Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson (framsögum.): Eins og háttv. þingdeildarmenn hafa sjeð, er nefndarálit okkar mjög stutt. Við viljum eindregið leggja til, að frv. sje samþykt óbreytt. Við höfum allir orðið sammála um, að í því sje falin mikil rjettarbót, því að það hefur lengi verið tilfinnanlegt, hvað húseigendur hafa átt örðugt með að fá hús sín vátrygð, og vátryggingarfjelögin hafa oft reynzt ósanngjörn og erfið til endurgreiðslu, þegar húsbruna hefur borið að höndum. Það er nauðsynlegt, að úr þessu sje bætt og sjerstaklega eru ómissandi lagaákv æði um, að vátryggingárfjelög geti eigi starfað hjer, nema þau hafi varnarþing hjer á landi. Þetta snertir að vísu mest brunabótafjelögin, en á þó einnig að ná til allra annara ábyrgðarfjelaga, sem starfa hjer á landi. Hin merkustu nýmæli þessa frv.s eru þessi: Öll tryggingarfjelög eiga hjer eftir að vera undir umsjá stjórnarráðsins, sem þannig getur fengið hönd í bagga með starfsemi þeirra. Í öðru lagi er hverju fjelagi gert að skyldu að hafa einn aðalumboðsmann hjer á Iandi, sem beri alla ábyrgð á starfsemi fjelagsins og sem menn hjer geti jafnan snúið sjer að. Í þriðja lagi á sjerhvert fjelag að vera skyldugt að hafa hjer varnarþing, og er það mjög þýðingarmikið atriði. Loks á hvert félag að setja hæfilega tryggingu fyrir skilvísri greiðslu tryggingarupphæðanna. Stjórnin hefur þó álitið rjett, að láta þessi nýmæli ekki ná til þeirra fjelaga, sem vel og lengi hafa starfað hjer; hún hefur verið hrædd um, að þau kynnu að bregðast illa við og segja upp ábyrgðum, og gæti það orðið til stórtjóns. Nefndin hefði að vísu helzt óskað, að ákvæði frv. næðu til allra fjelaga, en hyggur þó, að stjórnin hafi svo mikið til síns máls, að ráðlegt sje að fara eftir tillögum hennar í þessu efni. Það er líka bót í máli, að það munu ekki vera nema 4 brunabótafjelög, sem hafa starfað hjer í 20 ár eða lengur. Öll hafa þau reynzt ábyggileg og skilvís fjelög, og um eitt þeirra hefur mjer verið sagt, að það hafi varnarþing hjer á landi. Að svo mæltu vil jeg fyrir hönd nefndarinnar leggja það til, að frv. verði samþykt.

Júlíns Havsteen (1. kgk): Hinn háttvirti framsögum. hefði getað minzt á eitt fjelag til, auk þeirra er hann nefndi, nefnil. Söassurance-fjelagið, sem lengi hefur starfað hjer. Það fjelag var stofnað með sjerstökum konungsúrskurði 1746 og síðan endurnýjað 1850. Það getur því sjálfsagt komizt undir ákvæði frv. um þau fjelög, sem stofnuð eru með sjerstökum lögum. - Úr því að hæstv. ráðherra er hjer viðstaddur, vil jeg beina þeirri spurningu til hans, hvernig stjórnin hugsi sjer, hvernig þeirri tryggingu eigi að vera varið, sem fjelögin setja. Ætlar stjórnin jafnframt að heimta depositum af fjelögunum, eða ætlar hún að láta sjer nægja yfirlýsingu frá einhverjum banka eða stjórn þess lands, sem fjelagið á heima í? Mjer væri kært, að hæstv. ráðherra vildi gefa upplýsingar um þetta.

Ráðherra: Jeg er hinni háttvirtu nefnd þakklátur fyrir hinar góðu undirtektir hennar í þessu máli. - Út af fyrirspurn hins hv. 1. kgk. (J. H)., vil jeg geta þess, að það hlýtur auðvitað í hverju einstöku tilfelli að vera sönnunaratriði, hvað lengi hvert felag hefur rekið hjer atvinnu. Að því er trygginguna snertir, þá hefur stjórnarráðið ekki viljað binda sig við neitt sjerstakt form. Auðvitað fer bezt á því, að hvert fjelag legði fram depositum, eftir því sem það kæmi sjer saman um við stjórnina, en bankaábyrgð eða tryggileg verðbrjef, verða að sjálfsögðu einnig tekin góð og gild. Stjórnarráðið verður í hverju einstöku tilfelli að ákveða, hvaða trygging geti talizt hæfileg og viðunanleg.



Jeg get ekki fellt mig við þá undanþágu, sem frv. veitir þeim ábyrgðarfjelögum, sem starfað hafa hjer í 20 ár eða lengur. Mjer virðist sjálfsagt, að þessi fjelög hafi umboðsmann og varnarþing hjer á landi og setji tryggingu. Þó að þau fjelög, sem hjer eiga hlut að máli, sjeu nú vel stæð og örugg, þá er ekki sagt, að það verði alt af, því að margt getur breyzt á stuttri stund. Það er ekki sjáanlegt, að rík fjelög geti haft nein veruleg óþægindi af því að setja hæfilega tryggingu fyrir skilvíslegri starfsemi sinni. Jeg mun því við 3, umr. komt fram með breyttill. um að nema þessa undanþágu burt úr frv.

Ráðherra: Þessi undanþága er sprottán af því, að stjórnin óttaðist, að það kynni að baka Iandinu stórtjón, ef ekki væri sleginn þessi varnagli. Það væri illa farið Og mundi verða lánsstofnunum landsins og mörgum manni bagalegt, ef fjelög þau, er mest viðskifti hafa hjer á landi og hafa um langt skeið reynzt traust og áreiðanleg, þættust hafa tilefni til að firtast, hætta starfsemi hjer og segja upp ábyrgðum. Þau fjelög, sem hjer er um að ræða, eru Öll í miklu áliti, og stórrík, og virðist því landsmönnum ekki geta staðið nein hætta af viðskiftum við þau, þó að þau ekki hafi lagt fram neitt sjerstakt tryggingarfje hjer á landi. - Jeg vil annars geta þess, að það voru ekki aðallega brunabótafjelögin, sem stjórnin hafði fyrir augum, þegar hún tók þetta frv. upp eftir tilmælum alþingis, heldur sjerstaklega lífsábyrgðarfjelögin. Sum þeirra hafa hlaupa-umboðsmenn út um landið, er taka við fje af mönnum, sem stundum hefur aldrei komið til skila. Jeg hygg því, að það sje óheppilegt að gera slíka breyttill. við frv., sem hinn háttv. þm. V: Skaftf. (S. E.) gat um, og vona að hún verði ekki samþykt. 1. gr. samþ. í e. hlj. - með 8: 4 atkv. 3. - - í e. hlj. 4. - - sömuleiðis. 5. - - - 6. - - - 7. - - - 8. - - - Fyrirsögn samþ. án atkvæðagreiðslu. Málinu vísað til 3. umr. í e. hlj.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Jeg get sagt hið sama um þetta frv. og frumvarpið næsta á undan, það þarf ekki miklar málalengingar um það. Nefndin, sem kosin var til að íhuga frumvarpið, ræður til að samþykkja það óbreytt. Þá er samþykt vöru lög um málaflutningsmenn við landsyfirdóminn árið 1905, var litið svo á, þar sem engin málaflutningsmannastjett væri til í landinu, að eigi væri hægt að gera þá kröfu til málafærslumanna við yfirdóminn, að þeir fengi verklega æfing, áður en þeim yrði veitt löggilding til starfa síns. Það hefur orðið venja, að veita kandídötum löggilding, þegar er þeir hafa lokið prófi. Þetta hefur málaflutningsmannafjelagið hjer í Reykjavík ekki talið heppilegt, og stjórnin hefur fallizt á það. Og því er farið fram á, að heimtuð verði verkleg æfing og verkleg reynsla af þeim, sem veitt verður þessi löggilding. Og það er talið óhætt að gera þessa kröfu nú. Nú eru málaflutningsmenn orðnir svo margir, að engin hætta er á, að ekki fáist nógu margir lögfræðingar til að flytja mál við yfirdóminn, þó að lög þessi verði samþykt. Er því farið fram á, að þeir einir fái löggilding, er fengið hafa nokkra verklega æfing í flutningi mála, unnið á skrifstofu einhvers málafærslumanns eða flutt mál fyrir undirrjetti, eða unnið að öðrum lögfræðisstörfum. Nefndin álítur, að þetta sje rjett gert, og ræður því til að samþykkja frv. óbreytt að efni til. Þær breytingar, sem nefndin stingur upp á, eru aðeins orðabreytingar, er snerta tilvitnanir í lög. Fyrri lögin, sem nefnd eru í stjórnarfrv., eru nú úr gildi numin. Nefndinni þótti rjettara að vitna í núgildandi iðg. Seinni brtill. fer aðeins fram á að bæta við fyrirsögn laganna, er í er vitnað.



Jeg vildi leyfa mjer að gera þá athugasemd um 6. breytingartillögu nefndarinnar, að jeg óska, að hún verði borin upp til atkvæða í tvennu lagi, þannig, að sjerstaklega verði greitt atkvæði um það, sem nefndin vill fella burtu, og það, sem hún vill setja í staðinn.

Þá kemur breytingartill. við 11. gr. laganna. Þar er ákveðið, að ef hús ónýtist af einhverjum óviðráðanlegum náttúruöflum, að landssjóður skuli þá leggja fram efni í samskonar hús, en prestur allan hinn kostnað. Þetta er ekki í samræmi við það, sem annars er ákveðið í gildandi búðarlögum, því að eftir þeim á landsdrottinn að leggja til bæði efni og smiði, og það virðist sanngjarnt, að landssjóður geri sama. Þess ber og að gæta, að þá er slíkt kemur fyrir, hlýtur presturinn sjálfur að verða fyrir miklu eignatjóni og kæmi því auðvitað mjög illa, að þurfa að leggja stórfje til endurbyggingar húsa. Þess er og að g æta, að þau tilfelli, sem hjer ræðir um, munu verða mjög fá, því að lögin búa tryggilega um, að húsin sje reist á tryggilegum stóðum, því að svo segir í 4. gr. þeirra: „Nú sækir einhver prestur um slíkt lán, og skal hann þá lýsa nákvæmlega stað þeim, er hann ætlar að byggja á, svo að landstjórnin sjái ljóslega, hvernig þeim stað er í sveit komið, og hvort húsi er þar nokkur hætta búin af völdum náttúrunnar, svo sem af sjávargangi, skriðufalli eða öðru.“ Í þessu felst mikil trygging þess, að þau hús, er hjer ræðir um, farist ekki oft af völdum náttúrunnar. Af því leiðir aftur það, að þau tilfelli, yrðu mjög sjaldgæf er landssjóður yrði að leggja fram fje til húsabygginga af þeim sökum og þau auknu fjárútlát, sem nefndin fer fram á, geta því með engu móti orðið tilfinnanleg, þar sem þau kæmu svo afarsjaldan fyrir. Jeg skal að síðustu geta þess, að br. till. nefndarinnar eru í raun og veru ekki nema 4, þó að gengið verði til atkvæða um þær í 7 liðum. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, nema ef einhver mótmæli kunna að koma fram.



Áður en umræður hófust, leyfði jeg mjer að óska þess, að 5. br.till. nefndarinnar yrði borin upp í tvennu lagi, og það væri vegna þess, að hún skiftist í raun og veru í tvð atriði, er ekki standa í því sambandi hvort við annað, að síðara atriðið hljóti að fylgja hinu fyrra, eða leiða af því, eins og háttv. framsögurn. (E. J.) líka gat um. Það má vel greiða atkv. með því að fella burt úr þeim lögum, sem hjer ræðir um breyting á, orðin: „eða með frávikningu frá embætti um stundarsakir“ án þess að þurfa svo að greiða atkvæði með því ákvæði, sem háttv. nefnd leggur til að setja í staðinn. Það mundi í reyndinni verða mjög erfitt að beita þessu ákvæði. Það er hætt við, að erfitt veiti að fá góða ábúð á jörðinni gegn sæmilegu endurgjaldi, þegar ábúðarrjetturinn er ekki nema til árs og árs í senn. Það gæti jafnvel beinlínis verið í prestsins þágu, að losna við ábúðina, því að hann fengi þeim mun meira endurgjald úr Prestslaunasjóði, sem eftir gjaldinu næmi, er honum var reiknað, en Prestslaunasjóður biði hallann við það, sem jörðin kannske leigðist lægra. En það eru, sem sagt, miklar líkur til, að leigan yrði lág, því að fæstir mundu vilja rifa sig upp frá ábúðarjörðum sínum fyrir að eins eitt ár, þeir er annars ættu kostar, eða leigja jörð til aðeins eins árs. Afleiðingin yrði því sú, að það þyrfti að auka gjöld til presta úr Prestslaunasjóði, ef því yrði nokkuð beitt. En í framkvæmdinni hefði það að líkindum enga þýðingu, gerði ekkert gagn. Það er - að jeg ætla - vangá hjá háttv. nefnd í 3. br.till. hennar, er hún bindur lán til þeirra kaupa, sem þar ræðir um, eingöngu við kaup á járnvörðum timburhúsum. Það er enn meiri ástæða til að kaupa íbúðarhús, ef þau eru úr steini eða steinsteypu. Jeg vona, að háttv. nefnd komi með br.till. hjer að lútandi við 3. umr.



Við 1. umræðu þessa máls hreyfði jeg engum mótmælum gegn því, hafði þá ekki athugað það svo. Og heldur hef jeg ekki gert neina br.till. til þessarar umræðu, en býst við að gera það við 3. umræðu. Þessi lög um lán úr landssjóði til byggingar íbúðarhúsa á presstsetrum landsins eru eigi gömul, rúmlega 5 ára. Eftir því sem segir í ástæðum stjórnarinnar, hefnr 28 prestaköllum verið veitt lán samkv. þeim á árunum 1908–1912 um 73 þús. kr. og má því heita svo, að lánsfjeð hafi verið uppunnið, svo að það virðist hafa verið allmikil eftirspurn eftir lánunum, þótt þau væri eigi hærri en 3000 kr. Ástæðan til að breyta lögunum í þá átt að hækka lánsupphæðina, virðist því aðallega sú, að tveir prestar vestanlands, kauptúnabúar þar, hafi ekki gert sig ánægða með þá lánsupphæð, sem heimiluð er í lögunum, jafnvel þó að bætt væri við hana 1000 kr. Þessa hækkuðu lánsupphæð, sem frv. fer fram á, tel jeg alt of háa, aðallega af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er prestinum bundinn erfiður baggi með svo dýrri húsaleigu og viðhaldi; og í öðru lagi álít jeg ekki rjett að byggja svona dýrt á sveitajörðum. Húsin fara að bera jarðirnar ofurliða, og eigi þetta að vera öðrum til fyrirmyndar, eins og fram er tekið í ástæðum fyrir frv., þá má svo fara, að menn allvíða reisi sjer hurðarás um öxl, og er er þá ver farið, hvað landbúnaðinn snertir. Margir kunna að halda, að prestar geti borið þetta betur en bændur, en þar sem jeg þekki til, búa þeir ekki alment þeim mun betur, sem meiri kraft þarf til þessa en alment gerist; sje lánið 5000 kr., er húsaleigan orðin 200 kr. fyrir utan viðhald. - Svo þegar prestaskifti verða, gæti svo farið, að enginn. vildi ganga að, ef illa væri komið. Þá er ennfremur eitt stórt atriði, sem vel verður að taka til athugunar. Við höfum fyrirfarandi, og erum enn að rannsaka byggingarefni og byggingarfyrirkomulag til sveita. Enn er þetta óleyst, og vel má verða, að innan skams komumst við að ódýrari og betri aðferðum í þessu efni. Fyr en þetta er rannsakað, vil jeg engan vegin auka lánsupphæðina, heldur halda henni eins og hún er. Eftir atvikum get jeg verið með öðrum ákvæðum frumvarpsins. Þó finst mjer farið of langt, þar sem ætlazt er til, að landssjóður kosti smiði á húsum, er eyðilagzt hafa og þarf að endurreisa. Er það ákvæði nýtt nú og því sjerstök útlát fyrir landssjóðinn fram yfir það, sem í gildandi. lögum er.

Framsögumaður: Það var minst á það áðan, að vangá hjá nefndinni mundi hafa verið, er hún samdi viðaukatillöguna við 2. gr., að hún minnist þar aðeins á. járnvarin timburhús, en sleppir bæði steinhúsum og steinsteypuhúsum. En hjer er ekki að öllu leyti vangá um að kenna. Vjer töldum það svo sjálfsagt, að ef um hentug steinhús væri að ræða, þá þyrfti ekki á þau að minna sjerstaklega, því að landstjórnin mundi ekki hika við að veita lán til að kaupa þau, þótt ekki væri það beinlínis tekið fram, væri að öðru leyti ekkert annað til fyrirstöðu kaupunum. Auk þess taldi nefndin það miklu líklegra, að timburhús stæðu til boða á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í br. till en steinhús; það er svo skamt síðan farið var að byggja þau, að þau eru óvíða til. En sjálfsagt mun þó nefndin fús á, að taka bendingurna til greina, og láta ákvæðið ná eigi síður til steinhúsa, en timburhúsa. H. 1. þm. Húnv. (Þ. J.) þykir of mikið, að veitt sje 5000 kr. lán til einnar húsbyggingar; en það tel jeg ekki vera. Það er auðsætt, að 3000 kr. nægja ekki til að byggja fyrir sæmilegt íbúðarhús úr steini, ekki sízt ef gerðar eru kröfur til, að húsið sje vandað að gerð, og það er nauðsynIegt að halda fast við þær kröfur, ekki sízt, þar sem hjer er að ræða um byggingar, sem eiga að geta staðið mjög lengi, jafnvel öldum saman. Það hefur verið kvartað um það, að ýms steinhús, sem hingað til hafa verið bygð, sjeu ekki nærri svo vönduð, sem skyldi, og að þessu þyrfti að kippa í lag, en þá verða húsin dýrari. Og auðvitað er, að hollast og affarabezt er, að byggja húsin sem traustust og vönduðust, og þar ætti Iandsstjórnin að ganga á undan með þær byggingar, sem hún veitir fje til, þótt að láni sje. Það er sjálfsagt, að þessar byggingar verða dýrari í svipinn en hinar óvandaðri, en þær margborga sig, og því má eigi skera tillagið til þeirra um of við neglur. Ég skil ekki í því, að þótt bygð sjeu á prestssetrunum hús fyrir 5000 kr., eða rúmlega það, að ýmsir bændur sjái sjer ekki fært að byggja hjá sjer í samræmi við húsin þar. Ef þá skortir fje, þá byggja þeir ódýrari hús; ef þeir hafa ráð á, þá leggja þeir meira fram. Yfirleitt mun mega treysta því, að b ændur sníði sjer stakk eptir vezti með húsabyggingar sínar, en stæli ekki í blindni eftir því, hvernið bygt kann að vera á prestssetrunum. Jeg fæ því ekki sjeð, að það verði með rökum haft á móti tillögunni um hækkun byggingarlánanna, að það muni leiða bændur á glapstigu og vinna landbúnaðinum mein.



Jeg gat þess áðan, að eg byggist við, að 3000 kr. mundu að líkindum ekki nægja til að byggja fyrir íbúðarhús á prestssetri, og það jafnvel þótt hvorki væri um sjerlegt stórhýsi nje skrauthýsi að ræða. En þar fyrir vil jeg ekki, að landsjóður láni meira, jeg vil ekki fría prestinn með öllu við að leggja nokkuð fram til byggingarinnar sjálfur, auk þess sem að staðarhúsin mundu allmikinn skerf gera auk tillagsins. Það er ekki langt síðan farið var að byggja nokkuð að mun úr steini, og það er því næsta liklegt, að við meiri æfingu komist menn upp á að byggja ódýrara en nú gerist. Þegar þessa er gætt, er enn minni þörf á að vera nú að hækka lánsupphæðina, því að jeg vil um fram alt forðast að gefa undir fótinn með að byggja stærri og dýrari hús, en þörf krefur, en hætt við, að þessi háu lán geti orðið til þess. Það er ekki víst, að allir sjeu svo framsýnir, að þeir gæti þess, hvílika byrði þeir binda sjer og eftirmönnum sínum með hárri lántöku. Einkum og sjer í lagi er það þó vegna þess, að nú er verið og hefur fyrirfarandi ár stöðugt verið að rannsaka byggingarefni til sveita, úr hverju væri hentast og ódýrast að byggja. Jeg hefi trú á því, að vjer getum innan skamms bygt ódýrara en nú gerist og vil því engan veginn hækka lán til þessara bygginga, þar sem það bæði getur bundið prestinum of þungan bagga á herðar og gert óhæfilega háa húsaleigu á jörðinni, yfir 200 kr., því jeg geng út frá því, að í staðarhúsunum sje nokkurt fje, sem verja má til byggingarinnar auk lánsins.

Framsögumaður: Þeir; sem kunnugir eru steinhúsbyggingum, vita, að 5000 kr. muni ekki hrökkva til að byggja hæfilegt íbúðarhús á flestum prestssetrum, eins og lögin gera ráð fyrir að þau verði. Það má því gera ráð fyrir, að prestar yrðu lang oftast að leggja meira eða minna fram úr eigin vasa til húsbyggingarinnar, þótt 5000 kr. lánið fengist. Að vísu skal eg játa það, að mikill munur er á byggingarkostnaðinum eftir því hvort efnið er á staðnum eða ekki; en sú mun þó reyndin verða, að naumast komi það fyrir, að lánsfjeð eitt nægi til byggingarinnar. Jeg veit, að einmitt það hefur aftrað sumum frá að byggja, hve lánsupphæðin er lág. Sá, sem byggir, situr stundum svo lengi á staðnum, að hann er búinn að endurborga mikið af láninu, þegar hann hverfur frá. En auk þess sem hann borgar þannig mikið af láninu og árlega vexti af því, verður hann að gefa staðnum alt sem hann hefur lagt til byggingarinnar frá sjálfum sjer. Það getur þó varla verið tilætlunin, að prestar gefi staðnum svo þúsundum króna skiftir. Hingað til hafa þeir orðið að greiða lán, er þeir hafa fengið til bygginga, á fremur stuttum tíma, lengst á aðeins 28 árum, og átt þó ekkert í húsunum á eftir. Hin gildandi lög bæta mikið úr því, þar sem lánin eru veitt til lengri tíma, og árgjaldið af þeim því lægra. En framlögin í fyrstu verða engu minni, og sjeu þau látin vera mikil, koma þau ósanngjarnlega niður á einum manni, þeim sem fyrir endurbyggingunni beitist og hefur mörg óþægindi af, sem ekki er gott að taka til greina við kostnaðinn við sjálfu bygginguna. Hjer er ekki um það að tala, að landssjóður verði fyrir neinu tjóni við lánin. Hann er vel trygður með vexti og afborganir, það sem honum er ætlað veð í tekjum prestakallsins. Eina ívilnunin er sú, að vextirnir eru lágir. Að öllu athuguðu held jeg fast við það, að lánið til hverrar búsbyggingar megi vera 5000 kr.

Guðjón Guðlaugsson, flutningsmaður: Þetta frv. er bæði stutt og auðskilið og auk þess ekki ókunnugt hjer í deild, þar sem háttv. d. þóknaðist að stinga því svefnþorn á síðasta þingi og hefur það legið í dái síðan. En ekki hefur þörf fólksins á lækni getað dofnað fyrir það, og ekki hefur hugum manna orðið stungið svefnþorn eins og frv. Hvað eftir annað hefur verið leitað til þingsins um að stofna læknishjerað það, sem hjer ræðir um, og enu að nýju koma fram óskir mn það. Þetta ber vott um það, að læknisþörfin muni vera brýn og áhugi almennings á því sterkur. Eg ætla ekki að þessu sinni að skýra frá hinum sjerstöku ástæðum, sem mæla með frv. þessu; jeg hef gert það áður, og gefst sjálfsagt kostur á því síðar. Eg skal aðeins nefna þá almennu ástæðu, að það má fullyrða, að það er þjóðarvilji, að iæknum sje fjölgað sem mest. Það munu vera einu embættismennirnir, sem alþýða vill að sje fjölgað. Það vill því verða gremjuefni fyrir menn, þegar þeir sjá, að verið er að troða upp á þá ýmsum embættismönnum og öðrum opinberum starfsmönnum, sem þeim virðast alls óþarfir, en þeim er synjað um lækna. Menn ættu að geta skilið það, hvað sjúklingar taka út við það að ná ekki í læknishjálp, og enn sárara verður það fyrir þá, þegar þeir bera sig saman við aðra, sem eiga hægt með að ná í lækni. Sjálfur hef jeg ekki yfir slíku að kvarta, svo það er ekki af eigingirni eða fyrir mig, að jeg ber fram frv. þetta. Það er sárt til þess að vita hve mikil olbogabörn Hrútfirðingar hafa verið og afskiftir með lækni; þeir eru jafnvel ver settir nú en áður, þrátt fyrir alla læknafjölgunina, og þrátt fyrir það, að stórum hefur hægst um fyrir íbúana í norðurhluta Strandasýslu með að ná í lækni. Eg tel víst, að það muni þykja þörf að skipa nefnd í mál þetta, því að þótt þetta frv. sje ekki stórt nje margbrotið, þá eru fleiri samkynja mál á ferðinni í þinginu. Jeg ætla því ekki að þessu sinni að fara meira út í að tala um erfiðleikana við að ná lækni fyrir þá, sem búa í hinu fyrirhugaða læknishjeraði, nje heldur vegalengdir og þesskonar; mjer gefst sjálfsagt kostur á að skýra frá öllu þessu, þegar málið kemur úr nefnd.



Jeg hef ekki á móti því, að nefnd sje skipuð í þessu máli, því að jeg tel æskilegt, að þingið taki læknaskipunarmálið alt til nákvæmari íhugunar, en gert hefur verið á síðustu þingum. Jeg get vel skilið í óskum manna að fá lækni í nágrenni við sig, þar sem erfitt er að ná læknishjálp. En þessir menn hugsa ekki út í það, að það sem mest liggur á í svipinn, er ekki að fjölga læknishjeruðum, heldur að fjölga læknum. Háttv. 3. kgk. þm. (St. J.) er kunnugt um það, að í hans sýslu eru tvö læknishjeruð læknislaus, og jeg sje engin tök á að útvega lækni í þau í ár, og líklega ekki heldur að ári, og er það þó mjög meinlegt, einkum fyrir Öxarfjarðarhjerað. Og það má búast við, að enn lengri bið verði á, að læknir fáist í hitt hjeraðið í þeirri sýslu, Höfðahjeraðið. Þá sný jeg máli mínu að hv. 2. þm. N.-M. (E. J.). Í hans kjördæmi er Hróarstunguhjerað læknislaust, stórt hjerað og erfitt, og víða ekki auðhlaupið að ná í lækni, þótt hann sitji í hjeraðinu sjálfu, hvað þá, þegar hans þarf að leita út fyrir hjeraðið, að Brekku eða á Vopnafjörð. Þá verður mjer litið til hv. 1. þm. Húnv. (Þ. J.); þar situr í vesturhlutanum roskinn læknir, bilaður að heilsu og svo heyrnarsljór, að í raun rjettri er hann alls ekki fær um að gegna læknisembætti, en það hefur ekki þótt fært að hann segði af sjer, því enginn fæst í staðinn, og hjeraðsbúar hafa þagað, talið betra að veifa röngu trje en engu. Þá situr hjer hv. þm. V.-Sk. (S. E.). Honum er það kunnugt, að í Síðuhjeraði. er læknir farinn að heilsu, svo að hann sótti um lausn síðasta ár, en sat þó kyr árlangt fyrir min orð og hjeraðsbúa, því að engan var að fá í hans stað. Nú sækir hann um lausn af nýju, svo að þar horfir til vandræða, því að það vita kunnugir menn, að ekki er áhlaupaverk að ná í lækni af Síðu, annaðhvort vestur í Vík, eða austur í Hornafjörð. Í Árnessýslu hefur ágætismaður sá, sem er læknir á Eyrarbakka, verið mjög sjúkur að undanförnu, og óvíst að hann geti gegnt læknisstörfum framvegis. En svo kveður ramt að læknafæðinni, að jeg hef ekki mikla von um, að læknir fáist þegar í stað í það góða og álitlega hjerað. Svona er ástandið og mætti margt fleira um það segja; það er því mesta þörf á að þetta mál komist í nefnd; jeg þykist þess viss, að niðurstaðan hjá þeirri nefnd muni verða sú, að meiri þörf sje á að fá nýja lækna, en ný læknishjeruð.



Það var góð og skýr ræða sem háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) flutti, en fór fyrir ofan garð og neðan við það, sem hjer liggur fyrir, því hún sýndi aðeins það eitt, að læknahjeruð þau, sem stofnuð verða, geta ekki átt von á því að fá lækni í bráðina, en hinsvegar getur læknum fjölgað, svo þau geti fengið lækni síðar, ef hjeraðið er stofnað, og ef svo er gert, þá hafa þau meiri von um það, og geta lifað við hana fyrst um sinn. Það er alt annað mál, hvað eigi að gera til að fjölga læknum, bezta ráðið til þess mun vera að hækka laun þeirra, en eg hygg, að almenningur líti svo á, sem þau sjeu fullhá, að minsta kosti í þeim hjeraðum, þar sem nokkur praxis er að mun. Það getur vel verið, að það sje þýðingarlítið fyrir sveitarbúa fyrst um sinn, þó að hjerað þetta verði samþykt, því enginn fáist læknirinn, en það kemur þá heldur Ekki til kasta landssjóðs að greiða launin, því neðsta lína frumv. segir, að breyting þessi öðlist þá fyrst gildi, þegar Borðeyrarhjerað verði veitt umsækjanda. Og þó lögin verði aðeins pappírslög fyrst um sinn, þá halda þau þó dyrunum opnum, svo að hægt verður að veitá hjeraðið með fjölgandi læknum. Embættismannæfnum fer fjölgandi, og það er ótrúlegt, að menn taki að lesa þær greinar, sem svo margir eru fyrir, að lítil eða engin von er um nokkra atvinnu, t. d. lögfræði. Jeg veit, að það eru margir, sem eru hjer í Reykjavík, sem hafa litla atvinnu og mjög litla von um að geta fengið embætti, fyr en þá máske á gamalsaldri. Mjer finst, að embættin eigi að vera til, svo dyrunum sje haldið opnum og hægt sje að veita þau hæfum mönnum, er þeir gefa kost á sjer. Jeg hygg það sje rjettara, en að búa fyrst til mennina og síðan stöðuna á eftir handa þeim. Jeg tel það því rjettara að búa til starfann - eða embættið - þar sem hans er þörf, án þess að taka tillit til þess, hvort maður er fáanlegur í það strax eður ekki, en að búa til einhvert embætti aðeins í gustukaskyni við einhvern, sem ekki getur lifað.



Jeg hugsaði ekki, að jeg þyrfti að tala frekar um þetta, á þessu stigi málsins. En það var eitt atriði í ræðu háttv. flm. (G. G.) er ekki má láta óátalið; það var um fækkun læknanna - eða skortinn á þeim. Alt hefur sínar orsakir, og vilji maður ráða bót á einhverju, þá verður að finna orsökina. Það verður því að leita að orsökinni að læknaskortinum. Jeg hef athugað þetta mál, og get sagt það með vissu, að ein höfuðástæðan fyrir læknaskortinum er fjölgun læknahjeraðanna. Hjeruðin eru bútuð sundur í einlæga smá skika, svo að þau verða altof lítil, og ólífvænleg fyrir nokkurn mann. Þetta gerir það að verkum, að ungir menn fælast þennan atvinnuveg. Sjálfsagt er það, að íhuga mál þetta rækilega frá öllum hliðum. Jeg tel því gott að skipa nefnd í málið bæði til að íhuga hjeraðaskipunina, og eins það, hvernig ráðlegast sje, að bæta úr læknaskortinum, svo að læknar fáist í öll hjeruðin.



Þeir, sem talað hafa í máli þessu, hafa talað um það sem alveg sjálfsagt, að nefnd væri sett í mál þetta, til þess að íhuga það, og hafa falið það nauðsynlegt. En jeg hef hins vegar ekki heyrt þá gera neina tillögu um það, og jeg vil því leyfa mjer að stinga upp á því, að þriggja manna nefnd verði kosin að þessari fyrstu umræðu lokinni, til þess að fara með mál þetta hjer í háttv. deild. Frumv. samþ. til 2. umr. í einu hljóði. 3 manna nefnd samþ. með 10 samhlj. atkv. I nefndina kosnir samkv. lista: Guðjón Guðlaugsson, Guðmundur Börnsson, Þórarinn Jónsson. Í nefndinni var Guðjón Guðlaugsson kosinn formaður og Guðmundur Björnsson skrifari.