eru það alvarleg tíðindi, sem gerst hafa, og alvarlegir atburðir báðir þeir sem hún minntist á: sú njósnastarfsemi, sem talin er hafa átt sér stað í Danmörku, og landganga kafbátsins í Gæsafirði við Karlskrona. Það er ákaflega eðlilegt að menn velti því fyrir sér, hvernig við séum undir það búnir að mæta slíkum atburðum ef þeir gætu gerst hér. Nú tek ég það fram varðandi þá njósnastarfsemi sem talin er hafa átt sér stað í Danmörku, að ég hef þar aðeins við fréttir að styðjast, og það sem ég ætla að segja um það miðast við þær, án þess að ég leggi á þessu stigi nokkurn dóm á það, hvort þær séu réttar eða rangar. En eftir fréttum að dæma hefur þarna átt sér stað mjög varhugaverð starfsemi, njósnastarfsemi sem nauðsynlegt er að vera á verði gegn, af því að sú njósnastarfsemi er þess eðlis, að hún getur hæglega átt sér stað í hvaða landi sem er eða a. m. k. tilraunir til hennar. Vafalaust gæti slík njósnastarfsemi átt sér stað hér, hér gæti verið gerð tilraun til slíkra njósna. Við erum þannig settir að við höfum hvorki leyniþjónustu né sérstaka öryggislögreglu. Þær stofnanir eru nokkuð dýru verði keyptar, og ég efast satt að segja um að Íslendingar væri hrifnir af að setja slíkar á fót. En sem betur fer eru slíkar njósnir a. m. k. fátíðar hér svo vitað sé. Það er að vísu ekki fyrir það að synja, að hér hafi verið gerðar tilraunir áður fyrr til þess að njósna, og njósnir hafa átt sér stað, bæði þess háttar njósnir sem hér er talað um, njósnir í þágu erlends ríkis, skulum við segja, og enn fremur vitum við það úr okkar sögu, að njósnir hafa átt sér stað hér innanlands, - ég vil nú ekki segja að mönnum, sem hér sitja, séu þær í fersku minni, en margir kannast við það þegar njósnað var um íslensku varðskipin. Ég býst við að það verði því miður að segja, að við séum ekki sérstaklega vel í stakk búnir til að mæta hér atburðum á borð við þá sem sagðir eru hafa gerst í Danmörku. Eins og ég sagði er hér ekkert sérstakt starfslið, hvorki öryggislögregla né leyniþjónusta, sem fæst við að athuga það eða fylgjast með eða gæta sérstaklega öryggishagsmuna íslenska ríkisins. Það er að vísu svo, að útlendingaeftirlit og lögreglustjórar og almenn lögregla fylgjast með ferðum og athöfnum útlendinga eins og unnt er og í samræmi við landslög, þ. á m. í samræmi við lög um eftirlit með útlendingum og í samræmi við almenn hegningarlög, því að eins og menn vita liggur mjög þung refsing við því í íslenskum almennum hegningarlögum ef upp kemst um njósnastarfsemi. Þessi starfsemi útlendingaeftirlits og almennrar lögreglu er sjálfsagt að sumu leyti auðveldari hér en í flestum öðrum löndum vegna fámennis þjóðarinnar, þótt sú staðreynd veiti að sjálfsögðu enga tryggingu. Og eins og ég drap á áðan vitum við að tilraunir hafa áður verið gerðar til njósnastarfsemi hér. Njósnastarfsemi hefur þannig átt sér stað, þó að nokkuð langt sé um liðið frá því að slíkt sannaðist. Hvort þetta gerist í dag vitum við ekki, en það er hægt að segja að það liggja ekki fyrir neinar sannanir um slíkt. Í þessum málum eins og í mörgum öðrum verðum við ekki síst að treysta á árvekni borgaranna og löghlýðni þeirra. Hafi þeir rökstuddan grun um ólöglega starfsemi útlendinga eða innlendra manna, sem væru að starfi í þágu útlends ríkis, ber þeim að sjálfsögðu að gera lögreglu viðvart tafarlaust. Þeir atburðir, sem hafa átt sér stað í Danmörku, hafa ekki orðið tilefni til þess enn, að gerðar hafi verið sérstakar ráðstafanir vegna þeirra hér, og þau mál hefur ekki borið á góma í ríkisstj. En ég tel atveg sjálfsagt að fylgjast vel með í þessum efnum og fá alveg órækar upplýsingar um það, hvernig þessu er háttað í Danmörku. Þær upplýsingar gætu vel gefið tilefni til þess, að hér þyrfti og ætti að gera sérstakar ráðstafanir. En þessi málefni eru að sjálfsögðu fyrst og fremst í höndum hæstv. dómsmrh. og dómsmrn. En utanrrn. ber auðvitað að fylgjast með og fá upplýsingar um hvernig þessu er í raun háttað. Sömuleiðis tel ég sjálfsagt, að gefnu þessu tilefni, að ráðuneytið reyni að fylgjast með því, hverjar reglur gilda og hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar og eru gerðar í nágrannalöndum okkar af þessu tilefni. Ég efast ekki um að þetta tilefni verði til þess, að menn athugi þessi mál mjög rækilega þar og það er sjálfsagt að fylgjast með því. Hitt er svo frekar í verkahring hæstv. dómsmrh., að svara því, hverjar ráðstafanir kynni hér að vera hægt að gera af þessu tilefni. Það getur sjálfsagt verið erfitt að setja beinlínis fyrirbyggjandi reglur um það sem ættu að geta komið í veg fyrir að tilraun til slíks væri gerð. Það held ég að verði erfitt. Hitt getur vel verið, að það þurfi að huga betur að því að haga starfsemi þeirra aðila, sem hafa þetta með höndum, á þá lund að sem mestar líkur séu fyrir því að upp komist um brot ef framin verða. En um þennan þátt skal ég ekki fara fleiri orðum. Ég tel mjög eðlilegt að menn hugleiði þessi mál hér og þeim sé hreyft hér á Alþingi, því að vitaskuld er hér um mjög alvarlegt málefni að ræða. Hitt atriðið, sem hv. 1. þm. Reykv. drap á, var strand hins rússneska kafbáts í skerjagarðinum við Gæsafjörð nálægt Karlskrona í Svíþjóð. Þar er maður nokkru betur settur en varðandi njósnastarfsemina í Danmörku, vegna þess að þar er við staðreyndir að styðjast og fréttatilkynningu þá sem sænska ríkisstj. gaf út að loknum atburðum. Þar lýsir sænska stjórnin yfir að hún telji hér vera um mjög alvarlegt og gróft brot að tefla sem ekki verði afsakað með því, að um hafi verið að ræða galla í siglingatækjum eða mistök í skipstjórn. Þetta brot er auðvitað þeim mun alvarlegra sem þarna var um bannsvæði að tefla. Á það er minnt í fréttatilkynningu sænsku ríkisstj. Og þó er það allra alvarlegast sem kom fram - og sænska ríkisstj. telur að hafa verði fyrir satt þar sem því hefur ekki verið mótmælt af sovétstjórninni - að kjarnavopn hafi verið innanborðs í kafbátnum. Það var ekki talið fyrst í stað því að þetta er gamall kafbátur. Það hittist svo á að ég var í Svíþjóð einmitt þegar kafbáturinn fannst, - af tilviljun, má segja, en það er nú önnur saga, því að það var eiginlega gengið fram á hann af fiskimönnum, má ég segja. Það er atriði sem um hefur verið rætt í Svíþjóð og verður sjálfsagt um rætt, hvernig gat á því staðið að kafbátur komst þarna í gegnum skerjagarð inn á bannsvæði og æfingasvæði, upp í landsteina án þess að varnarkerfi yrði vart við.  (Gripið frsm í: Það hefur verið með bilaðan kompás.)  Bilaðan kompás?  En kafbáturinn er nú farinn frá Svíþjóð og ég skal ekki segja meira um það tilfelli. Það er ljóst af þeirri fréttatilkynningu, sem ríkisstjórn Svíþjóðar hefur gefið út um þetta, að hún setur fram sín sterkustu mótmæli gegn því broti sem þarna hefur átt sér stað á sænsku yfirráðasvæði og á sænsku bannsvæði. En það, sem náttúrlega kemur upp í hugann og hv. fyrirspyrjandi vék að, er þetta: Hvernig erum við þá staddir gagnvart slíku? Gæti þetta gerst hér, að kafbátur sigldi upp í landsteina og strandaði þar? Út af því vil ég segja það sem ég hef reyndar oft áður sagt bæði á þessum stað og annars staðar, að varnarstöðin á Keflavíkurflugvelli er fyrst og fremst eftirlitsstöð. Hlutverk hennar er að fylgjast með kafbátaferðum og flugvélaferðum, og það gerir hún fylgist með umferð í lofti á sjó og neðansjávar umhverfis Ísland. Þetta eftirlit er framkvæmt með fullkomnustu tækjum sem til eru á Vesturlöndum í dag. Þær upplýsingar hef ég frá þeim sem til þekkja og eiga um það að vita. Ég get að sjálfsögðu ekki frá eigin brjósti sagt neitt um það. En þó að þessu sé þannig háttað, að þetta eftirlit sé mjög virkt og nákvæmt, er ekki þar með sagt að það sé full vissa fengin fyrir því, að atburður eins og sá, sem átti sér stað í Svíþjóð, sé útilokaður einhvers staðar hér við land. Ég skal alveg láta ósagt um það og ekkert fullyrða. Ég álít þó að líkurnar fyrir því séu ekki miklar. Eins og hv. þm. er í fersku minni var hér rætt um það s. l. vor, ef ég man rétt, að endurskoða þyrfti lög eða tilskipun frá 1939 um aðgang herskipa og herloftfara erlendra ríkja o. s. frv. um íslenskt forráðasvæði. Þessar reglur frá 1939 eru orðnar nokkuð gamlar. Samþykkt var hér á Alþingi þál. sem fól dómsmrn. og utanrrn. að láta endurskoða þessi lög. Að þeirri endurskoðun er unnið og það er full þörf á því, vegna þess að reglur, sem gilda um för herskipa, þ. á m. kafbáta, um íslenska landhelgi - um opið haf þarf ekki að ræða í þessu sambandi - eru hvergi nærri viðhlítandi að mínum dómi. Það er að vísu sagt, að þegar kafbátar fari um íslenska landhelgi eigi þeir að vera ofansjávar. Hugsanlegt er að það bregðist, jafnvel þó að innan landhelgi sé. En ef þeir eru ofansjávar er þeim heimil eftir þessum lögum viðstöðulaus sigling um landhelgina. Og sama gildir um herskip. Varðandi rétt þessara tækja til að koma í hafnir eru ákvæði þessarar gömlu tilskipunar líka heldur ófullkomin, leggja í raun og veru aðeins tilkynningarskyldu á aðilana. Þessi lög þarf að endurskoða, þeim þarf að breyta og gera reglurnar ótvíræðari um þetta efni. Og það hefði vitaskuld þurft að gera og var líka ákveðið að gera án tillits til þess atburðar sem átti sér stað í Svíþjóð. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í hugleiðingar í þessu sambandi um kjarnorkulaus svæði eða um friðarhreyfingar. Það getur komið síðar ef tilefni gefst frekar til þess.



Ég verð að geta þess, að komið hafa fram tilmæli um að þessum fundi lyki kortér yfir fjögur vegna áriðandi fundar í Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég mun verða við því, fresta umr. og taka hana upp síðar.



Herra forseti. Víst veit ég að Framkvæmdastofnun ríkisins skiptir miklu máli. En ég verð að segja það, að mér finnst æðihart aðgöngu ef störfum Alþingis er frestað vegna starfa Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þetta vildi ég láta fram koma strax. Ef hæstv. forseti sér sér alls ekki fært að halda áfram þingstörfum vegna starfa Framkvæmdastofnunar ríkisins vildi ég biðja hann að beita sínum persónulegu áhrifum til þess, að störfum Framkvæmdastofnunar ríkisins verði frestað að þessu leyti svo að Alþingi geti lokið því sem það er að ræða um.



Herra forseti. Það er að vísu alveg rétt, að að sjálfsögðu gengur hið háa Alþingi fyrir. En ekki vissu menn fyrir viku, þegar rætt var um nauðsyn þess að koma á stjórnarfundi í Framkvæmdastofnuninni vegna stórháskalegra mála sem þarf að ráða fram úr, að það stæði þann veg á hinu háa Alþingi að svo mikilvæg umr. færi þar fram. 



Ég vil geta þess, að þegar farið var fram á það við mig að hefja umr. utan dagskrár gat ég þess, að fundartími væri skammur, því að ég hefði fallist á að slíta fundi kl. fjögur eða rúmlega fjögur. - Ég held áfram fundinum.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv. flutti hér nokkra ræðu áðan og fór með mjög alvarlegar dylgjur og ásakanir í garð míns flokks, Alþb. Ég tel að það sé í raun og veru ósæmandi að slíta þessari umr. án þess að kostur gefist á að svara fyrir þær árásir sem hv. þm. hér flutti. Ég vil segja það og leggja á það áherslu af minni hálfu og óska eftir því, við hæstv. forseta, að þessari umr. verði fram haldið á næsta fundi Sþ. Þá eru væntanlega einnig á dagskrá fyrirspurnir til hæstv. utanrrh., bornar fram af formanni þingflokks Alþb., hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Ég óska sem sagt eftir því við hæstv. forseta, að tryggt verði að þessari umr. verði fram haldið þegar á næsta fundi sameinaðs þings.

Forseti (Steinþór Gestsson) Hæstv. ráðh. hefur ugglaust ekki tekið eftir því sem forseti sagði áðan, að hann mundi fresta þessari umr. og henni yrði haldið áfram síðar að sjálfsögðu.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að mótmæla því algjörlega, að Alþingi verði að taka tillit til funda hjá opinberri stofnun, þó opinber stofnun sé og mikilvæg, utan Alþingis. Það er algjörlega óverjandi. Hvar ættum við þá að staðnæmast? Það eru þm. í bankaráðum. Geta þeir þá farið að boða fund og leggja til að fundum Alþingis sé frestað á meðan? Þetta er óheyrilegt. Þetta er óhæfa. Ég mótmæli því algjörlega.



Herra forseti. Ég mætti kannske benda hæstv. utanrrh. á að reglulegur fundur í Alþingi stendur til kl. 4 að degi til. Það var ekki farið fram á annað en ef svo stæði á eftir reglulegan fund í Alþingi gæfist kostur á að halda þennan fund í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins af því sem fjölda atvinnufyrirtækja í landinu heldur við stöðvun. - Ekki neina undir þessum skilmálum: eftir reglulegan fund ef þess væri kostur. Engan veginn og aldrei var um það rætt að það sæti fyrir störfum Alþingis, enda aldrei komið til greina og engum dottið í hug.



Herra forseti. Ekki skal ég draga úr þýðingu Framkvæmdastofnunar ríkisins og mikilvægi hennar, en ég vil taka undir það, sem hæstv. utanrrh. sagði um þessa málsmeðferð, að mér finnst það algjör óhæfa að fresta fundum Alþingis vegna þess að það sé búið að ákveða áður fund í einhverri ríkisstofnun, þó að hún sé þýðingarmikil. Ég held að það væri þess vegna ráð að menn frestuðu snarlega stjórnarfundi í Framkvæmdastofnun ríkisins og þessi fundur héldi áfram.



Herra forseti. Ég held að þm. gangi almennt út frá því sem gefnu að á þriðjudögum standi fundir í Sþ. fram undir kl. 6 a. m. k. og jafnvel á kvöldin einnig. Ef beiðnir eru um það frá einhverjum hóp þingmanna eða þingmanni eða hæstv. ráðh., að út af þessu sé brugðið, er vaninn að haft sé samráð um það við þingflokkana og þeim tjáð, hvað til standi, og leitað eftir því við þá, hvort þeir og þm. almennt hafi eitthvað á móti því að slíkt samkomulag sé gert. Ég vil aðeins taka fram að slíkt hefur ekki verið gert í þetta skipti. Ég tek mjög undir það sem hæstv. utanrrh. sagði áðan, að það er óeðlilegt að fundi sé frestað með þessum hætti. E. t. v. er þetta aðeins vísbending um að það er ekki æskilegt að alþm. sitji í stjórnum jafnveigamikilla stofnana og hér um ræðir.



Herra forseti. Ég vil í fyrstu vekja athygli hv. alþm. á þeim vinnubrögðum sem nú hafa verið allsráðandi hér um skeið, sem eru umr. utan dagskrár næstum hvern einasta dag. Svo er komið að þm. ættu fremur að huga að því að morgni hvaða mál séu utan dagskrár, en hver dagskráin sé, ef þeir vilja undirbúa málflutning sinn. Þm. bíða vikum saman eftir að flytja framlögð mál, en hvers kyns mál utan dagskrár hafa forgang. Hljóta hv. þm. að velta því fyrir sér, hvort framlögð mál ráðh. séu svo lítils verð að forsetar telji að þau megi verða eftir í þinglok. Hér hefur hv. 1. þm. Reykv. hafið umr. um utanríkismál daginn eftir að hún tók sæti hér á þinginu. Er svo sem ekki neina gott um það að segja ef ekki væri til þess að ráðast á friðarhreyfingar í heiminum. Aðdáun mína á hún þó óskipta fyrir að lesa Sovétfréttir. Líklega er hún eini hv. þm. sem gerir það. En smám saman lærist þm. að spyrja hvað sé utan dagskrár, og nú skal hv. 1. þm. Reykv. sannarlega fá sína ræðu.  Íslendingar hafa um áratuga skeið látið sig hafa það að vera - má ég biðja um hljóð í salnum á meðan ég les þingheimi ræðu mína - að vera einn mikilsverðasti hlekkurinn í vígbúnaðarkerfi Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi, þó að sérhver Íslendingur lifi í þeirri trú að við séum friðelskandi þjóð og andvíg öllum vopnabúnaði. Þátttaka Íslendinga í NATO og vera bandarísks setuliðs á íslensku landi er sorgarsaga sem óþarft er að rekja hér, enda orðin til fyrir tilverknað hins háa Alþingis sjálfs þrátt fyrir harða baráttu fjölda Íslendinga gegn þeim ákvörðunum. Þó að illa hafi gengið að gera íslenskum almenningi skiljanlegt mikilvægi herstöðvarinnar fyrir erlend stórveldi, og þá einkum vegna áratugalangra fréttafalsana útbreiddasta dagblaðs landsins, Morgunblaðsins, um að herstöðin væri hér til verndar Íslendingum, er nú svo komið að flestum er sú rangtúlkun þó ljós. Mönnum hefur loks skilist að NATO-ríkin muni ekki skirrast við að nota Ísland sem hreiður fyrir kjarnorkuvopn hvenær sem þeim sýnist svo, til árásar á önnur stórveldi komi til átaka, með þeim afleiðingum sem hver maður getur gert sér í hugarlund. Bandaríkjamönnum hefur ekki orðið skotaskuld úr því fyrr að útrýma stórum hluta íbúa smáríkja sé hagsmunum þeirra ógnað. Nægir þar að nefna styrjöldina í Víetnam. Hæstv. utanrrh. talaði áðan um að herstöðin í Keflavík og væntanlega á Stokksnesi væru eftirlitsstöðvar. Ég hlýt að spyrja hæstv. utanrrh. hvers vegna í ósköpunum hin Norðurlöndin hafi ekki komið sér upp slíkum eftirlitsstöðvum. Í Noregi hefur mönnum smám saman orðið ljósara hvers konar brjálæði vígbúnaðarkapphlaup stórveldanna er. Áform Bandaríkjastjórnar um að tengja Noreg að enn frekara leyti við kjarnorkuvopnakerfi sitt á Norður-Atlantshafi með birgðastöðvum fyrir bandarískar íhlutunarsveitir og flugvöllum fyrir kjarnorkusprengjuvélar hafa skotið mönnum þar í landi skelk í bringu og orðið eitt mesta hitamál innan norska Verkamannaflokksins. Hópur manna undir stjórn hins kunna norska stjórnmálafræðings Jens Evensens hóf umræður um þessi mál upp yfir hversdagslega flokkspólitík og vakti athygli á nauðsyn þess, að Norðurlöndin yrðu lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Verkalýðsleiðtogar í Noregi fylktu sér undir þennan fána, og hefur hinn svokallaði Evensens-hópur gefið út merka bók sem kalla má á íslensku „Kjarnavopn og öryggisleysisstefna“. Er þar vakin athygli á að baráttan gegn kjarnorkuvopnum og fyrir afvopnun sé mikilvægasta mál stjórnmálamanna í heiminum og geti þar verið um líf mannkynsins að tefla. Hugmyndin um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd er þó eldri en þetta. Henni var fyrst haldið á loft af Kekkonen Finnlandsforseta. En það var ekki fyrr en NATO fór að ræða nauðsyn þess að setja niður Pershing II eldflaugar víða um Evrópu að menn tóku að ugga að sér. Það háði hugmyndum Kekkonens að menn tortryggðu samband Finna við Sovétríkin, og jafnframt bættist við óttinn við SS-20 eldflaugar Sovétmanna, sem þeir beindu í auknum mæli til Evrópu. Ljóst var einnig að menn hlytu að gera kröfu til að herstöðvar á Kólaskaganum yrði að leggja niður. Í bókina „Kjarnorkuvopn og öryggisleysisstefna“ ritar auk Evensens fólk á boð við Ölvu Myrdal, Einar Gerhardsen og fjölda virtra sósíaldemókrata á Norðurlöndum. Öll umræða um þessi mál hefur tekið stakkaskiptum með þessari bók. Á friðarráðstefnu á Álandseyjum s. l. sumar fluttu fyrirlestra Johan Gattung prófessor við háskóla Sameinuðu þjóðanna í Genf, Jytte Hilden þm. sósíaldemókrata í Danmörku, Eva Nordlund dósent við Oslóar-háskóla og einn af leiðtogum friðargöngunnar s. l. sumar, Harald Ofstad prófessor í heimspeki við Oslóarháskóla, Maj-Britt Theorin þm. jafnaðarmanna í Svíþjóð, Göran von Bondsdorf prófessor í stjórnmálafræðum frá Finnlandi og Itka Pyhetela aðalritari félags Sameinuðu þjóðanna í Finnlandi. Ráðstefna þessi var í raun haldin að frumkvæði lítils hóps áhugamanna um friðarmál, en svo fór að þangað flykktust margir virtustu stjórnmálamenn og vísindamenn Norðurlanda. Öllu þessu fólki er ljós alvara þessa mikla máls. Íslendingar tóku þátt í lokasamþykkt 10. aukafundar Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, um afvopnunarmál, 23. maí - 30. júní 1978. Lokasamþykktin var gerð samhljóða og íslenska ríkið skyldi þar með kynna sérstaklega niðurstöðu fundarins. Ætti margir Íslendingar viti að í 33. gr. samþykktarinnar standa þessi orð, með leyfi forseta: „Ákvarðanir um stofnun kjarnorkuvopnalausra svæða með samningum eða reglum, sem af frjálsum vilja takast með ríkjum á viðkomandi svæði, og eftirlit með þessum samningum til þess að tryggja að svæðin séu í raun án kjarnorkuvopna.“ - Virðing fyrir þessum svæðum er mikilvægt framtak í afvopnunarmálum. Í 58. 64. gr. er fjallað um kjarnorkuvopnalaus svæði. Í 61. gr. er því slegið föstu, að hvetja beri til þess, að unnið sé að því að stofna slík svæði með það lokamarkmið fyrir augum að heimurinn verði án kjarnorkuvopna. Ekkert er mikilvægara okkur Íslendingum nú en að sameinast um kröfu Norðurlandabúa um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og afnám kjarnorkuvopna. Stórveldin munu hvert um sig reyna að hafa áhrif í þá veru að jafnvægi óttans verði að viðhalda. Enn einu sinni hefur sannast hversu mikið mark er á yfirlýsingum stórveldanna takandi. Sovétmenn hafa kallað Eystrasaltið haf friðarins. Á þessu friðarins hafi villist hrörlegur kafbátur upp í sænska skerjagarðinn með kjarnorkuvopn innanborðs. Vitanlega eru Svíar felmtri slegnir og raunar næstu nágrannar þeirra líka. Þessi atburður ætti, ef Íslendingar ætla ekki að halda áfram að vera börn í utanríkismálum sínum, að vekja þá spurningu á allra vörum, hvort yfirlýsingar Bandaríkjanna um, að enginn kjarnorkuvopn séu á, yfir eða kringum íslenskt land, séu viðlíka marktækar? Ég hlýt fyrir mitt leyti að draga það mjög í efa. Menn hafa talað hér um njósnir og hvernig bregðast skuli við njósnum. Hvað halda menn að sendiráð Bandaríkjanna og útsendarar NATO séu að gera hér í tugatali? Hvað halda menn að sovéska sendiráðið sé að reyna að gera þegar það er að bjóða heim hinum og þessum íslenskum stjórnmálamönnum og flaðra upp um þá? Hvers vegna fá ekki íslenskir menn að fara til Bandaríkjanna óáreittir og fá vegabréf þó að þeir séu ekki hlynntir NATO? Menn tala hér um fjárstuðning við friðarhreyfingar. Mér vitanlega er engin friðarhreyfing hér í landi orðin til á borð við ýmsar þær sem nú hafa verið stofnaðar erlendis. Ekki hef ég hugmynd um hvort Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna hafa einhvern tíma fengið peninga frá útlöndum. Aldrei hef ég þó orðið vör við það og hef verið félagi í þessum samtökum mjög lengi. En ég man ekki betur en að fyrir nokkrum árum viðurkenndu íslenskir jafnaðarmenn að þeir hefði þegið peninga frá „kollegum“ sínum í Svíþjóð. Ég hef ekki heyrt hingað til að draga eigi þá fyrir lög og dóm fyrir það. Síðan hafa menn farið að tala hér um , opinberar heimsóknir og ætlað að fara að nudda mönnum upp úr því að hafa farið á vegum opinberra aðila í Sovétríkjunum í heimsókn. Það liggur við að mig langi til að biðja þá menn að rétta upp höndina sem það hafa gert. Ég hygg að þeir séu æðimargir. Því miður hefur ræðumanni aldrei verið boðið það. Annars geri ég fastlega ráð fyrir að ég hefði þegið það góða boð. Við höfum enn þá ekki slitið stjórnmálasambandi við Sovétríkin og ég hygg að það standi í ýmsum hér þar sem Sovétmenn eru, svo vitað sé, einu mennirnir sem enn þá fást til að borða þann skelfilega mat sem heitir grálúða. Ég hygg að menn vilji gjarnan selja þeim hana áfram. Nei, hræsnin hér ríður ekki við einteyming. Ég veit ekki betur en hv. þm. og fyrrv. borgarstjóri í Reykjavík hafi farið, að ég held tvisvar í opinbera heimsókn til Sovétríkjanna. Borgarfulltrúinn Davíð Oddsson og borgarfulltrúinn Björgvin Guðmundsson fóru þangað s. l. sumar og létu vel af. Þessi umr. á ekki að fara fram á þessu stigi. Alþingi Íslendinga ætti sem allra fyrst að lýsa því afdráttarlaust yfir, að það sé gegn vilja ríkisstjórnarinnar að Ísland verði nokkru sinni notað í þágu nokkurs stórveldis til eyðileggingar og mannvíga. Nútíma hernaðartækni gerir allar yfirlýsingar um vernd landsmanna hlægilegar. Hv. 1. þm. Reykv. er sennilega einasti þm. í veröldinni sem enn þá talar á þessum nótum um svo alvarlegt mál. Íslandi stendur ógn af veru herstöðvarinnar í Keflavík og á Stokksnesi,- ógn sem menn beinlínis veigra sér við að hugsa um. En við hér á hinu háa Alþingi erum til þess kjörin að hugsa um framtíð lands og þjóðar og getum ekki skotið okkur undan því. Sá dagur verður að rísa, að Íslendingar gangi úr NATO og vísi bandarískum herstöðvum burt af landinu og lýsi yfir hlutleysi þjóðarinnar um alla framtíð. Fáfræðihjal um þessi mál á Alþingi Íslendinga er vanvirða við þjóðina.