Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Eins og mönnum er kunnugt eru það áform þessarar ríkisstjórnar að líta til óhagkvæmra rekstrareininga eins og það er stundum kallað af þeirra hálfu. Meðal annars var með þeim rökum lögð niður starfsemi Héraðsskólans í Reykjanesi. Ég hef því, virðulegi forseti, leyft mér að flytja fsp. til hæstv. menntmrh. um starfsemi skóla þar sem ég spyr í fyrsta lagi: ,,1. Eru uppi áform um að leggja niður starfsemi einstakra skóla, (grunnskóla, framhaldsskóla, sérskóla) á þessu ári og ef svo er, hvaða skóla er um að ræða og hvers vegna?`` Ég vek sérstaka athygli á því sem ég hef áhuga á að fá svar við. Það eru fyrst og fremst hvort uppi eru áform um að leggja niður eitthvað af grunnskólum í fámennum sveitum eða dreifðum byggðum eða sameina þá öðrum. ,,2. Telur menntmrh. sig hafa heimild til þess að leggja niður starfsemi einstakra skóla um lengri eða skemmri tíma og ef svo er, hvar er þá heimild að finna?``

Hæstv. forseti. Fyrri spurningin er: ,,Eru uppi áform um að leggja niður starfsemi einstakra skóla, (grunnskóla, framhaldsskóla, sérskóla) á þessu ári og ef svo er, hvaða skóla er um að ræða og hvers vegna?`` Svar mitt við þessari spurningu er svohljóðandi: Það eru ekki að svo stöddu uppi áform um að leggja niður starfsemi einstakra skóla á þessu ári. Ég tek fram að sveitarstjórnir reka grunnskóla og ákveða skipulag grunnskólahalds í skólahverfi með samþykki ráðuneytisins. Síðari spurningin er svohljóðandi: ,,Telur menntmrh. sig hafa heimild til þess að leggja starfsemi einstakra skóla um lengri eða skemmri tíma og ef svo er, hvar er þá heimild að finna?`` Svarið er svohljóðandi: Menntmrh. telur sig hafa heimild til þess að leggja niður starfsemi skóla um lengri eða skemmri tíma og þá samkvæmt tillögum sveitarfélaga ef um grunnskóla er að ræða. Skólar sem eru alfarið reknir og kostaðir af ríkinu, t.d. héraðsskólar, eru undir stjórn menntmrn. sem metur þörfina fyrir starfrækslu þeirra með hliðsjón af öðrum skólum á svæði viðkomandi skóla og aðsókn svo dæmi séu nefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir skýr svör. Það er ljóst að á þessu ári verður þá ekki ráðist í það að fækka skólum á grunnskólastigi eins og hefði mátt óttast og er það í sjálfu sér fagnaðarefni að svarið er þannig að það verður ekki gert nema þá með samþykki viðkomandi sveitarstjórnar. Þetta tel ég afar þýðingarmikið að hafa fengið fram og hefur þá ákveðinni óvissu verið eytt hvað það varðar að minnsta kosti.

Virðulegi forseti. Á þskj. 629 hef ég borið fram fsp. til hæstv. menntmrh. um ráðningu skólastjóra Leiklistarskólans. Að undanförnu hefur verið nokkuð um það að hæstv. ráðherrar hafa skipað eða sett menn í forustustöður hjá ýmsum stofnunum ríkisins án þess að virða eða taka tillit til vilja þeirra aðila sem hafa oft samkvæmt lögum það hlutverk að vera ráðgefandi eða gera beinar tillögur til ráðherra um viðkomandi stöðuveitingar. Eitt nýlegasta dæmið er skipun skólastjóra Leiklistarskólans þar sem ráðinn var til starfa einstaklingur sem samkvæmt heimildum fjölmiðla hafði ekki meirihlutastuðning skólanefndar Leiklistarskólans, nemenda eða kennara. Þó hlýtur álit viðkomandi skólanefndar sem á að vinna náið með skólastjóranum að skipta verulegu máli auk þess sem hún á að vera ráðgefandi fyrir ráðuneytið. Þetta er því miður, virðulegi forseti, ekki eina dæmið innan ríkiskerfisins þar sem skipað er í stöður þvert á vilja þeirra aðila sem þekkja það starf sem ráðið er í hverju sinni og eiga að meta hvaða eiginleikum umsækjandi um viðkomandi stöðu þarf að vera búinn. Ég segi þetta ekki hér til að lasta þann ákveðna einstakling sem ráðinn var í þá stöðu sem fsp. fjallar um heldur vegna þess að mér finnst sú aðferð sem viðhöfð var við ráðningu í stöðuna ekki rétt. Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvers vegna hafnaði ráðherra tillögum stjórnar Leiklistarskóla ríkisins, sem reyndar á að vera skólanefndar Leiklistarskóla ríkisins, um skólastjóra Leiklistarskólans? 2. Hvað réð úrslitum um að sá umsækjandi sem var valinn sem stöðuna hlaut? 3. Telur ráðherra það ekki vera í verkahring skólanefndar að fara yfir umsóknir um skólastjórastöður og taka afstöðu til þeirra?

Hæstv. forseti. Svör mín við þessum þremur spurningum eru svohljóðandi: Skólanefnd, ekki skólastjórn Leiklistarskóla Íslands, fékk allar umsóknir til umsagnar eins og segir til um í 2. gr. reglugerðar um Leiklistarskólann. Í reglugerðinni segir: ,,Leita skal umsagnar skólanefndar áður en skólastjóri er ráðinn.`` Skólanefndin greiddi fyrst um það atkvæði hverjir af umsækjendunum sex teldust hæfir til að gegna starfi skólastjóra. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að allir umsækjendur uppfylltu skilyrði til að gegna stöðunni en úrskurðaði fjóra þeirra hæfa til að takast á við hana núna. Sá umsækjandi, sem var ráðinn, var í hópi þeirra fjögurra sem skólanefndin taldi hæfa til að takast á við starfið. Greidd voru atkvæði um þá fjóra umsækjendur sem skólanefndin taldi hæfa til að takast á við starfið og hlaut einn umsækjandi fjögur atkvæði og annar þrjú. Í nefndinni eiga sæti níu manns en aðeins sjö þeirra voru mættir á þessum fundi þegar um málið var fjallað. Enginn umsækjandi hlaut því hreinan meiri hluta skólanefndarinnar sem er umsagnaraðili. Þegar athuguð var reynsla og ferill umsækjenda á sviði leiklistar og stjórnunar var það niðurstaða mín að sá umsækjandi sem valinn var væri hæfasti maðurinn til að gegna starfi skólastjóra að öðrum umsækjendum ólöstuðum. Hann hefur að baki áratugareynslu sem leikari, hefur kennt leiklist og verið formaður Félags ísl. leikara. Einnig hefur hann mikla reynslu af stjórnunarstörfum á sviði leiklistar og gegndi m.a. embætti þjóðleikhússtjóra um átta ára skeið. Það varð því niðurstaða mín að hann væri vel að starfinu kominn og raunar að ekki væri hægt að ganga fram hjá manni með svo víðtæka reynslu og langan feril á sviði leiklistarmála. Það er kveðið á um það í lögum að skólanefnd Leiklistarskóla Íslands er umsagnaraðili þegar ráðinn er skólastjóri við skólann. Það er því í verkahring skólanefndar að veita umsagnir um umsóknir áður en skólastjóri er ráðinn eins og gert var í þessu tilviki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Þau voru reyndar í þá veru sem ég hafði búist við. Það er vissulega rétt að skólanefndin er aðeins umsagnaraðili og að enginn einn umsækjandi fékk öll atkvæði skólanefndar eða þeirra sem mættir voru á þann fund sem greiddu atkvæði um umsækjendur, en þá vil ég gjarnan spyrja hæstv. menntmrh.: Hefði hann fylgt tillögum skólanefndarinnar ef einhver einn aðili hefði fengið öll atkvæðin, verið valinn einróma af skólanefndinni? Það kom fram í umræðu um aðra stöðuveitingu hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að hann teldi ástæðu til að breyta þannig lögum og auka sjálfstæði allra menningarstofnana að ráðið væri í stöður án íhlutunar ráðuneytis eða ráðherra og mér sýnist að vinnubrögðin síðustu vikur og þær ráðningar sem fyrir liggja á síðustu vikum bendi til þess að það sé bráðnauðsynlegt.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spurði hvort ég hefði valið umsækjanda sem hefði fengið öll atkvæði umsagnaraðila. Það er erfitt að svara svona spurningum beint en ég held að það sé alveg ljóst að það væri erfitt fyrir ráðherra að ganga fram hjá svo einróma niðurstöðu umsagnaraðila þegar hann þarf að taka sína ákvörðun en ég legg áherslu á að það er ráðherrann sem ber ábyrgð á því hver gegnir starfi sem hann á annað borð skipar í þannig að það er í lokin hans að taka ákvörðunina. Ég svara þessu sem sagt þannig að það yrði eflaust nokkuð önnur staða fyrir ráðherrann en var í þessu tilviki ef umsagnaraðili væri á einu máli um hver skyldi hljóta stöðu. Varðandi þær hugleiðingar að taka þetta vald af ráðherra, þá er það út af fyrir sig alveg til athugunar. Það þýðir auðvitað það um leið að ráðherra ber enga ábyrgð á því hver hlýtur stöðu ef það vald er alfarið sett í hendur einhvers annars. Svo er ekki í þessu tilviki og meðan svona er að það er ráðherra sem ber hina pólitísku ábyrgð þá verður hann að taka ákvörðun um það sjálfur og hefur eftir atvikum hliðsjón af því sem umsagnaraðili eða umsagnaraðilar hafa fram að færa.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu en mér finnst ástæða til að nefna það í þessu sambandi að sá umsækjandi sem fékk flest atkvæðin í skólanefnd Leiklistarskólans fékk jafnframt einróma stuðning kennara og nemenda skólans. Það skiptir máli og ég held að það ætti að vera leiðsögn menntmrh., hver sem það er, að taka tillit til þess hvað nemendur, starfsmenn, kennarar í þessu tilviki segja. Það gerir ráðherra ekki og það er kannski það alvarlegasta við þá embættisveitingu sem hér liggur fyrir að hann gengur algerlega á skjön við vilja starfsmanna skólans. Ég vil einnig ítreka í framhaldi af þessu svari hæstv. ráðherra, þar sem hann sýndi örlítinn skilning í þá veru að til greina kæmi að breyta lögum í þessum efnum, að mér fyndist það koma til greina og að setja allsherjarreglur um að þessar stofnanir hafi vald og frelsi til að hafa vit fyrir sér sjálfar, að þeim sé treyst fyrir sínum málum og þá er ég að tala um menningarstofnanir í heild, hvort sem það er Þjóðleikhús, Þjóðminjasafn, Þjóðskjalasafn, Leiklistarskóli eða Landsbókasafn svo að ég nefni nokkur dæmi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér á sér stað. Það er verulegt umhugsunarefni hvernig staðið er að stöðuveitingum hér á landi og það á ekki eingöngu við um stöður á vegum menntmrn. Það hafa oft og iðulega komið upp umræður um það hvernig pólitísku valdi er beitt til þess að koma fólki í stöður án þess að maður sjái að viðkomandi eigi beinlínis erindi í starfið. Ég vil meina að þessi háttur, sem hér hefur verið hafður á allt frá því að Íslendingar fengu heimastjórn, ég hef kynnt mér þetta sérstaklega, hafi að ýmsu leyti valdið okkur miklu tjóni. Ég vil taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Svavars Gestssonar að stofnanir eigi að hafa sem mest sjálfstæði til þess að ráða sjálfar sínum málum og hverjir þar stýra verki en auðvitað eru undantekningar á og ég held að þetta eigi sérstaklega við um skóla og menningarstofnanir þar sem eru mjög fjölmennir vinnustaðir, þá sé það til bóta að þeir sem þar starfa ráði sem mestu um sín mál.

Virðulegi forseti. Undanfarið hefur nokkuð verið um það að fyrirtæki í sjávarútvegi hafi verið sameinuð. Við þessa sameiningu eða yfirtöku eins fyrirtækis á öðru hefur það tíðkast að fiskkvóti fyrirtækjanna hefur verið metinn til eigna. Í sumum tilvikum, ég veit þó ekki hve mörgum, hefur svokölluð veiðireynsla á utankvótafiski einnig verið reiknuð til verðmæta og þetta útreiknaða, áætlaða verðmæti, bókfært inn í sameiningu viðkomandi fyrirtækja sem eignarhluti, jafnvel ráðið miklu um stærð eignarhluta í nýju fyrirtæki. Gleggsta dæmi þessa er sameining Hraðfrystihúss Stokkseyrar og Glettings hf. í Þorlákshöfn þar sem þetta mat á veiðireynslu skiptir verulegu máli þegar eignarhlutur var ákveðinn í hinu nýja fyrirtæki, Árnesi hf. Sameining fyrirtækja í sjávarútvegi getur orðið til góðs og verður það vonandi í þessu tilviki en það er ekki sameining þeirra sem ég spyr hér um, heldur þær aðferðir sem viðhafðar eru við sameiningu fyrirtækja sem ríkið á aðild að. Vissulega er hægt að rökstyðja að úthlutaður aflakvóti sé metinn til verðmæta, sérstaklega vegna þess að þessi réttur til að nýta sameiginlega auðlind okkar allra, sem stjórnvöld úthluta, er seljanlegur. Það er hins vegar erfitt að skilja hvernig hægt er að meta veiðireynslu á fisktegundum utan kvóta til verðmæta. Hún er ekki seljanleg og vandséð hvernig hægt er að eignfæra hana í bókhaldi. Við sameiningu þeirra fyrirtækja sem ég nefndi áðan var annað fyrirtækið, Hraðfrystihús Stokkseyrar, að meiri hluta eign Hlutafjársjóðs sem heyrir undir stjórn Byggðastofnunar. Fulltrúi þeirrar stofnunar í stjórn fyrirtækisins sá um samninga fyrir hönd hraðfrystihússins. Samningarnir og þær aðferðir sem beitt var, þ.e. að meta veiðireynslu til eignar, hljóta að hafa verið borin undir stjórn þeirrar ríkisstofnunar sem þessi aðili er fulltrúi fyrir, þ.e. stjórn Byggðastofnunar. Því hlýt ég að álykta að þegar svo stór ákvörðun er tekin, ákvörðun sem er fordæmisgefandi, að verðleggja sem eignarhlut veiðireynslu á fisktegundum utan kvóta, hafi sú ákvörðun verið borin undir ríkisstjórn. Ef til vill hefði verið eðlilegra, virðulegi forseti, að beina þeim spurningum sem ég set fram á þskj. 472 til hæstv. forsrh. þar sem Byggðastofnun heyrir undir forsrn. en með fullri virðingu fyrir hæstv. forsrh. þá hef ég þá trú að hæstv. sjútvrh. viti meira um málið og því spyr ég hann: ,,1. Hefur ráðherra kynnt sér hvaða brögð eru að því að veiðireynsla á fisktegundum utan kvóta sé verðlögð við sölu og samruna fyrirtækja í sjávarútvegi þar sem opinberir sjóðir eiga hlut að máli? 2. Hafa stjórnvöld mótað afstöðu til slíkra viðskipta?``

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fyrirspyrjanda trú hans á þekkingu sjútvrh. en sem svar við fyrirspurnum er það að segja að það er ekki á verkefnasviði sjútvrn. að fylgjast með því hver brögð séu að viðskiptum af því tagi sem þar er spurt um. En samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, er öllum þeim fisktegundum, sem leyfilegur heildarafli er takmarkaður á, skipt upp á milli einstakra skipa eftir þar til greindum reglum. Veiðar á öðrum tegundum eru hins vegar frjálsar öllum skipum sem leyfi hafa til veiða í atvinnuskyni, þó með þeim takmörkunum sem leiða af almennum reglum um veiðisvæði, veiðarfæri og veiðitíma. Reynist hins vegar nauðsynlegt að takmarka veiðar á tegund sem samfelld veiðireynsla er á skal skv. 1. mgr. 8. gr. laganna skipta leyfilegum heildarafla upp á milli einstakra fiskiskipa á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja ára. Áður en slík ákvörðun er tekin þarf hins vegar að liggja fyrir tillaga frá Hafrannsóknastofnun um tiltekið aflahámark á viðkomandi tegund. Að verðmeta hugsanleg réttindi út frá því sem kann að gerast í framtíðinni hvað þetta atriði varðar er því alfarið á ábyrgð þeirra sem slíka samninga gera. Sé um það að ræða að opinberir sjóðir meti áunnin réttindi af vannýttum tegundum verð ég í því sambandi að minna á rétt þingmanna til að leita álits Ríkisendurskoðunar og fá svör við því þar hvort hagsmuna ríkissjóðs hafi verið gætt með eðlilegum hætti. Mér er kunnugt um að Ríkisendurskoðun hefur til skoðunar það sérstaka tilvik sem hv. þm. nefndi í ræðu sinni. Þá er að því spurt hvort stjórnvöld hafi mótað afstöðu til slíkra viðskipta. Það hafa þau ekki gert enda hygg ég að almennt sé erfitt að móta afstöðu til þess með almennum reglum hvernig meta skuli viðskiptavild. Mín skoðun er sú að það hljóti að teljast hæpið að leggja mat á verðmæti afla reynslutegunda sem ekki eru háðar ákvæðum um leyfilegan heildarafla. Hins vegar kunna að vera verðmæti í því fólgin að nýta vannýttar tegundir. Ég á þar fyrst og fremst við þekkingu sem fyrirtæki, sem stundar veiðar á vannýttum tegundum, hefur aflað sér, bæði að því er varðar veiðar og markaðssetningu. Slík þekking getur verið verðmæt og það hlýtur að metast í hverju tilviki hversu verðmæt slík viðskiptavild kann að vera.

Virðulegi forseti. Þessi fsp. leiðir hugann að hinu almenna stjórnkerfi, sem menn hafa búið við síðan 1984, um fiskveiðar. Það er að sjálfsögðu fullkomlega óeðlilegt að einhverjir aðilar sem teljast þinglýstir eigendur að skipi geti verðlagt sér til handa veiðireynslu, hvort heldur það er af fisktegundum innan kvóta eða utan því þar eru þeir sem verðmætin fá við sölu ekki endilega þeir sömu og þeir sem skópu þau verðmæti. Hagsmunir þeirra, sem eru uppistaðan í því að veiðireynslan er talin vera einhvers virði í þjóðfélagi markaðskerfisins, sjómanna og fiskvinnslufólks, eru fullkomlega fyrir borð bornir. Það vekur athygli mína að hæstv. sjútvrh. skuli ekki geta þessara hagsmuna að neinu þegar hann svarar seinni spurningunni svo það verður ekki öðruvísi skilið en það sé afstaða ráðherra að þessi verðmæti séu og eigi að vera eign hinna örfáu útvöldu í landinu sem eiga skip.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. svar hans. Eins og ég nefndi áðan er það afar erfitt að skilja hvernig það stenst lög að meta veiðireynslu á utankvótafiski til verðmæta og jafnvel bókfæra sem eign og ég veit um að í einstaka tilvikum hefur þessi veiðireynsla verið metin inn í framtíðina líka, ekki bara reynslan eins og hún er komin fram, heldur eins og hún verður hugsanleg í framtíðinni. Á sama hátt mætti þá meta vinnslureynslu í fiskvinnslunni og bókfæra á sama hátt. Ég fagna því að Ríkisendurskoðun er að athuga þetta mál þó að ég telji ekki endilega þessa einstöku sameiningu fyrirtækja, Hraðfrystihúss Stokkseyrar og Glettings, vera það sem málið snýst um heldur fyrst og fremst hvort það stenst lög að meta veiðireynslu á utankvótafiski til verðmæta og eignfæra í bókhaldi.

Frú forseti. Ræða hv. 5. þm. Vestf. var nokkuð skringileg. Mér hefur verið það fullkomlega ljóst að hann er andvígur núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi, m.a. af þeim sökum að það felur í sér heimildir til að færa veiðiheimildir á milli og þær geta gengið kaupum og sölum. En einmitt það dæmi sem er til umræðu sýnir að andstaða hv. þm. við núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi á þessum rökum er byggð á býsna hæpnum forsendum vegna þess að hér er verið að draga upp dæmi um það að seld hafi verið aflareynslan á fisktegundum sem ekki eru undir núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi og lúta ekki þeim aflamarksákvæðum sem það byggir á. Það dæmi sem hér er til umfjöllunar sýnir því að ef hv. þm. telur þetta vera vandamál þá á það jafnt við um önnur stjórnunarkerfi og líka það skipulag að engar takmarkanir séu á veiðum einstakra skipa. Einmitt þetta dæmi kippir algerlega grundvellinum undan einni helstu röksemd hans gegn kerfinu.

Virðulegi forseti. Í fréttum útvarps kom fram fyrir skömmu að Útflutningsráð ynni að stofnun alþjóðlegs sjávarútvegsskóla í líkingu við Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna. Fram kom að kennslan gæti farið fram með námskeiðahaldi og fyrirlestrum á þrengri sviðum og jafnvel með námi sem endaði á prófgráðu. Þá kom og fram að þetta erindi tengdist væntanlega erindi sem sjútvrh. hefur sett sjávarútvegsstofnun Háskólans um alþjóðlega sjávarútvegsstofnun á Íslandi. Ég fagna því að Útflutningsráð og hæstv. sjútvrh. vinni að athugun á því að koma á fót slíkri stofnun hér á landi. Ég harma hins vegar, ef rétt er eftir haft, að vilji sjútvrh. standi til þess að slíkri stofnun verði valinn staður í Reykjavík en ekki í tengslum við sjávarútvegsdeild Háskólans á Akureyri. Við umræður á hinu háa Alþingi á dögunum um frv. til laga um Háskólann á Akureyri kom fram vilji í máli allra hv. þm. sem þátt tóku í umræðum um að efla Háskólann á Akureyri. Einnig eru til meðferðar í þinginu tvær þáltill. sem ganga í svipaða átt, þ.e. að efla Akureyri sem miðstöð fræðslu um sjávarútveg. Þá ber og að geta þess að í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar, hvítbókinni, segir að Háskólinn á Akureyri skuli efldur. Af framansögðu hlýtur að vera ljóst að ef af stofnun alþjóðlegrar sjávarútvegsstofnunar verður sé eðlilegt og sjálfsagt að finna henni stað norður á Akureyri í tengslum við háskólann þar. Því spyr ég hæstv. sjútvrh hvort hann telji vænlegra að slíkri stofnun verði fremur fundinn staður í Reykjavík en í tengslum við sjávarútvegsdeild Háskólans á Akureyri.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda óskaði ég nýlega eftir því við sjávarútvegsstofnun Háskóla Íslands að hún kannaði með óformlegum hætti möguleika á því að koma á fót alþjóðlegri sjávarútvegsstofnun hér á landi. Ég hef einnig átt nokkrar viðræður við forustumenn Útflutningsráðs um þetta hugsanlega verkefni. Hér átti hins vegar fyrst og fremst að vera um forkönnun að ræða þar sem athugað yrði hvort hér gæti verið um að ræða raunhæfan möguleika. Slík forkönnun er nauðsynleg til að hægt sé að meta hvort stjórnvöld eigi að leggja í frekari vinnu og kostnað við markvissa könnun á því hvort um raunhæfan kost sé að ræða. Það er því að mínu mati ekki tímabært að byrja að velta vöngum yfir því á þessu stigi hvar staðsetja ætti slíka stofnun ef það kæmi í ljós að það reyndist skynsamlegt og hyggilegt að setja hana á fót. Málið er einfaldlega á byrjunarreit eins og sakir standa. En þó að slík stofnun yrði sett á fót höfum við ekki séð fyrir okkur að hér yrði um að ræða mikið bákn. Miklu líklegra væri að fyrst og fremst yrði um að ræða umgjörð um þær rannsóknastofnanir og atvinnulífið sem krefðist ekki sérstakrar aðstöðu umfram það sem fyrir hendi er í dag. Hér yrði frekar um að ræða samhæfingu á verkefnum sem við stundum nú þegar í þeim tilgangi að draga til okkar alþjóðlega þekkingu og miðla henni frá Íslandi. Af minni hálfu hefur ekkert komið fram um að óskynsamlegt væri að staðsetja þessa stofnun á Akureyri í tengslum við sjávarútvegsdeild Háskólans þar. Mér finnst margt hafa verið vel gert á þeim vettvangi og það er von mín og margra annarra að það merka framtak geti dafnað og orðið íslenskum sjávarútvegi til framdráttar og kemur alveg eins til álita ef af þessu verður að tengsl þessarar stofnunar verði þar. Á þessu stigi er einfaldlega ekki tímabært að fjalla um það efni því að hér er einvörðungu um forkönnun að ræða á þeim möguleikum sem kunna að vera fyrir hendi. En ég tel mjög mikilvægt að við hugum að verkefnum af þessu tagi. Við stöndum frammi fyrir nýjum verkefnum í íslenskum sjávarútvegi. Þekkingin mun ráða miklu um hvernig til tekst í þeim efnum. Við eigum að geta miðlað öðrum þjóðum af okkar þekkingu og verið í forustu á því sviði. Fyrir þá sök hef ég talið rétt að beita mér fyrir athugun af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Á þskj. 784 hef ég borið fram svofellda fsp. til hæstv. dómsmrh. um áhrif EES-samnings á innflutning og sölu áfengis: ,,Hvaða áhrif mun EES-samningur hafa að mati ríkisstjórnarinnar á núverandi lög og reglur um innflutning, sölu og dreifingu áfengis hér á landi?`` Í 16. gr. EES-samnings er að finna ákvæði sem varða ríkiseinkasölufyrirtæki. Greinin er svofelld: ,,1. Samningsaðilar skulu tryggja breytingar á ríkiseinkasölum í viðskiptum þannig að enginn greinarmunur sé gerður milli ríkisborgara aðildarríkja EB og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar vara. 2. Ákvæði þessarar greinar gilda um allar stofnanir sem þar til bær yfirvöld samningsaðilanna nota samkvæmt lögum eða í reynd, beint eða óbeint, til að hafa eftirlit með, ráða eða hafa umtalsverð áhrif á inn- eða útflutning milli samningsaðila. Þessi ákvæði gilda einnig um einkasölur sem ríki hefur fengið öðrum í hendur.`` Í bókun 8 er síðan nánar fjallað um ríkiseinkasölur og þar segir í 2. tölul.: ,,Ákvæði 16. gr. gilda einnig um vín (ST-númer 2204).`` Hér er um að ræða þátt sem er í þessum samningi og varðar m.a. sölu og dreifingu áfengis og einkasölu Áfengisverslunar ríkisins til innflutnings og einnig dreifingar. Ég tel nauðsynlegt að fá það upplýst við meðferð málsins hvernig íslensk stjórnvöld líta á þetta mál og meta stöðu Áfengisverslunar ríkisins að þessu leyti og horfur í sambandi við meðferð málsins að því er snertir innflutning, sölu og dreifingu á áfengi. Því hef ég lagt þessa fsp. fram. Mikil umræða hefur farið fram í Noregi um þetta mál þar sem áfengisstefna er meira á dagskrá en hér á landi í hinni almennu umræðu. Þar liggja fyrir ýmis sjónarmið sem varða þetta mál, m.a. tilvitnanir í dóma sem fallið hafa og hljóta að snerta málið. Ég ætla ekki að fara út í þau efni en það er nauðsynlegt fyrir íslensk stjórnvöld að setja sig inn í það hvernig dómar hafa fallið innan Evrópubandalagsins að því er snertir ríkiseinkasölur en þar er það 37. gr. Rómarsamningsins sjálfs sem varðar þetta efni sérstaklega og dómar sem þar hafa verið kveðnir upp, m.a. varðandi tóbakseinkasölu á Ítalíu og leiddu til afnáms á hömlum eða einkasölu erlendis á grundvelli þess dóms sem kveðinn var upp 1974 að mig minnir.

Frú forseti. Norðurlöndin innan EFTA hafa öll áfengiseinkasölur. Þau hafa ekki litið svo á að í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið felist skuldbindingar um að fella þessar einkasölur niður. Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur ekki andmælt þeim túlkunum samkvæmt þeim upplýsingum sem dómsmrn. hefur fengið frá viðskiptaskrifstofu utanrrn. að því gefnu að einstökum vörutegundum sé ekki mismunað eftir því frá hvaða landi þær koma. Samkvæmt upplýsingum sem dómsmrn. hefur frá fjmrn., þá lítur það ekki svo á að samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið feli í sér neinar kvaðir um það að breyta því einkasölufyrirkomulagi sem nú er við lýði. Samkvæmt þeim upplýsingum bendir ekkert til þess að þessir samningar feli í sér neinar skuldbindingar af því tagi gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Við erum frjálsir að því að halda núverandi kerfi áfram að því tilskildu að ekki verði um að ræða mismunun milli vörutegunda. Hitt er svo annað mál að mín skoðun er sú að þetta einkasölufyrirkomulag orki um margt tvímælis, ekki síst að því er varðar innflutninginn. En samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið knýja ekki á um breytingar á því. Það yrði þá algerlega sjálfstæð ákvörðun Alþingis og stjórnvalda ef til þess kæmi.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna síðustu orða hæstv. dómsmrh. langar mig til þess að biðja um skoðun hans á því hvað það mundi hafa í för með sér ef sala og innflutningur á áfengi væri gerð frjálsari en hér er nú, hvort það muni ekki hafa það í för með sér að þá mætti ekki setja þær hömlur, sem við þó höfum, á sölu og innflutningi á áfengi og hvort búið sé að hugsa það dæmi til enda. Mér finnst nauðsynlegt að það komi fram hjá hæstv. dómsmrh.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Ég er hins vegar ekki viss um að það mat sem íslensk stjórnvöld og stjórnvöld á Norðurlöndum hafa lagt fram varðandi þetta mál fái staðist. Ég vísa til þess að það eru miklar efasemdir uppi af mönnum sem hafa verið að meta þetta mál með tilliti til EB-réttarins, Rómarsamningsins sjálfs, og dóma sem fallið hafa. Ég held að stjórnvöld hér þurfi að fara miklu betur ofan í saumana á þessu áður en tekið er svo fortakslaust til orða eins og hæstv. ráðherra gerði hér. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur farið fram á vegum dómsmrn. sjálfstæð athugun og mat á þessu efni? Ráðherrann vísaði til viðskiptaskrifstofu utanrrn. og til fjmrn. Ég leyfi mér að efast um að þessir aðilar hafi farið ofan í saumana á málinu. Nú kunna að vera skiptar skoðanir um það hvað sé æskilegt í þessum efnum. Ég er ekki að spyrja um þetta mál á þeim forsendum heldur að menn gangi með opin augun fram í sambandi við þennan þátt málsins sem lýtur að ríkiseinkasölu. Ég vísa til svars sem liggur fyrir frá hæstv. heilbrrh. varðandi Lyfjaverslun ríkisins. Þar er ekki kveðið fortakslaust að orði varðandi einkasölu Lyfjaverslunar ríkisins. Þvert á móti er gefið í skyn að svo kunni að fara vegna samkeppnisreglna samkvæmt EES-samningi að það þurfi að afnema þá einkasölu. Það er ekki deilt um það sem ráðherrann sagði réttilega og ég er á sama máli að auðvitað má ekki mismuna varðandi innflutning á tegundum. Allir eiga að hafa sömu möguleika og Áfengisverslunin verður að tryggja framboð eftir því sem óskir eru um. En spurningin er um heildsölu hér innan lands, hvort einkaleyfið hér innan lands fær staðist og einnig um smásöluna. Um það snýst málið. Ég held að stjórnvöld ættu að fara varlega í að fullyrða mikið um þessi efni nema fara ofan í saumana á málinu, m.a. á þeim dómum sem fallið hafa um þessi atriði. Og því ítreka ég spurningu mína til hæstv. ráðherra og um leið hvatningu til þess að hann láti kanna þetta mál mun gaumgæfilegar en dæma má af svari hans þar sem vísað var til annarra aðila en hans eigin ráðuneytis að þessu leyti.

Frú forseti. Ég treysti mér vitaskuld ekki til þess að eyða efasemdum hv. þm. hvorki um þetta atriði né önnur að því er varðar samningana um Evrópskt efnahagssvæði, jafnvel þó að ég hefði lengri tíma en fyrirspurnatíminn gefur tilefni til. En ástæðan fyrir því að ég vísaði til svara sem dómsmrn. leitaði eftir frá utanrrn. og fjmrn. er sú að utanrrn. fer með samninga fyrir Íslands hönd um Evrópska efnahagssvæðið og innflutningur á áfengi og áfengiseinkasala ríkisins er hins vegar á ábyrgð fjmrn. Það lá því í augum uppi að þessi tvö ráðuneyti hlutu að gefa það álit sem ég byggði svar mitt á. Innflutningur á áfengi og sala þess heyrir ekki undir dómsmrn. þó að áfengislöggjöf að öðru leyti heyri undir það ráðuneyti. Ég hef ekki neina ástæðu til þess að draga í efa þá túlkun sem fram kemur frá utanrrn. og fjmrn. um þetta efni enda er hún í fullu samræmi við þá niðurstöðu sem stjórnvöld annarra EFTA-ríkja á Norðurlöndum hafa komist að. Fyrir þá sök tel ég ekki að ástæða sé til þess að hafa áhyggjur af þessu af hálfu þeirra sem eru mjög sannfærðir um að þetta fyrirkomulag sé nauðsynlegt. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að það er ekki tilefni til þess að hefja umræður um það með hvaða hætti eigi að standa að innflutningi og sölu á áfengi en vegna fyrirspurnar hv. 9. þm. Reykn. tel ég að það sé augljóst að frelsi í innflutningi á áfengi mundi ekki breyta neinu að því er varðar áfengisdrykkju eða venjur um meðferð á áfengi. Ég tel ekki að það séu miklar líkur á því að breytingum í smásölu mundu fylgja verulegar breytingar í því efni. En hér er einfaldlega um að ræða persónulegt mat af minni hálfu sem ekki byggist á neins konar könnun eða athugun. Ég hef ekki verið að gerast hér tillögumaður að breytingum en aðeins lýst þeirri skoðun minni að það sé fullkomið álitaefni hvort núverandi fyrirkomulag er eðlilegt.

Virðulegi forseti. Í þessum sal tölum við oft um það hvað hlutirnir kosta. Við vitum t.d. hvað Lánasjóður ísl. námsmanna kostar. Þar eru menn að tala um 2 milljarða í beinum ríkisútgjöldum, 2 milljarða í lántökum. Við vitum hvað skólakerfið kostar. Það kostar 12--14 milljarða kr. Við vitum hvað heilbrigðiskerfið kostar. Við vitum hvað það kostar að reka Ríkisspítalana, það kostar 6 milljarða kr. Við vitum hver er hallinn á ríkissjóði. Núv. ríkisstjórn hefur sett sér það að lækka hallann á ríkissjóði. Hún talar þar um að hallinn hafi verið mikill og hún sé að taka hann niður í 4 milljarða kr. hvort sem það tekst eða ekki. Við vitum hvað er tekið í tekjuskatt af fólki. Við vitum hvað er tekið í aðstöðugjöld af fyrirtækjum, virðisaukaskatt o.s.frv. En í þessum sal er aldrei rætt um einn meginþátt hagkerfisins sem er verslunarálagning í landinu. Það eru þeir peningar sem við borgum í skatta fyrir að halda uppi verslun í landinu, verslunarskattar, í hvert einasta skipti sem við förum út í búð hvort sem við kaupum stóra hluti eða smáa. Hér er um gíðarlega fjármuni að ræða. Það hefur m.a. komið fram, t.d. árið 1978 í könnun sem þáv. viðskrh. Ólafur Jóhannesson lét gera, að heildsöluverslun á Íslandi er einhver sú dýrasta í heiminum. Hún er 10--20% dýrari en hún þyrfti að vera að mati Verðlagsstofnunar á þeim tíma. Svarið var þá að það þyrfti að auka frelsi í þessum efnum, það mundi þýða minni kostnað. Niðurstaðan úr því liggur út af fyrir sig ekki fyrir og bendir nú fátt til þess að kostnaður við verslun í heild hafi lækkað við þetta svokallaða aukna frelsi á þessu sviði. Til þess að Alþingi, a.m.k. Alþingistíðindi, fái að vita hvað verslunin kostar á Íslandi hef ég borið fram þessar fsp. til hæstv. viðskrh.: ,,1. Hverju nemur samkvæmt fyrirliggjandi áætlunum heildarálagning heildsöluverslunar, í krónum talin, á þessu ári, 1992? 2. Hver er á sama hátt heildarálagning smásöluverslunar á þessu ári? 3. Hvert er hlutfall verslunarálagningar samtals sem hluti af vergri landsframleiðslu?``

Virðulegi forseti. Ég byggi svar mitt við fyrirspurnum hv. 9. þm. Reykv. á atvinnuvegaskýrslum Þjóðhagsstofnunar fyrir árin 1987--1990 þar sem endanlegar tölur fyrir árið 1991 liggja ekki fyrir og áætlanir fyrir yfirstandandi ár eru því byggðar á þessu eldra efni. Í skilgreiningum Þjóðhagsstofnunar og Hagstofu á því hvaða atvinnustarfsemi teljist til verslunar eru taldar eftirtaldar starfsgreinar: Heildverslun, olíuverslun, bifreiðaverslun og byggingavöruverslun auk almennrar heildverslunar og að sjálfsögðu smásöludreifing. Álagningin er í þessum reikningum skilgreind sem sú hlutfallslega hækkun sem verður milli vörusölu og vörunotknar eins og þessir liðir koma fram í ársreikningum fyrirtækjanna. Eins og ég hef þegar sagt liggja ekki fyrir endanlegar tölur fyrir árið í fyrra og nokkur óvissa er um áætlanir fyrir yfirstandandi ár en með þeim áætlunaraðferðum sem Þjóðhagsstofnun beitir þá benda tölurnar til þess að álagning í heildsölu verði 25 milljarðar á þessu ári og álagning í smásölu um 20 milljarðar kr. á þessu ári. Þá er miðað við svipað álagningarhlutfall og var á árinu 1990. Þá var spurt hvert sé hlutfall álagningar í heildverslun og smásöluverslun samtals af landsframleiðslunni á þessu ári. Miðað við áætlaða landsframleiðslu og þessar tölur, sem ég hef þegar nefnt, yrði hlutfallið um eða innan við 12% eða líkt og áætlun fyrir árið 1991. Annar mælikvarði á umsvif verslunar í þjóðarbúskapnum er að líta á vergar þáttatekjur í verslun og vergar þáttatekjur í heild og þá er hlutfall verslunar af landsframleiðslu skilgreind á þennan hátt um eða innan við 10%. Að sjálfsögðu er hér fyrst og fremst um það að ræða að mæla hvers virði er vinnuframlag þess fólks og þess fjármagns sem bundið er í þessari mikilvægu atvinnugrein. Virðulegi forseti. Með þessu vona ég að ég hafi svarað fyrirspurnum hv. 9. þm. Reykv.

Virðulegi forseti. Svör hæstv. viðskrh. eru skýr. Þau svara því sem spurt er um með skilmerkilegum hætti. Heildsöluverslunin kostar þrisvar sinnum meira en skólakerfið á Íslandi. Smásöluverslunin kostar meira en öll heilbrigðisþjónustan. Það er talið að heilbrigðisþjónustan á Íslandi taki um 7--8% af landsframleiðslunni í sinn hlut. Verslunin tekur 12%. Það er talið að skólarnir á Íslandi kosti 3,5--4% af landsframleiðslu, verslunin kostar 12%. Þetta segir auðvitað það sem segja þarf um þessar stærðir og það er kostulegt að þær skuli ekki oftar vera ræddar í hinu almenna samhengi efnahagsmála á Íslandi því að ég hygg að niðurstaðan verði sú að verslun á Íslandi sé í heild óhæfilega dýr og taki til sín óhæfilega mikið af fólki miðað við það sem gerist annars staðar og á þessu sviði mætti ná fram verulegum sparnaði og hagræðingu í kostnaði í þágu neytenda og þar með kjara almennings í landinu.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda hef ég þegar svarað spurningum hans. Um þann samanburð sem hann hefur gert og kom bæði fram í fyrri ræðu hans og athugasemdum ætla ég ekki að fjölyrða enda er það ekki efni sem um er spurt. Ég vil aðeins á það benda að það er ekki rétt að líta á þessar tölur sem verslunarskatt eins og hv. fyrirspyrjandi orðaði það í sinni fyrstu ræðu. Hér er að sjálfsögðu fyrst og fremst um það að ræða að greiða því fólki, sem við þessa grein starfar, eðlilega þóknun fyrir þess fyrirhöfn. En það er vissulega rétt að við þurfum jafnan að leita leiða til þess að gera þessa þjónustu sem ódýrasta. Þar er örugglega besta leiðin sú að veita versluninni aðhald samkeppni, bæði hið innra og hið ytra, og að treysta stöðu neytenda á markaði með öflugu samkeppniseftirliti. Um það vona ég að hv. fyrirspyrjandi sé mér sammála.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 563 fsp. til hæstv. viðskrh. um hagnað banka og sparisjóða árið 1991. Fsp. er á þessa leið: ,,Hverju nemur samkvæmt fyrirliggjandi áætlunum heildarhagnaður banka, þar með taldir Seðlabanki og sparisjóðir, fyrir skatta árið 1991?`` Við þekkjum það að á síðasta ári er talið að bankarnir hafi verið með rekstur sinn í jafnvægi, sumir segja reyndar að þeir hafi tapað einhverjum fjármunum á fyrri hluta síðasta árs. Þegar stjórnarskipti urðu hófst um leið gullöld og gleðitíð í rekstri bankanna á Íslandi og þeir tóku til sín stóraukna fjármuni á árinu 1991 og nú að undanförnu hafa verið að birtast ársskýrslur bankanna fyrir árið 1991 þar sem það kemur fram að þrátt fyrir eitthvert tap á fyrri hluta ársins 1991 tókst að snúa því tapi í stórfelldan gróða og hundruð millj. kr. hagnað hjá bönkunum samkvæmt þeirra eigin skýrslum þegar þeir eru búnir að leggja verulega fjármuni á afskriftareikninga af ýmsu tagi sem þeir hafa í fórum sínum. Það má segja að þessi fsp., virðulegi forseti, sé lík þeirri sem borin var fram áðan um verslunarálagningu þar sem það kom fram að heildarálagning verslunar á Íslandi er 45 milljarðar kr. Það er býsna athyglisverð tala og ég fullyrði að það liggur ekkert fyrir um það að svokallað verslunarfrelsi hafi haft í för með sér lækkun á þessum kostnaði. Ég er ekki með þessu að segja að við eigum að taka upp sama kerfi og var áður varðandi verðlagningu á vörum í smásöluverslun og var um nokkurt skeið. En ég fullyrði að svokallað verslunarfrelsi hefur engum árangri skilað og viðskrh. getur ekki sannað að verslunarfrelsi skili minni kostnaði að þessu leytinu til. Hann hefur engar sannanir í þeim efnum að heildarkostnaður verslunar hafi minnkað á síðustu 10 árum eða svo. Það kom reyndar fram að kostnaður við heildverslunina er um 20 milljarðar á ári. Miðað við þá könnun sem gerð var á vegum Ólafs Jóhannessonar viðskrh. árið 1978 má gera ráð fyrir að sú verslun sé 1,5--2 milljörðum dýrari en hún þyrfti að vera. Eins er með bankana. Þeir eru allt of dýrir. Vaxtastigið er allt of hátt og hagnaður bankanna á síðasta ári er afar athyglisverð heimild í þeim efnum. Því hef ég borið fram þessa fsp. til hæstv. viðskrh.

Virðulegi forseti. Hv. 9. þm. Reykv. spyr hverju nemi samkvæmt fyrirliggjandi áætlunum heildarhagnaður banka, Seðlabanka, viðskiptabanka og sparisjóða, áður en reiknaðir eru af því fé skattar fyrir árið 1991. Því er til að svara að nú liggja fyrir reikningar viðskiptabankanna þriggja og fimm stærstu sparisjóðanna fyrir árið 1991 en þessar átta innlánsstofnanir sem ég hef nefnt ná til um 95% af viðskiptabönkum og sparisjóðum í heild þegar miðað er við heildareignir þessara stofnana. Þá liggja að sjálfsögðu fyrir gögn um afkomu Seðlabankans á liðnu ári. Ég ætla að svara í tvennu lagi, annars vegar um afkomu viðskiptabanka og sparisjóða á liðnu ári og bera það saman við afkomu undanfarinna ára og hins vegar skýra frá afkomutölum Seðlabankans. Því er til að svara með afkomu viðskiptabanka og sparisjóða að hjá átta innlánsstofnunum sem ég nefndi var hagnaður fyrir tekju- og eignarskatta 723 millj. kr. samtals á árinu 1991 samanborið við 1167 millj. kr. árið 1990. Hagnaður eftir tekju- og eignarskatt nam 380 millj. kr. á árinu 1991 í samanburði við 903 millj. kr. árið áður. Arðsemi eigin fjár nam 2,4% á árinu 1991 samanborið við 6,5% árið áður. Ég þykist viss um að talsmenn bankanna mundu ekki kannast við þá gullöld og gleðitíð sem hv. fyrirspyrjandi taldi að ríkt hefði í þeirra búskap á liðnu ári. Sannleikurinn er sá að hagnaður banka og sparisjóða var lítill í fyrra og arðsemi mun minni en verið hefur á undanförnum árum. Skýringarnar eru fyrst og fremst þær að vaxtabilið hefur minnkað á liðnu ári og reyndar hefur orðið um nokkra hækkun á útlánaafskriftum að ræða en þó ekki í fyrra. Úr þeim dró heldur á liðnu ári þannig að skýringar þær og lýsingar sem hv. fyrirspyrjandi gaf áðan eru ekki í samræmi við veruleikann. Sannleikurinn er sá að á síðustu þremur árum hefur hagnaður banka og sparisjóða minnkað og sérstaklega þegar litið er á hann í hlutfalli við eigið fé bankanna. Skýringarnar eru að mínu áliti ekki síst aukin samkeppni og minnkandi vaxtabil og sú staðreynd að aðlögun í kostnaði hefur ekki alveg fylgt þessu eftir. Um Seðlabankann er það að segja að hagnaður hans fyrir skatta nam á árinu 1991 1.164 millj. kr. samanborið við 118 millj. kr. tap á árinu 1990. Hagnaður eftir skatta nam 478 millj. kr. samanborið við 888 millj. kr. tap á árinu 1990. En eins og kunnugt er greiðir Seðlabankinn skatta sem nema um helmingi af hagnaði miðað við meðaltal hagnaðar á þremur árum eins og þetta er núna reiknað, þ.e. hann greiðir skatt þótt um tap sé að ræða á líðandi ári hafi hagnaður fyrri ára nægt til að vega það upp. Skýringin á þessari hagnaðarfærslu hjá Seðlabankanum er fyrst og fremst gengisendurmat vegna breytinga á gengi erlendra gjaldmiðla í gjaldeyrisvaraforða landsins sem varðveittur er hjá Seðlabankanum. Eins og vel er kunnugt valda breytingar á gengi miklum sveiflum í afkomu bankans sem hafa ekkert með það að gera hvernig afkoma hans í venjulegum viðskiptalegum skilningi er á hverjum tíma. Ég vona að með þessu, virðulegi forseti, hafi ég svarað spurningum hv. 9. þm. Reykv. og vona að hann sé nú nokkru nær um afkomu bankanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir greinargóð svör en í þeim kom fram að samanlagður hagnaður banka og sparisjóða árið 1991 fyrir skatta, en samtöluna nefndi hann aldrei, var 1.087 millj. kr. en árið 1990 var sambærileg tala, 1.149 millj. kr. Hækkun á hagnaði banka og sparisjóða og Seðlabanka Íslands frá árinu 1990--1991 er 738 millj. kr. eða 1.049 millj. kr. 

Virðulegi forseti. Ég vil eindregið vara við þeirri túlkun á afkomutölum bankakerfisins sem hv. fyrirspyrjandi, 9. þm. Reykv., fór með í þessum ræðustól rétt áðan. Ég ætla ekki að gera neinar athugasemdir við samlagninguna í því máli sem hann fór með. Ég sé að hv. þm. Kristinn Gunnarsson er að fara yfir hana með honum, ég er viss um að þeir finna rétta svarið í sameiningu. Kjarni málsins er að sjálfsögðu þessi: Stofnanirnar sem hv. þm. vitnaði til og taldi að hefðu kvartað yfir lakri afkomu á fyrri hluta ársins, viðskiptabankarnir og sparisjóðirnir, náðu vissulega að rétta nokkuð sinn hlut eftir því sem á árið leið en eru þó í heild, eins og mjög glöggt kom fram í því sem ég sagði hér áðan, með mun lakari afkomu í fyrra en árið áður og lakari afkomu en verið hefur undanfarin ár. Þó er svo fyrir að þakka að hagur íslenskra banka og sparisjóða er og hefur verið á undanförnum árum traustari en fjárhagur hliðstæðra stofnana í nágrannalöndum okkar. Þetta ætlum við ekki að gagnrýna heldur fagna því að innstæðueigendur eiga að sjálfsögðu mikið undir því að þessar stofnanir standi traustum fótum. En að blanda saman, eins og gert var í máli hv. fyrirspyrjanda, gengisendurmati á gjaldeyrisvaraforða þeim sem varðveittur er í Seðlabanka og afkomu bankanna er markleysa tóm. Auðvitað er það hluti af ríkinu og almannaeign sem þar er verið að ræða. Breytingarnar verða á gengisviðmiðunum í gjaldeyrisvaraforðanum, sem hafa ekkert með afkomu bankakerfisins að gera og þaðan af síður að það sé á einhvern hátt tekið af hinum almenna manni í landinu. Þvert á móti er þetta mælikvarði á fjárhagslega stöðu ríkisins eða þess hluta þess sem starfar, undir nafninu Seðlabanki Íslands og fjarstæða að halda því fram að þetta sé á nokkurn hátt skattlagning á hinum almenna manni.

Virðulegi forseti. Það er ljóst af tölum fyrir síðasta ár, ef við göngum út frá því sem haldið hefur verið fram að rétt sé að bankarnir hafi tapað á fyrri hluta síðasta árs, að þá hafa þeir haft verulegan hagnað af starfsemi sinni á síðari hluta ársins. Mér sýnist að breytingin á milli ára frá 1990--1991 sé nær því að vera 80% aukning en 70%. Ég vil aðeins nefna þrjú atriði stuttlega, virðulegi forseti, sem hafa áhrif að sjálfsögðu á afkomu banka og á þá vexti sem þeir þurfa að taka til þess að standa undir sínum kostnaði. Það er í fyrsta lagi viðskipti bankanna við Seðlabankann. Það væri fróðlegt að vita hvernig jöfnuðurinn er í þeim viðskiptum. Ég hef grun um það að bankarnir greiði þegar upp er staðið fé til Seðlabankans sem þeir verði síðan að innheimta í gegnum hærri útlánavexti. Í öðru lagi, virðulegi forseti, þurfum við að hafa upplýsingar um afskriftareikninga, hve mikið er eftir á þeim því að það er hluti af rekstrarkostnaðinum og í þriðja lagi vil ég minna á 

Virðulegi forseti. Íslendingum er ekki sérlega tamt að hugsa langt fram í tímann. Það gerðist þó á árinu 1986 að Alþingi samþykkti þáltill. um það hvernig unnið skyldi að undirbúningi þúsund ára afmælis kristnitöku á Íslandi. Ég hygg að það sé býsna óvenjulegt að horft sé svo langt fram í tímann og því er ekki óeðlilegt að spurt sé nú, þegar átta ár eru til stefnu, hvað þessum undirbúningi líði og hvaða hugmyndir séu á ferð hjá þeim sem eru að undirbúa þetta afmæli. Ég vil ekki draga dul á það að ástæðan fyrir fsp. minni er sú að ég vil fylgjast með því sem þarna er á ferð vegna þess að ýmsar þær hugmyndir sem voru ræddar í þessu samhengi ollu mér miklum áhyggjum. Þá er ég sérstaklega að hugsa um ýmsar byggingaframkvæmdir á Þingvöllum og annað í þeim dúr sem ég tel ekki koma til mála og vona að skýrist á eftir að hafi verið aflagðar. En fyrirspurn mín til hæstv. forsrh. er svohljóðandi: ,,1. Hvað líður undirbúningi fyrir þúsund ára afmælishátíð kristnitöku á Íslandi, sbr. þál. frá 17. apríl 1986 og 26. mars 1990? 2. Hvaða ákvarðanir hafa verið teknar nú þegar um framkvæmdir, útgáfu og hátíðahöld til að minnast kristnitökunnar?``

Virðulegi forseti. Hv. 18. þm. Reykv. hefur borið fram svohljóðandi fsp. í tvennu lagi: ,,1. Hvað líður undirbúningi fyrir þúsund ára afmælishátíð kristnitöku á Íslandi, sbr. þál. frá 17. apríl 1986 og 26. mars 1990?`` Í samræmi við þessar ályktanir Alþingis skipuðu forsetar þess í samráði við biskup Ísland ritnefnd til að standa að riti um sögu kristni á Íslandi og um áhrif hennar á þjóðlíf og menningu í þúsund ár. Dr. Hjalti Hugason var ráðinn ritstjóri verksins en ákveðin tímabil eru rituð af sérstaklega ráðnum höfundum. Þetta verk er nú hafið og er áætlað að kristnisaga Íslands komi út vel fyrir árið 1999. Síðari spurning hv. þm. hljóðar svo: ,,Hvaða ákvarðanir hafa verið teknar nú þegar um framkvæmdir, útgáfu og hátíðahöld til að minnast kristnitökunnar?`` Í framhaldi af óformlegum fundi forseta Íslands, forsrh. og forseta sameinaðs þings með biskupi Íslands haustið 1989 samþykkti þáv. ríkisstjórn að þessir aðilar, auk forseta Hæstaréttar, mynduðu nefnd um undirbúning Kristnihátíðar árið 2000. Auk þess, eins og fyrr segir, hefur nefnd þessi ákveðið að hið opinbera í samvinnu við Hið íslenska Biblíufélag standi að þýðingu Gamla Testamentisins úr hebresku og útgáfu nýrrar Biblíu af því tilefni. Til verksins hefur verið veitt af fjárlögum sem nemur launum tveggja háskólakennara og miðar því vel áfram. Aðalþýðandi er dr. Sigurður Steingrímsson en formaður þýðingarnefndarinnar er dr. Þórir Kr. Þórðarson. Vonir standa til að þýðingu verði lokið árið 1999 og að Biblían geti komið út á sjálfu afmælisárinu, árið 2000. Þessir tveir þættir eru, eins og fram hefur komið, langtímaverkefni en mikið hefur verið rætt um hvernig að þessum undirbúningi skyldi staðið. M.a. kom fram hugmynd um að reisa fjölnota minningarbyggingu á Þingvöllum. Skyldi það vera kirkja auk fundarsala. Nefndin taldi ekki eðlilegt að ráðist yrði í slíkar framkvæmdir og vildi heldur styðja þau verk sem þegar er getið. Enn aðrir þættir eru til umfjöllunar í nefndinni en engar ákarðanir hafa verið teknar. Fyrir liggja tillögur um að efna til samkeppni um ljóð og tónverk eða leikritun. Um þetta hyggst nefndin fjalla á næstunni. Framkvæmd þessa yrði þá þannig háttað, svo sem verið hefur um hin tvö fyrrgreindu verkefni, að skipaðar verði undirnefndir, framkvæmdanefndir, en kristnihátíðarnefndin hafi yfirumsjón með þessum verkum. Um sjálft afmælisárið hefur lítið verið rætt en það er á dagskrá nefndarinnar síðar á þessu ári.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að koma fram með þetta mál og ég tel reyndar að það hefði fyrir löngu þurft að ræða hér afmæli kristnitökunnar og hvernig að þeim málum verður staðið. Ég ræddi þessi mál árið 1989 við þáv. forsrh., forseta Íslands og fleiri og taldi þá og tel enn að það þurfi að undirbúa þetta og gera það með dálítið öðrum hætti en menn tala um að gera núna. Þetta er satt að segja fjarskalega, venjulegt hefðbundið og ég leyfi mér að segja, virðulegi forseti, ófrumlegt sem menn hafa látið sér detta í hug í tengslum við þessi hátíðahöld. Kristnitökuafmælið er með ákveðnum hætti þjóðmenningarafmæli á Íslandi og menn eiga að umgangast þetta afmæli með þeim hætti, með öðrum orðum á að fá þjóðina alla með einhverjum hætti til að taka þátt í því að minnast þess hvernig kristnitakan kom hér og hvaða áhrif hún hefur haft fyrir íslenska þjóðmenningu. Það á að gera í skólum og víðar. Það á ekki að gera með því að fara að efna til einhvers allsherjar trúboðs í hverjum einasta skóla og skólastofu í landinu heldur til þess að ræða það og fá fólk til að skilja hvað þessi þáttur hefur verið þýðingarmikill og hvað hann hefur haft mikil áhrif á heildarþróun þjóðmenningar á Íslandi. Þess vegna skora ég á nefndina og hæstv. forsrh að láta sér detta eitthvað gott í hug þó að það þurfi í sjálfu sér ekki að verða allt gott sem frá nefndinni kemur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Það sem hann nefndi hér er svo sem góðra gjalda vert, bæði saga kristni hér á landi og það að fá nýja Biblíu. Hvort tveggja er góðra gjalda vert. Ég vil fagna því að nefndin hefur ekki í hyggju að stuðla að því að neins konar stórbygging verði reist á Þingvöllum. Ég tel að við eigum að standa vörð um þann fagra stað og vera ekki að reisa þar óþarfa byggingar. Ég vil líka taka undir orð hv. þm. Svavars Gestssonar um að þetta eru merk tímamót. Það á að gefa kost á margvíslegri umræðu, hátíðahöldum og kynningu á menningu, trúarbrögðum og ýmsu sem því tengist. Ég tek undir þá hvatningu að nefndin leiti fanga sem víðast og fái t.d. skóla og menningarstofnanir í lið með sér svo að þetta afmæli megi verða sem veglegast og koma þjóðinni að sem mestu gagni.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. 9. þm. Reykv. tók ég fram í svari mínu áðan að þessi nefnd var sett á laggirnar af ríkisstjórninni 1989, sjálfsagt með fullu samþykki þáv. hæstv. menntmrh., og til verksins hefur síðan verið veitt upphæð á fjárlögum. Ég býst við að hæstv. þáv. menntmrh. hafi þekkt vel til þess. Þegar ég kem að málinu eru þessar tillögur sem sagt allar formaðar og mótaðar hvað þetta snertir. Ég skal ekki dæma um frumleikann en ég tel þó að þetta séu mjög mikilvæg verk sem þarna hefur verið ákveðið að ráðast í. Þetta eru ekki verk sem munu vera fyrirferðarmikil að ytra byrði um langa hríð en þau geta þó haft enn þá meiri þýðingu. Ég tel að þetta hljóti að vekja athygli þar sem ég hef verið sakaður um að standa fyrir hlutum sem séu meira burðarvirki utan frá séð en þarna er um að ræða. Ég tel hins vegar að þær ábendingar sem hv. þm. og hv. fyrirspyrjandi komu með falli vel að því sem ég nefndi um framtíðarstefnumótun nefndarinnar og sjálfsagt er að hafa þær ábendingar í huga.

Virðulegi forseti. Sá háttur ráðherra Alþfl. hefur vakið athygli mína og eflaust margra annarra, að efna til fundaherferða um land allt til að kynna pólitíska stefnu sína og vinnu í ráðuneytum og hefur þegar verið svarað fsp. um kostnað vegna herferða hæstv. heilbrrh. sem hefur numið um 4 millj. kr. og auðvitað er skattborgurunum sendur reikningurinn í anda jafnaðarstefnu þeirra sem eru svo lánssamir að eiga vegabréfið inn í 21. öldina. Ég hef því leyft mér að flytja fsp. til hæstv. utanrrh. til að fá fram þennan kostnað á vegum hans ráðuneytis og spyr: ,,1. Hver var heildarkostnaður við fundaherferðir og kynningar utanríkisráðherra hér innan lands frá 1. maí 1991 til 1. mars 1992? Auk heildarkostnaðar er óskað eftirfarandi sundurliðunar: a. Heildarkostnaður við auglýsingar í dagblöðum. b. Heildarkostnaður við auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi. c. Heildarkostnaður við aðrar auglýsingar. d. Heildarkostnaður við leigu á fundasölum og annan beinan kostnað við fundahald. e. Heildarferðakostnaður utanríkisráðherra, aðstoðarmanns hans og embættismanna. f. Annar kostnaður. 2. Hver var hlutur funda- og kynningarkostnaðar skv. 1. tölul. vegna GATT-samninga í heild og sundurliðaður skv. a--f-liðum 1. tölul.? 3. Hver var hlutur funda- og kynningarkostnaður skv. 1. tölul. vegna EES-samninga í heild og sundurliðaður skv. a--f-liðum 1. tölul.?``

Virðulegi forseti. Heildarkostnaður utanrrn. við fundaferðir og kynningu innan lands um Evrópska efnahagssvæðið og GATT á þessu umrædda tíu mánaða tímabili er 4.438.499 kr. og sundurliðast svona: Auglýsingar í dagblöðum 2.049.165, auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi 1.299.576, aðrar auglýsingar í bæjar og landsmálablöðum 274.403, leiga og beinn fundakostnaður 217.480, ferðakostnaður 429.000 og annar kostnaður 168.000. Þetta sundurliðast þannig að því er varðar GATT: 1.345.124. Það sundurliðast þannig: Auglýsingar í dagblöðum 618.386, auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi 205.373, aðrar auglýsingar 274.403, leiga og beinn fundakostnaður 116.925, ferðakostnaður 53.000, annar kostnaður 77.000. Að því er varðar Evrópska efnahagssvæðið er heildarkostnaðurinn 3.093.375 og sundurliðast þannig: Auglýsingar í dagblöðum 1.430.779, auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi 1.094.203, leiga og beinn fundakostnaður 100.555, ferðakostnaður 376.525, annar kostnaður 91.313. Þess skal getið að um það hefur verið mikil samstaða milli aðila að nauðsynlegt væri þegar um þessi tvö stóru mál er að ræða að þau væru rækilega kynnt. Það hefur verið gagnrýnt af hálfu stjórnarandstöðunnar að kynningu væri áfátt. Á þessu þriggja mánaða tímabili sem um er að ræða hefur utanrrn. beitt sér fyrir margvíslegum aðgerðum til þess að kynna málið. Ég tel að því fé sem varið hefur verið til kynningarinnar sé vel varið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin sem ég náði að öllu leyti þótt hratt væri lesið en það er ljóst að kostnaðurinn nemur um 4 1 / 2 millj. kr. sem skattgreiðendur verða að greiða vegna kynningar ráðherra á þessum málum sem hann hefur kynnt með sínum hætti og án þess að gætt væri nægilegrar hlutlægni og að aðrir aðilar hér á Alþingi hefðu sams konar tækifæri til að kynna sín sjónarmið. Þetta tel ég vera óeðlilega að verki staðið og ekki réttlætanlegt að fara svo með fé skattgreiðenda að hæstv. utanrrh. og hæstv. heilbrrh., svo að ég nefni hann nú aftur, eyði samanlagt á níundu millj. kr. í pólitísku áróðursskyni fyrir sig. Ég vek athygli á því að þessi mál sem er verið að kynna eru í raun og veru og voru á þeim tíma ófrágengin þannig að menn voru ekki að kynna það sem var endanlegt heldur það sem var í burðarliðnum og sína eigin túlkun á því. Ég tel eðlilegt að stjórnmálaflokkar borgi sjálfir þegar þeir eru að flytja pólitíska stefnu sína og sínar túlkanir. Ef það hins vegar er niðurstaða að menn telji að ríkissjóður eigi að greiða slíkt, þá á það að gilda jafnt um stjórnarandstöðu sem ráðherra.

Virðulegi forseti. Það er fráleitt og ég vísa því á bug að hér hafi verið um pólitískan áróður að ræða. Þvert á móti. Hér er um að ræða kynningarfundi sem eru opnir öllum almenningi þar sem embættismenn sitja jafnframt fyrir svörum auk ráðherra og þessi kynning var að sjálfsögðu með hlutlægum hætti. Ég vil taka það fram að nú um miðjan maí áformar utanrrn. í ljósi þess að nú er það tryggt að samningarnir verða undirritaðir í Oporto 2. maí, þá verður gefinn út almenningur kynningarbæklingur um málið. Ég vil jafnframt láta þess getið að við höfum nýtt tímann að undanförnu til þess af hálfu embættismanna að draga saman upplýsingaefni í upplýsingaörkum sem verða fáanlegar öllum almenningi og þeim aðilum sem hagsmuna eiga að gæta. Þeir munu t.d. fjalla um á vöruviðskiptasviðinu: ríkisstyrki, tolla, tollafgreiðslur, upprunareglur, tæknilegar viðskiptahindranir, samkeppnisreglur, landbúnað, orkumál, sjávarútvegsmál, lyfjamál, matvæli, opinber innkaup og útboð og hugverkaréttindi. Á þjónustu- og fjármagnsviðskiptasviðinu mun verða fjallað um fjármálaþjónustu, flugmál, skipaflutninga, fjarskiptaþjónustu, útvarp og sjónvarp, enn fremur fjármagnshreyfingar, gjaldeyrismál og fjárfestingar. Á vinnumarkaðssviðinu um atvinnu- og búseturéttindi, almannatryggingar og starfsréttindi. Að því er varðar samstarfsverkefnin á fjórða samningssviði eru þar upplýsingar um menntamál, umhverfismál, félagsmál, lítil og meðalstór fyrirtæki, neytendamál, rannsóknir og þróun, vinnuvernd og félagarétt, auk þess sem fram kemur í hinum almenna bæklingi um sögulega þróun málsins, stofnanir og dómsmál. Ég vil láta þess getið að mörg almannasamtök hafa lagt góðan hlut að verki við að kynna málið og því upplýsingaefni hefur verið dreift oft á tíðum á þessum fundum. Þar hafa staðið að verki Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Félag ísl. iðnrekenda, Vinnuveitendasambandið, Iðntæknistofnun, Þjóðhagsstofnun, Seðlabanki, fjmrn. og umhvrn. Það eru áform okkar að meginefni samningsins liggi frammi aðgengilegt fyrir allan almenning. Þannig er ráð fyrir því gert að samningurinn sjálfur með viðaukum ásamt með samningnum í styttri útgáfu, greinargerðin með samningnum og skýrslur utanrrh. til Alþingis liggi frammi á öllum almenningsbókasöfnum og með samkomulagi við dómsmrn. á sýsluskrifstofum þannig að allt sé gert sem unnt er til þess að tryggja að almenningur og þeir aðilar sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta hafi í aðgengilegu formi upplýsingar byggðar á staðreyndum, upplýsingar sem hafa hagnýtt gildi að því er varðar allt þetta mál. Þetta er spurning um upplýsingaskyldu stjórnvalda og er þess vegna hið þarfasta verk. Óttinn við hið óþekkta er þekkt fyrirbæri. Honum verður ekki mætt nema með hlutlægum upplýsingum. Kynningin er nauðsynleg af þeim ástæðum, snar þáttur málsins sjálfs og ég endurtek, það er mitt mat að því fé sem varið er til þessara mála sé vel varið.

Virðulegi forseti. Hér er auðvitað um að ræða pólitískar einkaáróðursherferðir hæstv. utanrrh., það náttúrlega fer ekkert á milli mála og þeir sem hafa komið á þessa fundi vita að hann hefur rekið þá eins og pólitíska fundi fyrir sjálfan sig og sinn fokk. Það er náttúrlega engin tilviljun að hann er að skipuleggja fundaherferð á vegum utanrrn. akkúrat núna í maí í aðdraganda að flokksþingi Alþfl. sem hann hefur látið flýta sérstaklega til þess að leysa innanflokksvandann hjá sér. En það er athyglisvert að hann hyggst dreifa ýmsum bæklingum og ritum á þessum fundum og ég vil spyrja hann að því af þessu tilefni hvort hann mundi t.d. dreifa greinargerðum sem Alþb. tæki saman um þessi mál á þessum fundum. Mun hann stuðla að lýðræðislegri umræðu um þessi mál? Ég tel í raun og veru að það ætti að taka hér upp sama háttinn á og er í gangi í Danmörku þar sem núna í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Maastricht-samkomulagið er gert ráð fyrir því að þingið sjálft kosti upplýsingarnar, þingið dreifi upplýsingunum og ég teldi langeðlilegast að Alþingi Íslendinga tæki sig til og stofnaði sérstaka upplýsingaskrifstofu í tilefni af þessari EES-umræðu en ég tel algerlega fráleitt að láta formann Alþfl. einan um að ganga í sjóði þjóðarinnar til þess að kosta áróður í þessu skyni, sérstaklega þegar svo stendur á að hann er í kröppum dansi að undirbúa um leið flokksþing Alþfl.

Virðulegi forseti. Ég var nokkrum sinnum búin að reyna að fá orðið en betra er seint en aldrei. Ég kem hér einungis upp til þess að vekja athygli á því að Samstaða um óháð Ísland, samtök sem hafa beitt sér gegn aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og Evrópubandalaginu hafa ekki átt greiðan aðgang að því að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. M.a. hafa þau leitað eftir því að fá fyrirgreiðslu á vegum utanrrn., að ég hygg, eða einhverra annarra opinberra aðila og eftir því sem ég seinast vissi til þá hafði þeirri beiðni ekki verið vel tekið. Þetta tel ég ekki vera í takt við óháð skoðanaskipti. Ég vona að hæstv. utanrrh. sé hér að berja í borðið til þess að láta vita að á þessu hafi orðið bót og hlakka til að hlusta á svarið.

Hæstv. utanrrh. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég vísa á bug og til föðurhúsa órökstuddum dylgjum og getsökum um að verið sé að misnota fé almennings í pólitísku auglýsingaskyni. Því fer fjarri. Flestir af þessum fundum eru m.a. tilkomnir vegna eindreginna óska fólks. Ég nefni sem dæmi fundi og kynningarátak í framhaldsskólum landsins. Við höfum efnt til samstarfs t.d. við kennara í framhaldsskólum um þetta mál og því miður er það svo að verulegur hluti af þeim tíma sem varið hefur verið til þess hefur m.a. verið í því fólginn að leiðrétta ranghermi og mishermi, misskilning og villandi upplýsingar sem dreift hefur verið á vegum þeirra samtaka sem síðasti ræðumaður nefndi.

Hv. 9. þm. Reykn. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins bera af mér þær sakir að ég hafi hér verið með órökstuddar dylgjur. Ég lét nákvæmlega í ljós hvað ég átti við, hvar mér þótti þessi mismunun fara fram. Það er rökstuðningur. Við getum haft mismunandi skoðanir á því hver hefur rétt fyrir sér en ég tel að Samstaða sé með sínum málflutningi með jafngild sjónarmið og jafnþörf og utanrrn. og ég vísa því algerlega á bug að ég hafi verið að bera hér á borð órökstuddar dylgjur. Ég sagði nákvæmlega við hvað ég átti og ég stend við það.

Virðulegi forseti. Þau orð hafa oft verið látin falla að nú sé nóg komið af rannsóknum, skýrslum og nefndastörfum um kvenfrelsis- og jafnréttismál og nú sé kominn tími til að grípa til aðgerða. Engu að síður er það staðreynd að orð eru til alls fyrst og stundum þarf orð á blaði til að sannfæra menn um að ástæða sé til að grípa til aðgerða. Ekki er ég ein um þessa skoðun því að Pérez de Cuellar, fyrrv. framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hefur látið svipuð orð falla eins og ég kem raunar að á eftir. Á vegum Sameinuðu þjóðanna flæðir mikill pappír og misjafnlega merkilegur. Í umhverfismálum hefur verið gefin út metnaðarfull skýrsla á vegum Sameinuðu þjóðanna, Caring for the Earth, og hafa íslensk stjórnvöld séð sóma sinn í að láta þýða hana á íslensku og er það vel. Í ljósi þess langar mig að leyfa mér að óska þess að önnur skýrsla, ekki síður merkileg, sem einnig kom út á sl. ári verði einnig þýdd á íslensku áður en langt um líður. Þessi skýrsla fjallar um stöðu kvenna í heiminum á árunum 1970--1990 og í henni er að finna mikilvægar upplýsingar sem eiga brýnt erindi við Íslendinga eins og aðra. Þessa skýrslu bar oft á góma í umfjöllun um stöðu kvenna í heiminum í nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um félags-, mannúðar- og menningarmál. Nefndin hélt fund í október sl. og var ég þar stödd. Skýrslan er hafsjór af mikilvægum fróðleik um stöðu kvenna og barna víða um heim. Í formála Pérez de Cuellar, fyrrum aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, segir m.a. í lauslegri þýðingu minni, en þessi skýrsla er ekki til þýdd, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þessi bók endurspeglar vinnu ýmissa stofnana Sameinuðu þjóðanna, ekki einungis með því að safna saman tölfræði um konur heldur með því að koma þeim á framfæri og túlka þær á þann hátt að stjórnmálamenn og fólk víðs vegar um heiminn geti notað þær til að bæta stöðu kvenna með löggjöf, þróunaráætlun og virkum þrýstingi. Upplýsingarnar sem hér er að finna ættu að vera ómetanleg tæki til að koma á jafnstöðu og breyta afstöðu manna til vinnu kvenna, mats á konum og ábyrgð þeirra. Upplýsingarnar og þær ályktanir sem af þeim má draga sýna svo að ekki verður um villst að þótt staða kvenna hafi batnað að einhverju leyti sl. 20 ár er þorri kvenna enn langt frá því að hafa þau völd, auð og tækifæri sem karlar hafa. Upplýsinga er þörf til að vekja menn til umhugsunar um ástandið eins og það er nú til leiðbeiningar og til að gripið verði til aðgerða til að koma á framförum og endurbótum.`` Ég bið menn um að hafa þetta í huga um leið og ég ber fram fsp. mína til hæstv. utanrrh.: ,,Hefur utanrrh. í hyggju að láta þýða á vegum ráðuneytisins skýrslu Sameinuðu þjóðanna við ,,The World's Women Trends and Statistics 1970--1990`` sem út kom á sl. ári og hefur að geyma yfirgripsmiklar upplýsingar um stöðu kvenna í heiminum?`` Ég biðst velvirðingar á að það er rangt skýrsluheiti á þingskjalinu. Það er bæði á minni ábyrgð og skrifstofu Alþingis að hér er um vinnuheiti að ræða sem ég notaði en ég vona að hafi ekki valdið misskilningi.

Virðulegi forseti. Svarið við fsp. hv. þm. er nei og ástæðan er sú að þegar um er að ræða málefni sem faglega heyra undir önnur ráðuneyti er sú starfsvenja í Stjórnarráði Íslands að það ráðuneyti sem í hlut á hafi frumkvæði að og beri kostnað af slíkum þýðingum ef ástæða og efni standa til. Þess skal getið að því miður hefur utanrrn. ekki tök á né heldur fjárveitingar til að þýða margar athyglisverðar skýrslur sem unnar hafa verið á vegum Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Ég verð --- áður en ég læt þá ósk í ljósi að ég vona að önnur ráðuneyti grípi til sinna ráða fyrst utanrrh. treystir sér ekki til að láta þýða þessa skýrslu á sínum vegum --- að vekja athygli á því að mér er kunnugt um það eins og flestum landsmönnum að utanrrn. hefur verið mjög stórtækt í þýðingum, og væntanlega á nauðsynlegum þýðingum, að undanförnu vegna EES-samninganna og þar hefur áreiðanlega margur pappírinn verið þýddur sem ekki er eins bitastæður og þessi sem ég hér er að vekja athygli á. Hins vegar þykist ég mega skilja það á svari hæstv. ráðherra að hér muni þá koma til kasta annarra ráðherra og hafði ég raunar er ég bar þessa fsp. fram hugsað mér að e.t.v. væri vænlegra að beina henni til hæstv. félmrh. Ég sé þá ekki annað en að það blasi næst við að spyrja hæstv. félmrh. hliðstæðrar spurningar og vonast til þess að mæta þar skilningi á þessari merkilegu skýrslu og nauðsyn þess að hún verði þýdd því að ég tek undir með fyrrv. aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að þetta eru nauðsynlegar upplýsingar, ekki einungis til þess að skoða heldur einnig hvetja menn til aðgerða.

Virðulegi forseti. Á þskj. 696 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. um Lóranstöðina á Gufuskálum. Lóranstöðin á Gufuskálum hefur gegnt mjög mikilvægu hlutverki á sviði öryggisþjónustu, bæði við skip og flugvélar. Þess vegna hafa mjög margir áhyggjur af því hvaða framtíð hún eigi fyrir sér en umræður hafa verið um að stöðin verði lögð niður. Á Gufuskálum er fjöldi atvinnutækifæra sem ekki mundu verða til staðar ef stöðin yrði lögð niður. En það allra mikilvægasta eru e.t.v. þær áhyggjur sem sjómenn hafa af því að lórankerfið verði aflagt. Þær áhyggjur byggjast m.a. á því að þeir óttast að hið svokallaða GPS-kerfi sem bent er á, nýtist sjómönnum ekki eins vel og það sé ekki eins öruggt, ekki síst vegna þess að það er algjörlega undir stjórn og á vegum Bandaríkjamanna sem geta ráðið því hvenær það er starfrækt og hvenær ekki. Einnig taldi ég ástæðu til þess að spyrjast fyrir um það ef stöðin yrði lögð niður, hvernig mannvirki yrðu nýtt þarna, en þarna er fjöldi íbúðarhúsa og annarra mannvirkja sem eru auðvitað mikils virði. Þess vegna leyfi ég mér, virðulegi forseti, að spyrja: ,,1. Er afráðið að leggja niður starfsemi Lóranstöðvarinnar á Gufuskálum og hætta þjónustu við skip og báta? 2. Hefur verið tryggt að annað sambærilegt staðsetningarkerfi komi í stað lórankerfisins? 3. Hvernig verða mannvirki og byggingar Lóranstöðvarinnar nýttar ef starfsemi stöðvarinnar verður hætt?``

Herra forseti. Spurt er: Er afráðið að leggja niður starfsemi Lóranstöðvarinnar á Gufuskálum og hætta þjónustu við skip og báta? Bandaríska strandgæslan mun hætta fjármögnun á rekstri Lóranstöðvarinnar á Snæfellsnesi í árslok 1994. Sama gildir um aðrar lóranstöðvar á Norður-Atlantshafi og í Miðjarðarhafi. Ríkisstjórnin tók ákvörðun í desember um að taka ekki þátt í áframhaldandi rekstri né endurbótum á lórankerfinu sem stefnt er að af nokkrum þjóðum í Norður-Evrópu. Þetta var ákveðið eftir að fulltrúar notenda hér á landi töldu sig ekki þurfa á þessu staðarákvörðunarkerfi að halda eftir árslok 1994. Spurt er: Hefur verið tryggt að annað sambærilegt staðsetningarkerfi komi í stað lórankerfisins? Bandaríski flugherinn hefur komið upp staðsetningarkerfi sem nýtir gervitungl og nefnist það Global Positioning System, GPS, og er það nú þegar notað af mörgum íslenskum skipum. Kerfi þetta nær til stærra svæðis en lóran C en er með rýrari og breytilegri nákvæmni sem gerir það nauðsynlegt að reka sérstakt leiðréttingarkerfi við hliðina á því. Skipuð hefur verið nefnd af samgrn. til þess að hanna og gera áætlun um byggingu slíks leiðréttingarkerfis ásamt ýmsu öðru sem er samfara því að hverfa yfir til GPS frá lóran C og eins og ég sagði verður fyrsta verkefni nefndarinnar að gera áætlun um uppsetningu slíks kerfis til þess að ýtrasta nákvæmni náist með GPS-kerfinu þannig að það verði nákvæmara en lórankerfið er nú. Stefnt er að því að hefja tilraunir með slíkt kerfi í árslok. Spurt er: Hvernig verða mannvirki og byggingar Lóranstöðvarinnar nýttar ef starfsemi stöðvarinnar verður hætt? Enn hefur ekkert verið ákveðið um hvernig né hvort mannvirki og byggingar verði nýttar eftir árslok 1994. Ábending hefur þó komið frá Pósti og síma um að nota megi mastursendi stöðvarinnar og sendahús fyrir rekstur nýrrar langbylgjustöðvar útvarps verði tekin ákvörðun um byggingu nýrrar útvarpssendistöðvar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þau svör sem hann hefur gefið varðandi framtíð Lóranstöðvarinnar. Eins og fram kom hefur verið tekin ákvörðun um að leggja rekstur lórankerfisins niður frá og með árinu 1994. Af þessu tilefni legg ég ríka áherslu á að skipun boðaðrar nefndar, sem á að hafa það verkefni að undirbúa þá breytingu sem verður, verði hraðað og henni gert að vinna hratt og í samstarfi við þá aðila sem þurfa að fá þessa þjónustu en það eru að verulegu leyti sjófarendur, ekki síst þeir sem eru að veiðum við ströndina. Ég hef fengið þær ábendingar að þeir sem vinna við lórankerfið núna og ekki síður sjófarendur hafi verulegar áhyggjur af því að GPS-kerfið sé ekki nægilega nákvæmt og mikilvægt að það verði tryggt ef það verður tekið upp. Ég þakka ráðherra fyrir þessi svör en legg ríka áherslu á að á málinu verði tekið bæði hratt og örugglega og ekki síst tekið á því með hvaða hætti mannvirki Lóranstöðvarinnar verði nýtt. Forsvarsmenn í Neshreppi utan Ennis, í því sveitarfélagi sem Lóranstöðin er, hafa lýst áhuga sínum á samstarfi við stjórnvöld um að nýta þau hús og mannvirki sem þarna eru. Og það er auðvitað mjög mikilvæg og merkileg ábending sem hæstv. ráðherra kom með að nýta lóranmastrið fyrir útsendingar útvarpsins. Allt þetta þarf að skoða og ég tel að það þurfi að gera fyrr en seinna. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að leita samstarfs við heimamenn um þá mikilvægu ákvörðun að leggja Lóranstöðina niður, vegna þess að þarna eru, eins og ég sagði fyrr, mörg atvinnutækifæri sem hafa veruleg áhrif á það litla samfélag sem Lóranstöðin er í og því nauðsynlegt að hafa gott samstarf við heimamenn um það hvernig að þessu verður staðið.

Herra forseti. Ég hef greinilega mistalað mig áðan. Þessi nefnd hefur verið skipuð og hefur verið að störfum í nokkra mánuði og hefur auðvitað samband. Í henni eiga sæti helstu aðilar sem koma að þessum málum og eins og ég sagði áðan er gert ráð fyrir því að tilraunaútsendingar geti hafist þegar í árslok, þannig að verkinu miðar vel áfram. Ég tel líka nauðsynlegt að taka það fram að sjómenn og útgerðarmenn, raunar líka þeir sem eru flugrekendur, töldu sig ekki hafa hagsmuni af því að lórankerfið yrði rekið áfram á þeim tíma sem ákvörðun var tekin. Hitt er rétt, sem hv. þm. segir, að eftir að sú ákvörðun var tekin hafa okkur borist ábendingar sem eru gagnstæðar því sem áður var og er það mál auðvitað til athugunar í samgrn. Í þessum málum hefur sem sagt verið í fyrsta lagi gætt ýtrustu varkárni, í öðru lagi haft fullt samráð við alla sem að málinu koma og í þriðja lagi hefur verið tryggt fjármagn til þess að leiðréttingarkerfi fyrir GPS geti orðið tilbúið í tíma, þannig að fiskiskipaflotinn geti lagað sig að því.

Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 697 lagt fram fsp. til hæstv. samgrh. varðandi undirbúning þess að koma sjálfvirku tilkynningarkerfi fyrir íslenska fiskiskipaflotann sem unnið hefur verið að í nokkur ár á vegum kerfisverkfræðistofu háskólans. Jafnframt er hæstv. samgrh. spurður hvort þetta tæki muni gagnast íslenska kaupskipaflotanum. Frá því að Tilkynningaskylda íslenskra skipa hóf starfsemi á árinu 1968 hefur stöðugt verið unnið að frekari þróun hennar. Fyrst voru skyldutilkynningar sendar frá skipum einu sinni á sólarhring en seinna tvisvar á sólarhring svo og við komu og brottför úr höfn. Fljótlega var ljóst að hægt yrði að bæta Tilkynningaskylduna mikið og þar með auka öryggi sjófarenda ef möguleikar yrðu á aukinni tíðni tilkynninga. Nú er það svo, að yfir sumartímann geta liðið allt að 24 klukkustundir og að vetrarlagi 12 klukkustundir frá því að skip tilkynnir sig til Tilkynningaskyldunnar. Það verður að segja að allar götur frá 1986, frá því að kerfisverkfræðistofa háskólans fór að vinna að sjálfvirku tilkynningarkerfi, hefur það verið mjög í augsýn varðandi þá aðila sem hafa sinnt öryggismálum sjómanna og segja má að undrun sæti hve seint og hve litlu fjármagni hefur verið veitt til þessarar athyglisverðu athugunar. Í blöðunum í dag má lesa að 900 skip og bátar hafi verið á sjó í gær, sem þýðir það að tilkynningar til Tilkynningaskyldunnar voru 2.500 talsins. Það segir sig sjálft að sjálfvirkt tilkynningarkerfi sem unnið hefur verið að mundi leysa verulega álagstíma hjá Tilkynningaskyldunni jafnhliða því sem öryggi sæfarenda yrði verulega breytt. Það er líka annað sem ég hef oft hugleitt hvort ekki hefði verið um útflutningsvöru að ræða ef ríkisvaldið hefði staðið betur að og stutt betur við bakið á þeim aðilum sem hafa unnið að þessu máli í háskólanum, vegna þess hugvits sem liggur að baki þessarar tilkynningarskyldu sem unnið hefur verið að í nokkur ár.

Herra forseti. Á undanförnum mánuðum hafa farið fram viðræður milli Pósts og síma og kerfisverkfræðistofu í samráði við Slysavarnafélag Íslands um tæknilega útfærslu sjálfvirka tilkynningarkerfisins og væntanlega um stofn- og rekstrarkostnað þessa kerfis. Er þá gert ráð fyrir kerfi sem miðast við að ná til fiskiskipaflotans á grunnslóð, þ.e. allt að 60 sjómílur frá ströndinni. Þessar viðræður eru vel á veg komnar og er búist við að sameiginlegar tillögur þessara aðila berist samgrn. nú í vor. Ráðuneytið mun í framhaldi af því taka ákvörðun um hvort sjálfvirka tilkynningarkerfið verði lögbundið í íslensk skip. Sú ákvörðun byggist m.a. á því hver stofn- og rekstrarkostnaður verður og hvaða aðilar standa undir honum. Hagsmunasamtök í sjávarútvegi og siglingum telja kerfið mikilvægt öryggiskerfi en engin niðurstaða hefur fengist um fjármögnun kerfisins. Eins og fram hefur komið er kerfinu fyrst og fremst ætlað að þjóna fiskiskipum á grunnslóð. Hins vegar hefur ætíð verið gert ráð fyrir að auka langdrægni þess síðar, t.d. með gagnasendingum um gervihnetti. Nokkrir togarar eru nú þegar búnir fjarskiptatækjum sem henta í þessu skyni og tæknilega er ekkert sem kemur í veg fyrir að kaupskip með Inmarsat-gervihnattabúnaði tengist sjálfvirka tilkynningarkerfinu. Þannig gæti Tilkynningaskyldan fylgst með ferðum íslenskra kaupskipa á öllum heimshöfum. Það skal tekið fram að tilraunarekstur sjálfvirks tilkynningarkerfis er í fullum gangi á vegum Tilkynningaskyldunnar og kerfisverkfræðistofu og er gert ráð fyrir að halda þessum tilraunum áfram þar til ákvörðun um framtíð kerfisins hefur verið tekin.

Herra forseti. 26. febr. sl. var gert samkomulag á milli stjórnar Landssamtaka sláturleyfishafa annars vegar og Framleiðsluráðs landbúnaðarins hins vegar ,,um aðgerðir til þess að koma á jafnvægi á markaði með nautakjöt`` eins og það er orðað. Þetta samkomulag vakti verulega athygli og gagnrýni og í framhaldi af því bar varaþingmaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Hjálmar Jónsson, fram fsp. til landbrh. á þskj. 657. Fyrirspurnin er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Hyggst ráðherra staðfesta samkomulag sem Framleiðsluráð landbúnaðarins og stjórn Landssamtaka sláturleyfishafa hafa gert með sér, dags. 26. febrúar sl., ,,um aðgerðir til þess að koma á jafnvægi á markaði með nautgripakjöt``? 2. Telur ráðherra að heimilt sé að skuldbinda þá sláturleyfishafa, sem aðeins selja ferskt nautakjöt, til þess að standa straum af kostnaði við frystingu og geymslu á nautakjöti? 3. Eru sláturleyfishafar skyldugir til að vera í Landssamtökum sláturleyfishafa? 4. Geta Framleiðsluráð landbúnaðarins og Landssamtök sláturleyfishafa skuldbundið þriðja aðila, Landssamband kúabænda, til þess að innheimta verðmiðlunargjald af framleiðendum án þess að það sé aðili að samkomulaginu? 5. Eru kúabændur skyldugir til þess að vera í Landssambandi kúabænda og lúta slíku samkomulagi ef staðfest verður? 6. Hvaða aðgerðir telur ráðherra mögulegar skv. 7. gr. samkomulagsins til að draga úr heimaslátrun og gera hana fjárhagslega óhagstæðari? 7. Telur ráðherra eðlilegt að gert sé slíkt samkomulag án gildistímaákvæða og án uppsagnarmöguleika?``

Herra forseti. Spurt er: Hyggst ráðherra staðfesta samkomulag sem Framleiðsluráð landbúnaðarins og stjórn Landssamtaka sláturleyfishafa hafa gert með sér, dags. 26. febrúar sl., ,,um aðgerðir til þess að koma á jafnvægi á markaði með nautgripakjöt``? Svarið er nei. Spurt er: Telur ráðherra að heimilt sé að skuldbinda þá sláturleyfishafa, sem aðeins selja ferskt nautakjöt, til þess að standa straum af kostnaði við frystingu og geymslu á nautakjöti? Svar: Hvorki í lögum nr. 46/1985, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, né í öðrum lögum er gert ráð fyrir gjaldtöku af því tagi sem samkomulagið fjallar um. Án ótvíræðrar heimildar í lögum er ekki hægt að líta svo á að unnt sé að skuldbinda sláturleyfishafa sem aðeins selja ófrosið kjöt til að bera kostnað annarra sláturleyfishafa sem frysta kjöt og geyma það í birgðum. Spurt er: Eru sláturleyfishafar skyldugir til að vera í Landssamtökum sláturleyfishafa? Svar: Nei, lög kveða ekki á um slíka skyldu. Spurt er: Geta Framleiðsluráð landbúnaðarins og Landssamtök sláturleyfishafa skuldbundið þriðja aðila, Landssamband kúabænda, til þess að innheimta verðmiðlunargjald af framleiðendum án þess að það sé aðili að samkomulaginu? Svar: Nei, slík innheimta verðmiðlunargjalds verður að byggja á heimild í lögum eins og áður er fram komið. Spurt er: Eru kúabændur skyldugir til þess að vera í Landssambandi kúabænda og lúta slíku samkomulagi ef staðfest verður? Svar: Landssamband kúabænda er búgreinafélag og eru einstakir framleiðendur ekki að lögum skyldugir til að vera í búgreinafélagi. Almenna reglan er að Stéttarsamband bænda fari með fyrirsvar framleiðenda búvara við framkvæmd búvörulaga, nr. 46/1985, með síðari breytingum, en unnt er að viðurkenna einstök landssamtök framleiðenda búvara til að fara með fyrirsvar vegna framleiðenda í viðkomandi grein enda samþykki Stéttarsamband bænda það. Spurt er: Hvaða aðgerðir telur ráðherra mögulegar skv. 7. gr. samkomulagsins til að draga úr heimaslátrun og gera hana fjárhagslega óhagstæðari? 7. gr. samkomulagsins hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Leitað verði allra leiða til að draga úr heimaslátrun. Sérstök áhersla verði lögð á að gera heimaslátrun fjárhagslega óhagstæðari.`` Um þetta vil ég segja tvennt. Offramboð sem veldur því að sláturhús taka ekki gripi til slátrunar ýtir undir heimaslátrun. Við þessu verður að bregðast, annars vegar með því að draga úr framleiðslu og hefur Framleiðsluráð landbúnaðarins þar sérstakt hlutverk sem felst í framleiðslu- og neysluspám. Hins vegar verður að breyta verði eftir markaðsaðstæðum. Sú breyting sem gerð var á búvörulögunum í vetur opnaði möguleika til verðbreytinga umfram það sem áður var. Reyndar var verð til bænda á nautgripakjöti lækkað um 10% hinn 1. mars sl. Öll kostnaðarmyndun á slátrunar- og sölustigi verkar hvetjandi til heimaslátrunar. Þegar spurt er hvaða aðgerðir séu mögulegar til að gera heimaslátrun fjárhagslega óhagkvæma og þegar átt er við opinberar aðgerðir í því sambandi sýnist varla um annað að ræða en auknar niðurgreiðslur á sölustigi. En fyrir slíku er enginn grundvöllur. Spurt er: Telur ráðherra eðlilegt að gert sé slíkt samkomulag án gildistímaákvæða og án uppsagnarmöguleika? Ég hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga þó að Framleiðsluráð landbúnaðarins og Landssamtök sláturleyfishafa geri með sér samkomulag um aðgerðir til að koma á jafnvægi á markaði með nautgripakjöt. En síðan verður það að ráðast hvort þeim takist að ná fram markmiðum sínum í viðræðum við aðra þá aðila sem að slíku samkomulagi hljóta að koma.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Þau voru afdráttarlaus. Hann hyggst ekki staðfesta það samkomulag sem um er spurt. Það kom fram í svari hæstv. ráðherra að samkomulagið er reist á mjög hæpnum grunni og til þess að það megi staðfesta skortir lagalegar forsendur. Samkomulagið byggir m.a. á því að fram verði komið tvenns konar skattlagningu á sláturleyfishafa til að styðja þá sem safna kjötbirgðum og ná eigi að selja alla þá framleiðslu sem þeir taka við. En það verði gert á kostnað hinna sem selja sína vöru jafnóðum og slátrað er. Um þetta efni mætti margt segja sem ekki er tilefni eða tími til hér. Það má vekja athygli á því að framleiðsla á nautgripakjöti hefur verið nokkuð sveiflukennd. Og nú um þessar mundir berast nokkuð ósamhljóða fregnir af því hversu miklar birgðir séu af þessari vöru og fjölda gripa sem bændur bíða eftir að slátrað verði. En ég hygg að best sé að stjórna framleiðslu á þessari vöru með þeim hætti að slátrað sé eigi umfram það sem selst hverju sinni og mun þá markaðurinn fljótt hafa áhrif á ásetning bænda og um leið framboð sláturgripa og þannig verði jafnvægi best náð.

Virðulegur forseti. Fsp. mín til hæstv. umhvrh. um stöðvun á notkun ósoneyðandi efna er svohljóðandi: ,,Er ríkisstjórnin reiðubúin að beita sér fyrir að hætt verði notkun allra ósoneyðandi efna hér á landi í síðasta lagi 1995?`` Þessi fsp. er fram borin af gildum ástæðum. Að undanförnu hafa verið að koma fram upplýsingar sem bera vott um að ósonhlífin í háloftunum sé að rýrna og það með svo hraðfara hætti að boðað getur vá áður en langur tími líður nema takist að snúa þeirri þróun við, stöðva núverandi eyðingu ósonlagsins og koma á jafnvægi. Athuganir erlendis og hérlendis vísa í þessa átt. Ég minni á athuganir sem gerðar voru á vegum Veðurstofunnar og birtar voru fyrri hluta þessa mánaðar um ósonþynningu sem mælst hefur yfir Reykjavík að sumarlagi síðan árið 1957 allt að 6,5% eða 0,5% á ári. Öllum gögnum ber saman um að hér er mikil hætta á ferðum ef svo heldur fram sem horfir. Hvert landið af öðru, sérstaklega ríki í Evrópu og Norður-Ameríku hafa gefið út einhliða yfirlýsingar og skuldbindandi yfirlýsingar um að þau muni hætta notkun ósoneyðandi efna nú þegar eða á allra næstu árum og í síðasta lagi árið 1995 sem framlag í þá allsherjarviðspyrnu sem fást verður og þarf auðvitað að binda í samning, Montreal-bókun Vínarsáttmálans svonefnda, sem er sá alþjóðagrundvöllur sem menn byggja á. Við ræddum þetta mál 13. febr. sl. hér í þinginu þegar ég bar fram fsp. til hæstv. umhvrh. í nokkrum liðum um þessi efni. Ekki var ég ánægður með svör hæstv. ráðherra þá. Síðan hafa margháttaðar upplýsingar komið fram og viðbrögð á alþjóðavettvangi sem valda því að ég tel að íslensk stjórnvöld geti ekki annað en slegist í för með þeim ríkjum sem lengst vilja ganga og harðast vilja bregðast við í þessum efnum. Í rauninni eru allar forsendur til að gera það og fsp. er því fram borin og í rauninni ítrekuð nú rúmum tveimur mánuðum síðar hér á Alþingi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spyr á þskj. 785 hvort ríkisstjórnin sé reiðubúin að beita sér fyrir að hætt verði notkun allra ósoneyðandi efna hér á landi í síðasta lagi árið 1995. Áhrif ósoneyðandi efna, sérstaklega klórflúorkolefna, á ósonlagið hafa mjög lengi verið áhyggjuefni. Í mars 1985 var samþykktur svonefndur Vínarsáttmáli um verndun ósonlagsins á vegum Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framhaldi af því var í september 1987 gerður samningur í Montreal sem hv. þm. nefndi í sínu máli um takmörkun á notkun og framleiðslu klórflúorkolefna og halona. Þessi samningur öðlaðist gildi 1. jan. 1989. Samkvæmt fyrstu ákvæðum hans voru aðildarþjóðirnar skuldbundnar til að draga saman notkun fimm skaðlegustu klórflúorkolefnanna um 20% fyrir árið 1993, 50% fyrir árið 1998 miðað við notkun 1986. Halonnotkunin átti ekki að vera meiri 1992 en hún var 1986. Í maí 1989 lýstu margar þjóðir því yfir á fundi í Helsinki að þær mundu hætta notkun klórflúorkolefna fyrir aldamót. Árið 1990 var Montreal-samningurinn hertur verulega þannig að samkæmt þeim ákvæðum skal notkun klórflúorkolefna hafa dregist saman um 50% fyrir árið 1995 um 85% 1997 og alfarið hætt árið 2000 miðað við notkun árið 1986. Fleiri klórflúorkolefni hafa bæst á þennan bannlista og notkun halona skal helminguð fyrir árið 1995 og hætt árið 2000. Efnin tetraklórmetan og 111-tríklóretan hafa bæst á þennan lista og skal notkun þeirra hætt árin 2000--2005. Fyrirhugað er að endurskoða Montreal-samninginn aftur í nóvember nk. og þá eru líkur á að þessi ákvæði verði enn hert. Hlutdeild Íslendinga í notkun þeirra efna, sem talin eru hafa mest ósoneyðandi áhrif, eru mjög lítil eða 0,02% af heildarnotkun í heiminum. Þrátt fyrir það má segja að notkun þessara efna hérlendis miðað við mannfjölda sé nokkur. Árið 1986 var notkunin 0,8 kg á íbúa. Hún hefur nú minnkað um 32%, notkun halona hefur dregist meira saman eða um 50--60%. Til að gagn sé af aðgerðum af þessu tagi þá verða þær auðvitað að vera alþjóðlegar og það er mikilvægt að sem flestar þjóðir taki þátt í þessum aðgerðum óháð því raunar hvort notkunin er mikil eða lítil, allir verða að taka á sig sinn hlut. Ísland mun verða samstiga Norðurlöndunum í þessum efnum. Noregur, Svíþjóð, Finnland og Danmörk hafa þegar samþykkt áætlanir um að hætta notkun klórflúorkolefna fyrir aldamót, Noregur og Svíþjóð 1995, Finnland 1998 og Danmörk árið 1999. Síðar á þessu ári verður sett reglugerð um bann við innflutningi, sölu og notkun klórflúorkolefna og halona þar sem sett verða ákveðin tímamörk og gert ráð fyrir að notkun á öllum klórflúorkolefnum og halonum sem eru á bannlista verði hætt fyrir 1. jan. 1995 eins og í Noregi og Svíþjóð en þó með ákveðnum fyrirvörum svipað og væntanlega er hjá þeim. Það er að segja leyfð verður endurnýting efna á eldri kerfi. Klórflúorkolefni og halona skal endurnýta og endurvinna eftir því sem kostur er. Sé það ekki unnt skal farga þeim sem hættulegum efnaúrgangi samkvæmt reglum þar um. Íslendingar munu fylgja áætlunum sem þær þjóðir fylgja sem lengst ganga í þessum efnum. Í þessu sambandi er rétt að nefna það að stöðugt eru að koma fram ný efni sem taka við hlutverki ýmissa þessara efna en hafa langtum minni, lítil eða engin skaðleg áhrif. Vona ég að með þessum orðum hafi ég svarað spurningu hv. þm.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir að vekja athygli á þessu máli hér á Alþingi aftur og hæstv. ráðherra svörin. Ég tel að um mjög stórt og brýnt mál sé að ræða. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. umhvrh. um að Íslendingar ætli að fylgja þeim þjóðum sem lengst ganga í að takmarka notkun ósoneyðandi efna. Þetta er spurning um að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi og hlíta þeim reglum sem þar eru settar. En þetta er ekki síður spurning um það hvort við Íslendingar sjálfir erum reiðubúnir til að setja okkur reglur sem við ætlum að hlíta og sem taka mið af íslenskum aðstæðum og veita verðugt fordæmi í því alþjóðlega samstarfi sem við tökum þátt í. Það þarf einnig að skoða og huga að hvaða afleiðingar það hefur í för með sér fyrir neyslu og lífsstíl og atvinnulíf í landinu að dregið verði úr notkun þessara efna og við verðum að mæta þeim aðstæðum sem stöðvun notkunar slíkra efna kemur til með að hafa í för með sér.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir svör hans. Ef ég hef skilið ráðherrann rétt þá er hann að gefa skuldbindandi yfirlýsingu um að Ísland muni setja reglur um að allri notkun ósoneyðandi efna, sem eru á bannlista, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, verði hætt hér á landi fyrir 1. jan. 1995. Ég vænti að þarna sé bæði um að ræða klórflúorkolefni og halonefni sem eru ósoneyðandi. Samkvæmt þessari yfirlýsingu hæstv. ráðherra er hann hér fyrir hönd íslenskra stjórnvalda að gefa yfirlýsingu um að ganga mun hraðar fram í þessu efni en fram kom í svari ráðherrans 13. febr. sl. Ég tel að þetta séu jákvæð og góð viðbrögð og markverð tíðindi að þessi yfirlýsing hefur komið hér fram af hálfu hæstv. ráðherra vegna þess að það hefur mikla þýðingu fyrir Ísland og baráttu Íslands á ýmsum sviðum umhverfismála að við sláumst í hóp þeirra sem lengst vilja ganga í þessum efnum og nokkuð vilja á sig leggja til að það verði unnt. Það sýnist mér að hér sé á ferðinni. Ég veit auðvitað ekki hvers eðlis þeir fyrirvarar eru sem hæstv. ráðherra gat um að settir mundu verða varðandi málið, en ég vænti að þeir séu ekki opnari, þeir gangi ekki lengra en gerist hjá þeim þjóðum sem hæstv. ráðherra var að bera sig saman við og hafa gefið hliðstæða yfirlýsingu miðað við umrædd tímamörk. Satt að segja kom mér á óvart þegar hæstv. ráðherra gat um það að Danmörk væri ekki í hópi þeirra sem ætluðu að hætta notkun ósoneyðandi efna fyrr árið 1999 ef ég hef tekið rétt eftir. Ég hélt að þeir væru samstiga Noregi og Svíþjóð að þessu leyti. En um ýmis önnur Evrópuríki gildir það þar á meðal Þýskaland að þeir eru í hópi þessara ríkja. Þessi samfylking mun væntanlega hafa áhrif á niðurstöður endurskoðunarfundarins varðandi Montreal-bókunina síðar á árinu og líkurnar á að það megi styrkja hana og setja þau tímamörk sem hér um ræðir náist fram sem formleg breyting á þessari alþjóðasamþykkt. Á fundi Norðurlandaráðs, þegar ég spurðist fyrir um þetta atriði í Norrænu ráðherranefndinni, þá komu því miður ekki skuldbindandi svör því að einhverjir voru þeir sem skemmra vildu ganga en hinir. En nú er Ísland sem sagt búið að stilla sér rétt inn í raðirnar miðað við það sem hér kom fram hjá hæstv. ráðherra og ég vænti að sé rétt eftir tekið að það séu bæði klórflúorkolefni og halonefni sem eigi að banna hér í síðasta lagi frá 1. jan. 1995. Vonandi ganga menn greiðar fram eftir því sem kostur er þangað til.

Virðulegi forseti. Ég skal aðeins ítreka það sem ég sagði hér áðan að það er í gangi vinna við reglugerð um bann við innflutningi, sölu og notkun klórflúorkolefna og halona þar sem sett verða ákveðin tímamörk og gert ráð fyrir að notkun á öllum klórflúorkolefnum og halonum, sem eru á bannlista, verði hætt fyrir 1. jan. 1995 eins og í Noregi og Svíþjóð en með ákveðnum fyrirvörum eins og ég nefndi hér áðan sem verða væntanlega svipaðs eðlis og ekki rýmri varðandi nein marktæk atriði en þar. Ég nefni hér eina ákveðna notkun sem er í farþegaflugvélum, í slökkvikerfum þeirra, þar sem þessi tæki og þessi efni hafa verið notuð til að slökkva elda án þess að skaða fólk í lokuðu rými. Það hefur ekki enn að mér er best kunnugt fundist efni sem kemur fyllilega þarna í staðinn en áreiðanlega verður þess ekki langt að bíða. Ég nefni það líka að það er sérstakt átak í gangi hér á norðurhveli jarðar í ósonrannsóknum. Við höfum stundað þær lengur en flestar aðrar þjóðir allar götur síðan 1957. Nú stendur til að auka þær rannsóknir með nokkrum hætti, þ.e. að beita nýjum tækjum sem þykja mæla betur um vetur og enn fremur að taka upp mælingar á útfjólublárri geislun. Allt tengist þetta saman og allt held ég að þetta sé gagnlegt og nauðsynlegt en er auðvitað háð því að nokkru leyti að það takist að útvega eitthvað svolítið aukið fjármagn til þessara verka. Hér er auðvitað um mikilvægt mál að ræða en ég fullvissa hv. þm. um það að við ætlum okkur ekki að verða eftirbátar annarra í þessum efnum en hitt er svo það varðandi það sem hann nefndi um ártöl og yfirlýsingar annarra þjóða að hlutirnir breytast mjög ört um þessar mundir í þessum efnum. Þjóðirnar setja sér stífari og strangari reglur hver af annarri. Ég á von á að þessi reglugerð geti komið út fyrir áramót, það er enn nokkur vinna eftir, síðan þarf að kynna hana með formlegum hætti og þar eru ákveðnir tímafrestir. Ef öll vinnan gengur eftir áætlun vonast ég til að unnt sé að birta þessa reglugerð eftir fimm til sex mánuði og ég mun fylgja því eftir að þeirri tímaáætlun verði haldið ef ekkert óvænt kemur upp.