Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist erindi, dagsett 4. maí sl., frá þingflokki Framsóknarflokksins um mannaskipti í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa, þannig að Haraldur Einarsson taki sæti Karls Garðarssonar í allsherjar- og menntamálanefnd. Þessi breyting skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Með bréfum, dagsettum 4. maí 2016, hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Vinnueftirlit ríkisins, skýrsla um eftirfylgni, Mótvægisaðgerðir vegna samdráttar þorskveiðiheimilda árið 2007, skýrsla um eftirfylgni, Þjóðskrá Íslands, og Skipulag og úrræði í fangelsismálum, skýrsla um eftirfylgni.

Borist hafa þrjú bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 827, um kennitöluflakk, fyrirspurn á þskj. 1137, um fundahöld, báðar frá Brynhildi Pétursdóttur, og fyrirspurn á þskj. 1145, um flutning verkefna til sýslumannsembætta, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1195, um kaup á upplýsingum um aflandsfélög, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur.

Herra forseti. Mig langar að biðja hæstv. forseta að beita sér í því máli að hér var lögð fram skýrslubeiðni. Henni var dreift 15. október og samþykkt í þinginu 20. október. Þetta er beiðni um skýrslu frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um niðurfærslu verðtryggðra fasteignaveðlána. Þar má finna fimm spurningar sem lagðar eru fram af tíu þingmönnum úr öllum flokkum stjórnarandstöðunnar. Nú er kominn maímánuður og enn hefur engin skýrsla borist. Mig langar að biðja hæstv. forseta að beita sér fyrir því að Alþingi fái þá skýrslu sem samþykkt hefur verið að leggja hér fram. 
            

Forseti hefur móttekið þessa beiðni og hlustað á hv. þingmann.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Herra forseti. Nú liggja fyrir þau áform hæstv. heilbrigðisráðherra um að bjóða út rekstur þriggja heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu. Við hæstv. ráðherra höfum áður átt orðastað um þessi mál. Eins og ráðherra er kunnugt hef ég lagt fram nokkrar spurningar um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu almennt því að það eru margar spurningar sem vakna þegar svona stór ákvörðun er tekin. Til að mynda hefur hæstv. ráðherra sagt að ekki verði greiddur arður út úr þessum einkareknu heilsugæslustöðvum. Við vitum hins vegar að úr þeim tveimur einkareknu heilsugæslustöðvum sem nú þegar eru á höfuðborgarsvæðinu er greiddur arður. Ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn til ráðherra og spurt eftir þessu. Svarið var að algjörlega sambærilegar kröfur væru gerðar til allra stöðva og ég spyr þá: Þýðir það að arður sé greiddur út eða ekki greiddur, herra forseti? Hæstv. ráðherra hefur sagt í öðru svari við fyrirspurn frá mér að ekki sé eftirlit með arðgreiðslum út úr samningum sem hið opinbera gerir við aðila sem veita einkarekna heilbrigðisþjónustu. Allt vekur þetta fleiri spurningar en það svarar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um þetta í ljósi þess að þessi áform eru afar umdeild og við höfum skoðanakannanir sem sýna að stór meiri hluti almennings telur eðlilegt að heilbrigðisþjónustan sé fyrst og fremst rekin af hinu opinbera, ekki bara fyrir opinbert fé heldur rekin af hinu opinbera, og þetta hefur verið sýnt fram á í rannsóknum. Skoðanakönnun sem Rúnar Vilhjálmsson hefur vitnað í sýnir að um 80% landsmanna eru þessarar skoðunar þannig að þetta er mjög umdeild ákvörðun sem hæstv. ráðherra er að taka. Ég vil spyrja hvort hann sé ekki sammála mér um það, þrátt fyrir að hæstv. ráðherra hafi ýmsar heimildir innan síns lagaramma, að eðlilegt sé að svona ákvarðanir sem snúast um grundvallarbreytingu í heilbrigðisþjónustunni, fari fyrir Alþingi, að Alþingi fái tækifæri til að leggja mat á þetta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Við höfum nú rætt þetta efni áður undir mismunandi ljóskerjum. Það sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni er rekstur þriggja nýrra heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu sem allir eru í grunninn sammála um að þurfi að vera. Deilan og þrasið snýst um rekstrarformið, hvort þetta eigi að vera í útboði. Eins og kröfulýsingin er gerð fyrir útboðið þá er gert ráð fyrir því að opinber stofnun geti rekið stöðvarnar eða félag í meirihlutaeigu heilbrigðisstarfsmanna. Það er boðið upp á það. Ég reikna með því að við fáum einhver tilboð í þann rekstur. Meginatriðið er og það sem meginmáli skiptir er að kröfulýsingin mun gilda um rekstur allra heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu og sama greiðslufyrirkomulag fyrir þær sömuleiðis. Þetta hefur ekki verið svona og við höfum verið með rekstur Lágmúlastöðvarinnar og Salastöðvarinnar í einkarekstri. Mér vitanlega fór sú umræða ekkert inn í þingsali þegar það var gert. Samningurinn við Salastöðina, sem er afspyrnu vel rekin og góð starfsemi, var og hefur verið endurnýjaður burt séð frá pólitískum áherslum. Að mínu mati og mati fagfólks í kerfinu er kallað eftir meiri sveigjanleika í rekstrarformi heilsugæslustöðvarinnar. Það er verið að mæta þeim óskum og við skulum sjá hvort það skili okkur ekki því, eins og m.a. forsvarsmenn heimilislækna hafa haldið fram, að það verði endurnýjun og sérstaklega að yngra fólk, sem hefur kosið sér starfsgrundvöll 

Herra forseti. Ég heyri það á hæstv. ráðherra, og þakka honum fyrir svörin, að hann telur ekki að þetta mál eigi að fara fyrir þingið þó að fram hafi komið í máli hans, sem rétt er og ég er sammála um, að hér sé um grundvallarbreytingu að ræða. Það er verið að ræða grundvallarbreytingar á því hvernig eigi að reka heilsugæsluna. Það er verið að taka upp algjörlega nýtt kerfi. Þó að það sé svo og það er alveg rétt að hæstv. ráðherra hafi heimildir til þess að taka þessa ákvörðun, þá tel ég að það væri mun eðlilegra og lýðræðislegra að Alþingi fengi tækifæri til að ræða þetta, m.a. út frá því sem ég ræddi áðan að þetta er umdeilt í samfélaginu og mörgum spurningum er ósvarað, til að mynda um arðgreiðslurnar sem ég kom inn á áðan. Ég spyr því hæstv. ráðherra, ef þetta er stefnumál hæstv. ráðherra og þar með hans flokks, Sjálfstæðisflokksins, og það er stutt í kosningar, hvort þá sé ekki bara eðlilegt að setja málið í dóm kjósenda og Sjálfstæðisflokkurinn geri það bara að sínu kosningamáli að breyta þessu kerfi svona ef ekki er vilji til þess að 

Virðulegi forseti. Í fjárlögum er heimild til þess að fjölga heilsugæslustöðvum. Rekstrarfyrirkomulagið er ekki löggjafarmál, greiðslufyrirkomulag í heilbrigðisþjónustunni er ekki löggjafarmál, kröfulýsing og skilgreining á þeim kröfum sem gerðar eru faglega um rekstur heilsugæslustöðva er ekki löggjafarmál. Þetta eru allt saman verkefni sem löggjöfin hefur vistað í stjórnsýslunni.

… pólitískt.

Auðvitað er þetta pólitískt, sú umræða á að fara fram hér og það hefur ekki staðið á þeim sem hér stendur að taka þá umræðu pólitískt, en ákvörðunin er í löggjöfinni falin framkvæmdarvaldinu. Um það hefur ekki verið ágreiningur í þessum sölum í háa herrans tíð eins og ég var að nefna bæði varðandi Lágmúlastöðina og Salastöðina sem er einkarekin heilsugæslustöð. Líftími þeirra spannar allt hið pólitíska litróf 

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í ferðaþjónustuna núna af því að við erum að fara inn í sumar sem verður kannski eitt það stærsta. Það tók hæstv. ráðherra töluverðan tíma að koma saman frumvarpi um náttúrupassa sem virðist hafa farið í gegnum þingflokkana gagnrýnislaust vegna þess að þegar það komst síðan inn í þingið var enginn stuðningur við það. Mér fannst þetta ekki alvitlaus leið, var kannski jákvæðari en margir aðrir, en hins vegar hefur líka verið talað um komugjöld og jafnvel hvort hægt sé að setja komugjöld yfir háannatímann. Síðan hefur ekkert gerst í þessu. Náttúrupassinn sofnaði ofan í skúffu einhvers staðar og það eina sem ég veit er að það á að hækka gistináttagjaldið úr 100 kr. í 300 kr. Síðan var sett á Stjórnstöð ferðamála og ég hef alltaf lúmskt gaman af því þegar Sjálfstæðisflokkurinn býr til ný opinber embætti þó að ég viti að það sé að hluta til greitt af ferðaþjónustunni. Það átti að vera eitthvað mjög mikilvægt og var það kannski, ég geri ekki lítið úr því, en nú heyrast fréttir af því að sá sem var ráðinn þangað án auglýsingar sé að hætta, ef ég skil rétt. Þá hljótum við að spyrja: Hvað verður nú? Á að ráða nýja manneskju, kannski þá jafnvel að auglýsa, reyna að fá manneskju sem er tilbúin að vera þarna í lengri tíma? Er einhver árangur af Stjórnstöð ferðamála? Má kannski ímynda sér að setja þetta verkefni inn í Ferðamálastofu eða hvernig er það? Mig langar aðeins að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur verið að brasa í þessum málum og hvort henni finnist við tilbúin fyrir ferðamannasumarið 2016.

Virðulegur forseti. Stjórnstöð ferðamála var sett á laggirnar með samkomulagi ríkisins við sveitarfélögin í landinu og greinina sjálfa til að vera þar sem samstarfs- og samhæfingarvettvangur, kostaður til helminga af ríkinu og greininni sjálfri. Það er rangt sem fram kemur í máli málshefjanda, að þarna sé verið að auka báknið. Þarna er þvert á móti verið að tryggja betri samhæfingu og betra samstarf aðila innan þessarar stórkostlegu atvinnugreinar þar sem snertifletirnir eru óendanlegir. Ef það er eitthvað sem ég hefði viljað vita þegar ég fór af stað með náttúrupassann er það einmitt það hversu margir þessir snertifletir væru og að ég væri komin með þennan vettvang sem við erum komin núna með til að stilla saman strengi í þessum málum. Ég nefni það málefni sem við erum að fara að ræða á eftir í sérstakri umræðu, öryggi ferðamanna. Það heyrir undir fjölmörg ráðuneyti og það er þannig með þessa atvinnugrein að aldrei verður náð utan um þetta verkefni án þess að menn stilli saman strengi og sitji við sama borð. Þingmaðurinn spyr hvort árangur hafi náðst af starfi stjórnstöðvarinnar. Já, til að mynda hvað varðar öryggismálin hefur verið unnið þétt að tillögum sem nú eru að fara í framkvæmd. Við erum búin að setja af stað öll þau verkefni sem listuð voru sem forgangsverkefni í Vegvísi í ferðaþjónustu. Það er rétt að Hörður Þórhallsson sem tók að sér til sex mánaða að setja þetta starf á laggirnar mun ekki sækjast eftir að vera þar áfram þar sem hann hverfur til annarra starfa. Starfið verður auglýst síðar í vikunni og á ég von á að umsækjendur verði fjölmargir enda um mjög spennandi starf að ræða.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svörin. Gott að heyra að starfið verður auglýst. Það er ástæða fyrir því að við erum að fara að ræða á eftir öryggismál í ferðaþjónustunni og öryggi ferðamanna. Þetta er stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar og mér finnst utanumhaldið um hann ekki mikið. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir, þetta kemur inn á marga þætti. Öryggismálin eru stór þáttur. Við erum með samgöngukerfi, þjóðvegi landsins, sem ferðamennirnir þvælast um. Vegirnir eru ekki alls staðar í nógu góðu ástandi. Það er átroðningur á viðkvæmum svæðum. Það er jafnvel svört atvinnustarfsemi. Þetta eru endalausar áskoranir, síðast en ekki síst að það séu næg salerni til að taka á móti öllum þessum fjölda ferðamanna. Ef ég heyri fleiri fréttir um að ferðamenn séu að gera þarfir sínar úti um hvippinn og hvappinn í sumar er það vísbending um að hæstv. ráðherra hafi ekki staðið sig í stykkinu. Ef við getum ekki einu sinni 

Virðulegur forseti. Það eru sannarlega mörg verkefni og áskoranir sem fylgja þvílíkum vexti og þvílíkri velgengni sem orðið hefur á síðustu árum í íslenskri ferðaþjónustu. Menn verða samt að gæta sannmælis og sanngirni. Það er ekki allt í kaldakoli eins og hv. þingmaður vildi mála myndina áðan. Það eru næg salerni úti um allt land, það er líka verið að kortleggja núna hvar á þjóðvegi 1 er of mikil vegalengd sem þarf að bæta úr og setja á laggirnar. Við erum einmitt að gera það á vettvangi Stjórnstöðvarinnar en það er ekki rétt sem hv. þingmaður segir, að utanumhaldið um greinina sé ekki mikið. Núna þegar við erum komin með verkfæri til að stilla saman strengi - Ég þreytist ekki á að tala um að þetta er ein keðja. Ef einn hlekkurinn 

Forseti. Í gær kl. 18 var opnað fyrir gagnagrunn um þá einstaklinga sem hafa opnað reikninga í skattaskjólum. Í tilefni þess og vegna umræðunnar sem hér hefur átt sér stað um skattaskjól langaði mig að beina nokkrum spurningum til hæstv. fjármálaráðherra. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann hafi einhverjar kenningar um það af hverju svo margir Íslendingar hlutfallslega, hvort heldur það eru einstaklingar eða fyrirtæki, hafi ákveðið að stofna reikninga í skattaskjólum, þar með talið var stofnaður slíkur reikningur fyrir hæstv. ráðherra, hvort sem ráðherrann rekur minni til þess eður ei. Telur ráðherrann að notkun skattaskjóla sé réttmæt leið til að flytja fjármuni eða fela fjármuni? Hver er stefna og áætlun hæstv. ráðherra varðandi skattaskjól? Er möguleiki á að Ísland muni ætla sér að gefa einhvers konar fordæmi eða taka sérstöðu varðandi það að banna slíka gjörninga? Ef ekki, af hverju? Ef svo er, hvernig á að gera það að mati ráðherrans? Síðan langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra hver skýring hans sé á því að þeir sem hafa verið skráðir fyrir svona félögum sem hafa verið spurðir, allir þeir sem rætt hefur verið við, segjast ekki vita til þess að þeir hafi átt svona félög en þeir viti til þess að þeir hafi greitt alla skatta og gjöld samkvæmt reglum af einhverjum reikningum sem þeir vissu ekki að þeir ættu til. 

Virðulegi forseti. Ég tel að það hafi verið mikið gagn af því að þessi gögn voru gerð opinber eins og gert var í gær og hefði mátt gerast mun fyrr. Ríkisskattstjóri hefur gert það sem í hans valdi stendur til þess að krefjast afhendingar þessara gagna. Við höfum af því sameiginlega hagsmuni að gögnin komist til þar til bærra yfirvalda. Ég hef ekki skýringar á því í sjálfu sér hvers vegna hlutfallslega mörg félög hafa verið stofnuð fyrir Íslendinga. En það sem við manni blasir er að íslensku bankarnir voru á sínum tíma mjög framtakssamir í sinni útrás og þar með talið í ráðgjöf um að stofna félög af þessu tagi. Varðandi skattaskjólin almennt þá hefur alþjóðlega baráttan vegna þeirra snúist um tiltekna afmarkaða hluti. Hún hefur snúist um að berjast gegn peningaþvætti. Hún hefur snúist um að afnema leyndina og koma þannig í veg fyrir skattsvik. Um það snúast upplýsingaskiptasamningarnir og átak OECD og Íslendingar hafa verið framarlega meðal þjóða í því að gera slíka samninga og taka upp slíkar reglur, að uppræta leyndina. Um það hefur verkefnið fyrst og fremst snúist. Hv. þingmaður spyr þá í framhaldinu: Eigum við ekki bara að banna slíka löggerninga? Hérna komum við einmitt að kjarna málsins. Það er bannað að svíkja undan skatti. Það er bannað að leyna eignarhaldi sínu. Peningaþvætti er bannað. Allt þetta er bannað að íslenskum lögum. Af spurningu hv. þingmanns er hægt að ráða að verið sé að velta því upp hvort við eigum ekki að banna starfsemi á þessum svæðum yfir höfuð. Ég tel að það mundi lítill árangur nást ef Íslendingar ætluðu einir að stíga það skref án samstarfs við önnur ríki og að 

Forseti. Nýverið skrifuðu hagfræðingar opið bréf að undirlagi góðgerðasamtakanna Oxfam í tilefni af ríkjaráðstefnu um spillingu sem haldin verður í London í vikunni. Leiðtogar 40 ríkja auk fulltrúa Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sækja ráðstefnuna. Það kemur fram hjá þessum hagfræðingum og Ban Ki-moon að ólíðandi sé að nýta skattaskjól af því tagi sem hefur verið gert af því að það eykur svo sannarlega ekki velsæld í heiminum og ýtir í raun og veru undir skattaskjól. Það er þekkt að mjög fáir njóta hagsældar af þeim en skattaskjól eru talin vera ein ástæða þess af hverju hinir ríku verða ríkari. Árið 2015 áttu 65 ríkustu einstaklingarnir jafn mikið og helmingur jarðarbúa samanlagt. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að skattaskjól séu réttlætanleg 

Virðulegi forseti. Ég átti eitt sinn hlut í félagi á slíku svæði. Ég hef ekki verið með neina reikninga eða geymt fé á slíku svæði, svo hv. þingmaður sé nú leiðréttur hér í upphafi. Það sem hagfræðingarnir sem vísað var til hafa verið að benda á er nokkuð augljóst: Það er enginn ávinningur fyrir nokkurn mann 

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til þess að ræða fjármögnun heilbrigðiskerfisins við hæstv. heilbrigðisráðherra. Í velferðarnefnd liggur frumvarp frá hæstv. ráðherra og er nú í umfjöllun um sjúkratryggingar, greiðsluþátttöku og þjónustustýringu. Þarna er um tvær kerfisbreytingar að ræða, annars vegar breytingu á greiðsluþátttökukerfi og hins vegar innleiðingu þjónustustýringar. Segja má segja að annars vegar lýsi umsagnaraðilar yfir áhyggjum af því að þakið verði of hátt, það er 95 þús. kr. fyrir almennar greiðslur, og að um 120 þúsund manns muni bera hærri heilbrigðiskostnað ef ekki verður aukið fjármagn inn í greiðsluþátttökukerfið. Því ber að halda til haga líka að almennt er því fagnað að verið sé að innleiða nýtt greiðsluþátttökukerfi en um leið sagt að það sé ekki hægt að gera nema bæta inn fjármunum. Hins vegar er um þjónustustýringu að ræða og þar hafa ýmsir læknar komið með efasemdir. Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu lýsir yfir stuðningi við þessa kerfisbreytingu en telur sig ekki geta sinnt verkefninu vegna fjárskorts. Það ágæta frumvarp sem nú er til umræðu, sem boðar breytingar sem gætu verið til góðs fyrir heilbrigðiskerfið, líður fyrir þennan fjárskort í heilbrigðisþjónustunni og af lestri fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar er ekki að sjá að sagt sé beinum orðum að taka eigi á því. Þar af leiðandi verð ég að spyrja hæstv. ráðherra, til að geta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt. Verið er að gera grundvallarbreytingar bæði í greiðsluþátttökukerfinu og í starfsemi heilsugæslunnar og samskiptum hennar og sérfræðiþjónustunnar í landinu með þessu frumvarpi. Þá er fyrst til að taka að greiðsluþátttökukerfin í íslensku heilbrigðisþjónustunni eru með þeim hætti að þau eru margir tugir, hátt í 40 greiðslukerfi sem enginn sér í gegnum. Það er almennt viðurkennt að núverandi fyrirkomulag tryggir ekki okkar veikasta fólk. Hvað gerum við í því? Jú, við reynum að breyta kerfinu á þann veg að tryggingakerfið haldi utan um okkar veikustu sjúklinga. Það erum við að gera með þessu. Það hefur alla tíð legið fyrir og ég hef aldrei legið á þeirri skoðun minni að ég hef gengið í þetta verk undir þeim skilmálum að reyna að búa til kerfi þannig að það falli að þeim fjárhagsramma sem þingið hefur sett um þessi mál. Ég deili alveg þeirri skoðun með fólki að það væri þægilegra og betra á allan hátt og mýkra til þess að koma því í gegn að við hefðum rýmri fjárheimildir. En þetta er það sem heilbrigðisráðherrann hefur úr að spila og innan þess ramma vinnur hann. Varðandi þjónustustýringuna tel ég löngu tímabært að við reynum að koma einhverri stjórn á það með hvaða hætti kostnaður verður til, hvar hann verður til í íslenska heilbrigðiskerfinu og á hvaða forsendum. Ég held að við deilum ekki um að þetta er búin að vera áralöng umræða en hefur raunverulega aldrei komist lengra en þetta. Og þó. Við erum komin með frumvarp sem gerir ráð fyrir því að mögulegt sé að beita tilvísunum við að lækka kostnað barna upp að 18 ára aldri. Við það ætla ég að standa. Þegar athugasemdir heilsugæslunnar koma fram lítur hún algjörlega fram hjá því, að mér virðist, í þeirri umsögn sem hún sendi inn að við gerum þó 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra en ég er samt ekki fullsátt við svarið. Við búum svo sannarlega við slæmt greiðslukerfi og frumvarp ráðherra bætir það. En það er ekki hægt að breyta kerfinu með þeim hætti að 120 þúsund manns sem leita sér heilbrigðisþjónustu eigi að bera uppi þá kerfisbreytingu. Það verðum við að gera með skattfé þannig að það leggist á okkur öll 320 þúsund. Þannig er það bara og ég vona að ráðherra sé sammála mér því að hitt mun ekki ganga. Annars lenda viðkvæmir hópar í allt of mikilli hækkun. Varðandi þjónustustýringuna tek ég undir með ráðherra. En án meira fjármagns munum við innleiða mismunun gagnvart fólki eftir búsetu og fjárhag. Þess vegna verða að koma inn meiri fjármunir í heilsugæsluna. Ráðherra talar um þrjár nýjar heilsugæslur. Þegar ég les fjármálaáætlunina 

Virðulegi forseti. Hér er spurt: Hversu mikið fé ætlar ráðherrann að setja inn í heilsugæsluna og ætlar ráðherrann að tryggja fé í hitt og þetta? Ég hef alltaf verið talsmaður þess að þingið hafi lokaorðið í þessum efnum. Ég ætla sem ráðherra ekki að undanskilja mig ábyrgð á tillögugerð í þessum málum. Alls ekki. Þingið á, hefur og verður alltaf að eiga síðasta orðið í því með hvaða hætti við fjármögnum þá þætti sem heyra undir okkar ágætu starfsemi. Það er bara þannig. Þegar því er lýst yfir að ekki sé hægt að leggja þetta á 120 þúsund manns leyfi ég mér að efast um að sú fullyrðing standist. Þess vegna vil ég álykta á móti: Í þessum hópi 120 þúsund einstaklinga sem kunna að lenda í einhverjum kostnaði er fólk sem getur alveg borið meiri kostnað.  Ég er alveg 

Virðulegi forseti. Ég er á sömu slóðum og sá þingmaður sem hér var á undan mér. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um nýja frumvarpið hans um greiðsluþátttöku sjúklinga. Ég vil þó segja til að byrja með að mér finnst mikilvægt og ég held að okkur öllum þyki það að hafa jafnræði milli sjúklinga og sjúklingahópa í greiðsluþátttöku. Það er mikilvægt prinsipp og auðvitað eigum við að vinna að því. Hins vegar er það betra prinsipp og betra mál, finnst mér, að segja sem svo að heilbrigðisþjónusta eigi svo sannarlega að vera ókeypis á Íslandi eins og við erum oft að skreyta okkur með. En það er ekki þannig, því miður. Við erum komin frá því. Kostnaður er hár eftir mismunandi sjúkdómum og það höfum við farið í gegnum. Þess vegna er hæstv. ráðherra væntanlega að leggja fram frumvarp sitt og það er ágætt. En þurfum við samt ekki að staldra aðeins við og horfa til baka og rýna það hvaða sjúkdómar það eru sem kosta einfaldlega meira að vera með? Það er krabbamein og sú meðferð sem sjúklingur þarf að gangast undir og fær að gangast undir, aðallega á Landspítalanum. Þar hefur kostnaðurinn hækkað alveg rosalega á síðustu árum. Það er í grunninn vegna þess, er það ekki, að Landspítalinn hefur þurft að spila úr pening sem hefur verið lítill og alltaf minni og minni og þá hefur skipulagið verið svoleiðis að fólk með krabbamein er síður skráð inn, það er sett á dagdeildir. Þá borgar það meira. Er það ekki vandamálið sem þarf að leysa frekar en að fara í einhverja allsherjarkerfisbreytingu? Ég bara spyr mig að þessu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að það á að vera hægt að treysta á það að viðkomandi fagráðherra berjist fyrir málaflokkinn og fjármögnun á honum. Það hef ég að minni hyggju skammlaust gert. En fjárlagavaldið liggur ekki í ráðuneytum, hjá framkvæmdarvaldinu. Fjárlagavaldið liggur hjá þinginu. Við megum aldrei draga neina dul á það. Þegar hv. þingmaður segir að þetta stafi að hluta til af því að Landspítalinn hafi á undanförnum mörgum árum þurft að reyna að fjármagna starfsemi sína með þessari gjaldtöku þá kann það að vera rétt. Ég hef ekki skoðað breytinguna í gjaldtökunni hjá Landspítalanum í gegnum tíðina. Ég veit þó að það hefur verið mjög umdeilt mál núna síðustu dægrin eða missirin sem lýtur að gjaldtöku sjúklinga á bráðadeildum. Það mál er til skoðunar í ráðuneytinu og við gerðum ákveðnar athugasemdir við það og erum að bíða eftir skýringum Landspítalans á þeirri gjaldtöku. Þegar hv. þingmaður segir að það væri æskilegt að heilbrigðisþjónustan væri ókeypis og að við töluðum oft í þá veru, þá er rétt að sú umræða er annað slagið uppi. Í dag er þátttaka heimila í heilbrigðiskostnaði á Íslandi um 18,2%, hefur verið að lækka jafnt og þétt, hægt og bítandi síðustu árin. Við erum enn þá yfir Danmörku, Svíþjóð og Noregi en Finnland er undir okkur, þar greiðir fólk meira. Ég veit ekki til þess og hef ekki séð það neins staðar, í það minnsta ekki á starfssvæði OECD eða í þeim þjóðríkjum sem það tekur til, að heilbrigðisþjónusta eða hlutdeild almennings í heilbrigðisþjónustuútgjöldum sé núll. Það lægsta sem ég hef rekist á var annaðhvort í Frakklandi eða Bretlandi þar sem hún var um 6,5%. Þannig að ég veit ekki um neitt land þar sem heilbrigðisþjónustan er ókeypis. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara að við kryfjum þetta mál aðeins betur. Í grunninn þykir mér hugmynd hæstv. ráðherra góð um kerfisbreytingu í þessum efnum. En kíkjum aðeins á það hvað liggur þarna til grundvallar. Ef það er þannig sem mig grunar að mesti kostnaðurinn sé í þessum sjúkdómum eða hjá þeim sem eru svo óheppnir að greinast með krabbamein og fá sína þjónustu mestmegnis á Landspítalanum og hún er farin að kosta svona mikið, er það ekki þá vandamálið sem við þurfum að eiga við og leysa? Það gefur augaleið, og það erum við alltaf eða næstum því á hverjum einasta degi að ræða í þessum sal, að heilbrigðiskerfið þarf meira fjármagn. Hæstv. ráðherra segir ítrekað, bæði í svörum við mig og þann þingmann sem talaði á undan, að þingið fari með fjárheimildirnar. Það er 

Virðulegi forseti. Þegar hér er rætt um að kryfja málin betur þá hófst vinnan við að undirbúa þessar breytingar árið 2007 og þingið eða löggjafinn og framkvæmdarvaldið er búið að velta því á undan sér allan þann tíma að gera þá réttarbót fyrir okkar veikasta fólk sem felst í þessu frumvarpi. Það er löngu tímabært í mínum huga að gera þarfar breytingar á þessu kerfi. Ef þingið er að ræða það, ef hv. þingmaður er að ræða það að fresta afgreiðslu á þessu máli, er það sjónarmið út af fyrir sig. Ég er ekki talsmaður þess.

Ég er það ekki …

Gott að heyra að hv. þingmaður er ekki talsmaður þess. Ég tel að við eigum að koma þessari kerfisbreytingu á. Síðan eigum við að leggja í þá vinnu að reyna að draga inn í þetta enn frekari fjármuni ef mönnum þykja þökin of há og ef vilji er til þess að taka einhverja fleiri þætti undir greiðsluþökin þá er sjálfsagt að ræða það. En grundvallaratriði í mínum huga núna er að þingið einbeiti sér að því að ná í gegn þeirri kerfisbreytingu sem felst í frumvarpinu eins og það liggur fyrir í dag.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um stöðu frárennslismála hjá sveitarfélögunum með sérstakri áherslu á stöðuna í Skútustaðahreppi og ástand lífríkis Mývatns. Ég hreyfði við hliðstæðu máli á þingi í nóvember 2014 og spurði þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, núverandi hæstv. forsætisráðherra, út í mjög hliðstæða hluti hvað varðaði stöðu frárennslismála á náttúruverndarsvæðum og mögulega aðkomu ríkisins að því að aðstoða sveitarfélög við úrlausn mála. Hæstv. ráðherra svaraði því m.a. til að nefnd hefði hafið störf um að endurskoða reglugerð um fráveitumál og að til stæði að setja í gang úttekt á innstreymi næringarefna í þessi tvö einstöku stöðuvötn, Mývatn og Þingvallavatn. Þær úttektir hafa nú litið dagsins ljós í skýrslu og er það vel en af störfum nefndarinnar um endurskoðun reglugerðarinnar hef ég ekkert heyrt. Nú eru málefni Mývatns mjög í brennidepli. Skútustaðahreppur hefur undanfarin missiri leitað stuðnings ríkisvaldsins við að hefjast handa um úrbætur til að uppfylla hertar reglur um fráveitumál og þriggja þrepa hreinsun sem eðli málsins samkvæmt er gerð krafa um á bökkum vatnsins. Ætlunin er að byrja á fyrsta áfanga sem er þéttbýlið í Reykjahlíð og hótelin í Reynihlíð og Reykjahlíð. Sá áfangi einn kostar 250–330 millj. kr. og er augljóslega ofviða fámennu sveitarfélagi sem þar á ofan þarf að horfast í augu við 6–10 millj. kr. rekstrarkostnað þegar framkvæmdin verður komin í gagnið þannig að lágmark er að ríkið komi þarna til móts við sveitarfélagið eins og það hefur ríkar skyldur til. Okkur berast núna neyðarköll vegna ástandsins í Mývatni og Laxá frá Veiðifélagi Laxár og Krákár, frá Fjöreggi, félagsskap heimamanna um náttúruvernd og heilbrigt umhverfi í Mývatnssveit, og frá Landvernd. Umhverfisstofnun hefur haft Mývatn á válista sínum, rauðlistað, samfellt síðastliðin fjögur ár. Þannig er staðan. Í lífríki vatnsins er nánast algert hrun. Bleikjustofninn er hruninn, hornsílastofninn er hruninn, kúluskíturinn er horfinn af botni vatnsins og vöxtur blágerla, þ.e. blágrænna baktería, verður æ meira áberandi í vatninu á hverju ári þannig að það verður ekki tært yfir sumartímann sem aftur hindrar sólarljósið niður á botninn og stöðvar vöxt þar. Vissulega eru náttúrulegar sveiflur þekktar í lífríki Mývatns en það sem nú er að gerast og hefur verið að teiknast upp síðustu árin, jafnvel áratugina, er nýtt af nálinni. Svona hrun, samfellt og langvarandi, hafa menn ekki séð áður. Óháð því hversu stór þáttur umsvif mannsins á vatnsbökkunum, bæði búsetunnar og ferðaþjónustunnar sem vex hratt ár frá ári, eru í stöðunni í Mývatni verður að koma frárennslismálum þar í ásættanlegt horf. Annað er ekki boðlegt í návígi við þessa miklu náttúruperlu. Það er þáttur mannsins sem við getum haft bein áhrif á. Því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra: 1. Er ráðherra sammála því að ríkið hafi skyldum að gegna vegna náttúru og lífríkis Mývatns og Laxár, samanber sérstök lög þar um og náttúruvernd og friðun á þeim grundvelli, samanber Ramsar-sáttmálann og að þetta er eitt af þeim svæðum sem Ísland hefur tilnefnt og skuldbundið sig til að vernda sérstaklega á grundvelli þess sáttmála, samanber vatnsverndartilskipun o.fl.? 2. Hyggst ríkið koma að lausn frárennslismála í Skútustaðahreppi með beinum fjárframlögum? Ef svo er, hvenær og í hve ríkum mæli? Mitt mat er að það sé lágmark að ríkið leggi til helming stofnkostnaðarins við hina nýju fráveitu, 150–170 millj. kr. Þá ættu að vera möguleikar á að heimamenn gætu í samstarfi við notendur klofið afganginn og tekist á við rekstrarkostnaðinn í framhaldinu. Víðar en þarna er ástandinu áfátt og ég spyr áfram. 3. Er í vændum átak af hálfu ríkisins til að aðstoða sveitarfélög almennt við að koma frárennslismálum í viðeigandi horf? Yrði þá gerður greinarmunur á sveitarfélögum sem taka til friðlýstra svæða, svo sem Skútustaðahrepps og Bláskógabyggðar, í öðru lagi landluktra sveitarfélaga sem eru í mun erfiðari stöðu en þau sem hafa aðgang að sjó og í þriðja lagi sveitarfélaga almennt? 4. Hyggst ráðherra og ríkisstjórn beita sér fyrir því, sem er líka rík þörf fyrir, að efla rannsóknir á svæðinu, úrvinnslu rannsóknargagna sem liggja fyrir í löngum seríum en ekki hefur verið mannafli eða fjármunir til að vinna úr 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi umræða fari fram á Alþingi. Mývatn er ein af okkar dýrmætustu náttúruperlum og lífríki vatnsins er auðugt og einstakt. Okkur ber að standa vörð um það. Kveðið er á um vernd Mývatns og Laxár í sérstökum lögum og í Ramsar-samningnum. Við hljótum því að bregðast við slæmum tíðindum af lífríkinu. Ég vil upplýsa hér um hvað stjórnvöld hafa verið að gera á undanförnum mánuðum í kjölfar upplýsinga um óvenjulegt ástand vatnsins og það höfum við gert frá því að við fréttum það síðastliðið sumar. Jafnframt vil ég upplýsa um hvaða skref ég hyggst taka á næstunni en ég reyni fyrst að svara spurningum hv. þingmanns. Varðandi fyrstu spurninguna, hvort ráðherra sé sammála því að ríkið hafi skyldur, er raunverulega hægt að svara með einu orði: Sannarlega. Ég þyrfti ekki að hafa fleiri orð um það. En íslensk stjórnvöld bera ríka ábyrgð varðandi vernd náttúru Mývatns. Sérstök lög eru í gildi þess efnis og vatnið er á lista Ramsar-samningsins vegna hins auðuga lífríkis vatnsins, eins og hér hefur komið fram. Ráðuneyti mitt ber því ábyrgð á framkvæmd þessara laga og heyrir það undir Náttúrurannsóknastöðina við Mývatn sem rannsakar og vaktar vatnið. Fyrir rúmu ári skilaði stýrihópur á vegum ráðuneytisins mér tillögum um hvernig efla mætti og styrkja stofnanir okkar sem sinna rannsóknum og vöktun. Frumvarp um sameiningu Náttúrufræðistofnunar Íslands og RAMÝ, sem ég hef mælt fyrir og umhverfis- og skipulagsnefnd hefur til umræðu, byggir einmitt á tillögum þessa hóps. Meginmarkmiðið var ekki síst að efla rannsóknir og vöktun á náttúru Mývatns og Laxár með kerfisbundnum hætti, efla þverfaglegt starf, auka skilning og úrvinnslu við gagnaöflun og auka miðlun upplýsinga. Nákvæmlega það sem hv. þingmaður tíndi hér til. Því miður er þetta starf eitthvað í láginni í nefndinni. En ekki er hægt að segja annað en að málefni Mývatns hafi stöðugt verið í meðhöndlun hjá okkur í ráðuneytinu og í kjölfar ástandsins síðastliðið sumar lét ég gera sérstaka úttekt á innstreymi næringarefna í Mývatn og hvaðan þau kæmu. Tilgangurinn var fyrst og fremst að skilja ástandið betur og orsakir þess og ekki síst að undirbyggja mögulegar aðgerðir til úrbóta. Úttektin birtist fyrr á þessu ári og er niðurstaðan í samræmi við það sem vísindamenn hafa sagt í fjölmiðlum nú á undanförnum dögum. Það er ekki auðvelt að benda á einn sökudólg eða finna töfralausn, en sennilega bætist álag af mannavöldum ofan á náttúrulegar sveiflur í vatninu. Ég túlka þessa niðurstöðu þannig að við eigum að fara í aðgerðir til að draga úr álagi strax þó að ekki sé víst að þær muni einar og sér ná að snúa ástandinu við á stuttum tíma. Þá vil ég ítreka að við megum ekki ræða um þessi mál saman, þ.e. um lífríki vatnsins sem hér er til umræðu, og náttúru svæðisins, sem er rétt að Umhverfisstofnun fjallar um og er á rauðum lista. Mér finnst það vera annað umræðuefni. Sá ráðherra sem hér stendur hefur ekki ein vald til þess að veita fé til fráveitna í einstöku sveitarfélagi en ég tel rétt að draga betur fram allar staðreyndir og sjónarmið til að auðvelda ákvarðanatöku í þessum efnum. Slík vinna er hafin í ráðuneytinu og ég vona að hún taki skamman tíma. Varðandi þriðju spurninguna, hvort í vændum sé átak af hálfu ríkisins til að aðstoða sveitarfélög almennt, hefði mér nú fundist rétt að þeirri spurningu hefði verið beint til fjármálaráðherra en ekki umhverfisráðherra, en vissulega höfum við áhyggjur af því og viljum taka til hendinni í umhverfisráðuneytinu, enda er unnið að endurskoðun fráveitureglugerðar, eins og komið hefur fram, og á ég von á að hún líti dagsins ljós innan mjög skamms tíma. Mér finnst erfitt að við blöndum saman umræðu um þá stöðu sem við erum nú í varðandi Mývatn við annað mál vegna þess að við verðum að horfa þar til sérstakrar verndarstöðu og verndargildis vatnsins og ástandsins sem nú er varðandi bakteríublóma sem kallar á aðgerðir okkar. Einnig þarf að skoða fleiri þætti en fráveitur varðandi bakteríublóma í Mývatni. Skoða þarf áfok og áburð frá landbúnaði sem og áform um nýjar framkvæmdir á svæðinu og fleira. Ég tel því rétt að skoða málefni Mývatns alveg sérstaklega. Við erum að ýta úr vör samráðshópi sem skila mun mér áliti fyrir 17. júní næstkomandi. Við viljum virkja sem breiðastan hóp, bæði heimamanna og sérfræðinga, til ábyrgðar og lausnar í þessu máli.

Virðulegi forseti. Þessi umræða er tímabær, löngu tímabær, því að áhrif mannlegra athafna á lífríki Mývatns eru ekki ný af nálinni. Þetta er margra ára syndasaga og a.m.k. þrír áratugir síðan það rann upp fyrir mönnum að t.d. kísilnámið í vatninu hefði óheillavænleg áhrif á lífríkið þar. Ofan á það álag hefur nú hraðvaxandi ferðaþjónusta með tilheyrandi ágangi valdið fosfórmengun í vatninu því að þangað fer jú frárennslið, svo nú er ekki bara bleikjan horfin heldur líka kúluskíturinn og tærleiki vatnsins farinn forgörðum. Þeir sem til þekkja telja að nú þurfi drastískar aðgerðir, eins og það var orðað í umhverfis- og samgöngunefnd þingsins í gær. En til hvaða drastísku aðgerða er hægt að grípa? Getur 350 manna sveitarfélag staðið undir þeim frárennslis- og hreinsunarkröfum sem gera þarf til að endurheimta lífríki vatnsins? Er eðlilegt að lítið sveitarfélag standi undir slíku? spyrja menn. Vitanlega finnum við öll til samábyrgðar og til ábyrgðar ríkisins því að Mývatn er náttúruperla sem okkur finnst við eiga í sameiningu. Ég ætla samt að vera líka svo djörf að leiða hugann að öðru í þessu samhengi, þ.e. ábyrgð ríkisins annars vegar og hins vegar lítils sveitarfélags sem hefur vald til að taka afdrifaríkar ákvarðanir um mikla atvinnuuppbyggingu en ekki bolmagn til að taka afleiðingunum af því. Það vekur ákveðnar spurningar um valdsmörk og samstarf ríkis og sveitarfélaga, sem mig langar til að 

Virðulegur forseti. Það er öllum nokkuð augljóst að staða Mývatns er grafalvarleg og þarf að taka hraustlega til og fara í sérstakar aðgerðir ekki einungis til þess að koma í veg fyrir að illa fari heldur til að snúa við þróun sem er löngu komin af stað. Það verður að gera myndarlega. Við verðum að gera það með samstarfi eða alla vega þátttöku bæði sveitarfélagsins, sem er fámennt og vanmáttugt að mörgu leyti, og ríkisins. Ég hvet hæstv. umhverfisráðherra til dáða þegar þar að kemur. En þetta er líka enn einn kaflinn í mjög sorglegri sögu okkar, ekki síst þegar kemur að umhverfismálum, að við tökum aldrei á málunum fyrr en allt er komið í óefni. Í nokkra áratugi er búið að vera að vara við þessari þróun í sambandi við uppbyggingu í kringum vatnið, í sambandi við kísilnámið o.s.frv., en einhvern veginn hefur alltaf verið skellt við skollaeyrum og sagt: Þetta virðist nú allt vera í lagi, það er enn þá vatn þarna, þangað til allt er komið í rugl. Það er hugsunarháttur sem við getum ekki leyft okkur í umhverfismálum, sérstaklega ekki hér á norðurhjara þar sem við búum við mjög viðkvæma náttúru sem á erfitt með að ná sér aftur á strik. Við þekkjum að skemmdir á náttúru á Íslandi geta verið nokkra áratugi eða aldir að laga sig af sjálfsdáðum, sem gerist á færri árum annars staðar. Þetta er víti til varnaðar. Við eigum að leggja verulega 

Virðulegur forseti. Einstök og viðkvæm náttúra Íslands verður fyrir vaxandi álagi vegna mikils vaxtar í ferðaþjónustu. Það er kannski hin dökka hlið á annars þeim góðu fréttum sem almennt berast úr þeirri atvinnugrein sem skiptir okkur stöðugt meira máli. Við því verður að bregðast og er alveg ljóst í tilfelli Mývatns að uppbygging innviða til að bregðast við svona álagi til að vernda íslenska náttúru og náttúruundur eins og þar er á ferðinni, er ofviða litlum eða fámennum sveitarfélögum. Ekki viljum við fara út í þá róttæku aðgerð að loka svæðum, geri ég ráð fyrir. Það sem er svo hrópandi við stöðuna í Mývatni, eins og svo oft þegar kemur að þessum málum, er að þar eru menn ekki á eitt sáttir um hvað veldur, en þó má ljóst vera af þeim upplýsingum sem eru fyrir framan okkur að það eru ákveðnir hlutir sem við getum brugðist við og aðra þarf að setja í enn frekari rannsóknir. Viðbrögð okkar við þessu ástandi verða að vera mjög markviss og ákveðin. Það er mikið undir og ég fagna því að hæstv. ráðherra hafi boðað hér að hópur manna verði settur saman til að meta þessar aðstæður og koma með tillögur. En ég tel líka að við þurfum að bregðast við strax með þeim verkum sem hægt er að grípa til. Þá komum við að fjármögnun þessara verkefna. Inn í þá mynd kemur auðvitað gjaldtaka af ferðamönnum og aðgengi sveitarfélaga á borð við sveitarfélagið við Mývatn, hvernig við getum fjármagnað þessa hluti. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að ég tel að við eigum að hefja gjaldtöku af ferðamönnum, 

Forseti. Það er gott að rætt sé um þessi mál á þingi þrátt fyrir að tilefnið sé mjög dapurlegt. Það hefur verið hörmulegt að fylgjast með hvernig lífríkinu í Mývatni hefur sífellt hrakað undanfarna áratugi. Nú er svolítið deilt um hvort þetta sé af mannavöldum eða ekki og mér finnst það í sjálfu sér ekki skipta máli. Það sem skiptir máli er ástandið á lífríkinu í Mývatni og viðbragða er vænst og krafist. Ef ekki er brugðist við því núna er alveg ljóst að það verður brátt of seint að gera eitthvað. Það minnir mig mjög á umræðuna um loftslagsvána, um loftslagsbreytingar. Margir vilja ekki trúa því að þær séu af mannavöldum, reyndar ekki margir, heldur örfáir en háværir, og hafa staðið í vegi fyrir að brugðist sé við þeirri miklu vá sem við stöndum frammi fyrir sem mannkyn, í stað þess að horfa á veruleikann. Það er óumdeilt að það eru loftslagsbreytingar í heiminum og afleiðingar þeirra verða sífellt skelfilegri með degi hverjum. Ég vona því að hæstv. umhverfisráðherra beiti sér af miklum krafti og þrýsti á hæstv. fjármálaráðherra að leggja fé í verkefnið varðandi fráveiturnar, sem nauðsynlegt er að gert verði strax. Síðan finnst mér ekki síður mikilvægt að hafa í huga og hlusta vel á það sem koma mun fram í næstu ræðu hjá hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, því að eitt er að ætla að fá að bíta í kökuna og hitt er síðan að maður getur ekki borðað af báðum endum í einu og ekki verið tilbúinn að axla ábyrgð  Mér finnst mjög mikilvægt að hlusta vel á það sem koma mun fram í ræðu hv. þingmanns.

Forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir umræðuna. Nokkur atriði til viðbótar við þau sem hér hafa verið nefnd. Í fyrsta lagi liggur náttúrlega fyrir að þarna hefur verið innstreymi næringarefna í vatnið um langt skeið. Það er ákveðið álag á vatnið af mannavöldum. Við vitum ekki að hve miklu leyti því er um að kenna þegar ástand vatnsins er skoðað. Hins vegar er það svo að í nýjum náttúruverndarlögum sem við samþykktum í vetur kemur fram í 9. gr., með leyfi forseta: „Ef hætta er á alvarlegum eða óafturkræfum náttúruspjöllum skal skorti á vísindalegri þekkingu ekki beitt sem rökum til að fresta eða láta hjá líða að grípa til skilvirkra aðgerða sem geta komið í veg fyrir spjöllin eða dregið úr þeim.“ Þetta samþykktum við öll á Alþingi Íslendinga í vetur sem leið, þ.e. varúðarregluna samkvæmt Ríó-yfirlýsingunni. Þessi regla segir að við getum ekki skákað í því skjóli að við vitum ekki hversu mikið er um að kenna sambúðinni við manninn, að hve miklu leyti er um að ræða náttúrulegar sveiflur o.s.frv. Okkur ber að grípa inn í og okkur ber að láta náttúruna njóta vafans. Og ég vil biðja hæstv. ráðherra að segja nokkur orð um þessi mál í lok þessarar umræðu, þ.e. hvort við séum ekki alveg sammála um að nýsamþykkt náttúruverndarlög skeri úr um okkar skyldu gagnvart vatninu þegar þetta ástand blasir við. Svo vil ég segja varðandi yfirstandandi virkjunarframkvæmdir við Þeistareyki og í Bjarnarflagi þar sem verið er að bora, að við vitum líka að þar gæti verið um áhrif að ræða. Ég velti því upp hvort við þurfum ekki að skoða þau mál enn frekar með hliðsjón af hagsmunum vatnsins.

Hæstv. forseti. Kveikjan að þessari umræðu er ályktun Veiðifélags Laxár og Krákár sem birtist fyrir skömmu. En árið 2010 var verndarsvæði Laxár og Mývatns á appelsínugulum lista samkvæmt umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Árið 2012 var svæðið sett á rauðan lista og hefur verið þar síðan. Margt hefur áunnist og verið rannsakað, en betur má ef duga skal. Af sjálfu leiðir að verði ekki brugðist við mun vistkerfinu hnigna svo allt og allir munu tapa. Fuglarnir hætta að koma, ferðamennirnir hætta að koma og byggð raskast. Það er allt undir og átaks er þörf að reisa kerfið við. Annað væri óábyrgt. Þess vegna reynir á að sýna skynsemi í umræðunni, ekki leita að sökudólgum heldur að meta stöðuna og komast að niðurstöðu. Rannsóknir hafa markvisst farið fram á lífríki Mývatns síðan 1974. Miklar sveiflur hafa orðið í lífríki svæðisins bæði af náttúrulegum og mannanna völdum. Það skortir hins vegar á að rannsaka betur vistspor mannsins á svæðinu. Það er lykilatriði að rannsaka ágang mannsins á umhverfið því að það er sú stærð sem við þekkjum og getum auðveldlega ráðið við. Það er engin áætlun til þess að fara eftir til þess að bregðast við. Íbúar svæðisins, sveitarstjórnarfólk, landeigendur og við öll stöndum frammi fyrir því að taka ákvarðanir um framhaldið. Í fyrsta lagi þarf að vinna bug á þeim gamla hugsunarhætti að lengi taki hafið við. Í öðru lagi þarf að skoða, kortleggja og leysa frárennslismál við Mývatn. Þá reynir á hæstv. fjármálaráðherra að setja fé í verkefnið sem er samvinnuverkefni. Ég tel að það sé samstaða meðal heimamanna um aðgerðir og við eigum að nýta þann samtakamátt. Ég mundi jafnframt fagna því ef ráðherra ferðamála tæki frumkvæði í þessu erfiða máli með fjárframlagi. Um leið þetta: Fámennt sveitarfélag sem háð er ýmsum skilyrðum getur ekki eitt og sér staðið undir þeim kostnaði sem til fellur. Heimamenn þurfa aðstoð við úrlausn málsins. Um leið verða sveitarstjórnir sem fara með valdið á svæðinu að sýna ábyrgð, t.d. þegar kemur að úthlutun lóða og varðandi kröfur um ýmsar byggingar ef yfir höfuð ætti að leyfa slíkar byggingar á þessum stað, samanber skilyrði við Þingvallavatn. Í kjölfarið þurfum við svo að taka umræðuna enn lengra, t.d. varðandi vegarstæðið á hringveginum. Ímyndum okkur nú að fulllestaður olíubíll færi út af við Kálfastrandarvoga.

Virðulegi forseti. Þetta mál sýnir okkur vanda íslenskrar ferðaþjónustu í hnotskurn, þ.e. hvað af getur hlotist þegar magn ógnar gæðum og þegar framtíðarsýn og langtímaáætlanir skortir. Ísland er ein stór og viðkvæm náttúruperla sem hentar ekki fyrir þá fjöldaferðamennsku sem virðist vera hérna alls ráðandi. Það er áhyggjuefni og þess vegna er þetta Mývatnsmál stefnukrefjandi mál sem vekur okkur til alvarlegrar umhugsunar um samvist atvinnulífs og umhverfis. En líka um það hvernig ábyrgð þarf að fylgja valdi. Lítil sveitarfélög hafa vald til að taka afdrifaríkar ákvarðanir fyrir umhverfi og náttúru. Þau geta leyft umfangsmikla atvinnustarfsemi án þess að hafa það bolmagn sem þarf til að mæta afleiðingunum fyrir umhverfið og náttúrugæðin. Auðvitað er það umhugsunarefni og vekur þá hugrenningar um hvort ekki sé tímabært að auka tekjumöguleika sveitarfélaganna, t.d. gjaldtökuheimildir þeirra í sambandi við ferðaþjónustuna þannig að þau rísi undir því að geta nýtt sér þá möguleika sem í henni felast. Nú væri gott að eiga auðlindasjóð sem í rynni arður af ferðaþjónustunni. En það hafa menn ekki haft hugrekki til þess að gera enn sem komið er þó að sú umræða hafi verið hávær um alllangt skeið hér í þingsölum. Auðvitað hlýtur ábyrgð ríkisins að vera einhver þegar um er að ræða stað eins og Mývatn. En þá er líka spurning: Hvernig kemur ríkið best að málum? Er það með fjármagni? Er það með því að opna tekjulindir fyrir sveitarfélögin eða með annarri löggjöf, breytingum á skipulagslöggjöf  Auðvitað væri farsælast að margir aðilar gætu tekið höndum saman um að leysa þetta mál, 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég er ánægð með að þetta mál komi með svo afgerandi hætti inn í þingið og í umhverfis- og samgöngunefnd og eins að hæstv. ráðherra sé með málefnið á sínu borði. Ég get svo sem bara tekið undir allt sem sagt hefur verið í fyrri ræðum. Það er brýnt að fara í frárennslismálin. Því fylgir kostnaður og við höfum heyrt það, þingmenn kjördæmisins, að sveitarfélagið telur sig ekki hafa bolmagn til að fara í þær aðgerðir án aðstoðar frá ríki. Mér skilst að einhvern tíma hafi ríkið aðstoðað einhver sveitarfélög í sama vanda. Það væri rétt að skoða þau fordæmi. Ég treysti því að ráðherra eða nefndin geri það. Við vitum að ekki er allt af mannavöldum sem er í gangi við Mývatn. Vandinn getur verið af ýmsum toga og í mjög viðkvæmu lífríki getur verið að ágangur mannsins sé kornið sem fyllir mælinn. Það er mjög mikilvægt að við tryggjum að við séum ekki að auka á vandann með því sem við getum haft stjórn á. Mér finnst alveg hræðilega sorglegt að kúluskíturinn sé horfinn úr vatninu. Það var alveg einstakt fyrirbæri. Ég held að þetta náttúrufyrirbæri sé nú bara til í Japan. Einhvern veginn horfðum við á kúluskítinn hverfa úr Mývatni. Kannski gátum við ekkert gert í því, ég veit það ekki. En við getum alla vega gripið til aðgerða núna. Ég er sammála því að við þurfum ekki að kenna einhverjum um. Þetta gerðist bara. En lærum af þessu og grípum til aðgerða núna. Ég treysti því að umhverfisráðherra geri allt sem hún getur til þess að tryggja að lífríki Mývatns sé eins gott og hugsast getur. Ef eitthvað þarf að ýta á fjármálaráðherra hljótum við að geta lagt hæstv. ráðherra lið í því efni.

Virðulegi forseti. Já, það er komin upp alvarleg staða við Mývatn, eina helstu náttúruperlu okkar. Ég mundi setja Mývatn í flokk með þjóðargersemum eins og handritunum okkar. Slík verðmæti eru þar á ferðinni. Ómetanleg. Það er augljóst að bregðast verður hratt og örugglega við þeirri stöðu sem upp er komin. Við gætum séð fram á það, ef ekki verður skorist í leikinn strax, að allt lifandi í vatninu deyi, með tilheyrandi áhrifum á náttúru og fuglalíf. Samkvæmt því sem vísindamenn segja hefur orðið gjörbreyting í lífríki Mývatns á síðustu 10–12 árum vegna hinnar svokölluðu blágrænu bakteríu. Menn deila svo um hvað er af mannavöldum og hvað er af náttúrulegum orsökum. Það skiptir engu máli, ef við getum komið í veg fyrir það sem er af mannavöldum og minnkað áhrifin af því þá eigum við að gera það. Sjónir beinast fyrst og fremst að frárennslismálum og landbúnaðarmálum og ljóst er að setja þarf upp nýtt hreinsikerfi fyrir byggðina í Reykjahlíð. Áætlað er að það kosti 300 millj. kr. og að rekstrarkostnaður á ári verði um 10 millj. kr. Skútustaðahreppur getur engan veginn staðið undir þeim kostnaði og þá verður ríkið að koma að málinu. Fara verður fram á að þau hótel sem verið er að byggja við Mývatn uppfylli strangar kröfur um hreinsibúnað af frárennsli. Einnig verður að gera slíkar kröfur til þeirra hótelbygginga sem eru þar nú þegar. En dugar þetta? Það er alveg óljóst. Það þarf að auka rannsóknir og vöktun á vatninu. Ég skora á þingheim að standa saman í að afstýra þessu náttúruslysi. Málið er brýnt og ég vil að hafist verði handa strax og af fullum þunga.  
            

Forseti. Þetta hafa verið mjög góðar umræður og ég vil hvetja hæstv. umhverfisráðherra til dáða og skora á ráðherrann að ganga ákveðin til verks því að málið getur ekki beðið. Það er bara þannig. Ef við finnum okkur afsakanir eins og ráðherrann gerir, sem lætur á einhvern torkennilegan hátt eins og hún sé ekki í ríkisstjórn með fjármálaráðherra - auðvitað á það að vera þannig að ef þau vinna saman í ríkisstjórn þá ræðir umhverfisráðherra við fjármálaráðherra um að finna lausnir á málinu. Það á í raun ekki að vera í verkahring þingsins. Ef umhverfisráðherra er mikið í mun að finna lausnir á málinu tafarlaust þá beinir hún sjálf tilmælum sínum til fjármálaráðherra um að tekið verði á því tafarlaust. Það er nú bara þannig. Síðan fannst mér dálítið furðulegt þegar ég heyrði viðtal við hæstv. ráðherra um þessi mál og m.a. áskorun Landverndar. Maður hefði haldið að umhverfisráðherra fagnaði því innilega að þau skyldu benda á og þrýsta á að eitthvað yrði gert í málunum, að hún mundi hlusta vel og vandlega og vinna náið með umhverfisverndarsamtökum í staðinn fyrir að hnýta í þau. Mér finnst það eiginlega bara skammarlegt, ég verð að segja alveg eins og er. Það er ekki í boði að umhverfisráðherra hnýti í ein öflugustu umhverfissamtök landsins. Ég mundi frekar rétta fram höndina og vinna með þeim sem hlúa að landinu okkar nótt sem nýtan dag. Það á umhverfisráðherra að gera af einlægni og einurð. Síðan verð ég að segja að það er alveg ljóst eftir þessar umræður í dag að það er þverpólitískur vilji til þess að taka á þessu máli. Og nú ætti umhverfisráðherra að fara inn í sitt ráðuneyti og inn á ríkisráðsfund og krefjast þess að fjármunir til verksins verði settir í það tafarlaust.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og undirtektir hv. þingmanna og brýningar, og tek undir með síðasta ræðumanni. Það hefur kristallast hér pólitískur vilji til þess að ríkið komi að lausn málsins og geri það strax. Ég vil segja í fyrsta lagi um eflingu rannsókna og vöktunar að það snýst fyrst og fremst um fjármuni og mannskap. Það snýst ekki um fyrirkomulag, stjórnunarfyrirkomulag. Það má allt saman leysa. Í öðru lagi vil ég segja að ég veit að sveitarstjórn Skútustaðahrepps tekur ábyrgð sína mjög alvarlega í þessum efnum. Sveitarstjórn Skútustaðahrepps, sú sem nú situr, er mjög metnaðarfull í umhverfismálum og vill sjá farsæla úrlausn þessara mála. Ég hef ástæðu til að ætla að sveitarstjórn Skútustaðahrepps muni ekki veita framkvæmdaleyfi fyrir frekari uppbyggingu á vatnsbakkanum nema tryggt sé að frárennslismál verði þá í lagi, í fyrsta flokki hvað það snertir. Auðvitað rekur það á eftir því að taka á þessu máli að menn geti þá sameinast um aðgerðir af því tagi. Það er rétt. Skýrslurnar draga ekki fram einhvern einn orsakavald, en margt bendir til að aukið álag af völdum mannsins og mikillar ferðamennsku sé samverkandi þáttur ásamt e.t.v. hlýnun veðurfars og að eitthvert jafnvægi hafi raskast, sem leiðir m.a. til þess að auðgunin og þörungablóminn, leirlosið eins og heimamenn kalla það, er orðið stjórnlaust í vatninu og mengar vatnið og Laxá til sjávar. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að ráðherra getur ekki einn og sér ákveðið fjárveitingar, en ráðherra hefur tillöguvald. Erindið liggur fyrir og hefur gert það í ár og í fyrra hjá ráðherra og fjárlaganefnd. Ráðherra getur lagt til við félaga sína í ríkisstjórn og okkur á Alþingi að við ákveðum tafarlaust að gera það sem gera þarf nú í vor, að heita Skútustaðahreppi 150–170 millj. kr. framlagi í fyrsta áfanga frárennslismálanna og 10–20 millj. kr. í efldar rannsóknir og úrvinnslu gagna. Það er það sem þetta snýst um.  
            

Virðulegi forseti. Umhverfisráðherra er mjög tilbúin að koma með slíka tillögu, hv. þingmaður og fyrrverandi fjármálaráðherra, sem þekkir nú hvernig kaupin gerast á eyrinni. En ég fagna mjög þeirri samstöðu sem ég skynja hér um að standa vörð um lífríki Mývatns og þær hvatningar sem verið hafa í þessu máli. Ég tel að í sjálfu sér þurfi ekki að hafa miklar hvatningar uppi hvað mig varðar og það hef ég verið að reyna að segja undanfarið í fjölmiðlum af því að við höfum verið að taka á þessum málum í ráðuneytinu. Ég setti fyrir meira en ári síðan í gang rannsóknir og skýrslugerð til þess að vita meira um Mývatn vegna þess að við í ráðuneytinu höfðum áhyggjur. Ég fagna því mjög að við séum að ná hér samstöðu um að herja á að við fáum fjármagn í framkvæmdir við Mývatn við fráveituframkvæmdir, að Skútustaðahreppur fái einhverja aðstoð. Það er nú þannig varðandi Mývatn að sérstök rannsóknastöð hefur verið starfandi þar í áratugi þannig að maður skyldi ætla að við hefðum meiri yfirsýn og meiri vitneskju um þetta vatn en margar aðrar perlur okkar. Á því verðum við náttúrlega að byggja. Varðandi heimamenn og hvað við viljum gera - ég taldi mig vera að efla rannsóknastarfið og geta eflt það þannig að það yrði víðtækara með sameiningu RAMÝ og Náttúrufræðistofnunar, en það hefur ekki alveg fallið í kramið. Mér finnst spennandi að kanna hvort sem við getum búið til einhvers konar hreiður eða þekkingarsetur eða Nýheima á Mývatni af því að við erum með margar rannsóknastöðvar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að fá þessa umræðu í þinginu. Hún er enn sem fyrr tímabær þó að þetta sé ekki í fyrsta skipti sem málið ber hér á góma. Öryggismál ferðamanna á Íslandi brenna enn einu sinni á okkur og að þessu sinni vil ég ræða málið í ljósi þeirrar ríkisfjármálaáætlunar sem var lögð fram og kynnt hér í síðustu viku. Eins og við höfum áður rætt reynir fjölgun ferðamanna mikið á ýmsa innviði á borð við vegakerfið, löggæsluna, björgunarsveitirnar og heilbrigðisþjónustuna. Slysatíðni ferðamanna eykst stöðugt og dauðaslysum er tekið að fjölga í umferðinni til viðbótar við þann vanda sem við höfum áður rætt sem er slys á ferðamannastöðum, uppi á fjöllum, í jökulsprungum, við brimgarða Reynisfjöru o.s.frv. Þess vegna hefur ákaft verið kallað eftir aðgerðum hins opinbera til að styrkja þá innviði sem nú eru við það að bresta undan álagi. Ábyrgðin er yfirstjórnar ferðamála í landinu og þó ber ríkisstjórnin frumábyrgð. Ríkisstjórnin hefur legið undir ámæli fyrir ákveðið ráðaleysi í þessum málaflokki og málið ítrekað verið tekið upp hér. Þess vegna vakti það vonir í marsmánuði þegar lögð var fram aðgerðaáætlun Stjórnstöðvar ferðamála um úrbætur á völdum stöðum og vörslu og umferðareftirlit. Að vísu fylgdu ekki fjármunir þeim fréttum en tíðindin lofuðu góðu svo langt sem þau náðu. Það næsta sem gerðist var að í síðustu viku var lögð fram í þinginu ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára þar sem gert er ráð fyrir að dregið verði mjög úr fjárfestingum og framkvæmdum á tímabilinu samhliða áframhaldandi niðurskurði hjá hinu opinbera. Þar er beinlínis tekið fram að samdrátturinn muni bitna á samgöngukerfinu. Sú stefnumörkun sem fjármálaáætlun ríkisins birtir er auðvitað enn eitt tilefnið sem okkur gefst til að viðra áhyggjur okkar af stöðu ferðamála í landinu og þá sérstaklega með tilliti til öryggis ferðamanna. Öllum er ljóst að samgönguinnviðirnir munu ekki halda í við álagið því að umferð ferðamanna veldur miklu sliti á vegum og aukinni slysahættu. Það er líka staðreynd að í landinu hefur á síðustu árum hlaðist upp mikil fjárfestingar- og framkvæmdaþörf. Í hruninu neyddust stjórnvöld til þess að draga saman seglin og frá þeim tíma hefur opinber fjárfesting dregist saman um 47%. Þess vegna hlýtur það að vera mikið áhyggjuefni núna þegar þjóðarbúið virðist vera að rétta úr kútnum að fram skuli koma ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára þar sem boðaður er áframhaldandi niðurskurður og hefting opinberra framkvæmda. Auðvitað spyr maður sig þá hvaða áhrif það muni hafa á þau áform sem þegar hafa verið kynnt í öryggismálum ferðamanna og þá ekki síst vegna samgöngukerfisins því að hættan er mest á vegum landsins. Þetta er áhyggjuefnið, virðulegi forseti, sem ég vildi færa í tal við hæstv. ráðherra. Í nýlegri skýrslu sem hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra lagði fram um ferðamál má sjá hvernig ólokin verkefni hrannast upp. Þau voru orðin 122 á síðasta ári en verkefnin sem lokið var við á síðasta ári voru ekki nema þriðjungur þess sem tókst að ljúka árið 2013. Með öðrum orðum hafa verið lögð fram fróm áform í orðum en hinar raunverulegu áætlanir um framkvæmdastigið næstu fimm árin segja aðra sögu. Það er ástæðan fyrir því að taka málið upp og ræða við ráðherrann um framvinduna. Þá mætti jafnvel hugleiða í því samhengi það sem drepið var á í fyrri umræðu, þ.e. tekju- og fjármögnunarleiðir ferðaþjónustunnar, hugmyndir um auðlindagjald eða auðlindasjóð til að auðvelda t.d. sveitarfélögunum að takast á við þetta mikla og aukna álag sem er ekki að fara neitt frá okkur og síst að minnka.

Virðulegi forseti. Öryggi ferðamanna er eitt af þeim verkefnum sem eru í algjörum forgangi og hafa verið hjá stjórnvöldum sem og á vettvangi Stjórnstöðvar ferðamála frá því að hún var sett á laggirnar. Öryggismálin eru kannski skýrasta dæmið um verkefni sem vinnast best á slíkum vettvangi þar sem allir aðilar máls koma saman og verkefnin eru unnin í breiðu samstarfi. Það vekur athygli að hv. málshefjandi beinir þessari umræðu til mín en mér heyrðist á fyrirspurnum málshefjanda að kannski hefði verið réttara að beina þeim mörgum til hæstv. innanríkisráðherra sem fer með vegamál og samgöngumál og ber ábyrgð á þeirri stefnumótun sem í fjármálaáætluninni kemur fram. Ég ætla að ræða þetta út frá ferðaþjónustunni og því sem að mér snýr. Ég þakka fyrir þessa þörfu umræðu en þegar við tökum svona umræðu verðum við að fara rétt með staðreyndir. Þegar því er haldið fram að slysatíðni ferðamanna sé að aukast, eins og hv. þingmaður gerði áðan, er það einfaldlega rangt. Samkvæmt upplýsingum og tölum frá Landsbjörgu létust á árunum 1998–2010 að jafnaði í slysum á ári fimm ferðamenn af hverjum 100 þúsund sem hingað komu. Á árunum 2013–2015 hefur hlutfall ferðamanna sem láta lífið í banaslysum lækkað úr fimm í einn á hverja 100 þús. ferðamenn. Staðreyndin er sem sagt sú að slysatíðni ferðamanna á Íslandi er vel undir meðaltali landanna í kringum okkur. Við höfum náð miklum árangri á síðustu árum þó að við eigum að sjálfsögðu alltaf að gera betur og stefna hærra. Það er mikilvægt að hafa í huga að öryggismál ferðamanna eru langhlaup og einn allra mikilvægasti þátturinn er að vinna vel í forvörnum. Ráðuneyti mitt hefur til að mynda byggt upp farsælt samstarf við Landsbjörgu, Samtök ferðaþjónustunnar o.fl. sem má rekja allt til ársins 2006. Samstarfið hefur snúið að rekstri hálendisvaktarinnar og frá árinu 2010 að verkefninu Safe Travel sem rekið er af Landsbjörgu. Lykillinn að þeim árangri sem ég nefndi áðan er markvissar forvarnir og upplýsingagjöf. Á síðasta ári heimsóttu til að mynda 500 þús. ferðamenn heimasíðu Safe Travel til að afla sér upplýsinga um aðstæður, veður og ábyrga ferðahegðun. Í hverjum mánuði skila á annað hundrað ferðamanna inn ferðaáætlunum sem skilar sér í fækkun útkalla og björgun mannslífa og hafa þessar tilkynningar lágmarkað kostnað við björgun og leit. Það má nefna sem dæmi um vel heppnaða aðgerð að ráðist var í að kortleggja sprungusvæði á jöklum og síðan kortin voru gefin út hafa engin alvarleg slys orðið á jöklum. Á þessu kjörtímabili, af því að hér er rætt um innviði, hefur jafnframt verið lögð gríðarlega mikil áhersla á uppbyggingu ferðamannastaða, ekki síst með öryggi ferðamanna að leiðarljósi. Á þessu kjörtímabili hafa tæplega 2,5 milljarðar verið lagðir í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða á móti 650 milljónum á síðasta kjörtímabili. Þessum styrkveitingum er í vaxandi mæli beint að aðgerðum til að bæta öryggi ferðamanna og tryggja náttúruvernd. Eins og hér hefur komið fram og ég þreytist ekki á að nefna er það ekki í höndum eins ráðherra að tryggja þær aðgerðir sem skila árangri hvað varðar þessa atvinnugrein. Fyrstu skrefin í átt til bættra vinnubragða á þessu sviði voru stigin nýverið þegar ríkisstjórnin samþykkti tillögur sem unnið hefur verið að í Stjórnstöð ferðamála í víðtæku samráði við ráðuneyti, lögreglu, Landsbjörgu, þjóðgarðana, umhverfisstofnanir, Samgöngustofu, rannsóknarnefnd samgönguslysa, leiðsögumenn, SAF og Ferðamálastofu svo einhverjir séu nefndir. Það er þannig sem við verðum að vinna hlutina. Ríkisstjórnin fól svo viðkomandi ráðherrum að setja tillögurnar í forgang og ég get fullvissað hv. þingmann um að þær eru allar komnar af stað og unnið er að þeim. Til að mynda má nefna að í mínu ráðuneyti hefur í samvinnu við Framkvæmdasjóð ferðamannastaða þegar verið farið af stað með brýnar úrbætur á 24 ferðamannastöðum, ýmis verkefni sem lúta að bættri upplýsingagjöf heyra líka undir mig og eru komin í framkvæmd, landvörðum verður fjölgað á vegum umhverfisráðherra og aukið öryggi á vegum landsins, sem er auðvitað risavaxið verkefni og snýr ekki bara að ferðamönnum heldur landsmönnum öllum. Það er komið af stað í innanríkisráðuneytinu sem og skipulag á bættri 

Herra forseti. Stórauknum ferðamannastraumi til landsins fylgir ábyrgð og skyldur stjórnvalda. Við þurfum bæði að hugsa til þess að ganga vel um landið og tryggja öryggi ferðamanna. Til þess þarf að stórauka fjárveitingar til löggæslu og samgöngumála eins og hefur komið hér fram og almennt til innviðauppbyggingar. Því miður endurspeglast það ekki í ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára. Ákveðið ráðaleysi og aðgerðaleysi hefur ríkt þrátt fyrir orð hæstv. ráðherra í þessum málaflokki öllum saman. Við erum ekki að bregðast við sem skyldi í því að taka á móti þeim mikla fjölda ferðamanna sem hefur líka orðið til þess að á þekktum ferðamannastöðum hefur banaslysum á ferðamönnum fjölgað.  Þjóðvegir landsins eru víða stórhættulegir ferðamönnum og þar eykst líka slysahætta. Samgönguáætlun endurspeglar ekki að við séum að taka okkur á í þeim efnum. Þar þarf fjármuni til. Þetta kallar allt á að þeir miklu fjármunir sem þessi grein skilar inn í landið nýtist í innviðauppbyggingu, það sé ekki endalaust ráðaleysi um hvernig eigi að fjármagna og hver beri ábyrgð á hverju. Hver ráðherra vísar á annan í þeim efnum í þessum málaflokki. Ég minni rétt í lokin á tillögu sem ég er fyrsti flutningsmaður að, flyt hana ásamt þingmönnum úr öllum flokkum, um áhættumat í ferðamennsku þar sem óskað er eftir því að ríkislögreglustjóri geri áhættumat fyrir Ísland með tilliti til ferðamennsku og síðan verði kannað hvort setja þurfi sérstakar reglur um þau svæði sem 

Hæstv. forseti. Það liggur fyrir að með auknum ferðamannastraumi til landsins eykst álag á alla innviði samfélagsins. Það álag hefur stigmagnast undanfarin ár og kallar vissulega á viðbrögð. Vegakerfi landsins stenst engan veginn aukinn umferðarþunga þar sem ástandi þess hefur um of langt árabil farið hrakandi. Þá hafa auknar kröfur um þjónustu á vegum landsins aukist, bæði hjá okkur sjálfum og þeim sem þjónusta ferðamenn. Ég sé ekki annað en að við verðum að bæta verulega í þegar kemur að viðhaldi og uppbyggingu vegakerfisins. Þess vegna er afar mikilvægt að við samþykkjum þá samgönguáætlun sem liggur fyrir til að koma verkefnum áfram. Síðan þarf að nýta það svigrúm sem skapast hefur með bættum fjárhag ríkissjóðs og gefa verulega í. Eins og hér hefur verið tíundað hefur hið opinbera komið ýmsum þörfum verkefnum af stað til að bæta öryggi ferðamanna og sett rúmlega 2.300 milljónir í málaflokkinn. Að þeirri vinnu koma margir aðilar og það er vel. Margir koma að því að þjónusta ferðamenn og misjafnlega er að því staðið. Í liðinni viku ók ég fram á skelfingu lostna ferðamenn uppi á Háreksstaðaleið. Ung hjón voru stopp á framhjóladrifnum bíl á sumardekkjum. Á fjöllunum var vetrarveður og færð eftir því. Sem betur fer gat ég snúið bílnum fyrir fólkið og leiðbeint því til byggða. Því miður er þetta ekki eina sagan sem segja má í þessum dúr því að það er staðreynd að einhverjar bílaleigur beina ferðamönnum á vegi landsins á vanbúnum farartækjum. Ég get ekki ímyndað mér að þessir ferðalangar beri landinu góða sögu frekar en margir aðrir sem setið hafa fastir á litlum, hvítum bílum í háarenningi og ófærð á vegum landsins. Því miður skemma einstaka fyrirtæki fyrir þeim sem gera vel. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver úrræði séu til í verkfærakistunni svo stoppa megi fúskara sem virðast leggja meiri áherslu á gróða en öryggismál.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar mikilvægu umræður. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra hefur sagt, auðvitað þyrftum við líka að hafa hæstv. innanríkisráðherra hér og jafnvel hæstv. heilbrigðisráðherra því að þessi málaflokkur kemur inn á svo mörg ráðuneyti. Öryggismálin hafa þó verið í brennidepli. Það var gerð skýrsla, mig minnir 2012, sem því miður endaði ofan í skúffu. Ef ég ætti að gagnrýna fyrri ríkisstjórn fyrir eitthvað fannst mér hún kannski setja svolítið mikið púður í að markaðssetja landið. Ég hefði viljað setja peninga í öryggismálin. Mér finnst ekkert endilega markmið að fá sem flesta ferðamenn til landsins heldur að við getum tekið á móti þeim og að landið beri fjöldann. Við erum í raun ekki tilbúin í þann fjölda sem hingað kemur. Varðandi öryggismálin hef ég miklar áhyggjur af löggæslunni á vegum úti. Við vitum að ferðamenn frá sumum löndum eru gjarnan ekki í bílbelti. Þeir eru óvanir að keyra á okkar vegum og þekkja ekki einu sinni merkingarnar eins og kom í ljós í umræðu um slys á einbreiðri brú. Mér finnst það mikið áhyggjuefni ef merkingar hér eru þannig að erlendir ferðamenn skilja ekki einu sinni að þeir eru að koma inn á hættulegan kafla. Mætti ekki bara vera upphrópunarmerki á rauðum grunni eða eitthvað annað en eitthvert séríslenskt merki sem þýðir einbreið brú sem við þekkjum og vitum jafnvel hvar er? Það er ekki að sjá að það eigi að bæta í löggæslu miðað við fjárlög og fjármálaáætlun. Það er gríðarlegt áhyggjuefni. Núna í sumar ættu þjóðvegir landsins að vera fullir af lögreglu sem hefur eftirlit og fylgist með of hröðum akstri, bílbeltanotkun, fólki að keyra undir áhrifum og þar fram eftir götunum. Sektirnar af því mundu í raun skila sér 

Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða og ég þakka málshefjanda kærlega fyrir að vekja athygli á málinu. Það er eitt sem ber að hafa í huga þegar við tölum um fjölda ferðamanna sem látast af slysförum á för sinni um landið og það er að aldrei hafa jafn margir ferðamenn verið hér á landi. Þetta hefur stigmagnast á undanförnum þremur til fjórum árum þannig að tal um hlutfallstölur er í raun ekki neitt sem skiptir máli þannig lagað séð. Síðasta ár var eitt það hræðilegasta í umferðinni fyrir ferðamenn. Aldrei hafa jafn margir ferðamenn látist. Á móti kemur að aldrei hafa jafn margir ferðamenn komið til Íslands og á síðasta ári. Við erum ekki bara að tala um banaslys heldur líka handleggsbrot, fótbrot, tognanir og fleira í þeim dúr sem ferðamenn verða fyrir. Það er mikilvægt að við reynum að ná betur til ferðamanna sem koma hingað til lands. Ég veit af samtölum mínum við sendiherra ýmissa landa sem eru á Íslandi að þeir hafa miklar áhyggjur af stöðu mála hér fyrir ferðamenn. Margir koma til þeirra til að leita eftir upplýsingum um ýmislegt. Ég held og trúi að hægt væri að fara í miklu nánara samstarf með sendiherraskrifstofum hér á landi til þess að þýða það efni sem er t.d. á, með leyfi forseta, Iceland Academy sem er framleitt af Promote Iceland sem er svokallað „public private partnership“, ég er ekki með gott íslenskt orð yfir það. Það er m.a. með fjárstuðningi ríkisins. 15 þús. jákvæðir komu til Íslands á síðasta ári og nú er búist við mun fleirum hér á landi sem ég trúi vel. Hið sama á t.d. við um Kínverja, Þjóðverja og Frakka, sendiherraskrifstofur þeirra væru alveg til í að þýða Iceland Academy til að ná betur til þessara ferðamanna. Ég held að það sé mjög mikilvægt 

Forseti. Ég get ekki hafið þessa umræðu án þess að hafa orð á því hvað það fer gífurlega í taugarnar á mér að hér haldi þingstörf áfram eins og ekkert hafi í skorist. Við bíðum eftir því að meiri hlutinn á þingi nái einhverri sátt við minni hlutann um það hvernig eigi að halda áfram þingstörfum og klára þetta þing, hvort heldur það verður svo framhald í ágúst eða ekki. Ég hlýt að eyða einum fjórða af tíma mínum í það að mótmæla því að ekki sé reynt að ná sátt við okkur þannig að þingið geti kannski náð einhverri sátt við fólkið sem við erum að þjóna í þessu húsi. Hæstv. ráðherrann sem talaði fyrr í þessu máli hefur farið fyrir þessum málaflokki í þrjú og hálft ár og þreytist ekki á að segja okkur hvað þetta sé flókið og hvað þarna komi margir að og það þurfi að samræma þetta og samræma hitt. Það er ekkert nýtt í veröldinni að samræma þurfi vinnu ráðuneyta eða samræma vinnu fólks almennt. Það virðist frekar standa á því að hér gerist nokkuð. Menn tala mikið og menn skrifa skýrslur. En síðan gerist ekki neitt. Mig langar til að nefna þann mun sem getur verið á öryggi ferðamanna og það er t.d. öryggi þeirra ferðamanna sem ferðast í hópferðabílum og hinna sem eru á bílaleigubílum. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra hvort ekki væri rétt að gera einhverja sérstaka herferð á hendur bílaleigunum um að þær gefi upplýsingar, þær séu með góð kort og þær sjái til þess að fólk fari ekki út á 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Um leið vil ég segja að ég á mér þann draum að mál eins og þessi séu sett í þannig farveg að öllum gögnum sé safnað og þau greind og þannig unnið úr þeim að ekkert þurfi að ræða þau frekar, þetta bara gerist sjálfkrafa, það sé ákveðin fjármögnun sem fari í öryggismál í umferðinni. Það mundi því alltaf liggja fyrir hvað við höfum mikið fjármagn og hvernig er best að forgangsraða því eftir því hvar slysin verða, hvar mesta áhættan er, hvar álagið hefur aukist og hvernig hægt er að bregðast við fyrir fram. Það þarf ekki allt að kosta mikla peninga. En það er staðreynd að við höfum tapað heilum áratug í samgöngumálum. Það er mikið verk að byggja upp þar. Á meðan þarf að greina hvað fljótlegast er að gera til úrbóta. Það bera allir ábyrgð. Það er ekki alltaf bara hið opinbera, hið opinbera á að koma og borga og hið opinbera á að redda þessu o.s.frv. Þetta er samstarf allra aðila sem eru í þessu; ferðaþjónustan, bílaleigur, tryggingafélög og samfélagið allt þarf að koma að þessu. En það sem hægt er að gera og hefur verið sett í forgang núna, sem er vel og vonandi verður það áfram þannig, er að settar hafa verið 430 millj. kr. á þessu ári sem Vegagerðin, Samgöngustofa og lögreglan eiga að forgangsraða í verkefni hvað umferðina snertir, m.a. í aukið eftirlit lögreglu. Það hefur sýnt sig að hægt er að koma í veg fyrir fjögur af hverjum fimm slysum í umferðinni ef eftirlitið er nógu öflugt. Þar má nefna að við erum búin að færa sérstakt umferðareftirlit frá Samgöngustofu til lögreglunnar sem auka mun sýnileika lögreglunnar í sumar. Þar er unnið með svartbletti, merkingu á einbreiðum brúm, sem verið hafa ferðamönnum mjög erfiðar, gerð verða undirgöng og hvíldarsvæði og annað slíkt. Svo er verið að vinna úr gögnum, setja upp sjálfvirkt eftirlit og margt fleira. Það er fullt af svona hlutum 

Frú forseti. Við hljótum öll að vera sammála um að vilja að ferðamenn séu öruggir hér og að þeim líði eins og þeir séu öruggir hér. Það er þess vegna hörmulegt að hér verði slys sem eru þess eðlis að koma hefði mátt í veg fyrir þau. Að mörgu leyti eru það sömu hættur sem steðja að ferðamönnum og að Íslendingum almennt. Það eru því að stórum hluta sömu atriðin sem auka öryggi ferðamanna og heimamanna. Aukið umferðaröryggi, samgönguinnviðir og vegakerfið eru þar gott dæmi. Bætt öryggi ferðamanna og bætt öryggi heimamanna fer þess vegna að mörgu leyti saman. Mér finnst þess vegna gríðarlegt áhyggjuefni að samgönguáætlun sé eins og hún er vegna þess að hún felur ekkert annað í sér en áætlun um vanrækslu á lykilinnviðum samfélagsins og samgöngukerfisins. Það sama gildir um ríkisfjármálaáætlun. Mér finnst vel til fundið hjá hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur að ræða öryggismál ferðamanna í tengslum við ríkisfjármálaáætlun. Hæstv. ráðherra finnst, heyrist mér að minnsta kosti, að hluta af umræðunni hér ætti að vera beint að öðrum ráðherra. En ég er ekki sammála vegna þess að til þess að ná árangri í öryggismálum þarf að vinna bæði almennt og sértækt. Hér þarf að vinna þvert á ráðuneyti. Ríkisfjármálaáætlun og samgönguáætlun ættu þar að vera plögg sem hæstv. ráðherra ferðamála lætur sig varða auk þess sem hún á að vinna sértækt að því sem snýr að málaflokki hennar. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu eins og fleiri sem hafa tekið til máls hér í dag. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og sjaldan er góð vísa of oft kveðin þegar við tölum um öryggismál og ferðamál á Íslandi. Það er alveg ljóst, þrátt fyrir falleg orð hjá hæstv. ráðherra um að mikið sé í gangi og verið að vinna mikla vinnu, sem ég hef enga ástæðu til að vefengja, að ástandið í þessum málaflokki er mjög slæmt og mjög alvarlegt. Eins og hefur komið fram í máli ráðherrans eru þessi mál öllsömul á forræði fleiri ráðherra; heilbrigðisráðherra, innanríkisráðherra og svo ráðherra ferðamála. En kannski er ástandinu best lýst með áskorun sem okkur þingmönnum barst í dag frá Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna. Þar skora þeir á Alþingi að bregðast hratt og örugglega við þeirri grafalvarlegu stöðu sem er komin upp í sjúkraflutningum á Suðurlandi og leggja til að verulega aukið fjármagn verði lagt til þessara sjúkraflutninga. Þeir lýsa í bréfinu einmitt miklum áhyggjum af því gríðarlega álagi sem er orðið á sjúkraflutningamönnum. Nú er ég að tala um kjördæmi okkar ráðherrans sem mér finnst bara allt í lagi af þessu tilefni því að þetta er það kjördæmi sem tekur við langflestum ferðamönnum. Ástandið í kjördæminu er mjög alvarlegt. Ef ekki verður gripið strax inn í líst mér ekki á stöðuna. Af 16 dauðsföllum í umferðinni á síðasta ári voru sex á Suðurlandi. Það kemur fram í þessu bréfi að heildarfjöldi sjúklinga síðan 2011 hefur aukist um tæp 50%, fjöldi bráðaútkalla um 90% og vegalengd ekinna kílómetra líka um 90%. Einn af hverjum sjö sjúkraflutningum tengist erlendum ferðamönnum. Ég sé ekki að í fjármálaáætlun sé gert ráð fyrir að það eigi að mæta þessu. Það er alveg ljóst að það horfir mjög til vandræða hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands og hvað varðar sjúkraflutninga á þessu ári ef ekki verður bætt verulegu fjármagni inn. Ef fjármagni verður ekki bætt inn í sjúkraflutningamálin 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umræðuna. Of seint er að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í hann. Við vorum engan veginn undir það búin að fá allan þann fjölda ferðamanna til landsins eins og raunin varð. Í stað þess að leggja strax í áætlunargerð, t.d. hvernig við ætluðum að stýra þunga ferðamennskunnar um landið allt og vernda landið okkar um leið, þá settum við enn meiri áherslu á að búa til tækifæri fyrir ferðaþjónustu og afþreyingu fyrir ferðamenn sem hingað koma. Það er auðvitað vel að nýta tækifærin og skapa atvinnu en í þeirri áherslu gleymdum við alveg aðhaldi að allri nýsköpun og þeirri atvinnustarfsemi sem upp af þessu spratt, svo að maður tali nú ekki um löggæslu og öryggi, bæði ferðamanna og heimamanna. Fyrst var ferðamannatímabilið yfir hásumarið en með meiri markaðssetningu fór það að teygja sig yfir veturinn líka. Norðurljósaferðir, vélsleðaferðir, skíði og fleira sem þýðir að við þurfum ekki bara að búa til betri göngustíga með handriðum til að bæta öryggi ferðamanna, það er svo margt annað. Eru vegir í lagi? Hvernig er þjónustan við þá? Hverjar eru upplýsingarnar sem ferðamennirnir fá? Hvernig eru bílarnir sem þeir aka útbúnir? Hafa þessir einstaklingar einhvern tímann keyrt í snjó og hálku áður? Kunna þeir að lesa í veðrið og aðstæður úti í náttúrunni? Eru björgunarsveitirnar tilbúnar að takast á við þetta verkefni með okkur? Er lögreglan nógu vel útbúin og undirbúin? Ég vil taka undir með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni sem talaði áðan, það er ekki allt á herðum hins opinbera. En ef við ætlum að auka öryggi ferðamanna og ætlum að halda áfram að leggja áherslu á að fá þá til landsins og ferðast um, þá verðum við að undirbúa okkur undir það. Eins og ráðherrann fór hér yfir þurfum við að halda áfram með öll þau góðu verkefni sem hafa farið af stað. Í dag höfum við ekki töluna yfir fjölda gistirýma eða bílaleigubíla og síðast í morgun var í fréttum að við værum að týna tölunni á hestaleigum á landinu og hrossum sem í það er notað. Engar reglur eru um smábíla með svefnaðstöðu, hvaða staði þeir nota þegar lagst er til svefns og nær ómögulegt er að innheimta sektir sem skrifast á bílaleigubíla gegnum hraðamyndavélar. Því segi ég að ekkert af þessu er nýtt vandamál. En þó hefur verið tekið tillit til þessa vanda við vinnu nýrrar löggæsluáætlunar og eftirlitsstofnanir 

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að taka undir með hv. þm. Páli Val Björnssyni varðandi sjúkraflutninga á Suðurlandi þar sem er fjölmennasta eða vinsælasta ferðamannaleiðin, m.a. um Gullfoss og Geysi. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef og eftir því sem ég best veit, þá eru á erfiðustu dögunum, stærstu dögunum, allt að 10 þús. manns sem fara gullna hringinn eða á Þingvelli. Ef við erum með 10 þús. manns t.d. í Reykjavík á mannamótum þá erum við líka með sjúkraflutningamenn til staðar á svæðinu til þess að stytta viðbragðstímann. Þegar kemur að sjúkraflutningum, sem er eitthvað sem hið opinbera á að standa straum af, þá er það þannig að því fyrr sem við getum komið manneskjunni undir læknishendur, því meiri líkur á að hún jafni sig sem fyrst. Með því að stytta viðbragðstímann erum við náttúrlega að auka lífslíkur fólks sem lendir í alvarlegum slysum. Það er því alveg nauðsynlegt að hafa sjúkraflutningamenn á fjölförnustu ferðamannastöðunum. Að því sögðu er rétt að við þurfum náttúrlega að leggja einhverjar byrðar á bílaleigufyrirtækin og ferðaþjónustufyrirtækin. Ein einföld lausn sem mundi ábyggilega leysa mörg vandamál, sérstaklega á íslenskum vetrum, er að láta ferðaþjónustufyrirtækin og bílaleigurnar kaupa mannbrodda handa öllum ferðamönnum og skylda þá til að nota þá þegar þeir eru í ferðum t.d. við Dettifoss eða Gullfoss og Geysi þegar það er hált. Nú er ég búin að leggjast í örstutta rannsóknarvinnu og ég sé ekki betur en að það sé hægt að kaupa mannbrodda á einn dollara, ef ekki minna, ef maður pantar þúsund stykki frá Kína, sem er um það bil 140–160 þús. kall fyrir þúsund stykki. Þetta er eitthvað sem er vel mögulegt. Þetta er líka eitthvað sem við gætum skyldað ferðaþjónustufyrirtækin til þess að gera. 

Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa umræðu en verð þó að segja að ég hefði gjarnan viljað sjá hæstv. ráðherra aðeins glaðbeittari og kannski markvissari í innleggjum sínum hér. Mér þykir leitt að hún skuli velja þá leið að gera lítið úr málshefjanda með því að draga í efa þær upplýsingar sem hér eru bornar á borð um slysastíðni ferðamanna. Árið 2014 fórust þrír erlendir ferðamenn í slysum á Íslandi. Ári síðar, í nóvember 2015, var sú tala komin upp í níu. Níu erlendir ferðamenn höfðu látist á því ári. Fjölgun banaslysa meðal erlendra ferðamanna hafði þar af leiðandi þrefaldast á einu ári. Þetta eru þær upplýsingar sem lágu fyrir þegar ég bað um umræðuna og mér finnst rétt að halda því til haga. Svo hafa aðrir þingmenn líka vakið athygli á ákalli sjúkraflutningamanna vegna 50% aukningar sjúkraflutninga í tengslum við ágang ferðaþjónustunnar í vegakerfinu. Þetta eru áhyggjuefnin og þetta er ástæða þess að málið er tekið til umræðu hér. Þess vegna hefði verið æskilegt að geta farið í dýpri stefnumótandi og einlægari umræðu um þetta vandamál sem hlýtur að vekja okkur öllum ugg. Mér finnst heldur ekki alveg gott hjá hæstv. ráðherra að vísa til þess að nær hefði verið að draga innanríkisráðherrann inn í umræðuna vegna ástandsins í samgöngukerfinu vegna þess að ráðherrarnir starfa saman í ríkisstjórn og hæstv. ráðherra Ragnheiður Elín Árnadóttir ber ábyrgð á öryggismálum ferðamanna sem tengjast ótvírætt ástandinu í samgönguinnviðunum sem við hljótum að ræða í þessu samhengi. Við höfum lengi vitað af 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem hefur að megninu til verið góð og málefnaleg. Mér þykir leitt ef málshefjanda finnst ég ekki nógu glaðbeitt. Ég verð að gera eitthvað í því. Ég tel ekki, og lít ég nú í eigin barm, að ég hafi verið að gera lítið úr málshefjanda. Hins vegar fór ég með staðreyndir og tölur frá Landsbjörgu um slys, sem eru opinberar tölur. Það voru hlutfallstölur og við verðum og hljótum að skoða það í því samhengi þegar fjölgunin  Það sem kristallast hefur í umræðunni er það sem einkennir ferðaþjónustuna og sem ég endurtek í sífellu, þ.e. að hún er sú atvinnugrein sem hefur hvað flesta snertifleti við aðrar atvinnugreinar, við samfélagið allt, við stofnanir og almenning í landinu. Ef það er eitthvað sem hefði átt að gerast fyrir tíu árum þá er það að tryggja betur það samstarf sem er nauðsynlegt til þess að koma þessum verkefnum í höfn. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir spurði til að mynda: Eru einhver tæki í verkfærakistunni til að koma í veg fyrir að bílaleigur sendi bíla vanbúna upp á heiði? Já, við höfum sett ný bílaleigulög sem gera skýrar kröfur, skilyrði og eru með sektarheimildir þannig að ef menn fara ekki eftir því sem mælt er fyrir um er hægt að beita sektum. Jafnframt hefur verið talað um upplýsingar og nauðsyn þeirra og ég tek heils hugar undir það. Varðandi til að mynda upplýsingar á fleiri tungumálum, líka í sambandi við bílaleigurnar, get ég nefnt að svokölluð stýrisspjöld sem sett hafa verið í bílaleigubíla hafa verið á örfáum tungumálum.  Við erum að vinna að fjölmörgum atriðum alls staðar í stjórnkerfinu og við stjórnstöðvarborðið sitjum við öll sem berum ábyrgð á þessu málefni með einum eða öðrum hætti. Við erum að ræða saman. Núna í fyrsta sinn er verið að ræða samgönguáætlun með tilliti til ferðaþjónustunnar. Það hefur ekki verið gert áður. 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þessari breytingartillögu sem lögð hefur verið fram hér við 3. umr. Um er að ræða lítils háttar orðalagsbreytingu, þannig að í stað orðsins „ríki“ í a-lið 2. mgr. a-liðar 2. gr. frumvarpsins komi: upprunaríki. Þetta er til samræmis við aðrar greinar frumvarpsins og ég vonast svo sannarlega til að þessi breytingartillaga verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar, nr. 78/?2002 (styrkur til hitaveitna). Frumvarpið er flutt af atvinnuveganefnd sem hefur fjallað um það og fengið á sinn fund Guðmund Davíðsson og Sigríði Klöru Árnadóttur frá Kjósarhreppi. Með frumvarpinu er lagt til að ef tiltekin skilyrði verða uppfyllt verði heimilt að miða stofnstyrk fyrir nýjar hitaveitur við allt að 16 ár af áætluðum niðurgreiðslum á rafmagni til húshitunar á orkuveitusvæði viðkomandi hitaveitu. Samkvæmt 12. gr. gildandi laga er miðað við 12 ár. Við umfjöllun um málið kom fram að unnið væri að stofnun hitaveitu í Kjósarhreppi. Nefndin leggur til breytingu á gildistökugrein frumvarpsins svo að ljóst sé að ákvæði laganna nái til hitaveitu ef undirbúningur er byrjaður eða framkvæmdir hafnar. Jafnframt leggur nefndin til þá breytingu á 2. tölulið 1. gr. frumvarpsins að hitaveitan skuli sýna fram á getu til að standa við skuldbindingar sínar með rekstraráætlun til 16 ára. Þá er lögð til smávægileg breyting á orðalagi 4. töluliðar 1. gr. Undir þessa breytingartillögu skrifa hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Björt Ólafsdóttir, Kristján L. Möller, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir. Málið er flutt af atvinnuveganefnd eins og ég kom inn á áðan, virðulegur forseti, og er gert til þess að mæta minni sveitarfélögum á köldum svæðum til þess að þau geti farið í þau stórvirki sem hitaveituframkvæmdir geta verið hjá viðkomandi sveitarfélögum. Hér er nefnt sérstaklega sveitarfélagið í Kjós þar sem eftir áralanga leit, getum við sagt, fannst nægilegt heitt vatn til þess að hægt væri að dreifa því um byggðina. Það hefur í för með sér gríðarlega mikla breytingu á lífsgæðum, en það er eins og áður sagði oft ofviða fámennum sveitarfélögum að ráðast í slíkt stórvirki. Önnur sveitarfélög eru þarna undir og þess vegna er nefndin sammála um að leggja til að þetta nái einnig til þeirra svæða og þeirra sveitarfélaga þar sem framkvæmdir eru þegar hafnar. Þar horfðum við til Norðvesturkjördæmis eða Húnaþings vestra og Skagafjarðar sérstaklega. Við vitum einnig að á Hólmavík eru uppi hugmyndir um að reyna að ráðast í framkvæmdir við hitaveitu og á Höfn í Hornafirði hafa menn nýlega fundið nægilegt heitt vatn til að vænlegt sé að reyna að vinna það frekar. Það er von okkar að um þetta mál sé samstaða hér á þingi eins og í nefndinni, við höfum ekki fundið fyrir öðru, og að við getum stigið þetta mikilvæga skref til að reyna að fjölga þeim sveitarfélögum og íbúum landsins út um hinar dreifðu byggðir sem geta notið þeirra lífsgæða sem við þekkjum öll að fylgja náttúrulega heitu vatni. Það þekkjum við vel sem búum á þannig svæðum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum og lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um menntun lögreglu. Með frumvarpi þessu er lögð til ný skipan lögreglumenntunar hér á landi og tillaga gerð um að færa lögreglumenntun á háskólastig. Hæstv. forseti. Eitt af grunnhlutverkum ríkisvaldsins er að halda uppi lögum og reglu, tryggja öryggi almennings, samfélagsins og ríkisins. Lögreglan er sú stofnun þjóðfélagsins sem hefur með höndum löggæslu í víðustu merkingu þess orðs. Menntun lögreglumanna er lykilþáttur í bættri löggæslu. Mikilvægt er að hún svari kalli tímans hverju sinni um almannaöryggi og sé sambærileg við menntun lögreglu í öðrum Evrópuríkjum og þá sérstaklega á Norðurlöndunum. Þættir eins og ógnir við netöryggi, vöxtur skipulagðrar glæpastarfsemi og vaxandi hryðjuverkaógn eru þær hættur sem Evrópuríki líta helst til og kalla á aukna þekkingu og þjálfun lögreglumanna. Markmiðið í menntunar- og þjálfunarmálum lögreglunnar er að tryggja að lögreglan geti á hverjum tíma tekist á við mikilvægustu verkefni sín; að tryggja réttaröryggi borgaranna og grundvallarhagsmuni ríkisins. Hinn 14. maí 2014 samþykkti Alþingi frumvarp til laga um breytingu á lögreglulögum nr. 90/1996, sem varð að lögum nr. 51/2014. Í samræmi við ákvæði til bráðabirgða í lögunum var skipaður starfshópur til þess að endurskoða skipulag og starfsemi Lögregluskóla ríkisins og gera tillögur að framtíðarskipun lögreglumenntunar. Sá hópur skilaði skýrslu 15. september 2014. Í kjölfarið var annar starfshópur skipaður í febrúar 2015 til að endurskoða innihald lögreglunáms og var hlutverk hans m.a. að fara yfir innihald lögreglunáms hér á landi, bæði grunnnáms og framhaldsnáms, og setja fram tillögur um með hvaða hætti efla mætti námið þannig að það tæki mið af þörfum samfélagsins. Það var eindregin niðurstaða beggja starfshópanna að færa skyldi lögreglumenntun á háskólastig en jafnframt að sérstök eining innan lögreglu hefði það hlutverk að sjá um tengingu fræðilegs og verklegs hluta námsins, sem og að sinna rannsóknar- og fræðslustarfi innan lögreglu. Frumvarpið miðar að því að innleiða þær breytingar sem lagðar eru til í skýrslu síðarnefnda starfshópsins, með hliðsjón af skýrslu þess fyrrnefnda, frá september 2014. Voru þær breytingar útfærðar að höfðu samráði við fulltrúa mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Í frumvarpinu er lögð til ný skipan lögreglumenntunar hér á landi. Samkvæmt núgildandi skipan hefur Lögregluskóli ríkisins með höndum lögreglumenntun og er ákvæði um skólann að finna í VII. kafla lögreglulaga, nr. 90/1996. Lögregluskólinn er nú metinn á þriðja til fjórða menntaþrep, þ.e. á framhaldsskólastigi og á stigi milli framhaldsskóla og háskóla. Inntökuskilyrði í námið hafa verið tveggja ára nám í framhaldsskóla eða sambærilegt iðnnám. Þeir sem útskrifast eftir nám hafa fengið það metið til tæplega 60 framhaldsskólaeininga og hafa þessar einingar nýst nemendum að mjög takmörkuðu leyti á framhaldsskólastigi og enn síður á háskólastigi. Núverandi menntun er ekki viðurkennd af öðrum menntastofnunum og því ekki auðvelt fyrir lögreglumenn að sækja sér frekari menntun, hvorki hér á landi né erlendis. Það verður að segja alveg eins og er að það er mikill galli að lögreglumönnum sé þannig gert erfitt fyrir að leita sér framhaldsmenntunar. Það er mikilvægt að búa þannig um menntun þeirra að þeim sé gert það kleift. Annars staðar á Norðurlöndunum er fyrirkomulag með þeim hætti að lögreglunám er á háskólastigi eða í sérstökum lögregluskólum á háskólastigi. Með frumvarpinu er lagt til að Lögregluskóli ríkisins verði lagður niður og þar með starfsemi hans. Vert er að taka fram að ný skipan lögreglumenntunar hér á landi hefur ekki áhrif á réttindi þeirra sem hafa lokið prófi frá Lögregluskóla ríkisins fyrir gildistöku þessara laga. Hæstv. forseti. Helstu breytingar frumvarpsins eru þríþættar. Í fyrsta lagi er lagt til að menntun lögreglu verði færð á háskólastig til samræmis við það fyrirkomulag sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum. Þannig verði kveðið á um heimild ráðherra sem fer með málefni háskóla til þess að gera samning við háskóla um kennslu- og rannsóknarstarfsemi á sviði lögreglufræða í samræmi við ákvæði 21. gr. laga um háskóla og í samráði við mennta- og þróunarsetur lögreglu. Um er að ræða grundvallarbreytingu á lögreglumenntun og hún færð á háskólastig. Þannig færast meginverkefni Lögregluskóla ríkisins til háskóla, en samkvæmt lögum um háskóla ber skólinn ábyrgð á framkvæmd námsins og því á þeirra valdi að velja þá kennara sem munu sjá um kennsluna. Varðandi mennta- og starfsþróunarsetrið var það mat ráðuneytisins að þau verkefni sem þar á að sinna væru að mörgu leyti frábrugðin þeim verkefnum sem Lögregluskólinn sinnir í dag, jafnvel þótt einhver verkefni verði með svipuðum hætti. Reynsla starfsmanna Lögregluskóla ríkisins og þekking þeirra skiptir miklu máli fyrir framhald málsins. Ráðuneytið hefur unnið og mun vinna áfram í samvinnu við Lögregluskólann og starfsmenn hans. Í öðru lagi er lagt til að starfsgengisskilyrði lögreglumanna verði diplómapróf í lögreglufræðum sem jafngildi a.m.k. 120 stöðluðum námseiningum á háskólastigi. Hluti af náminu skal vera starfsnám hjá lögreglu. Í þriðja lagi er lagt til að sett verði á stofn mennta- og þróunarsetur lögreglu innan embættis ríkislögreglustjóra og að Lögregluskóli ríkisins verði lagður niður. Hlutverk setursins verði að sjá um starfsnám lögreglunema sem og að sinna fræðslustarfi. Gert er ráð fyrir því að setrið verði tengiliður við háskólasamfélagið um störf lögreglumanna. Mennta- og starfsþróunarsetri ber að annast skipulagningu símenntunar lögreglumanna innan stéttarinnar, þar með talið skipulagningu og framboð sérhæfðra námsleiða. Þá skal setrið annast önnur verkefni er lúta að menntun lögreglumanna í þeim tilgangi að efla þróun og fagmennsku innan lögreglunnar. Einnig er gert ráð fyrir að setrið geti þjónað öðrum löggæslustofnunum með öflugri menntun, þjálfun og fræðslu starfsmanna svo að þeir geti tekist á við verkefni sín af aukinni færni og í samræmi við kröfur samtímans hverju sinni. Hæstv. forseti. Eins og áður hefur verið rakið miðar frumvarpið að því að innleiða þær breytingar sem lagðar eru til af tveimur starfshópum skipuðum helstu hagsmunaaðilum og sérfræðingum í menntunarmálum lögreglu. Samfélagið er í örri þróun og það er óhjákvæmilegt að lögreglan búi yfir menntun og starfsþróunarmöguleikum til þess að leysa margþætt verkefni. Lagaumhverfi og ytra sem innra starfsumhverfi lögreglu tekur sífelldum breytingum og haga þarf menntun lögreglu eftir því. Við þá breytingu að færa lögreglunám á háskólastig ætti að skapast vettvangur til að lögreglan geti betur sinnt verkefnum sínum samkvæmt kalli tímans hverju sinni og þjónað með þeim hætti samfélaginu eins og ráð er fyrir gert. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og legg til að því verði vísað til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna í þessu máli sem er löngu tímabært og hefði þurft að vera komið fram fyrr, svo ég sé nú sammála um það, a.m.k. miðað við þær dagsetningar sem hér eru undir. Það er tvennt sem mig langar til þess að spyrja ráðherrann út í. Það er í fyrsta lagi staðsetning námsins. Nú hafa háskólar eins og tekið er fram gefið umsagnir um frumvarpið og eru flestir jákvæðir. Ég velti fyrir mér hvað við þurfum einna helst að hafa í huga þegar við hugum að því að mennta lögreglumenn og hvaða skóli væri best til þess fallinn að sinna því í hinum dreifðu byggðum. Telur ráðherrann æskilegt að boðið verði upp á þetta nám í fjarnámi að einhverju leyti? Ég sé það kannski fyrir mér að ef námið yrði áfram á höfuðborgarsvæðinu þá væri stærsti hluti lögreglumanna að mennta sig til þess að vera hér eingöngu. Svo fylgist maður með því að lögreglumenn eldast og eru á þessum einmenningsstöðvum eða kannski fáir á stöðvunum í hinum dreifðu byggðum og þeir sem hafa verið í afleysingum og öðru slíku mundu frekar sækja í námið ef þeir gætu tekið það í fjarnámi. Síðan langar mig að spyrja um mennta- og starfsþróunarsetrið og hvort ráðherrann geti séð það fyrir sér að þeir lögreglumenn sem nú eru hjá Lögregluskóla ríkisins geti starfað þar meðan verið er að koma því á koppinn. Mér sýnist að ekki sé gerð almennileg grein fyrir því í 

Virðulegi forseti. Fyrst vegna staðsetningar námsins og þeirra háskóla sem undir eru. Eins og ég sagði í ræðu minni er það auðvitað ákvörðun menntamálaráðherra á endanum hvernig það verður. Það er hann sem mun gera samninginn við viðkomandi háskóla þótt ég hafi náttúrlega sjálf á því skoðun og ráðuneytið hefur náttúrlega alls konar skoðanir á því máli. Þá vil ég segja að það er mat skólanna, og það er mikill áhugi á þessu máli hjá þeim, að tíminn sé nægilegur til að undirbúa þetta mál. Ég veit alveg hvað þingmaðurinn er að fara, að sjálfsögðu vill maður alltaf hafa meiri tíma. Það tekur oft tíma að klára mál endanlega til meðferðar inn í þingið. Nú er það komið og við teljum að við munum halda tímamörk. Skólarnir vita af því að málið gengur vonandi fram og geta undirbúið sig í samræmi við það. Án þess að ég vilji ganga mjög langt í þessari ræðu vil ég taka það fram að lögreglumenn eru náttúrlega starfandi úti um allt land. Þó að þungi lögreglumanna starfi hér á höfuðborgarsvæðinu er verulega mikilvægt að við fáum lögreglumenn til starfa í hinum dreifðu byggðum og að við hugsum til þeirra líka þegar við skipuleggjum þessi mál. Það er alveg ljóst, svo ég gangi ekki lengra en að orða það með þeim hætti, að það eru auðvitað háskólar víðar en á höfuðborgarsvæðinu og það er engin fyrirframákvörðun um það, svo ég segi það hreint út, að þetta þurfi endilega að vera á höfuðborgarsvæðinu. En þetta er bara í skoðun núna og verður reynt að gera þannig að sem best gangi. Í bréfi til skólanna var talað um að a.m.k. hluti af náminu gæti verið í fjarnámi. Ég hygg að við eigum að nýta okkur mjög vel fjarnámsmöguleika. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir þá sem búa t.d. í dreifðustu byggðum landsins að við högum skipulagi námsins með þeim hætti að menn geti 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er ánægjulegt að heyra að það sé jákvæð hugsun gagnvart því að hafa námið á landsbyggðinni. Ég hef velt þessu töluvert fyrir mér. Þá er ég líka að hugsa um að þetta væri lítill skóli, þetta eru fáir nemendur. Og ef þetta er lítil eining, ef hér er verið að tala um kannski 40 nemendur, þá væri kannski skynsamlegt að mörgu leyti að náminu væri fyrir komið í litlum skóla sem næði að halda vel utan um svona viðkvæmt nám eins og lögreglunámið er. Ég tek undir það og ég er afskaplega ánægð með að námið er á þessari leið, þ.e. að fara á háskólastig. Mig langar samt aðeins að nefna starfsnámið, af því að mér finnst það ekki koma fram hér, það er í rauninni bara sett fram að það eigi að vera biðlaunakostnaður sem eigi að greiða þeim starfsmönnum sem nú eru við Lögregluskólann, að ekki er talað um það beinlínis hvernig starfsnámið eigi að fara fram. Það á bara að vera undir mennta- og þróunarsetrinu í einhverju samstarfi. Nú vitum við að okkur skortir lögreglumenn og eigum töluvert í land með að uppfylla það markmið sem stefnt er að. Því spyr ég hvort þeir sem hafa verið að sinna þessu, m.a. þessu þjálfunarstarfi í Lögregluskóla ríkisins, sem er væntanlega búið að segja upp eða a.m.k. gert ráð fyrir því, hvort þeir gætu verið til þess fallnir að sinna þessu. Þá er líka bara að hugsa um praktíkina í þessu. Hvaðan eigum við að ná í mannskapinn til að sinna þessu? Við heyrum jú mjög reglulega að það vantar fólk til starfans. Við erum að útskrifa núna 16, svo verða væntanlega ekki útskrifaðir neinir í tvö ár eða um það bil og þá vantar endurnýjun. Af því hefur auðvitað Lögreglufélagið áhyggjur. 

Hæstv. forseti. Varðandi skipulag námsins hjá setrinu þá er það náttúrlega akkúrat það sem er verið að hnoða saman núna. Hugsunin er sú að námið sjálft fari fram hjá lögregluembættunum sjálfum, þ.e. að lögreglumennirnir geti sótt þá þekkingu sem næst sér. Það er hugsunin. Það er hugsunin að hafa þetta dreift. Ég vona að það muni ganga. Ég held að það sé afar mikilvægt að við náum þeim árangri. Ég mundi gjarnan vilja líta á það þannig, jafnvel þótt setrið sé eitt og svo námið annað, að það sé, hvað á ég að segja, rauður þráður þar á milli. Varðandi Lögregluskólann og þá starfsmenn sem þar eru þá get ég ekki svarað öðruvísi núna en að þar er sú vinna í gangi að skipuleggja hvernig best er að gera þetta. Við vitum auðvitað að þar er mjög gott fólk sem hefur þjónað skólanum og lögreglunni mjög vel. Ég efa ekki að þar er mikil þekking fyrir hendi sem við megum ekki glutra niður. Þess vegna held ég að þegar við gerum breytingar af þessu tagi þá þurfum við að hugsa til framtíðar en líka nýta okkur það sem best er af því sem við höfum reynslu af.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessum gleðidegi, að þetta mál sé komið fram, en það á sér langa sögu. Það má kannski segja að byrjað hafi verið að tala um þetta í skýrslu Lögregluskólans árið 2004, að mig minnir. Landssamband lögreglumanna hafði rætt þetta lengi innan sinna raða og setti formlega vinnu af stað á árinu 2008 til þess að undirbúa þetta. Þetta er því mikið og stórt mál. Mikil vinna hefur farið í undirbúning að þessu máli. Ég hef notið þess heiðurs að koma að þeirri vinnu, að vísu fyrst sem stjórnarmaður í stjórn Landssambands lögreglumanna árið 2008 þar sem ég fylgdist með vinnunni og svo í starfshópi sem ég leiddi á árinu 2015 þar sem ákvarðað var hvað nám lögreglumanna ætti að innihalda. Fyrsta spurningin sem kemur upp hjá mörgum er: Af hverju er verið að færa Lögregluskólann á háskólastig? Það var kannski ekki markmiðið með vinnunni í upphafi að færa skólann á háskólastig heldur var það að efla nám lögreglumanna og bregðast við þróuninni í samfélaginu og skoða hvernig tryggja mætti fagmennsku lögreglunnar og traust til hennar í harðnandi samfélagi. Gerðar eru miklu meiri kröfur og verkefnin verða flóknari og annað slíkt. Einnig þurfa að vera vissir innviðir fyrir hendi til þess að reka öfluga menntastofnun. Ég var sjálfur í Lögregluskóla ríkisins árið 2006 og fer þar fram mikið og öflugt starf. Það starf undirbjó mig að mörgu leyti mjög vel fyrir það starf sem ég gegndi síðar sem lögreglumaður og hef ég ekkert yfir því að kvarta. Hins vegar er því ekki að neita að sá skóli hafði ekki þá innviði sem venjuleg menntastofnun hefur og kannski ekki sömu tækifæri þó að vilji væri til þess að stunda bæði rannsóknir í lögreglufræðum og þróa námið út frá veruleikanum frá degi til dags. Einnig er þá kjörið að færa námið inn í menntakerfið til þess að það sé metið með öðru námi. Það fær þá kannski fjölbreyttari hóp fólks inn í námið því að við erum með verkefni víða um land. Mikið var skoðað hvernig hægt væri að bæði að fjármagna en þó aðallega að manna stöðu lögreglumanna í hinum dreifðu byggðum landsins þar sem er oft erfitt að fá lögreglumenn. Þáttur í því er að hafa námið aðgengilegt og einhvers virði. Eins til þess að opna lögregluna aðeins og fá þverfaglega nálgun á starfið þannig að lögreglan viti betur hvað er að gerast á öðrum sviðum samfélagsins til þess að geta unnið með því. Það er líka gert til að önnur svið samfélagsins viti hver verkefni lögreglunnar eru og þekki vandamálin og geti hjálpað lögreglunni við að leysa það; breyta verkferlum, koma með gagnrýna hugsun inn í málin og allt það. Þetta skiptir allt miklu máli af því að við vitum að lögreglan er ein mesta valdastofnun ríkisins, hún fer með mikið vald lögum samkvæmt. Það skiptir miklu máli að því valdi sé beitt af fagmennsku og ábyrgð. Þá hlýtur upplýstur og vel þjálfaður lögreglumaður að skipta miklu máli í því efni. Við vitum líka hvernig umhverfið er orðið breytt og annað slíkt þannig að við fórum í starfagreiningu í þessum starfshópi þegar við vorum að undirbúa þetta mál, þ.e. hvert er hlutverk lögreglunnar? Við sendum málið til umsagnar til hinna ýmsu aðila í samfélaginu til þess að fá þeirra sýn á hvert ætti að vera hlutverk lögreglunnar og hvernig ætti hún að vera útbúin til þess að takast á við það hlutverk. Einnig fórum við í námskrá Lögregluskóla ríkisins. Við sóttum okkur námskrár hjá lögregluskólum á Norðurlöndum, við leituðum fanga víða, fengum gesti á fundi nefndarinnar annars staðar úr menntasamfélaginu og annað slíkt, skoðuðum löggæsluáætlun, öryggisáætlun fyrir Ísland, netöryggisáætlun og fleiri slíkar áætlanir. Út úr því kom ákveðin niðurstaða um það yfir hverju hinn venjulegi lögreglumaður þyrfti að búa til þess að geta sinnt starfinu samkvæmt kröfum almennings, atvinnulífs og annarra stofnana ríkisins og félagasamtaka og þess háttar. Það var einkum tvennt sem var áberandi, þ.e. hvað hlutverk lögreglunnar er fjölbreytt, mikið og víðfeðmt og margt breytingum háð. Þess vegna fannst okkur mjög mikilvægt að lögreglunámið byggðist upp á færni til þess að leita sér þekkingar, þ.e. hvernig maður getur sífellt uppfært menntun sína og lært vissa aðferðafræði og annað slíkt, en ekki af hverju við eigum að gera hlutina eins og við gerum þá í dag. En hinn stærsti einstaki þátturinn var hinn andlegi þáttur, mannlegi þátturinn. Hann er allfjölbreyttur. Það er bæði hvernig lögreglumaðurinn meðhöndlar sjálfan sig í því starfi sem hann er við fjölbreyttar og miskrefjandi aðstæður og annað slíkt og hvernig hann undirbýr sig fyrir það. Einnig hvernig lögreglumaður kemur fram í starfi sínu við erfiðar aðstæður, við fjölbreytta hópa fólks og við mismunandi aðstæður. Það er einn af stóru þáttunum sem þurfti að uppfæra. Niðurstaðan var sú að þau skólastig sem eru fyrir neðan háskólann og við höfum hér á Íslandi - við höfum ekki beint fagháskóla hér en við höfum framhaldsskóla og svona ákveðna menntun, en það bætir kannski ekki neinu við þá þætti sem upp á vantar. Þeir voru hins vegar flestallir til staðar í háskólasamfélaginu og þá gátum við breytt núverandi kerfum og notað núverandi starfsbrautir sem pössuðu inn í þessa starfsgreiningu, sem og við gerðum. Þess vegna var lagt til að námið færi á háskólastig en þó sem diplómanám, sem sagt tveggja ára nám til 120 eininga ásamt starfsþjálfun. Þá gerir það það að verkum að lögreglumenn fara inn í menntakerfið, fá svolítið víðari sýn á efnið, nýta þá innviði sem þar eru og reynsla er komin á og annað slíkt. Svo geta þeir sem það kjósa tekið þriðja árið og útskrifast með BS-gráðu í lögreglufræðum. Þá hafa þeir fengið einhverja reynslu í starfinu og séð hvaða verkefni eru fyrir hendi og tekist á við sérhæfingu þar. Þeir geta jafnframt gert rannsóknarverkefni sem tengist starfinu. Ég held að það geti skilað lögreglunni mjög miklu í framtíðinni og mundi gagnast henni vel. En við getum heldur ekki neitað því að það eru strangar inngöngukröfur í lögregluna í dag. Gerð er krafa um 68 einingar nú þegar. Verið er að auka það aðeins en tekið út aldurshámark og annað slíkt um leið. Við þekkjum úr háskólasamfélaginu og almennt að fólk getur fengið starfsreynslu metna inn. Það getur farið í háskólabrú og ýmsar leiðir til þess að komast í skóla. Ég held því að ekki sé verið að útiloka marga frá störfum í lögreglu með þessu fyrirkomulagi. Síður en svo. Ég held að þetta muni kalla á að við fáum frekar inn fólk með reynslu. Það er það sem gagnast lögreglunni hvað mest, þ.e. lífsreynsla í starfinu til þess að geta sinnt því á sem bestan hátt. Í því samhengi skiptir líka miklu máli að kröfurnar til lögreglumanna eru bara orðnar miklu meiri. Þess vegna er eðlilegt að gera aðeins meiri kröfur í menntuninni um leið. En það er orðin staðreynd í dag í breyttum heimi að hver einasti lögreglumaður þarf að geta tryggt rafrænan vettvang. Í nánast hverju einasta máli sem lögreglan kemur að er einhver svokallaður rafrænn vettvangur eða einhver svona tækni með. Lögreglan er farin að þurfa að greina og bregðast við flóknari málum strax á vettvangi, á frumstigum máls, miklu oftar en verið hefur. Þar get ég nefnt mál eins og heimilisofbeldi. Þá skiptir miklu máli að hafa vissa þekkingu á því. Svo má geta þess að þegar um dómsmál er að ræða er frumskýrsla lögreglu, sem hinn almenni lögreglumaður skrifar, sem er alltaf efsta skjalið, eitt mikilvægasta skjalið í málinu. Þegar þetta er skoðað frá mörgum sjónarhornum er alveg augljóst að við erum að fara rétta leið með því að færa námið upp á háskólastig. Þess vegna er líka haft þarna mennta- og starfsþróunarsetur sem hefur margþætt hlutverk. Það er til þess að tryggja tengingu á milli lögreglunnar sjálfrar og menntakerfisins. En það er mjög mikilvægt í svona starfstengdu námi eins og lögreglufræðum að sú tenging sé mjög sterk og virk. Mennta- og starfsþróunarsetur mun líka vera ákveðin miðstöð sem safnar upplýsingum frá erlendum aðilum, frá samfélaginu og öðru, hvernig lögreglan þarf að þróast, hvar veikleikar eru innan lögreglunnar, hvar þarf styrkja hana og annað slíkt og vera svolítið á tánum gagnvart því sem er að gerast í lögreglunni. Ég ber miklar væntingar til þess og líka hvernig aðrar löggæslustofnanir eins og Landhelgisgæslan og fullnustukerfið í fangelsismálum og annað gætu verið í samstarfi við mennta- og starfsþróunarsetrið í framtíðinni. Þá er horft til hvernig t.d. Iðan, sem er með iðnmenntunina, er byggð upp. Þar er mjög gott fyrirkomulag þó að það sé kannski ekki alveg sambærilegt við þetta, en þetta gefur okkur færi á að vinna betur saman og miðla þekkingu þarna. Ég þakka starfsmönnum Lögregluskólans fyrir það mikla þrekvirki sem þeir hafa unnið með því að mennta lögreglumenn hér og hefur tekist vel. Lögregluskólinn hefur almennt verið metinn sem góð og farsæl menntastofnun. Hann hefur skilað öflugri löggæslu í þessu landi og nýtur mjög mikils trausts. Ég held samt sem áður að þetta sé rétt þróun til að skapa þá innviði sem ekki hafa verið til staðar í Lögregluskólanum. Ég tek undir með hæstv. innanríkisráðherra að það er mjög mikilvægt að sú þekking og reynsla nýtist hér sem lögreglumenn í Lögregluskólanum og aðrir starfsmenn þar búa yfir. Ég efast ekki um að sá háskóli sem ganga mun til samstarfs við mennta- og starfsþróunarsetur vegna kennslu lögreglumanna muni sækja í þá þekkingu. Ríkislögreglustjóri og mennta- og starfsþróunarsetur munu eflaust einnig sækja í þá þekkingu, sem og stærri löggæsluembætti. Þau vilja mögulega fá menn með svona þekkingu og reynslu í þjálfunar- og menntunarmálum til sín. Ég held að framtíðin sé björt hjá starfsmönnum Lögregluskólans en að sjálfsögðu skil ég að óvissan sé slæm. Vonandi tekst okkur að afgreiða þetta mál í mikilli sátt sem fyrst. Þá er hægt að ganga hreint til verks og eyða þeirri óvissu. En það er líka gott til þess að vita hversu mikið samráð hefur verið haft við samningu þessa frumvarps. Helstu hagsmunaaðilar hafa verið í þeim starfshópum sem komið hafa að því að undirbúa frumvarpið og þessa breytingu. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga. Þess vegna vona ég að okkur takist hér á þinginu að afgreiða málið hratt en örugglega og ég hlakka mikið til að takast á við það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það var líka eitt sem ég vil geta um. Mikið hefur verið rætt um hversu marga lögreglumenn vanti og að margir ófaglærðir menn muni starfa í lögreglunni í sumar. En strax í haust munu að öllum líkindum 40 lögreglumenn hefja nám og eftir tvær annir í háskóla munu þeir verða mun betur undir starfið búnir en þeir ófaglærðu sem hefja störf í sumar. Við munum því fá mjög margt öflugt fólk til afleysinga strax næsta sumar. Einnig mun það fólk geta starfað að einhverju leyti samhliða námi innan lögreglunnar á álagstímum. Ég held að þetta fyrirkomulag muni ekki leiða til þess að skortur verði á lögreglumönnum á næstunni. Að öðru leyti fagna ég deginum og vona að við sjáum málið fara í farsælt ferli.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að lögreglunámið hefur verið eyland. Eins og hæstv. innanríkisráðherra kom inn á í ræðu sinni hefur menntunin nýst mjög illa ef menn hafa ætlað sér í annað eða meira nám. Einingarnar telja ekki þar inn. Eins og segir í markmiðum frumvarpsins eiga lögin að tryggja að menntun og þjálfunarmál lögreglunnar geti á hverjum tíma nýst við þau mikilvægu verkefni sem til lögreglunnar koma og tryggja öryggi okkar sem borgara og í rauninni þá hagsmuni sem ríkið hefur undir. Eðli lögreglustarfsins er orðið allt annað í dag með breyttum tíma. Það er harðari heimur í dag og margt sem þrífst, t.d. á internetinu, peningasvindl, hakkarar, mansal, vændi og smygl. Síðast í morgun voru fréttir héðan af Íslandi um að til séu vefsíður sem bjóða m.a. betra aðgengi að fíkniefnum, lyfjum, vændi og sölu þýfis. Þau stakkaskipti sem hafa orðið kalla á miklu sérhæfðari og meiri menntun. Það hefur komið upp í umræðum um þetta frumvarp um tilfærslu námsins hvort rétt sé að setja það inn í háskóla sem ég tel vera. Í framhaldsskóla er ekki margt sem bætir við almenna menntun. Það er gott að nemendur séu búnir með grunnáfangana, þeir taki þá íslensku, stærðfræði og það sem þarf í menntaskóla og séu einnig betur mótaðir og vissir um hvað þá langar að gera í framhaldi af því. Háskólanámið mun þá nýtast þeim betur í þjálfun og sérhæfingu og fyrir þá mörgu anga starfssviðsins sem hafa orðið til. Við erum með nýjar tegundir af glæpum sem eru miklu víðfeðmari og harðari og með því að sérhæfa einstaklinga í því meðfram lögreglunámi og þjálfun getum við fengið miklu öflugri hóp. Við gætum einnig nýtt okkur tengingu milli annarra sviða í þeim háskóla sem námið mun falla inn í, svo sem við sálfræði, íþróttafræði, hjúkrunarfræði og lögfræði. Starfshópurinn kallaði einmitt eftir því. Hann sagði að enginn vafi léki á að núverandi lögreglunámi væri ábótavant, sérstaklega á sviði annarra faga sem tengjast samt sem áður inn í. Hv. þm. Bjarkey Olsen kom inn á fjarnámið áðan. Ég vil meina að fjarnám sé framtíðin, að nemendur eigi að geta valið sér nám algjörlega óháð búsetu og sæki þá frekar ákveðnar innilotur í skólunum í stað þess að sitja þar dag eftir dag, oft langt frá fjölskyldu sinni og skili sér ekki aftur út í smærri sveitarfélögin sem við höfum síðan fundið fyrir að erfitt er að fá lögreglumenn til að starfa á. Það var ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra sýna því áhuga. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn á það í ræðu sinni áðan að það er frekar einsleitur hópur sem sækir í námið í dag en einmitt með betra samstarfi á milli mismunandi sviða í háskólanámi getum við fengið hóp sem er betur undir það búinn að takast strax á við þessa nýju glæpi, þ.e. þeir þurfi ekki að koma óslípaðir úr náminu í dag og vera hent beint í djúpu laugina, að þjálfa þá upp í að takast á við vandann, að þeir séu með þekkingu til þess þegar þeir koma úr náminu. Eins tek ég undir það með honum að við höfum haft miklar áhyggjur af því að það sé frekar óreynt og ungt fólk sem skipast í sumarafleysingastörf hjá lögreglunni. Þetta er oft fólk sem er að safna sér reynslu með t.d. lögfræðinámi. Þarna gætu þá nemendur sem væru búnir með ákveðinn grunn unnið upp í þá starfsreynslu sem þeir þurfa með náminu. Þannig gætum við náð að tengja verklega og bóklega námið miklu betur saman, að það séu ekki bara stöðluð próf sem þeir taka meðan þeir eru í skólanum og komi síðan beint úr því út í djúpu laugina heldur séu þeir búnir að fá nasaþefinn af því hvað er í gangi og hvernig hlutirnir ganga fyrir sig. Þannig er kannski einmitt ekki verið að færa það inn í háskólann hvernig þeir eiga að kveikja á talstöð eða tilkynna hitt og þetta heldur læri þeir það í starfsþjálfun. Ég er mjög ánægð að sjá frumvarpið komið hérna þrátt fyrir að maður hafi kannski verið skeptískur í upphafi þegar umræðan byrjaði um tilfærslu þessa náms. Eftir að hafa séð alla þá vinnu sem að baki þessu liggur og þörfina sem er komin, eftir að hafa talað við lögreglustjóra hringinn í kringum landið, varðstjóra og yfirmenn í lögreglunni sem hafa lýst fyrir manni hvers eðlis vandamálin eru sem þeir fást við í dag og hversu ör breytingin hefur orðið á síðustu tveimur áratugum skilur maður vel að þetta frumvarp sé hér til umræðu. Ég fagna því mjög og hlakka til að vinna það í allsherjar- og menntamálanefnd.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að taka til máls um breytingu á lögreglulögum og lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þ.e. menntun lögreglu. Ég fagna því líka að þetta mál sé komið fram. Ég held að það sé löngu tímabært, eins og ég sagði áðan, og hið besta mál. Ég vona að við náum að afgreiða það fljótt og örugglega þannig að hægt verði að hefjast handa við að velja þann stað þar sem því verður best fyrir komið gagnvart fjöldanum og faglegheitunum sem hér er verið að reyna að færa námið enn frekar upp á sem er löngu tímabært. Við erum búin að fjalla mikið um stöðu lögreglunnar yfirleitt og hér er vitnað til samantektar úr skýrslu starfshóps um innihald lögreglunáms, við höfum fjallað um skýrslu um löggæsluáætlun og öryggi og áðan vorum við að tala um öryggi ferðamanna og ýmislegt sem tengist lögreglunni beint og óbeint. Það er ástæða til að velta því aðeins upp í þessu samhengi og þá finnst mér, eins og ég sagði áðan, að í staðinn fyrir að greiða biðlaun ástæða til að nýta þá starfskrafta sem við höfum með hvaða hætti sem það yrði þá gert, t.d. í formi þess að samið yrði við þá sem eru í Lögregluskóla ríkisins í dag um að koma starfseminni af stað, m.a. í þessu mennta- og starfsþróunarsetri eða hvar annars sem það færi best. Ég held að við séum þarna með mikla þekkingu og mannauð sem við þurfum að varðveita. Þá er vert að rifja upp að árið 2007 voru lögreglumenn á Íslandi 712 en í ár eru þeir 653. Í skýrslum frá embætti ríkislögreglustjóra er talað um að þeir ættu núna að vera í kringum 840 þannig að það er ljóst að enn vantar töluvert upp á að við höfum nægan mannafla til að hafa starfsemina með þeim hætti sem við kysum helst að gera og sem áætlanirnar hafa gengið út á, öryggisáætlunin og annað. Löggæslan er ein af grunnstoðum samfélagsins. Þjónustan við samfélagið er því miður ekki fullnægjandi eins og fram hefur komið, hvorki varðandi öryggi né margt annað. Þó að allir reyni að gera sitt besta í því vantar okkur mannskap, m.a. í ljósi aukins ferðamannastraums. Þess vegna finnst mér að við eigum að nýta þessa starfskrafta í staðinn fyrir að eyða milljónum í biðlaun. Sumir eiga stuttan tíma eftir og ég tel að það sé hægt að finna því farveg frekar en að ráða inn nýtt fólk, væntanlega, sem er þó ekki á hverju strái með viðeigandi menntun til að sinna þeim störfum sem mennta- og starfsþróunarsetrinu er ætlað að gera í þessu frumvarpi. Það er mjög umfangsmikið og mér finnst því ekki áætlaðir miklir fjármunir. Ég kem til með að spyrja svolítið um það þegar það kemur til nefndarinnar. Ég vil fá að vita hvað er á bak við þessar tölur því að mér finnst t.d. 13 millj. kr. í aðkeypta sérfræðiþjónustu, dvalar- og ferðakostnað, kostnað við rannsóknir, tæki og efni og húsnæðiskostnað afskaplega lítið, þegar við gerum ráð fyrir miklu meiri peningum eins og 36 millj. kr. í húsnæðiskostnað eingöngu við núverandi húsnæði lögregluskólans. Ég mun spyrja aðeins um það svo ráðuneytisfólkið viti af því. Eins og rakið er í frumvarpinu fannst mér mjög umfangsmikið það sem setrinu er ætlað að gera. Það á að sjá um vísindalegar rannsóknir og hagnýtingu þeirra fyrir störf lögreglunnar. Það á að skipuleggja og hafa umsjón með verknámi og starfsþjálfun lögreglunema. Það á að sjá um að þjóna öllum löggæslu- og ákæruvaldsstofnunum í landinu og sjá um að endurmeta grunn- og framhaldsmenntun í breytilegu samfélagi, eins og hér er sagt, og huga að símenntun. Svo á það líka að vera tengiliður við þá sem vinna að ákæru- og löggæslustörfum og vera í samskiptum við fræðasamfélagið. Þetta er heilmikið. Það er verið að búa þetta til, þetta verður þróunarverkefni og þess vegna held ég að það væri líka afskaplega gott að hafa einhverja með reynslu og einhverja nýja þarna inni. Eins og ég hef sagt hef ég áhyggjur af því að við höfum ekki mannskapinn eða af honum að taka annars staðar frá. Ég hef starfað sem náms- og starfsráðgjafi og bent nemendum á nám í Lögregluskóla ríkisins og hvað til þarf. Ég held að það hafi verið meginreglan undanfarið að nemendur hafi þurft að hafa stúdentspróf til að komast inn vegna þess að aðsóknin hefur verið umfram þessa 16. Það er hið besta mál, það er ágætt að nemendur séu orðnir örlítið eldri að mínu viti þegar þeir fara í svo mikið þungavigtarnám og starf sem því fylgir þannig að mér finnst að það hafi leitt það af sér að nemendur eru auðvitað búnir að læra meira og hafa þess vegna getað bætt við sig annars konar námi í framhaldinu í staðinn fyrir að þetta nám, eins og það er byggt upp nú, hefur ekki gefið það tækifæri. Því erum við að breyta og mér finnst það afskaplega gott. Ég tek undir ályktun frá þingi Landssambands lögreglumanna um menntunarmálin. Hv. þingmaður á undan mér áðan talaði um að við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af því að það myndaðist eitthvert gap, en með leyfi forseta segir: „Menntun lögreglu er grunnur hvers lögreglumanns til framtíðar innan stéttarinnar. Að færa lögreglunám á háskólastig og þar með lengja námið er afar gott skref. Það að leggja niður lögregluskólann í núverandi mynd er galið á meðan fyrsti árgangur lögreglumannsefna er í hinu nýja námi. Þrjú ár án endurnýjunar í stéttinni gengur einfaldlega ekki upp.“ Bókunin er lengri, en ég ætla ekki að lesa lengra. Af samtali við lögreglufélagið skilst mér að 12 hætti á næstu tveimur árum, þ.e. tvisvar sinnum 12, og hverfi úr stéttinni þannig að auðvitað myndast gap. Ef 12 hætta og 16 koma inn erum við nánast með status quo. Árið 2017 bætast þá ekki við neinir, en við göngum út frá því að 40 sæki um og fara í námið. Ég veit reyndar ekki hversu margir hafa sótt um árlega til þess að geta sagt til um það hversu mörgum er vísað frá vegna þessara takmarkana upp á 16 manns, en hér er gert ráð fyrir að á næstunni útskrifist 40 en þá ekki fyrr en 2018. Ef ég hef skilið þetta rétt erum við búin að missa a.m.k. 12 og jafnvel 24 sem hætta á þessu tímabili. Það vantar þá inn í. Ég held að það sé nokkuð sem við megum ekki við, en ég veit ekki hvort við getum leyst það með einhverjum öðrum hætti en ábendingar hafa verið um í þessum ályktunum og umsögnum sem hafa komið fram við vinnslu þessa máls. Ég tek undir með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni þegar hann talar um það sem vantar inn í Lögregluskóla ríkisins og hvað þetta nám á að færa nemendum í dag, þ.e. hvað varðar upplýsingar og kennslu um mannréttindi, að allir þeir sem fara í gegnum þetta nám, eins og kemur fram í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands, læri um kynjajafnrétti, mismun á grundvelli kyns, kynþáttar o.s.frv., að lögreglumenn þekki Istanbúl-samninginn, Evrópusamninginn og Lanzarote-samninginn. Þetta er allt mjög mikilvægt, sérstaklega núna þegar við stöndum frammi fyrir því að inn í landið okkar koma sífellt fleiri erlendis frá í gegnum alls konar leiðir sem krefst þess að fólk hafi fjölþættari nálgun á málin. Hér er líka tekið fram að æskilegt sé að fram fari fjölmenningarleg kennsla og fræðsla um málefni innflytjenda. Það held ég að sé líka hluti af því að gera námið enn betra og verði væntanlega haft að leiðarljósi. Hér er ekki tekin afstaða til þeirra kjara sem þetta getur haft í för með sér en af því að ég er nýlega búin að fá svar um laun lögreglumanna fannst mér svolítið sérkennilegt að lesa eftirfarandi, með leyfi forseta: „Til lengri framtíðar má búast við að lögreglumenn vilji miða kjör sín við stéttir með sambærilega menntun á háskólastigi. Reynsla af svipuðum breytingum hjá öðrum starfsstéttum sýnir að slíkt verði tekið upp í kjaraviðræðum þegar fram líður.“ Svo er sagt að kjarasamningar lögreglumanna séu lausir vorið 2019 og sagt hvað hver prósenta í hækkun launa mundi þýða fyrir ríkissjóð, 58 millj. kr. á ári, væntanlega miðað við eins og þau eru nú. Miðað við þau svör sem ég fékk um laun og samanburð launa lögreglumanna eru þeir nú þegar langt undir og telja sig eðlilega vera það, sérstaklega eftir að þær upplýsingar lágu fyrir. Ég hef trú á því að þetta verði enn þá meira stökk þegar námið verður komið á háskólastig. Við getum ekki miðað við launin eins og þau eru í dag því að ég held að allflestir geti verið sammála um að þau séu allt of lág miðað við sambærilegar stéttir, ábyrgð og það sem lögreglan sinnir. Hér er talað um vissa þætti lögreglustarfa í þjálfun innan lögreglunnar, valdbeitingaraðferðir, skotvopnaþjálfun, sértækar rannsóknaraðferðir og annað slíkt. Ráðherra sagði áðan að reynt yrði að gera sem mest af þessu, ef ég hef skilið rétt, á lögreglustöðvum þar sem því verður fyrir komið. Ég sé ekki fyrir mér að sú þjálfun geti beinlínis farið fram neitt sérstaklega víða en kannski nær þekking mín ekki lengra en svo að ég hefði haldið að hér þyrfti kannski að fara fram einhver sértæk þjálfun. Ég tek undir að það væri æskilegt og gott að skipta því niður á hin stærri embætti ef það er möguleiki. Fyrir utan hina daglegu verklegu þjálfun sem starfsnemar fá eins og í annarri starfsþjálfun í námi hlýtur að falla eitthvað sértækt til sem einvörðungu verður kennt hér. Eins og ég segi er ég hlynnt þessu máli, hlakka til að takast á við það og heyra umsagnir þeirra aðila sem koma til með að hafa á því skoðanir sem ég geri ráð fyrir að verði ríkulegar að einhverju leyti. Ég hlakka til að vinna málið.

Virðulegi forseti. Við ræðum eitt af ágætum málum sem eru hér til umræðu í dag, að þessu sinni um menntun lögreglu. Ég vil bara segja það strax að ég fagna þessu frumvarpi og tel það mjög gott og nauðsynlegt, ekki bara vegna þess að menntun sé almennt gagnleg heldur tel ég líka að málið komi til með að hafa mjög jákvæð áhrif á starfshætti lögreglu, sér í lagi samskipti lögreglu við borgara, og tel einnig að það muni stuðla að betri réttindavernd borgaranna. Það er nú þannig í mannlegu samfélagi að góð réttindavernd fæst ekki með því einu að gott fólk sé að störfum. Gott fólk getur gert mjög vonda hluti ef það skortir þekkingu eða skilning á sjónarmiðum sem það hefur kannski ekki endilega upplifað sjálft eða hefur einungis upplifað frá annarri hlið. Þetta held ég að sé sérstaklega hættuleg tilhneiging hjá fólki í valdastöðum. Lögreglan er sú stofnun á landinu sem getur löglega beitt líkamlegu valdi. Því er afskaplega mikilvægt að réttindavernd borgaranna sé afskaplega góð og ég endurtek að þá er ekki nóg að vilja vel. Það er ekki hugurinn sem gildir, það er hvernig umgjörðin er og þeir ferlar sem gerðir eru til þess að tryggja að réttindaverndin sé sem best. Ég tel að ef frumvarpið verður að lögum, sem ég geri fastlega ráð fyrir að það verði, muni það útbúa lögreglumenn betur til almennra starfa, í fyrsta lagi vegna þess að væntanlega verða þá einfaldlega kenndir hlutir sem ekki eru kenndir núna eða kenndir betur og á háskólastigi sem er ekki bara réttmætt heldur nauðsynlegt að mínu mati. Það mun að mínu mati efla réttindavitund lögreglumanna. Ég hygg nefnilega, og ég veit að það fer alltaf pínulítið í taugarnar á hæstv. lögreglumönnum þegar ég tala um það en það þarf að tala um þetta, að mjög margir lögreglumenn séu einfaldlega ekki nógu vel að sér um réttindi borgaranna og séu í þokkabót settir í aðstæður þar sem þeir hafa kannski ekkert endilega þá þjálfun, menntun og tól sem þarf til þess að takast á við vandamálin öðruvísi en með því að freistast í það minnsta til þess að ýta einhvern veginn til hliðar réttindum sem borgarar hafa. Eins og fyrr greinir þá er lögreglan sú stofnun sem má beita líkamlegu valdi undir ákveðnum kringumstæðum og auðvitað samkvæmt ákveðnum reglum. Ég hygg að með því að bæta menntunina og setja hana á háskólastig muni það gefa lögreglumönnum aðrar aðferðir til þess að takast á við aðstæður en með valdi eða valdbeitingu. Ég tel enn fremur að í dag sé til staðar einhvers konar menntunarlegt gap hjá lögreglu á Íslandi, sem þessu frumvarpi er ætlað að laga, og þá tel ég að það myndist óhjákvæmilega menning þar sem menn tileinka sér aðferðir sem „virka“, t.d. hvernig fólk er fengið til að samþykkja leit sem það vill ekki samþykkja, en er sett í þannig aðstæður og notuð einhver orðræða sem einhvern veginn sannfærir fólk sem vill ekki láta leita á sér af ástæðum sem engum kemur við. Það samþykkir samt leit vegna þess hvernig er talað við það. Ég geri fastlega ráð fyrir því að innan lögreglunnar myndist reynsla þar sem lögreglumenn læra með tímanum að með því að segja ákveðna hluti, með því að gefa ákveðna hluti í skyn, með því að stjórna upplýsingum á ákveðinn hátt, þá nái þeir sínu fram. Auðvitað er það skárra en hrein valdbeiting, augljóslega. En það er mjög vont að það sé ekki vegna menntunar á borð við þá sem hér er lagt til að verði uppfærð. Þess vegna fagna ég frumvarpinu mjög og hygg að ef það verður að lögum muni það bæta þessi mál mjög mikið vegna þess að það sem eftir stendur - og ég veit að þessi orðræða fer mjög í taugarnar á lögreglumönnum, það verður bara því miður að hafa það. Það sem ég veit er að lögreglumenn upp til hópa vilja hafa þetta í lagi, þeir vilja ekki hafa þessa orðræðu, þeir vilja ekki sitja undir þessari gagnrýni, þeir vilja bara hafa þetta í lagi. Þá þurfa þeir líka að hafa tólin til þess. Þeir þurfa að fá viðunandi menntun og þeir þurfa að fá almennileg laun. Ég tel að þetta frumvarp muni enn fremur hjálpa til við það, með tímanum í það minnsta. Það er auðvitað alltaf hægt að óska sér þess að hin og þessi mikilvæga starfsstétt fái hærri laun og það eru fleiri starfsstéttir sem eiga skilið miklu hærri laun, ekki bara vegna þess að það sé sanngjarnt heldur líka vegna þess, í þessu tilfelli, að það er mikilvægt til að réttindaverndin verði sem best, að mínu mati. Það er mjög jákvætt að hér er lögð fram tillaga sem hlýtur til lengri tíma í það minnsta að hækka laun lögreglumanna á mjög náttúrulegan hátt, án þess að fjárframlög í fjárlögum séu einfaldlega hækkuð, það sé gert með þeim hætti að það hlýtur að vera eðlileg þróun starfsins til lengri tíma að launin hækki. Það er mjög jákvætt. Það er mjög mikilvægt. Léleg laun fyrir vanþakklátt og erfitt starf og þurfa í þokkabót að sitja undir ræðum pírata af og til hlýtur að koma niður á starfsháttum. Mér finnst því ofboðslega mikilvægt að hafa launin í lagi og að menntunin endurspegli kröfurnar sem gerðar eru til starfsins sem eru mjög ríkar. Ég hygg að núverandi menntun, sem sjálfsagt er ágæt miðað við það sem er í boði, dugi ekki til. Þess vegna fagna ég frumvarpinu enn og aftur og óska lögreglumönnum öllum góðs gengis við sín lögmætu og mikilvægu störf.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ákvæðum laga um meðferð sakamála. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna sem fjalla um símahlustun og skyld úrræði. Virðulegi forseti. Í XI. kafla laga um meðferð sakamála er kveðið á um skilyrði fyrir og eftirlit með rannsóknarúrræðum sem eiga það sammerkt að þeir sem þau beinast að hafa ekki vitneskju um þau. Þessar aðgerðir eru símahlustun, samanber 81. gr. laganna, upptaka á hljóðum og merkjum og ljósmyndun, samanber a- og b-lið 1. mgr. 82. gr., og notkun eftirfararbúnaðar samanber c-lið 1. mgr. 82. gr. laganna. Þar sem þeim sem þessar aðgerðir beinast að er ókunnugt um þær skerða þær friðhelgi einkalífs viðkomandi tilfinnanlega og því er ástæða til að setja þeim ströng skilyrði og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Á síðustu árum hefur verið gagnrýnt að notkun þessara úrræða og þá sérstaklega símahlustunar hafi verið umfram það sem nauðsynlegt getur talist. Skilyrði fyrir beitingu þessara úrræða séu óljós og matskennd og ekki liggi ljóst fyrir á hvaða rökum dómarar heimili þær og hefur þá sérstaklega verið rætt um símahlustun. Þá hefur einnig verið gagnrýnt að eftirlitið með þessum aðgerðum sé ábótavant. Í frumvarpinu er brugðist við framangreindri gagnrýni og lagt til að skilyrði fyrir beitingu þessara aðgerða verði skýrari og þrengri og eftirlit með því hvernig að þeim er staðið verði aukið. Ég mun nú fara nánar yfir einstök atriði frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að skilyrðum fyrir þessum aðgerðum verði breytt. Í dag eru skilyrðin þau að rannsókn beinist annaðhvort að broti sem varðað getur átta ára fangelsi eða að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess. Þá þarf alltaf að uppfylla það skilyrði að ástæða sé til þess að ætla að upplýsingarnar sem fáist með þessu móti geti skipt miklu máli fyrir rannsókn máls. Þá er rétt að benda á að ávallt skal afla dómsúrskurðar fyrir aðgerðinni. Í frumvarpinu er lagt til að skilyrði verði að rannsókn beinist að broti sem getur varðað sex ára fangelsi og jafnframt að ríkir almanna- og einkahagsmunir krefjist þess. Ástæða þess að lagt er til að unnt verði að beita þessum aðgerðum við rannsókn brota við sex ára refsiramma í stað átta ára refsiramma í gildandi lögum er að óhjákvæmilegt getur verið að grípa til þessara aðgerða til að upplýsa ýmis brot sem hafa sex ára refsiramma. Má þar nefna brot gegn ávana- og fíkniefnum og ýmis auðgunarbrot. Hefur þessum aðgerðum verið beitt við rannsókn slíkra mála en á grundvelli skilyrðisins um að ríkir almanna- eða einkahagsmunir hafi krafist þess. Hefur slíkt þótt óljós heimild. Er hér því lagt til að skýrt sé kveðið á um að heimilt sé að beita þessum aðgerðum við rannsókn þessara tilteknu brota. Þá getur enn fremur verið óhjákvæmilegt að beita umræddum aðgerðum vegna brota sem varðað geti lægri refsingu en sex ára. Er í frumvarpinu lagt til að þau ákvæði verði sérstaklega talin upp í lögunum. Er hér um að ræða brot sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi eða beinast gegn friðhelgi einkalífsins, frjálsræði og persónuvernd. Óbreytt verður að upplýsingarnar verða að skipta miklu fyrir rannsókn málsins og að sjálfsögðu þarf ávallt að fá dómsúrskurð fyrir aðgerðinni. Samhliða skilyrðum um refsiramma þeirra brota sem um ræðir þurfa ríkir almanna- og einkahagsmunir að vera til staðar. Þannig þarf dómari að vega og meta hvort sú skerðing á friðhelgi einkalífs sem leiðir af umræddum aðgerðum verði réttlætt með öðrum og brýnni hagsmunum svo upplýsa megi sakamál. Við mat á því hversu ríkir hagsmunir almennings eða einstaklings eru má hafa til hliðsjónar þá refsingu sem líklega yrði dæmd ef brot teldist sannað, umfang máls, hagsmuni í máli eða hvort almannahætta stafi af broti. Ávallt verði þó að vera um heildarmat á öllum aðstæðum í máli að ræða. Í öðru lagi er lagt til að þegar dómari fær beiðni um símahlustun eða skylda aðgerð skipi hann lögmann til að gæta hagsmuna þess sem aðgerð beinist að. Er lögmaðurinn bundinn trúnaði um allt sem hann fær vitneskju um í starfinu, einnig gagnvart þeim sem hann gætir hagsmuna fyrir. Rökin fyrir þessari tillögu er að með þessu móti sé réttaröryggi þeirra sem aðgerðin beinist að betur tryggt en ella, auk þess sem dómari er þá ekki settur í þá aðstöðu að þurfa að gæta sérstaklega þeirra aðgerða við úrlausn málsins. Með þessu fyrirkomulagi ættu að koma fram á fyrstu stigum málsins rökstudd andmæli við kröfu lögreglu eða ákæruvalds sem dómari yrði að taka afstöðu til. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á eftirliti með aðgerðum og eyðingu gagna. Í dag er kveðið á um að gögnum sem fást með umræddum aðgerðum verði eytt jafnskjótt og þeirra er ekki lengur þörf, nema um sé að ræða samskipti sakbornings og verjanda en þeim skal eyða þegar í stað. Í frumvarpinu er áfram gert ráð fyrir að gögnum verði eytt jafnskjótt og þeirra er ekki lengur þörf, en þó er gerð sú breyting að verði sakamál höfðað verði gögnum ekki eytt fyrr en endanlegur dómur hefur gengið í málinu. Er þetta lagt til vegna niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu frá árinu 2009 sem kvað upp úr með að önnur framkvæmd bryti á rétti viðkomandi til réttlátrar málsmeðferðar. Óbreytt er að ávallt skal eyða gögnum um samskipti sakbornings og verjanda. Í dag er kveðið á um að lögreglustjóri skuli tilkynna þeim sem aðgerð beinist að um aðgerðina svo fljótt sem verða má eftir að henni er lokið, þó þannig að það skaði ekki frekari rannsókn málsins. Skal ríkissaksóknari fylgjast sérstaklega með að lögreglustjórar sinni þessari skyldu sinni. Í frumvarpinu er lagt til að eftirlitshlutverk ríkissaksóknara verði aukið og hann fylgist ekki einungis með því að lögreglustjóri sinni tilkynningarskyldu sinni, heldur hafi hann einnig eftirlit með því að gögnum sé eytt í samræmi við lög. Honum er jafnframt falið að setja reglur um hvernig eftirlitinu skuli háttað og skal þar gert grein fyrir hvernig unnt verði að upplýsa hverjir hafa haft aðgang að gögnunum. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mikla réttarbót að ræða og að komið hafi verið til móts við þá gagnrýni sem framkvæmd og ekki síður eftirlit með þessum íþyngjandi aðgerðum hefur hlotið, sérstaklega þegar litið er til símahlustunar. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að breyting sem lögð var til í 1. gr. frumvarpsins er að mestu óbreytt frá því frumvarpi sem lagt var fram á 141. þingi að öðru leyti en því sem bætt hefur verið við upptalningu á ákvæðum almennra hegningarlaga 210. gr. a og 210. gr. b. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, þar sem 210. gr. á 141. þingi innihélt líka 4. efnisliðinn sem fjallaði um barnaklám: Nú er það komið undir tvo aðra liði, 210. gr. a og 210. gr. b - hver er tilgangurinn með því að hafa 210. gr. eins og hún stendur núna, sem bann við dreifingu á klámi, bann við prentun á klámi og snýst ekki um að vernda börn nema í mjög afmörkuðum tilvikum, í þessari upptalningu? Þarna erum við að tala um að refsiramminn sé sex mánuðir. Það er mjög umdeilt hvort þessi 210 gr. eigi yfir höfuð að vera til staðar. Þetta eru lög sem hafa ekki breyst, eru orðrétt, frá 1869, eftir því sem ég best veit, og ég skil ekki alveg af hverju þetta á að vera inni þegar kemur að símahlustunum eða hlerunum. Mig langar að vita hver rökstuðningurinn er fyrir því að hafa þetta inni og hvort þetta er eitthvað sem kannski væri vert að athuga betur.

Virðulegi forseti. Mér er ljúft að geta þess að þetta frumvarp byggir á frumvarpi fyrrverandi innanríkisráðherra, Ögmundar Jónassonar, sem hann lagði fram á síðasta kjörtímabili en náði ekki fram að ganga. Við höfum unnið áfram með það mál og gert ákveðnar breytingar á því, aukið áherslu á eftirlit sem ég er sjálf mjög áfram um að verði. Hér er spurt um 210. gr. Í þessu tilliti er verið að tengja þetta við skipulagða brotastarfsemi af því að greinin tengist mjög gjarnan inn í slík brot. Það er með þeim gleraugum sem horfa þarf á þá grein þegar við lítum á þessi brot. Ég get ekki látið hjá líða að leyfa íhaldsmanninum í mér að koma fram: Það að löggjöf sé frá 19. öld, þess vegna frá 13. öld, þarf ekki að mæla gegn því að hún sé góðra gjalda verð og geti staðið í langan tíma. Þó að sjálfsagt sé að laga annmarka á lögum þarf ekki að laga það sem virkar vel.

Virðulegi forseti. Áhyggjur mínar snúa helst að því að það er erfitt að skilgreina 210 gr. miðað við samfélag 21. aldar. Ég skil vel þá viðleitni að sporna gegn skipulagðri brotastarfsemi, en svo að dæmi sé tekið hefur, varðandi 210. gr., enginn dómur fallið í Hæstarétti frá 2000; það var ekki dæmt fyrir 210. gr. fyrr en 1975. Við erum að tala um grein sem hefur verið notuð átta sinnum, ef ég man rétt, allt í allt í Hæstarétti og örlítið oftar í héraðsdómum. Það er varhugavert, að mínu mati, að koma 210. gr. inn í skilyrði fyrir símahlustun þegar það er ekki víst hvernig klám er skilgreint. Það er ekki skilgreint í greinargerð - það er reyndar skilgreint í einum dómi Hæstaréttar og ég get reifað það af hverju það er ekki góð skilgreining en það mundi kannski taka langan tíma. Hins vegar er kannski vert að breyta 210. gr. til að ná betur yfir misnotkun á manneskjum. Eins og þetta er hérna, greinin eins og hún er í raun og veru, getur þess vegna átt við textaklám; það er ekkert fórnarlamb þar heldur er um að ræða ímyndun okkar. 210 gr. hefur líka verið notuð til að réttlæta teiknaðar skuggamyndir af fólki í kynferðislegum stellingum og fleira í þeim dúr. Þá erum við ekki að tala um skipulagða brotastarfsemi, við erum ekki að tala um nein fórnarlömb. Það væri því upplagt að endurskoða þessa grein og láta hana beinast betur að fórnarlömbum 

Hæstv. forseti. Ég reyndi í fyrra andsvari mínu að útskýra hvers vegna greinin væri inni í þessari grein. Ég vil til viðbótar segja, og það á svo sem við um fleiri atriði og öll atriði sem lögð eru til, að ég geri ráð fyrir að allsherjarnefnd fari rækilega í saumana á frumvarpinu; kalli fram þær röksemdir sem liggja að baki tillögunni og geri eftir atvikum þær breytingar sem menn telja til bóta. En við skulum ekki gleyma því að sem betur fer eru skilyrðin mjög ströng fyrir því að þessi atburðarás fari í gang. Ég mundi vilja að nefndin liti þannig á þetta mál í meðförum sínum að um er að ræða aðgerðir sem eru mjög innarlega, ef svo má segja, þegar kemur að persónuvernd; það þarf að hafa mjög skýr skilyrði fyrir slíkri aðgerð og mjög strangt eftirlit. Ég mundi vilja að nefndin liti á málið með þeim gleraugum að við erum að gæta hagsmuna einstaklinga sem geta lent í þessum aðstæðum. Um leið og það er gríðarlega mikilvægt að nota allar eðlilegar og lögmætar leiðir til að upplýsa mál - og það er tilgangurinn að upplýsa alvarleg brot - þarf að gæta að þessu jafnvægi. Í mínum huga skiptir miklu máli að þarna sé heimild sem menn geri sér grein fyrir að er feikilega vandmeðfarin. Það er út frá því sjónarmiði sem frumvarpið er lagt fram og var unnið. Ég geri því ráð fyrir að þegar kemur að 210. gr. og jafnvel öðrum atriðum muni nefndin að sjálfsögðu leggjast yfir það; hún nýtur aðstoðar og ráðgjafar ráðuneytisins eftir því sem óskað er.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við eitt af þeim mikilvægu málum sem varða réttindi borgaranna í dag. Ég verð að segja að ég fagna því mjög að málið er komið fram. Það er í samræmi við ýmsar hugmyndir sem margir, alla vega einhverjir, hafa viðrað í gegnum tíðina. Mér þykir þetta mikil réttarbót, en með einum fyrirvara sem mig langar aðeins að fjalla um, og hv. 10. þm. Reykv. s. fór reyndar aðeins stuttlega yfir, en þar tel ég því ofaukið í frumvarpinu. Að öðru leyti finnst mér vanta í frumvarpið eitt sem ég mundi vilja sjá þar og ætla að vekja athygli á til umræðu. Við sjáum til hvernig fer með það í nefndastörfum. Símahleranir eru eitthvað sem viðgengst á Íslandi, einnig það að fengin sé heimild til þess að skoða önnur samskipti manna á netinu sem eru auðvitað af alls kyns toga. Það er í texta, það er í einkaspjöllum, það er af ýmsu tagi og með ýmsum leiðum. Samskiptaleiðir fólks eru sífellt fjölbreytilegri og alltaf er ný tækni að koma fram. Nú er Snapchat orðið mjög vinsælt og það býður upp á sína kosti og galla. En eftir stendur að þetta er mjög ríkt inngrip inn í friðhelgi einkalífsins, það er algjörlega óumdeilt og kemur beinlínis fram í greinargerð réttilega og hæstv. ráðherra fór inn á það áðan. Þegar svo ríkt inngrip er til staðar eða er framkvæmt þá er mjög mikilvægt að það sé af mjög lögmætum ástæðum og ríkt tilefni sé til þess. Það er eitt atriði í frumvarpinu sem ég hygg að dugi ekki til. Það er í upplistun á þeim ákvæðum sem eru tilgreind í 1. gr., en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Auk þess sem segir í 1. mgr. verða þau skilyrði að vera fyrir hendi svo að gripið verði til aðgerða skv. 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. að rannsókn beinist að broti sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi og að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess. Með sama skilorði verður gripið til þessara aðgerða ef rannsókn beinist að broti á 175. gr. a, 206. gr., 210. gr., 210. gr. a, 210. gr. b, 226. gr., 1. mgr. 232. gr., 233. gr. og 264. gr. a almennra hegningarlaga.“ Þetta er svona töluleg upptalning. Því má búast við að ekki séu allir með á hreinu hvaða greinar þetta eru. Þarna eru þrjár greinar sem vekja athygli mína, þ.e. 210. gr., hún er þrjár greinar. Svo að hlustendur og lesendur séu með það á hreinu þá eru þetta þrjár aðskildar greinar, 210. gr., 210 gr. a, 210. gr. b. Og 210 gr. a og b varða barnaklám. Mér finnst algjörlega lögmætt að hafa það þar inni. 210 gr. án a og b er hins vegar um hið hefðbundna klámbann. Klám er bannað á Íslandi. Klám er atriði sem ég veit að fólki finnst erfitt að ræða og hlusta á, og það verður bara svolítið að hafa það. Ísland er eitt af mjög fáum svokölluðum vestrænum ríkjum þar sem klám er enn þá bannað. Ég segi enn þá vegna þess að ég tel tímaspursmál hvenær það verður lagfært. Það er að mínu mati stór galli á íslenskri löggjöf að klám sé enn þá bannað. Hins vegar eru auðvitað til tegundir af klámi sem verða að vera bannaðar, þar á meðal til dæmis barnaklám og annað sem hefur nýlega komið mikið inn í umræðuna, þ.e. hrelliklám, sem er stóralvarlegt vandamál í samfélagi okkar og við verðum að bregðast við því. Það hefur verið viðleitni til þess af hálfu háttvirts þingflokks Bjartrar framtíðar sem lagði fram frumvarp um að banna það sem þar er reyndar kallað hefndarklám, menn kalla þetta ýmist hefndarklám eða hrelliklám, ég er ekki mikið fyrir að týna mér í semantíkinni, en ég kalla það hrelliklám. Þar er lagt til að það verði bannað og þótt útfærslan í því frumvarpi sé að mínu mati gölluð er hugmyndin auðvitað góð, markmiðið mjög mikilvægt og við verðum að setja í löggjöf ákvæði sem tekur mjög skýrt á því. Hins vegar tel ég ekki að 210. gr. almennra hegningarlaga eins og sú grein stendur í dag dugi til þess, enda held ég að hún sé ekki hönnuð til þess. Ég held að hún sé gerð frá mjög gamaldags hugmyndum um siðgæði. Að mínu mati koma persónuleg viðhorf þingmanna til kláms, eða almennings ef út í það er farið, málinu ekkert við. Málið snýst um réttindi fólks og það kemur inn á tjáningarfrelsið. Ég veit að fólki finnst auðvelt að segja að eitthvað komi tjáningarfrelsinu ekki við ef það vill að eitthvað sé bannað, en það kemur því samt við. Það bara gerir það. Það er mjög mikilvægt að þegar hlutir eins og klám eru bannaðir þá séu mjög skýrar ástæður fyrir því og því sé svarað á fullnægjandi hátt hvernig það sé réttlætt með hliðsjón af tjáningarfrelsinu. Fyrir utan það þá er það þannig í okkar samfélagi að klám er mikið notað, það er mikið áhorf á klám. Fjöldi hrelliklámsmála sem hafa komið upp undanfarið, síðustu ár, sýnir að sú athöfn að taka upp kynferðislegt efni og senda það manna á milli er miklu algengara en fólki hefði dottið í hug fyrir áratug eða tveimur, enda mikið feimnismál. Fólk gerir kannski ráð fyrir að þetta sé sjaldgæfara en það raunverulega er. Þess vegna hef ég áhyggjur af því að ef 210. gr. er í þessari upplistun gefi það veiðiheimild á heldur stóran hóp af fólki. Eins og fyrr greinir eru margar leiðir til samskipta á netinu. Ein sú leið til þess að flytja upplýsingar á netinu er með svokölluðum torrent-leiðum. Með þeim leiðum er hægt að greina til dæmis IP-tölur þeirra sem eiga í samskiptum. Í þeirri aðferð til að ná í efni, ég geri fastlega ráð fyrir að fólk nái í klám þar eins og það notar allar aðrar leiðir til þess, er hægt að sjá IP-tölur hjá þeim sem eiga í samskiptum. Þá veltir maður fyrir sér hvað gerist. Ef einhverjum dettur í hug að fletta upp þeim IP-tölum og sjá hverjar þeirra eru íslenskar, þá eru þeir komnir með, samkvæmt frumvarpinu eftir því sem ég fæ best séð, ákveðna heimild til þess að hlera, það er alla vega það sem maður hefur áhyggjur af. Kannski er eitthvert lögtæknilegt atriði á ferð sem kemur í veg fyrir það eða einhverjir aðrir varnaglar, sem ég hef reyndar ekki mikla trú á þannig séð, alla vega ekki hjá hvaða stjórnvaldi sem er í það minnsta. Ef einhver stjórnvöld kæmu til sem virkilega ætluðu sér að uppræta klám úr íslensku samfélagi þá óttast ég mjög að svona klausa yrði misnotuð. Ég segi misnotuð vegna þess að ég tel ekki að það sé hlutverk ríkisins að uppræta klám í samfélaginu, það er bara ekki hlutverk þess að mínu mati. Í greinargerð kemur fram orðalagið „dreifing barnakláms“ sem mér þykir enn fremur styðja, því miður, þá tilgátu að þarna sé ekki bara verið að ræða lögmæt klámbönn á borð við bann við barnaklámi eða hrelliklámi, heldur almennu klámi sem er fráleitt að sé bannað yfir höfuð og að mínu mati enn þá fráleitara að ætla að fara að hlera fólk til þess að sporna gegn dreifingu. En eftir stendur að hugsanlega væri þetta hið besta mál. Reyndar væri það hið besta mál ef 210. gr. væri í reynd klausa gegn hrelliklámi. Það eru þau örlög sem ég mundi helst vilja sjá í frumvarpi háttvirts þingflokks Bjartrar framtíðar, um hrelliklám, að 210. gr. eins og hún stendur núna yrði skipt út fyrir gagnlegt bann á borð við bann við hrelliklámi. Þetta er það sem ég hef við málið að athuga, þetta eru bara örfáir stafir í öllu frumvarpinu. En frumvarpið allt í heild sinni, burt séð frá þessu atriði, er að mínu mati afskaplega mikilvægt og jákvætt skref. Þar er sett meira aðhald og aukin réttindavernd þeirra sem verða fyrir hlerunum af hálfu yfirvalda eða símahlustunum eða hvað menn vilja kalla það, en mér þykir mjög mikilvægt að það sé á hreinu hvers vegna eða hvernig það sé réttlætt að hafa 210. gr. þarna inni. Einnig þarf ég að fara aðeins yfir árafjölda hverra fangelsisvist liggur við að brjóta á lögum, en eins og fyrr greinir stendur í frumvarpinu, með leyfi forseta „að rannsókn beinist að broti sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi og að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess“. Í gildandi lögum er kveðið á um átta ára fangelsi eða að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjast þess. Það hefur opnað heldur víðar dyr til þess að heimila símahlustanir við tilefni sem ég tel allt of mikið og sýnir það sig best, held ég, í þeim tölum sem birtust í svari við fyrirspurn minni fyrr á þessu kjörtímabili og sömuleiðis þáverandi hv. þingmanns og núverandi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarna Benediktssonar. En í báðum þeim svörum kom mjög skýrt fram að hleranir eru - það er hægt að segja í raun og veru að þær eru bara samþykktar. Voru 99,31% þeirra hlerunarbeiðna samþykkt þegar ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. innanríkisráðherra og það er miklu hærra en eðlilegt getur talist. Augljóst er að pottur er brotinn í því kerfi. Ég hygg að það sé víðar. Ég tel að sá vandi sé ekki af einhverri einni ástæðu. Ég held líka að ákveðið hugarfar sé til staðar þar sem mönnum finnst þetta eðlilegra en það er, þeim finnst þetta minna inngrip en það raunverulega er. Ég held að það sé hluti af því. En auðvitað er einungis hægt að laga slíkt með því að hafa rammann mjög skýran. Hér er verið að skýra hann. Verið er að þrengja hann. Mér finnst það mjög mikilvægt og mér finnst það mjög gott. Það er engin spurning að ég mundi styðja þetta mál heils hugar og helst hafa þátt í því að leggja það fram, nema vegna þeirrar upptalningar á 210. gr. sem fær mig til að efast. En eins og ég segi, við erum í 1. umr. núna. Nefndin á eftir að fjalla um málið og kannski ekki alveg tímabært að gera upp hug sinn endanlega akkúrat á þessu stigi, en þó er auðvitað allt annað varðandi frumvarpið mjög mikilvægt að mínu mati. Mig langar aðeins að fara yfir eitt sem mér finnst vanta í frumvarpið, það varðar 80. gr. í lögum um meðferð sakamála. Ég þarf væntanlega aðeins að útskýra fyrir áheyrendum hvað ég á við. Í 80. gr. þeirra laga er fjallað um hvernig fjarskiptafyrirtæki skuli geta veitt upplýsingar um símtöl eða önnur fjarskipti við tiltekna síma, tölvu og alls konar fjarskiptatæki. Þar er um að ræða það sem í daglegu máli er stundum kallað „metadata“. Metadata, eða gagnagögn eins og þau eru stundum kölluð á íslensku og ég skal kalla héðan í frá, er ekki efni sem fólk sendir sín á milli heldur upplýsingar um efnið, svo sem áfangastað, upprunastað, tímasetningar, lengd samskipta, IP-tölur, símanúmer og þess háttar. Slík gögn eru auðvitað ekki jafn viðkvæm og efnið sjálft. Það er ekki það sama að sjá í hvern var hringt og að hlusta á símtalið sjálft. Þarna eru tvær mismunandi tegundir af inngripi. En samt hygg ég að það að fletta upp IP-tölum og símanúmerum og svoleiðis sé þó inngrip. Það segir sitt í hvern maður hringir. Ef maður sér símanúmer hjá aðila sem maður veit hver er þá segir það manni ýmislegt sem varðar einkalíf fólks. Það á við á netinu alveg eins og þegar kemur að símum. Þegar menn fletta upp IP-tölum er hægt að sjá þar alls konar hluti, um hvaða vefsetur menn heimsækja, jafnvel hverjir eru í samskiptum og jafnvel ef ekki er hægt að sjá hvert efnið er sem er í samskiptunum sjálfum. Þarna er að mínu mati um mjög ríkt inngrip að ræða. Þetta er umræða og rökræða sem á sér stað núna víða úti um allan heim og varð, held ég, fyrst fyrir alvöru tekin mjög alvarlega af almenningi eftir uppljóstranir hæstvirts uppljóstrara Edwards Snowdens. Í beinu kjölfari hygg ég að áherslan á að hafa þau mál í lagi hafi aukist mjög. Það er mjög mikilvægt á 21. öldinni, því að við búum í heimi þar sem við ráðum ekki öllu hér á hinu háa Alþingi hvernig fer með réttindi fólks. Það er þannig að tæknin er að taka þetta svolítið úr höndunum á okkur. Þá er ofboðslega mikilvægt að við séum með á hreinu hvernig við ætlum að haga heimildum yfirvalda og takmörkunum á þeim heimildum til að vernda réttindi borgaranna, svo sem friðhelgi einkalífsins, inn í 21. öldina með síbreytilegri tækni og sífellt meira af gögnum í daglegu lífi fólks, einkalífi, vinnulífi og öllu sem á einhvern hátt er á netinu eða í einhverjum tölvum og varða því hluti eins og þetta. Það sem ég mundi leggja til í frumvarpinu er einfaldlega að víkkuð yrði út sú takmörkun sem kemur fram í 83. gr. laganna, að hún yrði víkkuð til að gilda líka um svokölluð gagnagögn þannig að það þyrfti líka að vera í rannsókn það sem beinist að broti sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi og að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess. Ég hygg að sú breyting yrði einföld. Ég held að hún yrði góð. Ég held reyndar að hún yrði sennilega umdeild, ég veit það fyrir víst að einhverjir hv. þingmenn eru ósammála mér, en ég hygg samt að hún sé góð. Ég held alla vega að hv. þm. Brynjar Níelsson 

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur kynnt sér þetta mál ákaflega vel. Það er fátt sem ég er honum ósammála um. Hann sagði hér að það væri ekki hlutverk ríkisins að sjá um að banna klám. Bara til þess að ég hafi algjörlega á tæru afstöðu hv. þingmanns þá er hann eigi að síður þeirrar skoðunar að það sé hlutverk ríkisins að banna barnaklám. Það kemur þá fram hér á eftir hvort hv. þingmaður er þeirrar skoðunar. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann er: Telur hann ekki þörf á því þegar um er að ræða auknar rannsóknarheimildir, eins og þær sem mér finnast vera í þessu frumvarpi og er þeim ekki ósammála, að með einhverjum hætti sé gengið úr skugga um að gæslumannanna sé líka gætt, svo vísað sé í gamla kennisetningu úr Rómarréttinum hinum forna? Við höfum margoft rætt með hvaða hætti fylgjast á með þeim sem fá heimildir til þess að fylgjast með öðrum. Sú umræða hefur farið fram í þessu þingi og í mörgum öðrum þingum nágrannalandanna. Ég hef verið þeirrar skoðunar að æskilegasta leiðin til þess að hafa þetta eftirlit sé með einhverjum hætti að búa svo um hnúta að þingmenn, hugsanlega allsherjarnefnd eða sérstök þingnefnd, eins og er sett upp í sumum þingum, gegni sérstöku eftirlitshlutverki. Við höfum mörg dæmi úr sögunni um að heimildum af þessum toga hafi verið misbeitt í pólitískum tilgangi. Það er aldrei hægt að útiloka að slíkt komi upp aftur. Þá þarf réttarkerfið að vera með þeim hætti að einhver hafi eftirlit með því. Hvað segir hv. þingmaður um að með einhvers konar hætti verði tekinn upp sá háttur að þingið hafi aðkomu í gegnum einhverja af nefndum sínum eða 

Virðulegi forseti. Eitt af því sem gerist aftur og aftur þegar maður ræðir klám er að þá er strax farið að spyrja mann hvort maður sé ekki örugglega hlynntur banni á barnaklámi. Ég taldi mig vera algjörlega skýran í ræðu minni um það. Að sjálfsögðu á barnaklám að vera bannað og að sjálfsögðu á hrelliklám að vera bannað. Það held ég að hafi verið alveg skýrt. Ef það var ekki skýrt þá skal það vera skýrt núna og ber að uppræta það. Þar er líka á ferð misnotkun á börnum. Þar eru á ferð réttindabrot gagnvart einstaklingum. Það er einfaldlega ekki tilfellið þegar fólk dreifir klámi þar sem fólk kemur fram viljugt og dreifingin er lögmæt með hliðsjón af réttindum þeirra sem taka þátt í kláminu. Það er auðvitað aldrei tilfellið að réttindi barna í klámi séu í lagi. Það er aldrei tilfellið. Þess vegna á það að sjálfsögðu að vera bannað. Vonandi er það algjörlega skýrt. Eins og ég sagði líka í ræðu minni eru það a-liður og b-liður 210. gr. almennra hegningarlaga sem helst varða barnaklám. Það er að vísu málsgrein í 210. gr. sem varðar það líka, varða a- og b-liður 210. gr. aðallega það efni. Hvað það varðar að gæta varðanna þá þurfum við auðvitað að gæta varðanna einhvern veginn. Reyndar lögðum við í Pírötum fram þingsályktunartillögu þann 11. september 2015 um sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu. Hér á eftir verður rætt frumvarp hæstv. innanríkisráðherra sem ég hygg að sé mikið til bóta í málaflokki sem er að mínu mati í miklu ólagi. Það gengur ekki jafn langt og ég mundi vilja, en við ræðum það betur á eftir. En svarið er einfaldlega: Já, það þarf að vera eftirlit með þeim aðilum sem hafa eftirlit með borgurum.

Frú forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar á því að ég skuli hafa leyft mér þá ósvinnu að biðja hann að svara einfaldri spurningu. Það kann vel að vera að eftirtekt mín hafi ekki verið nægilega skýr undir ræðu hv. þingmanns, ég gæti þó rakið kafla úr henni. En ég vildi bara ganga úr skugga um réttan skilning, ég var ekki að reyna að bregða fæti fyrir eða koma höggi á hann með nokkrum hætti. Mín vegna má hann svo vera eins pirraður og hann vill vegna einfaldrar spurningar. Mér þótti bara rétt að þetta lægi fyrir. Ég var ekki algerlega skýr á niðurstöðunni þegar hann fór í ræðu sinni yfir afstöðu sína til hrellikláms og barnakláms. Ég vil svo nota tækifærið af því að hér er til umræðu á eftir frumvarp þar sem m.a. er verið að fjalla um sjálfstætt eftirlit með þeim sem hafa með höndum framkvæmd rannsókna, svo sem símahlerana. Það er afstaða mín, og hefur verið, að þingið eigi að hafa eftirlit með þeim sem hafa þessa framkvæmd með höndum. Að því marki er ég algjörlega sammála ýmsum fyrri dómsmálaráðherrum eins og t.d. Birni Bjarnasyni. Við áttum saman yfir þetta púlt mjög gagnlegar umræður hér á sínum tíma. Þá kom í ljós að menn höfðu gróflega misnotað heimildir til hlustunar og eftirgrennslan með fólki í pólitískum tilgangi. Vill nú til að mætur forsetaframbjóðandi flutti um þetta merkilegt erindi sem var tilefni utandagskrárumræðu einu sinni hér á hinu háa Alþingi. Í því efni vísa ég líka til merkrar greinar Þórs Whiteheads prófessors. Það er brýn nauðsyn til þess að við séum vakandi fyrir þessari hættu. Það er af þeim sökum sem ég taldi rétt að koma þessu sjónarmiði á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég biðst forláts ef pirringur minn hefur farið í skapið á hv. þingmanni. Ég vona að svo sé ekki og þakka honum þá í leiðinni fyrir tækifæri til þess að skýra afstöðu mína betur, enda er mikilvægt að hún sé skýr. Óháð því hversu skýr ræða mín var hérna áðan þá er þetta eitthvað sem maður vill ekki að ríki misskilningur um. Ég verð þó að halda því til haga að mér hefur fundist eins og eitt af vandræðunum við það að ræða klám almennt, ekki bara hér heldur bara í greinaskrifum eða í samskiptum við fólk, er að það fer alltaf einhvern veginn strax í það - það er voðalega erfitt að halda fókusnum í umræðunni við klám. Hvers vegna er klámbann? Ekki barnaklám, ekki hrelliklám,  Hvað varðar eftirlitshlutverkið mundi ég auðvitað helst vilja fá samþykkta þingsályktunartillöguna sem við píratar lögðum fram, en að öðrum kosti kýs ég frumvarp innanríkisráðherra sem ég hygg að sé vissulega betra en það sem nú er fyrir hendi. Ég fer meira út í það á eftir þegar það verður til umræðu. Ég sé í fljótu bragði ekki neina ástæðu til þess að hafa þingnefnd, alla vega ekki í því eftirliti sem nefndin sem hæstv. innanríkisráðherra stingur upp á eða stofnunin sem Píratar stinga upp á að mundi sinna því. Kannski eru einhver rök fyrir því en ég sé þau ekki, alla vega ekki í fljótu bragði, enda er um að ræða hluti sem er frekar auðvelt að setja ramma um ef pólitískur vilji er til þess. En ég held að það sé frekar auðvelt að setja ramma um það hvernig starfshættir lögreglu skuli vera. Það er mikil reynsla af lögreglustörfum. Það eru til reglur. Það eru til fordæmi. Það er rík og góð umræða um það allt saman, þannig að ég sé ekki ástæðu til pólitískrar nálgunar. En það er einnig skilningur minn að þetta sé að einhverju leyti hlutverk hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp sem varðar skilyrði fyrir beitingu símahlustunar. Ég tel þetta mál vera bragarbót miðað við hvernig lögin eru í dag. Eins og hefur komið fram þá fer símahlustun mjög mjúklega fram hjá dómskerfinu eins og staðan er núna, það virðist vera að í 99,9% tilvika þegar lögregla sækir um heimild til símahlerana sé heimild veitt hjá dómara. Það er sér í lagi mjög gott að þetta „eða“ verði „og“, sem þýðir að það þurfa að vera bæði ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir að baki og að brotið þurfi að varða sex ára fangelsi. Ég tel það vera mjög gott og ég held að það muni skýra mjög til hvers símahlustanir þurfa að vera. Sömuleiðis ætla ég að fagna því að lögmaður verði skipaður fyrir þolanda hlerunar, enda er eitt sem við píratar höfum gagnrýnt hversu einhliða dómsúrskurðirnir hafa verið. Það er enginn sem gætir réttarstöðu þess sem á að hlera, þannig að það er mjög mikilvægt að lögmaður sé skipaður til þess að ganga úr skugga um að rödd þolanda hlerunarinnar fái að heyrast í dómsal. Það sem mig langar helst til þess að ræða hér er það sem hv. 10. þm. Reykv. n., Helgi Hrafn Gunnarsson, reifaði áðan, en það er ástæðan fyrir því að 210. gr. er haldið inni. Ég skil af hverju hún hefði átt að vera inni þegar þetta mál var lagt fyrst fram á 141. þingi, en hins vegar tel ég það vera tímaskekkju að hafa hana inni í dag þar sem klámbannið, 210. gr. eins og hún er í dag, endurspeglar ekki og hefur ekki þann kraft sem hæstv. ráðherra vill meina. Eins og kom fram í andsvari mínu við hæstv. innanríkisráðherra var ástæðan fyrir því að greinin var inni sú að geta fylgst með skipulagðri glæpastarfsemi. Hins vegar er raunin sú að 210. gr. hefur ekki verið beitt í þeim tilgangi að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi því að 210. gr. er í raun og veru spurning um ritskoðun. Þetta er ritskoðunargrein af gamla skólanum ef svo má segja, þetta er gamalt 19. aldar ákvæði, mig minnir að það komi fyrst fram 1869, og rann ljúflega í gegn þegar þeir tveir bálkar sem síðar urðu almenn hegningarlög, lög nr. 19/1940, voru samþykktir á sínum tíma. 210. gr. hljómar svona, ég er reyndar ekki með hana alla, því miður, en megininntakið sem hefur staðið í stað í rúm 150 ár er þetta, með leyfi forseta: „Ef klám birtist á prenti, skal sá, sem ábyrgð ber á birtingu þess eftir prentlögum, sæta sektum eða fangelsi allt að 6 mánuðum. Sömu refsingu varðar það að búa til eða flytja inn í útbreiðsluskyni, selja, útbýta eða dreifa á annan hátt út klámritum, klámmyndum eða öðrum slíkum hlutum, eða hafa þá opinberlega til sýnis, svo og að efna til opinbers fyrirlestrar, eða leiks, sem er ósiðlegur á sama hátt.“ Þessi grein tekur engan veginn á skipulagðri glæpastarfsemi. Ég skil viðleitnina með því að hafa greinina í frumvarpinu en í raun og veru rammar hún ekki inn vandamálin sem við erum að fást við. Vandamálin sem við erum að fást við í dag þegar kemur að klámi er að klám er út um allt, því miður, fyrir suma er það því miður. Við getum alveg rætt það hvaða áhrif það getur haft fyrir samfélagið, en eins og 210. gr. er í dag, þá virkar hún t.d. ekki á hrelliklám. Hrelliklám er alvarlegt samfélagslegt vandamál þar sem fórnarlömb þess hafa því miður ekki nein tól í höndunum nema 209. gr., sem fjallar um blygðunarsemisbrot, og 239. gr., sem ég man ekki nákvæmlega um hvað fjallar, ég hugsa að hv. þm. Brynjar Níelsson geti ábyggilega upplýst okkur um það, en ég man hins vegar númerið á henni. Það sem skiptir máli er að þessi klámgrein hefur einungis verið notuð í örfá skipti í dómsal. Hún hefur verið notuð til þess að sekta fólk eða koma því í fangelsi, reyndar aðallega að sekta, og í fyrsta skiptið sem ákvæðið var notað var þegar kært var fyrir að dreifa plakötum með skuggamyndum árið 1975, sem er mjög merkilegt mál og fór alla leið til Hæstaréttar. Þeir sem kærðu töpuðu þar og seinna meir, á níunda áratugnum, reyndi á þetta ákvæði þrisvar sinnum fyrir Hæstarétti. Það var í öllum tilfellum spurning um vídeóleigur og hvort þær mættu leigja út klámmyndir eða svokallaðar bláar myndir sem sýndu fólk í kynferðislegum athöfnum. Vandamálið við íslensku klámlögin er að það er engin skilgreining á því hvað klám er. Fólk hefur hugsað, ókei, klám er eitthvað ákveðið, en málið er að það hvað klám er hefur verið síbreytilegt í gegnum tíðina. Það er eitthvað sem við sagnfræðingar höfum svolítið gaman af að spá í, t.d. hvað var klám árið 1869. Var það Bósasaga? Já, Bósasaga var klám, en hins vegar þótti það kannski líka klám ef sást aðeins of mikið í leggina á konum. Það var klám að sjá bara upphandleggina, liggur við. Þannig að hugmyndir okkar um klám eru jafn síbreytilegar og tíminn er í raun og veru. Það er nákvæmlega það sem við sjáum í dag, við erum að reyna að búa til samfélag eða það eru komnar nýjar hreyfingar í klámiðnaðinum þar sem reynt er að búa til svokallað „fair trade“-klám, þar sem reynt er að sjá til þess að það sé engin misnotkun í iðnaðinum. Þarna er iðnaðurinn sjálfur að reyna að koma í veg fyrir skipulagða glæpastarfsemi. Við sjáum því ákveðna þróun þar. En eins og ég sagði felst engin skilgreining á klámi í 210. gr. Þess vegna tel ég í raun og veru rosalega hættulegt að hafa hana inni í lögum um símahleranir vegna þess að tilgangur hlerana er náttúrlega að reyna að koma upp um einhver stórfengleg brot. Er hætta á því að ákvæðið verði notað til þess að fangelsa fólk fyrir það að neyta kláms? Viljum við ekki að það sé verið að neyta kláms? Eða dreifa klámi? Ef einhver tekur af sér svokallaða sjálfsmynd eða „selfie“ og sendir með Tinder eða Snapchat eða bara símleiðis og við fylgjumst með því, mun það hafa það í för með sér að viðkomandi geti hlotið refsingu? Við erum að tala um að klámgreinin eins og hún stendur í dag er meingölluð miðað við það 21. aldar samfélag sem við búum í og þess vegna tel ég mjög varhugavert að hún haldist inni í frumvarpi til laga um skilyrðingu fyrir beitingu símahlustunar. Klám var fyrst skilgreint með svokölluðum stjörnumerkjamyndadómi, en stjörnumerkjamyndirnar voru ljósbláar erótískar myndir sem voru sýndar á Stöð 2 árið 1990, ég held að dómur hafi fallið 1991. Þar vitnar hæstaréttardómari í skilgreiningu UNESCO á því hvað klám er. Hins vegar vill svo til að UNESCO er ekki með neina skilgreiningu á því hvað sé klám. UNESCO hélt fund árið 1986 þar sem voru svona 25 konur sem tóku þátt og þessi skilgreining kemur m.a. fram á þeim fundi. Það eiga margir fundir sér stað um réttindi kvenna og fleira í þeim dúr, UNESCO hélt einn af þessum fundum og þar kom m.a. þessi skilgreining fram. Hún er ekki opinberlega á vegum UNESCO. Þessi skilgreining er gölluð að miklu leyti og það er nákvæmlega það sem Norðmenn komust að, en þeir voru með mjög svipaða skilgreiningu í sínum lögum frá 1985. En vandamálið er að í þessari skilgreiningu segir að klám sé í eðli sínu ofbeldi. Já, við getum alveg rætt það út frá því, en ég tel svo ekki vera þar sem við getum alveg búið til klám þar sem er ekkert fórnarlamb. Við getum skrifað klám og við getum teiknað klám og þá er ekkert fórnarlamb þannig að ég sé ekki hvernig það getur verið ofbeldi. Hins vegar er hér verið að tala um að klám sé eitthvað sem smáni konur, sem sýni konur í kynferðislega vafasömum tilgangi og síðan kemur einhver meiri útlistun á því. Það sem er mjög áhugavert við þessa skilgreiningu er að hún er tiltölulega samhljóða þeirri skilgreiningu sem norska ríkið setti í klámlöggjöf sína árið 1985. Hins vegar er það svo að árið 2004 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að það væri nákvæmlega ekkert í þeim klámmyndum sem átti að dæma fyrir sem gæti verið niðrandi, sem gæti verið kúgun, sem gæti sýnt ofbeldi. Þar af leiðandi féll skilgreiningin um sjálfa sig. Þegar við ætlum að leyfa símahlustun og byggja það á 210. gr., hvað erum við í rauninni að leyfa? Þetta er vandamálið. Ég skil viljann, ég skil að við viljum reyna að sporna á móti skipulagðri glæpastarfsemi. Ég skil að við viljum reyna að vernda konur og börn. 210. gr. fjallar ekki um barnaklám, enda kom hv. þm. Ögmundur Jónasson því í gegn á sínu ráðherratímabili að skipta því ákvæði yfir í 210. gr. a og 210. gr. b. Ég tel að 210. gr. sé barn síns tíma. Ég tel að siðferði okkar og hugmyndir um tjáningarfrelsi og kynfrelsi hvers einstaklings fyrir sig hafi tekið það miklum breytingum að við þurfum að endurskoða þessa grein til þess að hún endurspegli það ef um er að ræða einhvers konar skipulagða glæpastarfsemi þar sem notuð er þessi tegund af kynferðisbroti, í raun og veru birting á kynferðisbroti, t.d. með myndatöku, hljóðritun eða kvikmyndun, og það sé þá gert ólögmætt. Hrelliklám mundi þá t.d. falla undir það og það er mjög mikilvægt að taka á því. Hins vegar er það önnur umræða. Ég vona að ég hafi náð að reifa ástæðuna fyrir því af hverju 210. gr. er gölluð og nái ekki þeim tilgangi sem hæstv. innanríkisráðherra vill að hún hafi í frumvarpinu. Ég tel að það muni skapa lagalega óvissu þegar það kemur að því hvenær megi beita 210. gr. til þess að hlera fólk, hvaða klám það horfir á. Þá verðum við náttúrlega að koma inn á kynvitund og kynupplifun einstaklinga. Við verðum að viðurkenna að það er ekki allt klám eins. Við verðum að athuga að hafa kynfrelsi einstaklingsins í huga þegar við erum að búa til svona lagað. Mér finnst mjög mikilvægt að þessi athugasemd mín verði tekin til greina hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vona að hæstv. innanríkisráðherra muni líka taka sig til og mögulega endurskoða 210. gr. og breyta henni til þess að endurspegla það sem við viljum að hún endurspegli, því að núna gerir hún það nefnilega ekki. Ef hún gerði það mætti hún vera inni. En eins og hún er í dag þá er hún bitlaus, hún hefur ekki verið notuð eða verið notuð mjög tilviljanakennt og eftir geðþótta. Ef ég man rétt þá var það vegna gleðigöngunnar sem síðast var lögð kæra til lögregluyfirvalda á grundvelli 210. gr. og því máli var vísað frá. Til að 210. gr. geti verið inni þarf að breyta henni eða það verður sleppa því að hafa hana í frumvarpinu eins og hún stendur núna.

Frú forseti. Í andsvari fyrr í umræðunni gerði ég grein fyrir afstöðu minni í þessum málum. Um leið og ég tel að menn eigi að samþykkja frumvarp af því tagi sem hér er undir í umræðunni er ég þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að hafa lýðræðislegt eftirlit með framkvæmd þeirrar eftirlitsheimildar sem Alþingi veitir. Það kom fram, í ræðu eins af fyrri ræðumönnum undir þessu máli, að það væri mál sem tekið væri til skoðunar í frumvarpi sem rætt verður hér á eftir, um eftirlit með lögreglulögum, það er á dagskrá síðar. Það frumvarp sýnist mér í mörgum greinum, jafnvel að meginefni, vera nokkuð í sömu veru og þingsályktunartillaga Pírata frá því fyrir einum tveimur árum. Ég tók þátt í þeirri umræðu með frænda mínum, hv. þm. Geir Jóni Þórissyni, og fór ekki hnífurinn á millum okkar í afstöðunni þar. Ég minnist þess að ég spurði þá þann ágæta þingmann, hávaxnasta alþingismanninn og lögreglumanninn á Íslandi í dag, hvort hann væri ekki sammála mér um að hafa þyrfti lýðræðislegt eftirlit með ýmsum störfum lögreglunnar. Hann var mér alveg sammála um það. Þegar ég les það frumvarp sem er til umræðu hér á eftir þá er hvergi hægt að sjá neitt slíkt, nema hugsanlega með góðri túlkun á 5. tölulið 2. gr. þar sem er talað um hlutverk eftirlitsnefndar en þá því aðeins ef hún tekur það upp hjá sjálfri sér að æskja eftir tilteknum upplýsingum frá ríkissaksóknara eða öðrum. Það má líka segja að í þessu frumvarpi felist ákveðin vörn fyrir þann sem sætir hlustunum í því að stjórnvaldinu ber skylda, verði frumvarpið að lögum, til að upplýsa þann sem sætir slíkri skerðingu á persónufrelsi um það innan tiltekins tíma. Það kann að vera að menn telji að þar með sé málið í gadda slegið. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel að við þurfum að horfa á söguna í þessu tilviki og hún er ekkert sérlega glæsileg. Við höfum orðið vitni að því að þrátt fyrir þá vernd sem stjórnarskráin, 71. gr., gefur mönnum í þessum efnum þá hefur lögreglan bókstaflega fylgst með mönnum og hún hefur hlerað síma manna sem hafa átt sæti hér á Alþingi Íslendinga, manna sem hafa stýrt pólitískum málgögnum og sem hafa verið forustumenn í verkalýðshreyfingunni. Þá kann vel að vera að fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins hugsi með sjálfum sér: Ja, það var á tímum kalda stríðsins og þá geisuðu hörð pólitísk átök. Það voru flokksbræður mínir, ekki úr Alþýðubandalaginu heldur úr Alþýðuflokknum, það var til dæmis forseti Alþýðusambands Íslands sem átti sæti hér á Alþingi Íslendinga; menn voru hleraðir í verkföllum. Ég tel að það þurfi að vera í gadda slegið að það komi aldrei fyrir að sá sem er kjörinn af þjóðinni til að sitja hér á löggjafarsamkundunni verði hleraður af þeim sem hugsanlega eru pólitískir andstæðingar hans. Það má aldrei gerast. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að einhvers konar eftirlit þurfi að koma til; við getum kallað það lýðræðislegt eftirlit. Ég hef talað um að hugsanlegt sé að einhverjir sem sæti eiga í allsherjarnefnd Alþingis gegni þessu hlutverki. Það eru ýmsar leiðir til þess. Á sínum tíma voru slíkar hugmyndir reifaðar hér af þáverandi dómsmálaráðherra, Birni Bjarnasyni. Ég sat í nefnd sem undirbjó frumvörp sem aldrei náðu fram að ganga. Þar var því velt upp að til dæmis yrði farið að fordæmi Portúgala sem hafa slíkt lýðræðiseftirlit á þann veg að tveir fulltrúar stjórnarandstæðinga og einn frá stjórninni hafa fulla heimild til að ganga hvenær sem er inn í þær stofnanir lögreglu sem hafa slíkt eftirlit með höndum og krefjast allra upplýsinga sem þeir vilja. Ég tel að eftirlit af því tagi sé brýnt ef við ætlum að vera viss um að þessar heimildir verði aldrei nýttar í óeðlilegum pólitískum tilgangi. Nú geta menn sagt að á vorum tímum sé staðan þannig að það sé harla ólíklegt og kannski fræðilega útilokað að það gerist nokkru sinni. En stjórnvaldið verður alltaf að hugsa fyrir því sem er óhugsanlegt. Tímarnir geta breyst. Pólitískar aðstæður á Íslandi geta breyst algjörlega. Ég er ekki að beina þessu til eins eða neins stjórnmálaflokks. Við verðum einfaldlega að tryggja að í framtíðinni verði heimildum sem við veitum lögreglunni til að fylgjast með glæpamönnum ekki misbeitt í pólitískum tilgangi. Sagan kennir okkur að heimildum af þessu tagi hefur verið misbeitt af framkvæmdarvaldinu til að fylgjast með pólitískum andstæðingum. Það má ekki gerast aftur. Ég er líka þeirrar skoðunar að þegar slíkt eftirlit er komið á sé hægt að ganga lengra í því að veita slíkar heimildir. Ég er ekkert á móti því svo fremi sem það er algjörlega tryggt að þeim verði aldrei misbeitt. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra - hún ræður hvort hún svarar því undir þessari umræðu eða í umræðum um frumvarpið um breytingu á lögreglulögum sem fjallað verður um hér á eftir - um skýringar hennar á því hvernig frumvarpið sem er til umræðu undir þessum dagskrárlið og síðara frumvarpið svara þessu; en einn hv. þingmaður sagði hér áðan að því væri svarað í þessum frumvörpum. Ég sé ekki að það sé mjög skýrt í því frumvarpi sem við ræðum hér á eftir og það er alls ekkert um það í þessu frumvarpi. Þetta er lykilatriði í málinu.

Virðulegi forseti. Mér þykir hv. þingmaður fara inn á svolítið áhugaverðan punkt, sem er hvort eftirlitið með eftirlitsaðilanum sé pólitískt eða ekki. Nú fórum við aðeins inn á þetta í andsvörum hér áðan og þá tók ég fram að ég sæi ekki í fljótu bragði ástæðu til að hafa slíkt eftirlit pólitískt skipað, þ.e. umfram það sem þegar telst partur af hlutverki hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hv. þingmaður fór yfir söguna og þá staðreynd að menn hafi verið hleraðir í pólitískum tilgangi og mig langar að heyra meira um það hvort hv. þingmaður sé viss um að slík pólitísk aðkoma mundi fyrirbyggja slíka hegðun. Ég velti því til dæmis fyrir mér ef aðstæður í samfélaginu væru á þann veg að tiltekinn hópur af fólki væri illa séður af öllum stjórnmálaflokkum, þar á meðal stjórnarandstöðu. Ég spyr vegna þess að í fljótu bragði, eins og ég fór stuttlega yfir hér áðan, hefði ég haldið að þessu eftirliti með eftirlitinu væri best hagað þannig að það væri í mjög skýrum ramma, sem væri þá ekki eftir pólitískum viðmiðum - nema bara að því leyti sem allar manneskjur eru á einhvern hátt með sín pólitísku viðhorf, það er aldrei hægt að komast algjörlega frá því. Ég hefði haldið að það þyrfti að vera rammi sem yrði þá eins og kassi sem brjótast þyrfti út úr ef farið yrði út fyrir það sem gengur og gerist. Ég mundi halda að best væri að hafa formlegt ferli á borð við það sem lagt er til hér, sjálfstætt eftirlit með lögreglu eða hvernig sem það væri útfært nákvæmlega. Það þyrfti að vera formlegt. Ef um væri að ræða starfsfólk sem vant væri tiltekinni starfsemi hefði ég haldið að minni líkur væru á því að hægt væri að misnota símahleranir í pólitískum tilgangi frekar en að bein pólitísk aðkoma væri að eftirliti með eftirlitinu. Ég spyr með opnum huga því að mér finnst áhugavert að hv. þingmaður veki máls á þessu og full ástæða til að greina þetta betur.

Frú forseti. Ég horfi á söguna og sé að þessum heimildum hefur verið misbeitt í pólitískum tilgangi vegna þess að laga- og regluramminn var ekki nógu skýr. Ég ætla engum stjórnmálaflokki núna að misbeita þessum heimildum, en við verðum að hugsa fyrir því að slíkt gæti gerst. Ef á að fyrirbyggja pólitíska misbeitingu á slíkum heimildum þá hygg ég að með því að tryggja að fólk úr báðum örmum stjórnmálanna hafi aðkomu að slíku eftirliti sé nokkuð í gadda slegið að menn njósni að minnsta kosti ekki um þá sem sæti eiga á Alþingi. En hv. þingmaður bendir hins vegar á þá möguleika að það séu hópar sem ekki eiga fulltrúa á Alþingi Íslendinga sem öllum kunni að vera illa við og þess vegna hugsanlegt að allir séu til í að leyfa eftirlit með þeim. Ég dreg í efa að slík staða komi upp. Ef þingmenn hafa eftirlitið með höndum þá hygg ég að til þeirra eftirlitsstarfa mundu veljast þeir af þinginu sem menn telja, af reynslunni, hafna yfir vafa í þessum efnum. Ég tel að slíkir þingmenn mundu líka sjá til þess að réttindum þessara hópa sem ekki ættu fulltrúa hér inni væri til haga haldið. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að aðkoma þingsins sé æskileg miklu frekar en að verkefnið sé falið sérstakri stofnun. Á sínum tíma var til dæmis rætt hér um tiltekinn fjölda þingmanna úr allsherjarnefnd, jafnvel formenn þingflokka; það var hugmynd sem var reifuð á þeim tíma þegar ég, hv. þingmenn Ögmundur Jónasson, Björn Bjarnason og fleiri komu að þessu máli. Mig minnir að í frumvarpsdrögum frá þeim tíma hafi verið rætt um að formenn þingflokka gegndu þessu hlutverki. Þessa er þörf en sér hvorki stað í þingsályktunartillögu 

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er pínulítið smeykur við að hafa pólitíska aðkomu að einhverju sem mér finnst í grundvallaratriðum eiga að tilheyra öðrum hluta valdsins. Án þess að ég ætli endilega að segja að það sé sambærilegt þá leiði ég hugann að því hvernig það væri ef pólitísk aðkoma eða eftirlit væri með því hvernig menn eru dæmdir í rétti. Mér finnst þetta í grunninn vera spurning um réttindavernd borgaranna. Ég hefði haldið að það væri frekar hlutverk dómstóla og skyldra aðila eða sjálfstæðrar stofnunar, eða hvernig sem það er útfært nákvæmlega, frekar en beinlínis kjörinna fulltrúa. Það er af sömu ástæðu og mér finnst mikilvægt að þingmenn séu ekki í því að dæma menn vegna þess að það leiðir af sér alls konar tortryggni og pólitík sem á ekkert heima þar heldur á bara heima í þeirri spurningu hver réttindi einstaklingsins eru og hvernig þau eru best tryggð. Ég er alveg sannfærður um að það eigi ekki að vera pólitísk aðkoma. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann mundi þá vilja hafa þetta þannig að það væri í það minnsta bæði, að þetta eftirlit væri lagskipt; annars vegar væri um að ræða stofnun eða nefnd, eins og hæstv. innanríkisráðherra leggur til á eftir, eða sjálfstæða stofnun eða umboðsmann Alþingis. Ég spyr, hvernig sem það væri útfært stofnanalega, hvort ekki sé betra að slíkt eftirlit sé líka til staðar frekar en að eingöngu sé um að ræða pólitískt eftirlit. Ég yrði mjög hræddur ef einungis yrði um pólitískt eftirlit að ræða vegna þess að um leið og pólitíkin er komin inn í þetta þá eru menn farnir að spyrja alls konar spurninga og geta farið mjög langt út fyrir rammann. Þegar kemur að réttindum borgaranna þá vil ég ekki fara langt út fyrir rammann eða reyndar helst ekki neitt yfir höfuð.

Frú forseti. Það er reginmunur á því að dæma og að hafa eftirlit með því að lögum og reglum sé framfylgt. Ég er hins vegar enginn Hæstiréttur í þessum efnum, þetta er bara mín skoðun. Til þess, með leyfi frú forseta, að við höfum „checks and balances“, eða temprum valdið, þá er mjög heppilegt í þessu tilviki að það séu einmitt andstæðir armar stjórnmálanna sem kæmu að því. Þá hafa þeir eftirlit hvor með öðrum. En ég hef ekkert á móti þeirri nálgun sem hv. þingmaður er með. Kannski er hún bara mjög prýðileg, þessi tveggja laga nálgun sem hv. þingmaður reifar hérna; ég hef ekkert á móti henni og hún kann vel að vera besta leiðin. Ég horfi á reynslu annarra þjóða. Það hafa komið upp miklar umræður um þetta, alveg gríðarlega miklar umræður, í grannlöndum okkar og reyndar úti um alla Evrópu. Þær urðu auðvitað mestar eftir að kalda stríðinu lauk þegar í ljós kom að víða höfðu stórfelldar hleranir verið í tíð alls konar ríkisstjórna, bæði af hægri vængnum og líka af vinstri vængnum, í ýmsum löndum. Ég nefni til dæmis að í Noregi stóðu pólitískir félagar mínir, Verkamannaflokkurinn, fyrir stórfelldum hlerunum. Hér var það Sjálfstæðisflokkurinn sem stóð fyrir miklu umfangsminni hlerunum. Þannig var það. Við þurfum að læra af þessari reynslu. Mér er eiginlega alveg sama hvaða aðferðum við beitum. Ég tel bara að það þurfi einhvers konar lýðræðislegt eftirlit með þessari framkvæmd. Í mínum augum tengist lýðræðislegt eftirlit fulltrúum þeirra sem þjóðin kýs. Ég vil að þingið komi að þessu með einhverjum hætti, en ég hef ekkert á móti þeirri nálgun sem hv. þingmaður reifaði hér áðan. Ég kannast við hugmyndir hans úr þingsályktunartillögu Pírata, en eins 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum, um eftirlit með störfum lögreglunnar. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á fót þriggja manna stjórnsýslunefnd sem hafi eftirlit með störfum lögreglu og að við embætti ríkislögreglustjóra verði starfrækt innra eftirlit með störfum lögreglunnar. Markmið frumvarpsins er að borgari sem telur að starfsmaður lögreglu hafi brotið gegn rétti sínum geti treyst því að leyst verði úr máli hans með viðeigandi hætti. Þá er það einnig markmið frumvarpsins að huga að réttindum lögreglumanna í starfi enda hagur lögreglunnar að skýrar reglur gildi um eftirlit með störfum hennar. Mikilvægt er að tryggja málsmeðferð þar sem skilvirkni, gegnsæi og aðkoma borgarans eru höfð að leiðarljósi. Hæstv. forseti. Frumvarpið byggir á vandaðri vinnu nefndar um meðferð kvartana og kærumála á hendur lögreglu sem skilaði af sér í október á síðasta ári. Skipun nefndarinnar mátti rekja til ábendinga umboðsmanns Alþingis og ríkissaksóknara um þörf á auknum úrræðum borgaranna til að bera fram kvartanir vegna samskipta við lögreglu og þá einnig í þeim tilvikum þar sem kvörtun beinist ekki að ætlaðri refsiverðri háttsemi lögreglumanna. Nefndinni var falið það verkefni að leggja mat á núverandi kerfi og lagareglur og gera tillögu að lagabreytingum og breyttu verklagi. Eftirlit með störfum lögreglu er almennt þríþætt. Í fyrsta lagi er um að ræða innra eftirlit lögreglunnar sjálfrar með framkvæmd lögreglustarfa sem er í höndum ríkislögreglustjóra og yfirmanna lögregluembættanna, í öðru lagi meðferð kæru á hendur starfsmanni lögreglu um refsiverða háttsemi í starfi og í þriðja lagi meðferð kvartana á hendur lögreglu vegna framkvæmda í starfi. Í núgildandi lögreglulögum er mælt fyrir um hvernig fara skuli með kærur á hendur lögreglu fyrir ætlað refsivert brot við framkvæmd starfa en ekki er að finna sérstök ákvæði sem kveða á um með beinum hætti hvernig fara skuli með kvartanir á hendur lögreglu vegna einstakra starfa eða starfshátta lögreglu almennt. Þannig er ekki til heildstæður farvegur fyrir kærur og kvartanir á hendur starfsmönnum lögreglu vegna starfa þeirra. Ekkert heildstætt regluverk er til um meðferð slíkra mála, auk þess sem upplýsingagjöf til almennings um úrræði til að koma kærum og kvörtunum á framfæri er af skornum skammti. Eitt af markmiðum þessa frumvarps er að bæta úr þeim vanköntum. Hæstv. forseti. Eins og áður segir er frumvarpið að mestu leyti byggt á tillögum nefndar um meðferð kvartana og kærumála á hendur lögreglu, en megintillaga nefndarinnar var að komið yrði á fót, eins og umræða fór aðeins í gang um áðan, þriggja manna stjórnsýslunefnd sem hafi eftirlit með störfum lögreglunnar. Eftir almennt samráðsferli á vef innanríkisráðuneytisins er til viðbótar við tillögu nefndarinnar lagt til að fara eftir tillögu ríkislögreglustjóra og leggja til innra eftirlit lögreglu með störfum lögreglu sem verði starfrækt hjá embætti ríkislögreglustjóra. Í þessu frumvarpi er þannig í fyrsta lagi lagt til að ráðherra skipi þriggja manna stjórnsýslunefnd, eftirlitsnefnd með störfum lögreglu, sem hafi það verkefni að taka við erindum frá borgurunum, yfirfæra þau og greina hvort um sé að ræða kæru um refsiverða háttsemi eða kvörtun er lúti að starfsaðferðum lögreglunnar. Nefndin komi erindunum í viðeigandi farveg, hvort heldur sem er hjá héraðssaksóknara eða ríkissaksóknara, viðkomandi lögreglustjóra eða ríkislögreglustjóra. Þessum embættum ber jafnframt að tilkynna nefndinni um kærur og kvartanir sem berast embættinu beint frá borgurunum og tilkynna nefndinni um niðurstöður mála þegar þær liggja fyrir. Með því verður tryggt að erindi borgarans verði tekið til viðeigandi skoðunar og meðferðar. Nefndin mun einnig hafa það hlutverk að taka til athugunar mál þegar manneskja lætur lífið eða verður fyrir stórfelldu líkamstjóni vegna aðgerða eða aðferða lögreglunnar eða meðan viðkomandi var í umsjá hennar. Hún skal taka þessi mál til skoðunar óháð því hvort grunur sé um refsivert brot. Þá getur nefndin jafnframt tekið verklag eða atvik til skoðunar að eigin frumkvæði telji hún tilefni til þess. Ekki er gert ráð fyrir því að nefndin taki beinan þátt í meðferð máls sem hún beinir annað, hins vegar geti hún komið á framfæri athugasemdum við málsmeðferðina og niðurstöðu málsins ef tilefni þykir til. Nefndin verði skipuð þremur nefndarmönnum, einum tilnefndum af Lögmannafélagi Íslands, öðrum af Mannréttindaskrifstofu Íslands en sá þriðji verði skipaður af innanríkisráðherra sem verði jafnframt formaður nefndarinnar. Í öðru lagi er með frumvarpi þessu lagt til að embætti ríkislögreglustjóra skuli starfrækja innra eftirlit til að auka gæði löggæslu og málsmeðferðar hjá lögreglunni. Embættið hefur nú þegar vissu eftirlitshlutverki að gegna í innra starfi lögreglunnar, en þeirri tillögu sem hér er lögð fram er ætlað að festa það hlutverk í sessi. Innra eftirliti ríkislögreglustjóra er ekki ætlað að hafa áhrif á stjórnunarheimildir lögreglustjóra sem fara með stjórn lögregluliðs, hver á sínu svæði. Í innra eftirliti felast m.a. úttektir á uppflettingum í gagnagrunnum lögreglu, vettvangseftirlit, eftirlit með því að lögum og verklagsreglum sé fylgt ásamt öðrum aðgerðum sem eru til þess fallnar að ná þeim markmiðum sem lögregla vinnur að lögum samkvæmt. Hæstv. forseti. Er þá komið að því að ræða hvort þetta frumvarp gangi nógu langt, hvort það sé fyrsta skref eða hvort ekki eigi að leggja fram frumvarp af því tagi sem hér er lagt til. Ég vil vera einlæg við þingheim með það að ég hef sjálf verið mjög hugsi yfir því hvort það kunni að þurfa að stíga stærra skref og koma á öflugra eftirliti með störfum lögreglunnar. Í því skyni var, eftir að nefndin skilaði af sér, haldin málstofa um nákvæmlega þetta efni þar sem þeir sem sátu í þessari tilteknu nefnd ræddu málin auk lögreglumanna og fleiri aðila til að fara yfir þessar hugmyndir og enn fremur að setja málið á dagskrá. Ég er þeirrar skoðunar að ekki verði lengur búið við það að ekki séu tekin skref í þessa átt. Ég vil deila þeirri skoðun minni með þingheimi að það hefur tekið okkur of langan tíma að stíga framfaraskref þegar litið er til eðlilegs eftirlits með lögreglunni en við skulum gæta að því líka að það er nokkuð sem hún finnur sjálf að gott er að hafa. Mínar hugleiðingar um þetta mál eru kannski ekkert svo langt í burtu frá þeim hugrenningum sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræddi hér áðan og snúa ekki síst að því að um langa hríð hafa þeir sem með þessi mál fara haft þá skoðun að í tilteknum tilvikum sé rétt að auka við rannsóknarheimildir lögreglu. Mín skoðun er sú að það sé alveg ófært að stíga slík skref án þess að menn hafi fyrst farið í gegnum þá umgjörð sem um slíkt eftirlit þarf að gilda, þ.e. áður en menn koma með nánari hugmyndir. Nú skal tekið fram að menn hafa rætt þetta í þingsal mörgum sinnum áður. Gagnlegar nefndir hafa verið settar á laggirnar, t.d. um það tiltekna mál. Í allri þeirri vinnu hefur rauði þráðurinn verið sá að um leið og Alþingi veitir yfirvöldum ríkar heimildir sem þeim er treyst fyrir sé ekki óeðlilegt að Alþingi sjálft geti með einhverjum hætti haldið utan um þær heimildir sem það hefur veitt. Reynir þarna töluvert mikið á samspilið milli löggjafarsamkundunnar og framkvæmdarvaldsins. Þess ber að geta líka að þegar þessi vinna var í gangi - ég hygg að sú nefnd sem ég er að hugsa um núna, um rannsóknarheimildirnar, hafi verið sett á laggirnar fyrir allt að þremur kjörtímabilum - höfðum við ekki breytt hér reglum um skipan nefnda Alþingis, heldur var í því tilviki verið að hugsa um gömlu hv. allsherjarnefndina. Þarna er hugsunin sú að með því að Alþingi sjálft blandi sér í þessi mál, sé fulltrúi þjóðarinnar í því að tempra vald, sé líka gætt að því að ekki bara stjórnarmeirihluti á tilteknum tíma fari með slíkt, heldur sé þetta mál af þeim toga og varði miklu um persónufrelsi og aðra hluti um leið og það skiptir miklu máli fyrir rannsóknarhagsmuni að það þurfi breytt samkomulag um að óhætt sé að veita slíkar heimildir. Nú hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verið sett á laggirnar. Hún á að vissu leyti að vera eðlisólík öðrum nefndum. Ég hef sjálf reynslu af að sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hún hefur dálítið önnur verkefni með höndum. Auðvitað er hún enn þá að slípast til og mótast. Hún hefur t.d. það verkefni að fara yfir allar skýrslur sem koma frá ríkisendurskoðanda og er þar mikið aðhaldshlutverk á ferðinni. Svo er alls konar annað sem hún vélar um. Ég held að það muni yddast með tímanum hvernig hennar starf fer fram. Í þeirri nefnd er gríðarlega mikilvægt að þingmenn líti upp úr sínum venjulegu pólitísku átökum sem eru eðlileg í störfum þjóðþinga en dálítið aðrar kröfur eru lagðar á menn sem sitja í þeirri tilteknu nefnd af því að hún hefur, í mínum huga, töluvert mikla sérstöðu. Að því leyti til finnst mér alveg koma til álita, og er satt að segja töluvert þannig þenkjandi sjálf, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gæti haft mikilvægu hlutverki að gegna þegar kemur að því að huga að lýðræðislegu eftirliti með tiltekinni starfsemi. Ég hygg hins vegar, og vil ítreka það, að menn þurfi að vera búnir að botna þessa umræðu alla áður en menn koma síðan með hugmyndir eða tillögur um heimildir nema hægt sé að gera það í einu lagi sem að sjálfsögðu er ekki útilokað mál. Mér finnst enn þá að við séum að stíga skref inn í þessa umræðu. Við þurfum alltaf að gæta að því að við erum á dálítið ókunnum slóðum að þessu leyti til þegar við hugsum um að framkvæmdarvaldið starfi með ákveðnum hætti og síðan sé Alþingi með sitt hlutverk, en við skulum ekki gleyma því að þarna erum við að tala um hluti sem snúa að grundvelli réttarríkisins sjálfs. Það er ekkert óeðlilegt að mínu mati að reynt sé að byggja brú yfir til þingsins þegar svo er. Virðulegi forseti. Mitt mat er það að til þess að koma með skynsamlegar tillögur af þessu tagi, og nú kem ég að því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson kallaði eftir, þurfum við töluvert meiri tíma til undirbúnings málinu, dýpri umræðu í samfélaginu, að menn takist hreinlega á um kosti og galla á leiðunum. Ég ítreka að ég er alveg eindregið þeirrar skoðunar að ekki sé hægt að bíða með að stíga ákveðin skref til að auka eftirlit með lögreglunni. Þess vegna held ég því hér fram að þetta frumvarp sé fyrsta skref í því að gera frekari breytingar. Ég óska þess að Alþingi framtíðarinnar lánist að gera það og herða betur á eftirliti með lögreglunni. Ég hygg að það sé ekki óskynsamlegt fyrir okkur að þessu sinni að láta reyna á þá virkni sem í þessu frumvarpi felst, láta reyna á hugmyndina og tillögu um stjórnsýslunefnd og sjá hvernig okkur farnast með það, en á sama tíma huga að því hvernig við getum tekið stærri skref á þeim nótum sem ég hef reifað. Þá á ég jafnvel við að ræða það sem við höfum stundum verið feimin við að ræða, hreinlega hversu langt er hægt að ganga í að veita auknar rannsóknarheimildir. Það eru alltaf ytri mörk á því. Þetta vil ég að komi fram í þessari umræðu. Á endanum var mat mitt það að ekki væri ástæða til að bíða lengur með þetta mál, það væri vert að nýta tímann og komast áfram með það. Nú fer það til meðferðar í þinginu. Ég óska þess að allsherjarnefnd ræði töluvert opinskátt tilganginn með frumvarpi af þessu tagi. Alveg eins og í þeim úrræðum sem við vorum að ræða áðan, um símahlustunina, þarf að líta á þessi atriði mjög þröngt. Menn eiga ekki að óttast að það sé skýrt og gott eftirlit með þeim störfum sem þarna eru undir af því að það gerir ekkert annað en að auka trúverðugleika þeirra sem í þessum kerfum vinna. Ég er sannfærð um að það vilja þeir sem fara með þessar viðkvæmu heimildir og það vilja þeir sem vinna þau viðkvæmu störf sem lögreglumenn og lögregluyfirvöld gera. Nú þegar ég hef gert grein fyrir meginefni þessa frumvarps og jafnframt látið þessar hugleiðingar fylgja með, sem mér finnst brýnt að liggi fyrir af minni hálfu, legg ég til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.

Herra forseti. Ég var satt að segja svolítið dapur undir lok þessarar ræðu sem að mörgu leyti var alveg prýðileg hjá hæstv. ráðherra. Ég heyrði ekki betur en að ráðherrann tæki í einu og öllu undir þær röksemdir sem ég flutti áðan um nauðsyn eftirlits. Eini munurinn á mínu máli og hennar var að henni tókst að setja sitt mál fram með miklu meira „elókvent“ hætti en mér. Hún skilur þetta mál ívið betur en ég. Hún gerir sér grein fyrir því að hér er um að ræða viðkvæmasta hluta réttarríkisins. Við erum að færa lögreglunni miklar heimildir til að rannsaka líf okkar og ef nauðsyn krefur að brjóta það sem við lítum á sem eðlilega friðhelgi. Hæstv. ráðherra segir að hún telji að samhliða þeirri tilfærslu valds eigi jafnframt að setja fram auknar kröfur um lýðræðislegt eftirlit með meðferð þess valds. Herra trúr, ég gæti ekki sagt þetta með ljóðrænni hætti en hæstv. ráðherra gerir. Lendingin var hins vegar allt önnur. Hún stakk upp í mig pela og sagði svo að við skyldum skoða þetta. Heldur hæstv. innanríkisráðherra að það sé hægt að taka undir allar röksemdir sem færðar eru fram og segja svo: Það er ekki búið að ræða málið nóg, við skulum skoða það betur? Við erum búin að ræða þetta í áratug eða meira. Við höfum öll verið sammála um að það þarf lýðræðislegt eftirlit með þessum auknu heimildum og það er forsenda þeirra. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi auknar rannsóknarheimildir. Ég er líka þeirrar skoðunar, því miður, að illu heilli muni samfélagið þróast með þeim hætti að þær séu nauðsynlegar. Þess vegna tel ég að við eigum að búa okkur undir það með því að búa til það sem hæstv. ráðherra lýsti svo vel, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fengi t.d. eitthvert hlutverk í þessum efnum. En ég get ekki sagt að ég sé 

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta mál hefur verið rætt öðru hvoru undanfarin ár. Ég verð að láta það koma fram að á þessu kjörtímabili hefur ekki verið unnið mál af þeim toga sem við hv. þingmaður erum hér að ræða. Fyrst og fremst hefur verið fjallað um hvort ástæða sé til að stíga skref til að auka eftirlit með lögreglunni. Þegar nefndin lauk sínum störfum - ég vil taka það fram og vil endilega að hv. þingmaður hugsi til þess að þær tillögur sem hér eru lagðar til eru mjög góðra gjalda verðar. Spurningin sem við erum að ræða okkar á milli er hvort taka eigi skrefið stóra og koma með lýðræðislegt aðhald inn í þetta mál. Þetta mál er ekki þannig búið núna. Hv. þingmaður er ekki ánægður með að ég skuli segja að ég vilji skoða málið. Ég vil leyfa mér að segja það sem ég held að blasi við, að sá ráðherra sem hér stendur býst reyndar ekkert við því að vera ráðherra allt þetta ár eins og þingheimur þekkir, og ég vil ekki lofa því, a.m.k. ekki upp í ermina á mér, að frumvarp af þessum toga verði tilbúið í tæka tíð áður en þetta þing fer heim. Finnst mér áríðandi að það verði gert? Hyggst ég taka skref í því efni? Vil ég eiga það samtal við nefndina? Jú, þess vegna fórum við í það að setja sérstaka málstofu í gang. Þess vegna hitti ég sérstaklega formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að ræða þetta mál. Sá ráðherra sem hér stendur er sömu skoðunar og hv. þingmaður, að það sé eðlilegt að þingið hafi aðkomu að þessu máli. Mér þykir mjög miður að hv. 4. þm. Reykv. n. sé dapur út í mig vegna þessa máls, en svona er þetta. Það breytir ekki þeirri eindregnu skoðun minni að lengra þurfi að ganga, en ég hef aldrei heyrt að það sé vont að taka 

Forseta þykir líka miður ef hv. 4. þm. Reykv. n. er dapur, en hann fær orðið og veitir andsvar öðru sinni.

Herra forseti. Ég hef komið að þessum málum nánast áratugum saman. Afstaða mín hefur verið algjörlega skýr í þessum efnum. Margir dómsmálaráðherrar hafa gefið mér fyrirheit um að þegar menn loksins færu í þetta mál yrði hugsað fyrir lýðræðislegu eftirliti. Þegar loksins kemur dómsmálaráðherra sem skilur málið miklu betur en ég og nær að orða það miklu skýrar en ég, sem er þó meðal þeirra þingmanna sem hafa hugsað þetta hvað lengst, er ég lens yfir þeirri niðurstöðu að ekki eigi að koma því á. Við horfum til þess sem eins af dapurlegustu köflunum í sögu lýðveldisins að stundaðar voru pólitískar njósnir. Þær voru ekki umfangsmiklar en þær voru stundaðar. Þær voru stundaðar á fyrrverandi alþingismönnum, ritstjórum blaðs sem ég var einu sinni ritstjóri að, forustumönnum í verkalýðshreyfingunni, forseta ASÍ - og það má aldrei gerast aftur. Um þetta höfum við öll verið sammála. Með sama hætti er samfélagið fyrirsjáanlega að þróast þannig að við munum hugsanlega þurfa á auknum rannsóknarheimildum að halda. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að ekki er hægt að veita þær nema með því að þessu lýðræðislega eftirliti verði komið á. Nú vill svo til að við hæstv. ráðherra erum sammála um kjarna málsins, en hæstv. ráðherra segir að það vanti tíma til þingloka til þess að koma fram með nýtt frumvarp. Hvað með að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið vinni saman að þessu máli? Hvað með að það verði skoðað í þeirri nefnd sem fær þetta til úrvinnslu að frumvarpinu verði breytt, t.d. í þá veru sem hæstv. ráðherra réttilega stingur upp á, að með einhverjum hætti verði búið til hlutverk fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ellegar einhverjum úr henni til að sinna þeirri trúnaðarskyldu sem fælist í slíku eftirliti? Fordæmin eru mýmörg 

Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi í ræðu minni áðan haft orð á nauðsyn þess fyrir þingið að fara yfir þessi mál. Það þyrfti að taka umræðuna, mér leiðist samt það orðalag, en það þyrfti að ræða málið frá öllum hliðum og fara í það að meta kosti þess og galla. Til þess er þingleg meðferð mála. Ágætistilefni þessa máls er að ræða það dýpra en við getum gert á stuttum tíma í þinginu í dag, ræða hvernig menn vilja búa um áframhald máls af þessu tagi. Mér finnst þurfa að leggja áherslu á að með tilkomu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar skapist annars konar tækifæri til að taka þetta mál á dagskrá. Ég held að vel sé hægt að þróa þá nefnd áfram í þá átt að vera fær um að koma á þessu eftirliti. Þegar allsherjarnefnd tekur þetta mál til meðferðar mundi ég vilja að hún velti því upp hvernig hægt væri að halda áfram að auka við eftirlitið. Mér hefur þótt ágætt þegar nefndir þingsins lýsa skoðunum sínum við framkvæmdarvaldið. Til þess er leikurinn gerður og Alþingi þarf að láta sína rödd heyrast hátt. Ég held líka að það sé áhugavert fyrir þá sem sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að velta því upp hvort menn telji að nefndin geti tekist svona verkefni á hendur. Ég held að full ástæða sé til að fara rækilega yfir það og ítreka það sem ég hef sagt, að til þess að halda áfram að þróa rannsóknir á löggæslu, sem ég hygg að sé alveg hárrétt að er í örri þróun, þurfa menn að vera tilbúnir með rammann svo menn gangi ekki of langt.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp hæstv. innanríkisráðherra um eftirlit með störfum lögreglu, málaflokk sem sá sem hér stendur og píratar hafa lengi vel haft mikinn áhuga á, enda lögðum við fram þingsályktunartillögu í tvígang um að koma á fót sérstakri stofnun eða sérstöku embætti til að sinna því hlutverki að hafa eftirlit með störfum og starfsháttum lögreglu. Þörfin er til staðar, það þori ég að fullyrða. En þetta frumvarp gengur auðvitað ekki jafn langt og við píratar mundum vilja ganga, við viljum ganga mun lengra og taka mun stærri skref. Þó verður að segja þessu frumvarpi til happs að það lagar eitt af vandamálunum sem koma upp í umræðunni um okkar ágætu þingsályktunartillögu, að ein helsta gagnrýnin á þá þingsályktunartillögu og þá hugmynd að stíga það stóra skref er skortur á tölfræði sem sýnir fram á þörfina til að hafa sérstakt eftirlit með kvörtunum til lögreglu, kvörtunum yfir starfsháttum og störfum lögreglu. Það er eitthvað sem frumvarpið kemur til með að laga. Hugsanlega er þetta skref í átt að næsta skrefi. Ég vona það svo sannarlega. Mér finnst mikilvægt að halda til haga muninum á kvörtunum og kærum. Sömuleiðis því hvað er kannski athugunarverð háttsemi, eða hvað maður á að kalla það, eða einhver störf eða starfshættir sem er þess virði að kvarta undan og bregðast við með einhverjum hætti annars vegar og hins vegar refsiverðum brotum. Lögreglumenn, eins og ég fór yfir í ræðu um annað mál áðan, hafa samkvæmt ákveðnum reglum og undir ákveðnum kringumstæðum heimild til þess að beita líkamlegu valdi. Í því felst ofboðslega mikið vald. Því er ofboðslega mikilvægt að gott aðhald og mótvægi sé í þeim málaflokki. Meðan ég man, fyrst hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði „checks and balances“ á ensku þá hef ég jafnan þýtt það sem aðhald og mótvægi og legg það til sem þýðingu á því þegar menn vilja nota það ágæta og mikilvæga hugtak. Hegðun einhvers sem hefur vald yfir öðrum getur haft mjög rík áhrif á þann sem verður fyrir valdinu án þess að um refsivert brot sé að ræða. Sem dæmi: Stjórn yfir upplýsingum getur verið stórt valdatæki. Hægt er að misbeita upplýsingum án þess að brjóta nokkur lög. Hægt er að orða hlutina á hátt sem er misvísandi eða veldur misvísandi skilningi án þess að brotin séu nein lög, meira að segja án þess að beinlínis sé logið. Hægt er að afvegaleiða með sönnum fullyrðingum. Það er alveg hægt, það fer eftir samhengi og því hvernig menn setja slíkt upp og allt það. Eitt af því sem ég heyri mikið um er það vandamál að einstaklingar eru einhvern veginn sannfærðir um eitthvað sem stenst ekki alveg af einstaka lögreglumönnum. Það er nokkuð sem er mjög erfitt að setja einhverja beina refsingu við, enda er ekki endilega þörf á því í sjálfu sér. En það þarf að koma fram kvörtun. Það þarf að vera annar aðili en lögreglan sem skoðar þá kvörtun og leggur einhvers konar mat á hana, í það minnsta hvar hún eigi heima. Sömuleiðis að til staðar sé tölfræði og gögn þannig að hægt sé að greina umfang vandans og eðli hans, og þá auðvitað hvort hann sé til staðar til að byrja með, því að eðli málsins samkvæmt eru kvartanir á hendur lögreglu oft og tíðum vegna þess að lögreglan þarf að hafa afskipti af aðilum sem telja sig ekki hafa gagn af afskiptum lögreglu. Einnig er hætt við því að kerfi yfirvalda, þá sér í lagi lögreglu sjálfrar, bregðist við með því viðhorfi að þarna sé um einhver leiðindi að ræða, einhver sem hafði eitthvað á samviskunni og brást við með því að kenna lögreglunni um það sem var honum sjálfum að kenna. Þannig er nú bara lífið og vissulega er lögreglan ströng af og til. En svo kemur líka fyrir að lögreglumenn, verandi mennskir og breyskir eins og við öll, gera mistök oft án þess að ætla sér það, oft án þess að átta sig á því og stundum vegna þess að þeir telja sig tilneydda til þess og sjálfsagt í einhverjum einstaka tilfellum vegna þess að þeir eru bara vondir, þeir eru jú fólk. Það skiptir ekki öllu máli. Það sem skiptir máli er að til séu leiðir, formlegar leiðir til að bregðast við því. Í dag eru þær leiðir í tilfellum kvartana eiginlega ekki virkar, vil ég meina. Þegar maður les um málið kemur fram að tölfræðin um kvartanir, ekki kærur heldur kvartanir, er léleg svo ekki sé meira sagt, þar sem kvartanir eru yfirleitt meðhöndlaðar á vettvangi eins og það er orðað, mjög fróðlegt orðalag, eða þá að þær eru ekki skráðar neins staðar formlega. Þær eru aðeins til í upprifjunum einhverra einstaklinga sem vinna hjá lögreglunni. Frumvarpið kemur til með að laga þetta, held ég, að verulegu leyti, gengur ekki jafnt langt og ég mundi vilja en það setur alla vega þessa hluti í eitthvert skýrt form sem er þá í það minnsta hægt að nota til að greina vandamálin, sjá kannski einhver munstur í því hvaða hegðun það er sem fólk kvartar mest undan, hvort þær kvartanir séu lögmætar og hverjar ekki, kannski er misræmi milli umdæma, sem mundi þá væntanlega leiða einhvern sannleika í ljós. Ef sömu kvartanirnar eru í meginatriðum í öllum umdæmum, þá lítur það kannski öðruvísi út en ef endurteknar sambærilegar kvartanir eru í einu eða tveimur umdæmum og hugsanlegt væri að rekja vandamálið sem varðar starfshætti lögreglu með auðveldum hætti án þess að þurfa endilega að hafa til þess einhverja sérstaka stofnun, því að ýmislegt er hægt að laga um leið og fólk áttar sig á því hver vandinn er. Sum vandamál eru meira að segja þannig að það þarf ekki meira en að tala um þau til að þau lagist, ég ætla ekki að segja af sjálfu sér, en með mjög lítilli fyrirhöfn þegar vandinn er orðinn ljós og skýrt hvernig skuli bregðast við honum. Ég tók eftir því í þessu ágæta frumvarpi að frumkvæðishlutverk er tilgreint í d-lið 2. gr. Mér þykir það mikilvægt og mjög jákvætt. Stundum verða opinberir einhverjir meintir misbrestir og þá er mjög gott að eftirlitsnefnd þurfi ekki að fá formlega tilkynningu eða neitt um það til að rannsaka mál að eigin frumkvæði. Sá sorglegi atburður gerðist nýlega að í fyrsta sinn í sögu Íslands lést einstaklingur í kjölfar lögregluaðgerða. Mjög mikilvægt er fyrir alla að slík mál séu skoðuð alveg ofan í kjölinn, ekki aðeins fyrir lögregluna sjálfa heldur aðstandendur. Hvað varðar áhyggjur hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, sem við fórum aðeins inn á í andsvörum og hv. þingmaður kom inn á samtali við hæstv. innanríkisráðherra, um pólitíska aðkomu að þessu öllu saman, þá þykir mér sú umræða áhugaverð. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi ekki að vera í þessu frumvarpi til að það fari í gegn, en það er auðvitað eitthvað sem ég hygg líka að væri kannski gott fyrsta skref að ræða við hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hv. formann þeirrar ágætu nefndar, vegna þess að ég mundi halda að það væri nú þegar að einhverju leyti hlutverk þeirrar nefndar að sinna því eftirlitshlutverki, þ.e. ef hún tæki það upp á sína arma að gera það. Ég sé í raun og veru ekki að það þurfi nein lög til þess, mundi halda að lagaumhverfið í kringum nefndir Alþingis dugi nú þegar ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ákveður einfaldlega að sinna þessu hlutverki. Ég er svo sem ekkert handviss um það, en það er það sem ég mundi halda í fljótu bragði. Hins vegar verður líka að hafa í huga að ekki er hægt að leysa öll svona vandamál með lögum núna. Frumvarpið varðar símahlustanir af hálfu hins opinbera, af hálfu framkvæmdarvaldsins, lögreglunnar. Spurning er um samskipti borgaranna við yfirvöld. Samskipti og hleranir eru hins vegar miklu víðtækara málasvið. Það varðar ekkert endilega yfirvöld. Það eru fyrirtæki sem hlera. Það eru einstaklingar úti í bæ sem hlera vegna þess að tæknin er farin að bjóða upp á það í meiri mæli. Ég er ekki viss um að hægt sé að laga með lögum það vandamál að til dæmis forustumenn verkalýðsfélaga eða þingmenn séu hleraðir, ég þori reyndar að fullyrða blákalt að þeir eru hleraðir, margir hverjir, jafnvel af vinaþjóðum okkar. Það er bara þannig. Við búum í þeim heimi akkúrat núna. Ég held ekki að nein lög lagi þetta. Ég held að ef menn vilja hafa það þannig að það gerist aldrei aftur, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson óskaði réttilega eftir áðan, þá þýðir það miklu meira en að setja einhver lög um eftirlit með lögreglu eða eftirlit með hinu opinbera. Það þarf þá að gerast í miklu víðara samhengi með aukinni öryggisvitund þeirra sem hugsanlega verða fyrir hlerunum. Það er langtímaverkefni og mjög erfitt hafandi reynt að fræða fólk um öryggismál, þá er það þannig í þessu samfélagi eins og fleirum að flestir telja sig ekki hafa neitt að fela, sem er auðvitað bull, en í þokkabót er það ekki aðalatriðið. Hæstvirtur uppljóstrari, Edward Snowden, orðaði þetta vel, sagði að það að segja að maður þurfi ekki friðhelgi einkalífs vegna þess að menn hafi ekkert að fela sé eins og að segja að maður þurfi ekki tjáningarfrelsi vegna þess að maður hafi ekkert að segja. Það þykir mér útskýra mjög vel hversu mikilvæg þessi réttindi eru sem frumvarpinu er ætlað að verja, nefnilega friðhelgi einkalífsins. Ég held því að þegar kemur að þeim áhyggjum sem reifaðar voru áðan af hv. þingmanni þá sé það stærra mál en þetta frumvarp. Að því sögðu þykja mér þær áhyggjur áhugaverðar, þær eru klárlega réttmætar. Ég meina, aðilar hafa verið hleraðir í fortíðinni og alveg sama hvað manni finnst um stjórnvöld núna og hæstv. ráðherra núna og hv. embættismenn núna og hv. þingmenn núna, þá er alltaf hætta á því að seinna meir verði yfirvöld ekki svo vinveitt borgararéttindum og lýðræðinu. Það gerist reglulega að til valda komast aðilar sem er einfaldlega sama um réttindi borgaranna og lýðræðið, en hlutirnir snúist fyrst og fremst um völd. Það hefur gerst í sögunni margsinnis og mun sjálfsagt gerast aftur. Þá er mikilvægt að innviðirnir séu þannig að þeir fyrirbyggi það helst og í öðru lagi að þeir geti sem best tekist á við slíkt ef það á sér stað. Auðvitað er það hlutverk okkar allra sem byggjum samfélagið að tryggja að slíkt gerist ekki. Mér þætti mjög gaman að heyra viðhorf fleiri úr hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þetta mál, þá sér í lagi það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson vakti máls á, þ.e. að pólitískri aðkomu að eftirlitinu. Ég velti enn fremur fyrir mér hvort ekki væri við hæfi að sú nefnd eða kannski undirnefnd þeirrar ágætu nefndar mundi skoða reglulega þó ekki væri nema tölfræðina um þessi mál til að reyna að átta sig á því hvort allt væri í lagi. Þá langar mig líka að nefna að ég hygg að upplýsingar um hleranir af yfirvöldum séu heldur persónulegs eðlis. Þar sem ég vil almennt að fundir fastanefnda Alþingis séu að jafnaði opnir þá er til leið til að eiga við viðkvæm gögn í nefndum með því að búa til undirnefnd, við gerum það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar tvisvar á ári. Þar eru undantekningarlaust mjög viðkvæm gögn á ferð og mjög mikilvægt að trúnaður sé haldinn og farið sé varlega með þau gögn. Og þetta hljómar eins og um gögn sem þyrfti að fara með af mjög mikilli virðingu og trúnaði þingmanna, og það er svona eitt sem þyrfti líka að halda til haga, það varðar friðhelgina að hafa verið hleraður af yfirvöldum. Það hlýtur alltaf að vera einhver ástæða fyrir því hvort sem hún er síðan réttmæt eða óréttmæt, þá er alltaf einhver ástæða fyrir því. Menn eru ekki að gera það bara að gamni sínu, held ég. Eins og fyrr greinir viljum við í Pírötum ganga miklu lengra en þetta. Ég hygg þó að frumvarpið geti haft mjög jákvæð - ég fullyrði reyndar að frumvarpið, verði það að lögum sem ég geri ráð fyrir að verði, muni hafa mjög jákvæð áhrif, muni búa til gögn sem verða nytsamleg til framtíðar, en sömuleiðis veita eitthvert aðhald. Ég held að mikið svigrúm sé til þess að þetta takist vel - eða illa. Þetta er eitthvað sem við eigum eftir að þurfa að endurskoða eftir einhvern tíma, ekki endilega allt of langan, til að sjá hvernig hafi heppnast. Þetta er jú auðvitað nýtt og sömuleiðis þess eðlis að þarna er fyrst og fremst um einhvers konar flokkun að ræða og ábendingar frekar en allt það havarí sem við píratar vildum helst halda utan málaflokksins. Það er svo sem ekki fleira að segja um málið að svo stöddu. Ég hlakka mikið til að ræða málið í nefnd og fá umsagnir aðila utan úr bæ um það og hlakka ekki síður til 2. umr.

Herra forseti. Ég dreg ekki í efa þá fullyrðingu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar að bót væri að því að samþykkja það frumvarp sem hér er um að ræða. Ég spyr hv. þingmann: Er það ekki „absúrd teater“ að ætla að samþykkja frumvarp til laga um eftirlit með lögreglunni án þess að í því séu ákvæði um eftirlit með heimildum lögreglunnar til að rjúfa það sem er okkur dýrmætast, okkar persónulegu friðhelgi? Skiptir það ekki máli þegar við erum að velta því fyrir okkur hvernig þessu máli eigi að vinda fram? Ég er þeirrar skoðunar að um sé að ræða heimildir til að fara inn í það sem okkur er dýrmætast. Ég tel að þetta varði grundvallarprinsipp í réttarríkinu. Þess vegna tel ég að það sé hálfvegis absúrd að samþykkja svona frumvarp án þess að það mál sé ávarpað með einhverjum hætti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög auðvelt að gera það. Hv. þingmaður kann að hafa rétt fyrir sér þegar hann segir að hugsanlega þurfi ekki einu sinni að breyta lögum um stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hún geti tekið þetta hlutverk upp ef hún kýs svo. Ég verð bara að viðurkenna að ég þekki ekki þingsköpin og ákvæði þeirra um þá nefnd, sem er tiltölulega ný hér í starfi þingsins, nægilega vel til að geta fullyrt um hvort það er rétt eða rangt. En er þá að minnsta kosti ekki rétt að við skoðum það? Ég er þeirrar skoðunar að þetta mál væri hægt að leysa á mjög einfaldan hátt. Ég varpaði fram ákveðinni hugmynd hér í dag. Hún var betrumbætt af fyrrverandi formanni Lögmannafélagsins í spjalli við mig áðan, þegar hann sagði að það væri hægt að ná utan um þetta mál með því að fela þetta eftirlit formanni og varaformanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þeir koma hvor af sínum  Ég spyr hv. þingmann: Telur hann unnt að ná einhvers konar samkomulagi um það við umfjöllun málsins 

Virðulegi forseti. Mér þykir rétt að skoða það að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komi að þessu hlutverki að einhverju leyti, hvort sem það er formaður eða varaformaður, undirnefnd eða hvernig sem því er háttað. Ég held að þetta séu fullkomlega lögmætar áhyggjur sem hv. þingmaður hefur og alveg sjálfsagt að „adressa“ þær. Mér finnst hins vegar ekki „absúrd teater“, verð ég að segja, að samþykkja frumvarp sem er til bóta fyrir réttindi borgaranna bara vegna þess að ekki sé allt tryggt í sambandi við þingmenn og aðra leiðtoga líka þótt að það sé auðvitað mikilvægt út af fyrir sig. Það sem ég sé í þessu frumvarpi snýst aðallega um samskipti borgaranna við yfirvöld. Mér finnst mikilvægast að tryggja það fyrst vegna þess að ég hygg reyndar að það mundi líka í það minnsta aðstoða við það að hindra hleranir á borð við þær sem hv. þingmaður var að nefna. Með því að setja þetta inn í eitthvert ferli hygg ég að þeir sem standa í slíku þurfi þá að ganga út fyrir það ef þeir ætla að stunda eitthvað slíkt. Það að ætla að fara að hlera stjórnmálamenn hygg ég að sé miklu auðveldara þegar enginn rammi er til staðar. Hvort þessi nefnd geti tekist á við hleranir á stjórnmálamönnum, ég sé það ekki. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni um það að þessi nefnd komi líklega ekki til með að gera það, en ég hygg hins vegar að hún muni hafa áhrif á verklag og þannig gæti það óbeint aðstoðað við það. En ég ítreka að ég er alveg sammála hv. þingmanni um að full ástæða er til að kanna það hvort þetta eigi ekki heima hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sama hvernig það verður útfært í smáatriðum. Það er ekki endilega aðalatriðið finnst mér, en mér finnst aðalatriðið hérna vera réttindi borgaranna gagnvart yfirvöldum, ekki þingmanna.

Herra forseti. Orðin „absúrd kómík“ voru þau sem Jónas Hallgrímsson notaði um hluti sem voru grátbroslega fyndnir og á skjön við eðlilegt gangvirki þess sem fyndið er í tilverunni. Mér finnst það kaldhæðnislegt þegar menn fara í það verk, sem er þarft vissulega, að setja upp einhvers konar ramma um eftirlit með lögreglunni, að menn skuli ekki einu sinni blikka auga - og það er hvergi gert, ekki heldur í greinargerðum með þessu frumvarpi - til þessa þáttar sem við höfum aðallega verið að ræða hér, að minnsta kosti ég. En látum það liggja á milli hluta. Mestu máli skiptir að þessi umræða hefur verið vakin hér. Ráðherrann telur að það þurfi miklu lengri umræðu til þess að hægt sé að þroska þetta mál. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé miklu auðveldara viðfangs en hefur fram komið. Ég hef lagt hér fram ákveðnar lausnir og komið auk þess fram með betrumbót formanns Lögmannafélagsins fyrrverandi á því. Eins mikið og ég er oft á móti ýmsum þáttum í skoðanarófi hv. þm. Brynjars Níelssonar þá er hann dæmi um mann sem ég mundi treysta til þess að vera fulltrúi minn og hvers sem er og hann mundi gæta að réttindum allra í þessu, ekki bara þeirra sem eiga sæti hér. Því eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson benti á hér fyrr í dag geta verið stjórnmálalegir hópar sem ekki eiga sæti hér og kann að vera hættara við að sæta eftirgrennslan af þessu tagi. En við mundum velja til slíkra verka þá sem við treystum. Ég mundi treysta, eins og ég sagði, hv. þm. Brynjari Níelssyni og hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur. Það er dæmi um fólk sem ég mundi vilja hafa í slíkri nefnd. Mér er alveg sama hverjir það eru, ég vil einfaldlega að ef við stígum þetta skref verði hugað að þessu. Ég hef áður lýst afstöðu 

Virðulegi forseti. Ég get alveg tekið undir það að það skiptir mestu máli að búið sé að viðra þessi sjónarmið í þessari umræðu. Ég held sömuleiðis að lausnin, alla vega í því samhengi sem hv. þingmaður nefnir, sé einföld. Ég hygg að hún krefjist ekki lagabreytingar. Ég held að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gæti gert þetta ef henni sýndist svo. Kannski er gott að hafa lagastoð þannig að tryggt sé að það starf héldi áfram ef ske kynni að  Þó að við finnum í fortíðinni dæmi um símahleranir yfirvalda í garð þingmanna og forustumanna verkalýðsfélaga og slíkra stofnana, þá held ég að ef sambærileg dæmi kæmu upp í dag væru þau ekki framkvæmd í gegnum lögregluna. Segjum sem svo að í samfélaginu væri gríðarlega stór hagsmunaaðili - ég nenni ekki að taka dæmi vegna þess að þá fara menn að rífast um það - sem hafi áhuga á því að hlera forustumenn ASÍ eða því um líkt. Þá held ég ekki að viðkomandi mundi leita til einhverra innan lögreglunnar til að ná því markmiði. Ég held miklu frekar að hann mundi leita í skipulagða glæpastarfsemi eða til hópa á netinu sem sérhæfa sig í því að hakka fólk gegn gjaldi. Ég held að þar sé mesta ógnin, þegar kemur að hlerunum á embættismönnum, forustumönnum verkalýðsfélaga, þingmönnum og stjórnmálamönnum í stjórnarandstöðu og stjórn. Það er vegna þess að núna er tæknin þannig að maður þarf ekki að vera lögreglumaður til þess að hlera. Það eru glæpagengi sem geta gert þetta og þau taka einfaldlega gjald fyrir að gera það. Þannig að ég hef miklu meiri áhyggjur af því. Lausnin á því verður ekki gegnum lög nema í því samhengi að styrkja öryggisvitund og getu yfirvalda og almennra borgara og þingmanna til að standa vel að sínum eigin öryggismálum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um handtöku og afhendingu manna til og frá Íslandi vegna refsiverðra verknaða á grundvelli handtökuskipunar. Frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og ég legg það fram að nýju efnislega óbreytt. Með frumvarpi þessu eru lagðar til lagabreytingar til að unnt verði að fullgilda samning Evrópusambandsins og Íslands og Noregs um málsmeðferð við afhendingu sakamanna milli ríkjanna, eða hin svokallaða evrópska handtökuskipun. Samningurinn var undirritaður þann 28. júní 2006 og Alþingi heimilaði að staðfesta hann með þingsályktun þann 16. mars 2007. Gildistaka samningsins er háð því að Ísland og Noregur hafi bæði gengið frá viðeigandi lagabreytingum til fullgildingar samningsins. Noregur gekk frá sínu ferli árið 2013 en dómsmálaráðherra Noregs hefur ítrekað við mig mikilvægi þess að flýta innleiðingu íslenskra stjórnvalda, ekki síst í ljósi síaukinnar hryðjuverkaógnar í Evrópu. Því er brýnt að þetta mál verði afgreitt á yfirstandandi þingi. Í frumvarpinu er lagt til að sameinuð verði í einni heildarlöggjöf ákvæði gildandi laga nr. 12/2010, um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða, eða norræn handtökuskipun, og ný lagaákvæði er leiða af skuldbindingum Íslands vegna hinnar evrópsku handtökuskipunar. Frumvarpið felur í sér nokkrar mikilsverðar breytingar á gildandi kerfi. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að fylgja meginreglu samningsins um að ríki afhendi eigin ríkisborgara. Samkvæmt samningnum er Íslandi heimilt að víkja frá þessari meginreglu með yfirlýsingu, en frumvarpið gerir ekki ráð fyrir slíkri yfirlýsingu. Sú tillaga byggir á heildarmati á hagsmunum Íslands með þátttöku í hinni evrópsku handtökuskipun, en á undanförnum árum hefur þörfin fyrir alþjóðlegt samstarf við rannsókn og meðferð sakamála aukist til muna. Skipuleg brotastarfsemi og hryðjuverk eru í eðli sínu alþjóðleg og þekkt er að brotamenn nýti sér glufur í mismunandi löggjöf ríkja til að komast fram hjá laganna vörðum. Þetta nýja fyrirkomulag er liður í því að koma í veg fyrir að slíkar glufur séu nýttar. Þá byggir samningurinn á gagnkvæmni, en það felur í sér að ef Ísland ákveður að víkja frá meginreglunni um afhendingu á eigin ríkisborgurum þá er öðrum aðildarríkjum samningsins heimilt að synja um afhendingu á eigin ríkisborgara til Íslands. Þar með gætu íslensk stjórnvöld staðið frammi fyrir því að ríki samstarfsins synjuðu um afhendingu á manni sem íslensk stjórnvöld óskuðu eftir að fá afhentan hingað til lands. Með því fyrirkomulagi hefði samstarfið takmarkaða þýðingu. Vert er að taka fram að Ísland er eitt af fáum ríkjum Evrópu sem setur fortakslaust bann við afhendingu eigin ríkisborgara til ríkja innan Evrópu. Önnur ríki annaðhvort heimila afhendingu eigin ríkisborgara eða skilyrða afhendingu þannig að þeir afpláni refsingu í sínu heimalandi. Með núgildandi fyrirkomulagi er hætt við að íslenskir afbrotamenn á alþjóðavettvangi geti nýtt sér bann við afhendingu á íslenskum ríkisborgurum sem leið til þess að koma sér hjá refsingu vegna brotastarfsemi þeirra erlendis og geta því ávallt leitað skjóls hér á landi. Mikilvægt er að halda því til haga að allnokkrar undantekningar eru frá meginreglunni um afhendingu eigin ríkisborgara. Í frumvarpinu eru í samræmi við samninginn ákvæði sem ýmist heimila eða skylda Ísland til að synja afhendingu eða skilyrða hana. Í 9. gr. frumvarpsins eru taldar upp skyldubundnar synjunarástæður, ef einhverjar þær aðstæður sem þar eru uppi liggja fyrir er skylt að synja um afhendingu. Má þar til dæmis nefna tilvik þegar manni hefur verið veitt sakaruppgjöf vegna sama verknaðar hér á landi eða þegar maður getur ekki vegna aldurs borið refsiábyrgð samkvæmt lögum hér á landi. Þá eru í 10. gr. frumvarpsins taldar upp heimilar synjunarástæður. Má þar nefna tilvik þegar rannsókn vegna sama verknaðar er í gangi hér á landi og hún beinist að hinum eftirlýsta. Þá er einnig heimilt að synja um afhendingu þegar handtökuskipun varðar fullnustu refsingar og íslensk stjórnvöld skuldbinda sig til að fullnusta refsingu dómsins hér á landi. Enn fremur er kveðið á um í 2. mgr. 9. gr. frumvarpsins að synja megi um afhendingu á grundvelli mannréttindasjónarmiða og þá má ávallt skilyrða afhendingu þannig að íslenskur ríkisborgari eða einstaklingur búsettur hér á landi verði ekki afhentur til annars ríkis á grundvelli handtökuskipunar nema hann fái að afplána refsingu sína hér á landi verði hann fundinn sekur um brot í öðru ríki. Evrópska handtökuskipunin tekur einungis til samstarfs aðildarríkja Evrópusambandsins og Íslands og Noregs. Því verður áfram óheimilt að framselja íslenskan ríkisborgara til ríkja utan þess. Þá ber enn fremur að nefna í þessu samhengi að heimilt hefur verið síðan 1962 að framselja íslenskan ríkisborgara til Norðurlandanna. Er því ekki um breytingu þar að ræða. Í öðru lagi felur þetta breytta fyrirkomulag í sér mun styttri tímafresti hvað varðar alla málsmeðferð og afhendingu, en í gildandi kerfi getur það tekið allt frá einu til tveimur árum að framselja mann til annars ríkis eða fá mann framseldan hingað til lands. Hinar breyttu reglur geta hins vegar þýtt að afhending getur tekið frá einum til fjögurra mánaða. Í þriðja lagi koma þau ráðuneyti sem fara með dómsmál ekki að málsmeðferðinni þar sem í samningnum er miðað við að ákæruvaldið eða önnur stjórnvöld í réttarkerfinu sem tilnefnd eru gefi út handtökuskipun, taki á móti og fjalli um hana og taki ákvörðun um hvort orðið skuli við beiðni um afhendingu eða ekki. Í frumvarpinu er lagt til að ríkissaksóknari hafi þetta hlutverk. Líkt og fram hefur komið felur frumvarpið í sér reglur sem eiga að auðvelda samstarf ríkja þegar kemur að afhendingu manna vegna refsiverðrar háttsemi. Með því að sameina í eina heildarlöggjöf ákvæði laga nr. 12/2010, um norræna handtökuskipun og ný lagaákvæði er leiða af samningi vegna hinnar evrópsku handtökuskipunar, á að tryggja að samstarf á þessu sviði verði skilvirkara og fyrir hendi séu árangursríkari tæki í baráttunni gegn afbrotum þvert á landamæri. Virðulegi forseti. Ég óska þess að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.