Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 19. apríl 1978. Þorv. Garðar Kristjánsson, framkvæmdastjóri þingflokks sjálfstæðismanna, hefur ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Péturs Sigurðssonar, 8, þm. Reykv., sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosninga til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður hans, Gunnar J. Friðriksson, iðnrekandi, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Ragnhildur Helgadóttir, forseti neðri deildar.“ Gunnar J. Friðriksson hefur áður setið á þingi og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Á þskj. 592 er skýrsla samgrh. um framkvæmd vegáætlunar 1977. Mun ég nú gera grein fyrir skýrslu þessari í örstuttri grg. Að vanda gerir skýrslan grein fyrir tekjum og útgjöldum Vegasjóðs. Ber hún það með sér, að Vegasjóður fékk á árinu 1977 það fjármagn til ráðstöfunar sem gert var ráð fyrir í vegáætlun, enda þótt tilfærslur yrðu þar á milli einstakra liða. Þrátt fyrir mikinn innflutning bifreiða og 9.5% aukningu á bensínsölu frá fyrra ári urðu rauntekjur af bensíngjaldi 2350 millj. kr. í stað 2 410 millj. kr., sem gert hafði verið ráð fyrir. Var ástæðan sú, að ekki var notuð heimild laganna til hækkunar gjaldsins í samræmi við lækkun byggingarvísitölu. Sama er að segja um þungaskatt. Hann reyndist 79 millj. kr. lægri en gert var ráð fyrir af sömu ástæðum. Gúmmígjaldið reyndist meira en áætlað hafði verið, en hlutur þess er mjög lítill í heildarupphæð markaðra tekna. Það, sem vantaði á að markaðar tekjur heimtust inn, var bætt með auknu ríkisframlagi, sem nam alls 901 millj. kr. í stað 779 millj. sem áætlað hafði verið. Lánsfé var 1.6 milljarðar, eins og reiknað hafði verið með. Í því er hlutur spariskírteina 1350 millj. kr., en happdrættisskuldabréfa 250 millj. Af þessu lánsfé var hlutur áætlunar um Norður- og Austurveg 850 millj. kr. Eins og á síðasta ári er í þessari skýrslu gerð ítarleg grein fyrir notkun þess fjár sem ætlað var til viðhalds. Sumarviðhaldi var haldið innan ramma áætlunarinnar, en vetrarviðhald fór fram úr áætlun, en það fer fram eftir sérstakri áætlun um snjómokstur, svokölluðum snjómokstursreglum. Nýjar reglur gengu í gildi í byrjun árs 1977 sem hnigu í þá átt að auka snjómokstur frá því sem áður hefur verið, og niðurskurðar á fjárveitingum til vetrarviðhalds reyndist ekki raunhæfur. Sérstök athygli skal vakin á uppdrætti í skýrslunni sem sýnir þær umferðartakmarkanir sem setja varð á vegi meðan frost fór úr þeim. Ber hann með sér að aðalvegakerfi Vestur-, Norður- og Austurlands er lamað vikum saman eftir að snjóa leysir og það á þeim tíma árs sem áburðar- og fóðurbætisflutningar þurfa að fara fram. Bendir það til að ekki beri síður að hyggja að burðarþoli veganna en að leggja á bundið slitlag eða byggja þá upp úr snjó. Hér má einnig geta þess, að á undanförnum árum hefur Vegagerðin unnið markvisst að skráningu umferðarslysa með það fyrir augum að endurbæta þá vegarkafla, sem hættulegir eru, og þá staði á vegunum, sem reynst hafa slysagildrur. Eins og undanfarin ár var verulegum hluta fjárveitinga til vegamála verið til nýbyggingar og endurbyggingar vega. Á því sviði náðust merkir áfangar og má þar fyrst nefna að á s. l. hausti var umferð hleypt um jarðgöngin undir Oddsskarði sem unnið hefur verið við undanfarandi ár. Hefur þegar komið fram hversu þýðingarmikil samgöngubót þetta er fyrir Neskaupstað og reyndar alla byggð á Austurlandi. Önnur vegagerð á Austurlandi olli þáttaskilum í samgöngum í þeim landsfjórðungi, enda þótt henni sé langt frá því að vera lokið, en það er vegurinn fyrir Hvalnes og um Þvottárskriður sem leysir af hólmi veginn um Lónsheiði. Margar fleiri nýbyggingar má nefna af þeim, sem skýrslan greinir frá, svo sem áframhaldandi framkvæmdir við Suðurlandsveg austan Þjórsár, Eyrarbakkaveg og fleiri vegi á Suðurlandi, Vesturlandsveg á Kjalarnesi og Þingvallaveg í Reykjaneskjördæmi, brúargerðina í Borgarfirði og Akranesveg á Vesturlandi, Vestfjarðaveg um Hörgsnes og Djúpveg á Vestfjörðum, Norðurlandsveg um Holtavörðuheiði, á Hrútafjarðarhálsi, á Öxnadalsheiði, norðan Akureyrar og um Víkurskarð á Norðurlandi svo dæmi séu nefnd. Ekki reyndist fjármagn það, sem Alþ. hafði ætlað til þessara framkvæmda, nægilegt og urðu margir til að leggja því lið, að vegagerð varð meiri en til stóð. Lánað var til nýbygginga verulegt fé, um 67 millj. sem bráðabirgðalán heimamanna ýmissa byggðarlaga, 231 millj. sem vinnulán bifreiða- og vélaeigenda, 15 millj. kr. lán verktaka til slitlagsgerðar, um 51 millj. frá Viðlagatryggingu og ríkissjóði o. fl. til vegagerðar í Mývatnssveit vegna hættu á eldsumbrotum á þeim slóðum og á milli 5 og 6 millj. til viðhalds þjóðvega. Auk þessara lána fékk svo Vegagerðin heimild til að taka lán hjá Seðlabankanum að upphæð 350 millj. kr., sem hún notaði að mestu til að fjármagna brúargerðina í Borgarfirði, jarðgöngin undir Oddsskarði, vegagerðina á Holtavörðuheiði, framkvæmdir á Þingvallavegi, Vesturlandsvegi hjá Kiðafelli og Heydalsvegi. Af brúargerðum á árinu 1977 má nefna Urriðaábrú á Mýrum, Gljúfurá í Húnavatnssýslu. Mjóadalsá. á Sprengisandsvegi. Hvaldalsá og Kolarímu, auk margra annarra sem skýrslan greinir. Vegna breytinga þeirra, sem gerðar voru á vegalögum vorið 1977, jukust tekjur sýsluvegasjóða frá því sem ella hefði verið vegna heimildar um aukið framlag hreppsfélaga og mótframlag ríkisins. Áhrifa þessara lagahreytinga mun þó gæta meira á yfirstandandi ári. Við sömu lagabreytingar var og gerð sú breyting, að þéttbýlisfé skyldu þau kauptún fá sem höfðu 200 íbúa í stað 300 áður. Af þessum sökum fengu nú Búðardalur, Tálknafjörður, Súðavík, Hofsós, Hrísey, Grenivík og Breiðdalsvík úthlutað þéttbýlisfé. 25 kaupstaðir og kauptún fengu á árinu fé úr 25% sjóði til gatnagerðar. Í árslok töldust þjóðvegir í þéttbýli 135.6 km. Til vélakaupa á árinu var varið 133.4 millj. kr., fyrst og fremst til að endurnýja bifreiðar Vegagerðarinnar og til kaupa á smærri tækjum til brúa- og vegagerðar. Kaflar eru í skýrslunni sem sýna hvar unnið var að smiðum áhaldahúsa og skrifstofuhúsnæðis og að hvaða rannsóknarverkefnum var unnið fyrir það fé sem lögum samkvæmt var varið til tilrauna. Nokkur halli varð á vegáætlun 1977, sem stafar fyrst og fremst af umframeyðslu við snjómokstur, en eins og fram hefur komið áður var fjárveiting til hans skorin niður í meðförum þingsins án þess að snjómokstursreglum væri breytt um leið. Eftirfarandi árangur náðist í framkvæmdum á árinu 1977: Fullnaðarfrágangur undirbygginga var 121.4 km í stofnbrautum, lagning malarslitlaga 141.5 km, lagning bundins slitlags 9 km, brýr 10 m og lengri sjö brýr, 190 m og smábrýr á landsbrautum, sex, 48 m. Á þjóðbrautum var undirbyggður vegur 89.1 km, lagning burðarlags og malarslitlags 71.9 km, lagning bundins slitlags 3.8 km, brýr 10 m og lengri, ein brú, 10 m og tvær smábrýr sem voru 12 m. Á sýsluvegunum voru brýr 10 m og lengri, ein brú, 23 m og smábrýr, ein brú, 4 m á lengd. Á fjallvegum voru brýr 10 m og lengri, ein brú, 45 m. Þar sem þetta er síðasta skýrsla um framkvæmd vegáætlunar sem lögð verður fram á yfirstandandi kjörtímabili vil ég gefa stutt yfirlit um framkvæmdir í vegakerfinu á árunum 1974–1977. Alls hafa verið lagðir 50 km af bundnu slitlagi, þar af 46 km á stofnbrautum. Malarvegir, sem lokið hefur verið við og teknir til umferðar, eru alls 828 km þ. e. 506 km á stofnbrautum og 322 km á þjóðbrautum. Byggðar hafa veríð 57 brýr 10 m og lengri og er heildarlengd þeirra 1815 m. Loks hafa verið byggðar 45 smábrýr og er lengd þeirra 282 m. Í tölum um brýr eru einnig taldar með brýr á sýsluvegum og fjallvegum. Af einstökum verkum, sem framkvæmd hafa verið á þessu tímabili, verða hér talin nokkur þau helstu: Lokið var við framkvæmd á Skeiðarársandi og hringvegurinn þar með opnaður. Suðurlandsvegur frá Selfossi austur í Holt hefur verið endurbyggður með bundnu slitlagi. Garðskagavegur frá Keflavík að Gerðum hefur verið byggður með bundnu slitlagi. Framkvæmdir hófust í Borgarfirði og á Holtavörðuheiði og munu þær verða mikil samgöngubót þegar lokið verður. Djúpvegur var opnaður á tímabilinu og gerbreyttust samgöngur á Vestfjörðum við það. Þá var einnig opnaður Vestfjarðavegur um Hörgsnes. Af framkvæmdum á Norðurlandi vestra má nefna vegagerð í Hrútafirði og einnig um Hrútafjarðarháls, en þeirri vegagerð er þó ekki lokið enn. Enn fremur náðist mikilsverður áfangi í byggingu nýrrar brúar á austurós Héraðsvatna og tengingu hennar. Á Norðurlandi eystra hefur verið unnið að framkvæmdum á Öxnadalsheiði og hefur þegar verið náð umtalsverðum áföngum þar. Enn fremur hefur verið unnið að vegagerð norðan Akureyrar og á Svalbarðsströnd. Opnun jarðganga í Oddskarði ber hæst af framkvæmdum á Austurlandi, en þar má einnig nefna þýðingarmikinn áfanga á Fjarðarheiði sem þegar hefur sannað gildi sitt fyrir vetrarsamgöngur. Enn fremur er hin nýja leið um Hvalnesskriður, sem opnuð var s. l. haust, þýðingarmikil fyrir samgöngur á Austurlandi, þó að þær framkvæmdir séu enn aðeins á byrjunarstigi. Í þessu yfirliti er einungis drepið á helstu atriði, en af því er séð, að nokkuð hefur miðað áfram í vegaframkvæmdum, þó að ekki sé því að leyna að það sé mun hægar en æskilegt hefði verið og ég hefði kosið. Á Kjörtímabilinu hefur vegalögum verið breytt tvisvar sinnum, þ. e. árið 1975 og 1976. Þessar breytingar snerta einkum þrjú svið vegamála. Í fyrsta lagi hefur ákvæðum um þéttbýlisvegi verið breytt. Samkvæmt þeim breytingum falla nú undir ákvæði laganna öll kauptún með 200 íbúa og fleiri, í stað 300 íbúa áður. Enn fremur var sú breyting gerð, að nú eru tekin 25 % af heildarframlagi til þjóðvega í þéttbýli í stað 10% áður og skiptir fjvn. því fé sérstaklega til þess að ná stærri áföngum og gera þannig vinnubrögðin hagkvæmari. Reynslan af þessu síðara atriði hefur þegar sýnt að sú breyting er til bóta. Um fyrra atriðið er hins vegar það að segja, að nokkuð er misjafnt enn þá hvernig sú breyting kemur út fyrir einstaka staði sem fengu þjóðvegi í þéttbýli samkv. hreytingunni. Það er ljóst, að hlutur þeirra mun vænkast mjög þegar þeir fá úthlutunina úr 25% sjóðnum. Í öðru lagi hafa ákvæði um sýsluvegi tekið verulegum breytingum. Með hinum nýju ákvæðum fjölgaði sýsluvegum mjög, þannig að vegir að velflestum bæjum eru nú sýsluvegir. Jafnframt hefur framlag til sýsluvega verið stóraukið bæði frá heimamönnum og úr Vegasjóði. Hafa þessar breytingar í heild valdið gerbreytingu til bóta að því er varðar hag sýsluvega og horfur um framkvæmdir á þeim. Þriðja meginatriðið, sem gert hefur verið á vegalögunum, snertir flokkun þjóðvega og ýmis þau atriði sem tengd eru flokkuninni. Með hinum nýju ákvæðum var horfið frá fyrri skiptingu þjóðvega í hraðbrautir, þjóðbrautir og landsbrautir. Rök fyrir þessari breytingu voru mörg, en þar ber hæst tvö atriði. Hið fyrra er sú nauðsyn að líta á þýðingarmestu vegi landsins sem eina heild, þ. e. hringveginn og helstu tengivegi út frá honum. Með því móti mætti meta þarfir fyrir uppbyggingu einstakra vega og vegarkafla án tillits til þess, í hvaða kjördæmi þeir eru. Síðara atriðið, sem leggja ber áherslu á, er að með hinni nýju skiptingu í stofnbrautir og þjóðbrautir opnuðust möguleikar á því að ráðast í stærri verkefni víðs vegar á landinu en áður hafði verið hægt, þar sem mörg kjördæmi höfðu engar hraðbrautir innan sinna marka, en verulegur hluti fjárveitinga hins vegar bundinn við framkvæmdir á hraðbrautum. Reynslan af þessum breytingum er ekki löng enn sem komið er og því ekki mikið um hana að segja. Telja verður þó breytinguna skref í rétta átt, en hún skilar þó vart fullum árangri nema með breyttu vinnufyrirkomulagi við meðferð og afgreiðslu vegáætlunar. Verður vikið nokkru nánar að þeim málum hér á eftir. Í nefnd þeirri, sem samdi frv. til laga um ofangreindar breytingar, á flokkun vegakerfisins, sátu fulltrúar allra þingflokka auk ráðuneytisstjórans í samgrn. og vegamálastjóra. Í aths. nefndarinnar með frv. segir svo með leyfi hæstv. forseta: „að hún hafi með till. um breytingar á flokkuninni gengið út frá því, að við meðferð vegáætlunarinnar á Alþ. fjalli fjvn. Alþ. í heild um skiptingu fjárveitinga til einstakra stofnbrauta og að ekki verði um þann vegaflokk beitt hundraðshlutaskiptingu þeirri milli kjördæma sem gilt hefur um þjóðbrautir og landsbrautir um nokkurt árabil.“ Að baki þessari hugmynd nefndarinnar um meðferð málsins á Alþ. mun hafa legið sú skoðun, að með þessu móti mætti fá betri yfirsýn yfir heildarþarfir stofnbrautakerfisins og um leið meiri hreyfanleika í fjárveitingu milli kjördæma, þar sem ykjust möguleikar á að ráðast í stærri verkefni, þar sem þeirra væri þörf hverju sinni, og þeim lokið á hæfilegum tíma án tillits til þess, í hvaða kjördæmi þau eru. Reyndin hefur hins vegar orðið sú, að fjvn. hefur ekki fjallað sem slík um fjárveitingar til einstakra stofnbrauta, heldur hefur stofnbrautafé í aðalatriðum verið skipt á milli kjördæma í ákveðnum hlutföllum. Breyting á þessum hlutföllum á milli ára hefur átt mjög erfitt uppdráttar, þannig að sá hreyfanleiki fjárveitinga, sem stefnt var að, hefur ekki náðst og þar með er lítið svigrúm til að ráðast í stærri verkefni. Ljóst er að breytingar á vegaflokkuninni ná ekki tilgangi sínum fyrr en breytt verður um málsmeðferð og vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu vegáætlunar. Er e. t. v. nauðsynlegt að setja ákvæði þar að lútandi í vegalög til þess að tryggja að úr þessu verði bætt. Í því sambandi kemur til álita að setja í vegalög ákvæði um gerð sérstakrar áætlunar um stærri verkefni sem næði yfir 2–3 kjörtímabil. Í þeirri áætlun yrði kveðið á um einstök verkefni, í hvaða röð þau skyldu framkvæmd, áfangaskiptingu og annað sem mestu máli skiptir. Þessi áætlun yrði síðan felld inn í vegáætlunina hverju sinni, en þó þannig að tryggt væri að umtalsverður hluti þess fjármagns, sem ætlaður væri til nýrra framkvæmda, rynni til þessara sérstöku verkefna og þá í þeirri röð sem langtímaáætlunin segir til um. Eðlilegt væri að lánsfé, sem aflað er til vegaframkvæmda hverju sinni, gengi fyrst og fremst til þessara sérstöku verkefna. Fjárveitingum til annarra vegaframkvæmda en hinna sérstöku verkefna mætti þá skipta á milli kjördæma eftir hlutfallsreglunni, sem tæki tillit til ástands, notkunar og lengdar vega í hinum ýmsu kjördæmum, og væru þar fyrst og fremst um að ræða hina mörkuðu tekjustofna. Ég hef nýlega falið samgrn. og Vegagerðinni að athuga möguleika á slíkri áætlunargerð sem hér hefur verið drepið á, en slík athugun er nauðsynlegur undanfari nánari ákvarðana í þessu máli. Þegar niðurstöður athugunar liggja fyrir þyrfti að taka þessi atriði til meðferðar og breyta þá vegalögum eins og þurfa þætti með það fyrir augum að tryggja að stór og brýn verkefni í vega- og brúagerð komi til framkvæmda, í stað þess að þeim er ýtt til hliðar við núverandi aðstæður. Í sambandi við vegagerð í stærri stíl vil ég minna á yfirlýsingu ríkisstj. á s. l. ári um ákvörðun sem mörkuð var um að lögin um Norður- og Austurveg nái tilgangi sínum, þó á lengri tíma verði en gert var ráð fyrir í lögunum. Til þeirra fyrirheita, er í yfirlýsingunni fólust, verður að taka tillit við endurskoðun vegáætlunar í haust og láta það svæði í vegagerð hafa forgang við endurskoðunina og gerð nýrrar áætlunar, ef takmarkinu hefur ekki þá þegar verið náð er happdrættislögin um Norður- og Austurveg ætlast til. Til þess að friður fáist um framkvæmd slíkrar áætlunar er mér ljóst að nauðsyn ber til að taka tillit til vegagerðar á öðrum landssvæðum. Í samræmi við þessa skoðun mína og það, sem ég sagði áðan um endurskoðun vegalaga og ákvörðun um skiptingu vegafjár, tel ég brýna nauðsyn að koma þeirri stefnu fram sem ég lýsti hér áðan um langtímaáætlun um stærri verkefni og sérstaka fjárútvegun til þeirra. Enda þótt mér sé ljóst að engin slík ákvörðun verði tekin á þessu þingi um þá stefnumörkun mun ég láta undirbúa framkvæmd að þessari athugun og haga henni á þann veg, að allir geti haft áhrif á hana. Herra forseti. Með þessum orðum tel ég mig hafa gert fullkomna grein fyrir skýrslu þeirri um framkvæmd vegáætlunar á árinu 1977 og læt máli mínu lokið.

Frsm. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Þáltill. um breytingu á vegáætlun var vísað til fjvn. að venju og hefur hún haft áætlunina til umfjöllunar um nokkurt skeið. Hún hefur notið aðstoðar Snæbjarnar Jónassonar vegamálastjóra, Helga Hallgrímssonar forstjóra tæknideildar og annarra starfsmanna vegagerðarinnar eftir því sem þörf hefur verið fyrir upplýsingar um ákveðin verkefni. Sú aðstoð hefur verið fljótt og vel af hendi leyst, jafnt við fjvn. í heild sem einstaka þm. og þingmannahópa kjördæmanna. Ég vil þakka þeim öllum þátt þeirra í gerð vegáætlunarinnar um leið og ég tjái samnm. öllum bestu þakkir fyrir samstarfið við gerð till. um endurskoðun vegáætlunar. Samkomulag varð í n. um skiptingu fjár milli kjördæma, en að venju hafa þm. einstakra kjördæma skipt ráðstöfunarfé á sérstaka verkþætti. Að sjálfsögðu hefur fjvn. farið yfir þær till. og stendur að þeim og ber þær fram. Sú endurskoðun, sem nú hefur verið gerð á vegáætlun, er aðeins bundin framkvæmdum á árinu 1978 og er það í samræmi við yfirlýsingar hæstv. samgrh. á Alþ. 28. mars 1977 og eftir ákvörðun Alþ. við gerð fjárl. fyrir árið 1978, þar sem ráðstöfunarfé Vegagerðar ríkisins var ákveðið 9 300 millj. kr. á árinu 1978 í stað 7 þús. millj. kr. sem gildandi vegáætlun fól í sér. Ráðstöfunarfé er því 2300 millj. kr. umfram gildandi vegáætlun. Verkefni fjvn. var að skipta því viðbótarfjármagni, en þess var aflað eins og hér segir: 1. Markaðir tekjustofnar eru nú áætlaðir 1500 millj. kr. hærri en vegáætlun gerði ráð fyrir. Sú hækkun er að hluta til vegna sérstakrar hækkunar á bensíngjaldi sem ákveðin var með lögum fyrir áramótin síðustu ásamt tilsvarandi hækkun þungaskatts. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að nýta heimild í lögum um hækkun gjaldstofna í samræmi við hækkun vísitölu byggingarkostnaðar eftir því sem þörf verður á til þess að ná á árinu 1978 ofangreindum tekjuauka af mörkuðum tekjum. 2. Ríkisframlag hækkar um 400 millj. kr. Sú ákvörðun var tekin við fjárlagagerðina fyrir árið 1978, enda er gert ráð fyrir að sú hækkun svari til þess tekjuauka af söluskatti sem leiðir af hækkun bensíngjalds á tímabilinu. 3. Lánsfjáröflun til vegagerðar er með tvennum hætti. Annars vegar er hin sérstaka fjáröflun til Norður- og Austurvegar aukin um 300 millj. kr. og hins vegar er almenn lántaka til vegamála aukin um 100 millj. kr. Eru þessar lántökur í samræmi við lánsfjáráætlun fyrir árið 1978. Fjvn. leggur til, að þessu aukna ráðstöfunarfé verði varið þannig í stórum dráttum, sbr. einnig brtt. á þskj. 576: Til stjórnar og undirbúnings framkvæmdum er gert ráð fyrir að framlag hækki um 138 millj. kr. Er það áætlað að svari til launa- og verðlagshækkunar á þeim grunni sem er í gildandi vegáætlun, en ekki reiknað með auknu starfsliði frá því sem þar var ákveðið. Til viðhalds vegum á sumri og vetri er till. um hækkun um 537 millj. kr. Eftir áætlun Vegagerðar ríkisins mun sú fjárhæð hvergi nærri svara til þess sem áætluð heildarfjárþörf vegaviðhaldsins er, en mun þó verða nokkru nær raunverulegri áætlaðri fjárþörf en var á árinu 1977. Til nýrra þjóðvega er till. um að ráðstöfunarfé hækki úr 2 560 millj. kr. í 3 721 millj. kr. eða um 1161 millj. kr. Fjvn. gerði till. um að því skyldi skipt milli kjördæma í sömu hlutföllum og skipt er í gildandi vegáætlun. Unnu þm. hópar hinna einstöku kjördæma eftir því við ákvörðun um framlög til einstakra verka í nýbyggingu vega, og vísast til þskj. 576 um þær skiptingar. Till. er gerð um að framlög til brúagerða hækki úr 33l millj. kr. í 563 millj, kr. eða hækkun frá gildandi vegáætlun um 226 millj. kr. Þegar tillit hafði verið tekið til áætlaðra kostnaðarhækkana við þær brúabyggingar sem eru á gildandi áætlun, þá taldist fært að byggja að auki brú á Víðidalsá í Húnavatnssýslu, brú á Heydalsá á Ströndum og á Markarfljót við Emstrur. Er till. gerð um það á þskj. 576. Til fjallvega er áætluð hækkun um 7 millj. kr. og er það til samræmis við verðlagshækkanir. Framlög til sýsluvega hækka um 31 millj. kr. Að nokkru er hækkunin afleiðing kjarasamninga og annarra hækkana til 1. des. 1977. Einnig hefur heimild til að auka framlag sveitarfélaga leitt til hærra ríkisframlags en gert hafði verið ráð fyrir. Til vega í kaupstöðum og kauptúnum verður hækkun um 168 millj. kr., sem verður í samræmi við lögákveðinn hluta af mörkuðum tekjustofnum til vegagerðar. Til vélakaupa og áhaldahúsa er till. um lækkað framlag um 6 millj. kr. Má segja að þar sé um þann eina niðurskurð að ræða sem fjvn. sá sér fært að gera frá því sem er í gildandi vegáætlun. Fjárveiting til tilrauna er ákveðin í lögum ákveðinn hundraðshluti af mörkuðum tekjum Vegasjóðs og hækkar um 8 millj. kr. Til greiðslu á halla fyrri ára var á gildandi vegáætlun gert ráð fyrir 30 millj. kr. sem gengju upp í hann, en sú upphæð er aukin um aðrar 30 millj. kr., svo að til ráðstöfunar í þessu skyni verða 60 millj. kr. á árinu 1978. Eigi að síður standa eftir 176 millj. kr., eins og sjá má á þskj. 576. Það er álit fjvn., stutt upplýsingum frá Vegagerð ríkisins, að áætlanir um framkvæmdakostnað séu svo traustar að ekki komi til óvænts halla á þessu ári af þeim sökum. Eins og fram kom í upphafi máls míns er að þessu sinni einungis fjallað um skiptingu á því aukna ráðstöfunarfé, sem kemur til nota á árinu 1978 umfram gildandi vegáætlun fyrir það ár. Regluleg endurskoðun vegáætlunar kemur ekki til fyrr en á næsta þingi og verður að sjálfsögðu viðameiri en sú endurskoðun sem verið er að ljúka með þessari umr. Fjvn. gerði till. um skiptingu fjárins milli kjördæma, eins og ég gat um áðan, en að auki lagði hún til að ákveðnum fjárhæðum skyldi varið til nokkurra sérstakra verkefna, en þau eru Borgarfjarðarbrú, Holtavörðuheiði, Vesturlandsvegur á Kjalanesi og Þingvallavegur. Allt eru þetta verkefni sem þannig eru sett, að þau geta tæplega verið áhugaverð fyrir eitt kjördæmi öðru fremur og eru auk þess kostnaðarsöm. Mér þykir líklegt að til álita komi að framvegis þurfi að hafa sama hátt á um stór verk sem ráðast þarf í og annað tveggja teljast tæpast til eins kjördæmis eða eru þá svo stór að þau rúmast ekki innan þeirrar hefðbundnu skiptingar milli kjördæma sem að mestu leyti er farið eftir viðgerð vegáætlunarinnar núna. Herra forseti. Ég tel ekki þörf á að rekja hér úr ræðustóli skiptingu framkvæmdafjárins í smáatriðum eða til einstakra verka. Skýrsla um það atriði er greinilega sett upp á þskj. 576 og vísa ég til hennar. Ég get því látið máli mínu lokið um störf fjvn. að þessu sinni. Eins og fram kemur í nál. hennar á þskj. 579 stendur hún öll að og ber fram brtt. á þskj. 576 og leggur til að þær verði samþykktar. Fulltrúar Alþb. og Alþfl. í n. hafa þó þann fyrirvara á, að þeir áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þegar mér hefur þótt sérstök ástæða til hef ég deilt óvægilega á meiri hl. fjvn. fyrir óviðunandi vinnubrögð gagnvart minni hl. n., bæði þegar veittur hefur verið of naumur tími til afgreiðslu mála og ekki síður þegar meiri hl. n. hefur haldið öllum störfum innan síns hóps og síðan lagt ákvarðanir sínar sem endanlegar niðurstöður fyrir alla n. En vegna þess að ég hef ekki látið slík vinnubrögð liggja í þagnargildi þegar um þau hefur verið að ræða vil ég á hliðstæðan hátt ekki láta hjá líða nú að færa formanni n., hv. 6. þm. Suðurl., Steinþóri Gestssyni, þakkir mínar, og ég veit að þar mæli ég fyrir hönd allra stjórnarandstæðinga í n., fyrir að vinnubrögðin í n. hafa við þessa endurskoðun vegáætlunar verið til sérstakrar fyrirmyndar. Á öllum stigum málsins hefur verið litið á n. alla sem eina heild og minni hl. átti aðild að öllum störfum í undirnefnd að athugunum og umr. með hæstv. samgrh. og starfsmönnum vegagerðar, en af hálfu Vegagerðar ríkisins, forstöðumanns og annarra starfsmanna, hefur eins og jafnan fyrr verið staðið að verki svo að til fyrirmyndar er fyrir aðrar stofnanir ríkisins. Ég vil því leggja sérstaka áherslu á þakkir mínar til hins ágæta formanns í n. fyrir það, hvernig hann hefur staðið að málum við störf n., og vænti þess, hvaða einstaklingar sem n. skipa á næstunni, að störfum verði hagað á hliðstæðan hátt og nú hefur verið gert. Það mun, eins og ég hef oft minnst á, verða farsælast, hverjir sem skipa meiri hl. eða minni hl. hverju sinni. Að sjálfsögðu ræður meiri hl. n. jafnan niðurstöðu, ef úr þarf að skera með atkvgr. en slík vinnubrögð hafa það í för með sér, að miklu sjaldnar en ella þarf að beita meirihlutavaldi, hverjir sem fara með það. Við afgreiðslu vegáætlunar nú er um að ræða endurskoðun áætlunar fyrir árið í ár, sérstaka aukaendurskoðun, sem er nokkurs konar lokastaðfesting á því, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki tekist á öllu kjörtímabilinu að afgreiða vegáætlun með eðlilegum hætti í eitt einasta skipti, samtímis því að ákvarðanir hennar í vegamálum hafa fyrst og fremst verið ákvarðanir um stórrýrðar vegaframkvæmdir frá því sem um var að ræða á fyrra kjörtímabili. Fjárveitingar til vegamála hafa rýrnað, en með stórhækkun söluskatts, álagningu vörugjalds, gengislækkunum og öðrum ráðstöfunum hefur ríkissjóður hins vegar á sama tíma aukið mjög tekjur sínar af rekstrarútgjöldum ökutækja. Sú lítils háttar hækkun á framlögum til framkvæmda á þessu ári miðað við gildandi vegáætlun, sem byggð er á hækkun bensíngjalds og þungaskatts, dugar að sjálfsögðu nánast ekkert til að bæta fyrir þann stórfellda samdrátt sem orðið hefur í vegamálum á þessu kjörtímabili. En sá mikli samdráttur er enn alvarlegri en tölurnar einar segja til um, vegna þess að ökutækjum hefur fjölgað mjög á þessu tímabili þegar raungildi fjárveitinga til vegamála hefur minnkað svo mjög. Í þáltill. um breytingu á þingsályktun um veg áætlun fyrir árin 1977–1980 á þskj. 280 er á bls. 4 gerð grein fyrir því, að í till. um endurskoðun fjárveitinga á árinu 1978 felist 930 millj. kr. aukning á raungildi fjárveitinga til nýrra framkvæmda í ár frá gildandi vegáætlun. Síðan þessi grg. var samin hefur áætlun um kostnaðarhækkanir milli áranna 1977 og 1978 verið endurskoðuð og er nú talið að verðhækkun geti orðið um 40% í stað 30% eins og reiknað er með í grg. Þetta hefur í för með sér að þessar upplýsingar á bls. 4 eru úreltar. Viðbótin til nýrra framkvæmda, 930 millj. kr., er nú að öllum líkindum komin niður í 500 millj. Í þessu sambandi ber að minnast þess, að hér er um að ræða aukningu frá gildandi áætlun um framkvæmdir 1978, en sé raungildi áætlaðra framkvæmda nú borið saman við framkvæmdir í vegáætlun 1977 er hækkunin einungis um ríflega 400 millj. kr. á verðlagi ársins 1978 eða um 290 millj. kr. á verðlagi ársins 1977, en 1977 var um lækkun að ræða frá 1976, 1976 var um lækkun að ræða frá 1975 og 1975 var um stórlækkun að ræða frá 1974. Þannig hefur hæstv. ríkisstj. haldið á vegamálum. Á verðlagi ársins 1977 námu fjárveitingar til nýbyggingar vega og brúa þannig á því ári, 1977, 2720 millj. kr., en í jafngildum kr. var framlagið 1974 5098 millj. kr. Þannig hefur þróunin verið. Ef borin eru saman árin 19I8, 1977 og 1976 annars vegar og þrjú stjórnarár vinstri stjórnarinnar hins vegar á verðlagi ársins 1977 hafa verið veittar til nýbyggingar vega og brúa annars vegar árin 1976, 1977 og 1978 8604 millj. kr. miðað við 40% verðhækkun milli ára 1977 og 1978, en árin 1972, 1973 og 1974 15003 millj. kr. Í þessu sambandi kemur í ljós að mismunurinn er um 6.4 milljarðar kr., þ. e. a. s. það vantar á þriggja ára tímabili hæstv. núv. ríkisstj. sem svarar ríflega tveggja ára framlagi miðað við það ársframlag til nýrra framkvæmda í vegamálum sem hér er verið að samþykkja fyrir árið 1978. Og ekki hefur þessi stórkostlegi niðurskurður þó orðið til þess að draga úr verðbólgu. Hún er meiri en nokkru sinni fyrr. Ekki hefur 43% niðurskurður að meðaltali allt þetta tímabil heldur orðið til þess að bæta hag ríkissjóðs. Skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann hafa tífaldast í krónutölu frá miðju ári 1974. Og ekki hafa álögur á eigendur ökutækja minnkað. En þetta er einn árangurinn af stjórnleysinu í efnahagsmálum í tíð núv. ríkisstj. Um einstakar framkvæmdir í vegamálum er þess að geta, að upphaflegum till., sem lagðar voru fyrir fjvn., var breytt á þann veg, að dregið var nokkuð úr till. um fjárveitingar til Borgarfjarðarbrúar og framkvæmdir þar minnkaðar frá fyrstu till., en mismuninum var bætt við hlut þeirra einstöku kjördæma sem lækkað höfðu í prósentum vegna þeirrar upphaflegu till. að halda áfram byggingu Borgarfjarðarbrúar í samræmi við eðlilegan tæknilegan hraða. Við val á milli þessara tveggja till. togaðist á annars vegar þörfin á að nýta sem fyrst það mikla fjármagn, sem þegar hefur verið lagt í Borgarfjarðarbrúna, með því að standa að lokaframkvæmd verksins í samræmi við eðlileg tæknileg vinnubrögð með sem bestri nýtingu fjármagns og vinnuafls, og hins vegar það sjónarmið að láta þann framkvæmdahraða ekki draga svo úr framlagi til annarra framkvæmda sem raun hefði á orðið og gripa þá heldur til þess að hægja þess vegna ferðina. Ég fyrir mitt leyti hefði getað stutt fyrri till. um hraðari framkvæmdir við þetta stórvirki með tilliti til nýtingar á því mikla fjármagni sem komið er í verkið og ætlunin er eftir sem áður að verja til þess á þessu ári. Niðurstaðan varð samt sú að fara heldur hægar í framkvæmdir við Borgarfjarðarbrúna en gert var ráð fyrir í fyrstu till. og láta önnur verk gjalda þessarar framkvæmdar þeim mun minna í fjárveitingum. Jafnframt er þess að geta, að það er yfirlýst af hálfu fjvn., að í till. hennar um ráðstöfun vegafjár á þessu ári felist ekki heimild til að hefja neina nýja stórframkvæmd, sem gefi haft umtalsverð áhrif á það fjármagn sem kemur til skipta til annarra almennra framkvæmda á næstunni. Varðandi vegaframkvæmdir í Reykjaneskjördæmi sérstaklega blasir það við, að þær hafa dregist mjög verulega saman hin síðustu árin, miklu meir en vegaframkvæmdir almennt. Fjárveitingar 1976, 1977 og 1978 nema samanlagt innan við 1/6 hluta af raungildi fjárveitinga til kjördæmisins árin 1972, 1973 og 1974 samanlagt. Er þó í þessu kjördæmi um að ræða óleyst vandamál umferðar þar sem umferðarþunginn er líklega um 24 þús. bifreiðar á sólarhring og um er að ræða einu umferðaræðina til Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Bessastaðahrepps og Suðurnesja. Það ber sérstaklega að harma, að leyst skipulagsmál hafa átt nokkurn þátt í að þessum vandamálum hefur svo lítt verið sinnt við afgreiðslu vegáætlunar hin síðustu ár, auk þess sem hér kemur til stórfelldur almennur samdráttur í fjárveitingum til vegamála. Á þessari umferðarleið, sem ekki hefur tekist að koma í viðunandi horf á svo löngum tíma sem liðinn er síðan vegamannvirkin við Kópavog komu í gagnið, er meiri slysatíðni en á nokkurri annarri umferðarleið og slysahættan fer sívaxandi með fjölgun ökutækja þegar fullnægjandi úrbætur í vegamálum fást ekki fram. Ef menn halda að öll umferðarvandamál í Reykjaneskjördæmi hafi verið leyst, þá er það mikill misskilningur. Umferðarvandinn, þar sem Hafnarfjarðarvegur liggur um Garðabæ, er óleystur, en sívaxandi. Óhjákvæmilegt er að framkvæmdir við vegamannvirki frá Elliðaám að Reykjanesbraut hefjist í síðasta lagi strax í kjölfar framkvæmda við Hafnarfjarðarveg í Garðabæ. Þá má einnig á það benda, að í töflu á bls. 10 í skýrslu um framkvæmd vegáætlunar 1977 kemur fram, að af alls 75 km vega, sem eru með óbundnu slitlagi og þar sem umferð bifreiða er á bilinu 1000–10000 bifreiðar á dag, eru 46 km eða 63% í Reykjaneskjördæmi. Það er að sjálfsögðu ljóst, að þegar um svo mikla umferð er að ræða kemur engin lausn á umferðarvandanum til greina önnur en lagning bundins slitlags. Ég tel svo rétt, áður en ég lýk máli mínu, að geta um bókun sem við fulltrúar minni hl. í fjvn., þ. e. a. s. hv. 7. landsk. þm., Helgi Seljan, og hv. 8. landsk. þm., Sighvatur Björgvinsson, ásamt mér, stöndum að í tilefni af því, að í des. sl. var Áhaldahús Vegagerðarinnar látið taka 350 millj. kr. lán í Seðlabanka Íslands. Þetta lán er gengistryggt með 7.5% vöxtum og 0.75% árlegri álagsgreiðslu og var framlánað til nokkurra vegaframkvæmda, eins og fram kemur í skýrslu um framkvæmd vegáætlunar 1977. Nú er það ekki skoðun okkar minnihlutamanna, að fjáröflun til þessara framkvæmda hafi ekki verið nauðsynleg, en að henni bar að standa með öðrum hætti. Engin heimild var til slíkrar lántöku í vegáætlun eða fjárl. og ekkert samráð var haft við Alþ. eða fjvn. sem vann á þessum tíma að afgreiðslu fjárl. og sat daglega á fundum. Jafnvel mun form. n. ekki hafa haft hugmynd um lántökuna fyrr en byrjað var að vinna í fjvn. að afgreiðslu vegáætlunar í febr. s. l. Allar tilvísanir til þess, að heimilt sé að B-hlutafyrirtæki taki lán, ef fyrir hendi er samþykki viðkomandi ráðh., eru út í hött í sambandi við þessa heimildarlausu lántöku, vegna þess að að sjálfsögðu tók Áhaldahús Vegagerðarinnar, sem er B-hlutafyrirtæki, í rauninni ekki lánið, heldur Vegagerðin sjálf. Hvernig sem á er litið tók Vegagerðin lánið hjá Áhaldahúsinu og til þess þarf óumdeilanlega heimild í fjárl. eða öðrum lögum. Það er nauðsynlegt að halda aðskildum í þessu sambandi skilningi hv. alþm. og okkar minnihlutamanna í fjvn. ekki síður en annarra á fjárþörf Vegasjóðs og nauðsyn þeirra framkvæmda, sem féð var notað til, og hins vegar eðlilegum og sjálfsögðum aðfinnslum okkar fulltrúa stjórnarandstöðunnar í fjvn. vegna þess að hér er um að ræða heimildarlausa lántöku og ekkert samráð við Alþ., ekki einn sinni fjvn. var gert kunnugt um málið. Alþ. og fjvn. sérstaklega ber að hafa þann metnað að sæta því ekki án aðfinnslna að vera hundsað með þessum hætti. Við, sem skipum minni hl. n., gerðum ítrekaðar tilraunir til að fá fram samstöðu í n. um það, að fundið yrði að þessari lántöku í sameiginlegu nál., og lögðum okkur í framkróka um að finna svo vægilegt orðalag að jafnvel þeir, sem viðkvæmastir eru og með inngrónasta varfærni gagnvart ráðh. sínum, gætu á það fallist. Við töldum nauðsyn á að n. stæði öll að einhverri slíkri aths., vegna þess m. a. að með slíkum óheimilum ráðstöfunum er verið að binda hendur n. fyrir fram um till. um ráðstöfun vegafjár án nokkurs samráðs við n. Reisn n. þyrfti að vera slík, að hún gæti sem heild staðið að slíkri aths. a. m. k., og skipti þá ekki máli hver á í hlut á hverjum tíma. En allt kom fyrir ekki. Enda þótt samkomulag hefði getað tekist með flestöllum nm. náðist ekki full og alger samstaða og því varð niðurstaðan sú, að ekki er á málið minnst í sameiginlegu nál. En minni hl. n. lét bóka sérstaka grg. vegna þessa máls. Þótt ég telji ávallt rétt að greina einungis frá leikslokum, en ekki vopnaviðskiptum í nefndarstörfum, vil ég geta þess, að eftirfarandi, sem við létum bóka, er að sjálfsögðu ekki það orðalag sem borið var fram sem till. okkar að aths. í sameiginlegu nál. ef til hefði komið. Bókunin er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Fjvn. fékk á fundi hinn 9. febr. s. l. upplýsingar um, að í des. s. l. hafi Vegagerð ríkisins verið látin taka 350 millj. kr. gengistryggt lán hjá Seðlabanka Íslands til 5 ára með 7.5% ársvöxtum auk 0.75% árlegs framlags. Lán þetta mun að langmestu leyti hafa verið notað til nokkurra verkefna í vegagerð, aðallega í Borgarfirði og á Holtavörðuheiði. Engin heimild frá Alþ. var fyrir þessari lántöku, hvorki í vegáætlun né í fjárlögum, og ekkert samráð var haft við fjvn. um lántökuna né ráðstöfun fjárins, ekki einu sinni við form. n., og enginn nm. mun hafa haft vitneskju um lántökuna fyrr en í febr. Við fulltrúar Alþb. og Alþfl. í fjvn. áteljum eindregið þessi vinnubrögð og leggjum áherslu á að einstakir ráðh. taki sér ekki vald sem á að vera í höndum Alþ. Við teljum ótækt að óheimilar lántökur bindi hendur Alþ. varðandi fjárveitingar til einstakra framkvæmda í vegáætlun í ár og næstu ár og því beri að ætla ríkissjóði að endurgreiða umrætt lán eins og gert hefur verið um alllangt skeið varðandi föst lán til vegaframkvæmda.“ Þótt Áhaldahús Vegagerðarinnar hafi verið látið taka þetta lán að nafninu til, var það nánast allt framlánað til einstakra verkefna í vegagerð, eins og fram hefur komið. Ég er á þeirri skoðun, að kanna beri hvort ekki væri skynsamlegt að veita Áhaldahúsinu heimild til að taka lán til eigin nota í því skyni að Vegagerð ríkisins eignist fullkomin tæki til að leggja varanlegt slitlag á vegi. Ég tel óviðunandi að Vegagerðin sé algerlega háð samningum við verktaka í þessu efni, ekki síst þegar ljóst er að samkeppnin í tilboðum í þessi verk er naumast sem skyldi, þegar verktakar standa sameiginlega að tilboðum til Vegagerðarinnar um framkvæmdir. Þróunin er sú, að sífellt stærri hluta vegafjár mun verða varið til varanlegs slitlags og jafnhliða meiri og meiri lögn þess eykst þörfin í sambandi við viðhald og endurnýjun. Því tel ég tímabært að gerð verði könnun á hagkvæmni þess, að Vegagerðin eigi sjálf slík tæki, miðað við það ástand sem nú ríkir, að stofnunin er í þessu efni öðrum háð að öllu leyti. Ég vænti þess, að hver sem fer með málefni Vegagerðarinnar á næstunni láti slíka athugun fara fram, svo að við afgreiðslu fjárl. geti Alþ. tekið ákvörðun um slíka fjárfestingu ef hún yrði talin hagkvæm. Ég lýk svo máli mínu, herra forseti, með því að endurtaka þakkir mínar til form. fjvn. fyrir mjög lýðræðisleg vinnubrögð við endurskoðun vegáætlunar og drengilega afstöðu í hvívetna til okkar sem skipum minni hl. nefndarinnar.



Herra forseti. Það hafa á yfirstandandi þingi, eins og raunar oftast áður, orðið allmiklar umr. um samgöngumál og fjárframlög til þess mikilvæga þáttar í þjóðfélagi okkar. Það hafa verið fluttar margar till., bæði af stjórnarandstæðingum og ekkert síður af stjórnarþm., en a. m. k. okkur, sem í stjórnarandstöðunni höfum verið og erum, finnst, að minna fari fyrir verkunum eða framkvæmdum þeirra till., sem hv. stjórnarþm. hafa flutt og talað um í mörgum fjálglegum ræðum á Alþ. að undanförnu. Það er augljóst mál og þarf ekki að hafa mörg orð um það, að í tíð núv. hæstv. ríkisstj. hafa fjárveitingar til vegamála mjög svo dregist aftur úr að raungildi miðað við þann tilkostnað, sem við höfum orðið við að búa, þ. e. a. s. vegna hækkandi verðlags, mikillar verðbólgu. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta. Þetta er öllum hv. þm. ljóst og hefur raunar verið rifjað upp af og til að undanförnu og nú síðast af hv. þm. Geir Gunnarssyni. Það er sem sagt alveg ljóst, að fjárveitingar til vegarframkvæmda á s. l. þremur árum og þær, sem gert er ráð fyrir nú í ár, eru mjög svo skornar niður miðað við það sem þær hefðu átt að vera hefðu þær fylgt hækkun á tilkostnaði. Á s. l. vori var afgreidd hér vegáætlun fyrir 4 ár, en áður en sú vegáætlun var afgreidd hafði verið gerð breyting á vegalögum og ný vegalög verið sett og afgreidd á Alþ. Af talsmönnum þessara breytinga var því haldið fram, að þær breytingar, sem gerðar voru á vegalögunum, kæmu til með að verka mjög til hins betra fyrir þá landshluta, sem verst eru settir að því er varðar samgöngumál, þá landshluta sem eru einangraðir stóran hluta úr árinu, ekki aðeins vegna samgangna á landi, en einnig vegna annarra samgönguþátta. Ég var einn af þeim sem héldu því fram, að þessi breyting mundi ekki verka á þennan hátt í framkvæmdinni. En vegáætlunin, sem afgreidd var á s. l. vori samkv. þessum nýju lögum, hefði átt að sýna, svo að ekki yrði um villst, hvort hér var um að ræða breytingu í þá átt að auðvelda framkvæmdir í samgöngumálum í þessum landshlutum sem verst eru settir. Það var vissulega orðin mikil óánægja með hvernig framkvæmd var samkv. eldri lögunum, þ. e. a. s. með skiptinguna, þegar 50% eða ríflega 50% af öllu framkvæmdafé fór til framkvæmda í svokölluðum hraðbrautum - hraðbrautum sem ekki fundust nema á tiltölulega afmörkuðu og litlu svæði hér í þéttbýlinu. Margir héldu því fram, að sú breyting, sem gerð var á vegalögunum, mundi breyta þessu til hins betra, þannig að meiri fjárveitingar færu til þeirra kjördæma eða byggðarlaga og landshluta, sem áður höfðu talið sig út undan með skiptingunni eins og hún var eftir gömlu vegalögunum. En reynslan varð samt sú við þessa breytingu að því er varðar t. d. Vestfjarðakjördæmi, að frá árinu 1970, þegar bráðabirgðavegáætlunin var í gildi, og til ársins 1977, þ. e. a. s. fyrsta árs vegáætlunar samkv. nýju vegalögunum, lækkuðu fjárveitingar í krónutölu til Vestfjarða - í krónutölu milli ára 1976 og 1977 - um 24 millj. þrátt fyrir um eða yfir 40% verðbólgu og kostnaðarauka. Og staðreyndir sýna að hlutfallstala Vestfjarðakjördæmis, hvort sem um er nú að kenna þessari breytingu á vegalögunum eða einhverju öðru, lækkar milli áranna 1976 og 1977 frá því að vera 11.6% 1976 í það að verða einungis 10.2% 1977. Hér er um stórkostlega lækkun, hlutfallslega lækkun í fjárveitingum að ræða til þessa kjördæmis sem er langsamlega verst sett samgöngulega séð, en að mati þeirra, sem fyrst og fremst börðu hér í gegn og beittu sér fyrir breytingum á vegalögunum, áttu þær breytingar að verða til hagsbóta fyrir þetta kjördæmi og önnur þau sem illa hafa staðið. Ég held það sé alveg ótvírætt, að a. m. k. þessi breyting hefur ekki orðið til bóta. Hún hefur ekki haft í för með sér að þau kjördæmi, sem þurfa fyrst og fremst á auknum fjárveitingum til samgöngumála að halda, hafa orðið þarna aðnjótandi við þessi breyttu vegalög. Það þarf því ekki að mínu viti lengur um það að deila, að þessi breyting, sem var gerð á vegalögunum, hefur ekki, a. m. k. ekki enn sem komið er, orðið að því gagni, sem fram var haldið af þeim sem fyrst og fremst höfðu áhuga á henni og komu henni í framkvæmd. Ég skal ekki ræða mikið um vegáætlunina almennt eða vegamálin. Hér er um að ræða eins árs endurskoðun - endurskoðun sem fyrst og fremst er framkvæmd vegna mikillar óánægju meðal alþm., ekki síður óánægju hv. stjórnarþm., með afgreiðslu vegáætlunar á s. l. vori, þar sem í raun og veru var knúin fram yfirlýsing frá hæstv. samgrh. og ríkisstj. um að endurskoðun skyldi eiga sér stað á árinu 1977 og þá með það fyrir augum, að fjármagn yrði aukið til vegaframkvæmda. Ég hélt því fram, þegar verið var að ræða um vegáætlun á s. l. vori samkv. þá nýsamþykktum vegalögum, að sú skipting fjárveitinga milli kjördæma væri líkleg til þess að festast nokkuð í sessi og hún yrði a. m. k. í nokkurri framtíð til þess að ákvarða hvernig hlutfallstala fjárveitinga milli hinna ýmsu kjördæma mundi verða á næstu árum. Þessi skipting sem þá var ákveðin, var vægast sagt mjög óhagstæð fyrir kjördæmi eins og Vestfjarðakjördæmi. Ég benti á það áðan, að hlutfallstala þess kjördæmis eða prósentan, sem Vestfirðir fengu af fjárveitingum til vegaframkvæmda á árinu 1976, hefði verið 11.6% af heildarfjárveitingunum, en samkv. þessari nýju skiptingu aðeins 10.2%. Nú held ég að ekki þurfi um það að deila, ekki a. m. k. meðal þeirra sem til þekkja, að Vestfjarðakjördæmi er langsamlega verst setta kjördæmið í samgöngulegu tilliti og það væri því full ástæða til þess að rétta hlut þess. Raunar hefði það þurft að gerast miklu fyrr. Ég hygg að allir hljóti að vera orðnir um það sammála nú, þeir sem til þekkja, að hér verði að verða breyting á og gera þurfi sérstakt átak til að koma betra skipulagi á samgöngumál á landi og raunar einnig á öðrum sviðum innan Vestfjarðanna sjálfra og varðandi tengsl þeirra við aðra landshluta eða þjóðvegakerfið. Ég hélt því fram við afgreiðslu vegáætlunar á s. l. vori, að fjárveitingar til Vestfjarðakjördæmis væru í algeru lágmarki miðað við prósentuskipti milli kjördæma og ég óttaðist það, og því héldu raunar fleiri fram, að verið væri að binda þessa skiptingu þannig að henni yrði tiltölulega lítið breytt þó að til endurskoðunar kæmi, hvort sem það yrði nú á árinu í ár eða árinu 1977, eða hinnar reglulegu endurskoðunar sem á að fara fram á komandi hausti eða komandi vetri. Miðað við það, sem nú liggur fyrir varðandi skiptingu milli hinna einstöku kjördæma, þá sýnist mér þessi fullyrðing mín einnig ætla að reynast rétt, því miður. Hefði engin endurskoðun átti sér stað á árinu 1977 fyrir árið 1978, þá átti Vestfjarðakjördæmi samkv. gildandi vegáætlun að fá í sinn hlut 10.6% af heildarfjárveitingum til vegaframkvæmda. Sú skipting, sem hér er lögð til, er ekki upp á 10.6%, eins og vegáætlunin í raun og veru segir til um að við eigum að hafa. Í þessari skiptingu er gert ráð fyrir að Vestfjarðakjördæmi fái í sinn hlut 10.3%, þ. e. a. s. 0.1 % hærra en á s. l. ári. Þessi endurskoðun þýðir því í raun og veru hlutfallslega lækkun á því, sem fer til fjárveitinga og framkvæmda í vegamálum á Vestfjörðum á árinu 1978, miðað við það sem gildandi vegáætlun gerði ráð fyrir. Að vísu er útvegað viðbótarfjármagn, en hlutfallslega fara Vestfirðir verr út úr þessari skiptingu, sem hér er lagt til að verði, heldur en þeirri skiptingu, sem þó var afgreidd á s. l. vori og átti að gilda fyrir árið 1978. Hér er lagt til að lækka hlutfallslega þessa tölu sem Vestfjarðakjördæmi átti að hafa og var þó ærið nógu lág fyrir. Ég held að það verði að vekja sérstaklega athygli alþm. á þessari staðreynd. Það er alveg út í hött og getur ekki verið ætlun ráðandi manna, að Vestfirðir og Vestfirðingar verði ár og síð og alla tíð kannske svona einangraðir, ekki einungis frá aðalþjóðvegakerfi landsins, heldur verði svo mikil einangrun innan byggða á Vestfjörðum að það sé réttlætanlegt að halda þeim í þessari lágmarksprósentu ár eftir ár og kannske úratug eftir áratug. Hér verður að verða á breyting og má furðulegt teljast að ráðandi menn um þessi mál skuli ekki koma auga á að hér er stefnt í hreinan voða ef ekki verður breytt um stefnu. Margoft hefur verið vakin á því athygli á Alþ., hversu mörg og brýn verkefni bíða úrlausnar í vegaframkvæmdum á Vestfjörðum, stórverkefni á okkar mælikvarða, verkefni sem ekki þola neina bið úr því sem komið er. Það hafa orðið framkvæmdir, stórframkvæmdir í öðrum kjördæmum í vegamálum, framkvæmdir upp á hundruð millj., sem kunna að losa nokkra milljarða áður en lýkur. Á sama tíma hefur Vestfirðingum verið neitað um að fá að hefja eina einustu stórframkvæmd í vegamálum í kjördæmi sínu. Nú gæti þetta sjónarmið verið skiljanlegt, ef svo væri ástatt að Vestfirðir væru komnir eitthvað fram úr varðandi samgöngumál á landi, en því er ekki til að dreifa, síður en svo. Ég vil aðeins minna á það hér, að við Vestfjarðaþm. höfum bent á það sérstaklega, og ég veit ekki annað en fullt samkomulag hafi verið um það milli Vestfjarðaþm., að framkvæmdir borð við þá að koma í veg fyrir stórkostlega slysahættu á veginum milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur þyldu enga bið, bókstaflega enga bið. Má segja að mannslíf séu í hættu í hvert einasta skipti sem um veginn er farið. Þetta hefur verið af okkar hálfu nefnt verkefni nr. eitt, forgangsverkefni. Þetta hefur engar undirtektir fengið enn. Á þetta hefur ekki verið hlustað þrátt fyrir það að árið 1972 hafi fengist af rannsóknafé fé til þess að rannsaka með hvaða hætti skyldi úr bætt á þessum vegi. Ég minni á að Vestfirðir eru enn úr tengslum við aðalþjóðvegakerfi landsins 7–9 mánuði á hverju einasta ári. Þar er um stórverkefni að ræða á okkar mælikvarða að fá það afgert og fá í það fjármagn, hvaða leið skuli valin til þess að tengja Vestfirði við alþjóðavegakerfið og með hvaða hætti það skuli gert. Og ég minni einnig á að brýn nauðsyn er og það fyrir löngu orðin á að bæta þann veg sem liggur frá Ísafirði vestur og veginn um Breiðadalsheiði. Það verður ekki gert nema með stóru átaki og samsvarandi miklu fjármagni, ef það á að gerast. Ég minni einnig á, að það er orðin brýn nauðsyn og raunar orðið óþolandi, að ekki skuli vera búið að tengja Strandasýslu með vegi við Vestfirðina að öðru leyti. Hér eru aðeins nefnd nokkur verkefni sem bíða úrlausnar, en eru svo knýjandi að ekki verður við unað að ekki fáist fjárveitingar til þeirra og með þeim hætti verði þeim hrundið í framkvæmd og framkvæmdunum lokið á tiltölulega stuttum tíma. Ekkert þessara verkefna hefur enn sem komið er hlotið náð fyrir augum meiri hl. Alþ., og engar líkur eru á því, að þessi verkefni, neitt þeirra, fái fjárveitingu á þessu ári, þrátt fyrir að aukin er þó nokkuð fjárveiting til vegaframkvæmda almennt. Það er vissulega full ástæða til þess að mótmæla þessu harðlega og vekja sérstaka athygli þm. á því, sem ég held þó að ætti ekki að þurfa, hversu Vestfjarðakjördæmi býr við sérstakar einangraðar aðstæður í samgöngumálum. En hver sem ástæðan er, þá virðist engin breyting fást á þessu. Ég hefði talið það ekki einungis eðlilegt, heldur og sjálfsagt með tilkomu þess aukna fjármagns, sem nú er geri ráð fyrir að leggja í vegaframkvæmdir umfram það sem gildandi vegaáætlun gerir ráð fyrir, að rétta nú hlut Vestfjarðakjördæmis og það yrði a. m. k. byrjunin á því, að það kjördæmi kæmist í námunda við önnur kjördæmi að því er varðar bættar samgöngur. Það hefði því verið full ástæða til þess að breyta skiptaprósentunni milli kjördæma í þá veru að hækka verulega hlutfall Vestfjarðakjördæmis frá því sem það var í gildandi vegáætlun, en ekki lækka það, eins og gert er ráð fyrir í þessum till. Ég vil því segja fyrir mitt leyti, og gerði grein fyrir því í fjvn., að ég tel þessi skipti, þessi hlutfallsskipti milli kjördæma, á engan hátt eðlileg. Um þetta hafa menn skiptar skoðanir, en ég held þó, hver sem kann að verða endanleg niðurstaða á Alþ., að allir þm. Vestfjarða séu sammála um þetta. Eigi að síður virðist ekki vera hægt að knýja fram breytingu. Það er athyglisvert, ef við skoðum fjárveitingar til vegaframkvæmda frá árinu 1970 og til og með árinu 1977, þ. e. a. s. í 8 ár, að s. l. 8 ár hefur Vestfjarðakjördæmi fengið 8.5% af því fjármagni sem varið hefur verið til framkvæmda í vegamálum á þessu tímabili. Vestfjarðakjördæmi hefur fengið langsamlega lægstar fjárveitingar hlutfallslega allt þetta tímabil. Það hefði vissulega verið ástæða fyrir þann meiri hl., sem hér ræður ríkjum, að hugleiða þessi mál frekar, eins og ég hef margoft sagt, ekki síst með tilliti til þess, hvernig ástandið er. Það er alveg sérstakt ástand í þessum landshluta, eins og er á Vestfjörðum, að það skuli líða vikur og mánuðir svo að ekki sé komist milli byggða eða milli landshluta. Vestfirðir eru eina kjördæmið, sem einungis getur nýtt eina samgönguleið stóran hluta úr árinu, samgönguleið sem þó er á margan hátt stórlega gölluð, þ. e. a. s. flugsamgöngur, sem ekki er hægt þó að sinna nema að tiltölulega litlu leyti. Aðrir landshlutar hafa þó aðrar leiðir til að hlaupa upp á, en því er ekki til að dreifa að því er varðar Vestfirði. Ég er ábyggilega ekki einn Vestfirðinga um að þykja það alleinkennilegt hjá ráðandi mönnum þjóðarinnar, að þeir skuli áfram ætla að halda á þeirri braut að láta Vestfirði skera sig úr með minnstar fjárveitingar, lægsta hlutfallstölu í fjárveitingum ár eftir ár. Ég á ekki von á að breyting verði á þessu ári. Mér sýnist að nokkuð ljóst sé, að sú till., sem hér liggur fyrir um skiptingu fjármagns til vegaframkvæmda á árinu 1978, verði endanlega afgreidd eins og hún liggur fyrir. Ég á því ekki von á breytingu að þessu sinni. En ég vil mjög vara við því að áfram verði haldið á þeirri braut að halda Vestfjarðakjördæmi alltaf við lágmarkið, þrátt fyrir að það hafi mesta þörfina fyrir fjárveitingar til framkvæmda. Hin raunverulega endurskoðun vegáætlunar á að fara fram á komandi hausti, og þá gefst þeim, sem þá kunna með mál að fara tækifæri til þess að gera leiðréttingu á þessu. Ég vænti þess fastlega, að svo verði um séð og það verði gert. Það var aðeins vikið að því áðan, hversu stór hluti af fjárveitingum til vegaframkvæmda færi í eitt tiltekið verkefni, sem er Borgarfjarðarbrúin. Og það er vissulega rétt, að á okkar mælikvarða er um stórar fjárhæðir að ræða til eins verkefnis. Það er talið að Borgarfjarðarbrúin kunni að kosta langt á 5. milljarð, þegar upp verður staðið. Og nú er það yfirlýst stefna hæstv. samgrh., og líklega margyfirlýst, að næsta stórverkefni í vegagerð eigi að vera brú yfir Ölfusárósa. Í náinni framtíð virðist það fyrst og fremst eiga að vera um það að ræða að byggt sé sem mest af brúm og þá helst brúm sem kosta nógu mikið. Ekki sýnist eiga að hugsa um að landshlutar, sem ekki þurfa tiltölulega stórar brýr, en eru eigi að síður innan héraðs og frá öðrum landsvæðum algerlega einangraðir, fái réttan hlut sinn í fjárveitingum til vegaframkvæmda. Ég held að það sé alveg augljóst, að þó að nauðsyn hafi verið talin á því að ráðast í framkvæmd eins og Borgarfjarðarbrúna og smiði brúar yfir Ölfusárósa, þá megi menn ekki einblína á verkefni sem þessi. Það er vissulega víðar þörf á framkvæmdum, sjálfsagt miklu kostnaðarminni, en eigi að síður mjög nauðsynlegum og ekkert síður nauðsynlegum en þessar tilteknu framkvæmdir eru. Það má ekki gleyma þeim. Það þarf líka að sinna þeim verkefnum þó að minni séu í sniðum, því þau eru jafnnauðsynleg þeim, sem þau eiga að þjóna, eins og brú yfir Borgarfjörð eða brú yfir Ölfusárósa er hér syðra. Ég vil sem sagt eindregið vara við því, að haldið verði áfram á þeirri braut að Vestfirðir verði áfram einangraðir sem mest, eins og gert hefur verið. Ég a. m. k. hef ekki trú á því, að hv. þm. sé ekki ljóst hvernig ástandið er í þessum efnum. Ég held að þeim hljóti að vera það ljóst og því ætti að vera nægilegur vilji til að breyta um stefnu og þoka framkvæmdum vegamála í þessu verst setta kjördæmi betur á veg en raun hefur á orðið að undanförnu og er greinilegt að verða á samkv. þessari þáltill. um vegaframkvæmdir 1978. Ég vil, herra forseti, taka undir og lýsa fyllsta stuðningi mínum við það, sem fram kom hjá hv. þm. Geir Gunnarssyni varðandi þá bókun sem gerð var í fjvn. út af tiltekinni lántöku Seðlabanka Íslands upp á 350 millj. kr. Ég hef áður haldið því fram, að fjvn., hvernig sem hún er saman sett pólitískt séð, eigi ekki með neinu móti að lýsa blessun sinni yfir framkvæmd eins og þessari varðandi lántöku hjá Seðlabanka Íslands. Þetta hefur oft verið rætt í fjvn. og yfirleitt verið góð samstaða um að mótmæla vinnubrögðum sem þessum, hvaða ráðh. sem í hlut á, það á ekki að skipta máli. Og það er miður, að ekki skyldi takast um það alger samstaða í n. að mótmæla þessu, vara við því og koma í veg fyrir að svona vinnubrögðum verði haldið áfram. Þetta er ekki gagnrýni á það, að fjármagn skyldi fengið til aukinna framkvæmda, heldur er verið að gagnrýna þau vinnubrögð sem viðhöfð voru í sambandi við að fá féð. Þarna er í raun og veru gengið fram hjá þeim aðila, sem á lögum samkv. um þetta að fjalla, og til hans komið eftir á, þegar allt er búið og gert. Ég skal ekki, herra forseti, hafa öllu fleiri orð um þetta að þessu sinni. Eins og fram hefur komið er hér einungis um að ræða endurskoðun til eins árs. Samkv. lögum á að endurskoða vegáætlun að hausti. Það er hin raunverulega endurskoðun, og ég vona fastlega að betur takist til þá en nú að reyna að bæta hlut Vestfirðinga frá því sem hann hefur verið. Það er vissulega full þörf á því. Ég vil svo að lokum, herra forseti, með örfáum orðum gera grein fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 662 ásamt þeim hv. þm. Helga F. Seljan, Sighvati Björgvinssyni, Ólafi Þ. Þórðarsyni og Sigurlaugu Bjarnadóttur. Brtt. er um það, að aftan við tillgr. í vegáætlun bætist svofellt ákvæði til bráðabirgða: „ Alþ. felur samgrh. að láta framkvæma á komandi sumri athugun á því, hvaða leiðir sé heppilegast að fara til innheimtu veggjalds. Vegagerðinni skal falið að framkvæma athugun þessa, og skulu niðurstöður athugunarinnar svo og till. Vegagerðarinnar um leiðir liggja fyrir Alþ. við næstu endurskoðun vegáætlunar.“ Veggjald hefur oft verið til umr. á Alþ. Illu heilli var þessi tekjustofn Vegagerðinni til handa afnuminn á sínum tíma, tekjustofn sem ég ásamt mörgum fleiri alþm. tel að sé réttlætanlegur í fyllsta máta, tekjustofn sem alls ekki eigi að sleppa að nota og nýta, ekki síst þegar haft er í huga hversu brýn þörf er á auknu fjármagni til vegaframkvæmda í landinu. Það hafa verið fluttar till. um það æ ofan í æ að taka þetta veggjald upp aftur í þeirri mynd sem það var í. Þær till. hafa ekki náð fram að ganga. Við höfum valið þann kostinn nú að flytja brtt. í þá átt, að gerð verði athugun á því, hvaða leið sé heppilegust til þess að innheimta slíkt veggjald, og að niðurstöður af þeirri athugun og till. Vegagerðarinnar liggi fyrir við endurskoðun á vegáætlun sem væntanlega fer fram á hausti komanda eða í síðasta lagi á fyrri hluta næsta árs. Það er ekkert vafamál, að það má ná inn talsvert miklu fjármagni með þeim hætti að innheimta veggjald, í hvaða mynd sem það kann að vera, og a. m. k. er það mín skoðun að það sé sannarlega réttlátur skattur. Ég skal ekki hafa um brtt. fleiri orð. Ég hef margoft lýst skoðun minni á þessu, en farið er inn á nýja braut að þessu sinni og lagt til að málin verði athuguð og Vegagerðin leggi till. sínar fram fyrir Alþ. við næstu endurskoðun vegáætlunar.



Herra forseti. Í umr. þeim sem urðu fyrir um það bil ári hér á hinu háa Alþ. um vegáætlun sem þá var afgreidd, benti ég á nauðsyn þess að endurskoða tekjuöflun Vegasjóðs. Þá lá ljóst fyrir, að Vegasjóður var þorrinn getu til þess að sinna þeim þætti hlutverks síns að sjá um nýframkvæmdir. Ég taldi þá og tel enn að nauðsynlegt hafi verið að taka málefni Vegasjóðs til algerrar endurskoðunar, m. a. í þá veru að finna sjóðnum nýja tekjustofna í stað þeirra tekjustofna sem sjóðurinn hefur nú og auðsætt er að ekki duga lengur. Sú breyting sem gerð hefur verið við endurskoðun vegáætlunarinnar nú, er aðeins sú, að bensíngjald, einn tekjustofn Vegasjóðs, hefur verið hækkað. Þessi hækkun gerir ekki annað en að koma í veg fyrir algert upplausnar- og ófremdarástand í vegamálum. Þær tekjur, sem þessi hækkun skilar, er aðeins til þess að koma á móti þeim verðhækkunum á framkvæmdum sem orðið hafa fyrir tilverknað þeirrar stefnu í efnahags- og verðlagsmálum sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. Fyrst þegar til álita kom að hækka bensíngjald og auka þar með tekjur Vegasjóðs, hugsuðu ýmsir þm. sér gott til glóðarinnar í þeirri von e. t. v. gætu þessar viðbótartekjur orðið til þess að opna leiðir fyrir þá til þess að auka fjárframlög til einstakra stærri verkefna í kjördæmunum, sem ekki hafði unnist tími eða tæki færi til að vinna áður. Við nánari athugun kom í ljós, að svo varð ekki. Til dæmis að taka um framkvæmdir, sem unnar eru á Vestfjörðum eftir endurskoðaðri vegáætlun, reyndist við gaumgæfilega athugun okkar þm. Vestfirðinga ekki vera mögulegt að taka til framkvæmda eina einustu af þeim fimm stóru framkvæmdum sem við höfum sérstakan áhuga á. Ekki eina einustu framkvæmd gátum við ráðist í, ekki einu sinni í byrjunarframkvæmd, einfaldlega vegna þess að í ljós kom að meginhlutinn af þessu viðbótarfé., sem fékkst við hækkun bensíngjaldsins, var aðeins til þess að jafna upp fyrirhugaðar verðhækkanir á árinu sem verða mundu vegna þeirrar stefnu sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt í efnahags- og verðlagsmálum. Það er því ljóst, þrátt fyrir þá breytingu sem gerð hefur verið í vetur með hækkun á bensíngjaldi, að Vegasjóður er í alvarlegum erfiðleikum. Það hefur komið í ljós, eins og ég benti á í fyrra að mundi koma í ljós, að það var ekki nægilegt eingöngu að hækka þá tekjustofna, sem fyrir voru, og útvega Vegasjóði fé. Nú er gleggra en nokkru sinni fyrr, að það er ekki eina úrræðið að hækka bensíngjald. Það er þegar orðið svo hátt, að öllu hærra má ekki fara. Það er ekki heldur árræði að hækka aðra tekjustofna Vegasjóðs, svo sem eins og þungaskatt og gúmmígjald, því að þessar álögur valda því m. a. að bifreiðar á Íslandi eru til mikilla muna dýrari en í flestum nágrannalöndum. Nauðsynlegt er, ef Vegasjóður á að geta gegnt hlutverki sínu, að taka tekjuöflunarmál sjóðsins til algerrar endurskoðunar og fá sjóðnum nýja tekjustofna. Eins og ég sagði í fyrra, þá munum við þm. Alþfl. taka þátt í því, ef áhugi er hjá ríkisstj. fyrir að vinna slíka endurskoðun. Sá áhugi reyndist ekki vera fyrir hendi á yfirstandandi þingi. E. t. v. verður sá áhugi fyrir hendi nú. þegar ljóst er orðið að við svo búið verður ekki staðið. Þeir tekjustofnar, sem Vegasjóður hefur, nægja sjóðnum ekki til þess að gegna því hlutverki sem honum er lögboðið að gera. Til dæmis að taka er það orðið ljóst, að því nær engar nýjar vegaframkvæmdir verða unnar í landinu við þær aðstæður, sem Vegasjóður býr við, nema í fyrsta lagi ef gengið er á viðhaldsfé Vegasjóðs, í öðru lagi ef aflað er fjár til framkvæmdanna með erlendri lántöku eða í þriðja lagi ef aflað er fjár til framkvæmda með sérstökum lántökum innanlands. Áður en sú endurskoðun vegáætlunar fór fram, sem nú er lokið, var t. d. ljóst að það stóðst nokkurn veginn á endum, að allt framkvæmdafé, allt fé til nýrra framkvæmda í stofnbrautum og þjóðbrautum í landinu, var sem svaraði því fé sem fékkst úr sölu happdrættisskuldabréfa fyrir Norður- og Austurveg. Ef við lítum aðeins nokkur ár til baka til þess að gera okkur grein fyrir því, hvernig nýframkvæmdir í vegamálum hafa í raun og veru verið fjármagnaðar, þá sjáum við það t. d., að árið 1968 nam viðhaldsfé á hvern ekinn km 6.8 kr., árið 1977 var viðhaldsfé á hvern ekinn km komið niður í 3.20 kr., hafði lækkað um meira en helming. Þetta hefur verið gert vegna þess, að jafnhliða því sem nýframkvæmdir hafa verið unnar hafa menn neyðst til þess að grípa það ráð að skera meira og meira niður af viðhaldsfénu, uns svo er nú komið að ef vegaviðhaldi ætti að halda uppi með svipuðum hætti og var árið 1968, þá þyrfti að tvöfalda viðhaldsféð frá því sem það er nú, en þá stendur á endum, að þá mundi ekkert vera eftir til nýrra framkvæmda við stofnbrautir. Vegasjóður er þannig staddur, að til þess að geta kostað nýjar framkvæmdir við stofnbrautir hefur orðið að skera sem því nemur niður viðhald á vegum, þannig að Vegasjóður með óbreyttum tekjustofnum gerir ekki miklu meira en standa undir vegaviðhaldi í landinu. Ef á að ráðast í einhverjar nýjar framkvæmdir, svo maður tali nú ekki um ný stórvirki eins og Borgarfjarðarbrú, þá verður að afla fjár til allra slíkra framkvæmda, smárra og stórra, annaðhvort með lántöku erlendis, lántöku innanlands eða með því að ganga á viðhaldsfé. Eins og nú standa sakir nægja tekjustofnar Vegasjóðs ekki lengur nema fyrir viðhaldi og rekstrarkostnaði. Þeir nægja ekki lengur til þess að greiða kostnað af neinum nýjum framkvæmdum sem eitthvað um munar. Það kemur glögglega fram í skýrslu um framkvæmd vegáætlunar, sem hæstv. ráðh. flutti hér áðan, hvílík öfugþróun hefur átt sér stað í viðhaldi vega á Íslandi á undanförnum árum. T. d. kemur þar fram að árið 1977 var alls varið 652 millj. kr. til viðhalds á malarvegum, en til viðhalds á vegum með bundnu slitlagi um 100 millj. kr. eða tæplega 1/6 af heildarviðhaldsfénu. Samt sem áður eru vegir með bundnu slitlagi ekki nema 190 km, en malarvegir 8146 km. Það er því ekki furða þó að segi í skýrslunni á einum stað að reynt hafi verið að draga úr heflun vega eins og hægt var. Það er sem sé búið að skera niður viðhald veganna á nokkrum árum, frá t. d. árinu 1967, úr 6.8 kr. á ekinn km niður í 3.2 kr. 1977. Hér er um að ræða sambærilegar tölur, tölur á föstu verðlagi. Þetta hafa menn neyðst til þess að gera vegna þess að ástandið er orðið þannig í vegamálum og málefnum Vegasjóðs, að það er engar nýjar framkvæmdir í vegamálum hægt að vinna lengur, nema með því annaðhvort að fá það fé með því að skera niður viðhald og draga eins mikið úr heflun vega og unnt er eða með því að taka þetta fé til láns, annaðhvort hjá innlendum aðilum eða erlendum. Og það er mjög athyglisvert t. d., hversu mikið viðhald á vegum hefur verið skorið niður á þeim stöðum þar sem mest á ríður að viðhald sé með skikkanlegum hætti, t. d. á þeim stöðum þar sem vegir eru á kafi í snjó hálft árið og koma meira og minna skemmdir undan snjó á vorin þegar umferð hefst. Vestfirðir eru einn slíkur landshluti. Á árinu 1977 var aðeins varið 59600 rúmmetrum af möl til ofaníburðar á 147.5 km vegakafla á þessu svæði eða um 0.40 rúmmetra á hvern lengdarmetra, og er það mun lægri hlutfallstala, miklu lægri en í öðrum kjördæmum landsins. Þetta er um það bil þrisvar til fjórum sinnum lægri tala heldur en t. d. á Suðurlandi, þar sem vegir eru þó færir allt árið um kring, enda leynir sér ekki hvert þessi stefna hefur leitt. Sérhver sá maður, sem ekur um landið á sumar- eða vetrardegi, kemst fljótlega að því, að jafnvel nýlega byggðir vegir eru meira og minna skemmdir, sumir nánast ófærir, vegna þess að viðhald hefur verið vanrækt um margra ára skeið. Ég vil aðeins fara nokkrum orðum - örfáum - um þær aðstæður sem við Vestfirðingar þurfum sérstaklega við að búa. Það er ekki aðeins, að úr vegaviðhaldi hafi verið stórlega dregið á Vestfjörðum, eins og ég sagði áðan, og vegaviðhald sé nú mun minna þar en í öðrum landshlutum, heldur búa menn einnig við þær aðstæður á Vestfjörðum, að um 6 mánuði á ári og jafnvel lengur er ástandið á Vestfjörðum einna líkast því sem sá landshluti væri eyja sem ekki væri í sambandi við sjálft meginlandið. Það kemur t. d. fram í skýrslu samgrh., sem hann flutti hér áðan, að vegurinn frá Ísafjarðardjúpi til aðalakvegakerfis landsmanna var tepptur alls í 194 daga á árinu 1977 eða 53% af dögum ársins. Yfir rúmlega 6 mánaða tímabil eru þeir, sem eftir Djúpvegi aka, þ. á m. Ísfirðingar og Bolvíkingar, ekki í vegasambandi við landið. Sama máli gegnir um þá vegi sem liggja frá suðurhlutum Vestfjarða. Vegir í Austur-Barðastrandarsýslu voru tepptir í 138 daga á ári eða 38% af dögum ársins. U. þ. b. hálft árið, tæplega það á suðurhluta Vestfjarða, rúmlega það á norðurhluta Vestfjarða, eru Vestfirðingar ekki í sambandi við aðalakvegakerfi landsins og geta engrar þjónustu notið á vegum landsins. Þessu til viðbótar eru vegir á milli byggðarlaga á Vestfjörðum tepptir allt upp í 146 daga á ári eða 40% af dögum ársins. Þetta hefur að sjálfsögðu í för með sér m. a. að þær áætlanir, sem gerðar hafa verið um uppbyggingu atvinnulífs á Vestfjörðum og grundvallast á því að tveir byggðakjarnar veiti næstu byggðarlögum þjónustu, hefur ekki verið hægt að framkvæma, í fyrsta lagi vegna þess, að það er ekki hægt að veita landshlutanum í heild þá þjónustu eftir akvegakerfi landsins sem allir aðrir landshlutar búa við, og í öðru lagi vegna þess að vegir eru lokaðir frá þjónustumiðstöðvum á Vestfjörðum til þeirra staða sem þessar þjónustumiðstöðvar eiga að þjóna. Ég sagði áðan, að Vestfirðingar byggju einna helst líkt og þeir væru ekki í tengslum við sjálft meginlandið, líkt og þeir væru á eyju. E. t. v. er það ofsagt, vegna þess að sennilegt væri, ef Vestfirðir væru eyja álíka og t. d. Vestmannaeyjar, að þá mætti ganga út frá því, að Vestfirðingar byggju við svipaðar aðstæður og Vestmanneyingar varðandi fólksflutninga, þ. e. a. s. að þeir hefðu sérstakt skip til þess að halda uppi samgöngum við landshlutann. Það gerist að sjálfsögðu ekki, eins og menn vita, þannig að að því leyti til eru Vestfirðingar jafnvel verr settir en þó að þeir byggju á eylandi. Þetta eru aðeins örfá orð um þær sérstöku aðstæður sem eru ríkjandi á Vestfjörðum. Þar er ekki málið, eins og víða annars staðar, hvort eigi að gera þessa eða aðra ökuleiðina betri eða fjölga þeim ökuleiðum sem fyrir eru, heldur hefur spurningin fram til vorra daga verið sú á Vestfjörðum, hvort unnt sé að leggja veg þar sem enginn vegur er fyrir. Það hefur tekist á umliðnum árum að vinna stórvirki í vegamálum á Vestfjörðum, nú síðast með gerð Djúpvegar og með gerð vega í Austur-Barðastrandarsýslu. Samt sem áður er því verki langt í frá lokið að tengja Vestfirði við aðalakvegakerfi landsins, né heldur að tengja byggðarlögin á Vestfjörðum innbyrðis, þannig að þær áætlanir, sem gerðar hafa verið af opinberri hálfu um uppbyggingu atvinnulífs í landshlutanum, gætu náð fram að ganga. Við þm. Vestf. höfum á því kjörtímabili sem nú er senn liðið lagt aðaláherslu á fimm framkvæmdir í vegamálum: Í fyrsta lagi, að byggðar verði vegsvalir á Óshlíð, veginn milli Ísafjarðarkaupstaðar og Bolungarvíkurkaupstaðar, til þess að koma í veg fyrir þá miklu slysahættu sem þar er bæði sumar og vetur. Hvað eftir annað hefur það gerst á þessari leið, að það má segja, að það sé næstum því yfirnáttúrlegt hvernig fólk hefur komist frá því að verða fyrir stórvægilegum slysum. Ýmis slys hafa orðið þar, dauðaslys eins og menn vita. Hér er um að ræða mikilvægt öryggisatriði. Ekki er um það að ræða endilega að bæta samgöngur - samgöngurnar eru ágætar þarna á milli - en að tryggja að fólk geti farið þarna um án þess að stofna lífi sínu í hættu. Okkur hefur ekki tekist á kjörtímabilinu, á þessum 4 árum sem nú eru senn liðin, að þoka þessu máli neitt áfram. Í annan stað er eitt af þeim meginverkefnum, sem við leggjum áherslu á, að tengja Djúpveg aðalakvegakerfi landsins með þeim hætti að ætla megi að fólk við Djúp geti komist á aðalakvegakerfi landsins lengur en tæpa 6 mánuði á ári. Okkur hefur ekki heldur orðið að þeirri ósk okkar og von í þessi 4 ár að geta fengið fé til þess. Þriðja stórverkefnið er innanhéraðsverkefni, þ. e. a. s. gerð varanlegs vegar yfir Breiðadalsheiði sem geti tryggt vetrarsamgöngur þar. Það er einnig kostnaðarsamt verkefni sem við höfum ekki getað á þessum 4 árum gert neitt til þess að sjá fyrir endann á. Önnur tvö stórverkefni eru vegagerð í Dýrafirði og vegagerð í Önundarfirði. Sama má segja um þessi tvö verkefni og hin þrjú, að þrátt fyrir góðan vilja þm. kjördæmisins og þrátt fyrir skilning, sem ríkt hefur á málefnum þeirra hjá ýmsum öðrum þm., hafa mál Vegasjóðs verið slík, Vegasjóður verið svo vanræktur, að okkur hefur ekki gefist nokkur kostur á því að fá þó ekki væri nema brot af því fé sem við þyrftum að fá til þess að geta gengið að einhverjum af þessum stóru verkum. Má því segja að kjörtímabilið, sem nú er að líða, hafi verið gersamlega án nokkurra meiri háttar viðburða í samgöngumálum Vestfirðinga. Við látum hér staðar numið um málefni Vestfjarða. Hv. þm. Karvel Pálmason gerði mjög glögga grein fyrir þeim í ræðu sinni áðan og á ég fastlega von á því, að annar hv. þm. bæti þar um betur. En svo að maður víki aftur að vegáætluninni sjálfri, þá vil ég vekja athygli á því, sem ég benti á áðan í ræðu minni, að einn snar þáttur þess, að hægt hefur verið að ráðast í einhverjar nýjar vegaframkvæmdir á liðnum árum, þáttur við hliðina á atriði eins og því að skera hefur þurft niður fé til vegaviðhalds um helming, er lántaka erlendis og innanlands. Eins og sakir stóðu í árslok 1977 er greiðslubyrði ríkissjóðs af erlendum lánum vegna framkvæmda í vegamálum sem hér segir: Greiðslur vaxta og verðbóta námu á því ári, árinu 1977, 877.6 millj. kr. Afborganir af slíkum lánum voru 429.3 millj. kr. Greiðslubyrðin í heild á árinu 1977 af lánum, sem ríkissjóður hefur tekið vegna vegamála, nam 1306.9 millj. kr. En þetta fé er tæplega tvöfalt fastaframlag ríkissjóðs til vegamála á árinu 1977. Fyrir þetta fé, sem ríkissjóður þarf að verja í afborganir, vaxtagreiðslur og verðbótagreiðslur af erlendum lánum, hefði verið hægt næstum því að tvöfalda allar verklegar framkvæmdir á árinu 1977, ef það fé hefði verið laust til framkvæmda, en ekki bundið til greiðslu á afborgunum af lánum, vöxtum og verðbótum til erlendra bankastofnana. Og það kemur einnig í ljós, að afleiðingar af efnahagsstefnu ríkisstj. og stefnu hennar í gengismálum urðu þær á árinu 1977, að þá hækkuðu erlend lán vegna vegagerðar - bara af því einu - um 629 millj. kr. Gengisstefna hæstv. ríkisstj. á árinu 1977 ein út af fyrir sig jók þannig greiðslubyrðina á ríkissjóði vegna vegamála um 629 millj. kr. Á síðasta ári var að sjálfsögðu áfram haldið að taka erlend og innlend lán til vegagerðar, eins og hæstv. samgrh. drap á áðan, enda hefði ekki verið hægt að vinna nein umtalsverð verk í vegamálum ef slík lántaka hefði ekki komið til. Á því ári hækkuðu skuldir ríkissjóðs vegna lántöku til vegaframkvæmda úr 6706 millj. kr. við upphaf árs í 8506 millj. kr. við árslok, eða um 1800 millj. kr. samtals. Þar að auki bætti Vegasjóður ofan á þessa lánabyrði 369.3 millj. kr. bráðabirgðalántöku og sérstöku láni frá Seðlabankanum að upphæð 350 millj. kr. Nettóhækkun lána vegna vegagerðar á s. l. ári er því alls 2519 millj. kr. Þetta litla dæmi sýnir aðeins hversu Vegasjóður er nú háður lántökum til þess að vinna einhverjar framkvæmdir í vegamálum. Allar þær framkvæmdir, sem unnar eru nú og unnar hafa verið á allra síðustu árum í vegamálum á Íslandi, hafa verið fjármagnaðar annaðhvort með lántöku, eins og hér hefur verið vikið að, eða með því að niðurskurður hefur verið gerður á fé til vegaviðhalds, eins og áður var lýst. Seðlabankalánið er að sjálfsögðu kapítuli alveg út af fyrir sig, eins og hv. þm. Geir Gunnarsson lýsti hér áðan. Ég vil láta það koma fram til þess að sýna betur fram á þau vinnubrögð, sem munu hafa verið höfð í sambandi við töku þeirra lána, að þegar í sept. á s. l. ári munu menn hafa gert hæstv. samgrh. viðvart um að vegna verðhækkana og af öðrum orsökum, sem enginn beri meiri ábyrgð á en hæstv. ríkisstj., mundi ekki vera hægt að standa við áætlanir um ýmsa áfanga í vegagerð, sérstaklega hvað varðar veg yfir Holtavörðuheiði og Borgarfjarðarbrú. Þannig lá fyrir í septembermánuði á s. l. ári að ekki væri hægt að standa við þessi framkvæmdaáform nema með því móti að aukið fé kæmi til. Í októbermánuði tók þing til starfa og fjvn. hóf störf sín. Allt frá þeim tíma, frá því í byrjun okt. og þangað til rétt fyrir jól, sat fjvn. að störfum daglega og hélt stundum tvo eða jafnvel þrjá fundi á dag. En allan þennan tíma hafði fjvn. ekki hugmynd um þau tíðindi, sem hæstv. samgrh. höfðu verið tjáð í septembermánuði, að útvega þyrfti viðbótarfé svo að hægt væri að standa við framkvæmdaáform við Borgarfjarðarbrú og víðar. Í desembermánuði var síðan tekið lán hjá Seðlabanka Íslands að upphæð 350 millj. kr. Lán þetta er gengistryggt og með vöxtum, en eina heimildin, sem Alþ. veitti hæstv. ríkisstj. til lántöku við afgreiðslu vegáætlunar, varbráðabirgðalántaka hjá verktökum, sem var bæði óverðtryggð og án þess að vextir væru afgreiddir, þannig að hér var um lántöku að ræða hjá Seðlabanka sem engin heimild hafði verið veitt fyrir. En látum það nú vera. Víkjum betur að því síðar. Þetta lán að upphæð 350 millj. kr. var tekið í lok desembermánaðar. eftir því sem ég kemst næst, u. b. b. sem fjvn. lauk störfum og þing fór í jólaleyfi. En ekki heldur þá, þegar frá þessu máli var gengið, var talin ástæða til þess að skýra frá því, ekki á Alþ. sjálfu, ekki í fjvn., ekki einu sinni formanni fjvn, sem er þó nánasti samverkamaður hæstv. fjmrh. í sambandi við ríkisfjármálin. og ekki heldur, að því er mér er um kunnugt, í sjálfri ríkisstj. Mál þetta var aldrei rætt og tekið fyrir og formlega afgreitt af ríkisstj., eftir því sem mér er tjáð, heldur aðeins af tveimur ráðh., hæstv. fjmrh. og hæstv, samgrh. Og mér er kunnugt um að aðrir ráðh. í ríkisstj. vissu ekki frekar en við fjvn.-menn, stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar, hvað gert hafði verið fyrr en mörgum mánuðum síðar. Sú viðbára er uppi höfð, að þetta lán hafi ekki verið framkvæmdalán, heldur hafi verið tekið til Áhaldahúss Vegagerðar ríkisins, sem sé, það hafi verið talið í desembermánuði bráðnauðsynlegt fyrir Áhaldahús Vegagerðar ríkisins að taka lán upp á 350 millj. til framkvæmda, byggingarframkvæmda eða kaupa á vélum. Síðar eftir jólin hafi allt í einu komið í ljós að Áhaldahúsið hafi ekkert haft við þetta fé að gera, og þá var það framlánað Vegasjóði til ákveðinna framkvæmda. Þetta er að sjálfsögðu ákaflega ámátlegt yfirklór og raunar afsökun sem er svo brosleg að það tekur því vart að mótmæla henni. Í fyrsta lagi vil ég benda á að lán þetta að upphæð 350 millj. kr. var tekið vegna þess, að hæstv. ráðh. hafði verið tjáð í septembermánuði að þeim framkvæmdaáföngum, sem átti að vinna, væri ekki hægt að ljúka nema með aukafjárveitingu. Í annan stað liggur fyrir, m. a. í skýrslu hæstv. ráðh., hvað gert var við þetta fé. Féð var tekið til þess að kosta ákveðnar vegagerðarframkvæmdir og var þannig notað. Áhaldahús Vegagerðar ríkisins var aðeins milliliður til þess að búa til afsökun fyrir því sem gert var. Nú spyr ég í ljósi þessara staðreynda: Má þá kannske ætlast til þess, að svo geti farið, - það eru ýmsir ráðh. í ríkisstj., sem sjálfsagt gætu lært sitthvað hjá hæstv. samgrh., m. a. í þessum málum, - má þá gera ráð fyrir því, að t. d. hæstv. orkuráðh. komi einhvern tíma, þegar þing hefur farið í sumarfrí til þess að undirbúa kosningar, að máli við hæstv. fjmrh. og óski eftir því t. d. að Áhaldahús Vegagerðar ríkisins verði látið taka svo sem 1000 millj. kr. til þess að lána Orkustofnun eða einhverjum slíkum aðila. til þess að hægt verði að bora svona eins og 3–4 holur til viðbótar við Kröflu? Má búast við því, að einstakir ráðh. geti borið slík erindi upp við hæstv. fjmrh. og vitnað til þess, að það væri fordæmi fyrir slíkri afgreiðslu vegna þess að Áhaldahús Vegagerðar ríkisins hefði samkv. frumkvæði hæstv. samgrh. tekið á s. l. ári 350 millj. kr. lán til að kosta vegagerð í tveimur til þremur stöðum. aðallega við Borgarfjarðarbrú og á Holtavörðuheiði? Þessi orð mín má ekki misskilja á þann veg, að ég sé út af fyrir sig andvígur þeim framkvæmdum, sem þarna eru unnar, eða dragi í efa að nauðsynlegt og rétt hafi verið að útvega lánsfé til þess að hægt væri að standa við framkvæmdaáform. En þessi orð mín ber að skilja þannig, að þegar málum var komið eins og komið var í sept. 1977 átti samgrh. að sjálfsögðu að gera Alþ. og fjvn. viðvart. Það er fyrir neðan allar hellur þegar hann síðan tekur þá ákvörðun ásamt hæstv. fjmrh. að ráða málum í desembermánuði 1977 með þeim hætti sem þau voru ráðin, án þess að gera svo mikið sem tilraun til þess að hafa um það samráð við fjvn. sem sat á daglegum fundum hér í næsta húsi. Ýmsir þeir sem talað hafa um vegamál hér á undan mér, hafa gagnrýnt framkvæmdirnar við Borgarfjörð og Borgarfjarðarbrú. Ég er ekki sammála þeirri niðurstöðu þeirra, að þessi brú hafi ekki att að vera byggð. Ég tel rétt og nauðsynlegt fyrir Íslendinga að ráðast í stórverkefni í vegamálum, og mér er ljóst að Borgarfjarðarbrúin er vissulega eitt þeirra nauðsynjaverka sem þurfti að leysa. Auðvitað má lengi um það deila hvort átt hafi að taka það stórverkefni frekar en eitthvað annað. En ef þeim deilum er haldið lengi áfram, þá er hætt við að lítið verði úr verki. En ég vil aðeins benda á eitt í því sambandi, að þegar slík stórverkefni eru tekin til framkvæmda, sérstaklega við aðstæður eins og ríkt hafa undanfarin ár, þegar tekjur Vegasjóðs hafa ekki nægt til þess að standa undir almennum vegaframkvæmdum í landinu, þá á að sjálfsögðu aldrei að ráðast í framkvæmd eins og framkvæmdina við gerð Borgarfjarðarbrúar nema jafnframt sé gerð og samþykkt á Alþ. áætlun um framkvæmdahraða, áætlun um fjármögnun og greiðslur. Þannig á að sjálfsögðu að standa að framkvæmd eins og þessari, en ekki að hefja slíkt stórverk án þess að menn geri sér frá upphafi fulla grein fyrir því, í hvað er verið að ráðast, hvernig á að greiða kostnaðinn af því og hvenær. Í sambandi við þau orð, sem hér hafa verið látin falla um gerð brúar yfir Ölfusárósa, vil ég taka það fram, að sem stendur og á þessu þingi hefur engin ákvörðun verið tekin um hvenær það verk verði hafið. Að sjálfsögðu hafa ýmsir þm. áhuga á því, að það verk verði næsta stórverkefni sem ráðist verði í vegamálum. Ég er ekki einn þeirra. Ég tel að önnur verk gætu komið fyrr og þyrftu að koma fyrr. En ég legg áherslu á að engin ákvörðun hefur enn verið tekin og verður ekki tekin á þessu þingi, að því er mér er kunnugt um, um að hefja brúarbyggingu yfir Ölfusárósa. Þetta hefur komið fram m. a. í fjvn., og ég vil undirstrika að þetta er skoðun fjvn.-manna. En ég vil aðeins láta koma fram, að hvert svo sem næsta stórverkefni í vegamálum verður, hvort sem það verður brú yfir Ölfusárósa eða eitthvað allt annað, þá finnst mér fráleitt að ákvörðun um slíka framkvæmd verði tekin öðruvísi en lögð verði fyrir Alþ. áætlun um framkvæmdir og framkvæmdahraða við slíkt stórverkefni. um fjármögnun. um greiðslu, um hvenær greiðslur skuli inntar af hendi og hver beri kostnaðinn, hvort heldur það er Vegasjóður af almennu framkvæmdafé sínu eða hvort sértekna þarf að afla til, eins og mér sýnist eðlilegt og nauðsynlegt að gera. Að lokum aðeins þetta herra forseti: Ég tel að reynslan hafi leitt í ljós, bæði nú í vetur og allra síðustu ár, að Vegasjóður geti alls ekki lengur staðið undir skyldum sínum miðað við óbreytta tekjustofna. Ég tel nauðsynlegt að taka málefni Vegasjóðs til algerrar endurskoðunar, m. a. í því skyni að færa Vegasjóði nýja tekjustofna. Við þm. Alþfl. erum nú eins og í fyrra reiðubúnir til þess að taka þátt í slíkri endurskoðun, og ég vænti þess fastlega, að hæstv. samgrh. og raunar ríkisstj. öll vilji eiga hlut að því, að sú endurskoðun geti farið fram. Að svo mæltu vil ég þakka samstarfsmönnum mínum í fjvn. fyrir gott samstarf og þó sérstaklega formanni nefndarinnar.



Herra forseti. Það er víst engin nýlunda, að við Vestfjarðaþm. kveðjum okkur hljóðs öðrum þm. fremur þegar samgöngumál og vegáætlun eru á dagskrá. Ég hygg að það sé ekki samkv. þeirri þjósögu, sem myndast hefur hér á þingi, að ef einn Vestfjarðaþm. talar, þá þurfi hinir að koma á eftir, heldur er það frekar hitt, að þessi mál eru kannske meira stórmál og brýnna mál fyrir þá, sem Vestfirði byggja, en aðra Íslendinga. Ég vil í upphafi endurtaka þakkir mínar, sem ég hef látið í ljós áður, til hæstv. samgrh. og ríkisstj., því að teknar voru til greina mjög ákveðnar umkvartanir á s. l. ári og gagnrýni á það á hvern veg var staðið að vegáætlun þá. Það ber sannarlega vott um skilning á þessum málum, að vegáætlunin var endurskoðuð og fjármagn verulega aukið til vega á þessu ári. Ég vil hverfa aðeins aftur að heildarsvip áætlunarinnar nú. Við höfum 930 millj. kr. meira úr að spila, og að því er hæstv. samgrh. upplýsir, þá verður magnhækkunin til nýrra þjóðvega í fjármagni um 26% frá áætluninni eins og hún var áður. Hitt er svo annað mál, sem ég hlýt að taka undir með þeim Vestfjarðaþm. sem hér hafa talað, að enda þótt við getum unað betur við okkar hlut nú en á s. l. ári, þá er auðvitað víðs fjarri að við séum ánægðir. Ég veit að það er raunar svo með þm. allra kjördæma, að allir telja að þeir hefðu þurft margfalt meira í sinn hlut til að sinna með viðunandi hætti þörfum í vegamálum hver í sínu kjördæmi. En mig langar til að leggja beinlínis þá spurningu fyrir hæstv. samgrh. sem æðsta vald í samgöngumálum okkar, hvort til sé viðhlítandi skýring á því, að Vestfjarðakjördæmi kemur þetta miklu lægra út í hlutfalli af vegafé á undanförnum árum, eins og raun ber vitni. Ég hef í höndum töflu frá Vegagerð ríkisins sem tilgreinir fjármagn og hlutfall til allra kjördæma landsins s. l. 12 ár eða nánar tiltekið frá árinu 1965 til 1976 að báðum árum meðtöldum. Þar stendur svart á hvítu: Vestfirðir koma þar út með hlutfallið og meðaltalið 10.2, sem er þó aðeins hærra en í Vesturlandskjördæmi, sem er með 9.5. - Mér hefur alltaf þótt eðlilegt, þegar ég hugsa um íslensk vegamál og þarfir í vegamálum, að Vestfirðir og Austfirðir væru settir undir sama hatt. Við, sem þekkjum landafræði Íslands og höfum ferðast um landið, vitum að þessir tveir landshlutar eru um margt svipaðir í þessu tilliti: há fjöll og erfiðir fjallvegir sem útheimta mjög dýrar vegaframkvæmdir. Þetta sama heildarhlutfall fyrir Austfirði er á þessum sama tíma 16.2 í staðinn fyrir 10.2 hjá Vestfjörðum. Og ég spyr: Er hægt að færa viðhlítandi og gild rök fyrir því, að Vestfirðir eru þetta miklu lægri en Austfirðir? Nú hef ég orð vegamálastjóra fyrir því, að lengd þjóðvega í hinum ýmsu kjördæmum sé nokkuð svipuð, það sé ekki ýkjamikill munur, þannig að ekki getur það skýrt þennan mismun. Ég vildi gjarnan fá svör um þetta frá hæstv. ráðh. Hver er skýring hans á þessum mrn, sem mér finnst óeðlilega mikill? Ég vil taka eindregið undir það. sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 8. landsk. þm., og raunar öllum sem hér tala um vegamál, að þetta er það stór og mikilvægur málaflokkur, að tvímælalaust og augljóst þurfum við að huga betur að föstum tekjustofnum til Vegasjóðs. Þetta hefur verið eitt af megingagnrýnisatriðum okkar þm. sem finnst að hægt miði í þessum málum. Við töluðum um það í fyrra og bentum á það, að hlutfall tekna ríkissjóðs af umferðinni, þá á ég við tolla og aðflutningsgjöld af bifreiðum, bensíni og öðru sem umferðinni tilheyrir, þetta hlutfall, sem rennur til Vegasjóðs, hafi lækkað á nokkrum árum úr 50% niður í 25%, um helming. Og mér tjá fróðir menn, að á þessu ári muni ríkissjóður fá í sinn hlut af þessum tekjum um 14 milljarða, á meðan tekjustofnar til Vegasjóðs eru 5.8 milljarðar samkv. vegáætluninni eins og hún liggur fyrir nú. Það liggur auðvitað beint við, að þarna verði að breyta til og láta Vegasjóð njóta í stórauknum mæli þeirra tekna sem ríkissjóður fær með þessu móti. Ég hef sjálf oftar en einu sinni íhugað að freista þess að koma fram með þingmál af þessu tagi, sem lögbindi, tryggði með lögum bætt ástand í þessu tilliti. En ég hef viljað að það þýddi ekki, svo að ekki hefur af minni hálfu verið í það lagt. En ég vil taka undir það, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að endurskoðun á tekjuöflun Vegasjóðs er verkefni sem ekki getur beðið lengur. Ég vil svo aðeins víkja að máli einstakra þm., sem hér hafa talað á undan mér, og þá sérstaklega máli hv. 5. þm. Vestf. sem því miður hefur farið af fundi þannig að hann heyrir ekki mál mitt. Ég vil taka það strax fram, að ég var honum sammála um mjög margt. Hins vegar fannst mér miður farið - og ég veit ekki hvað fyrir honum vakir í því sambandi - að hann reyndi að gera hlut kjördæmis okkar enn þá verri og miklu verri en ástæða var til. Og orðaskak af því tagi, sem hann viðhafði hér, ásamt með beinum rangfærslum, þjónar auðvitað engum tilgangi, hvorki fyrir okkur Vestfirðinga né aðra. Hann staðhæfði að nú lækkaði hlutfall Vestfjarða úr 10.6% s. l. ár niður í 10.2 Þetta er rangt samkv. upplýsingum sem ég hef bæði frá formanni fjvn. og frá Vegagerð ríkisins. Hlutfall Vestfjarðakjördæmis í ár er 10.6, eftir þeim tölum sem ég veit réttastar, sem er þó 0.4% hærra en heildarhlutfall þau 12 ár sem ég gat um áðan. Þá er og þess að geta, að auk þessa hlutfalls, 10.2%, koma 90 millj. sem verða utan við þetta hlutfall. Eru þær ætlaðar til að kosta vegagerð á Holtavörðuheiði, sem mér er tjáð af þeim mönnum, sem um þetta hafa fjallað, kemur í hlut Vestfjarða. Þessi vegur er allur í Strandasýslu. Þessar 90 millj. eiga m. a. að fara til að fullgera vegarkafla, sem byrjað var á í fyrrasumar, og í öðru lagi að gera vetrarfæran veg frá þeim nýja kafla með tengingu á gamla veginn fyrir neðan svokallað mæðiveikihlið, sem þeir, sem þekkja þarna til, vita hvar er. Þetta mun því auka allverulega hlut okkar að því er hlutfallið varðar. Ég vil líka vekja athygli á, - og nú vildi ég, að hv. 5. þm. Vestf. væri viðstaddur, - að hann kvartaði með mjög sterkum orðum yfir því, hve illa væri að Vestfjörðum búið í þessum efnum, lét þess m. a. getið, að s. l. 8 ár hefði hlutfall Vestfjarða verið 8.5% af vegafé. Það er fróðlegt til upplýsinga að þau ár, sem flokksmaður hv. 5. þm. Vestf., Karvels Pálmasonar, var samgrh., á meðan vinstri stjórn sat að völdum, þá var hlutur Vestfjarða það ömurlegastur sem hann hefur orðið. Á þremur árum, á árunum 1972, 1973 og 1974, var þetta hlutfall 6.7, 6.6 og 10.5, þ. e. þau ár sem vinstri stjórn og vinstri ráðh. fór með samgöngumál. Vilji hann koma sökinni á einhvern um það, að okkar hlutur hafi verið síðri en skyldi, þá skyldi hann líta í eigin barm, því að hann hefði átt að hafa haft það góðan aðgang að hæstv. samgrh., Hannibal Valdimarssyni, eitilhörðum Vestfirðingi, að þetta hefði ekki átt að þurfa að koma svona lélega út þá. Þessi harða og árásargjarna ádeila á núv. ríkisstj. í þessum málum er þannig út í hött hjá hv. þm., þegar tekið er tillit til hvernig staðið var að málum þegar ætla hefði mátt að hans góði vilji, sem ég veit að er fyrir hendi, hefði átt að hafa meiri áhrif. Hann benti einnig á og tók fram, sem er auðvitað út í hött einnig, að Vestfirðingar séu þeir einu sem hafa ekki nema um eina samgönguleið að velja að vetrinum til og það sé flugið. Ég skil varla í að hægt sé að slá slíku fram, því að sjórinn hefur löngum verið náinn okkur Vestfirðingum og samgöngur hafa löngum farið mikið fram á sjó. Að sjálfsögðu höfum við Vestfirðingar notið sjósamgangna sambærilegra við aðra landshluta, en þó vil ég taka fram, að þar hefur ekki verið staðið að málum sem skyldi. Við vitum öll að Skipaútgerð ríkisins hefur átt í þrengingum að undanförnu, fjárhagslegum þrengingum, og strandferðir hafa verið margfalt stopulli en þurft hefði. Við vonum að nú sjáum við fram á betri tíð með endurskipulagningu strandferða á vegum Skipaútgerðar ríkisins, þó að þessi endurskipulagning hafi varla enn borið þann árangur sem við vonuðumst eftir. Það var minnst hér á vegaviðhaldið, sem er eitt af okkar stóru vandamálum í vegamálum. Hv. 8. landsk. þm., Sighvatur Björgvinsson, hefði getað farið réttar með þar. Það er rétt, að fé til vegaviðhalds hefur minnkað svo mjög að til vandræða horfir. Á s. l. ári var talið að fjármagn, sem fór til þessa liðar samgöngumála, hafi numið 58% af áætlaðri þörf, sem er auðvitað ömurlega lítið. Þetta hlutfall hækkar þó í ár samkv. till. í vegáætlun nú í 72% af áætlaðri þörf Vegagerðar ríkisins til vegaviðhalds, þannig að greinilega er þó reynt að koma til móts við hinar brýnu þarfir sem þarna eru annars vegar. Það er svo með Vestfirði eins og aðra landshluta, að þar eru ótal verkefni sett á oddinn, og það er alveg rétt, sem bent hefur verið á hér, að s. l. kjörtímabil höfum við ekki fengið fjármagn til neins þeirra stóru og brýnustu verkefna að við teljum. Þau hafa öll orðið að bíða. Biða þangað til hvenær? Og auðvitað er þetta lága heildarhlutfall okkar komið til vegna þess að ekki hefur verið ráðist í neitt af þessum stóru fjárfreku verkefnum sem hér hefur verið bent á. Og ég vil sérstaklega í því sambandi minnast á, eins og hér hefur komið fram, verkefni eins og Óshlíðina milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur, sem er stórhættulegur vegur, Breiðadalsheiðina, sem teppir suðurhluta Vestfjarða frá norðurhlutanum helming ársins, tengingu Strandasýslunnar um Steingrímsfjarðarheiði og miklar vegabætur í Önundarfirði og Dýrafirði, að ógleymdu einu litlu verkefni sem ég held að ég verði að minnast á, af því að manni finnst allt að því hlægilegt að ekki skuli það vera lagfært, það er vegarkafli í Barðastrandarsýslu, sem liggur um Vattarfjörð og er, að ég hygg, landsfrægur fyrir það, hve ómögulegur og hve hættulegur hann er. Það hefur ekki fengist fjármagn til þess að laga þennan litla kafla sem liggur inn við botn í Vattarfirði, en árlega liggur við að fjöldi bíla hljóti þarna slæma veltu eða brotni í tvennt að öðrum kosti. Það er í rauninni furðulegt að svona lítið verkefni skuli þurfa að bíða jafnlengi. Að vísu er þetta stórverkefni, ef það á að bæta um varanlega og svo að vel sé, en lagfæring til þess að afstýra vandræðum og slysahættu nemur varla meira en 10–20 millj. Ég vil með tilliti til þess, sem ég sagði um stóru verkefnin okkar sem ekki hafa fengið áheyrn, mótmæla því sem hv. 5. þm. Vestf. talaði um, að ekki hefði verið á okkur hlustað. Hann hlýtur að muna eftir því, að ekki alls fyrir löngu áttum við Vestfjarðaþm. fund með vegamálastjóra. Upplýsingar hans á þeim fundi um, að hann biði nýrra upplýsinga erlendis frá um gerð og möguleika á lagfæringum á Óshlíðarveginum, hljóta að veita okkur nokkurt fyrirheit um að athugun á þessu verkefni sé á næsta leyti. Raunar liggur fyrir staðhæfing vegamálastjóra um það, að rannsókn á þessu verkefni fari fram í sumar, þannig að ég lít svo á að þar með sé tryggt að við gerð næstu vegáætlunar, sem verður á n. k. hausti að ég hygg, muni þetta verkefni koma þar inn. Á sama hátt vil ég vænta þess, að ekki verði löng bið í það, að lokaákvörðun verði tekin um tengingu Djúpvegar og tengingu Vestfjarðakjálkans við aðalvegakerfi landsins um Þorskafjarðarheiði eða Kollafjarðarheiði. eflir því sem rannsóknir benda til að hagkvæmara sé. Það er að sjálfsögðu eitt af þeim aðkallandi verkefnum sem ekki er hægt að bíða með ákvörðun um öllu lengur. Að lokum skal ég aðeins drepa á brtt. þá sem hér liggur fyrir og ég er meðflm. að, um athugun á því, á hvern hátt væri skynsamlegast staðið að veggjaldi. Ég hef alltaf verið dálitið hikandi í að fara fram á ákveðið veggjald á vissum vegarköflum. Ég veit að þetta er vandasamt í framkvæmd og hefur kostnað í för með sér að því er snertir innheimtu á slíku gjaldi, en ég hygg þó, að í vissum tilfellum sé það fyllilega réttlætanlegt. Það fer ekki hjá því, að mér detti í hug ákveðin framkvæmd eins og Borgarfjarðarbrúin í þessu sambandi. Ég er ekki í hópi þeirra sem hafa fordæmi Borgarfjarðarbrú. Þetta er nauðsynlegt verkefni sem kemur öllum landsmönnum til góða, þó að ég telji hins vegar að hún hafi verið rangt tímasett og við höfum hreint ekki efni á því að ráðast í þetta risavaxna verkefni upp á 4–5 milljarða á meðan við höfum svo litlu fé úr að spila til vegamála. En ef þessi framkvæmd er það mikil samgöngubót og það mikið hagkvæmnisatriði sem forsvarsmenn hennar frá upphafi hafa viljað vera láta, þá tel ég að það væri aðeins eðlilegt að þeir, sem þessa mannvirkis njóta, láti eitthvað lítilræði af hendi rakna í sameiginlegan sjóð landsmanna til að sinna hinum mörgu brýnu verkefnum annars staðar sem ern í hrópandi þörf fyrir meira fjármagn. Það er alveg rétt, sem hér hefur verið bent á, að það er auðvitað óhagkvæmt úr því að byrjað er á þessari stóru framkvæmd, að draga hana von úr viti. Öll rök mæta með því, að við reynum að koma henni af sem fyrst þannig að hún komist í gagnið og fari að sýna arðsemi. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. En ég hlýt að taka undir þá gagnrýni, sem hér hefur komið fram á hæstv. landbrh. fyrir það, hvernig staðið var að 350 millj. kr. lánsfjáröflun úr Seðlabanka Íslands án þess að tala við kóng eða prest. Það hefur verið reifað hér vegna hvers þetta þykja óeðlileg vinnubrögð. Ég tek undir það og hlýt að vænta þess, að hæstv. samgrh. gefi okkur haldbæra skýringu á þessu máli hér á eftir.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ég mun taka þetta mál í annarri röð en kom fram í umræðunum. En áður en ég vík að því vil ég byrja á því að þakka formanni hv. fjvn. og nm. öllum fyrir störf þeirra að vegáætlun þessari. Ég þekki það af 15 ára reynslu úr fjvn., að ekki er létt verk að skipta fjármunum sem allir hafa alltaf verið sammála um að væru of litlir í hvert sinn sem skipt hefur verið, og er það ekki ný bóla nú. Löngunin til að gera meira í vegamálum hefur alltaf verið meiri en fjármagnið til framkvæmdanna og stundum kannske líka ekki fullkomlega innan þeirra skynsamlegu marka sem þjóðin hefur efni á að fara eftir hverju sinni vegna annarra áhrifa. Svo hefur einnig verið á því kjörtímabili sem nú er að líða. Hins vegar er mikils um vert, ekki síst vegna þess hvað erfitt það er, að hv. fjvn: menn skuli standa allir að vegatill. Ég hef auðvitað ekkert við það að athuga þó að þeir hafi aðrar skoðanir á vissum atriðum en ég, því að það er ekki nema eðlilegt um skoðanir okkar. Ég þakka því enn á ný formanni og öllum nm., bæði stjórnarsinnum og stjórnarandstöðu, fyrir störf þeirra og samstöðu um brtt. vegaáætlunar. Út af því, sem hv. 9. landsk. þm. var að segja og reyndar var komið fram hjá tveim hv. þm. áður, út af vegamálum á Vestfjörðum, vil ég segja þetta: Ég býst við því, að nokkurn veginn sé sama í hvaða kjördæmi hv. þm. væru staddir hér á landi, að Reykjavík einni undanskilinni, allir væru sammála um að þeir byggju við verstu vegina. Og ég minnist þess, að þegar ég á s. l. hausti ásamt samherjum mínum ferðaðist um kjördæmi mitt og við ræddum þessi mál vegna framboðs við prófkjör eða skoðanakönnun, þá var það eitt af því sem þeir fimmmenningarnir, sem með mér voru, héldu fram, að illa hefði verið staðið að vegamálum á Vesturlandi, og lásu það upp úr skýrslunni sem hv. 9. landsk. þm. var að lesa áðan. Þess vegna er þetta ekki ný bóla. Allir eru öruggir um að þeir búi við verstu vegina, en það verður ekki leitt til lykta þótt við ræðum það nokkru frekar. Hvaða rök séu fyrir því, að Vestfirðir séu útundan, eins og hv. 9. landsk. þm. ræddi áðan, ætla ég ekki að fara að skýra eða halda fram að Vestfirðir hafi verið hafðir útundan. Vestfirðir fengu sína sérvegáætlun, Vestfjarðaáætlun, sem var geysilegt átak í vegamálum. Hitt er rétt, að þar var þó við stórverkefni að fást vegna þess hvernig á stóð um þessi mál, því að Vestfirðir eru þannig settir á landinu, að ekki þýðir að hefja framkvæmdir þar í vegamálum svo nokkru nemi fyrr en stórvirkar vinnuvélar eru komnar til. Alveg nákvæmlega var þetta eins t. d. með hluta af gamla Mýrasýslukjördæminu, að það var ekki að tala um vegagerð á Mýrunum fyrr en skurðgröfurnar komu til. Ekki var hægt að vinna það verk, því Mýrarnar voru tæplega mannheldar, hvað þá að hestar eða tæki gætu um þær farið til vegagerðar. Þetta er nú gömul saga. Ég mun ekki fara út í það að ræða um einstök kjördæmi og vegamál þeirra, það tel ég ekki hæfa við þessar umr., enda hafa þær farið fram með hinni mestu rósemi. Ég vil líka segja það samkvæmt því sem við höfum reynt, að kjördæmasjónarmið er látið ráða um prósentu, að þrátt fyrir það sem gert hefur verið í Vesturlandskjördæmi á síðustu árum með Borgarfjarðarbrúna í broddi fylkingar, þá er Vesturland með ríflegri prósentu en Vestfirðir, en þó eru bæði þessi kjördæmi með það lægsta. Hinu verðum við að gera okkur grein fyrir, að þetta er ekki svona einfalt, vegna þess að hvert kjördæmi nýtur annars. Auðvitað er okkur jafnmikils virði og e. t. v. ekki síður Vestlendingum, að fá veginn hjá Kiðafelli og upp í Kollafjörð en Reyknesingum, og svo er einnig með Vestfirðinga og Norðlendinga. Allir njótum við þess arna og við njótum þess í ríkari mæli en Reykjanes, sem þessi vegur er lagður um, því þetta er þjóðvegurinn heim til okkar og frá er á Vestur- og Norðurlandi búum. Þannig er þetta í mörgum tilfellum. Ég minnist þess, þegar ég fór æðimargar ferðirnar bæði í sumar og vetur milli Borgarness og Reykjavíkur, að það var mér ekki minna virði að fá veginn í Mosfellssveit í það horf, sem hann er í núna, því að ég minnist þess eitt sinn að þegar ég var að keyra eftir þeim vegi að vetrarlagi urðu hljóðkúturinn og önnur tæki undan bílnum eftir í forinni í Mosfellssveitinni. Þannig er þetta. Og það, sem mestu máli skiptir, er að við höldum endurbótum vegakerfis okkar áfram og það um allt land. Að því stefnum við og það er mergur málsins. Út af því, sem fram kom hjá hv. 9. landsk. þm. og hv. 8. landsk. þm. um tekjur Vegasjóðs er þetta að segja: Það sem um var að ræða í prósentum þeim sem hv. 9. landsk. þm. nefndi áðan, var prósentan af bensínskattinum af heildarverði bensínsins. Skatturinn var allt fram til 1973 um 50% af heildarverðinu. En við olíukreppuna og þá stórstígu hækkun, sem varð á olíu og þar af leiðandi á bensíni, breyttist þetta hlutfall svo gjörsamlega, að það fór niður í 25% og það hefur auðvitað gert okkur mjög erfitt fyrir. Auk þess hefur notagildi fjárins orðið miklu minna en áður var, eins og raun ber vitni um, minna en það var í upphafi, vegna þeirra breytinga sem hafa orðið. Ég vil líka segja það út af því sem hv. 8. landsk. þm. sagði, að það er svo með stórframkvæmdir okkar, og ég skal koma betur að því á eftir, að það hefur engin af þeim verið unnin nema fyrir lánsfé, - engin: Keflavíkurvegurinn, Austurvegurinn, Skeiðarársandurinn. Og ég vil nú segja, þar sem það orkar kannske mest tvímælis, um Borgarfjarðarbrúna, af því að það hafa verið smáskammtar, að ef við hefðum fellt niður lánsféð, þá hefðum við ekki komið því verki áfram. Þetta er staðreynd sem við verðum að gera okkur grein fyrir. Eitt af því, sem er annaðhvort mín synd eða þá ekki synd, var að breyta því, að greiðslur á afborgunum, verðtryggingu og vöxtum af lánum til vega væru greiddar beint úr ríkissjóði. Áður fyrr var þetta gert með því að taka féð úr Vegasjóði og þá rýrðum við það fé sem við höfðum til skipta. Þetta var gert árið 1972 í minni fjármálaráðherratíð og að því búum við, en auðvitað verður það nokkur fjárhæð sem ríkissjóður þarf að greiða. Ég hef viljað láta taka tillit til þessa þegar hefur verið rætt um fjárframlag til vegamála, að þarna er um að ræða einkafjármuni sem ríkissjóður leggur til vegagerðar, þó að það komi út með öðrum hætti og sé mildara en að taka stórar fjárhæðir á hverju ári. Þetta vil ég að við höfum í huga í sambandi við fjárframlög til vegagerðar. Hv. 5. þm. Vestf. er því miður farinn héðan, svo ég ætla ekki að fara að ræða við hann um brúarmál, þó hann vilji gera mig að allsherjarbrúarsmið. Ég hefði haldið að aldrei mundi slíkt verða gert. Smiður er ég ekki talinn. Hitt verð ég að segja í sambandi við brúna á Ölfusárósum og um verðmætin, sem eru til núna uppi á Seleyri vegna Borgarfjarðarbrúarinnar, að það væri illa farið og það væri léleg ráðsmennska ef þau ættu að verða að engu og notast ekkert meira en orðið er. En það fer svo ef ekki verður neitt átak gert í stærri brúarbyggingum á næstunni. Auk þess er það svo, að framkvæmdamenn okkar í brúargerð - ég hef kannske sagt það áður á hv. Alþ. - hafa fengið hrós hjá mönnum sem eru fullkomlega dómbærir, t. d. konsúl okkar í Vín, sem er forstjóri fyrir geysistóru byggingarfyrirtæki í Mið-Evrópu og hefur m. a. staðið að byggingu brúar á Dóná, sem er 1 km að lengd. Hann hefur sagt það við mig, bæði eftir að hann hafði skoðað teikningar og kynnt sér vinnuaðferðir, sem þeir skýrðu fyrir honum er að framkvæmdum stóðu, að eins vel væri að verkinu staðið og auðið væri. Hann endurtók þetta við komuna hingað í sumar. Þetta finnst mér að við verðum að hafa í huga og við megum ekki láta fara forgörðum svo mikla þekkingu, sem þarna hefur áunnist og mikla hæfileika. Ég vík næst að þeim þætti, sem fram kom í ræðu hv. 11. landsk. hm. og hjá fleirum í sambandi við lántöku þá sem átt hefur sér stað hjá Seðlabanka Íslands á s. l. ári. Að því er varðar lántöku til vegagerðar og þær venjur, sem skapast hafa um tilhögun lánamála, er rétt að taka fram eftirfarandi atriði: Þeirri reglu hefur jafnan verið fylgt af Vegagerðinni og samgrn., þegar nm sérstakar lántökur hefur verið að ræða, að nægi fjárveiting næsta árs ti1 endurgreiðslu lánsins hefur verið lítið á það sem jafngildi lánsheimildar, enda er þá endurgreiðslan tryggð. Hafi hins vegar ekki verið fyrir hendi fjárveiting til þeirra framkvæmda, sem lána þarf til, hefur verið leitað eftir skriflegri yfirlýsingu frá þm. viðkomandi kjördæmis um að þeir mundu beita sér fyrir fjárveitingu til greiðslu lánsins. Það var t. d. gert á s. l. ári vegna heiðni þm. Reykjaneskjördæmis um að aukafjárveiting til Þingvallavegar skyldi lánuð til bráðabirgða til framkvæmda í Vesturlandsvegi um Kiðafell. Það sama var gert þegar lánsheimild var gefin út af samgrn. um veg vegna Hafna sem ekki var þá til nein fjárveiting fyrir á vegáætlun. Þá var leitað eftir undirskrift þeirra um það, að þeir mundu beita sér fyrir endurgreiðslunni. Á s. l. ári voru tekin lán til framkvæmda í vegagerð sem hér segir: Vinnulán samkvæmt heimild í vegáætluninni voru 252 millj. kr. af 400 millj. kr. heimild. Bráðabirgðalán voru tekin að ósk ýmissa sveitarstjórna og byggðarlaga, sem námu 67 millj. kr. Ég minnist þess ekki, að nokkurri einustu beiðni hafi verið neitað. Lán til vegagerðar í Mývatnssveit vegna hættu á eldsumbrotum að upphæð 51 millj. kr. var tekið frá Viðlagatryggingu og ríkissjóði. Loks fékk Vegagerðin heimild til að taka lán hjá Seðlabanka Íslands að upphæð 350 millj. kr. til fimm ára. Verður nú vikið nokkru nánar að síðast talda láninu, þ. e. láninu frá Seðlabanka Íslands. Lánsféð var að mestu notað til að fjármagna framkvæmdir á Þingvallavegi, í Heydal, á Holtavörðuheiði, í Oddsskarði og loks í Borgarfirði, en þangað fór stærsti hlutinn eða um 190 millj. kr. Þegar heimild var veitt til lántökunnar lá ljóst fyrir að ríkissjóður gæti ekki leyft Vegagerðinni að fara fram úr vegáætlun með framkvæmdir, enda hafði ríkissjóður þegar gefið fyrirheit um að greiða það sem á vantaði að tekjur Vegagerðarinnar stæðust áætlun. Þetta var umfram fjárlög, en sú fjárhæð var 125 millj. kr. Var því ljóst að ekki yrði náð þeim áföngum, sem stefnt var að, svo sem opnun jarðganganna í Oddsskarði, vetrarfærum áfanga á Holtavörðuheiði o. s. frv., nema aukið fjármagn umfram fjárveitingar kæmi til. Borgarfjörður hefur sérstöðu meðal þeirra framkvæmda, sem nutu Seðlabankalánsins, hvað varðar stærð. Heildarkostnaðurinn við framkvæmdir í Borgarfirði er áætlaður 4.2 milljarðar kr. á væntanlegu verðlagi 1978. Sé þetta borið saman við aðrar stórframkvæmdir reiknaðar á sama verðlagi kemur í ljós að Keflavíkurvegurinn, Suðurlandsvegur milli Reykjavíkur og Selfoss og Skeiðarársandur eru hver um sig framkvæmdir af sömu stærð og Borgarfjörður. Kostnaðurinn er 4.1 eða 4.2 milljarðar kr. Allar þessar framkvæmdir hafa verið fjármagnaðar að miklu eða öllu leyti með lánsfé og þess aflað að verulegu leyti eftir þörfum framkvæmdanna hverju sinni og þá millifært á vegáætlun á milli ára, enda útilokað að reka slíkar stórframkvæmdir af skynsemi ef fjárveitingar eru ákveðnar frá ári til árs, oft án þess að hafa hliðsjón af þörfum verksins og niðurskipan þess í verkáfanga: Sem dæmi um fjárútvegun af þessu tagi má nefna árið 1973. Var þá útvegað fjármagn til framkvæmda á Skeiðarársandi umfram vegáætlun að upphæð 135 millj. kr. á verðlagi þess árs, en það jafngildir 750 millj. kr. á verðlagi ársins 1978. Þegar seðlabankalánið var tekið lá fyrir grg. Vegagerðarinnar þar sem fram kom að beinn aukakostnaður við framkvæmdir í Borgarfirði yrði 50–100 millj. kr. og verkið tefðist fyrirsjáanlega um eitt ár með tilheyrandi óbeinum aukakostnaði ef hætta þyrfti framkvæmdum um miðjan sept., en þá var fjárveiting í vegáætlun tæmd. Bar því brýna nauðsyn til að útvega viðbótarfjármagn til að þetta stóra verkefni gæti haldið áfram. Þar sem eðlilegar fjárveitingar til þessa verks hafa sætt andstöðu á stundum, en það gleður mig nú stórum að sú andstaða er nú þegar að falla niður, þykir mér rétt að ræða um þetta verk nokkru nánar og skýra frá stöðu þess. Millistólpar brúarinnar, 12 alls, voru steyptir sumrin 1976 og 1977. Burðarbitar eru framleiddir á landi og hófst sú vinna veturinn 1977 og lauk steypu bitanna nú í mars. Mót og verkpallar fyrir gólf og þverbita hefur verið smíðað í vetur. Aðstæður á þessum vinnustað eru með þeim hætti, að ekki verður unnið að framkvæmdum í firðinum sjálfum nema yfir sumartímann og því nauðsynlegt að forvinna eins mikið á landi yfir vetrartímann og frekast er unnt. Veldur þetta enn þvingaðri röðun verkhátta en ella væri og um leið brýnni nauðsyn á að fjárveitingar taki mið af ákveðnum verkþáttum. Í heild hafa þessar framkvæmdir gengið samkv. áætlun frá því um vorið 1976, að hafist var handa í firðinum fyrir alvöru. Auk ofangreindra verkþátta hefur verið byggður eða styrktur vegur sunnan fjarðar, allt að 5.5 km, hafin vinnsla malar- og grjótnáms og gerður fyrsti hluti vegfyllingar út í fjörðinn. Upphaf fjárveitingar til Borgarfjarðarbrúar má rekja til vegáætlunar fyrir árin 1972–1975 sem samþ. var á Alþ. vorið 1972. Samkv. þeirri vegáætlun skyldi verja 90 millj. kr. 1974 og 197 millj. kr. 1975 til vega- og brúargerðar yfir Borgarfjörð. Séu þessar tölur reiknaðar til verðlags 1978 jafngilda þær um 1900 millj. kr., og rétt er að undirstrika, að þetta fjármagn átti að koma á tveim árum, árunum 1974 og 1975. Við endurskoðun þessarar vegaáætlunar voru fjárveitingar til Borgarfjarðarbrúar skornar niður og hafa þær síðan verið í algjöru lágmarki, miðað við það sem vera þyrfti. Til samanburðar við upphaflega áætlun fjárveitingarinnar 1974–1975 má geta þess, að fjárveiting til ársloka 1977, reiknuð á verðlagi ársins 1978, nemur alls 1880 millj. kr. og eru þá þessar 200 millj., sem um getur, taldar með. Er því í rauninni ekki náð enn, í árslok 1977, þeirri fjárveitingu sem átti að nást á árinu 1975 samkv. þeirri vegáætlun sem samþ. var á Alþ. vorið 1972. Þess skal getið að þær fjárveitingar, sem áttu að ganga til Borgarfjarðarbrúar, gengu til vegaframkvæmda á öðrum stöðum, m. a. til austurvegarins og fleiri staða, af þeirri einföldu ástæðu að það var skynsamleg ráðstöfun eins og þá stóð á. Til að undirstrika nauðsyn fjárveitingar til lúkningar framkvæmda í Borgarfirði á sem skemmstum tíma er rétt að benda á nokkur atriði: Vegagerðin hefur áætlað sparnað við tengingu yfir fjörðinn um 400 millj. kr. á ári, og þar með er um að ræða sparnað í viðhaldi og rekstri núverandi vega svo og sparnað umferðarinnar við styttingu leiða og betri veg. Fjárfesting sú, sem þegar er orðin í þessum framkvæmdum, kemur að engum notum fyrr en við tengingu. Nemur því óbeinn kostnaður af þessum sökum hundruðum millj. kr. á ári. Síðast en ekki síst er þess að geta, að brýrnar á Hvítá og Ferjukotssíki eiga í vaxandi mæli í erfiðleikum gagnvart þeim umferðarþunga sem um þær fer. Hefur viðhaldsþörf þeirra aukist jafnt og þétt. Kostnaður við það viðhald er þó lítilræði borið saman við þann kostnað og óhagræði fyrir umferðina ef loka þyrfti þessum brúm um lengri eða skemmri tíma vegna áfalla. Sú hætta fer sífellt vaxandi með hverju árinu sem líður. Úr því að minnst er á Hvítárbrú er fróðlegt að bera saman kostnaðinn við hana á sínum tíma og kostnaðinn við Borgarfjarðarbrúna nú. Hvítárbrú var smíðuð 1928 og er því 50 ára gömul, en vegurinn hafði verið lagður að brúnni árið áður. Kostnaður við framkvæmdina varð 190 þús. Fjárlög ríkisins 1928 voru 10.4 millj. kr. Var heildarkostnaðurinn við veg og brú 1.8% af fjárlögum og féll langstærsti hluti hans til á einu ári. Til samanburðar er heildarkostnaðurinn við Borgarfjarðarbrúna áætlaður 4.2 milljarðar, eins og ég gat um áðan, það eru 3% af fjárlögum 1978, en dreifist á 4–5 ár. Með hliðsjón af því, sem hér hefur verið rakið, er ljóst, að Seðlabankalánið jafngilti í raun auknu framlagi til vegaframkvæmda á s. l. ári. Hefur það að hluta til þegar skilað árangri með opnun jarðganga í Oddskarði, vetrarfærum áfanga á Holtavörðuheiði, skiptingu Heydalsvegar, - sem varð að gera þar sem umferð yfir Bröttubrekku er raunverulega í banni og ef Heydalsvegur hefði bilað, eins og hann gerði í fyrravor, þá var samband við Dall og Vestfirði lokað, enginn hefði viljað horfast í augu við það, - og framkvæmdum á Þingvallavegi. Að hluta til mun árangurinn koma fram við tengingu vegar yfir Borgarfjörð, en lánsfé stuðlar að því, að sú tenging náist fyrr en ella hefði orðið. Þetta vil ég taka fram. Ég veit að deila má um þann skilning minn, að með vegáætlun sé fengin heimild til þess að taka lán eða flýta framkvæmd. En ég veit mörg dæmi þess, að þannig hefur verið að staðið og sem þm. leitaði ég eingöngu hér áður fyrr til vegamálastjóra eða ráðh. um slíkar lánafyrirgreiðslur. En þær voru ekki, svo ég muni eftir, meðan ég var í fjvn. bornar undir n. eftir að vegáætlun var upp tekin, enda lít ég svo á að gildi vegáætlunar sé m. a. fólgið í því, að þá sé búið að marka stefnuna um framkvæmdir á næstu árum, þ. e. þeim árum sem hún gildir og þess vegna auðveldara að færa til eftir hagkvæmni ef möguleikar eru fyrir hendi í sambandi við fjárútvegun. Þetta mun ég láta nægja og að öðru leyti segja um þessar umr., reyndar um ofangreind atriði líka: Hér koma eðlilega fram mismunandi skoðanir á þessu og ég tel að ekkert sé við því að segja, en finn ekki hjá mér neina sök fyrir að hafa tekið þátt í að framkvæma þessa lánsútvegun, heldur tel mig hafa gert það með þeim hætti að það raunverulega, eins og ég sagði áðan, eykur framkvæmdirnar í heild. Eftir að ég var nú píndur í ríkisstj. til þess að lækka fjárframlag á vegáætlun um 300 millj. kr., sem mér var ekki léttbært, þá bætti þarna nokkuð um að fá lánstímann lengdan á þessu láni og fá það heldur aukið frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir, því að þar var komið til móts við það sem áður var ætlað í sambandi við framlög til vegamála 1978. Að lokum vil ég svo segja um till. á þskj. 652, að ég eins og fleiri get haft mismunandi skoðanir á því, hvernig afla eigi fjár til vegagerðar. Ég hef út af fyrir sig áður lýst því yfir, að ég vildi halda í skattinn, sem var lagður á varanlega vegi, en ég tel eðlilegt að það verði þeir, sem fara með málefni á næsta þingi, sem um þetta fjalla, en ekki farið að því að vinna í lok þessa kjörtímabils að taka skattinn upp aftur. Að öðru leyti skal ég ekki lengja þessar umr., en tek að lokum fram að ég þakka hv. fjvn. störf hennar í þessum málum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vildi segja það aðeins, að ef það skoðast sem frekja eða lítilmótlegur kjördæmakrytur okkar Vestfjarðaþm. að benda á ákveðin dæmi í sambandi við hlutfall okkar í gegnum árin af vegafé, þá verður að hafa það. En ég vil segja, að því miður fékk ég enga viðhlítandi skýringu á þessu atriði, hvernig á því stendur. Ekki hafa verið færð fyrir því fjárhagsleg, atvinnuleg eða félagsleg rök, að eðlilegt sé, að það kjördæmi landsins, sem býr við landfræðilega erfiðust skilyrði, skuli þurfa þetta minna fé til vegamála en önnur kjördæmi landsins. Það er auðvitað hárrétt, sem hæstv. samgrh. segir, að við njótum öll góðs af hverri þarfri vegarframkvæmd hvar sem er á landinu: Borgarfjarðarbrú, Kiðafellsvegi, hvar sem er. Það, sem við erum að lenda á að því er Vestfirðina varðar, er ekki einungis það að komast til og frá Reykjavík eða um landið, heldur einfaldlega það, að fólk einangrist ekki hvert frá öðru og þá sérstaklega yfir vetrarmánuðina, að byggðarlög séu ekki einangruð mánuðum saman hvert frá öðru. Það segir sig sjálft, ekki hvað síst atvinnulega, hvað þetta er mikið óhagræði og mikið tjón fyrir það fólk sem á við slíkar aðstæður að búa. Ég vil endurtaka þakkir mínar fyrir það sem vel hefur verið gert nú á þessari vegáætlun. Það er auðvitað svo, að við fáum aldrei fé til alls þess sem við þurfum fé til að gera. Við gerum ekki allt í einu og við erum sannarlega búin að fara okkur nógu hratt í framkvæmdum, þó við gættum ítrustu varkárni í því nú. En þetta vil ég láta koma fram, að við Vestfjarðaþm. teljum ekki að við séum að ota okkar tota öðrum fremur. Ég held jafnvel að við höfum nú goldið blessaðrar Vestfjarðaáætlunarinnar okkar, sem stóð yfir í 2 ár, óþarflega mikið. Það er vitnað stöðugt í það stóra átak, sem var mikið átak og við erum þakklát fyrir, en það má auðvitað ekki verða til þess, að við gleymumst síðar meir. Það voru 2 ár, árið 1968 og 1969, sem hlutfall Vestfirðinga af vegafé komst upp í 28.5% annað árið og hitt árið 21%. Síðan hefur það verið allt frá 5.8% upp í 11.6% hæst. Og það verður að fyrirgefa mér nú sem fyrr, að ég hef engan haldbærari eða skárri mælikvarða til að miða við en þetta prósentuhlutfall varðandi skiptingu vegafjárins í heild.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs um þetta mál af tveim ástæðum sérstaklega. Annars vegar taldi ég mér skylt að tjá hæstv. menntmrh. þakkir fyrir þessa skýrslu og þá grein sem hann gerði fyrir henni. Ég tel að með þessari skýrslu sé uppfyllt á algerlega fullnægjandi hátt það ákvæði grunnskólalaga, sem um skýrslugerðina fjallar, og það sé mikill fengur, ekki aðeins fyrir alþm., heldur einnig alla sem starfa að fræðslumálum, hvort heldur við kennslu eða í hinum mörgu opinberu stofnunum, sérstaklega skólanefndunum, að hafa aðgang að þeirri vitneskju sem þessi skýrsla geymir. Einnig kvaddi ég mér hljóðs vegna þess að ég vildi ekki láta ómótmælt skoðunum sem fram komu hjá hv. 2. þm. Norðurl. v., sem því miður er ekki staddur á þessum fundi. En í ljós kom í ræðu, sem hv. 7. landsk. þm. flutti, að fleiri óskuðu andsvara við sumum sjónarmiðum hv. 2. þm. Norðurl. v. en ég, svo að ég get af þeim ástæðum verið öllu stuttorðari um þetta efni en ég hefði kannske ella verið. Hv. 2. þm. Norðurl. v. er þrautseigur maður og er það vissulega góður eiginleiki. En þess vildi ég óska að þrautseigja hans og einnig kappsemi í málflutningi kæmi betra málefni til góða en því sem hann hefur sérstaklega tekið upp á arma sína varðandi skólamálin, en þar hefur komið í ljós að hann er nákvæmlega sömu skoðunar og í hinum löngu umr. um grunnskólafrv. á sínum tíma, að það sé mjög illa farið að gert skuli ráð fyrir 9 ára skólaskyldu, og nú komst hann svo að orði í máli sínu hér á dögunum, að hann teldi affarasælast að nema ekki aðeins úr gildi ákvæði grunnskólalaga um 9 ára skólaskyldu, heldur vildi hann taka enn lengra skref til baka og skera annað ár af skólaskyldunni og takmarka hana við 7 ár. Ég get nú naumast ætlað að hv. þm. sé alvara með þessari uppástungu, en hvað um það, hún sýnir mjög skýrt viðhorf hans til þessa máls. En úr því að hv. þm. vill takmarka svona skólaskylduna, hvers vegna vill hann þá ekki afnema hana með öllu? Mér fyndist það eitt vera rökrétt niðurstaða af afstöðu hans til þessa máls. Sömuleiðis talaði hv. þm. þannig, eða ég skildi mál hans svo, að hann teldi Alþ. skylt að álykta á ný um 9. skólaskylduárið, áður en það geti komið ti1 framkvæmda. Þar er ég ekki á sama máli og ég tel orðalag grunnskólalaganna styðja afstöðu mína. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, í ákvæði til bráðabirgða: „Að 4 árum liðnum frá gildistöku þessara laga skal menntmrh. gera Alþ. grein fyrir framkvæmd laganna og þó einkum undirbúningi að 9 ára skólaskyldu, þannig að Alþ. gefist kostur á að álykta á ný um það ákvæði.“ Ég tel alveg ljóst af þessu, að ákvæðið felur ekki í sér skyldu fyrir nokkurn aðila, hvorki ráðh. né aðra, að bera fram till. á Alþ. til nýrrar ákvörðunar á annan hvorn veg, heldur það eina, sem í þessu felst, að hverjum alþm., sem þess óskar, sé gefið tækifæri til þess að bera fram till. um fráhvarf frá 9. skólaárinu ef hann telur það rétt. En slík till. hefur engin komið fram enn þá, hvað sem í ljós kemur þann skamma tíma sem þingið á eftir að starfa. Ég held að það sé alveg ljóst af því, sem fram kemur í þessari skýrslu, að 9. skólaskylduárið stefni óðfluga að því að verða að veruleika, m. a, s. áður en gert er ráð fyrir að það gangi í gildi samkv. lagasetningunni. Það kemur í ljós í þessari skýrslu, að einungis 5% nemenda stunda nú nám í 8 ár og þeim, sem fara á mis við 9. skólaárið, hefur fækkað stórlega þann skamma tíma sem grunnskólalögin hafa verið í gildi. Ég tek því eindregið undir þá skoðun, sem fram kemur í skýrslunni og í framsöguræðu hæstv. ráðh., að mjög er æskilegt að það fari saman, að Alþ. fjalli um löggjöf þá um framhaldsskóla, sem frá öndverðu var ljóst að hlyti að fylgja á eftir setningu grunnskólalaganna, og að staðfest verði ákvæðið um 9. skólaskylduárið. Ég tel reynsluna þessi fjögur ár, sem liðin eru frá því að lögin voru sett, eindregið sýna að bæði nemendur, forráðamenn þeirra og starfsmenn skólakerfisins hafi gengið að þessu verki þannig að engin minnsta ástæða sé til að hverfa frá þeirri ákvörðun sem tekin var um 9 ára skólaskyldu við setningu grunnskólalaganna. Og þessi niðurstaða mín byggist ekki síst á því, að þar sem 15% nemenda stunduðu skóla skemur en 9 ár áður en lögin komu til framkvæmda er þessi tala nú komin niður í aðeins 5%. Það liggur í hlutarins eðli, að af ýmsum ástæðum verður alltaf nokkur tala nemenda, sem heltist úr lestinni af óviðráðanlegum ástæðum, svo að talan getur aldrei komist upp í 100%. Hún er að mínum dómi nú komin svo nærri því sem hægt er að búast við að yrði við 9 ára skólaskyldu í fullu gildi. Þróun málsins, þróun skólastarfsins og þróun vitneskju nemenda og foreldra um þörfina á að ljúka skólanámi, sem gerir þeim fært að hefja framhaldsskólanám þá þegar eða síðar, þetta allt vinnur saman að því, að brátt verði svo komið að allir, jafnvel kannske hv. 2. þm. Norðurl. v., viðurkenni að þarna sé um sjálfsagða ráðstöfun að ræða. Ég mun, úr því að ég hef tekið til máls, einnig víkja að örfáum atriðum öðrum varðandi þá skýrslu sem fyrir liggur. Þá vil ég fyrst harma að ekki skuli hafa tekist betur til en raun ber vitni um framkvæmd ákvæðanna um kostnað við fræðsluskrifstofurnar úti á landsbyggðinni. Starf þeirra fram til þessa hefur tvímælalaust sýnt hversu gagnlegar þær eru og hversu mjög tilvera þeirra auðveldar skólastarfið. Ég held að það sé allra manna mál, sem sinna skólastörfum, að fræðsluskrifstofurnar hafi alveg sér í lagi auðveldað og létt störf þeirra, sem í skólunum vinna úti á landsbyggðinni. Þeim mun lakara er að ákvæðin um, hversu kostnaður af fræðsluskrifstofunum skuli greiddur, hafa ekki orðið virk enn sem komið er, vegna þess að lagasetning um hlutverk og þá væntanlega tekjustofna landshlutasamtaka hefur ekki orðið að veruleika. Af þessu stafar að fræðslustjórarnir starfa við langtum lakari skilyrði en ráð var fyrir gert og hafa þó, eins og ég sagði áður, unnið hið þarfasta starf. Þeir eru nær starfsliðslausir nema hér í Reykjavík, þar sem þessi starfsemi stendur á gömlum merg. Við svo búið má alls ekki lengur standa. Því lengra sem framkvæmd grunnskólalaga miðar, því nauðsynlegra er að fræðsluskrifstofurnar verði færar um að sinna því hlutverki að fullu sem þeim er ætlað. Ég læt því í ljós þá von, að það starf, sem nú er unnið að því að undirbúa ný ákvæði og nýja lagasetninga um tekjustofna sveitarfélaga og kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sjái sem fyrst dagsins ljós, svo að sú staðreynd að landshlutasamtökin hafa ekki fengið þá löggildingu sem við var búist og að var stefnt, bitni ekki lengur á fræðsluskrifstofunum með þeim hætti sem þetta gerir og hefur gert allt síðan þær tóku til starfa. Sömuleiðis tel ég rétt að víkja að því, að þessi misbrestur á því, að fjármunir séu til umráða fyrir fræðsluskrifstofurnar eins og til var ætlast, á að sjálfsögðu þátt í því, að þýðingarmikið starf eins og námsráðgjöf og sálfræðiþjónusta er veitt í miklu minna mæli en ráð var fyrir gert, og sjá þó allir þörfina, sem fyrir hendi er, sem kynna sér kafla skýrslunnar um úttektina á því, hver hluti nemenda í landshlutunum þarfnast sérstakrar aðstoðar í skólunum. Sem betur fer hefur verulega á unnist, eins og fram kemur í þessari skýrslu. Aðstoð er veitt í skólunum í mun ríkari mæli en áður var, en betur má ef duga skal, og reynslan hefur einnig sýnt hversu miklu þarna er hægt að áorka hvað flesta nemendur snertir með tiltölulega takmörkuðum kostnaði og fyrirhöfn. Hér er, eins og skýrslan ber með sér, fyrst og fremst um það að ræða, að til taks séu kennarar og annað starfslið sem geti sinnt þörfum nemenda, sem í erfiðleikum eiga, einmitt á þeirri stundu sem erfiðleikarnir gera vart við sig. Þá er hægt að leysa slík mál með tiltölulega skjótum hætti og afstýra því, að vandkvæði verði að torleystum hnútum fyrir nemendur, sem í hlut eiga, og fyrir skólana, sem þeir sækja. Sömuleiðis er það tvímælalaust, að vel verður að halda á málum ef ekki á að koma til vandræða, vegna þess að svo er að sjá sem skerðingar á fjárveitingum verði til þess að hægja á endurskoðun og endurnýjun námsefnis. Slíkt getur haft mjög alvarlegar afleiðingar, ef mikið kveður að því, því að aðeins getur skólinn gegnt því hlutverki, sem honum er ætlað með grunnskólalögunum, að námsefnið sé endurnýjað og kennsluháttum breytt í samræmi við það með þeim hraða sem gert er ráð fyrir að framkvæmd laganna í heild geri kröfur til. Dráttur á þessu verki getur því hefnt sín mjög óþægilega, bæði gert skólakerfið óskilvirkara en það ella væri og gert nemendum erfiðara um vik en væri, hefðu þeir notið námsefnis og kennslu eftir þeim kröfum og í samræmi við þau markmið sem grunnskólanum eru sett. Ég vil að lokum víkja aðeins enn að hv. 2. þm. Norðurl. v. og röksemdum hans, þótt ég hefði, eins og áður sagði, heldur kosið að hann væri hér viðstaddur, en við því verður ekki gert. Hv. þm. sagði að það væri að sínum dómi álit margra, kannske flestra reyndra skólamanna, að lenging skólaskyldunnar í 9 ár væri varhugaverð jafnvel beinlínis skaðleg. Ég tel satt að segja að þessari röksemd hv. þm. hafi best verið svarað af því, hver til þess varð fyrstur að taka til máls í umr. að máli hans loknu, þar sem í hlut átti hv. 7. landsk. þm. Ég efast um að öllu reyndari skólamaður skipi nú þingbekk heldur en hv. 7. landsk. þm., þó ekki sé hann roskinn að árum. Þessi hv. þm. benti einmitt úr sinni reynslu á það, hversu þörfin á 9. námsárinu til þess að gera nemendurna færa um að fara rakleitt í framhaldsnám væri mikil, hversu erfitt hefði verið að fá slíku framgengt í skólahverfum eins og þar sem hann starfaði áður en grunnskólalögin kemur til sögunnar, hversu munurinn væri þarna mikill á því hvort lögin viðurkenndu þessa þörf eða ekki. Þörfina taldi hann alveg ótvíræða. Og ég verð í þessu efni að taka margfalt meira mark á orðum hv. 7. landsk. þm. en þeirra ótilgreindu skólamanna, sem hv. 2. þm. Norðurl. v. vitnaði til.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. góðar undirtektir við flutning þessarar skýrslu. það liggur töluverð vinna að baki þegar svona skýrslur eru gerðar og settar fram. Og eins og ég gat um, þegar ég gerði grein fyrir skýrslunni, má náttúrlega vænta þess, þegar svona skýrslur eru unnar í fyrsta sinn, - það hefur ekki áður verið gerð hliðstæð skýrsla í menntmrn., - að henni sé í einhverju áfátt. En verulegar upplýsingar ætti hún þó að geta gefið. Mig langar svo til að víkja örfáum orðum að atriðum sem fram hafa komið við þessar umr., án þess þó að fara langt út í einstök þeirra. Það var dálítið rætt um það í framhaldi af því sem ég sagði, hvenær eðlilegt væri að Alþ. ályktaði að nýju um 9 ára skólaskylduna, eins og segir í lögunum. Ég vil árétta það, sem ég held að hafi komið fram í fyrstu ræðu minni, að ég tel eðlilegt, áður en ákvörðun er tekin um þetta hér á Alþ., að hv. alþm. og auðvitað öðrum gefist tóm til þess að íhuga vel þær upplýsingar, sem nú eru lagðar fram og aðrar, sem þeir kynnu að óska eftir eða afla sé, og svo að ræða um þessi mál, brjóta þau til mergjar rækilega. Og ég tel að það væri óráð að ætla sér að álykta um þetta efni nú án þess að hafa kynnt sér fram komnar upplýsingar betur en tóm gefst til á þessum tiltölulega fáu dögum sem væntanlega eru eftir af þinghaldinu. Ég árétta einnig, að ég tel eðlilegt og blátt áfram nauðsynlegt að ákvörðun um þetta sé tekin um leið og fjallað er um framhaldsskólastigið, vegna þess að það er eitt þýðingarmesta atriðið í sambandi við 9. skylduárið, hversu grunnskólastigið tengist framhaldsskólastiginu. Í grunnskólalögunum 1974 er sagt, að gert sé ráð fyrir að full skólaskylda, þ. e. 9. árið, taki gildi 6 árum eftir setningu laganna, þ. e. a. s. árið 1980. Mér sýnist þess vegna ekkert liggja á að fjalla um þetta atriði nú, það sé nógur tími að gera það á næsta þingi. En þá, ef breyta ætti frá ákvæðum laganna, er nauðsynlegt að gera það, þá má það ekki dragast lengur. Og ég verð nú að segja það, að ég álít nánast óhjákvæmilegt einnig að vinda sér í það á næsta þingi að afgreiða löggjöf um framhaldsskólastigið. Það er búið að vinna það lengi að því máli og það „opið“ vil ég segja, a. m. k. allt síðasta ár eða nú um eins árs skeið, að það ætti ekki að vera neitt í veginum fyrir Alþ. að taka það mál til umfjöllunar, þegar þing kemur saman að nýju eftir kosningar, og afgreiða það þá. Ég vil láta það koma fram, að ég er þeirrar skoðunar að ákvæði grunnskólalaganna frá 1974 um að gefa Alþ. kost á að fjalla að nýju um 9 ára skylduna leggi engar sérstakar skyldur á herðar menntmrn. eða menntmrh. né ríkisstj. í heild um að leggja fyrir Alþ. í einu eða öðru formi till. til ályktunar um þetta efni. Hins vegar getur auðvitað hver alþm. sem vill breyta frá ákvæðum laganna, sem nú gera ráð fyrir 9 ára skólaskyldu, tekið það mál upp. Ég er ekki viss um að þetta hafi komið nægilega glöggt fram þegar ég gerði grein fyrir skýrslunni, en ég vil að þetta komi fram nú, og að þessu leyti er ég alveg sammála hv. þm., fyrrv. menntmrh. Magnúsi T Ólafssyni, í því sem hann sagði um þetta efni áðan. Ég þarf nú kannske ekki að víkja að mörgum atriðum sem fram hafa komið í máli hv. þm., þeirra sem tekið hafa til máls um skýrsluna, en mig langar þó aðeins til þess að drepa á fleiri. Í sambandi við 9. skylduárið varð nokkur umr. um þá breytingu sem orðið hefur á skólasókn á þessu tiltekna ári, þ. e. a. s. að þeim, sem hverfa frá námi eftir 8. skylduárið, hefur fækkað frá því að vera um 15%, þegar grunnskólalögin voru seti, og niður í um 5% nú. Hv. þm. ræddu nokkuð um ástæður, og mér virtist það allt eðlilegt og skynsamlegt, sem fram kom um það, í raun og veru. Það var tekið undir það, sem ég hef áður sagt, að almennur skilningur á þörf fræðslu á þessu ári hefði valdið miklu um. Einnig bendi a. m. k. einn hv. þm. á það, og ég held að fleiri hafi tekið undir, að auk þessa almenna skilnings kæmi þarna einnig til nokkuð útbreiddur misskilningur um að 9. árið væri skylduár. Það má vel vera að þetta sé rétt, en ekki kannast ég þó við það. Ég þekki ekki persónulega dæmi um það. En hitt held ég svo líka að valdi mjög miklu um þessa þróun, að það hefur fjölgað mjög þeim stöðum, þeim skólum sem veitt gátu kennslu á 9. árinu, og það hefur verið unnt að bjóða nokkru fjölbreyttara nám á þessu skólaári en áður. Allt þetta og vafalaust eitthvað fleira held ég að hafi hjálpað til að beina þróuninni í þessa átt sem hún nú hefur orðið. Ég árétta það, sem ég sagði þegar ég talaði fyrir skýrslunni, að ég tel að þessi þróun hljóti að slæva þær skörpu andstæður sem komu fram á Alþ. þegar rætt var um grunnskólalögin og þetta atriði þeirra sérstaklega. En ég vil líka árétta það, að ég tel mjög eðlilegt að skiptin á milli grunnskóla- og framhaldsskólastigsins séu nokkuð afmörkuð og m. a. að því leyti, að skólaskylda fylgi grunnskólastigi, en falli þá niður þegar framhaldsskólastigið tekur við. Ég sagði áðan að ég teldi að þessi þróun hlyti að slæva þær skörpu andstæður sem upp komu 1974, og þá tel ég að bæði þessi breyting á hundraðshlutanum og svo sú sveigja, sem grunnskólalögin gera ráð fyrir varðandi þetta efni, ætti hvort tveggja að koma nokkuð langt til móts við þá sem stytta vilja skólaskylduna. Þegar fjallað er um þessi mál, þá er jafnan nokkuð rætt um árlegan námstíma, lengd hans. Það er eins með hann, að þar er um verulega sveigju að ræða samkv. grunnskólalögunum og ég tel eðlilegt að sú sveigja sé notuð innan skynsamlegra marka. Aðstaða í landinu er mjög misjöfn eftir héruðum og landshlutum, eftir atvinnuháttum á þessum eða hinum staðnum o. s. frv. Í þessu efni tel ég að það sé í raun og veru meginatriðið að halda við þeirri virku þátttöku skólafólks í atvinnulífi landsmanna sem auðkennt hefur íslenskt skólastarf að þessu leyti frá skólastarfi og skólaskipan a. m. k. ýmissa nálægra landa, þar sem þessi þátttaka er að mestu og sums staðar að öllu leyti niður fallin. Ég held að þetta sé meginatriðið. Ég tel að ákvörðunin um lengd skyldunnar í árum sé að vísu markverð og eðlilegt að menn velti vöngum yfir henni, þó mér sýnist að þær athuganir hljóti, eins og nú er komið, að leiða að einni ákveðinni niðurstöðu. Ég tel enn fremur mjög eðlilegt að menn velti vöngum yfir því og hugleiði mjög hinn árlega tíma skólanna. En ég árétta það, að þarna er um vandasamt viðfangsefni að ræða, m. a. út af hinni mjög svo misjöfnu aðstöðu sem fyrir hendi er hér hjá okkur. En þó að þetta sé vandasamt og mikilvægt, þá held ég að innri gerð og starf skólanna sé enn þá mikilvægara. Hv. þm. Pálmi Jónsson minntist á að breytingar þær, sem nú væri verið að gera, t. d. í námsmati og raunar tilhögun náms þá um leið, kynnu að verka í þá átt að slæva metnað nemendanna. Þetta er á vissan hátt rétt. Með þessum breytingum er gert ráð fyrir að draga úr prófunum, og það er ekki ætlast til þess blátt áfram, að það sé aðalhvati nemandans til þess að duga í námi sínu eða skólastarfi að hafa yfir sér ströng próf. Á hitt er lögð megináhersla og að því lúta þær breytingar, sem leitast er við að gera á námsefni og innra starfi skólanna, megináherslan er lögð á að glæða starfslöngun og efla starfsgetu einstaklinganna. Ég fer ekki lengra út í þetta, en ég vil segja að ég fyrir mína parta styð heils hugar þær tilraunir sem nú er verið að gera í þessa átt. Og ég held að það væri alveg fráleitt að hverfa frá þeim í miðjum klíðum. En árangur af viðleitni sem þessari kemur ekki í ljós í fljótu bragði, nema þá að nokkru leyti. Þarna hlýtur að vera um langtímamál að ræða. Það var rætt nokkuð um skólaskipanina, skólahverfin. Það eru miklir erfiðleikar í sambandi við þau mál og það bæði í dreifbýll og þéttbýli. Það hefur hægt á mannfjölguninni, og þeir reiknimeistarar okkar, sem vinna að áætlanagerð, hafa ekki séð það fyrir og sjálfsagt sjá það ekki frekar fyrir nú hvað fram undan er á næstunni í því efni. Tilfærslurnar, sem orðið hafa á þéttbýlisstöðunum á milli bæjarhverfa og borgarhverfa hér í Reykjavík, eru kunnari en svo, að ég þurfi að eyða orðum að því, og hafa valdið miklum erfiðleikum á þeim stöðum þar sem þær eiga sér stað. Og enn er eitt, sem gerir þetta mál viðurhlutameira en ella, þ. e. skólaskipanina, skipan í skólahverfi og skóladeildir. Gífurlega miklar viðhorfsbreytingar hafa átt sér stað á undanförnum árum. Hugmyndir manna um skólagerðir og tilhögun náms á hinum ýmsu skólastigum hafa tekið ótrúlega örum stakkaskiptum. Um tíma var lögð gífurleg áhersla á sérhæfða kennslu og toppaðstöðu fyrir hana á hverjum stað. Síðar fara menn aftur að huga að öðrum þáttum og sýnist þá að samkennsla komi til greina í meiri mæli en menn höfðu talið um hríð. Og eins er það, að það verða töluverðar breytingar á hugmyndum manna og viðhorfum til þátta eins og aksturs skólabarna. Ég álít að þar hafi menn lent nokkuð langt í því að aka nemendum langar leiðir. Eins er það varðandi heimavistir, að þar hafa viðhorf mjög verið að breytast. Og t. d. á þessum síðustu árum kemur það inn í og færist enn í vöxt, að ekki er kennt á laugardögum, helgarnar lengjast. Einnig þetta veldur breytingum og gerir uppgjör þessa dæmis, um skólahverfin og skólaskipanina, flóknari en ella. Ég held að menn hafi ekki alltaf gert sér næga grein fyrir þörfum skólans, hvers einstaks skóla, stöðu hans sem stofnunar. Það hlýtur að veikja hvern skóla sem stofnun, ef hann byggir að miklu leyti á t. d. eins árs nemendum eða nemendum sem dvelja mjög stutt í stofnuninni. Og einnig held ég að stundum hafi verið lítið fram hjá því félagslega atriði, að ekki er unnt að skipta upp einu sveitarfélagi, sem er félagsleg heild með tilliti til skólasóknar í grunnskóla, fyrr en sú skipting kemur eðlilega vegna þess að menn leita í breytilegar skólagerðir. Það var aðeins vikið að héraðsskólunum. Ég held að það hafi verið hv. þm. Páll Pétursson sem sagði að sér virtist það væri stefnt að því beinlínis að rýra hlut héraðsskólanna. Hann er nú ekki við, enda ástæðulaust að við förum að karpa um þetta. En ég vil í tilefni af þessum orðum minna á það annars vegar, að héraðsskólarnir voru byggðir fyrir stór svæði og upphaflega áttu þeir að starfa með eins konar lýðháskólasniði að hætti nágranna okkar á Norðurlöndum. Síðan féllu þeir inn í almenna skólakerfið. Svo gerist það, að barnaskólarnir, grunnskólinn sem nú er kallaður, byggjast upp lengra og lengra í hinum einstöku skólahverfum. Þar er bæði um að ræða stóra og öfluga heimavistarskóla eða heimanakstursskóla í sveitunum og einnig þar sem þorp hafa stækkað og skólar vaxíð upp við þær aðstæður. Þetta hlaut að valda erfiðleikum fyrir héraðsskólana gömlu sem voru byggðir upp og þeim valinn staður við allt aðrar kringumstæður. Hitt er svo, að engum kemur til hugar að stefna að því vísvitandi að gera hlut þessara skóla lítinn, að gera þessum skólum, sem sumir eru allvel búnir og sumir vel, illmögulegt að starfa, að stefna að því að nýta ekki þá aðstöðu sem þarna hefur verið byggð upp og er fyrir hendi. Það er auðvitað alveg fráleitt. Þvert á móti fara nú fram athuganir á því á hinum ýmsu stöðum, hver verkefni skuli fá þessum stofnunum í framtíðinni. Þetta getur verið breytilegt eftir staðháttum. En ég hygg að í langflestum tilvikum reynist það létt verk, þó það verði ekki unnið alveg í skjótu bragði, að fá þessum stofnunum eðlileg verkefni að vinna innan íslenska skólakerfisins. Það er stundum vitnað í það, að þessir skólar séu ekki nefndir t. d. í frv. um framhaldsskólana, en það frv., eins og það var lagt hér fyrir, fjallar ekki um skólastaðina. Því er ekki eðlilegt að nefna fremur þessa skólastaði heldur en aðra. Þegar ég flutti kynningu mína á þessari skýrslu, þá hlaut ég að stytta hana nokkuð, því það er auðvitað ástæðulaust undir þeim kringumstæðum að endurtaka það sem fyrir liggur í prentuðum heimildum. Ég vakti athygli á nokkrum þáttum sem mér þóttu sérstaklega eftirtektarverðir við framkvæmd grunnskólalaganna síðan þau tóku gildi fyrir 4 árum. Kannske hef ég látið ógert að nefna ýmsa þætti sem ekki eru síður eftirtektarverðir en þeir sem ég nefndi. Mér kemur til hugar þáttur eins og félagsstörf í skólum. Um þetta atriði er fjallað í skýrslunni á þremur bls. En þessi þáttur er vissulega mjög merkur og mjög tímabært einmitt nú að leggja aukna rækt við þennan þátt, félags- og tómstundastörfin. Á bls. 40 í skýrslunni er dregið saman nokkuð um þennan þátt og segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í grunnskólalögunum er lögð áhersla á breytta kennsluhætti og víðara verksvið skólans sem uppeldisstofnunar, og er þar m. a. gert ráð fyrir að með skólastarfinu sé leitast við að þjálfa nemendur þannig að þeir geti með eðlilegum hætti tjáð skoðanir sínar og unnið í samstarfi við aðra að þroskandi viðfangsefnum í tómstundunum. Með þessu er að því stefnt að nemendur öðlist félagslegan þroska og verði hæfari til að lífa og starfa í lýðræðisþjóðfélagi. Þegar framansögð atriði eru höfð í huga, er eðlilegt að grunnskólalög kveði á um að nemendur skuli eiga þess kost að taka þátt í tómstunda- og félagsstarfsemi á vegum skólans, og að úr ríkissjóði skuli greidd ákveðin fjárhæð vegna starfa að umsjón og leiðbeiningum við skipulegt félagslíf nemenda: Ég legg ríka áherslu á að þessi þáttur í starfi skólanna, sem reynt er að efla nú á síðustu missirum, er mjög merkur, stuðlar að því að tengja skólana betur en áður umhverfi sínu og því lífi sem lifað er allt um kring. Það er annað atriði sem þarna kemur til greina og er gífurlega þýðingarmikið, auk þess sem drepið var á í tilfærðum ummælum. Það eru þær ákaflega miklu og snöggu breytingar sem orðið hafa á tómstundum með því að taka upp tveggja daga helgi. Það er ekki lítið atriði að reyna að stuðla að því strax í skyldunámi á grunnskólaaldrinum að búa nemendur undir það sérstaklega að nýta sér til gagns hinar löngu tómstundir sem gert er ráð fyrir í lögum, í kjarasamningum o. s. frv., enda þótt mér sé auðvitað ljóst að margir nýta þær til lífsbjargar einnig meira og minna. En hinir eru margir sem taka þessar tómstundir, og öll þurfum við auðvitað á því að halda að geta þá nýtt okkur þær til lífsfyllingar á skynsamlegan og jákvæðan hátt. Það gildir vitanlega sama um annan þátt í skólastarfi, umferðarfræðsluna, að honum er beint að því að tengja skólann sem allra best umhverfinu og því lífi sem fram fer utan við skólalóðina. Það hefur verið reynt á síðustu árum að auka skipulag og bæta á þessu sviði og auka þetta starf og er vikið að því í skýrslunni. Og ég vil enn sérstaklega vekja athygli á örstuttu yfirliti um skólaíþróttir, um íþróttastarf í skólum, sem er að finna í þessari skýrslu. Við höfum þar nokkra sérstöðu, Íslendingar. Við höfum almenna sundskyldu. Okkur hefur tekist að framkvæma hana svo til út í æsar, vil ég segja, og höfum þar náð forskoti fram yfir ýmsar aðrar þjóðir. Því er nú síður haldið á lofti heldur en hinu, þar sem við erum sögð 20–30 árum á eftir öðrum. En það hefur mér nú raunar heyrst í viðtölum, að við munum vera nánast á öllum sviðum, þegar sá gállinn er á mönnum. En þessir þættir, sem ég minnti á núna, þegar þetta allt ber á góma, gefa mér tilefni til þess rétt að nefna það gífurlega vandamál sem við er að etja í námsskrárgerð og uppbyggingu og innra starfi skólanna, að finna rúm fyrir allt það sem við viljum taka til meðferðar á vegum skólans, greinar eins og íþróttir, félagsstörf, heimilisfræðakennslu, aðra verklega kennslu, tónmenntakennslu o. s. frv., o. s. frv., sem misjafnlega mikið og í mörgum tilvikum of lítið hefur verið sinnt á undanförnum árum. Auðvitað útheimta þær allar sitt rúm í stundaskrá skólans. Við stöndum þarna í raun og veru frammi fyrir miklum vandamálum, og ég held að það fari ekki hjá því, áður en langir tímar líða, að við þurfum að draga nokkuð úr ýmsum þeim hefðbundnu og í sjálfu sér ágætu námsgreinum, sem kenndar hafa verið í skólanum, til þess að rýma fyrir þessum þáttum. Ég vil svo að lokum segja það, að ég tel að þessi skýrsla, sem hér er til umr., bendi til þess fremur en hitt, að ekki sé bruðlað með fé almennt í skólakerfi okkar Íslendinga. Hún bendir einnig til þess, að á þeim 4 árum, sem liðin eru frá því að lögin um grunnskóla voru sett, hafi tekist að efla verulega ýmsa þætti í skólastarfinu, t. d. þann þátt sem ég ræddi um núna rétt áðan, félagslega þáttinn, t. d. sérkennslumálin, og fleira mætti nefna. En þó skyldu menn gera sér ljóst, að hvergi er komið á leiðarenda að þessu leyti, þó að nokkuð hafi áunnist. Ég tel líka að þessi skýrsla bendi til þess, að við eigum mjög mikið ógert í uppbyggingu grunnskóla okkar. Ég nefni fyrst menntun kennaranna. Aðstaða hennar hefur verið ákaflega örðug mörg undanfarin ár, bæði hvað snertir húsnæðið sjálft og svo búnað og skipulag. Við höfum vissulega hug á því að bæta úr þessu, og má minna á að nú er fjárveiting til framkvæmda við Kennaraháskólann og til hönnunar við annan kennaraskóla og fyrir Alþ. liggur frv. til endurskoðaðra laga um Kennaraháskóla Íslands. Við eigum einnig mikið ógert í gerð skólamannvirkja fyrir grunnskóla almennt, en þó alveg sérstaklega við gerð mannvirkja sem þjóna eiga einstökum þáttum skólastarfsins einkum sérgreinakennslu ýmiss konar og þá ekki síst t. d. íþróttum og verklegri mennt. Þar eigum við ákaflega mikið ógert í að byggja upp aðstöðu. Okkur þýðir ekkert að horfa fram hjá því, t. d. varðandi íþróttirnar, að við búum við slíkt loftslag, að okkur er mikil nauðsyn á að geta stundað íþróttir innanhúss að vetrinum þegar af þeirri ástæðu. Og sama er auðvitað að segja um það, að við búum ekki verkmenntun þann sess í grunnskólunum sem við viljum að hún skipi nema með því að byggja upp aðstöðu fyrir hana. Svo að ég nefni þá aðeins þriðja atriðið þar sem við eigum gífurlega mikið ógert, þá er það innri gerð skólanna og starf þeirra inn á við. Það er mikill vilji til þess að breyta þar til, og það er unnið að því. Og ég held að þó að menn ræði nokkuð um þetta til og frá og gagnrýni stundum, ef þeir þykjast finna snögga bletti á því starfi sem verið er að vinna, þá séu menn almennt nokkuð sammála um að viðleitnin stefni í rétta átt. Ég held það. Og menn eru nokkuð óþolinmóðir yfir því að hægt gangi með þetta eða hitt og þá ekki síður í sambandi við kennsluna sjálífa og námsefnið, en ég held að hvort tveggja sé, að það sé kannske ekki æskilegt að taka þetta allt í heljarstökkum, heldur verði þetta að fá að þróast og í raun og veru sé þarna um mál að ræða sem alltaf hljóti að taka sinn tíma. En þó ég ekki nefni nema þessa þrjá þætti, þá held ég að það fari ekki á milli mála, að við eigum þarna gífurlega mikið verk óunnið. Við þurfum mikla fjármuni til þess arna og við eigum mikið undir því, að þeim fjármunum, sem við eigum kost á að fá, sem auðvitað eru alltaf takmarkaðir, því fé verði skynsamlega varið. Ég held að það fari ekki á milli mála, að svo best tökum við á viðfangsefni þessu með öðrum, að við höfum um það nokkuð góðar upplýsingar. Ég vona að þessi skýrslugjöf geti skoðast nokkurt innlegg í nauðsynlega upplýsingamiðlun að þessu leyti og hún geti orðið til þess að vekja menn til umhugsunar og umræðu og eftir því sem við á athafna á þessu sviði.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Frv. það til fjáraukalaga fyrir árið 1976, sem hér liggur fyrir á þskj. 623, er samið af fjmrn. samkv. till. yfirskoðunarmanna Alþ. eins og fram kemur í ríkisreikningi fyrir það ár, en sá reikningur hefur verið lagður á borð þm. Leitað er heimilda fyrir öllum umframgjöldum að undanskildum alþingiskostnaði, skipt eflir rn. Hér er sami háttur hafður á og verið hefur á liðnum árum. Heildarfjárhæð frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1976 nemur 11 milljörðum 615 millj. 281 þús. kr. Skiptist fjárhæðin á öll rn. að undanskildu iðnrn., en gjöld þess rn. urðu 122 millj. 819 þús. kr. lægri samkv. ríkisreikningi en samkv. fjárl. Skýring þessi er fyrst og fremst sú, að tekjur af verðjöfnunargjaldi raforku, sem renna til Orkusjóðs sem gjaldaframlag úr ríkissjóði, urðu 69 millj. 862 þús. kr. lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir og aðrir liðir reyndust nettó tæpum 53 millj. kr. lægri í útgjöldum reiknings en fjárlögum. Við samanburð reiknings og fjárlaga einstakra rn. ber þess einnig að gæta, að á fjárl. var sérstök fjárveiting til fjmrn., að fjárhæð 275 millj. kr., til greiðslu á launum vegna óheimilla staða og ýmissa óvissra útgjalda. Á þennan fjárlagalið eru ekki bókuð gjöld við reikningsgerð, heldur koma gjöldin fram hjá viðeigandi stofnun hverri fyrir sig. Er þessi uppgjörsmáti í samræmi við túlkun laganna um gerð ríkisreiknings. Samhliða því að leggja fram þetta frv. til fjáraukalaga hef ég lagt fram frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1976. Í framsöguræðu með því frv. er gerð grein fyrir stærstu liðum reikningsins, en með þessu frv. verða helstu frávik á gjöldum reiknings og fjárl. skýrð. Af heildarfjárhæð frv. má rekja 3 milljarða 410 millj. 909 þús. kr. til áhrifa breytinga markaðra tekna, hækkunar skylduframlaga samkv. sérstökum lögum og notkunar heimilda til gjaldfærslu á grundvelli lántöku. Sundurliðun þessarar fjárhæðar er að finna á bls. 192 í ríkisreikningnum fyrir það ár. Í þessu yfirliti eru ekki rakin áhrif ýmissa almennra lagaákvæða um fjárhagslegar skuldbindingar ríkissjóðs sem leiddu til hækkunar gjalda frá áætlun fjárl., eins og til Tryggingastofnunar ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóðs, að fjárhæð 2 milljarðar 539 millj. 283 þús. kr., og til niðurgreiðslna á vöruverði og uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir, samtals 844 millj. 752 þús. kr. umfram fjárlög. Framangreindir þrír þættir skýra 6.8 milljarða af heildartölu frv. Ég mun nú rekja stærstu efnisþætti fjáraukalagafrv. eftir rn.: 1. Til æðstu stjórnar ríkisins, að undanskildu Alþ., nemur fjárhæðin 34 millj. 381 þús. kr. og til forsrn. 25 millj. 686 þús. kr. 2. Til menntmrn. eru veittir 2 milljarðar 109 millj. 378 þús. kr., þar af 919 millj. kr. til héraðsskóla og grunnskóla, 286 millj. kr. til menntaskóla og kennaraskóla, 218 millj. kr. til sérskóla og 406 millj. til lánasjóðs námsmanna. 3. Til utanrrn. fara 184 millj. 390 þús. kr. og dreifist sú fjárhæð á sendiráð og önnur verkefni rn. 4. Til landbrn. eru í frv. ætlaðar 857 millj. 577 þús. kr. og er það að meginhluta til, eða 656 millj. kr., vegna uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir, til jarðræktarframlaga 165 millj. kr. og til Bændaskólans á Hvanneyri 51 millj. kr. 5. Af 690 millj. 795 þus. kr. fjárhæð til sjútvrn. eru 207 millj. vegna Hafrannsóknastofnunar, 66 millj. til Framleiðslueftirlits sjávarafurða, 152 millj. til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins og 144 millj. vegna rekstrarhalla stóru skuttogaranna á árinu 1975. 6. Til dóms- og kirkjumrn. er fjárhæðin 1 milljarður 403 millj. 987 þús. kr. Er fjárhæðin nær eingöngu vegna dómgæslu og lögreglumála, þar af 455 millj. vegna landhelgisgæslu. 7. Til félmrn. er fjárhæðin 590 millj. 886 þús. kr. Af þeirri fjárhæð eru 560 millj. til Byggingarsjóðs ríkisins vegna hærri markaðra tekna til sjóðsins en fjárlög gerðu ráð fyrir. 8. Til heilbr.- og trmrn. er fjárhæðin 3 milljarðar 88 millj. 672 þús. kr. Af þeirri fjárhæð ern 2 milljarðar 821 millj. til Tryggingastofnunarinnar og Atvinnuleysistryggingasjóðs og afgangurinn einkum til sjúkrahúsa og annarra heilbrigðismála. 9. Til fjmrn. er fjárhæðin 132 millj. 491 þús. kr. og er þá fjárveiting til launa og óvissra útgjalda, 275 millj. kr. af fjárhæðinni, talin með fjárveitingu til rn., eins og ég gat um í upphafi máls míns. Gjöld vegna tolla og skattheimtu urðu 184 millj. umfram fjárlög og uppbætur á lífeyri og eftirlaun námu 157 millj. kr. umfram fjárlög. 10. Til samgrn. er fjárhæðin 1 milljarður 577 millj. 634 þús., þar af 1 milljarður 122 millj. kr. vegna vegagerðar og 271 millj. vegna vita- og hafnamála. 11. Til viðskrn. er fjárhæðin 200 millj. 503 þús. kr. og fer nær öll til niðurgreiðslna á vöruverði. 12. Til Hagstofu er fjárhæðin 2 millj. 362 þús. kr., Ríkisendurskoðunar 2 millj. 670 þús. og fjárlaga- og hagsýslustofnunar 713 millj. 869 þús. kr. nær eingöngu vegna greiðslna vaxta og verðbóta af lánum ríkissjóðs. Ég tel ekki ástæðu til að rekja nánar gjöld ríkisreiknings fyrir 1976 umfram fjárlög sem leitað er aukafjárveitingar fyrir með frv. þessu til fjáraukalaga. Ég vildi mega vænta þess, að unnt væri að hraða afgreiðslu þessa frv. þannig að það fái fullnaðarargreiðslu á þessu þingi. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég mun fyrir mitt leyti stuðla að því, að frv. þetta fái þá afgreiðslu sem hæstv. ráðh. óskar eftir. En það er þó eitt atriði sem ég get ekki komist hjá nú við þessa 1. umr. að beina til hæstv. ráðh. fsp. um. Á ríkisreikningi fyrir árið 1976, sem dreift hefur verið á borð þm., bls. 397, er aths. frá yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings. Þar kemur fram að yfirskoðunarmenn ríkisreiknings hafa talið sig knúða til þess að senda Orkustofnun og fleiri fyrirtækjum á sviði orkuöflunar sérstaka fsp. í tilefni af bílaleigum. M. a. kemur þar fram á bls. 397, að dæmi eru til þess að einstakir starfsmenn hafi greitt yfir 1.5 millj. kr. fyrir bílaleigubíla árið 1976. Þessa upphæð mætti að sjálfsögðu margfalda með tveimur ef ætti að fá út verðlag ársins 1978. Í öðru lagi segir þar: „Verður ekki betur séð en einstakir starfsmenn lafi stundum haft tvo bílaleigubíla til afnota samtímis, hvernig svo sem menn koma því við að skipta sér svo.“ Læt ég þessar tilvitnanir í aths. yfirskoðunarmanna ríkisreiknings nægja. En á bls. 428 kemur fram, að á árinu 1976 hafði bílakostnaður Kröflunefndar, Orkustofnunar og Rafmagnsveitna ríkisins skipst sem hér segir - ég vek athygli á því aftur, að þetta er árið 1976, þannig að til þess að fá þessar upphæðir á verðlag ársins 1978 væri óhætt að margfalda þær með tveimur: Kröflunefnd hefur á árinu 1976 greitt fyrir aðkeypta bílaleigubíla 9 069 270 kr. og fyrir leigu á bílum starfsmanna 1 830 329 kr., eða samtals tæpar 11 millj. kr. Á árinu 1976 hefur Orkustofnun greitt vegna bílaleigubíla 27 363 620 kr., vegna leigu á bílum starfsmanna Orkustofnunar 14 489 000 kr. og vegna leigu á öðrum bifreiðum, þ. e. a. s. bifreiðum sem hvorki eru teknar til leigu á bílaleigum né af starfsmönnum, heldur leigðar af þriðja aðila, 11 606 000 kr., eða á árinu 1976 í bílaleigukostnað alls 53 458 620 kr. Þriðja stofnunin á þessu sviði, Rafmagnsveitur ríkisins, hefur á árinu 1976 greitt vegna bílaleigubíla 35 911 688 kr., vegna leigu á bifreiðum starfsmanna 30 653 734 kr., vegna daggjaldabíla, þ. e. a. s. leigubíla frá þriðja aðila, 12 065 830 kr. og í bensínkostnað af slíkum bifreiðum væntanlega 15 millj. 600 þús. kr., eða alls 94 231 252 kr. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að sérstaklega þessar tvær stofnanir, Orkustofnun, sem á árinu 1976 greiðir 53.5 millj. í bílaleigukostnað, og Rafmagnsveitur ríkisins, sem á árinu 1976 greiddu 94.2 millj. í bílaleigukostnað, eru þær tvær stofnanir á sviði orkumála sem okkur alþm. er tjáð að eigi nú við mikla greiðsluörðugleika að etja, m. a. svo mikla örðugleika að 3 af 5 stjórnarmönnum Rafmagnsveitna ríkisins hafa nýlega fundið hjá sér þörf til þess að segja starfi sínu lausu vegna fjárhagserfiðleika stofnunarinnar. En á árinu 1976 greiddu einungis þessar þrjár stofnanir samtals 158 589 037 kr. fyrir bílaleigu. Ég vildi gjarnan beina í þessu sambandi fsp. til hæstv. fjmrh.: Í fyrsta lagi, hvort hann treystir sér fyrir 2. umr. fjáraukalaga til þess að gefa mér og öðrum þm., þá væntanlega þm. í fjvn. fyrst, upplýsingar um greiðslur fyrir leigða bíla, bæði bifreiðaleigubíla og bifreiðar starfsmanna, sem aðrar ríkisstofnanir hafa greitt á árinu 1976. Á ég þá fyrst og fremst við stærri ríkisstofnanir, Framkvæmdastofnunina og þjónustustofnanir, svo sem Póst og síma, útvarp og sjónvarp og fleiri slíkar. Í annan stað vildi ég gjarnan fá upplýst frá hæstv. ráðh., hvort einhverjar almennar reglur hafi verið settar um greiðslur ríkisins og ríkisstofnana vegna leigu á bílaleigubílum eða bifreiðum starfsmanna, ef svo er, að slíkar almennar reglur hafi verið settar, hvernig eftirliti sé háttað með slíkum reglum og hvort líklegt sé talið að stofnanirnar fylgi þeim reglum almennt. Ég fæ ekki betur séð en yfirskoðunarmenn ríkisreiknings telji að svo sé alls ekki. Og í þriðja lagi leikur mér forvitni á að fá að vita hver sé meðalrekstrarkostnaður fólksbifreiðar á ári hjá ríkinu, svo að hægt sé að sjá af þessum samanburði hvað ætla megi að ríkisstofnanir standi undir rekstri margra bifreiða á ári frá einkaaðilum.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 8. landsk. þm., þá er sjálfsagt að útvega þær upplýsingar sem hér er spurt um. Ég held að það væri hið skynsamlegasta í því, að þeir embættismenn, sem með ríkisbókhaldið fara, geri fjvn. grein fyrir þessum atriðum um leið og hún fjallar um fjáraukalögin þannig að fjvn.-menn fái tækifæri til þess að íhuga þessi atriði. Ég hef ekki svör við þessum spurningum á reiðum höndum nú. og ég veit að hv. þm. ætlast ekki heldur til svara hér og nú. En ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því, að hann, fjvn. svo og aðrir þm. geti fengið þessar upplýsingar og þær legið fyrir við 2. umr. um fjáraukalögin.

Sighvatur Björgvinsson; Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. undirtektirnar. Hann hefur heitið því að beita sér fyrir því, að þessar upplýsingar liggi fyrir. Ég þakka honum fyrir það, enda er það alger forsenda fyrir því, að samvinna geti tekist milli fjvn. og fjmrn. og stofnana þess um aðgæslu í ríkisfjármálunum, eins og hæstv. fjmrh. hefur óskað eftir, að upplýsingar eins og þessar liggi fyrir hjá fjvn., svo að n. viti að hverju hún gengur þegar forstöðumenn ríkisstofnana ganga á hennar fund, bæði þegar fjárlagagerð er undirbúin og eins utan þess tíma. Nauðsynlegt er fyrir fjvn. að hafa þær upplýsingar á reiðum höndum, sem t. d. er spurt um hér.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Skýrsla sú, sem hér liggur fyrir um hafnarframkvæmdir fyrir árið 1977, er lögð fram í samræmi við ákvæði í 10. gr. hafnalaga. Í skýrslunni er yfirlit um fjárveitingar og framkvæmdir í höfnum, sem falla beint undir hafnalögin, og enn fremur yfirlit um framkvæmdir í landshöfnum, ferjuhöfnum og Reykjavíkurhöfn. Samkv. skýrslunni urðu heildarframkvæmdir í hafnargerðum á landinu á s. l. ári alls 2 milljarðar 178 millj. kr., sem er 296 millj. kr. hærra en árið áður, hækkaði um 15.7%. Af þessum 2 milljörðum 178 millj. kr. voru samtals 1278.8 millj. kr. til framkvæmda í almennum höfnum eða 58.7%. Á Grundartanga var framkvæmt fyrir 391 millj. kr. Þótt sú framkvæmd heyri undir almenn hafnalög, er hún nokkuð sérstaks eðlis. Hlutfallslega námu framkvæmdir þar 18% af heildarframkvæmdum. Að Grundartanga viðbættum eru fjárframlög til hafna samtals 76.7 millj. kr. Í landshöfnunum þremur, í Keflavík - Njarðvík, Rifi og Þorlákshöfn, námu framkvæmdir 174 millj. kr. eða 8%. Í Reykjavíkurhöfn, sem heyrir undir almennu hafnalögin, en nýtur ekki fjárveitinga úr ríkissjóði, voru framkvæmdir upp á 328 millj. kr. eða 15.1%. Loks urðu framkvæmdir í ferjuhöfnum 6 millj. kr. Sé litið á almennu hafnirnar sérstaklega, en eins og ég sagði áðan urðu framkvæmdir við þær tæplega 1279 millj. kr., kemur í ljós að framkvæmdir þar eru jafnari en oft áður og minna ber á sérstökum stórframkvæmdum. Þó höfðu Akranes og Vopnafjörður þar nokkra sérstöðu, á Akranesi kostuðu framkvæmdir 151 millj. kr. og á Vopnafirði 12.5 millj. kr. Síðan kemur stórt stökk niður í þriðju stærstu framkvæmdirnar sem eru á Þingeyri 72.3 millj. kr. og Akureyri 72 millj. kr. Síðan er fimmta stærsta framkvæmdin í Sandgerði réttar 52 millj. kr. Á 6 stöðum urðu framkvæmdir á bilinu 40–50 millj. kr. eða samtals 264 millj. Til þeirra 11 staða, sem hér hafa verið nefndir og eru með framkvæmdir ofan við 40 millj. markið, fór rétt tæplega helmingur framkvæmdafjárins. Hinn helmingurinn skiptist svo á 44 staði. Þar eru 12 staðir á bilinu 20–40 millj. kr., 15 staðir með framkvæmdir á milli 2 og 20 millj. kr. og loks 17 staðir sem eru með framkvæmdir innan við 2 millj. En þar er undantekningarlaust um að ræða verklok eða kostnað við mælingar eða aðrar rannsóknir. Til þeirra framkvæmda, sem hér greinir, voru á fjárl. síðasta árs veittar 931 millj. kr. til framkvæmda í almennum höfnum auk 150 millj. kr. til Grundartangahafnar, til landshafna voru veittar 195 millj. kr. og til ferjuhafna 17 millj. Fjárveitingar úr ríkissjóði til hafnargerða voru þannig í heild 1293.6 millj. kr. Er þá rétt að fara næst nokkrum orðum um Hafnabótasjóð, en auk þess sem ríkissjóður veitir bein óafturkræf framlög til hafnargerða er um að ræða beinar fjárveitingar til Hafnabótasjóðs sem námu á síðasta ári 112 millj. kr. Sjóðurinn veitir síðan lán eða styrki til almennra hafnargerða til að fjármagna hluta úr heimaframlagi viðkomandi hafnarsjóða. Samkv. 19. gr. hafnalaga veitir sjóðurinn í fyrsta lagi hafnarsjóðum lán til framkvæmda gegn ríkisábyrgð. Í öðru lagi er honum heimilt að styrkja endurbætur á hafnarmannvirkjum sem skemmst hafa af völdum náttúruhamfara eða öðrum óviðráðanlegum orsökum. Í þriðja lagi er heimild til að veita styrk til nýrra hafnarframkvæmda sem nemi allt að 15% umfram ríkisframlag af heildarframkvæmdakostnaði til staða, sem eiga við fjárhagslega örðugleika að etja vegna nýrra hafnarmannvirkja, fólksfæðar eða annarra gildra orsaka. Loks er honum í fjórða lagi heimilt að veita hafnarsjóðum lán út á væntanleg ríkisframlög. Á síðasta ári voru veitt úr sjóðnum föst lán samtals að fjárhæð 202 millj. kr, til 31 hafnar. Styrkir til framkvæmda samkv. áðurgreindri helmild í hafnalögum voru 45 millj. kr. til 9 staða. Hefur nú undanfarin tvö ár verið farið meira inn á þá braut að nota þessa heimild, og er það von mín að á þann hátt megi koma í veg fyrir eða a. m. k. minnka þá erfiðleika sem ýmsir hafnarsjóðir hafa átt við að etja með endurgreiðslu lána. Önnur meginregla, sem höfð var í huga við úthlutun fjár úr Hafnabótasjóði, var að lán til einstakra hafnarsjóða færu ekki yfir 15% framkvæmdakostnaðar, þannig að sjóðirnir stæðu sjálfir að fjáröflun að 10%. Útkoman hefur líka orðið sú, að lán og styrkir nema samtals 267 millj. kr. eða tæplega 350 millj. Þegar heimahluti, sem hér er nokkur, er talinn með í fjármögnuninni. Bráðabirgðalán úr Hafnabótasjóði eru á árinu 90 millj. kr. til fjögurra staða og var þar yfirleitt um að ræða lán sem urðu til vegna óhjákvæmilegra framkvæmda umfram fjárlög og verða greidd að verulegu leyti til Hafnabótasjóðs aftur á þessu ári þar sem yfirleitt er um að ræða hrein ríkisframlög. Til þess að geta staðið undir lánveitingum sínum tók Hafnabótasjóður eins og stundum áður bráðabirgðalán hjá Atvinnuleysistryggingasjóði síðari hluta ársins að upphæð 120 millj. kr. Þetta lán hefur þegar verið endurgreitt. Unnið var að því með góðum árangri á síðasta ári að bæta tækjakost Hafnamálastofnunarinnar til dýpkunar hafna, en Gretti, hinu gamla grafskipi stofnunarinnar, var lagt á árinu 1976, enda ekki hagkvæmt að gera hann út lengur. Í því skyni að aflað yrði nýs graftækis voru á fjárl. ársins 1977 veittar 30 millj. kr. til kaupa á nýjum tækjum. Varð niðurstaðan sú eftir rækilega könnun, að keyptur var hingað gröfuprammi, sem norskur aðili hefur þróað. Var gerður samningur við hann um smiði slíks pramma strax í ársbyrjun 1977 og jafnframt var boðin út smiði tveggja efnisflutningapramma og samið um smiði þeirra við lægstbjóðanda, vélsmiðjuna Stál á Seyðisfirði. Hinn nýi gröfuprammi, sem einnig hlaut nafnið Grettir, kom til landsins seinni hluta júnímánaðar og var settur í hann sérstakur gröfubúnaður. Nýi Grettir reyndist mjög vel við þau störf sem honum voru ætluð, og má segja að tilkoma hans þýði nánast byltingu í dýpkunarmálum hafna hér á landi. Hann var við gröft í 5 höfnum á landinu, en mest verk innti hann af hendi á Skagaströnd. Hákur, dæluprammi Hafnamálastofnunarinnar, var á árinu við dælingar í 5 höfnum og reyndist sem fyrr ágætlega. Líkantilraunir Hafnamálastofnunarinnar sem hún hóf, eru í leiguhúsnæði við Funahöfða. í Reykjavík og hófust þær í apríl 1977 með því að byggt var líkan af Vopnafjarðarhöfn. Lokið var við þessar líkantilraunir í lok júlímánaðar. Er stefna og lega nýja hafnargarðsins á Vopnafirði ákveðin á grundvelli þeirra niðurstaðna sem líkan af tilrauninni gaf. Síðar á árinu var byggt líkan af Akraneshöfn og er enn unnið að þeirri líkantilraun um áramót. Nú þegar komið er að lokum yfirstandandi kjörtímabils þykir mér hlýða að gefa í stórum dráttum yfirlit yfir það fjármagn, sem varið hefur verið til hafnargerðar á undanförnum 4 árum, þ. e. árunum 1974–1977. Miðað við verðlag hvers árs hefur á þessu tímabili verið varið 4 milljörðum 222 millj. hr. til almennra hafnargerða, 1856 millj. kr. til landshafna og 564 millj. kr. til hinna sérstöku hafnargerða á Grundartanga og í Karlsey. Framkvæmdir í almennum höfnum skiptast þannig í grófum dráttum, og er þá reiknað út frá verðlagi hvers árs, að um 20% framkvæmdafjárins hefur farið í Reykjaneskjördæmi og munar þar auðvitað mest um framkvæmdir í Grindavík, til Austurlands fer örlítið minna eða rúm 19%, tæp 18% til Norðurlands eystra, 15% til Vesturlandskjördæmis, 13% í Vestfjarðakjördæmi, 10% í Norðurland vestra og 5% í Suðurlandskjördæmi. Sé framkvæmdum við landshafnir bætt við almennar framkvæmdir, sem er eðlilegt að gera, verða þessi hlutföll nokkuð önnur. Heildarframkvæmdakostnaður verður þá 6 milljarðar 78 millj. kr., þar af í Suðurlandskjördæmi 28.7%, í Reykjaneskjördæmi 17.8%, Austurlandskjördæmi tæp 14%, Norðurland eystra 12%, í Vesturlandskjördæmi 12%, Vestfjarðakjördæmi 9% og loks Norðurland vestra 8%. Sé lítið á framkvæmdir undanfarinna fjögurra ára í ljósi verðlags eins og það er orðið í dag, breytast framkvæmdatölurnar að sjálfsögðu verulega. Þeir 6.1 milljarður, sem framkvæmdir ná í almennum höfnum og landshöfnum á tímabilinu, yrðu þá 13.5 milljarðar kr. og um 14 milljarðar kr. ef Karlsey og Grundartangi eru tekin með. Það hefur því þegar, ef á heildina er litið, verið varið verulegu fjármagni til hafnargerðar á Íslandi á þessum 4 árum og verulegur árangur náðst í framkvæmdum, og nægir þar að benda á hinar stórfelldu framkvæmdir í Grindavík og Þorlákshöfn. Hafnirnar vorn í upphafi þessa tímabils á margan hátt vanbúnar að taka á móti þeirri endurnýjun skipaflotans sem þá var að eiga sér stað með fleiri og stærri skipum sem kröfðust betri aðstöðu í höfnum. Ég tel að á þessum 4 árum hafi tekist að allverulegu leyti að laga hafnirnar að þessum nýju aðstæðum. Það er þó ekki fyrir að synja, að ýmislegt er ógert þar, enda eru hafnirnar ekki aðeins grundvöllur undir atvinnulífi margra, en fámennra byggðarlaga í kringum landið, heldur einnig þýðingarmikil samgöngutæki. Þær eru frumskilyrði þess, að hægt sé að halda uppi búsetu á fjölmörgum stöðum hér á landi. Því er áhugamál hvers og eins á þessum stöðum að staðið sé sem best að þessum málum. Þar sem hafnirnar eru, að landhöfnum undanskildum, eign viðkomandi sveitarfélaga og ríkisframlagið er óafturkræft, er ljóst að það verður um leið bæði hagsmunamál og áhugamál íbúanna í viðkomandi sveitarfélögum hvernig höfnin er rekin og hvernig staðið er þar að nýjum framkvæmdum. Það er því mikils virði að sem mest og best samstarf sé á milli hafnarsjóðanna annars vegar og Hafnamálastofnunarinnar og samgrn. hins vegar. Hafnirnar mynduðu fyrir nokkrum árum Hafnasamband sveitarfélaga til þess að koma fram fyrir þeirra hönd og starfa að sameiginlegum áhugamálum þeirra í þessum efnum. Hefur árangur af starfi sambandsins orðið eins og best verður á kosið. Til þess að auka og bæta þetta samstarf eins og unnt væri skipaði samgrh. í ársbyrjun 1975 nefnd, meðfram fyrir ósk frá Hafnasambandinu, sérstaka samstarfsnefnd í hafnarmálum, sem í eiga sæti fulltrúar frá Hafnasambandinu, einn fulltrúi frá samgrn. og fulltrúi skipaður af ráðh., auk tveggja varamanna, sem mæta skulu á fundum undirnefndarinnar við og við. Hafnamálastjóri situr auk þess alla fundi nefndarinnar. Ég tel ótvírætt, að störf nefndarinnar hafi stuðlað að bættu samstarfi og skilningi á milli þeirra ólíku aðila sem að hafnargerðum standa. Ég vil því í lokin þakka samstarfið sem samgrn. og ég sem samgrh. hef átt við forustumenn í hafnamálum á því kjörtímabili sem nú er senn á enda.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðason) : Herra forseti. Á þskj. 533 er till. um markmið og leiðir í öryggismálum á sviði flugmála. Tillgr. er þannig orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar, að stefnt skuli að því við skiptingu þess fjár, sem árlega er veitt til framkvæmda í flugmálum, að hliðsjón verði höfð í öllum meginatriðum af till. flugvallanefndar frá nóv. 1976, og að við mat á forgangsröð slíkra framkvæmda verði eftirfarandi einkum haft í huga: a) Öryggisbúnaður flugvallarins. b) Aðbúnaður flugfarþega. c) Fjöldi flughreyfinga og magn flugflutninga. d) Ástand núverandi flugbrauta og/eða búnaður. e) Mikilvægi flugs fyrir viðkomandi byggðarlag. f) Þarfir millilandaflugs.“ Nefnd sú, sem vísað er til í þáltill., flugvallanefnd, var skipuð 23. jan. 1976 til þess að gera úttekt á íslenskum flugvalla- og flugöryggismálum í heild auk till. um nauðsynlegar úrbætur svo og áætlunum á hve löngum tíma væri raunhæft að stefna að því að ljúka slíkum úrbótum og í hvaða röð. Í upphafi starfsins óskaði nefndin eftir nánari skilgreiningu á verki sínu og voru þá m. a. eftirfarandi atriði staðfest: Meginverkefni nefndarinnar væri úttekt og tillögugerð varðandi þá flugvelli sem þjóna áætlunarflugi og reglubundnu póstflugi. Málefni varðandi Keflavíkurflugvöll væru ekki á verksviði nefndarinnar. Nefndin veitti einnig umsögn um þörf fyrir varaflugvelli norðan- eða austanlands sem ætlaðir séu til afnota fyrir stórar millilandaflugvélar. Nefndin lauk störfum sínum í nóv. 1976 og skilaði þá skýrslu þeirri sem er fskj. þessarar þáltill. Enn fremur hafði nefndin látið vinna sérstakt myndskreytt yfirlit í nokkrum eintökum, þar sem fjallað var um hvern einstakan flugvöll sérstaklega. Skýrslu nefndarinnar var þá strax dreift til hv. alþm. og skrifstofu þingsins falin umsjá eins einstaks af áminnstu yfirlitsriti. Hinn 4. maí 1977 var skýrslan síðan á dagskrá í hv. Sþ. sem þskj. 594, en umr. var ekki lokið um hana. Áminnst skýrsla hefur verið höfð til hliðsjónar hjá flugráði og samgrn. við gerð fjárlagatillagna fyrir árin 1977 og 1978. Nú er það svo, að hvað flugmál varðar eru ekki til lagaákvæði um áætlanagerð líkt og gildir t. d. um vegi og hafnir, en í starfsreglum fyrir flugið nr. 235/1976 segir m. a., að flugráð geri heildaráætlun um nauðsynlegar framkvæmdir flugmála í 4 ár í senn og síðar, en ráðh. hefur fallist á slíkt sem eðlilega stefnu, sérlegar till. um framkvæmdir í samræmi við heildaráætlunina, svo og aðrar fjárlagatillögur flugmála innan þess frests sem rn. setur. Með ákvæði þessu er reynt að færa flugmálaframkvæmdir nær þeim áætlunarbúskap sem gefist hefur vel á öðrum sviðum samgöngumála, en þá er sá meginmunur á áætluninni, að vega- og hafnargerðir eru ræddar hér í þinginu og afgreiddar í formi þingsályktunar. Tilgangurinn með skipun flugvallanefndarinnar var að afla sem víðtækastrar og jafnframt sem traustastrar undirstöðu undir framtíðaruppbyggingu flugmála landsmanna. Þegar hún var fengin, sem ég tel vera með téðri skýrslu, þá taldi ég rétt og skylt með hliðsjón af því, sem sagt var um vegi og hafnaáætlanir, að leita með till. þeirri, sem hér er til umr., eftir vilja Alþ. um alhliða stefnumörkun innan málaflokks þessa. Því miður er þess ekki að vænta, að unnt reynist að lyfta því Grettistaki, sem úrbætur í flugmálum eru, á skömmum tíma. Í þeim efnum setja ýmsar ytri aðstæður okkur stólinn fyrir dyrnar. En þótt það takist ekki, þá getum við markað stefnuna og varðað leiðina að því takmarki sem að hlýtur að vera stefnt. Um skýrslu flugvallanefndar get ég í sjálfu sér verið stuttorður, því að hún skýrir sig að flestu leyti sjálf, en þó skulu eftirtalin aðalatriði tekin fram: Við ákvörðun á búnaði einstakra flugvalla er lagt til að ráðast í sérstaka flokkun vallanna sem skýrð er í 5. kafla skýrslunnar, þ. e. í aðalflugvelli og „STOL“-flugvelli, sem fer eftir flugbrautarlengd og flutningum, en með því er átt við heildarþyngd flutninga um flugvöllinn, þ. á m. farþega, frakt og póst. Hugmyndir nefndarinnar um búnað flugvalla í hinum ýmsu atriðum eru síðar settar fram í formi framkvæmdastaðla í 7. kafla skýrslunnar, þar sem einkum eru höfð í huga tilmæli og staðlar Alþjóðaflugmálastofnunarinnar í þessu efni. Þegar ákveðinn hefur verið búnaður flugvallar er komið að hinu erfiða og oft matskennda vali, þ. e. röðun framkvæmda. Eru í þáltill. og í skýrslunni sett fram sem slík ýmis þau atriði sem áhrif geta haft á þessa röðun, en auk þess gerir nefndin till. um forgangsröð tiltekinna verkefna og skulu þessi atriði rædd nokkru nánar. Öryggisbúnaður flugvalla: Framkvæmdir, sem tengdar eru kröfum um lágmarksöryggisbúnað flugvallar, t. d. girðing um athafnasvæðin, símasamband, veðurmælitæki, fjarskiptatæki svo og slökkvibúnaður, hljóta að njóta forgangs umfram allar aðrar framkvæmdir. Sama gildir um tilskilda og nauðsynlega lágmarkslengd flugbrauta, þar sem hún er enn ófullnægjandi. Verkefnum af þessu tagi ætti að ljúka áður en ráðist er í aðrar framkvæmdir. Aðbúnaður flugfarþega: Er fullnægt hefur verið lágmarkskröfum um öryggi flugsins, þarf einnig að sinna lágmarkskröfum í sambandi við aðbúnað flugfarþega á flugvelli, svo sem með upphituðu farþegaskýli með salernisaðstöðu. Á flestum áætlunarflugvöllum er ástand á þessu sviði bágborið og þarfnast úrbóta. Fjöldi flughreyfinga og magn flugflutninga flugvalla eru veigamikill þáttur í mati á forgangsröð framkvæmda og var á það drepið hér áðan. Augljóst er að þurfi t. d. að velja á milli tveggja flugvalla varðandi uppsetningu tækjabúnaðar sem lækkað gæti blindaðflugsmörk um helming mundi sá flugvöllur að öðru jöfnu ganga fyrir er hefði meiri flugflutninga. Þá mundu tekjumöguleikar slíks flugvallar verameiri og því eðlilegt að þar yrði fyrst ráðist í framkvæmdir er kalla á umtalsverða fjárfestingu. Ástand núverandi flugbrauta eða aðbúnaður: Ófullnægjandi flugbrautarlengd veldur því víða að takmarka verður hleðslu þeirra véla sem nota brautirnar. Á þeim flugvöllum, þar sem nauðsynleg lenging yrði tiltölulega ódýr í framkvæmd, ætti að setja slíkt verkefni ofarlega í forgangsröðina. Sama máli gegnir um ljósabúnað tiltekinna flugvalla sem nú eru eingöngu notaðir af minni flugfélögum. Eins og nú er háttað er aðeins heimaflugvöllur þessara flugfélaga búinn ljósum, en það veldur því, að flugfloti þeirra nýtist ekki nægilega vel, einkum að vetrarlagi. Mikilvægi flugs fyrir viðkomandi byggðarlag: Sum byggðarlög eru sérstaklega háð flugsamgöngum, einkum að vetrarlagi þegar fjallvegir lokast. Á sumum þessara flugvalla eru aðflugsaðstæður þröngar og rými fyrir flugvöllinn takmarkað. Þrátt fyrir þessa annmarka verður að leggja sérstaka áherslu á að íbúar þessara og svipaðra byggðarlaga njóti reglubundinna og öruggra flugsamgangna, sérstaklega yfir vetrarmánuðina. Þarfir millilandaflugs: Þeir flugvellir, sem auk hlutverks síns fyrir innanlandsflugið hafa sérstaka þýðingu fyrir milliandaflug, þurfa að fullnægja vissum kröfum sem það flug gerir ráð fyrir. Á Íslandi eru nú skráðir millilandaflugvellir í Reykjavík, á Akureyri, Egilsstöðum, Hornafirði og Sauðárkróki. Hvað varðar hina eiginlegu forgangsröðun koma einkum tvær aðalleiðir til greina, þ. e. að taka fyrst fyrir tiltekna flokka brýnna verkefna, t. d. slökkvibúnað eða fjarskiptatæki, og koma þeim í tilætlað horf á öllum flugvöllunum, eða megináherslan verði lögð á að fullgera ákveðna flugvelli þannig að þeir fullnægi öllum settum kröfum varðandi gerð og búnað. Í framkvæmd er þó sennilega raunhæfast að beita aðferð, sem væri sambland af þessu tvennu, og hafa við forgangsröðunina hliðsjón af þeim atriðum sem ég drap á hér að framan. Fyrst og fremst þarf að fullnægja tilteknum kröfum um lágmarksöryggisbúnað, og verða þau verkefni óhjákvæmilega að ganga fyrir öllum öðrum. Í 8. kafla skýrslunnar, á bls. 44–52 í þáltill., setur nefndin fram hugmyndir sínar í samræmi við þau meginsjónarmið sem hér að framan hafa verið rakin, framkvæmdaáætlun ásamt áætlun um framkvæmdakostnað. Nú er það auðvitað svo, að breytingar á verðlagi hafa að verulegu marki sett allar kostnaðartölur úr jafnvægi, en það ætti ekki að riðla hinum almennu meginlínum sem þar koma fram, Nefndin bendir réttilega á að hér sé aðeins um tiltölulega grófa rammaáætlun að ræða sem ætluð er til hliðsjónar. Þó má segja að hún gefi allgóða vísbendingu um hverrar niðurstöðu má vænta þegar þessum till. nefndarinnar er beitt í raun. Hér að framan hef ég einkum tekið mið af þörfum áætlunarflugvalla, en vert er að benda á að auk þeirra eru á opinberri skrá 59 aðrir flugvellir, svonefndir sjúkraflugvellir. Þótt þeir heyrðu ekki almennt undir verksvið nefndarinnar, þá gerði hún þá að umtalsefni í grein 5.5 og bendir réttilega á nauðsyn eðlilegs fjárstreymis til endurbóta á þessum flugvöllum og/eða nýbyggingar, eftir því sem við á, auk þess sem þar er getið helstu úrbótatillagna nefndarinnar í þeim efnum. Tekið skal undir með nefndinni, að sérstaka áherslu þarf leggja á trausta gerð og búnað flugvalla sem þýðingu hefðu á hugsanlegum hamfarasvæðum eða við flugflutninga af þeim. Ég hef hér að framan drepið á nokkra meginþætti skýrslu flugvallanefndarinnar og læt þetta nægja að sinni, þó að brotakennt sé, og vísa að öðru leyti til hinnar ítarlegu skýrslu. En þó verður þessum málflutningi ekki lokið án nokkurra hugleiðinga um fjármögnun. Fé til flugmála kemur í eðli sínu aðeins eftir tveimur leiðum, þ. e. frá skattgreiðendum almennt í formi framlags ríkissjóðs eða frá flugfarþegum og öðrum notendum loftrýmis: farþegaskattar eða lendingargjöld o. fl. Á undanförnum árum hefur sú þróun orðið víðast hvar í heiminum, að tekna til að standa straum af útgjöldum við rekstur flugvalla og þjónustu fyrir flugið er í vaxandi mæli aflað í formi afnotagjalda. Hefur Alþjóðaflugmálastofnunin gert viðamikla úttekt á þessum málum og beinast till. hennar einmitt í þá átt. Í sumum löndum, t. d. Svíþjóð, hefur sú stefna verið mörkuð, að afnotagjöld í einu eða öðru formi standi undir öllum kostnaði hins opinbera við flugmál og því verði ekki um nein framlög úr ríkissjóði að ræða til þessa málaflokks. Til þess að unnt sé að ná þessu markmiði þurfa flugflutningar að vera töluvert miklir, þannig að nýting hlutaðeigandi mannvirkja verði góð. Hér á landi er þjóðhagslegt gildi flugsamgangnanna það mikið, að eðlileg. er að hlutdeild ríkissjóðs í kostnaði við flugvelli og þjónustu sé tiltölulega mikil. Víða um land ern tryggar flugsamgöngur forsenda fyrir búsetu, auk þess sem t. d. mætti takmarka kostnaðarsama þjónustu, svo sem við sjúkrahús, við tiltölulega fáa staði, en efla þess í stað samgönguþættina, t. d. flugið. Í till. sínum um þetta atriði bendir nefndin á að rétt sé að stefna að auknu hlutfalli afnotagjalda og annarra beinna tekna af flugumferð, þannig að það verði 100% af útgjöldunum í sambandi við millilandaflug, en ekki hærra en 50% af útgjöldum í sambandi við innanlandsflug. Vangaveltur um þetta atriði koma fram í 9. kafla skýrslunnar, ég hlýt ég að telja að um rétta stefnu sé að ræða, þó auðvitað verði að gæta ákveðinnar varfærni með tilliti til eðlis íslenskrar flugumferðar og þess, að flugrekstrinum gefist nægilegur aðlögunartími vegna þessara hugsanlegu breytinga. Hér er einnig vert að benda á til umhugsunar leiðir þær, sem farnar hafa verið í Noregi, en þar er hluti ríkisins í fjárfestingarkostnaði flugvalla 90% en hlutaðeigandi sveitarfélaga 10%. Sveitarfélagið annast síðan rekstur flugvallarins, þ. e. athafnasvæða, bygginga, ljósabúnaðar, slökkviþjónustu og snjóruðningatækja samkv. leyfi flugmálastjórnarinnar, en fær þess í stað lendingargjöldin. Flugmálastjórnin norska annast hins vegar flugumferðarþjónustuna og starfrækslu blindflugs- og fjarskiptakerfa. Að lokum skal undir það tekið með nefndinni, að til lítils er að byggja upp gott kerfi flugvalla og annan aðbúnað ef ekki er jafnframt reynt að tryggja og treysta starfslið flugmálastjórnar þannig að sem best eftirlit fáist með öllum flugrekstri, t. d. gerð og búnaði flugvéla og menntun þeirra sem með þær eiga að fara enda hefur verulegt átak í þessum efnum verið gert af rn. hálfu og má segja að þegar hafi verið tekið mið af öllum till. nefndarinnar hvað þetta atriði snertir. Herra forseti. Ég tel, að ég hafi hér að framan gert þá grein fyrir þáltill. sem eðlilegt er á þessu stigi, og mun því láta máli mínu lokið. En þar sem hér er um tillögu að ræða að forminu til þá legg ég til að henni verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Um þetta mál er ekki út af fyrir sig mikið að segja, því að þótt plaggið sé þykkt, þá er till. að sama skapi þunn, aðeins tæplega 4 línur með 6 undirliðum, textalausum að öðru leyti, plús fskj. sem þegar er fyrir löngu út komið. Efni þáltill. - það er betra að skoða vel - er um að stefnt skuli að því að skipta því litla fé, sem árlega fer til flugmálaframkvæmda í landinu, með hliðsjón af till. flugvallanefndar, þ. e. a. s. fskj. og eftirfarandi atriðum, sem höfð eru í huga þegar raðað verður verkefnum eftir forgangsröð, og þessi atriði eru : öryggisbúnaður flugvallarins, aðbúnaður farþega, fjöldi flughreyfinga, ástand flugbrauta og búnaðar, mikilvægi flugs - þar á ég við millilandaflug. Þegar ég sá fyrst þetta plagg, - það er nú stutt síðan, - þá hélt ég að í þessu væri eitthvað merkilegt, a. m. k. eitthvað nýtt, en eins og menn heyra er það auðvitað alls ekki, - því að hvað heldur hæstv. ráðh. að flugráð hafi í huga þegar það er að skipta þessum fjárveitingum? Auðvitað þessi atriði. Þannig getur auðvitað verið allt í lagi að samþykkja þessa till., að flugráð haldi uppteknum hætti og skipti þessum peningum, sem allt of litlir eru til þessara mála, og raði verkefnum í forgangsröð með tilliti til þarfarinnar á hverjum stað og á landinu öllu. Það, sem fékk mig í rauninni til þess að standa hér upp, var hversu mikla áherslu hæstv. ráðh. lagði á skýrslu flugvallanefndar, ekki síst þegar hæstv. ráðh. fór að tala um fjármálin og hvernig afla ætti tekna til framkvæmda í flugmálum á Íslandi, en þá sagði hann m. a., að það ætti að reyna að stefna að því, að tekna yrði aflað í vaxandi mæli í formi afnotagjalda, eins og þeir gera í útlöndum. Við Íslendingar fljúgum ákaflega mikið. Innanlands fljúgum við meira en einn sinni með alla þjóðina á ári hverju miðað við tölur síðustu ára.  Hæstv. ráðh. vísaði í 9. kafla skýrslu flugvallanefndar, þar sem segir um fjármálin m. a. í kafla sem merktur er með þremur tölustöfum, 9.3.5. Nefndin leggur til, að „flugvallagjöld“ - nú fara vonandi allir að kannast við hvað við er átt - og tekjur af fríhöfn Keflavíkurflugvallar, sem nú renna í ríkissjóð, verði markaðir tekjustofnar, er renni til flugmálastjórnar, enda yrði slík ráðstöfun í samræmi við alþjóðavenjur á þessu sviði. - Það var út af þessu atriði m. a. sem ég vildi taka hér aðeins til máls. Það er nú svo, að því miður er allt of sjaldan minnst á þessi flugmál hér nema náttúrlega við fjárlagaafgreiðsluna og eins þegar hv. þm. Vestf. þurfa að koma einhverjum góðum málum í sviðsljósið, og þeim sé þökk fyrir það, því að þá tala a. m. k. 5, og veitir ekki af að þjóðin fái að heyra minnst á að þessi mál séu líka nauðsynleg og þörf í þjóðfélaginu. En fyrst hæstv. ráðh. vísaði í þennan kafla, þá vil ég segja, að í haust lagði ég fram till. um að sú hækkun, sem lögð var til og gerð var á flugvallagjaldi, rynni til flugmála, til ákveðinna þátta í flugmálum, ekki allt flugvallagjaldið og ekki var minnst á fríhafnarpeningana, heldur aðeins hækkunina. Það var ekki verið með nema frekju, heldur aðeins tekinn hluti til þess að byrja á því að fá einhverja markaða tekjustofna í þennan málaflokk sem hefur því miður verið sveltur allt of lengi. Þessa till. felldi hæstv. flugmálaráðh. Halldór E. Sigurðsson eins og aðrir í stjórnarliðinu. En nú sýnist hæstv. ráðh. þessi leið vera orðin býsna góð og í stuttri ræðu sinni notar hann tækifærið til að vitna einmitt í þennan kafla, þar sem þetta er að mínum dómi eitt meginatriðið í fjármögnunartillögum flugvallanefndar. Ég vildi þess vegna minna á þetta, að þarna er möguleiki til þess að fá verulegar tekjur af fluginu sjálfu án þess að þurfa að leggja mjög miklar byrðar á reksturinn, þótt að sjálfsögðu sé rétt að taka þau lendingargjöld sem tekin hafa verið. Þær upphæðir eru þó ekki nægilega miklar, en mér skilst að flugvallagjaldið sé núna á ári 600 millj., allt flugvallagjaldið, þ. e. a. s. sama og fékkst samtals með þeim peningum sem komu út úr flugskýlinu, sem brann, til allra framkvæmda í flugmálum á Íslandi. Ég er ósköp ánægður yfir því, að þessi þáltill. hefur verið lögð hér fram. Það sýnir þó að þessi mál eru ekki gleymd, þau koma aðeins til umr., og sýnir að menn vilja reyna að leita einhverra raunhæfra leiða til þess að fjármagna þessa hluti. Innihald till. er þó auðvitað ekkert annað en það sem „praktiserað“ hefur verið í mörg ár, þar sem valdalítið flugráð og allt of peningalítið hefur einmitt skipt peningunum eftir því hvar þörfin hefur verið mest og á undanförnum árum lagt langmesta áherslu á öryggið í fluginu, þá ekki aðeins öryggi á flugvellinum sjálfum, heldur á flugleiðsögutæki, þannig að flugvélarnar geti komist niður á flugvallarsvæðið og síðan tekið þar lendingu, ef hún er yfir höfuð möguleg. Þess vegna mun ég að sjálfsögðu samþykkja þessa till. sem staðfestir það í rauninni sem flugráð hefur verið að gera og það sem flugráð hefur verið að leggja til í mörg ár, þ. e. það sem flugvallanefndin hafði sett saman í eina skýrslu. Ýmsir höfðu ýmislegt við það að athuga, að þessi nefnd væri skipuð, og töldu að flugráð hefði getað gert þetta eitt út af fyrir sig. Það kann að vera nokkuð til í því, en með því voru þó alla vega sett á hlað þau atriði, sem fram þurftu að koma og finnanleg þurftu að vera í samanþjöppuðu og vel skiljanlegu formi. Ég legg sem sagt til, að að umr. lokinni verði þessi till. til þál. frá hæstv. samgrh. samþykkt.



Herra forseti. Þó það væri nú ekki til annars en valda ekki hv. síðasta ræðumanni vonbrigðum, þá ætla ég að segja hér örfá orð. Ég skal vera stuttorð. Í fyrsta lagi finnst mér tillgr. einkennileg að því leyti, hvernig forgangsröðinni er háttað. Það eru 6 stafliðir, a, b. e, d, e, f. Undir a) kemur öryggisbúnaður flugvallarins, b) aðbúnaður flugfarþega, c) fjöldi flughreyfinga og magn flutninga, d) ástand núverandi flugbrauta og/eða búnaður, e) mikilvægi flugs fyrir viðkomandi byggðarlag og f) þarfir millilandaflugs. Ef ég hefði átt því láni að fagna að fá að leggja orð í belg um þessa forgangsröð, þá hefði mér ekki þótt orka tvímælis, að í fyrsta lið hefði að sjálfsögðu átt að koma, eins og nú er, öryggisbúnaður flugvallarins. Það hlýtur að vera aðalatriði þar sem flugvöllurinn er. Næstsíðasta liðinn hefði ég viljað færa næstan, þ. e. a. s. mikilvægi flugs fyrir viðkomandi byggðarlag. Mér sýnist þetta liggja í augum uppi. Ég vil vitna til, um leið og ég bendi á þetta, greinar á bls. 41, þ. e. tölul. 7.5.7. Ég vil leyfa mér - með leyfi forseta - að lesa upp þá grein: „Sum byggðarlög eru sérstaklega háð flugsamgöngum, einkum að vetrarlagi þegar fjallvegir lokast. Má í þessu sambandi nefna t. d. Patreksfjörð, Suðureyri, Ísafjörð, Þórshöfn og Vopnafjörð. Á sumum þessara flugvalla eru aðflugsaðstæður þröngar og rými fyrir flugvöllinn takmarkað. Þrátt fyrir þessa annmarka verður að leggja sérstaka áherslu á að íbúar þessara og svipaðra byggðarlaga njóti reglubundinna og öruggra flugsamgangna, sérstaklega yfir vetrarmánuðina.“ Þarna er lagt til, og auðvitað liggur það beint við, að sérstaklega verði að leggja áherslu á að bæta flugsamgöngur þar sem þær eru ófullkomnastar og þar sem þeirra er helst þörf. Þess vegna tel ég þessa ábendingu mína og þessa grein í beinu samhengi við aths. um forgangsröðunina í sjálfri tillgr. eðlilega. Ég vil enn, til þess að ofbjóða nú og ganga fram af hv. þm., benda á að á Vestfjörðum er enginn næturlýstur flugvöllur og í till. um forgangsröð á næturlýsingu er sá einasti flugvöllur sem vegna landfræðilegra ástæðna kemur til greina á Vestfjörðum, Patreksfjörður. Hann er settur þriðji síðasti í röðinni. Þessa röðun og þessa niðurstöðu á ég bágt með að skilja. Ég hef enda í samtali við flugmálastjóra fengið upplýst að þessi röðun kemur honum algerlega á óvart. Hann segir að hún muni ekki runnin undan rótum flugráðs eða flugmálastjórnar. Því hygg ég að mér sé óhætt að gera ráð fyrir því, að þetta verði endurskoðað. Ég skal ekki láta fleiri orð falla um þetta, en ég vil enn einu sinni hér á hv. Alþ. benda á það, sem við raunar vitum öll, að flugmál eru samgöngumál og það eru til tvær samgn. í hv. Alþ., í Ed. og Nd. Þessar n. eru svo til verkefnalausar og væri í rauninni við hæfi að leggja þær niður eins og búið er að rýja þær öllum verkefnum, nema okkur er af náð gefið leyfi til að úthluta styrkjum til flóabáta og vetrarflutninga. Ég vek athygli á, að það er að sjálfsögðu mikilvægt verkefni, en verkefni samgn. eiga eðli sínu samkv. að vera margfalt meiri. Ég spyr: Þurfum við að hlaða meiru á fjvn. sem þegar er ásetnasta n. þingsins og er að mínu viti ofhlaðin verkefnum? Og ég spyr enn: Væri ekki eðlilegt, að sami háttur væri hafður á um flugmál eins og um styrkina til flóabáta og vetrarsamgangna, að samgn. d. væri steypt saman í samvn. samgm. og hún, samvn. samgm., fengi þessi mál til umfjöllunar í stað fjvn.? Ég vildi gjarnan heyra hæstv. ráðh. tjá sig um þetta og um það, hvort í rauninni er tímabært að leggja samgn. Alþ. niður.



Herra forseti. Ég vil taka undir margt af því sem hv. 5. þm. Suðurl. sagði, enda höfum við verið sammála um öll meginatriði af því, sem hér liggur fyrir, á fundum flugráðs. Þó að þessi skýrsla sé ekki annað en staðfesting á því sem flugráð hefur fjallað um og gert að till. sínum ár eftir ár til fjvn., þá vil ég fagna því, að þessi skýrsla er fram komin, og tel að nefnd sú, sem hæstv, samgrh. skipaði 23. jan. 1976, hafi unnið mjög gott starf og þarft. Ég minnist þess ekki, að í flugráð hafi verið ósammála um nokkurn skapaðan hlut í þessari skýrslu. Allt, sem hún segir að þurfi að gera - kannske í annarri röð en fram kemur í skýrslunni - telur flugráð nauðsynlegt að gert verði sem allra fyrst. Nefndin er skipuð í jan. 1976, eins og ég gat um, en flugráð, eins og kemur fram á bls. 17, gerði till. sínar 14. jan. 1975 um skipan íslenskra flugvalla í flokka. Í aths. við þáltill. þessa segir, með leyfi hæstv. forseta, ef ég gríp niður í 3. mgr.: „Ljóst er að ekki er unnt að mæta till. flugvallanefndar um fjármagn og framkvæmdahraða, en þar sem í skýrslu hennar eru á glöggan hátt dregnar saman upplýsingar um núverandi ástand íslenskra flugvalla og gerðar till. um sem skipulegastar úrbætur í þeim efnum, þá hefur verið talið rétt að leita með till. þessari eftir vilja Alþ. um alhliðastefnumörkun þess í uppbyggingu flugvalla og annars þess búnaðar sem nauðsynlegur er til sem öruggastra flugsamgangna hér á landi. Þetta er einmitt það sem flugráð hefur verið að benda á í langan tíma. Þm. muna eflaust eftir sjónvarpsviðtali, sem rætt var á Alþ., við flugmálastjóra, þar sem hann talaði um að loka þyrfti mörgum flugvöllum hér á landi vegna skorts á nauðsynlegustu öryggistækjum, svo að við förum nú ekki út í dýran búnað, einmitt því sem tekið er fram hér í skýrslunni. Það eru girðingar í kringum velli, slökkvitæki, lágmarkslengd brautanna og síðan ljósaútbúnaður, miðunarstöðvar o. s. frv. Ég held því að það sé mjög þarft að Alþ. lýsi yfir vilja sínum og marki stefnu sem flugráð getur þá unnið eftir, því að ég vil taka það fram, að þó að fjárveiting hafi orðið okkur flugráðsmönnum mikil vonbrigði á hverju ári, þá hefur hún sjaldan verið eins lág og eins mikil vonbrigði fyrir okkur og í ár. Það er þó hvorki hæstv. ráðh. að kenna né samgrn., því að samgrn. stóð eins og það gat að því, að við fengjum þá upphæð sem við fórum fram á, sem var 900 millj. kr., en niðurstöðutalan var, eins og kom fram hjá hv. þm. Garðari Sigurðssyni, 600 millj., sem nægir ekki fyrir nauðsynlegasta öryggisbúnaði hvað þá meira. En ég fagna því, að þessi skýrsla skuli koma fram, og vona að þm. styðji það sem þar er beðið um. Það er beðið um stefnumörkun í flugmálum, uppbyggingu flugvalla og flugmála á landinu öllu. Það er ekki bara, að flugvallanefnd hafi gert till. um svo til sömu atriði og flugráð hafði gert nokkuð oft áður, heldur eru niðurstöðutölur, kostnaðartölur frá flugvallanefnd og hjá flugráði þær sömu í öllum aðalatriðum. Ég vil síðan taka undir það með hv. 5. þm. Suðurl., sem hann sagði um kafla 9.3.5 á bls. 57, að nefndin leggur til að flugvallagjald og tekjur af fríhöfn Keflavíkurflugvallar, sem nú renna í ríkissjóð, verði markaður tekjustofn sem renni til flugmálastjórnar til uppbyggingar á flugmálum í landinu. Ég hef heyrt því fleygt fram, áður en þessi flugvallaskattur var settur á, sem er þvingun fyrir flugfarþega, að ríkissjóður hefði meira upp úr flugmálum en hann léti til þeirra renna. Ef það er rétt og flugvallaskatturinn bætist þá ofan á tekjur ríkissjóðs af flugmálum, þá er ríkissjóður farinn að gera flugmálin að tekjulind, tekur ekki þátt í uppbyggingu flugmála á landinu. Þetta er verðugt verkefni að athuga og væri gott að fá það fram, hvort ég fer hér með rétt mál eða ekki. Hæstv. samgrh. hlýtur að hafa upplýsingar á takteinum hvað þetta snertir.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af því, sem fram hefur komið síðan ég talaði áðan, vil ég taka það fram, að mér er auðvitað ljóst að hv. flugráðsmenn, sem hér eru einnig alþm., eru þessum málum best kunnugir af þeim mönnum sem setið hafa á þingi. Það er ekki nema eðlilegt, því að þetta er eitt af þeim störfum sem þeir sinna sérstaklega. Hins vegar vil ég segja, að það var í samráði við ályktun flugráðs að þessi nefnd var skipuð. Ég tel að það muni sannast, að starf þessarar nefndar hafi verið happadrjúgt, og það er tilgangurinn með þessari till., eins og kom fram hjá hv. 5. þm. Suðurl. og 12. þm. Reykv., að marka stefnu um framkvæmd í flugmálum. Þetta var verkefni, sem nefndin átti að leggja grundvöll að og þarf að staðfesta. Það, sem einnig kemur fram í grg. þessarar till., er um fjármálin. En þá er rétt að hafa í huga að flugvallaskatturinn var ekki tekinn upp fyrr en á þessu kjörtímabili. Eins og hann var, þá var hann lægri en það sem veitt var til uppbyggingu á flugvöllum, og þrátt fyrir hækkunina, sem gerð var í lok afgreiðslu fjárl. að þessu sinni, þá er þetta þó lægra miðað við áætlun og ekki alveg öruggt að sú áætlun standist. Þó getur auðvitað verið að áætlunin geri það og vel það. Ástæðan til þess að bent er á þetta í grg. þáltill., sem hér er til umr., er einmitt sú, að þarna getur verið að skapast möguleiki sem hyggilegra væri að nota til uppbyggingar á flugvöllunum heldur en ákvörðun í fjvn. hverju sinni. Þess vegna er bent á þessa leið og er það í samræmi við þá viljayfirlýsingu, sem kom fram hjá þessum tveim hv. þm. og rétt er að athuga. Ég skal geta þess, að ég hugleiddi mjög, þegar var verið að taka ákvörðun um að hækka skattinn, hvort ekki ætti að breyta yfir á þetta svið, en taldi að það væri ekki rétt fyrr en séð væri hvernig þessu reiddi af. Ég benti á þetta út frá því sem einmitt kom fram hjá þessum hv. þm. tveim. Um röðun verkefna í þáltill. er það að segja, að þetta er eins og hvert annað þingmál, sem hv. alþm. geta breytt ef þeim sýnist annað hentugra í röðuninni. En ég held að við verðum allir sammála um að öryggismálin eigi að koma í fyrstu linu, vera nr. eitt, og því verði ekki breytt. Þess vegna fagna ég því sem þeir tveir hv. þm., sem töluðu um þetta, sögðu, því það var byggt á skilningi á þessum málum. Út af því. sem hv. 9. landsk. þm. sagði og vitnaði í samtal við flugmálastjóra, þá vil ég taka fram, að ég hef ekki vanið mig á, hvorki í þingræðum né öðrum pólitískum málflutningi, að vitna í samtöl við einstaka menn, því að mér finnst það ekki viðeigandi og allra síst á hv. Alþ. Enda segir ekki um það, sem fram kom í þessu tali hv. 9. landsk. þm., að flugráð geti ekki gert till. um aðra meðferð á einstökum flugvöllum en kemur fram í áliti flugmálanefndarinnar. Það dettur engum annað í hug en hér sé um ábendingu að ræða, en ekki ákvörðun, því að endanleg ákvörðun hlýtur að verða á hv. Alþingi. Á því að vísa máli úr Sþ. til n., sem ekki er til í Sþ., kann ég ekki skil. Það er engin n. í Sþ„ sem heitir samgn. Það er vinnulag, m. a. fjvn., að láta samgn. beggja d. fjalla um eina þátt í fjárlagaafgreiðslunni, sem er úthlutun á stuðningi við flóabáta og ferjur. En mál slíkt sem þetta, sem varðar alla þjóðina, verður að sjálfsögðu að meðhöndla eins og þingsköp gera ráð fyrir, og þess vegna er till. mín miðuð við það, að fjvn., sem um þetta mál fjallar þangað til annað kann að verða ákveðið í þingsköpum, eigi um till. að fjalla. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða þetta mál frekar, en þakka undirtektir þær sem till. sjálf hefur fengið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Ég vil taka það fram, ef það hefur ekki komið nógu skýrt fram í máli mínu áðan, að ég vildi ekkert vont segja um skýrslu flugvallanefndar - alls ekki. Það er einmitt mjög gott að hafa allt þetta efni hér saman komið á einum stað með þeim ágætu skýringum og vandlega unnu töflum og öðru efni sem þar fylgir til þess að hafa til hliðsjónar og til þess að miða stefnuna við. Í skýrslunni eru samandregin flest þau atriði sem menn gátu séð á þeim tíma þegar hún er samin, og nær hún sjálfsagt yfir langflest þau atriði sem einhverju máli skipta enn í dag og sennilega um allmargra ára skeið fram í tímann, því að það er nokkuð ljóst, hvað þarf að gera í þessum efnum á komandi árum og þá kannske ekki síst í því að endurnýja flugleiðsögukerfið. Sumt af því er að verða mjög gamalt og vantar slík tæki til þess að ná góðu sambandi milli ýmissa landshluta. Og það má kannske geta þess hér, að einmitt á Vestfjörðum er verið að gera gagngerar endurbætur í þessu efni með því að setja upp fjölstefnuvita í Ísafjarðardjúpi til þess að tryggja betur flug á þennan erfiða stað, þar sem landslagi er þann veg háttað, að blindflug er svo gott sem útilokað á flestalla staðina á Vestfjörðum, en meðan svo er þýðir afar lítið að lýsa upp flugvellina, ef menn komast ekki niður á þá. Ég undrast það, þegar hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir vitnar hér í flugmálastjóra, að honum hafi ekki litist á þessa forgangsröðun. Það er ósköp einfaldlega vegna þess, að þessa upptalningu í þáltill. skil ég ekki þannig, að fyrst skuli taka a, síðan b og svo c, heldur verður að taka mið af þessum liðum eftir aðstæðum á hverjum stað, en kannske þarf fyrst og fremst að hafa þá alla í sjónmáli í senn, vegna þess að þeir verða ekki slitnir hver úr tengslum við annan. Það er nokkuð augljóst fyrir þá, sem þekkja til þessara mála. Og t. d. eru síðasti eða næstsíðasti liðurinn, mikilvægi flugs fyrir viðkomandi byggðarlag, kannske alltaf nr. eitt þegar öryggismálum hefur verið sinnt nægilega, því að það þýðir ekki að stefna áætlunarflugi á staði sem bjóða upp á hættulegar aðstæður. Fyrst þarf að leysa vandann varðandi öryggismálin, en síðan koma auðvitað staðasjónarmiðin næst. Það er einmitt það sem er brýnast, fyrir utan nauðsynlegar endurbætur á flugleiðsögukerfi og aðflugsskilyrðum, að taka þá landshluta, sem hafa vegna aðstæðna orðið út undan, vegna fjárskorts m. a. þá vil ég sérstaklega nefna Vestfirðina. Og ég tel að flestir hafi litið svo á, þegar þetta birtist hér, þessir 6 liðir, að það skuli ekki endilega taka þá í þessari röð, heldur séu þetta atriði sem öll verði að hafa í huga í senn og ekkert þeirra sé í rauninni mikilvægara en annað, eins og auðsjáanlegt er ef menn fara að athuga málin betur. Mig minnir að ég hafi sagt eitthvað á þá leið í ræðu í haust eða í vetur, þegar þessi mál voru til umr., að auðvitað hefði verið útilokað að leysa fyrst vanda þeirra staða sem erfiðasta afstöðu höfðu, því að það eru í mörgum tilfellum sömu staðirnir og búa við tiltölulega litla flugumferð. Ef við hefðum byrjað á því í fluginu hjá okkur að leysa þennan vanda, þá hefði flugumferðin aldrei orðið nægileg til þess að standa undir fluginu í landinu, þá hefði ekkert flug upphafist í landinu. Fyrst var að ganga frá þeim stöðum, sem gátu skapað þá umferð sem nauðsynleg var til þess að standa undir flugrekstrinum. En nú er komið að því og að vista fyrir alllöngu byrjað að reyna að leysa með viðunandi hætti, eftir því sem mögulegt er, vanda þeirra sem hafa búið við erfiðust skilyrði. Herra forseti. Ég þarf þá ekki að segja meira um þetta. En ég vil endurtaka, að ég fagna því, að þessi þáltill. hefur verið lögð fram. Hún sýnir þó a. m. k. að það er verið að hugsa um þessi mál og það ber að leiða þau fram í ljósið og sýna að menn vilji hafa þau með hinum. Þessi mál eru ákaflega mikilvæg fyrir okkur Íslendinga, vegna þess að ýmsar aðrar samgöngur eru ekki nándar nærri því í nægilega góðu lagi, eins og menn hafa séð af reynslunni. Samgöngur eru eitt af því nauðsynlegasta til þess að halda landinu öllu í byggð og þurfa svo sannarlega að vera aðaláhugamál allra hv. þm.



Herra forseti. Á þskj. 384 hef ég flutt till. til þál. um athugun á veiðiréttindum bænda, sem eiga land að sjó. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela landbrh. að láta endurskoða nokkur ákvæði laga um lax og silungsveiði, sem orka kunna tvímælis. Í þessu sambandi ber einkum að kanna réttindi og skyldur bænda, sem eiga land að sjó, og attauga, hvort ekki sé ástæða til að rétta þeirra hlut. M. a. ber sérstaklega að kanna: hvort veiðiréttur á silungi í sjó, sbr. 15. gr. laganna, er ekki bundinn óþarflega ströngum takmörkunum til viðbótar þeim veiðihömlum, sem stafa af óblíðu veðurfari hér við land; hvort ákvæði 23. gr. laganna um skyldu manna til að sanna sakleysi sitt, ef grunur um lögbrot fellur á þá, gangi ekki þvert á meginreglur íslenskra laga um sönnunarbyrði í refsimálum; hvort ákvæði 6. tölul. 89. gr., sem heimila eftirlitsmönnum húsleit að eigin geðþótta án undangengis úrskurðar, gangi ekki langt úr hófi fram. Jafnframt ber að stefna að því, að bændum, sem eiga land að sjó og hafa verið sviptir hlunnindum bótalaust, eigi í framtíðinni rétt á sérstakri fyrirgreiðslu til að koma upp fiskrækt sem aukabúgrein, þar sem góðar aðstæður eru fyrir hendi.“ Till. þessi skýrir sig nokkuð sjálf. Ég vil þó fara um hana nokkrum orðum, en að öðru leyti vísa til grg. Ég vil taka það fram, að hér er ekki verið að mæla með því að farið sé að veiða lax í sjó á nýjan leik eða að það sé lögleyft. Laxabúskapur Íslendinga lofar góðu og fiskrækt í ám og vötnum á vafalaust glæsilega framtíð fyrir sér hér á landi, bæði sem veiðiskapur eins og nú er og svo hugsanlega í framtíðinni sem aukabúgrein og sjálfstæður atvinnurekstur. Og ég vil raunar láta í ljós þá skoðun mína, að það sé furðulegt, hve Íslendingar eru langt á eftir nálægum þjóðum í þeim efnum að byggja upp lax- og silungsrækt sem búgrein. Mér er kunnugt um að í nálægum löndum er um að ræða framleiðslu í stórum stíl nú orðið, enda hefur þessi búskapur aukist mjög hröðum skrefum á undanförnum árum, en hér á landi hefur verið um meira eða minna algjöra stöðnun að ræða. Lax- og silungsrækt í lokuðum hólfum við og í sjó á eftir að stóraukast hér á landi og þá ekki síst þar sem einhvern jarðhita er að fá. Þótt viðurkennt sé að laxveiðar í ám og vötnum séu mjög mikilvægur þáttur í búskap landsmanna og síst ástæða til þess að draga þar neitt úr, þá má þó ekki gleyma hinu, að sú þróun, sem orðið hefur í veiðimálum á undanförnum árum, hefur að nokkurn leyti orðið á kostnað bænda sem eiga land að sjó. Þeir hafa verið sviptir hlunnindum sem forfeður þeirra hafa notið um aldur. Þeir hafa að öllu leyti misst rétt til laxveiða í sjó og fá engan arð af aukinni laxagengd í veiðiám, en auk þess eru veiðar á silungi í net háðar miklum takmörkunum og raunar bannaðar hálfa vikuna. Þetta er gert til samræmis við reglur sem gilda um veiði í ám og vötnum, en er ekki að öllu leyti sambærilegt hvað aðstæður snertir, því ef eitthvað er að veðri er veiði í sjó vonlaus, en það þarf alls ekki að vera í ám og vötnum. Veiðidagar verða því af náttúrlegum ástæðum miklu færri í sjó en í ám og vötnum. Um leið og ég vil undirstrika að ekki er rétt að leyfa laxveiðar í sjó að nýju, þá tel ég þó að ástæðulaust sé að herða svo að silungsveiði í sjó að bændur, sem búa við sjávarsíðuna, verði nær réttindalausir. Á seinustu árum hefur eftirlit með veiði í sjó verið mjög aukið. Eðlilegt eftirlit er sjálfsagt að allra dómi, en ýmsar heimildir eftirlitsmanna lögum samkv. og aðfarir þeirra með stoð í lögum sæta ámæli svo að illindi hafa af hlotist. Ég hef leyft mér í grg. að vitna í nokkur ákvæði veiðilaga sem mér þykja óeðlilega ströng og í litlu samræmi við íslenskar réttarvenjur. Í 3. tölul. 23. gr. segir: „Sá, er sóttur er til sakar fyrir brot gegn banni því, sem felst í þessari grein, er sýkn, ef hann sannar, að fiskur sé veiddur erlendis eða á löglegum tíma.“ Hér er sönnunarbyrðinni algjörlega snúið við. Maðurinn telst sekur nema því aðeins að honum takist sjálfum að sanna hið gagnstæða. Þetta tel ég að sé allt of langt gengið, sérstaklega þar sem ekki eru stórkostlegri hagsmunir í veði en raun ber vitni, og að þetta hljóti að hafa flotið einhvern veginn með í gegnum Alþ. án þess að það hlyti eðlilega skoðun„ Í öðru lagi segir í 6. tölul. 89. gr.: „Nú leikur grunur á, að ólöglegt veiðifang sé geymt í verslun, reykhúsi, frystihúsi eða öðru geymsluhúsi, og er eftirlitsmanni heimilt án undangengins úrskurðar dómara að gera leit að slíku veiðifangi og taka það í sína vörslu, ef þurfa þykir, en gera skal hann dómara þeim, er í hlut á, þegar viðvart, en hann skal þegar taka málið til meðferðar.“ Að eftirlitsmanni sé heimilt án undangengins úrskurðar dómara að gera leit í húsum manna er heimild sem lögreglumönnum er ekki veitt. Það verður ævinlega að fá úrskurð dómara til þess að leit sé leyfileg. Jafnvel þótt morðingi eigi í hlut er ekki heimilt að gera húsrannsókn í húsi hans nema að undangengnum úrskurði dómara. Þess vegna þykir mér lítt skiljanlegt og ekki við hæfi að þessi lög skuli veita ólöglærðum veiðieftirlitsmönnum vald sem dómurum einum er ætlað samkv. almennum reglum íslenskra réttarfarslaga. Hér eru áreiðanlega ekki þeir hagsmunir í veði, að eðlilegt sé að veita ólöglærðum mönnum, sem oft eru ráðnir til skamms tíma, kannske fárra vikna, og þekkja kannske ekki ýkjamikið til þess starfa, sem þeir eru ráðnir til að gegna, slíkt vald. Ég vil undirstrika það hér, að till. þessi er ekki flutt að tilefnislausu. Till. er flutt vegna eindreginnar áskorunar mikils fjölda bænda, sem eiga land að sjó og telja, m. a. með tilvísun til þeirra sérkennilegu lagagreina sem ég vitnaði til, að vakin hafi verið upp illindi og úlfúð að óþörfu. Þeir hafa sent okkur þm. á Norðurl. v. áskoranir, m. a. úr báðum Húnavatnssýslum og úr Skagafjarðarsýslu, þar sem þess er mjög eindregið farið á leit, að hlutur bænda, sem eiga land að sjó, verði réttur. Inngangur að þessu undirskriftaskjali, sem áritað var af miklum fjölda bænda í þessum sýslum og var sent þm. kjördæmisins, birtist sem fskj. með þessari till. ásamt bréfi sem henni fylgdi. Það er skemmst af að segja, að nú er orðið nokkuð um liðið sáðan bændur hófu þessa málsumleitan við okkur þm., og það hefur því miður ekki borið neinn árangur fyrr en ég taldi rétt að kynna alþm. þessa beiðni með flutningi þessarar tillögu. Ég vil láta þess getið, þó að það sé algjörlega áreitnislaust gagnvart þeim ráðh. sem í hlut á og er nú hér einmitt viðstaddur, að ég hef orðið fyrir nokkru ámæti fyrir að orða till. á þá leið, að Alþ. skuli fela landbrh. að láta endurskoða þessi ákvæði án þess að honum séu gefin frekari fyrirmæli um það, hvernig sú endurskoðun fari fram og hverjir hafi hana með höndum. Það er einfaldlega vegna þess, að menn hafa það svo sterklega á tilfinningunni að yfirmenn landbúnaðarmála og veiðimála hér í landi séu svo eindregið á bandi þeirra, sem hagsmuna hafa að gæta hvað veiði snertir í ám og vötnum, að þeim finnst að gefa þyrfti ströng fyrirmæli um það, að landbrh. gætti hagsmuna þeirra bænda, sem land eiga að sjó, þegar hann skipaði nefnd þá sem hér um ræðir. Ég vil hins vegar segja það, alveg sér í lagi þar sem hæstv. ráðh. er hér viðstaddur, að ég treysti honum til þessa ef till. af þessu tagi yrði samþ. eða önnur till. um endurskoðun á lax- og silungsveiðilögunum. - Ég vek á því athygli í framhjáhlaupi, að fleiri till. hafa komið fram hér í þinginu þar sem skorað er á ráðh. að beita sér fyrir endurskoðun laganna um lax- og silungsveiði. - En ég sem sagt segi það eitt að lokum, að ég treysti hæstv. ráðh. til þess að sjá til þess, að við endurskoðun laganna verði tekið fullt tillit til þeirra bænda, sem hér eiga í hlut, og að þeir eigi fulltrúa í þessari nefnd. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um efni þessarar till., en legg til að að lokinni þessari umr. verði henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hér er reifað mál sem ég veit með vissu að þarfnast athugunar. Ég geri mér grein fyrir því, að vandamál það, sem hér um ræðir, hefur orðið brýnna með árunum og er í þann veginn að taka á sig hættulega mynd. Ég er aftur á móti þeirrar skoðunar, eins og laxarækt er nú háttað á landi hér og laxveiðimálunum komið, að við megum undir engum kringumstæðum bregða fæti fyrir ráðstafanir yfirstjórnar veiðimála til þess að koma í veg fyrir veiðiþjófnað í sjó á laxi, þó ég sé hins vegar þeirrar skoðunar, að við verðum að haga eftirliti og allri meðferð þessara mála af mikilli nærfærni og kurteisi. Ég hef lesið seinni árin margar fróðlegar og sumar skemmtilegar ritgerðir um það, með hvaða hætti fólk hefur frá örófi alda helgað sér þá jarðarskika þar sem auðsóttast er til matfanga, en það eru svonefndar hlunnindajarðir. Inn í þær sögur blandast náttúrlega frásagnir af því, með hvaða hætti þeir, sem urðu að sætta sig við það næstbesta eða jafnvel næstnæstbesta og jafnvel það versta, hafa orðið að beita klókindum sínum til þess að næla einnig í nokkuð af þessum gæðum. Hérlendis átti það við um reka, sel, fugl og fisk og hefur þá löngum verið aðhafst utan ramma laganna misjafnlega langt utan ramma laganna. Hv. alþm. verða að bera það í minni, ef þeir líta á þessi hlunnindamál í sögulegu samhengi, að sennilegt má telja að einmitt þessi hæfileiki til öflunar matfanga og eldiviðar án tillits til landamerkja og lagabálka hafi átt ríkan þátt í því að forða þessari vesalings þjóð frá algjörri útrýmingu á harðindaárunum, og er það raunar aðdáunarvert þegar hugleitt er að hábjargræðistímanum í veiðimálum ber einmitt upp á þann tíma. þegar björtust er nótt. En það var á þeirri tíð þegar neyðin knúði dugandi menn til að brjóta lög og reglur til þess að bjarga lífi sínu og sinna. Nú er önnur tíð, þegar enginn þarf að seilast um hurðarbak til lokunnar í þessu efni og fráleitt að telja ásælni í veiðirétt náungans nú til dags eða í eggver hans eða reka til nauðsynlegrar lífsbjargarstarfsemi á þjóðlegum grundvelli, og það sem enn þá meira er, að sjálftaka á þessu sviði getur ekki heldur fallið undir það sem kallast mætti meiri háttar auðgunarstarfsemi. Möguleikarnir til þess háttar umsvifa hafa nú verið fluttir inn fyrir veggi peningastofnana og viðskiptafyrirtækja. Hér gefst að vísu ekki tími til þess að ræða ítarlega um þá breytingu sem orðið hefur á bjargræðisvegum þessarar þjóðar á síðustu 50 árum eða svo og þar með á viðhorfinu til eignarhalds á hlunnindum og þá fyrst og fremst veiðiréttar. En það er nauðsynlegt, þegar við fjöllum um veiðiréttarmálin, hvort heldur í ánum eða í sjónum, þar sem um laxfiska eða fiska af svokölluðum laxfiskastofni er að ræða, að geta þess, að laxagengdin í árnar okkar núna byggist að mjög verulegu leyti nú orðið á ræktunarstarfsemi. Laxinn sem gengur í árnar er afrakstur af kostnaðarsamri ræktun af hálfu veiðiréttareigenda. Seiðunum er klakið út í klakhúsum og þau eru alin upp með ærnum kostnaði, eru síðan í ánum í verulegan tíma eða yfirleitt þrefalt lengur en þau dveljast síðan í sjó, en ganga að svo búnu til sjávar og nærast þar og alast upp og stækka á þessum almenningi sem grunnslóðin er í kringum landið. Hv. flm. þáltill., Ragnar Arnalds, gagnrýndi hér réttilega nokkur ákvæði í gildandi löggjöf og segir um framkvæmd þessara lagaákvæða, með leyfi forseta: „Á seinustu árum hefur eftirlit með veiði í sjó verið aukið. Eðlilegt eftirlit er sjálfsagt að allra dómi, en ýmsar heimildir eftirlitsmanna og aðfarir þeirra með stoð í lögum sæta ámæli, svo að illindi hafa af blotist.“ Illindi í sambandi við veiðiréttarmál eiga sér langa sögu á landi hér og víðar. Ég var fræddur um það fyrir 3 árum, sem ég vissi ekki áður, að Brjánsbardagi sá, sem frá segir í Njálu, var háður út af laxanetalögnum í Dyflinnará, og ef mig minnir rétt, þá féllu um 20 þús. manns í þeim bardaga á sínum tíma. Hér á landi hafa veiðiréttarmálin lengi verið hitamál og þá einkanlega í Húnavatnssýslum, sem hv. flm. vitnaði nú til að orðið hefðu kveikjan í þetta þingmál. Eftir því sem fróðir menn hafa sagt mér, þá var fyrsta morð á Íslandi framið út af veiðiþrætu - það var í Vatnsdal í Húnavatnssýslu og deilt um Hofshyl - og sá, sem myrtur var, var sá sem til var settur að miðla málum í þeirri deilu, miðla málum með sama hætti og hv. flm. þessarar þáltill. ætlast til að hæstv. landbrh. geri nú. Síðan hafa staðið þrotlausar deilur á milli Húnvetninga innbyrðis um veiðiréttarmál og ýmsum veitt betur eins og gengur, þó þetta sé náttúrlega ekki einkamál Húnvetninga, síður en svo. Hvarvetna hefur veiðiréttur til þess tilhneigingu að valda ágreiningi, þótt ekki hafi skorist svo mjög í odda yfirleitt sem norður í Húnavatnssýslum. Nú skal enginn herma það upp á mig, að ég segi þetta Húnvetningum til hnjóðs. Fólkið er stórbrotið í gáfum sínum og hver hefur til síns ágætis nakkvat, eins og frægur Húnvetningur sagði fyrir á að giska 1000 árum og orðið hefur síðan að orðtaki. En hvað sem því líður, þá er það nú ætlun mín að seint verði veiðilöggjöf komin í það horf, að Húnvetningar verði með öllu ásáttir um réttmæti hennar. Ég er ekki einu sinni viss um að Húnvetninga fýsi sérstaklega að verða ánægðir, og raunar hrýs mér hugur við þeirri tilhugsun, með tilliti til vina minna t. d. á Ströndum og í Skagafirði, ef slíkt yrði samlyndi þeirra Húnvetninganna. Ég hygg að veiðilöggjöfinni þurfi ekki að breyta verulega í því skyni að afnema verstu annmarkana. Það, sem ábótavant er, kann að leynast í framkvæmd hennar og kunna þá náttúrlega ýmsir að segja sem svo, að það sé minni vandi að semja skynsamlega löggjöf en að sjá um framkvæmd hennar. Ég viðurkenni það fúslega, að í þeim tilvitnunum, sem hv. þm. Ragnar Arnalds las hér áðan úr löggjöfinni, gætir nokkurs ofstopa, en vil aðeins geta mér þess til, að ástæðan fyrir því, að sótt var á um það að fá þess háttar ákvæði um rétt eftirlitsmanna inn í löggjöfina, hafi verið af svipuðum rótum runnin og hin ströngu ákvæði, hin, ströngu viðurlög sem forðum giltu við sauðaþjófnaði á landi hér, þegar það varðaði líf manns að taka lamb á fjalli þótt svo hann væri að verða hungurmorða. Ástæðan var sú, hversu auðvelt var að fremja þess háttar afbrot hversu auðvelt var að stela lambi á fjalli, og það er raunar auðvelt að ná laxi úr sjó. Nú vil ég alls ekki fortaka það, að sjávarbændurnir, sem hv. þm. Ragnar Arnalds ræddi um áðan, eigi þrátt fyrir allt dálítinn rétt til þessara laxfiska, þó að aldir séu upp sem seiði í ánum með ærnum kostnaði. Þeir eru eignaraðilar að hinum stóra afrétti, sem þessi seiði ganga á, þar sem þau éta allt að því tvöfalda þyngd sína á dag, jafnvel þrefalda og hundraðfalda þyngd sína með þessum hætti á sameiginlegri afrétt okkar allra á 1–2 árum. Þetta finnst mér ekki fráleitt. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi sannarlega að endurskoða veiðilöggjöfina og vil, af því að það er minnst á Húnvetninga sérstaklega, minna á till. sem Björn Pálsson fyrrv. alþm. á Löngumýri gerði grein fyrir, að því er ég hygg þó ekki úr ræðustól á Alþ., hugmyndum sem hann gerði grein fyrir á þá lund, að allir íbúar hvers vatnasvæðis ættu að hafa nokkra eignaraðild að laxveiðiánum og öllu því svæði sem vatn rennur af til þessara áa, og kemur þá einnig til álita hlutur þeirra manna sem land eiga að sjó. Um hitt verður ekki deilt, að auk hins forna réttar, sem helgaðist af eignarhaldi á landi, þá bætist nú við sá réttur sem veiðibændur hafa fengið með þeim hætti að leggja fé í laxarækt og gera þessi mál að ræktunaratriði. Ég játa að ég ber einnig umhyggju fyrir mönnunum sem land eiga að sjó, þar sem fylgt hefur réttur til þess að veiða silung í net, og óþolandi þætti mér, ef ég byggi á slíkri jörð við sjó, að eiga það á hættu að menn ráðnir til eftirlitsstarfa við laxveiðiá kæmu og færu að snuðra í bátnum mínum og skafa upp úr honum hreistur til að senda suður til Reykjavíkur og láta kanna það, af hvers konar fiski þetta hreistur væri. Það getur verið að það sé vegna þess að og var alinn upp við það ungur að eiga bát, að ég hef sams konar tilfinningu gagnvart bát eins og heimili mínu að vissu leyti. Ekki vildi ég láta þá heldur hafa heimild til þess að vera að skyggna netið mitt, þar sem það lægi í sjó, að huga að því, hvaða fiskar væru í það gengnir. Enn þá síður vildi ég láta þá hafa heimild til þess að draga þetta net á land. Ég hygg að ekki verði hjá því komist, ef menn leggja silunganet í sjó þar sem lax á göngu um, að stöku lax slæðist í silunganet, ef þetta er sæmilega sterkt net. Lögum samkv. á eigandi netsins, sá sem rétt hefur til þess að veiða silung í sjó, að losa þennan lax úr neti sínu, ef hann kemur að laxinum með lífi, og sleppa honum, en henda ella. Við skulum ekki fara í neinar grafgötur um það, að lax, sem gengur í silunganet, flækir þannig um sig netið að það mun ekki fanga silung það sinni að neinu gagni, og má raunar segja að sá lax gjaldi fyrir veiðispjöll með lífi sínu og holdi, og mér finnst ekkert óeðlilegt að eigandi silungsnetsins fái að borða laxinn. En þetta er ekki aðalvandamálið í þessu sambandi, heldur hitt, að í blóra við þennan rétt sjávarbænda til að leggja silunganet í sjó er stundum stórkostleg laxveiði í sjó, þar sem lögð eru ýsunet fyrir laxatorfurnar. Það er á almannavitorði, að lax, sem er fangaður með þeim hætti og eins með ádrætti í sjó, hefur verið til sölu í verslunum hér á landi og fluttur út svo tonnum skiptir. Þetta er vandamálið. Ég vil ekki setja út á eftirlit með því, að veiðilögin séu haldin. En ég mótmæli því aftur á móti sterklega, að gengið sé fram með ofstopa í þessu eftirliti, eins og mér virðist verið hafa. Það er á vitorði alþýðu manna, að lax hefur verið veiddur í stórum stíl í sjó í miklu stórfenglegri veiðigildrur en silunganet, og ástæðan fyrir því, að það er sótt nokkuð fast að herða þetta eftirlit, sé sú, að önnur leið sé raunar ekki til þess fær. Ég held að við þurfum að finna til þess leiðir að stemma stigu við ólöglegri laxveiði í sjó sem framin er að yfirlögðu ráði og heitið getur veiðiþjófnaður. Til þess kunna að vera ýmsar leiðir, m. a. man ég eftir því fyrir einum 10 árum að fram kom uppástunga, sem mér þá þótti nokkuð góð og trúi enn að gæti verið góð, á þá lund, að allur lax, sem seldur væri í verslunum hérna, yrði merktur, þ. e. a. s. að sett yrðu merki frá Veiðimálastofnuninni í kinn fisks, á þessum laxi, og ekki mætti versla með annan lax heldur en þannig væri skráður til sölu, ef fá mætti nokkurt aðhald með þeim hætti að löggilda lax til sölu. En ég er sem sagt viss um að með því að skerða möguleika Veiðimálastofnunarinnar til þess að hafa eftirlit með veiðimálum mundum við ekki auka sátt þeirra Húnvetninga. Ég er næstum því viss um að með þeim hætti mundum við fremur en hitt nálgast það ástand sem ríkti við Vatnsdalsá á dögum Ingimundar gamla. En enginn má túlka orð mín á nokkurn hátt á þá lund, að ég vilji gera hlut Húnvetninga í þessu viðkvæma máli lítinn eða skoplegan. Sagan ber sannarlega vott um dýrð þeirra, og enn í dag eru þeir slíkir að mannkostum og atgjörvi, svo sem þjóð veit, að innbyrðis erjur þeirra eða deilur út af veiðiskap, fjárkláða eða hryssum verka aðeins eins og undirstrikun á stórkostlegri skaphöfn, enda mála sannast að þar eru náttúrlega vígaferli aflögð fyrir þó nokkru, að því er best verður vitað. Enda þótt ég telji mjög tímabært að vekja mál sem þetta, umr, um það hér á þingi, þ. e. a. s. um rétt strandbænda til netaveiða í sjó, - rétt sem ég vil svo sannarlega virða, og enda þótt hv. frsm. legði áherslu á þann vilja sinn að gæta réttar þeirra aðila, sem rækta upp árnar, laxveiðina í ánum, þá fannst mér eigi að síður með einhverjum hætti að ekki kæmi alveg nógu skýrt fram hjá honum og ekki, þrátt fyrir varnagla í þáltill. og gr., nógu næm tilfinning fyrir rétti þeirra manna, sem rækta nú laxinn í ánum, sem er með dálítið svipuðum hætti og sauðfjárbændur koma upp landbúnaði sínum með sauðfé sem þeir reka svo upp á afréttinn og eiga þá rétt á að fá af fjalli, og þá ekki heldur kannske nógu næm tilfinning eða kannske engin tilfinning fyrir rétti þeirra manna og þörfum sem skemmta sér svo við að veiða þennan lax á stöng þegar hann er kominn upp í árnar. Því miður er það svo, að nokkuð vantar á það, að löggjafarsamkundan, stjórnendur landsins, geri sér grein fyrir því, að hér er um að ræða þörf fólks til að stunda þetta útivistaryndi sem er að veiða fisk á stöng að sumrinu til. Hér kunna að valda að nokkru leyti gamlir fordómar frá þeim tímum, þegar ekki var alþýðuíþrótt eða alþýðuskemmtun að veiða á stöng, eða einhverjar leifar frá þeim árum, þegar það voru eingöngu breskir „lordar“ sem stunduðu þessa veiði hér á landi og fólkið fékk aldrei neina sérstaka tilfinningu fyrir, sem því er tæpast láandi, og þetta mun hafa verið svo í fleiri löndum. Það segja mér þeir menn, sem fróðastir eru um ævi Knut Hamsuns, að þegar hann var ungur piltur norður á Hálogalandi og hét ennþá Knut Petersen, þá hafi hann unnið fyrir sér eitt sumar með því að vera leiðsögumaður og aðstoðarmaður með breskum stórhöfðingja, sem þar stundaði laxveiðar, og framkoma hans við þennan unga viðkvæma norska pilt var með þeim hætti, að í brjósti hans kviknaði upp óslökkvandi hatur í garð Breta, sem gekk svo langt að áður en lauk gerðist hann nasisti á stríðsárunum og stuðningsmaður Hitlers, jafnvel gegn allri þjóð sinni, bara til þess að geta klekkt á Bretum. Svo langt leiddi andúð á stangarveiðimanni, Knut Hamsun. Hið sama gilti hér á landi. Mér er kunnugt um mörg dæmi þess fram til skamms tíma, að höfðingjarnir, sem laxveiðina stunduðu á stöng og skáru sig úr frá alþýðunni að því leyti, urðu ekki beinlínis vinsælir af alþýðu manna í sveitunum, ekki allir a. m. k., og enn þá síður af aðstoðarmönnum sínum. Dæmi veit ég ofan úr Þverá í Borgarfirði. - það mun hafa skeð fyrir nær aldarfjórðungi - um það, að tveim piltum, sem voru hestastrákar fyrir tvo höfðingja úr Reykjavík, mislíkaði drembilát framkoma annars þeirra og tóku upp á því að fóðra hross hans sérstaklega á rúgbrauði. Þegar hesturinn gaf frá sér þau hljóðmerki, sem til var ætlast með þessum hætti, þá hrópuðu piltarnir „salut“. Og svona lengi mega menn ekki erfa ónotalega framkomu drembilátra höfðingja við laxveiði, að þeir taki sig síðan til og flytji sérstök þingmál inn á Alþ. til þess að klekkja enn þá meira á þeim. Ég er alveg viss um að við gerum rétt í því að styðja veiðimálastjóra og starfsmenn hans með ráðum og dáð í viðleitni hans til þess að tryggja árangur af ræktunarstarfi í íslenskum laxveiðiánum. Við megum á engan hátt bregða fæti fyrir þá viðleitni, því hér er um að ræða þjóðnytjastarf sem á eftir að koma öllum landsmönnum til góða. En undir það get ég tekið með hv. flm., að það nær ekki nokkurri átt að veita eftirlitsmönnum með laxveiðiánum einhvers konar yfirskilvitlegan rétt til þess að ganga um lönd og lendur annarra manna og skyggnast í híbýli þeirra og fara þar fram með eins konar dólgshætti. Við þurfum þó að gera okkur grein fyrir því, hvernig á þessu stendur, að sumir eftirlitsmannanna hafa e. t. v. leyft sér að framfylgja lagabókstafnum þannig að við ruddaskap jaðrar. Ég hygg að við eigum að taka það til athugunar, með hvaða öðrum hætti við getum auðveldað eftirlitið með framkvæmd veiðilaganna og komið í veg fyrir þjófnað á þessu sviði án þess að svipta bændur, sem land eiga að sjó, þeim hlunnindum að veiða silung í netstubb í sjónum og krakkana þeirra þeirri ólýsanlegu gleði og þeim hollu uppeldisáhrifum sem því fylgja að fá að vera aðilar að þess háttar veiði. Ég er því fylgjandi að því verði beint til hæstv. ráðh., að hann láti endurskoða þessi ákvæði. En vil þá endilega biðja hann að stuðla að því, að hugleiddar verði þá aðrar leiðir sem að gagni mættu verða til þess að tryggja þá menn sem leggja vinnu og fé í það að rækta upp árnar, að tryggja þá gegn áföllum af því tagi sem þeir verða nú fyrir af völdum manna sem stunda raunverulega ólöglegar veiðar í stórum stíl í sjónum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um endurskoðun á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76 frá 1970, en meðflm. með mér eru hv. þm. Stefán Jónsson, Jón Arm. Héðinsson, Gunnlaugur Finnsson, Eyjólfur K. Jónsson og Albert Guðmundsson. Í þáltill. segir svo: „ Alþ. ályktar að fram skuli fara endurskoðun á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970, með það höfuðsjónarmið fyrir augum að greiða í sundur veiðimálin og fiskræktarmálin. Felur Alþ. landbrh. að skipa nú þegar nefnd manna til að framkvæma umrædda endurskoðun og sé nefndin skipuð eftirtöldum aðilum: 1. Formanni, skipuðum af ráðherra. 2. Fulltrúa Búnaðarfélags Íslands. 3. Fulltrúa Landssambands veiðifélaga. 4. Fulltrúa Landssambands stangaveiðifélaga. 5. Fulltrúa Veiði- og fiskiræktarráðs Reykjavíkurborgar. 6. Formanni veiðimálanefndar. 7. Veiðimálastjóra. 8. Fiskimálastjóra. Nefndin ljúki störfum eigi síðar en í september 1978.“ Í grg. með þessari þáltill. segir m. a.: Í júlímánuði s. l. sendi Veiði- og fiskiræktarráð Reykjavíkurborgar öllum þm. Reykjavíkur svo hljóðandi ályktun: „Veiði- og fiskiræktarráð Reykjavíkurborgar samþykkir að beina þeirri eindregnu áskorun til allra alþm. borgarinnar, að þeir beiti sér fyrir því á Alþ. á hausti komanda, að gerðar verði grundvallarbreytingar á núgildandi lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76 frá 1970, á þann veg, fyrst og fremst, að í nýrri löggjöf verði sundurskilin veiðimálin annars vegar og fiskræktar- og fisksjúkdómamálin hins vegar, og traust og örugg stjórn þessara mála tryggð.“ Þessi ályktun var einróma samþ. í Veiði- og fiskiræktarráði. Það virðist því liggja ljóst fyrir, að hér er ekki um að ræða pólitískt mál, heldur málefni, sem Veiði- og fiskiræktarráð hefur, að fenginni reynslu og þekkingu, talið nauðsynlegt að koma á framfæri á Alþ. með þjóðarhag fyrir augum. Málið er því að þessu leyti sérstætt, og þess vegna má væntanlega ætlast til að Alþ. sjái sér fært að gefa því góðan meðbyr. Ekki fer á milli mála, að fiskræktarmálin í vötnum og ám landsins hafa vakið sívaxandi eftirtekt og áhuga landsmanna. Um suma þætti fiskræktarmálanna hafa staðið alvarlegar deilur í fjölmiðlum um áraraðir, einkum á milli áhugamanna um fiskræktarmál og fiskræktaryfirvalda. Á fyrra ári, þ. e. a. s. árinu 1977, tóku deilur þessar á sig nýja mynd í sambandi við sjúkdóma er upp komu í laxaseiðum í Laxalónsstöðinni og klak- og eldisstöð Rafmagnsveitu Reykjavíkur við Elliðaárnar. Þessar deilur verða ekki frekar gerðar að umtalsefni hér, en á þær drepið til áminningar um það, hvað mál þessi virðast í eðli sínu alvarleg og viðkvæm, og vísa ég til þess sem um þetta hefur verið ritað í dagblöðum og einnig rætt í útvarpi. Hins vegar virðist augljóst að líta svo á, að nánar athuguðu máli, að löggjafinn hafi sýnt þessu þýðingarmikla máli of mikið sinnuleysi og að við svo búið sé ekki lengur hægt að una. Það er því í sjálfu sér tilefni til þess að lýsa ánægju sinni yfir því, að veiði- og fiskiræktarráð Reykjavíkurborgar skuli hafa einróma staðið að þeirri ályktun, sem er forsenda fyrir þessari þáltill. Og um leið má gjarnan vekja athygli á því, að borgarstjórn Reykjavíkur hefur sýnt fiskræktarmálum mikinn og verðskuldaðan áhuga og skilning, m. a. með stjórnun Veiði- og fiskiræktarráðs í nóv. 1974, en það var gert með 15 shlj. atkv. allra borgarstjórnarmanna. Umrætt ráð á að vísu ekki langan starfsferil að baki, en það hefur ekki að mati okkar flm. brugðist skyldu sinni, heldur tekið fiskræktar- og fisksjúkdómamálin allföstum og ákveðnum tökum á hlutlægan hátt, m. a. með því að beita sér fyrir rannsókn fisksjúkdómamála á vísindalegum grundvelli, eins og skýrsla, sem fylgir þessari þáltill., ber með sér. Skýrsla þessi er grg. úr enskri skýrslu, sem kunnur kanadískur vísindamaður gerði í sambandi við fisksjúkdómamálin, en það er dr. Trevor P. T. Evelyn, sem er frá Pacific Biological Station í Kanada. Þegar leikmaður les og kynnir sér þessa rannsóknarskýrslu eftir þennan umrædda vísindamann á hlutlausan hátt um þá fisksjúkdóma sem hafa herjað í fiskræktunarstöðvum í nágrenni Reykjavíkur á s. l. ári, þá hlýtur manni að verða ljóst að hér er um mjög alvarlegt mál að ræða og alvörumál. Í þessum efnum hefur ríkt að undanförnu og ríkir enn frekar bágborið ástand í fiskræktar- og fisksjúkdómamálum. Það er því augljóst, að Veiði- og fiskiræktarráð hefur lagt fram merkan skerf til fiskræktar- og fiskeldismálanna á Íslandi með því að láta umrædd fisksjúkdómamál til sín taka á grundvelli vísindalegra rannsókna. Þetta sýnir hvað slíkur aðili getur raunverulega verið áhrifaríkur aðhaldsþáttur gagnvart fiskræktaryfirvöldum landsins þegar rétt er að málum staðið, og einnig er með þessum hætti hægt að vekja upp ákveðið almenningsálit til stuðnings jafnmiklu þjóðþrifamáli og hér er á ferðinni. Ég vil því segja það, að Veiði- og fiskiræktarráð hefur í máli þessu sýnt ákveðna víðsýni og það hefur einnig sýnt ákveðinn samvinnuvilja við fiskræktaryfirvöld um þýðingarmikil grundvallaratriði í fiskræktar- og fiskeldismálum landsins með því beinlínis að óska eftir og bjóða nána samvinnu við umrædd fiskræktaryfirvöld. En ég mun ekki ræða það neitt nánar hér. Á sama tíma hefur Veiði- og fiskiræktarráð Reykjavíkur lagt á það mikla áherslu í samþykktum sínum, að stjórnvöld bættu til stórra muna skilyrði til rannsókna og þekkingar á fisksjúkdómum og meðferð þeirra mála samkv. heimild í lögum um lax- og silungsveiði. En þrátt fyrir það er augljóst af því, sem fram hefur komið í þessum málum á undangengnum árum, að úrbóta er þörf. Einsýnt er að Alþ. verður að skerast í leikinn og beita sér fyrir leiðréttingu í fiskræktarmálum á breiðum grundvelli með sérstakri löggjöf er tryggi öryggi og sterka stjórnun fiskræktarmála með framtíðarheill og hag að grundvallarsjónarmiðum. Til þess þarf og aðstoð færustu manna, er bæði hafa reynslu og þekkingu á þessum málum. Þess vegna er í þessari þáltill. bent á þá aðila og hagsmunasamtök, er hlut eiga að málunum, og þeim gert að vinna að undirbúningi þeirrar löggjafar, er þáltill. gerir ráð fyrir. Sú upptalning, hverjir skuli vera í umræddri nefnd, er auðvitað ekki tæmandi og er hægt að nefna t. d. í því sambandi tvo aðila, sem kæmu til greina til viðbótar, þ. e. Hafrannsóknastofnunina og samtök fiskeldisstöðva, sem verið er að stofna, og má í því sambandi vekja athygli á þeirri merkilegu starfsemi, sem nú er hafin á nokkrum stöðum á landinu, sem er laxeldi í sjó á vegum aðila sem standa að þeim samtökum er ég nefndi áðan, samtökum fiskeldisstöðva. Möguleikar á þessu sviði virðast vera mjög miklir og því nauðsynlegt að þessum þætti fiskræktarmálanna verði gerð glögg og góð skil í nýrri löggjöf um fiskræktarmálin. Við síðustu endurskoðun lax- og silungsveiðilaganna, á árunum 1968–1970, kom fram till. er beindist í svipaða átt og felst í þáltill. þessari. Þá náðist ekki samstaða í endurskoðunarnefndinni um svo gagngerðar breytingar á lax- og silungsveiðilögunum, þrátt fyrir að fyrir lægi vitneskja um slíka löggjöf margra forustuþjóða í fiskræktarmálum, fiskasjúkdóma-, fiskeldis- og fiskakynbótamálum. Nú eru senn liðin 8–9 ár síðan endurskoðun á lax- og silungsveiðilöggjöfinni fór fram. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar, erfiðleikar orðið á vegi fiskræktar vegna ýmissa áður óþekktra fisksjúkdóma og vaxandi umhverfismengunar í heiminum, en samtímis orðið stórmiklar og merkar framfarir vegna aukinnar þekkingar og rannsókna á vísindalegum grundvelli. Þetta allt kallar á ítarlega endurskoðun lax- og silungsveiðilaganna, ef við Íslendingar eigum ekki að standa í stað og verða eftirbátar annarra og daga að lokum uppi eins og nátttröll. Hér er því ekki um neitt smámál að ræða, heldur þjóðhagslegt stórmál, sem án efa á í sér fólgið milljarða kr. þjóðartekna, ef rétt er að staðið og framfarasjónarmið höfð að leiðarljósi. Mætti nefna ótalmörg dæmi þessu til sönnunar um útflutningstekjur nágrannaþjóða okkar af fiskrækt og fiskeldi, einkum regnbogasilungs og núna síðustu árin af laxeldi í sjó. Til fróðleiks í þessu sambandi má geta þess, að frændur okkar Færeyingar rækta nú og selja úr landi fyrir hundruð millj. kr. regnbogasilung, en stofnfiskinn keyptu þeir á sínum tíma frá Laxalónsstöðinni, samkvæmt því sem upplýst hefur verið í fjölmiðlum. Kunnáttumenn eru yfirleitt þeirrar skoðunar, að veiðimálin og fiskræktarmálin fari ekki vel saman undir einni og sömu stjórn. Í eðli sínu eru þetta næsta ólík mál, sem á stundum geta beinlínis stangast á, þótt í grundvallaratriðum séu fiskræktarmálin undirstaðan undir því að tryggja veiði í ám og vötnum og auka hana. En fiskræktar- og fiskeldismálin spanna langt út fyrir þau mörk. Og einmitt þessi staðreynd staðfestir nauðsyn þess að slíta sundur þessa tvo þætti í löggjöf okkar. Það er því deginum ljósara, að við Íslendingar erum orðnir á eftir öðrum þjóðum í þessum miklu hagsmunamálum. Við eigum yfir að ráða glæsilega fögru og víðfeðmu vatnasvæði, ómenguðu, með úrvals fiskstofnum, en þar að auki jarðhita til hjálpar, svo að segja í hverri sveit. Með réttlátri og viðsýnni fiskræktarlöggjöf mun löggjafinn leggja hornstein að yfirgripsmiklum fiskeldisatvinnuvegi í landinu sem færa mun þjóðinni og ótal einstaklingum björg í bú. Að því ber að stefna að leiða þannig þessi mál til farsælla lykta og setja niður deilur. Ég mun ekki tala fyrir þessari þáltill., en vísa að öðru leyti til þess, sem kemur fram í skýrslu um rannsókn á fisksjúkdómum, því til staðfestingar hvað hér er um mikilsvert og þýðingarmikið mál að ræða. Ég treysti því, að þetta mál fái skilning hér á þingi og að það verði samþ. þannig að hægt verði að skipa þá nefnd, sem þáltill. gerir ráð fyrir, hið fyrsta. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að óska þess, að að lokinni umr. verði þessari till. vísað til allshn.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ræðuhöld mín á þessum degi hér á hv. Alþ. eru nú orðin alllöng og um ólík efni, en það er mér til málsbóta að ég hef ekki tafið þingið með mörgum ræðum á þessu þingi. Hins vegar tel ég mér skylt að víkja nokkrum orðum að þeim tveim till., sem fjalla um sama efni. Þó að efninu sé komið með ólíkum hætti verður það sem ég segi raunar um báðar till., en þó fyrst og fremst um þá sem nú er hér til umr., vegna þess að hún er viðtækari og tekur yfir málið í heild. Á mínu fyrsta þingi hér, 1956–1957, var frv. um lax- og silungsveiðar til meðferðar og það var eitt af mestu eða alvarlegustu málum sem ég tel mig hafa fjallað um sem þm., því það var að sjálfsögðu mjög viðkvæmt mál í heimahéraði mínu og var langt frá því, að bændur þess héraðs væru á eitt sáttir um hvernig með skyldi fara. Lögin um lax- og silungsveiðar frá 1957 eru að minni hyggju merkileg lög. Það sem réð afstöðu minni til málsins, þegar þar að kom að ég gerði það endanlega upp við mig, var að ég trúði því og taldi mig vera búinn að athuga málið það vel, að þetta stefndi að ræktun og aukinni lax- og silungsveiði, það að auka lax- og silungsveiði væri svo mikils virði, að þó að ég ætti á hættu að missa af einhverjum atkv., þá mætti það ekki ráða afstöðu minni, þó að ég hefði upp á lítið að hlaupa þar sem ég var kosinn með tveggja atkv. mun. Ég efast ekki um að ég ákvað rétt. Það hefur afskaplega mikið áunnist á þeim rúmu 20 árum sem liðin eru síðan þau lög voru sett. Þeir ræktunarmenn, sem hafa haft forustu um þessi mál hér á landi, hafa unnið mikið og gott starf. Og ég er sannfærður um að við höfum hér í forustu þessara mála mjög færa vísindamenn, kannske er veiðimálastjóri þeirra allra fremstur í þessum efnum, en hann er án efa mjög fær vísindamaður. Hitt er svo annað mál, að um aðgerðir hans sem fleiri manna geta verið skiptar skoðanir, og það er aldrei hægt að gera ráð fyrir öðru ef menn aðhafast eitthvað. Ég hafði hugsað mér að láta endurskoða lögin um lax- og silungsveiði á þessu kjörtímabili, þrátt fyrir að lögin hafi verið vel sett. Það kom fram áðan gagnrýni á ýmis ákvæði laganna, sem voru lagalegs eðlis, en ég hygg að þar hafi verið mjög færir menn að verki, því ég man ekki betur en fyrrv. hæstaréttardómari Gizur Bergsteinsson hafi verið einn af þeim sem sömdu lögin eða frv. á sínum tíma ásamt Gunnlaugi Briem. Þessir menn eru báðir mjög færir menn í lögum og meðferð þeirra. Ástæðan m. a. til þess, að ég hef ekki horfið að því ráði að láta endurskoða þessa löggjöf nú, hún var síðast sett 1970, er sú, að það hafa ekki verið uppi hér á hv. Alþ. till. um það á þessu kjörtímabili. Það var á vissan hátt fleira en þetta sem kom þar til, en það eru nokkur atriði, og mér er fullkomlega ljóst að út í endurskoðun á löggjöfinni verður ekki farið nema hún verði nokkuð víðtæk. Ég er hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni sammála um að það ber auðvitað að endurskoða löggjöfina út frá þeirri reynslu sem fengist hefur af henni síðan hún var síðast endurskoðuð, og þó að lögin hafi á þeim tíma verði góð, þá hefur á þeim 8 árum, sem nú eru senn liðin, komið ýmislegt fram sem gerir það að verkum að nauðsyn ber til að skoða þetta mál áður en langur tími líður. Ég tel t. d. að raunverulega hafi verið farið til verri vegar í löggjöfinni 1970, um bætur til þeirra sem urðu fyrir tekjutjóni vegna verndunar fiskstofnsins og einnig hverjir greiða skulu. Ég álít að þarna sé veruleg veila í löggjöfinni, eins og hún er framkvæmd núna, og þurfi að athuga það. Annar þáttur einnig, sem ég tel að geri það að verkum að þessi endurskoðun eigi að eiga sér stað, er aukin ræktun í eldisstöðvum. Á því er enginn vafi, að slíkri starfsemi fylgir viss áhætta og þessi áhætta er fólgin í sjúkdómum. Það hafa komið upp sjúkdómar í eldisstöðvum hér á landi, og þó að menn hafi verið að deila um það, þá hefur það ekki bætt neitt úr eða breytt neinu. Aðalatriðið er að það er alltaf hætta á sjúkdómum í ræktun, því að náttúran slátrar hinum sem veikgerðir eru þegar hún fjallar um uppeldið, eins og hún gerir í ám og vötnum. Og það, sem mestu máli skiptir, er að missa ekki þessa sjúkdóma út í árnar og vötnin og um það hefur á vissan hátt orðið deila. Hitt vil ég taka fram, að í raun og veru er alveg óhugsandi að slík ræktun geti átt sér stað nema sá, sem að henni stendur, hafi tryggingu fyrir áhættu sem af sjúkdómum leiðir. Hér getur verið um stórfellt eignatjón og tekjutjón að ræða og það mikið að það getur algjörlega kollvarpað fjárhagslegri getu þess sem fyrir verður. Þetta finnst mér að reynslan hafi sýnt og sannað mér á s. l. sumri þegar þurfti að fjalla um eitt slíkt mál. Og ég beitti mér fyrir því í ríkisstj., að tekið yrði tillit til þess arna, þó ekki væru lagafyrirmæli þar um. Nú veit ég að það verður deilt um hvort þessu sé sinnt sem skyldi, en um það þýðir ekki að fást. En ef fiskeldi á að eiga sér stað í eldisstöðvum, þá verður að vera trygging fyrir þessu atriði. Annað er óframkvæmanlegt. Þess vegna tel ég að brýna nauðsyn beri til að taka þetta mál til athugunar. Ég vil segja það út af því, sem sagt hefur verið um eftirlit með þessu máli, að hér eru mjög færir menn, og nefni ég þar t. d. mann eins og dr. Guðmund Pétursson á Keldum. Ég vil líka segja frá því, að nú hefur verið ráðinn til starfa hjá ríkinu fyrsti sjúkdómafræðingurinn í lax- og silungssjúkdómum, sem er doktor í þeirri fræðigrein og tók til starfa á s. l. hausti. Þetta sýnir að áhugi er á því að reyna að taka á þessum málum. Ég hafði áður unnið að því og landbrn. að taka sýni og senda til Danmerkur og gera samninga við þekkta vísindastöð til þess að rannsaka m. a. regnbogasilunginn. En betur er fyrir málinu séð með því að færa þessa þekkingu hingað heim, eins og nú hefur verið gert. Mér er fullkomlega ljóst að löggjöf eins og lax- og silungsveiðilöggjöf, hvort sem við skiljum að ræktunina og veiðina, verður hér alltaf deilumál og ýmsum þykir að sér þrengt í meira lagi, eins og kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. v. að þeim fyndist norður þar. En ég vil einnig segja það, að Landssamband veiðifélaga, formaður þess, hefur leitað til mín út af því, að laxveiði í sjó væri að verða geysilega mikil og það svo, að þeir bátar sumir, sem væru á venjulegum fiskveiðum með nót, næðu laxinum., fyrir því væru, að hann taldi, nokkuð trygg sannindi bæði sunnanlands og norðan. Það hefur verið nokkuð unnið að því að rannsaka þetta mál og reyna að finna sannindin í því, að því leyti sem slíkt er hægt. Og ég held að það fari nú svo með eftirlit með veiðum, að það verði aldrei hægt að koma því við nema að ónáða þá sem grunaðir eru um að hafa brotið löggjöfina. Það sé ég ekki að sé framkvæmanlegt öðruvísi, og þarf engum orðum að því að eyða, að þeir, sem það gera vegna starfs síns, verða ekki vel séðir af þeim sem verða fyrir slíkum heimsóknum. En þrátt fyrir það er það svo, að eftirlitið verðum við að efla, eins og við verðum að efla ræktunina, því aðalatriðið er að við erum að efla ræktun á laxi og silungi til þess að skapa þjóð okkar auknar tekjur og það stórauknar tekjur, sem ég trúi að hægt sé. Ég vil nú segja það, að veiðimennskan hefur ekki verið mitt fag og ég hef því enga sérstaka andúð á eða samúð með veiðimönnum. Það, sem mér hefur fundist aðalatriðið, er að greiðsla hefur farið fram og það hefur verið veruleg tekjusköpun í sambandi við þetta. Ef á að afgreiða þetta mál á Alþ. nú, þá verður það náttúrlega með því að endurskoða laxveiðilögin í heild, því ég hef ekki trú á því að fara að tina út einn þátt og það kannske hæpinn þátt til þess að endurskoða hann einan. Um það má deila, þó ég hafi ekki gert mér grein fyrir því fullkomlega, sem bent er á í þessari þáltill. á þskj. 422, hvort þeir ættu þar allir að vera eða aðrir að koma til. Þetta er orðin átta manna nefnd, svo það er nokkuð stór hópur. Hitt sýnist mér, að nefndin mætti vera allafkastamikil ef hún ætti að ljúka störfum fyrir haustið, og ég hef ekki trú á því. Ég skal ekki orðlengja þetta, en ég vi1 að lokum segja það, þó að það sé endurtekning, að hér hefur mikið áunnist í þessum málum á s. l. 20 árum. Ég vona að ef farið verði út í þessa endurskoðun, sem ég tel um margt vera þess efnis að nauðsyn beri til að gera hana, þá takist svo vel til að ekki verði minni árangur á næstu tveim áratugum frá því að þau lög öðlast gildi sem út úr því kynnu að koma. En þessi atriði sem ég hef hér drepið á, eru meðal þeirra sem ég tel að verði að endurskoða eða taka inn í þessa endurskoðun og einnig það, hvort við erum komnir á það stig að aðskilja ræktunina og vísindastarfsemina og veiðina. Það er mál sem ég get nú ekki tjáð mig um, enda tel ég mig ekki dómbæran um það á þessu stigi málsins nema gera mér ljósa grein fyrir því. En það er ekki heldur það sem skiptir máli, því það verður þeirra sem um fjalla, ef til þess kemur að þetta mál verður afgreitt og í endurskoðunina verður farið. Hér er um stórt mál að ræða og það er stórmál fyrir íslensku þjóðina að halda vel á möguleikum sínum til að auka lax- og silungsveiði í ám og vötnum. Hún má ekki sofna á verðinum í sambandi við þau mál.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir þau jákvæðu ummæli sem fram komu í ræðu hans áðan í sambandi við þessa þáltill. Án þess að hann tæki beina afstöðu með till. voru efnisatriði ræðu hans með þeim hætti, að greinilega kom fram að hann er því hlynntur, að þessi mál séu athuguð með tilliti til þess, að sú löggjöf, sem við búum við, á sér nokkurn aldur. Ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðh., að sú löggjöf, sem við höfum búið við, hefur að mörgu leyti reynst vel. Ég tek einnig undir þau ummæli hans, að þeir menn, sem hafa unnið að fiskræktarmálum, hafa unnið ágætt starf. Það er einnig rétt, að mikið hefur áunnist. En það er nú einu sinni svo, að framþróun á þessu sviði eins og mörgum öðrum hefur verið geysilega mikil, og er það skoðun okkar flm., að þrátt fyrir að sú löggjöf, sem við höfum búið við, hafi reynst vel þurfi að gera á henni ákveðnar breytingar, eins og þáltill. gerir ráð fyrir. Það er staðreynd, að á þeim áratugum, sem núgildandi löggjöf hefur gilt, hefur orðið mikil umhverfisbreyting, svo dæmi sé nefnt. Sú umhverfisbreyting hefur skapað ný vandamál sem ekki þekktust hér áður fyrr. Nefni ég sem dæmi, að hin mikla umferð um landið, sem bifreiðaeign landsmanna hefur framkallað nú á síðustu árum, svo ekki sé farið lengra aftur í tímann en síðustu 5 eða 10 ár, skapar auknar og nýjar hættur í sambandi við umgengni landsmanna við ár og vötn. Það er ekki nokkur vafi á því, að mengunarhætta eykst gífurlega mikið við þetta eitt út af fyrir sig. Ráðh. kom inn á annað atriði sem ekki hefur verið mikill gaumur gefinn, sem er í sambandi við það, að ný og breytt veiðitækni kemur einnig til skjalanna við strendur landsins. Við höfum eignast fjölbreytilegan fiskiskipaflota og breytt fiskveiðilögsögunni þannig, að gera má ráð fyrir að íslenski veiðiflotinn í framtíðinni muni stunda veiðar nær landi og nýta þau mið, sem við nú einir ráðum yfir, með öðrum og skipulögðum hætti. Það þýðir það einnig, að hin nýja veiðitækni og hinn mikilvirki floti skapa ákveðnar hættur í sambandi við veiðarnar og einnig í sambandi við það, hvernig við umgöngumst stofninn þegar hann er að færast nær landinu og inn í árnar, en ráðh. minntist þar sérstaklega á laxinn. Þetta gerir það auðvitað að verkum, að sjúkdómahættan eykst í stofninum, sérstaklega í hinum frjálsa stofni, þar sem eru þessir förufiskar sem laxinn er sérstaklega. Ráðh. minntist á að fiskeldið hefur stóraukist hérlendis á síðustu árum, en samfara því eykst einnig hættan á því, að sjúkdómar komi fram í stofnunum þegar í eldisstöðvunum. Ég efast ekki um að þeir sérfræðingar okkar, sem nú fást við þessi mál, geri sitt besta með fyrirbyggjandi aðgerðum. Hins vegar er það skoðun mín, að það beri að gera enn betur, og það segi ég án þess að vera með gagnrýni á störf þeirra ágætu manna sem við þessi mál fást. En ráðh. benti réttilega á að þáltill. gerði ráð fyrir mjög skömmum tíma, að sú nefnd, sem hún gerir ráð fyrir, skuli skila áliti fyrir september í ár. Því er auðvitað hægt að breyta. Hins vegar reyndum við að gera till. um fulltrúa frá þeim helstu stofnunum eða áhugamannasamtök um sem hér eiga hlut að máli, og er sjálfsagt í meðferð þessa máls í n. að bæta við fleiri nefndarmönnum ef mönnum þykir þess þurfa við. Ég held að með því að hafa nefndina vel skipaða, og ég tala nú ekki um ef jafnágætur maður og hæstv. landbrh. kemur þar síðar við sögu, sem ekki er nú að vita, kosningar fara nú í hönd í sumar, og ef hæstv. ráðh. fjallar um þessi mál að kosningum loknum, þá muni sú nefnd, sem þáltill. gerir ráð fyrir að verði skipuð, fá öruggt aðhald og forustu frá hæstv. núv. landbrh. Ég segi fyrir mitt leyti og segi það nú ekki til þess að mæla neitt fagurlega í eyra hæstv. ráðh., að ég treysti honum manna best til þess að hafa forustu um að sú nefnd, sem hér er gert ráð fyrir að verði skipuð, fjalli um þessi mál með þeim hætti, að það verði þjóð vorri til sóma og ég tala nú ekki um þjóð vorri til mikils framdráttar í stórauknu fiskeldi á heilbrigðum stofnum. Fiskeldi nær auðvitað ekki aðeins til lax og silungs, heldur er það mun víðtækara. Í nágrannalöndum er farið að rækta ýmsa nytjafiska, sjávarfiska, og ég efast ekki um að sú nefnd, sem mundi fjalla um þetta, mundi koma inn á þau mál einnig, þótt það sé ekki beinlínis ætlast til þess í þáltill. En ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir hin mjög jákvæðu orð hans, sem hér féllu áðan, og vænti þess, að þau styðji þetta mál og það fái brautargengi í n. og hér á þingi.