Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Eins og hv. þm. er kunnugt, var þetta þing raunverulega kallað saman út af einu máli aðeins, nefnilega stjórnarskrármálinu. Á síðasta þingi var samþ. breyt. á stjskr., og var þá þing rofið, og kosningar fóru fram. Eftir þær kosningar var þetta þing kallað saman til þess að samþ. eða hafna frv. því um breyt. á stjskr., sem lagt hefur verið fram. En síðasta þing stofnaði þó til þess með tvennum hætti, að kosningar yrðu að fara fram aftur fljótlega, fyrst og fremst með því að setja í stjskrfrv. það bráðabirgðaákvæði, að kosningar til Alþ. skyldu fara fram, þegar stjórnskipunarl. þessi öðluðust gildi, og í annan stað með því að skipa mþn. til þess að undirbúa aðrar breyt. á stjskr. og nota kosningarnar til þess að fullnægja ákvæðunum um, að þing skyldi rofið. Ríkisstj. taldi því ekki rétt að bera fram mikinn fjölda frv., svo að hægt yrði að ljúka störfum þingsins sem fyrst, því að augljóst er, að þing verður að vera stutt, ef kosningar eiga að geta orðið í haust. Hins vegar ber þess að gæta, að mál eins og þetta hlýtur að taka nokkurn tíma, og er því ekki nema eðlilegt, að sá tími sé fylltur upp af ýmsum öðrum störfum, þar sem hægt er að gera það án þess að lengja setu þessa þings. Stj. ákvað þess vegna að leggja fyrir þingið fáein mál, er tekin yrðu til meðferðar jafnframt stjskrfrv. Eitt þeirra er þetta frv. um dómnefnd í verðlagsmálum. Aðalatriði frv. felst í 15. gr., þar sem ákveðið er, að numin skuli úr gildi l. nr. 28, 29. maí 1942 og l. nr. 118, 2. júlí 1940. Það fór að verða mörgum áhyggjuefni fyrir nokkru, hve dýr tíð færðist í vöxt. Það mátti að vísu vera öllum ljóst, er ófriðurinn hófst, að dýrtíð mundi aukast, og enn þá augljósara varð þetta, þegar hingað kom erlendur her, og síðar, er samið var um hervernd landsins ásamt stórkostlegum framkvæmdum í því sambandi, því að slíkt hlaut að raska mjög öllu atvinnulífi landsmanna og hafa hin mestu áhrif á allt verðlag. Tók þá brátt að skerast í odda um það, hvernig mæta skyldi hinni auknu dýrtíð. Framsfl. vildi mæta henni með löggjöf, þar sem verði á vörum og kaupgjaldi yrði slegið föstu, en hinir flokkarnir, sem stóðu að ríkisstj., voru ekki við því búnir að fara þessa leið, og komu þeir sér saman um að leysa dýrtíðarmálin eftir hinni frjálsu leið, sem svo var kölluð. Þarf engan að undra, þótt Sjálfstfl. veldi þá leiðina, því að það er í samræmi við stefnu hans. Hins vegar lýsti formaður flokksins þá þegar yfir því, að fara yrði aðrar leiðir, ef þessi leið reyndist ekki fær. Eins og mönnum er kunnugt, fékkst því ekki framgengt, að þessi leið yrði farin. Ákveðnir hópar manna tóku að gera kröfur um hækkað kaup, og þótt hér væri ekki um fjölmenna hópa að ræða, var þó viðbúið, að miklir erfiðleikar mundu skapast, ef þeir létu vinnu sína niður falla, en hins vegar var ljóst, að aðrir mundu á eftir koma, ef þessir fengju sínu framgengt, og mundu þá fara svo, að erfitt yrði að stöðva skriðuna. En óhjákvæmilegt var, að framkvæmd þessara krafna mundi leiða af sér hækkað vöruverð, það aftur hækkað kaupgjald og svo koll af kolli. Án þess að ég vilji skella sök á hendur nokkrum sérstökum mönnum eða flokkum, vil ég aðeins bendá á það, að upptök þessarar þróunar eru hjá þeim mönnum, sem fyrstir komu skriðunni af stað með kröfum um hækkað kaupgjald. Þegar svona var komið, hóf Sjálfstfl. samvinnu við Framsfl. um að reyna að stöðva þessa þróun, ekki með fastri löggjöf, er byndi allt kaupgjald og verðlag, heldur með skipun gerðardóms í kaupgjalds- og verðlagsmálum, er stuðla skyldi að því, að ekki færi fram frekari hækkun á grunnkaupi. Er augljós munur á þessu tvennu, því að hér var ekki hin dauða og kalda hönd lagabókstafsins látin skera úr um málin, heldur reynt að hliðra til eftir föngum með skipun dómnefndar. Það var raunar ljóst, að á framkvæmd þessara l. mundu verða allmiklir örðugleikar, og sjálf löggjöfin ber það reyndar með sér, því að í henni voru ákvæði um það, að löggjöfin skyldi falla niður af sjálfri sér um næstu áramót og l. nr. 118 2. júlí 1940, um verðlag, ganga í gildi í stað hennar, án þess að Alþ. þyrfti að skipta sér af. Það er auðséð á þessu, að menn bjuggust við miklum örðugleikum á framkvæmd 1., og mátti þá ljóst vera, að höfuðörðugleikarnir mundu skapast af því, ef barizt yrði beinlínis að yfirlögðu ráði gegn þeim og aukið með því á önnur vandkvæði. Þarf ekki annað en benda á hina miklu vinnueftirspurn setuliðsins til þess að sjá, hverjir erfiðleikar hlutu að vera á því að halda kaupinu óbreyttu. Við höfum ekki á að skipa þeim þegnskap, er einkennir stríðsþjóðirnar, sem berjast fyrir lífi sínu. Það ber lítt á því hér á landi, að menn geri þá hluti af þegnskap einum, sem þeir hefðu annars látið ógerða. Menn meta yfirleitt allt eða flest til peninga. Ég er ekki að segja, að þetta sé óeðlilegt, en af þessum ástæðum var ekki hægt að treysta á neitt annað en kalda og rólega íhugun, - að menn gerðu sér ljóst, að heppilegast mundi að láta sér nægja það, að löggjöfin hafði ákveðið að bæta upp dýrtíðina að fullu, - að menn létu sér skiljast, að öllum mundi vera fyrir beztu, að haldið væri í horfinu eins og var. En þessu var ekki til að dreifa. Tækifærin voru nóg, því að hvarvetna tók að bera á skorti vinnuafls. Og þegar vinna fór að hefjast við húsagerð hér í bæ og smíði sumarbústaða, vegagerð og margt fleira, varð eftirspurn vinnu svo mikil, að sýnt var, að ekki mundi reynast tiltækilegt að framkvæma l. Þetta varð til þess að grafa undan raunverulegu gildi ákvæðanna, því að áður en varði, hafði fjöldi manns fengið grunnkaup sitt hækkað, og var þannig kominn út fyrir vébönd laganna. Og þegar fram á vorið dregur, kemur það í ljós, að flokkar manna, sem vinna hjá hinu opinbera eða fyrirtækjum, sem l. gátu einna bezt náð til, eru komnir í verri aðstöðu en ýmsir aðrir, að því er kaupgjald snertir, og þeir segjast fara úr vinnunni, ef þeir fái ekki hækkað grunnkaup. Hér skapast það einkennilega ástand, að menn rísa upp án verkfalls, krefjast launahækkunar og segja: „Við vinnum hér ekki lengur, nema okkur sé greitt betra kaup.“ Þegar svo var komið, var óhugsandi annað en vinna stöðvaðist við ýmis þau fyrirtæki, sem engan veginn máttu stöðvast, nema gengið væri að þessum kröfum. Það var t. d. ljóst, að ef afgreiðsla skipa stöðvaðist, þá mundu Ameríkumenn segja, að þeir gætu ekki sent hingað skip sín með vörur til landsins, þeir gætu ekki beint hingað dýrmætustu flutningatækjum sínum, ef þeim yrði ekki tryggð afgreiðsla. Dómnefnd treysti sér ekki til að kveða upp úrskurð í þessum málum, og öngþveitið jókst því meir sem lengra leið. Það var augljóst, að l. gátu ekki staðizt lengur í þessu formi. Þau voru orðin að hneisu fyrir þjóðfélagið, þar eð þess var enginn kostur að framfylgja þeim. Ég býst við þeirri gagnrýni frá andstæðingum stj., að hana hafi vantað framtakssemi, og ætla ég að bíða eftir þeirri gagnrýni, áður en ég svara henni. En ég vil taka það fram, að slík gagnrýni er tilgangslaus, nema bent sé á það um leið, hvernig hægt hefði verið að framkvæma l., eins og komið var. Ég ætla svo ekki að færa frekari rök fyrir þeirri ákvörðun stj. að leggja til, að þessi ákvæði verði numin úr gildi. En það, að ekki var horfið að því að sníða þetta frv. eftir l. frá 1940 um verðlag, stafar af þeirri einföldu ástæðu. að verðlagsákvæðin frá 1942 voru sett síðar og eftir nánari athugun og eru því að mörgu leyti einfaldari og auðveldari í framkvæmd en hin. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv. þetta, og þar sem þetta er orðið svo rætt mál í sambandi við lög þau um dómnefnd í kaupgjalds- og verðlagsmálum, sem með þessu frv., ef það nær fram að ganga, verða úr gildi numin, þá legg ég til, að frv. verði vísað til allshn. og 2. umr.



Ég mun styðja að því með atkv. mínu, að frv. þetta verði samþ., en ég vil þó benda á, að það er í hæsta máta vafasamt að samþ. síðari hluta 5. gr., þar sem nokkrar vörutegundir eru undanþegnar að hlíta úrskurði dómnefndar þeirrar, er um getur í frv. Ég hygg, að sú lausn yrði langtum heppilegri, að allar vörutegundir og verðlag þeirra lyti sömu nefndinni. Ég skal annars vera fáorður um þetta frv. og meginefni þess. Við bentum á það, þm. Alþfl., strax og l. um dómnefnd í kaupgjalds- og verðlagsmálum voru til umr., að hér væri um að ræða brot á réttarmeðvitund þjóðarinnar með þeirri vanhugsuðu lagasetningu, sem mundi ekki koma öðru en illu einu til leiðar. Eins og heyra mátti á hæstv. ráðh. áðan, hafa spár okkar rætzt, og það hlaut líka að liggja í hlutarins eðli, þar sem meginreglan var sú að banna með 1., að grunnkaup mætti hækka samkv. eðlilegum samningsleiðum. Hæstv. ráðh. lýsti þróun þessara mála og sagði, að ekkert verkfall hefði orðið og engin félagssamtök beitt sér fyrir grunnkaupshækkun. - En hvað um sérsamningana? Hann lýsti hafnarverkamönnunum og sagði, að þeir hefðu viljað vinna annars staðar. Af hverju? Var ekki það sama að verki þar, sem nú er að knýja fram afnám l. um dómnefnd í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Alveg rétt! Verkföll voru bönnuð. En hvaða leið áttu þá mennirnir að fara til þess að hækka kaupið? Það var ein leið að fara þangað, sem kaupið var hæst, og það hefur verið notað meir en nokkru sinni fyrr. Því er nú komið sem komið er. Þetta tel ég vera beina afleiðingu af þeirri endemis lagasetningu, sem sett var í byrjun þessa árs. Þar, sem l. áttu að verka sérstaklega, þ. e. a. s. í þéttbýlinu, urðu þau máttlaus og innantóm til þess að geta gert nokkuð gagn, en í dreifbýlinu, þar sem eftirspurnin eftir vinnuaflinu var minni, þar héldu þau sínu fulla gildi, a. m. k. á sumum stöðum. Afleiðingin af þessu er svo orðin sú, að mismunur kaupgjalds á hinum ýmsu stöðum á landinu hefur stórkostlega aukizt, sem svo veldur fólksstraumnum úr dreifbýlinu í þéttbýlið og þá sérstaklega til Reykjavíkur, þar sem kaupgjaldið er hæst. Hæstv. ráðh. vill svo vera láta, að þetta öngþveiti eigi rót sína að rekja til einstakra félaga, sem í ársbyrjun kröfðust grunnkaupshækkunar. En þessu vil ég algerlega neita. Upptökin er að finna hjá ráðh. Framsfl. og Sjálfstfl., sem sæti áttu í ríkisstj. um síðustu áramót, sem ég skal koma nánar að. Það munu hafa verið um 590 manns, sem stóðu að kaupkröfunni um áramótin, og það skal fúslega játað, að aðrir mundu þar hafa komið á eftir, en það, sem olli því, að kaupkröfurnar um áramótin voru sóttar svo fast, var beinlínis ríkisstj. að kenna. Á haustþinginu 1941 gaf stj. yfirlýsingu um það, að hún mundi af fremsta megni reyna að halda dýrtíðinni niðri, en litlu síðar hækkar hún svo þvert ofan í fyrri yfirlýsingar sínar lítrann af mjólk um 12 aura, eða um 30%, og farmgjöld um 25%. Þetta var beinlínis ögrun til verkamannanna frá hendi ríkisstj., að þeir hefðust handa í því skyni að fá laun sín bætt vegna vaxandi dýrtíðar. - Vildi ég hér í þessu sambandi leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ríkisstj., hvort hún hafi notfært sér heimild, er gefin var með dýrtíðarl. 1941, til að halda niðri dýrtíðinni. Og hafi hún verið notuð, þá, að hve miklu leyti. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frv., en aðeins minna á það, að ekki mun lagast öngþveiti vort í kaupgjaldsmálum við það að afnema gerðardóminn. Hér þarf frekari aðgerða við, og vildi ég því beina því til hæstv. ríkisstj., að hún sæi svo um, að samningar þeir, er nú gilda um kjör verkafólks, verði úr gildi numdir og að samningar verði teknir upp að nýju og að hún reyndi jafnframt að stuðla að samræmingu kaupgjalds í landinu



Ég ætla ekki að hafa langt mál um frv. það, er hér liggur fyrir og væntanlega verður samþ. Ég fagna því sem verkamaður og fulltrúi þeirra, að sú viðurkenning er fengin á gerðardóminum í kaupgjalds- og verðlagsmálum, að nú er í ráði að afnema hann. Það er og vert í þessu sambandi að minna á það, að þessi viðurkenning er staðfesting á afstöðu sósíalista til gerðardómsins, sem börðust gegn honum strax í upphafi. Það var ekki við öðru að búast en að svo færi, þar sem ekki einungis stærstu félagssamtök í landinu, heldur og þau þýðingarmestu, verkalýðssamtökin, voru gersamlega andvíg gerðardómsl., og það var líka fyrst og fremst fyrir andstöðu þeirra, að þessi l. náðu ekki fram að ganga. Þó er langt frá því, að l. þessi hafi verið áhrifalaus, eins og mönnum er ljóst, því að þau hafa skapað mikið misræmi í launum verkafólks í landinu, sem kemur fram í mismuni á kauplagi í þéttbýli og dreifbýli, þar sem kaupið hefur að mestu haldizt óbreytt. Þar sem nú ástandið í launamálunum er hvergi nærri bætt með afnámi gerðardómsl., liggur beint við, að um leið og þau verða afnumin, verði verkalýðsfélögum úti um allt land gefin heimild til þess af löggjafarvaldinu að segja upp gildandi kaupsamningum með viku fyrirvara, eins og verkamannafélagið Dagsbrún stakk upp á, að gert yrði, í bréfi sínu til Alþingis, og vil ég hér með skora á allshn. að taka í frv. þetta ákvæði, er fara í þessa átt. Það ætti nú að vera orðið ljóst, að ógerningur er að ráða þessum málum til lykta án þess að hafa þar til samþykki verkalýðssamtakanna í landinu. Vil ég því mælast til þess, að stj. verði falið að taka upp samninga við þennan aðila. Vænti ég og, að tekið verði tillit til þessa í afgreiðslu málsins frá Alþingi. Hæstv. ráðh. var að tala um skort á þegnskap. Geri ég ráð fyrir, að hann hafi átt við verkafólkið, að það ynni ekki fyrir óbreytt kaup að áhættusömu starfi. Ég skal ekki draga í efa, að skortur kunni að finnast á þegnskap meðal okkar Íslendinga. En ég vil algerlega mótmæla því, að andstaða verkalýðsins við gerðardómslögin hafi byggzt á því, að verkalýðinn skorti þegnskap. Ef um skort á þegnskap er að ræða í þessum efnum, þá kemur hann ekki fram gagnvart íslenzku þjóðinni, heldur gagnvart stríðsgróðamönnunum í landinu, því að það hefði verið fyrst og fremst þeirra gróði, ef tekizt hefði með þeim l. að ná þeim árangri, sem til var ætlazt, þ. e. að fá verkafólkið til að vinna þessi störf áfram fyrir óbreytt kaup, þrátt fyrir hina auknu peningaveltu og stríðsgróða, sem veltur inn í landið. Ég mun ekki fjölyrða um þetta frekar, en bendi á, að það er ekki nóg að fella úr gildi það bann, sem gilti við kauphækkun, heldur verður um leið að setja ákvæði, sem heimila verkalýðsfélögunum að slíta þeim samningum, sem nú gilda við atvinnurekendur, sem eru orðnir úreltir vegna þess ástands, sem ríkt hefur undanfarið. Og ég vil enn fremur vænta þess í beinu framhaldi af afnámi þessa banns, að ríkisstj. fari ekki út á neinar slíkar hættulegar brautir í þessu efni, heldur taki upp vinsamlega samninga við verkalýðsfélögin til þess á þann hátt að leysa þau vandamál, sem fyrir liggja.



Ég geri nú ekki ráð fyrir, að við framsóknarmenn eigum mikinn þátt í því nýja fjármálakerfi, sem stjórnarflokkarnir eru að skapa í þessum málum og væntanlega hafa sínar afleiðingar. sem þeir sennilega gera sér ljósar. Það er vitað, að hér á Alþingi eru 3/5 þm. fylgjandi þeirri stefnu, sem hér er tekin upp með afnámi gerðardómsl., stefnu, sem í raun og veru var tekin upp strax við stjórnarskiptin. En áður en ég vík að því nánar, vildi ég segja það um setning gerðardómsl., að mótþróinn gegn þeim byggðist ekki á því, að þeirra væri ekki þörf, og ekki heldur á því, að verkalýðnum væri á nokkurn hátt með l. gerður hinn minnsti óréttur. Og þeir menn, sem hafa mælt gegn þessum l., hafa ekki enn getað komið með dæmi þess, að svipuð eða sams konar l. hafi ekki orðið að setja alls staðar í veröldinni, þar sem líkt stendur á og hér, til þess að firra alþjóð, og þar með verkalýðinn engu síður en aðrar stéttir, þeim voða, sem bíður, ef dýrtíðin fær að vaxa með taumlausum hraða. Slík lagasetning hér og annars staðar byggist á þeirri hugsun, að eðlilegast sé, að sá grundvöllur haldist óbreyttur, sem var áður en styrjöldin skall á og sýkt fjármálaástand skapaðist í landinu. Það er gert ráð fyrir því, að engin þjóð geti á styrjaldartímum skapað sér lífskjör, sem séu nokkuð að ráði betri en þau lífskjör, sem þjóðin hafði áður en styrjöldin hófst. Og til þess að vísitala sé rétt reiknuð, þarf ávallt að grandskoða það og gæta þess, að dýrtíðaruppbót á laun fullnægi því ótvírætt, að lífskjör þeirra, sem launin taka, séu hin sömu og áður en styrjöldin hófst. Annars er vísitalan röng. Það hefur aldrei staðið á því, ef bent hefur verið á eitthvert atriði, sem betur mátti fara um vísitöluna, að leiðrétta það. M. ö. o., öllum vinnandi stéttum hér á landi var boðið upp á það eins og annars staðar, að lífskjör þeirra héldust svipuð og áður. En við það bætist svo það, sem öllum er kunnugt, að vinna var ekki stöðug fyrir styrjöldina, heldur jókst hún mjög, þegar styrjöldin skall á, og tvöfaldaðist hjá mörgum. Hins vegar er það rétt, sem bent hefur verið á, bæði af verkalýðnum og öðrum launþegum, að hér hefur orðið mikill stríðsgróði. Það hafa verið gerðar nokkrar ráðstafanir, og sumpart allverulegar, a. m. k. að því er lagasetningu snertir, - um framkvæmdir skal ég ekki ræða á þessu stigi -, til þess að sjá um, að stríðsgróðinn yrði tekinn til opinberra þarfa, bæði fyrir bæjar félögin og fyrir ríkið. Og ef verkalýðurinn vildi gera einhverjar sérstakar ráðstafanir, þá hefðu þær fyrst og fremst átt að vera á þann hátt að sjá um, að stríðsgróðinn rynni í vasa almennings gegnum slíkar ráðstafanir. Ef einhver galli var á þeim ráðstöfunum, sem voru gerðar, var það ekki gerðardómsl. að kenna, l., sem alls staðar hefur orðið að selja til þess að fyrirbyggja öngþveiti og fjármálakák. Þeir tugir milljóna, sem söfnuðust í bæjar- og ríkissjóðinn, eru ef þegnlega er skoðað, peningar, sem almenningur á og eiga að verða fyrir hvern þegn þjóðfélagsins. Og með því að halda fjármálakerfi okkar í horfi, var hægt að sjá um, að þessir peningar yrðu einhvers virði. Þar voru þeir geymdir til framkvæmda eftir styrjöldina til almennra þarfa. Það hefur alltaf verið á það bent hins vegar, að þetta hækkunarkapphlaup leiðir ekki til annars en þess, að mennirnir, sem eru nú að byrja að eignast peninga, eiga verðlausa peninga eftir nokkrar vikur. Og þegar þær ráðstafanir voru gerðar að festa kaupgjald og verðlag, fyrst og fremst á afurðum bænda, þá undraðist ég mest, hve bændur tóku þessu vel, en forvígismenn verkalýðsins illa, þannig að verr hefur verið búið að þessari lagasetningu en ég veit til nokkurs staðar annars staðar. En bændur gátu fleygt verðlitlum peningum í gamlar skuldir, og þá skiptir minna en aðra menn þjóðfélagsins, hvernig verð peninganna er, nema auðvitað þegar kreppan kemur á eftir. Þeir eiga bústofn sinn og margir jarðir sínar, en margir, er hafa skuldað, losa sig úr skuldum og eiga jarðir og bústofn skuldlaus eftir styrjöldina. En fyrir verkalýðinn, sem safnar peningum með þeim í fjármálastefnu, sem upp er tekin, koma peningarnir að engu haldi, því að þeir eru að verða verðlausir. Þó að verkamenn eigi nú 5–10 þúsundir, þá geta þeir ekki komið neinu til leiðar í þessu þjóðfélagi. Aðrir, sem velta hundruðum þúsunda, geta keypt framleiðslutækin og fasteignirnar, og allur auðurinn situr að lokum eftir hjá þeim. Og nú er búið að fara þannig að, að gamalt fólk, sem búið er alla ævi að aura saman 10–15 þúsundum, á peninga, sem eru nú að verða svo að segja einskis virði. Sú fjármálastefna, sem upp var tekin með gerðardómsl. og annarri viðleitni, er sú eina, sem mögulegt er að framkvæma í landinu til þess að sporna við öngþveitinu, sem hefur þær afleiðingar, sem nú eru augljósar og flesta óraði fyrir. En ástæðan til þess, að slik árás var gerð á þessa löggjöf, var sú, að alltaf, þegar verðbólga er að myndast, halda menn, að þeir séu að verða ríkir, hve oft sem þeir hafa séð útþynningu peninganna og hvernig sem þeim er sýnt fram á þetta með rökum. Á þessa vanþekkingarstrengi var spilað af þeim flokkum, sem á móti þessum l. unnu, en ekki af þeim, sem hafa séð, að peningarnir voru að verða að engu. Og þetta er einhver stærsti pólitíski glæpur, sem nokkurn tíma hefur verið unninn á Íslandi. Hvert stefnir með okkar fjármálakerfi núna, hefur hv. þm. Seyðf. þó órað fyrir, - þar sem hann er að tala um að breyta ákvæðum 6. gr., að ég hygg þar, sem talað er um verðlagsn., sem ráði verði á landbúnaðarafurðum -, að þær starfi eins og hingað til. Og það er alveg auðsætt, að með þeim kauphækkunum, sem nú halda áfram, eiga bændur ekki um neitt að velja nema að halda sömu leið. Vilji menn binda hendur bænda, leiðir það ekki til annars en þess, að þeir hætta að framleiða og við hættum að hafa að éta. Í þessu sambandi vildi ég, að hæstv. ríkisstj. upplýsti, hvort það sé rétt, að Bandaríkjastjórn hafi ákveðið að taka af okkur öll aukaskip, sem hingað til hafa séð um helming eða meir af innflutningi til landsins, sem þýðir samsvarandi niðurskurð á innflutningi. Þess vegna er það, að ef halda á uppi framleiðslu landbúnaðarins, hafa bændur á engu völ öðru en að nota ákvæði seinni hluta 6. gr. þessa frv. jafnframt því, að kapphlaupið eykst. Það er upplýsandi um þann vaxandi hraða, sem þessi Hrunadans fjármálanna hefur tekið, að nú fyrir nokkru hækkaði áhættuþóknun hjá mönnum, sem sigla milli landa, í sömu upphæð og yfirmanna í slíkum ferðum. Út af fyrir sig ætla ég ekki að leggja dóm á þetta. En nú mun vera komin bending um það frá stjórnum Bretlands og Bandaríkjanna, fyrir milligöngu sendiherra þeirra, að ef skipin eru látin stöðvast, mundu þeir taka til sinna ráða. Þessi hótun um íhlutun um íslenzk mál er eitt af því alvarlegasta, sem komið hefur fyrir okkur nú á seinustu árum vegna þess, að það viðkemur þeirri atvinnugrein, sem er algerlega lífæð þjóðfélagsins, ekki sízt nú. Nú hef ég heyrt, að undirmenn á skipunum hafi lýst yfir, að þeir muni aldrei sigla fyrir minni áhættuþóknun en yfirmenn. En nýlega hafa svo yfirmenn heimtað stórkostlega hækkun á áhættuþóknun frá því sem áður var. Og það hefur verið gengið inn á það af stj. Eimskipafélags Íslands eftir skipun ríkisstj. að hækka við yfirmenn, án þess að undirmennirnir hafi tekið aftur yfirlýsingu sína, sem ég nefndi áðan. En ef áhættuþóknun hjá undirmönnum kemst í sama og hjá yfirmönnum, er mér skýrt frá, að ekkert annað vofi yfir en stórkostleg hækkun á öllum farmgjöldum Eimskipafélagsins. Ég vildi óska, að þetta, sem okkur er skýrt frá úti í bæ, sé ekki rétt. En þetta, að Bandaríkjastjórn muni vera að taka skipin, og einnig þetta áhættuþóknunarmál, - mér finnst það svo stórt mál, að rétt sé í sambandi við þetta nýja fjármálakerfi, sem stofnað er til með þessu frv., að hv. alþm. fái a. m. k. að vita um það. Enn fremur vildi ég spyrja um það, hvort Dagsbrún hafi heimtað hækkun á kaupi og hótað verkfalli, en fallizt á að bíða 1–3 daga með því að vinna fyrir það kaup, sem samið hefur verið um, frá s. l. föstudegi að telja, en ef ekki sé hækkað kaupið, sé yfirvofandi verkfall. En mér er jafnframt tjáð, að ef kaup er hækkað hjá Dagsbrún, eins og farið er fram á, þá sé orðinn svo lítill munur á tímakaupi þeirra manna, sem skipa upp kolum, og þeirra, sem skipa upp sementi, að þeir legðu niður vinnu, ef svo búið stæði. Allt er þetta vinna við höfnina, og við vitum, hvað býður okkar, ef við getum ekki séð um, að uppskipun fari fram og skipin geti siglt. Þess vegna óska ég, að okkur alþm. séu gefnar upplýsingar um þessi atriði. Frá mínu sjónarmiði er þetta ekki nema einn þáttur í því, sem nú er að koma. Menn geta verið alveg vissir um, að með afnámi gerðardómsl. og með því að búa við þau ákvæði, sem á að lögleiða, þá hlýtur dýrtíðin að vaxa hröðum skrefum. Og afleiðingarnar af vaxandi verðfalli peninganna hafa svo oft verið ræddar, að ekki er sérstök ástæða til að rökstyðja svo augljósan hlut. Mér virðist, að með því að yfirgefa þá fjármálastefnu, sem mörkuð er í gerðardómsl. og er í rauninni alveg sams konar og aðrar þjóðir hafa orðið að taka upp hjá sér, þá höfum við jafnframt yfirgefið viðleitnina á því að halda hér uppi fjármálakerfi, sem helzt væri líklegt til að koma okkur út úr þessari styrjöld á annan hátt en með óskaplegum hörmungum. Mér virðist, að með því fjármálakerfi, sem verið er að taka upp hér, sé með alveg opnum augum stefnt út í fullkomið öngþveiti. Það má kannske vera, að í þeirri þáltill., sem komin er fram og sagt er, að fylgi alvara, sé einhver viðleitni. En till. gengur út á það að reyna að semja við verkalýðinn um vinnuna og þá launin og reyna að finna eitthvert hlutfall á milli vara framleiddra innan lands og kaupgjalds. Þetta er í raun og veru það, sem ýmsar þjóðir hafa tekið upp, þó að þær hafi haldið verðinu niðri á grundvelli, sem er miklu lægri. Og ég sé ekki, að fært sé, eins og nú horfir, að stýra fram hjá algerðu öngþveiti og hruni, nema þessir samningar geti tekizt. Því að það sjá allir, að með afnámi þessa frv. einu er boðið upp á áframhaldandi kapphlaup. M. a. er kostnaður við alla framleiðslu hraðvaxandi upp á síðkastið. Stj. gaf nýlega út tilkynningu um að leggja sérstakan toll á útfluttan fisk, en varð að taka hana aftur, vegna þess að kostnaður hjá skipunum hafði hækkað svo mjög, að ágóðinn af að sigla og selja er svo lítill, ef hann þá er nokkur. Mér sýnist tæplega um annan möguleika að ræða heldur en að reyna að ná samkomulagi milli bænda og verkamanna um verðlag og kaupgjald, og um stríðsgróðann ef til vill við þá aðila, sem þar eiga hlut að máli. Það var fyrirsjáanlegt, að ekki var hægt að framkvæma gerðardóminn nema með einu móti, en ég skal ekki fara sérstaklega inn á, hvernig það hefur tekizt. Hæstv. atvmrh. fullyrðir, að það hefði ekki tekizt betur, þó að stj., sem sat, hefði setið áfram. Það verður hver og einn að hafa sína skoðun um það, en eitt er a. m. k. víst, að tvö grundvallaratriði þurfti til að framkvæma gerðardómsl. Í fyrsta lagi þurfti að gera samninga um setuliðsvinnuna. Þeir voru gerðir. Þeim var nýlega lokið, þegar fyrrv. stj. lét af völdum. Var svo um samið, að þeim 2500 mönnum, sem voru í setuliðsvinnunni, skyldi hinn 1. júlí fækkað niður í 2000. En jafnhliða því var augljóst mál, að til þess að þessi l. gætu komið að gagni, og á það var bent í stj., ekki einu sinni, ekki tíu sinnum, heldur hundrað sinnum, að stj. yrði að fá vald til að takmarka framkvæmdir. Þetta hefur ekki verið gert. Vitanlega hafa menn búizt við, að þá yrðu reknir upp kveinstafir út af því, að takmarka ætti vinnu hjá verkalýðnum, en það er auðsætt, að þótt þessi takmörkun hefði átt sér stað, þá hefði eftirspurnin eftir vinnuafli samt verið svo mikil, að hver einasti maður hefði getað fengið atvinnu. Þar, sem slíkar ráðstafanir hafa verið gerðar, eins og í Bandaríkjunum, þar hefur fyrst og fremst verið athugað, hve m:kið vinnuafl væri til, síðan hvað það er, sem þarf að framkvæma, og hvað er nauðsynlegast af því. Síðan er það framkvæmt, sem nauðsynlegast er, en ekki farið lengra. Þetta varð að gera hér, annars voru l. dauður bókstafur. Eins og ég minntist á, hafa komið út athugaverðar skýrslur frá Bandaríkjastjórn, því að í síðustu styrjöld fóru þeir að eins og við erum að fara að nú. Ég held, að það sé samróma álit, að ef stríðið hefði haldið áfram nokkuð lengur þá, hefði Bandaríkjastjórn orðið máttvana í styrjöldinni fyrir að hafa ekki gert þær ráðstafanir, sem eru gerðar nú. Það voru þrjár tegundir vinnuagenta á vinnustöðvunum og buðu þrenna kauptaxta. Ekkert var hugsað um, hve vinnuaflið var mikið, en eftirspurnin látin komast fram úr öllu hófi, sem að lokum var að skapa fullkomið öngþveiti. Þessi takmörkun mundi því alls ekki koma niður á verkalýðnum, því að það er vitanlegt, að hið opinbera gæti ekki takmarkað framkvæmdir svo mikið, að ekki yrði eftir sem áður fullkomlega nóg handa öllum að gera. En þeir, sem héldu þessu fram, gerðu það af skynsamlegum ástæðum frá sínu sjónarmiði, því að þeir vissu, að ef þessar takmarkanir væru ekki gerðar, mundu l. hrynja. En Sjálfstfl. vildi aldrei fallast á að gera þessar takmarkanir í fyrrv. stj. Ég hef heyrt sagt, en væntanlega er hægt að fá það upplýst hér, að þessi fækkun niður í 2000 menn í setuliðsvinnunni, sem ég gat um, hafi aldrei átt sér stað, svo að þar hafi unnið 500 fleiri en um var samið. Þeir segja í þessum samningum : „Það eru engar framkvæmdir eins nauðsynlegar og hernaðarframkvæmdir, en við sjáum, að þið verðið að fiska og þið verðið að reka ykkar landbúnað, annars getið þið ekki lifað, en þá verðið þið að sjá um, að þetta vinnuafl, sem tekið verður frá okkur, fari til að framleiða lífsnauðsynjar ykkar.“ Sé það ekki gert, hafa þeir talið, að þeim hafi ekki borið skylda til að fækka í vinnunni hjá sér, og ég hygg, að það hafi unnið hjá þeim fleiri en 2000 menn, en það hefði ekki átt að vera. Það var því fyrirsjáanlegt, að gerðardómurinn mundi hrynja með því að láta undir höfuð leggjast að gera þessar ráðstafanir. Ég skal svo ekki ræða nánar, hvaða afleiðingar þetta hefur. Það hefur svo oft verið rætt áður, að þess gerist ekki þörf. En menn ættu að sjá af þeim atburðum, sem eru að gerast síðustu dagana, ef þeir hafa ekki séð það áður, hvert nú er stefnt. Ég álít, og þess vegna hef ég komið með þessar fyrirspurnir, að það sé skylda stj. að láta almenning fylgjast sem bezt með í þessum málum, því að meðan alþjóð fær að hafa augun opin og fylgjast með því, sem er að gerast, en ekki bundið fyrir augun á henni með því að lofa henni ekki að fá að vita neitt, er von til, að almenningur sjái, hvert er verið að fara með hann. Og það mun sannast, hvort sem kosningar verða nú eða ekki, - það getur verið, að hjá nokkrum hluta verkalýðsins hafi verið áhugi fyrir afnámi gerðardómsl., þó að það sé rangt, að þjóðin hafi lýst yfir, að hún vildi ekki hafa þessi l., því að mikill meiri hluti hennar fylgdi þeim flokkum, sem börðust fyrir þeim, og sá flokkur, sem fyrst og fremst beitti sér fyrir þeim, vann á við kosningarnar, - en ef þessi áhugi hefur verið hjá verkalýðnum fyrir afnámi l., þá ætla ég að fullyrða, að það mun ekki líða langur tími, - það geta orðið vikur, en ekki mánuðir, þangað til verkalýðurinn sér, hvert var verið að fara með hann með afnámi l. Og þó að ýmsir kunni að hafa í svipinn grætt á að beita sér á móti l., þá eru þær afleiðingar eftir, sem þeir munu verða að horfast í augu við og svara fyrir. Ég sé, að form. Kommfl. brosir yfir þessari spá minni. Það á ef til vill eftir að koma í ljós, hvort pólitík kommúnista er umbótapólitík eða byltingapólitík, en það getur enginn verkalýður nema sá, sem vill fullkomna upplausn í þessu þjóðfélagi, viljað það, sem nú er að gerast í fjármálum okkar. Þess vegna mun allur verkalýður, sem vill ekki fullkomna fjármálalega upplausn, snúast gegn þessu, áður en varir. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Það gefst væntanlega tími til að ræða um þetta síðar.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Það er að sjálfsögðu ósk mín og þeirra, sem standa að þessu frv., að það fái sem greiðastan gang gegnum þingið. Ég skal því ekki lengja þessar umr. mjög mikið, enda þarf ég þess ekki, þar sem ræður hjá málsvörum þessara þriggja flokka voru mest gamlar væringar, sem þeir voru að rifja upp, og var því yfir þeim sögulegur blær, líka hjá hv. þm. Str. (HermJ), þó að hann væri einnig að blanda spádómum þar inn í. Ég þarf ekki margt að segja út af þeim orðum hv. þm. Seyðf. (HG), að hann væri á móti síðari málsgr. 5. gr., að taka ákvörðun á verði innlendra framleiðsluvara undan valdi dómnefndar. Mér finnst þetta skipta litlu máli, þar sem dómnefnd átti að fá till. um þessi efni, en aðeins að leggja formlega úrskurð á þau. Þessi dómnefnd átti að ákveða laun tveggja stétta, launþega annars vegar og framleiðenda hins vegar, og þegar annar hlutinn er afnuminn, þá er heppilegast, að hinn hlutinn sé líka numinn burt. Ég þarf annars ekki að fara langt út í það, sem hv. þm. Seyðf. sagði. Ég er sammála því aðalatriði í ræðu hans og annarra, sem hér hafa talað, að dýrtíðin sé mikið böl, sem nauðsynlegt sé að vinna á móti. Hv. þm. Seyðf. sagði, að gerðardómsl. hefðu ráðizt á kauplægstu stéttina. Þau snertu aðallega tvær stéttir, verkamenn og bændur, og ég býst við, að hann hafi þar aðallega átt við verkamenn. Það er í raun og veru öllum vitað, að það var ein stétt, sem gerðardómsl. komu harðast niður á, en það voru fastlaunamenn, sem stunda vinnu sina áfram og fá ekkert nema verðlagsuppbótina. Aftur á móti hafa verkamenn fengið aðra og kannske miklu verðmætari kauphækkun með því að fá stöðuga vinnu, því að hvar væri þá annars allt gaspur ýmissa hv. þm. um hina miklu bölvun atvinnuleysisins? Þeir hafa breitt sig út yfir það, að það, sem verkalýðurinn þyrfti fyrst og fremst að fá, væri stöðug atvinna. Nei, því verður ekki móti mælt, að verkamenn höfðu fengið mjög verulegar viðbætur, áður en þeir fengu nokkra grunnkaupshækkun. Hv. þm. talaði um, að verkalýðsfélögin hefðu hvergi unnið að því, að vinna væri lögð niður. En því er þó ekki að neita, að það var samningur milli Dagsbrúnar og Eimskipafélags Íslands um, að Dagsbrún sæti fyrir vinnu hjá Eimskipafélaginu, en ætti aftur á móti að leggja Eimskipafélaginu til verkamenn, ef það vantaði þá. Þess vegna var það, þegar þessir verkamenn sögðu: Nú viljum við vinna annars staðar, þá sneri félagið sér til Dagsbrúnar og óskaði eftir, að hún legði því til menn, en þá vildi Dagsbrún ekki gera það. Ég skil ekki annað en Dagsbrún hefði getað gert tilraun til að uppfylla þetta atriði samningsins án þess að brjóta nokkur lög. Ég er ekki að segja, að félagið hafi getað það, það má vel vera, að það hafi ekki haft menn, en það átti þó að taka þessari málaleitun vel og gera einhverja tilraun. Hv. þm. segir, að öll ógæfan hafi stafað af því, að þessi endemislög hafi verið sett. En því er ekki að neita, að það var ekki eingöngu barizt á móti þessum l., af því að þau gengju á hagsmuni verkalýðsins, heldur voru þau líka gerð að „principatriði“. Það var barizt á móti þeim vegna þess, að ekki ætti að þola slík lög. Þetta er mjög mikið atriði í málinu. Það var barizt á móti l. með þeim forsendum, að það væri óþolandi, að verkalýðurinn fengi ekki að semja um kaup sitt og kjör eins og frjáls aðili. Nú er tilraun gerð til að sjá, hver hugur hér hefur fylgt máli. Það verður gaman að sjá við þá samninga, sem nú fara í hönd, þegar verkalýðurinn fær að semja sjálfur, hvort hann vill sýna þann þegnskap og þá sanngirni, sem er heppilegust fyrir alla aðili. Ég vil í því sambandi leiðrétta það, sem hv. 7. landsk. (StgrA) sagði, að ég hefði talið það skort á þegnskap, að verkamenn vildu ekki búa undir gerðardómnum. Ég sagði það ekki, heldur, að ég hefði ekki orðið hér var við þann þegnskap, sem kæmi fram hjá styrjaldarþjóðunum, menn gerðu sér ekki grein fyrir, að það yrði að heimta meiri þegnskap nú en á venjulegum tímum. Ég átti alls ekki sér staklega við verkamennina, það er alveg eins skortur á þegnskap, ef menn græða mikið fé og misnota það. Hv. þm. sagði, og hv. 7. landsk. tók undir það, að þau öfl, sem unnu á móti gerðardóminum, hafi ekki eins gert vart við sig úti í dreifbýlinu og því kæmi fram mikið ósamræmi um kaupgreiðslur á ýmsum stöðum. Þetta er að sumu leyti rétt, en að sumu leyti ekki, því að t. d. verkamenn úti um land hafa sums staðar farið fram á kauphækkun og lagt niður vinnu að öðrum kosti að sjálfsögðu í sambandi við þessa almennu hreyfingu um hækkun kaups. En þá staðfestir það einmitt, hver orsökin var fyrir því, að þessi l. gátu ekki staðizt. Það var ekkert nema þetta einfalda atriði, hin mikla eftirspurn eftir vinnu og möguleikar til að borga hana. Það er ráð gegn þessu, sem hv. þm. Str. hefði átt að benda á í ræðu sinni um hið gamla og nýja fjármálakerfi. Ég skal ekki karpa um, hver hafi átt upptökin að því, að þessi l. voru sett. Hv. þm. Seyðf. veit jafnvel og ég, að hin beina orsök þess voru kaupdeilurnar um áramótin. Hitt skal ég ekki fara út í, hvar hinar dýpstu rætur fyrir því liggi, því að það væri eins og hjá manninum, sem gat aldrei byrjað neina ritgerð á öðru en Adam og Evu, því að þar voru frumræturnar að öllu. Það var sameiginleg stefna Sjálfstfl. og Alþfl. að reyna frjálsu leiðina og reyna að tryggja, að ekki yrði farið fram á grunnkaupshækkun, en það tókst ekki, því að ákveðnar stéttir og félög fóru fram á hækkun, og þá vissu allir, að fleiri mundu koma á eftir. Alþfl. vildi ekki gera aðra tilraun, heldur leggja strax upp árarnar, en Sjálfstfl. vildi fara hina leiðina og reyna, hvort lagaleiðin dygði ekki, og fara millileið milli þess, sem Framsfl. og A1þfl. höfðu haldið fram. Tilgangurinn með þessari löggjöf var að koma í veg fyrir, að grunnkaupshækkun færi fram, en hún fór samt fram að nokkru leyti þegar í upphafi, og það átti nokkurn þátt í, að l. stóðust ekki. Það var byrjunin á grunnkaupshækkununum, en tilgangur inn var að reyna að draga úr þeim og koma í veg fyrir, að aðrar kæmu, og það hygg ég, að l. hafi gert um stund. Það er það, sem átt er við, þegar sagt er, að l. hafi tafið fyrir vexti dýrtíðarinnar. L. komu að óvörum, og það tekur sinn tíma að sjá leiðir til að komast í kringum þau. Menn vilja halda landslög og ætla að gera það í byrjun, þó að þau verði svo brotin, þegar frá líður. Hv. 7. landsk. sagði, og hv. þm. Str. kom líka inn á það, að nú yrði að hefja samninga. Þetta er alveg augljós sannleikur, sem allir munu vera sammála um. Ég veit ekki, hvað ætti að koma annað. Hitt er annað mál, með hvaða móti er hægt að koma þeim á og hvað stj. getur gert í því efni. Ég get sagt í því sambandi, af því að um það var spurt, hvað stj. mundi gera í þessu efni, að stj. hefur fyrir nokkru þreifað dálítið á þessu hjá stóru verkalýðsfélögunum, Dagsbrún í Rvík og Hlíf í Hafnarfirði, hvað það væri, sem vekti fyrir þessum félögum um kaupgjald, til þess að sjá, hvort líklegt væri, að hægt væri að komast að samkomulagi, því að það er vitanlega, að það er mjög takmörkuð vinna, sem stj. getur samið um, en hún getur, e. t. v., haft áhrif á þá stefnu, sem upp er tekin, og því eðlilegt, að hún þreifi fyrir sér um, hvort á ferðinni eru einhver þau boð, sem gætu talizt aðgengileg. Annars get ég lítið sagt um þetta. Samningar eru hlutir, sem ganga ekki í fljúgandi fartinni, og ég veit ekki, hvað hv. þm. búast við, hversu mikið 3 ráðh. geti setið yfir slíku auk allra annarra starfa og þar á ofan þingstarfanna nú, en ég get sagt það sem mína skoðun, að mér sýnist aðgengilegt, að það kaup, sem raunverulega er greitt nú, komi undir þessi l. og ýmiss konar útúrdúrar og undanbrögð komi fram og samningarnir verði þannig, að kaup og afköst verði þar nokkurn veginn þau sömu og raunverulega er nú, því að það er rangt, sem hv. þm. Str. segir, að það auki dýrtíðina, ef samið er um sama kaup og það, sem nú er raunverulega greitt fyrir eðlilegan vinnutíma. Það eykur dýrtíðina vitanlega ekki neitt. Ég álít, að það sé fyrsta afleiðingin af því, ef gerðardómsl. verða afnumin, að nú þarf ekki að fara krókaleiðir eða í felur. Það er eðlilegast og skynsamlegast, að kaupið komi fram fyrir þann vinnutíma, sem maður getur eðlilega unnið með fullum krafti. Hitt tel ég óeðlilegt, og það var ein hættan, sem kom fram við þessi l., að það komi fram alls konar óeðlilegur vinnutími og fleira þess háttar, eins og alltaf er, þegar menn fara í kringum l. Annars get ég ekki sagt frekar um þetta, af því að ég veit ekki svo enn, hvað fram á er farið, en ég get upplýst, að það mun vera svipað og það, sem menn nú raunverulega vinna fyrir. Og ég segi fyrir mig, að ég tel, að verkamenn geti unnið eins mikið í 9 tíma eins og þó að þeir vinni í 14 tíma. Það þekki ég bezt úr sveitinni, þegar menn stóðu við vinnu myrkranna milli og sváfu varla og afköstuðu sízt meira en nú, þegar vinnutíminn er miklu styttri og unnið af fullu kappi. Þá kem ég að hv. þm. Str., sem er nú að vísu ekki viðstaddur. Hann var eins og fyrr með heimspeki. Það er eins og með Midas konung, að allt varð að gulli, sem hann snerti, og eins verður allt hjá honum að heimspeki. Hann fór að tala í sambandi við þessi hversdagslegu „konkretu“ mál um gamla og nýja fjármálakerfið og vildi engan þátt eiga í því nýja. Mér skildist, að Framsfl. ætlaði ekki að vera með þessari löggjöf, en satt að segja hafði ég gert mér von um, að hv. þm. gætu allir verið með þessu frv., og hvað sem menn annars álíta um þessa löggjöf, þá gætu nú allir verið sammála um að afnema hana. Hann útskýrði ekki, hvað væri gamla og nýja kerfið, en mér skildist, að gamla kerfið væri að taka háa skatta og dreifa stríðsgróðanum út til þeirra, sem erfiðara eiga, með því að láta þá fá hluta af þeirri almenningseign, sem við þetta myndast. Ég hef ekki séð þann ágreining, sem er um þetta. Ég veit ekki betur en þetta sé í fullum gangi. Það kynni þá að vera, að Alþfl. og Sósfl. væru enn þá eldri en hv. þm. Str., því að þeir vilja taka enn þá hærri skatta. Mér skildist, að það ætti að tilheyra gamla kerfinu að setja gerðardómsl. Ég verð að snúa þessu við, því að gamla kerfið var að fara frjálsu leiðina. Nýja kerfið var það, sem hv. þm. Str beitti sér fyrir, að grípa inn í þessa hluti með löggjöf, en ég held, að þetta sé partur af heimspekinni, en ekki málinu sjálfu. Hv. þm. Str. segir, að svona l. hafi alls staðar verið sett, þar sem eins standi á og hér. Ég veit ekki, hvaða lönd hann á hér við, ég held, að óvíða standi á eins og hér, því að nú eru því nær allar þjóðir hreinir stríðsaðilar eða þá teknar með hervaldi og haldið niðri með hervaldi. Það væri þá helzt Svíþjóð og kannske Danmörk, og ég skal játa, að mér er ekki vel kunnugt, hvað þar gerist nú. En að ætla að bera sig saman við stríðslöndin, það er ekki hægt nema með því móti, sem ég sagði, að menn hafi hér minna frjálsræði en þeir hafa. Í stríðslöndunum er boðið út heilum herjum, ekki eingöngu þeim, sem eru á vígstöðvunum, heldur líka heima fyrir til alls konar starfa. Þá sjá menn sér fært að innleiða vinnuskyldu. Ef gripið væri til þess í framhaldi af gerðardómsl. að innleiða slíka vinnuskyldu, svo að hægt væri að skylda menn til að vinna hvar sem væri, þá gæti það vitanlega orðið talsvert sterkt, ef menn vildu og treystu sér til að fara út í slíkt. Ég er ekki heldur viss um, að það sé rétt hjá þessum hv. þm., að það sé ómögulegt fyrir þjóð að skapa sér af stríðsgróða betri kjör en á friðartímum. Ég get vel hugsað mér, að alveg eias og einstaklingar geta grætt tiltölulega mikið á stríðstímum, eins geti þjóðin grætt, og það höfum við gert. Það getur verið, að þjóðin fái ekki allan þann gróða, sem hún nú horfir á, en á þessum stríðstímum hefur þjóðarhagurinn batnað fram að þessu. Hitt er annað mál, hvort okkur tekst að skapa okkur varanleg verðmæti af þeim gróða. Það, sem var að gerast fyrir stríðstímann, var það, að þjóðin var að komast í þrot fjárhagslega. Það er alkunnugt, að þegar Framsfl. gekkst fyrir, að þjóðstjórnin væri mynduð árið 1939, þá var það af því, að fjárhagurinn var kominn í svo mikið öngþveiti, að Framsfl. treysti sér ekki til að leysa það einn. Stríðið hefur, að vísu mikið á pappírnum, en þó líka raunverulega, veitt stórkostlegum verðmætum til Íslands fram að þessu. Það er því ekki hægt að setja það fram sem heilaga reglu, að þjóð geti ekki bætt hag sinn á stríðstímum. Það er satt, að bændur munu hafa tekið þessum l. betur en verkamenn. En um bændur gilti líka þetta óákveðna orðalag síðari málsgr. Í. gr., sem heimilaði að gera verðbreytingar eftir framleiðslukostnaði, en verkamenn áttu ekki að fá kaup sitt hækkað, nema þar, sem það var til samræmis eða lagfæringar. Það hefur líka sýnt sig í framkvæmdinni, hver munur er á þessu fyrir bændur og verkalýðinn. Hv. þm. beindi nokkrum spurningum til mín. Mér fannst þær flestar fremur ómerkilegar. En fyrst hann hirðir ekki um að vera hér til að hlusta á svörin, mun ég ekki svara þeim, eða a. m. k. geyma það, þangað til hann er hér viðstaddur. Hann segir, að það hafi verið einhver sá stærsti pólitíski glæpur, sem unninn hafi verið á Íslandi, að standa á móti gerðardómsl. og framkvæma þau eins vesalmannlega og núverandi stj. hafi gert. Ég held, að enginn standi betur að vígi að dæma um þetta heldur en ég, af því að ég kom nýr inn í stj. Það getur verið, að það skolist meira í hinum ráðh., af því að þeir voru fyrir í stj., og átti sig því ekki eins á, hvað raunverulega gerðist fyrir og hvað eftir stjórnarskiptin. En ég veit ekki, hvaða umskipti urðu í þessum málum um stjórnarskiptin. Hv. þm. talar um l. eins og þau séu ævagömul og langalengi búið að framkvæma þau með mikilli skapfestu og dugnaði, en hvað eru l. gömul? Þau eru sjö mánaða og tveggja daga gömul. Og hvað voru þau gömul, þegar framsóknarráðh. fóru úr stj.? Fjögurra mánaða. Þeir framkvæmdu l. með þessum dæmalausu fastatökum í fjóra mánuði. Þá var tekið á öllu með þessum mikla myndarskap og snilldarbragði. Þá vil ég einnig benda á það, sem ég minntist á áðan, að l. voru brotin, um leið og þau voru sett í framkvæmd. Það var byrjað að úrskurða grunnkaupshækkun hjá járnsmiðum, og þegar ég settist í minn stól, þá var allt holgrafið. Þá er svo komið, að hvert sem litið er, þá er unnið fyrir annað kaup en það, sem gerðardómurinn hefur ákveðið. Hitt er vel skiljanlegt, að l. væru síður brotin fyrst í stað. L. hafa oft vissan styrk, meðan þau eru ný. Það líða oft 2–3 mánuðir, þar til menn hafa áttað sig á þeim og fara að fara í kringum þau, ef menn annars ætla að gera það. Þess vegna er ekki rétt að reikna hér með 2–3 fyrstu mánuðunum. Þeir eru líka á þeirri árstíð, þegar minnst er að gera. Það er því vorið með sínum önnum, sem setur hreyfingu á þetta, en ekki stjórnarskiptin. Og þegar eftirspurnin eftir vinnuafli er svona gífurleg, þá eru l. brotin, og það svo mjög, að það yrði hreint og beint að hafa einhverja Gestapo-lögreglu á hverri einustu vinnustöð, sem njósnaði alls staðar um, hvað hátt kaup væri borgað. En sé nú litið á, hvernig Framsfl. hefur reynzt þessu ástfóstri sínu, þá er það eini flokkurinn, sem hefur ráðizt á hjartað í þessu, sjálfa dómnefndina. Ég veit ekki betur en aðalfulltrúi Framsfl. í dómnefndinni segði af sér þvert ofan í landslög, því að það er borgaraleg skylda að taka sæti í dómnefndinni, og þar með var n. óstarfhæf um tíma. Ég held því, að framsóknarráðh. ættu sem minnst að tala um þetta og ásaka ekki okkur, sem sátum að völdum, þegar skýrast kom í ljós, að ómögulegt var að framkvæma þessi l., þegar þeir horfðu upp á það, að l. væru brotin, um leið og þau voru sett, og dómnefndin var gerð óstarfhæf fyrir tilstilli þeirra helztu manna, sem voru svo í framboði fyrir þá við kosningarnar í vor. Mér þótti dálítið eftirtektarvert, hvernig hann áleit, að ætti að framkvæma þessi l. Hann lýsti því, hvernig hann vildi láta fara að, og á því getum við séð, hvort það hefði gengið betur, ef sama stj. hefði farið með völd. Hann nefndi tvö atriði. Annað var að gera samninga við setuliðið um takmörkun á vinnu þar, og hitt var að takmarka framkvæmdir. Hann lýsir yfir því, að fyrri ríkisstj. hafi gert samninginn, svo að ekki er hægt að ásaka núverandi stj. fyrir, hvernig hann var, en hann segir, að sá samningur hafi ekki verið haldinn, því að unnið hafi hjá setuliðinu 2500 menn í staðinn fyrir 2000. En ég verð að segja, að ef ckkert hefði verið að annað en það, að 500 fleiri menn hafi unnið hjá setuliðinu en samningar stóðu til, þá hefði það verið svo lítið fis, að enginn hefði orðið var við það, sérstaklega vegna þess, að það er ekki hægt að skylda þessa 500 menn til að fara í neina nauðsynlega ákveðna vinnu. Ég veit, að fjöldi þessara manna hefði farið í að byggja sumarbústaði eða annað slíkt, sem á engan hátt telst bráðnauðsynlegt, en á ráðningarskrifstofu landbúnaðarins hefði ekki komið einn einasti maður. Hitt aðriðið, sem hv. þm. vildi láta gera, var að takmarka framkvæmdir. Það hefði mest átt að fara fram í því ráðuneyti, sem ég er í. En þar hefur engu verið breytt, frá því ég tók við, og mér er ekki kunnugt um, hvaða framkvæmdir hafa verið gerðar: Ef hv. þm. Str. var svo ljóst, að þessa þyrfti með, hvers vegna lét hann þá líða svo fjóra mánuði, að ekkert væri gert? Það eina, sem ég vissi til, að gert væri, var það, að þeim, sem verzluðu með sement, var sagt að úthluta því ekki til annars en íbúðarhúsa nema með leyfi ráðuneytisins. Þetta hefur verið framkvæmt fram á þennan dag. Það gekk sú saga um bæinn, að menn væru í vandræðum með að byggja hús, af því að stj. bannaði að selja timbur, en ég verð að játa, að hún hefur þar ekkert gert, en það hafa verið vandræði með timbur, af því að erfitt hefur verið að fá skip til að flytja það. Mér er sagt, að sá eini flugufótur sé fyrir þessu, að stj. sjálf hafi flutt inn til eigin nota dálítið af timbri, sem þá hefur náttúrlega ekki verið selt öðrum, heldur farið til ákveðinna framkvæmda. Hv. þm. kom með nokkrar fyrirspurnir, sem hann sagðist ætlast til, að yrðu til að opna augu almennings fyrir þessum voða. Ég er honum sammála um flest, sem hann sagði um erfiðleikana, sem stöfuðu af dýrtíðinni. Það er alveg rétt, að það er gagnslaust að skrúfa upp kaup og verðlag hvort í kapp við annað. Og ég er að lokum honum sammála um, að eina ráðið, sem dugir, er, að augu almennings opnist fyrir því, hvaða heimska þetta er. Og þegar gerðardómurinn er numinn úr gildi, sem af mörgum hefur verið talinn meginþröskuldurinn í vegi þess, að samið væri af sanngirni, þá reynir á skynsemi og þegnskap manna, og þá sýna þeir, hvort hugur hefur fylgt máli, þegar þeir hafa sagt, að þeir væru reiðubúnir til að semja á réttlátum og sanngjörnum grundvelli. Ég er ekki að segja, að hv. þm. Str. hafi ekki reynt að leita samninga við verkalýðsfélögin, þegar hann samdi gerðardómsl., en ég tel, að það hafi a. m. k. verið yfirsjón að reyna ekki að koma þessum málum fram með góðu, því að það á ekki vel við okkur Íslendinga yfirleitt að framkvæma svona mál með hörku, og ég vona, að til þess þurfi aldrei að koma. Ég vil því taka undir þá ósk hans, að augu almennings opnist fyrir þeim hættum, sem framundan eru, svo að allir megi verða sem bezt samtaka um að leysa vandamálin með samkomulagi.