Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) Herra forseti. Ég var mjög fáorður um þetta mál við fyrri umr. Ástæðan til þess er sú, að þetta er í raun og veru till. um að fela ríkisstj. að taka mál þetta til framkvæmda, þegar ástæður leyfa, og þess vegna þurfti ekki neinar sérstakar skýringar í málinu. Ég skal líka taka það fram, að það er talsvert erfitt að fara út í þetta mál, bæði fjárhagshlið þess og þá menningarlegu, sökum þess að tímar þeir, sem nú eru yfir okkur, hafa skapað svo mikinn glundroða í þessu efni, að það hefur raskað fyrri áætlunum, sem gerðar hafa verið. Fjvn. komst þó að þeirri niðurstöðu og var algerlega sammála um að leggja til, að till. yrði samþ. Ég ætla mér að láta það að mestu leyti nægja að vísa til þessa sameiginlega álits, en vil aðeins til áherzlu þó minna á það, að fyrir þessu máli hefur jafnan verið eindreginn vilji í þ., þó að Alþ. hafi að sönnu ekki lagt mikið út í það að kryfja það til mergjar frá fjárhags- og hagfræðilegum sjónarmiðum. Það, sem gerzt hefur í málinu áður og ég lítils háttar drap á við fyrri umr. málsins, er það, að ríkisstj. sneri sér til atvinnudeildar Háskólans, ég held á árinu 1939, og óskaði eftir rannsókn á þessu máli, hvort hagkvæmt mundi og framkvæmanlegt að reisa verksmiðju til herzlu lýsis eða fituefna. Fyrir liggur í málinu bæði bréf ríkisstj. og einnig bréf frá Trausta Ólafssyni efnafræðingi til ríkisins um þetta mál, og þar vísar hann aðallega til skýrslu í tímariti verkfræðingafélagsins, en sú skýrsla er erindi, sem hann sjálfur hefur flutt í verkfræðingafélaginu, og þar er náttúrlega farið afar nákvæmlega út í teknisku hliðina, og ég sé ekki ástæðu til þess, bæði sökum þekkingarskorts sjálfs mín og væntanlega einnig hv.þm., að fara út í þá hlið málsins, enda skiptir hin hagfræðilega og fjárhagslega hlið málsins mestu. Í þessu erindi kemst efnafræðingurinn að þeirri niðurstöðu, að þá, á árinu 1942, séu fullkomin skilyrði til þess að reisa verksmiðju til herzlu fituefna á tveimur stöðum í landinu, sem sé á Siglufirði og Hjalteyri, að því einu undanskildu, að það var þá og er enn rafmagnslaust á þeim stöðum, en að sönnu telur efnafræðingurinn, að lýsismagnið á Djúpuvík og Ströndum sé einnig nægilegt til þess að reisa verksmiðju, sem reka mætti með góðum árangri, en telur hins vegar þar svo erfið skilyrði til rafvirkjunar, að ekki þurfi að gera ráð fyrir því í bráð. Sjálfsagt er nú nægilegt lýsismagn á Raufarhöfn, „til þess að það borgi sig að reka þar herzlustöð, en það mun vera eins um þann stað og Djúpuvík, að erfitt mun um rafmagn. Nú var það samþ. hér á Alþ. 1942, þegar gerð var breyt. á l. um síldarverksmiðjur ríkisins, að fela stj. einnig að reisa verksmiðju til lýsisherzlu, og það er sjálfsagt engum vafa bundið, að ríkisstj. hefði þegar gert það, ef ekki hefði enn skort þetta nauðsynlega skilyrði, rafmagnið. Nú er búizt við, að á þessu ári og innan örstutts tíma taki til starfa rafveita Siglufjarðar, og þá virðast þeir erfiðleikar yfirstignir. Annars skal ég taka fram út af því, sem hv.þm. Barð. sagði í sambandi við annað mál, um þann ávinning að breyta fiskiolíunni í herta fitu, að það er alveg rétt, að eftir þeim áætlunum, sem gerðar voru fyrir stríðið, þá er þessi fjárhæð ekki mikil, og enn fremur það, að efnafræðingurinn hefur talið það vafasamt, að fituefnin þyldu langan flutning og þess vegna hagkvæmast að reisa verksmiðjuna þar, sem framleiðslan væri nægilega mikil, til þess að þar mætti verða herzlustöð fyrir þá einu framleiðslu. Þó er það álit efnafræðingsins, að vel geti borið sig að flytja hráefnin frá verksmiðjunum við Eyjafjörð, á Dagverðareyri og í Krossanesi til Hjalteyrar og nota eina herzlustöð á því svæði. Við þetta er náttúrlega það að athuga, að það hafa orðið svo miklar breytingar á síðustu tímum og ekki fullkunnugt um, hve markaðurinn hefur breytzt í þessu efni, en efnafræðingurinn getur þess einnig í sinni skýrslu, að þó að þessi verkmunur verði ekki mikill, þá komi enn til athugunar, að flutningskostnaðurinn á hertri fitu verður að sjálfsögðu mun minni en á lýsi. En þessi hlutföll geta líka vel hafa breytzt síðan, og að sjálfsögðu lætur hæstv.ríkisstj. rannsaka allt slíkt áður en hún leggur í byggingu verksmiðjunnar, en ég vil þó leggja áherzlu á það, að það er að sjálfsögðu mjög mikil nauðsyn fyrir Íslendinga, að framleiðslan verði sem mest fullunnin, áður en hún er flutt út úr landinu, því að þeir tímar eru ekki löngu um liðnir, þegar eitt mesta böl okkar var skortur á erlendum gjaldeyri, sem að sjálfsögðu stafaði svo að segja eingöngu af því, að okkur vantaði aukin útflutningsverðmæti, en ekki af því, sem margir misskildu, að það stafaði af of miklum innflutningi. Slíkir tímar geta einnig verið framundan og að sjálfsögðu mikils vert fyrir okkur að geta flutt út meir af vinnu landsmanna en verið hefur og breyta henni í erlendan gjaldeyri, sem þjóðin aftur getur fengið erlendan varning fyrir, sem gæti gert henni mögulegt að lifa meira menningarlífi en ella. Ég held þess vegna, að jafnvel þótt verðmunurinn á fiskiolíunni, sem nú er flutt út svona hálfunnin, og á hertri fitu yrði ekki geysimikill og kannske ekki meiri en tilkostnaðurinn, þá sé samt sem áður geysimikill óbeinn hagnaður að því að fullvinna þessa vöru í landinu sjálfu. Ég hef ástæðu til þess að álíta og veit með sanni, að hæstv.ríkisstj. er slíkum málum sem þessum mjög hlynnt, og ég hef ekki flutt þessa till. fyrir því, að ég hafi á nokkurn hátt efazt um það, að hæstv.ríkisstj. mundi hefjast handa um þetta mál í raun og veru, en mér finnst ekkert á móti því og haganlegra, bæði fyrir Alþ. og hæstv.ríkisstj., að hæstv.ríkisstj. hafi þann bakhjarl, ef hún hefst handa í þessu máli, að hún styðjist við ótvíræðan þingvilja. Má segja óbeinlínis, að sá þingvilji sé fyrir hendi í samþykkt Alþ. 1942, þegar breyt. var gerð á l. um síldarverksmiðjur ríkisins, og þar eru fyrirmæli um það, að ríkið skyldi láta reisa verksmiðju til lýsisherzlu, en þetta er endurtekið, að ég held, ekki með öllu að óþörfu, og get ég ekki hugsað mér, að hæstv.ríkisstj. hafi neitt á móti því að hafa nýjan þingvilja til að styðja sig við í þessu efni.

Gísli Jónsson Ég vil aðeins taka það fram, að samanburðinn á því, sem ég gerði í öðru máli, ber engan veginn að skilja sem andúð gegn þessu máli, og er ég að fullu samþykkur því, að þessi till., sem hér liggur fyrir, nái samþykki. Ég hef dálítið rætt við Trausta Ólafsson, og staðfesti hann, að aldrei yrði unnt að láta slíka verksmiðju bera sig, ef reiknað yrði með svipuðu verðlagi á rafmagni og gert er í áætlun um rafmagnssölu á Siglufirði. Ég er fyllilega sammála um það, að þetta beri að athuga, og mun fylgja þessari till. þrátt fyrir þær aths., sem ég gerði.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) Ég get fyrir mitt leyti algerlega undirstrikað röksemdir hv.frsm. fyrir þessari till. Það er bráðnauðsynlegt að geta komið því við að flytja út lýsið í hertu formi. Það eru ekki einasta þær röksemdir, sem hann taldi fram, heldur það, að þetta eykur mjög markaðsmöguleika okkar. Það lýsi, sem út er flutt, er ekki hægt að selja annars staðar en þar, sem skip geta farið og lýsisherzlustöðvar eru, en ef við gætum sjálfir komið fitunni í fast form, er hægt að selja hana út um allt meginland Evrópu og handhægt að flytja hana með járnbrautum og hvers konar farartækjum, en mjög erfitt um allan flutning á lýsi. Eins og hv.frsm. tók fram, eru margvíslegir örðugleikar og vandamál, sem þarf að leysa í sambandi við þetta, umfram það, sem venjulega gerist. Í fyrsta lagi eru nú teknisku vandamálin og þau fjárhagslegu við að koma þessu upp hér á landi. Hins vegar höfum við ýmsa, sem hafa kynnt sér þetta vel og eindregið hvatt til þess, að í þetta verði lagt, bæði af tekniskum og fjárhagslegum ástæðum hér heima fyrir, en þar að auki eru viðskiptaleg vandamál, sem rísa upp vegna þessa, þar eð við mættum búast við samkeppni tveggja stórra hringa, annars ensks, en hinn hefur aðsetur á meginlandinu. Þessir hringar gerðu með sér samkomulag skömmu fyrir stríð. Er hætta á því, ef við færum að herða eitthvað lýsi, en þurfum jafnhliða að selja þann hluta lýsisins, sem við ekki herðum, til þessara aðila, að þeir beiti okkur refsiráðstöfunum, svo að okkur takist ekki að selja lýsið. Fyrirsjáanlegt er, að þegar í stað verða ekki herzlustöðvar, sem herða allt okkar lýsi. Þetta er atriði, sem þarf að gera sér ljóst, sérstaklega ef farið er út í þetta í stórum stíl. Það þarf að athuga í heild markaðsmöguleika fyrir hert lýsi og venjulegt lýsi, áður en út í þetta er farið. Hins vegar mun neyzlan hér á landi á fituefnum vera um þúsund tonn til smjörlíkisframleiðslu og annars, og það er ákaflega sennilegt, að það muni vera rétt að ráðast strax í að herða það lýsi, sem hægt er að losna við í landinu. Með því mætti kannske fá þýðingarmikla reynslu. Ég álít till. þá, sem hér liggur fyrir, mjög góða. Hún bendir til þess, að þ. vilji eindregið, að einskis sé látið ófreistað til þess að geta stigið skrefið áfram í þessu efni, og tel ég sjálfsagt að samþ. hana. Nýjustu upplýsingar, sem fyrir liggja í þessu máli, er álitsgerð, sem framkvæmdastjóri síldarverksmiðja ríkisins lét stj. í té, þegar hann kom úr Ameríkuför sinni, en í þeirri för var honum sérstaklega falið að rannsaka möguleika á því að kaupa vélar til lýsisherzlu, og það var einmitt byggt á frv. frá 1942. Ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér efni þessarar álitsgerðar, en hún mun að ýmsu leyti vera mjög ýtarleg, og ég mun gera ráðstafanir til þess, að þeir menn, sem vit hafa á þessum málum og áhuga, fái að kynna sér það sérstaklega með það fyrir augum að athuga möguleika í sambandi við stríðið. Því miður gat ég ekki komið þessari álitsgerð til nm. eða flm., sem þó kannske hefði getað orðið þeim einhver leiðbeining í málinu, en hún verður afhent hverjum þeim, sem kynni að hafa áhuga á þessu máli. Mæli ég svo eindregið með því, að þessi till. verði samþykkt.

Forseti (GSv): Hæstv. atvmrh. er fyrstur á mælendaskrá, en hefur afturkallað beiðni sína með það fyrir augum, að málið geti gengið fljótt fyrir sig og komizt til n. Og vona ég, að aðrir hv.þm. taki það sjónarmið einnig til greina.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Ég get því miður ekki orðið við tilmælum hæstv. forseta um að falla frá því að taka til máls. Mér þykir þetta merkilegt mál, sem þarf töluverðrar athugunar við, áður en það fer í n. Einkum vegna þess, að þegar umr. fóru fram um þetta mál í þinginu, að sumu leyti mjög merkilegar umr., var fjmrh. ekki viðstaddur og enginn úr fjvn. og enginn hv.flm.þál. Og mér þykir það alvöruleysi undarlegt hjá hæstv.Alþ. um jafnmerkilegt mál, ef ekki fara fram að einhverju leyti athugasemdir um málið í áheyrn þeirra aðila, sem eiga nú að taka ákvörðun um það, hvort halda beri áfram með það eða ekki. Þetta er táknrænt fyrir það alvöruleysi, sem ríkir hér á hæstv.Alþ. með umr. um mál og framgang mála. Og ég tel, að tími sé til kominn að snúa við inn á þá braut að meðhöndla málin með meiri alvöru en þetta mál. Ég mun fyrst leyfa mér að gera athugasemdir við þá áætlun, sem látin er fylgja þál., ef form. fjvn. vildi taka þær til athugunar að einhverju leyti, þegar hann tekur málið til meðferðar í n. Í þál. er byggt á því, að gjöldin í næstu 25 ár verði kr. 1,080,000.00 árlega. Ég vil benda á það, að hér skakkar ekki svo litlu samanborið við áætlun landsveitunnar, eða 0,4%, hvað gjöldin eru minni við hana. Í Siglufjarðaráætluninni er alveg sleppt tryggingunum, en í landsveituáætluninni er það reiknað 1 prósent. En það mun gera 168,000.00 kr. útgjöld árlega næstu 25 árin við rafveitu Siglufjarðar. Ég vil einnig gera nokkurn samanburð á rekstrarkostnaðinum. Vil ég þá fyrst láta undrun mína í ljós á þeirri undarlegu fullyrðingu hæstv.atvmrh., þar sem hann heldur því fram, að landsveituáætlunin sé helmingi dýrari en Siglufjarðarrafveitan. Ég hef farið í gegnum þau gögn, sem hér liggja fyrir, og sé ekki annað, eftir þeim að dæma, en Siglufjarðarveitan sé þó nokkru dýrari, miðað við þá áætlun, þar sem gert er ráð fyrir 12 millj. kr. kostnaði, heldur en gert er ráð fyrir að landsveitan kosti. Þætti mér vænt um, ef hæstv. ráðh. leiðrétti þessa missögn, eða að öðrum kosti viðurkennir hann, að hann hafi ekki farið með rétt mál. Gert er ráð fyrir, að 90 þús. manna njóti landsveitunnar, og landsveitan er talin kosta tæplega 300 millj. kr., eða rúmlega 3 þús. kr. á hvern mann í landinu, sem nýtur hennar. Siglufjarðarrafveitan mun aðeins ná til 2790 manna, en mun kosta 12 millj. kr., ef ekki 13–14 millj. kr. eða miklu meira. Og það þarf ekki nema einfaldan barnalærdóm til að sjá það, að ef deilt er í þessa upphæð, kemur hærri útkoma en hjá landsveitunni. Enn fremur vil ég benda á í þessu sambandi, að tekjuáætlun Steingríms Jónssonar getur engan veginn staðizt. M. a. er þar reiknað með 25 aura gjaldi fyrir verksmiðjur. En það er sama sem að útiloka það, að verksmiðjur kaupi þar rafmagn. Ég vil benda á, að gjaldskráin fyrir Reykjavík er þannig, að stóriðjan greiðir allt niður í 4 aura á kwst. Það rafmagn, sem notað er við síldariðnaðinn á Siglufirði, fellur að langmestu leyti undir stóriðju. Hraðfrystihúsin greiða allt niður í 10–15 aura eftir því, hvað þau taka mikið. Svo að það er annað, sem þau koma til með að greiða eftir þeirri gjaldskrá, sem gert er ráð fyrir í áætluninni fyrir Siglufjörð. Og ef hugmyndin er að reisa lýsisherzlustöð á Siglufirði, þá er þetta ekki lítið atriði. Ég vil benda á, að í áætlun, sem Trausti Ólafsson gerði 1937 um allan kostnað við að herða lýsi á Íslandi, reiknaði hann kwst. á 4 aura til jafnaðar við herzluna. Þá á rafmagnsliðurinn að kosta 18 kr. á tonn. Þessi liður kostar nú 6 sinnum meira samkv. Siglufjarðaráætluninni. En það er sama sem að útiloka, að reist verði lýsisherzlustöð þar. Sem sagt, þessi áætlun er aðeins pappírsgagn eitt. Mismunurinn á því að reisa lýsisherzlustöð nú og flytja lýsið hreinsað út í stað óhreinsað, eins og fyrir stríð, er eitt pund á smálest. Svo að annað er ekki til að hlaupa upp á í þessu efni. Og ef einn liðurinn hækkar úr kr. 18.00 upp í kr. 120,00 til 140,00 á tonn. þá kemur ekki til mála, að hægt sé að vinna þessa vöru hér. Þeim, sem sækja þetta mál fast, verð ég að benda á þetta. Nú er það e. t. v. svo, að það sé ekkert aðalatriði fyrir Siglufjörð, að lýsisherzlustöðin sé reist þar. Það má alveg eins reisa hana einhvers staðar annars staðar. En mér þótti rétt að benda á þessi atriði. Ég hef reiknað það út, að ef farið væri eftir því, sem áætlað er hjá landsveitunni, mundi hver notandi af 3 þús. íbúum aðeins nota 500 wött á ári til jafnaðar. Ef reiknað er með því, að árskwst. kosti 273 kr., þá yrðu tekjurnar aðeins 359 þús. og 500 kr. vegna allra nota fólksins, jafnvel til hitunar og smáiðnaðar. Sama upphæð og nú er greidd á Siglufirði með því að selja rafmagnið á kr. 1,20 kwst. Mismunurinn á 360 þús. kr. og 1100 þús. kr., sem þarf, til þess að virkjunin geti borið sig. verður að koma frá stóriðnaðinum og margfaldast frá því, sem nokkur von er til um, að verði. Mér þykir rétt að taka þetta fram til þess að benda fjvn. á þetta atriði, og ég get rökstutt þessar tölur mínar við n., til þess að tefja ekki málið hér. Ég tel það skipta miklu máli, hverja afgreiðslu mál þetta hlýtur á þ. Þetta er fyrsta málið, sem þarf að leysa, og ég tel ekki rétt að láta það hafa áhrif á þetta mál, að einhverjir kunni að óttast, að ef til vill verði ekki eins auðvelt að fá ábyrgð fyrir aðra staði, þegar þar að kemur. Hygg ég, að þar valdi mestu um hræðslan um það, að ef settur væri fótur fyrir þetta mál, yrði erfitt að koma fram ábyrgð fyrir önnur héruð á landinu. Mál þetta er í heild sinni komið í það horf, að ekki er annað sjáanlegt en ríkið verði að grípa inn í til þess að bjarga því, sem bjargað verður, og algerlega óverjandi að veita heimild, eins og farið er fram á í þessari þáltill., skilyrðislaust, eins og málinu nú er komið.