Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1586, um fjármögnun og framkvæmd aðgerðaáætlunar gegn matarsóun, frá Steinunni Þóru Árnadóttur. Einnig hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1465, um sjóði á vegum ráðuneytisins og stofnana þess, frá Hildi Sverrisdóttur. Að lokum hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1574, um verklag lögreglu og sérsveitar ríkislögreglustjóra, frá Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur.

Herra forseti. Það er aldeilis líf og fjör í borginni okkar í dag. Það er erfitt að komast um og við erum að taka á móti öllum helstu ráðamönnum Evrópu, Evrópuráðinu nánast eins og það leggur sig með öllu sem því fylgir. Við ætlum að færa úkraínsku þjóðinni færanlegt sjúkrahús til að bjarga því sem bjargað verður á vígvellinum í þeirri ógn og þeim hryllingi sem þar ríkir. Ég segi, virðulegi forseti: Við getum gert svo margt fyrir marga en stundum væri líka allt í lagi að líta okkur nær. Hvenær hefur forsætisráðherra kallað saman alla formenn þingflokkanna og óskaði eftir því að við legðum huga okkar og hjarta í það að reyna að vernda og koma í veg fyrir ótímabær dauðsföll ungmenna af völdum ópíóíða? Hvenær hefur það gerst? Ég segi: Ef við getum þetta þá getum við gert svo miklu, miklu meira. Hvar eru ráðamennirnir okkar núna þegar við þurfum að taka utan um samfélag okkar, sem blæðir í okurvöxtum og verðbólgu, og unga fólkið okkar sem deyr ótímabærum dauða á besta aldri, þar sem er búið að eitra fyrir því, bæta eitri, Fentanyl, út í kókaín hjá einstaklingum sem eru ekki einu sinni fíklar og eru jafnvel að prófa í fyrsta eða annað sinn að djamma með einhverju eitri? Það er dauðans alvara fyrir þau. Hvar eru íslenskir ráðamenn hér og nú? Hvar eru þeir? Virðulegi forseti. Ef við erum bær til að gera allt fyrir alla þá eigum við líka að gera það hér heima og sannarlega ekki síður en annað.

Forseti. Ég tek undir allt sem fyrri ræðumaður sagði og vil bæta aðeins við. Nú er verið að halda þennan blessaða fund hérna í Hörpu, allt gott og blessað með það. Okkur var sagt fyrir áramót að það myndu verða 500 millj. kr. aukalega í kostnað út af viðbúnaði lögreglu, en sá kostnaður virðist vera kominn í einhverjar miklu meiri hæðir núna án þess að einhver hafi í rauninni samþykkt það þegar allt kemur til alls. Þegar þinginu er sagt: Þetta mun kosta 500 milljónir aukalega, en kostnaðurinn er síðan miklu meiri, þá er eitthvað skrýtið í gangi. Það er líka eitthvað skrýtið í gangi þegar lögreglan er að festa kaup á hríðskotabyssum, ekki bara út af þessum viðburði heldur til að eiga síðan varanlega eftir þennan viðburð. Það hefur einhvern veginn gerst smám saman, í hænuskrefum, að lögreglan er búin að vígbúast. Og til hvers? Fyrir hverja - í alvöru? Það er talað um skipulagða glæpastarfsemi, en gegn hverjum beinist þunginn í skipulagðri glæpastarfsemi? Ekki gegn almennum borgurum, alls ekki. Hann beinist kannski á milli glæpahópa eða eitthvað því um líkt. Almennir borgarar þurfa ekkert að óttast hana. Lögreglan sem slík þarf ekki heldur að óttast hana. Skipulögð glæpastarfsemi vill ekkert vera í einhverju stríði við lögregluna. Lögreglan á ekkert að vopnast gegn skipulagðri glæpastarfsemi, þess þarf ekki. Það er fullt af öðrum leiðum til að takast á við þann vanda sem við erum að glíma við heldur en að vopnvæðast; vopnvæðast með byssum, með orðræðu og með hræðsluáróðri. Við verðum að gera betur en þetta. Það má ekki gerast að við þokumst smám saman í átt að einhverju vígbúnu samfélagi sem þjónar í raun bara fólki sem fær einhverja öryggistilfinningu við að sjá vopnaða lögreglu 

Virðulegur forseti. Að flytja til Íslands á tankskipum illa mengað loft og blanda því við okkar hreina vatn og dæla niður í jörðu í og við vatnsból okkar við Straumsvík er sóðaskapur og heimska af verstu gerð. Til að dæla niður illa mengandi koltvísýringi, sem er lyktarlaus og eitruð lofttegund, þarf 25 tonn af hreinu íslensku vatni fyrir hvert tonn af illa mengandi iðnaðarlofti. Í fyrsta áfanga á að dæla 500.000 tonnum, í öðrum áfanga 1 milljón tonna og í þriðja áfanga 3 milljónum tonna og til þess þarf 75 milljón tonn af hreinu íslensku vatni. Á sama tíma er verið að flytja með mengandi skipum sorpið okkar til Evrópu og jafnvel Asíu þar sem plastið okkar fer í illa mengandi plastfljót sem þar eru. Og allt er þetta gert í okkar boði. Í þessu illa mengandi máli mætti veita bronsverðlaun fyrir heimsku, silfurverðlaun fyrir að vera aðeins heimskari og gullverðlaun fyrir að vera heimskastur, því að nokkurra klukkustunda eldgos á Reykjanesi gerir þessa vatnsmengun í okkar hreina vatni að engu. Þá mega þeir einnig vera í þessa illa þokkaða verðlaunakapphlaupi heimskunnar sem láta fossa blóð í mera- og hvalaslóð. Og trúðu mér, virðulegi forseti, það er ekki vel meint, því að þeirra gjörðum ræður gróðafíknin ein, ekkert annað. Að níðast á einu dýri til að fá afurðir til að geta níðst á öðru dýri er dómgreindarbrestur af verstu gerð og bara hrein og klár illska sem er okkur hér á Alþingi til háborinnar skammar. Ein furðulegasta hugmynd sem fæðst hefur hjá ESB er sala á mengunarsyndaaflausnarbréfum í formi upprunaábyrgða fyrir þá sem menga með kjarnorku, kolabrennslu og olíu. Þetta er gert til þess að hinir verstu umhverfissóðar geti logið um að þeir noti hreina orku frá okkur og við skreytum okkur með kjarnorku og kolabrennslu frá þeim í staðinn. Að segjast framleiða vöru hér á landi með hreinni orku má ekki, nema borga fyrir það tugmilljarða króna og þá hefur rétturinn til þess þegar verið tvíseldur til Evrópu, til umhverfissóða sem nota kjarnorku og kol til brennslu. Hverjir sitja svo í súpunni og blæða, borga fyrir hana bæði í peningum og heilsu? Jú, almenningur. Og þá bitnar það mest, eins og alltaf, á þeim fátækustu. Og að því gefna tilefni: Ríkisstjórn, hættið að skatta fátækt.  
            

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á, í ljósi þeirra áskorana sem hér eru ræddar í dag, að minnast Tryggva bróður míns sem féll fyrir eigin hendi þennan dag fyrir þremur áratugum. Því miður bíða þau grimmu örlög að dauðinn sé betri en lífið allt of margra og við eigum sem samfélag að leggjast á eitt að hjálpa þeim sem eru hjálparþurfi. Í því samhengi vil ég ræða eina stærstu ógnina sem að okkur steðjar um þessar mundir og veikir getu okkar til að styrkja stoðir samfélagsins; verðbólguna. Verðbólgan er á fleygiferð og við finnum öll fyrir því á eigin skinni. Vextir hækka, greiðslubyrði lána þyngist, matarkarfan verður sífellt dýrari og mörgum reynist erfitt að ná endum saman. Húsnæðismarkaðurinn, þar sem framboð hefur ekki mætt eftirspurn um langt skeið, hefur verið drifkraftur verðbólgu síðustu misseri. Markaðsbrestur er ríkjandi og það er mjög aðkallandi að tryggja aukið framboð húsnæðis sem mætt getur fjölbreyttum þörfum fólks. Íslendingar þekkja allt of vel hvaða áhrif verðbólga getur haft ef ekki tekst að kveða hana niður. Í því ljósi verður að vera algert forgangsmál að grípa til aðgerða sem styðja við Seðlabankann í þeirri viðleitni að ná verðbólgunni niður. Enginn kærir sig um að skilja Seðlabankann einan eftir í súpunni með sitt breiðvirka en sársaukafulla meðal, vaxtahækkanir. Við viljum ekki frekari vaxtahækkanir. Fjárlaganefnd Alþingis hefur nú til umfjöllunar fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Þar eru öflug verkfæri til að verjast verðbólgunni. Við eigum að treysta aðhaldið og tryggja nauðsynlega tekjuöflun. Við eigum að hægja ferðina með niðurfellingu ívilnana og skattafslátta á þeim stöðum þar sem milljarðar renna í vasa sem þurfa ekki á þeim að halda. Slík aðgerð sendir skýr skilaboð um aga og samstöðu á krefjandi tímum og við eigum að ganga fram með góðu fordæmi.

Virðulegi forseti. Ferðamannasumarið er að hefjast og við sjáum það á bókunum á gistingu, rútum og bílaleigubílum á ferðinni og litríku vindjökkunum í miðbænum. Þegar við keyrum um landið sjáum við ferðamenn um allt land, oft í nýjum aðstæðum, oft í hættulegum aðstæðum og maður fer að hugsa um öryggismál um allt land. Þegar kemur að öryggismálunum er margt sem þarf að huga að; heilbrigðisþjónustan um allt land, staða viðbragðsaðila og gott fjarskiptasamband. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Margar bílaleigur kynna síðan íslenskar aðstæður fyrir viðskiptavinum sínum og við erum með vefsíðu til að koma upplýsingum til skila og það eru góð skref. En samgöngur og fjarskipti eru risastór púsl í öryggismálum hjá okkur. Ég gæti staðið hér lengi og nefnt ýmiss konar verkefni sem brýnt er að ráðast í vegna öryggismála í landinu en ég vil nýta tímann í að koma með dæmi og ég ætla t.d. að tala hér um Blönduósflugvöll. Hann kemur mjög oft upp í umræðunni um öryggismál vegna þess að hann skiptir gríðarlegu máli fyrir sjúkraflug á sínu svæði. Hann er á milli heiða og þær heiðar eru oft lokaðar vegna veðurs og það getur nefnilega hver mínúta skipt máli þegar upp kemur slys. Önnur heiðin var t.d. lokuð í gær, Holtavörðuheiði, og það er maí. Maður á ekki alveg von á því í maí að heiðar séu lokaðar. Á flugvellinum er ekki malbik og því skapast oft erfiðar aðstæður fyrir sjúkraflugið og úr þessu þarf að bæta sem fyrst. Það eru mörg önnur verkefni í samgöngumálum og til að nefna nokkur í mínu kjördæmi, sem ég myndi vilja spjalla um lengi, þá eru það Baldur, Fljótagöng, mörg göng á Vestfjörðum, Sundabraut, en við tökum bara betri umræðu um það þegar samgönguáætlun kemur. Það sem skiptir mestu máli í umræðu um samgöngur eru öryggismálin.

Virðulegi forseti. Í dag er sagan skrifuð hér á Íslandi þegar helstu þjóðarleiðtogar Evrópu hittast í Hörpu til viðræðna. Umstangið er verulegt og eitthvað sem við höfum svo sannarlega ekki vanist hér áður. Það er greinilegt að skipulagið er gott og þeir sem standa að baki fundinum eiga hrós skilið. Á fundi sem þessum leggja leiðtogar pólitískan ágreining til hliðar, byggja upp persónuleg tengsl og móta sameiginlega sýn fyrir frið í Evrópu. Evrópuráðið hefur því mikilvæga hlutverki að gegna að gæta að mannréttindum, lýðræði og að alþjóðlegar reglur séu virtar. Það er ekki hægt að ofmeta mikilvægi fundi sem þessa. Þegar leiðtogar þjóða safnast saman á einum stað fá þeir einstakt tækifæri til þess að efla skilning, tengjast og byggja upp traust. Á sama tíma senda þeir öflug skilaboð til borgaranna og alþjóðasamfélagsins um mikilvægi þess að standa saman um grundvallarmannréttindi. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá neinum að helsta málefni fundarins er að ræða innrás Rússa í Úkraínu, hvernig bæta megi það tjón sem Rússar hafa valdið og hvernig draga megi þá til ábyrgðar fyrir þessi voðaverk. Ef viðræður ganga vel er gert ráð fyrir að undirrituð verði sameiginleg yfirlýsing sem líklega fær nafnið Reykjavíkuryfirlýsingin. Við eigum að vera stolt yfir því á Íslandi að hafa vera valin til að hýsa þennan merka viðburð, alveg eins og Ísland var valið á sínum tíma til að hýsa fund Ronalds Reagans og Mikhaíls Gorbatsjovs. Enn á ný er Ísland og Reykjavík sameiningartákn friðar. Það er ekki að ástæðulausu sem friðarsúlan var reist í Viðey. Ísland á að vera og er sá staður í heiminum þar sem helstu leiðtogar geta komið saman og lagt áhyggjur sínar á borð og leitað lausna. Yfir því getum við verið stolt.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég vil lýsa yfir áhyggjum mínum af því hversu auðvelt það er fyrir erlenda aðila að kaupa íslenska jörð, sælla minninga þegar átti að selja Grímsstaði á Fjöllum fyrir ferðamannaparadís sem betur fer var komið í veg fyrir. Við vitum ekki hvernig það hefði getað endað. Erlendur breskur aðili á talsverðar jarðir á þessu landi og hann hefur lýst því yfir að hann hafi keypt þær í þeim tilgangi að vernda laxastofninn og ég veit ekki hvað og hvað. En á einhverjum tímapunkti mun þessi erlendi aðili falla frá og þá munu þeir sem eftir standa ábyggilega vilja selja jarðirnar hæstbjóðanda og við höfum ekkert með það að segja hvað verður og hvað skeður. Ég vil meina það að við, þjóðin, eigum að eiga forkaupsrétt á öllum jörðum sem seldar eru. Ég veit að sums staðar erlendis má enginn útlendingur eiga svo mikið sem einn fersentímetra í jörð á þeirra landi. Ég hefði gjarnan viljað að sú regla væri hér á þessu landi okkar, því að við vitum ekkert hvað getur skeð ef erlendir aðilar komast yfir stór landsvæði og fara að gera alls konar hluti sem við höfum enga stjórn á. Þess vegna mæli ég með því að við Íslendingar tökum fyrir það að útlendingar geti keypt íslenska jörð.

Virðulegi forseti. Leiðtogafundur Evrópuráðsins hefst í dag, það hefur ekki farið fram hjá neinum, enda um sögulegan viðburð að ræða. Fundurinn er aðeins fjórði leiðtogafundur Evrópuráðsins í 74 ára sögu þess. Samkvæmt stofnskrá Evrópuráðsins er ráðinu ætlað að efla samvinnu aðildarríkjanna með það að markmiði að standa vörð um mannréttindi, styrkja lýðræðislega stjórnarhætti, efla mannleg gildi og almenn lífsgæði Evrópubúa. Rík áhersla hefur verið lögð á að auka skilning og samkennd meðal íbúa álfunnar á grundvelli sameiginlegrar arfleifðar. Þetta eru göfug markmið, enda ráðið stofnað í kjölfar hörmunga heimsstyrjaldarinnar síðari þegar Evrópa var í rústum og ekkert annað í stöðunni en að horfa fram á veginn og leggja allt á vogarskálarnar til að endurtaka ekki þær hörmungar. Nú er aftur stríð í álfunni og Ísland hefur mikið ábyrgðarhlutverk með formennsku sinni í Evrópuráðinu. Helstu markmið formennsku Íslands eru að efla grundvallargildi Evrópuráðsins og standa væntingar til þess að fundurinn skili raunverulegum niðurstöðum sem varða ábyrgð rússneskra stjórnvalda vegna stríðsreksturs þeirra í Úkraínu. Lögð er áhersla á að efla vinnu ráðsins, m.a. hvað varðar lýðræði, réttinn til heilnæms umhverfis og vernd mannréttinda þegar kemur að þróun gervigreindar. Það kemur heim og saman við sérstakar áherslu formennsku Íslands um umhverfismál, réttindi barna og ungmenna og jafnrétti. Virðulegi forseti. Í gær héldu nokkrir þingmenn stjórnarandstöðunnar ræður undir liðnum fundarstjórn forseta. Þar var m.a. kallað eftir því að forsvarsfólk ríkisstjórnarinnar væri í þingsal vegna óundirbúinna fyrirspurna og látið eins og forsætisráðherra gerði sér það að leik að taka á móti leiðtogum annarra þjóða, eins og það hafi ekki þýðingu. 

Herra forseti. Í dag er stór dagur í sögu Íslands en líka stór dagur í sögu Evrópuráðsins þegar leiðtogar aðildarríkjanna funda hér á landi. Aðeins þrisvar sinnum frá stofnun ráðsins hafa leiðtogarnir komið saman til fundar. Evrópuráðið sjálft fundar reglulega. Nú eru fjölmargir sem gera sér ekki fulla grein fyrir tilurð Evrópuráðsins og fyrir hvað það stendur en til þess var stofnað í maí 1949 í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar og eru aðildarríkin nú 46 eftir að Rússum var vísað úr Evrópuráðinu í kjölfar innrásar þeirra í Úkraínu. Meginhlutverk Evrópuráðsins er að efla samvinnu og ekki síður samkennd meðal aðildarríkjanna með höfuðáherslu á mannréttindi, lýðræðislega stjórnarhætti, mannleg gildi og almenn lífsgæði íbúa álfunnar, þar á meðal er rætt um umhverfismál, fjölmiðla, réttarkerfið, menntun og menningu og félagsleg réttindi, svo dæmi séu tekin. Samvinna Evrópuráðsríkjanna er í margs konar formi. Gerðir eru alþjóðasamningar eins og mannréttindasáttmáli Evrópu og félagsmálasáttmáli Evrópu sem ætlað er að áhrif á löggjöf aðildarríkjanna og stjórnkerfið allt. Þannig hafa þessir samningar haft afgerandi áhrif á lífsgæði okkar á Íslandi, okkar þegnanna, og verndað grundvallarréttindi okkar. Ísland er fullvalda ríki og í krafti fullveldis er það þátttakandi í viðlíka samstarfi og Evrópuráðið er. Ég tel það skipta máli að við séum einmitt virk í þessu samstarfi því við höfum mörgu að miðla. Ég ber þá von í brjósti að út af þessum fundi komi skýr skilaboð til alþjóðasamfélagsins um mikilvægi lýðræðis og mannréttinda en ekki síður til rússneskra stjórnvalda um fordæmingu á árásarstríði þeirra á Úkraínu og mögulega stríðsglæpi af þeirra hálfu. Já, herra forseti, ég er stoltur gestgjafi og ég óska þeim  
            

Herra forseti. Það eru erfiðir tímar hjá mörgum í skugga hárrar verðbólgu og vaxta, ástand sem því miður sér ekki fyrir endann á. Ríki og sveitarfélög fara ekki varhluta af þessu beint í kjölfar kórónuveirufaraldursins sem hafði verulega íþyngjandi áhrif á reksturinn. Á svona tímum væri óskandi að stjórnmálamenn, bæði núverandi og fyrrverandi, reyndu að hemja þórðargleði sína yfir ástandinu í stað þess að ýkja hana eins og hugmyndaauðgin og orðaforðinn ræður við. Líkt og aðrir kjörnir fulltrúar Alþingis ver ég stórum hluta af tíma mínum í að greina ríkisreksturinn og hvaða úrbætur eru í boði. Ég veit að slæma stöðu má rekja bæði til hagstjórnarmistaka stjórnvalda og til ytri aðstæðna, veit að það er fleiri en ein leið til að bregðast við og þær falla ólíkum hagsmunaaðilum mismunandi vel í geð. Þó að ég geti verið hvöss í gagnrýni minni á aðgerðir og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, þá þyrfti heldur betur ýmislegt að ganga á áður en ég færi þá leið að fullyrða með gífuryrðum að pólitískir mótherjar hefðu sett ríkissjóð á hausinn, að Ísland væri gjaldþrota og það væri ekkert annað eftir fyrir okkur en að slökkva ljósin og flýja land. Það er dapurlegt að fylgjast með sumum pólitískum andstæðingum borgarstjórnar sem virðast líta á borgarbúa sem leikmuni fyrir fýlupoka með fortíðarþrá.  
            

Herra forseti. Við skulum ræða hér störf þingsins nú þegar einhver stærsti alþjóðaviðburður Íslandssögunnar er að hefjast í Reykjavík, leiðtogafundur Evrópuráðsins, fjórði fundurinn sem haldinn er í 74 ára sögu ráðsins. Eðlilega eru þingstörf með einhverju öðru sniði og dagskráin breytist eitthvað, af augljósum ástæðum, af þessum sökum en það er eins og, herra forseti, það hafi ekki allir hv. þingmenn áttað sig á mikilvægi fundarins og umfangi hans hjá íslenskum stjórnvöldum og áhrifum á íslenskt þjóðlíf. Nokkrir þingmenn kvörtuðu yfir því í gær undir liðnum fundarstjórn forseta að ríkisstjórnin væri fjarverandi og það væru ekki mikilvæg mál á dagskrá. Fyrir utan að þetta er auðvitað alrangt þá lýsir þetta ákveðnu skilningsleysi á mikilvægi þess fundar sem nú er að bresta á. Það var hreyft við því og því kastað fram að þó svo að alþjóðastjórnmál eða -samstarf væri mikilvægt þá þyrfti samt að hafa fókusinn á tiltekin mál. Ég trúi því ekki, herra forseti, að það fari þannig með þingflokk Samfylkingarinnar t.d. að það séu allir þingmenn þeirrar skoðunar að sá fundur sem er nú haldinn í Reykjavík sé ekki mikilvægur. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór ágætlega yfir það í ræðu rétt áðan, það voru fín orð. Það er ekki hægt að láta eins og sá fundur sem er nú haldinn í Reykjavík sé eins og einhver fundur sem ráðherrar skreppi til meginlandsins og þurfi að mæta á í Brussel eða Strassborg.

Það sagði enginn.

Þetta er ekki þannig, herra forseti. Þetta var frekar ómerkilegt upphlaup. Við skulum því miklu frekar einblína á það sem skiptir máli hér í vikunni í störfum þingsins. Það er að þessi fundur takist vel 

Hæstv. forseti. Ég átti þess kost að sækja kynjaþing Kvenréttindafélagsins um liðna helgi. Þar var fjallað um mjög mörg áríðandi mál en mig langar að vekja athygli á einu þeirra hér og það er virðismat kvennastarfa. Það er án nokkurs efa mikilvægasta verkefni á íslenskum vinnumarkaði að útrýma þeim launamun sem stafar af kynskiptingu hans og þess að hin svokölluðu hefðbundnu kvennastörf eru metin til lægri launa en hefðbundin karlastörf. Tökum eitt dæmi úr samtímanum af handahófi, úr sveitarfélagi á Íslandi: Karl sem er starfsmaður íþróttamannvirkis fær meira en milljón krónur í mánaðarlaun. Kona sem starfar á leikskóla er með minna en 500.000 kr. í mánaðarlaun. Hér er bara virðismatið komið í hnotskurn, virðismatið í samfélaginu sem segir okkur að mannvirki skipti meira máli en uppeldi og aðhlynning barna og ungmenna. Það þarf nefnilega, hæstv. forseti, að greiða konum mannsæmandi laun. Aðeins þannig geta konur átt einhverja von á því að fá sömu ævitekjur og karlar en ekki vera 20% lægri, eða jafnvel 25% lægri eins og þekkist nú um stundir, vegna þess að konur á lágum launum fá líka lág eftirlaun. Þær fá líka verri réttindi á vinnumarkaði og þær eru ósköp einfaldlega snuðaðar um réttmæt laun fyrir mjög mikilvæg störf í íslensku samfélagi.  
            

Virðulegur forseti. Nú standa yfir verkföll hjá fólki sem sinnir ómissandi störfum í samfélaginu; í leikskólum, grunnskólum, þjónustu við fatlað fólk og svona mætti lengi telja. Þetta eru mikið til konur, flestar með laun á bilinu 420.000–470.000 kr. og hafa litla möguleika á yfirvinnu. Fram undan eru svo kjaraviðræður á almenna og opinbera markaðnum við mjög krefjandi aðstæður á tímum mikillar verðbólgu, hárra vaxta og húsnæðiseklu og ríkisstjórn Íslands getur ekki látið eins og þetta komi henni ekki við. Það eru stjórnvöld og löggjafinn sem móta rammann og leikreglurnar í samfélaginu og það er á ábyrgð stjórnmálanna að reka hér efnahags- og velferðarstefnu sem stuðlar að stöðugleika í samfélaginu, stöðugleika á vinnumarkaði og að halda úti sterkri almannaþjónustu og velferðarkerfi sem virkar. Forseti. Við eigum ærin verkefni fyrir höndum og leiðtogafundur Evrópuráðsins leysir ríkisstjórnina ekki undan þeim. Við þurfum að vinna á verðbólgunni með skynsamlegum aðhaldsaðgerðum, með sanngjörnum sköttum á hæstu tekjurnar, arðgreiðslurnar og auðlindarentuna. Við þurfum að taka fast á húsaleiguokri með leigubremsu og réttarbótum fyrir leigjendur. Við þurfum að styðja við tekjulág og skuldsett heimili með því að lyfta upp hámarki vaxtabóta. Við þurfum að lengja fæðingarorlofið í skrefum og gera reiknireglurnar í kerfinu sanngjarnari. Við þurfum að stokka upp í almannatryggingakerfinu, stöðva kjaragliðnunina og draga úr ósanngjörnum skerðingum sem bíta neðst í tekjustiganum. Það verður engin þjóðarsátt hérna á Íslandi án öryrkja og eftirlaunafólks. Við getum ekki sætt okkur við að þessir hópar séu enn og aftur skildir eftir. Síðast en ekki síst þarf ríkisstjórn Íslands að sýna að henni sé alvara í húsnæðismálum, fullfjármagna rammasamninginn sem gerður var við sveitarfélög um húsnæðisuppbyggingu og endurvekja trúna á að markmið þessa samnings náist. Svo þarf að klára á þessu löggjafarþingi þau frumvörp sem samið var um sem gefa sveitarfélögum heimildir til að tryggja blandaða byggð óháð eignarhaldi lóða, vinda ofan af skaðlegum breytingum sem voru gerðar í desember á frumvarpi um húsaleigulög  
            

Virðulegi forseti. Í gær gaf Hagstofan út tölur um kosningaþátttöku í sveitarstjórnarkosningunum sem haldnar voru á síðasta ári. Eins og vænta má eru tölur Hagstofunnar áhugaverðar. Við sveitarstjórnarkosningarnar 2022 voru á kjörskrá 276.593 einstaklingar og greiddu 173.733 þeirra atkvæði. Fjölgun á kjörskrá milli kosninganna 2018 og 2022 var 28.650, sem er umtalsverð fjölgun. Kosningaþátttakan var nokkuð lægri í sveitarstjórnarkosningunum 2018 eða 62,8% samanborið við 67,6%. Sveitarstjórnarkosningar eru ólíkar þingkosningum að því leyti að erlendir ríkisborgarar hafa kosningarétt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Fyrir kosningar 2022 voru réttindi erlendra ríkisborgara aukin mjög og milli kosninganna 2018 og 2022 fjölgaði erlendum ríkisborgurum á kjörskrá um 18.582. Þegar þátttaka þeirra er skoðuð sjáum við að erlendir ríkisborgarar greiddu tvöfalt fleiri atkvæði 2022 en 2018 en vegna þess að þeim fjölgaði þrefalt hrundi kosningaþátttakan í þessum hópi, fór úr 18,4% í 13,6% sem er minnkun um rúmlega fjórðung. Næstum allt fall í kosningaþátttöku í sveitarstjórnarkosningunum 2022 má skýra með minni þátttöku erlendra ríkisborgara. Okkur, sem göngum að þessum réttindum vísum, mistókst augljóslega að upplýsa nýja kjósendur um ný réttindi. Við verðum að gera betur næst.  
            

Virðulegi forseti. Ég vil bjóða velkomna til leiks aftur hér á Alþingi Íslendinga hv. formann Samfylkingarinnar, sem fór mikinn í gífuryrðum í gær um störf ríkisstjórnarinnar og spurði hvað væri eiginlega í gangi. Virðulegi forseti. Mér er það bæði ljúft og skylt að upplýsa hv. formann um það sem ríkisstjórnin hefur gert síðustu misseri. Í fastanefndum þingsins eru yfir 50 ríkisstjórnarmál til umfjöllunar, þar með talið frumvarp til að rýmka fyrir veitingu dvalar- og atvinnuleyfa, frumvörp um sameiningar ýmissa stofnana, úrbætur á póstþjónustu og frumvarp til að auðvelda tæknifrjóvganir og notkun kynfrumna og fósturvísa. Þá hafa ráðherrar lagt fram stefnumótandi áætlanir í fjölmörgum málaflokkum, svo sem matvælaframleiðslu, landbúnaði, geðheilbrigðismálum, þekkingarsamfélaginu og síðast en ekki síst ríkisfjármálunum. Í gær lögðu svo formenn og fulltrúar allra flokka fram þingsályktunartillögu um kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi fyrir Úkraínu. Hv. formaður velti einnig fyrir sér hvað hefði gerst á Alþingi síðustu vikur og mánuði. Hæstv. ráðherrar urðu við beiðnum hv. flokkssystkina formannsins um að ræða sérstaklega um kjaragliðnun og verðbólgu og stýrivaxtahækkanir. Þá hafði hv. formaður tækifæri til að spyrja ráðherra spjörunum úr undir dagskrárliðnum óundirbúnar fyrirspurnir, en kaus að taka ekki þátt í þeim dagskrárlið. Hvernig er hægt að kvarta yfir því að ráðherrar ríkisstjórnarinnar sitji ekki fyrir svörum þegar þeir hinir sömu sitja hér í þingsal og ekki er mætt til leiks til að spyrja þá spurninga? Formaður Samfylkingarinnar lét þau orð falla hér í gær að það væri eins og ríkisstjórnin væri búin að gefast upp. En þá hlýt ég, sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar, að beina þeirri spurningu til hv. formanns Samfylkingarinnar hvort þau séu kannski búin að gefast upp.

Forseti vekur nú athygli á því að ef þingmenn nota ræðutíma sinn í störfum þingsins til að beina einhverju til annarra þingmanna sem kallar á viðbrögð, spurningu eða öðru, þá er eðlilegt að gefa viðkomandi þingmanni það til kynna fyrir fram þannig að viðkomandi þingmaður geti brugðist við. Það er ekki óvanalegt að í störfum þingsins bregðist þingmenn við einhverju sem fram hefur komið áður hér í umræðum í þinginu eða í fjölmiðlum eða annars staðar, en ef boltanum er skotið til baka með einhverjum slíkum hætti er mælst til þess að þingmenn láti viðkomandi þingmann vita sem orðum er beint til.

Forseti. Vegna þess sem forseti var að segja hérna, að það sé í lagi að svara því sem hefur fram komið áður, þá er það líka svo í þingsköpum, eins og kemur fram í góðu bókinni okkar, Háttvirtur þingmaður, með leyfi forseta: „Í þingsköpum eru ákvæði um að forseti geti vítt þingmann ef hann talar óvirðulega um forseta Íslands eða ber þingið, ráðherra eða einhvern þingmann brigslyrðum eða víkur með öllu frá umtalsefninu.“ Nú er það svo að nokkrir þingmenn komu hérna upp í störfum þingsins og töluðu einmitt um fundarstjórnina sem var í gær af því að það var búið að boða komu fjármálaráðherra hérna síðastliðinn föstudag en hann hvarf síðan allt í einu af listanum yfir þá ráðherra sem ætluðu að mæta og sitja fyrir svörum. Það sem var beðið um var að það yrði settur aftur á óundirbúinn fyrirspurnatími seinna í vikunni til að geta átt þessar umræður. Nú er látið eins og þetta hafi verið einhver gagnrýni á það að ráðherrar hafi verið að mæta á Evrópuráðsfundinn. Það var búið að tilkynna það á föstudaginn síðasta að fjármálaráðherra ætlaði að mæta hérna en hann hætti síðan við. Auðvitað kvörtum við yfir því, að sjálfsögðu. 

Forseti vill upplýsa, vegna þess sem fram kom í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, að fyrir mistök komu þau skilaboð frá Stjórnarráðinu til skrifstofu þingsins að fjármálaráðherra yrði á listanum yfir ráðherra sem væru til svara í óundirbúnum fyrirspurnum í gær. Fjármálaráðherra fór hins vegar úr landi á sunnudaginn og verður erlendis í opinberum erindum í vikunni. 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þær athugasemdir sem komu fram í máli hæstv. forseta. Þau orð sem hér voru látin falla í gær af hálfu formanns Samfylkingarinnar eiga sér auðvitað þær skýringar að hæstv. fjármálaráðherra hvarf af dagskránni rétt áður en þingfundur hófst. Þetta er auðvitað eitthvað sem þarf að passa betur upp á. Annars vil ég bara geta þess, vegna þess að mér sýnist að hv. þingmenn stjórnarliðsins ætli allir að beina orðum að þingmanni sem er fjarverandi, að hv. þm. Kristrún Frostadóttir er fjarverandi einmitt vegna þess að hún er að eiga samskipti við þjóðarleiðtoga í þessum töluðu orðum. Það er nú ástæðan fyrir því að hún er ekki hér. En mér finnst athyglisvert hvernig þingmenn stjórnarliðsins stökkva upp á nef sér og gera einmitt orrahríð að fólki sem getur ekki svarað fyrir sig hér.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja hér fram breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum, nr. 123/2010 (uppbygging innviða). Um er að ræða lagatæknilega lagfæringu sem hljóðar svo: „2. málsl. 4. mgr. a-liðar 7. gr. (11. gr. a) orðist svo: Ekki er þó skylt að taka saman lýsingu skv. 1. mgr. 11. gr. c.“ Ég ítreka að hér er eingöngu um að ræða hreina lagfæringu og legg til að hún verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, er varðar tilkynningar um heimilisofbeldi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 17. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn, sem fjallar um trúnað og þagnarskyldu, og lagt til að skýrt verði kveðið á um í lögum um heilbrigðisstarfsmenn að þeir hafi heimild til að tilkynna lögreglu um heimilisofbeldi að beiðni sjúklings. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega að nefndin fjallaði um að markmið frumvarpsins væri mikilvægt, þ.e. að uppræta heimilisofbeldi og styðja við þolendur slíks ofbeldis. Mikilvægt sé að auka upplýsingaflæði frá heilbrigðiskerfinu til lögreglu í þessum málum til að vernda og styðja þolendur og draga úr líkum á ítrekuðu ofbeldi. Því þarf að skýra betur þagnarskyldu heilbrigðisstarfsfólks og heimildir þess til miðlunar upplýsinga. Nefndin leggur áherslu á að auka þurfi samvinnu milli heilbrigðisstofnana og lögreglu í vinnu gegn heimilisofbeldi og telur frumvarpið mikilvægan lið í vinnu gegn heimilisofbeldi. Þá fjallaði nefndin um þagnarskyldu heilbrigðisstarfsmanna og hvort heilbrigðisstarfsmanni er heimilt eða skylt að verða við beiðni sjúklings um að tilkynna heimilisofbeldi til lögreglu samkvæmt ákvæði 1. gr. frumvarpsins. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 17. gr. laganna. Skv. 1. mgr. 17. gr. skulu heilbrigðisstarfsmenn gæta fyllstu þagmælsku um allt það sem þeir komast að í starfi sínu um heilsufar sjúklings, ástand, sjúkdómsgreiningu, horfur og meðferð ásamt öðrum persónulegum upplýsingum. Þetta gildir ekki bjóði lög annað eða rökstudd ástæða er til þess að rjúfa þagnarskyldu vegna brýnnar nauðsynjar. Fyrir nefndinni var rætt um að ákvæði 1. mgr. 17. gr. verði að túlka með tilliti til 2. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en þar segir að réttur hvers manns til lífs skuli verndaður með lögum. Í þessu ákvæði felst jákvæð skylda íslenska ríkisins til að vernda líf einstaklinga. Þá mælir Istanbúl-samningurinn fyrir um að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar ráðstafanir með lagasetningu eða öðrum hætti til að tryggja að viðeigandi stjórnvöld meti hættu á dauðsfalli, alvarleika ástands og hættu á endurteknu ofbeldi svo hafa megi stjórn á áhættunni og veita samhliða vernd og öryggi ef þörf krefur, sbr. 51. gr. samningsins. Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu má ráða að dómstóllinn leggur ríka áherslu á að stjórnvöld bregðist strax við ásökunum um heimilisofbeldi með því að meta áhættu. Ef niðurstaða áhættumats er sú að um raunverulega og bráða lífshættu sé að ræða ber stjórnvöldum að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða. Ef um er að ræða staðfesta áhættu er m.a. litið til upplýsingamiðlunar og samvinnu viðeigandi stjórnvalda þegar lagt er mat á viðbrögð aðildarríkis við heimilisofbeldi. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin rétt að undirstrika að það kann að vera að í tilvikum þegar ljóst er að lífi sjúklings er ógnað vegna heimilisofbeldis sé brýn nauðsyn fyrir heilbrigðisstarfsmann að tilkynna slíkt til lögreglu samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn. Ákvörðun um hvort brýn nauðsyn sé fyrir hendi er hins vegar matskennd. Frumvarpinu er því ætlað að leggja til skýrari lagastoð fyrir miðlun upplýsinga til lögreglu vegna heimilisofbeldis. Þannig eru auknar líkur á að lögregla fái nauðsynlega vitneskju um heimilisofbeldi og geti veitt viðeigandi þjónustu og vernd. Með 1. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 3. mgr. 17. gr. um að heilbrigðisstarfsmanni sé heimilt, að beiðni sjúklings, að tilkynna til lögreglu heimilisofbeldi eða ofbeldi í nánu sambandi sem ógnað getur lífi eða heilsu sjúklings. Við meðferð málsins í nefndinni var því álitaefni velt upp hvort æskilegra væri að kveða á um skyldu heilbrigðisstarfsmanna til að tilkynna til lögreglu heimilisofbeldi eða ofbeldi í nánu sambandi að beiðni sjúklings svo það þyrfti ekki að vera mat heilbrigðisstarfsmanns hverju sinni. Í greinargerð frumvarpsins og í minnisblaði heilbrigðisráðuneytis til nefndarinnar er bent á að slík skylda geti verið vandkvæðum bundin og að það hafi ekki gefið góða raun í öðrum ríkjum. Það sé frekar í samræmi við hagsmuni þolenda að leggja til skýra heimild heilbrigðisstarfsmanna að beiðni þolenda í staðinn fyrir skyldu án samþykkis þolenda. Þannig sé hægt að koma í veg fyrir að þolandi veigri sér við að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið. Fyrir nefndinni var rætt um hvaða úrræði væru til staðar ef heilbrigðisstarfsmaður neitar t.d. að hafa samband við lögreglu þrátt fyrir skýra beiðni sjúklings eða gerir það ekki fyrir mistök. Bent var á að tilteknar skyldur hvíla á heilbrigðisstarfsmönnum í samskiptum þeirra við sjúklinga samkvæmt lögum og að starfsmannaréttarleg viðurlög geta legið við brotum gegn starfsskyldum. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin áherslu á að um er að ræða heimildarákvæði sem er ætlað að heimila undanþágu frá þagnarskyldu heilbrigðisstarfsmanna. Mikilvægt er að það sé skýrt gagnvart heilbrigðisstarfsmönnum hverjar afleiðingar kunna að vera ef ekki er brugðist við beiðni sjúklings af ásetningi eða vegna mistaka. Nefndin telur þörf á að um þetta verði fjallað við þróun verklags heilbrigðisþjónustu við móttöku þolenda heimilisofbeldis sem gerð er grein fyrir í greinargerð frumvarpsins og verður innleitt á öllum heilbrigðisstofnunum landsins. Nefndin fjallaði að auki um persónuvernd. Í greinargerð frumvarpsins segir að talið sé að frumvarpið sé í samræmi við 71. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar m.a. um rétt til friðhelgi einkalífs, sbr. einnig 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og að ákvæðið uppfylli skilyrði laga nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þá var fjallað um mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd, en í greinargerð kemur fram að samkvæmt slíku mati er ekki talið að frumvarpið feli í sér aukna áhættu fyrir persónuvernd skráðra einstaklinga, vinnsla persónuupplýsinga muni fara fram hjá veitendum heilbrigðisþjónustu og lögreglu og um er að ræða stofnanir sem gera ýmsar öryggisráðstafanir vegna vinnslu persónuupplýsinga í sinni starfsemi. Nefndin leggur þó áherslu á að hugað verði að fræðslu til hins skráða, þ.e. þolanda heimilisofbeldis, sbr. 17. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og telur nauðsynlegt að litið verði til þessa við mótun verklags um móttöku þolenda heimilisofbeldis á heilbrigðisstofnunum. Nefndin fjallaði jafnframt um hvað felst í hugtakinu beiðni samkvæmt 1. gr. frumvarpsins. Í umsögn Persónuverndar er bent á að vegna orðalags ákvæðisins verði að telja ólíklegt að unnt sé að byggja á samþykki hinna skráðu sem vinnsluheimild samkvæmt lögum nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þegar vinnsla byggist á annars konar heimild en samþykki verður almennt ekki litið svo á að yfirlýsing hins skráða um að hann fallist á vinnsluna þurfi að liggja fyrir. Engu að síður getur verið ástæða til þess að fyrir liggi umboð eða beiðni frá hinum skráða, einkum ef vinnslan getur haft íþyngjandi réttaráhrif eða tekur til viðkvæmra einkalífshagsmuna. Nefndin tekur undir sjónarmið Persónuverndar og beinir því til ráðuneytisins að huga að formkröfum sem gera þarf til skráningar beiðni sjúklings svo og að hún sé skýr og afdráttarlaus. Nefndin tekur jafnframt undir sjónarmið Persónuverndar þess efnis að vinnuveitandi, þ.e. hver heilbrigðisstofnun, teljist ábyrgðaraðili vinnslu persónuupplýsinga sem fer fram á grundvelli frumvarpsins. Virðulegi forseti. Nefndin fjallaði einnig um hvort æskilegt væri að skilgreina heimilisofbeldi eða ofbeldi í nánu sambandi frekar í frumvarpinu. Í skýringum við 1. gr. frumvarpsins í greinargerð þess er að finna umfjöllun um hvað átt er við með þessum hugtökum. M.a. kemur fram að þolandi og gerandi þurfa ekki að vera skráðir saman í sambúð til að um heimilisofbeldi sé að ræða og þarf ofbeldið sjálft ekki að eiga sér stað á heimili. Fyrir nefndinni var bent á að birtingarmyndir heimilisofbeldis og ofbeldis í nánu sambandi geta verið mjög fjölbreyttar og það getur verið erfitt að setja fram tæmandi skilgreiningu á heimilisofbeldi eða ofbeldi í nánu sambandi í lagatexta. Nefndin bendir á að æskilegt er að fjallað sé ítarlega um birtingarmyndir heimilisofbeldis í fræðslu eða leiðbeiningum til heilbrigðisstarfsfólks. Loks ræddi nefndin um hvaða ferli tekur við þegar heilbrigðisstarfsmanni er heimilt að beiðni sjúklings að tilkynna lögreglu um heimilisofbeldi. Rætt var um hvernig lögregla getur haft aðkomu að máli sjúklings, svo sem með samtali við þolanda heimilisofbeldis, sé hún kölluð til á heilbrigðisstofnun, og upplýsingagjöf. Ákvörðun um kæru af hálfu brotaþola og rannsókn lögreglu kemur til skoðunar í framhaldinu. Nefndin telur mikilvægt að verklag og verkferlar tryggi leiðsögn til heilbrigðisstarfsfólks varðandi mögulega beiðni sjúklings og að verkferlar taki tillit til aðstæðna og þarfa ólíkra hópa samfélagsins þegar beiðni er skráð, svo sem fatlaðs fólk og innflytjenda. Nefndin leggur áherslu á að frumvarpinu er ætlað að taka af vafa um það að heilbrigðisstarfsmanni sé heimilt, að beiðni sjúklings, að tilkynna til lögreglu heimilisofbeldi eða ofbeldi í nánu sambandi. Tilkynningin virkjar þannig mögulegar heimildir lögreglu til athafna og þá sérstaklega að veita þolanda heimilisofbeldis nauðsynlega vernd og stuðning. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Jódís Skúladóttir, Óli Björn Kárason, Halldóra Mogensen, Vilborg Kristín Oddsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegi forseti. Með þessu máli er stigið mikilvægt skref í þá átt að tryggja enn frekari aðstoð og stuðning við þá sem hafa orðið fyrir heimilisofbeldi. Við þurfum að stíga frekari skref og taka niður þau síló sem eru í kerfinu og vona ég að frekari breytinga sé að vænta til að samþætta upplýsingagjöf og öryggi þeirra sem verða fyrir heimilisofbeldi og þeirra barna sem búa við slíkar aðstæður, að heilbrigðisstofnanir, félagsmálayfirvöld, menntastofnanir og lögregla geti átt enn frekara samstarf þegar kemur að þessum málum í framtíðinni, því að stuðningur við þá sem verða fyrir þessum brotum skiptir öllu máli, og að þeir upplifi sig örugga þegar þeir leita aðstoðar í kerfinu okkar, að það séu engin flækjustig og enn fremur að björgunarnetið sé styrkt og traust, því að það er okkur öllum til hagsbóta.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um gerð stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Sigmar Guðmundsson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Orri Páll Jóhannsson. Þingsályktunartillaga þessi var áður flutt af Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur á 150. löggjafarþingi og endurflutt á 151. löggjafarþingi. Ör vöxtur hefur orðið í íslenskri ferðaþjónustu undanfarin ár en einna hraðastur hefur vöxturinn verið í umferð skemmtiferðaskipa og þjónustu við þau. Rekstur skemmtiferðaskipa er margbrotinn. Flestir farþegar koma á stórum skemmtiferðaskipum og eru í skemmtisiglingu. Annar stór hluti þessarar greinar eru fræðsluferðir á framandi slóðir undir leiðsögn fræðimanna á smærri skemmtiferðaskipum eða á svokölluðum leiðangursskipum. Alls taka 24 hafnir víðs vegar á landinu á móti skemmtiferðaskipum. Langstærstar eru Sundahöfn, Akureyrarhöfn og Ísafjarðarhöfn. Á vefsíðunni Mælaborði ferðaþjónustunnar sem Ferðamálastofa heldur úti kemur fram að undanfarin ár hafi komum skemmtiferðaskipa til landsins fjölgað mikið því að skipakomur voru 284 árið 2014 en 725 árið 2018. Árið 2019 voru 864 skipakomur skráðar. Árið 2020 voru skipakomur 42 og árið 2021 voru þær 439 en þessa miklu fækkun má rekja til heimsfaraldurs kórónuveiru. Það var síðan í fyrra, árið 2022, að skráðar skipakomur voru 931, þannig að við sjáum hvert stefnir. Þau sem þjónusta skemmtiferðaskip hafa kallað eftir regluverki og stefnumótun varðandi komur þeirra hingað. Enn sem komið er hefur engin heildstæð opinber stefna verið mótuð um móttöku slíkra skipa hér á landi. Örfá sveitarfélög hafa mótað sér einhverja stefnu í þessum efnum, enda geta heimsóknir skemmtiferðaskipa haft umtalsverð áhrif á móttökusvæðin. Engu að síður getur álag vegna skemmtiferðaskipa haft áhrif langt út fyrir einstök sveitarfélög. Þó að skemmtiferðaskip komi í höfn í einu sveitarfélagi eru algengustu áfangastaðir í skipulögðum dagsferðum frá skipunum fyrir utan hafnarbæina sjálfa og getur því orðið mikið álag á þeim stöðum á skömmum tíma. Flutningsmenn telja augljóst að þörf sé á skýrari umgjörð í þessum efnum því að komum skemmtiferðaskipa fylgja ýmsar áskoranir sem mikilvægt er að bregðast við sem fyrst. Með opinberri stefnumótun gæfist tækifæri til að hafa frekari áhrif á uppbyggingu þessarar greinar. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að menningar- og viðskiptaráðherra skipi starfshóp til að móta stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa í samráði við umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, innviðaráðherra og dómsmálaráðherra. Þá er lagt til að við skipan starfshópsins verði tryggt að helstu hagsmunaaðilar eigi sæti í hópnum enda um að ræða málefnasvið sem teygir anga sína víða. Þannig verði gætt að því að fulltrúar helstu hagsmunaaðila, eins og Hafnasambands Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka ferðaþjónustunnar, Cruise Iceland, Umhverfisstofnunar, Samgöngustofu, umhverfisverndarsamtaka og Landhelgisgæslu Íslands eigi sæti í starfshópnum. Stefnumótunin skuli taka á fjárhagslegum, samfélagslegum og umhverfislegum áhrifum skipanna. Þá fjalli starfshópurinn sérstaklega um þætti eins og landtöku utan hafna og hvort takmarka þurfi heimildir skemmtiferðaskipa til slíks; kröfur um mengunarvarnir, bæði þegar skip liggja við bryggju og meðan þau sigla innan landhelginnar, m.a. með hliðsjón af markmiðum um kolefnishlutleysi og því hvaða umhverfiskröfur þurfi að gera til skemmtiferðaskipa sem sigla við strendur Íslands; og jafnframt um öryggismál og neyðaráætlanir í tengslum við siglingar skemmtiferðaskipa kringum landið. Þá þarf að svara þeirri spurningu hvort takmarka eigi komur skemmtiferðaskipa til landsins, sérstaklega með tilliti til loftmengunar og kolefnisfótspors þessa ferðamáta. Enn fremur verði starfshópnum falið að gera úttekt á lagaumhverfi og skilgreina reglur þar um en nauðsynlegt er að lagaumhverfi sé skýrt og ábyrgð verði skilgreind. Í stefnunni verði m.a. nánar fjallað um eftirfarandi þætti: Fjárhagsleg áhrif: Unnin verði greining á fjárhagslegum áhrifum skemmtiferðaskipa sem koma til landsins. Sérstaklega verði fjallað um tekjur og kostnað hafnaryfirvalda vegna skipanna. Landtaka skemmtiferðaskipa utan hafna: Í ljósi aukinnar ásóknar svokallaðra leiðangursskipa er mikilvægt að móta reglur um landtöku þeirra utan hafna. Nú um stundir er engin tilkynningarskylda fyrir hendi og regluverk óskýrt. Þá hefur ekkert eftirlit verið haft með því hvar þau taka land. Dæmi um slíkt er landtaka skemmtiferðaskipa við friðlandið á Hornströndum. Þar hefur engin heilsársbúseta verið frá því um miðja síðustu öld og svæðið allt friðað frá árinu 1975. Umhverfisstofnun hefur nú unnið stjórnunar- og verndaráætlun fyrir friðlandið en þar er landtaka skemmtiferðaskipa takmörkuð. Mengun frá skemmtiferðaskipum: Setja þarf skýrar reglur um varnir gegn mengun frá skemmtiferðaskipum auk þess sem koma þarf þeim kröfum sem gerðar eru á framfæri við skipstjóra og eigendur þeirra skipa sem heimsækja landið. Evrópsku samtökin Transport & Environment gáfu út skýrslu um mengun skemmtiferðaskipa í Evrópu í júní 2019. Í skýrslunni kemur fram að þau 203 skemmtiferðaskip sem sigldu um sérefnahagslögsögu innan Evrópu árið 2017 (þar af sigldu 72 þeirra til Íslands) hafi losað um 62 kílótonn af brennisteinsdíoxíði (SO 2), 155 kílótonn af köfnunarefnisdíoxíði (NO2), 10 kílótonn af svifryki (PM) og meira en 10 megatonn af koltvísýringi (CO2). Umræðan um umhverfisleg og samfélagsleg áhrif skemmtiferðaskipa er á engan hátt bundin við Ísland. Norðmenn hafa samþykkt stefnu um mun strangari kröfur um útblástur og klóaklosun skemmtiferðaskipa í þeim fjörðum Noregs sem eru á heimsminjaskrá. Á Möltu, eins og á Íslandi, er verið að skoða leiðir til að tengja skemmtiferðaskip við rafmagn þegar þau liggja við bryggju til að vinna á hratt vaxandi loftmengun sem talið er að skemmtiferðaskip valdi. Einnig er nauðsynlegt að horfa til þess að kolefnisfótspor skemmtiferðaskipa er umtalsvert. Mikilvægt er að skoða sérstaklega hvort ástæða er til að takmarka komur skemmtiferðaskipa til landsins vegna þess að gera strangari kröfur um mengunarvarnir. Öryggismál: Öryggismál skemmtiferðaskipa við Íslandsstrendur verði skoðuð sérstaklega, t.d. að því er snertir hættu á mengunarslysum, sjúkdómum og slysum. Kortlagt verði hvaða úrræði eru til í ljósi fjölgunar skemmtiferðaskipa bæði við Ísland og á norðurslóðum. 5. Reynsla annarra þjóða: Mikilvægt er að horfa til reynslu annarra þjóða í þessu samhengi og hvort tilefni er til að aðlaga íslensk lög lögum annarra þjóða þar sem sett hafa verið strangari skilyrði um skemmtiferðaskip, sérstaklega um umhverfisþætti og takmarkanir í tengslum við þá. Lagt er til að starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. maí 2023, en 1. maí er nú liðinn, forseti. Það þarf því augljóslega að gera breytingar á tillögunni hvað varðar dagsetningar. Síðan er talað um að ráðherra kynni stefnu, sem byggð verði á tillögum starfshópsins, fyrir Alþingi eigi síðar en 1. nóvember 2023 og leggi jafnframt til nauðsynlegar lagabreytingar eða nýja löggjöf. Herra forseti. Mér finnst líklegt að þessi þingsályktunartillaga verði send til hv. umhverfis- og samgöngunefndar frekar en atvinnuveganefndar en ég tel að þingfundaskrifstofa Alþingis finni út úr því.

Herra forseti. Það er kannski rétt að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að leggja þetta mál fram og gera mér kleift að vera enn og aftur meðflutningsmaður á tillögu sem er löngu tímabær; hún var tímabær þegar hún leit fyrst dagsins ljós í nóvember 2019. Ef við lítum bara yfir þann tíma sem er liðinn síðan þá værum við í miklu betri stöðu ef ráðist hefði verið í þessa greiningarvinnu í Covid-lægðinni sem varð í framhaldinu. Þá gafst stjórnvöldum tækifæri til að hugsa ákveðnar grunnforsendur upp á nýtt. Hvað varðar komu skemmtiferðaskipa eru ótalmörg álitaefni sem hefði mátt takast á við á þessum tíma í samræmi við þá tillögu sem liggur hér frammi. Þó að hv. þingmaður hafi mælst til þess að nefndin breyti skiladeginum, 1. maí 2023, vegna þess að sá tími sé liðinn, hefði skilatíminn auðvitað átt að vera á árinu 2020 til þess að við hefðum verið með verkfæri til að takast á við vandann. Sem betur fer er nú sumt af því sem nefnt er í tillögunni til umræðu og sumt jafnvel að hluta komið til framkvæmda. Mig langar að nefna sem dæmi að við samþykktum fyrr í vor lög um að hafnir megi miða gjaldtöku við umhverfisframmistöðu skemmtiferðaskipa og séu þannig komnar með efnahagslegan hvata til að stýra því að grænni skip komi til hafnar en ella. Eins er til umræðu í umhverfis- og samgöngunefnd, í tengslum við óskylt mál, að skoða hvort einhvern veginn sé hægt að útfæra samspil á milli Landhelgisgæslunnar, sem hefur eftirlitshlutverk með skipum þegar þau sigla inn og út firði hringinn í kringum landið, og Umhverfisstofnunar til þess að koma einhverjum böndum á landtöku, sérstaklega á friðlýstum svæðum vegna þess að þau ráða ekki öll við að fá mörg hundruð manns spígsporandi á viðkvæmu landsvæði. Það sem við höfum hins vegar ekki rætt á vettvangi þingsins, sem talað er um í þessari tillögu, en er samt aðalatriðið og það sem við þurfum að ná einhverri niðurstöðu í, er stóra spurningin: Hversu mörg skemmtiferðaskip ber landið? Það þarf að meta. Það er mergur málsins í þessari tillögu. Það er ekki hægt að leyfa hafnarstjórnum hér og þar um landið að stýra því hversu mikið við þenjum innviði á friðlýstum svæðum, hversu mikið við þenjum alla innviði ferðaþjónustunnar, oft í kringum tiltölulega lítil byggðarlög. Hvernig er staðan á Norðurlandi þegar tvö eða þrjú stór skemmtiferðaskip eru í höfn á Akureyri og tugir hópferðabíla fara sömu leiðina austur að Goðafossi og austur eftir? Eru klósett fyrir þetta fólk allt saman? Er pláss? Þetta er stóra spurningin sem stjórnvöld hefðu þurft að svara varðandi ferðaþjónustu almennt en sérstaklega varðandi þessi massaskemmtiferðaskip; athugun sem lagt er til í þessari tillögu að fari fram og er alveg gríðarlega mikilvægt að gerist hið fyrsta.

Herra forseti. Enn heldur Flokkur fólksins heldur áfram að berjast fyrir réttlætinu, berjast fyrir þá sem eru minni máttar í samfélaginu. Hér legg ég fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum, hjálpartæki. Með mér frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins: Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Á eftir 6. mgr. 2. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Hjálpartæki skv. 2. mgr. 26. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, eru undanþegin skattskyldu. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu er tekið fram að þetta er í fjórða sinn sem þetta frumvarp er lagt fyrir Alþingi. Mér hefur ekki auðnast sú gifta að ná því alltaf að mæla fyrir málinu. Það hefur oftar en ekki verið fryst í hinni víðþekktu frystikistu fastanefnda þingsins, eitt af þessum málum sem hefur sennilega ekki þótt við hæfi að greiða atkvæði gegn ef það hefði fengið að njóta lýðræðislegrar meðferðar hins háa Alþingis. Löggjafinn hefur sem sagt aldrei, enn sem komið er, fengið að greiða um það atkvæði. Með frumvarpinu er lagt til að hjálpartæki skv. 2. mgr. 26. gr. laga um sjúkratryggingar verði undanþegin virðisaukaskatti. Hugtakið hjálpartæki er samkvæmt ákvæðinu skilgreint sem hjálpartæki sem ætluð eru - og hlustið nú vel, herra forseti, takið eftir þessu: Þessum hjálpartækjum er ætlað draga úr fötlun, aðstoða fatlað fólk við að takast á við umhverfi sitt, auka eða viðhalda færni og sjálfsbjargargetu eða auðvelda umönnun. Hvað þýðir þetta? Hvað er ég að reyna að segja? Ég er að segja að viðkvæmasti þjóðfélagshópurinn, hópur fatlaðs fólks, er leynt og ljóst jaðarsettur hér í samfélaginu. Þetta er fátækasta fólkið í flestum tilvikum, þau sem hafa ekki ráð á því að fjárfesta í hjálpartækjum og fylgja eftir þróun á þeim markaði sem hefur verið mjög svo hröð á mörgum sviðum og hefði í mörgum tilvikum getað auðveldað fötluðu fólki svo sannarlega lífið. Jafnframt verður hjálpartæki sem við erum að tala um að teljast nauðsynlegt og hentugt til að auðvelda athafnir daglegs lífs. Sjúkratryggingar Íslands greiða eða taka þátt í kaupum á hjálpartækjum eftir ákveðnum reglum, sbr. reglugerð nr. 1155/2013 um styrki vegna hjálpartækja, með síðari breytingum, en notendur þurfa gjarnan að greiða sjálfir fyrir hluta kostnaðarins og því miður í mörgum tilvikum svo miklu stærri hluta. Markmiðið með þessu frumvarpi er að jafna aðstöðumun notenda sem þurfa á slíkum hjálpartækjum að halda og létta efnahagslega byrði þeirra. Ég ítreka: Við erum hér að stærstu leyti að tala um langfátækustu einstaklingana í samfélaginu í dag, jaðarsetta viðkvæma einstaklinga sem við hér, löggjafinn, eigum alveg skilyrðislaust að taka utan um. Fjárveitingavaldið á alveg skilyrðislaust að sjá sóma sinn í því að reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að auðvelda þeim lífið eins og kostur er. Við, stórasta og besta landi í heimi, við sem tölum um jafnrétti, jafnræði og hvaðeina, það er enginn eins frábær og við en samt sem áður þá er það augljóslega mannanna verk, í boði ríkisstjórnar hverju sinni, að halda áfram, ekki bara að múra þessa einstaklinga inn í rammgerða fátækt heldur líka að múra þá inn í ákveðna einangrun og útiloka þá frá því að geta tekið raunverulega þátt í samfélaginu. Þannig að markmið frumvarpsins er að jafna aðstöðumun notenda sem þurfa á slíkum hjálpartækjum að halda og að létta efnahagslega byrði þeirra. Áhrif frumvarpsins á tekjur ríkissjóðs yrðu ekki veruleg en ríkissjóður greiðir nú þegar hluta þess virðisaukaskatts sem innheimtur er af þessum vörum. Mig langar til að koma hér með litla sögu, sanna sögu. Við erum oft að hittast í kaffinu okkar. Við erum mjög félagslynd í Flokki fólksins, við tökum á móti öllum, það eru allir velkomnir til okkar og við höfum venjulega gaman saman. En það koma líka þær stundir að til okkar leitar fólk sem á alveg ofboðslega mikið bágt. Það er það erfiðasta við þetta starf að geta hreinlega ekki tekið utan um þetta fólk sem er í góðri trú um að það sé nóg að kjósa fulltrúa á hið háa Alþingi, að þá séum við búin að geta hrint í framkvæmd öllu því sem við boðuðum fyrir kosningar. En staðreyndin er jú sú að í lýðræðislegu þjóðfélagi er það í höndum kjósenda hvort þeir gefa nákvæmlega þessum áherslumálum þessa einstaka þingflokks eða stjórnmálaflokks umboð til að komast í þær álnir að geta hrint hlutunum í framkvæmd. Í þetta skiptið kemur til mín fullorðin kona. Hún kom með reikning, kvittun fyrir heyrnartækjum sem hún hafði fengið, og var að sýna mér fram á að hún væri að reyna að fá að greiða þetta í mörgum bitum og mörgum áföngum vegna þess að hún hafði ekki efni á því að kaupa sér heyrnartæki. Hún hafði einfaldlega ekki ráð á því. Sjúkratryggingar Íslands niðurgreiða settið. Ef viðkomandi þarf að nýta sér þessi hjálpartæki í bæði eyru, sem er að stærstum hluta en þó ekki alltaf, þá greiða Sjúkratryggingar 60.000 kr. á hvort eyra, sem sagt 120.000 kr. fyrir parið. Ódýrustu heyrnartækin, sem eru líka um margt ekki hentug fyrir alla, kosta hátt í 300.000 kr. Þannig að viðkomandi þyrfti þá að snara fram 150.000–180.000 kr. úr eigin vasa. Af hátt í 60.000 eldri borgurum eru um 7.000 þeirra í sárri fátækt. Við skulum átta okkur á því að það að glíma við það að missa heyrnina þegar aldurinn færist yfir þýðir aðeins eitt: Smám saman, hægt og bítandi, einangrast viðkomandi, þá einangrar hann sig frá samfélaginu. Það er orðið erfitt að tala í síma, það er orðið erfitt að vera innan um fólk. Fólk hættir í rauninni og lokar sig af. Það er ekki hægt að fara í leikhús, þú heyrir ekki hvað sagt er, eða að vera innan um fólk yfir höfuð. Þú ert að einangrast. Þetta á líka við einstakling sem segir: Ég er búin að berjast fyrir því að fá nýtt sjúkrarúm í 20 ár. Ég er fötluð og ég þarf á mikilli aðstoð að halda, ég þarf hjálpartæki og sérútbúið rúm og ég þarf sérútbúinn hjólastól. Ég er búin að bíða eftir þessu rúmi í tæp 20 ár. Ég vil ekki heyra svona sögur. Fyrir mér eru þetta sorgarsögur og lýsa vanhæfum stjórnvöldum sem ítrekað og ævinlega snúa blinda auganu að þeim sem bágast eiga í samfélaginu. Þau munar ekkert um að setja milljarða hér og milljarða þar og milljarða alls staðar. Og hver er það sem borgar alla þessa milljarða? Skattgreiðandinn, íslenskur almenningur. Meira að segja fátækasta fólkið hér er skattlagt í sinni sárafátækt. Um leið og þú ert kominn yfir 156.000 kr. þá ertu skattlagður fullum fetum. Það sem er verið að grobbast með þetta þriðja skattþrep sem á að nýtast aðallega þeim tekjulægstu, það nýtist mér líka. Við skulum ekki gleyma því. Við skulum hætta að hlusta á þennan tvískinnung þegar sagt er: Sjáið þið bara hvað við vorum góð, við bjuggum til þriðja skattþrepið sem nýtist þeim tekjulægstu best. Það er rangt. Þeir fá ekki meira notið af því heldur en ég og aðrir sem flokkast sem sérhagsmunahópur á hálaunum. Þannig að ég segi: Ég veit ekki hversu oft maður þarf að koma hér upp til að berjast fyrir einhverju sem á í rauninni að vera sýnilega sjálfsagt öllum sem vilja heyra og sjá. Nú erum við að tala um að það sé gott að eldast t.d. á Íslandi. Við eigum að tryggja og byggja öldruðum áhyggjulaust ævikvöld. Er þetta liður í því t.d.; að einangra fullorðna fólkið okkar, sem er jafnvel farið að búa eitt heima, sem er jafnvel búið að missa maka eða er bara alveg félagslega einangrað, að það heyri ekki heldur og geti ekki tekið þátt í samfélaginu þó að við gætum auðveldlega hjálpað þeim til þess í takt við allar alþjóðaskuldbindingar sem við höfum undirgengist? Og nú er verið að tala um að fara að löggilda sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks - loksins, loksins, loksins. Ég hef aldrei skilið eftir hverju hefur verið beðið með það. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir þessari löggildingu sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þegar við urðum til árið 2016 var þetta efst á blaði í okkar stefnumálum, það var löggilding samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. En ég veit af hverju það er ekki búið að löggilda hann enn þá og ríkisstjórnin er núna með stefnuna að við skulum löggilda hann áður en kjörtímabilinu lýkur. Þau ætla sem sagt að teygja lopann í þessi átta ár sem þau ætla að hanga saman og sennilega löggilda hann daginn fyrir næsta kjördag. Þessir sáttmálar eru allir að tryggja það að stjórnvöldum, þeim sem eiga að bera hag þjóðarinnar fyrir brjósti og eiga að vinna fyrir alla jafnt, þeim beri skylda til þess að tryggja að þessu fólki verði í rauninni úthlutað því sem kostur er og mögulegt er til þess að þeirra líf geti færst eins nálægt því að vera eðlilegt og kostur er miðað við fötlun og miðað við aðstæður hjá einstaklingi hverju sinni. Gerum við það? Nei, herra forseti, við gerum það ekki. Við höfum verið að berjast hér fyrir NPA-þjónustu, notendastýrðri persónulegri aðstoð fyrir mjög svo fatlað fólk sem er algerlega upp á náð og miskunn og aðstoð annarra komið. Við kvótasetjum það, svona barasta eins og þorskinn í sjónum. Það fá ekki allir notendastýrða persónulega aðstoð sem þurfa. Nei, það er kvóti. Við höfum nefnilega ekki efni á því að hjálpa þeim öllum. Einhverjir þurfa að sitja eftir og fá ekki þessa hjálp. En getum við keypt 6 milljarða hæð niðri í Snobbhill á Austurbakka, nýja Landsbankahúsinu? Já, við getum það. Getum við lækkað bankaskattinn niður fyrir 0,2% og ríkissjóður tapaði bara á því 9 milljörðum með einu pennastriki hæstv. fjármálaráðherra? Já, við getum það. Eru bankarnir á flæðiskeri staddir? Nei, þeir eru það ekki. Hefði það komið sér vel fyrir okkur og samfélagið í heild sinni að halda þessum bankaskatti undir þessu hálfa prósent sem hann var í? Já, það hefði komið sér verulega vel fyrir samfélagið. Og alltaf heyrast harmakvein hjá stórútgerðinni sem fórnar höndum skelfingu lostin yfir því ef við hér ætluðum nú að hækka veiðigjöldin á stórútgerðina. Nei, það má ekki gera það. Það er alveg bara hræðilegt. Það eru ekki nógu margir tugir milljarða sem þeir græða á hverju einasta ári á sameiginlegri auðlind okkar allra. Ég segi frábært. Ég vil bara absalút skipta því 50/50 - fyrirgefðu, forseti, ég ætla ekki að vera í einhverjum enskuslettum en helmingaskipti á ebítunni, takk fyrir. Samfélagið ætti að fá helminginn af ebítunni til þess í rauninni að þessir aðilar, sem oftar en ekki eru með tekjur upp á einhverja 100.000 kalla á mánuði og komast meira að segja hjá því að taka þátt í því á margan hátt að greiða til samfélagsins sem er það er þó að nýta - það myndi a.m.k. tryggja að við fengjum að njóta til helminga á við stórútgerðina arðseminnar af auðlindinni okkar. Við skulum taka það fram, þetta er auðlindin okkar og ekkert annað. Þegar ég tala hér fyrir því að niðurgreiða eða afnema virðisaukaskatt á hjálpartæki fyrir fatlað fólk, fullorðið fólk, þá er okkur í lófa lagið að gera það. Í rauninni fær þetta mig til að líta til þess að það er í rauninni sama hvert er litið, það er alltaf verið að spara aurinn og fleygja krónunni. Það er alltaf verið að draga fólkið til baka inn í skelina. Öryrkjum er ekki leyft að vinna án skerðinga þó svo að það væri stór liður í því að hjálpa þeim til sjálfsbjargar og í rauninni að hjálpa þeim til að komast úr rammgerðri fátæktargildru almannatrygginga. Við meira að segja hömlum því að gamalt fólk, fullorðið fólk, ráði því sjálft hvort það heldur áfram að vinna vegna þess að við skerðum það svo mikið að eftir 200.000 kr. er það skert um 86% sem er nú eiginlega hæsti skattur sem ég veit til að sé sjálfsagður á byggðu bóli. Ég veit það ekki. En múrum fólkið inni, gerum allt til að koma í veg fyrir að það geti hjálpað sér sjálft. Við skulum reyna að hafa hjálpartæki fyrir fatlað fólk svo dýr að þeir sem eru fátækastir og þurfa mest á hjálpinni að halda geti ekki keypt þau. Þeir þurfi að sitja hjá og fylgjast með og horfa á. Mamma mín er 85 ára gömul. Hún var búin að missa heyrnina allnokkuð mikið. Stór hluti af símtalinu okkar þegar við vorum að tala saman fór í „Ha?“ vegna þess að hún heyrði ekki í mér. Ég var oft hrædd vegna þess að það síminn hringdi út hjá mömmu minni, bæði heimasíminn og GSM-síminn, af því að hún heyrði ekki í honum. Ef hún var ekki á akkúrat á réttum stað í íbúðinni sinni, þessari pínulitlu íbúð, þá heyrði hún ekkert í símanum. Ég var stundum hrædd þegar það hringdi út ítrekað og hélt að eitthvað hefði komið fyrir mömmu mína. Núna er mamma mín búin að fá hjálpartækið, heyrnartækin, pínulítil og nett, sem eru algerlega búin að breyta hennar lífi. Fyrst þegar við vorum að tala saman - og þetta er kannski meira í gamni sagt en er samt sem áður satt - eftir að mamma mín fékk heyrnartækin sín, og hún sagði „Ha?“, þá sagði ég: Mamma, eru þau ekki að virka þessi tæki? Heyrirðu ekkert með þessu? Jú, elskan mín, þau eru að virka, ég er bara svo vön að segja „Ha?“ að það tekur mig ábyggilega einhvern tíma að hætta því. Hennar líf hefur gjörbreyst, algjörlega gjörbreyst eins og líf hundraða annarra myndi gjörbreytast ef við sæjum sóma okkar í því að gefa fólkinu okkar, a.m.k. standa við það sem ríkisstjórnin þykist vera að boða um betra líf og að það eigi í rauninni að vera uppskeruhátíð að eldast á Íslandi, frábæra Íslandi. Hér drýpur smjör af hverju strái, maður sér það núna bara út í Hörpu. Hér drýpur smjör af hverju strái og við höfum efni á að gera allt fyrir alla. Hvers vegna tökum við þá ekki utan um þá sem hrópa hæst á hjálp okkar og þurfa mest á okkur að halda? Af hverju sækjum við ekki fjármuni þangað sem er nóg af þeim fyrir og miðlum þeim þangað sem er mest þörf á þeim? Af hverju gerum við það ekki? Eitt er alveg víst, að Flokkur fólksins hefur alla tíð sett fólkið í fyrsta sæti. Flokkur fólksins er hreinn og sannur í því sem hann er að gera. Við höfum enn ekki fengið tækifæri til að haldi um stýrið og sýna okkar djörfung og dug og hvernig við myndum gjörbreyta því landslagi sem þúsundir, tugþúsundir fátækra barna og fátækra fjölskyldna þurfa að búa við í dag í boði þessarar ríkisstjórnar og margra á undan, vegna þess að þessi fátækt sem hér er við lýði er viðvarandi, hún er ekki ný af nálinni. Hún er algerlega viðvarandi, virðulegi forseti. Það er í rauninni hjákátlegt að horfa upp á það hvernig jafnvel stjórnarandstæðingar eða pólitískir andstæðingar eru að reyna að troða sér í skó Flokks fólksins, reyna að gera okkar mál að sínum og skammast sín ekki fyrir það. En ég efast ekkert um að kjósendur varast lélegar eftirlíkingar. Nú er þetta orðið að einhverri framboðsræðu, herra forseti, sem það átti ekki að verða. Ég fattaði ekki fyrr en ég sagði þetta að ég væri bara hreinlega komin þangað. Það er samt sem áður þannig að það er mannanna verk að viðhalda þessari fátækt. Það er mannanna verk að á síðustu sex árum hefur fátækt íslenskra barna vaxið um 44% og það hjá hæstv. ráðherra sem gefur sig út fyrir að vera besti vinur barnanna. Virðulegi forseti. Þetta mál kostar ekki mikla peninga. Í stóra samhenginu getur þetta mál um að afnema virðisaukaskatt á hjálpartæki fyrir fatlað fólk skipt sköpum fyrir hundruð einstaklinga, hvernig lífið þeirra yrði sælla og ánægjulegra heldur en það er í dag. Þess vegna segi ég: Ef við erum ekki hér til þess að taka utan um samfélagið í heild sinni, til hvers erum við þá hérna? Til hvers erum við þá hérna? Erum við bara stimpilpúði á einhverja löggjöf sem í raun og veru skiptir bara hluta samfélagsins máli? Erum við ekki hér til að taka utan um alla? Erum við hér til að mismuna fólki eftir stétt og stöðu? Ég skil ekki hvernig nokkur getur vogað sér að koma hér upp og segja að hér drjúpi smjör af hverju strái, að hér sé ekki gríðarlega kaupmáttarrýrnun hjá fátækasta fólkinu í landinu og þau hafi ekki verið skilin eftir, hvernig óprúttnir aðilar græðgisvæddra leigufélaga segja að það sé aldrei nóg, það þurfi að hækka leiguna meira. Það er fátækasta fólkið sem lendir í því, það er fólkið, líka fjölskyldurnar og foreldrarnir sem eru með fötluðu börnin sín, þar sem annað foreldrið er iðulega skuldbundið nánast til að vera heima og sinna barninu sínu. Við elskum ekkert meira en börnin okkar og það er ekki hægt að skilja þau eftir ein heima - er það? Þá er ein fyrirvinna eða jafnvel engin ef þetta er einstætt foreldri. Virðulegi forseti. Afnemum virðisaukaskatt af hjálpartækjum. Sýnum það í verki að við erum með hjarta úr gulli en ekki steini. Og að gefnu tilefni þá vil ég bara segja þetta við hæstv. ríkisstjórn: Það er löngu, löngu tímabært að þið hættið að skattleggja fátækt.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga Flokks fólksins um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum, um hjálpartæki. Það er eiginlega stórfurðulegt að við skulum þurfa yfir höfuð að vera að ræða það að afnema virðisaukaskatt af hjálpartækjum til að gera hjálpartæki ódýrari og gefa þeim meiri möguleika sem virkilega þurfa á þeim að halda. En ef við horfum á þetta frá öðru sjónarhorni þá er ríkisstjórnin því miður búin að koma því þannig fyrir, og ríkisstjórnir undanfarinna áratuga, að þeir sem þurfa mest á þessu að halda eru einmitt þeir sem eru verst settir í okkar samfélagi, fátækasta fólkið. Við erum að tala um þá hópa eldra fólks og öryrkja sem lifa við verstu kjörin. En því miður, ríkisstjórnin sér ekki, heyrir ekki og talar ekki um þennan hóp nema á tyllidögum og fyrir kosningar. Ríkisstjórninni veitti ekki af að fá hjálpartæki til að sjá ástandið þarna úti eða heyrnartæki til að heyra í því fólki sem þarf virkilega á hjálp að halda. En þó að það myndi ske, um leið og þau færu að tala um þessi mál þá tæki gervigreindin yfir og talaði fyrir þau og þá myndi heyrast sama hljóðið úr sama horninu, sama endurtekningin: Það hefur aldrei í manna minnum verið gert annað eins til að hækka framfærslu þeirra verst settu í okkar þjóðfélagi, það hefur aldrei verið sett annað eins í þetta fólk og það er eiginlega hálfvanþakklátt að átta sig ekki á því hversu rosalega gott það hefur. En það er ofboðslega auðvelt að sjá stöðuna á sama tíma og ég fæ upplýsingar um það hvernig skerðingunum er háttað, þegar maður fær upplýsingar og svar, sem þarf að toga út með töngum á sex, sjö mánuðum, um að af hverjum 10 kr. sem þeir setja inn í þetta kerfi renni að meðaltali 8 kr. í gegnum vasa þeirra sem mest þurfa á þessu að halda og beint í útsvar eða keðjuverkandi skerðingar hjá sveitarfélögum eða ríkissjóði. Það er auðvitað alveg með ólíkindum. Á sama tíma er þetta verst setta fólk að borga skatta af launum, langt undir fátæktarmörkum. Það er líka fáránlegt í þessu samhengi að það væri svo auðvelt að koma í veg fyrir þetta með því einfaldlega að breyta persónuafslættinum þannig að þeir sem eru á hæstu laununum fengju bara engan persónuafslátt. Þeir þurfa ekkert á persónuafslætti að halda. Og eins og Flokkur fólksins hefur lagt fram er það mjög einfalt mál að breyta þessu kerfi og sjá til þess þá um leið að það fólk sem er núna í þeirri aðstöðu að þurfa að borga 50.000–60.000 kr. í skatta af framfærslu, fólk í fátækt, jafnvel sárafátækt, myndi sleppa við það. Svo gætu þeir líka tekið á allri kjaragliðnun undanfarinna áratuga sem hefur verið í boði fjórflokksins og séð til þess að staðan væri eins og hún var 1988 þegar þeir verst settu í ellilífeyriskerfinu og almannatryggingakerfinu voru að fá lægsta ellilífeyrinn skattlausan og áttu jafnvel 20–30% upp í lífeyrissjóðsgreiðslur eða annað. Uppreiknað í dag værum við að tala um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, nákvæmlega eins og í frumvarpi Flokks fólksins sem við höfum lagt fram margoft, eins og í þessu samhengi með hjálpartækin. En um hvað erum við að tala þegar við erum að tala um hjálpartæki? Ég náði mér í upplýsingar á netinu og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Greiðsluþátttaka vegna heyrnartækjakaupa. Sjúkratryggingar veita styrk til heyrnartækjakaupa hjá öðrum en Heyrnar- og talmeinastöð Íslands. Styrkupphæð er 60.000 krónur eða 120.000 krónur eftir því hvort keypt eru tæki fyrir annað eða bæði eyru.“ Það þarf að taka það fram hvort það á að vera fyrir annað eða bæði eyru. Ég held að það sé bara fáránlegt. Ef þú heyrir illa á báðum eyrum þá færðu bara tæki. „Hægt er að sækja um styrk á 4ra ára fresti. Styrkir eru ekki skattskyldir. Seljendur verða að hafa rekstrarleyfi frá heilbrigðisráðuneyti en það eru eftirtaldir: Heyrðu, Heyrn, Heyrnartækni, Heyrnarstöðin og Lyfja Heyrn. Rétt á styrk eiga: Sjúkratryggðir eldri en 18 ára og þar með taldir einstaklingar á dvalar- og hjúkrunarheimilum. Þeir sem hafa tónmeðalgildi á betra eyra að lágmarki 30 dB. Umsóknarferli: Seljendur senda rafræna umsókn ásamt reikningi og heyrnarmælingu. Styrkur er greiddur inn á reikning einstaklings. Þegar styrkur hefur verið greiddur fer greiðsluskjal í Réttindagátt einstaklings. Heyrnartæki keypt hjá Heyrnar- og talmeinastöð Íslands: Sjúkratryggingar greiða ekki styrki vegna kaupa á heyrnartækjum hjá Heyrnar- og talmeinastöð Íslands. Þegar heyrnartæki eru keypt þar er styrkur dreginn frá kostnaðarverði og einstaklingur greiðir mismun.“ Síðan geta menn sótt um hjálpartæki í sambandi við næringu: „Umsóknir um hjálpartæki eru afgreiddar samkvæmt reglugerð um styrki vegna hjálpartækja og tilheyrandi fylgiskjali. Hjálpartæki er ætlað að: auðvelda notendum að takast á við athafnir daglegs lífs, auka sjálfsbjargargetu og öryggi, vera til lengri notkunar en þriggja mánaða, í skilgreindum tilvikum vera til þjálfunar og meðferðar.“ Meira um hjálpartæki, stoð- og meðferðarhjálpartæki: „Sjúkratryggingar veita styrk til kaupa á eftirfarandi stoð- og meðferðarhjálpartækjum: Bæklunarskóm og innleggjum. Gervilimum og öðrum gervihlutum. Spelkum. Þrýstisokkum og þrýstibúnaði. Öndunarhjálpartækjum og súrefni.“ Greiðsluþátttaka vegna tæknilegra hjálpartækja og greiðsluþátttaka vegna einnota hjálpartækja: „Innkaupaheimild/ir eru gefnar út vegna einnota hjálpartækja þar sem fram kemur hver greiðsluþátttakan er í tilteknum búnaði. Einstaklingar sjá samþykktar heimildir, stöðuna á þeim, gildistíma og fleira í Réttindagátt. Innkaupaheimildir eru samþykktar eftir tilvikum í eitt, fimm eða tíu ár. Þegar um ævilangt sjúkdómsástand er að ræða er heimilt að samþykkja innkaupaheimildir sem gilda lengur. Leyfilegt er að taka út tveggja mánaða birgðir í senn. Viðgerðarþjónusta fyrir hjálpartæki á vegum Sjúkratrygginga: Viðgerðir á hjálpartækjum í ábyrgð eru á ábyrgð seljanda (að jafnaði 2 ár). Ef ábyrgð seljanda er útrunnin er viðgerðarþjónustan í höndum fyrirtækja með samning við Sjúkratryggingar um viðgerðarþjónustu. Viðgerðarþjónusta hjálpartækja á höfuðborgarsvæðinu og viðgerðarþjónusta hjálpartækja á landsbyggðinni: Skilyrði viðgerðarþjónustu eru eftirfarandi: Hjálpartækið er í eigu Sjúkratrygginga Íslands og er skráð á notenda tækis Ekki er greitt fyrir viðgerðir ef hjálpartæki er í ábyrgð, sbr. að ofan. Viðgerð skal framkvæmd á verkstæði sem er með samning við Sjúkratryggingar Íslands og/eða af viðurkenndum aðilum. Hjálpartæki skal sent til viðkomandi þjónustuaðila sem sinnir viðgerðarþjónustu (á tækinu er að finna auðkenningu um söluaðila á límmiða). Fylgja skal með blað sem inniheldur upplýsingar um nafn notanda, kennitölu og lýsingu á vandamálinu sem þarf að gera við. Bæklunarskór: Viðgerðir eru greiddar ef slit á skóm er ótvírætt afleiðing sjúkdómsástands, t.d. hjá einstaklingum með spastískt göngulag vegna heilalægrar lömunar (CP) Að hámarki er greitt fyrir fjórar viðgerðir á ári á skóm.“ - Og nú kemur það besta: - „Gervilimir: Fyrsta og önnur viðgerð á hverjum gervilim eru greiddar að fullu en síðari viðgerðir eru greiddar 70%.“ Eins gott að vera ekki að nota gerviliminn of mikið. Því meiri notkun, því minni endurgreiðsla. „Spelkur: Fyrsta og önnur viðgerð á hverri spelku eru greiddar að fullu en síðari viðgerðir eru greiddar 70%.“ - Nákvæmlega það sama. Hver í ósköpunum hefur fundið upp á þessari aðferð? „Afgreiðslutími: Boðið er upp á smærri viðgerðir, eins og sprungið dekk á hjólastól, á meðan beðið er. Almennar viðgerðir skulu unnar innan tveggja vinnudaga að því gefnu að varahlutir séu til á landinu. Bjóða skal að sækja og senda tæki í/úr viðgerð sem notandi getur ekki komið sjálfur með í hefðbundnum fólksbíl. Að sama skapi skal bjóða viðgerð í heimahúsi vegna veggfastra hjálpartækja eða hjálpartækja sem ekki er hentugt að flytja af heimili notenda, s.s. sjúkrarúm. Sjúkratryggingar annast í ákveðnum tilfellum uppsetningu á hjálpartækjum, breytingar, sérsmíði og aðstoð við aðlögun hjálpartækja fyrir notendur eða sjá um að aðrir annist það. Neyðarþjónusta vegna rafknúinna hjálpartækja: Neyðarþjónusta nær til bilunar í rafknúnum hjálpartækjum, s.s. sjúkrarúmum, lyfturum, rafmagnshjólastólum, rafskutlum, hjálpartækjum, sérbúnaði bifreiða. Neyðarþjónusta er veitt við ákveðnar alvarlegar aðstæður þegar notandi er ósjálfbjarga í hjálpartæki sínu,“ - Þó það nú væri. - „tækið hefur bilað og notandi getur ekki leitað aðstoðar hjá aðstoðarfólki sínu eða sínum nánustu. Dæmi gæti verið: sjúkrarúm sem er fast í efstu stöðu, veggföst lyfta sem bilar eða t.d. notandi er fastur í segli lyftara.“ Þá er upptalningu hætt. Af þessu má sjá að það getur verið mjög flókið fyrir þá sem þurfa á hjálpartækjum að fá þau og nota þau og fá viðgerð á þeim og, eins og hefur komið hérna fram, að hafa efni á að borga fyrir þau. Það er aftur á móti eitthvað sem við eigum að tryggja, að þeir sem þurfa á þessu að halda þurfi engar áhyggjur að hafa. Það virðast vera til, þegar þarf, ótakmarkaðir peningar til að hjálpa. Við höfum séð það undanfarið að það er samstaða um að hjálpa þegar neyð er, en einhverra hluta vegna, sama í hvaða árferði og sama á hvaða tímabili, er alltaf ákveðinn hópur látinn sitja eftir. Það er aldrað fólk og öryrkjar. Einhverra hluta vegna, þegar það á að hjálpa þeim, þá kemur ríkisstjórnin og segir: Þetta kostar of mikið. Eða kemur með blekkingar eins og þeir hafa margoft gert og segja: Við erum búin að gera svo rosalega mikið fyrir þetta fólk. Við erum búin að hækka alveg þvílíkt. En við vitum að staðreyndirnar tala allt öðru máli og við vitum af því að það er fólk þarna úti sem á ekki til hnífs og skeiðar. Það er fólk þarna úti sem er ekki bara í fátækt heldur sárafátækt. Það er fólk þarna úti sem er núna verið að henda á götuna, einni fjölskyldu, til að koma að annarri fjölskyldu að. Því miður hafa þær ljótu sögur heyrst að þar gangi jafnvel Vinnumálastofnun og sveitarfélögin fremst og borgi þær hækkanir sem þeir sem voru í íbúðinni, fátækt fólk, hafði ekki efni á. Ég sá reikning hjá einstaklingi sem fékk hækkun úr nær 300.000 kr. yfir í vel yfir 300.000 kr., þarna var um að ræða 50.000–60.000 þús. kr. hækkun bara á einum mánuði. Við þessa hækkun fór húsaleigan 15.000 kr. yfir þá framfærslu sem viðkomandi hafði. Ég spyr, og við ættum öll að spyrja okkur: Hvernig í ósköpunum getum við leyft svona hlutum að ske? Hvernig í ósköpunum getum við stillt fólki þannig upp að það hafi ekki einu sinni framfærslu til að standa undir leigunni, hvað þá fyrir mat, húsnæði og öðrum nauðsynjum? Hvert á þetta fólk að fara? Eins og var sagt við gamla manninn og fatlaða soninn: Hótel eða farið í gistiskýli. Það er staðreynd að þetta er okkur til háborinnar skammar, að við skulum þurfa að standa hér aftur og aftur í þessum stól til þess að reyna að fá þann sjálfsagða hlut og þau sjálfsögðu réttindi sem þetta fólk á rétt á. Fólk á rétt á að fá heyrnartæki, það á rétt á að þurfa ekki að greiða fyrir það. Það á rétt á að fá hjálpartæki án þess að þurfa að greiða fyrir það. Og að þessu öllu saman sögðu og að gefnu tilefni þá segi ég: Ríkisstjórn, hættið að skatta fátækt.

Virðulegi forseti. Ég vil nú bara koma hérna fram og fagna framlagningu þessa frumvarps sem hefur oft verið flutt áður. Það hlýtur að vera keppikefli okkar allra að lækka þann kostnað sem fatlaðir einstaklingar verða fyrir vegna fötlunar sinnar og til þess að geta tekið þátt í mannlífinu og því sem okkur hinum finnst eðlilegt að geta gert á hverjum degi án þess að kostnaðurinn af því rjúki upp úr öllu valdi. Það er auðvitað löngu vitað og við höfum barist fyrir því öll þessi ár sem ég hef verið hérna inni að ýmiss konar afslættir eða framlög til tækjakaupa haldi verðgildi sínu, standi í þeirri krónutölu sem upphaflega var gert ráð fyrir og greiði þá ákveðna prósentu af kostnaði við tækin. Það gerist nú yfirleitt þannig að mjög fljótlega fer að halla á þann fatlaða, verðgildi þeirra framlaga sem ríkið er að leggja fram minnkar stöðugt. Það er ekki aðeins í þessum málaflokki, það er nú bara sérstakt vandamál hjá okkur að slík framlög haldast yfirleitt ekki í hendur við þróunina. Ég held að það sé bara mjög mikilvægt að þau viðmið sem hér hafa verið höfð uppi taki mið af einhverju föstu í fjárlögum þannig að þau haldi ár frá ári og við séum ekki alltaf að tala hér um sömu hlutina og benda á sömu aðstæðurnar og benda á sama fólkið, við hvaða aðstæður það býr. Við viljum öll laga það en það gerist ekki nógu hratt. Hér hafa verið fluttar tvær mjög góðar ræður um stöðuna í þessum málaflokki, um kostnað fólks við að reyna að taka þátt í almennu lífi, og ég þarf ekki að endurtaka það. Það þarf ekki að taka það fram að fyrir okkur venjulega Íslendinga tekur í að kaupa 600.000 kr. heyrnartæki og bara hjá öllum, ekki bara fötluðu fólki, en það tekur sérstaklega í hjá þeim sem lægst hafa launin. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að það fólk hafi aðgang að slíkum tækjum sem er auðvitað bara gjörbylting og breytir lífi margra og þeirra sem á því þurfa að halda. Það er betri færni og betra líf sem við viljum fyrir alla. Þetta frumvarp boðar það og þess vegna mun ég styðja það.

Heyr, heyr.

Frú forseti. Hér erum við að ræða mál sem snýr að því að samfélagið sé ekki að skattleggja hjálpartæki sem eru grunnþarfir fatlaðs fólks þannig að þau geti lifað sambærilegu lífi og þeir sem búa ekki við fötlun. Í sjálfu sér er hér um stórt mál að ræða fyrir þá sem þurfa að fá umrædd hjálpartæki en í stóra samhenginu, eins og flutningsmenn frumvarpsins hafa sagt frá skilmerkilega, þá er þetta ekki stórt mál í ríkisfjármálunum. Þetta er enn fremur örlítið mál ef maður ber saman allar aðrar undanþágur sem er að finna í virðisaukaskattskerfinu. Því sætir ákveðinni furðu að það sé verið að leggja þetta frumvarp fram í fjórða skipti og að það sé ekki búið að ná fram að ganga í þinginu og sé bara orðið að lögum, enda tel ég að ef menn horfa á málið þá sé alveg ljóst að mikill meiri hluti landsmanna myndi vilja haga skattlagningu með öðrum hætti. Það er af nógu að taka. Hér hefur verið fjallað um bankaskattinn, að það hafi verið felldir 9 milljarðar niður. Ég held að það verði að skoða þetta mál í því samhengi. Einnig þarf auðvitað að horfa til annarra liða sem eru undanþegnir virðisaukaskatti og þá falla þessir þættir algerlega þar undir, þ.e. að vera þá ekki að innheimta virðisaukaskatt af hjálpartækjum. Það sætir ákveðinni furðu að þingmenn Vinstri grænna skuli ekki taka þátt í þessari umræðu vegna þess að þeir hafa haft það á stefnuskrá sinni að sjá til þess að þeir sem þurfa á hjálpartækjum að halda eigi greiðan aðgang að þeim. Alla vega hafa þeir skreytt sig hvað stefnumálin varðar en þegar komið er að því að hleypa svona litlu máli í stóra samhenginu, en stóru máli engu að síður fyrir þá sem það greiðir götu þess að geta verið fullir þátttakendur í íslensku samfélagi, er þá bara hvergi að finna í þingsalnum. Eða setja fyrirmenn flokksins, þessir fínu fyrirmenn í flokknum, þetta á oddinn? Nei, það eru önnur mál á oddinum. Það eru auðvitað mál sem snúa að NATO og vopnakaupum og því öllu, fínum veislum þannig að forystumennirnir eða fyrirmennirnir í Vinstri grænum geti baðað sig í alþjóðlegu sviðsljósi. Þar eru þeirra áherslur og það er bara gott og vonandi átta fleiri og fleiri kjósendur Vinstri grænna sig á því að flokkurinn snýst ekki um þessi stefnumál, sem eru falleg og ágæt, heldur um allt aðra hluti. Það hefur verið talað hér um bankaskattinn og hann er 9 milljarðar þannig að þetta eru bara smáaurar í því samhengi. Þetta eru líka smáaurar í samhengi við það sem bankarnir skiluðu í hagnað bara á fyrsta ársfjórðungi. Hvað voru það? 20 milljarðar. Í fyrra voru það, ef ég man rétt, í kringum 70 milljarðar sem var hreinn hagnaður bankanna. Ekki er þetta heldur há upphæð sem stendur hér í ráðamönnum þjóðarinnar, fyrirmönnum þjóðarinnar er réttara að kalla þá, sem eru að byggja hér mammonshöll. Þá á ég við höfuðstöðvar hins nýja Landsbanka. Þar eru hátt í 17.000 m² sem eru ofan jarðar og síðan er eitthvað sem er neðan jarðar. Ekki veit ég nákvæmlega töluna á þeim fermetrum en ekki er ólíklegt að þeir telji jafnvel þúsundir fermetra. Síðan er það Seðlabanki Íslands. Ekki er hann að herða sultarólina þó að hann þrengi hér að heimilunum mjög illilega. Það er verið að spandera nokkur þúsund milljónum þessa dagana í breytingar um leið og bankinn boðar það að skuldsett heimili eigi að hafa það enn þá þrengra og beinir því jafnvel síðan til bankakerfisins að það sýni þessu fólki miskunn sem bankinn sjálfur er að herða að um leið og hann er að spandera í breytingar upp á mörg þúsund milljónir. Við verðum að skoða þessa hluti í samhengi, í samhengi við það að virðisaukaskattskerfið er einmitt sniðið að því að hafa undanþágur fyrir þessa þætti, heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu, skólaþjónustu. Og hvers vegna þá ekki hjálpartæki fyrir fatlaða? Ég held að það sé réttmæt krafa hjá Öryrkjabandalaginu að þessu frumvarpi verði bara fleytt hér í gegn eins og ýmsum öðrum sem ég tel vera breiða samstöðu um meðal þjóðarinnar. Það er einnig að finna ýmsa þætti í þessu, svo sem að það er ekki virðisaukaskattur á útleigu íbúða, það er ekki virðisaukaskattur, ef ég man rétt, á laxveiði. Ef einhverjum dettur í hug að kaupa laxveiðileyfi er það ekki virðisaukaskattsskylt, alla vega var það ekki til skamms tíma, íþróttastarf og fleiri þættir sem eru alveg réttmætir og ég ætla ekkert að draga úr mikilvægi þess að séu undanþegnir. En þetta mál, hvers vegna stendur það svona í hv. þingmönnum Vinstri grænna og Framsóknarflokksins að fleyta þessu máli áfram? Hér kom þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem lýsti yfir stuðningi. Það er greinilegt hvar fyrirstaðan er. Hún er greinilega hjá hinum stjórnarflokkunum. Ég tel að það þurfi að fá nánari umræðu, bara einfaldlega innan þessara flokka. Fyrir hvað standa þessir flokkar ef þessi mál fá ekki framgang, að fella niður virðisaukaskatt og hætta að skattleggja fatlað fólk sérstaklega þegar önnur sambærileg þjónusta í heilbrigðiskerfinu og félagsþjónustunni er undanþegin skattlagningu? Þetta mál ætti að vera borðleggjandi og ég er í rauninni viss um það að Ísland verði miklu betra land ef þetta mál nær fram að ganga.

Frú forseti. Mér finnst það gerast æ oftar að ég heyri gagnrýni um að ráðafólk sýni ákveðið dugleysi þegar kemur að málefnum framtíðarinnar. Þetta er rauður þráður í kröfum þeirra sem vilja sjá fastar kveðið að orði og fastar gripið til aðgerða gegn loftslagsbreytingum, þetta er líka nefnt í tengslum við viðbrögð við gervigreind. Dæmin eru mörg. Þetta fær okkur vonandi til að hugsa hvað það er við þingmenn og ráðherra sem gæti farið betur til að tala betur inn í þennan hóp sem gagnrýni stafar frá, hóp ungs fólks. Hér mæli ég fyrir frumvarpi sem ég held að geti orðið liður í því, frumvarp til laga um breytingu á kosningalögum, um lækkun kosningaaldurs, sem ég legg fram ásamt þingmönnum úr Pírötum, Viðreisn og Samfylkingu, sem snýr að því að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum úr 18 árum í 16 ár. Sambærileg frumvörp hafa verið lögð fram nokkrum sinnum og ein útfærslan var að breyta stjórnarskrá þannig að þetta næði yfir allar kosningar hér á landi. En hér er afmörkuð útfærsla sem snýr bara að sveitarstjórnarkosningum lögð fram, m.a. vegna þess að það er bara svo einfalt. Það er einfalt að breyta þeim forsendum með einfaldri lagabreytingu, stjórnarskrá kallar á breytingar á tveimur þingum með kosningum á milli, og líka vegna þess að málefni sveitarfélaganna er sú opinbera þjónusta sem kannski stendur ungu fólki einna næst. Þetta eru skólarnir, frístundirnar, samgöngurnar, atriði sem þessi hópur hefur margt fram að færa varðandi. Þessi gagnrýni á dugleysi ráðamanna þegar kemur að málefnum framtíðarinnar situr dálítið í mér eftir gærdaginn vegna tveggja funda sem ég sat. Annar fundurinn var málþing um stöðu og framtíð lýðræðisins sem haldið var í tengslum við leiðtogafund Evrópuráðsins sem stendur nú yfir og þar kom fram í umræðum gagnrýni á litla aðkomu ungs fólks að ákvarðanatöku. Ráðherra sem sat fyrir svörum, hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, sagði, og ég ætla að leyfa mér að umorða það pínu, að ungt fólk þyrfti bara að vera duglegra að láta í sér heyra. Það er ekki vandinn. Ungt fólk er bara ágætlega duglegt við að láta í sér heyra. Það er ráðafólkið sem er lélegra í að hlusta. Hæstv. ráðherra lét þessi orð falla í Veröld á háskólasvæðinu og þá er ágætt að benda á að stúdentar hafa verið duglegir að láta í sér heyra á síðustu árum varðandi t.d. breytingar á námslánakerfinu þar sem ekki var hlustað á þeirra vel rökstuddu sjónarmið um hvernig ætti að sníða sanngjarnara framfærslukerfi fyrir stúdenta. Sömu stúdentar sendu inn nánast samhljóða umsagnir aftur og aftur í gegnum Covid-faraldurinn og bentu á hvernig aðgerðir stjórnvalda kæmu ekki til móts við þarfir stúdenta. Kannski nærtækast að nefna þá staðreynd að þegar enga sumarvinnu var að fá vegna heimsfaraldurs þá fór að bíta dálítið fast við stúdenta að þau höfðu ekki rétt til atvinnuleysisbóta. Stúdentaráð lét í sér heyra varðandi þetta og ráðherrar ákváðu að hlusta ekki. Þá er bara stórvirki sem hefur verið unnið á síðustu árum varðandi það að varpa skýrara ljósi á það ofbeldi sem viðgengst í samfélaginu. Ég nefni sérstaklega stafrænt kynferðisofbeldi sem ungt fólk var í framvarðasveitinni að koma á dagskrá umræðunnar í samfélaginu. En það má líka nefna hatursorðræðuna og ja, bara hatrið sem mætir hinsegin fólki og sérstaklega hinsegin ungmennum á síðustu árum. Þar hefur ungt fólk aldeilis verið duglegt að láta í sér heyra en viðbrögð ráðamanna verið of hæg. Það var ungt fólk sem kom geðheilbrigðismálum á dagskrá svo um munaði. Hvar er niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu sem var samþykkt hér í þingsal, fyrir þremur árum að verða? Af hverju er ekki byrjað að niðurgreiða sálfræðiþjónustu ef stjórnvöld hlusta á ungt fólk ef það er duglegt að láta í sér heyra? Ungt fólk hefur líka verið í forystu þeirra sem berjast fyrir réttindum fólks á flótta. Þar mætti t.d. nefna regnhlífarsamtökin Fellum frumvarpið, sem komu fram hér í vetur. Þar voru saman komin öll helstu ungmennasamtök landsins, ungliðahreyfingar stjórnmálaflokkanna, ungliðadeildir Amnesty International og UN Women og fleiri sem voru að berjast fyrir því að mannúð yrði höfð að leiðarljósi í málefnum fólks á flótta. Svo eru það blessuð loftslagsmálin, forseti, sem ungt fólk hefur sett á dagskrá á þann hátt sem ekki hafði tekist áður. En við erum föst í þeirri stöðu núna að stjórnvöld tala mikið um eigið ágæti en aðgerðirnar endurspegla það ekki. Hér eftir helgi munum við væntanlega taka fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til síðari umræðu. Þar er ekki að sjá neinn aukinn metnað í loftslagsmálum enn eitt árið. Þannig að þessi staðhæfing ráðherrans um að ungt fólk þurfi bara að vera duglegra að láta í sér heyra stenst ekki. Það sem vantar er að eldra fólkið sé duglegra að hlusta. Það þurfum við að vera vegna þess hvernig þingið er samsett. Eftir síðustu kosningar var meðalaldur þingmanna 50 ár. Það voru þrír þingmenn í salnum undir þrítugu, bara þrjú voru undir þrítugu á kjördag. Þingið endurspeglar ekki samfélagið í aldurssamsetningu. Þingið endurspeglar ekki samsetningu þjóðarinnar, ekki einu sinni þó að við skoðum bara þjóðina á kosningaaldri sem er kannski eðlilegi samanburðurinn. Þess vegna þurfum við að vera duglegri að hlusta á sjónarmið þeirra sem eru ekki í salnum. Þar hallar sérstaklega ungt fólk. Þetta frumvarp sem við fjöllum um hér í dag snýst um að gefa unga fólkinu verkfæri til þess að ganga á eftir því að á það sé hlustað vegna þess að ef það er eitthvað sem stjórnmálafólk skilur þá eru það kosningar, niðurstöður kosninga. Ef það er einhver tímapunktur þar sem stjórnmálafólk er tilbúið til að hlusta þá er það í aðdraganda kosninga þegar það stendur andspænis kjósendum sem geta dæmt aðgerðir og aðgerðaleysi stjórnmálafólks í kjörklefanum. Með því að gera eins og lagt er til í þessu frumvarpi, að taka tvo árganga fólks sem nýtur enn verndar barnasáttmálans og rétta því aðgöngumiðann að kjörklefanum, þá getur það refsað stjórnmálafólki í kjörklefanum ef það stendur sig ekki. Þetta skiptir máli, ekki bara til að við fáum fleiri hugmyndir hingað inn í sal, ekki bara til þess að við byggjum upp betra samfélag til lengri framtíðar heldur snýst þetta um trú fólks og næstu kynslóða á lýðræðið, á þetta kerfi sem við þurfum að standa vörð um. Allar kannanir á kosningahegðun vísa á einn veg. Það að taka þátt í kosningum er lærð hegðun og það að upplifa eftir kosningar að þín sjónarmið hafi ekki notið sannmælis - fólk dregur lexíu af því, það hefur áhrif á áhuga þess á að taka þátt í næstu kosningum. Ef því líður eins og það hafi verið hlunnfarið, eins og sjónarmið þess hafi ekki notið sannmælis, þá eru líkurnar á því að það taki þátt í næstu kosningum minni. Trúin á lýðræðinu dvínar. Þá langar mig að nefna hinn fundinn sem ég sat í gær sem var í Norræna húsinu og fjallaði um mikilvægi þess að gera vistmorð að broti á alþjóðalögum, barátta sem er í gangi víða um lönd. Í pallborði var ungur aktífisti frá Svíþjóð, Tova Lindqvist, sem kristallaði þetta eiginlega bara með því að segja að ungdómurinn væri að missa trúna. Ungt fólk væri að missa trúna á lýðræðið vegna þess að það upplifi ekki að á það sé hlustað, vegna þess að það upplifi ekki að þau brýnu mál sem ungt fólk er að setja á dagskrá rati hingað inn í salinn. Þau rati ekki inn í kjarnann á stjórnmálafólkinu sem á að taka mark á þessu. Við leysum þennan vanda, þennan lýðræðishalla sem mig langar að kalla það, þetta hlustunarleysi, ekki með einhverjum skyndilausnum en ein af lausnunum, eitt af verkfærunum sem við getum útbúið, er víðtækari hópur kjósenda, stærri hópur sem getur haft áhrif hér innan veggja. Svo ég kjarni það sem ég hef verið að segja, frú forseti, því annars er nú flest hérna í greinargerð frumvarpsins: Ungt fólk þarf bara að vera duglegra að láta í sér heyra. Þegar ráðherra í íslenskri ríkisstjórn segir þetta þá verðum við að svara með því að benda á að ungt fólk er bara hreint ágætlega duglegt við að láta í sér heyra. Vandinn er að ráðherrar og annað fólk í valdastöðum hlustar ekki. Þetta veldur því að ungt fólk missir trúna á lýðræðið, missir trúna á það að stjórnmálin séu líkleg til að takast á við þær áskoranir sem skipta mestu máli til framtíðar. Samfélagið verður fátækara því róttækustu, frumlegustu, mikilvægustu og fallegustu hugmyndirnar spretta frá þeim sem eru nógu ung til að geta auðveldlega séð fyrir sér heiminn eftir 50 ár. Þess vegna mæli ég fyrir þessu frumvarpi um að lækka kosningaaldur í 16 ár vegna þess að fleiri og yngri kjósendur myndu neyða valdafólk til að hlusta betur eftir sjónarmiðum ungs fólks, hugsa heildstætt til framtíðar og þannig að gera samfélagið betra.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir hans framsögu í þessu máli. Líkt og kom fram í upptalningu hans eru ekki meðflutningsmenn úr Vinstrihreyfingunni – grænu framboði á málinu en það breytir hins vegar ekki því að við í Vinstri grænum erum efnislega sammála málinu og nokkrir þingmenn úr okkar röðum hafa lagt fram frumvarp sem er að hluta samhljóða því máli sem við ræðum hér, um að lækka kosningaaldur niður í 16 ár. Ég held að það sé gott mál og mikilvægt og vildi í rauninni fyrst og fremst koma hér upp í það sem kallað er andsvar til þess að lýsa mig efnislega sammála málinu og jafnframt vekja máls á því að það er annað mjög svipað frumvarp sem við nokkrir þingmenn Vinstri grænna höfum lagt fram og höfum raunar verið með samhljóða mál á fyrri þingum. Fyrir nokkrum árum var það meira að segja þannig að málið komst til 3. umr., en komst ekki til lokaatkvæðagreiðslu og varð því ekki að lögum. Ég er sammála hv. þingmanni í því að það skiptir máli að ungt fólk sitji við borðið þegar kemur að því að taka ákvarðanir og það að geta komið sínum sjónarmiðum að í kosningum er mikilvægur hluti af því og ég ætla að vona að þetta mál hljóti framgang hér á þingi.

Frú forseti. Já, það kemur mér nú lítið á óvart að hv. þingmaður sé efnislega sammála þessu máli og hefði náttúrlega verið fínt að við steyptum málunum bara saman en stundum fara skilaboð á mis þannig að við erum með tvö góð mál um sama markmið á þingi. Nú gengur þetta til nefndar og vonandi getum við bara lagt sameiginlegan kraft á bak við að klára það. Varðandi það að koma sjónarmiðum ungs fólks betur að þá langar mig líka aðeins að nefna, sem við höfum rætt einhvern tímann í fyrri útfærslum þessa máls, að það að lækka kosningaaldur að einhverju leyti eins og við erum að leggja til hér, jafnvel enn neðar eins og sumt fólk hefur mælt fyrir, er í sjálfu sér bara eðlilegt framhald af því að við séum að taka barnasáttmálann alvarlega. Barnasáttmálinn setur þær skyldur á herðar okkar sem tökum ákvarðanir að við tökum tillit til sjónarmiða barna í málefnum sem þau varða og að það tillit sé í rauninni stigvaxandi eftir því sem börnin hafa þroska til. Þess vegna er í rauninni alveg eðlilegt að elstu börnin, þessir síðustu árgangar sem eru undir verndarvæng barnasáttmálans, fái bara sama vald og fullorðið fólk þegar kemur að vali á kjörnum fulltrúum. Það er eitthvað sem stjórnmálahreyfingar hafa raunar flestar tekið inn í sitt innra starf. Aldursmörk fyrir þátttöku í, að ég held, allflestum stjórnmálaflokkum á Íslandi eru ýmist 15 eða 16 ár vegna þess að þetta eru árgangar sem hafa svo margt að segja 

Frú forseti. Ég er sammála því sem kemur fram hjá hv. þingmanni varðandi barnasáttmálann. Það má bæta við fleiri rökum og fleiru en því sem talið er upp í greinargerðinni með því frumvarpi sem við ræðum hér. Í sambærilegu frumvarpi sem Orri Páll Jóhannsson, hv. þingmaður Vinstri grænna, er fyrsti flutningsmaður að, er m.a. rakin í greinargerð jákvæð reynsla í ýmsum Evrópulöndum þar sem kosningaaldur er lægri og 16–17 ára geta tekið þátt í kosningum. Það eru önnur sjónarmið sem ég tel vert að líta til og gott að leita fanga í greinargerð með því frumvarpi. Svo finnst mér líka stundum ágætt að minna á rökin sem minn unglingur minnti mig nú bara á um daginn í umræðu um þessi mál og sagði: Ja, fyrst ég get farið að borga skatta 16 ára þá hlýt ég líka að vera til þess bær að hafa skoðun á því í hvað skattfé er varið. Mér finnst það ágæt rök til þess að lækka kosningaaldur bara almennt. En ég held að það sé sniðugt að byrja á nærsamfélaginu. Og ég endurtek það sem ég sagði hér áðan, að þrátt fyrir að vera ekki meðflutningsmenn á þessu frumvarpi þá eru þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs með keimlíkt frumvarp og eru efnislega sammála því sem hér kemur fram.

Frú forseti. Já, jákvæð upplifun þeirra ríkja sem hafa stigið þetta skref er alveg skýr. Þau hafa mörg valið að stíga hluta leiðarinnar fyrst og síðan víkkað það út. Gott dæmi um það er Skotland sem lækkaði kosningaaldurinn í þjóðaratkvæðagreiðslu 2014, ef ég man rétt. Það gekk svo glimrandi vel og vakti svo mikla lukku að skoska þingið ákvað að hrinda hinu sama í framkvæmd á öllum þeim stjórnsýslustigum sem þau hafa sjálfdæmi um. Þau hafa hins vegar lent á vegg þegar kemur að því að lækka kosningaaldur við þingkosningar til breska þingsins vegna þess að þar stendur íhaldið í Lundúnum í vegi fyrir því. Eins má nefna að þetta er hugmynd sem hefur breiðst út svona hægt og bítandi á milli þýsku sambandslandanna og er að verða búin að gera landið gegnsósa þannig að nú er á stefnu þeirrar ríkisstjórnar að lækka kosningaaldur á landsvísu líka. Allt hefur þetta gerst hægt og bítandi frá því að Austurríki reið á vaðið 2007, ef ég reikna rétt þá eru 16 ár síðan þannig að einhvern tíma hefur þetta tekið. En ég held einmitt, bara eins og ég heyri á hv. þingmanni, að lykilatriðið í þessu sé að þetta er þróun sem er eiginlega óhjákvæmilegt að verði. Þetta er skref sem mun verða tekið og mér finnst skipta máli að við gerum það fyrr frekar en síðar til þess að samfélagið fái notið þess ábata sem fylgir því að breikka lýðræðið út með þessum hætti.

Frú forseti. Ég ætla að segja frá mínum efasemdum um þessa tillögu þó svo að ég efist alls ekki um að hún sé lögð fram af góðum hug og geti haft ýmsar jákvæðar hliðar, það held ég að sé alveg ljóst. Hún geti kannski fengið unga fólkið til þess að horfa á stjórn landsins og taka afstöðu fyrr af meiri ábyrgð. En þetta felur einnig í sér ýmsa ókosti og ég held að menn verði líka að horfa til þess að það þarf að samræma hvenær fólki er treyst til ákveðinna hluta. Fólki er ekki treyst til að kaupa áfengi 16 ára, fólki er ekki treyst til þess að keyra bíla 16 ára. Ég held að þessi aldur, 18 ár, sé ekki stóra málið til að eiga við, alla vega sé ég ekki að það leysi þau vandamál sem uppi eru í samfélaginu hvað varðar ungt fólk. Það eru ýmsar tillögur, gott ef Píratar eru ekki með tillögu um að hækka samræðisaldurinn í 18 ár. Svo vilja menn lækka kosningaaldurinn og svo er það áfengiskaupaaldurinn. Það hefur ákveðna kosti að gefa krökkum frí, alla vega fram að 18 ára aldri, frá því að verða fyrir þungum áróðri. Þau fá að móta sína afstöðu til lífsins 16, 17 ára án þess að vera útsett fyrir áróðri okkar og stjórnmálaaflanna í landinu og einnig að vera ekki gerð að einhverju gluggaskrauti á framboðslistum flokkanna. Það er líka þáttur sem verður að horfa á. Með hliðsjón af því þá tel ég að það sé ekki rétt að breyta þessu þrátt fyrir að ég sé sannfærður um að þetta mál sé lagt fram af góðum hug og þessar breytingar hafi eflaust ýmsar jákvæðar hliðar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að þetta mál er tekið hér á dagskrá. Þetta er í annað skipti sem ég flyt þetta mál, þingsályktunartillögu um þróunaráætlun og tilraunaverkefni fyrir ræktun lyfjahamps og notkun kannabislyfja í lækningaskyni. Flutningsmenn auk mín eru þingmennirnir Vilhjálmur Árnason, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Halldóra Mogensen, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra í samráði við menningar- og viðskiptaráðherra að setja á fót starfshóp sem hafi það hlutverk að útbúa frumvarp sem heimili fyrirtækjum að sækja um leyfi fyrir ræktun lyfjahamps til kannabisræktunar og fyrir framleiðslu og dreifingu á kannabislyfjum í lækningaskyni. Um verði að ræða fjögurra ára tilraunaverkefni sem hefjist 1. janúar 2024. Heilbrigðisráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis fyrir 31. desember 2023.“ Svohljóðandi greinargerð fylgir þessari þingsályktunartillögu, ég ætla að lesa hana því að hún er tæknileg. Þingsályktunartillaga þessi er endurflutt frá 152. löggjafarþingi óbreytt en með uppfærðum upplýsingum um sambærilegt tilraunaverkefni í Danmörku. Stefna stjórnvalda og heilbrigðiskerfisins varðandi kannabisefni hér á landi þarfnast talsverðrar umræðu og þess að grundvöllur verði skapaður til frekari rannsókna, hvort sem er á ræktun plantnanna Cannabis sativa og Cannabis indica eða annarra plantna sem eru þeim skyldar. Álit flutningsmanna er að tilraunaverkefni áþekkt því sem stendur yfir í Danmörku myndi skapa opinskáar umræður hér á landi. Verkefnið myndi byggjast á rannsóknum og jafnvel skapa ný tækifæri til nýsköpunar í landbúnaði á orkuríkum svæðum, til að mynda á Suðurnesjum. Tilraunaverkefnið í Danmörku hófst 1. janúar 2018 og hefur þegar verið framlengt umfram þann tímaramma sem upphaflega lá fyrir. Verkefnið skiptist í þróunaráætlun um ræktun hamps, sem heimilar að rækta hampjurtina Cannabis sativa í því skyni að vinna úr henni lyf og síðan tilraunaverkefni um notkun efna úr hampjurtinni í lækningaskyni. Úttekt á fyrri hluta verkefnisins var unnin af danska heilbrigðisráðuneytinu og skýrsla gefin út haustið 2020. Niðurstaða úttektarinnar var sú að tilraunaverkefnið hefði í grundvallaratriðum þótt veita góða og örugga umgjörð um notkun kannabis sem lyfs í læknisfræðilegum tilgangi. Í úttekt danska heilbrigðisráðuneytisins kemur einnig fram að upp hafi komið nokkrar áskoranir, m.a. hefur vöruúrval á kannabislyfjum þótt takmarkað og þær vörur sem í boði hafa verið þótt dýrar og heimilislæknar verið tregir til að ávísa vörunum. Fram kemur í úttektinni að þessir þættir hafi leitt til þess að sjúklingar hafi leitað á ólöglegan kannabismarkað fyrir sjálfsmeðferð með kannabisefnum. Samkvæmt þeim reglum sem gilda um tilraunaverkefnið hafa allir læknar í Danmörku heimild til þess að ávísa kannabislyfjum til sjúklinga sem glíma við langvinna verki og aðra kvilla ef sjúklingur hefur þegar prófað hefðbundin lyf án viðunandi árangurs. Með tilraunaverkefninu er ekki síst stefnt að því að afla þekkingar um áhrif og aukaverkanir kannabisefna og að koma í veg fyrir að sjúklingar með langvarandi verki þurfi að nálgast kannabisvörur með ólöglegum hætti. Í leiðbeiningum dönsku lyfjastofnunarinnar um kannabislyf eru nefndir fjórir sjúklingahópar sem til greina koma fyrir meðferð með lyfseðilsskyldum kannabislyfjum: einstaklingar með MS-sjúkdóminn, einstaklingar með mænuskaða, sjúklingar í krabbameinslyfjameðferð og sjúklingar með langvinna verki. Flutningsmenn leggja til að skipaður verði starfshópur sem verði falið að kanna, ræða og gera drög að frumvarpi um eftirfarandi: Skilgreiningu leyfa til ræktunar, framleiðslu og dreifingar á kannabis í lækningaskyni. Útgáfu leyfa. Þróunaráætlun sem gildi til fjögurra ára og verði í samræmi við reglur um lyfjaprófsáætlanir. Lista yfir þær kannabisvörur sem heimilt verði að framleiða og dreifa og ávísa megi löglega af læknum og afgreiða í apóteki. Umsóknarform og umsóknarferlið. Skilyrði fyrir útgáfu leyfa og að ræktendur tryggi rekjanleika í báðar áttir og geti tilgreint þá aðila sem þeir hafa fengið aðföng frá, svo sem útsæði og fræ. Meðhöndlun og pökkun framleiðslunnar sem uppfylli kröfur laga og reglugerðar um hollustuhætti og mengunarvarnir. Markaðssetningu. Gjaldtöku. Tillögu að breytingum á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, ásamt reglugerðum. Önnur atriði sem nauðsynlegt er að tiltaka í lagafrumvarpinu. Flutningsmenn þingsályktunartillögu þessarar leggja til að heimilt verði á grundvelli sérstakrar þróunar- og tilraunaáætlunar að framleiða virk efni úr kannabis í læknisfræðilegum tilgangi til að skapa grundvöll til að meta notkun kannabisefna í lok reynslutímabils sem verði fjögur ár. Hér er ekki lögð til lögleiðing á kannabis eða afglæpavæðing kannabisefna. Flutningsmenn telja að líta verði af alvöru til þeirrar tilraunaáætlunar sem Danir hafa unnið að, byggja á reynslu þeirra og annarra þjóða og skapa grundvöll fyrir athugun þess að leyfa kannabis í lækningaskyni til reynslu. Ljóst er að tilraunaverkefnið í Danmörku hefur ekki farið fram án gagnrýni og er því mikilvægt að litið verði til þeirra annmarka sem kunna að hafa verið á verkefninu og lærdómur af þeim dreginn. Slæmt er að fólk sem reynir að lina þjáningar með kannabis þurfi að gerast lögbrjótar eða upplifi sig sem slíka. Ekki er réttlætanlegt að meina sjúklingum um aðgang að kannabisvörum til að vernda þá sem hugsanlega geta misnotað þær. Ljóst er að langvinnir verkir eru stórt samfélagslegt vandamál og mikill kostnaður fyrir samfélagið í formi tapaðrar starfsgetu og álags fyrir heilbrigðiskerfið. Þrátt fyrir að sannanir fyrir jákvæðum áhrifum kannabis sem lyfs í læknisfræðilegum tilgangi séu enn sem komið er takmarkaðar þykir ávinningur af læknisfræðilegum kannabisvörum þó vega þyngra en neikvæðu áhrifin. Virðulegur forseti. Ég hef nú lesið greinargerðina sem þessu fylgir en ég vil bæta því við frá eigin brjósti að ég hugsa að við flest þekkjum eða vitum til þess að veikt fólk í kringum okkur glími einmitt við þessi vandamál sem þessu fylgja. Nýlega hafði einn slíkur sjúklingur samband við mig út af þessari þingsályktunartillögu og hvatti mig mjög til dáða og okkur flutningsmenn til að koma þessu máli áfram og fram á veginn. Ég veit það, ég hef vitneskju um það, að læknar vita til þess að eina von sumra sjúklinga þeirra er að geta fengið kannabisefni til að lina þjáningar sínar vegna þess að mörg góð lyf sem eru á markaðnum og geta linað þjáningar eru svo ávanabindandi að margir sjúklingar treysta sér ekki til að taka slík lyf. Við höfum verið að fjalla um slíka ópíóíða hér í þessum þingsal nýlega og þær sögur sem þar voru sagðar voru ekki fallegar, sýna hvernig slík lyf geta dregið fólk inn í svarthol fíknarinnar. Þessi þingsályktunartillaga hefur mætt skilningi og fengið stuðning hér í þinginu að mér finnst. En það á náttúrlega við um þingmannamál eins og þetta að þau eiga erfitt uppdráttar innan þingsins og það er miður að slík venja skuli vera hér hjá okkur í þinginu að þingmannamál komist lítt áfram. En ég vona svo sannarlega að ráðherra taki þetta mál upp á sína arma og geri það að sínu, sem verði til þess að það verði að lögum og eigi eftir að hjálpa mikið af fólki sem er veikt og bíður lækninga.

Virðulegi forseti. Hér er ég komin til að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána til lánþega í dýralæknanámi. Tillagan liggur fyrir á þingskjali 1181 og er mál nr. 778 sem má m.a. finna á vef þingsins. Fyrsti flutningsmaður málsins er hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson og mæli ég því fyrir málinu í hans fjarveru. Sú sem hér stendur er ein af meðflutningsmönnum málsins ásamt hv. þingmönnum Stefáni Vagni Stefánssyni, Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur og Ingibjörgu Isaksen. Virðulegi forseti. Í tillögunni sem hér er mælt fyrir er lagt til að háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra verði falið í samráði við matvælaráðherra og innviðaráðherra að vinna skýrslu með aðkomu Sambands íslenskra sveitarfélaga og Byggðastofnunar um sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána til lánþega í dýralæknanámi. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum skýrslunnar eigi síðar en 1. nóvember 2023. Í greinargerð með tillögunni er tillagan rökstudd með ítarlegum hætti og hér ætla ég að fara yfir helstu atriði og útskýra hvers vegna tillagan er sett fram akkúrat eins og ég var að fara yfir áðan. Síðustu ár hefur skortur á dýralæknum hér á landi verið viðvarandi og engar vísbendingar eru um að það breytist nema farið verði í sérstakar aðgerðir til að bæta stöðuna. Skortur á dýralæknum hefur m.a. áhrif á aðgengi bænda og almennings að dýralæknaþjónustu sem getur aftur haft alvarleg og óafturkræf áhrif á heilsu og velferð dýra auk óviðunandi starfsumhverfis og fjárhagslegs tjóns fyrir bændur. Óbeint getur skortur á dýralæknaþjónustu svo haft áhrif á fæðuöryggi og lýðheilsu. Bændasamtök Íslands og Matvælastofnun hafa ítrekað vakið athygli stjórnvalda á skorti á dýralæknum og óskað eftir því að stjórnvöld beiti sér fyrir aðgerðum til úrbóta. Þeirri sem hér stendur er ekki kunnugt um að stjórnvöld hafi brugðist við með markvissum aðgerðum. Þess vegna er þessi tillaga sem hér er mælt fyrir afar mikilvæg en með henni er lagt til að ákvæði í lögum um Menntasjóð námsmanna verði nýtt til umbóta. Þegar breyting var gerð á lögum um námslán og Menntasjóður námsmanna varð til var sett í lög leið til að beita ívilnandi aðgerð til að bregðast við skorti á tiltekinni þekkingu í landinu eða á ákveðnum landsvæðum. Víða um land hefur verið erfitt að manna ákveðnar starfsstéttir. Þessi nýmæli í lögum um Menntasjóð, sem hæstv. fyrrverandi menntamálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir kom á á sínum tíma, eru afar mikilvæg tæki til að bregðast við þegar erfitt reynist að manna nauðsynlegar stöður. Flutningsmenn þessarar tillögu telja brýnt að þessi leið verði nýtt í auknum mæli almennt þótt hér í þessari tillögu sé lögð áhersla á dýralækna. Til að ráðherra geti ákveðið sérstaka tímabundna ívilnun þarf að liggja fyrir tillaga frá sveitarfélagi eða sveitarfélögum um þörf á menntuðu fólki í tiltekinni byggð eða á tilteknu svæði. Því þarf greiningu Byggðastofnunar á stöðunni og því gengur tillagan sem hér er til umfjöllunar út á að fela Byggðastofnun að fara í slíka greiningu. Í kjölfarið er svo gert ráð fyrir að skýrslan verði unnin af Byggðastofnun í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Tilgangur skýrslunnar væri þá að varpa ljósi á aðstæður og greina þörf á menntuðu fólki. Þá væri skilyrði að lánþegi sem búsettur er á skilgreindu svæði nýtti sér í reynd menntun sína til starfa í a.m.k. 50% starfshlutfalli á viðkomandi svæði í að lágmarki tvö ár. Aðeins nánar um heimildina. Í lögum um Menntasjóð, nr. 60/2020, er að finna í 27. gr. heimild til ráðherra til að veita tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána vegna tiltekinna námsgreina, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Heimildin er ætluð til þess að gefa ráðherra tækifæri til að bregðast við ástandi þar sem skortur er viðvarandi eða fyrirsjáanlegur á fólki með tiltekna menntun til að skapa sérstaka hvata fyrir fólk til að sækja sér menntun eða til að starfa í tiltekinni starfsgrein. Til þess að háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra geti ákveðið að fara í sérstaka tímabundna ívilnun þurfa að liggja fyrir upplýsingar um viðvarandi skort í ákveðinni starfsstétt eða að hann sé fyrirsjáanlegur. Þar með er gert ráð fyrir að unnin verði skýrsla af stjórnvöldum í samráði við hlutaðeigandi atvinnurekendur eða samtök atvinnurekenda sem byggir m.a. á fyrrgreindum upplýsingum. Tilgangur skýrslunnar væri að varpa ljósi á aðstæður og greina þörfina á viðbrögðum við skorti eða fyrirsjáanlegum skorti á dýralæknum og í þessu tilfelli væri það tilgangurinn. Þá er í 28. gr. sömu laga um Menntasjóð að finna heimild til ráðherra til að veita tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána til lánþega sem búsettir eru á svæðum skilgreindum í samráði við Byggðastofnun, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Tilgangur heimildarinnar er af sama meiði og ég hef hér rakið, þ.e. að gefa ráðherra tækifæri til að bregðast við ástandi þar sem skortur er á sérmenntuðu fólki á ákveðnum svæðum. Rekja má fyrirmyndina til Noregs þar sem t.d. kennarar sem starfa í hinum dreifðari byggðum, eins og Finnmörku eða Norður-Tromsfylki, eiga möguleika á að fá afskrifaðan hluta af námslánum sínum ef þeir starfa sem kennarar í 50% starfi samfellt í a.m.k. 12 mánuði. Til þess að ráðherra geti ákveðið sérstaka tímabundna ívilnun þarf að liggja fyrir tillaga frá svæðunum, eins og áður sagði, þ.e. í Noregi þarf að liggja fyrir tillaga frá yfirvöldum á ákveðnu svæði á sama hátt og rakið var hér að framan um skilyrðin í lögunum um Menntasjóð námsmanna. Markmið og efni tillögunnar sem ég er hér að fylgja eftir snýr því að því að gerð verði skýrsla um þau áhrif sem skortur á dýralæknum hefur og mun hafa á íslenskan landbúnað og dýravelferð á komandi árum. Þá er markmiðið jafnframt að varpa ljósi á aðstæður í hinum dreifðari byggðum þar sem skortur er á dýralæknum og stór eftirlitssvæði eru í höndum fárra. Full þörf er á að löggjafinn gæti þess að ívilnandi aðgerðir stjórnvalda nýtist til að efla samfélagið í heild á grundvelli sjónarmiða um jafnræði og að þær taki mið af byggðastefnu og atvinnuháttum um allt land. Sú sem hér stendur telur þetta mjög mikilvægt verkefni sem brýnt er að farið verði í strax en jafnframt er rétt að geta þess að fara þarf í frekari umbætur á starfsumhverfi dýralækna með heildarendurskoðun á þjónustu og vaktakerfinu, eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson hefur einnig lagt til, en vaktafyrirkomulag og bakvaktaálag dýralækna sætir mikilli gagnrýni um land allt og einskorðast hreint ekki við dreifðari byggðirnar. Þetta fyrirkomulag hefur til að mynda gert það að verkum að ekki hefur tekist að manna vaktir, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, og leita hefur þurft til umdæma í næsta nágrenni til þess. Í hinum dreifðari byggðum er það m.a. stærð svæðanna þar sem stór einstök svæði eru einungis með einn dýralækni á vakt allt árið um kring, með því gríðarlega bakvaktaálagi sem því fylgir, og sums staðar á landinu eru eftirlitssvæðin svo stór að einn dýralæknir getur með engu móti sinnt starfinu á ásættanlegan hátt. Skipulag vaxtamála eru á ábyrgð Matvælastofnunar. Það er hins vegar ljóst að stofnuninni hefur ekki tekist að uppfylla það hlutverk sitt að skipuleggja bakvaktir í samráði við dýralækna á öllum svæðum og þar með tryggja nauðsynlega grunnþjónustu um allt landið. Þar spila saman skortur á dýralæknum og svæðaskiptingin og vaktaálagið. Dýralæknar eru meðvitaðir um skyldur sínar þegar kemur að því að hjálpa dýrum í neyð. Hins vegar er dýralæknum oft gert ómögulegt að uppfylla þær starfsskyldur sem á herðar þeirra eru lagðar. Stjórnvöld í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi hafa öll sett af stað umfangsmikla vinnu við að greina vandann og þær áskoranir sem fylgja því að færri dýralæknar fáist í störf og taki að sér bakvaktir. Afar mikilvægt er að farið verði í þá vinnu hér á landi einnig að tryggja menntun dýralækna og endurskoða skipulag þjónustu og vaktakerfis. Virðulegi forseti. Að lokum legg ég áherslu á að þessari tillögu sem ég hef hér mælt fyrir, um sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána til lánþega í dýralæknanámi, verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og þar verði hún send til umsagnar, um hana verði fjallað og hún afgreidd. Ef okkur er annt um velferð dýra og starfsumhverfi og velferð bænda er nauðsynlegt að tryggja að nægilega margir menntaðir dýralæknar búi á Íslandi og þeir hafi búsetu um land allt.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu. Meðflutningsmenn að þessari tillögu eru úr nokkrum flokkum en það eru hv. þingmenn Orri Páll Jóhannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Jóhann Páll Jóhannsson og Viðar Eggertsson. Tillögutextinn hljómar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu.“ Ég ætla að fara hér yfir rökstuðning með þessari tillögu til þingsályktunar og styðst þar vitaskuld við greinargerð sem fylgir þingmálinu og vísa jafnframt frekar til hennar. Þessi tillaga hefur verið flutt þó nokkuð oft áður og má rekja uppruna hennar allt aftur til 141. löggjafarþings. Þingmenn eins og Árni Þór Sigurðsson, fyrrum þingmaður Vinstri grænna, hefur verið fyrsti flutningsmaður á henni sem og einnig Katrín Jakobsdóttir, hæstv. forsætisráðherra, en þetta mál hefur því miður ekki enn hlotið afgreiðslu og er nú endurflutt efnislega óbreytt en greinargerðin hefur verið uppfærð. Það hefur verið gert nokkuð oft í tímans rás, bæði hvað varðar viðskiptatölfræði milli Íslands og Ísraels og Palestínu, en einnig vegna breytinga sem hafa komið m.a. frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og ég mun nánar koma að seinna í ræðu minni. Mig langar áður en lengra er haldið að minna á það að hér á Alþingi var 29. nóvember árið 2011 samþykkt þingsályktun um viðurkenningu á sjálfstæði og fullveldi Palestínu. Þá ályktaði Alþingi að fela ríkisstjórninni að viðurkenna Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki innan landamæranna frá því fyrir sex daga stríðið árið 1967. Jafnframt skoraði Alþingi á Ísraelsmenn og Palestínumenn að leita sátta með friðarsamningum á grundvelli þjóðaréttar og ályktana Sameinuðu þjóðanna sem m.a. feli í sér gagnkvæma viðurkenningu Ísraelsríkis og Palestínuríkis. Ástæðan fyrir því að ég rifja upp þessa þingsályktun er ekki bara vegna þess að staðan í Palestínu er með þeim hætti að henni þarf að halda á lofti og fylgja eftir heldur einnig vegna þess að þessi dagsetning, þar sem vísað er til landamæranna frá því fyrir sex daga stríðið árið 1967, skiptir máli efnislega fyrir þá þingsályktunartillögu sem ég mæli fyrir núna, tillögu sem að sjálfsögðu er utanríkismál en er einnig neytendamál hér á Íslandi og ég tel að þurfi að skoða líka í því ljósi. Hér að lokinni þessari umræðu verður málinu vísað til utanríkismálanefndar en ég held að það skipti máli í umfjöllun nefndarinnar að halda jafnframt til haga neytendavinklinum sem er líka mikilvægur í þessu máli og ég mun koma að seinna hér síðar í ræðu minni. Stjórnmálasamband Íslands og Ísraels á sér langa sögu og hafa viðskipti milli þjóðanna verið töluverð. Nýjustu tölur sem ég er með eru frá árinu 2020 en þá nam innflutningur frá vörum frá Ísrael rétt tæpum 700 millj. kr. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands var á árunum 2010–2020 ekkert flutt inn frá Palestínu. Víða um heim hafa stjórnvöld og neytendur vaknað til vitundar um að hluti útflutningsvara frá Ísrael eigi uppruna sinn að rekja til ólöglegra landnemabyggða á hernumdum svæðum Palestínu, en þær eru einkum á Vesturbakka Jórdanar og í austurhluta Jerúsalemborgar, en ekki til svæða innan alþjóðlega viðurkenndra landamæra Ísraelsríkis. Þessum byggðum hefur farið fjölgandi og samhliða hefur íbúafjöldinn í þeim vaxið enda þótt þessar byggðir stríði gegn alþjóðlega viðurkenndum landamærum. Eins og gefur að skilja þá hefur þessi þróun skaðað lífskjör Palestínumanna en ég held að það sé líka mikilvægt að benda á að þessar byggðir eru einnig umdeildar meðal ísraelska borgara. Núverandi stjórnvöld í Ísrael fylgja þeirri stefnu að taka aukið land og vatnsból frá Palestínumönnum undir byggðir og nyt landnemanna og þetta hefur reynst einn helsti þröskuldurinn í vegi frekari friðarviðræðna fyrir botni Miðjarðarhafs auk þess sem kemur reglulega til átaka milli landnema og Palestínumanna sem verða að sjá á eftir ræktarlöndum sínum. Frú forseti. Þó svo að ræðutími sé takmarkaður langar mig að fá að vitna, með leyfi forseta, í ágæta bók Sigríðar Víðis Jónsdóttur sem heitir Vegabréf: Íslenskt og kom út fyrir skömmu því að hún lýsir svo ágætlega þessum aðstæðum í fjarlægum heimshlutum sem er kannski erfitt að sjá fyrir sér. En þar segir, með leyfi forseta: „Vesturbakkinn er innan við 6.000 ferkílómetrar. Það er töluvert minna en Vestfjarðakjálkinn. Þessa stærð er ágætt að hafa til hliðsjónar þegar hugleitt er að þetta vor, árið 2010, eru þar ríflega 300.000 ísraelskir landtökumenn.“ Þetta var árið 2010. Það kemur fram síðar í bókinni þar sem fjallað er um hvernig ástandið er núna, nær okkar samtíma, að á þessu svæði sem er minna en Vestfjarðakjálkinn nálgast íbúafjöldinn nú óðfluga hálfa milljón. Mér finnst þetta skipta máli til að reyna að draga upp myndina af því sem við erum að ræða um hérna. Ísland hefur aldrei, ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar, viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta af Ísraelsríki. Því ætti ekki að viðurkenna Ísraelsríki sem upprunaland þeirra vara sem framleiddar eru í landnemabyggðunum. Framkvæmdastjórn ESB sendi frá sér leiðbeiningar hvað slíkar merkingar varðar árið 2015. Þá var tekist á um gildi þeirra fyrir Evrópudómstólnum í máli sem höfðað var vegna framkvæmdar franskra stjórnvalda á þeim. Dómstóllinn úrskurðaði í nóvember árið 2019 að fyrirmælin væru í samræmi við reglugerðir ESB um rétt neytenda til upplýsinga um framleiðslustað vöru. Frú forseti. Ég vil benda á það að Norðmenn hafa tekið mið af þessu og á síðasta ári tilkynntu norsk stjórnvöld að merkingin „Framleitt í Ísrael“ eða, með leyfi forseta, „Made in Israel“, er einungis heimil á vörum frá svæðum sem tilheyra Ísrael frá því fyrir sex daga stríðið árið 1967. Aðrar vörur þurfi að merkja sem vörur sem framleiddar er á hernumdum svæðum. Þannig að þetta hefur verið tekið upp í nágrannalandi okkar. Með þessum ráðstöfunum sem þessi þingsályktunartillaga kallar eftir yrði íslenskum neytendum gert kleift að taka sjálfir ákvörðun um hvort þeir vilji styðja efnahagslíf á ólöglegum landnemabyggðum á hernumdu svæðum Palestínu. Það er ekki einu sinni víst að sérmerking slíkra vara hefði mikil áhrif á viðskipti Íslands og Ísraels og gæti jafnvel haft þær afleiðingar að gera þær vörur sem skráðar eru sem ísraelskar afurðir síður tortryggilegar þannig að ég myndi segja að þetta sé mjög hógvær tillaga sem hér er lögð fram. Hún er í samræmi við ályktun Alþingis um að viðurkenna Palestínu innan landamæranna frá því fyrir sex daga stríðið 1967. Hún talar samt á sama tíma mjög skýrt gegn því að hægt sé að selja vörur frá herteknu landi án þess að geta þess sérstaklega. Að lokum langar mig að víkja örfáum orðum að seinni hluta tillögunnar sem fjallar um að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu en það var gerður bráðabirgðafríverslunarsamningur sem tók gildi árið 1999 en hann hefur því miður í raun ekki virkað sem skyldi og þess vegna er mikilvægt að halda honum á lofti. Nú á lokasekúndunum langar mig að segja að því miður er verið að selja hér á landi vörur sem eiga uppruna sinn að rekja til hernumdu svæðanna. Það á m.a. við um nokkrar tegundir af víni sem hægt er að kaupa í ríkinu. Mér finnst mikilvægt að við sem neytendur getum forðast að kaupa slíkar vörur, enda eru þær í trássi við það sem við höfum sagt samþykkt hér á þingi.  Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um innheimtu dómsekta. Undir þetta álit skrifa ásamt mér hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður nefndarinnar, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Sigmar Guðmundsson. Við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum haft þann háttinn á þetta kjörtímabil, undir dyggri forystu formanns nefndarinnar, hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, að koma álitum nefndarinnar á dagskrá hér á Alþingi og gera stuttlega grein fyrir þeim og jafnvel taka þátt í umræðu eftir atvikum, sem fer fram í einni umræðu hér í þingsal. Með bréfi, dags. 16. janúar 2023, sendi forseti Alþingis skýrslu Ríkisendurskoðunar um innheimtu dómsekta til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar. Úttektin var unnin að frumkvæði ríkisendurskoðanda en hún á rætur sínar að rekja til stjórnsýsluúttektar embættisins á málefninu frá 2009 og tveimur eftirfylgniskýrslum. Það er því augljóst að þetta umfjöllunarefni, innheimta dómsekta, hefur lengi verið skoðunarefni Ríkisendurskoðunar og mér finnst mikilvægt að ríkisendurskoðandi hefur haldið á þessum málum og fylgt því eftir með tveimur eftirfylgniskýrslum. Vonandi þurfa þær ekki að verða fleiri heldur tekst okkur vonandi að koma þessum málum í viðunandi horf þannig að ekki þurfi frekari eftirfylgni. Frú forseti. Ég ætla að rekja í stuttu máli og stikla á stóru um meginniðurstöðu skýrslunnar sem og umfjöllun nefndarinnar en ekki að lesa álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá orði til orðs heldur vísa í það til frekari skýringar og greiningar. Skýrsluna sjálfa geta þau sem áhuga hafa á málinu nálgast á heimasíðu ríkisendurskoðanda til enn frekari glöggvunar. Meginniðurstaða skýrslunnar er að innheimtuhlutfall dómsekta er lægra á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndum. Þannig hefur það verið um árabil. Bent er á að dómsmálaráðuneytið og forverar þess hafi ekki gripið til viðunandi aðgerða til úrbóta þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar Ríkisendurskoðunar frá 2009, tillögur starfshóps að bættu innheimtuhlutfalli sekta og sakarkostnaðar og áskoranir sýslumannsins á Norðurlandi vestra. Bent er m.a. á það í úttektinni að innheimta dómsekta hafi í rauninni versnað frá fyrri úttektum stofnunarinnar. Stór hluti þeirra dómsekta sem kveða á um hærri fjárhæðir eru til komnar vegna brota á skattalöggjöfinni. Við erum því að ræða um sektir vegna brota sem eru til komin vegna þess að það er verið að fara á svig við skattalöggjöfina, þ.e. standa ekki skil á þeim sköttum sem lögum samkvæmt á að gera. Ríkisendurskoðun vekur athygli á því að þrátt fyrir ákvæði laga, sem kveða á um að við meiri háttar skattalagabrotum skuli dómþolar sæta fangelsi allt að sex árum, þá heyri til undantekninga að óskilorðsbundin fangelsisvist sé dæmd. Í skýrslunni kemur fram það mat Ríkisendurskoðunar að samfélagsþjónusta geti í mörgum tilvikum verið viðeigandi fullnustuúrræði en það beri þó að varast að beita henni í of miklum mæli. Slíkt geti dregið úr vægi og fælingarmátt refsinga. Að mati Ríkisendurskoðunar er nýting fangelsisrýma verulegt áhyggjuefni hér á landi og bent er á að nýtingarhlutfall fangelsisrýma sé langt fyrir neðan öryggisviðmið þrátt fyrir að boðunarlistar séu langir og fjöldi dóma fyrnist á ári hverju. Á grundvelli úttektarinnar setur Ríkisendurskoðun fram þrjár tillögur til úrbóta. Fjalla þær um aðgerðir sem dómsmálaráðuneyti þarf að grípa til vegna lágs innheimtuhlutfalls dómsekta, að meta þurfi hvort skilgreina eigi samfélagsþjónustu sem refsingu í stað fullnustuúrræðis og að bæta þurfi nýtingu fangelsisrýma. Ég ætla að stikla á stóru í umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna. Fyrst ber þar að nefna að bregðast þurfi við lágu innheimtuhlutfalli dómsekta, en líkt og ég rakti hér þá á þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar sér ansi langan aðdraganda sem rekja má allt aftur til ársins 2009. Í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir: „Líkt og fram kemur í skýrslunni er stór hluti þeirra dómsekta sem kveða á um hærri fjárhæðir til kominn vegna brota á skattalöggjöfinni. Að mati meiri hlutans er innheimta sekta og sakarkostnaðar í óviðunandi ástandi.“ Það var bent á það fyrir nefndinni að tíð ráðherraskipti og heimsfaraldur kórónuveiru hafi m.a. valdið því að tafir hafa orðið í þessum málum. Meiri hluti nefndarinnar vill taka það fram að þessi staða er ekki nýtilkomin en telur hins vegar jákvætt að ráðuneytið hafi nú tekið tillögurnar til vinnslu. Fyrir nefndinni kom fram að fyrirhugað sé að leggja frumvarp fyrir Alþingi á árinu sem taki mið af tillögunum og vill meiri hluti nefndarinnar hvetja ráðuneytið til að halda vel utan um þá vinnu. Vill meiri hlutinn líka taka fram að það er gagnrýnivert að fyrirspurnum Ríkisendurskoðunar hafi, líkt og kemur fram í skýrslunni, verið svarað seint. Við viljum minna á það að Ríkisendurskoðun er stofnun á vegum Alþingis sem fer með umboð með tilteknu eftirliti með stjórnvaldsframkvæmdum og við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tökum hlutverk okkar alvarlega og okkur finnst mikilvægt að Ríkisendurskoðun, sem er jú stofnun á okkar vegum, fái greinargóðar upplýsingar frá ráðuneytum til að geta unnið sín mál sem allra best. En, líkt og ég sagði áðan, þá teljum við það jákvætt að ráðuneytið sé nú að taka tillögurnar til frekari vinnslu og fyrirhugað sé að leggja fram frumvarp. Nefndin fjallaði um tillögu um launaafdrátt. Í skýrslunni er fjallað um að kanna þurfi hvort lögfesta beri heimild til að draga sektarfjárhæðir frá launum en að mati stofnunarinnar væri hún til þess fallin að bæta innheimtuhlutfall dómsekta. Að mati meiri hlutans myndi launaafdráttur fela í sér töluverða breytingu á fyrirkomulagi dómsekta hér á landi. Fyrir nefndinni voru reifuð ýmis sjónarmið sem mæltu með og á móti úrræðinu en meiri hlutinn telur að þetta úrræði gæti haft jákvæð áhrif á innheimtu sekta og sakarkostnaðar og beinir því til dómsmálaráðuneytisins að taka úrræðið til vandlegrar skoðunar. Eitt af því sem þar mætti skoða, og var rætt í nefndinni en kemur ekki fram í þessu áliti, var til að mynda hvort það mætti undanskilja sumar launagreiðslur frá launafrádrætti. Nefndin fjallaði einnig um beitingu samfélagsþjónustu sem fullnustuúrræðis. Samfélagsþjónusta felur í sér tímabundið ólaunað starf í þágu samfélagsins sem getur komið í stað afplánunar í fangelsi. Þetta er atriði sem þarf að skoða gaumgæfilega. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi samfélagsþjónustu og meiri hlutinn tekur undir þau. Við viljum hins vegar draga það fram að Ríkisendurskoðun telur að beiting samfélagsþjónustu sem fullnustuúrræðis í stað fangelsisvistar hafi bein áhrif á innheimtu og ýti undir slakan innheimtuárangur dómsekta. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að dómsmálaráðuneytið fylgi þessari tillögu Ríkisendurskoðunar vel eftir og taki til vandlegrar skoðunar hvort ákvörðun um samfélagsþjónustu eigi að vera í höndum stjórnvalda eða hvort kveða eigi á um slíkt í dómi. Ef það á að fara að beita þessu úrræði í auknum mæli þá skiptir máli að fjallað sé sérstaklega um það. Fjölgun fangelsisrýma hefur verið leiðarstef í ábendingum um bætta innheimtu dómsekta. Fyrir nefndinni kom fram að því sjónarmiði hafi ítrekað verið komið á framfæri við gerð fjármálaáætlunar að auka þurfi fjármagn til málaflokksins en það kom einnig fram að dómsmálaráðuneytið vinni nú að því að tryggja Fangelsismálastofnun viðeigandi fjárveitingu með það að markmiði að nýta þau fangelsisrými sem þegar eru til staðar. Meiri hlutinn brýnir ráðuneytið til að vinna markvisst að úrlausn þessara mála og telur að óbreytt ástand dragi úr varnaðaráhrifum refsinga og auki líkur á fyrningu dóma en við slíkt verður ekki unað. Frú forseti. Ég hef gert hér grein fyrir áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um innheimtu dómsekta sem lögð er fram til einnar umræðu. Að lokum vil ég segja að ég bind vonir við að verið sé að taka þessi mál fastari tökum. Í mínum huga er það algjört sanngirnismál því að auðvitað á það ekki að vera þannig að hægt sé að komast upp með það að svíkja undan skatti og fara þannig á svig við landslög og koma sér undan því að borga til samfélagsins án þess að viðhlítandi refsing komi á móti. Hér getur verið um háar upphæðir að ræða og það er ekki gott að þær fyrnist eða það verði á einhvern hátt ekkert úr þeim því það dregur auðvitað úr fælingarmætti laganna og er ekki til þess fallið að við getum hér haldið uppi öflugu og kraftmiklu samfélagi sem við rekum fyrir almannafé sem allir, bæði einstaklingar og lögaðilar, leggja fram í samræmi við þau lög sem ákvörðuð eru hér á Alþingi.