Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Hreppsnefnd Hólshrepps óskaði eftir því við þm. Vestf., að þeir flyttu á þessu þingi frv. til l. kaupstaðarréttindi fyrir Bolungarvíkurkauptún, og töldu þm. Vestf. eðlilegt að verða við þessari beiðni hreppsnefndarinnar, og standa allir þm. Vestf. að flutningi þessa frv. Við þm. Vestf. í Nd. erum flm., en þrír þm. Vestf, í Ed. eru jafnframt stuðningsmenn og hvatamenn þess, að þetta frv. er flutt. Ég tel mjög eðlilegt, að þessi beiðni komi fram frá hreppsnefnd Hólshrepps um það, að Bolungarvíkurkauptún fái kaupstaðarréttindi. Þarna er um kauptún að ræða, sem er með liðlega 1000 íbúa, og það er tiltölulega lítil breyting fyrir ríkisvaldið, þó að þetta frv. verði samþykkt, því að það þarf ekki að stofna þar nýtt bæjarfógetaembætti, eins og víða annars staðar, þar sem fram hafa komið óskir um frá hreppsfélögum að fá kaupstaðarréttindi, því að embætti er fyrir í Bolungarvíkurkauptúni, eða í Hólshreppi, lögreglustjóraembætti, og er því nánast um nafnbreytingu að ræða og annað ekki, því að svo að segja öll sömu mál heyra undir embætti lögreglustjórans í Bolungarvík. Hins vegar er ekki því að neita, að með samþykkt frv. sem þessa fækkar mjög í sýslufélagi Norður-Ísafjarðarsýslu. Áður hefur það gerst, að Eyrarhreppur í Norður-Ísafjarðarkaupstað, og hann var annar fjölmennasti hreppur sýslunnar, en nú óskar Hólshreppur eftir kaupstaðarréttindum fyrir Bolungarvík, og þá eru ekki eftir nema 5 hreppar í Norður-Ísafjarðarsýslu og þar af 4 mjög fámennir sveitahreppar og eitt lítið kauptún, Súðavík, sem er í Súðavíkurhreppi. Það er svo vandamál út af fyrir sig, þegar þessi breyting verður, sem ég vona, á hvern hátt vandamál þessa litla og fámenna sýslufélags verða leyst. Ef fram kemur ósk um það frá þeim hreppum eða sýslunefndarmönnum þeirra hreppa, sem eftir eru, að sameinast t. d., svo sem eðlilegt væri, V.-Ísafjarðarsýslu, þannig að Ísafjarðarsýslur verði sameinaðar í eitt sýslufélag, þá tel ég eðlilegt, að úr því verði. En til þess þarf auðvitað samþykki beggja sýslunefndanna, sem nú eru. Það er staðreynd, eins og hreppsnefndin í Hólshreppi segir, að landfræðilega séð eru lítil eða engin samskipti, sem eiga sér stað við önnur sveitarfélög í N.-Ísafjarðarsýslu eða í Inndjúpinu, og þess vegna hefur það oft áður komið til umr. að óska kaupstaðarréttinda fyrir Bolungarvík. Fyrsta fundarsamþykkt þar um var gerð 4. mars 1915, svo að það má því segja, að þetta mál hafi verið lengi á döfinni. Ég vænti þess því, og við flm. þessa frv., að hv. þd. taki því vel og sú n., sem fær það til athugunar, skili sem fyrst nál. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni umr. verði þessu frv. vísað til félmn.



Herra forseti. Þegar hér var til umr. frv. um kaupstaðarréttindi fyrir Seltjarnarneshrepp, sagði ég hér nokkur orð og skoraði á þá n., sem fengi þessi mál, og raunar þm. í heild að skoða þessi mál öll í heild. Eins og hv. 1. flm. þess frv. sagði, skapast ýmis vandamál í sambandi við það, að þessir staðir fá kaupstaðarréttindi, og ég sé ekki betur, ef þeir 3 staðir, sem hafa nú sótt um kaupstaðarréttindi og frv. liggja fyrir um hér í þinginu, fá kaupstaðarréttindi, en að þá geti það kallað á, að ýmsir aðrir staðir, sem hafa svipaðan fólksfjölda og sumir langtum meiri, sæki einnig um kaupstaðarréttindi, og það væru svipuð rök fyrir því. En þá er annað, sem er vandamál, sem við skulum ekki horfa alveg fram hjá í þessu sambandi, og það er í sambandi við sýsluvegasjóðina. Eins og hv. þm. vita, borga þessir staðir með sveitahreppunum í sýsluvegasjóð, og er einkennilegt fyrirkomulag eins og er, að t. d. Sauðárkrókur borgar ekki í sýsluvegasjóð, en Egilsstaðir gera það, Dalvík borgar í sýsluvegasjóð, en Ólafsfjörður gerir það ekki, af því að hann er kaupstaður, Selfoss gerir það ekki, en aftur á móti ýmsir aðrir staðir, þó að þeir séu með færra fólk. Ég sé ekki betur en það gæti kallað á, ef að við gengjum svona frá þessu, þetta væri allt samþ., bæði um Seltjarnarnes, Dalvík, Bolungarvík, að Grindvíkingar, sem eru 1245, gætu með alveg sama rétti óskað eftir þessu, Njarðvíkingar, sem eru 1546, Garðahreppur með á 4. þús. íbúa, Borgarnes með 1210 íbúa, Stykkishólmur með rúml. 1000 íbúa, Patreksfjörður með 975, Sandgerði með 940, Eskifjörður með um 930 og Höfn í Hornafirði með um 960–970 íbúa, fyrir utan Selfoss, sem er með um 2500 íbúa. Ef þessir staðir fengju allir kaupstaðarréttindi, þá mundi það þýða það að óbreyttum l., að sýsluvegasjóðir mundu tapa um 9 millj. Og ástandið í þeim málum er nú þannig, að það þyrfti að hyggja að því, hvernig á að afla sýsluvegasjóðinum aukinna tekna, en ekki hið gagnstæða. Annars finn ég ekkert samhengi í þessu í sjálfu sér, hvernig stendur á því t. d., að Seltjarnarnes hefur borgað þetta, og Garðahreppur, en Kópavogur ekki o. s. frv. Ég held, að það eigi ekki að binda þetta við það, hvort þessir staðir hafi kaupstaðarréttindi eða ekki. Ég sé ekki nein rök fyrir því. Ég vil nú nota tækifærið, af því að þetta er enn á dagskrá og ég sé, að þingheimur hefur ekki í raun og veru myndað sér ákveðnar skoðanir, hvernig á að taka á þessum málum yfirleitt, þá vil ég skora á menn að skoða þetta og skapa hér heildarstefnu. Ef þessir 3 staðir fá t. d. kaupstaðarréttindi, þá hlýtur hver hinna staðanna, sem ég taldi hér upp áðan, að fá þau líka, ef þeir sækja um það á annað borð.



Herra forseti. Það er aðeins í tilefni af ræðu síðasta ræðumanns, sem ég vil segja örfá orð. Það er vissulega alveg rétt hjá honum, að það geta komið upp ákveðin vandamál hjá sýsluvegasjóðunum, þegar stærstu sveitarfélögin innan hverrar sýslu fá kaupstaðarréttindi. Og ég tek undir það með síðasta ræðumanni, að það er raunverulega engin skynsemi í því kerfi, sem við búum við í dag. Það er engin skynsemi í því t. d., að þm. færu að synja sveitarfélögum um kaupstaðarréttindi vegna þess, að sýsluvegasjóðirnir mundu þá verða illa settir. Miklu skynsamlegra væri þá að breyta reglunum þannig, að kaupstaðirnir í viðkomandi héraði greiddu í sýsluvegasjóðina. Sýsluvegaframkvæmdir eru kostaðar að 2/3 hlutum með framlagi úr vegasjóði, en að ½ af sveitarfélögunum í hlutfalli við íbúafjölda. Mér sýnist hins vegar, að þetta ásamt mörgu öðru, bendi okkur á, hvernig þetta fyrirkomulag allt hjá okkur hefur raunverulega gengið sér til húðar. Ég held, að sýnu skynsamlegra væri, að sveitarfélögin tækju að sér sýsluvegina og gerðu það á vettvangi landshlutasamtakanna. Það er í samræmi við það, sem sveitarstjórnarmenn hafa óskað eftir. Það mætti benda á ýmis dæmi þess, hvernig getur farið, ef hin stærstu sveitarfélög í vissum sýslum sækja um kaupstaðarréttindi. Athugun t. d. Kjósarsýslu. Við erum hér með frv. um kaupstaðarréttindi til handa Seltjarnarneshreppi. Garðahreppur, sem er stærsti hreppurinn með um 3500 íbúa, hann flyst yfir í Kjósarsýslu um næstu áramót samkv. l., sem samþ. voru á síðasta þingi. Ef hann nú sækir um kaupstaðarréttindi og Mosfellshreppur einnig, sem er með yfir 1000 íbúa og fer mjög ört vaxandi, þá yrðu eftir 3 hreppar í Kjósarsýslu, sem hver um sig er með liðlega 240 íbúða. Sýslufélagið, sem nú er með um 7000 íbúa yrði þá með rúml. 600 íbúa eftir. Hvernig færi þá með sýsluvegasjóðinn? Í þeim 3 hreppum, sem eftir væru í þessu sýslufélagi, eru allir sýsluvegirnir í Kjósarsýslu. Þess vegna er þetta alveg rétt ábending hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, og þarf að huga að þessu líka. Mér sýnist, að þetta megi samt ekki verða til þess, að við frestum afgreiðslu þeirra frv., sem hér liggja fyrir. Það eru mjög ákveðnar óskir frá þessum sveitarfélögum um, að þau hljóti kaupstaðarréttindi. Hér hafa verið tíunduð þeirra rök, og þau eru vissulega mikilvæg. Ég legg þess vegna áherslu á það, að þó að við sjáum, að í þeim sveitarfélögum, sem eftir eru innan sýslufélaganna, komi upp vandamál vegna þessa, þá megum við ekki láta þau sveitarfélög gjalda þess, sem hafa sett fram þessar eindregnu óskir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hér hafa verið lögð fram 3 frv. til l. um kaupstaðarréttindi fyrir vissa staði, og það tíðkast nokkuð, að ýmsir staðir leiti eftir að fá kaupstaðarréttindi. Þetta er kannske eðlilegt, þegar staðirnir eru komnir í vissa stærð. Það má vel vera, að hér sé sérstaklega um nokkurs konar sjálfstæðismál að ræða hjá þeim stöðum, sem sækja um réttindin. Það gæti líka verið til þess að létta af sér gjöldunum, sem á þeim hvíla nú, að óbreyttum lögum. Eins og hér hefur verið talað um, greiða þéttbýlisstaðirnir til sýsluvegasjóða, á meðan þeir hafa ekki kaupstaðarréttindi. Sýsluvegasjóðirnir gætu orðið mjög aðþrengdir, ef þeir misstu þessa tekjustofna. Á undanförnum árum hafa margir sýsluvegir verið teknir í landsbrautatölu. Enn er það svo í flestum eða öllum sýslum, að eðlilegt væri að taka ýmsa vegi, sem eru taldir sýsluvegir, í tölu landsbrauta. Mér finnst það þurfi að gera hvort tveggja: að halda þeirri stefnu áfram, sem ríkt hefur, að létta á sýsluvegasjóðunum að því leyti, og einnig að tryggja, að þeir staðir, sem fá kaupstaðarréttindi, haldi áfram að greiða í sýsluvegasjóðina, til þess að sýsluvegirnir svelti ekki. Ég held, að það gæti einnig orðið til þess að takmarka áhuga ýmissa staða fyrir því að fá kaupstaðarréttindi, ef fyrir lagi, að þeir léttu ekki af sér gjöldum til sýslnanna með því að fá kaupstaðarréttindi. Ég tel því alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að þetta beri að athuga rækilega, annað hvort um leið og kaupstaðarréttindi eru veitt, eða að ákveðið verði, að það skuli gert í framhaldi af því.



Herra forseti. Fyrir Alþingi liggja nú 3 frv. um sama efni, þ. e. a. s. um kaupstaðarréttindi til handa 3 sveitarfélögum: Seltjarnarneshreppi, Dalvíkurkauptúni og það mál, sem hér er verið að ræða, Bolungarvík, Hólshreppi. Félmn. hefur haft þessi mál til athugunar, og þar hafa komið til athugunar og umr. öll þau atriði, sem hafa dregist inn í þessa umr., um vandkvæði þeirra sveitarfélaga, sem eftir eru í sýslufélögunum, og hvernig byrðar færast til á þau hök, sem þá eru eftir, og mörg fleiri atriði. Það hefur líka verið athugað í n., að ein 10–12 sveitarfélög eru með svipaða íbúatölu og sum miklu hærri íbúatölu en þau sveitarfélög, sem nú sækja um kaupstaðarréttindi, og má því búast við, að hvað af hverju kunni þau að sækja um kaupstaðarréttindi, þau sveitarfélög, sem nú sækja um þann rétt, öðlast hann, svo framarlega sem fólkið þar kærir sig um það. Með þessu létta þau af sér byrðum, eins og hér hefur verið nefnt, og takast á hendur aðrar byrðar, sem fylgja kaupstaðarréttindunum. Það er líka lítandi á það, að verði þessi 3 sveitarfélög kaupstaðir, þá stofnast ný embætti og nýjar embættisskrifstofur. Bæjarfógetaembættinu fylgir starfslið, sjálfsagt, og þannig skrifstofuhald, og þó að menn tali mikið um, að þeir séu mjög andvígir útvíkkun embættismannakerfisins, ríkisbáknsins, þá myndast þetta nú svona. Það er verið að verða við óskum hinna og þessara um aukna þjónustu, svo sem fylgir t. d. þessu, að sveitarfélag gerist kaupstaður. Þarna yrðu þá 10–12 bæjarfógetaembætti, að vísu Bolungarvík með lögreglustjóraembætti fyrir. Einstöku sveitarfélög, sem hér koma til greina, eru máske þannig sett, en í flestum tilfellunum mundi þessu fylgja stofnun bæjarfógetaembættis, bæjarfógetaskrifstofu og sýnilega margra tuga embættismanna í kerfið í viðbót við það, sem nú er. Vissulega er rétt, að það er sjálfsagt að taka öll þessi mál til athugunar og einnig það, hvernig sýslufélögin verða stödd að þessari breytingu gerðri. Mig minnir, að frv. um kaupstaðarréttindi til handa Dalvíkurkauptúni sé flutt af þm. úr því kjördæmi og 1. flm. sé einmitt hv. þm., sem hér talaði áðan, Stefán Valgeirsson, og vil ég því spyrja hann nú, því að það skiptir nokkuð n., sem fjallar um þessi mál. hvort hann sé að mæla gegn þessu frv., sem hann er flm. að. Það getur haft áhrif á okkur í n. um afgreiðslu þessara mála allra.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni þeirra umr., sem hér hafa orðið um frv. um kaupstaðarréttindi fyrir Bolungarvík. Ég hafði ætlað að minnast örfáum orðum á þá, - ég vil segja dálítið skrýtnu ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. flutti áðan, sérstaklega með hliðsjón af því, að hann mun vera 1. flm. að frv. um kaupstaðarréttindi fyrir Dalvík, en síðasti ræðumaður vék að því, svo að ég skal láta það vera. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hljóðs um þetta mál, er sú, að ég vil varpa þeirri spurningu fram til íhugunar fyrir hv. þm., hvort þeir telji það yfirleitt rétta afstöðu, að Alþingi neiti fjölmennum sveitarfélögum um að stofna hjá sér kaupstað, þegar fyrir hendi er alger samstaða heima fyrir hjá þeim, sem búa í viðkomandi sveitarfélagi. T. d. í sambandi við Seltjarnarnesið eru allir flokkar og allir hreppsnefndarfulltrúar sammála um að æskja eftir kaupstaðarréttindum, og ekki einasta það, heldur leggja heimamenn svo mikla áherslu á, að þetta geti orðið, að þeir bjóða það fram, sem ég held, að sé einsdæmi, eða ég þekki ekki dæmi um það, - þeir bjóða það fram að greiða sjálfir mjög verulegan hluta af þeim kostnaði, sem kann að verða fyrir ríkisvaldið við þá breytingu, að á Seltjarnarnesi komi kaupstaður í stað hreppsfélags. Hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hefur skrifað bréf til alþm. Reykn. a. m. k., og ég hygg, að nm. í félmn. Nd. hafi fengið afrit af því bréfi, þar sem þeir taka það fram og bjóða sérstaklega að leggja væntanlegu bæjarfógetaembætti til húsnæði fyrir rekstur bæjarfógetaembættisins á sinn kostnað.  Ég skal viðurkenna, að það geta á sumum stöðum komið upp nokkur vandamál við það, að hreppsfélagi er breytt í kaupstað, og hér hefur verið bent á nokkur þeirra. En ég hygg, að ekkert þessara vandamála sé fyrir hendi í Kjósarsýslu, eins og raunar hv. 11. landsk. þm. vék hér að áðan, þó að sú breyting yrði gerð, að Seltjarnarnes yrði gert að kaupstað. Og af því að sumir ræðumenn hafa vikið að því, að leggja bæri aðaláhersluna á mannfjöldann í viðkomandi sveitarfélagi, þá er augljóst mál, að það eru ekki mörg hreppsfélög í landinu, sem hafa fleiri íbúa en Seltjarnarnes hefur í dag, og fer þeim mjög fjölgandi ár frá ári, þannig að það er ráðgert, að í lok yfirstandandi kjörtímabils verði fast að 4000 íbúar í Seltjarnarnesi. En aðalatriðið er þetta: Er það skynsamleg afstaða á Alþingi að standa gegn óskum sveitarfélaga, þar sem allir eru sammála um að æskja eftir breytingu? Lög um sveitarstjórnarmál hafa verið mörg ár í endurskoðun, að því er ég best veit, og fyrirkomulag þessara mála í heild þyrfti vafalaust að endurskoða og koma betri skipan á þau mál. En ég teldi það jaðra við það að ráðast á sjálfsákvörðunarrétt íbúa viðkomandi sveitarfélaga, ef Alþingi t. d. neitaði um það, að Seltjarnarneshreppur gæti orðið að kaupstað.