Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. þessu, sem flutt var af hæstv. ríkisstj., felast fyrst og fremst þrjár breytingar. Í fyrsta lagi, að til þess að læknakandídatar geti fengið lækningaleyfi, skuli þeir hafa lokið framhaldsnámi við sjúkrahús hér á landi. Í öðru lagi, að gerðar eru sérstakar ráðstafanir um námsvist kandídata. Og í þriðja lagi, að settar eru í lög reglur um kjör kandídata við framhaldsnám. Meginástæða þess, að lög eru sett um þetta efni, er sú, að á s.l. ári kom til kaupdeilu milli læknakandídata annars vegar og hins opinbera hins vegar. Þessari deilu lauk með samkomulagi, þannig að ákveðið var, að kandídatar skyldu taka laun samkvæmt 8. flokki launalaga. Lögfesting þessa samkomulags er í raun og veru aðalatriði þessa frv. En í leiðinni voru tekin upp í frv. hin tvö atriðin, sem ég nefndi, nefnilega að læknakandídatar skyldu skyldaðir til þess að ljúka námsvist sinni við sjúkrahús hér á landi, og enn fremur, að lagt var til, að landlæknir ráðstafaði námsvist kandídata samkvæmt reglum, er hann setti í samráði við læknadeild Háskóla Íslands. Heilbr.- og félmn. leitaði umsagnar margra aðila um frv., og er frá því greint í nál., hverjir það voru, þ.e. landlæknir, Læknafélag Íslands, Læknafélag Reykjavíkur, læknadeild Háskóla Íslands, félag læknanema, og enn fremur barst n. umsögn frá stúdentaráði Háskóla Íslands. Allir þessir aðilar mæla mjög eindregið gegn því að læknakandidatar verði skyldaðir til þess að ljúka námsvist sinni hér á landi. Enn fremur voru skoðanir mjög skiptar um annað atriðið, hverjum bæri að ráðstafa námsvist kandidata. Landlæknir sjálfur var því mjög mótfallinn, að honum væri falið þetta, og aðrir aðilar voru því einnig mótfallnir. Niðurstaðan í n. varð sú, að hún leggur einróma til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., að niður sé felld skyldan til þess að ljúka námsdvöl kandidata hér á landi og í staðinn verði sú mgr. 1. gr. frv., sem um þetta fjallaði, orðuð á þessa leið: „Framhaldsnámi þessu skal lokið hér á landi eða erlendis við sjúkrahús, sem fullnægir skilyrðum til þess að dómi heilbrigðisstjórnar, að fengnum tillögum læknadeildar háskólans.“ Í öðru lagi leggur n. til, að 3. mgr. frv. orðist þannig, að ráðh. sé heimilt að setja reglur um ráðstöfun námsvistar kandídata á sjúkrahúsum. Ég hygg, að þetta mál liggi ljóst fyrir, og tel ég ekki þörf á því að fara um það fleiri orðum. Mér er kunnugt um það, að þeir aðilar, sem þetta mál snertir fyrst og fremst, þ.e.a.s. heilbrmrn. annars vegar og hins vegar læknakandídatar, geta felt sig við þá afgreiðslu, sem n. leggur hér til. Fyrir hönd heilbr.- og félmn. leyfi ég mér því að ítreka, að n. leggur til, að frv. verði samþ. með fyrrgreindum breytingum.



Herra forseti. Allshn. hefur yfirfarið og athugað frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar, og eru nm. sammála um að leggja til, að það verði samþ. með þeim breyt., sem prentaðar eru á þskj. 334. Annars hafði n. þann hátt á um afgreiðslu málsins, að hún fór fram á það við allshn. Ed., að hún tilnefndi úr sínum hópi 2 menn til að vinna með 2 mönnum úr allshn. Nd. að þinglegri afgreiðslu málsins. Athuguðu síðan þessir 4 menn úr allsherjarnefndum beggja deildanna ásamt skrifstofustjóra Alþingis umsóknir um ríkisborgararétt frá þeim mönnum, sem teknir voru upp í frv., eins og það var lagt fyrir þingið, ásamt allmörgum öðrum umsóknum, sem borizt höfðu. Á undanförnum þingum hafa mótazt í meðförum allshn. beggja deilda þingsins reglur um skilyrði fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Eru reglur þessar að mestu byggðar á þeim skilyrðum, sem fram komu fyrst í nál. allshn. Nd. frá 17. marz 1955, en fulltrúar frá báðum deildum þingsins höfðu þá eins og jafnan síðan unnið saman að afgreiðslu þess frv., sem þá lá fyrir um veitingu ríkisborgararéttar, og því í sameiningu mótað og sett þau skilyrði, sem að mestu er enn byggt á. Þó hafa reglur þessar síðar verið gerðar nokkru fyllri í meðförum umræddra nefnda. Reglum þeim, sem eftir var farið að þessu sinni eins og á undanförnum þingum, er lýst í nál. á þskj. 333. Þær eru 6 og eru þannig: 1) Umsækjandi hafi óflekkað mannorð og sé að áliti tveggja valinkunnra manna starfshæfur og vel kynntur, þar sem hann hefur dvalizt. 2) Útlendingar, aðrir en Norðurlandabúar, skulu hafa átt hér lögheimili í 10 ár, Norðurlandabúar í 5 ár. 3) Maður eða kona, sem giftist íslenzkum ríkisborgara, fái ríkisborgararétt eftir þriggja ára búsetu frá giftingu, enda hafi hinn íslenzki ríkisborgari ekki haft ríkisborgararétt skemur en fimm ár. 4) Erlendir ríkisborgarar, sem eiga íslenzkan föður eða móður, fái ríkisborgararétt eftir þriggja ára búsetu, ef annað foreldri er Norðurlandabúi, annars eftir fimm ár. 5) Íslendingar, sem gerzt hafa erlendir ríkisborgarar, fái íslenzkan ríkisborgararétt eftir eins árs búsetu. 6) Íslenzk kona, sem misst hefur ríkisfang sitt við giftingu, en hjónabandinu er slitið og hún hefur öðlazt heimili hér, fái ríkisborgararétt á fyrsta dvalarári hér, enda lýsi hún yfir, að hún ætli að dveljast áfram í landinu. Sama gildir um börn hennar, sem ekki hafa náð 16 ára aldri og henni fylgja. Þeir umsækjendur um íslenzkan ríkisborgararétt, sem upp eru taldir í frv., eins og það var lagt fyrir þetta þing, fullnægja að dómi n. þeim skilyrðum, sem lýst er hér að framan. Sama er að segja um þá, sem taldir eru í brtt. n. á þskj. 334. Ég tek það fram að þótt allshn. Nd. skili þessu nál. og flytji brtt. á þskj. 334, er hvort tveggja gert í samráði og samstarfi við allshn. Ed., eins og ég áður gat. um, og ætti það að verða til þess að greiða fyrir málinu í þeirri deild. Ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um brtt. n., eins og þeim er lýst á þskj. 334. Fyrstu tveir liðirnir á þessu þskj. eru aðeins orðalagsbreytingar varðandi þá umsækjendur, sem lagt er til að fái íslenzkan ríkisborgararétt. Vil ég aðeins minnast á þrjá umsækjendur. Í staflið c, tölulið 4, er lagt til, að Hedvig Ella Adelheid Langfeldt fái íslenzkan ríkisborgararétt, enda flutti hún hingað til lands í apríl 1950 og fullnægir því í þessum mánuði búsetuskilyrðunum, sbr. 2. lið reglnanna, en umsækjandinn er þýzkrar ættar. Umsókn hefur einnig borizt frá manni hennar, sem líka er þýzkur, en hann settist ekki að hér á landi fyrr en 13. júlí 1951 og fullnægir því ekki búsetuskilyrðinu fyrr en 13. júlí 1961. Sá n, sér því ekki fært að mæla með því, að hann fengi að þessu sinni borgararétt, þótt kona hans öðlist hann á þessu ári, en þau giftust á árinu 1952. Í staflið c, tölulið 3, í brtt. allshn. á þskj. 334 er lagt til, að Guðna Erlendssyni verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Það, sem sérstakt er að segja um þennan umsækjanda, er, að hann er barn, tæplega tíu ára að aldri, fæddur 29. ágúst 1950 í Svíþjóð, sonur sænskra hjóna og er því nú sænskur ríkisborgari. Þann 24. júlí 1951 fluttist hann með íslenzkum hjónum hingað til lands, og ættleiddu þau drenginn með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 21. júlí s.á., þ.e.a.s. 1951. Hefur hann dvalizt með kjörforeldrum sínum síðan óslitið hér á landi. Segja má að vísu, að hér sé um nokkuð sérstakt tilfelli að ræða, þar sem umsækjandinn er tæplega 10 ára gamalt barn, en allshn. hefur ekki getað komið auga á neitt í þeim reglum, sem eftir hefur verið farið um veitingu ríkisborgararéttar, sem banni það eða mæli gegn því, að drengur þessi fái íslenzkan ríkisborgararétt. Verður sjálfsagt að telja það sem meira tilfinningamál en raka, að kjörforeldrar drengsins sæki það fast, að hann, sem líta ber á sem þeirra eigið barn, hljóti sama ríkisfang og þau bæði eiga og hafa átt frá fæðingu. Segja má að mestu leyti hið sama um telpuna Margaret Lilju Whiles í staflið c, 8. tölulið, í brtt. n. á þskj. 334. Hún er fimm ára að aldri, fædd 28. ágúst 1954 í Bandaríkjum Norður-Ameríku, dóttir íslenzkrar konu og amerísks eiginmanns hennar. Móðir hennar missti aldrei sitt íslenzka ríkisfang, vegna þess að hún dvaldist aðeins í nokkra mánuði í Bandaríkjunum, en var skilin frá manni sínum árið 1954 og hefur dvalizt hér á landi óslitið síðan í ársbyrjun 1955 ásamt dóttur sinni, sem hún hefur foreldraráð fyrir. Hins vegar öðlaðist telpan amerískt ríkisfang við fæðingu, þar sem hún er fædd í Bandaríkjunum, dóttir Bandaríkjamanns, og er það af þeim sökum, sem nú er sótt um, að telpan fái íslenzkan borgararétt, enda er hún, eins og ég áður gat um, undir foreldraráðum móður sinnar, sem er íslenzkur ríkisborgari og hefur jafnan verið það, og búsett hér á landi frá því á árinu 1955. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta öllu fleiri orð, en eins og ég gat um í upphafi máls míns, leggur allshn, einróma til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem á þskj. 334 er lýst.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. mælir með samþykkt frv. á þskj. 136, þannig þó, að einn nm., hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, undirritar nál. með fyrirvara, og hefur hann beðið mig að geta þess, að sá fyrirvari sé eingöngu byggður á því, að hann vilji forðast að gera verksvið sjóðsins of víðtækt. Hins vegar viðurkennir hann nauðsyn þess að veita lán til byggingar elliheimila og gerir ekki ágreining um afgreiðslu frv. Frv. er um þá breyt. á l. nr. 12 1952, um erfðafjársjóð, að ráðh. skuli heimilt, ef fjárhagur sjóðsins leyfir, að veita lán úr honum til byggingar elliheimila með sömu skilmálum og veitt eru samkv. l., eins og þau eru nú. Með þessu er engan veginn til þess ætlazt, að aðalhlutverk sjóðsins verði vanrækt. Þvert á móti má benda á, að lán til elliheimilisbygginga, þar sem séð er fyrir vinnustofum fyrir vistmenn með einhverja starfsgetu, samræmast mætavel þeim aðaltilgangi l. nr. 12 1952 að koma upp vinnustofum fyrir öryrkja og gamalmenni. Eins og högum er háttað í þjóðfélagi okkar í dag, megum við ekki við því að láta neina starfskrafta ónotaða, og gamla fólkið, sem getur prjónað, ofið, sett upp veiðarfæri eða smíðað, svo að eitthvað sé nefnt, þarf að hafa til þess aðstöðu, þó að það sé komið á elliheimill. Öldruðu fólki er mikils virði að geta haft eitthvað fyrir stafni, og það er ill meðferð á því að einangra það á hælum, þar sem engin aðstaða er til léttrar vinnu við þess hæfi. Þess vegna er á það bent í nál., að verði frv. að lögum, eigi að binda lánveitingar samkv. því skilyrði um, að séð verði fyrir hentugum vinnustofum í þeim elliheimilisbyggingum, er lán kunna að fá úr sjóðnum. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði samþ. og vísað til 3. umr.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 134, fer fram á það að heimila sýslunefndinni í Austur-Húnavatnssýslu að selja tvær jarðir, sem eru í eigu sýslunnar og hafa lengi verið. Sýslunefndin er á einu máli um að fara fram á þessa söluheimild og leggur á það töluvert mikla áherzlu, eins og fram kemur í þeim bréfum frá sýslumanninum í Húnavatnssýslu, sem fylgja grg. þessa frv. Og ástæðurnar fyrir því, að sýslunefndin leggur á þetta áherzlu, eru þær, að það hefur ekki þótt fært af hálfu sýslunnar að leggja fram svo mikið fé til umbóta á þessum jörðum sem annars mætti kannske telja æskilegt, og er komið svo með aðra þessa jörð, að ábúandinn, sem þar var, lagði þar í mjög dýrar og miklar framkvæmdir, sem hann varð svo að ganga frá með tiltölulega slæmum kjörum, en þeir ábúendur, sem nú eru þar, keyptu framkvæmdirnar, og það, sem sýslan á í jörðinni, er einungis beitilandið og þess vegna mikill minni hluti af verðgildi jarðarinnar. Þessi jörð heitir Meðalheimur í Torfalækjarhreppi. Hin jörðin heitir Hamar í Svínavatnshreppi, og með hana er svo ástatt, að íbúðarhúsið brann þar s.l. haust, og liggur mjög við borð, að jörðin fari í eyði, a.m.k. ef ekki fæst heimild til þess, að ábúandinn, sem þar er, fái hana keypta. Landbn. hefur haft þetta litla frv. til meðferðar og sent það til umsagnar eftirlitsmönnum opinberra sjóða, eins og fram kemur í nál. frá landbn. Álitsgerð frá þessari n., eftirlitsmönnum opinberra sjóða, fylgir nál. landbn., og þeir fara fram á þá breyt. á frv., að jarðirnar verði metnar af dómkvöddum mönnum og að þeir, þessir eftirlitsmenn sjóðanna, samþykki söluna. Landbn. hefur fallizt á þessa till. eftirlitsmannanna og leggur til, að seinni hluti 1. gr. frv. breytist í samræmi við það, eins og hv. þm. geta séð á nál. landbn. Ég vil mega vænta þess, að hv. þm. geti fallizt á það með landbn. að samþ. þetta litla frv.



Herra forseti. Mér skilst, að hér sé um að ræða jarðir, sem eru ekki í eigu sýslunnar eða hreppsins, ef ég skil rétt, heldur kristfjárjarðir, og með þessu sé um það að ræða að gefa sýslunefndinni heimild til þess að selja þær. Það eru nokkur ár síðan hér var til umr. frv. um að gefa slíka almenna heimild, sem ég held að hafi ekki farið í gegn þá, og það er ástæða til þess, að þetta mál sé athugað nokkru ýtarlegar en enn hefur verið gert. Ef það er rétt hjá mér hvað þessar jarðir snertir, og ég er raunverulega ekkert að tala um þetta út frá þessum tveimur jörðum sérstaklega, heldur almennt út frá þeim svokölluðu kristfjárjörðum, þá er þarna um að ræða jarðir, sem á sínum tíma, mestmegnis fyrir allmörgum öldum, hafa verið gefnar og ekki hefur mátt selja eða jafnvel ekki veðsetja, þó að undanþágur hafi nú verið gefnar um það, og þess vegna alltaf verið talið orka tvímælis, að hve miklu leyti ríkið hefði beinlínis heimild til þess að ráðstafa þessum jörðum. Ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt í sambandi við alla þá stefnu, sem tekin er nú hvað eftir annað bæði í sambandi við sölu á ríkisjörðum, sem þó verður ekki efazt um að ríkið hefur full umráð yfir að gera við það, sem það vill, og kristfjárjörðum og öðrum slíkum, að ræða mjög alvarlega þá pólitík í heild að vera að ráðstafa úr eigu ríkisins eða þá úr eigu slíkra sjóða, sem hugsaðir eru eins og hálfgerðir eilífðarsjóðir, eins og kristfjárjarðirnar áttu að vera, og til einstaklinga þessum sérstöku verðmætum, sem jarðirnar eru. Ég held, að það sé engum efa bundið, að við förum að lenda í vandræðum með þá pólitík að viðhalda slíkum einstaklingseignarrétti á jörð, að jarðirnar gangi kaupum og sölum. Það skapar sífellda erfiðleika fyrir bændur, erfiðleika, sem sérstaklega koma í ljós, þegar sá gamli bóndi deyr eða hverfur frá og þeir nýju þurfa að taka við. Og þegar þeir, sem taka við, þurfa að fara að kaupa þessar jarðir, þurfa að fara að fá jafnvel lán til þess að kaupa þessar jarðir, ég tala nú ekki um, þegar verið er að skipta kannske á milli margra systkina, þá skapar þetta bókstaflega grundvöll að þrældómi fyrir bændurna við það að þræla fyrir ímynduðum einstaklingseignarrétti á jörðinni, sem gerir þeim síðan miklu erfiðara fyrir að hugsa um jörðina, bæta hana og erfiðara fyrir að njóta þeirra afurða af jörðinni, sem þeir með vinnu sinni skapa. Það er þess vegna engum efa bundið, að það er skammsýni af okkur að vera að ráðstafa þeim jörðum almennt séð, sem enn þá eru í slíkri einhvers háttar opinberri eigu, til einstaklinga kvaðalaust. Það þarf áreiðanlega miklu frekar að endurskoða þessi mál og reyna að finna út aðferð, sem geri bændum mögulegt að njóta allra þeirra lána, sem þeir þurfa að fá til þess að geta rekið sinn búskap, án þess að þeir þurfi að veðsetja jörðina. Ég ræddi nokkuð um þetta fyrir nokkrum árum í sambandi við lagafrv., sem þá lá hér fyrir um að breyta með lögum frá Alþingi gjafabréfi því, sem ég held Helgi bóndi í Þykkvabæ hafi gefið í kringum 1913, þar sem hann gaf hreppnum jörð sína með því skilyrði, að afkomendur hans mættu njóta þar ábúðar, en aldrei mætti veðsetja jörðina. Þá lét ég þá skoðun í ljós, að það hefði verið nær fyrir ríkið að breyta öllum veðsetningarreglum en að afmá þá kvöð á þeirri jörð, að það mætti ekki veðsetja hana. Ég get satt að segja ekki séð því neitt til fyrirstöðu í sambandi við þessi mál, að bóndi á einni jörð geti fengið slík lán út á sitt nafn án þess að þurfa að veðsetja jörð, án þess að það væri hægt að veðsetja jörð, og ég álít, að okkur bæri yfirleitt að taka upp þá stefnu í þessum efnum að reyna að fría jarðirnar sjálfar við allt, sem heitir veðsetning, og allt, sem heitir raunverulega sala, þannig að þeir menn, sem þær yrkja og á þeim búa, geti notið þeirra án þess að þurfa nokkrum tíma að leggja í að greiða þau gjöld, sem vextir, afborganir og annað slíkt, ekki sízt af uppsprengdu jarðarverði, eru. Það hefði þess vegna verið ákaflega æskilegt, að þessi mál hefðu verið tekin fyrir í heild og Alþ. hefði athugað, hvort ekki ætti þarna að breyta um stefnu. Það má segja, að þetta hafi á ýmsan hátt verið auðveldara, á meðan reynt var að viðhalda þeirri reglu, að öll lán, sem veitt væru út á jarðir eða til bænda út á jarðirnar með veði í þeim, væru með sérstaklega góðum kjörum og lágum vöxtum. Þetta breytist náttúrlega mjög mikið, þegar sá háttur er tekinn upp, að háir vextir séu reiknaðir af slíkum lánum. Þá fer þetta út á það, sem var komið alllangt á árunum 1933 og 1934, að hinn raunverulegi eignarréttur bændanna í jörðinni er orðinn ímyndun, en þeir raunverulegu eigendur eru orðnir bankarnir, eins og var í kringum 1934, þegar helmingurinn af öllu því jarðaverði samkv. fasteignamati, sem þá var á Íslandi, var jafnframt skuld bænda við bankana. Það er vel skiljanlegt, að einstakir bændur þurfi á því að halda að geta byggt á jörðum, starfrækt búskapinn á þeim og annað slíkt, án þess að eiga á hættu að vera svo að segja reknir burt með þetta. Ég held, að það hljóti að vera hægt að finna aðferðir til slíks. Nýlega vorum við hér að ræða lögin um ættaróðal, og þau lög, eins og þau voru upphaflega hugsuð, voru raunverulega tilraun til þess að gera jarðir, ákveðnar jarðir, að eins konar sameign ætta, þannig að þær gengju í ætt og yrðu ekki lagðar sérstakar byrðar á þessar jarðir og ábúendur þeirra, sem ef til vill neyddu ábúendurna til þess að selja þær, út frá erfiðleikum, sem þeir lentu í. Það var sem sé tilraun til þess að bjarga þeim sem áframhaldandi sameign ættarinnar undan þeim viðskiptalegu reglum, sem kapítalisminn skapar hvað veðsetningu á jörðum, jarðarverð og jarðarsölu snertir, sem sé að reyna að halda ákveðnum jörðum, í þessum tilfellum ættaróðulunum, utan við þá viðskiptalegu hringiðu, sem nútímaviðskipti skapa í þessum efnum og eru ótvírætt skaðsöm fyrir jarðirnar og ábúendur þeirra, eins og margir af þeim vitrustu bændum á Íslandi sáu, þegar auðvaldsskipulagið var að byrja hér, og m.a. kom fram í gjafabréfi Helga frá Þykkvabæ 1913, ef ég man rétt. Ég held þess vegna, að það ætti, ef vel væri leitað, að vera hægt að finna form, sem gerði mögulegt, við skulum segja í tilfellum eins og þessum, að tryggja bændum áframhaldandi jafnvel erfðaábúðarrétt á jörðum, afhenda þeim hann, semja við þá um hann, en selja ekki jarðirnar. Það hlýtur svo að segja undir öllum kringumstæðum að koma bónda og hans afkomendum í sama stað niður, ef honum er tryggður slíkur erfðaábúðarréttur, eins og þó að hann heiti eigandi jarðarinnar, en skapar hins vegar það festuleysi, sem nútímabrask allt saman skapar í þessum efnum, þegar farið er að láta þessar jarðir ganga kaupum og sölum. Ég er yfirleitt á móti þeirri stefnu, sem ríkt hefur síðustu árin, að selja ríkisjarðirnar, þó að ég hafi vitað, að það þýddi ekki sérstaklega að berjast á móti því, sérstaklega ekki á meðan ekki væri þá hægt að ná samkomulagi um ákveðið annað form, sem bændunum yrði dýrmætara og betra en einstaklingseignarrétturinn á jörðinni er, með öllu því braski, sem honum fylgir núna, og með því, hvernig það íþyngir þeim, sem við jörðinni eiga að taka, afkomendum bóndans. Þetta eru þess vegna meira almennar hugleiðingar út frá þessum tilfellum. Ég þykist vita, að þær hafi máske ekki mikið gildi upp á afgreiðslu þessa frv., en vildi þó á þetta benda. En svo er hitt, af því að ég er þessu máli ekki það vel kunnugur: ef það er rétt hjá mér, að þarna sé um kristfjárjarðir að ræða, en ekki beinlínis jarðir, sem séu í eigu sýslunnar, þá komum við að hinu spursmálinu, hvort ríkið hefur nokkra heimild til þess að gera þessar ráðstafanir, og það þætti mér vænt um að fá nánari upplýsingar um hjá hv. frsm. landbn.



Herra forseti. Þegar þetta frv. var hér til 1. umr., fór ég fram á það við hv. landbn., að hún kynnti sér skilmála, sem fylgt hefðu þessum gjöfum frá þeim aðilum, sem gáfu þær á sínum tíma. Ég veit ekki, hvort hv. nefnd hefur gert þetta, en ég hef ekki orðið var neinna upplýsinga frá henni um þetta atriði. Það er ekkert að því vikið í nál., og ekki var heldur á það minnzt í framsöguræðu hv. frsm. hér áðan. Ég hygg, að þetta sé þannig, að samkvæmt gjafabréfunum sé óheimilt að selja jarðirnar, það sé einmitt þess vegna, sem þetta frv. sé borið fram og farið fram á, að Alþingi ákveði, að heimilt sé að selja þær þrátt fyrir slík ákvæði í gjafabréfunum. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. og vil nefna það enn, að þegar um slíkt er að ræða, þá tel ég, að það eigi ekki að víkja frá fyrirmælum gefenda, nema þess sé brýn þörf eða það sé óhjákvæmilegt. En ég get ekki fallizt á, að svo sé. Ég tel alveg víst, að umráðamenn þessara jarða eða stjórnendur sjóðsins, sem á þær, hefðu að undanförnu getað leigt þessar jarðir á erfðafestu og þá með þeim skilmálum, að leiguliðar kostuðu nauðsynlegar umbætur á jörðunum, bæði húsabætur og ræktun, án þess að sjóðurinn þyrfti að leggja fram fé til þess, enda hann ekki þess megnugur. Þá þyrfti að sjálfsögðu að veita heimild til þess að veðsetja jarðirnar fyrir umbótalánum, og það er annað mál. Ég sé ekkert athugavert við það. Þannig er það nú með jarðir í opinberri eigu yfirleitt, að ábúendur hafa undanfarið fengið leyfi til þess að veðsetja þær fyrir lánum hjá sjóðum Búnaðarbankans, og þeir hafa getað tekið þar lán til umbóta eftir sömu reglum og sjálfseignarbændur. Ég er ekki í vafa um, að þannig væri hægt að byggja þessar jarðir og þess vegna óþarft að víkja frá fyrirmælum gefendanna og heimila sölu á jörðunum. Brtt., sem nefndin flytur, er, að því er mér virðist, til leiðréttingar á frv. og ekkert við hana að athuga. En a.m.k. meðan ekki koma nýjar upplýsingar í málinu, tel ég, að þd. eigi ekki að fallast á þetta frv.



Herra forseti. Ég skal ekki fara mikið í það hér í sambandi við þetta frv. að ræða um stefnur í jarðeignamálum, því að það gæti orðið nokkuð langt, enda þótt ræða hv. 3. þm. Reykv. (EOl) gæfi nokkurt tilefni til þess. En það mál hefur verið mjög til meðferðar hér á undanförnum árum og einkum á tímabili á fjórða tug þessarar aldar, og yfirleitt hefur það orðið ofan á hér á hv. Alþ. og á meðal þjóðarinnar, að það væri heppilegasta leiðin, að hver ábúandi ætti sína jörð. Það er kunnugt, að ríkið á töluvert mikinn hóp af jörðum, sem stjórnað er af jarðeignadeild ríkisins og heyrir undir jarðakaupasjóð, en mér er nokkuð kunnugt um það sem áður starfandi manni í fasteignamati, að það er hér um bil gegnumgangandi regla, að jarðirnar allar, sem eru í opinberri eigu, eru verst setnar af öllum jörðum í landinu. Varðandi þessar tvær jarðir, sem báðar eru litlar jarðir og ekki mjög verðmiklar, a.m.k. önnur þeirra, - það eru orðnar töluvert verðmiklar umbætur á hinni, eins og ég gat um áðan, - þá skýrði ég nokkuð frá aðstöðunni með þær og þeim vilja, sem fram kemur hjá sýslunefndinni í Austur-Húnavatnssýslu, sem er alveg einhuga í þessu máli, að það er síður en svo, að það séu meiri líkur til þess, að auknar verði umbætur á þessum jörðum, ef þær eru áfram í eigu sýslunnar, meira að segja nokkurn veginn víst, að önnur þeirra fari í eyði á þessu vori, ef ekki fæst heimild til þess að selja hana samkv. þessu frv. Það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. gat um, að þessar jarðir heita kristfjárjarðir. En þær eru eigi að síður eign Austur-Húnavatnssýslu. Þær eru gefnar þannig, að það sé sýslan, sem á þær. Og hv. landbn. hefur athugað þetta mál allrækilega og borið saman við þau lög, sem um þetta gilda, og það, sem sérstaklega er ástæða til að vitna í, er það, sem ég gat um í minni framsöguræðu, að eftirlitsnefnd opinberra sjóða hefur athugað þetta mál og mælir með því, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem hún leggur til. Í áliti þeirra segir svo: „Eftirlitsnefnd hafa á liðnum árum borizt nokkrar slíkar beiðnir. Hefur þeim jafnan fylgt mat dómkvaddra manna og stundum tilboð um hærra verð en matsmenn höfðu ákveðið. Nefndin hefur jafnan, að þeim upplýsingum fengnum og öðrum, er hún hefur getað aflað sér, veitt samþykki sitt til sölu. Eru nefndinni ljósir þeir erfiðleikar, sem á því eru fyrir sjóðina sem landeiganda að uppfylla þær skyldur, sem inna ber af höndum gagnvart leiguliða.“ Ég legg áherzlu á og undirstrika þessi orð eftirlitsnefndar opinberra sjóða, að það hefur reynzt svo, að í þessu tilfelli sýslunefnd Austur-Húnavatnssýslu hefur ekki talið sér það fært og ekki gert það að uppfylla, svo sem annars mætti ætla, þær skyldur, sem gert er ráð fyrir varðandi umbætur, en hins vegar leyft leiguliðunum að veðsetja jarðirnar fyrir umbótum. Þess vegna er það, að það gildir alveg sama regla um þessar tvær litlu jarðir og almennt gerist um ríkisjarðir, að meðan þær eru í opinberri eigu, eru miklu meiri örðugleikar á því, að þær séu vel setnar og gerðar á þeim þær umbætur, sem æskilegt er, heldur en ef jarðirnar eru í eigu ábúendanna sjálfra. Nú er ástandið um jarðasölu ákaflega mikið breytt frá því, sem verið hefur á undangengnum áratugum. Á öllu tímabilinu frá því um aldamót og ég hugsa fram um 1955, allt að því, þá hefur verið kapp eftir að fá keyptar jarðir og töluverð eftirspurn eftir þeim. Nú er þetta gersamlega breytt, því að ég hygg, að það sé almennasta reglan, að nú sé ekki hægt að selja neina jörð. Ég hef talað við fasteignasala, sem hafa á hendinni töluvert margar jarðir, og þeir segja mér, að það séu engir möguleikar á að selja þær, ef eigi að selja þær á frjálsum markaði. Hér er farið fram á það með þessar tvær litlu jarðir, að þær séu seldar eftir mati dómkvaddra manna, og mér þykir það mjög undarlegt, ef hv. Alþ. ætlar að fara að setja fótinn fyrir þessa beiðni, með tilliti til þess, að það sé stefna einhverra manna hér innan sala þingsins, að það sé heppilegasta leiðin, að ríkið eða það opinbera, héruðin eða bæjarfélögin, eigi helzt allar fasteignir. Ég hefði haldið, að sú stefna ætti ekki svo mikið fylgi hér innan sala þingsins, að það væri þess vegna ástæða til að setja fótinn fyrir þetta litla frumvarp. Um það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG) vék að, að það hefði verið hægt að byggja þessar jarðir á erfðafestu, þá hefur það ekki verið gert og ekki verið um það sótt. Ábúandinn, sem var á Meðalheimi um nokkur ár, var frábærlega duglegur maður og gerði þar stórkostlegar umbætur. Hann missti heilsuna og varð að fara þaðan burt, og þeir, sem þar eru nú, hafa ekkert um það sótt að fá erfðafestu, en þeir óska mjög eftir að fá beitilandið keypt, því að það er ekkert annað en beitilandið, sem er þar eftir, sem sýslan á. En eins og ég tók fram áðan, er það svo varðandi hina jörðina, Hamar, að það eru allar líkur til þess, að hún fari í eyði á þessu vori, ef þessi heimild verður ekki samþ., og meira að segja ekki alveg víst, að það sé tryggt, að ábúandinn vilji ganga að þeim kostum, sem fram á er farið í þessu frv. Hér er þess vegna um svo mikið smámál að ræða, að mér þykir mjög undarlegt, ef hv. Alþ. getur ekki fallizt á það með landbn. að samþ. þetta frv.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði, sem fram kom í síðari ræðu hv. 2. þm. Norðurl. v. (JPálm). Hann sagði, að þær jarðir væru verst setnar, sem væru í opinberri eigu og leigðar út af því opinbera. Ég veit ekki, hvernig það er í hans sýslu, þar sem hann á heima, en í þeirri sýslu, þar sem ég á heima, er allt aðra sögu að segja. Þar eru að vísu hlutfallslega mjög fáar jarðir í opinberri eigu, en það er langt frá því, að það sé verr búið á þeim jörðum eða þær verr setnar en aðrar jarðir í sýslunni. Ef nokkuð er, þá er frekar það gagnstæða, - ég hygg, að búskapurinn á þeim jörðum sé yfir meðallagi. Ég vildi láta þetta koma fram og mótmæla þessari kenningu eða þessari fullyrðingu, sem hér kom fram um, að þeir, sem eru leiguliðar á ríkisjörðum, sitji sínar jarðir miklu verr en aðrir menn. Það er a.m.k. langt frá því, að það sé algild regla, - langt frá því. Ég sé ekki frekar en hv. 2. þm. Norðurl. v. ástæðu til að fara að ræða hér um stefnur í þessum málum. Það, sem gerir það að verkum, að ég vil ekki fylgja þessu máli, er, að ég tel, að það eigi ekki að brjóta gegn fyrirmælum hinna gömlu sýslumanna Húnvetninga, sem gáfu þessar jarðir, ég sé ekki, að það sé nein þörf að brjóta gegn þeim, og þess vegna eigi ekki að gera það. Ég tel alveg víst, að það væri mögulegt að leigja þessar jarðir, ef stjórnendur sjóðsins gefa mönnum kost á því að fá þær á erfðafestu, eins og ég hef áður vikið að. A.m.k. vil ég, að sú leið sé reynd, áður en Alþ. fer að rifta fyrirmælum í þessum gömlu gjafabréfum.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. v., frsm. landbn., ræddi hér nokkuð um það, að þær jarðir, sem væru í opinberri eigu, væru yfirleitt verst setnar og það áttu að vera rök fyrir því, að það væri ekki heppilegt, að jarðir væru í opinberri eigu. Ég ætla ekkert að bera brigður á þessa fullyrðingu hjá honum. En ráð við slíku er auðvitað, að ríkið sjálft breyti þar um stefnu og sjái til þess og búi þannig að þeim mönnum, sem ríkisjarðir hafa á leigu, að aðbúnaðurinn að þeim ábúendum, sem þar eru, sé verulega góður, og tryggi þeim, ef þeir óska eftir því, erfðarétt á sinni jörð. Ég veit ekki, hvort það er svo fjarri lagi að ræða um eignarréttinn á jörðum í sambandi við þetta, og hv. 2. þm. Norðurl. v. þarf ekkert að undrast, þótt slíkar umr, hefjist. Það hafa verið gerðar alveg sérstakar ráðstafanir og það einmitt sérstaklega af þeim mönnum, sem hafa talið sig aðalforvígismenn bændastéttarinnar og það í Sjálfstfl., til þess að afnema einstaklingseignarrétt á jörðum, til þess að tryggja þar með bændur og þeirra afkomendur, að þeir geti notið jarðanna, sem þeir búa á, en jarðirnar lendi ekki í braski. Alveg sérstaklega sá þm., sem hér átti lengi sæti fyrir Skagafjarðarsýslu, Jón Sigurðsson á Reynistað, og sat hér, eins og við munum allir, áratugum saman á Alþ. og var orðinn einn af elztu þm. hér, hann hafði alltaf sérstaklega beitt sér fyrir þeim málum, sem snertu ættaróðulin, og öll löggjöfin um ættaróðul er ekki annað en tilraun til þess að forða bændum og þeirra jörðum frá þeim vandræðum, sem hljótast af braskinu í venjulegu verzlunarþjóðfélagi. Og þetta er ekki í fyrsta skipti, sem þetta kemur upp og það í svo að segja miðri þróun kapítalismans á Íslandi á 20. öld. Þetta hefur verið að gerast allan þann tíma, sem Ísland hefur verið byggt. Það hefur verið leitazt við að losa bændurna og þeirra afkomendur undan því að þurfa að vera alla sína ævi að borga afgjald af jörð, sem bóndi jafnvel verður að kaupa t.d. af sínum systkinum, svo að maður tali nú ekki um, þegar hann verður að kaupa hana af einhverjum öðrum jarðeigendum. Og við þetta miðuðust þessar mjög viturlegu ráðstafanir, sem t.d. ég minntist á áðan í sambandi við gjafabréf Helga í Þykkvabæ, við þetta miðaðist öll löggjöfin um ættaróðulin, og við þetta hefur auðsjáanlega líka miðazt sú hugmynd, sem vakti fyrir þeim mönnum, sem gáfu jarðir sínar upphaflega einhverri slíkri stofnun, sem var þannig um háttað, að það mátti ekki selja þær. Hv. 2. þm. Norðurl. v. segir, að þessar jarðir séu í eigu Austur-Húnavatnssýslu. Ég held, að það sé ekki rétt. Í þeirri skýrslu, sem lögð var fyrir Alþ. 1952, eru báðar þessar jarðir meðal þeirra kristfjárjarða, sem þar eru taldar upp og eru raunverulega það, sem kallað mundi vera í eigu Krists eða kristfjárjarðir, það er á þskj. 258 1952. Þar var birt yfirlit yfir þær jarðir, sem kallaðar voru kristfjárjarðir eða jarðir í fátækraeign, og þar er bæði Meðalheimur og Hamar í Húnavatnssýslu, þannig að þarna er því ekki um að ræða jarðir, sem eru í eigu sýslunnar, heldur jarðir, sem eru aðeins í vörzlu hennar. Og meginið af þeim jörðum, sem þarna er um að ræða, - þær voru allar taldar upp einmitt þá, - það eru jarðir, sem hafa verið gefnar, líklega allt frá því á 14. öld og fram á 17. öld, og alltaf með þeim skilyrðum, að þær megi aldrei selja. Í þeim umr., sem þá fóru fram um þetta mál, vitnaði ég í gjafabréf, sem við höfðum þá aflað okkur upplýsinga um, og það var t.d. einmitt í sambandi við jörðina Ytra-Vallholt í Seyluhreppi í Skagafjarðarsýslu. Stendur í gjafabréfinu, með leyfi hæstv. forseta: „Skal jörðin með kúgildum og öllu því, sem henni með réttu tilheyrir, vora ævinlegt kristfé héðan í frá.“ Þessar jarðir hétu ýmist kristfjárjarðir eða jarðir í fátækraeign. Og þetta var ekki aðeins í sambandi við kristfjárjarðir, það eru fleiri jarðir, sem svona háttar um. Þar er t.d. í sambandi við Jóns Sigurðssonar legatið til þurfamanna innan Eyjafjarðarsýslu, þá er tekið fram í því gjafabréfi, að jarðirnar megi aldrei seljast eða á neinn hátt lógast, og meðal þess, sem gjafasjóður Jóns Sigurðssonar í Eyjafjarðarsýslunni á, eru t.d. aðrar eins jarðir og Kristnes og Hvammur, sem er líka góð jörð, og allmargar fleiri jarðir, þannig að þarna er því um að ræða jarðir, sem hafa verið og eru nú ýmsar þeirra mikils virði, þó að það eigi kannske ekki við um þær jarðir, sem þarna er um að ræða, en hefðu verið orðnar lítils virði, svo framarlega sem þær hefðu verið seldar á sínum tíma. 1953 var lagt hér fyrir stjórnarfrv. um kristfjárjarðir og jarðir í fátækraeign, þar sem eiginlega var ákveðið að leggja alveg þennan þátt niður og láta þessar jarðir ekki vera lengur til og láta ríkið geta ráðstafað þeim, leyfa ráðh. að leyfa ríki og sveitarstjórn að selja slíkar jarðir. Þetta frv. mætti allmiklum mótmælum hér í Nd., og það fór svo um þetta stjórnarfrv., að það var ekki afgreitt frá Alþ., þannig að það eru ekki til, svo að mér sé kunnugt um, nein almenn lög um þetta mál núna. Hér er sem sé um það að ræða, að ákveðnir menn hafa fyrir nokkrum öldum gefið þessar jarðir fyrir sálu sinni í sambandi við þá trú, sem þeir þá hafa haft, bæði hvað gott það væri fyrir þeirra eigin sáluhjálp og hvað ábúendum jarðanna vegnaði bezt við. Hér er þess vegna um lagalegt spursmál að ræða, hvort ríkið hefur nokkurn rétt til þess að ráðstafa þessu, hvort við höfum nokkurn rétt til þess með lögum að taka slíkar ákvarðanir. Það er lagt þarna til að stofna sérstakan sjóð, kristfjársjóð. Það er engum kunnara en hv. þm., ekki sízt þm. stjórnarliðsins, sem gert hafa nú nýlega alveg sérstakar ráðstafanir til þess að fella verðgildi peninga á Íslandi, að verðgildi peninga hefur verið ákaflega fallvalt, ekki bara á þessum síðustu og verstu tímum, heldur á undanförnum áratugum og öldum. Löngum hefur þó verðgildi jarða verið a.m.k. allmiklu fastara, og svo mikið er víst, að ég held, að hv. 2. þm. Norðurl. v. flytji sjálfur hér frv. um að athuga að taka upp gamla landaurareikninga og annað slíkt, þannig að það er alveg greinilegt, að hann hefur það algerlega á meðvitundinni, að peningagildi nútímans er allfallvalt, en jarðagildi og það verðgildi, sem forfeður okkar miðuðu við og reiknuðu eftir um margar aldir, var allfast. Ef þess vegna lagt er til að breyta jörðum, sem hér er um að ræða, og þeirra gildi í fallvalt nútíma peningagildi, er verið að gera algera breyt. á þeim tilgangi, sem upphaflega vakti fyrir gefendum þessara jarða, og efni gjafabréfsins. Það er engum efa bundið, að þeir voru að bjarga þessum jörðum undan fallvallleik peningagildisins. Við höfðum mörg dæmin, og í þeim umr., sem ég ætla ekki að fara að rekja hér, en fram fóru um þetta í þessari hv. d. 1953, voru dæmin tekin annars vegar af þeim jörðum, sem seldar voru um 1900 og nokkru eftir 1900 og síðan andvirði þeirra lagt í sérstakan sjóð, sem vissir flokkar hér á Alþ. hafa unnið mjög dyggilega að því að gera að engu, en þar sem jarðirnar hins vegar hafa haldizt, þar eru þær eign. Og við, sem staddir erum hér í Reykjavík, þurfum ekki annað en líta í kringum okkur til þess að sjá, hvers konar óskaplega vitleysu er búið að gera frá þjóðfélagsins sjónarmiði með því að hafa selt þær jarðir og jarðaparta, sem höfuðborgin nú er byggð á, í einstakra manna eigu á sínum tíma, og skapa þannig með því braskgildi, sem síðar hefur komið á þær jarðir, alveg óskaplegar álögur á hendur þeim mönnum, sem hér eru t.d. að byggja hús. Ég man alltaf eftir því, hvað mig rak í rogastanz, þegar ég fór að athuga fasteignamatið í Reykjavík 1932 og þegar öll þau hús, sem þá voru í Reykjavík, - og þá var fasteignamatið nokkuð rétt, - voru metin á 68 millj. kr., en jörðin hér í Reykjavík, sem þessi hús voru reist á, var metin á 32 millj. kr. M.ö.o.: braskverð á lóðunum hér í Reykjavík metið á meira en helminginn af allri þeirri vinnu og öllu því afli, sem það hafði kostað að byggja þau hús, sem í Reykjavík voru. Þetta sýnir okkur, hvað óskaplega vitlaust það er frá þjóðfélagsins sjónarmiði að ráðstafa þessum jörðum þannig, að að lokum lendi það út í braski, sem þýðir það, að farið er að selja lóðir rándýrt, og slíkur einstaklingseignarréttur, sem aðeins verður raunverulega braskeignarréttur, verður til þess að íþyngja öllum framkvæmdum og leggjast sem skattur, næstum því eins konar landsaðall, á allar þær framkvæmdir, sem gerðar eru í þjóðfélaginu. Ég álít það satt að segja mikinn galla. Í hvert skipti sem hér eru gerðar ráðstafanir, þegar ríkið er að selja meira að segja kaupstöðum eins og Vestmannaeyjum, Kópavogi og öðrum slíkum jarðir ríkisins, þá á að setja inn í slík lög ákvæði um, að slíkir kaupstaðir megi ekki selja þessar lóðir og lendur aftur, þær skuli vera eign þeirra, vegna þess að við vonumst allir saman eftir því þrátt fyrir stefnu núverandi ríkisstj., að þetta land eigi eftir að byggjast, en ekki eyðast, og hér eigi eftir að verða mjög víða mikið þéttbýli, og þá mundi slíkur einstaklingseignarréttur á jörð alltaf vera þar til trafala. En við erum í þessu sambandi ekki að ræða um það, þó að enginn skuli segja, hvar þéttbýli kynni að vaxa upp. Hér erum við hins vegar að ræða um þá hlið, sem að bændum sjálfum og þeirra afkomendum snýr. Ég held, að það hefði þess vegna verið miklu réttara að reyna að finna þarna út aðferð með að skapa slíkum bændum framtíðarábúðarrétt, erfðaábúðarrétt, en ekki að selja þeim jarðirnar, veita þeim allar þær tryggingar, sem þeir þurfa að fá til þess að geta byggt á þessum jörðum, geta húsað þær vel, geta notað þær, geta látið þann ábúðarrétt ganga í erfð til þeirra afkomenda og þannig að öllu leyti tryggt þeim vinnandi bónda á jörðinni hin beztu afnot af henni og afkomendum hans líka, en um leið losað hann og hans afkomendur við alla þá hættu, sem fylgir því að innleiða brask einstaklingseignarréttarins í sambandi við jörðina. Þetta er sú hlið, sem snýr að bændunum, sem eiga að hagnýta þessar jarðir, en svo er þá að síðustu sú hliðin, sem snýr að þeim, sem ráðstafaði þessari jörð á sínum tíma á þennan máta. Með þeirri afstöðu, sem enn er gagnvart eignarréttinum í þjóðfélaginu og ráðstöfunum manna, þá álít ég að menn hafi ekki heimild til þess að breyta þeirra ráðstöfunum. Það að breyta þeirra jörðum í peninga er sama sem að fleygja þeim. Ég álít þess vegna, að það sé ekki leyfilegt fyrir okkur að gera þær ráðstafanir, sem hér er um að ræða, og mun þess vegna vera á móti þessu frv., en álít hins vegar, að landbn. ætti að taka þetta frv. til ýtarlegri meðferðir en nefndin nú þegar hefur gert, og hún mætti gjarnan hafa til hliðsjónar, að svo miklu leyti sem hún vill halda fast eða meiri hluti hennar við sína afstöðu, þær breyt., sem gerðar voru á l. eða lagafrv., sem ríkisstj. flutti hér 1953 um sölu á kristfjárjörðunum. Það voru mjög ýtarlegar breytingar og voru einmitt gerðar af n., eftir að frv. kom fram og eftir að það hafði verið rætt allýtarlega við 1. umr., og meira að segja þrátt fyrir þær breyt. hafði frv. samt ekki fengið náð fyrir augum Alþingis. Ég vildi þess vegna eindregið mælast til þess, að hv. landbn. athugaði betur sinn gang, til þess að hér væri ekki verið að gera ráðstafanir, sem væru í senn ólöglegar og rangar.



Herra forseti. Ég gerði ekki ráð fyrir, að ég mundi tala í þessu máli, því að frsm. n., hv. 2. þm. Norðurl. v. (JPálm), er svo vitur maður og rökfimur, að ég reiknaði ekki með, að ástæða væri fyrir mig að taka til máls í þessu máli. En það hafa vafizt inn í þessar umr. ýmis atriði, sem koma þessu tiltölulega lítið við. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) virðist taka þetta sem stefnumál, þannig, að hér sé um eitthvert stórmál að ræða viðvíkjandi eignarrétti jarða yfirleitt. En meðan þetta þjóðskipulag, sem við búum við, er eins og því er varið nú, að þar er eignarrétturinn yfirleitt virtur og það er talið hentugast, að menn eigi það, sem þeir þurfa að nota, þá hefur það lítið að segja, hver á þessar tvær litlu jarðir. Mín skoðun er, að það sé heilbrigt og eðlilegt, að hver maður eigi það, sem hann þarf að nota. Ég álít heilbrigt, að sá, sem býr í kaupstað, eigi íbúðina, sem hann þarf að búa í. Og ég álít heilbrigt, að bóndinn eigi jörðina, sem hann þarf að nota til þess að geta rekið sitt bú. Þetta er mín skoðun. En hitt má deila um, hvort það er ekki ástæða til þess að setja takmörk fyrir því, að einn bóndi eigi fleiri en eina jörð eða eigi réttara sagt margar jarðir, sem hann þarf ekki að nota, og það má líka deila um það, hvort ekki sé rétt að setja einhver takmörk fyrir því, að sami maður eigi margar íbúðir, sem hann leigir út og hefur ef til vill aðstöðu til þess að okra á. En í okkar landi er það nú þannig, að menn fást varla til þess að búa á jörðunum. Þeir vilja heldur fara í kauptúnin eða kaupstaðina og setjast þar að. Ég er ekki að segja, að það sé verra að vera bóndi, það er fjarri því, það er á margan hátt heilbrigt og þroskandi, en það er nú bara þannig í þessu landi, að mönnum finnst léttara að stunda önnur störf. Viðvíkjandi því, hvort jarðir, sem eru í einstaklingseigu, séu betur settar en hinar, þá ætla ég að benda ykkur á það, að það er t.d. eitt prestssetur í miðju héraði hjá okkur, sem er í eyði. Ríkið á það. Það eru Æsustaðir í Langadal. Það þykist enginn geta verið þar vegna þess, að þar séu svo slæm húsakynni. Þessa jörð á ríkið og byggði upp á henni fyrir eitthvað 30 árum. Húsakynnin eru orðin þannig, að presturinn þykist ekki geta verið í þeim. Og nú vil ég bara benda á viðvíkjandi þeirri jörð, sem húsið brann á í fyrra, að ábúandinn getur vafalaust fengið lán út á jörðina, hann getur fengið ca. 75 þús. kr. til að byggja fyrir íbúðarhúsið. En hver á þá að borga mismuninn? Til þess að húsa þá jörð, bæði íbúðarhúsið og peningshúsin, þarf áreiðanlega 200–300 þús. kr. Og hver vill borga mismuninn? Hver vill lána mismuninn? Sýslunefndin í Austur-Húnavatnssýslu er kunnug þessum málum, og hún mundi ekki leggja þetta einhuga til, ef hún áliti þetta ekki nauðsynlegt. Ábúendurnir óska að fá jarðirnar keyptar. Þetta eru því þeir tveir aðilar, sem eru kunnugastir hlutunum, sem óska eftir því, að ábúendurnir fái að kaupa jarðirnar. Sýslan fer ekki að lána þessum ábúanda, hún hefur engar ástæður til þess, allt að 200 þús. kr. til þess að byggja upp á jörðinni. Og hver á að lána? Tekjur hafa engar verið af þessari jörð. Sýslunefndin hefur ekki haft annað en tímaeyðslu og erfiði af að fjalla um þessi mál. Þetta var upphaflega gefið til styrktar fátæku fólki, en tímarnir eru gerbreyttir. Það er búið að semja löggjöf til þess að vernda ekkjur og munaðarlaus börn og aðra fátæklinga frá því að þurfa að leita til hreppsfélaganna. En það var svo, þegar þetta var gefið. Það eru ótal sjóðir í þessu landi. Þeir eru allir að verða svo að segja verðlausir fyrir ráðstafanir ríkisvaldsins. Það er alltaf verið að verðfella peningana, svo að þessar krónur, sem upphaflega voru í sjóðunum, eru orðnar einskis virði. Hvað er þá meira viðvíkjandi þessum jörðum, þó að einhverjum ákvæðum sé breytt viðvíkjandi þeim, vegna þess að tímarnir hafa breytzt? Þegar þær voru gefnar, var það talið hið mesta happ að eiga einhverja jörð, en nú vill helzt enginn búa. Og viðvíkjandi því, að þetta skapi brask og ábúendurnir þurfi að kaupa jarðir dýru verði, þá eru þeir tímar algerlega breyttir, vegna þess að það vita allir, að ef faðir ætlar að afhenda barni sínu jörð nú, verður hann að láta jörðina fyrir sama og ekki neitt. Sú jörð, sem ég ólst upp á t.d. og er með stærri jörðum í Húnavatnssýslu, var látin fyrir eitthvað 10–15 þús. kr. til bróður míns. Það datt engum í hug að tala um það. Það eru allir foreldrar fegnir, bara ef eitthvert barnið tollir á jörðinni, og systkinunum dettur yfirleitt ekki í hug að tala um það, þó að það barn, sem vill vera eftir á jörðinni, fái hana með þeim skuldum, sem á henni hvíla, eða fyrir sáralítið verð, ef engar skuldir hvíla á henni. Það má vera, að þetta breytist, en straumurinn er svona nú, og ég get ekki séð, að það sé nokkuð unnið við það, að þessar jarðir fari, önnur eða báðar, í eyði vegna þess, að það á að binda sig við ákvæði, sem eru eins eða tveggja alda gömul og eru búin til við allt önnur skilyrði og miðuð við allt aðrar ástæður en nú eru fyrir hendi. Það var minnzt hér á það af hv. 3. þm. Reykv., að lóðir hér í Reykjavík væru seldar fyrir hærra verð en heilar jarðir í sveitum. Þarna komum við að kjarna málsins. Þetta er af því, að fólkið vill kaupa lóðirnar dýrt, af því að það vill heldur vera hér en í sveitinni. En þessum jörðum er ekki þannig háttað, að þær liggi við kauptún, þannig að landið geti orðið notað til lóðasölu. Og við skulum bara athuga það, að fólkið vill hafa rafmagn, það vill hafa öll þægindi. Það er ekki fyrir hendi á þessum jörðum, og þeir, sem taka þessar jarðir, verða að leggja á sig stórar fórnir og leggja fram mikið fjármagn, til þess að jarðirnar séu byggilegar. Við skulum vona, að þessi þægindi komi öll í sveitina. En það mun dragast í allmörg ár. Þess vegna er bændum alls ekki of gott að vita af því, að þeir eigi jarðirnar og afkomendur þeirra geti búið á þeim, ef því er að skipta. Það getur orðið þeim til styrktar í þeirri erfiðu lífsbaráttu, sem bændur í flestum tilfellum eiga við að búa í þessu landi, jafnvel þó að það skuli fúslega viðurkennt, að ríkisvaldið hefur mikið gert til að gera kjör þeirra betri en þau voru. Ég mun því greiða atkv. með þessu frumvarpi.



Herra forseti. Umr. um þetta litla mál eru nú farnar að ganga nokkuð vítt, og eiga þeir fyrst og fremst sök á því, sem hafa mælt gegn þessu frv. Ég skal nú reyna að vera ekki mjög langorður í svörum. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. hafi gert sér grein fyrir, hvernig þessu máli er varið. Hv. samþm. minn, hv. 1. þm. Norðurl. v., vildi mótmæla því, að opinberar jarðir væru verr setnar en aðrar, og spurði að því, hvort svo væri í minni sýslu, Austur-Húnavatnssýslu. Ég vil nú segja honum og öðrum það, að sem betur fer er fátt af jörðum í Austur-Húnavatnssýslu, sem eru í opinberri eign, og helzt ætti það ekki að vera nein. En ég hef mína þekkingu um þetta yfir landið allt í gegnum starfsemi í fasteignamatsnefnd, og ég hygg, að við, sem þar störfuðum, höfum verið sammála um, að það sé greinilegt, að þær jarðir séu almennt séð verr setnar, og það er náttúrlega af þeirri einföldu ástæðu, að ríkissjóður hefur ekki lagt í það nógu mikið fé að byggja upp á jörðunum og koma þeim í fullkomið stand, enda mundi það vera, eins og margir álíta, ríkissjóði hagkvæmara að gefa þessar ríkisjarðir ábúendunum en eiga þær með þeim skilmálum, sem verið hefur á undanförnum árum. Varðandi það, sem hv. 3. þm. Reykv. var að tala um eignarréttinn á þessum tveimur jörðum, þá er það ekkert annað en orðaleikur. Eigandi að þessum jörðum er sjóður, sem heitir Afgjaldasjóður kristfjárjarða í Húnavatnssýslu, en sýslan á sjóðinn, og það er ekki farið fram á að eyða þessum sjóði, heldur þvert á móti. Það er ætlunin, að hann eigi áfram það fé, sem jarðirnar seljast fyrir. Við höfum í okkar sýslu hliðstætt dæmi og miklu stærra dæmi en þetta, að það voru nokkrar jarðir í Vatnsdal og Þingi, sem kallaðar voru amtmannsgjafajarðir og svipaðar reglur voru um og þessar. Þær voru seldar á sínum tíma, og sjóðurinn er áframhaldandi starfandi og ekki ætlunin, að honum verði eytt, og það dettur engum í hug, sem mæla með þessu frv., að þessum sjóði verði eytt, því, sem hann fær inn fyrir jarðirnar. En geta menn nú haldið yfirleitt, að að öll landbn. og þrír opinberir trúnaðarmenn þriggja stjórnmálaflokka, sem eru eftirlitsmenn opinberra sjóða, séu sammála um að mæla með þessu frv., ef það væri einhver vitleysa, sem hér er verið að fara fram á? Ég held, að eftirlitsmenn opinberra sjóða, hvað sem líður landbn., - ég verð nú að halda, að hún hafi nú nokkurt traust líka, - en þeir hafi mikið traust, þeir vita, hvað þeir eru að fara með, þegar þeir eru að mæla með slíku frv. sem starfsmenn í þessari nefnd. Varðandi það, sem hv. 3. þm. Reykv. var að minnast á, að það hefðu verið gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að koma jörðum út úr braski, sem hann kallaði, þá er það nú svo, að ég geri ráð fyrir, að hann eigi við lögin um ættaróðal og erfðaábúð. Það frv. um breyt. á þeim lögum liggur fyrir þessu þingi og hefur verið vísað til landbn., en nefndin hefur orðið sammála um að fresta afgreiðslu þess á þessu þingi, vegna þess að hún hefur fengið tilmæli um það frá búnaðarþingi, sem samþykkti tillögu á þessa leið: „Tilgangur þeirra laga, sem hér um ræðir, er að ýmsu virðingarverður, en reynslan hefur sýnt, að ýmis ákvæði þeirra eru tæpast framkvæmanleg. Er því þörf á að breyta l. verulega, til þess að þau verði viðunandi, en frv. þetta kom seint til búnaðarþings og hefur því ekki unnizt tími til að athuga málið svo vel sem þarf, og í trausti þess, að Alþ. fallist á að bíða með afgreiðslu málsins, frestar búnaðarþing að taka nánari afstöðu til þess.“ Ég vildi taka þetta fram út af þeim ummælum hv. 3. þm. Reykv., að þarna væri um einhverja fyrirmyndarleið að ræða. Það er vissulega mikið vandamál, sem þar er um að ræða, og þeir, sem verða hér á næsta þingi, hafa auðvitað ástæðu til þess að ræða það mál nánar. Sú krafa, sem kom frá hv. 3. þm. Reykv. um það, að n. tæki málið aftur til athugunar, ég fæ ekki séð annað en n. hafi gert í því alla þá athugun, sem hún þarf. Hún hefur athugað það frv., sem ræðumaðurinn vitnaði í. Það var aldrei annað en frv., því að það var aldrei samþykkt. Nefndin hefur farið alveg í gegnum það frv. og yfirleitt alla þætti, sem snerta þetta mál, sem m. a. sést á því, að hún hefur fengið rækilega umsögn frá eftirlitsmönnum opinberra sjóða, eins og ég hef hér tekið fram. Ég vil nú vona, að þessum umr. geti farið að ljúka. Vil ég fara fram á það við hæstv. forseta, að hann sjái um, að atkvæðagreiðslan verði, þegar nokkuð margir hv. þm. eru viðstaddir.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði, að það væru tveir menn, sem óskuðu eftir að kaupa þarna jarðir, og honum fannst það mjög hart, ef þeir gætu ekki fengið þær keyptar. Það er ekki nóg til þess að selja jörð og láta aðra kaupa hana, að einhverjir vilji kaupa. Það verður að vera líka heimild til að selja. Hv. þm. á vafalaust sjálfur jörð, og e.t.v. vildi einhver kaupa hana, en þeir geta ekki gert það svona og hreppsnefndin svo selt hana. Það verður að vera um að ræða eitthvað, sem þeir menn, sem ætla að selja, ráða yfir, og viðkomandi menn ráða ekki yfir þessum jörðum og Alþ. ekki heldur. Alþ. gæti þá alveg eins farið að taka ákvarðanir um að selja hvað sem er í annarra manna eigu. Hér er um að ræða jarðir, sem menn hafa fyrir nokkrum öldum gefið í ákveðnu skyni, og engin heimild er til þess að taka og breyta þeim tilgangi og gera þessa gjöf að engu. Þetta var gefið ýmist til kristfjár eða handa fátækum mönnum, og þó að það sé margs konar félagsmálalöggjöf á Íslandi nú og verði vonandi áfram, þá er þar með ekki heimild til þess að breyta þessu. Hv. frsm. landbn. talaði um, að það væri alls ekki verið að ræða um það, eftir að þessar jarðir yrðu seldar, að það ætti að fara að eyða sjóðnum. Ég veit ekki betur en hann hafi sjálfur verið hér nýlega á þingi í sambandi við gengislækkunina, þar sem gerðar voru sérstakar ráðstafanir til þess að eyða sem fyrst af öllum þeim sjóðum, sem til væru á Íslandi. Um leið og svona jarðir eru seldar, er þar með verið að gera ráðstafanir til þess að eyða sjóðunum með þeirri stefnu, sem hér hefur ríkt og aldrei í eins ríkum mæli og nú á þessu þingi. Viðvíkjandi kristfjárjarðasjóði Austur-Húnavatnssýslu, - mér skilst nú, að það eigi að heita afgjaldasjóður, sem þetta renni til, og ég held, að þessar jarðir séu ekki einu sinni eign neins kristfjársjóðs og hafi ekki verið gefnar þannig upphaflega og sýslunefnd ráði sjóðnum, heldur þvert á móti hafi þetta verið gefið með því skilyrði, að það mætti aldrei selja það, og ég skora á hv. þm. og þá, sem honum fylgja í landbn., að leggja fram þessi gjafabréf, ef þau eru til, eða afla þá heimilda um, hvernig þau munu hafa litið út og hvort hér sé ekki verið að breyta alveg þvert ofan í þann tilgang og þau ákvæði, sem gefandinn setti. Viðvíkjandi ættaróðalalögunum, þá er það alveg rétt, að það er mjög erfitt með framkvæmd á þessu, erfitt vegna þess, hvernig ákvæði Alþ. hefur sett viðvíkjandi veðsetningu og öðru slíku. En þá þarf bara að breyta því að mínu áliti. Hví er ekki hægt að veita bændum lán beinlínis, á meðan þeir eru starfandi bændur á einni jörð, án þess að láta nokkurn tíma veðsetja jörðina fyrir því, og skylda bankana, sem hvort sem er eru ríkisbankar, til þess að veita lánin á þennan máta? Ég veit ósköp vel, að bönkum, eins og nú háttar lögum, er illa við að veita lán gegn öðru, vegna þess að það stangast alveg á við allar þær reglur, sem nú gilda. En þá skulum við bara breyta þeim reglum, sem nú gilda, frekar en breyta þeim góða tilgangi, sem upphaflega var í þessu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. (EOl). Hann var að tala um, að menn mættu ekki selja það, sem þeir ættu ekki. En það er sýslan, sem á þetta. Þetta er gefið í vissum tilgangi og með vissum skilyrðum. En nú er aðstaðan breytt, og þess vegna er ekkert við það að athuga. Ef sá aðili, sem á að sjá um þetta og á þetta raunverulega, sem er sýslan, - ef sýslufélagið telur hentugt að breyta þessu eitthvað og fær samþykki ríkisvaldsins til þess, get ég ekki skilið, að það sé neitt saknæmt. Það eru gerbreyttir tímar. Annars er það ofur lítið skrýtið, þegar hv. 3. þm. Reykv. er að tala um lög og reglur. Ef hans virðulegi flokkur kæmist í hreinan meiri hluta hér á landi, haldið þið, að hann færi að virða einhverjar gamlar reglugerðir fyrir einhverjum gömlum sjóðum? Ég held, að þeirra andlegi lærifaðir, Stalín, hafi ekki gert það í Rússlandi forðum. Ég held, að hann hafi ekki verið að grúska í gömlum skjölum, þegar hann tók jarðeignir bændanna og rak þá saman eins og seppa í samyrkjubúin og svo voru kosnir einhverjir trúnaðarmenn flokksins til þess að stjórna þeim. Það er dálítið spaugilegt, þegar þessir menn eru að tala um tveggja alda gamlar reglur. Það má breyta öllum lögum, og ef ríkisvaldinu þóknast að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir viðvíkjandi sjóðum eða gjöfum eða einhverju slíku, þá hefur ríkisvaldið á hverjum tíma vald til þess. En það er í mesta máta spaugilegt, þegar fulltrúi þessa flokks og formaður þingflokks Sósfl. er að tala um að virða lög og reglur, því að þótt það megi vafalaust segja margt gott um kommana, þá er það, sem þeir virða alls ekki, gamlar reglur og gömul lög. Þeir þurrka það allt út og búa til sínar reglur og sín lög. Annars væri æskilegt, ef hv. 3. þm. Reykv. álítur það svo hagkvæmt, að ríkið eigi jarðirnar, að hann vildi senda nokkra úrvals komma norður í Húnavatnssýslu til þess að taka allar eyðijarðir og búa á þeim. Vel skal ég taka á móti þeim, því að satt að segja finnst mér kommar skemmtilegustu menn, og ég veit, að þeir mundu mikið þroskast andlega, ef þeir færu að búa þarna norður frá á eyðijörðunum. Ég skyldi sannarlega vera lipur að reyna að útvega þeim lán og gera allt fyrir þá, sem ég gæti. Þeir eru hressir í bragði og drengir góðir, og svo hef ég mikinn áhuga fyrir því að bæta þá og vitka.



Herra forseti. Þetta litla frv., sem ég flyt hér á þskj. 280, fer fram á þá breyt. á l. um landnám, ræktun og byggingar í sveitum frá 1957, að nýbýlastjórn ríkisins sé heimilað að borga fátækum bændum, sem eru að byggja íbúðarhús, byggingarstyrk á sama veg og nýbýlamenn fá. Þegar þessi lög voru til meðferðar á Alþ. 1957, benti ég á það og lagði á það áherzlu, að það væri ekkert samræmi í þeirri aðstoð, sem bændur fengju til ræktunar og bygginga. Eins og verið hefur að undanförnu, hefur verið svo mikill styrkur og lán út á ræktun, að það hefur verið hægt að koma áfram ræktuninni, þar sem verkfæri hafa fengizt til. En það, sem mestum örðugleikum veldur fyrir bændastéttina á síðari árum, er að koma upp nauðsynlegum byggingum, íbúðarhúsum og fénaðarhúsum. Og sannleikurinn er sá, að þetta hefur stórkostlega versnað á þeim árum, síðan lögin voru sett 1957, versnað í mjög stórum stíl við ráðstafanirnar, sem gerðar voru í maí 1958, og svo einnig við þær ráðstafanir, sem gerðar voru nú með gengislækkuninni í febrúar s.l. Hér er þess vegna um mjög mikið nauðsynjamál að ræða og í sjálfu sér fram á lítið farið, að okkur í nýbýlastjórn sé heimilað að borga fátækum bændum þennan byggingarstyrk. Eins og fram er tekið í grg., hafa hæstu lán, sem veitt hafa verið út á íbúðarhús, verið 75 þús. kr. Þegar l. voru sett árið 1946, var gert ráð fyrir því, að heimilt væri að veita lán úr byggingarsjóði upp í allt að 75% byggingarkostnaðar. Þetta hefur aldrei orðið, og hlutfallið á milli byggingarkostnaðar og lánsfjárhæðar hefur alltaf farið versnandi fyrir þá, sem framkvæmdirnar hafa annazt, og nú á síðustu árum og sérstaklega nú er svo komið, eins og ég bendi á í grg. frv., að lánið er ekki nema 25% og hefur kannske verið hæst upp í 40% af byggingarkostnaði. Meira að segja hefur gengið svo langt í mörgum tilfellum síðan byggingarlánasjóður ríkisins tók til starfa, að það hafa verið veitt hærri lán til byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum en sveitum. Nú fer ég ekki fram á það með þessu frv., að það sé nein sérstök fjárveiting lögð fram í þessu skyni, og það er af því, að eins og sakir standa er til fé til að sinna þessu verkefni, sem frv. fer fram á. En hins vegar mætti gera ráð fyrir því, ef jafnt halda áfram ræktun og byggingar í sveitum landsins og verið hefur, að nýbýlastjórn þyrfti að biðja um fjárveitingu samkv. 41. gr. l. einu ári lengur en upphaflega var gert ráð fyrir, ef þetta frv. verður samþ., sem ég vona fastlega að hv. alþm. séu mér sammála um, að nauðsyn beri til. Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum, ef ekkert tilefni gefst til, en legg til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja örfá orð um þetta mál, áður en það fer til nefndar, og beina þeim aðallega til landbn. hv. deildar, sem mun fá málið til meðferðar. Hér er gert ráð fyrir, að nýbýlastjórn verði heimilað að veita bændum styrk út á íbúðarhúsbyggingar af fé, sem samkv. þeirri gr. l., sem um það fjallar, er ætlað til annarra hluta. Ég bendi á það, að að því mun koma, að bæta þarf við fjárveitingu til þeirra hluta, sem þar er um að ræða, ef farið er inn á þessa braut. Ég er ekki að mæla á móti þessu, en ég vil bara, að það komi fram núna, að hér er um að ræða að taka af fé, sem ætlað er til þess að koma þeim jörðum landsins, öllum þeim jörðum í sveitum, sem voru sérstaklega á eftir hvað framkvæmdir snertir og lífsskilyrði, á sæmilega viðunandi stig. Þetta vildi ég undirstrika. Annað, sem ég vildi líka benda á, er það, að ef þetta verður samþ., þyrfti að skapa öruggari og betri reglu um það, eftir hverju nýbýlastjórn á að fara við að úthluta samkv. þessum ákvæðum fé. Það orðast svo í gr.: „Nýbýlastjórn er heimilt að veita þeim bændum, er hafa örðugan fjárhag, styrk til íbúðarbyggingar á sama hátt og nýbýlastofnendum.“ Það er þetta orðalag: „bændum, er hafa örðugan fjárhag.“ Það er lagt á herðar nýbýlastjórnar að meta það eingöngu sjálf, hverjir eiga að koma undir þetta ákvæði og hverjir ekki. Þetta er ærið mikill vandi, og ég vildi beina því til hv. landbn., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún taki til athugunar, hvort ekki er hægt að skapa fastari, ákveðnari ramma að fara eftir en aðeins þetta. Mér þykir þetta of óákveðið orðalag fyrir nýbýlastjórn að fara eftir, því að það verður vandi fyrir hana að meta það, ef ekki er öðruvísi ákveðið en svona.



Herra forseti. Út af þessum aths., sem fram komu hjá mínum góða samstarfsmanni í nýbýlastjórn ríkisins varðandi þetta frv., vil ég taka þetta fram: Það er nú svo með það fé, sem ákveðið er að úthluta samkv. 41. gr. l., að það er fyrst og fremst til þess ætlað að koma í veg fyrir, að jarðir fari í eyði, og það hefur verið notað fram að þessu til þess að veita viðbótarstyrk til jarðræktar á þeim jörðum, sem stytzt eru komnar með jarðrækt. En eins og ég tók fram áðan, er það víðast hvar svo, að ég þori að fullyrða, að það er ekki skortur á ræktun, sem gerir það að verkum, að jarðirnar fara í eyði, heldur miklu fremur hitt, hve miklir örðugleikar eru fyrir menn að koma byggingunum upp, og þar er íbúðarhúsið örðugasti hjallinn. Varðandi hitt atriðið, sem hv. síðasti ræðumaður benti á og náttúrlega fljótt á litið er rétt athugað hjá honum, að það geti verið örðugt fyrir nýbýlastjórn að skera úr um það, hverjir bændur hafi örðugan fjárhag og hverjir ekki. En þetta verður nýbýlastjórn að gera í mörgum tilfellum, og ég, sem hef verið lengi formaður hennar, þekki það vel, að í þeirri nefnd eru svo sanngjarnir menn og réttsýnir, að ég óttast ekkert um, að þeim verði nein skotaskuld úr því að skera úr um þetta, þótt þeim séu ekki fengnar í hendur fastar reglur frá hálfu Alþ. Þess er líka að geta í þessu sambandi, að sem betur fer er það almennt svo í sveitum landsins, að það er orðinn minni hluti af jörðum, sem eftir er að byggja íbúðarhús á, og eins og gefur að skilja, er það almennt svo, að það eru fátækustu mennirnir, sem eiga eftir að byggja hús sin. Frá því kunna að vera nokkrar undantekningar, og þess vegna set ég þetta ákvæði í frv., að það gilti um þá bændur, sem hafa örðugan fjárhag. Ég vildi taka þetta fram út af þessum athugasemdum, svo að hv. alþm. geti um það hugsað, hvað það er, sem hér er á ferðinni.



Herra forseti. Sú var tíðin, að siglingar voru hvað mestar til Austurlands af öllum landshlutum. Það var skemmst þangað frá löndum þeim, sem Íslendingar höfðu lengst af mest skipti við, og þar var blómlegt atvinnulíf til lands og sjávar. Fiskveiðar voru miklar fyrir Austurlandi, en fiskur gekk þar líka einna fyrst til þurrðar, því að stytzt var á Austfjarðamiðin, t.d. fyrir Breta. Mörg mið eru enn á vörum þjóðarinnar, en þó ekkert þeirra sem Hvalbakur. Þarna jusu togarar, íslenzkir sem erlendir, upp ógrynni af fiski árum saman. Mið þetta er kennt við samnefnt sker, sem liggur um 17.8 mílur frá landi, þar sem stytzt er í land að Kambanesi. Sker þetta má sjá í góðu skyggni af Staðarskarði, hvar brýtur á því. Þetta er langt sker, þó nokkuð stórt um sig, og má einna helzt líkja því við Faxasker við Vestmannaeyjar, þótt það sé nokkru stærra. Sker þetta er grunnlínupunktur, og á meðan landhelgin var 4 mílur, var hægt að toga fyrir innan Hvalbak, enda þótt 4 mílna landhelgi væri umhverfis hann. Nú er að sjálfsögðu allt friðað fyrir togurum fyrir innan Hvalbak. Það gefur að skilja, að sker á jafnfjölfarinni siglingaleið og Hvalbakur er hlýtur að vera sjófarendum hættulegt, enda er vitað um slys þar. En hin eru þó sjálfsagt fleiri, sem enginn veit um, og sjórinn hefur máð út öll vegsummerki. Það er því mikil nauðsyn að koma þarna upp vita, ljósvita og hljóðvita og endurkastara, og fá Hvalbak tekinn inn í vitalögin. Mjög nauðsynlegt væri, að þarna væri unnt að hafa afdrep fyrir skipbrotsmenn, þegar vitabyggingin yrði reist, með talstöð til þess að geta haft samband við umheiminn, enn fremur nokkurn matarforða, enda mundi hvort tveggja vera nauðsynlegt, þó að ekki væri nema þegar verið væri að sinna vitanum, því að þarna mun allerfið aðstaða til að athafna sig, þar sem þetta er fyrir opnu hafi svo að segja á alla vegu og mjög brimasamt við skerið. Þetta er eitt af fjarlægari skerjum við Ísland frá ströndinni, og væri líka frá því sjónarmiði að undirstrika sem bezt umráðarétt. Íslendinga yfir fiskveiðilandhelginni gott að reisa þarna mannvirki og það sem fyrst. Allir sjófarendur mundu mjög fagna því, ef góður viti, sem jafnframt væri skipbrotsmannaskýli, yrði reistur á Hvalbak og það sem fyrst. Ég legg því til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Alþýðuskólinn á Eiðum var stofnaður með l. nr. 36 1917 og er algerlega kostaður af ríkissjóði. Eiðaskóli hefur vaxið með hverju ári og er stolt Austfirðinga. Þar hafa fyrr og síðar verið margir afburðaskólastjórar og kennarar og síðar landskunnir menn í menningar- og búnaðarmálum. Margur er sá maðurinn, sem hefur í hinni löngu sögu skólans sótt þangað sitt andlega veganesti og menntun. Sumir hafa látið þar staðar numið, en aðrir hafa líka leitað sér æðri menntunar, og færist það í vöxt með hverju ári. Þessir gömlu nemendur skólans eru að sjálfsögðu dreifðir um allt land og gegna margir hinum mikilvægustu stöðum í þjóðfélaginu. En allir bera þeir hlýjan hug til skólans síns og vilja framgang hans sem mestan. Í Eiðaskóla eru nú 103 nemendur og 8 kennarar. Skólinn hefur hvað eftir annað sprengt utan af sér húsnæðið, og má það vera mikið ánægjuefni forráðamanna skólans og velunnara, hve vöxtur hans og viðgangur hefur verið mikill. Austfirðingafjórðung eða hið nýja Austurlandskjördæmi byggja nú um 10300 íbúar og fer fjölgandi þrátt fyrir mikla flutninga af landsbyggðinni í þéttbýlið og við Reykjavík. Atvinnuhættir hafa undanfarið að mörgu leyti verið erfiðir á Austurlandi við sjávarsíðuna. En nú er bjartara fram undan í þeim efnum, þar sem síldin hefur á ný lagzt þar að landinu. Bendir margt til þess, að nú séu þar uppgangstímar fram undan meiri en nokkru sinni fyrr í sögu fjórðungsins. Framhaldsskóli á Austurlandi er því líklegur til þess að búa við vaxandi aðsókn. Það hlýtur að vera ekki aðeins metnaðarmál Austfirðinga, að aðalmenntastofnun þeirra geti verið sem bezt úr garði gerð hvað alla aðstöðu til menntunar snertir, heldur ber og mikla nauðsyn til þess að létta austfirzkum ungmennum, sem vilja leita sér aukinnar menntunar, nokkuð kostnað við að sækja skóla suður eða norður með því að búa sem bezt að skóla þeirra heima í héraði. En vegleg menntastofnun í næsta nágrenni hlýtur líka að vera stöðug hvatning fyrir uppvaxandi ungmenni til að leita sér þangað þess veganestis í lífinu, sem aldrei verður af þeim tekið, menntunar. Lagt er því til í þessu frv., að komið verði á fót menntaskóladeild við alþýðuskólann á Eiðum. Menntaskólar eru nú þrír: Reykjavík með 574 nemendur, Akureyri með 380 nemendur, Laugarvatn með 76 nemendur. Í Verzlunarskóla Íslands lesa um 70 nemendur undir stúdentspróf, og eru þannig alls um 1100 unglingar, sem lesa undir stúdentspróf. Borið saman við fólksfjölda væri eðlilegt, að allt að álíka margir nemendur læsu undir stúdentspróf á Austurlandi og á Laugarvatni. Talið er, að nú sæki árlega um 50 unglingar af Austurlandi slíkt nám í menntaskólana, sem fyrir eru. Það sýnist því ekki vanþörf á að koma hér til móts við Austfirðinga með því að skapa þeim aðstöðu til þess að búa syni og dætur Austurlands undir stúdentspróf heima í héraði. Hér getur að vísu verið mikið verkefni á ferðinni og ekki þar með sagt, að það verði leyst í einni svipan. En það verður heldur aldrei leyst, ef aldrei er á því byrjað. Og því eru þessi heimildarlög hér á ferðinni. Eiðaskóli er staðsettur miðsvæðis í stóru héraði, sem er rómað um allt land fyrir fegurð og búsæld. Þar vex skógur jafnt sem korn og gras. Tignarleg fjöll og fagrir ásar prýða landslagið, og fyrir framan skólann rennur Lagarfljót í allri sinni tign og veldi. En þrátt fyrir náttúrufegurð og marga kosti, sem staðsetning skólans hefur, má sjálfsagt deila um, hvort menntaskóli Austurlands á, þegar fram líða stundir, að vera staðsettur frekar á Eiðum en t.d. á Reyðarfirði, sem liggur bezt í þjóðbraut af öllum kaupstöðum á Austurlandi og á vafalaust eftir að gegna líku hlutverki á Austurlandi og Akureyri á Norðurlandi. En slíkir framtíðardraumar mega ekki trufla framgang þessa máls í bili a.m.k. Það er tilgangslaust að tala um stofnun slíks sjálfstæðs skóla, eins og sakir standa, en vel framkvæmanlegt að koma á fót menntaskóladeild við Eiðaskóla, enda þótt það hljóti að hafa nokkurn kostnað í för með sér. En það ætti allt að koma í góðar þarfir fyrir alþýðuskólann, þótt fullkominn menntaskóli yrði síðar reistur, t.d. á Reyðarfirði, ef það þætti heppilegra. Fyrir ríkissjóð er það enginn sparnaður, nema síður sé, að fullnægja menntaskólaþörf landsmanna með því að reisa slíka skóla eingöngu í Reykjavík eða á Akureyri. Akureyringum mundi finnast mikið vanta, ef þeir hefðu ekki sinn menntaskóla. Alveg sama yrði upp á teningnum, ef Austfirðingar hefðu fengið sinn menntaskóla, að enginn hlutur þætti sjálfsagðari. Slík stofnun mundi gefa Austurlandi ómetanlegt menningargildi og vera fyrir byggðina þar mikil kjölfesta. Við flm. vonum, að hv. þm. líti með skilningi og velvilja á þetta menningarmál Austfirðinga og veiti því hina beztu fyrirgreiðslu. Ég legg því til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta litla frv., sem hér liggur fyrir, er flutt af mér og 2 þingmönnum öðrum úr Suðurlandskjördæmi og fer fram á það, að ríkisstj. verði veitt heimild til að selja eyðijörðina Hellnahól í Rangárvallasýslu. Þessi jörð er og hefur verið lengi í eigu ríkisins og er ein af svonefndum Holtshverfisjörðum, en hefur verið sérstök ábýlisjörð nú um margra ára eða áratuga skeið. Bóndi sá, sem óskar eftir að fá þessa jörð til kaups, hefur haft þessa eyðijörð til leigu um 26 ára skeið og hefur lengi haft hug á að fá hana keypta. Svo stendur á, að hagar og yfirleitt útjörð þessara beggja jarða liggur saman. Þarna hefur farið fram sameiginleg framræsla á landi, og að vissu leyti eru lönd beggja á nokkrum kafla innan sömu girðinga. Saman geta þessar jarðir orðið allnotalegt býli, en hvor um sig heldur smá í sniðum. Það eru sjálfsagt mörg dæmi um það, að jarðir í ríkiseign hafi verið seldar, þegar líkt hefur á staðið, og í þessu efni sýnast flest rök að því hníga, eins og komið er hag þessarar eyðijarðar, að hún fái nýtt yfirbragð með því að skipta um eigendur. En víst er um það, að bóndi sá, sem óskar að fá þessa eyðijörð keypta, er framúrskarandi dugandi bóndi og hefur komizt mjög langt í búskap og búsæld á sinni tiltölulega litlu jörð. Mér þykir ekki ástæða til þess að rekja þetta litla mál öllu meir. Ég vænti þess, að hv. alþm. ljái þessu máli sitt lið, og að lokum óska ég eftir því, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.