Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigfús Jónsson) Frv. það, sem hér liggur fyrir, er að efni til samskonar og nokkur tekjufrv., sem samþ. voru á síðasta þingi. Eru þessir tekjuliðir ríkissjóðs hér sameinaðir í einu frv. Fjhn. hefir athugað þetta frv., borið það saman við hin tilvitnuðu l. og komizt að raun um, að frv. er þeim alveg shlj., og er það einróma till.n., að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) [óyfirl.]: Við 1. umr. þessa máls var þess getið, að þetta frv. er fram komið í samræmi við þál., sem afgr. var frá aukaþinginu 1933, þar sem hæstv.ríkisstj. var falið að undirbúa breyt. á löggjöfinni um sveitarstjórnarkosningar. Þær breyt. áttu að ganga í þá átt að samræma löggjöfina um þetta efni lögum um kosningar til Alþingis. Allshn. hefir haft frv. þetta með höndum undanfarið, og hefir verið farið nokkuð rækilega í gegnum það í n. Það hefir komið fram innan n. ágreiningur um einstök atriði frv. Aðallega er sá ágreiningur um það, hvort viðhafa eigi hlutfallskosningar í hreppum, og einnig um það. hvort hreppsnefnd eða bæjarstjórn á hverjum stað eigi að kjósa sýslunefndarmenn og í skólanefndir og sáttanefndir, eins og lagt er til í 30. gr. frv., að gert verði. Allshn. hefir orðið ásátt um að láta umr. um ágreiningsatriði þessi bíða til 3. umr. En n. hefir komið sér saman um að gera nokkrar smábreyt. á frv., og að þeim samþ. vísa málinu til 3. umr. En við 3. umr. mun allshn. koma með brtt. um atriði þau, sem ágreiningur var um í n.Brtt. allshn. vil ég fara nokkrum orðum um, en ekki fara út í að ræða frv. í heild, allra sízt þau atriði, sem ágreiningur var um innan n. N. leggur til, að gerð verði sú breyt. á 1. gr. frv., að í staðinn fyrir, að frv. gerir ráð fyrir, að bæjarstjórnir skuli skipaðar 6-15 fulltrúum, verði bæjarstj. í kaupstöðum utan Reykjavíkur skipaðar 7-15 bæjarfulltrúum, en í Reykjavík 15-21 bæjarfulltrúum. N. virðist eðlilegt, við nokkuð sérstök ákvæði gildi um Reykjavík í þessu efni, þar sem Reykjavík er mörgum sinnum stærri en allir aðrir kaupstaðir landsins, og eðlilegt, að bæjarstjórn þar sé fjölskipaðri en í öðrum kaupstöðum. Að undanförnu, og í samræmi við gildandi l., hefir bæjarstjórn Rvíkur verið skipuð 15 mönnum. En það hefir komið í ljós, eftir að bæjarráðsskipulagið var upp tekið, að 10 af þessum 13 fulltrúum hafa verið annaðhvort aðalmenn eða varamenn í bæjarráði. Þá eru aðeins 5 bæjarfulltrúar eftir, sem eiga að taka að sér nefndastörf, svo sem byggingarstjórn og hafnarstjórn. Það sýnist þess vegna eðlilegra, að heimild væri til þess að hafa bæjarfulltrúana í Rvík nokkuð fleiri en bæjarfulltrúana í öðrum kaupstöðum landsins, og fleiri en að undanförnu. Við 3. gr. frv. gerum við þá brtt., að orðið „jafnmarga“ falli niður. Við vildum sem sé hafa í l. opna leið til þess, að varamenn bæjarfulltrúa og hreppsnefndarmanna gætu verið fleiri en aðalmennirnir, því að ef litlir flokkar eiga í hlut, sem eiga t. d. einn fulltrúa annaðhvort í hreppsnefnd eða bæjarstjórn, þá gæti svo farið á 4 ára kjörtímabili, að annaðhvort féllu þá fulltrúi og varafulltrúi hans frá eða flyttu í burtu, þannig að þá yrði autt sæti þess flokks. Þá yrði annaðhvort autt sæti flokksins það sem eftir er af kjörtímabilinu eða þá að nýr fulltrúi yrði kosinn úr öðrum flokki, og við það röskuðust hlutföllin í bæjarstj. eða hreppsn. með tilliti til flokkaskiptingar kjósenda. Flokkur, sem sterkari væri. fengi þá kosinn fulltrúa í stað þess, sem úr gekk. Þá höfum við lagt til, að orðin „sjálfum sér ráðandi“ í 8. gr. falli burt, þar sem rætt er um, hvaða menn skuli vera skyldir til að taka við kjöri í bæjarstjórn eða hreppsnefnd. Þetta orðalag mun eiga rót sína að rekja til þess tíma, þegar vinnuhjú voru á bæjum til sveita. En nú er mjög lítið orðið um, að slíkt eigi sér stað. Við töldum því óþarft að gera greinarmun á fólki sjálfu sér ráðandi og öðru, í þessu tilliti, því að með þessu orðalagi hefir ekki verið átt við, að fólk sé sjálfu sér ráðandi eftir lögráðaákvæðum laga. Þá leggjum við til, að 9. gr. orðist upp. Með því verða ákvæði hennar skýrt sett þannig, að ekki skuli skylt að skipta hreppum í kjördeildir á sama hátt og við alþingiskosningar, heldur skuli sú leið opin um kosningar í hreppsnefndir, óháð þeirri skiptingu, sem kann að hafa átt sér stað vegna alþingiskosninga í þeim eða þeim hreppi. Við leggjum einnig til, að breyt. verði á niðurlagi 11. gr., til þess að fyrirbyggja misskilning. Þá leggjum við til, að breytt verði 23. gr., þannig að bætt sé inn í orðunum „eða á skrifstofu eða heimili hreppstjóra“, þar sem ákveðið er um, hvar kjósendur megi kjósa utan kjörfundar, til samræmis við hliðstæð ákvæði um kosningar til Alþingis. Væntum við þess, að þessi brtt. okkar verði samþ., því að hún miðar til þess, sem á að vera aðaltilgangur frv., sem er að færa löggjöfina um sveitarstjórnarkosningar til samræmis við l. um kosningar til Alþingis. Þá leggjum við til, að fellt sé niður úr 33. gr. bæði hluti úr 1. mgr. og öll 3. mgr. En í 1. mgr. frv. er gert ráð fyrir, að hægt sé að víkja manni úr bæjarstjórn eða hreppsnefnd, og það atriði er endurtekið í 3. mgr. Okkur í allshn. fannst óeðlilegt, að meiri hl. bæjarstjórnar eða hreppsnefndar væri heimilað að svipta einhvern innan sinna vébanda réttindum til þess að eiga sæti í samkomunni. Hugsanlegt væri, að meiri hl. innan einhverrar bæjarstjórnar eða hreppsnefndar væri svo óvandaður, að hann svipti óvæginn andstæðing sinn þessum rétti, án þess að til þess lægju nokkur eðlileg rök. Þeir einu aðilar, sem okkur fannst, að ættu að hafa rétt til að svipta bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmann þessum rétti, eru dómstólar. Ég ætla, að þessi breyt. sé til bóta á frv., eins og allar breyt. okkar yfirleitt, og að þeim verði vel tekið af hv. d. Þá hefi ég rakið þessar brtt., sem allshn. hefir lagt til, að gerðar verði á frv. Brtt. eru allar fremur smávægilegar, enda er n. sammála um, að aðalefni frv. sé til bóta, enda var enginn ágreiningur um það á aukaþinginu 1933, að æskilegt væri, að samræmd yrðu ákvæði l. um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða við ákvæði l. um kosningar til Alþingis. Það er í alla staði sanngjarnt, að um þessar tvennskonar kosningar gildi sem svipaðastar reglur, því að raunverulega eru þær mjög svipaðs eðlis, val á fulltrúum þjóðarinnar til að þjóna lýðræðinu og réttlætinu í landinu. Ég vona, að allir séu sammála um það, að með hinum nýju l. um kosningar til Alþ. sé bót ráðin á því kosningafyrirkomulagi frá því, sem áður var, en að þá hafi orðið aftur úr ákvæðin um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Þetta frv. á að bæta úr þessu. En deila stendur aðallega um þrjú atriði frv. innan allshn., sem eru principatriði. En ég fer ekki út í að ræða þau við þessa umr., og er það í samræmi við það, að samkomulag var um það innan n. að láta þann ágreining bíða til 3. umr. Vildi ég vænta þess, að hv. d. taki brtt. þessum vel og afgr. frv. til 3. umr. með þeim breyt., sem ég hefi lýst með nokkrum orðum.

Thor Thors Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál á þessu stigi þess. Það er rétt, sem hv. 1. landsk.þm. skýrði frá, að samkomulag sé um það innan allshn. að láta ágreiningsatriði þessa máls bíða til 3. umr. Ég gat þess við 1. umr. málsins, að mér fyndist þetta frv. ekki svo vel úr garði gert sem æskilegt væri og vakti fyrir þinginu 1933, þegar samþ. var þál. um að láta samræma löggjöfina um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða við l. um kosningar til Alþingis. Ágreiningurinn er nú um það, hvort eigi að lögbjóða hlutfallskosningar alstaðar í sveitum í þessum málefnum þeirra. Ég tel slíkt lögboð sízt til bóta, en er hlynntur því, að helmild til þess sé lögfest, að slíkar hlutfallskosningar megi viðhafa, ef viðkomandi sveit óskar þess. við munum flytja við 3. umr.brtt. um þetta efni og um val á sýslunefndarmönnum. Ég hygg, að ekki aðeins sjálfstæðismenn, heldur líka framsóknarmenn muni standa að þeim brtt. vona ég því, að þær nái fram að ganga.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég get verið stuttorður um þetta frv. N. hefir orðið sammála um að mæla með frv., en annars talar það sínu máli sjálft. Vill n. mæla með, að frv. nái fram að ganga óbreytt.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég sýndi fram á það á þinginu í fyrra, hvað með því mælti, að gerð væri af hálfu þess opinbera þessi rétting á meðferð á þeim mönnum, er lögðu fram á sínum tíma sparifé sitt af fúsum og frjálsum vilja í því skyni að bjarga Íslandsbanka, en það var síðar gert að hlutafé í Útvegsbankanum. Þar sem þessi hv. d. er eins skipuð og á síðasta þingi. Sé ég ekki þörf á því að endurtaka þau rök, er ég færði þá fram í þessu máli. Frv. þetta fór í n. á síðasta þingi, en var þá ekki afgr. Orsök til þess kann að hafa verið m. a. sú, að frv. var ekki borið fram allra fyrstu daga þingsins. En það vil ég benda hv.þd. á, að réttlátt er að bæta á einhvern hátt hag þessara manna, og brýn þörf er til þess að Alþingi leiðrétti og bæti fyrir það ranglæti, er þeir hafa orðið fyrir. Alþingi þarf a. m. k. að ganga svo frá þessu máli, að hlutabréf þessara manna verði veðhæf eign, því eins og nú er eru þau það ekki, og því lítils virði eigendunum. Ég þykist þess fullviss, að krafa um þetta réttlætismál komi fram á næstu þingum, ef þetta þing telur sig ekki geta tekið hana til greina fremur en síðasta þing. Ég skal ekki að þessu sinni án tilefnis fjölyrða um málið, en leyfi mér að óska þess, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og fjhn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég talaði nokkuð á síðasta þingi gegn þessu frv. og ætla ekki að endurtaka það nú fremur en hv.flm. sínar skoðanir, þar sem ég þykist vita, að hv.þdm. sé ekki úr minni liðið það, sem ég þá færði fram gegn frv. Aðeins vil ég vekja athygli á því, að ég mæli enn gegn frv. og vænti þess, að hv.fjhn. athugi þau rök, er ég færði fram í málinu á síðasta þingi.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég hefi heyrt á mál hæstv. fjmrh., og kemur mér það í sjálfu sér ekkert á óvart, þó hann mæli gegn frv. En ég vil benda hv.fjhn. á það, að vel geta komið til greina ýmsar aðrar leiðir heldur en sú, sem í frv. er farin, til þess að gefa þessum mönnum sinn rétt. Og ég vil taka fram, að ég mun ekki einskorða mig við þessa einu leið, sem í frv. er bent á, ef hv.fjhn. sér aðrar leiðir færari, er hún hefir athugað málið, sem ég vil vona, að hún geri vandlega, en um það vil ég sérstaklega beina áskorun til þeirra hv.nm., er mál mitt mega nema.

Flm. (Pétur Magnússon) [óyfirl.]: Eins og hv.þdm. er kunnugt, hafa á undanförnum árum verið gerðar tilraunir um notkun hrafntinnu til þess að húða með hús. Hafa þær tilraunir gefizt vel, og hefir þetta efni m. a. verið notað til að húða með því þjóðleikhúsið. Kaupsýslumanni einum hér í Reykjavík hefir nú hugsazt að reyna að gera þessa bergtegund að útflutningsvöru. Fór hann til Danmerkur fyrir nokkru og komst í samband við byggingafélag þar. Hafði hann með sér sýnishorn af efninu og plötur, sem húðaðar höfðu verið á þennan hátt. Firmanu leizt vel á og lét rannsaka efnið. Hefi ég hér bréf frá firmanu, og mun ég afhenda það n. þeirri, sem fær málið til meðferðar. Ef hægt verður að selja þessa vöru við hæfilegu verði, eru líkindi til, að eftirspurnin verði talsverð. Þessi bergtegund er aðeins til á tveim stöðum hér á landi, svo að það borgi sig að vinna hana, sem sé við Mývatn og austur í Hekluhrauni. Verður þá að mala hana og hreinsa að öðrum bergtegundum. Ef hún yrði flutt eins og hún kemur fyrir, yrði úrgangur mikill, og myndi það auka flutningskostnaðinn. Egill Árnason hefir verið að hugsa um að koma upp kvörn hjá Landmannaafrétti. Myndi efnið þá verða flutt á hestum fyrst, en síðan á bílum hingað. Hann áætlar stofnkostnað 6000 kr., auk þess kostnaðar, sem að því verður að koma upp skýli handa verkamönnum. Til þess myndu e. t. v. duga skúrar eða tjöld. Má þó búast við 7000-8000 kr. stofnkostnaði alls. Maðurinn vill að sjálfsögðu ekki leggja í þennan kostnað, nema honum verði tryggður verzlunarhagnaður, svo framarlega sem markaður fæst. En ef markaður reyndist góður, myndu aðrir verða til að keppa við hann, og væri þá undir hælinn lagt, hvort þessi maður hefði nokkuð upp úr fyrirtækinu. Þetta mál gæti orðið nokkur ávinningur fyrir landið. Myndi fyrst og fremst skapast nokkur atvinna við vinnslu og flutning, þó að hún yrði reyndar ekki mikil, og í annan stað veitti ekki af því, að útflutningur landsmanna ykist. Við hv. 1. þm. Eyf. berum því fram frv. á þskj. 153, þess efnis, að Agli Árnasyni verði veitt einkaleyfi til útflutnings á þessari vörutegund til ársloka 1940. Á þessu ári mætti ekki búast við miklum útflutningi, a. m. k. yrði varla um að ræða aðrar sendingar en sýnishorna. En ef þetta efni reyndist vel í Danmörku og öðrum löndum, mætti búast við talsverðum útflutningi þegar á næsta ári. En til þess að fyrirbyggja, að sérleyfið haldi gildi í 5 ár án þess að um nokkurn útflutning verði að ræða, höfum við sett í 4. gr. það ákvæði, að ef útflutningur sérleyfishafa verði að þessu ári liðnu minni en 100 smálestir á ári, þá geti atvmrh. svipt hann sérleyfinu. Í 2. gr. höfum við gert ráð fyrir 3 króna útflutningsgjaldi af smálestinni, en annars verður n. að athuga, hvort það beri að telja hæfilegt gjald eða ekki. Ég býst við, að hann myndi ekki telja það frágangssök, þótt þetta gjald yrði 4-5 kr. Ég legg til, að frv. verði vísað til fjhn. Þá vil ég benda á það, að ef n. leggur með málinu, þá er því nauðsyn á sem fljótastri afgreiðslu. Því aðeins getur það komið að gagni þegar á þessu ári.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Ég hefði óskað, að málið yrði tekið af dagskrá nú, svo kostur gæfist á að athuga framkomnar till., samræma þær frv., ef hægt er, en fella ella. Ég skal aðeins geta þess út af brtt. um styrk samkv. gr. og brtt. á þskj. 146, sem hv.þm. Árn., hv. 1. þm. Rang. og ég höfum borið fram og blandað hefir verið inn í umr., að sumir hv.þm., sérstaklega þm. Mýr., hafa ekki farið allskostar rétt með þann samanburð. Till. á þskj. 146 gerir ráð fyrir flutningsstyrk allt að 3 kr. á tunnu. Það er hámark. En till.-menn gerðu ráð fyrir, að hann yrði hlutfallslega minni eftir því sem leiðir væru styttri, allt niður í nokkra aura. Þegar tillit er svo tekið til þess, að þeir einir geta notið styrks, sem búa í 45 km. fjarlægð frá sölustað, eru þeir útilokaðir, sem styttra þurfa að flytja. Till. er því fram komin til samræmis við 4. gr., þar sem þeim, sem flytja á sjó, er ákveðin föst ívilnun, með því að skylda skip ríkissjóðs til þess að flytja vöruna fyrir hálft gjald, fyrir alla þá, sem þess geta notið. Og till. fer fram á styrk til þeirra, sem tilneyddir eru að flytja landleiðina, svo að það vegi nokkuð salt á móti. Þó er hér ennfremur að athuga, að farmgjöld á sjó eru til muna lægri enn flutningsgjöld á landi, og þeir standa því alltaf verr að vígi um að framleiða kartöflur, sem búa langt frá sjó og þurfa að byrja á dýrum landflutningum. Það ætti því fyrst og fremst að taka þá til greina, en ef til vill sleppa öðru. Hv. frsm. landbn. hefir skýrt frá því, að flutningsgjald með skipunum væri nú 3 kr. pr. tunnu, sem eigi að færa niður í kr. 1.50 fyrir alla jafnt, Þegar nú er tekið tillit til þess, að menn austan, vestan eða norðan af landi geta komið tunnunni hingað til Rvíkur fyrir 3 kr., er það ekki mikið borið saman við það, sem landflutningarnir kosta. Ef menn vildu kynna sér það, mundu þeir sannfærast um, að það er nálega 3-falt dýrara að flytja landleiðina austan frá Vík, eða um 8 kr. á tunnu. Hvaða flutninga er svo meiri ástæða til þess að styrkja? Það er alkunnugt, að í V.-Skaftafellssýslu má framleiða næstum ótakmarkað af kartöflum, og í Mýrdalnum, einkum í Vík, eru beztu kartöflur, sem við fáum, ef útsæði er gott, - hvorki Akranes eða Eyrarbakki þola þar samanburð. Mun þetta liggja mikið í því, að jörð er þar sendin og sáðlandið liggur þar sólarmegin undir hömrunum. En þaðan er nú flutningskostnaður 8 kr. á tunnu. Ég tel ekki vafa á, að V.-Skaftfellingar mundu framleiða kartöflur í stórum stíl, ef ekki væri ókleift að flytja þær vegna kostnaðar, að ég ekki tali um, ef jafnt væri og á sjónum. Þessum héruðum eru því alveg bjargir bannaðar um að framleiða kartöflur, nema styrkur verði veittur til flutninganna. Taxtinn mun nú vera: frá Ölfusá 2 kr. pr. tunnu, frá Rangárvöllum 3 kr. pr. tunnu, frá Eyjafjöllum 5 kr. pr. tunnu og frá Vík 8 kr. pr. tunnu. Þegar talað hefir verið um, að allir ættu að fá flutningsstyrk 3 kr. pr. tunnu, er það misskilningur; hann á að vera í hlutföllum við vegalengd, mestur 3 kr. frá Vík og niður í 50-73 aura frá Ölfusá. Ef þeir, sem búa á Eyrarbakka og geta flutt á sjó, fá helmings afslátt af farmgjaldi, hví skyldu þeir, sem búa í Ölfusinu, ekki einnig fá styrk, þó þeir flytji landleiðina? Það nær ekki neinni átt að binda það við sjóinn einan. Það hefir réttilega verið á það bent, að aðaltilgangur þessa frv. eigi að vera sá, að styðja aukningu framleiðslunnar á þessu sviði, enda þarf hún að vera svo rífleg og góð, að hún fullnægi landsmönnum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um málið nú, en óska eftir, að því verði frestað.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég er hræddur um, að þetta frv. verði ekki til neinna bóta fyrir lántakendur, sízt fyrir þá, sem hafa fast eignaveð í boði. Eins og hv.þdm. er kunnugt um, hefir stjórn Söfnunarsjóðsins tekið þá ákvörðun að veita ekki fasteignaveðslán yfirleitt, heldur að kaupa fasteignalánsbréf, t. d. veðdeildarbréf Landsbankans, og ég er viss um, að það er til meiri hagsbóta fyrir lántakendur yfirleitt, að það sé reynt að halda uppi verði fasteignabréfa, og það hefir Söfnunarsjóður gert. Hann hefir keypt og kaupir nú, eftir því sem hann hefir fé til, veðdeildarbréf Landsbankans fyrir 80%, en áður en Söfnunarsjóður fór að kaupa þessi bréf, voru þau ekki keypt hærra verði en 75% og í mörgum tilfellum fyrir enn lægra verð. Það eru dæmi til þess, að þau hafa verið seld á 66–68%, en við það, að Söfnunarsjóður ákvað að kaupa bréfin fyrir 80%, hafa þau ekki farið fyrir eins lágt verð eins og áður. Nú eru þau líklega ekki seld fyrir minna en 75%, og flest á 76–78%. Með því að halda uppi verðmæti fasteignalánsbréfanna, enda þótt Söfnunarsjóðurinn geti ekki keypt nema lítinn hluta af því, sem selja þarf, hafa bréfin samt sem áður hækkað almennt, einnig hjá öðrum, sem kaupa bréfin, og þannig fá lántakendur betri kjör í veðdeild heldur en annars. Söfnunarsjóður hefir svo afarlítið fé laust, að það mundi varla mikið muna í allri þeirri súpu fasteignalána, sem nú eru úti hér á landi, þótt hann keypti fyrir nokkra tugi þúsunda, eða 100 þús. kr. í hæsta lagi á ári. Með því að halda uppi verðlagi á fasteignaveðlánsbréfum veðdeildarinnar getur það orðið óbeint gagn fyrir þá menn, sem taka lán, svo mörgum milljónum skiptir á ári. Ég verð að segja það, að fyrir fasteignaeigendur í kaupstöðum er 51/2 % lán eða jafnvel 6% lán langhagkvæmustu lánin, sem þeir geta fengið. Það er vitað, að bankarnir lána ekkert út á fasteignir. Þeir hafa ekki fé, sem þeir geta bundið til margra ára eða áratuga, og þess vegna er ekki eðlilegt, an þeir geti, eins og nú standa sakir, lánað fasteignaveðslán, og þá er eina lánsstofnunin, sem veitir nokkur fasteignaveðslán að mun, veðdeild Landsbankans. Nú er það svo, að menn neyðast til þess að taka þessi lán, þótt kjörin séu óhagstæð, einkum ef bankavaxtabréf eða veðdeildarbréf eru í lágu verði, þá verða þessi lán oftast hjá veðdeildinni með 7% vöxtum, þegar tekið er tillit til affalla á bréfunum. En það munar miklu, hvort þessi bréf seljast fyrir 5–10% hærra verð en annars, eða það gæti orðið fyrir tilverknað Söfnunarsjóðs, að þau hækkuðu, eins og vitanlegt er, að orðið hefir tvo síðustu ár, og sérstaklega á næstl. ári, eftir að Söfnunarsjóður hafði tekið þá ákvörðun að lána ekki fé út á fasteignir heldur kaupa bréfin. Ég er því sannfærður um, að með þeim ráðstöfunum er þeim mönnum, sem taka vilja fasteignalán, miklu meiri greiði gerður heldur en með þeirri litlu úrlausn, sem Söfnunarsjóður gæti gert með beinum lánum. Óneitanlega miðar það, að færa vextina meira niður heldur en sjóðsstjórnin telur hæfilegt - með lagaboði - að því að hætta öllum útlánum. Það er sjálfsögð skylda sjóðsstj. að reyna að hafa sem mest upp úr eignum sjóða Söfnunarsjóðs, ekki sízt þar sem mjög mikið af þessum sjóðum eru, eins og drepið hefir verið á, sjóðir til styrktar þeim, sem erfiðasta eiga afkomu, t. d. ellistyrktarsjóðir og einnig fjöldamargir líknar- og hjálparsjóðir til fátækra, veikra og örvasa manna. Þess vegna hvílir enn meiri kvöð á herðum þessa sjóðs en annara, að hafa sem mest upp úr þessu fé - vitanlega með fullri skynsemi - og ávaxta það á tryggilegan hátt, enda er það tilgangur Söfnunarsjóðsins frá öndverðu að ávaxta þetta fé með sem tryggilegustu móti, þannig að eigendur fjárins hafi sem mest upp úr fé sínu. Við þetta miðast skipulagning sjóðsins meðal annars. Framkvæmd ýmiskonar starfsemi við fyrirtækið er svo kostnaðarsöm, að ef það ætti að verða regluleg lánsstofnun, þá yrði ógerningur að vinna öll nauðsynleg störf fyrir það litla fé, sem til þessarar starfsemi er veitt. Þess vegna varð að gera skipulagninguna á sjóðnum sem einfaldasta, og einfaldasta leiðin er ávöxtun fjárins með því að kaupa trygg veðdeildarbréf eða eins trygg fasteignaveðsbréf. Ég er hræddur um, að það gæti tafið fyrir því, að menn, sem stofna til sjóða í almenningsþarfir, legðu fé sitt í Söfnunarsjóð, ef löggjafinn færi að hafa bein áhrif á stjórn sjóðsins á það, hversu háa vexti mætti taka eða hvernig hann ávaxtaði fé sitt. En það yrði áreiðanlega til hins lakara, því að ekki verður annað sagt en að fé sjóðsins sé vel varið og honum sé vel stjórnað og tryggilega um allt hans fé búið, þannig að ekki er hætt við töpum. En það hefir viljað brenna við um ýmsa aðra sjóði, þó almannaeign sé, t. d. sveitar- eða sýslusjóði, að þeim hefir ekki verið svo vel stjórnað eða svo tryggilega um fé þeirra búið, að ekki hafi oft komið fyrir, að eitthvað hafi tapazt af þessu fé. Af þeim ástæðum, sem ég hefi minnzt á, get ég ekki fylgt þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég get heldur ekki verið með þeirri breyt., sem hér er lagt til, að gerð verði á þskj. 173, því að mér virðist hún beinlínis koma í veg fyrir, að sjóðurinn taki fasteignaveð í jörðum. En sjóðsstjórnin mun að sjálfsögðu við fyrsta gefið tækifæri reyna að losna við þau lán, sem hann hefir, þegar það er vitað, að jafnvel þótt hann um leið haldi uppi verði á fasteignabréfum til stórhagsmuna fyrir fasteignalántakendur í landinu, þá getur hann samt fengið mun meira fyrir fé sitt með því að kaupa fasteignalánabréf heldur en að lána beint. Auk þess er þetta þægilegra fyrir sjóðsstjórnina, og svo er það betri trygging og engin hætta á, að hann þurfi að tapa neinu eða vera í vandræðum með að fá fé sitt til baka.

Bjarni Bjarnason Brtt. á þskj.146 er flutt vegna nauðsynjarinnar á því að hvetja menn til aukinnar kartöfluframleiðslu í landinu, þar sem vitað er og margyfirlýst, að sú kartöfluframleiðsla, sem nú er, nægir ekki þörfum landsmanna, hvergi nærri. Í öðru lagi er getið nokkurt tilefni til þess, að kartöflur, sem fluttar eru landveg, séu styrktar, þar sem frv. gerir ráð fyrir, að flutningsgjald skuli að hálfu falla niður af þeim kartöflum, sem fluttar eru með ströndum fram, á skipum skipaútgerðar ríkisins. Virðist því ekki ósanngjarnt, að landflutningar njóti og nokkurra fríðinda frá ríkinu. Nú er á það að líta, að kartöfluframleiðsla er ótrúlega dýr, og gæti því orðið henni mikill stuðningur að fá nokkurn hluta flutningskostnaðar greiddan. Ég veit, að margur myndi telja það borga sig að framleiða kartöflur, þótt ekki yrði hagnaðurinn meiri en sem næmi ríkisstyrknum, 3 kr. á tunnu. Má því líta svo á, að þessi styrkur sé til þess að draga úr framleiðslukostnaðinum, þó að margir haldi, að það sé auðvelt að rækta hér kartöflur, þá er það ekki svo. Jarðvegur er víða svo ófrjósamur, að það eru ótrúlega mikil útgjöld við kartöfluræktunina víða hér á landi. Ég vildi svo mega vænta þess, að till. þessar nytu skilnings hv.þdm. og næðu fram að ganga.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil fara nokkrum orðum um brtt. þær, sem fram hafa komið við frv. Ég skal þá taka það fram fyrir hönd n., að hún álítur, að þær myndu flestar verða til spillis á frv., og sumar eyðiðleggja það alveg, ef samþ. yrðu. Ég kem þá fyrst að brtt. á þskj. 151 frá hv.þm. Borgf. Ég skal skjóta því fram, áður en ég kem að hinum einstöku brtt., að það var rangt hjá mér, að hv.þm. Borgf. vildi fella niður ákvæðið um heimildina í frv. Hann vill aðeins taka fyrir innflutninginn, þegar nægar birgðir eru fyrir í landinu. Það má kannske segja, að þetta sé ekki stórt atriði. En það, sem vakti fyrir n., var, að heimild væri til þess að flytja inn kartöflur einhversstaðar á landinu. Eins og kunnugt er, er kartöfluframleiðslan misjöfn víða á landinu, því þó að framleiðslan sé nægileg t. d. á Suður- og Vesturlandi, þá geta verið aðrir staðir, þar sem hún er ekki nægileg. Það er því eðlilegt að flytja á þá staði þegar á haustin, því það er kostnaðarsamara að flytja fyrst á einhvern annan stað, og svo á hina staðina síðar. Þó að það sé bannað að flytja vöruna á ýmsa staði, þá er heimilt að leyfa að flytja hana á staði, þar sem ræktunin er ekki nægileg, en fyrir það er girt, ef brtt.hv.þm. Borgf. yrði samþ. Þá er ákvæðið, sem hann vill fella niður. Það gæti komið til mála að fella það niður, ef brtt. frá hv.þm. Vestm. yrði samþ. En það er sú eina brtt., sem ég vildi mæla með, að væri samþ., og í sambandi við hana vildi ég mælast til, að samþ. væri a-liður 1. brtt. frá hv.þm. V.-Húnv. Ef sú till. næði því að verða samþ., þá væri heimilt að setja á hámarksverð. Þá væri líka rétt að fella niður síðari málsgr. 1. gr. í frv., þar sem sama vakir fyrir hvorutveggja. En ég legg ekki svo mikla áherzlu á, að nauðsynlegt sé að gera ráðstafanir til þess að hamla upp á móti verðhækkun á innlendum kartöflum. Ég hefi bent á það áður, að meginhluti þeirra kemur á markaðinn á sama tíma, og því litlar líkur til þess, að verðið hækki. En ég vil gera þetta til samkomulags við þá menn, sem óttast verðhækkun og vilja tryggja það með l., að neytendurnir þurfi ekki að sæta verðhækkun á vörunni. Ég vil því leggja til, að brtt. frá hv.þm. Vestm. og a-liður 1. brtt.hv.þm. V.-Húnv. verði samþ. Þá kem ég aftur að brtt. frá hv.þm. Borgf. - Þá er það brtt. við 3. gr. frv. Hann vill láta fella hana alveg niður eins og hún er frá hendi n., en í staðinn vill hann láta koma ákvæði um, að landbrh. sé heimilt með reglugerð að setja hámarksverð á innlendar kartöflur. Ákvæði í 1. gr. frv. er sama eðlis og þetta, sem tryggja á með þessari brtt. við 3. gr., en það er að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir okur. En ef till. frá hv.þm. Vestm. verður samþ., þá er ekki ástæða til þess að samþ. þessa brtt. Það, sem ég vil helzt setja út á hana, er, að með henni á að fella niður þann vísi til mats, sem nú er í frv. Það var mjög rætt um þau í n., hvort ekki skyldi koma með fyllri ákvæði um mat á innlendum kartöflum, því það, sem helzt getur orðið til þess að auka söluna, er trygging fyrir því, að vara sú, sem á boðstólum er, sé góð. Í frv. er ekki gert ráð fyrir öðru en vísi til mats, þar sem gert er ráð fyrir, að gefin skuli út reglugerð um það, hvernig varan eigi að vera til þess að hún geti talizt boðleg. Svo er og ákvæði um að setja upprunamerki á allar kartöflur, nema þær, sem seldar eru beint til neytenda, og er með því settur spori á innlenda framleiðendur til þess að gera sér far um að auka álit og útgengilegleika vörunnar.

Þetta er misskilningur hjá hv.þm., því það er aðeins ákvæðið um sektina, sem ég vil fella niður

. Ég býst við, að þetta sé rétt hjá hv.þm. og bið hann afsökunar á þessum misskilningi. Þá er það ákvæðið um að fella niður sektina og orða þetta í einu lagi. Við gerðum ráð fyrir mismunandi háum sektum, eftir því hvort um væri að ræða lögin eða reglugerðina, og lögðum við lægri sekt fyrir brot á reglugerðinni. Ég verð að halda því fram, að þessi brtt. myndi verða til skaða á frv., ef hún væri samþ. Það er rétt að hafa flokkun á þessu og setja önnur ákvæði um sekt fyrir brot á reglugerðinni en l. Þá skal ég víkja að brtt. á þskj. 174, frá hv.þm. V.-Húnv. Ég hefi rætt um a-lið 1. brtt. og get lagt til, að hann verði samþ., ef till. frá hv.þm. Vestm. nær samþykki. Þá kem ég að b-lið 1. brtt., sem er um það, að síðari málsgr. 1. gr. frv. orðist þannig: „Innflutningsleyfum á kartöflum skal úthluta í réttum hlutföllum við það magn af innlendum kartöflum af síðasta árs framleiðslu, sem hlutaðeigandi innflytjendur hafa haft til sölumeðferðar á hverjum stað“. Þetta er strangari orðun á samskonar hugsun og kemur fram í frv. n., og tel ég réttara að samþ. frekar till.n., því það er ekki hægt að fylgja þessu ákvæði út í æsar. Við skulum t. d. segja, að beiðni um innflutning á kartöflum komi frá 2 stöðum, önnur úr Rvík, en hin frá Þórshöfn. Þá má vitanlega gera ráð fyrir, ef hlutfallstalan ein á að gilda, að þá sé það sama sem ekkert, sem manninum á Þórshöfn er heimilt að flytja inn á móts við þann, sem er í Rvík, en það er ekki þar með sagt, að hann þurfi hlutfallslega jafnt og sá í Rvík. Svona smáagnúar heflast frekar af, ef gr. er orðuð eins og n. leggur til. En það er auðvitað hið sama, sem vakir fyrir báðum. Þá er það 2. brtt. frá hv.þm. V.-Húnv., sem er um það, að ný grein komi aftan við 4. gr., svo hljóðandi. „Leggja skal sérstakt gjald á allar innfluttar kartöflur, sem nemi 1 kr. á hverja tunnu, og rennur það í sjóð, sem nefnist garðræktarsjóður. Skal honum varið til þess að greiða framleiðendum, samkv. tillögum Búnaðarfél. Ísl., allt að kr. 3 fyrir hverja tunnu af kartöflum, sem framleiddar eru til sölu út úr héraðinu. Búnaðarfél. Ísl. hefir stjórn sjóðsins með höndum, og skal hann ávaxtaður í Búnaðarbanka Íslands“. Ég get að vissu leyti verið sammála hv.þm. í því, að rétt væri að taka tillit til þess, að allar þjóðir eru að leggja tolla á aðfluttar vörur, og gæti auðvitað það, að leggja toll á erlendar kartöflur, orðið til styrktar innlendri framleiðslu. En ég býst við, að ef þetta væri samþ. núna, þá myndi það frekar verða til þess að hamla málinu, og legg ég því til, að beðið sé með það. Ég er honum ósammála, þar sem hann vill verja gjaldinu eingöngu til styrktar þeim, sem selja út úr héraði. Þá gætu menn haft hagnað af því að selja allar kartöflur sínar út úr héraði og kaupa svo aftur kartöflur til heimilisnota, því þá fengju menn 3 kr. á hverja tunnu. Gætu menn þannig keypt kartöflur fyrir 3 kr. minna verð en það, sem þeir fengju fyrir kartöflurnar, sem þeir seldu út úr héraði. Það gæti verið hagur að þessu, því flutningskostnaðurinn myndi ekki í öllum tilfellum éta upp þetta gjald. Ég vil með þessu benda á möguleika til þess að nota þetta öðruvísi en ætlað er. Þá kem ég síðast að till. frá nokkrum hv.þdm., og er sú till. á þskj. 146 og er á þá leið, að aftan við 4. gr. bætist: „Landbúnaðarráðherra er heimilt að greiða kartöfluframleiðendum, er búa í 43 km. fjarlægð eða meira frá neyzlustað (sölustað) og flytja vöruna landveg þangað, allt að kr. 3.00 styrk úr ríkissjóði á hverja flutta tunnu“. Ég get sagt, að n. er á móti þessu ákvæði, vegna þess ósamræmis, sem í því felst. N. hefir aflað sér upplýsinga um það, hvernig þessu er háttað hér á Suðurlandi Hér er hægt að fá 2 tonna bíl til þess að fara 100 km. frá Rvík fyrir 48 kr. Með þeim kjörum verður flutningskostnaðurinn 24 kr. á tonnið, ef bíllinn flytur ekkert aðra leiðina. En ef hann hefir flutning báðar leiðir, þá er kostnaðurinn 12 kr. á tonn. Það er vitanlegt, að þó að till. landbn. verði samþ. þá er ekki unnt að koma flutningsgjaldinu á kartöflum, sem fluttar eru sjóveg, niður úr 23 -30 kr. á tonn. Og þegar þar við bætast svo landflutningar, kannske svo tugum km. skiptir, þá er ekkert réttlæti í því að ætla sér að borga til fulls flutningskostnaðinn fyrir nokkra framleiðendur. Ég skal geta þess, að flutningskostnaðurinn úr Borgarfirði mun vera um 30 kr. á tonn, þegar flutt er sjóleiðis. Þar við bætist svo kostnaður við að koma vörunni að sjónum. Ég sé því ekki, að nokkurt samræmi sé í þessari till. og till.n. Það er líka annað, sem menn verða að leggja áherzlu á, þegar verið er að reyna að greiða fyrir innlendri kartöfluframleiðslu, og það er að reyna að stuðla að því, að framleitt sé þar, sem bezt hagar til, bæði hvað flutning og annað snertir. Þó að það megi með góðum árangri framleiða kartöflur uppskerunnar vegna uppi í miðju landi, þá er ekki rétt að rækta þær þar, sem svo hagar til, að flutningskostnaðurinn er meiri en það, að kartöflurnar borgi hann. Þess vegna verður aðstaðan að ráða, hvar varan er framleidd í landinu, og verður það þá vitanlega gert þar, sem framleiðsluskilyrði og flutningsmöguleikar eru beztir. En þessu lögmáli er kippt úr skorðum með því að leggja kvaðir á ríkið um að koma vörunni á markað þaðan sem flutningurinn raunverulega svarar ekki kostnaði og verður jafnvel meiri en verðmæti vörunnar. Hitt er annað mál, þó létt sé undir um flutninga eins og frv. gerir ráð fyrir, enda kostar það ekki beina útborgun úr ríkissjóði, en jafnar þó að nokkru leyti aðstöðumuninn. Ég hefi þá sýnt fram á, að heppilegast muni vera að fella allar brtt., sem fram hafa komið við frv., því þær eru allar beint eða óbeint til skemmda. Og ef hrúga á inn mörgum vafasömum brtt., eru litlar líkur til, að frv. verði afgr. á þessu stutta þingi. Ég vil því beina því til hæstv. forseta, hvort ekki muni vera rétt að taka málið af dagskrá til morguns, svo þm. geti áttað sig á þeim breyt., sem fram eru komnar og sumar hafa ekki komið fram fyrr en nú á síðustu stundu. Ég býst við, að landbn. geti fallizt á þetta.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er eins með þessar brtt. mínar og ær till., sem þegar hefir verið talað hér fyrir, að ég hreyfði þessu máli við 2. umr. og þarf því ekki að fara um þetta mörgum orðum að sinni. Brtt. mín við 1. gr. gengur í svipaða átt og brtt.hv. um. Borgf. Ég legg til, að felldur verði niður síðari málsl. fyrri málsgr., en læt orðalagið halda sér á fyrri málsl. eins og frá því er gengið hjá landbn. Þessi síðari málsgr., sem tryggir það, að verð á kartöflum fari ekki fram úr því, sem hóflegt þykir, er svo varhugaverð að mínu áliti, að ekki getur komið til mála að láta hana standa óbreytta eins og hún nú er fram sett í frv., því að um það getur alltaf orðið ágreiningur, við hvaða markaðsverð á að miða, þegar taka á tillit til hins erlenda markaðs. Nú vil ég benda á það, að í fyrra varð að leyfa innflutning á kartöflum, ekki með tilliti til þess, hvaðan var hagkvæmast að kaupa þær, heldur hvaðan hægt var að fá þær vegna gjaldeyrisins, og svo varð að flytja inn frá löndum, sem seldu þessa vöru 50% dýrari en hægt hefði verið að fá þær, hefðu viðskipti öll verið frjáls. Það er því fullkomin ástæða til þess að reyna að auka svo þessa innlendu framleiðslu, að slíkum kjörum þurfi ekki að sæta í framtíðinni. Innflutningur á kartöflum hefir numið um 25 þús. tunnum og hefir verið að verðmæti um 370 þús. kr. undanfarin ár. Ég hygg því, að af þessum ástæðum sé ekki hægt að óttast, að verð á kartöflum hækki svo fyrir þær ráðstafanir, sem hér eru gerðar, að tilefni sé til að gera slíkar ráðstafanir um hámarksverð sem ætlazt er til í frv., því að það liggur í augum uppi, að á þessum tímum, þegar mikill skortur er á erlendri „valutu“, verður innflutningsnefndin að skera niður innflutning á þeim vörum, sem nokkur vegur er að vera án. Og þegar innlendar kartöflur eru nægar á markaði hér, þá myndi nefndin haga sér eftir því og alls ekki leyfa innflutning frá útlöndum. Þessi lagaákvæði um takmörkun eða bann við innflutningi eru því alveg þarflaus. En ég hefði ekkert á móti þessum takmörkunum, ef ekki fylgdi böggull skammrifi. nfl. að gera ráðstafanir til þess að halda verðinu niðri langt fram um það, sem ástæða er til. Miðað við t. d. Noreg eða Danmörku mundi verð á þessari vöru verða mjög lágt, miklu lægra en t. d. í Þýzkalandi. Þá er það síðari málsgr. 1. gr. frv., sem ég hefi viljað orða nokkuð um, og er það í samræmi við það, sem ég hélt hér fram við 2. umr., að miða innflutningsleyfin á kartöflum við það magn af síðasta árs framleiðslu, sem hlutaðeigandi innflytjendur hafi haft til sölumeðferðar á hverjum stað. Ég hefi viljað miða þetta sem ákveðnast og mest við þessa reglu, til þess að tryggja það, að þeir, sem hafa haft sölumeðferð kartaflna með höndum, reyni að ná í sem mesta innlenda framleiðslu, og bændur gætu á þann hátt fengið góðan og skjótan markað fyrir vörur sínar. Það hefir viljað standa í vegi fyrir framleiðslu kartaflna, að menn hafa átt örðugt með að geyma þær svo að ekki kæmist skemmd í þær, en flestir kartöfluinnflytjendur hafa goð geymslupláss og eiga því auðvelt með að geyma allmikið magn. Myndi þá framleiðslan fljótt seljast úr sveitunum, og hið opinbera losnar þá við þann kostnað, sem menn hafa verið að ráðgera að leggja í með byggingu eða leigu geymslukjallara. Þá er 2. brtt. mín. Þar legg ég til, að bætt verði við nýrri gr. á ettir 4. gr., er felur í sér, að leggja skal 1 kr. gjald á hverja tunnu innfluttra kartaflna, og renni það í sjóð, er nefnist garðræktarsjóður. Eftir því, sem innflutningurinn hefir verið, myndu árlegar tekjur sjóðsins verða um 25 þús. kr. ætlast ég svo til, að úr þessum sjóði verði framleiðendum greiddar allt að 3 kr. fyrir hverja tunnu, eftir till. Búnaðarfél. Ísl., og yrðu það einskonar framleiðsluverðlaun til bænda frá hinn opinbera. Verkar þetta svipað og till.hv. 1. þm. Árn. myndi gera, ef samþ. yrði. Þar sem ég legg til, að verðlaun þessi séu greidd fyrir framleiðslu, sem seld er út úr framleiðsluhéraðinu. Þá er það gert með tilliti til þess, að á innanhéraðssöluna fellur svo lítill kostnaður, að ekki verður hann tilfinnanlegur á móts við það, ef senda þarf kartöflurnar á fjarlæga markaði. Ég hygg, að fyrst um sinn yrði nægilega mikið fé til í garðræktarsjóði til að greiða framleiðendum 3 kr. á tunnuna. Þetta eru þá þær aðalbreyt., sem ég legg til. Ég hefi rökstutt þær með reynslu undanfarinna ára í kartöfluverzluninni. Það er þegar sýnt, að ekki er hægt að haga sér með innflutning kartaflna eftir því, hvaðan menn telja hagkvæmast að kaupa þær, heldur verður að kaupa þær þar, sem möguleikar eru á því vegna gjaldeyrisins. Og þegar við getum ekki hagað innkaupunum á þessari vöru eins og neytendunum er hagkvæmast, þá er ekkert undarlegt við það, þótt takmörkun verði gerð á innflutningnum og að slíkar takmarkanir jafnvel leiddu til einhverrar verðhækkunar á kartöflunum. En við erum orðnir svo háðir örðugleikum viðskiptanna, að við verðum að fara eftir því, hvar gjaldeyririnn leyfir innkaupin, en ekki fyrst og fremst eftir því, hvar hagkvæmast væri að verzla með tilliti til verðsins eins.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég skal ekki endurtaka neitt af því, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls. Ég gerði þá grein fyrir því, hvers vegna ég væri á móti frv. En ég skal þó taka það fram, að ég gæti frekar fylgt frv. eins og það kom fram í fyrstu heldur en ef brtt. þær, sem fram eru komnar, yrðu samþ. Hv. þm. hafa heyrt það, sem hv. um. V.-Húnv. sagði, að honum virtist enginn vafi á því, að þessar takmarkanir á innflutningi kartaflna í 1. gr. frv. myndu ekki ná lengra en takmarkanir þær, sem myndi leiða af gjaldeyrisvandræðunum. Ég skal nú ekki leggja neinn dóm á þetta, en það kemur heim við það, sem ég sagði, að gjaldeyrisvandræðin myndu vera nægilegar hömlur á innflutninginn. Ég vil svo aftur snúa mér að málinu, sem hér liggur fyrir. Það er eðlileg leið að hlynna að þeim mönnum, sem kartöflur rækta, með því að létta á einhvern hátt undir með þeim, og þá allra helzt, hvað geymslustaði og flutninga snertir. Það væri a. m. k. miklu nær heldur en að hækka verðið, eins og þetta frv. mun gera. Það er vitanlegt, að það er ekki framleitt hér í landinu nándarnærri eins mikið af kartöflum og nauðsynlegt er vegna heilsu fólksins. Það er því bráð nauðsyn að flytja inn mikið af kartöflum. En þessar innflutningshömlur munu aðeins verða til þess, að varan hækkar í verði og að það verður neytt minna af kartöflum en nauðsynlegt er fyrir heilsu fólksins. Það hafa áður komið fyrir Alþ. till. um að koma upp geymslustöðum í kaupstöðum, og myndi slíkt létta mjög fyrir innlendum kartöfluframleiðendum, og gæti það orðið mönnum aukin hvöt til kartöfluræktunar. En í þessu frv. er ekki á slíkt minnzt, og þykir mér þar vera farið aftan að siðunum. Hitt er auðvitað rétt, að reyna að létta flutninginn á sjónum, en ég skal taka það fram, að till. á þskj. 146 er mjög fjarri réttu viti. Ég veit ekki betur en flutningar á landi úr nágrannasveitum Rvíkur, og það alla leið austur að Markarfljóti, kosti ekki meira en útskipun og uppskipun á kartöflum á höfnum víða um land. Þeir, sem á landi flytja, þurfa því ekki að borga meira en þeir, sem flytja á sjó, þó að hinir síðarnefndu fengju flutningsgjaldið endurgreitt. En þegar aðeins er um landflutning að ræða á útsölustaðinn, þá losna menn við að borga vörugjald, uppskipunar og útskipunargjald. Það er auðvitað ekki hægt að hneykslast á því, þó þm. úr nágrannakjördæmum Rvíkur beri fram till. eins og þá, sem er á þskj. 146, af umhyggju fyrir kjósendum sínum. En ég vil þó vekja eftirtekt á því, að þegar gerðar eru ráðstafanir, sem almenningur á að borga, þá verða þær að ganga jafnt yfir. Ég þarf ekki að fara nákvæmlega út í einstök atriði, því eins og ég hefi tekið fram áður, er mín aðstaða þannig, að ég er á móti málinu í heild. Í stað þess að hlynna að kartöfluframleiðendum með því að létta undir með flutningum á sjónum og hjálpa mönnum til þess að selja í félögum, á hér að stofna til aukinnar kartöfluræktar með því að gera vöruna svo dýra, að það hljóti að vera arðvænlegt að rækta kartöflur, hversu illa sem það er gert. Þetta kemur auðvitað hart niður á vöru, sem fólkinu er eins nauðsynleg og kartöflur. Ég sé að háttv.þm. V.-Húnv. hefir tekið upp till., sem ég sagði við 2. umr., að ég myndi geta fylgt, en það er að leggja ákveðinn verndartoll á vöruna, og er það ólíkt betra heldur en að koma á háspennuverði með því að banna innflutning á kartöflum, og koma þannig á nokkurskonar einokun, eða þá að gefa örfáum mönnum aðstöðu til þess að flytja inn kartöflur.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Hv. 2. flm. vildi telja, að lögfræðinganefndin hefði gegnt þeirri skyldu, sem mest reið á, að taka fyrst og fremst til athugunar æðsta dómstól landsins, hæstarétt. En hann reyndi ekki að hrekja eitt einasta orð af því, sem ég sagði um það, hvernig löggjöfin um þennan dómstól varð til, og umr., sem fram fóru þegar hún var samþ. árið 1919, sem sé það, að Alþingi gætti þess í hvívetna að hafa þennan dómstól eins óháðan umboðsvaldinu og frekast var unnt. Hann gat ekki heldur hrakið það, að löggjöfin um hæstarétt er sá þáttur réttarfarslöggjafar okkar, sem er mest moderne og í samræmi við þær reglur, sem gilda um munnlega málafærslu fyrir æðri dómstólum erlendis. Og lögfræðinganefndin gat ekki gengið framhjá því, að henni bar að skila einhverjum ályktunum um, hvernig breyta ætti þeirri málsmeðferð, sem úreltust er hjá okkur, síðan á 17. og 18. öld, sem sé meðferð einkamála í héraði. Ég veit nú reyndar, að þessum hv.þm. og flokksbræðrum hans er ákaflega annt um hæstarétt. Þeir hafa sýnt það nokkrum sinnum, þegar þeir hafa komið með meira og minna svæsnar árásargreinar um hann í blöðum sínum og blandað honum inn í dægurþras og pólitík svo sem þeim hefir frekast verið unnt. Engir hafa eins og flokksbræður þessa hv.þm. og nokkrir menn úr Framsfl. ráðizt á hæstarétt og reynt að gera hann sem tortryggilegastan á alla lund. Mér finnst, að þessir menn ættu því sízt að halda því fram, að þeim væri sérstaklega annt um þennan rétt. Hv. þm. viðurkenndi út af fyrir sig, að æskilegt væri, að það sætu fleiri en þrír dómarar í réttinum, og taldi þá rétt, að það væru allt fastir dómarar. Ég er honum nú út af fyrir sig sammála um þetta. En ef hann hefir talið það bót 1930, að það skyldu sitja tveir aukadómarar í réttinum, - því er þá ekki eins bót að því nú? Mér skilst, að þær röksemdir, sem hann færði í frv., er hann samdi þá, fyrir því, að fá ætti aukadómara í réttinn, séu engu síður fyrir hendi nú en þá. Þá vildi þessi hv.þm. telja mönnum trú um, að það væri verulegur munur á því, hvort dómari viki sæti í einstöku máli eða hvort hann forfallaðist um skemmri eða lengri tíma. Ég sé ekki, að svo sé. En hv.þm. hefir orðið að orða frvgr. þannig, að dómari verði að víkja sæti, til þess að það sé hægt að velja dómara til að taka sæti hans frá öðrum en háskólakennurum í lögum. Það er ekki nóg, að dómari verði snögglega veikur eða geti ekki tekið þátt í starfi hæstaréttar sökum fjarveru. Hann verður að víkja sæti, og það gerir hann ekki nema hann sé svo tengdur einhverjum aðila málsins, að hann af þeim sökum verði að víkja úr dómarasæti. Það, sem því liggur á bak við þetta ákvæði, er ekkert annað en það, að algengast er, að dómari viki sæti vegna skyldleika við aðila, og þá getur komið sér vel fyrir ráðh. að hafa rýmri hring til þess að velja úr dómara í slíkum einstökum málum heldur en annars, ef það væru einhver algeng mál, sem ætti að dæma og dómari forfallaðist um lengri tíma. Hvað dómaraprófinu viðvíkur, þá reyndi þessi hv.þm. ekki að hrekja t. d. það, sem ég sagði, að í þessu frv. væru gerðar strangari kröfur til málaflutningsmanna fyrir hæstarétti heldur en dómaranna sjálfra, sem er mjög svo óeðlilegt. Mér finnst, að annaðhvort hann eða hæstv.dómsmrh. ætti að færa rök fyrir því, hvers vegna ekki má fylgja þeirri sjálfsögðu reglu, að einmitt sá maður, sem dæmir í málunum, sé hæfari til þess en málaflutningsmaðurinn. Ef ég man rétt, þá er annað aldursskilyrði fyrir dómara heldur en málaflutningsmennina, þannig að lögfræðingar geti fyrr aldurs vegna orðið málaflutningsmenn við hæstarétt heldur en dómarar. eins og sjálfsagt er, því í réttinum eiga að sitja eldri og reyndari menn. En hér er þessu alveg snúið við. Það er ekki krafizt hinnar raunverulegu kvalificeringar af dómurunum, heldur aðeins af málafærslumönnunum. Þó hv.þm. segi, að við getum vel unað við það um þetta atriði, sem aðrar þjóðir utan Danaveldis hafa, þá er slíkt engin rök. Ef þetta hefir gefizt vel hjá Dönum og einnig hjá okkur, því þá ekki að halda því? Það kom einu sinni fram í sambandi við fimmtardómsfrv., að æskilegt væri, að dómarar æðsta dómstóls landsins væru valdir af Alþingi, sem sé að dómurinn væri skipaður tómum pólitískum mönnum. Það má náttúrlega hafa margskonar fyrirkomulag á þessum hlutum, en ég hygg, að menn almennt vilji þó ekki hallast að þeirri aðferð til þess að skipa æðsta dómstól þjóðarinnar. Ég hugsa, að menn séu yfirleitt ennþá þeirrar skoðunar, að það beri að hafa æðsta dómstólinn sem óháðastan framkvæmdar- og umboðsvaldinu að unnt er. Það er því víst, að þessi till., sem er komin frá hæstv.dómsmrh., er ekki út af fyrir sig til þess gerð, að það veljist hæfari menn í réttinn, heldur er hún fram komin vegna þess, að sú aðferð, sem hingað til hefir verið viðhöfð, fullnægir ekki þeirri þörf, sem hæstv. ráðh. telur sig hafa á því að skipa í þessi embætti eftir eigin geðþótta. Það er mjög svo hlægilegt, þegar hv. 1. landsk. er að skjóta því fram hér í d., að í reyndinni myndi það verða þannig, að veitingarvaldið mundi skipa hina hæfustu menn í samræmi við till. hæstaréttar. Hann slær þannig föstu, að hæstiréttur geri sínar till. um hina hæfustu menn, og því geti vel farið saman ráðstöfun ráðh. og till. hæstaréttar. Hann dregur ekki í efa, að hæstiréttur geri hinar réttu till., - en því þá ekki að halda sér í öllum tilfellum við þær réttu till.? Það er hlægilegt að heyra hv.þm. halda þessu fram, þegar er rétt búið að lesa grein í hans eigin flokksblaði, þar sem ráðizt er á hæstv.dómsmrh., sem hann sjálfur styður, fyrir mjög vafasama skipun í dómaraembætti. Ég ætla ekki að leggja dóm á þá ráðstöfun, það, sem sumir telja sjálfsagt eða þolanlegt o. s. frv. í þessum efnum, slá oft aðrir föstu, að sé óviðunandi. En viðkomandi ráðh. hefir rétt í þessum svifum fengið harða ádeilu fyrir það, hvaða mann hann skipaði í þetta umrædda embætti, og því verður heldur ekki neitað, að það virðist undarlegt að ganga framhjá miklu eldri og reyndari embættismanni, án þess ég vilji nokkuð fara út í þær ástæður, sem blaðið ber fram. Komi slík dæmi fyrir nú, hvers vegna skyldi það þá ekki geta endurtekið sig, þegar skipa á dómara í hæstarétt? Mér finnst dómsmrh. geti alveg jafnt farið eftir sínum meira eða minna pólitísku ákvörðunum. hvort sem um er að ræða skipun hæstaréttardómara eða undirréttardómara. Þá minntist hv.þm. á hina opinberu atkvgr. Ég mundi, ef hann væri hér til staðar, benda honum á 52. gr. í fimmtardómsfrv. 1930, þar sem gert er ráð fyrir, að „ráðagerðir og atkvæðagreiðslur fimmtardómsins um mál, er munnlega hafa flutt verið, skulu munnlegar vera“. Í þessari gr. er sem sé gert ráð fyrir, að dómurinn komist að sínum niðurstöðum um úrslit mála fyrir opnum dyrum, að dómararnir ræði opinberlega, hvernig og hvers vegna þeir komist að hinni ákveðnu niðurstöðu í hvert skipti. Þar er ekki um að ræða ráðagerðir, sem dómararnir gera einir eftir að málaflutningi er lokið, heldur ráðagerðir, sem allir eiga aðgang að. Í því liggur hinn mikli munur. Í frv., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að þessar ráðagerðir fari fram einslega hjá dómurunum, og það er í fullu samræmi við það, sem nú tíðkast. Mér finnst það illa til fundið hjá hv.þm. að reyna að dylja allan sannleika um það, hvers vegna þetta frv. er fram komið, með því að halda fram, að þetta ákvæði um hina svokölluðu opinberu atkvgr. sé eitthvert höfuðatriði í þessu máli. Ég hygg, að hann geti ekki fengið neinn af þeim, sem um málið fjalla, til þess að fallast á, að það sé nokkurt höfuðatriði. Ég hefi áður bent á, hvert höfuðatriðið í raun og veru er, nefnilega að draga þennan æðsta dómstól þjóðarinnar undir yfirráð pólitísks ráðh. og draga þannig úr höndum hans það óháða vald, sem hann hefir og þarf að hafa, til þess að fella lokadóm í málum manna.

Þorsteinn Briem [óyfir.]: Viðvíkjandi því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, að ef brtt. mín við frv. það, sem hér liggur fyrir, yrði samþ., þá yrði það til þess, að stjórn Söfnunarsjóðs mundi segja upp öllum lánum, sem lánuð hafa verið af sjóðnum gegn veði í jarðeignum, vil ég taka það fram, að ég hygg, að það sé ástæðulaus ótti hjá hv.þm. í þessu efni. Ég hygg, að stjórn sjóðsins sé þannig skipuð, og ég ætla að hv.Alþ. muni framvegis skipa hana þannig, að ekki sé hætta á því, að þeim mönnum, sem nú hafa lán úr Söfnunarsjóði gegn jarðarveði, verði sagt upp lánum, nema því aðeins að um bein vanskil sé að ræða. Enda hefir verið bent á það af öðrum hv.þm., að á slíkum tímum, sem nú standa yfir, muni það geta verið mjög varhugavert að segja mönnum upp þessum lánum. Slíkar ráðstafanir brytu líka algerlega í bága við þær reglur, sem sjóðstjórnin hefir jafnan fylgt, að taka tillit til lánþega og ástæðna þeirra og vera jafnan með heldur lægri vexti en aðrar lánsstofnanir. Viðvíkjandi því, sem hv. 4. landsk. sagði, vil ég taka það fram, að það er sjónarmið fyrir sig, að halda því fram, að það eigi ekki að vera mismunur á lánum þeirra manna, sem taka lán út á húseignir sínar úr þessum sjóði annarsvegar, og á lánum þeirra manna hinsvegar, sem lán taka gegn veði í jarðeignum, en það eru a. m. k. oftast bændur, sem taka lán til atvinnurekstrar síns eða til þess að festa kaup á ábýlisjörðum sínum. Ég hygg, að þarna sé rétt að gera nokkurn mun, og það ætla ég, að fyrir flm. þessa frv. hafi vakað að létta sérstaklega undir með fasteignalánum landbúnaðarins. Ég benti á það við 2. umr. málsins, að yfirleitt mætti líta svo á, að jarðarveð væru tryggari en veð í húseignum, enda þótt það geti að vísu verið áraskipti að því, eftir því hvernig aðstaða atvinnuveganna er á þessum og þessum tíma. Ég hygg, að yfirleitt sé jarðarveð tryggasta veð, sem hægt er að fá, og ég benti á það við 2. umr., að meðan ekki væri búið að koma á tryggingu gegn eyðileggingu jarðskjálfta á húsum - og er skammt slíkra dæma að minnast -. Þá yrði maður að líta svo á, að veð í húseignum sé ótryggara en veð í jarðeignum. Ég get því fyrir mitt leyti ekki fallið frá þessari brtt., tel að vísu, að það hefði verið eðlilegra, að ríkissjóður hefði veitt vaxtauppbót á þessi lán og notað til þess tekjur sínar, en ekki lagt sérstaklega á hlut þeirra, sem eiga innistæður í sjóðnum, en þeir eru vissulega þeir menn, sem sízt mega af sínu missa. En þar sem ég tel loku fyrir það skotið, að slíkt fé fáist, þá tel ég það þó minni skaða fyrir sjóðinn, ef þetta ákvæði nær aðeins til þeirra lána, sem tryggð eru með veði í jarðeign, heldur en ef það næði til þeirra allra. Mér er að vísu ókunnugt um, hve mikið af sjóðnum hefir verið lánað gegn veði í húseignum, og hve mikið gegn veði í jarðeignum, en samt held ég, að jafnvel þó jarðeigendur hafi verið látnir sitja fyrir um lán, þá sé það samt allveruleg upphæð, sem lánuð hefir verið gegn veði í húseignum. Og ef ekki er um vaxtalækkun að ræða á þeim lánum, þá er sjóðurinn betur staddur heldur en ef lánin hefðu öll lækkað að vöxtum. Það hefir verið réttilega bent á af mörgum hér í hv. deild, að jafnvel þótt vextir séu 51/2–6%, þá verði þetta þó hagkvæmustu lán, sem húseigendur eiga kost á að fá, því að eins og stendur eru lán í veðdeild a. m. k. 7% „effektivir“ vextir. Ég hygg því, að þeir, sem hafa fengið lán í Söfnunarsjóði gegn veði í húseign, þurfi ekki að kvarta, þótt þessi brtt. mín yrði samþykkt.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég vil aðeins bæta fáum orðum við það, sem hv.frsm. sagði. Í frv. þessu er eitt mikilsvert atriði, sem betur er samþ. á þessum þingparti en hinum síðari, en það er breytingin á skólaárinu. Kennarar skólans munu almennt á einu máli um það, að breyt. þessi yrði til bóta að því er snertir sumaratvinnu piltanna. Enda er hún nú komin á í menntaskólanum. Í sambandi við tillöguna um, að rektor skuli kosinn til 3 ára í senn, vil ég geta þess, að síðan hún var samin hefir komið fram ný hugmynd, að kjósa sérstakan framkvæmdastjóra fyrir háskólann til 8-10 ára. Þetta er víða gert erlendis, og er maður þessi kallaður „kanslari“. Yrði horfið að því ráði að gera þessa breyt., þá yrði það sennilega einn af prófessorunum, sem valinn yrði til þessa starfs. Hann myndi þá búa í háskólanum og verða nokkurskonar yfir-Garðprófastur. Ef þessi hugmynd kæmist í framkvæmd, þá væri engin ástæða til að lengja kjörtímabil háskólarektorsins. Það mætti þá vera eins og það hefir verið að undanförnu, að rektorsstaðan vari virðingarstaða fyrir prófessorana til skiptis. Till. í frv. um að lengja kjörtímabil rektorsins er sett til þess að gera stjórn háskólans fastari. Ég býst því við samkv. framansögðu, að réttara verði að koma með till. um rektorskosninguna, að hún skuli bundin því, sem háskólinn eða Alþingi kynni að kjósa í þessum efnum.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. sagði, eru í raun og veru ekki nema þrjár breyt., sem máli skipta í frv. Það eru að vísu einnig fleiri smábreyt., sem vægast sagt eru um fyrirkomulagsatriði og tekur því ekki að gera að umtalsefni. Það er nú alls ekki svo, að kennararnir séu fyllilega sammála um þær þrjár aðalbreyt. á háskólalögunum, sem hér er um að ræða. Breytingin á kennslutíma háskólaársins er komin fram sakir þess, hversu mjög það er erfitt að halda stúdentunum að námi, þegar kemur fram á vorið. Eins og kunnugt er hafa þeir mikið frelsi, þurfa ekki að sækja kennslustundir frekar en þeim sýnist. Þetta akademíska frelsi nota þeir sér því margir hverjir og hverfa frá háskólanum á vorin töluvert áður en fyrirlestrar hætta við skólann. Reynslan hefir t. d. sýnt, að eftir 15. maí er mjög erfitt að fá stúdentana til þess að sækja fyrirlestra, og því er þessi uppástunga, um breytinguna á skólaárinu komin fram. Hinsvegar er vitanlega engin reynsla fengin um það, hvort hægt verður að fá stúdentana til þess að sækja fyrirlestra svona snemma á haustinu, eins og frv. gerir ráð fyrir. Þvert á móti hefir reynslan undanfarið orðið sú, að þeir eru að koma smátt og smátt fram eftir okt., enda er það nú svo, að sumaratvinnan er víða ekki úti fyrr en um mánaðamót sept. og okt. Að ég hefi fylgt þessari breyt., er sakir þess, að ég tel vortímann ekki hentugan til skólanáms. Hvað snertir breyt. á kosningu rektorsins, þá hafa verið mjög skiptar skoðanir um hana meðal kennara skólans. Um þetta atriði hafa margir fundir verið haldnir og nefndir hafa um það fjallað, en ekkert endanlegt samkomulag hefir fengizt. Það eru margir, sem telja það demokratískt að kjósa rektorinn til 1 árs, sem og vilja því enga breytingu. Aftur er bæði ég og fleiri þeirrar skoðunar, að kjósa beri rektorinn til fleiri ára í senn, enda hefir sami maðurinn verið endurkosinn rektor háskólans nú undanfarin ár og er nú á 3. starfsári sem rektor. Eins og vitanlegt er, þá þarf rektor háskólans oft að beita sér fyrir ýmsum umbótamálum skólans, og það er óneitanlega miklu meiri hætta á því, að hann gerði það ekki af eins miklum krafti, ef hann væri aðeins kosinn til Í árs í einu. Þau tvö atriði, sem hv.þm. S.-Þ. nefndi, koma ekki hvort öðru við. Verði atvinnudeildin stofnuð, þá verður alveg óumflýjanlegt að setja upp sérstaka skrifstofu við háskólann, því að reynslan mun sanna það, að rannsóknar og atvinnudeildin mun hafa í för með sér allmikla forretningu í sambandi við háskólann. Það er þá ekki nema eðlilegt, að rannsóknarstofa háskólans, sem lögð er undir stjórn spítalanna í svipinn, má ég segja, einmitt af því, að þetta reyndist vera svo umsvifamikið verk, að það var ekki unnt að leysa það af hendi í sambandi við önnur störf, sem háskólann varða, það yrði sjálfsagt, að hún yrði lögð undir þessa skrifstofu háskólans. Ég sé ekki, hvað þetta atriði getur snert rektorskosninguna, því að þetta yrðu störf, sem eru óskyld sjálfri stjórn háskólamálefnanna. Þetta yrði eins og hver önnur skrifstofa við hvert annað fyrirtæki, sem annaðist innkaup og sölu, móttöku og greiðslu á peningum og annað þess háttar. En þá held ég, að það yrði að ráða framkvæmdarstjóra fyrir háskólann, ekki kanslara, heldur hreinan og beinan framkvæmdarstjóra fyrir ýmsum málefnum, sérstaklega rannsóknarstofunni í sambandi við háskólann. Með tilliti til þessa held ég, að það væri alveg rétt að kjósa rektor háskólans til 3 ára jafnt fyrir því. Ég vil minna á eitt starf, sem rektor hlýtur alltaf að þurfa að annast; það er móttaka gesta, þótt háskólakennarar séu ágætir í sinni grein, þá eru þeir samt mismunandi hæfir til þess að koma fram sem fulltrúar háskólans gagnvart gestum hans. Þess vegna er betra, að rektor sé valinn til lengri tíma. Hann fær þá æfingu í þessu efni eins og öðru því, sem snertir háskólann. Einnig hvað því atriði viðvíkur, að það er m. a. verkefni rektors að brjótast í nýjum tillögum viðvíkjandi háskólanum, þá eru háskólakennarar mjög misjafnlega starfsamir og áhugasamir um slík málefni, án tillits til þess, hvort þeir eru góðir eða lélegir kennarar í sinni grein. Ég hygg því, að þessi breyt., að rektor verði valinn til 3. ára, sé betri, óháð því, hvort síðar meir kann að verða ráðinn framkvæmdarstjóri fyrir háskólann við öll þau afgreiðslumál, sem háskólann varða.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Það var svo mikið rætt um þetta mál við 2. umr., að mér finnst ekki þörf á því að framlengja þessar umr. mikið, og ætla ég þess vegna aðeins að segja örfá orð. Hv. þm.N.-Ísf. gat þess, að Söfnunarsjóður væri búinn að taka þá ákvörðun að hætta útlánum úr sjóðnum og kaupa verðbréf í staðinn. En þetta frv. hefir fulla þýðingu fyrir því, vegna þeirra, sem nú skulda sjóðnum. Hv. þm. talaði um, að sjóðurinn gerði gagn með því að halda uppi verði á verðbréfunum, og vil ég ekkert úr því draga. En þar sem hann hefir þegar unnið að því að hækka verð veðdeildarbréfa t. d., þá sé ég ekki annað en að hann geti það eftir sem áður, þótt þetta frv. verði samþykkt. Verði þetta frv. til þess, að hann veiti ekki fleiri lán, er það þá til bjargar þeim mönnum, sem sjóðnum skulda. Og ef samþ. verður vaxtatillag á fasteignaveðslánum bænda, sparar það ríkissjóði nokkur útgjöld. Við teljum það rétt. Hv. þm. sagði, að þetta miðaði að því, að sjóðurinn hætti öllum útlánum. En mér skildist á honum, að þegar væri búið að taka þá ákvörðun að hætta útlánum, svo að frv. getur þá ekki héðan af gert neinn skaða í þá átt. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að menn myndu skirrast við að kveða svo á, að sjóðir þeir, er þeir stofnuðu, skyldu ávaxtast í Söfnunarsjóði, ef frv. þetta næði samþykki. Þetta á ég örðugt um að skilja, því að frv. miðar ekki að því að gera fé sjóðsins ótryggara en áður, og ég hygg, að það, sem aðallega vakir fyrir mönnum, er sjóði stofna og ákveða, að þeir skuli ávaxtast í Söfnunarsjóði, sé þetta, að Söfnunarsjóður sé tryggasti geymslustaður fjár, sem völ er á hér á landi. Vextir af innlánsfé eru ekki heldur hærri annarsstaðar heldur en þeir geta orðið í Söfnunarsjóði, þó þetta frv. verði samþ., og því ástæðulaust af þeirri ástæðu að vilja ekki ávaxta fé í honum. Og þó að samþykkt frv. hefði þær afleiðingar, að lánveitingum yrði hætt, en í þess stað keypt trygg verðbréf, þá sé ég ekki, að það dragi úr öryggi Söfnunarsjóðs. Annars munar ekki nema 1/2% á því, sem sjóðurinn er nú farinn að taka í vexti, og því, sem frv. ætlast til. Það eru til sjóðir, sem hafðir eru á sparisjóðsbók og ávaxtaðir í sparisjóðum. Ég þekki slíka sjóði. Þó að frv. yrði samþ., er hér samt um nokkru hærri vexti að ræða en þá, sem sparisjóðir veita, og tryggari ávöxtun. Annars þýðir ekki að þrátta lengi um þetta, svo smátt mál sem það er. Mun ég því hér eftir láta umr. að mestu afskiptalausar. Um brtt.hv. 10. landsk. á þskj. 173 mun ég ekki fara mörgum orðum. Það var rétt, sem hann sagði, að fyrir okkur flm. vekti fyrst og fremst að bæta vaxtakjör landbúnaðarins. En ég get samt ekki neitað því, að mér finnst óviðfelldið að skipta vöxtum við sömu lánsstofnun þannig, að hafa 1/2% hærri vexti, ef lánin eru í kaupstað en ef þau eru í sveit. Þetta er ekki mikið atriði og mun ég ekki leggjast fast á móti því, en dálítið þykir mér þetta þó óviðkunnanlegt.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð í framhaldi af því, sem ég sagði hér við 2. umr. um þetta mál. Ég vil leyfa mér að benda á það, að á þskj. 163 hefi ég flutt brtt., sem miðar að því að tryggja það, að einhverju leyti a. m. k., að verð á innlendum kartöflum haldist hóflegt þrátt fyrir innflutningshömlur á samkeppnisvörum. Þessi brtt. miðar að því að gefa atvmrh. heimild til þess, í viðbót við þær heimildir, sem í frv. eru, að setja hámarksverð á innlendar kartöflur, ef ósk kemur fram um það frá þeim aðilum, sem ég tel, að líklegastir séu til þess að bera slíka ósk fram, sem sé félag matvörukaupmanna í Rvík. En lagt er til, að áður en hámarksverðið sé sett, skuli leitað álits Búnaðarfél. Ísl. og verzlunarráðsins. Tel ég verzlunarráðið geta skoðazt frekar sem umboðsmann neytenda og þeirra, sem verzla með vöruna, en Búnaðarfél. sem umboðsmenn bænda, sem framleiða þessa vöru. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Það var nokkuð um þetta rætt við 2. umr. málsins og hvers vegna það væri nauðsynlegt, að ákvæði sem þetta kæmist inn í l. Vona ég, að flestir hv.þm. geti orðið mér sammála í þessu.

Forseti (JörB): Það hefir komið fram uppástunga um að taka málið af dagskrá nú, en taka það á dagskrá aftur á morgun, og held ég það sé skynsamlegt. En hv.þm. V.-Sk. hefir óskað að tala áður, og hefir hann þá orðið.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 9. landsk., og hljóðar hún þannig: „Orðið „verulegrar“ í 1. málsgr. 1. gr., á undan orðinu „verðhækkunar“, falli burt“. Þessi brtt. er of seint fram komin, og vil ég því leita afbrigða.

Stefán Jóh. Stefánsson Hv. þm. Barð., sem er fjarverandi, hafði í raun og veru verið úthlutað framsögu fyrir málið. En eins og málið liggur fyrir nú, eru ekki líkur til, að mikill ágreiningur verði um það, og þótti því rétt að láta málið ganga fram, og hefi ég því tekið að mér að fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum. Við 1. umr. voru skýrðar þær breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það nú. Ég skal þó aðeins drepa á nokkur helztu atriðin. Allshn. er öll sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Þó hafa einstakir nm. gert ágreining um einstök atriði og munu bera fram brtt. í samræmi við það. Við 1. umr. mun hafa komið fram nokkur ágreiningur, en ég var þá fjarstaddur sökum veikinda, og hefi því frásögn annara af þeim umr. 1. gr. frv. fjallar um skipun varadómara í hæstarétt, þegar aðaldómari forfallast eða víkur sæti. Eru þar færð út skilyrði fyrir því að geta tekið þar sæti, og dómsmrh. falið að velja varadómara hverju sinni, úr hópi þeirra manna, er til þess hafa skilyrði. Í 1. gr. segir: „Nú forfallast dómari eða sæti hans verður laust af öðrum ástæðum, og velur þá dómsmrh., að fengnum till. dómsins, einhvern lagakennara háskólans til að taka sæti í dóminum, þar til hinn reglulegi dómari tekur þar aftur sæti, eða þar til nýr dómari verður skipaður.“ Eftir l. um hæstarétt er gert ráð fyrir, að valið sé úr hópi þeirra manna aðeins, sem verið hafa kennarar í lögum, hæstaréttarmálflutningsmenn eða héraðsdómarar. Við 1. umr. mun hafa orðið nokkur ágreiningur út af því, að gert er nú ráð fyrir, að dómsmrh. skipi dómara að fengnum till. dómsins. En ég skal ekki fara út í þann ágreining nú, þar sem engar brtt. eru komnar frá einstökum þm. og munu ekki koma fyrr en við 3. umr. Ég vildi því leyfa mér að vænta, að allshn. fái málið aftur til meðferðar með þeim brtt., sem fram kunna að koma, og það verði nú samþ. til 3. umr. án þess farið verði að deila um ágreiningsatriði. 2. gr. frv. er um breyt. á skilyrðum fyrir því að geta orðið dómari í réttinum. Þar er einnig nokkur rýmkun frá því, sem verið hefir. Er þar gert ráð fyrir, að auk þeirra, sem réttindin höfðu, séu þau veitt fulltrúum í dómsmálaráðuneytinu, lögmanns eða bæjarfógeta í Reykjavík við samningu dóma og úrskurða, eða fulltrúum lögreglustjórans í Reykjavík við rannsókn opinberra mála og samningu dóma í þeim, og þeim, er sýnt hafa verulega yfirburði í lögfræði með fræðimennsku eða á annan hátt. Verður þessi brtt. að teljast eðlileg því það má segja, að allir þessir fulltrúar hafi ekki minni æfingu í starfinu en héraðsdómarar, sem nú hafa þessi réttindi. Þessi útvíkkun á réttinum til dómarastarfsins er því réttmæt og sanngjörn, enda enginn ágreiningur um það í allshn. Þær brtt., sem felast í þessari gr., hafa komið fram á undanförnum þingum, og ég held, að flestir þm. hafi verið sammála um, að þær miði til hins betra. Um c-lið 2. gr. er aftur á móti nokkur ágreiningur í n., hvort fella eigi niður dómaraprófið eða ekki. En ég mun hér fylgja þeirri reglu að fara ekki út í þau atriði, sem deilur standa um. 3. gr. fjallar um rétt dómsins til þess að ráða starfsmenn. Það mun almenn venja, að yfirmenn ráði sína undirmenn, svo sem dómarar fulltrúa og aðra aðstoðarmenn, og er því eðlilegt, að það sama gildi hér. Um þetta atriði er heldur enginn ágreiningur í allshn. 4. gr. er smábreyt. út frá fenginni reynslu undanförnum 15 árum, og á rót sína að rekja til Einars Arnórssonar, sem sæti hefir átt í dómnum nú um skeið. Er gert ráð fyrir, að stefnufrestur verði hinn sami til hæstaréttar og í almennum einkamálum í héraði, en hann er nú hálfu lengri. Ég ætla, að allir, sem starfað hafa í dómnum, álíti þetta til bóta. 5. gr. er aðeins smábreyt. um að nema burt ákvæði, sem ekki hefir verið nema á pappírnum, um lán málsskjala, sem ekki hefir verið tíðkað, því hæstaréttarmálflutningsmenn leita yfirleitt í lestrarsal réttarins til þess að athuga þau málsskjöl, sem þeir hafa ekki fullnægjandi útdrátt úr. 6. gr. er um að hækka úr 25 kr. í 50 upphæð fjárkröfu, sem skjóta má til hæstaréttar. Um þetta er enginn ágreiningur í allshn. Í 7. gr. er lagt til, að styttur verði frestur frá því ný gögn í málinu eru lögð fram, (varnir, kröfur, málsatriði) þar til það er sótt, úr 14 dögum í 7. Er ástæðulaust að láta 14 daga, en getur oft verið til þæginda að geta skotið að máli með skemmri fyrirvara en 14 dögum. Allshn. er sammála um, að þetta sé til bóta. Í 10.-11. gr. eru merkileg nýmæli um opinbera atkvgr. í réttinum. Ég hygg, að við 1. umr. þessa máls hafi verið frá þessu atriði skýrt, og vil ég því vera fáorður um það. Vil ég benda á það, að opinber atkvgr. í æðstu dómum er ekkert nýtt eða óþekkt fyrirbæri, þó að ekki sé slíkt allstaðar tíðkað. Hún er ekki komin á enn í Danmörku, en fram eru komnar þar till. um að taka hana upp í hæstarétti Dana, og eru þær raddir allháværar. En fyrir mörgum árum hefir verið upp tekin í Noregi slík opinber atkvgr., með þeim árangri, að hvorki dómarar réttarins né heldur málaflutningsmenn eða aðrir starfsmenn réttarins hafa óskað eftir breyt. þar á. Ég held, að það muni varla leika á tveim tungum, að það sé hollara og eðlilegra, að opinber atkvgr. sé viðhöfð í hæstarétti og dómarinn skýri frá því, hvort dómurinn hefir orðið sammála, og ef ágreiningur hefir orðið, þá skýri hann frá, í hverju ágreiningurinn sé fólginn. Og allra sízt má það koma fram, sem komið hefir fyrir í sögu hæstaréttar, að þessa sé ekki getið við uppkvaðningu dóma, ef verið hefir ágreiningur um niðurstöður þeirra. Þetta átti sér stað í máli, sem mjög var viðkvæmt mál og mikið rætt í landinu. Þess var þá getið, að einn dómari hefði gert ágreiningsatriði, og að hann væri á móti niðurstöðu dómsins í réttinum. En í hverju ágreiningurinn lá, var ekki birt. Menn gátu ekki um það fengið að vita, hvort álit þessa dómara, sem greindi á um dómsniðurstöðuna, stóð nær áliti þeirra manna, sem gagnrýndu dóminn, eða áliti hinna. Ég hygg, að það sé til hins verra að geta slíkra ágreiningsatriða, ef ekki er birt, í hverju þau liggja, enda var Einar Arnórsson okkur hinum lögfræðingunum í n. mjög sammála um, að slíkt mætti ekki vera, heldur ætti atkvgr. að vera opinbert mál. Um þetta mikils háttar nýmæli í frv. er ekki heldur ágreiningur í allshn., og vil ég vona, að þessu merka nýmæli um þessa starfsaðferð í hæstarétti verði tekið vel af hv. d. og að það nái samþykki á hæstv.Alþ. Í 12. gr. frv. eru nokkur nánari fyrirmæli um efni dóms, eða m. ö. o. fyrirmæli í þá átt, að forsendur hæstaréttardóma séu sem mest tæmandi og skýrandi um þau atriði, sem lögð eru til grundvallar fyrir niðurstöðum réttarins í það og það skipti. Það er næsta skiljanlegt, að mjög heppilegt og eðlilegt sé að óska þess, að þegar eitthvert dómsmál er borið undir hæstarétt, þá séu ákvæði dómsins þannig, að þau geti varpað ljósi e. t. v. yfir önnur deilumál, sem upp hafa risið eða rísa, þannig að efnið í forsendum dómsins sé sem mest tæmandi til þess að geta gefið mönnum leiðbeiningar um deilumál í hliðstæðum málum eða svipuðum. Öll allshn. óskar eindregið eftir þessum breyt. Í 13. gr. eru ákvæði, sem aðeins eru afleiðing af ákvæðunum um opinbera atkvgr., og þar er m. a. lagt til, að dómar hæstaréttar séu gefnir út fljótt, að einhverjum af dómendum réttarins sé falið að sjá um útgáfuna og að prentuð séu öll ágreiningsatriði, sem kunna að koma fram, og að útgáfunni sé hraðað sem mest og að henni fylgi sem nákvæmast efnisyfirlit. En á þessu hefir verið tilfinnanlegur galli að undanförnu, sem sé sá, að dómar hæstaréttar hafa komið seint og óreglulega út. Stafað hefir þetta af því, að ekki hefir verið gengið svo frá því í l. um hæstarétt, að neitt ákvæði væri um það, hverjir ættu að hafa þetta með höndum. Með brtt. þeim, sem í þessari 13. gr. frv. eru, vona ég, að á þessum annmarka í starfsemi hæstaréttar verði bót ráðin. Um 14.-19. gr. er það að segja, að í þeim eru engin nýmæli, heldur eru þær afleiðingar af þeim breyt., sem ég hefi skýrt frá. Þá hefi ég lokið við að drepa með nokkrum orðum á helztu breyt., sem lagt er til í frv., að gerðar verði á skipun hæstaréttar. Ég endurtek það, að ég vona, þar sem ekki liggja fyrir brtt. við frv., að umr. um deilumál frv. verði skotið á frest til 3. umr. og að frv. verði án þess að deila um það nú vísað til 3. umr.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) Allshn. hefir athugað frv. þetta og er sammála um að leggja til, að það verði samþ. Teljum við nauðsynlegt að koma á slíkum samningum milli Norðurlandaríkjanna, Danmerkur, Svíþjóðar, Noregs, Finnlands og Íslands. Þetta er í rauninni áframhald af áðurgerðum samningum milli þessara ríkja, um ýms ákvæði, er gilda skulu gagnkvæmt. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál. N. er öll samnála um frv. eins og Það liggur fyrir og því fylgir ýtarleg grg., sem hv.þdm. er kunn. Leggur n. einróma til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) [óyfirl.]: Mér kom það á óvart, hve fljótt mál þetta var tekið til 2. umr.Menntmn. hafði ætlað að athuga frv. fyrir þessa umr., en af því gat ekki orðið. Það er þó ekki þar fyrir, að ég telji með þessu neinn skaða skeðan, því að enn er hægt að athuga málið fyrir 3. umr. Þó að frv. þetta sé töluvert mikill bálkur, þá inniheldur það samt ekki nema þrjár breyt., sem teljandi eru, frá núgildandi háskólalögum. Hin fyrsta er sú, að bæta á við háskólann nýrri deild, sem á að heita atvinnudeild, og er það í samræmi við frv., sem liggur fyrir þinginu um stofnun slíkrar deildar. Um það atriði sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða, þar sem nægur tími er til að ræða um það, þegar frv. um stofnun atvinnudeildarinnar kemur til umr. hér. Þá er annað atriðið það, að rektor háskólans skuli kosinn til 3 ára í senn, í stað eins árs nú. Það er talið, að með því verði meiri festa á stjórn skólans en ef rektorinn er aðeins kosinn til 1 árs. Þá er 3. atriðið, sem lagt er til að breyta og nokkru máli skiptir, að kennslutíminn byrji 13. sept., í stað 1. okt., en endi aftur 15. júní, í stað 30. júní. Þessa breyt. telja stúdentar og kennarar til bóta að því leyti, að þetta verði hentugra uppá atvinnu stúdentanna að sumrinu til. Ég leyfi mér svo að leggja það til, að frv. verði vísað til 3. umr., og að sjálfsögðu mun menntmn. taka það til athugunar fyrir þá umr. og bera þá fram brtt. við það, ef hún sér ástæðu til þess að breyta einhverju, sem vel getur verið. Enda var flutningur n. á frv. bundinn því skilyrði, að hún áskildi sér rétt til þess að bera fram brtt. eða greiða atkv. með brtt., sem fram kynnu að koma, ef hún teldi þær réttmætar.

Pétur Ottesen Það er fyrir mér eins og hv.þm. Vestm., sem síðast talaði, að ég þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt. mínar á þskj. 151. því að þær eru fram komnar í framhaldi af því, sem ég sagði hér við 2. umr. um málið, og þá sérstaklega um 1. gr. frv. Mér þykir allt of vægt til orða tekið í 1. gr. eins og hún er nú, þar sem ekki er kveðið nægilega fast að orði um, að ekki skuli leyfður innflutningur á kartöflum á þeim tíma árs, sem nægilegar birgðir eru fyrir í landinu sjálfu. Með þessu, að nægilegar birgðir séu til í landinu sjálfu, ætlast ég til, að enginn þurfi að fara varhluta af því að ná í þessa vöru, sem hennar vill á annað borð neyta, þótt takmarkanir séu á innflutningnum frá útlöndum, og það miklar. Þennan skilning á að leggja í brtt. mínar, að alls ekki skuli leyfður innflutningur á þeim tíma árs, sem nægar birgðir eru í landinu sjálfu. Um 2. lið 1. gr., sem ég legg til, að alveg verði felldur niður, er það að segja, að ég færði rök fyrir því, að hann mætti mjög auðveldlega skilja þannig, að þegar verð er ákveðið t. d. að hausti til, skyldi taka tillit til markaðsverðs erlendis, en eins og kunnugt er, þá er markaðsverð á þeim tíma svo lágt erlendis, að með öllu væri ómögulegt að framleiða kartöflur hér á landi með því verði. Þetta gæti því orðið til þess, að svo lágt verð yrði sett á kartöfluframleiðslu landsmanna, að hún fengi með engu móti staðizt, í stað þess, að þessar ráðstafanir eiga að verða til þess að ýta undir hana.

Ég sé ekki, að hv.þm. leggi til, að þetta verði fellt niður

. Jú, það stendur í brtt., að liðurinn skuli orðast um, og ég veit, að hv.þm. Mýr. áttar sig strax á þessu, þegar hann athugar frv. Þrátt fyrir það, að ég felli þarna niður þessa ákvörðun verðsins, sem gert er ráð fyrir að fari fram á svo óheppilegan hátt, þá vil ég alls ekki ganga framhjá því, að hafa heimild til þess að ákveðið sé hámarksverð á kartöflum, ef það kemur í ljós, að innlendir framleiðendur ætla að fara að misnota þá aðstöðu, sem þeir hafa þegar þeir sitja einir að markaðinum. Það hefir nokkuð verið rætt um innflutningsbannið á niðursoðinni mjólk í þessu sambandi, og út af því, sem hv.þm. Vestm. sagði hér við 2. umr. málsins, að ráðh. hefði ekki notað það vald, sem hann hefði til þess að hlutast til um verðið á mjólkinni, þá er það síður en svo, að það sé rétt hjá hv.þm. Verðið var ákveðið í samráði við innflutnings- og gjaldeyrisnefnd, sem ráðh. fól fyrir sína hönd að hafa eftirlit með því, að hámarksverð væri ákveðið. Enda ætla ég, að hv.þm. Mýr. hafi upplýst það hér við 2. umr., að það er síður en svo, að þeir, sem láta mjólkina í niðursuðu, beri meira úr býtum en aðrir, sem leggja mjólk inn í mjólkurbúin og selja svo mjólkina beint til neytenda eða vinna úr henni. Það er svo ekki fleira, sem ég þarf að segja um þessar brtt. mínar, en út af hámarksverðstill. hv.þm. Vestm., þar sem hann fer inn á þetta sama efni og eg, að heimila ráðh. að setja hámarksverð á kartöflurnar, þá ætlast hann til, að ráðh. grípi því aðeins til heimildarinnar, að fram komi óskir um það frá félagi matvörukaupmanna í Rvík. Mér virðist þetta vera næsta veik vörn fyrir neytendur gegn háu verði á kartöflum, og veikari en ég geri ráð fyrir, því að ég get með engu móti skilið, að hægt sé að líta á matvörukaupmenn í Rvík sem sérstaklega vel fallna til þess að gæta hagsmuna kartöfluneytenda í þessu efni, ég tel því réttara að láta ráðh. hafa þetta með höndum og bera á því fulla ábyrgð, því að með þessu móti getur hann skellt allri skuldinni á matvörukaupmennina. Ef þeir láta ekkert frá sér heyra, þá þarf ráðh. heldur ekkert að gera. Nei, það er betra að láta ráðh. vera þarna ábyrgun gagnvart neytendum og gæta þess, að ekki sé sett of hátt verð á vöruna, og einnig á hann auðvitað að sjá um, að ekki sé farið óhæfilega langt í því að skera niður verðið fyrir framleiðendum. Ég held því, að hv.þm. Vestm. ætti að geta fallizt á till. mína í þessu efni við 3. gr., hvort sem hann svo getur fellt sig við brtt. mínar að öðru leyti. Ég hygg, að það, sem við viljum báðir, sé eins vel tryggt með minni brtt. og hans. Ég hefði viljað fara nokkrum orðum um brtt. 2 þskj. 114, frá hv.þm. V.-Húnv., en þar sem hann hefir ekki enn talað fyrir þeim, þá ætla ég að sleppa því þangað til síðar.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Ég get ekki fylgt till.hv.10. landsk. Mér skilst hún gera upp á milli þeirra lána, sem tekin eru út á húseignir annarsvegar, og þeirra lána, sem tekin eru út á jarðeignir hinsvegar. Ég tel ranglátt, að lánsvextir séu mismunandi, eftir því hvort þeir eru í kaupstöðum eða í sveitum. Söfnunarsjóður mun að vísu síðastl. haust hafa tekið þá ákvörðun, áður en nokkuð hafði verið samþ. um þetta, að hætta við að lána út úr sjóðnum, en kaupa í þess stað veðdeildarbréf, svo að það er ekki von um mikið af nýjum lánum úr þessum sjóði, að óbreyttum ástæðum. En þótt í Söfnunarsjóði séu ýmsir merkir sjóðir, mannúðarsjóðir, svo sem ellistyrktarsjóðir o. fl., þá er það ekki mikið, sem þeir tapa, þótt nokkur lækkun væri gerð, og sjóðirnir hafa sæmilega sparisjóðsvexti, þrátt fyrir þessa lækkun, sem gerð er með frv. því, sem hér liggur fyrir. Ég mun því greiða atkv. með frv. óbreyttu, en á móti þessari till. Hvað því viðvíkur, að hætta sé á, að stjórn sjóðsins segi upp lánum, vil ég benda á það, að eins og kunnugt er kýs hv.Alþ. í stjórn sjóðsins, og það er ekkert á móti því, að það komi fram á hv.Alþ., að það ætlist ekki til þess, að á þessum tímum sé mönnum íþyngt með því að segja þeim upp lánum, sem öll eru vel trygg. Sjóðurinn er ekki heldur í neinum vandræðum með fé, þar sem hann hefir ef til vill lokið við öll sín loforð um lán út á fasteignir og jarðeignir og tekið þá ákvörðun að lána ekki framvegis.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um ræðu hv. 8. landsk. Okkur í allshn. var kunnugt um, að þær brtt., sem hann og hv.þm. Snæf. flytja hér í d.. mundu koma fram, og við höfðum lýst yfir því í n., að við sæjum ekki ástæðu til þess að fylgja þeim. Út af hinum almennu aths. þessa hv.þm. í upphafi ræðu sinnar um, að það hafi verið óeðlilegt að byrja á því að koma með breyt. á hæstarétti, þá er því til að svara, að það gildir mest um í íslenzku réttarfari, hvernig komið er fyrir lokastiginu, því dómstigi, sem ekki verður áfrýjað frá. Mesta öryggið er því það, að það dómstig verði búið þannig úr garði, að menn geti verið öruggir um, að þar sé gætt alls þess, sem krefjast verður af lokadómstigi. Þess vegna var eðlilegast að byrja á þessu atriði. Þá skal ég minnast á brtt. á þskj. 185. Fyrsta brtt. fjallar um að hafa 2 aukadómara. Hér er um að ræða brtt., sem er kunn frá fyrri þingum, og ég skal játa, að hún getur haft til síns ágætis nokkuð. En þó ætla ég, að betra væri, ef ástæða þætti til fjölgunar, sem ég er ekki á móti í sjálfu sér, að fjölga upp í 5 föstum dómurum og skipta þá heldur dómstólnum í deildir, þannig að 3 dæmi í einu, en þó ekki alltaf 3 sömu mennirnir. Þessari breyt. mætti koma á hvenær sem væri, en ég býst við, að allar breyt. á réttarfarslöggjöfinni, sem hafa kostnað í för með sér, muni verða torsóttar fyrst um sinn. Þess vegna höfum við í meiri hl. ekki viljað hreyfa breyt. um fjölgun í réttinum, jafnvel þó við gætum verið því fylgjandi í principinu. Það atriði, sem ræðir um í brtt. við 1. gr. frv., er um val á varadómurum. Hv. flm.brtt. vilja, að það sé rétturinn, sem velur varadómara úr hópi þriggja stétta, kennara við lagadeild háskólans, hæstaréttarmálaflutningsmanna og héraðsdómara, hvort sem um val er að ræða vegna þess, að dómari er óhæfur til þess að sitja í einu máli vegna skyldleika eða mægða eða dómari forfallist fyrir fullt og allt. Við í meiri hl. n. gerðum glöggan greinarmun á þessu. Ef dómari er óhæfur til þess að dæma í einu máli vegna skyldleika eða snöggs sjúkdóms, þá gerðum við ráð fyrir, að velja mætti varadómara úr hópi þessara þriggja stétta, lagaprófessora, hæstaréttarmálaflutningsmanna og héraðsdómara. En ef dómari forfallast um lengri tíma, annaðhvort sökum langvarandi sjúkdóms eða fellur frá, þá gerum við ráð fyrir, að aðeins sé hægt að skipa sæti hans einum kennara lagadeildar háskólans, einungis af þeirri ástæðu, að héraðdómarar og hæstaréttarmálaflutningsmenn gætu ekki orðið við því, að yfirgefa atvinnu sína, kannske svo mánuðum skipti, án þess þó að yfirgefa hana fyrir fullt og allt. Ef t. d. hv. 8. landsk. væri kvaddur til þess að sitja í hæstarétti 5-6 mán., þá væri það þyngri byrði heldur en hann vildi á sig taka. Hv. þm. hlýtur því að sjá, þegar hann athugar þetta nánar, að brtt. hans er vanhugsuð, því þarna þarf að gera glöggan greinarmun á, hvort dómari kemur í rétt í einu eða tveimur málum eða hvort hann kemur um langan tíma, vegna langvarandi forfalla reglulegs dómara eða vegna þess að hann fellur frá, því alltaf getur liðið nokkur tími þangað til hægt er að skipa annan dómara í hans stað. Þá er það atriði, sem hv. 8. landsk. og fylgismenn hans lögðu aðaláherzluna á, og það er dómaraprófið. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Það var rætt mikið við 1. umr. þessa máls og oft áður hér á þingi. En ég vil taka það fram, að ég álít, að okkur hér sé ekki um vandara heldur en þeim þjóðum öðrum utan Danaveldis, sem hafa þetta ákvæði eins og við flm. leggjum til í okkar frv. Í upphafi var þessi regla um dómarapróf tekin, eins og flest annað, frá Danmörku, án þess að leitað væri lengra eftir erlendum fyrirmyndum. Ég býst við, að ef komin væri á sú skipun, sem við leggjum til í meiri hl., að ráðh. velji hæstaréttardómara að fengnum till. dómsins, þá mundi reyndin verða svo, að saman fellu till. dómsins og ákvörðun veitingarvaldsins, þannig að það yrði í raun og veru lítil breyt. frá því, sem nú er. Hinsvegar er það óeðlilegt að láta þessa stofnun frekar en aðrar hafa einræði um skipun á mönnum. Ég álít, að þar þurfi ekki og eigi ekki að gilda aðrar reglur en um aðra æðstu embættismenn landsins. Hv. 8. landsk. taldi það háskalegt að láta dómaraprófið niður falla, vegna þess að heimilt væri að skipa héraðsdómara til að vera hæstaréttardómara, en þeir hefðu oft og tíðum mjög litla æfingu. En hann verður að gá að því, sá góði hv.þm., að það verður að ganga út frá því í þessu tilfelli sem öðrum, að veitingarvaldið líti yfirleitt á það, hverjir eru hæfastir af umsækjendunum, og velji þá menn til starfanna, sem það telur hæfasta. Ef maður sækti um dómarastöðu í hæstarétti, sem verið hefir sýslumaður í útkjálkahéraði skamman tíma og ekki væri vitað fyrirfram, að hefði neina sérstaka hæfileika sem dómari í hæstarétti, þá ætla ég, að ganga mætti út frá því sem gefnu, að framkvæmdarvaldið myndi ekki velja hann, heldur þann manninn, sem líklegastur væri sökum æfingar sinnar og hæfni til þess að inna starfið vel af hendi. Ég tel mig því ekki þurfa að fara frekari orðum um aths. hv. 8. landsk. um dómaraprófin. Að lokum skal ég geta þess, að þessi hv.þm. fór nokkrum orðum um og vildi gera lítið úr því, sem ég hafði mælt um opinberu atkvæðagreiðsluna, sem felst í frv. því, er hér liggur fyrir, og vildi halda fram, að þar væri um allt annað að ræða heldur en þær till., sem á sínum tíma lágu fyrir í frv. um fimmtardóm um opinbera atkvgr. En hér veður hv.þm. algerlega reyk. Í þessu frv. er haldið sama meginatriðinu, því, að hafa atkvgr. opinbera, þó fyrirskipuð sé eilítið önnur aðferð við hina opinberu atkvgr. heldur en í fimmtardómsfrv. Í því frv. er orðalagið um opinberu atkvgr. dálítið almennara en hér er, en í báðum tilfellum er farið fram á sama aðalatriði, og skiptir engu, hvort orðalagið er viðhaft. Hvorttveggja er opinber atkvgr. og mjög ólíkt því, sem nú er í hæstarétti. Hv. 8. landsk. veit vel, ef hann gáir vel að, að nú gildir ekki í hæstarétti opinber atkvgr., heldur heimild dómenda til þess að birta atkvgr.. ef þeir vilja, og láta getið ágreiningsatkv. án þess að birta þau. Ég ætla líka, að hv. 8. landsk. viti það, að í hæstarétti koma oft fyrir ágreiningsatkv., sem mönnum utan réttarins er með öllu ókunnugt um, eins og eðlilegt er, þar sem engin fyrirmæli eru um, að dómurum beri að birta þau, ef þeir kæra sig ekki um það. Hv. þm. veit, að ágreiningur er miklu oftar heldur en kemur í ljós, ég ætla, að ágreiningsatriði hafi verið tvisvar eða þrisvar sinnum birt í dómasafni hæstaréttar, og það má hv.þm. glögglega vita, að oftar hefir orðið ágreiningur í hæstarétti þau 15 ár, sem hann hefir starfað. Það er því fásinna hjá hv.þm., að hér sé með frv. einungis verið að lögfesta það sama, sem gilt hefir. Hér er um að ræða að lögfesta samskonar opinbera atkvgr., eins og t. d. gildir í hæstaréttinum norska; ef hv.þm. vill fletta upp í dómasafni hans, mun hann finna sömu aðferð sem ætlazt er til, að komist á hér samkv. frv., sem fyrir liggur. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að orðlengja um brtt.hv. 8. landsk. og meðflm. hans. Þær af brtt., sem ég hefi ekki nefnt, eru smávægilegar og þess eðlis, að þær skipta ekki miklu máli, en þær, sem ég hefi nefnt, hefi ég nú sýnt fram á, að eru ástæðulausar og sízt til bóta.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Eins og ég tók fram við 1. umr., verð ég að segja, að ég hafði búizt við, að svokölluð lögfræðinganefnd, sem skipuð var samkv. ályktun síðasta þings, hefði fyrst og fremst snúið sér að því að undirbúa umbætur á réttarfarslöggjöfinni, sem eru meira aðkallandi en þær, sem eiga að felast í þessu frv. um hæstarétt. Hæstiréttur býr ekki við eldri löggjöf en frá 1919. Sú löggjöf var þá sniðin eftir reynslu annara þjóða. Þá var m. a. tekinn upp munnlegur málaflutningur, sem hefir þótt gefast vel og upplýsa málin betur en hinn skrifaði málaflutningur, sem enn tíðkast í héraði. Ef það er nokkurs metið, sem fræðimenn segja, er það eftirtektarvert, sem Einar Arnórsson hæstaréttardómari sagði á þingi 1931, er hann lét svo um mælt, að meira máli en breytingar á hæstarétti skipti það, að fá umbætur á meðferð einkamála í héraði. Hefði nú þetta, að fá umbætur á réttarfarinu almennt, vakað fyrir meiri hl. lögfræðingan., myndi hann hafa valið þá leið að taka málið neðan frá og færa sig upp á við, eins og Einar Arnórsson lagði til 1931. En að sú leið hefir ekki verið farin, bendir til þess, að það sé ekki öryggi hæstaréttar, heldur öryggi framkvæmdavaldsins, sem tryggja eigi með þessu frv. Þá má einnig benda á ummæli hv. 1. landsk. og hæstv.dómsmrh. á þinginu í fyrra er rætt var um opinberan ákæranda. Þá létu þeir báðir þá skoðun í ljós, að breyt. þær, sem það frv. gerði ráð fyrir á réttarfarslöggjöfinni, yrðu að ná til meðferðar allra opinberra mála. Mér þætti gaman að vita, ef þessi hv.flm. frv. vill halda því fram í alvöru hér á eftir, að það þurfi ekki að gera síðar ráð fyrir nýjum breyt. á hæstaréttarlögunum, þegar lögfræðingan. kemur fram með aðrar breyt. á réttarfarslöggjöfinni. Og ef hann játar þetta, þá er þar með vissulega fengin fullkomin viðurkenning hans á því, að það var í mesta máta óviðeigandi og undarlegt að hrófla í þetta sinn við löggjöfinni um þennan dómstól, án þess að það væri gert í samræmi við breytingar á réttarfarslöggjöfinni í heild. Hitt skal ég játa, að það eru ýms atriði í þessu frv. til bóta frá því, sem er í núv. löggjöf, en þær breyt. eru ekkert aðkallandi. Þess vegna skrifuðum við hv.þm. Snæf. undir nál. með fyrirvara, að við viljum að vísu afgr. frv., úr því að það er fram komið, og flytjum við allverulegar brtt. við það á þskj. 185; en ef þær verða ekki samþ., þá greiði ég atkv. á móti frv. Fyrsta brtt. okkar er um það, hversu margir dómarar skuli eiga sæti í réttinum til að dæma í málum, eftir því hvað umfangsmikil þau eru. - Þegar landsyfirrétturinn tók til starfa hér á landi, þá voru þrír dómarar í réttinum, en þá var hægt að áfrýja dómum hans til hæstaréttar Dana í Kaupmannahöfn. En þegar hæstiréttur var fluttur heim samkv. l. frá 1919, þá var það álit löggjafarvaldsins, að ekki mætti stofna þann dómstól með færri en 5 dómurum. Þótti þá mjög nauðsynlegt, að hinn æðsti dómstóll í landinu væri þannig skipaður af nægilega mörgum hæfileikamönnum í dómarasætum, að landsmenn mættu vera nokkurnveginn öruggir um meðferð mála sinna, þannig að þjóðin mætti vissulega bera fullt traust til réttarins að því er snertir starfsemi hans inn á við. Og að því er við kemur starfi dómstólsins út á við, þá þurfa erlendir aðilar iðulega að sækja mál sín undir hæstarétt, og er því mikils um vert, að þeir megi öruggir treysta dómsvaldinu hér á landi. Þegar hæstiréttur var fluttur inn í landið, var ekki mikill ágreiningur um það, að dómarar ættu að vera 5 í réttinum. Og eins og kunnugt er, þá var til enn frekara öryggis sett ákvæði um það í stjórnarskrána, að hæstaréttardómarar skyldu vera sem óháðastir og eigi taka neinn þátt í umboðsstörfum. En árið 1924, þegar þjóðin átti við óvenjulega fjárhagsörðugleika að etja, og leita þurfti margskonar sparnaðarráðstafana til útgjaldalækkunar á þjóðarbúinu, var ein þeirra ráðstafana sú, að dómurum var fækkað í hæstarétti úr 5 niður í 3. Einu rökin, sem borin voru fram til stuðnings þessari ráðstöfun, var fjársparnaðarþörf ríkisins. Jafnframt og þetta var gert urðu allir, sem að því stóðu, að játa, að raunverulega væri með þessari ákvörðun dregið mjög mikið úr réttarörygginu í landinu. Og nú, eftir að þessi dómarafækkun var látin fara fram, hafa komið fram hvað eftir annað mjög áberandi óánægjuraddir alstaðar að, út af því, að ekki skuli vera nema 3 dómarar í hæstarétti. Það er út af fyrir sig ekki af því, að 3 dómarar geti ekki dæmt rétt í málum eins og 5 manna dómstóll. En það, sem fyrir þeim mönnum vakir, sem þessar kröfur gera, er, að það veiti þó ætíð meira öryggi, bæði inn á við og gagnvart erlendum aðilum, því fleiri sem þeir dómarar eru, er komizt hafa að sömu dómsniðurstöðu. Þessar kröfur um fjölgun dómara í hæstarétti hafa komið fram frá lagadeild Háskóla Íslands og frá dómurum í hæstarétti, og iðulega frá málflutningsmannafél. Íslands. Það hefir oftar en einu sinni sent Alþingi tilmæli og áskoranir um það, að dómurum yrði fjölgað í hæstarétti. Dr. Björn Þórðarson, lögmaður í Reykjavík, ritaði fyrir nokkrum árum mjög góða grein um þetta mál í tímarit lögfræðinga og hagfræðinga, og komst þar að þeirri niðurstöðu, að réttaröryggi í landinu væri ekki fyllilega borgið nema í hæstarétti væru 5 dómarar. Á Alþingi 1930 flutti þáv. dómsmrh. (Jónas Jónsson) frv. um fimmtardóm, sem einnig var síðar flutt á þingunum 1931 og 1932, með lítilsháttar breytingum. Þó að allverulegur ágreiningur væri í þinginu um ýms atriði þess frv., þá var samt í því ein athyglisverð nýjung, þar sem lagt var til, að aðaldómarar í réttinum skyldu vera þrír, en að í hinum stærri og þýðingarmeiri málum, vandasömustu einkamálum og opinberum málum, skyldu 2 af prófessorum lagadeildar háskólans einnig taka sæti í réttinum, og ennfremur þegar aðaldómarar krefjist þess. Áttu þeir að taka sæti sem aukadómarar og vera þá 5 í dómnum. hér er farið bil beggja í brtt. okkur á þskj. 185, og miðað við þetta ákvæði, sem var í fimmtardómsfrv. Leggjum við til, að aðaldómarar séu aðeins 3, og er þannig tekið fullt tillit til þeirra raka um sparnaðinn, sem komu fram á Alþingi 1934, þegar dómurum var fækkað úr 5 í 3, með því að ákveða ekki 5 fasta dómara. En til þess á hinn bóginn að taka nokkurt tillit til þeirra krafa, sem fram hafa komið um öryggi réttarins, þá er farin sú leið, að 2 af lagaprófessorum háskólans skuli vera aukadómarar, og taka þeir sæti í réttinum þegar hann hefir margbrotin og umfangsmikil mál til meðferðar. Ég geri ráð fyrir, að eins og þau rök voru tekin gild af meiri hl. Alþingis 1924, að fjárhagur ríkissjóðs leyfi ekki að hafðir væru 5 fastir dómarar í hæstarétti, þá sé skiljanlegt, að hv.þdm. vilji ekki, sökum slæmrar fjárhagsafkomu ríkissjóðs, auka nú við tveimur föstum dómurum í hæstarétt. En hinsvegar er það einnig skiljanlegt, að hinir, sem vilja tryggja sem bezt réttaröryggi í landinu, vilji fara þá leið, sem stungið var upp á. í frv. um fimmtardóm, að fá aukadómara í réttinn í vandasamari málum. Í 1. lið brtt. á þskj. 18a, frá mér og hv.þm. Snæf., er einmitt stungið upp á þessu fyrirkomulagi - 3 aðaldómurum og 2 aukadómurum - og ætlazt er til, að þeir skipi sæti í réttinum eftir þeim reglum, sem settar eru í greininni. Þetta atriði, hvort hæstaréttardómarar skyldu vera 5, kom til umtals í allshn., og skal ég taka það fram, að raunverulega voru allir nm. því fylgjandi og sammála um nauðsyn þess að fjölga dómurunum í réttinum, en töldu af ýmsum ástæðum ekki fært að framfylgja því að svo komnu. Nú er það vitanlegt, að fjöldi af þeim málum, sem koma fyrir hæstarétt, eru ákaflega einföld og umfangslítil og vandalaust að dæma í þeim; er því óþarft, að um þau fjalli fleiri en þrír dómarar. En svo koma hinsvegar stundum ýms vandasöm mál, sem menn skiptast mjög í flokka um, t. d. eftir afstöðu í þjóðmálum, og getur verið, að þau snerti jafnvel heilar stéttir í þjóðfélaginu. Þá er öruggara að hafa fleiri en 3 dómara. Mér hefir skilizt á hv.flm. þessa frv., þm. Barð. og 1. landsk., að þeir mundu ekki treysta sér til að vera með brtt. um fjölgun dómara í réttinum. Mér finnst þetta satt að segja dálítið undarlegt, þegar litið er til þess, sem ég nú skal upplýsa, að hv. 1. landsk. átti upptökin að þessari till., að bæta við aukadómurum í hæstarétt, þegar hann undirbjó og samdi frv. um fimmtardóm 1930. Og til þess ennfremur að gera hv.þdm. kunna afstöðu hv.þm. Barð. í þessu efni, eins og hún var 1932, þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr ræðu hans í þingtíðindunum frá því ári um fjölgun dómara í hæstarétti. Hann segir: „Um fyrsta atriðið munu allir sammála, að þar sé um miklar umbætur að ræða frá því skipulagi, sem nú er, en margir munu hinsvegar fremur hafa kosið, að hinum föstu dómurum réttarins hefði verið fjölgað upp í 5; en það er hvorttveggja, að þetta hefði orðið allmiklu dýrara en að taka prófessora lagadeildar inn í dóminn, þegar á þarf að halda, eins og frv. gerir ráð fyrir, enda er meiri trygging fyrir því með þessu móti, að dómurinn sé vel skipaður í vandasömum málum, sem til hans er skotið. Eru allar líkur til þess, að við lagadeild háskólans séu á hverjum tíma starfandi færustu og lærðustu lögfræðingar landsins, og þó að það sé að vísu rétt, að fræðimaður í lögum þarf ekki endilega að vera góður dómari, mælir þó allt með því, að þetta fari að öllum jafnaði nokkuð saman, enda mun reglan sú, að góður dómari sé ekki síður fræðimaður í sínu fagi, þó að undantekningar séu frá þeirri reglu, sem öllum reglum öðrum.“ Þannig leit hv.þm. Barð. á þetta mál 1932, að það gæti ekki orðið ágreiningur um, að þetta atriði væri til bóta, og að æskilegt væri, að hinir færustu og lærðustu lögfræðingar í landinu - prófessorar í lagadeild háskólans - tækju sæti í réttinum og störfuðu þar sem aukadómarar þegar mest þætti við þurfa. - Ég lýsi því yfir, að ég er því mjög fylgjandi, að það séu 5 fastir dómarar í hæstarétti. En ég veit, að það mætir mótspyrnu í þinginu vegna aukins kostnaðar. Hinsvegar get ég ekki skilið, hvernig þeir þdm., sem fyrir fáum missirum voru ákveðið fylgjandi þessari tilhögun, geta nú greitt atkvæði á móti henni. Ég skil ekki með nokkru móti þau rök, sem þeir láta leiðast af. Um 2. brtt. okkar á þskj. 185 er það að segja, að hún felur í sér mjög mikilsvert nýmæli, sem gengur út á að ákveða um það, hvernig skipa skuli í dómarasæti í hæstarétti, ef hæstaréttardómari víkur sæti eða forfallast. Í frv. er gerður greinarmunur á því, hvort dómarasæti losnar í réttinum í einstöku máli eða um lengri tíma. Í öðru tilfellinu á dómsmrh. að skipa dómara í hið auða sæti, en í hinu gildir sú regla, sem ég hefi áður lýst, að einn af prófessorum lagad. háskólans tekur sætið eftir hlutkesti þeirra á milli eða tillögu hæstaréttar. Ég fæ ekki séð, að það sé neinn raunverulegur munur á því, hvort hæstaréttardómari víkur sæti í einu máli eða vegna forfalla, t. d. veikinda um lengri eða skemmri tíma. Í báðum tilfellum verður að setja mann í réttinn í hans stað, og fæ ég ekki séð, að á þessu tvennu sé neinn grundvallarmunur. Það er undarlegt, að í öðru tilfellinu á dómsmrh. að útnefna hinn setta dómara, en rétturinn sjálfur á að velja einn af prófessorum lagad. háskólans í hinu tilfellinu. Ég finn ekki nema aðeins eina skýringu á þessu, og hún er sú, að dómsmrh. vill þannig tryggja sér atkvæði í réttinum í pólitískum málum, og leggur því undir sig ákvörðunarrétt, sem á að vera í höndum dómaranna í hæstarétti. Um þetta hafa þær reglur gilt undanfarið, að þegar dómarasæti losnar í réttinum, þá tilkynnir forseti hæstaréttar lagadeild háskólans forfallin, og síðan er varpað hlutkesti á milli lagaprófessora deildarinnar um það, hver þeirra skuli settur í hið auða sæti í hvert sinn. Það má vel vera, að ef til þess kæmi, að prófessorar lagadeildarinnar taka sæti sem aukadómarar í hæstarétti, þá sé hér um of þröngt svið að ræða, ef aðeins á að leita til lagadeildarinnar um dómara í forföllum hinna föstu dómara réttarins. Þess vegna höfum við í brtt. okkar fært út þetta svið þannig, að velja megi einhvern af kennurum lagadeildar háskólans, einhvern hæstaréttarmálaflm. eða héraðsdómara, sem fullnægir skilyrðum þessara laga, til þess að vera skipaður dómari í hæstarétti, og er þeim skylt að taka við þeirri kvaðningu. Sá meginmunur er á brtt. okkar og frv.gr., að samkv. brtt. okkar á hæstiréttur sjálfur að tilnefna mann í réttinn, en samkv. frvgr. á dómsmálaráðh. að gera það. Ég lít svo á, eins og fram kemur í lögunum um hæstarétt frá 1919, að það eigi að neyta allra ráða til þess að hafa dómstólinn algerlega óháðan umboðsvaldinu. Dómararnir eiga að vera 5 og ekki gegna öðrum störfum en dómarastarfinu. Eftir okkar tillögum eiga þeir að vera sem óháðastir, og Alþingi á fyrst og fremst að gæta þeirrar reglu. En það verður vitanlega ekki, ef pólitískur ráðh. getur skipað menn í dómarasæti upp á sitt eindæmi, ef svo ber undir. Þriðja brtt., sem hér er um að ræða, er um það, með hverjum hætti skipa skuli hina föstu dómara í hæstarétti. Samkv. gildandi l. er ekki hægt að skipa dómara í réttinn nema þeir fullnægi vissum skilyrðum. Þeir þurfa að hafa hlotið 1. eink. við embættispróf og hafa starfað sem lögfræðingar ákveðinn tíma o. s. frv. Auk þess þurfa þeir að ganga undir dómarapróf, sem er fólgið í því, að dómaraefni á að kveða fyrstur upp dómsatkvæði í fjórum málum, af þeim á a. m. k. eitt að vera opinbert mál, og verður hann að hafa sýnt með þessu, að hann sé fær um að gegna dómsstörfum í hæstarétti. Með þessu ákvæði hefir það verið lagt á vald hæstaréttar að meta það, hvort viðkomandi er hæfur til að skipa sæti í réttinum eða ekki. Þetta er eitt af þeim ákvæðum, sem löggjafarvaldið setti inn í lögin 1919, til tryggingar því, að dómarar væru ekki skipaðir eftir geðþótta pólitísks ráðh., heldur samkv. reglum, sem löggjafinn taldi öruggar. Ef þetta ákvæði væri ekki í lögunum, þá gæti dómsmrh. skipað mann í réttinn, sem engin trygging er fyrir, að sé hæfur dómari, en hinsvegar fullvíst, að hann muni vera pólitískur fylgismaður ráðh. þegar rætt var um þetta atriði á alþingi 1932, var mjög mikið um það deilt. Og sá maður, sem almennt mun viðurkennt, að hefir mesta þekkingu á þessu máli, núv. forseti hæstaréttar, Einar Arnórsson, lét svo um mælt þá - með leyfi hæstv. forseta: „Þá er hitt höfuðatriðið, sem hv.frsm. meiri hl. talaði um. Það er um dómararaunina. Hann sagðist ekki skilja í mér, ekki lakari en ég væri nú, að ég skyldi vilja fórna frv. fyrir ákvæðið um dómararaunina. Það eru ekki mjög sannfærandi röksemdir, þó að megi á það benda, að í stórum löndum hér í álfu sé þessi skipun ekki höfð á. Við höfum síðan 1915 hér í okkar landi lagt mikla áherzlu á, að dómendur í æðsta dómstól landsins væru lausir við stjórnmál og dægurþras. Þess vegna voru sett þau ákvæði í stjskr. 1915, að dómendur væru sem lausastir við öll önnur mál en þau, sem fyrir réttinn koma. En á móti átti það að koma, að séð var um af löggjafarvaldinu, að þessi dómstóll gæti notið sín sem bezt og aflað sér þess trausts, sem nauðsynlegt væri. Í stórum löndum er ekki eins mikil hætta á ferðinni. Hér þekkir svo að segja hver annan, og hér er flokkabarátta hvað illvígust vegna fámennis og þeirrar smæðar, sem er hér á öllu hjá okkur. Þess vegna er hættara við því hér en annarsstaðar, að kall kunni að komast inn hjá pólitískum andstæðingum. Þess vegna hefir það verið skoðun mín og minni hl., að hættara sé við, að pólitískur ráðherra skipi í réttinn einungis menn eftir sínu höfði, sína pólitísku samherja, ef hann réði einn, heldur en ef rétturinn ætti að dæma um það, hverjir væru hæfir eða ekki. Það er að vísu svo, að ráðh. skipar menn í önnur embætti. En eftir minni skoðun er ekki jafnhættulegt, þó að lægri embætti séu skipuð pólitískt, eins og ef æðsti dómstóll landsins væri skipaður með þeim hætti. Ef dómaraefni á að sýna það í dóminum sjálfum, að hann muni vera hæfur til þess að vinna þau verk, sem þar skal vinna, þá skilst mér, að ríkari trygging sé fengin fyrir því, að maðurinn sé hæfur til verksins en með því fyrirkomulagi, sem hv. meiri hl. mælir með.“ Þannig lítur þessi reyndi lögfræðingur og dómari á þetta atriði. Og ég fæ ekki séð, að það sé með sanngirni hægt að halda því fram, að aðrir séu hæfari að dæma um hæfni dómaraefnis heldur en þeir, sem á hverjum tíma sitja eftir í hæstarétti, og ég fæ ekki séð, hvers vegna ekki má tryggja það á þennan hátt, að hæfustu mennirnir komi til með að taka sæti í réttinum, því að á annan veg tekst það ekki betur. Þau ummæli hæstv.dómsmrh. við 1. umr., að aldrei hafi verið gripið til dómaraprófsins síðan það var lögfest 1919, hefi ég nú tekið til athugunar. Þá kemur það í ljós, að á þessu tímabili hefir aðeins einn sinni verið skipaður dómari í hæstarétt, og var það Einar Arnórsson. En þá lá fyrir yfirlýsing frá dómurum réttarins um, að E. A. hefði þegar sýnt það með dómsuppkvaðningu í 4 málum, að hann væri hæfur dómari. Önnur ummæli hæstv.dómsmrh. við 1. umr. voru þau, að hrumur maður, sem væri á förum úr dómnum, ætti að dæma um hæfileika þeirra, sem taka ættu sæti í réttinum í hans stað. Þetta er fullkominn misskilningur, því að það eru þeir dómarar, sem eftir sitja í réttinum, er eiga að dæma um hæfni dómaraefna. Ég skal fúslega játa, að prófraunin út af fyrir sig eykur á engan hátt hæfni þeirra dómara, sem hana þreyta, en hún er sönnun, eða einskonar vottorð um það, að þeir séu færir um að taka að sér dómarastarfið. Og hvert sem við lítum liggja fyrir kröfur um prófraunir. Það er yfirleitt ekki hægt að skipa menn í embætti hér á landi án þess að þeir hafi lokið ákveðnu prófi. Það er ekki nægilegt, að maður hafi stundað sitt nám svo og svo lengi og komi með prófvottorð frá erlendum háskóla; hann verður að taka próf á ný. Og til þess að verða málaflutningsmaður fyrir hæstarétti, þarf lögfræðingur, auk þess að hafa 1. eink. og hafa starfað ákveðinn tíma sem lögfræðingur eða fulltrúi, að taka próf, sem felst í því, að hann hafi flutt a. m. k. 4 mál í hæstarétti og sýnt með því, að hann geti flutt mál sæmilega. Það fer eftir dómi hæstaréttar í hvert einstakt sinn. En ég hygg, að enginn vilji halda því fram í alvöru, að það beri yfirleitt að gera minni kröfur til þeirra manna, sem sitja í hæstarétti sem dómarar, heldur en til þeirra, sem flytja mál fyrir hæstarétti. En eftir því frv., sem hér liggur fyrir, er gerður mjög mikill greinarmunur á því að geta komizt til hæstaréttar sem dómari eða sem málflutningsmaður. Dómarinn þarf ekkert próf að taka, en málfærslumaðurinn verður að taka próf. Þetta er teoretiskt séð hreinasta hneyksli. Annað hvort verður að gera kröfu til þess, að dómarar taki próf eins og málflutningsmenn, eða þá að ganga verður út frá því, að prófin séu einskis virði. Í þessu sambandi vil ég vísa til þess, sem hv.þm. Barð. sagði á þingi 1932 og ég las upp áðan, sem sé, að það þurfi alls ekki að fara saman að vera góður lögfræðingur eða vera góður dómari. Við getum t. d. tekið fulltrúa í dómsmálaráðuneytinu, sem út af fyrir sig kannske hefir sýnt góða lögfræðikunnáttu. Ef hann hefir verið fulltrúi í 5 ár, er hægt að skipa hann sem fastan dómara í hæstarétti, en hann getur ekki orðið málaflutningsmaður fyrir hæstarétti an þess að taka próf fyrst, þ. e. a. s., að þessi sami maður er fær um að dæma í öllum málum, en er alls ekki fær um að flytja mál fyrir hæstarétti. Það hlýtur nú öllum að vera ljóst, hvað mikið ósamræmi er í þessu, því það er tvennt ólíkt að leggja mál fyrir rétt eftir framlögðum skjölum eða vinza burtu aukaatriði og það, sem er rangt, og semja forsendur dóms. Það er þess vegna frá þessu sjónarmiði séð ekki nokkur vissa fengin fyrir því, að sá maður, sem út af fyrir sig er góður lögfræðingur, þurfi jafnframt að vera góður dómari. Þess vegna er það skynsamlegast og tryggast, að hæstaréttardómararnir sjálfir kveði upp sinn dóm um það, hvort viðkomandi maður sé einnig fær um að dæma í málum. Og það má nefna annað dæmi. Skv. frv. er hægt að skipa sem dómara í hæstarétt þann mann, sem hefir 1. einkunn, óflekkað mannorð og hefir setið sem dómari í einhverri sýslu landsins í 3 ár. Nú er það svo í sumum sýslum þessa lands, að það er einsdæmi, ef fyrir kemur nokkurt mál, sem þarf að dæma um. Vill nú nokkur halda því fram, að ungur lögfræðingur, sem skipaður hefir verið sýslumaður í einhverri minnstu sýslu þessa lands tilsettan tíma, kannske dæmt 8-10 mál, sé líklegur til þess að vera hæfur dómari í hæstarétti. Þetta er svo mikil fjarstæða, að mér finnst það alveg makalaust, að hæstv.dómsmrh. skuli geta staðið að þessu frv. Sú minnsta krafa, sem hægt er að gera, er, að sá hringur, sem hægt er að velja menn úr til þess að vera fastir dómarar, sé þrengdur og burtu teknir þeir menn, sem engin vissa er fyrir, að séu hæfir til þess að vera dómarar, eins og t. d. fulltrúar dómsmálaráðuneytisins og sýslumenn utan af landi. Aftur á móti tel ég fulltrúa lögmanns, sem hafa það lífsstarf eitt að dæma mál, hæfa til þess að vera dómarar í hæstarétti. Ég vildi skjóta því til hæstv.dómsmrh., að hann athugaði, hvort ekki væri rétt að þrengja þennan hring. Ég veit, að hann fellst á það, að óviturlegt væri að skipa sýslumenn, sem ekki hafa neina reynslu í því að dæma mál, sem fasta dómara í hæstarétt. Ef þetta verður svo, að prófraunin er afnumin, þá verður afleiðingin sú, að það er ráðh., sem á að skipa alla dómara, að fenginni umsögn hæstaréttar, sem hann ekki þarf að fara eftir. Og ég hygg, að það gangi þess enginn dulinn, að þegar svo er komið, að pólitískur ráðh. skipar dómara í hæstarétt, þá sé ekki lengur borgið því öryggi, sem þingið 1919 vildi þó fyrst og fremst tryggja og stjórnarskrárgjafinn 1915 með því að setja það ákv. í stjskr., að dómarar ættu ekki að hafa umboðsstarf með höndum. En jafnvel þó að ráðh. skipaði í þetta embætti eftir beztu sannfæringu, án tillits til pólitískrar skoðunar, þá er sá hængur á, að einmitt af því að það var hann, sem skipaði í embættið, mun koma upp einhver kurr eftir dómsuppsögu, að það sé eðlilegt, að dómurinn hafi farið svona og svona af því að það var ráðh., sem skipaði dómarann, og hann hefði tryggt sér, að úrslitin yrðu þessi. Hinsvegar er ekki hægt að koma með þessi rök, ef ráðh. hefir ekki sjálfur skipað í dóminn. Við höfum dálitla reynslu fyrir okkur í þessu, sem sé þá, að þangað til 1919 var það ráðh., sem skipaði dómara í landsyfirrétt, og einmitt þetta ákvæði um skipunarvald ráðh. í landsyfirrétt var fellt niður af því það sýndi sig, að það vakti óróa í kringum réttinn, og það var álitið að geta haft skaðleg áhrif á úrslit dóma í vissum tilfellum. Ég vona því, að þingið, sem nú sker úr um þetta, eftir nánari yfirvegun vilji fallast á, að það sé eðlilegra, að settar séu meiri takmarkanir fyrir því, að menn geti komizt til hæstaréttar sem fastir dómarar, að það sé heppilegra bæði inn á við og út á við að hafa þessa stofnun eins óháða umboðsvaldinu eins og frekast er unnt, sem ekki verður, ef ráðh. hefir meira og minna hönd í bagga með skipun dómara. Hv. 2. flm. þessa máls sagði í sinni ræðu hér í dag, að aðalbreyt. væri fólgin í hinni opinberu atkvgr. Ég veit það, að flokksbræður þessa hv.þm., og eins sérstaklega hv.þm. S.-Þ., gerðu á sínum tíma talsvert veður út af þessu ákvæði, að ráðagerðir og atkvgr. dómaranna skyldi vera opinber, og nú hefir þessi hv.þm. í einfeldni sinni álitið, að það ákvæði, sem hann flytur, væri shlj. því, sem stóð í frv. hv.þm. S.-Þ. um fimmtardóm 1930. En svo er alls ekki. Ákvæðið eins og það er nú í frv. er í raun og veru ekkert annað en það, sem gengið hefir fyrir sig við dómsuppsögu. Sá eini munur er það, að dómari er nú skyldur til þess að birta ágreiningsatkv. sitt, en áður hafði hann heimild til þess, en ekki skyldu. Og ég vil benda á, að það út af fyrir sig hefir vitanlega engin áhrif á niðurstöðu dóms, hvort minni hl. dómenda birtir sitt atkv. eða ekki; dómsniðurstaðan er jafnóhagganleg fyrir það. Það má líka benda á, að reynslan hefir yfirleitt verið sú, að dómarar hafa birt ágreiningsatkv. sín. Og hv.þm., sem eflaust les hæstaréttartíðindin, hlýtur að vita þetta mjög vel. Hann má ekki blanda saman þeirri gr., sem nú kemur fram í þessu frv., við þá gr., sem áður var tekin upp í fimmtardómsfrv. 1930. Sú gr. gekk miklu lengra. Þegar þessari gr. þess frv. var síðar breytt með frv. 1932, þá viðhafði próf. Einar Arnórsson sem þm. Þau ummæli, að í raun og veru væri þetta fyrirkomulag ekkert annað en það, sem gerist við dómsuppsögu. Dómararnir hafa innbyrðis sínar ráðagerðir. Þeir ræða málin eftir að búið er að flytja þau, og einum dómaranum er falið að koma með dómsniðurstöðu og semja forsendur. Og ef hinir dómararnir eru samþ., rita þeir undir dómsuppkastið og það er fært inn sem dómur. Ef dómari er ekki samþykkur, er honum heimilt að birta ágreiningsatkvæði sitt. Munurinn er aðeins sá, að nú er skylda að birta ágreiningsatkvæðið. Ég skal taka það fram, að ég er þessu alveg sammála, að hafa þetta svona, en það er bara dálítið hlægilegt, þegar hv.flm. er að apa það eftir hv.þm. S.-Þ., að þetta - sem á sér stað í framkvæmdinni - sé eitthvert meginatriði. Brtt. okkar við 9. gr. er aðeins orðabreyt., og þarf ekki að fara neitt inn á það. Sama er að segja um brtt. við 6. gr. frv. - Að því er snertir brtt. við 10. gr., þá er eðlilegt, að þar sé bætt inn orðunum: í máli, sem flutt hefir verið munnlega, - því gr. ber það með sér, að hún á aðeins við munnlegan flutning máls. Það er líka eðlilegt, að 2. og 3. málsgr. 11. gr. komi sem sérstök gr., vegna þess að þær málsgr. eiga bæði við 10. og 11. gr. frv., sem sé bæði við skriflegan og munnlegan málflutning. Að síðustu skal ég taka það fram, að mér finnst eðlilegt, að þessi l. séu látin ganga í gildi eftir sumarfríið, sem sé 1. sept. Dómararnir hætta sínum störfum í hæstarétti, þegar sumarfríin byrja, og þá er eðlilegast, ef nýir dómarar koma, að þeir taki sæti að haustinu til, þegar rétturinn kemur saman. Ef hæstv.dómsmrh. vill ekki ganga inn á þetta, þá hlýtur að vaka eitthvað sérstakt fyrir honum, og ég get þá í seinni ræðu bent honum á það, ef hann getur ekki getið sér þess til. Ég veit, að hann skilur hálfkveðna vísu, enda líka slær samvizkan hann. Hann hefir ekki getað setið rólegur nokkra stund undir ræðu minni, því hann veit, að það, sem hér gildir, er ekki aukið öryggi réttarins, heldur aukin áhrif pólitísks ráðh. í réttinum.

Þorsteinn Briem Ég hefi áður gert grein fyrir ástæðu þessarar brtt., við 2. umr. þessa máls, og þarf því ekki að taka meira fram um þetta.

Jón Auðunn Jónsson Hv. 1. þm. Eyf. vill ekki viðurkenna, að frv. muni draga úr því, að aðrir sjóðir ávaxti fé sitt í Söfnunarsjóði. En allir vita, að flestir opinberir sjóðir eru nú ávaxtaðir í fasteignaveðlánum með 6% vöxtum, en misjafnri tryggingu. Eru það undantekningar, ef slíkir sjóðir eru ávaxtaðir í bönkum eða sparisjóðum. Þessum sjóðum hlýtur að vera stjórnað eftir því sjónarmiði, að sem mest hafist upp úr þeim, án þess þó að rýra öryggi þess. Söfnunarsjóður hefir gefið 6% vexti til innistæðueigenda, og féð er þar algerlega tryggt. Ef vextirnir verða ekki nema 5% framvegis, munu menn heldur kjósa að ávaxta þetta fé í fasteignveðslánum, sem gefa 1% hærri vexti. Hér væri þá aðeins verið að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Ríkissjóður sleppur með lægra vaxtatillag fyrir landbúnaðarlán, ef frv. verður samþ., en sjóðurinn missir 1/2%. Það er óhætt að fullyrða, að frv. þau, sem áður hafa komið fram hér á þingi í því skyni að setja Söfnunarsjóði skorður um útlánsvexti, hafa leitt til þess, að sjóðsstjórnin hefir tekið þá ákvörðun að hætta útlánum, en kaupa í þess stað fasteignaveðbréf. Yfirleitt er viðsjárvert að fara að setja skorður við vaxtahæð stofnana eins og Söfnunarsjóðs, sem er aðeins geymslufjárhirzla fyrir þá sjóði, sem þar eru, og kemur þeim helzt að haldi, sem erfiðast eiga.