Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti  
            

Forseti biður um hljóð í salinn.

meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2022. Ef ég rek í stuttu máli helstu útgjaldatilefni frumvarpsins þá tengjast þau fyrst og fremst, eins og er rakið í nefndaráliti, afleiðingum heimsfaraldurs kórónuveiru og breyttum efnahagshorfum sem einkennast af hærri verðbólgu og áhrifum af stríði í Úkraínu. Á fyrri hluta ársins var heilbrigðiskerfið enn að glíma við viðbótarkostnað af faraldrinum. Tillögurnar endurspegla þessa stöðu en í nokkrum tilvikum hefur almennur varasjóður fjárlaga einnig verið nýttur til að mæta útgjöldum. Samtals er lagt til að fjárheimildir verði auknar um 74,7 milljarða kr. sem er 6,1% af heimildum fjárlaga ársins. Ef miðað er við rammasett útgjöld nema heimildir 35,9 milljörðum kr. eða 3,5% af fjárlögum. Er það lægra hlutfall en oft hefur verið áður. Mismunurinn liggur í langveigamestu tillögunni sem er 37 milljarðar kr. hækkun fjármagnskostnaðar. Fyrir þessu öllu var gerð grein fyrir í framsögu hæstv. fjármálaráðherra fyrir fjáraukalagafrumvarpinu. Fjárlaganefnd ræddi talsvert nýtingu á almennum varasjóði í tengslum við frágang og umfjöllun um fjáraukalagafrumvarpið. Í vinnu sinni við frumvarpið ræddi nefndin um hlutverk og verklag í tengslum við varasjóði fjárlaga, bæði varasjóði einstakra málefnasviða og flokka og sérstaklega nýtingu á almennum varasjóði fjárlaga. Í 24. gr. laga um opinber fjármál er tiltekið að gera skuli ráð fyrir óskiptum almennum varasjóði til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki unnt að bregðast við með öðrum hætti. Varasjóður skal nema að lágmarki 1% af fjárheimildum fjárlaga. Honum er almennt ætlað að mæta frávikum frá launa-, gengis- og verðlagsforsendum fjárlaga. Tilgangurinn er að draga eins og kostur er úr notkun fjáraukalaga. Þetta eru sömu skilyrði og þau tilefni sem falla undir 26. gr. laganna um frumvarp til fjáraukalaga. Í fjárlögum ársins nam heimild almenna varasjóðsins samtals 16,5 milljörðum kr. Nú þegar hefur verið ákveðið að nýta hann sem nemur tilefnum sem fram koma í töflu sem birt er í nefndaráliti. Enn er óráðstafað fjárhæð sem nemur 2,7 milljörðum kr. Ríkisendurskoðun bendir á að varasjóðir einstakra málaflokka hafi aukist með því að afgangur fyrri ára færist til yfirstandandi árs. Þannig eru rúmir 3 milljarðar kr. til ráðstöfunar í ár og sáralítið hefur verið millifært á einstaka liði. Í kjölfarið á þessari umræðu í nefndinni um notkun varasjóða koma hér fram ábendingar meiri hluta fjárlaganefndar í þessum efnum. Í fyrsta lagi hefur ekki enn verið gefin út reglugerð um ráðstöfun fjár úr varasjóðum. Lagt er til að ráðherra gefi hana út sem allra fyrst. Í öðru lagi er fjárheimildum varasjóða málaflokka oft og tíðum ekki ráðstafað fyrr en undir lok ársins. Miklu betur færi á því að varasjóðum væri ráðstafað í byrjun árs ef veikleiki í rekstraráætlun gefur tilefni til eða í það minnsta að á þeim tíma sem veikleiki er að koma í ljós í viðkomandi málaflokki sé með markvissum hætti gripið til úrræða eins og varasjóðs auk annarra þeirra tækja sem duga til að halda viðkomandi málaflokki innan fjárheimilda. Í þriðja lagi bendum við á útgjaldatilefni vegna lyfja og lækningavara falla ekki sérstaklega vel að skilyrði laganna um að vera tímabundin og ófyrirsjáanleg. Endurmat á útgjöldum ársins er samtals að fjárhæð 3,4 milljarðar kr. og sýnir að ekki hefur verið brugðist nægjanlega við hækkun í ákveðnum lyfjaflokkum. Brýnt er að heilbrigðisráðuneyti leggi fram trúverðugar áætlanir á þessu málefnasviði og grípi tímanlega til aðgerða ef útgjöld stefna í að verða umfram heimildir. Að lokum bendir meiri hluti fjárlaganefndar á að í frumvarpinu er gerð tillaga um 6 milljarða kr. framlag til kaupa og aðlögunar á hluta af nýja Landsbankahúsinu við Austurbakka fyrir utanríkisráðuneyti og einnig fyrir aðra nýtingu. Þar er byggt á almennri heimild í 6. gr. fjárlaga til að leigja eða kaupa húsnæði fyrir aðalskrifstofur ráðuneyta. Fullt tilefni virðist vera til að endurskoða húsnæðismál Stjórnarráðsins í heild sinni í kjölfarið á þessum kaupum. Bent er á að margvíslegar áherslur í húsnæðismálum má taka til endurskoðunar, m.a. í ljósi stafrænnar þróunar undanfarinna ára. Ég rek það ekki nánar, virðulegur forseti, en það er alveg umræðu virði að við endurmetum húsnæðismál hins opinbera í kjölfar stafrænnar þróunar og þess tíma sem við höfum nýlega gengið í gegnum, þar sem við á stuttum tíma færðum starfsemi fyrirtækja og stofnana meira og minna heim til fólks, og hvernig það getur síðan endurspeglast í húsnæðisþörf hins opinbera og að við mætum henni með nýrri hugsun og nýjum stjórnarháttum og vinnum raunverulega með slíkar breytingar. Í nefndaráliti er fjallað um endurmat á afkomu ársins 2022 og ég rek það ekki nánar, virðulegur forseti, það liggur fyrir í þessu nefndaráliti. Hér birtast síðan fimm breytingartillögur við framlagt frumvarp og samtals nema þessar fimm tillögur fjárhæð að 15,1 milljarði kr. Fjárlaganefnd í heild sinni sameinast um eina breytingartillögu sem er í málaflokknum 27.40, um aðrar örorkugreiðslur. Gerð er tillaga um 780 millj. kr. einskiptisframlag til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir 650 millj. kr. greiðslu af þessum toga. Var þá miðað við að um væri að ræða 27.772 kr. til einstaklings sem hefur verið með réttindi allt árið. Með þessari breytingu fjárlaganefndar hækkar eingreiðslan um 13% frá því í fyrra og verður 60.300 kr. á einstakling. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Gert er ráð fyrir að lögð verði til breyting á lögum um almannatryggingar til að tryggja að þessi viðbótargreiðsla verði skattfrjáls og hafi ekki áhrif á aðrar greiðslur til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, svo sem húsnæðisbætur og sérstakan húsnæðisstuðning. Markmiðið er að aðrar greiðslur haldist óskertar þrátt fyrir þessa viðbót. Þá mun ég gera grein fyrir fjórum tillögum meiri hluta fjárlaganefndar við fyrirliggjandi fjáraukalagafrumvarp. Í fyrsta lagi er það liður 09.50, um fullnustumál. Þar gerir meiri hlutinn tillögu um 150 millj. kr. einskiptisframlag sem ætlað er að koma til móts við uppsafnaðan fjárhagsvanda Fangelsismálastofnunar. Stofnunin hefur verið rekin innan fjárheimilda undanfarin ár en fjárhagslegar áskoranir á yfirstandandi ári, til að mynda vegna styttingar vinnuvikunnar og stórfjölgunar gæsluvarðhaldsfanga, hafa leitt til rekstrarhalla. Þrátt fyrir aðhald í starfsmannahaldi og nánast engar viðhaldsframkvæmdir um langt skeið hefur reynst nauðsynlegt að hætta við að reka öll fangelsi á fullum afköstum. Nú eru um 20–25% fangelsisplássa ekki nýtt vegna fjárskorts. Markmið með tillögunni er að koma í veg fyrir lokun plássa og ná jafnvægi í rekstri í árslok. Meiri hlutinn hyggst fylgja þessu verkefni eftir fyrir 2. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2023. Jafnframt er áréttað að ráðuneytinu ber framvegis að forgangsraða útgjaldasvigrúmi með þeim hætti að sú staða sem við fjöllum hér um í fullnustumálum komi ekki upp að nýju. Virðulegi forseti. Ég held að tillagan endurspegli í það minnsta það ákall sem barst vegna málefna Fangelsismálastofnunar og hefur verið í fjölmiðlum á undanförnum dögum en ekki bara vegna þess að það ákall kom heldur ekki síður vegna þess að í mjög langan tíma hefur verið gríðarlegt aðhald í rekstri Fangelsismálastofnunar. Stofnunin hefur haldið sig vel innan sinna heimilda í mjög langan tíma og rétt að geta þess að í breytingartillögum ríkisstjórnar til 2. umr. fjárlagafrumvarps fyrir árið 2023, sem reyndar hefur verið gerð grein fyrir opinberlega, hefur það verið reifað að bæta fjármunum til reksturs og auka þar með rekstrarþol Fangelsismálastofnunar. Líta ber á þessa sérstöku fjárveitingu, sem er ekki síst til komin vegna fjölda gæsluvarðhaldsmála, sem einbeittan vilja okkar til að ná aftur tökum á rekstri þessa málaflokks. Þá gerum við tillögu um liðinn 18.40, um íþrótta- og æskulýðsmál. Gerð er tillaga um 100 millj. kr. framlag til að koma til móts við íþrótta- og æskulýðshreyfinguna vegna afleiðinga heimsfaraldurs kórónuveiru. Í frumvarpinu er nú þegar að finna 350 millj. kr. tillögu af þessu tilefni og samtals er því gerð tillaga um 450 millj. kr. til verkefnisins. Við gerum tillögu á fjárlagalið 22.20, sem er framhaldsfræðsla og menntun óflokkuð á skólastig. Um er að ræða tillögu upp á 77,3 millj. kr. vegna móttöku barna á flótta frá Úkraínu. Í frumvarpinu er nú þegar gert ráð fyrir 30 millj. kr. framlagi vegna kostnaðar mennta- og barnamálaráðuneytis við móttökuna sem einkum er varið til íslenskukennslu. Nú hafa borist upplýsingar um að heildarkostnaður verkefnisins verði 107,3 millj. kr. og er því mætt með þessari tillögu. Að lokum er hér tillaga til breytingar á fyrirliggjandi fjáraukalagafrumvarpi er varðar fjárlagalið 33.30, um lífeyrisskuldbindingar og það er, virðulegur forseti, í sjálfu sér langstærsta breytingin á frumvarpinu. Þar er gert ráð fyrir 14 milljarða kr. fjárheimild til fjármála- og efnahagsráðherra til að mæta auknum skuldbindingum vegna lífeyrisaukasjóðs A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Það mætti, virðulegi forseti, í sjálfu sér að halda langa ræðu um tilurð þessarar skuldbindingar en í sem stystu máli má segja að, eins og segir í nefndarálitinu, tillagan byggist á endurmati á skuldbindingum ríkisins vegna lagabreytinga um LSR sem komu til í kjölfar samkomulags við heildarsamtök opinberra starfsmanna árið 2016. Aðalbreytingin fólst í því að réttindaávinnsla sjóðfélaga í A-deild LSR var breytt úr jafnri ávinnslu í aldurstengda ávinnslu eins og almennt gildir í öðrum lífeyrissjóðum. Stofnaður var lífeyrisaukasjóður til að bæta mismun ávinnslu fyrir þá sem voru sjóðfélagar fyrir breytinguna. Nú hefur komið í ljós vanmat á þeim fjölda sem á rétt á framlögum úr lífeyrisaukasjóðnum og voru sjóðfélagar áður en samkomulagið var gert og koma síðan aftur til starfa eftir lagabreytinguna. Áætlað er að það séu rúmlega 2.000 manns. Að mati tryggingastærðfræðings LSR er viðbótarkostnaður lífeyrisaukasjóðs á bilinu 10–14 milljarðar kr. en endanlegir útreikningar liggja ekki fyrir. Það frávik sem orðið hefur frá forsendum samkomulagsins, vegna endurkomu þeirra lífeyrisþega sem áttu geymd réttindi í honum og fengu virka aðild að honum að nýju, var ófyrirséð þegar samkomulagið var undirritað. Þessar breyttu forsendur hafa komið skýrar í ljós við gagnaöflun og útreikninga tryggingastærðfræðinga og hafa í för með sér að fyrir liggur skuldbinding af hálfu ríkisins til að standa við niðurstöðu samkomulags við heildarsamtök opinberra starfsmanna. Meiri hlutinn ítrekar að hér er lögð til hámarksgjaldaheimild sem eingöngu tengist upphaflegu vanmati á forsendum samkomulagsins frá 2016, en tengist ekkert áhættuþáttum hefðbundins tryggingafræðilegs mats á skuldbindingum LSR til framtíðar, svo sem breyttum lífslíkum, ávöxtun sjóðsins og þar fram eftir götunum. Ekki hefur farið fram fullnaðargreining á því hvert endanlegt framlag verður og eru enn óvissuþættir. Meiri hlutinn bendir á að án heimildarinnar er líklegt að framtíðarskuldbindingar lífeyrisaukasjóðsins verði neikvæðar fimmta árið í röð og kallar það á viðbrögð af hálfu stjórnar LSR. Jafnframt er lagt til að þegar endanleg fjárhæð liggi fyrir geri ráðuneytið grein fyrir forsendum útreikninga og viðræðum við félög opinberra starfsmanna á fundi fjárlaganefndar Virðulegur forseti. Ég fer svo sem ekkert í langa ræðu um tilefni þessarar breytingartillögu að öðru leyti en því að segja að við komumst að því í fjárlaganefnd í yfirferð nefndarinnar um þessa tillögu að í sjálfu sér hefur ekki náðst að greina umfang málsins að fullu. Þessi fjöldi starfsmanna, rúmlega 2.000, kemur okkur á óvart og við höfum ekki heldur fengið neina greiningu á því hvort þar var um að ræða starfsmenn í fullu starfi sem komu til ríkisins aftur og áttu geymd réttindi. Ég verð að taka það fram, virðulegur forseti, við framsögu á þessu nefndaráliti hér að við gerum sannarlega tillögu um 14 milljarða gjaldaheimild en tökum það aftur á móti fram mjög skýrt að það sé mikið óunnið í þessum efnum og þegar niðurstaða greiningarvinnunnar liggur fyrir þá verði þinginu, fjárlaganefnd, gerð grein fyrir þeirri fjárhæð sem mun koma til greiðslu til að standa við þetta samkomulag frá LSR. Það má í sjálfu sér hafa líka alls konar skoðanir á því hvernig þetta kom til, hvers vegna þessi gluggi var búinn til þarna haustið 2016 sem rímaði aftur við breytingar á B-deild LSR 1996 þar sem gefið var þetta svigrúm, sem er greinilega breytan sem er hér að kosta okkur mikið verkefni og talsverða peninga til þess að komast í gegnum. Með þessum hætti er málið til komið. Í frumvarpi til fjáraukalaga var tæpt á þessu í greinargerð en það var kannski ekki texti sem gaf til skýrt til kynna að verkefnið væri jafn stórt og síðan hefur komið í ljós. Þegar allt er saman talið þá gerir meiri hlutinn tillögu um gjaldaheimild sem nemur allt að 14 milljörðum kr. í þessum efnum. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með breytingum sem hér hefur verið gerð grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, áheyrnarfulltrúi, lýsir sig samþykka breytingartillögu frá nefndinni allri um einskiptisframlag til örorku- og ellilífeyrisþega. Undir þetta nefndarálit skrifa Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, formaður, Haraldur Benediktsson, Vilhjálmur Árnason, Stefán Vagn Stefánsson, Bryndís Haraldsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna, kynninguna á fjáraukanum. Gleðilegu jólin eru þau að hluti af breytingartillögu minni, sem ég mælti fyrir aftur í nóvember sl., um að hækka fyrirhugaða eingreiðslu til öryrkja í desember úr 27.700 kr. í 60.000 kr., er nú að verða að veruleika. Því miður var hinum helmingnum af tillögunni minni sópað út af borðinu. Það eru sem sagt 360 milljónir sem þarf að bæta í til að tekjulægstu ellilífeyrisþegarnir geti fengið sambærilegar greiðslur fyrir jólin og öryrkjarnir. Þetta eru þeir einstaklingar sem hafa ekkert úr öðru að spila en berstrípuðum greiðslum frá Tryggingastofnun. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Kemur ekki til greina, ef heimild verður til, að nýta umframfjármuni í varasjóði til að mæta þessu fátækasta fullorðna fólkinu í landinu fyrir jólin?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Spurningin var með beinum hætti hvort það kæmi til greina að nýta varasjóð til þessara hluta. Ég held að það muni ekki falla að skilyrðum varasjóðs að gera það með þeim hætti. Um aðra þætti er hv. þingmaður nefnir í sínu andsvari vil ég aðeins segja: Sú fjárhæð sem nefndin öll leggur til að verði greidd út rímar miklu frekar við þá upphæð sem var samþykkt í afgreiðslu fjáraukalaga fyrir um ári síðan og náðist þá líka ágætis samstaða um. Í öðru lagi vil ég nefna að við erum með í fjárlögum næsta árs líka aðgerðir til að mæta þessum hóp þannig að við erum ekki síður að horfa bara til þeirrar kröfugerðar sem Öryrkjabandalagið hefur lagt fyrir þingið og reyna líka að sýna fram á að við höfum fullan vilja til að taka vel utan um þennan málaflokk. En með beinum hætti hvort það eigi að bæta hér við 360 millj. kr., eins og þingmaður spurði um, þá sannarlega tókum við umræðu um það. Við þurfum að vísa því til félagsmálaráðherra hvernig við greinum þennan hóp og hvernig við náum utan um hann áður en við flytjum frekari tillögur í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég sé að það er ekki öll nótt úti enn og við getum enn beðið og vonað, það er ekki orðið of seint. Mig langar líka til að tala við hv. þingmann um það hvernig hafi verið fjallað um þær 300 millj. kr. sem ég óskaði sérstaklega eftir í viðbótargreiðslur til SÁÁ sem í rauninni þarf til að tryggja rekstrargrunn samtakanna. Það vita það allir sem vita vilja hversu alvarlegt ástandið er í samfélaginu og við erum í rauninni að spara aurinn ítrekað og fleygja krónunni. Einnig óskaði ég eftir 150 millj. kr. framlagi til handa hjálparstofnunum sem gefa fátækasta fólkinu okkar að borða fyrir jólin. Það brennur mér í muna, svo að ekki sé meira sagt, að fá að skilja hvernig stendur á því að við ætlum ekki að gera betur og hjálpa þessu fólki. Ef maður skilur rétt á fréttaflutningi hefur þörfin í rauninni aldrei verið meiri.

Virðulegi forseti. Varðandi fyrstu spurningu hv. þingmanns í seinna andsvari um fjármuni til SÁÁ þá vil ég einungis rifja upp og benda á að við erum ekki hér að ræða tillögu til fjárlaga næsta árs þar sem sú tillaga ætti kannski miklu frekar heima - umræðu um það er einfaldlega ekki lokið - en ekki í fjáraukalögum.  Varðandi seinni hluta spurningar hennar um fjármuni til hjálparsamtaka þá vil ég einungis rifja það upp, og við fórum yfir það í nefndinni, að við höfum verulega aukið fjármuni sem eru til ráðstöfunar á lið hjá félagsmálaráðherra vegna þeirra þátta sem hv. þingmaður er hér að ávarpa. Þeir fjármunir voru ekki til í fjárlögum fyrri ára. Þetta er þörf sem hefur verið mætt í fjáraukalögum, t.d. samkvæmt Covid-fjárlögum sem við setjum á sínum tíma, en við teljum einfaldlega ekki þörf á að taka undir tillögu hv. þingmanns því að það eru enn þá fjárheimildir ónotaðar í þessu skyni í umsjón hæstv. félagsmálaráðherra.

Forseti. Mér þykir rétt að fara aðeins yfir uppruna eingreiðslunnar sem öll nefndin stendur á bak við. Fyrir nokkrum árum síðan voru lagðir til 4 milljarðar í kerfisbreytingar á almannatryggingakerfinu vegna örorkukerfisins og hluti af því fjármagni var settur í að minnka krónu á móti krónu skerðingu. Það var ákveðinn afgangur eftir þá breytingu sem ekki fannst staður fyrir í kerfinu og því var gripið til þess ráðs í lok ársins, í staðinn fyrir að afgangurinn af þessum 4 milljörðum í rauninni hyrfi, að greiða afganginn út sem eingreiðslu. Síðan þá hefur í raun ekkert breyst hvað þessa 4 milljarða varðar og á hverju ári eftir þetta hefur afganginum af þessum 4 milljörðum verið ráðstafað á þennan hátt, í eingreiðslu. Núna er ég ekki alveg viss um hversu mikill afgangurinn er eða hvort hann dekkar í rauninni þessa upphæð núna. Ef hv. þingmaður gæti aðeins farið yfir það væri það vel þegið.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg ástæða til að við rifjum upp þessa sögu sem hv. þingmaður fer með hér og ég get einfaldlega staðfest að svona er þetta til komið. Um fjárhæðirnar sem er afgangs núna get ég ekki fullyrt af því að við rannsökuðum það ekkert sérstaklega. En ég vil hins vegar benda aftur á að í fram komnum tillögum sem hafa verið lagðar til fjárlaganefndar, og reyndar birtar opinberlega svo maður leyfi sér að vitna í það, er 1,1 milljarður til þess að hækka frítekjumörk öryrkja eða fólks með skerta starfsgetu á almennum vinnumarkaði. Hin formlega söguskýring hv. þingmanns er að því leyti alveg sú sama og ég hef. Hvort við höfum afgang af þessum 1,1 milljarði - þetta er í það minnsta tillaga sem við sameinumst um, ekki síst vegna þess að við viljum í viðræðum við Öryrkjabandalagið og við þessa hópa ná fram ákveðnum kerfisbreytingum til hagsbóta fyrir þá og reynum að taka utan um þeirra kjör. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt og ég held að við sýnum sterkan vilja til þess með þessum tillöguflutningi í dag.

Forseti. Já, ég held að þessi afgangur, miðað við þessa upphæð núna, sé nokkurn veginn verðleiðréttur miðað við afganginn eins og hann var til að byrja með. Það er kannski búin að vera ákveðin stígandi í því og ég beini því til ríkisstjórnarinnar að gera ráð fyrir þessu í næstu fjármálaáætlun. Hitt sem langar til að spyrja hv. þingmann um er lífeyrisaukinn. Til þess að leggja fram tillögur í fjáraukalagafrumvarpi þarf að vera tilefni til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Mig langar bara til að spyrja hv. þingmann: Hvenær förum við að fara eftir lögum um opinber fjármál? Það hefur komið vel fram með þennan lífeyrisauka að það er ekki lagaskylda að koma með þessa greiðslu þannig að það er ekkert óhjákvæmilegt við þá greiðslu. Það þarf að uppfylla öll þessi skilyrði, ekki bara eitt af þeim. Það á við um velflest sem er í fjáraukanum, það uppfyllir ekki öll skilyrðin; tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Hvenær eigum við að fara að fara eftir lögum um opinber fjármál hvað þetta varðar?

Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér í upphafi að vera ósammála hv. þingmanni um að við séum ekki að nýta okkur þau skilyrði sem þurfa að vera uppfyllt til þess að fá heimildir í fjáraukalögum. Ég held ég megi fullyrða að af þeim fjáraukalögum sem við höfum séð á undanförnum árum séu þessi fjáraukalög með langminnsta frávikið frá gildandi fjárlögum út frá þeim mælikvörðum sem við höfum um óvænt og ófyrirséð tilefni og slíka þætti. Ég ætla hins vegar ekki að mótmæla því sem kemur fram hjá hv. þingmanni að lífeyrisaukamálið hér sé óvænt og ófyrirséð en þó með þeim hætti að skuldbinding er að koma í ljós við yfirferð á tryggingafræðilegri stöðu sjóðsins. Meiri hluta fjárlaganefndar fannst mikilvægt að bregðast við og gefa þessa gjaldaheimild. Ég tók skýrt fram í minni framsögu að við sæjum ekki alveg til lands í þeim greiningum sem þyrftu að vera hér undir til að ljúka því samkomulagi. Þess vegna erum við með gjaldaheimild. Það ber síðan að lýsa samkomulaginu fyrir fjárlaganefnd og við fáum upplýsingar um endanlega fjárhæð, sem þarf ekkert endilega að endurspegla gjaldaheimildina upp á 14 milljarða kr. og ég vona sannarlega að svo verði ekki.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu hér. Það sem vekur athygli mína eru kannski þeir póstar sem eru hvað stærstir í þessari 74 milljarða kr. breytingu. Það eru annars vegar vaxtagreiðslur og síðan auðvitað þetta lífeyrissjóðsmál sem er æði sérstakt en var að mínu mati fyrirséð, ekki ófyrirséð eins og hér er verið að tala um. Það er samið um þetta í samningunum 2016 og það virðist vera þannig að það séu að dúkka upp alls konar skuldbindingar. Þar nægir bara að nefna ÍL-sjóðinn þar sem við erum að tala um skuldbindingar upp á ekki bara tugi milljarða heldur hundruð milljarða. Þarna er verið að horfa til þess að það þurfi að bæta inn 14 milljörðum en þetta er bara vegna samninga sem gerðir voru árið 2016. Hvernig stendur á því að það er ekki verið að skoða þetta frá ári til árs heldur er verið að senda ríkissjóði tugmilljarða reikning?

Virðulegur forseti. Ég ætla í upphafi bara að biðjast undan því að blanda umræðu um ÍL-sjóð saman við það verkefni sem við erum hér með, þennan lífeyrisauka. Það er algjörlega ómálefnalegt að blanda því saman. Hins vegar vil ég segja að það er ekki hægt að loka augunum fyrir því að áhrifamat eða kostnaðarútreikningur á því að gefa þennan glugga, þessi réttindi fyrir fólk til að koma til baka, hann var ekki að fullu verðmetinn til að birta í því frumvarpi sem lá hér á borðum þingmanna 2016. Ég var reyndar á þingi á þeim tíma og man eftir því að menn vöruðu sumir hverjir við þessu ákvæði en það var ákveðið að það skyldi verða og það á að vera að fullnusta það núna. Í mínum huga þá er það að segja að þegar við greiddum þarna 107 milljarða inn í lífeyrissjóðinn og lögðum síðan 8,4 milljarða í sérstakan varúðarsjóð þá átti enginn von á því að þessi gluggi yrði þetta mikið notaður og myndi mynda slíkar skuldbindingar. Við yfirferð á sjóðnum núna, eins og ég rakti áðan, er þessi skuldbinding að koma í ljós og ég held að það sé ábyrgt að taka á henni á þessu stigi málsins.

Virðulegi forseti. Já, ég tel það vera rétt að taka á þessu á þessu stigi fyrst það var ekki búið að því. Hv. þingmaður er eitthvað viðkvæmur fyrir því að fleira gæti hafa farið úrskeiðis í þessu heldur en bara þetta mál. Mig langar að nefna eitt af þeim málum sem talað er um hér og það er lyfjakostnaður sem er að fara 4 milljarða fram úr. Ég sat sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd á síðasta ári og þá var einmitt verið að ræða þetta, að lyfjakostnaður væri vanáætlaður. Ég held að búið sé að gera grein fyrir því núna að það er ekkert svigrúm fyrir aukinn lyfjakostnað á næsta ári. Það hefur verið bent á að það er verið að prófa ný lyf og það er ekki gert ráð fyrir neinum fjármunum í það. Þess vegna spyr ég: Hvernig stendur á því að ekki er hægt að áætla þetta þannig að við séum ekki alltaf að fá milljarða bakreikninga? Þetta eru ekki neinar smáupphæðir. Við erum að tala um 4.000 milljónir.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú bara að byrja á að mótmæla því að ég sé eitthvað viðkvæmur. Ég get verið viðkvæmur á mörgum sviðum en ekki þessu. Ég ætla ekkert að segja annað en að ég tek undir þessi orð hv. þingmanns um lyfjakostnaðinn. Við rekjum það mjög rækilega í okkar nefndaráliti að þessi áætlanagerð hljóti að vera gölluð þegar slík frávik eru. Ég þori nánast að fullyrða að í okkar áliti fyrir fjárlög næsta árs munum við einnig taka utan um þennan þátt, að áætlanagerð varðandi lyfjakostnað sé með einhverjum hætti gölluð og síðan utanumhald um málaflokkinn miðað við þær framúrkeyrslur sem eru raungerðar hér í þeim tillögum sem við ræðum núna fyrir 2. umr. fjárlaga. Þar er reyndar um að ræða talsverðar viðbætur. Það er þannig, hv. þingmaður og virðulegur forseti, að ég man eftir umræðu um lyfjakostnað á þeim árum sem ég hef setið í fjárlaganefnd. Við höfum náð utan um lyfjakostnað og áætlanagerð hér á árum áður en nú í kjölfar Covid-faraldurs og fleira 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Það sem mig langar að spyrja um er að fjárlaganefnd barst erindi 22. nóvember þar sem fram kom ósk fjármálaráðuneytisins um að hækka fjárheimildir ársins um 14 milljarða vegna þess að árið 2017 urðu mistök við breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Hv. þingmaður hefur fjallað um þetta og talaði um greiningarvinnu sem á eftir að fara fram og að þetta hafi ekki verið verðmetið að fullu. Ég hef reyndar ekki séð það mat og ég held því fram að það hafi ekki verið neitt mat. Í minnisblaði frá fjármálaráðherra segir, með leyfi forseta: „Við síðari framlagningu frumvarps sem unnið var á grundvelli framangreinds samkomulags var sú breyting gerð, að frumkvæði fulltrúa heildarsamtakanna, að þeir sem „… greiddu ekki iðgjald til sjóðsins á tímabilinu júní 2016 til júní 2017 [skyldu] eiga rétt á greiðslum úr lífeyrisauka hefji þeir á ný greiðslur til sjóðsins eigi síðar en 12 mánuðum eftir gildistöku nýrra samþykkta.““ 
             Það er sem sagt verið að lengja tímabilið sem fólk á rétt á greiðslum um eitt ár. Þetta var ekki metið. Þetta er tvisvar sinnum tekið fram í minnisblaðinu. 

Forseti vill minna á að ræðutíminn er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni þetta andsvar. Ég held að ég hafi gert rækilega grein fyrir því í minni framsögu að þarna er um ívilnun að ræða sem ekki var gerð nægilega grein fyrir hvað myndi kosta. Þegar þetta frumvarp kemur til þingsins haustið 2016 og síðan lagt fram af öðrum fjármálaráðherra sem tók við seinna það haust þá er í því frumvarpi sem kynnt var fyrst opnaður þessi gluggi sem ég held að við stöndum frammi fyrir og við verðum að viðurkenna, hv. þingmaður, að menn áttuðu sig ekki á því hvaða kostnað hann hefði í för með sér. Þannig er þetta mál vaxið og við getum ekkert bjargað því eftir á. Ég ítreka enn og aftur að við þekkjum áhrif lagasetningar og reynum að kostnaðarmeta þau til enda og við séum ekki að taka inn einhverjar breytingar sem eru ómetnar hverju sinni.

Virðulegur forseti. Það sem ég var að leitast við að fá fram hjá hv. framsögumanni var hvort þetta hefðu verið mistök eða ekki, að það skyldi ekki hafa verið metið sérstaklega hver áhrifin væru á ríkissjóð að vera að opna lífeyrisaukasjóðinn fyrir einstaklingum sem höfðu ekki greitt í sjóðinn frá júní 2016 til júní 2017, að þeir myndu eiga rétt á greiðslum úr lífeyrisaukasjóðnum hefðu þeir greiðslur að nýju. Það var alveg klárt mál að þessi lagabreyting myndi fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Þessi auknu útgjöld voru ekki metin. Það er ekki forsvaranlegt að mínu mati og ég tel að það þurfi að rannsaka það mál gaumgæfilega til þess að í framtíðinni sé fjárlaganefnd og Alþingi Íslendinga ekki að fá bakreikninga upp á 14 milljarða kr. Að mínu mati voru þetta mistök sem þarf að rannsaka. Þetta er ekki flokkspólitískt mál heldur er það bara upp á virðingu Alþingis og virðingu fyrir ríkissjóð Íslands að við látum fara yfir það hvort gerð voru mistök sem kosta svona mikið, að það sé farið í greiningarvinnu og fundið út hver mistökin voru. Spurningin var, og svarið kom ekki fram hjá hv. framsögumanni, hvort þetta væru mistök eða ekki. Hvað ætlar meiri hlutinn að gera í því sem átti sér stað varðandi lífeyrisaukasjóðinn?

Virðulegur forseti. Ég vildi að ég gæti snúið klukkunni til baka og undið ofan af þessu. Ég vil bara rifja upp að á þessu hausti voru nú ákaflega sérstakir tímar en það afsakar ekki þennan gjörning. Ég man hins vegar þá tíð og ég fletti því sérstaklega upp í tengslum við þetta hvaða þingræður voru fluttar hér á sínum tíma og hvaða sjónarmið komu fram og menn höfðu áhyggjur af þessum glugga. Ég held að þessi gluggi sem þarna er opnaður, með speglun til breytinganna frá 1996 á B-deild, hafi þótt sanngirnismál á sínum tíma og á þeim grunni hafi þingið verið jákvætt fyrir þessari breytingu. En það kemur náttúrlega óskaplega mikið á óvart hversu margir eiga rétt á að fara þarna inn, hversu margir eiga geymd réttindi. Hvers vegna eru þetta 2.000 manns? Ég get sagt það sem fjárlaganefndarmaður að við höfum ekki alveg séð til botns í því. Þetta þarf að rannsaka. Við skulum bara vera sammála um það, hv. þingmaður, að þetta voru mistök í þessu ljósi en ég held að þetta ákvæði hafi verið sett með fullkomlega sanngjörnum hætti með hliðsjón af breytingunni 1996.

Forseti. Ég er að hugsa um að byrja á þessu lífeyrisaukasjóðsmáli því að það er mjög áhugavert. Förum aðeins yfir það hvar mistökin í þessu máli liggja. Þau voru ekki að setja þennan glugga þar sem fólk gat komið inn aftur og fengið rétt á því að fá úr þessum lífeyrisaukasjóði. Þau voru ekki matið á því hvað það myndi kosta, ekki einu sinni þar, af því það er ekkert svo óeðlilegt að gera ráð fyrir því að rétturinn til lífeyrisaukasjóðsins, sem eru ekki áunnin réttindi, myndi falla út til jafns við aðra sem kæmu inn. Það eru bara ákveðið margir sem vinna hjá hinu opinbera og þegar það er fjölgun er yfirleitt einhver fækkun á móti og það myndi bara skiptast á. Þannig var matið sem var stuðst við til að byrja með. Mistökin sem eru hins vegar gerð liggja í eftirfylgd með framkvæmd þeirra forsendna sem voru settar upp, þ.e. það var gefinn opinn gluggi til að sækja aukin réttindi og það var enginn að fylgjast með því hvernig sókn í þau réttindi þróaðist. Það hefði átt að koma í ljós strax. Það hefði átt að fylgjast með því. Mig grunar að það sé eitthvað sem hefði átt að gerast í fjármálaráðuneytinu og þá sérstaklega hjá stjórn LSR. Stjórn LSR á að fylgjast með því að forsendur gagnvart þeim samningum sem þau voru að gera standist þannig að þetta hefði átt að koma í ljós strax 2017 og sérstaklega ári seinna, um mitt ár 2018. Þá hefðum við átt að vita að forsendurnar um kostnaðarmatið, að það myndi standa á jöfnu, væru ekki að standast. Núna er sem sagt verið að biðja um 14 milljarða aukalega í fjáraukalögum fyrir þetta ár vegna um 2.200 ríkisstarfsmanna sem hófu vinnu sína á tímabilinu júní 2016 til júní 2018. Þetta voru starfsmenn sem áttu rétt á svokölluðum lífeyrisauka sem viðkomandi lífeyrisþegar áttu bara rétt á ef þeir væru opinberir starfsmenn. Þetta eru BHM, BSRB, Kennarasambandið og Félag hjúkrunarfræðinga, að mestu leyti þessar starfsstéttir sem eru þarna upptaldar. Rétturinn til lífeyrisauka féll niður ef starfsfólk hætti störfum, taldist ekki áunnin réttindi, en þegar lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins var breytt, úr jafnri ávinnslu í aldurstengda ávinnslu, var samhliða kveðið á um stofnun lífeyrisaukasjóðs innan A-deildar LSR sem var fjármagnaður með sérstöku 107 milljarða framlagi, tæplega, úr ríkissjóði vegna lífeyrisréttinda um 25.000 sjóðfélaga. Lögin sem voru samþykkt sögðu m.a. að þau sem greiddu ekki iðgjald til sjóðsins á tímabilinu júní 2016 til júní 2017 skyldu eiga rétt á greiðslum úr lífeyrisaukasjóði hæfu þau greiðslur til sjóðsins eigi síðar en 12 mánuðum eftir gildistöku. Það þýddi þá að einhver sem hafði ekki greitt iðgjöld á tímabilinu júní 2016 til júní 2017 en byrjaði að greiða til LSR fyrir 1. júlí 2018 fengi réttindi úr lífeyrisaukasjóði. Það sem gerist er að um 1.100 manns byrja að greiða til LSR á tímabilinu 30. september 2016 til 1. júní 2017 og svo er sagt að það sé álíka stór hópur sem bætist við fram til 31. maí 2018, við vitum ekki hversu stór en það er giskað á að það sé álíka stór hópur. Þetta eru 2.200 í heildina. Og af hverju er verið að biðja um 14 milljarða? Það var metið sem svo að þessi endurkomuréttindi myndu ekki kosta neitt. Ef einhverjir gætu nýtt sér þessa heimild þá myndu a.m.k. svipað margir hætta á móti og heildarkostnaðurinn því jafnast út. En þetta vanmat á því hvað þessi lagabreyting kostaði hljómar núna upp á 14 milljarða kr. Það er álíka mikið vanmat á kostnaði og við glímum núna við vegna vanmats í málaflokki fatlaðs fólks. Áhugavert. Það var líka vanmat á því hvað sú lagasetning myndi kosta og sveitarfélögin eru núna að glíma við reikning upp á 12–13 milljarða aukalega, halla í þeim málaflokki. Það er vakin athygli á þessu í greinargerð frumvarps til fjáraukalaga en ekki gerð nein tilraun til að útskýra mögulegt umfang vandans. Rétt rúmum tveimur vikum seinna kemur tillaga frá fjármálaráðuneytinu um 10–14 milljarða til að koma til móts við þetta vanmat á kostnaði. Þar segir ráðuneytið að stranglega séð miðað við lög þurfi ríkið ekki að greiða þennan pening. Það myndi þýða einhverjar skerðingar á lífeyri ef það yrði ekki gert og út frá sjónarmiðum um sanngirni verði ekki hjá því komist að standa skil á þessum fjárheimildum fyrir LSR. Það er frekar kaldhæðnislegt í samanburði við þann vanda sem ÍL-sjóður stendur frammi fyrir þar sem fyrirsjáanlegar eru einhverjar skerðingar á lífeyrisréttindum ef ríkið stendur ekki við skilyrði HFF-bréfanna og síðan líka vanda sveitarfélaga vegna lagasetningar um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, þar sem klárlega var vanmat. En hvaða hópur er þetta sem greiddi ekki iðgjald á bilinu júní 2016 til júní 2017? Við þeirri spurningu fengust engin svör. Fjárlaganefnd hefur ekki hugmynd um hvað einkennir þann hóp, rúmlega 2.000 manns, sem kom einhvern veginn aftur inn í LSR á þessum tiltölulega stutta tíma. Samt þarf að samþykkja fjárheimild upp á 14 milljarða til þess að uppgjör LSR líti vel út um áramótin og ekki komi til þess að stjórn LSR þurfi að taka einhverja ákvörðun um breytingar á réttindum. Að mínu mati ganga þessi rök ekki alveg upp. Það ætti alveg að vera nóg fyrir LSR að stjórnvöld myndu gefa út einhverja yfirlýsingu um að þessi réttindi almennt séð verði tryggð á einhvern hátt, að gefnum einhverjum skilyrðum þess vegna eða hvernig sem það er, og koma þannig í veg fyrir lagatæknilega skyldu stjórnar LSR til að ákveða breytingar á réttindum. Þá væri hægt að gefa tíma til þess að vinna vel og faglega að því og útskýra um hvað þetta mál snýst í rauninni allt í staðinn fyrir að troða því í gegnum þingið á einni viku. Fjárlaganefnd var lofað að niðurstaða greiningarvinnu vegna þessa máls yrði lögð fyrir nefndina jafnóðum en þegar ég spurði hvort það þýddi að fjárheimildin yrði ekki notuð ef forsendurnar virtust vera eitthvað skrýtnari en kannski er ýjað að þá leist nú engum á blikuna, svörin við því voru ekkert voðalega jákvæð. Hérna er verið að tönnlast á því að það sé bara verið að gefa heimild og ef kostnaðurinn við þetta verði minni verði ekki öll heimildin notuð. Eins og það sé eitthvað óvenjulegt. Það er bara mjög venjulegt. Allar fjárheimildir ríkisins virka þannig. Það á ekki að eyða meiru en fjárheimildin er fyrir. Ef það á að byggja spítala fyrir 100 milljarða og það kostar 90, þá á bara að eyða 90. Það á ekki að eyða 10 milljörðum aukalega í eitthvað annað. Þannig virkar það bara. Ég gef ekki mikið fyrir þessa útúrsnúninga í rauninni þegar allt kemur til alls. Það eru hins vegar allar líkur á því að allir 14 milljarðarnir verði ekki notaðir. Að vísu, ef við berum aðeins saman, þá voru samþykktir 107 milljarðar fyrir um 25.000 sjóðfélaga árið 2016 og nú eru þetta um 2.200 sjóðfélagar, ekkert langt frá því að vera 2.500 ef við námundum, fyrir 14 milljarða. Það eru þá 25.000 fyrir 100 og 2.500 fyrir 10 milljarða væri svona jöfnun á því, á réttindunum sem þarna er verið að greiða fyrir. Tölurnar passa náttúrlega ekki alveg saman en hins vegar gætu þær gert það af því að lífeyrisréttindi þessara hópa gætu verið aðeins mismunandi og svo er það tíminn sem hefur liðið frá 2016–2022, þ.e. einfaldlega verðbólgan og 14 milljarðar séu í rauninni 10 milljarða virði miðað við árið 2016, að 10 milljarðar þá séu virði 14 milljarða núna. Mér finnst þetta mjög áhugavert mál og mér finnst undarlegt að afgreiða það í fjárauka. Ástæðan fyrir því að það er verið að afgreiða þetta í fjárauka eru þessir útúrsnúningar um að það verði að gera þetta fyrir áramót. Við erum búin að hafa tímann fyrir okkur síðan 2018 til þess að taka eftir því að þetta fór illa en það var enginn á vaktinni. Ég hef bara þann grun almennt, ef ég fer bara í almennar ásakanir varðandi stjórnun opinberra fyrirtækja og þar sem opinberir aðilar sinna stjórnunarhlutverki, að þar sé ekkert rosalega mikil vinna í gangi, þar sitji fólk og það sé ekki nægilega gott eftirlit með því sem það á að passa upp á. Ef svo hefði verið þá hefði það átt að sjá þennan galla á forsendum samningsins. Það er hægt að vísa í stjórn Íslandspósts t.d. á árum áður til þess að benda á frekar slæleg vinnubrögð stjórnar og alveg örugglega á fleiri stöðum. Það kemur yfirleitt ekki í ljós fyrr en eitthvað fer úrskeiðis að það var í rauninni ekki verið að gera neitt. Það var ekki verið að sinna nægu eftirliti og þangað til sleppur fólk með að gera ekki neitt eða mjög lítið, treystir í rauninni bara þeim sem eru ráðnir, framkvæmdastjórum eða eitthvað svoleiðis. Allt of oft hefur það sem fór úrskeiðis gerst á þann hátt að stjórnin sem er valin til að sinna ákveðnu eftirlitshlutverki var einfaldlega ekki að sinna starfi sínu. - Mér þætti vænt um að það væri ekki of mikið spjall hérna í sal á meðan ég er að halda ræðu mína, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson.  
            

Forseti vill biðja þingmenn um að vera ekki að spjalla saman í salnum.

Það þarf að hækka róminn og það er frekar óþægilegt, allt í lagi í smástund en í lengri tíma óþægilegt. Almennt séð þá finnst mér rosalega gaman að fjalla um fjárlög, fjáraukalög, fjármálaáætlanir og allt þetta, sérstaklega með tilliti til laga um opinber fjármál sem eru í dálitlu uppáhaldi hjá mér. Mér finnst þau almennt séð mjög góð en ég sé á svo mörgum stöðum að það er hvorki farið eftir anda laganna né lögunum sjálfum þegar allt kemur til alls. Það á við um allt ferlið, alveg frá fjármálastefnu, fjármálaáætlun, fjárlögum, fjáraukalögum, ársskýrslum ráðherra - í öllu ferlinu. Mér finnst það leitt því að lögin eru góð en ég skil að einhverju leyti að það sé erfitt að skipta um gír í rauninni. Það var ákveðin framkvæmd á fjárlagaferlinu áður og það er bara rosalega erfitt að breyta. Það er ekkert sjálfsagt við það að fara að vinna hlutina öðruvísi, sérstaklega ekki þegar það er sama fólkið sem sinnir því sem það hefur alltaf sinnt áður. Þá er miklu auðveldara að gera hlutina eins og alltaf áður. Jú, það er vissulega einhver blæbrigðamunur, ákveðinn útlitsmunur, en ég verð að segja að innihaldsmunurinn er, ef eitthvað er, orðinn verri. Það er ekki sama gagnsæi í fjárlagaferlinu núna miðað við hvernig það var áður, einfaldlega af því að hver einasti fjárlagaliður þannig séð var aðgengilegri en hann er núna, sem segir nokkuð og er nokkuð áhugavert. Þetta kemur út á þann hátt að ég held að það sé ákveðin tregða við að láta lögin virka yfir áramót. Í þessu frumvarpi til fjáraukalaga kemur t.d. hæstv. fjármálaráðherra og það má segja að hann monti sig af því að hérna séu 100 milljarðar aukalega í auknar tekjur sem séu augljóslega vegna góðrar stefnu stjórnvalda í hinu og þessu. Allir sem skoða það nánar sjá að sjálfsögðu að það stenst ekki alveg skoðun. Allar áætlanir um ferðaþjónustu t.d. sem er stór hluti af þessu fóru fram úr öllum vonum, ekki endilega út af því að það sé hægt að benda á einhverjar sérstakar aðgerðir sem urðu til þess að skapa þær framfarir. Hérna erum við í raun að sjá, eins og fulltrúar fjármálaráðuneytisins fjölluðu um á fundi fjárlaganefndar, ákveðna tilfærslu á hagvextinum. Það var búist við því að hann myndi ekki taka svona hratt við sér og myndi toppa yfir á næsta ár. En spárnar núna gera ráð fyrir því að toppurinn hafi færst dálítið inn á þetta ár og muni þá verða lægri á næsta ári, það verði ekki eins mikill hagvöxtur þá og var búist við. Batinn dreifist eða kemur aðeins fyrr, sem er jákvætt, en það er ekki endilega hægt að segja að það sé vegna stefnu stjórnvalda. Þá er svolítið stórt tekið upp í sig að vera að hreykja sér af því. Það sem kemur síðan á móti því, sem virðist einhvern veginn skipta engu máli og er ekki verið að vekja athygli á, er að það er verið að biðja um fjárheimildir í aukin útgjöld upp á 90 milljarða. Það er því vanáætlun upp á 100 milljarða í tekjur og það er vanáætlun á útgjöldum um 90 milljarða, 10 milljarða munur þarna, sem er bara mjög einföld skekkja eða einföld vikmörk í fjárlögum sem eru upp á 1.300 milljarða. Með þessari skekkju upp á 100 milljarða til eða frá þarna ásamt almennum varasjóði erum við að tala um rúmlega 10% mun á því sem gert var ráð fyrir í fjárlögum 2022, sem er þó nokkuð mikið. Vissulega má útskýra góðan hluta af því með Covid-bylgjunni í vor. Það má alveg viðurkenna það, það kostar eitthvað í aukin útgjöld, tvímælalaust. Ég er að benda á að það virðist vera tregða við að þora að láta árslokastöðuna gilda eins og lög um opinber fjármál segja að hún eigi að gera. Við erum enn að nota fjáraukalög til að loka einhverjum plúsum og mínusum í gegnum fjárlögin í staðinn fyrir að það fari bara yfir áramót eins og á að gera, allir plúsar og allir mínusar innan þeirra marka sem eðlilegir eru samkvæmt lögum um opinber fjármál. En einhverra hluta vegna þá þarf að stilla þetta til, til að geta montað sig af einhverri afkomu sem er síðan í raun og veru ekkert sú afkoma sem við sjáum í tölunum. Það er verið að monta sig af 100 milljarða aukaafkomu. En nei, það eru 10 milljarðar því það þarf líka að taka tillit til aukagjaldanna. En því er bara sleppt. Mér finnst það svo ómálefnalegt þegar verið er að fjalla um þetta svona að ég kemst ekki alveg yfir það, afsakið mig bara. Þetta eru önnur fjáraukalögin í ár. Þau fyrstu voru tæknilegs eðlis út af breytingum á Stjórnarráðinu. Þau bættu engu við í fjárheimildunum, það var bara tilfærsla á milli ráðuneyta og stofnana og stofnun nýrra ráðuneyta. En nú bætast við 90 milljarðar sem sundurliðast samkvæmt töflu sem birtist í nefndaráliti meiri hlutans. Það eru auknar fjárheimildir vegna kórónuveirufaraldursins upp á 16,6 milljarða. Efnahagslegar aðgerðir eru tæplega 4,9 milljarðar. Stuðningur vegna stríðsins í Úkraínu 1,4 milljarðar. Önnur útgjaldatilefni 14,9 milljarðar. Að lokum eru það endurmetin vaxtagjöld upp á 37 milljarða. Á móti þessum útgjaldatilefnum er aukakostnaður og almennur varasjóður upp á 13,8 milljarða og svo bætast við næstum því 15 milljarðar í breytingartillögum. Þeir skiptast aðallega í tvennt, annars vegar ýmis útgjaldamál eins og fangelsi, íþrótta- og æskulýðsmál, íslenskukennslu vegna móttöku barna á flótta frá Úkraínu og að lokum eingreiðsla til öryrkja en hins vegar er gert ráð fyrir 14 milljörðum í þennan lífeyrisaukasjóð sem ég fjallaði um áðan. Ég hefði viljað að það hefði verið gefinn betri tími, ég bað um útskýringu ráðuneytisins og rök fyrir því að þessar fjárheimildir féllu undir það að vera tímabundnar, ófyrirséðar og óhjákvæmilegar. Ég fékk það svar ekki, það barst ekki í tíma áður en nefndin afgreiddi málið frá sér inn í þingsal. Ég get ekki útskýrt hvert eitt og einasta útgjaldatilefni fyrir sig. Það er alveg hægt að segja, eins og meiri hlutinn fjallar hér um, að ýmislegt sé að einhverju leyti rökstyðjanlegt með tilliti til skilyrða um fjárauka, Covid-kostnaðurinn t.d., það má tiltölulega auðveldlega rökstyðja hann. En eins og varðandi lífeyrisaukann þá er líka hægt að gera ráð fyrir fjárheimildum fyrir fram. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að engin gjöld séu greidd nema til sé heimild í fjárauka eða fjárlögum. En hérna erum við alltaf að glíma við eftiráfjárveitingar. Það er búið að eyða peningunum, þingið fær ekkert að segja um þá eyðslu fyrr en eftir á. Stjórnarskráin virkar ekki þannig. Það er skiljanlegt í tilfellum þar sem við erum með sjálfvirku jöfnunarkerfin, Atvinnuleysistryggingasjóð o.s.frv. Það er bara verið að framkvæma lögin. Það á ekki að þurfa að leita fjárheimildar fyrir fram varðandi þau kerfi. Við vitum alveg hvernig þau eru að þróast, það er lögbundið. Einhverra hluta vegna þá falla önnur svipuð kerfi ekki undir sama hatt. Þar nefni ég oft málefni fatlaðs fólks, t.d. NPA-samninga. Þar er kveðið á um ákveðin réttindi fólks. Meira að segja var í lögum bráðabirgðaákvæði um hversu marga samninga ríkið ætlaði að greiða með þátttöku sveitarfélaga en þeim fjölda hefur aldrei verið náð, merkilegt nokk. Þar hefur verið sagt að ríkið greiði ákveðið margar milljónir, segjum bara milljarð, og þegar sá milljarður er búinn þá hættir ríkið að borga fyrir þau réttindi þrátt fyrir að samkvæmt lögum eigi fleiri samningar rétt á niðurgreiðslu frá ríkinu. Þar með gildir ekki það sama um lög um NPA-samningana og lög um t.d. atvinnuleysistryggingar, sem er merkilegt. Það sama á við um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Þegar fjárheimildin er búin er bara hætt að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Það er mjög spes, mjög sérstakt af hverju sambærileg lög falla ekki undir sömu fjárheimildareglur. Reglur um fjárheimildir fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð eru þær að ef meira er borgað út en fjárheimildir eru fyrir þá er það afgreitt eftir á. Allir kvitta upp á það. En þegar um að ræða lög um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu eða NPA-samninga - þegar fjárheimildin er búin er hætt að borga. Það væri alveg eins og ef fjárheimildin væri búin gagnvart Atvinnuleysistryggingasjóði þá bara fengi fólk ekki atvinnuleysisbætur. Það er ekkert öðruvísi þarna en meðhöndlunin á þessum tveimur atriðum er mjög mismunandi. Ég ætla að fjalla aðeins um breytingartillögur. Ég stend ásamt nefndinni allri að breytingartillögu sem leiðir af sér 60.300 kr. eingreiðslu til öryrkja. En ég vek þó athygli á því að hér er um að ræða fjárheimild sem fellur ekki alveg undir skilyrði fjáraukalaga samkvæmt lögum um opinber fjármál. Hér er í raun um að ræða úthlutun á fjárheimildum sem þegar eru til staðar. Fyrir nokkrum árum voru lagðir til 4 milljarðar í kerfisbreytingar vegna lífeyrisgreiðslna öryrkja. Hluta af þeim 4 milljörðum kr. átti að nota til að minnka svokallaða krónu á móti krónu skerðingu en ekki var samkomulag um hvað ætti að gera við afganginn, sem var 1,2 milljarðar. Því var afgangurinn greiddur út sem eingreiðsla í lok árs og enn hefur ekki verið fundinn staður í kerfinu fyrir þennan afgang af þessum upprunalegu 4 milljörðum. Það er því skilningur minn að tillaga ráðherra í frumvarpi til fjáraukalaga sé að úthluta afgangnum af þessari fjárheimild í eingreiðslu eins og fyrri ár. Mér finnst rétt að vekja athygli á því að þingið er ekki bundið á sama hátt af skilyrðum laga um opinber fjármál. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins …“ Þingið hefur hins vegar mun frjálsari hendur í fjárheimildum sínum. Ráðherra má ekki koma með tillögu sem fer gegn lögum um opinber fjármál. Þingið er ekki bundið af þeim tillögum enda er sagt að ráðherra geti komið með tillögur sem verða að uppfylla þessi skilyrði um ófyrirséð, tímabundin og óhjákvæmileg útgjöld. Þingið er ekki bundið þar enda er þingið með fjárveitingavald samkvæmt stjórnarskrá, sem er frekar einfalt. Hér er því lögð til ný upphæð í takti við fyrri eingreiðslur sem þingið hefur afgreitt og beini ég því til ríkisstjórnarinnar að gera bara ráð fyrir þessari eingreiðslu í næstu fjármálaáætlun. Nánar tiltekið ætti að miða við að þessi eingreiðsla, sem margir túlka sem desemberuppbót, en er það alls ekki, verði í raun sameinuð eiginlegri desemberuppbót og látin fylgja þeirri upphæð sem launþegar á bæði opinberum og almennum vinnumarkaði fá. Desemberuppbót öryrkja er mun lægri en gengur og gerist á bæði almenna og opinbera markaðnum. Með þessari greiðslu upp á 60.000 kr. rúmlega held ég að við séum komin með u.þ.b. sömu upphæð. Mín tillaga er sú að gera desemberuppbótina að alvöru desemberuppbót eins og allir aðrir fá og þá erum við komin á samanburðarstað með þetta. Það undarlega við þessa breytingartillögu er að hún er 300 kr. hærri en breytingartillaga sem Flokkur fólksins lagði fram við 1. umr. þessa máls, sem var að vísu með hærri heildarupphæð. Þótt 300 kr. aukalega séu alveg kærkomin viðbót við þessa eingreiðslu er þetta óþarfa skjalavinnsla bara til þess að þurfa ekki að samþykkja tillögu Flokks fólksins. Mér finnst það áhugavert. Að lokum stend ég ásamt fleirum, hv. þingmönnum Kristrúnu Frostadóttur, Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og Eyjólfi Ármannssyni, að breytingartillögu um 5 milljarða aukningu til jöfnunarsjóðs vegna útgjalda við framfylgd laga um stuðning við fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Sambærileg fjárheimild er lögð til við 2. umr. fjárlaga fyrir næsta ár en samsvarandi kostnaður hefur einnig fallið til á þessu ári. Sömu rök gilda um þann kostnað sem hefur fallið á sveitarfélögin á þessu ári og mun falla á næsta ári. Framkvæmdin á því er hins vegar aðeins öðruvísi í breytingartillögum við fjárlög þar sem í raun er verið að gefa tekjuskatt til sveitarfélaganna á móti tekjuskatti hjá ríkinu en það er bara lagatæknilega séð auðveldara að setja þetta í jöfnunarsjóðinn í fjáraukalögunum þannig að við gerum tillögu um það. Hér má geta þess að kostnaður vegna laganna, um stuðning við fólk með langvarandi stuðningsþarfir, er líklega miklu meiri, slagar upp í 13 milljarða á árinu 2022. Ráðuneytið hefur kallað þennan kostnað mögulegan útgjaldavanda hjá sveitarfélögunum og sagt að hann þurfi skoða betur en ríkisstjórnin hefur lagt til 5 milljarða í fjárlögum næsta árs til að koma til móts við þennan kostnaðarauka. Þetta er ákveðin viðleitni þannig að ég legg til sömu viðleitni a.m.k. fyrir þetta ár. Það ætti að vera eins augljóst og hægt er að hafa það í rauninni. Staðreyndin er sú að kostnaður vegna þessara réttinda sem fólk með langvarandi stuðningsþarfir fékk með lagasetningunni 2018 var stórkostlega vanmetinn. Umsögn Reykjavíkurborgar sýndi fram á það svart á hvítu og sú umsögn er að rætast upp á næstum því 100%. Það eru alltaf verðlagsbreytingar og slys sem þarf að taka tillit til og það gerir nákvæma tölu ekki alveg hárnákvæma. Staðreyndin er sú að kostnaður vegna þeirra réttinda sem fólk með langvarandi stuðningsþarfir fékk með lagasetningunni 2018 var vanmetinn. Á nákvæmlega sama hátt og kostnaður vegna lífeyrisaukasjóðs LSR var vanmetinn. Þar er lögð til 14 milljarða kr. heimild þrátt fyrir að enginn hafi góðar greiningar í höndunum um raunverulegan kostnað. Þar er vísað í sanngirnisrök sem eiga alveg jafn mikið við í þessu máli. 5 milljarða kr. aukning til jöfnunarsjóðs vegna þessa fyrir árið 2022, eins og lagt er til vegna næsta árs, er því algjört lágmark. Þessi upphæð ætti að sjálfsögðu að vera a.m.k. 9 milljarðar, eins og kemur fram í skýrslunni um þetta, og þess vegna 13 milljarða heimild, nákvæmlega eins og vegna lífeyrisaukasjóðsins, sem verður þá ekki öll notuð ef kostnaður þar á bak við er minni, þ.e. með sömu heimildarákvæðum og gerð eru vegna lífeyrisaukans. Það er síðan skoðun 1. minni hluta að allur þessi kostnaður sem lagasetningin hefur haft í för með sér fyrir sveitarfélögin ætti að vera bættur að fullu þegar góð kostnaðargreining hefur verið gerð. Því er að minnsta kosti lagt til að bætt verði við 5 milljörðum kr. fyrir árið 2022 upp í þann kostnað sem er fyrirsjáanlega meiri.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna á nefndarálitinu. Það er svo langt síðan ég bað um andsvar að ég er næstum búinn að gleyma spurningunni. Ég vil bara að það komi fram vegna ræðu hv. þingmanns - mér fannst rétt og skylt að taka utan um það, því að hann var að setja í samhengi við umræðuna um lífeyrisaukann það sem væri óvænt og ófyrirséð - að það var mjög skýrt í svörum fulltrúa fjármálaráðuneytisins hvenær menn fóru að greina hver þessi skuldbinding væri. Einhvern tímann í lok ágúst, byrjun september, fóru menn að sjá glitta í hana og frá þeim tíma hefur þessi greiningarvinna staðið. Ég vísaði í það í framsögunni áðan að í texta með fjáraukalagafrumvarpi væri tæpt á þessu en við áttum kannski ekki von á svona stóru máli í þeim efnum. Mér fannst mikilvægt að þetta kæmi fram og vil halda því til haga að það var ekki þannig að menn hefðu bara geymt þetta einhvers staðar ofan í skúffu í langan tíma. Það er hins vegar ákvörðun meiri hluta fjárlaganefndar að taka málið upp. Hv. þingmaður segir að það sé útúrsnúningur að tala um gjaldaheimild, ég ætla ekki að dæma um það. En þetta verkefni hefur verið metið upp á 10–14 milljarða, einhvers staðar á því bilinu. Hv. þingmaður rakti mjög vel að ýmsum spurningum væri ósvarað í þessum efnum. Ég er alveg á þeim stað líka og reyndi að koma því til skila í framsöguræðu minni. Í þeim skilningi er þetta því ekki andsvar að öðru leyti en því að ég árétta hér ákveðna hluti sem ég vildi að kæmu fram í kjölfarið á ræðu hv. þingmanns.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa áréttingu, viðbót við ræðuna. Það er alveg rétt að við höfðum enga hugmynd um hvernig þessi hópur væri samsettur. Við fengum engin svör við því, hvort þetta væri t.d. almennt séð vegna aukinna ráðninga í skólum eða átaks vegna hjúkrunarfræðinga eða neitt slíkt. Er um að ræða fólk sem er að koma aftur til starfa hjá ríkinu í hlutastarfi? Eða er nóg að um sé að ræða verktöku? Væntanlega ekki samt. Það þarf bara að reyna að skilja hvernig 2.200 manns, sem áttu áður réttindi, höfðu verið opinberir starfsmenn, voru hættir að vera opinberir starfsmenn en urðu aftur opinberir starfsmenn, áttu rétt umfram alla aðra sem hættu á sama tíma og misstu réttindi eða aðra sem komu að vinna og voru ekki með réttindi til að koma inn í þennan lífeyrisaukasjóðs, höfðu sem sagt ekki verið opinberir starfsmenn áður. Þessi fjöldi, mér finnst hann magnaður. Ég bara næ ekki alveg utan um það hvernig þetta getur gengið upp. Kannski eru fullkomlega eðlilegar skýringar á þessu en fólk bjóst alla vega ekki við að það kæmu svona margir inn sem ættu rétt til þessa án þess að svipað margir dyttu út. Það var það sem fólk bjóst við og maður myndi ætlast til þess að fólk væri að byggja það á einhverjum gögnum um starfsmannaveltu hjá hinu opinbera. Það hlýtur því að skilja eftir mjög stórar spurningar um hvernig þetta frávik getur hafa átt sér stað. Og mér finnst það athyglisvert í þessu að þarna felast mistökin einmitt í því að fylgjast ekki með þeim forsendum sem fólk gaf sér til að athuga hvort þær haldi.

Virðulegur forseti. Í seinna andsvari mínu vil ég bara segja að það var verið að vinna með hugtakið neikvætt brottfall og þennan fjölda sem þingmaður hefur gert að ágætu umtalsefni hér. Ég held að það sé m.a. nákvæmlega sú greiningar- og rannsóknarvinna sem þarf að vinna til að vinna úr þessu máli. Seinna andsvar mitt við ræðu hv. þingmanns vil ég nota til að ræða áhugamál okkar, sem er spágerð. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, í þessari umræðu í dag að varpa fram þeirri hugsun að þegar við ræðum um kröftugan hagvöxt á þessu ári - við sáum hann ekki fyrir, hv. þingmaður segir að hér komi síðan hæstv. ráðherrar og þakki sér heilmikið, kannski getum við líka sagt að þrátt fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi þessi árangur orðið. En þetta er alvörumál sem við skulum ræða, hvernig þeirri spágerð er háttað sem við notum til grundvallar afgreiðslu okkar hér. Við höfum reynslu af því að það er mjög oft erfitt að meta spá í kröftugum uppgangi og eins höfum við tilhneigingu til að vanmeta samdráttinn í kröppum samdrætti og til eru alls konar hagfræðilegar greiningar á þessu. En í mínum huga er sá hagvöxtur sem við erum með núna að stórum hluta kannski fyrst og fremst leiðrétting. Hann er bara leiðrétting inn í hagkerfi sem var stoppað af. Það er alveg spurning hvort við eigum endilega að horfa á þetta sem hinn hreina hagvöxt, sem við ræðum oft um, heldur miklu frekar sem leiðréttingu á hagkerfi og landsframleiðslu sem er undirliggjandi hér. En hitt er síðan alveg sjálfstætt vandamál, eða sjálfstætt verkefni vil ég frekar segja, sem hv. þingmaður rakti hér, sem er þessi spágerð og hvernig við hittum á að nota spágerðina. Við erum vonandi að fara inn í 2. umr. fjárlaga í næstu viku þar sem við erum með mjög breitt svigrúm þeirra spáaðila sem eru að spá fyrir um framvindu efnahagsmála næstu ár.

Forseti. Þetta er rosalega áhugavert málefni. Ég held að við séum dálítið föst í yfirborðskenndri umræðu um fjárlög sem býr þetta vandamál til. Stjórnmálamenn vilja hreykja sér af miklum afgangi, af vel reknum ríkissjóði og ýmsu svoleiðis. Þá eru fjárlögin einfaldlega stillt til á þann hátt - samkvæmt minni reynslu, það er mitt gildismat, ég fullyrði ekkert meira um það en að það er mín skoðun og ég get nefnt fjölmörg dæmi um það en ekki á þeim mínútum sem ég á eftir. Það sem vakti áhuga minn á þessum hagsveiflum með tilliti til fjármálaáætlunargerðar eru uppástungur sem komu frá formanni fjármálaráðs sem kom eitt sinn á fund fjárlaganefndar án hinna fjármálaráðsmeðlimanna og varpaði þeirri opnu spurningu til nefndarinnar hvort ekki væri ráð að fjármálaáætlun yrði reiknuð upp með tilliti til langtímahagvaxtar, í stað þess að vera alltaf að reyna að elta sveiflurnar. Það eru alltaf sveiflurnar, vanmat á uppsveiflum og niðursveiflum, sem einhvern veginn leiða af sér fullt af ónákvæmni í fjárlögunum sem þarf alltaf að handstýra í átt að því að árslokastaðan líti vel út. Mér finnst það rosalega yfirborðskennd pólitísk umræða sem við þurfum að gera betur í. Við eigum ekki að horfa svona stíft í það hvernig afkoman er heldur þurfum við að horfa á þetta út frá stærra samhengi. Ég held að við þurfum að gera betur í þessu.

Frú forseti. Ég er kannski ekki alveg framsögumaður nefndarálits 2. minni hluta, en jú, ég er hér sem staðgengill hv. 3. þm. Reykv. s., Kristrúnar Frostadóttur, og ég mun lesa nefndarálit hennar í heild hér á eftir. En ég vil fyrst segja nokkur orð frá eigin brjósti. Í fyrsta lagi vil ég fagna því sérstaklega að það hafi náðst samstaða um það hér á þingi að öryrkjar fái 60.000 kr. eingreiðslu í desember án skatta og skerðinga. Þegar frumvarp til fjáraukalaga kom fram frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra var gert ráð fyrir að fjárhæð eingreiðslunnar yrði lækkuð um helming frá því í fyrra en það er fagnaðarefni að við hér á Alþingi höfum sameinast um að gera ráðherra afturreka með þá tillögu. Munum samt að það er skylda okkar hér í þessum sal að standa vörð um félagsleg réttindi fólks og mannsæmandi framfærslu, ekki bara í desember heldur alla mánuði ársins, og stóra verkefnið er auðvitað að skapa gott almannatryggingakerfi, fella niður skerðingarfrumskóginn og eyða fátæktargildrunum sem þessir tekjulægstu hópar festast gjarnan í. Ég vil líka nota tækifærið hér af því að við ræðum um málefni öryrkja og fagna sérstaklega þeim sinnaskiptum sem hafa orðið hjá stjórnarmeirihlutanum hvað varðar frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum. Auðvitað á þetta frítekjumark að vera jafn hátt og hjá eftirlaunafólk. Stjórnarliðar lögðust eindregið gegn slíkri breytingu frá okkur í Samfylkingunni og okkur í stjórnarandstöðunni í fyrra og sögðu þetta óþarfa en eins og Öryrkjabandalag Íslands hefur bent á trekk í trekk, ár eftir ár, þá er þetta einfalt réttlætismál. Það er fagnaðarefni að ráðherrar og þingmenn stjórnarliðsins skilji það nú loksins ári síðar. Eingreiðslan og hækkun frítekjumarks er til marks um að barátta öryrkja og barátta Öryrkjabandalags Íslands fyrir bættum kjörum er að skila árangri og við jafnaðarmenn munum halda áfram að setja þrýsting á meiri hlutann og taka slaginn hér í þingsal og inni í þingnefndum með fólki sem reiðir sig á almannatryggingakerfið. Að því sögðu ætla ég að lesa upp nefndarálit 2. minni hluta í heild sinni Í frumvarpinu er lagt til að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka verði auknar um 74,7 milljarða kr. Aðeins tæplega helmingur kemur þó til vegna rammasettra útgjalda, því stærsti einstaki liðurinn sem bætist nú við fjáraukann er 37 milljarðar kr. vegna vanmetinna vaxtagjalda. Er það að langmestu leyti vegna vanmetinnar verðbólgu á árinu sem leiðir til hærri verðbóta, og lýsir því þeirri miklu breytingu sem hefur átt sér stað á vettvangi efnahagsmálanna frá því að fjárlög fyrir yfirstandandi ár voru samþykkt í lok árs 2021. Fjáraukalögum er afmarkað skýrt hlutverk í lögum um opinber fjármál. Allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir eiga að koma fram í fjárlögum. En í fjárauka á einungis að leita heimilda til að bregðast við útgjaldatilefnum sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga ef það er ljóst að útgjöldin falli til á árinu og ríkissjóður komist ekki hjá því að greiða þau. Ef litið er fram hjá vaxtagjöldum renna rúmlega 53% af viðbótarfjárheimild í fjáraukalögum fyrir árið 2022 til aðgerða tengdra kórónuveirufaraldri og sérstakra efnahagsaðgerða eða um 21 milljarður kr. Til viðbótar við um 3 milljarða kr. sem teknir eru úr almennum varasjóði til að mæta auknum fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd er í fjáraukanum bætt við 1,4 milljörðum kr. vegna fjölgunar flóttafólks frá Úkraínu. Samfylkingin – jafnaðarflokkur Íslands hefur í áraraðir barist fyrir bættum kjörum öryrkja og endurskoðun á almannatryggingakerfinu í vörðuðum skrefum. Lítið hefur gerst í þessum málaflokki á þeim nær áratug sem núverandi ríkisstjórnarflokkar eða ígildi þeirra hafa verið við völd. Samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga eiga greiðslur almannatrygginga að fylgja verðlagi eða launum, hvort heldur sem hærra er. Ljóst er af þróun undanfarinna ára að greiðslurnar hafa í besta falli rétt svo haldið í við verðlag og hafa dregist langt aftur úr launum. Margir öryrkjar í dag eru því að fá greiðslur langt undir lágmarkslaunum. Stjórnarandstaðan barðist í fyrra fyrir eingreiðslu til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega fyrir jólin. Líkt og í fyrra hafa efnahagsforsendur ársins brostið; það sést best á þeim gífurlega vaxtakostnaði sem hefur bæst við hjá ríkissjóði og sem sótt er um fjárheimild fyrir í þessum fjárauka. Kostnaðurinn kemur til vegna verðbólgu á árinu, sömu verðbólgu og hittir lægst launaða fólkið í landinu hvað verst. Þrátt fyrir að bætt hafi verið við greiðslur almannatrygginga um 3% á miðju yfirstandandi ári liggur fyrir að sú verðbólga sem hefur nú þegar fallið til hjá umræddum hópi og hefur ekki verið mætt er vel yfir 100.000 kr. á árinu. Þá er aðeins verið að tala um verðtryggingu greiðslnanna, hér er ekki verið að ræða um að verðbólgan sem mætir umræddum hópi er mun hærri þessa dagana en hjá meðalfjölskyldunni sem vísitala neysluverðs mælir. Húsnæðiskostnaður er t.d. mun hærra hlutfall af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum á heimili öryrkja en hjá meðalfjölskyldu og hækkun húsnæðis- og leiguverðs hefur farið langt fram úr verðbólgu á undanförnum árum. Hækkun íbúðaverðs skýrir stóran hluta af aukaverðbólgu í landinu nú um stundir. Þá hafa stjórnvöld dregið lappirnar þegar kemur að kjarabótum til að vinna á móti nauðsynjavöruhækkunum og ekkert bólar á sanngjarnri skattheimtu þar sem mikill gróði hefur verið á árinu til að fjármagna umræddar aðgerðir og draga þannig úr þenslu í hagkerfinu. Þetta er því verðþrýstingur sem rekja má til aðgerða- og afstöðuleysis ríkisstjórnarinnar á íbúðamarkaði og í kjaramálum. Þetta afstöðuleysi og þessi firring ábyrgðar hefur nú aukið á neyð viðkvæmasta hópsins í landinu sem finnur hvað harðast fyrir verðlagshækkunum í samfélaginu. Spurt er: Hjá hverju er komist? Hvað er óhjákvæmilegt að greiða þessa dagana? Kemst ríkissjóður hjá því að greiða öryrkjum fyrir það ójafnvægi sem aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar hefur skapað á þessu ári? Það er ánægjulegt að meiri hlutinn hafi tekið undir tillögur minni hlutans í nefndinni um að bæta við þá eingreiðsluupphæð sem upprunalega kom frá ríkisstjórninni í fyrstu útgáfu fjáraukalaga og rúmlega tvöfalda þá upphæð sem ríkisstjórnin lagði til fyrir eingreiðslu nú um jólin. Við í Samfylkingunni – jafnaðarflokki Íslands styðjum þetta heils hugar. Umrædd eingreiðsla ætti ekki að þurfa að koma til. Velferðarkerfið okkar ætti í grunninn að vera betur skipulagt og sanngjarnara en svo að til svona samtals þurfi að koma mánuði fyrir hver einustu jól. En að okkar mati kemst ríkissjóður einfaldlega ekki hjá því að greiða öryrkjum viðbótargreiðslu, skatta- og skerðingarlaust, fyrir jól í núverandi árferði í ljósi ítrekaðra vonbrigða vegna áætlana um endurskoðun á framfærslukerfi sem aldrei gengur upp. Að mati 2. minni hluta er þetta enn ein viðurkenning á þeirri erfiðu stöðu sem umræddur hópur er í, viðurkenning á úrræðaleysi stjórnvalda í allt of langan tíma. Fjárlaganefnd hefur fengið til sín breytingartillögu við 2. umr. fjárlaga þar sem er gert er ráð fyrir 5 milljarða kr. framlagi til sveitarfélaganna frá ríkissjóði til að mæta langvarandi halla í málaflokki fatlaðs fólks. Í þó nokkur ár hefur legið fyrir að málaflokkurinn hefur verið vanfjármagnaður en kostnaðarmatið sem var gert fyrir um áratug síðan við yfirfærslu þjónustunnar milli stjórnsýslustiga hefur ekki fylgt þjónustuþörf í málaflokknum. Þegar lögin um málaflokk fatlaðs fólks voru svo uppfærð árið 2018, til að taka mið af aukinni þjónustu sem veita á, fylgdi breytingunni ekkert fjármagn. Síðan þá hefur úttekt verið gerð á kostnaðarmati málaflokksins af Haraldi Líndal en nýjustu upplýsingar benda til þess að hátt í 13 milljarða kr. vanti inn í málaflokk fatlaðs fólks á ári hverju á sveitarfélagastiginu. Vonir stóðu til hjá sveitarfélögunum að hluta af þessum kostnaði yrði mætt strax á þessu ári til að koma til móts við halla sveitarfélaganna en margt bendir til þess að stærsta einstaka liðinn í hallarekstri á sveitarstjórnarstiginu megi rekja til málaflokksins. Sveitarfélögin veigra sér fæst við að veita þessa þjónustu og hafa því forgangsraðað fjármagni til að styðja við málaflokkinn. En það hefur dregið úr svigrúmi til útgjalda annars staðar á sveitarfélagastiginu. Til að mynda er fjárfestingarstigið í sögulegu lágmarki, enda er fjárfesting oftast það fyrsta sem fer þegar þrengir að í rekstri. 2. minni hluti hefur áður vakið máls á þessu máli og sett það í samhengi við niðurskurð bakdyramegin í velferðarþjónustu þar sem borð ríkisins er hreinsað með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga án fjármagns og skuldinni skellt á sveitarfélögin. Fjármál sveitarfélaga og ríkissjóðs eru ólík að því leyti að sveitarfélög hafa síður bolmagn til að haga sér eins og hagstjórnaraðili, líkt og ríkissjóður, og eru því rekin meira í ætt við fyrirtæki. Sveitarfélögin hafa ekki ótakmarkaðan aðgang að lánsfé á lægstu ríkisvöxtum eins og ríkissjóður. Það er því mun dýrara og erfiðara fyrir þau að skulda. Mikilvægt er að ríki og sveitarfélög nái saman um að fjármagna þennan mikilvæga málaflokk. Mörg sveitarfélög voru að vonast eftir fjármagni fyrir árslok til að geta minnkað hallann fyrir fjárhagsáætlun næsta árs. Hér er því tekið undir breytingartillögu frá fulltrúum minni hlutans, Birni Leví Gunnarssyni, Kristrúnu Frostadóttur, Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og Eyjólfi Ármannssyni, sem er gerð um að framlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga verði aukið um 5 milljarða kr. vegna útgjalda við framfylgd laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Sambærileg fjárheimild er lögð fram í 2. umr. fjárlaga fyrir næsta ár en samsvarandi kostnaður hefur einnig fallið til á þessu ári. Sömu rök gilda um þann kostnað sem hefur fallið á sveitarfélögin á þessu ári og mun falla á þau á næsta ári. Um millifærslu milli ríkissjóðs og sveitarfélaga er að ræða svo heildaráhrifin á þenslu í hagkerfinu eru engin. Munurinn er einvörðungu sá að hallinn skapast hjá ríkinu frekar en sveitarfélögunum, sem er mun betur í stakk búið til að fjármagna hallann en sveitarfélögin. Til lengri tíma væri það hægt með breyttri skattheimtu, en tekjustofnar ríkissjóðs eru mun fjölbreyttari en sveitarfélaga og svigrúm til endurdreifingar og dempunar á kostnaði við samfélagslega mikilvæg úrræði því mun meira. Og ef þörf er á lántöku til skamms tíma er ljóst að kostnaðurinn fyrir hið opinbera er minni ef hallinn er fjármagnaður á lægstu ríkisvöxtum en með því álagi sem sveitarfélögum býðst, þegar lánsfjármagn er yfir höfuð til staðar. Virðulegi forseti. Annar kostnaður sem var ófyrirséður og fram kemur í frumvarpinu hljóðar upp á tæpa 15 milljarða kr. og inni í þeirri tölu eru kaup ríkisins á hluta Landsbankahúss við Austurbakka fyrir hátt í 6 milljarða kr. Upphaflega var greint frá áætlunum um að kaupa húsið í sumar, stuttu eftir að viðamiklar aðhaldsaðgerðir birtust frá ríkisstjórninni á fjármálaáætlun fyrir næsta ár sem hafa svo ratað inn í fjárlög ársins 2023. Uppstokkun hefur átt sér stað á húsnæði Stjórnarráðsins vegna nýrrar ríkisstjórnar og hefur nú þegar komið fram að breytt skipan ráðuneyta gæti kostað ríkissjóð allt að 1,8 milljarða kr. vegna fjölgunar starfa sem fylgir breyttu skipulagi. Enn sér í raun ekki fyrir endann á þeim kostnaði sem fjölgun ráðherrastóla hefur fylgt og er þessi 6 milljarða kr. viðbót einn anginn sem bætist við. Hvort eðlilegt þyki að flokka þetta sem óvæntan og ófyrirséðan kostnað er matsatriði en það sem er öllu verra er að ekkert kostnaðarmat fór fram á sínum tíma hjá ríkisstjórninni á heildarkostnaði við þessa breyttu ráðherraskipan. 2. minni hluti gerði athugasemdir við þetta strax í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. Á tímum þenslu og aðhaldsaðgerða sem mæta almenningi er það mjög sérstök forgangsröðun að mati 2. minni hluta að ráðast í slíka fjárfestingu á jafn dýru húsnæði og raun ber vitni til þess eins að úthluta fleiri ráðherrastólum. Af fleiri útgjaldaliðum sem óskað er eftir fjárheimild fyrir í þessu frumvarpi er ný tillaga sem kom inn nokkrum dögum fyrir afgreiðslu málsins út úr fjárlaganefnd sem breytingartillaga við fjárauka. Það er í sjálfu sér ótrúlegt að fjármálaráðuneytið þurfi sjálft að koma með breytingartillögur við frumvarp sem er í eðli sínu breyting á yfirstandandi fjárlögum. Þessi afgreiðsla er reyndar lýsandi fyrir málið sem um ræðir. Þar er fjármálaráðuneytið að óska eftir 14 milljarða kr. viðbótarfjárheimild í tengslum við greiðslu inn í lífeyrisaukasjóð hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Er fjárheimildin vegna vanda sem skapaðist fyrir rúmum fjórum árum þegar breytingar urðu á ávinnslu réttinda í A-deild sjóðsins. Aðdragandanum er lýst í minnisblaði fjármálaráðuneytisins til fjárlaganefndar þann 2. nóvember sl., með leyfi forseta: „Samkomulag opinberra launagreiðenda við heildarsamtök opinberra starfsmanna (BSRB, BHM, KÍ) um breytt fyrirkomulag lífeyrismála var undirritað 19. september 2016 en með því var bakábyrgð ríkissjóðs á skuldbindingum A-deildar LSR felld niður, en á móti voru framreiknaðar skuldbindingar metnar og sjóðnum tryggt framlag til að jafna áfallna stöðu deildarinnar. Meginbreytingin sem gerð var fólst í því að réttindaávinnslu sjóðfélaga í A-deild LSR var breytt úr „jafnri ávinnslu“ í „aldurstengda ávinnslu“, sem nú er það fyrirkomulag sem gildir um vinnumarkaðinn í heild. Þeir sem öðluðust aðild að sjóðnum eftir breytinguna ávinna sér réttindi samkvæmt hinu nýja fyrirkomulagi, en hinir, sem voru sjóðfélagar fyrir, fá bættan mismun á jafnri og aldursháðri ávinnslu með framlögum úr svokölluðum lífeyrisaukasjóði við töku eftirlauna. Samhliða gerð þessa samkomulags var í lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 1/1997, kveðið á stofnun lífeyrisaukasjóðs innan A-deildar LSR og var hann fjármagnaður með sérstöku 106,8 milljarða kr. framlagi úr ríkissjóði sem endurspeglaði tryggingarfræðilegt mat á verðmæti réttinda miðað við fyrirliggjandi forsendur sem þá lágu fyrir. Að auki voru lagðir 8,4 milljarðar kr. í sérstakan varúðarsjóð til að mæta mögulegum kostnaði vegna frávika frá tryggingarfræðilegum forsendum í framtíðinni.“ Eftir að þetta fjárframlag kom til frá ríkinu opnaðist hins vegar gluggi fyrir viðbótarhóp til að bætast í fyrra fyrirkomulagið og halda því óbreyttum réttindum. Eða líkt og kemur fram í minnisblaðinu: „Við síðari framlagningu frumvarps sem unnið var á grundvelli framangreinds samkomulags var sú breyting gerð, að frumkvæði fulltrúa heildarsamtakanna, að þeir sem „… greiddu ekki iðgjald til sjóðsins á tímabilinu júní 2016 til júní 2017 [skyldu] eiga rétt á greiðslum úr lífeyrisauka hefji þeir á ný greiðslur til sjóðsins eigi síðar en 12 mánuðum eftir gildistöku nýrra samþykkta.“ Áhrif þessa voru ekki metin sérstaklega enda óvíst talið á þeim tímapunkti hvort þessi rýmkun kynni að fela í sér auknar skuldbindingar.“ Ljóst er að þetta mat fjármálaráðuneytisins á sínum tíma var rangt. Á árabilinu sem glugginn var opinn, eða 2016-2018, bættust við u.þ.b. 2.000 manns inn í sjóðinn sem sóttust eftir því að viðhalda eldri tegund réttinda. Af einhverri ástæðu virðist engin vitneskja hafa verið til staðar um þennan viðbótarhóp sem bættist við fyrir rúmum fjórum árum síðan og skuldbinding skapaðist strax gagnvart. Bæði LSR og fjármálaráðuneytið bera nú fyrir sig að lögum samkvæmt virkist ekki ákvæði um að koma til móts við vanda í lífeyrisaukasjóði fyrr en þegar sjóðurinn hafi verið í halla í fimm ár og sú staða sé fyrst komin upp núna. Á móti kemur að þessi staða hlýtur að hafa átt að vera fyrirséð, enda snýr þetta ekki að tryggingafræðilegri stöðu sjóðsins í sjálfu sér. Vandinn snýr ekki að breyttum lýðfræðilegum reikniforsendum í sjóðnum heldur þeirri staðreynd að skuldbinding bættist við fyrir rúmum fjórum árum gagnvart 2.000 manna hópi sem fjármálaráðuneytið gerði ekki upp strax og sú staða kom upp. Það sætir enn meiri furðu að málið hafi ekki uppgötvast fyrr en í haust hjá fjármálaráðuneytinu og að stærðargráðu vandans hafi ekki þá þegar verið flaggað í fjárlaganefnd. Að sama skapi var ekki fjallað að neinu ráði um þennan vanda við framlagningu fjáraukalaga heldur kemur nú beiðni sem þarf að afgreiða í flýti fyrir áramót um 14 milljarða kr. framlag inn í umræddan lífeyrisaukasjóð frá fjármálaráðuneytinu inn í 2. umr. fjáraukalaga vegna vanda sem hefði átt að blasa við fyrir hátt í fjórum árum. Og enn er óljóst í raun hver heildarupphæðin er sem þarf til að bæta gatið í lífeyrisaukasjóðnum og óskar fjármálaráðuneytið því fyrst og fremst eftir heimild fyrir allt að 14 milljarða kr. án þess að endanleg greining í raun sé til staðar. Fjárlaganefnd hefur því ekki fengið lokaútlistun á þessu máli. Fjármálaráðuneytið virðist hafa gert mistök á sínum tíma sem verið er að bæta upp á síðustu stundu í fjáraukalögum nú án mikillar umfjöllunar. 2. minni hluti gerir ekki athugasemdir við að vilyrði ríkisins í lífeyrismálum séu virt en verklagið í málinu er til marks um að mistök hafi verið gerð á sínum tíma og rétt væri að ráðuneytið viðurkenndi það samhliða því sem það kemur til þingsins með slíka beiðni á síðustu stundu. Þetta er því miður enn eitt málið sem birtist fjárlaganefnd þessa dagana og vekur upp spurningar um eðlilega stjórnsýslu. Í samhengi við lög um opinber fjármál þar sem fjárauki á að taka á óvæntum og ófyrirséðum atburðum er fremur hæpið að ætla að hér sé um slíkan atburð að ræða heldur lítur út fyrir að hér sé verið að redda sér fyrir horn. En svo ég taki saman að lokum þetta nefndarálit 2. minni hluti, þá fagnar 2. minni hluti því að meiri hluti fjárlaganefndar hafi fallist á kröfu minni hlutans um að hækka eingreiðsluupphæð til öryrkja fyrir jólin, m.a. vegna verðbólguskots og brostinna efnahagsforsendna sem koma hvað harðast niður á tekjulægstu íbúum landsins. En þessi aðgerð og sú umgjörð að þingheimur skuli ár eftir ár standa í þrefi um eingreiðslu til öryrkja er viðurkenning á þeim mikla vanda sem upp er kominn í íslensku velferðarkerfi. Breytinga er þörf, og þótt fyrr hefði verið, til að bæta lífskjör þessa hóps í samfélaginu og tryggja öllum borgurum mannlega reisn. Jafnframt fagnar 2. minni hluti því að náðst hafi samstaða um að bregðast við ófremdarástandi í fangelsismálum á Íslandi og koma í veg fyrir lokun plássa. 150 millj. kr. einskiptisframlag á árinu 2022 er mikilvægt til að tryggja jafnvægi í rekstri Fangelsismálastofnunar. Brýnt er að búið verði betur að fangelsiskerfinu svo hægt sé að tryggja réttindi fanga, öryggi fangavarða og tækifæri fólks til betrunar. 2. minni hluti mun fylgja þessu eftir í vinnu við fjárlög og fjármálaáætlun næstu vikur og mánuði. Annar minni hluti kallar eftir því að fjárhagsvanda sveitarfélaga vegna vanfjármögnunar í málaflokki fatlaðs fólks verði mætt. Þar vantar allt að 13 milljarða kr. á ársgrundvelli. Ríkisstjórnin hefur nú lagt fram breytingartillögu við eigin fjárlög fyrir árið 2023 til að mæta þessari vanfjármögnun með 5 milljarða kr. framlagi til sveitarfélaga. Staðan er í engu önnur á því ári sem nú er að líða og því væri réttast að málaflokkur fatlaðs fólks yrði fjármagnaður með sambærilegu framlagi í fjárauka ársins 2022. Loks ítrekar 2. minni hluti mikilvægi þess að lögum um opinber fjármál sé fylgt til hlítar, til að mynda ákvæðum um að í fjárauka eigi einungis að leita heimilda til að bregðast við útgjaldatilefnum sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga. Ekki verður séð að 14 milljarða kr. viðbótarfjárheimild í tengslum við greiðslu inn í lífeyrisaukasjóð hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins hafi verið ófyrirséð. Greiðslan er vegna skuldbindinga sem sköpuðust fyrir fjórum árum og það sætir furðu að fjármálaráðuneytið skuli fyrst núna koma fram með beiðni til þingsins, á síðustu stundu, um að fjármagna þau mistök sem þá voru gerð og hlaupa á milljörðum.

Virðulegi forseti. Nú er komið í ljós að afkoma ríkissjóðs árið 2022 verður umtalsvert betri en gert var ráð fyrir við setningu fjárlaga síðustu jól. Þetta er annað árið í röð þar sem fjárlög draga upp svarta mynd af ríkisfjármálum en síðan reynist staðan mun betri þegar frumvarp til fjáraukalaga kemur til umfjöllunar að hausti. Afkoman reyndist 32 milljörðum kr. betri í fyrra og afkoman reynist 60 milljörðum kr. betri í ár. Fjármálaráðherra hefur frá upphafi heimsfaraldurs boðað sveltistefnu ríkisfjármála að faraldri loknum. Nú er sú stefna komin til framkvæmda. Til að framfylgja þeirri stefnu er dregin upp eins dökk mynd og hægt er í fjárlagafrumvarpi hverju sinni og síðan kemur í ljós mun betri árangur í frumvarpi til fjáraukalaga um haustið. Þá nýtist þessa aðferð sem eins konar væntingastjórnun. Fjármálaráðherra dregur upp svarta mynd af ríkisfjármálum í upphafi árs en nær alltaf að rétta við skútuna fyrir jólin. Verðbólga er að nálgast tveggja stafa tölu og Seðlabanki Íslands virðist ekki hafa önnur ráð gegn henni en að fylgjast með tásumyndum á Instagram og stilla vexti eftir því. Sólarlandaferðir Íslendinga til Tenerife valda því að Seðlabankinn þarf að hækka stýrivexti til að berjast gegn verðbólgu og standa vörð um íslensku krónuna. Staðreyndin er hins vegar sú að verðbólgan er að stórum hluta komin til vegna stríðsins í Úkraínu og truflana í framboðskeðjum erlendis. Hinn innlendi orsakaþáttur verðbólgunnar er viðvarandi húsnæðisskortur í landinu. Stýrivextir hafa lítil sem engin áhrif á framboð á húsnæði og verðhækkanir á innfluttum matvörum vegna stríðsins í Úkraínu. Stýrivextir koma ekki nálægt því. Ríkið hefur tekið verðtryggð lán og því hafa vaxtagjöld ríkissjóðs aukist til muna það sem af er ári um heila 37 milljarða kr. Ákveðin kaldhæðni er fólgin í því að ríkisstjórn sem ávallt hafnar tillögum sem banna verðtryggð lán óski nú eftir fjáraukaheimild til að greiða verðbætur eigin lána. Samkvæmt frumvarpinu þarf að aukafjárheimild til heilbrigðiskerfisins um 18,4 milljarða kr. Bróðurpartur þeirrar hækkunar, um 14,8 milljarðar, skýrist af auknum kostnaði vegna kórónuveirufaraldursins. Þetta er afar umhugsunarverð hækkun í ljósi þess að í fjárlögum var gert ráð fyrir áhrifum faraldursins og fjárheimildir málefnasviðs 23 auknar um 2,6 milljarða kr. vegna þeirra. Ljóst má vera að fjárlög þessa árs tryggðu engan veginn viðbúnað heilbrigðiskerfisins gagnvart kórónuveiru. Sú mikla hækkun sem hér er til umfjöllunar gefur skýrt til kynna þann fjármögnunarvanda sem heilbrigðiskerfið glímir við. Þá barst fjárlaganefnd erindi 22. nóvember sl., fyrir nokkrum dögum, þar sem fram kemur ósk fjármálaráðuneytisins um að hækka fjárheimildir ársins um 14 milljarða kr. vegna þess að árið 2016 urðu mistök við breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þegar A-deild var breytt úr jafnri ávinnslu í aldurstengda ávinnslu var ákveðið að þeir sem ættu réttindi samkvæmt jafnri ávinnslu gætu virkjað þau réttindi næstu 12 mánuði eftir lagabreytingu, þ.e. þeir sem voru hættir að greiða í lífeyrissjóð gátu virkjað geymd réttindi sín. Lögum var breytt eftir samningana sem áttu sér stað þá og þá kom í ljós að 2.000 manns virkjuðu þessi réttindi sín. Fjárhagsáhrif þessarar undanþágu voru ekki metin sérstaklega en nú eru þau metin á 14 milljarða kr. Hver bendir á annan og enginn vill axla ábyrgð á því hvers vegna það uppgötvaðist ekki fyrr en nú að A-deild LSR, þ.e. lífeyrisaukasjóður LSR, væri svo verulega vanfjármagnaður. Þriðji minni hluti telur málið ekki nægilega upplýst og telur þörf á að afla álitsgerðar áður en breytingartillaga um aukna fjárveitingu til lífeyrisaukasjóðs A-deildar LSR verður samþykkt. Hér er um að ræða umtalsverðar fjárhæðir og vert að Alþingi skoði málið gaumgæfilega áður en gengið er lengra. Treysta verður því að fjármálaráðuneyti og Ríkisendurskoðun rannsaki tildrög þeirra lagabreytinga sem leiddu til aukinna skuldbindinga LSR og ekki síst af hverju láðist að greina og meta áhrif þeirra hvað varðar lífeyrisskuldbindingar LSR sem gætu síðan fallið á ríkissjóð. Hér er um grundvallarmál að ræða sem lýtur að því að fjárveitingavaldið getur ekki sætt sig við það að fjármálaráðuneytið komi á nokkrum dögum til þingsins og óski eftir fjárheimild í fjáraukalögum til þess að brúa gat út af tryggingafræðilegum útreikningum hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Það er algjörlega óásættanlegt og Alþingi ber að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og verður að gera það með þeim hætti, þegar beiðni kemur um svona stórar fjárhæðir, að ástæða þess að beiðnin komi fram sé ígrunduð og rannsökuð og einnig ástæða þess hvers vegna málið var ekki metið rétt á þeim tíma. Ég veit ekki til þess að nokkurt mat hafi legið fyrir. Ég hef ekki séð eitt einasta mat um að það hafi legið fyrir. Þetta er handvömm sem ber að skoða. Þetta er ekki flokkspólitískt á nokkurn hátt heldur verður Alþingi sem stofnun að gera þessa kröfu til framkvæmdarvaldsins og ætti þar að notast við sérfræðikunnáttu Ríkisendurskoðunar þegar svona stendur á og fjármálaráðuneytið sjálft þarf að sjálfsögðu að fara í sína eigin vinnu. Fulltrúar minni hluta fjárlaganefndar hafa sammælst um breytingartillögu sem felur í sér aukna fjárheimild til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að fjármagna með viðhlítandi hætti framfylgd laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Hér er um að ræða lögbundna þjónustu sem ríkið hefur falið sveitarfélögum að framkvæma án þess að tryggja nægt fjármagn. Þessu þarf að breyta svo að fatlað fólk geti fengið þá þjónustu sem lög kveða á um. Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, lagði fram breytingartillögur við frumvarpið 10. nóvember sl. Í fyrri tillögunni er lögð til 60.000 kr. eingreiðsla til öryrkja og fátækra eldri borgara. Í seinni tillögunni er lagt til 300 milljóna kr. framlag til SÁÁ og 150 milljóna kr. framlag til hjálparstofnana. Fjárlaganefnd hefur sammælst um eingreiðslu til öryrkja að fjárhæð 60.300 kr. og lagt fram breytingartillögu um hana en ekki náðist samstaða um sambærilega greiðslu til fátækra eldri borgara. Það er ánægjulegt að sjá að samstaða sé þvert á flokka um eingreiðslu til öryrkja en að sama skapi dapurt að ríkisstjórnarflokkarnir ætli að skilja fátæka eldri borgara eftir enn einu sinni. Hvað varðar eingreiðslu til fátækra eldri borgara er vert að minna á að margir eldri borgarar búa við mikla fátækt og ná ekki endum saman. Þeir hópar sem hafa það hvað verst eru konur, sem voru heimavinnandi bróðurpart starfsævinnar og nutu þá talsvert lakari kjara þegar þær héldu út á vinnumarkaðinn, og öryrkjar sem eru komnir á ellilífeyrisaldur. Þessir hópar náðu ekki að safna lífeyri svo að það skili tekjuaukningu þegar frá eru taldar skerðingar almannatrygginga. Fjölmargir eldri borgarar þurfa að reiða sig á berstrípaðan lífeyri almannatrygginga það sem eftir lifir ævinnar. Það er með öllu óboðlegt að ekki sé hægt að finna til litlar 360 millj. kr. í frumvarp til fjáraukalaga til að auðvelda þeim að halda heilög jól, og það þegar boðuð er bætt afkoma um 60 milljarða kr. Sjaldan hefði jafnlítil fjárhæð haft jafnmikil áhrif ef eingreiðsla til fátækra eldri borgara yrði samþykkt. Útlit er fyrir að svo verði ekki. Sýnir þetta svart á hvítu forgangsröðun og áhugaleysi ríkisstjórnarinnar á málefnum þeirra sem minna mega sín. Eins og áður sagði myndi það kosta ríkissjóð 360 millj. kr. að koma til móts við þennan verst setta hóp eldri borgara. Hvernig getur það vafist fyrir fjármálaráðherra að hjálpa þeim? Hann sem hefur óskað eftir umboði í fjáraukanum upp á 6 milljarða kr. til að fjárfesta í nýrri höll Landsbankans á Austurbakka sem ég kalla Snobbhill og ekkert annað. Það vefst ekki fyrir ríkisstjórninni að lækka bankaskatt um milljarða króna hjá moldríkum fjármálastofnunum sem eru nú í óðaverðbólgu og okurvöxtum að maka krókinn sem aldrei fyrr á kostnað skuldsettra heimila og fyrirtækja. Það hefur heldur ekki vafist fyrir henni að lækka veiðigjaldið á stórútgerðirnar eins og raunverulega var gert á síðasta kjörtímabili. Það er kaldhæðnislegt í meira lagi að ráðherra málaflokksins skuli reyna að réttlæta það hvernig hann ætlar að skilja þennan fátækasta hóp aldraðra út undan með þeim rökum að lögum hafi verið breytt til batnaðar fyrir hann á dögunum. Hins vegar er staðreynd að sá hópur sem breytingartillagan tekur til er ekkert betur settur þótt lögunum hafi verið breytt. Grunnframfærsla hans er sem fyrr langt undir fátæktarmörkum. Hér er um að ræða einstaklinga sem áður voru öryrkjar við 67 ára aldur og hér er einnig um að ræða þennan hóp kvenna sem ég hef áður minnst á, gamlar konur sem í dag eiga engin lífeyrissjóðsréttindi og eru kirfilega múraðar inni í rammgerðri fátæktargildru sem stjórnvöld hafa múrað utan um allt of marga. SÁÁ hafa rekið hágæðaheilbrigðisþjónustu í góðu samstarfi við hið opinbera um margra áratuga skeið. Því miður hefur það tíðkast undanfarin ár að hið opinbera ætlast til að fá full afköst en aðeins greiða fyrir starfsemina að hluta, full afköst á áfengissjúkrahúsinu sem SÁÁ rekur en einungis fjármagna það að hluta. Nú er starfsemin verulega vanfjármögnuð þrátt fyrir aðdáunarverða fjáröflun samtakanna og sjálfboðaliða þeirra ár hvert. Ef Alþingi grípur ekki í taumana er hætta á því að samtökin þurfi að skera niður þjónustu. Þetta er þjónusta sem ríkið á að sjá um, svo að það liggi fyrir. Víða má finna fordóma gagnvart fíknisjúkdómum og eflaust eiga fordómar sinn þátt í því að samtökin þurfa hvert einasta ár að berjast fyrir fjárframlögum til að halda áfram rekstri sem ríkið hefur samið um að greiða fyrir. SÁÁ eru samtök áhugamanna sem reka mikilvæga þjónustu sem ætti í raun að vera á hendi ríkisvaldsins í öllum velferðarsamfélögum. Undanfarið hafa fulltrúar hjálparsamtaka sem veita matargjafir kallað eftir auknum stuðningi. Vegna mikillar eftirspurnar geta samtökin ekki aðstoðað alla sem þurfa á hjálp að halda. Fólk fer svangt heim. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Með því að styrkja hjálparsamtök um 150 millj. kr., eins og lagt er til í breytingartillögu Ingu Sæland, mætti gera kraftaverk, enda færu fjármunirnir óumdeilanlega þangað sem þörfin er mest. Hér er grundvallarmál sem íslenskt samfélag, eitt ríkasta samfélag heims, þarf að taka utan um. Þetta er grundvallarmál. Fátækasta fólkið þarf að bíða í biðröðum eftir því að fá mat frá hjálparsamtökum og við hér í fjáraukanum, rétt fyrir jól, finnum ekki í okkur að veita fjárheimild upp á 150 millj. kr. til allra fátækasta fólksins, þess sem stendur í röðum til að fá matargjafir fyrir jólin. Þetta eru smápeningar í samhengi íslenskra fjárlaga og líka í samhengi fjáraukalaga þar sem við erum að fara að greiða 14 milljarða kr. út af mistökum við lagasetningu, mistökum fjármálaráðuneytisins og mistökum sem áttu sér stað í þessu húsi við undirbúning löggjafarinnar. Á endanum ber Alþingi Íslendinga ábyrgð á þeim lögum sem það samþykkir. Það er enginn annar sem gerir það. Það er ekki fjármálaráðuneytið sem gerir það á endanum. Fjármálaráðherra ber pólitíska ábyrgð gagnvart okkur í þessu húsi og það er Alþingi sem ber ábyrgð á þeim lögum sem það samþykkir. Núna kemur í ljós að lög sem voru samþykkt á sínum tíma leiða til tjóns og kostnaðar upp á 14 milljarða kr. Svona mál koma fyrir aftur og aftur. Við sjáum þetta í ÍL-sjóði, þar eru 100 milljarðar undir, og við sjáum þetta í bankasölunni, þar er verið að selja banka án nægilegs undirbúnings. Við erum ekki að ræða þetta til að koma höggi á núverandi fjármálaráðherra, hann sat ekki á þeim tíma þegar þessi lagabreyting átti sér stað og hann var ekki fjármálaráðherra þegar skuldabréf ÍL-sjóðs voru samþykkt. Á sama tíma getum við ekki veitt eldri borgurum 360 millj. kr. sem myndu hjálpa um 6.000 eldri borgurum, við getum ekki heldur hjálpað þeim fátækustu og við getum ekki veitt peninga til SÁÁ, til áfengissjúkra sem eru á sjúkrahúsi sem er rekið á grundvelli samnings við ríkið sem er vanfjármagnaður. Þetta er ekki það samfélag sem við höfum óskað eftir og við eigum ekki að þurfa að leggja fram breytingartillögur við fjáraukalög og fjárlög hvað þetta varðar. Við eigum einfaldlega að fullfjármagna hjálparsamtök sem veita gjafir fyrir jólin og við eigum líka að veita fátækasta hópi samfélagsins þá eingreiðslu sem hann á skilið, ekki bara öryrkjum. Það ber að þakka að við náðum þessari breytingartillögu í gegn, hún var reyndar ekki undir okkar nafni en samstaða náðist innan fjárlaganefndar um að gera þetta með þeim hætti sem nú er gert. Það breytir því ekki að tillaga Flokks fólksins stóð fyrir sínu og ég tel að hún hafi skapað þrýsting til að málið næði fram að ganga. En það náðist ekki fyrir eldri borgara og það er mjög miður. Ég þakka hins vegar fyrir góða samvinnu innan fjárlaganefndar sem hefur átt sér stað í haust og ég er bara hryggur yfir því að hin þrjú atriðin sem voru í breytingartillögu formanns Flokks fólksins hafi ekki náð fram að ganga. Svona er lífið, en Flokkur fólksins mun halda áfram að berjast fyrir þessum málum. Til þess var hann stofnaður. Við erum ekki hætt.

Virðulegi forseti. Ég hef litlu að bæta við það sem hv. þingmaður og flokksbróðir minn, Eyjólfur Ármannsson, sagði í sinni ræðu á undan mér og hér hefur margt mjög svo skeleggt komið fram hjá öðrum ræðumönnum einnig. Þegar við veltum því fyrir okkur hvernig stendur á því að það er mögulegt að skilja fólk í sárri fátækt út undan þá verður mér í rauninni algerlega orða vant. Ég get ekki skilið þann guðlega mátt, ef svo má að orði komast, sem verður þess valdandi að reynt er að réttlæta það að 360 millj. kr. séu í rauninni ekki til þess fallnar að styrkja þetta gamla fólk vegna þess að lögum um eldri borgara hafi verið breytt og náð fram að ganga 1. janúar 2017. Það voru reyndar lögin sem felldu burt hina svokölluðu krónu á móti krónu skerðingu. Og jú, fyrir stóran hluta eldra fólks voru þau lög til bóta. En sá hópur sem ég er að biðja um að fái sömu umbun núna fyrir jólin og öryrkjar, 60.300 kr., eru þeir tæplega 6.000 eldri borgarar sem þessi breyting á lögunum hefur ekkert að segja fyrir. Eins og kom fram er þetta hópur einstaklinga sem á einni nóttu varð 67 ára gamall, fór úr því að vera öryrki og vaknaði alheilbrigður, á hann uxu fætur ef þá hafði vantað daginn eftir, ég fæ náttúrlega sjónina líka þegar ég verð 67 ára gömul. Ýmisleg önnur kraftaverk áttu sér stað akkúrat kl. 12 nóttina sem þetta fólk gekk úr því að vera öryrkjar yfir í það að verða ellilífeyrisþegar. Ellilífeyrisþegi er með lægri grunnframfærslu frá Tryggingastofnun en öryrki. Það er þessi hópur, virðulegi forseti, sem ég er að segja að við getum ekki verið þekkt fyrir að skilja út undan eina ferðina enn. Það eru engin rök, engin einustu rök sem mögulega geta mælt með því, engin. Hinn hluti hópsins, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson bendir á, eru fullorðnar konur sem eyddu sinni starfsævi í það sem oft hefur verið kallað vanþakklátt starf og við fengum nú oft að finna fyrir sem heimavinnandi húsmæður. Þetta eru konur sem áunnu sér engan lífeyrisrétt. Þetta eru þær konur, ömmurnar okkar og langömmur okkar, sem lifa eingöngu á berstrípaðri framfærslu almannatrygginga eins og hún er nú gæfuleg. Sú framfærsla heldur þessu fólki í sárri fátækt. Sú framfærsla, þrátt fyrir að halda þessum einstaklingum í sárri fátækt, er skattlögð af ríkisvaldinu, sárafátækt fólk er skattlagt af ríkisvaldinu. Það myndi sennilega sökkva þjóðarskútunni ef við sýndum þeim þá virðingu að hætta að kreista úr þeim lífsandann sem lítill er fyrir. Það er algjör þjóðarskömm að skattleggja fátækt. Ég er ekki enn búin að gefa upp alla von um að allt í einu taki stjórnvöld kíkinn frá blinda auganu og skoði það sem ég er að segja og benda á sem lýtur að bágindum þessara tæplega 6.000 eldri borgara. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að þetta verði látið fara svona í gegn. Og hvað líður breytingartillögu minni um 300 millj. kr. greiðslu í fjárauka til SÁÁ? Það vill svo einkennilega til að jafnvel fjármunir sem á nú þegar að vera búið að greiða til SÁÁ á árinu 2022 hafa ekki enn þá skilað sér, sællrar minningar, þegar ég sat sem annar varaformaður fjárlaganefndar í fjárlaganefnd þá fór í rauninni bara allur veturinn minn í það að kalla eftir þeim stuðningi og þeim fjárveitingum sem fjárveitingavaldið hafði þegar samþykkt hér í þessum þingsal að veita til SÁÁ. Ég þurfti að berjast fyrir því fund eftir fund, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð. Ég átta mig ekki á þessu, mér er þetta algjörlega hulin ráðgáta. Við erum fjárveitingavaldið hér. Ef við segjumst ætla að leggja fram 100 milljónir og við samþykkjum það öll þá á að standa við það. Það vantar núna 300 millj. kr. í starfsemina á Vogi og starfsemi SÁÁ til að þau geti unnið nákvæmlega samkvæmt því sem þau þurfa að gera til að mæta þeim bágindum sem eru úti í samfélaginu vegna fíknar og drykkjusjúkdóma. Yfir 700 manns eru enn á biðlista eftir því að komast inn á Sjúkrahúsið Vog. Í hverri einustu viku deyr einstaklingur vegna fíknisjúkdóma, mannauðurinn okkar er að fjara út að ástæðulausu vegna þess að að stærri hluta þá er þetta fólk í blóma lífsins. Það er ekki einu sinni eins og það sé tekið heildstætt á þessum hrikalega vanda vegna þess að það eru engin heildstæð úrræði til fyrir þetta fólk. Það kemur í góðum vilja og biður um hjálp. Það þarf mikið átak til að viðurkenna vanmátt sinn gagnvart áfengi og öðrum vímugjöfum. Það þarf mikið átak þegar einstaklingurinn er kominn þangað, að viðurkenna vanmátt sinn, en því miður eru skilaboðin þá oft þannig: Bíddu, vinurinn, þú getur komið hérna inn eftir þrjá mánuði, haltu bara áfram að dópa, haltu áfram að drekka, hér er ekki pláss fyrir þig. Er það virkilega svona sem við viljum hafa samfélagið? Mig langar að benda á eitt enn í sambandi við fíknisjúkdóma. Ég tala af eigin reynslu af mjög svo nánum ástvinum og fólki sem mér þykir vænt um og vinafólki sem ég hef verið að hjálpa. Ég tala af eigin raun þegar ég horfi upp á fordómana sem mæta þessu fólki, jafnvel hjá heilbrigðisstarfsfólki. Að hugsa sér. Það gengur það langt að á sama tíma og hér er sagt að það eigi að viðurkenna þetta sem sjúkdóm, að fíkn sé sjúkdómur, á sama tíma og allir eru skráðir inn í gagnagrunn heilbrigðismála í hvert einasta skipti sem þeir þurfa að leita inn á Vog og annað slíkt - þegar verið er að fletta þeim upp þá kemur: Já, já, þú ert bara fyllibytta, einmitt, þú ert náttúrlega búinn að fara tíu sinnum í meðferð. Þarft þú ekki bara að hætta að drekka? Mikið væri það nú ofboðslega gott ef það væri hægt að gefa bara eina B-vítamínpillu og segja bara: Það er ekkert annað að þér en að þú ert bara fyllibytta og þú þarft að hætta að drekka. En sjáðu til, þó svo að þú sért búinn að vera í mánuð eða tvo mánuði í meðferð þá áttu á sama tíma engan rétt á læknisvottorði. Einhverra hluta vegna þá átt þú ekkert að fá greitt fyrir það ef þú ert að leita lækninga í meðferð. Hvað mætir einstaklingi, sem virkilega fær að leita sér hjálpar og fær jafnvel langtímameðferð, þegar hann kemur út? Hvað er það? Ekki neitt. Starfsendurhæfing VIRK hefur ekki viljað sjá hann. Búsetuúrræðin eru til vandræða. Einhverra hluta vegna gleymist það oft að einstaklingurinn á íbúð sem hann þarf að greiða af. Hann er að leigja íbúð. Hann þarf að borga sína skatta og skyldur, hann er með rafmagn, síma, sjónvarp og heitt vatn, meira að segja alkóhólistar búa þannig, flestir til guðs lánsins. En nei, þegar þessi einstaklingur kemur út í samfélagið á ný þá er nánast ekkert sem tekur við honum vegna þess að ríki og borg og bæjarfélögin hafa ekki tekið saman höndum til þess virkilega að hjálpa þessu fólki út í samfélagið á ný, virkja þennan mannauð, og halda utan um það þannig að það sé ekki alltaf að falla og falla og þurfi að leita sér aftur meðferðar. 300 millj. kr. til SÁÁ, það er ekki einu sinni svaravert, virðist vera hér. Það er bara sagt: Þetta heyrir ekki undir fjárauka, þetta á að vera í fjárlögum. Jú, SÁÁ er með á aðra milljón kr. á föstum fjárlögum. Ég er að óska eftir 300 milljónum meira núna fyrir árið 2022 og það er það sem fjáraukinn er. Fjáraukalögin sem við erum að fjalla um hér og nú eru viðbótarfjármagn við fjárlögin sem á að koma til núna fyrir árið 2022. Virðulegi forseti. Þetta er sárara en tárum taki og á sama tíma, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson benti á hér áðan, horfum við upp á umboðsbeiðni hæstv. fjármálaráðherra um að fá 6 milljarða kr. til að kaupa í Snobbhill hér á Austurbakka, nýju fínu höll Landsbankans á dýrustu lóð á landinu. Þessir 6 milljarðar eru meira að segja meira en öll viðbyggingin hér við Alþingishúsið kostar með öllum skrifstofum, bæði starfsmanna, þingmanna og fastanefnda þingsins. Hver er að tala um það? Á sama tíma er allt í lagi að lækka ekki bara veiðigjöldin sem hafa verið lækkuð á síðasta kjörtímabili heldur bankaskatt hjá bönkum sem eru sennilega búnir að þéna á þriðja hundrað milljarða kr. síðan árið 2018 í hreinan hagnað. Þá er bankaskatturinn bara lækkaður. Við erum að biðja um 300 millj. kr. til SÁÁ. Við erum að biðja um 360 millj. kr. fyrir gamalt fólk sem á ekki fyrir salti í grautinn og ég er að biðja um 150 millj. kr. fyrir hjálparsamtök sem gefa fátæku fólki mat. Er þetta mannvonska, virðulegi forseti. Hvað í ósköpunum er það? Ég gleymi því ekki þegar ég sat í fjárlaganefnd þegar þangað kom einstaklingur og bað um 180 milljónir til að geta gefið minkum að éta. Það voru einhver bágindi hjá minkabændum og þá vantaði fóður. Ég ætla ekki einu sinni að láta ykkur geta upp á því hver útkoman var með það. Þær 180 milljónir voru auðsóttar í ríkissjóð. Þær voru skírðar einhverju öðru nafni vegna þess að hitt var einum of kaldhæðnislegt. Fulltrúar hjálparsamtaka sem ég hef haft samband við segja núna: Því miður eru það margir í röðinni að biðja um mat þegar við erum að úthluta daglega að við þurfum að loka á fólk án þess að það hafi fengið pokann sinn með mjólkinni og brauðinu. Þetta er Ísland í dag. Hvernig í ósköpunum getum við verið þekkt fyrir að koma svona fram við fólkið okkar? Hvernig er það bara mögulegt? Ég skil það ekki. Að við skulum þurfa að vera hér fyrir hver einustu jól núna og öskra og æpa og biðja um hjálp fyrir þá sem eiga bágast í samfélaginu þegar staðan hlýtur að liggja algjörlega á borðinu. Ef hæstv. ríkisstjórn er ekki bara hreinlega meðvitundarlaus þá hljóta þau að sjá hvernig ástandið er raunverulega úti í samfélaginu. Það fer ekki fram hjá neinum. Við erum ekki að tala fyrir þá sem hafa það gott. Ég er ekki að tala fyrir þá sem taka varla eftir því þó að hér sé 9,3% verðbólga eins og hún er að mælast akkúrat í dag og vextirnir komnir í tæp 8% á láninu mínu. Þó að afborgunin mín hafi hækkað um 50% frá því í vor þá hef ég efni á að borga hana. En það er ekki hægt að segja það sama um láglaunamanninn. Það er ekki hægt að segja það sama um öryrkjann og eldra fólk sem á ekki fyrir salti í grautinn. Þetta er fólkið sem grætur sig í svefn á hverju einasta kvöldi og kvíðir því að vakna á morgun. Þetta er fólkið sem hæstv. ríkisstjórn heldur í svo rammgerðri fátæktargildru að það á enga möguleika á því að rjúfa skarð í hana. Enga. Þetta er með slíkum ólíkindum. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir tillögu um 400.000 kr. framfærslu frá Tryggingastofnun, skatta- og skerðingarlaust. Við þyrftum þá ekki alltaf að vera að hrópa hér og biðja um jólagjafir og bónusa, eingreiðslur og einhverja viðbót. Okkur ber skylda til að sjá til þess að fólkið okkar líði ekki skort. Seðlabankastjóri vogaði sér að segja um daginn, þegar hann var að réttlæta 25 punkta hækkun á stýrivöxtum í Seðlabankanum, að það væri vegna þess að við værum að svamla um á Tenerife og skoða á okkur tærnar í sólinni. Það var reyndar alveg ótrúleg framsetning. Fólkið sem ég og Flokkur fólksins er að berjast fyrir er ekki á Tenerife. Það kemst ekki einu sinni í sumarfrí innan lands. Þetta fólk er ekki bara hneppt í fátæktargildru og er fast þar, það er hreinlega múrað inni heima hjá sér því það hefur ekki efni á að kíkja út fyrir bæjarmörkin. Svo státum við okkur af því að vera eitt ríkasta land í heimi en hér má öllum vera augljóst að forgangsröðun fjármuna er svo sannarlega ekki fyrir fólkið fyrst, það er langt í frá. Það virðist vera hægt að forgangsraða fjármunum þangað sem þeir eru fyrir, þar sem allar hirslur eru sneisafullar af gulli, þar sem allir vasar eru úttroðnir af peningum eins og hjá stórútgerðinni og bönkunum. Það er allt í lagi að halda áfram að maka krókinn fyrir þá. Það er tímabært, virðulegi forseti, að við tökum utan um þá sem við virkilega þurfum að hjálpa. Hér eru 63 þingmenn. Minni hlutinn og stjórnarandstaðan hefur náttúrlega lítið að segja en það er alla vega gleðilegt að fjárlaganefnd skyldi taka til greina breytingartillögu mína við fjáraukann. Þau ætluðu upphaflega að hækka til öryrkja um 27.700 kr. Ég óskaði eftir því í minni breytingartillögu að það færi í 60.000 kr. Ég bauðst til að taka þá tillögu til baka eins og vindurinn ef þau skildu ekki gamla fólkið út undan, ef það fengi að vera með. En það var ekki hægt. Þannig að nú erum við búin að samþykkja, öll fjárlaganefnd eins og hún leggur sig, enda gæti líka enginn verið á móti því, 60.300 kr. Já, þarna sveifluðust fram 300 kr. til þess að menn þyrftu ekki að vera á pari við mína breytingartillögu, enda var það ekki hægt, þá hefði orðið að samþykkja hana og þá hefði Flokkur fólksins hlotið þessa svaka rós í hnappagatið fyrir að koma með þessa frábæru breytingartillögu. En eins og ég hef ævinlega sagt: Okkur í Flokki fólksins er nákvæmlega sama hvaðan gott kemur. Það má taka öll okkar mál og við skulum gefa þau öll frá okkur, við þurfum enga rós í hnappagatið. Það eina sem við erum að gera er að berjast fyrir þá sem eiga bágt. Við óskum eftir því að allir sem hér eru, allir sem hér starfa, kjörnir fulltrúar, taki höndum saman og hjálpist að við að gefa öllu fólkinu okkar kost á því að taka þátt í þessu samfélagi með þokkalegum sóma. Það er enginn að tala um stórbokkahátt. Það er enginn að tala um neitt annað en fæði, klæði, húsnæði. Og núna, eins og allir vita, þegar jólamánuðinn er að nálgast þá er það ríkt í okkur, í huga okkar, í hjarta okkar, í sálu okkar, að jólin séu hátíð fjölskyldunnar þar sem við viljum fá að vera í faðmi fjölskyldu og vina og við viljum geta glatt hvert annað, gefið litlar gjafir, sett pakka undir jólatréð. Dettur nokkrum manni í hug að fátæk amma eða fátæk langamma eða þeir eldri borgarar sem ég er hér að óska eftir aukafjárveitingu fyrir - dettur nokkrum í hug að þau geti svo mikið sem keypt húfu handa barnabarninu sín í jólagjöf ef þau eiga ekki einu sinni val um það hvað þau fá sér að borða um jólin af því að þau hafa ekki efni á því, fólkið sem er að spara daginn út og inn? Þetta er fólkið sem þarf að velja í lok mánaðar hvort það leysir út lyfin sín eða fær sér mat á diskinn. Ég er að tala um fólkið sem stendur í röðum, virðulegi forseti, til að biðja um mat hjá hjálparstofnunum. Ég óska þess af öllu hjarta að það verði tekið utan um þessi mál og við getum gengið hnarreist inn í jólahátíðina öll sem eitt, ekki bara sum.

Frú forseti. Lög um opinber fjármál tóku gildi 1. janúar 2016. Markmið þeirra laga er að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála ríkisins og fjármála sveitarfélaga. Ég held að það megi alveg segja að lögin hafi marktæk áhrif ef við tökum frá útgjöld vegna vaxtagjalda ríkissjóðs og hækkunar verðbóta vegna hærri verðbólgu en spáð var og breytingartillögu vegna lífeyrisskuldbindingar. Þá eru vísbendingarnar þær að nýtingin á varasjóði, sem er samsettur af einu prósenti af heildinni, sé að virka. Ekki er um háar tölur að ræða í sjálfu sér, þá er það í raun lægra hlutfall af heildinni en verið hefur undanfarin ár. Ef við horfum á stóru myndina, þ.e. stóru tölurnar, eru lögin að virka, ég held að það sé alveg óhætt að segja það, frú forseti. Að sjálfsögðu voru þessi lög tímamótalög og markmið þeirra var að stuðla að þessari góðu hagstjórn og vinna á ákveðnum vanda sem hafði verið gegnumgangandi árin á undan þegar kom að hagstjórn ríkisins ef ég má orða það þannig. Hins vegar má alltaf gera betur og ég er þeirrar skoðunar að þegar kemur að áætlanagerð í heilbrigðismálum almennt þurfi stjórnarráðið að bæta sig. Lögunum um opinber fjármál er m.a. ætlað að tryggja vandaðan undirbúning áætlana og lagasetningar sem varðar efnahag opinberra aðila og öflun og meðferð opinbers fjár. Mér sýnist að aukaútgjöld til heilbrigðismála, sem hér eru til umræðu, m.a. vegna Covid, séu um 14 milljarðar. Hér þarf að mínum dómi að bæta áætlanagerð. Það er sjálfsagt og eðlilegt að gera þá kröfu að fram fari verkefnamiðuð nálgun á áætlanagerðina og í raun bókhaldið einnig, að við fáum það skýrt fram hvað er hér vegna Covid eða veirufaraldursins og hvað eru afleidd útgjöld vegna hans. Er hugsanlegt að það hafi verið, og sé jafnvel enn, tilhneiging til þess hjá Landspítalanum t.d. að setja ýmis útgjöld á þennan veirufaraldursreikning sem ríkisstjórnin var búin að lofa að borga? Ríkisstjórnin var eiginlega búin að gefa það út að hún myndi borga öll útgjöld heilbrigðiskerfisins vegna veirufaraldursins. Það er að mínum dómi nauðsynlegt að gera betur grein fyrir þessum afleidda kostnaði og eftir að hafa setið í fjárlaganefnd í fjögur ár er ég þeirrar skoðunar að eftirfylgni áætlana sé því miður ábótavant. Einkum virðist það vera viðtekin venja að útgjöld vaxi umfram áætlanir og það er að sjálfsögðu óásættanlegt. Í ljósi reynslunnar er ekki nóg að setja fram metnaðarfull markmið um niðurskurð heldur þarf að tryggja að slíku markmiði sé framfylgt. Þá spyr maður sig: Hvað með ríkisstofnanirnar sem eru að eyða peningunum? Forstöðumenn ríkisstofnana bera ábyrgð þegar kemur að fjármálum. Forstöðumaður ber ábyrgð gagnvart hlutaðeigandi ráðherra á því að starfsemin samræmist stefnu málaflokksins og að starfsemin sé innan fjárheimilda, skili tilteknum árangri og að rekstur og afkoma sé í samræmi við fjárveitingar og áætlanir sem hafa verið samþykktar. Þetta er að sjálfsögðu mikil ábyrgð og forstöðumaður ber ábyrgð á reikningsskilum og að bókhald sé fært á réttum tíma í samræmi við reglur Fjársýslu ríkisins þannig að fjárhagskerfi ríkisins gefi á hverjum tíma sem réttasta mynd af fjárhagsstöðu. Forstöðumaður, eftir atvikum stjórn ríkisaðila, skal ávallt stýra rekstri stofnana í samræmi við samþykkta ársáætlun.  
            

Forseti biður hv. þingmenn um að leyfa ræðumanni að eiga orðið.

Komi í ljós að útgjöld stefni umfram áætlanir skal forstöðumaður tafarlaust skýra hlutaðeigandi ráðuneyti frá því hverjar séu ástæður þess og hvaða aðgerðum verði beitt. Þetta er mjög skýrt. Tilkynning til ráðuneytis skal vera með formlegum hætti. Þá skal forstöðumaður greina frá ítarlegri greiningu vandans, tillögum að útfærslu lausna og tímaáætlun aðgerða. Síðan ber forstöðumanni skylda til að leita allra möguleika og úrræða til að bregðast við því fráviki sem orðið hefur á fjárveitingum. Þetta er m.a. það sem kemur fram í reglugerð sem fjármála- og efnahagsráðherra hefur sett og er skýrt verklag til forstöðumanna ríkisstofnana um hvernig þeim beri að umgangast opinbert fé, fjárveitingar sem Alþingi hefur fært þessum stofnunum. Ábyrgð forstöðumanna ríkisstofnana er því skýr. Það er hins vegar annað mál hvernig þeir axla þessa ábyrgð, t.d. ef um framúrkeyrslu er að ræða eða að hún sé óeðlilega mikil. Mér finnst, frú forseti, lítið hafa farið fyrir þeirri umræðu. Þau útgjöld sem eiga heima í fjáraukalögum verða lögum samkvæmt að vera tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Annars eiga þau ekki heima í fjáraukalögum. Þetta er einfalt og þetta er skýrt og þetta er í lögum. Ég hef t.d. ákveðnar efasemdir um að lyfjakostnaður og hjálpartæki séu óvænt útgjöld, a.m.k. fellur það ekki vel að skilyrðum laganna. Þessi liður hljóðar upp á 4,1 milljarð kr. og er einkum vegna endurmats á útgjöldum ársins eins og kemur fram í frumvarpinu. Endurmat á útgjöldum ársins hlýtur einfaldlega að þýða að hér sé um veikleika í áætlanagerð að ræða. Það er því miður oft þannig að ráðuneytin vanáætla liði sem þau fara síðan fram á að verði bætt í fjárauka. Mér finnst eins og þetta sé að endurtaka sig og sé orðið of algengt - ég vil kannski ekki segja að þetta sé orðið vinnulag - og á þessu þarf að taka að mínum dómi. Forstöðumenn ríkisstofnana geta ekki endalaust treyst á að hlutunum verði bara reddað í fjárauka. Að sama skapi get ég ekki séð að kaup ríkisins á hlut í nýju Landsbankahúsi upp á 6 milljarða falli vel að skilyrðum laganna. Þessi liður er fjármagnaður með arðgreiðslu frá Landsbankanum en ég tel hins vegar að þessi áform, þessi kaup, séu skynsamleg. Ég hef reyndar talað fyrir því á fyrri stigum að þessi bygging væri yfir höfuð ekki skynsamleg en hún er risin og er að sjálfsögðu fjárfesting. Ég tel það vera skynsamleg áform að utanríkisráðuneytið flytji í þessa byggingu, það er þá komið á einn stað og því fylgir ákveðin hagræðing. En það er hægt að hagræða á fleiri sviðum þegar kemur að húsnæðismálum ríkisins og ég hefði jafnframt viljað sjá að forsætisráðuneytið myndi flytja í þetta hús. Í fjármálaáætlun fyrir 2023–2027 segir í kaflanum um forsætisráðuneytið á bls. 188 að helstu áskoranir er snúa að innri starfsemi og rekstri ráðuneytisins á næstunni varði húsnæðismál ráðuneytisins. Það sé rekið á fimm mismunandi stöðum og sé með leigusamninga til skamms tíma. Það kostar peninga að vera á mörgum stöðum og þurfa að leigja o.s.frv. þannig að það er að mínu viti skynsamlegt að ríkið eigi þær fasteignir sem það kemur til með að nota til ókominnar framtíðar eins og húsnæði sem hýsir ráðuneyti. Jafnframt segir þarna að hafnar séu framkvæmdir við viðbyggingu við Stjórnarráðshúsið sem muni gjörbreyta starfsaðstöðu ráðuneytisins. Ég dreg það ekki í efa að það þurfi að bæta þessa starfsaðstöðu. Ég held reyndar að þessi framkvæmd sé ekki hafin sem slík þó að einhver fornleifarannsókn hafi farið fram á lóðinni. Þar segir jafnframt að unnið sé að framtíðarskipan húsnæðismála Stjórnarráðsins undir forystu forsætisráðuneytisins. Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að fyrirhuguð viðbygging við Stjórnarráðshúsið sé ekki falleg bygging. Það er mín skoðun. Ég veit um fleiri sem eru sammála mér í því. Ég tel yfir höfuð að við eigum ekki að vera að byggja við þetta sögufræga hús. Áðurnefndan húsnæðisvanda væri hægt að leysa með því að flytja einnig starfsemi forsætisráðuneytisins í nýja Landsbankahúsið á Austurbakka og að því yrði sómi að mínu mati. Stjórnarráðshúsið sem slíkt gæti þá áfram þjónað forsætisráðherra og ríkisstjórn og gæti orðið nokkurs konar móttökuhús forsætisráðherra. Meiri hluti fjárlaganefndar segir í nefndaráliti sínu að fullt tilefni sé til að endurskoða húsnæðiskost Stjórnarráðsins í heild sinni og ég fagna þeirri áherslu meiri hlutans og tek undir hana. Að lokum, frú forseti, vil ég koma aðeins inn á auknar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar sem kveðið er á um í frumvarpinu upp á 1,8 milljarða kr. Ég tel það vera spurningu hversu skynsamlegt þetta sé á þessum tímapunkti í efnahagslífinu, hvort ríkisvaldið sé ekki að ýta undir óþarfaþenslu á þessum tímum verðbólgu. Það var nú þannig á vormánuðum að Alþingi samþykkti að hækka endurgreiðsluhlutfall framleiðslukostnaðar í kvikmyndagerð fyrir stærri verkefni úr 25% í 35%. Frumvarpið var jafnframt gagnrýnt af fjármálaráðuneytinu þar sem það var ófjármagnað en það fór að lokum í gegn rétt fyrir þinglok í júní. Ég tel að við eigum að spyrja okkur að því hvort fyrir liggi hverju þetta sé að skila okkur í raun. Liggja tölfræðilegar upplýsingar fyrir um það hverju þetta er að skila? Við erum að setja heilmikla peninga í þessar endurgreiðslur. Ég tek fram að ég er mjög hlynntur kvikmyndagerð á Íslandi, þeim góðu hlutum sem hafa verið gerðir í þeim efnum og sérstaklega þegar kemur að íslenskri kvikmyndagerð. En við verðum að spyrja okkur að því hverju þetta er að skila og ég held að það sé alveg eðlilegt að fyrir liggi hver ávinningurinn sé fyrir ríkissjóð. Að því hefur verið látið liggja að sum þeirra fyrirtækja sem fá stærstan hluta þessara endurgreiðslna séu þekkt fyrir að greiða lág laun og það finnst mér vera áhyggjuefni. Ég vil kannski nefna eitt lítið dæmi, ég held að það sé alveg óhætt að segja frá því, frú forseti. Við þekkjum að um þessar mundir er verið að taka upp hér á landi þáttaröð bandarísku sjónvarpsþáttanna True Detective eins og þeir heita á ensku. Um þetta hefur töluvert verið fjallað í fjölmiðlum. Það er mikið umleikis í tengslum við þessa kvikmyndagerð og vonandi færir þetta mörgum störf. En það vill svo til að tökur, þær stóðu einhverja tvo til þrjá daga, voru stutt frá mínu heimili og svo um kvöldið, þegar ég sá að hlé var gert á tökunum og allir voru farnir, þá fékk ég mér göngutúr rétt hjá og sá að þar var einstaklingur í bifreið á svæðinu. Ég gaf mig á tal við hann og hann sagðist vera vaktmaður og kæmi til með að vakta svæðið í alla nótt. Ég spurði hann síðan að því hvað hann fengi greitt á tímann. Þá sagðist hann fá 2.500 kr. á tímann. Það verð ég að segja, frú forseti, að mér þykja það ekki há laun. Það er a.m.k. ekki verið að greiða næturvinnukaup, ég held að það sé alveg ljóst. Ég held meira að segja að þetta tímakaup nái varla lægsta taxta í dagvinnu verkafólks. Maður spyr sig því óneitanlega: Er ríkisvaldið að ýta undir iðnað sem borgar lág laun, jafnvel undir lægsta taxta? Skattgreiðendur eru alla vega, eins og ég sagði, að setja heilmikla peninga í þessar endurgreiðslur og það er því eðlilegt að það liggi fyrir hver ávinningurinn er fyrir ríkissjóð. Að þessu sögðu held ég að heilt yfir, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, hafi þessi ágætu lög um opinber fjármál marktæk áhrif. Það eru náttúrlega liðir þarna inni, vaxtagjöldin sérstaklega og vísitöluhækkanir, sem eru náttúrlega háar upphæðir. En ef við tökum þetta frá þá eru vísbendingar um, ef við horfum á stóru myndina, stóru tölurnar, að lögin séu að virka. Mér finnst það mjög ánægjulegt. Ég hef alltaf talað fyrir ráðdeild í ríkisfjármálum frá því að ég settist hér á þing og þess vegna kom ég sérstaklega í ræðu minni inn á forstöðumenn ríkisstofnana, að mjög mikilvægt sé að þeir séu sá varnagli sem þeir eiga að vera þegar kemur að því að nýta þá fjármuni sem Alþingi hefur ætlað þeim hverju sinni í fjárlögum með þeim hætti að ekki verði um óeðlilega framúrkeyrslu að ræða. Þetta skiptir allt verulegu máli og við eigum náttúrlega öll að sameinast um að bera ákveðna virðingu fyrir fjármunum ríkisins, að þeir séu skynsamlega notaðir. Við höfum þarna stóra útgjaldaliði eins og t.d. til heilbrigðismála og það er afar mikilvægt að gagnsæi ríki um þau mál og sérstaklega þegar kemur að upphæðum sem snúa að veirufaraldrinum. Það eru mjög háar upphæðir og það var skynsamleg ákvörðun hjá ríkisstjórninni á sínum tíma að gefa það út að þessi aukni kostnaður sem féll á heilbrigðisstofnanir á landinu yrði bættur. En það má heldur ekki misnota það, ef þannig má komast að orði, af hálfu þessara stofnana, að liðir séu þá bara færðir undir þennan lið sem eru kannski afleiddir en ekki svo augljóslega í tengingu við veirufaraldurinn. Allt skiptir þetta máli í heildina. Að þessu sögðu, frú forseti, þá tel ég að við sjáum það núna að lögin hafi marktæk áhrif. Mér finnst það vera mjög mikilvæg skilaboð í þessu frumvarpi.

Frú forseti. Loftslagsvá og stríð gera það að verkum að hundruð milljóna manna í heiminum þurfa á neyðaraðstoð að halda. Á þessum tíma, akkúrat núna, stendur Rauði krossinn á Íslandi fyrir söfnun vegna hungursneyðar sjö milljóna manna í Afríku. Þegar við ræddum um miðjan september fjárlög fyrir næsta ár þá spurði ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort ófyrirséð útgjöld vegna Úkraínu myndu hafa áhrif á útgjöld þessa árs til annarra mannúðar- og þróunarstarfa. Svar hæstv. ráðherra, með leyfi forseta var þetta: „Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst alveg ótvírætt að Alþingi geti með fjáraukalagaheimild bætt í stuðninginn á árinu 2022. Það er augljóst öllum að það var ófyrirséð þegar fjárlög þessa árs voru sett saman að það myndi reyna á slíka alþjóðlega aðstoð. Mér finnst ég einfaldlega skynja hér á þinginu mjög mikinn og eindreginn þverpólitískan stuðning við að senda skýr skilaboð, m.a. með fjárframlögum en ekki bara með yfirlýsingum, að þeim sé fylgt eftir með virkum hætti.“ Það olli mér því mikilli sorg að lesa síðasta kaflann í frumvarpi til fjáraukalaga þar sem fjallað er um fjárframlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Þar stendur, með leyfi forseta: „Gerð er tillaga um 400 millj. kr. framlag í mannúðar- og efnahagsaðstoð til Úkraínu sem væri til viðbótar við þær 1.030 millj. kr. sem Ísland hefur nú þegar skuldbundið til mannúðar- og efnahagsaðstoðar til Úkraínu. Sérstaklega er horft til efnahagsaðstoðar í gegnum Alþjóðabankann, í samræmi við óskir úkraínskra stjórnvalda.“ Þessi kafli endar á textanum: „Mannúðar- og efnahagsstuðningur Íslands við Úkraínu hefur verið fjármagnaður af þróunarsamvinnufé á kostnað framlaga til annarra brýnna alþjóðlegra verkefna.“ Þetta fer þvert á það sem ráðherra lýsti yfir í umræðum um fjárlög. Því hef ég lagt fram breytingartillögu, sem finna má á þskj. 656, þar sem ég legg til að framlög úr ríkissjóði til þróunarsamvinnu hækki um 783 millj. kr. umfram þær 400 milljónir sem þegar hefur verið bætt við í fjáraukalagafrumvarpinu þannig að hægt sé að halda áfram stuðningi Íslands við önnur brýn alþjóðleg verkefni. Þetta eru verkefni sem mikið er verið að reyna að finna fjármagn í núna. Við í utanríkismálanefnd fengum t.d. mjög nýlega í heimsókn yfirmann Matvælastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem brýndi okkur til þess að taka meiri þátt því að þörfin hefði aldrei verið meiri en akkúrat núna. Það er von mín að meiri hluti hv. fjárlaganefndar skoði þessa breytingartillögu með jákvæðum hætti. Þó svo að hún verði kannski felld í atkvæðagreiðslu á eftir þá treysti ég þeim til að hugsa alla vega um hana milli 2. og 3. umr. Það er líka mikilvægt að við hugsum um þá sem eru hér heima og búa við slæmar aðstæður vegna hækkunar á greiðslum, hækkunar á vöxtum og öðrum hlutum. Ég vil því taka undir það sem hér hefur verið nefnt áður, að við horfum líka til þess að hækka greiðslur til eldra fólks og að við styðjum hjálparsamtök, sem hjálpa þeim sem minnst mega sín, með sérstöku framlagi nú á aðventunni. Ég ætla ekki að lengja þetta mikið meira. Það er von mín að þeir fulltrúar sem hér eru inni taki þessu með opnu hjarta og taki fleiri góðar ákvarðanir eins og við tókum um hækkun eingreiðslu til öryrkja. Þar sýnduð þið öll að þið eruð með stórt hjarta. Ég veit að það er enn þá stærra.

Virðulegur forseti. Afleiðingar heimsfaraldurs Covid, rísandi verðbólga og staðan í samfélaginu vegna stríðsins í Úkraínu hefur svo sannarlega sett fingraför sín á þann fjárauka sem við höfum hér til umfjöllunar. Ríkisstjórnin hefur mætt og mun halda áfram að mæta þeim verkefnum sem þessu öllu fylgja. Sterk efnahagsstjórn hefur gert okkur kleift að leggja rúma 74 milljarða til útgjaldaefna. Auk þess er heimild í fjárauka sem snýr að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins upp á allt að 14 milljarða eins og hér hefur komið fram fyrr í dag. Heilbrigðiskerfið er enn að glíma við eftirmál heimsfaraldurs og þarfnast aukins stuðnings. Við vitum öll af því grettistaki sem okkar frábæru viðbragðsaðilar lyftu á tímum Covid. Þó hafa afleiðingar faraldursins enn áhrif á kerfið og við erum enn að bregðast við. Með þessum fjárauka er verið að halda áfram ríflegum stuðningi við heilbrigðiskerfið svo það nái sínum fyrri styrk á ný. Heimsfaraldurinn og eftirmál hans höfðu vissulega áhrif á alla fasa samfélagsins, ekki aðeins innan stjórnsýslunnar heldur einnig á einkaaðila. Sem dæmi um slíka aðila má nefna íþróttafélög víða um land en heimsfaraldurinn hafði neikvæð áhrif á rekstur og starfsemi þeirra. Þessi félög sinna mikilvægu lýðheilsu-, félags- og forvarnastarfi í þágu samfélagsins og í nútímasamfélagi er mikilvægi þeirra alveg kýrskýrt. Heildarrekstrartap íþróttahreyfingarinnar vegna heimsfaraldursins var metið á um 1,4 milljarða kr. sem er hreyfingunni þungt högg, en þær reglur og takmarkanir sem voru settar í miðjum faraldri gerði félögunum það ómögulegt að viðhalda eðlilegri starfsemi. Í fjárauka þessum höfum við sýnt að við vitum um mikilvægi félaganna og ætlum okkur að styðja við bakið á þeim í þessum erfiðu aðstæðum. Íþróttahreyfingin stuðlar að bættri lýðheilsu og forvarnastarfsemi í þágu barna og unglinga og er mikilvæg stoð í félagslegri þróun þeirra. Við ætlum að tryggja stuðning við hana þannig að starf hennar megi halda áfram. Ríkisstjórnin lagði áherslu á viðbótarstuðning til íþróttahreyfingarinnar og við það barst fjöldi umsókna sem sýndi þörfina á skýran máta. Í ljósi eftirspurnarinnar er fjárhæð frumvarpsins því endurmetin til hækkunar. Að auki vil ég nefna þann stuðning til barna á flótta sem finna má í þessum fjárauka. Við vitum öll af stríðsástandinu í Úkraínu og fáum daglega fréttir af þeim hrottalegu aðstæðum sem þar eiga sér stað. Heildarfjöldi þeirra sem hafa flúið Úkraínu nálgast hátt í sjö milljónir manna, margir hafa svo sem snúið aftur til Úkraínu en samt sem áður hafa aldrei jafnmargir verið á flótta í heiminum samkvæmt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur skuldbundið sig til þess að taka á móti flóttafólki frá Úkraínu og styðja sérstaklega við börn sem eru á flótta þaðan. Við Íslendingar erum heppnir að þekkja ekki stríð af persónulegri reynslu sem þjóð en við ætlum þrátt fyrir að allt að grípa þá sem þurfa á aðstoð okkar að halda. Móttaka flóttamanna tekur til allra fasa grunnþjónustu samfélagsins, allt frá þörf fyrir þak yfir höfuðið til þarfar fyrir íslenskumenntun. Ef við ætlum að taka á móti flóttamönnum þá verðum við að gera það rétt og sjá til þess að þeir aðlagist íslensku samfélagi. Íslenskukennsla spilar almennt stórt hlutverk í þeirri nálgun. Í fjárauka þessum er gert ráð fyrir að kostnaði verði skipt tímabundið í stuðning við sveitarfélög vegna mennta-, íþrótta- og tómstundaúrræða, almennan stuðning við sveitarfélög, námskeið fyrir kennara, stjórnendur og annað starfsfólk og móttökunámskeið fyrir börn sem hingað koma á flótta. Viðbragðsteymi mennta- og barnamálaráðherra, vegna móttöku barna og ungmenna frá Úkraínu, tók til starfa í mars og hefur fundað reglulega síðustu vikur. Á samráðsfundum teymisins með hagsmunaaðilum hefur fjármagnsþörfin og áhersluatriðin komið í ljós. Viðbragðsteymið hefur skilað tillögum að móttöku barna bæði á leik- og grunnskólastigi og framhaldsskólastigi, ásamt tillögum að samráði við viðbragðsteymi íslenskra stjórnvalda fyrir börn á flótta. Stjórnvöld hafa ákveðið að veita sveitarfélögum tímabundinn stuðning vegna þeirrar vinnu á sviði tómstunda og menntunarúrræða fyrir börn á flótta. Þetta er mikilvæg vinna í átt að aðlögun þeirra að íslensku samfélagi og sem dæmi má nefna tómstundastarf en þar kynnast börnin öðrum börnum, mynda tengsl og stuðlað er að heilbrigðum lífsstíl. Virðulegur forseti. Það er víða komið við í þessum fjárauka og tekið á mörgum vanda og reynt að bæta upp það sem menn hafa keyrt fram úr. Helst eru það gríðarlega stórar upphæðir sem renna til heilbrigðiskerfisins og ég kom inn á það í minni ræðu að það er fyrst og fremst vegna Covid. En ég get líka tekið undir að við þurfum að rýna betur öll framlög sem við leggjum til opinberra stofnana og þurfum líka alltaf að reyna að gæta aðhalds. Um er að ræða töluvert mikla peninga, t.d. í heilbrigðiskerfinu erum við að tala um hátt í 14 milljarða. Við getum og eigum að gera kröfu til þess að við gætum aðhalds á öllum stigum þegar kemur að rekstri, hvar sem er í okkar opinbera kerfi. Það gleður mig mjög að hafa fengið að taka þátt í þessari vinnu og sem hluti af meiri hluta fjárlaganefndar er ég virkilega ánægður með þá miklu samstöðu sem var við gerð og vinnu við þennan fjárauka. Fyrst og fremst er mjög ánægjulegt að fjárlaganefnd skuli sameinast að stærstum hluta um ákveðnar tillögur sem snúa að öryrkjum og mæta því kalli sem hefur komið frá Öryrkjabandalagi Íslands, þar sem eru veittar 60.300 kr. aukalega í svokallaðan jólabónus. Fram undan er ákveðin vinna sem snýr að fjárlögum fyrir árið 2023 innan fjárlaganefndar. Við getum sagt að við séum að loka árinu 2022 með þessari umræðu í dag og kvöld, sem snýr að þessum fjárauka, og ég vil leggja áherslu á að í þeirri vinnu sem fram undan er og snýr að fjárlögum fyrir árið 2023 horfi öll fjárlaganefnd, hvort sem er í meiri hluta eða minni hluta, til þess að styrkja stoðirnar í okkar samfélagi og taka vel um okkar minnstu bræður og systur í framhaldinu. Ekki veitir af miðað við það sem hefur komið fram í ræðum fyrr í kvöld og í dag. Lykilatriði í þessu öllu er að þörfin eftir fjármagni er mjög víða í samfélaginu en við þurfum líka að sýna ákveðna ábyrgð í því sem við erum að gera. Við þurfum að veita ákveðið aðhald. Við höfum verið með ákveðinn halla á fjárlögum og skulum vona að við séum nú komin á þann stað í áætlanagerð til fjárlaga frá okkar stofnunum að við náum betur utan um þann þátt, því að við eigum að gera kröfu til þess að menn reyni að halda sig innan þeirra fjárheimilda sem þeim eru veittar. Það er virkilega mikilvægt og sérstaklega í ljósi þess að við megum ekki alltaf senda reikning inn í framtíðina af því að það kemur alltaf að skuldadögum á öllum sviðum. Við þurfum að horfa til þess að við eyðum bara sömu krónunni einu sinni og þurfum að gæta að hverri krónu í öllum þeim útgjöldum sem hér eru við það að reka ríkið og allar stofnanir sem því fylgja. Ég held að það sé óhætt að segja að öll okkar sem komum að þessari vinnu, hvort sem er í meiri hluta eða minni hluta, horfum til þess að fara vel með, gæta aðhalds og nýta fjármunina á sem bestan hátt, því það verður ekki þannig um ókomna tíð að við getum eytt um efni fram. Það er eitthvað sem aldrei gengur upp til lengdar og því er mjög mikilvægt að við lítum til þess núna, þegar kemur að áramótum, að menn stilli væntingum og horfum í hóf og gæti að sínum útgjöldum, ekki bara opinberar stofnanir heldur á það við um alla. Allur almenningur mun þurfa að gæta að sínum útgjöldum og fara vel með. Hygginn bóndi sagði einu sinni: Hollur er heimafenginn baggi. Ég held að það sé mikilvægt að við nýtum þær auðlindir sem við eigum og sköpum fjármuni hér heima. Þannig byggjum við upp okkar sterka samfélag og við getum byggt upp enn sterkara velferðarsamfélag ef við horfum til þess hvernig við framleiðum, hvaðan tekjurnar koma og hvernig við horfum til útgjaldanna.

Frú forseti. Ég hjó eftir því hjá hv. þingmanni að hann talaði um aðhald og að við þyrftum að passa vel hvert krónurnar færu. Eitt af því sem hefur komið mér svolítið á óvart eftir að ég byrjaði á þingi er hversu ógagnsætt í rauninni allt er sem tengist fjármálum ríkisins. Bæði er erfitt að átta sig á fjárlögunum niður í meiri nákvæmni ef maður vill fara dýpra en það sem við fáum í fjárlagafrumvarpi. Ég hefði t.d. viljað sjá útlistun í fjáraukalögunum hvernig auknum stuðningi, auknu fjármagni vegna komu flóttamanna var skipt niður. Það er bara sagt að það sé aukinn stuðningur. Oft förum við ekki nógu djúpt í þetta. Sama er þegar maður horfir til baka og reynir að átta sig á því, eins og við höfum heyrt hér rætt um t.d. málefni fatlaðra, hvernig sá gjaldaflokkur hefur vaxið rosalega mikið og við tókum einhvern veginn ekki eftir því fyrr en hann var kominn upp í 13 milljarða. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um hvað honum fyndist um eitt sem við hjá Pírötum höfum verið að þrýsta svolítið á og það er meira gagnsæi og bara hreinlega að opna upp miklu meira af gögnunum um hvert peningarnir eru að fara. Þannig getum við þingmenn en líka almenningur og aðrir sem vilja, rannsakað betur hvað mætti betur fara, fleiri en bara þessir örfáu innan ráðuneytanna sem hafa aðgang að þeim gögnum. Hvað finnst hv. þingmanni um meira gagnsæi og meiri opinleika þegar kemur að þessum fjármunum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get alveg tekið undir það. Spurningin var um hvað mér þætti um meira gagnsæi í því sem við erum að gera sem snýr að fjármálum og ég get alveg tekið undir það. Sem fulltrúi í fjárlaganefnd þá er það vissulega þannig að með hverjum deginum þá lærir maður meira. En það er líka þannig að við þurfum alltaf að leita eftir upplýsingum og það sem ég var að kalla hér eftir líka í ræðunni var að það er svo mikilvægt að við vitum í hvað fjármunirnir eru að fara, hvernig er verið að fara með þá. Hvort sem það ætti að vera opið öllum eða vera bara fyrir þá sem eru að starfa við það, ég ætla ekki að leggja neinn sérstakan dóm á það, en aftur á móti held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir þá sem eru t.d. í fjárlaganefnd og fyrir löggjafann hér á þingi að geta áttað sig á því hvert fjármunirnir eru að fara í þeim fjárheimildum sem við erum að veita. Gegnsæi í útgjöldum og gegnsæi sömuleiðis í tekjum er virkilega mikilvægt í rekstri. Þetta er ekkert öðruvísi en að reka fyrirtæki. Það er nú t.d. þannig í búreikningum hjá mér sjálfum að allt er sundurliðað í ársreikningi í hvað peningarnir fara. Menn geta þá séð það svart á hvítu í hvað er verið að eyða og líka hvernig tekjurnar koma. Það er nákvæmlega það sem við eigum að geta horft til við gerð fjárlaga, við gerð fjárauka og fjármálaáætlunar og þess háttar, stofnanirnar hljóta að geta sýnt fram á það með ákveðnum bókhaldslyklum í hvað fjármunirnir fara.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held við séum sammála um það að alla vega við sem störfum við það að taka ákvarðanir um þessa hluti þurfum meiri innsýn í hvað er verið að gera. Hv. þingmaður nefndi að þetta sé bara eins og fyrirtæki. Ég minnist þess að þegar yngri bróðir minn var að læra hagfræði þá fannst honum frekar leiðinleg hagfræði fyrirtækja eða eins og það hefur verið kallað á ensku, með leyfi forseta, „microeconomics“. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get alveg tekið undir það að allt sem hjálpar til við það að reka betur fyrirtækið Ísland, ef við getum orðað það svo, er mikilvægt. Þeir sem reka fyrirtæki fara reglulega á námskeið í því hvernig er hægt að spara og fara betur með krónuna o.s.frv. Ég efast ekki um að það á líka við um forstöðumenn þeirra stofnana sem ríkið er að reka. Menn verða að gæta aðhalds. Menn þurfa líka alltaf að geta tekið utan um verkefnið og væntanlega eru allar þessar tölur til. En við megum ekki gleyma því heldur að síðan koma upp einhver sérstök frávik eins og við erum t.d. að glíma við í dag, sem eru afleiðingar Covid. Þar af leiðandi erum við með fjárauka upp á 74,7 milljarða plús þessa heimild upp á allt að 14 milljarða fyrir LSR sem er bara allt annað mál og ætla ég ekki að blanda því inn í þessa umræðu. En það endurspeglar náttúrlega, tel ég, mjög vel þessar breytur sem geta orðið. En þá er líka mikilvægt þegar vel gengur og við erum ekki að fást við einhverja faraldra eða stríð erlendis og slíkt að menn búi í haginn til þess að geta tekist á við vandamál framtíðarinnar. Það má kannski segja að sú lukka var að það var búið að vinna í haginn fyrir þjóðarbúið áður en þessi ósköp dundu yfir okkur.

Frú forseti. Við höfum í dag og kvöld verið að ræða frumvarp til fjáraukalaga, erum stödd í 2. umr. og undir eru allnokkrar tillögur. Sitthvað er gott. Ég vil sérstaklega nefna einhug í fjárlaganefnd, þar sem ég sit, um eingreiðslu til öryrkja sem ég styð. Ég vil líka nefna sérstaklega þá breytingartillögu sem við í minni hlutanum stöndum saman að um greiðslur til sveitarfélaga vegna þjónustu við fatlaða, auk þess sem þarna er að finna nauðsynlegt framlag til fangelsismála. Fyrir árið 2022 eru nú lögð fram fjáraukalög í annað sinn. Það segir sitthvað um stöðuna en segir kannski líka ýmislegt um stjórn ríkisfjármála. Í mars var lagt fram frumvarp til að taka á breytingum á Stjórnarráðinu og fjölgun ráðherrastóla. Það reyndist þá vera kostnaður upp á tæpa 2 milljarða en endanleg tala í þeim efnum liggur ekki fyrir. Það verður að segjast að þetta gaf auðvitað tóninn. Það er merkilegt til þess að hugsa að ríkisstjórnin skuli hafa valið að fara í svo kostnaðarsamar aðgerðir í eigin þágu í beinu framhaldi af ævintýralegum halla eftir heimsfaraldur. Lítil skynsemi er í því og mér finnst það sýna visst taktleysi að bjóða almenningi upp á slíka eyðslu, komandi út úr þeim halla sem við vorum og erum í og inn í þær aðstæður sem fram undan eru, sem eru auðvitað erfiðir og flóknir kjarasamningar, að ráðdeild ríkisstjórnarinnar sjálfrar hafi ekki verið meiri en þessi við þær aðstæður. Mig langar líka til að minna á hvert hlutverk fjáraukalaga er samkvæmt lögum. Þeim er ekki ætlað að mæta útgjöldum til nýrra verkefna, auknu umfangi ríkisins, heldur til að bregðast við óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum. Þetta hlutverk fjáraukalaga þjónar m.a. þeim tilgangi að festa í sessi fjárstjórnarvald þingsins en á líka að ýta undir og auka ábyrgð ráðuneyta og ríkisstjórnar á að fara ekki fram yfir heimildir sem þeim eru veittar af Alþingi nema við sérstakrar og ófyrirséðar aðstæður. Það er þörf á að halda þessu til haga. En hér erum við mætt í annarri umferð eða í fjáraukalögum nr. 2 fyrir þetta ár þar sem fjárheimildir eru auknar um 75 milljarða, samtals um 6,1% frá samþykktum fjárlögum fyrir árið 2022. Í 2. umr. er enn að bætast í og þar vegur auðvitað langsamlega þyngst 14 milljarða heimild fjármálaráðherra vegna samkomulags frá árinu 2016 við LSR. Ég ætla ekki að fjalla um það í löngu máli en get tekið undir að það sé sanngirnissjónarmið í því að fjármálaráðherra fái heimild til að standa við það samkomulag. Ég held reyndar að ágætt væri að árétta það við hæstv. fjármálaráðherra að sú regla eigi almennt að vera í hávegum höfð að samningar skulu standa. Hvað varðar stóru myndina af ríkisfjármálunum þá er kannski ágætt að nefna hið augljósa, sem er að við erum að koma út úr sögulega miklum afkomuhalla árin 2020 og 2021. Auðvitað er viðbúið, eðlilegt og skiljanlegt að það taki tíma að ná fyrri stöðu og það er mikilvægt að ná mjúkri lendingu í þeim efnum. En það verður að vera markmiðið að það gerist og að það gerist fyrr en seinna. Við höfum gagnrýnt að það sé ekki fyrr en árið 2027 sem þessi ríkisstjórn stefnir að því að svo verði og erum á því að þar eigi, og aðstæður kalli á það, að stíga ákveðnari skref en þessi ríkisstjórn er að gera. Forseti. Mig langaði til að tala um þá stöðu sem blasir við heimilum og fyrirtækjum landsins vegna hárra vaxta. Þetta er staða sem er heimilum og fyrirtækjum landsins ágætlega kunn. Við ræðum minna um það í opinberri umræðu og hér í þessum þingsal hvað skuldir og háir vextir gera ríkissjóði. Við ræðum þetta alveg merkilega lítið í þessum sal því að þetta er auðvitað stórmál og alvarleg staða. Stýrivextir hafa ekki verið hærri síðan eftir hrun og standa núna í 6%. Útlánavextir banka eru á bilinu 7–8%. Í því samhengi langar mig að nefna dæmisögu af fjölskyldu sem vorið 2021 borgaði um 180.000 kr. á mánuði af fasteignaláni sínu. Þessi fjölskylda er með 50 millj. kr. óverðtryggt lán til 40 ára á breytilegum vöxtum. Í dag er veruleiki þessarar fjölskyldu að afborgunin af láninu nemur 330.000 kr. á mánuði. Greiðslubyrðin hefur aukist um 150.000 kr. Ég nefni þetta af því að stundum eru það litlu sögurnar sem best varpa ljósi á stóru myndina þegar við heyrum af því hvernig þetta birtist fólkinu í landinu. Bankavextir á Íslandi eru tvöfalt til þrefalt hærri en í Evrópu. Stýrivextir á Íslandi eru þrefalt hærri en á hinum Norðurlöndunum. Mikið hefur verið rætt um sólina á Tenerife í því samhengi, en eftir stendur spurningin: Hvers vegna þarf þrefalt hærri stýrivexti á Íslandi en annars staðar í Evrópu til að vinna gegn verðbólgu sem er undir meðaltali í álfunni? Ástæðan er ekki síst gjaldmiðillinn okkar. Fer ekki að verða tímabært að stjórnvöld horfist í augu við þetta? Á sama tíma eru vextir vegna lána ríkisins tvöfalt og þrefalt hærri en í löndunum í kringum okkur. Ég nefni þetta líka vegna þess að kostnaður hárra gjalda bítur ríkissjóð auðvitað alveg eins og háir vextir bíta heimilin. Við gleymum þessu og tölum merkilega lítið um þetta þegar við erum að ræða fjármál ríkisins, þetta gleymist í samhengi fjárlaga og í umræðum um þau. Afleiðingin er sú að á ríkisstjórninni hvílir þess vegna enn ríkari krafa um að stilla skuldasöfnun ríkisins í hóf. Okkar aðstæður hér á Íslandi krefjast þess. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar og þingsins er enn ríkari vegna aðstæðna okkar hér. Nú er kostnaðurinn sem lagt er til að bæta við hallarekstur ríkissjóðs í fjárauka þessum ekki síst til kominn vegna áhrifa verðbólgu á vaxtagjöld ríkissjóðs. Aðrir þættir eru útgjöld vegna árásar Rússa á Úkraínu og svo er það kostnaður sem ríkið stendur enn frammi fyrir vegna afleiðinga heimsfaraldurs. Þessir samverkandi þættir gera að verkum að breytingarnar eru óvenju umfangsmiklar í þessum fjárauka. Breyttar efnahagshorfur og aukin verðbólga, ég leyfi mér að nefna í því sambandi blikur á lofti á heims- og á alþjóðavísu eins og krísu sem talað er um í Evrópu, „cost of living crisis“, sem er breyta sem við ættum að hafa í huga í samhengi við ferðaþjónustuna okkar á næsta ári. Þetta er sá liður sem fjölskyldur og fólk kippa fyrst út úr heimilisbókhaldinu þegar harðnar í ári. Breyttar efnahagshorfur og aukin verðbólga eru þeir þættir sem fjárlagavaldið ætti að vera að horfa á og ég hef saknað þess að heyra ekki fulltrúa fleiri flokka tala um þessa stöðu og þætti. Í 1. umr. umræðu um fjáraukalög kynnti hæstv. fjármálaráðherra aukin útgjöld upp á 75 milljarða eins og ég nefndi hér áðan. Þar af voru 37 milljarðar vegna vaxtagjalda. Mesta hækkunin frá framlagningu frumvarpsins var vegna vaxtagjalda, þar á eftir komu heilbrigðismálin. Vaxtagjöldin hækka sem sagt meira en útgjöld til heilbrigðismála núna á milli umræðna. Útgjaldaliður vaxta hefur hækkað meira en útgjöld til heilbrigðismála á milli umræðna hér. Þessi mikli kostnaður íslenska ríkisins af vöxtum er stundum kynntur eins og hver önnur óbreytanleg staðreynd, nánast eins og umfjöllun um veðrið, þetta séu tölur sem við höfum ekkert um að segja. Það er auðvitað ekki alveg svo og afleiðingarnar birtast okkur þannig að þessi hái vaxtakostnaður hefur áhrif á burði og getu ríkisins. Hann lækkar t.d. burði og getu ríkisins til ýmissa fjárfestinga, hefur áhrif á burði og getu ríkisins til að fjárfesta í velferð og heilbrigðismálum, sem er sá málaflokkur sem þjóðin öll er einhuga um að vilja ekki bara verja heldur styðja, styrkja og efla. Við erum að verja hærri fjárhæðum í vexti en til heilsugæslu og samgöngumála samanlagt. Við erum að verja hærra hlutfalli landsframleiðslu í vexti en sumar Evrópuþjóðir verja í varnarmál, sem er ekkert smáræði. Vandinn hér er ekki of lágir skattar heldur of háir vextir. Þetta er kerfislægur vandi sem við losnum ekki við fyrr en við erum komin með nýjan gjaldmiðil. Kostnaðurinn við að halda í krónuna hefur áhrif á velferðina á Íslandi. Krónan er ekki bara dýrkeypt fyrir heimilin í landinu, hún er það líka fyrir íslenska ríkið. Frú forseti. Vaxtagjöld ríkisins eru, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, þrefalt hærri hér en á öðrum Norðurlöndum og jafnvel hærri en í ríkjum sem hafa hærra skuldahlutfall en við vegna þess hve vextirnir eru háir. Þetta þarf að ræða. Frú forseti. Horfur eru dökkar og verðbólgan ætlar að reynast okkur langvinn sem gerir um leið erfiðara að eiga við hana og ná henni niður. Christine Lagarde, seðlabankastjóri Evrópu, hefur gefið til kynna að stýrivextir í álfunni verði hækkaðir við næstu vaxtaákvörðun í desembermánuði. Stýrivextir Evrópska seðlabankans eru núna 2%. Vextir upp á 2% þykja auðvitað ekki háir í alþjóðlegum samanburði í ljósi verðbólgunnar. Vextir eru um 3% í Noregi, 2,5% í Svíþjóð en 6% á Íslandi. Ég vil líka fjalla um útgjaldaaukningu. Tugmilljarða útgjaldaaukning á sama tíma og ríkissjóður er og hefur verið rekinn með halla eru vondar fréttir á verðbólgutímum. Ég vil halda því til haga að erfið staða ríkissjóðs var til komin áður en afleiðingar heimsfaraldurs skullu hér á. Það er ekki rétt að tala með þeim hætti að ríkisstjórnin hafi hér verið búin að búa sérstaklega vel í haginn. Mikill vöxtur opinberra gjalda nú ýtir undir verðbólguna. Þensluhvetjandi aðgerðir á útgjaldahlið ríkisins vinna gegn markmiðinu um að stemma stigu við verðbólgunni. Á þetta hefur Seðlabankinn bent. Á þetta hafa ýmsir og margir umsagnaraðilar fyrir fjárlaganefnd bent á og flaggað og reynt að ýta við fjármálaráðherra og þinginu um að standa í lappirnar gagnvart því mikilvæga verkefni að vinna gegn verðbólgunni. Viðreisn hefur sannarlega talað fyrir þessu líka. Það skiptir óskaplega miklu máli í samhengi við kjarasamninga núna og öll lífskjör fólks í landinu að fjármálaráðherra standi þá vakt að reyna að ná tökum á verðbólgunni og skilji Seðlabankann ekki einan eftir með það þunga verkefni. Frú forseti. Tilgangur fjáraukalaga er, eins og ég nefndi, að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Hér eru þau hins vegar nýtt að hluta til að stoppa í göt sem þegar hafði verið bent á við samþykkt fjárlaga fyrir ári síðan. Í umsögn sinni við frumvarpið bendir Ríkisendurskoðun sérstaklega á að viðbótargjöld Landspítalans og annarra heilbrigðisstofnana vegna faraldursins hefðu ekki átt að koma á óvart; atriði eins og stytting vinnuvikunnar, þetta eru einfaldlega þættir sem ábyrgur fjármálaráðherra hefði verið búinn að taka með í reikninginn. Ég held að ég taki undir þá gagnrýni að heildarmyndin eigi að liggja þannig fyrir að það séu bara ófyrirséð, óhjákvæmileg og tímabundin útgjöld sem detti inn í þessari umferð. Svo er ekki í dag. Eitt sterkasta framlag ríkisstjórnarinnar til þessara erfiðu kjarasamninga sem við okkur blasa væri akkúrat núna að nýta fjáraukann til að stýra ríkisfjármálum þannig að markmið um að ná tökum á verðbólgu geti skilað árangri. Það er stóra myndin og ætti að vera stóra myndin hjá fjármálaráðherra um þessar mundir. Þannig gæti hann staðið að því að bæta lífskjör fólksins í landinu. Mér finnst leitt að segja það en mér þykir hann ekki gera það með nægilega trúverðugum hætti.

Forseti. Það hafa verið skemmtilegar umræður í gangi um fjáraukalögin, verðbólgu og vaxtagjöld og alls konar skemmtilegt sem ég er ekki beint sérfróð um. En ég er náttúrlega af þeirri kynslóð sem mun lifa í gegnum loftslagsáhrifin og mun þurfa að lifa við þær afleiðingar sem núverandi aðgerðir stjórnvalda um allan heim munu hafa. Því vil ég nýta tækifærið í hvert skipti sem ég fæ til að benda á mikilvægi þess að auka fjárframlög þegar kemur að umhverfis- og loftslagsmálum. Þar falla orkumál auðvitað undir. Framfarir hafa vissulega orðið í þessum málaflokkum, sérstaklega hvað varðar fjárveitingar og fjárframlög til þessara málaflokka. En betur má ef duga skal í svona alvarlegum efnum. Það gerir mig rosalega sorgmædda að við séum því miður ekki komin á þann stað að taka þessi málefni alvarlega. Við stöndum frammi fyrir mjög miklum áskorunum. Þetta hafa ráðherrar þessarar hæstv. ríkisstjórnar sagt sjálfir. Við þurfum að henda okkur af stað í orkuskiptin, taka það alvarlega og gera það vel, af því að Ísland á möguleika á því að fara sem hraðast í gegnum þessi orkuskipti og vera mjög framarlega á þessu sviði. En við erum einfaldlega ekki að grípa til aðgerða þegar kemur að þessu. Við erum ekki að taka þessu nógu alvarlega. Þetta snýst ekki bara um að virkja og halda áfram að virkja heldur þarf líka að grípa til einhverra aðgerða til að koma til móts við þessar virkjanir sem munu verða settar upp eftir að rammaáætlun var samþykkt í vor. Þess vegna vil ég ítreka mikilvægi þess að aukin fjárframlög fari til þessara sviða og ekki síst, ef við sundurliðum þetta eitthvað, til almenningssamgangna þar sem við höfum séð niðurskurð þegar kemur að strætó. Ég spyr nú bara: Hvernig ætlum við að halda borgarlínunni gangandi ef við getum einu sinni ekki haldið strætó gangandi? Ég vona svo innilega að vel verði staðið að þessu og vandað til verka, en það er ekki hægt nema fjármagn verði sett í þennan málaflokk. Mér þykir mjög miður að þetta sé ekki í algerum forgangi hjá þessari ríkisstjórn því eins og ég sagði þá erum við að finna fyrir áhrifum loftslagsvánnar núna. Það eru 10°C á morgun, 30. nóvember, sem ég held að hljóti að vera einhvers konar met og ég held að vandinn sé orðinn rosalega alvarlegur. Nú hefur verið talað mjög mikið um verðbólgu, hækkun verðlags og alls konar skemmtilegt. Við sjáum ekki fram á að fólksflutningum fækki út af því að sumt fólk þarf auðvitað líka að flýja hækkandi verðlag í sínu heimalandi og slæmt efnahagsástand. Þá aukast auðvitað fólksflutningar á milli landa og við þurfum að vera í stakk búin til að taka á móti fólki sem leitar hingað í neyð og leitar til annarra ríkja Evrópu í neyð. Það mun auðvitað líka hafa töluverð áhrif á umhverfið og loftslagsmálin og mun ekkert hægja á áhrifum loftslagsvánnar. Þess vegna hvet ég þessa ríkisstjórn eindregið til að endurskoða fjárframlög sín til þessa málaflokks, byrja að taka þetta alvarlega og átta sig á því að ef ekki er gripið til aðgerða núna þá er það aðeins of seint, af því að mín kynslóð þarf að moka upp eftir núverandi ráðamenn og þegar við tökum við keflinu verður það mögulega orðið of seint, því miður. Ég vona svo innilega að það komi ekki til þess.

Frú forseti. Ríkissjóður á 6 milljarða til þess að eyða í það kerfi sem gengur út á að vísa fólki í neyð héðan úr landi en við eigum ekki 150 milljónir til að gefa fátæku fólki að borða um jólin. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Við erum tala um 90 milljarða sem verið er að hreyfa hér til í fjáraukalögum en við virðumst ekki eiga 150 milljónir til þess að sinna þeim sem eru verst stödd. Nú þegar verðbólgan er komin upp úr öllu valdi, vextir hafa verið hækkaðir og greiðslubyrði fólks af lánum hefur hækkað getum við ekki einu sinni sem þingheimur hunskast til þess að segja já við því að gefa fólki mat um jólin. Því segi ég já, frú forseti.

Virðulegi forseti. Það kannski virkar einkennilega að hér sé breytingartillaga mín borin upp til atkvæðagreiðslu í ljósi þess að utan um hana hefur verið tekið af allri fjárlaganefnd í heild sinni og málið mun í rauninni ná fram að ganga. Hér erum við að greiða atkvæði um ríflega 60.000 kr. eingreiðslu til öryrkja nú í desember. Það ber að þakka. Ég býst ekki við að ríkisstjórnin ætli að greiða atkvæði með minni breytingartillögu, hún hækkaði þetta um 300 kr. til að þurfa ekki að segja já við henni. Það er nú meiri bragur á því að við fáum að gera þetta öll saman og það gleður mig einstaklega mikið, þrátt fyrir að ég segi náttúrulega eðli málsins samkvæmt já við eigin tillögu.

Forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um þann hluta eldri borgara sem situr eftir á berstrípuðum almannatryggingabótum og hefur ekki við neitt annað að styðjast. Hér erum við að tala um stóran hluta af eldri borgurum sem voru öryrkjar og löbbuðu yfir í það á einni nóttu að verða 67 ára gamlir og fullfrískir, en um leið þá lækkuðu þeir í greiðslum frá almannatryggingum. Hér erum við að tala um fullorðnar konur, ömmur og langömmur, sem voru heimavinnandi húsmæður og eiga þar af leiðandi engin lífeyrisréttindi. Hér erum við ekki að tala um neitt af því fullorðna fólki sem fellur undir þær lagabreytingar sem áttu sér stað fyrir eldra fólk í janúar 2017, bara alls ekki. Þessi hópur er algjörlega skilinn út undan. Þetta eru fátækustu einstaklingarnir á landinu í dag sem við eigum að hafa í fanginu með því að reyna að gera þeim lífið bærilegt, sem við erum því miður ekki að gera, og þess vegna skora ég á okkur öll að taka utan um þennan hóp og vera ekki að mismuna honum, vera eins almennileg við þessa tæplega 6.000 eldri borgara eins og við munum gera vel við öryrkja á eftir. 

Forseti. Mjög merkilegt. Hérna á eftir er tillaga frá öllum í fjárlaganefnd um að greiða eingreiðslu til öryrkja vegna fjárheimilda sem eru þegar til staðar. Hérna erum við í þessari atkvæðagreiðslu að greiða atkvæði um að sú eingreiðsla nái í rauninni til sömu öryrkja sem eru bara nokkrum árum eldri. Allir eru að segja nei. Mér finnst það rosalega skrýtið. Ég segi já.

Frú forseti. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á erum við að tala um að við séum ekki að útiloka þessa desemberuppbót til fólks sem hefur náð 67 ára aldri. Mig langar bara að minna þingmenn á að með hverri sekúndunni sem líður þá eru þeir nær því að verða 67 ára. 

Virðulegi forseti. Þessi tillaga sem við erum hér að greiða grænt ljós á töflunni um núna var ein af þeim sem ég nefndi strax í minni ræðu við 1. umr. þessa máls, ekki síst vegna þess að mér þótti tillaga ríkisstjórnarinnar ekki nægjanlega góð og var tilbúin til að leggja meira til. Ég ræddi það við félaga mína í meiri hlutanum um hvort við ættum ekki að leggja það til við nefndina að sameinast um tillögu sem væri nálægt því sem Öryrkjabandalagið hefði látið reikna út og gert. Ég er auðvitað afskaplega ánægð með að við náðum saman um þessa tillögu. Ég tel að það sé mikilvægt. Það er góður bragur á því á Alþingi þegar við náum saman um einhverjar tillögur og þetta er ein af þeim sem kemur til með að skipta afskaplega miklu máli þegar þetta fólk, sem er illa statt í samfélaginu, fær þessa viðbótargreiðslu sem er ekki jólabónus heldur er þetta eingreiðsla, því að bæði öryrkjar og eldri borgarar fá jólaeingreiðslu eins og aðrir á markaði. Því vildi ég bara þakka fyrir samstöðuna í nefndinni hvað þetta varðaði. Það vilja margir eigna sér tillöguna - við eigum hana öll. Það er það sem skiptir máli hér og sést á töflunni.

Frú forseti. Þessi breytingartillaga er lögð fram þar sem í umræðum um fjárlög hér fyrr í haust spurði ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort að kostnaður við Úkraínu myndi koma niður á almennri þróunar- og mannúðaraðstoð, sem fellur einmitt undir lið 35. Í svari sínu sagði ráðherra að það myndi ekki gera það heldur yrði tekið tillit til þessa óvænta atburðar í gegnum fjáraukalög. Hins vegar, eins og stendur í fjáraukalagafrumvarpinu sjálfu á síðustu blaðsíðu, þá er verið að taka 783 milljónir frá öðrum brýnum alþjóðlegum verkefnum og af nógu er að taka í þeim málum. Ég segi já.

Frú forseti. Samfylkingin styður þessa breytingartillögu og hvetur jafnframt fjárlaganefnd til dáða varðandi framlög til þróunarsamvinnu milli umræðna um fjárlög nú. Við getum einfaldlega ekki sætt okkur við að nauðsynlegur stuðningur við Úkraínu bitni á þróunaraðstoð og fátækustu ríkjum heims eins og stefnir í að óbreyttu. Það væri einfaldlega mjög mikil skömm fyrir Alþingi.