Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir hlustendur. Samkvæmt þingsköpum á eldhúsdagsumræða að fara fram í sambandi við 1. umr. fjárlaga. Hin síðari ár hefur þessu oft verið frestað þangað til fjárlögin hafa verið afgreidd við 3. umr., enda hafa þá þinglok oftast verið nærri. En ástæðan til þessarar frestunar hefur þá verið sú, að betur hefur sézt undir þinglokin, að hverju ríkisstj. stefndi með afgreiðslu hinna þýðingarmestu mála. Í þetta sinn var vitað, að þinginu mundi verða lengi fram haldið, eftír að lokið var afgreiðslu fjárlaganna, og þá eins og vant er afgreiðslu stóru. málanna frestað þangað til. Ríkisstj. hafði lýst því yfir, að hún mundi nú á þessu þingi leggja fram frv. um varanlega lausn á því öngþveiti, sem ríkt hefur í húsnæðismálunum. Enn fremur var vitað, að draga mundi til nokkurra átaka um kaup og kjör verkamanna á þessu tímabili og að þingið mundi vart verða sent heim fyrr en sæist fyrir endann á þeim deilum. Þótti því rétt, þar sem hér var um tvö mjög stór mál að ræða og miklu skipti, hvernig ríkisstj. og stuðningslið hennar stæðu að lausn þeirra, að fresta eldhúsdagsumræðunum þangað til séð yrði fyrir endann á þessum málum báðum, og því fara þær nú fram síðar en nokkru sinni áður, síðustu daga þings. Ég get ekki stillt mig um, áður en að þessum málum verður vikið, að minnast hér í upphafi nokkuð á fjárlagaafgreiðslu síðustu ára, því að í henni speglast frekar en í afgreiðslu nokkurs máls annars höfuðstjórnarstefnan. Hæstv. fjmrh. lýsti því hér yfir í ræðu, sem hann flutti 28. febr. s.l., að tekjur ríkissjóðs s.l. ár hefðu numið hálfum milljarð króna og 37 milljónum þó betur. En það er 94 millj. kr. hærri upphæð en gert er ráð fyrir í fjárlögum þess árs. Á það var þó bent, þegar þessi fjárlög voru til umr., að tekjurnar væru þar allt of lágt áætlaðar, væri því hægt að gera eitt af tvennu, annaðhvort að áætla mjög ríflegar viðbótarupphæðir til nauðsynlegra framkvæmda eða að fella niður einhvern óvinsælan skattinn eða tollinn, sem tekinn er af landsfólkinu. Hvorugt þetta var þó gert, heldur höfðinu barið við steininn og fullyrt, að ekki væri varlegt að áætla tekjurnar hærri. Ekki hafði þó reynsla ársins þar á undan verið slík, að hún gæfi tilefni til þessarar varfærni. Umframtekjur ársins 1953 urðu nefnilega nálega hinar sömu og s.l. ár eða lítið eitt undir 100 millj. kr. Sumir kunna nú að telja, að það sé hin æðsta fjármálaspeki að tryggja afkomu ríkissjóðsins á þennan hátt, með því að áætla tekjur hans svo óhóflega lágar, að þær fari 21% fram úr hinum mjög svo myndarlegu upphæðum fjárlaganna, og hafa skatta og tolla, sem á almenning eru lagðir, tilsvarandi óþarflega háa. En á því máli eru þó vissulega tvær hliðar. Önnur, sem veit að ríkissjóðnum, sú að geta gefið ríkisstj. tækifæri til að inna af höndum ýmsar greiðslur umfram það, sem fjárlög ákveða, og það gefur verið ánægjulegt fyrir ríkisstj. og skjólstæðinga hennar. Hin hliðin snýr aftur á móti að skattþegnunum, og hún er sannarlega ekki eins ánægjuleg, þar sem nú eru teknar af almenningi svo háar upphæðir í sköttum og tollum, að naumast verður eftir nægilegt til framfæris, þó að tekjurnar í krónum talið séu orðnar æði myndarlegar. Þessi tekjuöflun ríkissjóðsins umfram fjárlög er nú orðin svo hroðaleg og tillitslaus við hagsmuni almennings, að þangað má rekja eina aðalorsökina til þess, að launastéttirnar hafa orðið að risa upp til þess að fá kjör sín bætt með hækkuðu kaupgjaldi, sem þó hefur ekki tekizt nema með langvarandi verkfalli og miklum fórnum, sem um leið hafa orðið framleiðslustarfsemi þjóðarinnar til stórhnekkis. Einn uppáhaldsskattur ríkisstj. heitir söluskattur. Hann er lagður á nálega alla vörusölu og þjónustu í landinu og stundum marglagður á sömu vöruna. Hann var á sínum tíma tekinn upp til að komast hjá gengislækkun. Þegar gengislækkunarleiðin þrátt fyrir það var valin 1950, hefði þessi skattur eðli málsins samkvæmt átt að leggjast niður. En honum var þá haldið, og honum er enn haldið. Þessi skattur gefur ríkissjóði um 100 milljónir kr. á ári eða svipaða upphæð og umframtekjurnar nema. Það virðist því ekki út í bláinn, þegar lagt hefur verið til þing eftir þing, að söluskatturinn verði felldur niður. En það hefur aldrei fengizt gert. Hverju mundi það þá nema fyrir almenning í landinu, ef þessi skattur yrði felldur niður? Maður getur gert sér svolitla hugmynd um þetta með eftirfarandi dæmi: Launþegasamtökin í landinu eða mjög verulegur hluti þeirra hefur nú staðið í 6 vikna verkfalli. Kauphækkun sú, sem náðist með því, nemur yfirleitt um 10%. Launþegar í Alþýðusambandi Íslands munu vera um 27 þús. talsins samtals. Ef þeim öllum eru gerð meðallaun 30 þús. kr. á ári, sem ég tel mjög sómasamlega áætlað, þar sem þarna er bæði um konur og unglinga að ræða, nemur heildarlaunagreiðslan til allra þessara 27 þús. manna um 800 millj. kr. á ári. Ef gert er nú ráð fyrir, að þeir fái allir 10% hækkun, eins og fengizt hefur fram í verkfallinu, þá mundi það nema 80 millj. kr. eða æði miklu lægri upphæð en söluskatturinn einn nemur. Þannig var sú hliðin, sem að verkalýðnum snýr. Og hvort mundi hafa orðið affarasælla fyrir útflutningsatvinnuvegi landsins, skulum við segja, að afnema söluskattinn eða hækka allt kaupgjald fyrst um 10%, að viðbættum 3% í orlof, veikindi og atvinnuleysistryggingu, og taka síðan á sig þá hækkun vísitölu, sem kauphækkunin er talin munu leiða af sér eða um 11–12 vísitölustig, sem væntanlega nemur þá ekki staðar við þá hækkun? Í sambandi við þessa skattpíningu ríkissjóðs má einnig geta þess, að ríkisstj. hefur horft upp á og samþykkt og meira að segja beitt sér fyrir ýmsum hækkunum, sem hún hefði átt að geta komið í veg fyrir, svo sem hækkun á rafmagni, hækkun vaxta og margt fleira, en verð á rafmagni í heildsölu frá virkjunum hefur hækkað stórkostlega að undanförnu, og ríkisstj. hefur beinlínis beitt sér fyrir almennri vaxtahækkun í landinu. Hér við bætist svo loks afnám laganna um hámarksálagningu, sem einnig er verk þessara stjórnarflokka, sem valdið hefur stórkostlegu misræmi, en þó yfirleitt hækkun álagningar og verðiags, eins og hinar fábrotnu skýrslur verðgæzlustjóra sýna. Allt þetta hefur orðið til þess að ýta undir hina almennu verðhækkun í landinu, sem síðan hefur kallað á kauphækkun hjá verkafólki, til þess að það á þann hátt gæti freistað að jafna metin. Þáltill. um lækkun verðlags, sem borin hefur verið fram af hálfu Alþfl. í upphafi þessa þings, hefur verið svæfð, hún hefur ekki fengizt rædd fyrr en nú síðustu daga þingsins, og þá er henni vísað frá á venjulegan hátt. Ég tel engan vafa á því, að ef ríkisstj. hefði viljað, hefði hún getað unnið á skynsamlegan og skipulagsbundinn hátt að því að halda verðlaginu niðri, og að það hefði orðið affarasælla en sú verðþensla, sem ríkisstj. nú beinlínis vinnur að markvisst, að því er virðist, og að sú stefna hefði orðið affarasælli bæði fyrir vinnandi fólk í landinu og fyrir atvinnurekendur. Hinu er ekki hægt að neita, að hæstv. ríkisstj. hefur náð mjög merkilegum árangri í þessari viðleitni sinni til að hækka verðlagið, því að Íslendingar munu nú eiga heimsmet í dýrtíðaraukningu, og er þá ekki alllítið sagt. Svarið, sem oftast er á reiðum höndum, þegar að þessu er víkið, er venjulegast þetta: Hér gengur allt vel, allir hafa nóg að gera, afkoma manna þar af leiðandi góð, og þetta er aðeins nöldur manna, sem eitthvað eru að reyna að finna að, af því að þeir eru í stjórnarandstöðu, en ekki að hér sé um raunveruleg vandkvæði að ræða. En málið er, því miður vil ég segja, ekki svona einfalt. Atvinnulífið á íslandi í dag er sjúkt. Það er engu líkara en hitasóttarsjúklingi. Verulegur hluti vinnandi manna hér er að vinna við annarleg störf, sem ekki heyra til íslenzku atvinnulífi. Þessi störf eru óviss og geta hvenær sem er dregizt saman og jafnvel orðið að engu. Sjávarútvegurinn er rekinn með styrkjum, beinum og óbeinum, svo að skiptir tugum milljóna króna, sem komast sennilega nú yfir 1110 millj. árlega. Landbúnaðurinn á í vök að verjast og er þó með verðlag á sínum framleiðsluvörum, sem sennilega á óvíða sinn líka í heiminum. En það, sem sker úr um sjúkdómseinkennin, er hin öra fjárfestingarstarfsemi og kaup af öllu tagi í villtu kapphlaupi við verðbólguna. Allt vilja menn heldur eiga en peninga. Og hvað veldur þessu? Því er auðsvarað. Það er hin öra hækkun verðlagsins í landinu og hirðuleysi ríkisstj. um að halda því niðri. Vísitala framfærslukostnaðar hefur hækkað um 62% síðan núverandi stjórnarflokkar tóku við völdum 1950 og ákváðu hina miklu gengislækkun, sem þá var gerð, og enn er útlit fyrir, að vísitalan hækki um 11–12 stig, sem afleiðing af þeim kauphækkunum, sem nú hafa átt sér stað, og verður þá hækkunin 74%, miðað við árið 1950. Til samanburðar má geta þess, að í þau 5 ár, sem Alþfl. tók þátt í stjórnarstörfum, eða um jafnlangan tíma hækkaði vísitalan aðeins um 21% samtals. En þá var líka sýnd markviss viðleitni í að halda verðlagi í skefjum. Þessi hækkun nam að meðaltali um 4% á ári, sem þótti víssulega ærið, á mótí 14–15% á ári nú, sem er allt að því fjórum sinnum meira. Menn eru kannske nú búnir að gleyma því, svo að það er rétt að rifja það upp til gamans, að svo miklu leyti sem um gamanmál getur verið að ræða í þessu sambandi, að þegar gengislækkunarlögin voru sett, var því haldið fram af þeim, sem að því stóðu, að gengislækkunin mundi valda um 11% verðhækkun, þar til jafnvægi yrði náð. Sjá nú allir, hvernig það hefur staðizt. Ég skal þá koma lítils háttar að byggingarmálunum. Þegar núverandi ríkisstj. var mynduð, var því heitið, að eitt aðalverkefni hennar skyldi vera að skipa þeim málum varanlega í horf. Þetta hefur nú verið efnt, eftir að stjórnin hefur setið hátt á annað ár, á þann hátt, að ríkisstj. hefur í dag fengið samþ. frv. til laga um húsnæðismálastjórn, veðlán til íbúðabygginga o.fl. Frv. þetta hefur allmikið verið rætt í blöðum, svo að ég geng út frá, að efni þess sé hlustendum í meginatriðum kunnugt, og skal ég ekki fara nákvæmlega út í að rekja það. En nokkur atriði verður að minnast á. Það er þá fyrst, að varanlegri skipan er ekki komið á þessi mál en það, að þau eru ekki hugsuð nema til 2 ára og fé til framkvæmda er miðað við það tímabil. Yfirstjórn húsnæðismála á þó samkvæmt lögunum að kjósa til 6 ára, en það er líka það eina, sem hugsað er til langs tíma í lögunum. Tvö vandamál eru það, sem efst eru á baugi í sambandi við húsnæðismálin. Annað er útvegun lánsfjár, en hitt, hvernig fátæku eða félitlu fólki sé gert kleift að byggja sér íbúðir með viðráðanlegum kostnaði. Fyrra atriðið er leyst þannig í frv., að Landsbanki Íslands tekur að sér að sjá um útvegun á 1.00 millj. kr. hvort árið, sem varið skal til útlána með 7% vöxtum. Verulegur hluti þess fjár - eða rúmur helmingur - er þó ekki nýtt fé, heldur reiknað með að fá þessa upphæð frá sparisjóðum, lífeyrissjóðum, tryggingarfélögum og opinberum sjóðum, en þessir aðilar allir mundu án efa hafa lánað svipaða eða hærri upphæð til bygginga, þó að engin lög hefðu verið um það sett. En það er sjálfsagt að viðurkenna, að í þessu á að felast nokkur hækkun á fé til ráðstöfunar í þessu skyni. Á hitt verður þá líka að benda, að í þessu frv. eða lögunum, sem nú eru orðin, feist engin viðleitni til að hjálpa hinum efnalitlu til að eignast þak yfir höfuðið. Það vandamál er jafnóleyst og áður. Byggingarkostnaðurinn í þessu landi hefur vaxið með eindæmum. Íbúð, sem kostaði 12–15 þús. kr. fyrir stríð, kostar nú upp undir 200 þús. kr. Þessa smæstu tegund af íbúðum getur enginn reist eða keypt hjálparlaust, nema hann annaðhvort eigi verulega fjárhæð til að leggja fram í bygginguna, sem hann getur afskrifað um leið, eða að hann hafi geysiháar tekjur. Þar sem hvorugt þetta er fyrir hendi, eru engir möguleikar til bygginga fyrir tilstilli þessarar lagasetningar. Athvarf þessara manna hefur hingað til verið annaðhvort verkamannabústaðir eða að vinna sjálfir að byggingunum, þeir sem það geta og kunna, í frístundum, en mestur fjöldi manna getur ekki komið því við af mörgum ástæðum. Þrautalendingin fyrir þá hefur verið að fá íbúð í verkamannabústöðum, sem mörgum hafa hjálpað, sérstaklega fyrr á árum. Af einhverjum annarlegum ástæðum hefur nú um skeið verið búið þannig að þessari starfsemi, að hún hefur verið fullkomlega fjárvana og hefur alls ekki getað sinnt sínu hlutverki. Með þessari lagasetningu er engin trygging gefin fyrir lagfæringu á þessu ófremdarástandi. Eina byggingarstarfsemin í landinu, sem hefur verið þess megnug að sinna þörfum hinna efnalitlu, er skilin eftir. Í báðum deildum þingsins hafa verið bornar fram brtt., sem fóru í þá átt að tryggja byggingarsjóði verkamanna nokkurn hluta af því fé, sem gert er ráð fyrir í lögunum að ráðstafa til byggingarstarfsemi í landinu, en þetta var fellt, og þetta gerist samhliða því sem frá því er skýrt í grg. frv., að mjög veruleg upphæð - eða 12 millj. kr. - hafi verið tryggð í svipuðu skyni til byggingarsjóða sveitanna. Þetta er svo himinhrópandi ranglæti, að við það er á engan hátt hægt að una. Útvegun dýrra lána getur verið góðra gjalda verð, þar sem það á við, en að hugsa sér að leysa vanda hinna smáu með lánum, sem þvílíkir vextir eru teknir af, að fyrir aðeins tveim til þrem árum hefðu heyrt undir lögin um okur, það leysir ekki þann vanda, sem hér þarf að leysa. Ýmislegt fleira mætti segja um þetta byggingarmálafrv. ríkisstj., en ég skal að svo stöddu ekki fara út í það. Höfuðgalli þess er, eins og ég sagði áðan, að hér er ekkert litið á vanda hinna smáu og efnalitlu og þeirra vandræði á engan hátt leyst og ekkert reynt til þess einu sinni. Um verkfallið, sem nú er að vísu leyst eftir 6 vikna vinnustöðvun, skal ég ekki fjölyrða, það verður rætt hér í þessum umr. af öðrum. En ég hef hér áður í þessum fáu orðum, sem ég hef sagt, lýst sök á hendur ríkisstj. fyrir, að til verkfallsins þurfti að koma, og sýnt fram á, að þar var skattpíningu ríkisstj. og verðhækkunarpólitík fyrst og fremst um að kenna. Á meðan verkfallið stóð, hélt ríkisstj. að sér höndum og hafðist ekki að, fyrr en undir lokin, að sáttanefnd hafði borið fram hugmyndina um stofnun atvinnuleysistrygginganna, en ég vil leyfa mér að fullyrða, að það hafi verið það málið, sem frekar en nokkuð annað leysti deiluna. Þessir flokkar, sem standa að ríkisstj., hafa nú farið með völdin í rúm 5 ár, að vísu ekki í sömu stjórninni. Það var illa spáð fyrir því samstarfi í upphafi, enda hefur það komið á daginn. Gengisfelling, bátagjaldeyrir og bílaskattur áttu að hjálpa sjávarútveginum og niðurgreiðslur í vaxandi mæli úr ríkissjóði landbúnaðinum, og nemur sú upphæð nú, sem varið er til niðurgreiðslu, um 50 millj. kr. samtals á ári. Vaxtahækkun átti að örva sparifjársöfnun, og afnám verðlagsákvæða átti að tryggja verzlunarstéttinni ómældan hagnað. Loks voru ríkissjóði svo tryggðar 100 millj. kr. í umframtekjur umfram það, sem þurfti til að standa undir áætluðum útgjöldum. Allt er þetta sjálfsagt gott og blessað frá sjónarmiði þess, sem nýtur. En það er bara sá galli á, að það er ekki hægt að láta þetta fé af hendi, nema það verði tekið einhvers staðar, og þegar allar þessar millj. eru teknar frá einn:n og sama aðilanum, almenningi, hlýtur að líða að því, að hann kveinki sér, og það hefur hann nú gert. Verðlagsskrúfan heldur því áfram, og enginn sér fyrir, hvar hún muni enda, á meðan ekki er sýnd viðleitni til að stöðva á að ósi. Þetta eru að mínu viti höfuðávirðingar núverandi stjórnarflokka. Við Sjálfstfl. verður ekki sakazt. Þetta eru hans ær og kýr, og þarna er hann í sínu rétta „elementi“, og þess verður því miður ekki vart, að neitt sé haldið aftur af honum af samstarfsflokknum. En hvað um Framsfl.? spyrja menn þá. Ef hann heldur enn áfram sömu stefnu og nú horfir, hætta menn að geta greint hann og hans stefnu frá Sjálfstfl., hversu mjög sem hann deilir á samstarfsflokkinn í blöðum sínum. Verkin sýna merkin. Þennan flokk mætti spyrja eins og spurt var hér á Alþ. fyrir 35 árum, þegar einn af þáverandi forvígismönnum Framsfl. og þátttakandi í íhaldssamri ríkisstjórn var spurður: „Loftarðu þessu, Pétur?“ - Þessari spurningu ætti Framsfl. að velta fyrir sér.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það er nú venju seinna, að hinar gamalkunnu eldhúsdagsumræður eru viðhafðar hér á Alþ. Við afgreiðslu fjárl. rétt fyrir jólin þótti lítið að gert og þó sérstaklega í þeim málum, sem hæstv. ríkisstj. hafði lýst yfir að hún mundi bera fram á yfirstandandi þingi. Af þessum ástæðum var ekki unnt að taka afstöðu til hinna einstöku mála, sem ríkisstj. hugðist þó gera að skrautfjöðrinni í hatti sínum. Eftir áramótin og þó sérstaklega tvo s.l. mánuði hafa þessi afkvæmi hæstv. ríkisstj. séð dagsins ljós og því eðlilegt, að þau séu tekin til umr. í áheyrn þjóðarinnar allrar. Í eldhúsdagsumræðum héðan frá Alþ. í fyrra fór ég nokkrum orðum um það neyðarástand, sem ríkti í atvinnumálum einstakra bæja og kauptúna, þó sérstaklega á Austur-, Norður- og Vesturlandi, og þá óheillaþróun, að fólkið þyrptist allt á suðvesturhorn landsins. Enn þá verður að telja, að ríkisstj. hafi lítið sem ekkert aðhafzt til raunhæfra úrbóta í þessum málum, og till. stjórnarandstöðunnar þar að lútandi hafa verið kolfelldar hér á Alþ. eða svæfðar í nefndum. Á Austurlandi hafði almenningur byggt framtíðarvonir sínar um aukið öryggi á beizlun vatnsorkunnar til aukinnar raforku. Ríkisstj. hafði ýtt undir þessar vonir manna með orðunum: Rafvæðing landsins alls. Hér var því að sjálfsögðu á ferðinni mál, sem varðaði hag og heill þeirra, sem Austurland byggja, um ófyrirsjáanlegan tíma. Íbúar þessa landshluta, sem mest allra höfðu farið á mis við þá öru þróun í atvinnumálum, sem annars hefur farið fram hér sunnan- og suðvestanlands frá styrjaldarlokum, sáu nú rofa til fyrir bjartari framtið. Það er því ekki óeðlilegt, að staldrað sé við og athugað, hvernig ríkisstj. uppfyllír þessar frómu framtíðaróskir Austfirðinga. Á undanförnum fjórðungsþingum fjórðungssambands Austurlands hafa verið margítrekaðar áskoranir um fullkomna rafveltu Austurlands, og óskum þessum hefur verið örugglega fylgt eftir af forustumönnum sambandsins. Á s.l. sumri boðaði hæstv. raforkumálaráðherra til fundar að Egilsstöðum til umræðna um þessi mál. Á fundi þessum voru mættir fulltrúar allra hreppa og bæja þar austur frá, sem mögulegt var talið að fengju rafmagn frá væntanlegri virkjun. Á þessum fundi voru einnig mættir raforkumálastjóri og rafmagnsveitustjóri ríkisins, auk alþingismanna. Það var einróma álit þessa fundar, að virkja bæri Lagarfoss, sem talin var öruggasta leiðin til að tryggja næga orku fjórðungsins í framtíðinni, með tilliti til staðsetningar nýrra atvinnutækja og möguleika á að koma á fót iðnaði og endurnýjunar þeirra atvinnutækja, sem lagzt höfðu niður. Þessari skoðun sinni fylgdu Austfirðingar eftir með áliti sendinefndar þeirrar, er kom hingað í september s.l. haust, og studdu þingmenn einnig einróma þetta álit nefndarinnar. Þeir möguleikar aðrir, sem til mála gátu komið um virkjanir, voru við Fjarðará í Seyðisfirði, Grímsá á Völlum og línutenging við Laxárvirkjun norðanlands. Eftir ýtarlegar athuganir og að fengnum upplýsingum tæknilegra aðila sameinuðust Austfirðingar allir í kröfunni um, að virkja bæri Lagarfoss, þar sem sýnt þótti, að á annan hátt yrði vart tryggt, að endurreisa mætti blómlegt atvinnulíf á Austfjörðum og stöðva fólksflóttann þaðan. Til tryggingar framgangi málsins voru einnig samþykkt heimildarlög frá Alþ. 8. apríl 1954 um, að virkja mætti Lagarfoss í allt að 5300 hestafla orkuveri. Við brottför sendinefndar þeirra Austfirðinga voru menn bjartsýnir á, að hér yrði nú loks lagður grundvöllur að betri og bjartari framtíð og varanlegri uppbyggingu. En sólskinið í þessum málum varaði þó ekki lengi. Rétt fyrir jólin birti ríkisstj. svo niðurstöður sínar, og skyldi Grímsárfoss í Grímsá á Völlum virkjaður, sem talið er að í hæsta lagi megi ná úr um 3500 hestafla orku. Það er almannarómur, að ekki hafi verið mögulegt að ganga öllu frekara gegn vilja og baráttu allra Austfirðinga en hér var gert, og svipaða sögu geta Vestfirðingar einnig sagt. Þetta er svar hæstv. ríkisstj. við þeim áróðri, sem Morgunblaðið var látið hafa í frammi fyrir síðustu alþingiskosningar um, að nauðsyn bæri til að kjósa einungis frambjóðendur stuðningsflokka ríkisstjórnarinnar. Tillitsleysi hæstv. ríkisstj. um afkomuöryggi og framtíð fólksins, sem enn hefur ekki flúið þessi olnbogalandssvæði, virðast lítil takmörk sett. Almenningur í dreifbýli og fámennari kaupstöðum landsins gerir sig ekki til lengdar ánægðan með að fá endrum og eins smáskammta af atvinnubótafé eða það eitt, að kosin sé tveggja manna jafnvægisnefnd til þess að gera tillögur til úrbóta í málum þessara staða. Krafan er raunhæfar og varanlegar úrbætur, byggðar á tillögum fólksins, sem staði þessa byggir og veit, hvar skórinn kreppir að. Stefnuleysi ríkisvaldsins í þessum málum veldur ekki aðeins neyðarástandi á þeim stöðum, sem fólkið flyzt frá, heldur einnig hér á suðvesturhluta landsins, þangað sem fólksstraumnum er beint. Hér kemur þessi upplausn fram í gífurlegum húsnæðisskorti, á sama tíma sem ágæt hús standa auð og tóm í öðrum landshlutum. Það er þess vegna ekki um það eitt að ræða að skapa viðunanleg lífsskilyrði á Austur-, Norður- og Vesturlandi. En væri skipulega að því unnið, væri einnig leyst stærsta vandamál almennings hér í Reykjavík og nærliggjandi bæjum, þ.e. húsnæðisskorturinn, sem nú þjakar þúsundir manna, sem neyðast til að búa í nánd við atvinnutækin og þurfa að hírast í hriplekum hermannabröggum og slagafullum kjöllurum. Slík vinnubrögð mundu útheimta skipulag, en það er algert bannorð í öllum framkvæmdum hæstv. núverandi ríkisstjórnar. Það, sem hér ber að gera, er einfaldlega það eitt, að komið sé á fót og stuðlað að með aðstoð ríkisins, að staðsetningu nýrra atvinnutækja, svo sem fiskiðjuvera og hvers konar iðnaðar, sé hagað svo sem staðhættir viðkomandi staðar sanna að eigi framtíð fyrir sér. Hér hefur til þessa engin skipuleg rannsókn farið fram á því, hvar helzt sé hægt að hefjast handa um slíkar framkvæmdir. Þing eftir þing hefur ríkisstj. látið svæfa frv. Alþfl. um togaraútgerð til atvinnujöfnunar, sem er raunhæft spor í þessa átt. Eftir háværar kröfur fólksins, sem þessa staði byggir, hefur ríkisstj. þó verið knúin til að svelgja til móts við þetta réttlætismál með því að stuðla að því, að hin stærri kauptún og bæir gætu átt þess kost að eignast saman togara og skiptast á um móttöku og vinnslu aflans. Það eina frumkvæði, sem stjórnarstefna hæstv. núverandi ríkisstj. hefur boðað í þessum málum almennt, er það eitt að kjósa nefnd tveggja manna til þess að gera tillögur um jafnvægi í byggð landsins, - síðan ekki söguna meir - engar tillögur, ekkert starf í þá átt. Þegar svo almenningur eygir einhverja glætu með t.d. aukinni raforku, þá er stefna ríkisstj. helzt ekkert. En verði ekki hjá einhverju komizt, þá skal halda sig við algert lágmark. Þannig eru naktar efndirnar á gylliloforðum síðustu kosninga. Öllum þeim, sem um stjórnmál hugsa, dylst ekki, að eitt af frumskilyrðum fyrir starfi hverrar ríkisstjórnar er að hafa sem nánast samstarf við félagsleg hagsmunasamtök fólksins og þó einkum og sér í lagi við verkalýðssamtökin, sem hafa innan sinna vébanda nálega allt fólk hinna ýmsu starfsgreina í landinu. Í nágrannalöndum okkar leggja allir ábyrgir stjórnmálamenn áherzlu á að hafa sem nánasta samvinnu við samtök hinna vinnandi stétta. Við þessar staðreyndir stangast öll framkoma og stefna hæstv. núverandi ríkisstjórnar. Hún miðar velflest sín störf við að framkalla árekstra við alþýðusamtökin og hefur markað slóð sína frá árinu 1950 til dagsins í dag hverjum stórárekstrinum á fætur öðrum. Auk allra þeirra smærri átaka, sem einstök verkalýðsfélög hafa verið knúin til að heyja vegna rangrar þjóðmálastefnu, sem virðist hafa það eitt að leiðarljósi að vernda hag hinna fáu og ríku á kostnað þeirra mörgu og fátæku, þá hafa verkalýðsfélögin neyðzt til þess að beita hópsamtökum sínum til þess að spyrna gegn sírýrnandi lífskjörum með stórkostlegum vinnudeilum. Afnumin hafa verið þau fáu ákvæði í viðskiptamálum, sem gátu gefið almenningi nokkra tryggingu um löglega álagningu nauðsynjavarnings, að ekki sé minnzt á olíueinkasölu. Sett hafa verið lög um gengislækkun í flestum þeim myndum, sem í mannlegri hugsun rúmast, yfirleitt uppfylltar allar óskir, sem gerðar eru til íhaldssamrar stjórnmálastefnu, án tillits til þeirra afleiðinga, sem í kjölfar þess hljóta ávallt að sigla. Alþfl. hefur oftlega varað við þessu tillitsleysi við verkalýðssamtökin og bent á nauðsyn þess, að sveigt væri frá þessari óheillastefnu, sem virðist einungis geta leitt af sér bætt starfsskilyrði fyrir öfgastefnu, sem kommúnisminn er í íslenzkum stjórnmálum. Verkalýðssamtökin íslenzku kjósa ekki skyndiupphlaup eða ævintýri. Þau vilja geta unnið að framgangi mála sinna án slíks. En svo er hægt að þeim að sverfa með tillitsleysi og sífellt vaxandi öryggisleysi, að jafnvel kommúnisminn nái verulegri fótfestu, en að svo yrði, verður að skrifast á syndareikning þeirrar stjórnarstefnu, er nú ríkir. Þegar þannig er unnið, er einnig óhugsandi að rægja verkalýðsfélögin í sundur með því að kalla allar aðgerðir þeirra kommúnistískt ofbeldi o.s.frv. Með því er vísvitandi verið að telja almenningi trú um, að enginn vilji réttlátan hlut sinn nema kommúnistar. Slíkar öfgar eru einungis vatn á myllu öfgastefnunnar á hinu leitinu, nefnilega kommúnistanna. Sannast þar, að öfgar bjóða öfgum heim. Í maí 1951 ákváðu um 15 verkalýðsfélög að leggja til baráttu fyrir leiðréttingu vísitöluppbótarinnar, þar sem forsendunum fyrir vísitölubindingunni hafði verið svipt burt með setningu gengislækkunarlaganna. í des. 1952 lögðu yfir 20 verkalýðsfélög til baráttu á ný gegn ört vaxandi dýrtíð og rýrnandi launagildi, sem þá sigldi í kjölfar hinnar nýtilkomnu stjórnarstefnu. Verkalýðsfélögin kröfðust hækkaðra launa eða lækkaðs verðlags á nauðsynjavarningi. Ríkisstj. var neydd til þess að ábyrgjast lækkun á nokkrum helztu nauðsynjavörum, að tillögu Alþýðuflokksmanna. Það bil, sem þá var eftir milli launþega og vinnuveitenda, var brúað með auknum tryggingum í formi aukins barnalífeyris og aukinna mæðralauna. Þrátt fyrir þessa tvo stórfelldu árekstra var af hálfu ríkisstj. haldið áfram á sömu braut. Áfram héldu vinnulaunin að rýrna. Verkamönnum hér sunnanlands skýldi það eitt, að atvinna var næg, og með síaukinni eftir- og næturvinnu tókst að halda í horfinu. Svo var komið þessum málum, þegar síðasta Alþýðusambandsþing kom saman, og þar var af á fjórða hundrað fulltrúum í umboði 28 þús. vinnandi karla og kvenna samþykkt einróma og mótatkvæðalaust, að lagt skyldi til kaupgjaldsbaráttu svo fljótt sem auðið yrði, til baráttu fyrir því, að átta stunda vinnudagur nægði til að framfleyta meðalfjölskyldu. Á þessu þingi samtakanna áttu sæti karlar og konur úr öllum stjórnmálaflokkum í landinu og þá að sjálfsögðu einnig menn úr hópi stuðningsmanna hæstv. núverandi ríkisstjórnar. Í Morgunhlaðinu er svo ekki skirrzt við að kalla alla þessa menn kommúnista. Þetta sama blað lýsti svo kunnáttu sinni í hinni nýloknu vinnudeilu með því að fræða lesendur sína á því, að samninganefnd og verkfallsstjórn væri eitt og það sama. Um svipað leyti og þessi ákvörðun var tekin á þingi Alþýðusambandsins, eða í nóv. s.l., ákvað þingflokkur Alþfl. að bera fram þáltill. um lækkað verðlag. Samþykkt þessarar till. og raunhæfar aðgerðir í þá átt að færa verðlag niður hefðu áreiðanlega stytt hina langvinnu vinnudeilu að mun og því orðið auðveldara að brúa það bil, sem á hefði vantað til lausnar. Alþýðuflokknum hefur verið það ljóst, að með núverandi stjórnarstefnu er vægast sagt haldlítið að fá kjarabætur í hækkaðri krónutölu, þar sem ríkisvaldinu í krafti þingmeirihluta síns er í lófa lagið að eyðileggja þann árangur á örskömmum tíma. Af þessum ástæðum hefur af okkar hálfu, Alþýðuflokksmanna, verið lögð áherzla á að fá kjarabætur fyrst og fremst í auknu verðgildi peninganna, þ.e. í lækkaðri dýrtíð og auknum tryggingum þeim til handa, sem verst eru staddir og hinir óheillavænlegu hnúar íhaldsstefnunnar knýja harðast á hverju sinni. Í þessu sambandi er þó bæði rétt og skylt að taka það fram, að samkv. 17. gr. vinnulöggjafarinnar svonefndu er verkalýðsfélögunum ákveðið, hvert innihald krafna þeirra megi vera, ef til vinnustöðvunar komi, og er þar einungis ákveðið, að knýja megi fram breytingar um kaup og kjör. Það er því skýlaus skylda ríkisvaldsins með afskiptum sínum af þessum málum að mæta kröfum verkalýðsfélaganna með tilboði um lækkun dýrtíðar, og verkalýðsfélaganna er siðan að meta þau tilboð til kauphækkunar. Ekkert slíkt tilboð barst frá hæstv. núverandi ríkisstj. í hinni nýloknu deilu. Verðlækkunartill. Alþfl. mátti heldur ekki ná fram að ganga. Henni var nú að loknu verkfalli vísað til ríkisstj., en hér í þingsölunum er það kallað, að mál fái hægan dauðdaga. Verkalýðsfélögunum var því nauðugur einn kostur að knýja fram hækkuð laun í krónutölu. Öðrum leiðum lokaði ríkisvaldið sjálft. Að frumkvæði Emils Jónssonar, sem sæti átti í hinni ríkisskipuðu sáttanefnd, komu atvinnuleysistryggingar til umræðu til lausnar vinnudeilunni, en þó fyrst og fremst til þess að brúa það mikla bil, sem þá var milli deiluaðila og ekkert hafði minnkað, þegar liðið var á fjórðu viku verkfallsins. Um niðurstöður þessara till. Emils er óþarft að fjölyrða. Það er nú orðið staðreynd, að atvinnuleysistryggingum verður komið á. Persónulega fer ég ekki dult með það, að þann árangur tel ég beztan ásamt lengingu orlofstímans við lausn deilunnar. Og innan skamms munu verkalýðsfélögin úti um land einnig njóta ávaxtanna af þessum árangri verkalýðsfélaganna hér í bæ. Meðal þeirra mála, sem Alþfl. hefur ár eftir ár beitt sér fyrir hér á Alþ. og sérstaklega snúa að verkalýðshreyfingunni, hafa verið atvinnuleysistryggingar ásamt atvinnustofnun ríkisins. Máli þessu hefur aldrei verið sinnt eða nokkur gaumur gefinn. Sömu söguna er að segja um orlofslögin, hvíldartíma togaraháseta, sömu laun fyrir sömu vinnu, félagsheimili verkalýðsfélaganna, svo að nokkur séu nefnd. Frv. um öryggisráðstafanir á vinnustöðum er það eina, sem komizt hefur áleiðis af málum verkalýðsfélaganna, og er nú komið til Ed., en þó óvíst um endanlega afgreiðslu þess. Þetta er hinn ískaldi sannleikur um samvinnu ríkisstj. við verkalýðssamtökin. Svo stórfurðar Morgunblaðið á því, að verkalýðssamtökin skuli krefjast leiðréttingar sinna mála. Þær staðreyndir, sem því blasa við íslenzkri alþýðu, eru, að vegna innbyrðis skiptingar, vegna þess að hún er ekki jafneinhuga og djörf á kjördegi við alþingiskosningar og í hinum stéttarlegu átökum, þá er hægt að sýna málum hennar hér á löggjafarsamkomunni slíkt tómlæti. Þeim blekkingum, að baráttan á stéttarlegum grundvelli og átökin um mál alþýðunnar á vettvangi stjórnmálanna sé eitthvað óskylt, var í hinni harðvítugu vinnudeilu svipt svo rækilega í burtu, að það er blindur maður, sem ekki sér staðreyndirnar. Væri hér á Alþ. fjölmennur þingflokkur, sem starfaði á grundvelli jafnaðarstefnunnar, væri hægt að komast hjá þeim átökum, sem sífellt eiga sér stað í nauðvörn alþýðunnar gegn ágengni íhaldsstefnunnar. Vinnudeilan var ávöxtur þess, að íhaldið ræður í öllum höfuðatriðum þeirri þjóðmálastefnu, sem harðast kemur niður á þeim, sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Sé einhver í vafa um, að svo sé, er nægjanlegt að benda á málflutning Morgunblaðsins og þau svigurmæli, sem það lét falla í garð þeirra verkamanna og iðnaðarmanna, sem í deilunni stóðu. Mér þykir þó rétt að taka það fram, að í tillögum einstakra þingmanna stjórnarliðsins hafa tillögur ýmissa framsóknarmanna sýnt mun meiri skilning á málum atvinnulífsins og launastéttanna á þessu yfirstandandi þingi, eins og þingsályktanir þeirra bera með sér, t.d. um nýjar atvinnugreinar, sem samþ. var 20. apríl s.l., og um kosningu samvinnunefndar um kaupgjaldsgrundvöll, sem var samþ. sama dag, og vissulega miða í rétta átt. Þess er því að vænta, að framhald verði þar á. Íslenzk alþýða til sjávar og sveita. Í dag standa dæmin ljósari en nokkru sinni fyrr um nauðsyn þess, að kraftar ykkar verði sameinaðir. Það hafa oftlega verið gerðar tilraunir til þess að sundra röðum okkar með hagsmunastríði. Þetta hefur því miður tekizt, fáum til góðs, en flestum til ills. Skoðanahópum okkar fjölgar, raðir okkar hafa sundrazt fyrir tilverknað örfárra ævintýramanna. Ágóðinn af þessu er sá einn, að þingmönnum íhaldsins fjölgar. Alþýðuflokkurinn einn hefur aðstöðu til þess að sameina þessa krafta á ný. Það sannar forsaga hans í íslenzkum stjórnmálum og afskipti hans af málum íslenzkrar alþýðu. Undir merkjum hans mun brotið á bak aftur hið misnotaða vald, sem nú er beitt í krafti síaukins fjármagns. Undir merkjum jafnaðarstefnunnar getur íslenzk alþýða aftur fundið mátt sinn og kraft gegn sundrungarmönnum og íhaldsstefnu.



Herra forseti. Heiðruðu áheyrendur. Hv. 5. landsk. þm., Emil Jónsson, hefur rætt nokkuð það smámál, sem Alþ. var látið sitja aðgerðalítið og bíða eftír í nær sjö mánuði, þ.e. húsnæðismálafrv. ríkisstjórnarinnar. Þar sem við þjóðvarnarmenn erum í flestum atriðum sammála því, sem þessi hv. þm. sagði um það mál, vil ég ekki þreyta hlustendur á því að endurtaka þau ummæli. Ég vil aðeins geta þess, að við þingmenn Þjóðvarnarflokks Íslands reyndum eins og aðrir þm. stjórnarandstöðunnar að fá fram leiðréttingar og breytingar til bóta á frv. En þó að engar breytingar fengjust gerðar á frv. fyrir óskiljanlegu og óskynsamlegu ofríki stjórnarflokkanna, tókum við þó þann kost að greiða frv. atkv., þegar ekki var um annað að ræða en að samþykkja það óbreytt eða fella það alveg. Gerðum við það af þeirri ástæðu, að í því fólst nokkur von um örlítið hækkuð lán til íbúðarhúsabygginga, sem sannarlega er ekki vanþörf á. Að öðru leyti teljum við frv. bæði lítilfjörlegt og meingallað og ýmis atriði í því stórlega varhugaverð. Skal ég svo láta útrætt um það mál, en mun í þess stað ræða nokkuð þróun og ástand íslenzkra efnahagsmála frá sjónarmiði íslenzks alþýðumanns svo og það, hvort nokkrar leiðir væru þar til breytinga eða bóta. Það er staðreynd, sem enginn reynir nú orðið að mótmæla, að gífurleg verðbólga, sem stafar af hernaðarframkvæmdum, óhófseyðslu valdhafanna, óeðlilegri verzlunarálagningu og okurstarfsemi, hefur farið vaxandi hér á landi hin síðari ár og er enn í örum vexti. Það er einnig ómótmælanleg staðreynd, að verðgildi gjaldmiðilsins fer af þessum sökum hraðminnkandi, svo að þeir, sem leggja á sig það þjóðnytjaverk að safna sparifé, vakna jafnan fátækari hvern morgun en þeir sofnuðu að kvöldi. Af þessum sökum er þá einnig trausti gjaldmiðilsins og sparnaðarvilja þjóðarinnar stefnt í vísan voða. Það er í þriðja lagi augljós staðreynd, að þessi þróun, sem enginn getur mótmælt að núverandi stjórnarflokkar eru höfundar að og bera ábyrgð á, stefnir að nýrri verðfellingu krónunnar í einhverri mynd á næstu mánuðum, annaðhvort beinni gengisfellingu eða illa dulbúinni með aukningu báta- og togaragjaldeyris. Endalok slíkrar þróunar, fái hún útrás í endurteknum gengisfellingum, þekkjum við frá Þýzkalandi eftir styrjöldina 1914–18, en fyrir smáþjóð, sem er undir járnhæl erlends herveldis, sem vakað hefur eins og gammur yfir landi hennar og beðið eftir hentugu tækifæri og afsökun til að leggja það undir sig að fullu, hefði hún þó enn þá örlagaþrungnari afleiðingar um ófyrirsjáanlega framtíð. Fátt mundi íslenzkum almenningi gagnlegra til að átta sig á því, hvort sú mynd, sem ég hef hér brugðið upp af efnahagsmálum okkar, sé okkur sköpuð af æðri máttarvöldum og því óumflýjanleg, en að hafa það til samanburðar, hvernig t.d. heilbrigðir lýðræðissinnaðir vinstri flokkar annarra landa stjórna eða hyggjast stjórna sínum löndum. Sérstaklega væri þetta nytsamlegt, ef sú þjóð og sá flokkur, sem við hefðum til samanburðar, bæri að allra dómi ekki minna skyn á efnahagsmál almennt en þeir flokkar, sem með völd fara hér, og vildi hag og velferð sinnar þjóðar ekki minni né afkomu alþýðustétta síns lands lakari en okkar stjórnarflokkar hag íslenzkrar alþýðu og velferð íslenzkrar þjóðar. Nú vill svo vel til, að einmitt þessa samanburðar eigum við kost og það á þann veg, að allir ættu að geta verið sammála um, að það væri nokkurt metnaðarmál fyrir íslenzka valdhafa að geta mælt sig við. Verkamannaflokkurinn brezki, sem hyggst berjast til sigurs yfir íhaldsflokknum í kosningunum, sem fram fara þar í landi 26. maí n.k., hefur þegar birt stefnuyfirlýsingu sína og hefur hennar verið getið hér í fréttum. Verkamannaflokkurinn lýsir því sem höfuðverketni sínu, fái hann valdataumana í hendur, að berjast gegn verðbólgu og lækka dýrtíð. Nú vita það allir, að verðbólga og dýrtíð er ekkert viðlíka í Bretlandi og hér. Íslenzka ríkisstj. hefur þegar fengið heimsmet sitt í þeim efnum staðfest á alþjóðavettvangi. Í Bretlandi er engin gengisfelling yfirvofandi, enginn bátagjaldeyrir eða togaragjaldeyrir. Þar búa menn ekki við það skáldlega efnahagsástand, að aðalatvinnuvegum þjóðarinnar sé haldið uppí með ríkisstyrkjum, sem fyrst og fremst eru teknir úr vasa fátækustu stétta þjóðfélagsins. Í Bretlandi annast bankar lánastarfsemi, en ekki okurkarlar, og brezka þingið hefur mér vitanlega ekki enn neyðzt til að skipa neina okurnefnd. Þar í landi lána menn ekki gjaldþrota tuskubúðum milljónir af því fé, sem heilbrigða framleiðslu og framþróun atvinnulífsins skortir umfram allt annað. Í Bretlandi er ekki heldur um það að ræða, að eðlilegir atvinnuvegir þjóðarinnar séu að dragast saman og stöðvast vegna þess, að valdhafarnir séu að auðga sjálfa sig eða flokk sinn á hernámsbraski annarrar þjóðar í landi sínu. Brezkur alþýðumaður er ekki heldur skattpíndur til þess, að valdhafarnir geti ausið út ríkisfé í atkvæðaveiðar í þeirri von, að það tryggi völd þeirra áfram. Sá er þroski brezku þjóðarinnar, að slíkt mundi hafa öfug áhrif þar í landi. Gjaldmiðill Breta er ekki heldur á góðri leið með að verða verðlaus, svo að sparnaður og sparnaðarvilji þar í landi er ekki drepinn niður með opinberum aðgerðum. En þó að efnahagsástandið í Bretlandi sé svona gerólíkt því, sem hér er, þá hefur Verkamannaflokkurinn brezki samt talið sér það sigurvænlegast að gera baráttuna gegn verðbólgu og dýrtíð að höfuðmáli sínu í kosningunum, sem fram undan eru. Hvað mundi þá, ef hann væri hér á landi? Gæti nú ekki þessi ljósi og umbúðalausi samanburður auðveldað íslenzkum almenningi að gera sér grein fyrir heilbrigði og ábyrgðartilfinningu íslenzkra stjórnmálaflokka? En til að auðvelda þann samanburð enn frekar, skulum við athuga, á hvern hátt Verkamannaflokkurinn brezki telur vænlegast og hagfelldast fyrir alþýðu og framleiðslu Bretlands að berjast gegn verðbólgu og dýrtíð. Tvær höfuðleiðir hefur hann boðað í því efni: Í fyrsta lagi: Að lækka álagningu og afla alþýðustéttum landsins þannig raunhæfra kjarabóta. Í öðru lagi: Að hækka skatta gróðafélaga. Hefur ríkisstj. Íslands og flokkar hennar reynt þessar leiðir til þess að berjast gegn þeirri geigvænlegu verðbólguþróun og dýrtíð, sem hér er og allir þekkja af eigin reynslu og hlaut óhjákvæmilega að leiða til þess, að fátækustu stéttir þjóðfélagsins gerðu tilraun til að bægja að einhverju leyti frá dyrum sínum, ef stjórnarvöldin veittu þeim enga aðstoð í því efni? Hinar miklu fórnir og sú geigvænlega eldraun, sem sjómenn í Vestmannaeyjum og verkafólk í Rvík og Hafnarfirði hefur orðið að þola síðustu mánuði til að reyna að létta sér ok dýrtíðar og verðbólgu, ber því miður ekki vitni um það, að íslenzka ríkisstj. hafi reynzt sinni þjóð jafnráðholl og Verkamannaflokkur Bretlands sinni þjóð. Hvort íslenzk alþýða hefur í þeirri baráttu, sem ég áðan nefndi, haft erindi sem erfiði, mun ég síðar taka til meðferðar. Hitt er ljóst og ómótmælt af öllum, að um nauðvörn var að ræða vegna sívaxandi verðbólgu og dýrtíðar. Áður en til verkfalla kom, gerðum við þjóðvarnarmenn okkur ljósa grein fyrir kjarna þess vandamáls, sem íslenzk þjóð á við að stríða, jafnframt því sem við áttuðum okkur á þeim einföldu og augljósu staðreyndum, að með völd í landinu fóru flokkar, sem alþýðustéttirnar gátu ekki treyst, þar sem ráðamenn þessara flokka eru í opinberri pólitískri og efnahagslegri andstöðu við verkamenn, sjómenn, bændur, iðnaðarmenn og aðra launþega. Allir vita, að kostnaðurinn við flokksstarfsemi Sjálfstfl. og Framsfl. er og hefur að verulegu leyti verið borinn uppi af gróða, sem óheilbrigðir verzlunarhættir gáfu í aðra hönd. Ber nýfallinn hæstaréttardómur í svonefndu olíumáli hliðarfyrirtækis SÍS undir yfirstjórn verzlunar- og hermangssérfræðinga Framsóknarflokksins, þeirra Vilhjálms Þórs og Sigurðar Jónassonar, þeim verzlunaraðferðum gleggst vitni. Engan þarf því að undra það, þó að stjórnarflokkunum hér sé ekki hugstætt úrræði Verkamannaflokksins brezka að berjast gegn verðbólgunni með því að lækka álagningu, enda hafa þeir farið þveröfugt að, því að eins og kunnugt er, hafa þeir gefið álagningu alfrjálsa. Við Þjóðvarnarmenn höfum það einnig hugfast, að í síðustu áramótaræðu sinni hótaði hæstv. forsrh., Ólafur Thors, því umbúðalaust, að tækist alþýðustéttunum að hækka kaup sitt að krónutölu, yrðu slíkar kjarabætur umsvifalaust að engu gerðar með gengisfellingu og samsvarandi ráðstöfunum. Loks er svo öllum, sem nokkuð fylgjast með þjóðmálum, ljóst, að aukin dýrtíð og verðbólga, sem fyrst og fremst gerir þá ríku ríkari, er sízt af öllu alþýðu landsins og framleiðslu til hagsbóta. Að þessum staðreyndum athuguðum og áður en ein langvinnasta kjarabarátta í sögu þjóðarinnar hófst, lýstum við þjóðvarnarmenn yfir þeirri stefnu okkar, að alþýða landsins ætti aðeins um eina leið að velja til að afla sér raunhæfra kjarabóta, þá leið að beita því feikilega afli, sem samtakamáttur hennar er orðinn, að kröfunni um lækkun dýrtíðar og verðbólgu, lækkun söluskatts, lækkun álagningar og milliliðakostnaðar. Við bentum á þá staðreynd, sem hverjum manni mátti ljós vera, að meðan núverandi ríkisstj. færi með völd í landinu, mundi þeim aðilum, sem borga herkostnað stjórnarflokkanna, leyfast að gera að engu allar kauphækkanir að krónutölu, sem verkalýðnum tækist að afla sér, með hækkunum á milliliðakostnaði og álagningu. Í þessu fólst þó enginn dómur um það, að kauphækkanir að krónutölu gætu ekki verið æskilegar eða nauðsynlegar lægst launuðu starfshópunum, heldur aðeins sú sannfæring, að meðan ekki væri unnt að tryggja varanleika slíkra hækkana með löggjöf og alþýðustéttunum framkvæmd þeirrar löggjafar, yrði engum árangri náð í þessu efni til frambúðar. Þegar við þjóðvarnarmenn birtum þessa stefnu okkar opinberlega, gerðist það, sem suma sízt grunaði, að Moskvukommúnistar ærðust og kölluðu svík við verkalýðinn. Slíkt er að vísu ekkert nýmæli úr þeirri átt, og má í því sambandi minna á, að Moskvukommúnistar kölluðu núverandi forseta Alþýðusambands Íslands, Hannibal Valdimarsson, verkalýðssvikara eftir desemberverkföllin 1952, en hann beitti sér þá fyrir því, að hin svokallaða lækkunarleið var upp tekin í fyrsta skipti í verkfalli, sú sama leið og við þjóðvarnarmenn héldum fram nú, þó að við útfærðum hana samkvæmt fenginni reynslu. Í rökréttu framhaldi af þessari stefnu okkar þjóðvarnarmanna bárum við þingmenn Þjóðvfl. fram frv. til laga um lækkun verðlags. Þetta frv. lögðum við fram á Alþingi mánuði áður en þau verkföll hófust, sem nú er nýlega lokið. Meginatriði þessa frv. okkar um lækkun verðlags voru þrjú og þýddu alger stefnuskipti í efnahagsmálum, miðað við núverandi ástand. Fyrsta atriði frv. var, að söluskattur skyldi falla niður af öllum vörum í smásölu og þjónustu, en lækka auk þess í heildsölu og falla alveg niður af nokkrum lífsnauðsynjum og framleiðsluvörum. Þau augljósu rök studdu þessa till., að ríkissjóður hefur sízt af öllu til langframa hag af verðbólguþróun, almennu vantrausti á gjaldmiðlinum og efnahagsöngþveiti. Eigi að stöðva þá þróun og koma í veg fyrir gengisfellingu, þá getur það ekki gerzt eingöngu á kostnað fátækustu stétta þjóðfélagsins, heldur verða bæði ríkissjóður og auðstéttirnar að fórna af sínum hlut til að tryggja heilbrigða efnahagsþróun. Einnig má benda á það, að síðustu árin hefur ríkissjóður haft um og yfir 100 millj. kr. tekjur árlega umfram fjárlög og gæti því sannarlega lækkað tekjur sínar af söluskatti um 50–60 millj. kr. árlega til að tryggja heilbrigða efnahagsþróun í þjóðfélaginu og ber auk þess rík skylda til að gera það. Þá er það og staðreynd, að hagnaður ríkissjóðs af almennum verðlækkunum mundi að verulegu leyti bæta upp missi á hluta af söluskattinum. Það er einnig veigamikið atriði í þessu sambandi, að raunverulegar kjarabætur almennings af þessum ráðstöfunum mundu verða til muna meiri en þær 50–60 millj. kr., sem ríkissjóður tapaði, vegna þess að þeir, sem innheimta söluskattinn, gera hann sumir hverjir að tekjulind fyrir sjálfa sig í stað þess að skila skattinum í ríkissjóð. Annað meginatriði frv. okkar þm. Þjóðvfl. var það, að álagning skyldi lækka og tekið upp verðlagseftirlit á öllum innfluttum vörum og innlendum iðnaðarvörum, en auk þess skyldi heimilt að ákveða hvers konar verðlag, sem ekki væri bundið samningum eða öðrum lögum. Við sýndum fram á það með dæmum úr skýrslu verðgæzlustjóra, hversu gífurlega álagning hefði hækkað frá því hún var gefin frjáls. Með því að lækka þessa óhófsálagningu aftur, gætu allar alþýðustéttir landsins til sjávar og sveita öðlazt meiri raunhæfar kjarabætur, meiri raunverulegar kauphækkanir en með nokkru öðru móti án þess að fórna nokkru af sínum allt of rýra hlut, ef Alþingi hefði viljað á frv. okkar fallast. Hvað sem um nytsemi verðlagseftirlits má segja á þeim tímum, þegar um vöruskort og svartan markað er að ræða, verður þó ekki um það deilt, að á tímum, þegar vöruframboð er nægilegt, en verðlagi haldið uppi af skipulögðum heildarsamtökum þeirra, sem verzlun stunda, þá hefur verðlagseftirlit tilætluð áhrif. Þá hefur reynslan af því verzlunarokri, sem hér hefur átt sér stað síðan álagning var gefin frjáls, þar sem það er jafnvel ekki mjög sjaldgæft, að verzlanir taki okurlán með 40–60% ársvöxtum og bæti ofan á vöruverðið auk alls annars, leitt það í ljós, að óhjákvæmilegt hefði verið að taka upp verðlagseftirlit, ef lækka átti söluskattinn, til þess að tryggja það, að vörurnar lækkuðu í verði sem skattalækkuninni nam, en verzlanir hækkuðu ekki aðeins hina frjálsu álagningu og héldu verðinu óbreyttu. Einnig má á það henda, að ef núverandi stjórnarflokkar meina nokkuð með tali sínu um að gefa innflutning frjálsan, verður ekki hjá því komizt að fara að dæmi Norðmanna og Svía, en þeir hafa að undanförnu hert mjög á verðlagseftirliti og lækkað álagningu til þess að draga úr verðbólguáhrifum og til þess að geta gefið innflutning frjálsan. Þriðja meginatriðið í frv. okkar þjóðvarnarmanna og algert nýmæli var það, að Alþýðusambandi Íslands yrði fengið verðlagseftirlitið og verðlagsákvarðanir í hendur, en ríkisstj. tilnefndi aðeins einn mann af þremur í verðlagsnefnd. Þessi till. okkar byggðist á því, að við töldum ekki nægilegt að setja lög um raunhæfar kjarabætur til handa alþýðustéttum landsins, meðan núverandi ríkisstj. færi með völd í landinu, heldur yrði einnig að fá heildarsamtökum alþýðunnar framkvæmd þeirrar löggjafar í hendur. Ríkisstjórn þeirra aðila, sem græða á hernáminu, upplýstum og óupplýstum olíumálum, óheilbrigðu verzlunarokri og skattalækkunum gróðafélaga, getur íslenzk alþýða ekki treyst. Þá er það staðreynd, að alþýðu landsins er það brýnni lífsnauðsyn en öðrum, að vörur séu fluttar til landsins og dreift gegnum verzlanir til almennings með heilbrigðum hætti. Af þeim sökum hlytu verkalýðssamtökin að ákveða verðlag á þann hátt, að einhverjir fengjust til að annast það þjóðnytjastarf að reka heilbrigða verzlun og heilbrigð viðskipti og teldu það ekki lakari atvinnuveg né verri lífsbjargarmöguleika en önnur þau störf, sem í boði væru. Það er því vandséð, að annar aðili en verkalýðssamtökin teldi sér skyldara og nauðsynlegra að koma verðlagsmálunum í það horf, að hagur alls þorra þjóðarinnar yrði sem bezt tryggður. Með því að samþ. þetta frv. okkar þm. Þjóðvfl. gátu stjórnarflokkarnir forðað því tugmilljónatapi, sem af verkföllunum leiddi, og aflétt þeim sáru fórnum, er þeir, sem í verkfallinu stóðu, lögðu á sig og sína til að reyna að létta á herðum sér ok dýrtíðarinnar. Öllum er ljóst, að stjórnmálaflokkar eins og t.d. Verkamannaflokkurinn brezki eða heilbrigð stjórnarvöld hefðu tekið svona frv. fegins hendi til að forða þjóð sinni frá óbætanlegu tjóni langvinnra verkfalla. En við höfum því miður ekki heilbrigð stjórnarvöld í þessu landi. Með því að samþykkja þetta frv. gátu stjórnarflokkarnir sýnt, að þeir mætu meira hag almennings en gróðamöguleika braskaranna, að þeir mætu meira að draga úr verðbólgunni og skapa traustan og heilbrigðan gjaldmiðil en að stefna efnahagsmálum þjóðarinnar í vísa ófæru. Og stjórnarflokkarnir sýndu það einnig, svo að enginn getur um villzt, hvorn kostinn þeir mátu meira. Frv. var vísað til nefndar og hefur legið þar á þriðja mánuð án þess að fá afgreiðslu þrátt fyrir ítrekaðar kröfur okkar flm. um, að það yrði tekið til 2. umr. Skylt er að geta þess, að hér eru stjórnarflokkarnir ekki einir um sök, þó að þeirra sé höfuðsökin. Einhverjir skyldu ætla, að flokkar þeir, sem sífellt reyna að kenna sig við verkamenn, hefðu léð því máli lið að lækka söluskatt og okurálagningu og fá Alþýðusambandi Íslands verðlagsákvarðanir og eftirlit í hendur. Staðreynd er það þó, sem vert er að velta athygli, að bæði Sósfl. og Alþfl. áttu fulltrúa í n. þeirri, sem verðlækkunarfrv. var vísað til. Þeir höfðu ótal tækifæri til að skila séráliti um málið og mæla með samþykkt þess, en Moskvukommúnistar hindruðu það, að fulltrúi Sósfl. skilaði áliti um málið, og hægri kratar, sem að venju höfðu enga stefnu í málinu, en vöguðu frá einni skoðun til annarrar eins og nokkurs konar pólitískir rugguhestar, komu einnig í veg fyrir það, að fulltrúi Alþfl. skilaði áliti um frv. Slík var þá afstaða þessara aðila til þeirra einu raunhæfu kjarabóta, sem alþýða landsins átti kost á að fá, miðað við skipan hins pólitíska valds í landinu nú. Reynslan varð því sú, að Íslands óhamingja átti enn næg vopn til að hindra það, að snúið yrði að þessu sinni á heilbrigðan veg í íslenzkri efnahagsþróun, en því hef ég rætt þetta mál allýtarlega, að ef takast á að forða algeru efnahagsöngþveiti og glötun efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar, verður fyrr en síðar að fara inn á þá braut, sem frv. okkar þm. Þjóðvfl. miðaði að. Það mál er því og verður mál málanna í íslenzkum innanlandsmálum, lykillinn að heilbrigðri efnahagsþróun og grundvöllur traustrar framleiðslu. Fyrir ofríki Moskvukommúnista bar verkalýðshreyfingin ekki gæfu til að beita samtakamætti sínum til að knýja fram þessa lausn með hinum miklu verkföllum, sem nú eru nýafstaðin. Sú Morgunblaðsfullyrðing kommúnista, að það væri ekki á valdi verkalýðshreyfingarinnar að knýja þessa lausn fram, vegna þess að það væri á valdi Alþingis, en ekki atvinnurekenda að samþykkja hana, var fyrir fram afsönnuð með verkföllunum 1952, þar sem þessi leið var þá að nokkru farin, en afsannaðist einnig í verkfallinu nú, þar sem ríkisstj. var neydd til að auka atvinnuleysistryggingum við almannatryggingarnar, sem er löggjafaratriði, og lofa löggjöf um þær tryggingar á næsta þingi, svo ógeðfelld sem slík vinnubrögð eru þó að lofa fyrir fram afgreiðslu þingmála. Niðurstaða sex vikna verkfalla, sex vikna óbærilegra fórna verkamanna, varð því sú, að verkamenn fengu 10% kauphækkun að krónutölu, 3 virka daga til viðbótar orlofi, 1% sjúkrabætur, ef þeir verða veikir, og vísitölubinding var afnumin. Síðan lofaði ríkisstj. löggjöf um atvinnuleysistryggingar, og skyldu ríki, bæjar- og sveitarfélög og atvinnurekendur greiða 4% af kaupi verkamanna til þeirra trygginga. Hinn raunverulegi árangur þessara kjarasamninga er atvinnuleysistryggingarnar. En sárt er til þess að vita, að svo sjálfsagðan hlut skyldi þurfa að knýja fram með sex vikna verkfalli. Nú hafa kommúnistar í túlkun þessara samninga sýnt þá einstöku reikningskúnst að leggja saman allt það, sem um var samið, og reynt að telja mönnum trú um, að kjarabæturnar næmu samtals 17.1%. Það skilja þó allir, að til þess að öðlast 10% kauphækkun yfir árið, þarf verkamaðurinn að hafa atvinnu allt árið, en til þess að fá til viðbótar sem svarar 4% kauphækkun úr atvinnuleysissjóði, þarf hann að vera atvinnulaus nokkurn tíma ársins, en veikur til þess að fá sjúkrabætur. Nú getur einn og sami maður naumast bæði haft atvinnu allt árið og jafnframt verið atvinnulaus, en auk þess veikur. Þó virðast kommúnistar fyllilega gera ráð fyrir þeim möguleika. Hér við bætist svo það, að peningar í atvinnuleysissjóðinn falla ekki af himnum ofan, og er sá sjóður þó góður. Kommúnistar ættu að vita, að bæjar- og sveitarfélög hafa ekki af gildum sjóðum að taka, svo oft hafa þeir borið fram till. um að festa söluskattinn í sessi um langa framtíð með því að gera hann að tekjustofni þessara aðila. Enginn trúir því, að hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, greiði miklar fjárfúlgur úr ríkissjóði án þess að hækka álögur á almenningi. Sannleikurinn er einfaldlega sá, að almenningur, þ. á m. verkamenn sjálfir, verður látinn borga það fé, sem rennur í atvinnuleysissjóðinn, því að atvinnurekendur, aðrir en útflytjendur, munu leggja þann hlut, sem þeir eiga að greiða, ofan á framleiðslu sína, en útflytjendur fá aukinn bátagjaldeyri, sem lagður er á almenning. Það fé, sem rennur í atvinnuleysistryggingarnar, kemur því að nokkru til frádráttar á þeim 10% kauphækkunum, sem verkamenn fengu, en ekki til viðbótar, og hefur nákvæmlega sömu áhrif og samsvarandi skyldusparnaður. Kosturinn við gjaldið til atvinnuleysistrygginganna er sá, að það er lagt á alla eftir framtöldum tekjum, en ekki tekið sem nefskattur eins og gjaldið til almannatrygginganna og væri ástæða til að breyta skatti til almannatrygginganna í sama horf. Það er svo einnig ljóst nú, sem áður var vitað, að kauphækkun sú, sem verkamenn fengju með þessu móti, yrði aftur tekin. Hækkunin hefur þegar haldið innreið sína og er í engu hlutfalli við 10% kauphækkun verkamanna. Fyrst reið á vaðið einkaskjólstæðingur ríkisstj., olíuauðvaldið, sem mestan fjandskap sýndi verkamönnum í verkföllunum. Það hefur þegar hækkað vinnu við smurningu bíla um hvorki meira né minna en 40%. Vitað er, að allar vörur, sem lágu við hafnarbakkann meðan á verkfallinu stóð, munu valda stórfelldum verðhækkunum í verzlunum næstu daga. Og þá munu engir ráðherrar stíga í ræðustól á Alþingi með langa útreikninga hagfræðilegra vísindamanna til að lýsa því, hve skaðleg áhrif slíkar hækkanir hafi á efnahagsþróun þjóðarinnar. Þá eru það máttarstoðir núverandi stjórnarflokka, sem eru að græða með því að leggja sömu eða hækkaða álagsprósentu á hærri grundvöll og fá þannig fleiri krónur í sinn vasa. Og ríkisstj. óskar jafnvel ekki eftir því, að einkahagfræðingar hennar lýsi þeim verknaði of nákvæmlega með hagfræðilegum útreikningum. Nú þarf enginn að hafa mín orð fyrir þessum hækkunum fremur en hann vill. Til er önnur heimild frá aðilum, sem meira ráða um þau efni en ég. Þá heimild er að finna í Morgunblaðinu 3. maí s.l. í forustugrein, þar sem lagt er út af ræðu, sem Bjarni Benediktsson flutti á pólitískum Hvatarfundi að loknum verkföllum. Þar segir svo. með leyfi hæstv. forseta: „Í sambandi við þá kauphækkun, sem orðið hefði, væri rangt að tala um kjarabætur,“ sagði ráðherrann. Hækkun á verði landbúnaðarafurða, iðnaðarvara og ýmiss konar þjónustu hlyti að fylgja í kjölfar samninganna, útgjöld ríkisins að vaxa og skattar að hækka. Og enn segir Morgunblaðið orðrétt: „Kommúnistar vissu fyrir fram, að launahækkun nú mundi fyrst og fremst hafa í för með sér aukna hættu á gengisfellingu. Sú hætta blasir nú við.“ - Þetta eru orð Morgunblaðsins. Af því, sem ég hef hér sagt, er ljóst, að rík var ástæðan fyrir verkföllin til að fara inn á þá braut, sem við þjóðvarnarmenn lögðum til með frv. okkar um lækkun verðlags, en nú er það þjóðinni lífsnauðsyn, eigi hún ekki að tortíma sjálfstæði sínu og sjálfri sér undir erlendu valdi, því að smáþjóð, sem ekki kann að stjórna sjálfri sér, verður ekki látin gera það til langframa; nema önnur tortíming íslenzkrar þjóðar komi fyrr til.



Herra forseti. Þjóðfræg eru skipti framsóknarmanna við hæstv. dómsmrh., Bjarna Benediktsson. Nokkru fyrir síðustu alþingiskosningar samþykktu þeir á flokksþingi, að þessi ráðherra væri með öllu óhæfur til að gegna embætti dómsmálaráðherra, og blöð flokksins lýstu því með sterkum orðum, hvílíkt skaðræði það væri, ef hann héldi því embætti stundinni lengur. Eftir kosningar var það eitt fyrsta verk Framsfl. að tryggja Bjarna Benediktssyni embætti dómsmálaráðherra í nýrri ríkisstjórn. Öllum er í fersku minni, með hvílíkum ákafa blöð Framsfl. hömuðust s.l. haust að Bjarna Benediktssyni í embætti menntamálaráðherra og lýstu því í fjölda greina, hve freklega hann misbeitti þar völdum og trúnaði. Við þjóðvarnarmenn gáfum þá Framsóknarforkólfunum tækifæri til að standa við stóru orðin, og þeir gerðu það á þann hátt, að þeir kingdu þeim öllum í áheyrn alþjóðar. Síðan hafa þeir naumast ýjað í þá átt, að Bjarna Benediktssyni séu nokkru sinni svo mikið sem mislagðar hendur. Bjarni Benediktsson var utanrrh. Íslands um hríð, svo sem eftirminnilegt er. Margir hinir heilskyggnari framsóknarmenn litu svo á, að utanríkisstefna hans og Sjálfstfl. væri eigi aðeins varhugaverð, heldur stórum hættuleg Íslendingum. En raddir þessara framsóknarmanna voru eftir föngum þaggaðar niður, enda voru forkólfar Framsfl. samábyrgir Sjálfstfl. um meginstefnuna, höfðu ásamt honum stigið öll þau ógæfuskref, sem leiddu þjóðina út í hernaðarbandalag, nýtt hernám og hermang. En þegar leið að alþingískosningum 1953, þóttust forustumenn Framsóknar einnig hafa margt við utanríkisstefnuna að athuga, einkum framkvæmd herstöðvasamningsins. Skáru þeir nú upp herör og kunngerðu gervallri þjóðinni, að hernámsmálin í höndum Bjarna Benediktssonar og Sjálfstfl. væru öll í hinum mesta ólestri, en nú ætti íslenzka þjóðin sterkan leik á borði, sögðu þessir miklu kappar; hann væri sá að efla Framsfl., þá skyldi hann taka í traustar hendur sínar alla meðferð utanríkismála. Hefði þjóðin vit á því, mundi brátt ljóst verða, að innleiddir yrðu nýir og betri siðir í skiptum við hernámsliðið og Bandaríkjastjórn; þá liði eigi á löngu unz gæfusól Framsfl. tæki að verma þjóðhollum Íslendingum um hjartarætur. Þjóðin hlýddi að nokkru þessu kalli Framsfl. Þó að hernámsflokkarnir töpuðu að vísu nokkru fylgi, fengu þeir að því sinni ekki þá útreið, sem komið gæti í veg fyrir það, að Sjálfst.- og Framsfl. gengju að nýju saman í eina sæng og mynduðu ríkisstjórn. En forustumönnum Framsóknar var þó ekki rótt. Að öllu óbreyttu hefðu þeir vafalaust lagt yfir það blessun sína eftir kosningar, að Bjarni Benediktsson yrði áfram utanrrh., og kingt öllum stórum orðum um vanhæfni hans til starfans, en þeir höfðu séð letrið á veggnum. Kominn var til sögunnar nýr flokkur, Þjóðvarnarflokkur Íslands, óháður öllum erlendum sjónarmiðum, flokkur með þjóðlega, róttæka lýðræðisstefnu. Þrátt fyrir byrjunarerfiðleika hafði hinum nýja flokki tekizt að afla sér slíks brautargengis, að þjóðarathygli vakti, og það sem hættulegast var frá sjónarmiði hinna æfðu stjórnmálamanna, ekki sízt framsóknarmanna: þessi nýgræðingur stjórnmálanna, stefna hans og málflutningur, hafði fundið hljómgrunn í brjóstum þúsunda Íslendinga, sem ekki komust svo langt áleiðis í þessari fyrstu lotu að brjótast út úr vítahring gömlu flokkanna. Nú voru góð ráð dýr. Framsóknarforingjarnir voru að vísu óðfúsir að mynda ríkisstjórn með Bjarna Benediktssyni og Ólafi Thors, en utanríkismálin kusu þeir flokki sínum til handa. Þar skyldi sýnt, til hvers Framsókn dygði. Allmikla athygli vakti það, að hvorugur forustumanna flokksins, hvorki formaður hans né ritari, vildi leggja sig í þá karlmennskuraun að standa fyrir hinni nýju siðabót í utanríkismálum. Maður getur naumast að sér gert að spyrja, hvort að þeim hafi læðzt sá grunur, að sá maður, er gerðist merkisberi hernámsflokkanna, mundi geta sér litla frægð. Fyrir valinu varð skattstjóri norðan af Akureyri, doktor að nafnbót, hrekklaus maður og gegn að allra kunnugra dómi. Dreg ég ekki í efa, að hann hafi í upphafi trúað því, að hann gæti kippt í lag einhverjum framkvæmdaratriðum, sem úrskeiðis höfðu gengið. En brátt kom í ljós, að þar var við ramman reip að draga. Það, sem örlögum réð, var þó sú augljósa staðreynd, að hvorki hæstv. núverandi utanrrh. sjálfur né forustumenn stjórnarflokkanna hugðu á neina stefnubreytingu, sem máli skipti. Tilburðum hæstv. utanrrh. má helzt líkja við atferli þess manns, sem stritast við að ausa með botnlausu austurtrogi, meðan báturinn er að fyllast, en dettur ekki í hug að reyna að sigla til lands. Stefnan var hin sama og áður: Þátttaka í hernaðarhandalagi, herseta, síaukið hermang. Nokkrar vanmáttugar og fálmkenndar tilraunir til að sýnast breyttu þar engu um. Fáein sjónarspil, sem Framsfl. hefur sett á svið, áttu að friða óánægða flokksmenn - og hafa ef til vill gert það að nokkru skamma stund, en nú er tjaldið fallið og allir heilskyggnir menn gera sér ljóst, að við Íslendingar erum í dag rammari hernámsfjötrum reyrðir en nokkru sinni fyrr. Sá er árangurinn af siðbót Framsfl. Hann hefur dyggilega fylgt utanríkisstefnu Bjarna Benediktssonar og með því móti vottað honum sérstakt traust, einnig varðandi stjórn hans á utanríkismálum. Nú er það fjarri mér að vilja skella allri skuld af ógæfuþróun íslenzkra utanríkismála síðastliðin tvö ár á Framsfl. einan. Sá flokkurinn, sem vanhelgar hið göfuga nafn sjálfstæðisins með því að nota það sem veifu við hún á stjórnmálasnekkju braskaranna, ber vissulega ábyrgðina að sínum hlut. Aldrei hefur svokallaður Sjálfstæðisflokkur staðið neinum að baki, heldur oftast fremstur, þegar ráð voru á lögð eða samið var um ógæfu og óhæfuverk. Þess skyldi enginn ganga dulinn. En það sýknar ekki Framsfl. Ábyrgðarhluti hans er ærinn, og hefur mörgum fylgismanni flokksins runnið til rifja það giftuleysi foringjanna, hversu fast þeir hafa sótt þann róður, að einnig á sviði hermangsins skuli gilda hin alræmda helmingaskiptaregla stjórnarflokkanna tveggja. Ég mun nú rekja stuttlega, hver orðið hefur árangurinn af hinni boðuðu siðabót Framsfl. í utanríkismálum. Þegar um það bil hálft ár var liðið frá myndun núverandi hæstv. ríkisstj., voru þau boð látin út ganga, að fyrir dyrum stæðu samningaumleitanir við Bandaríkjastjórn um breytingar á herstöðvasamningnum eða a.m.k. á reglunum um framkvæmd hans. Var boðskapur þessi tilkynntur með ærinni drýldni, óspart gefið til kynna, að mikils árangurs væri að vænta. Nú skyldu menn aðeins bíða rólegir, unz þeir sæju í fyllingu tímans, hve vel doktorsráðin gæfust. Alþingi sat að störfum um þessar mundir. Fyrir því lágu þrjú þingmál, er snertu herstöðvasamninginn, tvö um uppsögn hans, eitt um endurskoðun og breytingar. En þessi mál fengust ekki tekin á dagskrá sakir ofríkis ríkisstjórnarinnar og flokka hennar. Stjórnarandstæðingar bentu á það hvað eftir annað, að svo framarlega sem ráðherrar mæltu það af nokkrum heilindum, að þeir vildu knýja fram endurbætur á herstöðvasamningnum og framkvæmd hans, ættu þeir þann leik sterkastan á borði, að Alþ. léti ótvíræðan vilja sinn í ljós og markaði stefnuna um þær kröfur, sem fram skyldu bornar, það væri hinn traustasti bakhjarl, sem fáanlegur væri við samningagerð. En ekkert slíkt máttu stjórnarherrarnir heyra nefnt. Vakti það vissulega grunsemdir um það, að litil alvara byggi að baki hjalinu um nauðsyn bættrar framkvæmdar samningsins. Liðu nú fram tímar, og var haldið uppi samningaþófi, sem hvorki virtist reka né ganga. Loks kom þar hinn 26. maí s.l. vor, að hæstv. utanrrh. gaf út tilkynningu um það, að nýtt samkomulag hefði verið gert við Bandaríkin. Tilkynning þessi var furðulega ónákvæm, orðalag loðmullulegt og afsleppt, svo að þar var naumast bitastætt. Þrjú virtust þó þau meginatriði, sem orðið höfðu árangur af fjögurra mánaða samningaþófi. Í fyrsta lagi: Ferðir setuliðsmanna út fyrir herstöðvarnar skyldu takmarkaðar. Í öðru lagi: Hið misjafnlega þokkaða Hamiltonfélag skyldi hætta öllum störfum á Keflavíkurflugvelli og hverfa af landi brott. Í þriðja lagi: Íslenzkir aðilar skyldu taka að sér stórauknar byggingarframkvæmdir og aðra mannvirkjagerð fyrir herinn. Mörgum þótti furðu gegna, að ekki skyldi verða meiri árangur af þessari samningagerð, svo digurbarkalega sem Framsóknarkapparnir höfðu talað, þá er viðræður hófust. Ýmsir hugguðu sig við það, að litið væri betra en ekki neitt. Hamilton ætti þó a.m.k. að fara og takmarkið yrði hvimleitt ráp setuliðsmanna til Reykjavikur og út um byggðir landsins. En brátt kom í ljós, að þó að árangur samninganna væri næsta rýr, skorti hæstv. ríkisstj. annað tveggja vilja eða manndóm til að framkvæma þessa samninga. Þó að Bjarni Benediktsson væri horfinn úr embætti utanríkisráðherra, vottuðu framsóknarmenn honum enn einu sinni traust með þeim hætti að láta utanrrh. sinn fylgja dyggilega þeirri stefnu og því fordæmi, sem hann hafði gefið. Einn var sá liður samninganna, sem ekki var látinn úr hömlu dragast, að fullnýta tækifærið, sem gefizt hafði til að veita gæðingum stjórnarliðsins aðstöðu til að gera hernám landsins, niðurlægingu þjóðarinnar, að stóraukinni gróðalind. Í ágúst eða september s.l. sumar tilkynntu íslenzk stjórnarvöld, að stofnuð hefðu verið ný og öflug samtök til að annast margvíslegar framkvæmdir fyrir bandaríska hernámsliðið. Að samtökum þessum stóðu ýmsir helztu auðmenn Sjálfstfl., Samband íslenzkra samvinnufélaga ásamt nokkrum framsóknargæðingum og sjálfur ríkissjóður Íslands. Að vísu hafði það kostað harðar deilur milli stjórnarflokkanna, á hvern hátt skyldi skipta hernámsgróðanum, og blossa þær deilur jafnan upp öðru hverju, þegar öðrum aðilanum þykir hinn vilja gína yfir of miklu, en oftast næst samkomulag um að mætast í miðju trogi. Það skiptir þessa herra engu, þótt hernámsgróði þeirra sé fenginn með því móti, að íslenzka þjóðin sé sett í geigvænlega hættu, þótt hann sé fenginn á kostnað íslenzkra atvinnuvega, sem eiga í vök að verjast af völdum stjórnarstefnunnar, svo að sums staðar liggur við fullkominni landauðn. Það er engu líkara en boðorðið sé þetta: Kosti það hvað sem kosta vill, kosti það sívaxandi fólksflótta úr kauptúnum og sveitum, kosti það verðbólgu og dýrtíð, þó að hún ríði sjávarútveg, landbúnað og iðnað á slig, kosti það vansæmd og niðurlægingu þjóðarinnar. Færeyinga á togarana, meðan einhver baslar við að gera út, þýzkt verkafólk í sveitirnar, meðan einhver fæst til að búa, en Íslendinga á Keflavikurflugvöll. Sú skipan færir hermöngurum skjóttekinn gróða. Og svo spretta upp fyrirtæki, gorkúlurnar á hernámshaugnum, Sameinaðir aðalverktakar, hlutafélagið Reginn, hlutafélagið Byggir, hlutafélagið Tungufell, allt niður í sjoppur, sem öngla saman smáskildingum á því að selja hermönnum kóka-kóla og jórturleður. Hvort stofnað hefur verið hlutafélagið Stúlka, veit ég ekki, en vel getur það verið. Framkvæmdir á öðrum greinum samninganna frá því í fyrravor hafa orðið næsta litlar. Um hinar boðuðu takmarkanir á ferðum hermanna er það að segja, að þar hefur sjón orðið sögu ríkari. Þeir fóru eftir sem áður um allar jarðir. Hvað eftir annað hefur verið skorað á hæstv. utanrrh. að birta reglur þær, sem hann segir að um þessar ferðir gildi, en þær eru hulinn leyndardómur enn í dag. Einhverju sinni sagði blaðið Tíminn, að ástæðurnar til þess, að reglurnar hefðu ekki verið birtar, væru þær, að það mundi ergja amerísku hermennina. En í umræðum hér á Alþ. í vetur sagði hæstv. utanrrh., að vísu nokkuð aðþrengdur orðinn, að reglur þessar væru hið strangasta hernaðarleyndarmál og skyldu aldrei birtar. Mun þetta vera hið eina hernaðarleyndarmál, sem ráðherranum hefur verið trúað fyrir, og er þess þá varla að vænta, að hann vilji glopra því út úr sér. En að leyndarmáll ráðherrans hafa menn hlegið landshornanna milli. Hvað er að segja um Hamiltonfélagið, sem gera átti landrækt? Er það ekki löngu farið? Fyrst var gefið í skyn, að það mundi hverfa héðan eigi síðar en í árslok 1954, en bæði fyrir og ettir áramót bárust þær fregnir, að félagið hygðist síður en svo til brottfarar, það héldi stöðugt áfram að ráða nýtt starfslíð í þjónustu sína, þar á meðal marga ameríska verkfræðinga. Og hverjar eru síðustu fréttirnar sunnan að? Þær eru á þá leið, að Hamitonfélagið sé að breiða yfir nafn og númer eins og veiðiþjófar í landhelgi. Svo er látið heita, að stofnað hafi verið nýtt félag, en er þó naumast annað en Hamilton í dulargervi. Þetta nýja félag mun nú eiga að taka við starfsliði Hamilton og verkefnum þess. Er ekki að efa, að þessi skollaleikur er leikinn í fullu samráði við íslenzk stjórnarvöld. Þætti mér jafnvel líklegt, að einhverjir íslenzkir hernámspostular, sennilega úr ráðherrastólunum, sem oft eru auðir, hafi brugðið sér suður á völl til að vera skírnarvottar, þegar hvítvoðungurinn var vatni ausinn. Er þessi grínleikur í fullu samræmi við önnur vinnubrögð íslenzkra stjórnarvalda, þegar hernámslíðið á í hlut, og má segja, að hann kóróni framkvæmd þeirrar siðabótar, sem Framsfl. boðaði í Keflavíkurmálum. Þegar hæstv. utanrrh. hirti grg. sína um samningana við Bandaríkjastjórn, munu flestir hafa gert ráð fyrir því, að sú skýrsla væri aðeins til bráðabirgða, áður en langt um liði yrðu samningarnir birtir orðrétt og í heild, svo sem lög standa til. Nú er senn ár liðið, og þessir samningar eru óbirtir enn. Þegar að því var spurt hér á Alþ. í vetur, hvort nokkrir lögformlegir samningar hefðu verið gerðir á s.l. sumri milli Íslands og Bandaríkjanna, fullvissuðu hæstv. utanrrh. og hv. þm. Str. þingheim um, að svo hefði verið. Dreg ég ekki í efa, að þeir hafi farið þar með rétt mál. Nú er það algerlega óheimilt að íslenzkum lögum að gera leynilega milliríkjasamninga. Það er stranglega og afdráttarlaust fyrirskipað, að allir slíkir samningar skuli birtir í Stjórnartíðindum. Vil ég því til sönnunar vitna í lög nr. 64 frá 16. des. 1943, um birtingu laga og stjórnvaldaerinda. Í 1. gr. þeirra laga segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í A-deild Stjórnartíðinda skal birta lög öll, tilskipanir, opin bréf, auglýsingar, samninga við önnur ríki og aðrar tilkynningar almenns efnis, sem út eru gefnar af æðsta handhafa framkvæmdarvaldsins.“ Hér fer ekkert milli mála. Með því að skjóta sér undan því að birta samninginn, sem gerður var við Bandaríkin s.l. sumar, hefur hæstv. ríkisstj. gert sig seka um óumdeilanlegt lagabrot. Lagaákvæðið um skilyrðislausa birtingu allra milliríkjasamninga er einn af hornsteinum lýðræðisins og á að hindra það, að stjórnarvöld geti gert leynisamninga við önnur ríki og falið þá fyrir þjóðinni. Allir leynisamningar, sem ríkisstjórn Íslands kann að hafa gert við Bandaríkin og aðrar þjóðir, eru því algerlega löglaust athæfl. Skora ég á hæstv. ríkisstj. að lýsa yfir í þessum umræðum, að hún muni tafarlaust láta birta samningagerðina við Bandaríkjastjórn frá 1954 svo og aðra þá milliríkjasamninga, sem kunna að hafa verið gerðir, en eru óbirtir. Ríkisstjórnin er að vísu þegar orðin brotleg við íslenzk lög með því að hafa í nálega heilt ár þrjózkazt við að birta samningana, en ef hún þverskallast enn, eftir að þetta hneykslismál hefur verið gert lýðum ljóst, er það enn ein átakanleg sönnun þess, að núverandi valdhafar víla ekki fyrir sér að traðka lögum og rétti í þjónkun sinni við erlent vald. Árið 1949, þegar meiri hluti Alþ. samþykkti aðild Íslands að Atlantshafsbandalagi, var því mjög á lofti haldið af forgöngumönnum þeirrar ráðstöfunar, að slík ákvörðun væri oss með öllu hættulaus, hún táknaði fyrst og fremst þá viljayfirlýsingu íslenzku þjóðarinnar, að hún vildi hafa samstöðu með vestrænum veldum. Þegar stigið var hið örlagaríka spor að kalla hingað á Bandaríkjaher vorið 1951, tóku ýmsir Íslendingar góða og gilda þá kenningu, að slík ráðstöfun væri ill nauðsyn til að styrkja varnarkerfi vestrænna þjóða og tryggja samgönguleiðir um Atlantshaf. Færri voru hinir, sem trúðu þeim falsrökum, að liðskostur þessi væri hingað sendur í því skyni að verja íslenzku þjóðina í hugsanlegri styrjöld. Okkur, sem frá upphafi vorum andvígir aðild að Atlantshafsbandalagi og herstöðvasamningi, gengur löngum illa að skilja sjónarmið þeirra manna, sem á þessum tveimur örlagastundum gátu sætt sig við að fórna svo miklu af sjálfstæði Íslendinga og þjóðarheiðri sem fórnað var, til þess að land vort gæti orðið hlekkur í hernaðarkeðju vestrænna þjóða. Þó vil ég segja það, að skiljanlegri var slík afstaða á þeim tíma heldur en sú forherðing að berja enn höfðinu við steininn og neita að viðurkenna þann sannleika, að síðan 1951 hefur öll hernaðaraðstaða í heiminum gerbreytzt. Hverjum Íslendingi er lífsnauðsyn að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd. Við lifum nú á tímum hinna skelfilegu vetnissprengjuvopna, og allar eldri hugmyndir og kenningar um hertæki og möguleika til sóknar og varnar í styrjöld eru gersamlega úreltar. Ég veit, að þeim Íslendingum fjölgar stöðugt, sem hafa gert sér þetta ljóst. Margir þeirra, sem árið 1951 töldu hersetu Bandaríkjamanna hér illa nauðsyn, líta nú svo á, að hún sé ægilegur þjóðarvoði. En valdamenn þjóðarinnar virðast annaðhvort vera öðrum sljóskyggnari á hina gerbreyttu aðstöðu eða svo forhertir orðnir, að þeir víla ekki fyrir sér að reyna að fela sannleikann fyrir landsmönnum. Hinn 1. marz 1954 má vera gervöllu mannkyni eftirminnilegur. Þann dag framkvæmdu Bandaríkjamenn vetnissprengjutilraun þá á Kyrrahafi, sem í einu vetfangi gerði mönnum ljóst, hve ólýsanlegar skelfingar yrðu kallaðar yfir heiminn, ef til nýrrar styrjaldar kynni að draga, og sýndi eðli allrar vopnaverndar í því ljósi, að jafnvel blindir hlutu að fá sýn. Tugir japanskra fiskimanna fórust, áhafnir margra fiskibáta urðu fyrir geigvænlegum geislaverkunum, og hundruð manna á eyjum í allt að 500 km fjarlægð frá sprengingarstað biðu tjón af geislaáhrifum. Hættusvæðið var talið um 300 þús. km2, þrefalt stærra en allt Ísland. Atburðir þessir sönnuðu svo ljóst sem verða má, í hvílíkan háska þeim þjóðum er stefnt, sem eiga í landi sínu útvirki hugsanlegra styrjaldaraðila, - útvirki, sem nothæf eru og ætluð til árása í kjarnorkustyrjöld. Hér á landi hafa verið gerð mikil hernaðarmannvirki. Stöðugt er haldið áfram að stækka Keflavíkurflugvöll. Er stærð haus og gerð við það miðuð, að hann sé tiltækur til afnota hinum stærstu helsprengjuvélum. Bandarískir hernaðarsérfræðingar og bandarísk blöð hafa verið ófeimin að lýsa því, hve Keflavíkurflugvöllur veiti góða aðstöðu til árása á meginland Evrópu. Þar vestra hafa birzt óteljandi kort og myndir, sem sýna flugleiðir sprengjuflugvéla frá Keflavík til stærstu borga Rússlands. Frá því er skýrt hvað eftir annað, jafnvel í hlakkandi tón, að frá íslandi til Moskvu geti hinir hraðfleygustu loftdrekar flogið með vetnissprengjufarm á fjórum klukkustundum. Það er deginum ljósara, að í styrjöld hugsa Bandaríkjamenn sér Keflavíkurflugvöll sem árásarbækistöð. Þaðan á að láta helsprengjum rigna yfir lönd og borgir. Sér ekki hver maður, að slíkar árásir mundu kalla gagnárásir yfir Ísland, tortímandi vetnissprengjuárásir, sem þurrkuðu árásarstöðvar Bandaríkjanna út og tortímdu íslenzku þjóðinni um leið? Án herstöðva og risaflugvallar á Íslandi eru hverfandi líkur til þess, að hér yrði varpað kjarnorku- eða vetnissprengjum. Þeim yrði naumast fleygt út í bláinn, heldur yrðu skotmörkin fyrst og fremst þeir staðir, sem þættu hernaðarlega mikilvægir og bein árásarhætta stafaði frá. Noregur og Danmörk eru bæði þátttakendur í samstarfi vestrænna þjóða. Skemmra er þaðan til Leningrad og Moskvu en frá Íslandi. Þar eru þó engar bandarískar herstöðvar og engir tröllauknir flugveilir fyrir helsprengjuvélar. Er það af því, að Bandaríkin hafa ekki kært sig um slíka aðstöðu? Nei. Þau hafa farið fram á að fá hana, en þeim hefur verið neitað. Er ástæðan sú, að ríkisstjórnir þessara landa séu fjandsamlegar Bandaríkjunum? Engan veginn. Ástæðan er sú ein, að þessi ríki líta réttilega svo á, að komi til kjarnorkustyrjaldar, mundu slíkar bækistöðar kalla yfir þessar þjóðir ólýsanlegar ógnir og skelfingar. Kjarnorkufræðingar og aðrir vísindamenn hafa lýst því eftirminnilega, hve gífurlegum breytingum tilkoma vetnissprengjunnar hefur valdið á sviði hernaðartækni og þó einkum hervarna. Tímans vegna læt ég nægja að nefna eitt dæmi. Hinn heimsfrægi eðlisfræðingur Patrick Blackett hefur fært óyggjandi rök að því, að gegn vetnissprengjuárásum séu engar varnir til, nema því aðeins að takast mætti að tryggja það, að engin óvinaflugvél kæmist í námunda við sprengjumarkið. Svo öflugum vörnum verði þó nálega hvergi við komið, hversu gífurlegum fjármunum og mannafla sem til þess yrði varið. Blaekett segir enn fremur: Önnur mikilvæg afleiðing af fullkomnun vetnissprengna er sú, að mjög dregur úr hernaðarlegu gildi margra flugstöðva. Sé vafamál, að stöðvar á Bretlandseyjum verði varðar, hversu miklu síður mun takast að verja stöðvar á Íslandi, Tyrklandi, Kýpur, fyrir botni Miðjarðarhafs, á Filippseyjum, Formósu eða Japan. Jafnvel þótt sjálf herstöðin væri nægilega varin, er ekki líklegt, að svo yrði um borgir þeirra landa, sem herstöðvarnar eru í. Þróunin mun því verða sú, að treyst verður í vaxandi mæli á tiltölulega öruggar stöðvar í Bandaríkjunum sjálfum eða útvirki í lítt byggðum löndum, þar sem ekki þarf að taka tillit til óbreyttra borgara. Þessi ummæli hins mikla vísindamanns hljóta að verða okkur Íslendingum ærið umhugsunarefni. Af þeim verða dregnar þær ályktanir fyrst og fremst, að ókleift muni reynast að verja herstöðvar á Íslandi gegn vetnissprengjuárásum og stöðin á Reykjanesskaga kalli yfir íslenzku þjóðina ægilega tortímingarhættu. Getur hugsazt, að enn sé til sá Íslendingur, sem trúi þeirri kenningu, að íslenzka þjóðin muni í styrjöld njóta verndar vegna tilvistar bandarískra herstöðva hér á landi? Sá maður hlyti að vera undarlega gerður. Blekkingar og hugtakafalsanir eru tíðar á þessum áróðurstímum, en engin hættulegri en sú að kalla sjálfan voðann vernd. Að lokum tvær staðreyndir: Haldist friður í heiminum, og gefi hamingjan, að svo verði, þá er augljóst, að við Íslendingar höfum enga þörf fyrir hervernd af neinu tagi. Komi hins vegar til þess, að barizt verði með kjarnorkuvopnum, er jafnljóst, að herstöðin á Keflavíkurflugvelli veitir okkur enga vernd. Hún býður heim þeirri hættu, að víð þurrkumst út úr tölu þjóða. Hvort sem friður helzt eða styrjöld geisar, er hag Íslendinga þá skaplegast borgið, að þeir segi upp herstöðvasamningnum og allur her hverfi á brott úr landi þeirra. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtir áheyrendur. Þegar alþýðan gerir nú upp sakirnar við valdhafa landsins, koma margar spurningar fram í huga hennar, - spurningar, sem um leið eru bitur ákæra á hendur núverandi ríkisstj., - spurningar, sem heimta svar. Hvernig stendur á því, að 7 þús. verkamenn og verkakonur verða að standa í harðvítugu verkfalli í sex vikur til þess að ná aftur nokkru af því kaupi, sem verkalýðurinn hafði 1947? Hvernig stendur á því, að stórgróðafélögum landsins helzt uppi að stöðva atvinnulíf Reykjavíkur í sex vikur til þess að reyna með því að svelta verkamenn til uppgjafar og brjóta samtök þeirra á bak aftur? Hvernig stendur á því, að ríkisstj., sem kaupir alla olíu til landsins, skuli síðan afhenda hana olíufélögunum til okurs og láta þessa skjólstæðinga sína nú í verkfallinu neita bæjarútgerð Hafnarfjarðar um olíu til þess að reyna þannig að stöðva fiskframleiðslu togaranna? Hvernig stendur á því, að okrið skuli blómgast þannig í Reykjavík, að ein vefnaðarvöruverzlun í Austurstræti skuli taka 6 millj. kr. að láni hjá okrurum og borga af því 4.2 millj. kr. á ári í vexti? Og hvernig stendur á því, að nokkur fyrirtæki helztu máttarstólpa auðvaldsins skuli hafa svo hundruðum milljóna króna skiptir að láni hjá bönkum ríkisins, meðan byggingarsjóðum verkamanna er neitað um eðlileg lán? Hvernig stendur á því, að það skuli vera fluttir inn á einu ári bílar, sem kosta yfir 110 millj. kr., en á sama tíma skuli fólkinu sagt, að það séu engir peningar til í þjóðfélaginu til þess að byggja mannsæmandi íbúðir í staðinn fyrir heilsuspillandi herskála, sem 3000 manns, þar af 1000 börn, eru látnir hírast í, en vart mundi þó kosta meira en 100 millj. kr. að útrýma þeim öllum, eins og Sósfl. hefur flutt frv. um? Og hvernig stendur á því, að meðan alla íslenzka atvinnuvegi vantar vinnuafl, skuli frá 1000 til 3000 manns rekið í hernámsvinnu suður á Keflavíkurflugvöll og að íslenzka ríkið skuli sjálft leggja fram 3 millj. kr. til þess að vera sjálft þátttakandi í hermangarafélagi fyrir Ameríkana á Suðurnesjum? Og hvernig stendur á því, að beitt skuli því ofbeldi undir yfirskini laga hér á Alþ. að setja frá löglega hreppsnefnd Kópavogshrepps, sem var tvíkosin á síðasta ári, til þess eins að reyna að fá kosinn þar meiri hluta, sem auðstétt Reykjavíkur hefur velþóknun á? Það, sem gerzt hefur síðan 1947, er, að lítill hópur auðmanna og ofstækismanna hefur hafizt til valda í þjóðfélaginu, sölsað undir sig eina ríkisvaldið og beitt því æ óskammfeilnar með hverju árinu sem liður í eigin þágu. Og þegar ég hér eftir kalla þennan hóp auðstétt, þá á ég ekki við atvinnurekendur í heild, heldur þann fámenna hóp sérréttindamanna, sem einokar fyrir sig og handa sér auð og verzlun þjóðarinnar, þó að þessi auðstétt eigi auðinn ekki nema að nokkru leyti, heldur lætur ríkisstj. afhenda sér yfirráðin yfir honum, yfir útflutningnum, eins og t.d. saltfiskinum, yfir innflutningnum, eins og t.d. olíunni, yfir lánsfé bankanna, sem hún notar eins og hún eigi það. Við þurfum að rannsaka, hvað það er, sem er að gerast í okkar landi, hver er hin raunverulega undirrót þessara ólíku fyrirbrigða. Undirrótin er vöxtur þessarar auðstéttar. Hún hefur vaxið þannig að valdi og auð, að hroka og yfirgangi á þessum sjö árum, að nú er komið að þeim vegamótum, þar sem vinnandi stéttir Íslands verða að gera það upp við sig, hvort þær ætla að láta þessa auðmenn brjóta þjóðina undir sig eða hvort alþýðan ætlar sjálf að sameinast og sjá um, að landi voru verði stjórnað í þágu alþjóðar, en ekki auðstéttarinnar. Við skulum nú athuga efnahagslegu afstöðuna milli verkalýðs og auðvalds og hvernig hún hefur breytzt á undanförnum árum. 1942 settu núverandi stjórnarfiokkar gerðardómsfjöturinn á verkalýðssamtökin, bönnuðu verkföll og kauphækkanir, að viðlagðri fangelsun verkalýðsleiðtoganna og upptöku félagssjóða verkalýðsins. Verkalýðurinn svaraði þessari árás þá með skæruhernaðinum og braut gerðardómslögin á bak aftur. Verkalýðurinn meira en tvöfaldaði kaupgjald sitt og það ekki bara í íslenzkum krónum, heldur líka í dollurum og pundum. Þar með hóf hann að slíta þann í jötur fátæktarinnar af alþýðu Íslands, sem hún hafði verið hlekkjuð í, - þann fjötur, sem auðvaldið og núverandi stjórnarflokkar ætluðu að halda henni í áfram. En verkalýðurinn gerði meira. Um leið og hann bætti sitt eigið kaup, gerði hann þjóðina efnaða. Allar þær inneignir, 500 millj. kr., sem Ísland átti erlendis í stríðslok, voru að þakka þessari uppreisn verkalýðsins gegn gerðardómslögum núverandi stjórnarflokka og kauphækkun hans, sem þeir börðust á móti, því að útflutningur Íslands öll stríðsárin var sami og innflutningurinn, um 1270 millj. kr. hvort um sig, svo að ekki mynduðust neinir sjóðir af því. Hefði íslenzka auðvaldið og núverandi stjórnarflokkar ráðið stefnunni 1942, hefðu engar inneignir verið til í stríðslokin. En verkalýðurinn gerði meira. Hann lagði á ráðin um, hvernig hagnýta skyldi innstæðurnar til að afla þjóðinni stórvirkra atvinnutækja, kaupa alla þá togara, vélbáta, flutningaskip og vélar í verksmiðjur og annan iðnað, sem atvinnulíf Íslands nú byggist á. Á árunum 1942–47 hafði verkalýðurinn með baráttu sinni, þrotlausri vinnu sinni og að síðustu með stórauknum áhrifum á löggjöf og ríkisstjórn bætt hag sinn og þjóðarinnar og fengið framgengt mikilli og merkilegri umbótalöggjöf. Kaupmáttur tímakaups Dagsbrúnarmanns var 1947 50% meiri en 1938. En því fór samt fjarri, að þessi kauphækkun verkalýðsins svipti auðmennina öllum gróða; þvert á móti. Auðstéttin var rík. 100 ríkustu menn og félög Reykjavíkur áttu þá samkv. eigin uppgjöf í des. 1947 alls 1057 millj. kr. í skuldlausum eignum, miðað við tólffalt fasteignamat. Hvað hefur svo gerzt síðan 1947 í atvinnulífi Íslendinga? Síðan 1947 hafa allir nýsköpunartogararnir komið í gagnið, allur vélbátaflotinn, allur hinn glæsilegi flutningaskipafloti vor, allar þær vélar, sem keyptar voru í iðjuverin á nýsköpunarárunum, og auk þess hafa Íslendingar fengið yfir 400 millj. kr. að gjöf. Siðan 1947 hefur því þjóðarauðurinn stóraukizt og þjóðartekjurnar vaxið upp í um 3000 millj. kr. Maður skyldi því ætla, ef réttlæti hefði ríkt, að verkalýðurinn hefði stórbætt lífskjör sín siðan 1947, að hann hefði uppskorið það, sem hann sáði til með starfi sínu og baráttu 1942-47. En hverjar eru staðreyndirnar nú í ársbyrjun 1955? Í febrúar 1955 var raunverulegt kaupgjald verkamanns, miðað við neyzluvarning vísitölunnar, 17% lægra en 1947 samkv. óvefengjanlegum útreikningi hagfræðinganna Haralds Jóhannssonar og Torfa Ásgeirssonar. Og ef tekið er tillit til húsaleiguhækkunarinnar á þessu árabili, þá er kauplækkunin miklu meiri. Verkamenn þyrftu því nú 20% kauphækkun aðeins til þess að ná kaupmætti launa sinna 1947 hvað neyzluvarning snertir - þetta er náttúrlega miðað við kaupið fyrir verkfallið - og þeir þyrftu þá a.m.k. 30% kauphækkun til þess að bæta upp húsaleiguhækkunina líka frá 194I. Með öðrum orðum: Verkalýðurinn, sem gerði nýsköpun atvinnulífsins mögulega fyrir þjóðina, hafði ekki aðeins verið rændur öllum ávöxtum nýsköpunarinnar, heldur og meiru til. Auðmannastéttin hafði á árunum frá 1947 til 1955 ekki aðeins sölsað undir sig allan hinn aukna afrakstur þjóðarbúsins vegna nýsköpunartækjanna, heldur einnig rænt af verkalýðnum um fjórðungi þess kaupgjalds, er hann hafði 1947. Þetta er árangurinn af sjö ára óskoraðri yfirdrottnun auðvaldsins á Íslandi, sjö ára stjórnarstefnu Sjálfstfl. með Framsókn í eftirdragi. Hvernig gat þetta skeð? Hvernig stendur á þessum sorglegu umskiptum í sókn íslenzkrar alþýðu fram til betri lífskjara frá árinu 1947? Orsökin er sú, að á því ári hóf auðstéttin þá árás á lífskjör íslenzkrar alþýðu, sem síðan hefur staðið, og kallaði til liðs við sig kaldrifjaðasta og harðsvíraðasta auðvald heimsins, ameríska auðvaldið, gerði við það bandalag á móti íslenzkri alþýðu og meðtók frá því þau fyrirmæli um stjórnarstefnu, sem Íslandi siðan hefur verið stjórnað eftir. Og þau boðorð eru ekki aðeins í andstöðu við hagsmuni íslenzkrar alþýðu, heldur og í skerandi mótsetningu við allt, sem hingað til hefur skapað þjóð vorri gæfu og réttlætt okkar þjóðarstolt. Höfuðboðorð ameríska auðvaldsins var: Þú skalt hafa gróðann fyrir þinn guð. Þú skalt beygja allt íslenzkt þjóðlíf undir peningavaldið og miða alla löggjöf, alla stjórn við það, að peningarnir gefi peningamönnunum mikinn arð, mikinn gróða. Og þú skalt brjóta niður lýðræðið í landinu og láta peningana ráða atkvæðum. - Og samkv. þessu boðorði hafa stjórnarflokkarnir og þá fyrst og fremst Sjálfstfl. spilað undir þeim tryllta dansi um gullkálfinn, sem meira og meira er að heltaka íslenzkt þjóðlíf, og gerzt ábyrgir fyrir því gegndarlausa braski og okri, sem setur nú soramark sitt á íslenzkt efnahagslíf í dag. Stjórnarflokkarnir hafa afnumið allar hömlur á verðiagi. Þeir hafa útrýmt öllum hindrunum fyrir húsaleiguokri. Þeir hafa sett heimsmet í vexti dýrtíðar. Þriðjungur til helmingur af tekjum verkamanns fer til þess að greiða húsaleigu, þó að sannað sé, að þjóðhagslega sé einn tíundi hluti af tekjum hans nægilegur til þess. Endurbótum, sem þjóðin hefur barizt fyrir og búið við um langt árabil, eins og lágir vextir til bygginga verkamanna og bænda, er rutt úr vegi til þess að skapa frelsi fyrir peningana, meðan frelsi mannanna til þess að eiga þak yfir höfuð sér er troðið undir hæl. Svo skefjalaus er þjónusta stjórnarinnar við gróðamenn landsins, að meira að segja ollan, sem ríkisstj. sjálf kaupir til landsins, að verðmæti 150–180 millj. kr. á ári, er afhent gróðafélögunum til sölu, svo að þau geti skattlagt landsmenn eftir vild. Sama er um sementið og fleiri vörur. Það hefur öllu viti í þjóðarbúskapnum og öllu velsæmi í viðskiptaháttum verið ýtt til hliðar til þess að þjóna því gróðasjónarmiði, sem orðið er drottnandi. Ísland á afkomu sína fyrst og fremst undir togaraútgerðinni, en það hefur enginn nýr togari verið keyptur til landsins síðan 1948. Ríkisstj. hefur látið skjólstæðinga sína, einokunarauðvaldið, féfletta þannig togaraútgerð og vélbátaútgerð, að þjóðfélagið verður að halda hvoru tveggja uppi með fjárstyrkjum, svo að þessir burðarstólpar þjóðarbúskaparins brotni ekki. Sósfl. hefur ár eftir ár flutt frv. á Alþingi um, að ríkið kaupi inn tíu togara. Þetta frv. er alltaf svæft. Tíu togarar kosta 90–100 millj. kr. og geta aflað gjaldeyris fyrir 120 millj. kr. á einu ári. En það eru keyptir inn bílar fyrir 110 millj. kr. í ár. Stjórnarflokkarnir líta því ekki á það sem verkefni sitt að hafa fyrirhyggju fyrir þjóðarbúinu og framtíðarþörfum þess. Auðstéttin lítur á þjóðina sem bráð fyrir sig og ríkisvaldið sem tæki til þess að skipta bráðinni og á stjórnarflokkana sem tæki til þess að ná ríkisvaldinu, og þeir sættast venjulega á að skipta bráðinni til helminga milli hræfugla sinna. Olían, sementið og fleira, öllu er því skipt til helminga milli gróðafélaga Sjálfstfl. og Framsóknar til þess að féfletta alþýðuna og atvinnulífið. Smáíbúðalánin áður og húsnæðismálin nýju nú lenda í helmingaskiptum þessarar skipulögðu spillingar stjórnarflokkanna, og þessir flokkar hika ekki heldur við að ræna eignum ríkisins til að svala gróðaþorsta sínum. Veturinn 1952–53 ætluðu þessir stjórnarflokkar samkv. ráðleggingum ameríska alþjóðabankans að láta selja einkaaðilum öll hlutabréf ríkisins í stærsta fyrirtæki þjóðarinnar, áburðarverksmiðjunni, en þau eru 6 millj. kr. að nafnverði, og með því átti að gefa skjólstæðingum þeirra þetta mikla fyrirtæki, sem kostar 130 millj. kr. Sósfl. kom upp um þetta þá, og það var bætt við það í svipinn. Þing eftir þing hefur Sósfl. flutt frv. um að tryggja ríkinn sinn fulla eignarrétt á áburðarverksmiðjunni, sem það lögum samkvæmt á, en stjórnarflokkarnir svæfa það í sífellu, af því að þeir eru að reyna að ræna þessu fyrirtæki úr eigu ríkisins í eigu hlutafélags, þar sem þeir eiga fulltrúa eftir helmingaskiptareglunni. Þannig er ekkert óhult fyrir yfirgangi þessara hrægamma. Það er aðeins, ef þeir rekast á eitthvað, sem hinn aðilinn hefur sölsað undir sig, að illa gengur að ræna ríkið. T.d. þegar Sjálfstfl. heimtar helmingaskipti um Skipaútgerð ríkisins, þá er komið við kaunin hjá Framsókn. Þess vegna hefur Skipaútgerðinni ekki verið skipt upp enn. Og þegar þannig lendir í rifrildi um bráðina, þá kemur jafnvel fyrir, að Framsókn heimti helmingastaðaskipti um saltfiskssöluna, en það þýðir ekkert, því að þá er komið við kvikuna á Sjálfstæðisflokknum. Sú auðstétt, sem lætur þannig greipar sópa um tekjur verkamannsins og eigur ríkisins, hyggst að grundvalla yfirráð sín til frambúðar með því að hreyta manngildi íslenzkra kjósenda í peningagildi. Þess vegna hefur hún nú með Sjálfstfl. sem tæki hafið skipulagða skoðanakúgun og sannfæringarsölu um land allt, reynt að koma þeirri hugmynd inn hjá Íslendingum, að enginn maður nái rétti sínum nema ganga í Sjálfstfl. Þess vegna er erindrekum stjórnarflokkanna falin úthlutun íbúðalánanna, ekki bönkunum. Þess vegna er inntökubeiðnum í Sjálfstfl. safnað um leið og umsóknum um Bústaðavegshúsin er veitt móttaka. Þess vegna er nú með ærnum kostnaði og mannahaldi skipulagt af Sjálfstfl. að reyna að kaupa upp sex til sjö kjördæmi í landinu, svo að Sjálfstfl. megi þannig einn öðlast meiri hluta á Alþingi. Þetta heldur flokkur, sem kallar sig Sjálfstæðisflokk, að sé leiðin til þess að vinna til fylgis við sig þjóð Auðar Vésteinsdóttur og Ingjalds frá Hergilsey. Svona amerískur er skilningur hans á skoðana- og persónufrelsi orðinn. Það er nú vegið að lýðræðinu í landinu með öllum ráðum auðstéttarinnar. Í Kópavogi er lýðræðislega og löglega kosin hreppsnefnd sett frá með lögum, sem pískuð eru fram á Alþingi undir því yfirskini að gera Kópavog að kaupstað, bara af því að Sjálfstfl. líkar ekki meiri hluti hreppsnefndarinnar. Forsætisráðherrann lýsir því yfir á Alþingi, að undirskriftir, opinber atkvgr., sýni réttar vilja kjósenda en leynileg, og síðan er reynt að hræða Kópavogsbúa frá þátttöku í leynilegri atkvgr. Og svo er nú Kópavogsbúum hrundið út í sjöttu kosningarnar á 8 árum, allt til þess að reyna að fella frá völdum þá framfarastjórn undir forustu Finnboga R. Valdimarssonar, sem unnið hefur stórvirki þar syðra. En Kópavogsbúar hafa sýnt það í atkvgr. 24. apríl, að þeir láta ekki auðstétt Rvíkur og útsendara hennar hræða sig, og þeir munu sýna það enn í bæjarstjórnarkosningunum næst. Svo hatrammur er orðinn yfirgangur Sjálfstæðisflokksins, eftir að hann tók að læra af ameríska auðvaldinu, að jafnvel blindir fá sýn. Framsfl. hefur nú tíu ára reynslu af samstarfinu við Sjálfstfl. um að vernda lýðræðið, og 2. okt. s.l. kveður Tíminn upp eftirfarandi dóm, orðrétt, að fenginni þessari reynslu: „Það eru braskarar, sem ráða Sjálfstfl., og þeir mundu nota valdaaðstöðuna án minnstu miskunnar og tillitssemi. Íhaldið mundi vissulega misbeita þannig valdinu, ef það fengi það einsamalt, að eftir það yrði ekki til lýðræði á Íslandi nema að nafninu til, og ekki mundi horft í að þiggja erlenda aðstoð, ef völdin yrðu ekki tryggð með öðrum hætti.“ Þetta eru orð Tímans um það „alræði braskaranna“, en svo heitir þessi ritstjórnargrein, sem bíður vor Íslendinga, ef svo er haldið áfram sem nú er stefnt. Það er verið að undirbúa þetta alræði braskaranna með allri þeirri pólitík, sem rekin hefur verið síðustu sjö ár og Framsókn hefur tekið þátt i. Það eru því síðustu forvöð, að alþýða Íslands taki í taumana, og það er það, sem alþýða Íslands nú er að gera. Við skulum nú reyna að gera okkur nokkra mynd af þeim hildarleik, sem íslenzk alþýða með verkalýð Reykjavíkur í fararbroddi hefur háð síðustu árin og heyr nú við íslenzka og ameríska auðvaldið til þess að hindra, að Ísland verði alræði braskaranna að bráð. Ameríska auðvaldið lagði á ráðin 1947. Það krafðist kauplækkunar og hvers konar banna, og framar öllu heimtaði það, að verkalýðshreyfingin og Sósfl. væru sett í bann, því að þá aðila hugði amerískt auðvald mestan Þránd í Götu yfirráða sinna á Íslandi. Og bandamenn ameríska auðvaldsins hlýddu. Þeir hófu árásina á kjör alþýðunnar, og eiginhagsmunir ameríska auðvaldsins komu þá brátt í ljós. Geigvænlegasta árásin var gengislækkunin. Ameríska auðvaldið fyrirskipaði árið 1950, að dollarinn skyldi allt að því þrefaldaður í verði, hækkaður úr kr. 6.50 upp í kr. 16.32. Næsta ár hernam ameríska auðvaldið landið og gerðist stærsti atvinnurekandi á Íslandi með 3000 manns í þjónustu sinni. Það hafði þá látið þjóna sína lækka kaup íslenzks verkamanns úr $1.40, sem það var 1947, niður í 69 cent, eða stolið helmingnum af tímakaupi hvers verkamanns. Á nokkrum árum græðir ameríska auðvaldið meira en 400 millj. kr., meira en Marshallgjafirnar allar, einungis á kaupmismun þeim, sem það greiðir íslenzkum verkamönnum, móts við ef það hefði orðið að greiða þeim amerískt kaup. Það er góður „business“ fyrir ameríska auðvaldið að vernda lýðræðið á Íslandi. Það var bannað í hinu upprunalega gengislækkunarfrv. ameríska Alþjóðabankans, eins og Sjálfstfl. lagði það fyrir 1950, að hækka laun íslenzkra verkamanna nema lækka gengið um leið. Þar með átti að lögfesta laun íslenzkra verkamanna um alla framtið á því stigi, sem þau voru við gengislækkunina, m.ö.o. láta þau vera helming þess, er þau voru 1947, og leyfa aldrei neina raunverulega hækkun á þeim eftir það. - Það bann brotnaði strax í meðferð Alþ., og þrátt fyrir hótanir hefur það ekki verið framkvæmt síðan. Ameríska auðvaldið bannaði því næst að veita Íslendingum frelsi til að byggja sér íbúðarhús; það heimtaði, að íslenzkt vinnuafl byggði fyrst og fremst yfir ameríska liðsforingja, en bannaði, að það byggði yfir Íslendinga nema mjög takmarkað; það lét íslenzk börn hírast í bröggunum áfram. Og því hefur tekizt að draga svo úr byggingum íbúðarhúsa, að ekkert ár hefur bygging nýrra íbúða í Reykjavík enn komizt í námunda við það, sem hún var 1946, þegar 634 íbúðir voru byggðar. Og þegar þetta bann fyrir þrotlausa baráttu Sósfl. og verkalýðshreyfingarinnar var afnumið, þá gerir auðvaldið fátæku fólki illkleift að byggja með því að gera svo erfitt að fá lán og nú síðast að gera vextina svo háa og húsaleiguna svo dýra, að hún gleypir þriðjung til helming af kaupi verkamanns. En ameríska auðvaldið bannaði framar öllu öðru samstarfið við Sósfl., og stjórnarflokkarnir hlýddu. Sömu flokkarnir sem 1942–1947 höfðu ýmist setið vikum saman eða mánuðum að samningum við okkur sósíalista til þess að fá okkur í stjórn með sér og talið ófært að mynda stjórn í landinu, nema við værum með, og sumir síðan setið í ríkisstj. með okkur árum saman, - þessir sömu flokkar fóru nú eftir erlendri fyrirskipun að lýsa því yfir, að það mætti ekki mynda ríkisstj. með Sósfl. Og það var lagt blátt bann við að samþ. þá endurbót á löggjöf, er flokkurinn hefur barizt fyrir þing eftir þing, endurbæturnar á alþýðutryggingunum, stórfelldar umbætur húsnæðislöggjafarinnar, hækkun orlofsins upp í 6%, lengingu hvíldartímans á togurum upp í 12 stundir, atvinnuleysistryggingar, en öll þessi frv. hefur flokkurinn flutt í 6–10 ár og hið síðastnefnda, atvinnuleysistryggingarnar, nú í 12 ár. Þau voru öll svæfð eða drepin af stjórnarflokkum þingsins. Það mátti ekki hafa samstarf við sósíalista. En þá var það sterkari aðilinn, sem tók í taumana. Verkalýðurinn tók málið í sínar hendur. Togarasjómennirnir gerðu 12 tíma hvíldina að staðreynd með mánaðar verkfalli. Verkamenn gerðu fjölskyldubætur og mæðralaun að lögum með 3 vikna verkfalli. Og nú í vor tóku verkalýðssamtökin til sömu ráða; atvinnuleysistryggingar og 3 vikna orlof urðu lög með 6 vikna verkfalli. En það er dýrt fyrir þjóðina alla, að verkalýðurinn skuli þurfa að setja réttlætið í lög með fórnfrekum verkföllum, þegar hægt var að leiða þau réttlætismál í lög á Alþ. með samstarfi við Sósfl. Það er dýrt fyrir þjóðina, að auðvaldið íslenzka og fylgifiskar þess skuli vera að stritast við að stjórna landinu á móti voldugasta aðilanum, verkalýðnum, sem ber þjóðfélagsbygginguna á herðum sér, vitandi, að þeir geta það ekki, enda eru nú loksins allar fyrirætlanir ameríska auðvaldsins um einangrun Sósfl. að brotna í rúst. Sósfl. stjórnar ekki aðeins ýmsum bæjum landsins með samstarfi við aðra vinstri flokka, heldur voru nú í fyrsta sinn, síðan amerískra áhrifa tók að gæta á Alþingi Íslendinga, samþ. veigamiklar till. frá Sósfl. einum, svo sem ákvörðunin um að skipa þingnefnd til þess að rannsaka okrið, enda lýsti nú annað stjórnarmálgagnið, Tíminn, því yfir í vetur, að einangrun kommúnista, eins og þeir orða það, væri nú rofin. Ameríska banninu á samstarfi Íslendinga hefur verið hnekkt. Öll þessi bönn hins ameríska auðvalds og nýríkrar auðstéttar Reykjavíkur hafa brotnað á þeirri bjargföstu staðreynd, að alþýða Íslands er of sterk til þess að verða brotin á bak aftur, að alþýða Íslands er of skynsöm til þess að láta Rússagrýlur hræða sig, að alþýða Íslands er of heiðarleg til þess að láta stinga samvizku sinni svefnþorn, að alþýða Íslands er of hugrökk til þess að láta áróðurinn skelfa sig. Umskiptin, sem marka straumhvörf í íslenzkri sögu, beina þróuninni burt frá því alræði braskaranna, sem hún stefndi að, og að lýðstjórn og samstarfi vinnandi stéttanna, þau umskipti hafa gerzt í vetur. Þegar þetta Alþ. hefur setið lengst af verklaust við að bíða eftir lélegum frv. úrræðalausrar ríkisstj., á meðan nákrumla einokunarauðvaldsins í Reykjavík dæmdi Alþingi Íslendinga til aðgerðaleysis, tók alþýða Íslands gang málanna í sínar hendur. Í nóvember í vetur myndaði þing Alþýðusambands Íslands, fulltrúar 27 þúsund verkamanna, verkakvenna, sjómanna, iðnaðarmanna og sveitafólks, einingarstjórn undir forustu Hannibals Valdimarssonar og samþykkti einróma að leggja til atlögu allsherjarkauphækkunar til að endurheimta til alþýðunnar nokkuð af því, sem auðstéttin hafði rænt á undanförnum 7 árum. Og í hörðustu stéttaátökum íslenzkrar sögu, 6 vikna verkfallinu í vor, hefur nú þetta Alþýðusamband, þessi einhuga verkalýðshreyfing, sýnt sig að vera sterkasta valdið á Íslandi, af því að það vald berst fyrir réttlætinu, af því að það réttir hlut þeirra vinnandi manna, sem afskiptir voru. Kaupkröfum verkamanna í Reykjavík, sem settar voru fram í samræmi við hina einróma ákvörðun Alþýðusambandsþings, var vel tekið af almenningi. Allt vinnandi fólk taldi sanngjarnt, að verkamenn fengju nú sem mestan hluta þess, er rænt hafði verið af þeim síðan 1947, - að kaupið nálgaðist nú það að vera það, sem það þá var. Bændur og opinberir starfsmenn höfðu samúð með verkamönnum, enda áttu báðir sömu hagsmuna að gæta og þeir. Gekk nú svo langt, að Tíminn, málgagn Framsfl., sem oft hefur verið íhaldssamur í launamálum, tók undir um, að það yrði að hækka launin. Fjölmargir atvinnurekendur vildu semja, einkum hinir smærri, sem sjálfir vita, hvað það er að vinna og að ekki er hægt fyrir fjölskyldumann að lifa af 3000 kr. á mánuði. Verkalýðsfélögin frestuðu verkfallinu í 3 vikur, til þess að hægt yrði að semja án verkfalls. Þjóðin bjóst við samningum í síðasta lagi fyrsta sunnudag verkfallsins, en þá greip önnur hönd í taumana. Í innsta hring Sjálfstfl., sem einnig ræður Vinnuveitendafélagi Íslands, var tekin örlagarík ákvörðun varðandi kaupdeiluna, og það er ekki í fyrsta skipti, sem slík ákvörðun er tekin þar. Við, sem barizt höfum með reykvískri alþýðu s.l. aldarfjórðung, vitum, hvað slíkar ákvarðanir boða. Í nóv. 1932 var tekin sú ákvörðun í miðstjórn Sjálfstfl. að hefja almenna kauplækkunarherferð með því að lækka kaup þeirra verkamanna, er unnu í atvinnubótavinnu, úr kr. 1.36 niður í 1 kr. Það átti að níðast á þeim allra fátækustu, þeim, sem aðeins höfðu vinnu eina viku í mánuði og sultu hálfu hungri. Þessari hungurárás Sjálfstfl. var hrundið af reykvískum verkalýð hinn sögufræga dag, 9. nóv. 1932. Það varð ekkert úr kaupkúguninni þá. Nú um miðjan marz var aftur tekin ákvörðun í innsta hring Sjálfstfl. um að láta skríða til skarar, eins og það var orðað þar. Verkalýðshreyfingin skyldi brotin á bak aftur. Verkamenn Reykjavíkur skyldu sveltir til uppgjafar. Verkfallið var af auðstéttinni og flokki hennar gert að aflraun milli einokunarauðvaldsins og verkalýðshreyfingar Reykjavíkur. Í sex vikur stóðu 7 þús. verkamenn og verkakonur í Reykjavík og Hafnarfirði með 25 þús. manns á framfæri sínu í verkfalli. 1944 þótti okkur sósíalistum og hæstv. forsrh., Ólafi Thors, það gæfa að geta afstýrt verkfalli, firrt þjóðina því grandi, en nú þótti auðstétt Reykjavíkur sjálfsagt að leggja út í lengsta fjöldaverkfall Íslandssögunnar til þess að reyna að brjóta verkalýðinn á bak aftur. Ekkert var til sparað, sem auður og vald geta veitt, til þess að reyna að kúga verkamenn. Auðstéttin hirti ekkert um, þótt þjóðinni glötuðust tugir millj., jafnvei hundruð millj. kr. í verðmætum, ef aðeins væri hægt að kúga alþýðuna. Olíuhringarnir gripu til opinskárra lögbrota við kúgunartilraunir sínar. Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, sem sósíalistar og Alþfl.- menn stjórna í sameiningu, hafði samið við verkamenn. Olíuhringarnir lýstu banni á hana. Þeir neituðu að selja togurunum olíu, - olíu, sem ríkisstj. Íslands kaupir til landsins fyrir fiskinn, sem togararnir framleiða. Einokunarauðvaldið sveyfst einskis, ef verða mætti, að verkalýðurinn yrði sveltur til undanhalds. En allt kom fyrir ekki. Auður og vald reyndist ekki almáttugt. Á móti stóð afl, sem þeim var æðra. Eining verkalýðsins stóðst alla raun. Þrotlaust stóð verkfallsvörðurinn, brautryðjendalið íslenzkrar alþýðu, og samninganefnd verkalýðsfélaganna undir forsæti Eðvarðs Sigurðssonar sinn vörð um rétt hins vinnandi manns. Verkfallsmenn hjálpuðu hver öðrum, báru hver annars byrðar, einn fyrir alla, allir fyrir einn. Verkamenn stóðu saman, Dagsbrúnarmenn, Iðjufólk, iðnaðarmenn, Alþfl.-menn og Sósfl.-menn. Engir peningar, mútur, ógnanir né grýlur gátu klofið fylkingu þeirra. Samt svarf að mörgum heimilum, en aldrei heyrðist æðruorð. Og utan af landi bárust hvarvetna samúðarkveðjur í orði og verki, frá verkakonum á Siglufirði, sjómönnum í Eyjum, bændum á Barðaströnd. Það var samhjálp hinna fátæku. Það var bræðralag hins vinnandi lýðs. Það var stálvilji verkfallsmannanna, sem vann sigur á auðstétt Reykjavíkur. Máttur bræðralagsins, æðri öllu valdi peninganna, sigraði í þessu verkfalli, og það er þessi siðgæðismáttur alþýðunnar, sem mun endurnýja íslenzkt mannfélag, forða manngildishugsjón Íslendinga frá þeirri eyðileggingu, sem auðstéttin með peningagildið fyrir eina mæilkvarðann býr henni, vísa þjóðinni leið til fegurra og gæfuríkara lífs. Eining verkalýðsins, sköpuð á Alþýðusambandsþingi í haust, hlaut sína eldskírn í þessu verkfalli og sigraði. Og vel hverjum þeim, sem héðan af reynir að rjúfa þá einingu. Dýrmætt var það, sem verkamenn Reykjavíkur unnu í þessu verkfalli, 10–11% grunnkaupshækkun, þriggja vikna orlof, 4% atvinnuleysistryggingar, 12 árum eftir að Sósfl. flutti þær fyrst og á fyrsta árinu, sem Sósfl. og Alþfl. fluttu frv. um þær í sameiningu. En dýrmætast af öllu var þó meðvitund verkalýðsins um mátt hans til að sigra, um ósigrandi mátt hins góða málstaðar. Alþýðan um land allt, verkamenn, starfsmenn hins opinbera og bændur, þið munuð nú á næstunni uppskera ávextina af þeim sigri, er verkalýður Reykjavíkur vann fyrir ykkur öll. Þið munuð njóta þeirra kjarabóta, er unnust í þessu harða stéttastríði. En nú er eftir yðvarr hlutur. Stjórn Alþýðusambands Íslands sá fyrir hættuna á því, að auðvaldið notaði ríkisvaldið til þess að ræna alþýðuna ávöxtum sigranna. Þess vegna sneri hún sér til allra andstöðuflokka Sjálfstfl. með tilmælum um að ræða við sig möguleikana á myndun stjórnar, er ynni í þágu alþýðunnar. Það er ykkar, alþýðunnar um allt land, að sjá um að gera þá hugmynd að veruleika. Auðvaldið tygjar sig nú þegar til ránsins. Olíuhringar þess hafa þegar riðið á vaðið. Ríkisvaldið er enn í höndum auðstéttarinnar. Munið, að það er ekki minni vandi að gæta fengins fjár en afla. Það, sem vannst með órofa einingu Sósfl. og Alþfl. - alls verkalýðsins - á vettvangi verkfallsins, það verður að varðveita með órofa einingu flokkanna – alls verkalýðsins - á vettvangi stjórnmálanna. Hver sá gerist vargur í véum, sem reynir að eyðileggja þá einingu. Þrátt fyrir allan skoðanamismun, sem er á milli vor, þá verður lífsnauðsyn alþýðunnar á einingu vorri að yfirgnæfa það allt. Ella glatast það, sem vannst, og meira til. Það er meira í húfi en réttlátt kaupgjald, tryggingar og lýðréttindi handa verkalýðnum, - meira en réttlátt fiskverð og meira öryggi handa sjómönnum, - meira en lágir vextir, betri lán og öruggir markaðir handa bændum og fiskimönnum, - meira en sómasamlegt húsnæði handa öllum þeim, sem nú búa við óviðunandi kjör í því efni, og er þó allt þetta nóg tilefni til þess að mynda stjórn, sem alþýðustéttirnar á Íslandi geta stutt. Auðvald Ameríku heimtaði ekki aðeins af auðstétt Reykjavíkur, að hún í bandalagi við sig arðrændi alþýðu Íslands. Höfuðboðorð ameríska auðvaldsins var: „Þú skalt gefa mér land þitt, þú skalt fórna mér þjóð þinni, og þú skalt færa mér dætur þínar til munaðar og syni þina til að reisa mér hús og bursta mér skó.“ Og einnig það var gert og gróðanum skipt til helminga í stjórnarherbúðunum. Gegn þessari niðurlægingu hernámsins hefur þjóðin nú risið. Ísköld fyrirlitning alþýðunnar umlykur innrásarherinn á Keflavíkurflugvelli, svo að veslingarnir klaga nú til stóru mömmu í Washington yfir Íslendingum. Stjórnarliðið hefur orðið að hopa undan ár frá ári, nú loks orðið að lofa að geyma verndarana í gripheldum girðingum, svo að Íslendingar sjái þá sem minnst fyrir augum sér. En allt þetta er ekki nóg. Aðeins uppsögn hernámssamningsins, eins og Sósfl. hefur borið fram frv. um á hverju ári siðan 1951 og nú loks í fyrsta skipti verið samþ. til nefndar, - aðeins brottför ameríska hersins af Íslandi getur bjargað í þessu efni. Yfirráð okkar Íslendinga yfir landi voru og sú þjóðmenning, sem við með réttu erum svo stoltir af, er í veði, ef við þolum smán hernámsins í landi voru, ef við þolum það hervald, sem er að eitra þjóðlífið, og yfirráð þeirrar auðmannaklíku, sem hefur kallað það inn í landið og gert það að bandamanni sínum gegn íslenzkri alþýðu. Líf þjóðar vorrar liggur við, ef heimsstyrjöld hefst. Sú vítisvél, sem Keflavíkurflugvöllur er í þéttbýlasta svæði landsins, mundi draga til dauða 2/3 hluta Íslendinga, ef við ekki hefjumst handa til að firra þjóðina þessu grandi með öllum þeim ráðum, sem við getum fundið. Oft var Íslandi þörf á róttækri stjórn, en nú er lífsnauðsyn, að mynduð sé þjóðleg, framsækin ríkisstjórn, sem alþýða landsins getur stutt og stjórnar með hag vinnandi stéttanna fyrir augum og heill þjóðarheildarinnar að leiðarljósi. Slík ríkisstjórn mundi stórefla sjávarútveginn, landbúnaðinn og iðnaðinn um allt land, koma upp tugum nýrra togara, vélbáta, koma upp fiskiðjuverum um landið, hraða vélvæðingu landbúnaðarins og ræktun landsins og rafvæðingu þess og útvega jafnt landbúnaði sem sjávarútvegi næga markaði erlendis. Slík ríkisstj. mundi þannig setja aleflingu íslenzks atvinnulífs í stað þess ameríska hermangs, sem er niðurdrep íslenzkra atvinnuvega, eyðing íslenzkra byggða og svívirðing íslenzkrar menningar. Slík stjórn mundi ekki aðeins rétta hlut allrar alþýðu, hún mundi og hafa góða samvinnu við alla íslenzka atvinnurekendur, sem efla vilja atvinnulíf vort eftir sínum einkaframtaksleiðum. En það hringa- og hermangaraauðvald, sem sýnir sig að kúga og niðurlægja þjóðina, verður að víkja fyrir samvinnu og sameign þjóðarinnar sjálfrar. Slík stjórn getur tryggt vinnufriðinn í landinu, því að hann verður aðeins tryggður með réttlæti í garð hinna vinnandi stétta. Slík stjórn getur hindrað, að hér verði komið á því alræði braskaranna, því nýlenduástandi eftir suður-amerískri fyrirmynd, sem ameríska auðvaldið stefnir að hvað Ísland snertir. Slík stjórn ein er fær um að varðveita lögin og friðinn, sjá um, að Íslendingar slíti hvorugt. Slík stjórn ein getur skapað og varðveitt þá samheldni þjóðarinnar, sem of rík og of voldug yfirstétt nú grandar. Það er á valdi alþýðunnar að skapa slíka stjórn. Sú alþýða, sem hefur máttinn til að rísa gegn auðstéttinni og sigra hana, eins og verkalýður Reykjavíkur nú hefur gert, - sú alþýða býr líka yfir mættinum til þess að frelsa Ísland. Tökum því höndum saman, vinnandi stéttir Íslands og þjóðhollir Íslendingar, hvar í flokki sem þið standið. Allir þið, sem hafið ábyrgðartilfinningu fyrir þjóð vorri, tökum höndum saman um að skapa slíka stjórn. Við verðum að rísa og stækka, þora að vera þeir menn að taka örlög þjóðarinnar í vorar hendur á úrslítastund og hindra, að það svefnþorn, sem Morgunblaðið og Sjálfstfl. hefur stungið samvizku þjóðarinnar, verði lengur til að láta þjóð vora sofa, á meðan mesti voðinn vofir yfir henni, sem nokkurn tíma hefur vofað yfir henni í allri hennar sögu. Sú veröld vetnissprengjunnar, sem við lifum i, þarf á því að halda, að sannað sé, að mennirnir geti lifað saman í friði og eindrægni þrátt fyrir ólíkar skoðanir. Og við Íslendingar höfum þau fordæmi úr okkar sögu, að okkur ætti ekki að vera vorkunn nú á tímum, þegar meira liggur við en var árið 1000, að finna leiðir til að bjarga okkar þjóð út úr ógöngum. Ísland þarfnast þess, að verkalýðshreyfingin sé látin skipa þann forustusess í þjóðlífinu, sem henni ber. Ég segi ykkur það, þingmenn og hæstv. ráðherrar stjórnarflokkanna, það er ekki aðeins illt verk að vera að strita við að stjórna þessu landi á móti verkalýðnum, það er líka vonlaust verk. Það þýðir að gera Ísland að vettvangi eilífra hjaðningavíga. Það þýðir, að verkalýðurinn verður með eins til tveggja ára millibili að leggja út í dýr verkföll til þess að ná aftur því, sem þið rænið af honum, og setja lög með verkföllum, - lög, sem þið árum saman þrjózkizt við að setja hér á Alþ., en látið síðan undan að hætti Þorkels háks, þegar Rimmugýgur alþýðusamtakanna er reidd að höfði auðvaldsins, sem þið þjónið. Þjóð vor er of óspillt þjóð, til þess að henni verði til lengdar stjórnað í þágu harðsvíraðs peningavalds. Íslenzk þjóð er of stolt þjóð, til þess að hún þoli til lengdar niðurlægingu erlendrar hersetu. Eldur minninganna úr þúsund ára sögu hennar brennur of heitt í blóði hennar til þess að una svo auvirðilegu hlutskipti. Íslandi verður ekki stjórnað á móti verkalýðnum. Án þeirrar samhjálpar hinna fátæku, án þess bræðralagsanda hinna vinnandi stétta, sem í sex vikna verkfalli sigraði ískalda viðurstyggð peningavaldsins, er ekkert gróandi þjóðlíf fram undan, aðeins andleg eyðimörk auðvaldsins. Án þess siðgæðismáttar, sem gerði alla íslenzka alþýðu eina þjóðarsál í afstöðnum átökum, án þess máttuga valds, sem 27 þús. meðlimir Alþýðusambands Íslands eru, án þess stórhugs og þeirra framtíðarhugsjóna, sem Sósfl. mótar sögu þjóðarinnar með á úrslítastundum hennar, án verkalýðshreyfingarinnar verður ríkisstjórn á Íslandi þegar bezt lætur hrossamarkaður, þegar verr lætur ræningjabæli og þegar dýpst er sokkið leppstjórn erlends hervalds á Fróni. Íslenzk ríkisstjórn er óhugsandi án verkalýðsins. Þetta sannar ekki aðeins dýrkeypt reynsla þjóðarinnar. Mikilhæfustu leiðtogar sjálfra stjórnarfiokkanna viðurkenna einnig, að Íslandi verði ekki stjórnað gegn vilja verkalýðsins. Hermann Jónasson, form. Framsfl., hv. þm. Str., játar það í orði í ræðum sínum og nýárshugleiðingum, og Ólafur Thors, form. Sjálfstfl., hæstv. forsrh., viðurkennir það í verki, hvenær sem íslenzkt raunsæi þess stjórnmálamanns fær að njóta sín fyrir gráðugri ásókn auðvaldsins, utanlands og innan. Það er ekki eftir neinu að biða með að skapa þá stjórn alþýðunnar í þessu landi, sem réttir hlut alþýðunnar eftir 7 ára ránsherferð auðvaldsins, - stjórn, sem réttir hlut þjóðarinnar eftir 7 ár erlends yfirgangs. Myndun ríkisstjórnar, sem styðst við samtök verkamanna, bænda, fiskimanna, menntamanna og millistétta, alls hins vinnandi lýðs, er mikilvægasta hlutverkið, sem nú þarf að vinna í íslenzkum stjórnmálum. Það er á valdi ykkar, sem orð mín heyrið, alþýðunnar um allt land, að vinna það verk. Ef þið takið höndum saman og hefjið upp ykkar raust, þá verður ykkar einingarorð boðorð hér í sölum Alþingis. - Góða nótt.



Herra forseti. Sagt er, að sérhver þjóð fái yfir sig þá stjórn, sem hún á skilið, ekki betri og ekki verri. Sé svo, eru Íslendingar aumi lýðurinn að dómi þeirra stjórnarandstæðinga, sem í kvöld hafa í hundraðasta eða þúsundasta skipti lýst ríkisstj. sem fávísri stjórn, úrræðalítilli, athafnasmárri, íhaldssamri og illgjarnri, en stjórnina styðja sem kunnugt er nær 7 kjósendur í landinu af hverjum 10. Ég skal nú rétta hlut þjóðarinnar og þar með stjórnarinnar með því að sýna rétta mynd af stjórninni. Læt ég þá verkin tala. Þau eru þyngri á metunum en staðlausar staðhæfingar stjórnarandstæðinga nú og fyrr. Núverandi ríkisstj. hefur farið með völd í rúm þrjú missiri. Hún gaf í öndverðu mörg fyrirheit, jafnvel svo, að mörgum þótti árinni fulldjúpt í tekið, og hvorki spöruðu stjórnarandstæðingar þá háð né brigzlyrði: „Gyllingar. - Orð, orð innantóm. - Loforð til að svíkja,“ hrópaði þessi sundurlausa hjörð og varð nú sammála, aldrei þessu vant. En stjórnarliðið lét hrópyrðin sem vind um eyrun þjóta. Stjórnin tók til óspilltra mála. Meðan á henni dundu brigzlin um svík, gaf hún sig óskipt að efndunum. Enn er að vísu ekki komið að skuldadögunum, því að fyrirheit voru hvorki gefin um að framkvæma loforðin á einu ári né tveimur, heldur á kjörtímabilinu. En því ánægjulegra er fyrir stjórnarliðið að líta yfir farinn veg og sjá, hversu langt hefur miðað að settu marki, þótt enn sé kjörtímabilið ekki hálfnað. Fyrsta boðorð stjórnarsáttmálans segir: Það er höfuðstefna stjórnarinnar að tryggja landsmönnum sem öruggasta og bezta afkomu. Þetta fyrirheit varðar líðandi stund. Allur landslýður stendur því vel að vígi um að dæma, hverjar efndirnar eru. Stjórnin biður þess eins, að hver einstaklingur spyrji sjálfan sig, hvort hann hafi fyrr haft jafnari og betri atvinnu, meira að bita og brenna, meiri velsæld, betri afkomu. Því miður geta ekki allar svarað þessum spurningum neitandi, en það geta flestir. Í öllum þeim vanda, sem við er að stríða, í örðugleikum líðandi stundar og áhyggjum um framtíðina er það óhagganleg staðreynd, að Íslendingar hafa aldrei búið við jafnmikla velsæld sem einmitt í dag. Stjórnarliðum dettur ekki í hug að ætla sér einum heiðurinn af þessu, það væri svipuð fásinna sem hitt að láta sér til hugar koma, að viturleg stjórn á málefnum ríkis og þjóðar skipti engu máli, en stjórnin hefur stýrt rétt og oft og víða haft farsæl afskipti, þar sem þörfin hefur kallað. Þá gaf stjórnin fyrirheit um hallalausan ríkisbúskap. Í þeim efnum verður að miða við árið 1954, sem er eina heila árið, sem liðið er frá valdatöku stjórnarinnar. Fjárlög þess árs voru afgreidd í árslok 1953. Um þau urðu mikil átök milli stjórnarliða, sem voru fúsir til að slá af kröfum sínum til þess að tryggja greiðsluhallalaus fjárlög, og stjórnarandstæðinga, sem sáust ekki fyrir, gerðu taumlausar kröfur um vinsælar framkvæmdir, en skeyttu engu um afkomu ríkissjóðs. Ég viðurkenni fúslega, að atvinnuárferðið og mörg önnur happaatriði hafa fært ríkinu óvæntar tekjur. En ýmis óhöpp hafa líka aukið útgjöldin. Og endirinn hefur orðið sá, að ríkisbúskapurinn skilar hreinum afgangi, sem nemur 35 millj. kr., sem nú hefur að mestu verið ráðstafað til þarfa atvinnulífsins. Er tekjuafgangurinn vitanlega mikið ánægjuefni, en festan, sem stjórnarliðið sýndi við afgreiðslu fjárl., og örugg og víðsýn fjármálastjórn skiptir þó miklu meira máli. Hið fyrra má kalla óvænt happ, hið síðara ber vott um hugarfar, ábyrgðartilfinningu, sem við eigum að rækta með okkur, hafa í hávegum og aldrei að glata. E.t.v. er einmitt þessi ásetningur ein mesta prýðin á samstarfi núverandi stjórnarflokka, allt frá 1950 og fram á þennan dag. Hið næsta, sem stjórnarflokkarnir aðhöfðust til efnda á fyrirheitunum, var að leggja niður fjárhagsráð. Með því voru þeir hlekkirnir afhöggnir, er sárast hafði sviðið undan. Athafnafrelsi þjóðarinnar var stórum aukið, eigi aðeins til byggingar íbúðarhúsa, heldur var og miklu fargi létt af verzlun landsmanna. Hvers þjóðin metur hið aukna frelsi, skilst bezt, sé það skoðað í ljósi þess, hversu flestir þrá, að enn sé haldið áfram með öllum þeim hraða, sem auðið er, til sem fyllsts frelsis á sviði athafnalífsins. Það er svo aðeins eðli málsins samkvæmt, að engir hafa fagnað hinu aukna athafnafrelsi jafnmikið sem við sjálfstæðismenn. Við vitum, að aukið frelsi leysir bundin öfl úr læðingi og eykur þjóðinni þrótt og velsæld. Okkur hefur öðrum fremur skilizt, að sé framtakið lagt í hlekki, verður aldrei til langframa auðið að sækja þau gæði í skaut náttúrunnar, sem nægja mega til þess, að auðið sé að halda hér uppi menningarríki. Fögnuður okkar er því sterkur og einlægur, en þó mestur fyrir það, að öflug barátta okkar fyrir ágæti frelsisins hefur nú borið svo ríkulegan ávöxt, að sumir höfuðpaurar hafta, banna og einokunar látast nú vera heittrúa frelsisunnendur. Við höfum opnað augu þjóðarinnar. Þjóðarviljinn hefur beygt postula ófrelsisins. Þá er næst að geta þess, að stjórnin hét að lækka beina skatta. Efndirnar urðu sem kunnugt er þær, að meðaltalslækkun á sköttum einstaklinga var þegar í stað á siðasta Alþ. ákveðin um 29%. Félagaskattur hefur til bráðabirgða verið lækkaður um 20%, en þess er vænzt, að endanlegar till. í þeim efnum verði lagðar fyrir næsta þing. Jafnframt hefur sparifé landsmanna verið undanþegið framtalsskyldu, sköttum og útsvari. Er hér um að ræða stórviðburð í skattamálum Íslendinga, er þannig hefur verið skapaður friðreitur, mönnum leyft að eignast eitthvað og eiga það í friði, og með þeirri leynd, sem e.t.v. vegur þyngra og er meir metin í þessu fámenna landi kunningsskapar en nokkurs staðar annars staðar. En fáum ríður meir en Íslendingum á, að þjóðin spari og safni. Það er eina heilbrigða leiðin til þess að afla þess fjár, sem með þarf, til þess að auðið verði að hagnýta ótæmandi auðlindir lands og sjávar og með því að skapa komandi kynslóðum sem bezt atvinnu- og afkomuskilyrði. Þori ég hiklaust að fullyrða í nafni allra sjálfstæðismanna, að sú meginstefnubreyting í skattamálum, sem þessi lagasetning lýsir, er mikils metin. Eru þá ótalin þau tvö höfuðmál, er segja má að verið hafi hyrningarsteinar stjórnarsáttmálans, þ.e.a.s. rafvæðing landsins og veðlán til íbúðabygginga. Um hið fyrra er það að segja, að kostnaður af rafvæðingunni var áætlaður á næstu 10 árum 250 millj. kr. Það fé hefur ríkisstj. nú þegar tekizt að tryggja. Árleg framlög á fjárl. hafa verið hækkuð úr 7 millj. í 11 millj. kr., eða alls í 110 millj. á 10 árum. Afganginn hafa íslenzkir bankar lofað að leggja fram, þó að frádregnum þeim erlendu lánum, sem tekin kunna að verða í þessu skyni, t.d. til efniskaupa. Sýnt þykir nú, að kostnaður við þessar framkvæmdir hækki vegna hækkandi kaupgjalds í landinu. Vona menn þó, að auðið verði að halda þeim áfram með tilsettum hraða. Hefur nú þegar verið ákveðið um virkjanir og aðrar framkvæmdir á Austfjörðum og Vesturlandi, og verður hafizt handa um þær næsta sumar. Ræðir hér um eitt allra stærsta velferðarmál dreifbýlisins og eina hina nauðsynlegustu ráðstöfun til þess að halda jafnvægi í byggð landsins. Megum við, sem lengi höfum notið yls og birtu frá elfunnar beizlaða afli, fagna því einlæglega, að þeim, sem í dreifbýlinu búa, skuli nú loks fengið í hendur þetta vopn, sem megnar að sigrast á hinum langa, dimma og kalda íslenzka vetri. Kem ég þá að hinu höfuðmáli stjórnarsáttmálans, útvegun lánsfjár til veðlána til íbúðabygginga. Á árinu 1954 hné stjórnin að þeirri bráðabirgðalausn að útvega 20 millj. kr. til svonefndrar lánadeildar smáíbúða. Hefur sú ráðstöfun orðið mörgum að nokkru liði, en nú var tekið að leita varanlegra úrræða. Mikil vinna hefur verið lögð í það að finna viðunandi lausn á því máli. Minnist ég þess ekki, að nokkurt eitt mál hafi verið jafntímafrekt og kallað á jafnmikla vinnu ríkisstj. þau ár, sem ég hef setið í stjórn landsins, sem þetta. Á frumstigi málsins naut ríkisstj. aðstoðar dr. Benjamíns Eiríkssonar bankastjóra í Framkvæmdabankanum. Síðar var svo skipuð nefnd til að endurskoða frumtili. ríkisstj. og dr. Benjamíns. Á lokastigi málsins tóku fulltrúar Landsbanka Íslands þátt í endanlegum till. um lausn málsins, en þær byggjast á forustu Landsbanka Íslands og aðstoð banka, sparisjóða, tryggingarstofnana og félaga um fjárframlög í þessu skyni. Hirði ég ekki að rekja gang málsins né gera grein fyrir hinum ýmsu úrræðum, er til greina komu, enda er það efni í langa bók, en ekki stutta ræðu. Þær till., sem ríkisstj. lagði fyrir Alþ., hafa verið raktar í blöðum landsins. Ég læt því nægja að geta þess, að megintilgangur frv. er að tryggja þeim, sem þess óska, leiðbeiningar um allt, er varðar húsabyggingar, og að greiða aðgang manna að veðlánum til íbúðabygginga. í þessu skyni er sett á stofn húsnæðismálastjórn, sem skal beita sér fyrir umbótum í húsbyggingarmálum og hafa yfirumsjón lánsfjáröflunar og lánveitinga til íbúðabygginga. Jafnframt skal koma á fót almennu veðlánakerfi til íbúðabygginga undir yfirstjórn húsnæðismálastjórnar og veðdeildar Landsbanka Íslands. Veðdeildin fær í þessu skyni heimild til útgáfu vaxtabréfa, að upphæð 200 millj. kr., og mega allt að 40 millj. af þeirri fjárhæð vera með vísitölukjörum, þannig að binda má greiðslur afborgana og vaxta vísitölu framfærslukostnaðar. Er hér um nýmæli að ræða, sem fróðlegt er að sjá, hvernig reynist. Þá er og veðdeildinni heimil erlend lántaka til íbúðabygginga, enda hafi húsnæðismálastjórn mælt með því og ríkisstj. samþ. lántökuna. Lán veitast til byggingar íbúða og meiri háttar viðbygginga eða kaupa á nýjum íbúðum. Lánsupphæð sé allt að 2/3 hlutar af byggingarkostnaði íbúðar, þó ekki hærri en 100 þús. kr. á hverja íbúð. Fyrst um sinn verða lánin þó vart yfir 70 þús. kr. á íbúð. Lánstími er 25 ár, vextir væntanlega frá 51/4–7%. Talið er tryggt, að eftir þeim fjáröflunarleiðum, sem till. stjórnarinnar byggjast á, verði rúmar 100 millj. kr. á ári handbærar til útlána til íbúðabygginga árin 1955 og 1956. Þar af eru 46 millj. kr. á ári nýtt fé. Af því eru byggingarsjóði ætlaðar 12 millj. á ári, en til íbúðarhúsa í kauptúnum og kaupstöðum renna þá 34 millj. kr. þessi tvö ár. Enda þótt í till. þessum sé aðeins miðað við tvö ár, væntir ríkisstj. þess, að hér sé stofnsett varanlegt veðlánakerfi með árlegum fjárframlögum. Þá eru í frv. ákvæði um útrýmingu heilsuspillandi íbúða, er mæla svo fyrir, að ríkissjóður skuli í því skyni leggja fram allt að 3 millj. kr. á ári næstu 5 árin, annaðhvort sem lán eða óafturkræft framlag, ef sveitarfélög leggja fram jafnháa upphæð til þessa. Er þetta innifalið í greindum upphæðum. Þessar till. ríkisstj. verða endanlega samþ. á Alþ. á morgun. Við, sem að þessari löggjöf stöndum, væntum þess, að hún feli í sér mikilvæg úrræði til varanlegrar lausnar á húsnæðismálunum. En eins og allir vita, hefur þörf almennings og þá ekki sízt hinna efnaminni lengi kallað hárri röddu til hins opinbera um hjálp til þess, að þjóðfélagsþegnar fái leyst úr einni frumstæðustu og brýnustu lífsþörfinni, þeirri að geta eignazt þak yfir höfuð sitt og ástvina sinna. Er það stjórnarliðum vissulega jafnt til gleði sem sóma að hafa nú heyrt þessar raddir og hlýtt þeim. Við þykjumst með því einnig hafa heyrt rödd okkar eigin samvizku og hlýtt henni. Í sambandi við afgreiðslu þessa máls skeðu þau undur, að ýmsir stjórnarandstæðingar, þó ekki þjóðvarnarmenn, ýmist sátu hjá við atkvgr. eða greiddu atkvæði móti frv. Það, sem ég nú hef greint, sýnir, að á stuttum valdatíma hefur stjórnin efnt flest sín fyrirheit og með því sannað, að hún er athafnasöm, dugmikil, víðsýn, en raunsæ framfarastjórn, sem skilur þarfir þjóðarinnar, leitar að úrræðum til að fullnægja þeim og finnur þau. En samfara efndunum hefur stjórnin að sjálfsögðu glimt við margan og margvíslegan vanda. Nefni ég þar til síldarleysi fyrir Norðurlandi, veiðibrest haustvertíðarinnar í Faxaflóa, mæðiveikina og margt annað svipaðs eðlis. Þá hefur stjórnin og borið fram til sigurs mörg þörf og merk umbótamál, svo sem bókasafnsfrv., frv. um fjármál skólanna, iðnskóla, læknaskipan, fiskveiðasjóð og aðstoð togurunum til handa, framlengingu á merkustu landbúnaðarlöggjöf og breytingar á jarðræktarlögum og margt fleira, enn fremur þokað áleiðis byggingu sementsverksmiðjunnar og leitar nú lána til aukinna landbúnaðarframkvæmda, til hafnarbóta, frystihúsa, skipakanpa, svo að nokkuð sé nefnt af öllu því, sem sigrazt hefur verið á og vonir standa til að ráðið verði fram úr. Viðbrögð stjórnarandstöðunnar eru ólík. Þegar stjórnin í öndverðu gaf fyrirheitin, treystist enginn til að vefengja, að um mikil þjóðþrifamál væri að ræða, gallinn væri aðeins sá, að loforðin yrðu svikin. En nú, þegar stjórnarliðar hafa snúið svikabrigzlum andstæðinganna í áþreifanlegar efndir, virðist helzt sem stjórnarandstæðingar vildu fegnir skipta á svikunum, sem þeir spáðu, og efndunum, sem þeir fengu. Þjóðin er á öðru máli. Það er vandi að vera í stjórn landsins, a.m.k. mikill vandi að vera góð stjórn. En eymd, vesöld og horjarmur stjórnarandstöðunnar bendir til þess, að það sé nærri enn örðugra að vera sæmileg stjórnarandstaða, þegar velviljuð og viti borin stjórn situr að völdum. Ég kveð svo hv. stjórnarandstæðinga með enn meiri velvild en virðingu. Þá ætla ég að víkja örfáum orðum að talinu um vinstri stjórn. Geri ég það m.a. vegna margra fyrirspurna, sem mér hafa borizt frá flokksbræðrum mínum víðs vegar af landinu, og bið þá um leið velvirðingar á, að mér hefur ekki unnizt tími til að svara bréfum þeirra. Það er með vinstristjórnarkvillann líkt og mæðiveikina; hann leynist alltaf með einstaka manni eins og mæðiveikin í kind og kind, en mæðiveikinni mæta menn með niðurskurði og fjárskiptum, og hættan líður hjá. Að þessu sinni hófst vinstristjórnarfaraldurinn með útvarpsræðu, sem formaður Framsfl. flutti á s.l. hausti. Hann reyndi þá að telja kjósendum sínum og þjóðinni trú um, að allt væri betra en samstarf núverandi stjórnarflokka, sem hann þó hafði tekið þátt í sem ráðh. frá því í marz 1950 þar til í september 1953. Hv. 5. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, talaði næstur og sagði eitthvað á þá leið, að formaður Framsfl. hefði nú gefið bændum í Framsfl. umhugsunarefni. Bændurnir mundu þó e. t. v. hugsa meir um þetta en formaðurinn kærði sig nm. Var nú kyrrt um málið um skeið. En brátt tók Tíminn að skýra og verja þessi ummæli formannsins. Ástæðan var án efa sú, að óánægju hafði orðið vart utan af landsbyggðinni, enda vitað, að bændur í Framsfl. telja sínum hag bezt borgið með samstarfi við hinn bændaflokk landsins, Sjálfstfl., en nær allir bændur landsins eru sem kunnugt er í þessum tveimur flokkum. Formaður Framsfl. er enginn veifiskati. Hann harðnaði við andstöðu flokksmanna sinna og rak á rembihnútinn með langri áramótagrein, þrunginni ádeilu á Sjálfstfl. Ég dreg í efa, að formaður Framsfl. hafi nokkru sinni haft trú á því, að auðið yrði að koma á laggirnar vinstri stjórn, hvað þá að til farsældar yrði. Hann veit vel, að flestir höfuðleiðtogar framsóknarmanna, innan og utan þings, lita sömu augum á málið sem bændur í Framsfl. Þeir telja þess konar vinstri stjórn víti, sem varast beri, líka af því að hún yrði öruggasta ráðið til þess að tryggja Sjálfstfl. meiri hl. á Alþ., en það vilja framsóknarmenn að sjálfsögðu forðast, þótt sambúðin sé að öðru leyti sæmileg. Þar við bætist, að sumir rauðu flokkarnir, sem til var biðlað, eru alls ekki í tilhugalífi. Þjóðvörn skoðaði samstarfstilboðið sem veiðibrellu, með stjórnarsamstarfi ætti Framsókn fyrst og fremst að ná kjósendunum aftur frá Þjóðvörn. Í Alþfl. er ein fróm sál, sem heitþráir þetta samband. Aðrir eru ýmist hikandi eða andvígir því. Kommúnistar vilja í stjórn, jafnt þessa stjórn sem aðra, aðeins í stjórn. En þá langar til að komast þangað lifandi. Formaður Framsfl. hefur hins vegar krafizt þess, að þeir skeri sig í tvennt, Moskvakommúnista, sem hann neitar að meðganga, og framsóknarkommúnista, sem hann segist þekkja ættarmótið á vegna frjálsmannlegs svipmóts og vinstri lyktar. Kommúnistar munu því rannsaka, hvort þeir eru maðkur eða maður. Úrslitin eru óviss og þar með vinstri stjórnin, þótt ekki væru aðrir meinbugir á. Af þessu sést, að þm. vinstri stjórnar mundu varla verða fleiri en jólasveinarnir, sem voru einn og átta og komu af fjöllum ofan, alveg eins og hugarórarnir um vinstri stjórn. En segjum nú, að vinstri stjórnin fæðist. Hvað mundi hún gera? Hver yrði stefnan? Mundi hún afgreiða fjárl. án greiðsluhalla, eins og Framsfl. vill, eða með t.d. 100 millj. kr. halla, eins og hinir væntanlegu samstarfsflokkar hafa verið að myndast við að reyna? Mundi söluskattur haldast, eins og Framsfl. vill, eða afnuminn, eins og hinir heimta? Á verzlunin að vera sem frjálsust, eins og Framsfl. segist vilja, eða ríkiseinokun, eins og nýju bandamennirnir vilja, sumir hverjir a.m.k.? Svona mætti lengi spyrja. Og hver yrði svo stefnan í utanríkismálum? Á að halda áfram samstarfi við frelsisunnandi þjóðir, eins og Framsfl. vill, eða taka upp náið samstarf við þá, sem austan járntjalds búa, eins og hinir vilja? Á að halla sér til vesturs eða austurs? Ætli slík stjórn yrði ekki eitthvað undarleg í kollinum, svona eins og maðurinn, sem sagði: „Heim er ég kominn og halla undir flatt, því hausinn er veikur og maginn“? Vinstri stjórn yrði stefnulaus og ráðalaus, sjálfri sér sundurþykk og því dáðlaus og máttlaus, hreint stjórnmálaviðundur, svona eins konar - ja, svona eins konar pólitískur hænuhani. Þetta vita allir, sem til þekkja, og enginn betur en formaður Framsfl., sá séði og æfði stjórnmálamaður. Vinstristjórnarhjalið hefur því aldrei átt við nein rök að styðjast og engin alvara fylgt því. Ég ann Hermanni Jónassyni þessa sannmælis. Einhvern skaða kann það þó að hafa gert, t.d. að ýta undir kommúnista til verkfalls. Einnig kann að vera, að form. Framsfl. hafi skaðað sinn flokk með því að löggilda Þjóðvörn sem ákjósanlegan flokk til stjórnarsamstarfs, sem þá auðvitað enginn glæpur er að veita brautargengi við alþingiskosningar, og enn kann að vera, að bændur treysti því meir á Sjálfstfl. sem vinstra bros formanns Framsfl. verður blíðara og leiti því í enn ríkari mæli trausts og halds hjá Sjálfstfl. en nokkru sinni fyrr. Er það vel farið og vel þegið. Ég held sem sagt, að menn þurfi hvorki að óttast stórubólu né rauða hunda eða vinstri stjórn. Áhyggjuefnin eru önnur. Í mínum huga er hið síðasta verst. Ég óttast afleiðingar verkfallsins. Um áramótin virtist allt horfa sæmilega. Atvinnan var meiri og öruggari en dæmi eru til, afkoman betri en nokkru sinni fyrr. Vísitalan hafði að heita má haldizt óbreytt í 21/2 ár. Verzlunar- og athafnafrelsi fór vaxandi. Reikningar gegn útlöndum stóðu vel, og flestar loftvogir efnahagslífsins spáðu kyrrð og batnandi afkomu. Í áramótahugleiðingum, sem ég flutti í útvarp á gamlaárskvöld, bað ég þjóðina að meta réttilega sitt farsæla hlutskipti, rasa nú ekki um ráð fram, en una glöð við sitt. Ég lýsti þeim ótta, að hækkað grunnkaup í landinu mundi að öðru óbreyttu geta teflt krónunni í voða. Ég sýndi fram á, að fall krónunnar væri þjóðarböl, og skoraði á menn að slá skjaldborg um verðgildi hennar. Stjórnarandstæðingar guldu við illkvæðum einum. Þeir reyndu að telja almenningi trú um, að aðvörunarorð mín væru grímuklæddar hótanir, sem lýstu illvilja í garð launastéttanna. Skömmu síðar hófst mikil kaupdeila. Kröfurnar, sem fram voru bornar, voru svo æðisgengnar, að sérhver sæmilega fróður maður sá, að samþykkt þeirra hlaut að leiða til gengisfalls. Ekki höfðu atvinnurekendum borizt kröfur þessar, margbrotnar, flóknar og þjóðhættulegar, fyrr en yfir vofði verkfall. Nokkur frestur var þó veittur til að athuga þær, enda vinna lítil í höfninni, með því að skip voru ekki að landi komin eftir matsveinaverkfallið. Fyrr en varði skall óveðrið á. Undir forustu kommúnista var stofnað til viðtækra verkfalla, sem skyndilega og geigvænlega lömuðu atvinnulíf þjóðarinnar. Ríkisstj. skarst nú í málið og beiddist þess, að aðilar féllust á að fresta deilunni, þar til nefnd, skipuð umboðsmönnum ríkisvaldsins og aðila, gæfist kostur á að rannsaka gjaldgetu atvinnurekstrarins, svo að auðið yrði að gera sér grein fyrir, hvort hann þyldi þessar kauphækkanir. Atvinnurekendur féllust á þessa ósk, en umboðsmenn verkalýðsins höfnuðu henni, þar eð hún væri of seint fram komin. Átti sú viðbára ekki við rök að styðjast, því að vart höfðu höfuðkröfur verið fram bornar, fyrr en hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, bar fram uppástungu um þessa nefndarskipan, en auðvitað var ekki hægt að dæma um kröfurnar, fyrr en menn þekktu þær. Það var mikið óhapp, að þessum tilmælum ríkisstj. var hafnað, og gegnir raunar furðu, því að allir vita, að kauphækkanir, sem byggjast ekki á batnandi verzlunarárferði eða aukinni framleiðslu, leiða ekki til kjarabóta, heldur til krónufellingar. Þegar hér var komið, gat stjórnin við ekkert ráðið og hafðist ekki að um skeið, en aðilar áttust við. Hinn ágæti og mikilhæfi sáttasemjari, Torfi Hjartarson, sem allir telja manna hæfastan til að gegna hinu vandamikla embætti sáttasemjara, reyndi stöðugt að miðla málum, þótt lítið þokaðist áleiðis. Sáttasemjari óskaði síðar, að stjórnin skipaði honum menn til aðstoðar. Var það tafarlaust gert og vel til vandað um val manna. Gekk svo enn um skeið án íhlutunar stjórnarinnar, en þar kom, að ríkisstj. tók upp frekari afskipti af málinu og átti að lokum allmikinn óbeinan þátt í lausn þess. Vil ég að gefnu tilefni taka skýrt fram, að enda þótt ég kæmi mest fram á lokastigi málsins og þá fyrst og fremst vegna óvenjulegra anna félmrh., þá tók ég að sjálfsögðu engar meiri háttar ákvarðanir án samráðs við samstarfsmenn mina og samþykkis þeirra. Varð aldrei ágreiningur okkar í milli um neitt, sem máli skipti. Við bárum þannig t.d. allir ábyrgð á því, sem nú eftir á sætir nokkurri gagnrýni, að lögreglan hafði ekki haft sig nægilega í frammi, enda þótt tillagan um þá hlédrægni kæmi frá hæstv. dómsmrh. Ég tel mér heiður að því að hafa samþykkt þá till. Bjarna Benediktssonar og sé enn betur nú en þegar hann bar hana fram, að það var viturlega ráðið. Öll var stjórnin líka á einu máll um stofnun atvinnuleysistrygginga, og öll fylgdist hún með málinu á lokastigunum til þess að kveða upp úr um, hvort hún vildi standa við framlög ríkissjóðs við aðstæðurnar frá degi til dags. Ég veit, að öll sáttanefndin undir forustu Torfa Hjartarsonar vann sleitulaust að sáttum. En málið var óvenju vandmeðfarið. Gjaldgeta undirstöðuatvinnuveganna vildi að mínu viti ekki kauphækkanir. Kröfurnar, sem fram voru bornar, voru hóflausar. Til smekkbætis var svo látið fylgja, að tilgangurinn væri að steypa ríkisstj., sem styðst við fylgi 37 þingmanna af 52, - ríkisstj., sem frá öndverðu þó var ætlað að leysa verkfallið. Til skjalfestingar þessum byltingarhug gerði Alþýðusambandið sig að því veraldarviðundri að bjóðast til að hafa forgöngu um myndun nýrrar ríkisstjórnar og hafði þó til þess ekkert þingfylgi utan forseta sinn, Hannibal Valdimarsson. „Út reri einn á báti Ingjaldur í skinnfeldi“. Ingjaldur kom aldrei aftur. Hannibal ekki heldur. Hann fórst á stjórnarskaki. Eftir sex vikur leystist deilan. Flestir fögnuðu. Ég er meðal þeirra. En þó finn ég þörf á að gefa skýringar. Ég er enn sömu skoðunar sem ég var um nýárið. Ég harma þess vegna, að aðvörunarorð mín voru að engu höfð. Ég óttast, að verkamenu hafi ekki fengið kjarabætur, vegna þess að nú sigla aðrar stéttir í kjölfarið, sumar samkv. lögum, aðrar vegna fordæmis. Þannig hefur það alltaf farið, og þannig fer það nú. Jafnframt hækka skattar og álögur, svo að hið opinbera fái staðið undir afleiðingum kauphækkananna. Þegar komið er á leiðarenda, hafa allir fengið fleiri krónur, en þær verða smærri, þótt auðvitað verði reynt að forðast að viðurkenna verðfellingu krónunnar með því að breyta skráðu gengi hennar. Þetta ætti fólk nú að vera farið að skilja. Hitt er svo óráðin gáta, hvernig t.d. útvegurinn fær risið undir þessum kauphækkunum, en þær verða um eða yfir 20%, þegar með er talin sú hækkun vísitölunnar, sem af þeim leiðir vegna hækkaðs verðiags landbúnaðarafurða o.fl. Það, sem skeð hefur eftir sex vikna baráttu, sem kostar þjóðina of fjár, er því það, að krónan hefur rýrnað í gildi, en litlar líkur eru til, að verkamenn hafi fengið aðrar kjarabætur en þá þær, sem felast í atvinnuleysistryggingunum. Samfara þessu er voveifleg hætta færð yfir atvinnu- og fjármálalíf þjóðarinnar. Þetta er því hörmuleg saga. Sjálfan langar mig svo aðeins til að bæta því við, að enda þótt ég haldi, að þjóðinni mundi miklu farsælla, að engar kauphækkanir hefðu farið fram, nema þá e.t.v. til hinna allra lægst launuðu, taldi ég og samstarfsmenn mínir í ríkisstj. okkur skylt að bera klæði á vopnin. Slík heljarátök verða einhvern tíma að enda, margra vikna atvinnustöðvun skapar verkalýðnum og þá einkum þeim efnaminnstu miklar þrengingar og eru allri þjóðinni hættuleg blóðtaka. Ríkisstj. hlaut þess vegna að reyna að sætta, enda þótt hún sé vantrúuð á varanlegt gildi málalokanna. Að sjálfsögðu mun ríkisstj. reyna að draga úr áhrifum kauphækkananna og forðast, ef og meðan þess er nokkur kostur, að breyta skráðu gengi krónunnar. Hitt hljóta allir að skilja, að ríkisstj. gat ekki fengið framgengt minnkandi álögum og lækkuðu verðlagi einmitt samtímís því, sem allur tilkostnaður átti að hækka vegna hækkandi kaupgjalds. Varðandi afstöðu okkar sjálfstæðismanna til verkalýðsins og launastéttanna almennt vil ég að lokum segja þetta: Bætt kjör fólksins byggjast á tvennu, því, sem við ekki ráðum yfir, þ.e.a.s. verzlunarárferðinu eða hlutfallinu milli verðlags á aðfluttum og útfluttum vörum, og hinu, sem við höfum að nokkru leyti á okkar valdi, að bæta tæknina, láta vélina vinna fyrir manninn, til þess þannig að auka aðdrætti í þjóðarbúið. Með þeim hætti verður mest til skiptanna og hlutur hvers einstaklings því stærstur. Sá flokkur, sem dyggilegast hefur unnið að bættri tækni, sá, sem mest hefur lagt fram til nýsköpunar atvinnulífsins, bæði af hendi hins opinbera og einstaklinga, er því raunbeztur vinur verkalýðsins í landinu. Allir vita, að í þessum efnum skarar Sjálfstfl. fram úr, og það er einmitt fyrir vaxandi skilning almennings í landinu á þessum staðreyndum, sem Sjálfstfl. er stærsti flokkur landsins og mun þó enn stækka. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Alþingi er nú að ljúka störfum. Hefur það átt langa setu að þessu sinni, og liggja til þess eðlilegar orsakir. Fyrir þinginu hafa legið mörg mál, sem ríkisstj. hefur flutt og ýmsir þingmenn. Afgreidd hafa verið á þessu þingi mikilsverð mál og löggjöf samin, sem hefur mikla þýðingu í atvinnu- og menningarlífi þjóðarinnar. Er óþarfi að rekja þessi mál hér víð umr., þar sem þau eru kunn af blaðaskrifum og þingfréttum. Önnur orsök til þess, að þingið hefur verið í lengra lagi, er nýafstaðið verkfall, sem eins og kunnugt er stóð í sex vikur. Er augljóst, að þingið gat ekki hætt störfum meðan á verkfallinu stóð og allt var í óvissu um lausn þess og afleiðingar. Sagt hefur verið, að með verkfallinu væri hafin kjarabarátta fyrir verkamenn og fleiri launþega, en jafnframt mátti lesa um það og heyra frá stjórnarandstæðingum, að verkfallið væri aðallega gert í því skyni að koma ríkisstj. frá völdum. Má segja, að reitt hafi verið hátt til höggs af hendi stjórnarandstöðunnar og stjórn Alþýðusambandsins undir forustu Hannibals Valdimarssonar hafi hugsað sér að vinna að nýju verkefni með því að beita sér fyrir myndun svokallaðrar vinstri stjórnar. Eðlilegt er, að verkfallið yrði langt, þegar þannig var til þess stofnað. Það var ekki heldur hægt að búast við skjótri lausn verkfallsins, vegna þess að gerð var krafa um jafnmikla hækkun, jafnháan hundraðshluta á launum þeirra hæst launuðu og lægst launuðu verkamanna. Mun verkfall aldrei áður hafa verið háð á slíkum forsendum, og má ætla, að lægst launuðu verkamenn hafi nú fengið nauðsynlega reynslu af forustu þeirra manna, sem stóðu fyrir verkfallinu. Munu verkamenn naumast framar trúa slíkum mönnum fyrir málefnum sínum, þegar þeir telja sig þurfa að fá kjörin bætt. Í sambandi við verkfallið ræddi stjórnarandstaðan nokkuð um verðlagsmálin. Þeir heimtuðu verðlækkun á ýmsum vörum, verðlagseftirlit og lækkaða dýrtíð, eins og þeir orðuðu það. Þetta hjal stjórnarandstæðinga um lækkað verðlag fer illa í þeirra munni, vegna þess að þeir hafa ætíð unnið að því að auka dýrtíðina með yfirboðum, ábyrgðarlausum tillögum, sem bera vitni um fullkomið ráðdeildarleysi, bæði við samningu fjárlaga og við önnur tækifæri. Er það fyrir löngu vitað, að ef till þeirra í fjármálum, viðskiptamálum og atvinnumálum hefðu verið teknar til greina, væri dýrtíðin í landinu með öllu óviðráðanleg. Hér væri þá atvinnuleysi, fátækt og upplausn ríkjandi vegna stöðvunar og kyrrstöðu í atvinnulífinu. Við lausn verkfallsins 1952 var gert samkomulag um ákveðna álagningu á flestum nauðsynjavörum. Það samkomulag er enn í gildi og því ekki hægt að búast við, að aftur væri vegið í þann knérunn og álagning lækkuð fram yfir það, sem gert var 1952. Er það sameiginlegt álit innflytjenda, kaupmanna og kaupfélaga, að ekki sé unnt að hafa álagninguna lægri á nauðsynjavörunni heldur en um var samið, enda mun kaup verzlunarfólks og kostnaður við verzlunarrekstur hafa hækkað, síðan hið samningsbundna verðlag var ákveðið. Þetta vita stjórnarandstæðingar. Eru kröfur þeirra gerðar með það eitt fyrir augum að sýnast og slá ryki í augu fólksins. Það er ekki heldur að sjá, að þessir menn vilji nokkuð gera til þess, að verðlagið geti lækkað. Þeir hafa oft verið að tala um hátt olíuverð, og óneitanlega væri æskilegt, að olían gæti lækkað í verði, en þrátt fyrir þetta neituðu forsprakkar verkfallsins um það að losa 3 olíuskip, sem komu hér á meðan á verkfallinu stóð, enda þótt fyrir lægi yfirlýsing um það, að olían úr þessum skipum yrði ekki notuð fyrr en að verkfallinu loknu, og enda þótt enginn verkamaður þyrfti að vinna við losun skipanna. Þótt skipin hefðu fengið losun, hefði það engin áhrif á gang verkfallsins, en olíufélögin hefðu losnað við að greiða stórar fjárfúlgur í biðpeninga vegna þess, að skipunum var haldið hér. Það er því sök þeirra, sem neituðu nefndum skipum um afgreiðslu, ef olíuverðið getur ekki lækkað. Þess ber að geta, að verðlagseftirlit er enn starfandi í landinu. Verðlagseftirlitið fylgist með verðlaginu, ekki aðeins á þeim vörum, sem hámarksverð er á, heldur einnig á öðrum vörum. Enda þótt verðlagseftirlit út af fyrir sig tryggi fólki á engan hátt hagstæð verzlunarkjör, þykir eigi að síður rétt og sjálfsagt að fylgjast með verðlagi í landinu, til þess að almenningur viti á hverjum tíma, hvernig verðmynduninni og álagningunni er hagað hverju sinni, ef upplýsinga er óskað í þeim efnum. Efalaust munu flestir muna þá tíma, þegar hámarksverð var á öllum vörum í landinu. Það getur ekki verið, að fólk hafi gleymt því, hvernig verzlunarkjörin voru á þeim árum. Þá seldi engin verzlun vörur undir hinn lögákveðna verði. Samkeppni var engin á milli verzlana. Eftirspurnin eftir vörunum var miklu meiri en framboðið. Í skjóli verðlagsákvæðanna blómguðust verzlanirnar á þessum tímum, þar sem samkeppni var útilokuð, enda minnist ég þess ekki, að nokkur verzlun hallaðist eða ætti í miklum fjárhagsörðugleikum á þeim tímum. Verðlagseftirlitið, hámarksákvæðin og mikil eftirspurn almennings eftir hinum skammtaða vöruforða sá fyrir því og verndaði kaupsýslumenn gegn flestum fjárhagsáhyggjum á þeim tímum. Þá var vöruvöndun ekki nauðsynleg. Þá var verðlagið ákveðið ofan frá, og verzlanirnar voru öruggar um að selja allt, sem þær höfðu, á hinu lögverndaða verði. Almenningur varð að sæta því að kaupa oft lélegar vörur á háu verði. Verzlunarmálin á þessum tímum voru í mesta ólagi, eins og alltaf þegar höft, vöruskortur og of mikil afskipti hins opinbera eru á þeim málum. Einstakir haftapostular hafa ósjálfrátt játað, að verðlagseftirlit og hámarksálagning sé ekki nægileg til að tryggja fólkinu góð kjör. Hannibal Valdimarsson segir í grg. í einu þskj. á þessu þingi, að það sé ekki nóg til þess að halda húsaleigunni niðri að ákveða hámarkshúsaleigu, ekkert nægi til þess, að húsaleigan verði lækkuð, annað en að auka húsnæðið. Er einkennilegt, ef þessi þm. og skoðanabræður hans skilja ekki, að sama lögmál gildir um verðlag á vörum og húsnæði. Væri mannlegt af þeim að viðurkenna hreinskilnislega, að ekkert nægi til þess að skapa fólki góð verzlunarkjör annað en hæfileg samkeppni og nægilegt framboð á þeim varningi, sem fólkið þarf að kaupa. Hin síðari árin hefur verið létt verulega á verzlunarhöftunum. Nóg framboð er nú af neyzluvörum, og fólkið getur valið það bezta og ódýrasta. Nú er komin samkeppni í verðlagi og vörugæðum í staðinn fyrir lögverndað hámarksverð, sem áður gilti. Verzlunarkjörin nú hafa þess vegna stórum batnað. Kaupsýslumennirnir hafa ekki lengur eins rólega daga og þeir höfðu, á meðan verðlagið var ákveðið ofan frá og lítið þurfti fyrir því að hafa að selja vöruna, vegna þess að eftirspurnin eftir hinu takmarkaða vörumagni var meiri en framboðið. Ef kaupsýslumenn vilja undir núverandi kringumstæðum láta verzlunina þrifast, verða þeir að reka hana á samkeppnisfærum grundvelli. Það verður að vanda gæði vörunnar og stilla álagningu í hóf, til þess að viðskiptamaðurinn leiti ekki annað, þar sem verð og vörugæði eru betri. Staðreyndirnar tala sínu máli. Vitað er, að ýmsar verzlanir eiga nú í fjárhagskröggum, að ein verzlun við beztu verzlunargötu í Reykjavík hefur verið gerð upp, vegna þess að hún þoldi ekki samkeppnina. Útsölurnar, sem fjöldi verzlana hefur haft undanfarið, sanna einnig, að hér er mikil samkeppni í verðlagi og að almenningur hefur vegna þessarar samkeppni átt þess kost oft og tíðum að kaupa með innkaupsverði vörur eða jafnvel fyrir neðan það. Þá er rétt að minnast lítils háttar á iðnaðarvörur, framleiddar í landinn. Á því sviði nýtur samkeppnin sín og gerir fólki greiðara fyrir að velja og hafna. Áður var öll iðnaðarframleiðsla undir hámarksákvæðum, en nú er aðeins nokkur hluti iðnaðarins háður hámarksverði. Ég tel ástæðu til að nefna hér eitt dæmi af mörgum, sem unnt væri að tilgreina, ef tími væri til. Ein iðnaðarvara var ákveðin með 18% hámarksálagningu. Eftir að álagningin var gefin laus á þessari vörutegund, kom hún á markaðinn með 14.4% álagningu og fékkst einnig á öðrum stað úr annarri verksmiðju með 20% álagningu. Vegna þess að hámarksálagningin er ekki lengur fyrir hendi, gefst fólki nú tækifæri til þess að kaupa þessa vöru með 14.4% álagningu, en meðan hámarksákvæðin voru í gildi, fékkst hún aldrei með minni álagningu en 18%, eins og ákveðið hafði verið af verðlagsyfirvöldunum. Þetta eina dæmi af mörgum sýnir, að verðlagsákvæðin tryggja ekki hagsmuni fólksins, heldur það, að vöruframboðið sé nægilegt og að verðmyndunin eigi sér stað eftir hinu eiginlega lögmáli framboðs og eftirspurnar, sem skapar nauðsynlega samkeppni. Eðlilegt er, að verzlunar- og verðlagsmál séu rædd og athuguð rækilega af öllum almenningi. Sjálfsagt er fyrir hverja ríkisstj. að stuðla að því eftir fremsta megni að halda dýrtiðinni niðri og tryggja jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Nauðsynlegt er að gera allt, sem unnt er til þess að tryggja gengi krónunnar og skapa traust almennings á gjaldmiðlinum. Sé það kappkostað, er unnið að því að efla heilbrigða efnahagsafkomu í landinu. Enda þótt Alþ. og ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur til þess að vinna gegn verðbólgunni, er hætt við því, að lausn verkfallsins leiði af sér verðhækkanir á ýmsum vörum. Vitað er, að landbúnaðarvörurnar muni hækka af þessari ástæðu. Einnig er hætt við því, að ýmiss konar þjónusta verði einnig að hækka nokkuð af sömu ástæðum. Þannig mun vísitalan hækka, ef niðurgreiðslur ríkissjóðs verða ekki auknar. Kauphækkanir, sem ákveðnar eru án þess, að útflutningsframleiðslan hafi hækkað í verði, án þess að hagnaður þjóðarbúsins hafi aukizt, verða ekki kjarabót fyrir fólkíð í landinu, heldur tál, sem enginn hefur gagn af og getur leitt til stórtjóns fyrir efnahag þjóðarinnar og atvinnulífið í heild. Það er vissulega æskilegt að bæta kjör þeirra, sem lægst eru launaðir og vinna vel og trúlega að þeim verkum, sem þeim er falið að leysa. Það er einnig athyglisvert og mjög til eftirbreytni að veita verðlaun fyrir mikil vinnuafköst og góða vinnu. Sú nýjung, sem upp hefur verið tekin á tveim vestfirzkum togurum að veita gæðaverðlaun til skipshafnar fyrir góða verkun aflans, miðar að aukinni vöruvöndun og skapar aukin verðmæti, sem þegar til lengdar lætur verður tryggasta og bezta kjarabótin. Þjóðfélag okkar er lítið, og má segja, að hér þekki hver annan. Þess vegna er það, að kjör manna eru jafnari hér en í nokkru öðru landi, og er vissulega ástæða til að fagna því. Menn munu vera sammála um, hvar í flokki sem þeir standa, að stefna beri að því að bæta lífskjörin, þótt menn greini á um leiðir í þeim efnum. Þegar núverandi ríkisstj. var mynduð, var gerður stjórnarsamningur um margháttaðar framkvæmdir í landinn, sem miða að því að auka framleiðsluna, efla atvinnulífið og tryggja undirstöðu að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Fjárhagsráð var lagt niður og mönnum gefnir möguleikar til margs konar framkvæmda, sem áður voru háðar leyfi stjórnarvaldanna. Framkvæmdir hafa verið miklar undanfarin missiri og uppbyggingin til sjávar og sveita verið mikil og ánægjuleg. Allir hafa haft atvinnu, eftir því sem orka og vilji hefur verið til að starfa. Afkoma fólksins hefur því verið og er í samræmi við þetta. Til þess að mögulegt sé að halda slíkum framkvæmdum uppi, þarf ekki einungis mikið fjármagn innanlands, heldur einnig mikið af erlendum gjaldeyri til þess að greiða hinn mikla innflutning, sem af framkvæmdunum leiðir. Þannig hefur byggingarefnisinnflutningur nærri tvöfaldazt síðastliðið ár. Innflutningur véla hefur einnig stórlega aukizt, bæði til landbúnaðar, iðnaðar og annarra atvinnugreina. Bændur hafa fengið innfluttar dráttarvélar í samræmi við eftirspurnina. Vörubifreiðar og aðrar bifreiðar voru einnig fluttar inn á síðastliðnu ári fyrir tugi millj. kr., en undanfarin ár hefur bifreiðainnflutningur verið sáralítill og bifreiðaeign landsmanna þess vegna að verða úrelt og úr sér gengin, miðað við það, að bifreiðin er eina samgöngutækið til almenningsnota í landinu. Það getur ekki talizt „lúxus“ að eiga bifreið fremur en áður að eiga hest til þess að komast ferða sinna. Það er ekki gjaldeyrissparnaður í því að gera út gamlar og slitnar bifreiðar. Gjaldeyriseyðsla fyrir varahluti til slíkra bifreiða er geysimikil. Eins og það borgar sig ekki fyrir einstakling að nota mjög slitinn og gamlan bíl, eins væri það óhagstætt fyrir þjóðarbúið, að allt of mikið af slíkum tækjum sé í rekstri. Á síðastliðnu ári var hagur togaraútgerðarinnar þannig að áliti nefndar, sem skipuð var mönnum úr öllum flokkum nema Þjóðvfl., að nauðsynlegt væri að styrkja togara með minnst 2 þús. kr. framlagi fyrir hvern úthaldsdag togarans. Þegar rætt var um tekjuöflun í þessu skyni, kom enginn auga á aðra leið heppilegri en þá að leggja sérstakan skatt á innflutta fólksbíla og sendiferðabíla, sem renna skyldi í sérstakan sjóð, sem notaður skyldi til styrktar togurunum. Voru á síðastliðnu ári gefin út innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir nokkrum hundruðum bifreiða til þess að afla fjár í togarasjóðinn, um leið og nauðsynleg endurnýjun bifreiðanna fór fram. Á yfirstandandi ári munu verða fluttar inn fólks- og sendiferðabílar í sama skyni. Á s.l. ári voru gefin út gjaldeyrisleyfi fyrir hátt á fjórða hundrað vörubifreiðum. Einnig voru gefin út innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir jeppum, en það var ekki nema litill hluti af því, sem bændur óskuðu eftir að kaupa. Á þessu ári munu einnig verða fluttir inn jeppar, og mun úthlutun á þeim verða mun ríflegri en áður. Væri æskilegt að geta gefið innflutning á jeppum frjálsan, eins og innflutningur dráttarvéla er nú, en því miður er ekki unnt að uppfylla óskir bænda um innflutning jeppabifreiða á einu ári. Það var undir forustu sjálfstæðismanna á árunum 1945–1946, sem byrjað var að flytja inn jeppabifreiðar. Ef haldið hefði verið áfram að flytja inn jeppa, eins og sjálfstæðismenn byrjuðu á, væri eftirspurnin eftir þeim minni í dag en nú er. Þegar bifreiðainnflutningurinn er reiknaður með öðrum innflutningi, sem leiðir af hinum miklu framkvæmdum í landinu, þá skyldi engan undra, þótt innflutningsskýrslurnar sýni háar tölur. Það hefur einnig verið nauðsynlegt, að því viðbættu, sem áður er talið, að veita innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir nær 60 vélbátum siðan núverandi ríkisstj. tók við völdum. Innflutningur vélbáta undanfarin ár hefur verið sama og enginn, og vélbátafloti landsmanna hafði þess vegna gengið saman og ekki fengið eðlilega aukningu, þar sem bátasmíðar innanlands lágu einnig niðri á þeim tíma. Ríkisstj. hefur unnið að aukningu bátaflotans, eins og sjálfsagt er, og hefur sjútvmrh., Ólafur Thors, beitt sér fyrir ríflegu framlagi til fiskveiðasjóðs í því skyni. Ríkisstj. hefur í huga að auka framleiðsluna með því að bæta við framleiðslutækjum, gera lífsbaráttuna léttari, skapa meiri möguleika og tryggari afkomu þjóðarbúsins. Í landbúnaðarmálum beitir ríkisstj. sér fyrir því, að ræktun landsins geti aukizt og sú uppbygging og þróun á sviði landbúnaðarmála, sem þegar er hafin, geti haldið áfram. Sjálfstæðismenn á þessu þingi og undanförnum þingum hafa jafnan beitt sér fyrir umbóta- og framfaramálum landhúnaðarins. Frv. og till. hafa sjálfstæðismenn flutt um aukið framlag til ræktunarsjóðs, byggingarsjóðs, veðdeildar Búnaðarbankans og stofnlánasjóðs til frumbýlinga, sem mikil nauðsyn er á að koma á fót fyrir þá, sem byrja búskap í sveitum landsins. Með húsnæðismálafrv. ríkisstj. er gert ráð fyrir, að byggingarsjóður sveitanna fái ríflegt framlag, svo að auðið verði að halda áfram að byggja íbúðarhús í sveitum á sama hátt og undanfarið. Það vakti athygli við umr. á Alþingi fyrir stuttu, að Alþýðuflokksmenn deildu hart á ríkisstj. fyrir það, að of miklu fé væri varið til uppbyggingar og framfara í sveitum landsins. Það er að vísu ekki nýtt að heyra slíkan þröngsýnissöng úr þeirri átt. Þess vegna undrast ég og margir fleiri, þegar formaður Framsfl. ræðir um það sem óskadraum að mynda stjórn með Alþfl. Það er ástæða til að spyrja: Er það til þess að fá bætta aðstöðu til þess að vinna að málefnum bænda, eða er það ekki aðalatriðið frá sjónarmiði formanns Framsfl.? Ég hef heyrt marga bændur segja sem svo: Hvað meinar maðurinn með vinstristjórnartalinu? Meðal annarra framfaramála, sem nú er unnið að, eru hinar miklu fyrirætlanir ríkisstj. í raforkumálum. Alþjóð fylgist af áhuga með því, hvernig þeim miðar áfram, og það að vonum, svo mikla þýðingu sem það hefur fyrir allan almenning í landinu, að raforkuframkvæmdum verði hraðað sem mest. Allar þær miklu framkvæmdir, sem nú er unnið að, hafa það í för með sér, að innflutningurinn og eftirspurnin eftir erlendum gjaldeyri verður mjög mikil. Á árinu 1953 féll Marshallaðstoðin niður, en árin á undan var verzlunarhallinn jafnaður með Marshallframlaginu, lánum frá greiðslubandalagi Evrópu og öðrum duldum gjaldeyristekjum. Á árinu 1954 var útflutningurinn meiri en nokkru sinni fyrr, og batnaði hagur bankanna þess vegna við útlönd þrátt fyrir hinn mikla innflutning á árinu. Það er stundum rætt um óþarfainnflutning, en ég vil í sambandi við það fullyrða, að það, sem kallaður er óþarfainnflutningur, er óverulegt brot af heildarinnflutningnum. Um þetta geta menn sannfærzt með því að lesa innflutningsskýrslurnar, sem birtast í Hagtíðindunum. Fjárhagsafkoma ríkisins byggist á því, að gjaldeyris sé aflað og innflutningsmagnið fari ekki minnkandi og allra sízt þær vörur, sem hæst eru tollaðar og stundum eru kallaðar ónauðsynlegar. Síðan stefna sjálfstæðismanna var upp tekin árið 1950 í fjárhags- og viðskiptamálum, hefur afkoma ríkissjóðs verið góð. Fjárlög hafa verið afgreidd greiðsluhallalaus, og tekjuafgangur hefur verið öll árin síðan. Greiðsluafgangur þessi hefur verið notaður til nauðsynlegra framkvæmda í landinu. Við sjálfstæðismenn höfum stutt núverandi fjmrh. við afgreiðslu fjárlaga og stuðlað að því, að fjárlögin væru greiðsluhallalaus á hverjum tíma. Það verður ekki annað sagt en að árferði sé nú gott, ef vinnufriður væri og ekki væri spillt fyrir því, að unnt væri að nota þá möguleika, sem fyrir hendi eru. Aflabrögðin á þeirri vertíð, sem nú er að ljúka, hafa verið góð, en hefðu þó orðið mun betri, ef verkfallið hefði ekki truflað sjósóknina. Það verður að teljast glæpur að hefja verkfall í byrjun vertíðar, og það er ekki þeim, sem fyrir verkfallinu stóðu, að þakka, að ekki varð meiri skaði af því en varð, heldur hinum ýmsu verkalýðsfélögum, sem ekki hlýddu kalli verkfallsstjórnarinnar og neituðu að gera samúðarverkföll, eins og ætlazt var til. Nauðsynlegt er að tryggja það, að verkföllum verði ekki skellt á, nema meiri hlutinn í hverju verkalýðsfélagi sé því meðmæltur. Þess vegna þarf að endurskoða vinnulöggjöfina, ekki til þess að taka réttinn af fólkinu, heldur til þess að tryggja það, að vilji meiri hlutans verði ráðandi. Á síðustu vertíð hefði orðið metafli, hefðu allir fengið að vinna í friði. Aðstaða landsins út á við hefði stórum batnað og möguleikarnir orðið miklir fyrir því að safna gjaldeyrisvarasjóði fyrir framtíðina. Þrátt fyrir truflanir verkfallsins mun slysi verða forðað, ef sala afurðanna gengur sæmilega að þessu sinni, eins og vonir standa til. Má þá gera ráð fyrir, að gjaldeyristekjurnar verði nægilegar til þess að standa straum af þeim innflutningi, sem ákveðinn er á þessu ári. Stjórnarandstæðingar tala um verzlunarhalla við útlönd. Vitanlega er sjálfsagt að hafa alla varúð í því efni. En verzlunarhalli er ekki hættulegur, ef unnt er að standa í skilum og jafna hann með duldum gjaldeyristekjum, eins og gert hefur verið fram að þessu. Í landi, sem verið er að byggja upp eins og Ísland, er ekki óeðlilegt, að nokkur verzlunarhalli sé. En stefna verður að því að gera framleiðsluna það mikla, atvinnulífið það fjölbreytt, að útflutningsverðmæti framleiðslunnar og aðrar eðlilegar gjaldeyristekjur standi undir gjaldeyriseyðslunni. Þetta hefur núverandi ríkisstj. gert sér fyllilega ljóst. Það er þess vegna, sem hún stuðlar að því að auka framleiðsluna í landinu og gera atvinnulífið fjölbreyttara og afkastameira. Þess vegna beita stjórnarflokkarnir sér fyrir rafmagnsframkvæmdum í landinu. Þess vegna er hafin bygging sementsverksmiðju. Þess vegna er fyrirhuguð stækkun áburðarverksmiðjunnar. Þess vegna er aukinn fiskiskipaflotinn. Þess vegna eru byggð frystihús og fiskiðjuver. Þess vegna er unnið að aukinni ræktun landsins og alhliða aukningu framleiðslunnar í landbúnaði, iðnaði, sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum. Ríkisstj. hefur verið sammála um framkvæmd hinna mörgu og mikilvægu mála, sem nú er unnið að, og er það mikils virði. Er því óeðlilegt, ef annar stjórnarflokkurinn eignar sér flest góðu málin, eins og stundum hefur mátt lesa í Tímanum. En það er aukaatriði. Aðalatriðið er, að málin komist fram, að alþjóð geti sem fyrst notið góðs af uppbyggingunni og framkvæmdunum. Meðan stjórnarflokkarnir vinna að alhliða framfaramálum í þjóðfélaginu, vinnur stjórnarandstaðan að því að rýra möguleikana til skjótra framkvæmda hinna mikilsverðu hagsmunamála. Stjórnarandstaðan óttast, að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir verði vinsælir, ef þeir koma hinum mikilsverðu málum í framkvæmd. Þess vegna er þeim umhugað um, að málin tefjist, til þess að geta svo haldið því fram, að meiru hafi verið lofað en unnt var að efna. Láti stjórnarflokkarnir stjórnarandstöðuna ekki trufla sig og vinni áfram með festu að lausn málanna, held ég, að tilraunir stjórnarandstöðunnar verði að engu og hin góðu og mörgu mál komist í höfn. Sjálfstfl. er flokkur allra stétta þjóðfélagsins. Hann er alhliða umbótaflokkur, sem allir frjálslyndir menn geta skipað sér í fylkingu með. Sjálfstæðismenn gera sér grein fyrir því, hversu mikla þýðingu það hefur fyrir framtíð þjóðarinnar, að atvinnutækin verði fullkomin og dreifist þannig um landið, að fólkið úti á landsbyggðinni geti unað við sitt og lifað við ekki lakari lífskjör en fólkið í höfuðstað landsins. Sjálfstæðismenn hafa flutt till. og frumvörp á þessu þingi og öðrum þingum, sem miða að þessu. Till. Sigurðar Bjarnasonar og fleiri um nauðsynina á því að viðhalda jafnvægi í byggð landsins hefur leitt til þess, að nú starfar mþn. til þess að athuga, á hvern hátt það verði hagkvæmast. Jónas Rafnar og fleiri hafa flutt till. um uppbyggingu iðnaðar víðs vegar um land til þess að tryggja atvinnulífið og koma í veg fyrir, að fólkið flytji burt. Magnús Jónsson og fleiri hafa flutt frv. um atvinnujöfnunarsjóð, sem vert er að gefa gaum og líklega kemst í framkvæmd, áður en langur tími líður. Það er ekki tími til í þessum umræðum að rekja þingmálin, en þetta, sem hér hefur verið nefnt, er aðeins sýnishorn af áhuga sjálfstæðismanna fyrir framförum og uppbyggingu atvinnulífsins um land allt. Vegna þess að fólkið fylgist nú betur með þingmálum en áður vegna fréttaflutnings útvarps og blaða og hefur reynslu af störfum flokksins, er fullvist, að Sjálfstfl. á vaxandi fylgi með þjóðinni og þá ekki sízt meðal unga fólksins, sem erfir landið og nýtur þess, sem vel er gert til tryggingar fyrir framtíðina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég vil fyrst taka það fram, að um varnarmálin verður rætt af hendi framsóknarmanna annað kvöld. Hv. 5. landsk. þm. og raunar fleiri voru að finna að því, að Framsfl. ynni með sjálfstæðismönnum. Ég mun kannske koma að þessu nánar annað kvöld, en ætli alþýðufólk til sjávar og sveita væri nú betur á vegi statt, ef Framsfl. einangraði sig og léti íhaldið stjórna eitt? Hv. landsk. þm., Eggert Þorsteinsson, virtist hafa áhuga fyrir því að bæta við sig atkvæðum á Seyðisfirði, og ráðið var að sá sundrung um raforkumál Austurlands. Því máli verður ráðið til lykta á öruggan hátt fyrir Austurland. Um það munu þingmenn Austurlands ræða við umbjóðendur sína án milligöngu þessa hv. þm. Hér er rétt að segja það eitt, að ef átök allra þingmanna á Austurlandi væru eins og hans, þyrftu menn ekki að skiptast á skoðunum um það, hvort ein virkjunaraðferð væri betri en önnur, af þeirri einföldu ástæðu, að engin allsherjarvirkjun væri þá komin til mála. Hér á hv. Alþingi hefur undanfarið verið rætt nokkuð um skatta á félögum, og þó að það hafi ekki borið á góma hér í umr. í kvöld, þá ætla ég að nota tækifærið til að segja um þetta örfá orð, áður en ég kem að aðalræðuefni mínu í kvöld. i fyrra voru skattar einstaklinga lækkaðir um 26–28%. Ætlunin var að setja þá einnig alveg ný lagaákvæði um skattgreiðslur félaga, en það vannst ekki tími til undirbúnings slíkri löggjöf þá. Var því til bráðabirgða samþykkt 20% lækkun á skatti félaga, hlutafélaga og samvinnufélaga og allra annarra félaga. Fyrir þessu Alþingi hefur ekki heldur legið nýtt frv. um skattlækkun félaga, ekki náðst samstaða um það mál, og hefur því að sjálfsögðu verið gert ráð fyrir, að þessi 20% lækkun, sem í fyrra var gerð til bráðabirgða, gilti einnig nú í ár. Vegna áróðurs um það, að með því að hafa óbreytta skatta á félögum frá í fyrra sé verið að ívilna gróðafélögum, auðfélögum, eins og það er kallað, vil ég upplýsa eftirfarandi: Fyrir félög gilda nú þeir skattstigar, sem settir voru fyrir stríð, að viðbættum þeim, sem settir voru í lög 1942. Tekjur einstaklinga hafa verið umreiknaðar undanfarið, sem kallað er, til þess að koma í veg fyrir, að tekjuskattsbyrði á þeim færi hækkandi vegna hækkaðra tekna í krónutölu. Umreikningur á tekjum félaga var á hinn bóginn aldrei lögleiddur, og þess vegna hefur skattabyrði félaga farið síhækkandi og er orðin langt umfram það, sem löggjafinn ætlaðist til, þegar skattalögin voru sett. Þessi ákvæði eru þannig t.d., að félög, sem hafa skattskyldar tekjur yfir 200 þús. kr., borga 90% af því, sem er umfram 200 þús. kr. í tekjur, í skatta, en 200 þús. kr. tekjur jafngilda nú alls ekki meiru en 20 þús. kr. fyrir styrjöld. Hvaða manni mundi hafa dottið í hug fyrir stríð að láta félög borga 90% af tekjum, sem væru yfir 20 þús. kr.? Sannleikurinn er því sá, að skattar félaga hafa margfaldazt frá því fyrir stríð og orðið langt umfram það, sem löggjafinn ætlaðist til, og þessi 20% lækkun, sem samþ. var í fyrra, gekk í þá átt að bæta úr þessu, átti að koma sem bráðabirgðaúrræði í staðinn fyrir „umreikning“, sem verið hafði á tekjum einstaklinga. Annars hafa hinir ofsaháu skattstigar félaga ekki í reyndinni orðið til þess að skattleggja stórgróðann, þar sem menn hafa fundið upp það ráð að skipta atvinnurekstrinum niður í smærri og smærri hlutafélög. Þessi mál þurfa því öll endurskoðunar við, og það þarf önnur ráð til þess að skattleggja stórgróða en þau að láta skattstiga félaganna standa óbreytta. Það, sem um þetta hefur verið sagt hér á hv. Alþingi og í blöðum, er augsýnilega ekki heldur flutt fram af málefnalegum áhuga, heldur aðeins til þess að vekja tortryggni, enda með lýðskrumssniði svo glöggu, að ekki verður um villzt, hvað á spýtunni hangir. Ég kem þá að aðalefni þess, sem ég vildi koma hér á framfæri í kvöld. Ég geri ekki ráð fyrir, að nokkur mundi kjósa það ástand á ný, sem hér var í fjárhags- og atvinnumálum á árinu 1949 og árin næst á undan. Flestar framleiðslugreinar voru reknar með tapi, þótt gífurlegir fjármunir væru saman dregnir með skatta- og tollaálögum í uppbætur á útflutninginn. Stórfelldur halli var á ríkisbúskapnum. Gjaldeyris- og vöruskortur var svo tilfinnanlegur, að jafnvel brýnustu nauðsynjar fengust ekki nema sem náðarbrauð. Svartur vörumarkaður blómgaðist á þá lund, að jafnvel helztu nauðsynjar ýmsar urðu gróðalind okrara. Framleiðslan dróst saman, og stórfellt atvinnuleysi var yfirvofandi. Sparnaður var sáralítill, þar sem menn þorðu tæpast að eiga peninga sína yfir nóttina af ótta við verðfall þeirra. Lánsfjárskortur varð því tilfinnanlegri með hverjum deginum sem leið og því fram undan samdráttur framkvæmda. Þótt stjórn sú, sem setið hafði frá 1947, hefði margt vel gert, einkum í landbúnaðarmálum, eftir að áhrif framsóknarmanna komu til á ný, þá hafði alveg misheppnazt að ná tökum á fjárhagsmálunum, enda satt að segja ekki við neitt lamb að leika sér, eins og ástatt var um fjárhagsmálin, þegar hún tók við, eftir að eyðslu- og verðbólgustefnan hafði verið sett í hásætið á árunum 1944–1946. Sumarið 1949 skar Framsfl. upp herör gegn þessu öngþveiti með því að stofna til átaka um landsmálin í kosningum um haustið. Leiddu átökin til þess, að samtök náðust um nýja stefnu í fjárhags- og atvinnumálum snemma á árinu 1950. Höfuðatriði þeirrar stefnu voru að lækka gengi krónunnar til samræmis við það ástand, sem þegar hafði skapazt, og greiðsluhallalaus ríkisbúskapur, sem verða skyldi undirrót aukinnar framleiðslu og meira jafnvægis í verðlags- og efnahagsmálum. Verðlag erlendis á fiski varð um þessar mundir óhagstæðara en áður. Varð því litlu síðar að bæta við bátagjaldeyriskerfinu til ágóða fyrir bátaútveginn. Hér er ekki hægt tímans vegna að setja á langa ræðu um árangur þessarar stefnu, þar sem þá mundi ekkert tóm verða til að minnast hinna nýju viðhorfa, sem nú hafa myndazt. Verður þó að rifja hér upp örfá höfuðatriði. Framleiðslan hefur aukizt stórkostlega og framkvæmdir. Þessi breyting er svo mikil, að í stað þess að áður var atvinnuleysið höfuðvandamálið, þá hefur nú undanfarið verið skortur á fólki til nauðsynlegra starfa. Ríkisbúskapurinn hefur orðið greiðsluhallalaus allt tímabilið og stundum nokkur greiðsluafgangur, sem sumpart hefur verið varið til þess að grynna á óreiðuskuldum ríkissjóðs frá fyrri tíð og sumpart til þess að standa undir kostnaði við nauðsynlegustu framkvæmdir, einkum þó lánveitingum til framkvæmda í landbúnaði, sjávarútvegi og til íbúðabygginga. Á þessu tímabili hafa skattar verið lækkaðir stórkostlega, og er einsdæmi í sögu landsins, að sambærilegar skattalækkanir hafi verið framkvæmdar. Vegna greiðsluhallalauss ríkisbúskapar hefur verið hægt að draga úr viðskiptahöftunum, en slíkt afnám haftanna kom ekki til mála, meðan greiðsluhallabúskapur ríkissjóðs sat í öndvegi. Samkeppni um vörusölu hefur komið í staðinn fyrir vöruskortinn og svarta markaðinn, sem áður ríkti. Hafa menn undanfarið tvímælalaust búið við betri verzlunarkjör vegna þessarar samkeppni en áður höfðu þekkzt um skeið. Verðlag hækkaði að sjálfsögðu fyrstu missirin eftir gengisbreytinguna vegna áhrifa frá henni, en síðan áhrifum hennar lauk og í staðinn fór að gæta áhrifa frá greiðsluhallalausum ríkisbúskap og aukinni framleiðslu, hefur verðlag í landinu verið stöðugra. Má heita, að við höfum búið við stöðugt verðlag í meira en 21/2 ár. Af þessu leiddi aukna trú á verðgildi peninga og stóraukinn sparnað. Þannig safnaðist fyrir margfalt meira sparifé í bönkum landsins á árunum 1953 og 1954 en áður voru dæmi til, og hefði svo fram haldið, var þess bersýnilega ekki langt að bíða, að úr rættist lánsfjárskortinum, sem þjóðin hefur lengi búið við. Voru þar að verða mikil og góð tíðindi, ekki sízt æskufólki landsins, sem mjög þarf á lánsfé að halda við myndun nýrra heimila. Af sérstökum ástæðum höfðu á hinn bóginn skapazt vandamál í sambandi við rekstur togaraflotans. Höfðu menn þó gert sér vonir um, að úr þeim væri leyst í bili a.m.k. með því að leggja hátt aðflutningsgjald á fólksbifreiðar til stuðnings rekstri togaranna. Á hinn bóginn stóðu málefni bátaútvegsins þannig, að stjórnin ákvað um áramótin að draga um 10% úr bátagjaldeyrishlunnindunum. Tæpast mun nokkur maður leyfa sér að mótmæla því í alvöru, að ástandið undanfarið hafi verið miklu hagfelldara almenningi og þjóðinni í heild en það var áður en sú stjórnarstefna var upp tekin, sem fylgt hefur verið undanfarin ár. Allir mega heyra, að tilraunir hv. stjórnarandstæðinga til þess að halda öðru fram eru gersamlega utangarna. Og er þó ekki þar með sagt, að allt sé eins og það ætti að vera. Ég gat um það áðan, að nú um skeið hefði verið meiri eftirspurn eftir fólki til starfa en hægt hefur verið að fullnægja. Mun þetta hafa orðið til þess að ýta undir þá skoðun meðal verkamanna, að jarðvegur væri fyrir kauphækkanir. Á hinn bóginn hafði hagstofustjóri komizt að þeirri niðurstöðu og annar hagfræðingur með honum, að kaupmáttur verkamannalauna mundi nú mjög svipaður því, sem hann var eftir verkfallið 1952. Hér í umr. hefur hv. 5. landsk. þm. og raunar fleiri stjórnarandstæðingar haldið því fram, að skatta- og tollahækkanir ríkisstj. hafi orsakað verðlagshækkun og orðið til þess, að launastéttirnar hafi orðið að reisa kröfur um hærra kaupgjald. Þetta er svo fullkomið öfugmæli, að á undanförnum árum hefur hver lækkunin á sköttum og tollum af hendi þingmeirihlutans og ríkisstj. rekið aðra. Á undanförnum árum hef ég notað hvert tækifæri, sem ég hef fengið, til þess að leggja á það megináherzlu, að óhugsandi er að halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum og stöðugu verðlagi, nema stjórnarvöldin og hin sterku almannasamtök, sem hér hafa mikil völd og njóta fulls frelsis, og þá sérstaklega verkalýðssamtökin, stefndu að sama marki. Ég hef hvað eftir annað bent á, að þótt stjórnarvöldin geri skynsamlegar ráðstafanir til að halda jafnvægi í verðlagsmálum t.d., þá geta þær allar orðið að engu, ef verkalýðssamtökin miða ekki kaupgjaldspólitík sína við sama markmið. Á sama hátt mundi að sjálfsögðu fara, þótt verkalýðsfélögin miðuðu kaupgjaldspólitík sína við að halda stöðugu verðlagi, ef stjórnarvöldin gerðu ráðstafanir, sem ónýttu þau verk þeirra, t.d. með hallarekstri á ríkisbúskapnum, ábyrgðarlausri útlánapólitík eða öðru slíku háttalagi, sem hlyti að koma af stað verðhækkun og kjararýrnun hjá launastéttunum. Enginn vafi leikur á því, að stjórnarvöldin og verkalýðssamtökin vinna eindregnast í þessa stefnu sameiginlega, ef pólitísk vinátta er þar á milli. Sameiginlegur málefnalegur áhugi stjórnarvaldanna og verkalýðssamtakanna ætti þó að réttu lagi að duga til þess, að báðir aðilar ynnu sleitulaust að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og stöðugu verðlagi og gengi. Þannig mundi það líka vera, ef hagsmunasjónarmið ein kæmu hér til og sæmileg framsýni. Á Norðurlöndum er nú pólitísk vinátta á milli stjórnarvaldanna og forustu verkalýðsfélaganna. Í Bretlandi er því á hinn bóginn ekki til að dreifa. Þar valda þó sameiginlegir hagsmunir því, að þar sýnist haldið skaplega á þessum málum, enda þannig ástatt í Bretlandi, að leiðtogar verkamanna geta búizt við því svo að segja á hverri stundu að taka við stjórn þjóðarskútunnar. Mun það því styrkja þá í þeirri skoðun, að rétt sé og sjálfsagt að halda öllu í sæmilegu lagi um borð, þótt þeir eigi ekki pláss í brúnni um stundarsakir. Í framkvæmd verður stefnan þannig, að forráðamenn verkalýðsins reyna að gera sér grein fyrir því, hvað hægt sé að hækka kaupið mikið, svo að hækkunin verði hreinn ávinningur, en kastist ekki aftur í höfuð mönnum án tafar. Það gefur dálitla bendingu um, hvernig á þessum málum er haldið á Norðurlöndum t.d., að síðasta almenn kauphækkun í Noregi var um 4% og síðast þegar samið var í Svíþjóð, fengu flestir 3.6% kauphækkun. Ég gat um það áðan, að sú skoðun mundi hafa orðið nokkuð útbreidd meðal verkamanna í vetur, að hægt væri og rétt að hækka kaupið. Ekki mun þetta þó í sjálfu sér hafa byggzt á því, að menn álitu atvinnuvegina aflögufæra suma hverja, eins og t.d. togaraútgerðina, heldur fremur á hinu, að mikil eftirspurn var eftir fólki til starfa, sótzt eftir yfirvinnu manna og mönnum sýndust margir græða. Það er þó hæpið að treysta því, að hægt sé ævinlega að græða á kauphækkunum, þótt mikil eftirspurn sé eftir vinnuafli. Stafi aukin eftirspurn fyrst og fremst af aukinni framleiðslu vegna gróða á henni, þá er dæmið einfalt og hagurinn vís af kauphækkun, enda hún þá sjálfsögð og nauðsynleg. Stafi hin mikla vinna á hinn bóginn fyrst og fremst af mikilli fjárfestingu, þarf málið vandlegri íhugunar við. Ekki dreg ég í efa, hvernig forustumenn verkalýðssamtakanna í nágrannalöndum okkar hefðu farið að, ef þeir hefðu átt að ráða fram úr málum sinna manna við ástæður hliðstæðar þeim, sem hér voru í vetur. Þeir hefðu fengið í lið með sér hina færustu menn, sérfróða í efnahagsmálum, og reynt að gera sér grein fyrir, hvort þeir mundu geta látið kauphækkun verða að raunverulegum ávinningi fyrir verkamenn. Þeir mundu vafalaust alveg sérstaklega hafa athugað, hversu hátt væri rétt að spenna bogann, til þess að ekki yrði sú verðhækkunarskriða losuð, sem gerði að litlu eða engu það, sem ávannst í bili. Þá hefði einnig áreiðanlega verið á það litið, að á tæpt vað var að tefla eins og afkoma atvinnuveganna hér óneitanlega er, og þess því verið vandlega gætt að taka ekki með holt og bolt kauphækkunarkröfur frá öllum stéttum, hvort sem þær voru hátt eða lágt launaðar, vel eða illa settar, því að með því móti étur hver upp bróðurpartinn af annars hækkun, þegar 80% eða svo af landsmönnum tekur orðið tekjur sínar í kaupgjaldi. Þannig vinna áreiðanlega yfirleitt þeir menn, sem líta á verkalýðsfélögin sem hagsmunafélög verkamanna og telja sér skylt að stjórna baráttu þeirra í samræmi við það. Allir vita, að hér hjá okkur eru ekki svona hreinar línur í þessum málum. Sterkustu verkalýðsfélögunum í Reykjavík er, þótt merkilegt megi virðast, stjórnað af félagsbundnum kommúnistum. Það þýðir, að þeim er í raun réttri stjórnað af kommúnistaflokknum. Við vitum af kenningu kommúnista, til hvers verkalýðsfélög eru að þeirra skilningi. Þau eru til þess að herða stéttabaráttuna, magna átökin. Það verða að eiga sér stað langvinnar deilur og árekstrar. Kjarabætur án tjóns og átaka eru einskis virði að dómi ósvikinna kommúnista, verri en ekkert, því að þeir fyrirlíta umbætur. Verkföll verkfallanna vegna, það er þeirra hugsun. Hagsmunir verkamanna og kommúnistaflokksins fara því ekki saman. Aldrei hefur það máske sézt betur en nú síðustu vikurnar. Enginn kann tveimur herrum að þjóna. Það er ekki hægt að samræma það hagsmunum verkamanna að beita samtökum þeirra pólitískt á þann hátt sem kommúnistaflokkurinn krefst. Það ætti engum að koma á óvart, að kommúnistaforkólfar verkalýðshreyfingarinnar hafa haldið hér þannig á málum í vetur, að þeir hafa sýnilega viljað, að hér yrði langt verkfall og afleiðingar þess landsmönnum örlagaríkar. Öll vinnubrögð þeirra eru slík, hvar sem á er litið. Byrjað er með því að draga óhæfilega lengi að leggja fram nýjar kjarakröfur. Þá er neitað till. ríkisstjórnarinnar um skipun rannsóknarnefndar með þátttöku frá deiluaðilum til þess að athuga skilyrði fyrir kauphækkunum og hvaða ráðstafanir hægt væri að gera án verkfalla til kjarabóta fyrir verkamenn. Slík rannsókn gat þó aldrei orðið neinum til tjóns. Er nú eftir á augljósara en nokkru sinni fyrr, að hún hefði t.d. áreiðanlega orðið til þess, að atvinnuleysistryggingar hefðu komið inn í málið, áður en verkfall kom til greina, og annaðhvort orðið stutt eða ekkert verkfall. Þá voru kröfur þær, sem fram voru settar, sýnilega til þess ætlaðar að framkalla langt verkfall. Kröfur um 34–76% hækkun nálgast ekki neitt þá kauphækkun, sem gæti komið að nokkru gagni, þótt samþykktar væru. Ég hef enga heyrt halda slíku fram aðra en kommúnista. Samt sem áður er þetta sett fram og vikum saman haldið fram alveg óraunhæfum tölum í þessu sambandi og þannig komið í veg fyrir, að viðunandi niðurstaða gæti náðst fyrir verkamenn án óbærilegra fórna af þeirra hendi. Á öðrum degi verkfallsins buðu atvinnurekendur 7% kjarabætur. Á fáum dögum hefði verið hægt að fá þá tölu hækkaða, ef kommúnistar hefðu ætlað sér eitthvað annað en langt verkfall, hvað sem öðru leið. En í stað þess var hangið í hinum háu tölum og málið gert óleysanlegt í sex vikur. Hver er svo niðurstaðan af þessu vinnubrögðum, sem kommúnistar gera að pólitískum heræfingum í stað kjaradeilu? Verkamenn hafa tapað sex vikna vinnutekjum og fá máske 2% meiri kauphækkun en þeir hefðu fengið án verkfalls eða með fárra daga verkfalli. Ofan á þetta bætist svo, að mjög er vafasamt, að verkamenn hafi nokkurn minnsta ávinning af þessum aukaprósentum, sem við bættust, vegna sex vikna vinnustöðvunar, að ekki sé meira sagt. Þær kauphækkunarprósentur, sem gefa verkamönnum nettóhagnað, eru þær prósentur, sem hægt er að bæta ofan á kaupið, án þess að tilsvarandi hækkanir þurfi að verða á öllu verðlagi og þjónustu. Það, sem kaupið er hækkað þar fram yfir í lotunni, verður ekki gróði, ef kauphækkunin er almenn. Fyrir þá hækkun, sem gefur hagnað, er mikið á sig leggjandi fyrir launþegana, en hitt gera engir nema kommúnistar að halda mönnum í margra vikna verkfalli til að bæta ofan á fáanlega kauphækkun örfáum prósentum, sem aldrei geta skilað neinum hreinum ávinningi. Þá hefur verið haldið þannig á þessum málum, að ekki eru á öðru horfur en að kauphækkun verði almenn, þar sem ekki var tekið það ráð að taka þá út úr, sem verst voru settir. Ríkisstj. og þingmeirihlutinn, sem hana styður, lagði það til lausnar þessari deilu að gefa fyrirheit um atvinnuleysistryggingar. Það er mikilsvert mál fyrir verkalýðinn, sem býr við lítið öryggi um stöðuga vinnu, þótt nú horfi vel um atvinnu. Ekkert verkfall hefði þurft til þess að fá fyrirheit um atvinnuleysistryggingar. Hefði verið að því gengið samkv. tillögum ríkisstj. að rannsaka gaumgæfilega fyrir fram, hvað hægt væri að gera til þess að bæta kjör verkamanna, þá hefði atvinnuleysistryggingin komið þar til greina í fremstu röð. Það var auðvitað ekkert siður hægt að heita atvinnuleysistryggingu til þess að fyrirbyggja yfirvofandi verkfall en til þess að leysa verkfall. Forusta kommúnista verður verkalýðnum dýr. Þeir líta ekki á verkalýðssamtökin sem hagsmunasamtök alþýðu í lýðræðisþjóðfélagi, heldur sem pólitískt tæki í baráttu sinni við að liða sundur þjóðfélagið. Þó að verkalýðurinn hafi mest gagn af kauphækkunum, sem er svo í hóf stillt, að ekki framkallar verðhækkanir á móti, þá hafa kommúnistar ekkert gagn af slíkum kjarabótum, allra sízt ef þeim er komið fram án verkfalla eða átaka. Kommúnistar þurfa á að halda löngum verkföllum, miklum illindum og að lokum hækkunum, sem leiða af sér verðhækkanir og óvinsælar ráðstafanir. Sumir segja, að fara hefði átt niðurfærsluleið til lausnar vinnudeilunni, lækka verðlag, og því er stundum fleygt, að það hafi verið á valdi ríkisstj. að fara þá leið. Meira að segja hefur því verið haldið fram með ákafa hér í þessum umræðum í kvöld, að ríkisstj. hafi haft það á valdi sínu að fara verðlækkunarleiðina, hafi haft á sínu valdi töfrasprota, sem hún hafi ekki viljað nota. Um þetta vil ég fara örfáum orðum til þess að skýra málið. Þegar séð varð, að verkalýðshreyfingin mundi segja upp samningum, athugaði ríkisstj. einmitt þessa hlið málsins gaumgæfilega og sneri sér til þeirra aðila, sem hér gátu átt hlut að máli. Athugun leiddi í ljós, að hægt mundi vera að koma fram nokkuð lækkaðri verslunarálagningu, ef kaupgjald stæði óbreytt, einkum hjá kaupfélögum. Á hinn bóginn kom að sjálfsögðu í ljós, að með hækkandi kaupgjaldi var ómögulegt að koma á lækkun verðlags. Það er ekki hægt að fara bæði upp og niður í senn. Það kom líka undireins í ljós í viðtölum, sem fram fóru við fulltrúa verkalýðsfélaganna, að sá árangur, sem hugsanlegt var að ná í verðlækkunarátt, varð að engu þegar hann var borinn saman við þær stórfelldu kröfur, sem ætlunin var að gera. Því var einnig blátt áfram lýst yfir, að kauphækkunarleiðin yrði farin, um annað væri ekki að ræða. Andi kommúnista sveif yfir vötnunum. Hvað þýða líka verðlækkunarráðstafanir, sem nema t.d. 3–4% af framfærslukostnaði, svo að einhver tala sé nefnd, í hugum þeirra manna, sem ganga með kröfur um 30–70% kauphækkanir í vasanum, eins og kommúnistar gerðu? Þó gæti verið meira gagn að 3–4% lækkun á framfærslukostnaði en 70% almennri kauphækkun. Það skilur og viðurkennir meginþorri landsmanna. Sumir hafa talað um að auka niðurgreiðslur á vöruverði með ríkisfé í þessu sambandi, en eftir að ríkisstjórnin upplýsti, að kosta mundi um það bil 51/2 millj. að borga niður vöruverð sem svarar einu stigi í vísitölunni, sáu allir, að slíkt var ekki framkvæmanlegt. Kommúnistar hafa nú vissulega beðið hnekki vegna þess, hvernig þeir hafa haldið á málum. En að einu leyti hafa þeir unnið sigur frá sínu sjónarmiði skoðað. Augljóst er, að í landinu ris ný verðhækkunaralda á næstunni, því að kauphækkanir verða sýnilega almennar, enda þannig til stofnað. Stjórnarvöldunum er skylt að gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að draga úr þeim verðhækkunum, sem óhjákvæmilega leiðir af almennum kauphækkunum, eins og hér er nú ástatt, og gera allt, sem unnt er, til þess að forðast verðrýrnun peninga. Enginn mannlegur máttur getur þó breytt þeirri staðreynd, að nú hefur verið brotið blað í efnahags- og verðlagsmálum landsins. Áætlað er, að 10% kauphækkun hækki vísitöluna um 4 stig eða svo næsta haust vegna hækkana á verðlagi landbúnaðarafurða, og samtals um 71/2 stig í fyrstu umferð, áður en langt um líður, og sennilegt þykir, að afleiðing 10% kauphækkunar nemi 11 vísitölustigum, þegar öll kurl eru komin til grafar. Um þetta er heldur enginn ágreiningur, og man ég ekki betur en að hv. 5. landsk. þm., sem er í stjórnarandstöðunni, gæfi svipaðar upplýsingar hér í kvöld. Ríkisútgjöldin hljóta að hækka stórkostlega vegna launahækkana, vísitöluhækkunar og atvinnuleysistrygginga, að ekki sé fleira talið. Í stað skatta- og tollalækkana, sem menn hafa átt víð að búa undanfarið, hljóta að koma skatta- og tollahækkanir. Allt mun þó verða gert, sem unnt er og samtök nást um, til þess að gera sem bezt úr því, sem orðið er, en það væri mikil blekking, ef menn væru leyndir því, að nýtt viðhorf hefur skapazt. Kommúnistar munu kannske halda, að skattahækkanir, verðhækkanir og annað af slíku tagi, sem fram undan er, verði vatn á þeirra myllu. Til þess er sem sé leikurinn gerður, losa skriðuna, þykjast svo hafa samúð með þeim, sem fyrir henni verða. Þetta er skollaleikur þeirra kommúnista. En þeir hafa nú leikið þetta svo oft, að menn sjá vel, hvað þeir eru að fara. Þess vegna mun hver nýr skattur, hver ný verðhækkun minna menn á þá. Kommúnistar hafa á hinn bóginn beðið einn sinn versta ósigur í sambandi við það verkfall, sem nú er lokið, að því leyti, að aldrei hefur mönnum verði ljósara en einmitt nú, í hvert öngþveiti forusta þeirra kemur málefnum verkalýðsstéttarinnar. Aldrei hefur það orðið ljósara en nú, hvílíkt tjón það leiðir yfir alþýðu landsins, þegar fjöregg hennar lendir í höndum manna, sem misnota það. Og ofan á aðfarir kommúnista í sjálfum verkalýðssamtökunum bætist, að kommúnistum hefur á undanförnum árum tekizt að einangra verkalýðsstéttina pólitískt til stórtjóns fyrir hana og þjóðina í heild sinni. Það er orðin þjóðarnauðsyn, að verkalýðsstéttin losi sig við hina kommúnistísku forustu í verkalýðssamtökunum, þar sem hún enn þá er til. Þá er hitt ekki síður aðkallandi, að þeir, sem hafa stutt kommúnista undanfarið, en ekki vilja koma hér á skipan kommúnismans, fylki sér undir merki umbótasinnaðra lýðræðismanna og bæti úr þeirri sundrung alþýðustéttanna, sem kommúnistum hefur tekizt að viðhalda árum saman. Mér finnst nú sem nærri því hver maður viðurkenni óstjórn kommúnista á málefnum verkalýðshreyfingarinnar. Ég minnist þess ekki, að ég hafi nokkurn tíma áður orðið var við svo glöggan og almennan skilning á því sem nú, að óstjórn þessi stafi ekki öll af klaufaskap eða fyrirhyggjuleysi, heldur blátt áfram af því, að það er ekki hægt að þjóna tveimur herrum. Hagsmunir verkamanna og kommúnistaflokksins fara ekki saman. Það er ráðningin á gátunni. Það er gott, að þetta skýrist, en það þarf einnig að skýrast fyrir mönnum, að hin pólitíska skemmdarstarfsemi kommúnista á Alþ. og alls staðar annars staðar, hvar sem við verður komið, er ekki síður hættuleg. Hana þarf að lama. Þá rýfst pólitísk einangrun verkalýðsins, og þá nást pólitísk samtök alþýðustéttanna. Þá kemst á samstarf stjórnarvaldanna og alþýðusamtakanna og aukið jafnvægi í þjóðmálum, fyrr ekki til neinnar hlítar. Það er nú augljóst mál, að nýrra úrræða þarf við í verkalýðsmálum. Framsóknarmenn hafa sterkan áhuga á því að finna nýjar leiðir í þeim málum í samvinnu við verkalýðssamtökin. Munu aðrir ræðumenn af hendi Framsfl. gera grein fyrir ýmsu því, sem þar kemur til greina að dómi framsóknarmanna. En pólitísk einangrun verkalýðsins, sem er honum til tjóns, þjóðinni skaðleg og hættuleg, hverfur ekki fyrr en forustumönnum alþjóðakommúnismans hér á landi verður hnekkt enn rækilegar en orðið er og sundrungaröflum Þjóðvarnar, sem svo kallar sig, hefur verið kennt svo eftirminnilega, að þau gleyma því ekki, að þjóðin þarf á öðru að halda nú en aukinni sundrungu og málefnalausum klofningsflokkum. Þetta verður alþýða landsins að gera hispurslaust og blátt áfram. Verkalýðsstéttirnar geta ekki lengur látið bjóða sér sundrung eina og pólitíska útlegð í eyðimerkurgöngu með kommúnistum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur - ef einhverjir skyldu vaka enn úti um byggðir landsins, sem ég er nú ekki alveg viss um. Ég mun að mestu leyti nota þann tíma, sem ég hef til umráða hér að þessu sinni, til þess að skýra frá nokkrum málum og framgangi þeirra, sem núverandi ríkisstjórn sérstaklega lofaði að vinna að og hrinda í framkvæmd, þegar hún tók við störfum fyrir rúmlega hálfu öðru ári. Stjórnarandstæðingar hafa valið sér þann kost, eins og oft áður, að skamma núverandi ríkisstj. fyrir allt, sem hún hefur gert. Engin rök hafa þeir þó fært fyrir þessum árásum, heldur slagorð og glamur, sem gripið er til, þegar rökin þrýtur. Ég mun leitast við án allra stóryrða að láta verkin tala og gefa hv. útvarpshlustendum á þann hátt kost á að mynda sér sjálfir rétta og óhlutdræga skoðun um þau mál, sem ég mun hér eftir taka til meðferðar. Ég vil þá, áður en komið verður að einstökum málum, minna á það, að eftir alþingiskosningarnar vorið 1953 gerði Framsfl. það að till. sinni, að mynduð yrði samstjórn lýðræðisflokkanna þriggja, þ.e.a.s. Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. Beitti flokkurinn sér fyrir því, að sú leið yrði farin, og tjáði sig fúsan til þess að taka þátt í slíku samstarfi, ef málefnasamningar næðust. Þessi tilraun Framsfl. strandaði á fullum óvilja beggja hinna flokkanna að ganga til sameiginlegs stjórnarsamstarfs. Að því er Alþfl. snertir var þetta að vísu aðeins framhald þess óyndisúrræðis, sem flokkurinn greip til um áramótin 1949–1950, þegar stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar gafst að fullu upp vegna margvíslegra erfiðleika, en þá neitaði Alþfl. algerlega allri þátttöku í stjórnarmyndun. Að mínum dómi var sú afstaða ekki stórmannleg og þá einkum vegna þess, að hún mótaðist af því, að flokkurinn treysti sér alls ekki til þess að taka þátt í því mjög svo erfiða, en bráðnauðsynlega endurreisnarstarfi, sem beið þeirrar ríkisstjórnar, er þá tók við. Þessari neikvæðu og óvirku afstöðu hefur Alþfl. haldið æ síðan. Hann hefur nítt niður og torveldað framgang viðreisnartillagna ríkisstjórnarinnar án þess að benda á raunhæf ráð til úrbóta. Ég bendi á þetta hér nú til þess að mínna fólk á, að Framsfl. beitti sér eindregið fyrir myndun ríkisstjórnar á sem breiðustum lýðræðislegum grundvelli, en það strandaði algerlega á hinum lýðræðisflokkunum, eins og ég hef hér skýrt frá. Engum kom til hugar, sem hugleiddi þessi mál í alvöru, að til greina gæti þá komið samstarf við kommúnistaflokkinn. Einræðishneigð hans og alger undirgefni og þjónusta við hin austrænu einræðisríki hefur aldrei komið betur í ljós en hin síðustu árin. Hið sama má raunar segja um flokksnefnu þá, er kailar sig Þjóðvarnarflokk og hefur orðið fyrir því óláni að finna aldrei þá kjósendur, er í einhverju fljótræði eða ógáti köstuðu atkvæðum sínum þangað í kosningunum 1953. Ef firra átti þjóðina upplausn og stórvandræðum, sem á fyrsta stigi hefðu lýst sér í nýjum kosningum eða setningu utanþingsstjórnar og síðar í frekari upplausn ríkisvaldsins, urðu sömu flokkar, þ.e. Framsfl. og Sjálfstfl., að fara með völd áfram. Aðrir möguleikar voru ekki fyrir hendi. Núverandi ríkisstj. Ólafs Thors var mynduð um miðjan september 1953 og hefur farið með völd síðan. Málefnasamningur sá, er núverandi stjórnarflokkar gerðu með sér þá, er helzti grundvöllur að starfi ríkisstj. síðan, þótt fjölmargt fleira og það mörg stór nýmæli önnur hafi komið til. Ég mun nú nefna nokkur þeirra mála, er þá var samið um að hrinda í framkvæmd, og skýra frá, hvað þeim er nú komið áleiðis. Ég vil fyrst nefna raforkumál. Eitt allra mesta og mikilvægasta nýmæli málefnasamningsins var að lögfesta tíu ára áætlun um raforkuframkvæmdir, þar sem áætlað sé að verja að meðaltali 25 millj. kr. á ári til þessara framkvæmda, en þó hærri upphæð fyrstu árin. Þessu fjármagni skyldi varið til þess að reisa orkuver, dreifingu raforku og fjölgun einkastöðva vegna byggðarlaga í sveit og við sjó, sem ekki hafa raforku eða hafa hana ófullkomna. Þær 250 millj. kr., sem í fyrstu var reiknað með til framkvæmda þessara, tíu ára áætlunarinnar, hefur ríkisstj. tryggt að fullu, að nokkru leyti með auknu framlagi í fjárlögum hvers árs og að nokkru leyti með samningum við bankana um lán. Endurskoðun þessarar allsherjar rafvæðingaráætlunar hefur leitt í ljós, að hækka verður hana nokkuð, svo að það muni þurfa eitthvað yfir 300 millj. kr. til þess að ljúka þessu verki. Er nú verið að vinna að því að tryggja það fjármagn. Að sjálfsögðu er miðað við, að verðlag raskist ekki til muna, ef unnt á að vera að ljúka verkinu fyrir þessa upphæð. Nú er annað starfsár þessarar 10 ára áætlunar hafið og unnið nú af kappi að framkvæmdum þeim, sem ákveðið er að gera á þessu ári. Takist að ljúka þeim framkvæmdum, sem ákveðið er að gera nú í ár, eins og telja má fullvíst, hefur á tveimur fyrstu árum áætlunarinnar verið unnið sem hér segir. Ég skal taka það fram, að tölur eru ekki hárnákvæmar: Raforka lögð til rúmlega 800 notenda í sveitum frá stórum orkuverum. Nokkrir tugir bænda fengið lán til raforkueinkastöðva, þar sem samvirkjun kemur ekki til greina. Hafizt handa um að reisa orkuver, annað á Vestfjörðum fyrir þann landshluta og hitt á Austfjörðum fyrir meginhluta Austfjarða. Skal þeim orkuverum lokið á næsta ári, 1956, og má þá undireins fara að dreifa raforku um ýmsar byggðir þessara landshluta. Það má því fullyrða, að fyrstu 2 ár rafvæðingaráætlunarinnar verður framkvæmt öllu meira en hægt var að gera ráð fyrir í upphafi. Ekkert þráir fólk í sveitum og annað strjálbýlisfólk eins og að fá raforku með viðráðanlegum kjörum. Þess vegna verður að koma raforku á hvert það býli, sem haldast á í byggð, og það nú á allra næstu árum. Núverandi ríkisstj. og þeir flokkar, sem hana styðja, hafa stigið stærri skref í þessum efnum en gert hefur verið nokkru sinni fyrr, og mun það vissulega marka tímamót í byggðarsögu okkar. Í málefnasamningi ríkisstj. er sagt, að gera skuli ráðstafanir til þess að hraða áframhaldandi virkjun Sogsins. Að undirbúningi þessa nauðsynjamáls hefur verið unnið, og er nú svo komið, að fullyrða má, að hafin verði vinna við þriðju virkjun Sogsins á þessu ári. Er það gleðileg og bráðnauðsynleg þróun í raforkumálum okkar. Ég vil þessu næst fara nokkrum orðum um landbúnaðinn, aðstöðu hans s.l. ár og hvað hefur verið gert til þess að bæta hann og efla. Umbætur í sveitum, svo sem íbúðarhúsabyggingar, ýmiss konar ræktunarframkvæmdir og fleira þess konar, hafa farið hraðvaxandi hér síðustu ár, og urðu þessar framkvæmdir meiri árið 1954 en nokkru sinni fyrr. Það er langmesta framkvæmdaár í sögu íslenzks landbúnaðar. Þetta er mjög gleðilegt, ber dugnaði og stórhug íslenzkra bænda vitni, enda má svo telja, að mörg landbúnaðarhéruð breyti árlega um svip vegna þeirra miklu verka, sem þar eru unnin. Þessar stórfelldu framkvæmdir krefjast mikils lánsfjár. Það eru byggingarsjóður og ræktunarsjóður, sem einkum leggja fram lánsfé til bænda. En er líða tók á síðasta ár, 1954, var sýnilegt, að það fjármagn, er þessar deildir þá höfðu til umráða, mundi alls ekki hrökkva neitt nándar nærri til þess, að allir, sem rétt áttu til byggingar- eða ræktunarlána, gætu fengið viðunandi úrlausn. Ríkisstj. varð að leysa þetta örðuga vandamál. Framsfl. hefur frá öndverðu krafizt þess, að sjóðir Búnaðarbankans gætu fullnægt, eftir því sem unnt er, þörfum landbúnaðarins til lánsfjár. Það, sem gert hefur verið í þessu skyni nú, er í samræmi við það og í sem allra stytztu máli þetta: Byggingarsjóði sveitanna hafa næstu ár verið tryggðar 12 millj. kr. árlega í gegnum nýsetta löggjöf á þessu þingi um öflun fjár með sérstökum hætti gegnum veðiánakerfi, sem verður lánsstofnun fyrir íbúðarhúsabyggingar, og mun ég síðar koma nokkru nánar inn á þetta mál. Þessar 12 millj. kr. ásamt eigin fé byggingarsjóðs eiga að vera nægilegt fjármagn til þess að tryggja eðillegar íbúðarhúsabyggingarframkvæmdir í sveitum næstu árin. En um leið rýmkar þetta fjárráð ræktunarsjóðs til mikilla muna, þar sem hann þá fær til umráða því nær allt framlag mótvirðissjóðs, sem Framkvæmdabankinn veitir til sveitanna. Þetta er því geysimikilvæg framkvæmd og veitir mikið öryggi fyrir bændur um, að lánsfé fáist til framkvæmda. Veðdeild Búnaðarbankans hefur verið fjárvana að mestu. Lítils háttar úrbót var gerð með lögum frá Alþingi í fyrra, þar sem veðdeildinni þá var tryggð um 1 millj. kr. árlega, sem orkaði þó tiltölulega litlu. Nú hefur veðdeildin fengið 4 millj. kr. af tekjuafgangi s.l. árs, og er það nokkur úrbót. Þá vil ég leyfa mér að nefna, að á þessu þingi hafa verið gerðar breytingar á jarðræktarlögunum, er hækka verulega framlag til skurðgraftar og nokkuð einnig til almennrar ræktunar. Þá er og í þessum lögum þeim býlum, er skemmst eru á veg komin með ræktunarframkvæmdir, tryggt allverulegt aukaframlag. Er það að mínum dómi það mikilvægasta við þessa löggjöf. Þá var og fé það, sem Alþingi hefur veitt ræktunarsamböndum til þess að kaupa á félagslegum grundvelli stórvirkar vinnsluvélar til ræktunarstarfa, aukið um 6 millj. kr. Allt er þetta til mikilla bóta fyrir landbúnaðinn og mun stuðla að enn auknum framkvæmdum. Af tekjuafgangi síðasta árs fékk ræktunarsjóður fyrir síðustu áramót 8 millj. kr., sem að sjálfsögðu strax var varið til útlána. Þá er og framlag til ræktunarsjóðs í fjárlögum aukið úr 1/2 millj. kr. í 1.1 millj. kr. Samkv. því, sem ég hef drepið á að framan, hefur á margvíslegan hátt verið unnið að því að efla lánsstofnanir landbúnaðarins og auka framlög til landbúnaðarframkvæmda, að nokkru leyti með löggjöf og að nokkru leyti með ríkisstjórnarráðstöfunum. Hefur aldrei á einu ári verið meira gert til þess að greiða fyrir og bæta aðstöðu landbúnaðarins og þeirra, er við hann starfa. Meðal annars vegna þess mikla fjár, sem lánadeildir Búnaðarbankans hafa fengið til útlána, og af öðrum ástæðum, sem skýrðar skulu hér á eftir, varð ekki hjá því komizt að breyta útlánsvöxtum bæði hjá byggingarsjóði og ræktunarsjóði. Hefur það verið gert á því þingi, sem nú er að ljúka, og það á þann hátt, að útlánsvextir byggingarsjóðs hækka úr 2% í 31/2%, en útlánsvextir ræktunarsjóðs úr 21/2% í 4%. Hv. stjórnarandstæðingar, sem aldrei þessu vant þykjast í þessu máli vera miklir vinir landbúnaðar og sveitafólks, hafa lagzt gegn þessu og hafið áróður mikinn um, að Framsfl. sé nú að svíkja sveitirnar og bændastéttina. Reyna þeir að nota þessa nauðsynlegu og óumflýjanlegu ráðstöfun í pólitískum áróðurstilgangi. Það er þess vegna sérstök ástæða til þess að skýra þetta mál allrækilega, svo að ekki geti misskilningi valdið. Eins og alkunnugt er, hefur frá því að útlánsvaxtakjör þessara sjóða voru ákveðin, árið 1946–47, orðið mjög mikil hækkun á öllum almennum vöxtum, bæði innláns- og útlánsvöxtum. Þá voru innlánsvextir sparifjár aðeins um 2%, en nú eru innlánsvextir í venjulegum sparisjóðsreikningum hjá bönkum 5% - og 6% af fé því, er óhreyft stendur í sex mánuði. Útlánsvextir bankanna hafa svo hækkað um 2% á þessu tímabili. Þótt aðeins þetta sé athugað, er ekki nema eðlilegt og öllum skiljanlegt, að ekki yrði hjá því komizt að hækka nokkuð útlánsvexti hjá þessum lánsstofnunum landbúnaðarins og öðrum hliðstæðum. En því miður er þetta ekki eina ástæðan til þess, að nauðsynlegt reyndist að hækka vexti af þessum útlánum, enda hefði það eitt ekki verið látið ráða. Það, sem var miklu alvarlegra í þessu sambandi, er, að með þeirri vaxtapólitík óbreyttri, sem rekin hefur verið, mundu þessar lánsstofnanir, byggingarsjóðurinn og ræktunarsjóðurinn, éta sjálfar sig upp á tiltölulega skömmum tíma vegna gífurlegs halla á vaxtareikningum stofnananna, eins og ég skal nú skýra nokkru nánar. Þegar vaxtabreytingarnar voru gerðar á útlánum sjóðanna 1946–47, störfuðu sjóðir þessir svo að segja eingöngu með eigið fé, enda voru lánveitingar þá litlar, miðað við það, sem síðar hefur orðið. Framkvæmdir í sveitum hafa, eins og kunnugt er, vaxið gífurlega og lánsþörfin vaxið að sama skapi. Sjóðirnir starfa því nú að mjög miklu leyti með lánsfé. Af því verður að greiða miklu hærri vexti - allt upp í 6% - en sjóðirnir fá af útlánum sínum. Skuldir ræktunarsjóðs voru þannig um síðustu áramót um 52 millj. kr., en byggingarsjóðs um 25 millj. kr. Til nánari skýringar skal hér dæmi nefnt um tvö lán, sem tekin voru í Alþjóðahankanum handa byggingarsjóði og ræktunarsjóði. Lánin frá Alþjóðabankanum voru 38 millj. kr., vextir af þeim 41/2% og 5%, lánstími 20 ár. Hálf þessi upphæð var lánuð úr ræktunarsjóði með 21/2 % til 42 ára og hálf upphæðin úr byggingarsjóði með 2%. Til þess að endurgreiða Alþjóðabankanum lánin að fullu á umsömdum tíma þurfa sjóðirnir að leggja fram um 26 millj. kr. umfram það, sem þeir fá innborgað á sama tíma í vexti og afborganir af lánsfénu. Að vísu er þá enn óinnheimt nokkuð af lánum byggingarsjóðs, þar sem hann lánar til 42 ára, en hreinn halli að lokum verður þó um 10 millj. kr. Það er nú hverjum manni ljóst, að með slíku áframhaldi mundu eignir sjóðanna eyðast í vaxtahalla á skömmum tíma og afleiðingin óhjákvæmilega verða sú, að lánveitingar þeirra til framkvæmda stöðvuðust. Vextir af þeim lánum, sem sjóðir Búnaðarbankans verða nú að taka, munu verða 61/2–7%, og þar sem þeir þurfa um 30 millj. kr. ný lán árlega til þess að fullnægja nokkurn veginn lánaþörf landbúnaðarins, miðað við þær reglur, sem gilt hafa, sjá allir, hvert slíkt stefnir. Vaxtahalli ræktunarsjóðs af hverri milljón, sem hann tekur að láni með 61/2 % vöxtum, er um 40 þús. kr., en eftir þá vaxtahækkun, er nú hefur verið lögfest um hækkun útlánsvaxta úr 21/2% í 4%, verður hallinn þó enn um 25 þús. kr. af hverri milljón. Það skal tekið fram, sem í sjálfu sér er augljóst, að vaxtahækkunin tekur aðeins til lána, sem veitt verða hér eftir. Ég veit, að bændur muni fljótt átta sig á þessu máli og sjá í gegnum það blekkingarmoldveður, sem stjórnarandstæðingar hafa leitazt við að þyrla upp í sambandi við það. Vaxtabreytingar þessar eru nauðvörn, til þess að sjóðir Búnaðarbankans geti eftirleiðis eins og hingað til orðið sterkar lánsstofnanir, sem geta fullnægt því mikla hlutverki að veita lán til landbúnaðarins. Til þess þarf geysimikið fjármagn næstu ár vegna þeirra miklu framkvæmda, sem að er unnið í sveitum. Enn meira ríður á, að hægt sé að fullnægja lánsfjárþörf landbúnaðarins, en þótt nokkur vaxtabreyting verði, sem er þó aðeins nokkur hluti af öðrum vaxtahækkunum, sem orðið hafa undanfarin ár. Þessar vaxtabreytingar gera mögulegt að auka útlán úr sjóðum Búnaðarbankans. Afar nauðsynlegt er að hækka lán úr byggingarsjóði til hvers íbúðarhúss. Þessar vaxtabreytingar gera það mögulegt. Munu þeir, sem eftir eiga að reisa íbúðarhús, að sjálfsögðu leggja miklu meira upp úr því að geta fengið hærri lán, þótt vextir séu nokkru hærri. Áróður stjórnarandstæðinga stoðar því ekki í þessu máli. Bændur munu fljótt átta sig á því, að þessar breytingar á útlánsvöxtum sjóða Búnaðarbankans voru nauðsynleg vörn til þess að tryggja áframhaldandi starfsemi þeirra á þann hátt, sem bezt hentar landbúnaðinum og þeim, sem þar starfa. Ég vil svo að lokum geta þess, að vextir af útlánum verkamannabústaðasjóðs. sem bjó við sömu lánskjör og byggingarsjóður sveitanna, hafa verið hækkaðir á sama hátt. Hið sama gildir um fiskveiðasjóð. Undanfari hans var stofnlánadeild sjávarútvegsins, sem lánaði gegn 21/2% eins og ræktunarsjóður, en í nýsamþykktum lögum um fiskveiðasjóð eru útlánsvextir hans ákveðnir 4%. Þessi nýju lög um fiskveiðasjóð eru merk, og hafa verið gerðar miklar breytingar til bóta frá eldri lögum. Fjárráð sjóðsins hafa verið aukin. Fær hann 2 millj. kr. árlega næstu 10 árin, og auk þess fékk hann 8 millj. kr. af tekjuafgangi ríkissjóðs s.l. ár, eða sömu upphæð og ræktunarsjóður, enda er hlutverk fiskveiðasjóðs hliðstætt fyrir sjávarútveginn og ræktunarsjóðs fyrir landbúnaðinn. Í þessum nýju lögum um fiskveiðasjóð er heimilt að lána út á báta, sem keyptir eru erlendis frá, allt að 2/3 hlutum af verði þeirra, en út á báta smíðaða innanlands allt að 3/4 hlutum. Er hér um hækkun að ræða frá því, sem áður var. Þessi löggjöf er öll hin merkasta. Í málefnasamningi núverandi ríkisstj. frá sept. 1953 segir svo: „Tryggt verði aukið fjármagn til íbúðabygginga í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum, lögð áherzla á að greiða fyrir byggingu íbúðarhúsa, sem nú eru í smíðum, og lagður grundvöllur að því að leysa þetta vandamál til frambúðar.“ Ég vil fara nokkrum orðum um þetta mál, sérstaklega vegna óheilinda stjórnarandstöðunnar í þeim málum. Sannleikurinn er sá, að frá 1950, að fyrrverandi ríkisstj. kom til starfa, hefur miklu meira verið gert fyrir húsnæðismál þéttbýlisins en nokkru sinni fyrr, og það þegar kommar og kratar sátu í ríkisstj. og höfðu þar mikil áhrif. Þetta sviður þeim nú að vonum, þegar þeim er ljóst, að núverandi ríkisstj. og fyrrverandi hafa leyst þessi mál miklu betur en þeir gátu gert. Lög um lánadeild smáíbúða voru sett á Alþingi 1951. Á árunum 1952–54 hefur ríkisstj. útvegað þessari lánadeild 40 millj. kr., sem allt hefur verið lánað út á smáibúðir. Með aðstoð þessarar lánadeildar hafa 1600–1700 íbúðir verið reistar. Skiptast þær nokkurn veginn jafnt á Rvík og nánasta umhverfi og landið utan Rvíkur. Hefur á þennan hátt verið stuðlað að mjög mikilli byggingarstarfsemi. Hús þessi hafa orðið tiltölulega ódýr, þar sem byggjendur mjög margir lögðu fram mikla frístundavinnu í byggingarnar, og hafa sumir komið upp íbúðum fyrir ótrúlega lítið lánsfé. En þetta var ekki frambúðarlausn. Þess vegna var ákveðið í málefnasamningi núverandi ríkisstj. að taka byggingarmál þéttbýlisins enn fastari tökum. Þær 20 millj. kr.; sem ríkisstj. útvegaði árið 1954 til smáíbúða, voru bráðabirgðaúrlausn á þessu máli. En til þess að leita að leiðum um varanlega úrlausn skipaði ríkisstj. í fyrravor fimm manna nefnd, er gera skyldi till. um lánastofnun, er veitti lán til hóflegra íbúðarhúsa. Síðar - eða um síðustu áramót - var bætt við í n. tveimur fulltrúum frá Landsbanka Íslands, en þá hafði náðst samkomulag við hann um, að Landsbankinn tæki að sér að hafa forustu um að afla fjár til slíkrar lánastarfsemi. Í dag voru afgreidd frá Alþingi lög um húsnæðismálastjórn, veðlán til íbúðabygginga og útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Er það árangur af starfi nefndarinnar og ríkisstj. í þessu máli. Án þess að geta verulega komið inn á efni frv., enda hefur það verið rakið í blöðum og útvarpi, vil ég þó nefna eftirfarandi atriði: Hér skal komið á fót sérstöku veðlánakerfi, sem lánar fé til hæfilega stórra íbúðarhúsabygginga. Landsbankinn tekur að sér að hafa forgöngu um þetta og ábyrgist fyrstu tvö árin ákveðna lágmarksfjárhæð, er mun nema minnst 40 millj. kr. aukningu frá því, sem verið hefur áður. Samkvæmt þessu kerfi ættu um 100 millj. kr. að vera tiltækar á ári í því skyni. Skipuð skal sérstök húsnæðismálastjórn; er hafi yfirumsjón þessarar starfsemi svo og skiptingu lánsfjár, en jafnframt verði tekin upp margvísleg leiðbeiningarstarfsemi fyrir húsbyggjendur. Sérstakur kafli er um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Leggur ríkissjóður fram 3 millj. kr. árlega næstu ár gegn jafnháu framlagi frá þeim sveitarfélögum, er vilja beita sér fyrir ákveðnum aðgerðum í þessu skyni. Samkv. frv. þessu er ætlazt til, að byggingarsjóði sveitanna og verkamannabústaðasjóði verði lánað fé til útlána úr þessari lánsstofnun. Eins og áður er fram tekið, er byggingarsjóði sveitanna tryggt tvö fyrstu árin 12 millj: kr. árlega. Ég hef ekki tíma til þess að skýra nánar frá þessari löggjöf, sem áreiðanlega er hin merkasta og mun marka tímamót í sögu lánastarfsemi til íbúðarhúsabygginga. Þau undur hafa skeð, að stjórnarandstæðingar hafa hamazt gegn þessari löggjöf og sumir jafnvel greitt atkvæði gegn henni. Má það teljast merkilegt, ekki meiri sögu en þeir eiga að baki í þeim efnum. Þeir hafa að vísu verið með að setja undur falleg lög um vissa þætti byggingarmála, nokkurs konar glansmyndir, sem litu vel út í fyrstu, en varð svo að afnema eða fresta öllum aðgerðum, vegna þess að sú löggjöf reyndist óframkvæmanleg. Þau lög, sem nú hafa verið sett, eru aftur á móti fyllilega raunhæf. Þar er ekki lofað meiru en við verður staðið, og mun það affarasælast, ekki sízt fyrir þá, sem erfiðast eiga í þessum efnum, að aldrei sé lofað meiru en hægt er að standa við. Í málefnasamningi ríkisstj. segir, að haldið skuli áfram að stuðla að öflun atvinnutækja til þeirra byggðarlaga, sem við atvinnuörðugleika eiga að stríða. Þetta hefur verið gert og aldrei varið meira fé til þess úr ríkissjóði en árið 1954. Til þess var varið árin 1951–53 um 13 millj. kr. Þetta fé hefur farið til milli 40 og 50 kaupstaða, kauptúna og þorpa utan Faxaflóasvæðisins. Árið 1954 var varið í þessum sama tilgangi um 7 millj. kr., en ekkert af því hefur farið til Faxaflóasvæðisins, vegna þess að þar hefur verið næg atvinna. Fé þetta hefur orðið að hinu mesta gagni til þess að leitast við að halda jafnvægi í byggð landsins. Er þessi starfsemi hin merkilegasta, en þyrfti að vera í enn stærri stíl, svo mikið nauðsynjamál sem hér er um að ræða. Eitt atriði í stjórnarsamningnum frá sept. 1953 er ekki að fullu búið að framkvæma. Það er það ákvæði, að framleiðendur sauðfjárafurða skuli eiga þess kost að fá rekstrarlán út á væntanlegar afurðir sínar snemma á framleiðsluárinu, sem greiðist svo þegar framleiðsluvörurnar eru seldar. Samningar hafa staðið yfir um þetta við bankana um langt skeið, án þess að að fullu sé frá þessu gengið, hvernig frambúðarlausnin verður. Hins vegar hefur sú bráðabirgðalausn fengizt á þessu, að bæði í fyrravor og eins nú fá þeir bændur, er við sauðfjárbúskap búa, að mestu leyti gjaldfrest á áburði, er þeir kaupa, til hausts. Þetta mál er því að nokkru leyti leyst, en verður þó að ganga frá á öruggari hátt síðar. Tími minn mun nú þrotinn og vel það. Ég skal því láta máli mínu lokið. Ég vil endurtaka það, sem ég nefndi í upphafi máls míns. Ég hef hér flutt skýrslu um nokkurn hluta af störfum ríkisstj. síðastliðin ár, þar sem staðreyndirnar eru látnar tala. Ég bið ykkur, hlustendur góðir, út frá þessum staðreyndum að kveða upp óhlutdrægan dóm um störf ríkisstj. Ég óttast ekki þann dóm. Hann verður á þann veg, að Framsfl. hafi hin síðustu ár, eins og ávallt áður, unnið eftir málefnum, starfað á þann hátt, er bezt hentaði umbjóðendum hans, hvort sem þeir áttu heima í sveit eða við sjó, og jafnframt þannig, að það væri þjóðfélaginu öllu fyrir beztu. Góða nótt.