Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Í tilefni af því að til stóð að mæla fyrir þessu frv. tók ég saman fáeinar tölur um þróun framlaga til menntamála á Íslandi síðustu missiri. Ég skoðaði fjárlagafrv. fyrir árið 1993 þar sem mér sýnist að heildarframlög til menntamála séu 15 milljarðar kr. Mér sýnist að ríkisútgjöldin séu um 111 milljarðar kr. Framlögin til menntamála eru þannig 13,5% af ríkisútgjöldum sem er lægsta hlutfall sem verið hefur frá árinu 1986. Sem sagt, við þurfum að fara sex til sjö ár aftur í tímann til þess að finna dæmi um jafnlítil framlög til menntamála og gert er ráð fyrir á árinu 1993. Þjóðarframleiðslan er talin verða, þ.e. verg landsframleiðsla á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv., um 390 milljarðar kr. Hlutfall menntamála af 390 milljörðum kr., 15 milljarðar, eru um 3,8% af vergri landsframleiðslu til menntamála á árinu 1993. Þar með erum við vissulega áfram fyrir ofan lægstu ríki OECD en aðeins rétt fyrir ofan þau. Við erum aðeins örfáum prósentubrotum fyrir ofan Tyrkland og Grikkland. Þetta er niðurstaðan af þeirri menntamálastefnu sem er verið að reka í landinu um þessar mundir. Gallinn er auðvitað sá að afleiðingarnar af þessum niðurskurði til menntamála munu því miður ekki birtast strax. Þær munu aðallega sjást eftir nokkur ár, eftir fimm ár eða tíu ár eða fimmtán ár, vegna þess að þessi niðurskurður til menntamála mun birtast í lakari lífskjörum á Íslandi en annars þyrfti að vera. Það er almennt viðurkennd staðreynd að niðurskurður til menntamála komi niður á lífskjörum þegar fram í sækir, einkum og sér í lagi í samanburði við aðrar þjóðir en grannþjóðir okkar verja allt að tvisvar sinnum hærra hlutfalli af þjóðartekjum til menntamála en gert er ráð fyrir að gera hér. Þetta er alvarlegt umhugsunarefni, virðulegi forseti. Auðvitað er niðurskurðurinn á Lánasjóði íslenskra námsmanna mjög stór þáttur í þessu efni. Ég ætla í framsöguræðu minni fyrir þessu frv. sem við flytjum öll, þingmenn Alþb., að gera grein fyrir nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi ætla ég að fara lauslega yfir meðferð málsins í vor. Í öðru lagi ætla ég að víkja sérstaklega í stuttu máli að hlut Alþfl. Í þriðja lagi ætla ég að rekja nokkur dæmi um það sem hefur breyst í útlánareglum sjóðsins eftir að Alþingi samþykkti lögin en það eru ótrúlegir hlutir sem stjórn lánasjóðsins hefur samþykkt eftir að Alþingi afgreiddi lögin fyrir sitt leyti þannig að í rauninni hlýtur Alþingi að velta því mjög fyrir sér hvort það voru ekki alvarleg mistök að ætla stjórn sjóðsins eins mikið vald og gert er ráð fyrir í lögunum eins og þau hljóða nú. Mér sýnist að stjórn sjóðsins eða meiri hluti hennar hafi verið í samfelldu stríði við íslenska námsmenn í stjórninni allan tímann frá því að lögin voru sett. Í fjórða lagi ætla ég að rekja afleiðingarnar af þessu almennt að svo miklu leyti sem þær liggja fyrir. Sl. vor urðu miklar sviptingar um þessi mál á Alþingi eins og hv. þm. þekkja. Þingmenn stjórnarandstöðunnar fluttu fjölmargar brtt., m.a. fluttu þeir tillögu um að það ætti að stuðla að jafnrétti til náms. Sú tillaga var felld. Flutt var tillaga um að það ætti að taka tillit til fjölskyldustærðar og félagslegrar stöðu námsmanna að öðru leyti. Tillögur okkar í þeim efnum voru líka felldar. Fluttar voru tillögur um að Iðnnemasamband Íslands mætti eiga aðild að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Þær voru var felldar. Að allt þetta þrennt, sem ég hef nefnt, jafnrétti til náms, var fellt, tillit til fjölskyldustærðar, var fellt og aðild Iðnnemasambandsins, var fellt hefur núna á síðustu mánuðum birst íslenskum námsmönnum sem ískaldur veruleiki, m.a. iðnnemum þannig að nú er hætt að lána til grunnnáms, m.a. þannig að ekki er lengur lánað til náms við undirbúningsdeild Tækniskóla Íslands, m.a. þannig að þegar um er að ræða veikindi eða önnur hliðstæð vandamál námsmanna hefur stjórn lánasjóðsins meðhöndlað lögin af ótrúlegu hugarfari, miklum kulda, gagnvart því fólki sem stundar nám þannig að með ólíkindum er og bersýnilegt þess vegna að það að fella út orðið jafnrétti, það hefur verið litið á það sem stefnumótandi yfirlýsingu af hálfu meiri hluta stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna, að það ætti ekki að fylgja jafnréttisstefnu í ákvörðunum sjóðsins, eins og ég mun koma að í ræðu minni á eftir. Þegar þetta frv. var til meðferðar hér, virðulegi forseti, gerði formaður þingflokks Alþfl. ítarlega grein fyrir máli sínu við atkvæðagreiðsluna með býsna eftirminnilegum hætti. Formaður þingflokks Alþfl. sagði að ef lögin mundu hafa miklar breytingar í för með sér þá mundi hann beita sér fyrir breytingum á lögunum. Ef lögin yrðu sérstaklega neikvæð fyrir námsmenn, ef námsmönnum mundi fækka eða eitthvað því um líkt gerast út af setningu laganna þá mundi hann beita sér fyrir breytingum í þessu efni. Og aðeins örfáum vikum, ég hygg tveimur til þremur vikum eftir að formaður þingflokks Alþfl. mælti þessu fleygu orð, var haldið flokksþing Alþfl., mjög frægt flokksþing, sem menn fylgdust með í fjölmiðlum. Þar var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða að beita sér fyrir breytingum á lögunum um Lánasjóð íslenskra námsmanna þannig að eftirágreiðslureglurnar í 6. gr. yrðu afnumdar en í staðinn gætu námsmenn fengið lán jafnóðum eins og verið hafði um langt árabil. Og Alþfl. lét ekki hér við sitja heldur setti niður nefnd, sérstaka nefnd að mér skilst, á vegum þingflokksins þar sem formaður nefndarinnar mun vera hv. 7. þm. Norðurl. e., Sigbjörn Gunnarsson. Alþfl. hefur gefið það í skyn með afgerandi hætti í þrjú skipti að það beri að taka mark á honum í þessu efni. Formaður þingflokksins gefur yfirlýsingu, Alþýðuflokksþingið gerir sérstaka samþykkt, þingflokkur Alþfl. setur niður sérstaka nefnd, þannig að það er auðvitað ástæða til að ætla það, virðulegi forseti, og ég vona að svo sé að eitthvað sé að marka það sem Alþfl. segir í þessum efnum, að hann muni taka þátt í að breyta lögunum og þá sérstaklega 6. gr. Það var með hliðsjón af því að við ákváðum í þingflokki Alþb. að flytja tillögu um breytingar á 6. gr. einni til að láta reyna á þennan pólitíska vilja Alþfl. alveg sérstaklega. Kanna hvort eitthvað sé að marka það sem Alþfl. segir í sínum yfirlýsingum eða nefndaskipunum. Þess vegna er það sem við takmörkum okkur við þessa einu grein þó að það sé auðvitað þannig að við séum fyrir okkar leyti tilbúin með frv. um Lánasjóð íslenskra námsmanna og heildarendurskoðun á þeim lögum. Ég teldi hins vegar skynsamlegt að kanna fyrst hvort hægt sé að fá þessu eina atriði, sem er í rauninni eitt það alversta í lögunum um lánasjóðinn, breytt. Þess vegna er það mjög mikilvægt, virðulegi forseti, um leið og ástæða er til að þakka fyrir að menntmrh. er viðstaddur, að í salnum er fulltrúi Alþfl. í menntmn. sem ég vona að eigi kost á því að taka þátt í þessum umræðum. Eins og ég gat um áðan, virðulegi forseti, hafa ýmsar breytingar verið gerðar á reglunum um lánasjóðinn eftir að Alþingi samþykkti sín lög sl. vor. Fulltrúi Stúdentaráðs Háskóla Íslands í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna hefur rakið þessar breytingar ítarlega á opinberum vettvangi. Hann hefur sagt að aðalafleiðingarnar séu sem hér segir: Í fyrsta lagi, segir hann: Stærsti hópurinn sem hættir námi --- en þegar liggur fyrir að fólki fækkar --- eru konur vegna þess að makinn er gjarnan í námi og þau treysta sér ekki til að fara í banka með alla upphæðina, eins og fulltrúi Stúdentaráðs Háskóla Íslands orðar það, þau treysta sér ekki til að fara í banka með alla upphæðina og taka hana þar að láni. Þau hafa heldur varla ábyrgðarmenn til að skrifa upp á alla þessa tölu. Þetta er niðurstaða hans númer eitt, það eru konur sem eru að hætta námi. Við erum með öðrum orðum að stíga aftur í gamla kerfið þar sem stúlkurnar unnu fyrir strákunum meðan þeir voru í námi og síðan fór það svo að þær áttu oft mjög erfitt með að komast nám síðar þó þær gjarnan vildu af því að fjölskylda þeirra var búin að vefja sig fasta í skuldir vegna húsnæðis og af fleiri ástæðum. Í öðru lagi segir fulltrúi Stúdentaráðs Háskóla Íslands í stjórn LÍN: Einstæðar mæður leggja ekki í háskólanám þar sem þær treysta sér ekki í banka með sína framfærslu. Þær treysta sér ekki til að sækja þetta lán í bankana. Þær vilja ekki hætta vinnu, segir hann, og fara í nám til þess að standa svo uppi atvinnulausar ef þær ber upp á sker í náminu. Ef það t.d. gerist að barnið þeirra eða börnin veikjast meðan þær eru í prófum þá missa þær lánsrétt nema þær hafi lokið meira en helmingi þeirra prófa í prófalotunni sem þarf að ljúka til að ná fullri námsframvindu. Þær taka ekki þessa áhættu að sleppa kannski öruggri vinnu og fara í skóla. Þetta kalla ég til marks um það að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur litið svo á að úr því að Alþingi felldi út orðið jafnrétti þá bæri að túlka lögin með þessum hætti. Kona í námi sem er í miðjum prófum og hefur kannski lokið þremur til fimm einingum eða svo en þarf að ljúka fimmtán til að skila fullri námsframvindu, barnið veikist, hún getur fengið bætt við þetta samkvæmt áætlun 25% eða komið einingafjöldanum á skrá hjá sjóðnum upp í sex til sjö en það dugir ekki og hún fær ekkert lán. Ung efnalítil stúlka sem ætlar í nám við þessar aðstæður og hefur fasta vinnu hún fer ekki í nám því það er of mikil áhætta fyrir hana og barnið hennar. Þetta eru afrekin sem stjórn lánasjóðsins ber m.a. ábyrgð á. Í þriðja lagi segir fulltrúi SHÍ í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna: Fólk af báðum kynjum sem ætlar að fara í framhaldsnám, hefur t.d. lokið BA-prófi, hættir við að fara í framhaldsnám. Við þekkjum mörg dæmi um þetta. Ég geri ráð fyrir því að við öll hér í salnum þekkjum fjöldamörg dæmi um einstaklinga, bæði karla og konur, sem hafa hætt við að fara í framhaldsnám vegna þeirra breytinga sem hér hafa verið gerðar. Ég ætla síðan, virðulegi forseti, til að sanna það með beinum hætti hvað lánasjóðsstjórnin hefur beitt miklu gerræði gagnvart námsmönnum að nefna 13 dæmi um breytingar á reglum lánasjóðsins sem stjórn sjóðsins hefur beitt sér fyrir. Ég ætla ekki að nefna dæmi um einstaklinga sem ég hef tugum saman í fórum mínum. Ég ætla ekki að gera það. Ég ætla ekki að nefna dæmi um hvernig vafamálanefnd lánasjóðsins hefur afgreitt mál af ótrúlegu skilningsleysi. Ég ætla ekki að fara út í það vegna þess að þar er um að ræða persónulega hluti. Ég ætla bara að nefna 13 dæmi um afgreiðslu stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna til þess að sanna mál mitt. 1. Stjórn lánasjóðsins setur þá reglu að ef barn námsmanns veikist í prófum megi bæta við 25% vegna þess að veikindin eiga sér stað. Niðurstaðan af þessu er sú að ef námsmaður hefur lokið 6 einingum þegar barnið veikist getur einingafjöldinn farið upp í 7 eða 8 einingar en samt missir námsmaðurinn lánsrétt og getur raunar ekki haldið áfram námi á lánum frá Lánasjóði ísl. námsmanna. Hann þarf þá að skríða til bankakerfisins til þess að biðja um framhald og hafa ábyrgðarmann til þess að skrifa upp á sig. 2. Segjum að það gerist að stúlka sé í miðjum prófum, verði léttari í prófum en hafi lokið tilteknum hluta prófanna. Segjum að hún hafi aðeins lokið rétt innan við helmingi prófanna, 6 einingum af 15 ef hún er í BA-námi. Hún missir lánsrétt. Og það er engar undanþágureglur í þessum skrautprentuðu ritum lánasjóðsstjórnarinnar frá þessu. 3. Auðvitað er talsvert um það, svo að ég nefni eitt dæmi enn, að námsmenn eru með meðlagsskyld börn en ekki beint á sínu framfæri. Niðurstaða núverandi stjórnar sjóðsins er sú að námsmaðurinn fær ekki meðlagsgreiðslurnar metnar inn í lánsfjárþörfina. Niðurstaða: Menn hætta námi. A.m.k. veit ég um eitt dæmi þess. 4. Þegar lánasjóðnum er sagt að 9 einingar á önn séu taldar fullt nám í mastersnámi í Bandaríkjunum, þá segir lánasjóðurinn allt annað af því að hann veit auðvitað mikið betur. Lánasjóðurinn segir að það sé mögulegt að taka 12 einingar og því séu 9 einingar aðeins 75% námsframvinda. Fram til þessa hefur sjóðurinn verið sammála skólunum um að hæfilegur tími til að ljúka mastersnámi sé tvö ár. Nú styttir Lánasjóður ísl. námsmanna námið hjá sér í háskólum í Bandaríkjunum eins og þeir leggja sig. Miklir menn erum vér, Hrólfur minn. Lánasjóðsstjórnin styttir námið um hálft ár og afleiðingarnar: Fólk siglir í strand og hættir nema það eigi að ábyrgðarmenn sem eru tilbúnir til þess að skrifa upp á mismuninn í bankakerfinu. 5. Frestir sem settir eru til að sækja um lán eru túlkaðir svo strangt af stjórn sjóðsins að tugir manna hafa misst lánsrétt fyrir þessa önn af þeim ástæðum. 6. Undirbúningsnám iðnnáms, grunndeildir málmiðnaðarins, byggingariðnaðarins, er strikað út og undirbúningsdeildir í Tækniskólanum og Samvinnuháskólanum eru strikaðar út. Niðurstaða: Grunninum að þessum skólum og þessari tegund menntunar er kippt undan fólki. Tækniskólinn t.d. er mjög þýðingarmikill skóli einmitt fyrir iðnaðarmenn þar sem fólk er kannski komið nokkuð yfir tvítugt og hefur verið úti á vinnumarkaði um skeið. Aðgangur að þessum skóla verður miklu efiðari en ella. 7. Ég nefni hvernig staðið hefur verið að málum gagnvart bönkunum, sem menn eru þó að hrósa sér af, þar sem niðurstaðan er sú að námsmenn eru að borga 13,5--14% vexti á sama tíma og verðbólga er talin 2%. Þessi sérstöku vildarkjör bankanna sem menntmrh. var að tala um í vor eru 12% raunvextir á námstímanum hjá þessu fólki. 8. Ég nefni þá staðreynd að þegar um er að ræða svokallað launað nám erlendis, sem snertir aðallega lækna í framhaldsnámi, missa þeir algerlega lánsrétt þegar þeir fá 50--60 þús. kr. á mánuði þó þeir séu með fjölskyldu. Þetta hefur orðið til þess að sumir þessara manna hafa ákveðið að nota ekki réttinn til launa úti til þess að geta fengið lán út á sig og fjölskyldu sína. Það lítur líka hlálega út að ekki sé meira sagt. Þegar hlið við hlið eru Íslendingar þar sem annar stundar framhaldsnám í læknisfræði og gæti átt rétt á launum en hinn í líffræði og á ekki rétt á neinum launum, þá lítur þetta náttúrlega fáránlega út frá sjónarmiðum þessara aðila. 9. Til marks um hvernig haldið hefur verið á málum af hálfu stjórnar lánasjóðsins ætla ég að skýra frá því að stjórn Iðnnemasambands Íslands, en Iðnnemasambandið er ekki lengur í Bandalagi ísl. sérskólanema með sama hætti og áður var, fór fram á það að fá áheyrnarfulltrúa í LÍN. Iðnnemasambandið taldi að það hefði alla ástæðu til að ætla að menntmrh. væri hlynntur þessu. Ég man ekki hvort hann sendi eitthvað frá sér opinberlega um þetta mál. Stjórn INSÍ skrifaði lánasjóðnum fyrir tveimur mánuðum og bréfið hefur ekki fengist tekið fyrir í stjórn lánasjóðsins þannig að Iðnnemasamband Íslands veit ekki enn hvort það getur átt nokkra aðild að þessum málum. 10. Ég nefni þá staðreynd að með því að hætta að lána til skólagjalda í grunnháskólanámi er verið að útiloka fólk frá svokölluðu grunnháskólanámi í Bretlandi og Bandaríkjunum og yfirleitt í engilsaxnesku löndunum. Með þessu er verið að þrengja möguleika íslenskra námsmanna og þar með íslensku þjóðarinnar á því að ná til þeirrar þekkingar sem þarna getur verið um að ræða. Fólk getur að vísu fengið lán en það eru lán á markaðskjörum til 10 ára og 10 ára frá þeim tíma þegar lánið er tekið, ekki þegar náminu lýkur heldur frá þeim tíma þegar lánið er tekið. 11. Þá tel ég, virðulegi forseti, að í vinnubrögðum stjórnar lánasjóðsins birtist óvenjuleg lítilsvirðing við allt sem heitir listnám. Staðreyndin er auðvitað sú að listmám t.d. í tónlist, söng sérstaklega, verður ekki stundað nema í einkaskólum þar sem eru skólagjöld. Það er verið að segja við alla þá sem ætla að stunda söngnám á háskólastigi erlendis þar sem eru skólagjöld: Þið getið ekki fengið almenn námslán í þessu skyni heldur aðeins 10 ára lán á markaðsvöxtum. Hvað á þetta að þýða? Og það birtist einnig sem aðför að listnámi að mínu mati þegar fellt er niður lán, eins og stendur víst til að gera, til undirbúnings náms í Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Það var rætt um það sl. sumar að fella þau lán niður. Það var ekki gert heldur var því frestað um eitt ár en það var orðað nákvæmlega svona: Því er frestað um eitt ár. Hvaða áhrif hafði þetta? Í staðinn fyrir 130--160 umsækjendur um undirbúningsnám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands sóttu hvað margir? 60. Það hefur orðið hrun í þessum hópi, svo ég noti orð Bjarna Daníelssonar skólastjóra í samtali við mig núna rétta áðan. 12. Þetta kemur líka fram í því sem ég nefni hér, virðulegi forseti, en það er sú staðreynd að það er búið að lækka lán vegna bókakaupa um helming, þ.e. úr 60% af mánaðarframfærslu í 30% af mánaðarframfærslu. En nú er ekki lánað til efniskaupa og það er auðvitað sérstaklega bagalegt í listnámi á háskólastigi, einkum og sér í lagi í myndlist. Það er hrapallegt að menn skuli hafa umgegnist þessa hluti með þessum hætti. 13. Ég ætla að nefna eitt dæmi enn. Stjórn sjóðsins, svo mögur sem hún er í afgreiðslum á íslenskum stúdentum erlendis eða fólki sem er í listnámi erlendis, er rausnarleg þegar kemur að einkaskólum á Íslandi því að hún hefur ákveðið að veita námslán á tölvubrautir í einkaskólum en hefur hafnað því að veita námslán á tölvubrautir í framhaldsskólum. Hér hef ég, virðulegi forseti, nefnt 13 dæmi til marks um það að ég er algerlega sannfærður um að þó að einstakir þingmenn hafi afgreitt hlutina frá sér með tilteknum hætti og gert ráð fyrir því að þar með yrðu þeir svo, þá hefur stjórn sjóðsins og meiri hluti hennar í raun og veru afgreitt þetta með þeim hætti að ég segi fyrir mig af því að ég þekki þingmenn ágætlega sem einstaklinga: Ég trúi því ekki að þeir hafi vitað um þessi vinnubrögð. Ég er sannfærður um að þeir hafa yfirleitt ekki vitað um þau og ég efast um að hæstv. menntmrh. hafi í öllum tilvikum vitað um þessi vinnubrögð. Ég er þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að það sé óhjákvæmilegt að það verði kannað sérstaklega og rannsakað hvernig stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur unnið, farið ofan í afgreiðslur hennar á einstökum málum lið fyrir lið því að þessi dæmi sem ég hef nefnt eru alveg nægileg sem sönnunarefni um að það er ekki hægt að treysta því að þarna sé með sanngjörnum hætti haldið á málum. Niðurstaðan af þessu, virðulegi forseti, hefur svo öll orðið sú sem nú liggur fyrir. Námsmönnum er að fækka. 1990--1991 voru 5.342 einstaklingar á nemendaskrá Háskóla Íslands. Þeir eru núna 5.059. Þeim hefur fækkað um 5%. Skólaárið 1990--1991 voru 2.700 foreldrar í námi og fengu lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna, en eru núna 1.966. Þeim hefur fækkað um 27%. Þetta eru auðvitað fyrst og fremst konurnar. Samtals voru þá hjá lánasjóðnum 8.042 en eru núna 7.025, fækkun 1.023, það er ekki lítið, eða um 12,7%. Með öðrum orðum hefur þeim sem skipta við lánasjóðinn fækkað um 12,7%. Til þess voru kannski refirnir skornir. Það var kannski það sem stóð alltaf til. En hefur þá framlagið líka lækkað um 12,7%, virðulegi forseti? Hefur það lækkað um 12%? Nei. Frá 1990--1991 til 1992--1993, á sama tímabili og nemendunum sem taka lán hefur fækkað um 12,7%, hefur framlagið á sambærilegu verðlagi lækkað um 35,4%. Framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna samkvæmt fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir er 1.710 millj. kr. Hafa heildarlánin sem gert var ráð fyrir lækkað um 12,7% eins og fólkinu hefur fækkað? Nei. Heildarlánveitingar hafa ekki lækkað um 12,7% heldur 28,8% á sama tíma. Það er þess vegna ekki nóg með að það hafi verið settar reglur sem skera af námsmenn í stórum stíl upp á 1.000 manns heldur er líka það sem þetta fólk fær í hendurnar miklu minna en áður var. Ég hef stundum sagt að námsmenn hafi orðið fyrir harðari árásum af þessari ríkisstjórn en nokkur annar hópur hlutfallslega. Ég stend við það. Ég tel mig hafa sýnt fram á það í ræðu minni að námsmenn hafi ekki aðeins orðið fyrir skerðingu sem nemur falli þjóðartekna og kaupmáttar launa, nei. Hrunið í lífskjörum námsmanna er miklu meira og það alvarlega í málinu er svo auðvitað það, virðulegi forseti, að þessar alvarlegu staðreyndir munu ekki birtast okkur sem þjóð, sem heild, fyrr en eftir mörg ár. Menntunin er undirstaða góðra lífskjara í þróuðu þjóðfélagi. Og þegar verið er að brjóta menntunina á bak aftur þýðir það ósköp einfaldlega að það verður færra fólk og lakari árangur í rannsóknum, vísindum og þróunarstarfsemi komandi ára og áratuga. Menn verða því ekki dæmdir fyrir þennan niðurskurð í kosningunum 1995 því að það sést ekki þá en það sést kannski 1999 og 2003. Það er verið að brjóta niður lífskjaragrunn Íslendinga til næstu aldar. Sama fólkið og núna geysist um héruð reynandi að selja Íslendingum þann pakka að við munum leysa allan vanda með því að verða aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Ég ætla ekki að fara út í þau mál hér en ég segi alveg eins og er. Ef það er svo að Evrópskt efnahagssvæði skili einhverjum árangri, þá er verið að strika hann allan út með þessu. Hæstv. menntmrh. hefur ákveðið að beita sér fyrir sérstakri rannsókn á stöðu rannsókna-, vísinda- og þróunarstarfsemi hér á landi. Hingað koma útlendir aðilar í þessum mánuði og munu halda sérstaka ráðstefnu um þau mál á lokastigi sinnar vinnu. Það verður haldinn fundur, ég hygg á vegum Rannsóknaráðs ríkisins og Vísindaráðs 30. okt. nk., ef ég man rétt. Ég hlakka til að fá tækifæri til að vera þar og fylgjast með umræðum. En ég er alveg sannfærður um það eftir að hafa fylgst með umræðum um menntamál, vísindi og framlög til vísinda á undanförnum árum, bæði hér og erlendis, að sú staðreynd að við erum komnir niður að Grikklandi og Tyrklandi mun ekki auðvelda það verk sem menn ætla sér að vinna í rannsóknum, vísindum og þróun. Ég sé ekki betur, virðulegi forseti, en með þessari heildarstefnu í menntamálum, sem ég hef hér aðeins tæpt á, sé verið að þrengja okkur niður á lífskjarastig Tyrklands og Grikklands. Vilja menn það? Ég er sannfærður um að hv. Alþingi vill það ekki. Í trausti þess að undirtektir verði góðar við þetta mál, með hliðsjón af yfirlýsingum Alþfl., með hliðsjón af því að ég er viss um að einstakir þingmenn vita ekki hvernig farið hefur verið með þeirra mál í stjórn lánasjóðsins, með hliðsjón af því öllu treysti ég því að þessu máli verði vel tekið. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Frú forseti. Rétt til að svara fyrir nokkra hluti sem hv. þm. Svavar Gestsson hefur verið að fullyrða hér en eru mér sum hver ókunnug þótt ég sitji sem formaður stjórnar sjóðsins, þá ætla ég rétt að tæpa á helstu atriðunum sem hann minntist hér á. Ég mun síðan svara öðru í ræðu hans seinna. 1. Varðandi 25% viðbótareiningar vegna veikinda þá hefur því atriði verið lítið breytt frá síðustu reglum. Benda má á hvort menn geti alltaf tekið það með í reikninginn að konur séu einmitt ófrískar í prófum og þær taki bara 6 einingar. Ef við mundum nú taka 9 einingar eða 10 einingar. Þetta er bara spurning. 2. Ég skil ekki athugasemd hv. þm. varðandi meðlögin. 3. Ég skil ekki heldur athugasemd varðandi mastersnámið í Bandaríkjunum. Hún á ekki við rök að styðjast sú fullyrðing. Stjórnin hefur í engu stytt það nám sem þar fer fram. Það er að vísu í athugun hvort eigi að lána til meira en tveggja ára þegar um ritgerðir er að ræða sem fylgja mastersnáminu. 4. Næsta atriði var að frestir séu túlkaðir strangt. Til þess eru dagsetningar að standa við þær, þær eru ekki settar til að menn geti brotið þær. Hvers eiga hinir að gjalda sem standast tímann? 5. Ég nefni næst að undirbúningur iðnnáms, tækniskóla, samvinnuháskóla sé strikað út. Það var ákvörðun stjórnar sjóðsins að lána ekki til náms sem væri jafngildi stúdentsprófs. Það nám sem þarna fer fram er ígildi þess. Við getum alveg eins farið að lána til náms við fjölbrautaskóla í landinu. Hv. þm. sýndi það og sannaði þegar hann var menntmrh. að hann var höfðingi og útdeildi fjármunum okkar skattborgaranna og fór létt með það. Í úthlutunarreglum er reiknað með 9% vaxtaálagi ofan á lánin. Einnig var lánað vegna náms erlendis, læknanáms, og það er líka í athugun að breyta því. Yfirleitt er þar um að ræða menn sem hafa mjög há laun. Það er spurning hvort Iðnnemasambandið eigi að vera í stjórn sjóðsins. Þetta var nú einu sinni eitt samband, þ.e. samband sérskólanema. Nú klauf Iðnnemasambandið sig út og ég spyr: Ef einhverjir fleiri ætla að kljúfa sig út úr einhverjum öðrum samböndum eiga þeir þá að fá aðild að stjórn sjóðsins? Virðulegi forseti. Af því að tíma mínum er lokið ætla ég að fá að svara öðru seinna.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega ekki hægt að svara þessum þrettán atriðum sem ég nefndi í stuttu andsvari. Ég skil vel að hv. þm. eigi erfitt með það. Enda kom í ljós að hann skildi ekki það sem ég sagði í veigamiklum atriðum og það er kannski vegna þess að ég hafi tjáð mig mjög óskýrt. Það er spurning hvort hann vill ræða þessi mál við fulltrúa Stúdentaráðs Háskóla Íslands og Sambands ísl. námsmanna erlendis í stjórn lánasjóðsins, hvort hann vill reyna einu sinni að hlusta á þetta fólk. Allar þessar upplýsingar sem ég er með eru frá því fólki sem starfar meira og minna í Lánasjóði ísl. námsmanna og í lánamálunum með hv. þm. Það væri því fróðlegt fyrir hann einhvern tíma ef hann léti svo lítið að hlusta einu sinni á þetta fólk. Varðandi Iðnnemasamband Íslands ætla ég bara að segja þetta: Iðnnemasamband Íslands er ekki bara einhver hópur. Iðnnemasamband Íslands er langsamlega stærstu samtökin innan Bandalags ísl. sérskólanema. og að segja að Iðnnemasambandið hafi farið út með einhverjum hætti, eins og hv. þm. gerði hér, sýnist mér benda til þess að hann hafi ekki sett sig nægilega vel inn í málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna.

Frú forseti. Mér er spurn hvort fulltrúar námsmanna séu sérstakir fulltrúar Alþb. og Svavars Gestssonar í stjórninni. Mér heyrðist það á máli þingmannsins. Þetta hefur verið rætt í stjórninni. Við höfum rætt mörg atriði í stjórninni. Þar hefur verið komið til móts við námsmenn í mörgum atriðum, sumum ekki. Varðandi það sem hann sagði áðan um listnám, þá hefur ekki verið talað um það að lána ekki í Myndlista- og handíðaskólann. Ég kannast ekki við það. Það hefur verið talað um að lækka lán vegna bókakaupa um helming og að ekki verði lánað til efniskaupa. Ég mun skýra hér á eftir hvers vegna það var gert. Í þriðja lagi var athugasemd um að stjórnin hafi verið rausnarleg að lána til tölvubrautar í einkaskóla. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til þingmannsins að sýna það og sanna að sú ákvörðun hafi verið tekin í stjórninni. Menn eigi ekki að fleipra með slíka hluti á hinu háa Alþingi nema hafa sannanir fyrir því.

Virðulegi forseti. Út af fyrir sig gæti ég lagt fram ýmis fleiri gögn um lánasjóðinn eða verið fús til þess að fræða formann stjórnar lánasjóðsins enn frekar en ég hef gert hér í dag um þennan sjóð sem hann stýrir en það er ekki kostur á því í andsvarstíma. Aðeins eitt atriði og það er þetta: Það er ævinlega verið að dylgja um það í málflutningi hv. þm. og annarra forustumanna ríkisstjórnar í þessum málum að undirritaður hafi sérstök og grunsamleg sambönd við það fólk sem vinnur t.d. í menntmrn. Síðasta vor setti hæstv. menntmrh. á langar tortryggnisræður um það að fólk í menntmrn. væri alltaf að kjafta í mig og hv. þm. ætlar að nota sömu aðferðina. Tilgangurinn er auðvitað sá að reyna að hræða fólk frá því að tala við stjórnarandstöðuna. Þetta er ólýðræðislegt offors sem ég vísa á bug og ég vona að við getum átt samstarf við fulltrúa námsmanna í stjórn lánasjóðsins eftir því sem þörf gerist hvort sem menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. En það er dapurlegt þegar menn eru orðnir þvílíkt rökþrota bú að þeir skuli þurfa að gefa sig upp til forseta Alþingis með þeim hætti sem hv. þm. gerði hér áðan.

Hæstv. forseti. Ég mun, eins og hv. 1. flm. þessa frv., rifja upp nokkur atriði varðandi lánasjóðsmálið. Margt af því ræddum við auðvitað á síðasta þingi þegar það frv., sem varð að lögum þá, var hér til umræðu. Af eðlilegum ástæðum verður mín upprifjun með nokkuð öðrum hætti en hv. 1. flm. sem talaði áðan. Mér virðist það vera einkum tvennt sem ráði flutningi þessa frv. Í fyrsta lagi er það sjálfsagt þörfin fyrir að standa við stóru orðin frá því á síðasta þingi, frá umræðunni um lánasjóðinn þá. Í öðru lagi sýnist mér að það sé þörfin fyrir að ögra formanni þingflokks Alþfl. eins og fram kemur í grg. með frv. Ef hann væri hér staddur væri hann vafalaust fær um að svara fyrir sig. Í grg. er vitnað í það að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi lýst því yfir við afgreiðslu frv. að hann mundi beita sér fyrir breytingum á 6. gr. ef hún hefði þau áhrif í framkvæmd að námsmönnum fækkaði, eins og segir í grg. Hér er ranglega vitnað í ummæli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar við afgreiðslu frv. Hann sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég ítreka það hins vegar að leiði reynslan í ljós að 6. gr. hindri menn í að stunda nám sitt með eðlilegum hætti, þá áskil ég mér allan rétt til að eiga þátt að breytingum á því ákvæði í framtíðinni.`` Þetta voru orð þingflokksformannsins. Nú er það svo að fækkun námsmanna er ekki mælikvarði á það hvort eitthvert eitt atriði hindri þá í að stunda nám sitt með eðlilegum hætti og mjög hæpið er að halda því fram að nú þegar sé komin reynsla á það hver áhrif 6. gr. hefur í framkvæmd. Í grg. með frv. er því haldið fram að námsmönnum hafi þegar fækkað að því er verður skilið vegna nýrra laga og reglna um LÍN. Það hefur hins vegar víða komið fram í fjölmiðlum að í raun sé ógerningur að svo stöddu að meta nákvæmlega hvernig þróun fjölda lánþega LÍN muni verða milli skólaársins 1991--1992 og þess skólaárs sem nú er nýhafið. Í ár giltu aðrar reglur um umsækjendur en á síðasta ári. Í fyrra var litið svo á að fólk sem var í námi næsta skólaár á undan væri sjálfkrafa umsækjendur. Nú í ár var þessu breytt þannig að allir þurfa að sækja um lán. Ekki er sjálfkrafa litið á þá sem nutu lána á síðasta skólaári sem umsækjendur. Með þessu móti er mun hægara um vik fyrir lánasjóðinn að áætla fjölda lántakenda en áður var. Af þessum sökum er alls ekki hægt að álykta á grundvelli fjölda umsækjenda í ár, eins og gert hefur verið, um fækkun fólks í námi eða fækkun einstakra hópa miðað við fjölskylduaðstæður. Þetta verður líkast til fyrst hægt að gera með sæmilegri nákvæmni eftir næstu áramót. Á hinn bóginn er ljóst að gífurleg fjölgun lánþega varð hjá sjóðnum á tímabilinu 1988--1991 eða um 40% í námi hér á landi. Þá fjölgaði foreldrum hlutfallslega meira en einstaklingum sem fengu aðstoð sjóðsins. Búist var við að draga mundi úr þessari bylgju alveg án tillits til breytinga á reglum. Þetta hefur gerst og nú eru vísbendingar um að hlutfall foreldra og einstaklinga sé svipað og það var áður en þessi mikla fjölgun átti sér stað eða um 30% foreldrar og 70% einstaklingar. Það eru því lítil efni til þess að draga þær ályktanir sem flm. og forustumenn námsmanna hafa gert af þróun lánþegafjölda hjá lánasjóðnum. Það er með öllu ótímabært að breyta lögum sem sett voru á síðasta vori um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og hér er lagt til. Þau voru sett vegna hins gífurlega vanda sem blasti við sjóðnum sem ekki síst stafaði af ábyrgðarleysi þeirra sem áttu að gæta hagsmuna hans síðustu árin. Lögunum var breytt til að koma í veg fyrir gjaldþrot sjóðsins. Fyrrv. menntmrh. og 1. flm. þessa frv. sem við erum hér að ræða ákvað með reglugerð að hækka námslán um nálægt 20% fram yfir verðlagsbreytingar á árunum 1989--1990. Þetta þýddi 750 millj. kr. aukin árleg útgjöld fyrir sjóðinn á núverandi verðlagi. Á sama tíma ákvað þáv. fjmrh. svo og þeir þingmenn, sem studdu þáv. ríkisstjórn, að lækka framlög til sjóðsins um 660 millj. kr. á milli áranna 1990 og 1991. Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp. Á sama tíma og námslán voru hækkuð umfram verðlag um nær 20% rýrnaði kaupmáttur fólks á almennum vinnumarkaði svo um munaði. Þannig var kaupmáttur ráðstöfunartekna um 13% lakari árið 1991 en hann var 1988. Þarna varð því á skömmum tíma stórkostleg röskun á kjörum fólks á almennum vinnumarkaði samanborið við þá sem höfðu námslán sér til framfæris. Til að mæta hækkun námslána og lækkun ríkisframlags til LÍN voru slegin lán. Á árinu 1991 jukust þessar lántökur um 1.560 millj. kr. Þessi lán eru tekin til skamms tíma og þau eru nú orðin svo þung byrði á sjóðnum að afborganir og vextir af þeim einum saman stórauka fjárþörf hans árlega á næstu árum ef ekkert verður að gert. Þessar aðgerðir fyrrv. menntmrh. og mikil fjölgun lánþega í kjölfarið gerðu það að verkum að námsaðstoð jókst úr rúmlega 2.900 millj. kr. árið 1989 og stefndi í 4.500 millj. á föstu verðlagi árið 1991 ef óbreyttar úthlutunarreglur hefðu gilt allt það ár. Hækkun námslána var að raungildi um það bil 1.600 millj. kr. eða rúmlega 50% á tveimur árum. Á sama tíma lækkuðu fjárveitingar til sjóðsins, eins og ég sagði áðan, um 660 millj. kr. Þetta var vandinn sem sjóðurinn stóð frammi fyrir og við þessar aðstæður hafði ég og stjórn LÍN engan annan kost en að taka í taumana til að forða lánasjóðnum frá þroti og reisa fjárhag hans við þannig að hann gæti áfram gegnt afar þýðingarmiklu hlutverki fyrir námsmenn og raunar þjóðina alla. Úthlutunarreglum var breytt vorið 1991. Þær breytingar fólust fyrst og fremst í því að teknar voru til baka þær óraunhæfu hækkanir á lánum umfram verðlag sem ákveðnar höfðu verið. Þessar aðgerðir drógu úr fjárþörf sjóðsins um 250 millj. á árinu 1991 og að auki um það bil 750 millj. kr. á yfirstandandi ári. Lögum um LÍN var síðan breytt eins og hv. þm. er kunnugt. Nýju lögin treysta fjárhag sjóðsins verulega til frambúðar. Með nýjum úthlutunarreglum fyrir skólaárið 1992--1993 var svo enn dregið úr fjárþörf sjóðsins. Það er rétt að gera sér grein fyrir því hverju var breytt með nýjum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna þótt reyndar hafi farið fram viðamikil umræða um það mál á síðasta þingi. Með nýjum lögum um LÍN var fyrst og fremst leitast við að treysa fjárhagslegan grundvöll sjóðsins til frambúðar og leggja þannig grunn að því að hann geti starfað áfram og gegnt hlutverki sínu. Það má öllum vera ljóst að gjaldþrota lánasjóður tryggir engum jafnrétti til náms. Þetta var gert með því að setja í lögin ákvæði um lága vexti á námslán og auka endurgreiðslu til sjóðsins frá því sem áður var. Þá var gert ráð fyrir því að námsmenn fengju ekki lán fyrr en eftir þeir hefðu sýnt fram á námsframvindu á hverju missiri eða önn. Þessi síðasttalda breyting varð, eins og kunnugt er, aðalatriði gagnrýni hér á hinu háa Alþingi. Í raun er það meginefni þess frv. alþýðubandalagsmanna sem hér er til umræðu, að afnema ákvæði nýsettra laga um þetta efni. Á það hefur margoft verið bent að þetta ákvæði laganna er beinlínis forsenda þess að þeir, sem stunda nám sitt af alúð og skila eðlilegum afköstum í námi, fái eftir sem áður fullt framfærslulán þrátt fyrir sparnaðaraðgerðir. Það er kjarni málsins að því er varðar þessa breytingu á lögunum. Ég tel rétt að árétta, þótt mikið hafi verið rætt um þetta atriði í umræðum um frumvarpið um LÍN á síðasta þingi, að með þessu ákvæði um að námslán greiðist eingöngu eftir að árangur liggur fyrir er gert kleift að tengja upphæð námslána afköstum í námi þannig að maður sem lýkur t.d. 75% afköstum fái í samræmi við það 75% af fullu láni. Þannig er í raun krafist 100% námsframvindu til þess að fullt lán sé veitt. Með þessum hætti er dregið verulega úr fjárþörf LÍN og þannig er hægt að forðast að sá niðurskurður, sem ákveðinn hefur verið á heildarframlögum til námsaðstoðar, bitni á mikilvægustu sérkennum íslensks námslánakerfis. Þar er án efa einna mikilvægast ríkt fjölskyldutillit. Þá er einnig sneitt hjá því að sparnaðaraðgerðir komi niður á því fólki sem stundar nám sitt og skilar eðlilegri námsframvindu samkvæmt skipulagi skóla. Þetta ákvæði nýju laganna er einnig forsenda fyrir því að hægt er að sníða ýmsa afar slæma galla af fyrri reglum sjóðsins. Þar má nefna að námsmenn sem skila ekki upplýsingum um námsárangur eða fullnægja ekki skilyrðum sjóðsins um námsafköst fá einfaldlega ekki lengur lán. Vonast er til þess að ofgreiðslulán verði úr sögunni eftir þessar breytingar. Einnig er vonast til þess að komið verði í veg fyrir að fólki verði synjað um aðstoð sjóðsins vegna ófullnægjandi námsárangurs ef það hyggur á nám eftir nokkurt hlé. Því miður hefur það verið of algengt að fólk hefur fengið námslán vegna missiris eða skólaárs, hætt við svo búið í námi og ekki lokið tilskildum árangri. Óski þetta fólk eftir aðstoð LÍN eftir nokkur ár, þegar það hefur hug á að hefja nám að nýju, hafa reglur sjóðsins verið þannig að því er synjað um lán þar til ströngum skilyrðum er fullnægt. Slíkum bakreikningum verður ekki til að dreifa þegar fólk þarf að skila árangri áður en námslán er greitt út. Ég vék að því áðan að með úthlutunarreglum fyrir skólaárið 1992--1993 hefur verið dregið úr fjárþörf sjóðsins. Það munu vera um 500 millj. kr. Þetta var nauðsynlegt til að ná endum saman í fjármálum LÍN á næsta ári. Í raun hafði stjórn sjóðsins tvo kosti í þessum efnum. Annar var að skerða öll námslán þar á meðal almenna grunnframfærslu. Láta mun nærri að skerða þyrfti framfærslulán til námsmanna um 17--18% ef þessi leið hefði verið farin til að ná fjárþörf sjóðsins á næsta skólaári niður í 3.400 millj. kr., en það er sú upphæð sem ætlað er að verja til námsaðstoðar samkvæmt fjárlagafrv. Hinn kosturinn var að grípa til betri nýtingar fjármagns fyrst og fremst með kröfum um eðlilega námsframvindu og að auka festu í framkvæmd lánveitinga, draga úr aukalánum o.s.frv. Eins og kunnugt er ákvað stjórn LÍN að velja síðari kostinn. Sú ákvörðun var ekki síst byggð á því að með þeim breytingum væri hægt að komast hjá því að hrófla við meginundirstöðum námslánakerfis okkar. Breytingar á úthlutunarreglum sem samþykktar voru af stjórn sjóðsins í byrjun sumars fólu m.a. í sér breyttar kröfur um námsframvindu, lækkun lána vegna bókakaupa, breytingu á ferðastyrkjum í ferðalán og lækkun barnastuðla. Þær fólu í sér minni fjárþörf sjóðsins en ella. Á hinn bóginn var frítekjumark hækkað til að auðvelda námsmönnum að afla meiri tekna til fjármögnunar á haustlánum sínum. Að auki er gert ráð fyrir að hækka lán til að vega upp á móti vaxtakostnaði vegna breytinga á útgreiðslu lána. Það er rétt að geta þess að stjórn LÍN hefur á margvíslegan hátt leitast við að auðvelda námsmönnum þá breytingu sem verður á útgreiðslutíma námslána. Meðal þess sem stjórnin hefur samþykkt er að lán vegna skólagjalda þeirra sem stunda nám erlendis verða greidd fyrir fram á svipuðum tíma og tíðkast hefur. Þetta veldur því að skólagjöld að upphæð um 200 millj. kr. greiðast nú strax í haust. Þeir námsmenn sem höfðu fengið staðfesta skólavist í grunnháskólanámi eða sérnámi erlendis fyrir 3. júní sl., þegar úthlutunarreglur fyrir skólaárið 1992--1993 voru gefnar út, fá lán vegna skólagjalda í samræmi við reglur sem giltu á síðasta ári. Ferðalán til þeirra sem stunda nám erlendis verða greidd strax og þeir hafa lagt fram gögn um ferðir sínar og fjölskyldu. Bókalán verða greidd í einu lagi við fyrstu útborgun framfærsluláns til námsmanna. Í kjölfar viðræðna stjórnarmanna LÍN við forráðamenn banka og sparisjóða um breyttan útborgunartíma lána úr sjóðnum hafa lánastofnanir keppst við að bjóða námsmönnum aukna þjónustu. Því er ljóst að námsmenn sem svo kjósa geta fengið fyrirgreiðslu hjá bönkum og sparisjóðum á auðveldan hátt. Sérstöku álagi verður bætt ofan á námslánin vegna þess að þau greiðast nú að meðaltali tveimur til fjórum mánuðum síðar en áður. Þetta álag er miðað við 9% raunvexti á ári og bætist við lán allra námsmanna án tillits til þess hvort þeir taka lán eða ekki. Talið er að þetta hækki námslán samtals um 50 millj. kr. á næsta skólaári. Ábyrgðarmönnum er gefinn kostur á að taka sjálfskuldarábyrgð á takmarkaðri upphæð námslána. Þetta auðveldar námsmönnum að ganga frá ábyrgðum fyrir lánum sínum og að gefa út eitt skuldabréf fyrir lánum sem þeir hyggjast taka það sem eftir er námsferils þeirra. Það hefur verið haft á orði að með nýjum lögum um LÍN hafi verið afnumið jafnrétti til náms á Íslandi. Sem betur fer er hér um algjöra sleggjudóma að ræða. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði að umtalsefni að felld hefði verið tillaga eða fellt hefði verið brott úr lögum orðið ,,jafnrétti`` til náms. Það er rétt að tillagan var felld, en þetta orð hefur aldrei staðið í lögum. Það stóð ekki í fyrri lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Eftir gildistöku nýrra laga eru námslán hér á landi eftir sem áður mjög hagstæð. Ég vek athygli á því að þrátt fyrir þær breytingar sem gerðar voru telur Hagfræðistofnun Háskólans að í raun séu 54% af námslánum styrkur úr ríkissjóði vegna lágra vaxta, óhjákvæmilegra affalla af lánum og hagstæðra lánskjara jafnvel þótt þau endurgreiðist nú fyrr en áður. Þegar litið er til þess að höfuðmarkmið Lánasjóðs íslenskra námsmanna er að stuðla að jafnrétti til náms án tillits til efnahags, er rétt að hafa í huga að áfram er stuðlað að jafnrétti með veitingu námslána samkvæmt hinum nýju lögum. Námlán bera nú 1% vexti en til samanburðar má nefna að 6--8% raunvextir eru á námslánum í öðrum ríkjum Norðurlanda. Annað árið í röð er dregið úr skerðingu lána vegna tekna námsmanna og maka þeirra. Á skólaárinu 1990--1991 urðu námsmenn að sæta því að tekjur þeirra sjálfra og maka þeirra sem fóru fram yfir frítekjumark sjóðsins leiddu sjálfkrafa til skerðingar á námslánum sem nam 75% af umframtekjum. Þessi skerðing var minnkuð í 50% á síðasta ári og í úthlutunarreglum fyrir árið 1992--1993 er gert ráð fyrir verulegri hækkun frítekjumarks en með því er átt við að tekjur megi vera mun meiri en áður án þess að til skerðingar námslána komi. Námsmenn eru þannig hvattir til að afla eigin tekna og takmarka lántökur sínar. Með markvissum aðhalds- og sparnaðaraðgerðum hefur tekist að treysta í sessi sérstöðu íslensks námslánakerfis. Sú sérstaða felst í miklu félagslegu tilliti, einkum fjölskyldutilliti. Á þessu sviði hafa Íslendingar algjöra sérstöðu t.d. meðal Norðurlandaþjóða. Þegar þetta er skoðað kemur í ljós að sem betur fer er það svo að jafn réttur íslenskra námsmanna til náms án tillits til efnahags er tryggður og treystur með nýjum lögum og reglum um LÍN og enn þá hefur íslenskt námslánakerfi algjöra sérstöðu með félagslegt fjölskyldutillit. Það er raunar hafið yfir allan vafa að námsaðstoð við fjölskyldufólk á Íslandi er betri en gerist á Norðurlöndum og þar með yfirleitt í öðrum löndum enda alkunna að Norðurlandabúar standa þar fremstir í flokki meðal þjóða heims. Samkvæmt niðurstöðum starfsmanna LÍN sem aflað hafa upplýsinga um reglur sem gilda um námsaðstoð á Norðurlöndum, kemur í ljós að við Íslendingar erum í algjörum sérflokki á því sviði að styðja fjölskyldufólk til náms. Samkvæmt úthlutunarreglum skólaárið 1992--1993, eftir breytingar á reglum LÍN, á íslenskur námsmaður með maka og tvö börn rétt á námslánum sem nemur 103 þús. kr. á mánuði. Sams konar fjölskylda í Finnlandi á rétt á lánum og styrkjum sem nema rúmlega 42 þús. kr., í Svíþjóð tæplega 64 þús. kr., í Noregi liðlega 73 þús. kr. og í Danmörku ríflega 43 þús. kr. Við erum því í algjörum sérflokki þegar kemur að stuðningi við fjölskyldufólk í námi. Menn hafa reynt að drepa þessum staðreyndum á dreif og gripið til þess ráðs að fullyrða að námsmenn fái mun meiri almenna félagslega aðstoð á Norðurlöndum en gerist hér á landi. Í því sambandi er þó þess að geta að íslenskir námsmenn fá sömu styrki frá opinberum aðilum á Norðurlöndum eins og þarlendir námsmenn. Það er þó e.t.v. ekki kjarni málsins svo mikill munur er á námsaðstoð við íslenskt fjölskyldufólk miðað við fjölskyldur á Norðurlöndum að félagslegir styrkir utan námsaðstoðarkerfis bæta þann mun engan veginn upp. Eins og ég sagði í upphafi virðist það frv. sem hér er til umræðu fyrst og fremst lagt fram til að standa við stóru orðin frá í fyrra og til að stríða þingflokksformanni Alþfl. Það er ótímabært að leggja til breytingar á lögum sem verið er að hefja framkvæmd á og röksemdafærsla hv. flm. byggir á misskilningi og forsendum sem engan veginn standast.

Virðulegur forseti. Mér þykir það miður að hæstv. menntmrh. skuli vera að bera saman námslánakerfi erlendis og það námslánakerfi sem við búum við hér á landi. Ég hélt að samkomulag hefði verið um það í þeirri miklu umræðu sem fram fór í vor og ég hygg að menntmrh. hafi tekið undir, að í raun og veru sé útilokað að bera íslenskt fyrirkomulag, hvort heldur er eldra fyrirkomulagið eða það fyrirkomulag sem komið hefur verið á fyrir tilstuðlan núv. ríkisstjórnar, saman við það fyrirkomulag sem er á stuðningi við námsmenn erlendis. Það er með öllu ósambærilegt og menn eiga því ekki að bera slíka hluti saman því það er rangt. Það sem gerði það hins vegar að verkum að ég kvaddi mér hljóðs í andsvari við ræðu hæstv. menntmrh. var að nú guma menn mjög af því að vextirnir skuli vera 1%, bera saman raunvexti á lánum í bankakerfinu og segja að þetta séu algjörir smámunir miðað við það sem menn þurfa að borga í bönkum. Hins vegar er það svo að vextirnir munu hækka og ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því. Þess vegna var mjög hættulegt að taka vextina inn í lögin og það á eftir að koma í ljós hvaða aðferðum menn beita í þeim efnum. Hæstv. menntmrh. gumaði einnig af því að núna væri búið að auka mjög tekjutillit hjá lánasjóðnum, menn gætu unnið miklu meira. Það er nú aldeilis gott fyrir námsmenn að geta unnið í atvinnuleysinu. Staðreyndin er sú að með því að auka tekjutillitið er verið að opna sjóðinn fyrir þá námsmenn sem ekki þurfa á aðstoð hans að halda.

Ræðutími hv. þm. er liðinn. Bið ég hann um að ljúka máli sínu.

Ég er að ljúka máli mínu, virðulegur forseti. Ég ætla bara að segja að lokum að þeir námsmenn sem ekki geta aflað sér tekna . . .

Ræðutími hv. þm. er liðinn og bið ég hann um að ljúka máli sínu svo næsti ræðumaður komist að.

Virðulegur forseti, það eru örfá orð eftir. Þeir námsmenn sem ekki geta aflað sér þessara tekna þurfa að gjalda þess að þeir sem hafa nógar tekjur geta fengið stuðning frá lánasjóðnum.

Ég vil minna hv. þm. á að ræðutími í andsvörum er tvær mínútur og ekki lengri.

Virðulegur forseti. Ég kvaddi mér einnig hljóðs út af samanburðarfræðum hæstv. menntmrh. og bendi á að hann sleppir tveimur veigamiklum atriðum. Í fyrsta lagi því að talsverður hluti af þeirri námsaðstoð sem veitt er á Norðurlöndum og hann er að tala um, er ekki lán heldur styrkir. Í öðru lagi því að á Norðurlöndum er um að ræða betri almenna félagslega aðstoð, bæði í formi húsnæðisstyrkja og barnabóta sem eru hærri en hér á landi. Þegar upp er staðið og allt er vegið saman þá er það því miður orðið svo að við getum ekki lengur sagt: Ísland er með besta námslánakerfi á Norðurlöndum. Það er liðin tíð, svo er hæstv. menntmrh. og ríkisstjórn hans fyrir að þakka í þessu efni. Enn fremur vil ég víkja að hinu atriðinu sem hann gerði að umtalsefni í ræðu sinni einu sinni enn. Það er að lánin hafi verið hækkuð um 20% umfram verðlag í minni tíð. Það er rétt en þau höfðu verið skorin niður einhliða af Sverri Hermannssyni og Ragnhildi Helgadóttur um 20% á sínum tíma. Þegar upp er staðið þá er þróun kaupmáttar námsmanna annars vegar og tímakaups hins vegar, ef litið er yfir sama tíma, mjög svipuð. En ég minni á og legg áherslu á að það er óeðlilegt og ósæmilegt að egna saman launamönnum og námsmönnum með þeim hætti sem hæstv. menntmrh. gerði áðan.

Herra forseti. Ég tek nú alveg undir það að menn ættu að fara varlega í allan samanburð. En ég ætla að leggja áherslu á að samanburður á námslánakerfum Íslands og annarra landa hefur ekki fyrst og fremst verið vakinn af mér. Þetta hafa menn verið að gera í umræðunni, einkum andstæðingar breytinganna sem ríkisstjórnin gekkst fyrir í fyrra. Og það er enn verið að þessu. Ég er hérna með súlurit sem sýnir hvernig námslánakerfið er miklu sterkara hér á landi en í ríkjum Norðurlanda. 

Virðulegur forseti. Þetta er nokkuð vandasamt. Hæstv. menntmrh. rýkur í stólinn til að gagnrýna okkur fyrir að hafa vakið umræðu um samanburð á kjörum námsmanna hér og erlendis. Það vill svo til að framsögumaður þess máls sem er á dagskrá gerði það ekki. Svo virðist sem hæstv. menntmrh. sé að svara einhverju súluriti sem hann kaus að sýna okkur ekki heldur segja aðeins frá og hefur ekki getið um hvaðan er ættað og væri fróðlegt að vita um. Kjarni málsins er sá að þegar upp er staðið er stuðningur ríkisins og sveitarfélaga við námsmenn í grannlöndum okkar síst minni en hann er hér á landi. Það er búið að skera svo mikið niður þau grundvallaratriði hér á Íslandi að það er ekki lengur hægt að segja að við á Íslandi séum með langbesta námslánakerfi í heimi. Það er liðin tíð. Það stendur eftir og því er ekki hægt að mæla í mót, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Það er ekki rökrétt hugsun hjá hæstv. menntmrh. þegar hann veifar súluriti hér í ræðustólnum og segir: Við erum með sterkasta námslánakerfi í heimi. Í fyrri ræðu sinni bendir hann á að það sé alls ekki tímabært að endurskoða lögin sem sett voru í vor af því að það sé engin reynsla komin á þau. Þetta stenst ekki í röksemdafærslunni.

Herra forseti. Ég sagði að ekki væri ástæða til að endurskoða lögin eða breyta þeim í þá veru sem frv., sem við erum að ræða, gengur út á. Og það er allt annað en þarna var verið að tala um. Ég fullyrði að við erum með sterkara námslánakerfi en frændur okkar á Norðurlöndum og fullyrðingar hv. þm. Svavars Gestssonar um að ég hafi þar á röngu að standa eru út í loftið.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. um Lánasjóð íslenskra námsmanna, tillögur til breytinga á hinni illræmdu 6. gr. laganna. Í umræðunni á sl. vetri börðumst við framsóknarmenn ákaft gegn þessari grein. Við vorum sannfærð um það þá að hún gæti ekki staðist og erum sannfærð um það nú að hún geti ekki staðist, raunar enn sannfærðari en nokkru sinni fyrr. Ég þarf því varla að taka fram að við styðjum frv. sem hér er til umræðu sem felur það í sér að afnema þá eftirágreiðslu sem tekin var upp með lögunum og að á ný verði tekin upp framfærslulán en það getur ekki kallast að um framfærslulán sé að ræða í því lánakerfi sem nú er við lýði. Það hefur verið að koma í ljós í haust að þessi 6. gr. er enn þá verri en hún leit út fyrir að vera á síðasta vori þegar málið var til umfjöllunar á hv. Alþingi. Það eru nefnilega fleiri á þessum svokölluðu árskúrsum en lögfræðingar í Háskóla Íslands, eins og þá var fyrst og fremst talað um. Það eru ákveðnir árgangar t.d. í hjúkrunarfræði og tannlækningum sem eru á slíkum árskúrsum. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra getur sagt okkur eitthvað frá eða hv. 1. þm. Reykn. hvernig verður tekið á þeim málum. Svo er það náttúrlega nám sem stundað er erlendis. Það var talað um það og ég minnist þess að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir orðaði það í vor, þegar málið var til umfjöllunar, að það mætti meta nemendur á miðju ári með tilliti til lána. Hvað hefur verið unnið í þeim efnum? Verður um það að ræða að þeir stúdentar, sem eru við nám erlendis og ljúka aðeins prófi á vorin, verði metnir á miðjum vetri og geti fengið lán eða eru þeir á láni úr bankakerfinu allan veturinn? Fróðlegt væri að fá upplýsingar um þetta. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, þá eru gífurlega mörg atriði komin fram sem eru erfið viðureignar fyrir námsmenn og ég er sannfærð um að síðar í vetur muni þeim fjölga. Það verður ekki fyrr en eftir þessa fyrstu önn eða í upphafi næsta árs sem margir stúdentar átta sig á því hvað málið er alvarlegt. Þeir standa enn í þeirri trú að þeir fái full lán en munu síðan átta sig á því í janúar þegar fyrsta útdeiling verður að þeir standa mjög illa að vígi. Sumir hafa verið metnir hærra af sjóðnum í haust en námið gefur í einingum, þá kemur í ljós um áramót að þeir hafa verið á hærri lánum hjá viðkomandi banka heldur en lánasjóðurinn viðurkennir vegna þess að þeir hafa ekki getað tekið allar þær einingar sem þeim ber að gera. Það er ekki boðið upp á þær. Þannig er það með sumar námsgreinar. Þannig eru ótal mörg vandamál sem þessi 6. gr. leiðir af sér. Ég hélt því fram í utandagskrárumræðu um Háskóla Íslands fyrr í haust að það þyrfti ekki að koma hæstv. ráðherra neitt á óvart að nemendum hafi fækkað í háskólanum því til þess hafi leikurinn verið gerður. Sannleikurinn er sá að þessi nýju lög leiða í sjálfu sér ekki af sér sparnað fyrir sjóðinn að öðru leyti en því að nemendum fækkar. Þetta lét hæstv. ráðherra á sér skilja í umræðunni í fyrra að væri tilgangurinn. Svo ég held hann ætti bara að kannast við það. Nú ætla ég ekki að halda því fram að það hafi ekki gerst á Íslandi að fólk hafi farið í háskólanám sem ekki hafi átt þangað erindi. Ég er alveg sannfærð um að það hefur gerst. En það og hitt að sjóðurinn hefur verið misnotaður í einhverjum mæli má ekki verða til þess að því fólki, sem er við nám, sé gert svona óskaplega erfitt fyrir eins og 6. gr. gerir. Ég held að þau tilfelli séu til þar sem þessi grein kemur ekki að sök og þar á ég sérstaklega við þá einstaklinga sem búa við þá sérstöðu að geta búið á heimili foreldra sinna og greitt kannski lítið heim til sín og notað lánið fyrst og fremst sem vasapening. Það má bjóða því fólki ýmislegt og það er engin ástæða til að hafa meðaumkun með því. En þar sem ég kem af landsbyggðinni og þekki fyrst og fremst fólk af landsbyggðinni sem er í námi þá veit ég hvað það er gífurlega mikill kostnaður sem þetta fólk þarf að leggja út í til að geta farið í nám. Það er ekkert ódýrt að vera á leigumarkaðinum hér í Reykjavík og þetta leiðir fyrst og fremst af sér að landsbyggðarfólk og konur munu hætta í námi. Þetta fer kannski að hafa áhrif á það, ásamt mörgu öðru, hvar fólk velur sér búsetu. Fólk fer kannski að taka það líka með í reikninginn að það verði að búa þar sem háskólarnir eru ef það hefur metnað fyrir hönd sinna barna að það væntir þess að þau fari í háskólanám og þá má ekki gleyma því að það eru háskólar víðar en í Reykjavík, það er háskóli líka á Akureyri sem við vonum að muni vaxa og eflast. Það hefur verið bundin ákveðin von við Alþfl., að hann muni koma og bjarga þessari 6. gr. og skal ég ekki gera lítið úr því. Það er kannski sama hvaðan gott kemur. En ég get alveg eins gert mér vonir um að hæstv. ráðherra taki sönsum í þessu máli og beiti sér fyrir breytingu. Ég vil leyfa mér að höfða til þeirra skilningarvita og þroska sem ég trúi að hann hafi til að bera og að hann átti sig á því, ef ekki nú þegar þá síðar í vetur, að þessari grein verður að breyta. Hann sagði áðan að það væri ótímabært að leggja þetta frv. fram. Ég tel að svo sé ekki en það má vel vera að það verði ekki fyrr en seinni partinn í vetur sem öll spilin liggja á borðinu. Ég vil að síðustu, hæstv. forseti, vegna þess að fyrr í haust, þegar málefni háskólans voru tekin fyrir utan dagskrár, þá var hæstv. menntmrh. svo hneykslaður á mínum orðum að hann mátti vart mæla. Ég hélt því fram að hann hefði ekki staðið við það sem hann sagði í umræðunni í fyrra að það yrði lánað fyrir skólagjöldum og vaxtakostnaði sem nemendur yrðu fyrir vegna lána í hinu almenna bankakerfi. Sannleikurinn er sá samt sem áður, hæstv. ráðherra, ef við tökum Háskóla Íslands þar sem skólagjöld eru um liðlega 22.000, reyndar ekki nema 17.000 sem sjóðurinn metur sem skólgjöld, þá er lánað fyrir því sem er umfram 15.000. Ég kalla það ekki að lána fyrir skólagjöldum þegar lánað er fyrir þessum 2.000 kr. Um vaxtakostnaðinn er það að segja að þar er ekki lánað fyrir öllum vaxtakostnaði. Það er kannski hámark 80% og meðan ekki er lánað fyrir öllum vaxtakostnaði þá get ég ekki sagt að lánað sé fyrir vaxtakostnaði, þannig að ég held að hæstv. ráðherra hefði ekki átt að taka þessu svona óskaplega illa þegar ég sagði --- 

Ég var að tala um vaxtakostnaðinn.

Ég skil það alveg eins með vaxtakostnaðinn eins og með skólagjöldin, að þegar ráðherra segir að það verði lánað fyrir þessu þá skil ég það svo að það sé verið að tala um alla upphæðina. Það má kannski túlka það á ýmsa vegu og ég heyri að hæstv. ráðherra gerir það. Ég vil að síðustu segja það að við framsóknarmenn eða ég, sem fulltrúi Framsfl. í hv. menntmn., gekk það langt meðan málið var til umfjöllunar í nefndinni í fyrra að ég bauðst til þess að beita mér fyrir því að Framsfl. styddi frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna ef þessi illræmda 6. gr. yrði tekin út eða henni stórbreytt og vextirnir líka. Það getur vel verið að það hefði mátt ná samkomulagi við okkur, ég útiloka það ekki, ef hæstv. ríkisstjórn hefði fallist á það að breyta 6. gr., að við hefðum við tilbúin að fallast á 1% vexti af því við sáum það þá að 6. gr. gat ekki gengið. Það er sannfæring mín enn þann dag í dag og þess vegna styð ég þetta frv. sem hér er til umræðu.

Virðulegi forseti. Til umræðu er frv. til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna flutt af þingmönnum Alþb. En eins og fram hefur komið snýst þetta frv. fyrst og fremst um 6. gr. laganna, þ.e. það sem við kölluðum í umræðunni í vor eftirágreiðslurnar, og síðan er lagt til að heimildin til þess að taka lántökugjöld falli niður. Nú er það svo, eins og menn minnast, að við stjórnarandstæðingar höfðum mjög margt við það frv. að athuga sem samþykkt var sl. vor og við vörpuðum margsinnis fram þeim spurningum, hvaða áhrif þær breytingar mundu hafa á námsmenn og á framtíð menntakerfisins á Íslandi. Það er oft haft við orð í hátíðarræðum hversu mikilvæg menntun sé fyrir þjóðfélagið og hver nauðsyn sé á því að styrkja íslenska menntakerfið og skólakerfið og við höfum lengi haldið að skólakerfi okkar væri þokkalega gott. En því er ekki að neita að á síðustu árum hafa þeir atburðir gerst, ekki síst eftir að núverandi ríkisstjórn komst til valda, að stjórnin virðist vera að snúa blaðinu við með sinni niðurskurðarstefnu í menntakerfinu. Við hljótum enn og aftur að spyrja: Hver er menntastefna þessarar ríkisstjórnar? Því ég fæ ekki betur séð en hæstv. menntmrh. gangi fremstur í flokki þeirra sem jafnvel bjóðast til þess að skera niður. Hæstv. menntmrh. gat þess í sínu máli hver nauðsyn hefði verið á því að grípa í taumana hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna þar sem allt var að fara úr böndunum að hans mati. Það verður auðvitað að horfa á þetta mál í samhengi við það sem hefur verið að gerast í íslenska menntakerfinu. Það vill nú svo til að á undanförnum tíu árum hefur námsmönnum á framhaldsskólastigi fjölgað mjög mikið. Reistir hafa verið framhaldsskólar úti um allt land og það hefur verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að beina æskufólki inn í framhaldsskóla landsins. Það hlaut að leiða af sér að æ fleiri færu í framhaldsnám. Þess vegna hlaut afleiðingin að verða sú að umsóknum um lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna fjölgaði. En það er eins og íslensk stjórnvöld eigi ákaflega erfitt með að horfa til framtíðar og séu jafnvel undrandi þegar námsmönnum fjölgar eða fækkar á einhverju skólastiginu þó það ætti að vera hægt að ráða það af samhenginu hver þróunin verður. Ég gat þess áðan að menn væru stundum hátíðlegir í máli þegar menntakerfið ber á góma og ég man ekki betur en hæstv. forsrh. hafi getið þess í sinni stefnuræðu að það ætti að efla menntakerfið og ekki síst framlög til rannsókna og vísinda. Þá minnist ég þess að í frv. til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna var þess getið að á móti niðurskurðinum, á móti breytingunum ætti m.a. að efla Vísindasjóð. Það ætti að koma til móts við þá sem væru í framhaldsnámi og doktorsnámi með því að reyna að efla styrkjakerfið. Svo líða mánuðirnir og fram er lagt frv. til fjárlaga fyrir árið 1993. Ég var að glugga í það og leitaði sérstaklega eftir því hvar hin glæstu framlög til vísinda og rannsókna væri að finna, hvar ríkisstjórnin standi við orð sín og fyrirheit í frv. um að efla Vísindsjóð. Jú, framlög til Vísindasjóðs hækka úr 20 millj. í 25 millj. Þar á móti kemur svo framlag úr Seðlabankanum. Þetta eru efndirnar hjá ríkisstjórninni til vísinda- og rannsóknastarfsemi í landinu. Ríkisstjórnin hefur einnig heitið því að leggja sérstaklega peninga fram til rannsókna en það er sama markinu brennt, það framlag er bundið því að það takist að selja ríkiseignir. Ef við lítum á hin miklu áform ríkisstjórnarinnar um að selja eignir ríkisins og afla þannig peninga þá tókst ekki betur til en svo að á þessu ári hefur tekist að selja ríkiseignir fyrir 500 millj. en stóð til að selja fyrir milljarð. Næsta ár ætlar ríkisstjórnin að selja fyrir 1,5 milljarða og hluta af því sem inn kemur verður varið til rannsókna og vísindastarfsemi. Í ljósi þess samdráttar, sem spáð er á næsta ári, hlýtur maður að efast um að ríkisstjórninni takist að selja þessar eignir sem hún ætlar að verja hluta af fjármunum sem inn koma við sölu til vísindastarfsemi. Þannig að þetta er allt sama markinu brennt. Þessi áform eru öll jafnóljós og þessi fyrirheit virðast að engu orðin. En mergurinn málsins í þessari umræðu og ástæðurnar fyrir þeim breytingum, sem hér er verið að leggja til með frv. til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna, er auðvitað sú reynsla sem þegar er fengin af breytingunum á lögunum um lánasjóðinn. Það fór eins og okkur grunaði því miður að þessar breytingar mundu fyrst og fremst bitna á konum. Það átti sér stað umræða fyrir nokkrum vikum um þær niðurstöður sem þá voru fram komnar hjá lánasjóðnum. Þá lét formaður menntmn. þau orð falla að þær tölur sýndu best hvað íslenskir námsmenn væru raunsæir og jarðbundnir. Það eru þá væntanlega ungar íslenskar konur sem eru svona jarðbundnar og raunsæjar. En staðreyndin er sú að konum hefur fækkað mun meira í námi en körlum og samkvæmt nýskráningum við Háskóla Íslands hefur konum fækkað um 30% en körlum um 17%. En það segir í samantekt Þorsteins Þorsteinssonar, sem er fulltrúi Stúdentaráðs í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna, að engin fækkun sé enn komin fram meðal karlkyns lánþega hjá LÍN. Það er því alveg ljóst, eins og auðvitað mátti sjá fyrir, að þessar breytingar mundu fyrst og fremst bitna á konum. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Það eru auðvitað fyrst og fremst eftirágreiðslurnar sem gera námsmönnum mjög erfitt fyrir hvort sem þeir eru karlar eða konur. Við kvennalistakonur höfum fengið upphringingar frá konum sem hafa bæði verið að lýsa þeirri stöðu sem þær hafa lent í gagnvart börnum sínum vegna þess að þær eru ekki metnar hjá bönkunum, þær teljast ekki gildir pappírar hjá bönkunum þegar þær ætla að fara að skrifa upp á lán barnanna sinna. Við höfum fengið upphringingar frá ungum konum sem hreinlega treysta sér ekki til þess að halda áfram námi eða fara út í nám vegna þeirra breytinga sem hér hafa átt sér stað. Það er því ekki nokkur vafi að þessar breytingar hafa sett ungu fólki og sérstaklega ungum stúlkum stólinn fyrir dyrnar. Það er ekki nokkur vafi. Um það höfum við allmörg dæmi. Þar á móti koma svo þær ákvarðanir sem stjórn lánasjóðsins hefur tekið um niðurskurð á lánunum, t.d. varðandi barnastuðulinn og svigrúm vegna veikinda námsmanns, námsframvinduna og fleira sem auðvitað gerir fjölskyldufólki erfiðara fyrir en ella. Hæstv. menntmrh. var í samanburði við Norðurlönd, en eins og fram hefur komið í umræðunni er mjög erfitt að bera saman íslenska kerfið og Norðurlöndin vegna þess að þetta eru ólík kerfi. Á Norðurlöndunum hefur verið lögð miklu meiri áhersla á námsstyrki en hér. Ég vil halda því fram að okkar lánakerfi eins og það var hafi verið með því allra besta sem þekktist í heiminum, en því miður hefur það versnað. Aðstaða námsmanna hér á landi hefur versnað. Því er ekki hægt að neita. Menntmrh. nefnir það oft hve staðan hafi verið orðin erfið hjá lánasjóðnum. En þetta er allt saman spurning um það í hvað við verjum fjármunum ríkisins. Hver er forgangsröðin? Er betra að veita peningum í atvinnuleysisbætur og láta ungt fólk ganga hér um göturnar án þess að hafa vinnu? Er það betri kostur en að styrkja fólk til náms og veita ungu fólki einhverja möguleika til þess að afla sér tekna í framtíðinni, því vonandi eru það tímabundnir erfiðleikar sem íslenskt þjóðfélag er að ganga í gegnum? Ég ítreka þá skoðun okkar kvennalistakvenna, sem við settum fram í vor, að það væri réttlætanlegt að verja fjármunum ríkisins til menntamála og til lánasjóðsins og það væri betri kostur en ýmislegt annað sem ríkisstjórnin setur ofar á blað. Í þessu samhengi er auðvitað ekki hægt annað en að nefna hvernig ríkisstjórnin saumar að Háskóla Íslands. Það kemur fram í fjárlögunum, sem reyndar verða til umræðu á morgun, að t.d. Háskólinn á Akureyri fær aukin framlög og ég fagna því vissulega. Það er vaxandi skóli og þar er verið að bjóða upp á nýjar námsleiðir. En það breytir ekki þeirri staðreynd að staða Háskóla Íslands er orðin afar erfið. Þar standa menn frammi fyrir því að verða hreinlega að fara að taka ákvarðanir um einhvers konar takmarkanir inn í skólann. Menn hljóta að verða að setja gæði námsins númer eitt. Menn verða auðvitað að veita þá menntun sem nauðsynleg er og sambærileg því sem gerist í háskólum annars staðar. Ríkisstjórnin er einfaldlega að neyða Háskóla Íslands út í aðgerðir sem ég held að flestum sé á móti skapi. Háskólinn hefur þann möguleika að leita lagaheimilda, bæði til þess að takmarka aðgang að skólanum og væntanlega einnig til þess að hækka skólagjöld. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Er það ætlunin, er það til umræðu að hækka skólagjöld við Háskóla Íslands? Er skólanum ætlað að afla sér aukinna tekna með þeim hætti? Að mínum dómi hljótum við að tengja þetta tvennt saman. Háskóli Íslands er langsamlega stærsti skólinn á háskólastigi hér á landi, þó þeir skólar séu orðnir nokkuð margir, og sá skóli sem býður fram langsamlega fjölbreyttast nám. Að mínum dómi speglar hann býsna vel þau áhrif sem breytingarnar á lánasjóðnum hafa haft. Þær eru einmitt að nemendum í greinum eins og hjúkrunarfræði, íslensku, tungumálum, uppeldis- og kennslufræði og jafnvel viðskiptafræði, hefur fækkað. Maður hefði haldið að viðskiptafræðin væri enn meðal hinna vinsælu greina en þar er líklega komið fram offramboð miðað við ástandið í þjóðfélaginu. Þar kemur það fram sem við spáðum að nemendum mundi fækka í þessum greinum sem því miður bjóða fólki upp á lág laun að námi loknu og það er ekki annað en eðlilegt að fólk reikni dæmið og reyni að átta sig á því hvort hægt sé að standa skil á námslánunum eftir að námi lýkur. Eins og fram kom í útreikningum sáu t.d. hjúkrunarfræðingar fram á það að vera langt fram eftir ævi, ef ekki fram á grafarbakkann, að greiða námslánin niður. Þetta er auðvitað heldur óæskileg staða. Í vor var hér mikil og heit umræða um þetta mál og Alþfl. átti í miklum erfiðleikum með það og er ekki að furða. Jafnaðarmannaflokkur Íslands, ungir jafnaðarmenn sendu þingmönnum sínum miklar áskoranir og ef ég man rétt var samþykkt á flokksþingi Alþfl. snemma sumars að lánasjóðsmálið yrði skoðað rækilega þegar þing kæmi saman. En það bólar lítið á niðurstöðum þeirrar skoðunar ef hún er farin í gang. Því er það ekki að furða að stjórnarandstæðingar grípi til sinna ráða til þess að ýta á þetta mikilvæga mál, því þegar allt er skoðað þá stöndum við frammi fyrir því að tilgangurinn hefur að hluta til náðst hjá ríkisstjórninni sem var auðvitað sá að fækka umsóknum um lán hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Það var tilgangurinn. En það er gert með þeim hætti að ungu fólki er gert ókleift að stunda nám eða menn geta ekki valið það nám sem þeir vilja stunda, sjá ekki fram á að geta borgað lánin. Þar með er auðvitað verið að setja upp þröskulda sem gera fólki erfiðara að ákveða sína framtíð. Þar af leiðandi hefur verið dregið úr jafnrétti til náms á Íslandi. Það markmið að allir ættu kost á að fara í það nám sem þeir vildu og eiga möguleika á því að borga upp lánin að svo miklu leyti sem þess er krafist er ekki lengur til staðar, því miður. Það er svo sem ekki mikið meira um þetta mál að segja. Ég sit í menntmn. og þar munum við að sjálfsögðu skoða þetta mál. Það hefur komið fram í máli ráðherrans að hann telur ekki mikla þörf á því að breyta þessum lögum, en ég lýsi yfir stuðningi mínum við frv. sem hér er til umræðu. Mín skoðun er sú að því fyrr sem jafnrétti til náms kemst á aftur, að svo miklu leyti sem slíkt er yfir höfuð hægt, þeim mun betra fyrir ungt fólk í þessu landi. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það sé miklu mun vænlegra fyrir íslenskt samfélag að efla skólakerfið og halda ungu fólki í námi frekar en það gangi atvinnulaust um götur.

Herra forseti. Ég er eiginlega mjög undrandi á þeim fullyrðingum hv. þm. Kvennalistans og fleiri sem hafa talað í dag að konum hafi fækkað í námi. Hvaðan hafa hv. þm. þetta? Ég ætla að lesa upp, samkvæmt upplýsingum sem lánasjóðurinn hefur, fjölda kvenkyns lánþega í lánasjóðnum: Árið 1988 voru þeir 47%, 1989 48%, 1990 49%, 1991 49%, 1992 49%. Við vitum ekki hvernig 1993 verður en það gæti orðið á einhverjum svipuðum nótum. Ég vísa þessu algjörlega á bug og spyr hvaðan hv. þm. hefur þessar upplýsingar og vil endilega að við aðrir fáum að heyra rökstuðning fyrir þessum tölum. Ég kem að því á eftir í hverju þessi fækkun var fólgin en hún var ekki á meðal kvenna.

Virðulegi forseti. Eitt er umsækjendur um lán hjá Lánasjóði ísl. námsmanna, annað er þeir sem stunda nám í skólum landsins. Eins og formaður stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna veit mætavel þá sækja ekki nærri því allir námsmenn um lán. Innritunartölur frá Háskóla Íslands bera það með sér að nemendum hefur fækkað um um það bil 500 --- þetta eru kannski ekki allra nýjustu tölur. Það eru tölurnar sem koma fram í fjárlagafrv. sem ég styðst við þegar ég nefni töluna 500. Í þeim gögnum sem voru lögð fram á blaðamannafundi Háskóla Íslands 8. sept. 1992 kemur fram að á undanförnum árum hafa konur sótt mjög í sig veðrið við Háskóla Íslands. En það segir hér, með leyfi forseta: ,,Athygli vekur að fækkunin kemur mun meira fram hjá konum en körlum. Í fyrra voru 59,1% nýnema konur en eru nú 54,9%.`` --- Og svo segir hér í framhaldinu: ,,Konur urðu fyrst fleiri en karlar í háskólanum árið 1986 og hefur hlutfall þeirra vaxið jafnt og þétt síðan þá uns nú verður breyting.`` Þessa breytingu rek ég fyrst og fremst til þess sem gerðist í vor þegar ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir samþykktu breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna.

Virðulegi forseti. Það frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna sem tekið var til afgreiðslu sl. vor olli miklum deilum í þingsölum þrátt fyrir að frá því að það var lagt fram og þar til það var afgreitt hefðu verið gerðar á því veigamiklar og jákvæðar breytingar. Miðað við þá miklu umræðu sem fram fór í vor átti ég síst von á að hún yrði hafin á ný í október. Það var athyglisvert að þegar framsögumaður fór yfir hlut Alþfl. í þessu máli mátti eiginlega skilja orð hans þannig að þetta frv. væri flutt af hugulsemi við okkur í Alþfl. Í samræmi við það að hann gat hér um formann þingflokks, flokksþing og þá nefnd sem hefur verið skipuð vil ég taka það fram að þingflokksformaður Alþfl. stendur fyrir sínu. Hann hefur áskilið sér rétt til að taka málið upp ef þróun mála kalli á það að hans mati og hann mun að sjálfsögðu sjálfur leggja mat á stöðuna. En vegna orða 18. þm. Reykv. um að stjórnarandstæðingar grípi til sinna ráða þegar ekki bólar á tillögum frá Alþfl. vil ég láta það koma fram hér að þetta frv. kom strax fram á sumarþingi og það er Alþb. eitt sem flytur það. Það var ljóst að innan Alþfl. voru deildar meiningar um hvernig og hversu mikil aðstoð við námsmenn á vegum LÍN skyldi vera. Um frv. sem lagt var fram sl. vetur voru einnig skiptar skoðanir. Það var því bæði eðlilegt og nauðsynlegt að skoða hvaða breytingar væri hægt að ná samstöðu um og því fór starfshópur á vegum stjórnarflokkanna yfir málið. Starfshópurinn náði samkomulagi um ýmsar breytingar sem skiptu verulegu máli og m.a. urðu til þess að þeirri er hér stendur fannst ásættanlegt að standa að afgreiðslu málsins eins og það lá fyrir þá. Auðvitað verður það alltaf nokkurt álitamál þegar breyta á lánafyrirgreiðslu í sjóði eins og LÍN, hvort breyta eigi lögunum sem slíkum eða leitast við að gera breytingar á úthlutunarreglum og þá eingöngu í gegnum úthlutunarreglur. Framsögumaður spurði um þátt okkar stjórnarþingmanna í breyttum úthlutunarreglum, hvort vitneskja okkar hefði legið fyrir um þær eða þátttaka í gerð þeirra. Mér finnst að sem fyrrv. menntmrh. viti þingmaðurinn afskaplega vel svarið og þekki mörkin um samráð við Alþingi og stjórnarþingmenn. Þannig var það t.d. að þegar verið var að auka lánafyrirgreiðslu til námsmanna í gegnum LÍN var það gert í gegnum úthlutunarreglur og það mál kom ekki til kasta Alþingis eða þingmanna. Á þeim tíma var það ekki rætt í þingsölum hvort réttlætanlegt væri að auka svo mikið lánsupphæðir á sama tíma t.d. og rétt var þornað blekið á undirritun þjóðarsáttar. Þá vísa ég til þess þegar mesta hækkunin í lánasjóðnum var ákveðin í apríl 1990 en í febrúar var kaupið á vinnumarkaði svo til fryst óháð framfærsluþörf heimilanna. Ef til vill var ég eini þingmaðurinn sem þá heyrði gagnrýnisraddir um hvernig hið opinbera liti á þarfir fjölskyldnanna í landinu eftir því hvort framfleyta ætti fjölskyldu á láni eða vinna fyrir þörfum hennar og í þessum samanburði færi hin starfandi fjölskyldufyrirvinna halloka. Hins vegar er það svo að það er ólíkt skemmtilegra að taka þátt í að auka aðstoð en að draga úr henni og þá fyrst skal manninn reyna þegar takast þarf á við erfiðleika. Ég tel að miðað við niðurstöðu málsins sl. vor hafi of sterkar staðhæfingar verið settar fram og of stór orð látin falla miðað við stöðu málsins. Það er mín skoðun. Þá voru settar fram mjög rangar staðhæfingar og þær eru endurteknar nú og vísa ég þar til staðhæfingarinnar um að orðið jafnrétti hafi verið þurrkað út úr lögunum um lánasjóð námsmanna. Það er mjög alvarlegt þegar slík staðhæfing er endurtekin svo oft vegna þess að út á við er tekið mark á henni. Af þessu tilefni vil ég gjarnan lesa fyrstu setninguna í lögunum frá 1982 eins og hún var fram að því að lögunum var breytt sl. vor. Upphafssetningin hljóðar svo: ,,Meginhlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er að veita íslenskum námsmönnum fjárhagsaðstoð til framhaldsnáms við stofnanir`` o.s.frv. Þessari setningu var breytt sl. vor í meðförum menntmn. Alþingis og hljóðar svo í núgildandi lögum: ,,Hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er að tryggja þeim sem falla undir lög þessi tækifæri til náms án tillits til efnahags.`` Þessi breyting var gerð og orðið jafnrétti finnst ekki í eldri lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það er ómaklegt að sí og æ sé því haldið fram að þessar breytingar hafi verið gerðar, sem ég hef hér rakið, vegna þess að það er rangt. Hvort hins vegar einhverjar tillögur um enn meiri endurbætur á þessari inngangssetningu hafi verið felldar er annað mál, en um það snerist ekki umræðan sl. vor. Ég nefndi áðan að ég hefði talið málið ásættanlegt eftir þær breytingar sem á því voru gerðar í vinnunni milli flokkanna en um það voru einnig skiptar skoðanir í okkar röðum. Samband ungra jafnaðarmanna hafði ákveðna skoðun á þessu máli og bar fram tillögu á flokksþingi Alþfl. í júní í sumar um að frekari breytingar yrðu gerðar á lögunum um LÍN og þá fyrst og fremst með tilliti til 6. gr. Hefur flm. frv. sem hér er til umræðu birt tillögu þeirra sem eitt af fylgiskjölum frv. þannig að hún liggur fyrir sem gögn í málinu. Flokksþing Alþfl. ákvað að þessi mál skyldu tekin til frekari skoðunar á þessu hausti. Af því tilefni hefur verið settur á laggirnar starfshópur innan flokksins með fulltrúum þingflokks og fulltrúum frá Sambandi ungra jafnaðarmanna og fyrirhugað er að farið verði vel ofan í þetta mál og skoðað hvort og þá hvernig þurfi að taka á því. Þegar áherslumunur er innan flokksins um mál þá á að sjálfsögðu að taka á því innan flokksins og vinna það þar, ekki síst á það við um svo viðkvæmt mál sem málefni lánasjóðsins er. Það má segja að á sama hátt og festa og öryggi þarf að vera í málefnum lánasjóðs þannig að verðandi lánþegar, nemarnir, viti á hverjum tíma nokkurn veginn að hverju þeir ganga, þá er einnig nauðsynlegt að þessi mál séu í sífelldri endurskoðun. Sú hætta er hins vegar alltaf fyrir hendi að miklar eða örar og minni breytingar leiði á ákveðnum tímapunkti til kollsteypu og þau vinnubrögð þarf að varast. Ef það kemur í ljós við þá vinnu sem fram fer í starfshópi Alþfl. að málefni lánasjóðsins gangi ekki upp eins og þeim er háttað í dag, þá vísa ég m.a. til 6. gr. Veit ég að það verður skoðað með opnum huga.

Hvenær kemur . . .

En það er engin leið að ákveða hér og nú að einhver sú reynsla sé þegar komin á lögin að ástæða sé til breytinga. Ég svara hv. þm. þannig að um leið og starfshópur hefur lokið skoðun sinni liggi það fyrir. Það frv. sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir að breyta málefnum lánasjóðsins til fyrri vegar. Það er mín skoðun, eins og hér hefur komið fram, að það sé of snemmt að segja til um þróunina og sérstaklega er erfitt að staðhæfa að lögin svo breytt séu sá áhrifavaldur á innritun nemenda á haustönn sem haldið er fram í þessari umræðu. Það koma fram mjög athyglisverðar tölur þegar skoðað er hver fjöldi lántakenda hefur verið á liðnum árum. M.a. hefur námsmönnum, sem tóku lán vegna náms hér heima, fjölgað um 69% á þremur árum eða frá 1988. Hins vegar er líka athyglisvert hve lítil sveifla er í fjölda námsmanna erlendis. Frá árinu 1988 eru lántakendur erlendis frá liðlega 2.400 til liðlega 2.600. Ein af erfiðustu staðhæfingunum, sem settar hafa verið fram um afleiðingar breyttra laga, er frá mínum bæjardyrum séð sú staðhæfing að staða kvenna versni og það hafi þegar birst í námsmannatölum haustsins. Hv. 18. þm. Reykv. sagði fyrir stuttu úr þessum ræðustól að fækkun kvenna væri um 30% og karla um 17%. Ég reyndi að afla mér upplýsinga um ýmsar samanburðartölur sem skýrt gætu slíkt álitamál. Þegar skoðaðar eru tölur yfir þá nemendur sem hófu nýtt nám á háskólastigi heima eða erlendis haustið 1991 skiptist fjöldi þeirra í 1.018 konur og 883 karla. Upplýsingar um fjölda þeirra námsmanna úr þessum sama hópi sem sótt hafa um lán vegna námsársins 1992--1993 sýna að svipað hlutfall kvenna og karla úr hópi þeirra sem náðu tilskildum árangri sækir um lán. Þar er um að ræða um 80% kvennanna og 84% karla eða 516 af 650 konum og 447 af 532 körlum. Þegar hópurinn frá síðasta vetri sem merktur er ,,vantar fullnægjandi upplýsingar`` er skoðaður, þá sækja nú um lán 100 af 238 körlum úr þeim hópi en eingöngu 57 konur af 242 úr þessum hópi sem merktur er ,,vantar upplýsingar`` sækja um lán í haust. Þar með er allsendis óvíst hvort aðrir úr hópnum hafi yfirleitt lokið námi á síðasta vetri, hætt námi eða af hvaða ástæðum öðrum svo stór hópur skilar ekki tilskildum upplýsingum. Því vek ég athygli á þessu að hér er um að ræða tölur frá síðasta vetri áður en hugsanleg áhrif þessara laga eru farin að hafa áhrif. Ég er því mjög fylgjandi að þessi mál séu í heild sinni skoðuð mjög vel, að reynt sé að kanna svo sem unnt er stöðu íslenskra námsmanna, ekki síst kvenna, varðandi framhaldsnám og með tilliti til fyrirgreiðslu Lánasjóðs ísl. námsmanna. Eins og fram hefur komið í máli mínu tel ég of snemmt að draga þær ályktanir sem hér eru settar fram. Málið verður að sjálfsögðu skoðað í nefnd og ég vísa enn fremur og aftur til þess starfshóps sem er að störfum innan míns flokks. Líklegt er þó að ekki sé unnt að leggja mat á áhrif eða hvort áhrif eru af breyttum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna fyrr en í fyrsta lagi á útmánuðum.

Virðulegi forseti. Það var auðvitað ýmislegt fróðlegt sem kom fram í ræðu hv. 11. þm. Reykn., þó sérstaklega það að hún viðurkenndi að þingmenn stjórnarflokkanna, þar á meðal voru ekki forustumenn stjórnarflokkanna í menntmn., hefðu haft hugmynd um þær víðtæku breytingar á úthlutunarreglum sem núverandi stjórn hefur gert. Hv. þm. bar það fyrir sig að á sínum tíma hefðu heildarreglur um lánasjóðinn, þ.e. að því er varðar hækkun framfærslulána, ekki verið bornar fyrir þingið. Það er rangt. Þær voru bornar fyrir stjórnarflokkana á sínum tíma sem stóðu að þeim ákvörðunum fyrir sitt leyti með opnum augum og endanleg niðurstaða var svo tekin á Alþingi sjálfu. Þannig að það er beinlínis rangt hjá hv. þm. og misskilningur að bera þetta tvennt saman. En ég fagna því að hv. þm. gefur því undir fótinn að hann hafi ekki haft hugmynd um þær undarlegu útlánareglur sem núv. stjórn lánasjóðsins hefur beitt sér fyrir. Það bendir til þess að í menntmn. gætum við jafnvel átt ágætar umræður um það hvernig unnið hefur verið að þessum reglum og hvort ástæða er til að breyta þeim.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta mjög athyglisverðar upplýsingar sem koma fram í máli þingmannsins vegna þess að hann vísar til úthlutunarreglna þegar fjárhæðir voru hækkaðar í apríl 1990. Þá fékk ég sem stjórnarþingmaður fyrst vitneskju um það mál með því að lesa grein í Þjóðviljanum. Ég spurðist fyrir um það í mínum þingflokki hvort þetta mál hefði verið tekið fyrir þar og fékk þau svör að svo væri ekki. Ég mun að sjálfsögðu kanna hvort mér hafa verið gefnar rangar upplýsingar. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að það er alltaf ánægjulegra að taka þátt í góðum gjörningum og auka útlán eða hækka fjárhæðir. Það er svo annar hlutur. En mér vitanlega hefur það ekki verið venja að úthlutunarreglur eða vinna í nefndum, sem eru utan þings, séu teknar fyrir í stjórnarflokkunum eða á Alþingi.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt að það hefur ekki verið venja að þingmenn hafi fjallað um úthlutunarreglur og framkvæmdareglur í einstökum atriðum. Það er alveg hárrétt. Það er í raun og veru engin ástæða til þess að gera það yfirleitt. Hins vegar held ég að þau dæmi sem ég nefndi í framsöguræðu minni í dag séu með þeim hætti að þau hljóti að hvetja þingmenn til þess að taka vinnubrögð meiri hluta lánasjóðsstjórnarinnar sérstaklega til meðferðar því það er bersýnilegt að mínu mati að meiri hlutanum var ekki treystandi fyrir því mikla valdi sem Alþingi fól honum með lagasetningu síðasta vor.

Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni eitthvert stærsta mál sem síðasta löggjafarþing fjallaði um og eitt þýðingarmesta mál sem verður að bregðast við á þessu þingi. Nú hefur hæstv. forseti tjáð mér að þessari umræðu verði frestað klukkan fjögur en verði síðan haldið áfram klukkan sex. Ég get auðvitað ekki haft neitt við það að athuga. En við erum allmörg á mælendaskrá enn og persónulega á ég mjög langt mál vantalað við hæstv. menntmrh. og það er óvænt ánægja að hafa einnig stjórnarformann Lánasjóðs ísl. námsmanna hér á þingi. Í allt haust hef ég verið að óska eftir utandagskrárumræðu um ákveðin vandamál í afgreiðslu lánasjóðsins. Það hefur ekki tekist að halda þá umræðu vegna eilífrar fjarveru hæstv. menntmrh. Nú vil ég spyrja --- ég sé fram á það að ég mun ekki komast að fyrir klukkan fjögur --- get ég treyst því að þegar umræðu verður haldið áfram klukkan sex verði hæstv. ráðherra viðstaddur allt til enda? 

Herra forseti. Ég kann ekki við að það sé verið að bera það á borð fyrir hv. þingheim að það hafi ekki verið hægt að tala hér utan dagskrár um þetta mál vegna eilífra fjarvista minna í þinginu í haust.  Ég mun verða hér viðstaddur þessa umræðu, haldi hún áfram í dag, það mun ég verða. Þótt hún standi fram á nótt skal ég vera hér viðstaddur.

Hæstv. forseti. Það er að verða sérkennileg háttvísi á hinu háa Alþingi að talað er um mál eins og málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna sem sérstakt áhugamál þingmannsins. Ég er að tala um Lánasjóð ísl. námsmanna fyrir hönd þúsunda íslenskra námsmanna sem eru í verulegum vandræðum vegna skelfilegra aðgerða núv. ríkisstjórnar. En það er auðvitað í stíl við það sem hér kom fram áðan að frv. okkar alþýðubandalagsmanna væri fram komið til að ná sér niðri á hv. þingflokksformanni Alþfl. Við í Alþb. höfum annað þarfara að gera en að sinna hv. þingflokksformanni Alþfl. Ég þakka að sjálfsögðu hæstv. ráðherra að lofa að vera hér viðstaddur. Eins og ráðherranum er kunnugt á ég sæti í forsætisnefnd þingsins. Ég hef auðvitað ekki verið að fara fram á umræður við ráðherrann hafi forseti þingsins tjáð mér að hún viti til þess að hann verði ekki viðstaddur þennan eða hinn fundinn. Að sjálfsögðu ekki. Auk þess sem ég hef að sjálfsögðu, eins og aðrir forsætisnefndarmenn, reynt að vinna með forseta að gerð dagskrár og ekki verið að halda til streitu hlutum sem ég veit að valda meiri háttar vandræðum. Ég hef þar af leiðandi oft orðið að víkja með mín mál. Þegar að þeim hefur síðan komið hefur hæstv. ráðherra ekki verið viðstaddur. Ég er ekki að bera það á borð við hið háa Alþingi að hæstv. ráðherra hafi ekki verið í hinum veglegustu erindagjörðum og með fulla afsökun fyrir fjarveru sinni. En þannig hefur þetta verið, þetta mál hefur ekki komist á dagskrá. Það er hins vegar á dagskrá núna og ég vildi bara leyfa mér að tryggja að það fari ekki svo, eins og svo oft áður, að þegar þingflokksfundum lýkur verði umræðu haldið áfram fram eftir kvöldi en hæstv. ráðherra einhvers staðar víðs fjarri. Það hefur ekki gerst oftar og sennilega sjaldnar varðandi hæstv. menntmrh. en aðra ráðherra. En þetta er hinn algengi háttur í þinginu sem ég vildi bara sjá um að ekki gerðist að þessu sinni því hér er ekki um mitt prívat áhugamál að ræða. Það varðar framtíð menntamanna á Íslandi og fyrir utan það að þetta varðar afkomu þeirra vesalings námsmanna sem lögðu út í nám í ákveðinni sátt við samfélagið sem nú hefur verið gengið á bak og menn settir í allt aðra stöðu en þegar af stað var lagt. Um þetta skulum við ræða á eftir ef hæstv. ráðherra ætlar að vera svo elskulegur að hlýða á mál okkar.

Það hefur komið fram að áætlað er að fresta fundi frá klukkan fjögur til klukkan sex vegna þingflokksfunda. Það hefur einnig verið staðfest af hæstv. menntmrh. að hann muni vera viðstaddur umræðu um frv. sem hér er á dagskrá.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir sérstakri ánægju að það er upplýst að hæstv. menntmrh. muni heiðra þingið með nærveru sinni meðan þessi umræða fer fram og það er í sjálfu sér mjög jákvætt. Fjarvistir hans í haust hef ég ekki kynnt mér og ætla ekki að ræða frekar um þá stöðu mála. En mér sýnist að það liggi ljóst fyrir að þessi umræða muni snúast fyrst og fremst um félagslegt réttlæti og ég vil bera fram þá frómu ósk, af því ég er á mælendaskrá, hvort hugsanlegt sé að hæstv. félmrh. þessa lands muni heiðra þingið með nærveru sinni sé þess óskað. Mér er ljóst að það er í sjálfu sér ekki hægt að gera þá kröfu fram yfir almenna þingskyldu og ber þessa ósk fram. Ég mun að sjálfsögðu taka því á hvorn veg sem það fer.

Ósk hv. 2. þm. Vestf. er fram borin og meðtekin og forseti mun eftir því leita hvort einnig hæstv. félmrh. hafi tök á því að vera viðstaddur umræðuna.

Herra forseti. Það hafa mörg orð fallið um Lánasjóð ísl. námsmanna hjá ræðumönnum í dag og er rétt að fara yfir nokkur atriði. Við byrjum þá á fullyrðingum um fækkun lánþega hjá sjóðnum og hvers vegna hún er. Þá er kannski rétt að eftirfarandi komi fram þegar búið er að kíkja á málin: Hlutfall námsmanna með börn á framfæri var yfirleitt 29--30% af tölu lánþega fyrir skólaárið 1990--1991. Þetta hlutfall hækkaði þó skyndilega í 38% á því ári en lækkaði í 34% á árinu 1991--1992 og er nú áætlað 28% á yfirstandandi skólaári. Þar sem mikið hefur verið rætt um hlut kvenna af heildarfjölda lánþega lánasjóðsins þá hefur hann farið jafnt og þétt hækkandi allan síðasta áratug. Hlutallið hækkaði úr 47% í 49% á þeim árum sem fjölgunin var mest og er samkvæmt áætlun 48%. Einstæðum foreldrum fjölgar mjög í hlutfalli við heildartölu lánþega lánasjóðsins á Íslandi þegar fyrrnefnd fjölgunarsveifla átti sér stað. Á árunum 1987--1989 var hlutfall þeirra 4--5% en hækkaði í 7% árið 1990--1991 og 8% 1991--1992. Nú er áætlað að á yfirstandandi skólaári verði þeir 7%. Þá hefur komið í ljós að meðalaldur lánþega hefur hækkað síðustu árin. Það bendir til þess, jafnframt því að námsmönnum með börn fjölgaði mjög, að óvenju margt fólk hefur byrjað nám að nýju eftir hlé á þessum árum þegar lánþegum lánasjóðsins fjölgaði hvað mest. Lánþegar sem hlutu námslán í fyrra og sóttu ekki um aftur eru fleiri en þeir sem sækja um í fyrsta sinn á yfirstandandi skólaári. Þannig hættu 3.086 manns sem lánþegar lánasjóðsins en um 2.400 nýjar umsóknir bættust við. Ljóst er að mikilvæg ástæða fyrir þessari þróun er sú að margir af þeim sem hófu nám þegar framangreind fjölgunarsveifla átti sér stað hafa lokið námi. Engan veginn var hægt að búast við að slík bylgja héldi áfram og ætti sér stað til frambúðar. Úr henni hlaut að draga eðli málsins samkvæmt án þess að til kæmu breytingar á reglum sjóðsins. Námsmönnum með börn á framfæri fækkar nú eðlilega hlutfallslega meira en einstaklingum þar sem fjölgun lánþega á sínum tíma átti að miklu leyti rætur að rekja til þessa hóps. Þetta á bæði við um einstæða foreldra og sambúðarfólk með börn á framfæri. Athyglisvert er þó hversu lítil sú fækkun virðist ætla að vera. Þegar menn kíkja á þetta má sjá að fækkunin hefur aðallega orðið hjá einstæðum foreldrum. Þá er kannski að spyrja: Hvers vegna er það? Konum hefur ekki fækkað. Innritun í háskólann að hausti er ekki marktæk tala um það. Langt frá því. Í byrjun málsins, þegar núv. ríkisstjórn tók við völdum, stóð hún frammi fyrir miklum vanda eins og allt þjóðfélagið: Veruleg minnkun var á þjóðartekjum og þar af leiðandi lækkun á tekjum ríkissjóðs. Þá þarf að skera niður og það er ekki alltaf gaman að skera niður. En það lenti á ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að gera það. Það er auðveldara að hækka námslánin, eins og var gert á árum Svavars Gestssonar, um 20%. Hann var ekki fjmrh. þeirrar ríkisstjórnar. Svavar er ,,debetmaður``. Hann spáir ekki í peninga. Hvað átti ríkisstjórnin þá að gera? M.a. þurfti að lækka kostnað í þessum geira og það má líka spyrja: Ef haldið hefði verið svona áfram hvar hefðum við þá endað ef við hefðum haldið uppi þessari miklu velferð sem var hér í minnkandi þjóðartekjum? Við höfum eitt dæmið rétt hjá okkur og það er hjá Færeyingum. Það er ekki endalaust hægt að skrifa hjá ríkissjóði, slíkt gengur ekki endalaust. Á endanum þýðir það hrun. Svo var með þennan ágæta lánasjóð þegar þessi ríkisstjórn tók við. Þá höfðu lánin verið hækkuð en framlög ríkisins lækkuð sem þýddi aukna lánsfjárþörf lánasjóðsins. Það má líka bera þetta saman í heild. Ríkissjóður er ekkert öðruvísi en heimilin okkar. Þegar tekjurnar minnka hjá heimilunum verðum við að minnka útgjöldin, annars verðum við að fara í bankann og fá lán. Ríkissjóður er ekkert öðruvísi. Það er ekki hægt að skrifa endalaust hjá ríkissjóði eða skrifa hjá guði. Slíkt gengur ekki.

Hefur þetta seinna verið reynt?

Það er spurningin. Rétt er að rekja þetta. Námsaðstoðin 1989 í tíð Svavars Gestssonar var 2.900 millj. og hann hækkaði og hækkaði, um 20% samtals. Ef þessar reglur hefðu verið óbreyttar hefði námsaðstoðin numið tæpum 5 milljörðum í dag. Samkvæmt ríkisfjármálum fyrir árið 1991 áætlaði hann einungis 1.760 millj. kr. sem framlag frá ríkissjóði. Það þurfti því að slá lán upp á 3 milljarða kr. Það er, eins og ég sagði áðan, ekki gaman að þurfa alltaf að skera niður, langt frá því. Og það er svo óábyrgt að heyra hv. þm. stjórnarandstöðunnar tala eins og þetta sé ekkert mál. Þetta kostar allt. Ef menn ætla endalaust að slá lán fyrir velferðinni verður að lokum engin velferð því þá verðum við gjaldþrota. Menn hafa bara ekkert hugsað út í það fyrr en núna að Færeyingar eru í vandamálum, Grænlendingar eru í vandamálum. Einhvers staðar verðum við að stoppa við og segja: Hér er línan, þetta er það sem við getum og treystum okkur til til að aðstoða námsmenn. Breytingarnar sem gerðar voru, eins og hæstv. menntmrh. rakti áðan, voru nokkrar. Ég ætla að fara í gegnum þær af því það hefur verið deilt svo á okkur í stjórn lánasjóðsins þar sem við breyttum í vetur úthlutunarreglunum þannig að við náðum 500 millj. kr. sparnaði á ársgrundvelli. Það var gert í fyrsta lagi með breytta kröfu um námsframvindu, þ.e. að fyrir eðlilega námsframvindu fengju menn 100% lán, fyrir 75% af eðlilegri námsframvindu fengju menn 75% lán o.s.frv. Þessi aðgerð er mjög eðlileg og við vorum að reyna að skera niður. Það lá fyrir annaðhvort flatur niðurskurður eða að reyna einhverjar mildar aðgerðir. Það var áætlað að þetta gæfi 300 millj. kr. í sparnað. Lækkun vegna bókakaupa 100 millj., afnám ferðastyrkja, sem voru gerðir að ferðalánum, 100 millj., lækkun barnastuðla um 100 millj., lækkun aukalána um 100 millj. og breyting á skólagjöldum 50 millj. kr. Í staðinn var frítekjumark hækkað þannig að í dag er þetta um 20% fyrir einstæða foreldra og 15% fyrir aðra námsmenn. Þetta þýðir sem sagt að námsmenn geta unnið sér rúmlega 22.000 kr. meira án þess að skerða námslán sín. Við í meiri hlutanum vildum fara aðra leið en þessa, þ.e. minnka skerðinguna á þeim tekjum sem eru umfram frítekjumarkið. En við komum til móts við minni hlutann, við fulltrúa námsmanna, með þessum hætti. Það er áætlað að þetta valdi útgjöldum hjá sjóðnum upp á 100 millj. kr., ferðalán í stað ferðastyrkja verði 100 millj. kr. og lán vegna vaxtakostnaðar á námstíma 50 millj. kr. Þetta gerir sem sagt 500 millj. kr. Við gerðum þetta á eins mildan hátt og við gátum, þ.e. lán til skólagjalda og ferðalán eru veitt strax að haustinu. Bókalán eru strax veitt með fyrstu greiðslu frá færslu. Stjórnin reyndi að taka eins mildilega á þessu og hægt var og ég mótmæli því að um eitthvert gerræði hafi verið að ræða. Menn hafa verið í samanburðarfræðunum hérna og ég get ekki annað en kíkt aftur á súluritið sem var til umræðu áðan. Mánaðarleg aðstoð, ef við tökum það sem dæmi, við námsmann með maka og tvö börn, lán og styrkir eru inni í þessum tölum, eru á Íslandi tæpar 103 þús. kr., í Finnlandi 42 þús. kr., Svíþjóð 64 þús. kr., Noregi 73 þús. kr. og Danmörku 43 þús. kr. Ég vil því fullyrða það að okkar námslánakerfi er eitt það besta sem ég held að sé til. Einhver sagði við mig að það væri einungis betra í einu landi. Það væri í Kúveit en þar stunda einungis 5% landsmanna nám. Ég vil svara hv. þm. Svavari Gestssyni varðandi allar þessar breytingar sem hann tíndi upp og hafði sem dæmi um gerræði meiri hluta stjórnar lánasjóðsins.

Ég bið hv. þm. afsökunar á því að ég trufla ræðu hans en nú er klukkan fjögur og forseti hafði fyrirhugað að fresta fundi frá klukkan fjögur til klukkan sex vegna þingflokksfunda. Vildi hv. þm., sem ég trúi að eigi eftir eitthvað af ræðu sinni, taka tillit til þess og fresta ræðunni til klukkan sex?

Ég skal fresta ræðu minni. --- Fundarhlé.

Frú forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni að ég ætlaði að tala um þær breytingar sem hv. þm. Svavar Gestsson tíndi upp í máli sínu áðan. Ég ætla ekki að svara þeim öllum, ég gerði það áðan, en vil benda á nokkur atriði. Það er í fyrsta lagi að reglur um veikindi í nýju úthlutunarreglunum hjá lánasjóðnum eru óbreyttar í eðli sínu. Svo bendi ég líka á að það eru til veikindapróf og hægt að taka próf ef menn lenda í veikindum á próftíma og taka þá veikindapróf. Ég vil líka benda þingmanninum á að meðlag er ekki talið til tekna varðandi tekjuviðmiðun hjá sjóðnum. Varðandi mastersnám í Bandaríkjunum þá hefur verið talið eðlilegt að það taki tvö ár. Það er í könnun og skoðun hvort mastersnám þar sem ritgerð fylgir verði fimm missiri í staðinn fyrir fjögur og síðan verði veitt lán til fjögurra missira fyrir mastersnám þar sem eingöngu eru teknir kúrsar og próf í þeim. Vaxtaálag hjá sjóðnum er 9%, miðað við 9% raunvexti, og það má eiginlega segja að námsmenn fái þann ávinning sem sjóðurinn hefur af því að taka ekki strax lán fyrir greiðslum til námsmanna. Varðandi það hvort Iðnnemasambandið fái áheyrnarfulltrúa í stjórnina þá er það enn óafgreitt í stjórninni. Ég vil benda á þá hættu sem því fylgir. Það geta komið fleiri félög eða hagsmunagæslufélög nemenda, t.d. getum við hugsað okkur að nemendur í Háskólanum á Akureyri mundu vilja fá slíkt hið sama og svo mætti lengi telja. Ef við snúum okkur aftur að 6. gr. eða eftirágreiðslunni sem er verið að deila hér um þá höfum við bent á það að með kerfinu eins og það var var mikið af ógreiddum lánum svo nam hundruðum milljóna. Það stafaði aðallega af vanáætlun tekna lánþega, kannski viljandi eða óviljandi. Síðan urðu menn að leiðrétta þetta á vormissiri eða eftir árið ef um ársnám var að ræða. Sumt var ekki hægt að leiðrétta, sumt sátu menn með og urðu að fá þetta lánað til 10 mánaða eða eins árs á markaðsvöxtum. Það var útilokað fyrir sjóðinn að fylgjast með þessu. Í dag er hægt að fylgjast með þessu því nú verða menn bæði að vera búnir að sýna tekjuáætlun og námsárangur. Einnig var áður útilokað að fylgjast með því fólki sem hætti í námi. Það má líka benda á að 40% af nýnemum nýta sér þessa þjónustu sem bankarnir bjóða upp á varðandi lánaþjónustu við námsmenn. 60% af nýnemum fjármagna nám sitt sjálfir og ég spyr: Hvers vegna er ekki hægt að menn vinni fyrir sér og fjármagni nám sitt sjálfir að hluta eða miklum hluta og taki síðan lán þegar á vantar? Varðandi það sem kom fram hjá 3. þm. Norðurl. e. um árskúrsa þá er verið að leysa úr því vandamáli. Það er vandamál í lögfræðideildinni, íslenskudeildinni og læknadeildinni. Það eru mál sem verða leyst og er ekki mjög erfitt mál. Ég vil mótmæla því að landsbyggðarfólk og konur hafi hætt í námi frekar en annað fólk. Ég vil líka benda á það miðað við fullyrðingar hv. þm. Svavars Gestssonar að stjórn sjóðsins hefur komið verulega á móts við sjónarmið námsmanna, bæði hvað varðar frítekjumörk og annað slíkt. Ég get talið það upp á eftir ef menn vilja.

Virðulegi forseti. Frv. sem hér er til umfjöllunar um breytingu á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð ísl. námsmanna, og er flutt af alþýðubandalagsmönnum er að mínu viti mjög þarft, ekki síst á þessari stundu vegna þess að það er sífellt að koma fram það sem stjórnarandstaðan og námsmenn sögðu við afgreiðslu málsins í vor, að frv., sem þá var samþykkt sem lög frá þinginu, hafði marga mjög mikla annmarka og hefur komið námsmönnum mjög illa. Það var hins vegar dálítið erfitt fyrir stjórnarandstæðinga að sitja undir þeim fullyrðingum hv. 1. þm. Reykn., formanns stjórnar lánasjóðsins, sem talaði áðan, að málflutningur stjórnarandstæðinga einkenndist af algjöru ábyrgðarleysi. Þetta er rangt, hv. þm. Það er mikill munur á ábyrgðarleysi annars vegar og skemmdarverkastarfsemi hins vegar. Stjórnarandstaðan í heild talaði þannig í vor í sambandi við frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna, og það gerðu námsmenn einnig, að hún lýsti sig tilbúna til samvinnu við ríkisstjórnina um breytingar á þáverandi lögum um námslán og námsstyrki sem voru frá 1982 sem hefðu það í för með sér að endurheimtuhlutfall lánanna yrði hækkað. Það er þess vegna útilokað fyrir stjórnarandstöðuna og námsmenn að sitja undir því að þetta sé allt saman ábyrgðarleysi. Það er hins vegar, eins og ég segi, munur á því hvort menn eru að tala um ábyrgðarleysi eða hreina skemmdarverkastarfsemi. Það var hrein skemmdarverkastarfsemi af hálfu ríkisstjórnarinnar hvernig hún gekk fram í að ná fram breytingu á þessu námslánafyrirkomulagi sem þjóðarsátt var um. Sú sátt myndaðist 1982 þegar aðilar vinnumarkaðarins, námsmenn og allir stjórnarflokkarnir sem fulltrúa áttu á Alþingi náðu saman um að gera breytingu á þeim lögum sem í gildi voru frá 1976. Menn komu fram með frv. 1982 og fékkst samstaða um það á þingi. Það er sífellt að koma í ljós að reynslan af núgildandi lögum og spár hinna svartsýnustu um það hvaða áhrif þessi lög hefðu er því miður að koma fram. Það eru færri innritanir í Háskóla Íslands, því verður ekki á móti mælt. Um leið leita færri námsmenn eftir aðstoð lánasjóðsins. Ég gat ekki betur skilið en hv. 1. þm. Reykn. væri bara ánægður með þetta, að þetta væri það sem hefði þurft að gerast. En það sem er verst er að námsmenn þurfa að búa við mikla óvissu. Hvernig verður aðstoð lánasjóðsins við námsmenn háttað? Það er ekki bara niðurskurður á framlögum til lánasjóðsins, það er almennur niðurskurður til menntamála, til þess málaflokks þar sem grundvöllur framfaranna og þekkingarinnar í landinu á að vera. Einmitt á þeim tíma þegar menn þurfa á því að halda að ýta undir þekkingarleitina og framfarirnar þegar atvinnuleysið hefur náð tökum á okkur, þá skera menn niður. Þetta frv., sem hér er til umfjöllunar, fjallar auðvitað bara um einn þátt þessa stóra máls sem er breytingin sem varð á 6. gr. laganna. Það mál allt saman var auðvitað miklu meira en grundvallarbreyting á lögunum. Sú lagabreyting var hrein skemmdarverkastarfsemi af hálfu ríkisstjórnarinnar því þar voru menn í raun og veru að reyna að sýna fram á tilbúinn sparnað í lánasjóðnum sem yrði til með þessari lagabreytingu með því að fresta greiðslum. Útgjöldin munu í raun aukast og það má auðvitað hártoga þau ummæli hæstv. menntmrh. við umræðurnar í vor þegar hann hélt því fram að lánað yrði fyrir vöxtunum. Nú er spurning hvort hann hafi sagt að það skyldi að fullu lánað fyrir vöxtunum. Þetta eru auðvitað hártogarnir og að mínu viti skildi enginn hv. þm. það öðruvísi en svo en að hæstv. ráðherra væri að tala um að lánað væri að fullu fyrir vöxtunum. En hvað þýðir það? Á það var bent hér í umræðunni. Hvað þýðir það, hæstv. menntmrh., að lána að fullu fyrir vöxtunum? Ég er ekki að gera lítið úr því. Það er mjög mikilvægt og alveg nauðsynlegt fyrst menn settu vextina á á annað borð. Það þýðir að menn eru að taka lán fyrir lánasjóðinn með kannski 6, 7, 8 upp í 10% vöxtum til þess að fjármagna síðan þau viðbótarlán sem koma út af þeim lánum sem námsmenn hafa tekið í bönkunum en þau eru lánuð út með 1% vöxtum. Þetta þýðir, þegar til lengri tíma er litið, aukin útgjöld fyrir sjóðinn. Og af hverju eru menn að fara út í slíkt einmitt á sama tíma og verið er að tala um að nauðsynlegt sé að spara fyrir sjóðinn? Svona er þetta mál, því miður, að mörgu leyti vaxið og alls ekki hugsað til enda. En 6. gr. og sú breyting, sem hér er mælt fyrir, er náttúrlega fyrst og fremst bara tillaga um breytingu á því sem ég hef kallað skemmdarverkastarfsemi og er náttúrlega fyrst og fremst fautaskapur gagnvart námsmönnum. Allt hitt sem gert var, og það skiptir höfuðmáli líka, var að gerð var grundvallarbreyting á þeirri hugsun sem samstaða hefur verið um með þeim lögum sem í gildi voru frá 1982. Það er hætt að taka tillit til aðstæðna námsmanna meðan á námi stendur. Það er ekki lengur reynt samkvæmt þessum lögum að jafna aðstöðu manna til náms eins og gert var ráð fyrir með lögunum 1982. Núna eru vextir á námslánum en um það var alger samstaða milli allra flokka á Alþingi og milli námsmanna og ríkisvaldsins að ekki skyldu settir vextir á námslánin. Endurgreiðsluhlutfallið skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli, að allt saman sé endurgreitt sem sjóðurinn lánar út og það var það sem stjórnarandstaðan bauð samninga um við ríkisstjórnina, það var það sem námsmenn buðust til að semja um við ríkisstjórnina, að hver einasta króna sem lánuð væri út frá lánasjóðnum skyldi að fullu endurgreidd. Það voru þessi tilboð og það voru þessir samningar sem ríkisstjórnin kærði sig ekkert um að eiga hvorki við námsmenn né stjórnarandstöðuna af þeirri ástæðu að það átti að ná fram nú í eitt skipti fyrir öll grundvallarbreytingum á því fyrirkomulagi sem í gildi hefur verið um námslán og námsstyrki í landinu. Og eins og allir vita, og það veit ég að hæstv. menntmrh. sennilega veit manna best, verður auðvitað ekki hægt að búa við þessi lög til langframa. Það getur vel verið að menn geti sett undir sig hausinn og þumbast áfram í einhvern tíma og sagt: Þetta er allt í stakasta lagi, við skulum halda þessu svona. En það verður að gera breytingar á þessu og það veit ég að hæstv. menntmrh. skilur manna best. Ég mun í þessari viku ásamt fleiri þingmönnum og þingmönnum úr öðrum flokkum leggja til í till. til þál. að fram fari endurskoðun á lögunum um námslán og námsstyrki. Ég veit að hæstv. menntmrh. hefur hafnað því að slík endurskoðun fari fram, a.m.k. á meðan ekki er ljóst hver reynslan er af þessum lögum sem nú eru í gildi. En það er alveg útilokað annað en að Alþingi grípi inn í og ákveði að fram fari endurskoðun á lögunum með tilliti til þess hver reynslan er á þeim stutta tíma sem liðinn er og með tilliti til þess hvaða tillögur hafa komið fram bæði frá námsmönnum og eins frá stjórnarandstöðunni um breytingar. Í þeirri nefnd þurfa að eiga sæti fulltrúar námsmanna og fulltrúar allra þeirra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á þinginu vegna þess að það er mjög mikilvægt að um þetta mál geti skapast þjóðarsátt eins og myndaðist um lögin frá 1982. Viðhorf þessarar ríkisstjórnar og starfsaðferðir hennar lýsa sér auðvitað mjög vel í því sem við erum sífellt að verða meira og meira vör við að ríkisstjórnin er í því í raun að elta uppi ákveðna hópa í þjóðfélaginu, skattleggja þá alveg sérstaklega með svokölluðum þjónustugjöldum og skera niður við aðra. Það eru sjómennirnir, það eru ellilífeyrisþegarnir, það eru öryrkjarnir, það eru sjúklingarnir en sennilega er þó engin stétt og enginn þjóðfélagshópur sem hefur orðið fyrir öðrum eins árásum af hálfu þessarar ríkisstjórnar og námsmenn. Breytingarnar á lögunum um lánasjóðinn er fyrsta dæmið um slíkt. Á sama tíma og framlög til lánasjóðsins og námslán eru stórlega skert þá finnst þessari hæstv. ríkisstjórn alveg sjálfsagt að hækka skólagjöldin við háskólann úr 7.000 kr. í 22.350 kr. Á sama tíma vantar háskólann 130 millj. kr. til þess að geta sinnt hlutverki sínu. Á sama tíma eru menn að tala um að taka upp virðisaukaskatt á bækur sem námsmenn eiga að bera og tillaga er komin fram um það hjá íhaldsmeirihlutanum í borgarstjórn Reykjavíkur að í lagi sé að hækka barnaheimilisgjöldin við námsmennina. Því var reyndar frestað. En ef menn velta fyrir sér þeirri meðferð sem á sér stað á einum þjóðfélagshópi og af hálfu einnar ríkisstjórnar og það allt á sama árinu, hvernig halda menn þá að hægt sé fyrir einn þjóðfélagshóp eins og námsmenn að standa undir slíkum álögum og ég tala nú ekki um ef það gengur eftir að virðisaukaskatturinn verði settur á bækur? Það sem hefur komið mér einna mest á óvart í þessari umræðu er hvað hæstv. menntmrh. er þó ánægður með þetta allt saman. Það kom mér dálítið á óvart í ræðu hans áðan hvað hann er í sjálfu sér ánægður með allt sem þarna hefur gerst, sérstaklega hvað lánasjóðinn varðar. Hann sagði að vextirnir á námslánin væru nú bara 1%, þetta væri nú sama og ekki neitt, raunvextir væru miklu, miklu hærri. Það er alveg hárrétt. Hins vegar er ekki mjög langt í það, því spái ég, ef þessir ríkisstjórnarflokkar, sem nú mynda ríkisstjórn halda áfram að starfa lengur saman, að vextirnir í lánasjóðnum verði orðnir jafnháir og raunvextir eru almennt í bankakerfinu. Það þarf engum að koma á óvart og er í raun og veru rökrétt á meðan ríkisstjórnin heldur þeirri stefnu til streitu sem hún hefur haft og á meðan stjórn lánasjóðsins heldur þeim vinnubrögðum sínum áfram sem hún nú beitir, þ.e. að hækka frítekjumarkið sem ég kalla, þ.e. að taka minna tillit til tekna en áður hefur verið gert. Það leiðir til þess að fleiri og fleiri námsmenn komast inn í lánasjóðinn og geta tekið þar fjármuni að láni með 1% vöxtum. Þegar svona er opnað fyrir allan fjöldann og fjármunirnir, sem lánasjóðurinn hefur til ráðstöfunar --- og það ætti nú enginn að vita betur en formaður stjórnar lánasjóðsins og hæstv. menntmrh. --- eru takmarkaðir, og ef fleiri og fleiri sækja í þessa takmörkuðu fjármuni, þá er minna til skiptanna fyrir þá sem þurfa raunverulega á aðstoð að halda. Og ætli menn að halda þessu fyrirkomulagi við lýði til lengdar þýðir það að útgjöldin munu aukast, ef menn ætla að standa undir því nafni að þetta sé lánasjóður fyrir námsmenn sem á að aðstoða við framfærsluna, eða menn þurfa að hækka vextina til þess að fæla þá frá að sækja um lán sem raunverulega þurfa ekki á láni að halda. Því að meðan vextirnir eru lægri í sjóðnum og sjóðurinn er öllum opinn þá sækir fólk auðvitað inn í sjóðinn sem ekki þarf á aðstoð að halda og tekur þar lán með 1% vöxtum en fjárfestir auðvitað í allt öðru og aflar sér þannig tekna og þá hefur þetta hlutverk Lánasjóðs íslenskra námsmanna algerlega snúist við. Ég trúi því ekki að það hafi verið ætlun manna í upphafi að ganga þessa braut. En svona mun þetta því miður fara haldi menn þessu til streitu sem nú hefur verið unnið að á vegum stjórnarinnar. Ég trúi því, þó svo hæstv. menntmrh. sé afskaplega ánægður með hvernig til hefur tekist í málefnum lánasjóðsins, að hann sé kannski ekki eins ánægður með allt sem hefur verið að gerast í menntamálunum. Niðurskurðurinn við Háskóla Íslands er náttúrlega glöggt dæmi um á hve hættulegri braut við erum í raun og veru haldi menn þessari stjórnarstefnu til streitu. Ég ætla út af þessu að vitna hér að lokum í orð og grein eftir Pétur Þ. Óskarsson, formann Stúdentaráðs Háskóla Íslands, sem hann skrifaði í Dagblaðið í dag þar sem hann segir, með leyfi forseta: ,,Það haustar í Háskóla Íslands. Vegna niðurskurðar hefur fimmtungur allrar kennslu verið lagður niður, 160 námskeið. Þetta jafngildir því að leggja af alla kennslu í lagadeild og viðskipta- og hagfræðideild.`` Bara með þessum niðurskurði. Þrátt fyrir þetta hefur ríkisstjórnin hækkað skólagjöldin í háskólanum úr 7.000 kr. í 22.350 kr. Þegar ég segi að ríkisstjórnin hafi gert slíkt, þá var háskólaráð knúið til slíkra aðgerða af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þetta gerist á sama tíma og háskólann vantar 130 millj. kr. til að geta verið með sömu starfsemi og var árið 1991. Ég trúi því ekki að hæstv. menntmrh. gleðjist yfir þessum hlutum þó hann geti verið ánægður með það í augnablikinu að sýna takmarkaðan sparnað sem er þó þegar upp er staðið raunverulega enginn sparnaður en sést aðeins í eitt ár á fjárlögum eða í fjárlagafrv. Sennilega mun þetta, vegna aðgerða stjórnar lánasjóðsins og aðgerða hæstv. menntmrh. og framkvæmd laganna, leiða til þess að útgjöldin munu frekar aukast þegar fram líða stundir heldur en hitt. Þá kunna menn auðvitað að segja sem svo: Ja, eru þá stjórnarandstæðingar ekki ánægðir með slíkt ef útgjöldin til lánasjóðsins munu bara aukast? Ég segi fyrir mig að ég er það alls ekki af þeirri ástæðu að það skiptir höfuðmáli til hvaða námsmanna aðstoðin, sem lánasjóðurinn veitir, fer og með hvaða hætti hún er. Það er auðvitað höfuðatriði að þeir njóti aðstoðar lánasjóðsins sem þurfa á aðstoð hans að halda en ekki þeir sem raunverulega þurfa ekki á aðstoðinni að halda.

Frú forseti. Hv. þm. talaði um skemmdarverkastarfsemi. Ég vísa því á bug. Ekki er um það að ræða. Ég er búinn að fara í gegnum það hvers vegna þurfti að rifa seglin í fjármálum þjóðarinnar, m.a. í þessum geira. Hv. þm. talaði um að það væru færri innritanir í háskólann. Hvers vegna? Menn geta spurt sig að því en fyrir því eru nokkrar ástæður. Það er ekki ein. T.d. allur sá mannskapur sem kom inn þegar hér voru gósentímar. Þegar námslánin voru hækkuð um 20% í tíð fyrrv. ríkisstjórnar kom mikið inn af fjölskyldufólki og einstæðum foreldrum sem höfðu það betra með því að vera á námslánum en að vinna og slíkt er óeðlilegt. Það getur líka verið ofmettun námsmanna, þ.e. nú er á landinu mikið af fólki sem er menntað og atvinnulaust. Við erum búin að framleiða of mikið af þessu fólki í ákveðnum greinum. Þær eru því miður fáar eftir þar sem vinnu er að fá. Svo vil ég leiðrétta það að framfærsla námsmanna hafi verið stórlega skert. Það er ekki rétt. Grunnframfærsla námsmanna var óbreytt. Og að lokum vil ég biðja hv. þm. að kynna sér betur hvað frítekjumark er.

Virðulegi forseti. Aðeins út af þessum orðum. Þegar ég talaði um skemmdarverkastarfsemi þá átti ég við það að sú breyting á lögunum um lánasjóðinn, sem gerð var með 6. gr., var auðvitað enginn hluti af þeim grundvallarbreytingum, þeirri grundvallarhugsun sem var verið að framkvæma með lagasetningunni í heild sinni. Ákvæði 6. gr. um eftirágreiðslurnar gat staðið eitt alveg sér og ég segi þess vegna, menn voru ekkert með því að ná fram einhverjum grundvallarbreytingum. Það var hins vegar bara skemmdarverkastarfsemi á þeirri aðstoð sem námsmenn þurfa á að halda, t.d. bara á þessu hausti, og var algerlega óþarft og var í engum tengslum við þær grundvallarbreytingar sem verið var að gera. Framleiðsla á fólki og að ekki sé um neina skerðingu að ræða --- það var nú svo að fyrri ríkisstjórn hækkaði framfærslu lánasjóðsins um tæp 20% vegna þess að áður hafði verið skorið niður um 16,7%. Því var skilað til baka sem áður hafði verið tekið í burtu og ég ætla ekki að fara að rifja það upp hér. Ég er búinn að ræða svo oft um það hvernig þessi mál hafa öll gengið fyrir sig sem lúta að námsmönnum. Þegar menntmrn. hefur verið skipað ráðherrum Sjálfstfl. hefur ríkt slíkur hringlandaháttur í öllum þessum málum og sérstaklega í því sem snýr að Lánasjóði íslenskra námsmanna að það er ekki hægt fyrir námsmenn að búa við slíkt. Við sem höfum fyrir löngu lokið námi og þurftum að búa við þann hringlandahátt, sem ríkti í okkar málum, mundum ekki treysta okkur að búa við sömu aðstæður og námsmenn þurfa að búa við nú.

Hæstv. forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er, eins og hér hefur réttilega komið fram, einungis tilraun til að lagfæra þann þátt sem snýr að námsmönnum núna. Eftir er auðvitað, eins og hv. 11. þm. Reykv. sagði, að leiðrétta ýmislegt fleira sem samþykkt síðustu laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna hafði í för með sér svo sem endurgreiðslufyrirkomulagið sem sýnt er nú þegar að veldur fólki stórkostlegum vandræðum eins og við reyndar vöruðum við í fyrra en töluðum fyrir daufum eyrum. Það er búið að ræða hér í dag ýmislegt sem ástæðulaust er að endurtaka, mál sem við þekkjum öll, verulega skerðingu á öllum kjörum íslenskra námsmanna sem auðvitað hefur í för með sér fækkun námsmanna. Ég ætla því aðeins að víkja að öðru en því sem blasir við hverri fjölskyldu sem í þessu lendir og þær eru ekki fáar, víkja aðeins að því sem er að gerast í menntakerfi landsins. Ég á sæti eins og hv. þm. vita í fjárln. Alþingis og á sama tíma og menn segja án þess að depla auga að að efla beri rannsóknir í landinu er verið að skera niður grunnskólakerfið. Það er verið að skera niður framhaldsskólakerfið. Það er verið að skera niður alla verkmenntun í landinu. Því er haldið áfram þrátt fyrir að hér var tekin upp umræða fyrir örfáum árum um það vandamál hvernig komið er fyrir allri handmennt í grunnskólanum. Í kjölfar hennar lét fyrrv. hæstv. menntmrh. gera skýrslu um það mál og menn lofuðu að bæta úr því. Það er enn látið standa í stað og er auðvitað í fullkomnu óefni. Síðan er Háskóli Íslands skorinn niður við trog. Og það er rétt sem hér kom fram áðan að 160 námskeið hafa verið lögð niður. Þetta er stofnunin sem á að efla rannsóknir í landinu. Það var einu sinni svo að þegar menn völdust í hin ýmsu trúnaðarstörf fyrir stjórnmálaflokka var leitað að þeim sem voru viðkomandi málaflokkar kærir, mönnum sem báru þessa málaflokka fyrir brjósti. Það er afar erfitt að sjá að svo sé farið að af hálfu þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Það fyrsta sem heyrðist frá virðulegum formanni stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna í fjölmiðlum var að fjöldi námsmanna hefði þegið námslán án þess að hafa til þess unnið. Það vill svo til að ég sem hér stend hef haft allmikil skipti við þennan sjóð sakir systkinafjölda og eigin barnafjölda. Mér hefur aldrei tekist að fá eina krónu hjá Lánasjóði ísl. námsmanna án þess að sýna fram á að námsframvinda, eins og það er kallað, sé með eðlilegum hætti og ég mótmæli því hér og nú að námsmenn hafi í stórum stíl orðið sér úti um fé hjá Lánasjóði ísl. námsmanna vísvitandi og að yfirlögðu ráði með svindli. Það er ósatt og óréttmæt ásökun. En það er svo margt annað sem veldur því að það setur að manni hroll. 100% námsframvinda, hvað er það? Er nám og menntun á háskólastigi eins og fiskibollur sem er troðið í dós og rennt á færiband og skilað og sagt: Þetta er búið. Menn sem tala þannig vita ekkert hvað menntun og þekkingarleit er og ættu að láta slíka málaflokka í friði. Samkvæmt þeirri aðferð hefði alkunnur vísindamaður, Albert nokkur Einstein, ekki fengið lán hjá Lánasjóði ísl. námsmanna því hann var svo slappur á prófum. Halda menn að það sé hægt að reka námsmenn á háskólastigi áfram eins og fé til slátrunar með því að segja: Skilið 100% námsárangri annars fáið þið enga peninga? Hvað ef menn skyldu nú koma auga á eitthvað sem þá langaði að lesa og læra áður en lengra er haldið sem er kannski svolítið til hliðar við það sem þeir eru að gera? Nei, það geta þeir ekki því að þá fá þeir engin námslán. Halda menn að þetta sé leiðin til að afla sér menntunar? Þetta er svo yfirgengilegt að hlusta á. Auðvitað verður að setja einhverjar reglur sem sanna það að námsmaður sé við nám, vitaskuld. En svona dósaframleiðslukenningar þegar nám er annars vegar er auðvitað fyrir neðan virðingu Alþingis að ræða. Annað er staða þeirra ungu karla og kvenna sem eru við nám og hófu nám sitt í sátt og samlyndi við sitt þjóðfélag gerandi sér nokkra von um að við þau kjör sem þeir byggju gætu þeir stundað sitt nám. Hvað með allt það unga fólk sem er erlendis við nám og hélt að það væri á samningi við samfélag sitt? Hvað gerist nú? Það er einfaldlega rekinn rýtingur í bakið á því. Námsaðstoð við þetta fólk er skorin niður við trog og hvað getur fólk gert sem er kannski komið á doktorsstig, er að vinna vinnuna sína og hélt að allir væru sáttir við það? Hvað getur það gert? Það gerir auðvitað það sem þessa menn dreymir um. Þeir sem eiga stönduga foreldra halda áfram. Hinir hætta vegna þess að þeir geta þetta ekki. Og ef þeir góðu menn sem nú stjórna þessum málum vita það ekki, þeir þurfa kannski aldrei að koma upp í Lánasjóð ísl. námsmanna eða banka landsins, þá get ég sagt þeim það sem ég hef séð og heyrt. Ég hef séð örvinglað fólk standa í bönkum landsins og auk þess hafa bankastjórar sagt mér frá því. Fátækt fólk, sem hefur treyst á Lánasjóð ísl. námsmanna við að mennta börnin sín, stendur í þeirri stöðu að það fær engan til að ábyrgjast bankalán upp á þá von eða óvon að barnið þess standist próf. Menn standast ekki alltaf próf í háskólum. Það væri nú ljóti háskólinn sem skilaði svo aumingjalegum verkefnum að það gæti hver maður hoppað í gegnum þau eins og ekkert væri. Það er nú einu sinni þannig að menn eru ekkert ginnkeyptir fyrir að ábyrgjast slík lán. Og finnst mönnum það engin ábyrgð að setja íslenskt alþýðufólk í þessa stöðu? Mundu þeir sjálfir ábyrgjast mikið af slíkum skuldum? Mér er það stórlega til efs. En það eru auðvitað aðrir sem alltaf hafa þá stöðu að þeir fá þessi lán, t.d. börnin mín. Hver neitar alþingismanni um slíkt lán? Ekki nokkur maður. En það er til margt fólk sem ekki fær svona lán og það á engan að til að ábyrgjast þau. Það er því vitaskuld skýringin á því að menn og konur ekki síst hafa hrökklast frá námi. Og það er kannski auðvelt fyrir okkur konur af ákveðinni kynslóð að minnast þess þegar gripið var til þess óyndisúrræðis að hætta námi í eitt ár og reyna að vinna sér inn svolitla peninga og halda svo áfram. Við vorum ansi margar sem ekkert áraði betur hjá næsta ár og fórum aldrei aftur í háskólann. Ég tel það þess vegna skyldu mína að sjá til þess að íslenskar konur fari ekki aftur niður á þetta stig, að þær haldi áfram að vinna en strákarnir haldi áfram námi. Því að það er það sem er að gerast núna, nákvæmlega eins og fyrir 25--30 árum og við sem lentum í þessu viljum ekki sjá þetta aftur. Það gat nefnilega vel verið að við ættum alveg eins gott með að læra eins og yndismennirnir okkar. En það er önnur saga. Aðalatriði þessa máls er fyrst og fremst hvert við erum að leiða þjóðina með þessum aðgerðum burt séð frá lögunum sem samþykkt voru í fyrra. Þau voru ekki allt. Síðan hefur þessi mæta stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna setið við og sett hinar undarlegustu reglur um alla skapaða hluti. Það er með mig eins og hv. 9. þm. Reykv. Svavar Gestsson að ég er ekki svo hátt yfir starfsmenn lánasjóðsins hafin að ég geti ekki átt við þá hið ágætasta samstarf og fengið hjá þeim allar þær upplýsingar sem ég bið um, enda á ég rétt á því og hv. 9. þm. Reykv. líka. Ég er þannig með haug af reglum sem mér er sagt að stjórn LÍN hafi samþykkt á fundi sínum 31. júlí sl. Inn í þessa samantekt vantar nokkrar reglur sem samþykktar hafa verið síðan og enn er verið að fjalla um nokkrar reglur í stjórninni. Meiningin er að safna öllum vinnureglum saman og gefa þær jafnan út en slíkt hefur ekki verið gert hingað til, stendur í upplýsingum sem hef fengið. Og það er hreint ekkert smáræði sem búið er að setja af reglum. Þær eru hvorki meira né minna en --- þetta er ekki einu sinni tölusett svo ég nenni ekki að telja þetta en þetta er ekki undir 12--13 þéttvélrituðum síðum.

Hvenær var þetta sent?

Þetta var ekkert sent. Ég bað um þetta og fékk þetta. 31. júlí byrjaði ballið. Þá kom gusa og síðan hefur verið haldið áfram og enn er verið að. Hvað í ósköpunum eru menn að gera? Þeir eru að ákveða --- svo að ég grípi niður einhvers staðar í þessu stórhlægilega plaggi þar sem hugmyndum og hugtökum ægir öllum saman og er það eftir menningarstigi þessarar vinnu --- hvað menn mega vera margar annir í undirbúningsnámi í tungumálum, t.d. í ungversku, tékknesku, og einhverjum undarlegum tungumálum, sum fá ofurlítið meiri tíma en önnur. Maður spyr sig í forundran, hvað ef einhver maður skyldi nú vera í málvísindum þar sem menn læra jafnvel tugi tungumála? Ætlar stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna að ákveða hvað þessir menn þurfa mikinn tíma til að læra sín tungumál? Hér hefur vísindamaður, sem nýtur sennilega töluvert mikillar frægðar um heim allan en því miður lést fyrir skömmu, gefið út tímarit um tokkarísku. Mig langar að spyrja formann stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna: Hvað vill hann gefa námsmanni prófessorsins við háskólann langan tíma til að lesa tokkarísku, ef hann hefur einhvern tíma heyrt það tungumál nefnt? Ég skal taka það fram að ég heyrði það ekki nefnt fyrr en fyrir tiltölulega skömmu síðan. En það sem ég er að reyna að segja er þetta: Hvað halda menn að þeir séu? Hvað er verið að ráðskast og ráðast inn í líf og starf Háskóla Íslands af engri þekkingu á hinn fruntalegasta og fautalegasta hátt eins og hv. 11. þm. Reykv. réttilega kallaði það? Það er með ólíkindum að lesa þetta plagg. Svo að eitt dæmi sé nefnt er hér einhvers staðar talað um að það hafi áhrif á framvindu náms ef barn veikist. Hefði ekki verið svolítið huggulegra að kalla þetta aukastyrk vegna veikinda barns? En hvernig í ósköpunum getur það hækkað framvindu nemanda ef barnið hans veikist? Það mætti velta fyrir sér notkun hugtaka í þessu góða plaggi. Allt er þetta sem sé með hreinum ólíkindum. Svo dæmi sé tekið, frú forseti, skal ég lesa samsetning sem hér er að finna. Það segir hér, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ljúki námsmaður meiru en 100% árangri á einu missiri miðað við kröfu skóla, er heimilt að flytja umframeiningar til næsta eða næstu missira. Í þessu tilfelli skiptir ekki máli hvort námsmaður . . . ``  Næsta grein: ,,Ljúki námsmaður meira en 100% árangri á seinni hluta námsárs er einnig heimilt að flytja þær umframeiningar á fyrra missiri innan sama námsárs og er þá lán fyrir námsárið í heild gert upp.`` Ég veit ekki hvort það er hægt að leggja á hv. þingheim að lesa þennan samsetning. En nokkru seinna segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nú skuldar námsmaður árangur frá fyrri missirum eða námsferlum. Þá er einingaskuld dregin frá þeim einingum sem hann lýkur áður en námsframvinda er metin í prósentum.`` Menn hafa ekki mikið að gera að sitja yfir þessu. Og nú skulu hv. þm. heyra, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ef um veruleg veikindi`` --- og ég býst við að það sé þá verkefni hv. nefndar að meta hvað séu veruleg veikindi --- ,,námsmanns eða í fjölskyldu námsmanns er að ræða á námstíma er heimilt að bæta allt að 25% við árangur hans þegar lán til hans er reiknað.`` Veikindi í fjölskyldu auka námsárangur nemanda við útreikning. Ég spyr, hæstv. forseti: Hvað er hægt að bjóða fólki upp á? En allt er þetta með sömu endemunum og áfram er haldið. En allt er það gert til aðeins eins og það er að skerða og rýra kjör íslenskra námsmanna. Menn tala hér um frítekjumark, gott og vel. Til eru þeir námsmenn sem afla engra tekna vegna þess að þeir hafa engan tíma til þess. Hvað græða þeir á einhverri tilfærslu á frítekjumarki?  Hv. 11. þm. Reykn. Rannveig Guðmundsdóttir talaði hér fyrir hönd síns flokks og það var ekki auðvelt, enda röddin slæm og gerði lítið til vegna þess að það er kannski eins gott að sá flokkur sé lágróma í þessu máli. Hún sagði eitthvað á þá leið að námsmenn eigi að vita á hverjum tíma að hverju þeir ganga. Ég er alveg sammála því. Námsmenn t.d. sem nú stunda nám í Bandaríkjunum og eru á hinum ýmsu stigum náms eru auðvitað örvæntingarfullir vegna þess að að þeim hefur verið gengið af slíkum fruntaskap að það er með ólíkindum. Og ég skal segja hæstv. menntmrh. hvernig er verið að fara með þessa krakka. Ung stúlka sem stundar nám í byggingarlist í Bandaríkjunum var að fara til prófs vitandi það að ef hún ekki næði sínu prófi, þá missti hún námslánið sitt, þ.e. þá fengi hún ekki lánsloforð. Svo mikið er lagt á þessa nemendur að þegar hún lenti í smáumferðarteppu, eins og menn gera þar í því góða landi, fór hún að vinna, hún fór að teikna. Hún var á leiðinni í próf. Hún lenti að sjálfsögðu í árekstri. Hún gleymdi sér við að undirbúa sig til prófs í bílnum sínum. Þetta er ung stúlka sem er með lítið barn á framfæri. Höfum við leyfi til að setja þessa pressu á þetta unga fólk? Höfum við leyfi til að setja pressuna á kennarana í háskólanum? Það liggur auðvitað alveg fyrir að það er meiri ábyrgðarhluti en verið hefur fyrir háskólakennara að fella nemanda. Þeir viðurkenna það því þeir vita að þeir eru ekki aðeins að segja: Þú ert ekki nógu vel lesinn í þessu, heldur eru þeir líka að segja í leiðinni: Nú verður þú að bíða næstu önn eftir að fá einhverja framfærslu. Ekki nóg með það. Það er líka búið að koma í veg fyrir að háskólakennarar geti t.d. farið í verkfall því að þeir segja auðvitað sem svo: Við getum það ekki. Það mundi rúinera alla nemendur okkar. Heitir þetta ekki terrorismi á erlendum málum? Ég tek undir með hv. 11. þm. Reykv. Þetta er auðvitað skemmdarverkastarfsemi. Þetta er brot á öllum lýðræðislegum rétti í þjóðfélaginu. Auðvitað eiga háskólakennarar ekki að vera að skipta sér af því hvernig efnahagur stúdenta er. Þeir eiga að sjá um að þeir kunni það sem þeir eru að gera. En þessi kvöð hvílir eins og lamandi hönd á þeim ef nemendur eru kannski aðeins réttu megin eða röngu megin við það sem krafist er. Þannig mætti halda áfram í það óendanlega. Auðvitað er það alveg rétt og það er áreiðanlega þegar ljóst, hæstv. menntmrh., að þetta getur ekki gengið. Þetta gengur ekki upp því að eftir örfá ár fer þjóðin að finna fyrir því að hana vantar fólk. Og ég hef ekki áhyggjur af of mikilli menntun. Ég held að hún geti aldrei skaðað nokkurn mann. Ég held að það sé ekkert verra að atvinnulaus maður sé sæmilega vel menntaður nema síður sé. Yfirlýsingar á borð við það að við höfum offramleitt menntað fólk sýnir kannski hvað menn vita mikið um hvað þeir eru að tala. Ég tek undir með þeim, og skal nú ljúka máli mínu, hæstv. forseti, sem sakna nú vinar, hv. þingflokksformanns Alþfl., sem stóð hér einn fagran vordag og sannfærði menn um að ef það sýndi sig að menn fyndu fyrir þeirri skemmdarverkastarfsemi sem hér væri verið að vinna, hann sagði það auðvitað ekki, en þeim aðgerðum sem nú væri verið að gera á málefnum námsmanna skyldum við eiga hann að. Hann kaus að setja inn varamann til að hann þyrfti ekki að standa fyrir máli sínu. En ég get fullvissað hæstv. forseta um að hann verður samt þvingaður til að taka þátt í þessari umræðu fyrr eða síðar. Ég vil að lokum segja í fullri vinsemd við hæstv. menntmrh.: Allt þetta sem gert hefur verið er rangt. Það er ljótt og það er siðlaust. Námsmenn hafa ekkert til þess unnið að farið sé með þá eins og nú er verið að gera. Þetta er enginn barlómur að ástæðulausu. Ég vildi ráðleggja hæstv. menntmrh. að gera nú einu sinni skoðanakönnun meðal fólksins í landinu því það eru margir foreldrar í landinu sem eru með börn í námi. Og ef eitthvað gott hefur komið út úr þessari aðför þá er það þetta --- það er kannski dálítið hráslagalegt að þetta skyldi þurfa til: Það er nefnilega svo komið að alþýðufólk á Íslandi, sem hefur kannski amast við Lánasjóði ísl. námsmanna í hugsunarleysi sínu um langt árabil og oft dyggilega stutt af helstu verkalýðsforingjum landsins, er nú að uppgötva að það var kannski alltaf rétt það sem við alþýðubandalagsmenn höfum alltaf sagt, að Lánasjóður ísl. námsmanna væri mesta kjarabót sem íslenskar fjölskyldur hafa fengið fyrr og síðar því hann veitti öllum jafnan rétt til náms. Nú er verið að fara aftur til þess að velja fólk til náms og auðvitað eftir efnum og ástæðum eins og öll hugmyndafræði Sjálfstfl. byggist á. Við alþýðubandalagsmenn höfnum þessu. Við erum á móti þessu og við munum ekki linna látum fyrr en þetta hefur verið leiðrétt. Og ég treysti hæstv. menntmrh., sem mér dettur ekki í hug að hafi gert þetta af illgirninni einni, síður en svo. Ég held að hann hafi haft vonda ráðgjafa og ekki skoðað málin frá öllum hliðum. Það er svo einfalt að ráðast að einhverjum einum þætti samfélagsins án þess að líta til þess hvaða áhrif það hefur á aðra þætti. Og ætli það sé ekki að renna upp fyrir bankakerfinu þessa dagana hver vandi fólks er sem á að greiða samkvæmt nýjum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna námslánin sín? Það fólk, eins og við vöruðum við í fyrra, kemur fæst til álita við að fá húsbréf þegar það þarf að koma þaki yfir höfuðið á sér. Og hvað ætla menn þá að gera? Það skyldi nú aldrei verða að fasteignasalar verði hugmyndafræðingar að því að breyta þessu vegna þess að húsnæðismarkaðurinn hrynur? Við erum ekki að tala um neinn smáhóp. Þetta er stór hópur í þjóðfélaginu. Hæstv. forseti. Það væri auðvitað hægt að tala endalaust um þetta mál. En ég skal ljúka máli mínu nú með þeirri frómu ósk að hæstv. menntmrh. taki höndum saman við það fólk sem þetta varðar, fulltrúa námsmanna og kennara við menntastofnanir og taki málið sínum eigin tökum en láti ekki alls konar menn, sem engan áhuga hafa á þessum málum, ráðslagast með þau af engri þekkingu.

Frú forseti. Manni er orðfátt eftir þessa miklu ræðu Guðrúnar Helgadóttur. Það eru nokkur atriði sem ég vil benda þingmanninum á. Námsmönnum erlendis hefur ekki fækkað. Í öðru lagi er það ekki rétt að við séum komnir til baka um 25--30 ár þegar Guðrún var ung. Við erum með besta aðstoðarkerfi námsmanna í heiminum. Ef þingmaðurinn getur hrakið þetta þá skal ég taka ofan fyrir honum. Varðandi vinnureglurnar, sem þingmaðurinn var að lesa hér upp úr, þá hefur það ekki verið gert fyrr en núna að stjórnin samþykki vinnureglur sem eru bak við hverja reglu í úthlutunarreglunum. Þessar vinnureglur eru síðan settar í bækling með úthlutunarreglunum og sendar til násmanna. Námsmenn hafa því aldrei fengið eins góðar upplýsingar um úthlutunarreglur sjóðsins og núna. Varðandi stúlkuna í Bandaríkjunum. Ég held að hún hafi frekar verið að hugsa um prófið sitt en lánasjóðinn. Það hlýtur bara rétt að vera.

Það hangir saman.

Varðandi framvindu náms og reglur vil ég benda þingmanninum á að það er náttúrlega nauðsynlegt að hafa reglur alls staðar. Það þýðir ekki að lána bara ef menn eru í skóla og hafa vottorð upp á það. Svo vil ég benda á varðandi húsbréfin að það þarf að borga þessi lán til baka. Það er ekki nóg að taka bara lánin, þetta er ekki svoleiðis. Það þarf að borga þau til baka, því miður.

Herra forseti. Við annars ágæta ræðu hv. 14. þm. Reykv. vildi ég gera örstutta athugasemd. Hv. þm. lýsti því yfir að námsmenn hefðu ekki til þess unnið að svona væri farið með þá. Ég vil ekki sýkna þá. Ég gruna marga þeirra um að hafa stutt þá stjórnmálaflokka sem nú fara með völd í landinu. Ég held nefnilega að þeir hafi verið búnir að gleyma því að þessi árangur náðist ekki nema með baráttu. Hann náðist vegna þess að þá voru aðrir aðilar við völd í landinu. Lánasjóðurinn var aldrei neitt sjálfsagt mál sem hægriöfl á Íslandi vildu veita stuðning. Þess vegna get ég ekki sýknað námsmenn, ég tel þá bera stóra ábyrgð í þessu máli. En ég ætla að benda þeim á annað. Það blasir við að járniðnaðarmenn gátu safnað saman fimm hundruð manna liði og það verður til þess samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum frá hæstv. samgrh. að kostnaður sem var um 6 millj., fer í um 20 millj. Ef námsmenn kæmu nú álíka flótta af stað hjá ríkisstjórninni í sínum málaflokki með því að safna liði þá er greinilegt að þeir eiga von á auknu fé. En ef þeir hafa hvorki getu eða þrek til að safna liði verður farið með þá eins og hverja aðra hvolpa. Það blasir við.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja áherslu á að málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna og það frv. sem hér er til umræðu sé skoðað með hliðsjón af öðru sem er að gerast í þjóðfélaginu og snertir þessi mál. Þar á ég í fyrsta lagi við vaxandi atvinnuleysi sem hingað til hefur komið einna harðast niður á konum. Í öðru lagi á ég við fækkun nýnema við Háskóla Íslands sem er mest meðal kvenna. Í fyrra voru 59,1% nýnema við Háskóla Íslands konur en nú eru þær 54,9% samkvæmt upplýsingum frá Háskóla Íslands eins reyndar hefur komið fram fyrr í umræðunni. Í vaxandi atvinnuleysi ætti auðvitað að gera fólki kleift að byggja sig upp og mennta sig. Ég tel það mikið jafnréttismál að allir geti stundað háskólanám sem hafa til þess hæfileika og áhuga. Samkvæmt ákvæðum 6. gr. núgildandi laga nr. 21/1992 eru námslán veitt eftir á. Þ.e. fyrst á að ljúka prófi og síðan kemur lánið. Í frv. sem hér er til umræðu er lagt til að lánin séu greidd jafnóðum miðað við námsframvindu síðustu prófa. Þetta mundi spara fólki verulegar upphæðir í bankakostnaði, vaxtagjöldum og öðru og auðvelda fólki sem ekki á stönduga ábyrgðarmenn að vera í námi. Því styð ég þetta frv. sem nú er til umræðu. Þá vil ég taka undir með hv. frummælanda í þessu máli, hv. 9. þm. Reykv., og láta í ljós áhyggjur mínar af því litla fjármagni sem ætlað er til menntamála, einkum og sér í lagi til háskólastigsins. Í beinu framhaldi af fyrri niðurskurði til háskólans annað árið í röð er verið að neyða háskólann til að afla sér heimildar til að takmarka fjölda stúdenta en slík tillaga er nú til umræðu í deildum skólans. Á sama tíma og skólagjöld eru lögð á, lánin eru gerð dýrari og þau greidd út eftir á er námsframboð háskólans orðið það lítið að fólk getur varla stundað fullt nám en verður samt sem áður að stunda fullt nám til að fá lán eða alla vega 75%. Slík aðgerð að takmarka fjölda stúdenta inn í háskólann er að mínu mati mjög varhugaverð, m.a. vegna þess að rannsóknir á fylgni námsárangurs í Háskóla Íslands og einkunna í framhaldsskóla benda til að um mjög flókið samband sé að ræða. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé fylgjandi því að háskólinn taki upp almennar fjöldatakmarkanir og ítreka fyrirspurn frá Kristínu Ástgeirsdóttur um það hvort ráðherrann mundi heimila hækkun á skólagjöldum ef sú ósk kæmi fram. Ef svo heldur fram sem horfir má búast við að nemum úr lægri þjóðfélagshópum og konum almennt fækki áfram í háskólanum og aftur komi þeir tímar að konur þurfi að vinna fyrir mökum sínum og sjá svo til hvort þær geti menntað sig síðar. Konur urðu fyrst í meiri hluta í Háskóla Íslands árið 1986. Það endurspeglar að mínu mati mjög margt. Það að konur urðu í meiri hluta árið 1986 endurspeglar m.a. það að konur sem voru komnar yfir miðjan aldur, sumar hverjar höfðu gjarnan unnið fyrir mökum sínum á meðan þeir voru í námi, hafa komið inn í skólann. Í öðru lagi sýnir það að konur eru fjölmennari er karlar í háskólanum að þær sækja í minna mæli en karlar aðra starfsmenntun. Þá á ég ekki síst við Iðnskólann. Framboð á iðnfræðslunni í landinu hefur verið þannig að það höfðar ekki til kvenna. Í þriðja lagi er það vafalaust rétt að lág laun kvenna á vinnumarkaðnum hafa gert það fýsilegan kost fyrir konur, ekki síst einstæðar mæður, að fara í háskólann. En nú á sem sagt að reka konur út úr háskólanum því þrátt fyrir karp um tölur hér fyrr í dag þá viðurkenndi formaður lánasjóðsstjórnar að mest fækkun hefði orðið meðal einstæðra mæðra og innritunartölur háskólans staðfesta þessa fækkun. Virðulegur forseti. Það kom reyndar fram í máli hæstv. menntmrh. fyrr í umræðunni að það hefði orðið hlutfallslega mikil fjölgun foreldra meðal námsmanna í háskólanum, fjölgun um 40% á árunum 1988--1991. Hann taldi þetta hlutfall óeðlilega hátt og við því hefði mátt búast að það breyttist. Ég tel það reyndar mjög líklegt án þess að hafa um það tölur að það sé algengara hér á landi en víða í nágrannalöndum okkar að stúdentar sem eru að nema til fyrstu námsgráðu eigi börn. Ég get að sumu leyti tekið undir það með menntmrh. að það er algengt að stúdentar hér eigi börn. En skýringin á því að mínu mati að svo margir stúdentar eiga börn hér á landi er einföld. Hún er sem sagt sú að þær félagslegu aðstæður sem smábarnaforeldrar búa við eru svo slæmar að það er einna helst hægt að lifa af ef maður er námsmaður. En nú á að gera smábarnaforeldrum erfiðara fyrir líka að vera námsmenn með lækkuðum barnastuðlum og hertum kröfum um námsframvindu sem eru ógnvekjandi fyrir barnafólk því að ekkert lán fæst ef námsframvinda er undir 75%. Hvernig væri að viðurkenna að barnaforeldri gæti verið í hálfu námi og fengið hálft lán eða sem því nemur? Við umræðu ráðherrans í dag kom mér í hug sjónarmið kvenfrelsiskonunnar Firestone sem hefur haldið því fram að það séu fyrst og fremst barneignir kvenna númer eitt, tvö og þrjú sem viðhaldi undirokun þeirra. Þessu sjónarmiði hefur Kvennalistinn hafnað og gert þá kröfu að konur geti samhæft þátttöku í þjóðfélaginu og barneignir, enda hlýtur það að vera þjóðarheill, eða hvað? Er það stefna hæstv. menntmrh. að banna námsmönnum að eignast börn fyrr en námi er lokið? Kannski það sé ætlun ríkisstjórnarinnar að leysa atvinnuleysi framtíðarinnar með því að stoppa barneignir í landinu því æ erfiðara verður að samhæfa lífsbaráttuna og barneignir hvort sem um námsmenn eða ungt fólk almennt er að ræða. Ég vil að lokum taka undir ábendingu hv. 14. þm. Reykv. að háskólakennarar eru settir í mjög erfiða stöðu þegar fall á prófi þýðir að það er verið að koma nemum fjárhagslega á vonarvöl. Og það er einlæg von mín að málefni lánasjóðsins og reyndar háskólans alls verði tekið til algjörrar endurskoðunar.

Herra forseti. Þegar ég las það frv. sem hér er á dagskrá varð ég mjög hissa. Mér fannst eins og 1. flm., hv. 9. þm. Reykv., ætti skilið bjartsýnisverðlaun fyrir að láta sér detta í hug að flytja þetta mál. Nú veit ég að það er fagurt við Breiðafjörð á vorin og bjart og e.t.v. hefur hann hugsað sem svo að það gæti birt á fleiri stöðum, rafmagnsljósin sæju um það þó að hæstv. iðnrh. boði að kertaljósin komi líka til sögunnar. Hér er það staðreynd að hv. 9. þm. Reykv. hefur flutt frv. inn á Alþingi Íslendinga sem tekur á því máli sem var aðaldeiluefnið í átökunum um lánasjóðinn í fyrra. Það er eins og hann trúi því að það hafi verið fyrir einhver mistök að stjórnarsinnar samþykktu það frv. Ég held að það hafi ekki verið fyrir nein mistök sem þeir samþykktu frv. Ég held að það megi með sanni segja að þeir vissu hvað þeir voru að gera og ég held að eftir atvikum séu þeir þokkalega ánægðir með árangurinn því að hann er fullkomlega í takt við það markmið, sem þá var stefnt að, að fækka þeim sem færu til náms. Við höfum heyrt að búið sé að fara of geyst í að mennta íslenska þjóð, það sé orðið offramboð á menntafólki og nú eigi að fækka þeim sem halda áfram. Þetta held ég að sé það sem blasir við. Þetta er það sem stefnt var að. Árangurinn frá sjónarhóli stjórnarsinna hlýtur því að vera mjög þolanlegur en engu að síður virðist örla á þeirri hugsun hjá hv. 9. þm. Reykv. að þetta hafi verið gert fyrir einhvern misskilning hjá Alþfl. Það finnst mér mikil bjartsýni. Ég spyr aftur á móti sjálfan mig þeirrar spurningar hvort það sé hugsanlegt að hv. 9. þm. Reykv. hafi eitthvað fyrir sér í því og af þeirri ástæðu óskaði ég eftir því að hæstv. félmrh. yrði hér við umræðuna. Hæstv. félmrh. er þekktur að því að fylgja fast eftir þeim sjónarmiðum sem ráðherrann telur grundvallarsjónarmið á sumum sviðum, m.a. í málefnum fatlaðra. Eitt af því sem blasir við sem staðreynd og er afleiðing þess sem gert hefur verið er það að þrátt fyrir að konur hafi verið fleiri útskrifaðar sem stúdentar en karlmenn á seinustu árum mun þetta leiða til þess og hefur þegar markað þau spor að þær verða færri sem fara áfram. Þetta er þess vegna stærsta afturförin sem átt hefur sér stað og sú fyrsta um langan tíma sem er afturför í jafnrétti milli kynjanna. Það má segja að fram að því að þessi breyting átti sér stað á lánasjóðnum var þróunin stöðugt í þá áttina að konur voru í krafti menntunar að ná jafnrétti í reynd á fleiri og fleiri sviðum. Núna blasir það aftur á móti við að Alþfl. hefur tekið þátt í því að samþykkja lög á Alþingi Íslendinga sem snýr þessu við. Framþróunin hefur verið stövuð og hér hefur því verið lýst nokkuð vel að hið félagslega réttlæti er á undanhaldi í þessum málum. Þetta veit ég að hæstv. ráðherra gerir sér grein fyrir. Það hefur verið upplýst af talsmanni Alþfl. í þessu máli, hv. 11. þm. Reykn., að Alþfl. hefur skipað nefnd sem er að skoða þetta mál og sannleikurinn um stöðuna að mati hv. 11. þm. Reykn. á að koma í ljós á útmánuðum. Ég er dálítið undrandi á þeirri tímasetningu. Mér er ekki ljóst hvers vegna á að bíða fram á útmánuði. En gott og vel. Ef það er svo að Alþfl. er sannfærður um að sannleikurinn komi í ljós á útmánuðum hef ég raunverulega aðeins eina spurningu fram að færa til hæstv. félmrh.: Mun Alþfl. beita sér fyrir því að þessum lögum verði breytt þegar og ef það liggur fyrir að þær fullyrðingar, sem hér hafi verið settar fram varðandi það að reglurnar stöðvi þá framþróun til jafnréttis sem átt hefur sér stað í menntunarmálum kvenna, reynast réttar? Mun Alþfl. beita sér fyrir því að lánasjóðsreglunum, lögunum um lánasjóðinn, verði breytt eða mun Alþfl. meta ráðherrastóla í þessari ríkisstjórn svo mikils að hann fórni þessum þætti í sinni stefnuskrá? Mér er fullkunnugt um að það er ekki í anda þeirrar stefnuskrár sem Alþfl. býr við að horfa á það að framþróunin í jafnréttismálum, í menntunarmálum kvenna, verði stöðvuð. Þetta er sú spurning sem ég óska eftir að hæstv. félmrh. svari vegna þess að þetta er fyrst og fremst félagslegs eðlis ef það er skoðað. Háskólinn fjallar ekki um neitt annað en það hvort menn falli á prófum vegna þekkingarskorts en lánasjóðurinn er aftur á móti grundvallartæki til þess að þeir sem hafi hæfileikana eigi þess kost að þreyta prófið því ef þeir af fjárhagsástæðum komast ekki í skóla munu þeir að sjálfsögðu aldrei komast á það stig að þreyta prófið. Ég ætlaði ekki að hefja þessa umræðu með löngu máli. Persónulega hef ég enga trú á því að lögum um lánasjóðinn verði breytt meðan þessi ríkisstjórn situr en vegna þeirrar miklu bjartsýni sem kom fram í ræðu hv. 9. þm. Reykv. leitaði ég eftir því að hæstv. félmrh. kæmi hér og svaraði þessari spurningu.

Virðulegi forseti. Hv. 11. þm. Reykn., Rannveig Guðmundsdóttir, fór hér fyrr í dag yfir stöðu þessa máls og afstöðu Alþfl. til þess. Hún greindi frá því að það væru skiptar skoðanir innan Alþfl. varðandi þær breytingar sem gerðar hefðu verið á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Hún greindi frá því að flokksþing Alþfl., sem haldið var fyrr á þessu ári, hefði samþykkt að það skyldi farið yfir stöðu þessa máls og hugað að því hvort ástæða væri til að endurskoða lögin. Ég hef út af fyrir sig litlu við það að bæta sem fram kom hjá hv. þm. Líkt og hv. þm. sagði tel ég að ekki sé komin, að mínu viti, fullkomin reynsla á það hvort þær breytingar, sem hafa verið gerðar á lögunum, hreki fólk frá námi. Það hefur komið fram í þessari umræðu að t.d. kynjahlutfall umsækjenda hjá lánasjóðnum er svipað og verið hefur. Það hefur einnig komið fram í umræðunni að þó að umsækjendur séu færri núna við háskólann, sérstaklega konur sem rætt hefur verið um í þessari umræðu, eru þær fleiri við aðra skóla en verið hefur, Háskólann á Akureyri, Kennaraháskólann, Fósturskólann svo að dæmi sé tekið. Það kom fram hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að ef það kemur í ljós þegar reynsla er af þessu fengin að knýjandi ástæða sé til þess að breyta lögunum mun Alþfl. skoða það með opnum huga að gerðar verði breytingar á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég hygg að það sama gildi fyrir Sjálfstfl. Ef það kemur fram knýjandi nauðsyn til breytinga verður málið skoðað með opnum huga.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir heiðarlegt svar. Heiðarleiki þess lá m.a. í því að hér var engu lýst yfir varðandi ákvarðanir. Það var ekki sagt í þessu svari: Ef það kemur í ljós að það er að gerast sem hér hefur verið fullyrt mun Alþfl. beita sér fyrir því að leggja fram frv. Því var ekki lofað. Því var ekki lofað að þetta mál gæti orðið stjórnarslitamál, alls ekki. Því var aftur á móti lofað að þetta yrði skoðað með opnum huga. Það er út af fyrir sig jákvætt en góður vilji nær skammt ef menn vilja ekki kosta því til sem þarf. Sú trú að Sjálfstfl. sé reiðubúinn að breyta þessu finnst mér eiginlega að sé enn þá meiri trú en kom fram hjá 9. þm. Reykv. Það er svo mikil trú að ég hef ekki rekist á aðra jafnmikla á þessu hausti. Vissulega vil ég ekki verða til að ræna nokkurn trú sinni. Þetta mun koma í ljós eins og fleira en það er mikil trú sem þar liggur á bak við hjá hæstv. félmrh. Ég vonaðist eftir því að hæstv. félmrh. segði: Ef þetta er á þann veg að jafnréttisþróunin er stöðvuð, þ.e. konur sækja ekki lengra fram vegna þess að þær eru að hrekjast frá námi, þá mun Alþfl. beita sér fyrir því að breyta þessu.

Virðulegi forseti. Frv. sem hér er til umræðu tekur á einni af mörgum slæmum breytingum sem gerðar voru á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna á síðasta þingi. Þetta atriði skiptir verulegu máli og ég tel að það sé út af fyrir sig skiljanlegt að valið sé eitt mikilsvert atriði sem áfangi til þess að færa lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna í það horf sem við viljum sjá. Ég skil þá hugsun sem liggur að baki því að áfangaskipta þessu en engu að síður tel ég óhjákvæmilegt að leiða fleiri atriði inn í þessa umræðu þar sem ég tel að með því að breyta lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna á síðasta vetri hafi verið stigið stórt skref aftur á bak í menntastefnu þjóðarinnar. Þeim sé sérstaklega gert erfitt fyrir sem velja sér annað nám en hefðbundið háskólanám og er þó nógu erfitt fyrir þá sem fara í háskólanám. Ég er ekki farin að sjá það hvernig þessi ákvæði sem hér er verið að fjalla um, 6. gr. laganna, kemur við sérskólanema en ég man það úr greinargerðum og umsögnum þessara aðila að þar voru verulegar áhyggjur á ferðinni. Nú er þegar orðið ljóst að ákveðið aðfararnám eða byrjunarnám, t.d. hjá iðnnemum, er ekki lengur lánshæft. Það er varið með því að þar sé um að ræða nám sem sé e.t.v. ekki annað en nám til stúdentsprófsstigs og því sé ekki ástæða til að styrkja það sérstaklega eða lána til þess að gera fólki kleift að stunda það nám. Þetta þýðir einfaldlega að það er verið að gera fólki erfiðara fyrir að leita í annað nám en hreint bóknám og það er þó, ítreka ég enn og aftur, nógu erfitt. Varðandi þetta langar mig til að vitna í ummæli sem birtust núna um helgina og koma úr þeirri átt sem kannski gott er að vita af. Það er frá háskólarektor í viðtali við dagblaðið Tímann. Þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Mesti ljóðurinn á okkar skólakerfi þykir mér það vera hve við höfum hér vanrækt verkmenntunina. Til eru hér margir ágætir verkmenntaskólar og iðnskólar, en einhvern veginn hafa þeir ekki verið nægilega áhugaverðir fyrir unga fólkið. Fremsta ósk þess er alltaf að komast í bóknámið, þótt störfin í verknáminu gætu verið fullt eins skemmtileg og átt betur við menn. Það tengist þessu að aldur fólks, sem stundar iðnskólanám, er orðinn ansi hár á Íslandi. Þar eru menn kannski orðnir 23--25 ára, er þeir hefja námið, og hafa verið að leita að sjálfum sér allt fram til þessa tíma. Það er ekki fyrr en þeir hafa unnið ýmis störf í allmörg ár, að þeir fara á samning og hefja iðnnám. Sem betur fer verða það oft ágætustu og bestu iðnaðarmennirnir sem koma út úr þessu. En eitthvað er að kerfinu ef fólk þarf að leita að sjálfu er í tíu ár áður en það finnur það sem það vill gera.`` Ég lýk hér tilvitnun en bendi á að fyrir liggur, eins og kemur fram í máli háskólarektors, skýrsla sem styður þessar fullyrðingar tölfræðilegum upplýsingum. Þar kemur m.a. fram að það voru ekki nema 9% í þeim árangi sem þar er tekinn til könnunar sem fóru í iðnnám og einungis 5% luku því. Ég vil meina að þessi pottur sé brotinn á þann hátt að með stefnu Lánasjóðs ísl. námsmanna sé beinlínis verið að beina fólki frekar í bóknám en verknám. Ég vil taka sem dæmi gamla skólann minn, sem ég vil telja verknámsskóla. Það er Myndlista- og handíðaskóli Íslands. Það hefur nefnilega komið á daginn að samkvæmt starfsreglum Lánasjóðs ísl. námsmanna er fólki gert mjög erfitt með að stunda nám þar vegna þess að svo lítið tillit er tekið til efniskostnaðar. Konur eru í miklum meiri hluta í þessum skóla og það er ekki um auðugan garð að gresja fyrir konur að sækja sér sumarvinnu. Þær koma því ekki hlaðnar fjármunum eftir sumarið með sumarhýruna sína. Í þessum skóla eru 186 nemendur nú í ár, 136 konur og 50 karlar. Efniskostnaður, sem er að vísu mjög misjafn eftir deildum, getur farið upp í 60--120 þús. kr. á vetri og til þessa er síður en svo tekið tillit. Þarna er ofan á annað, sem við höfum gagnrýnt í sambandi við nýskipan Lánasjóðs ísl. námsmanna, í rauninni verið að gera fólki ókleift að velja þessa námsbraut jafnvel þótt það sé viðurkennt að fólk þyrfti að velja sér fjölbreyttari menntun hér á landi en nú er raunin. Ég held að þarna hafi mjög slæmar ákvarðanir verið teknar og full ástæða til að taka á fleiru en 6. gr. við endurskoðun á ómögulegum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það er ekki auðvelt að svara því hvernig fólki verður frekar beint í verknám. Þarna er um vanda að ræða sem nær allt niður í barnaskóla en við erum ekki með þeirri stefnu sem lánasjóðurinn hefur fylgt að undanförnu að gera þessa stöðu auðveldari heldur þvert á móti erfiðari. Ég tek þetta sérstaka dæmi vegna þess að þetta er einn af fáum verknámsskólum þar sem konur hafa verið í miklum meiri hluta. Það er stundum talað með lítilsvirðingu um listnám og það talið óarðbært en ég held að okkar samfélag yrði mun snauðara ef við ættum ekki fólk sem legði stund á listnám og skilaði þeirri reynslu og þeirri þekkingu sem það býr yfir úti í samfélagið. Það er ýmislegt fleira sem varðar verknámið og vissulega væri ástæða til að gera að umtalsefni. Ég hef lagt þessa áherslu fyrst og fremst inn í umræðuna vegna þess að það hafa verið fleiri málssvarar Háskóla Íslands og annarra bóknámsskóla í umræðunni heldur en verknámsins. Ég held að öll sú gagnrýni sem þar hefur komið fram sé fyllilega réttmæt og ég tek undir hana. En ég vil bæta því við að ég sé ekki að við megum láta staðar numið við að breyta einungis 6. gr. laganna. Ég óttast það að 6. gr. laganna muni í sumum tilvikum reynast verknámsfólki jafnvel enn erfiðari en bóknámsfólki, ekki síst þeim sem leggja stund á verknám erlendis af einhverju tagi vegna þess að mat á því hvað telst full námsframvinda er afskaplega mismunandi. Í sumum tilvikum er verið að setja upp kröfur sem eru nánast út í hött, fullkomlega óraunsæjar og því miður staðreynd. Ég þekki nokkur dæmi þess að ætlast er til að fólk geti skilað af sér meiru í verknámsskólum erlendis en nokkurt raunsæi réttlætir. Þetta fólk hlýtur óhjákvæmilega að flosna upp úr skólanum með háa efnisreikninga á bakinu ofan á reikningana fyrir skólagjöldin og framvindu sem telst ófullnægjandi en er samt mikil. Þetta er ekki til þess að hvetja fólk til þess að leita annarrar leiðar en þeirrar sem nú er einnig verið að gera ófæra en það er bóknámsleiðin.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni og hæstv. menntmrh. fyrir umræðuna. Ég tel mikilvægt að hún hefur farið fram. Það er verið að gera upp, má segja, að nokkru leyti umræðuna um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og hún fór fram hér sl. vor. Þá urðu mikil átök um málið og við þingmenn Alþb. og fleiri lýstum því yfir að við mundum taka málið upp strax og þing kæmi saman að nýju. Það gerðum við alþýðubandalagsmenn með því að leggja þetta frv. fram á fyrstu dögum þingsins í sumar og það er alveg augljóst mál af þeim umræðum sem hafa farið fram í dag að þeim er ekki lokið. Þær munu fara fram áfram. Það er með öðrum orðum nokkuð augljóst mál að það er engin sátt um Lánasjóð ísl. námsmanna eða lögin um hann né heldur um framkvæmd þeirra. Það getur ekki verið sátt um lögin eins og þau eru sett upp hér núna. Ég varð ekki var við það í ræðu hæstv. menntmrh. né heldur í ræðum hv. 1. þm. Reykn. að þar væri neinn sáttavilji. Ég tók þó eftir því að hæstv. félmrh. kom öðruvísi að málinu en þessir tveir forustumenn Sjálfstfl. án þess þó að hún í raun og veru lofaði neinu, eins og fram kom í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar. Ég vil taka undir það sem kom fram í ræðu hv. 9. þm. Reykn. að þær breytingar sem hafa verið gerðar á lögunum um lánasjóðinn og útlánareglunum alveg sérstaklega geta verið afar hættulegar þróun verknámsins eins og ég kom að í ræðu minni fyrr í dag, bæði hins almenna iðnnáms, Tækniskólans og þó alveg sérstaklega listnámsins. Ég held satt að segja að við getum hvað sem ágreiningi líður um málið í þessum umræðum í allri vinsemd beint þeirri áskorun til hæstv. menntmrh. að þau mál sem lúta að verknáminu verði sérstaklega skoðuð. Verknám á Íslandi og listnám er mjög veikt. Það er ríkjandi bóknámshefð í landinu. Hún hefur mjög lengi verið ríkjandi og það er mjög hættulegt að veikja þann litla stuðning sem verknám og listnám þrátt fyrir allt hafa í hinu almenna skólakerfi og stuðningskerfi. Þess vegna vil ég heita á hæstv. menntmrh. að líta sérstaklega á verknámið og listnámið hvað sem öllu öðru líður. Þar er ég auðvitað líka m.a. að tala um hugsanlega áheyrnaraðild Iðnnemasambands Íslands að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna sem ég ræddi ítarlega fyrr í dag. Í sjálfu sér hafa talsmenn ríkisstjórnarinnar í þessu máli mjög litlu svarað. Þeir bera fyrir sig að fyrrv. ríkisstjórn hafi skilið illa við og það er lexía sem við höfum heyrt mjög oft og í sjálfu sér ekkert nýtt í henni af hálfu talsmanna ríkisstjórnarinnar. Það má svo sem benda á það Lánasjóður ísl. námsmanna stóð tiltölulega vel 1991. Ef við berum hann saman við ýmsa aðra opinbera sjóði, t.d. Byggingarsjóð verkamanna, þá stóð Lánasjóður ísl. námsmanna tiltölulega mjög vel. Eiginfjárstaða hans var talin jákvæð, ef hann yrði gerður upp, upp á um það bil 9 milljarða kr. Það var þess vegna ekki hægt að mati Ríkisendurskoðunar að setja dæmið þannig upp að þessi sjóður væri með afbrigðum slæmur og þyrfti frekar að ráðast að honum en kannski öllum öðrum jöfnunar- og velferðarsjóðum í landinu. Það er nauðsynlegt í þessu sambandi líka að svara því sem talsmenn lánasjóðsins og ríkisstjórnarinnar hafa dregið inn í málið að hér sé allt mikið betra en annars staðar. Ég neyðist til þess satt að segja að fara aðeins ítarlegar út í það, virðulegi forseti. Í fyrsta lagi með því að benda á að í grannlöndum okkar er félagslegur stuðningur, bæði barnabætur og húsnæðisstyrkir, miklu hærri en hér. Húsnæðisstyrkir eru reyndar engir til hér. Barnabætur eru betri í grannlöndum okkar en annars staðar og úrræði t.d. fyrir börn námsmanna eru tryggari þar en hér. Það gerðist t.d. núna í sumar, svo makalaust sem það er, að gjald á dagheimilum námsmannabarna í þessu byggðarlagi var sérstaklega hækkað. Það er alveg augljóst mál að staða námsmanna er að þessu leyti mun verri hér á landi en í grannlöndum okkar fyrir utan það aðalatriði að inni í þeim tölum sem hæstv. menntmrh. las upp um námsaðstoð á Norðurlöndum eru styrkir. Hann sagði: Finnland 42 þús. kr. Já, en styrkur er þar af 20 þús. kr. Hann sagði: Svíþjóð, 64 þús. kr., en styrkur er þar af 19 þús. kr. Hann sagði: Noregur 73 þús. kr. en styrkur er þar af 17.800 kr. Hann sagði: Danmörk 43 þús. kr., en styrkur er þar af 27.800 kr. Það er því útilokað annað ef menn ætla sér að fá einhverja sanngjarna mynd af þessu en að nefna styrkina og halda því til haga að þar eru hlutirnir öðruvísi. Síðan vil ég segja það, hæstv. menntmrh., að ég dreg það stórkostlega í efa að staðið sé eins að stefnumótun í málefnum háskólanna í grannalöndum okkar og gert er hér. Hvað er að gerast t.d. í grannlöndum okkar að því er háskólana varðar? Það er ekki verið að skera þá niður í neinum líkum mæli og hér er verið að gera. Hvað er verið að skera mikið niður í raun og veru ef við skoðum framlög til Háskóla Íslands á föstu verðlagi? Ég gerði það að gamni mínu í dag að athuga framlög til Háskóla Íslands á föstu verðlagi. Háskóli Íslands er með á næsta ári framlög sem eru 89,2 á móti 100 árið 1991. Með öðrum orðum hafa framlög til háskólans hafa lækkað sem nemur nærri 200 millj. kr. Á sama tíma og verið er að skera niður lánasjóðinn, á sama tíma og verið er að herða kröfur um námsframvindu stórkostlega er verið að gera háskólanum, mér liggur við að segja, ómögulegt að tryggja þá námsframvindu stúdentanna sem lánasjóðurinn krefst. Ég held að það sé nauðsynlegt í þessu tilviki að hægri höndin viti hvað sú vinstri gjörir eða öfugt, hvernig svo sem menn vilja hafa það. Ég er sannfærður um að þessi uppsetning mála að því er varðar lánasjóðinn og háskólann gengur ekki. Ég skora á hæstv. ráðherra og aðra þá sem með þessi mál fara af hálfu ríkisstjórnarinnar að athuga það mjög vandlega hvort menn séu ekki að reyna að framkvæma óframkvæmanlega hluti. Þess vegna vil ég í þessu sambandi einnig í allri vinsemd beina þeirri áskorun til hæstv. ráðherra að þessi þáttur verði skoðaður, þ.e. að hve miklu leyti námsframvindukröfurnar eru framkvæmanlegar með hliðsjón af niðurskurðinum í Háskóla Íslands og ef til vill öðrum háskólastofnunum. Virðulegi forseti. Því hefur verið haldið fram að það hafi verið nauðsynlegt að skera niður og 6. gr. hafi verið algerlega óhjákvæmileg forsenda fjárlaga ársins 1992. Það er ekki rétt. Það er rangt. Staðreyndin er sú að Lánasjóður ísl. námsmanna, vegna þeirra aðgerða sem gripið er til, skilar afgangi upp á 220 millj. kr. á þessu ári. Það er verið að skera það af lánasjóðnum í því frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1992 sem lagt var á borð þingmanna núna áðan. Þar kemur fram að það er verið að lækka, ég segi lækka, virðulegi forseti, framlög til lánasjóðsins á þessu ári um 220 millj. kr. Ég spyr: Hvaða önnur stofnun ríkisins situr við þetta borð? Hvaða önnur stofnun ríkisins situr við það borð að það sé verið að skera niður framlög til hennar með þeim hætti sem hér er verið að gera? Hún er ekki til. Ég er búinn að blaða í öllu fjáraukalagafrv. eins og það leggur sig. Það finnast engin dæmi um annan eins niðurskurð og hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Það er verr farið með hann en alla aðra. Og þess vegna er það þannig að það að loka lánasjóðnum í haust, það er verið að gera það, honum er lokað og nemendunum er vísað á bankana, er ekki gert vegna þess að fjárlögin hafi krafist þess heldur vegna þess að átti að skera stuðningskerfið við námsmenn harkalegar niður en allt annað. Það er stefna. Og svar hv. 1. þm. Reykn. í þá veru að við séum eiginlega komin með nóg af fólki, það sé eiginlega bara ofmettun á þessu liði hjá okkur á köflum, er ekki svar að mínu mati, virðulegi forseti. Ég get þá spurt á móti: Hver er menntastefna ríkisstjórnarinnar? Er hún sú að fækka þessu fólki með beinum hætti? Hún er það í verki. En það er ekki hægt að setja dæmið þannig upp að hér sé um að ræða ofmettun að því er varðar fjölda þeirra sem ljúka prófum t.d. við háskóla eða aðrar menntastofnanir því að við erum ekki bara að tala um háskóla. Við erum að tala um sérskólana líka og við erum að tala um verknámið líka, virðulegi forseti. Út af fyrir sig kann það að vera alveg rétt hjá hv. 2. þm. Vestf. að það þýði ekkert að flytja svona mál hér. Út af fyrir sig þakka ég honum fyrir að gera tillögu um að ég fái bjartsýnisverðlaun Bröstes. Ég hef oft sýnt að ég er með bjartsýnni mönnum og oft enn frekar en í þessu máli af því að ég hélt að ég ætti kannski smávon í krötunum í málinu. Hæstv. menntmrh. veit að það er oft völt von. Hann þekkir það núna af biturri reynslu í nokkra mánuði. Ég hef auðvitað enn þá lengri reynslu af því kompaníi og segi það alveg eins og er að það er ekkert skrýtið að maður skuli vera gagnrýndur fyrir það að vera óhóflega bjartsýnn eftir að hafa setið í ríkisstjórn með krötunum árum saman. Formaður Alþfl. er ekkert sérstakur vinur lánasjóðsins. Hann hefur ekki gefið sig út fyrir það. Ég held að það sé ekki nokkur stjórnmálamaður á Íslandi sem fyrr eða síðar hefur talað um Lánasjóð ísl. námsmanna af eins mikill lítilsvirðingu og formaður Alþfl. Hins vegar verð ég að viðurkenna að það eru svolítið aðrir tónar í hv. 17. þm. Reykv., a.m.k. í orði. Það er eins með hæstv. félmrh. Það eru stundum svolítið aðrir tónar í því sem hún er að segja þó að hún láti dálítið pakka sér saman finnst mér þegar kemur á svona innanflokksfundi í Alþfl. og þetta flokksþing. Það varð ekki mikið eftir af henni, blessaðri, fannst mér eftir það flokksþing. Ég verð að segja það alveg eins og er, virðulegi forseti, og ég vona að ég hafi ekki brotið þingsköp með óhæfilegu orðbragði í þetta skiptið. Mig langar hins vegar til þess, virðulegi forseti, að eiga orðastað við fjarverandi alþýðuflokksmenn að því er varðar sérstaklega tvö atriði. Það er það sem hv. 11. þm. Reykn. sagði að orðið jafnrétti hefði ekki verið fellt úr lögunum. Það er alveg rétt. Við kunnum þau lög sem stóðum að því að setja þau á sínum tíma 1982 í þeirri sælu ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Hins vegar var það svo að við töldum það að setja orðið ,,jafnrétti`` inn í markmiðsgreinina væri ákveðið prófmál. Ef jafnréttisorðið fengi að vera þar væri hægt að gera þeim mun strangari jafnréttiskröfur á framkvæmd laganna að öðru leyti þrátt fyrir veikara félagslegt tillit í lögunum í 3. eða 4. gr., ef ég man rétt. Og ég vil einnig svara því sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi. Hún sagði: Það verður farið vel ofan í lánamál námsmanna á næstunni, hvort og hvernig á að taka á þessum málum. Ég skildi þetta ekki sem neitt loforð en ég mun stunda innheimtustarfsemi á þessum yfirlýsingum. Ég get ekki neitað mér um það. Ég held að námsmenn eigi það alveg inni hjá Alþfl. að við rukkum um þetta og við gerum það. Hv. 1. þm. Reykn., sem er varaþingmaður og hefur tekið þátt í þessari umræðu, er formaður stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það er full ástæða til að þakka honum fyrir að hafa verið hér við þessa umræðu. Það hefur vafalaust ekki alltaf verið mjög þægilegt geri ég ráð fyrir. Hann er hins vegar ýmsu vanur, situr í bæjarstjórn Kópavogs þar sem eru vaskir menn sem kunna að varpa á hann orði þegar mikið liggur við. Ég ætla samt að leyfa mér þá bjartsýni, sem er kannski enn þá meiri en sú að flytja þetta frv., að varpa nokkrum alveg sérstökum orðum á hv. þm. og kanna hvort ekki megi halda þannig á málum og orða hugsanir sínar þannig að það mætti verða honum til nokkurrar umhugsunar í hans starfi því að ekki erum við kosin hingað inn til að ráðast hvert á annað heldur til þess að láta gott af okkur leiða eins og það er orðað. Hvort sem menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, þá er það einu sinni svo að menn hafa þær skyldur. Ég læt mér í léttu rúmi liggja það sem hann var að dylgja um undirritaðan, að hann væri alveg sérstakur ,,debetmaður``. Mér fannst það dálítið fyndið hjá honum hins vegar en ég gæti svo sem svarað honum með því að segja: Það eru bersýnilega til ,,debetmenn`` fyrir sunnan lækinn sem reka bæjarfélag sem heitir Kópavogur. Ég man ekki betur en við ætluðum einu sinni að byggja hérna íþróttahús og vorum þá báðir staddir debetmegin ef ég man rétt. Þetta fer því allt eftir því hvernig menn hugsa sér að koma hlutunum fyrir og hvar málin eru sett í forgangsröð eins og hv. þm. veit og ég ætla ekki að taka það illa upp sem hann nefndi í þessu sambandi. Hins vegar verð ég að segja að það eru nokkur atriði sem mér fannst hann misskilja alveg gersamlega af því sem menn höfðu verið að segja. Hann sagði t.d. að veikindareglurnar væru óbreyttar frá gamla kerfinu. Ég skildi hann þannig. Það getur verið að það sé út af fyrir sig rétt svo langt sem það nær. En nýja kerfið er allt öðruvísi þannig að þessi 25% regla varðandi veikindin og fleira er mikið harkalegri núna en hún var áður. Þess vegna vil ég beina því til hv. þm. að hann beiti sér fyrir því að það verði skoðað hvort þetta er ekki ósanngjarnt eins og það er sett upp í núverandi útlánareglum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Ég vil einnig skora á hann að endurskoða afstöðu sína í sambandi við Iðnnemasamband Íslands. Ég tel að málið sé ekki þannig að það sé hægt, eins og hv. þm. orðaði það, að benda á hættu á að aðrir komi. Ég tel það ekkert voðalega hættulegt þó að aðrir komi. Hins vegar vill svo til að Iðnnemasamband Íslands er hagsmunaaðili fyrir gríðarlegan fjölda fólks og alla þá eða nánast alla þá sem eru í einhvers konar verknámi. Ég skora á hann og hæstv. menntmrh. að hann beiti sér fyrir því að Iðnnemasamband Íslands fái þarna fulltrúa vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem nú eru í samskiptum þeirra annars vegar og Bandalags ísl. sérskólanema hins vegar. Ég vil einnig segja við hv. þm. í fullri vinsemd að ég heiti á hann að segja aldrei oftar að það hafi verið ofgreidd lán úr lánasjóðnum upp á mörg hundruð millj. kr. Það er of mikið sagt. Það getur vel verið að það hafi verið eitthvað og við vitum það. En við skulum ekki orða það þannig að þetta sé eins og einhver ótíndur, ég segi ekki glæpalýður en vandræðalýður, þessir námsmenn sem alltaf séu að reyna að harka sér aukaréttindi út úr þessu félagslega kerfi. Staðreyndin er sú að þarna var um ákveðin vanda að ræða en fyrr mátti nú rota en dauðrota, ekki aðeins að skera þetta niður, ekki aðeins að setja þrengri reglur heldur líka loka sjóðnum haustið 1992 eins og gert var. Ég held að menn þurfi að átta sig mjög vel á því að það er ekki sanngjarnt að tala alltaf um námsmenn eins og þeir séu afbrigðilegir bófar í að harka út seðla úr svona félagslegum kerfum. Það er ekki þannig. Það vill nefnilega þannig til með þessa námsmenn, að þeir eru yfirleitt börnin okkar, þessa þversniðs af þjóðfélaginu sem við erum hér. Ef námsmenn eru bófar, þá erum við bófar. Ég held að við eigum ekki að setja hlutina upp með þessum hætti og ekki að efna til stríðs um lánasjóðinn að óþörfu með því að setja hlutina upp með þeim hætti sem hv. þm. gerði áðan. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði fyrr í kvöld. Lánasjóður ísl. námsmanna er ekkert sjálfsagt mál. Lánasjóður ísl. námsmanna er ekki þannig að menn geti gengið út frá því sem vísu að hann verði alltaf til. Það þarf baráttu til þess að halda uppi Lánasjóði ísl. námsmanna. Það þarf baráttu og þrotlausa vinnu. Sú vinna hefur verið unnin af pólitískum aðilum og hagsmunasamtökum á undanförnum árum og áratugum. Þar hafa ýmsir beitt sér af mikilli hörku og hafa oft náð verulegum árangri, m.a. þeim að við höfum verið hér með sæmilegt námslánakerfi miðað við það sem gerist hjá öðrum þjóðum. Meðan ég fór með menntmrn. voru nokkrir ungir Vökumenn, sem hér voru nefndir til sögunnar áðan, sem beittu sér mjög hart í hagsmunabaráttu fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna. Þá var ég sá bjartsýnismaður og það barn, eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson hefur oft ásakað mig um, að ég tók mark á þeim. Ég tók mark á þeim og taldi að þeir væru af einlægni að vinna í þessu málum. Þeir hrópuðu úlfur, úlfur. Aldrei kom úlfurinn. Svo loksins þegar úlfurinn kom, þá heyrðu færri en ella hefðu verið. Lærdómurinn sem ég vil draga af þessu fyrir námsmenn er sá að menn eiga ekki að hrópa úlfur, úlfur nema þegar úlfurinn er að koma. Hitt vil ég hins vegar segja við hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson að ég vil ekki ásaka það fólk sem slysaðist til að kjósa Sjálfstfl. í síðustu kosningum. Ég vil hins vegar skora á það að gera það aldrei aftur. Ef umræðan gæti orðið til þess að ná þeirri niðurstöðu, þá tel ég að hún hafi ekki orðið til einskis. En ég endurtek . . .

Það er grundvallaratriði.

Ég heyri það að hv. þm. er vel að sér í hinum prestlegu fræðum eins og þau voru túlkuð í þessum galdraplássum fyrir vestan á fyrri öldum. En ég geri ekki kröfu um opinbera iðran. Menn mega iðrast með sjálfum sér. Aðalatriðið í mínum huga er þetta: Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég hef beint nokkrum áskorunum til hæstv. menntmrh. um að laga tiltekin framkvæmdaratriði. Ég hef lýst því yfir að ég mun rukka Alþfl. áfram. Þótt innstæðan sé lítil mun ég áfram sitja undir því að vera gagnrýndur fyrir það að vera óhæfilega mikill bjartsýnismaður sem gæti kannski orðið til þess að á endanum fengi ég bjartsýnisverðlaun Bröstes þó hitt væri miklu mikilvægara ef okkur tækist að lokum að breyta lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna og færa þau aftur í það horf að um þau geti verið þjóðarsátt. Nú er mikið talað um að það þurfi að vera þjóðarsátt, taka verði á vanda atvinnulífsins og efnahagslífsins. Ef það er stríð um eitthvað á Íslandi í dag, átök um eitthvað á Íslandi í dag, þá eru það lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna og framkvæmd þeirra. Þar þarf að verða þjóðarsátt, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Við atkvæðagreiðslur um frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna í vor var því margsinnis haldið fram að þar hefði verið fellt út hugtakið jafnrétti til náms sem hefði verið í markmiðsgrein eldri laganna frá 1982. Það var rangt. Þessu var margsinnis haldið fram við atkvæðagreiðsluna. Hins vegar hefur ekki verið talað um það og það ekki nefnt að í 1. gr. núgildandi laga segir: ,,Hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er að tryggja þeim, sem falla undir lög þessi, tækifæri til náms án tillits til efnahags.`` Jafnvel þó að orðið jafnrétti sé ekki nefnt í 1. gr. held ég að flestir þeir sem líta á þessi mál af sanngirni geti verið sammála um að þarna er a.m.k. gerð tilraun til að nálgast þetta.

Virðulegi forseti. Það kom skýrt fram í ræðu minni áðan að mér hefur alltaf verið það ljóst að orðið jafnrétti var ekki í gömlu lögunum. Hins vegar er það svo að í gömlu lögunum var tekið miklu skýrara félagslegt tillit en í nýju lögunum. Þess vegna töldum við nauðsynlegt að láta á það reyna hvort orðið jafnrétti fengist inn í markmiðsgreinina, þ.e. 1. gr. Mér fannst hins vegar að í athugasemd hv. þm. kæmi fram skýring á þeim pólitíska grundvallarágreiningi sem er um sjóðinn og þökk sé henni fyrir það. Vegna þess að það að tala um tillit til efnahags og jafnrétti er ekki það sama. Það að taka tillit til lélegrar efnahagslegrar stöðu námsmanna er hluti af jafnrétti en hitt ber auðvitað að hafa í huga líka að margir fleiri þættir mynda þá heild sem kallað hefur verið jafnrétti. Mér fannst, virðulegi forseti, að ég sýndi fram á það í ræðu minni í dag að lánasjóðsstjórnin hefði ekki framkvæmt lögin eins og stuðla ætti að jafnrétti. Þótt hún tæki e.t.v. mið af mismunandi efnahag er alveg ljóst eftir þessa umræðu að að því er jafnréttishliðina varðar, t.d. stöðu kvenna, barna og fleiri slíkra aðila, hefur framkvæmd laganna því miður ekki komið nægilega vel út.

Þessi fundur hefur tekið lengri tíma en gert hafði verið ráð fyrir þegar honum var fram haldið kl. 6 en forseti hefur tilhneigingu til að freista þess að ljúka umræðunni og gefur hæstv. menntmrh. orðið og treystir því að það verði ekki löng ræða sem hann flytur.

Hæstv. forseti. Ég skal stytta mál mitt og reyna þannig að verða við þeirri ósk forseta að þessari umræðu megi ljúka núna. Ég held að það megi segja að umræðan hafi með örfáum undantekningum verið mjög málefnaleg og svo sem engin ástæða til að ætla annað fyrir fram en hún mætti verða það. Ég sagði með örfáum undantekningu og þá nefni ég t.d. það sem hv. þm. Finnur Ingólfsson talaði um, að með þessari lagasetningu á síðasta vori hefðu verið unnin hrein skemmdarverk. Það hefði verið um hreina skemmdarverkastarfsemi að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar að knýja þessa löggjöf í gegnum þingið. Þetta finnst mér vera ranglega sagt og ekki eiga við nein rök að styðjast. Ef menn vilja endilega nota orðið skemmdarverk, þá var verið að vinna skemmdarverk á lánasjóðnum og það þurfti að lagfæra þar ýmislegt. Það var það sem við vorum að gera. En við vorum ekki að vinna skemmdarverk á sjóðnum. Það er í leiðinni haldið uppi gagnrýni á niðurskurð og aðhaldsaðgerðir í menntamálum. Það er aldrei sagt hver úrræði stjórnarandstöðunnar kunni að vera. Það má ekki breyta lögunum um lánasjóðinn í þá átt sem við höfum gert. Það má ekki skera niður að öðru leyti í menntamálum, svo að ég tali nú ekki um í öðrum málaflokkum. Hver eru þá úrræðin? Þau hafa ekki verið lögð hér á borðið. Eru það þau gömlu sem áður voru notuð? Hækkaðir skattar og auknar lántökur? Ég veit ekki hvort það eru úrræðin sem áfram á að hafa í frammi. Hv. þm. Finnur Ingólfsson spurði líka hvað það þýddi að lánað sé fyrir vöxtunum. Lánasjóðurinn væri að taka lán á venjulegum vöxtum og lána það svo út aftur á 1% vöxtum. Það er alveg rétt en það er það sem sjóðurinn gerir við öll lán sem hann þarf að taka og þau eru nú býsna há. Þau eru öll lánuð út á 1% vöxtum. Allt sem LÍN þarf að taka að láni er lánað út að nýju á 1% vöxtum. Það á ekki að þurfa að koma neinum í opna skjöldu. Hv. þm. Finnur Ingólfsson talaði um hækkun skólagjalda við Háskóla Íslands í 22.350 kr. Af hverju geta menn aldrei sagt satt þegar þeir eru að tala um skólagjöldin við Háskóla Íslands? Þau eru 17 þús. kr. til skólans. En skólinn innheimtir fleira, það er alveg rétt en það eru ekki skólagjöld. Þessa spádóma hv. þm. Finns Ingólfssonar um að vextir á námslán verði hækkaðir, ef ríkisstjórnin situr áfram, verður hann að fá að halda áfram með ef hann vill. Ef hann trúir því má hann halda áfram mín vegna að telja sjálfum sér trú um að vextirnir muni hækka. Ræða hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur gaf vissulega tilefni til að segja hér eitt og annað. En hv. þm. var í svo miklu ójafnvægi að ég legg ekki í það að eiga orðastað við hana. Ég er svo hræddur um að ég valdi enn þá meira ójafnvægi en var í ræðu hv. þm. áðan ef ég fer að svara enda voru svo sem engar sérstakar spurningar.

Vill ekki ráðherrann upplýsa í hverju það ójafnvægi lýsti sér?

Ég get ekki leikið það allt saman eftir, ég hef ekki til þess hæfileika. Ég verð að segja það hreint eins og er. Það lýsti sér í öllu fasi hér í ræðustól, það nægir alveg að segja það. Eitt gæti ég tekið undir með hv. þm. Það er að gaman væri ef fram færi skoðanakönnun í landinu á viðhorfum fólks til þess sem hefur verið gert, til þeirra breytinga sem hafa verið gerðar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég skildi hv. þm. þannig að henni þætti fengur í því að slík skoðanakönnun væri gerð. Ég er alveg sammála því. Mér þætti fengur í slíkri könnun og við skulum athuga það hvort við getum ekki haft áhrif á það að slík könnun verði gerð. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir spurði hvort ég væri fylgjandi því að almennar takmarkanir yrðu teknar upp við Háskóla Íslands. Ég hef sagt það áður og ég ítreka það að ef beiðni kemur fram um það frá Háskóla Íslands að lögum um háskólann verði breytt í þá veru er ég tilbúinn að flytja slíkt frv. En ég mun ekki hafa sérstakt frumkvæði að því. Ég veit að þessar hugmyndir eru uppi í Háskóla Íslands og það er ekkert nýtt. Þær hafa komið upp áður. Háskóli Íslands er eini skólinn á háskólastigi sem telur sig verða að hafa allar sínar dyr opnar fyrir þeim sem vilja þangað inn og hafa stúdentspróf. Og það er rétt vegna þess að lögin um skólann eru þannig. Það er þó í vissum greinum sem hann telur sig hafa heimild til takmörkunar og hann nýtir þær heimildir. En þessar hugmyndir eru sem sagt uppi og ég er tilbúinn að flytja slíkt frv. ef ósk kemur um það frá Háskóla Íslands. Ég var einnig spurður að því, og það hafði raunar hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurt um, hvort ætlunin væri að hækka skólagjöldin til Háskóla íslands. Það eru engar áætlanir uppi um það en hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir spurði hvort ég mundi heimila þær, að mér skildist, ef farið yrði fram á það. Ég mundi að sjálfsögðu athuga það ef ósk kæmi fram um það frá háskólanum að fá að innheimta meira en hann hefur heimild til núna. Hv. þm. fullyrti að nú ætti að reka konur úr háskólanum. Ég skil ekki af hverju svona fullyrðing er sett fram. Ég bendi hins vegar á að það er staðreynd, þegar verið er með þennan sífellda samanburð, að það er meiri ásókn í ýmsa aðra skóla á háskólastigi en Háskóla Íslands og sérstaklega er meiri ásókn kvenna þangað. Hæstv. félmrh. nefndi Háskólann á Akureyri, Kennaraháskólann og Fósturskólann. Þetta er allt saman rétt en það eru margir fleiri skólar sem krefjast stúdentsprófs. Ég man ekki hvað þeir eru margir, ég held að þeir séu 14 eða 15. Til að þessi samanburður verði marktækur þarf auðvitað að líta til allra þessara skóla. Það er ekki rétt að bera bara saman það sem gerst hefur í Háskóla Íslands. Ég vara við þessum samanburði. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði það sem hefur svo sem verið sagt áður að tilgangur ríkisstjórnarinnar með setningu laganna um lánasjóðinn hafi verið að fækka þeim sem færu til náms. Þetta er ekki rétt. Það var ekki tilgangurinn. Hins vegar vildum við gjarnan hvetja til þess að menn héldu sig að námi og lykju því á þeim tíma sem skóli ætlaði að þyrfti til þess að ljúka náminu. Í núgildandi löggjöf um lánasjóðinn er auðvitað innifalin slík hvatning. Þessar nýju reglur valda sjálfsagt einhverjum afföllum. Hv. þm. var afskaplega ánægður með svarið sem hæstv. félmrh. gaf. Ég veit ekki hvort ég á að vera að segja það hér en mig langar samt til að gera það þó ég hafi ekki verið spurður. Ef ýmsar þær fullyrðingar sem hér hafa verið bornar fram um afleiðingarnar af þessari lagasetningu eru réttar finnst mér líka sjálfsagt að endurskoða lögin en það þarf bara ekki til. Og það þarf enga þingsályktun til að endurskoða lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna þegar komin er einhver reynsla á þau. Sú reynsla er ekkert komin. Ég átti kannski ekki að vera að segja þetta því ég ræni þá hv. þm. annaðhvort trúnni eða vantrúnni. Ég veit ekki hvort heldur ég á að nefna. Hv. þm. Svavar Gestsson lét í ljós ótta um að þessar reglur gætu orðið hættulegar verknámi og listnámi. Ef svo er tek ég undir það með honum að ástæða sé til að endurskoða reglurnar. Ég vil ekki að lögin um lánasjóðinn verði til þess að hrekja menn frá slíku námi. Ég tel það óheppilegt og vil þess vegna og hef alveg opin augun fyrir því að reglurnar verði endurskoðaðar ef þær hafa þetta í för með sér. Varðandi áheyrnaraðild Iðnnemasambandsins þá framsendi ég bréf þeirra, sem þeir sendu mér á sl. sumri, til lánasjóðsins með ósk um að það yrði þar tekið fyrir. Ég hef ekkert farið dult með það að ég hef verið fremur jákvæður gagnvart því að Iðnnemasambandið fengi áheyrnaraðild að lánasjóðsstjórninni en stjórnin hefur ekki enn þá afgreitt það mál. Svo aðeins það líka sem hv. þm. nefndi og kom mjög fram í umræðunum á sl. vori að lánasjóðurinn hefði út af fyrir sig staðið vel 1991. Það má vel vera ef ætlunin var þá að gera hann upp. En það var ekki ætlunin. Við ætluðum að halda Lánasjóði ísl. námsmanna áfram og koma því þannig fyrir að hann yrði ekki gjaldþrota í framtíðinni og það var það sem við vorum að gera. Svo aðeins vegna þessara samanburðarfræða allra. Ég nefndi hver lán og styrkir væru í öðrum ríkjum Norðurlanda en ég sundurliðaði það ekki svona eins og hv. þm. gerði, en ég tók það fram að þetta væru bæði lán og styrkir. Ég held það væri gagnlegt að hv. menntmn. sem fær þetta frv. til athugunar fari ofan í þetta mál vegna þess að það virðist vera ágreiningur um það hvort við búum við betra kerfi en aðrir. Það kannski skiptir ekki höfuðmáli en mér finnst rétt að þetta verði kannað bara upp á söguna. Hæstv. forseti. Ég er sjálfsagt búinn að svíkja loforðið um að vera stuttorður og ég læt því máli mínu lokið.

Hæstv. forseti. Það undrar mig að hæstv. menntmrh. skuli komast upp með það í þingsal að standa rökþrota og hafa það eitt að segja við langri málefnalegri ræðu minni áðan að eitthvað hafi verið athugavert við fas mitt. Ég hefði ekki verið í jafnvægi.  En það var ekki til þess að segja þetta sem ég kom hér upp heldur til að upplýsa hæstv. ráðherra. Hann sagði: Vandi Lánasjóðs ísl. námsmanna var mikill. Hvað er þá til ráða? Voru það auknar álögur á almenning eða þær aðgerðir sem hér hafa verið gerðar? Nú skal ég upplýsa hæstv. ráðherra og ég vona að ég sé í sæmilegu jafnvægi. Það var viðtal í fréttum áðan á Stöð 2, sem hæstv. ráðherra gat að sjálfsögðu ekki séð vegna þess að hann var í þingsal, við hv. formann fjárln. Þar sagði hann: Auknar álögur á almenning, skattahækkanir, eru óhjákvæmilegar. Það sem gert hefur verið hefur greinilega ekki dugað til. Það kom ekki í veg fyrir auknar álögur að mati formanns fjárln.

Virðulegi forseti. Það er mjög sérkennilegt satt að segja að upplifa þessa umræðu og lok hennar með þeim hætti sem birtist manni hér. Fyrir utan það að hæstv. ráðherrar setja sig í siðapredikarastellingar og ákveða að finna að fasi einstakra þingmanna væri auðvitað fróðlegt fyrir hæstv. forseta ef það yrðu gefnar út viðaukaskýringar við þingsköpin um fas, hið rétta fas. Væri sjálfsagt nokkuð athyglisvert að lesa þann texta hvaða fas menn eiga að hafa hérna. Ég hef satt að segja ekki áttað mig alveg á því hvaða fas er hér við hæfi. En þegar hlutirnir eru settir þannig upp að ekki sé hægt að leysa þessi mál öðruvísi en með niðurskurði til menntamála eða álögum á landsmenn þá vil ég segja að niðurskurðurinn á Lánasjóði ísl. námsmanna eru álögur á landsmenn. Mín skoðun er reyndar sú, virðulegi forseti, og hún hefur mjög oft komið fram á undanförnum mánuðum og undanförnum árum, að við erum langt á eftir öllum öðrum þjóðum í framlögum til menntamála. Í framlögum til menntamála erum við niður undir Grikklandi og Tyrklandi og það er ekki rétt upp á framtíðarlífskjör þjóðarinnar að skera niður framlög til menntamála. Ég er þeirrar skoðunar að menntamál og þann þátt þjóðarútgjaldanna eigi að verja og ekki aðeins að verja heldur þurfi að bæta þar nokkru við. Ég þakka fyrir þær árásir sem ég hef setið undir fyrir það að hafa búið námsmönnum og íslenska skólasamfélaginu stöðuga og samfellda veislu vegna þess að staðreyndin er sú að ef það er eitthvað sem íslensk þjóð þarf, þá er það reisn í meðhöndlun menntamála hennar, en ekki það að menn gangi um með hnífinn og skeri allt sem fyrir er, bæði lánasjóð námsmanna, grunnskóla, framhaldsskóla, fullorðinsfræðslu og endurmenntun. Að lokum, virðulegi forseti, tel ég ástæðu til að það komi fram af minni hálfu að menntmrh. lýsti því yfir að hann teldi rétt að menntmn. skoðaði tilteknar fullyrðingar sem komu fram í þessari umræðu og ég mun í nefndinni ganga eftir því að það verði rækilega gert.

Herra forseti. Ég vil gjarnan reyna að vanda mitt fas svo ekki valdi vandræðum þó ekki séu til um það skýrar leiðbeiningar hvernig menn eiga að hegða sér í ræðustólnum. Ég mat það svo að sú athugasemd sem kom fram við fas hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur væri byggt á þekkingu hæstv. ráðherra frá því hann stundaði læknisfræðinám, en ég veit ekki hve langt hann var kominn í námi þegar hann breytti af braut. En það er greinilegt að það hefði ekki verið gæfulegt að þurfa að taka slíkar ákvarðanir eins og lánasjóðurinn er í dag. Það ber allt að sama brunni. Þegar mál eru rædd hér er spurt hver séu úrræði stjórnarandstöðunnar. Það er dálítið hjákátlegt að þurfa að svara þessu eftir að Framsfl. hefur verið við völd í 20 ár. Í verkunum kom það fram hver úrræðin voru. Við byggðum upp þennan lánasjóð, hæstv. menntmrh. Það var líka byggður upp atvinnuleysistryggingasjóður. Ég veit ekki betur en hann stefni núna lóðbeint á höfuðið. Það var líka byggður upp verðjöfnunarsjóður. Ég veit ekki betur en hann stefni lóðbeint á höfuðið. Hvað gerðum til þess að þetta væri hægt? Við héldum uppi eðlilegri atvinnustarfsemi í landinu. Við héldum uppi þeirri veltu og þeim umsvifum sem dugðu til þess að þetta væri hægt. Núna fór þessi ríkisstjórn í það að minnka veltuna og umsvifin. Hún skapaði kreppu. Hverjar eru afleiðingarnar? Tekjur ríkisins munu að sjálfsögðu minnka. Íslenska ríkið lifir á veltu. Þetta hélt ég að hæstv. ráðherra gerði sér grein fyrir. Nú er það boðað að það skuli auka beina skattheimtu á almenning. Það verður þá minna fé sem fer til þess að verja til kaupa á ýmsum hlutum. Virðisaukaskatturinn mun þá lækka í tekjum til ríkisins. Það væri aftur á móti hollt fyrir hæstv. ráðherra, sem hefur upplýst það óaðspurður, og það vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir, að það hafi ekki verið markmiðið að fækka námsmönnum. Það er jákvætt að heyra það að hann hefur þá ekki tekið undir þau sjónarmið að það væri allt of mikið af menntamönnum hjá þjóðinni. En hann sagði aftur á móti: Reglurnar valda að sjálfsögðu afföllum. Og þá er það bara spurningin: Eru það þá hin æskilegu afföll sem verða? Eru það hin æskilegu afföll að það sé féleysið sem ráði afföllunum en ekki námshæfileikarnir? Ég verð að segja eins og er að mér stendur veruleg ógn af því mati. Hér segja menn að það sé búið að haga reglunum þannig að eðlileg framvinda ráði þessu. Það er nú svo ef það er skoðað með marga þá menn sem hæfastir hafa verið að skólaganga þeirra er dálítið sérstæð og Einstein er kannski ekki einn á báti. Ég hygg að í þessari ríkisstjórn sem nú situr séu tveir hæstv. ráðherrar sem fóru í læknisfræði.

Ég tók engin lán meðan ég var þar.

Það er enginn að bera það á hæstv. menntmrh. að hann hafi tekið lán. Mér dettur ekki í hug að láta rannsaka það einu sinni hvort hann segir satt. En þeir breyttu sínum ákvörðunum. Ég er ekki að segja að þeir hafi breytt rangt. Þetta er ekki jafneinfalt og menn eru að tala um. Herra forseti. Spurningin var stór sem kom fram hjá hæstv. ráðherra. Ég vona að ég verði ekki til að lengja umræðuna en það er vonlaust að sitja undir svona athugasemdum án þess að svara þeim á einhvern veg.