Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál þetta er, eins og fram kemur í grg. og fskj. með frv., staðfesting á brbl. um ráðstafanir vegna flutninga sjósaltaðrar og ísvarinnar síldar af fjarlægum miðum sumarið 1969. Frv. þetta er samið af n., sem hæstv. sjútvmrh. skipaði hinn 2. apríl 1969. N. var þannig skipuð, að í henni áttu sæti fulltrúar sjómanna, útvegsmanna, síldarsaltenda, síldar- og fiskimjölsverksmiðja og síldarútvegsnefndar. Allir þessir aðilar voru sammála um efni það, sem í frv. felst. Það hefur, svo sem kunnugt er, verið mikið áhyggjuefni allra þeirra, sem fást við framleiðslu og sölu saltsíldar nú hin síðari ár, hve miklir annmarkar hafa verið á því, að Íslendingar gætu staðið við og fullnægt sölusamningum við viðskiptaþjóðirnar. Orsök þess hefur fyrst og fremst verið minnkandi síldveiði, en einnig er orsökin sú, að síldin hefur veiðzt á mjög fjarlægum miðum. Til þess að hagnýta síld til söltunar af hinum fjarlægu miðum verður ekki hjá því komizt að stofna til slíkrar skipulagningar og tekjuöflunar sem frv. þetta felur í sér. Svo sem ég hef áður greint frá, voru þeir aðilar allir, sem stóðu að samningu frv., sammála um efni þess. Eins og fram kemur í nál. sjútvn. um málið, leggur n. einróma til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Í tilefni af því, að beint var til fjhn. vissum tilmælum frá hv. 4. þm. Norðurl. e. í lok 2. umr., og svo með tilliti til þess, að vefengdar voru upplýsingar, sem hv. 7. landsk. þm. gaf við umr. um afstöðu Sambands ísl. samvinnufélaga til Fjárfestingarfélagsins, vil ég leyfa mér að upplýsa það, að ég sneri mér fyrst til varaformanns stjórnar Sambands ísl. samvinnufélaga, og voru þar hæg heimatökin, vegna þess að hann er hér í næsta herbergi við okkur, en það er hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson. En hann tjáði mér og leyfði mér að hafa það eftir sér hér, að það hefði verið samkvæmt ósk stjórnar Sambands ísl. samvinnufélaga, að frv. var breytt þannig, að gert var ráð fyrir Sambandinu sem forgangsaðila. Um hitt kvaðst hann ekki mega fullyrða, hvort stjórnin hefði nú þegar tekið ákvörðun um aðild að Fjárfestingarfélaginu, en vísaði mér í því efni til framkvæmdastjóra Sambandsins, Erlends Einarssonar. Til hans hringdi ég svo í gærkvöld, og leyfði hann mér að hafa það eftir sér, að stjórnin hefði þegar samþ., að ef af stofnun félagsins yrði, þá yrði Samband ísl. samvinnufélaga þar meðal forgangsaðila. Ég hygg, að þetta nægi til að sýna fram á það, að forustumenn Sambands ísl. samvinnufélaga líta öðrum augum á þetta frv. en fram kom hjá þeim hv. 11. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Norðurl. e.



Herra forseti. Ég þakka hv. form. fjhn. fyrir að hafa gengið úr skugga um þetta aðalatriði, sem kom hér fram í gær. Það er út af fyrir sig alrangt hjá honum, að ég hafi vefengt það, sem hv. 7. landsk. þm. sagði um þetta mál. En hitt gat ekki farið fram hjá neinum af þeim fjölmörgu aðilum, sem þetta mál varðar, að það lágu fyrir umsagnir, líklega heill tugur umsagna, bæði frá hinum tveimur forgönguaðilunum og fjölda mörgum öðrum, en engin frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, svo að það þarf engan að undra það, að við vildum fá með fullu upplýst, hver afstaða Sambandsins væri. Nú liggur það hins vegar greinilega fyrir og er ekkert frekar um það að segja.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorsteinsson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., heimilar að veita Kvennaskólanum í Reykjavík rétt til þess að starfrækja menntadeild fyrir stúlkur og rétt til þess að brautskrá stúdenta. Þessu frv. var að lokinni 1. umr. hér í hv. d., sem fór mjög friðsamlega fram, því ég man ekki eftir, að neinn tæki til máls, vísað til menntmn. Menntmn. hefur síðan rætt þetta mál á nokkrum fundum. Hún náði ekki samstöðu um afstöðu til málsins, og klofnaði n. Við, sem skipum meiri. hl. n., höfum skilað sérstöku nál. á þskj. 654, þar sem við lýsum afstöðu okkar til málsins og leggjum til, að frv. verði fellt, og greinum þar frá, hvaða rök við færum fram þeirri skoðun okkar til stuðnings. Í þessu nál. eru talin upp 6 atriði, sem einkum valda því, að við erum andvígir þessu frv., og leggjum til, að það verði fellt, eins og áður segir. Skal ég nú gera þessum atriðum nokkru ýtarlegri skil heldur en í sjálfu nál. er gert. Það er í fyrsta lagi, að með frv. er vikið til hliðar grundvallarreglu fræðslulöggjafarinnar um aðskilnað gagnfræðaskóla og menntaskóla og hlyti slíkt fordæmi, ef leyft yrði, að draga alvarlegan dilk á eftir sér. Þegar fræðslulöggjöfinni var breytt árið 1946, að mig minnir, þá var gerður reki að því fljótlega þar á eftir að leggja niður gagnfræðadeildir, sem þá voru til við menntaskóla, og menntaskólarnir færðir í það form að vera fjögurra vetra skólar og gagnfræðanám og menntaskólanám algjörlega aðskilið. Ef þetta frv. yrði samþ., mætti því búast við kröfum frá mörgum hinna stærri gagnfræðaskóla í landinu um það, að þeir fengju sama rétt og Kvennaskólinn, sem erfitt yrði þá að standa í gegn. Með því móti væri í raun og veru allt menntaskólakerfið næstum því hrunið til grunna, eða það yrðu þá allt of margir skólar, sem hefðu rétt til þess að brautskrá stúdenta, og það kerfi, sem við búum við, væri þá eiginlega liðið undir lok. Í annan stað er það skoðun okkar, sem að meiri hl. álitinu stöndum, að menntaskólarnir eigi að vera samskólar ungs fólks af báðum kynjum. Ef þetta frv. yrði samþ., þá væri þar einmitt vikið til hliðar annarri grundvallarreglu skólalöggjafarinnar, sem sé þeirri, að menntaskólarnir eigi að vera samskólar fólks af báðum kynjum. Reyndar eru nú á þessu þingi nýsamþ. l. um menntaskóla, og í 4. gr. þeirra l., sem er ákaflega stutt og laggóð, segir einfaldlega: „Skólarnir eru jafnt fyrir pilta og stúlkur.“ Það verður ekki séð, að það sé nein ástæða nú til þess um einn skóla að fara að víkja frá þessari grundvallarreglu um menntaskólanám, sem Alþ. hefur nýlega samþ. og það samhlj. að ég hygg. Í þriðja lagi hlyti menntadeild við Kvennaskólann að verða of fámenn, a. m. k. fyrstu árin, til þess að um eðlilegt valfrelsi nemenda yrði að ræða. Eftir því, sem mér er bezt kunnugt, mun fyrirhugað, ef þetta frumvarp yrði samþykkt, að bara væri ein bekkjardeild í hverjum bekk þessarar menntadeildar í Kvennaskólanum, þannig að það yrði, að mér skilst, ekki um neitt valfrelsi að ræða. Nú er það engan veginn víst, að þær stúlkur, sem taka landspróf í Kvennaskólanum og hyggja á stúdentsnám, vildu allar stunda þess konar nám, er hugsanleg menntadeild Kvennaskólans byði upp á. Það er líka talið af skólafróðum mönnum, að menntaskóli þurfi að vera af einhverri tiltekinni lágmarksstærð og með nokkur hundruð nemendum í menntadeild. Þetta skilyrði væri ljóslega ekki hægt að uppfylla, ef Kvennaskólinn fengi að stofnsetja menntadeild hjá sér. Þá hafa heyrzt þær raddir, að við eigum að gefa kost á því að stunda stúdentsnám og taka stúdentspróf með því að stofna fleiri skóla, eða leyfa fleiri skólum að brautskrá stúdenta eins og t. d. Kvennaskólanum í Reykjavík, þá sé unnið að því, að gefa fleirum kost á stúdentsmenntun en áður, og um það er ekki nema gott eitt að segja. Þetta hygg ég að fái ekki staðizt, að því er Kvennaskólann varðar, því ég get naumast hugsað mér það, þó að þetta frv. verði fellt, þá hafi það þær afleiðingar, að einhverjar ungar stúlkur, sem hygðust nema undir stúdentspróf og færu í menntadeild, misstu af þeim sökum af möguleikum á námi, vegna þess að hér eru margir menntaskólar í Reykjavík og einn menntaskóli nýstofnaður á síðasta ári, sem hefði nægjanlegt rúm fyrir þetta unga fólk. Þess vegna geta þau rök ekki legið til þess að styðja þetta frv., að með því sé stuðlað að því, að einhverjar stúlkur öðlist möguleika til menntaskólanáms, sem annars ættu þess ekki kost. Þá hefur nú nýlega farið fram athugun af hálfu byggingardeildar menntamálaráðuneytisins á þessu skólahúsnæði, sem Kvennaskólinn býr nú við, og samkvæmt þeirri athugun kemur í ljós, að þetta húsnæði er alveg ófullnægjandi til þess, að þar sé hægt að reka menntaskóla. Þessi athugun, sem framkvæmd var af hálfu byggingardeildar menntmrn., hún er undirrituð 15. þ. m. Þetta er stutt grg., og með leyfi hæstv. forseta vil ég leyfa mér að lesa hana, en hún hljóðar þannig: „Forstöðumaður byggingardeildar menntmrn., Guðmundur Þór Pálsson, arkitekt, hefur að beiðni rn. gert áætlun um húsnæðisþörf Kvennaskólans í Reykjavík, er miði við, að skólinn fái réttindi til að brautskrá stúdenta. Helztu niðurstöður þeirrar áætlunar fara hér á eftir: Stærð gamla skólahússins er 952 ferm., en nauðsynleg stærð skólahúss þyrfti að vera, samkv. normum, 2048 ferm., og er þá miðað við, að skólinn verði 8 bekkjardeildir eða samtals 200–240 nemendur. Ef gamla húsið verður notað, má reikna með ca. 10% afföllum á brúttórými þess, 952÷92 = 860 ferm., og þyrfti þá að byggja 1188 ferm. Kostnaður samkv. vísitölu yrði 24 millj. 770 þús. Ef að því yrði hins vegar horfið að byggja nýtt skólahús samkv. fyrrgreindum normum, yrði kostnaður samkv. sömu vísitölu kr. 41 millj. og 500 þús. fyrir utan leikfimissal með kennslutækjum og frágang lóðar. Samkv. upplýsingum skipulagsstjóra Reykjavíkur hefur skipulagsnefnd tekið þá afstöðu, að hugsanlegt sé að leyfa viðbyggingu bak við núverandi skólahús, en þó alls ekki þannig, að skólinn veitti viðtöku fleiri nemendum en nú eru í skólanum. Það er álit byggingardeildar, að betur muni borga sig að selja gamla húsið og lóðina og byggja nýjan skóla annars staðar. Byggingardeild byggir þessa skoðun sína á, að kennslustofur í gamla húsinu séu mjög litlar og af ýmsum óheppilegum stærðum, að snyrtingar í gamla húsinu séu of litlar og mjög illa staðsettar, að lóðin sé alls ekki heppileg, miðað við að nemendum skólans fjölgi, og ekki sízt með tilliti til að á aðalskipulagi Reykjavíkur er gert ráð fyrir, að Fríkirkjuvegurinn verði mikil umferðaræð, sem eðlilega hefur truflandi áhrif á kennslu í húsinu. Þá er og á það að benda, að ekki mun vera hægt að sjá fyrir nægum bílastæðum.“ Þetta var álit forstöðumanns byggingardeildar menntmrn., sem ég las hér. En samkv. því telur hann sýnilegt, að gamla skólahúsið sé of lítið og þyrfti nær að tvöfalda það að stærð, til þess að í skólahúsinu yrði sami nemendafjöldi og verið hefur, þ. e. a. s. 8 bekkjardeildir með samtals 200–240 nemendum. Ef ætti nú að fara að troða inn í þetta skólahús menntadeild og þar með nýjum bekkjum, þá hlyti það óhjákvæmilega að leiða til þess, að það gengi út yfir aðra starfsemi skólans, þannig að þá hlyti að fækka til muna í gagnfræðadeild skólans, og væri þá gagnfræðadeildin jafnvel orðin það fámenn, að það væri spurning, hvort það væri raunverulega eðlilegt að reka þar sjálfstæða gagnfræðadeild. Það er reyndar, eins og þarna kemur fram, alveg ljóst, að miðað við núverandi rekstur skólans og núverandi nemendafjölda er skólahúsið of lítið og þarf á viðbyggingu og endurbótum að halda. Það virðist þess vegna, ef ætti að stofna þarna menntadeild, ekki vera unnt að gera ráð fyrir öðru, ef horft er eitthvað fram í tímann, en það yrði óhjákvæmilega að byggja nýtt skólahús, skólahús, sem kostaði marga tugi millj. kr. Og þess vegna mundi það verða ærið fjárfrekt, þegar fram í sækir, að samþykkja þetta frv. og reka menntadeild við Kvennaskólann í Reykjavík. Þá er í framhaldi af þessu ljóst, að við þetta allt yrði mjög mikill kostnaður, og teljum við, sem að þessu nál. stöndum, að þeim fjármunum yrði betur varið á öðrum vettvangi í þágu menntaskólastigsins. Eins og allir vita, hafa verið stofnaðir nýir menntaskólar í Reykjavík nýlega eða á allra síðustu árum og sá nýjasti getur bætt við sig nemendum, hann er rétt á byrjunarstigi. Auk þess eru svo eðlilegar kröfur frá landsbyggðinni um að fá þar byggða menntaskóla, og telja ýmsir, að fjárveitingar þangað hafá verið af skornum skammti. Það gefur því alveg auga leið, að ef ætti að fara að bæta enn nýjum menntaskóla við í Reykjavík, menntaskóla, sem yrði sennilega mjög dýr í rekstri vegna fámennis og vegna þess, að hann skortir algerlega húsnæði til frambúðar, þá yrði það, eins og áður segir, mjög kostnaðarsamt og þeim fjármunum yrði betur varið annars staðar. Með nál. um þetta mál, sem er nál. frá minni hl. menntmn. í Nd., er prentað sérstakt fskj. á þskj. 206, sem er umsögn meiri hl. menntaskólanefndar um þetta mál, en í þessari nefnd áttu sæti rektorar og skólameistarar menntaskólanna og háskólarektor. Nokkrum atriðum, sem þar eru talin upp, hef ég reyndar gert grein fyrir hér, þau hafa komið fram í nál. okkar. Þar falla skoðanir okkar í meiri hl. menntmn. saman við þær skoðanir, sem koma fram á þessu skjali, en það er sérstaklega eitt atriði í niðurlagi þess, sem ég vildi gera hér að umtalsefni, en þar segir svo orðrétt, með leyfi forseta: „Með tilliti til merkrar sögu Kvennaskólans er eðlilegt, að hann leiti að hlutverki, er sé stærra og betra og í samræmi við kröfur tímans um menntun kvenna en það hlutverk, sem hann nú gegnir sem almennur gagnfræðaskóli. Hins vegar virðist nefndinni, að í þeirri leit hafi forráðamenn skólans bundið sig um of við núverandi tilhögun þeirra menntaskóla, sem fyrir eru í landinu. Það skal skýrt fram tekið, að allir nm. eru sammála um að styrkja beri Kvennaskólann til þess að gegna því hlutverki sem bezt að efla menntun kvenna til munns og handa og vinna á ný brautryðjendastarf í þeim efnum. Í landinu er vaxandi þörf á vel menntuðum konum til margvíslegra starfa, sem háskólamenntun er ekki bezti undirbúningur undir, þótt þau krefjist mikillar almennrar menntunar og verulegrar sérmenntunar.“ Ég vil alveg sérstaklega undirstrika þessi ummæli skólameistaranna, að Kvennaskólinn í Reykjavík getur leitað sér nýrra verkefna á öðrum vettvangi en gert er með þessu frv., og það eru hygg ég allir sammála um það, að Kvennaskólinn í Reykjavík hafi getið sér gott orð, þetta sé merkur skóli. En jafnvel slíkt dugir ekki til þess að veita skólanum rétt til þess að brautskrá stúdenta, því að sömu sögu er um marga aðra skóla að segja, sem ekki fá þeirri kröfu sinnt. En fyrir utan það, að þeir menn, sem bezt til þekkja, og þar á ég sérstaklega við rektora og skólameistara menntaskólanna, hafa fært fram góð og gild rök gegn þessu frv., þá liggur auk þess fyrir samþykkt frá Landssambandi menntaskólanema, sem mótmælir samþykkt þessa frv., og reyndar er mér heldur ekki kunnugt um það, að jafnvel stúlkurnar í Kvennaskólanum hafi mikinn áhuga á brautargengi þessa máls. Ég ítreka svo þá niðurstöðu meiri hl. menntmn., sem ég hef mælt hér fyrir, að við leggjum til, að þetta frv. verði fellt.

Frsm. minni hl. (Ólafur Björnsson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur einkum af hálfu andstæðinga þess verið rætt á þeim grundvelli, að það eitt væri um að ræða að koma á fót menntadeild, sem ekki væri frábrugðin þeim, sem starfandi eru við aðra menntaskóla, að öðru leyti en því að vera einvörðungu fyrir konur. Ef ræða á málið á þeim grundvelli, skil ég vel þá gagnrýni, sem fram hefur komið, og þá mundi ég alls ekki vera í hópi stuðningsmanna málsins. En það er alls ekki um þetta að ræða, og á því hef ég fengið fulla staðfestingu í viðræðum við þær konur, sem einkum hafa barizt fyrir þessu máli. Þær hafa sagt, að hlutverk Kvennaskólans ætti framvegis að vera það sama og ávallt hefði verið - að veita undirbúning undir störf, sem æskilegt væri að öðrum fremur væru stunduð af konum innan heimilis og utan. En vaxandi kröfur til undirbúningsmenntunar undir flest þessara starfa leiddu til þess, að menntum sú, sem Kvennaskólinn hefði getað veitt til þessa, væri ófullnægjandi. Ef Kvennaskólinn fær réttindi til þess að útskrifa stúdenta, þá væri um að ræða sérskóla með slíkum réttindum, sem legði áherzlu á undirbúning undir störf, sem telja má, að konur séu hæfari til að gegna en karlar, og væri þá um hliðstæðu að ræða við Verzlunarskólann og Kennaraskólann, sem eru sérskólar, sem þegar hafa öðlazt slík réttindi. Það er því að mínu áliti kjarni málsins, hvort til séu störf í þjóðfélaginu, sem konur séu betur til fallnar að stunda en karlar, og hvort ástæða sé til þess að veita sérstaka undirbúningsmenntun undir þau. Við, sem að minni hl. álitinu stöndum, teljum, að svo sé, þannig að samþykkt þessa frv. sé í fullu samræmi við þá stefnu í menntamálum, sem nú er að ryðja sér til rúms - að opna nýjar námsleiðir og leggja áherzlu á meiri sérhæfingu en verið hefur þegar á menntaskólastigi. Hv. frsm. meiri hl. vitnaði í lok ræðu sinnar í umsögn frá nokkrum skólastjórum menntaskólanna, þar sem þeir komust þannig að orði, að Kvennaskólinn ætti að leita sér annarra verkefna en þeirra að útskrifa stúdenta. Nú má á það benda, að í flestum löndum hefur þróunin gengið mjög í þá átt, að stúdentum hefur fjölgað. Ég tel mig hafa fyrir því áreiðanlegar heimildir, að gert er ráð fyrir því, að í Bandaríkjunum verði menntun samsvarandi stúdentsprófi orðin svo almenn eftir fá ár, að hún mundi ná til um 50% af hverjum árgangi, sem taki stúdentspróf í landinu sem heild, en um 75% í hinum stærri borgum. Nú gefur það auðvitað auga leið, að það er ekki þörf fyrir svona margt fólk í langskólanám, en stefnan, sú rétta að mínu áliti, er þá einmitt sú, að opna nýjar námsleiðir, þar sem um styttra nám er að ræða en háskólanám almennt er nú, en gert er þá ráð fyrir því, að til undirbúnings undir slíkt sérnám á hinum ýmsu sviðum þurfi stúdentspróf. Eins og ég sagði, tel ég það kjarna málsins, hvort gert er ráð fyrir því, að til séu störf, sem konur séu betur fallnar til að stunda en karlar, og hvort þau þurfi undirbúningsmenntunar, sem hliðstæð sé við stúdentspróf. Þau rök hafa verið borin fram gegn þessu frv., að það skapi misrétti milli kynja, og sé því spor aftur á bak í menningarmálum þjóðarinnar. Allt slíkt er að okkar áliti, sem að minni hl. nál. stöndum, úr lausu lofti gripið, því að eitt er það að skapa konum og körlum jafnréttisaðstöðu til þess að njóta hæfileika sinna, og það held ég, að sé skoðun okkar, sem þetta frv. styðjum, ekki síður en annarra, að það sé sjálfsagt mannréttindamál. En annað er það að halda því fram, að enginn munur sé á hæfni karla og kvenna til að stunda tiltekin störf. Að halda slíku fram, kemur að mínu áliti í bága við áþreifanlegar og augljósar staðreyndir. Það eru annars vegar til störf, svo sem þau er krefjast mikilla líkamskrafta, sem karlar eru betur færir um að stunda en konur, en það eru líka til störf, og það er það, sem hér skiptir máli, sem konur eru að mínu áliti miklu hæfari til að gegna en karlar. Mikilvægust þeirra eru uppeldi og umönnun yngstu kynslóðarinnar innan heimilis og utan, en einnig má nefna hjúkrunarstörf og vafalaust ýmislegt fleira. Mér kæmi það einkennilega fyrir sjónir, ef því væri haldið fram, að karlar væru jafnhæfir konum til barnfóstrunar og barnauppeldis, a. m. k. hinna yngri. Ég man, að ég heyrði kennara minn danskan, prófessor í hagfræði, einu sinni segja, að ef lærðir prófessorar ættu að fara að fóstra ungbörn, þá mundi ungbarnadauðinn vaxa gífurlega, og það jafnvel þó að viðkomandi væru prófessorar í læknisfræði. Þó nokkrir áratugir séu, síðan þessi orð voru viðhöfð, þá held ég, að þau standi óhögguð enn, hvað sem verða kann á næstu öldum. Um það skal ég ekki segja. Og varðandi hjúkrunarstörf, þá eru að vísu til störf á því sviði, svo sem að bera sjúklinga á milli rúma, gæzla óðra manna á geðveikrahælum o. s. frv., sem eru karlmannsstörf, en það held ég, að breyti engu um það, að konur hafi meiri hæfileika til þess að stunda hjúkrunarstörf en karlar. Við, sem að minni hl. álitinu stöndum, teljum, að hér sé um störf að ræða, sem í senn séu mjög mikilvæg bæði fyrir velferð einstaklinga og þjóðarheildar og geri þær kröfur til undirbúningsmenntunar, að ekki beri að horfa í nokkurn kostnað við það, að til hennar sé vandað. Mundi samþykkt þessa frv. að okkar áliti geta orðið mikilvægt spor í þá átt. Þess verður mjög vart í áróðrinum gegn þessu máli, að inn í það blandast á óheppilegan hátt annað, nefnilega það, að störf þau, sem hér um ræðir hafa verið og eru enn vanmetin af hálfu þjóðfélagsins, þannig að þau eru ekki launuð, sem vert væri, með tilliti til mikilvægis þeirra. Af því er svo dregin sú ályktun, að hér sé um eins konar óæðri störf í þjóðfélaginu að ræða, sem karlmenn eigi að taka á sig til jafns við konur, og þannig skuli skapa kynjunum jafnréttisaðstöðu. Ég hef nú í fyrsta lagi ekki trú á því, að sú leið mundi vera framkvæmanleg. Að vísu kemur það fyrir, að við karlmennirnir sýnum það endrum og eins í verki, að við viljum vera góðir eiginmenn með því að þvo upp, elda hafragraut, hita kaffi og jafnvel bía ungbarni, en ég held, að erfitt sé að fá okkur flesta til þess að tolla við slíkt, enda er það ekki heppilegasta lausnin, ef störfin eru mikilvæg þjóðfélagslega séð og konur betur hæfar til að stunda þau en karlar. Við hv. 11. þm. Reykv., sem báðir stöndum að þessu nál. og höfum báðir um langt skeið gegnt formennsku í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, þekkjum það manna bezt, að um vanmat á þeim störfum, sem konur einkum stunda, hefur verið að ræða og er enn, og höfum við báðir að því unnið eftir föngum að bæta þar úr, þó segja megi ef til vill, að afrekaskrá okkar í því efni sé ekki eins stór og við hefðum óskað. En það er annarra að dæma þar um. En nokkuð hefur þó áunnizt á þeim vettvangi, og báðir erum við áreiðanlega til viðtals um frekari úrbætur í því efni. Það er líka - að okkar áliti - sú leið, sem fara ber í þessu efni, og samþykkt þessa frv. mundi einmitt fela í sér þá viðurkenningu löggjafarvaldsins á mikilvægi þessara starfa, sem gæti auðveldað mjög að bæta úr því vanmati á störfunum og launamisrétti, sem enn er við lýði. Þá vil ég á grundvelli þess, sem sagt hefur verið, víkja nokkuð að rökum þeim, sem fram hafa komið gegn þessu frv. í ræðu hv. frsm. og áliti meiri hl. Það er vitnað þar í fræðslulögin frá 1946, m. a. það sjónarmið í þeim l., að aðgreina beri gagnfræðanám og menntaskólanám, þannig að það sé ekki stundað við sama skólann. Þó að fræðslulögin frá 1946 væru á sínum tíma mikið spor í framfaraátt, þá ber þess þó að gæta, að mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim aldarfjórðungi, sem síðan er liðinn, og stefnan í skólamálum hefur verulega breytzt í mikilvægum atriðum frá því, sem þá var. E. t. v. er það einna mikilvægasta í þessu efni, sem þetta mál snertir, það, að fyrir um það bil aldarfjórðungi virtist stefnan yfirleitt vera sú að samræma stúdentsprófið sem allra mest, þannig að allir nemendur, sem lykju stúdentsprófi, hefðu nokkurn veginn sömu menntun. Sú eina skipting, sem þá var til innan menntaskólanna, var skiptingin í stærðfræðideild og máladeild, sem fyrst mun hafa komið til sögunnar í kringum 1920. Við því var að vísu ekki haggað. En þó man ég, að kringum 1930 var svo komið, að búið var að leggja niður alla stærðfræði í máladeild og hins vegar latínu í stærðfræðideild. Um þetta leyti var aftur horfið að því að taka upp stærðfræði í máladeild, og latínu í stærðfræðideild, sem tvímælalaust var einmitt spor í samræmi við þá stefnu, sem þá var ríkjandi, að stúdentsmenntun ætti að vera almenn menntun, eins og það var kallað, sem væri sú sama fyrir alla. Nú aftur á móti á síðustu árum hefur þróunin gengið í gagnstæða átt, að það hefur verið lögð áherzla á meiri sérhæfingu einmitt á menntaskólastiginu, og er enn mikið um það rætt, og vafalaust kemur það til framkvæmda, áður en langt um líður, og er raunar þegar komið til framkvæmda, að fleiri og meira sérhæfðar deildir innan menntaskólanna verði stofnaðar. Einmitt með tilliti til þessa teljum við, sem að minni hl. álitinu stöndum, að samþykkt frv. sé í fullu samræmi við hina almennu stefnu í þessum málum. Af þessu leiðir, að sú röksemd, sem fram kemur hjá skólastjórunum og í áliti meiri hl., að menntadeild við Kvennaskólann hlyti að verða of fámenn til þess, að um eðlilegt valfrelsi nemenda yrði að ræða, eins og það er orðað, á ekki við. Ef litið er á þetta sem sérskóla, hliðstæðan öðrum sérskólum, sem þegar hafa fengið réttindi til þess að útskrifa stúdenta, þá á þetta auðvitað ekki við. Auk þess má hér bæta því við, að í grg. fyrir fræðslul. var skýrt tekið fram, eftir því sem ég bezt veit, að Kvennaskólinn væri ekki sambærilegur við almenna gagnfræðaskóla. Þess má einnig geta í þessu sambandi, að innan Verzlunarskólans, sem á stríðsárunum fékk réttindi til þess að útskrifa stúdenta, er stundað gagnfræðanám og hefur alltaf verið og ekki verið við því amazt. Það er að vísu með nokkuð sérstæðum hætti. Og Verzlunarskólinn er að því leyti enn frábrugðnari hinu almenna kerfi en Kvennaskólinn mundi nokkurn tíma verða, að það þarf ekki landspróf til að setjast í menntadeild Verzlunarskólans, en ekki hefur verið um annað talað, en að landspróf þyrfti að taka til að setjast í væntanlega menntadeild Kvennaskólans, sem er auðvitað í fullu samræmi við hið almenna skólakerfi. En ef viðurkennt er, eins og ég hef sagt, að til séu störf, sem þurfi sérstakrar undirbúningsmenntunar og séu einkum við hæfi kvenna, þá er eðlilegt, að frá báðum þessum meginreglum sé vikið. Hitt er svo annað mál, að þó að þessari menntadeild væri komið á fót, þá mundi það auðvitað ekki þýða það, að allar stúlkur, sem hygðust taka stúdentspróf, þyrftu endilega að stunda nám þar. Það mundu fyrst og fremst verða þær, sem hefðu áhuga fyrir þessum störfum, sem ég hef minnzt á. Ef konur hugsa sér að verða t. d. veðurfræðingar eða verkfræðingar, og vissulega eru konur hlutgengar á því sviði, þá mundu viðkomandi auðvitað fara í stærðfræðideildir menntaskólanna, sem eðli málsins samkvæmt verða sameiginlegar fyrir karla og konur, eins og verið hefur. Þá vék hv. frsm. meiri hl. að kostnaðarhlið þessa máls. Nú skal ég játa, að hana hef ég ekki kynnt mér ofan í kjölinn. Á því má aðeins vekja athygli, að kostnaður við framkvæmd þessa, verður auðvitað, eins og hvað snertir öll önnur slík heimildarlög, háð ákvörðunum fjárveitingarvaldsins hverju sinni. Í öðru lagi má á það benda, eins og raunar kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl., að það er nauðsyn að byggja yfir Kvennaskólann og starfsemi hans hvort sem er. Það hefur verið nauðsynlegt vegna mikillar aðsóknar að grípa til verulegra aðgangstakmarkana, þannig að ef hugsunin er ekki beinlínis sú að leggja Kvennaskólann niður, heldur að gera honum kleift að fullnægja eftirspurninni, þá þyrfti byggingu hvort sem væri. En hitt verður þá auðvitað sérstakt matsatriði, sem ég treysti mér ekki til að fara út í, hvort verður minni kostnaður við þá byggingu, sem nauðsynleg er undir öllum kringumstæðum, eða þá, sem miðuð er við það hlutverk Kvennaskólanum til handa, sem hér er gert ráð fyrir. En undir öllum kringumstæðum hlyti sú tala að vera til mikilla muna lægri en sú áætlun, sem gerð hefur verið. Annars verður þetta auðvitað á valdi fjárveitingavaldsins hverju sinni. Af því að hv. frsm. minntist á landsbyggðina í þessu sambandi, þá ber að taka það fram, að margar stúlkur utan af landi sækja Kvennaskólann. Að lokum, þó að það sé e. t. v. of mikil fjarstæða til þess, að rétt sé að minnast á það, þá hefur sú skoðun komið fram, að ef þetta frv. yrði samþykkt, þá væri hætta á of miklu konuríki hér á Íslandi, því að karlmennirnir hefðu kúgað konurnar áður, þá mundi með því að samþykkja þetta frumvarp, þessu verða snúið við. Við, sem að minni hl. nál. stöndum getum ekki séð, að neinar slíkar röksemdir eigi rétt á sér. Við erum líka allir karlmenn, og hver er sjálfum sér næstur, eins og þar stendur, enda sjáum við ekki, að neitt sé tekið frá karlmönnunum með því að stofna til þessa skóla. En ef hann er miðaður við þau störf, sem konur teljast hæfari til að stunda en karlar, þá er eðlilegt að binda aðgang að honum við konur. Hér er ekki um neins konar misrétti að ræða. Það er alveg hliðstætt því, að flugfélögin munu varla taka við fimmtugum mönnum á þjálfunarskóla undir flugmennsku eða jafnrosknum konum á námskeið fyrir flugfreyjur. Það mætti þá alveg eins segja, að það væri verið með slíku að mismuna kynslóðum o. s. frv. Herra forseti. Samkv. því, sem ég hef sagt, leggur minni hl. menntmn. til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gera mikið að umtalsefni þessa skemmtilegu ræðu hv. frsm. minni hl. menntmn., enda geri ég ráð fyrir, að talsmaður meiri hl. hennar muni gera henni full skil. Einhvern veginn fannst mér, þegar ég hlustaði á þessa ræðu, að þarna væri rödd frá fyrri öld að tala, en ekki frá þeim tíma, sem við nú lifum, og er það vissulega dálítið undrunarefni, að merkur skólamaður og góður mæli svo forneskjulegu máli, sem hann mælti hér að mörgu leyti. Hann sagði m. a., að þetta frv., sem hér er á ferðinni, væri í fullu samræmi við stefnuna í menntamálum okkar, þó að hann viti eins vel og við allir aðrir hv. dm., að það er ekki aðeins gagnstætt öllum lögum, sem um menntunarmál fjalla hér á landi, heldur öllum nútímaskoðunum um menntunarþarfir karla og kvenna, en stefnan er yfirleitt byggð á því og almennar skoðanir manna á því, að menntunarþarfir karla og kvenna séu hinar sömu. Hitt leiðir svo auðvitað af sjálfu sér, að hver og einn velur sér námsbrautir eftir hæfileikum sínum og áhugamálum. Ég held líka, að það sé ekki nein hætta á því, að þó að þetta frv. verði fellt, leiði það til þess, að það verði þrýst á hv. þm. að fara að passa börn eða gerast sjúkraliði. Ég held, að þó að við treystum honum til flestra góðra hluta, þá mundum við ekki gera það, því að af því gæti hlotizt slys, vegna þess að prófessorar eru menn gleymnir og kynnu að vanrækja nauðsynlegustu hluti. Það er sagt af þessum hv. ræðumanni, að hér sé ekki um að ræða neitt misrétti milli kynja. Alveg með sama hætti mætti halda því fram, að það væri ekkert misrétti á milli kynþáttanna t. d. í Bandaríkjunum, þó að hvítir og svartir menn fengju ekki að ganga í sama skóla, aðeins ef það væri hægt að vísa negrunum á einhvern sérskóla. Málið hefur ekki staðið um það, heldur hefur staðið um það barátta árum og áratugum, jafnvel öldum saman, að þessir menn hefðu jafnrétti til þess að sitja í sömu skólastofunni og njóta sömu kennslunnar. Sýnist mér því þessi röksemd hv. þm. algerlega út í hött, og ósæmandi fyrir hann að bera hana fram. Annars var það ekki mín meining að fara hér í miklar deilur um þetta mál, en ég hef talið rétt af ýmsum ástæðum að gera í örstuttu máli grein fyrir mínum skoðunum á því og á hverju andstaða mín við þetta frv. byggist. Það er orðið mönnum æði kunnugt, að þetta mál hefur verið bæði sótt og varið af miklu ofurkappi eða var a. m. k. um nokkurt skeið, líkt og hér væri um mál að ræða, sem yrði nánast eitthvert úrslitamál í öllum menntunarmálum þjóðarinnar. Það mun ýmsum finnast fleirum en mér, að allur sá gauragangur, sem viðhafður hefur verið í sambandi við - ég vil segja bæði fylgi og andstöðu við málið - hafi ekki verið í neinu samræmi við stærð þess, þó að ég hins vegar engan veginn vilji gera lítið úr því. En eins og oft vill verða, sem betur fer, hefur fyrirgangurinn nú hjaðnað, og er það vissulega vel, að þessi hv. þd. ætti nú að geta truflunarlaust afgreitt þetta mál, þegar það er á lokastigi. Og frá mínum bæjardyrum séð á að leiða þetta mál til lykta í samræmi við þau augljósu markmið, sem ber að stefna að í skólamálum almennt, og viðurkennda stefnu, að því er áhrærir gerð skólanna. Er þar þá fyrst til að taka, að hérlendis sem í öðrum menningarlöndum hefur fyrir hálfri öld eða jafnvel enn lengri tíma verið sagt skilið við sérskóla eftir kynjum og samskólar hlotið endanlega og fullkomna viðurkenningu á grundvelli allrar ríkjandi þekkingar á sálrænum og félagslegum áhrifum samskóla og sérskóla. Enda þótt menn hafni vafalaust slíkum öfgum, sem komið hafa fram í sambandi við þetta mál, eins og þeim t. d., að lítill sérskóli kvenna á menntaskólastigi leiði af sér kynferðislegan fasisma, sem er mér að vísu hugtak, sem er nokkuð óskiljanlegt, eða einhvern annan slíkan voða, þá hljóta menn að viðurkenna, að löggjöf um sérskóla eftir kynjum kemur algerlega þvert á alla viðtekna og viðurkennda stefnu í þessum efnum og er andstæð allri vísindalegri grundvallarþekkingu manna í uppeldisfræðum. Um þetta held ég, að verði ekki deilt. Ég held þess vegna, að þegar af þessari ástæðu beri að hafna þessu frv., þar sem m. a. enginn fær fyrir séð fullkomlega, hvert slíkt frávik frá meginstefnunni og viðurkenndum sjónarmiðum kynni að leiða. Í orði er viðurkennt markmið, að sem flestir geti á æskualdri valið sér námsleið við hæfi sitt og þarfir þjóðfélagsins og menntun þegnanna verði fullnægt á öllum sviðum, svo að sem fæstir fari á mis við æskilegu og nauðsynlega menntun vegna aðstöðumunar, t. d. fjárhagslega eða vegna þess, hvar þeir eru í sveit settir. Kaldur veruleikinn er hins vegar sá, að við erum víðs fjarri öllum þessum markmiðum, og meira að segja vafamál, að við höfum ekki verið að fjarlægjast þau á allra síðustu tímum, því að segja má, að hvar sem gripið sé niður í skólakerfinu, blasi við margvíslegir þverbrestir, sem brýn þörf er á að bæta. Nú í dag, aldarfjórðungi eftir að gildandi fræðslulög voru mótuð, er lögboðinni skólaskyldu ekki haldið uppi víða úti um byggðir landsins vegna skorts á skólum og skólahúsnæði, fjárskorts og kennaraskorts. Í heilum landsfjórðungi, og þar á ég við Austfirðingafjórðung, eru aðeins starfandi tveir gagnfræðaskólar, sem ekki rúma nema tæplega 1/4 hluta þeirra nemenda, sem eiga rétt á gagnfræðanámi. 3/4 hlutar ungmenna í þessum landsfjórðungi fara þess vegna á mis við óhjákvæmilegustu almenna menntun vegna vanrækslu hins opinbera, og stór hluti þeirra á engan kost á að ljúka skyldunámi barna- og unglingafræðslunnar heldur. Í þessum landsfjórðungi er heldur enginn menntaskóli, eða vísir að honum annar en lítilfjörleg fjárhæð á fjárl. og löggjöf, sem enginn veit, hvenær eða hvort framkvæmd verður. En það er miklu víðar, sem vanrækslusyndir þeirra, sem haldið hafa um stjórnvöl skólamálanna blasa við. Eða hver hv. þdm. - þ. e. a. s. kannske annarra en Reykvíkinga - þekkir ekki til þess, hve alvarlega skórinn kreppir víða að vegna skorts á skólum og allri aðstöðu til nauðsynlegustu menntunar ungmenna. Við þessi vandkvæði öll bætast svo þeir erfiðleikar, sem stafa af fjárhagslegum aðstöðumun og setja mörgu ungmenni í landinu óyfirstíganlega hindrun yfir þveran veg til náms. Skólamál höfuðborgarinnar þurfa sjálfsagt sinnar athugunar við og þau má auðvitað ekki vanrækja, en furðu gegnir, að þar skuli þykja mest aðkallandi af ýmsum, að þurfi að löggilda sjötta skólann til þess að útskrifa þaðan stúdenta og hinn þriðja við sömu götuna með nokkurra metra millibili. Enda hef ég ekki heyrt þess getið, að nú orðið a. m. k., þó að áður fyrr hafi það verið, sé ekki greið leið allra reykvískra ungmenna, sem rétt hafa til að fá skólavist á menntaskólastiginu. Hér er þess vegna engin þörf eða rök fyrir þeim tugmilljónakostnaði, sem til yrði stofnað með óhjákvæmilegri stækkun Kvennaskólans og síðan með auknum rekstrarkostnaði, sem hvorugt mundi þó lækka kostnað við aðra stúdentaskóla hér í höfuðborginni, a. m. k. um ófyrirsjáanlega framtíð. En inn á þetta kom frsm. hv. meiri hl. mjög greinilega. Meðan þær staðreyndir blasa við m. a., að ekki er séð fyrir kostnaði, sem mun að lágmarki nema um 140 millj. kr., til þess að koma upp menntaskóla á Austurlandi og hæstv. ráðh. menntamála hefur enn ekki einu sinni tekið á sig þá rögg í því máli að ákveða honum stað, svo að frumundirbúningur geti hafizt að því nauðsynjamáli landsfjórðungsins, og önnur stig skólavistar eru í fullkomnu óefni þar og víða annars staðar, meðan menntaskólamál Vestfirðinga eru á algeru frumstigi, væri það aðeins frá fjárhagssjónarmiði hreint glapræði, og ég vil segja hneyksli, að efna til algerlega óþarfra útgjalda til stúdentadeildar Kvennaskóla að fyrirmynd 19. aldar fyrirkomulags. Í umr. um þetta nú orðið fræga kvennaskólamál hefur margt verið sagt þeim skóla, sem um er rætt, til lofs og dýrðar, en einnig mörg gagnrýni komið fram. Ég ætla mér ekki að gera mig að neinum dómara í því efni og skortir líka til þess alla þekkingu, enda skiptir lof eða last um skólann og rekstur hans hér engu höfuðmáli. Hin einföldu rök málsins eru þau í fyrsta lagi, að allar hugmyndir um hann sem sérstakan stúdentaskóla eru byggðar á forneskjuhugmyndum um uppeldismál, sem öll menningarsamfélög hafa kastað fyrir borð fyrir löngu síðan. Og í öðru lagi, að lögfesting hans hefur mikinn kostnað sennilega milljónatugi strax í byrjun og síðan áframhaldandi í för með sér - fjárfúlgur, sem betur væru komnar til þess að bæta úr einhverjum þeim fjölmörgu vanrækslusyndum, sem við blasa í skólamálum þjóðarinnar. Af framangreindum ástæðum er ég algerlega andvígur þessu frv. og fagna því, að meiri hl. hv. menntmn. leggur til, að það verði fellt.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr. um heimild handa Kvennaskólanum í Reykjavík til að brautskrá stúdenta, hefur verið mikið rætt bæði á mannfundum og manna á milli og þá gjarnan sem stefnumál um, hvort menntaskólar almennt eigi að vera samskólar eða sérskólar. Í mínum huga er hér ekki um það að ræða, að með þessu frv. sé mörkuð sú stefna, að almennt skuli teknir upp sérskólar á menntaskólastiginu. Fylgi mitt við þetta frv. táknar ekki samþykki við sérskóla pilta og stúlkna almennt, en Kvennaskólinn í Reykjavík á sér langa og merka sögu, og það er álit skólamanna, að eðlilegt sé, að hann leiti að hlutverki, er sé stærra og í betra samræmi við kröfur tímans um menntun kvenna en það hlutverk, sem hann nú gegnir sem almennur gagnfræðaskóli. Með því að samþykkja, að hann brautskrái stúdenta, er verið að opna nýja námsleið á menntaskólastigi fyrir konur. En því fer fjarri, að verið sé að þvinga nokkra konu í þennan sérstaka skóla eða loka nokkrum menntunarleiðum fyrir konum. Og ég vil benda þeim á, sem vex það í augum, að þessi undantekning um sérskóla verði gerð frá almennu reglunni, að slík sérregla er í gildi að því er varðar Kvennaskólann sem gagnfræðaskóla. Aðrir gagnfræðaskólar landsins eru samskólar. Kvennaskólinn í Reykjavík er undantekning frá reglunni. Mér virðist andstaðan gegn þessu frv. vera mjög í ætt við þau viðbrögð, sem ávallt hafa verið, þegar stofna hefur átt nýjan menntaskóla hér á landi. Andstaða gegn slíku hefur oft verið ótrúlega hörð, og mörgum, sem utan við þær deilur hafa staðið, með öllu óskiljanleg. Í nál. meiri hl. menntmn. eru taldar upp röksemdir gegn frv. Meiri hl. n. segir fyrstu ástæðu fyrir afstöðu sinni vera þá, að vikið sé til hliðar grundvallarreglu fræðslulöggjafarinnar um aðskilnað gagnfræðaskóla og menntaskóla, og ef slíkt yrði leyft, hlyti það að draga dilk á eftir sér. Það virðist ástæðulaust að ætla, að þetta feli í sér neina hættu og fyrir þessu eru fordæmi. Menntaskólinn á Akureyri hafði um skeið gagnfræðadeild, eftir að gildandi fræðslulög voru sett, og er mér ekki kunnugt um, að það hafi dregið neinn dilk á eftir sér. Verzlunarskóli Íslands er að þessu leyti með enn þá meiri sérstöðu, en við þann skóla er unnt að ljúka stúdentsprófi án þess að taka landspróf og virðist ekki heldur hafa komið að sök. Önnur röksemd meiri hl. n. gegn frv. er, að menntaskólar eigi að vera samskólar ungs fólks af báðum kynjum. En eins og ég tók fram áðan, er þegar fyrir hendi undantekning frá þessari höfuðreglu á gagnfræðaskólastiginu, einmitt að því er varðar Kvennaskólann sjálfan. Auk þess eru í okkar skólakerfi margir sérskólar. Má þar benda á Húsmæðrakennaraskóla, Hjúkrunarskóla Íslands, bændaskólana og húsmæðraskólana. Að vísu eru dæmi þess um t. d. Hjúkrunarskólana, að einn og einn piltur stundi þar nám, og í bændaskólunum hafa örfáar stúlkur stundað nám. Samt mega þessir skólar heita sérskólar í reynd. Því er haldið fram, að ekki megi miða uppeldi drengja og stúlkna við það, að aðeins annað kynið inni af höndum þau störf, sem skapast við stofnun heimilis. Ég er alveg sammála því, að hjón eigi að hjálpast sem mest að um heimilishaldið og barnauppeldið. Um þetta er ég þeirrar skoðunar, að æskileg sé enn meiri samvinna hjóna á heimilinu og um stjórn þess en nú er. Karlmennirnir þurfa að leggja þar fram meiri skerf en verið hefur, en mín skoðun er sú, að öllum sé fyrir beztu að konan haldi áfram sínu forystuhlutverki á heimilinu og um barnauppeldið. Þau rök önnur, sem einkum hafa verið fram borin af andstæðingum þessa máls, eru, að annað sé nærtækara í skólamálum en kosta til þess að gera Kvennaskólann að nokkru að menntaskóla. Einnig hefur sú mótbára komið fram, að ekki beri að fjölga stúdentum, þar sem Háskólinn rúmi ekki alla þá, sem útskrifast úr menntaskóla og vilji stunda háskólanám hér heima. Á undanförnum árum hafa þrengsli verið mjög mikil í menntaskólunum, svo að til stórvandræða horfir. Að vísu hefur verið bætt nokkuð hér úr með því að stofna til menntaskólahalds í gömlu timburhúsi, sem áður var notað fyrir Miðbæjarskólann. Samt sem áður vantar enn viðunandi aðstöðu fyrir menntaskólakennslu, og hvar sem slík aðstaða verður sköpuð, mun hún kosta fjármuni. Því lít ég svo á, að að því er varðar kostnaðarhliðina, breyti þetta ekki svo miklu, hvort aukið verður við menntaskólakennsluna á þann hátt að samþykkja þetta frv. eða með öðrum hætti. Sú röksemd, að Háskólinn sé ekki fær um að taka við auknum stúdentafjölda á að mínu áliti ekki að hafa áhrif á þetta mál. Höfuðatriði þessa máls er frá mínu sjónarmiði, að merk og traust menntastofnun biður um samþykki til þess að veita konum fleiri valkosti en nú eru í stúdentanámi. Hér verður um val að ræða, en enga þvingun. Stúdentspróf er tvímælalaust eftirsóttur menntunaráfangi, og ber þá ekki sízt að líta á þá aðstöðu til að hefja sérnám, sem það skapar strax eða síðar á ævinni. Stúdentsprófið er auk þess viðurkennt sem trygging fyrir góðri almennri menntun. Æ fleiri af ungu fólki stefna að því að taka stúdentspróf, og er það vel. Réttindi Kvennaskólans til að brautskrá stúdenta myndu í þessu efni eingöngu hafa jákvæð áhrif í þá átt, að fleiri stúlkur lykju stúdentsprófi. Menn minnast þess, að þetta frv. hefur verið mikið rætt á s. l. vetri. Andstæðingar þess hafa sent hv. Alþ. áskorun um að samþykkja ekki frv. Undir það skjal hafa skrifað 467 konur og karlar. Hinn hópurinn er þannig miklu stærri, sem hefur sent hv. Alþ. eindregna áskorun um að samþykkja frv. Undir slíka áskorun hafa skrifað 2372 konur og karlar. Af þeim umr., sem fram hafa farið undanfarið um þetta mál, hef ég ekki látið sannfærast um þær hættur, sem í því eiga að felast að samþykkja þetta frv. Þvert á móti sýnist mér, að samþykkt frv. færi íslenzkum konum aukna möguleika til menntunar, og sé ég ekkert nema gott við það. Sú er ástæðan fyrir því, að ég mun fylgja þessu máli.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorsteinsson) : Herra forseti. Það eru nokkur atriði, sem hér hafa komið fram í ræðum meðmælenda frv., sem ég vil víkja frekar að. Fyrst vil ég varpa fram þeirri spurningu, til hvers ungt fólk fer í menntaskólanám og tekur stúdentspróf. Ég held, að einn megintilgangur þess með því sé að undirbúa sig undir háskólanám - að stúdentsprófið sé áfangi á þeirra menntunarbraut til að halda áfram og stunda nám í háskóla. Þetta er þó ekki einhlítt. Það eru auðvitað til ýmsir menn, sem hætta námi við stúdentspróf og fara ekki lengra, en aðalreglan er þó, að menn halda áfram, ef fært er og taka háskólapróf.Þess vegna má fyrst og fremst líta á stúdentsmenntun og stúdentsprófið sem undirbúning að háskólamenntun. Nú virðist mér, sem formælandi minni hl. ætli þessum stúlkum, sem yrðu stúdentar frá væntanlegri menntadeild Kvennaskólans í Reykjavík ekki aðallega að fara inn á þessa braut - að þær gerðust háskólaborgarar og héldu áfram í háskóla - heldur eigi menntadeildin þarna að verða undirbúningsmenntun undir ýmiss konar kvenleg störf í þjóðfélaginu - ýmiss konar störf, sem miklu fremur séu stunduð af konum en körlum. Í því nál. minni hl. er minnzt á hjúkrunarskóla, húsmæðraskóla, fóstruskóla o. s. frv. Nú er það að vísu þannig, að í þessum skólum, sem ég hef hér talið upp, er alls ekki gerð krafa um það sem inntökuskilyrði, að menn hafi stúdentspróf, heldur mundi sjálfsagt stúlka með landspróf eða gagnfræðapróf frá Kvennaskólanum komast í þessa skóla, eins og nú er. Ég hygg, að það verði æði langt í land, að farið verði að gera þær kröfur til þessara skóla, sem hér eru nefndir, að inntökuskilyrði í þá verði stúdentspróf. Út frá forsendum frummælenda hv. minni hl., þá finnst mér í raun og veru alveg með sömu rökum megi segja, að það eru fjölda mörg störf í þjóðfélaginu, sem kallast nær eingöngu eða aðallega störf karlmanna, og það er þá alveg með sama rétti hægt að setja á stofn menntadeild fyrir pilta eingöngu, sem ætti þá að undirbúa þá í að fara í skóla, þar sem menn læra upp á störf, sem karlmenn stunda sérstaklega, eins og að fara í vélskóla, stýrimannaskóla eða eitthvað þess háttar. Sannleikurinn er sá, eins og allir vita, að það fer sífellt í vöxt, að bæði karlar og konur, eða piltar og stúlkur, stunda nám í þessum skólum, sem hér hafa verið nefndir, t. d. er það farið að tíðkast að karlmenn stundi hjúkrunarnám og verði hjúkrunarmenn, og ef stúlkurnar sem ætla sér að verða hjúkrunarkonur, ættu að koma inn í Hjúkrunarskólann sem stúdentar frá Kvennaskólanum, hvaðan eiga þá blessaðir piltarnir að koma, sem ætla sér að verða hjúkrunarmenn, einmitt þegar þessi tilhneiging er svo vaxandi í þjóðfélaginu, að karlar og konur stundi sams konar störf, jafnvel störf, sem annað kynið stundaði aðallega áður? Úr því að við höfum komizt af allan þennan tíma án þess að hafa sérmenntaskóla fyrir konur, þá ættum við því fremur að geta verið laus við það nú á tímum. Og þess vegna má segja, að samþykkt þessa frv. yrði í raun og veru spor aftur á bak og spor út úr nútímanum. Hér hefur verið rætt um réttindi Kvennaskólans, og að hann hafi t. d. eins og kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv. að því leyti verið sérskóli, að gagnfræðadeild hans sé eingöngu fyrir konur. Það er út af fyrir sig alveg rétt, að Kvennaskólinn er sérskóli, eins og hann er í dag - fyrst og fremst á þann hátt, að það eru eingöngu stúlkur, sem læra þar. En af því leiðir ekki, að hann eigi að feta lengra á braut þessara frávika með því að gera hann einnig að sérstökum menntaskóla fyrir stúlkur - síður en svo. Reyndar má segja, að hann byggi þar á gamalli hefð að vera sérskóli, og forréttindi Kvennaskólans í dag eru líka þau, sem ég hygg, að hann hafi umfram afla aðra skóla í landinu, að hann fær að velja nemendur eftir einkunnum og taka þá, sem beztum árangri hafa náð í hinum ýmsu skólum Reykjavíkurborgar, eða hér í Reykjavík og nágrenni. Og eftir því, sem ég bezt veit - ég þekki þetta að vísu ekki nógu vel - þá er Kvennaskólinn í fyrsta lagi skyldunámsskóli að því leyti, að þar eru tekin tvö ár af skyldunámi. Hann hefur landsprófsdeild, og svo hefur hann tvö ár í viðbót fram yfir skyldunámið eins og venjulegur gagnfræðaskóli. Og svo á að fara að demba ofan á þetta menntadeild. Það var minnzt hér á Menntaskólann á Akureyri. Hann fékk undanþágu í nokkur ár frá lögunum, en hann var látinn hlíta þeim. Hann fékk ekki að hafa gagnfræðadeild ásamt menntadeildinni, þó að kannske skólinn þar hefði viljað það, af því að það var brot á lögunum og af því að það á að halda uppi fræðslulöggjöfinni. Menn geta deilt um það, hvernig fræðslulöggjöfin eigi að vera, en það á að halda henni uppi, og það var þess vegna réttilega gert að halda henni uppi á Akureyri. Alveg eins á Kvennaskólinn að hlíta fræðslulöggjöfinni, og það á ekki að fara að gera hér undanþágu á fræðslulöggjöfinni og honum einum til handa, því eins og segir í nál. okkar, myndi það draga dilk á eftir sér. Hvernig ætti þá að neita, við skulum segja Menntaskólanum á Akureyri, ef hann heimtaði gagnfræðadeild, eða hvernig ætti að neita Flensborgarskólanum um það að fá rétt til þess að brautskrá stúdenta og hafa menntadeild, ef þetta yrði samþykkt? Ég sé ekki, hvernig staðið yrði gegn því með góðu móti. Það hefur líka verið vitnað hér til Verzlunarskólans. Hann er sérskóli, en þar eru þó kynin ekki skilin að. Hann er að því leyti frábrugðinn, að því er ég bezt veit, að þar er ekki landsprófsdeild, heldur er tekið sérstakt inntökupróf í Verzlunarskólann. Ég segi það sem mína persónulegu skoðun, að ég er algerlega á móti því, að fleiri sérskólar - þá á ég ekki bara við Kvennaskólann sérstaklega, heldur alla aðra, sem kæmu til greina, fái rétt til þess að brautskrá stúdenta heldur en þegar er, þar sem eru Kennaraskólinn og Verzlunarskólinn. Ég raunar efast um, að það hafi verið rétt stefna í upphafi að leyfa það, þó að menn hafi sjálfsagt skiptar skoðanir á því. Þá vitnaði hér formælandi minni hl. í stúdentspróf í Bandaríkjunum, en stúdentsprófið í Bandaríkjunum og stúdentsprófið á Íslandi eru ekki sambærileg, því menn taka stúdentspróf í Bandaríkjunum yngri, sennilega 2 árum yngri en hér á Íslandi, þannig að t. d. prósenttölur um það eru ekki sambærilegar. Ég undirstrika svo þau rök, sem fram hafa komið í okkar nál. Ég get aðeins bætt því við að lokum, að minnast á kostnaðinn fyrir utan það, að það er ekkert pláss fyrir þessa menntadeild í þessu skólahúsi, sem nú er, og það þyrfti auðvitað að byggja miklu stærra. Ef engin menntadeild verður stofnuð, þá nægir þarna væntanlega viðbygging. En ef menntadeild yrði hins vegar stofnuð, þá kæmi fljótlega að því, að það þyrfti að byggja nýtt skólahús, miklu stærra og auðvitað myndi verða mikill kostnaður því samfara, og það er alltaf, hvað sem stofnkostnaðinum líður, mjög dýrt að reka fámennan og lítinn menntaskóla, og sérstaklega hygg ég, að kennslukraftarnir myndu nýtast illa. Það yrðu margir stundakennarar, sem eðlilegt er, þar sem skólinn yrði svo fámennur, að hann myndi þess vegna verða miklu kostnaðarsamari. Ég tel, að það séu þegar fyrir hendi nægilega margir menntaskólar í Reykjavík og það þurfi að beina því fjármagni, sem á menntaskólastigið er ætlað, annað á næstu árum.



Herra forseti. Í nál. meiri hl. menntmn. á þskj. 654 eru í 6 liðum færð rök fyrir því, að við, sem meiri hl. skipum, erum andvíg þessu frv. um heimild handa Kvennaskólanum í Reykjavík til að brautskrá stúdenta. Ég geri ráð fyrir að við, sem meiri hl. skipum, leggjum e. t. v, misjafnlega ríka áherzlu á einstaka liði, þótt allir ráði þeir um andstöðu okkar við frv. Í mínum huga eru það meginrök gegn frv., að með því er horfið frá þeirri stefnu, sem hér hefur ríkt, og sem nýlega hefur verið lögfest, að menntaskólar skuli vera samskólar þeir skuli vera bæði fyrir pilta og stúlkur. Í jafnréttisbaráttu kvenna hefur krafan um menntunarjafnrétti einmitt verið ein meginuppistaðan. Aðskilnaður kynjanna á sama menntastigi, þ. e. a. s. á menntaskólastigi, með sérskóla fyrir stúlkur, þar sem lögð er áherzla á eitthvað, sem ég trúi, að í dag sé nefnt „sérstakar menntunarþarfir kvenna“, er undirstrikun á hefðbundnum skoðunum um verkaskiptingu kynjanna í þjóðfélaginu, sem hefur á margvíslegan hátt orðið konunni fjötur um fót í sókn hennar til jafnréttis og bættrar aðstöðu. Þetta gerir unga konan í dag sér fyllilega ljóst. Enda er andstaðan við þetta frv. áberandi rík í þeirra hópi. Ég minnist þess, að einhvern tíma fyrir áratugum síðan kom upp sú hugmynd að gera Kvennaskólann í Reykjavík að menntaskóla og þá á þann hátt - sem er frábrugðið því, sem þetta frv. gerir ráð fyrir - að hann skyldi vera menntaskóli fyrir konur eða stúlkur, og svo skyldi vera annar fyrir pilta, og væri þar ekki um neitt val að ræða. Ég hef sjálfsagt verið búin að steingleyma því, að þessari hugmynd hafi nokkurn tíma skotið upp, ef mér væri ekki enn töluvert fersk í minni sú gremja, sem varð í kvenstúdentafélaginu út af þessari till. Ég held, að við kvenstúdentar höfum þá allar sem einn maður verið þeirrar skoðunar, að bæði væri rangt að aðskilja stúlkur og pilta í menntaskólunum og hitt, að það var uggurinn um, að í þessum kvennamenntaskóla, ef til kæmi, yrði farið að leggja aðaláherzluna á vissar greinar, sem í dag yrðu líklega kallaðar „sérstakar menntunarþarfir kvenna“. Eins og ég sagði áðan, þá er andstaðan gegn þessu frv. mjög sterk, einmitt meðal ungu kvennanna. Um ungu mennina, sem hafa að vísu af miklum móði stutt þeirra málstað, myndi ég vilja segja, að ég vona, að það endist svo, að þegar þau eru síðar meir komin út í lífið, eigi þeir eftir að viðurkenna stúlkurnar sem jafnoka sína og geri það ekki einungis í orði, heldur einnig á borði. Það hefur verið á það bent, að sérskólafyrirkomulagið sé alls staðar á undanhaldi. Hér á hins vegar að ganga á móti straumnum - á móti þróuninni. Fyrir utan það, að samskólar skapa nákvæmlega jafna menntunaraðstöðu, þá hafa þeir það mikla gildi að mínu viti, að það er stórkostlegt atriði fyrir ungt fólk einmitt á þessum aldri, þegar það er mjög að mótast, að hafa tækifæri til þess, og þá er það tækifæri mikils virði einmitt innan skóla, að kynnast viðhorfum hvers annars. Þetta er fólk, sem, þegar úr skólanum kemur, á eftir að fara út í lífið, starfa þar saman hlið við hlið, og þá tel ég, að það sé nauðsynlegur undirbúningur þess, að það starf fari fram af skilningi, að þetta unga fólk hafi fengið að sitja saman í skóla og blandað þar geði. Eins og ég sagði, þá eru það ekki meginrök mín gegn frv., að með því yrði horfið frá samskólastefnunni, að því er þennan skóla varðar. Hins vegar legg ég ekki eins mikið upp úr því, sem talið er í 1. lið í nál., það er sem sé aðskilnaður gagnfræðastigs og menntaskóla, þó ég geti tekið undir það, að rétt sé að halda sér við ákvæði laganna þar að lútandi. En ef það á á annað borð að fara að veita gagnfræðaskóla rétt til þess að útskrifa stúdenta, þá væri auðvitað vitið meira að velja stærri skóla. Kvennaskólinn er minnsti gagnfræðaskólinn í Reykjavík. Stærri skóli myndi þó gefa einhvern möguleika á valfrelsi og fjölbreytni í námi og að framkvæma það þá með hóflegum tilkostnaði, sem ekki er til staðar í litlum skóla eins og Kvennaskólanum. Það hefur verið talað um að það yrði að vera þar ein deild í bekk. Við skulum segja að í henni væru 15–20 stúlkur. Svo eiga að vera valgreinar, einhverjar greinar, sem yrðu miðaðar við hinar „sérlegu menntunarþarfir kvenna“, eins og það er orðað, og það mundi að sjálfsögðu vera eitthvað mismunandi hvaða greinar stúlkurnar kysu sér sem valgreinar. Þá yrði þetta bútað niður í kennslu fyrir kannske 5–6 stúlkur, og ég vil nú vitna til þess, sem aðrir hafa hér sagt um allt það, sem að kallar í okkar skólakerfi, og hvort ekki væri betur varið peningum á annan hátt. Um þessar greinar, sem eiga að vera sérstaklega við hæfi stúlkna, verð ég að taka undir það, sem hefur komið fram bæði í ræðum og skrifum, að ég sé ekki, að það sé ein einasta þeirra, sem ætti að útiloka pilta. Það hafa verið færð rök fyrir því, að Kvennaskólanum yrðu veitt þessi réttindi, og það hefur verið tengt mjög við 100 ára afmæli skólans, sem nú er ekki langt fram undan. Það er sagt, að skólinn eigi sér merka sögu, og rétt er það. Í dag er hann þó - við skulum horfast í augu við hlutina eins og þeir eru - einn af gagnfræðaskólunum í Reykjavík með þá sérstöðu, að þar eru eingöngu stúlkur. Það hefur verið fært sem rök fyrir þessu, að hann væri góður skóli. Ekki dettur mér í hug að mæla því í móti, og enginn, held ég, að efist um það, að skólinn nýtur hinnar ágætustu stjórnar. En við skulum horfa á hitt líka, að það væri hægt að gera hvern einasta gagnfræðaskóla með góða stjórn, og sem betur fer hafa þeir það fleiri, að úrvalsskóla, ef hann fengi að velja inn nemendur eftir einkunnum. Og þegar við tölum um, að það sé góður skóli, þá getur maður velt því fyrir sér, hvernig eigi að meta það, hvað sé góður skóli. Ég endurtek aftur, að ég álít að Kvennaskólinn sé mjög góður skóli. Mér koma í hug orð eins ágæts skólamanns hér í Reykjavík, þar sem hann bendir á það, að ef það eigi að meta gæði skóla, þá sé sanngjarnast og eðlilegast að meta þau eftir því, hvað skólanum tekst að vinna úr þeim efnivið, sem honum er fenginn í hendur. Ég býst við, að sá ágæti kennari hafi haft í huga þá kennara, sem taka að sér að skila áleiðis þeim nemendum, sem minnst hafa fengið veganestið frá forsjónarinnar hendi. Það er líka eðlilegt, þegar skólarnir hafa þá sérstöðu, sem Kvennaskólinn hefur, að til hans veljast góðir kennarar, annað væri óeðlilegt, og enda mun kennaralið þar vera prýðisgott. En ég verð að segja, þegar við höfum, eins og hér hefur verið á minnt, í sömu götu alveg á næstu grösum, menntaskóla, sem geta tekið við þeim stúlkum úr Kvennaskólanum, sem vilja leggja inn á þá braut að stunda menntaskólanám, hvaða vit er þá í því að vera að stofna menntadeild við þennan litla gagnfræðaskóla með ærnum tilkostnaði og með takmörkuðu vali á sérgreinum, bara vegna þess að þessi skóli gegndi á sínum tíma sérstæðu hlutverki í þjóðfélaginu og verður bráðum hundrað ára gamall? Ég verð að segja það, að ég varð fyrir töluverðum vonbrigðum með ræðu frsm. hv. minni hl. menntmn. Hans ræða hné öll að því að rökstyðja það, að þessi skóli ætti að fá tækifæri til þess að mennta konur til starfa, sem þær eru hæfari til en karlar, og þarna fannst mér gamla grýlan skjóta upp kollinum, skoðanirnar um hefðbundna verkaskiptingu. Hann sagði, að þetta frv. væri í fullu samræmi við þá stefnu, sem nú ryður sér bil rúms, að veita sem fjölbreyttasta menntun, en þetta frv. gengur bara þvert á þá stefnu. Það mætti gjarnan taka upp kennslu í þeim greinum, sem hafa verið orðaðar, og allt er það nú samt heldur óljóst í sambandi við fyrirhugaða menntadeild við Kvennaskólann. Það yrði áreiðanlega ávinningur að taka upp kennslu í þeim greinum, en það á bara að gera það í öðrum skólum, en ekki þessum litla skóla með sárafáum nemendum í menntadeild, og þar sem eingöngu stúlkur hafa tækifæri til að stunda námið. Hv. frsm. minni hl. talaði þannig, að það var helzt að skilja, að það þyrfti að gefa ungum stúlkum í menntaskólum tækifæri til að búa sig undir að fóstra börn og hjúkra sjúkum. Ég skal um þetta bara vísa til þess, sem hv. frsm. meiri hl. n. sagði áðan, að stúlka fer ekki í menntaskóla til þess að búa sig undir að fóstra ungbörn eða að hjúkra sjúkum. Hún fer þangað til að skapa sér möguleika til að standa jafnfætis piltunum um menntun og aðstöðu, þegar út í lífið kemur. Þá talaði hv. þm. um það, að þetta frv. miðaði að því, að betur yrðu metin þau störf, sem sérstaklega eru talin kvenmannsstörf. Þetta finnst mér sagt algerlega út í hött. Ég held, að þessi störf, og það er rétt hjá hv. þm., séu núna vanmetin. En ég held, að bezta ráðið til þess, að þau yrðu metin að verðleikum, væri það, að konurnar gætu haslað sér völl sem jafnokar og jafnmenntaðar karlmönnunum utan heimilanna. Það þýðir ekkert annað en horfast í augu við þá þróun í þjóðfélaginu, að konan leitar í æ ríkari mæli út fyrir heimilið. Hún er að verða æ meiri þátttakandi í athafnalífinu utan veggja heimilisins og það hlýtur óhjákvæmilega að leiða til annarrar verkaskiptingar en nú tíðkast inni á heimilunum sjálfum og á milli hjónanna. Það er reyndar búið að skrifa svo margt og segja um þetta frv., að það er að bera í bakkafullan lækinn að bæta þar einhverju við, enda er það, sem maður segir, kannske upprifjun á því, sem áður hefur verið sagt. En það kom fram í ræðu hv. 11. þm. Reykv., að Kvennaskólinn hefði þegar sérstöðu að því leyti, að hann væri gagnfræðaskóli, sem væri eingöngu fyrir stúlkur, sérskóli, og hann vildi halda út strikið með það og leyfa þar einnig menntadeild. Ég minnist þess, ég held að ég muni það áreiðanlega rétt, að hafa lesið í blöðunum, að einhverjir mennta- og stúdentahópar erlendis hafi sent áskorun um það, að Kvennaskólinn yrði lagður niður sem sérskóli og piltum veitt þar innganga. Ég held, að mörgum hafi kannske fundizt þetta fjarstæða, a. m. k. mundi ég ekki telja mig reiðubúna til þess að leggja það til, en einmitt af því tilefni, þá fór ég að hugleiða þetta mál, og ég setti dæmið þannig upp fyrir mér, að ekki væri til neinn kvennaskóli í Reykjavík eða á Íslandi og svo kæmi einhver fram með þá hugmynd, að nú þyrftum við endilega að fá kvennaskóla. Ég efast ekki um, að það væri hugmynd, sem mundi þykja fráleit. Við erum það bundin vananum og um leið sögunni og þar með sögu menntastofnana, að það villir stundum um fyrir okkur, þegar við eigum að taka upp mál og dæma um það. Um Kvennaskólann vil ég segja það, að hann er alls góðs maklegur og sannanlega mætti gera þeim ágæta skóla eitthvað til heiðurs á 100 ára afmæli hans. En hinu er ég algerlega andvíg, að þess afmælis sé minnzt með því að stíga spor aftur á bak í okkar skólamálum.

Frsm. minni hl. (Ólafur Björnsson) : Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e., sem hér talaði áðan, komst svo að orði, að þær skoðanir, sem ég hefði haldið fram, væru gamaldags, jafnvel rödd frá fyrri öld. Það er nú ódýru verði keypt að slá slíku fram, og má vera að sumum kunni að þykja slíkt fyndið, en ég átti ákaflega erfitt með að henda reiður á röksemdunum, sem hann færði fram fyrir slíku. Það var þá helzt sú, að hann líkti samþ. þessa frv. við það, þegar negrar og hvítir menn eru aðgreindir í skólum Bandaríkjanna. Þar er þó sá meginmunur á, að þegar maður ber saman negra og hvíta menn, þá er það á hleypidómum einum byggt, að þeir hafi mismunandi hæfileika til þess að stunda mismunandi störf. Ef það væri hins vegar þannig, að það mætti færa rök að því, að það væru viss störf í þjóðfélaginu, sem betur væru stunduð af hvítum mönnum en svörtum og svo öfugt, þá gæti vel komið til greina að hafa sérskóla fyrir menn til undirbúnings þeirra starfa, en svo er auðvitað ekki. Að öðru leyti finnst mér, að flest af því, sem hv. andstæðingar þessa frv. hafa sagt um þessi mál, sé að því leyti utan við kjarna málsins, að sú skoðun hefur alls ekki komið fram hjá þeim, að þeir neituðu því, að til væru störf í þjóðfélaginu, sem konur væru betur fallnar til að stunda en karlar. Ef engin slík störf eru til, þá er óeðlilegt að hafa nokkrar skólastofnanir, jafnvel að hafa kvennaskóla í sinni núverandi mynd, sem eingöngu væru annars vegar fyrir konur og hins vegar fyrir karla. Mér virtist, að hv. þm. væri raunar þeirrar skoðunar, a. m. k. hvað snertir barngæzlu, þá væru a. m. k. prófessorar ekki vel til þess fallnir að stunda hana. Þeir væru stundum gleymnir. Það er fínn máti að setja það á, sem maður hefur áður heyrt, að prófessorar séu stundum utan við sig, og satt að segja get ég alveg fallizt á það með hv. þm., að ég hef á hvorugum okkar álit sem barnfóstrum og tel það ekki neitt þjóðfélagslegt óréttlæti, þó að ég búist ekki við því, að við yrðum teknir í Fóstruskólann, ef við sæktum um það. Hv. 3. landsk. þm. sagði, og það var að nokkru leyti rétt, að það, sem fyrir okkur vekti, sem mæltum með þessu frv., væri ekki fyrst og fremst það, að um undirbúning undir háskólamenntun væri að ræða. Það er alveg rétt, a. m. k. eins og sakir standa, að það eru sérskólar, sem ástæða væri til, að konur með þá undirbúningsmenntun,. sem Kvennaskálinn veitir nú og kann að veita síðar, leituðu til, en eins og Háskólinn er núna, hefur hann mjög lítið upp á að bjóða í þeim efnum. Hins vegar tel ég líklegt, að síðar meir, á sama hátt eins og er í amerískum háskólum og víða erlendis, kynni Háskólinn að hafa upp á ýmsar slíkar greinar að bjóða, sem ætla má, að konur væru jafnvel hæfari til að stunda en karlar. Það má nefna t. d. híbýlaskipulag, heimilishagfræði og ýmsar fleiri greinar, sem skotið hafa upp kollinum í seinni tíð. Hv. 3. landsk. þm. minntist á það, að ef ástæða væri til þess að sérmennta konur með tilliti til þeirra starfa, sem æskilegt sé, að þær stundi, þá mætti koma upp alveg sams konar hliðstæðum skóla fyrir karlmenn. Við þetta hef ég aðeins það að athuga, að þau störf - og óneitanlega eru þau til eins og ég nefndi í framsöguræðu minni - þar sem karlmenn hafa yfirburði, eru þau, þar sem þarf sérstaklega líkamskrafta, og ég veit ekki, hvort það er hlutverk skóla að þjálfa undir það. Hitt er svo annað mál, að á lægri skólastigum en á menntaskólastigi gæti vel komið til greina undirbúningsmenntun undir störf, sem maður veit, að fyrst og fremst og jafnvel einvörðungu eru stunduð af körlum. Mér þætti t. d. ekki óeðlilegt, að innan verknámsdeildar gagnfræðastigsins yrði komið á fót deildum, sem væru sérstaklega miðaðar við það að búa menn undir sjómannaskóla, vélskóla o. s. frv. Ég veit ekki um þessa skóla, hvort konum er bannaður aðgangur að þeim. Ég hef aldrei heyrt um það getið, að kona hafi farið í Vélskólann eða Sjómannaskólann og vera má, að ef um þetta væri sótt myndu viðkomandi skólayfirvöld frekar ýta þeim frá slíku á þeim grundvelli, að það kynnu að vera sjómennirnir meira en sjómennskan, sem heillaði þá viðkomandi, sem út af fyrir sig er ekki nema gott eitt um að segja. En a. m. k. í raun er sú menntun, sem hér er um að ræða, eingöngu sótt af karlmönnum. Og ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að um sérstakan undirbúning á einhverjum skólastigum undir það gæti verið að ræða. Það finnst mér mjög í samræmi við þróun tímans. Annars vil ég taka það fram, hafi það ekki nógu skýrt komið fram í framsöguræðu minni, að ég er alveg á sömu skoðun og hv. 11. þm. Reykv. um það, að aðalreglan í okkar skólamálum eigi að vera sú, að um samskóla sé að ræða. Með þorrann af þeim störfum, sem stunduð eru í þjóðfélaginu, er það þannig, að konur og karlar hafa jafna hæfileika til þess að stunda þau, og þá er eðlilegt, að um samskóla sé að ræða. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að konur færu ekki í menntaskóla með það fyrir augum að ganga í Hjúkrunarskólann, Fóstruskólann o. s. frv., heldur til þess að öðlast jafnrétti við karlmenn. Auðvitað verður það þannig, og býst ég við, að það hljóti að vera þannig í framtíðinni, því að æskilegt má telja, að sem flestar konur verði stúdentar, og allur þorrinn af þeim mundi stefna að öðrum störfum en þessum. Hins vegar hefur mér verið tjáð, að að því stefni - ég veit ekki, hvort það er orðið þegar, að bæði Hjúkrunarskólinn og Fóstruskólinn muni gera það að inntökuskilyrði, að viðkomandi hafi stúdentspróf, svo að ef það er rétt, þá finnst mér að þetta sé ekki alveg rétt. En hitt er auðvitað ekki nema eðlilegt, að meginþorrinn af þeim konum, sem tekur stúdentspróf, gerir það í öðrum tilgangi. Hv. 2. þm. Reykv. sagði líka, og í því er vissulega sannleikskjarni, að hin hefðbundna verkaskipting milli kvenna og karla hefði leitt til þess, - ég man nú ekki, hvernig hún orðaði það, en ég held, að með meininguna sé rétt farið, - að konur hefðu verið undirokaðar og þeim skipað á eins konar óæðri bekk. Ég veit nú út af fyrir sig ekki, hvort þetta er vegna verkaskiptingar, sem átt hefur sér stað, heldur blátt áfram vegna þess, að karlarnir, sem hinn sterkari aðili, hafa ekki unnað konunum fyllilega réttar síns. Það er ég hræddur um, að hefði átt sér stað alveg óháð verkaskiptingunni. En eins og ég sagði í framsöguræðu minni, þá er aðalspurningin þessi: Er þessi verkaskipting eðlileg eða ekki? Eru til störf, sem æskilegt má telja frá sjónarmiði þjóðfélagsins, að frekar séu stunduð af konum en körlum, af því að þær séu til þess hæfari? Ef þessu er neitað, þá er auðvitað enginn grundvöllur fyrir slíkum sérskólum. Ef því hins vegar er játað - og athyglisvert er, að enginn af andmælendum þessa frv. hefur beinlínis haldið fram þeirri skoðun, að þessi störf væru ekki til - er það álit mitt, að leiðréttingin eigi ekki að vera á þann hátt, að konur hætti að stunda þessi störf og karlmennirnir fari í þau, þótt þeir séu til þess miklu miður hæfari, heldur að þau verði metin svo sem rétt er, þannig að launakjör og annað, sem leiðir af þessum störfum, sé í fullu samræmi við mikilvægi þeirra. Það tel ég hina réttu leið í þessu efni.

Fjmrh. (Magnús Jónsson) : Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en af því að vissir þættir þessara mála, skólamálanna, snerta mitt embætti, tel ég rétt að segja hér aðeins nokkur orð um mína skoðun á þessu máli. Að sjálfsögðu erum við öll sammála um það hér í hv. d. og á Alþ. yfirleitt, að Kvennaskólinn í Reykjavík sé einn hinn merkasti skóli á sínu sviði, ef ekki sá merkasti, og ég hygg, að það, sem hafi ráðið afstöðu ýmissa manna til þess að vilja veita þessum skóla stúdentsréttindi stafi af því, að þeir hafi viljað veita skólanum viðurkenningu fyrir vel unnin störf. Út af fyrir sig er þetta sjónarmið, sem er hægt að virða, og af þeim sökum er það afsakanlegt, þó að menn hafi viljað taka jákvæða afstöðu með þessum hætti til umsóknar skólans. En ég verð samt að segja það, að mér finnst hér vera um það veigamikið atriði að ræða, að það sé ekki alveg einfalt mál að verðlauna tiltekinn skóla, hvað góður sem hann er, á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, það þurfi að skoða málið á breiðari grundvelli og megi ekki láta of mikla tilfinningasemi ráða í því efni. Ég skal hér ekki fara út í þá sálma, hvaða sérhæfileika karlar og konur hafa til ýmissa starfa í þjóðfélaginu. Það skiptir ekki öllu máli. Það, sem skiptir máli hér, er það, hvers eðlis skólakerfi okkar er, og í annan stað, hvort með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir að fara inn á, sé verið að þjóna þeim tilgangi að ná betri árangri með því kerfi heldur en nú er eða ekki. Það er ómótmælanleg staðreynd, að menntaskólanám er almennt nám, sem ekki er fólgið í sérhæfingu. Það er að vísu farið að deila menntaskólanámi nú niður í nokkrar valgreinar, þannig að það má segja, að það sé farið að sérhæfast meira en áður var, en það er þá ein grundvallarregla, sem fylgt hefur verið í skólakerfinu til þessa, og það er það, að menntaskólarnir skuli vera samskólar og þeir skuli vera skólar út af fyrir sig, ekki tengdir öðrum skólum. Það eru að vísu til undantekningar í þessu efni, þar sem eru Kennaraskólinn og Verzlunarskólinn. Í þann tíð, þegar þeim skólum voru veitt stúdentsprófsréttindi, voru erfiðleikar að veita aðstöðu öllu námsfólki, sem vildi fara í menntaskóla, að það ætti kost á að njóta þeirrar fræðslu, og því farið inn á þá braut að veita þessum skólum réttindi. Nú er þessu alls ekki þann veg farið. Og það eru mörg ár síðan það voru lögð ákveðin plön eða áætlanir gerðar um það, hvernig ætti að byggja upp menntaskóla í landinu til þess að fullnægja þörf þess fólks, sem vildi stunda menntaskólanám. Það er að vísu svo, að þessir tveir skólar hafa réttindi til þess að útskrifa stúdenta. Það er að vísu stefnt að því nú, að Kennaraskólinn breytist. Það er of snemmt að tala um, með hverjum hætti það verður, en hann verður jafnvel skóli, sem stúdentspróf yrði inntökuskilyrði í, þannig að það er þá eftir aðeins einn skóli, Verzlunarskólinn, sem hefur þessi réttindi. Og sá skóli er almennur skóli. En ég mundi telja engu að síður, að það væri mjög mikið álitamál, hvort það er æskilegt, að menntadeild sé við hann tengd. Það er mál út af fyrir sig, sem ekki er hér til umræðu og ég skal ekki fara inn á. Hitt er alveg ljóst mál, að ef á að fara inn á þá braut að veita gagnfræðaskólum almennt og hér er um gagnfræðaskóla að ræða, Kvennaskólann í Reykjavík, rétt til þess að útskrifa stúdenta, þá er farið inn á nýja braut, sem er auðvitað alveg ófyrirsjáanlegt, hvaða afleiðingar kann að hafa, og það eru margir gagnfræðaskólar í landinu, sem eru vissulega góðir skólar, sem gætu gert kröfu í þessu efni, þannig að ég held, að það yrði erfitt að standa á því, að hér sé um svo sérstætt mál að ræða, að af þeim sökum væri hægt að standa gegn óskum annars staðar frá. Nú er hins vegar rétt að taka það fram, að hver þróunin verður í þessum efnum, er ekki gott að segja um, vegna þess að það er farið að taka upp framhaldsdeildir við gagnfræðaskólana. Og það kann vel að vera, að það mætti taka upp með sama hætti framhaldsdeild við Kvennaskólann í Reykjavík eins og aðra gagnfræðaskóla. Hvernig þessar deildir þróast, er enn þá ekki nægileg reynsla fengin af til þess að segja neitt ákveðið um. Það er nýlega búið að setja þessum deildum verksvið og marka þá stefnu, sem þær eigi að fara, og þau réttindi, sem nemendur úr þeim geti fengið í framhaldsskólum, en engu að síður er þó enn fastmótuð sú stefna að byggja upp menntaskólana sem sérskóla, og sú menntaskólalöggjöf, sem nýlega hefur verið samþykkt hér á Alþ., byggist á þessari grundvallarhugsun. Ég held, að það sé jafnframt alveg ljóst, að það sé uppi sú hugmynd hjá mönnum, að það sé rétt að dreifa þessum skólum um landið. Það hafa þegar komið fram till. um það að byggja skóla á Vestfjörðum og Austurlandi, og má segja, að fullur skilningur hafi verið á því hér á Alþ., að þróunin stefndi í þá átt. Það kann að vera nauðsynlegt og er nauðsynlegt að efna til byggingar fleiri menntaskóla hér í Reykjavík. En ég held, að það eitt sé alveg ljóst, að það er glórulaus fásinna að byggja þrjá menntaskóla hlið við hlið hér við Tjörnina í Reykjavík. Það væri þá nær að byggja menntaskóla hér suður í Reykjaneskjördæmi, í Hafnarfirði eða annars staðar, þannig að skólarnir væru ekki hver ofan í öðrum. Þetta skapar ekki aðeins vandamál að því leyti, að nemendur þurfi úr ótalmörgum áttum að koma hér á einn stað í stað þess að eiga styttra að sækja í skóla, heldur hefur það komið í ljós, að þetta skapar félagslag vandamál innan skólanna, sem hafa mismunandi aðstöðu, og það er á engan hátt heppilegt. Það held ég, að reynslan hafi sannað. Það hefur í nokkur ár verið unnið, eins og ég sagði, kerfisbundið að því með sérstökum fjárveitingum og áætlanagerð að byggja upp skólana. Hamrahlíðarskólinn hefur hér verið byggður upp á tiltölulega mjög fáum árum með stórátökum. Skólarnir úti á landi, Menntaskólinn á Akureyri og Menntaskólinn á Laugarvatni hafa einnig verið byggðir upp eftir sérstökum áætlunum, sem um það hafa verið gerðar, og nú síðast hefur verið settur á laggirnar nýr menntaskóli hér við Tjörnina í Reykjavík. Sá menntaskóli getur ennþá tekið á móti fjölda nemenda, þó að það verði innan tíðar að hefjast handa um það að skoða, hvar eigi að byggja hér enn nýjan skóla til þess að taka við því fólki, sem kemur á menntaskólastigið á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þegar þetta kvennaskólamál kom til meðferðar, þótti mönnum það kannske meinlausara mál en það er í fljótu bragði. Út af fyrir sig erum við hér að raska grundvelli menntaskólalöggjafarinnar, og látum það vera. Það er menntamannanna og skólamannanna mál að fjalla um það. En ég kemst ekki hjá að benda á, að málið er undirbúið á þann hátt fyrir Alþ., og þannig leit það út, þegar ég hafði nokkur afskipti af því, áður en það var lagt fyrir þingið, að það væri hægt að koma við menntadeild hér við Kvennaskólann í Reykjavík án þess að þurfa að leggja út í neinar byggingar í því sambandi. Nú liggur það ljóst fyrir og menntmrn. hefur gert á því athugun, að þetta kemur ekki til neinna greina. Við stöndum andspænis því að verða, ef það á að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir, að leggja út í byggingar, sem líklegt er, að kosti um 40 millj. kr. Þetta hlýtur óhjákvæmilega að hafa áhrif á uppbyggingu menntaskóla í landinu almennt og draga þá úr því, að það sé hægt að gera þau átök, sem þarf annars staðar, á þessu sviði. Ég tel alveg nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þessu, og hv. þdm. íhugi vendilega, að hér er farið inn á að taka á sig, auk þess að raska grundvelli menntaskólakerfisins, stórar fjárhagsskuldbindingar, sem af þessu frv. leiða ag mundu valda því, að einhvers staðar annars staðar yrði að draga saman seglin. Ég tel enga von til þess, að það sé unnt að auka fjármagn til menntaskólabygginga á þann veg, að það verði hægt að fullnægja þeim þörfum, sem rísa við það, að Kvennaskólinn í Reykjavík verði menntaskóli. Ég læt þessi orð mín nægja, herra forseti, vildi aðeins koma þessu á framfæri, af því að mér finnst það á vissan hátt snerta mitt verksvið einnig og mín skylda sé að benda á það, hvaða afleiðingar það hlyti að hafa fjárhagslega séð varðandi uppbyggingu menntaskóla í landinu almennt, að hér yrði stigið það skref að ákveða að gera umræddan skóla að menntaskóla. Það hlyti að leiða þegar af sér nauðsyn þess að hefja nýbyggingu fyrir skólann og valda því, að það drægi úr því, að það væri hægt að byggja upp menntaskóla bæði hér og annars staðar á landinu, eins og menn hljóta áreiðanlega að bera fyrir brjósti og eðlilegra er, að sé gert, heldur en að reisa þrjá menntaskóla hlið við hlið hér við Tjörnina í Reykjavík. Ég endurtek það að lokum, að það má enginn skilja orð mín svo, að ég sé með þessu að gera lítið úr hlutverki Kvennaskólans í Reykjavík. Hann hefur sitt sérstæða hlutverk, það merkilega hlutverk, sem hann hefur sinnt um langan aldur með miklum sóma, og það ekki sízt nú á síðustu tíð. En ég held, að það sé ekki endilega hægt að segja, að það sé verið að auka veg skólans, þó að það sé verið að færa hann inn á allt annað svið, eins og hér er verið að gera, og megi heldur segja, að það sé verið að stíga á vissan hátt spor aftur á bak varðandi þennan skóla sem kvennaskóla, eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan í sinni ræðu.



Herra forseti. Till. þessi til þál., sem hér er til umr., er flutt af hv. 4. þm: Norðurl. e. og fjallar um rannsókn á vandamálum landsbyggðarinnar vegna kostnaðar við vöruflutninga. Meginefni þessarar till. má skipta í tvo þætti: Annars vegar, að upplýst verði að fullu, hver áhrif flutningavandamálið hefur til hækkunar á almennan framfærslukostnað miðað við neyzluvöruverð á höfuðborgarsvæðinu, og að hinu leytinu, að upplýst verði, hvern kostnaðarauka einstakar átvinnugreinar kunna að bera vegna kostnaðar við vöruflutninga til byggðarlaga utan höfuðborgarsvæðisins og hvern aðstöðumun hann skapar. Í þriðja lagi fjallar till. um ábendingar um úrræði og athuganir á úrræðum, sem kæmu til greina í sambandi við hina tvo meginþætti, sem ég greindi frá. Þessi till. var send allshn. til athugunar, og fékk allshn. um hana umsögn hagstofustjóra. Þessi umsögn er fremur stutt, og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp, en hún hljóðar þannig: „Óskað hefur verið eftir því, að ég léti í té umsögn um þáltill. um rannsókn á vandamálum landsbyggðarinnar vegna kostnaðar við völuflutninga. Í þál. þessari er í fyrsta lagi lagt til, að upplýst verði að fullu, hver áhrif flutningavandamálið hefur til hækkunar á almennan framfærslukostnað miðað við neyzluvöruverð á höfuðborgarsvæðinu. Ef slík rannsókn ætti að hafa nokkurn tilgang, yrði hún að taka til allra neyzluútgjalda íbúa í þeim byggðarlögum, sem fjarlæg eru höfuðborgarsvæðinu. Það yrði m.ö.o. tilgangslaust og óraunhæft að rannsaka hækkunaráhrif flutningskostnaðar á þessum svæðum, án þess að jafnframt færi fram könnun á öllum útgjöldum fólks til neyzluvöru og þjónustu, þ. á m. þýðingu þess, að sum framfærsluútgjöld eru lægri úti á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Vitað er, að útsöluverð á sekkjavöru og annarri þungri matvöru er víða úti á landi verulega hærra en á höfuðborgarsvæðinu, og á ýmsum öðrum vörum, svo sem fatnaði og heimilisbúnaði, er það eitthvað hærra en á höfuðborgarsvæðinu. Á hinn bóginn má telja víst, að húsnæðiskostnaður sé almennt lægri utan höfuðborgarsvæðis og það þótt verð og aðflutt byggingarefni sé þar hærra. Enn fremur má nefna fargjaldaútgjöld á staðnum, sem eru tiltölulega hár útgjaldaliður á höfuðborgarsvæðinu, en lítill eða enginn annars staðar á landinu. Ljóst er, að útgjöld vegna þjónustu, sem menn verða, þegar svo ber undir, að sækja til höfuðborgarsvæðis, svo sem læknis- og sjúkrahúsþjónustu, felur í sér aðstöðumun milli íbúa á höfuðborgarsvæðinu og utan þess, en erfitt mun vera að komast að raun um, hverju hann nemur í fjárútlátum. Augljóst er, að ef upplýsa ætti þessi mál að fullu, mundi þurfa til þess nokkra sérfræðinga með tilheyrandi aðstoðarliði, og mundi kostnaður við það áreiðanlega nema millj. kr. Af þessu leiðir, að ekki er ráðlegt að stofna til slíkrar rannsóknar, nema hér sé um að ræða vanda, sem skiptir miklu máli. Það er skoðun mín, að jafnvel þótt tekinn sé með í reikninginn aðstöðumunur vegna læknisþjónustu og þess háttar, sé það engan veginn víst, að framfærslukostnaður úti á landsbyggðinni sé hærri en á höfuðborgarsvæðinu, og þótt hann kunni e.t.v. að öllu meðtöldu að vera hærri, sé munurinn það óverulegur, að ekki geti verið ástæða til að stofna til fjárfrekrar rannsóknar á þessum málum. Rétt er að taka fram, að að dómi Hagstofunnar er eðlilegt að telja menntunarkostnað barna á skyldunámsaldri til framfærslukostnaðar fjölskyldu. Hann mun yfirleitt vera hærri úti á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu, en ég tel það ekki skipta miklu máli við þann samanburð framfærslukostnaðar, sem hér er um að ræða. Að því er varðar menntunarkostnað barna ofan skyldunámsaldurs, vill Hagstofan ekki telja hann til framfærslukostnaðar fjölskyldna í þessu sambandi, enda þótt hann sé að sjálfsögðu í reynd mikill umframbaggi á mörgum fjölskyldum utan höfuðborgarsvæðis. En nú mun hins vegar hafa verið ákveðið að draga úr þessum aðstöðumun með sérstökum aðgerðum ríkisvaldsins. Í þáltill. þessari er einnig lagt til, að upplýst verði, hvern kostnaðarauka einstakar atvinnugreinar bera vegna kostnaðar við vöruflutninga til byggðarlaga utan höfuðborgarsvæðisins og hvern aðstöðumun hann skapar. Ég tel þetta vera vandamál, sem ávinningur gæti orðið af að kanna, enda ætti að vera unnt að gera það án mikilla fjárútláta. Ef af þessu yrði, teldi ég eðlilegt, að verkefnið yrði falið aðila, sem fæst við landshlutaáætlanagerð.“ Þetta var umsögn hagstofustjóra um þáltill., sem ég las hér. Í sambandi við þessa þáltill., sem liggur fyrir Ed., er rétt að víkja að því, að fyrir Sþ. liggur einnig þáltill., sem snertir þetta mál, en það er till. frá hv. 6. þm. Sunnl. o.fl. þm. um sérstakan útreikning framfærsluvísitölu fyrir hvern kaupstað landsins um sig. Og að því er varðar framfærslukostnað, almennan framfærslukostnað íbúa úti á landsbyggðinni borið saman við framfærslukostnað þeirra, sem búa á höfuðborgarsvæðinu, þá má segja, ef eigi að fara út í rannsóknir og samanburð og athugun á þessu, þá sé eðlilegast, að það sé sem viðtækast, þannig að það sé ekki einvörðungu gerður upp sá mismunur, sem kemur fram í því, að það er sérstakt flutningavandamál úti á landsbyggðinni og eingöngu rekja þann kostnaðarauka vegna framfærslukostnaðar, sem stafar af þessu eina vandamáli, heldur sé þá rétt að taka allt inn í dæmið, eins og kemur reyndar fram í umsögn hagstofustjóra, þannig að það séu teknir allir liðir, bæði þeir, sem eru hagfelldari fyrir fólkið úti á landi, og eins hinir, sem óhagfelldari eru, þannig að samanburður geti orðið sem fullkomnastur og víðtækastur. Það yrði væntanlega gert bezt með því að reikna þá út sérstaka vísitölu fyrir landsbyggðina eða fyrir einstaka staði þar. Vísitölurnar, sem farið hefur verið eftir hér, bæði framfærsluvísitala og neyzluvöruvísitala, sem eru auðvitað nátengdar, hafa yfirleitt verið miðaðar við framfærslukostnað í Reykjavík. Að vísu tel ég, að það væri í anzi mikið ráðizt að fara að reikna út og birta framfærsluvísitölu fyrir hvern kaupstað landsins, en ég teldi, að það væri samt athugandi að stiga spor í þessa átt og t.d. láta reikna út framfærsluvísitölu fyrir einn kaupstað í hverjum landsfjórðungi. En það er sjálfsagt rétt, sem hagstofustjóri segir, að til þess að leysa þetta verk vel og skilmerkilega af hendi, þannig að fullt gagn sé að, tekur það alllangan tíma og kann að verða mjög kostnaðarsamt, og það getur auðvitað enginn fullyrt um það fyrir fram, hver útkoman yrði, þó að hagstofustjóri spái því reyndar, að þarna muni ekki vera um neinn verulegan mismun að ræða. Niðurstaðan varð sú í allshn. að fella þau atriði niður úr till., sem snertu rannsókn á neyzluvöruverði utan höfuðborgarsvæðisins og þann þátt, sem flutningavandamálið á í því, vegna þess að þar færi betur á, ef þetta yrði allt saman rannsakað, - það yrði þá gert á vísitölugrundvelli, þar sem allt dæmið væri leyst í einu, - en töldum hins vegar rétt að halda við þau atriði í þessari þál., sem sérstaklega snúa að atvinnurekstrinum í landinu, og það væri fróðlegt að láta þá rannsókn fara fram á þeim aðstöðumismun atvinnurekstrarins, sem flutningavandamálið kann að skapa, eins og þessi till. stefnir að. Og reyndar má segja, að ef sú rannsókn á þessum kostnaðarmun atvinnurekstrarins vegna mismunandi flutningsaðstöðu færi fram, þá væri hún miklu kostnaðarminni og umfangsminni en hinn þátturinn, og sú rannsókn gæti líka gefið vísbendingu um mismunandi framfærslukostnað á þessum landssvæðum og annars vegar Reykjavík, - aðallega lítur maður á þetta sem Reykjavíkursvæðið og landsbyggðina, - en auðvitað er öllum ljóst, að þó að maður taki landsbyggðina eina út af fyrir sig, þá eru aðstæður þar innbyrðis ærið misjafnar. Allshn. var því sammála um að stytta þessa till. og breyta henni og leggja til, eins og kemur fram í nál. á þskj. 650, að tillgr. hljóði þannig: „Efri deild Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta hið fyrsta fara fram sérfræðilega rannsókn á þeim vanda, sem kostnaður vegna vöruflutninga skapar atvinnurekstri utan höfuðborgarsvæðisins, og hvernig helzt megi draga úr þeim vanda eða leysa hann.“ Og í samræmi við þetta gerum við till. um að breyta fyrirsögn þáltill. En nú er rétt að undirstrika, að þó að þessi rannsókn á þessu vöruflutningavandamáli sé hin þarfasta, og eins, að það sé athugað, hvernig draga megi úr þeim vanda eða leysa hann sem bezt, þá er það auðvitað ljóst, að ýmiss konar aðstöðumunur hjá atvinnurekstri annars vegar á milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar og hins vegar innbyrðis hjá landsbyggðinni á rót sína að rekja til annarra orsaka en flutningaaðstöðunnar eða flutningavandamálsins, og þar má t.d. nefna hluti eins og mismunandi raforkuverð, það má eins nefna mismunandi lóðarleigu, og jafnvel skattalega séð er mismunur, þar sem aðstöðugjöld í hinum ýmsu kaupstöðum og sveitarfélögum landsins geta verið ærið misjöfn á atvinnurekstrinum o.s.frv., en hér er sem sagt þessi eini þáttur tekinn fyrir, sem er auðvitað ærið veigamikill og væri fróðlegt að fá að þekkja betur, hvern aðstöðumun hann skapar og hvernig hann mætti helzt leysa. Það var því að öllu þessu athuguðu niðurstaða n. að leggja til, að þessi þáltill. yrði samþ. með þessari breyt., þ.e. hún er ærið mikið stytt, og sá þáttur hennar, sem snertir framfærslukostnað einstaklinga, er felldur niður, þar sem talið er, að hann yrði betur leystur, ef út í hann á að fara, á grundvelli þeirrar till., sem fram hefur komið í Sþ. og ég vísaði til.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. allshn. og formanni hennar fyrir að hafa lagt vinnu í að athuga þetta mál og greiða fyrir því, að þáltill. fengi þinglega afgreiðslu. Það er auðsætt af afgreiðslu n., að hún leggur til, að tveir síðari liðir þáltill. minnar, eins og ég lagði hana upphaflega fram, fái fullnægjandi og jákvæða afgreiðslu, en hins vegar er 1. liðnum sleppt. Þetta álít ég að vísu miður farið og vil ekki samsinna öllum þeim röksemdum, sem gegn því hafa komið, að sá liður yrði einnig samþ., en eftir atvikum uni ég þó þessari afgreiðslu, sérstaklega vegna þess að þessi þáttur þáltill. er í meðferð þingsins í annarri till., sem hv. þm. Karl Guðjónsson og tveir aðrir þm. flytja, þó með nokkuð öðrum hætti sé. Að vísu geri ég ekki ráð fyrir, að sú till. nái samþykki á þessu þingi, en það mál verður þá vafalaust tekið upp með einhverjum hætti aftur. Varðandi skoðun hagstofustjóra á því, að hér sé um að ræða milljóna kostnað, vil ég segja, að ég ber meiri virðingu fyrir hagstofustjóra en flestum öðrum okkar embættismönnum. Hann er þar áreiðanlega í fremstu röð að öllu leyti, en ég dreg þó í efa, að hann hafi þarna fullkomlega á réttu að standa, þó að ég hins vegar skilji vel, að hann vilji ógjarnan bæta slíkum verkefnum sem þessum á sína stofnun. Hann er bæði sparsamur á fé hennar og býr við að mörgu leyti ónóga starfsaðstöðu, og að því leyti skil ég hans afstöðu til þessa máls. Hins vegar bendi ég á, að við höfum mörg tæki í gangi, sem vel mætti nota til þess að framkvæma slíka athugun. Við höfum t.d. verðlagseftirlit í öllum landsfjórðungum, sem gefur nokkrum sinnum á ári út skýrslur um neyzluvöruverðlag, hver í sínu umdæmi, og sýnist mér því, að meginhlutinn af þeirri athugun, sem þarna er rædd, gæti farið fram á vegum þessara stofnana, án þess að af því hlytist kostnaður. Hitt get ég svo alveg játað, að þarna er kannske ekki eingöngu um hækkunaratriði að ræða, eins og það er orðað í minni till., heldur koma þar einnig til álita önnur atriði, sem gætu dregið úr og verið til lækkunar, en ég held, að þau séu sárafá og mundi ekki verða ofviða þeim stofnunum, sem við höfum fyrir í landinu, án mikils tilkostnaðar að rannsaka t.d., hver húsnæðiskostnaður er. Um skatta og námskostnað er það að segja, að þeir hlutir koma alls ekki inn í okkar almennu framfærsluvísitölu, og það var ekki meiningin með minni till., að það yrði tekið til sérstakrar meðferðar í þessu sambandi. En sem sagt, hvað sem þessum ágreiningi líður, þá fagna ég því, að till. hefur þó að svo miklu leyti hlotið jákvæða afgreiðslu og uni því eftir atvikum.



Herra forseti. Enda þótt hér sé að mínum dómi um mikilvægt málefni að ræða, þá get ég heitið hv. þdm. því að vera fremur stuttorður, og tel mig að nokkru geta vísað til allítarlegrar grg., sem fylgir þessari þáltill. Ég get þó ekki látið hjá líða að bæta þar nokkrum atriðum við, sérstaklega fáeinum upplýsingum, að því er tekur til fjárhagsatriða þess máls, sem hér er um fjallað. Það kann e.t.v. að virðast eðlilegast, að slíkt mál sem þetta - eða till. um slíkt mál sem þetta - sé fremur flutt í Sþ. en í deild, en ástæðan til þess, að ég hef kosið að flytja till. hér í hv. deild, og þá í því formi, að hún gæti orðið ályktun deildarinnar, er einfaldlega sú, sem öllum hv. þm. er kunnug, að störf - a.m.k. meðferð þáltill., - ganga afar erfiðlega í Sþ. Sem dæmi um það leyfi ég mér að nefna, að ég ásamt fleiri hv. þm. lagði fram hinn 11. nóv. s.l. þáltill. í Sþ., og hún er enn nú, hinn 25. apríl, ekki komin til umr. Hins vegar er þessi till., sem hér er lögð fram í hv. deild, tekin til umr. nú þegar í sömu viku og hún var lögð fram. Till. þessi fjallar í stuttu máli um það, að fram skuli fara endurskoðun laga um almenningsbókasöfn, þeirra laga, sem sett voru um þau efni árið 1963, og skuli sú endurskoðun miða að því, að ríkið veiti á komandi árum stóraukið fjármagn til almenningsbókasafna, og það skuli gert í því skyni að gera þeim kleift að verða sem lífrænastar mennta- og tómstundastofnanir, eins og segir í till. Ég tel, að sú löggjöf, sem hér er gert ráð fyrir að verði endurskoðuð, hafi verið merk löggjöf á sinni tíð og hafi þegar gert verulegt gagn. En þó að hún sé ekki nema 7–8 ára gömul, þá tel ég, að hún þurfi allverulegrar endurskoðunar við, og eru ástæðurnar einkum tvær: Á þeim árum, sem síðan eru liðin, hafa viðhorf að sumu leyti breytzt að því er tekur til hugmynda manna um almenningsbókasöfn og verkefni þeirra. Það hefur löngum verið litið svo á, a.m.k. hér á landi, að almenningsbókasöfnin hefðu fyrst og fremst og jafnvel eingöngu því hlutverki að gegna að vera útlánasöfn, en það væru ekki nema hin stærstu þeirra og þó aðallega vísindasöfnin, sem þyrftu að hafa lestrarsali, að ekki væri talað um aðra aðstöðu. En nú hefur sú stefna orðið ríkjandi í nálægum löndum og er þegar farin að hafa áhrif hér á landi, að almenningsbókasöfn eigi að vera miklu meira en þetta, þau eigi ekki aðeins að vera útlánasöfn, þau eigi að gegna miklu víðtækara hlutverki, þau eigi í rauninni að vera menningar- og tómstundamiðstöðvar hver í sínu héraði með býsna fjölbreytt verkefni. Þetta er önnur ástæðan til þess, að ég tel orðið tímabært, að þessi lög frá 1963 verði endurskoðuð. Hin meginástæðan er sú, að stuðningur ríkisvaldsins við almenningsbókasöfnin, fjárhagslegi stuðningurinn, sem gert er ráð fyrir í lögunum, er orðinn allt of lítill. Það má raunar segja, að hann hafi verið það frá upphafi miðað við mikilvægi málefnisins, en þessi stuðningur hefur líka farið síminnkandi ár frá ári, vegna þess að hann var með löggjöfinni bundinn við ákveðna krónutölu, sem vitanlega er mjög óheppilegt í því verðbólguþjóðfélagi, sem við höfum búið við lengi og búum enn við. Ég skal í stuttu máli gera grein fyrir meginatriðum laganna frá 1963, en mun þó fara mjög fljótt yfir sögu. Þar er fjallað um þrenns konar almenningsbókasöfn. Það eru í fyrsta lagi bæjar- og héraðsbókasöfn, í öðru lagi sveitabókasöfn og í þriðja lagi skólabókasöfn og önnur söfn stofnana, svo sem sjúkrahúsa og vistheimila. Að því er hinn fyrsta lið þessara laga snertir, þann kafla, sem fjallar um bæjar- og héraðsbókasöfn, er það í stuttu máli að segja, að þar er öllu landinu skipt í bókasafnshverfi, 31 að tölu. Í lögunum segir, að í hverju þessara hverfa skuli vera eitt bæjar- eða héraðsbókasafn. Í lögunum eru ýmis góð og skynsamleg ákvæði um þessi söfn, þessi aðalalmenningsbókasöfn eða hin meiri háttar almenningsbókasöfn, sem rísa skuli í hverju bókasafnshverfi. En þó að ýmsu leyti sé margt vel að segja um þann ramma, sem löggjafinn hefur sniðið þessum almenningsbókasöfnum, og þau hafi þróazt býsna vel undir þessum lögum, þá þarf þó að mínu viti að breyta þarna ýmsu, m.a. til að gefa rúm nýjum hugmyndum um hlutverk og notkun bókasafna. En aðalgallinn er hins vegar sá að því er tekur til þessa hluta laganna eins og annarra, að stuðningur ríkisvaldsins við það að byggja upp þessi meiri háttar almenningsbókasöfn er allt of lítill, bæði að því er tekur til þess að byggja safnahúsin og einnig að því er tekur til rekstursins. Í lögunum segir, að bæir og sýslur eigi að sjá þessum söfnum, þessum svo nefndu stærri bæjar- og héraðsbókasöfnum fyrir húsnæði og eigi að vísu að njóta til þess styrks úr ríkissjóði. En lögin kveða svo á, að árleg fjárframlög til þessara safna skuli vera úr bæjar- og sveitarsjóði viðkomandi kaupstaðar, 30 kr. sem lágmark á hvern íbúa í viðkomandi kaupstað. Í þrjú þúsund manna kaupstað gerir þetta t. a. m. aðeins 90 þús. kr. Sýslusjóður á síðan að greiða til þeirra 6 kr. á íbúa í hverri sýslu. Annar kafli laganna fjallar um sveitabókasöfn. Þar er svo kveðið á, að í hverju sveitarfélagi, þar sem héraðsbókasöfn eru ekki starfandi, skuli sveitarbókasafn rekið eða stofnsett, ef það er ekki þegar til. Reksturinn getur skv. lögunum verið með ýmsu móti. Safnið getur verið í formi lestrarfélags, það geta önnur félagasamtök en lestrarfélög innan sveitar staðið að rekstri bókasafnsins, ellegar í þriðja lagi, að bókasafnið getur verið á vegum sveitarstjórnarinnar eða hreppsfélagsins. Sveitarsjóðir eiga að styrkja þessi söfn og ríkissjóður, eftir þeim reglum, sem nú skal greina: Hann greiðir þessum almennu söfnum 50% á móti öðrum aðilum, en þó aldrei hærri upphæð en 30 krónur á hvern íbúa viðkomandi sveitarfélags. Ef t.a.m. er um að ræða ósköp venjulegt hreppsfélag úti í sveitum með 200 íbúa, þá er rekstrarstyrkurinn frá ríkissjóði 6 þús. kr. hámark til þess safns á ári. Þriðji kafli laganna fjallar um skólabókasöfn og bókasöfn sjúkrahúsa og annarra vistheimila. Þessi söfn geta átt þess kost að fá árlegan styrk úr ríkissjóði, þó eingöngu skólabókasöfn, sem eru stofnuð við heimavistarskóla. Um heimangönguskóla er alls ekki að ræða í þessu sambandi, ekki er gert ráð fyrir, að lögin taki til þeirra eða að ríkið styrki þau neitt, að mér skilst. En bókasöfn heimavistarskóla og önnur söfn, sem hér falla undir, skulu fá árlegan styrk úr ríkissjóði sem nemur 20 kr. miðað við hvern nemanda og starfsmann viðkomandi skóla, þ.e. 100 manna skóli fær þá 2000 kr. á ári í rekstrarstyrk. Sjúkrahúsasöfn og t.a.m. elliheimilabókasöfn geta fengið, eða ríkið er skyldugt til að veita til þeirra, 40 kr. á rúm sjúkrahúss eða elliheimilis, þannig að ef sjúkrarúm eru 50, þá er um 2 þús. kr. árlegan styrk að ræða. Ég held, að ég þurfi ekki að fara um það mörgum orðum, hve mikilvægt er að styðja öll þessi söfn, og þá ekki kannske sízt skólabókasöfnin, sem hafa verið býsna mikið vanrækt hér á landi, en það er greinilegt, að með þeim fjárframlögum, sem nú er lögboðið að verja til þessara safna, og ekki mun öllu meira að gert, mun seint sækjast að byggja slík söfn upp, og hér er í rauninni um algjörlega úreltar fjárhæðir að ræða. Að því er varðar stuðning ríkisvaldsins við húsnæðismál almenningsbókasafna, stuðning þess við að koma upp sómasamlegu húsnæði, þá er þar skemmst af að segja, að stuðningurinn er nú svo óverulegur, að það er ekkert, sem dregur. Árlega skal veita úr ríkissjóði a.m.k. 1/2 millj. kr. til húsbóta almenningsbókasafna, segir í lögunum. Þetta er sem sagt það, sem skyldugt er að veita til þessara mála um allt land til mörg hundruð safna. Þetta er að sjálfsögðu, eins og hver maður sér, hlægilega lág upphæð, sem er ákaflega lítill stuðningur í. Hins vegar skal ég geta þess, að ýmis sveitarfélög hafa sýnt þessum málum, bókasafnsmálunum, verulegan skilning og aukið stuðning sinn við bókasöfnin, almenningsbókasöfnin, ár frá ári, en á sama tíma hafa framlög ríkisins til almenningsbókasafna verið að minnka að raungildi með hverju árinu, sem líður. Ég fletti upp í fjárlögum yfirstandandi árs og kannaði, hvað nú á þessu ári er lagt til almenningsbókasafna um land allt. Ég skal aðeins minna á það, sem ég hef áður sagt, að þarna er um að ræða 31 héraðsbókasafn, nokkur hundruð hreppabókasöfn, allmikinn fjölda skólabókasafna við heimavistarskóla og auk þess bókasöfn sjúkrahúsa, vistheimila o.fl. Á fjárlögum þessa árs, 1970, er til allrar þessarar starfsemi, jafnt byggingarmála sem rekstrar almenningsbókasafna um land allt, varið 5 millj. 686 þús. kr., og þessi upphæð skiptist á þessa leið: Til bæjar- og héraðsbókasafna er varið 3 millj. 250 þús. kr., til sveitabókasafna og lestrarfélaga 1 millj. kr., til bókasafna í heimavistarskólum og opinberum stofnunum, svo sem sjúkrahúsum, 300 þús. kr., til húsabóta héraðsbókasafna hvarvetna um land 577 þús. kr., til Rithöfundasjóðs Íslands 455 þús. kr. vegna bókaafnota í almenningsbókasöfnum og loks til styrktar bókasöfnum og lesstofum samkv. ákvörðun menntmrn. 104 þús. kr. Ég tel mig ekki þurfa að hafa þessa þulu, að því er til fjármálanna tekur, öllu lengri. Eins og lögð er áherzla á í þáltill. minni og grg. með henni, þá tel ég orðið bráðnauðsynlegt, að þessum lögum verði breytt. Þau verði - að því er hinn ytri ramma snertir - gerð nútímalegri, að því er tekur til þess, á hvern hátt almenningsbókasöfn skuli upp byggð. Það þarf að taka inn í þetta, að mínu viti, skólabókasöfn við aðra skóla en heimavistarskóla, bókasöfn þurfa vissulega að vera til einnig við aðra skóla, og það þarf vitanlega síðast en ekki sízt að búa þannig um hnútana, að ríkisvaldið styrki þessi söfn mjög verulega, bæði að því er tekur til þess að byggja upp sómasamlega aðstöðu, safnahús, og þá með því sniði, sem nútíminn krefst, og jafnframt þarf mjög auknar fjárveitingar til rekstursins. Það er enginn efi á því, að almennt talað eru góð bókasöfn algjörar hliðstæður við góða skóla í nútímaþjóðfélagi. Það er ekki á neinn hátt hægt að telja, að almenningsbókasöfn séu minni eða ómerkari liður í menningu nútímamannsins heldur en góðir skólar eru. Það er þess vegna orðið næsta brýnt að endurskoða þessa löggjöf og veita stóraukið fé af ríkisins hálfu til almenningsbókasafna til þess að byggja þau upp á nútímavísu og til þess að reka þau á þann hátt, að þau geti orðið það, sem þau eiga og þurfa að verða, menningar- og tómstundamiðstöðvar hvert í sínu héraði. Það gefur auga leið, að til allra þeirra verkefna, sem gert er ráð fyrir samkv. lögum um almenningsbókasöfn, að ríkið styrki á einn eða annan hátt, þá hrökkva 5.7 millj. afskaplega skammt, og er raunar orðin hlægileg upphæð. Hér dugir ekkert minna en ríkisvaldið viðurkenni, að um er að ræða mjög mikilvæga menningarstarfsemi, sem verður að setja algjörlega hliðstæða sjálfu skólakerfinu, og ég teldi það ekki of í lagt, að nú þegar þurfi, eða a.m.k. á allra næstu árum, að tífalda þá upphæð, sem nú er varið til almenningsbókasafna, ef þess á að verða einhver von, að þróunin í þeim málum verði æskileg og eðlileg, eins og hún vissulega þarf að verða. Sú þáltill., sem ég hef hér flutt og mælt fyrir með þessum fáu orðum, er fyrst og fremst lögð fram til þess að leggja áherzlu á mikilvægi þessa máls og það, að hér þarf vissulega mjög skjótra og mjög verulegra úrbóta. Það mun hafa verið ákveðin ein umr. um þessa till. Ég óska þess, að á einhverju stigi umr. verði henni frestað og till. vísað til menntmn.