Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með vísun til þess, að í fyrri þd., Nd., þar sem þetta mál hefur þegar hlotið afgreiðslu, flutti ég framsöguræðu og gerði grein fyrir einstökum atriðum málsins, sú ræða hefur verið prentuð, þá mun ég ekki hafa þetta langt mál. En löggjöf um almenningsbókasöfn hefur verið nokkuð lengi á döfinni. Meginnýmæli í frv. fyrr og nú um þetta efni hafa verið varðandi fjármálin. Styrkir eða greiðslur til almenningsbókasafna hafa mjög gengið saman að kaupmætti, ef svo mætti segja, á undanförnum árum, þannig að þar sem sveitarfélög tóku ekki málið í sínar hendur, þar var bókasafnsþjónustan mjög ófullnægjandi. Ýmis fleiri atriði hafa verið í þeim frv., sem fram hafa verið lögð á Alþ. um þetta efni, einkum á fyrri þingum þar sem frv. voru þá ítarlegri. Það frv., sem hér liggur fyrir nú, er í raun og veru rammalöggjöf aðeins, en þar er þó kveðið á um tiltekin fjárframlög til safnanna. Um áramótin var, eins og kunnugt er, gerð sú tilfærsla að sveitarfélögunum er nú einum ætlað að standa undir rekstri bókasafna. Nd. hefur breytt þessu frv. með tilliti til þessara breyttu aðstæðna og raunar gert á því fleiri breytingar sem ég tel smávægilegar og ýmsar til bóta. Og ég sætti mig við aðrar breytingar, sem þar hafa verið gerðar, og geri enga aths. við þær hér við umr. málsins í þessari hv. d. Ég vil hins vegar minna á að það er mjög aðkallandi að afgreiða þetta frv. og beinlínis aðgerðirnar í vetur kalla á afgreiðslu þess. Ég held að það sé óhætt að segja að almennt er í landinu vaxandi áhugi og skilningur á starfsemi almenningsbókasafna. Að vissu leyti hafa orðið ný viðhorf með setningu grunnskólalaganna og ákvæðum þeirra laga um skólabókasöfn og um samstarf skólabókasafna og almenningsbókasafna. Sem sagt, herra forseti, með vísun til þeirrar grg., sem frv. fylgir, og til framsöguræðu minnar í Nd. 15. okt. s.l., þá lýk ég þessum orðum og legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til menntmn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þessu frv. sem hæstv. menntmrh. hefur nú mælt fyrir. Ég fagnaði því mjög þegar frv. um almenningsbókasöfn kom fram í haust. Það var mjög til bóta og því var viða fagnað. Áhugamenn víðs vegar um land sáu nú hilla undir langþráðan draum sinn um eðlilegan styrk til bókasafna. Mig minnir að aðalefni frv. væri þess eðlis að fjárframlög ríkisins til almenningsbókasafna væru stórlega hækkuð, markið væri sett í þrem áföngum, og mig minnir að samkv. áætluninni hafi verið reiknað með á þessu ári 23 millj. af hálfu ríkisins, 46 á næsta ári og síðan 69. Eitthvað um það bil voru þessar tölur. Ég endurtek ekki ævilok þessa þáttar frv., þessa merkasta þáttar frv., ég tíundaði þau hér í vetur og ég tel að þar hafi orðið slæm skipti þegar þetta verkefni var fært yfir á sveitarfélögin. Ég tel það m.a. vegna þess að þegar þetta verkefni var fært yfir á sveitarfélögin með því að hækka framlag til þeirra úr Jöfnunarsjóði, þá náði það framlag ekki einu sinni marki fyrsta ársins. Mig minnir það vera 20 millj. í stað þó þeirra 23 sem áttu að fást fram á fyrsta árinu. Við verðum að vona að þetta fáist lagfært á þann veg í þeirri endurskoðun, sem nú stendur yfir varðandi verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, að það verði þannig að þetta mark náist, sem upphaflega var sett í frv.í haust, og ekki verði látið sitja við þessa upphæð sem var gengið frá í vetur, heldur megi ná því marki að þrefalda ríkisframlagið, þ.e.a.s. fá það framlag úr Jöfnunarsjóði á þessum þremur árum, þessu og tveim þeim næstu. Ég vek athygli á því að það er staðreynd, því miður, að áhugi sveitarfélaganna á þessum efnum er mjög misjafn. Ég þekki t.d. tvö dæmi um það austan úr mínu kjördæmi hve gerólíkt þar er staðið að bókasafnsmálum, þar sem annað sveitarfélagið heldur sífellt í framlögin til bókasafnanna, en hitt sveitarfélagið gerir mjög vel við sitt bókasafn, enda sýna bókasöfnin auðvitað þess glögg merki. Ég vil einnig nefna það varðandi breytinguna sem varð á þessu í vetur með bandorminum svokallaða að það var langt í frá að öll sveitarfélögin stæðu þá við þá ótvíræðu skyldu að nota framlagið úr Jöfnunarsjóði til þess að hækka framlögin til bókasafnanna. Ég veit um dæmi þess að þetta var vanrækt við gerð fjárhagsáætlunar fyrir árið 1976, og það sýndi að áhugi sveitarfélaganna á þessu máli var misjafn. Sums staðar var þetta tekið inn og ríflega það, en annars staðar alls ekki. Það var þó auðvitað samkv. þessum lögum, sem við settum hér rétt fyrir jólin, skylt, og mér telst svo til að það hafi verið réttmætt fyrir hvert bókasafn og framlag sveitarfélagsins til þess að margfalda ríkisframlag þeirra með svona 21/2, þá hefði rétt tala átt að koma út, því að styrkur ríkisins til almenningsbókasafna mun hafa verið 8 millj. á árinu 1975, en Jöfnunarsjóðsframlagið var 20 millj. Mér þykir miður að hæstv. ráðh. skyldi þurfa að víkja svo frá þessu höfuðatriði þessa frv. sem raun bar vitni að það er nú ekki nema svipur hjá sjón frá því sem var þegar hann mælti fyrir því í Nd. í ágætri ræðu sem ég hlustaði á. Bókasöfnin eru nefnilega þess eðlis að auðvitað er það mikils virði að áhugi heimamanna sé ríflegur, en þau eru einnig þess eðlis, að ég tel sjálfsagt, eins og ég veit að hæstv. menntmrh. er líka sannfærður um í hjarta sínu, að ríkið komi þar til móts og örvi áhugann þar sem eitthvað vantar á hann. Annars skapast þarna óeðlilegur mismunur vegna þess hve áhugi sveitarfélaganna er misjafn. Ríkið á þarna að koma til örvunar, og það gerir það ekki á annan hátt betri en þann sem hæstv. ráðh. lagði til í upphaflegri gerð frv. Ég þykist vita að hæstv. ráðh. hafi gert það nauðugur að lóga þessu frv. í þeirri mynd sem það var og þurfa nú að bera það fram í þessari mynd. Ég hef ekki kynnt mér nægilega vel þessar breytingar. E.t.v. er nægilega tryggilega frá því gengið nú að sveitarfélögin sinni þessari skyldu sinni gagnvart bókasöfnunum. Það verður örugglega svo að vera, því að eins og ég sagði áðan, ég þekki of mörg dæmi þess að sveitarfélögin svíkist um þessa skyldu sína gagnvart bókasöfnunum og hef þar um dæmi hreinlega úr minni heimabyggð sem eitt gleggsta dæmi þess, þar sem við höfum æ ofan í æ orðið í minni hl. í sveitarstjórn með sæmilegt framlag til bókasafns þar. Ég sá einu sinni leikrit sem mér þótti býsna skemmtilegt. Það hét „Vængstýfðir englar.“ Það er með þetta frv. sem hér er, þó að ég vilji nú ekki líkja því kannske við engil í upphafi, þá dettur mér þetta leikrit í hug nú þegar þetta frv. kemur í þessari breyttu mynd, svona vængstýft hingað inn til okkar aftur. Og ég hefði sannarlega óskað þess, að hæstv. ráðh. hefði getað flutt frv. í sinni upphaflegu mynd og ríkið hefði komið þarna eins myndarlega til móts við bókasöfnin og hans meining var og eins og hann hafði barist fyrir.



Herra forseti. Menntmn. þessarar hv. d. hefur haft þetta mál til meðferðar, og eins og fram kemur á þskj. 748 leggur n. til að frv. verði samþ. eins og það kemur nú frá Nd., en fjarverandi afgreiðslu málsins voru þeir Steingrímur Hermannsson, Jón Árm. Héðinsson og Ingi Tryggvason. Eins og hæstv. menntmrh. tók fram í framsöguræðu sinni, þá er hér fyrst og fremst um þrjár breytingar að ræða á gildandi lögum um Háskóla Íslands: Í fyrsta lagi rektorskjör og stjórn deilda, í öðru lagi stofnun nýrrar félagsvísindadeildar og í þriðja lagi breytt próffyrirkomulag. Hér er gert ráð fyrir allmiklu umfangsmeiri kosningu rektors heldur en áður var, þ.e.a.s. að stúdentar taka nú að meira leyti þátt í rektorskjöri en áður og einnig þeir prófessorar sem hafa verið settir, en áður var það bundið við að menn væru skipaðir. Eins og hæstv. menntmrh. tók fram varðandi stofnun nýrrar deildar, þá á það ekki að leiða af sér aukinn kostnað. Þessar greinar voru áður í öðrum deildum, eins og raunar kemur fram í aths. við frv. Í þriðja lagi er það svo varðandi próffyrirkomulagið. Eins og hæstv. ráðh. tók fram í sinni framsöguræðu mun sú breyting, sem hér er lögð til leiða af sér nokkurn sparnað, eins og hann tók fram 7–8 millj. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að víkja aðeins að því, sem segir um þetta nál. frá menntmn. Nd., en þar segir svo orðrétt, með leyfi forseta: „ N. hefur leitað álits einstakra háskóladeilda um frv. svo og stúdentaráðs og fengið til viðtals rektor Háskóla Íslands, Guðlaug Þorvaldsson prófessor. Það skal tekið fram að eigi bárust álitsgerðir frá öllum háskóladeildum, en það er sammerkt með þeim álitsgerðum, sem bárust, að deildir Háskólans lýsa sig í meginatriðum samþykkar efni frv. Þó kemur í ljós að innan Háskólans eru að einhverju leyti skiptar skoðanir um prófdómarafyrirkomulagið. Samt virðist einsýnt að mjög almennt á sú stefna frv. fylgi að fagna að fækkað verði þeim tilfellum þar sem prófdómarar eru skipaðir til starfa. Jafnframt er lögð áhersla á að kennarar Háskólans geti óskað skipunar prófdómara þegar þeim þykir sérstök ástæða til. Hefur nokkur ágreiningur staðið um skýrleik orðalags frv. um það tiltekna atriði. Til að taka af tvímæli leggur menntmn. til að orðalagi 10. gr. 2. mgr. í. f. verði breytt svo að í staðinn fyrir orðalagið: „Einnig getur kennari, telji hann til þess sérstaka ástæðu, óskað skipunar prófdómara í einstöku prófi“ komi: Einnig getur kennari óskað skipunar prófdómara í einstakri prófgrein eða prófþætti ef hann telur ástæðu til þess.“ Þetta var sú breyting, sem menntmn. Nd. gerði á frv. og kemur þar mjög til móts við þær óskir sem fram um þetta höfðu komið í umsögnum frá hinum einstöku deildum Háskólans. „Með þessu orðalagi ætti að vera ljóst að kennari á þess kost að óska skipunar prófdómara til þess að dæma um úrlausnir allra stúdenta í hlutaðeigandi prófgrein eða prófþætti, en ekki einungis eins stúdents eða fárra, eins og orðalag frv. gaf tilefni til að ætla. Stúdentaráð er meðmælt samþykkt frv. Forseti heimspekideildar, Bjarni Guðnason prófessor, gerir þá sérstöku aths. við 1. gr. frv., að sér finnist að svonefndir „hlutadósentar“ og „hlutalektorar“ í læknadeild, sem skili 37% vinnu til Háskólans, ættu ekki að hafa atkvæðisrétt við rektorskjör.“ Ég sé ekki ástæðu til þess, að vitna frekar til umsagna þeirra sem fyrir liggja frá hinum ýmsu deildum Háskólans. Ég hafði hugsað mér að fá Guðlaug Þorvaldsson háskólarektor á fund n., en þá var hann erlendis. En við höfðum þessar umsagnir. Ég vil aðeins láta þess getið að eftir að menntmn. gekk frá í þessu áliti hafði prófessor Ólafur Björnsson samband við mig og lýsti í fyrsta lagi óánægju sinni yfir því heiti sem hin nýja deild fengi, þ.e. félagsvísindadeild, og hann var einnig, eins og kom raunar fram í umsögn viðskiptadeildar, óánægður með ákvæði frv. um prófdómarafyrirkomulagið. En með þeirri breyt. sem gerð var á frv. í Nd. og eins og það liggur nú fyrir, þá var hann þó ánægðari með það eins og það er nú. - Ég vildi láta þessa getið, herra forseti, en eins og fram er tekið á þskj. 748 leggur menntmn. til að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir frá Nd.



Herra forseti. Samgn. hefur rætt frv. til l. um stofnlánasjóð vörubifreiða á flutningaleiðum og leggur til að frv. verði samþ. með þeirri breyt. að 2. töluliður orðist þannig: „Árlegt framlag úr ríkissjóði eins og það er ákveðið með fjárlögum. Þó skal það framlag aldrei nema hærri fjárhæð en árlegt framlag sjóðsfélaga samkv. 1. lið þessarar gr.“ Það, sem í þessu felst, er það að nm. telja eðlilegt að miða við framlag sjóðsfélaga, en hins vegar ákveði Alþ. við gerð fjárlaga hverju sinni hvort þessu hámarki verður náð eða ekki, þar sem við teljum að slíkt sé eðlilegri skipan mála. Við 1. umr. málsins í gær var rætt um efni frv. og sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það nú. Fjarverandi við afgreiðslu málsins í samgn. var Eggert G. Þorsteinsson, en Stefán Jónsson ritar undir með fyrirvara.