Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Jónason) * Með þessu litla frv. er farið fram á að auka verksvið póstsins. Eftir núverandi fyrirkomulagi er borgað undir blöð og tímarit eftir sérstakri gjaldskrá, þannig að það, sem senda á, er vegið í heilu lagi og greitt undir það 25 au. fyrir hvert ½ kg. yfir sumartímann en 50 au. yfir vetrartímann, og er þá miðað við 15. okt. og 15. apríl. Auk þess hefir pósturinn útburð bréfa í nokkrum bæjum, en í frv. þessu er ætlazt til, að hann hafi einnig útburð blaða og tímarita með höndum. Eftir núgildandi gjaldskrá er slíkt með öllu ómögulegt, enda nær engri átt að taka sama burðargjald fyrir blöð og tímarit innan bæja, þar sem póstur er borinn út, eins og tekið er fyrir að flytja þessar póstsendingar út um land. Það virðist einsætt, að ef taxtinn yrði settur niður eins og þetta frv. fer fram á, yki það mjög þau þægindi, sem almenningur hefir af póstinum. Hvað starfið sjálft snertir, þá er eðlilegast að láta póstana hafa það með höndum, vegna þess að þeir eru þaulkunnugir innan bæja og þaulvanir, auk þess sem búast má við, að bráðlega verði farið að bera allan þyngri póst út í bifreiðum, eins og þegar er byrjað hér í Reykjavík. Í þessu frv. er taxtinn settur 15 au. allt árið, og er það hlutfallslega álíka og undir bréf. Nær auðvitað engri átt að hafa mismunandi burðargjald innan bæja eftir árstíðum. Vitaskuld er það algerlega á valdi nefndar eða þingsins að ákveða taxtann, hnitmiða hann niður, eftir því sem réttast þykir. Kæmi varla til mála, að póstsjóður missti nokkrar tekjur, þótt taxtinn yrði lækkaður, því starfsemi póstsins myndi að sama skapi vaxa stórkostlega. Gæti vel komið til mála að færa út verksvið póstsins til verulegra muna, t. d. láta hann annast innheimtu innanbæjar meir en nú er gert. Getur líka komið til mála að einstrengja ekki þessa starfsemi við einstaka bæi. Yfirleitt er það enn óleyst verkefni, hvernig má láta þessa stóru stofnun, póstinn, verða meira þjóðnýta - ekki þjóðnýtta - en hún er nú. Ég hefi ekki farið fram á annað en þetta eina, en þykist þess fullviss, að ef þetta frv. verður samþ., myndi það auka starf og gagn pósta innanbæjar, og ef hæfilegt gjald væri greitt fyrir, myndi þetta geta orðið tekjulind.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég flutti þetta frv. á þingi í fyrra, eftir ósk nokkurra manna og félaga í bænum, en með því að það kom of seint fram, náði það ekki afgreiðslu. Nú ætti ekkert að hamla framgangi þess, enda mælir öll sanngirni og skynsamleg rök með því, að gerðar séu af hálfu ríkisins ráðstafanir til þess að veita almenna fræðslu í rafmagnsfræði. Rafmagnsnotkun hefir vaxið gífurlega á síðustu árum hér á landi, og eru miklar líkur til þess, að hún aukist enn meir á næstu árum. Þeir, sem ætla að leggja þessa iðn fyrir sig, verða nú að leita til annara landa, en slíkt er býsna kostnaðarsamt, vegna ferðakostnaðar og einkum vegna þess, að menn þurfa að læra hið erlenda tungumál til nokkurrar hlítar áður byrjað er á námi. Ég er ekki í minnsta vafa um, að nægileg aðsókn fengist að þessari skóladeild, því árlega bætast að jafnaði 10–12 menn við rafvirkjastéttina í landinu. Almenningur hefir enga tryggingu fyrir, að raflagningar séu vel af hendi leystar, nema skólalærðir menn hafi þær með höndum. Það virðist eðlilegt að hafa þessa kennslu í sambandi við vélstjóraskólann, vegna þess að rafmagnsvélar eru nú að heita má í öllum skipum og vélgæzla stórra rafstöðva á landi krefst mikillar kunnáttu í rafmagnsfræði. Einsætt er, að landið verður að bera kostnaðinn af þessari kennslu, eins og öðrum landsskólum. Um aukakostnaðinn vil ég aðeins vísa til grg., sem gerir ekki ráð fyrir honum meiri en 10 þús. kr., og er það vitanlega miklu minna en ef sett væri á fót sérstök kennslustofnun í þessum greinum. Ég vil svo að lokum mælast til þess, að frv. verði vísað til hv.menntmn. að lokinni þessari umr.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Hv. 1. þm. Reykv. flutti þetta frv. á þinginu í fyrra. Gekk það viðstöðulítið í gegnum þessa deild; en var stöðvað í Ed. á síðasta degi þingsins; vegna tímaleysis til afgreiðslu. Það, sem hér, er farið fram á, snertir 2 eða 3 menn lítillega fjárhagslega, en þó einkum að því leyti, að þeir fái lítilsháttar viðurkenningu, er þeir hafa gegnt dócentsstörfum í 6 ár. Í rauninni er mjög lítill munur á kennslu og störfum dócenta og prófessora, nema í dócentsembættin eru venjulega settir yngri menn, sem svo eru venjulega gerðir prófessorar síðar. Frv. tryggir það, að menn sitji ekki um aldur og æfi sem dócentar, heldur fái eðlilega hækkun á stöðum. Vil ég leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr., en sé ekki ástæða til að láta vísa því til nefndar, þar sem það var í n. í fyrra.

Flm. (Halldór Steinsson) Ég hafði búizt við að þurfa ekki að flytja frv. um þetta efni á þessu þingi; hafði gert ráð fyrir, að ríkisstj. myndi taka af mér ómakið með það, og taldi henni það yfirleitt skyldara en hverjum einstökum þm. Á hverju einasta þingi síðustu 10–12 árin hefir verið rætt mjög mikið um landhelgisvarnirnar, og á síðustu þingum verið ríkjandi skoðun innan allra flokka, að þinginu bæri að auka og efla landhelgisvörzluna, til þess að vernda smábátaútveginn gegn yfirgangi erlendra og innlendra togara. Til sönnunar því, að þessi skoðun hafi verið ríkjandi á undanförnum þingum, má minna á það, að á þinginu 1928 var flutt frv., og samþ. svo að segja í e. hlj., þess efnis, að byggja nýtt strandvarnaskip. Þetta skip er þegar komið og tekið til starfa. Á ég þar við varðskipið Ægi. Í umr. á þinginu 1928 kom það ljóst fram, að þótt skipin yrðu þrjú, töldu menn, að strandvarnirnar myndu þrátt fyrir það alls ekki verða fullnægjandi og síðar þyrfti að bæta enn meira við varðskipaflotann. Reynslan þennan stutta tíma, sem varðskipin hafa verið þrjú, hefir líka sýnt það, að vörnin hefir alls ekki verið fullnægjandi. Hafa víða heyrzt raddir um það, en af því að ég er ekki nægilega kunnugur víðsvegar um landið, skal ég ekki leggja fullnaðardóm á það, hvort allar þær raddir eru á fullum rökum byggðar. En ég get fullyrt það, að í mínu kjördæmi, þar sem ég þekki bezt til, hefir gæzlan verið í mesta ólagi, a. m. k. þann tíma, sem hennar þurfti helzt við. Það má segja, að það kvæði lítið að yfirgangi togaranna síðastl. haust, en þegar kom fram undir jól, brá svo við, að frá þeim tíma og næstum því fram á þennan dag má segja, að fleiri og færri togarar hafa verið í landhelgi daglega fram undan Snæfellsnesi. Þeir hafa auðvitað skroppið frá dag og dag, helzt þegar þeir vissu um ferðir varðskipsins þangað vestur eftir, því að vitanlega fara þeir nær um, hvar varðskipin halda sér á hverjum tíma, eða þegar þeir þurftu að bregða sér frá til þess að fara á erlendan markað með ránsfeng sinn. Þetta ástand er algerlega óþolandi, og þrátt fyrir það, þótt ítrekaðar kvartanir og beiðnir hafi verið sendar til ríkisstj. um auknar varnir, og þrátt fyrir það, þótt síðasta þing samþ.þáltill., þar sem skorað er á ríkisstj. að halda úti sérstökum bát á þessum slóðum haust- og vetrarmánuðina, þá hefir fram að þessu verið gert mjög lítið, að öðru leyti en því, að nú fyrir rúmri viku, þegar allt ætlaði að keyra fram úr hófi og símað var, að milli tíu og tuttugu togarar væru daglega fram undan Snæfellsnesi, þá gaf stj. leyfi til, að fenginn væri bátur til strandvarna þar um óákveðinn tíma: Er mér ekkert kunnugt um, hve lengi stj. ætlar að hafa hann, en þótt allmikil vörn sé að 10–12 lesta bát, er þó langt frá því, að slíkt sé fullnægjandi vörn. Bátur af þeirri stærð getur alls ekki haldið sér úti í þeim veðrum, sem togarar eiga hægt með að toga í í landhelgi. Því til sönnunar má minna á það, að eina nótt, þegar báturinn varð að liggja inni á Grundarfirði sökum óveðurs, þá sömu nótt toguðu botnvörpuskipin innan landhelgi í ró og næði. Ég hefi bent á það áður hér á þingi, að ef gæzlan á að vera sæmilega stunduð hér á þessum stöðum, þá veitir ekki af að hafa sérstakan bát til gæzlu þar. Auðvitað gæti það bætt mikið úr skák, ef eitthvert varðskip hefði tækifæri til að skreppa þangað vestur t. d. aðrahverja nótt, en ef það væri gert, þá yrði það að fara fram með meiri leynd en venjulegt er um ferðir varðskipanna, því eins og ég gat um áðan, er togurunum ótrúlega vel kunnugt um það, hvar varðskipin halda sig á hverjum tíma. Það liggur nú í hlutarins eðli, og maður getur alveg sagt sér það fyrirfram, að með einu eða tveimur skipum er ómögulegt að annast alla landhelgisgæzlu sæmilega, og það þótt skipin séu eingöngu notuð til þess starfa; en því miður hefir í seinni tíð orðið nokkur misbrestur á þessu, og hygg ég, að mér sé óhætt að segja það, að það sé talsverð óánægja víðsvegar á landinu yfir hinum mörgu ferðum varðskipanna í aðrar þarfir. En það er alveg sama, þótt skipunum væri á allan hátt stjórnað eins haganlega og hægt væri og eingöngu notuð til landhelgisvarna, það væri þó, á meðan þau eru ekki fleiri, ófullnægjandi. Á þinginu 1928 töldu menn, að þrjú skip til landhelgisvarna væri það allra minnsta, sem hægt væri að komast af með. Nú hefir, eins og kunnugt er, svo slysalega til viljað, að Þór hefir strandað og helzt úr þessari strandvarnarlest, svo að nú eru skipin ekki nema tvö, og sem stendur ekki nema eitt, síðan Ægir fór til útlanda. Við erum þannig komnir tvö ár aftur í tímann í þessu landhelgismáli, eða við stöndum á sama stað og árið 1928, að öðru leyti en því, að Þór var ekki eins fullkomið skip og hvort hinna, Óðinn og Ægir, og á meðan Ægir er erlendis og Óðinn einn til varnar, má segja, að landhelgin sé varnarlítil, að ég ekki segi varnarlaus. Eins og ég hefi tekið fram í ástæðunum fyrir þessu frv., er hér tilfinnanleg þörf á að rannsaka bæði fiskimið og fiskigöngur meðfram landinu. Slíkar rannsóknir hafa mikla þýðingu fyrir sjávarútveginn. Ég fæ ekki annað séð en að varðskipin ættu að geta haft þessar rannsóknir með höndum, og þá einna helzt þetta skip, sem hér er farið fram á að byggja. Ef byggingin væri samþ. með tilliti til þess, þyrfti nokkur aukatæki, sem þá væri eðlilegt að setja í skipið um leið og það væri keypt eða byggt. Ég gæti svo hugsað mér, að þessum fiskirannsóknum mætti haga þannig, að þær færu fram þrem til fjórum sinnum á ári og stæðu yfir 1–2 vikur í hvert skipti; mætti sjálfsagt haga þeim svo, að þær þyrftu ekki að koma í bág við landhelgisgæzluna. Þá er kostnaðarhliðin. Eins og ég hefi tekið fram í grg. frv., geri ég ráð fyrir, að þetta skip þyrfti alls ekki að vera eins dýrt og hin, gæti verið miklum mun ódýrara en Ægir. Ég hefi átt tal við marga sjómenn, bæði á togurum og öðrum skipum, og hefi sannfærzt um það, að hæfilegt skip má fá á stærð við lítinn togara, rúmlega 200 smál. skip, með góðum útbúnaði og sæmilegum hraða, fyrir svona þrjú til fjögur hundruð þús. kr., og það þótt talin séu með þessi mælitæki til fiskirannsókna, sem ég gat um áður og sem ekki myndu hleypa verðinu mikið fram. Landhelgissjóður var í ársbyrjun 1929 1.331 þús. kr. fyrir utan skipaeignir, eða 2.284 þús. kr. með skipum, og hafði þá verið eytt úr honum 338 þús. kr. upp í byggingarkostnað Ægis. Síðan hefir verið borgað úr honum það, sem eftir stóð af verði Ægis, eða 600–700 þús. kr. Sjóðurinn hefir því verið um kr. 700.000, þegar sú útborgun var um garð gengin. En þegar svo bætast við sjóðinn vextir, framlag ríkissjóðs og landhelgissektir fyrir árið 1929, má gera ráð fyrir, að hann um síðastl. áramót hafi verið eitthvað á aðra millj., ein millj. og 100–200 þús. kr. Ég hefi ekki getað fengið þetta nákvæmlega gefið upp í stjórnarráðinu, en þessar tölur, sem ég nú nefndi, munu fara mjög nálægt sanni. Frá því sjónarmiði, hvernig hagur ríkissjóðs stendur, virðist því ekkert því til fyrirstöðu að sinna þessu frv. og ráðast í að kaupa eða byggja nýtt skip; en hér kemur fleira til greina, fleira en stofnkostnaðurinn. Eins og kunnugt er, hefir rekstur varðskipanna verið mjög dýr, og má búast við, að hann verði talsvert dýrari í framtíðinni, og þótt það að vísu sé svo, að varðskipin skili allmiklum sektum í landhelgissjóð, sem má segja, að komi upp í kostnaðinn við gæzluna, þá má ganga að því sem gefnu, að sektirnar muni standa í öfugu hlutfalli við fjölgun skipanna, m. ö. o., því fleiri skip, því minni sektir, svo að það má alltaf búast við, að ríkissjóður verði að leggja fram meira og minna til gæzlunnar auk þeirra sekta, sem koma inn fyrir ólöglegar veiðar. En það er svo margt í okkar þjóðlífi, sem við verðum að verja til stórum fjárupphæðum án þess að það gefi strax beinan ágóða; við verjum t. d. milljónum króna til brúa- og vegagerða, án þess að slíkar framkvæmdir gefi strax nokkurn beinan arð í ríkissjóð. Síðan við tókum að okkur strandferðirnar, hefir ár eftir ár orðið mikill halli á þeim, en þrátt fyrir það dettur þó engum í hug að leggja þær niður eða stöðva vega- og brúagerð landsins. Og af hverju? Af því, að ef ekki á að verða kyrrstaða í landinu, verður að halda áfram að auka allar samgöngur, bæði á sjó og landi. Og eins er það með landhelgisvarnirnar. Þær gefa engan beinan arð, því að sektirnar verða minni þegar frá líður, en þær gefa óbeinan arð; það er ekki hægt að telja fram í tölum, hve mikill arður sé af góðum landhelgisvörnum, en ég þykist ekki taka of djúpt í árinni, þótt ég segi, að hann muni skipta milljónum. Ég vona, að hv.þm. taki vel í þetta mál, eins og þeir gerðu á þinginu 1928. Það er þörf fyrir aukna landhelgisgæzlu nú, engu minni en þá var, og hagur ríkissjóðs sízt lakari nú en hann var þá.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég álít það mjög gott, að þetta frv. hefir komið fram, eða þessi hugmynd, sem er falin í frv., af því að það eru sjálfsagt allmargir menn í landinu, sem álíta, að það geti komið til mála að byggja eða kaupa þriðja strandvarnaskipið. En ég er ekki alveg viss um það, ef hv.þm. Snæf. ætti, eins og vel getur verið, eftir að sitja á mjög mörgum þingum, og ef t. d. kæmi fram á öðruhverju þingi frv. til l. um nýja skipsbyggingu, að honum gengi alveg eins vel eins og árið 1928 að fá hana samþykkta. Það getur m. a. verið af því, að það geta verið misjafnlega sterkar ástæður fyrir því, að málið gangi fram. Ég ætla að gera fáeinar aths. við ræðu hv.þm., en eiginlega byrja þó fyrst á því, sem er aðalatriði málsins, að þetta mál er miklu flóknara orðið fjárhagslega en það var áður. Meðan ekki var nema eitt varðskip eins og Óðinn, sem var fljótara en venjulegur togari, voru ástæðurnar þannig, að það gat ekkert nema fátæktin ein valdið því, að varðskipastóllinn var ekki aukinn. En þegar skipin eru nú orðin tvö og bæði af fullkomnustu gerð, þá er ég ekki viss um það fyrirfram, hvort Alþingi telur sér fært að ráðast í byggingu nýs skips strax, eða telur hitt réttara, að láta það bíða. Hv. flm. veit vel, að kostnaður við rekstur skipanna tveggja verður yfir ½ millj. kr. á ári. Það er að vísu hugsanlegt, að Ægir verði um 25 þús. kr. ódýrari í rekstri yfir árið en Óðinn, vegna þess að hann brennir olíu, en stofnkostnaður hans er líka meiri. Nú lítur út fyrir, að Óðinn kosti í rekstri um 280 þús. kr. á ári, og ef Ægir kostar 250 þús. kr., þá er það yfir hálfa millj. kr. á ári fyrir bæði skipin. Þótt þriðja skipið, ef byggt verður, væri haft nokkru minna, þá munar það ekki svo miklu á rekstrarkostnaðinum. Þór, sem þó var lítið skip, kostaði í rekstri um 200 þús. kr. Stofnkostnaður er því í raun og veru minnsta atriðið. Þór var t. d. keyptur á 80 þús. kr. og að auki dálítið gert við hann. Hann var svo vátryggður fyrir 120 þús. En í rekstri kostaði hann árlega nálægt tvöfalda þá upphæð, sem í hann var lögð, er ríkissjóður eignaðist hann. Þegar því um byggingu nýs skips er að ræða, er það vissulega rekstrarkostnaðurinn, sem er aðalatriðið. Ég hefði haft hinar beztu vonir um framgang þessa máls, ef ekki hefði verið um annað né meira að ræða en að byggja skip, sem svo hefði borið sig fjárhagslega séð, enda þótt það kostaði 300–400 þús. kr. En þegar gera má ráð fyrir árlegum rekstrarkostnaði eins og að framan getur, þá er skylt að athuga málið rækilega, áður en ákvörðun er tekin. Ég held, að hv.flm. gleymi því nú, að ein af aðalástæðunum fyrir því, að Ægir var byggður, var sú, að skipstjórinn á Þór, Friðrik Ólafsson, skrifaði stj. seint á árinu 1927, að mig minnir, og skýrði frá því, að hann hefði margsinnis misst seka togara, af því Þór var ekki nógu hraðskreiður, og fór fram á, að byggt yrði hraðskreiðara skip. Þetta var ekki sízt ástæðan til þess, að frv. hv.þm. Snæf. fékk svo góðar undirtektir á þinginu 1928 og málið gekk þá fram. Á sama þingi vissi ég, að það var vilji sumra þm., að Þór yrði seldur, þegar búið væri að byggja Ægi. Þeir töldu naumast fært að rísa undir þeim kostnaði að halda úti þremur varðskiptim. Mitt álit á því var, að rétt væri að eiga Þór og halda honum úti yfir vetrarvertíðina a. m. k. sem bæði varnar- og björgunarskipi. Yfir sumartímann var svo Þór notaður sem rannsóknarskip, sem eins og hv.flm. tók réttilega fram, er eitt af því, sem þarf að gera. En þótt nú yrði farið að till.hv.flm. og nýtt skip byggt, þá hygg ég, að ef það skip á aðallega að verja Faxaflóa og Vesturland, sem mér virðast kröfur hv.flm. aðallega miðast við, þá kæmu fljótlega kröfur um samskonar skip frá öðrum landshlutum. Nú liggur t. d. krafa frá Vestmannaeyjum fyrir Nd. Þeim þykir vitaskipið ekki nógu stórt og vilja helzt losna við það. Þá verður vitanlega krafan sú, að eitt skip verði líka byggt fyrir Vestmannaeyjar, því ekki er hægt að nota sama skipið á báðum stöðum yfir vetrarmánuðina, eða á sama tíma yfirleitt. Sú krafa virtist koma fram hjá hv.flm., að Óðinn lægi jafnan við Öndverðanes, eins og hin, að Ægir geti jafnan verið til taks að verja net Vestmannaeyinga. Slíka bita er ekki hægt að rétta að landsins börnum yfirleitt. En víða þarf að verja og þingið verður að vera sá húsbóndi, sem skiptir hjálpinni og lætur hana í té eftir því, sem geta þjóðarinnar leyfir á hverjum tíma. Ýmislegt var það í ræðu hv.flm., sem bendir á, að hann sækir þetta mál af meira kappi en sanngirni. Hv. flm. hélt því t. d. fram, að strandgæzlan væri ónóg. Þetta er vitanlega hægt að segja. Og ég vil benda hv.þm. á, að svo verður jafnan meðan það fyrirkomulag er á, að Alþingi leyfir það, að hægt sé með skeytasendingum úr landi að aðvara sökudólgana. Menn sem hv.flm., er hafa áhuga fyrir landhelgisgæzlunni, ættu sannarlega að beita áhrifum sínum í þá átt, að fyrirbyggja slíkt. Hingað til hafa útgerðarmennirnir og aðrir flokksmenn hv.flm. beitt áhrifum sínum hér á þinginu til þess að koma allri slíkri málaleitun fyrir kattarnef. Til þess hafa þeir beitt frekju og ósanngirni. En það er ekki víst, að landsmönnum þeim, er fyrir utan útgerð standa, finnist til um það, að gerðar séu sífelldar kröfur um bygging nýrra varðskipa, meðan sú ódýra og sjálfsagða leið er ekki farin, að fyrirbyggja það, að lögin séu brotin fyrir tilstyrk loftskeytanna. Þegar nú bætt hefir verið úr brýnustu þörfinni - ég játa, að, ekki hefir verið bætt úr fyllstu þörfum -, þá finnst mér sannarlega vera tími kominn til að athuga, hvað hægt er að gera til hindrunar því, að hægt sé með loftskeytum að leiðbeina togurunum í landhelgi. Þar sem þó mest kenndi kapps hjá hv.flm. og meira en forsjár, var lýsing sú, er hann gaf á landhelgisgæzlunni árið sem leið. Hv. flm. lýsti henni svo, að hún hefði verið mjög léleg. En hann veit það vel sjálfur, að sú lýsing hans er ekki rétt. Hinir leiðandi menn Ólafsvíkur hafa staðið í beinu sambandi við mig um landhelgisgæzluna, og sumir þeirra hafa sagt, að í manna minnum hafi ekki ágangur botnvörpunga þar verið jafnlítill og síðastl. ár, eða meðan skipin voru tvö. En þegar skipum fækkaði, þá jókst ásælni togaranna, eftir því sem oddvitinn í Ólafsvík hefir tjáð mér. Ægir varð þá líka að fara til útlanda til þess að láta fram fara samningsbundna vélskoðun, er framkvæmast átti eftir 6 mánaða notkun. Til þess að sýna ósanngirni hv.flm., vil ég geta þess, að í sama símtalinu, sem oddvitinn í Ólafsvík kvartaði við mig undan ágangi togaranna, gaf ég leyfi til, að notaður yrði sérstakur bátur til að verja landhelgina. Hygg ég, að svo skjót afgreiðsla hafi naumast áður verið gefin, og naumast heldur í tíð stj. þeirrar, er hv.þm. Snæf. studdi, og hefir hann þó víst verið ánægður þá. Til gæzlunnar hefir nú sumpart Þór og sumpart Hermóður verið notaður og yfirleitt verið lögð meiri vinna í varnirnar, sem líka var rétt að gera. Á þeim stutta tíma, sem liðinn er síðan landhelgisgæzlan batnaði, hefir hún einmitt borið mestan árangur í Ólafsvík. Og hv.flm. getur naumast haldizt uppi að koma á Alþingi fram með ósannan fréttaburð um landhelgisgæzluna í Ólafsvík, því nógir aðrir, sem vita hið rétta, eru til frásagnar um það. Þá lét hv.flm. falla hnútur til núv. stj. fyrir það, að varðskipin væru stundum notuð til annara þarfa fyrir þjóðfélagið en aðalstarfsins, að verja landhelgina. En ég held nú, að hver einasta stj. muni nota þau endrum og eins til annara þarfa. Og sízt hefir fyrrv. stj. gert minna að því en sú, er nú situr. Í tíð fyrrv. stj. var Þór t. d. einu sinni sendur með blaðapakka frá Akureyri til Svalbarðseyrar, og var þá rétt strandaður þar. Þegar hv. 3. landsk. var forsrh., lét hann Óðin sækja sig og núv. forsrh. upp í Borgarnes, er þeir voru að koma frá fundarhöldum í Dalasýslu. Og þótt hv.flm. tæki einhverntíma sæti í stj., þá hygg ég og, að hann mundi gera slíkt líka, enda væri það alveg rétt gert af honum. T. d. hefir það verið algengt fyrr og síðar að flytja sjómenn milli verstöðva á varðskipunum. Það er því bara vitleysa, að ekki megi nota varðskipin til annars en gæzlunnar, þótt hún sé vitanlega aðalatriðið. Enda getur og hvorttveggja oft farið saman. Ég vil t. d. skjóta því til hv.flm., sem er læknir, hvað gera átti í einu tilfelli. Fyrir rúmu ári var símað af lækni á Vesturlandi til stjórnarráðsins. og það beðið að leita úrræða um flutning á sjúklingi, er var svo veikur, að læknir taldi, að hann yrði kafnaður innan 2 sólarhringa, ef hann fengi ekki læknisaðgerð hér í Reykjavík, því engin tæki voru til nauðsynlegrar aðgerðar þar. Ég veit eigi, hvað hv.þm. Snæf. hefði viljað láta gera, en þetta var nú gert. Mér finnst varla sitja á þeim, er fylla flokk þeirra manna, er ekkert eftirlit vilja hafa með loftskeytum til togaranna, að áfellast stj. fyrir slíka notkun varðskipanna. Þá gleymdi hv.flm. að geta um eitt atriði landhelgisgæzlunnar. Samkv. sambandslögunum frá 1918 hafa Íslendingar rétt til að hafa varðskip frá Dönum í 10 mánuði hvers árs, endurgjaldslaust. Því hefir nú að vísu verið haldið fram, að þetta kæmi ekki, að miklu gagni. En það er þó það, sem það er, og því fylgir enginn kostnaður fyrir okkur. Ég man eftir því 1928, að þá var formaður danska varðskipsins einkum „kritiseraður“ fyrir ónytjungsskap. Það mun að vísu vera rétt, að hann tók þá enga togara, en hann fór iðulega ferðir milli Reykjavíkur og Öndverðaness og bægði togurum frá landhelginni. Eins og nú stendur hefir landið því tvö góð skip til gæzlunnar, og auk þess danska skipið í 10 mánuði. Spurningin er því bara sú, hvort Alþingi treystir sér til að standa undir rekstri fjórða skipsins. Ég vil undirstrika það enn betur en hv.flm. gerði, að því betri, sem landhelgisgæzlan verður, því minni verða sektirnar. Þannig munu 1928 hafa verið teknir um 30 togarar, en 1929 aðeins 10. Og síðari helming ársins, eftir að Ægir bættist við, tók Óðinn aðeins 2–3 togara. Það er því mikil ástæða til að ætla, að með þeim þremur skipum, sem væntanlega verja landhelgina næsta ár, Óðni, Ægi og Fyllu, sem er vitanlega heldur óheppilegt skip, vegna þess hve langt hún þekkist að, þá verði lítið tekið af togurum næsta ár, blátt áfram af því, að það er orðin of mikil áhætta fyrir togarana að fara í landhelgina. Gæzlan er einmitt orðin svo góð. Einkum mundi það fara svo, ef hægt væri að koma á góðu eftirliti með togaraskeytunum. Ég heyrði ekki hv.flm. tilnefna neina nefnd. En ég tel sjálfsagt, að þetta frv. gangi til sjútvn. Ég fyrir mitt leyti skal hjálpa til að útvega n. þær upplýsingar, sem fáanlegar eru, enda þótt ég sé ekki sannfærður um, að rétt sé að ráðast í þetta nú þegar. Má vera, að annað verði ofan á, þegar sjútvn. hefir rannsakað málið til hlítar.

Flm. (Halldór Steinsson) Ég gat nú búizt við að fá betri undirtektir en raun varð á hjá hæstv.dómsmrh., eftir þeim undirtektum, sem frv. mitt fékk 1928. Hæstv. ráðh. sagði, að ástæður væru mikið breyttar frá því sem var 1928. En ég vil nú halda því fram, að þær séu æðisvipaðar. Þá höfðum við 2 skip til gæzlunnar, og við höfum sömu tölu enn. Þörfin fyrir vörzlu er eins mikil nú og þá, og enn höfum við ráð á að byggja skip. Mér þótti hæstv. ráðh. taka naumast nógu djúpt í árinni, er hann sagði, að Ægir hefði orðið talsvert dýrari en Óðinn. Eftir því, sem mér hefir verið sagt, þá hefir Ægir kostað yfir millj. kr., og þá orðið allt að því hálfu dýrari en Óðinn. Samt hefir hann engin betri né meiri skilyrði til að gera frekara gagn en Óðinn. Hæstv. ráðh. sagði, að rekstrarkostnaður yrði mikill. Það er rétt, og ég viðurkenndi það líka í ræðu minni. En hinu hélt ég líka fram, að svo margt væri gert annað, er nauðsynlegt mætti teljast, sem þó gæfi engan beinan arð í ríkissjóð. Ég nefndi brúa- og vegagerðir og strandferðir, sem óbeinlínis gæfu afarmikinn arð, eða gerðu gagn. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að byggt yrði skip, ef það svo bæri sig í rekstri. Ég get nú ekkert þakkað honum það, því ef svo væri, þá gæti það orðið hreinn og beinn búhnykkur fyrir ríkissjóðinn. Ef svo væri, þá þyrfti fráleitt að sækja þetta mál af neinu kappi: En ég hélt engu slíku fram í fyrri ræðu minni. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að kröfur myndu koma fram frá ýmsum stöðum öðrum, ef þetta skip yrði byggt og notað til að verja Faxaflóa og Breiðafjörð. Ég sagði ekkert um það, hvar þetta skip ætti að starfa. Það yrði vitanlega verk stj. að ákveða það á hverjum tíma. Hitt er heldur ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að t. d. gæzlan í Vestmannaeyjum og Breiðafirði geti ekki farið saman. Á haustin er mest þörf góðrar gæzlu á Breiðafirði, en þá er hennar ekki þörf í Vestmannaeyjum. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði ekki farið rétt með, þegar ég sagði, að landhelgisgæzlan fyrir Snæfellsnesi hefði farið fram í mesta ólagi síðastl. haust, og þóttist hafa góðar heimildir fyrir því. Það er svo fjarri öllum sanni, að ekki hafi í manna minnum fiskazt eins mikið vestra og síðastl. haust, að þetta er fremur öfugt: Að ekki hefir í manna minnum fiskazt þar eins lítið. Ég veit ekki, hvaða sögumenn hæstv.dómsmrh. hefir fyrir þessari aflaskýrslu sinni, en hitt veit ég, að þeir hljóta að vera með öllu ókunnugir þessum hlutum. Ég ætti að vera svo kunnugur fyrir vestan, að geta fullyrt það. Hinsvegar dettur mér ekki í hug að halda því fram, að þessi aflabrestur stafi eingöngu af yfirgangi togaranna, heldur kemur þar líka til greina, að illt hefir verið að sækja sjóinn vegna ógæfta, það sem af er. Það er rétt, að fram að jólum var lítið af togurum á miðunum fyrir vestan, eins og ég líka tók fram í fyrri ræðu minni, en eftir þann tíma hefir verið stöðugum ágangi að mæta frá þeirra hálfu. Ég sendi sjálfur dómsmrh. skeyti um þetta, og ég vissi til, að annar maður gerði það sama á jóladaginn. En það kom ekkert svar við þessum skeytum. Ég verð því að halda því fram, að gæzlan á þessum slóðum hafi með öllu verið óviðunanleg yfir þennan tíma. Þá talaði hæstv.dómsmrh. um notkun varðskipanna til annars en strandvarna og þótti við sjálfstæðismenn sýna þar skilningsleysi. Mér fannst ég nú jafnvel tala vægar um þessa misnotkun skipanna en ástæða var til. Ég sagði, að það væri óhæfa, hve skipin væru mikið notuð til annara þarfa en þau væru ætluð, þ. e. strandvarnanna. Og ég stend við það, að skipin á fyrst og fremst að nota til strandgæzlunnar, en ekki til snattferða. Hæstv. ráðh. kom með þá fyrirspurn, hvort ekki væri rétt að nota skipin til að flytja sjúkling til læknis. Jú, ég tel það bæði sanngjarnt og mannúðlegt, að skipin séu notuð til þess, enda talaði ég ekki um slík tilfelli. Og hvað skyldu þau vera mörg, þau tilfelli, af öllum þeim ferðum, sem varðskipin hafa verið látin fara utan síns verkahrings? Ég fyrir mitt leyti get aldrei fallizt á þá skoðun hæstv.dómsmrh., að rétt sé að nota skipin í snattferðir. Slíkt má því aðeins koma fyrir, að það fari ekki í bága við sjálfa strandgæzluna. Hæstv. dómsmrh. drap á það, að auk íslenzku strandvarnarskipanna hefðum við danskt gæzluskip samkv. sambandslögunum. Þetta er mikið rétt. En ég legg ekki mikið upp úr gæzlu þessa danska skips. Það hefir ekki kveðið meira að því en svo til þessa, að við Snæfellingar a. m. k. vitum varla, hvort það er til eða ekki.

Jón Þorláksson Ég hefði ekki farið að blanda mér inn í þessar umr., ef hæstv.dómsmrh. hefði ekki gefið beint tilefni til þess með þeim ummælum, sem hann hafði um notkun varðskipanna til annars en landhelgisgæzlu. Hæstv. ráðh. rauk upp á nef sér af litlu tilefni, að mér fannst, og sagði, að fyrrv. stj. hefði engu síður en núv. stj. notað varðskipin til annars en landhelgisgæzlu, enda kæmist engin stj. hjá því. Það er auðvitað rétt, að það kemst engin stjórn hjá því með öllu að nota varðskipin í einstöku tilfellum til annars en landhelgisgæzlu. En það er nú almennt álitið, að núv. stj. hafi farið fram úr öllu hófi í slíkri notkun skipanna. Ég hafði hugsað mér að gera þetta að umtalsefni á þessu þingi, og úr því að mér gafst tækifæri til þess að koma inn á það nú, nota ég mér það. Ég hafði hugsað mér, að fá mætti það fram með rannsókn, hvort stj. hefði farið í þessu efni fram úr því, sem venja hefir verið áður, eða þá eins og hæfilegt mætti þykja. Ég hygg, að það mætti framkvæma þessa rannsókn með athugun á dagbókum skipanna, og með því að fá upplýsingar í viðbót hjá skipherrunum og því ráðuneyti, sem skipin heyra undir. Nú geri ég ráð fyrir, að þessu frv. verði vísað til n., og vil ég mælast til þess, að n. athugi það í sambandi við frv., hvort sá orðrómur er á rökum reistur, að núv. stj. hafi notað varðskipin úr hófi fram til annars en strandvarnanna. Vænti ég þess, að hæstv.dómsmrh. hafi ekkert á móti þessu, enda á hann góða vini í sjútvn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. Það er rétt að fremja slíka rannsókn sem þessa í sambandi við undirbúning þessa frv., því að það hefir áhrif á dóm manna um það, hvort fjölga þurfi varðskipunum, eða hvort skipastóllinn, sem fyrir er, hafi verið notaður um of í aðrar þarfir, og landhelgisgæzlan þannig verði nógu fullkomin, þótt skipunum fækki úr þrem niður í tvö, ef hinni annarlegu notkun þeirra verður stillt í strangara hóf. Ég leyfi mér að beina þessu til hv. form. sjútvn. og vænti þess, að hann taki þessi tilmæli til greina. Það var annað atriði í ræðu hæstv.dómsmrh., sem ég verð að svara stuttlega. Hann endurtók nú enn sína gömlu sakargift á mig og mína flokksbræður, um að við stæðum á móti réttmætri skeytaskoðun. Þetta er ekki á hinum minnstu rökum reist, eins og ég hefi oft sýnt fram á áður. Landsstj. hefir í núgildandi l. nægilega heimild til þess að gera ráðstafanir gegn misnotkun loftskeytanna til ólöglegra fiskiveiða. Og það er ekki rétt að blanda mótstöðu minni og minna flokksbræðra gegn ömmufrv. svokallaða saman við mótstöðu gegn eftirliti á þessu sviði. Hér er um gerólíka hluti að ræða. Þetta frv. hæstv.dómsmrh., sem ég nú nefndi, fór í hinum ýmsu ákvæðum sínum svo mjög í bága við almenna réttarmeðvitund, að ég gat ekki aðhyllzt það, enda þótt ég sé með skynsamlegu eftirliti með loftskeytum veiðiskipa, til þess að koma í veg fyrir misnotkun þeirra í þágu ólöglegra fiskiveiða.

Dómsmrh: (Jónas Jónsson): Ég ætla ekki að svara hv.þm. Snæf. að þessu sinni, enda mun ég fá tækifæri til þess við síðari umr. þessa máls. Ég vil þó benda honum á það, að það er ekkert rangt í því, sem ég sagði, að fiskazt hafi með betra móti vestur undir Jökli í haust, á meðan á sjó gaf. Hitt er ekkert undarlegt, þó að ekki hafi verið hægt að stunda sjó að neinu ráði frá hinni vondu höfn í Ólafsvík í þeim illviðraham, sem verið hefir í vetur. Fiskiskilyrðin eru mjög góð þarna vestra. Mér er kunnugt um það, að sjómenn láta mjög vel yfir, hve fiskurinn gengur þar grunnt. Hvað togarana snertir, þá hefir með betri reglu á strandvarnarskipunum tekizt að skjóta þeim nokkrum skelk í bringu. Þeir eru nú hræddari en þeir áður voru við þau. Ég býst við því, að hv.þm. Snæf. yrði ekkert sérlega ánægður, ef það væri athugað, hvað Ægir hefir legið lengi inni á höfnum; og hinsvegar, hve Þór og Óðinn lágu oft inni í tíð fyrrv. stj. A. m. k. er það almennt óánægjuefni sjómannanna á varðskipunum, hve skipin liggja lítið inni á höfnum. Þeir segjast aldrei fá tækifæri til að skemmta sér - og bera sig saman við hina gullnu tíð Íhaldsins, sem von er. Þá kem ég að ræðu hv. 3. landsk. Hann stendur ekki vel að vígi með að tala um snattferðirnar svonefndu. Hann hefir í því efni fleira á samvizkunni en það, að hann lét Óðin flytja sig vestan úr Dölum, er hann var að reyna að eyðileggja fylgi hv.þm. Dal. þar. Ég minnist þess, að hann hringdi í vetur upp í stjórnarráð og bað um, að eitthvert varðskipanna yrði látið flytja son gamals manns, sem lá fyrir dauðanum, milli hafna á Norðurlandi. Þetta var, að ég bezt veit, gert fyrir hv. 3. landsk. Hinsvegar er það ekki bókfært, og ég get heldur ekki sannað, að hann hafi verið í símanum. En ég tók það trúanlegt. Skyldi nú líka eiga að kasta steini í mig fyrir misnotkun varðskipanna í þessu tilfelli. Hv. 3. landsk. hélt því réttilega fram, að allar stj. þyrftu að einhverju leyti að nota varðskipin til snattferða, sem kallað er. En hann bætti því við, að núv. stj. gerði of mikið að því, og að þessu hafi verið stillt í hóf í sinni tíð. Hvað eru nú þessar svokölluðu snattferðir? Ég hefi áður nefnt það dæmi, þegar eitt varðskipanna var látið flytja sjómenn norðan frá Ísafirði hingað suður í verstöð. Var það snattferð? Eða þá hitt, þegar Hinrik læknir Erlendsson í Hornafirði datt og slasaðist og Óðinn var látinn flytja hann hingað suður til Reykjavíkur, svo að hann gæti notið hér læknishjálpar, því að vitanlega var engum lækni til að dreifa í Hornafirði, þegar hann var sjálfur veikur. Hinrik liggur nú á spítalanum í Hafnarfirði. Að meta, hvað sé rétt að gera og hvað rangt í slíkum tilfellum sem þessum - það verður hver að gera fyrir sig. Það er ekki víst, að hv. 3. landsk. hefði gert hið sama sem ég gerði í þessum dæmum. En ég mundi gera það aftur, ef svo bæri undir. Þá skal ég nefna það dæmið, þegar núverandi stj. lét eitt varðskipanna flytja mann austur á Seyðisfjörð til þess að endurskoða útibú Íslandsbanka þar. Við rannsókn þess manns komst það fyrst upp, hversu stjórn þess útibús hafði verið háttað á undanförnum árum. Þar hafði einum manni verið lánað 800 þús. kr. á tveim árum, ofan á milljónaskuld, manni, sem fyrirsjáanlegt var, að ekkert ætti til að borga með. Það er skemmtilegt að meta það, hvers virði það hefði verið fyrir þjóðina að fá vitneskju um þetta í tíma, til þess að geta tekið í taumana. Skyldi það ekki hafa borgað sig að senda Þór eða Óðin með mann til Seyðisfjarðar til þess að rannsaka útibúið þar fyrir tveim árum, svo að þá strax hefði verið hægt að grípa inn í sukkið. En ég skal ekki fara frekar út í þetta mál nú. Ég býst við, að mér gefist tækifæri til þess síðar. Á meðan hv. 3. landsk.þm. var ráðh., lét hann sér í léttu rúmi liggja allt svindlið, sem sýslumaðurinn á Patreksfirði drýgði. Þar var „allt í lagi“, þó að yfir 100 þús. kr. hefðu farið í súginn. Ég lét fara fram rannsókn á embættisrekstri þessa sýslumanns; hann var settur af og neitaði að fara. Síðan var mál höfðað gegn honum, og þurftu varðskipin að fara margar ferðir vegna þeirra málaferla. En hér var líka um að ræða sæmd þjóðarinnar, auk stórfjár fyrir landssjóð. Ég held, að það gæti farið svo, að hv. 3. landsk. hefði minni ánægju af sinni tiltölulega ódýru endurskoðun heldur en ég af minni, þegar öll kurl koma til grafar, jafnvel þó að varðskipin hafi farið fleiri ferðir vegna minnar endurskoðunar en hans. Hv. 3. landsk. vildi verja mótstöðu sína og síns flokks gegn skeytaskoðuninni. Hann heldur því fram, að stj. geti hindrað misnotkun loftskeytanna í þágu ólöglegra veiða. Ég held hinu fram, að stj. geti þetta ekki, og því hefi ég borið fram frv., sem gerir stj. það kleift að hafa eftirlit með þessu. Ég vona, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi þrátt fyrir mótstöðu þeirra, sem eiga flesta togarana. Virðist mótstaða einmitt þeirra manna benda til þess, að þeir séu hræddir við eftirlitið með skeytunum. En því notaði hv. 3. landsk. ekki sjálfur þessa heimild, sem hann er að tala um, á meðan hann var ráðh.? Eða er honum ekki eins annt um eftirlitið og hann lætur? Það er ekki nema tvennt til: Annaðhvort var sú stj., sem hv. 3. landsk. átti sæti í, svo hlutdræg og hrædd við togarafélögin, að hún hvorki vildi né þorði að nota þessa heimild, eða þá svo duglaus og skeytingarlaus, að hún gerði það ekki, þó að hún þyrði það. Hv. 3. landsk. vill láta setja rannsóknarnefnd á mig fyrir misnotkun strandvarnarskipanna. Minnist hann þess, þegar ég og mínir flokksbr. vildum láta rannsaka hag Íslandsbanka 1923, og hann barðist af mestum dugnaði á móti því? Hv. 3. landsk. ætti að rannsaka sinn feril, áður en hann kemur fram með að skipa rannsóknarnefnd á aðra, og athuga, hverjar afleiðingar það hafði, að hann hélt sínu striki 1923. Og engum manni ferst það verr en einmitt hv. 3. landsk. að vera að bera mér það á brýn, að ég láti mig litlu skipta, þó að landhelgisgæzlan fari í handaskolum, því að hann og hans flokkur hefir frá því fyrsta barizt á móti þeim ráðum, sem ein duga til að koma strandvörnunum í viðunandi horf. Ég gæti trúað, að Alþingi sæi enga ástæðu til að fara að skipa slíka rannsóknarnefnd og hv. 3. landsk. fer fram á, ekki sízt þar sem sú ósk kemur frá manni, sem átti sæti í þeirri stj., sem gerði allt, sem hún gat, til að ónýta landhelgisgæzluna. Oddvitinn í Ólafsvík hefir sagt mér, að strax og Ægir leggi af stað héðan úr Reykjavík séu togararnir allir á brott. Hver símar? Ekki er það símað frá Englandi, heldur héðan úr Reykjavík, enda sagði oddvitinn mér, að alltaf væri helmingur þeirra togara, sem í landhelgi væru, íslenzkir.

Jón Þorláksson Ég vissi það ekki, að hinar svokölluðu snattferðir væru eins viðkvæmt kaun á hinum pólitíska líkama hæstv.dómsmrh. og þessi síðasta ræða hans ber vitni um. Mér fannst ég sýna fyllstu sanngirni, þó að ég færi fram á, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, rannsakaði um leið, hvort það ámæli, sem núv. stj. liggur undir, að hún hafi notað varðskipin úr hófi fram til annarlegra þarfa, væri á rökum reist. Mér fannst þetta óaðfinnanlega sanngjörn ósk frá minni hálfu, ekki sízt þar sem sú n., er um þetta á að fjalla, er svo skipuð, að stuðningsmenn hæstv. ráðh. eru þar í meiri hl. Ég vil taka það fram - ég er ekki viss um, að ég hafi tekið það beint fram í fyrri ræðu minni -, að ég ætlast til, að þessi rannsókn nái yfir tímabilið frá 1926–1929, því að ella fengist enginn samanburður um það, hvort núv. stj. hefir farið lengra en áður hefir verið gert í þessu efni. Út af þessari meinlausu till., sem að vísu er aðeins meinlaus fyrir stj., sem hefir góða samvizku, umhverfðist hæstv.dómsmrh. og fór að blanda inn í þetta ýmsum óviðkomandi atriðum. Ég skil t. d. ekki í öðru en að hægt hefði verið að framkvæma rannsóknina á bankaútibúinu á Seyðisfirði, þó að maðurinn, sem rannsóknina framdi, hefði farið með einhverju öðru skipi en einu af herskipum hæstv. ráðh. Annað eins og þetta kemur auðvitað þessu máli ekkert við. Sama er að segja um sýslumanninn í Barðastrandarsýslu. En hálfhart er það, að sjálfur dómsmrh. skyldi ekki geta farið rétt með þá upphæð, sem hann nefndi í sambandi við þennan sýslumann, einkum þar sem því hefir verið slegið föstu með dómi, að upphæðin hafi verið oftalin um helming. Með þessu er ég ekki að mæla fyrrv. sýslumanni Barðstrendinga bót, en maður ætti að mega gera þær kröfur til hæstv.dómsmrh., að hann kæmi nálægt því rétta, jafnvel þó að hann nefni tölur. Ég gæti notað mér þetta tilefni af hálfu hæstv.dómsmrh. til þess að sýna, að það hefir farið fyrir ýmsum fleirum eins og fór fyrir sýslumanninum á Patreksfirði. Ég minnist þess t. d., að nokkrum dögum eftir að ég varð ráðh., valt fyrrv. sýslum. úr embætti. Var hann sízt betri en sýslumaðurinn á Patreksfirði, en náðarsól hæstv.dómsmrh. hefir skinið svo blítt á þennan mann - sem er Karl Einarsson -, að hann ekki einungis hefir úrskurðað honum eftirlaun - sem var auðvitað synjað af fyrrv. stj. -, heldur er hann nú líka notaður til þess að dæma um mál borgaranna. Mér finnst ekki vert fyrir stj., sem þannig fer að, að hneykslast ákaflega yfir samskonar embættisafbrotum, sem hún leggur sjálf blessun sína yfir. Hæstv. dómsmrh. spurði svo, hvernig stæði á því, að sú stj., sem ég átti sæti í, hefði ekki notað heimild þá, sem felst í lögum um eftirlit með loftskeytanotkun. Þessari fyrirspurn er ég vanbúinn að svara, af því að það heyrði ekki undir mig að annast slíkt eftirlit. Ég veit því ekkert um það, hvort þetta eftirlit hefir verið framkvæmt í minni stjórnartíð, en hitt veit ég, að heimildin er til í löggjöfinni. Mætti því spyrja, hvers vegna hæstv.dómsmrh. hafi ekki notað heimildina. Ég fyrir mitt leyti veit ekki til þess, að hann hafi notað hana. Hinsvegar hefir hann þing eftir þing talið eitthvert sitt mesta áhugamál að koma á þessu eftirliti með loftskeytanotkun veiðiskipa, en virðist aldrei muna eftir þeirri heimild, sem um þetta er fólgin í löggjöfinni. Annars get ég upplýst um það, að erl. veiðiskip, sem útbúin eru með fullkomnum loftskeytum, hafa engu síður ýms ráð til að vita, hvar varðskipin eru, heldur en íslenzku togararnir, og það án þess að senda þurfi þeim símskeyti. Þegar varðskipið hreyfir loftskeytatæki sín, t. d. með því að senda hæstv.dómsmrh. skeyti, þá eru alltaf möguleikar fyrir skip, sem ekki eru langt undan, að vita hvar varðskipið er, einungis með því að hlusta, fyrir nú utan það, að sum skip hafa þau tæki innanborðs, að þau geta beinlínis miðað hvar þetta og þetta skip er statt þá stundina, sem það sendi skeytið. Þess vegna er það í mínum augum alveg ósannað mál, þó að veiðiskip fái vitneskju um, hvar varðskipin haldi sig, að það sé eingöngu fyrir misnotkun loftskeyta frá útgerðarmönnum í landi. Eins og ég hefi áður sagt, er ég fús að styðja skynsamlega löggjöf um eftirlit með loftskeytanotkun veiðiskipa. Þess vegna er ég með því að nota heimild þá, sem um þetta er í lögum okkar, en vil ekki ljá fylgi mitt til að samþ. ákvæði, sem stríða á móti réttarmeðvitund þjóðarinnar og eru auk þess algerlega þýðingarlaus fyrir efni málsins.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vona, að hv. d. hafi tekið eftir svigurmælum hv. 3. landsk., þegar hann var að tala um flutninga varðskipanna á sjúklingum og sjómönnum milli hafna á þeim tímum, sem um engar aðrar skipsferðir er að ræða. Þegar vinir hans og flokksmenn þurfa að hreyfa sig á þeim tíma, sem engar skipsferðir eru, þá er hann til með að leita til ríkisins um aðstoð varðskipanna og finnst ekki nema sjálfsagt, að því sé tafarlaust sinnt. Þetta minnir á framkomu eins af flokksbræðrum hv. 3. landsk. í hv.Nd. fyrir nokkru síðan, þar þar sem hann hélt því fram, að Reykjavík ætti að hafa einskonar hærri rétt en aðrir kaupstaðir á landinu. Hv. 3. landsk. álítur sig og sína flokksmenn hafa hærri rétt til varðskipanna heldur en sjómenn, sem þurfa að komast ferða sinna vegna atvinnu sinnar, og skammar svo stj. fyrir að liðsinna þessum mönnum. Hv. 3. landsk. var að vitna í almannaróm um óþarfa ferðir varðskipanna. En sá almannarómur er ekki annað en rógur sorpblaða hans og fylgifiska hans m. a. fyrir það að flytja dauðvona sjúkling eftir ósk hv. 3. landsk. Fyrst biðja þessir menn stj. um greiða og eru næsta auðmjúkir, en svo á eftir, þegar þeir hafa fengið óskum sínum framgengt, reyna þeir á allar lundir að rægja stj. fyrir hjálpina. Á þann hátt þakka þeir og launa góðan greiða, og sýnir fátt betur innræti þessara manna. Hitt er sízt að furða, þó að hv. 3. landsk. og fylgifiskar hans séu lítið upplitsdjarfir, þegar minnzt er á för varðskipsins síðastl. haust í sambandi við Íslandsbanka-útibúið á Seyðisfirði. Vegna þess að stj. lét varðskipið skjótast þangað austur með mann til þess að rannsaka rekstur bankans, vitnaðist, að eytt hafði verið af fé bankans í einhvern ötulasta kosningarsmala íhaldsins þar á staðnum um 800 þús. kr. tvö síðustu missirin. Ekki er ósennilegt, að eitthvað af því fé hafi óbeinlínis farið til Íhaldsflokksins. En hv. 3. landsk. hefði eflaust verið betra á meðan hann var í stj. að hafa sent varðskipið austur með mann til þess að líta eftir útibúinu á Seyðisfirði. Þá hefði kannske eitthvað bjargazt af því fé, sem nú má telja með öllu tapað. En sofandi stj. sendir ekki varðskipin með menn til nauðsynlegra eftirlitsstarfa, þó hún telji sjálfsagt að nota þau til að koma blaðapökkum til Björns Líndals eða annara gæðinga sinna. Hv. 3. landsk. sveigði að sjóðþurrð Karls Einarssonar fyrrv. sýslumanns og þótti óviðeigandi, að honum skyldu vera greidd eftirlaun. Því er til að svara, að um það leyti, sem stjórnarskiptin urðu, barst stj. áskorun undirskrifuð af meiri hl. þm. um að greiða Karli Einarssyni eftirlaun. Undir áskoruninni mun þó ekki hafa staðið nafn hv. 3. landsk., en mikils hluta af flokki hans. En vegna þessarar eindregnu áskorunar mikils meiri hl. hv.þm. mun, stj. ekki hafa þótzt geta gengið framhjá því að veita Karli Einarssyni eftirlaun. Hv. 3. landsk. var líka að finna að því, að þessum sama manni hafði verið fengin ýms störf að vinna af. núv. stj. Ég sé ekkert á móti því, þó að gáfaðir menn eins og Karl Einarsson séu notaðir til ýmsra verka. Og allra sízt ætti hv. 3. landsk. að vera með svigurmæli þar um, þar sem vitanlegt er, að hann eða sú stj., sem hann fylgdi að málum, hefir sett sýslumann, sem komst í gífurlega sjóðþurrð, í eitthvert virðulegasta embætti þjóðarinnar, þar sem hann er enn. Að vísu var það kallað svo, að vinir þessa sýslumanns og flokksmenn hv. 3. landsk. hefðu greitt sjóðþurrðina, en maðurinn var stórbrotlegur við embættisskyldu sína og átti undir öllum kringumstæðum ekki skilið að fá ábyrgðarmikið starf hjá því opinbera. Enda er það ekki samanberandi að setja mann til smávika og minni starfa, ósamningsbundið, sem brotið hefir í bág við embættisskyldu sína áður, í stað þess að troða slíkum manni inn í eitthvert stærsta og virðulegasta embættið, sem stj. hefir á boðstólum. Um misnotkun loftskeytatækja á íslenzkum togurum þarf ég ekki margt að segja. Um þá misnotkun hafa engir upplýst betur en Ágúst Flygenring, þm. Borgf., þm. Barð. og hér í hv. d. hv.þm. Snæf. Allir þessir hv.þm. hafa fullyrt það oft og mörgum sinnum, að loftskeytatækin væru í togarana sett með það fyrir augum fyrst og fremst að gera þeim auðveldara fyrir að komast inn fyrir landhelgina til að stela fiski þar. Og andstaða hv. 3. landsk. gegn ráðstöfunum núv. stj. er sprottin af því eingöngu, að hann veit, að nú er alvarlegar tekið á þessu máli og að vinum hans og flokksbræðrum er gert á ýmsa lund örðugra fyrir að geta leikið lausum hala í landhelginni, eins og í hans stjórnartíð. Enda veit ég ekki betur en að núv. stj. hafi aukizt fylgi í sumum sjávarþorpunum, og þá líkl. ekki hvað sízt fyrir afskipti hennar af þessu máli. Má í því sambandi geta þess, að nú í vetur hefir fallið tvisvar vantrauststill. á stj. í Ólafsvík, og það í kjördæmi, sem verið hefir svo að segja einlitt og á móti stj. En þetta stafar af því, að meira hefir verið gert af núv. stj. til þess að verja fiskimið þessara sjávarþorpa fyrir ágangi togara heldur en gert var í tíð íhaldsstj., sem jafnan hefir reynt að halda hlífiskildi yfir landhelgisbrjótunum.

Jón Þorláksson Því fer fjarri, að búið hafi verið að semja um sjóðþurrð Karls Einarssonar, þegar stjórnarskiptin urðu, og að sé enn klappað og klárt með þá skuld. Það þarf ekki annað en að líta á LR. til að sjá, að svo er ekki. Ég hefi ekki hjá mér tölurnar, en mig minnir, að skuldin sé eitthvað ofan við 70 þús. kr., fremur en fyrir neðan. Að mér sé kunnugt um annan sýslumann, sem skipaður hafi verið í embætti í minni tíð og líkt staðið á fyrir, minnist ég ekki. Ég minnist heldur ekki, að neinn maður hafi hjá fyrirrennurunum fengið embætti, sem hefir skilið þannig við, að ríkið hafi tapað stórfé á embættisfærslu hans. En það er ómótmælanlegt, að þannig skildi Karl Einarsson við. Og þó að hann sé vinsæll maður, eins og undirskriftarskjalið bendir til, þá ber það þó vott um lágt siðferðisþrek hjá þeirri stj., sem ákveður slíkum manni eftirlaun og notar hann sem dómara yfir öðrum landsmönnum, eins og ekkert hefði í skorizt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Viðvíkjandi dæminu, sem ég nefndi, skal ég til frekari skýringa geta þess, að íhaldsmaður einn og vinur hv. 3. landsk. mun hafa lent í sjóðþurrð við ríkissjóð, sem nam um 40 þús. kr., en sem vinir hans og venzlamenn borguðu fyrir hann. Og þennan mann gerðu nánustu vinir hv. 3. landsk. að einhverjum æðsta embættismanni landsins til að hindra, að sjóðþurrð komi fyrir hjá öðrum embættismönnum. Þarna lýsir sér siðgæði hv. 3. landsk. og flokks hans í opinberu lífi.

Flm. (Halldór Steinsson) Ég vildi aðeins leiðrétta misskilning hæstv.dómsmrh., sem kom fram í sambandi við vantraustsyfirlýsingu þá, er hann segir, að fallið hafi á þingmálafundum í mínu kjördæmi. Þegar þessi vantrauststill. kom fram á Ólafsvíkurfundinum, var búið að samþ. 2 eða 3 till., sem fólu í sér engu minna vantraust á hæstv. stj. Ég lét algerlega afskiptalausa þessa umræddu till. og átti hvorki þátt í því að flytja hana eða styðja. Það er óþarfi fyrir hæstv.dómsmrh. að leggja svo mikið upp úr trausti því, er hann og hans stj. eigi að fagna í Ólafsvík, og byggja það á því, að þessi sérstaka till. var felld, þegar athugað er, að áður á fundinum höfðu verið samþ.till., sem beint og óbeint fólu í sér vantraust á stj.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það liggur skjallega fyrir, að hv.þm. Snæf. reyndi á tveimur fundum að fá samþ.till. um að lýsa vantrausti á stj., en sú tilraun hans varð að engu, því að á báðum fundunum var till. felld með allmiklum meiri hl. Þegar litið er nú á, að þetta gerist í sjóþorpum og í kjördæmi, sem lýst hefir sig mjög á móti núv. stj., þá getur ekki annað legið á bak við þessa samþykkt en að sjómennirnir treysti betur núv. stj. að vernda landhelgina og þar með atvinnuveg þeirra manna, sem afkomu sína byggja á smábátaútgerð. Með þessu viðurkenna sjómennirnir, að stj., hefir með eftirliti því, er hún hefir haft með loftskeytanotkun togaranna, stutt atvinnu þeirra og fjárhagslega afkomu. Hitt er blekking ein, sem blöð hv.þm. Snæf. hafa verið að halda fram, að stj. hafi vanrækt skyldu sína í þessu efni. Kjósendur hans hafa með atkvgr. sinni viðurkennt, að stj. hafi einmitt í þessu efni, eins og raunar víðar, gætt fullkomlega skyldu sinnar. Þessu ætti hv.þm. Snæf. að stinga hjá sér.

Flm. (Halldór Steinsson) Það er algerlega rangt hjá hæstv.dómsmrh., að ég hafi átt nokkurn minnsta þátt í framkomu þessara vantrauststill. Enda ætti að vera vandalaust fyrir hann að afla sér nánari upplýsinga þar um hjá leiguliði hans þar vestra. Eins og ég hefi þegar tekið fram, lét ég till. afskiptalausa á fyrri fundinum, en á síðari fundinum var ég ekki staddur og gat því engin áhrif haft á afgreiðslu málsins. Annars virðist mér óþarfi af hæstv. ráðh. að vera svo drjúgur yfir landhelgisgæzlunni. Það hefir komið berlega fram á þingmálafundum, bæði í mínu kjördæmi og víðar, að landhelgisgæzlan sé í ólagi og að hana þurfi að bæta. En slík óánægja hefði ekki komið fram, ef hæstv.dómsmrh. hefði gert skyldu sína í þessu efni og hagað vörnunum betur.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta frv. var flutt á síðasta þingi og fékk góðar viðtökur í báðum deildum. Öll fjhn. í Ed. léði málinu fylgi og 4 þm. í fjhn.Nd. sömuleiðis. En svo slysalega vildi til, að af einhverjum óskiljanlegum orsökum fléttaðist málið saman við ljósmæðrafrv. í Ed., og varð það málinu að fjörtjóni, þrátt fyrir eindregið fylgi þingsins. Nú má því vænta hins bezta um framgang málsins, því fylgi þess er öruggt. Aðalástæður frv. eru þær, að á síðustu árum hefir reynzt torvelt að útvega farkennara í sveitahéruð; sérstaklega urðu mikil brögð að því á síðasta ári, svo að víða reyndist nær ókleift að fá hæfa menn til starfsins. Önnur höfuðástæðan er sú, að farkennarar eru lægst launaði starfsmannaflokkur landsins, og menn láta því oft af þeim starfa áður en þeir vilja. Undir slíkum kringumstæðum reyna skólanefndir einatt að festa sér góða menn með því að gera þá að föstum kennurum, ef unnt er. Ef þannig verður haldið áfram að gera farkennarahéruð að föstum skólahéruðum, hlýtur það að baka ríkissjóði mun meiri kostnað en ef laun farkennara eru bætt nú þegar, eins og farið er fram á í þessu frv. Nú eru launahlutföllin þau, að farkennarar hafa frá 1/3 og upp í ½ af launum fastra kennara, en frv. gerir ráð fyrir 1/3 af hæstu launum og 2/3 af lægstu launum fastra kennara. Það er og höfuðástæða fyrir flutningi þessa frv., að kennsla í sveitum nýtur verri kjara af hálfu ríkisins en í kaupstöðum. Sveitarsjóðir greiða 2/3 af launum farkennara, en ríkið 1/3, þegar allt er reiknað, en við föstu skólana er þetta öfugt; greiðir ríkið 2/3 af þeim, en bæirnir 1/3, ef dýrtíðaruppbót er talin með. Með frv. þessu er reynt að bæta nokkuð úr þessu misrétti, en þó ekki að fullu, því eftir frv. er tillag sveitar til farkennslunnar, þegar fæðiskostnaður er lagður í peninga, 100 kr. hærra en framlag ríkisins. Er þó dregið úr misréttinu til verulegra muna, og mætti ætla, að þeir, er játa sig nokkru skipta hag og velfarnað sveitanna, muni stuðla að framgangi málsins hér í þinginu. Hið eina, sem frv. þetta er breytt frá því í fyrra, er það, að laun farkennara greiðast í fyrsta sinn eftir þessum lögum fyrir skólaárið 1929–1930. Er með því bætt fyrir þau kynlegu mistök, sem urðu á afgreiðslu þess í fyrra. Virðist þetta bæði sanngjarnt og eðlilegt; enda eru 9 mánuðir skólaársins á þessu ári, og fá farkennarar laun sín að kennslu lokinni. Veldur þetta atriði tæplega ágreiningi. Hinsvegar mælir öll sanngirni með því, að farkennarar séu ekki látnir gjalda þeirra annarlegu ástæðna, er urðu máli þessu að falli í fyrra.