Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að nú er búið að opna nýjan vef, alþingistíðindi.is, þar sem Alþingistíðindi frá 1845 til og með 2009 hafa verið skönnuð inn og eru aðgengileg blaðsíðu fyrir blaðsíðu. Má segja að þessi vefur, ásamt aðalvef Alþingis, gefi nú nær tæmandi upplýsingar um störf alþingismanna og störf Alþingis allt frá endurreisn þess 1845. Forseti þakkar öllum þeim sem hafa unnið að þessu fyrir þeirra góðu störf.

Borist hafa bréf frá Guðlaugi Þór Þórðarsyni og Þórunni Egilsdóttur um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Líkt og tilkynnt var á vef Alþingis í gær, mánudaginn 28. janúar, tóku sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. n., Albert Guðmundsson, og 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðaust., Þórarinn Ingi Pétursson. Þeir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnir velkomnir til starfa að nýju.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Herra forseti. Nú í síðustu viku sendi Persónuvernd íslenskum stjórnvöldum erindi þar sem varað er við þeim hættum sem nú steðja að lýðræðislegum kosningum, m.a. vegna samfélagsmiðla víða um heim. Bréfið kemur í kjölfar funda persónuverndar Evrópu með Veru Jourová, dómsmálaráðherra Evrópu, þar sem hún varar eindregið við og segir að kosningar verði aldrei eins hér eftir. Skilaboðin eru mjög skýr. Það verða engar kosningar eins hér eftir. Við þekkjum dæmin: Trump, Bolsonaro, Brexit hafa hlotið framgang, orðið að veruleika að miklu leyti vegna hulduaðila í kosningum en líka vegna þess að þar hefur einfaldlega verið haldið á lofti röngum upplýsingum. Þetta vitum við. Hér á landi fjármögnuðu hulduaðilar auglýsingar í aðdraganda síðustu alþingiskosninga, hvort sem það voru íslenskir kjósendur, stjórnmálaflokkar, hagsmunaaðilar eða hreinlega erlend ríki. Það vitum við ekki. Í fréttum Ríkisútvarpsins í síðustu viku var rætt við sérfræðinga í netöryggismálum. Þar kom fram að svokallaðir gervimenn fylgjast með þúsundum Íslendinga á Twitter. Þeir hafa ekki verið virkjaðir enn sem komið er til að gera eitt eða neitt, en þeir eru tilbúnir á hliðarlínunni og munu geta beitt sér. Hvernig vitum við ekki en þeir munu geta beitt sér. Það er það sem við vitum. Og fyrir tæpum tveimur vikum kom fram að Facebook lokaði á einum degi 364 síðum sem voru með tæplega 794.000 fylgjendur. Tilgangurinn var einfaldlega að hafa áhrif í ákveðnum löndum. Og þetta var bara á einum degi. Nú eru rúm tvö ár í alþingiskosningar, kannski styttra. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvað hyggst hún gera til að tryggja með sem bestum hætti að lýðræðinu steðji ekki hætta af þessum hulduaðilum, hvar sem þeir eru staddir í heiminum? Hvernig getum við komið í veg fyrir að þessir hulduaðilar, hverjir sem þeir eru og hvar sem þeir eru, fari að leika sér að lýðræðinu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Það er ekki aðeins mikilvægt fyrir okkur sem sitjum á Alþingi heldur ekki síður fyrir samfélagið allt. Ég er sammála hv. þingmanni um að tilkoma nútímatækni og samfélagsmiðla hefur þegar gerbreytt allri stjórnmálaumræðu, allri lýðræðislegri umræðu, og það er mjög mikilvægt að við tökum þá þróun til umræðu. Um erindi Persónuverndar, sem hv. þingmaður vísar í, munum við í forsætisráðuneyti eiga fund í þessari viku með dómsmálaráðuneytinu sem fer með framkvæmd kosninga. Ég tel það góða hugmynd sem þar birtist um að koma þurfi á laggirnar samráðsvettvangi um framkvæmd kosninga eins og Persónuvernd leggur til. Þá hafa framkvæmdastjórar stjórnmálaflokkanna óskað eftir því að halda áfram vinnu sinni. Meðal þess sem komið hefur fram í fréttum er að teknar hafa verið saman leiðbeiningar um starfsemi stjórnmálaflokka. Hér á landi erum við með lög um fjármál stjórnmálaflokka. Margt horfir þar til úrbóta fyrir starfsemi stjórnmálaflokka sem eykur gagnsæi, eykur líkur á því að ekki sé hægt að kosta starfsemi stjórnmálaflokka án þess að það sé með algerlega skýrum og gagnsæjum hætti og sett eru hámörk á það hve mikið lögaðilar og einstaklingar geta stutt við starfsemi stjórnmálaflokka. En enn vantar okkur heildarlög um starfsemi stjórnmálaflokka þar sem m.a. yrði horft til persónuverndarsjónarmiða. Eins og komið hefur fram í umræðu á evrópskum vettvangi er mjög mikilvægt að stjórnmálaflokkar lúti slíkum reglum og fóti sig í nýju umhverfi persónuverndarlaga. Fleiri þættir þurfa að koma inn í heildarlög þannig að ég hyggst óska eftir því við framkvæmdastjóra að þeir haldi áfram vinnu sinni og ljúki við gerð nýrra heildarlaga um starfsemi stjórnmálaflokka. Það eitt og sér dugar ekki til. Stjórnvöld þurfa líka að bregðast við og slíkur samráðsvettvangur eins og Persónuvernd nefnir gæti verið hugmynd. Síðan er það bara, og ég kem kannski að því í seinna andsvari, mjög mikilvægt að við tökum sérstaklega á þessu máli þegar kemur að menntun og fræðslu almennt í samfélaginu.

Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir svarið. Ég er sammála í mörgu. Ekki síst vil ég fagna því að það á að virkja þennan samráðsvettvang. Það þurfa fleiri að koma að. Samfélagsfyrirtækin, lögreglan, stjórnmálamenn, tæknigeirinn, háskólasamfélagið - en ekki síður þjóðaröryggisráð. Ég tel það líka mikilvægt. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að setja nákvæmlega þetta mál á dagskrá okkar formanna þegar við hittumst næst því að við þurfum líka að fara yfir þessi mál. Ég tel ljóst að framkvæmdastjórar flokkanna, sem við vitum alveg að eru einstaklega hæft og gott fólk, hafa ekki þau tæki nægilega í sínum höndum til að bægja burt þessari hættu. Stjórnmálasamtök? Auðvitað þurfum við að koma upp heildarlögum um stjórnmálaflokka. En hættan er að utanaðkomandi öfl nýti sér Ísland í einhverjum tilgangi sem við þekkjum ekki í dag. Við sjáum þetta annars staðar og þetta mun gerast hér heima líka. Þó að þeir geti vissulega verið tengdir einhverjum stjórnmálasamtökum er málið miklu stærra en eingöngu íslensku stjórnmálaflokkarnir þó að við eigum að sjálfsögðu að taka  Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að taka þetta mál upp á samráðsfundi formanna flokkanna.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Það er mikilvægt að ræða þetta víða. Þess vegna hef ég sett málið á dagskrá næsta fundar þjóðaröryggisráðs, sem fundar 18. febrúar. Þar verða þau mál sérstaklega á dagskrá. Ég tek vel í þá tillögu hv. þingmanns að við ræðum málið líka á vettvangi formanna flokkanna. Ég held að máli skipti að við undirbúum þá umræðu vel og tökum málið til gagngerrar umræðu, t.d. undir liðnum önnur mál á reglulegum stjórnarskrárfundum formanna flokkanna. En það er svo - og þetta er nokkuð sem við höfum til að mynda rætt á vettvangi norrænna forsætisráðherra - að alls staðar sjáum við eðlisbreytingu á pólitískri umræðu. Mjög víða, t.d. á Norðurlöndum, eru skýr dæmi um falsfréttir sem dreift hefur verið, ekki síst um innflytjendur og málefni innflytjenda. Þær fréttir eru ekki taldar koma utan frá heldur eiga sér uppsprettu heima í löndunum en byggja oft ekki á neinum staðreyndum og dreifast með ógnarhraða. Staðreyndin er líka  En þetta er mál sem við munum ræða á vettvangi stjórnmála. 

Virðulegi forseti. Það var rétt fyrir jólin sem þingheimur samþykkti viðbótarfjárframlag til starfsemi SÁÁ upp á 150 millj. kr. Um leið og ég ætla að hæla hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að taka virkilega sýnilega utan um málaflokkinn okkar veldur það mér ákveðnum áhyggjum að sjá að einhverra hluta vegna virðist forstjóri Sjúkratrygginga Íslands ekki vera nægjanlega vel upplýstur um að þær 150 milljónir voru eyrnamerktar SÁÁ, göngudeildum o.fl. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra nánar út í málið, því að það er alveg ljóst hvað þingheimur samþykkti fyrir jólin. Við vorum að taka utan um og reyna að koma til móts við þann mikla vanda sem var hjá SÁÁ. Við höfðum áhyggjur af stöðunni sem var uppi. Ég hef áhyggjur af starfseminni ef ekki verður staðið við framlagið sem var eyrnamerkt þeim því að fyrir liggur að á Vogi þarf að fækka um allt að 400 innlagnir á árinu og einnig þarf að loka göngudeildinni á Akureyri. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort við getum ekki staðið við framlagið og leiðrétt þann misskilning sem virðist vera á ferð, þannig að við þurfum ekki að fækka innlögnum á Vog um allt að 30–35 í hverjum einasta mánuði.

Virðulegur forseti. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanns var það svo að hv. fjárlaganefnd gerði sérstaka tillögu um viðbótarframlag til SÁÁ við lokaafgreiðslu fjárlaga sem meiri hluti Alþingis samþykkti. Í texta fjárlaganefndar við þá upphæð var sérstaklega til þess tekið að það snerist um að leggja til fjármagn til göngudeildar, bæði í Reykjavík og á Akureyri. Í textanum hefur sennilega verið með almennum orðum talað um göngudeildarþjónustu á vegum SÁÁ og þar var byggt á mati samtakanna á því hvað kostaði mikið að reka göngudeildarþjónustu, bæði í Reykjavík og á Akureyri. Fjárlaganefnd bætti í raun og veru um betur frá þeirri tölu sem SÁÁ hafði lagt til varðandi göngudeildarþjónustu og bætti 50 milljónum við í meðförum nefndarinnar. Það er um það að segja að eini textinn sem til er til að vísa í er að í afgreiðslu þingsins og í texta fjárlaganefndar stendur að þetta snúist um göngudeildarþjónustu á vegum SÁÁ og aðra þjónustu í samræmi við stefnumótun ráðuneytisins. Þannig að samkvæmt þeim ferlum og þeim reglum og lögum sem við vinnum eftir eru næstu skref hjá Sjúkratryggingum Íslands að gera samninga við SÁÁ um þessa þjónustu.

Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Það gleður mig ákaflega mikið ef við erum farin að sjá hilla undir að þetta fjármagn verði greitt út og samningur gerður við Sjúkratryggingar Íslands. Það er eins og þar standi hnífurinn í kúnni. Það er alveg rétt sem hæstv. heilbrigðisráðherra segir, hún les það nánast orðrétt upp sem fjárlaganefnd samþykkti fyrir jólin. Ég held að við þurfum ekkert að velkjast í vafa um það, sem er ánægjulegt. Spurningin er frekar hvenær megi eiga von á því. Þurfum við nokkuð að óttast að þurfa að grípa til slíkra ráðstafana? Við vitum hvað neyðin er mikil og ákallið hátt um að komast í meðferð. Getum við ekki verið svolítið bjartsýn og horft upp á að gerður verði samningur á næstunni við SÁÁ, helst sem fyrst? Það er bara spurning hvenær.

Virðulegi forseti. Það eru nú allnokkur verkefni á borði Sjúkratrygginga Íslands. Þetta er eitt af þeim. Fjárlaganefnd hefur talað mjög skýrt og Alþingi hefur samþykkt þessa upphæð þannig að hún fer ekkert annað en í það sem þingið hefur ákveðið. Ég geri ráð fyrir að það sé afar mikilvægt að þessir peningar fái að komast í gagnið sem allra fyrst og ég geri ráð fyrir því að Sjúkratryggingar Íslands hafi sama skilning á þeim forgangi og við hér á Alþingi.

Herra forseti. Bann við pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð eða refsingu er algert og án undantekninga í öllum lýðræðisríkjum. Sömuleiðis er það verkefni allra lýðræðisríkja og lýðræðisstjórna að gera sitt ýtrasta til að koma í veg fyrir brot á þessari grundvallarreglu sem m.a. er lögfest í mannréttindasáttmála Evrópu og stjórnarskrá Íslands. Hvergi er ábyrgð stjórnvalda til að skapa mannúðlegt umhverfi, laust við ofbeldi, vanvirðingu eða pyndingar, jafn mikilvæg og í þeim vistarverum sem hýsa þær manneskjur sem ríkisvaldið hefur svipt frelsi sínu. Til að standa sem best vörð um að ríki sinni þessum skyldum sínum hafa þau komið sér upp alþjóðlegum eftirlitsnefndum, mannréttindadómstólnum og umboðsmönnum heima fyrir sem saman hafa það hlutverk að leiðbeina stjórnvöldum um lagaramma, aðstæður og þjónustu sem verður að vera til staðar svo að lágmarka megi líkur á brotum. Virðulegur forseti. Nú er það svo að Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð eða refsingu, oft nefnd CPT-nefndin, hefur um árabil beint því til íslenskra stjórnvalda að bæta úr alvarlegum skorti á geðheilbrigðisþjónustu fyrir fanga, síðast í skýrslu sinni árið 2013. Ríkisendurskoðun benti á þennan skort í skýrslu sinni 2010 og umboðsmaður Alþingis hefur ítrekað undanfarin ár hvatt ráðuneyti hæstv. ráðherra til að bæta geðheilbrigðisþjónustu fyrir fanga án teljandi viðbragða eða úrbóta af hálfu ráðuneytisins. Dómsmálaráðuneytið hefur staðfest að núverandi fyrirkomulag tryggi ekki vernd fanga gegn pyndingum og annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu í fangelsum landsins. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er við þetta að una? Hvers vegna virðist ráðuneyti hæstv. ráðherra alveg sama um grundvallarmannréttindi fanga? Hvenær stendur til að ráðast í úrbætur til að tryggja aðgang fanga að geðheilbrigðisþjónustu við hæfi?

Virðulegur forseti. Ég og mitt ráðuneyti höfum tekið þessar ábendingar afar alvarlega og okkur er ekki alveg sama um þá þjónustu sem fangar fá frekar en aðrir. Það er auðvitað mikilvægt að allir njóti heilbrigðisþjónustu, óháð því hvort viðkomandi eru í fangelsi eða ekki. Ánægjulegt er að segja frá því að samningar milli Sjúkratrygginga Íslands og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Árbæjar, eru á lokastigi. Þeir samningar fjalla um þjónustu við fanga á Hólmsheiði á dagtíma, þ.e. hefðbundna heilsugæslu, og vegna útkalla. Geðheilbrigðisþjónusta, þ.e. geðlæknir og geðhjúkrunarfræðingur, er hluti samningsins. Það er sérstakur undirsamningur við geðsvið Landspítala. Sá samningur er á lokastigi og síðan er hugmyndin sú að þetta módel verði fært yfir á önnur fangelsi í landinu í samvinnu við heilbrigðisstofnanir á svæðinu og geðdeildir viðkomandi sjúkrahúsa.

Herra forseti. Það er gott að eitthvað er að þokast í rétta átt í þessum málaflokki. Ég er ánægð að heyra að hæstv. ráðherra er sammála mér um mikilvægi þess að tryggja föngum viðeigandi geðheilbrigðisþjónustu. Eins og við vitum er tíðni geðsjúkdóma talsvert hærri meðal fanga. Þar að auki eru karlmenn a.m.k. þrisvar sinnum líklegri til að fara í fangelsi og allt að sex sinnum líklegri til að fremja sjálfsvíg en þeir sem ekki eru í fangelsi. Tíu manneskjur hafa framið sjálfsvíg í fangelsum landsins síðustu tvo áratugi. Líf þessara tíu manneskja var á ábyrgð og forræði ríkisins, sem svipti þær frelsi sínu. Nú eru þessir samningar á lokastigi, eins og hæstv. ráðherra segir. Mér skilst að það feli í sér 10% stöðu geðhjúkrunarfræðings og 10% stöðu geðlæknis í fangelsinu á Hólmsheiði sem hýsir um 54 fanga. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er það virkilega nóg þegar líf eru í húfi?

Virðulegi forseti. Það er ljóst - og við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður - að ástandið í þessum málaflokki hefur verið óþolandi um langt árabil. Það er meira að segja svo að við höfum fengið ábendingar frá alþjóðlegum stofnunum um að við það verði ekki unað. Það er í raun og veru þyngra en tárum taki að við þurfum slíkar ábendingar til að bregðast við. En ég vil fullvissa hv. þingmann um að mér er það sérstakt ánægjuefni að nú sjái loks fyrir endann á þessari stöðu. Það hvað sé nóg í þeirri þjónustu sem við sjáum fyrir okkur að binda inn í þann samning sem hér er til umræðu verður tíminn að leiða í ljós. En hér erum við að tala um stórt skref sem ætti auðvitað að hafa verið stigið fyrir löngu síðan, þ.e. að tryggja þessa heilbrigðisþjónustu fyrir þennan viðkvæma hóp.

Herra forseti. Ríkisendurskoðun skilaði á dögunum skýrslu um úttekt á eftirliti Fiskistofu, sem samin var eftir samþykkt Alþingis á tillögu þingflokks Samfylkingarinnar og þriggja þingmanna Pírata. Skýrslan hefur verið rædd í þingnefndum og hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur tekið vel í þá beiðni að ræða skýrsluna hér í þingsal. Það er mikilvægt, enda er skýrslan ekki aðeins áfellisdómur yfir eftirliti Fiskistofu heldur einnig yfir stjórnvöldum og þeirri umgjörð sem eftirlitinu er skapað. Það standa ríkir almannahagsmunir til þess að eftirlit með umgengni og nýtingu sjávarauðlindarinnar sé traust og í samræmi við lög, en í skýrslunni segir að eftirlit Fiskistofu með vistun, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda styðji ekki með viðunandi hætti við markmið laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar og að grípa þurfi til markvissra ráðstafana til að tryggja skilvirkt og árangursríkt eftirlit sem sé í samræmi við forsendur og ákvarðanir Alþingis um að nytjastofnar sjávar séu nýttir með sjálfbærum hætti. Niðurstöðurnar koma fiskistofustjóra ekki á óvart enda segist hann hafa bent á þetta árum saman. Nú hefur atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið lagt talsverða vinnu í undirbúning lagafrumvarpa og eru árin 2013–2017 nefnd sérstaklega í skýrslunni í því sambandi, sem átti að styrkja eftirlit Fiskistofu, en þau frumvörp náðu ekki fram að ganga. Ég spyr hæstv. sjávarútvegsráðherra hvers vegna þessi vinna ráðuneytisins hafi ekki skilað árangri. Hver hefur komið í veg fyrir að Alþingi hafi fengið lagafrumvörpin til umfjöllunar? Hvers vegna er staðan eins alvarleg og skýrslan sýnir? Telur hæstv. ráðherra að það sé vegna þess að útgerðin hafi það mikið um eftirlit með sjálfri sér að segja að það séu þeir hagsmunaaðilar sem ráðuneytið hefur látið stoppa sig í þeirri mikilvægu vinnu við að gæta hagsmuna almennings?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og þingmaðurinn nefndi hefur skýrsla Ríkisendurskoðunar verið tekin til umfjöllunar í tveimur nefndum, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og atvinnuveganefnd. Ég óskaði eftir því við starfsmenn ráðuneytisins sem mættu til fundar við þessar ágætu nefndir að greina þeim frá áformum mínum um það með hvaða hætti ég vildi að niðurstöður skýrslurnar yrðu teknar til umfjöllunar. Ég vænti þess að það sé ágætissamstaða um þær hugmyndir sem þar hafa verið reifaðar því að þetta er viðfangsefni sem snertir ekki bara útgerðina, fiskvinnsluna, Fiskistofu eða einstakar stofnanir, þetta er samfélagslegt verkefni sem ótal aðilar þurfa að koma að, hvort heldur er Landhelgisgæslan, hafnir landsins, flutningsaðilar eða guð má vita hverjum þetta tengist. Það eru örugglega ýmsar ástæður fyrir því að mál hafi ekki náð fram að ganga sem hefur verið unnið með í ráðuneytinu á vegum Fiskistofu. Ég ætla ekkert að draga fram á vettvanginn einhvern sökudólg eða láta mér detta eitthvað slíkt í hug. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er að greiða úr þeirri stöðu sem við sjáum birtast í úttekt Ríkisendurskoðunar og við verðum að horfa til framtíðar í þeim efnum. Það er alveg ljóst að það eru miklir hagsmunir undir af allra hálfu sem þessu máli tengjast, hvort heldur er ríkið, einstakar stofnanir eða einstök fyrirtæki, þó að allir reyni að gæta að sínu. Það er verkefni alls þessa hóps að skila ráðuneytinu tillögum til úrbóta, væntanlega á grunni þeirrar vinnu sem ég hyggst setja af stað, og ég vænti góðs samstarfs við alla aðila þess máls.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Skýrslan sýnir einnig að sveitarfélög standa sig ekki frekar en ríkið í þeim hluta eftirlitsins sem þeim er falið með vigtun á hafnarvog. Í skýrslunni segir að dæmi séu um að vigtarmenn hafi ekki tök á vegna starfsaðstæðna að gaumgæfa samsetningu og íshlutfall þess afla sem veginn er. Þá séu vigtarmenn oft tengdir viðskiptavinum hafnanna fjölskyldu- eða vinaböndum og erfitt geti reynst að tryggja óhæði þeirra í sýnd og reynd. Við hæstv. ráðherra þekkjum bæði ágætlega til sveitarstjórnarstigsins og vitum væntanlega bæði að í sumum sveitarfélögum ráða útgerðarmenn því sem þeir vilja ráða, jafnvel því hvern sveitarstjórn ræður til starfa við höfnina. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að skýrslan sýni að í raun hafi bæði stjórnsýslustigin, ríki og sveitarfélög, brugðist í því mikilvæga hlutverki að skapa eftirliti með sjávarauðlindinni fullnægjandi umgjörð og hafi um leið 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er með mjög beinskeyttar spurningar um að draga einhvern til ábyrgðar fyrir stöðuna eins og hún er og horfir þar til beggja stjórnsýslustiganna, ríkis og sveitarfélaga. Vissulega hefðu bæði stjórnsýslustig getað gert betur í ljósi þessa, en aðstæður á hverjum tíma skapa bæði ríkinu og sveitarfélögunum svigrúm til athafna. Það kann vel að vera, og ég dreg enga dul á það, að við hefðum getað gert betur á mörgum sviðum. Ég er á þeim stað að við þurfum aðeins að fríska upp á umræðuna og nefni hér þingheimi til skemmtunar hið merkilega og góða myndavélafrumvarp, sem svo er kallað, þ.e. ég vil draga þá sýn inn í vinnuna sem leggur áherslu á að við reynum að horfa til nýrrar tækni, nýrrar þekkingar, nýrrar getu við það m.a. að inna af hendi þær skyldur sem ríkinu er ætlað að hafa með höndum og sömuleiðis höfnum. Ég held að full færi séu til þess. En áherslan í umræðunni við úrlausn þessara verkefna er á þann veg að við setjum eftirlitsmenn um borð í hverja einustu fleytu. Það mun aldrei verða svo. 

Virðulegi forseti. Fyrr í mánuðinum undirrituðu fulltrúar Bændasamtaka Íslands og stjórnvalda samkomulag um endurskoðun á samningi um starfsskilyrði sauðfjárræktar. Því ber að fagna og vil ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ásamt öllum þeim sem að samningavinnunni komu fyrir að ná fram niðurstöðu sem virðist vera nokkuð óumdeild. Það vekur þó athygli að hvergi er minnst á stórt hagsmunamál sauðfjárbænda, þ.e. afurðastöðvarnar. Í þeim viðræðum sem fóru fram um starfsskilyrði sauðfjárræktar var nefnt að fara þyrfti ofan í rekstrarumhverfi afurðastöðvanna. Í landinu eru níu afurðastöðvar sem hafa leyfi til að sinna sauðfjárslátrun. Þær afurðastöðvar eru í eigu bænda að mestu leyti og því má segja að það sé alltaf hagur bænda að grundvöllur sé til að hagræða í rekstrinum. Í bókun með samkomulaginu segir, með leyfi forseta: „Í skýrslu KPMG kemur fram að svigrúm sé til hagræðingar í afurðastöðvageiranum sem mögulegt sé að nýta til góðs í þágu bænda og neytenda. Aðilar eru sammála um að mikilvægt sé að ná fram aukinni hagræðingu í greininni og að kannað verði hvort sláturleyfishafar geti átt samstarf um afmarkaða þætti í starfsemi sinni.“ Hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir lögðu fram frumvarp í haust þess efnis að afurðastöðvar í kjötiðnaði væru undanþegnar ákvæðum samkeppnislaga til að bæta rekstrarumhverfi þeirra. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki ástæða til að taka tillit til þessa mikla hagsmunamáls þegar starfsskilyrði sauðfjárræktarinnar eru endurskoðuð? Er einhver vinna í gangi innan veggja ráðuneytis sjávarútvegs og landbúnaðar þess efnis að skoða rekstrarumhverfi afurðastöðva í kjötiðnaði miðað við núgildandi tollasamninga?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og sömuleiðis orð hans um endurskoðun á þeim samningi sem snýr að starfsskilyrðum sauðfjárræktarinnar. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að snúið er að koma slíkri endurskoðun á vegna þess að hagsmunir sauðfjárbænda eru mjög misjafnir, fara eftir ýmsu og er erfitt fyrir bæði ríkið en ekki síður fyrir forystu bænda að leiða slíka samninga í höfn. Það er mjög ánægjulegt að verða var við að endurskoðunin er að stærstum hluta óumdeild, menn eru þokkalega sáttir. Það er fyrir mestu. Hér er réttilega minnst á að afurðastöðvarnar eru ekki sérstaklega teknar inn í samkomulagið, enda erfitt að gera slíkt vegna þess að ríkið hefur ekki umboð til að hlutast til um málefni einstakra fyrirtækja úti í bæ og því síður samtök bænda. Ég hef svarað því á þann veg að við erum með samkeppnislög í landinu og erum þar með ákveðna ríkisstofnun sem á að vinna eftir þeim lögum og þar er ramminn lagður. Ég hef verið á þeim stað að telja að samstarf fyrirtækja verði fyrst að koma inn á grundvelli þeirrar löggjafar sem Alþingi hefur sett um samkeppni og samstarf á markaði á Íslandi. Ég ræddi það á þann hátt við fulltrúa afurðastöðva og sömuleiðis við Samkeppniseftirlitið að mér þætti eðlilegt að menn tækjust á við þær grundvallarspurningar sem þarna væru uppi vegna þess að almennt væri álitið að tækifæri væri til hagræðingar innan afurðastöðvageirans, sem ég held að flestir geti verið sammála um. Á mínum vegum í ráðuneytinu er engin bein vinna í gangi í þeim efnum. Ég veit til þess að afurðastöðvarnar tóku 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég hefði kannski viljað hafa það aðeins öðruvísi og beinskeyttara en það er nú bara þannig. Í því frumvarpi sem hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir leggja fram er gengið út frá því að farið verði í gegnum búvörulögin þar sem við förum svipaða leið og gert er í mjólkuriðnaði. Ég tel mjög mikilvægt að við stígum þetta skref og könnum hvað við getum gert. Ég skora á ráðherrann að setja þessa vinnu af stað, hvaða áhrif þessi undanþága fyrir kjötiðnaðinn gæti haft í harðnandi samkeppni við innflutning. Hæstv. ráðherra er vel kunnugt hvernig tollasamningurinn er og hvaða áskoranir eru fram undan.

Virðulegi forseti. Já, ég er ekki endilega með sömu afstöðu í málinu og hv. fyrirspyrjandi. Þess vegna hefði hann kannski kosið að hafa svar mitt með öðrum hætti. En ég held að við séum alveg sammála um það, báðir tveir, að ákveðin tækifæri eru í þessu. Spurningin er sú hvernig eigi að leiða þau fram. Ég er þeirrar skoðunar að löggjafinn hafi sett öllu samstarfi og samkeppni á markaði á Íslandi ákveðinn lagaramma. Ég held að við eigum að vinna innan hans, svo langt sem það nær. Þær spurningar sem hv. þingmaður spyr hér og varpar upp snúast um hvernig eigi að deila hagnaðinum af samþættingu þessarar starfsemi til neytenda og bænda. Það verður að leiða fram svör við þeim spurningum. Til þess eru stofnanir okkar betur færar en ráðuneyti landbúnaðarmála. Ef sú leið er ekki fær og ef hún skilar ekki neinu verðum við að taka málið upp á öðrum forsendum og til þess er ég reiðubúinn. En ég hef hins vegar fulla trú á því að við getum leitt 

Herra forseti. Skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands hefur víða verið til umfjöllunar síðustu vikur, fyrst og fremst vegna alvarlegra athugasemda um meðferð upplýsinga um áhrif hvala á lífríki sjávar og hvort skýrslan svari raunverulega þeim spurningum sem vonast var til að hún gerði, einkum með tilliti til þeirra fyrirvara sem gerðir voru í fyrri skýrslu stofnunarinnar um sama málefni þar sem talið var æskilegt að við endurskoðun yrði sérstaklega litið til þátta eins og áhrifa á virði umhverfisgæða, áhrifa sem veiðarnar kynnu að hafa á afstöðu fólks í öðrum löndum til Íslands og ímyndar landsins út á við sem og hugsanlegra áhrifa á ferðamenn. Alvarlegar athugasemdir hafa víðs vegar komið fram, m.a. frá stjórn Vistfræðifélags Íslands, þar sem sagt er að höfundar skýrslunnar byggi á röngum eða í besta falli ofur einfölduðum forsendum við mat á áhrifum á hvala- og fiskstofna, að skýrslan sniðgangi nýjustu þekkingu á sviði sjávarvistfræði og byggi á mjög einfaldaðri mynd af vistfræði, vistkerfum og fæðukeðjum hafsins og sömuleiðis að skýrslan sé ekki ritrýnd af óháðum vistfræðingum og reyndar ekki af sérfræðingum Hafrannsóknastofnunar heldur. Þess má geta að vikmörkin í þeim hluta rannsóknarinnar sem helst er vísað í eru töluverð, eða allt frá 0% og upp í 50%. Margt fleira í skýrslunni vekur spurningar. Mig langar að byrja á að spyrja hæstv. ráðherra: Telur ráðherra að þurft hefði að skoða betur með beinni hætti þjóðhagsleg áhrif annarrar nýtingar hvals, svo sem hvalaskoðun, til samanburðar við þjóðhagsleg áhrif hvalveiðanna? Hefði verið eðlilegt að eiga samtal við forsvarsmenn hvalaskoðunarfyrirtækja sem kannast ekki við að slíkt samtal hafi átt sér stað? Er hæstv. sjávarútvegsráðherra sammála því, sem ýjað er að í skýrslu Hagfræðistofnunar, að líta eigi á umhverfisverndarsamtök, a.m.k. sum þeirra, sem hryðjuverkasamtök? Telur ráðherra, miðað við þá alvarlegu gagnrýni sem komið hefur úr fræðasamfélaginu og víðar, að hægt sé að byggja ákvarðanir um hvalveiðar á niðurstöðum Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og skal hafa um þær nokkur orð. Það hefur í rauninni legið fyrir lengi að leyfi til hvalveiða væri að renna út á síðasta ári og komið væri að þeim tímapunkti að taka þyrfti einhverjar ákvarðanir í þeim efnum. Á þeim grunni setti ég málið í þann farveg sem ég greindi frá á síðasta ári, að fara annars vegar út í það að óska eftir því við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að vinna þetta svokallaða þjóðhagslega mat af áhrifum hvalveiða og sömuleiðis við Hafrannsóknastofnun að leggja mat á áhrif hvala í vistkerfinu, þ.e. sérstaklega varðandi fæðuþörf og vægi þeirra í lífríkinu. Ég gaf þá strax út að hvort tveggja þessi verk myndi nýtast ásamt öðru við ákvörðun um það hvort við héldum áfram hvalveiðum eða legðum þær af. Þegar spurt er hvort ég leggi blessun mína yfir og sé sammála einhverjum þáttum skýrslunnar vil ég undirstrika það að fyrst af öllu tel ég málsmeðferð af hálfu ráðuneytisins réttmæta, þ.e. að reyna að styðjast við sem hlutlægasta ráðgjöf hverju sinni. Í annan stað vil ég segja að skýrsla Hagfræðistofnunar, sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni, er alfarið á ábyrgð þeirrar stofnunar og hún verður að tala sjálf fyrir niðurstöðu og sverja þær annaðhvort af sér eða trúnað við þær. Þeir hafa reynt að gera það með ýmsum hætti á undanförnum tveimur vikum. Ég held hins vegar að margir þættir í skýrslunni séu eðlilega umdeildir. Ég deili ekki skoðun með því að hægt sé að alhæfa um það að umhverfissamtök séu hryðjuverkasamtök, enda hef ég lúmskan grun um að forsvarsmenn Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands séu einfaldlega ekki á þeirri skoðun, að hryðjuverkasamtök 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir svarið. Það sem er áhugavert er sú staðreynd að þótt gefið sé til í kynna í þeirri 20 ára gömlu rannsókn sem Hagfræðistofnun vísar til í skýrslu sinni að mögulega, ef til vill, kannski, hugsanlega hafi afrán hvala á fiskstofna áhrif er alls ekki hægt að fullyrða neitt um það, enda þarf að fara í mun umfangsmeiri rannsóknir en hefur verið farið í hingað til. Það eru rannsóknir sem ég tel að sé full ástæða til að fara í, burt séð frá allri umræðu um hvalveiðar eða ekki hvalveiðar, enda mikilvægara en nokkru sinni fyrr að við aukum skilning okkar á lífríki sjávar í kringum landið, einkum með tilliti til allra þeirra breytinga sem við stöndum frammi fyrir með hækkandi hitastigi sjávar, nýjum lífverum og breyttum sjávarsstöðvum. Því langar mig að spyrja í síðari ræðu: Mun ráðherra beita sér fyrir því að auknir fjármunir verði settir til Hafrannsóknastofnunar svo raunverulega verði hægt að rannsaka vistkerfi sjávar í kringum Ísland?

Virðulegi forseti. Eins og Hafrannsóknastofnun hefur sagt í þeirri umræðu sem staðið hefur frá því að Hagfræðistofnun skilaði af sér skýrslunni, hafa sérfræðingar okkar á þessu sviði innan Hafrannsóknastofnunar margítrekað að spurningar varðandi afránið eru stærðir sem mjög erfitt er svara. Vitneskjan um samspil þessara þátta í lífríkinu er af mjög skornum skammti. Nýtingarstefna Íslendinga hefur verið og er raunar enn í dag hugsuð út frá stöðu og ástandi einstakra stofnana, ekki af samspili lífkerfisins í heild. Við erum því miður ekki komið það langt að við höfum tæki eða mælikvarða til að meta það í einhverri heild. Það segja mér okkar bestu vísindamenn á þessari meginstofnun. Og þegar spurt er hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að fjárveitingar komi til þessara þátta, ásamt með öðrum þáttum sem lúta að því að auka vitneskju okkar á lífríkinu, tek ég að sjálfsögðu undir hvern þann þátt sem á það kallar. Ég vil nefna í þessu sambandi að við erum að taka 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að nýr kafli bætist við stjórnsýslulögin um tjáningarfrelsi og þagnarskyldu starfsmanna ríkis og sveitarfélaga og verði þar með X. kafli laganna. Markmið frumvarpsins er hvorki að auka þagnarskyldu né draga úr henni heldur að mæla fyrir um skýrar og samræmdar meginreglur um efnið. Flóknar og óljósar þagnarskyldureglur takmarka tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna og geta líka valdið hættu á því að viðkvæmar upplýsingar komist á almannavitorð. Skýrar lagareglur vernda báðar tegundir hagsmuna betur en óskýrar. Aðdraganda málsins má rekja til þess að þann 16. júní 2010 samþykkti Alþingi þingsályktun nr. 23/138 um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Alþingi fól mennta- og menningarmálaráðherra að fylgja þingsályktuninni eftir og skipaði ráðherra stýrihóp í því skyni þann 3. maí 2012. Stýrihópurinn beindi þeim tilmælum til forsætisráðuneytisins að æskilegt væri að gera breytingar á stjórnsýslulögum þar sem kveðið væri nánar á um inntak þagnarskyldu opinberra starfsmanna. Brugðist var við með því að fá Pál Hreinsson, sem nú er forseti EFTA-dómstólsins, til að semja frumvarp sem var á þingmálaskrá ríkisstjórnar á 145. löggjafarþingi, 2015–2016, en ekki lagt fram. Loks skipaði sú sem hér stendur nefnd í mars í fyrra til að fjalla um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Nefndinni var m.a. falið að fara yfir frumvarp Páls Hreinssonar og skilaði hún niðurstöðu sinni til mín í lok september. Efni frumvarpsins tekur til allrar stjórnsýslu sem fram fer á vegum ríkis og sveitarfélaga. Lagt er til að hinn nýi X. kafli stjórnsýslulaga hefjist á ákvæði sem felur í sér yfirlýsingu um að hver sem starfar á vegum ríkis eða sveitarfélaga hafi frelsi til að tjá sig opinberlega um atriði er tengjast starfi hans, svo fremi sem þagnarskylda eða trúnaðar- og hollustuskyldur standi því ekki í vegi. Þessa reglu má vissulega leiða af 73. gr. stjórnarskrárinnar, en hún er hér sett skýrt fram til að tengja betur saman tjáningarfrelsi og þagnarskyldu opinberra starfsmanna. Á þessu sviði hefur orðið sú viðhorfsbreyting undanfarin ár að ofuráhersla á leynd og þagnarskyldu er smám saman að víkja fyrir mikilvægi þess að opinberir starfsmenn hafi möguleika á að taka þátt í samfélagslegri umræðu og geti miðlað upplýsingum um starfsemi hins opinbera á sínu sviði. Þessi þróun byggist m.a. á því sjónarmiði að það hefði verulega skaðleg áhrif á lýðræðislega umræðu ef öllum opinberum starfsmönnum væri að miklu leyti meinað að taka þátt í henni, í ljósi fjölda þeirra og þekkingar á starfsemi hins opinbera. Í 2. mgr. sama ákvæðis, sem yrði þá 41. gr. stjórnsýslulaga, er tekið fram að undir þagnarskyldu falli ekki upplýsingar um lögbrot eða ámælisverða háttsemi starfsmanna stjórnvalda. Þessi regla tengist náið lagaákvæðum um vernd uppljóstrara, en unnið er að frumvarpi til heildarlaga um það efni í hinni sömu nefnd er ég nefndi áðan, þ.e. nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Meginefni frumvarpsins lýtur svo að því í hvaða tilvikum kemur til greina að takmarka tjáningarfrelsi starfsmanna ríkis eða sveitarfélaga á grundvelli þagnarskyldu. Í b-lið 3. gr. frumvarpsins, sem yrði þá 42. gr. stjórnsýslulaga, er þannig tekið fram að þeir séu bundnir þagnarskyldu um upplýsingar sem eru trúnaðarmerktar á grundvelli laga eða reglna eða þegar að öðru leyti er nauðsynlegt að halda þeim leyndum til að vernda verulega opinbera hagsmuni eða einkahagsmuni. Í kjölfarið eru talin upp dæmi um hagsmuni sem þagnarskylda þarf að standa vörð um, til að mynda öryggi ríkisins eða varnarmál, efnahagslega mikilvæga hagsmuni ríkisins, rannsókn sakamála og önnur einka- og fjárhagsmálefni einstaklinga og lögaðila. Dæmin svara að mestu leyti til undantekninga frá upplýsingarétti almennings sem fram koma í 6.-10. gr. upplýsingalaga og er ætlunin að þar sé samræmi á milli. Einungis er heimilt að ákveða að upplýsingar lúti þagnarskyldu ef það er nauðsynlegt til verndar tiltekinna opinberra hagsmuna eða einkahagsmuna einstaklinga eða lögaðila. Þannig er tekið af skarið um að þagnarskylda verður ekki lögð á af öðrum ástæðum, t.d. á grundvelli geðþóttaákvarðana yfirmanna. Í c-lið 3. gr. frumvarpsins, sem yrði þá 43. gr. stjórnsýslulaga, er mælt fyrir um takmarkanir og brottfall á þagnarskyldu. Þar kemur fram að stjórnvöldum sé heimilt að miðla þagnarskyldum upplýsingum ef samþykki þess sem upplýsingarnar varða liggur fyrir. Þá sé heimilt að birta tölfræðiupplýsingar sem byggðar eru á þagnarskyldum upplýsingum ef persónugreinanlegar upplýsingar fylgja ekki og úrtakið er nægjanlega stórt til að ekki sé hægt að ákvarða hvaða aðilar eiga í hlut. Þagnarskyldan falli jafnframt niður þegar viðkomandi upplýsingar hafa verið gerðar opinberar á löglegan hátt, þar á meðal þegar upplýsingar verða aðgengilegar almenningi á grundvelli lagaákvæða um upplýsingarétt almennings. Í d-lið 3. gr., sem yrði 44. gr. stjórnsýslulaga, kemur fram að starfsmönnum ríkis eða sveitarfélaga sé óheimilt að notfæra sér aðstöðu sína til að afla upplýsinga sem þagnarskylda ríkir um og hafa ekki þýðingu fyrir störf þeirra. Ákvæðum kaflans er einnig ætlað að gilda um sérfræðinga og verktaka sem stjórnvöld kveðja sér til aðstoðar eða rækja þjónustu við borgarana á vegum stjórnvalda. Í verksamningi skal tekið fram að um þagnarskyldu fari samkvæmt ákvæðum kaflans. Þá hefur frumvarpið að geyma ákvæði um þagnarskyldu aðila máls, vitna og umsagnaraðila sem fá aðgang að skjölum sem hafa að geyma þagnarskyldar upplýsingar. Verði frumvarpið að lögum mun stjórnvöldum bera skylda til að leiðbeina viðkomandi um þagnarskyldureglurnar sem gilda um upplýsingarnar og viðurlög við brotum á þeim. Brot á þagnarskyldu opinberra starfsmanna hafa hingað til verið færð undir ákvæði 136. gr. eða 141. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Í samræmi við þetta er mælt fyrir um það í frumvarpinu að brot gegn ákvæðum laganna varði almennt sömu refsingu samkvæmt þessum ákvæðum hegningarlaga eða fésektum eða fangelsi allt að einu ári. Brot í starfsemi lögaðila varði fésektum, samanber II. kafla A almennra hegningarlaga. Frumvarpið gerir ráð fyrir að sett verði reglugerð til að tryggja örugga meðferð trúnaðarupplýsinga hjá stjórnsýslu ríkisins, þar á meðal um trúnaðarmerkingu upplýsinga, varðveislu þeirra, ábyrgð og eftirlit. Rétt er að taka fram að með reglugerðinni fær forsætisráðherra ekki heimild til að auka við þagnarskyldu heldur einungis til að mæla nánar fyrir um meðferð upplýsinga og skjala sem falla undir ákvæði laga um þagnarskyldu. Reglugerðin verði fyrirmynd að reglum sveitarfélaga um sama efni. Að lokum eru lagðar til breytingar á alls 80 lagabálkum í lagasafninu sem hafa að geyma þagnarskylduákvæði opinberra starfsmanna þannig að vísað verði til hins nýja X. kafla stjórnsýslulaga um inntak þagnarskyldunnar. Um er að ræða fjölmarga hópa starfsmanna ríkis og sveitarfélaga, allt frá læknum til eftirlitsaðila með framkvæmd laga um mannvirki, sem hingað til hafa allir búið við ólík þagnarskylduákvæði. Með þessu er lagður grundvöllur að lagaeiningu og fyrirsjáanleika um skýringu þagnarskylduákvæða í íslenskum rétti sem ekki hefur áður þekkst. Samráði við gerð frumvarpsins var þannig háttað að eftir að sú nefnd sem nefnd var í upphafi um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis skilaði drögum til forsætisráðuneytisins voru þau kynnt í tveggja vikna opnu samráði á samráðsgátt stjórnvalda. Umsagnir bárust frá utanríkisráðuneyti, Seðlabanka Íslands og embættum ríkisskattstjóra og tollstjóra. Gerðar voru breytingar á frumvarpinu í samræmi við umsagnirnar eins og raunar er gerð ítarleg grein fyrir í almennum athugasemdum greinargerðarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir stóru línurnar í frumvarpi þessu þar sem lagt er til að settar verði samræmdar og skýrar reglur um þagnarskyldu. Mat mitt er að við samþykkt þess muni réttaröryggi við meðferð upplýsinga sem leynt eiga að fara aukast og um leið verði tjáningar- og upplýsingafrelsi starfsmanna ríkis eða sveitarfélaga styrkt verulega. Ég hef ekki fleiri orð að sinni um frumvarpið en legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og til 2. umr. að meðferð þar lokinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir mikilvæga framsögu í þessu þýðingarmikla máli. Að mínu mati er hér verið að auka réttaröryggi þeirra sem leita eftir þjónustu sveitarfélaga, t.d. útlendinga sem hingað koma og leita til Útlendingastofnunar. Ég tel mikilvægt að skerpt verði á réttindum þeirra samhliða þessu máli og mér finnst það felast í málinu. Það veitir strax ákveðna öryggiskennd að vita að Páll Hreinsson hafi samið málið. Það sýnir að við höfum fengið okkar bestu menn í málið, sem er gríðarlega mikilvægt því að það er oft erfitt að finna hinn vandrataða meðalveg varðandi það annars vegar að þagnarskyldan hafi að markmiði að vernda mikilvæga einkahagsmuni eins og friðhelgi einkalífs - það er annars vegar það sem þagnarskyldan ver - og síðan á hún líka að verja opinbera almenna almannahagsmuni. Það er erfitt að finna þann meðalveg. Þess vegna skiptir máli að vandað verði til verks og er því ánægjulegt að sjá hvernig þetta mál hefur verið unnið. Ég vil hrósa forsætisráðuneytinu fyrir það. Það er ein spurning sem ég velti fyrir mér. Hún varðar 4. mgr. c-liðar 3. gr. varðandi takmarkanir og brottfall á þagnarskyldu, þ.e. þegar þagnarskylda fellur niður með því að einstaklingurinn sjálfur hefur tjáð sig á opinberan hátt. Ég held að nefndin verði að fara mjög vel í það þegar einstaklingur tjáir sig, t.d. í fjölmiðli, og segir eitthvað um eigið mál. Er hann þá sjálfkrafa búinn að aflétta þagnarskyldunni? Ég held að það sé ekki svo. Ég held að móta verði ákveðnar verklagsreglur og að 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er rétt að frumvarpið er í fyrsta lagi upphaflega samið af Páli Hreinssyni. Síðan unnið með það í nefndinni sem ég nefndi hér áðan, sem er undir forystu Eiríks Jónssonar. Síðan var það að nýju borið undir Pál Hreinsson, svo öllu sé haldið til haga. Búið er að vanda mjög til verka, að ég tel. Sú athugasemd sem hv. þingmaður gerir varðandi ákvæðið sem svo hljóðar, með leyfi forseta: „Þegar upplýsingar sem eru háðar þagnarskyldu hafa verið gerðar opinberar á löglegan hátt …“ Svo er tiltekið: „… svo sem þegar maður hefur augljóslega sjálfur gert upplýsingar opinberar um sig, fellur þagnarskyldan niður frá og með slíkri birtingu.“ Í sjálfu sér liggur þetta nokkuð skýrt fyrir. Það má spyrja sig hvort hv. þingmaður sé þarna að spyrja út í orðin „svo sem“ sem þarna er vísað til. Það liggur fyrir að ef ég kýs að afhjúpa opinberlega tiltekin heilsufarsvandamál, tökum sem dæmi að ég segi að ég þjáist af astma, svo ég aflétti þeim þagnarskylduupplýsingum hér og nú í ræðustól Alþingis, er ég um leið væntanlega að aflétta þagnarskyldu. En það kann að vera að hv. þingmaður sé þá að hugsa um hvort það geti verið einhver önnur tilvik þar sem þagnarskyldu er aflétt en þegar maður sjálfur kýs að afhjúpa slíkar trúnaðarupplýsingar um sig.

Herra forseti. Ég vil taka undir með ráðherra hvað varðar þakkir til Páls Hreinssonar og Eiríks Jónssonar. Þeir eru okkar allra bestu menn í þessum efnum. Þetta „svo sem“ er víðfrægt, teygjanlegt hugtak sem við þurfum að skerpa á. Ég er hrædd um réttarvernd einstaklinganna þarna. Ef einhver er með, ekki astma, heldur einhvern annan tiltekinn sjúkdóm, er þá stjórnvöldum heimilt að upplýsa af hverju viðkomandi er með viðkomandi sjúkdóm? Eða ef við förum yfir í útlendingaverndina, þau mál ber hátt í samfélaginu, og viðkomandi einstaklingur gefur upp tilteknar ástæður, mega þá stjórnvöld sjálfkrafa upplýsa um tilvist, aðkomu eða aðstöðu viðkomandi einstaklings sem er kannski að sækja um hæli, er flóttamaður? Það er þetta sem ég vil hvetja hæstv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að skoða. Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér um að þetta atriði verði skoðað þannig að gefin verði út leiðbeinandi umsögn í þá veru þannig að undir eins og þetta er nefnt í fjölmiðlum opnist ekki allar gáttir? Við verðum að halda áfram að fara varlega, að fara ekki gegn friðhelgi einkalífs um leið og við segjum: Auðvitað þarf að gæta almannahagsmuna. Ég vil hvetja nefndina að fara ítarlega í þetta mál sem og málið í heild. En ég vona að sjálfsögðu að þetta mál verði afgreitt hér á vorþingi.

Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður sé kominn inn á mjög áhugavert atriði. Ég vil taka fram, af því að ég vísaði til heilsufarsupplýsinga í fyrra andsvari, að sérstaklega þröng þagnarskylduákvæði gilda um lækna því að þar er um einkar viðkvæmar upplýsingar að ræða. Þetta er ágætlega skýrt í greinargerðinni og ég tek undir með hv. þingmanni að mikilvægt er að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fari ítarlega yfir það. Ég nefni sem dæmi viðskiptaupplýsingar um fasteignaviðskipti sem eru háðar þagnarskyldu. Þeirri þagnarskyldu er aflétt þegar fasteign hefur verið þinglýst og þar með má segja að kaupsamningurinn sé gerður aðgengilegur almenningi. Þegar einstaklingur tjáir sig viljandi opinberlega um einkamálefni sín sem þagnarskylda hefði að öðrum kosti ríkt um hefur hann í verki samþykkt að aflétta leynd af þeim upplýsingum sem þannig hafa verið birtar. Upplýsingar sem eru háðar þagnarskyldu en hafa verið gerðar opinberar á löglegan hátt hætta því að vera háðar þagnarskyldu frá og með slíkri birtingu. Þegar einstaklingur gagnrýnir stjórnvöld opinberlega fyrir afgreiðslu á máli hans er ekki hægt að líta á slík ummæli sem samþykki fyrir því að stjórnvöld megi í opinberum andsvörum fjalla um þau einkamálefni hans sem þagnarskylda ríkir um. Aftur á móti er stjórnvöldum heimilt í andsvörum sínum að vísa til upplýsinga sem umræddur einstaklingur hefur sjálfur kunngert opinberlega. Þetta er því vissulega mikilvægt. Í greinargerðinni er líka bent á að í mörgum tilvikum geti slíkar upplýsingar verið mjög ófullkomnar og jafnvel villandi eða rangar og þá geta stjórnvöld ekki leiðrétt eða aukið við hinar þagnarskyldu upplýsingar í opinberri umræðu og er af þeim sökum oft ómögulegt að fjalla á málefnalegan hátt um stjórnsýslumál án þess að rjúfa þagnarskyldu. Því er oft ekki um annað að ræða fyrir hlutaðeigandi stjórnvald en að hafna því að tjá sig um umrædda gagnrýni með vísan til þagnarskyldu. Við túlkum þetta augljóslega þröngt en mikilvægt er að mjög skýrt liggi fyrir hvernig nákvæmlega túlkunin á þeirri tilteknu grein eigi að vera og að vilji löggjafans birtist skýrt í því.

Forseti. Ég vil byrja á því að fagna frumvarpinu. Ég þakka fyrir alla þá góðu vinnu sem hefur farið í það og vil taka upp þráðinn þar sem frá var horfið fyrst við höfum smá tíma til að umræðna. Mér finnst sá punktur mjög áhugaverður sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á áðan og hæstv. forsætisráðherra svaraði, þ.e. um þagnarskylduna og það að ræða opinber málefni. Það hefur nefnilega oft staðið gagnrýninni umræðu, t.d. um aðgerðir lögreglu eða ríkissaksóknara eða hvern þann sem situr undir ámæli hins almenna borgara, fyrir þrifum að stjórnvöld þurfi ætíð að vísa í þagnarskyldu og geti ekki svarað. Ég held að upplifun margra sé að þau geri það jafnvel vísvitandi til að þurfa ekki að svara. Án þess að ég sé að segja að það sé rétt þá virðist upplifun margra vera að stjórnvöld svari ekki ávirðingum og neiti að taka þátt í umræðu um mikilvæg mannréttindamál eða hvernig staðið sé að ýmsum stjórnvaldsákvörðunum sem oft fela í sér valdbeitingu eða annað án þess að taka einu sinni til greina það sem kemur frá viðkomandi aðila og skýli sér alltaf á bak við þagnarskylduna til að komast frá umræðunni. Ef við höldum rétt á spöðunum getum við eflt lýðræðislega umræðu um akkúrat þetta, um valdboð og valdheimildir í samfélaginu, og vonandi sjáum við opinbera starfsmenn taka virkari þátt í slíkri umræðu. Spurning mín til hæstv. ráðherra í fyrra andsvari snýr einna helst að öðru sem hún minntist á og það er um vernd uppljóstrara. Hún minnist á að það stæði til og að vinna væri í gangi. Nú er mikil umræða í gangi í alþjóðasamfélaginu um að núgildandi skilgreining á uppljóstrara sé aðeins of þröng. Það hefur aðeins verið sett í þann ramma að það sé í atvinnuskyni en talað er um að víkka þurfa skilgreininguna á 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Út af fyrra atriðinu sem hv. þingmaður nefndi, þegar opinberar stofnanir geta ekki svarað fyrir sig og vísa til þagnarskyldu - það getur verið mjög eðlilegt í vissum tilfellum, eins og ég nefndi hér áðan, t.d. ef um er að ræða upplýsingar um einkahagi tiltekins borgara - þá er kosturinn við þetta frumvarp, og ætti þá að auka traust á stofnunum samfélagsins, að við erum að samræma þessi ákvæði, taka ákvæði úr 80 lagabálkum og samræma þessar reglur þannig að við þurfum ekki að velkjast í vafa um að það kveði á um skýrar, gagnsæjar reglur um ólíkar stofnanir. Hv. þingmaður nefndi vernd uppljóstrara. Eins og ég nefndi stuttlega áðan er unnið að slíku frumvarpi í nefndinni um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Tímaáætlunin er sú að nefndin ætlar að skila frumvarpi sínu fyrir 1. mars. Hún hefur skilað öllu sínu á áætluðum tíma hingað til og væntanlega verður frumvarpið í kjölfarið kynnt í opnu samráði. Ég þekki það ekki hvort nefndin er að vinna með skilgreiningu á uppljóstrurum í þeim anda sem hv. þingmaður vísaði til en ég get kannað það. Ég tel þó að þarna sé verið að horfa til tiltölulega breiðrar skilgreiningar eftir því sem ég hef haft spurnir af, þ.e. að þetta eigi við um alla, óháð almennum eða opinberum markaði og óháð því hvort um er að ræða upplýsingar sem ljóstrað er upp um innan vinnustaðar eða utan. En hvort það er nákvæmlega það sama og hv. þingmaður kemur inn á í þessari breiðari skilgreiningu sem hún vísaði í þá þekki ég það ekki en get kannað það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir svarið. Það er jákvætt að heyra að verið er að taka frekar breiða mynd á þetta. Ég veit að Evrópuráðsþingið, þar sem ég fer með formennsku í laga- og mannréttindanefndinni, er að skoða skilgreininguna út frá þessum breiða grunni og er að skoða það að útvíkka hana. Það væri mjög áhugavert og skemmtilegt að fá að deila því sem ég hef komist að á þeim vettvangi með nefndinni og fá að vera með í þessari vinnu, hvort sem það er hér á þinginu eða á fyrri stigum. Þetta er svolítið heildstæður pakki sem hæstv. forsætisráðherra kemur með þótt hann komi í bútum inn í þingið. Og vinnan í kringum það og á bak við það finnst mér áhugaverð og forvitnileg. Ég hef velt því fyrir mér hvers vegna frumvarp sem snýr að því að breyta lögum um hvernig setja megi lögbann á fjölmiðla var ekki sett framar í forgangsröðunina. Nú eru það allt góð og gegn mál sem hafa komið hér um tjáningarfrelsið og að rýmka það, vernda betur upplýsingarétt, allt þetta, en það er nú samt svo að lögbann er sett á fjölmiðil og umfjöllun hans örfáum dögum fyrir kosningar. Við höfum fengið dómsúrskurð frá dómurum landsins um að það hafi getað haft áhrif á útkomu kosninga. Þetta er stórt lýðræðismál, stórt tjáningarfrelsismál, og ég skil ekki alveg hvers vegna þetta var sett í seinni hluta þessarar vinnu, seinni lotuna. Þannig er þetta sett í skipunarbréfið, þannig að nefndin er að sjálfsögðu bara að fylgja fyrirmælum sínum frá hæstv. forsætisráðherra. En ég velti fyrir mér hvers vegna það kom ekki fyrr, vegna þess að mér finnst áríðandi. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún sé ekki sammála mér um að koma í veg fyrir að það geti gerst aftur að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu stöðvi korteri fyrir kosningar fjölmiðlaumfjöllun um forsætisráðherra landsins.

Herra forseti. Hv. þingmaður reifar hér önnur verkefni nefndar um umbætur á tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsi. Nú er það svo að forgangsröðunin sem birtist í skipunarbréfi sem ég skrifaði handa þessari nefnd sýnir fyrst og fremst stöðu mála. Annars vegar vorum við með mál sem búið var að vinna tiltölulega mikið í, eins og þetta frumvarp sem ég mæli fyrir - en þörf var á að fara yfir það aftur og setja í samráðsferli og vinna með fullnægjandi hætti. Hins vegar voru mál sem voru skemmra komin. Það er nú eina ástæðan fyrir þessari forgangsröðun. Það sem til stendur á vormisseri er frumvarp um endurskoðun upplýsingalaga, sem er í vinnslu og er núna í samráði, m.a. við dómstóla og Alþingi; það er frumvarp um vernd uppljóstrara og það er frumvarp sem tekur til lögbanns á fjölmiðla. Þannig að ég á von á því að þeim frumvörpum verði skilað á þessum tíma, fyrir 1. mars, svo að ég fari örugglega rétt með, og verði þá sett í opið samráð. Ég get fullvissað hv. þingmann um að mér finnst mjög mikilvægt að við gerum breytingar á því umhverfi, því að hún spurði líka um það. Mér finnst mjög mikilvægt að við breytum því umhverfi og það er eitt af skýrum markmiðum mínum með því að setja þessa nefnd af stað. Ég tel að hún hafi unnið gott starf og ef við ljúkum þessari vinnu á Alþingi - það eru önnur mál hér fyrir þingi sem heyra undir aðra ráðherra en hafa komið úr vinnu þessarar nefndar - held ég að það verði til mikilla bóta fyrir umhverfi fjölmiðla og tjáningarfrelsi á Íslandi.

Herra forseti. Mig langar að fagna því ákaft að málið sé komið fram og fara stuttlega yfir nokkur atriði sem mér finnst mikilvæg í því. Hæstv. forsætisráðherra skipaði mig á sínum tíma í nefnd, þegar hún var menntamálaráðherra, sem vann að málinu í upphafi og fékk Pál Hreinsson til að koma að því skrifa frumvarpið, sem kom mjög vel frá honum. Ég sé að búið er að gera nokkrar jákvæðar breytingar á því síðan þá, enda var það 2012 og hellingstími liðinn síðan. Það er til fyrirmyndar að hæstv. forsætisráðherra leggi áherslu á að klára mál sem hafa beðið í stjórnkerfinu svona lengi og frábært að sú vinna haldi áfram í nefndinni sem hæstv. forsætisráðherra skipaði. Til þess að skilja mikilvægi málsins verður maður að hafa í huga að það eru um eða yfir 160 ákvæði á mismunandi stöðum í lögum um þagnarskyldu opinberra starfsmanna, sem gerir það að verkum að afskaplega erfitt er fyrir opinbera starfsmenn að vita nákvæmlega hvaða ákvæði um þagnarskyldu þeir falla undir hverju sinni. Það er hreinlega auðveldast fyrir opinbera starfsmenn ganga út frá því að þeir muni, alveg sama hvað þeir segja, brjóta á einhvern hátt gegn þagnarskyldu. Það er mjög slæmt vegna þess að það dregur úr fólki þegar kemur að því að veita góðar upplýsingar til almennings, fjölmiðla og annarra eftir þörfum. Með því að gera það sem er gert hér, að taka 80 mismunandi ákvæði um þagnarskyldu og samræma þau þvert í gegnum lagakerfið, er búið þannig um hlutina að auðveldara er fyrir opinbera starfsmenn sem og aðra að vita nákvæmlega hvar línan er dregin. Það gefur fólki hreinlega vissu fyrir því að það megi tjá upplýsingar á eðlilegan hátt. Þetta er því mikið framfaraskref fyrir gagnsæi og upplýsingafrelsi og eykur skýrleika og vissu. Fyrir vikið eru rúmlega 80 önnur ákvæði eftir en þau snúa meira að tilteknum starfsgreinum þar sem þarf nákvæmari og sértækari þagnarskyldu. Það er hið besta mál. Auðvitað þurfum við að hlúa vel að þeim atriðum í framtíðinni en þetta frumvarp er í það minnsta ótrúlega mikið framfaraskref. Ég hlakka til að fá önnur frumvörp til umræðu frá nefndinni og gleðst mikið yfir því að málið sé loksins komið á hreyfingu.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna heldur vil bara fagna jákvæðum umræðum hv. þingmanna um þetta mikilvæga mál. Ég er sannfærð um að við eigum eftir að ná að afgreiða það á farsælan hátt á Alþingi. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs af því að hv. þm. Smári McCarthy rifjaði upp að hann hefði setið í nefnd sem ég skipaði sem menntamálaráðherra á fyrri árum. Við sjáum að við munum þurfa að eyða allmörgum árum í viðbót ef við ætlum að klára öll þau mál sem við setjum af stað. Ég lít á þetta sem sérstaka brýningu til okkar hv. þingmanns um að vera hér jafnvel enn lengur. 
            

Hæstv. forseti. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar segir að leggja skuli hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið á Íslandi fyrir Alþingi til umfjöllunar áður en stefnumarkandi ákvarðanir verði teknar. Þar var einnig tekið fram að leiðarljós skyldu vera aukið traust á fjármálamarkaði, aukið gagnsæi og fjármálastöðugleiki, sérstaklega skyldi litið til annarra lítilla, opinna hagkerfa og reynslu annars staðar á Norðurlöndum. Fyrir tæpu ári skipaði ég starfshóp til að vinna slíka hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið til að skapa traustan grunn byggðan á staðreyndum fyrir málefnalega umræðu um fjármálakerfið. Viðfangsefni hvítbókarinnar voru afmörkuð við starfsemi viðskiptabanka, fyrirtæki og stofnana sem veita almenningi lán og aðra fjármálaþjónustu, þar með talinn Íbúðalánasjóður, sparisjóðir og lífeyrissjóðir, að því marki sem starfsemi þeirra og viðskiptabanka skarast. Annað eins og peningastefna, gjaldmiðilsmál og slíkir hlutir voru ekki hluti af skilgreindum verkefnum starfshópsins, en þau voru til skoðunar í öðrum hópi. Hér hefur verið mikið verk unnið frá falli bankanna fyrir rúmum áratug. Gerðar hafa verið breytingar á regluverki fjármálafyrirtækja sem miða að því að auka getu þeirra til að standa af sér áföll, draga úr áhættu í starfsemi þeirra og minnka hvata til áhættusækni auk þess að minnka kostnað samfélagsins ef bankar lenda í erfiðleikum. Íslenska bankakerfið óx sjálfu sér yfir höfuðið á árunum eftir einkavæðingu, var í mikilli útrás og allt of stórt fyrir hagkerfi okkar. Þannig nam stærð þess um tífaldri landsframleiðslu árið 2008 en er nú ekki nema um ein og hálf landsframleiðsla og starfsemin miðuð að heimamarkaði. Eftirlit hefur verið aukið, meiri áhersla lögð á mat á kerfisáhættu og allt samstarf stjórnvalda gert formfastara á þeim áratug sem liðinn er. Traust er mikilvæg undirstaða fjármálakerfis. Þetta vitum við. Þótt tekist hafi að byggja upp eðlilega starfsemi í bankakerfinu hefur traust á því því miður ekki verið endurheimt frá falli bankanna, þegar það beið mikinn hnekki. Við gerð hvítbókarinnar lét starfshópurinn gera könnun á afstöðu almennings til bankakerfisins. Það kom fram að helsta ástæða lítils trausts er annars vegar efnahagsáfallið, sem er enn í fersku minni Íslendinga, og hins vegar að almenningur telur bankakerfið vera of dýrt. Þannig töldu flestir lægri vexti og betri kjör geta orðið til þess að traust ykist að nýju. Hvítbókin er mikil að vöxtum, þegar allt er talið tæplega 300 blaðsíður, en verkefnið er líka umfangsmikið. Ég ætla á þeim stutta tíma sem hér er til ráðstöfunar að gera grein fyrir höfuðatriðunum í umfjöllun starfshópsins. Framtíðarsýn höfunda hvítbókarinnar snýst um stöðugt og hagkvæmt bankakerfi sem veitir góða þjónustu. Þeir telja að þá framtíðarsýn þurfi að móta með hliðsjón af þremur meginstoðum, sem jafnframt eru meginviðfangsefni skýrslunnar. Fyrsta stoðin er gott regluverk og öflugt eftirlit sem tekur mið af framþróun fjármálakerfisins. Önnur stoðin er hagkvæmni í bankarekstri, sem er grundvöllur þess að fjármálakerfið þjóni heimilum og fyrirtækjum á skilvirkan hátt. Þriðja stoðin er traust eignarhald fjármálafyrirtækja, sem stuðlar að heilbrigðum og traustum rekstri með langtímasjónarmið að leiðarljósi. Í skýrslunni segir að breytingar á eignarhaldi ríkisins í fjármálafyrirtækjum muni hafa töluverð áhrif á framtíð fjármálakerfisins og að við fyrirhugaða sölu ríkisins á eignarhlutum sínum í fjármálafyrirtækjum sé mikilvægt að standa vörð um þessa þrjá lykilþætti, einkum með því að tryggja heilbrigt eignarhald. Eins og ég hef vikið að hefur regluverkið tekið stakkaskiptum síðastliðinn áratug og það á við bæði á Íslandi og á heimsvísu. Markvisst hefur verið dregið úr áhættu með breytingum á regluverki fjármálafyrirtækja. Sem dæmi um það má nefna aðgerðir til að draga úr útlánaáhættu og takmarka gjaldeyrisáhættu, lánveitingar með veði í eigin bréfum hafa verið bannaðar, reglur settar til að takmarka lán til eigenda, lykilstarfsfólks og tengdra aðila. Skerpt hefur verið á ábyrgð stjórna fjármálafyrirtækja og settar reglur um kaupauka sem eiga að draga úr óhóflegri áhættu. Viðnámsþróttur kerfisins hefur verið aukinn og bankarnir eru betur í stakk búnir í dag til að takast á við áföll en fyrr. Það hefur m.a. verið tryggt með auknum kröfum um magn og gæði eigin fjár. Reglur um vogunarhlutfall hafa verið settar til að takmarka óhóflega skuldsetningu banka og reglur um aukið laust fé stuðla að því að bankar eigi nægt lausafé til að mæta greiðsluskuldbindingum. Einnig hafa verið settar reglur hér á landi um stöðuga fjármögnun í erlendum gjaldmiðlum, sem er ætlað að stýra samsetningu fjármögnunar í samræmi við eignasafn fjármálafyrirtækja. Þjóðhagsvarúð hefur verið efld og Fjármálaeftirlitið styrkt til að auka yfirsýn og skýra ábyrgð. Þessar breytingar felast m.a. í auknum heimildum eftirlitsaðila til tímanlegra inngripa. Umgjörð hefur verið mótuð fyrir samstarf stjórnvalda sem eykur yfirsýn yfir kerfið í heild, fjármálastöðugleikaráði og kerfisáhættunefnd komið á. Svokallað þjóðhagsvarúðareftirlit hefur fengið aukið vægi og samstarf við erlenda eftirlitsaðila hefur vaxið. Sameining Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins, sem nú er í undirbúningi, miðar að því að auka enn frekar skilvirkni á þessum sviðum. Að síðustu hvað breytingar á regluverki varðar má nefna aðgerðir til að draga úr samfélagslegum kostnaði við áfall í bankakerfinu. Hér má nefna að neyðarlögin frá 2008 eru enn í gildi sem veita FME heimildir til umfangsmikilla inngripa og unnið er að innleiðingu annarra evrópskrar tilskipunar sem formfestir frekari aðgerðaáætlanir. Öll þessi nýja umgjörð hefur annars vegar það markmið að koma í veg fyrir rekstrarerfiðleika og áföll í starfsemi banka og hins vegar að lágmarka neikvæðar afleiðingar fjármálaáfalla ef til þeirra kemur. Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja aðeins að tækniþróun og tillögu í hvítbókinni um skuldagrunn. Ör tækniþróun hefur áhrif á starfsemi fjármálafyrirtækja og eftirlitsaðila eins og annarra og er fyrirsjáanlegt að tæknilausnir verði í auknum mæli nýttar til að leysa flókin verkefni á þessu sviði. Greining gagna er afar mikilvæg og meðal þess sem starfshópurinn leggur til í skýrslu sinni er að komið verði á fót miðlægum skuldagrunni. Þar yrði að finna skrá yfir skuldbindingar allra einstaklinga og lögaðila sem haldið væri utan um á ópersónugreinanlegan hátt. Markmiðið væri að auðvelda greiningu á skuldaþróun og stöðu heimila og fyrirtækja og þróun á áhættu á fasteignamarkaði. Einnig myndi slíkur grunnur geta bætt upplýsingar um beitingu þjóðhagsvarúðartækja, eftirlit með útlánaáhættu fjármálafyrirtækja, stórum skuldbindingum og smithættu í fjármálakerfinu og stuðla að betra áhættumati fjármálafyrirtækja sem eykur skilvirkni í lánveitingum og fækkar mögulegum vanskilum. Grunnurinn gæti einnig nýst við að greina dreifingu skulda við gerð þjóðhagsspár og við hagstjórnarákvarðanir. Ávinningur fjármálafyrirtækja og neytenda til lengri og skemmri tíma af miðlægum skuldagrunni felst í minni kostnaði í kjölfar þess að dregið yrði úr áhættu í kerfinu. Þá aðeins að fjárfestingarbankastarfseminni. Rætt hefur verið mikið í gegnum tíðina um tengsl eða mögulegan aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi hér á landi. Í alþjóðlegum samanburði eru íslenskir bankar mjög litlir og því verulega háðir hagkvæmni í stærð og breidd til að geta lágmarkað óhagkvæmni í rekstri. Við höfum á undanförnum árum skipað sérstakar nefndir til að kafa ofan í þessa þætti og má segja að í hvítbókinni sé byggt á vinnu undanfarinna ára og tillögugerðin er í sömu átt, ef svo mætti orða það, og fyrri nefndir sem hafa tekið málið til skoðunar hafa komist að. Í þessari hvítbók er ekki lagt til að slík starfsemi verði að fullu aðskilin, en að varnarlína vegna umfangs fjárfestingarbankastarfsemi verði lögfest. Tillagan felur í sér að ef mat FME á eiginfjárþörf vegna beinnar eða óbeinnar stöðutöku kerfislega mikilvægra banka nái 10–15% hafi viðkomandi banki tvo kosti, annars vegar að draga úr umræddri starfsemi eða stofna um hana sérstakt félag sem yrði rekstrarlega, stjórnarlega og fjárhagslega sjálfstætt. Starfshópurinn leggur áherslu á að óháð tillögu um varnarlínu sé fjölbreytni í bankakerfinu af hinu góða og því gæti verið áhugavert fyrir einstaka banka að taka skref í átt að aukinni sérhæfingu. Ég tel að við séum komin þarna með tillögur sem eiga að botna umræðu undanfarinna ára um tengsl viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Ég trúi ekki öðru en að um þær tillögur geti tekist nokkuð góð sátt. Skilvirkt fjármálakerfi er einn þátturinn sem hvítbókin fjallar um og mikilvægi þess fyrir heimilin í landinu og fyrirtækin. Að öðrum þáttum ólöstuðum er þungamiðja umfjöllunar hvítbókarinnar skilvirkt bankakerfi. Þar skiptir kostnaður miklu máli. Í því sambandi er mikilvægt að gera greinarmun á háum vöxtum annars vegar og miklum vaxtamun hins vegar. Eins og áður hefur komið fram eru lægri vextir og betri kjör þeir þættir sem almenningur nefnir oftast sem best til þess fallna til að auka traust til bankakerfisins. Þá er skilvirk bankaþjónusta mikilvæg fyrir samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja. Útlánsvextir á Íslandi eru hærri en í nágrannalöndunum. Það skýrist að mestu af því að áhættulausir vextir eru háir. Stýrivextir Seðlabankans mynda eins konar vaxtagólf á útlán en vaxtaþak á innlán. Stýrivextir ráðast af undirliggjandi hagstærðum og eru hluti af ytra umhverfi lánastofnana. Þessir háu stýrivextir endurspegla í raun þá hagsæld sem við búum við, eða virknina í hagkerfinu. Vaxtamunurinn á hinn bóginn er í raun álagning banka á þá þjónustu sem felst í því að vera milliliður milli sparifjáreigenda og lántaka. Meiri vaxtamunur getur birst í lægri innlánsvöxtum, hærri útlánsvöxtum eða hvoru tveggja. Bankar innheimta að auki ýmis þjónustugjöld af viðskiptavinum sínum og saman standa heildartekjur frá viðskiptavinum bankanna af þjónustugjöldum og vaxtamun. Þegar vaxtamunur hér á landi er borinn saman við ýmis ríki Evrópu kemur í ljós að hann er næstmestur á Íslandi. Það bendir til þess að svigrúm sé til þess að auka skilvirkni í rekstri bankanna, jafnvel þó að stærðarhagkvæmni eða óhagkvæmni í tilviki íslensku bankanna sé tekin inn í myndina. Sú ályktun er dregin af samanburði við norræna banka sem eru svipaðir íslenskum bönkum að stærð. Þar má sjá að munur sem stýrist af öðrum þáttum en stærðarhagkvæmni nemur 1,1 prósentustigi af 2,9% vaxtamun. Bent er á að mat á útlánaáhættu miðað við samanburðarlönd sé hátt, en einnig geti stjórnvöld lagt sitt af mörkum með lækkun sértækra skatta á fjármálafyrirtæki. Þess má geta að slíkt mál er á þingmálaskrá minni fyrir þetta þing. Bankaskatturinn vegur þungt í rekstrarkostnaði, en fyrirhuguð lækkun hans úr 0,376 í 0,145% jafngildir því að starfsfólki yrði fækkað um 400 manns hjá bönkunum þremur. Starfshópurinn telur að bankar hér á landi hafi ýmis tækifæri til að hagræða í rekstri, t.d. með innleiðingu stafrænna lausna og aukinni sérhæfingu eða úthýsingu og samstarfi í innviðum án þess að til sameiningar komi. Slíkt samstarf megi ekki skerða samkeppni þar sem henni verður við komið, en ýmis tækifæri séu fyrir hendi. Þess vegna leggur hópurinn til ákveðnar aðgerðir sem miða að þessu. Sumt af því snýr að lögum um hlutverk Samkeppniseftirlitsins varðandi undanþágur. Einnig er lagt til að fram fari mat á því hvaða kerfislega mikilvægu innviðir eigi að standa utan samkeppnisumhverfis til að tryggja þjóðhagsvarúð og hagkvæmni í bankakerfinu og lagt til að reynt verði að tryggja Íslandi aðgang að innviðasamstarfi þvert á landamæri. Að mati skýrsluhöfunda þarf svo að vera til staðar virk samkeppni á bankamarkaði og öflug neytendavernd til að ábati af hagræðingu skili sér til neytenda. Hæstv. forseti. Fyrst komið er inn á neytendavernd er athyglisvert að sjá svör almennings í könnun sem gerð var í haust fyrir starfshópinn og áður hefur verið minnst á við spurningunni um það hvert fólk myndi leita ef upp kæmi ágreiningur við viðskiptabanka þess. Sex af hverjum tíu svarendum segjast ekki vita hvert þeir myndu leita og einungis 5% nefndu þá aðila sem gert er ráð fyrir að sinni slíkum kvörtunum, sem sagt Fjármálaeftirlitið eða Neytendastofu. Það er því ljóst að þarna er greinilega úrbóta þörf. Neytendavernd á fjármálamarkaði er mikilvæg. Hún er til þess fallin að byggja upp traust og draga úr þeirri tilfinningu fólks að það hafi ekkert mótvægi við viðskiptabanka ef slær í brýnu. Ein afleiðing efnahagsáfallsins 2008 var algjört hrun íslenska hlutabréfamarkaðarins. Þrátt fyrir að nú séu liðin tíu ár hefur markaðurinn alls ekki jafnað sig og er enn tiltölulega grunnur og ekki jafn burðugur og áður var. Umsvifamestu fjárfestarnir á hlutabréfamarkaðnum eru lífeyrissjóðirnir, en þátttaka almennings er hverfandi samanborið við fyrir rúmum áratug og jafnvel þótt lengra væri litið aftur í tímann. Eignarhlutdeild einstaklinga í markaðsvirði skráðra hlutabréfa nú er einungis um 4% samanborið við 11–17% á árinu 2002–2007. Á árunum fyrir hrun voru um 20.000 hluthafar í skráðum félögum, en eru einungis um 1.000 nú. Virkir fjármálamarkaðir skipta miklu máli þegar kemur að því að lágmarka samfélagslega áhættu af fjármálalegri milligöngu og til að auka samkeppni á fjármagnsmarkaði. Í hvítbókinni eru settar fram hugmyndir um aðgerðir til að auka virkni verðbréfamarkaða sem falla undir fjögur meginmarkmið. Í fyrsta lagi að fjölga virkum og sjálfstæðum fjárfestingarsjóðum á íslenskum fjármálamarkaði. Í öðru lagi að nýta erlendra fjárfesta til að skapa samkeppni og fjölbreytni. Í þriðja lagi að auka frelsi til athafna til að auka veltu og seljanleika. Í fjórða lagi að auka þátttöku almennings á fjármálamarkaði. Sérstök áhersla er lögð á að auka frelsi einstaklinga við ávöxtun viðbótarlífeyrissparnaðar. Með því væri unnt að opna leið fyrir nýja og sjálfstæða aðila til að taka að sér ávöxtun séreignarsparnaðar sem hingað til hefur einungis verið á forræði lífeyrissjóða. Að síðustu er lagt til að frekara mat fari fram á fýsileika leiða til að auka virkni verðbréfamarkaða á Íslandi. Eitt af því sem mér finnst standa upp úr í því er hversu mjög kostnaður hefur vaxið fyrir þá sem hyggjast eiga verðbréf í dag. Eignarhald í fjármálakerfinu er einn af lykilþáttum þeirrar vinnu sem ráðist hefur verið í hjá okkur. Mig langar þess vegna að gefa því hér undir lok ræðu minnar sérstakt vægi. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmálanum vill ríkisstjórnin leita leiða til að draga úr eignarhlut sínum í bönkunum, þótt ljóst sé að ríkissjóður verði leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun. Þriðji og síðasti hluti hvítbókarinnar fjallar einmitt um eignarhaldið. Það er ekkert launungarmál að heilbrigt eignarhald skiptir höfuðmáli fyrir framtíð fjármálakerfisins og ég skal segja það hér að það er ekki heilbrigt að stjórnvöld haldi á 2/3 af bankakerfinu, a.m.k. stingur það mjög í stúf þegar borið er saman við nánast öll ríki nálægt okkur, Evrópu, og munar þar miklu á umsvifum ríkisins í fjármálakerfinu hvað þetta snertir. Áhætta felst í því að eiga stóran hlut. Ríkissjóður er nú með um 300 milljarða bundna í bankakerfinu. Það eru tæplega 40% af opinberum skuldum, eða á annan mælikvarða tæp 17% af landsframleiðslu. Áföll eða breytt landslag á fjármálamarkaði, t.d. vegna nýrrar tækni sem nú er að ryðja sér til rúms eða breyttra reglna, getur rýrt verðmæti eignarhluta ríkisins verulega. Í þessum stóra eignarhlut felst líka fórnarkostnaður. Fjármunir sem eru bundnir í bönkum nýtast ekki á meðan til annarra verkefna eða til að lækka skuldir ríkissjóðs. Ekki er hægt að rökstyðja eignarhaldið með háum arðgreiðslum þar sem umtalsverð breyting er að verða á hagnaði bankanna borið saman við síðustu ár og útlit er fyrir lægri arðgreiðslur fram á við litið. Ég er hér sérstaklega að vísa til þess að arðgreiðslur hafa mjög verið bornar uppi af tiltekt og endurskipulagningu á efnahag bankanna, einskiptishagnaður að myndast sem hefur verið greiddur út í háum arðgreiðslum á undanförnum árum. Í hvítbókinni er lögð áhersla á samkeppnisáhrif, en yfirráð ríkisins á stórum hluta fjármálamarkaðar til framtíðar eru til þess fallin að raska samkeppni og leiðir til stöðnunar. Þegar eru í gildi strangar reglur um það hverjir megi eiga banka og hvernig megi fara með það eignarhald. Þannig grundvallast mat á hæfi til að fara með virkan eignarhlut í banka á orðspori og reynslu, fjárhagslegu heilbrigði, hvort eignarhald torveldi eftirlit og hvort það muni mögulega leiða til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Reglur sem takmarka verulega möguleika eigenda til að beita áhrifum í eigin þágu hafa verið hertar verulega frá síðasta fjármálaáfalli. Þar má nefna nýjar reglur um takmörkun á fyrirgreiðslu til venslaðra aðila, eins og ég hef hér áður rakið, reglur sem takmarka lán með veði í eigin bréfum og hertar reglur um stjórnarhætti og stórar áhættuskuldbindingar. Virðulegi forseti. Að mati skýrsluhöfunda er gegnsæi um fyrirætlanir ríkisins til lengri tíma forsenda þess að hægt sé að selja hluti ríkisins. Í því felist að ríkið geri grein fyrir því hvernig það hyggist beita sér sem eigandi og hvað felist í samfélagslegum markmiðum sem nefnd eru í eigendastefnunni. Reglur hafa verið hertar mjög síðan ríkisbankarnir voru seldir upp úr síðustu aldamótum. Umgjörð um sölu er lögbundin og að auki skal salan samrýmast eigendastefnunni. Þannig er skýrt hvaða meginreglur skal halda í heiðri við undirbúning og sölu, en þær eru: Opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Þetta eru þau leiðarljós sem ber að fylgja þegar kemur að því að losa um eignarhluti ríkisins í bönkunum. Ég hef við ýmis tækifæri nefnt þann möguleika að koma hluta beint í hendur almennings, enda getur dreift eignarhald stuðlað að betri sátt og dregið úr hættu á tengslum milli stórra eigenda og stjórnenda bankanna. Bein aðkoma erlends banka er talin líkleg til að hafa jákvæð áhrif á samkeppnisumhverfi til framtíðar, auka stöðugleika og minnka kerfisáhættu. Ýmsar leiðir eru færar. Ég vil taka það fram undir lok  Það er mín skoðun að það liggi nær við að 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágæta yfirferð yfir þessa skýrslu. Það sem skín í gegn í skýrslunni er að það sé einmitt orðið löngu tímabært að stíga skref í sölu bankanna. Ríkið er búið að vera með íslenska fjármálakerfið í fanginu núna í áratug. Það er í raun og veru búið að tala um það meira og minna allan þennan tíma að það sé óheppilegt eignafyrirkomulag, það dragi úr samkeppni á markaði, og það kemur skýrt fram í þessari skýrslu, og að það dragi úr samkeppni á markaði sem einkennist einmitt af ónógri samkeppni og fákeppni. Það eru í raun við, neytendur, sem borgum fyrir þennan skort á samkeppni, enda kemur líka mjög skýrt fram í skýrslunni að bankakerfið er dýrt, óhagkvæmt, og þjónar ekki grunnþörfum neytenda, heimila, sérstaklega ekki lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Á sama tíma boðar ríkisstjórnin aukna skattheimtu, m.a. í formi veggjalda, til þess að fjármagna mikilvægar innviðframkvæmdir. Maður hlýtur því að spyrja: Væri ekki e.t.v. heppilegra að hraða sölu í það minnsta drjúgs eignarhluta í öðrum bankanum? Mér sýnist að það þyrfti ekki mikið til til að fjármagna þær framkvæmdir sem talað er um, m.a. í samgönguáætlun. Væri það ekki heppilegt að mati hæstv. ráðherra að fara að hraða þessari sölu? Hvenær má vænta þess? Því að það er búið að tala um þetta æðilengi og flokkur hæstv. ráðherra er búinn að vera í ríkisstjórn í sex ár af þeim tíu sem ríkið hefur haldið á bönkunum. Í ljósi sífelldrar umræðu um að hér verði að klára að þróa regluverk, regluverk sem ráðherra fór ágætlega yfir að hefði tekið stakkaskiptum frá hruni og tæki í megindráttum mið af evrópsku regluverki á fjármálamarkaði, hvaða reglum þarf þá að breyta áður en hægt verður að stíga fyrstu skref til sölu á bönkunum? En fyrst og síðast: Hvenær ætlum við að hefjast handa við að selja?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Vegna þess að hv. þingmaður bendir á að draga megi þá ályktun af skýrslunni að orðið sé mjög tímabært að ráðast í sölu á eignarhlut ríkisins, a.m.k. í öðrum bankanum, langar mig að rifja örstutt upp. Við komum Bankasýslunni á fót þegar við endurfjármögnuðum Landsbankann. Þá sögðum við, í miðju hruninu: Þetta er tímabundin ráðstöfun, fimm ára ráðstöfun. Bankasýslan verður lögð niður eftir fimm ár þegar við höfum losað um eignarhlutinn. Það var enginn ágreiningur um það í þinginu. Menn sáu það þannig að verkefninu um að losa ríkið út úr Landsbankanum yrði lokið á fimm árum. Má ég líka minna á að í 1. gr. neyðarlaganna stendur heimildin til að endurfjármagna Landsbankann, að setja skattfé í banka. Þetta var neyðarráðstöfun. Má ég líka benda á að í lögum um sölu á eignarhaldi ríkisins í fjármálafyrirtækjum var strax á árinu 2012 opnað fyrir sölu á hlut ríkisins í þeim fjármálafyrirtækjum sem það þá hélt á, nema bara niður í 70% í Landsbankanum, þ.e. að ríkið ætti að halda eftir 70%. Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur lagði fram fjárlagafrumvarpið og gekk út frá því að það yrði selt úr Landsbankanum. Við höfum því lengi verið á þessum stað en það eru ýmis atriði sem komið hafa í veg fyrir að við gætum þokað umræðunni eitthvað áfram, m.a. umræðunni um fjárfestingarbankastarfsemina, hvort við hefðum girt fyrir að fjárfestingarbankastarfsemi gæti dregið viðskiptabankastarfsemina með sér niður í öldurótið og sett aftur alla viðskiptabankastarfsemina og innlánin í uppnám. Ég tel að við séum núna með þessari hvítbók búin að svara því mjög rækilega. Ég trúi ekki öðru en að við getum náð samstöðu um það. Spurt er hvað gera þurfi til undirbúnings. Ég tel að við þurfum að lækka skattana. Ég tel að við þurfum að endurhugsa gjaldtökuna á fjármálafyrirtækin og ljúka þessu með varnarlínuna út af fjárfestingarbankastarfseminni. Þetta tvennt er gríðarlega mikilvægt. Að öðru leyti er þetta auðvitað hugsað þannig af hálfu ríkisstjórnarinnar að hlusta núna á þingið, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er ánægður að heyra að hann er sammála mér um að það sé löngu tímabært að hefja söluferli á fjármálafyrirtækjunum, í það minnsta öðrum ríkisbankanum. Það er hins vegar sýknt og heilagt búið að tala um þörfina á að klára endurskoðun regluverks. Það er ágætt að hafa í huga að þetta regluverk á líka við öll hin fjármálafyrirtækin. Ríkið á ekki allan fjármálamarkaðinn og getur alveg haldið áfram að þróa það regluverk, enda er það viðvarandi verkefni óháð því hvort það á algerlega ráðandi hlut í fjármálafyrirtækjunum eða ekki. Vandinn er hins vegar að það er ekkert verið að gera til að draga úr þessu samkeppnishamlandi eignarhaldi ríkisins á fjármálamarkaði. Staðreyndin er sú, sem við sjáum þegar við lesum þessa skýrslu, að við erum með alveg gríðarlega óhagkvæmt og kostnaðarsamt fjármálakerfi sem er fyrst og fremst á ábyrgð stjórnvalda. Við erum með hátt grunnvaxtastig út af ónothæfum gjaldmiðli. Við erum með hátt vaxtaálag út af gríðarlega miklum kröfum, en sérstaklega sérstakri skattheimtu á fjármálakerfið. Og síðast en ekki síst erum við með litla sem enga samkeppni  Kostnaðarsamt, dýrt fjármálakerfi fyrir neytendur og lítil og meðalstór fyrirtæki er algerlega á ábyrgð stjórnvalda.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að ég og hv. þingmaður séum sammála um að við hefðum mátt hreyfa okkur hraðar held ég að það sé engu að síður staðreynd að það hefur einhverra hluta vegna verið of auðvelt að kasta möl í tannhjólin þegar hreyfa hefur átt umræðu um þessi efni. Þar hefur verið of auðvelt að halda fram hlutum, t.d. um að enn skorti mikið á varðandi endurskoðun á regluverki, að við séum ekki enn komin með lausn á þáttum sem varða fjárfestingarbankastarfsemi og annað þess háttar. Það er upp úr þeirri umræðu sem hvítbókin sprettur í raun, hugmyndafræðin um að safna saman öllum þessum ólíku sjónarhornum og búa til grundvöll fyrir málefnalega umræðu um raunverulega stöðu og þær raunverulegu breytingar sem átt hafa sér stað. Ég tel að tekist hafi vel til og ber að þakka höfundum hvítbókarinnar fyrir vel unnið verk. Ég vonast til að þessi bók geti orðið grundvöllur fyrir ákvarðanatöku sem kemur í beinu framhaldi af umræðu í þinginu um þessi mál. Ég hef hér lýst því 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Í hvítbókinni koma fram margar góðar upplýsingar sem mikilvægt er að nýta í umræðunni sem fram undan er. Þar koma m.a. fram niðurstöður könnunar sem höfundar skýrslunnar létu gera. Þegar fólk var spurt hvað það væri sem því dytti helst í hug þegar það ræddi íslenska bankakerfið voru orðin sem oftast komu upp græðgi og spilling, en það óskaði sér sanngjarns og trausts kerfis. En núna er traustið ekki til staðar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé mikilvægt að við endurskipuleggjum kerfið, við segjum til um það hvernig við sjáum það fyrir okkur sem sanngjarnt og traust áður en við förum að selja hluta úr því. Það eru ekki nema 14%, samkvæmt þessari könnun sem kynnt er í hvítbókinni, sem vilja selja bankakerfið. Umræðan frá því hún kom fram, hefur hins vegar öll verið um sölu á kerfinu, en ekki um hvernig við viljum sjá það til framtíðar. Við eigum eftir að innleiða hér Evróputilskipanir sem aðrar Evrópuþjóðir eru búnar að innleiða. Þær eru margar hverjar mjög framúrstefnulegar, getum við sagt. Tæknin er á fleygiferð. Við þurfum einhvern veginn að sjá það fyrir okkur hvernig bankakerfið geti verið hagstætt fyrir neytendur og að allt sem við gerum verði til að bæta hag neytenda. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann getur verið viss um það að ef við lækkum skattana verði það til þess að neytendur hagnist.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að svara síðari spurningunni. Það er auðvitað með því að hér sé virk samkeppni, þá á kostnaður í bankakerfinu að endurspegla það umhverfi sem bankarnir eru í en ekki einokunarstöðu þeirra. Öll gjaldtaka í bankakerfinu ætti þess vegna, ef okkur tekst að hámarka möguleika okkar á samkeppni á fjármálamarkaði, að endurspegla það, ef við drögum úr sköttum og gjöldum. Því trúi ég og því trúa höfundar hvítbókarinnar og þeir leggja mjög eindregið til að við ljúkum því að lækka bankaskattinn. Það ber að hafa í huga í tengslum við hann að hann leggst ekki á alla með jafn miklum þunga og skekkir líka samkeppnisstöðu á lánamarkaði. Varðandi hitt, traust á bankakerfinu, eru í hvítbókinni fjölmargar hugmyndir sem okkur ber að taka til skoðunar og hrinda í framkvæmd, sem eru beinlínis til þess fallnar að mati höfunda að auka traust á kerfinu með því að gera kerfið allt skilvirkara. Með skilvirkara kerfi og sanngjarnara telja höfundar skýrslunnar að traust fari vaxandi. Það eru mikilvægir þættir. Hvað varðar hvernig þeir tengjast eignarhaldinu er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við höfum töluvert rætt um eignarhald en mikil ósköp höfum við líka rætt mikið um breytt regluverk og hvernig við getum hugað að betri þjóðhagsvarúð og eindarvarúð í kerfinu, hvað við höfum gert til að draga úr áhættu fyrir ríkissjóð af óróa í fjármálakerfinu. Um það vitna allar reglurnar og breytingarnar sem hafa verið gerðar síðustu tíu ár. Um það höfum við ekki bara rætt, við höfum lögfest þær breytingar. Um þær hafa komið út sérstakar skýrslur, til að draga þetta saman, og það er enn gert 

Herra forseti. Aðstæður árið 2012 voru í rauninni allt aðrar þegar við horfum á tæknina, þegar við horfum á regluverkið, þegar við horfum á framþróun í fjármálakerfinu núna árið 2019, sem er til marks um að allt er á fleygiferð í þeirri tækni, sem mun hafa áhrif á rekstur bankanna. Við vitum það. Þess vegna þurfum við að taka greiðslumiðlunina niður og velta því fyrir okkur hvort það er ekki einmitt gott fyrir samkeppnina að hafa ríkisbanka sem þjónar heimilum, þjónar litlum og meðalstórum fyrirtækjum og sér um örugga greiðslumiðlun og að það sé ákveðinn fastur punktur fyrir samkeppnina, sem er nauðsynleg á markaðnum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki skipta máli að bankakerfið þjónar 200 manna vinnumarkaði og nýtir örmynt sem 

Virðulegi forseti. Ég tel svo ekki vera. Ég tel að við höfum nýlegt dæmi um það: Tvöföld skráning Arion banka og stórir hópar erlendra fjárfesta tóku þátt í því útboði og mörkuðu með því tímamót í sögu íslenskra fjármálafyrirtækja. Við sáum töluvert mikla nýja fjárfestingu erlendra aðila inn í bankakerfið. Ég tel að allt sem gerðist á síðasta ári sé til vitnis um að gjaldmiðillinn er engin fyrirstaða fyrir því að ríkið losi um eignarhald. Fyrir þessu eru sömuleiðis færð mjög rík rök hér í hvítbókinni. Ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður á við þegar hún segir að aðstæður hafi verið allt aðrar árið 2012. Hún stóð hér sjálf 25. september 2012 og mælti fyrir frumvarpi um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum, þar sem færð voru rök fyrir því að nú væri kominn tími til að losa um alla þessa eignarhluti; hún stóð hér sjálf sem fjármálaráðherra og mælti fyrir frumvarpinu um að ríkið losaði 

Herra forseti. Færð hafa verið þrenn rök fyrir því að selja eignarhlut ríkisins í bönkunum. Ein rök eru samkeppni og þar er vísað í nákvæmlega sömu rök og notuð voru árið 2001, nánast orðrétt á köflum. Ég veit ekki hvort það þurfi að ræða mikið meira um það. Önnur rökin eru áhætta. Þá má svo sem nefna að elsti banki heims hefur starfað síðan 1472 og í núverandi mynd frá 1624 þannig að það er ekki lögmál að bankakerfi þurfi að hrynja. En auðvitað skiptir máli hvernig regluverkið er. Auðvitað er fullt af bönkum sem starfað hafa mjög lengi. Þá ætti áherslan náttúrlega að vera á það að vera með mikið regluverk. En þriðju rökin sem gefin hafa verið er tækifæriskostnaður. Mér þykir nokkuð áhugavert að tækifæriskostnaður sé gefinn sem ástæða í ljósi þess að eigið fé þessara banka er um 420 milljarðar í dag. Sami hæstv. fjármálaráðherra og talað hefur fyrir sölu bankanna hefur einnig talað fyrir því að koma á þjóðarsjóði sem á, þegar hann er fullfjármagnaður, að hljóða upp á um 500 milljarða til eða frá. Þá spyr ég: Er ekki eðlilegt að hafna öllu tali um tækifæriskostnað sem skýringu á nauðsyn þess að selja bankana nema útskýrt verði á mjög sannfærandi hátt hvernig hlutabréf í fyrirtækjum á Íslandi, þ.e. bönkunum, binda fjármagn á hátt sem grefur meira undan tækifærum ríkissjóðs til fjárfestingar og annarra verka en hlutabréf í fyrirtækjum erlendis? Mig langar hreinlega vita það. Er einhvern veginn öðruvísi tækifæriskostnaður sem felst í þessum 420 milljörðum í bönkunum og þessum 500 milljörðum í væntanlegum þjóðarsjóði?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir ekki ein rök fyrir því að ríkið eigi að reka banka. Hvernig væri að koma upp og verja virkilega ríkiseignina, ef menn koma og lýsa efasemdum um að ríkið fari út úr fjármálastarfsemi?

Það er ekki mitt hlutverk.

- Nei, það er auðvitað ekki hlutverk hv. þingmanns, en ef hann ætlar að nefna þau atriði sem honum þykja vera ófullnægjandi til rökstuðnings á því að losa um eignarhald ríkisins verður hann að taka stöðu með eignarhaldi ríkisins. Ella er þetta léleg framsetning á málstaðnum sem grefur undan trúverðugleika hv. þingmanns. Ef hann treystir sér ekki til að koma hérna upp og verja virkilega ríkiseignina á öllu fjármálakerfinu eða bróðurparti þess, langt umfram það sem gildir annars staðar, verður það bara að vera hans mál. 
             En þetta eru góð rök sem ég hef tiltekið sem varða samkeppni á markaði. Það er óheilbrigt að ríkið fari með fullt eignarhald á tveimur stórum bönkum og sé allsráðandi í mikilvægum hluta bankakerfisins á Íslandi. Það er sömuleiðis alveg skýrt, þó að hv. þingmaður geti nefnt banka sem hafi starfað að grunni frá fjórtán hundruð og eitthvað, að það er áhætta í því fólgin að reka fjármálafyrirtæki. Það birtist okkur út um allan heim fyrir tíu árum síðan. Það hefur birst okkur margoft, bæði í einkaeignarhaldi og í ríkiseignarhaldi á Íslandi og það er svo sannarlega fórnarkostnaður í því að geyma fjármuni þarna. Að nefna þjóðarsjóðinn í þessu samhengi kallar auðvitað á umræðu um þá hugmyndafræði sem þar er að baki. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað felst líka í því ákveðinn fórnarkostnaður. Menn þurfa að gera upp á milli valkosta sem menn hafa í höndunum þegar þeir taka ákvörðun um að koma á fót slíkum sjóði. En þar er verið að hugsa til mjög langrar framtíðar. Ég er alveg tilbúinn í sérstaka umræðu um það mál, sem liggur reyndar fyrir þinginu og snýst fyrst og fremst um hugmyndafræðina, um að byggja varnir til lengri tíma fyrir þjóðina, lendi hún í meiri háttar áföllum. Þeirri hugmynd fylgir þá 

Herra forseti. Ég skil satt að segja ekki af hverju hæstv. fjármálaráðherra er að æsa sig. Ég er að sjálfsögðu bara að fara yfir þau rök sem lögð hafa verið fram, sem eru léleg. Þetta eru léleg rök. Þar af leiðandi er auðvelt að hnekkja þeim. Ég mun koma með mín rök á eftir í ræðu um það bæði af hverju ég er hlynntur því að við förum á ákveðinn en mjög varfærinn hátt í sölu á einhverjum hluta bankanna, vegna þess að ég er alveg hlynntur því, en líka af hverju við eigum alls ekki að gera það með þeim hætti sem talað hefur verið um af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þannig að mér finnst ekki vera ástæða til þess að fara með þetta í einhvern æsing. Ég var að reyna að fá hæstv. ráðherra til að útskýra hvers vegna rökin eru svona léleg sem hann leggur fram fyrir því að fara í sölu bankanna með þeim hætti sem talað hefur verið fyrir. Því að það eru léleg rök: af samkeppnisástæðum. Af samkeppnisástæðum? Samkeppnin jókst ekki sérstaklega mikið eftir einkavæðingu bankanna síðast. Það var eitthvert smotterí en ekki þannig að það væru rök fyrir að hætta okkur út á þær slóðir sem við fórum á þeim tíma. Þannig að ég spyr hæstv. fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Sú gagnrýni sem hv. þingmaður kemur með í umræðu um hvítbók um framtíð fjármálakerfisins er gagnrýni á skýrsluna. Ég tek undir þau rök sem eru í skýrslunni. Þau eru vel útfærð. Skýrslan er upp á u.þ.b. 300 blaðsíður. Þau rök eru sterk að mínu áliti. Ég er ósammála hv. þingmanni varðandi samkeppnisþáttinn. Það er augljóst í mínum huga að það er ástæða fyrir því að ríki í Evrópu leggja ekki áherslu á ríkiseignarhald. Þar sem lögð er áhersla á ríkiseignarhald höfum við almennt töluvert frábrugðið stjórnkerfi borið saman við Ísland. Við erum að tala um Kína, Rússland, Suður-Ameríku, við erum að tala um einstaka ríki Mið-Ameríku, nokkur ríki í Norður-Afríku o.s.frv. Ef það eru fyrirmyndirnar sem hv. þingmaður vill held ég að við séum ósammála um margt annað en rökin fyrir því að draga úr eignarhaldi ríkisins. Reyndar kom dálítið annars konar þingmaður upp í seinna andsvari hv. þingmanns sem vildi einmitt losa um eignarhaldið. Hann vildi bara að gera það með aðeins öðrum rökum 

Herra forseti. Nú má vera að sú sem hér stendur hafi alveg misskilið tilgang umræðunnar, tilgang skýrslugerðarinnar, því að ég heyri ekki betur en að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sé svo æstur og ákafur í að selja bankakerfið sem allra fyrst að hann gefi sér ekki tíma til að hlusta á þau rök sem borin eru fram eða þær spurningar sem bornar eru fram í andsvörum, heldur hendi sér beina leið í manninn. Ég varð fyrir vonbrigðum með það vegna þess að ég var að vona að skýrslan gæti verið umræðugrundvöllur fyrir það hvernig við viljum sjá bankakerfið til framtíðar, sem er bankakerfi fyrir fólkið í landinu, fyrir fyrirtækin í landinu, fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki en ekki bankakerfi fyrir sjálft sig. Það er margt gott í skýrslunni og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir skuldagrunninn, yfir hugmyndina um að aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Auðvitað þurfum við að skoða þá hugmynd vel og skoða hvernig það sjálfstæða félag er þá hugsað sem á að vera með fjárfestingarbankastarfsemina, hvort Seðlabankinn sé með þrautavaralán fyrir þann hluta starfseminnar o.s.frv. Við förum bara í gegnum það og ákveðum hvernig við myndum vilja sjá það leggjast og af hverju við viljum ekki algerlega skipta þarna á milli. Skýrsluhöfundar leggja líka mjög ríka áherslu á að það þurfi að vera skýr eigendastefna og að ríkið þurfi að setja mjög ákveðið niður skilgreiningu á því til hvers er ætlast af bankakerfinu varðandi samfélagslega ábyrgð. Þó að skýrsluhöfundar mæli síðan með því að eignarhlutir séu seldir er þetta eitthvað sem þeir telja að gera þurfi áður en farið er í söluna. Mér finnst mjög athyglisverð sú könnun sem gerð var meðal almennings og birt er í skýrslunni. Einn höfundur skýrslunnar var í viðtali í Silfrinu á sunnudaginn og sagði að eftir að þau sáu niðurstöðu könnunarinnar hefðu þau svolítið breytt um kúrs þegar þau voru að semja skýrsluna og dregið fram áhersluatriði því að í ljós kom að ekkert traust er á bankakerfinu eins og það er og gera þarf ákveðna hluti til að fólkið í landinu fái aftur traust á því. Það skiptir bankana mjög miklu máli að almenningur treysti þeim svo að þeir vilji versla við þá. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að vera sallaróleg. Við þurfum samt sem áður að vera á tánum og horfa á tæknina. Nú býður t.d. Google upp á greiðslumiðlun, Facebook, Amazon og fleiri fjártæknifyrirtæki sem munu sannarlega hafa áhrif á rekstur bankanna með einhverjum hætti. Auðvitað verða bankarnir að horfast í augu við þær breytingar og finna leiðir til að lifa af og þjóna viðskiptavinum sínum á samkeppnishæfum kjörum við fjártæknifyrirtækin. Það þarf líka að horfa á hvert þau stefna. Við eigum ekki að byrja á að fara í eitthvert söluferli áður en við erum búin að segja hvernig við viljum hafa kerfið okkar til framtíðar. En spurningin er hvernig bankar eru sem eru fyrir fólk og venjuleg fyrirtæki. Í hvaða átt mun tæknin færa bankakerfið og hve mikið hafa stjórnvöld um það að segja? Nýrri tilskipun Evrópusambandsins um breytingar á bankakerfinu hefur verið líkt við breytingar sem urðu á fjarskiptamarkaði fyrir 20 árum. Þar er allt á fleygiferð, alls staðar í heiminum. Stjórnvöld verða að tryggja að neytendur hagnist með breytingunum og að þjónustan batni. Ræða hagfræðingsins John Kays á fundi Samfylkingarinnar sem haldin var á Grand hótel 24. apríl 2016 og bók hans, Other Peoples Money, sem gefin var út 2015, eiga sannarlega erindi við okkur í umræðunni um framtíðarskipan fjármálakerfisins hér á landi. Nú þegar ríkið er með mest allt fjármálakerfið í fanginu er tækifæri til að breyta því þannig að það þjóni samfélaginu en ekki að mestu sjálfu sér. John Kay bendir á í bók sinni að bankar úti um allan heim skipti aðallega hver við annan. Í stað traustra fjárfestinga leggi þeir undir, veðji og taki áhættu sem skellur á almenningi ef illa fer, eins og dæmin sanna. Þess vegna er einmitt svo mikilvægt að horfa á fjárfestingarbankastarfsemina og viðskiptabankastarfsemina og vera með girðingar og helst aðskilnað þar á milli. Það er sjálfsagt að vera með fjárfestingarbankastarfsemi sem tekur áhættu og að fólk geti valið að versla við slík fyrirtæki, en það verður að vera annar valkostur á móti sem gerir minni arðsemiskröfu, tekur ekki eins mikla áhættu. John Kay vill að bankarnir sjái um greiðslumiðlun, haldi utan um fjármál fólks frá vöggu til grafar, ávaxti sparnaðinn og lágmarki áhættu. Við eigum að einbeita okkur að uppbyggingu kerfisins, starfseminni og þörfum viðskiptavinanna og aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi þannig að innlán verði ekki notuð í áhættusamar fjárfestingar. Ég mæli með því að við lítum til slíkra hluta og tökum mið af neytendavernd og því hvernig hægt sé að þjónusta almenning á ódýran hátt við t.d. greiðslumiðlun og þá sjálfsögðu þjónustu sem almenningur þarfnast af bönkunum. Forseti. Ég er búin að nefna John Kay og vil nefna annan mann þegar við horfum til skipulagningar kerfisins til framtíðar, sem er Frosti Sigurjónsson. Hann hefur talað fyrir samfélagsbönkum og vill líta til Þýskalands eftir fyrirmyndum. Grundvallarmunurinn á samfélagsbanka og einkabanka er hvert hagnaðurinn fer. Hjá einkabönkum fer hagnaðurinn til hluthafa. Þeir vilja oftast fá mikinn hagnað og það fljótt. Það er ekki einu sinni víst að þeir búi í sama landi og bankinn starfar í og þá hafa þeir engin tengsl við samfélagið þar sem bankinn starfar, þess vegna hefur nærsamfélagið lítil áhrif á ákvarðanir þeirra. Þegar talað er um samfélagsbanka þá stundar hann nærþjónustu, hann þjónustar heimilin, lítil og meðalstór fyrirtæki og gerir ekki eins ríka arðsemiskröfu og einkabankarnir. Mér finnst að við eigum að skoða þær hugmyndir mjög vel. Tíminn líður og ég er ekki enn komin í að ræða sérstaklega tillögur hvítbókarinnar sem eru settar niður í nokkuð mörgum liðum, en ég vil benda á ágætisumsagnir sem komnar eru inn á samráðsvefinn. Til dæmis fer dr. Ásgeir Brynjar Torfason mjög vel yfir hverja athugasemd fyrir sig á mjög upplýsandi og skýran hátt. Það held ég að við ættum að skoða vel þegar við ákveðum hvernig við vinnum úr skýrslunni. Forseti. Að lokum er talað um að lækka þurfi skatta sem settir voru á til að koma til móts við það tjón sem samfélagið varð fyrir við bankahrunið. Ég tel enga ástæðu til að lækka þá skatta strax. Við berum enn þá það tjón. Við getum bara horft á hvað er verið að tala um með sérstökum vegasköttum til að bæta upp vegakerfi sem hefur verið vanrækt frá hruni. Það er alveg sama hvað hver segir, við getum ekki verið viss um að það að lækka skattana verði ekki til þess að hagnaður eigenda bankanna verði meiri. Getum við verið viss um að sú lækkun 

Virðulegi forseti. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart að hv. þingmaður sjái ekki tækifæri til að lækka skatta þrátt fyrir að það sé mjög vel dregið fram í skýrslunni að skattar á fjármálafyrirtæki á Íslandi eru margfaldir á við skatta á fjármálafyrirtæki í öðrum löndum. Á sama tíma og við erum með miklu meiri og hærri skatta, meiri álagningu opinberra gjalda á bankana, þá er vaxtamunur meiri á Íslandi. En þrátt fyrir þessi sterku rök fyrir lækkun skatta þá sér hv. þingmaður ekki tækifærið. Þetta finnst mér undarlegt, en það kemur mér kannski ekki mikið á óvart miðað við skattstefnu Samfylkingarinnar. Hér er komið inn á fjárfestingarbankastarfsemina. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Telur hv. þingmaður ekki að sú varnarlína sem lögð er til í skýrslunni í þessari hvítbók um fjárfestingarbankastarfsemina, að það verði dregin varnarlína við ákveðin mörk og fari hlutfall fjárfestingarbankastarfsemi af heildarstarfsemi bankans yfir þessi mörk þá verði bankanum gert að koma sér aftur niður fyrir viðmiðið eða varnarlínuna eða að aðskilja reksturinn, sé góð tillaga sem eigi að svara áhyggjum manna af fjárfestingarbankastarfsemi? Þetta skiptir mjög miklu máli í umræðunni. Svo vil ég spyrja hv. þingmann sömuleiðis að öðru varðandi samfélagsbankann: Vill hv. þingmaður breyta stefnunni varðandi rekstur Landsbankans eða Íslandsbanka og gera viðkomandi banka að samfélagsbanka í framtíðinni? Er verið að tala um það hér að annar hvor þessara banka, sem eru því sem næst í fullri eigu ríkisins, eða báðir verði gerðir að samfélagsbanka? Er það hugmyndin?

Herra forseti. Það kemur þeirri sem hér stendur ekki á óvart að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins vilji nú hámarka arðsemi auðmanna eins og mér heyrist hann vilja gera með því að fella niður skattana á banka þannig að þeir verði fýsilegri til eignar fyrir auðmenn. En það er bara alls ekki víst að lækkun skatta á banka skili sér í minni vaxtamun heldur auki hún aðeins arðsemi eigendanna. Þannig er það bara. Hvaða skattar eru þetta? Þetta eru skattar á skuldir bankanna, sem er stærsti hlutinn. Þetta er skattur á hagnað, skattur á laun og svo er skattur sem rennur í tryggingarsjóð fyrir innstæðueigendur. Skattar voru settir hér á til að mæta tjóni samfélagsins, vegna þess að bankarnir féllu og tóku okkur með í fallinu. Það er engin ástæða til að taka þessa skatta af fyrr en við getum sagt að það sé búið að bæta með einhverjum hætti fyrir það tjón. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni þá erum við enn að glíma við það að innviðir eru í slæmu ástandi eftir hrun, að vísu að hluta til vegna þess að stjórnvöld sem tóku við árið 2013, eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kannast við, lækkuðu skatta frekar en að bæta í innviðina. Jú, þessi hugmynd um fjárfestingarbankastarfsemina og viðskiptabankastarfsemina er ágæt, en ég vil skoða hana. Ég vil skoða hvað sérstakt félag þýðir, hvað þetta viðmið þýðir nákvæmlega og hver hleypur 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað með miklum ólíkindum að því sé stillt þannig upp að ég telji mikilvægt að lækka bankaskatt á fjármálafyrirtæki til að tryggja auðmönnum betri ávöxtun eigna sinna. Staðreyndin er þessi: Þegar við fellum niður þennan bankaskatt þá eru þegar komin fram mjög sterk rök fyrir því að við höfum gert bankana í öllu rekstrarlegu tilliti betur samkeppnishæfa við banka af sambærilegri stærð og getum þannig aukið skilvirkni í bankakerfinu sem á að koma neytendum til góðs. Fyrir hvern milljarð sem við tökum í bankaskatt af fjármálafyrirtækjum má sömuleiðis hafa væntingar um að við fáum allt að 10 milljarða í hærra söluvirði í fjármálafyrirtækjum. Við erum að ræða þetta í samhengi við að mögulega selja banka og draga úr eignarhaldi ríkisins. Það er út af fyrir sig rétt að það getur að hluta til komið eigendum banka betur að skattar séu lægri, en það eru sterk rök fyrir því að vaxtamunur í landinu muni minnka við það að taka skattinn af. Það er engum vafa undirorpið að hærri skattar leiða til lægra söluverðs á eignarhlut ríkisins. Um þetta ætti að vera auðvelt að fá álit sérfræðinga. Ég hlakka til að heyra með samfélagsbankahugmyndina, sem hv. þingmaður virðist vera spennt fyrir, og sérstaklega hvort það standi þá til að breyta eðli þessarar fjármálastarfsemi, Íslandsbanka eða Landsbanka, breyta þeim í samfélagsbanka og hvaða arðsemishugmyndir eigi þá að vera uppi vegna þess eigin fjár sem þar er bundið. Við erum með meira en 100 milljarða í hvorum banka, yfir 200 milljarða í Landsbankanum. Það verður að taka þetta í einhverju samhengi. Auðvitað er hægt að segja: Samfélagsbanki og samfélagsbanki, 

Já, það er svolítið stór krafa sett á mig að útskýra á tveimur mínútum allt varðandi arðsemi og guð má vita hvað. En ég skal segja hvað ég á við þegar ég tala um að einn banki gæti verið samfélagsbanki. Við í Samfylkingunni höfum horft til Landsbankans. Það er einfaldlega til þess að reyna að tryggja einhvers konar samkeppni á þeim fákeppnismarkaði sem bankakerfið á Íslandi starfar í. Það er gott að hafa fjártæknifyrirtæki sem sjá um greiðslumiðlun, en það er líka gott að hafa annan valkost sem væri innan bankakerfisins. Það er gott að hafa fjárfestingarbanka sem fólk sem vill taka mikla áhættu getur verslað við, en það er líka gott að hafa samfélagsbanka sem gerir lægri arðsemiskröfu, sem þjónar sérstaklega heimilum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem í dag bera í rauninni uppi bankakerfið og bera hæsta kostnaðinn af því eins og það er í dag. Þess vegna eigum við að horfa til þess að við séum með banka sem er hugsaður út frá þörfum almennings en ekki út frá þörfum eigendanna. Arðsemiskrafan sé nægileg til að veita góða og stöðuga þjónustu fyrir heimilin í landinu, fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Þetta væri ein stoðin í einhvers konar flóru sem væri eins fjölbreytt og mögulegt er á þessum litla markaði. En auðvitað þyrftum við að setjast niður og sjá þetta allt saman fyrir okkur og gera það almennilega og einbeita okkur að því 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir yfirferð hans hér. Við lestur þessarar hvítbókar ríkisstjórnarinnar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sé ég ekki þá framtíðarsýn sem er verið að teikna upp. Bókin er að mínu mati frekar samantekt af alls konar hugmyndum en einhver sýn. Hún er þó gagnleg, svo langt sem hún nær. Hún er ágætlega sett upp og þægileg aflestrar. Þeir sem setja upp fjárlagafrumvarpið og fylgirit þess til prentunar ættu að taka þessa uppsetningu sér til fyrirmyndar að mínu mati. Með bókinni er einnig fylgirit með góðri myndrænni framsetningu. Þar er að finna niðurstöður Gallup-könnunar á bls. 33 um viðhorf Íslendinga gagnvart ríkinu sem eiganda bankanna. Þetta er athyglisverð könnun sem sýnir að sex af hverjum tíu eru jákvæðir gagnvart þeirri hugmynd að ríkið haldi eftir hlut í viðskiptabanka til lengri tíma litið. Þarna er að finna afgerandi skilaboð sem stjórnvöld verða að horfa til þegar breytingar verða á eignarhaldinu. Á bls. 35 í fylgiritinu er einnig samanburður á eigendastefnu íslenska ríkisins á því norska. Það er athyglisverður samanburður og sýnir að Norðmenn búa við mjög strangar eigendareglur þar sem tryggt er neitunarvald norska ríkisins sem hægt er að grípa til ef sýnt þykir að stefnt sé að ákvörðunum sem ganga gegn almannahag. Að sjálfsögðu afar mikilvægt. Í hvítbókinni er mælt með því að selja alls um 82% af eignarhlut ríkisins í bönkunum. Það þýðir að verið er að selja um helming alls bankakerfis landsins. Gleymum því ekki að eigið fé þessara tveggja banka er 420 milljarðar, eða í kringum það að mig minnir. Þarna eru því augljósar hættur á ferðinni sem geta orðið á vegi verði farið of geyst. Svo mikla breytingu má alls ekki gera með hraði. Ég tel reyndar að ekki eigi að selja svo stóran hlut og það er alls kostar óvíst hvort kaupendur séu yfir höfuð að svo stórum hlut, nema með miklum afslætti og þá er nú betra að bíða með hlutina. Því þarf að fara hægt í eignasölu bankanna og gefa þarf góðan tíma til umræðu um stefnumörkunina og til undirbúnings áður en söluferlið hefst. Ég tel því afar mikilvægt að hugað verði vel að því hvernig bankarnir verði seldir, bæði Íslandsbanki og Landsbankinn. Hvað varðar Landsbankann tel ég rétt að skoða hvort ekki eigi að nota tækifærið við söluna og endurreisa sparisjóðakerfið, aðskilja fjárfestingarbanka og viðskiptabanka og bjóða upp á samfélagslega fjármögnun um allt land. Sparisjóðirnir hafa haft mikil og jákvæð áhrif á samfélagslega framþróun hér á landi, eins og við þekkjum, með fjármálalegri milligöngu. Ég held að óhætt sé að fullyrða að þeir hafi átt stóran þátt í bættum lífsskilyrðum almennings. Markmið sparisjóðanna þegar þeir voru stofnaðir var að stuðla að auknum sparnaði meðal almennings, stuðla að efnahagslegum framförum, stöðugu aðgengi að fjármagni og vinna að félagslegum verkefnum. Einnig tel ég koma vel til greina við sölu Landsbankans að úthluta hlut til almennings sem endurgjaldi fyrir þátttöku hans í að taka á sig byrðar hrunsins. Almenningur tók á sig miklar byrðar eins og við vitum. Með þessu værum við að skila til baka hluta af því sem tekið var af almenningi og er það í samræmi við samfélagslegt mikilvægi kerfisins og hugmyndir Miðflokksins í þessum efnum. Síðan að lokum hvað Landsbankann varðar vil ég koma því að ég tel það algerlega tilgangslaust fyrir eiganda bankans, sem er ríkissjóður, að byggð verði einhvers konar bankahöll upp á 9 milljarða við höfnina. Ríkisstjórnin á að láta stöðva það verkefni strax. Ég spyr: Hvar stendur forsætisráðherra í því máli? Lítið hefur heyrst af því. Auk þess er fyrirhuguð bygging, fagurfræðilega séð, algerlega misheppnuð að mínum dómi. Herra forseti. Á bls. 147 í bókinni er rætt um mat á áhrifum af lækkun rekstrarkostnaðar hjá viðskiptabönkunum. Tekið er dæmi um að fækka starfsmönnum um 20%, úr 2.725 stöðugildum niður í 2.180. Með því eigi að nást fram sparnaður upp á 7,6 milljarða. Höfundar bókarinnar telja að þetta muni skila sér í minni vaxtamun eða aukinni arðsemi eigenda. Ég leyfi mér að efast stórlega um að þetta muni skila sér í minni vaxtamun. Miklu fremur tel ég að slík hagræðing sé fyrst og fremst hugsuð til að auka arðsemi. Þannig hefur íslenska bankakerfið einfaldlega verið. Neytandinn hefur aldrei verið í fyrsta sæti. Undanfarin ár hefur útibúum viðskiptabankanna fækkað verulega. Í árslok 2008 voru 146 útibú viðskiptabanka starfrækt, en þeim hefur fækkað jafnt og þétt niður í 84 útibú eins og þau eru nú. Mikil fækkun hefur átt sér stað á höfuðborgarsvæðinu undanfarin sex ár, úr 37 útibúum í 21. Þá hefur útibúum haldið áfram að fækka undanfarin ár utan höfuðborgarsvæðisins en þau voru 99 talsins árið 2008 en eru nú 63. Hefur einhver orðið var við það að fjármálaþjónusta hafi lækkað á þessu tímabili? Boðuð hefur verið frekari hagræðing innan bankanna þrátt fyrir þá staðreynd að fjöldi starfsmanna sé nú kominn niður fyrir þann fjölda sem starfaði að meðaltali hjá samningsaðilum Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja á árunum 1985–2005. Tækni og sjálfvirkni spila þar vissulega hlutverk í rekstri fjármálafyrirtækjanna, en árið 2007 voru starfsmenn sem unnu við viðskiptabankastarfsemi bankanna 4.326 talsins; 1.450 hjá Íslandsbanka, 1.076 hjá Kaupþingi og 1.200 hjá Íslandsbanka og 600 hjá sparisjóðunum. Í dag er heildarfjöldi þeirra sem starfa í viðskiptabankastarfsemi bankanna orðinn 2.850 starfsmenn; 1.000 hjá Landsbankanum, 900 hjá Arion banka og 900 hjá Íslandsbanka og 50 hjá sparisjóðunum. Við sjáum því að hér hefur orðið veruleg breyting. Það sést vel á þessum tölum að fækkunin hefur verið gríðarleg á undanförnum árum. Ég sakna þess að ekki skuli vera minnst á þetta í hvítbókinni, og svokallaða hagræðingu, náttúrlega, í því sambandi. Það er mikilvægt að stjórnendur og stjórnvöld geri sér grein fyrir þeirri hagræðingu sem þegar hefur átt sér stað áður en ríkari krafa er gerð um enn frekari hagræðingu. Gleymum því ekki að að baki þessum tölum eru starfsmenn með fjölskyldur og margir hafa misst vinnuna í bönkunum á undanförnum árum vegna kröfu um hagræðingu. Ekki yrðu ríkisstarfsmenn sáttir, veit ég, ef stöðugt væri verið að hamra á því að það þyrfti að hagræða og fækka ríkisstarfsmönnum. Þvert á móti hefur ríkisstjórnin, með fjármálaráðherra komandi úr Sjálfstæðisflokknum, verið að bæta stöðugt í ríkisbáknið. Á bls. 172 segir enn fremur að aukin hagræðing sé nauðsynleg til að auka arðsemi reglulegrar starfsemi bankanna sem og að bæta kjör almennings. Ég rakti það hversu mikil fækkun starfsfólks hefur orðið á undanförnum árum en ég sé þess hvergi merki að þetta hafi bætt vaxtakjör til almennings. Það er ágalli á þessari bók, að mínu mati, að setja svona fram og geta ekki sýnt fram á það svart á hvítu að hagræðing í bankakerfinu skili sér til almennings. Við vitum öll að hún hefur ekki gert það hingað til og það er ekkert sem tryggir að svo verði. Á bls. 157 í hvítbókinni er fjallað um sértæka skatta og opinber gjöld á fjármálafyrirtæki. Nokkuð er hamrað á því að bankaskatturinn sé mikið óhagræði. Það er reyndar minnst á fleiri gjöld, m.a. eftirlitsgjald til Fjármálaeftirlitsins, en þess ekki getið að gjaldið lækkaði nú um áramótin þegar gerð var breyting á lögum í tengslum við fjárlög ríkisstjórnarinnar. Það er alveg ljóst að ríkisstjórninni er sérstaklega umhugað um að lækka álögur á banka og fjármálafyrirtæki. Það er að sjálfsögðu mjög sérstakt í ljósi þess að Vinstri grænir fara með forsæti í þessari ríkisstjórn. Síðan er á bls. 168 sagt að lækkun sértækra skatta á bankakerfið sé skýrasta tækifæri ríkisins til að draga úr vaxtamun. Það er að sjálfsögðu auðvelt að kenna öðrum um þann háa vaxtamun sem við búum við á Íslandi, allt sé þetta ríkisvaldinu að kenna vegna þess að það skattleggur bankanna svo mikið. En hvað þá með atvinnulífið sem hefur búið við hátt tryggingagjald frá hruni? Þrátt fyrir það er atvinnustigið hátt. Ég tel hins vegar brýnt að tryggingagjaldið lækki enn frekar og flutti Miðflokkurinn m.a. breytingartillögu þess efnis við fjárlög, sem var því miður felld af ríkisstjórninni. Fullyrt er að skattar á bankakerfið eigi þátt í háum kostnaði neytenda. Mér finnst vanta frekari rök fyrir þeim staðhæfingum, herra forseti. Tímans vegna verð ég að koma aftur inn í umræðuna á eftir.

Herra forseti. Mér fannst áhugavert það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi að engin trygging væri fyrir því að lækkun bankaskatts myndi skila sér til neytenda. Það er vandamál sem er viðvarandi í pólitíkinni, til að mynda hefur oft verið talað um að lækkanir á virðisaukaskatti skili sér illa til neytenda. Það er alveg rétt sem sagt er í hvítbókinni, að skattar á bankakerfið á Íslandi séu umtalsvert hærri en í nágrannalöndunum og ástæða til að lækka þá. En mig langar að fá hv. þingmann til að ræða aðeins við mig um hvort og hvernig við gætum reynt að stilla hlutunum þannig upp að lækkun á sértækum bankasköttum myndi skila sér til neytenda með skilvirkum og áreiðanlegum hætti. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir Íslendinga. Ef við horfum til þess hvernig vaxtastigið er á Íslandi er ekki óalgengt að fólk sé með neytendalán með 6–7% vöxtum, þó lægri með verðtryggingu en auðvitað leggst öll verðbólga ofan á. Til samanburðar heyrði ég á dögunum af húsnæðisláni í Bretlandi sem var með vexti upp á í kringum 1,5%, sem er mun nær því sem við ættum að geta kallað eðlilegt. Svo má náttúrlega ræða fram og til baka hvort það sé óeðlilega lágt eða hvað. Í það minnsta er ljóst að þetta er allt of hátt á Íslandi. Hvernig myndi hv. þingmaður nálgast það að tryggja að lækkun á sértækum bankasköttum komist til neytenda?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið og ágætar og mjög mikilvægar hugleiðingar. Það er sjálfsögð krafa ef á að fara lækka bankaskattinn, eins og í þessu tilfelli, að almenningur sjái að það beri árangur þegar kemur að t.d. gjöldum og vöxtum og að almenningur hafi hag af því. Því miður hræða sporin í þeim efnum. Við sjáum, eins og ég rakti í ræðu, að búið er að hagræða heilmikið í bankakerfinu. Búið er að segja upp mjög mikið af fólki í bankakerfinu og margar fjölskyldur hafa misst vinnuna, sem þýðir væntanlega að rekstrarkostnaður bankanna hafi minnkað. Þetta eru stærstu útgjöld bankanna, laun og launatengd gjöld, en við höfum hvergi séð í t.d. gjaldskránni að hún hafi lækkað. Ég lýsi eftir því hvort einhver í salnum hafi orðið var við að gjaldskrá bankanna hafi lækkað eitthvað á undanförnum árum. Ég efast stórlega um það. Ég held að það sé sameiginlegt verkefni okkar hér að við lækkun bankaskattsins, sem vissulega má færa ákveðin rök fyrir að sé nauðsynleg og kannski í aðdraganda þess að bankarnir verði seldir, hafi neytendur hag af því. Eins og hv. þingmaður nefndi vitum við að þegar virðisauki á vörum o.s.frv. er lækkaður er náttúrlega virkt verðlagseftirlit, eins og verkalýðsfélögin o.fl., sem fylgist mjög náið með því hvort lækkanir af því tagi skili sér til neytenda. Því er ekki fyrir að fara í þeim efnum hvað bankakerfið varðar. Það er spurning hvort ekki sé mikilvægt að fylgst verði kerfislega 

Forseti. Þetta eru góðir punktar sem hv. þingmaður kemur með og í því samhengi vert að taka fram að það orð sem Íslendingar minnast oftast á þegar spurt er út í bankakerfið er græðgi, samkvæmt könnun Gallups sem gerð var fyrir hvítbókina. Þegar maður horfir á vaxtastigið eru vissulega hinir sértæku skattar og gjöld há á Íslandi miðað við önnur lönd. En þau vega samt ekki nema mjög lítið brot af heildarvaxtakostnaði bankanna, þ.e. af neytendalánum. Stærsti þátturinn, alla vega 60%, er stýrivextir Seðlabankans. Væri því ekki nær lagi að tala um hvort ekki þurfi að beita einhverjum öðrum hagstýringartólum hjá Seðlabankanum til að geta minnkað stýrivexti og reyna að stýra verðbólgu, sem stýrivöxtum er ætlað að stýra, á annan hátt. Það eru náttúrlega til mörg verkfæri sem skila því, þannig að vextirnir geta almennt lækkað. Það að núlla út alla sértæka bankaskatta myndi samt ekki minnka meðalverð á láni nema um 0,2 prósentustig og raunar tæplega það. Mér þætti gaman að heyra hvað hv. þingmanni þykir um þá nálgun að leggja minni áherslu á þessa tilteknu skattalækkun og meiri áherslu á að laga grunnkerfi fjármála- og peningakerfisins þannig að hægt sé að lækka stýrivexti svo um munar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög áhugaverða nálgun á málinu. Ég tek alveg undir það með honum að við þurfum að leita allra leiða til að reyna að lækka þann fjármagnskostnað sem almenningur þarf að búa við hér á landi. Við ræddum þetta þegar rætt var um peningastefnuna í þingsal og þá var komið inn á stýrivaxtahækkun Seðlabankans o.s.frv. Þar held ég að sé afar mikilvægt að ríki gagnsæi. Það hefur ekki verið og of mikil leyndarhyggja yfir stýrivaxtahækkunum Seðlabankans. Það kom m.a. fram í skýrslunni að því þyrfti að breyta og að líka væri nauðsynlegt að birta hugleiðingar nefndarmanna. Í skýrslunni kom margt fram sem lýtur að því sem hv. þingmaður nefndi hvað þetta varðar og sjálfsagt að skoða það. Mér finnst það líka athyglisvert sem hv. þingmaður sagði, að ef skattarnir yrðu urðu núllaðar út myndi það lækka lánin óvenju lítið. Ég þekki það ekki nánar og þekki þá útreikninga ekki, en hv. þingmaður er stærðfræðingur og hefur sjálfsagt legið yfir þeim tölum og skal ég ekki rengja að það. En þetta er mjög athyglisvert. Það sem skiptir einnig verulegu máli í mínum huga við að reyna að lækka vaxtamuninn og gjöldin á almenningi þegar kemur að fjármálagerningum er að við fáum samkeppni í bankakerfið. Ég held að nauðsynlegt sé í fyrirhuguðu söluferli að við leitum allra leiða til að hingað komi erlendur banki og hefji starfsemi. Það er afar mikilvægt. Þá verður meiri samkeppni, virkari samkeppni sem við þurfum öll á að halda og mun vonandi 

Hæstv. forseti. Þetta er að verða einhver óskiljanlegasta umræða sem ég hef orðið vitni að. Hér tala menn um að bankaskattur hafi hugsanlega engin áhrif á vexti, en menn eru mjög uppteknar af því að lækka vexti. Menn hafa jafnvel haldið því fram að vextir hafi ekkert lækkað, eigendur taki þetta bara til sín. Nú hafa vextir jafnt og þétt lækkað og það eru ýmsar ástæður fyrir því. Það sem skiptir máli er auðvitað hvernig staða þjóðarbúsins er og vaxtaákvarðanir Seðlabankans. Hvernig eru lánskjör bankanna? Allt hefur þetta áhrif á vextina og líka bankaskattur. Ef menn hafa einhvern áhuga á því að reyna að lækka vexti eða minnka vaxtamun er rökrétt að draga úr þessum skatti, hann hlýtur að hafa áhrif á samkeppni. Svo tala menn um það hér að samkeppnin sé ekki næg en eru samt á sama tíma sérstakir talsmenn þess að einn aðili eigi meira og minna allt bankakerfið og það sem hann á ekki hefði hann átt að kaupa, hefði átt að kaupa Arion banka. Svo tala menn í hinu orðinu um einhverja samkeppni. Ég er bara kominn í einhverja gerviveröld. Þetta er óskiljanlegur málflutningur, fullkomlega óskiljanlegur. Ef menn hafa áhuga á samkeppni þá þýðir ekkert hafa einn aðila eiganda að öllu kerfinu. Ef menn hafa áhuga á að lækka vexti þá verða þeir að vita hvað hefur áhrif á vaxtaákvarðanir og vaxtamun. Álögð gjöld eru einn þáttur í því. Ætlar hv. þm. Birgir Þórarinsson að mótmæla því? Er það bara þessi hugmyndafræði að aldrei megi lækka neinar álögur því þá fari það bara til einhverra eigenda og auðmanna? Það eru ekki eigendur og auðmenn sem borga þennan bankaskatt. Það eru neytendur, hv. þingmaður, eins og allar aðrar álögur sem við setjum á. Þetta er ekkert ótengt og verður aldrei ótengt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni. Hann var skeleggur að vanda. Ég held að hv. þingmaður hafi ekki alveg hlustað á ræðu mína áðan. Ég hef aldrei verið talsmaður þess að ríkið ætti allar fjármálastofnanir, ég hef aldrei verið það. Það er bara rangt hjá hv. þingmanni. Ég sagði það í minni ræðu áðan að við yrðum að fara varlega í þetta. Ég er hlynntur því að selja þessa ríkisbanka, það verður bara að gerast skynsamlega og varlega. Um það snýst málið. Hv. þingmaður getur ekki sakað mig um að ég sé talsmaður þess að ríkið eigi alla banka landsins. Það er alrangt hjá honum. Hins vegar er það þannig að sporin hræða í þessum efnum. Ég nefndi það áðan og fór yfir það að starfsfólki hefur fækkað verulega í bönkunum, við vitum það. Það þýðir náttúrlega að rekstrarkostnaður þessara stofnana hefur minnkað, það er augljóst mál, en það hefur ekki skilað sér til neytenda t.d. í formi lægri gjalda. Það hlýtur hv. þingmaður að vita og getur kynnt sér. Annað sem hann nefndi sérstaklega var að hann skildi ekki að talað væri um það í öðru orðinu að selja bankana og síðan að eiga þá, eða kaupa hlutinn eins og hann nefndi með Arion banka. Það er alveg rétt. Ég var talsmaður þess að fara varlega í þeim efnum og að ríkið myndi kaupa þann hluta vegna þess að það var mjög mikilvægt í því ferli sem þar var í gangi. Þar voru mikil verðmæti í húfi og margt benti til þess að verið væri að selja hlut ríkisins á undirverði, ef hv. þingmaður er að vísa til þess. Að öðru leyti held ég að ég hafi komið því skilmerkilega til skila að þessi málflutningur hv. þingmanns er hreinlega rangur hvað mig og minn málflutning varðar í þessu máli.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður talar svolítið eins og hv. þm. Smári McCarthy. Jú, ekkert andvígur því að selja, það er bara ekki rétti tíminn, sporin hræða o.s.frv.  Þegar við áttum Íslandsbanka og Landsbanka vildi hv. þm. Birgir Þórarinsson á sama tíma kaupa Arion banka og barðist mjög fyrir því. Það er ekkert rangt í því. Þetta minnir mig á fleiri þingmenn sem hafa sagt: Ja, jú, allt í lagi að selja, en það má ekki selja svona mikið og það þarf að fara varlega. Það er enginn að tala um að þurfi ekki að fara varlega. Menn eru ekkert að byrja á þessu núna. Það hefur komið fram að menn voru farnir að huga að því 2012 að fara að selja eignarhlut í bönkunum. En alltaf þegar kemur að því þá er aldrei rétti tíminn hjá sumum. Þannig skildi ég þessa ræðu. Ég held allir aðrir hafi skilið hana þannig. Hv. þm. Birgir Þórarinsson er enginn sérstakur áhugamaður um að selja eignarhlut ríkisins og hann er enginn áhugamaður um að lækka bankaskattinn vegna þess að hann trúir því ekki að það muni hafa áhrif á hagsmuni neytenda. Þannig skildi ég ræðuna og það var ekki hægt að skilja hana öðruvísi. Ég vildi gjarnan skilja hana öðruvísi, það var bara ekki hægt. Ég vil þá fá skýra leiðréttingu á því ef þetta er rangt hjá mér um bankaskattinn. Vill hv. þingmaður lækka bankaskattinn þannig að hann sé sambærilegur skattur og annars staðar þekkist í samkeppnislöndum okkar og löndum sem við berum okkur saman við? Eða er þetta bara hreinn misskilningur hjá mér allt saman?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir andsvarið. Ég rakti það í ræðu minni áðan, hv. þingmaður, að ég teldi afar mikilvægt að erlendur banki kæmi inn í landið og hefði hér starfsemi. Skilur hv. þingmaður það ekki að þá er ég hlynntur því að selja hlut ríkisins í banka eins og t.d. Íslandsbanka? Ég hef aldrei mælt á móti því. Ég sagði í ræðunni, og það var rétt hjá hv. þingmanni, að við ættum að fara varlega í þessum efnum. Varlega. Ég held að tími sé kominn til þess að fara að selja hluti. Það er spurning hvort það eigi að gera það jafnvel í dreifðri eignaraðild og leyfa almenningi að koma þar að. Ég tel alveg að tímapunkturinn sé kominn í þessum efnum. Annað er bara rangt hjá hv. þingmanni og hann hefur misskilið mig hvað það varðar. En svo ég árétti það sem ég sagði varðandi bankaskattinn, þá nefndi ég það einnig í ræðunni áðan að í því ferli sem fram undan er, söluferli bankanna, þá er vissulega rétt að bankaskatturinn getur verið óheppilegur að vissu marki, en ég sé hins vegar ekki ástæðu til að lækka hann svona bratt eins og stendur til að gera. Það er alveg ljóst í mínum huga og ég hef nefnt það áður og oftar en einu sinni að það er engin trygging fyrir því - og það segir það beinlínis í þessari skýrslu, þessari bók - að þetta muni lækka vaxtamun, að almenningur muni hagnast á þessu. Það er engin trygging. Við vorum að ræða þetta hér, ég og hv. þm. Smári McCarthy, og reyna að finna einhverjar lausnir til þess að sjá til þess að lækkun á þessum skatti skili sér til neytenda. Það er afar brýnt og ég held að hv. þingmaður hljóti að vera sammála okkur í því.

Hvernig ætlarðu að fara að því?

Herra forseti. Af helstu niðurstöðum hvítbókarinnar er hægt að vera sammála rúmlega meiri hluta þeirra. Vandinn liggur miklu frekar í því að hvítbókin byggir hluta af sinni umfjöllun á niðurstöðu sem gefin er sem forsenda: Að eignarhald ríkisins á bönkum sé svo óeðlilegt að það sé nauðsynlegt að losa um þá eign og það helst strax. Ég ætla að einbeita mér að því að ræða um þá hugmynd, enda er afskaplega ótrúlegt að þau 90% hvítbókarinnar sem fjalla ekki um það skuli ekki vera fókuspunktur pólitíkurinnar heldur sé þetta litla atriði sett fram sem aðalatriði. Eins og ég nefndi áðan í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra eru þrenn rök gefin fyrir því að hefja þurfi einkavæðingarumferð, óábyrga einkavæðingarumferð að hætti Sjálfstæðisflokksins. Það er mikil áhætta sem fylgi því að eiga banka, mikill tækifæriskostnaður og að það dragi úr möguleikum á samkeppni. Með þessum rökum er kominn grunnur að einkavæðingarhrinu. Það er verið að spila lag sem við höfum svo sem heyrt áður. Það lag heitir „Einkavæðum hagnað og þjóðnýtum tap“ og er með grútlélegu stefi sem spilað er fyrst og fremst af pilsfaldakapítalistum. En ræðum fyrst um áhættu. Ég ætla ekki að vitna í umsögn dr. Ásgeirs Brynjars Torfasonar um hvítbókina sem er þó mjög ágæt og allir ættu að hafa lesið. En það má við hana að bæta að eftirhrunsregluverk Evrópusambandsins hefur ekki enn að öllu leyti verið tekið upp á Íslandi, t.d. varðandi reikningsskilastaðla, áhættuprófanir og áhættuviðmið. Það að ógna fólki, eins og hefur verið gert, með annarri kreppu er afskaplega asnaleg leið til þess reyna að sannfæra fólk um að selja gullgæsir, sérstaklega þegar á sama tíma er reynt að tala upp að þetta séu svo góðir hlutir til að selja. Við vitum svo sem að ef við ætlum að tala um áhættusamar aðgerðir hlýtur það að selja 16% af eignasafni ríkisins að skapa vafa um festu- og stöðugleikaskilyrðin sem talað er um í lögum um opinber fjármál. Við söluna batnar vissulega sjóðstaða ríkissjóðs samkvæmt helstu excel-útreikningum en það flæði sem felst í arðgreiðslum frá bönkunum hverfur. Ekkert kemur í staðinn. Athugum að bara fyrir arðgreiðslurnar úr Landsbankanum og Íslandsbanka væri hægt að byggja Landspítalann einu sinni á ári. Svo er önnur áhætta sem felst í söluferli af því tagi sem hefur verið talað fyrir. Sú týpa fjárfesta sem liggur á hundruðum milljarða í lausafé og ákveður að best sé að kaupa íslenskan banka er líklega ekki sú týpa fjárfestis sem hefur áhuga á því að vera kjölfestueigandi til lengri tíma að burðugu fjármálafyrirtæki sem vill veita góða þjónustu. Áhuginn er miklu líklegri á því að koma inn, hámarka hagnað til skamms tíma, moka út verðmætum og losa svo um stöðuna þegar reksturinn er orðinn hættulega lélegur. Um tækifæriskostnaðinn þarf svo sem ekkert að ræða neitt frekar. Það er rökleysa að halda því fram samtímis að það sé mikill tækifæriskostnaður af því að binda 420 milljarða eign en ekki tækifæriskostnaður að binda 500 milljarða eign, þó svo að vissulega hafi hæstv. fjármálaráðherra tekið að einhverju leyti undir það áðan að það sé rökleysa. Um samkeppnissjónarmiðin aftur á móti er nóg að segja. Ég tek undir það sem sagt er um samkeppnisatriði að einhverju leyti en höfum í huga að ríkisbankarnir hafa skilað 207 milljörðum á síðustu fimm árum vegna arðkröfu ríkisins sem er eitt af því sem heldur vöxtum háum. Þetta er aðeins raunhæft í þeirri fákeppni sem er á bankamarkaði í dag og við þurfum meiri samkeppni. En ef meiri samkeppni á að verða væri kannski byrjun að eigendur bankanna í dag myndu setja eigandastefnu sem miðaði að því að keppa frekar á samkeppnisgrundvelli við aðra banka úti í heimi. Raunin er náttúrlega sú að það verður afskaplega lítil samkeppni á íslenskum bankamarkaði meðan vaxtastig stýrivaxta er það hátt að enginn eðlilegur grundvöllur er fyrir samkeppnisrekstri í fjármálageiranum og meðan gjaldmiðillinn er það óstöðugur og óstýrilátur að erlendir aðilar geta ekki treyst því að það verði yfir höfuð einhver verðmæti til í landinu eftir hádegi á einhverjum gefnum mánudegi. Ef við viljum stuðla að samkeppni á fjármálamarkaði er leiðin til þess ekki að selja endilega bankana strax heldur að laga regluverk okkar, markaðsaðstæðurnar, efnahagsleg grunnskilyrði, á þann hátt að úr verði fjármálamarkaður sem einhver hefur áhuga á að koma inn á erlendis frá. Ef við byggjum þetta þá koma þeir. Nú þykir mér ástæða, herra forseti, til að nefna að ég er enginn sérstakur talsmaður þess að ríkið eigi bankana til frambúðar. Það er ýmislegt sem við gætum gert ef við seldum einhvern hluta þeirra: Fjármagnað vegakerfið án þess að taka upp veggjöld, byggt upp innviði o.s.frv. En íslenskur almenningur er enn brenndur eftir fyrri einkavæðingarhrinu og tortryggni almennings gagnvart einkavæðingaráformum er fullkomlega eðlileg, sér í lagi þegar þau áform koma frá hæstv. fjármálaráðherra sem hefur áður tengst einkavæðingum á ríkiseignum sem hafa farið undarlega leið, svo ekki sé meira sagt. Ég ætla ekki að rifja upp þau mál en það er hægt að lesa um þau í ýmsum skýrslum. En geirneglum örfá atriði snöggvast, úr því ég hef stuttan tíma. Fyrsta atriðið: Bankasýsla ríkisins setti fjögur viðmið í janúar 2016 fyrir sölu bankanna. Að bankarnir styrktust og næðu stöðugleika. Hér er svo sem ekki mikill stöðugleiki. Hann hefur þó skánað. Virðismat á fjármálafyrirtækjum sé ásættanlegt. Við höfum í rauninni ekki enn upplýsingar um það. Að fjárfestar hafi áhuga. Ég veit ekki til þess að þeir hafi hann. Og að fjármálafyrirtæki séu álitlegur fjárfestingarkostur. Ég myndi telja að þau væru það ekki einmitt vegna regluverksins. En þessi viðmið eru góð og ég legg til að það sé farið eftir þeim. Og svo atriði númer tvö. Jafnvel ef það er tímabært að skoða sölu að einhverju leyti ætti áherslan ekki vera á að selja í stórum bitum til einhverra lunda heldur miklu frekar að selja kannski 2–4% í hvorum bankanum fyrir sig á ári yfir 20–40 ára tímabil, eins og hefur verið gert mjög víða annars staðar. Á þann hátt myndast stöðugur grunnur fjölbreyttra langtímafjárfesta sem hafa áhuga á því að tryggja góðan rekstur. Þetta er það sem væri ábyrgt í stöðunni. 3. Við ættum að útfæra sem fyrst þau atriði í hvítbókinni þar sem talað er t.d. um sameiginlega innviði bankakerfisins, neytendavernd, stöðu Íbúðalánasjóðs og fleira. Það er margt mjög gott í hvítbókinni sem við ættum að útfæra. 4. Við sölu bankanna með einmitt svona rólegu fyrirkomulagi, 2–4% á ári, sem myndi bæði gera okkur kleift að fjármagna vegakerfið og ýmislegt annað, væri ágætt að við færum þá leið að eyrnamerkja hluta söluágóðans, kannski 30% eða svo á hverju ári, sem framlag til fjárfestingarbanka sem ætti að vera að öllu leyti í eigu ríkisins sem væri byggður á því fyrirkomulagi sem hefur sést í þróunarbönkum víða um heim. Hann hefði það sérstaka hlutverk að lána á lágum vöxtum til smærri verkefna sem snúa að því laga umhverfið og loftslagið og stuðla að atvinnuþróun með ýmsum hætti. Það hefur verið erfitt fyrir fyrirtæki að fjármagna slíkt, að hluta til vegna vaxtaaðstæðna. Og síðan fimmti punkturinn: Við skulum í einu og öllu taka mark á almenningi þegar hann segir að hann beri lítið traust til bankakerfisins og vilji ekki sjá einkavæðingu framkvæmda með æðibunugangi að hætti Sjálfstæðisflokksins. Þess í stað skulum við stíga mjög varlega til jarðar, á ábyrgan hátt, sem væri vissulega nýmæli í fjármálakerfinu á Íslandi ef því er að skipta. En við höfum öll tækifæri til að klára að laga regluverkið, til að gera þetta öflugt, gera þetta gott, og selja síðan með eðlilegum, rólegum hætti eins og hefur verið gert í löndunum í kringum okkur. Herra forseti. Hlutverk íslenskra banka á að vera að þjónusta almenning fyrst og fremst. Lægri og sanngjarnari vextir eru skref í þá átt, hátt þjónustustig sem stuðlar að góðum upplýsingum til neytenda skiptir máli og trúverðugt eignarhald til framtíðar á að vera markmiðið. Við gerum það ekki bara með því að losa um eignina sisvona. Því skulum við ekki fórna þessum markmiðum á altari nýklassískrar hagfræði eins og hefur verið rætt um allt of mikið því miður síðan þessi skýrsla kom út og er að vissu leyti fyrirframgefin forsenda þessarar skýrslu, þrátt fyrir að kannanir sem liggja henni til grundvallar tali gegn henni. Trúarbrögð eiga ekkert erindi inn í rekstur landsins. Og þetta eru trúarbrögð, herra forseti, að reyna að gera þetta með þessum hætti.

Virðulegur forseti. Ég átta mig ekki á hvað hv. þingmaður er að fara þegar hann segir að það séu einhver trúarbrögð að baki þeirri hugmyndafræði sem er teflt fram í hvítbókinni. Staðreynd málsins er sú varðandi sölu bankanna að bent er á margar leiðir til að draga úr eignarhaldi ríkisins. Ég vil koma því að, vegna þess að hv. þingmaður vísar í kannanir og segir að fyrir liggi könnun um að almenningur vilji ekki einkavæðingu í anda Sjálfstæðisflokksstefnunnar, einhvern æðibunugang og eitthvað slíkt, að það er engin slík könnun í þessari hvítbók. Hann telur sömuleiðis að mikil tortryggni sé vegna þess að ég hafi tengst einkavæðingaráformum fyrri tíma. Ég vil bara biðja hv. þingmann um að gera grein fyrir máli sínu og í hvaða skýrslur hann er að vísa þegar hann segir að í skýrslum - sem hann vitnaði til hér svona út í loftið - liggi fyrir með hvaða hætti ég tengist fyrri einkavæðingaráformum. Ég vil vekja athygli hv. þingmanns á því að þá var ég ekki á þingi og ég kom ekki nálægt einkavæðingarferli þess tíma sem hann vísaði til. Mér virðist að hv. þingmaður komi hingað upp og vilji draga línu á milli þess sem segir í hvítbókinni og hans stefnu. Hans stefna er að gera þetta skynsamlega, hans stefna er að flýta sér ekki um of, hans stefna er að fara varlega og gera þetta vel. Ég ætla bara að segja: Það er mín stefna að vanda sig, gera þetta vel, flýta sér ekki um of - og allir þeir þættir sem ég var hér að telja upp tel ég að komi vel fram í hvítbókinni. En hins vegar er bent á að það tekur langan tíma að undirbúa svona ákvörðun, t.d. um skráningu eða sölu. Það þarf að hugsa langt fram í tímann. Ég sé fyrir mér að við myndum beina sjónum okkar fyrst að 

Herra forseti. Mörg atriði eru í andsvari hæstv. fjármálaráðherra. Ég vil kannski fyrst segja að mér heyrðist hann slá saman tveimur aðskildum setningum. Það er kannski vegna þess að ég talaði óskýrt, en til að nefna þó einhver einkavæðingaráform, sem mér skilst að hæstv. fjármálaráðherra hafi átt hlut í, er sala á hlutum í Borgun. Ég sel það ekki dýrara en ég keypti það. Aftur á móti er könnun í skýrslunni þar sem talað er um að 14% landsmanna séu ekki á móti því að bankarnir verði seldir. Það eru trúarbrögð að keyra þurfi allar skuldir ríkisins niður í núll. Það er að einhverju leyti sá trúarbragðavinkill sem verður til þess að hugmyndin um að selja ríkiseignir og skera þar með á flæði fjármagns inn í ríkissjóð með ýmsum hætti verður svo álitlegur kostur. Miðað við það hvernig hæstv. fjármálaráðherra svaraði mér áðan þegar ég spurði hann nokkurra einfaldra spurninga held ég að ég hafi gert töluvert betri tilraun til að svara honum. En mig langar til að spyrja kannski á móti, úr því að ég hef tækifæri til: Úr því að við erum greinilega sammála, úr því að hæstv. fjármálaráðherra segir að hann sé sammála mér í því að fara sér hægt og gera þetta vel o.s.frv., getum við sammælst um það að setja einhvers konar hámarksþak á hversu mikið verði selt í hverjum banka á hverju ári? Mætti það þak vera kannski 4%?

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja að við höfum farið okkur hægt. Við lögðum mjög háar fjárhæðir inn í Landsbankann fyrir tíu árum. Mér finnst ekki hægt að útiloka að það gæti orðið lending, eftir að aðrir kostir hafi verið útilokaðir, að ríkið þyrfti að fara þá leið að skrá banka og smám saman nýta markaðinn til að losa um eignarhald sitt. Mér finnst að það ætti ekki að vera fyrsti valkostur. Ég verð að halda því til haga að mér finnst að hv. þingmaður ofmeti stórkostlega arðgreiðslugetu ríkisbankanna inn í framtíðina. Hann sagði í ræðu sinni áðan að við myndum geta greitt sem næmi heilum Landspítala á hverju ári bara fyrir arðgreiðslurnar í framtíðinni og værum að fara á mis við þessar miklu arðgreiðslur til framtíðar litið ef við seldum bankana. Þá vil ég benda á að sé það svo að við höfum í hendi okkar arðgreiðslur upp á samtals 70 milljarða út úr þessum bönkum á hverju ári, inn í framtíðina, mun það endurspeglast í söluverðinu. Það er alveg augljóst. Þá er virði bankanna auðvitað stórkostlega vanmetið í hvítbókinni. Ég held hins vegar að þetta sé mjög mikið ofmat á arðgreiðslugetu ríkisbankanna hjá hv. þingmanni. Það eru ekki trúarbrögð mín, eins og hv. þingmaður orðar það, að segja um skuldir ríkissjóðs að þær verði að fara í núll, þ.e. nafnvirði skuldanna. Ég hef hins vegar sagt að til lengri tíma litið, og jafnvel á næstu árum, geti hreinar skuldir farið í núll. En ég hef einmitt nýlega skrifað grein um það að við þurfum að halda úti ákveðnum lágmarksskuldabréfaútgáfum. Og ég verð bara að lýsa mikilli furðu á því að hv. þingmaður skuli koma hingað upp og nefna Borgun sem dæmi um mál sem ég hafi eitthvað haft með að gera. Má ég þá benda hv. þingmanni á að hér erum við með stjórn Bankasýslu og Bankasýslu sem velur í dag í gegnum valnefnd stjórnir banka.  Það er auðvitað alveg með ólíkindum að hlusta á þetta mál hér.

Forseti minnir þingmenn og ráðherra á að halda ræðutímann, þó að þeim sé heitt í hamsi.

Herra forseti. Ríkisbankarnir hafa skilað 207 milljarða arði til ríkisins á síðustu fimm árum og það er að vísu vegna þess að arðsemiskrafa ríkisins er mjög há. Það er eitt af því sem veldur háum vöxtum og þetta er eingöngu raunhæft vegna þess að fákeppni er á bankamarkaði. Við getum alveg verið sammála um mikilvægi þess að auka samkeppnina. Hvort það sé nákvæmlega rétt að hægt sé að fjármagna heilan Landspítala á hverju ári - ókei, kannski ekki, en við hljótum alla vega að sjá af þessum tölum að hægt væri að komast ansi langt í áttina að því. Viljum við virkilega að ríkissjóður hætti að fá svona fjármagn, svona streymi, inn í framtíðina til að einhver ónefndur S-hópur framtíðarinnar geti hirt þennan ágóða til frambúðar? Ég held að það sé alveg til í dæminu að við förum einhverja skynsamlega leið, en við verðum að gera þetta mjög varlega og vissulega er verðmat og gott verðmat byggt á forsendum og er eitt af skilyrðunum fyrir því að við getum byrjað á þessu. Það að skrá bankana á markaði og að við losum hægt er held ég rétt leið. En ástæðan fyrir því að ég fer þá leið sem ég hef farið í ræðu minni er vegna þess að grundvallaráhyggjur fólks í samfélaginu eru réttmætar. Fólk er hrætt við að fara í aðra bankasölu vegna þess einmitt að það virkaði svo illa síðast. Þar er tækifæri til að bæta regluverkið. Þar er tækifæri til að gera betur. En ég ætla ekki að eyða einhverjum tíma núna í að rekja tengsl hæstv. fjármálaráðherra við ýmiss konar mál 

Hæstv. forseti. Ég held að málflutningur hv. þm. Smára McCarthys sé enn mótsagnakenndari en hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni. Hv. þingmaður segist ekki vera neinn sérstakur áhugamaður um að ríkið eigi bankana. Svo kemur næsta setning, sem var að vísu á undan: Á nú að fara að selja gullgæsina og afhenda auðmönnum hagnaðinn en við að greiða tapið? Hvernig á að skilja þetta? Ég skil það þannig að maðurinn sé sérstakur áhugamaður um að ríkið eigi bankana. Ég vil líka spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann gerir lítið úr þeim samkeppnissjónarmiðum sem koma fram í hvítbókinni: Fyndist hv. þingmanni eðlilegt ef einhver annar ætti 70–75% af fjármálakerfinu? Væri einhver samkeppnisskekkja í því? Finnst þingmanninum sjónarmið Samkeppniseftirlitsins sem koma fram í hvítbókinni og í áliti þess bara einskis virði eða ekki mark á takandi? Það er alveg rétt að eignarhald þarf að vera trúverðugt. Eignarhald eins aðila - þótt hann heiti ríkið - á 70–75% í samkeppnisrekstri á íslenskum markaði er ekki trúverðugt, þó að við reynum að draga úr því um 2–4% á ári næstu áratugina, fjóra, eða hvað það var. Þetta er málflutningur sem er einhvern veginn út og suður. Maður áttar sig ekki á hver sé raunveruleg stefna þingmannsins eða hans flokks, hvað hann telji skipta máli. Telur hv. þingmaður skipta máli að hér gildi einhverjar samkeppnisreglur í þessu eða ekki? Hvort skynsamlegt sé út af áhættunni 

Herra forseti. Mér heyrist hv. þm. Brynjar Níelsson vera fyrst og fremst áhugamaður um að misskilja mig eða hafa a.m.k. rangt eftir mér. Ég hef sagt, og sagði hér rétt áðan, að ég vil gjarnan losa um eignarhlutina með afskaplega rólegum hætti. Ég segi afskaplega rólegum hætti, vegna þess að mér finnst vega þyngra að við gerum þetta rólega þannig að það myndist einhver eðlileg kjölfesta á eignarhlutum og dreift eignarhald, fremur en samkeppnissjónarmiðin, þó svo að ég taki undir þau. Ég tek alveg undir þau. En ég sagði jafnframt að til að samkeppnisástand geti orðið á Íslandi þurfum við að laga kerfið þannig að möguleiki sé á því að t.d. erlendir bankar komi inn á markaðinn og keppi þá í að veita eitthvað annað en bara kreditkortaþjónustu með evru, eða debetkortaþjónustu. Við þurfum að geta t.d. fengið neytendalán. Þetta var ekkert óskýrt. Varðandi gullgæsina sagði ég orðrétt: Það að ógna fólki með annarri kreppu er afskaplega asnaleg leið til að reyna að sannfæra fólk um að selja gullgæsir. Sem er rétt. Það er asnaleg leið að reyna að segja fólki í aðra röndina: Við erum búin að bæta regluverkið svo mikið að það getur ekki komið önnur kreppa jafnvel þó svo að við myndum selja bankana, en á sama tíma að segja: Það er svo hættulegt að eiga banka að við verðum að selja þá sem allra fyrst - og ógna fólki með annarri kreppu þannig. Mikilvægt er að laga samkeppnina. Það er mikilvægt að við búum til eðlilegar markaðsaðstæður. Það er ekki eðlilegt, aftur á móti, að gera það með nákvæmlega sama hætti og var gert síðast, að moka öllu út í hendur einhverra fjárglæframanna, eins og reyndin varð. Því miður virkaði það afskaplega illa. Árið 2001 - ég legg til að fólk kíki á þetta - 

Hæstv. forseti. Að vísu er það rangt, samkeppnin jókst auðvitað. Við græddum á því - þangað til bankarnir hrundu. Ég er ekkert að misskilja hv. þingmann. Ég held að líklegra sé að hann misskilji sjálfan sig. Það er enginn ágreiningur um að fara varlega. Það er enginn að tala um að gera þetta með einhverjum gassagangi. Við erum bara að tala um að það sé óeðlileg staða að einn aðili eigi 70–75%. Því fylgir áhætta. Ég er ekki að hóta neinu hruni. Það geta verið erfiðleikar í bankarekstri. Ef hv. þingmaður heldur að við séum að taka 70 milljarða af venjulegum rekstri fjármálafyrirtækis er það ekki þannig. Hagnaðurinn er út af allt öðru. Og ef það væri þannig, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt, að menn sæju fyrir sér 70 milljarða hagnað eða 40 milljarða hagnað á hverju ári, kæmi það fram í söluverði bankans. Það er auðvitað ekki þannig að við séum að henda einhverri gullgæs í einhverja auðmenn. Þetta snýst allt um hagsmuni okkar, hvort skynsamlegt sé að hafa bankakerfið í þessu eignarhaldi. Hvítbókin rökstyður þetta allt mjög vel. Það er enginn að tala um að fara í einhverjum gassagangi að gefa og gera einhverja vitleysu af því að einhvern tímann hafi það verið gert með öðrum hætti á árum áður. Svo er regluverkið auðvitað allt annað í dag. Þess vegna verð ég að segja að mér finnst þessi málflutningur svo mótsagnakenndur því að í einu orðinu er sagt: Ja, ég er ekkert á móti því að selja bankana, en það er nú óþarfi að afhenda þessa gullgæs eitthvert og við svo að taka tapið og það þarf að gera þetta rólega - sem enginn efast um. Ég tel mikilvægt að menn svari því hvort þeir telji þetta eðlilegt 

Herra forseti. Ég misskil ekki sjálfan mig, en aftur á móti held ég að hv. þingmaður hafi ekki hlustað á hæstv. fjármálaráðherra rétt áðan þegar hann sagðist ekki vilja að það væri fyrsta leiðin sem væri farin að fara að skrá bankana á markað og selja smám saman yfir lengri tíma, heldur vildi hann frekar einhverja aðra leið sem ég túlka sem svo, og ég held að það sé eina rétta túlkunin, að hann vilji selja meira í einu. Áttum okkur á því að það að selja 10% af þessum tveimur bönkum, Landsbanka og Íslandsbanka, jafngildir því að selja eigið fé bankans upp á 42 milljarða á ári, þ.e. ef við færum í 10% á ári. Það er reyndar miklu meira sem talað hefur verið um að gera, að vísu hefur ekki nein tala verið slegin föst vegna þess að það hentar aldrei. En ég kalla það gassagang að ætla sér að fara miklu hraðar í þetta en kannski 2–4% á ári. Hitt er svo annað mál að mér finnst afskaplega gott að heyra að Sjálfstæðismenn séu að taka upp þá línu okkar Pírata og reyndar fleiri hér, að mikilvægt sé að fara varlega, og kem ég hér kannski áðurnefndum kaupendum bankanna í fyrri einkavæðingu til varnar. Eitt af því sem fór úrskeiðis þá var að Alþingi trúði ekki að það væri gott regluverk og var meira að segja farið í það, mjög ákaft, að fjarlægja allar varúðarráðstafanir á þeim tíma, það sem hefur verið kallað afreglun eða „deregulation“, með leyfi forseta. En með því að passa að regluverkið sé gott getum við búið til góðar samkeppnisaðstæður, getum búið til ástand þar sem við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að bankarnir komi til með að hrynja, heldur höfum möguleika á því að vera með banka sem endast í mörg hundruð ár, eins og í mörgum löndum í kringum okkur. Sænski ríkisbankinn var stofnaður 

Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.

Virðulegur forseti. Við fjöllum um hvítbókina um fjármálakerfið á Íslandi. Ég ætla aðeins að fara yfir nokkra punkta í henni. Það er gegnumgangandi í hvítbókinni að tækniþróunin sé að taka við og af því leiði, eðli máls samkvæmt, ýmsar breytingar til hins betra sem eru líka til þess að auka möguleika í fjármálaþjónustunni. Talað er um að lagabreytingar frá Evrópusambandinu leiði til þess að aukin samkeppni verði á sviði fjármálaþjónustu og einnig verði auðveldara fyrir neytendur að færa sig á milli fjármálafyrirtækja sem eru í samkeppni. Í hvítbókinni er talið að með virkri samkeppni fjármálafyrirtækja á markaði muni ágóðinn af aukinni skilvirkni fjármálafyrirtækja, vegna örrar tækniþróunar, skila sér að miklu leyti til neytenda í formi betri kjara. Að mínu mati er rétt að löggjafinn haldi áfram að móta löggjöf á sviði fjármálafyrirtækja og fjármálaþjónustu með hagsmuni neytenda að leiðarljósi. Það rímar mjög vel við stefnu okkar Vinstri grænna. Einnig er talað töluvert um stafrænar lausnir. Þær eru það sem koma skal í þeim heimi og hafa hafið innreið sína af miklum mætti. Þar eru alls konar lausnir í boði sem hefur orðið til þess að útibúum og starfsfólki hefur fækkað. Vissulega er mikilvægt að fjármálafyrirtæki haldi áfram að svara ákallinu um hátt þjónustustig í fjármálaþjónustu og veiti persónulega þjónustu í útibúum. Við þekkjum það sem búum í litlum samfélögum úti í hinum dreifðu byggðum að þegar bankinn og pósthúsið og ýmislegt annað lokar finnst manni farið að halla undan fæti, sérstaklega fyrir þá sem eru ekki tilbúnir í mikla rafrænu þjónustu, eins og eldra fólk. Það hefur þó ekki breytt því að störfum hefur fækkað og útibúum verið lokað. Í hvítbókinni er talað um orsakir fjármálahrunsins og þann hraða vöxt sem þar varð, stærð bankakerfisins, samþjöppun áhættunnar og skuldsetningu eigenda, veikt eigið fé bankanna, regluverkið og eftirlitsumhverfið. Talað er um undirmönnun og reynsluleysi hjá FME og Seðlabankanum, burðarleysi hans sem lánveitanda til þrautavara. Einnig að innstæðutryggingarsjóðurinn hafi verið of lítill miðað við stærð kerfisins og skortur sé á samhæfðri efnahagsstefnu. Komið er inn á mjög margt og mjög stuttur tími sem maður hefur til að fara yfir svona viðamikið mál. Vissulega er það svo að eftir hrun höfum við brugðist við mjög miklu af því sem gagnrýnt hefur verið. Dregið hefur verið úr áhættu í bankastarfseminni og hvatinn til áhættusækni minnkað töluvert. Viðnámsþróttur bankakerfisins hefur verið styrktur, t.d. með auknum kröfum um magn og gæði eigin fjár og takmarkanir á skuldsetningu banka, þannig að bankar eru nú betur í stakk búnir til að takast á við áföll. Gerðar hafa verið breytingar á eftirliti sem eiga að leiða til betra eftirlits, aukinnar yfirsýnar og skýrari ábyrgðar, t.d. með auknum heimildum til tímalegra inngripa og samstarfs stjórnvalda. Umbótaverkefni hjá FME, eins og innleiðing áhættumiðaðs eftirlits, hefur t.d. bætt eftirlitið. Einnig eru enn í gildi ákvæði neyðarlaga sem heimila umfangsmikil inngrip í starfsemi fjármálafyrirtækja en unnið er að innleiðingu tilskipana sem formfesta aðgerðaáætlun fyrir banka og eftirlitsaðila um viðbrögð komi upp erfiðleikar. Þeirri tilskipun er ætlað að leysa ákvæði neyðarlaganna af hólmi. Mig langaði að koma inn á aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbanka af því að aðeins hefur verið fjallað um það. Vinstri græn hafa lagt fram þingmál um það áður og oftar en einu sinni. Hér er slíkur aðskilnaður hins vegar ekki lagður til og talað um stærðar- og breiddarhagræði í okkar litla hagkerfi, en auðvitað líka fjallað um kosti slíkra banka. Ég held að við eigum að velta því fyrir okkur og vona að nefndin skoði með opnum huga hvort hægt sé að takmarka þetta, a.m.k. að einhverju leyti. Hæstv. ráðherra kom inn á varnarlínurnar milli viðskiptabanka og fjárfestingarstarfsemi. Talið er álitlegt að skoða hagsmunaárekstra innan samreksturs þeirra tegunda af banka og hvítbókin leggur til að FME verði falið að setja slíkar reglur um varnarlínur. Áhugavert verður að heyra hvernig umfjöllunin um það verður í nefndinni. Mér finnst í sjálfu sér margt mjög jákvætt sem kemur fram í hvítbókinni. Áherslur á umhverfi og samfélag eru sífellt að aukast í starfsemi banka og annarra fjármálafyrirtækja og mér finnst lykilatriði að slík þróun haldi áfram. Í hvítbókinni er umfjöllun um banka sem hefur það grunnmarkmið að haga rekstrinum fyrst og fremst samfélaginu til hagsbóta og hefur oft verið nefndur samfélagsbanki. Líkt og kemur fram er það hægt með því t.d. að leggja áherslu á þjónustu við samfélagið í eigendastefnu bankans og beina lánveitingum til minni og meðalstórra fyrirtækja í nærumhverfinu. Í því samhengi er einnig nefnt að eigandi eða eigendur slíks banka myndu stilla arðsemiskröfu sinni af starfseminni í hóf þannig að krafan væri ekki til þess fallin að auka og ýta undir áhættusækni. Ekki er ólíklegt að slík stefna banka og annarra fjármálastofnana gæti haft jákvæð áhrif á til að mynda minni samfélög í hinum dreifðu byggðum, ég tala nú ekki um þau sem eiga undir högg að sækja. Slíkar lánveitingar gætu styrkt nýsköpun í byggð og þannig verið lyftistöng fyrir atvinnulífið á svæðinu og aukið hagsæld. Við þekkjum verkefni Byggðastofnunar, Brothættar byggðir, sem hefur sýnt fram á að litlir fjármunir geta skipt miklu máli og haft gríðarlega jákvæð áhrif á slík samfélög. Þetta gæti verið einn liður í því að stöðva og vonandi snúa við fólksfækkuninni sem hefur átt sér stað allt of víða á landsbyggðinni, auk þess að stuðla að meiri fjölbreytileika í atvinnulífinu. Mikið hefur verið talað um samkeppni og lækkun vaxta eða ekki lækkun vaxta. Ég held að alveg ljóst sé að þar er margt sem hefur spilað inn í. Þótt við þurfum eflaust að gera mun betur er því ekki að leyna að vextir hafa lækkað, m.a. vegna þess að lífeyrissjóðirnir fóru inn á íbúðamarkaðinn. Það er líklega einn þátturinn og fleiri þætti mætti nefna í því samhengi. Mér finnst góðar áherslur hér og ég get samsamað mig að miklu leyti umsögn Ásgeirs Brynjars Torfasonar, lektors í fjármálum. Ég vona að hún fái góða umfjöllun, eins og aðrar auðvitað, í nefndinni þegar málið verður tekið þar inn. Þar er margt reifað sem mér hugnast. Ég sagði líka að umhverfismálin hefðu rutt sér til rúms í áherslum fjármálafyrirtækja. Mér finnst eitt af lykilatriðum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum að samfélagið allt saman leggi lóð sitt á vogarskálarnar til að bregðast við þeirri vá, þar á meðal með útgáfu grænna skuldabréfa og lánveitingum á hagstæðari kjörum vegna kaupa t.d. á vistvænum bifreiðum. Það eru dæmi um jákvæða þróun á því sviði sem mun vonandi halda áfram á komandi árum. Síðan vil ég segja að sú hraða þróun sem hefur orðið á sviði fjártækni mun breyta ýmsu í fjármálageiranum á komandi árum. Fjártæknin mun opna á ýmsa möguleika og vonandi meðfram nýju regluverki stuðla að aukinni samkeppni. Ég vona svo sannarlega að neytendur fái að njóta góðs af þeirri þróun í formi bættra kjara, enda er það svo að nauðsynlegt er að neytendur upplifi að kerfið vinni með þeim. Við Vinstri græn höfum talað fyrir samfélagsbanka, höfum ályktað um það á fundum okkar. Við teljum að skynsamlegt sé að ríkið eigi stóran eignarhlut í einum banka og ég held að við höfum ekkert hvikað frá því. Mér finnst líka ágætt að sala banka hafi verið slegin af á þessu ári. Ég tek undir að það borgi sig að fara rólega og sjá til hvernig markaðurinn tekur við þessu. Ég sé ekki fyrir mér að einhver erlendur fjárfestir vilji kaupa 2–4% í íslenskum banka. Það getur vel verið að það sé spennandi fyrir einhvern stóran erlendan fjárfesti eða banka en mér finnst það frekar ólíklegt. Varðandi samfélagsbankahugmyndina er könnun Gallups kynnt í hvítbókinni en í niðurstöðum könnunarinnar kemur fram að aðalástæðan fyrir litlu trausti á bankakerfinu séu háir vextir og dýr þjónusta. Við getum ekki litið fram hjá því að ekki eru nema rétt rúmlega tíu ár liðin frá hruni og það hefur enn þá áhrif á upplifun fólks af bankakerfinu. Næstflestir nefndu það atriði sem ástæður lítils trausts á kerfinu. Aftur á móti sagði helmingur að bætt kjör og lægri kostnaður gæti aukið traust þeirra á bankakerfinu og nefndu tæp 40% bætta viðskiptahætti. Í ljósi þeirra niðurstaðna tel ég að þau atriði sem ég hef 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og yfirferðina og kannski nýjan vinkil af hálfu stjórnarflokkanna. Mér finnst hljóð og mynd stjórnarflokkanna ekki fara alveg saman í þessu máli og kemur kannski ekki á óvart. En það er samt getið nákvæmlega um sölu bankanna í stjórnarsáttmálanum og farið yfir málið. Það sem sameinar stjórnarflokkanna, og þar fer hljóð og mynd saman, er að líta fram hjá kostnaðinum við krónuna. Það kemur alveg skýrt fram í skýrslunni, og ég vil hrósa þessari hvítbókarvinnu, að krónan hefur, ég man ekki nákvæmlega hvernig þetta er orðað, „gegnsýrt“, ég man að það orð er notað, okkar hagkerfi. Það er bent á þennan mikla kostnað og ég held að það sé einfaldlega ekki hægt að skauta yfir það að við verðum ekki samkeppnishæf áfram með krónu. Ég held að þetta sé risabreyta í bankamálum, í rekstri banka, eins og svo mörgum málum. Rekstur banka kemur náttúrlega inn á rekstur heimila og hár vaxtakostnaður er ekki síst kominn til vegna gjaldmiðilsins. En gott og vel, ég ætla ekki að spyrja út í það. Hv. þingmaður fagnaði því að salan hafi verið slegin af, alla vega að sinni, og ég tek undir að ef og þegar verður farið í söluna verði það byggt á trausti og gagnsæi. Við eigum að læra af reynslunni og gera ríkar, strangar kröfur. En síðan er nálgunin kannski svolítið mismunandi á milli flokka. Sérstaklega finnur maður það hjá stjórnarflokkunum. Í fyrsta lagi: Hvenær sér hv. þingmaður söluna fara af stað? Í öðru lagi: Eru stjórnarflokkarnir sammála um að þetta ferli eigi að hefjast á þessu kjörtímabili? 
             Í þriðja lagi: Er hv. þingmaður sammála því sem kemur fram í skýrslunni, hvítbókinni, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hún kom inn á margt. Það er alveg rétt að það hafa verið deildar meiningar um krónuna og evruna og hvort henti okkur betur og sitt sýnist hverjum í því. Kannski verður þetta eitt af því sem verður tekið til umfjöllunar í nefndinni. Ég ætla ekki að segja neitt um að það sé ein af forsendunum. Væntanlega ætti þetta mál að fá umfjöllun eins og annað þó að ég hafi mína skoðun á því eins og hv. þingmaður þekkir. Ég er alveg sammála henni um vandað ferli og það hefur komið ítrekað fram að það er það sem við þurfum að gera. Við brenndum okkur auðvitað svo illilega á einkavæðingum hinum fyrri, þ.e. þegar við höfum selt bankana okkar, að við þurfum að hafa fólkið með okkur og sýna fram á að þetta sé gagnsætt og opið ferli þannig að þessi umræða fari ekki í gang aftur, að það sé verið að selja þetta í einhverri vinavæðingu. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég tel að við ættum að fá erlendan aðila að. Ég held að það sé betra. Varðandi það hvort ferlið hefjist á þessu kjörtímabili eða ekki þá er þetta auðvitað í stjórnarsáttmálanum, eins og hv. þingmaður kom inn á, sala á bankakerfinu að einhverju leyti. Ég ætla alls ekkert að útiloka að það geti gerst á þessu kjörtímabili. Ég tel að við þurfum bara að horfa á aðstæður á hverjum tíma. Núna var tekin sú ákvörðun að hefja ekki ferlið á þessu ári vegna þess að við teljum aðstæður ekki nógu góðar. Við þurfum líka að ræða þetta meira. Við þurfum að ræða þetta til að byggja upp traust sem kallað er mjög mikið eftir og kemur fram í þeirri skoðanakönnun sem hér er birt. Varðandi bankaskattinn. Ég hef ekki verið sérstaklega spennt fyrir lækkun. Ég hefði viljað láta gera einhvers konar könnun á því hvort lækkun bankaskatts hafi skilað sér til neytenda, hvort það megi beinlínis rekja það beint til hennar. Það er ekkert gefið í því. 

Herra forseti. Ég verð að hrósa hv. þingmanni hvernig hversu vel hún tekst á við hlutverk sitt sem er að vera þingflokksformaður og halda ríkisstjórninni saman því það eru undirliggjandi skiptar skoðanir. Annars vegar eru það Vinstri græn sem halda vöku sinni á sinni vakt og síðan eru það Framsókn og Sjálfstæðisflokkur sem eru kannski aðeins á öðrum miðum. En það er ljóst að það eru skiptar skoðanir. Mér finnst krónuafneitunin hafa verið einkennandi hér í dag en ég vil hins vegar fagna því sérstaklega að hv. þingmaður talar um að nefndin fari sérstaklega í umfjöllun um krónuna. Mér finnst ríkisstjórnin hafa slegið hvaða umfjöllun sem er um krónuna eiginlega út af borðinu. Ég held að það sé afar brýnt og mikilvægt að krónan verði einmitt tekin til umfjöllunar þegar hvítbókin og innihald hennar er rætt frekar. Þar er líka hægt að taka undir orðin um erlenda aðila. Það er búið að slá útsöluna af á þessu ári og ég hlýt að spyrja hvort Vinstri grænir treysti ekki sjálfum sér til að fara í söluferli meðan þau eru í stjórn, hvort Vinstri græn treysti sér ekki einmitt til þess að fara í ferlið til að hafa svolitla stjórn á því og fara í það ferli á sínum forsendum m.a., að þeirra kröfum. Þetta segir mér samt í rauninni að það bendir allt til þess að á þessu kjörtímabili verði ekkert gert varðandi sölu á bönkunum. Það er umhugsunarefni hvort við Íslendingar eigum að hafa svona stórar fjárhæðir fastar inni í kerfinu. Forsætisráðherra sjálfur hefur sagt að það sé spurning hvort við hefðum sjálf fjárfest í öllum þessum bönkum miðað við óbreytt ástand. Hefðum við sjálf farið núna og keypt í bönkunum? Ég held ekki. Ég tel að þeim fjárfestingum sem landsmenn allir eiga inni í bönkunum væri mun betur varið í þær gríðarlega miklu 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir andsvarið og hrósið. Það er alltaf gott að fá hrós. Mér finnst ekkert erfitt að vera þingflokksformaður Vinstri grænna. Mér finnst ég ekki vera að líma eitthvað óyfirstíganlegt saman, alls ekki. Lífið er fullt af áskorunum. Þetta er ein af þeim. Hv. þingmaður spyr hvort við treystum okkur til að selja á meðan við erum enn í stjórn. Eins og ég sagði áðan: Þetta hlýtur alltaf að vera gert og á að gera með hagsmuni almennings og okkar allra í huga. Við þurfum að horfa til þess hvernig umhverfið er. Er umhverfið þannig að við getum hámarkað innkomu okkar af sölu banka? Eins og hér hefur komið fram er Íslandsbanki sá banki sem við myndum reyna að selja fyrst. Mér fannst þingmaðurinn óþarflega svartsýnn. Við erum búin með rétt rúmt ár af kjörtímabilinu. Við erum rétt að byrja, vona ég. Það er ekki eins og við séum að fara frá á morgun eða hinn eða ég ætla rétt að vona að svo sé ekki. Ég held að okkur gefist nú ágætt færi. En fyrst og síðast hlýtur þetta að snúast um það að aðstæður séu þess eðlis á markaðnum að það borgi sig fyrir okkur að selja banka, að við hámörkum innkomu til handa þjóðinni þannig að við getum einmitt nýtt okkur hana til góðra verka. Ég tek undir það að auðvitað hefðum við ekki keypt alla þessa banka ef við hefðum haft eitthvert val um það. Ástæðan er auðvitað efnahagshrunið sem við lentum í og fengum þetta í fangið. Ég geri ráð fyrir því að við hefðum eflaust nýtt þessa fjármuni sem þurftu að fara í bankakerfið á sínum tíma í að byggja upp samfélagslega innviði. En það breytir því ekki að mér finnst, eins og ég segi enn og aftur, að við eigum að hugsa um að það sé gott og samfélagslegt eignarhald á banka, einum stórum kerfislægum banka. Síðan eigum við að reyna að selja Íslandsbanka þegar vel árar og við getum hámarkað innkomu okkar fyrir land og þjóð.

Herra forseti. Hér fjöllum við um hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem lagt er upp með að skapi traustan grunn fyrir málefnalega umræðu og varpi ljósi á stöðu og þróun fjármálakerfisins. Lagt er til að framtíðarsýn fjármálakerfisins sé mótuð með hliðsjón af þremur meginstoðum sem jafnframt eru viðfangsefni hvítbókarinnar. Þær eru gott regluverk og öflugt eftirlit þess að fjármálaþjónusta þjóni heimilum og fyrirtækjum á skilvirkan hátt og þriðja stoðin er traust eignarhald fjármálafyrirtækja. Gott og vel. Starfshópurinn fékk Gallup til að gera skoðanakönnun um viðhorf almennings til bankakerfisins í október síðastliðnum, áratug eftir hrun fjármálakerfisins. Niðurstöður könnunarinnar gefa til kynna að almenningur á Íslandi hafi ekki öðlast trú og traust á bankakerfinu á þeim áratug sem liðinn er frá hruni. Þau orð sem almenningi dettur fyrst í hug til að lýsa fjármálakerfinu á Íslandi eru m.a. græðgi, okur, spilling og háir vextir. Þegar væntingar fólks til bankakerfisins eru kannaðar koma hins vegar m.a. fram orðin sanngjarnt, heiðarlegt, lágir vextir og traust. Staðan á fjármálamarkaðnum er þannig að ríkið á tvo banka af þremur á íslenskum markaði. Þegar spurt er út í hug til eignarhalds á bönkunum eru 61% þeirra sem spurðir eru jákvæðir fyrir eignarhaldi ríkisins. Ekki virðist mikil stemning fyrir sölu á eignarhlut ríkisins í niðurstöðum skoðanakönnunarinnar. Áhrif fjármálakreppunnar fyrir áratug koma enn fram og ekki hefur gengið sem skyldi að endurbyggja traust almennings til fjármálakerfisins með sama hætti og hefur gerst erlendis. Áhrifin á íslensk heimili voru gífurleg og eru margir hverjir enn að súpa seyðið af þeim ósköpum og enn að leita réttar síns í þeim málum. Á þeim tíu árum sem liðin eru frá hruni hefur þó ýmislegt áunnist. Regluverk hefur verið endurskoðað og bætt til muna til að draga úr áhættu kerfisins, auk þess sem stofnanaumgjörð hefur verið efld. Eins og segir í hvítbókinni er bankakerfið nú heimamiðað og mun minna en fyrir tíu árum. Auknar kröfur eru gerðar hvað varðar fjárhagslega stöðu fjármálafyrirtækjanna sem eykur getu þeirra til að standa af sér áföll. Dregið hefur verið úr áhættu í starfseminni og dregið úr hvötum til áhættustarfsemi. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á regluverki bankanna minnka einnig kostnað samfélagsins ef til þess kemur að kerfislega mikilvægir bankar lenda í erfiðleikum. En kallað er eftir trausti. Í hvítbókinni er komið vel inn á að eftirlit með fjármálastarfsemi á Íslandi hefur tekið stakkaskiptum síðasta áratuginn. Miklar breytingar hafa orðið á eftirlitsumgjörð og mati á kerfisáhættu. Eftirlitið þarf að vera skilvirkt og grípa þarf inn í ef þörf krefur. Með því að sameina eftirlit með bönkunum á einn stað með sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits, eins og unnið er að, mun heildarsýn á helstu áhættuþætti fjármálakerfisins aukast og efla enn frekar skilvirkni við fjármálaeftirlit og þjóðhagsvarúðarráðstafanir. Þekkingargrunnur sameiginlegs eftirlits verður einnig fjölbreyttari og slagkrafturinn meiri. Íslenskir neytendur kalla eftir sanngjarnara bankakerfi með lægri vöxtum, minni græðgi í formi ofurlauna og bónusa, meira gagnsæi og að bankarnir séu reknir í þágu fólksins. Hins vegar er lítið sem ekkert rætt um svokallaðan samfélagsbanka í hvítbókinni, sem er þó töluvert í umræðunni. Fjallað er um að samfélagslegar áherslur í bankastarfsemi geti verið með ýmsu móti og hver samfélagsleg sjónarmið gætu verið. Hins vegar hugsa höfundar hvítbókarinnar að mínu mati ekki út fyrir boxið og reyna ekki að finna ákalli þeirra sem tóku þátt í skoðanakönnun Gallups farveg, hvernig hægt sé að finna slíkri fjármálastofnun, samfélags- eða hugsanlega þjóðbanka, farveg í framtíðarsýninni og byggja undir málefnalega umræðu í þá átt. Það hefði verið forvitnilegt að fá þær hugmyndir fram. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum er það umfangsmesta í Evrópu og vill ríkisstjórnin leita leiða til að draga úr því. Ljóst er þó að ríkissjóður verður leiðandi fjárfestir í að minnsta kosti einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun.“ Í hvítbókinni er talað um að mikilvægt sé að stjórnvöld hugi að möguleikum til að losa um eignarhluti með heildstæðum hætti. Farið er yfir nokkrar aðferðir til sölu, jafnvel söluferli beggja bankanna samhliða, sem mér finnst ansi bratt farið. Mikilvægt er að fara rólega og yfirvegað í söluferlið því að fyrri spor hræða. Mikilvægt er að allt ferlið sé gagnsætt, að stefnt sé að dreifðu, fjölbreyttu og traustu eignarhaldi. Það á ekki að vera keppikefli ríkisins að flýta sér um of í þeim málum og mikilvægt er að almenningur finni að unnið sé af heilindum samfélaginu til heilla og að skapað sé traust. Ljóst er að eignarhaldið eins og það er í dag er ekki vegna vilja ríkisins til að reka fjármálafyrirtæki heldur vegna neyðar sem skapaðist á sínum tíma. Hvítbókin er komin fram með ákveðið leiðarljós frá höfundum hennar. Fram undan er umræða um hvítbókina í efnahags- og viðskiptanefnd með gestakomum úr hinum ýmsu áttum sem eiga án efa eftir að varpa ljósi á fjölbreyttan hátt á umfjöllunarefnið. Í mínum huga erum við komin af stað en enn sér ekki í land.

Herra forseti. Það er rétt að fagna þeirri umræðu sem á sér stað hér um hvítbókina um framtíðarfyrirkomulag fjármálakerfisins. Þetta er löngu tímabær umræðu. Og þó svo að ég verði að viðurkenna að flest það sem í þessari skýrslu kemur fram sé, getum við sagt, nokkuð sjálfgefin atriði sem hafa verið í umræðunni býsna lengi - það er fátt nýtt í sjálfu sér sem þessi hvítbók færir okkur í sannleika um hvað mikilvægt sé að gera eða hvað hafi áunnist í fjármálakerfinu - þá er þetta ágætistækifæri til að taka umræðuna um hvert við ætlum að stefna með fjármálakerfið hér á landi. Það er rétt að taka fram í upphafi að gríðarlega mikið hefur áunnist í endurskipulagningu fjármálakerfisins á undanförnum áratug. Regluverkið er allt annað. Við höfum umbylt því, m.a. í samstarfi og með hliðsjón af þeim breytingum sem átt hafa sér stað innan Evrópusambandsins á sama tíma. Eftirliti með fjármálakerfinu hefur verið umbylt og staða fjármálakerfisins í dag er allt önnur en var hér fyrir röskum áratug síðan. Kerfisbundin áhætta í fjármálakerfinu er miklum mun minni en þá var. Það er allt saman mikið fagnaðarefni hversu vel hefur tekist til við endurskipulagninguna, sérstaklega á regluverkinu og eftirlitinu. Það skilur mann hins vegar eftir með þá hugsun hver sé tilgangur fjármálakerfis. Til hvers þurfum við banka? Það er jú á endanum að þetta sé samkeppnishæf miðlun á fjármagni fyrir heimili og fyrirtæki. Þar er kannski ekki hvað síst mikilvægast að horfa til lítilla og meðalstórra fyrirtækja og hvernig fjármálakerfið geti þjónað þeim fyrirtækjum og heimilunum auðvitað líka. Ef við horfum á veruleikann hér og umhverfið sjáum við að fjármálamarkaðurinn er margskiptur. Stærstu alþjóðlegu fyrirtækin okkar eiga lítil sem engin viðskipti við innlenda bankakerfið. Þau sækja sína fjármögnun beint til útlanda, til alþjóðlegra banka sem geta boðið samkeppnishæf lán í erlendri mynt á allt öðrum kjörum en innlenda bankakerfið getur boðið þeim. Það eru því fyrst og fremst einstaklingarnir og smærri og meðalstór fyrirtæki sem þurfa að reiða sig á innlenda bankakerfið. Það er dregið mjög skýrt fram í þessari skýrslu að fjármálakerfið okkar er óhagkvæmt og dýrt. Vaxtastig er hér að jafnaði nærri 5% hærra en í nágrannalöndum okkar. Þar verður að nefna hið augljósa fyrst sem kemur mjög skýrt fram í skýrslunni: Hátt vaxtastig ræðst af háu grunnvaxtastigi, háum stýrivöxtum, sem er kostnaðurinn við örsmáa og óstöðuga mynt. Þetta verður aldrei of oft nefnt og það verður aldrei undan þessari umræðu komist. Við munum aldrei njóta sambærilegra vaxta við nágrannalönd okkar með þá örsmáu mynt sem við búum við. Það er auðvitað grunnurinn að því að vextir hér eru svona miklu hærri en í nágrannalöndum okkar. En það er ekki eitt og sér tæmandi skýring. Vaxtamunur bankanna er líka mjög mikill. Meðalvaxtamunur bankanna hér er um 3%. Það er þrefaldur vaxtamunur stórra norrænna banka, sem er um 1%. Það er 50–100% hærri vaxtamunur en vaxtamunur norrænna banka af sambærilegri stærð og þeir íslensku. Þetta sýnir hversu óhagkvæmir og ósamkeppnishæfir bankarnir eru. Ekki verður heldur komist hjá því að ræða það að a.m.k. helmingurinn af þessum viðbótarvaxtamun, getum við sagt, þessum óhóflega vaxtamun sem bankarnir bjóða upp á, skýrist af háu og sérstöku skattstigi á innlenda fjármálaþjónustu. Og ætli það megi ekki fullyrða þessu til viðbótar að mismunurinn skýrist af ónógri samkeppni, sem líka er bent ágætlega á í hvítbókinni. Ráðandi eignarhald ríkisins á fjármálamarkaði hér á landi stuðlar að allt of lítilli samkeppni á innlendum fjármagnsmarkaði. Það er kjarni málsins sem stjórnvöld geta ekki vikið sér undan. Dýrt, óhagkvæmt fjármálakerfi sem ekki þjónar tilgangi sínum, þjónar ekki litlum og meðalstórum fyrirtækjum, þjónar ekki hagsmunum neytenda, er algjörlega á ábyrgð stjórnvalda. Þetta er gjaldmiðillinn, þetta er skattlagningin á fjármálakerfinu, þetta er eignarhald ríkisins. Stjórnvöld hafa góð tök á öllum þessum þremur þáttum ef vilji væri til þess að breyta. Á þessum þremur þáttum bera stjórnvöld alla ábyrgð. Það væri því algerlega á færi innlendra stjórnvalda að ráðast í þær nauðsynlegu breytingar sem þarf til þess að geta skapað samkeppnishæft fjármálakerfi sem nýttist öllum landsmönnum. Það sem við sitjum uppi með er fjármálakerfi þar sem stærstu alþjóðlegu fyrirtækin leita út fyrir landsteinana, fjármagna sig beint hjá alþjóðlegum bönkum á allt öðrum kjörum en bjóðast hér á landi. Þessi sömu alþjóðlegu fyrirtæki, eins og t.d. sjávarútvegsfyrirtækin, eru á sama tíma að auka verulega fjárfestingar sínar í óskyldum atvinnugreinum hér heima fyrir. Hér er kannski hinn nýi kolkrabbi að fæðast í skjóli þessa. Aðrir innlendir fjárfestar geta ekki keppt við það vaxtastig sem þessum fyrirtækjum býðst erlendis. Lífeyrissjóðirnir hafa á endanum yfirtekið húsnæðisfjármögnun landsmanna, einstaklinganna. Og því til viðbótar má nefna að útgáfa og skráning skuldabréfa fyrirtækja á markaði hefur þrefaldast á aðeins fimm árum. Það segir okkur að heimilin, stærstu fyrirtækin og jafnvel millistóru fyrirtækin, traustustu skuldararnir hér á landi, eru - allir sem geta - að flýja þetta kostnaðarsama, dýra fjármálakerfi. Það hlýtur að vera okkur sem hér störfum verulegt umhugsunarefni að við getum ekki búið innlendu fjármálakerfi þá nauðsynlegu laga- og regluumgjörð, það efnahagsumhverfi, þá skattlagningu, sem þarf til að kerfið nýtist landsmönnum. Fleira mætti nefna eins og bindiskyldu á erlendri fjármögnun sem er líka sagt hækka verulega fjármögnunarkostnað eða vaxtakostnað innlendra fyrirtækja. Staðreyndin er einfaldlega þessi: Bankarnir þjóna ekki því hlutverki sem þeir ættu að þjóna. Þeir koma ekki heimilum og litlum og millistórum fyrirtækjum að gagni. Aðilinn sem situr eftir með reikninginn eru einmitt lítil og meðalstór fyrirtæki sem geta ekkert annað farið. Smæstu fyrirtækin, smæstu skuldararnir sem geta ekki leitað til erlendra banka, eru of lítil til að ráðast í skuldabréfaútboð og njóta ekki fyrirgreiðslu beint frá lífeyrissjóðum líkt og heimilin gera. Á þessu verður að gera bragarbót. Það er alveg ljóst að við getum aldrei byggt upp samkeppnishæft innlent atvinnulíf ef það nýtur ekki þjónustu samkeppnishæfs fjármálakerfis. Þess vegna verður að ráðast í breytingar. Það felur í sér verkefnalista sem þessi ríkisstjórn ætti að vera með. Hið fyrsta er hið augljósa: Kostnaðinn við gjaldmiðilinn verðum við að meta með hlutlægum hætti og skoða hvaða valkosti við eigum til þess að draga úr þeim kostnaði fyrir efnahagslífið. Það verður að endurskoða skattlagningu og það verður að endurskoða eignarhald ríkisins á fjármálakerfinu. Það leiðir hugann að hinni sífelldu umræðu um það hvenær rétti tímapunkturinn sé til að selja. Þetta er spurning sem við erum búin að vera að kljást við í raun og veru undangenginn áratug, allt frá því að ríkið fékk fjármálakerfið í faðminn. Rökin hafa alltaf verið þau sömu: Það er ekki núna. Það er ekki rétt að selja á þessum tímapunkti. Við þurfum að klára að endurskoða regluverkið. Það eru ekki hagstæð markaðsskilyrði, ekki hentugir kaupendur og svo mætti áfram telja. Ég held að við munum aldrei ná saman um hin fullkomna tímapunkt til að hefja sölu. Það er umhugsunarvert í þessu og augljóst að það mun taka langan tíma að losa eignarhlut ríkisins í bönkunum. Að mínu viti væri því mjög skynsamlegt að byrja á smáum skrefum. Í hvítbókinni er sérstaklega fjallað um mikilvægi þess að fá hér inn erlendan banka sem mögulegan eiganda að einu þessara fjármálafyrirtækja. Það væri hægt að taka utan um Íslandsbanka í því samhengi og gefa okkur tíma til að freista þess að finna erlendan banka sem hefði áhuga á því að kaupa bankann, jafnvel í heilu lagi eða að stórum hluta. En meðan á þeirri leit stæði 

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að virða tímamörkin og ég minni á að hægt er að skrá sig á mælendaskrá aftur hafi hv. þingmenn meira að segja um málið.

Herra forseti. Við ræðum hvítbókina svokölluðu. Mér finnst þessi bók, ef bók skyldi kalla, að einhverju leyti hafa ýmislegt gott til málanna að leggja. En það er dapurt að horfa upp á hvernig almenningur er enn og aftur tekinn og honum pakkað saman og fleygt út í horn. Hvar er umræðan um verðtrygginguna og afnám hennar? Hvar er í rauninni reynt að taka utan um vaxtaokrið? Eigum við t.d. að líta til þess hvað þjóðinni finnst og hvað þjóðinni dettur fyrst og fremst í hug þegar við nefnum bankakerfið? Háir vextir, dýrtíð, okur, glæpastarfsemi, spilling og græðgi eru orðin sem flestum dettur fyrst í hug. Á Íslandi eru aðeins 16% sem bera mikið traust til bankakerfisins á meðan 57% bera mjög lítið traust til þess. Ástæður þess að fólk ber ekki traust til íslenska bankakerfisins eru samkvæmt könnun; hrunið, græðgi, sagan, reynslan, óheiðarleiki, spilling, háir vextir. Bankarnir hugsa fyrst og fremst um eigin hag og að hagnast. Viðhorfskönnun sýnir að 62% landsmanna vilja að ríkið eigi bankana, en það eru aðeins 14% landsmanna sem vilja selja þá. Hæstv. fjármálaráðherra virðist vera búinn að gleyma því hvernig síðasta einkavæðing fór. Hann vill selja, ekki spurning. Vissulega er slæmt að ríkið þurfi að standa í bankarekstri, en við vitum af biturri reynslu að einkarekstur banka er í raun og veru hættulegur ríkinu, hvað þá fólkinu sem byggir landið. Bankarnir eru stórir og samkeppnin er lítil á milli þeirra. Þá er betra að ríkið eigi þá og stilli gróðasækni þeirra í hóf. Eigum bankana áfram og breytum Íslandsbanka eða Landsbanka í samfélagsbanka að þýskri fyrirmynd. Já, eða tökum þá báða jafnvel og breytum þeim í einn stóran samfélagsbanka um leið og við getum fellt niður Íbúðalánasjóð og gert hann að einni deild í þeim banka. Hvað myndum við spara mikið við það? Við getum líka talað um - hugsið ykkur - að við erum búin að fá 207 milljarða kr. á síðustu fimm árum í arðgreiðslur út úr bönkunum. Hér er gjarnan sagt af hæstv. fjármálaráðherra að það sé ekki tryggt til framtíðar að við fáum slíkar arðgreiðslur. En staðreyndin er sú að við höfum haft rúma 20 milljarða á ári síðustu fimm árin í arðgreiðslur. Talað er um að við fáum 330 milljarða ef við seljum eignarhlut ríkisins í bönkunum. En snúum okkur pínulítið að samfélagsbankanum, sem er í rauninni hugmynd um það hvernig við getum tekið utan um fólkið í landinu og reynt að efla traust og trú til okkar, ekki bara kjörinna fulltrúa hér heldur á fjármálakerfinu. Tölum um Borgunarmálið. Það er eitt af mörgum málum þar sem almenningur átti bara ekki eitt einasta aukatekið orð. Samfélagsbanki er eign almennings. Hann getur verið á vegum ríkisins eða sveitarfélaga. Markmið og starfsemi bankans eru skilgreind af okkur með sérstökum lögum og í þeim á að koma fram að markmið bankans sé að þjóna almenningi fyrst og síðast og hagsmunum hans. Hagnaðurinn fer til eigendanna, þ.e. til almennings. Þess vegna er hægt að nota hagnaðinn til að styðja ákveðin verkefni eða jafnvel lækka skatta eða hvaðeina sem gott þykir. Samfélagsbanki er viðskiptabanki en ekki fjárfestingarbanki. Hvers vegna tölum við svona mikið um aðskilnað fjárfestingarbanka og viðskiptabanka? Jú, vegna þess að það sem við horfum upp á, t.d. í þeirri gríðarlegu græðgisvæðingu sem varð í bankakerfinu fyrir hrun, er að í rauninni voru innlánin okkar, viðskiptamanna bankans, nýtt sem ódýrt fé til fjárfestinga. Bankinn sem greiddi okkur kúk og kanel, virðulegi forseti, fyrir að lána peningana okkar eða leggja þá inn í bankann, tók þá síðan að láni sjálfur og gamblaði með þá. Við erum svo sem ekki búin að gleyma hvernig það fór. Hefði ríkissjóður ekki verið búinn að tryggja innlánsvextina hefðu margir átt jafnvel um enn sárar að binda en raun bar vitni. Samfélagsbanki tekur ekki þátt í áhættusömum veðmálum spilavíta fjárfestingarbankanna. Samfélagsbanki fjárfestir því í raunhagkerfinu, fyrirtækjum sem framleiða raunverulegar vörur en ekki bara gúmmítékka. Þess vegna eru mun minni líkur á því að hann fari í gjaldþrot. Virðulegi forseti. Það er algert lágmark þegar við tölum um framtíðina á fjármálamarkaði að við stígum út fyrir boxið, að við reynum þá a.m.k. að vinna það í sátt við samfélagið. Auðvitað þurfum við að vera með það niðurnjörvað og skipulagt fram í tímann. Við þurfum að horfa á það hvernig við getum gert hlutina sem best. Er það hagkvæmt að ríkið skuli eiga banka? Ég hef bent á það í stuttu máli hvernig ég og Flokkur fólksins munum verja eignarhald ríkisins á þessum tímapunkti, þegar almenningur er í rauninni algerlega andsnúinn því, að stærri hluta, að við förum að selja bankana akkúrat núna. Verið er að gera lítið úr því þegar við tölum um, sum hver, að við séum jafnvel að selja frá okkur gullgæs þá er það einfaldlega þannig, staðan er akkúrat þannig í dag. Við erum að taka gríðarlegar arðgreiðslur út úr bönkunum, gríðarlega miklar arðgreiðslur. En samfélagsbankinn er í rauninni það sem við ættum helst að skoða. Mér finnst að það sé það sem koma skal, sannarlega, ef við viljum vera samkvæm sjálfum okkur og vinna fyrir fólkið í landinu. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili, en segi bara: Á meðan við horfum ekki á það að hér hafa fjölskyldur, heimili og fyrirtæki þurft að punga út 118 milljörðum kr. einungis vegna húsnæðisliðar inn í vísitölu - þetta er ekki einu sinni nefnt. Það er ekki einu sinni nefnt að líta eigi til þess að afnema verðtryggingu í einhverjum skrefum eða áföngum. Ég vildi náttúrlega svipta henni af í einu lagi eins og hún leggur sig. Flokkur fólksins segir: Það er orðið tímabært að setja fólkið í fyrsta sæti á þessu háa Alþingi og það er nákvæmlega þangað sem við horfum.

Frú forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir þessa skýrslu. Hún er ágæt svo langt sem hún nær. Meðal þeirra atriða sem þar eru tekin upp er að hluti bankakerfisins ætti að vera í erlendri eigu. Rétt er að minna á að einn stórbankanna er í eigu erlendra fjárfestingarsjóða, stundum kallaðir vogunarsjóðir, a.m.k. sumir hverjir. Ráðherra sagði í framsögu að við þyrftum ekki að flýta okkur, ef rétt var tekið eftir, en samt var eins og honum lægi nokkuð á í málinu. Mér fannst eins og hann slægi eilítið úr og í. En auðvitað er það þannig að með skýrslunni er verið að ýta á eftir því að draga úr eignarhaldi ríkisins á bankakerfinu. Það er út af fyrir sig sjónarmið, vissulega. En ástæða er til að stíga fast til jarðar í þeim efnum. Það er alveg nauðsynlegt, frú forseti, að sala á umtalsverðum hluta af ríkiseignum fari fram við þær aðstæður að markaðsskilyrði séu sem best og vil ég leyfa mér að nefna þrjú atriði í því sambandi. Það kom glögglega í ljós í hruninu að eftirlit af hálfu Kauphallar og Fjármálaeftirlitsins væri ekki í öllum efnum sem skyldi. Alveg nauðsynlegt er að það verði fært enn meira til betri vegar en raunin hefur orðið. Ég leyfi mér að nefna að það hefur verið nokkuð áberandi, til að mynda í fréttum, að stjórnarmenn í skráðum fyrirtækjum hafa verið að selja bréf og valdið ákveðnum truflunum og jafnvel verðfalli á mörkuðum með því að gera það þegar mjög er liðið á uppgjörstímabil. Salan væri til þess fallin að skapa þá hugmynd meðal annarra á markaði að þarna væru aðilar sem hefðu staðgóða þekkingu á innviðum fyrirtækjanna og teldu hag sínum best borgið með því að losa um a.m.k. hluta af eignarhluta sínum. Það þarf að skapast miklu meiri tiltrú á því að eftirlitið sé fullnægjandi. Í annan stað kom fram í hruninu um áritanir endurskoðanda, jafnvel þó að þar stæðu að baki fyrirtæki með erlend glæsiheiti, að ekki reyndist mikil innstæða á bak við, eins og menn þekkja. Sömuleiðis þarf að skapast sú tiltrú um hið mikilvæga hlutverk sem endurskoðendur gegna að það ríki fullt traust á því að áritun af hálfu þeirra sé því til staðfestingar að hagur fyrirtækisins, í þessu tilfelli bankanna, sé með þeim hætti sem ársreikningarnir virðast gefa til kynna. Í þriðja lagi er náttúrlega vernd þátttakenda á markaði, sem hætta í mörgum tilvikum eigin fé eða í tilfelli lífeyrissjóða eða annarra sjóða fé annarra, sú vernd sem réttarvörslukerfinu er ætlað að veita. Reynslan sem við höfum fengið sýnir hún er ekki að öllu leyti óyggjandi. Það er nokkuð áberandi að réttarvarsla í því efni virðist hafa skollið á mönnum með nokkuð misjöfnum hætti, jafnvel þannig að athygli hefur vakið. Í raun og veru er í mínum huga opin spurning hvort réttarvörslukerfið sé að öllu leyti í stakk búið til að sinna því hlutverki, enda hafa heyrst umkvartanir og útskýringar úr þeirri átt um að menn hafi búið við mikla manneklu og erfiðar aðstæður. Frú forseti. Mér þótti nokkuð sérkennilegt að ráðherra skyldi taka að sér að verja hávextina hérna og málsvörn hans var ekki að öllu leyti sannfærandi, að þeir háu vextir sem við búum við endurspegli efnahagslega velgengni. Nærtækara er að líta til þátta sem liggja nær, til að mynda háir stýrivextir Seðlabankans sem eru mun hærri en gerist og gengur í nágrannalöndum okkar og vestrænum ríkjum almennt. Sömuleiðis er eðlilegt að líta til þess að hugsanlegt er, svo ekki sé meira sagt, að samkeppnin mætti vera öflugri á milli fjármálastofnana. Varðandi skýringar ráðherra á vaxtamun, þ.e. á milli útláns- og innlánsvaxta innlendra banka, er eðlilegast að skoða þann vaxtamun í samhengi við hagkvæmni í rekstri bankanna. En þá er þess að geta að þeir hafa ekki verið þekktir, a.m.k. til skamms tíma, fyrir lágt kostnaðarhlutfall. Í skýrslunni er afar lítið fjallað um grundvallarþátt í íslensku fjármálakerfi, verðtrygginguna, sem hefur grafið um sig á hátt sem menn þekkja. Hefði verið mikill fengur að því að þessi nefnd hefði fjallað meira um það. Ég vil leyfa mér að segja að möguleg sala eða einkavæðing á hluta eða öllum eignarhlutum ríkisins í bankakerfinu má ekki verða til þess að það verði borin von um alla framtíð að hægt verði að flytja landið í fjármálalegu tilliti inn á svæði Vesturlanda þar sem verðtrygging af því tagi tíðkast almennt ekki - og alls ekki. Hún er náttúrlega óþekkt fyrir einstaklinga og heimili og minni atvinnufyrirtæki annars staðar en hér. Það er þannig að nefnd fjallaði um verðtrygginguna, í fyrsta sinn á ítarlegan hátt, og tók hana til rannsóknar. Þetta er nefndin sem fjallaði um framtíð íslenskrar peningastefnu. Niðurstaða af rannsóknum sem fóru fram á vettvangi þeirrar nefndar var sú að gera grundvallarbreytingu sem felur í sér að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni við mótun og framkvæmd peningastefnu Seðlabankans. Ég segi grundvallarbreyting vegna þess að sá liður, húsnæðisliðurinn, hefur orðið vægi í vísitölunni sem nemur 30–40%. Önnur einkenni á verðtryggingunni eru þau, eins og menn þekkja, að öll áhætta vegna verðbreytinga er lögð á annan aðilann, algerlega einhliða. Eins og fjallað er um í skýrslunni sem ég vitnaði til telur nefndin ekki að húsnæðisliðurinn endurspegli eiginlega verðbólgu heldur vandamál á framboðshlið markaðarins. Hækkanir á óbeinum sköttum leiða af sér hækkanir á vísitölunni o.s.frv. Nauðsynlegt er að mjög ítarlega séu ræddir þættir á borð við aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og hlutverk Seðlabanka til þrautavara. Hér hefur verið vikið að lækkun bankaskatts. Hann virðist fyrst og fremst gerast í boði forystuflokks ríkisstjórnarinnar í þeirri trú að hann muni endilega leiða af sér samsvarandi bættan hag viðskiptamanna bankanna. Ekki er hægt að fullyrða að það muni endilega gerast. Ég ætla að segja að varhugavert er að tengja umræður um sölu bankanna við nauðsynlega uppbyggingu innviða. Aðrir kostir eru fyrir hendi. Uppi eru hugmyndir um þjóðarsjóð. Eðlilegra væri að nota það fé í því skyni. Ég veit að ég er að fara inn á mikið hugmyndafræðilegt atriði sem fjármálaráðherra gat um en ástæða væri til að ræða það. Að lokum vil ég segja að ég veit að fjármálaráðherra vill leggja áherslu á 

Forseti minnir hv. þingmenn enn og aftur á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Í upphafi ætla ég að hrósa fyrir það sem vel er gert. Það skiptir í sjálfu sér engu máli hvort við tökum undir í einu og öllu það sem sagt er í hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið eða ekki. Verkið er vel unnið og til fyrirmyndar. Það er til fyrirmyndar að staðið skuli að málum með þeim hætti að útbúa hvítbók um mikilvæg málefni. Einhver þeirra geta verið umdeild hér í þingsal. En með því er verið að leggja ákveðinn grunn sem gæti leitt til þess a.m.k. að hér yrði innihaldsríkari umræða um viðfangsefnið. Ég lít fyrst og fremst á þá hvítbók sem við ræðum hér sem verkfæri fyrir okkur sem hér erum en líka fyrir fjölmiðla og almenning til að komast að niðurstöðu um það hvernig við viljum móta fjármálakerfið til langrar framtíðar eða eins langt og við sjáum. Það er ekki víst að við sjáum lengra en svo að tækniframfarir geri framtíðarsýn okkar dálítið þokukennda. Ekki er um það deilt að umsvif ríkisins á íslenskum fjármálamarkaði eru gríðarleg, meiri en í öllum löndum sem við viljum bera okkur saman við. Það er aðeins í Rússlandi, Kína, ríkjum í Norður-Afríku og Suður-Ameríku sem fyrirferð hins opinbera á fjármálamarkaði er svipuð eða meiri en hér gerist. Við erum líklegast með um 330 milljarða bundna í tveimur bönkum, Íslandsbanka og Landsbanka. Það eru um 13% af vergri landsframleiðslu. Við erum með 120 milljarða til viðbótar í þremur lánasjóðum. Síðan er ríkið beint eða óbeint í ábyrgðum fyrir 857 milljarða og munar kannski mestu um Íbúðalánasjóð. Í hvítbókinni, sem við ræðum hér, er bent á að þessir eignarhlutir séu ekki án fórnarkostnaðar. Þó að verulegar arðgreiðslur bankanna á síðustu árum hafi vegið þann fórnarkostnað upp að hluta, jafnvel að öllu leyti, stefnir í að þær muni ekki gera það á komandi árum og muni lækka allverulega. Á sama tíma stöndum við frammi fyrir því að við erum að reyna að finna út hvernig við ætlum að fjármagna mjög umsvifamiklar, nauðsynlegar innviðafjárfestingar sem hafa ótvíræðan samfélagslegan ábata í för með sér. Höfundar hvítbókarinnar benda á að verðmæti eignarhluta í þessum tveimur bönkum, Íslandsbanka og Landsbanka, jafngildi fimm nýjum háskólasjúkrahúsum eða 30 Hvalfjarðargöngum. Við stöndum frammi fyrir því að ákveða hvort við teljum - og við verðum þá að sannfæra okkur sjálf um það - að það sé skynsamlegt og þjóni hagsmunum almennings best að binda þessa fjármuni, 330 milljarða, áfram í fjármálakerfinu en færa þá ekki yfir í samfélagslega innviði, hvort heldur það eru sjúkrahús, samgöngumannvirki, skólar o.s.frv. Ég er sjálfur sannfærður um að fjárfesting og fjárbinding í heilbrigðiskerfinu skili meiri arðsemi en að binda áhættufé í bankastarfsemi. Ég held líka að lífsgæði almennings verði meiri og ég er algerlega sannfærður um að uppbygging menntakerfisins er áhrifaríkari leið til að tryggja jöfnuð en nokkur önnur leið sem okkur er fær, að tryggja að allir geti ræktað hæfileika sína óháð efnahag. Það er betri leið að setja fjármuni í slíka fjárfestingu, í menntakerfið, að tryggja menntun óháð efnahag, að allir geti sótt sér menntun og nýtt hæfileika sína, en að binda 330 milljarða í fjármálakerfinu. Þetta eru kostirnir sem við stöndum frammi fyrir. Ég nálgast þetta viðfangsefni út frá þessu. Þegar ég er að svara þeirri spurningu hvort rétt sé og skynsamlegt að ríkið dragi sig að hluta eða öllu leyti út úr starfsemi fjármálafyrirtækja er ég með þetta í huga. Því til viðbótar bætist sú sannfæring að ég tel að ríkið eigi ekki hafa með höndum rekstur banka eða fjármálafyrirtækja, allra síst þeirra sem eru í samkeppni. Slíkt mun til lengri tíma hamla framþróun og draga úr samkeppni og það mun koma niður á íslenskum heimilum og íslenskum fyrirtækjum. Hlutverk ríkisins á því fyrst og fremst að vera fólgið í því að móta rammann, setja regluverkið um fjármálakerfið sem tryggir heilbrigði þess og stuðla að því að bankar sinni hlutverki sínu, þ.e. að þjóna einstaklingum og þjóna fyrirtækjum með sem lægstum tilkostnaði. Þetta á að vera meginhlutverk ríkisins þegar kemur að fjármálamarkaðnum. Í mínum huga skiptir ekki öllu hvort eignarhlutir ríkisins í bönkunum verða seldir árinu fyrr eða síðar. Það skiptir mestu að fyrir liggi skýr stefna um hvert við ætlum, að það sé öllum ljóst hvaða hlutverk við ætlum ríkinu í fjármálakerfinu, hvort við ætlum því yfir höfuð eitthvert hlutverk þegar kemur að eignarhaldi, sem mér virðist mjög margir í þessum sal telja nauðsynlegt. En ég er ekki alveg sannfærður um það, eins og ég sagði áðan. Við þurfum að svara þeirri spurningu hvort ríkið ætli fyrst og fremst að huga að eftirlitshlutverkinu og nauðsynlegri reglu- og lagasetningu til að tryggja hina heilbrigðu samkeppni og fjárhagslegan stöðugleika sem ég vék að áðan - eða stefnir ríkið að því að eiga til frambúðar ráðandi hlut í einum eða tveimur bönkum? Hvaða ástæður liggja þar að baki? Hverjar eru röksemdirnar? Nú stöndum við frammi fyrir því að við þurfum að færa rök fyrir því af hverju við tökum þá ákvörðun að binda sameiginlega fjármuni í áhættusömum fjármálarekstri en færa þá ekki yfir í samfélagslega innviði eða búa í haginn með því m.a. að leggja væntanlegt söluverð eignarhluta ríkisins í bönkunum í þjóðarsjóð, inn í lífeyrisskuldbindingar ríkisins eða með öðrum hætti. Ef það er niðurstaðan hér að menn telji nauðsynlegt að ríkið eigi með einhverjum hætti ráðandi hlut í viðskiptabanka verður um leið að taka ákvörðun um það hver eigandastefnan er, hver markar eigandastefnuna og af hverju. Hver er tilgangurinn með eignarhaldinu? Ég óttast að eignarhald ríkisins á ráðandi hlut í kerfislega mikilvægum banka geti haft alvarlegar afleiðingar þegar kemur að samkeppni á fjármálamarkaði, að það muni draga úr og hamla samkeppni. Hér er meira að segja 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir innihaldsríka og yfirgripsmikla ræðu. Margt er hægt að taka undir en það er líka eitt og annað sem vekur mann til umhugsunar. Í stórum dráttum deili ég því sem hv. þingmaður sagði hér. Við verðum sérstaklega að spyrja okkur að því hvort rétt sé á þessum tíma að halda 330 milljörðum föstum, öllum í bankakerfinu. Ég er þeirrar skoðunar, ekki síst í ljósi þeirrar reynslu sem við verðum að læra af, að ef og þegar við förum í sölu á bönkunum - við gætum byrjað, eins og einhverjir hafa sagt, á Íslandsbanka í einhverjum pörtum - verður ferlið að vera gegnsætt og það þarf að hafa samráð, ekki bara á milli stjórnarflokkanna heldur þvert yfir þingið og helst sem víðast út í samfélaginu, um hvernig við stöndum að því. Ég tel að við þurfum að fara að huga að því hvernig við losum þetta fjármagn til þess að byggja upp aðra þætti í samfélaginu. Mér fannst hv. þingmaður lýsa sýn sinni á menntakerfið mjög vel, og er eindregið hægt að taka undir það, að nota menntakerfið m.a. til þess að ýta undir jöfnuð í samfélaginu. Nú, eða taka slíka peninga í einskiptisaðgerðir. Það eru gríðarlega miklar aðgerðir sem við þurfum hér á suðvesturhorninu til að forða okkur frá skattahækkunum sem meiri hlutinn ætlar að fara að boða. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að komið er í ljós að ekkert verður gert í ár, og Vinstri græn hafa sérstaklega fagnað því: Hvernig munu menn nýta árið til að byggja upp leikreglurnar og stefnuna til að fara í þetta söluferli? Það er augljóst, eftir umræðuna hér í dag, að stjórnarflokkana greinir gríðarlega á. Það eru tveir flokkar sem tala um samfélagsbanka, það er sérstaklega einn flokkur sem talar um að fara verði í söluferli. En síðan erum við með ríkisstjórnarsáttmála. Hvernig sér hv. þingmaður þessu máli vinda fram? Án þess að við förum í einhverjar skotgrafir verðum við að geta verið með það þroskaða umræðu að við reynum að nálgast sameiginlegt markmið um að reyna að losa eitthvað um þetta eignarhald ríkisins 

Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður geti verið sæmilega vongóð um að í þessari umræðu eigum við einmitt það samtal sem nauðsynlegt er. Sú nefnd sem ég sit í, efnahags- og viðskiptanefnd, hefur þegar hafið umfjöllun um hvítbókina. Við ætlum að halda þeirri umfjöllun áfram, kalla til okkar gesti, fá fram ólík viðhorf - og smám saman mótast hugmyndir okkar betur. Ég er ekkert endilega að boða að við verðum ein heild í nefndinni og sammála í einu og öllu en ég hygg að það sé grundvöllur. Þessi hvítbók er góður grunnur að því að okkur takist að ræða málið með yfirveguðum hætti. Það liggur ekkert á, eins og ég sagði í ræðu minni áðan. Það skiptir engu máli í mínum huga hvort við erum að tala um að selja einhverja eignarhluti í fjármálafyrirtækjunum árinu fyrr eða síðar. Aðalmálið er að við mótum hér skýra stefnu til framtíðar. Auðvitað væri æskilegt að við gætum öll sameinast um þau sjónarmið sem ég tel að séu rétt. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að ég á dálítið í land - en ég vinn enn þá í því og skal leggja mitt af mörkum. En ég vek líka athygli á því að það er rétt að það kann að vera skynsamlegt að hefja ferlið með því að snúa sér að Íslandsbanka. Kannski á bara að byrja á því að skrá hlutabréfin og selja þau hægt og bítandi. Það eru þegar fastmótaðar reglur um hverjir geta farið með virkan eignarhlut og hvaða hæfi þeir þurfa að uppfylla. En ég minni á að Sjálfstæðisflokkurinn, og hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson sérstaklega, hefur 

Frú forseti. Já, ég tek undir það að við þurfum að skapa hér sterkan og góðan grunn. Ég veit að hv. efnahags- og viðskiptanefnd mun fara gaumgæfilega yfir þetta. Það skiptir máli að það skapist trú og traust á ferlinu. Þá fáum við einfaldlega meira fyrir bankana og við fáum ákveðinn grunn líka úti í samfélaginu til að þeir fari að virka sem skyldi og fólk fari að treysta því betur hvað er að gerast. Ég vil þó segja að traust á fjármálastofnunum hefur aukist. Það skiptir líka máli að draga það fram. Ég er sammála því að það skiptir mestu máli að móta og skapa þessa stefnu. En það má heldur ekki fara frá umræðunni út af því að umræðan er erfið fyrir stjórnarflokkana. Við áttum okkur alveg á því. Við verðum að geta mótað stefnu; ætlum við að fara í söluferli að hluta til? Og ég vil draga það fram að ég er þeirrar skoðunar að við eigum að vera með kjölfestuhlut, t.d. í Landsbankanum - og talandi um stefnu að norskri fyrirmynd, sem hefur gefist afskaplega vel, hvernig ákvæði eru um setu fulltrúa ríkisins í stjórnum? Ég held að við þurfum ekki að leita langt yfir skammt til að öðlast traust á bankakerfinu og við getum ekki síst litið til Norðurlandanna. Það hefur verið einkennandi í umræðunni að ekki er samhljómur milli flokkanna varðandi lækkun bankaskattsins. Meðan einn flokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, talar um að mikilvægt sé að lækka bankaskattinn út af samkeppnishæfni bankanna, m.a. til að auka verð við hugsanlegt söluferli, hafa aðrir stjórnarflokkar goldið varhuga við því að fara í slíka lækkun. Ég spyr hv. þingmann út í þetta. Að öðru leyti er ég ánægð með að heyra þennan tón. Mér finnst skipta máli að þingið fái svigrúm og tækifæri til að fara gaumgæfilega yfir allar þær vangaveltur sem eðlilega eru settar fram þegar umræða um sölu bankanna er annars vegar.

Frú forseti. Að frumkvæði hæstv. fjármálaráðherra var þessi hvítbók unnin og efnt til þessarar umræðu. Sú umræða heldur áfram. Henni lýkur ekki í dag. Allar vangaveltur um að stjórnarflokkarnir forðist umræðu um framtíðarskipulag fjármálakerfisins eru ekki á rökum reistar, þvert á móti. Það er meira að segja þannig að við erum svo kokhraust í ríkisstjórnarflokkunum að við töldum rétt að nálgast framtíðarsýnina með ákveðnum hætti í stjórnarsáttmálanum. Þannig að það liggur alveg fyrir hvert ríkisstjórnarflokkarnir vilja stefna. Það liggur líka fyrir að ríkisstjórnin ætlar sér og telur rétt að ríkið haldi utan um ráðandi hlut í a.m.k. einum banka. Ég er annarrar skoðunar. En ég styð ríkisstjórnina í að ná því markmiði. En varðandi bankaskattinn: Að lækka bankaskattinn snýst ekki um það, eins og hv. þingmaður var að velta fyrir sér, að þar með myndi verð á bönkunum hækka - sem að vísu er rétt að gerist. Lækkun á bankaskattinum snýst um samkeppnishæfni íslenskra banka við að veita þjónustu á samkeppnishæfu verði. Það eru íslensk heimili en þó ekki síst lítil og meðalstór fyrirtæki sem eiga enga möguleika, ólíkt stærstu fyrirtækjum okkar Íslendinga sem njóta þess í krafti stærðar sinnar að geta átt viðskipti við erlenda banka, sem þurfa ekki að bera þá miklu skatta sem eru lagðir á íslenska banka. 
             Þetta eru sérstakar álögur sem draga úr samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Þess vegna er svo mikilvægt að lækka bankaskattinn. Það er mjög mikilvægt að hv. þingmenn átti sig þeirri einföldu staðreynd.

Forseti minnir þingmenn enn og aftur á að virða tímamörkin, bæði í ræðum og andsvörum.

Forseti. Þetta er hin fínasta umræða. Eins og hefur komið fram er frjó og góð umræða um framtíð fjármálakerfisins einmitt að undirlagi hæstv. ríkisstjórnar. Hún er að hefjast í þingsal í dag og það verður áreiðanlega ekki í síðasta skipti sem við ræðum framtíðarfyrirkomulag fjármálakerfisins hér. Hvítbókin er hinn ágætasti grunnur undir þá umræðu. Í henni eru margar fínar og góðar hugleiðingar sem geta nýst okkur sem munum taka ákvarðanirnar við þá vinnu sem fram undan er. Líkt og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á rétt áðan er vissulega fjallað um fjármálakerfið í stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Fjármálakerfið á að vera traust og þjóna samfélaginu á hagkvæman og sanngjarnan hátt. Eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum er það umfangsmesta í Evrópu og vill ríkisstjórnin leita leiða til að draga úr því. Ljóst er þó að ríkissjóður verður leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun.“ Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar. Eftir henni vinn ég sem stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar. Það er hins vegar ýmislegt í stefnunni og í þeim hugmyndum sem við höfum rætt sem er þess virði að velta fyrir sér nákvæmlega hvað átt er við með, hvert við ætlum að stefna o.s.frv. En þetta eru línurnar sem við vinnum eftir. Mikið hefur verið rætt um eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum. Sumir hafa fundið því ýmislegt til foráttu. Ég nefndi áðan að margt gott væri að finna í hvítbókinni. Þar er til að mynda ágætis tilvitnun í skýrslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem ég ætla að leyfa mér að vitna hér beint í úr hvítbókinni: „Í skýrslu á vegum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá árinu 2017 eru kostir við aðkomu ríkissjóðs af bönkum taldir vera félagslegir annars vegar og stuðningur við efnahagslega þróun hins vegar. Í félagslega hlutverkinu felist að ríkisbankar séu líklegir til þátttöku í verkefnum sem auka samfélagslega velferð, t.d. með því að lána til svæða sem aðrir lánveitendur sinna ekki sökum markaðsbrests. Aðkoma ríkisins sem eiganda sé því í því samhengi að reka eins konar þróunarbanka sem fjármagni kerfislega mikilvægar atvinnugreinar sem einkageirinn vilji ekki eða geta ekki sinnt. Þá bendi gögn til þess að einkareknir bankar dragi hraðar úr lánsfjármagni en ríkisbankar í efnahagslægð.“ Og skömmu síðar í hvítbókinni, sem við höfum mörg mært í dag, og það með réttu því að þar er margt gott að finna, segir, með leyfi forseta: „Ekkert hefur komið fram við vinnslu hvítbókarinnar sem bendir til þess að þeir bankar sem hafa verið í ríkiseigu undanfarin ár hafi staðið sig verr en keppinautarnir sem ekki lutu ráðandi eignarhaldi ríkisins. Þá er ríkið almennt álitið traustur eigandi. Auk þess má ætla að ríkið sé í sterkari stöðu en aðrir til að styðja við banka í sinni eigu ef hann lendir í vandræðum.“ Það er nefnilega ýmislegt sem rannsóknir sýna og fræðimenn komast að, ýmsir kostir við eignarhald ríkisins og kannski einmitt þess vegna sem ríkisstjórnin hefur þá stefnu að ríkið verði leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun. Mér hefur nefnilega þótt, og hef ég svo sem tjáð mig um það á þessum stað áður, umræðan að einhverju leyti hafa farið dálítið fram úr sér þegar kemur að framtíð fjármálakerfisins. Við fórum frá því að fá hvítbók, sem er grunnur undir umræðuna okkar, tækið okkar til að ræða þau mál, yfir í það að velta fyrir okkur hvernig við getum eytt fjármununum sem við fengjum við sölu bankanna. Við slepptum öllu þar á milli. Þegar ég segi „við“ á ég við umræðuna almennt í samfélaginu. Þess vegna hefur mér þótt ánægjulegt að heyra hversu margir tala um að fara þurfi varlega í þeim efnum, marka þurfi stefnu til lengri tíma og þetta eigi að gerast hægt og rólega, hver sem ákvörðunin verður. Við getum ekki horft fram hjá því að sporin hræða. Það er ekki hægt. Við getum ekki kinnroðalaust staðið í þessum sal tíu árum eftir efnahagshrun og talað um einkavæðingu banka eins og það sé úr lausu lofti gripið og í tómarúmi. Traust er mikilvægt. Þess vegna ber okkur skylda til að vanda vel til allra verka hvað það varðar. Okkur ber skylda til að skoða alla möguleika, útiloka ekki neinn möguleika. Mér hefur þótt stökkið frá umræðunni eða hvítbókinni yfir í að eyða söluhagnaði vera mjög takmarkandi, því að þá veltum við ekki upp öllum möguleikum. Hvað þýðir að ríkið ætli að vera leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun? Þýðir það að selja eigi einn banka? Ég veit það ekki. Þýðir það að kannski eigi að sameina tvo banka? Það er ekkert sem segir að bankar þurfi að vera þrír. Það er tekið fram í ágætri umsögn Ásgeirs Brynjars Torfasonar, sem situr í fjármálaráði, að hugmyndir í hvítbókinni um að þrír sé einhver töfratala varðandi stærð eða fjölda banka séu dálítið úr lausu lofti gripnar. Staðhæfingin um að lágmarksfjöldi banka sé þrír sé ekki byggð á sérstaklega sterkum rökum. Er ekki einnar messu virði að velta fyrir sér hvernig fjármálakerfi örhagkerfisins Íslands eigi að vera? Mér þykir við þurfa að ræða meira um samkeppni að utan. Ég held að eftir 20 ár munum við ræða fjármálakerfið á allt öðrum forsendum. Þá horfum við á þá staðreynd að samkeppnin komi ekki síst erlendis frá, eins og þegar er að einhverju leyti byrjað. Forseti. Hér var minnst á samfélagsbanka. Ég skil vel að sumir hvái og segi: Þessir flokkar tala um samfélagsbanka, aðrir gera það ekki og sumir gera meira að segja grín að þeim. Við vitum ekkert hvað samfélagsbanki er því við höfum ekki komið okkur saman um hver niðurstaðan er. Ég ætla leyfa mér, forseti, að vitna í umrædda umsögn fulltrúa fjármálaráðs, Ásgeirs Brynjars Torfasonar: „Umfjöllun hvítbókar um samfélagsbanka, sparisjóði og samfélagsleg sjónarmið í bankarekstri er frekar takmörkuð. Ekki er vísað til skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá 2014 um sparisjóðina. Vel má hugsa sér að einn af þremur bönkum á íslenska markaðnum verði að fullu í eigu landsmanna eða sjálfseignarstofnunar sem ráðstafar hagnaði til samfélagslegra verkefna. Það gæti stuðlað að fjölbreyttri flóru mismunandi banka sem viðskiptavinir geta valið um þjónustu frá út frá mismunandi eignarhaldi á áherslum frekar en að sjá fyrir sér þrjá banka sem allir eru skráðir á hlutabréfamarkað. Þýskaland, eitt öflugasta hagkerfi Evrópu, byggir t.d. á bankakerfi sem er aðeins að hluta til með formi skráðra hlutafélaga. Þetta þarf að ræða vandlega.“ Því síðasta er ég sammála. Þetta þarf að ræða vandlega. Og það er okkar hlutverk. Það samtal er að hefjast hér. Hvernig viljum við sjá fjármálakerfið? Hvað er samfélagsbanki? Hverju breytir að hafa samfélagsbanka? Á að sameina banka, eins og ég nefndi? Hvað græðum við sem samfélag á að taka arð reglulega af bönkunum frekar en að fá einskiptisgreiðslur í gegnum söluhagnað? Og áfram má halda. Í þá umræðu þurfum við að vera óhrædd við að fara fullkomlega kreddulaus. Við þurfum að vera óhrædd við að fara í þá umræðu án einhverra fyrir fram mótaðra hugmynda um að það eina sem fyrir okkur liggi sé að ákveða hvaða banka eigi að selja og hvenær. Það er allt undir, að mínu viti. Það er kannski eitt af því sem mér þykir miður í hvítbókinni, mér finnst hún einhverju leyti of mótuð orðfæri hagsmunaaflanna á markaði, sterkri hugmyndafræði og hagfræðikenningum að einhverju leyti, sem mér finnst hafa beðið skipbrot í hruninu. Hún opnar augun ekki nógu mikið fyrir því hvað við getum gert. Við eigum að vera óhrædd við að gera það. Niðurstöðuna veit ég ekki fyrir fram. Ég er í það minnsta óhræddur við að ræða hvað sem er í þeim efnum, að því gefnu að við lokum ekki á neitt, bara „af því bara“.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir hans ræðu og eldmóð. Maður greinir ákveðnar hugsjónir sem eru í takti við það sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur boðað. Auðvitað er þetta ekkert bara innan ríkisstjórnarflokkanna, ég ætla ekki að binda mig við það, það er alveg augljóst að það eru skiptar skoðanir ekki bara innan ríkisstjórnarflokkanna heldur hugsanlega líka annarra flokka. Ég tek undir það sem hefur verið sagt. Mér finnst hvítbókin góður grunnur til að halda áfram. Ég vona að hún verði ekki bara einhver sáluhjálparbók fyrir ríkisstjórnarflokkana. Við verðum að hugsa þetta miklu breiðar og við verðum að vinna þetta þannig. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður sagði. Sporin hræða. Við verðum að læra af reynslunni. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess, ef og þegar við förum út í söluferli, að vera búin að byggja upp traust ferli, trúverðugleika, þannig að allur almenningur skilji hvert stjórnmálin eru að fara með fjármálakerfið. Að við sjáum fram á breytingar, höfum sýn og stefnu sem stuðlar að því að ekki síst lítil og meðalstór fyrirtæki hafi aðgang að sama ódýra fjármagninu og stóru fyrirtækin, sem eru löngu farin úr landi af því að þau gera upp í öðrum gjaldmiðli. Svo ég tali ekki um heimilin sem borga þrefalt í vöxtum miðað við það sem gengur og gerist á erlendri grundu. Ég fagna þeim tóni sem kom fram hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, að þau eru tilbúin til þess að ræða krónuna í þessu samhengi, af því að það segir í hvítbókinni m.a.: Gjaldmiðilsáhætta gegnsýrir hið íslenska efnahagsumhverfi. Það er ekki hægt að líta fram hjá krónuhlutanum. Fyrsta spurningin sem ég vil spyrja hv. þingmann að, ég kem síðan með fleiri á eftir, er: Tekur hann undir það sem kom fram hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni í ræðu hans, að lækkun bankaskattsins muni 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og einlægan og opinn áhuga að mér finnst á framtíð fjármálakerfisins. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það eru ólíkar áherslur, hvort sem er innan ríkisstjórnarflokkanna eða ekki, annað væri nú að Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstri hreyfingin – grænt framboð væru með nákvæmlega sömu stefnu um framtíð fjármálakerfisins. Bitte nú, segi ég bara, forseti. Það sjá það allir að það gerist ekki einn, tveir og þrír. Hins vegar er búið að ná saman um hvert ríkisstjórnin ætlar að stefna og hvaða lágmarksviðmið eru þar. Og síðan erum við með þessa hvítbók fyrir okkur öll til að ræða þessa sameiginlegu stefnu. Ég ítreka aftur það sem hv. þingmaður tók undir, að sporin hræða. Það er helsta leiðarljós mitt þegar að þessu kemur. Hvað varðar nákvæmlega spurningu hv. þingmanns um lækkun á bankaskatti er augljóst að hún hefur ýmislegt í för með sér sem þarf að skoða. Það eru ekkert allir á eitt sáttir um nákvæmlega hverju það skilar. Ég vitnaði áðan í umsögn Ásgeirs Brynjars Torfasonar úr fjármálaráði. Ég ætla að leyfa mér, forseti, að vitna í hana aftur. „Alls ekki er víst að lækkun skatta á banka skili sér í minni vaxtamun heldur auki aðeins arðsemi til eigenda. Verður að teljast eðlilegt að gæta þess að búið sé að endurheimta allan þann kostnað sem samfélagið bar af fjármálahruninu áður en ákveðið er að lækka sérstakar opinberar álögur á banka.“ Þetta er eitthvað sem við þurfum að hafa í huga þegar að þessum málum kemur, eins og svo margt annað.

Frú forseti. Ég þakka þetta. Það er augljóst að við blasa mismunandi skoðanir varðandi bankaskattinn eins og fleiri þætti. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann: Telur hann samhljóm vera á milli stjórnarflokkanna um hvað felist í samfélagsbanka? Það hafa tveir flokkar af þremur minnst sérstaklega á samfélagsbanka. Eða er þetta kannski hugmynd sem verður rædd frekar - og á að vera rædd auðvitað - í hvítbókarvinnunni innan efnahags- og viðskiptanefndar? Telur þingmaðurinn að nefndinni muni takast að varpa ljósi á það hvað felst í samfélagsbanka? Er hægt að hugsa sér að eiga kjölfestuhlut, eins og sagt er í stjórnarsáttmálanum? Ég er sammála því að við eigum, alla vega eins og sakir standa, að fara hugsanlega leið svipaða þeirri norsku, eða jafnvel sænsku, þar sem ríkið er með ákveðinn eignarhlut í bönkum og aðkomu. Er það tegund af samfélagsbanka eða er hv. þingmaður og aðrir þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs með annað í huga? Þetta er kannski fyrsta spurningin í þessu. Síðan vil ég líka draga fram og taka eiginlega undir með VG í þessu að það verður að fara varlega um leið og við megum ekki bara humma málið fram af okkur. Við verðum að sýna fram á hvað það er sem við viljum raunverulega með breytingu á bankakerfinu. Það er ekki hægt að draga dul á það að það væri ekki gott ef það væru bara Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur sem stæðu að einkavæðingu bankanna. Ég held að það myndi ekki stuðla að trausti og trúverðugleika á því ferli. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Er ekki heppilegra að fara í söluferli á bönkunum meðan Vinstrihreyfingin – grænt framboð er í ríkisstjórn? Menn brosa hér og segja að ég hljóti örugglega að lýsa yfir ákveðnum trúverðugleika. Já, ég geri það. Það sem skiptir máli er að það komi ólíkar raddir að þessu. Við megum ekki gera þetta eins og síðast. Þá þurfum við að leita allra leiða og ég vil náttúrlega helst að það verði þverpólitískt samráð og samstaða um  
             Mér þætti gott að vita hvort hv. þingmaður teldi það ekki heppilegra að það kæmu fleiri flokkar að söluferli en bara Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur.

Forseti. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji að það sé samhljómur milli stjórnarflokkanna um samfélagsbanka, þ.e. skilgreininguna. Nei, ég held að maður gæti ekki smalað fólki í lyftu sem yrði sammála um það hvað samfélagsbanki er. Þetta er að einhverju leyti tískuorð, ekki ósvipað og „kerfisbreytingar“ sem maður getur nánast látið þýða hvað sem er. Einn af göllunum við hvítbókina að mínu viti er að þar er bara sagt: Samfélagsbanki er sparisjóður. Svo er bara farið að tala um sparisjóði en því miður ekki nógu djúpt eins og kom fram í máli mínu áðan, þar sem ekki einu sinni er skoðuð rannsóknarskýrsla um sparisjóðanna. Það eru til ýmsar tegundir af samfélagsbönkum. Og þegar ég segi: Nei, ekki endilega samhljómur á milli stjórnarflokkanna, á það ekki bara við um þá. Ég held að við í þessum sal skiljum samfélagsbanka hvert á sinn hátt. Það er ákveðinn galli. Við þurfum kannski að velta því fyrir okkur hvað samfélagsbanki er. Er það „non-profit“ banki? Afsakið slettuna, virðulegur forseti. Er það banki sem er að hluta til ekki á formi skráðra hlutafélaga eins og í Þýskalandi? Hv. þingmaður nefndi Noreg. Erum við að tala um Sparisjóð Suður-Þingeyinga? Það er ýmislegt til í þessu. Svarið er að við erum ekki að tala um Sparisjóð Suður-Þingeyinga. Það átti að vera punkturinn í minni gagnrýni. Það er ekki bara hægt að segja: Samfélagsbanki er sama og sparisjóður. Hafi mér orðið á að brosa að því að ferlið væri heppilegra með VG innan borðs þá er það einfaldlega af því að mér finnst nú flest heppilegra með VG innan borðs. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni að mér finnst mjög mikilvægt að sem fjölbreyttust sjónarmið heyrist við þetta. En ég hjó eftir að hv. þingmaður talaði alltaf um að „þegar sala bankanna verður ákveðin“ og er þá pínulítið búin að gefa sér hver niðurstaðan verður. 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um fjármálakerfið, hvítbók um framtíðarsýn fyrir það. Hæstv. ríkisstjórn lagði upp með og staðfesti í stjórnarsáttmála að treysta til framtíðar samfélagslegan stöðugleika. Velsæld og lífsgæði og undirstaða þess er styrkur efnahagur. Efnahagslegur styrkur byggist á traustum ríkisfjármálum og peningastefnu og ekkert síður samspili þar á milli. Það er mikilvægt að ríkisfjármálastefna og peningastefna vinni saman að stöðugu efnahagsumhverfi með jafnari sveiflum, verðstöðugleika og stöðugum gjaldmiðli. Í þessu samhengi hefur traust fjármálakerfi mikla þýðingu. Í ljósi reynslunnar er eðlilegt að vinna að því að treysta fjármálakerfið og regluverkið í kringum það eins og lagt er upp með í þessari vinnu. Í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar segir um fjármálakerfið að það eigi að vera traust og þjóna samfélaginu á hagkvæman og sanngjarnan hátt. Eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum er eitt það umfangsmesta í Evrópu og vill hæstv. ríkisstjórn leita leiða til að draga úr því. Ljóst er þó að ríkissjóður verður leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun. Þá liggur það bara fyrir. Lagt er upp með það í stjórnarsáttmála og það þýðir einfaldlega um leið að verið er að stíga varlega til jarðar. Leiðarljósin í vinnu við hvítbókina eru á þessum nótum, að auka traust á íslenskum fjármálamarkaði, að treysta gagnsæi og fjármálastöðugleika. Og þótt mikilvægar umbætur hafi verið gerðar á lagaumhverfi fjármálafyrirtækja er brýnt að gera betur. Eignarhald á kerfislega mikilvægum fjármálastofnunum verður að vera gagnsætt og það er hæstv. ríkisstjórn í mun að vinna að frekari skilvirkni í fjármálakerfinu með það að leiðarljósi að lækka kostnað neytenda. Þetta er það sem er kjarninn í því sem hæstv. ríkisstjórn leggur upp með og nú stöndum við hér og ræðum skýrsluna og afrakstur starfshópsins eins og lagt var upp með, og vonandi að áformin gangi vel hér eftir sem hingað til. Það hangir saman við áform um stöðugt efnahagsumhverfi og er í takt við samandregnar niðurstöður sem við lesum í þessari ágætu bók. Ég er sammála þeim hv. þingmönnum sem hafa talaði um faglega þætti hvítbókarinnar og grundvöll til umræðu og þessar stoðir um öruggt, skilvirkt og hagkvæmt fjármálakerfi sem eru hverju samfélagi mikilvægar. Miðlunarhlutverk slíkra stofnana er með þeim hætti að gera heimilum og fyrirtækjum kleift að ávaxta sparnað, flýta fjárfestingum með lántöku og er lykill að aukinni verðmætasköpun og meiri lífsgæðum en ella. Um leið fylgir áhætta slíkri starfsemi. Það höfum við reynt. Regluverk, eftirlit og heilbrigt eignarhald þarf að fylgja til að tryggja skilvirkt kerfi og auka öryggi. Virðulegi forseti. Um þetta held ég að allir geti verið sammála. Hvað eignarhaldið varðar, eins og fram hefur komið í umræðu um þessa skýrslu og í umfjöllun á vettvangi fjölmiðla, þarfnast það frekari ígrundunar hvernig farið verður með eignarhald ríkisins á tveimur af þremur stóru bönkunum, hvaða eignarform á við í því tilliti. Og það er mikilvægt að greina á milli eignarforms og eignarhalds. En eins og komið hefur fram í umræðunni, og könnun meðal neytenda, fer því fjarri að samstaða eða meirihlutaskoðun sé til staðar um það. Í því tilliti er nærtækt að vitna til könnunar sem starfshópurinn lét Gallup gera fyrir vinnu hvítbókarinnar, um viðhorf almennings til bankaþjónustu. Þar kemur m.a. fram að 61% er jákvætt fyrir eignarhaldi ríkisins. Þar kemur einnig glöggt fram það vantraust sem ríkir á íslenskum bönkum. Í samhengi úrbóta nefnir fólk m.a. háa vexti, dýra þjónustu, græðgi og há laun og ljóst að tiltrúin á kerfinu hefur ekki unnist til baka frá hruni. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar við tökum umræðuna. Ég held að það sé mikilvægt að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi þessa þætti í huga, og umræðuna hér í dag sem mér finnst spegla þetta mjög vel, og dýpki þá það sem upp á vantar í þessari ágætu skýrslu sem leggur grundvöllinn að umræðunni. Skýrslan gerir það sannarlega, hún er gott innlegg. Markmiðið með vinnunni er að skapa þessa sýn, hún er innlegg í þá umræðu. En auðvitað saknar maður þess að ekki sé farið ítarlegar yfir í aðra valmöguleika þegar kemur að eignarformi en bara hlutafélög, og tilgangi og stefnu slíkra fjármálafyrirtækja. Það finnst mér koma mjög skýrt fram í umræðu t.d. um það sem kallað er samfélagsbanki. Það er alveg hárrétt að samfélagsbanki getur þýtt ýmislegt. Hann er alla vega að meginstefnu til og uppleggi samfélaginu til heilla, það felst í orðinu. En hann verður aldrei annað en það sem við skilgreinum. Mér finnst hins vegar nauðsynlegt að taka umræðu um það. Ég sakna þess í þessari skýrslu að taka rökin með og á móti, kosti og galla við það, og vega á móti þeim samfélagslega fórnarkostnaði sem augljóslega felst í því að binda jafnmikla fjármuni í fjármálakerfi og raun ber vitni á sama tíma og við spyrjum okkur að því hvort það sé endilega alveg nauðsynlegt, við þær kringumstæður sem við búum við í dag, sem eru ólíkar því sem var fyrir tíu árum þegar kemur að regluverkinu, að ríkið bindi þessa fjármuni í kerfinu á kostnað þess að nýta þá í samfélagslega innviði, lækka skuldir eða byggja upp þau kerfi sem við teljum að ríkið eigi að gera, og það er af nógu að taka í því. Það má velta því fyrir sér hvort það sé vænlegur kostur að breyta öðrum ríkisbankanum í samfélagsbanka að þýskri fyrirmynd. Þá erum við um leið búin að skilgreina hvað samfélagsbanki er. Sparisjóðirnir þýsku njóta trausts. Um 40% af umfangi fjármálakerfisins þar eru sparisjóðir. Þeir vinna fyrir nærumhverfið og hafa það á stefnuskrá sinni að sinna viðskiptum einstaklinga og fyrirtækja á samfélagslegum forsendum. Það er gert í mjög nákvæmu regluverki, þ.e. það þýðir ekki að verið sé að niðurgreiða fjármálaþjónustu eða niðurgreiða vexti. Það yrði aldrei heimilt. Það felst hins vegar í því að farið sé með ákveðnum hætti með eigið fé. Það myndast ákveðin samfélagslegur sjóður sem fer til samfélagslegra verkefna. Í ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés kom fram gagnrýni Ásgeirs Brynjars Torfasonar, sem snýr að þessum lið. Það er umræðan um fjölbreytt eignarhald. Ég tek undir með þeim ræðumönnum að það hefði mátt dýpka þá umræðu frekar í skýrslunni. Nokkrir hv. ræðumenn hafa kvartaði undan því að tíminn líði hratt. Ég tel rétt að draga það fram hér að lokum, það eru lokaorð skýrslunnar, að full ástæða sé til að stíga skrefin varfærið með það að markmiði að draga úr áhættu og minnka fórnarkostnað ríkissjóðs af eignarhaldinu án þess að markmið um stöðugleika og trausta innviði sé í hættu.

Frú forseti. Þetta er áhugaverður fyrirlestur sem við fáum hér, góðar ræður, finnst mér, sem þingmenn úr öllum flokkum flytja. Það er samhljómur, heyrist mér, hjá flestum. Ég vil hrósa ríkisstjórninni fyrir að hafa byggt upp góðan grunn fyrir okkur til að ræða þetta gríðarlega mikilvæga mál, halda áfram með það. Ég vona að mjög vel verði farið yfir alla þá þætti sem komið hefur verið inn á. Ég tek undir það með hv. þingmanni, eftir hans góðu ræðu, að það skiptir öllu máli að við byggjum upp trúverðugt söluferli innan tveggja, þriggja eða fjögurra ára. Ég tel að ríkið eigi ekki að vera í stórfelldum bankarekstri upp á 330 milljarða. Um leið og ég segi það tek ég undir það að ríkið eigi að vera kjölfestufjárfestir í einum banka. Ég held að við verðum að læra það og við verðum að skoða vel hvað það þýðir nákvæmlega að vera með samfélagsbanka. Mig minnir að á sínum tíma, fyrir tíu árum, hafi samfélagsbankarnir í Þýskalandi þurft á aðstoð að halda. Í hvers eigu eru samfélagsbankarnir þar? Það væri gott að fá það greint. Ég held að í vinnu nefndarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd verði m.a. að fara yfir það, af því að góður hugur fylgir máli, því að á endanum þurfum við að vita hvernig kerfi við ætlum að búa til; kerfi sem fyrst og fremst sinnir heimilunum og litlu fyrirtækjunum og almennt atvinnulífinu í landinu, býður upp á lágt vaxtastig. Ég vil enn og aftur koma því á framfæri að við getum ekki boðið upp á raunhæfar lausnir og leiðir fyrr en við breytum gjaldmiðlinum. Það má ekki ræða það. Hugsanlega verður það rætt í nefnd. Það er stór partur af heildarmyndinni. Ég ætla ekki að fara út í þá rökræðu hér. Það er gott að sitja hér og hlusta á hvern þingmanninn á fætur öðrum, úr ólíkum flokkum, lýsa yfir metnaði í því að byggja upp bankakerfi og ræða ákveðna leiðar- og bautasteina sem við getum sammælst um. 
             Ég er enn á því 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir hennar vangaveltur. Ég ætla að taka sérstaklega undir það sem hún sagði um samhljóminn. Ég held að það dragi fram hversu góð skýrslan er til þess brúks að skapa umræðuna. Ég vil líka hvetja hv. efnahags- og viðskiptanefnd, eins og hv. þingmaður kom inn á, til að dýpka þessa umræðu um eignarhald ríkisins á öðrum bankanum. Það kemur fram í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar að lagt er upp með að eiga hlut í öðrum bankanum. Sporin hræða. Segja má að einkavæðingin í aðdraganda hrunsins, þegar kerfið fór á hliðina, hafi hreinlega misheppnast. En umgjörðin um söluna er allt önnur í dag og ágætlega er farið yfir það í skýrslunni. Í raun er hún gjörbreytt frá því að bankarnir voru seldir síðast. Þess vegna held ég að við eigum að geta haft það ferli mun gagnsærra og vandaðra og það er mikilvægt að skýr stefna sé um það. Ég vil jafnframt taka það fram að þetta verður að skoðast í samhengi við þá gríðarlegu fjármuni sem við erum að binda í kerfinu og að við förum vel með þá. Þeir eru í almannaeigu. Fram undan er mikil uppbygging, í samgöngum, í menntakerfi, í heilbrigðiskerfi o.s.frv.

Hæstv. forseti. Ég þakka svarið. Ég gæti sagt, eftir að hafa hlustað á ræður stjórnarþingmanna og að hluta til gesta, að bullandi ágreiningur væri á milli stjórnarflokkanna. Við vitum það alveg. Við fáum ekkert út úr því að reyna að kynda undir þann ágreining, af því að við erum að mínu mati að setja þetta í málefnalegan farveg, sem kallar líka á áskorun til stjórnarandstöðunnar að standa sig þegar kemur að því. Þetta er áskorun til okkar allra, að standa vaktina. Hvort sem við höfum ákveðnar skoðanir á samfélagsbönkum og sölu bankanna eða ekki, verðum við að standa almennilega vaktina hvað þetta varðar. Ég tek undir með hv. þingmanni, sem verður örugglega hæstvirtur einn daginn, að það er algjörlega rétt að reglur um bankakerfið eru gjörbreyttar. Það er miklu betra, öruggara og sterkara en þegar farið var af stað í einkavæðinguna á sínum tíma. Við verðum líka að spyrja okkur þeirrar pólitísku spurningar: Í hvað er fjármunum best varið? Hvar eigum var að fjárfesta? Getur verið að hluta af þeim fjármunum sem við eigum í bankakerfinu, sem ríkisvald og þjóð, sé betur varið í að byggja upp annars staðar? Þá verðum við að fara varlega í að innleysa það fjármagn, fara varlega í sem mestri samstöðu og samvinnu. Það veltur mjög mikið á því hvernig vinnan í efnahags- og viðskiptanefnd fer fram en líka hvaða tóna ríkisstjórnin slær í þessu máli. Ég vil undirstrika það að ég er hlynnt því að auka frelsi og frjálslyndi á sem víðustu sviðum, en við eigum líka, eins og við höfum talað um hér í dag, að læra af reynslunni. Frelsi með ábyrgð - ef við stígum skref í átt að frelsinu, m.a. innan fjármálakerfisins, verður það frelsi að vera með ábyrgð, og að þessu sinni með innstæðu en ekki innstæðulaust eins og þetta var á sínum tíma. Þetta er áskorunin sem þingið stendur frammi fyrir, risaáskorun til næstu missera, að reyna að vinna sem best úr þeim góða grunni sem felst í hvítbókinni og er hér til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir andsvarið og tek undir það að við stöndum frammi fyrir mikilli áskorun. Ég virði það að hv. þingmaður fari ekki í þær skotgrafir eða í þann gír að tala um bullandi ágreining. Það má auðvitað stilla hlutunum upp með ýmsum hætti, en ég held að það sé ekki ágreiningur. Ég held að hér fari fram mjög ærleg umræða, gagnrýnin umræða, sem er algjörlega nauðsynleg. Ef við horfum á fjárbindinguna, 339 milljarðar er eignin í ríkisreikningi 2017, og mögulega eitthvað meira sem fengist í söluferli - það vitum við auðvitað ekki - hygg ég að fórnarkostnaðurinn, metinn í þeirri fórn að lækka skuldir, lækka skatta, álögur á fólk og fyrirtæki, byggja vegi, fækka einbreiðum brúm, styrkja skólakerfið, heilbrigðiskerfið, hjúkrunarheimilin, sé miklu hærri. Það er því mikilvægt að við skoðum þessa hluti alla í samhengi og með gagnrýnum hætti.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu hvítbók um fjármálakerfið á Íslandi. Og um hvað er hún? Hún er um það að við byggjum upp traust, trúverðugt og gott fjármálakerfi. Hún er góður grunnur fyrir okkur til að nota hér í umræðu. Nú um stundir á íslenska ríkið þrjá fjórðu hluta af öllu fjármálakerfinu. Niðurstaðan í hvítbókinni er sú að þetta eignarhald er allt of mikið. Þetta er allt of stórt hlutfall. Og hver eru rökin fyrir því? Hver eru rökin fyrir því að við seljum stærstan hluta af eignarhluta okkar í bönkunum? Það eru nokkur sjónarmið rakin í bókinni. Það er fyrst og fremst vísað til samkeppnissjónarmiða. Ég held að við getum öll verið sammála um það að ef einhver einn aðili, annar en ríkið, ætti þrjá fjórðu af bankakerfinu og fjármálakerfinu þá værum við búin að rísa upp á afturfæturna og teldum það brot á öllum samkeppnisreglum og algerlega óviðeigandi að einhver einn aðili ætti þetta. Það er ekki eins og ríkið hafi óskað þess að eiga þetta. Þetta gerðist auðvitað og var nauðsynlegt í kjölfar hrunsins og svo fáum við annan banka að auki í uppgjörinu við slitabúin. Það er mjög eðlilegt og sjálfsagt að við losum um þennan eignarhlut til að búa til heilbrigt samkeppnisumhverfi fyrir fjármálafyrirtæki. Það er algjörlega nauðsynlegt. Samkeppniseftirlitið hefur sjálft gefið út skýrslu hvað þetta varðar og telur það nauðsynlegt út frá samkeppnissjónarmiðum að ríkið selji hlut sinn þótt það þurfi ekki að selja hann allan. Það gæti til að mynda, eins og lagt er til í bókinni, verið kjölfestufjárfestir í öðrum bankanum, átt til að mynda þriðjung eða svo í þeim banka, sem nemur um 3% af vergri landsframleiðslu. Nú erum við hins vegar bundin með um 17% af öllum eignum ríkisins í bönkum. Það eru líka þau sjónarmið varðandi samkeppnina að það er mikil hreyfing og fyrirsjáanlegar nýjungar og breytingar á fjármálamarkaði og í fjármálakerfinu. Það má öllum vera ljóst að ríkisvald, eins og það er nú alltaf, er ekki mjög líklegt til að vera með einhvers konar nýsköpun eða fylgja eftir nýjungum eða hafa slíkan drifkraft sem þarf í slíkri samkeppni. Þannig að áhættan er talsverð fyrir íslenska ríkið að eiga svona stóran hlut. Þessi áhætta er mikil vegna þess að þetta er svo stór hluti af eignum ríkisins. Ef sú staða kæmi upp að það yrði önnur bankakreppa, hvort sem það yrði fall í þeim skilningi sem var fyrir tíu árum síðan, eða bara meiri háttar bakslag eða bakslag, þá er ljóst að það eru skattgreiðendur sem greiða slíkt tjón að miklum hluta. Ég hef hins vegar skilning á því að við erum svolítið brennd eftir bankahrunið, eðlilega erum við brennd, en það breytir því ekki að áhættan á bakslagi er miklu meira fyrir ríkið ef það á allt fjármálakerfið, heldur en að það sé dreift á marga aðila, einkaaðila. Þetta snýst allt um það að hér sé heilbrigt eignarhald. Það er farið ágætlega yfir það í hvítbókinni hvernig menn sjá það fyrir sér. Menn verða að athuga í þessu samhengi að það eru allt aðrar reglur sem gilda núna en giltu við sölu gömlu ríkisbankanna á sínum tíma, sem voru auðvitað bara ríkisstofnanir, þetta voru ekki einu sinni hlutafélög. Nú gilda allt aðrar reglur og ítarlegar reglur um það hverjir geta átt banka og um hæfi þeirra. Áhyggjur manna ættu því a.m.k. ekki að vera þær sömu og var við þá sölu. Það liggur fyrir í þessari hvítbók að fólk ber almennt mjög lítið traust til fjármálakerfisins. Það mikla vantraust er til staðar þótt ríkið eigi þrjá fjórðu af öllu kerfinu. En í sömu könnun kemur fram að það eru u.þ.b. 60% jákvæð fyrir því að ríkið eigi þetta áfram, eins óskynsamlegt og ég tel það vera. Það er mikið verk fyrir höndum um að sannfæra almenning um hvar hagsmunir okkar allra liggja í þessu máli þannig að við fáum raunverulega heilbrigt, fjölbreytt og traust bankakerfi þar sem áhættunni er dreift, þar sem er fólk sem kann til verka og er ólíkt innbyrðis þannig að það sé ekki sama áhætta fyrir alla ef það kemur einhvers konar bakslag. Þetta tel ég mikilvægt. Mér finnst flestir vera nokkuð jákvæðir fyrir einhvers konar sölu, a.m.k. í öðru orðinu, en svo í hinu þá finna menn því allt til foráttu að selja hlut ríkisins og kalla þetta gullgæs og við séum að afhenda hana auðmönnum og allt í einu skipta samkeppnissjónarmið ekki lengur máli af því að ríkið á þetta. Menn tala svolítið út og suður hvað það varðar. Ég hef t.d. ekki almennilega áttað mig á því hvort fulltrúar Pírata og Samfylkingarinnar eru yfir höfuð tilbúnir í að selja hlutinn í raun. Sumir tala um að selja 2–4% á næstu 40 árum. Við verðum bara að meta stöðuna á hverjum tíma. Það er enginn að tala um að gera neitt með gassagangi eða látum, heldur bara að vanda til verka. Þó að Íslandsbanki væri t.d. seldur í einu lagi þá þarf það ekki að þýða gassagang, ef það er gert að mjög vel athuguðu máli þannig að það sé eðlilegt eignarhald sem tekur við þeim banka. Að lokum vil ég aðeins minnast á þessa umræðu um samfélagsbanka, sem ég, eins og margir aðrir, fæ eiginlega engan skilning á. Eitt get ég alveg fullvissað ykkur um, það að einhvers konar banki í ríkiseigu niðurgreiði í samkeppni þessa þjónustu í nafni samfélagsbanka samræmist auðvitað ekki samkeppnislögum á Íslandi, þannig að það mun aldrei verða gert. Það er auðvitað ekkert því til fyrirstöðu að einhver félög og einstaklingar stofni einhvers konar samfélagsbanka með samfélagsleg markmið. Það er ekkert því til fyrirstöðu, en ég er ekki viss um að ríkið eigi að taka að sér slíka þjónustu. Allt snýst þetta um gott, traust og heilbrigt fjármálakerfi með heilbrigðu eignarhaldi. Það sem við eigum að nota þessa bók í er að fara yfir það hvernig við getum gert þetta sem best, í staðinn fyrir að tortryggja allt þegar kemur að sölu á eignarhlut ríkisins.

Virðulegur forseti. Ég ætla, eins og margir aðrir þingmenn, að þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég fagna mjög því verklagi sem hér er viðhaft, að við fáum hvítbók, ítarlega og góða skýrslu, frá sérfræðingum um stöðuna á þessum markaði, samantekt á þeirri reynslu sem við höfum og ákveðnu ljósi er svo varpað á þá framtíðarsýn sem okkur hér í þessum sal er svo falið að móta. Í bókinni er tekið á ýmsum þáttum, til að mynda samstarfi fjármálafyrirtækja um ákveðna innviði, sem ég held að sé einn af þeim þáttum sem við þurfum að fara vel yfir og gæti skipt miklu máli. Rætt er um virkni á verðbréfamarkaði, sem er vissulega mikið áhyggjuefni og ég hygg að við þurfum að leita allra leiða til að virkja og efla traustið á íslenska verðbréfamarkaðnum. Svo er rætt um vexti og vaxtamuninn og komið inn á bankaskattinn, sem hefur töluvert verið rætt um hér í dag. Þá langar mig að láta í ljós þá skoðun mína að auðvitað er eðlilegt að bankar greiði skatt eins og öll önnur fyrirtæki og bankastarfsemi ber ekki virðisaukaskatt. En það sem er verið að benda á í þessari skýrslu er að bankar hér á Íslandi greiði umtalsvert meiri skatt en fjármálafyrirtæki annars staðar. Þá hljótum við að þurfa að horfa aðeins í eigin barm og velta fyrir okkur samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja. Þá er náttúrlega hægt að benda á að það eru auðvitað ekki allir sem sitja við sama borð, því lífeyrissjóðirnir lána umtalsverða fjármuni en greiða ekki þennan sama skatt og bankarnir gera, enda eru fáir sem leita til banka í dag, til að mynda varðandi lán til kaupa á íbúðarhúsnæði. Það sem hefur kannski verið mest rætt, bæði hér og meðal almennings, eftir útkomu þessarar bókar, er hlutdeild ríkisins í bankarekstri. Ég verð að leyfa mér að túlka þá sem hér hafa talað, alla vega allflesta, á þann veg að við séum nokkuð sammála um að framtíð okkar hér á landi geti ekki verið þannig að ríkið sé helsti rekstraraðili fjármálafyrirtækja. Það kann að vera, og margir hafa talað fyrir því, að ríkið ætti með einhverjum hætti að koma að rekstri eins banka. Ég er sjálf ekki á þeirri skoðun að ríkið eigi almennt að reka fyrirtæki sem starfa á markaði og þar sem samkeppni ríkir, en ég skal ekki þvertaka fyrir að aðstæður geti verið með þeim hætti að það sé skynsamlegt að ríkið haldi á hlutdeild í einhvern tíma í viðbót í það minnsta. Í þessari umræðu allri finnst mér svolítið mikilvægt að við hræðum okkur ekki í einhvers konar kyrrstöðu. Ég held að kyrrstaða sé ekki það besta. Ég sé fáa tala fyrir því almennt að ríkið eigi að vera stærsti aðilinn á fjármálamarkaði. Og hvar sjáum við, eins og ágætlega er farið yfir í skýrslunni, að það þekkist að ríkið komi með jafnmiklum hætti að rekstri fjármálafyrirtækja eins og hér á Íslandi? Það eru þá lönd sem við viljum hreint ekki bera okkur saman við, alls ekki. Og þau vestrænu ríki sem við samsömum okkur með, þar þekkist ekki svo ríkur eignarhlutur ríkisfyrirtækja. Ég held að niðurstaðan hljóti alltaf að vera sú í framtíðarsýn okkar að við þurfum að færa okkur úr þeirri stöðu sem er í dag. Ég fagna því að fram hefur komið mikil samstaða um að við eigum að vanda okkur vel í því verki, ég er sammála því. Ég held reyndar að við höfum nú þegar gert það, til að mynda með þessari skýrslu. Ég ætla eiginlega að leyfa mér að halda því fram að við höfum verið að vinna að því síðustu ár. Ég held að það hafi aldrei verið markmið til lengri tíma litið að ríkið myndi reka hér banka. Eins og komið hefur fram í umræðunni hefur það verið lagt fram af fyrri ríkisstjórnum að losa um eignarhlutinn í bönkunum og ég held að það hljóti að vera hægt að færa rök fyrir því að það er engin almenn framtíðarsýn að staðan verði bara eins og hún er í dag. Þess vegna vil ég ítreka það að við megum ekki tala okkur inn á það og hræða okkur með einhverjum þeim hætti að kyrrstaða sé besta lausnin, því það er alls ekki svo. Við verðum að horfa til framtíðar og hvernig við viljum að fjármálaumhverfið sé hér á landi. Ég fyrir mitt leyti held að það geti ekki verið eins og það er í dag með ríkið sem einn helsta rekstraraðilann. En þá komum við kannski að því sem töluvert hefur verið rætt hér, þ.e. einhvers konar samfélagsbanki. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði líka í andsvari að það væri alveg rétt að það væri einhvers konar tískuorð og eflaust værum við fæst sammála um það hvað nákvæmlega fælist í því orði, samfélagsbanki. Ég ætla að taka undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér, Brynjari Níelssyni, að ef fólk er raunverulega að velta því fyrir sér að hægt sé að reka eitthvað sem heiti samfélagsbanki með niðurgreiddum vöxtum, og banki í eigu ríkisins, þá er það auðvitað ekkert sem stenst það umhverfi sem við búum við í dag. En hafi einhverjir aðilar áhuga á því að koma að slíkum rekstri þá finnst mér það hið besta mál. Sjálf sit ég í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, virðulegur forseti, og ég hygg að við munum fara ágætlega yfir það í nefndinni hvað fólk sjái fyrir sér þegar fólk ræðir um þetta, samfélagsbanki. En mig langar þó að koma því að ég er reyndar á þeirri skoðun að ég vil að öll fyrirtæki séu samfélagslega ábyrg og hef þá framtíðarsýn að fyrirtæki sem starfi á markaði og vilji vera þar til lengri tíma litið þurfi að vera samfélagslega þenkjandi, þurfi að huga að heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Það kann vel að vera að það sé eitt af okkar stærstu markmiðum að búa þannig um hnútana, um okkar kerfi, annaðhvort með hvötum eða einhvers konar löggjöf, að fyrirtæki tileinki sér almennt þá hugsun samfélagslegrar ábyrgðar, sem felst til að mynda í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Að þessu sögðu þá tek ég undir það sem hér hefur komið fram. Við þurfum að vanda til verka þegar kemur að því að selja bankana. Ef ekki er samstaða um það að við eigum að selja bankana þá held ég að við verðum alla vega að koma okkur saman um það að selja banka, og það þarf að sjálfsögðu að vanda til verka við það. Hér hefur verið rætt um gullgæs, eins og bankarnir séu okkur einhver gullgæs. Það er vissulega rétt að bankarnir hafa skilað umtalsverðum arðgreiðslum á síðustu misserum til ríkisins, enda tókum við þá líka í fangið og allir báru skaða af því þegar það hrun dundi yfir. Það er gott til þess að hugsa að við höfum þó fengið eitthvað til baka nú á síðustu árum. En eins og margoft hefur komið fram, og ég held að sé nokkuð ljóst, að þá sé ekki hægt að horfa til slíkra greiðslna sem einhvers fasta næstu ára. Og ef það væri raunverulega þannig hlyti það að koma fram við verðmat á bönkunum þegar hugað væri að sölu. Mín skoðun er sem sagt sú, virðulegur forseti, að þegar kemur að rekstri fjármálafyrirtækja sé hlutverk ríkisins fyrst og fremst að stuðla að öflugu og góðu regluverki og eftirliti með því að því regluverki sé fylgt eftir. Þá getum við velt fyrir okkur: Er regluverkið okkar orðið nægjanlega gott? Við höfum að mestu leyti tekið upp þær tilskipanir og þá lagaumgjörð sem er við lýði hjá Evrópusambandinu og erum að klára þá vegferð okkar. Ég ætla ekki að spá fyrir um nýtt hrun og vona svo sannarlega að það verði ekki, en ef það yrði þá yrði það örugglega ekki nákvæmlega eins og síðasta hrun var. Með þessu er ég bara að segja að við sem löggjafi þurfum alltaf að hafa opin augu fyrir því hvernig regluverkinu er best fyrir komið. Í síbreytilegum heimi þurfum við að huga að breytingu á því eins og öllu öðru. Og auðvitað, eins og við lærðum svo glöggt af síðasta hruni, verður eftirlitið að fylgja þar eftir. Það er fyrst og fremst okkar hlutverk hér inni.

Herra forseti. Við ræðum hér hvítbókina svonefndu, þ.e. skýrslu um framtíðarsýn á íslenska fjármálakerfið. Hér hafa þingmenn margir komið inn á fjölbreytilegustu atriði, þótt mörgum hafi í grunninn verið tíðrætt um svipaða þætti, en það sem er kannski gegnumgangandi í þessari umræðu er að menn eru nokkuð sammála um að það sé ástæða til þess að fara fetið í þeim verkum sem fram undan eru í fjármálakerfinu og að skýrslan sé góður grunnur þar undir og að þar hafi verið unnið gott verk. Margir þingmenn þekkja það enda að hafa átt á vinnslutímanum viðtöl við skýrsluhöfunda um hver sýn þeirra væri á verkið og ég held að að því leyti til hafi verið vandað virkilega til vinnunnar. Mig langar að ræða nokkur atriði sem kannski hefur ekki mikið verið tæpt á í umræðunni í dag, frekar en að tíunda í smáatriðum þar sem allir aðrir hafa sagt. Í skýrslunni er nokkuð rætt um þá áhættu sem fylgir því að bankar sem eru viðskiptabankar séu einnig í fjárfestingarbankastarfsemi. Farið er yfir hversu óheppilegt þetta hafi verið í aðdraganda hrunsins og jafnvel að það hafi átt einhvern þátt í hruninu og a.m.k. stóran þátt í því hversu hörð lendingin varð. Kerfisáhætta bankanna sjálfra var orðin það mikil eða áhættusækni þeirra var svo mikil, m.a. vegna fjárfestingarbankastarfsemi, að það fór eins illa og fór. Skýrsluhöfundar fara ekki þá leið að leggja til að við gerum áskilnað um aðskilnað á milli fjárfestingarbankastarfsemi og einkabanka eða viðskiptabankastarfsemi, en leggja til það sem þeir kalla hugmynd að varnarlínu. Sú varnarlína liggi einhvers staðar á milli 10–15% í hlutdeild fjárfestingarbankastarfsemi af heildarstarfsemi viðkomandi fjármálastofnunar. Sjálfur hefði ég viljað sjá tillögur um að ganga jafnvel lengra en þetta, þ.e. annaðhvort að varnarlínan væri jafnvel lægri eða að höfundar legðu bara til neðri mörkin á varnarlínunni eða hreinlega að þeir segðu það berum orðum að það yrði að skoða það af fullri alvöru að aðskilja algerlega þetta tvennt. Mér hefði a.m.k. þótt það skynsamlegt og það verði ein af þeim vangaveltum sem við tökum inn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þegar við ræðum skýrsluna nánar þar. Það er talað um eiginfjárhlutföll í skýrslunni og mér finnst að vissu leyti ýjað að því að kröfur um eiginfjárhlutfall séu orðnar helst til háar. Það er réttilega bent á að verðið sem það er keypt að hafa mjög hátt eiginfjárhlutfall geti verið minni arðsemi viðkomandi banka. Eigið fé, á sama hátt og útlánafé eða annað fé sem bankinn sýslar með, ber ekki sömu vexti og þar með getur það ekki orðið sami grundvöllur til arðgreiðslna til eigenda. En það má líka segja: Þetta er í rauninni það verð sem við gjöldum fyrir meira öryggi í bankastarfsemi. Við viljum ekki að bankarnir séu með þunna eiginfjármögnun eins og þeir voru með fyrir hrun og við viljum ekki að þeir geti ekki tekið við neinum áföllum. Þess vegna er eiginfjárhlutfallið þetta miklu hærra. Ég tel a.m.k. að í bili þá séum við ekki komin þangað að við getum slakað neitt verulega á í þeim efnum. Í skýrslunni er talað töluvert mikið um tæknilausnir og með hvaða hætti tæknilausnir muni þróast áfram í bankakerfinu. Ég held að það sé mjög mikilvægt. En ég held að það sé líka mikilvægt að þegar þessar tæknilausnir eru teknar í þjónustu bankanna, þegar bankarnir setja lausnirnar til verka, ef svo má að orði komast, þá skili það sér til neytendanna, þeirra sem skipta við bankana. Þær verði ekki bara andlag til aukinna arðgreiðslna og aukinnar arðsemi bankanna að öllu leyti, þetta komi líka til notendanna. Það sama á í rauninni við um stærðarhagkvæmnilausnir, lokun útibúa o.s.frv. Nokkrir hv. þingmenn hafa einmitt komið inn á það hér í dag að þeir sakni þess að sjá ekki bankana koma með ávinninginn af þessum breytingum að meira leyti til sinna viðskiptavina. Það er erfitt að komast frá þessari umræðu öðruvísi en að ræða eitthvað um eignarhald bankanna, enda má kannski segja að sú umræða hafi verið það sem hefur risið einna hæst og menn hafa talað hvað mest um hér í dag og raunar undanfarnar vikur. Þingmenn hafa margir komið inn á það að við erum með það skrifað inn í samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar að ríkisstjórnin ætlar að draga úr eignarhaldi ríkisins á bönkunum. En ég er algerlega sammála því sem hefur komið fram hjá mjög mörgum þingmönnum í dag, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, að þar verðum við að fara varlega. Við verðum að tryggja að farið sé eftir gagnsæjum reglum og ekki sé verið að selja bankana bara til að selja þá heldur vegna þess að það skipti máli hvernig það er gert. Sjálfur tel ég að það sé mjög mikilvægt að ríkið eigi einn banka. Ég held að reynsla undanfarinna ára sýni okkur það. Það sé ekki skynsemi í því að ríkið láti frá sér, alla vega ekki í verulegum mæli, eignarhluti í báðum bönkunum. Ég er sammála því sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra áðan að það eigi að vera Íslandsbanki sem við myndum byrja á og tel að við eigum að fara þá leið fyrsta kastið án þess að vera með einhvern áskilnað fyrir fram um að við munum síðan selja næsta banka. Taka eitt skref í einu án einhverra skuldbindinga fram á við. Við skulum heldur ekki gleyma því að það að ríkið eigi ríkjandi hlut og stóran hlut í einum banka á þessu breytingaskeiði og kannski inn í næstu ár, kann hæglega að skila sér í því að ríkið geti einmitt haft forgöngu um það, ríkisbankinn, að tæknilausnirnar til að mynda eða skattalækkanir skili sér í raun til notendanna. Ef bankinn sem ríkið á gengur á undan með góðu fordæmi í því að skila þessum ávinningi til viðskiptavinanna þarf enginn að segja mér að hinir bankarnir fylgi ekki á eftir. Ég held að það sé algerlega morgunljóst. Herra forseti. Ég hlakka til að ræða þessa skýrslu nánar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, m.a. þessa ágætu hugmynd um miðlægan skuldagrunn sem ég náði ekki að ræða neitt ítarlega í ræðu minni í dag, en hlakka til að eiga frekari orðaskipti við hv. nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd þegar þar að kemur.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða um hvítbók fjármálakerfisins. Samkvæmt skoðanakönnun sem Gallup framkvæmdi fyrir starfshópinn um hvítbókina er meiri hluti Íslendinga jákvæður fyrir eignarhaldi ríkisins á bönkunum. Það eru bara 14% sem eru hlynntir sölunni. Fram kemur í hvítbókinni að langt sé í það að almenningur hafi traust á fjármálakerfinu. Sé mið tekið af könnunum sem gerðar voru af starfshóp í tengslum við vinnu hvítbókarinnar er hrun fjármálakerfisins enn ofarlega í huga fólks og endurspeglar það viðhorf fólks til bankanna. Það þarf að koma á fullum aðskilnaði milli viðskiptabanka og fjárfestingarstarfsemi. Við verðum að átta okkur á því að ríkið á 100% í Íslandsbanka og 98% í Landsbankanum. Það eru gífurleg verðmæti í þeim bönkum. Samanlagt eigið fé þeirra er um 450 milljarðar kr. Hvítbókin er eiginlega vonbrigði frá A til Ö. Hún er eiginlega hvítþvegin, eða klórþvegin. Það mætti halda að hún hafi verið lögð í klór til að ná þessum hvíta lit á hana. Það vantar afnám verðtryggingar, okurvaxta, og tekið verði á þeim til hagsældar fyrir neytendur, og að skoða allar almennar hugmyndir um samfélagsbanka. Við þurfum og þjóðin krefst samfélagsbanka. Það segir okkur það algerlega miðað við að ekki eru nema 14% sem vilja söluna. Enn og aftur á að taka hagsmuni fjármálaelítunnar fram yfir hagsmuni heimilanna. Það vekur einnig athygli hve afmarkað efni er við bankana, en hvað með fjármálakerfið og hvað með t.d. lífeyrissjóði, tryggingafélög, samspil þeirra eins og var hérna áður fyrr í bönkum? Það virðist lítið vera tekið á því. Meiri hluti landsmanna treystir ríkinu sem eiganda bankanna, en vantraust og spilling skapaðist eftir söluna á bönkunum síðast. Þannig verður sala á eignarhlut í bönkunum aldrei til að losa ríkið við áhættuna af bönkunum þar sem þeir geyma innstæður landsmanna. Íslendingar eru framarlega í tækni og rafrænum greiðslum. Því er alveg óskiljanlegt að einn af stærstu bönkunum, Landsbankinn í eigu ríkisins, er að spá í að byggja höfuðstöðvar á einum dýrasta reit Reykjavíkurborgar. Og eftir öllu að dæma mun það kosta einhverja tugi milljarða að reisa þá byggingu, á sama tíma og tækninni fleygir fram. Ég segi fyrir mitt leyti að miðað við byggingarkostnað hjá ríkinu má búast við að það fari vel fram yfir það, þetta verði vel á annan tug milljarða sem á að fara að eyða í höfuðstöðvar og það hérna niður í miðbæ á dýrasta reitnum. Ég tel að þeim peningum væri miklu betur varið í annað. Það er sko örugglega þörf fyrir þá. Við verðum líka að muna að bankarnir eru búnir að gefa arð á síðustu fimm árum yfir 200 milljarða. Ég er eiginlega enn þá í sjálfu sér, og sennilega stór hluti þjóðarinnar, með óbragð eftir bankahrunið. Ég held að við verðum að gefa okkur tíma. Við verðum að passa okkur. Við verðum að fara varlega. Og við eigum að hlusta og hlusta vel og vandlega á meiri hluta þjóðarinnar. Yfir 60% vilja að ríkið eigi bankana áfram. Og eins og áður hefur komið fram, 14% vilja selja. Miðað við þetta ætti ekki að vera nema bara sjálfsagður hlutur að við hinkrum við, gefum okkur tíma. Okkur liggur ekkert á. Bankarnir eru ekkert að fara eitt eða neitt. Það sem hefur verið gert áður hræðir. Það á að vera nóg til þess að við stöldrum við og hugsum okkar gang.

Herra forseti. Ég þakka ágæta umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í minni ræðu, náði ekki að klára hana í fyrstu umferð, þá var ég kominn að því að ræða aðeins um Landsbankann. Ég er þeirrar skoðunar að við söluna á Landsbankanum, þegar að því kemur að þau skref verða stigin, a.m.k. að hluta til, verði bankinn seldur, þá held ég að sé mjög mikilvægt að rúmlega 30% verði í eigu ríkisins, svo að við getum alla vega haft neitunarvald. Ég held líka að við eigum að nota tækifærið þegar að þessu kemur og endurreisa sparisjóðakerfið. Sparisjóðirnir hafa haft mjög jákvæð áhrif á samfélagið í gegnum árin og það er mikil eftirsjá að þeim af þessum markaði. Við vitum hvernig fór fyrir þeim og það er mikil eftirsjá. Í dag eru örfáir sparisjóðir starfandi og smáir í sniðum, en gera góða hluti á sínu svæði. Eins og við þekkjum var markmið sparisjóðanna þegar þeir voru stofnaðir að stuðla að auknum sparnaði meðal almennings og stuðla að efnahagslegum framförum, aðgangi fjármagns og vinna að félagslegum verkefnum. Starfsemin til að byrja með var einföld í sniðum og þeir einbeittu sér aðallega að smáum innlánshöfum og litlum útlánum til einstaklinga og minni fyrirtækja, en létu viðskiptabankana sjá um stærri viðskiptavini. Þá var yfirleitt viðhöfð varfærni í útlánum. Í mínum huga er mikilvægt að það verði skoðað hvað Landsbankann varðar að endurreisa sparisjóðakerfið. Mig langar næst aðeins að víkja að því sem kemur fram á bls. 169 í hvítbókinni, en þar er rætt um kostnað við eigið fé. Fullyrt er að krafa um hátt eiginfjárhlutfall geti leitt til þess að fjármálaþjónusta verði dýrari en ella. Hér finnst mér höfundar vera að ýja svolítið að því að nauðsynlegt sé að lækka kröfuna um eiginfjárhlutfall og ef til vill er það rétt, en af fenginni reynslu held ég að við verðum að fara þar mjög varlega. Það er vissulega spurning hversu skynsamlegt það er að láta mikla fjármuni liggja í bönkunum. Það hefur komið fram í þessari umræðu og kom m.a. fram hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Þarna eru háar upphæðir sem eru bundnar inni og engum til gagns, ef svo má segja, peningar sem væri hægt að nýta í hin ýmsu samfélagsverkefni. En ef það á að slaka á eiginfjárhlutfallinu verður að tryggja það með regluverki þannig að ekki verði til staðar freistnivandi, þ.e. að menn geti ekki nýtt sér aðstæður til þess að maka krókinn, ef svo má að orði komast. Ég tel mikilvægt að reynt verði eins og kostur er að fá alþjóðlegan banka hingað til lands og að opnað verði fyrir regluverk þannig að aðstæður séu fyrir evrópskra banka til að starfa hér ef vilji og geta er fyrir hendi. Á bls. 179 og áfram er fjallað um umgjörðina um neytendavernd á fjármálamarkaði, þess getið að stofnanaumgjörðin sé flókin og nauðsynlegt að setja heildstæð lög um neytendavernd. Ég tek heils hugar undir þetta. Þetta er afar mikilvægt og það er mikilvægt að styrkja Neytendasamtökin og Fjármálaeftirlitið og neytendavernd Fjármálaeftirlitsins sérstaklega með tilliti til kostnaðar vegna lögmanna. Þegar aðilar ákveða að fara í mál við bankana eða þurfa alla vega að leita réttar síns gagnvart bönkunum, þegar einstaklingar lenda í þeim aðstæðum, er það því miður allt of algengt að bankarnir spyrna iðulega kröftuglega við. Það er einfaldlega staðreynd að það er allt of dýrt fyrir einstaklinga að leggja í slíka vegferð og því verður að breyta. Í þessu sambandi vil ég að lokum koma aðeins inn á fyrirhugaða sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans. Það er lítið rætt um þetta í hvítbókinni. Eins og við þekkjum þá er Seðlabankinn lánveitandi til þrautavara og útgefandi að öllum ríkispappírum, en síðan er það Fjármálaeftirlitið sem hefur eftirlit með öllu því sem gefið er út. Þetta fer ekki saman að mínum dómi, að sami aðili sé útgefandi og hafi síðan eftirlit með útgáfunni. Það væri  Að öðru leyti þakka ég fyrir, forseti, ágætar umræður og þakka hæstv. fjármálaráðherra sömuleiðis.

Virðulegi forseti. Mig langar til að láta þess getið hér undir lok umræðunnar að við höfum valið þessa leið til að undirbyggja málefnalega umræðu um framtíð fjármálakerfisins á Íslandi, að láta taka saman sérstaka skýrslu til þingsins sem hefur þetta heiti, hvítbók. Mig langar að byrja á því að segja að þó að þetta sé alls ekki einsdæmi þá hefur mér að jafnaði þótt það takast ágætlega að opna umræðuna og leggja góðan grundvöll fyrir skoðanaskipti með því að byggja á samantekt á gögnum og jafnvel ekki bara gögnum og upptalningu á einhverri lagaþróun heldur sjónarmiðum varðandi þá möguleika sem stjórnvöld hafa í stöðunni. Mér finnst að jafnaði hafa tekist vel til þegar við höfum farið þá leið. Mér finnst að það eigi einnig við að þessu sinni, að það hafi verið mjög gagnlegt fyrir okkur til að koma umræðu um framtíð fjármálakerfisins í betri farveg að hafa fengið góðan hóp af fólki með góða yfirsýn og þekkingu á fjármálamörkuðunum til að vinna þessa vinnu. Ég vil ítreka þakkir til þeirra sem stóðu að útgáfu bókarinnar, því fólki sem starfaði í þessum starfshópi. Hér undir er gríðarlega mikilvægt samfélagslegt verkefni; að vinna áfram með þessa stöðu, ræða í þaula þörfina fyrir breytingar á regluverki, bæði til að draga úr áhættu fyrir ríkið en svo koma neytendasjónarmiðin líka mjög sterkt fram í þessari hvítbók. Það eru tekin fyrir þessi klassísku umræðuefni sem hefur mjög borið á góma í umræðunni í dag eins og vaxtamunur á Íslandi og samanburður við önnur ríki. Við fáum skýr dæmi um að stjórnvöld hafa í hendi sér að grípa til aðgerða sem eru til þess fallnar að draga úr vaxtamuninum. Við hljótum að taka slíkum ábendingum bæði fagnandi og mjög alvarlega og setja þær hugmyndir í farveg. Síðan fáum við hér djúpa umræðu um mörg önnur álitamál. Í síðustu ræðu var minnst á neytendasjónarmiðin sérstaklega. Ég tek undir mikilvægi þess kafla. En það er líka farið inn á mikilvægi trausts eignarhalds, virkni verðbréfamarkaða, reifaðir möguleika til að draga úr eignarhaldi ríkisins og viðruð nokkuð sterk sjónarmið um mikilvægi þess að menn hugsi inn í framtíðina og gefi sér nægan tíma til að undirbúa jafn tímafrekar aðgerðir eða tímafreka áætlun og áætlun um sölu á eignarhlut ríkisins er. Í þessari skýrslu er að finna fjölmörg önnur atriði sem skipta máli fyrir umræðuna, eins og t.d. það sem ég fjallaði um fyrr í dag og varðar varnarlínuna á milli fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Það hefur verið mín upplifun á þessum áratug sem liðinn er frá setningu neyðarlaganna, þar sem við vorum í algerri neyð komin í þá stöðu að ekki var um annað að velja en að ríkissjóður myndi stíga inn í Landsbankann sem nýr eigandi og endurfjármagna hann, að það hafi einstaka sinnum farið fram í stuttan tíma umræða um framtíðina. Það hefur að jafnaði strandað á einhverju af þeim atriðum sem eru tekin til dýpri umræðu í skýrslunni. Að þessu leytinu til finnst mér að við séum komin með í hendurnar skýrslu sem hjálpar okkur við að þróa umræðuna lengra og taka í framhaldinu ákvarðanir um næstu skref og framtíðina, byggðar á þessari skýrslu, byggðar á þeim tillögum sem þar er að finna og þeirri umræðu sem fer fram hér í þinginu og umsögnum sem við fáum. Það sem ég heyri hér í þingsal í dag eru svo sem ekki nein óvænt tíðindi. Það er ítrekað, sem kemur skýrt fram í skýrslunni, að það ríkir ekki mikið traust í garð bankakerfisins, fjármálakerfisins í heild sinni. Þá er nú gott að hafa í höndunum skýrar tillögur um atriði sem eru líkleg til þess að byggja frekar upp traustið. Það hefur aðeins verið að taka við sér, en það er hins vegar algerlega ófullnægjandi. Í öðru lagi heyrir maður í umræðunni almennt vantraust á einkavæðingarferli og kröfuna um að gagnsæi, varfærni og langtímasjónarmið séu höfð að leiðarljósi. Ég held að það sé auðvelt að ná samstöðu um þetta í sjálfu sér. Það er líka auðvelt að efna til átaka og gera hluti tortryggilega ef menn vilja sérstaklega leggja út í þann leiðangur. Ég heyri líka skiptar skoðanir um umfang ríkiseignarhalds inn í framtíðina. Það held ég að eigi heldur ekki að vera sérstakt áhyggjuefni eða vandamál fyrir okkur til að fylgja eftir þeim tillögum sem er að finna í skýrslunni, hvað sem líður eignarhaldi ríkisins til lengri tíma á Landsbankanum. Og varðandi hann þá hef ég margoft lýst þeirri skoðun minni við fjölmiðla og hvar sem er svo sem, að til lengri tíma þá sjái ég það fyrir mér að við eigum að leggja upp með kjölfestuhlut í Landsbankanum. En það þarf ekkert að efna til einhverra átaka um þann þátt framtíðarskipulags fjármálamarkaðanna á Íslandi á meðan við höfum úr nógu öðru að moða. Að því leytinu til er ég ágætlega bjartsýnn undir lok þessarar umræðu um að við getum haldið áfram með ýmsar tillögur sem ættu að vera tiltölulega óumdeildar og varða stöðu neytenda, hvernig við getum styrkt stöðu neytenda í landinu, þannig að menn hafi sterka og góða tilfinningu fyrir því að þeir viti hvert þeir eigi að leita þegar þeim finnst að þeirra réttur sé fyrir borð borinn í samskiptum við fjármálafyrirtæki. Við erum með dæmi um að svo virðist ekki vera í dag í þessari skýrslu. Einnig að við fylgjum eftir öðrum ábendingum sem eiga að vera til þess fallnar að auka skilvirkni í bankakerfinu, sem á að bæta kjör heimila og fyrirtækja, og að við höldum áfram og botnum umræðuna um fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Við fáum hér ítrekun í raun og veru á sjónarmiðum frá fyrri nefnd um að það séu góðar leiðir til þess að draga ákveðna varnarlínu og setja, maður gæti sagt þak, á umfang slíkrar starfsemi þegar hún fer saman með viðskiptabankastarfsemi. Um alla þessa þætti er ég vongóður um að við getum náð breiðri samstöðu í þinginu. Það verður síðan úrlausnarefni mitt ásamt með öðrum flokkum í ríkisstjórninni að fjalla nánar um, mögulega eftir tillögur frá Bankasýslunni, hvaða skref kæmu til álita varðandi aðgerðaáætlun um losun á eignarhaldinu. Í því sambandi vil ég bara ítreka það sem ég hef sagt fyrr í dag. Ég tel það ekki koma til greina að vera með tvo banka til sölu í senn. Við höfum úr nógu að vinna með að láta t.d. reyna á möguleika og markaðsaðstæður þar með talið til þess að losa um eignarhald ríkisins á öðrum bankanum. Ef við getum sammælst um það þá ættu skiptar skoðanir varðandi Landsbankann og eignarhald hans til lengri tíma ekki að vera því til fyrirstöðu að við komumst fram veginn. Og að því leytinu til finnst mér, svona undir lok þessarar umræðu, ástæðu til að vera nokkuð bjartsýnn á að það hafi tekist sem til var sáð, að með þessari hvítbók, með þessari skýrslu, höfum við látið reyna á dýpri og vel ígrundaða umræðu um þessi lykilatriði. Ég geri ráð fyrir því að við fáum síðan umfjöllun frá efnahags- og viðskiptanefnd