Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur leyft sér að flytja hér á þskj. 255 till. til þál. um tryggingar gegn uppskerubresti og afurðatjóni í landbúnaði, en till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa 4 menn í nefnd, einn tilnefndan af stjórn Bjargráðasjóðs Íslands, annan af Búnaðarfélagi Íslands, hinn þriðja af Stéttarsambandi bænda og hinn fjórða án tilnefningar, til að endurskoða lög um búfjártryggingar og önnur lög, er málið varða, í því skyni, að komið verði á fót fyrir landbúnaðinn tryggingu gegn uppskerubresti og afurðatjóni með hliðsjón af aflatryggingum sjávarútvegsins. Sá nm., sem skipaður er af ríkisstj. án tilnefningar, skal vera formaður nefndarinnar.“ Snemma á þessu þingi voru fluttar þrjár þáltill. varðandi tryggingamál landbúnaðarins. Þessum þremur till. var öllum vísað til allshn., og ég tel raunar óþarft að gera grein fyrir þeim hér, því að þær eru öllum þingheimi kunnar. Allshn. sendi þessar þrjár till. til umsagnar til stjórnar Bjargráðasjóðs Íslands, til Stéttarsambands bænda og til Búnaðarfélags Íslands. Frá öllum þessum aðilum komu jákvæðar undirtektir, og ég vil alveg sérstaklega leyfa mér að lesa hér örstuttan kafla úr umsögn Stéttarsambands bænda, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „Tryggingamálið er þýðingarmikið fyrir landbúnaðinn, og mælum við eindregið með því, að Alþingi afgreiði þessi mál þannig, að skriður komi á gerð áætlana um tryggingar gegn margvíslegu búskapartjóni. Það, sem við teljum að sé nauðsynlegast fyrir bændur að tryggja gegn, er, þegar búfé ferst í hópum, svo sem flæðir, fennir, brennur eða verður afurðalaust af vissum ástæðum, svo sem lambaláti, kal í túnum, heybruni og heyfok. Mörg fleiri atriði koma til greina.“ Allshn. taldi það skynsamlegustu vinnubrögðin að semja nýja till. í stað hinna þriggja og sameina þar þau meginsjónarmið, sem koma fram í hinum þremur till., sem ég hef áður greint frá, og það er einmitt þessi nýja till. á þskj. 255, sem allshn. hefur samið af þessu tilefni og n. er sammála um að flytja.



Herra forseti. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér stutta forustugrein, sem birtist í dagblaðinu Vísi nú ekki alls fyrir löngu. Hún hljóðar svo, þessi stutta grein, og fyrirsögnin er: Skólalaus fiskiþjóð: „Það er ekki fjarri lagi, að auka megi verðmæti þess afla, sem íslenzkir sjómenn bera á land, um helming, ef meðferð fisksins batnar og tækni við vinnslu hans eykst. Í landinu eru tveir bændaskólar og fjölmargir iðnskólar. Hins vegar er enginn fiskiðnaðarskóli hér til, og lifir þó þjóðin á verðmæti hafsins. Auðvitað er það fráleitt, að slíkur skóli skuli ekki vera risinn fyrir löngu, þar sem allt varðandi fiskverkun, frystingu, reykingu, niðursuðu og aðra vinnslu væri kennt af sérfræðingum. Slík menntastofnun þarf að rísa af grunni, áður en ár liða. Hún mun fljótt skila kostnaði sínum aftur í þjóðarbúið, og jafnframt mun hún lyfta íslenzkum fiskiðnaði upp á það svið, sem Norðmenn og Svíar hafa lengi staðið á.“ Þessi stutta grein ritstjóra Vísis er mjög jákvæð undirtekt undir till. þá til þál. um fiskiðnskóla, sem hér er til umr. nú. Ég vil geta þess, að till. sama efnis hefur verið flutt nú mörg undanfarin þing af sömu flm., en ekki hefur hún náð fram að ganga. Till. er því flutt enn einu sinni, að vísu með dálítið breyttu orðalagi frá því, sem verið hefur, í þeirri vissu von, að hún fái nú fullnaðarafgreiðslu. Ég vil leyfa mér að lesa þessa till., eins og hún nú hljóðar: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa 7 manna nefnd, í samráði við fiskmatsstjóra, ferskfiskeftirlitið og helztu samtök fiskiðnaðarins, til þess að gera fyrir næsta reglulegt Alþingi till. um stofnun og starfstilhögun almenns fiskiðnskóla í landinu. Skal nefndin m.a. kynna sér eftir föngum skipan fræðslumála fiskiðnaðarins í öðrum löndum.“ Till. felur það þannig í sér, að ríkisstj. skipi 7 manna nefnd, í samráði við fiskmatsstjóra og ferskfiskeftirlitið og helztu samtök fiskiðnaðarins, til þess að undirbúa stofnun fiskiðnskóla. Með þessum hætti næst samstarf um þetta mál milli ríkisvaldsins og samtaka fiskiðnaðarins, en telja verður æskilegt, að slíku samstarfi verði komið á á undirbúningsstigi. Mun það áreiðanlega auðvelda framgang málsins og stuðla að því, að vel verði að því unnið og vandað til undirbúnings. Við flm. höfum rökstutt þetta mál í grg. með till. og framsöguræðum fyrir málinu undanfarin þing, og má segja, að uppistaðan í þeirri röksemdafærslu hafi verið með líkum hætti og fram kemur í forustugrein Vísis, sem ég vitnaði til áðan. Við höfum bent á þá staðreynd, að Íslendingar byggja afkomu sína að mjög verulegu leyti á fiskiðnaði, og jafnframt höfum við lagt á það áherzlu, hvílík nauðsyn það sé að efla enn að mun fiskiðnað okkar og gera hann fjölbreyttari. Nú hefur það hins vegar komið i ljós, að verulegur skortur er á sérhæfðu starfsfólki, sem tekið getur að sér verkstjórn og leiðbeiningastörf innan fiskiðnaðarins, og það er álit kunnugra, að ómæld verðmæti fari í súginn hjá okkur árlega vegna mistaka í fiskiðnaðinum, sem að verulegu leyti stafa af kunnáttuleysi og slæmri verkstjórn í fiskiðjuverunum. Við rannsókn á nýtingu hráefnis í hinum ýmsu fiskiðjuverum hefur m.a. komið í ljós, að nýtingin er mjög mismunandi og getur í mörgum tilfellum leikið á háum tölum, sem aftur varðar mjög afkomu viðkomandi fiskiðjuvera. Flestir eða allir þeir aðilar, sem þekkingu hafa á þessum málum, telja það eitt af höfuðskilyrðum framfara og endurbóta í fiskiðnaðinum, að stofnaður verði sérstakur fiskiðnaðarskóli, sem hafi með höndum kennslu fyrir verkstjóra og leiðbeinendur í fiskiðnaði, svo og fiskmatsmenn. Fiskiðnaðarstörfin eru orðin það margbrotin og fjölþætt, að það er óverjandi að gefa mönnum ekki betra færi á sérmenntun í þessari grein en nú er. Þetta er forustumönnum fiskiðnaðarins vel ljóst, og ég held, að augu manna séu almennt að opnast fyrir nauðsyninni á aukinni fiskiðnfræðslu. Í því sambandi hefur verið rætt um að auka kennslu í gagnfræðaskólum og öðrum slíkum almennum skólum í ýmiss konar verknámi, sem varðar fiskframleiðslu og vinnu í þágu sjávarútvegsins. Það mál er vissulega hið mikilsverðasta og mun með tímanum verða mikilvæg námsgrein í verknámsdeildum gagnfræðaskólanna. En ég vil benda á Það í þessu sambandi, hvílík nauðsyn það er fyrir slíka þróun í kennslumálum, að til séu kennarar, sem færir séu um að veita unglingunum þá fræðslu, sem til er ætlazt. Undirstaðan undir auknu verknámi á þessu sviði er því sú, að hæfir menn hljóti sérmenntun í fiskiðnskóla. t.d. þess háttar skóla, sem við tillögumenn höfum í huga og líklegt er að hér verði stofnsettur, ef þessi till. verður samþykkt. Þannig mundi fiskiðnskóli gegna margþættu hlutverki: í fyrsta lagi í þágu fiskiðnaðarins beinlínis með því að þjálfa verkstjóra og leiðbeinendur í fiskiðjuverunum, í öðru lagi í þágu fiskmatsins með því að þjálfa fiskmatsmenn, og í þriðja lagi í þágu alþýðufræðslunnar með því að leggja til kennara í verknámi. Ég hef hér í höndunum mikilsverð gögn, sem styðja algerlega þá till., sem hér er fram borin. Þar á ég við umsagnir og álit, sem Alþingi bárust í fyrra, þegar till. sama efnis var til meðferðar hér í þinginu. Ég vil sérstaklega nefna umsagnir frá eftirtöldum aðilum, sem allar eru jákvæðar: í fyrsta lagi fiskmatsstjóra, í öðru lagi ferskfiskeftirlitinu, í þriðja lagi Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, í fjórða lagi sjávarafurðadeild SÍS, í fimmta lagi Samlagi skreiðarframleiðenda, í sjötta lagi Fiskifélagi Íslands. Ég vil leyfa mér að lesa nokkuð af þessum umsögnum hér og benda á aðrar. Hér er t.d. umsögn fiskmatsstjóra, rituð í Reykjavík 19. febr. 1963, til allshn. hæstv. Alþingis: „Með bréfi, dags. 1. febr. 1963, sendi hv. allshn. Alþingis mér til umsagnar till, til Þál. um fiskiðnskóla. Umsögn mín um málið í aðalatriðum fer hér á eftir: Sem stjórnandi fiskiðnaðarnámskeiða sjútvmrn., frá því að þau hófust árið 1947, hef ég litið og lít á þau sem nauðsynlega ráðstöfun til bráðabirgða, en ekki sem fullnaðarlausn mikilsverðs málefnis. Jafnframt því sem álitið er, að námskeiðin hafi gegnt sínu hlutverki vel miðað við aðstæður, hefur einmitt gegnum námskeiðin orðið ljóst, að stærra átaks er þörf. Hraði undanfarinna ára í framþróun og fjölbreytni á gæðum og framleiðslu sjávarafurða krefst meiri og samræmdari þekkingar við mat hinnar margþættu framleiðslu, og ekki sízt þegar hér er um að ræða aðalútflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Nauðsynleg framþróun þessara mála hlýtur því að verða fastur skóli fyrir fiskmatsmenn og fiskverkunarmenn til undirbúnings slíkum lífsstörfum, enda væru störf kennara að mestu aðalstörf, en ekki aukastörf embættismanna og annarra, svo sem á námskeiðunum hefur verið. Um tilhögun fiskiðnskóla leyfi ég mér einkum að benda á eftirfarandi: 1) Fiskiðnskóli verði rekinn sem sjálfstæð fiskvinnslustöð, þar sem framleiðsla færi fram allt árið, frysting, söltun, herzla og fleiri framleiðslugreinar, eftir því sem heppilegt þætti. Uppistaða starfsliðs við framleiðslu afurðanna væri nemendur skólans. Á einu ári yrði unnt að ná til allra fisktegunda, svo sem bolfisks, síldar og flatfisks, eftir árstíðum og samkvæmt því framleiða með ýmsum verkunaraðferðum. Þegar fiskframleiðsla skólans yrði metin til útflutnings, væru nemendur skólans jafnan látnir meta með löggiltum fiskmatsmönnum undir stjórn yfirfiskmatsmanna, hver í sinni grein. Tækju þá nemendur próf, eftir því sem ákveðið yrði um æfingu þeirra og hæfni. 2) Skólann mætti miða við tvennt: a) Þá, sem ætluðu sérstaklega að leggja stund á fiskmat, b) Þá, sem ætluðu sérstaklega að leggja stund á umsjón með framleiðslu fyrir sjálfa sig eða aðra. 3) Kennsla væri bókleg og verkleg eftir skiptingu, sem rétt þætti eða hagkvæmust. 4) Með þannig skipulagðan fiskiðnskóla væri öll þjálfun og kennsla í fullkomnu samræmi við þau störf, sem nemendur væru að undirbúa sig undir. Auk þess gæti skólinn leyst af hendi ómetanlega upplýsingaþjónustu almennt, auk þess sem framleiðsla skólans gæti að miklu leyti staðið undir kostnaði við reksturinn. 5) Ekki væri ástæða til, að framleiðslustöð skólans yrði stórt fyrirtæki, en með möguleika til sem flestra framleiðslugreina. Samkv. framanrituðu leyfi ég mér að telja fiskiðnskóla á Íslandi einu jákvæðu lausnina á umræddum málefnum, en ekki neina lausn, Þó að námskeiðin yrðu flutt frá einni stofnun yfir á aðra. Ef nauðsynlegt reynist að halda áfram námskeiðum eftir tilkomu skólans, féllu þau að sjálfsögðu undir starfsemi hans sem hliðarráðstafanir.“ Þetta var álit Bergsteins A. Bergsteinssonar, fiskmatsstjóra ríkisins. Hér ætla ég einnig að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa umsögn frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem hefur sýnt þessu máli mikinn áhuga, allt frá því að við fyrst hreyfðum því hér á Alþingi, og lagt því mjög gott lið. „ Allshn. Sþ. hefur með bréfi, dags. 1. febr. s.1., beiðzt umsagnar vorrar um till. til þál. um fiskiðnskóla. Eins og fram kemur í grg. með till., ályktaði aðalfundur Sölumiðstöðvarinnar 1960 að skora á Alþingi að samþykkja till. sama efnis. Afstaða Sölumiðstöðvarinnar hefur ekki breytzt síðan. Fiskmat ríkisins hefur um nokkurt árabil haldið námskeið fyrir verðandi fiskmatsmenn. Námskeið þessi hafa staðið um hálfan mánuð og einkum verið við það miðuð, að fólk með nokkra verklega reynslu úr fiskiðnaði gæti haft þar af gagn. Vér teljum oss ekki gera að ómaklegu lítið úr þessari leiðbeiningarstarfsemi, þótt vér teljum, að gagnsemi námskeiðanna hafi einkum verið í því fólgin, að tækifæri hafi gefizt til nokkurrar viðkynningar við það fólk, sem námskeiðin hefur sótt. Á þann hátt hefur tekizt að ná sambandi við marga, sem hæfileika hafa haft til verkstjórnar. Tíminn, sem námskeiðunum hefur verið ætlaður, hefur hins vegar verið allt of stuttur og námsárangur þar af leiðandi mjög yfirborðskenndur. Fiskvinnsla er mjög sérhæft starf, og vér teljum, að skortur á hæfu fólki til verkstjórnar og ýmiss konar leiðbeiningastarfa hái frystihúsarekstri nú mjög mikið. Vér teljum, að stofnun fiskiðnskóla mundi, ef vel tækist til, geta haft mikla þýðingu fyrir fiskiðnað landsmanna. Vér leyfum oss því enn á ný að skora á hæstv. Alþingi að samþykkja nú till. til þál., sem fyrir Alþingi liggur um stofnun fiskiðnskóla. Virðingarfyllst, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Einar G. Kvaran.“ Þannig gæti ég lesið fleiri slík bréf og umsagnir frá þeim aðilum, sem hafa með fiskiðnað að gera í landinu, en það er langt mál og óþarfi að rekja það nánar. En eins og við sjáum, ber hér allt að sama brunni, og þessar álitsgerðir og umsagnir kunnáttuaðila tala sínu máli og miklu skýrara máli en við flm. raunar getum gert. Ég sé því ekki ástæðu til þess að lengja þetta mál mitt, en ég vil enn einu sinni undirstrika þá ósk mína, að hv. Alþ. afgreiði þessa till. nú jákvætt, þar sem hér er um mikilsvert mál að ræða, sem allir hljóta að geta orðið sammála um, án tillits til stjórnmálaskoðana. Í framsöguræðum mínum á fyrri þingum fyrir þessu máli hef ég stundum minnzt á fiskiðnskóla Norðmanna í Vardö, og enn vil ég leyfa mér að minna á þennan skóla sem mjög líklega fyrirmynd fiskiðnaðarskóla hér á landi. Við flm. höfum enn fremur birt sem fskj. nr. VIII með till. reglugerð eða starfsskrá fyrir Vardöskólann frá 28. jan. 1938. Þessari reglugerð verður nú breytt, þar sem skólinn hefur verið endurskipulagður, þ.e.a.s. námstími hefur verið lengdur, þannig að honum er héðan í frá ætlað að verða eins árs skóli, en var áður lengst hálfs árs skóli í reynd hin síðari ár. Markmið og eðli skólans er þó enn hið sama, og munu brottskráðir nemendur hans halda áfram að njóta forréttinda sem yfirmenn í fiskiðnaði og fiskmati Norðmanna. Þessi norski fiskiðnskóli átti nýlega 25 ára starfsafmæli, og er það sammæli þeirra, sem til þekkja, að hann hafi unnið mikið starf í þágu fiskiðnaðar Norðmanna. Væri það vissulega mikill sómi fyrir okkur Íslendinga að taka Norðmenn til fyrirmyndar í þessu efni. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði vísað til síðari umr., og einnig, að málinu verði vísað til hv. allshn., sem áður hefur fjallað um þetta mál.



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi átti frú Katrín Smári hér sæti sem varaþm. Þá flutti hún þáltill., sem nú er tekin til umr. og fjallar um fjölgun tannlækna. Vil ég í fjarveru hennar gera stutta grein fyrir till. Till. hljóðar, með leyfi hæstv. forseta, svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj, að leita leiða til að fjölga tannlæknum í landinu og tryggja þannig meiri og betri tannlækningar og leggja tillögur til úrbóta fyrir næsta reglulegt þing.“ Það er alkunna, að tannlækningar eru einn velkasti hlekkur í heilbrigðismálum íslenzku þjóðarinnar. Skortur á tannlæknum er mikill, með þeim afleiðingum, að erfitt er að fá tannviðgerðir nema eftir langa bið, og hlýtur slíkt ástand að hafa mjög slæm áhrif á tannheilsu þjóðarinnar. Sérstök ástæða er til þess að hafa áhyggjur af þessum málum vegna barna og unglinga. Hinni uppvaxandi æsku er mikil nauðsyn, að haft sé eftirlit með tönnum hennar og lækning tryggð í tíma, þegar hennar er þörf. Hið sama gildir að sjálfsögðu um barnshafandi konur. Talið er, að tannlæknar þurfi að vera einn á móti hverjum 1000 íbúum, sem þeir þjóna. Hér á landi mun vera einn tannlæknir á móti hverjum 3500 landsmönnum. Rektor Háskóla Íslands sagði nýlega í blaðaviðtali, að húsnæðisvandræði og fjárskortur valdi því, að ekki útskrifast fleiri tannlæknar en raun ber vitni. Jafnvel með bættum aðstæðum og auknu fé gerir háskólinn sér ekki von um, að þessi mál komist í viðunandi horf fyrr en 1980. Er því ærin ástæða til þess að gefa þessu máli gaum og leitast við að hraða þessari þróun í rétta átt, þannig að við þurfum ekki að bíða hátt á annan áratug, áður en þjóðin hefur viðunandi fjölda tannlækna, svo vel sem hún býr í mörgu öðru tilliti. Tannlæknanám krefst sérstakrar og mjög dýrrar aðstöðu, og enda þótt nýlega hafi verið aukið við tannlæknadeild háskólans og aðgangur að deildinni takmarkaður, er ástandið eins og hér hefur verið getið. Æskilegt virðist, að ríkisstj. láti rannsaka þetta mál sérstaklega og leiti lausnar á þeim vanda, sem þarna blasir við, þannig að tannlækningar verði ekki torfengnari eða dýrari en aðrar lækningar. Sá er tilgangur þeirrar till., sem frú Katrín Smári flutti fyrr á þinginu. Herra forseti. ég vil leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um ábyrgðartryggingar atvinnurekenda á starfsfólki þeirra. Þessi till. var frumflutt á seinasta þingi af þáv. 6. þm. Sunnl., Karli Guðjónssyni, ásamt mér, en þá fékk till. ekki lokaafgreiðslu. Till., sem hér er til umr., er á þskj. 234 og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir Alþingi frv. til 1., sem geri atvinnurekendum að skyldu að kaupa fullnægjandi ábyrgðartryggingu fyrir slysabótum, sem á atvinnureksturinn kunna að falla.“ Þetta er að mínu áliti nauðsynjamál, sem ekkert vit er í að standa gegn. Þegar slys verða á fólki við störf, er atvinnurekandi oft skaðabótaskyldur lögum samkv., en sú lagaskylda leysir ekki þann vanda, sem þessi till., fjallar um. Að vísu er það svo, að mörg hinna myndarlegustu atvinnufyrirtækja í landinu kaupa ábyrgðartryggingu fyrir starfsfólk sitt og telja Það sjálfsagðan hlut, sem það líka er, auk þess sem það er hyggilegt frá sjónarmiði atvinnurekandans sjálfs. En það almenna er þó, að atvinnurekendur kaupi ekki slíkar tryggingar, og þá getur hæglega svo fárið, að þeir eða atvinnurekstur þeirra verði fyrir svo þungri bótaskyldu, að þeir verði ekki borgunarmenn fyrir. Hvimleitt er fyrir ærukæran atvinnurekanda að eiga lengi yfir höfði sér vofandi slíkar réttmætar kröfur starfsmanna eða starfsmanns og vera þess ekki umkominn að sinna þeim. En hálfu verra er þó hitt, að sá eða þeir, sem bæturnar skyldu fá lögum samkv., fá þær ekki fyrr en seint og siðar meir og jafnvel aldrei. Þetta hefur komið fyrir, og þetta getur þráfaldlega komið fyrir, nema atvinnurekendum sé gert að skyldu að kaupa ábyrgðartryggingu fyrir starfsfólk sitt og verja sig þannig skakkaföllum, eins og lagt er til að gert verði í þessari till., og það, sem mest er um vert, að löggjöf verði sett til þess að tryggja það, að sá, sem skaðabótarétt öðlast vegna slysfara eða sjúkdóma, fái skilvíslega sínar greiðslur, eins og lög ætlast til og lög standa til. Að því er vikið í grg. þessarar till., að hver sá maður, sem tekur bifreið í notkun, verði, áður en hann tekur hana í notkun, að kaupa ábyrgðartryggingu fyrir því tjóni, sem hann kann að valda með bifreiðinni. Þetta fyrirkomulag er alveg sjálfsagt, og móti því mælir enginn. En ég er þeirrar skoðunar, að hliðstæð skylda og á bílaeigendunum hvílir til þess að kaupa ábyrgðartryggingu verði einnig lögð almennt á herðar atvinnurekendum varðandi slys og tjón, sem hlotizt geta af atvinnurekstri þeirra. Slík trygging er báðum til hagsbóta og öryggis, atvinnurekendunum og starfsmönnum þeirra. Það skyldi því enginn ætla, að hann sé að þjóna atvinnurekendum eða hagsmunum þeirra með því að standa gegn því, að slík tryggingaskylda verði lögfest. Að lokum vil ég svo segja þetta: Það má sízt henda, að fólkið, sem starfar í þágu atvinnulífsins, verði, ef það slasast, af þeim bótum, sem það á rétt til samkv. íslenzkum lögum, en það hefur, eins og ég áðan sagði, þráfaldlega hent og getur þráfaldlega komið fyrir, þar til sett hefur verið löggjöf, sem gerir öllum atvinnurekendum að skyldu að kaupa fullnægjandi ábyrgðartryggingu fyrir slysabótum, sem af atvinnurekstrinum kann að leiða og á hann kunna að falla. Um það er þáltill. mín á þskj. 234, og vil ég vænta þess, þar sem hv. þm. hafa haft ár til umhugsunar um þetta einfalda og sjálfsagða mál, að hún fái nú afgreiðslu á þessu þingi. Samþ. er till. um, að um þetta mál verði höfð ein umr., og fellst ég að sjálfsögðu á það og legg því til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja smátilt. á þskj. 246. Till. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela vita- og hafnarmálaskrifstofunni að rannsaka aðstöðu til ferjubryggjugerðar að Eyri í Mjóafirði, að Eyri eða Hvítanesi í Skötufirði og að Eyri í Seyðisfirði í Norður-Ísafjarðarsýslu. Reynist aðstaða hagstæð fyrir ferjubryggjur á þessum stöðum, svo sem öll aðstaða frá náttúrunnar hendi bendir til við fljótlega athugun, skal vitamátaskrifstofan gera nauðsynlega uppdrætti af bryggjunum, svo og kostnaðaráætlanir. Framkvæmdum samkv. áætlun þessari skal lokíð, áður en næsta Alþingi kemur saman“. Þetta mál snertir það mál, sem stundum hefur borið hér á góma á hv. Alþingi, þ.e. aðstöðu fólksins á sumum stöðum á Vestfjörðum til þess að lifa í sínum átthögum. Ég vil leyfa mér að benda á í sambandi við þetta mál, að í ytri hluta Ögurhrepps og innri hluta Súðavíkurhrepps í Norður-Ísafjarðarsýslu er þannig ástatt enn í dag, að fólkið, sem þar býr, hefur enn þá ekkert af akvegakerfi landsins að segja. Þangað liggur engin akbraut að bæ, þaðan enginn vegarspotti úr hlaði. Bændurnir við Mjóafjörð og Skötufjörð. Hestfjörð og Seyðisfjörð fá enga bifreið í hlaðið með nauðsynjar sínar frá verzlunarstað, og frá þessum bújörðum verða afurðir búanna ekki heldur fluttar landleiðina. Umhverfis alla bæi þessara fjarða, sem ég nú nefndi, er vegleysa, nema um sjóinn. Þeirra eina samgöngutæki er því Djúpbáturinn, sem gengur um Ísafjarðardjúp, Fagranesið. Ég efa það ekki, að þeir, sem góðra samgangna njóta, eiga e.t.v. erfitt með að setja sig í spor þeirra bænda, sem þannig eru settir, og þess er naumast að vænta, að nútímabóndi við venjulega aðstöðu og menningarskilyrði skilji, hvílíka erfiðleika slík aðstaða í samgöngumálum skapar íslenzkum bónda. En mundu menn þó ekki geta gert sér hugmynd um, hversu erfitt það er á fámennu heimili, eins og nú er algengt í sveitum, alveg eins á Vestfjörðum og annars staðar, að setja upp og ofan flutningabát, hvernig sem stendur á sjó, hvernig sem viðrar, þegar Djúpbáturinn kemur að landi, og þá er verkefnið að flytja afurðir bús á skipsfjöl og ná nauðsynjum bús í land, og þetta verður að gerast við þá aðstöðu, að engin bryggja er í flæðarmáli til þess að koma hinum aðflutta varningi. bæði matvörum, tilbúnum áburði, vélum og verkfærum o.s.frv., í hús né heldur til þess að koma afurðum frá búi á bát, til þess að flytja þær í ferjubátinn. En það er þessi aðstaða, sem bændur við vestanvert Djúp, á þessu svæði, sem ég hef hér gert að umtalsefni. eiga við að búa. Þetta fólk er þannig sett, að það hefur ekki rafmagn í þjónustu sinni, það hefur ekki vegi, það hefur ekki bryggjur. Og svo eigum við kannske bara að bíða eftir manninum frá París til þess að vita, hvað valdi því, að þetta fólk geti ekki verið í sínum átthögum og þjónað þar sinni ættjörð með framleiðslustörfum. En ég hefði þó haldið, að það lægi nokkurn veginn í augum uppi, að hér skortir atlmikið á, að þjóðfélagið hafi búið þessu fólki lífvænleg skilyrði, og að við jafnvel þyrftum ekki að bíða eftir neinum sérfræðingi eða spekingi frá Parísarborg til þess að vita um, að barna kreppir skórinn að og á ýmsum fleiri sviðum. sem ég ræði ekki um á þessari stundu. Ég hygg, að þeir fáu hv. alþm., sem nú heyra mál mitt, hljóti í huga sínum að fallast á, að það er ekkert út í hött að biðja um það, að í svona byggðarlagi séu byggðar einar þrjár eða fjórar ferjubryggjur. Ferjubryggjurnar við Ísafjarðardjúp, sem hafa verið byggðar, nokkrar þeirra, eru engin stórmannvirki, en af þeim hefur fengizt sú reynsla, að ég hygg, að það sé sammæli flestra bænda, sem þeirra njóta, að þarfari umbót og framkvæmd hafi ekki verið gerð, sem meira hafi breytt lífshögum þeirra, fyrir ekki meira fé en þessi mannvirki hafa kostað ríkissjóð. Þess vegna er lagt til í þessari litlu till., að rannsökuð verði bryggjuskilyrði á þrem stöðum við vestanvert Ísafjarðardjúp. Bryggja að Eyri í Mjóafirði mundi verða útflutnings- og aðflutningsmiðstöð bændanna við Mjóafjörð, þ.e.a.s. bændanna í Hörgshlíð, Heydal, Botni, Eyri og Látrum. Þarna virðist bezta bryggjustæðið vera að Eyri við Mjóafjörð. Sá staður liggur miðsvæðis, og þar er frábærlega hagstæð aðstaða til bryggjugerðar, að svo miklu leyti sem ég hef a.m.k. vit á að meta slíka aðstöðu. Við Skötufjörð koma helzt til greina 2 bryggjustaðir: að Eyri í Skötufirði eða að Hvitanesi. En þar tel ég rétt, að rannsókn sérfróðra manna alveg sérstaklega skeri úr um það, hvor staðurinn eigi að verða fyrir valinu, hvor staðurinn hafi betri bryggjuskilyrði. Eyri í Skötufirði liggur miðsvæðis eins og Eyri í Mjóafirði, og hygg ég, að þar sé allgóð bryggjuaðstaða. Hún mun aftur vera nokkru erfiðari á Hvítanesi, sem nú er þó aðalviðkomustaður Djúpbátsins. Bæirnir Skarð og Hjallar við Skötufjörð mundu ekki njóta þessarar bryggjugerðar eða sennilega ekki hagnýta sér hana, þeir mundu frekar eiga sókn að ferjubryggjunni í Ögri. En aðrir bæir við Skötufjörð, Kálfavík, Borg, Kleifar, Eyri, Litli-bær og Hvítanes, mundu hafa ótvírætt hagræði af bryggju hinum megin fjarðar, eins og ég áður sagði, annaðhvort að Eyri eða Hvítanesi. Þá er í þriðja lagi lagt til í þessari till., að ferjubryggja verði staðsett að Eyri í Seyðisfirði í Súðavíkurhreppi. Þar er ágætt bryggjustæði, eins og víðast hvar við hinar vestfirzku malareyrar, aðdjúpt mjög, og mundi þar ekki þurfa annað en lítið steinker og stuttan landgang. Þeirrar bryggju mundu bændurnir á Eyri í Seyðisfirði, bóndinn á Kleifum og bóndinn að Hesti í Hestfirði hafa not. Ég held, að það sé í raun og veru algerlega óhugsandi að búa án vegasambands, án bryggjuaðstöðu, án raforku, og ef menn ætla ekki vísvitandi að leggja þessar byggðir í auðn, þá ber Alþ. að líta á þessi smávægilegu atriði og láta framkvæmd fylgja. Ég tel, að þetta mál liggi alveg ljóst fyrir hv. þm., og skal ekki hafa um málið fleiri orð. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.

Flm. Einar Olgeirsson): Herra forseti. Við höfum leyft okkur hér 4 þm. Alþb. að flytja till. til þál. á þskj. 253, hv. 5. þm. Vestf., hv. 5. þm. Austf., hv. 5. þm. Reykn. og ég. Þessi till. fer fram á það. að Alþingi ákveði að velta 5 milli. kr. sem verðlaun til þess að minnast 20 ára afmælis lýðveldisins þann 17. júní nú í ár, og þessi verðlaun skulu vera miðuð við það að greiða þannig fyrir ýmis beztu afrek íslenzkra manna, bæði á sviði tónlistar, myndlistar, bókmennta, sagnaritunar og vísindarannsókna. svo og fyrir ritgerðir, sem kynnu að varða auðlindir Íslands eða nýtingu þeirra. Og það er lagt til, að menntamálaráð sjái um þetta. Svipuð till. þessari var flutt á síðasta Alþingi. Því miður var hún ekki samþ. þá og hefði það þó verið heppilegra, því að þá hefði verið lengri tími til þess að gangast fyrir sérstakri keppni í þessum efnum. Eins og við munum, var það haft svo, þegar okkar lýðveldi var stofnað. þá var stofnað til sérstakrar keppni meðal listamanna landsins, bæði skálda, tónlistarmanna og annarra, og ýmislegt af því. sem þá var skapað í sambandi við lýðveldisstofnuna, ljóð og lög o.fl., hefur orðið sígild eign íslenzkrar listar síðan. Að vísu er tíminn nú styttri, en hins vegar er enginn efi á því, að með samþykkt svona till. mundi í fyrsta lagi verða gert nokkuð til þess að ýta verulega undir það að skapa ný íslenzk listaverk á öllum þessum sviðum og vísindaverk á öðrum. Og enn fremur mundi 20 ára afmæli okkar lýðveldis fá allt annan svip yfir sig, svo framarlega sem þetta væri gert. Það er þess vegna eindregið okkar till., að þó að seint sé orðið og betra hefði verið, að þetta hefði verið samþykkt á síðasta þingi, þá sé þetta samþykkt nú. Ég vil, sökum þess að um þetta fara eðlilega fram tvær umr., þar sem í sambandi við það eru mikil útgjöld, leyfa mér að óska þess, að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til síðari umr. og til hv. fjárveitinganefndar.



Herra forseti. Hér liggur frammi till. til þál. um verðlaunaveitingu fyrir menningarafrek vegna 20 ára afmælis lýðveldisins. An þess að gera lítið úr hinum andlegu verðmætum og menningarafrekum einstakra manna vil ég minna á, að það eru fleiri stoðir, sem lýðveldið hvílir á. Útvegsmaðurinn, sem hagar sínum atvinnurekstri þannig, að til fyrirmyndar er, er þarfur maður í þjóðfélaginu. Svo er einnig um bóndann, sem vandar öðrum fremur starf sitt við ræktun landsins og hefur mestar afurðir af búfénu. Svo er um verkamennina, sjómennina og iðnaðarmennina, sem skara fram úr hver á sínu sviði. Hví skyldu þessir menn ekki koma til greina eins og þeir, sem vinna andlegu stórfín, þegar verðlaun eru veitt í tilefnt af lýðveldisafmæli? Ef til þess kemur að veita slík verðlaun, ættu menn ekki að gleyma þeirri breiðfylkingu, sem brauðfæðir íslenzka þjóð, svo að vitnað sé í orð Arnar skálds Arnarssonar. Ég vil biðja nefndina, sem fær till. til athugunar, að íhuga þetta, sem ég hef hér bent á.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 265 þáltill. um aðstoð frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðs. Tilt. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga möguleika á því, að Íslendingar hagnýti sér aðstoð frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins (The Council of Europe Resettlement Fund) í þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi í byggð landsins.“ Á undanförnum árum hefur verið mikið rætt og talað um jafnvægi í byggð landsins. Þær umræður hafa ekki sízt verið hér á hinu háa Alþ., og þáltill. eða frv. varðandi þetta efni í einu eða öðru formi munu hafa verið lagðar fram á flestum þingum, ef ekki öllum þingum hin síðari ár. Tilgangurinn hefur verið að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Málið hefur verið á dagskrá vegna þeirra fólksflutninga, sem átt hafa sér stað utan af landsbyggðinni til höfuðstaðarins og nágrennis. Tilflutningar fólks innanlands þurfa ekki að vera óeðlilegir. Breytt tækni og atvinnuhættir geta gert slíkt óhjákvæmilegt. Slíkt hefur þjóðin undirgengizt og verður að vera viðbúin að undirgangast. En slík þróun á ekki og þarf ekki að þýða það, að meginhluti þjóðarinnar setjist að á litlum eða takmörkuðum hluta landsins. Nú um áratugaskeið hefur þróunin stefnt um of í þessa átt. Þessir fólksflutningar stafa ekki nema að nokkru leyti af breyttri tækni og breyttum atvinnuháttum. Gæði landsins og náttúruauðlindir er að finna víðs vegar um landið og geta verið hagnýttar víðs vegar um landið með þeirri tækni og atvinnuháttum, sem við búum við. Fólksflutningar utan af landsbyggðinni til Reykjavíkur og nágrennis eru því tvímælalaust þjóðhagslega óhagstæðir, ef þeir fara fram úr ákveðnu marki. En hér kemur fleira til en það, sem metið verður beinlínis í tölum og fjárhagsútreikningum. Menning okkar, erfðir og saga eru tengd við Ísland allt. Heilir landshlutar mega ekki leggjast í eyði eða ganga svo saman að fólksfjölda, að áhrifa þeirra gæti lítið eða ekki í þjóðlífinu. Það væri að glata fortíðinni á kostnað framtíðarinnar. Þjóðmenning okkar gefur okkur rétt og mátt til frelsis og sjálfstæðis, og þjóðmenning okkar er bundin við Ísland allt. Sögur herma, að landið hafi verið alnumið á 60 árum. Það er okkar hlutverk nú að halda því öllu í byggð. Þá á ég ekki við, að ekkert bóndabýli megi fara í eyði, og jafnvel ekki, að enginn hreppur megi fara í eyði, heldur hitt, að við höldum byggð uppi, þar sem nútímatækni og atvinnuhættir leyfa. Hér þarf sérstakra aðgerða við. í því skyni hafa margar þál. verið samþ. á Alþ. og löggjöf sett. Svo mjög hefur verið rætt um þetta vandamál hér á hv. Alþ., að ég sé ekki ástæðu til að vera að fjölyrða um það út af fyrir sig. Mín hugsun beinist þó frekar að úrræðum til að leysa vandann. Þannig er til komin þáltill. sú, sem hér liggur fyrir til umræðu. Á vegum Evrópuráðsins er svokallaður viðreisnarsjóður, Resettlement Fund, sem hefur það hlutverk að aðstoða Evrópulönd við lausn vandamála, sem stafa af tilflutningi fólks, þar með talið landflóttamanna. Sjóður þessi var stofnaður 16. apríl 1956 af 8 aðildarríkjum Evrópuráðsins og var Ísland eitt þeirra. en hin ríkin voru Belgía, Frakkland, Vestur-Þýzkaland, Ítalía, Lúxemborg, Grikkland og Tyrkland. Síðar gerðist Kýpur aðili að sjóðnum árið 1962. Þessi sjóður gegnir hlutverki sinu með því að velta lán eða tryggingu fyrir lánum til framkvæmda, sem ætlað er að skapa nýja möguleika til lífsframfæris, þar sem þess gerist þörf vegna tilflutninga fólks. Aðildarríki sjóðsins hafa lagt honum til stofnfé að upphæð 6.7 millj. dollara, þar af er framlag Íslands 10 þús. dollarar. Síðan viðreisnarsjóðurinn tók til starfa árið 1957 til ársloka 1962 hefur hann veitt lán samtals að upphæð 25.4 millj. dollara, og árið 1963 námu lánin 5.5 millj. dollara, eða alls nema nú lánin frá upphafi 30.9 millj. dollara. Lán þessi eru til 15 eða 20 ára með 5-6% ársvöxtum. Lánin skiptast þannig á aðildarríkin, að Ítalía hefur hlotið 12.7 millj. dollara, Vestur-Þýzkaland 11.3 millj., Grikkland 4 millj., Tyrkland 2.4 og Kýpur 1/2 millj. Fyrstu árin var aðalverkefni sjóðsins bundið við flóttamannavandamál Vestur-Þýzkalands. Með því að það vandamál er nú í þessu sambandi að mestu úr sögunni, hefur starfsemi sjóðsins síðustu árin beinzt einkum að Grikklandi, Tyrklandi, Ítalíu og Kýpur. í þessum löndum hafa vandamálin aðallega risið af fólksflutningum innan hvers lands. Aðstoð viðreisnarsjóðsins hefur hér ekki miðað fyrst og fremst að því að skapa fólkinu lífsskilyrði, þar sem það leitar, heldur eigi síður hitt að bæta aðstöðuna í þeim landshlutum, sem fólkið flyzt frá, til þess að stöðva fólksflóttann, þ.e. að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Hér er um að ræða hliðstæð vandamál og þau, sem við höfum við að glíma. Spurning er því, hvort við getum hagnýtt okkur aðstoð viðreisnarsjóðsins með svipuðum hætti og þessar þjóðir hafa gert. Til þess að skýra þetta nánar þykir mér rétt að gera grein fyrir lánum, sem viðreisnarsjóðurinn hefur veitt í þessu skyni. Eins og ég hef áður sagt, eru lán þau, sem viðreisnarsjóðurinn hefur veitt til Vestur-Þýzkalands, tengd vandamálum landflótta fólks, og hafa þau verið notuð einkum til íbúðarhúsabygginga í Vestur-Þýzkalandi. Til Grikklands hefur viðreisnarsjóðurinn lánað 3.25 millj. dollara til framkvæmda í norðvesturhluta landsins, Epírus. Þessi hluti Grikklands var álitinn eiga við mesta örðugleika að stríða, m.a. vegna erfiðra og ónógra samgangna, vegna of einhæfs atvinnulífs, þ.e. ónógs iðnaðar, og vegna skorts á rafmagni. Gríska stjórnin gerði á sínum tíma 5 ára áætlun um jarðabætur, samgöngubætur, virkjanir, verkfræðslu og íbúða- og hótelbyggingar í þessum landshluta, og gengur lán viðreisnarsjóðsins til framkvæmda í sambandi við þá áætlun. Þá hefur sjóðurinn lánað 500 þús. dollara til stofnunar verkstæðisskóla í Aþenu. Enn fremur hefur verið veitt 200 þús. dollara lán til eflingar tækni og iðnskólum, sem stofnaðir hafa verið af tæknistofnuninni í Aþenu. Til Tyrklands hefur sjóðurinn lánað 1.5 millj. dollara, til tæknistofnunar nálægra Austurlanda, sem hefur aðsetur í Ankara, og var féð einkum notað til kaupa erlendis á tækjum til verkstæðiskennslu, svo og ýmsum öðrum iðnkennslutækjum. Þá hefur sjóðurinn lánað til Tyrklands 870 þús. dollara í öðru skyni, svo sem til stofnunar fyrirmyndarbýla og byggðahverfa í sveitum landsins og til byggingar smáíbúðarhúsa í Ankara. Til Ítalíu hefur viðreisnarsjóðurinn lánað 6 millj. dollara til að setja upp verkstæðisskóla í fimm borgum Ítalíu á vegum uppbyggingarstofnunar iðnaðarins þar í landi. Lánaðar hafa verið 600 þús. dollara til byggingar alþjóðlegs verkstæðisskóla í Salerno. Enn fremur hafa verið lánaðar 360 þús. dollara til byggingarsamvinnufélaga ítalskra verkamanna. Í því skyni að örva félagslega og efnahagslega þróun Sikileyjar hefur sjóðurinn lánað 5 millj. dollara til framkvæmda í borginni Gela í sambandi við nýjan iðnað, sem settur var þar á laggirnar. Lánið fór til byggingar á íbúðum fyrir verkamenn og byggingar félagsheimila, sjúkrahúsa, íþróttamannvirkja og skóla. Þá hefur sjóðurinn lánað 2.1 millj. dollara til húsbygginga fyrir ítalska verkamenn, sem flutzt hafa úr landi. Til Kýpur lánaði viðreisnarsjóðurinn á s.l. ári 1/2 millj. dollara, til vatnsveitna og skólabygginga í sveitum Kýpur. Lánið var veitt með því að talið var, að vatnsskortur stæði í vegi fyrir efnahagslegum og félagslegum framförum. Einnig var talið, að bæta yrði ástand barnafræðslunnar í sveitum, til þess að unglingar gætu síðar verið tækir í verkstæðis- og iðnskóla. Það, sem ég hef nú greint frá lánveltingum viðreisnarsjóðsins, sýnir, að hann hefur látið til sín taka margháttuð verkefni. Margt af því sem þar er um að ræða, er alls óskylt okkar vandamálum. Hins vegar eru aðrar framkvæmdir, sem sjóðurinn hefur lánað til, svipaðs eðlis eða jafnvel hliðstæðar þeim, sem til greina gætu komið hér á landi til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Tökum t.d. Vestfirði. Samkv. skýrslum um mannfjölda á Vestfjörðum hefur íbúum þar fækkað um 19.7% á hálfri öld eða á tímabilinu frá 1912-1962. Hér er um nokkra sérstöðu að ræða, því að þetta er eina kjördæmið í landinu, þar sem um beina fólksfækkun hefur verið að ræða. Að nokkru leyti hefur þetta verið óhjákvæmileg afleiðing af þróuninni í tækni- og atvinnuháttum landsmanna, og að því leyti er ekkert um að sakast. En þó að þróunin hafi verið óhagstæð þessum landshluta síðustu hálfa öld, er ekki þar með sagt, að svo þurfi að vera framvegis í næstu framtíð. Þvert á móti erum við þar nú á vegi staddir í tæknilegu og atvinnulegu tilliti, að við höfum ekki einungis möguleika til að stöðva Þennan fólksflótta frá Vestfjörðum, heldur og snúa þróuninni við. En það eigum við að gera, vegna þess að það er þjóðhagslega hagkvæmara að öðru jöfnu að búa fólkinu lífsskilyrði, þar sem það er, heldur en þar sem það leitar. En hverjar eru þær orsakir fólksflóttans frá Vestfjörðum, sem við ættum að hafa tök á að ráða við? Ástæðurnar eru aðallega tvenns konar: annars vegar einhæfur atvinnurekstur. hins vegar ófullnægjandi aðstæður til félagslegra og menningarlegra iðkana á nútímaháttum og venjum. Einn höfuðvandinn er einangrun og samgönguleysi hinna einstöku og afmörkuðu byggðarlaga meiri hluta ársins. Skipuleggja þarf byggðina, svo að hér verði ráðin bót á í samræmi við nútíma þarfir og lífnaðarhætti. Stefna þarf að því að koma upp sem öflugustum byggðasvæðum, sem myndi eina heild atvinnulega, menningarlega og félagslega. Slík þróunarsvæði á að mynda um höfuðstaðinn Ísafjörð og nágrenni, og á ég þá ekki aðeins við Bolungarvík, Hnífsdal og Súðavík, heldur einnig Suðureyri, Flateyri og Þingeyri. En eitt þýðingarmesta skilyrði til þess, að svo geti orðið, eru öruggar samgöngur milli þessara staða jafnt að vetri sem að sumri. Til þess að svo megi verða, þarf að gera jarðgöng gegnum Breiðadalsheiði. Hliðstæð þróunarsvæði eða kjarna byggðarinnar á Vestfjörðum þarf að mynda um Patreksfjörð, Bíldudal og Tálknafjörð. Og þriðja aðalbyggðarsvæðið ætti að vera við Hólmavík og Drangsnes. Með því að leggja áherzlu á myndun slíkra þróunarsvæða fengist sá grundvöllur, sem þéttbýlið skapar fyrir nútíma atvinnuháttum og menningar- og félagslífi. Byggðahverfi þarf svo að efla á nokkrum stöðum í sveitum Vestfjarða, menningarlegar miðstöðvar, félagslegar miðstöðvar og þjónustumiðstöðvar í þágu landbúnaðarins. Slík byggðahverfi þarf að efla á Reykhólum og t.d. á Reykjanesi við Ísafjarðardjúp. Ein orsök vandamálanna á Vestfjörðum er fábreytni atvinnulífsins, eins og ég áður sagði. Höfuðverkefnið er að bæta úr þessu með því að efla þar iðnað. Margs konar smáiðnaður getur þar verið rekinn með jafngóðum árangri og annars staðar á landinu. Auk þess hafa Vestfirðir skilyrði á ýmsum sviðum til jafns við aðra landshluta til þess að vera hlutgengur aðili á öld þeirrar stóriðju, sem vonandi er nú að renni upp hér á landi. Ég nefni nú aðeins eitt í því sambandi. Þegar ákveðin var staðsetning sementsverksmiðjunnar, þótti ýmsum eins koma til greina að staðsetja hana á Patreksfirði eða í Önundarfirði, og sumir kunnáttumenn töldu, að þar væru aðstæður hér á landi heppilegastar til framleiðslunnar. M.a. með tilliti til innanlandsmarkaðarins var ekki horfið að því ráði að reisa sementsverksmiðjuna á Vestfjörðum. En ef við förum að framleiða sement fyrir erlendan markað, sem við reyndar höfum lítillega gert nú þegar og virðast geta orðið möguleikar á, þá á vissulega að taka til athugunar, að framleiðsluafköst verði aukin með nýrri sementsverksmiðju í Önundarfirði eða á Patreksfirði. Ég ætla mér ekki þá dul að fara að telja hér upp allt það, sem hugsanlega kæmi til greina til eflingar byggðinni á Vestfjörðum, enda þykir sumum kannske nóg komið. Mín skoðun er sú, að allt það. sem ég hér hef nefnt, séu verkefni. sem vel geti komið til álita að Viðreisnarsjóður Evrópuráðsins fáist til þess að ljá lið. Ég hef hér talað um Vestfirði. Það er annars vegar vegna þess að Vestfirðir hafa nokkra sérstöðu við alla aðra landshluta, eins og ég hef áður greint, og það er hins vegar vegna þess, að þar er ég staðháttum kunnugastur. En þetta þýðir alls ekki, að aðstoð frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins geti ekki komið til greina við úrlausn verkefna annars staðar á landinu. Mér virðist, að slíkt geti líka komið til greina við úrlausn svipaðra verkefna í einstökum kauptúnum, kaupstöðum og sveitum norðanlands og austan. Ég sagði áðan, að jafnvægi í byggð landsins hefði oft verið á dagskrá hins háa Alþingis, og ég hygg, að Alþingi hafi að jafnaði tekið með skilningi á þessum málum. Það hefur ekki skort á það, að samþykktar hafi verið margar þáltill. varðandi þetta mál. Þannig samþykkti Alþingi árið 1963 t.d. till. til þál, frá þeim alþm. Gísla Jónssyni og Kjartani J. Jóhannssyni um 5 ára framkvæmdaáætlun til stöðvunar fólksflótta úr Vestfjarðakjördæmi. Skyldi ríkisstj. fela Framkvæmdabanka Íslands að semja 5 ára framkvæmdaáætlun í samráði við stjórn atvinnubótasjóðs til stöðvunar fólksflóttanum úr Vestfjarðakjördæmi. Á vegum Framkvæmdabanka Íslands og Efnahagsstofnunarinnar er nú þegar hafinn undirbúningur að verki þessu, eins og fram hefur komið hér á hv. Alþingi fyrir nokkrum dögum eða viku, og að því verki starfar nú Valdimar Kristinsson viðskiptafræðingur, en hann hefur sett fram merkar hugmyndir um þróunarsvæði á Íslandi og hvernig þau gætu haft áhrif á dreifingu byggðarinnar. Ekki efast ég um, að núv. ríkisstj. láti ljúka þeim athugunum og áætlunum, sem nú er verið að vinna að viðvíkjandi Vestfjörðum. En þá eru eftir framkvæmdirnar sjálfar, og þær eru að sjálfsögðu mest um verðar. Þetta segi ég, því að svo mjög sem þessi mál hafa verið á dagskrá hin siðari ár, verður ekki annað sagt en nokkuð hafi skort á raunhæfar aðgerðir til úrbóta. Mér virðist, að þetta sé vegna þess, að menn horfast ekki nægilega beint í augu við þá staðreynd, að til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins þurfa þeir landshlutar, sem höllustum fæti standa, ekki einungis að njóta þeirra framfara og framkvæmda, sem stuðlað er að um allt land með venjulegum hætti, heldur þurfa þeir sérstakra aðgerða við, sem sérstakt fjármagn þarf til. Þessa hefur ekki alltaf verið nægilega gætt í framkvæmd. Hér hefur reynzt við ramman reip að draga. Ég held, að það sé ekki vegna skilningsleysis né vegna fjandskapar við hugmyndir um jafnvægi í byggð landsins, heldur vegna vissrar áráttu og viðhorfs, sem tröllríður þjóðfélagi okkar í dag. Þetta viðhorf tekur ekki tillit til sérstakra þarfa né breyttra aðstæðna. Við höfum nóg dæmi af að taka. Þetta viðhorf veldur því t. d., að vegafé landsins hefur verið skipt milli landshluta eftir úthlutunarformúlu, sem fundin var upp fyrir um það bil tveimur áratugum, eftir því sem fróðustu menn telja. Þetta viðhorf tekur ekki í mál, að bætt séu kjör hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu, nema allir fái samsvarandi launabætur. Þetta viðhorf veldur því, að fjárframlög, sem ætluð eru til sérstakra þarfa, eru sett í almennar þarfir, sbr. bótastyrki atvinnubótasjóðs. Þetta viðhorf fordæmir, þegar einstakir útgjaldaliðir ríkissjóðs breytast í hlutfalli við aðra vegna breyttra aðstæðna og breyttra þarfa. Þannig mætti lengi halda áfram. En það er þetta viðhorf, sem er erfiður þröskuldur allra raunhæfra aðgerða til aukins jafnvægis í byggð landsins. Menn vilja gjarnan gera það, sem gera þarf, en þegar fárið er að tala um að leggja fram flármunina, í því skyni, þá getur það líka kannske verið í lagi, en það verður oft og tíðum að gera sams konar hluti eða samsvarandi hluti um allt land. Af þessu leiðir oft, að annaðhvort verður lítið sem ekkert aðhafzt eða möguleikinn til aðgerða felst í því að heimfæra sérstakar þarfir eins byggðarlags eða landshluta til landsins í heild. En aðgerðir á slíkum grundvelli kosta slíkt fjármagn, að þær eru oft til þess eins fallnar að umturna efnahagskerfi þjóðarinnar. Eftir slíkar aðgerðir er enginn betur settur en áður og sízt þeir, sem verst voru settir áður. Til þess að vinna raunhæft að jafnvægi í byggð landsins þurfum við að vera lausir við þau misskildu hræðslugæði, að öllum verði í leiðinni að gera eitthvað gott. Við verðum að horfast í augu við hinn raunverulega vanda, sem ekki verður ráðið við nema með sérstöku átaki og sérstökum fjárframlögum, því að vandinn er sérstæður. Meðan við gerum þetta ekki, skortir á raunhæfar aðgerðir til úrbóta. Ég viðurkenni, að hér koma að nokkru leyti til þær skýringar, að fjármagn hefur skort, verkefnt hafa kallað að, hvar sem er á landinu. Framfarir hafa og vissulega orðið um allt land. En á sama tíma hefur ekki dregið úr fólksflótta frá sumum landshlutum. Við stöndum því enn andspænis þessu vandamáli, og við getum ekki skotið okkur undan því að horfast í augu við það, ef við á annað borð meinum eitthvað með öllu talinu um jafnvægi í byggð landsins. Til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins þurfum við fyrst og fremst fjármagn. Möguleiki getur verið á því, að Viðreisnarsjóður Evrópuráðsins sjái sér fært að bæta hér úr. En lántaka úr viðreisnarsjóðnum mundi ekki einungis velta fjármagn, heldur og fjármagn, sem einungis verður notað í þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það yrði ekki hægt að taka til annarra þarfa, hversu mikil freisting sem til þess kynni að vera. Ég segi, að möguleiki eigi að vera á því, að viðreisnarsjóðurinn velti okkur aðstoð. Það fer þó eftir því, hvert mat sjóðsstjórnin leggur á fyrirhugaðar aðgerðir. Málið þarf því athugunar við. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er flutt í þeim tilgangi, að sú athugun fari fram. Ég vænti þess, að hv. alþm. séu mér sammála um réttmæti þess, og þar sem ákveðin hefur verið ein umr. um mál þetta, legg ég til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Árið 1941 var hafizt handa um undirbúning að byggingu nýs sjómannaskóla hér í Reykjavík. Þar skyldi verða húsakostur nægur fyrir helztu menntastofnanir sjómannastéttarinnar, svo sem stýrimannaskóla og vélstjóraskóla. Á skömmum tíma var á fögrum stað í bænum reist veglegt hús, enda þótti ekki annað sæma en hafa hér á nokkurn myndarbrag, þegar loks var hafizt handa um að reisa menningarsetur íslenzkra sjómanna. Var í umr. um mál þetta, bæði á hv. Alþingi, af hálfu ríkisvalds og dagblaða, lögð á það áherzla, að þjóðin ætti sjómannastéttinni svo mikið að þakka og afkoma Þjóðarbúsins væri svo háð dugnaði hennar, kunnáttu og atgervi, að sjálfsagt væri að veita sjómannaefnum sem bezt menntunarskilyrði. Reykjavíkurborg vildi fyrir sitt leyti heiðra sjómannastéttina og stuðla að því, að menntasetur hennar kæmist upp, með því að gefa undir skólann stóra lóð á ágætum stað. Um þetta segir svo í skýrslu þeirri um byggingu skólans, sem lögð var í hornstein skólahússins, Þegar vígsluathöfn þess fór fram vorið 1944: „Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur gefið lóð undir húsið og aðrar byggingar, sem reistar kunna að verða í sambandi við skólann, en endanleg takmörk lóðarinnar hafa ekki enn verið ákveðin.“ Í ræðu Friðriks V. Ólafssonar, þáv. skólastjóra stýrimannaskólans, um byggingamál skólans, fluttri við sama tækifæri, segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Byggingarnefndin skoðaði nokkra staði í bænum og nágrenni hans, sem til greina gátu komið, og varð sammála um að mæla með þeim stað, sem skólinn hefur nú verið reistur á. Skýrði hún rn. frá því með bréfi, dags. 23. júlí 1941, og lagði jafnframt til, að skólinn fengi til umráða nægilega stóra lóð, til þess að hægt yrði að koma þar fyrir þeim byggingum, sem æskilegt þætti að reisa í sambandi við skólana, svo sem leikfimishúsi og vélahúsi, kennarabústöðum og sjóminjasafni. Jafnframt vakti fyrir n. að tryggja það, að þessar byggingar fengju notið sín þannig, að ekki verði aðrar byggingar reistar nálægt þessum, svo að byrgi fyrir frjálsa útsýn. Rn. sneri sér til bæjarstjórnar Reykjavíkur með tilmælum um, að bærinn legði skólanum til umrædda lóð endurgjaldslaust. Eftir að hafa fengið álit skipulagsnefndar, sem mælti með því, að skólinn yrði reistur á þessum stað, samþykkti bæjarstjórn á fundi sínum 2. okt. samkv. till. bæjarráðs að gefa skólanum lóðina, þótt endanleg takmörk hennar verði ekki ákveðin fyrr en síðar. Jafnframt lofaði bæjarstjórn að ráðstafa ekki svæðinu þannig, að hætta verði á, að þær byggingar, sem reistar verða í sambandi við skólann, fái ekki notið sín: Þetta voru ummæli skólastjóra stýrimannaskólans. Nú, 20 árum síðar, situr allt við hið sama að því leyti, að lóð sjómannaskólans hefur ekki verið, að því er ég bezt veit, endanlega ákvörðuð eða formlega afhent. Hins vegar hafa þegar verið teknir undir byggingar nær 6000 fermetrar af því svæði, sem forráðamenn skólans töldu æskilegt að hann hefði til umráða og munu hafa fengið fyrirheit eða a.m.k. ádrátt um að honum væri ætlað. Á lóðinni er nú risin allstór kirkja. Þar mun í ráði að reisa tækniskóla og eitt eða jafnvel tvö hús sóknarpresta Háteigssóknar. Mikið hefur verið byggt umhverfis skólann, og enn er sótt fast á að reisa byggingar á skólasvæðinu. Og lóðin sjálf hið næsta skólanum er að mestu leyti með sömu ummerkjum og hún var í upphafi. Fyrir utan lagningu nauðsynlegra akbrauta hefur svo til ekkert verið gert til þess að fegra hana eða prýða á nokkurn hátt. Þetta lóðamál skólans er fyrir löngu orðið eiganda hans, íslenzka ríkinu, til mikils vansa. Skólahúsið nýtur sín engan veginn eins nú og það gerði í upphafi, meðan verulega rúmt var um það. Og fáist ekki tafarlaust útmælt sjómannaskólanum til handa svo stórt landssvæði sem nú verður framast viðkomið, ber ég hinn mesta kvíðboga fyrir því, að hrúgað verði á hæðina, sem hann stendur á, svo miklu af byggingum, að engin þeirra njóti sín, að þar gerist svipuð saga og á Skólavörðuholti, þar sem stórbyggingar hafa risið og eru að risa að því er virðist skipulagslaust í einum þéttum hnapp og æpa svo að segja hver á aðra. Í von um, að enn megi takast að forða sjómannaskólanum og hæðinni, sem hann stendur á, að verða skipulagsleysinu og stílleysinu að algerri bráð, er fsp. mín fram borin.



Herra forseti. Við sjómannaskólann starfar húsbygginganefnd og hefur gert frá upphafi byggingarframkvæmda þar, og er formaður hennar nú Jónas Sigurðsson, skólastjóri stýrimannaskólans. Þar sem allar byggingarframkvæmdir og framkvæmdir varðandi bygginguna, þar á meðal lóðaframkvæmdir, eru í höndum þessarar húsbygginganefndar, beindi ég þessum fsp. til hennar og óskaði eftir því, að nefndin léti rn. í té skoðun sína eða svör við þessum spurningum hv. fyrirspyrjanda. Og n. hefur í bréfi til rn. látið í té þetta svar, sem ég skal leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta. Varðandi fyrri spurninguna segir húsbygginganefnd: „Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir af hálfu n., frá því að sjómannaskólinn tók til starfa, hafa lóðarmörk byggingarinnar ekki fengizt ákveðin enn sem komið er. Hins vegar leyfir n. sér að vona eftir síðustu viðræður, sem skólastjórar stýrimannaskólans og vélskólans hafa átt við borgarverkfræðing um þetta mál, að það muni verða leyst, áður en langt um líður.“ Um aðra spurninguna segir húsbygginganefndin: „Nefndin telur ekki koma til greina að skipuleggja lóð sjómannaskólans, fyrr en endanlegur úrskurður er fenginn um lóðatakmörk byggingarinnar. Strax að honum fengnum hefur hún hugsað sér að gera ráðstafanir til, að lóðin verði skipulögð, og láta hefja vinnu við að ganga frá henni, eftir því sem fjárveiting leyfir, en til þessa hefur fjárveiting til frekari framkvæmda ekki verið fyrir hendi.“ Með þessu leyfi ég mér að vona, að fsp. sé fullsvarað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svar hans. Það var að vísu stutt og í því var ekki að fá miklar upplýsingar fram yfir það, sem ég raunar vissi, þegar ég lagði spurninguna fram. Hæstv. ráðh. hefur snúið sér til byggingarnefndar skólans, sem enn er starfandi. Mig langar til þess að beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh. nú til viðbótar í tilefni af þessu, hvort það muni vera rétt, sem mér er tjáð, að í rauninni sé þarna ekki um að ræða lengur annað en hluta af byggingarnefndinni, sem upphaflega var á kveðið að vera skyldi 7 manna nefnd. Það munu þrír a.m.k. vera látnir af þeim mönnum, sem upphaflega sátu í byggingarnefnd skólans, og ég veit ekki til þess, að aðrir hafi verið skipaðir í þeirra stað, þannig að það munu ekki vera starfandi nema 4 af þeim 7 mönnum, sem ætlað er að vera í þessari nefnd. Samkv. því, sem upplýstist í svari hæstv. ráðh., er það rétt, sem ég hélt fram, að lóðamörk þessarar byggingar hafa enn ekki fengizt endanlega ákveðin, enda þótt 22 ár séu liðin siðan fyrirheit var gefið um lóð undir skólann, og það er staðreynd, að það er mjög fast sótt á um það af ýmsum aðilum að fá skákir af þessu svæði til byggingarframkvæmda. Ég hefði talið mjög æskilegt, að það hefði komið fram í svari hæstv. menntmrh., hvort hann vildi nú ekki sem æðsti yfirmaður skólans beita áhrifum sínum í því skyni að fá því kippt í lag, sem þarna virðist vera full þörf á að fá umbætur á: í fyrsta lagi, að staðið verði við það fyrirheit að úthluta skólanum nægilega stórri lóð, og í öðru lagi, að þegar sú lóð hefur verið afhent, verði veitt nægileg fjárveiting til þess að gera hana sómasamlega úr garði, þannig að hún væri ekki öllu lengur til vansa þeim aðilum, sem þar ættu fyrst og fremst um að fjalla, eigendum skólans.



Herra forseti. Ég er hv, fyrirspyrjanda alveg sammála um, að það er ekki viðunandi, að svo langur tími skuli hafa liðið sem raun ber vitni, án þess að mörk sjómannaskólalóðarinnar hafi verið endanlega ákveðin. Ég skal með ánægju lýsa yfir því, að ég mun beita mér fyrir, að máli þessu verði komið endanlega í höfn, og síðan í samræmi við vilja húsbygginganefndarinnar, þegar lóðamörkin hafa verið ákveðin, að fé verði veitt til þess að ganga endanlega frá skipulagi og skreytingu lóðarinnar.



Herra forseti. Snemma árs 1960 var samþykkt hér í sameinuðu Alþingi þáltill., sem ég flutti, þess efnis, að Alþingi ákvæði að endurskoða lög og reglur um fjarskiptastöðvar í íslenzkum skipum. í framsöguræðu minni fyrir þessu máli rakti ég nokkuð sögu þessara mála. Ég benti á ákveðið dæmi, um ákveðinn atburð, sem nýlega hafði átt sér stað, er mjög studdi þessa ósk, og einnig benti ég á þær framfarir, sem orðið hefðu á tæknisviðinu í þessum málum, og taldi, að það gæti ekki verið vansalaust fyrir Alþingi að láta þetta mál afskiptalaust öllu lengur. Í lok ræðu minnar sagði ég frá því, að Þótt þessi endurskoðun laga og reglugerða um þetta ákveðna atriði fjarskiptalaganna væri tímabær, svo tímabær, að skjótra aðgerða væri þörf, og einnig það, að ég hefði í þessu máli bundið mig við þá hlið, sem vissi að öryggi sjómanna, þá benti ég einnig á, að heildarendurskoðunar fjarskiptalaganna væri mikil þörf, og benti á því til stuðnings fullyrðingar ýmissa fagmanna um, að þessi lög mundu beinlínis vinna gegn tæknilegum framförum á þessu sviði hér á landi. Hv. alþm. munu hafa veitt athygli nú upp á síðkastið, að um þetta hafa spunnizt nokkrar umr. Nú langar mig að vita með þessari fsp., sem ég hef lagt fram við hæstv. samgmrh., hvað liði framkvæmd þessarar þál. frá 9. marz 1960, um endurskoðun laga og reglugerða um fjarskiptastöðvar í íslenzkum skipum.



Herra forseti. Það er eðlilegt, að spurt sé um, hvað hefur gerzt í sambandi við þá till., sem samþ. var í hv. Alþingi 9. marz 1960. Hér er um öryggismál að ræða og eðlilegt, að að því hefði verið unnið. En till. þessi var send til skipaskoðunarstjóra og fyrir hann lagt að gera till. um þetta mál. Og hann hefur notið aðstoðar eftirlitsmanns landssímans. Hefur skipaskoðunarstjóri lokið samningu uppkasts að nýjum reglum fyrir fjarskiptatæki fyrir skip, sem koma eiga í stað gildandi ákvæða um þessi efni. Póst- og símamálastjóri hefur fjallað um uppkast þetta og ekkert haft við það efnislega að athuga. Uppkastið barst rn. í lok fyrra mánaðar og hefur nú verið sent til umsagnar L.Í.Ú., A.S.Í. og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Er þess vænzt, að unnt verði að gera út um umræddar reglur mjög fljótlega. Það skal tekið fram, að það hefur verið sent til þessara samtaka til þess að gefa þeim tækifæri til að koma á framfæri aths., ef þau óska, í sambandi við þetta mál, því að allir eru vitanlega sammála um það að reyna að gera þetta þannig úr garði, að það geti skapað fyllsta öryggi fyrir sjómenn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Þótt ég harmi, hve lengi hefur dregizt að framkvæma þessa þál., þá verð ég hins vegar að fagna því, að þetta skuli þó vera komið á þann rekspöl, sem það virðist vera á nú. Ég vil hins vegar beina því til hæstv. ráðh., að þessar till. verði sendar víðar en fram hefur komið í svari hans. Ég vil leyfa mér að benda á, að nú starfar nefnd skipuð af ráðh. að því að rannsaka og gera till. um, hvernig bezt verði haft daglegt eftirlit með fiskiskipum. Ég á sjálfur sæti í þessari n., og mér er kunnugt um, að þetta mál hefur komið þar á dagskrá, og ég vil mælast til þess, að þessar till. verði sendar til n. til athugunar og ábendingar, ef með þarf. Einnig vil ég benda á það, að í Sþ. á s.l. þingi var kjörin nefnd til þess að rannsaka orsakir sjóslysa. Í þessari n. hefur einnig komið fram þetta atriði, skipti sjómanna og skipa við landsstöðvar, og ég teldi einnig ærna ástæðu til, að þessi n. fengi einnig að segja álit sitt á þessu máli. Þá vil ég leyfa mér jafnframt, að óska eftir því við ráðh., að þeim aðila, sem fer með sérgreinamál sjómanna innan A.S.Í. Sjómannasambandi Íslands, verði einnig sent málið til umsagnar. Ég þakka ráðh. fyrir greinargóð svör.



Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að verða við þeim ábendingum og óskum, sem hv. fyrirspyrjandi hefur borið hér fram, og senda uppkastið að fyrrnefndri reglugerð til umsagnar og ábendingar þessum þremur aðilum, sem hann minntist á.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hefur það tíðkazt seinustu 7 árin, að hæstv. ríkisstj. hefur hlotið ákveðinn skerf af offramleiðslubirgðum Bandaríkjanna í formi vörukaupalána, sem bera heitið PL-480. Ég hef leyft mér að bera hér fram fsp. í 4 liðum um þessi vörukaupalán, og hljóða spurningarnar þannig: „1. Hve miklu nema svonefnd PL-480 lán, sem tekin hafa verið í Bandaríkjunum, þ.e. andvirði keyptra vara, sundurliðað frá ári til árs, ásamt ónotuðum kaupheimildum? 2. Hverjum hafa lán þessi verið framlánuð? 3. Hve miklu nema þær greiðslur samanlagt, sem Bandaríkin hafa fengið endurgreiddar í íslenzkum peningum fyrir Marshallfé og PL-480 lán og þau mega ráðstafa að vild sinni hér á landi? 4. Er ríkisstj. kunnugt um, hvernig Bandaríkjastjórn og bandaríska sendiráðið hafa ráðstafað þessu fé hér á landi?“ Eins og sjá má af þessum spurningum, er hér fyrst og fremst um tvö mál að ræða. Annars vegar er spurt um sjálf lánin, upphæð þeirra, bæði sundurliðuð og samanlagt, og hvernig þeim hafi verið ráðstafað. Hins vegar er spurt um þann hluta af mótvirði vörulánanna, sem fallið hefur í hlut Bandaríkjastjórnar hverju sinni og hún hefur heimild til að ráðstafa að sinni vild hér á landi með aðstoð bandaríska sendiráðsins. Um fyrra atriðið hefur áður verið spurt hér í þinginu, fyrir tæpum 4 árum. Hæstv. fjmrh. veitti þá upplýsingar um andvirði þeirra vara, sem þá höfðu verið keyptar, hve miklu af þessu fé mætti ráðstafa til útlána hér innanlands og til hvaða framkvæmda því hefði verið varið. Þar sem vörukaupalán munu árlega hafa verið tekin í Bandaríkjunum, er fróðlegt að fá nú nýjar upplýsingar um stöðu þessara mála í dag. Síðara atriðið, sem fólgið er í 3. og 4. spurningunni, hefur ekki komið beint til umr. í hv. Alþingi, svo að mér sé kunnugt um. Að vísu var það upplýst á sínum tíma, fyrir tæpum 10 árum, að Bandaríkjastjórn fengi að ráðstafa 5–10% af mótvirði Marshallfjárins til eigin Þarfa á Íslandi, og vissu menn, að þessi upphæð skipti tugum millj. í íslenzkum peningum. Hins vegar er mér ekki kunnugt um, að komið hafi fram opinberlega, hvaða hliðstæð ákvæði gildi um hin árlegu PL-480 lán. En þó kann að vera, að þetta standi í samningnum, en ég hef ekki séð hann. Með þriðju spurningunni er spurt um, hve há sú fjárhæð sé orðin, sem Bandaríkjamenn hafa fengið greidda aftur í íslenzkum peningum og þau hafa mátt ráðstafa hér á landi að eigin geðþótta, annars vegar fyrir Marshallframlögin og hins vegar fyrir PL-480 lánin. Á sínum tíma var vitað, eins og ég sagði, að upphæðin, sem bandaríska sendiráðið hafði til ráðstöfunar, skipti tugum milljóna, en nú væri fróðlegt að vita, hvort sú upphæð væri farin að telja hundruðin. Loks er spurt, hvort ríkisstj. sé kunnugt um, hvernig bandaríska sendiráðið hafi ráðstafað þessu fé. Engum heilvita manni mun til hugar koma, að öllu þessu fé hafi verið eytt í skrifstofukostnað sendiráðsins, og þó að hugsanlegt væri, að eitthvað af þessu fé hefði runnið til hernámsframkvæmda, er það ekki verulega líklegt, enda eru slíkar framkvæmdir yfirleitt kostaðar af sérstökum fjárframlögum til Bandaríkjahers. Hins vegar hefur það verið á almannavitorði, að Bandaríkjamenn hafa styrkt með einhverju af þessu fé ýmsa þá starfsemi hér innanlands, sem þeim hefur verið sérstaklega að skapi. Því er spurt, hvort ríkisstj. hafi ekkert eftirlit með því, til hvaða aðila hér innanlands þessar miklu fjárhæðir fara, og sé svarið neitandi, hlýtur hæstv. ráðh. að svara því, hvort hæstv. ríkisstj. finnist ekki bæði óeðlilegt og óheilbrigt, að erlent sendiráð hafi tugi og jafnvel hundruð millj. Í íslenzkri mynt umfram venjulegar Þarfir til hömlulausrar ráðstöfunar í íslenzku efnahagslífi og íslenzkum stjórnmálum.



Herra forseti. Fyrsta spurningin er á þessa leið: „Hve miklu nema svonefnd PL-480 lán, sem tekin hafa verið í Bandaríkjunum, þ.e. andvirði keyptra vara, sundurliðað frá ári til árs, ásamt ónotuðum kaupheimildum.“ Síðan 1957 hafa árlega verið gerðir PL-480 vörukaupasamningar milli ríkisstj. Bandaríkjanna og Íslands. Samningar þessir hafa gert ráð fyrir kaupum á bandarískum landbúnaðarvörum, svo sem fóðurvörum, hveiti, tóbaki, ávöxtum o.fl., gegn greiðslu í íslenzkum krónum. Samkv. samningunum hefur andvirði Þeirra skipzt í tvo hluta. Annar hlutinn, um 75% andvirðisins, hefur gengið til lánveitinga hér innanlands. Hinn hlutann, um 25% andvirðisins, hefur Bandaríkjastjórn fengið til ráðstöfunar vegna eigin þarfa hér á landi. Heildarupphæð Þeirra vörukaupasamninga, sem gerðir hafa verið árlega á tímabilinu 1957-1963, nemur 15 millj. 820 Þús. dollurum, sem sundurliðast Þannig: Árið 1957 2 millj. 785 þús. dollarar. Árið 1958 3 millj. 60 Þús. dollarar. Árið 1959 2 millj. 575 Þús. dollarar. Árið 1960 1 millj. 925 Þús. dollarar. Árið 1961 1 millj. 840 Þús. dollarar. Árið 1962 1 millj. 745 Þús. dollarar. Árið 1963 1 millj. 890 Þús. dollarar. Samt als 15 millj. 820 Þús. dollarar. 16. þ.m. námu greiðslur fyrir keyptar vörur samkv. samningum þessum alls 141/2 millj. dollara eða í íslenzkum krónum 463.5 millj. á því gengi, sem gilti, er innflytjendur greiddu vörurnar. Mismunurinn á heildarupphæð samninganna og þessum greiðslum er því um 1.3 millj. dollara. Af þeirri upphæð er 1 millj. 75 þús. dollarar ónotaðar eftirstöðvar kaupaheimilda samkv. samningunum frá 1957-1962, og eru þær úr gildi fallnar. En um 225 þús. dollarar eru kaupaheimildir samkv. samningunum frá 1963, en ekki er enn þá vitað um, að hve miklu leyti þær notast. 13. febr. s.1. var gert samkomulag við Bandaríkjastjórn um kaup á landbúnaðarvörum á árinu 1964 fyrir alls 2 millj. 200 þús. dollara, en ekkert af þeim er enn komið til landsins. Önnur spurningin er á þessa leið: „Hverjum hafa lán þessi verið framlánuð?“ Á árunum 1957-1963 var lánum ráðstafað til innlendra framkvæmda að upphæð 347.7 millj. kr., er sundurliðast þannig: Sogsvirkjunin 92.9 millj., iðnlánasjóður 50.5 millj., stofnlánadeild landbúnaðarins 49 millj., ýmsar hafnir 30.5 millj., fiskveiðasjóður 29 millj., raforkusjóður 27.1 millj., Hitaveita Reykjavíkur 25 millj., Keflavíkurvegur 21.9 millj., Rafmagnsveitur ríkisins 15 millj., Rafmagnsveita Reykjavíkur 5.5 millj., ýmsir einkaaðilar 1.3 millj. Samtals 347.7 millj. ísl. kr. Auk þess er óráðstafað 21/2 millj. kr. Ef samningurinn frá 1963 nýtist að fullu, þ.e.a.s. allar innkaupaheimildir verða notaðar, en ógerlegt er að segja til um það að svo stöddu, mundu um það bil 6 millj. bætast við til ráðstöfunar. Liðurinn: ýmsir einkaaðilar 1.3 millj., er þannig til kominn, að vörukaupasamningurinn frá 1957 kvað svo á, að jafnvirði 50 þús. dollara skyldi lánað einkaaðilum. Framkvæmdabankinn lánaði það fé til nokkurra fyrirtækja. Þriðja spurningin hljóðar svo: „Hve miklu nema þær greiðslur samanlagt, sem Bandaríkin hafa fengið endurgreiddar í íslenzkum peningum fyrir Marshallfé og PL–480 lán og þau mega ráðstafa að vild sinni hér á landi?“ Af því mótvirðisfé, sem myndaðist við hin óafturkræfu Marshallframlög, voru í fyrstu 5% og síðar 10% andvirðisins lögð inn á sérstakan reikning Bandaríkjastjórnar, er henni var heimilt að ráðstafa hér á landi. Inn á þennan reikning voru alls greiddar 27.5 millj. kr. Af andvirði keyptra vara samkv. PL–480 vörukaupsamningunum hefur Bandaríkjastjórn, eins og áður segir, fengið í sinn hlut tæplega 25% eða alls um 113 millj. kr. PL–480 lán, sem tekin voru árin 1957, 1958 og 1959, endurgreiðast að langmestu leyti í dollurum, en þau, sem tekin voru 1960–1963, endurgreiðast í ísl. krónum. Til þessa hafa afborganir og vextir af þessum lánum numið alls 17.4 millj. kr. Fjórða spurningin er svo hljóðandi: „Er ríkisstj. kunnugt um, hvernig Bandaríkjastjórn og bandaríska sendiráðið hafa ráðstafað þessu fé hér á landi?" Eins og áður er getið, hlaut Bandaríkjastjórn 27.5 millj. af óafturkræfu Marshallfé til eigin ráðstöfunar. Fé þessu varði hún þannig: Til bandaríska flughersins á Keflavíkurflugvelli, 14.9 millj. Til bandaríska sendiráðsins vegna byggingar, launagreiðslna, skrifstofukostnaðar o.fl. 7 millj. kr. Til Efnahagssamvinnustofnunar Bandaríkjanna, - ég vil taka það fram, að þegar Marshallhjálpin var við lýði, var sérstök stofnun á vegum Bandaríkjanna í hverju því landi, sem naut Marshallhjálparinnar, og það er þessi stofnun, sem átt er við, til Efnahagssamvinnustofnunar Bandaríkjanna vegna launagreiðslna, skrifstofukostnaðar, tækniaðstoðar, aðstoðar til iðnaðar, landbúnaðar, sjávarútvegs o.fl. 5.6 millj. Samtals 271/2 millj. Af fyrrnefndum 113 millj. ísl. króna hefur Bandaríkjastjórn gefið Háskóla Íslands 5 millj. kr. til byggingar raunvísindastofnunar. Að öðru leyti hefur hún ráðstafað hlut sínum til greiðslu á kostnaði vegna bandaríska sendiráðsins hér og varnarliðsins. Samkv. lánssamningunum er Bandaríkjastjórn heimilt að verja þeim afborgunum og vöxtum af PL-480 lánum, sem greiðast í ísl. krónum, til greiðslu á eigin útgjöldum hér á landi, enda taki hún tillit til efnahagsástandsins í landinu á hverjum tíma við notkun þess fjár. En eins og áður segir, nemur þessi fjárhæð um 17.4 millj. kr.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir skýr og greinargóð svör. Það var afskaplega fróðlegt að fá þessar upplýsingar um það, hversu hárri upphæð þessi lán nema, og er gott að geta rannsakað það nánar, þegar betri tími gefst. Og einnig var gott að fá upplýsingar um það, í hvað framlögin hafa farið. En langmerkilegast við upplýsingarnar að mínu viti var það, sem fram kom um þær fjárhæðir, sem Bandaríkjastjórn hefur fengið endurgreiddar í íslenzkri mynt og hún hefur heimild til að ráðstafa að vild sinni. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðh., námu Marshallframlögin 27.5 millj. Samkv. lauslegum útreikningi mínum mun þetta nema um 74 millj. samkv. núv. gengi. Það kom fram hjá ráðh., í hvað þetta hefði farið. Hann nefndi fyrst og fremst flugherinn, launagreiðslur sendiráðs og byggingarkostnað og annað því um líkt og einnig Efnahagssamvinnustofnun Bandaríkjanna. Ég vil aðeins geta þess í þessu sambandi, enda þótt ekki sé hægt að fara nánar út í það, að þegar um þetta sama mál var rætt fyrir 9 árum, svaraði hæstv. viðskmrh. fsp. um það, í hvað þetta fé hefði farið, enda þótt hann fengist þá ekki til að nefna neina upphæð. Hann sagði þá orðrétt: „Hluta af fé þessu hefur verið varið til stuðnings tilrauna og fræðslustarfsemi í þágu íslenzks landbúnaðar og fiskveiða og einnig til styrktar Iðnaðarmálastofnuninni.“ Aðrar upplýsingar fékkst hann ekki til þess að gefa, og mér sýnist í fljótu bragði; að þarna sé nokkur mismunur á svörum hæstv. fyrrv. ráðh. og hæstv. núv. ráðh. Það kom fram í svari ráðh., að Bandaríkjastjórn hefur fengið til eigin ráðstöfunar um 113 millj. Af því kvað ráðh., að 5 millj. hefðu farið til Raunvísindastofnunarinnar, en að öðru leyti hefði þetta fé farið til varnarliðsins og til þarfa bandaríska sendiráðsins. Nú hef ég að sjálfsögðu enga aðstöðu til að vefengja þessar upplýsingar, enda kann vel að vera, að hæstv. ráðh. hafi ekki aðrar upplýsingar í sínum höndum. Hins vegar verður ekki hjá því komizt að geta þess, að það hefur löngum verið á almannavitorði, að þessir peningar hafa viljað fara í fleiri staði en hér voru nefndir. Það hefur verið á almannavitorði, að ýmis pólitísk útgáfustarfsemi hefur verið styrkt, og bandaríska sendiráðið hefur verið í aðstöðu til þess að stunda útlánastarfsemi í íslenzku efnahagslífi. Það hljóta auðvitað allir að sjá, að heilbrigðu efnahags- og stjórnmálalífi er mikil hætta búin, þegar erlendu stórveldi, sem mikilla hagsmuna hefur að gæta hér á Íslandi, hefur verið sköpuð svo einkar auðveld aðstaða til annarlegra fjárhagsáhrifa í þjóðlífi okkar Íslendinga. Að öðru leyti er að sjálfsögðu ekki hægt að ræða þetta mál hér í fsp: tíma, og vil ég endurtaka, að ég þakka ráðh. fyrir upplýsingarnar.