Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir nokkrum árum var fyrir frumkvæði háskólaráðs skipuð n. til þess að gera áætlun um fjölgun prófessorsembætta og annarra kennaraembætta við Háskóla Íslands á áratug frá því er sú ályktun var gerð. Þessi áætlun var síðan samin - það tók alllangan tíma að semja hana, - af fulltrúum frá öllum deildum háskólans. Síðan var þessi áætlun til rækilegrar athugunar í ríkisstj., sem á sínum tíma, fyrir tveim árum, tók ákvörðun um að leggja til við Alþ., að þeirri áætlun væri hrundið í framkvæmd. Tvívegis áður hefur Alþ. samþ. stjfrv., sem byggjast á framkvæmd þessarar 10 ára áætlunar um kennarafjölgun við Háskóla Íslands. Þetta frv. er þriðja frv., sem flutt er í samræmi við þessa 10 ára áætlun. Hér er gert ráð fyrir stofnun þriggja nýrra prófessorsembætta, og hefur verið gert ráð fyrir fjárveitingum til þeirra embætta í fjárl. fyrir yfirstandandi ár, en þær fjárveitingar koma að sjálfsögðu ekki til framkvæmda, nema hið háa Alþ. fallist á að gera þetta frv. að lögum. Þau embætti, sem stofna átti á árinu 1967 skv. áætluninni og þetta frv. gerir ráð fyrir, að verði stofnsett, eru í lagadeild, læknadeild og viðskiptadeild. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja í einstökum atriðum þau rök, sem af hálfu háskólans voru flutt fyrir því á sínum tíma og fólgin eru í 10 ára áætluninni, en hún var upphaflega prentuð sem fskj. með 1. frv., sem flutt var til þess að hrinda henni í framkvæmd. Geri ég því ráð fyrir, að hv. alþm. séu þau almennu rök kunn, sem fyrir þeirri 10 ára áætlun lágu. Þá er hér enn fremur gert ráð fyrir því að breyta tveimur dósentsembættum í læknadeild í prófessorsembætti, en þeir dósentar, sem nú gegna þessum dósentsstörfum eru jafnframt yfirlæknar hvor við sína deild. Annar er dósent í kvensjúkdómum og hinn dósent í röntgenfræðum. Launakjör þessara yfirlækna, sem jafnframt gegna dósentsstörfum, eru nú þannig, að engin hækkun verður á heildarlaunum þeirra og því engin útgjaldaaukning fyrir ríkissjóð, þó að dósentsembættunum verði breytt í prófessorsembætti. Þeir mundu, m.ö.o., njóta sömu launakjara eftir samþykkt þessa frv. sem prófessorar og yfirlæknar og þeir njóta nú sem yfirlæknar og dósentar. En hér er um svo mikilvægar kennslugreinar að ræða innan læknakennslunnar, að læknadeild og háskólaráð hafa talið eðlilegt, að þeir, sem þessum kennslustörfum gegna ásamt yfirlæknisstörfum, beri prófessorsnafnbót. Sjötta embættið, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er prófessorsembætti í verkfræðideild, og er það embætti utan við 10 ára áætlun um kennarafjölgun, það er m.ö.o. viðbótarembætti, sem ekki var gert ráð fyrir í kennarafjölgunaráætluninni. Hér er um að ræða embætti prófessors í jarðeðlisfræði og er ætlazt til, að hann veiti jafnframt forstöðu þeirri rannsóknarstofu í jarðeðlisfræði, sem þegar hefur verið komið á fót við Raunvísindastofnun háskólans, en hefur ekki fengið fastan forstöðumann ennþá. Vonir standa til þess, ef þetta frv. nær fram að ganga og prófessorsembætti í jarðeðlisfræði verður komið á fót, að um það embætti sæki þá Gunnar Böðvarsson verkfræðingur, sem er einn helzti sérfræðingur, ekki aðeins Íslendinga heldur og í heiminum, í jarðeðlisfræði og þá alveg sérstaklega á því sviði, sem við Íslendingar höfum sérstakan áhuga á, þ.e.a.s. á sviði jarðhita og jarðhitarannsókna. Prófessor Gunnar Böðvarsson gegnir nú prófessorsembætti í Bandaríkjunum, en hefur áður um margra ára skeið verið sérfræðilegur ráðunautur bæði alþjóðasamtaka og ríkisstj. annarra landa einmitt á sviði jarðhitamála og jarðhitarannsókna. Væri það mikill fengur fyrir Íslendinga og íslenzkar rannsóknir, sérstaklega á sviði jarðhitamála, ef Gunnar Böðvarsson fengist til þess að sækja um embætti við Háskóla Íslands og þá um leið tengjast hinni nýju og ungu Raunvísindastofnun háskólans. En til þess eru, eins og ég sagði, ákveðnar vonir, ef þetta frv. nær fram að ganga og embætti prófessors í jarðeðlisfræði verður stofnað, að þessi heimskunni vísindamaður sæki þá um það. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að gera nánari grein fyrir þessu frv. og vona, að hv. Alþ. taki þessu frv. vel, eins og þeim frv., sem ríkisstj. hefur áður flutt til eflingar Háskóla Íslands á undanförnum árum. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. menntmn.



Herra forseti. Á s.l. Alþ. var samþ. með shlj. atkv. alþm. í Sþ. þál. um að skora á ríkisstj. að láta undirbúa fyrir næsta reglulegt Alþ. löggjöf um úthlutun listamannalauna, og skuli við það starf haft samráð við Bandalag íslenzkra listamanna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að um langt skeið undanfarið hefur Alþ. árlega veitt fé á fjárl. til styrktar listamönnum. Hefur féð sumpart verið veitt til handa ákveðnum listamönnum og sumpart verið veitt tiltekin heildarfjárhæð, sem síðan skyldi skipt milli listamanna. Hin síðari ár hefur venjan verið sú, að Alþ. hefur sjálft kosið n. til að skipta hinni almennu fjárhæð. Áður hafði menntamálaráð um skeið úthlutun þessara listamannalauna með höndum. Það kom einnig fyrir, að samtökum listamanna var falið að annast úthlutunina, en aldrei hefur skapazt nein ákveðin regla um það, hvernig þessu fé skyldi varið, hvernig listamannalaunin skyldu ákveðin auk þess, sem ákvörðun hefur aldrei verið tekin um það nema til eins árs í senn, hverjir skyldu skipta þessu opinbera listamannalaunafé. Þetta hefur valdið því, að oft og einatt hafa spunnizt harðar deilur, ekki aðeins um úthlutunina hverju sinni, heldur einnig um það, hvernig úthlutuninni skyldi hagað í grundvallaratriðum. Af hálfu listamanna hefur mjög oft verið óskað eftir því, að fastari reglur yrðu settar um úthlutun listamannalaunanna. Á undanförnum árum hafa einstakir þm. nokkrum sinnum - ja, mér er óhætt að segja, hvað eftir annað - flutt frv., þar sem settar væru tilteknar, fastar reglur um listamannalaunin. Sjálfur flutti ég á sínum tíma oftar en einu sinni þmfrv. um þetta efni, og það hafa einnig þm. úr öðrum flokkum gert. Á síðasta þingi voru t.d. flutt tvö þmfrv. um þetta sama efni. Síðan ég tók við forstöðu menntmrn. hef ég tvívegis gert tilraun til þess að ná samkomulagi milli listamanna annars vegar og milli ríkisstj. og listamannasamtakanna hins vegar um setningu löggjafar um þetta efni. En í bæði skiptin hefur farið svo, að ekki hefur náðst samstaða um flutning slíks frv. Í fyrra skiptið var fjölmenn n., sem fulltrúar allra listgreina áttu sæti í, orðin sammála um flutning frv., en þá reyndist ríkisstj., eða sá þingmeirihl., sem að baki henni stóð, ekki vera reiðubúin til að flytja það frv. Þetta var á stjórnarárum ríkisstj. Hermanns Jónassonar. Seinni tilraunin, sem ég hef gert til þess að koma fram lagasetningu um þetta efni, var á stjórnarárum ríkisstj. Ólafs Thors. Þá var ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar orðin sammála um flutning frv. um þetta efni, en þá reyndist að mínum dómi ekki nægileg samstaða meðal listamanna til stuðnings við það frv., svo að ríkisstj. ákvað að flytja það ekki, og við svo búið hefur setið síðan, eða þangað til Alþ. gerði á síðasta þingi þá ályktun, sem ég gat og rakti í upphafi máls míns. Þegar á s.l. hausti, eða á s.l. sumri raunar, hófst ég handa um að semja frv. í samræmi við ályktun Alþ. frá því í fyrravor. Þegar samningu þess var lokið, hóf ég viðræður við stjórn Bandalags ísl. listamanna um það frv. - uppkast, sem samið hafði verið í menntmrn., og stjórn bandalagsins veitti því viðtöku og sendi það öllum aðildarfélögum Bandalags ísl. listamanna til athugunar og umr. Öll félögin sýndu mikinn áhuga á málinu og ræddu málið mjög ýtarlega. Og svo kom, að stjórn bandalagsins kom á fund til mín nú fyrir 2–3 vikum og tilkynnti mér, að í öllum aðalatriðum teldi Bandalag ísl. listamanna það frv., sem nú er hér flutt, vera til stórmikilla bóta frá því skipulagi, sem ríkt hefur um þetta efni. Get ég því skýrt frá því, að þetta frv. er samið í fullu samráði við öll aðildarfélög Bandalags ísl. listamanna. Stjórn bandalagsins tilkynnti mér að vísu óskir um nokkrar breyt. á frv., sem ég hef ekki treyst mér til að leggja til við ríkisstj., að hún tæki upp í frv., en það hefur komið í ljós, að þau framfaraspor, sem stjórn Bandalags ísl. listamanna telur þetta frv. fela í sér, eru mun stærri og mikilvægari en þær óskir, sem bandalagið setti fram og ég treysti mér ekki til þess að leggja til við ríkisstj., að orðið yrði við, þannig að í aðalatriðum má segja, að þetta frv., eins og það hér liggur fyrir, hafi stuðning Bandalags ísl. listamanna. Í þessu sambandi tel ég rétt að láta þess sérstaklega getið, að af hálfu stjórnar bandalagsins var skýrt frá því, að innan bandalagsins væru mjög skiptar skoðanir um það, hvers eðlis stuðningur hins opinbera við listamenn í raun og veru skyldi vera. Það form, sem hefur verið haft á í raun og veru frá upphafi, er, eins og öllum er auðvitað kunnugt, í því fólgið, að listamönnum eru veitt tiltekin laun, upphaflega nefnd styrkir, nú nefnd laun, á hverju ári, án nokkurra tengsla við verk, sem listamaðurinn er að vinna að hverju sinni. Stjórn bandalagsins tjáði mér, að mikill áhugi væri á því innan bandalagsins, að jafnframt yrði komið á fót kerfi, sem hún nefndi starfsstyrkjakerfi, og væri í því fólgið, að listamenn gætu sótt um opinberan styrk eða opinber laun, ef þeir hefðu ákveðin verkefni á prjónunum, sem þeir þá gerðu grein fyrir, og gæti þeim með aðstoð slíkra styrkja orðið kleift að helga sig ákveðnu verkefni í 1/2 ár, 1 ár, 11/2 ár, jafnvel 2 ár, án þess að þurfa að hafa fjárhagsáhyggjur á meðan unnið væri að því verki. Var sérstaklega vitnað í þessu sambandi til þess starfsstyrkjakerfis, sem Vísindasjóður hefur komið á fót, eftir að hann tók til starfa, en hann veitir einmitt slíka starfsstyrki að upphæð nú 120 þús. kr. á ári. Þegar ég hafði flutt ríkisstj. þessar skoðanir stjórnar Bandalags ísl. listamanna, varð það niðurstaðan í ríkisstj., að skipuð skyldi n., sem Bandalag ísl. listamanna ætti aðild að, til þess að athuga möguleika á því, að þeim listamannalaunum, sem Alþ. veitir nú árlega, skuli að einhverjum hluta breytt í slíkt starfsstyrkjakerfi, og auk þess skyldi varið til slíkra starfsstyrkja því fé, sem Alþ. kynni síðar að veita í þessu skyni. Það kom í ljós, að stjórn Bandalags ísl. listamanna og stjórnir aðildarfélaga þess lögðu mjög mikið upp úr þessari ákvörðun ríkisstj., töldu hana mjög stórt spor í rétta átt, og verður þessi n. að sjálfsögðu skipuð. Þá skal ég í örfáum orðum gera grein fyrir því, hver háttur yrði hafður á um úthlutun listamannalauna, ef þetta frv. næði fram að ganga. Í samræmi við óskir Bandalags ísl. listamanna er gert ráð fyrir því, að Alþ, haldi uppteknum hætti að veita sjálft nafngreindum mönnum ákveðin heiðurslaun, en jafnframt veiti Alþ. ákveðna upphæð, sem ákveðin er á fjárl. hverju sinni, til skiptingar milli annarra ísl. listamanna. Samkomulag er um það við samtök listamanna, að þingkjörin n. skuli úthluta þessu fé, og að n. sú, sem það gerir, skuli ekki kosin til eins árs í senn, sem verið hefur allar götur siðan Alþ. tók að kjósa slíka n., heldur skuli hún kosin til fjögurra ára í senn eða réttara sagt kosin af sérhverju, nýkjörnu Alþ. og sé kjörtímabil n. hið sama og starfstímabil Alþ. Já, ef ég mætti aðeins bæta við rökum fyrir því, að það er talið til mikilla bóta að kjósa úthlutunarn. til allt að fjögurra ára í senn. Það hefur þótt há sérstaklega starfsemi hinna þingkjörnu n., að þær hafa ekki getað gert áætlun um það, hvernig úthlutuninni skuli hagað, hver n. hefur orðið að reikna með því, að þetta yrði í eina skiptið, sem hún úthlutaði, og hefur því engar fastar reglur getað sett sér varðandi vinnubrögð sín. Ef n. veit það, að hún er kosin til allt að fjögurra ára, getur hún gert allt að fjögurra ára áætlun um úthlutun fjárins og þannig t.d. getur það, þó að ákveðinn listamaður fái ekki listamannalaun í eitt sinn, legið í loftinu, jafnvel verið ákveðið, að hann skuli fá þau öðru sinni, vegna þess að n. úthlutar fénu oftar en einu sinni. Þetta mundi auka mjög öryggi allt varðandi vinnubrögð n. og gefa henni mun betra svigrúm í reynd heldur en átt hefur sér stað undanfarið. Þá er gert ráð fyrir því í þessu frv., og það er ein stærsta breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, að einungis verði um tvo launaflokka listamanna að ræða, en þeir hafa áður verið miklu fleiri. Undanfarin ár hafa þeir verið fjórir. Það, sem sætt hefur einna mestri gagnrýni af hálfu listamanna yfirleitt varðandi úthlutun listamannalaunanna, er það, hve flokkarnir hafa verið margir og listamenn hafa litið þannig á, að í skipun þeirra í fjóra, fimm eða jafnvei sex flokka sé fólgin einhvers konar einkunnagjöf til þeirra fyrir verk sín. Það hefur því mjög eindreginn stuðning stjórnar Bandalags ísl. listamanna að fækka launaflokkum ofan í tvo úr þeim fjórum, sem tíðkazt hafa undanfarið. Auðvitað fer það algerlega eftir því, hversu há listamannalaunin verða ákveðin, hversu margir muni fá þau. Af ákvæðum frv. hlýzt því ekki í sjálfu sér, að þeim, sem fá listamannalaun, hljóti að fækka frá því, sem verið hefur, en tala þeirra, sem hlutu listamannalaun í fyrra, var um það bil 130. Hins vegar getur væntanleg úthlutunarn. hæglega komið því þannig fyrir, að listamannalaunin hækki að meðaltali frá því, sem þau verið hafa til hvers einstaks, en ef sú hækkun á að verða veruleg, mundi af því hljótast, að þeim, sem fá listamannalaunin, mundi nokkuð fækka. Það ætti hins vegar ekki að þurfa að koma að sök, vegna þess að n., sem væntanlega verður kosin, ef frv. nær fram að ganga, hefur lengri starfstíma en eitt ár, þannig að hún gæti gert áætlun um það að láta þá, sem ekki fá listamannalaun í fyrsta skipti, fá þau í annað skipti eða þriðja skipti og þar fram eftir götunum. Gert er enn fremur ráð fyrir því í frv., að laun 2. flokksins séu helmingi hærri en hins flokksins, og er það ákvæði einnig sett í samráði við stjórn Bandalags ísl. listamanna. Þá er í frv. ákvæði um það, hvernig valið á þeim listamönnum, sem laun hljóta, skuli fara fram. Kjarninn í því kerfi, sem l. gera ráð fyrir, er sá, að samdir skuli kjörlistar yfir þá menn, sem einhver í n. hefur stungið upp á til þess að fá laun í öðrum hvorum flokknum, og síðan skuli fara fram skrifleg atkvgr. meðal hinna 7 nm. um það, hverjir skuli hljóta listamannalaunin í hvorum flokknum um sig. En gert er ráð fyrir, að í upphafi nefndarstarfanna ákveði n., hver skuli vera launahæðin í hvorum flokknum um sig og að því loknu geri hver einstakur nm., eða hver hópur nm., heildartill. um það, hvernig skipta skuli því fé, sem Alþ. hefur veitt til hinna almennu listamannalauna. Ætti þetta fyrirkomulag að auka mjög öryggi í vinnubrögðum n. Í fjórða og síðasta lagi er svo það nýmæli í frv., sem mér er óhætt að segja, að sé annað merkasta nýmæli þess, að aðildarfélög Bandalags ísl. listamanna skuli eiga rétt á að tilnefna hvert um sig tvo fulltrúa til samstarfs við n., sem Alþ. kýs til þess að ákveða listamannalaunin. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar, að það væri rangt að fela listamönnum sjálfum eða samtökum þeirra úthlutun listamannalaunanna, og sömu skoðunar er stjórn Bandalags ísl. listamanna mjög eindregið. Ég vil láta það koma skýrt fram, að listamennirnir hafa ekki óskað eftir því sjálfir að fá úthlutun listamannalaunanna í sínar hendur. Hins vegar hefur það vafizt fyrir mönnum, bæði listamönnum, stjórnmálamönnum og öðrum, sem um þessi mál hafa hugsað, hvernig væri hægt að koma samt sem áður við nokkrum áhrifum listamannanna á það, hvernig og hverjir listamannalaunin hljóta. Það var mín hugmynd að ganga til móts við eðlilegar óskir listamannanna um þetta efni á þann hátt að veita aðildarfélögum Bandalags listamanna rétt á að tilnefna hvort um sig tvo fulltrúa til samstarfs við n., sem úthlutar listamannalaunum og veita þeim rétt á að láta í ljós álit sitt á öllum till., sem koma fram í n. um það, hverjir skuli fá listamannalaun. Ég vek athygli á, að listamannafélögin eru ekki skyldug til þess að tilnefna slíka fulltrúa. Ef þau óska ekki eftir því að hafa afskipti af því, hverjir fá listamannalaunin, er þeim það að sjálfsögðu frjálst. En þeim er veittur réttur á að segja skoðun sína frá listrænu eða faglegu sjónarmiði, á sérhverri till., sem fram kemur innan úthlutunarn., um það, hverjir skuli fá listamannalaunin. Það hefur komið fram í ýtarlegum viðræðum mínum við fulltrúa listamanna, að ekki má telja ólíklegt, að einstök listamannafélög muni ekki tilnefna sína meðlimi sem þennan umsagnaraðila, heldur menn utan sinna samtaka, en sem þeir þó bera fullt traust til og telja, að muni hafa faglega þekkingu og listrænt vit á þeim efnum, sem hér er um að tefla. Með þessu móti er það tryggt, að n. gangi ekki til atkv. um till. um veitingu listamannalauna, nema því aðeins að menn, sem hafa vit, áhuga og skilning á listrænum störfum þeirra manna, sem um er verið að fjalla, hafi getað sagt skoðun sína á því, hvort till. sé réttmæt eða óeðlileg. Þetta er mikilsverður réttur fyrir listamennina og ég mundi einnig segja, að í þessu væri fólgið skynsamlegt og hóflegt aðhald fyrir þá fulltrúa fjárveitingavaldsins, sem úthluta því fé, sem Alþ. hefur veitt í þágu listamanna. Það kom í ljós í umr. við listamennina, að þeir lögðu mikið upp úr þessu ákvæði. Sú uppástunga þeirra, sem þeir báru fram við mig og ég treysti mér ekki til þess að leggja til við ríkisstj., að lögtekin væri í frv., gekk út á það, að n. mætti ekki veita listamannalaun, nema því aðeins að fulltrúi hlutaðeigandi aðildarfélags bandalagsins hefði samþykkt till. M.ö.o., hugmynd þeirra gekk út á það að veita þessum umsagnaraðilum Bandalags. ísl. listamanna eða aðildarfélaga þess algert neitunarvald um veitingu listamannalaunanna. Ég tjáði fulltrúum listamannanna, að mér þætti mjög ólíklegt, að Alþ. vildi fallast á að kjósa n. til þess að úthluta ríkisfé, en hafa það háð neitunarvaldi annars aðila, hverjir fengju féð, og ég teldi mjög ósennilegt, að nokkur alþm., eða menn yfirleitt, mundu taka að sér nefndarstörf, sem væru svo ströngum annmörkum háð, þar sem starf manna ætti að vera háð algeru neitunarvaldi annars aðila. Án þess að ég vilji eða hafi nokkurt umboð til þess að segja, að listamenn hafi fallizt á sjónarmið mín í þessu efni er mér þó óhætt að segja það, að þeim var ekki andmælt verulega. Og ég vona, að á því sé fullur skilningur af hálfu listamannanna, að ríkisstj. hefur ekki treyst sér til þess að taka þessa till. þeirra upp í þetta frv. Ég teldi það til mikilla bóta, ef þetta frv. næði fram að ganga, og í raun og veru er hér í fyrsta sinn um það að ræða, að flutt sé stjfrv. um listamannálaun hér á hinu háa Alþ., sem segja má, að í öllum aðalatriðum hafi stuðning listamannanna sjálfra. Það er mjög mikils virði fyrir Alþ., fyrir ríkisvaldið, að sem bezt samstarf sé við listamenn um veitingu listamannalaunanna. Það samstarf tel ég, að hafi tekizt við undirbúning þessa frv., og það samstarf vona ég fastlega, að muni halda áfram við framkvæmd málanna, ef þetta frv. nær fram að ganga. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 3. umr. og hv. menntmn.

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 6. marz 1967. Þar sem ég get ekki sinnt þingstörfum næstu vikur vegna veikinda, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Austurlandskjördæmi, Sverrir Hermannsson viðskiptafræðingur, taki sæti á Alþ. í forföllum mínum. Jónas Pétursson, 3. þm. Austf.“ Sverrir Hermannsson viðskiptafræðingur hefur áður átt sæti á Alþ. á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans verið rannsakað. Ég leyfi mér að bjóða hann velkominn til setu í hv. þd.



Herra forseti. Því miður gat ég ekki verið hér viðstaddur í gær, þegar hv. 5. þm. Vestf. mælti fyrir frv. sínu á þskj. 200, en ég hafði hugsað mér þá þegar að taka til máls við 1. umr. og segja nokkur orð um þetta frv. Með þessu frv. ef það yrði að l., sýnist mér, að sá grundvöllur, sem stéttarsamtök bænda hafa starfað á, síðan þau voru stofnuð fyrir rúmlega 20 árum, sé rifinn niður og nýtt skipulag tekið upp á þann hátt, að bændur geti átt rétt á því að stofna stéttarfélag innan sýslufélaga eða kaupstaða, sem síðan mynda landssambönd. Ekki verður annað séð af frv. en bændur geti verið utan við þessi samtök, ef þeim sýnist, en eins og þetta er nú, eru hreppabúnaðarfélögin grundvöllur Stéttarsambands bænda, en þar verða allir bændur að vera félagsbundnir, til þess að þeir geti notið framlaga hins opinbera til umbóta á jörðum þeirra. Ég verð að segja það fyrir mitt leyti, að ég er ákaflega hræddur um, að fljótt mundi koma los á stéttarsamtök bændanna, ef einhverjir bændur gætu t.d. staðið utan þessara stéttarsamtaka. Og jafnvel gæti verið hætta á því, að bændastéttin gæti klofnað í tvær eða fleiri fylkingar um kjaramál sín, því að það vantar aldrei sundrungaröfl í landi okkar. A.m.k. er hætt við, að hagsmunasamtök bændastéttarinnar, sem væru þannig upp byggð, að menn væru algerlega frjálsir að því, hvort þeir væru í samtökunum eða utan þeirra, yrðu ekki sterkt baráttutæki. Mér lízt þess vegna ekki vel á þá skipulagsbreytingu, sem mér sýnist að hér sé lagt til að gerð verði á grundvelli stéttarsamtaka bændanna, ef ég hef skilið frv. rétt. Þá er hér gert ráð fyrir nýrri ríkisstofnun, sem á að hafa með höndum rannsókn á búskap bænda og kjörum þeirra, svonefndri kjararannsóknarstofnun bænda, sem á að vera ríkisstofnun. Þessi stofnun á að vera æði fjölþreifin, sýnist mér, og forvitin um hagi og ástæður hvers einstaks bónda, og hún á að taka við búreikningaskrifstofunni, sem á að fara að efla samkv. frv., sem liggur nú fyrir þinginu. Það má lesa um allt þetta í 7.-12. gr. frv. og víðar í því, og er það mikil lesning í sambandi við þessa stofnun, kjararannsóknarstofnunina. Mér virðist vera mikill sá áhugi, og mér sýnist, að flm. þyki mikils við þurfa, að hann skuli leggja til að setja upp stóra ríkisstofnun til þess að fylgjast með hag hvers bónda, ástandi hverrar jarðar, meira að segja þægindum í íbúðarhúsum, hvernig símasambandið er, hvað þá heldur annað. Stofnunin á auðvitað að gera meira en þetta. Hún á líka að leggja á ráð við ýmsum vanda, sem að kann að steðja á hverjum tíma hjá bændum. Hún á hvað þá annað að segja til um, hvaða bústærðir séu heppilegastar og hagkvæmastar í hverri búgrein. Ekki efast ég um það, að allar þessar till., sem í frv. eru gerðar um þetta, eru gerðar vissulega í góðri meiningu. En ég er hins vegar jafnviss um það, að svona herradómur ríkisins yfir atvinnuvegi eins og landbúnaði okkar mundi verða honum til hins mesta ógagns og alveg óþolandi fyrir bændurna, ef slíkt kæmist í framkvæmd eða yrði að lögum. Ef bændurnir sjálfir geta ekki skipulagt það af framleiðslu sinni, sem þörf er á að skipuleggja, held ég, að það geti ekki frekar aðrir, og ríkisstofnun mundi ekki vera heppilegt tæki til þess. Og ég verð að segja það, að ef ekki er óhætt að trúa þeim stofnunum, sem núna eru til í landinu og séð hafa um nauðsynlega gagnasöfnun frá bændum, - þær eiga að hafa það starf með höndum áfram, eins og þær hafa haft með góðum árangri, - þá mundi eitthvert nýtt ríkisbákn ekki ráða betur við það verkefni. Ég veit t.d. ekki betur en upplýsingar um hverja einustu jörð á landinu liggi fyrir hjá Landnámi ríkisins. Þar getur maður gengið að því, hvenær sem manni sýnist. Búnaðarfélag Íslands hefur jafnharðan í höndum skýrslu yfir allar jarða- og húsabætur, sem gerðar eru árlega og veitt eru jarðræktarframlög til. Fasteignamat ríkisins hefur nákvæma lýsingu á hverri jörð og innfærir á hverju einasta ári öll millimöt, sem fara fram á nýjum byggingum á hverri jörð. Búnaðarbankinn hefur skrá um svo að segja öll fasteignaveðslán bænda í landinu. Hver einasti bóndi telur fram til skatts eins og aðrir þegnar þessa ríkis, og með skattframtalinu gerir bóndinn rekstrarskýrslu um bú sitt, sundurliðar þar tekjur búsins og sundurliðar einnig kostnað við búreksturinn, og samkv. því formi, sem hann fær til afnota við þetta og fylgir hverri skattskýrslu bænda, má segja, eins og þetta form er nú orðið, að hvert einasta smáatriði sé til tínt í sambandi við þessa skýrslugerð, og þó að einhver bóndi kynni að hafa löngun til þess að draga úr tekjum sínum eða auka útgjöldin, eru til þess svo litlir möguleikar, að þeir eru hvað allan fjölda bænda snertir nánast engir. Og ég skal færa rök að því. Öll mjólkursamlög og allir sláturleyfishafar og allar verzlanir, sem eiga viðskipti við bændur, senda skattstjórum upplýsingar um magn innlagðrar vöru frá hverjum bónda og það verð, sem bóndinn fékk fyrir vöruna, enn fremur upplýsingar, ef óskað er, um rekstrarvörukaup bóndans frá þeim verzlunarfyrirtækjum, sem hann skiptir við. Hagstofa Íslands fær allar þessar upplýsingar í sínar hendur og vinnur síðan úr þeim. Upplýsingasöfnun um allt, sem máli skiptir í sambandi við búrekstur og eignir bænda, er, að ég held, í góðu lagi hér á landi, og ég sé ekki, að ný ríkisstofnun gæti þar neitt bætt um, enda efast ég um, að til sé í nokkru landi, að lengra sé gengið í því að heimta upplýsingar um persónulega hagi manna, og ég hygg, að það muni ekki yfirleitt vera gert nema að undangengnum úrskurði dómsvalds, ef upplýsa þarf brot gegn landslögum, það er svo hart gengið eftir þessum upplýsingum. Ég hygg, að skattyfirvöld gangi hér a.m.k. gagnvart bændum eins langt í sumum tilfellum og komizt verður, og ég gæti sagt margar sögur af slíku, en mun ekki eyða tíma til þess. Það er verið með bréfaskriftum og hótunum að rekast út af málum eins og því, þegar gleymzt hefur að telja fram skepnur, sem hafa annaðhvort týnzt eða drepizt, og skattyfirvöld hóta að færa slíka gripi til eignar og tekjur af þeim til skattálagningar. Þetta er t.d. mjög algengt, og ég þekki ýmsa ístöðulitla menn, sem eru strangheiðarlegir, sem hefur orðið eftirrekstur af þessu tagi til sárra leiðinda, þó að þeim hafi orðið það á af vangá að gleyma að telja slíkt á sínum rekstrarskýrsluformum. Og ég skal nú ekki ræða frekar um þennan upplýsingasöfnunarþátt f frv. Ég sé á frv., að flm. ætlast til þess, að kjararannsóknarnefndin verði mikill vinur bændanna, og hann setur henni það hlutverk að leiðbeina þeim, sem hún finnur, að þurfa slíks með. T.d. er í frv. í 10. gr. ákvæði um ýtarlega rannsókn á því, hvaða bústærð sé hagkvæmust í hverri búgrein. Ég hef oft áður heyrt nefnt eitthvað svipað. Er talað um, að það þurfi að gera rannsókn á því, hvaða bústærðir henti bezt, það hljóti að vera einhver bústærð, sem sé sú eina rétta í hverri búgrein. Mér hefur alltaf fundizt, þegar ég hef heyrt þetta, að það mætti alveg eins láta gera athugun á því, hvaða líkamsstærð manna væri hentugust fyrir hverja starfsgrein. Mér finnst þetta svo fjarstæðukennt og fáránlegt. Sannleikurinn er sá, að bændurnir eru eins og annað fólk, að það, sem hentar einum og er mátulegt fyrir hann, er annaðhvort of stórt eða of lítið fyrir annan. Þar koma til misjafnir hæfileikar, misjafn vilji, ólíkt upplag til starfa, misjafnt þrek, misjafn kjarkur, misjöfn heilsa, og síðast, en ekki sízt kemur þar til mjög ólíkur stuðningur konu og barna eða annarra vandamanna við búskap bóndans. Allt þetta og ótalmargt fleira kemur til greina í þessu starfi sem öðru. Svona er þetta líka í öðrum atvinnugreinum. Það má nefna það, að tveir sjómenn standa saman á þilfari og renna fyrir fisk. Þeir eru báðir með sams konar veiðarfæri, annar veiðir vel, en hinn fær varla bein úr sjó, þó að báðir sýnist fara nákvæmlega eins að við starf sitt. Ég ætla ekki að eyða tíma í að taka fleiri dæmi um slíkt, en þetta er svo alþekkt, að þess ætti ekki að þurfa. Ég álit þess vegna, að það sé alveg óhugsandi, að einhver sérstök bústærð geti verið sú eina rétta, og ég álít ekkert vit í því að ætla að steypa alla bændur, sem stunda sömu framleiðslu, í sama móti. Mín skoðun er sú, að bóndinn verði að vera sem frjálsastur, og ég er viss um, að einstaklingsbúskapur, annaðhvort í félagi við aðra eða aðeins með fjölskyldu bóndans, er eina rétta leiðin í okkar landbúnaði, og mun sú raunin, að ég hygg, víðast annars staðar, þar sem ég hef spurnir af úr öðrum löndum. Mun svo hafa farið víða, þar sem komið hefur verið á stórrekstri í búskap, samyrkjubúum og því um líku, að þær þjóðir hafa orðið að hverfa að verulegu leyti frá slíku rekstrarformi aftur. Mér finnst heldur engin sanngirni í því, eins og viða kemur fram í kröfum til bændastéttarinnar, að hún eigi og allir bændur eigi að skila feikilega miklum afköstum við vinnu sína, fremur en t.d. að verkamenn og sjómenn eigi allir að vera eins og þeir allra duglegustu eru í þeim stéttum. Slíkt verður alltaf misjafnt í öllum stéttum og starfshópum, eins og ég hef áður lýst. Það fer eftir upplagi manna, þreki þeirra og heilsu og ýmsu öðru, hversu mikil afköstin geta orðið hjá hverjum og einum, svo að við getum ekki miðað við, að allir séu eins og þeir, sem duglegastir eru. Frv. gerir ráð fyrir rannsóknar- og eftirlitsnefnd með dreifingarkerfi og dreifingarkostnaði landbúnaðarvara, og á þessi n. að starfa í náinni samvinnu við kjararannsóknarstofnunina. Þessi n. á að vera skipuð fulltrúum neytenda og bænda, en forstöðumaður kjararannsóknarstofnunarinnar á að vera formaður þeirrar nefndar, þessarar rannsóknar- og eftirlitsnefndar. Hér á landi er vinnsla, dreifing og sala landbúnaðarvaranna næstum eingöngu í höndum félagsrekinna fyrirtækja bændanna. Fyrir tæpu ári var gerð á því athugun hér á landi af sérfróðum manni, hvort dreifingarkostnaður þessara vara hér væri líkur því, sem hann er í öðrum löndum á sams konar vörum, og kom þá í ljós það, sem ég held, að ýmsum hafi þótt undarlegt og brugðið í brún að sjá, að þessi dreifingarkostnaður hér var lægri en nokkurs staðar i öðrum löndum. Meðferð og vinnsla varanna er hér háð lögum og reglum og undir heilbrigðiseftirliti. Það sýnist því heldur ónauðsynlegt að setja hér á stofn rannsóknarnefnd af þessu tagi og taka fyrirtæki bændanna ein út úr til rannsóknar, en láta alla aðra, sem annast dreifingu og sölu matvara og hvers konar varnings og framleiðslu, láta þá i friði. Það þarf enga rannsókn í sambandi við þá. Ég veit ekki, hvers konar tortryggni það er, sérstaklega í garð bænda, sem hér á sér stað, ekki einasta hjá hv. flm. þessa frv., heldur hefur maður víða orðið var við þetta. Hefur bændastéttin verið hér á landi öðrum stéttum óáreiðanlegri? Maður hlýtur að spyrja þeirrar spurningar. Hafa bændurnir t.d. reynzt öðrum fremur okra á náunganum? Hafa þeir reynt að svíkja sína vöru? Hafa þeir staðið verr í skilum en aðrir við þá, sem hjá þeim hafa unnið? Hafa lánastofnanir tapað í viðskiptum við bændum fremur en aðra? Ég hygg, að öllum þessum spurningum verði ábyrgir menn að svara neitandi. Hvers vegna þá að setja fyrirtæki bændanna undir stöðugt eftirlit og rannsóknir. Ég fæ ekki séð, hvaða tilgangi slíkt hæfði, nema þá til að lítillækka bændur, en það veit ég, að hv. flm. vill ekki og hefur aldrei dottið í hug. Þá er með þessu frv. sú breyting gerð á því fyrirkomulagi, sem í gildi er, að í stað þess að bændur og neytendur reyna að ná samkomulagi um afurðaverðið og kjör bænda, eiga bændur að semja um þetta við ríkisvaldið. Takist ekki samningar, eftir að bæði sáttasemjari ríkisins og þar á eftir sérstök sáttanefnd, skipuð af forsrh., hafa reynt að koma á samkomulagi, mega bændur gera sölustöðvun. Ekki veit ég, hvernig hv. flm. hugsar sér, að bændur gætu unnið mál sitt með þeim hætti, þar sem hann gerir ráð fyrir innflutningi landbúnaðarvara til samanburðar um verð og gæði innlendrar framleiðslu, eins og í frv. segir. Ég er hræddur um, að bændum gengi illa að ná fram sínum kröfum, hvort heldur væri í samningum eða með sölustöðvun, ef nægar útlendar mjólkur- og kjötvörur væru hér á markaði. Vafalaust eru ýmsir þeirrar skoðunar, að við eigum að flytja inn slíkar vörur og leggja okkar landbúnað að mestu niður. Ég hygg, að það vaki þó ekki fyrir hv. flm. þessa frv. Sannleikurinn er sá, að við flytjum mjög mikið inn í þetta land af landbúnaðarvörum, þar sem allur kornmatur, bæði til manneldis og skepnufóðurs, er fluttur inn frá öðrum löndum og allir ávextir og allmikið af kartöflum árlega flutt inn. Ég er þeirrar skoðunar, að máltækið „hollt er heima hvað“ sé viturlegt og að það séu hyggindi, sem í hag koma fyrir þjóðina, að búa sem mest og bezt að sínu, bæði með landbúnaðarvörur og annað, og kaupa ekki af öðrum það, sem við getum framleitt hér innanlands sjálfir. Ég álít, að neytendur og bændur eigi, eins og þeir hafa gert um 20 ára skeið, að vinna áfram að samkomulagi um verðlags- og kjaramál. Ég játa, að slíkt getur oft reynzt erfitt, en bændur og aðrir vinnandi menn þessa lands eiga að ná sem oftast höndum saman að mínum dómi. Bændurnir eru fyrir löngu búnir að skilja það, að fólkið í borgum og þorpum þarf að hafa góð lífskjör, og ég veit ekki til þess, að bændur hafi reynt á nokkurn hátt að vera meinsmenn við kjarabaráttu þessa fólks í bæjunum. Þeir vita það og skilja, bændurnir, að svo bezt vegnar þeim sjálfum vel, að allur almenningur geti búið við góð lífskjör. Og hefur ekki þjóðin öll þörf fyrir það, að bændur nytji gæði moldar og yl sólar til fæðuöflunar fyrir landslýðinn? Vissulega er með því öryggi þjóðarinnar betur tryggt. Það hygg ég, að allir geti orðið sammála um. Frv. gerir ráð fyrir, að útflutningsuppbætur verði skertar mjög og lækkaðar og hámarksupphæðin lækki á ári um 10 millj. í næstu 5 ár. Varla geta bændur talið slík ákvæði til þess. fallin að tryggja þeirra hag. Þó að það sé engan veginn æskilegt að þurfa á útflutningsuppbótum að halda, tel ég, að það sé nauðsynlegt fyrir þjóðina, ekki síður en bændurna. Slíkt lagaákvæði tryggir það, að bændur framleiða nokkurn veginn í hörðum árum handa þjóðinni til neyzlu, og verður þá auðvitað nokkur afgangur í góðum árum, sem þarf að flytja út til annarra landa, og það er nokkurn veginn víst, að væru engar útflutningsuppbætur hér eða annað, sem kæmi í þeirra stað, væri framleiðslan ekki nóg og það þyrfti að flytja inn a.m.k. mjólkurvörur. En ég tel, að við eigum að nota okkar landkosti til mjólkur- og kjötframleiðslu, það sé meiri búmennska í því fyrir þjóðina heldur en að láta moldina óhreyfða og flytja inn frá öðrum löndum vörur, sem hér er með góðu móti hægt að framleiða. Þá er ég líka hræddur um, að fljótt yrði slæmur halli á okkar gjaldeyrisviðskiptum við útlönd, og ég held, að ástandið í þeim efnum sé ekkert of gott samt sem áður, þó að við flytjum ekki inn þessar vörur. Ég vildi láta þetta koma fram við þessa umr. Ég veit vel, að til eru þeir bændur, sem hafa hreyft þeirri hugmynd, að betur mundi á því fara, að samtök þeirra semdu beint við ríkisstj., en að hafa það skipulag, sem nú er. Kannske er þetta frv. fram borið m.a. til að koma til móts við óskir þeirra manna í bændastétt, sem hafa verið að fitla við slíka hugmynd. Það er stundum vitnað til þess, að svona sé farið að í sumum löndum, t.d. í Noregi, þar semji bændurnir við ríkisstj. Ég hygg, að það séu ekki allir bændur þar í landi ánægðir með það fyrirkomulag, og víst er um það, að ekki hafa norskir bændur gert það með gleði í sínum samningum að verða að láta undan sinni ríkisstj. og hleypa inn á kjötmarkaðinn þar íslenzku dilkakjöti. Það verður sjálfsagt seint fundið það fyrirkomulag, sem allir geta verið ánægðir með. En allt stendur til bóta með reynslu og þróun. Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur verið mikilsverð stofnun að mínum dómi fyrir bændur, og ég held, að það sé ekkert skrum, þó að það sé sagt, að sú stofnun sé meðal traustustu og ábyggilegustu stofnana í þessu landi og njóti almenns trausts. Það er ekki ráðlegt, þó að ýmsu sé ábótavant, - og það er auðvitað alltaf alls staðar einhverju ábótavant, - að vera að rífa það niður, sem fyrir er, og byggja upp nýtt í staðinn. Hitt er betra, finnst mér, að laga í hendi sér það, sem maður hefur, þegar gallar koma í ljós á því. Ég sé ekki meiri andstæður í því, að stéttarsamtök bænda annars vegar og verkamanna eða neytendur almennt hins vegar semji um afurðaverð, heldur en þar væru að samningum einhver tvö félög innan Alþýðusambands Íslands, sem væru að gera einhvers konar verkefnasamning sín á milli. Ég sé ekki, að þetta séu nokkurn hlut meiri andstæður. Hv. flm. þessa frv. og ég, við höfum báðir lifað og starfað með þeim stéttum, sem eiga að semja um afurðaverð landbúnaðarins skv. gildandi lögum og hafa gert það s.l. 20 ár, miklu oftar samizt milli þessara stétta. Ég hygg, að við getum báðir viðurkennt það, að þessar stéttir eru miklu minni andstæðingar nú í dag en þær voru fyrir rúmum 20 árum, þegar bændasamtökin voru stofnuð, svo að ekki hafa lögin um 6 manna n. spillt þar neinu, heldur mun það gagnstæða hafa átt sér stað, að kunnugleiki á högum hvors annars hefur orðið til að eyða alls konar tortryggni og misskilningi. Og það er sama reynslan og hvarvetna á sér stað, að þar sem stofnað er til kynningar, fer svo, ef góður vilji er fyrir hendi á báða bóga, að tortryggni og misskilningur eyðist. Ég vona, að þetta samstarf eflist enn, og ef einhver tortryggni er fyrir hendi, eigi hún eftir að eyðast og samningar geti sem oftast tekizt á milli bænda og annarra stétta þessa þjóðfélags. Herra forseti. Ég veit, að þeim, sem hlustað hafa á þessi orð, sem ég hef nú látið falla um þetta mál, er ljóst, að ég er andvígur þessu frv. En ég vil hins vegar taka það skýrt fram, að ég tel sjálfsagt, að málið fái þinglega afgreiðslu, þinglega meðferð og það sé athugað í n., eins og skylt er að gera með lagafrv.



Herra forseti. Þegar ég lauk framsöguræðu minni í gær fyrir þessu frv., kvaddi sér hljóðs hv. 3. þm. Norðurl. e. og ræddi nokkuð málið. Hann gerði ekki veigamiklar athugasemdir við þetta frv., heldur virtist mér sem hann væri því samþykkur í allmörgum meginatriðum. Hann tók þó fram, að hann hefði ekki kynnt sér frv. sem skyldi, hvorki í fyrra né núna, en þó var sýnilegt, að hann hafði athugað málið nokkuð. Hann sagði, að ég teldi það hlálegt, að verkamenn skyldu sitja við samningaborð gagnvart bændum og hafa það hlutverk að eiga þar að standa á móti kröfum bænda og vinna þar með að því að rýra þeirra kjör, en reyndi að skýra þetta, sagði, að þetta væri vegna þess, að í lögum væri ákvæði um, að bóndinn ætti að bera svipaðar tekjur úr býtum og aðrar vinnandi stéttir. Rétt er það, að þetta er í lögum. En þetta ákvarði finnst mér engan veginn eiga að skipa verkamönnum í andstæðingaraðir bænda um þeirra lífskjör. Til þess að ganga úr skugga um, að bóndinn beri þetta úr býtum, á auðvitað að byggja á opinberum skýrslum og engu öðru, og það þarf ekkert að setja verkamanninn hinum megin við samningaborð á móti bóndanum til þess að fullnægja þessu lagaákvæði. Þarna er bezt að láta opinberar skýrslur tala og byggja á þeim, og það gæti ríkisvaldið svo sannarlega gert, ef það væri samningsaðili við bændastéttina um hennar kjör. Þetta réttlætir því á engan hátt það að byggja upp 6 manna n. kerfið á þann hátt, að verkamannasamtökin skuli vera samningsaðili á móti bændum, sem er mér ógeðfellt, eins og ég hef rökstutt margsinnis. Það er jafneðlilegt og að fulltrúar frá opinberum starfsmönnum væru settir við samningaborð á móti verkamönnum til að knýja þeirra laun niður eða að verkamenn væru settir við samningaborð á móti opinberum starfsmönnum til þess að þjóna ríkisvaldinu í því að þoka þeirra launakjörum niður á við, og allt þetta væri af því illa og jafnfáránlegt frá mínu sjónarmiði. Ein var sú athugasemd, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði við frv., og það var, að í upphafi þess eru ekki öll málefni landbúnaðarins látin heyra undir landbrh., heldur viðskiptalegu þættirnir látnir heyra undir viðskmrh., söluþáttur afurðanna látinn heyra undir viðskmrh., og vissir þættir, sem eru beint fjármálalegs eðlis, heyra undir fjmrh. Þetta tel ég vera eðlilega skiptingu, sem sjálfsagt sé, að landbúnaðurinn gangi undir, alveg eins og aðrar greinar þjóðarbúskaparins. Ég tel alveg úrelt fyrirkomulag, að allir þessir þættir varðandi landbúnaðinn heyri undir landbrh., og er það þó ekkert meginatriði fyrir mér, en þetta taldi ég réttara, og því setti ég það þannig upp í frv. Þá er það ein meginathugasemd, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði við frv. Það var þetta, að því væri haldið fram, að Stéttarsamband bænda væri þannig uppbyggt landssamband, að þar væru engin stéttarfélög bænda til. Þannig er það. Það eru engin stéttarfélög bænda til. Hreppabúnaðarfélögin eru vissulega til, eins og hv. þm. vék að, en þau eru bara undirstöðufélagseiningar í allt öðru félagakerfi bændastéttarinnar, í Búnaðarfélagi Íslands. Búnaðarfélag Íslands er byggt upp yfir hreppabúnaðarfélögin og búnaðarsamböndin og það félagakerfi, sem fyrst og fremst hefur með höndum ræktunarmál bændastéttarinnar. Af hverju var Stéttarsamband bænda stofnað við hliðina á Búnaðarfélagi Íslands? Af því að Búnaðarfélag Íslands skipulagslega og faglega rækti ekki launamál bændastéttarinnar, og þess vegna töldu þeir nauðsynlegt að stofna Stéttarsamband bænda. En það voru aldrei stofnuð nein stéttarfélög bænda, þá undirbyggingu vantar alveg. Þess vegna er í þessu frv. gert ráð fyrir því, að bændastéttin eigi rétt á því að stofna stéttarfélög í þeim tilgangi að vinna sameiginlega að hagsmunamálum bændastéttarinnar. Þetta er orðalag hliðstætt því, sem er í lögum gagnvart verkalýðsstéttinni, að verkalýðsstéttinni er heimilt að stofna stéttarfélög í þeim tilgangi að vinna sameiginlega að hagsmunamálum verkalýðsstéttarinnar. Hv. síðasti ræðumaður, 2. þm. Sunnl., hélt, að samtök bændastéttarinnar mundu molna niður og verða ákaflega losaraleg, ef það væri aðeins heimilt að ganga í stéttarfélög, stéttarfélög bændastéttarinnar, og það væri ekki skylt. Vitanlega er félagafrelsi í landinu. Ég efast um, að það samræmist ákvæðum stjórnarskrár að skipa mönnum með lagaboði í félög. Það verður að vera þeirra réttur að fara í félög. Þannig er það með öll verkalýðsfélög, að það er ekki lögbundið. Verkamaðurinn er ekki skyldugur að lögum að vera í verkalýðsfélagi, en hann á rétt á því að taka þátt í því að stofna verkalýðsfélag, og það er lögbundið, að stéttarfélagið skal vera opið fyrir hvern þann í stéttinni, sem sækir um inngöngu í það. Og alveg hliðstætt ákvæði því er í þessu frv. Stéttarfélög bænda skulu vera opin öllum í bændastéttinni, en úrskurð um það, hver sé bóndi, skulu samtök bændanna eiga og enginn annar. Ég held, að það sé að sjá draug í hverju horni að halda, að þessi ákvæði um félagslega skipulagningu bændastéttarinnar séu þannig úr garði gerð í þessu frv., að það þröngvi þeirra kosti. Þar væru bændurnir alveg settir á bekk með verkamönnum, hefðu sams konar rétt og sams konar skyldur til þess að byggja upp sin félagssamtök, og það tel ég eðlilegt. Þegar ég samdi frv., fannst mér þetta vera nauðsynleg forsenda fyrir því, að hægt væri að fara þá leið, sem margir bændur hafa talið æskilegt að farin yrði, þegar samningar strönduðu, hvort sem það væri í gegnum 6 manna n. kerfið eða við ríkisstj., hvað ætti að gera, þegar samningar strönduðu. Þá hafa sumir sagt: Það á að fara til sáttasemjara, og þannig er það í lögum nú. En til þess að hægt sé að setja till. sáttasemjara undir atkv., verður bændastéttin að vera skipulögð í stéttarfélögum. Atkvgr. verður að fara þar fram, alveg eins og hjá verkamönnum. Þegar sáttasemjari hefur látið frá sér fara sáttatillögur, verða þær að fara til atkvgr. í stéttarfélögum viðkomandi stétta. Og þá dugir ekki að hafa það eins losaralegt og nú er, að atkvgr. fari fram bara í búnaðarfélögunum, sem fjalla um allt önnur mál og hafa ekki launamál bændastéttarinnar á sinni stefnuskrá. Nei, það er engan veginn hugsað svo, að það sé verið að svipta bændastéttina neinum rétti eða gera tilraun til að mylja niður samtök þeirra á nokkurn hátt með ákvæðunum um það, að stéttarfélagakerfi bænda skuli byggt upp með svipuðum hætti og stéttarfélagakerfi verkamanna, til þess að koma þar við með sama hætti og eftir sömu aðferðum sáttatill. um verðlagningu þeirra afurða og þar með þeirra kjör. Ég held, að það hafi leitt margt gott af því, að bændur létu sér ekki nægja Búnaðarfélag Íslands, heldur stofnuðu sitt stéttarsamband til þess að fást við stéttarmálin og fjalla um þau. En ég held, að þeir séu ekki búnir að byggja upp það félagakerfi, ég held, að þá vanti stéttarfélögin enn sem undirstöðu undir Stéttarsambandinu og þeir séu þannig aðeins hálfnaðir með sitt verk. Það má vel vera, að bændur séu ekki búnir að koma auga á þetta enn, en ég er alveg sannfærður um það, að augu þeirra eiga eftir að opnast fyrir því, að til þess að Stéttarsambandið sé í lífrænu sambandi við bændurna sjálfa og starf þess í launamálum bændastéttarinnar geti borið fullan árangur, þurfa þeir að hafa sin eigin stéttarfélög neðan frá sem undirstöðu undir Stéttarsambandinu. Ég sagði í framsöguræðu minni í gær, að ég byggist við, að menn teldu það furðulegt Alþýðusamband Íslands, ef ekkert verkalýðsfélag væri til í landinu. Ég held, að það þætti furðufiskur. Hv. 3. þm. Norðurl. e. viðurkenndi undir lok ræðu sinnar í gær, að það væru mjög skiptar skoðanir meðal bænda um þetta fyrirkomulag, 6 manna n. fyrirkomulagið, og margir bændur hefðu látið það í ljós, að þeir vildu heldur samningsaðild við ríkisvaldið beint, krókalaust. Og þetta er rétt, því að innan Stéttarsambands bænda hafa þessar skoðanir stangazt á og nálega skipzt til helminga. Þeir, hafa verið nálega jafnmargir, sem hafa verið þeirrar skoðunar, að 6 manna n. kerfið væri úrelt, búið að ganga sér til húðar, eins og ég og margir aðrir hafa orðað það, og að heppilegra væri, að bændur hefðu sína samninganefnd, sem ætti beina samningsaðild við ríkisvaldið, sem hefur alla hagsmunaþræði þessarar stéttar sem og annarra í sinni hendi og gæti þess. vegna tekið til samninga við bændastéttina, ekki bara verðlagsmál stéttarinnar, verðlagsmál afurðanna, heldur hvert annað hagsmunamál bændastéttarinnar, sem samningsaðilum kæmi saman um að ræðast við um og semja um, og það væri miklu viturlegra, því að það er oft og tíðum hægt að gera ýmislegt til hagsbóta einni stétt á fleiri sviðum en bara að því er snertir launamál hennar í krónum og aurum. En stakkur 6 manna n. er næsta þröngt skorinn, og þar er ekki mikið svigrúm til að ræða um annað en þessi ákveðnu verðlagningarmál eftir föstum reglum. Ég er sömu skoðunar og þeir bændur, sem innan stéttarsamtaka bænda hafa haldið því fram, að 6 manna n. kerfið eigi að leggjast niður og annað kerfi eigi að taka upp eða a.m.k. reyna, og þá er ekki annað nærtækara en bein samningsaðild við ríkisvaldið, eins og gert er í flestum okkar nágrannalöndum. Ég hef með því, sem ég nú hef sagt, svarað hv. 2. þm. Sunnl. varðandi það fyrsta atriði, sem hann vék að í ræðu sinni áðan, þegar hann sagði, að grundvöllur Stéttarsambandsins væri rifinn niður, ef bændur gætu verið utan við stéttarfélögin, sem stofnuð yrðu. Því hef ég svarað. Ég tel, að það mundi tæpast standast fyrir stjórnarskránni, ef sagt væri í lögum, að bændur skyldu vera í stéttarfélögunum. Þeim á einungis að standa það opið, og það skal vera skylt, að félögin standi opin sérhverjum bónda. Annað held ég, að samrýmist ekki félagafrelsinu í landinu. Og ég óttast það ekki, að neitt los kæmi á samtök bændastéttarinnar fyrir það, þó að í lögum væri þeim einungis heimilaður réttur til þátttöku í félögunum, en það væri ekki á þeim félagsskylda. Ég er alveg viss um, að þeir mundu rækja þau réttindi og ganga í þessi félög til þess að undirbyggja sitt stéttarsamband og gefa því þrótt og líf frá fólkinu sjálfu. Hv. ræðumaður talaði um, að bændasamtökin gætu klofnað, ef þetta ráð yrði tekið upp. Ég held, að það sé alveg fráleitt. Hins vegar liggur við, að samtök bændanna séu nú klofin niður í rót um það, hvort 6 manna n. kerfið skuli gilda og á því byggja hagsmunabaráttu þeirra eða taka upp frjálsan samningsrétt við ríkisvaldið. Það hafa gengið svo hátt öldurnar þar á stundum,að það hefur legið við, að Stéttarsambandið klofnaði á þessu atriði. Ég fæ vart skilið, hvers vegna hv. 2. þm. Sunnl. var svo andvígur kjararannsóknarstofnun bænda. Það er rétt, að ýmislegt, sem nauðsynlegt er að upplýsa vegna þjóðfélagshagsmuna, er hægt að fá vitneskju um hingað og þangað, en ég held, að það væri stórkostlegur ávinningur fyrir bændastéttina, ef stofnun eins og kjararannsóknarstofnun bænda, með því hlutverki, sem henni er ætlað í þessu frv., væri til, því að hún er hugsuð sem eins konar hagstofnun bændastéttarinnar. Slík hagstofnun er ekki til. Við kynntumst því allrækilega í hinni svokölluðu 7 manna n., og það var viðurkennt af öllum í 7 manna n., að allur upplýsingagrundvöllur varðandi landbúnaðinn væri mjög í molum og þar væri varla hægt að fá hinar bráðnauðsynlegustu upplýsingar. Hagstofustjóri upplýsti, að sá rammi, sem hagstofan starfaði eftir, væri svo þröngur, að það væru aðeins viss upplýsingasvið, sem hann gæti tekið fyrir í hagskýrslunum, og hann hefði ekki fengið fjárhagslega rýmkun fyrir sína stofnun til þess að geta vikkað það svið út eins og æskilegt væri. Það er alveg rétt, hún á að hnýsast í margt, þessi kjararannsóknarstofnun bændanna, en það á sízt að vera þeim til óþurftar, að hægt sé að gefa upplýsingar um allt landbúnaðinn varðandi. Það á að vera hennar öflugasta stoð og hagsmunalegt tæki, einmitt til að undirbyggja sínar réttmætu kröfur í þjóðfélaginu og búa um sig þannig, að þjóðfélaginu sé sem bezt þjónað með starfsemi bændastéttarinnar. Hann minnti á einmitt, að eitt af verkefnunum væri að komast að niðurstöðu um það, hvaða bústærð væri hagstæðust í hverri búgrein og hvort sérhæfing búa, t.d. sauðfjárrækt eða nautgriparækt eða matjurtarækt, væri æskileg á vissum landbúnaðarsvæðum. Sérstaklega dvaldi hann við fyrsta atriðið, að komast að niðurstöðu um, hvaða bústærð væri hagkvæmust. Á þessu hafa verið gerðar nokkrar athuganir og menn hafa komizt að niðurstöðu um það, að viss bústærð gæfi yfirleitt þessa útkomu. Menn hafa hingað til haldið því fram, að búin gæfu því betri útkomu sem þau væru stærri, en það hefur athugun sýnt, að sum stærstu búin gefa miklu lakari útkomu og ætti þannig ekki að verðlauna þau með síhækkandi greiðslum úr ríkissjóði til þess að freista þeirra bænda til þess að stækka búin enn þá meira í óhagkvæmari stærð. En með 6 manna n. kerfinu og öllu, þar sem miðað er við framleiðslueiningu um greiðslur úr ríkissjóði, útflutningsuppbætur og niðurgreiðslur, fer allt eftir lítrum í mjólk og kjötkg. þá eru það einmitt þeir, sem stærstu búin hafa, þó að þau séu kannske þjóðhagslega óhagstæðust, sem eru hvattir til þess að stækka þau enn meir. Vitlausara fyrirkomulag er varla hægt að hugsa sér. Hins vegar gera aðrar þjóðir miklu meira en íslenzka þjóðfélagið að því að stuðla að stækkun búa, þegar búin eru of lítil, upp að þeirri stærð, sem hagkvæmust þykir. Þetta er gert að því er snertir ræktunina. En að því er snertir uppbótakerfið eru smábændurnir olnbogabörn kerfisins, og það er stuðlað að því að halda þeim í kyrkingi, halda smáu búunum smáum áfram og þannig í þeirri óhagkvæmu stærð, sem þau eru. Þegar búið væri að komast að niðurstöðu um það, hvaða bústærð væri hagkvæmust, þá ætti auðvitað að stuðla að því, að sem flest bú þokuðust upp í þá stærð, með þjóðfélagsaðstoð, eins og unnt væri, en ekki haldið áfram að stækka búin umfram þá stærð, sem hagkvæmust er, og þar með stuðla að því, að þau verði óhagkvæmari, með stórum fjárframlögum úr ríkissjóði. En því getur enginn neitað, að í niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur fara milljónatugir og stærsta fúlgan af öllu því fé fer ekki til hinna mörgu smáu bænda í landinu, heldur til nokkur hundruð stærstu bændanna, sem ýmsir mundu kannske telja að væru ekki mikils styrks þurfi. En hvað sem þessu líður, er það víst, að varðandi kjararannsóknarstofnun bænda, eins og um hana er búið í þessu frv., er til þess ætlazt, að hún sé rannsóknartæki í þjónustu bændanna, í þjónustu landbúnaðarins, en ekki til þess að vera neinn njósnari um þeirra hag og þannig tæki þeim til óþurftar. Og það er alger misskilningur, ef hv. ræðumaður heldur, að þetta sé eitthvað viðsjárvert fyrir bændurna sjálfa, því að hér er kjararannsóknarstofnun bændanna hugsuð sem ámóta tæki og kjararannsóknarnefnd verkalýðsins er til þess að undirhyggja tölulega réttmætar kröfur verkalýðsfélaganna í kjaradeilum, og sú stofnun er sameiginleg þeim og vinnuveitendasamtökunum. Við höfum yfirstigið alla tortryggni í þeim málum og höfum þarna sameiginlega stofnun til þess að vinna að tölulegum grundvelli fyrir báða aðilana á vinnumarkaðinum. En þessi stofnun á eingöngu að þjóna landbúnaðinum, og ætti þess vegna engin tortryggni út af henni að koma til greina. Eitt af því, sem hv. þm. taldi alveg óþarft, að kjararannsóknarstofnunin væri að athuga, var, hvernig símasambandsmöguleikar væru við sveitabýli eða samgönguaðstaða. Þessi atriði hvor tveggja eru svo þýðingarmikil, að þau gætu ráðið úrslitum um það, hvort jörð á að vera í byggð eða ekki. Og ef jörð er þannig, að hún hafi ekki möguleika til þess að vera framtíðarbýli, hafi möguleika til þess að framfleyta fjölskyldu með sómasamlegum hætti, og þangað þyrfti að leggja dýra vegi, þangað þyrfti að leggja dýrar símalínur, þangað þyrfti að verja of fjár til þess að tengja býlið raforkuveri, þá á það opinbera að láta fara fram mat á því, hvort þessi jörð sé framtíðarbýli eða ekki, og síðan á að veita aðstoð til þess, að ábúandinn geti flutt sig um set eða skipt um atvinnu, og um það er ákveðið í þessu frv., og hæstv. ríkisstj. hefur nú flutt sérstakt frv. einmitt um það atriði. Ég fæ ekki séð það út úr þessu frv., að bændum sé ætlað að lúta neinum herradómi ríkisvaldsins samkv. því. Ég álít, að þetta frv. miði allt að því að tryggja betur rétt og hag bændastéttarinnar og það sé ekki verið að gera bændur að neinum ríkisþrælum með neinu ákvæði í þessu frv., því mótmæli ég alveg. Ég þurfti að vísu að víkja mér frá í síma undir ræðu hv. 2. þm. Sunnl., en ég heyrði, þegar ég kom inn í salinn aftur, að hann var að minnast á ákvæði frv. um rannsóknar- og eftirlitsnefnd með dreifingarkerfi og dreifingarkostnaði landbúnaðarvara, sem hér er sagt í 13. gr., að starfa skuli í náinni samvinnu við kjararannsóknarstofnun ríkisins. Honum fannst alveg óþarft að vera að rannsaka dreifingarkostnaðinn á landbúnaðarvörunum. En sannleikurinn er sá, að munurinn á því verði, sem bóndinn fær fyrir landbúnaðarvörur, og því verði, sem neytandinn í kaupstað verður að greiða fyrir landbúnaðarvörur, er svo mikill, að oft hefur þetta vakið tortryggni. Þessari tortryggni er bezt að eyða, og bændur þurfa ekkert að óttast athugun á þessum málum, ef þarna er eins vel haldið á og dreifingarkostnaðinum er haldið eins mikið niðri og unnt er. Við vitum, að hann verður alltaf talsverður. En ef hann er eins lítill og mögulegt er, þurfa bændur ekki að óttast neitt athugun á þessu. En því verður ekki neitað, að viðskiptin í landinu með landbúnaðarvörurnar fara fram án samkeppni og án eftirlits, og þetta eru viðskipti upp á hundruð millj. og varða miklu í þjóðarbúinu. Hví ekki að láta þessi viðskipti vera undir reglum og vera undir eftirliti?  Mér þykir það leitt, ef hv. 2.þm. Sunnl. telur, að þetta sé einhvers konar rannsóknarréttur á bændastéttina. En þarna er um að ræða fyrirtæki, sem velta hundruðum millj. Stjórn þeirra er að vísu beint eða óbeint kosin af samtökum bændanna, en ákaflega held ég nú samt að tengsli þessara stofnana sumra séu orðin veik við fólkið sjálft. En það, sem mestu máli skiptir, er, að þessi miklu viðskipti í þjóðfélaginu fara fram samkeppnislaust og eftirlitslaust og það er of losaralegt. Bændastéttin ætti engu að kvíða, ef þarna er eins vel haldið á málunum og unnt er. Og þá yrði engin breyting þar á heldur. Hv. 2. þm. Sunnl. hnaut um ákvæði frv. um samninga milli ríkisvaldsins og bændastéttarinnar, sem síðan ættu að enda, ef samningar tækjust ekki, í sáttatilraunum af hendi sáttasemjara ríkisins. Sáttasemjari ríkisins á svo, ef hann nær ekki sáttum, að geta skipað sáttanefnd eða ríkisvaldið að setja sáttanefnd, og ef það heldur ekki leiðir til sátta, þá eiga bændur að öðlast rétt til sölustöðvunar. Það er úrræði, sem þeir sjálfir margsinnis hafa haft við orð að beita og eiga að beita, ef væri verið að misbjóða þeim. Þeir færu varla að beita slíkum aðgerðum, nema því aðeins að þeir teldu sér misboðið hreint og beint. Þess vegna eru ákvæði um hinar ýtarlegu sáttatilraunir á undan: sáttasemjara, sáttanefndar og síðast atkvgr. auðvitað um miðlunartill. í stéttarfélögum bændanna, alveg eins og sáttatilraunir í vinnudeilum ganga til stéttarfélaganna í viðkomandi stéttargreinum. Ég tel ekki bændastéttinni á nokkurn hátt misboðið með því að þurfa að lúta sams konar réttarmeðferð og verkalýðsstéttin lýtur, og tel sjálfsagt, að hún njóti sams konar mannréttinda og verkalýðsstéttin nýtur, og sölustöðvun er alveg hliðstæð verkfallsréttinum. Þá var það að síðustu, að hann sagði réttilega, að ákvæði væri i frv. um það, að útflutningsuppbætur ættu að lækka um 10 millj. kr. á ári næstu 5 árin. Þetta er rétt. Þetta stendur í frv. Mér finnst þessi upphæð, útflutningsbótaupphæðin, vera orðin ískyggilega há, þ.e.a.s. umframframleiðslan í landbúnaðinum er orðin ískyggilega mikil og kostar þjóðfélagið mikið, hundruð milljóna. Það kemur að því fyrr eða síðar, að þarf að spyrna þarna við fótum. Hví þá ekki að gera það nú? Þetta á að lækka um 10 millj. kr. á ári næstu 5 árin. En hvað á að gera við þetta fé? Á að taka þetta af bændunum? Nei, þarna á að stöðva, en þessu fé má verja skv. ákvæðum, sem þarna eru sett á eftir, í 19. gr., þar segir: „Upphæðin skal fara til þess að jafna og bæta aðstöðu bænda til hagkvæmari búrekstrar og aukinnar framleiðni í landbúnaðarframleiðslu, þannig að bændur missi einskis í, að því er varðar fjárframlög úr ríkissjóði til landbúnaðar, frá því, sem nú er.“ Spurningin er bara um það: Er þessum fjárfúlgum, sem hér er um að ræða, 10 millj. á ári næstu 5 ár, verr varið sem hagræðingar- og framleiðniaðstoð heldur en að verja því í vaxandi útflutningsuppbætur og ýta þannig á, að umframmagn afurðanna haldi áfram að vaxa? Ég held, að það sé betra að verja því til aukinnar framleiðni í landbúnaði og af því veitti ekki. Þessi seinasta athugasemd var því, eins og mér finnst ýmsar athugasemdir hv. þm., byggð á nokkrum misskilningi, af ótta um það að lítt athuguðu máli, að hér væri verið að stíga á strá bændastéttarinnar, þrengja hennar hag og kjör og minnka hennar réttindi og jafnvel eyðileggja samtök stéttarinnar með því, að samkeppnin verði frjáls, en ekki lögbundin. Allt þetta er ástæðulaust að óttast.



Herra forseti. Þó að ég telji þetta mál allþýðingarmikið fyrir mörg byggðarlög, marga hafnarstaði á landinu, held ég, að óþarft sé að hafa langa framsöguræðu fyrir því. Frv. fjallar um það, að ríkið leggi fram meira fé til hafnargerða og lendingarbóta en það nú gerir og að byrðar sveitarfélaganna, sem að hafnarframkvæmdum standa, séu að sama skapi léttar. Samkv. gildandi hafnarl. er öllum höfnum landsins, sem eru löggiltar hafnir, skipt í tvo flokka eftir því, að hve miklu leyti ríkið stendur undir kostnaði af hafnargerðum. Í öðrum flokknum skal ríkið leggja fram 40% af kostnaði við hafnargerðir, en hins vegar veita ríkisábyrgð fyrir 60% af kostnaðinum. Þetta er miðað við viðurkennda samþykkta kostnaðaráætlun. Hins vegar eru þær hafnir í öðrum flokki samkv. hafnarl., sem ríkissjóður greiðir 50% af kostnaði við lendingarbætur og hafnargerðir og ber hins vegar 50% ríkisábyrgð af hinum hlutanum. Nú má segja það, að nokkrar einstakar hafnir á landinu búi við sæmilegan fjárhag, hafi mikla tekjumöguleika, og sker Reykjavíkurhöfn sig þar að sjálfsögðu algerlega úr. Nokkrar aðrar hafnir kunna að hafa allrúma tekjumöguleika, en samt hygg ég, að þær hafnir séu fáar, sem ekki eru nú í mjög mikilli fjárhagsþröng og gengur illa að rísa undir sínum lögboðna kostnaði við hafnargerðir. Þær hafnir eru áreiðanlega miklu fleiri, yfirgnæfandi meiri hluti íslenzkra hafna, sem búa við hin mestu fjárhagsvandræði, ef þær hafa orðið að standa í einhverjum framkvæmdum, sem að marki eru, á síðustu árum eða áratugum, því að þar duga engir smápeningar til. Það eru ekkí miklar hafnarframkvæmdir, sem kosta nú tugi millj., og í sumum tilvikum verður ekki hjá því komizt að leggja í jafnvel 100 millj. fjárfestingu við uppbyggingu hafna, og þá hrekkur geta hafnarsjóðanna skammt. Slíkir tekjumöguleikar, sem til þess nægja, eru ekki fyrir hendi. Höfnunum er yfirleitt um megn að rísa undir sínum hluta af hafnargerðarkostnaði samkv. hafnarlögum, og mér er fullkunnugt um það, að svo er nú komið, að margir af blómlegustu útgerðarstöðum landsins eru á gjaldþrotsbarmi vegna þeirra skulda, sem á þá hafa hlaðizt á undanförnum árum vegna bráðnauðsynlegrar og brýnt aðkallandi hafnarmannvirkjagerðar. Fjárhagsvandræði hafnanna koma aðallega fram með þrennu móti. Sums staðar, þar sem bráð nauðsyn er að ráðast í framkvæmdir, dregst það árum saman, að hægt sé að hefjast handa með gerð bráðnauðsynlegra hafnarmannvirkja. Á öðrum stöðum er að vísu haldið af stað, en skuldirnar færa þá allt í kaf. Og á nokkrum stöðum stöðvast mannvirkin í miðjum klíðum og liggja jafnvel árum saman undir skemmdum, og orsökin er féleysi og annað ekki. Ég held, að þetta ástand sé þjóðinni dýrt og verði úr því að bæta. Og þá verð ég að játa, að ég sé ekki aðra leið færa en ætla ríkinu sem hinum getumeiri aðila meiri hlut í þessari nauðsynlegu uppbyggingu í þjóðfélaginu og léttar séu að sama skapi byrðar sveitarfélaganna, sem fé eiga að leggja á móti til hafnargerða. Frv. þetta er í fáum orðum sagt um það að breyta hinu lögbundna hlutfalli um þetta, að í staðinn fyrir, að ríkið leggi fram 40% í öðru tilvikinu og 50% í hinu, komi það og verði lögfest, að ríkið leggi til hins fyrri hafnaflokks 75% og beri síðan 25% ábyrgð í því tilviki, og í hinu tilvikinu, að ríkisframlagið verði 85% og ríkisábyrgðarhlutinn þannig 15%. Ef byrðum sveitarfélaganna og hafnarsjóðanna væri þannig skipt, geri ég mér vonir um, að ástandið kynni að batna í hafnarmálum okkar. En óneitanlegt er, að af þessu mundi leiða miklar, auknar byrðar fyrir ríkissjóð. Það þýðir ekki að dyljast þess. En hafnir eru alger undirstaða í okkar aðalatvinnuvegi, sjávarútveginum. Hafnirnar verða að skapa útgerðaröryggi og skapa skipunum öryggi og vinnuaðstöðu í sambandi við þann atvinnuveg. Ef hafnirnar eru lélegar, dregur úr möguleikum til þess að sækja sjóinn og sækja gullið í greipar Ægis, og undir því eigum við allar okkar þjóðartekjur að kalla má, eins og allir vita. Það, sem hægt er að hafa á móti þessu frv., er það, að ríkissjóður sé líka vanmegnugur þess að standa undir þessum byrðum og þá því síður, ef þær væru þyngdar. En annað úrræði sé ég ekki, það játa ég, og þess vegna er till. mín sú, að hafnarl. verði breytt á þann veg, að ríkisframlögin verði í öðrum flokki hafnanna 75% og í hinum flokki hafnanna 85% í stað 40% og 50%, eins og hafnarl. nú ákveða. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég ætla, að frv. það, sem flutt er á þskj. 289 af tveim hv. þm., stefni í rétta átt að því leyti, sem þar er gert ráð fyrir því, að hækkuð verði framlög ríkissjóðs til hafnargerða og lendingarbóta. Hins vegar vil ég gera þá aths. við þetta frv. og gerð þess, sem að sjálfsögðu er hægt að athuga nánar, að ég ætla, að skipting sú, sem er í núgildandi hafnarlögum í hafnargerðir og lendingarbætur, sé að nokkru leyti úrelt orðin og að þar af leiðandi sé ekki heppilegt að miða mismunandi framlög úr ríkissjóði til slíkra mannvirkja við það, hvort hlutaðeigandi mannvirki heyri samkv. gildandi hafnarlögum undir hafnargerð eða lendingarbætur. Það hafa svo miklar breytingar orðið, síðan hafnarl. voru sett hér á hinu háa Alþ. fyrir rúml. 20 árum. Þetta er að sjálfsögðu hægt að athuga í n., en hitt orkar ekki tvímælis, að mikil þörf er á því, að þetta mál sé tekið til meðferðar og að breytt verði þeim ákvæðum, sem nú eru um framlög til hafnarmannvirkja, því að eins og kunnugt er, er fjárhagur margra hafnarsjóða, eins og eðlilegt er, mjög slæmur. Um það hefur verið rætt við önnur tækifæri, t.d. við afgreiðslu fjárlaga. En það, sem ég vildi sérstaklega minnast á hér í tilefni af því, að þetta frv. er tekið til umr., er það, að við fluttum snemma á þessu þingi, 7 þm. þessarar hv. d., frv. á þskj. 31 um ríkisframlag til hafnargerða og lendingarbóta. Þessu frv. var ekki löngu eftir að það kom fram vísað til hv. sjútvn., og aðan hefur enn ekki komið álit um þetta mál. Ég vil nota tækifærið til þess að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann gangist fyrir því, að hv. n. afgreiði það mál, og ef svo fer, eins og flm. þessa frv. gerir ráð fyrir, að einnig þessu frv. verði vísað til þeirrar n., er auðvitað sjálfsagt að hafa það til hliðsjónar við afgreiðslu málsins á þskj. 31, sem þegar er búið að liggja svo lengi í nefnd. Ég skal, úr því að ég er farinn að tala um þessi mál, rifja upp lauslega og vænti, að hæstv. forseti hafi ekkert við það að athuga, hver voru meginatriði í frv., sem við 7 þm. fluttum á þskj. 31. Meginatriðin voru þau, að hafnar- og lendingarbótastöðum öllum, sem tilgreindir eru í l. frá 1946, skyldi skipta í þrjá flokka, A-flokk, B-flokk og C-flokk, og skyldu framlög ríkisins til mannvirkja í þessum flokkum vera 50% í lægsta flokknum, 60% í miðflokknum og 70% í hæsta flokknum. Allt eru þetta hækkanir frá því, sem nú er, og þó auðvitað mestar í hæsta flokknum. Gert er ráð fyrir því, að þessi skipting sé við það miðuð, að hafnarsjóðir, eins og það er orðað, hafi sem jafnasta fjárhagslega aðstöðu til að koma upp undirstöðumannvirkjum hafnargerðar. Í öðru lagi var gert ráð fyrir því í þessu frv. á þskj. 31, að vitamálastjóri geri rökstudda till. um skiptingu hafnarstaðanna í þrjá flokka, sem siðan sé lögð fyrir Alþ. til samþykkis á sama hátt og vegáætlun, og nægði þá þál. til þess að framkvæma þessa skiptingu á grundvelli tillagna vitamálastjóra. Enn fremur var í þessu frv. lagt til, að vitamálastjóra skyldi eftir gildistöku l. ætlað að gera tveggja ára áætlanir um framkvæmdir, þ.e.a.s. tveggja ára framkvæmdir, og fjármagnsþörf vegna þeirra, og að till. um slíka tveggja ára áætlun yrði lögð fyrir Alþ. samhliða til1. um flokkaskiptingu. Enn fremur var lagt til, að gert yrði skylt að veita á fjárl. fé til að standa skil á ógreiddum framlögum fyrri ára til hafnarsjóða, þannig að þeim greiðslum yrði að fullu lokið á þremur árum eftir gildistöku laganna. Þetta eru ákvæði þessa frv., sem hv. sjútvn. hefur nú haft til athugunar nokkuð lengi, um skiptingu hafnarmannvirkjanna í þrjá flokka og mismunandi framlög til flokkanna, þó að alls staðar væri gert ráð fyrir hækkun frá því, sem nú er, um tveggja ára áætlun í hvert sinn um hafnarframkvæmdir og um, að ríkið greiði upp halann, sem myndazt hefur vegna vangreiðslna til hafnarsjóðanna. Þetta vildi ég rifja upp hér fyrir hv. dm., um leið og ég tek undir ummæli hv. fyrri flm. frv. á þskj. 289 um brýna þörf og aðkallandi á því að koma fram endurbótum á fjárhag hafnarsjóðanna.



Herra forseti. Þegar frv. til l. um að gera Þorlákshöfn að landshöfn var til umr. hér í hv. d. á síðasta þingi, beindi ég þeirri fsp. til hæstv. sjútvmrh., hvað liði endurskoðun þeirri, sem á orði hefur verið höfð á hinum almennu hafnarlögum. Jafnframt lýsti ég þeirri skoðun minni, að ekki færi vel á því, að sett yrðu lög um nýja landshöfn, áður en hafnarl. í heild hefðu verið tekin til rækilegrar endurskoðunar. Í framhaldi af þessari fsp. minni lýsti þá hæstv. sjútvmrh. því yfir, að hafnarlög mundu verða endurskoðuð á árinu 1966 og frv. til nýrra hafnarl. lagt fyrir næsta reglulegt Alþ., þ.e.a.s. það Alþ., sem nú stendur yfir. Mér er kunnugt um það, að á s.l. ári og fram á þetta ár hefur staðið yfir heildarendurskoðun hafnarl. Veit ég ekki betur en þessari endurskoðun sé nú að mestu lokið, og ég vil lýsa því yfir i framhaldi af því, sem fór fram á milli mín og hæstv. sjútvmrh. á síðasta þingi, að ég treysti því eindregið, að hæstv. ríkisstj. flytji þetta nýja frv. að endurskoðuðum hafnarlögum á þessu þingi og að það verði afgreitt sem lög. Ég segi þetta af tilefni þess frv., sem hér liggur fyrir, og þess frv., sem hv. 3. þm. Norðurl. e. minntist á, að hann og nokkrir flokksmenn hans hefðu lagt fram á þessu þingi. Ég tek fyllilega undir þá skoðun, sem kom fram bæði hjá hv. 5. þm. Vestf. og hv. 3. þm. Norðurl. e., að núgildandi hafnarlög eru orðin úrelt að ýmsu leyti og ekki hvað sízt að því er snertir þau hlutföll, sem þar er gert ráð fyrir um þátttöku ríkissjóðs og hinna einstöku byggðarlaga í kostnaði við hafnargerðirnar. Sú staðreynd blasir líka við, að fjárhagur margra hafna í öllum landshlutum er svo bágborinn, að hafnirnar eru algerlega að sliga fjárhag byggðarlaganna og þetta ástand þeim að mörgu leyti fjötur um fót. Ég skal ekki taka málefnalega afstöðu til þeirra frv., sem hér um ræðir og hér liggja fyrir, en ég tel fullvíst, að hin endurskoðuðu hafnarlög, sem væntanlega verða lögð fyrir hv. Alþ. á næstunni, stefni að verulegu leyti í svipaða átt. En kjarni málsins er, að núverandi ástand í þessum efnum er óviðunandi. Hafnirnar eru að sliga fjárhag byggðarlaganna. Hafnirnar eru hins vegar lífæð útgerðar og sjósóknar í þessu landi. Þess vegna er óhjákvæmilegt að gera nýjar og í einstökum tilfellum allvíðtækar og róttækar ráðstafanir til þess að rétta við fjárhag þeirra og til þess að tryggja það, að áfram verði haldið að byggja upp nýjar hafnir og endurnýja eldri hafnir í samræmi við þarfir og kröfur tímans. Að svo mæltu leyfi ég mér að ítreka þá ósk mína og láta í ljós fullvissu mína um það, að hæstv. sjútvmrh. muni örugglega standa við það fyrirheit, sem hann gaf í fyrra, að frv. til nýrra hafnarlaga yrði lagt fyrir næsta þing.



Herra forseti. Ég þakka hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísla Guðmundssyni, fyrir góðar undirtektir við málið, og er það rétt hjá honum, mér hafði fallið það úr minni, að annað frv. væri fyrir þinginu um breyt. á hafnarl. En það er á ýmsan hátt öðruvísi upp byggt en þetta frv., en fer í sömu átt að því er það snertir að hækka framlög ríkissjóðs til hafnarmannvirkjagerðar og létta hinar ofurþungu byrðar á hafnarsjóðunum. Ég tel auðvitað sjálfsagt, að hv. sjútvn. fjalli um þessi mál hið bráðasta og sjái um, að það dragist ekki úr hömlu, að þessi mál fái afgreiðslu á þessu þingi. Þegar hv. 2. þm. Vestf. (SB) kvaddi sér hér hljóðs, þóttist ég þess fullviss, að hann stæði upp vitandi um þá brýnu nauðsyn, sem er á því, að hafnarl. verði breytt, - hann stæði upp til þess að lýsa fylgi sínu við þetta frv., sem hér er til umr. En þó að hann mælti hlýlega í þess garð, held ég, að honum hafi láðst að tjá fylgi sitt við frv. En ég efast ekki um það, að hann sé því fylgjandi. Hins vegar upplýsti hann, að hæstv. ríkisstj. hefði hafnarl. til endurskoðunar eða hefði sett menn í að endurskoða þau og þessari endurskoðun væri nú að verða lokið og væri nú bráðum von á stjfrv. um þetta mál. Víst er gott, að stjfrv. komi um þau mál, sem þm. hreyfa ekki, en þegar þm. hafa flutt tvö frv. á einu þingi um eitt mál, er ekki beint brýn þörf á þriðja frv., svo að málinu er borgið, þó að stjfrv. komi ekki, ef málið bara fæst afgreitt úr n. Hv. 2. þm. Vestf. sagði, að það frv., sem væntanlega kæmi og væntanlega yrði gert að lögum á þessu þingi, stefndi í svipaða átt, og finnst mér það næsta sennilegt, það yrði mjög svipað þeim frv., sem fyrir þinginu liggja, um að létta byrðar hinna fátæku hafnarsjóða, sem rísa ekki undir þeim byrðum, sem gildandi lög leggja á þá, og varla annar kostur fyrir hendi en að þyngja hlut ríkisins í sambandi við þessar nauðsynlegu undirstöðuframkvæmdir okkar aðalatvinnuvega. Hins vegar er síður en svo, að ég sé því mótfallinn, að stjfrv. komi um þetta mál. Það má vel vera, að athugun n. hafi leitt einhver atriði í ljós, sem gætu orðið til verulegra bóta á gildandi hafnarl., og þykir mér þá í raun og veru alveg víst, að þessi mál öll verði tekin til sameiginlegrar athugunar í sjútvn. og það bezta úr þeim öllum saman tekið og endurbætur fáist þannig á gildandi hafnarl., og tel ég það, eins og ég áðan sagði, brýna nauðsyn. En hitt get ég ekki látið vera að segja, að mér finnst hæstv. ríkisstj. vera nokkuð síðbúin með sitt hafnarlagafrv., ef það er ætlun hennar, að það verði afgreitt sem lög frá þessu þingi, því að nú tekur mjög að líða á þingtímann. Þó er vonandi, að þetta frv. komi, ef það er endilega það, sem verður að afgreiða, en ekki þmfrv., sem fyrir liggja, svo að kostur gefist þá á að athuga það og fá málið a.m.k. afgreitt.



Herra forseti. Ég tel rétt að láta hér fáein orð falla út af ummælum hv. 2. þm. Vestf. áðan. Hann lét þess getið, hv. þm., að frá því hefði verið skýrt, að ríkisstj. ynni að endurskoðun hafnarl. nú í vetur, og sagðist treysta því, að stjfrv. um þetta efni, sem gengi í svipaða átt og þau frv., sem núna liggja fyrir þinginu, yrði lagt fram og að því yrði tryggður framgangur á Alþ. því, er nú situr. Ég minnist þess, að skömmu eftir að frv. okkar 7 þm. á þskj. 31 var lagt fram í þessari d., snemma á þingi þessu, var það gefið í skyn af hálfu ríkisstj., að slík endurskoðun, sem hv. þm. talaði um, mundi fara fram. Og vera má, að þetta vilyrði hafi haft áhrif í þá átt á hv. sjútvn. þessarar d., að hún hafi dregið afgreiðslu frv. á þskj. 31, sem ef eðlilegur gangur hefði verið á meðferð málsins, hefði átt að vera afgreitt frá n. fyrir löngu. Nú verð ég að segja það, að þó að hv. 2. þm. Vestf. treysti ríkisstj, til þess að láta verða af því að ljúka endurskoðun hafnarl. og leggja fram stjfrv. til nýrra hafnarl. og tryggja framgang málsins á þessu þingi, tel ég mig því miður ekki hafa ástæðu til þess að treysta því fullkomlega, að úr því verði. Má vera, að það sé af því, að ég sé því ekki eins kunnugur, sem fram hefur farið í þessu máli í vetur, eins og hv. þm., en ég hef það þá m.a. í huga, að undanfarin ár, þegar ég o.fl. hafa verið að flytja frv. um þetta efni, svipað frv. á þskj. 31, þá hefur jafnan verið látið í veðri vaka á vegum ríkisstj., að rétt væri að bíða átekta, því að ríkisstj. hefði þetta mál í sínum höndum og frv. mundi verða lagt fram frekar fyrr en síðar. Af því hefur ekki orðið á undanförnum þingum. Og miðað við þá reynslu get ég því miður ekki treyst því fullkomlega, að af því verði heldur á þessu þingi, þó að vel megi vera, að svo verði. Ég veit, að ríkisstj. er búin að hafa þetta mál á milli handanna undanfarin fimm ár og að það hefur vafizt fyrir þeim, sem að þessu vinna þar, að láta verða árangur af þeirri athugun, sem þar hefur farið fram. Þetta er að sjálfsögðu örðugt mál viðfangs, en það er líka búið að taka svona langan tíma. Nú eru þessi orð, sem ég hef hér látið falla, inngangur að því, sem ég vildi segja í lok þessarar ræðu, að ég vil þrátt fyrir þau ummæli, sem fram hafa komið frá hv. 2. þm. Vestf., endurtaka þau tilmæli mín til hæstv. forseta, að hann hlutist til um, að frv. um ríkisframlag til hafnargerða og lendingarbóta á þskj. 31 verði afgreitt nú næstu daga frá hv. sjútvn. Þá er vel, ef íhlutun hæstv. forseta um það mál gæti orðið til þess að hraða því, að stjfrv. þess efnis kæmi fram, ef það er þá komið það áleiðis, að af því gæti orðið. En ég vil sem sé ítreka þessi tilmæli mín til hæstv. forseta og benda á það í því sambandi, að frá hendi hæstv. sjútvmrh. eða þess ráðh., sem fer með hafnarmál, hefur nú nýlega engin yfirlýsing komið fram um þetta stjfrv., sem rætt var um að kæmi fram.