Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þó að ég hafi gefið út sérstakt nál., stutt og gæti ekki verið við 2. umr. þessa máls til að gera grein fyrir því, þá hef ég sáralítið að segja út af því nál., sem ég gaf út. Ég geri ráð fyrir, að ég skipti mér sem þm. lítið af því, hvernig fer um þetta mál. Það er að vísu ljóst, að setja þarf ný lagaákvæði um útflutningssjóðinn, en ég dreg það mjög í efa og er í raun og veru alveg sannfærður um, að tekjur sjóðsins hrökkva alls ekki fyrir þeim útgjöldum, sem honum er ætlað að bera og tel ég lítt forsvaranlegt að ganga þannig frá málinu. Hins vegar veit ég það af reynslu á þessu Alþingi, að það þýðir ekkert fyrir mig eða menn úr mínum flokki að bera fram neinar brtt. um það atriði og mun ég því ekki gera það. Ég býst við, að ég hefði sleppt þessari framsögu, ef framsögu skyldi kalla, ef mér hefði ekki sem formanni fjhn. borizt bréf út af þessu máli, sem ég vil kynna hv. d., án þess að ég leggi dóm á það að öðru leyti. En málið var afgr. í fjhn., áður en þetta bréf barst og ég sá ekki ástæðu til að kalla n. saman aðeins til að lesa henni þetta bréf. Bréfið er frá bílstjórafélagi Akureyrar, dagsett á Akureyri 7. maí 1959 og er svo hljóðandi: „Stjórn bílstjórafélags Akureyrar leyfir sér hér með að skora á hv. fjhn. Ed. Alþingis að beita sér fyrir því, að ekki verði hækkað leyfisgjald á bifreiðar, sem fluttar eru inn handa atvinnubílstjórum. Leyfir stjórnin sér að benda á, að slík ráðstöfun mundi gera atvinnubílstjórum miklum mun erfiðara að stunda atvinnu sína og jafnframt valda hækkun á ökutöxtum. Virðingarfyllst, f. h. stjórnar Bílstjórafélags Akureyrar. Jón B. Rögnvaldsson, formaður“. Frekar ætla ég ekki að taka fram um þetta mál.



Herra forseti. Ég og hv. 8. landsk. þm. (BjörnJ) höfum leyft okkur að bera fram á þskj. 502 brtt. við lögin um útflutningssjóð. Till. þessi er að mestu samhljóða till., sem þeir báru fram í Nd., hv. þm. Mýr. (HS) og hv. þm. A-Sk. (PÞ). Ég mun ekki hafa langa framsögu um þessa till., enda skýrir hún sig að mestu sjálf. Fyrsti liður till., að í staðinn fyrir 225% leyfisgjald komi 160%, stafar af því, að við teljum, að leigubifreiðastjórum, sem hafa haft sitt lífsframfæri af akstri, beri að sýna nokkra sanngirni, þegar lögð eru á yfirfærslugjöld. Það kemur þar til nokkuð annað, en þegar um aðrar fólksbifreiðar er að ræða. Í öðru lagi höfum við lagt til, að inn í lögin verði sett ákvæði um það, að fluttar verði inn á árinu 1959 allt að 100 bifreiðar handa atvinnubifreiðastjórum. Um það er það að segja, a. m. k. hvað fólksbifreiðar varðar, að það hefur engin endurnýjun orðið á bifreiðakosti leigubifreiðastjóra síðan á árinu 1955. Á þessu verður að verða breyting og þegar þannig vill til eins og nú á þessu ári, að verja á óvenjulega miklu af gjaldeyri til innflutnings á hátollavörum og bifreiðar eru, þrátt fyrir það, þótt ekki komi til nema 160% leyfisgjald, hæst tolluðu vörur, sem fluttar eru til landsins, þá finnst okkur, að nú sé einmitt tækifæri til að bæta þarna úr brýnni þörf. Enn fremur eru í brtt. okkar ákvæði um, að 100 innflutningsleyfum fyrir bifreiðum án gjaldeyris verði úthlutað til þeirra, sem með vinnusamningum hafa gjaldeyristekjur, með sama álagi og er á almennum gjaldeyris- og innflutningsleyfum. Okkur er það ljóst um innflutning án gjaldeyris, að þetta hefur verið nokkuð misnotað á undanförnum árum og að útilokað er, að hægt sé að flytja inn, eins og áætlað er á þessu ári, allt að 400 bifreiðum án þess að veita fyrir þeim gjaldeyri, án þess að þurfi að rýmka verulega um þær reglur, sem gilt hafa til þessa. En þrátt fyrir það, þó að öllum sé kunnugt, að þetta hefur verið misnotað, þá finnst okkur það ekki réttlæta, að þessi réttindi séu tekin af t. d. sjómönnum og farmönnum, sem hafa löglegar gjaldeyristekjur. Okkur finnst, að þeir eigi að sitja við sama borð og allur almenningur. Ég segi fyrir mig, að ég skipti mér ekki af því, þó að þessu gjaldi sé breytt að öðru leyti á þeim, sem afla gjaldeyris á vafasaman hátt, en ég tel alveg útilokað að flokka þá menn, sem hafa svona löglegar gjaldeyristekjur, undir það og setja á þá nokkurs konar sérstakt hegningargjald. Um síðasta lið brtt. er það að segja, að við leggjum þar til, að allt að 100 innflutnings- og gjaldeyrisleyfi verði veitt til báta- og togarasjómanna. Það liggur nú fyrir eftir upplýsingum frá hæstv. ríkisstj., að allt að 1.200 bifreiðum verður úthlutað á þessu ári. Við vitum, að þeir menn, sem við sjósókn fást, eiga oft erfiðast með að standa í stappi við nefndir og ráð hér í Reykjavík til að fá innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir bifreiðum og okkur finnst það ekki óviðeigandi, að Alþingi sýni í verki, að það vill þó ætla þessum mönnum nokkra sérstöðu, þeim mönnum, sem flytja að landi mest af hinu dýrmæta útflutningsverðmæti okkar. Ég vona, að deildin sjái sér fært að samþ. þessar sanngjörnu till. okkar.



Herra forseti. Í 4. gr. frv. er ríkisstj. heimilað að innheimta sérstakt gjald af innfluttum bifreiðum og má það nema allt að 250% af fob-verði hverrar bifreiðar, en þó má gjaldið ekki vera nema allt að 225%, þegar úthlutað er gjaldeyri til kaupa á bifreiðum fyrir atvinnubifreiðastjóra. Á þskj. 521 flyt ég brtt. þess efnis, að aftan við þennan málslið bætist orðin „og lækna“, þannig að gjaldið verði ekki hærra en 225%, þegar úthlutað er gjaldeyri til kaupa á bifreiðum til atvinnubifreiðastjóra og lækna. Ég flyt þessa brtt. samkvæmt ósk Læknafélags Íslands, sem hefur sent um það erindi til hins háa Alþingis. Þar er á það bent, að læknar komist ekki hjá að nota bifreiðar til sinna starfa og því ekki úr vegi að setja þá a. m. k. til jafns við atvinnubifreiðastjóra. Auk þess má benda á það, að bifreiðarkostnaður er fastur liður í rekstrarkostnaði lækna. Hækkun á þeim rekstrarkostnaði hefur áhrif í árlegum samningum milli læknasamtakanna annars vegar og sjúkrasamlaga hins vegar. Þetta finnst mér sérstaklega ástæða til að benda á. Í öðru lagi hefur að sjálfsögðu allur hækkaður rekstrarkostnaður lækna áhrif á taxta þeirra almennt. Atvinnubifreiðastjórum er þarna hyglað. Þeir aka að jafnaði heilbrigðu fólki og því skyldi þá ekki læknum hyglað, sem allan daginn aka til sjúkra manna? Ég vænti þess, að hv. d. taki þessari till. vel og líti á hana með sanngirni.



Herra forseti. Það kom fram í framsöguræðu hv. minni hl. þessarar d., forseta d., 1. þm. Eyf. (BSt), að hann drægi það nokkuð í vafa, að tekjur útflutningssjóðs mundu endast til þess að standast á við gjöldin. Nú hefur aftur á móti það dæmi verið reiknað af sérfræðingum ríkisstj. og komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta mundi takast, tekjurnar og gjöldin mundu standast nokkurn veginn á, þó þannig, að út af stæðu upp undir 20 millj. kr., sem ekki væri séð fyrir tekjum fyrir, eftir þeim tekjumöguleikum, sem reiknað hefði verið með í þeirra dæmi. En þeir eru náttúrlega nokkuð óvissir og ekki ástæða til kannske að gera veður út af því, að þessi mismunur væri eða þarna stæði þessi upphæð út af, þar sem ýmis og kannske stærri óviss atriði gætu gengið inn í þennan reikning. Hitt er náttúrlega augljóst, að með þessu er teflt á nokkuð tæpt vað, þó að það sé engin goðgá að leggja af stað með sjóðinn með þessum tekjuvonum, sem hann hefur, eftir því sem frv. er byggt upp. En hitt er náttúrlega alveg auðséð, að hvað eina sem borið er fram, til þess að draga úr þeim tekjumöguleikum, sem sjóðurinn hefur, verður til þess að minnka þá möguleika, að tekjur og gjöld sjóðsins geti staðizt á. Mér finnst, að sjónarmið hv. 1. þm. Eyf. og hv. þm. Seyðf., sem hér hefur borið fram brtt. um að draga mjög úr tekjum sjóðsins, stangist nokkuð á í þessu efni, því að það er náttúrlega ekki ráðið til þess að tryggja hag og afkomu sjóðsins að draga úr tekjumöguleikum hans. Það má vel vera, að það sé margra eða einhverra meina bót að lækka yfirfærslugjaldið á þeim bílum, sem úthlutað verður til atvinnubílstjóra, úr 225% niður í 160%. Þó hygg ég, að það dragi þá ekki eins mikið og útflutningssjóðinn að missa þær tekjur, sem þannig er stofnað til að hann missi. Ég vil þess vegna láta í ljós þá skoðun, að ég tel, að með þessari lækkun yfirfærslugjaldsins frá því, sem hugsað er í frv., eru náttúrlega tekjumöguleikar sjóðsins skertir og verður það þá að vera á ábyrgð þeirra manna, sem að þeirri skerðingu standa. Það sama gildir náttúrlega alveg eins um till. hv. 1. landsk. þm. (AG), sem var að mæla fyrir sinni brtt. áðan og þarf ekki að endurtaka rökin gegn þeirri till. frá því, sem ég nú hef rætt um till. hv. þm. Seyðf. og hv. 8. landsk. þm. Annað atriði, sem farið er inn á, á þskj. 502, sem ég vil vara við, er að ákveða með lögum um innflutning á þessum hlutum, Ég veit ekki til þess, að það hafi verið gert áður á svipaðan hátt og hér er nú farið fram á að gera, að ákveða með lögum, að viss fjöldi bifreiða skuli fluttur inn í ákveðnu skyni. Ég tel þetta mjög óheppilega leið og þessi töluákvörðun um bílana verði að gerast að miklu betur athuguðu máli, en þessi hv. þm. eða þeir, sem till. flytja, geti hafa haft möguleika til að gera. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Till. eru þannig, að þær koma þvert á, í fyrsta lagi megintilgang frv. um að afla tekna til að standa á móti útgjöldunum, og í öðru lagi fara þær að nokkru leyti, að því er tekur til till. á þskj. 502, inn á braut, sem er áður óþekkt og ég held óheppileg um þessi mál.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. talaði nokkuð hér um þessa till., sem við hv. 8. landsk. (BjörnJ) berum fram og minntist þar á áætlun um tekjur og gjöld útflutningssjóðs. Við vitum náttúrlega, að slíkar tekjuáætlanir eru aldrei nákvæmar og ég ætla engan dóm á það að leggja, enda hef ég ekki haft aðstöðu til að kynna mér það. En ég vil aðeins benda á, að eftir þeirri innflutningsáætlun, sem gerð hefur verið fyrir þetta ár, á að flytja inn nokkuð miklu meira magn af hátollavarningi, en gert var t. d. á síðasta ári, og einmitt með hliðsjón af þessari innflutningsáætlun kom inn þetta ákvæði um að veita 100 innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til atvinnubifreiðastjóra á þessu ári. Bifreiðar voru, jafnvel áður en þessi nýju gjöld komu á, sú vörutegund, sem mest gaf í ríkissjóð og útflutningssjóð, og það er álit a. m. k. nokkuð margra innflytjenda, að það sé vafamál, að hátollagjaldeyririnn gangi allur út á þessu ári til svipaðs innflutnings og hann var notaður til í fyrra. Við vitum, að ef atvinnubifreiðastjórum eða leigubifreiðastjórum yrðu veitt innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, þá mundu langsamlega flestir þeirra kaupa bifreiðar, sem eru í innkaupi nokkuð miklu dýrari og gefa með 160% leyfisgjaldi meiri tekjur í útflutningssjóð en flestar, ef ekki allar bifreiðar t. d. frá Vestur- og Austur-Evrópu, þannig að þetta ákvæði um að veita 100 innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til leigubifreiðastjóra ætti einmitt að auka tekjur útflutningssjóðs frekar, en minnka þær. Og þar er alveg öruggur markaður fyrir gjaldeyri, sem á að nota til kaupa á hátollavörum, - alveg öruggur markaður, sem nokkur vafi gæti verið á að annars væri til staðar. Ég vil endurtaka, að þetta ákvæði um 100 innflutningsleyfi fyrir bifreiðum til þeirra, sem með vinnusamningum hafa gjaldeyristekjur, er að mínu viti mjög mikilvægt. Við vitum, að á síðasta ári fóru farmenn í verkfall m. a. út af 55% yfirfærslugjaldinu og fengu þar á nokkra leiðréttingu og við vitum einnig, að innflutningsskrifstofan hefur að fyrirlagi ríkisstj. hverju sinni gefið þeim, sem hafa þessar tekjur, kost á að flytja inn einstakar vörutegundir. Það skal ekki afsakað, að nokkuð af þessum vörum hefur vafalaust lent á svartan markað og í brask, en þrátt fyrir það tel ég nauðsynlegt, að þessum mönnum sé sýnt það og sannað, að þeir sitja við sama borð og aðrir landsmenn, a. m. k. ef þeir ætla að nota þær vörur til eigin þarfa, sem þeir flytja inn. Við vitum líka, að ef á að flytja inn 450 gjaldeyrislausar bifreiðar, þá verður að útvíkka eða útvatna verulega þær reglur, sem gilt hafa um úthlutun slíkra bifreiða og verður örugglega að nota til kaupa á þeim nokkuð af þeim gjaldeyri, sem er aflað á vafasaman hátt og ég út af fyrir mig sé ekki neina ástæðu til að hafa á móti því, að þeir menn séu látnir borga há gjöld.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til viðbótar því, sem ég áður hafði sagt um þetta mál. Hv. síðasti ræðumaður minntist á, að nú væri gert ráð fyrir að flytja inn mikið af hátollavörum og það er rétt, nokkru meira, en gert hafði verið í fyrra. En allt byggist þetta kerfi á því, að hægt sé að flytja inn hátollavörur og brotnar alveg greinilega saman, ef það er ekki hægt. Hins vegar um samanburðinn á árinu 1958 og 1959 vil ég segja það, að áætlunin fyrir 1959 er lægri en áætlunin var 1958, þó að ekki tækist að flytja inn allt það magn af hátollavörum, sem þar var gert ráð fyrir, þannig að náttúrlega getur verið nokkuð í óvissu, hvað til tekst á árinu, eftir því, hvaða gjaldeyristekjur falla til. En svo kom þessi hv. þm. með þá frumlegu skýringu á sinni till., að ef veitt væru atvinnubílstjórum leyfi til þess að kaupa bifreiðar til atvinnurekstrar síns, þá mundi það með þessari lækkun á yfirfærslugjaldinu, sem hann leggur til, gefa meiri tekjur í útflutningssjóðinn, en að till. óbreyttri. Það reikningsdæmi get ég nú ekki skilið, því að vitanlega var gert ráð fyrir því, að atvinnubílstjórar fengju leyfi hjá innflutningsskrifstofunni til þess að flytja inn bifreiðar og ef þær verða fluttar inn samkvæmt leyfi eða samkvæmt lögum, þá gerir það ekki þann mun, að ég geri ráð fyrir, að svipuð tegund bifreiðar mundi verða keypt í hvoru tilfellinu sem væri, og þá er náttúrlega gefið, að hver lækkun á yfirfærslugjaldinu, dregur úr tekjumöguleikum sjóðsins. Ég vil undirstrika það, sem ég sagði áðan, að afkomumöguleikar sjóðsins eru slíkir, að allt, sem gert er til þess að draga úr tekjumöguleikum hans, getur orðið til þess, að afkoma hans verði verri, en æskilegt væri. E. t. v. þolir hann það, e. t. v. þolir hann það ekki. En allt, sem miðar að því að draga úr tekjumöguleikunum, er til hins verra og verkar náttúrlega gagnstætt því, sem mér skildist á hv. 1. þm. Eyf. hér áðan að þyrfti að gera, að tryggja afkomu sjóðsins betur, en gert er nú. En þessar till., sem hér eru bornar fram, stefna í þveröfuga átt.



Herra forseti. Þetta frv., sem flutt var í hv. Nd. og afgr. þaðan til Ed., mælir svo fyrir í 1. gr., að undanþága, sams konar og sú, sem talin er á undan, skuli gilda um upptöku talaðs máls eða tónlistar á segulband eða á annan vélrænan hátt, ef upptakan er aðeins ætluð til heimilisnotkunar. Efni þess er m.ö.o. það, að upptaka talaðs máls eða tónlistar á segulbönd eða á annan vélrænan hátt skuli endurgjaldslaus, ef upptakan er aðeins til heimilisnotkunar. Þetta mál, sem hér er hreyft við í frv., hefur um allmörg ár og einkum þó hin síðustu verið mikið vandamál, sem ýmsar aðrar þjóðir hafa glímt við og sumum þeirra ekki tekizt að leysa enn. Vandinn er sem sagt þessi, að sameina eðlilega notkun segulbandstækja fyrir almenning til heimilisnota annars vegar og hins vegar hæfilegt og sanngjarnt endurgjald til höfunda og listflytjenda. Í sambandi við þetta mál hafa Alþingi borizt álitsgerðir, aðallega mótmæli frá ýmsum samtökum, m.a. hefur Bandalag íslenzkra listamanna sent Alþingi harðorð mótmæli gegn þessu frv. Þá hafa borizt hér mótmæli auk Bandalags íslenzkra listamanna frá Rithöfundasambandi Íslands, Tónskáldafélagi Íslands, Félagi ísl. hljómlistarmanna, Félagi ísl. einsöngvara, Félagi ísl. leikara, Félagi ísl. tónlistarmanna, Stjórn Sinfóníuhljómsveitar Íslands og íslenzkum hljómplötuframleiðendum. Vegna þess, að hér er vikið að mjög viðkvæmu máli, sem snertir einnig rétt erlendra höfunda, og m.a. vegna þátttöku Íslendinga í alþjóðasambandi höfunda og í Bernarsambandinu, hefur verið leitað álits þessara aðila um málið. Í áliti alþjóðasambands höfunda kemur í ljós töluvert önnur skoðun á þessu máli, en í grg. flm. fyrir frv. Flm. segja, með leyfi hæstv. forseta, í grg.: „Það er sjálfsagt, að tónskáld og aðrir eigendur hugverka fái sanngjarna greiðslu fyrir notkun verka sinna, en krafa um greiðslu fyrir flutning eða upptöku hugverka á að takmarkast af því, að þetta sé gert í hagnaðarskyni.“` Flm. frv. virðast því byggja á þeirri skoðun, að ef upptakan er eingöngu til einkanota eða heimilisnota, en ekki í hagnaðarskyni, þá eigi hún að vera frjáls og endurgjaldslaus. Alveg gagnstæð skoðun kemur fram í bréfi alþjóðasambands höfunda um þetta efni, sem ég vildi aðeins með örfáum orðum rekja hér vegna þess, hvað málið er merkilegt og erfitt viðfangs. Þar segir svo, að eftirgerð eða „reproduktion“ verka til einkanota, eins og það var skilið áður fyrr, olli höfundum ekki nema tiltölulega litlu tjóni. En þegar farið er að færa sér í nyt nýjar uppfinningar, t.d. í vélrænum efnum, og nú síðast upptöku verka á segulbönd og þræði, þá er það þess eðlis, þó að til einkanota sé, að það veldur höfundum miklu fjárhagstjóni, því að það dregur úr sölu á eintökum af verkum þeirra, bókum, nótum, plötum o.s.frv. Í þessu sambandi má einnig geta þess, að við umr. í menntmn. þessarar hv. d., en málið var rætt á nokkrum fundum og fengnir þar til viðræðna fulltrúar frá Bandalagi ísl. listamanna og fulltrúi hljómplötuframleiðenda, þá kom það m.a. fram, að á flestum hljómplötum er strengilegt bann við afritun eða eftirgerð hljómplatnanna, sem sagt áskilinn mjög strangur einkaréttur af framleiðandans og höfundarins hendi. Varðandi Bernarsambandið, sem við erum meðlimir í, þá hefur borizt einnig ýtarleg umsögn þess um málið, sem endaði á þessum orðum: „Það er augljóst, að Ísland sem aðili í Bernarsambandinu getur ekki sett löglegan fyrirvara um heimild til segulbandsupptöku, þar sem slíkur fyrirvari var ekki settur um leið og Ísland gekk í Bernarsambandið: Erlendir dómar hafa og staðfest þetta. Mér þykir rétt að skýra frá þessum álitum, og án þess að ég vilji leggja á það dóm, þá er sjálfsagt að gera sér grein fyrir því, að af mörgum aðilum er það talið mjög hæpið, að slíkt lagafyrirmæli eins og þetta fengi staðizt, m.a. vegna þátttöku okkar í þessu alþjóðasambandi, Bernarsambandinu. Nú er það óneitanlega svo, að skilningur manna hefur mjög aukizt á hinum síðari árum fyrir því, að höfundar og listflytjendur eigi kröfu á sanngjarnri þóknun fyrir verk sín, og ég ætla, að bæði hér á landi og viðast annars staðar hafi þessi skilningur mjög glæðzt á undanförnum árum. Því er ekki að neita, að í augum höfunda og listflytjenda grúfir nú yfir veruleg hætta með hinni stórauknu notkun almennings á segulbandstækjum og öðrum tækjum til vélrænnar upptöku. Þannig var skýrt svo frá í menntmn., að t.d. í Bandaríkjunum hefði dregið stórkostlega úr sölu á hljómplötum hin síðari ár, eftir að segulbönd gerðust almenn. Vandinn í þessu máli er því að sameina þetta hvort tveggja sem bezt, að skapa almenningi eðlileg not þessara tækja eins og segulbanda, en hins vegar að sjá til þess, að höfundar og túlkendur fái sanngjarna þóknun fyrir sín hugverk. Eftir að menntmn. þessarar hv. d. hafði haldið nokkra fundi um málið og rætt það ýtarlega, varð hún sammála um þá afgreiðslu, sem greinir í nál. á þskj. Það lá fyrir í umr. í n., að Samband tónskálda og eigenda flutningsréttar, STEF, sem gert hafði, eins og kunnugt er, ráðstafanir til innheimtu víss gjalds af segulbandstækjum sem endurgjalds fyrir það að taka vernduð hugverk upp á segulband, var fúst til þess, ef þetta frv. yrði ekki samþykkt, heldur sett í athugun, að falla frá innheimtu slíkra gjalda, meðan á þessari athugun stæði. Bréf sambandsins er birt sem fskj. með nál., þar sem það staðfestir, að félagið muni ekki innheimta gjald af segulbandstækjum, meðan athugun sérfróðra manna fer fram á máli því, sem hér um ræðir, enda verði þeirri athugun hraðað eftir föngum og ný löggjöf ekki sett um efni þetta, fyrr en niðurstöður slíkra athugama liggja fyrir. Með vísun til þessa leggur menntmn. einróma til, að málið sé nú afgreitt með svofelldri dagskrá, að „í trausti þess, að ríkisstjórnin láti rannsaka til hlítar, hvernig bezt sé að haga löggjöf um rétt til upptöku talaðs máls og tónlistar á segulband eða á annan vélrænan hátt, og leggi niðurstöður sínar fyrir næsta reglulegt þing, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá.