Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Friðjón Þórðarson : Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um frv. það til laga um viðauka við almenn hegningarlög sem hér er til umræðu. Það er svo að á síðari árum hefur staða refsivistar í viðurlagakerfinu verið mikið til umræðu um gjörvalla Vestur - Evrópu. Sú stefna hefur verið ríkjandi að draga beri úr notkun óskilorðsbundinnar refsivistar eins og mögulegt er. En þá þarf að finna önnur úrræði í staðinn. Samfélagsþjónusta er eina nýja viðurlagategundin sem náð hefur almennri útbreiðslu. Hún hefur nú verið tekin upp sem varanlegt úrræði eða til reynslu með einum eða öðrum hætti í öllum ríkjum Vestur - Evrópu nema fjórum auk Íslands. Það má því segja að það sé kominn tími til að við förum að gefa þessu máli gaum. Ýmis rök eru færð fyrir því að rétt sé að draga úr lengd refsivistar. Sérstaklega hafa fjögur atriði verið nefnd sem röksemdir fyrir að draga úr fangelsun. Í fyrsta lagi má nefna mannúðarsjónarmið. Í öðru lagi má velta því fyrir sér hver sé tilgangurinn með frjálsræðissviptingunni. Í þriðja lagi hefur verið bent á að meiri hluti fanga afplánar dóma fyrir auðgunarbrot og í fjórða lagi hefur verið bent á að refsivist er dýr kostur fyrir þjóðfélagið. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessu máli er hreyft hér á hv. Alþingi. Ég hef hér undir höndum þáltill. frá 1986 um samfélagsþjónustu sem úrræði í viðurlagakerfinu. Hún var flutt af Kristínu S. Kvaran ásamt fjórum öðrum alþingismönnum. Þá má spyrja: Hvað er samfélagsþjónusta? Það má skilgreina samfélagsþjónustu með þeim hætti að hún sé ein tegund viðurlaga við afbrotum sem felst í því að á brotamann er lögð sú skylda að vinna ákveðinn tímafjölda launalaust og í frítíma sínum að verkefnum sem koma þjóðfélaginu að gagni. Það sem hefur ýtt sérstaklega á menn að gefa þessu máli gaum er það almennt séð að yfirfull fangelsi í öðrum löndum hafa leitað á hugi manna og fengið þá til þess að hugsa um hvort ekki væri tiltakanleg önnur viðurlög við afbrotum og stjórnvöld í ýmsum löndum hafa leitað ódýrari lausna. Mannúðarsjónarmið og sparnaður hafa þannig orðið tvær hliðar á sama máli. Hér á landi hefur föngum fjölgað verulega síðustu tvo áratugi. Nú eru um 100 manns að jafnaði á dag í afplánun. Þótt föngum hafi fjölgað hér á landi hin síðustu ár eru Íslendingar með einhverja allra lægstu fangatölu sem þekkist í Vestur - Evrópu. Það má margt um þetta mál segja. Samfélagsþjónusta, sem svo er nefnd, hefur verið tekin upp á öllum Norðurlöndum nema Finnlandi. Það er skilyrði fyrir samfélagsþjónustu að dómþoli samþykki að þessu úrræði sé beitt og er það auðvitað skiljanlegt þegar málin eru hugleidd. Mér er kunnugt um að í Noregi er talinn vera mikill sparnaður af þessu árlega, bæði í rekstri fangelsa beint og óbeint. Með frv. sem hér er lagt fram og hefur verið talað fyrir er lagt til að gerð verði tilraun með samfélagsþjónustu hér á landi. Með hliðsjón af því að fangarými er næstum fullnýtt nú þykir ekki raunhæft að gera ráð fyrir að þetta form lækki kostnað við rekstur fangelsa svo neinu nemi í það minnsta í fyrstu. En forsenda þess að heimilt sé að breyta refsivist dóms í samfélagsþjónustu er að sjálfsögðu að almannahagsmunir mæli ekki gegn því. Þess vegna koma hér mörg atriði til íhugunar og skoðunar. Ef þetta frv. verður að lögum er gert ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. maí 1992 og gildi til 31. des. 1995, þ.e. séu tímabundin. Ég tel að hér sé hreyft merkilegri hugmynd sem þarf að sjálfsögðu að skoðast vel og vandlega. Mér finnst að hún geti mjög vel komið til greina hér á landi ef rétt er á málum haldið. Að sjálfsögðu er að þessu nokkur aðdragandi því að ekki hefur verið gert ráð fyrir kostnaði af þessu tagi í fjárlögum þessa árs. Það ræðst því ekki fyrr en um næstu áramót hvort nauðsynlegt fjármagn fæst til þess að koma samfélagsþjónustu á fót. En ég endurtek að ég tel að hér sé hreyft það merkilegri hugmynd að full ástæða sé til þess að málið verði vandlega athugað á þessu þingi.

Ingi Björn Albertsson : Hæstv. forseti. Ég fagna því frv. sem hér er til umræðu og tek undir það meginsjónarmið sem það boðar. Ég held að þetta marki tímamót í dómssögunni að bjóða upp á þann valkost sem hér um ræðir og vildi lýsa fyllstum stuðningi við tilgang frv. Vissulega vakna fjölmargar spurningar við lestur frv. en sennilega verður það að bíða nefndarstarfs að fara djúpt ofan í það. Hins vegar hafa fangelsismál verið hér nokkuð til umræðu og ég rifja það upp að þegar hér var til umræðu mál er varðar leyfilegt áfengismagn í blóði, þá viðraði ég hugmyndir í þá veru að hægt væri að beita öðrum refsingum en akkúrat þeim að setja menn í fangelsi og var einmitt að benda á leiðir eins og samfélagsþjónusta sú sem hér er til umræðu tekur á. Mér finnst nokkrar spurningar vakna varðandi samfélagsþjónustu, t.d. varðandi þann þátt að hún sé launalaus. Ég tel að vel megi athuga hvort ekki megi greiða laun fyrir samfélagsþjónustu. Þó að ég sjái það hér á frv. að það þekkist ekki annars staðar þá tel ég að það megi vel skoða þann möguleika að greiða fyrir hana í því skyni að launin fari upp í það að greiða tjónþola sem viðkomandi brotamaður hefur brotið á og ekki er greiðslumaður fyrir sínu tjóni, að það geti runnið í það að bæta honum þann skaða sem hann varð fyrir. Í II. kafla undir fyrirsögninni: Hvað er samfélagsþjónusta, er m.a. sagt, með leyfi forseta: ,,Hugsanlega má stuðla að víðtækari skilningi hjá fólki almennt á brotamönnum og aðstæðum þeirra með því að draga aðra þjóðfélagshópa á þennan hátt inn í sjálfa refsifullnustuna.`` Ég vil leyfa mér að biðja hæstv. ráðherra að útskýra þetta nánar. Ég næ ekki alveg hugsuninni á bak við þessa setningu, hvernig aðrir þjóðfélagshópar eiga að verða betur upplýstir um brotamennina. Auðvitað tek ég undir það að með samfélagsþjónustu erum við að stefna inn á braut betrunar og því ber að fagna. Ég vil líka kalla eftir útskýringum á því hvers lags brot hér er um að ræða. Hvort verið er að tala um t.d. hraðaakstursbrot, ölvunarakstursbrot og önnur slík, það kemur ekki skýrt fram hér, og fá kannski nánari dæmi um þetta. Það er annar liður sem mér finnst líka spurningarmerki við. Hann er um hvort það eigi að vísa þessu til Fangelsismálastofnunar. Ég mundi gjarnan vilja sjá þetta afgreitt inni í dómsmálakerfinu, að þar sé heimild til þess að dæma menn til þessarar þjónustu, að sjálfsögðu með þeirra samþykki, en ekki að það þurfi fyrst og fremst að leita eftir skriflegu áliti Fangelsismálastofnunar um þennan þátt. Það er hins vegar hægt að hafa þetta tvíþætt. Ef maður hefur verið dæmdur óskilorðsbundið þá eigi hann engu að síður þann kost að leita eftir breytingu á sínum dómi og breyta honum yfir í samfélagsþjónustu. Ég vil minna hæstv. ráðherra á fyrirspurn sem ég bar fram fyrr í vetur og varðaði málefni fanga. Þar var m.a. spurt hvort geðsjúkir menn væru vistaðir á Litla - Hrauni. Í svari ráðherra kom fram að svo væri. Ég vil einnig minna hann á sömu fyrirspurn þar sem spurt var hvort ákvæði 110. gr. heilbrigðisreglna nr. 140/1990 væri framfylgt, en þar er kveðið á um löglega stærð klefa. Kemur mjög skýrt fram í svari ráðherra að þar eru mannréttindi þverbrotin. Og síðast en ekki síst vil ég minna á að spurt var hvort tekið væri á vandamálum fíkniefnaneytenda í fangelsum. Kom einnig fram hjá ráðherra að slíkt væri ekki gert. Ég vil inna ráðherra eftir því hvort nokkur hætta sé á að þessum málaflokkum seinki eða hvort þetta flýti fyrir að tekið verði á þessum málum. Einnig er nauðsynlegt að fá upp kostnað við þessa breytingu. Hvar menn hugsa sér að koma mönnum í vinnu. Hefur það verið kannað? Og hvort þetta er raunhæfur möguleiki eða ekki, sérstaklega með tilliti til þess að það er gert ráð fyrir að aðeins einn dómþoli megi vera á hverjum vinnustað. Hæstv. forseti. Eins og fram kemur í frv. er um tilraun að ræða. Þetta á að gilda til 31. des. 1995 en tekur ekki gildi fyrr en 1. maí 1992. Ég tel að það sé vel tilraunarinnar virði að fara út á þessa braut en óska eftir svörum við þeim örfáu spurningum sem ég hef hér lagt fram. Þær eru vissulega miklu, miklu fleiri sem nefndin hlýtur að taka fyrir og leita svara við. En í öllum meginatriðum lýsi ég stuðningi við frv. Ég tel að það sé til bóta. Það muni styrkja fjölskyldubönd að ekki þurfi að taka menn út af heimilunum og stinga þeim í fangelsi. Það styður við einkalífið og leggur það ekki í rúst. Hins vegar finnst mér mörkin, 20 klst. á mánuði, vera nokkuð lág þó ég geri mér grein fyrir að það er fyrirmynd annars staðar frá. Ef maður reiknar þetta niður í vinnu á dag þá kemur það fram að þetta nær ekki einni klukkustund á dag. Þykir mér það nokkuð vel sloppið. Hæstv. forseti. Ég held ég hafi ekki fleiri orð um þetta. Ég ítreka stuðning við tilgang frv. og vona að við getum orðið sáttir um það í nefndinni að veita því brautargengi.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið hér við 1. umr. og ekki síst þar sem um er að ræða tvo hv. þm. sem báðir eiga sæti í hv. allshn. Nokkur atriði komu fram í máli seinasta ræðumanns, hv. 5. þm. Vesturl., sem ég mun leitast við að svara. Þar er fyrst að mörkin sem um er að ræða, lágmark 20 klst. miðaðar við heilan afplánunarmánuð, munu vera, eins og kom raunar fram í máli hv. þm., þau sömu hvarvetna í Evrópu þar sem þessum refsikosti er beitt. Ástæðan mun vera sú að það er talið að vart sé þess að vænta að hægt sé að vinna lengur miðað við einn mánuð til viðbótar venjulegum vinnudegi eða venjulegum skóladegi þannig að sæmandi sé. Það munu vera mörkin sem þarna er um að ræða. Það er líka gert ráð fyrir 40 tímum að lágmarki sem refsikosti í frv. og ástæðan er sú að til þess að hafa jákvæð uppeldisleg áhrif á dómþolann þá geti vart um styttri tíma verið að ræða. Hvar þessi þjónusta gæti verið innt af höndum hefur ekki verið athugað neitt sérstaklega enn þá. Eins og kemur fram í frv. þá yrði það verkefni Fangelsismálastofnunar að vinna að því. Yfirleitt munu það vera alls konar aðstoðarmannsstörf sem koma helst til greina í þessu sambandi. Hv. 5. þm. Vesturl. minntist á þann möguleika að hægt væri að dæma til samfélagsþjónustu. Það er víða gert erlendis en líka er til þessi leið sem hér er valin samkvæmt frv. Einnig minntist hann á möguleikann á því að greiða laun. Það mun hvergi vera gert í þessu sambandi en kæmi vitaskuld til greina eins og er raunar í fangelsum. Ég vænti að þetta gefi einhver svör við þeim spurningum sem fram voru lagðar en endurtek síðan, hæstv. forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi. Ég vek athygli á því að á dagskránni er einnig frv. til laga um breytingar á ýmsum lagaákvæðum sem þetta varðar. Sömuleiðis treysti ég því að þingmenn hafi fengið sérstaka samantekt sem aðstoðarmaður minn, Jón Sveinsson, hefur tekið saman og gefur nokkuð glögga mynd af því hvernig þetta er nú með erlenda fjárfestingu og hvernig gert er ráð fyrir að verði ef frv. verður samþykkt. Ég ætla fyrst að fara yfir nokkrar gildandi reglur og þær upplýsingar sem liggja fyrir um erlenda fjárfestingu hér á landi áður en ég kem að stöðunni nú og sérstaklega þeim breytingum sem frv. gerir ráð fyrir. Gildandi lagaákvæði um heimildir erlendra aðila til fjárfestingar í atvinnurekstri hér á landi eru mjög ósamstæð að efni til. Auk þess eru þau á víð og dreif í lögum. Mjög erfitt er því að fylgjast með og hafa yfirsýn yfir fjárfestingar erlendra aðila hér á landi. Af þessum sökum hefur nokkur óvissa og skoðanamunur ríkt varðandi það hverjar séu heimildir erlendra aðila til fjárfestinga í atvinnugreinum sem sérstök lög hafa ekki verið sett um. Íslensk lagaákvæði fjalla með mismunandi hætti um möguleika erlendra aðila til að fjárfesta í atvinnurekstri hérlendis. Til einföldunar má greina á milli fjögurra meginatriða. Í fyrsta lagi er um að ræða reglur um stofnun eða kaup erlendra aðila á fyrirtækjum á Íslandi, svo og reglur um setu erlendra ríkisborgara í stjórn fyrirtækja sem eru skráð og starfrækt hérlendis. Ákvæði þess efnis er fyrst og fremst að finna í hlutafélagalögum og í lögum um einstakar atvinnugreinar. Í öðru lagi skipta máli reglur um kaup eða leigu rekstraraðila, einstaklinga og fyrirtækja á fasteignum. Í þriðja lagi hafa reglur um fjármagnsgreiðslur til og frá landinu sérstaka þýðingu fyrir þessi fyrirtæki. Í fjórða lagi geta ákvæði skattalaga breytt starfskjörum þessara fyrirtækja. Að öðru leyti vil ég vísa til yfirlits í grg. með frv. og þess samanburðar sem ég nefndi áðan. Ég hygg að það komi glöggt fram af því að þar er raunar um hinn mesta frumskóg að ræða og full þörf á að hreinsað sé til þó ekki væri annað. Ég vil þá geta þess að að beiðni nokkurra þingmanna lagði ég fyrir Alþingi sl. vor skýrslu um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi. Hún var tekin saman af mínum aðstoðarmanni en ekki vannst tími til að ræða hana á hinu háa Alþingi. Afar erfitt reyndist að safna slíkum upplýsingum þar sem enginn einn aðili sinnir gagnasöfnun á þessu sviði. Engin lög eða reglur skylda opinbera aðila til þess að hafa heildaryfirlit yfir slíkar fjárfestingar. Útilokað er t.d. að fá glöggar upplýsingar um hvort fyrirtæki hérlendis í eigu erlendra aðila að einhverju leyti hafi greitt út arð. Hlutafélagaskrá hefur til þessa ekki sinnt gagnasöfnunarhlutverki af þessu tagi. Hjá hlutafélagaskrá hefur áherslan verið lögð á nýskráningu félaga en breytingar á eignaraðild ekki verið skráðar sérstaklega. Þannig geta erlendir aðilar keypt hlut í starfandi fyrirtækjum eða aukið þann hlut sem fyrir er án þess að slíkt sé skráð í hlutafélagaskrá. Seðlabanki Íslands hefur nú nýlega hafið söfnun upplýsinga um erlenda aðila sem eiga hlut í íslenskum fyrirtækjum. Þessi upplýsingaöflun bankans er nú í mótun. Dómsmrn. heldur aðeins yfirlit yfir eignaraðild erlendra aðila að fasteignum í samræmi við lög nr. 19/1966, um eignarrétt og afnotarétt fasteigna. Þjóðhagsstofnun hefur ekki talið það vera sitt hlutverk að sinna skýrslusöfnun um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi. Eina undantekningin er sú að sumarið 1989 kom fyrirspurn frá Efnahags- og framfarastofnuninni í París um þátttöku erlendra fyrirtækja í íslenskum iðnaði og þeirri fyrirspurn leitaðist Þjóðhagsstofnun við að svara. Í apríl 1990 tók Seðlabanki Íslands að minni beiðni saman yfirlit yfir erlenda aðila sem eiga hlut í íslenskum fyrirtækjum. Þær upplýsingar, ásamt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar, voru kynntar í skýrslu minni, sem ég nefndi áðan, um fjárfestingu erlendra aðila hér og lögð var fram á þingi sl. vor. Ég hef nú látið endurvinna þessar upplýsingar svo sem kostur er og koma þær fram í töflum I -- V sem fylgja með frv. Í töflu VI er jafnframt yfirlit dómsmrn. yfir eignaraðild erlendra fyrirtækja að fasteignum á tímabilinu 1970 -- 1990. Í þeim gögnum sem fyrir liggja má sjá að umsvif erlendra aðila í íslensku atvinnulífi eru ekki umtalsverð enn sem komið er. Þá er að vísu ekki talin með sú stóriðja sem sérstök lög fjalla um, þ.e. Ísal og Járnblendifélagið sérstaklega. Það má segja að þessi umsvif séu jafnvel lítil þó að gera megi ráð fyrir verulegu vanmati. Hins vegar bendir margt til þess að þessi umsvif geti farið vaxandi. Afar brýnt er að koma upplýsingaöflun í fast form þannig að unnt verði framvegis að fá góða heildarmynd af umsvifum erlendra aðila í íslensku atvinnulífi hverju sinni og þróun þeirra mála. Í þessu skyni virðist eðlilegt að fyrirtækjum verði gert skylt að tilkynna til einhvers opinbers aðila allar breytingar á eignaraðild útlendinga í viðkomandi fyrirtæki, hvort heldur er um að ræða hlutafélag eða annað rekstrarform. Nærtækast virðist að fela Seðlabanka Íslands þessa skýrslugerð með hliðsjón af því að þetta verk er þar þegar hafið og gerir frv. ráð fyrir því. Frá því árið 1960, eða frá stofnun Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París, hafa aðildarríki þeirrar stofnunar verið sammála um að stefna beri að sem mestu frelsi í viðskiptum með fjármagn, vöru og þjónustu. Stefna þessi byggir á því að með auknu frjálsræði í fjármagnsviðskiptum milli landa verði tryggð hámarksnýting þeirra framleiðslugæða sem hagsæld hvílir á. Samþykktir OECD um að stefnt skuli að frjálsum fjármagnshreyfingum taka bæði til beinna fjárfestinga, svo sem með hlutafjárkaupum sem og til óbeinnar fjárfestingar, t.d. með lánveitingum. Meginmarkmiðið er að svipað frelsi gildi um fjármagn og almennt þykir sjálfsagt í dag að gildi um viðskipti með vörur og þjónustu. Þrátt fyrir frjálslynda stefnu í þessum efnum hafa aðildarríki OECD lagt á það áherslu í samþykktum sínum að ekki séu fyrir borð bornir almennir öryggishagsmunir þeirra né réttur til að standa við gerða samninga á alþjóðavettvangi. Í kjölfar stefnuyfirlýsingar OECD og markvissra rannsókna á löggjöf í aðildarríkjum stofnunarinnar hafa aðildarríkin á undanförnum árum breytt löggjöf sinni og dregið úr takmörkunum á erlendum fjárfestingum. Að sama skapi hefur traust í alþjóðlegum fjárfestingum farið vaxandi. Frá árinu 1989 hafa farið fram viðræður á milli fulltrúa EFTA-ríkjanna annars vegar og fulltrúa Evrópubandalagsins hins vegar um myndun sameiginlegs markaðssvæðis ríkjanna, eins og hv. alþingismönnum er kunnugt. Tengist hugmyndin fyrirhuguðum innri markaði Evrópubandalagsins, þar sem hömlur á viðskiptum milli bandalagsríkjanna með vöru, þjónustu og fjármagn skulu úr gildi felldar frá árslokum 1992 að telja og með þeim undantekningum sem kann um að semjast fyrir einstök lönd. Slíkt markaðssvæði, eða evrópska efnahagssvæðið, mundi byggjast á fríverslun með vörur og þjónustu og frjálsum flutningum fólks og fjármagns milli ríkjanna. Aftur legg ég áherslu á að einstök ríki eru þar með fyrirvara á nokkrum sviðum. Frjálsum flutningum fólks innan evrópsks efnahagssvæðis, sem hefur verið skammstafað EES, mundi fylgja réttur til þess að festa kaup á fyrirtækjum og húsnæði sem þeim fylgir ásamt íbúðarhúsnæði. Frjálsum flutningi fjármagns fylgir réttur til hvers kyns fjárfestinga yfir landamæri, ef fylgt verður þeim reglum sem nú gilda innan Evrópubandalagsins. EFTA-ríkin hafa gert ýmsa fyrirvara gagnvart fullu frelsi í fjárfestingum yfir landamæri og lúta þeir flestir að fjárfestingu í fasteignum og mikilvægum atvinnugreinum eða fyrirtækjum. Íslendingar hafa m.a. lagt sérstaka áherslu á bann við fjárfestingum erlendra aðila á sviði fiskveiða og vinnslu á fiski, orkuvinnslu og varðandi fasteignakaup erlendra aðila, m.a. landakaup, sem ég kem að síðar, og ekki tengjast beint einhverjum ákveðnum atvinnurekstri. Hugtakið fiskveiðisvið hefur enn ekki verið skilgreint nánar af hálfu Íslendinga en í viðræðunum hefur því verið lýst yfir að það taki bæði til veiða og vinnslu. Þá hafa Íslendingar lýst því yfir að ef úr samningum verði þurfi þeir þriggja til fimm ára aðlögunartíma frá árslokum 1992 til þess að aðlaga löggjöf um innlánsstofnanir og vátryggingarstarfsemi að væntanlegri löggjöf evrópsks efnahagssvæðis. En í henni felst m.a. að fullt frelsi skal ríkja í slíkum rekstri milli ríkjanna innan EES, þ.e. gagnkvæmur rekstur til eignarhalds á bönkum og rekstur þjónustustarfsemi eins og vátryggingarstarfsemi. Þar hefur verið settur, eins og ég sagði, þessi fyrirvari um aðlögunartíma af hálfu okkar Íslendinga. Varðandi fjárfestingu erlendra aðila í fasteignum hefur athygli beinst að reglum Evrópubandalagsins á því sviði en samkvæmt þeim er heimilt að setja ýmsar hömlur á eignar- og afnotarétt að landareignum að því tilskildu að þær mismuni ekki eftir þjóðerni. Þannig er unnt að setja ýmis almenn skilyrði um nýtingu jarða eins og gert er t.d. í íslenskum jarðalögum. Ef úr stofnun evrópsks efnahagssvæðis verður má vera að taka þurfi til endurskoðunar síðar einhver þau ákvæði sem hér er lagt til að gildi um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, þ.e. að því er varðar borgara innan evrópsks efnahagssvæðis. Samt sem áður er afar brýnt að lögfesta frumvarpið sem fyrst því að núgildandi reglur eru sundurlausar og ósamstæðar og illa aðgengilegar til samanburðar við það sem erlendis gildir. Auk þess eru engar hömlur á því að slíkar reglur geti gilt gagnvart öðrum löndum heims ef við svo kjósum. Einhverja undantekningu eða breytingu yrði að gera gagnvart ríkjum innan evrópsks efnahagssvæðis. Raunar tel ég nauðsynlegt að samræmdar og skiljanlegar reglur gildi áður en sérstaklega er fjallað um heimildir erlendra aðila til fjárfestinga hér á landi í þeim samningum sem nú fara fram við EES. Ég ætla þá, herra forseti, að rekja aðdraganda þessa frumvarps. Alþingi samþykkti 9. maí 1985 þingsályktun þar sem skorað var á ríkisstjórnina að láta fara fram endurskoðun á gildandi lagaákvæðum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi. Ákveðið var að fela lögfræðingunum Birni Líndal og Hreini Loftssyni að taka saman skýrslu er hefði að geyma skilgreiningu hugtaksins og greinargerð um hvern þeirra þriggja meginþátta sem efnislega skiptu mestu máli við mörkun heildarstefnu varðandi erlenda fjárfestingu í atvinnurekstri á Íslandi. Skýrslan var lögð fram á 109. löggjafarþingi 1986 -- 1987. Í framhaldi af þeirri skýrslu skipaði ég starfshóp hinn 19. febr. 1986 ,,til þess að samræma lög og reglur sem hér á landi gilda um fjárfestingu erlendra aðila``. Á 110. löggjafarþingi 1987 -- 1988 lagði þáv. forsrh. síðan fram frv. til laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi sem samið var af nefnd undir formennsku Baldurs Guðlaugssonar hæstaréttarlögmanns. Í frumvarpinu var tvennt haft að leiðarljósi. Í fyrsta lagi nauðsyn á að samræma lagareglur um heimildir erlendra aðila til að fjárfesta í íslenskum atvinnurekstri, en gildandi ákvæði þar að lútandi eru bæði sundurlaus og ósamstæð eins og ég hef ítarlega bent á. Í öðru lagi var höfð að leiðarljósi sú pólitíska stefnumörkun sem fram kom í starfsáætlun þáv. ríkisstjórnar um markmið endurskoðunar og samræmingar á reglum um erlent fjármagn í íslensku atvinnulífi. Fyrir þessu frumvarpi var hins vegar ekki mælt á Alþingi og lítil umræða hefur því farið fram um efni þess. Í málefnasamningi núv. ríkisstjórnar segir m.a. að athafnafrelsi einstaklinga og félaga verði meginregla í atvinnumálum og frjálsræði í milliríkjaviðskiptum. Jafnframt segir, með leyfi forseta: ,,Unnið verður að því að endurskoða lög og reglur til þess að búa íslenskum fyrirtækjum starfsskilyrði sem eru sambærileg við það sem samkeppnisaðilar þeirra erlendis njóta.`` Hinn 7. des. 1989 skipaði ég því nefnd til þess að yfirfara og endurskoða frv. til laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi sem lagt var fram á 110. löggjafarþingi, eins og ég hef áður nefnt. Í nefndina voru skipaðir Jón Sveinsson, aðstoðarmaður minn, sem var formaður, Björn Friðfinnsson ráðuneytisstjóri, Friðrik Sigurðsson framkvæmdastjóri, Heimir Hannesson lögmaður og Ragnar Arnalds alþingismaður. Í starfi sínu byggði nefndin eins og fyrr segir á fyrra frumvarpi og upplýsingum í framkomnum skýrslum á Alþingi um fjárfestingu erlendra aðila. Við endurskoðun og samræmingu lagaákvæða á þessu sviði koma tvær aðferðir til greina. Annars vegar sú aðferð að leitast við að samræma efnisákvæði hinna einstöku laga, en láta þá skipan haldast eftir sem áður að ákvæði um erlenda fjárfestingu sé að finna á víð og dreif í einstökum lögum. Hin aðferðin felur í sér að sett verði almenn löggjöf um erlenda fjárfestingu þar sem verði að finna meginreglur á þessu sviði og breyta síðan einstökum sérlögum í samræmi við þær meginreglur. Nefndin valdi síðari kostinn. Réði þar úrslitum að með því næst betri samræming á efnisreglum, betri yfirsýn yfir gildandi rétt á þessu sviði og betri möguleikar til að fylgjast með erlendri fjárfestingu hér á landi. Eins og ég gat um áðan er samhliða frumvarpi þessu flutt fylgifrumvarp sem tekur til breytinga á einstökum lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri og ekki eru í samræmi við þær grundvallarreglur sem frumvarp þetta byggir á. Þetta þarf nauðsynlega að fara saman í gegnum Alþingi og ætla ég, ef forseti leyfir, að lýsa því lítillega hér á eftir þó að það sé ekki komið til umræðu. Síðastliðið sumar sendi nefndin mörgum áhuga - og hagsmunaaðilum drög að frumvörpunum tveimur til umsagnar. Bárust ýmsar þarfar athugasemdir sem nefndin hefur tekið tillit til. Ég kem þá að helstu ákvæðum þessa frumvarps. Í frumvarpinu er lagt til að aukið samræmi verði tryggt í þeim reglum er um fjárfestingar erlendra aðila gilda og í því skyni hafa verið kannaðar ítarlega þær reglur sem í gildi eru í hinum margvíslegu atvinnugreinum. Þá er í frumvarpinu gerð tilraun til að skilgreina nokkur hugtök sem þýðingu hafa á sviði erlendrar fjárfestingar. Verður þannig að finna á einum stað lagaumgjörð um réttarstöðu erlendra fjárfestingaraðila. Frumvarpið byggir á þeirri stefnu að full yfirráð Íslendinga verði tryggð yfir náttúruauðlindum lands og sjávar. Auk þess geymir frumvarpið nokkrar aðrar takmarkanir á erlendum fjárfestingum hér á landi. Helstu takmarkanir eru á sviði fiskveiða, fiskvinnslu og vegna virkjunarréttinda vatnsfalla og jarðhita. Þá eru skorður reistar við aðild erlendra aðila að viðskiptabönkum, flugrekstri og til kaupa á fasteignum hér á landi. Auk þess er erlend fjárfesting í vissum tilvikum háð leyfi. Með frumvarpi þessu er þó almennt lagt til að um verulega rýmkun verði að ræða varðandi rétt erlendra aðila til fjárfestingar í atvinnurekstri hér á landi. Jafnframt er lögð áhersla á eftirlit með erlendri fjárfestingu og þeir erlendir aðilar, sem hér fjárfesta, lúti í einu og öllu íslenskum lögum, þar á meðal skattalögum og lögsögu íslenskra dómstóla. Með því frumvarpi, sem hér liggur fyrir, er stigið mikilvægt skref í þá átt að erlent áhættufé geti í ríkara mæli komið í staðinn fyrir erlent lánsfé við fjármögnun atvinnurekstrar hér á landi. Frumvarpið mun því, ef að lögum verður, hafa mikilvæg áhrif á vaxtar - og þróunarskilyrði atvinnufyrirtækja innan fjölmargra atvinnugeina. Auknir möguleikar innlendra fyrirtækja til samvinnu við erlenda aðila, einkum í framleiðslu - og útflutningsgreinum, geta skapað ný tækifæri sem leitt geta til aukinnar verðmætasköpunar innan lands og þar af leiðandi til aukinnar hagsældar þjóðarbúsins í heild, svo sem vegna aukinna skatttekna, hærri vinnulauna, aukinnar þekkingar og lækkaðs verðlags svo að eitthvað sé nefnt. Er og vert að hafa hugfast í þessu sambandi að fáar þjóðir eru svo háðar utanríkisverslun sem við Íslendingar. Einnig fer í vöxt að íslenskir aðilar reki og taki þátt í atvinnufyrirtækjum í öðrum löndum. Á hitt ber þó jafnframt að líta að þótt heimildir erlendra aðila til að fjárfesta í atvinnurekstri hér á landi verði rýmkaðar er ekki þar með sagt að vænta megi mikils áhuga erlendra aðila. Hér eru ekki í boði neinir sérstakir fjárfestingarhvatar eins og víða annars staðar, heimamarkaðurinn er lítill og fjarlægðir frá öðrum mörkuðum verulegar. Þó er það sannfæring mín að áhugi erlendra aðila til að fjárfesta hérlendis muni fara vaxandi, m.a. eftir því sem orka hækkar í verði og sömuleiðis á ýmsum nýjum sviðum, ef ég má orða það svo, sem tengjast gæðum, umhverfinu, hreinleikanum, þekkingu, vel menntuðu fólki o.s.frv., ef rétt er haldið á málum gagnvart slíkum oft smærri fyrirtækjum og ekki einblínt á þau sem stærst eru. Verði frumvarp þetta að lögum ættu þó a.m.k. ekki lagalegir óvissuþættir og hindranir að þurfa að standa í vegi fyrir fjárfestingu erlendra aðila í sama mæli og til þessa, sé áhugi þeirra á annað borð fyrir hendi. Þá ætla ég að víkja að einstökum greinum frumvarpsins. Í 1. gr. er gildissvið frumvarpsins afmarkað. Samkvæmt greininni eiga lögin að gilda um fjárfestingu erlendra aðila, sbr. nánari skilgreiningu á fjárfestingu og erlendum aðilum í 2. gr., en ekki um venjulegar lánveitingar eða aðra fjármagnsflutninga erlendra aðila til landsins sem ekki tengjast eignar - eða rekstraraðild þeirra að atvinnurekstri hér á landi. Þá tekur frumvarpið einnig til fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri, en ekki til annarrar hugsanlegrar fjárfestingar erlendra aðila hér á landi. Frumvarpið gildir um hvers kyns fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi, nema annað leiði af sérákvæðum annarra laga eða reglum settum samkvæmt þeim. Með orðunum ,,hér á landi`` er átt við í íslenskri lögsögu. Í 2. gr. eru helstu hugtökin skilgreind. Eins árs búseta einstaklings hér á landi og heimili lögaðila eru lögð til grundvallar varðandi skilgreiningu á því hver teljist vera erlendur aðili í skilningi frumvarpsins. Þannig telst t.d. íslenskur ríkisborgari sem á lögheimili erlendis vera erlendur aðili. Er þetta í samræmi við þá stefnu sem fylgt er hjá Efnahags - og framfarastofnuninni þar sem áhersla er lögð á búsetuna en ekki þjóðernið. Til erlends aðila telst þó íslenskt atvinnufyrirtæki undir erlendum yfirráðum, en þá er átt við að erlendur aðili eða aðilar eigi meiri hluta fyrirtækisins eða fari með meiri hluta atkvæðisréttar í því þótt minnihlutaeigandi sé eða hafi með öðrum hætti, svo sem með stjórnunarsamningi, raunveruleg yfirráð yfir viðkomandi atvinnufyrirtæki. Með því að skilgreina íslenskt atvinnufyrirtæki undir erlendum yfirráðum sem erlent er leitast við að girða fyrir að erlendur aðili geti farið bakdyramegin inn á svið þar sem fjárfestingu erlendra aðila eru skorður settar. Ef svo væri ekki gæti erlendur aðili fyrst stofnað eða fjárfest í atvinnufyrirtæki hér á landi sem þar með teldist íslenskur aðili og það fyrirtæki síðan fjárfest á öðrum umræddum sviðum eins og í sjávarútvegi. Sé hins vegar um að ræða íslenskt atvinnufyrirtæki sem íslenskur aðili eða aðilar hafa yfirráðarétt yfir þótt erlendir aðilar eigi jafnframt hlut í því eru ákvæði frumvarpsins ekki því til fyrirstöðu að slíkt fyrirtæki fjárfesti í öðrum atvinnufyrirtækjum hér á landi. Í 3. gr. kemur fram sú meginstefna frumvarpsins að erlendum aðilum sé heimilt að fjárfesta í atvinnurekstri hér á landi með þeim takmörkunum einum sem af öðrum ákvæðum frumvarpsins og ákvæðum sérlaga leiðir og að uppfylltum öðrum skilyrðum og að fengnum tilskildum leyfum lögum samkvæmt. Af ákvæðum ýmissa annarra laga leiðir að á sumum sviðum er í reynd útilokað fyrir erlenda aðila að fjárfesta. Sem dæmi má nefna að samkvæmt áfengislögum, póstlögum og lögum um Áburðarverksmiðju ríkisins hafa tiltekin ríkisfyrirtæki einkarétt til starfrækslu á viðkomandi sviðum. Fjárfesting erlendra aðila er þó með sama hætti og fjárfesting íslenskra aðila háð því að almennum lagaskilyrðum sé fullnægt, enda verða erlendir aðilar sem reka atvinnustarfsemi hér á landi í eigin nafni sem og íslensk atvinnufyrirtæki með erlendri eignaraðild í einu og öllu háð íslenskum lögum og reglum og lúta lögsögu íslenskra dómstóla að því er varðar starfsemina hér á landi eins og ég hef reyndar þegar nefnt. Í niðurlagi greinarinnar er settur sá almenni fyrirvari að íslenskir aðilar njóti ekki lakari réttar til fjárfestingar í heimaríki þess aðila sem hér óskar að fjárfesta. Í 4. gr. frumvarpsins eru ýmsar veigamiklar undantekningar frá meginreglu 3. gr. Þær takmarkanir, sem þar eru ákveðnar, eru af tvennum toga. Í fyrsta lagi eru lagðar fyrir fram hömlur við fjárfestingu erlendra aðila á tilteknum sviðum. Í öðru lagi verður tiltekin fjárfesting háð leyfi ráðherra. Og í þriðja lagi getur ráðherra í sérstökum tilvikum stöðvað tiltekna erlenda fjárfestingu. Verður nú vikið nánar að sérhverjum lið 4. gr. Í 1. tölul. er vísað til laga nr. 33/1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi, að því er varðar efnisregluna um það hverjir stunda megi fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Samkvæmt þessum lögum mega íslenskir ríkisborgarar einir reka fiskveiðar í landhelgi við Ísland og má aðeins hafa íslenska báta eða skip til veiðanna. Tekið er fram að íslenskir kallist þeir bátar eða skip sem íslenskir ríkisborgarar eiga einir. Þrátt fyrir þessa meginreglu mega erlendir ríkisborgarar skv. 11. gr. laga nr. 33/1922 eiga í hlutafélögum sem fiskveiðar stunda í landhelgi, svo lengi sem meira en helmingur hlutafjárins er eign íslenskra ríkisborgara, félagið á heimili á Íslandi og stjórn þess er skipuð íslenskum ríkisborgurum, enda sé a.m.k. helmingur þeirra búsettur hér á landi. Í a - lið 1. gr. fylgifrumvarpsins er gerð tillaga um nokkrar breytingar á lögum nr. 33/1922 og eru þær mikilvægar. Eru þessar breytingar þríþættar. Í fyrsta lagi er lagt til að úr gildi verði numin heimild erlendra aðila til að eiga allt að helmingi hlutafjár í útgerðarhlutafélögum. Er með því leitast við að laga löggjöfina að þeirri stefnumörkun að þrátt fyrir rýmkun á heimildum erlendra aðila til að fjárfesta í íslenskum atvinnurekstri skuli tryggt að ekki aðrir en íslenskir aðilar nái tökum á náttúruauðlindum lands og sjávar. Þetta er því mjög mikilvæg breyting gagnvart eignarheimildum í sjávarútvegi. Í 1. tölul. er því skýrt tekið fram að heimild til fiskveiða í fiskveiðilandhelgi Íslands er bundin við íslenska ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi og lögaðila sem eiga heimili hér og eru að öllu leyti í eigu íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi. Í öðru lagi er með b - lið 1. gr. fylgifrumvarpsins gerð tillaga um þá breytingu á lögum nr. 33/1922, að í stað þess að miða við að þeir bátar og þau skip teljist íslensk í skilningi laganna sem íslenskir ríkisborgarar einir eiga sé við það miðað að þeir bátar og þau skip teljist íslensk sem skráð eru hér á landi. Ræðst það þá af skilyrðum laga um skráningu skipa á hverjum tíma, sbr. 24. gr. fylgifrumvarpsins. Í þriðja lagi er lagt til að niður falli 8. og 11. gr. úr lögum nr. 33/1922, bæði vegna þess að tillaga er gerð um að niður verði felld heimild erlendra aðila til eignaraðildar að útgerðarfélögum og vegna þess að þau hafa gefið tilefni til lagaóvissu um það hvort erlendir aðilar mættu reka eða eiga hlut í fiskvinnslu hér á landi. Í 2. tölul. er lagt til að öðrum en íslenskum ríkisborgurum sem eiga lögheimili hér á landi og lögaðilum sem eiga heimili hér á landi og eru að öllu leyti í eigu íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hérlendis skuli óheimilt að eiga og reka fyrirtæki til vinnslu sjávarafurða. Í greininni er ítarlega lýst hvað felst í orðunum ,,vinnsla sjávarafurða``. Fiskiðnaður Íslendinga er viðkvæm atvinnugrein í harðri erlendri samkeppni og hún byggist á fullnýttum auðlindum sjávar. Því þykir rétt að setja fjárfestingarheimildum erlendra aðila í vinnslu sjávarafurða nokkrar skorður. Samkvæmt skilgreiningu greinarinnar á ,,vinnslu sjávarafurða`` er erlendum aðilum hins vegar heimilt að taka þátt í atvinnurekstri á sviði útflutnings á ferskum fiski og vinnslu í neytendaumbúðir svo nokkuð sé nefnt. Þetta er einnig mjög mikilvæg grein og ég vil aðeins undirstrika það, af því að mér fannst það ekki koma nógu glöggt fram, að öðrum en íslenskum ríkisborgurum sem eiga lögheimili hér á landi er óheimilt að reka hér frumvinnslu í sjávarútvegi sem er raunar skilgreint sem vinnsla sem forðar fiski frá skemmdum. Í 3. tölul. er lagt til að virkjunarréttur vatnsfalla og jarðhita annarra en til heimilisnota verði eingöngu bundinn við íslenska ríkið, sveitarfélög, íslenska ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi og íslenska lögaðila sem eiga heimili hér á landi og eru að fullu í eigu íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hér. Erlendir aðilar eiga þess því ekki kost að fjárfesta í atvinnufyrirtækjum á þessu sviði. Samkvæmt 4. tölul. er eignaraðild erlendra aðila í íslensku atvinnufyrirtæki sem stundar flugrekstur hér á landi bundin við 49% að hámarki. Nauðsynlegt þykir a.m.k. fyrst um sinn að tryggja full yfirráð íslenskra aðila í flugrekstri hérlendis og milli landa, enda er sá þáttur þýðingarmikill í eðlilegum og nauðsynlegum flutningum bæði innan lands og til og frá landinu. Sveiflur í flugrekstri geta verið miklar og því nauðsynlegt að stjórnvöld geti ráðið því hversu mikil þátttaka erlendra aðila verður í einstökum fyrirtækjum á þessu sviði. Sömu sjónarmið eiga hins vegar ekki að öllu leyti við hvað farmflutninga á sjó varðar enda sá rekstur yfirleitt stöðugri og ekki háður eins miklum sveiflum. Takmarkanir á því sviði eru því ekki lagðar til í frumvarpi þessu. Í 5. tölul. er lagt til að aflétt sé hinu algjöra banni viðskiptabankalaganna við erlendri eignaraðild, en samanlögð hlutafjáreign erlendra aðila í hlutafélagsbanka megi þó á hverjum tíma ekki vera meiri en 25% hlutafjár hlutafélagsbankans. Sú takmörkun, sem í töluliðnum felst, tekur einvörðungu til hlutafélagsbanka. Hún nær hins vegar ekki til annarra fyrirtækja á íslenskum fjármagnsmarkaði, svo sem verðbréfafyrirtækja, fjárfestingarfyrirtækja, fjármögnunarleiga og greiðslukortafyrirtækja. Samkvæmt frumvarpinu gæti aðild erlendra aðila að slíkum fyrirtækjum á hinn bóginn takmarkast af ákvæðum annarra töluliða 4. gr. Til viðbótar framangreindu er gert ráð fyrir því að erlendum hlutafélagsbönkum verði heimilt að setja upp útibú hér á landi. Rétt þykir að miða slíka heimild við 1. jan. 1992 svo að hæfilegur tími gefist til aðlögunar. Einnig þarf fyrir þann tíma að breyta viðskiptabankalögum í þessa átt. Í fylgifrumvarpi er ekki gert ráð fyrir slíkri breytingu. Hér er því um verulega rýmkun á starfsemi erlendra banka að ræða hér á landi þó að rétt þyki að takmarka fyrst um sinn eignaraðild þeirra að innlendum hlutafélagsbönkum. En að sjálfsögðu geta útibú frá sterkum erlendum bönkum verið eins mikilvæg á íslenskum markaði eða jafnvel mikilvægari en aðild slíkra banka að innlendum bönkum. Í 6. tölul. er lagt til að sérstakt leyfi viðskrh. þurfi til þess að erlent ríki eða fyrirtæki í eigu erlends ríkis geti og megi fjárfesta í atvinnurekstri hér á landi. Fyrir þessari skipan eru þau rök að áhugi erlends ríkis til að fjárfesta í atvinnurekstri hér á landi getur stafað af öðru en voninni um fjárhagslegan ávinning af slíkri fjárfestingu. Þykir því rétt að tækifæri gefist til að skoða hvert tilvik sérstaklega. Í 7. tölul. er sleginn ákveðinn varnagli að því er varðar umfang fjárfestinga einstakra erlendra aðila hér á landi og í heild. Sérstakt leyfi viðskrh. þarf til þess að heildarfjárfesting erlends aðila eða samanlögð fjárfesting fjárhagslega tengdra aðila geti farið fram úr 200 millj. kr. á ári hverju. Gildir þá einu hvort fyrirhuguð fjárfesting felur í sér meirihlutaeign eða minnihlutaeign í viðkomandi atvinnufyrirtæki. Ekki er ástæða til að ætla að oft muni að vænta erlendrar fjárfestingar af þeirri stærðargráðu sem í töluliðnum greinir nema í sérstökum tilfellum sem þá er um fjallað í sérstökum lögum eins og orkufrekan iðnað. Hér er á því byggt að eðlilegt sé að gæta vissrar varfærni þegar stærri fjárfesting er annars vegar. Þá er jafnframt talið eðlilegt a.m.k. fyrst í stað að binda fjárfestingu erlendra aðila við 25% að hámarki í heild í tilteknum atvinnugreinum, þ.e. í iðnaði, öðrum en orkufrekum iðnaði, verslun og þjónustu, samgöngurekstri og fiskeldi. Ástæðulaust er að óttast um hlut erlendra aðila í sjávarútvegi, m.a. vegna þeirra takmarkana sem fram koma í 1. og 2. tölul. 4. gr. og landbúnaði vegna þeirra takmarkana sem fram koma í lögum um landbúnaðarmál. Með heildarfjárfestingu er átt við áætlaða fjárfestingu í viðkomandi atvinnugrein samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar hverju sinni. Í 8. tölul. er kveðið á um það hvernig með skuli fara ef erlendur aðili vill reka atvinnustarfsemi hér á landi í eigin nafni, en ekki með aðild að íslensku atvinnufyrirtæki. Greint er á milli þess hvort um er að ræða erlendan einstakling, erlent hlutafélag eða annan erlendan lögaðila. Í 1. mgr. 9. tölul. er tekið fram að erlendur aðili megi öðlast eignarréttindi og afnotarétt yfir fasteign til beinnar notkunar í atvinnustarfsemi sinni enda sé farið að lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966. Samkvæmt þeim lögum þarf sérstakt leyfi dómsmrh. til þess að erlendir aðilar eða íslenskir lögaðilar með erlendri félagsaðild eða eignaraðild umfram tiltekið eignarhlutfall geti eignast eða fengið afnotarétt af fasteign. Þetta er afar óþjált og að mörgu leyti óeðlileg skipan þegar í hlut eiga aðilar sem rétt hafa til að stunda atvinnustarfsemi hér á landi og um er að ræða eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteign til beinnar notkunar í viðkomandi atvinnustarfsemi og er því lagt til að þetta verði afnumið. Í 8. gr. fylgifrv. er því lögð fram sú breyting í fyrsta lagi að lögheimili á Íslandi samfellt í a.m.k. fimm ár nægi til þess að geta öðlast eignarrétt eða afnotarétt á fasteignum hér á landi. Er lögheimili hérlendis í samfellt fimm ár lagt að jöfnu við ríkisborgararétt í þessu efni. Í öðru lagi getur ráðherra veitt leyfi þótt um sé að ræða aðila sem ekki fullnægja almennum skilyrðum ef viðkomandi aðili hefur rétt til að stunda atvinnurekstur hér á landi og um er að ræða eignarrétt eða afnotarétt á fasteign til eigin nota og/eða til notkunar í atvinnustarfsemi, enda fylgi fasteigninni einungis venjuleg lóðarréttindi. Eftir sem áður þarf leyfi dómsmrh. til þess að framangreindur aðili geti eignast eða nýtt önnur fasteignaréttindi svo sem vatns- og veiðiréttindi. Með venjulegum lóðarréttindum er átt við leigu- eða eignarlóðir sem opinberir aðilar, sveitarfélög eða einkaaðilar láta af hendi undir húseignir til einkanota eða atvinnurekstrar. Þar sem rísa kunna álitamál um það hvenær fasteignarréttindi eru undanþegin leyfi á grundvelli þessa ákvæðis er kveðið svo á að öll heimildarskjöl vegna eignar- og afnotaréttinda erlendra aðila hér á landi skuli lögð fyrir dómsmrn. Öðlast gerningurinn ekki gildi fyrr en ráðuneytið hefur staðfest hann með áliti sínu. Er þessi aðferð jafnframt nauðsynleg til þess að halda gott yfirlit yfir fjárfestingar erlendra aðila hér á landi hvað fasteignir og réttindi þeim tengd varðar. Gera verður jafnframt ráð fyrir því að erlendir aðilar geti eignast fasteignir og önnur eignarréttindi á uppboði eða við nauðasamninga sem veðhafi. Eignarréttindi, sem erlendum aðila er óheimilt að eiga, geta þannig komist í hans hendur. Í 2. mgr. 9. tölul. er því tekið fram að við slíkar aðstæður skuli hinn erlendi aðili selja eignina svo fljótt sem verða má og eigi síðar en tólf mánuðum eftir að eignin komst í hans eigu. Með öðrum eignarréttindum er átt við eignir og réttindi sem upp eru talin í 4. gr. frumvarpsins og takmarkanir eru bundnar við. Í 1. mgr. 5. gr. er lagt til að öll erlend fjárfesting verði tilkynningarskyld til gjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands jafnskjótt og samningur eða ákvarðanir þar að lútandi liggja fyrir. Í 2. mgr. 5. gr. er lögð sú skylda á Seðlabanka Íslands að birta opinberlega fyrri hluta hvers árs upplýsingar um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi næsta ár á undan svo og upplýsingar um heildarfjárfestingu erlendra aðila hérlendis eftir atvinnugreinum. Í 3. mgr. 5. gr. er tekið fram að gjaldeyriseftirlitið hafi sams konar rétt til upplýsingaöflunar og athugana vegna fjárfestingar erlendra aðila og það hefur samkvæmt lögum um skipan gjaldeyris - og viðskiptamála. Í 6. og 7. gr. frumvarpsins er lagt til að tekin verði af öll tvímæli í lögum um rétt erlends fjárfestingaraðila til innflutnings á erlendu fjármagni vegna fjárfestingar og yfirfærslu þess í íslenskar krónur, um tilkynningarskyldu slíkra fjármagnsflutninga og um rétt aðila til að flytja arð og söluandvirði eða annað endurgreiðsluverð úr landi að nýju. Í 8. gr. frumvarpsins er sett fram sú meginregla að framkvæmdastjórar og meiri hluti stjórnarmanna í íslenskum atvinnufyrirtækjum skuli eiga lögheimili hér á landi óháð eignarhlut, atkvæðisrétti eða öðrum yfirráðum erlendra aðila. Viðskrh. getur þó veitt undanþágu frá þessu ákvæði. Samkvæmt 9. gr. mun viðskrh. fara með leyfisveitingar og annast eftirlit með framkvæmd laganna ef frumvarpið verður að lögum, að svo miklu leyti sem tiltekið eftirlit eða leyfisveiting er ekki samkvæmt ákvæðum frumvarpsins beinlínis falið öðrum. Öll rök hníga að því að eftirlit með hvers kyns erlendri fjárfestingu, leyfisveitingar og vald til að stöðva tiltekna erlenda fjárfestingu heyri undir einn ráðherra þegar ein fjárfestingarlög koma í stað ákvæða í mörgum og mismunandi lögum. Með því að gjaldeyris - og viðskiptamál falla undir viðskrh. er lagt til að hann fari með yfirstjórn mála sem varða erlenda fjárfestingu. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. er lagt til að viðskrh. geti gripið inn í og bannað erlendum aðila að fjárfesta í atvinnurekstri hér á landi ef viðkomandi aðili hefur verið sviptur réttindum til að stunda atvinnurekstur með dómi í öðru ríki. Sömu heimild hefur viðskrh. ef íslenskir aðilar njóta ekki sambærilegra réttinda til fjárfestinga í heima - eða upprunaríki hins erlenda aðila. Í 1. mgr. 10. gr. er lagt til að sérstök nefnd, nefnd um erlenda fjárfestingu, verði viðskrh. til ráðuneytis um leyfisveitingar samkvæmt frumvarpinu og umsagnaraðili um einstök mál. Lagt er til að nefndin verði skipuð fimm mönnum kosnum hlutfallskosningu í sameinuðu Alþingi eftir hverjar almennar þingkosningar. Á sama hátt skulu kosnir jafnmargir varamenn. Viðskrh. skipar síðan formann og varaformann úr hópi hinna þingkjörnu nefndarmanna. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. þarf nefndin að hafa komist að þeirri niðurstöðu að nánar tilgreind skilyrði séu fyrir hendi til þess að viðskrh. geti stöðvað tiltekna erlenda fjárfestingu. Stöðva má tiltekna fjárfestingu ef hún er talin ógna öryggi landsins, skerða verulega samkeppni fyrirtækja í viðkomandi atvinnugrein eða ef hún er á annan hátt til þess fallin að hafa óæskileg áhrif á atvinnulíf í landinu. Þessu ákvæði er ætlað að vera ákveðinn öryggisventill vegna fjárfestingar erlendra aðila sem hættuleg kann að þykja eða óæskileg, en er hvorki bönnuð né háð leyfi ráðherra samkvæmt ákvæðum laga. Ógnun við öryggi landsins getur bæði falið í sér ógnun við innra og ytra öryggi þess. Með verulegri skerðingu á samkeppni fyrirtækja í viðkomandi atvinnugrein er fyrst og fremst átt við tilvik sem ætla má að gangi þvert á löggjöf um auðhringa og hringamyndanir, ef sett verða. Lagt er til að viðskrh. geti því aðeins stöðvað erlenda fjárfestingu á grundvelli þessa töluliðar að fyrir liggi álit nefndar um erlenda fjárfestingu, um að skilyrði fyrir beitingu stöðvunarheimildar séu fyrir hendi. Til þess að erlendir aðilar þurfi ekki að vera lengi í óvissu um það hvort tiltekin fjárfesting nær fram að ganga er tekið fram að það sé skilyrði fyrir stöðvun fjárfestingar að ákvörðun þar að lútandi sé kunngerð innan átta vikna frá því að réttum stjórnvöldum berst tilkynning um hlutaðeigandi fjárfestingu. Samkvæmt 11. gr. er viðskrh. heimilt að setja með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna. Í 12. gr. er lagt til að brot gegn ákvæðum laganna og reglum settum samkvæmt þeim varði sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Meðal brota gegn lögunum má nefna að ekki sé tilkynnt um erlenda fjárfestingu eða fjármagnsflutninga vegna hennar, að ekki séu virtar fjárfestingartakmarkanir 4. gr. og að leyfis viðskrh. sé ekki leitað til erlendrar fjárfestingar þegar skylt er. Refsiábyrgðin getur eftir atvikum og almennum reglum ýmist legið hjá erlendum og/eða innlendum aðilum. Ég ætla, með leyfi herra forseta, að hlaupa yfir fylgifrv., ef því er ekki andmælt, það tekur ekki langan tíma enda hef ég víða komið inn á ákvæði þess og þarf því ekki að flytja um það sérstaka framsögu þegar það verður tekið fyrir. Eins og ég hef áður sagt þá er þetta fylgifrv. flutt til að breyta ýmsum ákvæðum í hinum ýmsu gildandi lögum um erlenda fjárfestingu. Breytingar frumvarpsins miða að því að rýmka ákvæði gildandi laga hvað snertir fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri í samræmi við meginreglurnar í því aðalfrumvarpi sem ég hef þegar mælt fyrir. Er í mörgum tilfellum þá vísað til aðalfrumvarpsins og raðað upp í aldursröð laga. Meginhugsun frumvarpsins er sú að lögheimili erlends ríkisborgara í eitt ár hér á landi er lagt að jöfnu við íslenskan ríkisborgararétt. Fimm ára regla er þó sett hvað varðar eignarhald og afnotarétt á fasteignum þó víkja megi frá henni í undantekningartilvikum. Erlendur ríkisborgari, sem er búsettur hér á landi, er því ekki erlendur aðili í skilningi frumvarpsins. Þar sem búseta, en ekki ríkisfang, er samkvæmt frumvarpinu lögð til grundvallar varðandi skilgreiningu á því hvort einstaklingur telst erlendur aðili eða ekki er rökrétt að einstaklingar, sem búsettir eru hér á landi, sitji að því er varðar rétt til að stunda atvinnustarfsemi hér á landi við sama borð óháð ríkisfangi. Þessu er þó í reynd mjög misjafnlega háttað. Stundum er íslenskur ríkisborgararéttur einstaklings óundanþægt skilyrði fyrir því að hann megi stunda tiltekna atvinnustarfsemi þótt hún sé ekki háð leyfi eða skilyrði fyrir því að hann geti fengið löggildingu eða leyfi til að stunda viðkomandi starfsemi. Í öðrum tilfellum er í gildandi lögum krafist íslensks ríkisfangs, en það skilyrði samt undanþægt, sbr. t.d. skilyrði fyrir iðnaðarleyfi og verslunarleyfi. Loks er um að ræða ýmis svið þar sem það er ekki skilyrði fyrir rétti til sjálfstæðra starfa eða starfrækslu að viðkomandi einstaklingur eða leyfishafi sé íslenskur ríkisborgari. Nefna má leyfi til reksturs ferðaskrifstofu, leyfi til reksturs veitinga - eða gististaðar og skilyrði til að starfa sem læknir, tannlæknir, verkfræðingur, tæknifræðingur, löggiltur endurskoðandi og sálfræðingur. Þannig eru gildandi lög afar breytileg og jafnvel ekki í fullu samræmi. Í þessu frumvarpi er hvorki lagt til að ríkisfangsskilyrði verði afnumin í þeim fjölmörgu lögum þar sem þau er nú að finna né lagt til að þau verði tekin upp þar sem þau eru ekki gerð, enda má vera að misræmi það sem nú ríkir styðjist stundum við gild sjónarmið. En í 2. -- 4., 6., 9., 11., 12., 13., 14., 15., 17., 18., 19., 21., 23., 25., 26. og 27. gr. frumvarpsins er gerð tillaga um að við þau lög, sem þar eru greind, bætist ákvæði þess efnis að erlendur ríkisborgari, sem á lögheimili hér á landi samkvæmt skilgreiningu laga um lögheimili, nr. 21 5. maí 1990, og hefur átt það í a.m.k. eitt ár, skuli vera undanþeginn skilyrði því um íslenskt ríkisfang sem kann að vera annars staðar að finna í lögum. Þótt erlendur ríkisborgari, sem hér er búsettur, verði þannig í sumum tilvikum undanþeginn ríkisfangsskilyrði þarf hann að sjálfsögðu eftir sem áður að fullnægja öðrum lagaskilyrðum sem er að finna í lögum. Ég hef áður lýst þeim sjónarmiðum sem liggja að baki 1. gr. og 5. gr. frv. og varða fiskveiðar og fiskvinnslu, svo og 8. gr. er tekur til eignar- og afnotaréttar á fasteignum. Þá er lagt til að ýmsum lögum verði framvegis vísað til fjárfestingarlaganna hvað erlenda fjárfestingu snertir. Má þar nefna 10., 16., 20. og 22. gr. í þessu efni. Sérstök ástæða er hins vegar til að vekja athygli á 7. og 24. gr. er fjalla um skrásetningu skipa og loftfara. Í 7. gr. er lögð til sú breyting að rétt til að skrásetja eigin loftfar hér á landi sem íslenskt loftfar hafa íslenskir ríkisborgarar með lögheimili hér á landi eða íslenskir lögaðilar sem eiga heimili hér á landi. Með heimili lögaðila hér á landi er átt við fyrirtæki sem skráð er hérlendis og á hér varnarþing. Íslenskur lögaðili getur hins vegar verið í eigu erlendra aðila. Tekið er fram að réttur til skrásetningar loftfars hér á landi sé þó háður ákvæðum laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Samkvæmt 4. tölul. 4. gr. aðalfrumvarpsins er eignaraðild erlendra aðila í íslensku atvinnufyrirtæki sem stundar flugrekstur hér á landi bundin við 49% að hámarki. Loftfar í eigu erlends aðila, sem ætti meira en 49%, fengist því ekki skráð hér á landi. Í 1. mgr. 24. gr. er lögð til sama breyting hvað varðar skráningu skipa og fram kemur í 7. gr. um skráningu loftfara. Tekið er skýrt fram í 2. mgr. 24. gr. að óheimilt er þó að skrá fiskiskip hér á landi, nema þau séu í eigu íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi og lögaðila sem eiga heimili hér á landi og eru að öllu leyti eign íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi. Eru þessi sjónarmið í samræmi við þær meginhugmyndir sem fram koma í aðalfrumvarpinu, um að standa beri vörð um fiskveiðar og helstu auðlindir þjóðarinnar. Herra forseti. Ég hef talið nauðsynlegt að flytja um þetta frv. allítarlega framsögu og m.a. að koma hér með allumfangsmiklar lagaskýringar. Hér er um verulegar breytingar á gildandi lögum að ræða, mjög mikilvægar breytingar og nauðsynlegt að skýrt komi fram hér í meðferð Alþingis hvernig þessar breytingar eru túlkaðar. Ég veit að um þetta frv. eru skiptar skoðanir. Þó hefur verið leitast við að rata meðalveginn. Sumir telja eflaust að hér sé ekki nægilega opnað fyrir erlenda fjárfestingu og æskilegt að fá meiri aðild erlendra að atvinnurekstri hér á landi. Aðrir munu telja of langt gengið. Ég tel að skynsamlegt sé að fara nokkuð rólega af stað og rýmka þá heldur síðar þegar reynsla fæst. Ég vek athygli á því að í fjölmörgum greinum er reyndar rýmkað mjög. Ég hef sagt í minni framsögu að það er afar nauðsynlegt að þessi frv. verði að lögum áður en lokaumræða um evrópskt efnahagssvæði verður. Eins og íslensk lög eru nú og eins og glöggt hefur komið fram af því sem ég hef farið með eru þau afar óskýr og reyndar erfitt að gera grein fyrir takmörkunum þeirra og a.m.k. erfitt að semja um þær undanþágur sem við viljum hafa. Ég sagði líka áðan að það kann að vera að sumu þurfi að breyta. Ég er hins vegar sannfærður um að þau ákvæði sem hér eru og varða okkar meginfyrirvara, þ.e. að halda náttúruauðlindum landsins í eigin höndum, munu halda. Þau munu halda m.a. af þeirri einföldu ástæðu að fiskveiðar og frumvinnsla á fiski, og reyndar fiskur, er ekki í samningum um evrópskt efnahagssvæði. Um það hyggjumst við gera sérstakan samning, annaðhvort sem ákvæði við samninginn um evrópskt efnahagssvæði eða sérsamning okkar Íslendinga. Það hefur engin krafa komið fram um að heimiluð verði erlend fjárfesting í fiskveiðum hér á landi. Sama hygg ég að megi örugglega segja um orkulindir. Þar gilda almennar reglur. Það er eingöngu ríkisvaldið sem hefur rétt til að virkja og því er ekki mótmælt. Borgurum hins evrópska efnahagssvæðis er ekki mismunað. Svo er jafnframt eins og kom fram gert ráð fyrir því í okkar fyrirvörum að aðlögunartími fáist eins og t.d. í fjármagnsflutningum og ýmiss konar þjónustustarfsemi á því sviði. Það er frekar í hinum almennu iðngreinum sem settar eru takmarkanir, eins og t.d. um eins árs dvöl hér á landi sem kann að vera að einhver ágreiningur verði um í þeim samningum sem ég hef hér nefnt. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. fjh. - og viðskn.

Kristín Einarsdóttir (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því að kl. 3.30, eftir 6 mínútur, er boðaður fundur í utanrmn. þar sem ég á sæti, mjög mikilvægur fundur að því er mér er sagt. Auk þess finnst mér þessi fundur mjög mikilvægur og ég hef ákveðið að taka þátt í þessari umræðu. Ég óska því eftir að gert verði hlé á umræðunni meðan á fundi utanrmn. stendur til þess að ég geti tekið þátt í þessari umræðu. Auk þess tel ég mjög nauðsynlegt að utanrrh. gefist tækifæri til að taka þátt í umræðunni þar sem óneitanlega kemur hluti af því sem við ræðum hér inn á hans verksvið. Þetta vildi ég fara fram á, virðulegur forseti.

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sjónarmið sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Ég er reyndar næstur á mælendaskrá og vil taka það fram að mér finnst afar slæmt að slíta þurfi umræðu eins og þessa í sundur jafnmikilvæg og hún er, ekki síst vegna þess að það skuli gerast að haldinn er fundur í þingnefnd á venjulegum þingtíma. Mér er hins vegar ljóst að fundur í hv. utanrmn. mun vera um mikilvægt málefni og tel þess vegna eðlilegt að á það sé fallist að þessari umræðu sé frestað. Ég hef í viðræðum mínum við hæstv. viðskrh. fallist á það að hann taki hér til máls örstutt til kl. 3.30 og komi fram fyrir mig á mælendaskránni. Hann þarf síðan að víkja af fundi og þess vegna finnst mér eðlilegt að umræðan haldi áfram á morgun og hæstv. ráðherrar verði viðstaddir þá umræðu því ég hygg að umræðan muni þá ekki síður snúast um evrópska efnahagssvæðið og hvernig þessar fyrirhuguðu lagabreytingar tengjast því starfi sem fer fram á þeim vettvangi. Í trausti þess að eftir þessu verði farið finnst mér eðlilegt að umræðunni verði frestað.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) (um þingsköp) : Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að það er afar illt að slíta í sundur umræðu um svo viðamikið mál og hlýt að andmæla því að fundur, þótt mikilvægur sé, sé haldinn í utanrmn. á sama tíma og hér stendur yfir umræða um eitt stærsta mál þessa þings. Ég mun að sjálfsögðu hlíta því sem hér er beðið um, en ég vil taka það fram að ég hafði ráðstafað mínum tíma þannig að annað kvöld get ég ekki verið hér á fundi ef það verður kvöldfundur og hafði gert ráð fyrir því að við gætum rætt þetta mál ítarlega í dag. En ég vil láta þetta koma hér fram þó að ég sé ekki að andmæla.

Forseti (Geir H. Haarde) : Forseta hafa borist tilmæli um að fresta umræðu þessari vegna fundar í utanrmn. og telur eðlilegt að verða við þeim tilmælum, þar sem hv. 6. þm. Reykv. á jafnframt sæti í utanrmn. og hyggst taka þátt í þessum umræðum. Forseti mun nú gefa hæstv. viðskrh. orðið í örfáar mínútur en síðan fresta þessari umræðu og taka til við önnur dagskrármál.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Reykv. tillitssemina og hv. 6. þm. Reykv. einnig. Meginkostur þessa frv. er sá að í því eru dregin saman í einn stað ákvæði um heimildir erlendra aðila til að fjárfesta í atvinnurekstri á Íslandi. Þegar þetta frv. verður að lögum verður eytt margvíslegri réttaróvissu sem ríkt hefur á þessu sviði. Ég stend hér fyrst og fremst upp til þess að lýsa stuðningi mínum við þetta frv. sem hæstv. forsrh. hefur gert ítarlega grein fyrir. Mér er hins vegar ekki launung á því að ég hefði viljað sjá ákvæði frv. ganga lengra í frjálsræðisátt en raun ber vitni. Þar á ég einkum við ákvæðin um heimildir erlendra banka til starfsemi á Íslandi, en ég tel að það væri íslensku atvinnulífi hagkvæmast að ekki væru takmarkanir á starfi erlendra banka hér á landi. Ákvæðin um heimild til reksturs útibúa eru vissulega skref í rétta átt, en ég tel ekki ástæðu til þess að takmarka rétt erlendra banka til þess að setja hér á fót dótturbanka eða til þess að kaupa hlut í íslenskum hlutafélagabönkum umfram þann fjórðung sem frv. gerir ráð fyrir. Reyndar má segja að heimildin til útibúarekstrar gangi lengra en eignarheimildirnar. Ég tel ekki sterk rök mæla með því heldur að hafa í lögum takmarkanir á eignarhlut erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum sem stunda flugrekstur á Íslandi, tel reyndar að það þjóni ekki atvinnuhagsmunum hérlendra manna. Hér er reyndar fleira fólk í landinu með menntun á þessu sviði en innlend atvinnutækifæri eru fyrir. Því ættum við fremur að laða erlent fjármagn til þessa atvinnurekstrar en hið gagnstæða. Ég bendi á að vöruflutningaflugfélagið Cargolux, sem Flugleiðir áttu í upphafi 1 / 3 í, hefur ávallt verið í minnihlutaeign Lúxemborgarbúa þar sem þetta fyrirtæki er staðsett og er það þó eitt af mikilvægustu atvinnufyrirtækjum í því landi. Ég ætla þá að víkja örfáum orðum að ákvæðum 4. gr. sem eru ákaflega mikilvæg. Ákvæði 1., 2. og 3. tölul. eru sjálfsögð. Á sviði útgerðar og fiskvinnslu eru núgildandi lagaákvæði bæði úrelt og óskýr. Hér er bætt úr því. Ég tel mikilvægan þann greinarmun sem gerður er í 2. tölul. á frumvinnslu sjávarafla og frekari framleiðslu úr honum. Ég tel að 3. tölul. þurfi að útfæra nánar með breytingu á orkulögunum, ekki síst í sambandi við stofnun hins evrópska efnahagssvæðis sem nú er unnið að samningum um. Mér sýnist að ákvæði 7. tölul. í 4. gr. gætu orðið nokkuð þunglamaleg í framkvæmd og varla nauðsynleg. Ég hef fallist á, eins og ég hef fallist á að styðja frv. í heild, að styðja ákvæði 10. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir sérstakri ráðgefandi nefnd um erlenda fjárfestingu. Ég tel hins vegar hættu á að slík stofnun, ef henni er ekki beitt rétt, gæti orðið til þess að fæla frá erlenda fjárfestingaraðila. Auðvitað verður reynslan að leiða í ljós hvernig þetta reynist og þá er líka ástæða til að benda á að það kann að orka tvímælis að löggjafinn blandi sér í framkvæmdarvaldsstörf með þeim hætti sem þarna er gert ráð fyrir. En til þess að koma málinu fram, til þess að koma á þeim framförum sem í frv. felast, tel ég rétt að taka þennan hlut með líka. Ég tel til mikilla bóta ákvæðin í 5. gr. um eftirlit Seðlabankans með erlendri fjárfestingu, en það hefur hingað til reynst dálítið erfitt að fá upplýsingar um umfangið á þessu sviði. Virðulegi forseti. Ég tel þetta frv. eins og þegar hefur komið fram mikið framfaraskref og ég styð það með þeim ábendingum sem ég hef hér látið í ljós. Ég tel mikilvægt að það verði að lögum á þessu þingi, ekki síst vegna samninganna um hið evrópska efnahagssvæði sem fram undan eru.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um mannanöfn en það mál hefur þegar fengið meðferð í hv. Ed. Um málið var þar alger samstaða sem er mjög mikilvægt því að mannanöfnin eru einn af grunnþáttum íslensks máls og íslenskrar málhefðar. Ég tel því ekki ástæðu til þess að hafa ítarlega framsögu um málið í þessari virðulegu deild og vísa til umræðna sem fram hafa farið um það í fyrri deild að öðru leyti en því að ég mun geta um nokkur meginatriði frv. Frv. er samið af nefnd sem var skipuð 2. okt. 1989 og í áttu sæti dr. Guðrún Kvaran orðabókarritstjóri, sem var formaður nefndarinnar, dr. Ármann Snævarr fyrrv. hæstaréttardómari, Hallgrímur Snorrason hagstofustjóri og Svavar Sigmundsson dósent. Áður hafði fyrrv. menntmrh. Sverrir Hermannsson falið þeim Ármanni Snævarr og Hallgrími Snorrasyni að endurskoða gildandi mannanafnalög en þeir höfðu ekki lokið því verki. Í því skipunarbréfi sem nefndin fékk var henni falið að endurskoða frv. til laga um mannanöfn sem lagt var fram á Alþingi sem stjfrv. á 91. og 92. löggjafarþinginu árið 1971. Var málinu þá vísað til ríkisstjórnarinnar. Auk þess var í þessu skipunarbréfi sem ég undirritaði í október 1989 vísað til ályktunar kirkjuþings frá 1986 þar sem skorað var á ráðherra að beita sér fyrir endurskoðun á lögum um mannanöfn. Nefndin studdist eins og fram kom í skipunarbréfinu við hin eldri frv. svo og við þann veruleika að mannanafnalögin frá 1925 hafa verið erfið í framkvæmd eins og kunnugt er og hefur þar margt verið losaralegra en vera þyrfti. Sú meginbreyting hefur orðið á síðustu áratugum í þessum efnum að erlend áhrif á nöfn hér á landi hafa stóraukist. Það er þrennt sem kemur þar til. Í fyrsta lagi hafa áhrif erlendra tungumála og siða farið hríðvaxandi hér á landi á undanförnum árum. Í öðru lagi hefur orðið æ algengara að erlendir menn hafa flust til landsins, sest að hér og eignast börn. Og í þriðja lagi hefur þeim Íslendingum sem dveljast í útlöndum við nám eða störf fjölgað að mun og er drjúgur hluti íslenskra barna fæddur og alinn upp í útlöndum og þeim gefin nöfn þar. Þessi þróun hefur haft ýmis áhrif gagnstætt gildandi lögum frá 1925 og hefur reynst erfitt að stemma stigu við henni. Frv. sem hér liggur fyrir, virðulegi forseti, er að talsverðu leyti byggt eins og ég sagði á frv. frá árinu 1971, en þó er vikið frá því í veigamiklum atriðum. Það má sérstaklega nefna að í frv. er ekki gert ráð fyrir því að heimilt verði að taka upp ný ættarnöfn eins og frv. lítur nú út. Á hinn bóginn er komið talsvert til móts við óskir um heimildir til notkunar ættarnafna á íslenskum börnum erlendra ríkisborgara sem búsettir eru hér á landi. Í I. kafla frv. er fjallað um eiginnöfn. Þar er í upphafi haldið þeirri meginstefnu, sem fram kemur í gildandi lögum og einnig var í frv. frá 1971, að barni skuli gefið eitt eiginnafn eða tvö. Gert er ráð fyrir tilteknu eftirliti í þessu efni, en það byggist fyrst og fremst á þrennu, þ.e. á skrá um heimil nöfn sem mannanafnanefnd skal semja, á eftirliti presta, forstöðumanna skráðra trúfélaga og þjóðskrár og málskoti til mannanafnanefndar í álitamálum um nafngjafir og loks á þeirri skyldu þjóðskrár að taka ekki til skráningar nafn nema það sé á mannanafnaskrá eða samþykkt af mannanafnanefnd. Í gildandi lögum eru fyrirmæli um útgáfu skrár um þau mannanöfn sem bönnuð eru. Slík skrá hefur aldrei verið gefin út og eðli málsins samkvæmt er vandséð að slík skrá verði nokkurn tíma samin svo að raunhæft sé. Í þessu frv. er þess vegna gert ráð fyrir því eins og í frv. frá 1971 að samin verði skrá um þau eiginnöfn sem heimil teljast. Í II. kafla frv. er fjallað um kenninöfn. Á sama hátt og í frv. frá 1971 tekur hugtakið kenninafn í þessu frv. til hvers konar kenningar samkvæmt lögunum, þ.e. að menn kenna sig til eiginnafns föður eða móður í eignarfalli, að viðbættu son eða dóttir, og til ættarnafns. Sem fyrr segir er gert ráð fyrir að menn geti kennt sig jafnt til föður eða móður og að jafnt sé heimilt að láta ættarnöfn ganga í kvenlegg sem karllegg. Hins vegar er lagt til að mönnum sé aðeins heimilt að bera eitt kenninafn. Í þessu sambandi skal bent á að svo virðist sem vaxandi tilhneigingar gæti til þess að menn beri tvö kenninöfn eins og hv. þm. örugglega þekkja. Í III. kafla frv. er fjallað um mannanafnanefnd, skipun hennar og verkefni. Hlutverk nefndarinnar samkvæmt frv. er áþekkt því sem gert hafði verið ráð fyrir á sínum tíma. Þetta er nefnd sérfræðinga og er lagt til að tveir nefndarmenn verði skipaðir eftir tilnefningu heimspekideildar Háskólans en einn eftir tilnefningu lagadeildar. Ætlast er til að mannanafnanefndin gegni í aðalatriðum þríþættu hlutverki, þ.e. að semja skrá um eiginnöfn sem heimil teljast samkvæmt lögunum, að fella úrskurði og vera til ráðuneytis um nafngjafir. Í IV. kafla frv. eru ýmis ákvæði um skráningu og notkun nafna. M.a. er kveðið á um gildistöku nafnbreytinga, um samræmi í skráningu nafna á þjóðskrá og nafnnotkun manna. Til þess er ætlast að í skiptum við opinbera aðila í lögskiptum og við samningsgerð riti menn ævinlega nafn sitt eins og það er skráð á þjóðskrá. Flest ákvæði þessa kafla voru í frv. frá 1971 og um sum gilda hliðstæðar reglur í norrænum mannanafnalögum. V. kafli frv. geymir ákvæði til að hindra misnotkun nafns annars manns, ákvæði um viðurlög, heimild til setningar reglugerðar um gildistöku laganna og kynningu þeirra. Gert er ráð fyrir því að lögin taki gildi hálfu ári eftir að þau hafa verið staðfest á Alþingi og að ráðuneytinu sé ætlað að kynna efni þeirra á þeim tíma. Í frv. er gert ráð fyrir því að forræði þessara mála flytjist frá menntmrn. til dóms - og kirkjumálaráðuneytisins svo sem gert var ráð fyrir í hinum eldri frumvörpum og öll rök mæla með. Eins og ég gat um áður, virðulegi forseti, var um þetta mál víðtæk samstaða í hv. Ed., menntmn. deildarinnar og í deildinni sjálfri. Ég vænti þess að svo verði einnig hér í þessari virðulegu deild og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Sigrún Helgadóttir : Virðulegi forseti. Ég vil að svo stöddu vekja athygli á einu atriði þessa frv. en það felst í 9. gr. frv. um kenninöfn og ég geri það að gefnu tilefni. Þar kemur fram, eins og kom líka fram hjá hæstv. ráðherra, að hver maður getur aðeins haft eitt ættarnafn. Gætt hefur þeirrar tilhneigingar undanfarið að foreldrar kenni börn sín við bæði föður og móður, stúlka sé t.d. Jóns- og Kristínardóttir eða karlmaður, drengur, Aðalheiðar- og Magnússon. Oftast stytta börn annað kenninafnið og nota aðeins einn bókstaf en þau heita þessum nöfnum engu að síður og það gerir þeim auðveldara seinna meir að velja hvort nafnið þau vilja. Það hafa fjölmargar konur haft samband við okkur kvennalistakonur og lýst yfir óánægju með það að koma eigi í veg fyrir þennan möguleika, að foreldrar geti kennt börn sín við báða foreldrana og gefa börnunum síðar auðveldara val. Að svo stöddu vildi ég aðeins gera þessa einu athugasemd, eins og ég segi, að gefnu tilefni.

Sólveig Pétursdóttir : Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að gera nokkrar athugasemdir við þetta frv. því ég tel að ýmis atriði í því þurfi betri skoðunar við. Nú hefur þetta mál verið afgreitt úr hv. Ed. og af menntmn. þar en svo virðist sem ekki hafi verið tekið tillit til athugasemda er fram koma í bréfi til menntmrn., dags. 17. sept. sl., sem prentað er sem fylgiskjal með frv. og svo virðist einnig að ekki hafi verið haft samráð við dómsmrn. áður en nefndin gaf álit sitt um það. Með leyfi forseta langar mig til að rekja aðeins þessar athugasemdir sem koma fram hjá dóms- og kirkjumrn. í þessu bréfi, sem er fylgiskjal með frv. þessu eldra frv. sem síðan hefur verið breytt að einhverju leyti, en þar eru gerðar athugasemdir m.a. við 3. mgr. 7. gr. frv. sem hljóðar svo: ,,Dómsmálaráðuneyti er heimilt að leyfa manni nafnabreytingu ef telja verður að nafn hans sé honum til ama eða aðrar gildar ástæður mæli með því.`` Ráðuneytið lagði til að þessu ákvæði yrði breytt á þann hátt að dómsmálaráðuneytinu væri heimilt að leyfa hverjum sjálfráða manni nafnbreytingu ef telja verður að gildar ástæður mæli með því. Nafnbreyting verði einungis heimiluð manni einu sinni nema alveg sérstaklega standi á. Fyrir nafnbreytingu skuli greiða gjald til ríkissjóðs samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Það er álit starfsmanna dóms- og kirkjumrn. að það geti skapast margháttuð vandamál við þessa huglægu túlkun ,,að nafn sé til ama`` og verði erfitt að meta í hvaða tilvikum slíkt er. Reyndar sýnist mér af umsögnum í þessu máli að það hafi komið fram athugasemdir í þessa átt frá öðrum umsagnaraðilum. Svo virðist sem það sé ákveðið misræmi sem komi fram milli þessa ákvæðis, þ.e. 3. mgr. 7. gr. og 16. gr. frv. annars vegar og athugasemda við 7. gr. hins vegar, þar sem í athugasemdum frá þeirri nefnd er frv. samdi er ítrekað tekið fram að nefndin sé á þeirri skoðun að það skuli vera meginstefnan að menn beri sama nafn alla ævi og að ekki komi til álita að veita jafnvíðtækar heimildir til nafnbreytinga og gert hefur verið annars staðar á Norðurlöndum. Það yrði erfitt að áliti ráðuneytisins að standa gegn umsóknum um nafnbreytingar er byggjast á huglægu mati umsækjanda og að búast megi við að réttur til nafnbreytinga verði nánast án takmarkana ef frv. verður samþykkt óbreytt að þessu leyti. Það koma einnig fram í fylgiskjalinu og í þessu sama bréfi til menntmrn. athugasemdir varðandi 2. mgr. 12. gr. frv. sem hljóðar svo: ,,Heimilt er með leyfi dómsmálaráðuneytis að feðrað barn sé kennt til stjúpföður síns. Leita skal umsagnar kynföður barnsins, ef unnt er, áður en ákvörðun er tekin um slíkt leyfi.`` Mér sýnist að eina breytingin sem hafi verið gerð frá eldra frv. í það frv. sem hér liggur fyrir sé að stjúpföður er breytt í stjúpforeldris. En það er mjög skiljanlegt að dómsmrn. hafi áhyggjur af þessu ákvæði hér og leggur reyndar til að þessi grein verði orðuð svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er með leyfi dómsmálaráðuneytis að feðrað barn sé kennt til stjúpföður síns enda liggi fyrir samþykki kynföður sé unnt að afla þess. Ráðuneytinu er þó heimilt ef alveg sérstaklega stendur á að leyfa slíka breytingu á kenninafni þrátt fyrir synjun kynföður enda telji ráðuneytið að slík nafnbreyting sé barni til verulegs hagræðis.`` Og ég held áfram: ,,Eins og 2. mgr. 12. gr. frv. er nú orðuð er ráðuneytinu veitt heimild til að breyta kenninafni barns þannig að það sé kennt til stjúpföður í stað kynföður og einungis skuli leitað umsagnar kynföður áður en ákvörðun er tekin. Afstaða kynföður er hins vegar ekki bindandi við ákvörðunartöku. Ljóst er að hér er um viðkvæmt mál að ræða fyrir marga forsjárlausa feður sem telja sig oft eiga undir högg að sækja í samskiptum við mæður barnanna varðandi umgengni við börnin og fleira.`` En hér þarf að huga að ýmsum atriðum í sambandi við þetta ákvæði. Ég tel að það mætti e.t.v. skoða það betur. Er rétt að benda á að ættleiðing er í fæstum tilvikum veitt nema að fengnu samþykki kynföður. Hagsmunir barnsins þurfa að vega þarna þyngra en hagsmunir foreldra. Það eru einnig athugasemdir varðandi 16. gr. frv. sem er svohljóðandi: ,,Dómsmálaráðuneyti er heimilt að leyfa manni breytingu á kenninafni aðra en þá, sem um getur í lögum þessum, ef telja verður að kenninafn hans sé honum til ama eða aðrar gildar ástæður mæli með því.`` Ráðuneytið leggur til að þessi grein falli alfarið niður. Enn fremur eru athugasemdir við 23. gr. frv. sem hljóðar svo: ,,Nú er barni ekki gefið nafn innan þess tíma sem um getur í 2. mgr. 4. gr. og skal Þjóðskrá þá tilkynna það dómsmrh. Heimilt er ráðherra, að undangenginni skriflegri áskorun, að leggja dagsektir á forsjármann/forsjármenn barns og falla þær á þar til barni er gefið nafn. Dagsektir renna í ríkissjóð og má gera aðför til fullnustu þeirra.`` En það virðist vera breytt orðalag í nýju frv. sem hér liggur fyrir hv. deild og ráðuneytið leggur til að þessi grein orðist svo, sem reyndar er ekki farið eftir að því er mér sýnist: ,,Nú er barni ekki gefið nafn innan þess tíma sem um getur í 2. mgr. 4. gr. og skal Þjóðskrá þá skriflega skora á forsjármann/forsjármenn barns að bæta úr því innan tilgreinds tíma. Verði ekki orðið við þeirri áskorun er Þjóðskrá heimilt að leggja dagsektir á forsjármann/forsjármenn barns þar til barni er gefið nafn. Dagsektir renna í ríkissjóð og má gera aðför til fullnustu þeirra.`` Það sem hér liggur á bak við að því er mér sýnist er það að dómsmrn. fer með ákaflega viðkvæma málaflokka sem snerta börn, t.d. forsjármál, og getur maður því hugsað sér að það sé andstætt því hlutverki sem ráðuneytið gegnir í þessum málum, m.a. til að leita sátta í viðkvæmum deilumálum, að ráðuneytið þurfi að beita viðurlögum við foreldra vegna þess að þau hafi vanrækt það að gefa barni nafn. Dómsmrn. hefur heimild til þess að beita dagsektum í sínum málaflokkum, enda er þetta almenn regla að álagning dagsekta heyri til þeirri stofnun er um framkvæmd mála fjallar. Þetta eru svona þær athugasemdir sem ég vildi gjarnan gera í byrjun umræðu á þessu máli, hæstv. forseti. Ég tel að það sé ástæða til að þetta mál verði athugað nánar og verður það væntanlega gert í hv. menntmn. Nd.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. sendi dómsmrn. inn athugasemdir við frv. þetta um það bil sem það var á lokastigi við meðferð í ríkisstjórn og þess vegna taldi ég að það væri skylt að athugasemdir dómsmrn. kæmust á framfæri við hv. Alþingi. Og svo varð. Menntmn. Ed. fjallaði um þessar athugasemdir allar og að sjálfsögðu lét ég málið í hendur þingsins, þar á svona mál að vera, og niðurstaðan varð sú sem fram kemur í því þingskjali sem hér liggur fyrir til umræðu eftir meðferð í hv. Ed. Það er auðvitað sjálfsagt að líta á þessi mál nánar í þessari deild eða menntmn. hennar þegar málið kemur til meðferðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það takist að ljúka þessu máli á þessu þingi. Mannanafnalögin frá 1925 eru gölluð. Það hefur ekki verið unnt að framkvæma þau og ég vænti þess að hv. nefnd setjist yfir málið og ég geri ráð fyrir því satt að segja að hún muni komast að svipaðri niðurstöðu og efrideildarnefndin. Eitthvað af athugasemdum dómsmrn. er nú þannig að ég segi fyrir mig að ég á mjög erfitt með að fallast á þær eins og athugasemdir um það að beita skuli dagsektum í þessu efni. Ég er ekki sektartrúar í þessu efni frekar en öðrum. Sú athugasemd, sem fram kom hjá hv. þm. Sigrúnu Helgadóttur 

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um skipti á dánarbúum o.fl. eftir afgreiðslu hv. Ed. á því máli sem flutt er hér á þskj. 108. Helsta viðfangsefni frv. er að mæla fyrir um hvernig staðið verði að aðgerðum við skipti á dánarbúum. Að auki hefur það að geyma reglur um skipti við slit hjúskapar og óvígðrar sambúðar og félagsslit ef ekki semst um þau milli hlutaðeigenda, en slík skipti fara að miklu leyti eftir sömu reglum og gilda um skipti á dánarbúum. Frv. er ætlað að leysa af hólmi gildandi lög um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl., nr. 3 frá 1878, en auk þess tekur það til efnis nokkurra annarra laga. Umrædd lög voru að mestu þýðing á dönskum lögum um sama efni er sett voru skömmu áður í Danmörku. Lögum nr. 3/1878 hefur tiltölulega lítið verið breytt frá upphafi ef frá er talin endurskoðun á reglum VIII. kafla, um skuldaröð, sem átti sér stað við setningu laga nr. 32/1974 og 23/1979. Þótt núgildandi lög um skipti dánarbúa hafi að meginstofni til staðið óbreytt í meira en öld eru þau af augljósum ástæðum vegna breyttra staðhátta orðin úrelt í fjöldamörgum atriðum. Frv. er samið sem þáttur í heildarendurskoðun löggjafar um dómstólaskipun, réttarfar og meðferð framkvæmdarvalds í héraði og er sniðið að þeirri skipan sem kveðið er á um í lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92 frá 1. júní 1989. Þau lög leiða til umfangsmikilla breytinga á skipan dómstóla og framkvæmdarvalds í héraði og gera nauðsynlegt að fram fari endurskoðun á allri réttarfarslöggjöfinni, þar á meðal lögum um skipti á dánarbúum. Að auki er þörf endurskoðunar á ýmsum ákvæðum laganna þar sem þau eru aldurs síns vegna orðin úrelt í mörgum atriðum. Samhliða þessu frv. hefur verið samið heildarfrumvarp til nýrra laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og hefur það frv. verið lagt fram hér á Alþingi og er til meðferðar í hv. efri deild. Hefur verið leitast við að samræma ákvæði þessara frumvarpa í þeim mæli sem unnt er enda fjalla þau um náskyld lagasvið. Ein helsta breytingin frá núgildandi lögum, sem stefnt er að í frv. felst í því hverjir annist störf sem tengjast skiptum á sviði frumvarpsins. Í núgildandi lögum eru þessi störf nánast öll lögð í hendur dómara, skiptaráðenda, sem m.a. taka við tilkynningum um andlát, veita leyfi til setu í óskiptu búi og einkaskipta á dánarbúum, annast framkvæmd opinberra skipta, leggja á erfðafjárskatt og innheimta hann, auk þess að leysa úr ágreiningi í héraði í dómsmálum sem verða rekin eftir sérreglum laga um skipti á dánarbúum. Frv. þetta er sem fyrr segir m.a. byggt á þeim grunni sem var lagður með setningu laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. sem varð að þeim lögum eru ein þýðingarmestu markmið þeirra annars vegar að framkvæmdarvaldsstörf verði tekin úr höndum dómara og hins vegar að breytt verði eðli ýmissa umsýslustarfa sem dómarar hafa haft með höndum og hafa talist dómstörf, þannig að þau eru talin til starfa framkvæmdarvaldshafa í framtíðinni eða falin að einhverju marki öðrum en handhöfum ríkisvalds. Með þessu munu héraðsdómstólar framvegis svo til eingöngu fást við eiginleg dómstörf, en handhafar framkvæmdarvalds ríkisins í héraði, sýslumenn, munu annast fjölmörg önnur verk sem dómarar hafa haft með höndum til þessa. Af þeim störfum, sem dómarar annast nú í tengslum við skipti á sviði þessa frv., verða aðeins sárafá talin til eiginlegra dómstarfa, en af þeim má einkum nefna annars vegar ákvörðun um hvort opinber skipti fari fram og hins vegar úrlausn ágreiningsmála sem rísa í tengslum við skipti. Önnur störf, sem núgildandi lög fela dómurum í þessu sambandi, eru hins vegar almennt því marki brennd að vera annaðhvort framkvæmdarvaldsstörf, t.d. álagning og innheimta erfðafjárskatts, eða umsýslustörf sem eiga fátt ef nokkuð skylt við almennt hlutverk dómara, t.d. að taka við dánartilkynningum, veita ýmis leyfi og framkvæma opinber skipti. Til samræmis við grundvöll laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds er byggt á því í frv. að héraðsdómstólar muni nánast aðeins fást við fyrrnefnd eiginleg dómstörf, en önnur verk á sviði þess verði ýmist í höndum sýslumanna eða falin sérstökum skiptastjórum. Nánar tiltekið er gert ráð fyrir því í frv. að sýslumenn muni hafa með höndum mikinn hluta þeirra starfa á sviði þess sem skiptaráðendur annast eftir núgildandi lögum, annarra en eiginlegra dómstarfa, og að störf þessi verði þannig talin til framkvæmdarvaldsathafna. Af helstu viðfangsefnum sem sýslumönnum eru ætluð á þessum vettvangi má nefna að ákvæði frv. fela þeim m.a. að taka við andlátstilkynningum, veita leyfi til setu í óskiptu búi eða einkaskipta, skipa sérstaka lögráðamenn eða málsvara fyrir erfingja sem þess þurfa með, annast skráningu og mat á eignum dánarbúa, hafa með höndum forræði á málefnum dánarbúa frá andláti þar til frekari aðgerðir við skipti hefjast, veita erfingjum leiðbeiningar og aðhald varðandi frágang mála og leggja á og innheimta erfðafjárskatt. Þau störf sem hér um ræðir verða eftir eðli sínu að teljast fara betur í höndum framkvæmdarvaldshafa en dómara, enda eiga þau ekkert skylt við almenn störf dómara og hætta getur að auki verið á að ágreiningur verði um framkvæmd þeirra sem væri ófært að einn og sami embættismaður annist og kveði síðan upp dómsúrlausn um réttmæti sinna eigin aðgerða. Að auki verður ekki litið hjá því að þessi störf eru um margt þjónusta við almenning sem sýslumenn munu einmitt annast í ríkum mæli á öðrum sviðum í framtíðinni. Störf dómara er lúta að skiptum dánarbúa yrðu fyrst og fremst skv. frv. að leysa úr ágreiningi er kynni að koma upp við skiptin og kveða upp úrskurð um hvort opinber skipti á búi skuli fara fram. Samkvæmt gildandi lögum annast dómarar, skiptaráðendur, framkvæmd opinberra skipta. Í frv. er gert ráð fyrir að sérstaklega skipaðir skiptastjórar, sem dómari tilnefnir að gengnum úrskurði um að opinber skipti fari fram, annist framkvæmd opinberra skipta. Jafnframt er gert ráð fyrir að þóknun til skiptastjóra greiðist af verðmæti búsins. Þessi skipan er í samræmi við framkvæmd skipta á gjaldþrotabúum, sbr. frv. um gjaldþrotaskipti sem lagt hefur verið fram hér á Alþingi, en bæði þessi frv. fjalla um náskyld lagasvið. Telja má að margt vinnist með því að fela sérstökum skiptastjóra framkvæmd opinberra skipta fremur en að starfsmaður ríkisins, sýslumaður, hafi verkið með höndum. Vísast um það nánar til grg. með frv. Nefna má þó eftirfarandi því til stuðnings: Reynslan við framkvæmd gjaldþrotaskipta hefur sýnt að skiptastjórum sé hægara en starfsmönnum ríkisins að gæta hagsmuna búa gagnvart öðrum og skipti hafa almennt tekið skemmri tíma og gefið betri fjárhagslegan árangur. Skiptastjórar eru einnig almennt í góðri aðstöðu til að leitast við að ná sáttum um ágreiningsefni við skipti. Ákvæði frv. og ýmissa núgildandi laga hafa í för með sér að sýslumenn muni gegna fjölbreytilegum störfum sem mundu samræmast því illa að þeir annist framkvæmd opinberra skipta. Í IV. kafla frv. er t.d. gert ráð fyrir að sýslumenn krefjist opinberra skipta á dánarbúum ef erfingjar hlutast ekki sjálfir til um skiptin. Sýslumenn munu einnig annast álagningu og innheimtu erfðafjárskatts, hvort sem dánarbúi yrði skipt í einkaskiptum eða opinberum skiptum. Þá hafa sýslumenn með höndum innheimtu opinberra gjalda í fjölmörgum umdæmum landsins og reynslan er sú að slíkar kröfur beinast mjög oft að búum sem eru til opinberra skipta. M.a. af þessum ástæðum getur sýslumaður þurft að gegna skyldum embættis síns vegna sem væru ósamþýðanlegar því að framkvæma opinber skipti og hafa þannig með höndum forræði á málefnum dánarbús. Ákvæði frv. miða að því að draga verulega úr nauðsyn opinberra skipta á dánarbúum í tilvikum sem erfingjar æskja þeirra ekki sjálfir og má ætla að talsvert minna verði um þau fyrir vikið. Má þannig telja sennilegt að ef frv. verður að lögum muni opinber skipti einkum koma til að ósk hlutaðeigenda eftir atvikum vegna ágreinings eða ósamkomulags þeirra um hvernig staðið verði að verki, þótt vissulega geti aðrar ástæður leitt til opinberra skipta. Í lögum nr. 3/1878 er byggt á því að dánarbú teljist formlega vera til opinberra skipta frá andláti hlutaðeiganda þar til eftirlifandi maka hans er veitt leyfi til setu í óskiptu búi, erfingjum hans er veitt leyfi til einkaskipta eða skiptum er annaðhvort lokið án frekari aðgerða vegna eignaleysis dánarbúsins eða í reynd með opinberum skiptum. Af þessum sökum miða ákvæði núverandi skiptalaga við að skiptaráðandi fari með forræði dánarbús frá andláti þar til eitthvað af framangreindu hefur átt sér stað og að hann hefjist handa um framkvæmd opinberra skipta ótilkvaddur ef erfingjar hlutast ekki til um aðrar ráðstafanir innan skamms tíma frá andláti. Þótt þessar reglur laganna standi óbreyttar má heita að í framkvæmd hafi að mörgu leyti verið horfið frá því að fylgja ætlan þeirra fyrir áratugum síðan. Að vísu hefur ekki verið vikið frá þeirri grundvallarreglu að skiptaráðandi hafi formlegt forræði á málefnum dánarbús frá andláti fram til þess tíma að maki þess látna eða erfingjar kunni að taka við því forræði á grundvelli áðurnefndra leyfa. Á hinn bóginn heyrir til undantekninga að skiptaráðandi hefjist handa um beinar aðgerðir við skiptin nema fram komi beiðni erfingja um það. Af þessum sökum hefur hlutverk skiptaráðanda að mestu beinst inn á þá braut að eftir viðtöku andlátstilkynninga fylgjast þeir með og veita aðhald um að erfingjar geri nauðsynlegar ráðstafanir til að ljúka skiptum og gefa erfingjum eftir þörfum heimildir til þessara ráðstafana. Hefur framkvæmdin þannig þróast á þann veg að skiptaráðendur hafa fremur gegnt eftirlitshlutverki en að eiga þátt að framkvæmd skipta nema í þeim tilvikum sem opinber skipti eiga sér stað í eiginlegri mynd. Síðustu áratugi hafa opinber skipti hins vegar almennt ekki átt sér stað nema erfingi hafi beinlínis leitað eftir því, enginn erfingi hafi gefið sig fram eða vegna ákvæða skiptalaga sem skylda annars að opinber skipti fari fram við ákveðnar aðstæður. Ákvæði frv. mótast mjög af þeirri framkvæmd sem hér hefur verið lýst. Kemur þetta einkum fram í því að eftir frv. mun dánarbú ekki teljast sjálfkrafa vera til opinberra skipta frá andlátsstund hlutaðeiganda heldur skapast við andlátið millibilsástand þar sem sýslumaður hefur til bráðabirgða forræði á málefnum dánarbúsins. Jafnframt er sýslumanni ætlað að gegna því hlutverki við eftirlit og gæslu almannahagsmuna varðandi skipti dánarbúa sem skiptaráðendur hafa annast til þessa í framkvæmd, bæði meðan á fyrrnefndu millibilsástandi stendur og í framhaldi af því við einkaskipti. Þetta hlutverk sýslumanna samkvæmt frv. felst nánar tiltekið í því að þeim er ætlað að taka við andlátstilkynningum og veita um leið leiðbeiningar um hvernig staðið verði að framhaldi aðgerða og málalokum. Málalok geta orðið þau að dánarbú verði talið eignalaust og skiptum þess verði þá lokið þegar í stað fyrir sýslumanni. Þau geta einnig orðið á þann veg að maki þess látna fái leyfi sýslumanns til að setjast í óskipt bú. Þá getur sýslumaður orðið við umsókn erfingja um að veita þeim leyfi til einkaskipta, en að fengnu slíku leyfi öðlast erfingjar heimild til að ráða yfir hagsmunum dánarbúsins í stað sýslumanns og ljúka síðan skiptunum með því að afhenda sýslumanni gögn og greiða erfðafjárskatt. Loks getur farið svo að krafist sé opinberra skipta á dánarbúinu og dómsúrskurður gangi um slíka kröfu eftir ákvæðum IV. kafla frv. Ef krafan er tekin til greina verða skiptin upp frá því í höndum sérstaks skiptastjóra sem tekur við forræði á dánarbúinu af sýslumanni. Þótt sú skipan frv. sem hér er lýst feli í sér allnokkra breytingu að formi til frá fyrirmælum núgildandi laga líkist hún mjög þeirri framkvæmd sem hefur verið ríkjandi áratugum saman. Eins og getið var hér á undan miða ákvæði laga nr. 3/1878 við það að dánarbú séu alltaf talin vera til opinberra skipta frá því andlát ber að höndum og þar til slíkum skiptum lýkur eða skiptaráðandi veitir maka þess látna leyfi til setu í óskiptu búi eða erfingjum hans leyfi til einkaskipta. Tölulegar upplýsingar um framkvæmd skipta á dánarbúum frá árunum 1988 og 1989 benda til þess að raunveruleg opinber skipti á dánarbúum fari fram í tiltölulega fáum tilvikum. Í frv. er tilvikum fækkað þar sem lögskylt er að bú fari í opinbera skiptameðferð. Má því ætla að þetta hafi í för með sér að talsvert dragi úr aðgerðum við opinber skipti dánarbúa ef frv. verður að lögum. Þó þannig sé gert ráð fyrir að ákvæði frv. leiði til talsverðrar fækkunar á tilvikum þar sem opinber skipti dánarbúa fara fram gefa þau ekki tilefni til að vænta sambærilegra breytinga á tíðni opinberra skipta við slit hjúskapar eða óvígðrar sambúðar eða félagsslit, enda eru opinber skipti aldrei lögskyld við þessar aðstæður heldur koma þau alltaf til að kröfu einhvers hlutaðeiganda skv. reglum skiptalaga. Í ákvæði núgildandi laga um skipti á dánarbúum o.fl. er gerður verulegur greinarmunur á því hvernig staðið verði að framkvæmd opinberra skipta á dánarbúum eftir því hvort erfingjar þess látna lýsi yfir að þeir taki á sig ábyrgð á skuldbindingum hans eða ekki. Þessi munur er um margt óeðlilegur, m.a. vegna þess að ekkert tillit er tekið til þess af hvaða ástæðum ábyrgð erfingjanna fæst ekki. Í frv. er ekki gerður meiri munur á framkvæmd opinberra skipta eftir því hvort erfingjar lýsi yfir ábyrgð á skuldbindingum dánarbús eða ekki, en sem telja má óumflýjanlegt. Um þetta vísast nánar til grg. með frv. Við gerð frv. hefur því viðhorfi verið fylgt, sem núgildandi lög byggja á, að í skiptalöggjöf eigi að koma fram reglur um verklag við framkvæmd skipta, svokallaðar formreglur, meðan önnur lög geymi reglur sem kveði á um tilkall til muna eða verðmæta, viðskiptin, svokallaðar efnisreglur. Þýðingarmestu efnisreglurnar sem reynir á í tengslum við skipti á sviði þessa frv. eru reglur um erfðaréttindi, sem er að finna í erfðalögum nr. 8/1962, og reglur um fjármál hjóna, sem koma einkum fram í lögum um réttindi og skyldur hjóna, nr. 20/1923. Að auki reynir á margvíslegar efnisreglur af öðrum meiði, t.d. reglur félagaréttar þegar um skipti til félagsslita er að ræða og reglur fjármunaréttar varðandi kröfuréttindi annarra við búskipti o.s.frv. Ég mun nú í örfáum orðum lýsa hvernig efni frv. er skipað niður í þætti og kafla og víkja að einstökum atriðum. Fyrsti þáttur frv. hefur að geyma fyrstu þrjá kafla þess sem fjalla um almenn atriði um skipti dánarbúa og í I. kafla frv. koma fram reglur um lögsögu við skipti dánarbúa. Ákvæði frv. um þessi atriði eru mun ítarlegri en núgildandi reglur og eru m.a. gerð til að taka af skarið um atriði sem vafi hefur leikið á um í framkvæmd. Í II. kafla frumvarpsins kemur ákvæði um það tímaskeið sem dánarbú á undir forræði sýslumanns eftir að andlát hefur borið að höndum. Fyrst koma fram mun nánari reglur en í núgildandi lögum um hverjar upplýsingar þurfi að veita þegar andlát er tilkynnt, hvernig staðið verði að tilkynningunni sem slíkri og hvaða gögn þurfi að leggja fram í sambandi við hana. Reglur frv. um þessi atriði taka að miklu leyti mið af því hvernig þessu hafi verið hagað í framkvæmd á liðnum árum. Hér er að finna ítarlegri reglur um skipun sérstaks lögráðamanns, svo og skipun málsvara til að gæta hagsmuna erfingja. Í þessum kafla kom fram almennar reglur um hvernig verði staðið að skrásetningu og mati á eignum dánarbúa sem eru mun ítarlegri en sambærileg ákvæði gildandi laga og taka að nokkru mið af venjum sem hafa myndast í þessum efnum í framkvæmd. Í III. kafla frv. er að finna reglur sem varða sérstök réttindi erfingja við skipti dánarbúa. Ákvæði 33. gr. geyma heimild til þess að tryggja maka þess látna og óuppkomnum börnum rétt til að halda vissum verðmætum án tillits til skipta. Þessi regla er mun rýmri en samkvæmt núgildandi lögum. Í öðrum þætti frv., sem nær yfir IV. -- X. kafla þess, eru reglur þess um opinber skipti á dánarbúum. Áður hefur verið minnst sérstaklega á ýmis atriði frv. sem er ætlað að leiða til breytinga á framkvæmd opinberra skipta og óþarft er að víkja frekar að hér. Í IV. kafla frv. koma fram reglur um upphaf opinberra skipta. Af helstu nýmælum um þetta má í fyrsta lagi nefna að í 37. gr. er mælt fyrir um hvenær sýslumaður skuli eiga frumkvæði að opinberum skiptum vegna gæslu almannahagsmuna, en í framkvæmd hefur þótt skorta skýrari reglur um hvenær og hvernig eigi að hefjast handa um opinber skipti við hliðstæðar aðstæður án frumkvæðis erfingja. Í öðru lagi er tekin upp heimild í 40. gr., sem skortir með öllu í lögum nr. 3/1878, til að lánardrottinn þess látna geti krafist opinberra skipta að liðnum vissum tíma frá andláti. En í núgildandi lögum er staða lánardrottna lítt tryggð ef dánarbú er ekki tekið til opinberra skipta af öðrum sökum og leyfi er ekki veitt erfingjum til einkaskipta eða maka til að setjast í óskipt bú. Þá er loks í þriðja lagi kveðið skýrar á um það í 42. -- 45. gr. en í núgildandi lögum hvernig staðið verði að kröfu um opinber skipti og farið með hana fyrir dómi en að auki er þar mælt fyrir um að héraðsdómari kveði upp úrskurð um slíka kröfu í stað þess að taka afstöðu til hennar með ákvörðun eins og nú er tíðast. Í V. kafla frv. er að finna almennar reglur um störf og stöðu skiptastjóra sem eins og áður hefur komið fram er ætlað að annast framkvæmd opinberra skipta. Í VI. kafla frv. eru reglur um fyrstu aðgerðir við opinber skipti. Í VII. kafla frv. er að finna sérreglur um meðferð krafna á hendur dánarbúum þegar erfingjar taka ekki að sér ábyrgð á skuldbindingum þess. Hér er að finna nokkur nýmæli sem varða innköllun, kröfulýsingu o.fl. Í VIII. kafla frv. er að finna reglur um meðferð krafna skuldheimtumanna ef erfingjar hafa tekið á sig ábyrgð á skuldbindingum dánarbús. Þessar reglur eru áþekkar ákvæðum 4. kapítula núgildandi laga að öðru leyti en því að ef innköllun er gefin út til skuldheimtumanna, þá annast skiptastjóri það verk. Einng má benda á sambærileg nýmæli og er að finna í VII. kafla. Í IX. kafla frv. eru reglur um hvernig staðið verði að ákvörðunartöku um ráðstöfun á hagsmunum dánarbúa við opinber skipti. Í núgildandi lögum er byggt á því að ákvarðanir sem þessar verði teknar á skiptafundum sem skiptaráðandi heldur fyrir dómi, ýmist með skuldheimtumönnum eða erfingjum, eftir því hvort erfingjar hafa tekið ábyrgð á skuldbindingum bús, en skiptaráðandi framfylgi síðan slíkum ákvörðunum og komi fram sem forsvarsmaður búsins þegar það er gert. Ákvæði IX. kaflans fela þá meginbreytingu í sér að skiptastjóri haldi þessa skiptafundi utan réttar og gegni að öðru leyti því hlutverki sem skiptaráðandi hefur með höndum í þessum efnum eftir núgildandi lögum. Að öðru leyti er reglum í IX. kafla ætlað að leiða í fyrsta lagi til þeirra breytinga að erfingjar fái rétt til afskipta til jafns við skuldheimtumenn af ráðstöfunum á hagsmunum búsins, þótt þeir taki ekki ábyrgð á skuldbindingum þess. En þessi réttur fellur þó niður ef afráðið hefur verið skv. 62. gr. frv. að fara með búið eftir reglum um framkvæmd gjaldþrotaskipta því þá fara skuldheimtumenn einir með þetta ákvörðunarvald. Í öðru lagi veita ákvæði kaflans skiptastjórum mun rýmri heimildir til sjálfstæðrar ákvörðunartöku án þess að bera ráðstafanir undir skiptafundi en núgildandi fyrirmæli laga nr. 3/1878 veita skiptaráðendum að þessu leyti. Þessar breytingar eiga sér nokkra fyrirmynd í ákvæðum gjaldþrotalaga og er ætlað að draga úr þyngslum í þessum efnum. Þá er í þriðja lagi leitast við að setja mun ítarlegri reglur en nú gilda um hvernig verði brugðist við ef skiptafundur kemst ekki að einróma niðurstöðu um ákvörðun eða ef ákvörðun þykir óeðlileg í garð þeirra sem eiga hagsmuna að gæta en hafa ekki átt þátt að henni. Í framkvæmd hefur verið talið að þau sjónarmið ættu við sem er lagt til að verði lögfest að þessu leyti en fyrir því hefur þó skort nægilega skýra lagaheimild. Í X. kafla frv. er að finna reglur um hvernig opinberum skiptum verði lokið, til hverra ráðstafana skiptastjóri þurfi að grípa til að ljúka hlutverki sínu og að hverju marki verði heimilað að taka opinber skipti upp á ný þegar þeim hefur verið lokið. Í þriðja þætti frv. eru reglur um framkvæmd og lok einkaskipta sem erfingjar annast sjálfir að fengnu leyfi sýslumanns, svo og um réttarstöðu erfingja og þeirra sem telja til réttinda á hendur dánarbúi meðan á einkaskiptum stendur. Þessar reglur eru í flestum atriðum sambærilegar ákvæðum núgildandi laga og þeirri framkvæmd sem hefur mótast á grundvelli þeirra. Í fjórða þætti frv. koma fram reglur um opinber skipti þegar ekki er um dánarbú að ræða. Þær taka nánar tiltekið til opinberra skipta við fjárslit milli hjóna og fólks í óvígðri sambúð og við slit á félögum þar sem félagsmenn bera ótakmarkaða ábyrgð á skuldum. Fyrirmælum þessa þáttar er ætlað að telja með tæmandi hætti hvenær opinber skipti geti farið fram eftir ákvæðum frv. á öðru en dánarbúum þannig að beinlínis verður ályktað að opinber skipti komi ekki til álita undir öðrum kringumstæðum, t.d. við slit hlutafélaga eða annarra félaga þar sem félagsmenn bera takmarkaða ábyrgð á skuldbindingum. Þýðingarmestu ákvæði þessa þáttar frv. koma fram í XIV. kafla sem tekur til opinberra skipta við fjárslit milli hjóna og fólks í óvígðri sambúð. Núgildandi fyrirmæli 6. kapítula laga nr. 3/1878, um opinber skipti við skilnað hjóna, hafa ekki átt við þá skipan á fjármálum hjóna sem var tekin upp með lögum nr. 20/1923 og gildir enn. Lítið sem ekkert hefur því verið fært að styðjast við þau frá þeim tíma. Helstu núgildandi lagaákvæði, sem verður fylgt í þessum efnum, koma fram í VII. kafla laga nr. 20/1923, sem varða skipti milli hjóna við andlát annars þeirra eða skilnað, og í VI. kafla sömu laga, sem varða svonefnd slit á fjárfélagi hjóna án þess að um skilnað eða andlát annars þeirra sé að ræða. Reglur þessar hafa ekki gefið nægilega skýra mynd af því hvernig verði staðið að aðgerðum við slík skipti í einstökum atriðum. Að auki verður að telja þeim ranglega komið fyrir í lögum sem kveða aðallega á um efnisleg réttindi milli hjóna í stað þess að vera skipað í löggjöf sem fjallar um sjálfa framkvæmd skiptanna. Með frv. er lagt til að þessar reglur færist í löggjöf um framkvæmd skipta auk þess sem leitast er við að gera þær mun skýrari og fyllri. Í fimmta þætti frv. er kveðið á um meðferð ágreiningsmála sem rísa við skipti fyrir dómstólum en reglum þáttarins er skipt í þrjá kafla: XVI. kafla, þar sem mælt er fyrir um hver mál verði borin undir úrlausn dómara eftir sérreglum frv. og hver aðdragandi að því yrði, XVII. kafla, þar sem kveðið er á um afbrigði frá almennum reglum um meðferð einkamála í héraði við meðferð þessara mála, og XVIII. kafla sem fjallar um málskot úrlausna héraðsdómara til æðra dóms. Í sjötta og síðasta þætti frv. koma fram reglur um gildistöku, ef það verður að lögum, brottnám og breytingu annarra laga og bráðabirgðaákvæði sem varða tengsl eldri laga og yngri. Hæstv. forseti. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir þessu viðamikla frv. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.