Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. frsm. viðurkenndi, að gr. á þskj. 466 gæti skilizt eins og ég hélt fram, og þarf ég því ekki að fara út í það. En út af ræðu hv.þm. Ísaf. vil ég benda á, að það er alltaf verið að kvarta yfir því, hvað margir læknar taka próf hér árlega. Ég get því ekki séð, að nú á tímum sé nokkur hætta á því, að héruð verði læknislaus, enda hefir ekki, að því er ég bezt veit, borið neitt á því. Hv. þm. nefndi 4 læknishéruð, þar sem þetta gæti alltaf komið fyrir. Og ég skal náttúrlega viðurkenna, að þetta getur alltaf átt sér stað, en nærri liggur sú hætta ekki. Bíla- eða mótorbátakaup í þessu skyni skoða ég fjarstæðu, sem ekki tekur að ræða um.

Magnús Jónsson Mér þykir vænt um að heyra hv.frsm.n. lýsa því yfir, að n. sé hlynnt meginhugsun þessa frv. En meginhugsun frv. er ekki önnur en sú, að þegar eitt embætti gengur ekki út, þá eigi sú starfsgrein kröfu á hendur ríkissjóði um a. m. k. nokkurn hluta af þeirri fjárhæð, sem sparast við það, að ekki er starfað í því embætti. En ef þessi stefna er rétt, sem ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, þá hygg ég, að hún eigi ekki síður við um aðrar starfsgreinir en þá, sem hér ræðir um. Hitt er annað mál, að það er ekki alveg víst, að fé því, sem sparast á þennan hátt, sé sjálfsagt eða heppilegt að verja eins í öllum starfsgreinum. Ég get fallizt á, að heppilegasta leiðin viðvíkjandi heilbrigðismálunum sé sú, sem farin er í þessu frv. En að mér þykir svo vænt um þennan skilning hjá n., stafar af því, að ég hefi nú borið fram frv. í þessari hv.þd. um, hvernig verja skuli fé í annari starfsgrein, sem nákvæmlega eins stendur á um, en það er frv. um prestakallasjóð. Með því frv. mætti, ef að lögum yrði, ná nákvæmlega sama árangri að því er prestastéttina snertir, þó dálítið með öðru móti sé. Og nú stendur svo á, að frv. um prestakallasjóð er einmitt fyrir hv.allshn., og vonast ég því fastlega eftir því, úr því að sú hv.n. hefir fallizt á meginhugsun þessa frv., sem hér liggur fyrir, að þá muni hún einnig mæla með frv. um prestakallasjóð.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég skal ekki lengja mjög umr.Hæstv. ráðh. (MG) heldur því fram, sem ég skal ekki þræta við hann um, að leggja megi þann skilning í 3. gr. frv., að hægt sé að nota fé læknishéraðasjóða til uppbótar á launum lækna. Ég vil því fús bera fram brtt. við 3. umr., til þess að þetta verði fyrirbyggt, með því að bæta við gr. t. d. því: Þó má aldrei nota fé læknishéraðasjóða til uppbótar á launum lækna. Eins og ég hefi þegar tekið fram, þá er það einungis með það fyrir augum, að n. hefir fylgt frv., að féð verði notað héruðunum sjálfum til framdráttar. Það getur verið, að læknum sé sama, hvort það er ríkið eða héruðin, sem hafa byggt læknisbústaðina. En hæstv. ráðh. hlýtur þó að sjá, að ef eitthvert hérað á tilkall til fjár úr sérstökum sjóði, þá getur það byggt betur, eða að öðrum kosti að minna kemur á héruðin sjálf af byggingarkostnaðinum. Hugsanlegt er og, að byggt yrði smásjúkraskýli, sem eru mjög nauðsynleg, og ekki sízt í afskekktum héruðum, þar sem erfitt er að koma sjúklingum burt um langan veg og torfarinn. Á ýmsa fleiri vegu má og nota fé þetta til þess að koma heilbrigðismálum héraðanna í betra horf, án þess að um nokkrar launabætur til læknanna verði að ræða. En aðstaða læknanna verður að öllu leyti betri. Ég get því ekki fallizt á þá röksemd, að þetta geti ekki haft mjög mikil áhrif og gert gagn afskekktum og fátækum læknishéruðum, að fá að njóta þess fjár, sem slíkum sjóðum kynni að áskotnast. Ég ætla ekki að fara að ræða við hv. 3. þm. Reykv. um prestakallasjóði, því vonandi kemur það mál fljótlega fyrir d. En ég vil taka það fram aftur, að ég álít, að það frv. eins og það er nú sé annars eðlis en það frv., sem fyrir liggur hér til afgreiðslu, því í öðru tilfellinu eru það héruðin ein, sem eiga að njóta fjárins, en í hinu tilfellinu stéttin sameiginlega. Og það er allmikill munur þar á.

Magnús Jónsson Sú nánari skilgreining, sem hv.frsm.n. gaf á því, hvað vakað hafði fyrir n. með því að mæla með þessu frv., mælir einnig með því, að n. afgreiði mitt frv. á sínum tíma á líkan hátt. Hugsunin í þessu frv. er ekki sú, að verja fénu til launauppbótar þeirra lækna, sem hlut eiga að máli, og í frv. um prestakallasjóð er alveg sama hugsunin. En það, að féð eigi ekki að renna til þeirra einstöku héraða, sem hlut eiga að máli, stafar af mismunandi starfsháttum. Það á að verja þessu fé í þágu læknastéttarinnar, og þá liggur undir eins opið fyrir það mál, sem hún þarf að leysa, að koma upp sjúkraskýlum. En hér liggur annað fyrir. Þingið hefir með löggjöf sett á fót kirkjuráð, sem ekki getur vansalaust heitið að skilja þannig við, að það hafi ekkert fé til að vinna með. Ef sparað er á einhvern hátt fé, sem annars er ætlað til kirkjunnar, þá er það hliðstætt að láta það bæta úr þeirri mest aðkallandi þörf á því sviði, eins og hér um læknastéttina. Ég segi þetta undir mikilli þolinmæði og mildi hæstv. forseta, þar sem ég að nokkru leyti er að tala um annað mál en það, sem fyrir liggur nú. Ég mun greiða atkv. með þessu frv., í þeirri von, að n. afgreiði hitt málið sem fljótast. Það er nú búið að liggja alllengi í n., og ég vona, að n. sýni því sömu sanngirni og velvild eins og þessu máli.

Vilmundur Jónsson Ég get lýst því yfir sem flm. þessa frv., að það hefir aldrei verið hugsun mín, að það fé, sem dregið yrði saman í þessa sjóði, yrði notað til uppbótar á launum lækna. Hinsvegar hefi ég gert ráð fyrir því, eins og hv.frsm. tók fram, að hægt sé að gera héruðin eftirsóknarverð á ýmsan annan hátt en þann, að hækka launin beinlínis, eins og t. d. með því að veita læknunum betra húsnæði, sem getur orðið til þess að bæta starfsskilyrði þeirra, með því að koma upp handa þeim sjúkraskýlum o. s. frv. Einnig mætti kaupa ýmiskonar verkfæri handa héruðunum, sem er dýrt fyrir fátæka lækna að afla sér, svo sem smásjá og fleira annað. Þá mætti gera læknum auðveldari ferðalög, t. d. með því að héruðin eignist mótorbát eða bíl, eftir því hvað betur kynni að henta vegna staðhátta. Ég vona, að andmæli hæstv. ráðh. verði ekki til þess að hræða hv.þdm. frá að greiða atkv. með þessu frv. Ég fyrir mitt leyti mun ekki - og síður en svo - setja mig upp á móti því, ef nauðsynlegt þykir, að taka greinilegar fram í frv. en gert er, að ekki megi nota þetta fé til persónulegrar launauppbótar handa viðkomandi læknum. Ég hefi skrifað hér upp hjá mér 4 læknishéruð, sem alltaf geta átt á hættu að standa læknislaus. Það eru Reykjarfjarðarhérað í Strandasýslu, Flateyjarhérað á Breiðafirði, Hesteyrarhérað í Ísafjarðarsýslu og Reykhólahérað í Barðastrandarsýslu, og kunna þau að vera fleiri. Það er alltaf undir hælinn lagt, að hægt sé að fá lækna í þessi héruð, svo lítil og lítilfjörleg eru þau. Nú hefir Reykjarfjarðarhérað komið sér upp dýrum læknisbústað, sem erfitt er að standa straum af, jafnvel þó að læknir sé í héraðinu, hvað þá ef að því kæmi, að það fengi engan lækni. Í Flateyjarhéraði er enginn læknisbústaður. Þar er einhleypur maður nú um sinn, en verður varla lengi. Það væri frágangssök fyrir fjölskyldumann að sækja þangað vegna húsnæðisleysisins, en möguleikarnir litlir til að bæta úr því. Hesteyrarhérað hefir nýlega keypt gott hús til læknisbústaðar. Er nýbúið að slá því héraði upp, en ég veit ekki, hvort nokkur hefir sótt þangað. Það má geta nærri, hve erfitt það yrði fyrir héraðið, sem er einir tveir fámennir og fátækir hreppar, að sitja uppi með tómt húsið, ef enginn læknir fæst þangað. Þá er Reykhólahérað með hinn dýra læknisbústað sinn. Þar er nú einhleypur læknir, sem ekki er hægt að heimta af mikla húsaleigu, með því að hann hefir ekki húsnæðisins þörf. Svo illa er héraðið stætt af þessum sökum, að það hefir orðið að sækja til þingsins, og hefir því verið gerð nokkur úrlausn, ef ég man rétt. Verkefni sjóðanna er, eins og hv.þdm. sjá, yfrið nóg. Það er meginhugsun frv., að fé, sem dregið yrði saman í þessa sjóði, verði fyrst og fremst notað til þess að koma upp læknisbústöðum í héruðum, sem svona illa eru stæð, og að létta undir með rekstri þeirra, sem fyrir eru.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vildi aðeins vekja athygli hv. d. á því, að ef frv. þetta, um að leggja það fé, sem sparast ríkissjóði vegna þess að einstök læknishéruð eru læknislaus, í sérstaka sjóði handa þeim einstöku héruðum, verður samþ., þá má ganga út frá því sem vísu, að það hljóta að koma fram kröfur frá öðrum embættisgreinum um samskonar greiðslur úr ríkissjóði. Um þetta vildi ég aðvara hv.þdm. Það hefir verið mikið gert úr því í umr., hve mismunandi launakjör læknar hefðu í hinum einstöku héruðum hér á landi, og að læknar í hinum stærri og strjálbyggðari héruðum væru miklu verr settir en aðrir læknar, en ég vil benda á það í þessu sambandi, að það ber ekki mikið á því, að það gangi illa að fá lækna í þessi héruð. En það, sem ég aðallega hefi á móti þessu frv., er það, að ég sé ekki, með hvaða sanngirni Alþingi gæti staðið á móti samskonar kröfum annara embættisgreina, ef þetta frv. verður samþ. Það er auðséð bæði á frv. og brtt., að búizt er við að nota þessa sjóði til þess að bæta launakjör lækna í einstökum héruðum, en þá virðist auðsætt, að miklu eðlilegra væri að taka launalögin að því er snertir héraðslækna til endurskoðunar. Þá væri gengið hreint til verks, en þessa aðferð kann ég ekki við og finnst hún í mesta máta undarleg og augljóst, að ef henni leiðir, að fleiri slíkar kröfur koma til Alþingis, sem það á bágt með að neita.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég skal aðeins bæta því við það, sem stendur í grg. frv., þar sem sýnt er fram á þörfina fyrir þessa löggjöf, að ég hefi sent frv. til umsagnar lögreglustjórans í Rvík, og hann hefir skrifað mér út af því á þessa leið : „Í bréfi til mín, dags. 21. þ. m., spyrjist þér, herra landlæknir, fyrir um álit mitt á því, hvort þörf sé á löggjöf um læknisrannsókn á ölvun þeirra, sem kærðir hafa verið fyrir ölvun. Sem svar við þessari spurningu yðar sendi ég yður hér með afrit af bréfi mínu til dómsmálaráðuneytisins, dags. 8. sept. 1932, og kemur þar fram, að ég tel það mikla nauðsyn, að breytt verði um rannsóknaraðferð á ölvun manna. Ég hefi oftar ritað ráðuneytinu og tilfært dæmi þess, að gamla rannsóknaraðferðin sé ófullnægjandi, en ráðuneytið hefir þó ekki ennþá séð sér fært að verða við þessum tilmælum. Það er því þarft, að ákvæði svipuð þeim, sem eru í frv. því, er fylgdu bréfi yðar, séu leidd hér í lög“. Í þessu bréfi lögreglustjórans til dómsmálaráðuneytisins eru ýmsar upplýsingar um þetta mál, m. a. bréf frá forstöðumanni rannsóknarstofunnar, þar sem hann skýrir frá því, hvernig rannsóknunum er hagað og hvers af þeim má vænta. Hann hefir kynnt sér þetta með því að ferðast til þess staðar, þar sem þessum rannsóknum er lengst komið, og lært hjá þeim manni, sem mest hefir unnið að því að fullkomna þær rannsóknaraðferðir, sem hér yrði um að ræða. Þetta bréf lögreglustjórans legg ég fyrir væntanlega n. og sting upp á því, að málinu verði vísað til allshn., að umr. lokinni.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég skal fyrst minnast á hina skrifl. brtt. frá hv.flm. frv., þm. Ísaf., um að fella úr 3. gr. frv. ákvæðið um launauppbót til yfirsetukvenna. Ég skal játa, að frá mínu sjónarmiði verður frv. aðgengilegra með þessari brtt. heldur en það er óbreytt, en þrátt fyrir það get ég ekki látið mér nægja með þessa brtt., og mun því greiða atkv. í gegn henni, þar sem ég álít réttara, að frv. nái aðeins til læknanna, og beri því að samþykkja brtt.n. - Út af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði um það, að koma mundu fram kröfur frá öðrum embættisgreinum, ef frv. þetta yrði samþ., þá get ég fallizt á, að það muni reynast rétt. Það hefir þegar sýnt sig með frv. hv. 3. þm. Reykv. um prestakallasjóð, en ég vil taka það fram, að mér virðist þar standa öðruvísi á, og ég vil taka það fram, að frá sjónarmiði n. á alls ekki að nota þessa læknishéraðasjóði til þess að greiða af þeim persónulegar launauppbætur til lækna í vissum héruðum. N. mun vera fús á að breyta frv. í það horf, að það orki ekki tvímælis, að það eigi ekki að vera. Fyrir n. vakti það eitt að tryggja eftir föngum, að afskekkt læknishéruð verði ekki læknislaus. Slíkt mun vera sjaldgæft, eins og hæstv.dómsmrh. tók fram. En það var alls ekki hugmynd n. að verja fénu til launauppbótar lækna. Ég vil taka það skýrt fram, að það var sameiginlegt álit n. hvað þetta snertir. Ég er ekki svo lögfróður, að ég vilji þræta um það, hvort þurfi að breyta frv. til þess að þetta sé nógu skýrt. En n. er fús til allra breytinga í því efni. Ég ætla ekki að fara að tala við hv. 3. þm. Reykv. um það frv. hans, sem ekki er komið frá n. En ég vil taka það fram út af orðum hv.þm., að það frv. er nokkuð annars eðlis, af því að þeim prestaköllum, sem prestslaus eru, er ekki ætlað að njóta þess fjár, sem hér um ræðir, heldur á stéttin í heild að njóta sjóða þessara og ráðstafa þeim. Kirkjuráðið getur farið með það eins og því sýnist, aðeins ef fénu á einhvern hátt er varið til kirkjulegrar starfsemi. Í þessu tvennu er fólginn meginmunur um tilgang þessara sjóða. Í frv., sem nú er til umr., eru það héruðin ein, sem eiga að geta notið fjárins. Annars er allshn. ekki búið að afgreiða þetta frv. hv.þm. um prestakallasjóð ennþá, og er því ekki beinlínis ástæða til að blanda því hér inn í umr. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta.

Vilmundur Jónsson Ég vil þakka hv.allshn. fyrir undirtektir hennar við þetta frv., þótt hún hefði mátt afgreiða það nokkru fyrr. Ég tel það að sjálfsögðu galla á nál., að hv.n. hefir lagt til að fella niður ákvæðin um yfirsetukonurnar, þar sem það er nokkuð algengt, að víða gengur illa að hafa þau störf skipuð eins og vera ber. Þó gæti ég til samkomulags fallizt á, að niður verði felld ákvæði 3. gr. frv. um að verja megi fé úr læknishéraðasjóði til þess að greiða uppbót á laun yfirsetukvenna, og mun ég nú þegar við þessa umr. flytja skrifl. brtt. við 3. gr. um þetta. Ástæðan til þess, að tekin voru upp í frv. ákvæði um það, að laun yfirsetukvenna í þeim umdæmum, er auð kunna að verða, falli til þessara sjóða, er sú, að það þykir bera á því, að sýslunefndir og sveitarhöfðingjar séu ekki svo duglegir sem skyldi að útvega konur til þessara starfa, og er eðlilega á það bent, að menn vilji gjarnan spara sér að greiða laun yfirsetukvennanna. Aftur á móti, ef samþ. yrði ákvæði l.gr. frv. um þetta efni, mundu menn aldrei sjá sér beinan hag í því að hafa einstök umdæmi yfirsetukonulaus, og síður verða andvaralausir um að fá stöðurnar skipaðar. Vænti ég, að hv.þd. skilji þetta og samþ. 1. gr. frv. óbreytta, líka með tilliti til þeirrar skrifl. brtt., er ég flyt við 3. gr., um að orðin um uppbót á laun ljósmæðra falli niður.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Allsherjarnefnd hefir orðið ásátt um að mæla með því, að frv. þetta fái fram að ganga með dálitlum breyt., sem n. hefir gert till. um. Þó hafa tveir hv.nm. skrifað undir nál. og brtt. með fyrirvara. Það eru þeir hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. Rang., sem að sjálfsögðu gera grein fyrir sinni sérstöðu gagnvart frv. Að vísu sé ég, að hvorugur þessara hv.þm. er viðstaddur nú. Frv. þetta fer fram á það, að ef einstök héruð verða læknislaus um tíma, þá renni þau laun, er orðið hefði að greiða þjónandi lækni úr ríkissjóði, í sérstakan sjóð, sem skal vera eign þess læknishéraðs, sem læknislaust hefir verið. Skal síðan þessum sjóði varið til endurbóta á heilbrigðismálum héraðsins, svo sem með því að leggja fé úr sjóðnum til læknisbústaða eða annars þess, sem mest þörf er fyrir og að gagni má verða. Allshn. fellst á meginhugsun þessa frv., að það fé, sem sparast við það, að afskekkt héruð verða læknislaus, oftast af því, að erfitt er að fá lækni til að setjast þar að við þau skilyrði, sem fyrir hendi eru, skuli notað til þess að gera héraðinu léttara fyrir að geta haft lækni eftirleiðis. Það hefir á þessu þingi orðið að veita einu læknishéraði allverulegan styrk, sem vegna fátæktar gat ekki staðið undir kostnaði af byggingu læknisbústaðar, og það er ekki ólíklegt, að slíkar styrkbeiðnir geti komið fleiri. Þess vegna hefir allshn. fallizt á það, að því fé, sem ríkissjóði sparast við það, að héruðin eru læknislaus, verði varið til þessara hluta, en n. leggur áherzlu á það, að því verði eingöngu varið héruðunum til góða, svo sem til að byggja læknisbústaði, en ekki til þess að veita starfandi læknum launauppbætur. Hinsvegar hefir n. ekki getað fallizt á það, að þau laun yfirsetukvenna, sem spöruðust vegna þess að umdæmi væru yfirsetukonulaus, skyldi farið með á sama hátt. Sú skoðun er byggð á þeim ástæðum, að ef bæta ætti á einhvern hátt aðstöðu yfirsetukvenna í einstökum héruðum, þá yrði það ekki hægt á annan hátt en með launauppbót, en þá stefnu getur n. alls ekki fallizt á. Nefndin telur það orka mjög tvímælis, hvort frekar þyrfti að bæta kjör yfirsetukvenna í strjálbyggðum héruðum eða hinna, er hafa fjölmennari umdæmi. Starfið er svo lítið í hinum fámennu umdæmum, að þau laun, sem greidd eru nú, virðast vel viðunandi. Laun yfirsetukvenna hafa nú líka verið hækkuð fyrir skömmu, og sýnist því muni síður vera þörf breytinga í því efni, enda er n. mótfallin, að laun séu hækkuð við þessa starfsmenn eða aðra eins og nú er ástatt. Af þessum ástæðum hefir n. lagt til með sínum brtt., að tekin verði út úr frv. öll ákvæði, er snerta yfirsetukonur, svo að frv. fjalli aðeins um læknana. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. í þetta sinn. Ég geri ráð fyrir, að þeir hv.nm., sem hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, geri grein fyrir sinni afstöðu sjálfir.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Í þessum brtt., sem fyrir liggja, segir svo, að fé læknishéraðasjóða skuli varið til þess að tryggja eftir föngum, að héruðin séu sem sjaldnast læknislaus, svo sem með því að leggja það til læknisbústaða eða annars þess, sem ætla má, að verði til þess að gera héruðin eftirsóknarverðari fyrir lækna. Ég get ekki séð, að það sé neitt meðal eins gott til að gera læknishéruðin eftirsóknarverð eins og að hækka launin. Það er auðvitað fleira, sem gerir þau eftirsóknarverð, en fyrir flestum læknum mun launahækkun vera aðalatriðið. Ég er ekki í efa um, að eins og þessi brtt. er orðuð, þá felur hún í sér heimild til þess að hækka laun viðkomandi lækna. Það er sagt, að þetta eigi að vera til þess að hvetja menn til þess að sækja um embættin. En ég efast um, að það sé nokkuð til að hvetja menn til að sækja, þó ríkið hafi borgað læknisbústaðinn. Læknunum er alveg sama, hvort það er ríkið eða læknishéruðin, sem borga. Það er heldur ekki svo, að það opinbera hafi látið læknishéruðin ein um borgunina. Ríkissjóður hefir borgað 1/3 og stundum meira af öllum þessum kostnaði. Ég efast um, að það sé sanngjarnt að heimta, að ríkissjóður hlaupi þarna undir bagga. Ég lít á þetta frv. sem stéttarýtni frá hv.þm. Ísaf., og ekki annað. Mér dettur ekki í hug að ámæla honum fyrir það, þó hann vilji hlynna að sinni stétt. En það verður að gæta að því, að það er ekki hægt að taka eina stétt út úr. Það verður að hugsa um aðrar stéttir á sama hátt.