Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kem hér til að gera grein fyrir tæknilegri breytingartillögu við frumvarp til laga um sérstakan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ, en eftir yfirlestur sem fór fram eftir lokayfirlestur uppgötvaðist eitt orð sem var ofaukið í 2. mgr. 15. gr. Því er hér lagt til að í staðinn fyrir að þar standi „hluta almanaksmánaðar“ komi einungis: almanaksmánaðar. Þetta er mikilvæg breyting sem hefur áhrif á framkvæmdina og ég styð hana eins og allt málið sem ég tel vera mikilvægt viðbragð við því ástandi sem hefur skapast í Grindavík.

Frú forseti. Við klárum hér mikilvægt frumvarp og er alveg vert að koma upp og lýsa ánægju með þann stuðning sem það fær hér í þingsölum. Það er sérstaklega mikilvægt fyrir Grindvíkinga sem standa nú í mikilli óvissu og óvíst hvernig sá atburður endar. Þetta er gott dæmi um samheldnina sem getur orðið innan þings þegar mikið reynir á og ég vil þakka sérstaklega fyrir það og óska öllum Grindvíkingum góðs gengis. - Ég segi já.  
            

Réttur til andsvara verður rýmkaður við ræðu framsögumanns meiri hluta fjárlaganefndar, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar vegna frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2024. Ég vil í upphafi byrja á að þakka nefndarmönnum í fjárlaganefnd fyrir gott samstarf í vinnu nefndarinnar nú í haust og fyrir þær umræður sem fóru fram í nefndinni. Þá vil ég einnig þakka starfsmönnum nefndasviðs fyrir þeirra aðstoð og þeim fjölmörgu sem skiluðu inn umsögnum og mættu fyrir nefndina til að gefa henni betri heildarsýn á frumvarpið. Nefndin hefur fjallað um frumvarpið á fjölmörgum fundum og fengið til sín fjölmarga gesti frá umsagnaraðilum og ráðuneytum. Hin ýmsu samtök aðila vinnumarkaðarins gáfu umsagnir um frumvarpið og komu á fundi nefndarinnar, einnig frá ýmsum samtökum sveitarfélaga og fjölda annarra aðila, alls frá 26 aðilum. Auk umsagnaraðila kallaði nefndin til fundar alla ráðherra ríkisstjórnarinnar og fulltrúa ráðuneyta sem gerðu grein fyrir breytingum á fjárlagaramma málefnasviða og málefnaflokka sem undir þau heyra. Fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytisins komu nokkrum sinnum fyrir nefndina og gerðu grein fyrir einstökum greinum frumvarpsins og kynntu tillögur ríkisstjórnarinnar fyrir 2. umræðu frumvarpsins. Einnig kom fjármála- og efnahagsráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, á fund nefndarinnar. Nefndinni bárust einnig aðrar umsagnir auk fjölmargra annarra erinda, minnisblaða og skriflegra svara við fyrirspurnum nefndarmanna. Þess ber að geta að ekki hefur verið hefð fyrir því að fjármálaráðherra komi á fund nefndarinnar til að sitja fyrir svörum og er það mat þess sem hér stendur að það hafi reynst mjög góð viðbót við aðrar umræður í nefndinni og kemur vel til greina að hafa það sem fastan lið í umræðu nefndarinnar um fjárlög. Veruleg óvissa er nú uppi vegna jarðhræringa á Reykjanesi og er þeim hvergi lokið. Fyrirséð er að þær hafi umtalsverð efnahagsleg áhrif, jafnvel þótt ekki komi til frekari jarðhræringa eða eldgoss á svæðinu. Stjórnvöld vinna nú að ýmsum mótvægisaðgerðum vegna stöðunnar og líklegt þykir að frekari viðbragða sé þörf. Ljóst er að útgjöld ríkissjóðs koma til með að aukast vegna þessa þó að umfangið liggi ekki fyrir. Í ljósi óvissunnar má gera ráð fyrir breytingum við 3. umræðu fjárlagafrumvarpsins. Meiri hlutinn telur koma til greina að endurmeta önnur útgjöld til lækkunar komi til þess að fara þurfi í kostnaðarsamar aðgerðir vegna jarðhræringa. Haga þarf stjórn ríkisfjármálanna með skynsamlegum hætti og forgangsraða í þágu mótvægisaðgerða og stuðnings við íbúa Grindavíkur. Nýtt eldgosatímabil er hafið á Reykjanesi sem kallar á nýja nálgun stjórnvalda og samfélagsins alls. Yfir 30.000 manns búa á Reykjanesi en eldstöðvakerfi skagans teygir sig inn á höfuðborgarsvæðið. Mikilvægt er að stórauka áherslur á forvarnir og stuðning við íbúa, viðbragðsaðila og bæjarfélög og atvinnulíf á Reykjanesi svo takmarka megi áhrif af mögulegum eldgosum og jarðhræringum í framtíðinni. Auk umsagna um frumvarpið í heild sinni bárust nefndinni erindi og óskir sem fólu í sér beiðni um stuðning eða hreinar fjárbeiðnir til tiltekinna verkefna, ýmist í fyrsta sinn eða til viðbótar við fyrirliggjandi stuðning. Nefndin fylgdi áfram því verklagi sem mótast hefur á síðastliðnum árum og felst í því að áframsenda slíkar beiðnir til viðkomandi ráðherra. Það er í samræmi við ábyrgð ráðherra sem fram kemur í 20. og 21. gr. laga um opinber fjármál. Í verklaginu felst einnig að kallað er eftir skýringum og rökstuðningi ráðuneyta vegna einstakra mála sem fram komu í umsögnum og á fundum nefndarinnar. Frumvarpið byggist á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í sumar en ný spá var birt þann 17. nóvember og í kjölfarið hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið endurmetið tekjustofna sem byggjast á áætluninni auk þess sem tilteknir útgjaldaliðir hafa tekið breytingum sem byggjast á þjóðhagsspá. Þær tillögur eru hluti af breytingartillögum meiri hlutans fyrir 2. umræðu frumvarpsins. Gerðar eru breytingartillögur við sundurliðun 1, þ.e. tekjuáætlun frumvarpsins, upp á 8.026 millj. kr. til hækkunar tekna og við sundurliðun 2, gjaldaheimildir málefnasviða og málaflokka, um 8.379 millj. kr. til hækkunar gjalda. Gjaldahækkun sambærileg við 1. gr. fjárlaga nemur hins vegar um 8.626,9 millj. kr. og heildarafkoman verður neikvæð 46.895 millj. kr., en sú afkoma rúmast vel innan þess ramma sem fjármálastefnan leyfir. Hallinn mun því nema 1% af vergri landsframleiðslu. Meiri hlutinn vekur sérstaklega athygli á því markmiði sínu að með breytingartillögu fyrir 2. umræðu yrði frumjöfnuður ekki lakari en gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Samkvæmt tillögunni mun það ganga eftir þar sem gert er ráð fyrir að frumjöfnuður verði 1,3 milljörðum kr. jákvæður. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við lög um opinber fjármál, nr. 123/2015. Í 6. gr. laganna er tilgreint hvernig tölugrunnur frumvarpsins skuli byggður upp og settur saman. Í 14. gr. kemur fram að frumvarpið skuli vera í samræmi við markmið gildandi fjármálaáætlunar sem samþykkt var í vor og tekur til áranna 2024–2028. Afkoman hefur ekki verið betri síðan fyrir heimsfaraldur Covid-19. Áætlað er að skuldir samkvæmt skuldareglu, sem skilgreind er skv. 7. gr. laga um opinber fjármál, hækki að nafnvirði um 50 milljarða kr. en lækki sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Nú er miðað við að skuldir verði innan við 31% af vergri landsframleiðslu í lok næsta árs. Viðunandi skuldastig sem miðast oft við 30% af vergri landsframleiðslu er forsenda þess að bregðast megi við óvæntum efnahagsáföllum og beita ríkisfjármálunum sem sveiflujafnandi hagstjórnartæki líkt og tókst í heimsfaraldrinum. Í greinargerð með frumvarpinu er tafla á bls. 136 sem sýnir breytingar á rammasettum útgjöldum málefnasviða á verðlagi ársins 2023. Búið er að uppfæra í nefndarálitinu þá töflu miðað við áætlað verðlag 2024 og bæta við tillögum meiri hlutans fyrir 2. umræðu frumvarpsins. Með rammasettum útgjöldum er sleppt vaxtagjöldum, lífeyrisskuldbindingum, ríkisábyrgðum, framlögum til Atvinnuleysistryggingasjóðs og til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Sá samanburður gefur því góða mynd af útgjaldaþróun grunnrekstrar ríkisins. Á heildina litið hækka rammasett útgjöld um 37,2 milljarða að raungildi milli ára. Breytingar eru bæði til lækkunar og hækkunar. Mesta hækkunin er 11,5 milljarðar kr. vegna varasjóðs fjárlaga og skýrist af því launahækkanir komandi kjarasamninga eru ekki áætlaðar inn á einstök málefnasvið heldur er þess í stað gert ráð fyrir þeim í varasjóði. Millifært verður út af þeim lið eftir framvindu kjarasamninga. Næstmesta hækkunin er 8,2 milljarðar kr. vegna sjúkrahúsþjónustu þrátt fyrir tillögu um 3,9 milljarða kr. lækkun við 2. umræðu frumvarpsins og skýrist bæði af auknum rekstrarheimildum sem og viðbót við byggingu nýs Landspítala. Gjöld til orkumála hækka um 5,9 milljarða kr. en þar er að mestu um að ræða tilfærslu frá tekjuhlið fjárlaga þar sem styrkir Orkusjóðs koma að hluta til í stað niðurfellingar gjalda vegna kaupa á hreinorkubifreiðum. Framlög til húsnæðismála hækka um 4,9 milljarða og endurspegla áherslur stjórnvalda um að stefna að auknu jafnvægi á húsnæðismarkaði. Munar þar langmest um aukin stofnframlög vegna fjölgunar íbúða innan almenna íbúðakerfisins. Framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa hækka um 4,5 milljarða kr. að raungildi og munar þar mestu um nokkra liði sjúkratrygginga. Framlög til málefnasviðs 10, Réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmála, hækka um 4,1 milljarð kr. milli ára sem er nálægt 20% hækkun og skýrist alfarið af mikilli hækkun framlaga vegna útlendingamála. Í þessu sambandi vekur meiri hlutinn athygli á tillögu sinni, sem skýrð er í kaflanum um breytingartillögur á gjaldahlið, sem ætlað er að vega á móti útgjaldahækkuninni. Verulegar hækkanir koma einnig til vegna lyfjakostnaðar, 3,6 milljarðar kr., og fjölskyldumála, upp á 2,3 milljarða, sem skýrist af hækkun barnabóta og samgöngumála upp á 2,6 milljarða kr. þar sem fjárheimildir til nýframkvæmda og viðhalds á vegakerfinu hækka auk þess sem ráðstöfun varaflugvallargjalds upp á 1,6 milljarða kr. kemur inn sem hækkun. Raunlækkun milli ára kemur fram í nokkrum tilfellum. Í nokkrum tilfellum skýrist það af lækkun stofnkostnaðar þegar stórum verkefnum lýkur. Dæmi um það er t.d. hjá Alþingi og vegna byggingar hjúkrunarheimila. Langmesta lækkunin kemur fram í málefnum aldraða þar sem við endurmat fyrir 2. umræðu frumvarpsins kom fram að áætlaðar tekjur ellilífeyrisþega eru hærri en áður var áætlað og kemur þar hvort tveggja til að fjármagnstekjur hafa aukist auk þess sem yngstu ellilífeyrisþegarnir eru með mun hærri lífeyristekjur heldur en þeir sem eldri eru. Næstmesta lækkunin er hjá hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, þrátt fyrir raunhækkun til reksturs heimilanna, þar sem meira vegur niðurfelling fjárfestingarframlags til byggingar hjúkrunarheimila. Það kom inn á árunum 2020–2023 vegna framkvæmdaáætlunar um byggingu hjúkrunarheimila í samræmi við stefnu um fjölgun hjúkrunarrýma. Uppsafnað fjármagn að fjárhæð 10,5 milljarða kr. verður nýtt til áframhaldandi uppbyggingar á framkvæmdaáætlun um byggingu hjúkrunarheimila. Lækkun á málefnasviði um nýsköpun og þekkingargreinar skýrist nær alfarið af því að tímabundin framlög vegna heimsfaraldurs til samkeppnissjóða í rannsóknum, nýsköpun og tækniþróun falla niður. Efnahagsforsendur frumvarpsins byggjast á spá frá Hagstofu Íslands. Spáin fyrir næsta ár gefur til kynna að hagkerfið muni leita jafnvægis með hóflegum hagvexti og lækkandi verðbólgu. Á þessu ári hefur verið verulegur hagvöxtur, sérstaklega á fyrri hluta árs. Útlit er fyrir að verðbólgan í ár hafi verið að meðaltali um 8,7%. Í forsendum frumvarpsins er gert ráð fyrir að verðbólga fari niður í 4,9% og að hagvöxtur verði um 2,6%. Í nóvember gaf Seðlabanki Íslands út nýja efnahagsspá og var sú spá nokkuð svipuð því sem kemur fram í forsendum frumvarpsins. Nokkur breyting er í uppfærðri spá Hagstofu Íslands frá efnahagsforsendum frumvarpsins, sem birtist í nóvember. Í uppfærðri spá er nú gert ráð fyrir að nokkuð hægi á hagvexti á næsta ári og hann verði um 2,1%. Helsta skýringin á þessari breytingu er að samkvæmt nýjustu tölum þjóðhagsreikninga þá var hagvöxtur fyrir árið 2022 7,2% í stað 6,4%. Þetta gerir það að verkum að grunnur landsframleiðslunnar er hærri en gert var ráð í upphaflegum forsendum frumvarpsins sem lækkar hlutfallslega breytingu á milli 2023 og 2024 og kemur það fram í lægri hagvaxtarprósentu. Á næsta ári er gert ráð fyrir að einkaneysla aukist um 1,9% samanborið við 2,2% í síðustu spá. En verðbólga og vextir hækka á milli spáa sem hefur neikvæð áhrif á ráðstöfunartekjur og hagvöxt. Þá er spá um fjárfestingar lækkuð úr 3,4% í 0,4% og ber þar hæst að spá um að íbúðafjárfesting dragist saman í ár og á næsta ári um 1,3% og 4,1%. Reiknað er með að íbúðafjárfesting taki við sér árið 2025 og aukist þá um 5,4% og 4,1% árið 2026. Þá kemur einnig fram að verðbólga á næsta ári verður eilítið hærri en miðað við upphaflegar forsendur. En verðbólgan hefur verið seig og er að lækka nokkuð hægar en vonast var til. Verðbólgan hefur verið þrálát á þessu ári og stendur nú í 7,9%. Þótt verðbólgan hafi farið lækkandi eru verðbólguvæntingar enn háar, bæði til skemmri og lengri tíma. Mikilvægt er að aðhald Seðlabankans í peningastefnunni fari að hafa þannig áhrif að bæði verðbólga og verðbólguvæntingar lækki enn frekar. Ýmis atriði gætu þar haft áhrif og þar á meðal útkoma í kjarasamningum en í forsendum frumvarpsins er gert ráð fyrir að laun hækki um 5,6%. Ef forsendur frumvarpsins ganga eftir er líklegt að meginvextir Seðlabankans séu nú komnir í hámark og gætu tekið að lækka á næsta ári. Eins og áður sagði eru kjarasamningar á næsta leiti og losna á vinnumarkaði vorið 2024. Ríkið er stærsti atvinnurekandi landsins og laun eru einn stærsti útgjaldaliðurinn. Mikilvægt er að gerðir séu langtímasamningar sem byggist á framleiðniaukningu og að samningarnir stuðli að lækkun verðbólgu og létti þar með þrýstinginn á meginvexti Seðlabankans öllum til heilla. Það fjárlagafrumvarp sem hér er lagt til er aðhaldssamt sem er mikilvægara nú en oft áður. Það er gríðarlega mikilvægt að ríkisfjármálin gangi í takt við peningamálastefnu Seðlabankans í því sameiginlega markmiði að ná hér niður verðbólgu og þar með vöxtum í landinu. Það er stærsta verkefnið okkar í dag. Takist það mun það hafa jákvæð áhrif á fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja í landinu. Viðbætur milli umræðna við fjárlagafrumvarpið voru með því minnsta sem sést hefur og ríkisstjórnin gerði tillögur til nefndarinnar sem fólu í sér lítils háttar hækkun frumgjalda en í umfjöllun fjárlaganefndar var niðurstaðan að lækka þá aukningu um 650 millj. kr. sem veitir aukaaðhald í ríkisrekstrinum. Slíkt er fáheyrt og er þetta gert þrátt fyrir að taka af aðhaldskröfu til lögreglu, landhelgisgæslu, styrkingu á atvinnuráðgjöf á landsbyggðinni, styrkingu inn í sóknaráætlanir landshluta, auk fjölmargra framlaga til sjálfseignarstofnana á velferðarsviði og styrkveitingar til eflingar menningu og safnastarfi um allt land og áfram mætti lengi telja. Sú ákvörðun að hækka krónutöluhækkanir um 3,5%, sem er töluvert undir verðbólguspá næsta árs upp á 5,6%, er liður í því að halda aftur af hækkunum og tala inn í komandi kjarasamninga. Það er mikilvægt að í þessu stóra verkefni taki allir höndum saman. Það er sú leið sem er líklegust til að skila okkur þeim árangri sem við sækjumst eftir. Það er mikilvægt að sveitarfélög landsins komi með á vagninn og fylgi fordæmi ríkisins er kemur að gjaldskrárhækkunum. Hagsmunir sveitarfélaga af því að ná niður vaxtastigi í landinu og langtímakjarasamningum með hógværum hækkunum er gríðarlegur og langt umfram þær hækkanir sem þau ná fram með hækkun á gjaldskrá. Að því sögðu er hins vegar ljóst að möguleikar sveitarfélaganna til að ná sér í tekjur eru miklum mun takmarkaðri heldur en ríkisins. Það er mikilvægt að tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga sé endurskoðuð, sér í lagi ef stefnan er sú til framtíðar að færa til þeirra frekari verkefni. Það er mikilvægt í þessu samhengi að finna varanlega lausn á fjármögnun málefna fatlaðs fólks. Stór skref hafa verið stigin í þá átt með 5 milljarða kr. framlagi á þessu ári og 6 milljarða kr. framlagi á því næsta með lækkun tekjuskatts og hækkun á útsvari á móti. Samtalið þarf að halda áfram þar til lausn sem báðir aðilar geta sætt sig við verður í sjónmáli. Það má ekki gleymast í þessari umræðu að málaflokkurinn er viðkvæmur líkt og þjónustuþegar hans og mikilvægt að ekki komi til skerðingar eða takmörkunar á þeirri þjónustu til framtíðar litið. Í frumvarpinu er almennt gert ráð fyrir að lögreglan sé undanþegin almennri aðhaldskröfu en hlutdeild málaflokksins í sértækum afkomubætandi aðhaldsráðstöfunum á málefnasviðinu nemur 138 millj. kr. Rekstur lögreglunnar er að stærstum hluta í mjög föstu formi, fastir rekstrarliðir, svo sem laun og launakostnaður, rekstur fasteigna, rekstur ökutækja sem og rekstur kerfa lögreglunnar. Gera má ráð fyrir því að fastur kostnaður lögregluembættanna sé um 90% af heildarkostnaði embættanna. Á síðustu árum hefur verið bætt í rekstrargrunn lögreglu til að gera lögregluna betur í stakk búna til að takast á við þau verkefni sem henni ber að sinna lögum samkvæmt, stytta viðbragðstíma, stytta málsmeðferðartíma, auka öryggisstig og þjónustustig, sérstaklega á landsbyggðinni og fjölga menntuðum lögreglumönnum. Það er mat meiri hluta fjárlaganefndar að með tillögum hans fyrir 2. umræðu frumvarpsins sé áfram haldið á þeirri braut sem mörkuð hefur verið í eflingu lögreglunnar. Landhelgisgæslan og rekstur hennar hefur mikið umtals- og áhyggjuefni síðustu ár enda reksturinn verið þungur og uppsafnaður halli á rekstri orðinn byrði á stofnuninni. Á þessu er tekið í þessum fjárlögum og er gert ráð fyrir að fella bæði niður aðhaldskröfu sem og sértæka aðhaldskröfu á Landhelgisgæsluna sem gefur stofnuninni um 240 millj. kr. í aukið rekstrarframlag á næsta ári. Eins er gert ráð fyrir því í fjárauka að taka á uppsöfnuðum halla Gæslunnar. Það er hins vegar ljóst að þó að þessar aðgerðir komi til þarf að endurskoða rekstrargrunn Landhelgisgæslunnar í næstu fjármálaáætlun þannig að sú staða sem uppi er nú endurtaki sig ekki á hverju ári og fjárlaganefnd og Alþingi þurfi að grípa inn í með þessum hætti. Landhelgisgæslan er grunnstofnun og gegnir veigamiklu öryggishlutverki, ekki síst nú þegar við höfum ítrekað á síðustu árum verið á neyðar- og hættustigi almannavarna þar sem Landhelgisgæslan gegnir stóru hlutverki í almannavarnakerfi okkar. Eins er ekki hægt að líta fram hjá hlutverki Gæslunnar við að vakta okkar ytri landamæri nú á stríðstímum í Evrópu. Staða íslensks landbúnaðar er alvarleg og stendur greinin höllum fæti. Við þeirri grafalvarlegu stöðu þarf að bregðast og það hefur komið fram að tillagna er að vænta frá ríkisstjórn þess efnis á næstunni og munu viðbætur vegna þeirra koma fyrir 3. umræðu fjárlaga. Eins er gert ráð fyrir fjármagni í málaflokkinn í fjárauka fyrir árið 2023 sem verður til umræðu hér á næstu dögum. Að mínu mati þarf að laga grunninn til framtíðar. Þó svo að þær tillögur sem er að vænta taki ekki á því þá er nauðsynlegt að vel takist til við endurskoðun á búvörusamningum en tryggja þarf að einhverjir bændur verði eftir til þess að semja við þegar að því kemur. Í yfirferð fjárlaga kom fram skýr krafa Sambands íslenskra sveitarfélaga, einstakra sveitarfélaga og landshlutasamtaka um að hækka framlög til sóknaráætlunar í sambærilega upphæð og var fyrir árið 2023. Framlög til sóknaráætlunar voru hækkuð sem Covid-aðgerð stjórnvalda og stóð til að þau yrðu lækkuð aftur í fyrra horf í fjárlögum. Það er mat okkar að mikilvægi sóknaráætlunar fyrir landshluta og hinar dreifðu byggðir sérstaklega sé umtalsvert og því mikilvægt að halda framlaginu óbreyttu áfram milli ára. Eins komu fram athugasemdir frá sömu aðilum um að fjármagn til atvinnuráðgjafa yrði hækkað en fjárheimild þess liðar gegnir sömu lögmálum og sóknaráætlun og var Covid-aðgerð sem var lækkuð nú. Því er lagt til að upphæðin hækki um 35 millj. kr. í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Heilbrigðisþjónusta er langstærsti einstaki liðurinn í þessum fjárlögum en alls fer um 161 milljarður til sjúkrahúsþjónustu, 80 milljarðar í hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, 89 milljarðar í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa og 42 milljarðar í lyf og lækningavörur, alls um 372 milljarðar kr. sem er aukning um 13 milljarða á milli fjárlaga. Alls hefur raunaukning í heilbrigðiskerfinu numið meira en 50 milljörðum kr. eða um 16% frá 2021. Má nefna 3,9 milljarða kr. aukningu til þess að koma til móts við aukna eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu vegna fólksfjölgunar og öldrunarar þjóðarinnar sem og að fjárheimildir til reksturs nýrra hjúkrunarrýma, sem gert er ráð fyrir að verði tekin í notkun á næsta ári, verða auknar um 2,2 milljarða. Þá er gert ráð fyrir að settir verði um 25 milljarðar í byggingu nýs Landspítala á næsta ári sem er langstærsta einstaka framkvæmd ársins 2024. Upphaflega stóð til að settir yrðu um 30 milljarðar í framkvæmdina á næsta ári en uppfærðar áætlanir sýna að ekki verður hægt að framkvæma fyrir þá upphæð og því var upphæðin lækkuð um 4 milljarða frá fyrstu áætlun sem birtist við 1. umræðu fjárlaga. Ein af breytingum fjárlaganefndar er að lækka framlag til félagsmálaráðuneytisins um 400 millj. kr. vegna flóttamanna og hækka framlög til dómsmálaráðuneytisins um 200 millj. kr. með það að markmiði að auka skilvirkni umsóknakerfisins og flýta afgreiðslu umsókna. Með því er talið að spara megi umtalsverða fjármuni sem og að auka skilvirkni kerfisins og flýta afgreiðslu. Einnig langar mig að benda á að lögð er til ein tillaga vegna lánsfjármála þar sem fasteignum háskólans er heimilað að taka 2,5 milljarða kr. lán frá ríkissjóði til að endurgera fasteignina að Hagatorgi 1, gamla hótel Saga. Framkvæmdir eru á áætlun og stefnt er að flutningi í húsið haustið 2024 en ráðgert er að heildarkostnaður við endurgerð hússins nemi 3,6 milljörðum kr. Lagðar eru til samtals sjö tillögur við 6. gr. fjárlaga en sú grein veitir fjármála- og efnahagsráðherra ýmsar heimildir til að kaupa, leigja eða selja fasteignir og jarðir auk ýmissa annarra heimilda sem nauðsynlegt getur reynst að nýta á fjárlagaárinu. Meðal tillagna sem gerðar eru nú er heimild til að stofna félag sem verði í sameiginlegri eigu ríkis og borgar sem yrði falið að annast byggingu þjóðarhallar í Laugardal. Fyrir liggur frumathugun sem unnin var af sérstakri framkvæmdanefnd í desember 2022 er lýtur að staðarvali og helstu forsendum er varða mannvirkið. Miðað er við að hlutverk þjóðarhallar verði fjölnota mannvirki fyrir íþróttir, menningu, kennslu og viðburði. Hér í lokin vil ég gera stuttlega grein fyrir 40 millj. kr. breytingartillögu sem ég legg fram nú og byggir á ákvörðun um að stofna loftslagshamfarasjóð í samræmi við samkomulag sem náðist á yfirstandandi ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Dúbaí. Gert er ráð fyrir að stofnframlag Íslands í sjóðinn verði 80 millj. kr. Miðað er við að utanríkisráðuneytið leggi til 40 milljónir til sjóðsins innan síns ramma en því til viðbótar verði 40 milljónir í ný framlög. Virðulegur forseti. Ég hef hér stiklað á stóru varðandi fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2024 og reifað helstu breytingar sem orðið hafa á milli umræðna. Stóra myndin er þessi: Við erum að leggja fram aðhaldssöm fjárlög sem munu slá á þenslu í samfélaginu og halda aftur af ríkisútgjöldum. Til að vega á móti aukningu útgjalda milli umræðna hefur meiri hluti fjárlaganefndar lagt til niðurskurð sem nemur 650 millj. kr. til að koma enn betur til móts við það markmið. Slíkt er fáheyrt. Krónutöluhækkanir eru 3,5% sem er sömuleiðis hluti af því verkefni að ná niður verðbólgu og vaxtastigi í landinu. Ábyrgð ríkisvaldsins er mikil í því en til þess að vel megi takast þurfa allir að leggja sín lóð á vogarskálarnar. Þannig mun okkur farnast best. Þrátt fyrir aðhald í fjárlagafrumvarpinu stöndum við vörð um velferðina og heilbrigðiskerfið þar sem aukið er í milli ára ásamt löggæslu og landhelgisgæslu. Virðulegur forseti. Ég ætla að láta staðar numið hér í yfirferð minni um fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2024 en að endingu vil ég ítreka þakkir til nefndarmanna fjárlaganefndar fyrir gott samstarf í nefndinni við vinnslu frumvarpsins. Ég þakka fyrir góðar umræður og ábendingar nefndarmanna.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir sína yfirferð. Ég vil gera sérstaklega að umtalsefni skýrslu sem Ríkisendurskoðun birti um stöðu fangelsiskerfisins í gær. Þar er dregin upp mjög svört mynd af stöðu fullnustumála á Íslandi og rakið hvernig dómar eru að fyrnast og brotamenn ganga lausir án refsingar vegna skorts á fangelsisplássum. Þar er rakið hvernig öryggi og velferð bæði fanga og fangavarða er stefnt í voða með vanrækslu og vanfjármögnun ár eftir ár. Þetta er alvarlegt, virðulegur forseti, en góðu fréttirnar eru þær að Ríkisendurskoðun leggur til lausnir og gerir ýmsar tillögur að úrbótum sem fangelsismálastjóri hefur tekið vel í. Raunar er haft eftir Fangelsismálastofnun í skýrslu Ríkisendurskoðunar að stofnuninni sé ekkert að vanbúnaði að bregðast við með markvissum hætti þegar fjármagn til þess hefur verið tryggt. Þess vegna liggur beint við að spyrja hv. formann fjárlaganefndar um það. Og, nota bene, þessi skýrsla var ekki komin fram þegar nefndin kynnti tillögur sínar núna við 2. umræðu svo maður sýnir því skilning að ekki sé brugðist við skýrslunni hér. En mér finnst liggja beint við að spyrja hv. formann fjárlaganefndar: Sér hann fyrir sér að hv. fjárlaganefnd muni bregðast við, koma inn í 3. umræðu um fjárlögin með aukið fjármagn til að bregðast við þessum ábendingum sem fram koma í svartri skýrslu Ríkisendurskoðunar um fangelsismál?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna sem er mjög áhugaverð. Ég skal bara viðurkenna það hér að ég er ekki búinn að lesa þessa skýrslu, ég hef ekki séð hana, en geri mér grein fyrir að það er eitthvað sem ég þarf að gera. Spurningin er hvort við sjáum fyrir okkur að koma með eitthvað milli umræðna varðandi fangelsismálin. Við höfum ekki rætt það, nei, það hefur ekki verið rætt að gera það svo það sé sagt. Það kann að skýrast af því, ég ímynda mér það, að nefndarmenn séu einfaldlega ekki búnir að kynna sér skýrsluna. En það breytir ekki alvarleika málsins. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er mjög alvarleg staða. Ef ég man rétt þá held ég að við höfum sett innspýtingu í fangelsismálin fyrir þetta ár, í fjárlögum fyrir 2023. En það er alveg klárt að þetta er eitthvað sem þarf að skoða í tengslum við fjármálaáætlun ef við náum ekki að koma inn í, því þetta er hlutur sem þarf að vera í lagi. Þegar opinberir starfsmenn, hvort sem það eru lögreglumenn eða fangaverðir, eru farnir að upplifa óöryggi á sínum vinnustöðum þá er það eitthvað sem við sem stjórnvöld verðum að taka alvarlega og verðum að bregðast við. Ég þakka fyrir þessa ábendingu, hún á klárlega heima í þessari umræðu, en því miður hefur þetta ekki verið rætt, hvorki hjá meiri hlutanum eða í fjárlaganefnd og það held ég að skýrist bara af því hvenær skýrslan er að koma inn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hreinskiptin svör og hvet hann og aðra nefndarmenn til að kynna sér vel þessa skýrslu og bregðast við þegar líður að 3. umræðu um fjárlögin. Ég vil í seinna andsvari gera stöðu Landhelgisgæslunnar að umtalsefni. Hún er eitt af flaggskipum almannaöryggis á Íslandi. Þetta hefur birst okkur ákaflega skýrt núna í náttúruhamförunum á Reykjanesskaga þar sem Gæslan hefur verið með mönnun í samhæfingarmiðstöðinni allan sólarhringinn með þyrlur á staðarvakt, tilbúnar til aðstoðar við björgun, og með varðskip staðsett fyrir utan Grindavík. Nú hefur komið fram að á næsta ári vantar 700 millj. kr. til að Landhelgisgæslan geti haldið óbreyttri starfsemi milli ára og ég hef tekið eftir því að hér á Alþingi er uppi hávært ákall, m.a. frá þingmönnum í stjórnarmeirihluta, um að hlutverk Landhelgisgæslunnar verði að vissu leyti víkkað út og verkefni hennar aukin, t.d. með því að staðsetja eina af þyrlum Landhelgisgæslunnar á Akureyri. Það ætti að kosta um 500 millj. kr. á ári. 

Ég vek athygli hv. þingmanns á að ræðutíminn er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég deili áhyggjum hans af Landhelgisgæslunni eins og ég held að margir geri hér inni. Einmitt á sama tíma í fyrra vorum við í þessari umræðu um Landhelgisgæsluna þar sem fjárlaganefnd hélt að við værum að leysa ákveðinn vanda með því að setja inn það fjármagn sem óskað hafði verið eftir, sem kom síðan í ljós að var ekki nægjanlegt. Þessi tillaga núna, sem gengur út á það að taka af þennan uppsafnaða halla, sem er 240 milljónir, mun breyta stöðu Gæslunnar töluvert mikið. Það mun breyta stöðunni töluvert mikið líka ef við náum að taka hallareksturinn af þannig að Landhelgisgæslan geti byrjað á núlli árið 2024. Sú tillaga er ekki í fjáraukanum en við þurfum klárlega að ræða hana. Það er ljóst að við þurfum sömuleiðis í fjármálaáætlun að taka algjörlega til endurskoðunar 

Forseti minnir menn á ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir framsöguna. Stýrivextir eru í dag 9,25% og meðaltal verðbólgu er 8,7%. Verðbólgan í dag er 7,9%. Hv. formaður fjárlaganefndar sagði að þetta væru aðhaldssöm fjárlög og þau drægju úr sveiflumögnun. Svo þegar maður les nefndarálit meiri hlutans, kaflann um fólksfjölgun og efnahagsforsendur, kemur fram, með leyfi forseta: „Fólksfjölgun getur haft veruleg áhrif á efnahagsforsendur. Þetta á sérstaklega við um verðlag og hagvöxt sem hefur áhrif á ríkisfjármálin. […] Umtalsverð fjölgun varð á árinu 2022 en þá fjölgaði íbúum landsins um 3%.“ Í Evrópu er fjölgunin um 1%. Það búa 72.000 erlendir ríkisborgarar í landinu og fjölgun erlendra ríkisborgara frá fyrsta ársfjórðungi 2022 til þriðja ársfjórðungs 2023 var um 30%. Á blaðsíðunni á undan kemur síðan fram að spá um íbúðafjárfestingu dragist saman í ár og á næsta ári um 1,3% og 4,1%. Reiknað er með að íbúðafjárfesting taki við sér árið 2025 og aukist þá um 5,4% og 4,1% árið 2026. Ég get ekki lesið það öðruvísi, virðulegur forseti, en að aðaldrifkraftur verðbólgunnar sé hin gríðarlega íbúafjölgun í landinu eins og kemur fram í sjálfu nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Þegar íbúum fjölgar þetta mikið má gera ráð fyrir því að það hafi veruleg áhrif á eftirspurn eftir t.d. húsnæði, vörum og þjónustu. Með slíkri fólksfjölgun má einnig gera ráð fyrir verulegri aukningu á eftirspurn eftir opinberri þjónustu sem hefur áhrif á ríkisútgjöldin. Verði hagvöxtur ekki meiri á næsta ári en gert er ráð fyrir í nýjustu spá Hagstofu Íslands er hætt við því að hagvöxtur á mann gæti orðið neikvæður.“  
             Það er sem sagt hætta á því að við verðum fátækari á hvern einstakling á næsta ári. 

Ég vil minna ræðumenn á ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og hún kom hérna í restina. Það var ánægjulegt að heyra hann lesa upp úr nefndarálitinu. Það er alveg rétt að hér hefur orðið mikil íbúafjölgun, alveg gríðarleg, 3% eins og þingmaðurinn kom inn á, sem er að valda okkur, ég segi nú ekki erfiðleikum en það er áskorun fyrir okkur að bregðast við þessari íbúaþróun. Af hverju er þessi þróun? Af hverju er fólk að koma hingað og setjast hér að? Af hverju er þessi fjöldi fólks af erlendum uppruna kominn hingað til Íslands? Það er að vinna fyrir okkur störfin sem við höfum ekki mannskap til að vinna, m.a. í ferðaþjónustunni og við sjáum þetta hér í iðnaðinum, fiskvinnslunum og á fleiri stöðum þar sem erlent vinnuafl er mjög stór hluti. Þetta eru atvinnugreinarnar sem eru að keyra upp hagvöxt í landinu. Ef við hefðum ekki haft þetta ágæta fólk hér til að vinna þessi störf þá er það mér til efs, hv. þingmaður, að sá efnahagsbati sem er að stórum hluta að þakka ferðaþjónustunni hefði orðið eins brattur og raun ber vitni. Hvað erum við að gera til að koma í veg fyrir þetta? Það er alveg rétt, ég held að það sé ekkert beint í þessu frumvarpi sem er að reyna að koma í veg fyrir að hingað flytji fólk sem vill vinna á Íslandi og er þörf á að vinni á íslenskum vinnumarkaði.

Virðulegur forseti. Við erum með 9,25% stýrivexti og um 9% verðbólgu og það er ekki hægt að skilja það öðruvísi en að þessi verðbólga sé eftirspurnarverðbólga. Þetta er þensla, það er verðbólga og hún er keyrð áfram af stórkostlegri fjölgun íbúa á Íslandi. 

Forseti minnir á ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Stundum verður manni fátt um svör og mér líður þannig akkúrat núna. Ef ég skil hv. þingmann rétt er hann í raun og veru að halda því fram hér í ræðustól þingsins að ástæða verðbólgunnar sé aðflutt erlent vinnuafl á Íslandi.

Þið segið það sjálf í nefndarálitinu.

Ég bara spyr hv. þingmann, sem ég reyndar get ekki í þessu andsvari. 

Forseti. Þetta er mjög merkilegt fjárlagafrumvarp. Eitt af þeim verri sem ég hef séð, verð ég að segja, því miður. Sem dæmi um það þá kemur í 2. umræðu hér 4 milljarða ofáætlun á nýja Landspítalann, ég trúi því samt ekki, og 4,5 milljarða ofáætlun á greiðslum til aldraðra, sem ég trúi ekki að sé í rauninni alveg rétt, og á öryrkja líka. Það er mjög heppilegt að þarna falli einmitt niður fjárheimildir þegar það þarf að vera með aðhaldssöm fjárlög. Það býr til smásvigrúm fyrir meiri hlutann til að koma með fullt af tillögum hingað og þangað. Ég fatta ekki hvernig það eru aðhaldssöm fjárlög. Það gengur bara ekki upp. Dæmi um þetta, hvernig þetta er allt að fúnkera, er það sem kom hérna fram í andsvörum um Fangelsismálastofnun. Fyrir áramót í fyrra þá spurðum við fangelsismálastjóra: Hvernig er það nú eiginlega með fjárhagsáætlanirnar sem eru gerðar fyrir stofnunina, er þetta nægur peningur til að reka stofnunina samkvæmt lögum? Hann svaraði nei. Þá báðum við hann um fjárhagsáætlun sem við gætum fengið sem endurspeglaði lágmarksþörf miðað við lög. Við fengum þá fjárhagsáætlun. Hún var 300 milljónum hærri heldur en var gert ráð fyrir í fjárlögum. Þetta er eitt stærsta vandamálið sem við glímum við hérna á þingi. Við fáum ekki að vita hvað það kostar að framkvæma grunnþjónustu ríkisins, t.d. rekstur á fangelsum. Þar vantaði á þessu ári, við vitum það, 300 milljónir miðað við þessa áætlun frá fangelsismálastjóra. Ég spyr: Hver fær að ákveða það að vanfjármagna þjónustu ríkisins ef ekki Alþingi? 

Ég minni hv. þingmann á ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisspurningar. Fyrst varðandi þessar ofgreiðslur til aldraðra sem eru nú skýrðar í frumvarpinu með bæði fjármagnstekjum og hærri lífeyrisréttindum og ég hef svo sem engar forsendur til að efast um að þær upplýsingar séu ekki réttar. En hv. þingmaður hefur meiri reynslu en ég af því að sitja í fjárlaganefnd. Varðandi Landspítala þá kom það nú strax inn í fjárlaganefnd og í okkar umræðu þegar Landspítalinn kom og við fórum að grennslast fyrir og spyrja um þessar fjárheimildir, hvort nýr Landspítali gæti yfir höfuð framkvæmt fyrir þetta gríðarlega fjármagn, sem hefur síðan komið í ljós að er ekki. Ég hef svolitlar áhyggjur af þeirri framkvæmd að mörgu leyti og stöðunni, ég held að menn séu komnir aðeins eftir á þar og það þarf að skoða hvað veldur því. Ég held að það væri verkefni fyrir okkur í fjárlaganefnd eftir áramót að fá aðeins stöðuna á þessum spítala og hvernig staðan er miðað við áætlanir. Hins vegar er stóra spurning hv. þingmanns sú hver ákveði vanfjármögnunina. Við höfum nú tekið þessa umræðu nokkrum sinnum og hún hefur alltaf endað á sama stað. Ég er að mörgu leyti sammála þingmanninum og mér finnst þetta mjög áhugaverð nálgun á þetta verkefni hjá honum. Það er alveg rétt að það er mjög sérstakt í mörgum tilfellum þegar við getum ekki fjármagnað einhverja þjónustu sem við erum búin að ákveða í þessum sal að skuli veitt. Ég held að það sé alveg tilefni til að setjast aðeins niður í fjárlaganefnd og fara yfir þessi mál, 

Forseti. Það er pínulítið af gefinni reynslu sem þessar spurningar koma frá mér, eins og með Landspítalann. Ég hef upplifað einmitt framkvæmdastopp eða framkvæmdahlé sem var í rauninni til þess að spara peninga. Þar voru útskýringarnar líka þær að það væri ekki hægt að framkvæma fyrir þetta mikið fjármagn á árinu, en það var bara hlé, það var hægt að gera ýmislegt samkvæmt því sem ég heyrði þegar ég labbaði bara inn á framkvæmdasvæðið og spurði verkfræðingana sem voru þar. Er ekki hægt að gera ýmislegt hérna? Þeir sögðu: Jú, við erum bara ekki með pening. Mig langar líka til að spyrja formann fjárlaganefndar um niðurfellingu á fjármagni til grunnrannsókna. Skilaboðin eftir Covid voru að við ættum að vaxa úr kófinu, vaxa úr þessari efnahagskreppu sem kom í kjölfarið en nú er verið að leggja til að leggja niður fjármagn sem í raun ætti að kosta rúmlega 70 doktorsverkefni, þ.e. ársverk doktorsnema. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Já, það er engin launung á því að hv. þingmaður hefur meiri þingreynslu en ég og hefur setið lengur í fjárlaganefnd og ég efast ekki um að hann sé ýmsum hnútum kunnugri en við sem erum tiltölulega nýrri á því sviði. Varðandi framkvæmdahlé eða framkvæmdastopp þá er ekkert slíkt í gildi hjá nýja Landspítalanum. Það er alls ekki verið að fara í þá átt.

Síðast líka.

Já, 25 milljarða kr. fjárveiting til verkefnisins er ekki framkvæmdastopp eða framkvæmdahlé. Það er stærsta einstaka framkvæmd sem við erum með í gangi núna á Íslandi. Grunnrannsóknirnar. Já, ég tek undir það. Það er verið að lækka framlagið hér. Þetta var náttúrlega aukning út af Covid. Nú erum við að taka það til baka. 

Ég minni ræðumenn á ræðutímann.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar aðeins út í efnahagsforsendurnar að baki fjárlagafrumvarpinu. Ég held að við séum öll eða ættum öll í þessum sal að vera sammála um að stærsta verkefni okkar í þessu frumvarpi sé glíman við verðbólguna og stærsta spurningin sé einfaldlega sú hvort fjárlagafrumvarpið hafi burði í það að kæla hagkerfið, draga úr verðbólgu og vinna með peningastefnunni. Síðan er kannski sú pólitíska spurning hvernig byrðunum er dreift í þessu verkefni. Ég geri miklar athugasemdir við það að nær öllum kostnaði af verðbólgu og vaxtahækkunum sé núna er velt yfir á ungt fólk og barnafjölskyldur og það sé enginn stuðningur við þennan hóp, fólkið sem trúði t.d. á hið svokallaða lágvaxtaskeið. En í fyrstu atrennu langar mig að spyrja út í efnahagsforsendurnar. Þjóðin spyr hvers vegna það þurfi þrefalt hærri vexti á Íslandi og fær jafnan það svar að það sé vegna þess að hér sé svo mikill hagvöxtur. Frá árinu 2017 hefur vissulega verið hagvöxtur hér á landi og nokkuð kraftmikill en þegar við skoðum hann á hvern íbúa þá sjáum við að svo er ekki. Íbúafjöldi landsins hefur á sama tíma margfaldast, 23-faldast á við það sem er að gerast annars staðar í Evrópu, þannig að það er fyrst og fremst fólksfjölgun á bak við hagvöxtinn. Þetta er innflutt vinnuafl, m.a. í ferðaþjónustu og byggingargeiranum og allt gott og blessað með það. Þessi mikla fólksfjölgun er ástæða þess að raunverð húsnæðisverðs hefur tvöfaldast á Íslandi undanfarin tíu ár. Meiri hlutinn talar um í áliti sínu um fólksfjölgun í samhengi við efnahagsforsendur og nefnir síðan að hagvöxtur á mann á næsta ári geti orðið neikvæður og flaggar framleiðni, skorti á framleiðnivexti sem ég hef mjög miklar áhyggjur af í samhengi við hvaða framtíðarmynd er verið þar að teikna upp fyrir Ísland ef hagvöxtur á mann er orðinn neikvæður og framleiðnin fer lækkandi. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirtaksspurningar. Það sem hv. þingmaður nefnir í sínu andsvari eru náttúrlega í grunninn risastórt og kannski erfitt að koma svarinu fyrir í tveggja mínútna andsvari. En varðandi efnahagsforsendurnar þá hef ég trú á því, einlæga trú á því að þetta fjárlagafrumvarp sem við erum að leggja hér fram muni tala við peningamálastefnu Seðlabankans. Fjárlögin sem við erum að leggja hér fram eru í eðli sínu aðhaldssöm. Seðlabankinn sjálfur hefur komið fram og sagt að þau séu svona hlutlaus, 0,3% aðhald í þessum fjárlögum, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt á þessum tímapunkti. Það var sagt að þegar hér væri talað um vaxtastig og verðbólgu þá væri bent á hagvöxt. Það er alveg rétt. Það er ekkert annað hægt að gera en að tala um hagvöxt þó hann sé ekki eina mælitækið. Við erum að sjá núna uppreiknaðan hagvöxt fyrir árið 2022, 7,2% á Íslandi. Það eru náttúrlega tölur sem við höfum ekki séð neins staðar og sjáum ekki neins staðar í þeim löndum sem við berum okkur saman við á sama tíma og atvinnuleysi er nánast ekki neitt. Það er hins vegar punktur í spurningu hv. þingmanns sem ég deili áhyggjum af, það er hagvöxtur á mann. Það er gríðarlegt áhyggjuefni fyrir okkur. Við tölum um það hér í þessu nefndaráliti að það sé áhyggjuefni fyrir okkur ef við erum farin að tala um í raun og veru neikvæðan hagvöxt per einstakling á Íslandi. Það er þróun sem við verðum einhvern veginn að reyna að sporna við vegna þess að við viljum ekki vera þar.

Virðulegi forseti. Næst langar mig til að spyrja hv. formann út í hallann í þessu frumvarpi sem stendur í 47 milljörðum. Þetta er niðurstaðan þrátt fyrir að tekjur ríkisins séu að aukast mjög mikið, um 200 milljarða milli ára, m.a. vegna verðbólgunnar. Það sturtast inn tekjur, svo miklar að það hefur verið talað um tekjufroðu. Ríkisstjórnin er áfram að boða verulegar lántökur á næsta ári, rándýrar lántökur, og vaxtakostnaðurinn á næsta ári er fyrirhugaður 117 milljarðar kr. Hallareksturinn hefur fylgt ríkisstjórninni allt þetta samstarf. Það var kominn faraldur í fjárlög fyrir heimsfaraldur og mér sýnist að hann verði hérna eftir faraldurinn líka. Mig langar til að spyrja formanninn út í afstöðu hans til vaxtakostnaðarins. Þarf ekki að ræða meira um það hvað ríkið er að verja, ég ætla að leyfa mér að segja það, sturluðum fjárhæðum í vaxtakostnað? Auðvitað blasir við að þetta hefur 

Ég minni þingmenn á ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Svarið við spurningunni er í raun og veru einfalt: Ég hef trú á því að við öll sem hér erum í þessum þingsal höfum áhyggjur af vaxtakostnaði íslenska ríkisins sem er orðinn gríðarlegur. En þær umframtekjur sem hv. þingmaður talaði hér um og eru orðnar gríðarlegar munu náttúrlega skipta máli. Við erum að nota hluta þeirra í afkomubætandi aðgerðir fyrir ríkissjóð. En til lengri tíma er þetta stóra verkefnið okkar hér. Við skulum vera minnug þess að við settum yfir 300 milljarða í Covid-aðgerðir. Við þurfum að borga það til baka með þessum auknu tekjum sem við höfum fengið inn í ríkissjóð núna, sérstaklega síðustu tvö ár, jafnvel þrjú ár. Það hjálpar klárlega. Stóra málið okkar er náttúrlega það að við þurfum að ná vaxtastigi og verðbólgu niður í landinu. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni, framsögumanni nefndarálits meiri hluta, fyrir framsöguna. Það sem mig langar að spyrja um í fyrra andsvari mínu snýr að aukningu útgjalda á milli ára. Það kemur ekki fram í greinargerðinni, sýnist mér, hver hún er að nafnvirði en hér er sagt að á heildina litið hækki rammasett gjöld um 37,2 milljarða að raungildi á milli ára. Ætli nafnverðstalan sé ekki einhvers staðar í námunda við 140 milljarða, án þess að ég hafi skoðað það, frá samþykktum fjárlögum í fyrra til stöðunnar núna að þessum breytingartillögum framlögðum frá meiri hluta nefndarinnar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvernig þessi kostnaðaraukning skiptist á milli fjárfestinga og reksturs hins opinbera, 140 milljarðar - nú er ég að skjóta á þessa tölu og væri mjög þakklátur ef hv. þingmaður hefur þá tölu á takteinum hver nafnverðsaukningin er á milli ára hvað útgjaldaaukninguna varðar. En ég er forvitinn að heyra hvort einhver greining hafi farið fram á því hvernig þessi viðbót skiptist á milli reksturs og fjárfestinga hjá hinu opinbera.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem er um nafnverðsaukningu á milli ára, sem hann var búinn að giska á að væri 140 milljarðar, og hvernig hún skiptist milli reksturs og fjárfestinga á árinu 2024. Ég verð bara að viðurkenna það, virðulegur forseti, að ég er ekki með þessar tölur í kollinum. En það er mér sönn ánægja að koma þessum upplýsingum áfram til hv. þingmanns eftir að hafa aflað þeirra, sem ég skal gera strax eftir þessa umræðu. En því miður þá er það nú þannig að ég er ekki með allar tölur í þessu fjárlagafrumvarpi í kollinum þó að ég sé með ansi margar þeirra. En þessar tölur er ég ekki með, því miður.

Forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Norðvest. fyrir svarið. Til gamans þá er þetta orðrétt, held ég, sama svar og fyrrverandi formaður nefndarinnar svaraði mér við sama tilefni fyrir ári síðan þannig að bara svona til áréttingar til síðari tíma nota þá held ég að það væri skynsamlegt fyrir fjárlaganefnd, ef ég mætti leggja mitt lóð á vogarskálarnar, að greina hvernig skiptingin er milli rekstrar og fjárfestinga í þeim útgjaldavexti sem er hjá hinu opinbera. En í byrjun nefndarálitsins er talað um óvissu vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga og segir hérna, með leyfi forseta: „Í ljósi óvissunnar má gera ráð fyrir breytingum við 3. umræðu frumvarpsins.“ Svo segir áfram í næstu setningu, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur koma til greina að endurmeta önnur útgjöld til lækkunar …“ Mig langar til þess að spyrja formann fjárlaganefndar, því nú hljóta að liggja fyrir einhverjar greiningar í ljósi þess að það á að fresta hér þingi í lok næstu viku: Hver eru helstu atriði? Er einhver grófur rammi hvað útgjaldaþáttinn varðar? Til hvaða átta er verið að horfa hvað varðar að endurmeta önnur útgjöld til lækkunar?

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir seinna andsvarið. Ég tek „hintið“ og ég mun vera kominn með þessar tölur á næsta ári, ég læt ekki grípa mig tvisvar í þessum stól án þess að geta svarað rútínuspurningu þingmannsins sem virðist vera hér ár eftir ár. Varðandi Reykjanesið þá er það rétt að það eru að koma tillögur núna fyrir 3. umræðu og raunar var fjárlaganefnd tilkynnt að það kæmu tillögur ríkisstjórnarinnar fyrir 3. umræðu. Ég veit ekki hverjar þessar tillögur eru enn þá, ég hef ekki séð þær. Varðandi þann punkt þar sem við tölum um að það komi til greina að fresta öðrum framkvæmdum þá er hann settur inn einfaldlega á þeim tímapunkti þegar við í raun og veru höfðum ekki hugmynd um hvers lags viðburð við værum að horfa upp á. Ef hann væri af þeirri stærðargráða að hann myndi hafa verulega efnahagslega íþyngjandi áhrif fyrir íslenska þjóð og íslenskan ríkissjóð þá fannst meiri hluta fjárlaganefndar eðlilegt að við myndum reyna að skoða hvort við gætum frestað einhverjum fjárfestingarverkefnum þar á móti. 

Forseti. Smáathugasemd við bjölluslátt hæstv. forseta. Ég hef setið í stól forseta og við fengum sérstaka ábendingu um að verulega góður bjöllusláttur hefði óþægileg áhrif á útsendinguna, myndi glymja ansi hátt í sjónvarpsútsendingu, þó að okkur þingmönnum sé engin vorkunn að þurfa að þola bjöllusláttinn, sérstaklega þegar við förum yfir tímann. En svona af virðingu við áhorfendur þá var mælst til þess að forsetar myndu vera aðeins mýkri á bjöllunni til að byrja með. Ég veit ekki hvort þetta hafi skilað sér áfram inn í forsætisnefnd en því er alla vega komið til skila núna.

Forseta finnst þessi ábending góð. Hann mun taka hana til greina og minnir þingmanninn á að það er líka virðing við áhorfendur og þingið að fara að þingsköpum og virða tímatakmörk.

Fór ég fram yfir?

Ekki í þetta skipti.

Forseti. Það er ekki lengur vatnskanna hérna í púltinu svo maður þarf að taka með sér vatn í ræðustólinn, annars gæti þetta orðið erfitt, það er langur tími sem maður hefur hérna enda er þetta viðamikið frumvarp og mjög margar tillögur sem þarf að fara yfir. Nú erum við að verða búin með annað árið af verðbólgu. Verðbólgan byrjaði að fara af stað í upphafi árs 2022. Fyrstu aðgerðirnar gegn verðbólgunni komu í maí, júní í fyrra, 2022, og vonin hjá ríkisstjórnarflokkunum er að það fari að slá eitthvað á hana á næsta ári. Það er það sama og var sagt í fyrra og þegar fjárlög voru samþykkt fyrir síðustu áramót og þegar fjármálaáætlun var samþykkt núna í vor o.s.frv. Bara það sama aftur og aftur. Það er ekkert sérstakt í fjárlagafrumvarpinu þegar allt kemur til alls sem sýnir að fjárlagafrumvarpið sé ástæðan fyrir því að við ættum að sjá lækkun á verðbólgunni á næsta ári. Umsagnir um það eru bara mjög skýrar. Það er í rauninni hlutlaust gagnvart peningastefnunni, styður ekki sérstaklega við hana heldur er það hlutlaust. Höfum það algjörlega á hreinu. Þetta kemur frá Seðlabankanum sem er í rauninni skilinn einn eftir í baráttunni við að lemja niður efnahagsbóluna eins og hún hefur komið í ljós hjá okkur. Þetta einkenni er þemað í nefndaráliti mínu, það er eitt sagt en raunin er allt önnur. Það er sagt að fjárlagafrumvarpið eigi að vera einhvers konar aðhaldsfjárlagafrumvarp en það er það ekki. Ef það verður lækkun á verðbólgu á næsta ári þá er það ekki vegna fjárlagafrumvarpsins heldur þrátt fyrir fjárlagafrumvarpið. Áttum okkur einmitt á því að ríkisstjórnin er búin að vera með tillögur til að reyna að slá á verðbólguna í eitt og hálft ár og samt er staðan eins og hún er og spáin fyrir næsta ár er eins og hún er. Ef staðan verður sú sama með verðbólguna og á þessu ári, ef meðalverðbólga ársins í ár heldur áfram mánuð eftir mánuð út næsta ár þá endar hún í kringum 7,5%. Það segir okkur hvaða áhrif verðbólguaðgerðir, aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar, hafa haft. Þrátt fyrir að yfirlýsingarnar séu að aðgerðirnar séu verðbólguletjandi þá hafa þær ekki skilað árangri. Stýrivaxtahækkanir Seðlabankans eru meira að segja ekki enn farnar að skila árangri, ekki á stóru tölurnar. Verðbólgan er enn þá 8%. Jú, kannski tekur það tíma, ég skal alveg viðurkenna það, en aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar eru augljóslega ekki að skila árangri. Seðlabankinn kom aðeins seinna inn hvað þetta varðar. Titillinn á þessu áliti mínu í þetta skipti er Stöðugleiki frasastjórnmálanna. Það er eitt sagt en það sem liggur þar á bak við er síðan allt annað. Í nefndaráliti mínu og Pírata um fjármálaáætlunina, sem er grundvöllurinn að þessu fjárlagafrumvarpi, greindi ég frá því að það hefði komið fram að það vantaði 3 milljarða kr. til að fjármagna geðheilbrigðisstefnu sem fór í gegnum þingið nokkrum dögum áður. Það er annað dæmi um það hvað er sagt að eigi að gera en er síðan ekki fjármagnað. Við fáum rosalega mikið sem er í orði en lítið sem ekkert á borði. Það sjáum við núna endurspeglast í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Fangelsismálastofnun. Það er gegnumgangandi að ákveðin verkefni eru einfaldlega ekki fullfjármögnuð samkvæmt lögum um þá þjónustu sem á að sinna, öllum þeim réttindum í rauninni sem fólk á að geta gengið að sem vísum, eða í þessu tilviki sem fólk er læst frá, í rauninni leiðinlegur réttur hvað það varðar, því vegna þessa eru margir að sleppa við afplánun. Ég veit ekki hvort það sé endilega góð niðurstaða. Kannski fyrir viðkomandi en þetta er ekki það sem við ætlumst til að gerist þegar við samþykkjum lög hérna á þingi. Þetta er ekki eitthvað sem við myndum setja í markmið ríkisstjórnar um hegningarlögin, að þau leiði til þess að fólk sleppi við refsingar vegna þess að við höfum ekki pening til þess að fullnusta refsingar. Hitt er síðan algerlega annað mál hvort hegningarlagaramminn eins og hann er í dag skili tilætluðum árangri um betrun. Það er eitthvað sem við mættum pæla rosalega mikið í. Það er meira, það vantaði 200 milljarða kr. til að fjármagna húsnæðisstefnu samkvæmt umsögnum, bæði fjárheimildir og heimildir til lánveitinga samtals. Það vantaði a.m.k. 10 milljarða á ári til að fjármagna málaflokk fatlaðs fólks og það veit enginn hvað það vantar mikinn pening í stefnu um farsæld barna. Þetta eru atriði sem þingið er að samþykkja en veit oft ekki hver kostnaðurinn er í raun og veru á bak við. Það er mjög slæmt. Þingið segir í rauninni: Hérna eru lög, við vitum ekki alveg hvað þetta kostar en við viljum samt að þetta gerist. Hver er þá skylda framkvæmdarvaldsins sem leggur fram fjárlagafrumvarp til þingsins? Er skylda framkvæmdarvaldsins í rauninni ekki að fjármagna það sem þingið biður um, þau lög sem þingið setur? Lög um réttindi fatlaðs fólks, lög um samþætta þjónustu barna, farsæld barna, velsæld barna og allt þetta. Við viljum að þetta gerist því að ábatinn, ávinningurinn af þessum lögum, af þessari þjónustu og af þessum réttindum margborgar sig. Góð lög um þjónustu við börn myndu, held ég, skila sér í lækkun á framlagi til Fangelsismálastofnunar, bara bókstaflega. Til öryrkja líka, bókstaflega. Það er gríðarlega mikilvægt að fullfjármagna þessi lög til að koma í veg fyrir framtíðarkostnað. En einhverra hluta vegna þá kemur fjárlagafrumvarp til þingsins án þess að við sjáum þetta. Já, hérna er Fangelsismálastofnun, þangað fara 2 milljarðar, eitthvað svoleiðis, en það er ekki sagt í kjölfarið að þetta sé ekki nægilega mikill peningur til að sinna lögbundinni þjónustu samkvæmt vilja Alþingis. Það vantar. Það er gefið í skyn að það sé bara allt í lagi. Það er ekki vakin nein athygli á því að þarna sé um að ræða vanfjármögnun, að réttindi séu í rauninni tekin af fólki. Og það er meira, sem er enn þá athyglisverðara: Stofnunum er beinlínis bannað að senda umsögn til fjárlaganefndar og Alþingis. Þetta kom fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í gær. Það hefur komið fram á fundi fjárlaganefndar líka. Það er beinlínis bannað. Nema fjárlaganefnd biðji sérstaklega um umsögn, þá er ekki hægt að hunsa það. En stofnanir eiga að hafa samband við Alþingi um fjárheimildir o.s.frv. í gegnum ráðuneytin. Þær eiga að skila sínum fjárhagsáætlunum þangað og ráðuneytið á að koma til þingsins með alla þessa útúrdúra hingað og þangað. Niðurstaðan er sú að ráðuneytið segir okkur ekki t.d. að Landhelgisgæslan sé vanfjármögnuð, að Fangelsismálastofnun sé vanfjármögnuð, að lög um farsæld barna séu ekki fullfjármögnuð, að réttindi fatlaðs fólks séu ekki fullfjármögnuð, að samgönguáætlun sé ekki verðbætt. Það er önnur ákvörðun sem er tekin. Samt eru í samgönguáætlun sem er samþykkt hérna á þingi upphæðir á verðlagi þess árs sem samgönguáætlun er samþykkt, sem þýðir í raun og veru að það verður að uppfæra upphæðir með tilliti til verðlags eftir því sem árin líða, þetta er áætlun til fimm ára og 15 ára og að sjálfsögðu breytast upphæðirnar. Að sjálfsögðu verður borgarlínan dýrari einfaldlega af því að krónan verður verðminni út af verðbólgu. Það á ekki að koma neinum á óvart. Samt fór fólk á háa c-ið hérna í haust af því að þessi blessaða borgarlína væri orðin svo rosalega dýr. Já, það voru aðföng sem hækkuðu í verði og við erum með verðbólgu og erum með krónu og þess háttar. Þetta á ekki að koma neinum á óvart. En þetta kemur fólki á óvart af því að tölurnar eru ekki verðbættar í samgönguáætlun þegar kemur að fjármálaáætlun og síðan fjárlögum. Fyrir vikið er það þannig með allar framkvæmdir sem er búið að lofa að þær gerast ekki af því að það er allt í einu ekki til fjármagn fyrir þeim, af því að verðbólga, króna, allt þetta rugl. Þetta er það sem ég er að tala um, stöðugleiki frasastjórnmálanna. Okkur er sagt eitt, en gefið annað og við fáum ekki útskýringarnar á því af hverju það er. Ég fjalla hér aðeins um stöðugleikann, að íslensk efnahagsstjórn einkennist af orðinu stöðugleiki. Samt hefur hagkerfið, aðallega undir efnahagsstjórn Sjálfstæðisflokksins, á undanförnum þremur áratugum alla vega, hoppað upp og niður og fram og til baka. Vísitala neysluverðs hefur hækkað um nær 300% á meðan evrusvæðið hefur einungis hækkað um 90%. Krónan hefur á sama tíma fallið um næstum 60% gagnvart dollara og 45% gagnvart evru sem þýðir að krónan er ekki bara verðminni á Íslandi heldur er hún einnig verðminni gagnvart evru og dollara. Það endurspeglast vissulega að hluta til í verðbólgunni. Vörur sem við flytjum inn eru einfaldlega dýrari miðað við krónuna. Það er því í rauninni ekki hægt að halda því fram að hagsveiflurnar séu einungis innfluttar af því að munurinn er 300% og 90% á evrusvæðinu. Það er ekki bara innflutt verðbólga, langt í frá. Í dag er 8% verðbólga og 9,25% stýrivextir og samt er hamrað á því að stöðugleikinn sé það mikilvægasta í heimi í efnahagsmálum. Kannski af því að óstöðugleikinn er búinn að vera svo svakalegur. Það er klassísk afvegaleiðing í pólitík að nota öfugmæli. Það er óstöðugleiki. Það er búinn að vera óstöðugleiki. Í stóra samhenginu eru kannski smátímabil hér og þar þar sem hægt er að benda á að hafi verið stöðugleiki. Svo gerist eitthvað og þá er kominn nýr stöðugleiki einhvers staðar annars staðar í línuritinu og svo kemur næsta stöðugleikatímabil í línuritinu. En á milli þessara þriggja stöðugleikatímabila er ekkert nema óstöðugleiki. Það er þegar allt kemur til alls vandamál. Ég var hérna með tilvitnun í Albert Einstein þar sem hann sagði, þýtt á íslensku, að það sé heimskulegt að endurtaka alltaf sömu efnahagsstjórnina aftur og búast við annarri útkomu. Fyrir fólk sem kannast ekki við þetta þá er þetta mjög algeng tilvitnun á netinu, að vísa í það að það sé brjálæði að gera alltaf sömu hlutina aftur og búast við annarri útkomu. Það var ekki Albert Einstein sem sagði þetta, að sjálfsögðu ekki á íslensku heldur, en þetta er dæmi um það hvernig rök eru notuð á rangan hátt í rauninni til að kynna fyrir okkur eitthvað sem virðist augljóslega vera satt og þegar einhver fræg manneskja, eitthvert frægt nafn, notar það þá hlýtur það að vera satt. Í þessu tilviki þá er þetta satt. En það er ósatt hver sagði þetta. Auðvitað talaði Albert Einstein ekki íslensku, sem dæmi. Margir hafa sagt að það sé heimskulegt að reyna alltaf að gera það sama aftur og aftur og búast við annarri útkomu. Ef efnahagsstjórn stöðugleikans virkar ekki, þá er kannski ekkert svo gáfulegt að halda áfram að reyna. Það er líklega stærsti pólitíski brandarinn sem hægt er að finna að Sjálfstæðisflokkurinn hefur getað notað þetta orð til þess að selja efnahagsstefnu sína sem frambærilega. Þau hlæja bara alla leið í bankann sem þau eru að selja vinum og vandamönnum, svo ég komi nú einu ódýru pólitísku skoti að í þessari ræðu. En hvað þá? Hvað á að gera í staðinn? Ég skal vera fyrstur til að viðurkenna að kannski horfa ekki allir í áttina að Pírötum þegar verið er að pæla í efnahagsstefnu. En mig langar til að fjalla aðeins um efnahagsstefnu Pírata. Fyrir síðustu kosningar lögðu Píratar fram aðgerðaáætlun í efnahagsmálum. Aðgerðaáætlunin skiptist í þrennt, þær aðgerðir sem hægt er að framkvæma strax, svokölluð fyrstu skref, þær aðgerðir sem hægt er að framkvæma á kjörtímabilinu og aðgerðir til framtíðar. Fyrstu skrefin voru að byrja á að skilgreina lágmarksframfærslu því þar finnum við grunninn að hagkerfinu. Ef fólk fellur niður fyrir þennan grunn er það fátækt. Það býr til vanda. Fátækt kostar. Hún býr til alls konar önnur vandamál. Ef fólk nær ekki lágmarksframfærslu þá erum við með fátækt sem er krabbamein í kerfinu. Í öðru lagi viljum við framsækið skattkerfi sem kemur í veg fyrir að auður safnist óhóflega saman á fáum stöðum. Efnahagskerfi sem leyfir slíka söfnun býr sjálfkrafa til efnahagsbólur sem springa með reglulegu millibili. Markmiðið er ekki að auka heildarskattbyrði því hún er nú þegar töluverð hér á landi, heldur miða skattheimtuna að þeim stöðum í hagkerfinu þar sem fjármagn safnast saman og myndar bólur í hagkerfinu. Þetta er í rauninni það sem ríkisstjórnin hefði átt að vera búin að gera til að bregðast við efnahagsástandinu eins og það er og bregðast við verðbólgunni, að finna hvar peningurinn er að bólgna upp og tappa af honum þar til þess að hann lendi ekki í hausnum á öllum heimilum landsins í gegnum hækkanir á öllu, ekki síst lánum og leigu og þess háttar. Í þriðja lagi þarf einnig að efla gæða- og eftirlitsstofnanir. Samkeppniseftirlit, Fiskistofa, Neytendastofa, umboðsmaður Alþingis, skattrannsóknarstjóri. Þetta eru allt gríðarlega mikilvægar gæða- og eftirlitsstofnanir sem passa upp á að stóru leikendurnir á efnahagssviðinu séu ekki að svindla. Það er grundvallaratriði því að svindlið gerir það að verkum að allir hinir þurfa að borga hærri skatta. Það er ekkert flóknara en það. Á þessu kjörtímabili hefur svo sannarlega sýnt sig hversu nauðsynlegt er að þessar stofnanir séu öflug vörn gegn svindli. Ég nota þetta oft til að skýra grunninn að muninum á Pírötum annars vegar og Sjálfstæðisflokknum hins vegar. Píratar vilja ekki eftirlit með borgurum og einstaklingsfrelsinu og friðhelgi einkalífs o.s.frv. Sjálfstæðisflokkurinn vill hins vegar efla lögreglueftirlitið og passa að það séu allir að sinna sínu og auka eftirlit með borgurum en ekki með valdinu. En við Píratar viljum hins vegar eftirlit með valdinu, með þeim sem geta misnotað vald. Það er grundvallarmunur þarna á. Að lokum, varðandi fyrstu skrefin, þá í fjórða lagi er það ný atvinnustefna með áherslu á menntun fyrir 21. öldina, grunnrannsóknir sem er einmitt verið að minnka núna og er mjög bagalegt, hagnýtingu rannsókna, nýsköpun og aðgerðir gegn langtímaatvinnuleysi. Síðan voru það aðgerðir kjörtímabilsins sem snerust um hækkun persónuafsláttar, einfaldara skattkerfi og almannatryggingakerfi, til að auka gagnsæi og útrýma fátæktargildrum í kerfinu. Öll þessi tilfærslukerfi sem við erum með, vaxtabætur, leigubætur, húsnæðisbætur, barnabætur og allar þessar bætur hingað og þangað - það er gott og blessað að vera með slík kerfi til að bregðast við ákveðnu ástandi. Það er viðeigandi núna þegar það kemur verðbólguskot að hjálpa til með t.d. húsnæðiskostnað og þess háttar. En alla jafna eru þessi kerfi byggð upp þannig að þau búa til fátæktargildrur. Það er svona keppni, fólk er með sínar tekjur og húsaleigubætur og barnabætur og eitthvað svoleiðis og ef það hækkar í tekjum vegna kjarasamninga eða einhvers því um líkt þá skerðast bæturnar á móti. Þá endar fólk í engri breytingu nema hvað að væntanlega, það er a.m.k. hluti af því, þegar kjarasamningar eru gerðir, hefur það einhver áhrif út í efnahagskerfið. Hluti af því fer vissulega út í verðlagið, hvort sem það er búið að gera það fyrir kjarasamninga sem gerist stundum eða eftir þá, sem gerir það að verkum - af því að fólk minnkar í bótum en hækkar í launum og endar á núllinu - að allt annað hækkar í verði og verðbólgan verður meiri og ráðstöfunartekjur minnka nema launin hafi verið hækkuð þeim mun meira. Það eru viðkvæmir hópar sem eru á þessu bili sem lenda í ákveðnum vítahring þess að auknar tekjur leiða til skerðinga sem gerir að verkum að þeir hreyfast ekkert í ráðstöfunartekjum. Þess vegna bendum við á að það ætti í rauninni að vera áhersla á grunnframfærslu. Borgaralaunin eru útfærsla á þessu og eru í rauninni skerðingarlaus grunnframfærsla. Persónuafsláttur sem slíkur er útfærsla á því, er það sem kallað er neikvæður tekjuskattur. Fólk byrjar í ákveðnum neikvæðum tekjuskatti sem telst upp í áður en það fer að að greiða skatt og ef það er undir því marki þá er hann einfaldlega greiddur út. Við erum í rauninni búin að vera með ákveðið form borgaralauna hérna á Íslandi alveg síðan persónuafsláttur var tekinn upp. Þetta er ekkert meira framandi en það, þetta er engin útópísk hugmyndafræði. Hún er alveg gegnumgangandi bæði í hægri og vinstri efnahagshugsun, meira að segja ansi mikið í hægri efnahagshugsun, merkilegt nokk. Áfram með aðgerðir kjörtímabilsins. Þær snúast líka um að passa upp á öfluga, sjálfbæra og græna innviðauppbyggingu í öllum sveitarfélögum landsins. Það er algjört lykilatriði. Grunnefnahagsstærðin þar er einfaldlega innflutningur á olíu og bensíni, 100 milljarðar sem við myndum spara í innflutningskostnað þar bara með því að reyna að byggja upp og losa okkur út úr jarðefnaeldsneytishagkerfinu. Við þurfum að tryggja sjálfbærni lífeyriskerfisins. Það eru vísbendingar um að það sé ekki alveg eins sjálfbært og við hefðum kannski vonast til þegar það var búið til enda hefur iðgjaldið verið hækkað í dágóðum skrefum frá byrjun sem segir okkur einmitt að forsendurnar stóðust ekki, þær þurfti að uppfæra o.s.frv. Maður sér fram á ýmislegt áhugavert þar. Við þurfum að huga að endurhönnun húsnæðiskerfisins, sérstaklega í tengslum við lífeyriskerfið. Húsnæðismál eru í rauninni ákveðin stoð efnahagskerfisins ásamt lágmarksframfærslu. Við þurfum að geta séð fyrir okkur hvernig láglaunamanneskja getur farið í gegnum lífið á sínum lágmarkstaxta, vill kannski ekki gera neitt meira eða bara líður vel í þeim störfum sem þar eru í boði og fólk getur verið mjög hamingjusamt með það, ekkert mál. En hvernig getum við útskýrt að þessi manneskja muni hafa það af, í rauninni, til framtíðar? Getur þessi manneskja eignast húsnæði eða verður hún á leigumarkaði út alla sína starfsævi og þegar hún fer á ellilífeyri? Ellilífeyrir er hugsaðar sem 70% framfærsla og þá er gert ráð fyrir að 25% framfærslunnar hafi í rauninni verið kostnaður við leigu eða afborganir af lánum eða eitthvað því um líkt þannig að þú sért búinn að eignast húsnæði og sért ekki lengur að borga af því. En ef þú ert enn þá að borga af húsnæði, annaðhvort leigu eða borga af lánum þegar þú ert kominn á ellilífeyri, þá dugar ellilífeyririnn alls ekkert fyrir framfærslu. Hvar eru viðmiðunarmörkin? Getum við útskýrt hvernig meðalmanneskjan fer í gegnum lífið og hvar og hvenær hún eignast húsnæði og hvernig efri árin líta út? Það er ekki til neitt svoleiðis, ekki neitt. Það er mjög áhugavert. Við þurfum að innleiða velsældarhagkerfið. Hæstv. forsætisráðherra hefur aðeins talað fyrir velsældarhagkerfinu og það eru komnir ákveðnir velsældarvísar á Stjórnarráðsvefinn, sem er gott og blessað. Svo ég útskýri aðeins hvað það er, af því að það er mikilvægt, þá erum við núna að miða í rauninni bara við hagvöxt. Ef við erum með hagvöxt og jú, kannski lítið atvinnuleysi, lága verðbólgu og lága stýrivexti, þá líður okkar rosalega vel, þá er það fínt, allt gott, allt frábært. En það er flóknara en það. Það eru atriði innan um sem birtast okkur einmitt t.d. varðandi Fangelsismálastofnun, varðandi málefni fatlaðra og ýmislegt svoleiðis sem eru vanfjármögnuð þrátt fyrir góðar efnahagstölur. Þrátt fyrir góðan hagvöxt þá hafa öryrkjar það ekkert rosalega gott, ná ekki lágmarksframfærslu, bara svo dæmi sé tekið. Hvað þá? Það er það sem velsældarhagkerfið gerir. Það setur upp ákveðna mælikvarða um lífsgæði. Þetta er mjög vel rannsakað. OECD gefur þetta út. Það eru ákveðnir kvarðar um t.d. menntunarstig, hvernig fólki líður varðandi jafnvægi milli atvinnu og tómstundalífs o.s.frv., hversu mikið álag er á fólki, almennt heilsustig í landinu og þess háttar. Vissulega er hagvöxtur og vinnumarkaðurinn og þess háttar hluti af velsældarhagkerfinu. En með því að hafa fleiri atriði til þess að benda á um hvað er vel heppnað og velmegandi samfélag þá hefur það tvímælalaust áhrif á stjórnvöld. Pólitíkusar myndu vilja geta sagt: Heyrðu, hérna gengur okkur illa, okkur gengur illa í PISA-prófunum t.d., okkur gengur illa í menntun. Við erum bara ansi neðarlega á þeim mælikvarða miðað við önnur lönd, það er frekar mikið slæmt. Þá vil ég að stjórnmálamenn komi og segi: Við ætlum að gera betur þarna, setja stefnu um þetta og breyta fyrirkomulagi hér og jafnvel setja pening hér eða gera eitthvað sniðugt sem kannski kostar ekki pening, hver veit. Svo geta þeir bent á, eftir á: Þetta batnaði, við náðum markmiði okkar, við gerðum vel fyrir samfélagið. Það eru svona atriði sem skipta rosalega miklu máli. Ef það eina sem við höfum eru hagtölurnar, bara hagvöxtur, og segjum: Það er mikill hagvöxtur, þetta sést ekki í neinu öðru Evrópulandi sem við viljum bera okkur saman við - þá segir það okkur ekki neitt um það hvernig í rauninni fólk almennt séð hefur það af því að dreifingin á því er svo mismunandi. Jú, við sjáum kannski að meðalmanneskjan hefur það fínt og ríkt fólk örugglega fínt, en þegar við förum í áttina að lágmarksframfærslu þá hefur fólk það alltaf verr og verr. Þá þurfum við að athuga hvar þau mörk eru þar sem við myndum segja: Þetta er ekki nógu gott, við þurfum að gera betur. Hagvaxtartalan segir okkur ekkert um það hvar þau mörk liggja. Þess vegna þurfum við eitthvað eins og velsældarhagkerfið sem sýnir okkur nákvæmar hvar vandann er að finna í samfélaginu. Að lokum er það grænvæðing efnahagslífsins og uppbygging hringrásarsamfélags því þegar allt kemur til alls þá eru á jörðinni takmarkaðar auðlindir og þar fram eftir götunum, það liggur í augum uppi, við getum sagt það þannig. Síðan er það framtíðarsýn Pírata. Þar sjáum við skilyrðislausu grunnframfærsluna. Hún kemur alveg tvímælalaust eftir því sem sjálfvirknivæðingin eykst. Svo ég minnist á þá er þessi fína mynd af Einstein hérna gerð af gervigreind, ekki verri listamanni en það, eftir minni beiðni. Flest þessi tól eru á ensku og skilja íslensku misvel og því bað ég um: „Einstein, definition of insanity“ eða Albert Einstein, skilgreining á brjálæði, og þetta varð niðurstaðan. Ég var mjög sáttur við það, enda er það ástandið sem við erum í. Við erum alltaf að reyna að gera það sama aftur og aftur. Ég veit ekki hvað ég er búinn að fara í gegnum mörg fjárlög núna, þau voru tvenn eitt árið, og maður sér alltaf sömu hlutina aftur og aftur og ekkert breytist. Við viljum í framtíðinni sjá kvikara skattkerfi þar sem laun og dagleg neysla eru síður skattlögð en fjármagnstilfærslur. Ég hugsa þetta þannig að fólk eyðir tíma sínum, hluta af lífi sínu, í að hafa í sig og á. Af hverju ættum við að skattleggja það? Það er bara grunnhagkerfið þegar allt kemur til alls, bara að fólk hafi í sig og á, það er núllpunkturinn. Allt þar fyrir ofan er vesenið, þar eru alls konar veðmál og þess háttar á verðbréfamörkuðum og spámennska og ég veit ekki hvað og hvað. Það er það sem þarf að hafa stjórn á í efnahagskerfinu. Peningar eru ekkert flóknara en það, eru í rauninni bara miðill til að fólk geti skipst á verðmætum eða það sem það telur að séu eða giskar á að séu verðmæti og ýmislegt svoleiðis. Það getur hlaupið með okkur í allar áttir eins og gerðist t.d. fyrir hrunið. Þar voru alls konar pakkar búnir til og verðmæti búin til sem fólk trúði á eða trúði ekki á. Þetta á ekki að koma grunnhagkerfinu við þar sem fólk er bara að reyna að hafa í sig og á og lifa lífinu sómasamlega og njóta sín. Við þurfum að tryggja það. Hitt þurfum við að passa að fari ekki fram úr sér. Síðan þarf að innleiða sveigjanlegri atvinnu-, mennta- og heilbrigðisstefnu í takt við tækniþróun og sjálfvirknivæðingu. Sí- og endurmenntun mun verða sífellt mikilvægari eftir því sem líður á. Og þegar allt kemur til alls, til að loka hringnum í þessu, þá er það sjálfbærni sem er lykilatriði. Efnahagsstefna Pírata er mjög viðamikil en samt mjög einföld. Hún snýst um sjálfbærni. Einhver gæti spurt: Er þetta ekki bara enn einn frasinn eins og stöðugleiki? Heiðarlega svarið verður að vera: Auðvitað. Það er ekkert mál að segja bara sjálfbærni og svo gerir fólk ekkert sem er sjálfbært. Sjálfstæðisflokkurinn segir bara stöðugleiki en meinar eitthvað allt annað, útkoman er alltaf einhver allt önnur. Munurinn er að alvörusjálfbært samfélag er sjálfkrafa stöðugt samfélag líka. Það er lykilatriði. Það sem við meinum með sjálfbærni er að við náum sjálfbærni með því að tryggja lágmarksframfærslu. Það er grunnurinn að fólk sé a.m.k. þar. Það er vissulega pólitísk umræða um það nákvæmlega hvar þau mörk liggja og hvað þau mörk þýða. En við þurfum a.m.k. að ná einhverri niðurstöðu um það, svo má deila um það hvernig það þróast og þess háttar. En ef við erum alla vega með skilgreininguna á því, hvernig sem við rífumst um smáatriðin innan þess, þá höfum við alltaf eitthvað til að horfa til. Við þurfum líka að tryggja húsnæðisöryggi. Þetta er sjálfbærni einstaklingsins, sá hluti sem snýst um sjálfbærni einstaklingsins, bara að fólk geti lifað lífi sínu sómasamlega. Við viljum hafa sanngjarnt skattkerfi sem tryggir í rauninni sjálfbærni hagkerfisins. Eins og ég segi þá er peningahagkerfið í rauninni allt annað en fólk kannski býst við, svona upp á bókhald að gera. Það er búið til fjármagn inn í kerfið með því að búa til lán og með ríkisframlögum o.s.frv. En það þarf líka að taka peninga einhvers staðar úr hagkerfinu á móti til að viðhalda einhverju jafnvægi með tilliti til þeirra verðmæta sem eru til í hagkerfinu. Ef peningamyndun er umfram verðmæti í hagkerfinu er einfaldlega verðbólga. Ef hún er minni þá verður verðhjöðnun sem í stóra samhenginu gerist aldrei af því að stjórnin á því að búa til peninga, ekki verðmæti, er hjá aðilum sem í rauninni hafa ekki hag af því að það sé verðhjöðnun, við getum orðað það þannig. Síðan er það grænni atvinnustefna, sem er þá sjálfbærni samfélags í heild, sjálfbærni jarðarinnar sem við tryggjum með því. Þannig tryggjum við öryggi þar sem grunnframfærsla er tryggð. Að lokum er það svona slaufan á þetta allt saman sem er gagnsæið. Við erum með sjálfbærni, öryggi og svo gagnsæi. Það skiptir öllu máli til þess að við getum haldið pólitíkusunum við efnið, að þeir séu í raun og veru að gera það sem þeir segjast ætla að gera. Aftur tek ég dæmið um Fangelsismálastofnun. Ráðuneytið kemur og segir: Fangelsismálastofnun þarf þetta mikinn pening, þegar hún þarf í raun og veru meiri pening en fær ekki að láta Alþingi vita að hún þurfi meiri pening nema þær upplýsingar detti ofan af himnum í fréttum eða frá Ríkisendurskoðun eða eitthvað því um líkt. Af hverju þurfum við skýrslu Ríkisendurskoðunar til að segja okkur að Fangelsismálastofnun hafi verið vanfjármögnuð í hvað mörg ár? Í alvörunni? Áttum við ekki að vita þetta í öllum fjárlögum sem við höfum samþykkt hérna undanfarin ár? Við vissum þetta þegar við samþykktum fjárlög 2023. Samt var ekkert gert. Við vissum það ekki þegar fjárlög voru samþykkt 2022 af því að við vorum ekki látin vita af því. Það var einfaldlega þannig. Við samþykktum það í góðri trú af því að rekstri fangelsanna hafði einfaldlega verið skilað árið 2021, það var í einhverjum plús eða mínus eða hvernig sem það var en sagði okkur ekkert í rauninni um veitta þjónustu, ekki neitt. Þegar maður fer í heimsókn á Litla-Hraun og sér mygluna úti um allt og húsin sem eru að hruni komin þá slær það mann aðeins öðruvísi heldur en tilfinningin sem maður fær þegar maður fær fjárlagafrumvarp í hendurnar og fjármálaráðherra kemur og mælir fyrir frumvarpinu og segir að allt sé æðislegt. Getum við hætt þessum leik, í alvörunni? Getum við farið að tala um þetta eins og þetta er í raun og veru, hætt með þessar blekkingar um að ríkisstjórnin sé að gera svo æðislega hluti þegar við löbbum inn í húsin og sjáum mygluna? Verum heiðarleg. Einungis með því getum við gert betur. Annars erum við að blekkja sjálf okkur og þá reynum við að halda því sama áfram og við höfum gert alltaf og það verður bara meira en mygla og verri þjónusta o.s.frv. Við spyrjum okkur ekki nægilega vel út í afleiðingarnar af því sem við samþykkjum sem við fáum hérna frá ráðuneytunum, merkilegt nokk. Og þegar ég er að reyna að spyrja í fjárlaganefnd hver í alvörunni ræður hversu mikið af fjárheimildum fer í ríkisskattstjóra, Samkeppniseftirlitið eða Fjármálaeftirlitið þá er það alltaf ríkisstjórnin sem kemur og segir: Alþingi ákvað þetta. Tæknilega séð er það alveg rétt. En við fengum ekkert að vita hvað við vorum að samþykkja. Það bara virkar ekki þannig. Við reynum að spyrja og spyrja en svörin eru mjög oft mjög þunn. Þau eru alls ekki það sem ég myndi kalla upplýsandi, langt í frá. Ég hef stundum þurft að spyrja í heilt ár til þess að fá einfalt svar sem hefði verið hægt að svara strax af því að það var sífellt verið að reyna að víkja sér undan því að svara spurningunni og þá þurfti ég að spyrja aftur og aftur. Þessi tímaeyðsla, bæði tímaeyðsla í mínu lífi að þurfa að elta þetta og tímaeyðsla þeirra sem voru að reyna að komast hjá því að svara, kostar líka pening. Það er gjörsamlega óþolandi. Það er gjörsamlega óþolandi að framkvæmdarvaldið geti ekki verið heiðarlegt við Alþingi og ráðherrar heiðarlegir við Alþingi líka um það hvað þessar fjárheimildir sem þeir fá þýða í raun og veru. þýða. Okkur var sagt t.d. að Landhelgisgæslan, fyrir síðustu fjárlög sem voru samþykkt fyrir þetta ár, væri alveg á hvínandi kúpunni og það þyrfti að selja flugvél o.s.frv. Þá hlaupa allir upp til handa og fóta og bæta við pening til þess að Landhelgisgæslan þurfi ekki að selja flugvél, hún er svo mikilvæg. Æðislegt. En það var bara algeru lágmarki mætt, að sögn, svo hún gæti skrimt á meðan væri verið að skoða eitthvað og finna einhverjar úrlausnir. Um mitt árið kemur síðan fréttatilkynning frá Landhelgisgæslunni þar sem hún fór í tilraunaverkefni norður í landi fyrir rúmar 100 milljónir. Hvar fékk hún þann pening? Átti hún ekki að vera á hvínandi kúpunni? Allt í einu hafði hún efni á 100 milljóna tilraunaverkefni. Fínt verkefni, ég skal ekki setja neitt út á það, ekki orð, verkefnið er frábært. En það kom hvergi fram í neinni áætlun, ekki fjármálaáætlun stjórnarinnar sem á að tilgreina svona verkefni og kostnaðinn við þau. Það á ekki að vera hægt að fara og segja: Heyrðu, prófum þetta, við erum hérna með 100 milljónir aukalega sem við getum nýtt í þetta núna, æðislegt. Hvar fékkstu þessar 100 milljónir? Hvar er fjárheimildin fyrir þessum 100 milljónum? Í hvað annað áttu þessar milljónir að fara? Aldrei svar. Þetta er rosalega alvarlegt. Þess vegna er gagnsæi mikilvægt, af því að við eigum ekki að láta framkvæmdarvaldið komast upp með að leyna upplýsingum fyrir Alþingi og þjóðinni. Fólk á ekki að þurfa að treysta pólitíkinni. Það á að vera hægt að sjá þetta með eigin augum. Fólk á að geta gengið að fjárlagafrumvarpinu og séð hvað er að gerast eða ítarefni, það þarf ekki alltaf að vera í þessari blessuðu bók, kannski ítarefni á einhverjum vefsíðum o.s.frv. Það væri frábært, það þarf ekki að vera prenta allar ábata- og kostnaðargreiningarnar með hverju einasta markmiði því við viljum líka spara pappír, það væri dálítið brjálæði að birta það þannig, en þetta þarf að vera aðgengilegt og það vantar. Lög um opinber fjármál eru skýr með það. Það á að kostnaðarmeta og ábatagreina stefnu stjórnvalda. Áttum okkur aðeins á því að þarna er smávegis munur. Stefna stjórnvalda er eitt en síðan er þessi fjárhagsrammi sem oft er talað um. Ég fer í nefndarálitinu yfir þennan ramma. Fjárhagsrammi fjárlaga er í rauninni það sem það kostaði að reka ríkið á síðasta ári. Það er ramminn fyrir fjárlagagerðina núna sem er síðan bætt smá við eða tekið smá út o.s.frv. Hann er 90 og eitthvað prósent af öllu heila apparatinu. Spyrjum við hvað er gert við þann pening? Neibb. Þetta kallast eftirlit með framkvæmd fjárlaga sem við höfum einfaldlega ekki tíma til af því að hérna koma mál eins og fjárlagafrumvarpið og fjármálaáætlun á borð fjárlaganefndar sem eyðir tíma sínum einfaldlega í heimsóknir allra umsagnaraðila sem skrifuðu samt umsögn. Það stendur á blaði hver umsögnin er. Samt fer allur tími nefndarinnar í að fá gesti sem segja nákvæmlega það sama og stendur í umsögninni. Jú, við getum spurt spurninga en það er ekkert rosalega gagnlegt því að við höfum þá í rauninni bara munnlegar heimildir fyrir því sem kemur fram í svörunum, heimildir sem ættu að vera aðgengilegar fyrir þjóðina líka. Þetta er ástæðan fyrir því að hv. fyrrverandi þingmaður, Helgi Hrafn Gunnarsson, lagði til að nefndarfundir yrðu frá og með deginum í dag almennt séð opnir. Það er til þess að fólk sjái og heyri hvað gestir eru að segja, og þó það væri bara fyrir aðra þingmenn sem vilja fylgjast með hvað er að gerast í öðrum nefndum án þess að þurfa að treysta á frásagnir sem koma fram í nefndarálitum eða frá öðrum þingmönnum því við erum líka með þá stöðu að ekki geta allir flokkar mannað allar nefndir en þurfa kannski að sinna ýmsum málum sem fara í gegnum allar nefndir þingsins. Þegar Píratar horfa á hagkerfið sjáum við nefnilega ekki peninga, við sjáum fólk. Í einfaldri mynd er hagkerfið bara fólk og hugmyndirnar sem það fólk fær. Hagkerfi er afrakstur hugsana og hugmynda sem hafa þróast í gegnum tímann. Hugmyndir okkar um afkomu hafa breyst mikið, þær voru einu sinni byggðar á því að veiða og safna og svo kemur landbúnaður, iðnaður og loksins nútímakapítalismi. Þetta eru allt mismunandi aðferðir til að skipuleggja samfélagsstofnanir og menningu sem eru byggðar á þekkingu og skilningi á hverjum tíma, sérstaklega þekkingu okkar og skilningi á t.d. mannlegri hegðun. Til þess að skilja hagkerfið þá þurfum við að skilja mannlega hegðun og hún er merkilega oft öðruvísi en við búumst við. Hópar haga sér öðruvísi heldur en einstaklingar og einstaklingar hagar sér öðruvísi en hópar og við þurfum að taka tillit til ýmissa mismunandi skoðana og viðbragða við hinum ýmsu lögum sem eru sett hérna og kostnaði þess vegna. Þess vegna er svo augljóst að velsældarhagkerfið og grunnframfærsla, þ.e. borgaralaun, eru hagfræðilegu lausnirnar sem við þurfum á að halda. Borgaralaun af því að þau koma í veg fyrir fátæktargildrur hinna klassísku jöfnunartækja. Vaxtabætur, barnabætur, húsnæðisbætur, alls konar bætur. Þetta eru ákveðin hagstjórnartæki sem virka á ákveðinn hátt, stundum vel og stundum illa, eins og ég fór yfir áðan hvernig fátæktargildrurnar virka þegar fólk fær meiri tekjur og lendir þá í skerðingum o.s.frv., mismikið eftir því hvar fólk er í tekjustiganum. Við leggjum til varanlegri lausn. Það eru borgaralaunin og þá þarf auðvitað að viðhalda þeim með grunnframfærsluviðmiðum eins og þarf að viðhalda t.d. viðmiðum barnabóta. En þetta er þá allt á einum stað og ekki gert ráð fyrir skerðingum þannig að fólk getur alltaf hreyft sig og gert meira án þess að vera í rauninni lamið niður fyrir að reyna að gera meira, gera betur. Það er engin innbyggð fátæktargildra í þessu. Við erum, eins og ég sagði áðan, með ákveðna útfærslu borgaralauna í dag sem er persónuafsláttur þannig að þetta er ekkert flókið. Velsældarhagkerfið fór ég yfir áðan. Ég hef verið að biðja um meira og dýpra samtal um efnahagsmál en núverandi stjórnvöld hafa boðið upp á. Mér finnst efnahagsumræðan því miður of yfirborðskennd. Hún einfaldlega miðast alltaf við hagvöxt og verðbólgu og stýrivexti, eitthvað svoleiðis, þessar klassísku hagfræðilegu stærðir og það er ekki nóg. Það er alveg óboðlegt hvernig núverandi staða er og hvernig ríkisstjórnin og Seðlabankinn hunsa algerlega að útskýra það á mannamáli fyrir fólki af hverju stýrivextir eru 9,25%. Af hverju er verðbólgan 8% eftir tvö ár af verðbólguþróun? Útskýringarnar skipta máli. Aðeins með útskýringunum getum við lagt til tillögur um það hvernig á að bregðast við. Sem dæmi, þá er ekki líklegt að verðbólgan verði búin að ná einhverju jafnvægi fyrr en í apríl, maí á næsta ári. Ef allt gengur vel þá gæti verðbólgan endað einhvers staðar í kringum 5%. Ekki vegna neinna aðgerða ríkisstjórnarinnar heldur eingöngu vegna stýrivaxtahækkana Seðlabanka sem notaðar eru til þess að berja niður hagkerfið. Þetta er útreikningur sem einfaldlega gerir ráð fyrir meðalverðbólgu á þessari öld, meðalmánaðarverðbólgu. Ef við gerum ráð fyrir því að næstu mánuðir gangi bara fyrir sig eins og meðaltalið hefur verið á þessari öld, sem er um 0,3–0,4% hækkun á mánuði, eitthvað svoleiðis, þá smám saman trappast verðbólgan niður í 5% í apríl, maí eða svo. En, eins og ég sagði áðan, ef hún heldur áfram að vera eins og meðaltalið var á þessu ári þá endar hún í tæplega 7,5% í lok næsta árs. Þetta er munurinn sem við erum að berjast við í rauninni. Það kom fram á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar 26. október síðastliðinn að Seðlabankann skortir og í rauninni ríkisstjórnina líka upplýsingar um það hvar bólan er, hvar vandinn er. Þegar við í fjárlaganefnd spyrjum hvar álagið mun lenda þá er ekki hægt að segja okkur það. Á hvaða tekjuhópum lendir álagið og stýrivaxtahækkanirnar? Svarið er einfaldlega: Við vitum það ekki. Það var mjög skýrt á þessum opna fundi. Ég mæli með því að horfa á hann, hann var mjög áhugaverður. Eftir síðasta hrun er fjármálakerfið mjög vel varið. Það mun líklega ekki verða fyrst til að gefa sig. Hvort það verða heimilin sem sligast fyrst undan vaxtabyrðinni með tilheyrandi húsnæðismissi og þess háttar eða hvort fyrirtækin sligast fyrst vegna skulda, sem mun leiða til meira atvinnuleysis sem hefur síðan áhrif á heimilin, vitum við ekki. Við vitum ekki hvort gerist í rauninni fyrst og hvort bregst fyrst ef áfram heldur eins og hefur verið þetta ár. Fræðilega og mögulega náum við einhverri mjúkri lendingu. Til lengri tíma litið er Ísland ríkt samfélag og við munum tvímælalaust ná að komast út úr þessu. Engar áhyggjur af því. Það er vonandi hægt að gera hlutina þannig að það gerist aðeins fyrr og kannski betur. Þetta er allt óljóst og stjórnvöld svara ekki spurningum um hvar helst reynir á. En samt segjast stjórnvöld vera að fylgjast með. Ég held að það sé réttara að segja að stjórnvöld séu einfaldlega að bíða og sjá hvað gerist af því að um leið og það gerist þá vitum við hvað hefur brugðist fyrst, hvort það þurfi að bregðast við með aðstoð við heimilin eða við fyrirtæki eða koma í veg fyrir atvinnuleysi eða bregðast vegna atvinnuleysis eða hvað það er. Það er ekki reynt að koma í veg fyrir það fyrir fram. Og þegar það svo gerist þá fáum við væntanlega einhvern fjölmiðlafund með glærum og aðgerðapakka eins og hefur gerst allt síðasta kjörtímabil. Á þessum stað erum við komin eiginlega í heilan hring. Það er aftur frasinn um stöðugleikann sem ræður ríkjum. Annað og betra orð er hins vegar stöðnun. Á meðan ekkert breytist er vissulega ákveðinn stöðugleiki. Það eru fyrirsjáanleg verðbólguskot með nokkurra ára millibili, það er áframhaldandi verðrýrnun krónunnar og það er verðtrygging sem skellir allri skuldinni á heimili landsins og það er áframhaldandi húsnæðisskortur. Þetta er efnahagsstjórnin í hnotskurn. Hversu mikið sem stjórnvöld vilja veifa einhverjum glærum og segja annað er þetta samt reyndin. Ef við drögum einfaldlega tjöldin frá og horfum á það sem í raun og veru er að gerast þá er ekki hægt að fela það með orðum eða fínum umbúðum eða því um líku. Þetta er vandinn og hann er alltaf falinn í þessum meðaltölum. Það er svolítið vandinn sem við erum að glíma við. Það er talað um meðaltal í hinu og þessu en við vitum alveg að fyrir fólk sem er í og við meðaltalið og yfir það er lífið ekkert sérstaklega erfitt á Íslandi. Meðaltal eða miðgildi tekna er ekkert rosalega skemmtilegt, vissulega, hvað þá fyrir hinn helminginn sem er undir meðaltalinu. Þar verður lífið sífellt erfiðara. Eins og ég talaði um áðan þá þurfum við að fylgjast með því hvernig þau mörk, erfiðleikamörkin, eru að þróast. Eru þau að þróast í áttina að meðaltalinu, er stærri og stærri hópur að lenda í vandræðum eða erum við að halda sjó eða jafnvel gera betur? Þetta vantar algerlega. Það hefur verið passað upp á fjármagnið og við öll hin sem erum ekki með slíka tryggingu eins og verðtryggingin er í rauninni eigum bara að redda okkur. Við erum ekki með verðtryggð laun, við erum ekki með belti og axlabönd eins og fjármagnið og við verðum bara að redda okkur. Með öðrum orðum, það er efnahagsstjórn „stöðugleika“. Þess vegna er góðra gjalda vert að skoða efnahagsstefnu Pírata. Við seljum ekki töfralausnir. Þetta leysir ekki vandann eins og dögg fyrir sólu og allur vandinn hverfur. Heimurinn er flóknari en svo að slíkar lausnir virki. Við bjóðum hins vegar upp á ákveðna heildarsýn þar sem gagnsæi og sjálfbærni er grunnstefið sem býr til það efnahagslegu öryggi sem fólk þarf á að halda til þess að það sé alvörustöðugleiki, að það sé sjálfbærni. Ég fer í næstu ræðu aðeins yfir fjárlagafrumvarpið sjálft og mig langaði að fara yfir Byggðastofnun o.s.frv., það eru mjög áhugaverð atriði þarna sem eru góð dæmi um það hvernig ríkisstjórnin og allt þetta apparat virkar í raun og veru ekki. Það eru sett ákveðin markmið. Lög um opinber fjármál virka þannig að ríkisstjórnin setur sér markmið. Við ætlum að gera betur í hinu og þessu. Væntanlega hafa þau engan áhuga á markmiðum þar sem þau ætla að gera verr í einhverju, það væri mjög skrýtið. Ríkisstjórnin setur sér hin og þessi markmið, t.d. um Landhelgisgæsluna. Þar var sett markmið um ákveðinn viðbragðstíma og hlutfall þess að geta brugðist við á einhverjum sex eða 12 tímum eða hvernig sem það var. Þetta var sett í fjármálaáætlun sem viðmið. Staðan 2022 var svona, árið 2024 ætlum við að vera komin upp í hærra viðbragðshlutfall, geta komið oftar og hraðar o.s.frv. Árið 2028 verðum við orðin æðislega góð, þá erum við bara alltaf til staðar. En gegnumgangandi frá fjármálaáætlun 2018, 2019, 2020 o.s.frv. þá hefur alltaf verið þetta markmið, að gera betur. En niðurstaðan hefur verið sú að við höfum gert verr og einmitt í þessum viðbragðstíma. Til dæmis var flugvélin sem átti að selja aldrei til staðar. Hún gat í rauninni ekki náð þeim markmiðum sem ríkisstjórnin sjálf setti sér. Þetta voru markmið sem ríkisstjórnin sjálf gerði fyrir sig, hún sagði: Við ætlum að gera þetta. Þegar ríkisstjórnin kemur síðan með fjárlög, bæði fjármálaáætlun og fjárlög, og leggur á borðið hjá Alþingi með þessum markmiðum á bak við, að við ætlum að gera betur, flugvél Landhelgisgæslunnar ætlar að vera til taks allt árið, þá greiðir fólk hérna í meiri hlutanum væntanlega atkvæði með því í þeirri trú að það fjármagn sem er verið að leggja til Landhelgisgæslunnar í þessu tilviki muni skila þessum árangri. En þegar það gerist ekki, hvern er verið að svíkja? Af hverju ættu þingmenn meiri hlutans að sætta sig í rauninni við það að samþykkja þessi markmið? Við viljum gera vel í málefnum Landhelgisgæslunnar. Við viljum að landsmenn geti hrósað sér af öflugri Landhelgisgæslu sem er með góðan viðbragðstíma. En þegar þeir greiða atkvæði um fjárheimildirnar og halda að þeir séu að greiða atkvæði um fjárheimildir sem muni skila þessum árangri og það reynist síðan ekki vera satt, hvað þá? Hver ber ábyrgð á því? Hver fer brjálaður til ráðherra og segir: Heyrðu, er verið að rugla í mér? Ég hélt að við ættum að skila þessum árangri en við erum ekki að ná honum. Af hverju erum við ekki að ná þessum árangri? Hvað er að gerast? Þetta er stóri gallinn í fjárlagagerð Alþingis þegar allt kemur til alls. Við höfum í alvörunni ekki hugmynd um það hvaða fjárheimildir við erum að samþykkja og hvaða árangur á að nást með þeim fjárheimildum. Stjórnvöld segja okkur ekki upphátt hvaða árangri fjárheimildir munu skila. Þrátt fyrir endurtekna samþykkt þingsins á t.d. fjármálaáætlun og hvaða markmiðum eigi að ná, hvaða þjónustu borgararnir eiga að fá, um réttindi fatlaðs fólks þá er það samt ekki niðurstaðan. Þá hljótum við að þurfa að spyrja: Ef við viljum í alvörunni að þetta gerist, af hverju kemur ekki fjárheimild fyrir því? Ef við sættum okkur við það að við höfum einfaldlega ekki efni á því, af hverju samþykkjum við þá þessi markmið til að byrja með? Það hlýtur að vera spurning líka sem stjórnarþingmenn hljóta að spyrja sig. Af hverju er ég að ljúga að landsmönnum um að þetta verði staðan eftir fjögur ár, að Landhelgisgæsluþyrlan eða -flugvélin verði til taks allan ársins hring? En svo gerist það ekki. Hvort eru það þingmenn sem greiða atkvæði um hvað þeir vilja að gerist en fjármagn fæst ekki fyrir því sem eru að ljúga að þjóðinni eða ráðherrann sem kom með tillögurnar um það hvernig ætti að uppfylla þessi markmið? Ég satt að segja vita það ekki en ég veit að þau bera öll ábyrgð á því.

Frú forseti. Ég byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það var býsna víða farið og sumt svolítið í þoku og annað var verið að reyna að setja í eitthvert samhengi hlutanna. Hv. þingmaður hefur verið gjarn á að tala um að gera huglæga hluti hlutlæga. Hann gagnrýnir líka hagfræðina og hugtökin þar sem við erum nákvæmlega að reyna að gera huglæga hluti hlutlæga í gegnum hagfræðina, eins og ákveðna kaupmáttaraukningu, hagvöxt og slíka hluti þannig að við vitum og höfum eitthvað til að fastsetja hluti og gefa okkur einhverja mynd af þessari stöðu. Í nefndaráliti 1. minni hluta, í kafla sem hv. þingmaður kallar Stöðugleikinn, er skotið á Sjálfstæðisflokkinn og ég hafði tiltölulega gaman að því vegna þess að mér fannst þetta bara ein þvæla, þessi stöðugleiki. Mjög slæmt og lélegt að taka akkúrat þessi 30 ár í hagsögu þjóðarinnar. Ef við tökum bara sjö ára tímabil frá 2013 til 2020 þá var meðalverðbólgan 2,4%. En hvað gerðist þarna 2019 og 2020 og hvað gerðist 2022? Jú, WOW air féll í mars 2019. Við munum það sameiginlega úr fjárlaganefnd þess tíma að það vakti töluvert viðbragð í nefndinni og í ríkisfjármálunum. Það var talað um að þetta yrði áfall upp á 30 milljarða fyrir ríkissjóð. Árið 2020 kom Covid í mars, heimsfaraldur, og svo innrás Rússa í Úkraínu í febrúar 2022. Ég spyr bara: Hvað er hægt að gera í svona ástandi til að skapa stöðugleika? Og ef við skoðum sögu síðustu tíu ára þá held ég að það sé ekki hægt að tala eins og hv. þingmaður talar um þetta í sögulegu samhengi.

Forseti. Áhugaverður inngangur að þessu andsvari. Mér þætti vænt um að hv. þingmaður kæmi með dæmi um svona þokukennd fræði hjá mér í stað þess að segja að þau séu það. Það er eitt dæmi um hvernig orðræðan er þreytandi stundum, fólk kemur með alls konar blammeringar og útskýrir ekkert nánar hvernig það kemst að þeirri niðurstöðu. Ég útskýri hins vegar mjög nákvæmlega hvernig ég kemst að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki verið stöðugleiki undanfarna þrjá áratugi. Ástæðan fyrir því að ég tek þessa þrjá áratugi er að Sjálfstæðisflokkurinn hefur einmitt verið í fjármálaráðuneytinu í alla þessa áratugi, fyrir utan stjórnina 2009–2013. Þess vegna valdi ég þessa þrjá áratugi. Ég útskýrði það líka hvernig það koma stöðugleikatímabil af og til og hér og þar, þar sem er hægt að benda á einhverja stöðuga línu innan allra þessara sveiflna. Ég sagði það líka. Þannig að já, það var stöðugleikatímabil hérna og það var stöðugleikatímabil þarna en á milli þeirra er ólgan og vesenið, flakkið fram og til baka. Jú, það kemur heimsfaraldur, það kemur efnahagshrun o.s.frv., en það er líka einmitt út af efnahagsstefnunni, það var það sem ég var að reyna að útskýra líka, hvernig efnahagsstefnan myndar bólur sem springa síðan. Það er fyrirsjáanlegt að það koma verðbólguskot hérna af og til. Hvort það sé hægt að benda á heimsfaraldur eða offramboð í einhverjum bankaviðskiptum eða á stríð eða eitthvað svoleiðis - það eru bæði málefnalegar ástæður, vissulega, eins og faraldurinn og stríð og svoleiðis, en það eru líka ómálefnalegar ástæður eins og t.d. hrunið. Við verðum að tala um þetta í stærra samhengi í dag.

Frú forseti. Þetta andsvar þótti mér frekar klént. Hvort sem við tökum 1990, 1991 síðustu 30 árin eða tökum síðasta áratuginn - tökum bara síðustu 100 ár á Íslandi. Árið 1926 verða Íslendingar 100.000. Þá vorum við fátækasta land Evrópu eða eitt af þeim og það hefur breyst töluvert mikið á síðustu 100 árum. Síðan 1990, hvort sem við tökum það ár eða síðustu tíu árin eða hvað, þá hefur kaupmáttur í þessu landi vaxið gríðarlega. Ráðstöfunartekjur hafa vaxið mjög mikið og mér er til efs að það séu mörg ríki í Evrópu sem hafa upplifað nákvæmlega svona skeið. Við getum tekið þetta yfir langan tíma. Það verður að hafa eitthvert samhengi hlutanna. Hvað er það sem við erum að eltast við í grunninn þegar við erum að reyna að meta uppbyggingu lands, hvernig okkur gengur efnahagslega? Er það ekki farsæld í samfélaginu, hvernig fólk hefur það, hvernig við byggjum upp menntakerfi, hvernig við byggjum upp heilbrigðiskerfið, hvernig við sinnum öryggismálum þjóðarinnar? Ég efast um að það séu mörg samfélög sem hafa varið jafn miklu fjármagni í uppbyggingu í samfélögum eins og við erum búin að upplifa nákvæmlega hér, hvort sem við tökum síðasta áratuginn eða síðustu þrjá áratugi eða síðustu 100 árin, það eru ekki mörg samfélög sem hafa búið við þetta. Það er það sem við verðum að tala um og við verðum að hafa eitthvað til þess að bera þessa hluti saman. Það hefur verið svolítið merki Pírata, þess flokks, þegar við tölum um efnahagsmálin, að gera lítið úr því sem er notað til að meta hlutina, fá einhvern grunn í umræðunni. Ég heyrði ekki betur en að hv. þingmaður hafi komið í ræðu sinni áðan inn á þjónustuviðmið, reyna að gera huglæga hluti hlutlæga. Það er það sem ég var að tala um áðan, að það sé eitthvað til að grípa um. Þá þætti mér vænt um ef hv. þingmaður myndi kannski svara betur því sem ég er að spyrja um: Hefur okkur vegnað vel síðustu tíu ár, 

Forseti. Já, ég kom inn á þetta í ræðunni. Ég skil að það sé erfitt að hlusta á klukkutíma ræðu, það er margt að fara yfir og þetta er flókið. Ísland er ríkt land og sá grunnur reddar okkur út úr öllum vanda og við vöxum með þeim auði, það er bara eðlilegt. Það er að sjálfsögðu ekkert sjálfsagt ef við nýtum ekki tækifærin en við höfum blessunarlega séð gert það á þó nokkuð góðan hátt, alveg tvímælalaust. Það sem ég er að benda á er samt þetta flökt. Það er ekki stöðugleiki. Flöktið er ekki stöðugleiki. Þó að langtímaþróunin sé upp á við, af því að við erum ríkt land, þá er mjög óþægilegt þegar við hoppum fram og til baka milli ára. Við erum svona ákveðin gullgrafaraþjóð, við hoppum á eftir öllum gróðatækifærum sem við komumst í tæri við - síldin, álið, bankarnir - og við förum eins djúpt í gróðann og við getum gjörsamlega ímyndað okkur og förum yfirleitt flatt á því í kjölfarið. Það eru tímabil þar sem allir eru að sukka og svo er þynnkutímabil. Þetta er óstöðugleikinn sem við erum að glíma við. Ekki það að alla jafna erum við auðug þjóð og njótum góðs af því. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hann fór eins og vant er um fjárlögin víða í þeirri umræðu. Það er gríðarlega mikið undir enda snerta fjárlögin svo margt í okkar lífi. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir það sem þingmaðurinn nefndi um velsældarvísana og hversu miklu máli það skiptir að horfa ekki bara á verga landsframleiðslu þó að ég sé sannarlega á þeirri skoðun að við þurfum að gera bæði. Aftur á móti hnaut ég aðeins um það þegar hv. þingmaður fór að tala um hvaða áhrif fjárlögin hefðu á það markmið okkar að ná niður verðbólgu. Mér fannst, ef ég skildi þingmanninn rétt, að fjárlögin skiptu kannski minna máli í því púsli heldur en ég lít á. Það er sannarlega markmið meiri hlutans og stjórnvalda að reyna að ná niður verðbólgu og að fjárlagafrumvarpið tali inn í það. Þess vegna velti ég fyrir mér út frá þessu hvort ég hafi skilið þingmanninn rétt og er þá með þessa spurningu: Ef við værum nú að fara í veruleg útgjöld í þessu frumvarpi myndi það ekki að mati þingmannsins hafa veruleg neikvæð áhrif á þá vegferð sem við erum í við að reyna að ná verðbólgunni niður? Og síðan langar mig líka að spyrja þingmanninn um það sem hann ræddi töluvert, þ.e. hvernig við eigum að nálgast fjárlögin og hvernig við getum fengið grunnupplýsingar eða betri upplýsingar til að taka ákvarðanir á þingi, og hann nefndi m.a. að við værum jafnvel að ljúga að fólkinu í landinu. Og ég tek því auðvitað mjög alvarlega og vil því biðja þingmanninn um að nefna einhver dæmi þess í seinna andsvari.

Forseti. Ég bendi einmitt á umsögn Seðlabanka, þ.e. það sem ég hef heyrt koma frá seðlabankastjóra um að fjárlögin væru hlutlaus. Ef við horfum bara á fjárlög þessa árs þá var nákvæmlega sami söngur í rauninni á bak við þau fjárlög, 2023, og fyrir árið 2024. Samt er verðbólgan á þessu ári hærri heldur en var spáð fyrir þetta ár, þrátt fyrir fjárlög ríkisstjórnarinnar 2023 sem áttu að slá á verðbólguna. Það mistókst greinilega, þrátt fyrir enn þá meiri hækkanir á stýrivöxtum meira að segja. Ef ríkisfjármálin hafa einhver áhrif á efnahagsþróunina þá er síðasta fjárlagafrumvarp klárt dæmi um að það hafi mistekist. Það frumvarp var ekki sagt hjálpa til að sögn Seðlabankans sem er skilinn dálítið einn eftir í að nota stýrivaxtatækið sem er gríðarlega eyðileggjandi. Þegar seðlabankastjóri segir síðan það sama um þetta frumvarp eða alla vega segir að það sé hlutlaust, af hverju ætti ég ekki að trúa seðlabankastjóra hvað það varðar? Varðandi dæmin um markmiðin þá fjallaði ég einmitt mikið um viðmiðin um þjónustu flugvélar Landhelgisgæslunnar sem eru sett. 95% af tímanum á flugvélin að geta sinnt útköllum innan sex tíma. Það er svona langtímamarkmið. Við höfum farið niður á við, ég held að við séum í 35% núna eða jafnvel neðar. Það er dæmi um það sem meiri hlutinn samþykkir í fjármálaáætlun og vill að gerist til lengri tíma en gerist síðan ekki. Er þá verið að ljúga að meiri hlutanum sem samþykkti bæði fjárheimildina og markmiðið? 

Frú forseti. Ég tek því alvarlega ef það er verið að ýja að því hér að þingmenn séu að ljúga að þjóðinni. Það er alla vega ekki eitthvað sem ég hef orðið var við. Auðvitað er eðli málsins samkvæmt verið að glíma við alls kyns áskoranir. Landhelgisgæslan er partur af því og auðvitað er allt okkar kerfi partur af því. Það verða breytingar, ýmsar breytingar sem þarf að takast á við og við tökum að sjálfsögðu alvarlega þær upplýsingar sem við fáum, hvort sem þær eru um Landhelgisgæsluna eða aðra þætti í samfélaginu sem við megum gera betur í. Mér finnst samt kannski grundvallaratriðið vera að það er stór munur á því að bregðast við breyttum aðstæðum stofnana um þjónustu eða að ætla einhverjum að það sé markvisst verið að setja eitthvert sjónarspil í gang. Ég held að svo sé ekki. Ég get samt tekið undir með hv. þingmanni að við megum að sjálfsögðu vera með betri áætlanagerð og ég held að við eigum að standa okkur vel í því. Ég hef velt fyrir mér hvort við ættum t.d. að vera með lengri fjármálaáætlun. Hún á að vera, held ég, skemmst til fimm ára en má vera til lengri tíma, sem dæmi, og ég efast ekki um að þingmaðurinn taki undir það með mér. En mig langar að koma með eina spurningu og nýta tækifærið og spyrja aðeins um eitt af helstu baráttumálum Pírata, sem eru borgaralaun. Þingmaðurinn nefndi það að við værum með einhvers konar borgaralaun nú þegar. Það væri ágætt að fá útskýringar á því vegna þess að það eru vissulega skiptar skoðanir um borgaralaun. Hann nefndi persónuafsláttinn ef ég man rétt þannig að útskýring á því væri vissulega til góðs.

Frú forseti. Í fyrsta lagi er markmiðssetningin varðandi Landhelgisgæsluna rosalega gott dæmi um það hvernig aðstæður breytast ekki hjá stofnunum út af einhverjum áföllum o.s.frv. Sama markmið hafði í rauninni verið sett ár eftir ár í nýrri og nýrri fjármálaáætlun. Alltaf var markmiðið að eftir fjögur, fimm ár væri komið upp í 95% viðbragðsgetu sem raungerðist síðan aldrei. Staðan 2018 var orðin verri 2019 og verri 2020, hún versnaði alltaf. Það segir okkur að þrátt fyrir að stjórnvöld væru að gera áætlanir um þessa miklu betrumbót í þjónustu varð staðan verri. Enginn spyr: Bíddu, fyrirgefðu, af hverju er staðan að verða verri? Er það af því að það vantar fjármagn eða hvað er það? Það var ekkert katastrófískt að gerast sem gerði það að verkum að Landhelgisgæslan gat ekki sinnt og náð þeim markmiðum sem stefnt var að. Hún hafði náttúrlega ekki bolmagn til þess vegna skorts á fjárheimildum, það var ekkert flóknara en það þegar allt kemur til alls. Varðandi borgaralaunin þá er skilyrðislaus grunnframfærsla annað nafn á borgaralaunum. Persónuafsláttur er á þann hátt allt það nema hann er ekki greiðsla til fólks af því að við greiðum hann ekki út. Hann er tekinn í mínus á móti skatti á tekjur sem fólk aflar sér. Ef við hugsum okkur að þú fáir 50.000 kr. í hverjum mánuði í persónuafslátt og svo færðu 100.000 kr. í skattheimtu, þá ertu í rauninni að borga 50.000 kr. í skatt. Persónuafslátturinn er skilyrðislaus, að vísu þarftu að hafa tekjur á móti. Hugsunin um skilyrðislausa grunnframfærslu er sú sama einmitt eins og þegar þú færð barnabætur sama hvað þú ert með í tekjur, þú færð örorkubætur sama hvað þú ert með í tekjur. Í staðinn fyrir að vera með sérstakan húsnæðisstuðning, barnabætur o.s.frv., þá setur þú þetta bara í eina tölu. 

Virðulegur forseti. Ísland er ríkt land. Við erum sjötta ríkasta land innan Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, og búum við ótrúleg auðæfi. Við búum við auðlindahagkerfi, gjöfulustu fiskimið í heimi, hreina orku og gríðarlega fallegt land. Megintekjur íslensks samfélags eru af þessu þrennu, fiskveiðum, orku í gegnum álverin og eitt stærsta hitaveitukerfi heims bætir líka lífskjör okkar, ég held að Reykjavík sé með annað stærsta hitaveitukerfi heims, og síðan stórkostlegu ferðamannalandi. Það er hins vegar skiptingin sem er ákveðið vandamál. Það eru mörg teikn þess að það sé að verða aukin tekjuskipting í landinu. Hún er bara að aukast. Á næsta ári, eins og segir í meirihlutaáliti fjárlaganefndar, er útlit fyrir það jafnvel að hagvöxtur á mann verði neikvæður. Það þýðir að framleiðsla í landinu á hvern einstakling verður minni á næsta ári heldur en á þessu ári. Framleiðni á mann er að minnka sem þýðir það að við erum að verða fátækari á einstakling. Það er ekki gott mál. Við búum líka við þenslu, það er mikill hagvöxtur og þensla. Það kom um 100 milljörðum kr. meira í ríkiskassann á þessu ári, eða mun koma á þessu ári, því er ekki enn lokið, en gert var ráð fyrir. ASÍ sagði í umsögn sinni, og vitnaði þá til umsagnar sinnar um fjármálaáætlun í vor, að tekjur ríkissjóðs bæru vitni um það að það er þensla í landinu, mikill hagvöxtur, og ef það kæmi kreppa væri ríkissjóður Íslands í stórkostlegum vanda. Það væri mjög erfitt að bregðast við þeim vanda. Fjármálaráðuneytið lítur svo á að ríkissjóður Íslands eigi við ákveðinn útgjaldavanda að etja, þetta sé ekki tekjuvandi. Við höfum líka heyrt það að skatthlutfall Íslands af vergri landsframleiðslu sé það hæsta innan OECD, Efnahags- og framfarastofnunarinnar. Ég er ósammála því, a.m.k. úti í heimi er það kynnt þannig að Ísland sé með lægsta skatthlutfall í heimi af vergri landsframleiðslu. Ég veit þetta með lífeyrissjóðina, þeir setja okkur í hæsta flokk, en það má líka líta á útgjöld ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu, líta á útgjöldin sérstaklega. Það sem er að gerast í landinu er að í dag erum við með 8,7% verðbólgu að meðaltali. Það er útlit fyrir að það verði 8,7% verðbólga í ár og í dag er hún 7,9%. Það er ekki að sjá merki þess í fjárlagafrumvarpi þessarar ríkisstjórnar eða í breytingartillögum meiri hlutans að við séum að taka á rótum vandans varðandi verðbólguna. Við erum ekki að gera það. Við erum með 9,25% stýrivexti, eina hæstu vexti - og ekki eina hæstu vexti, þetta eru hæstu vextir í vestrænu samfélagi. Ég veit bara um eitt ríki sem er með hærri stýrivexti í Evrópu, það er Rússland ef við getum talið það land með Evrópu í dag, þeir eru með 12% eða 13% eða hvort þeir eru komnir í 15%. En við erum með 9,25% stýrivexti og við erum ekki að ná tökum á verðbólgunni. Á vaxtaákvörðunardegi Seðlabankans kom fram að ein ástæðan fyrir því að stýrivextir voru ekki hækkaðir aftur væri óvissan vegna ástandsins á Reykjanesi, í Grindavík, annars hefðu vextir hækkað. Þessar stýrivaxtahækkanir eru að gera það að verkum að venjulegt fólk í landinu sem er með húsnæðislán er að kikna undan því eða mun kikna undan því þegar þessi snjóhengja fellur á það. Þeir sem eru með bundna vexti bíða eftir næstu vaxtahækkun og munu þá sennilega þurfa að selja ofan sér þakið eða lenda í hundruð þúsunda tekjurýrnun í hverjum mánuði vegna þess að megnið af tekjum þeirra fer í að greiða afborganir af lánum. Og hver er orsökin að þessari verðbólgu? Jú, það voru prentaðir peningar eftir hrun, það voru prentaðir peningar í Covid og það eykur peningamagnið í umferð sem eykur verðbólgu. Það er stríð í Úkraínu sem hefur hækkað raforkuverð, orkuverð sem hefur reyndar ekki áhrif hér. En við á Íslandi með 9,25% stýrivexti höfum ekki náð tökum á verðbólgunni. Í Noregi sem er auðugt ríki líka af olíu og gasi er búið að ná tökum á verðbólgunni, með 4,25% vexti. Af hverju ætli það sé? Jú, ég vil meina að það sé vegna þess að samsetning skulda á Íslandi er allt önnur en í Noregi. Húsnæðislán í Noregi eru 97–98% á breytilegum vöxtum. Þegar seðlabanki Noregs hækkar stýrivexti þá hækka húsnæðislánin líka. Á Íslandi er þessu ekki þannig farið. Það eru sennilega 50% húsnæðislána á Íslandi verðtryggð og stýrivextir hafa ekki áhrif á verðtrygginguna. 10% verðbólga, 10% hækkun á höfuðstól húsnæðislána. Líka öll þessi bundnu lán, þetta hefur ekki áhrif á þau fyrr en það kemur nýr ákvörðunardagur vaxta og með húsnæðislán sem eru bundin til þriggja ára, fjögurra ára, fimm ára, tíu ára, þarf að bíða eftir vaxtaákvörðunardegi. Það er ákveðinn tímamunur, það tekur ákveðinn tíma fyrir stýrivextina að hafa áhrif. Það sem er alveg kristaltært eftir að hafa lesið fjárlagafrumvarpið sem var lagt fram í haust og nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar er að það er ekki verið að beita ríkisfjármálunum í baráttunni gegn verðbólgunni. Það er ekki verið að gera það. Önnur ríki hafa gert það, eins og Spánn, þau hafa beitt ríkisfjármálunum til þess að ná niður verðbólgunni og það gerist strax. Hvernig er hægt að gera það? Jú, það er hægt að draga úr útgjöldum til að draga úr þenslu og það er hægt að hækka skatta til að draga úr þenslu, taka peninga úr umferð, jafnvel til að greiða niður skuldir. Það eru tvær leiðir og það er einfalt mál, þ.e. að draga úr útgjöldum og hækka skatta. Þá geturðu náð niður verðbólgunni. Svo einfalt er það. Stýrivextir eru vextir fyrir aðra banka. Þeir geta valið milli þess að leggja féð inn í Seðlabankann og fengið 9,25% vexti eða lánað peninginn til húsnæðiskaupenda eða fyrirtækja á hærri vöxtum, það er þá 9,25% plús vaxtamunur sem er óeðlilega hár á Íslandi vegna samkeppnisleysis og skrýtins fjármálamarkaðar. Þannig er það. Það sem er að gerast núna á Íslandi og það sem keyrir áfram verðbólguna á Íslandi er stórkostleg eftirspurn. Það er hin mikla fólksfjölgun. Um þetta fjallar nefndarálit meiri hlutans m.a. í kaflanum um efnahagsforsendur og síðan aftur í kaflanum um fólksfjölgun og efnahagsforsendur. Þar segir, með leyfi forseta: „Fólksfjölgun getur haft veruleg áhrif á efnahagsforsendur. Þetta á sérstaklega við um verðlag og hagvöxt sem hefur áhrif á ríkisfjármálin. Á undanförnum misserum hefur fólksfjölgun á Íslandi verið verulega yfir spám Hagstofu Íslands. Umtalsverð fjölgun varð á árinu 2022 en þá fjölgaði íbúum landsins um 3%.“ Fólksfjölgun í Evrópu er 1% eða fólksfækkun. Á Íslandi eru 72.000 erlendir ríkisborgarar sem eru um 18% af heildaríbúafjölda landsins. Fjölgun erlendra ríkisborgara á ársfjórðungi 2022 til þriðja ársfjórðungs 2023 var um 30%. Svo segir hér, með leyfi forseta: „Ef þessi fólksfjölgun heldur áfram inn á næsta ár má reikna með að fólksfjölgun 2024 verði áfram veruleg. Þegar íbúum fjölgar þetta mikið má gera ráð fyrir því að það hafi veruleg áhrif á eftirspurn eftir t.d. húsnæði, vörum og þjónustu. Með slíkri fólksfjölgun má einnig gera ráð fyrir verulegri aukningu á eftirspurn eftir opinberri þjónustu sem hefur áhrif á ríkisútgjöldin. Verði hagvöxtur ekki meiri á næsta ári en gert er ráð fyrir í nýjustu spá Hagstofu Íslands er hætt við því að hagvöxtur á mann gæti orðið neikvæður.“ Svo kemur líka fram í nefndaráliti meiri hlutans að íbúðafjárfesting muni dragast saman í ár og á næsta ári um 1,3–4,1% og þar segir: „Reiknað er með að íbúðafjárfesting taki við sér árið 2025 og aukist þá um 5,4% og 4,1% árið 2026.“ Sem sagt, íbúðarfjárfesting er að minnka á þessu ári og næsta ári og viti menn, okkur fjölgar um 1.000 manns á mánuði. Er einhver hissa á því að íbúðaverð hækki á Íslandi? Eftirspurn eftir húsnæði er að aukast stórlega. Á síðustu 12 mánuðum hefur íbúum Íslands fjölgað um 1.000 manns á mánuði. Allt þetta fólk þarf á húsnæði að halda. Við erum að minnka fjárfestingar í íbúðarhúsnæði. Svo er einhver hissa á því að það sé verðbólga. Hvernig á skólakerfi landsmanna, sjúkrahús og innviðir samfélags að geta ráðið við þetta þegar það er aðhald á mörgum þessum liðum? Hvernig ætti að ná tökum á þessu? Við erum ekki að ná tökum á verðbólgunni, við erum að festast í þrálátri verðbólgu sem er 8,7% í ár og í dag er hún 7,9%. Spáin fyrir næsta ár er 5,6% í uppfærðri spá, 5,6% verðbólga. Það er mjög líklegt að hún verði jafnvel í kringum 7%, stýrivextir eru ekki að fara að lækka. Seðlabankinn sagði í síðustu viku að ástæða þess að hann hækkaði ekki stýrivexti væri óvissan á Reykjanesi. Hvaða áhrif hefur þetta á lántakendur húsnæðislána? Þeir munu ekki ráða við að borga af húsnæðislánum sínum. Íbúðamarkaðurinn er frosinn. Það er ekki verið að framleiða fleiri íbúðir, það er verið að framleiða færri íbúðir. Það er útlit fyrir að fólksfjölgunin muni halda áfram á næsta ári. Hvernig stendur á því? Jú, það er út af drifkrafti í ferðaþjónustunni, sem er mjög góður, það er mjög gott að við búum við þessa stórkostlegu atvinnugrein en það þarf líka að ná böndum á verðbólgunni. Ég bendi á að ferðaþjónustan býr við 11% virðisaukaskatt. Aðrar greinar búa við 24% virðisaukaskatt. Þetta hefur verið kallað niðurgreiðsla á skatti til einnar atvinnugreinar af sumum í þessum þingsal, ekki flokksmönnum míns flokks, en það er það. Ég tek alveg heils hugar undir það. Og svo er gistináttagjaldið. Jú, það á að vera 300 kall nóttin á dvalargest. Það eru þrír flokkar þar undir. Það eru tjaldstæði og húsbílar, það eru skemmtiferðaskip og það eru hótel. Þannig að einstaklingur sem fer með svefnpokann sinn á tjaldstæði borgar kannski 3.000 kr., 2.000–3.000 kr. fyrir tjaldstæðið. Hann þarf að borga 300 kr. fyrir nóttina í gistináttaskatt. Annar einstaklingur sem fer á fimm stjörnu hótel borgar kannski 50.000–60.000 kr. fyrir nóttina. Hann borgar líka 300 kall á nóttina. Svona skattlagning eins og er í frumvarpi um breytingu á lögum um gistináttaskatt er náttúrlega þannig að maður áttar sig ekki á því hvað er í gangi. Þorir stjórnarmeirihlutinn virkilega ekki að skattleggja þessa atvinnugrein með réttlátum hætti? Þetta er atvinnugrein sem hefur leitt til gríðarlegrar fjölgunar fólks í landinu út af skorti á vinnuafli, það er láglaunafólk sem er að koma hingað til lands til að vinna í þessari mikilvægu atvinnugrein og hún er með lægri skattprósentu og við erum hluti af 500 milljón manna vinnumarkaði. Frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjárlaga fyrir árið 2024 svarar í engu ákalli þjóðarinnar um raunverulegar aðgerðir í baráttunni við verðbólguna. Sú verðbólga sem við nú glímum við varð til í kjölfar óábyrgrar efnahagsstjórnar sitjandi ríkisstjórnar á síðasta kjörtímabili auk utanaðkomandi áhrifa. Verðbólgan hefur aðeins vaxið og reynst langvinnari en helstu greiningaraðilar gerðu ráð fyrir, enda var ekki búist við aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar. Heimilisbókhald landsmanna versnar um hver mánaðamót og ævisparnaður fólks brennur upp á báli vaxta og verðbóta. Á sama tíma yppta ráðherrar öxlum yfir ástandinu og setja ábyrgðina á millitekju- og láglaunafólk, sem dirfðust að gera kröfu um að lægstu laun rýrnuðu ekki að raungildi við gerð kjarasamninga síðastliðið vor. Það er eina hættan. Það má ekki hækka laun launafólks, þá fer verðbólgan úr böndunum. Launafólkið ber ábyrgð á þessu, launafólkið sem er að borga af húsnæðislánum sínum sem eru að hækka um hundruð þúsunda. Stýrivextir 9,25% og ríkisfjármálin gera nákvæmlega ekki neitt. Allir sem hafa lesið grundvallarbók í hagfræði, 101 hagfræði, Macroeconomics eftir Mankiw, um þjóðhagfræði, framboð og eftirspurn, þeir skilja þetta, allir. Hvernig geturðu barist gegn verðbólgunni? Jú, með peningamálastefnu seðlabanka, taka peninga úr umferð með stýrivöxtum og með ríkisfjármálum, „fiscal policy“. Hún er ekki til í þessu fjárlagafrumvarpi, ekki einn stafur um það raunverulega, algjörlega stjórnlaust. Minnir á menntamálin nánast. Allir eru sammála um að ná tökum á verðbólgunni, en ríkisstjórnin virðist ætla að fórna fátækari helmingi þjóðarinnar á báli vaxta og verðtryggingar í stað þess að berjast gegn grunnorsökum verðbólgunnar. Furðulegt er að heyra ráðherra og þingmenn ríkisstjórnarflokkanna viðurkenna að fólksfjölgun leiði eðlilega til aukinnar eftirspurnar eftir opinberri þjónustu, en gera jafnframt engar ráðstafanir til að tryggja að fjárveitingar séu í samræmi við fólksfjölgun. Á Íslandi búa um 400.000 manns, sem er aukning um 50.000 manns frá upphafi árs 2018, þ.e. síðustu fimm ár. Tal ríkisstjórnarflokkanna um stóraukin útgjöld til heilbrigðismála gufar upp í þessu samhengi. Sama á við þegar litið er til menntamála, löggæslu, félagsmála eða annarrar opinberrar þjónustu sem þarf að þróast í takt við mannfjölda. Við getum ekki haft ríkisútgjöld miðað við 350.000 manns þegar við erum orðin 400.000, það er ekki hægt. Skólarnir verða að geta tekið á móti fleira fólki, við þurfum meira húsnæði, ekki að minnka fjárfestingar í húsnæði, og við þurfum betra heilbrigðiskerfi til að sjá um 400.000 manns, ekki 350.000 manns. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur undanfarin ár fagnað því að afkoma ríkissjóðs hafi batnað frá því sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Bætt afkoma ríkissjóðs er ekki til komin vegna efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar heldur vegna fjölgunar ferðamanna til landsins. Ferðaþjónustan, sem er helsti drifkraftur fólksfjölgunar undanfarinna ára, hefur skilað auknum skatttekjum til ríkissjóðs. Að bregðast ekki við mestu fólksfjölgun í sögu þjóðarinnar getur ekki skrifast á annað en stefnuleysi, algjört stefnuleysi. Þetta stefnuleysi er aðalorsök þeirrar þrálátu verðbólgu sem við glímum nú við. Fólksfjölgunin er einn helsti drifkraftur verðbólgunnar. Fólksfjölgun fylgja vaxtarverkir og það er hlutverk ríkisins að tryggja að við höldum okkar lífsgæðum þrátt fyrir þessa þróun. Álagið sem fylgir þessari fólksfjölgun á sér margar birtingarmyndir. Helsta birtingarmyndin er áframhaldandi hækkun fasteignaverðs, þrátt fyrir háa stýrivexti. Þá er gríðarleg aukning í álagi á heilbrigðiskerfi og bráðamóttöku Landspítala. Útköllum fjölgar hjá lögreglu og öðrum viðbragðsaðilum. Umferðarþungi hefur aukist verulega á höfuðborgarsvæðinu sem dregur úr lífsgæðum og framleiðni og ekki á það bætandi Aðeins er hægt að innrita 60 nemendur í læknanám á ári en vegna fólksfjölgunar er þörf á 90 nýútskrifuðum læknum á ári. Rekja má hluta fólksfjölgunar síðustu ára til veldisvaxtar umsókna um alþjóðlega vernd. Við höfum vitað af ágöllum í verndarkerfinu sem hafa verið aðdráttarafl fyrir hælisleitendur til að sækja um vernd á Íslandi. Lagaramminn um alþjóðlega vernd hefur verið rýmri en í nágrannalöndum okkar. Auk þess tóku stjórnvöld þá ákvörðun árið 2018 að veita ríkisborgurum Venesúela svokallaða viðbótarvernd. Dómsmálaráðuneytið samdi árið 2019 frumvarp til að leiðrétta ágalla á löggjöfinni en vegna innbyrðis ágreinings stjórnarflokkanna afgreiddi Alþingi ekki frumvarpið fyrr en síðasta vor. Kærunefnd útlendingamála hafði þá úrskurðað um viðbótarvernd til íbúa Venesúela vegna efnahagsástandsins í landinu. Leiddi það til þess að smáríkið Ísland, ásamt Þýskalandi og Spáni, tók á móti mestum fjölda íbúa frá Venesúela í Evrópu. Í Þýskalandi búa 82 eða 83 milljónir manna og ég held að á Spáni búi um 45 milljónir manna. Á Íslandi búa tæplega 400.000. Gríðarleg fjölgun hælisleitenda hefur haft töluverð áhrif á stjórnkerfið og íslenskt efnahagslíf. Árið 2021 sóttu 875 einstaklingar um alþjóðlega vernd á Íslandi. Í fyrra, árið 2022, voru þeir 4.520. Á milli ára fjölgar einstaklingum sem sækja um alþjóðlega vernd um rúmlega 3.000, úr 875 einstaklingum í 4.520. Í samanburði við Norðurlöndin tók Íslandi á síðasta ári á móti 582 umsóknum hælisleitenda á hverja 100.000 íbúa. Hvað var þetta mikið í Svíþjóð? Tölurnar í Svíþjóð eru 133, Finnland 87, Noregur 85 og Danmörk 76. Við erum með 582 umsóknir á hverja 100.000 íbúa á meðan Skandinavía er með í kringum 80. Heildarfjöldi umsækjenda um alþjóðlega vernd á þessu ári er nú kominn í 3.758 einstaklinga miðað við 16. nóvember. Fjöldinn í árslok stefnir í 4.200–4.500 manns. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun eru umsækjendur að ílengjast lengur í úrræðum stofnunarinnar og sveitarfélög hafa ekki getað tekið á móti eins mörgum umsækjendum og vonir stóðu til. Útlit er fyrir að kostnaður við verndarkerfið verði 30 milljarðar kr. á árunum 2023 og 2024. Þessi fólksfjölgun eykur verðbólguþrýsting. Í Vestmannaeyjum búa 4.200 manns. Við erum að taka á móti núna í árslok 4.200–4.500 manns. Þetta fólk þarf að hýsa, veita fæði og húsnæði, fæði og klæði. Við erum að reka eins konar bæjarfélag á við Vestmannaeyjar á meðan verið er að afgreiða þessar umsóknir. Í dag bíða 1.600 manns frá Venesúela þess að vera fluttir til Venesúela af því að búið er að neita þeim um landvist. Breytingartillögu Flokks fólksins um lagabreytingu var hafnað, við þurftum að bíða eftir úrskurði kærunefndar. Þingið þorði ekki að taka á málunum og treysti því að stjórnsýslunefnd tæki á þessu máli. Meiri hluti fjárlaganefndar viðurkennir í áliti sínu að fólksfjölgunin muni leiða til verulega aukinnar eftirspurnar sem hafi áhrif á ríkisútgjöld, en hún eykur einnig verðbólgu. Stjórnarmeirihlutinn er ekki með neinar tillögur til að draga úr þessari eftirspurn og þar með þeirri þrálátu verðbólgu sem við nú búum við. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands um mannfjölda á þriðja ársfjórðungi þessa árs bjuggu um 72 þúsund erlendir ríkisborgarar á Íslandi sem er um 18% af heildaríbúafjölda. Fjölgun erlendra ríkisborgara frá fyrsta ársfjórðungi 2022 til þriðja ársfjórðungs 2023 var um 30%. Hagvöxtur á hvern íbúa var neikvæður á árunum 2017–2022 og útlit er fyrir að hagvöxtur á íbúa verði neikvæður á næsta ári sem leiðir til aukinnar tekjuskiptingar. Það sem er að gerast er að það kemur fólk til landsins, það er stórkostleg fólksfjölgun og þetta fólk mun lenda í lágtekjustörfunum. Það getur verið að einhverjir fari í hátekjustörf en það sem er að gerast hérna er að hagvöxtur á mann er að minnka og framleiðni er að minnka í landinu á mann. Hvað þýðir það? Jú, ef framleiðni minnkar verðum við fátækari. Þetta er svipað eins og við værum að slá með orfi og ljá en ekki nútímasláttuvélum. Framleiðni þýðir allt varðandi ríkidæmi þjóðar til lengri tíma litið. Við erum að taka á móti miklum fjölda fólks inn í atvinnugrein sem er lágtekjuatvinnugrein. Við getum tekið ákvörðun um að við ætlum að verða lágtekjuland. Það er ekkert mál. Ég efast ekki um að fólkið sem er að missa húsnæði sitt, menntað fólk, mun fara úr landi. Ég fór sjálfur úr landi 2011. Ég hef búið í landi þar sem er meiri kaupmáttur, það er gott að búa í öryggi og ég get alveg fjallað um það í löngu máli að þar eru ekki þessar gríðarlegu sveiflur og upphlaup og argaþras um hluti sem skipta engu máli. Fólk er bara í sínu, hugsar um bátinn sinn eða hvað sem það er. Við getum haft það miklu betra ef við höfum tekjuskiptinguna jafnari. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er engin markviss stefna um að beita eigi ríkisfjármálunum í baráttunni gegn verðbólgunni. Ríkisfjármálin geta gegnt mikilvægu hlutverki við að hemja verðbólgu. Það er hægt að gera með skattheimtu og niðurskurði í ríkisútgjöldum. Ríkisfjármálunum þarf að beita með markvissum hætti til að ná verðbólgunni niður. Ráðast þarf í sértækar aðgerðir til að minnka áhrif þensluvaldandi þátta í hagkerfinu. Það er ekki verið að gera það. Mjög mikilvægt er einnig að vernda viðkvæma hópa fyrir hörðustu áhrifum verðbólgunnar. Öryrkjar og ellilífeyrisþegar með lægri ráðstöfunartekjur en sem nemur lægstu launum bera ekki ábyrgð á verðbólgunni. Stýrivaxtahækkanir, aukinn húsnæðiskostnaður og dýrari matarkarfa hefur margfalt meiri áhrif á milli- og lágtekjuhópa en hátekjufólk og fjármagnseigendur. Ferðaþjónustan hefur aldrei vaxið hraðar en nú og þrátt fyrir lækkandi tölur í kauphöllinni þá skila bankarnir tugum milljarða króna í hagnað á hverjum ársfjórðungi. Ferðaþjónustan býr við lægra virðisaukaskattsstig en aðrar greinar eða 11% virðisaukaskatt á meðan aðrar greinar greiða 24%. Tillaga ríkisstjórnarinnar um endurupptöku gistináttaskatts að fjárhæð 300 kr. á gistinótt á hvern dvalargest breytir litlu og skilar einungis 1,5 milljörðum kr. í ríkissjóð. Gera verður athugasemd við það að sá skattur skilar sveitarfélögum engum tekjum. Erfitt er að sjá hvernig verður hægt að ná markmiði laga um gistináttaskatt, um að afla tekna til að stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun fjölsóttra ferðamannastaða, ef gjaldtakan er ekki meiri en svo. Mikilvægt er að hluti þessa gjalds renni til sveitarfélaganna. Mikilvægt er að allar atvinnugreinar samfélagsins, þar á meðal ferðaþjónustan, skili sanngjörnu endurgjaldi til samfélagsins. Hvar er forgangsröðunin? Ríkisstjórnarflokkarnir hafa lagt fram breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið sem vekja upp fleiri spurningar en þær svara. Eins og tíðkast eru lagðar til ákveðnar breytingar sem miða að því að uppfæra tekjur og gjöld ríkissjóðs út frá nýjustu hagspám Hagstofunnar. Nú er gert ráð fyrir 5,6% verðbólgu á næsta ári, en við framlagningu frumvarpsins var miðað við að hún yrði 4,9%. Vegna þess eru ýmsar tölur víðs vegar í frumvarpinu uppfærðar, en athygli vekur að engar breytingar eru gerðar á fjárhæðum örorku- og ellilífeyris. Fjárhæðir örorku- og ellilífeyris eru uppfærðar árlega samkvæmt fjárlögum og skal ákvörðunin taka mið af launaþróun, þó þannig að fjárhæðir hækki aldrei minna en verðlag. Nú er útlit fyrir að fjárhæðir almannatrygginga rýrni um 0,7% miðað við uppfærðar verðlagsforsendur. Brýn þörf er á að leiðrétta þessar forsendur til samræmis við skýran texta 62. gr. laga um almannatryggingar. Meiri hluti fjárlaganefndar ætlar ekki að hreyfa við þessu og hyggst fylgja fyrirmælum fjármála- og efnahagsráðherra um að halda fjárhæðum almannatrygginga óbreyttum frá því sem lagt var til í september. Það er mjög miður. Verðbólguspáin var 4,9% en er komin í 5,6%. Það er ekki verið að hreyfa við fjárhæðum til örorku- og ellilífeyrisþega. Barátta þjóðarinnar við fíknisjúkdóma verður erfiðari ár frá ári. Ópíóíðafaraldurinn fer vaxandi og hefur leitt til mikilla áfalla í samfélaginu. SÁÁ hafa bent á það árum saman að hið opinbera hefur ekki fjármagnað þennan þátt heilbrigðiskerfisins með viðhlítandi hætti. Þörf er á auknu fjármagni til reksturs meðferðarúrræða sem sannanlega bjarga mannslífum. Fyrir ári samþykkti Alþingi tímabundið viðbótarframlag til SÁÁ að fjárhæð 120 millj. kr. Sú fjárhæð fékkst ekki greidd úr ríkissjóði fyrr en seint í nóvember. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að viðbótarframlagið verði endurnýjað fyrir komandi ár, þ.e. 120 millj. kr. Það er afar mikilvægt að tryggja að sú fjárveiting renni til verkefnisins sem fyrst, en ekki eftir dúk og disk eða í nóvember á næsta ári. Vert er að benda hér á að íslenska ríkið rekur ekki sjúkrahús fyrir áfengissjúklinga og fíknisjúklinga. Það eru samtök áhugamanna, ekki ríkið. Það er samningur við ríkið hvað þetta varðar sem er vanfjármagnaður Á sama tíma og ríkisstjórnarflokkarnir telja ekki ástæðu til að koma í veg fyrir rýrnun kaupmáttar hjá fátækustu hópum samfélagsins er eytt púðri í að afgreiða hinar ýmsu styrkbeiðnir. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur því til að styrkja ýmis verkefni og má þar m.a. nefna 20 millj. kr. styrk vegna landsmóts hestamanna, 8 millj. kr. styrk til Klúbbs matreiðslumeistara, 18 millj. kr. styrk til Bíó Paradísar, og 17 millj. kr. styrk til kvikmyndahátíðarinnar RIFF, svo eitthvað sé nefnt. Á sama tíma þurftum við í Flokki fólksins að berjast fyrir því að blindir fengju fjárveitingu til tækjakaupa. Ég get þar að auki tekið dæmi um hagsmunafulltrúa aldraðra, það var samþykkt fyrir kosningar þingsályktun um að félagsmálaráðherra myndi skila frumvarpi fyrir haustþingið um hagsmunafulltrúa aldraðra. Það er ekki búið að gera það enn þá, hann neitar að gera það, fer ekki að vilja Alþingis hvað þetta varðar. Þriðji minni hluti tekur þó undir ákveðnar tillögur meiri hluta fjárlaganefndar hvað varðar styrkbeiðnir. Ber þar m.a. að nefna tillögu meiri hluta fjárlaganefndar um að fella niður aðhaldskröfur á lögregluembættin, aukið framlag til að vega upp á móti hallarekstri Landhelgisgæslunnar, áðurnefnt viðbótarframlag til SÁÁ og framlög til Ljóssins, Alzheimersamtakanna, Reykjalundar og Hleinar sem dæmi. Aukin framlög til framangreindra aðila eru mikilvæg, en 3. minni hluti vekur þó athygli á að hver og einn þeirra fær umtalsvert minna fjármagn en þörf er á, ef marka má umsagnir þeirra. Þriðji minni hluti vill fjalla sérstaklega um tillögu meiri hluta fjárlaganefndar um 35 millj. kr. framlag til kaupa á hjálpartækjum fyrir blinda og sjónskerta. Umrætt framlag var hluti af þinglokasamningum Flokks fólksins við ríkisstjórnarflokkana í desember 2022. Á vormánuðum samþykkti svo Alþingi þingsályktun þess efnis að tryggja skyldi 35 millj. kr. framlag til kaupa á hjálpartækjum á árunum 2024 og 2025 í fjármálaáætlun komandi ára. Eitthvað hefur þetta þó skolast til í kerfinu því að framlagið rataði ekki inn í fjárlagafrumvarpið, sem þó leit ekki dagsins ljós fyrr en í september, hálfu ári eftir að Alþingi samþykkti að fella það inn í fjármálaáætlun. Það er þó þakkarvert að þingheimur hafi tekið undir kröfu Flokks fólksins um þennan mikilvæga stuðning við blinda og sjónskerta. Mig langar núna að fjalla aðeins um breytingartillögur 3. minni hluta eða Flokks fólksins. 3. minni hluti leggur til breytingartillögur við bæði gjalda- og tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins. Þær tillögur sem gerðar eru til að auka tekjur ríkissjóðs hafa það markmið að draga úr verðbólgu. Þær tillögur sem leiða til hærri útgjalda hafa það sameiginlegt að þær miða annaðhvort að því að bæta velferðarþjónustu eða draga úr hörðustu áhrifum verðbólgu. 3. minni hluti leggur auk þess til breytingar á heimildargreinum frumvarpsins. Heildarskuldir ríkissjóðs eru áætlaðar 1.706 milljarðar kr. nú um áramótin. Útlit er fyrir að skuldir ríkissjóðs hækki um rúma 50 milljarða kr. á næsta ári. Við erum sem sagt á góðæristímum, í miklum hagvexti en skuldir ríkissjóðs eru aukast. Það er ekki gott. Skuldir ríkissjóðs eru nú 31% af vergri landsframleiðslu, skuldareglan er 30%. Ég tel að fyrir svona lítið samfélag sé þetta allt of hátt. Við eigum að ná skuldahlutfallinu enn þá lengra niður. Með því að draga úr hallarekstri má koma í veg fyrir aukna skuldasöfnun. Það er afar mikilvægt því að með auknum skuldum aukast vaxtagreiðslur ríkissjóðs en nú þegar nema vaxtagjöld ríkissjóðs 117,5 milljörðum kr. á ársgrundvelli. Við erum að borga tæplega 120 milljarða bara í vaxtagjöld. Það er allt of mikið Verði eftirfarandi breytingartillögur samþykktar aukast tekjur ríkissjóðs um 35,9 milljarða kr. en útgjöld aukast um 19,5 milljarða kr. Breytingartillögurnar hafa því þau nettóáhrif að draga úr halla ríkissjóðs um sem nemur 16,4 milljörðum kr. 1. Hækkun bankaskatts. 3. minni hluti leggur til að sérstakur skattur á fjármálafyrirtæki verði hækkaður úr 0,145% í 0,838%. Þegar bankaskatturinn var lækkaður árið 2020 átti sú breyting að skila neytendum betri vaxtakjörum og minnka vaxtamun stóru viðskiptabankanna. Annað kom á daginn. Vaxtamunur hér á landi er töluvert meiri en á hinum Norðurlöndunum. Miklar stýrivaxtahækkanir hafa leitt til stóraukins hagnaðar í bankakerfinu, sem hægt og rólega er að gleypa eigið fé landsmanna. Eigið fé landsmanna í fasteignum sínum er að hverfa í verðbólgunni, sérstaklega hjá þeim sem eru með verðtryggð lán vegna höfuðstólshækkana og verðbólguáhættu sem þeir þurfa að bera af lánum sínum. Ekki dugar að hækka bankaskattinn aftur í fyrra horf, 0,376%. Við í Flokki fólksins leggjum því til að bankaskatturinn verði hækkaður í 0,838%, sem kalla má hvalrekaálag á bankakerfið. Ég get bent á land eins og Ítalíu, Ítalir hafa lagt hvalrekaskatt á sitt bankakerfi. Í frumvarpi Flokks fólksins um hækkun bankaskatts kemur fram að skatthlutfallið verði endurskoðað þegar vextir fara aftur undir 5%. Því má segja að álagið verði eins konar hvati fyrir bankana til að lækka vexti. Þessi hækkun bankaskattsins myndi skila ríkissjóði 31 milljarði kr. í auknar tekjur, sem dugar til að fjármagna útgjaldatillögur Flokks fólksins og gott betur. Afganginn má því nýta til að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Hagnaður bankanna í ár verður 80 milljarðar kr. Við erum að fara fram á að ríkið taki til sín 31 milljarð kr. Í samkeppnisleysi íslensks fjármálamarkaðar og vegna samsetningar hans er augljóst mál að það verður að fara að taka til hendinni, auka samkeppnina, sjá til þess að stýravaxtamekanisminn virki og sjá til þess að við beitum ríkisfjármálunum til að ná niður verðbólgunni. Lánasafnssamsetning heimilanna er ekki rétt. Önnur ríki hafa þetta ekki svona. Önnur ríki hafa ekki verðtryggð lán. Það er kominn tími til að við hugsum um það af hverju við erum svona allt öðruvísi en allir aðrir. 2. Hækkun veiðigjalda. 3. minni hluti leggur til að veiðigjöld verði hækkuð umfram þá hækkun sem þegar er áformuð þannig að ríkissjóður fái 15 milljarða kr. á næsta ári fyrir aðgang útgerðanna að sjávarauðlindinni. Það liggur ljóst fyrir að kvótakerfið færði afmörkuðum hóp útgerðarmanna aðgang að auðlindinni fyrir nánast ekkert endurgjald. Að nafninu til á að greiða fyrir afnot sjávarauðlindarinnar, en tekjur ríkissjóðs af veiðigjaldinu duga ekki einu sinni fyrir rekstri Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar og Landhelgisgæslunnar. Þetta sýnir hvað veiðigjaldið er raunverulega lágt. Það dugar ekki til að reka eftirlitsstofnanir og öryggisstofnanir sem sjá um sjávarútveginn í íslensku stjórnkerfi. Allt eru þetta mikilvægar stofnanir þegar kemur að nýtingu sjávarauðlindarinnar og öryggi úti á hafi. Veiðigjaldið átti að tryggja þjóðinni hlutdeild í þeim hagnaði sem auðlindin skilar, en stjórnvöld gengu erinda auðmanna og því hefur veiðigjaldið aldrei samsvarað því sem ætla má að þjóðin fengi í sinn hlut ef greitt væri markaðsverð fyrir aðgang að auðlindinni. 3. SÁÁ, Hlaðgerðarkot og Krýsuvík. 3. minni hluti leggur til að auka fjárveitingar sem renna til reksturs heilbrigðisstofnana sem berjast gegn fíknisjúkdómum. SÁÁ og Krýsuvík reka starfsemi sína á grundvelli þjónustusamninga við ríkið, en brösuglega gengur að fá ríkið til að greiða fyrir þann kostnað sem fylgir því að veita þessa sjálfsögðu heilbrigðisþjónustu. Því neyðast bæði SÁÁ og Krýsuvík til að ganga á sjálfsaflafé, t.d. með álfasölu SÁÁ, sem undir eðlilegum kringumstæðum myndi frekar nýtast til uppbyggingar á þeirra góðu starfsemi en til að greiða launa- og rekstrarkostnað. Ég hefði haldið að samningur ríkisins við þessar stofnanir, þessi félög, ætti að fara í rekstrarkostnaðinn og svo myndu þau afla sjálfsaflafjár til að fara í fjárfestingar á tækjabúnaði og húsnæðiskostnaði. Ríkið er í raun að kaupa heilbrigðisþjónustu af almannaheillafélögum á undirverði og nýtir sér góðvilja þeirra sem að baki samtökunum standa til að spara útgjöld til heilbrigðismála. Við getum þakkað drifkraftinum, eljunni og áhuganum hjá þessum áhugamannasamtökum fyrir að taka á þessum stórkostlega vanda. Ríkið er nefnilega ekki að gera það. Það er mjög mikilvægt að við stöndum á bak við þetta fólk, að Alþingi sýni stuðning í verki með fjárframlögum þannig að fólkið fari ekki að kikna undan vinnuálagi í þessum samtökum sem eru með þennan mikilvæga rekstur. Þá hefur Samhjálp óskað eftir auknum fjárveitingum til Hlaðgerðarkots svo efla megi þá starfsemi sem þar fer fram. Við í Flokki fólksins teljum fulla ástæðu til að verða við óskum SÁÁ, Hlaðgerðarkots og Krýsuvíkur. SÁÁ segir í umsögn sinni að 400 millj. kr. vanti inn í rekstrargrunninn á ársgrundvelli til þess eins að veita þá þjónustu sem þegar er gerð krafa um af hálfu Sjúkratrygginga. Það vantar sem sagt 400 millj. kr. nú þegar inn í reksturinn til að standast kröfurnar sem Sjúkratryggingar, kaupandi heilbrigðisþjónustunnar, gerir kröfu um. Hækka þarf framlag ríkisins til SÁÁ um þær 120 millj. kr. sem veittar voru um síðustu áramót, en féllu niður milli ára og jafnframt auka framlagið um 400 millj. kr. til viðbótar. Krýsuvík óskar eftir 50 millj. kr. framlagi. Samtökin hafa þegar tryggt fjármagn til stækkunar meðferðarheimilisins en stækkuninni þarf að fylgja aukið fjármagn til reksturs. Samhjálp óskar eftir 300 millj. kr. fjárveitingu vegna Hlaðgerðarkots. Við í Flokki fólksins leggjum því til að fjárheimildir hækki um 870 millj. kr. til að fjármagna með viðhlítandi hætti þá þjónustu sem SÁÁ, Hlaðgerðarkot og Krýsuvík veita, 870 millj. kr. til þessara þriggja aðila því hér er um gríðarlega mikilvæg samtök að ræða. Ég get tekið sem dæmi að núna eru fíknisjúkdómar að aukast, það er ópíóíðaneysla, áfengisneysla er að aukast. Í dag, meðan ég er að tala núna, er verið að selja áfengi ólöglega í fjarsölu á Íslandi. Þú getur keypt áfengi í gegnum netið og fengið það sent til þín á innan við hálftíma. Það er búið að vera einkaleyfi ríkisins á smásölu ríkisins á áfengi frá 1922, í 101 ár, og að ríkisvaldið skuli ekki gera neitt í þessu, löggæsluyfirvöld eða saksóknarar er með hreinum ólíkindum. Það eru hörð viðurlög við því að brjóta á þessu einkaleyfi ríkisins, allt að sex ára fangelsi og upptaka á öllum tækjabúnaði og hagnaði. Ríkið er ekki að gera neitt. Ég er með fyrirspurn til dómsmálaráðherra frá 28. september síðastliðnum sem ég er ekki búinn að fá svar við enn þá. Það var hæstaréttardómur í Svíþjóð sem fjallaði um mjög svipað mál. Dómarinn í Svíþjóð sagði að þetta væri leyfilegt. Af hverju? Af því að lagerinn var í Danmörku og vöruafhendingin var í Danmörku. Lagerinn er hérna á Íslandi og vöruafhendingin er á Íslandi. Ólögleg smásala. Hver er skilgreiningin á smásölu? Það er náttúrlega að vöruafhendingin sé á Íslandi. Það geta allir keypt sér áfengi úti í heimi og farið í gegnum rauða hliðið, þú getur líka pantað í pósti. Póstafgreiðsla er gömul hér á Íslandi, t.d. meðal bænda á Íslandi, hringt í síma. Það að kaupa í smásölu í gegnum skjá er ekkert nýtt. Bændur gerðu þetta meira að segja í gegnum sveitasímann í gamla daga. 4. Örorku- og ellilífeyrir almannatrygginga. Eins og áður segir þá er boðað í fjárlagafrumvarpinu að lífeyrir almannatrygginga skuli hækka um 4,9% næstu áramót. Bæði ÖBÍ réttindasamtök og Landssamband eldri borgara telja þessa uppfærslu fara í bága við 62. gr. laga um almannatryggingar. ÖBÍ hefur lagt áherslu á að uppfærslan verði 12,4% milli ára, sem samsvarar hækkun matarkörfunnar á liðnu ári. Undir það má taka, enda hefur hækkun matvælaverðs umtalsvert meiri áhrif á fjárhag lágtekjufólks, sem ver nær öllum sínum tekjum í algjörar nauðsynjar, þ.e. fæði, klæði og húsnæði. Grunnframfærsla almannatrygginga er tugum prósenta lægri en lágmarkslaun, sökum þeirrar kjaragliðnunar sem hefur átt sér stað undanfarna áratugi. 3. minni hluti leggur því til að fjárheimildir málefnasviða 27 og 28 verði hækkaðar svo að tryggja megi að grunnframfærsla almannatrygginga hækki um 12,4%. Vaxtabætur. Lagt er til að tvöfalda framlag ríkisins til vaxtabóta. Heimili landsins róa nú lífróður vegna hins gríðarlega háa vaxtastigs í landinu og nú stefnir í að fjölskyldur í þúsundatali muni missa heimili sín á næstu misserum vegna síhækkandi afborgana. Markmiðið með breytingunni er að fleiri fjölskyldur og einstaklingar fái greiddar vaxtabætur á næsta ári og að vaxtabætur verði hækkaðar frá því sem nú er, sérstaklega til þeirra sem verða verst fyrir barðinu á háu vaxtastigi og eru í hættu á að missa húsnæði sitt. Hið gríðarlega háa vaxtastig með 9,25% stýrivöxtum hefur ekki borið árangur í baráttunni gegn verðbólgu. Af hverju er það? Jú, ríkisfjármálin. Er ástæða til að líta til samsetningar húsnæðislána þar sem stór hluti er verðtryggður og með bundna vexti til lengri tíma sem dregur úr virkni stýrivaxta. Þessi tillaga miðar að því að tryggja að fjölskyldur í landinu missi ekki húsnæði sitt í stórum stíl. Tvöföldun framlags til vaxtabóta er hófleg í samhengi við vaxtakostnað sem hefur hækkað gríðarlega síðustu misseri. Ef stjórnvöld eiga einhvern tíma að grípa inn í og reisa skjaldborg um fjölskyldurnar í landinu þá er það núna. Ekki eru nema fimmtán ár síðan að heimili landsmanna voru brennd á báli verðbólgu og okurvaxta í hruninu í október 2008. Sagan ætti að vera búin að kenna okkur nauðsyn þess að stjórnvöld standi í fæturna og geri það sem þeim ber að gera til að verja fjölskyldur í landinu og samfélagið í heild sinni, einu ríkasta samfélagi heims. 5. Heimildir til frekari bankasölu felldar brott. 3. minni hluti leggur til að felldar verði brott úr 5. gr. frumvarpsins heimildir til sölu á eftirstandandi hlut ríkisins í Íslandsbanka, 30% hlut ríkisins í Landsbankanum og hlutafé ríkisins í Sparisjóði Austurlands. Sitjandi ríkisstjórn hefur tvívegis ráðist í sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka með vægast sagt dræmum árangri. Annars vegar í hlutafjárútboði sumarið 2021 þar sem 35% hlutur ríkisins var boðinn út á verði sem reyndist langt undir markaðsvirði. Hins vegar með hinni dæmalausu tilboðssölu á 22,5% hlut ríkisins en í því söluferli braut fjármála- og efnahagsráðherra stjórnsýslulög og fleiri lög, m.a. um sölu eignarhluta ríkisins í fjármálastofnunum, hina frægu 3. gr., meginregluna, og Íslandsbanki, sem annaðist sölu á eigin bréfum, gerði samkomulag við Fjármálaeftirlitið um greiðslu sektar að fjárhæð 1,2 milljarðar kr. vegna ýmissa alvarlegra annmarka við söluna, þar á meðal þess annmarka að starfsmenn sem sáu um söluna voru að selja sjálfum sér. Þessi sátt er merkileg lesning, sátt upp á 1.200 millj. kr., um áhættumenninguna og kúltúrinn innan bankans. Það var eins og lesa lýsingu á menningu sem var 2007. Það er með öllu óásættanlegt að veita ríkisstjórninni heimild til frekari sölu á hlutafé ríkisins í bönkunum sem leiddi til þessa. Þetta eru þær breytingartillögur sem 3. minni hluti er með. Svo ég taki þetta nú aðeins betur saman þá er alveg klárt mál að þetta fjárlagafrumvarp er ekki að taka á grunnorsökum verðbólgunnar. Við erum komin í þráláta verðbólgu þar sem aðgerðir Seðlabanka Íslands hafa ekki þau áhrif sem menn héldu. Það er einfaldlega ekki þannig og það viðurkenndi seðlabankastjóri og peningastefnunefnd á síðasta fundi eiginlega. Það er áhugavert að í því samtali sem átti sér stað á þeim blaðamannafundi þá minntist seðlabankastjóri ekki einu orði á fólksfjölgunina. Við verðum að ná tökum á verðbólgu og við getum ekki búið í landi með 9,25% verðbólgu. Frá árinu 1980, fram að þjóðarsáttarsamningum, bjuggum við við 140% verðbólgu. Það var ekki fyrr en með þjóðarsáttarsamningum að við náðum tökum á verðbólgunni og við verðum að gera það núna. Við getum ekki lifað áfram núna með fjárlög sem eru þess eðlis að það er ekki verið að taka á vandanum og það að stýrivextir hækki jafnvel áfram upp í 10% gengur ekki. Það mun leiða til þess að fjölskyldur í landinu missa heimili sín og það er engin fjárfesting. Við erum ekki að taka á þessari gríðarlegu þenslu og þetta litla samfélag ræður ekki við þá fólksfjölgun sem er að eiga sér stað núna sem á sér fyrst og fremst stoð í skorti á vinnuafli. Þetta skapar álag á innviðina og við verðum að dempa þessi áhrif og skapa þær reglur í samfélaginu að allar atvinnugreinar landsins búi við sömu kjör. Ferðaþjónustan er mjög mikilvæg atvinnugrein, ný atvinnugrein og við höfum greinilega ekki náð að laga skattkerfi okkar að því að hún hefur kannski náð fullum þroska núna og það sé kominn tími til að huga að því að hún greiði sanngjarnt gjald í ríkissjóð. Ég er ekki að tala fyrir því að við leggjum þessa atvinnugrein í rúst, ekki á nokkurn einasta hátt. Þetta er mjög verðmæt atvinnugrein og við þurfum að nota hana eins og aðra tekjustofna sem byggja á auðlindum okkar til að komast inn í þekkingarsamfélagið. Það gerum við með því að mennta þjóðina, komast ofar í PISA, ekki vera tossarnir í PISA eins og kom fram í morgun, alveg ótrúlegar tölur. Ég skora á allan þingheim að kynna sér þær tölur. Við erum ekki bara með lökustu nemendurna heldur erum við með langminnstan hluta úrvalsnemenda líka. Það er bara beint niður eiginlega. Við getum ekki komist inn í þekkingarsamfélagið með 38% drengja sem geta ekki lesið sér til gagns. Það bara er ekki þannig. Það er tekjulægsti hópurinn sem er félagslega og tekjulega verst staddur í samfélaginu sem verður verst úti. Það er hópur sem við verðum að taka utan um. Flokkur fólksins mun vera með fleiri breytingartillögur fyrir 3. umræðu sem fer væntanlega fram í næstu viku og þá skilst mér að þingmeirihlutinn muni vera með breytingartillögu varðandi Reykjanes, umbrotin þar, og varðandi bændur. Við þurfum að taka utan um bændur, ekki síst sauðfjárbændur, sem eru fátækasta stétt samfélagsins. Það er alveg með ólíkindum miðað við stöðu lambakjöts í landinu að framleiðendur lambakjöts, sem er svo sterkt í þjóðarsálinni, skuli ekki bera meira úr býtum en raun ber vitni. Það er skylda okkar að sjá til þess að þessi atvinnugrein og byggð í landinu í dreifbýli hrynji ekki vegna þess að þeir verði einfaldlega að flýja fátækt.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir ræðuna og ég ætla að taka undir sumt af því sem hér var sagt. Ég er þeirrar skoðunar að þetta fjárlagafrumvarp gangi alls ekki nógu langt í því að koma okkur eitthvað áfram í baráttunni gegn verðbólgu. Það er algerlega óásættanlegt að stýrivaxtastigið sé að festast í þessari tölu til lengri tíma eins og blasir við. En mig langaði samt að spyrjast fyrir um hjá hv. þingmanni um ákveðna hluti sem snúa að þeim breytingartillögum sem Flokkur fólksins er að gera núna. - Væntanlega er klukkan ekki rétt hjá mér. Það er talað um að stöðva áframhaldandi bankasölu. Eins og við vitum er gert ráð fyrir því að selja helminginn á eftirstandandi hlut í Íslandsbanka á næsta ári og restinni síðan á árinu þar á eftir. Það eru áformin. Við vitum svo sem ekki nákvæmlega hvað kemur fyrir hlutinn en þetta gætu verið í kringum 40 milljarðar og það munar nú um minna í ríkisrekstrinum en þessar fjárhæðir. 

Það er bara ein mínúta til andsvara þegar það eru fjórir.

Ég er reyndar þeirrar skoðunar að svona einskiptistekjur eigi helst að fara í það að greiða niður skuldir og þarna erum við að tala um 80 milljarða á næsta og þar næsta ári. Ég vil reyndar selja Landsbankann líka til að grynnka á skuldum en það er kannski lengri tíma mál. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörk. Þegar fjórir þingmenn eru til andsvara þá gefst bara ein mínúta.

Virðulegi forseti. Þetta eru góðar spurningar, takk fyrir þær. Flokkur fólksins er á móti bankasölunni vegna þess að það er engin samkeppni í bankastarfsemi á Íslandi, það er sjálftaka á hagnaði. Bankarnir fara upp í hagnað sem er 80 milljarðar á ári líklega og það eru engar forsendur fyrir því að vera að selja banka í svona umhverfi. Ríkissjóður og ríkisstjórnin hefur ekki beitt eigendastefnu sinni til að skapa samkeppni. Það er grundvallaratriði. Við eigum ekki að vera að selja bestu kýrnar eða gullgæsirnar. Við eigum að sjá til þess að við rekum bankana og ríkissjóður fái hagnaðinn. Vissulega koma tekjur af sölunni og ég hefði haldið að þær færu í að lækka skuldir. Ef það á að nota þær í rekstur þá er það eitthvað sem ég skil ekki. En til að mæta þessu myndi það þýða væntanlega að skuldir ríkisins lækki ekki eins mikið en við erum með tillögur til tekjuöflunar, góðar tillögur tel ég, t.d. varðandi bankaskattinn. Af hverju í ósköpunum eiga bankarnir að geta tekið svona mikinn hagnað þegar heimilin í landinu eru að fara á hausinn? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það var komið inn á vaxtamuninn í ræðu hans áðan, skort á samkeppni á fjármálamarkaði og verðtrygginguna og sitthvað fleira. Allt eru þetta hlutir sem snúa að mjög sterku leyti beint að því að við erum með sveiflóttan gjaldmiðil sem ekki nokkur einasti aðili úti í heimi hefur nokkurt traust á. Það er nú eitt af því sem ég vildi nefna hér. Hækkun á bankaskattinum upp á 30 milljarða er ansi brött, verð ég að segja. En ég hnýt hins vegar um annað, sem er hækkun á veiðigjöldum. Nú er ég sammála hv. þingmanni í því að útgerðin getur greitt meira til samfélagsins fyrir réttinn til þess að veiða í fiskveiðilögsögunni en það er talað um markaðsverð fyrir aðgang að auðlindinni. Við í mínum flokki höfum skilgreint þetta þannig að það væri rétt að bjóða upp heimildir og finna þannig út markaðsverðið frekar en að einhver reikniregla, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fínar spurningar. Vaxtamunurinn á Íslandi er mikið til vegna samsetningar kerfisins. Það er ekki samkeppni á íslenskum bankamarkaði. Það tel ég vera aðalorsökina. Ég tel að við eigum ekki að taka upp evruna vegna þess að auðlindahagkerfi á ekki vera með sama gjaldmiðil og Þýskaland eða þróuðustu iðnríki heims. Ef það kemur aflabrestur þá þurfum við að geta lækkað gengi okkar. Ef við tækjum upp dollar og það kæmi kreppa þá myndi dollarinn hækka og við yrðum að lækka vextina. Ég held að við búum við ágætissveiflujöfnun. Ég held að ástæðan fyrir því að erlendir bankar komi ekki hingað sé vegna þess hvernig kerfið okkar er byggt upp; stærð lífeyrissjóðanna, kvótaauðkýfingarnir og líka skuldasamsetningin. Varðandi markaðsverðið þá tel ég að það hafi verið krafa okkar í Flokki fólksins að allur fiskur fari á markað. Færeyingar setja þá skyldu að 35% fari á fiskmarkaði. Þar geturðu fengið markaðsverð fyrir kvótann, markaðsverð sem er tengt heimsmarkaðsverði. Í dag erum við með svokallað viðmiðunarverð þar sem útgerðarmaðurinn sem á fiskvinnslu er að selja sjálfum sér og það er ekki markaðsverð. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu þar sem hann kom víða við. Það er kannski erfitt í þessu stutta andsvari og á þessum stutta tíma sem við höfum að fara eitthvað á dýptina. En af því að hv. þingmaður fór aðeins inn á húsnæðismarkaðinn þá ætla ég að eyða mínum tíma í það. Þingmaðurinn talaði um niðurskurð til húsnæðismála. Nú eru rammasett útgjöld að hækka um 37,2 milljarða að raungildi milli ára og þar muna framlög til húsnæðismála hvað mestu, sem eru að hækka um 4,9 milljarða og endurspegla áherslu stjórnvalda á að stefna að auknu jafnvægi á húsnæðismarkaði. Mig langar að forvitnast hjá hv. þingmanni hvað það er sem hann á við þegar hann orðar hlutina með þessum hætti.

Virðulegur forseti. Varðandi íbúðafjárfestingu þá les ég hér á bls. 5 í áliti meiri hlutans þar sem segir, með leyfi forseta: „[B]er þar hæst að spá um að íbúðafjárfesting dragist saman í ár og á næsta ári um 1,3% og 4,1%. Reiknað er með að íbúðafjárfesting taki við sér árið 2025 og aukist þá um 5,4% og 4,1% árið 2026.“ Það sem hefur verið drifkrafturinn í hækkandi íbúðaverði í landinu er skortur á húsnæði. Við erum ekki að framleiða nógu mikið. Framboð af húsnæði er ekki nógu mikið. Eftirspurnin er meiri en framboð. Það leiðir til hækkunar. Það er það sem er stóra vandamálið og ríkisstjórnin hefur ekki verið nægjanlega öflug í að stuðla að því að það verði aukið framboð. Ég man að í fyrstu fjárlagaumræðunni okkar þá var minni hlutinn með sameiginlega tillögu um aukið stofnframlag ríkisins í húsnæðisliðnum. Því var hafnað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að það sé nú eitthvað verið að rugla saman hugtökum vegna þess að það er alveg ljóst að framlög til húsnæðismála eru að hækka um 4,9 milljarða á milli ára sem endurspeglar stefnu stjórnvalda um að koma á jafnvægi á húsnæðismarkaði. En mig langaði aðeins að forvitnast til viðbótar vegna þess að ég sakna þess aðeins í öllum þessum breytingartillögum frá Flokki fólksins að það séu engar tillögur um það hvernig við getum byggt upp meira. Ég er alveg sammála þingmanninum um að það sem er kannski okkar mesta áskorun á næstu mánuðum er einmitt að tryggja meira framboð á húsnæði og byggja meira vegna þess að við getum lent í ógöngum ef það verður ekki gert. Það getur valdið okkur erfiðleikum við að ná tökum á verðbólgunni á næstu mánuðum og árum. Mig langar að forvitnast um hvaða leiðir þingmaðurinn sér fyrir sér í því, hvernig við getum byggt meira, af því að við erum ekki bara að tala um almenna kerfið heldur erum við líka að tala um húsnæði fyrir hið venjulega millitekjufólk.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég tel að aðalvandamálið í dag og drifkraftur verðbólgunnar sé hin gríðarlega fólksfjölgun í landinu og hinn gríðarlegi vöxtur í ferðaþjónustunni sem keyrir upp eftirspurnina í samfélaginu. Eins og kemur fram í áliti meiri hlutans þá hefur það áhrif á eftirspurn, áhrif á ríkisútgjöld, húsnæði o.s.frv. Það er vandamálið. Við verðum að ná tökum á verðbólgu. Það er algjört grundvallaratriði. Við megum ekki missa tökin eins og við gerðum á níunda áratug síðustu aldar. Varðandi húsnæðismarkaðinn þá verðum við að taka sameiginlegt átak í því að auka framboðið. Það er grundvallaratriði. Hvernig gerum við það? Ríkið getur stuðlað að því með samningum, t.d. í kringum kjarasamninganna, um að fara í stórkostlega mikla uppbyggingu á íbúðarhúsnæði í landinu. Breiðholtið byggðist þannig upp úr 1960, það var með sólstöðusamningunum. Við verðum að fara í stórátak í uppbyggingu á húsnæði með lífeyrissjóðunum, ríkisvaldinu, sveitarfélögum og verkalýðsfélögum. Það þarf að gera það ekki bara lóð eftir lóð. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir ræðuna. Vissulega eru brot og brot sem ég get tekið undir og annað finnst mér vera út og suður en ég læt það liggja á milli hluta. Mig langar sérstaklega að spyrja út í það sem þingmaðurinn nefndi um fólksfjölgun hér á landi. Ég held að við séum flest sammála um að það væri undarlegt ástand á Íslandi ef ekki hefði bæst við töluvert af fólki erlendis frá, ekki bara til þess að vinna í ferðaþjónustu heldur bara almennt í samfélaginu. En ég sakna þess að sjá ekki einhverjar tillögur 3. minni hluta um hvernig eigi að bregðast við, hvernig við ættum að haga hlutunum öðruvísi. Vissulega eru áskoranir sem fylgja fólksfjölgun en það eru líka margir kostir. Því velti ég fyrir mér og er bara með einfalda spurningu til þingmannsins: Hvernig myndum við haga þessu öðruvísi? Er þingmaðurinn að leggja það til að við til að mynda yfirgefum EES-samstarfið?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Vil ég leggja til að yfirgefa EES-samstarfið? Nei, ég er ekki að leggja það til, ég hef hingað til verið stuðningsmaður EES en ég sé fram á það að þessi samningur muni ekki duga okkur. Ég var í Brussel í síðustu viku og átti þar samtöl við þingmenn, mjög fróðleg samtöl. Þeir eru að fara í strategíska stækkun og líka dýpkun á samstarfinu og ég spurði sérstaklega að því: Mun það leiða til dýpkunar á EES-samningnum? Já, það mun gera það. Þeir ætla að fara núna í sáttmálagerð eins og Lissabon, Amsterdam og Nice þar sem samstarfið er dýpkað. Þessir þrír sáttmálar sem ég taldi upp komu eftir EES. Það kemur ný sáttmáli fljótlega sem mun dýpka samstarfið og það mun uppfæra EES-samninginn. Við verðum ekki spurð álits á því þannig að ég sé ekki framtíð fyrir EES-samninginn til lengri tíma litið. Það verður að stokka hann upp eða við sogumst inn í samrunaþróun ESB. Við vorum aldrei spurð að því við samningana 1993, svo það liggi fyrir. Varðandi fólksfjölgunina þá erum við að skoða það og ég tel t.d. að það eigi að hækka gistináttagjaldið mikið. 

Frú forseti. Ég bjóst kannski við hnitmiðaðra svari en allt í góðu. Ég veit ekki hvort þingmaðurinn hefur eitthvað misskilið fullveldið og stöðu okkar hérna á þingi. Það er alveg augljóst að það verða ekki gerðar neinar breytingar á EES-samningnum nema það fari hér í gegnum þingið. Það liggur alveg fyrir þannig að við þurfum ekki að hafa neinar áhyggjur af því. En í framhaldi af þessu, vegna þess að þingmaðurinn nefndi líka umsækjendur um alþjóðlega vernd og bar það saman við Norðurlöndin og talar um veldisvöxt í því sambandi, þá hafa vissulega margir sótt um alþjóðlega vernd hér, sérstaklega á undanförnum tveimur árum. Það skýrist að langstærstum hluta af stríðinu í Úkraínu og fólki frá Venesúela. Þess vegna vil ég benda á það varðandi upplýsingarnar sem ágætur hv. þm. Eyjólfur Ármannsson er benda á frá Norðurlöndunum að þær taka ekki umsækjendur um alþjóðlega vernd frá Úkraínu með inn í tölurnar. Þær gera það ekki. En þetta er vissulega áskorun, frú forseti. Mig langar að spyrja einnig út í það: Hvaða breytingar sér þingmaðurinn fyrir sér á útlendingalöggjöfinni til að taka á því sem hann nefnir hér í ræðu sinni?

Virðulegur forseti. Varðandi EES-samninginn þá skrifum við undir samninginn 1993, hann tók gildi 1. janúar 1994. Þegar ESB-ríkin eru að uppfæra sín megin með sáttmálum sínum; Nice, Amsterdam og svo kemur Lissabon 2009, þá er efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu í sumum ríkjanna. Við gerum ekki neitt. Við tökum á móti tilskipununum, meira að segja um raforkuviðskipti yfir landamæri, en eigum í engum raforkuviðskiptum yfir landamæri. Við þurfum að endurskoða rammann fyrr eða seinna á þessu samkomulagi, þessu dýnamíska samkomulagi, svo það liggi fyrir. Við getum ekki sogast inn í eitthvert samstarf sem við samþykktum aldrei í upphafi. Varðandi fólksfjölgun og hælisleitendur. Við stjórnum okkar landamærum, það er fullveldisréttur okkar. Við getum neitað því að taka á móti flóttamönnum þegar við teljum að það sé komið nóg. Við getum gert það. Í Þýskalandi eru þeir búnir að auka eftirlitið á sínum landamærum. Það hefur dregið úr komu flóttamanna þangað. Þetta er vandamál í Bretlandi. Þetta er vandamál í Hollandi. 

Forseti vill minna hv. þingmann á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég vil gjarnan fá að ræða aðeins við hv. þingmann um samhengi hlutanna sem mér finnst við gera of lítið hér í þessum ágæta sal. Mig langar aðeins að velta fyrir mér áhrifum skattahækkana og hvort hv. þingmaður hafi velt þeim fyrir sér alveg til enda. Það er vitað að skattahækkanir á fyrirtæki sem hljóma í eyrum margra sem alltaf af hinu góða enda að lokum alltaf á viðskiptavinum þess fyrirtækis. Alveg eins er skattahækkun á banka fyrst og fremst skattahækkun á skuldsett heimili. Mig langar því að velta fyrir mér, þar sem tillaga Flokks fólksins kveður á um sexföldun á bankaskatti eða um 31 milljarð, hvaða áhrif hv. þingmaður telur að það hafi á venjuleg skuldsett heimili og húsnæðislán þeirra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Flokkur fólksins er ekki skattahækkunarflokkur. Við trúum á einkaframtakið og vitum það að verðmætasköpun í samfélaginu er mjög mikilvæg. Það sem við erum hins vegar að horfa upp á er að atvinnugrein hérna, ein stærsta atvinnugrein samfélagsins, borgar lægri virðisaukaskatt heldur en aðrar greinar. Við erum að horfa á það að gistináttagjaldið á að vera 300 kr. á fimm stjörnu hóteli og 300 kr. á nótt á tjaldstæðinu. Við þurfum að fara að skoða það að leggja meiri álögur á þessa grein og það er ekki á íbúa landsins nema að hluta til, sem eru þá ferðamenn í eigin landi. Hingað koma 2,2–2,3 milljónir ferðamanna og þetta er skattur sem er í öllum ríkjum. Við verðum líka að ákveða í hvernig landi við viljum búa í. Viljum við búa þar sem eru láglaunaatvinnugreinar eða ekki? Varðandi þessa hækkun á bankaskatti mun hún leiða til 31 milljarðs kr. tekjuaukningar í ríkissjóð. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég held að okkur gefist ekki tími til að ræða allt samhengi hlutanna varðandi hagnað og hvenær honum er velt yfir á viðskiptavini eins og öll lögmál kveða á um. En ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns hér áðan að hann vísaði til ítalska hvalrekaskattsins svokallaða sem rök fyrir því að sexfalda bankaskattinn. Það kom mér eilítið á óvart því að í fyrsta lagi veit ég ekki betur en að það séu allir, þar á meðal ítalska ríkisstjórnin, sammála um að það hafi verið eitt allsherjarklúður þar sem virði bankanna hrundi og sem var tap fyrir alla hlutaðeigandi, sem var auðvitað ekki það sem að var stefnt. En það sem kannski vakti mesta furðu mína er að ítalski hvalrekaskatturinn sem lagður var á er lægri en skattarnir sem eru á íslenska banka nú. Þannig að ég fæ kannski í seinna andsvari, í seinni spurningu minni, 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott seinna andsvar. Ég geri mér grein fyrir því að á Ítalíu breyttu þeir upphaflegu tillögunni hjá sér um hvalrekaskattinn. Við erum ekkert að horfa á Ítalíu hvað þennan skatt varðar en þeir breyttu honum og lækkuðu, það er alveg hárrétt, og hann var ekki eins og var upphaflega ætlað. Bankakerfið á Ítalíu er allt, allt öðruvísi á Íslandi. Það eru reyndar allt of litlir bankar þar, að mörgu leyti ekki nógu gott bankakerfi, ekki nógu hagkvæmt. Það breytir því ekki að við gerum þessar tillögur um hækkun í ljósi hins stórkostlega hagnaðar, samkeppnisleysis sem er vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki haft eigendastefnu sem byggir á því að keyra á samkeppni á þessum markaði. Það er ekki verið að gera það. Þetta er sjálftaka á hagnaði að mörgu leyti. Og hvernig má það vera að það er séð ofsjónum yfir því að við séum að hækka bankaskatt þegar er verið að hækka álögur á heimilin í landinu með hækkun á húsnæðislánum um tugi prósenta? Hvar eru talsmenn fólksins sem er með öll þessi húsnæðislán? 

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka fyrir störfin hingað til í nefndinni. Hún hefur ekki lokið alveg vinnu núna fyrir áramót þar sem við eigum eftir að taka fyrir 3. umræðu þessara fjárlaga, þar sem mér skilst að einhverjar breytingar komi inn, og eins fjáraukann en þetta hefur að mörgu leyti verið býsna ánægjulegt samstarf þó að fólk hafi stundum greint á. Mig langar að nýta tækifærið núna við þessa umræðu fjárlaga til að setja þau kannski í svolítið stærra samhengi, samhengi sem við náum oft ekki að ræða vegna þess að það er verið að rífast um einstakar tölur innan einstakra málaflokka, þótt vissulega hafi Samfylkingin skoðun á því. Ég held að það sé mikilvægt að við skoðum áhrifaþætti verðbólgu og að við skoðum líka hvernig beiting ríkisfjármála í fjárlögum næsta árs og þessi komandi ár geti stuðlað að auknum efnahagslegum stöðugleika og betri kjörum fyrir fólkið í landinu, því þetta hlýtur auðvitað að vera stóra hagsmunamálið í umhverfi þar sem verðbólga er þrálát og vaxtastigið er rúmlega 9%. Það má í raun segja að við séum hálfpartinn með verðbólguna í fanginu þessa dagana og það á auðvitað við um ríkissjóð og við þurfum að velta því fyrir okkur hvað það er sem veldur þessari miklu verðbólgu og háu vaxtastigi. Þetta ætti að mínu mati að vera lykilspurning núna við afgreiðslu fjárlaganna af því að þessar aðgerðir sem verið er að ráðast í og það hvernig ríkissjóði er beitt þarf að tryggja í fyrsta lagi að við komumst út úr þessu ástandi og síðan í öðru lagi að við komumst ekki skjótt í það aftur. Ef við lítum aðeins til þeirra þátta sem við getum haft hér áhrif á þá er ég fyrst og fremst að hugsa um innlendan verðþrýsting. Má þar nefna húsnæðisverð og launahækkanir. Það má líka tala um álagningu á vöru og þjónustu og gjaldskrárhækkanir á vegum hins opinbera. Ég vil í þessu samhengi benda á að Seðlabankinn benti nýverið á í Peningamálum sínum að hækkun launakostnaðar hafi vegið þyngra í verðbólgu síðustu ára en aukinn hagnaður fyrirtækja en að framlag beggja stærða hafi þó verið meira en sögulega séð. Þó væri ekki að sjá að aukna verðbólgu mætti rekja til hærri álagningar. Hér eru auðvitað í Peningamálum verið að álykta heilt yfir um atvinnugreinar. Það hefur vissulega hægt á húsnæðisverðhækkunum en húsnæðisverð vegur enn þá mjög þungt og við verðum að athuga að uppsafnaðar hækkanir hafa auðvitað áhrif á kjarakröfur fólks, jafnvel þótt hækkunarhrinan sé farin að hægja á sér. Þá losna kjarasamningar á næstu vikum, þar sem markmiðið er að semja til langs tíma, og jafnframt berast nú fréttir af miklum gjaldskrárhækkunum sveitarfélaga um land allt. Það eru þessir þrír þættir sem ég ætla sérstaklega að taka hérna fyrir; launahækkanir, húsnæðisverð og gjaldskrárbreytingar sveitarfélaga. Þær hafa mjög beina tengingu við efnahagsstjórn ríkisstjórnar hverju sinni. Ég bendi sérstaklega á efnahagsstjórn ríkisstjórnar vegna þess að hagstjórnarhlutverk ríkisins er umtalsvert meira en sveitarstjórna, vegna þess að það er eðlismunur á rekstri þessara stjórnsýslustiga. Nú ættu stjórnvöld því að íhuga mjög vandlega með framlagningu þessara fjárlaga hvernig megi draga úr hækkun á þessum þremur liðum, gjaldskrárhækkunum, húsnæðisverði og launahækkunum, sem annars viðhalda vítahring verðbólgu og vaxta og ekki aðeins á næsta ári heldur um ókomna tíð. Forseti. Mig langar aðeins að tala um laun og bætur hér inni því launaliðurinn er mjög stór áhrifavaldur í íslensku efnahagslífi. Um fjórðungur, eða hátt í 30% eftir því hvernig það er reiknað, af útgjöldum ríkissjóðs er vegna launa. Hjá sveitarfélögum er hlutfallið um 50% og hjá mörgum fyrirtækjum, sérstaklega smærri félögum, eru laun líka stærsti hluti kostnaðar. Aðhaldskröfur hér og þar í ríkisrekstri blikna því mjög fljótt í samanburði við kostnað af miklum launahækkunum. Hagstjórn undanfarinna missera, sem við höfum verið að ræða, hefur falið í sér að aðhaldinu hefur að miklu leyti verið útvistað til ókjörinna embættismanna í Seðlabankanum, og það hafa fleiri aðilar hér farið yfir í umræðunni á undanförnum klukkutíma. Þessi aðgerð, vaxtahækkunaraðgerð, felur í rauninni í sér almenna aðhaldskröfu á íslenskan almenning óháð stétt og stöðu og raunar er það svo að tekjuminnsta, eignaminnsta og skuldsettasta fólkið, unga fólkið, hefur liðið fyrir þessa stefnu enda falla vaxtahækkanir þyngst á þennan hóp á meðan skuldlítið fólk á miðjum aldri, eignamikið fólk og fólk með fjárhagslega sterkt bakland hefur sloppið langtum betur. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur áttar sig nefnilega ekki á því að kjarabætur í gegnum tilfærslukerfin okkar, hvort sem það eru barnabætur, vaxtabætur eða húsnæðisbætur, eru bestu kjarabætur sem hægt er að veita fólkinu í landinu. Tökum sem dæmi tvo einstaklinga í sömu vinnu á sömu launum. Annar einstaklingurinn er í sambúð í eigin íbúð, á foreldra sem gátu aðstoðað viðkomandi við að koma sér inn á húsnæðismarkaðinn og er þess vegna skuldlítill. Hinn einstaklingurinn er einstæður með tvö börn og á leigumarkaði. Ef aðeins á að bæta kjör fólks í gegnum launaliðinn fá þessir tveir aðilar sömu launahækkunina þrátt fyrir að annar aðilinn finni takmarkað fyrir vaxtahækkunum, sé með tvöfaldar heimilistekjur og þurfi ekki að sjá fyrir börnum á meðan hinn fær yfir sig leiguverðshækkun ofan á þunga greiðslubyrði, þrefalt högg út frá nauðsynjavöruhækkun vegna þriggja einstaklinga á heimilinu og stendur einn undir heimilistekjunum. Þegar laun eru hækkuð hækka þau óháð aðstæðum fólks innan sama launaflokks í sömu vinnu. Þetta er ofboðslega mikilvægt að skilja í því umhverfi sem við erum núna. Aðstæður þeirra verst settu eiga það þá til að knýja fram ýtrustu kröfur og þarna getur ríkið verið verulegur ventill á launahækkanir af því að kjarabætur í tilfærslukerfunum taka mið af aðstæðum fólks. Slíkar bætur leka ekki um kerfið enda eru þær mjög persónubundnar, ólíkt prósentuhækkunum sem eiga það til að smitast upp allan launastigann. Út á þetta ganga leikreglurnar í leikskipulaginu sem svo oft er vitnað til á Norðurlöndum, sem íslenskir ráðamenn og atvinnurekendur nefna gjarnan þegar það er ósætti um launakröfur, þ.e. að erlendis séu launahækkanir ekki endilega eins miklar og hér. En þarna skipta aðstæður máli. Það er ekki hægt að tala hér fyrir einhvers konar leikskipulagi þar sem ríkið virðir ekki leikreglurnar. Virðulegur forseti. Stjórnarflokkarnir eru nú að fara inn í 2. umræðu fjárlaga með tillögur sem fela í sér samdrátt í úrræðum sem jafna aðstöðu fólks gagnvart núverandi efnahagsástandi. Uppleggið fyrir kjarasamninga í janúar næstkomandi, þar sem 30% af útgjöldum ríkisins m.a. eru undir, er eftirfarandi: 5.000 manns er hent út úr vaxtabótakerfinu og lækka greiðslur til vaxtabóta í heild úr 2,8 milljörðum í 2,1 milljarð, og sparar ríkið sér þar með 700 millj. kr. sem telst sem aðhald. Þessi ákvörðun, þessi sparnaður upp á 700 millj. kr., á sér stað þrátt fyrir að stýrivextir hafi hækkað úr 6% í rúmlega 9% á einu ári og verðbólga reynist þrálát. Það er ágætt fyrir fólk hér inni að hafa það í huga að þeir einstaklingar sem hingað til hafa reitt sig á vaxtabótakerfið, sem eru mjög fáir Íslendingar eða um 13.000 manns, eru tekjulægstu og eignaminnstu einstaklingarnir á landinu, ungt fólk mikið til. Þannig að hvaðan erum við að taka þessar 700 millj. kr.? Á hverjum er það aðhald að bitna? Á tekjulægsta og eignaminnsta fólkinu í landinu, þessum örfáu Íslendingum sem enn þá hljóta vaxtabætur. Þar á spara pening. Þá er samdráttur í samþykktum fjárheimildum til húsnæðisbóta milli ára, úr 9,5 milljörðum í 9 milljarða, á sama tíma og leiguverð hefur hækkað um 4% á árinu. Við vitum það öll hér inni sem eitthvað höfum fylgst með að staða leigjenda sem nýta slíkar bætur er jafnan enn verri en hjá þeim sem hafa keypt sér eign og þá sér í lagi á tímum hækkandi verðs á nauðsynjavöru. Til viðbótar bendir allt til þess að meiri verðbólga en áður var áætluð hjá fjármálaráðuneytinu feli í sér í raunrýrnun á upphæð barnabóta til tekjulægsta hópsins á Íslandi. Þarna sér ríkisstjórnin sér leik á borði til að efna til aðhalds með því að fjarlæga nokkra milljarða úr tilfærslukerfunum okkar, sem voru orðin verulega veik fyrir, á komandi ári. Aðhaldið beinist að tekjulægsta, yngsta og viðkvæmasta hópnum. Svona hagstjórn lýsir algeru skilningsleysi á samtryggingunni okkar, skilningsleysi á samspili ríkis, atvinnulífs og verkalýðshreyfingar sem hefur verið grundvöllur öflugra samfélaga á Norðurlöndunum og var fyrirmynd í uppbyggingu velferðarkerfisins hér heima. Það er jafnan vitnað til þess að töfralausnir séu ekki til staðar til að koma hér á stöðugleika í efnahagslífinu en fyrir öllu sé að fólki virði leikreglurnar sem eru settar. Spurningin mín er: Hvert er þó hið raunverulega leikskipulag sem ríkisstjórnin telur sig starfa eftir? Íslendingar vilja öryggi í efnahagsmálum, atvinnumálum og velferðarmálum og núverandi ríkisstjórn hefur byggt erindi sitt á stöðugleika en fylgir sjálf engum reglum þar um. Ríkisstjórn sem skilur leikreglurnar í norrænu velferðarríki skilur mikilvægi þess að mæta ekki tómhent til leiks inn í langtímakjaraviðræður þegar tilfærslukerfin eru orðin jafn veik og raun ber vitni. Forseti. Ég vil í þessu samhengi vekja athygli á þeim sláandi tölum sem hv. fjárlaganefnd barst um þróun fyrirframgreidds erfðaskatts sem sýna að af þeim 74 milljörðum sem voru greiddir í arf fyrir fram á fyrsta helmingi þessa árs runnu 49 milljarðar áfram til efstu tíundarinnar - 49 milljarðar af 74 milljörðum. Það hverra manna þú ert skiptir nefnilega máli á Íslandi, það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Hækkanir fasteignaverðs hafa svo ýtt undir þessa þróun og benti fjármálaráðuneytið sjálft á að aukning í fyrirframgreiddum arfi kæmi að öllum líkindum til vegna aðstæðna á húsnæðismarkaði. Við vitum að getunni til að aðstoða unga fólkið vegna íbúðakaupa er stórkostlega misskipt í landinu. Það hefur rekið fleyg á milli þeirra sem eiga sterkt fjárhagslegt bakland og þeirra sem ekki eru í slíkri stöðu og með áframhaldandi þróun mun bilið á milli þeirra breikka. Í ljósi þessarar stöðu er merkilegt að ríkisstjórnin skilji ekki mikilvægi þess að styrkja tilfærslukerfin til að standa undir kjarabótum í landinu enda eru þau kerfi best til þess fallin einmitt að taka mið af mismunandi baklandi fólks. Virðulegi forseti. Svör forystufólks ríkisstjórnarinnar við því hvers vegna eigi að taka markviss skref í niðurfellingu vaxtabótakerfisins, eins og er verið að gera í raun í 2. umræðu fjárlaga með því að fjarlægja 700 millj. kr. út úr kerfinu, hafa verið á þann veg að kerfið ýti undir of mikla skuldsetningu og þar með eftirspurn á fasteignamarkaði. Með öðrum orðum vinni það í rauninni á móti vaxtahækkunum og þar með aðhaldi Seðlabankans. Að hluta til er þetta rétt en það er algjörlega háð umfangi slíkra aðgerða og háð því hvaða aðrir kostir eru í boði hverju sinni. Sama fólkið og vill draga úr vaxtabótum vegna umræddra eftirspurnaráhrifa, umræddra eftirspurnaráhrifa hjá tekjulægsta og eignaminnsta fólkinu í landinu sem virðist bera aðalábyrgð á þenslunni í landinu, talar nú fyrir því að fólk bjargi sér með því að færa sig yfir í verðtryggð lán. Þetta hefur heyrst frá seðlabankastjóra sem og fyrrverandi fjármálaráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins. Áhrifin af slíkri skuldbreytingu eru í raun þau sömu og af vaxtabótum fyrir utan það að allir á Íslandi, óháð baklandi og fjárhagslegri stöðu, geta fært sig yfir í verðtryggt lán á meðan hugmyndin á bak við vaxtabótakerfið er að stilla það af eftir tekju- og eignastöðu fólks. Þá frestar yfirfærsla yfir í verðtryggð lán bara vandanum með því að rýra eignastöðu fólks í viðkvæmustu stöðunni og skapar þannig vandamál síðar meir á efnahagsreikningum þeirra sem það þola illa. Vaxtabætur koma aftur á móti í veg fyrir að vandinn vindi upp á sig inn í framtíðina og sumir geta haldið sér áfram í óverðtryggðum lánum. Í fullkomnu kerfi værum við ekki með niðurgreiðslur á vaxtagreiðslum fólks til bankanna en kerfið okkar er ekki fullkomið. Stjórnvöld tala gjarnan um að þau vilja frekar eyða fjármagni í uppbyggingu húsnæðis til að auka framboð og draga þannig úr húsnæðisverðhækkunum en það er í fyrsta lagi langtímaverkefni sem verulega illa hefur gengið að koma af stað og á meðan eru ákveðin heimili í landinu í verulegum vandræðum. Í öðru lagi felur það í sér niðurlagningu á „skattafslætti“, sem vaxtabætur eru óneitanlega, til heimila eftir stöðu þeirra. Sömu stjórnvöld hafa heldur ekki viljað ýta undir lækkun á framkvæmdakostnaði á hagkvæmum íbúðum með því að fella niður virðisaukaskatt af slíkum byggingum, en sú aðgerð gæti einmitt ýtt undir uppbyggingu á hagkvæmum íbúðum umfram aðrar. Það hefur ekki verið vilji til þess. Þess vegna spyr ég: Hvað ætla stjórnvöld að gera til skamms tíma til að halda aftur af verulegum launahækkunum eftir áramót? Umræðan hérna inni verður að taka mið af raunveruleikanum, ekki bara af fullkomnu hagfræðilíkani sem leitar í einhvers konar jafnvægi til langs tíma. Margir geta ekki beðið og ef fram heldur sem horfir birtast þessar kjarakröfur einfaldlega í kjaraviðræðum á komandi árum. Virðulegi forseti. Það hefur mikið verið talað um þjóðarsátt í samhengi við verðbólgu í landinu, að við göngum í gegnum þetta saman. En eitt er víst, að þjóðarsátt mun aldrei nást á Íslandi meðan við búum við stjórnarfar þar sem ítrekað er gert lítið úr mikilvægum þáttum samtryggingar okkar. Umrætt skilningsleysi hefur m.a. komið fram í málflutningi formanns Framsóknarflokksins sem tók svo til orða í þinginu í lok síðasta mánaðar, aðspurður um viðhorf hans til þess að halda 5.000 heimilum hið minnsta í vaxtabótakerfinu, leyfi forseta: „Það sem við erum að reyna að gera er að auka framboðið á húsnæði, reyna t.d. að setja fjármuni inn þar sem fólkið sjálft getur þá vonandi samið um hærri laun, sem þýðir að það þarf minni bætur en getur staðið í sjálfbæru samfélagi. Afleiðingin verður hins vegar sú sama: Fólk mun ráða við þá greiðslubyrði sem það er með en þarf ekki að lifa á bótum og bótahugsun frá ríkinu.“ Hér er alið á mjög neikvæðri merkingu bóta með notkun á orðinu „bótahugsun“, líkt og um skammaryrði sé að ræða. Þetta heyrist frá formanni Framsóknarflokksins þegar staðreyndin er sú að tilfærslu- eða „bótakerfin“ eru framúrstefnuleg hagstjórnartól sem hafa verið mikilvægur grunnur að sjálfbærri samvinnu ríkis, atvinnurekenda og launafólks í samningum um kaup og kjör á Norðurlöndum. Hugsunarhátturinn sem birtist þarna í orðræðu formanns Framsóknarflokksins útvistar í raun ábyrgðinni á efnahagskröggum til fyrirtækja. Formaðurinn telur eðlilegt að kjarabætur séu allar sóttar í vasa launagreiðenda og hefst þá hin þekkta víxlverkun launa og verðlags. Núverandi ríkisfjármálastefna hefur þannig skapað verulegan vanda meðal margra vel rekinna fyrirtækja í landinu. Skortur á öruggum velferðarramma og öflugum jöfnunartækjum sem taka mið af aðstæðum fólks eftir tímabilum í lífinu og bakgrunni þeirra hefur orðið til þess að fyrirtækin þurfa að bera með flötum hætti nær alla ábyrgð á hækkun á húsnæðisverði og kjararýrnun í landinu. Eðlilegra væri að stjórnvöld öxluðu ábyrgð á efnahagsóstjórninni og dreifðu byrðunum af kjarabótum um hagkerfið eftir svigrúmi hverju sinni. Virðulegi forseti. Þriðji þátturinn, til viðbótar við launaþáttinn og húsnæðisstöðuna, sem er vert að staldra við í núverandi kjaraumhverfi er væntanlegar gjaldskrárhækkanir sveitarfélaga. Það þarf að velta því upp með hvaða hætti sveitarfélög geta yfir höfuð verið ventill á verðlags- og launaþróun út frá þeirra rekstrarmódeli. Í stuttu máli er rekstur sveitarfélaga alls ólíkur rekstri ríkis að því leyti að launakostnaður er um tvöfaldur sem hlutfall af rekstri þeirra miðað við ríkið. Það þýðir að á tímum mikilla verðlags- og launahækkana verður reksturinn mjög fljótt fyrir áhrifum. Á sama tíma innheimta sveitarfélögin ekki virðisaukaskatt sem er sá skattstofn sem skilar hvað mestum hækkunum til ríkisins þegar verðbólga er til staðar og vinnur þar á móti öðrum hækkunum gjaldamegin hvað afkomu varðar. Vissulega skila fasteignamatshækkanir sér í tekjuhækkun hjá sveitarfélögum en að öðru leyti geta sveitarfélögin mjög lítið gert til að auka tekjur sínar nema með flötum hætti, og þetta þekkja allir hér inni sem hafa setið í sveitarstjórn. Svigrúmið er lítið sem ekkert, hámark er á útsvari sem má innheimta, sveitarfélögin fá ekkert vegna fjármagnstekna og geta ekki lagt á skatta eftir tekjustöðu fólks. Þá er langstærsti hluti útgjalda þeirra bundinn í lög sett af ríkinu. Við það bætist að málaflokkar sem hafa færst yfir á hendur sveitarfélaganna hafa verið illa fjármagnaðir og er málaflokkur fatlaðs fólks þar umfangsmestur hvað halla varðar. Núverandi fjárlagafrumvarp gerir vissulega ráð fyrir því að sveitarfélögunum verði bættir um 6 milljarða kr. á ársgrundvelli til að mæta þessari vanfjármögnun en uppsafnaður halli, sem sumir vilja meina að sé hátt í 50–60 milljarðar, er enn til staðar. Halda mætti hér áfram í tilfelli annarra málaflokka, en ríkið getur einfaldlega ekki horft fram hjá því að þær flötu gjaldahækkanir sem sveitarfélögin boða víða í dag eiga líka uppruna sinn á borði ríkisins sem hefur stundað niðurskurð bakdyramegin og dregið lappirnar í endurskoðun tekjuskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Ríkisstjórnin hefur með þessum hætti sýnt rekstrarstöðu og ólíku eðli sveitarfélaga frá rekstri ríkisins mjög takmarkaðan skilning. Forseti. Áður en ég fer yfir breytingartillögur okkar í Samfylkingunni sem birtast í nefndaráliti 2. minni hluta er ágætt að staldra við enn þá stærri mynd sem varðar vexti og verðlagsbreytingar. Þetta er umræða sem oft einkennir fjárlagaumræðuna; umfang útgjalda og tekna og hvar raunverulega er svigrúm til breytinga. Því er gjarnan haldið fram að útgjaldavöxtur hjá ríkinu hafi verið of mikill síðustu ár. Ljóst er af opinberum tölum um útgjöld ríkissjóðs að þau liggja nú í meðaltali síðustu 20 ára sem hlutfall af landsframleiðslu og fara lækkandi á tímabili fjármálaáætlunar, ef við lítum fram hjá árunum 2009–2011 og 2020–2021 þegar Covid skall á. Erfitt er því að halda fram að stórkostlegur útgjaldavandi sé til staðar í sjálfu sér. En óháð því hvort við teljum vöxtinn eðlilegan eða ekki þá hljótum við að velta því fyrir okkur hvaða ákvarðanir er verið að taka til að raunverulega hemja útgjaldavöxt til framtíðar og tryggja þannig stjórn á ríkisrekstrinum, því öll viljum við hér inni fara vel með peninga. Kerfislægur útgjaldavöxtur virðist nefnilega skýra að nær öllu leyti þá útgjaldaaukningu sem á sér stað núna milli áranna 2023 og 2024. Fjármála- og efnahagsráðuneytið reiknaði út fyrir fjárlaganefnd hverjar „raunverulegar ákvarðanir“, eða það sem á ensku kallast, með leyfi forseta, „discretionary spending“, væru útgjaldamegin í frumvarpinu og kom þar fram að um 9 milljarða væri að ræða sem væru byggðir á slíkri „ákvörðun“. Annað fellur þá til vegna launa-, verðlags- og gengisbóta, fastra samninga, fólksfjölgunar í einhverjum tilvikum og lögbundinna hækkana. Af þessum 9 milljörðum nettó, sem eru sem sagt útgjöldin að teknu tilliti til aðhaldsráðstafana, voru reyndar 11 milljarðar plús megin vegna viðbótarverðbólgu sem mældist á yfirstandandi ári og þurfti að bæta við fjárlagagrunninn fyrir næsta ár. Í rauninni var því ekki um neinar nettóútgjaldaákvarðanir að ræða samkvæmt þessum mælikvarða frá fjármálaráðuneytinu sjálfu. Tölurnar sem ráðherrar vitna gjarnan til þegar bent er á mikinn útgjaldavöxt stærstu málaflokka þeirra endurspegla ekki nema að takmörkuðu leyti aukna þjónustu og styrkingu málaflokkanna og sýna fyrst og fremst launakostnað og verðlagsbætur. Slæmur aðbúnaður starfsfólks, mikil innviðaskuld og veik tilfærslukerfi hafa þannig skilað sér í hærri launakröfum og verðbótum á öllum sviðum hjá ríkinu. Því til stuðnings má benda á að umræddar launa-, verðlags- og gengisbreytingar í fjárlagafrumvarpinu í ár nema 68 milljörðum og skýra um 65% af aukningu rammasettra útgjalda í frumvarpinu. Helmingur útgjaldaaukningarinnar í fjárlagafrumvarpinu í heild á milli ára er vegna umræddra verðbreytinga sem koma fyrst og fremst til vegna efnahagsóstjórnar í landinu. Þegar þetta er raunin hlýtur sú spurning að vakna hvernig megi koma í veg fyrir undirliggjandi og kerfislægan vöxt í útgjöldum og nýta fjármagn frekar til að bæta þjónustu. Vandinn er sá að til að spara pening þarf stundum að eyða honum. Það þarf að fjárfesta í skipulagi á betur reknum kerfum í þágu þjóðar. Þetta er staðan, algerlega óháð því hvaða skoðun fólk hefur á því hvort útgjaldahlutfallið eigi að vera svona eða hinsegin til lengri tíma. Í staðinn er bara haldið hér áfram, fjárlög eftir fjárlög, á braut flats óskipulagðs niðurskurðar sem ýtir undir rekstrarkostnað til lengri tíma og heldur vítahringnum gangandi. Talandi um flatt og stefnulaust aðhald þá liggur alveg fyrir að eina leiðin til að reka almannaþjónustu í landinu með skilvirkari hætti, sem flestir flokkar hér inni tala nú fyrir, og hægja þannig á þessum undirliggjandi útgjaldavexti er að fjárfesta skipulega í hagræðingu. Sú stefna sem hefur verið stunduð hér undanfarinn áratug, sem felst í að ráðast í flatar aðhaldskröfur á málaflokka, hefur rúið margar stofnanir inn að skinni og verulega dregið úr getu þeirra til að fjárfesta í hagkvæmari rekstri til lengri tíma. Við verðum að horfast í augu við það að eftir áratug af uppsafnaðri innviðaskuld upp á hundruð milljarða króna þarf þjóðarátak í að fjárfesta í almannaþjónustu og innviðum til að forðast það að þessi kerfislægi vöxtur vindi upp á sig. Ég legg áherslu á að í nefndaráliti mínu má finna fjölda slíkra dæma og raunar er í áliti meiri hlutans farið yfir fjölda slíkra dæma, ef svo má segja. Forseti. Hvað varðar tekjuhliðina þá þurfum við auðvitað að viðurkenna að til skamms tíma þarf að leggja meira fjármagn í fjárfestingu, skipulagsbreytingar og verja reksturinn svo við getum rofið þennan vítahring, og þar komum við að tekjunum. Svona aðstæður þekkja flestir þeirra sem standa í fyrirtækjarekstri, að það þurfi að fjárfesta í umbótum, en það hefur ekkert svigrúm verið til slíkra athafna á tímum þessarar ríkisstjórnar. Það er ekki vegna sífelldra krísa sem hafa dunið á heldur vegna meðvitaðra ákvarðana af pólitískum toga sem eiga rætur sínar að rekja til frjálshyggju Sjálfstæðisflokksins, stjórnmálastefnu sem bæði forsætisráðherra og formaður Framsóknarflokksins kvitta gagnrýnislaust upp á. Í þessu samhengi er áhugavert að vitna til umsagnar fjármálaráðs, óháðs utanaðkomandi aðila sem rýnir fjármálaáætlun, um fjármálaáætlun í fyrravor þar sem kom fram að hlutfall heildartekna ríkissjóðs af vergri landsframleiðslu á áætlunartímabilinu yrði enn vel undir meðaltali áranna 1998–2021. Sögulegt meðaltal tekna ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu fyrir þetta tímabil, 1998–2021, leiðrétt fyrir einskiptisliðum, er 30,4%. Nýjasta fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem fjárlagafrumvarp fyrir árið 2024 byggir á sýnir svart á hvítu að tekjuáætlun er undir því meðaltali allt tímabilið 2024–2028. Fjármálaráð tekur líka fram í umræddri umsögn að hlutdeild aldraða, þ.e. 67 ára og eldri, af heildarmannfjölda hafi aukist verulega á umræddu tímabili, 1998–2021, og samfélagsgerðin hafi einnig breyst sem fylgi aðrar samfélagslegu kröfur og viðmið. Því ætti frekar ef eitthvað er að vera þrýstingur á tekjuöflun til að mæta útgjaldaþróun en tekjuskerðingu. Það er ljóst að ef tekjur haldast áfram undir sögulegu meðaltali, eins og sú fjármálaáætlun sem þessi fjárlög byggja á, verður meiri pressa á að halda útgjöldum lægri og úr því gati verður einfaldlega ekki dregið nema með frekari rýrnun grunnþjónustu á Íslandi, sérstaklega í ljósi þess sem ég fór yfir áðan um á hverju útgjaldavöxturinn hefur hingað til verið byggður sem eru fyrst og fremst verðlags- og launabætur. Það er ekkert svigrúm eftir í almennri þjónustu en til annars að bara skerða. Eftir tekjulækkunarhrinu á árunum 2013–2016 bætti ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur enn meira í og fjarlægði rúmlega 40 milljarða úr tekjugrunni ríkissjóðs á ársgrundvelli með skatta- og gjaldalækkunum, sem væri gott og vel ef þær hefðu ekki allar verið ófjármagnaðar. Fjármálaráð gerði einmitt þessa tekjulækkun að umtalsefni í fyrrnefndri rýni sinni á fjármálaáætlun í fyrra. Mig langar í þessu samhengi, áður en ég fer yfir í breytingartillögur, að tala aðeins um þessa tekjurýrnun og skuldir kynslóðanna, afkomu ríkisins og stöðu innviða í landinu. Hér er ekki ætlunin að halda því fram að allur þessi tekjuauki sem fór út úr kerfinu okkar með umræddum lækkunum hefði annars átt að renna óskertur til ríkisins en ég bið ykkur að fara með mér í ferðalag í huganum og velta því fyrir ykkur í hvað þessir fjármunir hefðu frekar getað farið. Við erum með gífurlega innviðaskuld sem hefur ekki tekist að vinna upp, bæði sökum skorts á fjármagni en líka vegna þenslu sem einmitt tekjuauki myndi vinna á móti. Það er nefnilega aldrei rætt hér inni þegar það á að beina aðhaldi að tekjulægsta og eignaminnsta fólkinu í landinu, sem má núna ekki fá vaxtabætur á næsta ári, 5.000 heimili, um þá þenslu sem það olli líka að fara í ófjármagnaðar skattbreytingar í staðinn fyrir að a.m.k. fjármagna þær skipulega út frá þeim tekjustofnum þar sem svigrúm var. Það hefði verið hægt að setja þetta fjármagn eitthvert annað og þess vegna vekur þessi forgangsröðun óneitanlega upp spurningar. Ég ætla að taka eitt dæmi: Fjárfestingarátakið svokallaða, sem átti að taka við á tímum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og var í raun eitt aðalerindi hennar auk efnahagslegs stöðugleika - sem hefur auðvitað ekki ræst úr - hefur ekki náð að koma fjárfestingu ríkissjóðs upp í sögulegt meðaltal sem hlutfall af landsframleiðslu nema í eitt ár. Það var árið 2021 þegar hagkerfið var í sögulegri lægð vegna Covid og landsframleiðslan hrundi. Það var ekki vegna þess að fjárfestingin var orðin svo mikil. Ef miðað er við að fjárfesting hefði haldist í sögulegu meðaltali, þ.e. 2,5% af landsframleiðslu, sem er ekki fjarri alþjóðlegum viðmiðum í fjárfestingu ríkja, hefði þurft að fjárfesta fyrir rúmlega 230 milljarða á verðlagi ársins í ár til að bæta upp tapið í ládeyðunni á árunum eftir fjármálakreppuna. 230 milljarðar eru kannski um átta ár af því 40 milljarða tekjutapi sem fólst í ófjármögnuðum skattalækkunum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Á þennan mælikvarða hefði ríkisstjórn hennar því getað lokað innviðagatinu á tveimur kjörtímabilum ef hún hefði ekki rýrt tekjurnar í upphafi tímabils. Forseti Ég ætla núna að fara yfir kjarapakka 2. minni hluta sem eru sem sagt breytingartillögur okkar í Samfylkingunni við þessi fjárlög þar sem meginútgangspunkturinn er að vinna bug á verðbólgunni og milda efnahagshöggið fyrir heimilin. Þessar breytingartillögur eru fyrst og fremst lagðar fram til að sýna að það er önnur forgangsröðun til staðar sem má beita sér fyrir strax um áramótin án mikils flækjustigs. Hér er ekki ætlunin að taka yfir stefnu stjórnvalda enda er langtímasýnin bundin í stjórnarsáttmála og fjármálaáætlun og meðfylgjandi lagasetningu og það væri í raun frekar erfitt að ætla að taka þetta allt saman í fangið. Það væri þó óábyrgt af okkur að vekja ekki athygli á mikilvægum aðgerðum sem hægt væri að ráðast í til að aftra frekari vaxtahækkunum. Alþingi getur nefnilega gegnt lykilhlutverki í að draga úr verðbólguþrýstingi með fjármögnun á núverandi úrræðum, m.a. viðbótarkostnaði vegna jarðhræringa í Grindavík sem stjórnvöld virðast ekki ætla að fjármagna. Að sama skapi eru lögð til fjármögnuð úrræði sem milda höggið fyrir heimilin í landinu og geta þar með dregið úr launaþrýstingi á komandi ári, þrýstingi á um 25–30% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Þessar tillögur eru lagðar fram til að gefa Alþingi tækifæri til að sýna að þingheimur taki þessa stöðu alvarlega og því höfum við fjármögnun útgjalda tvöfalda, til að stuðla að frekara aðhaldi og þar með snúa við vaxtahækkunum og bæta ráðstöfunartekjur heimilanna. Ég ætla að byrja á að tala um beinar kjarabætur til heimilanna og stöðu ungra bænda í því samhengi. Við fögnum því auðvitað í Samfylkingunni að við sjáum auknar fjárveitingar til stofnframlaga í almenna íbúðakerfinu en við erum líka meðvituð um að slík uppbygging tekur tíma og hefur reynst erfið. Í ljósi ofangreindrar umfjöllunar um stöðu heimilanna og tilfærslukerfanna er þess vegna nauðsynlegt að bregðast við aukinni kostnaðarbyrði heimilanna, sér í lagi yngra og tekjulægra fólks, með því að styrkja vaxtabótakerfið. Við leggjum þess vegna til að ígildi 10.000 heimila verði hleypt inn í vaxtabótakerfið í stað þess að 5.000 heimili séu skert út úr kerfinu til að spara ríkissjóði og auka aðhald á eignaminnsta og tekjulægsta fólkið í landinu núna á milli ára. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga á hverjum meiri hlutinn ætlar að spara umræddar 700 millj. kr. Frá því að síðustu fjárlög voru samþykkt hafa vextir hækkað um 50%, úr 6% í 9%, og þess vegna leggjum við til að svigrúm til greiðslu vaxtabóta hækki um 50%. Það þarf að sjálfsögðu að hreyfa og uppfæra eignaskerðingarmörkin til að taka mið af breyttu fasteignamati svo þessi fjárheimild rati nú einu sinni út, en það þekkjum við sögulega að hefur ekki gerst. Tekjutíundirnar fyrir neðan eru auðvitað í ríkari mæli á leigumarkaði og þess vegna teljum við mikilvægt að styðja við þá aðila með hærri húsnæðisbótum og tímabundinni bremsu á hækkun leiguverðs eins og hefur verið gert í Danmörku. Í breytingartillögum við fjárlagafrumvarp það sem um ræðir leggjum við til að fjárheimild til húsnæðisbóta verði hækkuð um 1 milljarð umfram þá tillögu sem er hér frá ríkisstjórninni, vegna þess að sú tillaga ríkisstjórnarinnar gerir ráð fyrir að lækka fjárheimild milli ára úr 9,5 milljörðum í 9 milljarða. Með þessari breytingartillögu okkar er í það minnsta gert ráð fyrir að fjárheimildin taki mið af hækkun leiguverðs það sem af er ári. Við vitum að húsnæðisbætur hafa á undanförnum árum ekki fylgt leiguverðshækkun, en bæturnar stóðu óhreyfðar frá árinu 2017 og fram á mitt síðasta ár. Síðan þá hefur ríkisstjórnin tvisvar sinnum hækkað húsnæðisbætur, sem ber að fagna, alls um 21%, en yfir umrætt tímabil hefur leiguverð hækkað að meðaltali um þriðjung. Þá vill 2. minni hluti líka að það verði komið til móts við stöðu ungra og skuldsettra bænda í landinu í ljósi mikilla vaxtahækkana. Ég tel augljóst að það þurfi að endurskoða stuðning við bændur til lengri tíma, eins og stendur alltaf til, en líkt og gildir um önnur langtímaúrræði sem hér eru rædd, hvort sem það er uppbygging húsnæðis eða annað, er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin grípi inn í til að koma í veg fyrir að núverandi efnahagsaðstæður hafi langvarandi og ófyrirséð eða óæskileg áhrif á stöðu greinarinnar. Því leggjum við til að 2 milljörðum verði varið í sérstakar vaxtabætur til bænda sem verði útfærðar til að ná til ungra bænda með þyngstu vaxtabyrðina. Slík aðgerð getur reynst mikilvæg verðbólguaðgerð ef hún er rétt útfærð, eins og í tilviki vaxtabótanna í aðdraganda kjarasamninga, ef hún kemur í veg fyrir mikinn verðþrýsting í gegnum afurðaverð. Þeir sem sýna slíkum bótum skilning ættu því líka að sýna vaxtabótum skilning, vegna þess að í mörgu er um hið sama að ræða. Þá leggjum við til að styrkja framboðshliðina og kannski auka líkurnar á því að stofnframlögin rati út og haldi leiguverði á almennum íbúðum lægra með því að endurgreiðsluhlutfall virðisaukaskatts af vinnu manna við nýbyggingu almennra íbúða verði 60%, eins og var fyrir lagabreytingu síðasta vor. Þessi breyting er til að styðja við óhagnaðardrifin leigufélög og viðhalda hvata til byggingar leiguíbúða á viðráðanlegu verði fyrir þá sem þurfa á því að halda. Þar erum við að tala um námsmenn, aldraða, fatlað fólk og fólk sem ekki er fært um að sjá sér fyrir húsnæði, m.a. sökum félagslegra aðstæðna. Ætlum við að láta breytingartillögu þess efnis fylgja fjárlagabandorminum. Ég vil í þessu samhengi vekja athygli þingheims á minnisblaði Bjargs íbúðafélags til þjóðhagsráðs frá því í nóvember síðastliðnum þar sem er vakin athygli á nákvæmlega þessu úrræði. Þar er minnst á að þar sem stofnframlög eru einungis 30% af stofnkostnaði íbúða leggist kostnaðaraukinn af afnámi endurgreiðslu virðisaukaskatts að fullu á þau 70% sem eftir standa. Enn fremur segir í minnisblaðinu að breytingin sem stjórnarliðar samþykktu hér í vor hafi haft mikil áhrif á áður samþykkt verkefni þar sem ekki hafi fengist leiðrétting á samþykktum stofnframlögum og dæmi séu um kostnaðarhækkun sem nemi andvirði heillar íbúðar í 60 íbúða verkefni, kostnaður sem leggist beint á leigutaka. Hér er tækifæri fyrir stjórnarmeirihlutann til að samþykkja þessa breytingartillögu og tryggja að leiguverð haldist hagkvæmara en ella og koma þá kannski í frekari mæli stofnframlögunum út, sem hefur reynst erfitt að gera í sumum tilvikum. Við gerum ráð fyrir því að kostnaður sem komi til vegna þessa gæti numið um 1 milljarði kr. og þess vegna teljum við að heildarkostnaður úrræðanna sem eru í þessum kjarapakka sé í kringum 6 milljarðar kr. Ég ætla ekki að fara í smáatriðum yfir athugasemdir okkar um Airbnb en legg áherslu á að við viljum að Airbnb verði tekið til skoðunar á nýju ári og sérstaklega að lagst verði yfir möguleikann á breytingum á regluverki í kringum skammtímaleigu íbúðarhúsnæðis og erum við þá aðallega að líta til atvinnustarfsemi þar í kring, ekkert endilega þar sem fólk er með lögheimili. Að lokum ætla ég að fara fyrir fjármögnun þessara úrræða vegna þess að það er auðvitað gríðarlega mikilvægt á tímum sem þessum að leggja fram fjármögnun ef við ætlum að verja kjör heimilanna í landinu. Við þurfum auðvitað að mæta húsnæðisverðbólgunni með vaxtabótum og húsnæðisbótum en þetta þarf allt saman að fjármagna. Ég þarf ekkert að fara ítarlega yfir þessar fjármögnunartillögur, þótt ég geti svarað spurningum ef það er mikil stemning fyrir því hér inni, en vek athygli á því að þetta er í takt við það sem við höfum áður lagt fram en var ekki vilji til að taka undir, þ.m.t. hækkun fjármagnstekjuskatts úr 22% í 25%. Ég vek athygli þingheims á því að þessi hækkun samkvæmt útreikningum fjármálaráðuneytisins leggst nær einvörðungu á tekjuhæstu tíundina í landinu. Og rifjum þá aðeins upp það sem ég sagði fyrr í þessari löngu ræðu; tekjuhæsta tíundin í landinu erfði einmitt börnin sín fyrir fram að 49 milljörðum kr. það sem af er þessu ári, sem eru um 70% af öllum fyrirframgreiddum arfi í landinu. Síðan leggjum við líka til að það verði farið í að hækka veiðigjald á stórútgerðina. Það er bæði hægt að gera með því að hækka prósentuna en líka með því að taka til baka breytingar sem voru gerðar á tíma þessarar ríkisstjórnar þar sem ákveðnir liðir á gjaldinu voru gerðir frádráttarbærir. Þeim sem finnst ekki vera svigrúm til þess vil ég benda á að það hafa verið gríðarlega hagfelldar ytri aðstæður fyrir útgerðina, frábær loðnutíð. Við auðvitað gleðjumst verulega yfir því að það gangi vel í sjávarútvegi, við gerum það öll en undir þessum kringumstæðum, þar sem erlent verðlag, húsnæðisverðbólga o.fl. er að lenda verulega í fangi á venjulegum heimilum og það er gerð krafa til að mynda um að 5.000 heimil taki á sig 700 millj. kr. aðhald til þess að taka ábyrgð á ástandinu, þá veltir maður því fyrir sér hvort ekki megi mögulega skoða þessa verulegu umframarðsemi sem hefur skapast, m.a. af sömu ástæðum og heimilin eru með verðbólgu í fanginu en líka vegna kerfisbreytinga sem voru gerðir hér á árum áður á kvótakerfinu til að tryggja arðsemi í greininni. Maður veltir fyrir sér hvort það megi ekki dempa aðeins höggið sem fellur núna á heimilin og deila þessu aðeins niður, eins ósanngjarnt og sumum kann að finnast það hér inni. Við viljum líka að það sé skoðað í þessu samhengi að fara til baka með bankaskattinn. Fyrir því eru frekar einfaldar ástæður. Hæstv. viðskiptaráðherra Lilja Alfreðsdóttir hefur sjálf lýst því yfir að umrædd bankaskattslækkun hafi ekki skilað sér til neytenda sem var forsendan fyrir þessari lækkun á sínum tíma. Hér vísa ég aftur til svigrúms og höfða til ábyrgðar í núverandi stöðu og hvar eðlilegt er að tekið sé af svigrúmi. Þá vil ég nefna að lokum hið svokallaða ehf.-gat, sem hefur verið margumreiknað. Ríkið verður af tekjum vegna þess að ákveðnir einstaklingar, ekki margir en ákveðnir einstaklingar, forðast að greiða launaskatt og borga í staðinn fjármagnstekjuskatt af launatekjum sínum. Það gerir það að verkum að hið opinbera varð af árið 2021 um 3–8 milljörðum. Ef við uppfærum þetta miðað við tekjuskattsinnheimtu sem hefur orðið síðan eru þetta líklega á bilinu 5–13 milljarðar í dag, þannig að við bætum þarna við 8 milljörðum í breytingartillögum okkar. Þetta er ekki skattahækkun, virðulegi forseti, þetta er skattaglufa sem fólk er að misnota. Það er ekkert eðlilegt við þessa misnotkun, en alls eru þetta um 24 milljarðar kr. Ég fór í upphafi yfir mikilvægi þess að við fjármögnum Grindavíkuraðgerðir og þess vegna höldum við til hliðar 6 milljörðum af þessari upphæð, til að fjármagna Grindavík. Þar erum við með 6 milljarða í útgjöld, 6 milljarða í Grindavík, alls 12 milljarðar, en alls 24 milljarða í tekjuinnheimtu til að sýna ábyrgð á tímum sem þessum og auka aðhaldið verulega. Ég ætla að stöðva umfjöllunina. Ég gæti talað lengi áfram um ákveðin málefnasvið en grunar að ég fái spurningar tengdar því.

Frú forseti. Það væri nú gaman að hafa aðeins meiri tíma til að ræða við hv. þingmann um ýmislegt sem hér kom fram en mig langar kannski aðeins að staldra við að það er að mínu viti ekki tekjuvandi í ríkisfjármálunum heldur útgjaldavandi og ég heyri lítið af tillögum þar að lútandi í málflutningi hv. þingmanns fyrir hönd Samfylkingarinnar. Það virðist einnig vera sem hér hafi hvorki verið heimsfaraldur né stríð í Evrópu með sínum afleiðingum. Mig langar að nefna að við erum með öll tæki og tól til að gera eins vel og hægt er hér á landi, við erum með góða afkomu í alþjóðlegum samanburði en staðan núna er snúin og þess vegna verður að vera áhersluatriði okkar allra að reyna að ná tökum á verðbólgu og þar af leiðandi vöxtum. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Styður hún norrænt velferðarkjaramódel, eins og hún talar um þar sem er fyrst skoðað hvað er til skiptanna áður en því er skipt? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Svo ég vindi mér bara strax í spurninguna um norrænt kjaramódel þá vænti ég þess að hún sé að tala um SALEK-fyrirkomulagið. Er það það sem hv. þingmaður er að tala um, þá staðreynd að ramminn sé miðaður við svigrúm útflutningsgreinanna í landinu? Ég er bara að hugsa upphátt af því þetta var svolítið óskýr spurning. Staðan er sú, eins og ég hef kannski reifað hér í löngu máli, að ef það væri vilji hjá þessari ríkisstjórn og þar með talið Sjálfstæðisflokknum að fara yfir í norrænt kjaramódel þá þarf að vera norrænt tilfærslukerfi til staðar. Kjaramódelið byggir á því að kjörin séu bætt með öðrum hætti en í gegnum launaliðinn. Það er ekki hægt að taka launin niður, gera þá kröfu á verkalýðshreyfinguna, ef ekki er verið að bæta kjör með öðrum hætti. Þannig að já, ég styð að við förum í þá átt. En ég er einfaldlega að leggja áherslu á að ég sýni því skilning að verkalýðshreyfingin hefur ekki talið sér fært að komast þangað vegna þeirrar verulegu kjararýrnunar sem fælist í því ef það kemur ekkert á móti á húsnæðismálahliðinni, til að mynda í vaxtabætur og húsnæðisbætur.

Frú forseti. Ef ég vind mér bara í lokaorð hv. þingmanns varðandi bæturnar þá er ég þess þenkjandi almennt að það sé betra að við lækkum frekar skattbyrði tekjulægstu hópanna hér á landi. Það hefur verið áhersla ríkisstjórnarinnar undanfarin ár með góðum árangri. Húsnæðisbætur hafa tilhneigingu til að fara beint inn í leiguverðið til að mynda þannig að við skulum ekki flækja einfalda hluti sem við vitum nákvæmlega hvernig virka best. Barnabæturnar eru síðan annað. Þar hefur verið gerð kerfisbreyting þar sem fleiri áttu kost á að fá bætur. Hins vegar er það orðað svo af hv. þingmanni að fólk sé að missa bætur þegar það hækkar í launum. Ég vil líka fá að nefna sem þingmaður Reykjavíkur, frú forseti, að barnabætur hér á landi eru auðvitað áskorun þegar fólk missir tekjur því það fær ekki pláss fyrir börnin sín í leikskólum. Ég vil því hvetja hv. þingmann til að beina spjótum sínum líka að Samfylkingunni í Ráðhúsi Reykjavíkur. 

Virðulegi forseti. Hér er tekið á mörgu og ég ætla kannski að einbeita mér, a.m.k. til að byrja með, að barnabótahliðinni. Ég held að margir geti tekið undir að það væri ákjósanlegt ef þessi staða væri ekki uppi í Reykjavík og víða annars staðar. Vissulega er fjöldi barna í Reykjavík á ákveðnum biðlista. Ég held að við verðum í því samhengi hins vegar að hafa í huga að börn eru ekki börn bara í þetta eina ár sem þau bíða á biðlista eftir að komast á leikskóla. Börn eru ekki börn bara í þessi þrjú, fjögur ár sem þau eru á leikskóla. Börn eru börn þar til þau verða 16, 17, 18 ára gömul og í norrænum barnabótakerfum eru barnagreiðslur lengur en bara vegna barna á leikskólaaldri. Vissulega er vandi til staðar en hann er mögulega í eitt ár, það er ár sem þarf að laga og þetta er ekki allt leikskólaárið. Ég vil líka vekja athygli á að í umræddri skýrslu um hversu vel er haldið utan um börn á Íslandi er sérstaklega talað um að sveitarfélögin hafi staðið sig vel. Já, hvers vegna hafa sveitarfélög staðið sig vel? Vegna þess að gjöldin hafa verið lág. Nú ætlar flokkur hv. þingmanns m.a. að snúa þessu við, snúa við því sem hefur verið talinn aðalkosturinn í rauninni til að vega á móti lágum barnabótum á Íslandi, sem eru lág leikskólagjöld. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir sína ræðu. Tíminn er naumur þannig að það er erfitt að fara á dýptina eins og ég hef áður sagt. Mér þótti áhugavert þegar þingmaðurinn nefndi hérna sveitarfélögin og þar er það þá aðallega tvennt: Verk- og tekjuskipting sveitarfélaganna og hvaða skoðun þingmaðurinn hefur á því; og annað sem ég held að muni skipta máli í komandi kjarasamningum sem eru gjaldskrárhækkanir sveitarfélaga og hvaða skoðun þingmaðurinn hefur á því. Hvaða sýn tekur hún á það hvernig sveitarfélögin eiga að snúa sér í þeirri baráttu allri saman? Ég hefði áhuga á að heyra frá þingmanninum um þessa verk- og tekjuskiptingu. Það hafa auðvitað farið verkefni á milli eins og við þekkjum, grunnskólinn, málefni fatlaðs fólks o.s.frv. Hvar sér þingmaðurinn fyrir sér að hægt sé að ná í auknar tekjur eða bæta við tekjustofnum? Eða er þingmaðurinn á þeirri skoðun að það eigi einhver verkefni að fara til baka og þá hvaða verkefni?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að staðan varðandi verk- og tekjuskiptingu sveitarfélaga sé kannski stærri en svo að við fullræðum hana á einni mínútu. Það hefur ekki tekist að koma með niðurstöðu í viðkomandi nefnd um árabil. En ég held að það liggi alveg fyrir að það þarf að fara aukið fjármagn í þessi úrræði, annaðhvort með auknu svigrúmi sveitarfélaga til einhvers konar gjaldtöku, það er hámark á útsvari eins og sakir standa og það eru takmarkaðir tekjustofnar, eða það verður breytt greiðslufyrirkomulag þarna á milli. Ég veit að á Norðurlöndunum er þessu háttað með öðrum hætti. Þar er sjálfstæði sveitarfélaga minna. Ég átta mig á því. En ég held að við þurfum samt að taka þessa umræðu, hvernig við verjum best þjónustuna og taka hana alvarlega vegna þess að við vitum það öll að ef t.d. þessar gjaldskrárhækkanir ganga til baka, sem mörgum þykir vissulega æskilegt og auðvitað finnst mér það líka, þá veit líka hv. þingmaður það jafn vel og ég að afkoman hjá þessum sveitarfélögum mun ekkert líta neitt sérstaklega vel út og þau hafi eiginlega enga aðra kosti í stöðunni nema skera niður í grunnþjónustu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og það er alveg rétt að við þyrftum kannski meira en eina mínútu til að fullræða þetta, en ég þakka aftur fyrir. Mig langar þá að koma á öðru og það er almenna íbúðakerfið og stofnfjárframlögin sem eru að hækka, framlög til húsnæðismála eru að hækka um 4,9 milljarða á milli ára sem að mínu mati endurspeglar áherslu stjórnvalda á að ná jafnvægi á húsnæðismarkaði. Ég sé að í tillögum þingmannsins er nefnt að halda inni þessari ívilnun vegna virðisaukaskatts á vinnu, sem mér finnst ekkert svo vitlaus hugmynd. En það er líka annað sem skiptir þarna máli af því að ég hef tekið eftir því úti í samfélaginu að framkvæmdaviljinn er mikill, bæði hjá þeim sem eru að byggja þessar íbúðir og íbúðir á hinum almenna markaði. Þá má sjá þegar við lítum yfir til að mynda áætlun Reykjavíkurborgar að þar erum við með íbúðir sem eru í skipulagsferli eða eru áætlaðar 2027 og 2028 og þá kemur að lóðaframboði. 

Virðulegi forseti. Ég vek athygli í þessu samhengi að mér skilst, nema það hafi farið fram hjá mér, að Reykjavíkurborg sé eina sveitarfélagið sem hafi samið við ríkið um í rauninni svona framtíðarsýn í veitingu lóða sérstaklega til slíkrar uppbyggingar. Ég er ekki með það í kollinum nákvæmlega hvar slíkar lóðir gætu verið en vissulega átta ég mig alveg á því að það má ræða til að mynda Úlfarsárdal og fleiri svæði, þar hefur verið rætt um hvort það eigi að breyta eitthvað mörkunum. Ég segi þetta með fyrirvara um að ég veit að það eru aðrir þættir á bak við þetta. En auðvitað er allt undir í svona umræðu, ég viðurkenni það. Ég vil samt vekja sérstaklega athygli á einu, óháð lóðastöðunni, því ég átti mjög áhugavert samtal við Fjarðabyggð á sínum tíma þar sem þau bentu á mikilvægi, af því að það er alltaf verið að tala um aðrar íbúðir en í almenna íbúðakerfinu, á mikilvægi stofnframlaga og uppbyggingar almenna íbúðakerfisins til þess að halda byggingarverktökum á svæðinu virkum. Helsta vandamálið líka í uppbyggingarkostnaði á Íslandi hefur verið þetta flökt og efnahags- og afkomustaða byggingarverktaka. Þau sjá það sem hlutverk sitt að vernda stöðu þessara verktaka og verkefnastöðu svo þeir geti sinnt líka hinum markaðnum.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum sérstaklega fyrir ræðuna, auðvitað af mörgu að taka en mér fannst áhugavert að heyra þetta varðandi bæturnar. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er mikilvægt að bæturnar fari þangað sem þær nýtast. Það kom mér á óvart að mér fannst verið að snúa svolítið á haus þessum orðum formanns Framsóknarflokksins. Veruleikinn er auðvitað sá að Framsókn hefur alltaf talað fyrst fyrir vinnu og svo vexti og svo velferð. Mér heyrist að hér sé formaður Samfylkingarinnar að setja bætur í fyrsta sæti. Er ekki bara veruleikinn sá að við viljum hafa jafnaðarstefnu sem virkar þannig að við jöfnum tækifæri og þeir sem hafa tækifæri ná sér upp og gengur betur og þurfa þar af leiðandi ekki á bótum að halda? Það þýðir ekki að það sé verið að tala niður bætur. Þær eiga einfaldlega að fara á rétta staði. Erum við sammála um þessa nálgun jafnaðarstefnunnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Auðvitað er það bara ánægjulegt ef þetta var ákveðinn misskilningur, ég er hér bara að lesa beint upp úr orðum formanns Framsóknarflokksins. Vinna og velferð, hvað kemur fyrst? Ein helsta ástæðan fyrir því að við erum með eins mikla atvinnuþátttöku og raun ber vitni er m.a. vegna þess að við byggðum upp velferðarkerfin okkar á sínum tíma og hleyptum konum út á vinnumarkað. Það er ein helsta ástæðan fyrir hagvexti á eftirstríðsárunum. Það er ekki þannig, hænan eða eggið. Þetta vinnur saman. Jafnaðarstefnan gengur út á að sjá að þetta vinni saman. Þegar ég tala um bætur þá snýst það ekkert um að reyna að borga fólki óþarflega miklar bætur. Bætur í landinu eru ekki það háar að fólk sem er á háum tekjum eða eignamikið fái þær. Spurðu bara einhvern hérna inni eða einhvern þarna úti hvort hann hafi fengið barnabætur eða vaxtabætur. Það eru mjög fáir einstaklingar. Þess vegna erum við að leggja áherslu á að það sé samt verið að skerða vaxtabótakerfið þrátt fyrir þessa fáu einstaklinga og ég vil bara vekja hv. þingmenn til umhugsunar um hverjir það eru sem eru að missa af þessum 700 millj. kr. núna í 2. umræðu.

Herra forseti. Já, ég get tekið undir með hv. þingmanni að vissulega hefur gengið vel á Íslandi og atvinnuþátttaka verið einstaklega mikil og velferð sömuleiðis. Það sem stendur upp úr í þessum málflutningi - vegna þess að það vill þannig til, herra forseti, að ég hef bæði fengið vaxtabætur og barnabætur á minni lífstíð og þurfti verulega á þeim að halda og ég er alls ekkert að segja að fólk sé eitthvað ofalið af bótum en síðan er ég bara að segja það að ef vænkast hagur hjá fólki, eins og mér sýnist þróunin vera í þessum tilfellum, þá auðvitað dettur fólk út af bótum. Það er bara sá veruleiki sem blasir við og ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að vera ekki með eitthvert sjálfkrafa bótakerfi sem eltir fólkið ef betur gengur. Það er kannski minn punktur. Það má vel vera að við séum bara að nálgast hlutina frá sitthvoru sjónarmiðinu og séum raunverulega sammála um þetta. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann að lokum hvort við þurfum að horfa til annars konar stuðnings 

Herra forseti. Hv. þingmaður vekur máls á því að það sé eðlilegt að vænkist hagur fólks þá hljóti það ekki lengur bætur. En tökum t.d. vaxtabætur sem dæmi, það á að greiða núna samkvæmt þessum fjárlögum, ef þau fara óbreytt í gegn, 2 milljarða á næsta ári. Fyrir u.þ.b. tíu árum síðan, að nafnverði, algerlega óháð fólksfjölgun og verðbólgu, voru greiddir út 9 milljarðar í vaxtabætur. Það er eitthvað athugavert við þessar tölur. Það er búið að eyða þessu kerfi út. Það voru mun fleiri fjölskyldur í landinu sem fengu vaxtabætur hérna áður. Það er eitt að segja að það eigi að vera með skerðingarmörk, annað að hafa þau með þeim hætti að þau fylgi engan veginn verðlagi og launum og meira að segja eignaverði sem fólk getur ekki greitt sér út til að eiga fyrir greiðslubyrði. Ég held að það sé mikilvægt að hv. þingmaður skoði það í því samhengi. Varðandi önnur kerfi þá má eflaust leita að fleiri stuðningsúrræðum en ég sé ekki ástæðuna fyrir því af hverju við þurfum að finna upp hjólið þegar t.d. löndum í kringum okkur hefur gengið býsna vel með umrædd kerfi, sem við viljum einfaldlega styrkja frekar en veikja.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir snjalla ræðu og margt sem ég var sammála og annað ekki eins og gengur, en ræðan var áhugaverð og yfirgripsmikil. Við í Viðreisn höfum, alveg frá því að þessi ríkisstjórn komst á laggirnar fyrir sex eða sjö árum síðan, varað eindregið og ítrekað við aðhaldsleysi í fjármálum. Hún hefur getað skýlt sér á bak við Covid í millitíðinni en við vöruðum við þessu löngu fyrir Covid. Við vorum hrædd um það yrðu lausatök í ríkisfjármálum og það hefur komið á daginn. Við vorum að vara við nákvæmlega þessu ástandi. Ég sakna þess að þessar erfiðu ákvarðanatökur og samtöl eru ekki tekin við ríkisstjórnarborðið, það hefur greinilega ekki verið gert. Það sem ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann er hvort hún sé sammála mér í því að næsta ríkisstjórn verði að gefa skýr skilaboð um að það verði aðhald í ríkisfjármálum og ríkisstjórnin eigi þá byrja á sjálfri sér og segja: Það verða ekki tólf ráðherrar hér á Íslandi heldur tíu. Við byrjum á því að fækka ráðherrum og ráðuneytum og sendum þannig skilaboð út í allt stofnanakerfið um að það verði sýnt aðhald í ríkisrekstri. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða framsetningu. Þetta er nefnilega svo skemmtilegur punktur í samhengi við aðhaldið, 700 millj. kr. í aðhald á tekjulægsta og eignaminnsta fólkið í landinu. Nokkrir milljarðar í fjölgun ráðuneyta. 700 millj. kr. aðhaldskrafa á tekju- og eignaminnsta fólkið í landinu og 2 milljarðar í fjölgun ráðuneyta. Þetta er auðvitað ekki eðlileg framsetning. Það þurfti ekkert þetta aukaráðuneyti. Ég tek heils hugar undir að það þarf að ráðast í endurskipulagningu eða kannski fara bara aftur um eitt kjörtímabil vegna þess að ég er enn þá að átta mig á þessari nýju ráðherraskipan ef ég segi alveg eins og er. Ég er mjög opin fyrir því að það verði gerð endurskoðun á ráðherraembættunum. Ég held að það þurfi ekki svona mörg ráðherraembætti á Íslandi og það sé miklu eðlilegra að fara aftur til fyrri tíðar í því samhengi. Það er í rauninni grátlegt að hugsa til þess að það sé verið að spara við tekjulægsta og eignaminnsta fólkið í landinu svo fólk geti setið hér aukalega til hliðar.

Virðulegur forseti. Það er nákvæmlega þannig og þessi hringlandi varðandi ráðuneytin er náttúrlega bara dæmigerður og birtingarmynd þess hvers konar hringlandi er hjá ríkisstjórninni í öllum hennar ákvörðunum eða ákvörðunarleysi. Það er það sem við í Viðreisn erum að kalla eftir: Takið ákvarðanir. Nei er líka svar, segið fólki hvað þið viljið. Ég vil spyrja hv. þingmann um veiðigjöldin. Ég er innilega sammála því að það á að hækka veiðigjöldin, það er borð fyrir báru og vel það og hv. þingmaður fór vel yfir þann þátt. Ég vil hins vegar spyrja, af því við erum báðar svolítið í að hugsa hvað svo, hver er framtíðin, hvað við ætlum að gera: Er hv. þingmaður og Samfylkingin reiðubúin að skoða markaðsleiðina í sjávarútvegi? Það hefur m.a. verið undirstrikað af Jóhannesi Nordal í sinni ævisögu, hann hnykkir á því í sinni bók að hann hefði talið réttast að fara markaðsleiðina þegar kemur að ákvarðanatöku um það hvert auðlindagjaldið eigi að vera. 

Virðulegi forseti. Samfylkingin hefur kannski ákveðið að forgangsraða ákveðnum málefnum og aðferðafræði sem hún telur líklegra að við náum í gegn vegna þess að staðreyndin er sú á þessum tímapunkti að við fáum hér ítrekað inn í þingið - það var reyndar líka þannig á tímabili síðustu ríkisstjórnar sem Samfylkingin sat í, en líka þessarar ríkisstjórnar, og hæstv. matvælaráðherra Svandís Svavarsdóttir er núna komin með enn eitt stóra sjávarútvegsfrumvarpið. Ég óttast einfaldlega að við festumst í viðjum þess að það á að reyna að gera svo margt í einu og svo flóknar breytingar að það hreyfist ekkert í aukinni gjaldtöku af greininni. Það er það sem við þurfum á tímum sem þessum. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, það er stórkostlegt að það gangi vel í sjávarútvegi en við eigum öll að eiga í þessari velgengni og það er forgangsatriði hjá mér og okkur í Samfylkingunni, og ég vona að við getum náð saman um það, að við fáum meiri hluta af auðlindarentunni okkar. Aðferðafræðina getum við alveg rætt. En ég held að við eigum að sameinast um það að standa ekki stappi um aðferðafræðina og byrja a.m.k. á gjaldtökunni.

Virðulegi forseti. Einkunnarorð þessa fjárlagafrumvarps er í mínum huga orðið fórnarkostnaður. Fjárlagafrumvarp hverrar ríkisstjórnar birtir fyrir hvaða pólitík hún stendur. Pólitískar aðgerðir og aðgerðaleysi hafa áhrif á fólkið sem í þessu landi býr. Mín helsta gagnrýni á þetta fjárlagafrumvarp er að hér vantar ábyrgð og hér vantar réttlæti. Það er auðvelt að sjá ekki skóginn fyrir trjánum í fjárlagaumræðu og ég ætla mér þess vegna ekki að fara mikið ofan í einstaka liði því ég vil ræða hvernig ríkisstjórnarflokkarnir eru að skila af sér þessu verkefni. Ég ætla að fara yfir pólitískan ágreining okkar í Viðreisn við þessa nálgun þeirra því hér er uppi grundvallarágreiningur um hlutverk fjárlaga. Stærsta verkefni stjórnmálanna núna er viðureignin við verðbólguna. Við verðum að ná henni niður en það er ekki sama hvernig það er gert. Aðferðir ríkisstjórnarinnar eru í mínum huga gagnslausar og af þeim er mikill fórnarkostnaður. Tregða ríkisstjórnarinnar við að takast á við verðbólguna, þessi tregða við að taka sér raunverulegt hlutverk við að koma jafnvægi á hagkerfið og berjast gegn þenslu, hefur orðið til þess að Seðlabankinn hefur þurft að taka mun harkalegri ákvarðanir í vaxtamálum en hann hefði gert ef ríkisstjórnin hefði axlað ábyrgð á sínum þætti málsins. Seðlabankinn hefur núna hækkað stýrivexti 14 sinnum á ekki svo löngum tíma. Þessar stýrivaxtahækkanir svíða sárt og af þeim er gríðarlegur fórnarkostnaður. Nær öllum kostnaði af verðbólgu og vaxtahækkunum er velt yfir á ungt fólk og barnafjölskyldur. Það er af þessari ástæðu sem ungar barnafjölskyldur eru að kikna undan verðbólgu og undan vaxtakostnaði á húsnæðislánum og það þarf að ræða það af alvöru hverjir það eru sem eru að taka þennan fórnarkostnað á sig. Í því samhengi ætla ég enn og aftur að rifja upp að það hafa aldrei fleiri keypt sér fyrstu íbúð en á árunum 2020 og 2021 er hér rúlluðu auglýsingar um lágvaxtalandið Ísland. Þessi hópur er að taka á sig þungt högg vegna flatra vaxtahækkana á þau sem skulda, ungt fólk og barnafjölskyldur. Fórnarkostnaður síendurtekinna vaxtahækkana er um leið sá að byggingamarkaðurinn og fasteignamarkaðurinn er á leið í frost því vaxtahækkanir hafa neikvæð áhrif á byggingaráform verktaka og fyrir framan nefið á ríkisstjórninni er að teiknast upp næsta fasteignabóla. Fólk sem þráir að losna af leigumarkaði veit að þessi draumur er að verða enn fjarlægari. Ungt fólk í foreldrahúsum mun ekki geta keypt íbúð nema eiga bakland sem aðstoðar. Hvar eru varnir stjórnvalda gegn þessum afleiðingum vaxtahækkana? Hvar eru varnirnar gegn þessari kjarakrísu? Virðulegi forseti. Fjárlögin í ár eru mikilvægari en oft áður. Hallinn á þessu frumvarpi ríkisstjórnarinnar er sem stendur 47 milljarðar og mun fara hækkandi í 3. umræðu. Þetta er niðurstaðan þrátt fyrir að tekjur ríkisins séu að aukast mjög mikið, þrátt fyrir auknar tekjur ríkisins vegna þenslunnar, og ríkisstjórnin hefur á fundum fjárlaganefndar boðað áfram verulegar lántökur á næsta ári, rándýrar lántökur. Þar vil ég nefna vaxtakostnaðinn eins og ég gerði í andsvörum við formann nefndarinnar fyrr í dag. Vaxtakostnaður íslenska ríkisins er í heimsins hæstu hæðum. Við erum eiginlega Evrópumeistarar ef við værum að keppa um vaxtakostnað og það er ekki titill sem við eigum að vera að sækjast eftir. Vaxtakostnaðurinn á næsta ári verður 117 milljarðar. Meiri hlutinn talar núna um áframhaldandi sölu í Íslandsbanka en ekki vegna þess að ríkið eigi ekki að eiga marga banka heldur vegna þess að með því að selja bankann þá sé hægt að minnka lánsfjárþörf því lánin eru svo dýr. Þau eru að selja vegna þess hve skuldirnar eru dýrar. Svo það sé sagt þá styð ég áframhaldandi sölu en mér finnst þessi rökstuðningur vera lýsandi fyrir stöðuna. Það er ekki á hugmyndafræðilegum grundvelli sem selja á bankann heldur vegna þess að heimilisbókhaldið krefst þess. Þegar við skoðum stóru myndina á Íslandi í dag þá blasir annað við en þessi mikli vaxtakostnaður. Það eru skattar á Íslandi. Íslensk heimili og almenningur á Íslandi borgar háa skatta. Um önnur hver króna sem hagkerfið skapar fer í skatta eða í lífeyrissjóði. Þetta er með því allra hæsta sem þekkist í öllum alþjóðlegum samanburði. Um 70% álagðra skatta og gjalda eru síðan borin af þriðjungi þjóðarinnar. Þetta er millistéttin á Íslandi og þetta eru fyrirtækin á Íslandi. Þetta er sama fólk og fær í dag engan stuðning ríkisins í þessum fjárlögum, fólk sem er að borga háa skatta, leggja mikið til samfélagsins og er að brenna upp af háum vaxtakostnaði í dag. Í aðstæðum eins og þessum þarf að sýna forystu í aðgerðum gegn verðbólgu. Það þarf að forgangsraða verkefnum eins og heimilin eru að gera núna í þessu ástandi. Eins og ég sagði hafa þessi fjárlög meiri þýðingu í ár en oft áður vegna verðbólgunnar og vegna komandi kjarasamninga. Auðvitað er prinsippið að ríkið hafi ekki beina aðkomu en ríkið hefur hagsmuni af því að þessir kjarasamningar fari vel. Ríkið er stærsti atvinnurekandi landsins og á ekki að setjast í það hlutverk að vera beinlínis að torvelda samninga. Markmiðið með þessu frumvarpi ætti auðvitað að vera það að með samþykkt frumvarpsins geti meiri hlutinn á Alþingi lýst yfir því markmiði að vaxtahækkunum muni linna og ég tek eftir því að það gerir enginn þingmaður meiri hlutans hér inni. Við eigum engin tölusett markmið um það að þetta frumvarp muni leiða til þess að vaxtahækkunum linni og það er auðvitað „fundamental“ veikleiki á þessu frumvarpi. Það eru teikn á lofti í íslensku samfélagi vegna þess að framleiðni er lítil. Þess vegna þarf stefna stjórnvalda að ýta undir fleiri greinar en þær sem einkennast af lítilli framleiðni. Hagkerfið stendur nefnilega ekki undir lífskjaraaukningu miðað við hvernig hagvöxtur hér á landi er að þróast. Meiri hlutinn nefnir þetta sjálfur í áliti sínu, að hagvöxtur á Íslandi geti á næsta ári orðið neikvæður á mann þegar tekið er tillit til fólksfjölgunar. Þetta er áhyggjuefni og þetta er ekki góð framtíðarmúsík fyrir Ísland. Virðulegi forseti. Viðreisn hefði ekki skilað af sér fjárlagafrumvarpi eins og þessu. Gott samspil fjármála- og peningastefnu skiptir sérstaklega miklu máli á tíma þenslu í hagkerfinu. Rangar ákvarðanir verða þess valdandi og geta orðið þess valdandi að glíman við verðbólguna tapast. Hallarekstur hefur fylgt ríkisstjórninni allt hennar samstarf, í blíðu sem stríðu og algjörlega óháð efnahagsaðstæðum. Það er talað um kostnað vegna heimsfaraldurs en staðreyndin er sú, og tölurnar ljúga ekki þar um, að það var kominn faraldur í fjárlög þessarar ríkisstjórnar löngu fyrir heimsfaraldur, og það verður faraldur í fjárlögum þessarar ríkisstjórnar löngu eftir heimsfaraldur. Núna glímir ríkisstjórnin við það verkefni að reyna að ná jafnvægi milli tekna og útgjalda og verðbólgan kallar á það að ríkið sé ekki að auka á þensluna. En það er eins og ríkisstjórnin hafi valið sér það leikskipulag að sækja ostaskera og draga hann þvert yfir allt bókhaldið; skera eins og eina jafna sneið af öllum verkefnum. Það aðhald sem hér er lagt til er flatt. Ekkert heimili sem stendur frammi fyrir erfiðleikum myndi nálgast verkefnið með þeim hætti. Ekkert heimili sem þarf að bregðast við erfiðleikum nálgast útgjöldin sín þannig. Útgjöld heimilisins eru ekki öll jafn mikilvæg og þegar þessari aðferðafræði er beitt þá gerist það líka að hér er heldur ekki horft á fórnarkostnaðinn. Ég vil um aðferðafræði minna á þingsályktun Viðreisnar sem Alþingi samþykkti árið 2018 en ríkisstjórnin setti ofan í skúffu. Hún fjallar um að tryggja gæði, að tryggja hagkvæmni, að tryggja skilvirkni opinberra fjárfestinga; verkfæri sem væri gagnlegt núna við mat á því hvaða skref eigi að stíga í fjármálunum. Auðvitað er þetta erfiðari vinna því það þarf að rýna það hvaða verkefni gætu mögulega farið út, sum jafnvel í heild sinni, raunverulega hagræða verkefnunum en ekki bara fara í flatan niðurskurð og skerða þjónustu. Til að fara í svoleiðis verkefni þarf markvissa pólitík en þá þarf líka sameinaða ríkisstjórn. Það er síðan sjálfstætt vandamál að ákvarðanir í þessum fjárlögum eru í mörgum tilvikum einfaldlega ekki byggðar á bestu gögnum vegna þess að gögnin eru ekki til. Meiri hlutinn nefnir þetta sjálfur í sínu áliti. Það er nefnt að það vanti gögn um hvaða aðgerðir myndu nýtast best og gagnast best á húsnæðismarkaði núna. Gögnin eru ekki til. Þetta er eitt mikilvægasta svarið um verðbólguna núna. Það er nefnt að það vanti gögn til að byggja ákvarðanir á, frekari ákvarðanir um ferðaþjónustu, það vanti gögn um áhrif af styttingu vinnuvikunnar, það vanti gögn um ótrúlega fólksfjölgun hér á landi og hvað búi þar að baki. Fjárlaganefnd hefur eftirlitshlutverki að gegna. Þegar gögnin liggja ekki fyrir þá verður þetta eftirlit auðvitað alltaf veikburða. Gögn, skilvirkni, virðing fyrir fjármunum. Mig langar að nefna nokkrar birtingarmyndir, því ég er hér búin að vera að ræða fyrst og fremst um aðhald, um hvað getur gerst þegar við erum að taka ákvarðanir sem byggjast ekki á bestu gögnum og þar sem skilvirkni, virðing fyrir fjármunum og gæði eru ekki í forgrunni. Mig langar í því samhengi að tala um grundvallarþjónustu. Hér er mikið talað um heilbrigðiskerfið. Ríkisstjórnin boðaði að þar yrði ekkert aðhald. Mér þykir það í sjálfu sér ekki stór fullyrðing eða metnaðarfull því ekkert heimili myndi byrja á því að taka út lyfjakostnaðinn þegar harðnar í ári, en það er hægt að hagræða og það eru tækifæri til þess. Á sama tíma sjáum við þegar ákvarðanir hafa ekki byggst á bestu gögnum, þar sem gæði, skilvirkni og hagkvæmni hafa ekki verið í forgrunni, þegar ákvarðanir eru teknar og lögbundin verkefni líða fyrir. Síðast í gær sáum við ömurlegar fréttir af fangelsum landsins sem hafa sætt niðurskurði samfleytt í 21 ár. Ísland er land þar sem það getur gerst að dæmdir ofbeldismenn afpláni ekki fangelsisdóma sína vegna þess að fangelsin eru svo fjársvelt. Rekstur eins og fangelsi er að stærstum hluta fastir rekstrarliðir; laun og rekstur fasteigna. Það er með öðrum orðum eiginlega ekki af neinu að taka. Þegar svona stofnanir sæta niðurskurði árum og áratugum saman verður niðurstaðan einfaldlega sú að stofnanir geta ekki lengur sinnt hlutverki því sem þeim er ætlað að sinna. Fangelsin á Íslandi hafa í dag ekki burði til að taka á móti mönnum og konum sem hafa verið dæmd til fangelsisvistar. Þetta er eins skýr áfellisdómur og hugsast getur yfir stjórnvöldum. Skoðum fjárfestingar í samgöngum; mikilvægt byggðamál, en þegar sú aðferð er valin að fresta fjárfestingum, sem auðvitað getur þurft að gera, þá getur það líka gerst að arðsamar fjárfestingar séu þar á meðal, framtíðartekjur um leið. Ef markmiðið er að draga úr halla - og kannski er það bara þannig að það er ekki markmið að draga úr halla hjá þessari ríkisstjórn - þarf að meta arðsemi fjárfestinga þegar farið er í tiltekt. Skoðum síðan þau verkfæri sem stjórnvöld eiga nú þegar og geta beitt á verðbólgutímum, Samkeppniseftirlitið t.d., sem fær einmitt á þessum tímum á sig talsvert aðhald. Hér fer ríkisstjórnin þá gegn því sem stjórnvöld alls staðar á Norðurlöndum gera núna á verðbólgutímum, hraustlegt aðhald hjá þeirri stofnun sem á að verja neytendur gegn afleiðingum fákeppni, stuðla að virkri samkeppni. Hún fær á sig aðhaldskröfu. Þetta eru þrjú dæmi: Fangelsin, samgöngur og samkeppnismál, kannski ekki þeir þættir sem vekja mesta athygli alla jafna í þessari umræðu en lýsandi fyrir ranga aðferðafræði, lýsandi fyrir það þegar gögn, skilvirkni, gæði og virðing fyrir fjármunum eru ekki leiðarstefið í ákvarðanatöku. Virðulegi forseti. Efnahagsforsendur frumvarpsins í haust byggðust á spá Hagstofu Íslands sem hefur nú verið borin saman við nýjustu spá Seðlabanka Íslands og uppfærða spá Hagstofu Íslands. Það er núna búist við lægri hagvexti á næsta ári, um 2,1%. Verðbólga á næsta ári verður samkvæmt spám hærri en búist var við í upphaflegum forsendum frumvarpsins og verðbólguvæntingar eru háar. Verði hagvöxtur ekki meiri á næsta ári er eins og ég nefndi hætta á því að hagvöxtur á mann geti orðið neikvæður. Þetta nefnir meiri hlutinn sjálfur í nefndaráliti sínu og þetta er mikið áhyggjuefni. Þetta er ástæða þess að venjulegt fólk finnur ekki fyrir hagvextinum því á hvern og einn mann er hann lítill, jafnvel enginn. BHM hefur réttilega bent á að hlutverk opinberra fjármála í sveiflujöfnun sé mikilvægara á Íslandi en í mörgum öðrum löndum. Í sterkri umsögn BHM um fjárlagafrumvarpið er varpað ljósi á áhugaverðar staðreyndir um íslenska hagkerfið. Kaupmáttur meðallauna hefur sveiflast fjórum sinnum meira síðastliðin 20 ár en innan OECD. Verðbólga jókst um helming milli áranna 2022 og 2023 sem er einsdæmi. Hún heldur áfram að aukast. Stýrivextir eru rúmlega tvöfaldir á við meðaltal í öðrum svokölluðum háþróuðum ríkjum OECD, þeir eru hærri en í nágrannalöndum okkar, hærri en á evrusvæðinu. Auðvitað gerir þessi veruleiki gerð kjarasamninga flóknari hér á landi. Þess vegna verðum við að viðurkenna meinsemdina sem einkennir íslenskt samfélag og er þessi óstöðugleiki í hagkerfinu, því af þessum óstöðugleika er ofboðslega mikill kostnaður. Aðeins um tekjur ríkisins og skuldir. Tekjur ríkisins aukast um einhverja 200 milljarða milli ára, m.a. vegna verðbólgunnar, það sturtast inn tekjur en hallinn er engu að síður niðurstaðan. Á bak við það sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa kallað afkomubata er sem sagt fyrst og fremst höfuðóvinurinn sjálfur, verðbólgan. Þessar tekjur munu síðan hverfa með verðbólgunni. Þess vegna er hættulegt að nota þessar tekjur í ný útgjöld. Þetta hafa Samtök atvinnulífsins gagnrýnt og tala raunar um þessar nýju tekjur eða þessar óvæntu tekjur sem tekjufroðu. Þetta gagnrýndi fjármálaráð og það hefur beint því til stjórnarinnar að verja nýjum tekjum ekki sjálfkrafa í ný útgjöld heldur frekar í það að greiða niður skuldir. Samtök atvinnulífsins hafa reyndar líka nefnt að það séu tóm orð, orðin tóm hjá ríkisstjórninni, að ætla að tala um að vaxa út úr vandanum þegar vextirnir eru orðnir þetta háir. Þarna erum við aftur komin að rándýrum lántökum ríkisins sem fáir hérna inni tala um eða nefna. En auðvitað getur það ekki gengið upp í umræðu um fjárlög að ætla bara tala um útgjöld en ekki um kostnað, bara um tekjur en ekki um lán. Eins og ég nefndi áðan þá kom það fram fyrir fjárlaganefnd og kemur fram í gögnum þessa máls að á næsta ári verður áframhald á verulegum lántökum ríkisins. Þetta eru sturlaðar upphæðir sem hafa mikil áhrif á getu okkar til að styrkja heilbrigðiskerfið, til að halda við vegum, til að efla samgöngur, til að fjárfesta í löggæslu. Það hefur verið talað um það að ríkið sé að borga í aukavaxtakostnað um 70 milljarða á ári vegna krónunnar. Ekkert Evrópuríki borgar jafn hátt hlutfall í vexti og við. Þegar við höfum í huga það sem ég hef nefnt hér núna, að almenningur á Íslandi greiðir háa skatta, þá er merkilegt til þess að hugsa að fjárfesting í þessum grunnþáttum sé samt ekki meiri en reyndin er; ekki í löggæslu, ekki í heilbrigði, ekki í samgöngum. Og þegar þessi mikli, þessi hái, þessi sturlaði vaxtakostnaður er settur í samhengi við fjárfestingar í þjónustu og innviðum þá verður myndin nokkuð skýr. Vaxtakostnaðurinn veikir getu stjórnvalda til að fjárfesta í þjónustu fyrir fólkið í landinu en rándýrar lántökur ríkisins eru lítið ræddar hér. Við heyrum nánast ekkert um einhver markmið um að komast undan þessum kostnaði þrátt fyrir að við séum á pari við þjóðir sem eru með allt niður um sig; Grikkland og Ítalíu. Það gengur ekki upp í ábyrgri umræðu um fjármál ríkisins að standa hér og tala bara um útgjöld en aldrei um kostnað. Viðreisn tekur ekki þátt í þeirri nálgun. Það er ákveðin meðvirkni í gangi hvað þetta varðar. Gengi íslensku krónunnar sveiflast upp og niður, erfiðara að gera fjárhagsáætlanir fram í tíma, hvort sem er fyrir heimilin, ríkið, fyrirtækin eða sveitarfélögin. Bara frá 1. umræðu fjárlaga í september hefur vaxtakostnaður ríkisins hækkað um 7 milljarða; breytt spá frá því í september. Þegar allt fer hér á hliðina reglulega er okkur sagt að það séu miklir kostir í þessum sveigjanleika. Sveigjanleikinn svokallaði birtist núna þannig að í öllum nágrannalöndum okkar er verðbólgan komin niður í 2–5% á meðan við erum enn með 8% verðbólgu. Þetta er vissulega sveifla, það má kalla þetta sveigjanleika en þetta er vond sveifla. Allir finna fyrir háum vöxtum; heimilin, bændur, byggingarverktakar, sveitarfélög og ríkissjóður. Heimilin á Íslandi borga 11–12% í húsnæðisvexti en heimili í Færeyjum 4%. Færeyjar tengjast evru í gegnum danska krónu. Það þarf að segja það upphátt, það þarf að taka samtalið upphátt og þroska umræðuna um það hvað það kostar almenning og heimilin að vera með örgjaldmiðil. Þessi kostnaður blasir við okkur í dag og það þarf að losa aðeins um meðvirknina, rausið sem byrjar um að það megi ekki tala krónuna niður. Ég verð að viðurkenna að ég staldra alltaf dálítið við þann punkt að það megi eiginlega ekki ræða gjaldmiðilinn upphátt því að það sé hægt að tala hann niður. Er hann þá ekki dálítið vankaður fyrir ef hann þolir ekki samtalið, ef gjaldmiðillinn okkar þolir ekki samtalið, það megi ekki tala hann niður? Ég er hér að ræða um stöðuna fyrir árið í ár og næsta ár í veruleika krónunnar en það væri óábyrgt að standa hér í umræðum um útgjöld ríkisins og kostnað ríkisins og tala ekki um þennan mikla útgjaldaleka sem vaxtakostnaðurinn er fyrir ríkissjóð, og val á gjaldmiðli speglar pólitískt hagsmunamat. Ég er, eins og ég segi, að reifa stöðuna fyrir árið í ár og næsta ár en það er bara þannig að þetta eru stórar réttlætisspurningar eins og um fyrirtækin 250 sem hafa yfirgefið krónuna og njóta lánskjara sem eru allt önnur en veruleiki heimilanna. Ég ætla að ræða aðeins frekar um hagvöxtinn því landsmenn hafa fengið að heyra -  Opinberir sjóðir eru hins vegar auðvitað ekki botnlausir og það held ég að Viðreisn skilji betur en a.m.k. raddir margra annarra flokka og við verðum að stefna að því að komast úr þeirri stöðu að ríkið sé að niðurgreiða vaxtakostnað. En á meðan við erum í þeirri stöðu að vera með þann gjaldmiðil sem við erum með í landinu og halda úti örgjaldmiðli þá held ég að við verðum í fjárlagaumræðu á Alþingi að ræða mikið um vaxtakostnað heimila og ríkisins. Við verðum mikið að tala um skakka samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Við verðum mikið að tala um rándýr lán íslenska ríkisins, því það kostar að horfa aldrei til lengri tíma. En þá er það hagvaxtarkaflinn sem menn hafa beðið hér eftir óþreyjufullir. Landsmenn hafa fengið að heyra að hér sé verðbólga en ekki annars staðar vegna þess að hér sé svo mikill hagvöxtur. En það er hins vegar auðvitað bara hin hliðin á sama peningnum. Núna er sérstakur kafli í áliti meiri hlutans þar sem þau fjalla um það sem Viðreisn hefur lengi verið að benda á, að hagvöxturinn er í raun bara drifinn áfram eða fyrst og fremst drifinn áfram af mikilli fólksfjölgun, af miklum innflutningi á vinnuafli. Ör fjölgun íbúa og starfa drífur þennan vöxt. Í samanburði við aðrar þjóðir þá er það þannig að það er erfitt að finna dæmi um viðlíka fólksfjölgun og hjá okkur í dag. En á sama tíma og hagvöxturinn blasir við þá er, eins og ég segi, hagvöxturinn um leið lítill þegar við förum að skoða hver hann er á mann. Það helst aftur í hendur við þá skýringu að það er fólksfjölgunin sem er fyrst og fremst hér að baki. Hagvöxtur á hvern íbúa á Íslandi var enginn á árunum 2017–2022 og þá er skiljanlegt að venjulegt fólk finni ekki fyrir hagvextinum því að hagsældin er kannski ekki að aukast. Sprenging í fólksfjölda er líka ein helsta ástæða þess að raunverð húsnæðis hefur tvöfaldast á Íslandi á síðustu tíu árum. Ég myndi vilja vitna í orð fyrrverandi seðlabankastjóra, Más Guðmundssonar, sem sagði í viðtali fyrr í sumar, með leyfi forseta: „Við verðum að hætta að tala um að þetta sé fasteignamarkaðnum að kenna.“ Hann er þar að benda á að umsvifin séu einfaldlega umfram það sem kerfið þoli, það sé of mikil innlend eftirspurn. Þegar íbúum fjölgar þetta mikið þá má auðvitað gera ráð fyrir því að það hafi veruleg áhrif á eftirspurn eftir húsnæði, vöru og þjónustu og markaðurinn í dag ræður ekki við að mæta þörfinni fyrir húsnæði. Svo einfalt er það. Þá þarf kannski að fara að horfast í augu við það hvort við þurfum einhver stýritæki sem dempa sveiflur og vöxt í ferðaþjónustu ef hann verður of mikill, setja t.d. mörk á byggingu fyrir gistirými í þéttbýli, takmarkanir, eitthvert skýrara regluverk um heimagistingu, Airbnb, til að tryggja húsnæðisöryggi fólksins sem hér býr og ekki síst á höfuðborgarsvæðinu þar sem við finnum þetta hvað ákafast. Ferðaþjónustan er okkar verðmætasta útflutningsstoð, gríðarlega mikilvæg atvinnugrein sem hefur reynst þjóðinni vel, skilar hingað miklum tekjum. Hún hefur reynst landsbyggðunum mikil lyftistöng og ég vil leyfa mér að segja nýsköpun, og ég hef talað fyrir því áður hérna inni hvort það mætti ekki dreifa henni betur um landið í þágu byggðanna og það mætti skoða einhverja hvata til þess. En ferðaþjónustan veldur ytri áhrifum á hagkerfið. Hún hefur sem atvinnugrein ýmsar aukaverkanir og gistináttagjaldið er þess vegna tímabær aðgerð sem eykur jafnræði í skattlagningu milli atvinnugreina. Ég tek undir gagnrýni Samtaka ferðaþjónustunnar á það ójafnræði sem hefur ríkt milli mismunandi gistinga, þ.e. hótela og heimagistingar. Stefnumörkun í þessa veru þarf að vinnast og vera í breiðri sátt við greinina sjálfa en ekki síður við samfélagið og á meðan það er ekki skýr stefna um ferðaþjónustuna og æskilegan hraða og vöxt hennar eða skýr atvinnustefna þá verður mjög erfitt að koma húsnæðismarkaðnum í jafnvægi. Það er ekki hægt að ræða húsnæðismarkað án þess að ræða ótrúlegan vöxt ferðaþjónustunnar á honum og án þess að ræða möguleika fólks á að eignast húsnæði. Enn heyrum við hér inni í þessum sal að það er fyrst og fremst talað um húsnæðismarkaðinn með þeim gleraugum á nefinu að hér sé framboðsskortur. En getur það verið rétt lýsing á ástandinu þegar staðan er sú að við erum heimsmeistarar í fólksfjölgun? Þegar eftirspurnin er slík að við getum sagt að við séum heimsmeistarar í fólksfjölgun, er þá rétt að beina kastljósinu eingöngu að því hvað sé verið að byggja mikið? Í nýlegri skýrslu OECD um íslenskt efnahagslíf kemur fram að fjöldi ferðamanna á hvern íbúa sé sá langhæsti hér í OECD, hlutfallslegur fjöldi starfandi í ferðaþjónustu sá mesti í OECD-samanburðinum líka, fyrir utan Möltu. OECD mælir þar með tilteknum aðgerðum fyrir ferðaþjónustuna með það fyrir augum að stemma stigu við verðbólgu og framleiðsluspennu. Í þessu ljósi er það skref sem ríkisstjórnin hyggst stíga um gistináttagjald eðlilegt og þarft. Ef við höfum metnað fyrir þessari mikilvægu og góðu atvinnugrein og metnað fyrir íslensku samfélagi þá þarf að setja einhverja umgjörð. Tækifærin fyrir greinina eru mikil og óskandi að sú vinna sem nú stendur yfir við stefnumörkun fyrir greinina skili árangri fyrir góða grein, fyrir innviðina og samfélagið í heild. Að þessu sögðu um gistináttagjaldið þá mun Viðreisn hins vegar áfram almennt tala gegn aukinni skattheimtu því almenn skattheimta á Íslandi er mikil. Við greiddum t.d. atkvæði gegn nýjustu skattheimtu ríkisstjórnarinnar gagnvart almenningi vegna áforma um byggingu varnargarða. Til þess þurfti alls ekki að hækka neina skatta. Það voru á engan hátt þannig útgjöld að þau kölluðu á skattheimtu heldur voru í mínum huga fyrst og fremst ákveðinn spegill á skattablæti þessarar ríkisstjórnar. Mig langar stuttlega að ræða um háskólastigið í áliti meiri hlutans. Íslendingar hafa varið mun minna til háskólastigsins en önnur lönd um árabil. Norðurlöndin hafa öll átt háskóla á topp 100 í heiminum. Sem stendur á Ísland engan háskóla á topp 500. Pólitískt sinnuleysi hefur um þessa stöðu að segja og hérna myndi ég aftur vilja vísa í umsagnir BHM sem hefur raunar gengið svo langt að tala um hungurleika háskólastigsins. Ég veit ekki hvort ég tek undir það orðalag en mér fannst það nokkuð gott. Birtingarmyndirnar um pólitískar áherslur á menntun eru alls staðar í íslensku samfélagi og nú síðast í fréttum af stöðu íslenskra barna á PISA-mælikvarða. Auðvitað hafa ekki allar þessar ákvarðanir með fjármögnun að gera en ég er þeirrar skoðunar að við ættum að verja langtum meiri tíma og kröftum í þessum sal í að tala um menntun í samhengi við framtíðarmynd þjóðarinnar. Þegar við erum að ræða framtíðarmúsík og þau vandamál sem blasa við okkur varðandi framleiðni er ótrúlegt hversu lítið er um það rætt hversu lítil arðsemi fólks er af því að fara í háskólanám á Íslandi. Kostnaður á móti ábata er hvað minnstur á Íslandi samkvæmt því sem rakið er í gögnum frá BHM og í fjárlaganefnd höfum við fengið gögn um að líklegt sé að næsta vor hafi háskólamenntaðir hjá ríki horft upp á fimm ára stöðnunartímabil í kaupmætti. Markmiðið hlýtur að vera að Ísland sé land þar sem háskólamenntun borgar sig og að við stefnum að því að okkar unga fólk sem fer utan til náms velji að koma hingað til baka. Stóra myndin af Íslandi hefur verið sú að jöfnuður tekna hefur verið meiri á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum en nú blasir við stöðnun í lífskjörum og það blasir við að mér sýnist í þessari 2. umræðu að það eigi að velta öllum kostnaði verðbólgunnar yfir á millistéttina. Það er hópur sem er nú þegar, eins og ég rakti áðan, að borga háa skatta og finnur rækilega fyrir vaxtahækkunum. Þetta reikningsdæmi getur ekki gengið upp til lengri tíma því að það mun hafa alvarlegan fórnarkostnað í för með sér. Þess vegna hefðum við viljað, eins og ég nefndi áðan, tímabundið úrræði, sérstaklega í ljósi þess að millistéttin horfir núna upp á tímabil kaupmáttarstöðnunar. En hvað sjáum við í þessu fjárlagafrumvarpi? Framlag vegna vaxtabóta lækkar um 700 millj. kr. frá því í fyrra. Virðulegi forseti. Í mínum huga snýst skynsamleg velferðarstefna um að forgangsraða fjárfestingu í þágu almannahagsmuna. Hún snýst um að sýna hófsemi í skattlagningu. Nálgunin á að vera sú að kerfin eigi að vera til staðar fyrir fólkið í landinu en ekki öfugt og ég verð að viðurkenna að ég get ekki skilið hvernig ríkisstjórnarflokkarnir þrír hafa farið í gegnum allt haustið, séð og heyrt allt það sem við höfum séð um áhrif vaxtahækkana á heimilin, og ætla að draga úr stuðningi við heimilin í kjölfarið. Ábyrg hagstjórn snýst um að fara vel með fjármuni almennings og grunntakturinn í þessu fjárlagafrumvarpi er að mínu viti pólitískt rangur og þetta eru ekki fjárlög sem ég mun styðja óbreytt. Verkefnið núna snýst um ábyrgð og það snýst um réttlæti. Það vantar í mínum huga upp á ábyrgð og það vantar upp á réttlæti í þessum fjárlögum og af þessari stefnu held ég að geti orðið fórnarkostnaður fyrir íslenskt samfélag sem við viljum ekki sjá.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við hv. þingmaður höfum rætt þetta mikið í fjárlaganefnd, um framleiðni, og nú kemur það fram í þeim hagspám sem hafa verið að birtast, hvort það var hjá Seðlabankanum frekar en Hagstofunni, að reiknað er með að framleiðni á næsta ári á Íslandi verði 2%, sem sagt landsframleiðsla á vinnustund vex um 2%, árið 2025 1,2% og 2026 0,6%. 0,6% er svipað eins og hefur verið á Norðurlöndunum á síðustu árum. Maður hefur oft rætt það hér í ræðum að framleiðni hafi verið 1,3% að meðaltali síðustu sjö, átta árin, svona kannski fram að Covid. Það er rétt að hafa það í huga. Þessar tölur um framleiðni líta því ágætlega út. Síðan er það kaupmáttur ráðstöfunartekna en Seðlabankinn í sinni spá gerir ráð fyrir að hann vaxi um 1,4% á þessu ári og 1,7 á næsta ári. Það þarf líka að hafa í huga að fara rétt með það í umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna. Hún kom mér mjög lítið á óvart því að við höfum svo mikið rætt framleiðni og hagvöxt saman á fundum og mér hefur sýnst við vera skoðanasystkini þar frekar en hitt. Ég nefndi framleiðnina í samhengi við hvaða framtíðarmúsík er þar verið að teikna upp af því að það er, eins og hv. þingmaður veit, áhyggjuefni sem við höfum heyrt frá töluvert mörgum umsagnaraðilum sem hafa komið fyrir nefndina hver þróunin er að verða í þessa átt. Það er þá gjarnan undir þeim formerkjum að það þurfi að horfa til þess að við séum, eins og við höfum raunar talað um t.d. í samhengi við heimsfaraldur, að fjölga eggjum í körfunni og horfa á atvinnugreinar þar sem framleiðni er mikil. Með kaupmáttinn var ég að vísa til þess hver þróunin hefur verið síðastliðið ár í gögnum, m.a. frá BHM þar sem það sést alveg skýrt í hvaða átt hann hefur þróast.

Herra forseti. Með kaupmáttinn þá er það kannski ekkert óeðlilegt að það komi smáhiksti í það miðað við að hann var að aukast töluvert á Covid-árunum, sem við sáum nánast hvergi annars staðar, sem var vegna þeirra viðamiklu aðgerða sem var farið í í Covid þar sem við vildum verja þá stöðu og verja fyrirtækin til þess að komast einmitt hratt áfram þegar við kæmumst út úr Covid. Þetta hefur verið hagstjórnin. Varðandi stöðugleika vil ég segja þetta: Árin 2013–2020, á sjö ára tímaskeiði, var meðalverðbólga í landinu 2,4%. Hún fór tvisvar upp fyrir verðbólgumarkmið Seðlabankans og tvisvar undir þannig að það hefur náðst töluverður árangur varðandi það. Síðan vildi ég rétt koma inn á vaxtajöfnuðinn. Ég held að við þurfum að taka ítarlegri umræðu um vaxtajöfnuð ríkissjóðs, Við erum með 110 milljarða inni en greiddir vextir eru 58 og 34 milljarðar af þessum 110 eru verðbætur og 18,5 eru reiknaðir vextir vegna lífeyrisskuldbindinga 

Virðulegi forseti. Ja, með kaupmáttinn, það er hægt að nefna alls konar punkta og taka punktstöðu hér og þar og horfa út frá því. Staðreyndin er samt þessi sem ég nefndi hér í ræðu minni, hvernig sveiflan er á Íslandi og hefur verið síðastliðin 20 ár í samanburði við OECD-löndin. Punkturinn minn er þetta sérkenni og þessi meinsemd í íslenska hagkerfinu sem er þessar miklu og kostnaðarsömu sveiflur sem gera t.d. kjarasamninga erfiðari af því að fólk er eilíflega að búast við höggi, búast við sveiflu, búast við því að húsnæðislánin rjúki upp. Þessir sprettir og þessar sveiflur kosta heimilin, þær kosta atvinnurekendur, þær kosta ríkið og við verðum að geta rætt um þetta fyrir það sem það er. Það er sveiflukenndara umhverfi hér. Síðan varðandi framsetningu á vaxtakostnaði þá er þetta auðvitað bara sá vaxtakostnaður sem við okkur blasir og er rakinn 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirtaks ræðu. Ég saknaði þess reyndar að hún ræddi ekkert hér um frumjöfnuð í sinni ræðu, sem kom mér á óvart. En mig langar aðeins að spyrja út í fjárlagafrumvarpið. Hv. þingmaður talaði um að sporna við þenslu í samfélaginu sem er akkúrat leiðarstefið í þessu fjárlagafrumvarpi, alla vega eins og við lítum á það, það er aðhaldssamt. Það er aðhald í frumvarpinu sjálfu. Getur hv. þingmaður tekið undir það þó með okkur sem skrifum undir þetta álit að það sé alla vega ekki til þess fallið að auka á þenslu í samfélaginu, heldur frekar í þá átt að slá á?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna. Ég þakka honum líka kærlega fyrir einkar gott samstarf í fjárlaganefnd og skal bara gera það fyrir hann hér og nú að segja að mér finnst frumjöfnuður fáránlegur mælikvarði á stöðu mála, þannig að ég haldi mig við að endurtaka mig af fundum nefndarinnar. Varðandi aðhaldið þá liggur fyrir að það er auðvitað meira aðhald en var t.d. í fyrra, þetta flata aðhald sem farið er í, þannig að ég held að það sé alveg óumdeilt að það er farið þarna í einhverjar aðgerðir. Ég er hins vegar mjög ósammála aðferðafræðinni og ég er efins um að þetta aðhald sem er lagt upp með muni skila þeim árangri sem við viljum öll sjá, sem er lægri verðbólga, og að Seðlabankinn geti lýst því yfir við samþykkt þessara fjárlaga að nú sé hann að sjá þann takt og þann tón frá ríkisstjórninni að hann geti linnt vaxtahækkunum. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er kannski tvennt sem mig langaði að koma inn á í seinna andsvari, þótt ég viti að tíminn sé stuttur, og það er annars vegar varðandi umræðuna um þetta flata aðhald. Hv. þingmaður kom inn á það í sinni ræðu um mismikilvæg framlög og hvernig við munum forgangsraða sjálf heima hjá okkur og þá langar mig að benda á að það kemur fram, og hefur komið fram, að t.d. hefur verið aukning til heilbrigðismála um 50 milljarða frá 2021 og er um 10 milljarða kr. aukning í þessum fjárlögum. Þetta held ég að skipti máli og sýni einmitt þessa forgangsröðun sem er kannski ekki alveg eins flöt og menn vilja nefna hér. Síðan varðandi húsnæðisþáttinn sem hv. þingmaður fór aðeins inn í. Spurningin er hvort hv. þingmaður telji að þessi húsnæðisstuðningur sem kemur fram í þessu frumvarpi upp á tæpa 5 milljarða muni skila sér þangað sem við ætlum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir svarið. Mér hefur sýnst aðhaldið vera flatt þar sem því er beitt. Ég er sammála því að taka heilbrigðiskerfið út fyrir sviga. Gagnrýni mín laut að því að fara ekki á meiri dýpt í verkefnið en það að taka sömu aðhaldskröfu á alla, að öll þau verkefni sem sæti aðhaldi fái jafna kröfu á sig. Það er mín gagnrýni og mér finnst að það hefði átt að fara aðra leið í því efni. Varðandi húsnæðismálin er uppbygging auðvitað mjög af hinu góða. Ég er hins vegar dálítið föst í þeim punkti að það sé ekki bara hægt að tala um hvað eigi að byggja mikið heldur líka hver eftirspurnin er. Síðan breytir það ekki því að uppbyggingin á húsnæði eða á íbúðum eða fasteignum núna mun ekki hafa róttæk áhrif á þær fjölskyldur sem eru þegar að glíma við sín lán. Það er minn punktur. 

Forseti. Ég þakka kærlega góða ræðu, sérstaklega um gagnsæiskaflann og kallið eftir meiri og betri upplýsingum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hins vegar aðeins almennra spurninga um efnahagsstefnu Viðreisnar því að ég er aðeins að reyna að átta mig á því hvar flokkarnir aðgreinast. Samfylkingin vill bara vaxtabætur, alls konar bætur sem jú, virka sitt á hvað á útgjaldahliðinni og virka að einhverju leyti upp á jöfnuð o.s.frv. en búa líka til fátæktargildrur. Viðreisn kemur meira hægra megin að miðjunni og ég er að reyna að átta mig aðeins á skattstefnunni því hlutverk ríkisins í því að hjálpa til við efnahagssveiflur, þenslu eða samdrátt, er í gegnum útgjöld annars vegar og skattstefnu hins vegar. Sjálfstæðisflokkurinn er í því bara að hafa lága skatta og í rauninni notar það tæki ekki neitt í efnahagsstjórninni. Er Viðreisn á svipuðum stað með það, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna og ég þakka honum sömuleiðis fyrir mjög gott samstarf í fjárlaganefnd. Varðandi afstöðu Viðreisnar í efnahagsmálunum svona í stóru myndinni, og kannski ekki síst núna í þeim verkefnum sem við stöndum frammi fyrir, þá höfum við talað fyrir aðhaldi og við höfum talað fyrir ábyrgum fjármálum og vorum farin að gera það löngu fyrir heimsfaraldur og benda á að ríkisfjármálin væru ekki sjálfbær. Ætli við séum ekki þarna á miðjunni, ekki í hópi þeirra sem sjá skatta sem lausn á öllum málum og heldur ekki í hópi þeirra, ekki ég a.m.k., sem vilja bara horfa á það hver útgjöldin eru. Ég get svarað spurningunni á þann hátt að við afgreiðslu fjárlaga í fyrra vorum við auðvitað líka með hugann við verðbólguna, sem kannski undirstrikar hvað það gengur illa að ná tökum á þessu verkefni. Þá lögðum við til hækkun veiðigjalda, þá lögðum við til hækkun kolefnisgjalda, þá lögðum við til að farið yrði í frekari sölu á Íslandsbanka til að afla tekna. Ég er hins vegar ekki sammála 

Forseti. Já, nákvæmlega, það skiptir einmitt máli hvar og hvernig skattkerfinu er beitt en það er tvímælalaust einn hluti af efnahagsstefnu, efnahagsúrræðum ríkisstjórna í hvert skipti og það skiptir máli að beina henni að þeim stöðum þar sem þenslan er. Ég er mjög ánægður með svar hv. þingmanns hvað þetta varðar. Svo er það hin hliðin á peningnum, bókstaflega - krónan, evran - sem eru gjaldeyrismálin. Þau eru líka pínu áhrifavaldur utan krónuhagkerfisins sem getur haft áhrif á í raun verðgildi krónu og þar af leiðandi á rosalega mikinn hluta alls verðlags á landinu. Þar hefur mér fundist einmitt mjög áhugaverð orðræða Viðreisnar um að við þyrftum að huga að gjaldeyrismálum. Samfylkingin hefur verið aðeins þar líka og við Píratar en á aðeins mismunandi forsendum. 

Frú forseti. Kannski fyrst aðeins til að klára þetta með skattana þá set ég líka spurningarmerki við það þegar ríkisstjórnin núna á verðbólgutímum er að hækka skatta á fyrirtæki um 1%. Ég held að það hefði átt að sleppa því og eins og ég nefndi hérna áðan þá greiddum við atkvæði, sem ég held að Píratar hafi reyndar líka gert, gegn skatti vegna varnargarðsins svokallaða. Það þarf að rökstyðja skatta og þeir þurfa að þjóna málefnalegum tilgangi og ekki vinna gegn stærri hagsmunum. Varðandi gjaldmiðilinn þá er afstaða mín alveg skýr þar og ég er þeirrar skoðunar að það séu hagsmunir sem þurfi að ræða. Svarið í mínum huga er alveg skýrt um að annar gjaldmiðill en íslenska krónan myndi þjóni okkar hagsmunum betur. Mitt svar er reyndar líka alveg skýrt um það að allar ákvarðanir í þessa veru séu þess eðlis að það er þjóðin sjálf sem á að taka þær. 

Heyr, heyr.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hún talaði um skort á gögnum og gæði gagna. Ég tek undir það að vissu leyti þá þurfa þessi gögn vera betri og ég minnist þess að Samtök iðnaðarins keyrðu um höfuðborgarsvæðið til að telja byggingarkrana og komast að því hversu mikið af húsnæði er í byggingu. Hv. þingmaður talaði um raunverulega hagræðingu og ég staldraði svolítið við þessi orð og spurning mín er þessi: Getur hún farið aðeins nánar út í það hvar hún vill hagræða í ríkisrekstrinum? Það kom fram hjá formanni flokksins í fyrri andsvörum, sem ég er algerlega sammála, að við erum með of mörg ráðuneyti, fjölgun ráðuneyta voru mistök og ætti að fækka þeim aftur. En hvar sér hún möguleika á hagræðingu í ríkiskerfinu? Og ég er sammála hv. þingmanni varðandi aðhaldið í Samkeppniseftirlitinu sem var rangt og ég tel að við hefðum ekki átt að gera það. Annað sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er: Hvort telur hún í ljósi þessa að ríkissjóður eigi við útgjaldavandamál að stríða eða tekjuvandamál? 

Virðulegi forseti. Já, ég nefndi þetta með ákvarðanir byggðar á gögnum og í samhengi við þingsályktun sem Viðreisn fékk samþykkta hér á Alþingi árið 2018 sem miðaði að því að tryggja gæði, að tryggja hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Það er kannski bara þetta að í samhengi við þá stöðu sem við erum í í dag þá segir meiri hlutinn: Þetta er ekki flatur niðurskurður vegna þess að við tökum nokkra þætti út fyrir sviga. Það breytir ekki því að þar sem aðhaldinu er beitt þá er bara ostaskerinn tekinn og skorið jafnt yfir allar fjárfestingar, allar stofnanir, öll embætti. Hjá sumum stofnunum og sumum embættum, t.d. hjá lögreglunni, er allur kostnaður eiginlega bara laun og rekstur fasteigna. Allt aðhald þar mun bitna á mannafla eða hafa áhrif á mannafla. Þannig að eins og ég nefndi í fyrri ræðu þá finnst mér að það eigi bara að horfa heildstætt yfir sviðið. Tækifærin eru víða, yfirbyggingin er víða. Þetta er vinna sem krefst meiri aga 

Virðulegur forseti. Flatur niðurskurður er raunveruleg hagræðing. Ég var eiginlega meira að fiska eftir hvar hún sæi möguleika á hagræðingu í ríkiskerfinu. En gott og vel. Hún ræddi líka um verðbólguna og mig langar að spyrja einfaldlega: Hverjar telur hún vera grunnorsakir þeirrar verðbólgu sem er í dag? Og líka, því ég náði ekki algerlega varðandi ferðaþjónustuna, hvort hún og flokkur hennar séu á móti gistináttaskattinum og hugsanlega hærra virðisaukaskattsþrepi. Ég get tekið dæmi: Í Portúgal sem er 14 milljóna samfélag er gistináttaskattur 2 evrur. Við erum að hugsa um að setja 300 kr. gjald. Við erum með margfalt fleiri ferðamenn en íbúatala Íslands er. Þurfum við ekki að horfa á ástandið í dag og hvernig fólksfjölgunin er? Eigum við halda skattheimtu á ferðaþjónustu óbreyttri eða ekki? Hvernig sér hún á tekjuhliðinni 

Virðulegi forseti. Ég taldi mig svara spurningunni með því að segja, og ég get kannski sagt það skýrar, að hver ráðherra, hvert ráðuneyti horfi heildstætt á sín verkefni og fari ekki í það að kroppa jafnt af öllum. Ég ætla ekki að þykjast vera með svar um það hvernig niðurstaðan yrði í hverju og einu ráðuneyti. Við nefndum t.d. hérna í síðustu fjárlagaumræðu og lögðum fram tillögu um að ráðuneytum yrði aftur fækkað. Ég held að grunnpunkturinn sé sá að lýsa yfir viljanum og metnaðinum til þess að fara í þetta verkefni og vita að það sé hægt að skila árangri því auðvitað er hægt að hagræða í ríkisrekstrinum eins og þessi ríkisstjórn hefur hagað útgjöldum sínum, sem kemur kannski inn á seinni punktinn: Ég tel að við séum frekar að horfa á útgjaldavanda en tekjuvanda og ég veit að við hv. þingmaður erum ekki almennilega sammála þar um. Varðandi ferðaþjónustuna þá fannst mér ég orða það ágætlega skýrt í ræðunni en ég tek undir það að gistináttagjaldið sem er verið að leggja á núna sé gott og það sé þarft því ég held að það sé ekki hægt að ræða um stöðuna á húsnæðismarkaðnum án þess að móta heildstæða atvinnustefnu um þróun og vöxt ferðaþjónustunnar.

Frú forseti. Ég vil byrja á því í þessari fyrstu ræðu minni að fara almennt yfir sýn okkar í Miðflokknum á þau fjárlög sem hér liggja fyrir og hvað væri skynsamlegt að gera. Síðan mun ég fara yfir nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar sem er auðvitað það sem skiptir raunverulega máli í þessari umræðu þó að eitt og annað megi lesa út úr nefndarálitum 1., 2. og 3. minni hluta. Síðan mun ég fara í gagnrýni eða athugasemdir á tilteknum áhersluatriðum fjárlaganna sjálfra. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að skilaboðin frá Seðlabanka Íslands í núverandi árferði, núverandi stöðu verðbólgu og vaxta, séu að ríkisstjórnin skili hlutlausum fjárlögum. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að það sé staðan með það í huga að ríkisstjórnin hefur haft nægan tíma til að undirbúa sig. Það er ekki eins og þessi skilaboð Seðlabankans hafi borist í síðustu viku. Núna liggur hér fyrir frumvarp þar sem heildarafkoman verður neikvæð um tæpa 47 milljarða og ætli nafnverðsútgjaldavöxturinn milli ára sé ekki einhvers staðar í námunda við 140 milljarða þó að ég sé ekki með þá tölu alveg á takteinum, mér finnst líklegt að það sé nokkuð nærri. Öll framsetning fjárlaganna gengur út á að tína til raunverðsaukninguna þannig að þá er búið að verðtryggja að fullu alla undirliggjandi kostnaðarliði í rekstri hins opinbera. Við verðum auðvitað að temja okkur það að reyna að fara eins vel með skattfé og nokkur kostur er og flesta daga bendir fátt til þess að það séu margir vinir skattgreiðenda í þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna og helst alls engir við ríkisstjórnarborðið. Útgjaldavöxturinn hefur verið alveg gegndarlaus og var allt að því brjálæðislegur á síðasta kjörtímabili, 193 milljarðar að nafnvirði, ef ég man rétt, þegar tekið hafði verið tillit til einskiptisútgjalda vegna Covid. Það segir þá sögu sem segja þarf í því samhengi og neyðarópin úr Seðlabankanum, það sem seðlabankastjóri og hans fólk stóðu ein úti á berangri í baráttunni við verðbólguna. Sú saga liggur fyrir. Ég held að við verðum hér í þinginu að taka okkur tak. Nú hefur verið flaggað enn meiri útgjaldaaukningu á milli 2. og 3. umræðu og það er ekki bara vegna Grindavíkur og atburðanna sem þar eru. Ég kem nánar inn á það yfirferð minni um meirihlutaálit hv. fjárlaganefndar hér á eftir. En áður en ég kem að nefndarálitinu vil ég gagnrýna að ríkisstjórnin leggi fram það sem Seðlabankinn treystir sér ekki til annars en að kalla hlutlaus fjárlög og það mat mun eflaust versna þegar útgjaldaaukning milli 2. og 3. umræðu kemur fram. En ég vil segja hér strax að fulltrúar Miðflokksins munu styðja þau útgjöld sem til koma vegna ástandsins í Grindavík og þar um kring en aðrir þættir þurfa sérstakrar skoðunar við og ég reikna með að við leggjumst gegn þeim útgjaldaauka sem flaggað er í nefndaráliti meiri hlutans. Það kom mér því miður ekki mjög á óvart hér áðan þegar ég fór í andsvar við hv. formann fjárlaganefndar og framsögumann meirihlutaálits Stefán Vagn Stefánsson að enn eitt árið hefur fjárlaganefnd enga hugmynd um það hvernig útgjaldaaukinn skiptist á milli rekstrar og fjárfestinga. Það má alveg segja að nefndin og formaður hennar hafi verið varaðir við með sams konar spurningum fyrri ár en enn standa menn á gati og hafa ekki hugmynd um hvernig skipting útgjaldaaukans á milli fjárfestingar og rekstrar er. Það dytti engu sveitarfélagi í hug að haga sinni áætlanagerð þannig að þetta lægi ekki fyrir. Hv. formaður fjárlaganefndar nefndi í andsvari sínu að hann myndi leggja þessar upplýsingar fram hið fyrsta og vera viðbúinn þessari spurningu að ári og ég fagna því. Það eru mál sem eru þannig vaxin að það er hreinlega alveg óskiljanlegt með hvaða hætti ríkisstjórnin hefur hagað sínum málum og sínu afli í þeim. Þótt mörg okkar haldi að staðan á húsnæðismarkaði sé snúin í dag þá er ég hræddur um að hún verði miklum mun verri eftir 18–24 mánuði en hún er í dag og þau áhrif sem fram hafa komið vegna aðgerða stjórnvalda muni bíta okkur mjög rækilega í rassinn innan ekki langs tíma. Það hefur ekkert upp á sig að halda hér hvert glærusjóið á fætur öðru þar sem hæstv. innviðaráðherra er í fararbroddi og virðist leiða að því líkur að hann muni með sínum eigin höndum byggja 4.000 íbúðir á ári næstu árin. Svo mæta raunheimar á svæðið og niðurstaðan er sú að það eru 2.500 íbúðir sem skila sér inn á markaðinn á næsta ári þannig að gatið vex og vex og staðan á húsnæðismarkaði mun versna og versna. Þetta mun hafa sjálfstæð áhrif á verðbólguþrýsting til næstu missera. Auðvitað er þetta til komið að hluta til vegna þess með hvaða hætti haldið var á málum hér í gegnum tímabil heimsfaraldurs Covid. Ég get ekki annað en gagnrýnt hér einu sinni enn þá undarlegu stöðu sem mér fannst alltaf teiknast upp þegar ráðherrar ríkisstjórnarinnar lýstu því yfir, sumir hverjir í forundran, hvers lags ótrúlegur árangur væri að nást í efnahagsmálum þjóðarinnar í gegnum faraldurinn. Það væri bara alveg hreinlega ótrúlegt að hér væri kaupmáttur að vaxa. Auðvitað blasti það við öllum sem sáu samhengi hlutanna að það gat ekki verið raunveruleikinn. Þessi kaupmáttarvöxtur var auðvitað bara á grundvelli þeirrar peningaprentunar sem átti sér stað og núna erum við að bíta úr nálinni með það að verðbólgan er miklu illviðráðanlegri hér heldur en í löndunum í kringum okkur að því við vorum að plata okkur í gegnum tímabil Covid-ráðstafana og -aðgerða. Ég hef enn ekki heyrt neinn ráðherra ríkisstjórnarinnar tala um þetta á þeim nótum sem blasir við að er raunin. Þetta er auðvitað eitthvað sem mun enn flækja stöðuna í kjarasamningum á nýju ári þegar aðilar vinnumarkaðarins fara eðlilega að reyna að verja kaupmáttaraukningu sem var ekki innstæða fyrir. Það er ekki til lengri tíma meira til skiptanna heldur en framleiðniaukning samfélagsins segir til. Allt sem tekið er umfram það fáum við í bakið í aukinni verðbólgu sem við erum svo sannarlega að finna fyrir núna. Ég hélt fyrst að það væri eitthvert grín í gangi eða ákveðið að byrja á einhverjum léttum djók í byrjun á blaðamannafundinum þar sem aðhaldsaðgerðir ríkisstjórnarinnar voru kynntar þar sem sagt var frá því að eftir mikla yfirlegu og ítarlegar greiningar þá hefði ríkisstjórnin komist að þeirri niðurstöðu að það væri hægt að spara 17 milljarða í útgjöldum hins opinbera. 17 milljarðar í útgjöldum hins opinbera eru ekki upp í nös á ketti. Ég held að þetta sé bara svona kurteisislegt mat Seðlabankans eftir að hafa verið einn úti á berangri í allan þann tíma sem verðbólgan hefur herjað á, í slagnum við verðbólguna, að kalla þetta frumvarp hlutlaust. Þegar við setjum það í samhengi við útgjaldavöxtinn árin á undan þar sem einskiptisútgjöld vegna Covid virtust bara mynda nýtt gólf fyrir frekari útgjöld til framtíðar og þegar þetta er metið í samhengi þá er þetta ekkert raunverulegt aðhald. Ég hreinlega trúði því ekki, þar til nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar kom fram og var dreift í þinginu fyrir einhverjum dögum síðan, sennilega á mánudaginn, að þetta yrði hin raunverulega staða, að það kæmi ekki fram meira aðhald en þetta og það undirstrikar að ríkisstjórnin, eins og óhönduglega og hún er samsett og ósamstæð, getur sennilega bara ekki tekið erfiðar ákvarðanir í þessum efnum. Hún virðist ekki geta sett sjálfri sér þær skorður að sníða sér stakk eftir vexti og á meðan það er staðan þá verður slagurinn við verðbólguna miklu erfiðari en hann þarf að vera og miklu langdregnari. Við sjáum það í nýjustu mælingum að ársverðbólgan er aftur á uppleið þótt það sé vonandi tímabundið. En það breytir því ekki að jafnvel þó að þau markmið sem sett eru fram hér í fjárlagafrumvarpinu og ítrekuð í nefndaráliti meiri hluta náist er staðan snúin. Og jafnvel þó að árangur náist að fullu hefur slagurinn við verðbólguna gengið miklu verr hér en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Við glímum við útgjaldavanda en ekki tekjuvanda. Það hefur komið mér nokkuð á óvart hjá sumum sem taka þátt í þessari umræðu hversu lítið mál þeir telja að bæta í skattlagningu hins opinbera frá því sem nú er. Það er eins og það gleymist að Ísland sé með skattpíndustu þjóðum OECD-ríkjanna þegar skoðað er heildstætt skattumhverfið og fjármögnun lífeyrissjóðakerfisins. Manni bregður hreinlega þegar hæstv. fjármálaráðherra segir í viðtali að sér hafi bara ekkert liðið illa með nýjan skatt vegna varnargarðanna við Svartsengi. Það væri hægt að horfa til a.m.k. tveggja fjármögnunarleiða innan núverandi kerfis sem væru nærtækari heldur en að leggja nýjan skatt á landsmenn. Það er eins og það sé ekki neinn hemill. Það er eins og ríkisstjórnin, eins og hún er samsett, líti á heimili og fyrirtæki landsins sem einhvers lags hlaðborð þar sem bara þurfi að pikka út þá skattstofna sem mögulegt er að bæta við en það er ekki horft í neinu samhengi á heildarmyndina, hversu há heildarskattbyrðin er í þessu samfélagi og þá sérstaklega ef við berum okkur saman við OECD-þjóðirnar. Ég var búinn að nefna að hallinn væri áætlaður tæpir 47 milljarðar eins og fjárlagafrumvarpið stendur núna að teknu tilliti til tillagna meiri hluta fjárlaganefndar. Það er jafnframt búið að flagga vaxandi útgjöldum, vaxandi nýjum útgjaldaþáttum í 3. umræðu. Ég spurði hv. formann fjárlaganefndar í andsvari við byrjun umræðunnar í hverju þetta fælist helst og sömuleiðis í hverju þau atriði fælust sem sneru að því að draga úr útgjöldum, ef útgjöld tengd ástandinu á Grindavíkursvæðinu yrðu mikil til skamms tíma. Það var fátt um svör og ég er hræddur um að það liggi fyrir að það verði engin svör í þessum efnum fyrir okkur áður en að því kemur að samþykkja eða hafna eða sitja hjá við þessi fjárlög eins og þau liggja fyrir vegna þess að tíminn er naumur. Ef starfsáætlun þingsins heldur þá eru ekki nema fjórir eða sennilega fimm þingdagar eftir, ef ég man rétt, kannski sex. Það verður ekki farið í neina djúpar greiningar og það mun ekkert liggja fyrir sem skiptir máli í raun varðandi stöðuna á Reykjanesi hvað það varðar að ná einhverju heildstæðu mati á nauðsynleg útgjöld til viðbragða þar. Þetta verður auðvitað bara leyst í fjáraukalögum eins og fær leið er samkvæmt lögum um opinber fjárlög. Textinn hér í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar bendir dálítið til þess að þau hafi ákveðið að setja kíkinn fyrir blinda augað og bara svona marsera áfram og leyfa þessu að klárast. Það hefur verið sérstakt ævintýri að fylgjast með þessu - þetta er auðvitað ekki nýyrði en ég hugsa að frumjöfnuður hljóti að verða eitt af orðum ársins þegar það verður gert upp nú um áramótin. Þetta er veikt hálmstrá sem fulltrúar stjórnarflokkanna hanga í til að reyna að réttlæta þá stöðu að vera ekki enn búnir að ná tökum á ríkisfjármálunum. Sú staða er auðvitað til komin vegna þessara stjórnlausu ríkisútgjalda sem við hafa blasað undanfarin ár. Ég hef sagt það hér áður í ræðu og mögulega annars staðar að fyrir ekki löngu síðan þá setti ég inn skriflega fyrirspurn til fjármálaráðherra og spurði hver uppsafnaður halli ríkissjóðs væri frá og með árinu 2020 til og með ársins 2027. Ég vissi svarið svona í meginatriðum en ég vissi jafnframt að mér yrði ekki trúað ef ég segði þetta. En uppsafnaður halli miðað við fjármálaáætlunina sem þá lá fyrir á þessu tímabili, á núvirði, er rúmir 1.000 milljarðar. Hafa landsmenn almennt á tilfinningunni að við séum á miklu betri stað í dag hvað stoðkerfi okkar varðar heldur en þegar ríkisstjórnin tók við fyrir sex árum? Eru margir sem hafa á tilfinningunni að heilbrigðiskerfið sé á betri stað í dag heldur en var fyrir sex árum síðan þegar ríkisstjórnin tók við? Ég er ekki viss. Eru margir sem telja að félagslegu stuðningskerfin okkar séu á betri stað í dag heldur en fyrir sex árum síðan? Ég held ekki. Eru margir sem telja að grunnskólarnir okkar séu á betri stað heldur en var og framhaldsskólarnir og háskólarnir? Þó að grunnskólarnir séu auðvitað á forræði sveitarfélaganna þá tengist þetta nú allt saman. Það hefur tekist að eyða alveg ótrúlegum fjármunum, bæði hvað nafnverðsaukninguna varðar og raunaukninguna, án þess að landsmenn geti haft á tilfinningunni að mikið hafi fengist fyrir. Auðvitað var hérna Covid-ástand eins og við þekkjum og eitt og annað í því samhengi en það er alveg ótrúlegt að þessi uppsafnaði halli ríkisstjórnarinnar sem við sitjum núna uppi með verði á pari við þá björg í bú sem ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi formanns Miðflokksins, dró í tengslum við uppgjör slitabúanna í samskiptum við kröfuhafana, að núverandi ríkisstjórn sé búin að eyða því öllu. En guð blessi þá aðgerð því að hver væri staða okkar ef þeir fjármunir, þau verðmæti hefðu ekki skilað sér í hús? Þá fyrst værum við í vandræðum. Áður en ég kem að atriðum er snúa að nefndaráliti meiri hlutans þá langar mig að segja nokkur orð um stóru myndina og þau atriði sem mér finnst mest knýja á að við náum stjórn á og komumst áfram með eftir atvikum. Í fyrsta lagi vil ég nefna útlendingamálin. Það er auðvitað alveg ótrúlegt með hvaða hætti þau mál hafa þróast síðan sá ólukkans gjörningur sem kláraður var hér árið 2016 gekk í gegn í þinginu og ótrúlegt hvaða stjórnleysi á landamærunum og í meðförum þessa málaflokks hefur verið við lýði síðan. Hér segir í frumvarpinu að áætluð bein útgjöld ríkissjóðs séu rétt um 10 milljarðar, 10.000 milljónir á ári. Þetta er málaflokkur sem kostaði 500–700 milljónir fyrir ekki mörgum árum síðan. Að bein útgjöld ríkissjóðs séu rétt um 10 milljarðar á þessu ári og næsta segir auðvitað að raunkostnaðurinn með afleiddum útgjöldum og þrýstingi á stoðkerfin okkar, hvort sem það er menntakerfi, heilbrigðiskerfi, félagskerfi eða húsnæðismálin, er ábyggilega á bilinu 30–45 milljarðar. Annað sem mig langar að nefna hér og gagnrýna mjög harkalega er staða orkumála hjá þessari ríkisstjórn. Það er eiginlega sárara en tárum taki að staðan sé þannig að það sé hvorki hægt að framleiða nýja græna orku né flytja hana á milli svæða. Fulltrúar ríkisstjórnarinnar yppta öxlum og segja: Þetta er allt bara svo erfitt. Þetta er erfitt vegna innri meina ríkisstjórnarinnar. Þetta er algjörlega á ábyrgð stjórnarinnar að málin séu vaxin með þeim hætti sem þau nú liggja. Það er engum öðrum um að kenna. Þegar stjórnmálamenn fyrri tíðar voru að samþykkja það regluverk sem við vinnum nú með í tengslum við orkumálin er mér til efs að nokkur þeirra hafa látið sér detta í hug að nálaraugun yrðu skilgreind svo þröngt þegar fram liðu stundir að það væri varla hægt að framleiða meiri græna orku og alls ekki flytja hana milli svæða. Við sjáum núna ástandið í Eyjafirðinum, á Snæfellsnesi, vestur á fjörðum, á Norðurlandi og víðar. Þetta er farið að hafa víða veruleg áhrif á atvinnuuppbyggingu, þróun og möguleika svæðanna til að nýta tækifæri. Þetta er farið að valda raunverulegu tjóni. Það sem verra er er að þetta verður ekki leyst með því að smella fingri. Þetta eru allt mál sem taka tíma þannig að það er búið að koma málum í þann farveg að hér verður meiri háttar tjón ár eftir ár meðan undið verður ofan af þeim ákvörðunum og þeirri stöðu sem formast hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar og svo sem fyrri ríkisstjórna líka. En staðan hefur bara súrnað svo hratt í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég verð að minna hér á að þegar fréttist af því að áform um Hvammsvirkjun hefðu steytt á skeri þá steig einn stjórnarflokkanna og fulltrúi hans allt að því stríðsdans í fögnuði, fagnaði því að áform ríkisstjórnarinnar hefðu ekki gengið eftir. Það var bara staðan sem blasti við okkur. Ég held að á meðan það er staðan þá sé ekki hægt að vísa ábyrgðinni á þessari stöðu neitt annað en til Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins því það eru þeir tveir flokkar sem velja að vera í þessu samstarfi þar sem ekki er hægt að framleiða meiri græna orku og ekki er hægt að flytja hana á milli svæða með forsvaranlegum hætti. Þá verða þeir ágætu þingflokkar og þingmenn þeirra að taka það til sín. Hvað þennan inngang minn varðar þá verðum við að einsetja okkur að fara vel með skattfé, reyna að fá meira fyrir minna fyrir hönd landsmanna og nálgast öll mál þannig. Frú forseti. Ég ætla núna að segja nokkur orð um það nefndarálit sem hér liggur fyrir um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2024 frá meiri hluta fjárlaganefndar. Hér strax í byrjun er gerður fyrirvari um að það komi breyting milli 2. og 3. umræðu fjárlagafrumvarps vegna óvissu vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Í ljósi óvissunnar má gera ráð fyrir breytingum við 3. umræðu frumvarpsins. Meiri hlutinn telur koma til greina að endurmeta önnur útgjöld til lækkunar komi til þess að fara þurfi í kostnaðarsamar aðgerðir vegna jarðhræringanna.“ Eins og ég kom örstutt inn á áðan þá kemur mér mjög á óvart að það virðist í engu hafa verið formuð nein áætlun um það til hvers skuli litið ef til þess kemur að það sé ástæða til að endurmeta önnur útgjöld til lækkunar. Ástæðan fyrir því að ég segi það er að fyrir okkur þingmenn væri mjög gott til glöggvunar að sjá eitthvert mat á því hvar svigrúm er til að draga úr útgjöldum að mati ríkisstjórnar sem treystir sér ekki til meira aðhalds en 17 milljarða í fjárlögunum eins og þau voru lögð fram. Og ég bara ítreka það sem ég sagði áðan, um tillögur til að mæta þeirri stöðu sem er á Reykjanesinu vegna eldsumbrota, að Miðflokkurinn mun styðja við allar skynsamlegar tillögur í þeim efnum. En ég verð að vara við því sem við urðum vitni að hér eftir að útgjöld voru samþykkt linnulaust í Covid-faraldrinum með þeim rökum að þetta væru bara einskiptisútgjöld og svo færu menn bara aftur að gamla gólfinu og héldu áfram þaðan; einskiptisútgjöldin virtust bara mynda nýtt gólf eftir Covid-faraldurinn, nýtt gólf sem útgjaldavöxturinn stóð á og hélt síðan bara áfram. Ég vil bara nefna að hafa þarf sérstaklega í huga að aðgerðir tengdar eldsumbrotum hækki ekki gólfið sem því nemur þegar rökstuðningurinn er sá að um sé að ræða einskiptisaðgerð til að styðja við íbúa Grindavíkur og nærliggjandi svæða. Í breytingartillögum nefndarinnar á bls. 2 eru rammaður inn stóru tölurnar og þar kemur fram að heildarafkoman verði neikvæð um 46 milljarða af 910 milljörðum, tæpar 47.000 milljónir, en eins og segir hér þá rúmast sú afkoma vel innan þess ramma sem fjármálastefnan leyfir. Gott og vel. En í þeirri verðbólgu sem við höfum staðið frammi fyrir núna um allnokkurt skeið þá finnst mér það ekki sérstaklega góð útskýring eða afsökun að segja þetta, að þetta rammist innan þeirra reglna sem fjármálastefnan leyfir. Ríkisstjórnin þarf að senda mjög skýr skilaboð um aðhald til að slá á verðbólguvæntingarnar, sem er auðvitað ástæða þess að Seðlabankinn heldur stýrivöxtum jafn háum og raunin er. Mig langar síðan að halda áfram hér í nefndaráliti meiri hlutans á bls. 3 undir yfirskriftinni: Breytingar á útgjaldarömmum milli ára. Hér segir, með leyfi forseta: „Á heildina litið hækka rammasett gjöld um 37,2 ma.kr. að raungildi á milli ára.“ Ég er ekki búinn að bera þessar tölur saman en ég myndi halda að í heildina væri þetta kannski - ég sé að hv. formaður fjárlaganefndar var að biðja um andsvar þannig að ég vona að sú tala komi fram hér á eftir, en ég ætla að leyfa mér að giska á að talan sé nærri 140 milljarðar að nafnvirði, breyting á milli ára. Þetta þýðir að meiri hluti fjárlaganefndar metur það sem svo í þessari framsetningu sinni að allt skuli verðbætt upp á punkt, öll útgjöld ríkissjóðs skuli verðbætt upp á punkt og svo bætum við við 37 milljörðum. Seðlabankinn kallar þetta hlutlaust sem ég held að sé svona vinsamlegt mat eftir skeytasendingar Seðlabankans í garð ríkisstjórnarinnar undanfarna mánuði. Hér er farið yfir hvar meginaukning þessara þátta liggur fyrir en það er sjúkrahúsþjónusta, varasjóður fjárlaga, húsnæðismál hækka um 5 milljarða, heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa 4,5 og síðan kemur hér liðurinn um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmála, hækkar um 4,1 milljarð milli ára sem er nálægt 20% hækkun og skýrist alfarið, með leyfi forseta, „af mikilli hækkun framlaga vegna útlendingamála“. Það er auðvitað við því að búast að staðan, þegar um 5.000 manns koma hingað á hverju ári að leita hælis, kosti. Það að við séum að horfa á 20% hækkun upp á 4,1 milljarð í breytingum nefndarinnar og í fjárlögum, 4,1 milljarðs vöxtur á milli ára er býsna drjúgt og undirstrikar mikilvægi þess að við náum stjórn á landamærunum aftur. Hér er síðan tilgreint að raunlækkun milli ára komi fram í nokkrum tilfellum, með leyfi forseta: „Í nokkrum tilfellum skýrist það af lækkun stofnkostnaðar þegar stórum verkefnum lýkur. Dæmi um það er t.d. hjá Alþingi og vegna byggingar hjúkrunarheimila. Langmesta lækkunin kemur fram í málefnum aldraða þar sem við endurmat fyrir 2. umræðu frumvarpsins kom fram að áætlaðar tekjur ellilífeyrisþega eru hærri en áður var áætlað og kemur þar hvort tveggja til að fjármagnstekjur hafa aukist auk þess sem yngstu ellilífeyrisþegarnir eru með mun hærri lífeyristekjur heldur en þeir sem eldri eru.“ Í þessu samhengi vil ég nefna tvennt. Það verður að reyna að ramma það inn fyrir þingheim með hvaða hætti hefur gengið að vinna áfram áætlanir sem sneru að uppbyggingu hjúkrunarheimila því að hér kemur fram í undir þessari sömu grein að uppsafnað fjármagn sé að fjárhæð 10,5 milljarðar og er þar vísað til hjúkrunarrýma. Ég er hræddur um að við séum á miklu verri stað hvað þá uppbyggingu varðar heldur en kannski þingmenn hafa átt auðvelt með að glöggva sig á og við verðum að kalla eftir því að það verði leitt út þannig að við eigum einhvern möguleika á skilja þetta. Hvernig hefur gengið með þau áform sem römmuð voru inn á síðasta kjörtímabili? Hvað hefur ekki áorkast og hvers vegna ekki? Hvað er fram undan? Auðvitað myndi átak í þessum málum núna ekki hafa nein önnur áhrif en að auka þrýsting á verðbólgu til skamms tíma en við verðum engu að síður að komast áfram í þessum efnum. Sömuleiðis í þessu samhengi vil ég nefna varðandi það sem segir hér um að langmest lækkun komi fram í málefnum aldraðra í tengslum við endurmat á tekjugrunni þeirra að ég held að við ættum að einsetja okkur, bæði hvað málefni aldraðra varða og málefni öryrkja, að auðvelda þessum hópum að vera áfram virkir á vinnumarkaði. Ég ætla að leyfa mér að segja að það er algjörlega óþolandi með hvaða hætti kostnaður af slíkum aðgerðum er metinn á grundvelli laga um opinber fjármál. Þar er bara horft á þann sparnað sem ekki verður hjá ríkinu ef menn auka tekjur sínar og eru ekki skertir á móti. Við verðum að skoða þetta heildstætt. Það er ekki bara að þarna komi tekjur á móti í öðru formi en áður var til hins opinbera, það er líka virkni, líkamleg heilsa, andleg heilsa og svo margt annað sem verður að setja inn í þessa heildarmynd. Það er meiri háttar galli á lögum um opinber fjármál að þetta sé staðan og þetta verðum við að laga og við verðum einsetja okkur það og ganga til þess verks. Næst ætla ég aðeins að nefna atriði er snúa að efnahagsforsendum sem eru nefndar í nefndaráliti meiri hlutans. Þar segir, með leyfi forseta: „Útlit er fyrir að verðbólgan í ár hafi verið að meðaltali um 8,7%. Í forsendum frumvarpsins er gert ráð fyrir að verðbólga fari niður í 4,9% og að hagvöxtur verði um 2,6%.“ Þessi 8,7% verðbólgutala sem hér er nefnd fyrir árið sem er að líða er auðvitað grundvöllur þess mats sem hér er sett fram um að á heildina litið hækki rammasett útgjöld um 37,2 milljarða. Þar fyrir utan er öll vísitölubæting ársins. Hið opinbera, ríkissjóður, verður að gæta hófs í þessum efnum. Í rauninni er ekki nema sanngjörn krafa að það gangi enginn harðar fram gegn sjálfum sér í aðhaldi heldur en ríkissjóður þegar verðbólgan geisar eins og nú er. Ef spár eru uppi um að verðbólga fari niður í 4,9%, væntanlega vegið á ársgrundvelli, þá gott og vel, ég vona að það verði raunin. En því miður verð ég líka að segja að ég trúi því þegar ég sé það. Í augnablikinu minnir mig að hún sé rétt um 8% og ef menn ætla að ná ársverðbólgu niður fyrir 5% þá má ganga ansi ákveðið til verks. Ég trúi því ekki að nefndarálitið sé sett fram með svo villandi hætti að annars vegar sé horft til meðalverðbólgu ársins sem er að líða upp á 8,7% og hins vegar sé verið að horfa til þess að tilgreina verðbólgu á punktstöðu undir lok árs. Það væri fráleit framsetning en það væri ágætt ef það kæmi fram í umræðunni ef það er raunin, það er a.m.k. ekki með augljósum hætti hægt að lesa það út úr þeim texta sem hér er. En ef menn ætla að ná meðalverðbólgu næsta árs niður í 4,9% þá má slá mjög hressilega í aðhaldsklárinn. Mig langar næst að segja nokkur orð um áherslumál og ábendingar meiri hluta nefndarinnar. Hér segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur brýnt að auka aga í opinberum rekstri og draga úr sveiflumögnun.“ Er þetta eitthvert grín? Af hverju gera hv. þingmenn stjórnarflokkanna það þá ekki bara? Það þarf ekkert að skrifa það í nefndarálit. Gerið það bara, þið stjórnið ríkisfjármálunum sem hafa verið stjórnlaus um allnokkra hríð. Þið getið ekki látið eins og þið séuð bara einhverjir álitsgjafar úti í bæ. Með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur brýnt að auka aga í opinberum rekstri.“ Gerið þið það. Ekki það sem blasir við okkur og alls ekki það sem blasti við okkur fyrir ári síðan. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Setja þarf skýr markmið um útgjaldavöxt að raungildi sem væri þá ígildi fjármálareglu fyrst um sinn meðan innleidd verði útgjaldaregla í lög um opinber fjármál.“ Aftur segi ég bara: Kæru stjórnarflokkar, gerið þetta bara. Þetta hljómar mjög vel. Þið þurfið engar ríkisfjármálareglur eða breytingu á lögum um opinber fjármál til að gera þetta. Þið getið bara gert þetta. Síðan segir áfram undir millifyrirsögninni „Endurmat útgjalda“, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur verið vaxandi áhersla á að ná fram skilvirkni og auka framleiðni innan ríkiskerfisins.“ Er einhver hér í þessum sal núna sem er til í að koma hingað upp og halda því með ákveðnum hætti fram að við okkur blasi árangur undanfarinna ára af því að ná fram skilvirkni og auka framleiðni innan ríkiskerfisins? Værum við að horfa á þennan stjórnlausa vöxt ríkisútgjalda ef það væri raunin? Spyrjum okkur að því. Ég held ekki og það auðvitað blasir við að svo er ekki. Við verðum að temja okkur að tala um hlutina eins og þeir eru. Í þessu samhengi er komið inn á sjónarmið er snúa að kjarasamningum á næsta ári. Í fyrra voru öll krónutölugjöld hækkuð um 7,8%, ef ég man rétt yfir línuna, tæp 8%. Það var auðvitað bara grundvöllur að því að öll sveitarfélög fylgdu á eftir, fyrirtækin í framhaldinu og ekkert var við neitt ráðið. Núna liggur fyrir í fjárlagafrumvarpinu að hækka krónutölugjöldin um 3,5%. Ég hefði talið farsælast að setja þá tölu í 0% til að sýna að ríkisstjórnin ætlaði raunverulega að veita sjálfri sér aðhald. Þetta hefur verið gert áður. Þetta var gert í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar og það voru bara mjög góð skilaboð og skýr sem það sendi kerfinu öllu og hallalaus fjárlög á sama tíma. Það að verðbæta öll ríkisútgjöld síðasta árs og bæta síðan við 37 milljörðum eru ekki skilaboð um agaða fjármálastjórn og aðhald í ríkisrekstri. Ég bara ítreka að það virðist vera eitthvert svona vinalegasta og kurteislegasta minnisblað Seðlabankans í langan tíma að kalla þessi fjárlög hlutlaus, sérstaklega í ljósi útgjaldavaxtar síðasta árs. En þetta eru auðvitað skilaboð sem eru ekki góð inn í þær kjaraviðræður sem fram undan eru. Næst er komið að sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Ég minni á stefnu Miðflokksins í þeim efnum. Við töldum að það væri skynsamlegt að afhenda eftirstæðan hlut til Íslendinga í jöfnum hlutum, þetta er fyrirtæki sem er á markaði þannig að verðmyndun er býsna gegnsæ. En hér er því flaggað að eignarhluturinn verði seldur og ég held að í öllu falli þá sé skynsamlegt að losa þennan eignarhlut úr höndum ríkissjóðs. En ég verð að nefna það sem segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Því ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að vel sé staðið að sölunni á næsta ári til að auka sjóðstreymi til ríkisins og minnka lánsfjárþörf meðan vaxtastigið er hátt.“ Það er auðvitað gott og gilt að draga úr lánsfjárþörf ríkisins meðan vaxtastig er hátt en það væri mikilvægara að draga úr útgjöldum og þrýstingi sem ríkissjóður setur á kerfið til að auðvelda Seðlabankanum að lækka stýrivexti og í framhaldinu lækki vextir í landinu öllu í gegnum þjónustu fjármálafyrirtækja. Frú forseti. Þetta er miklu styttri ræðutími en ég taldi mig hafa til að flytja ræðuna. Tíminn er u.þ.b. að klárast og ég er bara kominn á bls. 8 af 31 í nefndaráliti meiri hlutans þannig að ég vil biðja frú forseta að setja mig aftur á mælendaskrá og ég mun reyna að klára að koma þeim sjónarmiðum að sem ég vildi koma að við 2. umræðu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir snjalla ræðu. Þetta var mjög fín ræða að mörgu leyti. Ég ætla að taka það fram að ég og hv. þm. Bergþór Ólafsson erum nú í flokkum sem eru ekki sammála um alla hluti, eiginlega bara mjög ósammála um margt, en ég hygg þó að þessir tveir flokkar hafi af öllum flokkum hér á þingi verið mest með þau sjónarmið á lofti að við eigum að fara varlega í því að fagna auknum útgjöldum ríkissjóðs sýknt og heilagt og að skattahækkanir eigi ekki að vera fyrsta viðbragð eins og því miður virðist vera lenska. Mér fannst hv. þingmaður ramma það ágætlega sem ég hef sjálfur haldið margoft hér fram sem er að stærsti efnahagsvandi þessarar þjóðar, fyrir utan krónuna að sjálfsögðu, er samsetning þessarar ríkisstjórnar. Samsetning þessarar ríkisstjórnar er myllusteinn um háls okkar þegar kemur að efnahagsstjórninni, það dró hv. þingmaður ágætlega fram. Það eru fáir vinir skattgreiðenda í ríkisstjórnarflokkunum og það segir eiginlega allt að menn séu mjög sáttir við það að fjárlögin séu hlutlaus, þau séu hlutlaus og skemmi ekki fyrir. Þau hjálpa ekki Seðlabankanum í viðbragðinu við verðbólgu en þau eru hlutlaus og skemma ekki fyrir. Það er mikið metnaðarleysi sem er fólgið í því. En núna liggur það auðvitað fyrir að við vitum ekki alveg miðað við stöðuna hérna við 2. umræðu hvernig þetta verður því að það vantar enn þá Grindavíkuraðgerðir inn og auðvitað líka aðgerðir sem boðaðar hafa verið gagnvart bændum, þannig að staðan gæti breyst mikið. Mig langaði að spyrja hv. þingmann einmitt út frá samsetningu ríkisstjórnarinnar og þeirri staðreynd að við erum núna að fara inn í kjarasamninga þar sem skiptir alveg gríðarlega miklu máli að vel takist til til að ná niður verðbólgu og vöxtum, hvort það sama eigi ekki við í því og mörgu öðru þegar kemur að efnahagsstjórninni, hvort samsetning ríkisstjórnarinnar muni ekki, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, það er bara nákvæmlega sama og við. Ég hef verulegar áhyggjur af því að það fótfestuleysi sem einkennir viðbrögð og ákvarðanir stjórnarflokkanna og ríkisstjórnarinnar verði mögulega það flóknasta sem við mönnum muni blasa þegar kemur að því að aðilar vinnumarkaðarins setjist niður og reyni að ná samningum. Eins og ég kom inn á í ræðu minni eru það ríkisútgjöldin sem hafa verið stjórnlaus um allnokkra hríð. Það er ástandið á húsnæðismarkaðnum þar sem ríkisstjórnin og fulltrúar hennar, og sérstaklega hæstv. innviðaráðherra, mæta í hvert viðtalið á fætur öðru og virðast hafa tekið upp þá hugmynd að landsmenn geti búið í „glærusjói“ eins og borgarstjóri hefur lagt til árum saman. Þegar skilaboð stjórnvalda eru þau að hér þurfi að byggja 4.000 íbúðir á ári næstu fimm árin og niðurstaðan er 2.500 þá er það atriði sem mun spila með mjög neikvæðum hætti inn í kjarasamningana sem fram undan eru því að eins og með allt annað, með verðbólguna, með ástandið á húsnæðismarkaði, með öll þessi vandamál sem við okkur blasa, þá verður staðan alltaf hlutfallslega erfiðust og versnar mest fyrir þá sem minnst hafa milli handanna og eru í erfiðastri stöðu fyrir. Þetta er staðan sem ríkisstjórnin færir aðilum vinnumarkaðarins til að vinda ofan af og vinna út úr. Þannig að ég held að samsetningin og það hversu erfitt þeim hefur reynst að taka ákvarðanir í málum sem blasir við öllum að verður að taka ákvörðun um eða höggva á hnúta í eftir atvikum - við þekkjum ekki mörg slík dæmi á þessum sex ára líftíma ríkisstjórnarinnar og ég hef miklar áhyggjur af því að við sjáum ekki slíkt dæmi á næstunni og alls ekki á þeim tíma sem nú er fram undan þar til kjarasamningar eru lausir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég hjó eftir því í niðurlagi ræðunnar, ég náði reyndar ekki að hlusta nema með öðru eyranu þar, að það var verið að fara í kaflann í nefndaráliti meiri hlutans um bankasöluna þar sem stendur: „Því ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að vel sé staðið að sölunni á næsta ári til þess að auka sjóðstreymi til ríkisins og minnka lánsfjárþörf meðan vaxtastig er hátt.“ Þetta segir manni svolítið það að fyrsta viðbragðið er lántaka eða mögulega skattahækkanir. Nú höfum við einu sinni horft upp á það á síðustu vikum að skattar eru hækkaðir í óþarfa, þegar menn voru með viðbragðið vegna þess sem vofði yfir okkur við Svartsengi. Það var fullkomlega óþarft að hækka skatta þá og þá var það einmitt rökstutt með því að þetta væri svo lág fjárhæð. Þetta er auðvitað nákvæmlega sama mantra og gerist hjá sveitarfélögum, gerist örugglega hjá fyrirtækjum og öðrum, að menn eru að rökstyðja einhverjar hækkanir með því að þetta sé svo lítill partur af heildinni en þegar þetta safnast saman þá verður þetta auðvitað mjög mikið. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um þessa fyrirhuguðu skattahækkun á fyrirtæki sem fer yfir línuna á næsta ári þegar við erum í því vaxtastigi sem við erum núna, af því að fyrirtækin í dag eru að glíma við það líka og 

Frú forseti. Ég held að það geti hvergi endað annars staðar heldur en í verðlagi, sem sagt þessar breyttu skattareglur gagnvart fyrirtækjunum. Og það eru fleiri slíkar núna í pípunum sem fæstir eru kannski farnir að veita athygli. Núna eru í samráðsgátt áform matvælaráðherra um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða og þar er t.d. flaggað mikilli prinsippbreytingu sem gengur út á að banna útgerðarfélögum að nota veiðigjaldið sem kostnaðarlið við skattalegt uppgjör. Ég bíð bara spenntur að sjá hvernig hæstv. fjármálaráðherra, varaformaður Sjálfstæðisflokksins, ætlar að leggja þá breytingu til hér í þinginu. Ég held að það verði áhugavert að sjá. En þessi breyting mun hafa öll þau áhrif sem hv. þingmaður lýsti og ég held að hún gæti líka haft þau áhrif að menn og fyrirtæki greiði sér út minni arð en annars hefði orðið 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja varðandi grunnorsakir verðbólgunnar sem er að meðaltali 8,7% í ár og í dag er hún 7,9%, eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans. Það kemur líka fram í nefndaráliti meiri hlutans, í kaflanum Fólksfjölgun og efnahagsforsendur, að fólksfjölgunin hafi mikil áhrif. Það hefur komið fram í fjárlaganefnd að okkur fjölgar um 1.000 manns á ári … 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þegar talið berst að grunnorsökum verðbólgunnar þá held ég að það verði að telja nokkra hluti til. Það eru ríkisútgjöldin og það sem er ekki hægt að kalla neitt annað en stjórnlausan vöxt þeirra undanfarin ár. Það er peningaprentunin sem átti sér stað hérna í gegnum Covid-tímabilið sem myndaði þennan falska kaupmáttarauka sem við erum nú að bíta úr nálinni með þeirri verðbólgu sem hér hefur verið ansi þrálát. Stríðið í Úkraínu var nefnt. Staðreyndin er sú að flestar hrávöruvísitölur eru komnar niður fyrir það gildi sem þær voru í þegar stríðið braust þar út á sínum tíma þannig að þeir aðilar sem hækkuðu verð á grundvelli þeirra verðbreytinga á hrávörumörkuðum verða auðvitað að líta í eigin barm og leggja sitt af mörkum hvað það varðar að aðlaga verðskrár frá því sem nú er að raunverulegri kostnaðarverðsþróun á mörkuðunum úti. Hv. þingmaðurinn spyr um ferðaþjónustuna. Ég held að það hafi alltaf blasað við að ferðaþjónustan myndi taka hratt við sér þegar heimsfaraldurinn væri um garð genginn. Í því samhengi að ferðaþjónustan sé hér í lægra virðisaukaskattsþrepi heldur en því hærra þá þarf það líka að skoðast í samhengi. Ferðaþjónustan er útflutningsatvinnugrein þó að hún sé rekin hér á Íslandi að fullu, fyrir utan auðvitað hluta starfsemi flugfélaganna, og við verðum að skoða það í samhengi hvernig sá markaður spilar saman við samkeppnismarkaði erlendis. Ég tel óráðlegt og er almennt þeirrar skoðunar að það eigi að ganga hægt um gleðinnar dyr þegar kemur að skattahækkunum og hækkunum á 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. En ég bara vitna hérna í meirihlutaálitið, með leyfi forseta: „Þegar íbúum fjölgar þetta mikið má gera ráð fyrir því að það hafi veruleg áhrif á eftirspurn eftir t.d. húsnæði, vörum og þjónustu. Með slíkri fólksfjölgun má einnig gera ráð fyrir verulegri aukningu á eftirspurn eftir opinberri þjónustu sem hefur áhrif á ríkisútgjöldin.“ Ég var ekki að tala um að ferðaþjónustan sem slík væri aðalorsakavaldurinn heldur um afleiðinguna, fólksfjölgunina. Það er spurningin raunverulega. Ef okkur fjölgar um 1.000 manns á mánuði næstu 12 mánuði eru þetta 120.000 manns á næstu tíu árum. Við erum að breyta Íslandi sem sagt, við erum þegar komin upp í 400.000 manns. En spurningin er: Hvernig eigum við að takast á við verðbólguna? Ég er sammála hv. þingmanni um að hlutleysi ríkisútgjalda gagnvart verðbólgu er hlægilegt. Eigum við bara að halda áfram að hækka stýrivexti út í það óendanlega? Eiga þá heimilin í landinu að greiða niður verðbólguna? Á að frysta húsnæðismarkaðinn algerlega? Eiga íbúar í þessu landi algerlega að bera þá byrði 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hver á að berjast gegn verðbólgunni? Fremst í þeirri röð eru auðvitað ríkisstjórn hvers tíma.

Hún er hlutlaus.

En hún er hlutlaus, og það er svona vingjarnlegt mat að kalla frumvarpið eins og það liggur fyrir hlutlaust. En við verðum líka að hafa í huga varðandi fjölgun einstaklinga hér á landi sem koma hingað til að vinna, styðja við þá geira sem eru í mestum vexti; ferðaþjónustuna, byggingargeirann þangað til hann var snöggkældur, að þetta eru einstaklingar sem eru að koma hingað að langmestu leyti til að vinna, skapa verðmæti, borga sína skatta, eru gegnumgangandi til að gera hóflegir hvað þjónustuþörf varðar gagnvart sveitarfélögum. Ég held því að fremst í röðinni sé að, afsakið slettuna, „segmentera“, hólfa þetta niður, þessa hópa sem hingað koma. Varðandi þá sem hingað koma til að sinna störfum 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu þótt ég átti mig á því að hún er mjög skammt á veg komin og ég hlakka til að hlusta á yfirferð hv. þingmanns yfir síður 8–31.

Eitthvað svoleiðis.

Eitthvað svoleiðis. Við sáum það kannski ekki fyrir okkur þegar við vorum að samþykkja þetta álit um fjárlagafrumvarpið að það yrði til að sameina Miðflokkinn og Viðreisn en það er nú orðin raunin og það er ágætt að mörgu leyti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem hann ræddi hér varðandi eldsumbrot á Reykjanesi, og við áttum þetta samtal aðeins í andsvörum áðan. En það er þessi setning sem er skrifuð inn í frumvarpið um að mögulega verði litið til þess að fresta öðrum framkvæmdum ef séð verður fram á verulega kostnaðaraukningu fyrir ríkissjóð. Hv. þingmaður hefur talað hér um mikilvægi aðhalds og þess að fara ekki fram úr sér í ríkisútgjöldunum og ég tek alveg undir þau sjónarmið. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist við vera á villigötum með þessa setningu þarna, að því gefnu að þarna verði atburður af þeirri stærðargráðu að íslenskt efnahagslíf mun bera verulegan kostnað af því, að menn skoði þann möguleika á móti að fresta einhverjum framkvæmdum til að koma til móts við þann kostnað sem getur hlotist af slíkri framkvæmd einmitt til þess að reyna að verja hér kerfið okkar, til þess að reyna að takmarka þau útgjöld 

Frú forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar andsvarið. Svarið er nei, ég tel meiri hluta fjárlaganefndar alls ekki að vera á villigötum í þessum efnum. Ef formaður fjárlaganefndar skildi það þannig þá hef ég ekki talað nógu skýrt. Ég var einmitt að kalla eftir því að fá upplýsingar um það hvað fjárlaganefndin sæi fyrir sér í þessum efnum vegna þess að það eru ekki margir dagar til þess tíma að við ætlum okkur hér að samþykkja þau fjárlög sem liggja fyrir, eða alla vega meiri hlutinn. Ég held að við ættum að vera með áform um það að lækka útgjöld ríkissjóðs miklu meira en um þá 17 milljarða sem tilgreindir voru sem aðhald í tengslum við framlagningu fjárlagafrumvarpsins til að byrja með þannig að ég bara hvet hv. formann fjárlaganefndar til dáða á milli 2. og 3. umræðu hvað þetta varðar, og sé að hv. varaformaður fjárlaganefndar er hér í salnum sömuleiðis. Það eru ekki margir dagar til stefnu en ég er alveg viss um það að stór hluti þingmanna væri áhugasamur um að sjá hvar þær matarholur sé helst að finna að mati meiri hluta fjárlaganefndar til aukins aðhalds, annaðhvort í rekstri eða frestuðum framkvæmdum. Í þessu samhengi hvet ég formanninn til dáða en það var alls ekki meiningin að draga úr, bara síður en svo. Ég hélt ég hefði talað mjög skýrt í ræðu minni hér áðan um mikilvægi þess að auka aðhaldið en ekki draga úr því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að hv. þingmaður megi nú ekki búast við því að það komi hingað einhver listi milli 2. og 3. umræðu yfir verkefni sem við teljum að geti beðið. Hugsunin með þessu er miklu frekar að vekja athygli á þessu. Ef til þess kemur, af hvaða stærðargráðu sem það verður, þá held ég að við þurfum bara að fara inn í það mál með opnum huga gagnvart þeim fjárfestingarverkefnum sem ríkissjóður er í á árinu 2024. Það er í raun og veru það sem við erum að segja. Við ætlum ekki að fara að tilgreina hér einhver verkefni heldur erum við bara að tala um þetta svona úr 30.000 fetunum ef það er hægt að orða það þannig Mig langar í restina, ég sé að tíminn er að renna út, að spyrja hvort hv. þingmaður hafi kynnt sér tillögu okkar varðandi útlendingamálin þar sem við erum að færa frá félagsmálaráðuneyti og yfir á dómsmálaráðuneyti, 

Frú forseti. Ég vil þakka andsvarið. Ég styð allar þær aðgerðir sem líklegar eru til að hjálpa okkur við að ná stjórn á útlendingamálunum, landamærunum, kostnaðinum við þjónustu á meðan beðið er úrlausnar mála og þar fram eftir götunum. Ég hef gagnrýnt mjög harkalega þá nálgun ríkisstjórnarinnar að grauta saman vinnumarkaðsmálum og verndarkerfismálum. Eitt dæmi í þessum efnum er sameining Fjölmenningarseturs og Vinnumálastofnunar. Mér þótti það afleit ákvörðun - afleit ákvörðun. Við erum með verndarkerfið. Það hefur sínu hlutverki að gegna og það má færa rök fyrir því að það sé orðið ansi krambúlerað. Síðan hinum megin höfum við vinnumarkaðsúrræðin sem gegna sínu hlutverki og tryggja m.a. að þær vinnandi hendur 

Frú forseti. Við ræðum hér fjárlög í 2. umræðu. Mikil vinna hefur átt sér stað í nefndinni og vil ég þakka nefndarmönnum gott samstarf í haust. Ég fagna því jafnframt að nefndin geri breytingartillögur sem stuðla að auknu aðhaldi í ríkisfjármálum sem er sá tónn sem ég vona að komi frá nefndinni á næstu misserum eftir annan tón undanfarin ár. Milli umræðna hefur orðið breyting á nokkrum forsendum eftir að ný þjóðhagsspá Hagstofunnar var birt um miðjan nóvember. Það er m.a. gert ráð fyrir 2,1% hagvexti á næsta ári í stað 2,6% áður og skýrist fyrst og fremst af hærri hagvexti árið 2022 en áður var talið, sem lækkar hlutfallslega breytingu milli 2023 og 2024. Þá er gert ráð fyrir að verðbólga verði örlítið hærri og atvinnuleysi sömuleiðis örlítið meira. Verðbólga hefur ekki lækkað jafn hratt og vonast var til þegar lækkunarferli hófst. Þó er vert að nefna að mikil óvissa er um þróun efnahagsmála og eru slegnar víða varnaglar í þjóðhagsspánni; jarðhræringar á Reykjanesskaga, niðurstöður kjarasamninga, alþjóðlegar efnahagshorfur, stríðsátök og verðbólguþróun innan lands sem erlendis getur haft áhrif á niðurstöðuna. Við sem eldri erum höfum þó séð talsvert verri tíma þegar kemur að verðbólgu og lífskjörum og hef ég fulla trú á því að okkur takist að tækla núverandi ástand. Verðbólguvæntingar eru enn háar og er mikilvægt að allir aðilar sem geta lagt lóð á vogarskálarnar sýni lit til þess að ná þeim niður. Ég tel að fjárlaganefnd sé að leggja sitt af mörkum en margir höfðu spáð sambærilegri hækkun í meðförum nefndarinnar og hefur sést undanfarin ár. Ég vil byrja á smáumfjöllun um gleðifréttir sem hægt er að byggja ofan á. Lánshæfismat Íslands var nýlega hækkað úr A í A+ með stöðugum horfum hjá alþjóðlega matsfyrirtækinu S&P Global Ratings og stöðugar horfur endurspegla það mat S&P að íslenska hagkerfið muni vaxa áfram á næstu tveimur árum á sama tíma og halli á rekstri hins opinbera og viðskiptajöfnuður verður hóflegur. Hér er þó bara um áfangasigur að ræða. Mikilvægt er að viðhalda lánshæfiseinkunninni og bæta enn frekar. Samkvæmt S&P gæti lánshæfiseinkunn Íslands verið hækkuð ef opinber fjármál styrkjast umtalsvert umfram það sem fyrirtækið væntir nú, t.d. ef hagvöxtur verður meiri eða stjórnvöld grípa til frekari ráðstafana. Jafnframt gæti einkunnin lækkað ef staða ríkisfjármála eða ytri staða hagkerfisins versnar umtalsvert í samanburði við spár. Það er undir okkur komið að ákveða hvert við viljum fara í ríkisfjármálunum þótt óvæntir atburðir geti alltaf sett strik í reikninginn eins og við höfum fengið að kynnast á undanförnum árum. Síðustu ár hafa verið mjög sérstök og hvert áfallið á fætur öðru dunið á þjóðarbúinu. Í mars 2019 féll WOW air sem var högg fyrir ferðaþjónustuna. Ári síðar hófst heimsfaraldur með tilheyrandi skelli fyrir þjóðarbúið og rotaði margar atvinnugreinar, m.a. ferðaþjónustuna. Í febrúar 2022 hófst svo stríðið í Úkraínu með tilheyrandi röskun á aðfangakeðjum og áhrifum á verðlag ef horft er á fjárhagsleg áhrif stríðsins. Nú síðast hófust jarðhræringar á Reykjanesskaga með alvarlegri birtingarmynd en við höfum séð áður. Þetta eru gríðarlega stórir atburðir sem myndu vera högg fyrir hvaða land sem er, líkt og hefur raungerst með alþjóðlegu áföllin. Þá er rétt að spyrja sig: Hver er staðan á skuldum ríkissjóðs og skuldum heimila af fasteignum sínum? Í fjármálaáætluninni 2022–2025 gerum við ráð fyrir að skuldahlutfall ríkissjóðs yrði um 50% árið 2024. Í fjárlagafrumvarpi ársins 2024 gerum við ráð fyrir því að í lok árs verði skuldastaðan tæp 32%. Veðhlutfall heimila á fasteignamarkaði hefur aldrei mælst lægra en nú en fyrir allan markaðinn mældist veðhlutfallið tæplega 27% af fasteignamati árið 2022. Virði flestra eigna er þó hærra en fasteignamat, sérstaklega í stærri þéttbýlum, og má áætla að raunveðhlutfall sé lægra. Sama staða er uppi ef bara er skoðaður hópurinn 25–29 ára. Þar er hlutfall fasteignalána af fasteignamati 62% og hefur aldrei verið lægra. Það er þó annar hópur sem ég tel þörf á að hafa meiri áhyggjur af en fasteignaeigendum. Það er sá hópur sem ekki hefur komist inn á fasteignamarkað og kem ég aðeins inn á þann hóp í tengslum við húsnæðisstuðning. Það hefur borið mikið á þeirri umræðu í þingsal og fjölmiðlum að hér sé verið að veikja vaxtabótakerfið, veikja velferðina. Þar er algerlega litið fram hjá því að á undanförnum árum höfum við verið að breyta húsnæðisstuðningi í landinu. Lög um húsnæðisbætur voru sett til að leysa af hólmi húsaleigubætur. Við höfum leyft skattfrjálsa úttekt séreignarsparnaðar til að hægt sé að safna fyrir útborgun og greiða hraðar niður lán. Við höfum veitt marga milljarða í stofnframlög í almenna íbúðakerfinu. Við höfum jafnframt komið á hlutdeildarlánum til að auðvelda fyrstu kaupendum útborgun. Þessar miklu breytingar þýða að sjálfsögðu að önnur kerfi minnka eitthvað þó að það sé ekki mikið. Vaxtabótakerfið er bæði eigna- og tekjutengt. Eiginfjárhlutfall íslenskra heimila hefur hækkað hratt undanfarin misseri. Eignaverð hefur hækkað talsvert hraðar en verðlag og þar með hlutur hvers og eins í húsi sínu, hvort sem lánin eru verðtryggð eða óverðtryggð. Þá hefur kaupmáttaraukning undanfarin ár verið mjög mikil. Það eru gleðifréttir að okkur takist að auka kaupmátt en auknum kaupmætti og hærri eiginfjárstöðu fylgir líka að þörf fyrir stuðning minnkar. Þó ætla ég alls ekki að gera lítið úr því að róðurinn hefur þyngst undanfarin ár. Háir vextir, þrálát verðbólga og efnahagsástandið hefur áhrif en það er mikilvægt að horfa á langtímaþróun og hugsa til þess að til staðar eru úrræði í gegnum tímabundna erfiðleika. Kaup á fasteign eru langtímafjárfesting sem flestir borga niður á 25–40 árum. Þá er mikilvægt að horfa til langs tíma. Það er ekki að gerast nú eins og í kreppunni að fólk sé að missa húsin sín. Þá var húsnæðisverð að lækka á meðan atvinnuleysi var mikið og kaupmáttur rýrnaði. Nú hefur kaupmáttur aukist yfir nokkurra ára tímabil, ólíkt því sem má sjá annars staðar, og húsnæðisverð hækkað. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur að vísu dalað undanfarna mánuði en til nokkurra ára er aukningin mikil og sérstaklega í alþjóðlegum samanburði þar sem kaupmáttarrýrnun hefur í flestum tilfellum verið ríkjandi frá upphafi faraldurs. Seðlabankinn spáir því að kaupmáttur ráðstöfunartekna hérlendis vaxi um 1,4% í ár og 1,7% á næsta ári. Þá spáir Seðlabankinn því líka að húsnæðisverð muni gefa eftir á næstu misserum og gæti því þurft að fylgjast með þeim sem hafa nýlega keypt en bankinn hefur jafnframt með stýritækjum sínum komið í veg fyrir að hægt sé að skuldsetja sig jafn mikið og raun bar vitni fyrir 15–20 árum síðan. Þótt húsnæðisstuðningurinn hafi breyst þýðir það ekki endilega að breytingarnar skili sér í betri árangri. Mér finnst rétt að við metum árangurinn, spyrjum okkur hvort breytt kerfi húsnæðisstuðnings hafi verið til hins betra. Sem dæmi má nefna almenna íbúðakerfið þar sem svokölluð óhagnaðardrifin leigufélög eiga sviðið. Í nýlegri rannsókn Vörðu kemur í ljós að 89,1% félagsfólks ASÍ og BSRB sem býr í leiguhúsnæði hjá óhagnaðardrifnum leigusamtökum telur húsnæðiskostnað vera byrði samanborið við 89,4% á almennum leigumarkaði. Engin marktækur munur er hér á. Því er rétt að staldra við og huga að því hvort fjármunum skattgreiðenda sé vel varið í starfsemi slíkra leigufélaga sem flest setja ákveðin skilyrði um hverjir geta leigt af þeim íbúð, m.a. byggt á stéttarfélagsaðild. Sérstaklega þarf að kanna afkomu félaganna þar sem mikill hagnaður hefur verið undanfarin ár hjá sumum af þessum óhagnaðardrifnum félögum að teknu tilliti til matsbreytinga. Þá er mikilvægt að hafa í huga að því að óhagnaðardrifið er ekki það sama og kostnaðurlágmarkandi. Ég vil þó taka það fram hér að ég á ekki við leigufélög sem leigja út tímabundið eins og leigufélög námsmanna. Slík kerfi hafa sannað gildi sitt. Það eru leigufélög sem leigja ótímabundið, byggt á aðstæðum hvers og eins, sem ég tel rétt að kanna betur. Ríkið hefur lagt inn milljarða, eigið fé er að myndast hjá þeim félögum og ég velti fyrir mér hver eigi þetta eigið fé. Greiða á ríkinu stofnframlagið til baka að lokum en við eigum eftir að sjá það raungerast. Ég held að rétt sé að kortleggja hvaða stuðningskerfi skila bestum árangri hjá mismunandi hópum og þá ráðstafa þeim fjármunum sem fara í húsnæðisstuðning í framtíðinni á skilvirkan hátt. Ég nefndi áðan þann hóp sem ekki hefur komist inn á húsnæðismarkað og það er sá hópur sem ég tel að þurfi mest á stuðningi að halda. Í nýlegri greiningu Viðskiptaráðs kemur fram að húsnæðisstuðningur ríkisins hefur verið 902 milljarðar undanfarin 20 ár. Við þurfum að endurhugsa húsnæðisstuðninginn þannig að hann nýtist betur þeim hópum sem virkilega þurfa á stuðningi að halda því sá hópur er líklega alltaf til þótt samsetning hans verði breytileg í framtíðinni. Að sama skapi þurfum við að einfalda regluverk, gera leyfisveitingaferli skilvirkara, auka framleiðni í byggingariðnaði og ná tökum á stóra vandamálinu sem er framboðsskortur. En framboðsskortinn ætla ég ekki að ræða fyrr en ég hef rætt um tvo stóra áhrifaþætti á húsnæðismarkaði, fólksfjölgun og ferðaþjónustu. Árið 2008 var íbúafjöldi Íslands rúmlega 315.000. Sama ár spáði Hagstofa Íslands því að mannfjöldi á Íslandi árið 2050 yrði tæplega 409.000 manns. Ef fram fer sem horfir förum við fram úr þessari spá á næsta ári, 16 árum eftir að hún var gerð og 26 árum áður en hún átti að raungerast, slík hefur fólksfjölgunin verið frá hruni og sérstaklega á undanförnum sjö árum. Í fyrra fjölgaði okkur um 11.510 manns, eða um tæplega 3,1%. Samkvæmt nýjustu tölum Hagstofunnar erum við tæplega 397.000 manns á landinu. Að öllum líkindum verðum við orðin 400.000 öðru hvorum megin við áramót. Þessi mikla fólksfjölgun hefur keyrt upp einkaneyslu sem við höfum þó séð lækka í nýjum tölum. Álagið hefur einnig verið töluvert á innviði, sérstaklega á húsnæðismarkaði í bland við fjölgun ferðamanna á ný. Hagvöxtur hefur að miklu leyti verið drifinn áfram af fólksfjölgun og er það áhyggjuefni hve lágur hagvöxtur á mann hefur verið. Mikilvægt er að við hugum að framleiðniaukningu sem má stuðla að með einföldun regluverks og áframhaldandi háu atvinnustigi. Við þurfum að skoða m.a. ábatakerfi fyrir opinbera aðila til að hagræða í sínum rekstri, t.d. með bættum innkaupum, líkt og nefnt var í nefndaráliti með fjármálaáætlun fyrir 2024–2028. Aukin skilvirkni í opinberum innkaupum getur sparað ríkissjóði milljarð á ári hverju, en til þess vantar hvata fyrir stofnanir og sveitarfélög til að svara ákalli okkar stjórnmálamanna. Það þarf að huga að menntastefnunni og svara kalli atvinnulífsins varðandi hvers konar menntun við þurfum á að halda hér svo að við missum ekki verðmæt sérfræðistörf út fyrir landsteinana. Það er verkefni stjórnvalda á næstu misserum að ráðast í þessu verkefni og stuðla þannig að hraðari framleiðnivexti en við höfum séð á undanförnum áratug. Þá aðeins um ferðaþjónustuna. Síðan ég tók sæti á þingi hef ég gert ferðaþjónustuna oft að umtalsefni. Það kemur væntanlega engum á óvart að ég mun tala hér um varaflugvallagjald en það rúmast ekki innan fyrstu ræðu og mun ég því koma sérstaklega inn á það í ræðu síðar í þessari umræðu. Ferðaþjónustan hefur á undanförnum áratugum þróast úr því að vera sumarstarfsemi í það að vera heilsársstarfsemi. Ferðaþjónustan er ein mikilvægasta atvinnugrein landsins og hefur jafnframt glætt landsbyggðina nýju lífi. Ferðaþjónustan er í raun sala á nýtingu takmarkaðra náttúruauðlinda landsins. Flestir ferðamenn koma hingað til að skoða þær náttúruperlur sem landið býður upp á. Á sama tíma hefur álagið aukist á mikilvæga innviði, til að mynda vegakerfið og heilbrigðiskerfið. Í ræðu minni í 1. umræðu fjárlagafrumvarps í haust benti ég á að starfshópur um samkeppnishæfni og verðmætasköpun hefði verið skipaður af hæstv. ferðamálaráðherra. Ég nefndi sérstaklega að aðgangsstýring væri nauðsynleg því skilvirk aðgangsstýring kemur í veg fyrir ofnýtingu auðlinda. Þetta þekkjum við vel í sjávarútvegi. Nú hefur þessi starfshópur skilaði af sér tillögum og ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér líst ágætlega á tillögurnar sem kynntar eru í samráðsgátt sem fyrstu drög að aðgerðum. Í aðgerðaáætlun ferðamálastefnu til ársins 2030 leggur starfshópurinn m.a. til álagsstýringu á ferðamannastöðum, leiðir til að auka framleiðni í greininni, endurskoðun á regluverki og skilvirkara eftirlit. Þá er vikið að gjaldtöku þar sem lagt er til innviðagjald á skemmtiferðaskip og afnám gistináttaskatts. Gjald á skemmtiferðaskip er að einhverju leyti í samræmi við nefndarálit fjárlaganefndar um fjármálaáætlun 2024–2028 en útfærslan sem birst hefur frá stjórnvöldum gengur að mínu mati ekki nægilega langt til að jafna samkeppnisstöðuna. Skemmtiferðaskip koma með góðar tekjur inn í hafnir en þó ekki nálægt því sem skilið er eftir í gegnum hótelgistingu. Ég nefndi það einnig í ræðu minni í haust að gistináttaskattur væri ekki góð aðgangsstýring að auðlindum. Misræmi væri í því hverjir borguðu og það væri misjafnt milli samkeppnisaðila. Nú hafa komið fram tillögur um stóraukna gjaldtöku í gegnum gistináttaskatt. Skattstofninn verður breiðari, sem er ágætt markmið í sjálfu sér, en skatturinn íþyngjandi fyrir greiðendur. Við höfum áður þrefaldað gistináttaskatt sex árum eftir gildistöku laganna og nú sex árum síðar ætlum við a.m.k. að tvöfalda hann með því að rukka á hvern fullorðinn í stað hverrar gistináttaeiningar. Slík breyting er ekki einföld í framkvæmd og ekki til þess fallin að einfalda eftirlit. Ég hef aðeins fylgst með málinu sem er hjá efnahags- og viðskiptanefnd og sé að í umsögnum eru ýmsir vankantar taldir fram. Ég tel mikilvægt að skoðuð séu nánar þau sjónarmið sem þar koma fram og varlega sé farið í miklar kerfisbreytingar í flýti sem geta falið í sér mikinn afleiddan kostnað fyrir fyrirtækin óháð því hvort fjárhæð skattsins breytist. Hér vil ég einnig minnast á mikilvægi þess að stuðlað sé með markvissum hætti að betri dreifingu ferðamanna um allt land. Í því felst að þjóðhagslegur ábati sé hámarkaður og stoðir byggðar um land allt og styrktar enn frekar allt árið um kring. Allt Ísland allt árið. Í nefndaráliti með fjármálaáætlun fyrir 2024–2028 var bent á að gagnlegt yrði að ráðast í greiningu á tekjum ríkisins af mismunandi tegundum ferðamanna eftir ferðamáta til og frá landinu, innan lands og vali á gistingu. Í nefndaráliti með fjárlagafrumvarpinu er þessi tillaga ítrekuð. Ég tel mikilvægt að slík greining liggi fyrir þegar við ákveðum hvernig skal hátta skattheimtu í ferðaþjónustu til frambúðar. Ég ræddi áðan um húsnæðismarkaðinn en fór ekki nákvæmlega út í stærsta vandamálið sem við glímum við á því sviði. Stóra vandamálið er framboðsskortur. Mér finnst mikilvægt að ræða aðeins um ferðaþjónustu og fólksfjölgun, til þess að setja vandamál fasteignamarkaðarins í samhengi, því þessir tveir þættir hafa, líkt og ég kom inn á, mikil áhrif á húsnæðismarkað. Ég ræddi einnig um húsnæðisstuðning og margir virðast telja að nauðsynlegt sé að gefa í þar. Ég tel nauðsynlegt að við tökum á stærsta vandamálinu, téðum framboðsskorti. Heimagisting hefur verið á milli tannanna á fólki, mislengi þó, en undanfarið hefur færst kraftur í umræðuna og margir tekið upp málflutning sem hótel og gistihús hafa haldið á lofti í mörg ár. Í síðustu viku var til að mynda umfjöllun um fjölbýlishús í Reykjavík þar sem meiri hluti íbúða virtist kominn í útleigu til ferðamanna. Borgin var ekki alveg viss hvort þetta væri samkvæmt þeirri stefnu sem hún hafði markað eður ei, það fór eftir viðmælendum hverju sinni. Síðar í vikunni bárust af því fréttir að ríki og sveitarfélög töluðu ekki saman þegar kemur að skattheimtu því íbúðirnar væru í lægsta þrepi fasteignaskatts þrátt fyrir að í þeim væri stunduð atvinnustarfsemi sem rekstrarleyfi væri fyrir hjá ríkinu. Það hlýtur að vera öllum augljóst að þegar hægt er að breyta íbúðum á besta stað í hótelíbúð sem leigja má ferðamanni með hærri tekjum en þeim sem hér búa og greiða lægri skatta en samkeppnin þá færist þróunin í þá átt að íbúðir sem skipulagðar eru fyrir íbúa enda í útleigu til ferðamanna. Ég tel gríðarlega mikilvægt að ráðist verði í markvissar aðgerðir til að ná böndum á heimagistingu sem starfrækt er í atvinnustarfsemi, svo jafnræði í samkeppnisumhverfi og gjaldtöku sé tryggt milli ólíkrar gististarfsemi. Það er mikill munur á heimagistingu þegar lögheimili aðila er leigt út meðan hann er í burtu og heimagistingu sem er í útleigu allt árið. Annað kallast deilihagkerfi en hitt er atvinnustarfsemi. Tryggja verður að gjaldtaka í atvinnustarfsemi sé jöfn svo aðilar keppi eftir sömu leikreglum. Að þessu er vikið í nefndaráliti fjárlaganefndar, bæði við fjármálaáætlun og nú það fjárlagafrumvarp sem rætt er hér. Það er í þessu samhengi áhugavert að skoða svar hæstv. innviðaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar um fjölda íbúða eftir byggðarlögum. Í svarinu kemur fram að árið 2022 hafi yfir 22.000 íbúðir verið án skráðs lögheimilis. Þar af voru 12,4% íbúða á höfuðborgarsvæðinu án skráðs lögheimilis tæplega 12.000 talsins. Á Akureyri voru íbúðirnar rúmlega 1.400 eða 16,4%. Á tímum framboðsskorts á húsnæðismarkaði hljótum við að spyrja okkur hvort það sé ekki a.m.k. nauðsynlegt að jafna samkeppnisstöðu milli hótela og útleiguíbúða til ferðamanna og hvort við þurfum jafnvel að ganga lengra tímabundið til að leiðrétta þann markaðsbrest sem á sér stað. Huga þarf að framboðshliðinni í öllum okkar aðgerðum á húsnæðismarkaði komandi misseri. Ég ítreka hér að ein besta leiðin til að auka framboð á húsnæðismarkaði er að einfalda flókið regluverk og gera ferla skilvirkari og auka framleiðni í byggingarstarfsemi. Við eigum til skýrslu frá 2020 frá OECD um samkeppnismat á regluverki í ferðaþjónustu og byggingariðnaði sem unnin var að beiðni hæstv. ráðherra, Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttir sem þá var m.a. ráðherra iðnaðar- og ferðamála. Í skýrslu OECD koma fram 316 tillögur til úrbóta á regluverki í byggingariðnaði og 121 tillaga til úrbóta í ferðaþjónustu. Við þurfum því ekki að finna upp hjólið. Við þurfum bara að bretta upp ermar og koma þessum úrbótatillögum í gagnið. Aðeins um vinnutímastyttingu og kjarasamninga. Kjarasamningar losna hjá flestum stéttarfélögum nú á nýju ári og ríkið er stærsti vinnustaður Íslands og laun eru einn stærsti útgjaldaliðurinn. Í ljósi þróunar undanfarinna ára þar sem hið opinbera hefur verið leiðandi í launahækkunum tel ég rétt að almennur markaður gefi tóninn áður en hið opinbera semur við sína viðsemjendur. Mikilvægt er að gerðir séu langtímasamningar sem byggja á framleiðniaukningu og að samningar stuðli að lækkun verðbólgu og þar með létti þrýstinginn á stýrivöxtum Seðlabankans öllum til heilla. Í þessu samhengi vil ég gera vinnutímastyttinguna, verkefnið Betri vinnutími, að umtalsefni hér og kafa aðeins dýpra en ég gerði í 1. umræðu. Komin að er reynsla á verkefnið Betri vinnutími en KPMG skilaði skýrslu í fyrra þar sem árangurinn var metinn. Markmið vinnutímabreytinga var að bæta vinnustaðamenningu og nýtingu vinnutíma, auka skilvirkni, bæta gæði þjónustu, tryggja betur gagnkvæman sveigjanleika og stuðla þannig að bættum lífskjörum og samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Forsendurnar voru þær að laun eða launakostnaður stofnana myndi ekki breytast, starfsemi myndi ekki raskast og opinber þjónusta yrði af sömu eða betri gæðum en áður. Í skýrslu KPMG kemur fram að innleiðingin hafi ekki gengið eins og best væri á kosið. 77% stofnana fóru í hámarksvinnutímastyttingu þrátt fyrir að stjórnendum hafi verið ráðlagt að fara í hægt sakirnar og innleiða styttingu í skrefum samhliða vinnu við umbætur á rekstri og þjónustu. KPMG taldi áhrif stéttarfélaga hafi leitt til þessa þar sem þau töldu kjarasamningsbundin rétt félagsmanna sinna að fá hámarksstyttingu en skyldurnar um gagnkvæman ávinning fylgdu ekki nægilega sterkt með. Í fæstum tilfellum skilgreindu stofnanir núllpunkt. Þar af leiðandi eru ekki til staðar mælanlegir mælikvarðar til að meta áhrif breytinganna og árangur með tilliti til markmiða. Stofnanir hafa flestar litla sem enga yfirsýn á árangur og byggja mat sitt oft á tilfinningu. Ekki eru vísbendingar um að stytting vinnuvikunnar hafi hækkað launakostnað en sterkar vísbendingar eru um að þjónustustig ríkisstofnana hafi lækkað og meðaltal starfsánægju lækkað örlítið þrátt fyrir almenna ánægju með verkefnið meðal starfsfólks. Áhrif á skilvirkni eru óljós en lækkun þjónustustigs er að mínu mati forsendubrestur í verkefninu sem ráðist var í. Verkefnið var innleitt of geyst hjá flestum stofnunum og framkvæmdin var ekki í samræmi við skýrar forsendur og markmið. Líta verður til þess við gerð næstu kjarasamninga að í verkefninu hafi falist bein launahækkun þar sem ekki tókst að halda sama eða betra þjónustustigi og laun hafi ekki lækkað á móti. Þrátt fyrir að laun hafi ekki hækkað hækkaði launavísitala um 16,1% milli 2020 og 2021 hjá opinberum starfsmönnum en á sama tíma um 8,5% á almennum vinnumarkaði. Það bendir allt til þess að niðurstaðan sé verri þjónusta fyrir sambærilegan kostnað í krónum talið en framleiðniaukning er grundvöllur betri kjara. Þó er vert að nefna að laun vegna vaktaálags hækkuðu um 12,6% milli ára á hvert stöðugildi en dagvinnulaun og yfirvinnulaun hækkuðu á sama mælikvarða. Færri vinnustundir fyrir sömu laun er hækkun á tímakaupi starfsmanna. Við í fjárlaganefnd, í nefndaráliti meiri hlutans, beinum því til ríkisstjórnarinnar að koma af stað markvissum mælingum á skilvirkni innan sinna ráðuneyta og undirstofnana. Það er mikilvægt að geta skoðað áhrifin af verkefnum líkt og umræddu verkefni. Jafnframt finnst mér mikilvægt að forsendur verkefnisins verði teknar upp í næstu kjaraviðræðum og hlutur ríkisins leiðréttur að einhverju leyti þannig að báðir aðilar uppfylli sínar skyldur. Á undanförnum misserum hefur ríkissjóður losað um hlut sinn í Íslandsbanka með tveimur útboðum. Salan hefur skipt miklu máli fyrir fjárhagsstöðu ríkissjóðs og þau mikilvægu innviðaverkefni sem við höfum ráðist í undanfarin ár, t.d. uppbyggingu nýs Landspítala sem óhjákvæmilegt er að sjá spretta upp þegar maður ferðast fram hjá spítalasvæðinu. Salan hefur skilað ríkissjóði 108 milljörðum og ríkissjóður á enn 42,5% hlut í Íslandsbanka. Ég fagna því að sjálfsögðu að við séum að losa hlut okkar í fjármálafyrirtæki því ríkið á ekki að vera í áhættusömum samkeppnisrekstri. Við munum öll hvernig fór fyrir fjármálakerfi heimsins fyrir 15 árum. Í forsendum fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2024 er gert ráð fyrir að selja helming þess hlutar. Mér fannst sérstaklega ánægjulegt að meiri hluti nefndarinnar náði saman um að ítreka mikilvægi þess að salan gangi eftir á næsta ári. Við stöndum frammi fyrir óvissu með útgjöld vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, lægri hagvaxtarspá en miðað var við í sumar, auk þess sem væntingar eru um aukið atvinnuleysi. Því er hægt að áætla varlega að útgjöld gætu aukist meira en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Sala samkvæmt áformum á næsta ári mun verða til þess að auka sjóðstreymi til ríkisins og minnka lánsfjárþörf meðan vaxtastig er hátt. Ég vil gera lög um opinber fjármál aðeins að umtalsefni hér og hvernig við getum lært af reynslunni til að gera enn betur líkt og við höfum gert áður. Árið 1997 tóku gildi lög um fjárreiður ríkisins. Var það í fyrsta skipti sem heildarlöggjöf var sett um fjárlagagerð, framkvæmd fjárlaga, lántöku ríkissjóðs, ríkisreikning og reikningsskil. Lögin mörkuðu þáttaskil en á grundvelli þeirra hefur mótast framkvæmd sem hefur aukið festu og samræmingu við áætlanagerð, við eftirlit með framkvæmd fjárlaga og við reikningshald ríkisins að erlendri fyrirmynd. Þá var talið að skortur á langtímamarkmiðum og markvissum áætlunum um þróun opinberra fjármála væri ástæða þess að sjaldnast tækist að halda útgjöldum innan þess sem gert væri ráð fyrir í fjárlögum. Farið var í vinnu við endurbætur á lögunum og m.a. fengum við ábendingar og hugmyndir að úrbótum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem gerði tæknilega úttekt á umgjörð opinberra fjármála. Að lokum varð til frumvarp til laga um opinber fjármál. Frumvarpið var samþykkt í lok árs 2015 og tóku lögin gildi árið 2016. Markmið laganna er að stuðla að styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála og góðri hagstjórn. Lögunum er jafnframt ætlað að tryggja heildstæða stefnumörkun í opinberum fjármálum til lengri og skemmri tíma, vandaðan undirbúning áætlana, skilvirka og hagkvæma fjárstjórn og starfsemi, að opinber reikningsskil séu í samræmi við viðurkenndar reglur og að virkt eftirlit sé með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda. Hver ríkisstjórn skal samkvæmt lögunum setja sér fjármálastefnu eins fljótt og hægt er. Árlega er svo lögð fram fjármálaáætlun til næstu fimm ára sem verður grunnur að fjárlögum næsta árs. Grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlunar skuli vera sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Mér þykir rétt að fara stuttlega yfir hvað er átt við með því. Sjálfbærni felur í sér að skuldbindingar séu viðráðanlegar og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. Varfærni byggir á að jafnvægi sé á milli tekna og gjalda til að koma í veg fyrir ófyrirséðar og neikvæðar afleiðingar og stöðugleiki felst í að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum. Festa felst í því að forðast óvæntar eða fyrirvaralitlar breytingar og gagnsæi snýr að því að sett séu mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun opinberra fjármála. Þá er að finna tvær fjármálareglur í lögum um opinber fjármál og ein til vara. Afkomuregla felur í sér að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli alltaf vera jákvæður og árlegur halli undir 2,5% af vergri landsframleiðslu. Skuldareglan felur í sér að heildarskuldir eigi að vera lægri en 30% af vergri landsframleiðslu. Sé skuldareglan ekki uppfyllt er svo skuldalækkunarreglan til að stuðla að því að ná tökum á skuldum. Mér finnst þetta góður rammi sem við höfum sett utan um fjármál hins opinbera en það þýðir ekki að hann sé fullkomin. Yfirleitt er svigrúm til að gera betur. Ég vil gera hér að umræðuefni hugmyndir sem upp hafa komið, m.a. hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni, um að sett verði útgjaldaregla í lög um opinber fjármál. Margir umsagnaraðilar hafa bent á kosti slíkrar reglu og við höfum átt samræðu um hana í nefndinni. Við höfum séð óvæntan uppgang á tekjuhlið miðað við spár en freistnivandinn veldur því að útgjaldahliðin bólgnar oftar en ekki út samhliða. Útgjaldareglan myndi taka á þessu og styrkja þau grunngildi sem eiga að vera í fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Þegar tekjur aukast óvænt eigum við að greiða niður skuldir til að vera í stakk búin að takast á við áföll og tryggja m.a. að við sendum ekki reikning fyrir útgjöldum í dag á komandi kynslóðir. Á tímum verðbólgu myndi útgjaldareglan einnig styðja betur við peningastefnuna og aðgerðir Seðlabankans. Það er vonandi að við sem vinnum hér í þessum þingsal getum náð saman um að gera útgjaldareglu að veruleika á næstu misserum líkt og lagt er upp með í nefndaráliti meiri hlutans. Aðeins í lokin um landbúnaðinn og erfiða stöðu bænda, það er ekki hægt að skauta fram hjá því hér að tala um þá stöðu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 198 millj. kr. til aðgerða sem eiga að stuðla að auknu kynbótastarfi og innviðauppbyggingu ásamt beinum stuðningi við kornframleiðslu í samræmi við áherslur aðgerðaáætlunarinnar Bleikir akrar. Þá er til staðar fjárveiting vegna vinnu við verndandi arfgerðir gegn riðuveiki í íslenska sauðfjárstofninum en unnið að hraðari ræktun riðuþolins sauðfjárstofns á ræktunarsvæðum sem eru skilgreind sem áhættusvæði. Landbúnaðurinn í dag glímir við einstaklega erfitt rekstrarumhverfi, sérstaklega í framhaldi af innrás Rússa í Úkraínu þar sem stórhækkað verð á ýmsum aðföngum landbúnaðar hefur gjörbreytt öllum rekstrarforsendum. Fordæmalaus hækkun hefur orðið á áburði, orku, kjarnfóðri og ýmsum öðrum aðföngum til búrekstrar sem ekki hefur verið mögulegt að velta út í almennt verðlag. Bændur hafa nánast enga möguleika á að velta slíkum byrðum út í almennt vöruverð. Þá hafa orðið verulegar hækkanir á fjármagnskostnaði þar sem landbúnaðurinn hefur m.a. þurft vegna opinberra aðgerða um bættan aðbúnað búfjár að standa í miklum fjárfestingum. Stækkun búa með tilheyrandi fjárfestingum og mikilli skuldsetningu í samhengi við veltu er þung í skauti. Eðli búskapar er að aðskilnaður heimilis og fyrirtækis er ekki sá sami og almennt er í atvinnurekstri. Heimili bændafjölskyldna eru samofin búrekstri auk þess sem velferð búfjár er stöðugt í forgangi. Í mjólkurframleiðslu og fleiri búgreinum er ekki val um að fresta fjárfestingum vegna settra laga og reglna stjórnvalda. Ég legg sérstaklega áherslu á að þótt flestir finni fyrir stórhækkun á fjármagnskostnaði verður að hafa þessa sérstöðu landbúnaðar í huga. Staðan er þó mismunandi innan stéttarinnar en sá hluti bænda sem hefur þurft að fjárfesta og margt ungt fólk í landbúnaði sem nýlega hefur hafið rekstur er í mjög alvarlegri stöðu. Því hefur hópur ráðuneytisstjóra unnið að tillögugerð og greiningu á þessari erfiðu stöðu sem er komin upp innan atvinnugreinarinnar. Ráðist verður í bráðaaðgerðir og til lengri tíma að tryggja rekstrarhæfni landbúnaðar. Meiri hlutinn á von á því að leggja fram breytingartillögu á þessu málefnasviði við 3. umræðu fjárlagafrumvarpsins. Þessar tillögur frá þessum hópi ráðuneytisstjóra komu einmitt fram í dag og við höfum þá tækifæri til að kynna okkur þær betur í framhaldinu. Ég hef farið stuttlega yfir erfiða stöðu bænda en málefnið þarfnast lengri og ítarlegri umræðu og ég mun leggja sérstaklega áherslu á landbúnað í annarri ræðu minni síðar í þessari umræðu þar sem tíminn er ekki nægilegur til að fara í það að þessu sinni. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og samstarfið í nefndinni. Það er þessi tugga um aðhaldssömu fjárlögin sem enginn tekur undir nema stjórnarþingmennirnir og hér er sagt að hv. þingmaður hafi verið stoltur af því að leggja fram breytingartillögur sem auka aðhaldið en breytingin við 2. umræðu hérna í nefndaráliti meiri hlutans, í dálknum á bls. 4, segir plús 1.949 milljónir. Viðbótarútgjöld þegar allt kemur til alls. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju er alltaf verið að tala um aðhaldssöm fjárlög í fyrsta lagi, sem Seðlabankinn segir að séu í mesta lagi hlutlaus, og í öðru lagi: Hvernig eru þetta aðhaldssamar tillögur? Tillögurnar sem eru í þessu eru tvenns konar. Annars vegar lagfæring á ofreikningi, t.d. í málefnum aldraðra, eða ofáætlun á framkvæmdum við Landspítalann og ofáætlun líka í málefnum öryrkja, ofreikningur, og síðar eru viðbótarútgjöld, fullt af viðbótarútgjöldum. Það eru þessi klassísku kjördæmadreifipeningaútgjöld, 10 milljónir þarna, 20 milljónir hérna og ég veit ekki hvað og hvað. Ágætisverkefni en fjárlaganefnd er búin að segja í fjölda ára við ráðuneytin: Þetta eru áhugaverð verkefni, vinsamlegast takið þau inn í samninga og þess háttar. En ekkert gerist. Hvernig geta þetta verið aðhaldssöm fjárlög í fyrsta lagi? Í öðru lagi: Hvernig eru þessar breytingartillögur aðhaldssamar?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er verið að reyna að beita aðhaldi og reyna að minnka rekstur ríkisins, það er það sem verið er að reyna að gera og fjárlaganefnd núna í sínu áliti. Þótt ég hafi ekki fengið það nákvæmlega staðfest þá grunar mig nú að það þurfi að fara býsna langt aftur til að finna dæmi um það sem við í nefndinni vorum að vinna að í okkar nefndaráliti, það eru lagðar til um 600–700 milljónir í aðhald af hálfu nefndarinnar. Það er svolítið öðruvísi heldur en við höfum séð áður frá nefndinni þannig að það er aðhald þar. Og eins og ég kom inn á í minni ræðu þá er vonandi von á enn meira aðhaldi á næstu árum. Ég held að við séum enn þá að reyna að jafna aðeins úr sveiflunni eftir Covid. Það hefur náttúrlega eins og hv. þingmaður veit, við höfum setið býsna lengi saman í fjárlaganefnd þótt ég hafi skroppið úr henni í tvö ár, gengið á ýmsu og mörg áföll gengið yfir og við erum alltaf að reyna að stilla af miðað við þau áföll sem ganga yfir. Þetta eru búnir að vera svolítið sögulegir tímar. En ég held að það sé vilji og mér sýnist, miðað við síðustu ár, vera ágæt staða á þessu. Ég vil líka alltaf vekja athygli á því hvar hefur náðst árangur. Í fjármálaáætluninni 2021–2025 var gert ráð fyrir 1.000 milljarða kr. halla á rekstri ríkissjóðs og ætli hann hafi ekki endað nær 600 þegar allt var gengið í gegn þannig að ég held að það hafi náðst nokkuð góður árangur. En við þurfum náttúrlega að halda áfram að sýna aðhald og lækka skuldahlutföllin. Fyrir Covid minnir mig að að samkvæmt fjármálareglunni hafi skuldahlutföllin verið um 22%. Þau verða 32% í lok næsta árs en áttu að vera 52% miðað við fjármálaáætlunina 2021–2025. 

Forseti. Þetta er áhugavert. Það er reynt að koma með aðhald en niðurstaðan allt í allt sem kemur hérna, breyting við 2. umræðu, er næstum því 2 milljarðar í plús, 1.949 millj. kr. Þarna er verið að reyna að aðskilja hvað ríkisstjórnin er annars vegar að koma með og hins vegar hvað meiri hluti fjárlaganefndar kemur með. Hvort tveggja er ríkisstjórnin sem slík. Maður veltir fyrir sér hvort þetta falli undir þetta klassíska dót, að segja að Alþingi samþykkti þetta. Ber ég ábyrgð á því? Nei. Ég ber ekki ábyrgð á því, ég segi jafnvel nei, en samt er sagt að Alþingi hafi samþykkt þetta. Það er réttara að segja að meiri hluti Alþingis samþykkti. En nú er farið að koma með það að meiri hluti fjárlaganefndar hafi lagt þetta til og ríkisstjórnin lagði til þetta. Eru þetta tvö aðskilin fyrirbæri þegar allt kemur til alls? Eigum við að fara að tala meira svoleiðis í útskýringum um það hvað Alþingi gerir, sem mér finnst stundum vera verulega rangt fram sett, sérstaklega hjá ráðherrum? Verður ríkisstjórnin þá ekki að fara að tala meira um að ríkisstjórnin hafi lagt til, ríkisstjórnin samþykkti, meiri hluti fjárlaganefndar samþykkti, stjórnarflokkarnir á Alþingi samþykktu o.s.frv.? Það er einhvern veginn hentisemi í því, hver gerir hvað. Meiri hluti fjárlaganefndar ætlar að monta sig af því að hafa minnkað gjöld um 600 milljónir. Ókei, áhugavert. En útkoman er sú að ríkisstjórnin í heild sinni, ásamt væntanlega meiri hlutanum á Alþingi og fjárlaganefnd, sem gerir tillögur ríkisstjórnarinnar að sínum, eykur samt útgjöld um næstum því 2 milljarða.

Herra forseti. Þetta er aðhald, það eru krónugjöldin 3,5%, sem er þá 2% undir áætlaðri verðbólgu. Það er að koma inn aðhald vítt og breitt. Auðvitað hefði ég persónulega viljað sjá meira aðhald og að því er stefnt, eins og ég kom inn á, með ýmsa þætti í minni ræðu, samanber einn þátt sem er vinnutímastyttingin. Ég er viss um að hv. þingmaður mun vera með mér í því í fjárlaganefnd að tala um þessa hluti eins og vinnutímastyttingu og annað. Við þurfum að vera með virkilega yfirsýn og, eins og hv. þingmaður kom inn á hérna fyrr í dag, vera með alvöruaðhald í gegnum nefndina, yfirsýn yfir hvernig hlutir eru að þróast. Það er sérstaklega eitt sem ég vil koma inn á og ég hef verið að tala svolítið um í haust, þ.e. að þegar við setjum upp kerfi í fjárlagagerðinni - þjónustu og svo eru framkvæmdir og annað - séum við með virkilegt eftirlit og eftirfylgni með verkefnunum eftir að þeim er lokið. Ég held að það gæti nú kannski verið það sem myndi hafa mest að segja og gæti verið til mestrar eftirbreytni í störfum nefndarinnar ef við færum að fylgjast betur með framkvæmdum og verkefnum sem við förum í af hálfu ríkisins, hvort það sé árangur eða ásættanlegur árangur í því og endurmeta þá hvernig það hefur allt gengið fyrir sig. Ég held að það sé raunverulega það sem þarf að gera. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um það, með yfir sjö ára sögu í fjárlaganefnd. 

Virðulegi forseti. Mig langar að koma aðeins inn í þessa umræðu hér um fjárlögin. Það hefur gengið á ýmsu síðustu ár og er lítið lát á. Í heimsfaraldri kórónuveirunnar upplifðum við viðsjárverða tíma. Það varð að hálfgerðum frasa sem náði vel utan um það óræða ástand sem fylgdi útbreiðslu sjúkdómsins. Ekki skánuðu horfurnar með innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu og útbreiðslu almennra stríðsátaka. Síðustu misseri hafa sleitulausar árásir Ísraelshers á óbreytta borgara Palestínu verið í brennidepli á alþjóðasviðinu. Hérna heima hefur það núna verið náttúruvá og rýming Grindavíkur. Þetta eru sannarlega viðsjárverðir tímar sem við lifum. Ég trúi því að við sem hér sitjum skiljum ágætlega áhrif þeirra atburða sem hafa átt sér stað allt í kringum okkur, hvort sem er úti í hinum stóra heimi eða á sunnanverðum Reykjanesskaga, berandi þá von í brjósti að þær aðstæður sem uppi eru breytist. Það er því sannarlega að mörgu að hyggja í hagstjórninni. Stóra viðfangsefnið, eins og hér hefur komið fram í dag, er þó engu að síður að ná niður verðbólgunni og standa vörð um velferðina. Það tel ég þessi fjárlög gera. Sömuleiðis er ljóst að nokkuð er í land þar til verðbólgan nær verðbólgumarkmiðum Seðlabankans, en gert er ráð fyrir að hún lækki nokkuð á næsta ári. Þenslan í þjóðarbúinu er í rénun og vonandi skapast forsendur fyrir lækkun vaxta fyrr en síðar. Á komandi árum er útlit fyrir að jafnvægi náist í þjóðarbúskapnum. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar kemur fram að verðbólga á næsta ári verði eilítið hærri en upphaflegar forsendur frumvarpsins gerðu ráð fyrir. Það breytir því ekki að það þarf að standa vörð um stöðu fólks, sér í lagi þeirra sem verr standa gagnvart áhrifum verðbólgunnar, líkt og gert hefur verið síðustu ár. En það er fjöldi þátta sem spilar inn í verðbólguspár. Núna er það bæði óvissa vegna náttúruvár og kjarasamningar sem á almennum vinnumarkaði gilda í mörgum tilfellum til loka janúar 2024 en til loka mars hjá ríkisstarfsmönnum. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur áherslu á að gerðir séu langtímasamningar og undir þau sjónarmið get ég sannarlega tekið. Ég vil líka segja að mikilvægt er að samningar verði í takt við stöðu efnahagsmála en þar skiptir máli, eins og ég sagði áður, að við náum verðbólgunni niður og um það þurfum við öll að sameinast. Í því tilliti er mikilvægt að stjórnvöld beiti sér fyrir aðgerðum sem gagnast fólki og bæta kjör, eins og gert hefur verið áður. Ég get nefnt sem dæmi um slíkt breytingar sem gerðar hafa verið á skattkerfinu á síðustu árum sem hafa komið sér vel. Virðulegi forseti. Það dylst engum að það er óvissa uppi núna vegna jarðhræringanna á Reykjanesi. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að haga verði hagstjórninni í þágu mótvægisaðgerða og stuðnings við íbúa Grindavíkur og í velferðarnefndinni höfum við einmitt verið að takast á við mál bæði er varða húsnæðisstuðning og fjárhagsstuðning. Það er líka vikið að mikilvægi eftirlits með náttúruvá á svæðinu í ljósi þess að talið er að nýtt eldgosatímabil sé hafið á Reykjanesi. Ég trúi því að við getum flest verið sammála því að það kalli á nýja nálgun stjórnvalda og samfélagsins alls þar sem yfir 30 þúsund manns búa á Reykjanesi og eldstöðvakerfin sem um ræðir teygja sig jú inn á höfuðborgarsvæðið. Fyrirséð er að umtalsverð efnahagsleg áhrif verða vegna stöðunnar og er unnið að ýmsum mótvægisaðgerðum vegna þess en það þykir líklegt að frekari viðbragða verði þörf og eðli málsins samkvæmt munu útgjöld ríkissjóðs aukast vegna þessa. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu kemur fram að ætlunin sé að virkja fjármálareglur ári fyrr en til stóð. Þetta er í samræmi við það sem fram kom í fjármálaáætlun hér hjá okkur síðasta vor. Þetta er vel, enda mikilvægt tæki til að byggja undir stöðugleika og festu í opinberum fjármálum og liður í því að ná niður verðbólgunni. Þetta er mögulegt vegna batnandi afkomu og skuldastöðu ríkissjóðs og er í takt við ábendingar fjármálaráðs, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og fleiri umsagnaraðila. Það má því segja að þrátt fyrir verðbólguna og ýmsa óvissuþætti séu líka jákvæð teikn á lofti og í stærra samhengi en gildistími þessa frumvarps tel ég hagstjórn síðustu ára góða, sérstaklega í ljósi alls þess sem hefur gengið á. Ég hef margoft rætt hér í ræðustól og víðar um að ríkisútgjöld séu greind kerfisbundið til að endurmeta þau og eftir atvikum hagræða sem og að bæta forgangsröðun í takt við stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma í stað þess að vera með flatt aðhald. En það vantar til þess betri gögn hjá stofnunum ráðuneyta eða kannski vantar bara tengingu við ráðuneytin. Það er eitt af því sem heyrst hefur, að kerfin tali ekki saman og því sé þetta ekki nægjanlega fljótandi upplýsingar sem gagnist kannski betur en gerist í dag. Ég tel að þetta sé gríðarlega mikilvægt og hef nefnt það sérstaklega í samtali við fjármálaráðuneytið að þetta sé vinna sem verði að fara í. Annars náum við aldrei markvissum árangri í því að bæta og efla bæði gæði og þjónustu þeirra stofnana sem tilheyra ríkisrekstrinum. Virðulegi forseti. Þegar horft er í atvinnuþróun má segja að mestar breytingar á atvinnuháttum tengist ferðaþjónustu með einum eða öðrum hætti enda hefur greinin vaxið mikið og hratt. Sömuleiðis hefur lagareldi vaxið fiskur um hrygg á Austurlandi og Vestfjörðum. Í nefndaráliti meiri hlutans er sérstaklega vikið að ferðaþjónustunni. Eins og við vitum er hún ört vaxandi atvinnugrein og hefur á undraskömmum tíma orðið að grunnstoð í íslensku atvinnulífi og lyftistöng fyrir atvinnulíf víða um land. Í ljósi þessa hraða vaxtar erum við enn þá að ná utan um greinina. Þá kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans mikilvægi þess að halda áfram uppbyggingu innviða til að mæta þeim mikla fjölda fólks sem hingað kemur. Sömuleiðis er vikið að gjaldtöku í álitinu. Það er hárrétt sem þar kemur fram, ferðaþjónustan byggir á nýtingu takmarkaðra náttúruauðlinda og í því tilliti er minnst á aðgangsstýringu. Ég myndi segja að sérstök ástæða væri til þess að stjórntæki í ferðaþjónustu hér á landi tækju mið af náttúruvernd. Víða eru viðkvæm gróðursvæði, jarðvegur grófur, laus í sér og auðrofinn. Sár í jarðvegi eru lengi að gróa vegna stutts vaxtartíma gróðurs, auk þess sem vatn og vindar geta aukið á rof í sárum. Við þetta vil ég bæta að horft sé til þolmarka, hvort sem um er að ræða viðkvæma náttúru landsins, samfélagið, upplifun ferðamannanna sjálfra af ferðamannastöðum eða innviði, eins og áður sagði. Það er mitt mat að öll hagnýting á aðgangsstýringu verði að byggja á greiningu þolmarka. Gjald gjaldsins vegna er greininni ekki til neins og kemur í veg fyrir að öll fái notið náttúru landsins. Í tengslum við stefnumótun eru komnar fram ýmsar hugmyndir á samráðsgátt stjórnvalda sem ég tel vert að skoða. Þá er líka vert að hafa í huga í sambandi við uppbyggingu innviða að opinber gjaldtaka af greininni hefur ekki verið mikil. Því hefur margoft verið velt upp hvort rétt væri að færa greinina upp í hærra virðisaukaskattsþrep. Greinin hefur svarað því til að hún borgi einna hæstan skatt miðað við samanburðarlönd og að slík hækkun myndi draga verulega úr eftirspurn. En það skýtur sannarlega skökku við að máttarstólpi í íslensku atvinnulífi greiði virðisaukaskatt í lægra skattþrepi en allar aðrar útflutningsgreinar. Að óbreyttu er gert ráð fyrir því að gistináttaskattur komi til framkvæmda á ný um áramót eftir tímabundna niðurfellingu vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Áætlað er að hann skili að óbreyttu 1,5 milljörðum á komandi ári. Ég sjálf hefði viljað sjá þennan gistináttaskatt þrepaskiptan. Þá hefur komið fram að til standi að gera breytingar og leggja gjöld á skemmtiferðaskip sem ég tel af hinu góða. Í nefndaráliti meiri hlutans er vikið að mikilvægi frekari greininga og rannsókna innan greinarinnar, og ég held að við getum öll verið því sammála, enda ört vaxandi atvinnugrein eins og áður segir og mikilvægt að geta haft góð gögn að byggja á. Í nefndarálitinu, á bls. 9, er einmitt talað um að greina þetta eftir mismunandi tegundum ferðamanna, ferðamáta til og frá landinu, ferðamáta innan lands og vali á gistingu. Það verður ekki hjá því komist í tengslum við ferðaþjónustuna að minnast á að þetta viðkemur líka þeim húsnæðisvanda sem við stöndum frammi fyrir og íbúar hér, sérstaklega á stórhöfuðborgarsvæðinu. Við höfum því miður séð gríðarlegan fjölda íbúða enda í eigu svokallaðra „apartments“-fyrirtækja sem leigja íbúðirnar eingöngu til ferðamanna í gegnum bókunarsíður eins og booking.com og hotels.com., sem er svo til hliðar við það sem við þekkjum sem Airbnb og fleiri aðila. Það var umfjöllun hér á dögunum þar sem kom fram hjá blaðamanni sem hafði verið að kíkja eftir þessu að bara á klukkutíma hafði hann getað safnað saman 100 íbúðum sem eru þarna undir. Það er auðvitað skelfilegt og við erum með eitt hæsta hlutfall af íbúðum í skammtímaleigu í Evrópu. Það eru í kringum 2.400 íbúðir í Reykjavík sem eru falar á skammtímaleigumarkaði, fyrir utan þessar mörg hundruð íbúðir sem eru nýttar undir gististarfsemi lögaðila hjá þessum íbúðafyrirtækjum og öðrum aðilum. Það er auðvitað óásættanlegt að það sé í rauninni heimilt að svona stór hluti íbúða á ákveðnum svæðum, í borgum eða bæjum, sé undir eins og hér er og þetta er eitt af því sem ég veit að verið er að vinna að og á að reyna að bregðast við. Síðan langaði mig aðeins að tala um kynjaða fjárlagagerð og jafnréttisvinkilinn og nýsköpun í fjárlögunum, af því að þó að við sjáum talsverða uppbyggingu nýrra atvinnuvega er atvinnulíf einsleitt víða í hinum dreifðu byggðum. Uppbygging starfa í nýsköpunargreinum byggir oftar en ekki á aðkomu fjársterkra aðila. Slík uppbygging getur haldist í hendur við fiskeldi og sjávarútveg eins og við þekkjum dæmi um. Hins vegar er staðan þannig að styrkjaumhverfið í nýsköpunargeiranum er mjög karllægt. Það er því rétt að fjalla aðeins um þetta nýsköpunarumhverfi og þegar kemur að því að ráðstafa fjármunum ríkisins í fjárlögum finnst mér mikilvægt að við lítum til ólíkrar stöðu kynjanna og til þess hvaða breytur hafa áhrif þegar við erum að vinna með fjárlögin almennt. Konur eru til að mynda um tveir þriðju hlutar starfsfólks ríkisins og mun það bitna meira á konum ef störfum fækkar á þeim vettvangi. Það var horft til þess við gerð fjárlaganna og heilbrigðis- og öldrunarstofnanir undanþegnar kröfum um almennt aðhald þar sem konur eru í meiri hluta. Þá er líka vert að hafa í huga hvers konar störfum innan stofnana er líklegt að fækki og hver gegnir þeim. En það er líka að fleiru að hyggja eins og ég sagði. Aðgerðir í menntamálum og menningarmálum hafa mismunandi áhrif á karla og konur. Kynjahalli er til að mynda mikill í rannsóknum í heilbrigðisvísindum og hinum svokölluðum STEAM-greinum, sem stendur fyrir stærðfræði, vísindi, tækni, verkfræði og listir. Það er mikilvægt að starfa af árvekni þegar fjármagni er beint inn í þær greinar og hafa kynjajafnrétti alltaf að leiðarljósi. Hér má t.d. nefna endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar en þar eru þrjár af hverjum fjórum umsóknum á vegum karla og flest fyrirtækin sem njóta þess háttar endurgreiðslna eru tæknifyrirtæki þar sem karlar eru meiri hluti starfsmanna. Það er mikilvægt að taka á kynjahalla í þessum geirum en ekki síður að endurskoða viðmið um hvað fellur innan ramma þess sem telst styrkhæft því verkefni leidd af konum falla oft utan þess ramma og má nefna sem dæmi verkefni í menntageiranum, samfélagsmálum og heilbrigðiskerfinu. Það er alveg spurning hvort við eigum að velta því fyrir okkur að ráðast í sértækar aðgerðir til að styðja við nýsköpun kvenna og jafnvel annarra minnihlutahópa. Virðulegi forseti. Fjölbreytt menning styrkir íslenskt samfélag og er þáttur í lífsgæðum í landinu. Öflug menningarstarfsemi á landsbyggðinni styður við byggðastefnu stjórnvalda og gerir hinar dreifðu byggðir landsins að fýsilegri búsetukosti með fjölbreyttari tækifærum og líflegri samfélögum. Það vill nefnilega stundum gleymast að menning á heima alls staðar, hún býr jafnt úti um land og hérna á suðvesturhorninu. Sjálf hef ég í gegnum tíðina talað talsvert um menningu hér á Alþingi, beitt mér fyrir framgangi í málum henni tengdri og aðgengi að menningu og ég fagna því sérstaklega að fjallað er um menningu í áliti meiri hlutans. Ég tek undir þau sjónarmið sem þar eru viðruð, listir og menning efla félagsleg tengsl fólks sem annars kynni að fara á mis við það. Þau styrkja líka þekkingarleit og nýsköpun í samfélaginu. Blómlegt menningarlíf dregur úr hættu á félagslegri og menningarlegri einangrun en styrkir á sama hátt staðbundna menningu. Sömuleiðis eykur menningarstarfsemi fjölbreytni afþreyingar, fólk á öllum aldri tekur þátt í viðburðum og upplifir viðburði sem gefa hversdeginum lit. Ég verð að minnast á það hér hversu mörg fögnuðu í kórónuveirufaraldrinum þegar okkur bauðst að njóta tónleikanna Heima með Helga einu sinni í viku, sem og annars efnis. Þá held ég að mörg hafi áttað sig á því, þegar við vorum búin að vera dálítið ein og innilokuð, hversu margt við teljum sjálfsagt þegar kemur að margskonar menningu. Það er nefnilega ekki sjálfsagt og við þurfum að styðja við það. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að fjölmargar óskir hafi borist um styrkveitingar í þessum málaflokknum, m.a. frá ýmsum söfnum og menningarstofnunum víða um land. Þetta eru stofnanir, söfn, listasetur og fleira sem eru aflvaki menningar hvert á sínu svæði og skipta sköpum fyrir söfnun, skráningu, varðveislu, rannsóknir og miðlun sögunnar og menningararfsins, hvort heldur er til gesta eða íbúa. Ég tek undir og legg áherslu á mikilvægi þess að styðja við fjölbreytt og öflugt menningarlíf úti um land allt. Þær breytingartillögur sem lagðar eru til af nefndinni eru til marks um þetta og mig langar að taka nokkur dæmi, ekki síst úr mínu kjördæmi. Þar er Tækniminjasafn á Austurlandi að fá 15 milljónir, Útgerðarminjasafnið á Grenivík 4 milljónir, Safnasafnið á Svalbarðseyri 3 milljónir, Flugsafnið á Akureyri 10 milljónir, Heimskautsgerðið á Raufarhöfn 5 milljónir, Skaftfell á Seyðisfirði 15 milljónir, Sköpunarmiðstöðin í Stöðvarfirði 12,5 milljónir, Sigurhæðir á Akureyri tæpar 9 milljónir og Pálshús í Ólafsfirði 3 milljónir. Þetta eru ekki stórar fjárhæðir en þær skipta eins og áður sagði gríðarlega miklu máli fyrir samfélögin. Það er nefnilega mikilvægt að hafa í huga að þetta tryggir oft störf og búsetu sem annars væri ekki til staðar. Það hefur oft verið gagnrýnt að fjárlaganefnd sé að veita slíka styrki og talað um að fjármunirnir hafi farið inn til ráðuneytanna. Ég hef hins vegar stutt það að fjárlaganefnd hafi tækifæri til þess að hafa örlitla fjármuni um að véla þar sem hægt er að styðja við starfsemi sem ekki hlýtur náð fyrir augum ráðuneytisins á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Ég nefndi hér um daginn í ræðu að mér þætti við hæfi að Grímseyjarkirkja fengi stuðning frá hinu opinbera og því get ég ekki annað en fagnað því að sjá hér tillögu um 47 millj. kr. til að klára endurgerðina eftir brunann. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir Grímseyinga, þetta litla samfélag, að geta klárað kirkjuna sína þar sem gríðarleg sjálfboðavinna hefur líka verið í gangi. Þannig að þetta er mjög vel gert. Það er líka tillaga um að Kvíabekkjarkirkja fái 3 milljónir, til að hægt sé að halda áfram viðhaldi á þessari gömlu kirkju. Gert er ráð fyrir að Tækniminjasafnið á Austurlandi, sem fór illa í aurskriðunum eins og við vitum, fái 15 milljónir og náttúrustofurnar fá áfram 48 milljónir. 400 milljónir eru settar í ofanflóðavarnir við Bjólf á Seyðisfirði sem er gríðarlega mikilvægt því að fram undan eru líka talsvert miklar framkvæmdir í Botnum þar sem aurskriður féllu í desember 2020. Það er því mikilvægt að klára framkvæmdirnar við Bjólf svo hægt sé að hefjast handa við Botna. Að vanda eru heilbrigðismálin fyrirferðarmikil í frumvarpinu og að auki er hér lagt til að bæta við tæpum 4 milljörðum vegna lyfjakostnaðar. Það er lögð til viðbót við SÁÁ og endurhæfingarþjónustu, Reykjalund, Ljósið og Parkinsonsamtökin, svo eitthvað sé nefnt. Allt eru þetta aðilar sem eru að hjálpa til við ýmislegt sem viðkemur heilbrigðis- og endurhæfingarmálum. Hvað varðar kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga í málefnum fatlaðs fólks þá langar mig að víkja aðeins að því að búið er að vinna ítarlegar greiningar á kostnaði og tilurð kostnaðar mismunandi þátta sem snúa að vinnu við fatlað fólk. Þessi vinna hefur, eins og við þekkjum, verið í gangi talsvert lengi og hefur starfshópur ríkis og sveitarfélaga um kostnaðarskiptingu í málaflokknum unnið hörðum höndum. Ríkið er að mæta þeim kostnaðarauka sem orðið hefur vegna breytinga á fjölda fatlaðs fólks sem gert var ráð fyrir að myndu falla undir málaflokkinn vegna laga- og reglugerðarbreytinga sem kallað hafa á breytingar á þjónustu á heimili fólks og annarri þjónustu. Þá mætir ríkið áhrifum á grunnþjónustu, þ.e. þessara 15 tíma á viku, en þar leggur ríkið sveitarfélögunum meira til en verið hefur. Þá felur kostnaðarauki ríkisins í sér að 25% hlutdeild ríkisins í 172 NPA-samningum er uppfyllt í samræmi við breytingalög frá 2018 og 2022. Þá verður, og það er mikilvægt, sett inn fjármagn til þróunarkostnaðar í þjónustu við fatlað fólk. Það opnar nýja og spennandi möguleika á að nálgast aukna, bætta eða breytta þjónustu við fatlað fólk út frá frekari gögnum og rannsóknum. Þannig má byggja stefnumótun í málaflokki fatlaðs fólks á betri grunni en verið hefur. Þessu tengt hækka bifreiðastyrkir loksins vegna hreyfihömlunar um áramótin en þeir hafa ekki hækkað síðan í nóvember 2015, en hámarksfjárhæð styrkja vegna sérútbúinna bifreiða hækkað í júní 2020. Hækkunin í fjárlagafrumvarpinu tekur mið af hækkun vísitölu neysluverðs frá þeim tíma sem síðustu hækkanir urðu. Þannig verða fjárhæðir uppbóta vegna bifreiðakaupa 500.000 kr. og vegna kaupa á fyrstu bifreið 1 milljón og styrkur til bifreiðakaupa mun nema um 2 milljónum og hámarksfjárhæð vegna kaupa á sérútbúnum bílum verður 7,4 milljónir. Þetta er í samræmi við loftslagsmarkmið íslenskra stjórnvalda og félagslega sjálfbærni. Þá taka breytingarnar mið af því markmiði að hreyfihamlaðir einstaklingar geta auðveldar tekið þátt í orkuskiptum og verða útfærslur skoðaðar í samhengi við aðgerðir umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins varðandi styrki til rafbílakaupa. Virðulegi forseti. Þá ætla ég aðeins að víkja að einmitt rafmagnsbílunum og breytingu á gjaldtöku af vegakerfinu. Veigamikill þáttur í hækkun fjárheimilda vegna orkumála hafa verið styrkir til kaupa á rafmagnsbílum, átaksverkefni og innviðauppbygging í þágu orkuskipta á síðustu árum. Fyrirkomulag skattstyrkja í þágu kaupa á hreinorkuökutækjum hefur ekki verið án gagnrýni. Þau sjónarmið komu fram að kerfið hampaði því fólki sem var í góðri efnahagslegri stöðu og hlaut niðurgreiðslu á rafmagnsbílum sem oftar en ekki eru dýrari ökutæki. Sömuleiðis var tekjumissir ríkissjóðs af tekjuöflun af samgöngum gagnrýndur og við því er nú verið að bregðast. Kerfið verður tekið upp í tveimur áföngum vegna umferðar og orkuskipta í formi m.a. kílómetragjalds vegna notkunar bifreiða. Sem dæmi má nefna að fyrir rafmagnsbíl sem ekið er sem svarar til meðalaksturs einkabifreiða hér á landi, eða í kringum 14.000 km á ári, verða greiddar 84.000 krónur á ári eða 7.000 krónur á mánuði sem er svipað og er verið að greiða fyrir bensínbíl. Mig langar núna, virðulegi forseti, aðeins að vitna í stöðu bænda og stöðuna í landbúnaðinum. Það er í þessu frumvarpi gert ráð fyrir tæplega 200 millj. kr. til aðgerða sem eiga að stuðla að auknu kynbótastarfi og innviðauppbyggingu ásamt beinum stuðningi við kornframleiðslu í samræmi við áherslur aðgerðaáætlunarinnar Bleikir akrar. Þá er fjármögnun vegna vinnu gagnvart verndandi arfgerð gegn riðuveiki í íslenska sauðfjárstofninn tryggð en eins og vitað er þá er unnið að hraðari ræktun riðuþolins sauðfjárstofns á ræktunarsvæðum sem eru skilgreind sem áhættusvæði. Sérstaklega er vikið að stöðu ungra bænda í nefndaráliti meiri hlutans, líkt og fram kom í máli formanns nefndarinnar. Staða bænda er alvarleg, það dylst engum. Það má m.a. rekja til innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu og þeirra áhrifa sem hún hefur haft á verðhækkanir á aðföngum eins og áburði, kjarnfóðri og öðrum nauðsynjum. Þá hefur fjárfesting í greininni leitt til slæmrar stöðu, sér í lagi hjá þeim sem eru að koma undir sig fótunum eða hafa staðið í umfangsmiklum breytingum og uppbyggingu á sínum búum. Vegna þessa var settur á hópur ráðuneytisstjóra sem unnið hefur að tillögugerð og greiningu á stöðunni. Í dag tilkynntu hæstv. matvælaráðherra Svandís Svavarsdóttir, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir og hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson tillögur að aðgerðum til stuðnings þeim bændum sem eiga í fjárhagserfiðleikum vegna núverandi efnahagsástands. Þær byggja á mati þess hóps sem ég var hér að fjalla um, ráðuneytisstjórahópnum, og er lögð áhersla á að stuðla að nýliðun og kynslóðaskiptum í greininni með aðstoð við yngri bændur. Það er líka lögð áhersla á að stuðningskerfið styðji við atvinnugreinina með skilvirkum hætti í samræmi við áherslur stjórnvalda og gagnist fjölskyldubúum sem eiga í hvað mestum vanda, sérstaklega til skemmri tíma. Talað er um í tilkynningu sem kom frá Stjórnarráðinu í dag að áætlað er að stuðningurinn verði greiddur til 982 bænda fyrir árslok á þessu ári, alls 1,6 milljarðar. Ég tel að þetta sé gríðarlega mikilvægt og hljóti að verða til þess að hjálpa verulega til. Hér er farið yfir hvað það er; ungbændastuðningur, viðbótarfjárfestingarstuðningur, viðbótarbýlisstuðningur, viðbótargripagreiðslur á holdakýr og aðgerðir sem miða að því að styrkja stöðu landbúnaðarins til framtíðar og þar er verið að tala m.a. um lánakosti Byggðastofnunar o.fl. Síðan er verið að tala um að ráðast í vinnu við heildarendurskoðun og stefnumótun í stuðningskerfinu eins og við þekkjum. Þetta finnst mér afar mikilvægt, virðulegi forseti, að nú komi fram niðurstaða í þessu máli sem við vitum að mjög margir hafa beðið eftir. Ég ætla aðeins að halda áfram. Samkvæmt frumvarpinu eru áætlaðar tekjur ríkissjóðs af veiðigjöldum um 12 milljarðar árið 2024 en stefnt er að því að hækka gjaldið samkvæmt gildandi fjármálaáætlun. Rúmir 2 milljarðar koma til vegna verðmætagjalds af fiskeldi en aukningin er að mestu til komin vegna hækkunar verðmætagjaldsins úr 3,5% í 5%. Það er vel, enda réttlætismál að aflögufærar atvinnugreinar leggi sitt til þjóðarbúsins. Þá vil ég sérstaklega fagna því að fjölga eigi stöðugildum í fiskeldisdeild Matvælastofnunar, enda hefur röð umhverfisslysa sýnt að það þarf og er mjög mikilvægt að styrkja eftirlit með greininni. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 126 milljónir til að auka eftirlit Matvælastofnunar með sjókvíaeldi og tryggja fullnægjandi eftirlit með skráningum og innra eftirliti sjókvíaeldisfyrirtækja. Gert er ráð fyrir að framlagið muni hækka á komandi árum og verði í kringum 230 milljónir frá og með 2026. Tillagan er liður í því að efla stjórnsýslulega umgjörð í málaflokknum, enda hefur fiskeldi svo sannarlega vaxið fiskur um hrygg. Ég verð aðeins að koma inn á framhaldsskólana. Ég held að við munum öll eftir því, svo stutt sem það er síðan, þegar við ræddum sameiningu framhaldsskólanna í haust. Það kom í ljós þegar á leið að helsta ástæðan með þeim tillögum var fjárvöntun. Meiri hluti fjárlaganefndar bregst við þessu og gerir ráð fyrir um 300 millj. kr. hækkun til framhaldsskólanna vegna fjölgunar nemenda. Það er líka lögð til 500 millj. kr. hækkun vegna aukinna áskoranna framhaldsskólanna vegna samsetningar nemenda, ekki síst til að ná til nemenda með erlendan tungumála- og menningarbakgrunn og til nemenda utan vinnumarkaðar og framhaldsskóla. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægt. Það er líka lagt til áframhaldandi 150 millj. kr. framlag til íslenskukennslu fyrir útlendinga sem og að auka, bæta og þróa möguleika og tækifæri sem innflytjendum bjóðast til að læra íslensku. Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að nefna að lagt er til að löggæslan sæti ekki sérstöku aðhaldi líkt og gert var við síðustu fjárlög, enda myndi það einungis þýða fækkun í lögreglunni og vera algerlega á skjön við þær áherslur sem ríkisstjórnin hefur. Það á sama við um Landhelgisgæsluna, þar er aðhaldskrafan dregin til baka og fram undan er að skoða vel þann rekstur og alveg ofan í kjölinn. Hér er líka lagt til að sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra fái 11 milljónir til að halda starfsmanni á Þórshöfn. Ég tel mikilvægt að dómsmálaráðherra taki þetta til sín og gerir þetta starf varanlegt enda mikilvæg þjónusta á svæði sem er m.a. að sækja þjónustuna annars um hundruð kílómetra. Ég vil líka nefna að Persónuvernd opnaði með pompi og prakt árið 2021 skrifstofu á Húsavík og vert að vekja athygli á því að það voru 106 manns sem sóttu um tvær stöður, allt vel menntað fólk. Þessar stöður verða lagðar niður nú um áramót ef ekki verður brugðist við og ég hvet fjárlaganefnd til að bregðast við fyrst að ráðuneytið hefur ekki séð ástæðu til þess. Ég vil líka segja að þessi tilhneiging til að leggja niður störf úti á landi virðist alltaf vera fyrsti kostur og mér finnst það algjörlega óviðunandi. Við sem búum í hinum dreifðu byggðum þekkjum að þetta hefur ítrekað gerst. Það er eins og það sé auðveldara að leggja niður störfin sem eru fjær, alveg sama hvaða verk er verið að vinna, heldur en í nærumhverfinu, á þeirra móðurstöð, getum við kannski sagt, sem undir er. Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að tala mjög lengi, enda er ég að verða hálf raddlaus, þannig að ég er að hugsa um að láta þetta duga. Það er margt gott í þessu frumvarpi sem ég tel að við getum verið ánægð með og ég segi það hér að ég kem að sjálfsögðu til með að styðja það af því að ég tel að við séum að taka utan um þá þætti sem við þurfum helst að taka á.

Virðulegur forseti. Með leyfi forseta: „Til að verja kaupmáttaraukningu og afkomu heimilanna er mikilvægt að við höldum áfram að berjast gegn verðbólgunni en aðgerðir þar að lútandi voru settar á dagskrá strax í sumar og boðar frumvarpið áframhaldandi aðgerðir í því tilliti eins og fjármálaráðherra fór yfir í ræðu sinni.“ Þetta voru orð hv. þingmanns fyrir nokkurn veginn ári síðan um fjárlög fyrir árið 2023. Þá var verðbólgan í lok árs 9,9%. Hún er nú orðin 8%, það er vissulega 1,9 prósentustiga lækkun en ef áframhaldandi þróun á næsta ári verður eins og hún var á þessu ári þá endar hún í 7,5% í lok næsta árs og það er allt of hátt. Það er gert ráð fyrir 5,6% verðbólgu á næsta ári en það hafði verið gert ráð fyrir 4,9% verðbólgu á þessu ári þannig að við erum þó nokkuð yfir því verðbólgumarkmiði. En á sama tíma hefur verðbólgan í Evrópu farið minnkandi og miklu meira, úr 8,6% í upphafi árs þar og fór niður í 2,4%. Við getum því ekki sagt að verðbólguvandinn sé innfluttur vandi í kjölfar Covid og út af stríðinu, sem vissulega var hluti af ástæðunni til að byrja með. Húsnæðisvandinn er enn vandamál og við erum með gjaldeyrisvanda og ýmislegt svoleiðis. Við getum ekki bara kennt Evrópu um það eða kennt verðbólgu annars staðar um okkar vandamál. Með tilliti til þess hvernig átti að grípa til aðgerða gegn verðbólgu í fjárlagafrumvarpi fyrir árið í ár, sem varð síðan ekki úr, við enduðum með 2,1% hærri verðbólgu en búist var við, þá vil ég spyrja: Af hverju ættum við að trúa því að þetta frumvarp geri það sem var sagt að síðasta frumvarp ætti að gera, sérstaklega miðað við að ábendingar seðlabankastjóra eru nákvæmlega þær sömu nú og síðast og þær rættust?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Já, það er rétt. Við ráðum við sumt og annað ekki og sumu getum við hjálpað til við að stýra og það er, held ég, það sem ríkisstjórnin og meiri hluti a.m.k. hér á þingi er að reyna að gera með því að leggja fram þetta frumvarp með þessum hætti og leggja fram að okkar mati aðhaldssöm fjárlög. Það er alveg rétt, eðli máls samkvæmt í pínulitlu hagkerfi eins og við erum í eru sveiflurnar meiri heldur en kannski víða annars staðar í Evrópu og sannarlega spila, eins og ég sagði í ræðu minni, mjög margir þættir inn í verðbólguna hjá okkur. Þess vegna held ég að það sé líka mikilvægt að við náum góðum kjarasamningum. Ég tel að við þyrftum að ná einhvers konar þjóðarsátt og þótt ég skilji vanda sveitarfélaga þá tek ég undir þau sjónarmið sem hafa komið fram hjá verkalýðshreyfingunni um að það þyrfti að gera einhvers konar þjóðarsátt þannig að allir gætu hjálpast að við að ná niður verðbólgunni þannig að við komumst í rauninni á þann stað að hún fari hraðar niður heldur en við gerðum ráð fyrir og sannarlega gerðist ekki. Húsnæðisþátturinn er sannarlega hluti af þessu vandamáli og það er búið að rekja hann hér fram og til baka í sölum Alþingis og skiptar skoðanir á því. Ég fór aðeins yfir það áðan. Við erum með mjög laskaðan markað hvað varðar hlutfall þeirra íbúða sem eru í einhvers konar skammtímaleigu eða ekki á markaði fyrir fólk sem þarf að búa og það er eitt af því sem ýtir verðbólgunni talsvert upp eða öllu heldur viðheldur henni, eigum við ekki að orða það þannig, af því að hún hefur sannarlega lækkað, eins og hv. þingmaður nefndi, en hún er þrálát. Ég held að við séum að reyna að gera það sem við getum sem stjórnvald en sannarlega er það þannig, eins og hv. þingmaður þekkir, að þetta er ekki bara verk ríkisstjórnar eða bara Seðlabanka.

Forseti. Nei, þetta er ekki bara verkefni Seðlabankans en hann er að taka ansi stóran hluta af því með stýrivöxtunum og þetta er ekki bara verkefni ríkisstjórnar en það virðist hins vegar lítið koma þaðan. Ef þetta eru aðhaldssöm fjárlög, hvernig líta þá fjárlög út sem eru ekki aðhaldssöm? Það er verið að bæta við næstum því 2 milljörðum á milli umræðna. Það er vissulega ekkert rosalega mikið, en það er til viðbótar við það sem seðlabankastjóri kallaði hlutlaus fjárlög. Samhengi ástandsins - já, það er 8% verðbólga en á undanförnu ári hefur hækkun matvöruverðs verið 9,9%, það er stór útgjaldaliður hjá flestum heimilum. Það þýðir að í þeim hluta ráðstöfunartekna sem fer í matvöru er hærri verðbólga heldur en almennt séð. Í húsnæðisliðnum er 10,5% verðbólga á undanförnu ári, þar af 8,7% í leigu, sem er allt hærri tölur heldur en viðmiðunar- og meðaltalsverðbólgan og það vill svo til þetta er aðalhluti verðbólgunnar fyrir fólk sem er í lægri tekjutíundunum. Raunverðbólgan þar er hærri, fyrir utan það að þetta fólk er yfirleitt með lengri lán sem fara þá á hærri vexti og ýmislegt svoleiðis. En við erum með að sögn stjórnarmeirihlutans aðhaldssöm fjárlög. Ég bara skil ekki hvernig er hægt að segja það kinnroðalaust.

Virðulegi forseti. Ég hef heyrt það í dag að hv. þingmaður er ekki sammála þessari nálgun og þeirri orðræðu og það er allt í lagi. Það er bara skoðun hv. þingmanns. Ég deili ekki þeirri skoðun. Eins og ég sagði áðan þá tek ég undir það að húsnæðismarkaðurinn er of veigamikill þáttur hjá okkur í því að halda uppi verðbólgunni og ég hef sagt að við því þurfum við að bregðast. Við erum auðvitað að reyna að gera það að einhverju leyti með því að auka hér framlög í húsnæðismál en það þarf að gera betur. Það þarf líka taka á því að hér er óheilbrigður leigumarkaður eins og við þekkjum og við þurfum að gera betur þar. Hv. þingmaður talar hér um að á milli umræðna sé verið að hækka um tæpa 2 milljarða. Það er sannarlega verið að setja góða fjárhæð vegna væntanlegra kjarasamninga, ríflega 3 milljarða til viðbótar á milli, af því að það er talsverð óvissa eins og við vitum gagnvart kjarasamningum og þetta eru ákveðnar varúðarráðstafanir sem þarna eru undir. Stór hluti af því er þarna undir. Síðan erum við auðvitað alltaf að glíma við lyfjamálin. Það þekkjum við, hafandi setið mjög lengi saman í fjárlaganefnd. Það eru 1,5 milljarðar sem þar eru undir. Það eru svona örfáir þættir sem kannski eru að tikka þarna inn en þetta eru ekki, hvað getum við sagt, einhver gæluverkefni ríkisstjórnar eða meiri hlutans sem þarna eru undir, heldur bara aðstæður sem krefjast þess að við setjum inn aukna fjármuni. En sem betur fer er líka talsverð lækkun á nokkrum liðum, bæði í málefnum aldraðra og í málefnum sjúkrahúsþjónustu og öðru þar sem fyrirséð er aukin atvinnuþátttaka og auknar fjármagnstekjur og annað slíkt sem verður til þess að það eru minni útgjöld fyrir ríkið. Ég held að við getum verið sammála um það a.m.k. að þessi tæplega 2 milljarða hækkun er ekki vegna þess að ríkisstjórnin fór á eitthvert flug.