Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Jón Helgason) Í upphafi þessa fyrsta fundar Ed. á nýju ári vil ég bjóða menn velkomna til starfa og óska mönnum gleðilegs nýs árs um leið og ég þakka fyrir liðið ár og vonast til þess að samstarf okkar megi verða jafngott á þessu nýja ári og var á hinu gamla.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um norrænan þróunarsjóð sem er á þskj. 273. Frv. þetta er flutt í framhaldi af þáltill. sem samþykkt var í Sþ. nú fyrir jólin um heimild fyrir ríkisstjórnina að fullgilda Norðurlandasamning frá 3. nóv. 1988 um stofnun norræns þróunarsjóðs. Í framsöguræðu minni fyrir þeirri till. í Sþ. rakti ég aðdragandann að stofnun sjóðsins, en hugmyndin mun upphaflega hafa komið fram á þingi Norðurlandaráðs árið 1984. Samningurinn og samþykktir fyrir sjóðinn voru síðan byggðar á tillögum norrænu ráðherranefndarinnar sem samþykktar voru á þingi Norðurlandaráðs í Osló í mars í fyrra. Samningurinn og samþykktir fyrir sjóðinn fylgja sem fskj. með þessu frv. Markmiðið með stofnun sjóðsins er að örva félagslegar og efnahagslegar framfarir í þróunarlöndum. Sjóðurinn skal einbeita sér að fátækustu löndunum og veita lán sem eru með svipuðum kjörum og Alþjóðaframfarastofnunin, IDA, sem er systurstofnun Alþjóðabankans í Washington, veitir fátækum löndum. Þessi lán IDA eru til langs tíma og vaxtalaus að kalla. Þau voru lengst af frá árinu 1961 til 50 ára og vaxtalaus en með allt að hálfs prósents árlegu lántökugjaldi. Nú eru þessi lán til 35 ára eða til 40 ára til allra fátækustu landanna og án vaxta, afborganalaus fyrstu 10 árin yfirleitt. Það er fyrst og fremst verkefni Norræna þróunarsjóðsins að lána til þessara landa og til verkefna þar sem norrænir hagsmunir eru í húfi af hálfu verktaka eða annarra verkseljenda og aðrar lánastofnanir, eins og t.d. Norræni fjárfestingarbankinn, lána einnig til framkvæmdanna á venjulegum kjörum. Þetta eru eins konar viðbótarlán við vildarkjörum. Með þessum hætti verður unnt að hleypa af stokkunum verðugum og nauðsynlegum verkefnum sem e.t.v. mundu ekki standast ávöxtunarkröfur venjulegra lánastofnana. Auk þess opnast Norðurlöndunum með þessu leið til að keppa við aðrar iðnaðarþjóðir sem margar hafa við hliðina á sínum venjulegu framkvæmdalánastofnunum stofnanir eða fyrirkomulag ,,mjúkra lána`` eins og þetta er stundum nefnt. Ég tel það mikilvægt að þessi sjóður tengist Norræna fjárfestingarbankanum og Norræna verkefnaútflutningssjóðnum. Með tilkomu þessa þróunarsjóðs aukast líkurnar á því að norræn fyrirtæki fái verkefni í þróunarlöndum sem byggjast á samstarfi þessara norrænu stofnana. Stofnfé hins nýja sjóðs er 100 millj. sérstakra dráttarréttinda sem greiða skal á fimm árum. Þar í er hlutur Íslands um 55,9 millj. kr. eða um 11,2 millj. kr. á ári og er gert ráð fyrir þeirri fjárveitingu í fjárlagafrv. því sem nú er til meðferðar. Ég bind vonir við að þessi sjóður geti sérstaklega greitt fyrir því að íslenskir aðilar fái verkefni í þróunarlöndum þar sem það er einatt forsenda þess að slík verk fáist að þeim fylgi möguleikar til þess að þróunaraðstoð og ódýrt lánsfé fylgi frá verktökulandinu. Möguleikar Íslendinga hafa því verið næsta takmarkaðir á þessu sviði en með samstarfi við fyrirtæki á Norðurlöndum opnast með tilkomu sjóðsins nýir möguleikar fyrir íslensk ráðgjafar- og verktakafyrirtæki. Aðsetur sjóðsins verður í skrifstofu Norræna fjárfestingarbankans í Helsingfors, en lagafrv. sem hér liggur fyrir hv. Ed. er flutt til að tryggja sjóðnum fullnægjandi heimildir vegna hugsanlegrar starfsemi hans hér á landi. Í fyrsta lagi er í 2. gr. ákvæði um að sjóðurinn skuli vera undanþeginn greiðsluhöftum og stefnumarkandi lánaráðstöfunum sem komið gætu í veg fyrir eða torveldað starfsemi hans eða girt fyrir að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Með einföldum orðum talað er hann undanþeginn ákvæðum laga um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála að svo miklu leyti sem slíkar reglur hér á landi kynnu að hamla starfsemi hans ef sjóðsstjórnin ákvæði að reka einhverja starfsemi á Íslandi. Í öðru lagi er í 3. og 4. gr. frv. ákvæði þess efnis að sjóðurinn sé undanþeginn opinberum gjöldum hér á landi. Í þriðja lagi eru svo ákvæði um gildistöku laganna í 5. gr. og er hún þar tengd gildistöku Norðurlandasamnings um sjóðinn, en eins og ég nefndi í upphafi máls míns, hæstv. forseti, hefur hv. sameinað Alþingi þegar samþykkt þál. sem heimilar ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. fjh.- og viðskn.

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Þegar hafa farið fram nokkrar umræður um þetta mál þegar það var til meðferðar í Sþ. með hliðsjón af þeirri þáltill. sem þá var flutt og þarf að sjálfsögðu ekki miklu við að bæta hér. Ég vil kannski ítreka þau varnaðarorð mín, sem ég hafði uppi við þá umræðu, að hagsmuna okkar Íslendinga verði vel gætt í þessu samstarfi. Út af fyrir sig fagna ég þessu framtaki og tel að hér sé um mjög markvert átak að ræða í þá veru að gera Íslendingum og hinum Norðurlandaþjóðunum kleift að standa að verkefnaútflutningi til þróunarlandanna og að sjálfsögðu að veita þróunarlöndunum margvíslega aðstoð í formi uppbyggingar, bæði atvinnufyrirtækja og ýmislegs fleira sem þar kæmi til greina. Hins vegar er því ekki að leyna að Íslendingar hafa átt í harðri samkeppni við hin Norðurlöndin um ýmiss konar verkefni til útflutnings til m.a. þróunarlandanna og þá hefur stundum viljað brydda á því að hinar þjóðirnar, sérstaklega þó Norðmenn, hafi í krafti aflsmunar síns látið okkur gjalda þess að þeir hafa miklu sterkari aðstöðu hjá þessum norrænu sjóðum og norrænu samtökum en við nokkurn tíma komum til með að hafa. Þess vegna þarf að gæta þess mjög vel að hagsmunir Íslendinga séu ekki fyrir borð bornir þegar til slíkra samkeppnisátaka kynni að koma t.d. við Norðmenn eða aðrar Norðurlandaþjóðir. Þetta vildi ég segja við þessa umræðu en tel þetta að öðru leyti hið besta mál.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Reykn. fyrir undirtektir hans við frv. Ég vildi aðeins fullvissa hann um að ég mun gera það sem í mínu valdi stendur til þess að hagsmuna Íslendinga verði gætt í samskiptum við þennan sjóð og legg áherslu á að það verði m.a. gert með því að velja öfluga og trausta menn í stjórn sjóðsins af Íslands hálfu. Það verður líka gert. Og ég er sannfærður um að þetta verður til góðs ekki síður fyrir hin fátækustu löndin en fyrir íslensk fyrirtæki sem vilja fá verkefni í þeim löndum.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingar á erfðalögum nr. 8, 14. mars 1962, með síðari breytingum. Frv. þetta er samið að undangenginni athugun á því hvort og þá að hverju leyti þörf er á að endurskoða ákvæði núgildandi erfðalaga. Niðurstaðan var sú að rétt væri að breyta einstökum ákvæðum þeirra og yrðu breytingarnar einkum fólgnar í eftirfarandi: 1. Að breytt yrði núgildandi reglu 1. málsgr. 3. gr. erfðalaga sem kveður á um að foreldrar látins manns taki arf á móti maka hans, ef hann lætur engan niðja eftir sig, í það horf að maki verði einkalögerfingi hins látna við þær aðstæður. 2. Heimildir langlífari maka til setu í óskiptu búi verði rýmkaðar verulega. 3. Reglum erfðalaga verði breytt um frádrátt fyrirframgreiðslu arfs við endanlegt uppgjör hans. 4. Erfðalögum verður breytt þannig að þau falli að fyrirhuguðum aðskilnaði dómsvalds og umboðsvalds í héraði. 5. Tilvísunum verði breytt í erfðalögum til annarra laga sem nú eru fallin úr gildi og settar þess í stað tilvísanir til núgildandi reglna. Dómsmrn. fól þeim Markúsi Sigurbjörnssyni, settum prófessor, Ragnari H. Hall borgarfógeta og Skúla Guðmundssyni, deildarstjóra í dómsmrn., að semja þetta frv. Um fyrsta atriðið er fjallað í 1. gr. frv. og skal um það efni þess vísað til athugasemdanna með frv. Reyndir skiptaráðendur hafa bent á að erfðaréttur foreldra hafi í mörgum tilvikum reynst mjög ósanngjarn gagnvart langlífari maka og hann falli ekki að þjóðfélagsaðstæðum í dag. Þá er rétt að ítreka það sem stendur í athugasemdunum um norræna lagasamræmingu á þessu sviði, en þar höfum við Íslendingar nú sérstöðu. Um annað atriðið er fjallað í 2. og 3. gr. frv. og eru lagðar til breytingar á núgildandi reglum um heimildir langlífari maka til að fá leyfi til setu í óskiptu búi. Núgildandi fyrirmæli 7. gr. erfðalaga taka bæði til þessarar heimildar langlífari maka gagnvart sameiginlegum niðjum og gagnvart stjúpniðjum, en í frv. er lagt til að hér verði gerður skilsmunur á. Fjallar 2. gr. um rétt langlífari maka til setu í óskiptu búi gagnvart sameiginlegum niðjum og 3. gr. um þann rétt gagnvart stjúpniðjum. Á undanförnum árum hefur nokkur umræða orðið um þá skipan sem hér hefur verið lýst, einkum í tengslum við lagafrv. sem flutt voru á Alþingi og leiddu að lokum til setningar laga nr. 29/1985. Í þeirri umræðu hefur einkum verið bent á veika stöðu langlífari maka gagnvart fjárráða börnum sínum eða fjarlægari afkomendum eftir fráfall skammlífari makans því fram að setningu áður nefndra laga var hinn langlífari alfarið háður velvilja fjárráða barna sinna um það hvort honum yrði kleift að setjast í óskipt bú. Fjölmargar röksemdir hljóta að mæla gegn reglum sem leiða til slíkrar aðstöðu. Langlífari maki sem knúinn er til að skipta búi eftir fráfall hins skammlífari getur þurft að selja íbúðarhúsnæði til að standa straum af útborgun arfs eða þurft að ganga á sparifé sem ætlað var til framfærslu í elli. Eignir sem langlífari makinn kann að þurfa að láta að hendi hafa iðulega myndast á langri starfsævi hjónanna beggja með sameiginlegu framtaki þeirra án þess að börn þeirra eða fjarlægari afkomendur hafi átt hlut að öflun eignanna. Með hækkandi meðalaldri manna hafa þær aðstæður einnig orðið æ algengari að skammlífari makinn lifi að sjá börn sín komin vel yfir miðjan aldur og því fær aldursins vegna að sjá fyrir sér sjálf. Geta því orðið torfundin þau siðferðislegu og fjárhagslegu rök sem mæla með almennri reglu þess efnis að fjárráða niðjum hjóna sé í sjálfsvald sett að synja langlífari maka um heimild til setu í óskiptu búi jafnvel með þeim afleiðingum að högum hans verði verulega raskað. Lög nr. 29/1985 bættu stöðu langlífari maka að því leyti að skammlífari maki gat með erfðaskrá veitt langlífari maka rétt til setu í óskiptu búi með sameiginlegum niðjum. Mörgum hefur þó vaxið í augum gerð erfðaskrár og því ekki orðið af gerð hennar fyrr en um seinan jafnvel þótt hjón hafi verið búin að binda slíkt fastmælum. Veruleg líkindi hljóta einnig að standa til þess að hjónum sé það almennt að skapi að hinu langlífara þeirra gefist kostur á setu í óskiptu búi ef það óskar þess. Í frv. er því lagt til að langlífari maki eigi rétt á setu í óskiptu búi með sameiginlegum niðjum sínum og hins skammlífara nema annað hafi verið ákveðið í erfðaskrá hins skammlífari. Í 3. gr. er fjallað um rétt langlífari maka til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum og er þar mælt svo fyrir að hann hafi þann rétt varðandi ófjárráða stjúpniðja að þeir sem fara með forsjá eða lögráð hinna ófjárráða niðja veiti samþykki sitt til þess, enda hafi hið látna ekki mælt svo fyrir í erfðaskrá að skipti skuli fara fram. Ef eftirlifandi maki fer með forsjá eða lögráð ófjárráða stjúpniðja á hann þennan rétt og ef fjárráða stjúpniðjar samþykkja er honum heimilt að sitja í óskiptu búi með þeim. Hafi skammlífari maki mælt svo fyrir í erfðaskrá er eftirlifandi maka heimilt að sitja í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða. Rökin fyrir rýmkuðum rétti langlífari maka til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum eru um margt hin sömu og um þann rétt gagnvart sameiginlegum niðjum. Að mati reyndra skiptaráðenda hefur þess gætt í talsvert ríkara mæli í framkvæmd að stjúpniðjar standi í vegi fyrir setu langlífari maka í óskiptu búi en sameiginlegir niðjar hjóna. Er og áberandi við þessar aðstæður að hjón hafa leitast við að tryggja stöðu hins langlífara með ýmsum hætti, t.d. með fyrirmælum í erfðaskrá, um aukningu erfðahluta hins langlífara eða með kaupmálum. Slíkar ráðstafanir ná þó sjaldan því markmiði að gera hið langlífara eins sett og það sæti í óskiptu búi. Í 4. gr. er mælt fyrir um þá breytingu á 8. gr. núgildandi erfðalaga að felld eru niður skilyrði fyrir heimild eftirlifandi maka til setu í óskiptu búi sem ekki þykir lengur rétt að hafa í lögum, enda þjónar það tæpast sjálfstæðum tilgangi. Ákvæði 5. gr. eru til að lögfesta skýrar verklagsreglur um framkvæmd leyfisveitingar til setu í óskiptu búi og er þar höfð hliðsjón af framkvæmd núgildandi laga. Ákvæði 6. gr. fellir erfðalögin að fyrirhuguðu skipulagi um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, en í ákvæði í 16. gr. frv. er jafnframt séð til þess að lögin falli einnig að núgildandi embættisskipan. Í 7. gr. er lagt til að felld verði brott tvö ákvæði sem nú teljast óþörf og í 8. gr. er fjallað um hvenær niðjar geti krafist skipta á óskiptu búi. Eru þar gerðar breytingar til samræmis við ákvæði 2. og 3. gr. Sama gildir um ákvæði 10. gr. Í 12. gr. eru ný ákvæði varðandi uppgjör á fyrir fram greiddum arfi og er tillaga gerð þar að lútandi í ljósi reynslunnar af framkvæmd 31. gr. núgildandi erfðalaga sem valdið getur ójöfnuði við uppgjör milli erfingja. Herra forseti. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir helstu ákvæðum þessa frv. Ég legg til að því verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umræðu og hv. allshn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég fagna því að frv. er hér komið fram. Það ber með sér breytingar sem eru flestar til bóta en eins og kom fram í framsögu hæstv. ráðherra er það einkum hvað varðar réttindi eftirlifandi maka gagnvart sameiginlegum niðjum hans og skammlífari maka og stjúpbörnum. Þetta mál var borið fram a.m.k. tvisvar á sl. kjörtímabili og var ég meðflm. auk annarra þingmanna, en 1. flm. var hv. þm. Guðrún Helgadóttir og hefur hún einkum beitt sér fyrir þessu máli. Í umfjöllun allshn. Nd. um frv. 1984--1985 hlaut það samþykki nefndarinnar með nokkurri breytingu, en þó var ekki tekið tillit til brtt. sem fram kom af hálfu 1. flm. og annarra, en hún fjallaði aðallega um að ekki yrði gerður svo mikill greinarmunur á börnum og stjúpbörnum. Þessi aðgreining helst áfram í þessu frv., en þó hefur greinilega verið stigið þarna skref til að auka réttindi eftirlifandi maka þar sem skammlífari maki getur kveðið svo á um í erfðaskrá sinni að eftirlifandi maki geti setið áfram í óskiptu búi án tillits til vilja stjúpbarna. Ég vil taka undir allar þær breytingar sem hér hafa verið lagðar til og tel þær allar til bóta. Ég er sammála því að það þurfi kannski að fjalla betur um í nefndinni hvaða aðgreiningu á að gera á réttindum barna og stjúpbarna og vildi þess vegna biðja um áheyrnaraðild að umfjöllun málsins í nefndinni þegar hún fer fram. En að öðru leyti lýsi ég mig samþykka þessum breytingum og tel að þær séu allar skref í rétta átt og til bóta.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég á sæti í hv. allshn. sem fær frv. til meðferðar, en ég vildi aðeins við 1. umr. lýsa stuðningi mínum við frv., fagna því að það er komið fram. Ég hef litið á það sem réttlætismál að gera slíkar breytingar á erfðalögunum eins og hér er gerð tillaga um og ég hef talið löngu tímabært að leiðrétta erfðalögin í þessa veru. Ég tek undir að að sjálfsögðu fær nefndin þetta til umfjöllunar og getur þá hugað betur að einstökum greinum, en ég vildi aðeins láta í ljós stuðning minn hér við 1. umr.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég kem einungis upp til að lýsa stuðningi við þær breytingar sem frv. gerir ráð fyrir. Mér sýnast flestar breytingarnar vera til mikilla bóta og þá sérstaklega það að eftirlifandi maki skuli nú einn hafa erfðarétt en ekki deila honum með foreldrum eins og núverandi lög gera ráð fyrir. Þá finnst mér mjög til bóta að festa í lögum að réttarstaða langlífari maka verði bætt og þá með þeim hætti sem þarna er gert ráð fyrir. En ég segi eins og síðasti ræðumaður að ég á sæti í hv. allshn. þar sem þetta mál kemur til nánari umfjöllunar og við munum eflaust fara vel yfir þetta mál. Ég vonast svo sannarlega eftir því að það verði afgreitt á þessu þingi. Ég tel þetta mjög brýnar breytingar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um hreindýr og verndun þeirra. Frv. er ætlað að tryggja áframhaldandi friðun hreindýra, þó þannig að veiðar á þeim séu heimilar að vissu marki samkvæmt ákveðnu skipulagi. Meginatriði frv. er að tryggja tilvist hóflegs fjölda hreindýra í landinu, friðun þeirra og að kveða á um nytjar á stofninum eftir því sem stærð hans leyfir. Að þessu leyti er frv. efnislega samhljóða núgildandi lögum um friðun hreindýra og eftirlit með þeim, nr. 28/1940, þ.e. þau eru byggð á þeirri meginreglu að hreindýr séu friðuð með þeim undantekningum sem í frv. greinir. Það frv. sem nú liggur fyrir er mun ítarlegra en núgildandi lög hvað varðar stjórnun og skipulag hreindýramála og eftirlit með hreindýrastofninum. Til þess að ná framangreindu meginmarkmiði er í frv. einkum gert ráð fyrir breytingum á eftirfarandi þáttum: 1. Að því er varðar stjórn og skipulag. Settar verði skýrari reglur um stjórn og skipulag á hreindýramálum. Yfirstjórn hreindýramála verður eftir sem áður í höndum menntmrn., en ráðuneytinu til aðstoðar við framkvæmd laganna verði sérstakur umsjónarmaður hreindýra og ráðgjafarnefnd, hreindýranefnd. Þá er gert ráð fyrir ráðningu hreindýraeftirlitsmanna í sveitarfélögunum þar sem hreindýr ganga. Menntmrn. ákveður þann heildarfjölda dýra sem fella má hverju sinni að fengnum tillögum umsjónarmans, en hreindýranefnd ákveður síðan skiptinguna innbyrðis á milli sveitarfélaga og er það nýmæli. Lagt er til að stofnuð verði sérstök staða umsjónarmanns með hreindýrunum sem hafi það hlutverk m.a. að vera tengiliður milli menntmrn. og þeirra ýmsu aðila sem telja sig málefni hreindýra varða. Hann á að hafa eftirlit með friðun og veiði hreindýra. Þá er það jafnframt hlutverk umsjónarmannsins að stjórna rannsóknum á hreindýrastofninum og gera tillögur til ráðuneytisins um fjölda þeirra dýra sem heimilt er að fella á hverju ári. Vegna þess hlutverks sem umsjónarmaður hreindýra á að gegna við friðun hreindýra og rannsókna á þeim er lagt til í frv. að umsjónarmaðurinn þurfi að uppfylla ákveðin menntunarskilyrði, þ.e. að vera menntaður í líffræði eða hafa aðra sambærilega menntun. Hreindýranefnd hefur það hlutverk með höndum að vera ráðgefandi um framkvæmd laganna. Skipun slíkrar nefndar er nýmæli. Í nefndinni eiga sæti eins og frv. er fimm fulltrúar þeirra aðila sem þessi mál varða mest. Þar sem hér er um að ræða friðunarlöggjöf þykir eðlilegt að Náttúruverndarráð tilnefni tvo þeirra. Í öðru lagi fjallar frv. um eftirlit og þar er gert ráð fyrir mun virkara eftirlitskerfi með hreindýrum en verið hefur. Starf umsjónarmanns á að tryggja virkara eftirlit en verið hefur til þessa. Jafnframt er lagt til að það fyrirkomulag um skipun hreindýraeftirlitsmanna sem hingað til hefur gilt samkvæmt reglum menntmrn. um hreindýraveiðar verði lögfest. Hlutverk hreindýraeftirlitsmannanna er að sinna eftirlitsstörfum undir stjórn eftirlitsmanns og í einstökum veiðiferðum. Með tilliti til þeirra friðunarsjónarmiða sem frv. er reist á er lagt til að veiðar fari fram undir eftirliti hreindýraeftirlitsmanns eða leiðsögumanns á hans vegum og er það einnig nýmæli. Þriðji þátturinn lýtur að gjaldtöku, en stefnt er að því að gjaldtaka fyrir veiðarnar verði gerð einfaldari. Lagt er til að veiðileyfi séu veitt sveitarfélögum gegn greiðslu gjalds í ríkissjóð sem verja á til greiðslu kostnaðar við framkvæmd laganna. Sveitarstjórnum er síðan heimilt að endurselja veiðileyfi samkvæmt nánari fyrirmælum sem sett yrðu í reglugerð. Þykir þessi háttur á gjaldtöku einfaldari en það sem tíðkast hefur. Gert er ráð fyrir að menntmrn. setji reglur um gjaldtöku fyrir veiðileyfi og felld hreindýr. Andvirði felldra hreindýra og tekjur af endursölu veiðileyfa renna í sveitarsjóð og skal þeim fjármunum varið m.a. til þess að bæta þeim sem að einhverju leyti verða fyrir ágangi hreindýra tjón þeirra. Fjórði meginþátturinn í breytingu lagafrv. þessa lýtur að því að hér er gert ráð fyrir því að veiði hreindýra fylgi ekki eignarrétti á landi. Þar er tekið af skarið um það að eignarréttur að landi skapi ekki eigendum landa rétt til veiða. Er hér um almenna takmörkun á eignarrétti að ræða sem leiðir af þeim friðunarsjónarmiðum sem lög þessi eru reist á. Enda þótt meginregla íslensks réttar sé sú að veiði fylgi eignarrétti að landi er þó í frv. þessu gert ráð fyrir að löggjafinn hafi heimild til að kveða á um þá tilhögun sem hér er lögð til, þ.e. að rétturinn til veiða á hreindýrum og arðurinn af þeim tilheyri þeim sveitarfélögum þar sem hreindýr ganga en fylgi ekki eignarrétti á landi. Er þetta gert til að auðvelda friðun hreindýra og skipulagningu hinna takmörkuðu veiða. Er m.a. byggt á því að hreindýr hafa verið friðuð um langa hríð og veiði þeirra hefur ekki verið tengd veiðirétti landeigenda eða rétthafa beitarréttinda og því veiðirétturinn ekki verið fémætur í höndum landeigenda. Þótt sveitarfélag geti skipulagt veiðar innan síns umdæmis er sérstaklega tekið fram í frv. að þau geti ekki skipulagt veiðar í eignarlöndum og afréttum, sem háðir eru einstaklingseignarrétti, án samþykkis eiganda. Fimmti þátturinn að því er varðar frv. þetta og nýmæli þess fjallar um skyldur þeirra er hafa veiðiheimildir. Í frv. eru nokkuð ítarleg ákvæði um skyldur þeirra aðila sem hafa heimildir til að veiða hreindýr. Eru gerðar hæfniskröfur til þeirra um skotfimi og kunnáttu í meðferð skotvopna, en einungis er heimilt að nota til veiðanna tilteknar gerðir skotvopna, sbr. 11. gr. frv. Þá er óheimilt að skjóta hreindýr úr vélknúnu farartæki eða nota það til að smala hreindýrunum á veiðistað, en nauðsynlegt þótti að taka það sérstaklega fram í frv. Þá er sérstaklega tekið fram að þeim sem fá heimild til að skjóta hreindýr sé skylt að virða lög og reglur um náttúruvernd og umferð, m.a. að aka ekki utan vega eða vegarslóða. Veiðar skulu fara fram undir eftirliti hreindýraeftirlitsmanns eða leiðsögumanns á hans vegum svo sem áður er vikið að. Hér hef ég, herra forseti, gert grein fyrir helstu breytingunum sem í frv. þessu felast. Þetta frv. hefur verið í undirbúningi í mörg ár. Margar nefndir hafa komið að þessum málum og nú síðast störfuðu að endurskoðun frumvarpsdraga sem fyrir lágu lögfræðingarnir Friðgeir Björnsson og Þorgeir Örlygsson að fyrirlagi Birgis Ísl. Gunnarssonar þáv. menntmrh. Frv. er flutt hér eins og það var lagt fram og undirbúið af þessum lögfræðingum með lítils háttar breytingum sem gerðar voru í þingflokkunum þegar málið var til meðferðar áður en það var lagt hér fram sem stjfrv. Ég tel við hæfi að geta þess, herra forseti, í tengslum við framlagningu þessa frv. að þau mál sem hér um ræðir og lúta að verndun hreindýra og hreindýraveiðum hér á landi hafa í menntmrn. verið um árabil í höndum Runólfs Þórarinssonar deildarstjóra sem hefur starfað í ráðuneytinu í áratugi en hefur frá síðustu áramótum látið þar af störfum. Ég tel ástæðu til að geta hans sérstaklega vegna þess að ég veit að hv. þm. þekkja hans hlut að þessum málum. Einnig vil ég láta það koma hér fram að lokum, sem ég tel að sé rétt að hafa í huga, að að sjálfsögðu á mál eins og þetta heima í umhverfismálaráðuneyti þegar það verður til og auðvitað á umhverfismálaráðuneyti að verða til og að því hefur verið unnið og það hefur m.a. verið rætt á milli stjórnarflokkanna undanfarna mánuði. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Hér er á ferð ágætismálefni og sýnist vera hið þarfasta mál. Það er vissulega mjög mikilvægt að hafa eftirlit með stofnstærð hreindýra svo og annarra villtra dýra. Á því byggist markviss stofnstærðarstjórnun þar sem þarf að taka mið af mörgum þáttum, ekki síst þeim þætti hvað varðar þol landsins. Mjög mikilvægt er að mat á stofnstærð og stofnstærðarstjórnun sé unnin af sérfróðum og óháðum aðilum. Hér er eins og áður var getið gert ráð fyrir að ráðinn verði umsjónarmaður með hreindýrum sem verði starfsmaður Náttúrufræðistofnunar. Það er rétt fyrirkomulag við þær aðstæður sem nú eru í þessum málum. Ég fagna jákvæðum ummælum hæstv. menntmrh. um umhverfismálaráðuneyti og staðhæfingum hans um að þetta mál eigi heima þar. Það get ég sannarlega tekið undir og vil í þessu sambandi vísa til þáltill. um umhverfismálaráðuneyti sem flutt er af þingflokki Kvennalistans. Þar er einmitt gert ráð fyrir því að innan lífríkisdeildar, sem þar er fyrirhuguð, verði stofnun sem hafi með að gera allt eftirlit og stjórnun á stofnum slíkra viltra landdýra. Mig langar að vitna, með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur í c-lið, undir lífríkisdeild: ,,Spendýr, fuglar og önnur landdýr. Mat á og eftirlit með stofnstærðum dýra, t.d. rjúpu, ref og hreindýrum, og tillögur um aðferðir við stjórnun stofnstærða ef talin er þörf á að fjölga t.d. æðarfugli, fækka t.d. rottum eða vernda ákveðnar dýrategundir eins og örninn. Enginn einn aðili hefur nú þetta verksvið, en það er að hluta til unnið af dýrafræðideild Náttúrufræðistofnunar, Hafrannsóknastofnun sér um hvali og seli, menntmrn. (fuglafriðunarnefnd og hreindýrafulltrúi)`` --- eins og áður var getið reyndar --- ,,veiðistjóraembætti Búnaðarfélagsins og hjá meindýraeyðum sveitarfélaganna.`` Það stendur einnig í þessari þáltill. í kafla sem varðar framkvæmd þeirra skipulagsbreytinga sem við leggjum til, með leyfi forseta: ,,Rannsóknastarfsemi Náttúrufræðistofnunar flyst öll undir umhverfisráðuneyti (safnið yrði áfram undir menntmrn.) en skiptist þar á milli deilda, 1c, 1d og 2a. Deild sjávarspendýra hjá Hafrannsóknastofnun og veiðistjóraembættið sameinast dýrafræðideild Náttúrufræðistofnunar undir deild 1c í hinu nýja ráðuneyti og þangað fara líka hreindýraeftirlit og starfsemi fuglafriðunarnefndar.`` Þetta er aðeins til að minna á þær tillögur sem þegar liggja fyrir á þinginu og nauðsynlegt er að hafa hliðsjón af þegar ákvarðanir verða teknar um umhverfismálaráðuneyti sem vissulega er löngu orðið brýnt mál. Það er eitt sem ég vildi vekja athygli á í sambandi við þetta frv. að öðru leyti en því að ég er fullkomlega sammála flestu sem þar stendur og við tökum undir það kvennalistakonur. Það er nafnið á frv. Ég tel að nafnið á frv. sé rangt. Það gerir nefnilega alls ekki ráð fyrir því að hreindýr séu friðuð. Væru hreindýr friðuð mætti alls ekki skipta sér neitt af þeim en náttúran látin ein um stofnstærðarstjórnun. Þá fjölgaði þeim í góðæri, ætu upp gróður til tjóns og hríðféllu svo í harðærum. Merking orðsins friðun meðal náttúruverndarsinna og umhverfisverndarsinna þýðir að láta í friði þannig að náttúran ein sér um friðunina. Orðið ,,verndun``, eins og hæstv. ráðherra reyndar beitti sjálfur í lok síns máls, þýðir hins vegar að hlúa að, hafa eftirlit með og grípa inn í þróun mála til verndunar. Þetta frv. er í raun frv. um verndun hreindýra. Það er gert ráð fyrir því að fylgst sé með stofninum og honum stjórnað skynsamlega. Það væri því eðlilegra að frv. héti: Frumvarp til laga um verndun hreindýra og hreindýraeftirlit --- eða að það héldi því nafni sem það bar þegar það kom frá þeirri nefnd sem samdi það: ,,Lög um hreindýr og hreindýraveiðar.`` Rétt málnotkun er mjög mikilvæg til að auka skilning fólks og sannarlega veitir ekki af því hvað umhverfismálin varðar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Já, ég vil þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir góðar undirtektir við þetta frv. og í annan stað taka undir ábendingar hennar að því er varðar umhverfismálin. Ég held að þær hafi allar verið á sínum stað og sjálfsagt að taka tillit til þeirra að mínu mati þegar um þau mál er fjallað í undirbúningi þess að stofnað verði umhverfismálaráðuneyti. Í menntmrn. eru nokkur mál sem bersýnilega ættu að heyra undir umhverfismálaráðuneyti. Það eru hreindýramálin, það eru fulgaveiðar og fuglafriðun, það er dýravernd, það er Geysissvæðið og það er Náttúruverndarráð svo nokkuð sé nefnt. Í rauninni held ég að umhverfismál og ákvörðun um að koma þeim í eitt ráðuneyti hafi aldrei strandað á menntmrn. Menntmrn. hefur tiltölulega skýra verkaskiptingu að því er þessa hluti varðar og þess vegna hefur tregðan ekki verið þar. Mæli ég af nokkurri reynslu frá þeim tíma þegar ég gerði tilraun til þess sem félmrh. að koma þessum þáttum öllum saman í eitt ráðuneyti og gekk illa. Von er þó til þess að vaxandi skilningur sé á því að á þessum málum þurfi að taka. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það eigi að taka það undir umhverfismálaráðuneyti sem hægt er að taka strax og ekki að láta kerfistregðu á einstökum stöðum verða til að stöðva málið í heild eins og við höfum því miður gert á undanförnum árum. Varðandi nafnið á frv. eru þær athugasemdir réttmætar. Það styðst einungis við þá staðreynd að núgildandi lög heita þetta. Ég tel að það væri langeðlilegast að þetta frv. bæri nafnið: Frumvarp til laga um verndun hreindýra. En það er mál sem hv. menntmn. á að ráða til lykta og ég tel að ábendingar hv. þm. hafi verið fyllilega réttmætar í þeim efnum. Það hefur reyndar verið sá háttur á í sambandi við löggjöf af þessu tagi að hún hefur yfirleitt verið löggjöf um friðun, svo undarlegt sem það nú er, þó efnið hafi yfirleitt verið um veiðar. Þetta dæmi er skýrt í þeim efnum. --- Lög um friðun hreindýra og eftirlit með þeim frá 1940, sömuleiðis lög um fuglafriðun. En ég hygg þó að skemmtilegasta dæmið í lagasafninu sé frá 1914. Það eru lög nr. 23, 2. nóv. það ár, sem hefjast svo: ,,Stjórnarráð Íslands getur ákveðið að hérar skuli friðaðir vera nokkurn hluta ársins eða allt árið.`` Þessi lög heita: Lög um friðun héra. Kannski er fyrirmyndin þaðan fengin og því ástæða til að breyta til af því að við höfum lítið haft með friðun héra að gera seinni áratugina, jafnvel þó maður líti yfir gjörvalla sögu menntmrn. og Runólfs Þórarinssonar deildarstjóra sem ég nefndi áðan til sögunnar.