Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og mönnum er kunnugt, er að skapast mikið erfiðleikaástand víða úti á landi vegna olíuskorts, sem stafar af farmannaverkfalli. Þegar verkfallið hófst, var Litlafellið hlaðið olíu statt á Patreksfirði með olíu til hafna þar vestra og til Norðurlands- og Austurlandshafna. Afgreiðsla fékkst engin, en þegar mjög var knúið á um afgreiðslu, fékkst undanþága um afgreiðslu til fjögurra hafna, tveggja á Norðurlandi og tveggja á Austurlandi. Skipið sigldi síðan burt með olíuna og skildi hafnirnar á Vestfjörðum eftir, flestar olíulausar. Þar er þannig ástatt að það er tveggja, þriggja og fjögurra daga forði til og hreinn voði fyrir dyrum. Ég vil beina því til hæstv. ríkisstj., (Því miður er hæstv. sjútvmrh. ekki viðstaddur, en ég vona, að því verði til hans komið.) að hlutast nú til um, að úr þessu verði bætt. Það er með öllu óskiljanlegt, að ekki verði bjargað því, sem bjargað verður á þessum stöðum, því að það er bókstaflega voði fyrir dyrum.

Frsm. meiri hl. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft til meðferðar frv. til l. um efnahagsaðgerðir á þskj. 57 og eins og fram kemur, hefur n. ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Meiri hl. n. leggur til, að frv. á þskj. 57 verði samþ., en minni hl. leggur til, að frv. verði fellt. Fjhn. hefur haft málið til meðferðar nú um nokkurn tíma, og til n. komu til viðræðna þeir aðilar, sem fjallað höfðu um samningu frv., til þess að ræða við n. og skýra einstök atriði, sem nm. höfðu fsp. um. En þeir voru þeir Klemenz Tryggvason hagstofustjóri, Davíð Ólafsson bankastjóri og Jónas H. Haralz forstjóri Efnahagsstofnunarinnar. Eftir að nál. höfðu verið gefin út, bárust erindi til n., annars vegar frá Samlagi skreiðarframleiðenda og hins vegar frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem n. mun athuga á milli 2. og 3. umr., þar sem þessi erindi höfðu ekki borizt fyrir afgreiðslu málsins. Efni þess frv., sem hér er til 2. umr., er skipt í fimm kafla. I. kafli frv. fjallar um nýjan vísitölugrundvöll, og fyrir nokkru var útbýtt á Alþingi fréttatilkynningu frá kauplagsnefnd og hagstofunni um nýja vísitölu framfærslukostnaðar. Í þessari fréttatilkynningu er gerð grein fyrir því, sem á var talið vanta í sambandi við grg. með frv., og ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þær breytingar, sem hér er gert ráð fyrir að eigi sér stað, en það er gert ráð fyrir í frv., að á næsta ári, 1. marz 1968, taki gildi ný vísitala, sem yrði með grunntölunni 100, og gert er ráð fyrir því í þessu frv., að sú hækkun, sem orðið hefði vegna hækkunar landbúnaðarvöruverðs og annarra ráðstafana í þessu frv. og í fjárl., hækkun á vísitölunni, sem því næmi, félli niður. Í II. kafla frv. er gert ráð fyrir áframhaldandi verðstöðvun á næsta ári. III. kaflinn fjallar hins vegar um atriði, sem Alþ. hefur áður fjallað um, þ.e.a.s. ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, og hér teknar inn þær greinar, og þær fjárhæðir, sem hér um ræðir, eru svo einnig inni í fjárlagafrv. Í IV. kafla frv. er gert ráð fyrir því, að lögfest verði heimild til þess að leggja á 3000 kr. farmiðagjald fyrir þá, sem ferðast til útlanda. Og í V. kafla frv. er gert ráð fyrir breyttri skipan á ýmissi skattheimtu, þ. e. a. s. margföldun fasteignamats til eignarskatts, breytingu á lágmarksskattgjaldseign úr 100 þús. í 200 þús. og að felld verði niður undanþága frá söluskatti af pósti og símaþjónustu. Fjhn. gat ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls, eins og ég gat um áðan. Meiri hl. n. flytur hins vegar brtt. við frv. á þskj. 58 og leggur til í sínu nál., að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem þar eru lagðar til. Við 1. umr. þessa máls gat forsrh. þess í sinni ræðu, að ekki hefði verið mögulegt að hefja viðræður við launþegasamtökin um efni þessa frv., og gat þess, að ríkisstj. væri reiðubúin til þess að hlusta á till. og ræða við þá aðila, ef þess yrði óskað. Sú ósk kom fram, og viðræður áttu sér stað við nefnd skipaða af Alþýðusambandi Íslands og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Eins og hv. þdm. er kunnugt, leiddi ekki til samkomulags af þeim viðræðum, en ríkisstj. fór þess á leit við fjhn., að n. flytti brtt. við frv., sem væru byggðar á því tilboði, sem ríkisstj. gaf þessari n. um breytingar á frv. 1. brtt. er þess efnis, að á eftir 5. gr. komi ný gr., sem yrði þá 6. gr. og greinanúmer breyttust samkv. því, og gr. hljóðaði þannig. „ Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að kaupgreiðsluvísitala, eins og hún hefur verið reiknuð samkv. 5. gr., skuli hækka um 1 stig í hvert skipti hinn 1. maí og 1. nóvember 1968 og hinn 1. maí 1969. Á árinu 1968 skuli lögboðnar bætur lífeyristrygginga samkv. l. nr. 40 30. apríl 1963, um almannatryggingar, og síðari breytingum á þeim l. hækka um 5%. Hækkun fjölskyldubóta skal þó bundin við bætur vegna barna umfram eitt í hverri fjölskyldu. Hækkun samkv. 2. mgr. þessarar gr. skal greidd að fullu úr ríkissjóði. Eigi skal greiða tekjuskatt né útsvar af hækkun fjölskyldubóta samkv. 2. mgr. þessarar gr.“ Þessi brtt. er í samræmi við það tilboð, sem fram kom af hálfu ríkisstj. í viðræðum við nefnd ASÍ og BSRB. Þá er 2. brtt. 1. málsl. 15. gr., sem þá verður 1. gr., orðist svo: „Sjóður sá, sem um ræðir í 15. gr., greiðir verðbætur á frystar fiskafurðir, framleiddar á árinu 1967 og 1968, aðrar en síldar- og loðnuafurðir, svo og á frystar rækjur, framleiddar á tímabilinu október-desember 1967 og á árinu 1968.“ Það hefur orðið mikið verðfall á frystum rækjum á þessu ári miðað við verðlag, sem var á árinu 1966. Það mun láta nærri, að það verð, sem nú er unnt að fá fyrir frystar rækjur, sé 1/3 til ¼ lægra eftir því, hvort um væri að ræða óskelflettar eða skelflettar rækjur. Þegar vandræði stöfuðu af þessum hlutum á Vestfjörðum fyrir nokkru, var gert samkomulag um, að þessi atriði, sem hér um ræðir, yrðu tekin inn í verðjöfnunarsjóðinn, og er þessi till. flutt samkv. því. 3. brtt. er við 19. gr., sem þá er orðin 20. gr., og hún er umorðuð. Lagt er til, að hún hljóði þannig: „Hver sá einstaklingur, sem fer frá Íslandi til annarra landa, skal greiða gjald til ríkissjóðs, sem nefnist farmiðagjald, samkv. ákvæðum 21.–25. gr. Undanþegnar gjaldskyldu eru lögskráðar áhafnir skipa og loftfara svo og börn undir 7 ára aldri. Enn fremur erlendir ferðamenn og útlendingar við atvinnustörf á Íslandi. Þó eru hinir síðarnefndu því aðeins undanþegnir gjaldskyldu, að dvalartími þeirra sé skemmri en eitt ár.“ Meginbreytingin við 19. gr., sem hér er lagt til að verði, er, að þeir aðilar, sem hingað koma í atvinnuleit, verði ekki skyldir til farmiðagjaldsins, nema þeir dveljist hér lengri tíma en eitt ár, þ.e.a.s. ef hingað kæmu sjómenn á vertíð, sem dveldust hér aðeins í 3–4 mánuði, þá er ekki gert ráð fyrir því, að þeir greiði nefnt farmiðagjald. Síðan er við 31. gr. eðlileg breyting, að í stað 1. nóvember er lagt til, að heimild til að leggja á farmiðagjald miðist við 1. janúar 1968. Efnahagsmál eru það viðfangsefni, sem öll stjórnvöld og þeir, sem stunda rekstur, hafa ævinlega að glíma við. Það skiptir ekki máli, hvort vel árar eða á móti blæs. Þegar vel árar, er viðfangsefnið, hvernig þjóðfélagsþegnarnir bezt fá notið þess ábata, sem fyrir hendi er, hversu mikið eigi að fara til skiptanna og þá hvernig skipta eigi, og svo hitt, hversu miklu skal óskipt og lagt til hliðar til þess að mæta áföllum. Þegar illa árar, er viðfangsefnið, hvernig bregðast eigi við vandanum og komast yfir þau tímabil á sem léttvægastan hátt. Auðvitað væri æskilegast, að varasjóðir væru ævinlega svo gildir, að aldrei þyrfti að þrengja að. Slíku er ekki að fagna og ekki að búast við því, að sú uppfinning eigi sér stað, sem leysa mundi efnahagsmál einstaklinga eða heilla þjóða fyrir alla framtíð. Festa og stöðugleiki í stjórn er tvímælalaust ein af undirstöðum jafnvægis í efnahagslífi einnar þjóðar. S. l. 8 ár hefur sama stjórnarstefna ríkt í landi voru, en svo langt og samfellt stjórnarsamstarf hefur ekki átt sér stað fyrr. Um mjög góðan árangur þeirrar efnahagsstefnu, sem fylgt hefur verið, verður ekki deilt. Þegar hins vegar slíkar aðstæður skapast sem nú eru, stendur ekki yfirleitt á því, að hv. stjórnarandstæðingar láti í sér heyra, og við slík tækifæri vill oft þannig verða, að reynt er að láta þá hluti, sem liðnir eru, gleymast undir kringumstæðunum, þannig að ákvarðanir séu teknar án fyrirbyggju og samhengislaust við það, sem áður hefur skeð. Ár eftir ár höfum við hlustað á hv. stjórnarandstæðinga halda því fram, að allt sé að sigla í strand. En þeir þurfa að vera í atkvæðasmölun hjá öllum stéttum þjóðfélagsins. Þess vegna vantar æðioft mikið á, að nokkurt samræmi sé í fullyrðingum þeirra, og sé þeim fylgt eftir og fullyrðingarnar látnar svara hver annarri, sjáum við bezt, hvílíkan leik hér er verið að leika. Við höfum heyrt það hér í sölum Alþ., að launþegar hafi ekki fengið það, sem þeim hafi borið. Og það er verið að sliga atvinnuvegina. Það er stórkostlegur samdráttur í framkvæmdum á vegum hins opinbera. Það eru allt of þungar álögur ríkissjóðs á hendur borgurunum. Það er engin fyrirhyggja til að mæta erfiðu árferði. Það er stórhættulegt að safna gjaldeyrisforða. Þegar mikill afli berst á land, er þar ekki um að ræða rétta stjórnarstefnu, sem stuðlað hefur að því, að slíkt væri hægt, nei, en þegar aflabrestur er og verðfall á erlendum mörkuðum, er valdhöfunum kennt um. Þá eru það auðvitað þeirra verk, sem valda þeim hlutum. Það er ekki úr vegi að athuga örlítið þær aðstæður, sem nú eru, svo og hvernig hlutirnir voru 1960, þegar núverandi stjórnarsamstarf var myndað. Hefur þjóðarframleiðslan staðið í stað þennan tíma eða hefur hún bara aukizt eins og hún jókst á mann 5 árin þar á undan? Á þessu árabili hefur hún aukizt um 5.7%, en 5 árin þar áður aðeins um 1%. Fá launþegar minna í sinn hlut í dag eða hafa fengið á undanförnum árum heldur en áður? Þjóðarframleiðslan, eins og ég sagði áðan, var að meðaltali 5.7%, en launþegar hafa fengið í sinn hlut 5,9% í minnsta lagi og í mesta lagi eftir útreikningsaðferðum 7.6%, eða að meðaltali 6.8% meiri ráðstöfunartekjur en áður. Hefur kaupmáttur tímakaupsins aukizt eða minnkað? Hann hefur aukizt frá því 1960 um 28%. Hefur fiskaflinn aukizt eða minnkað? Hann er 514 þús. tonn 1960, rúm 1200 þús. tonn 1966. Hefur heildarútflutningsverðmætið minnkað? Það er 3000 millj. 1961, 6050 millj. 1966 og hefur hækkað um 14% að meðaltali frá árinu 1960. Gjaldeyrisvarasjóðurinn er 1. jan. 1961 126 millj., en um síðustu áramót um 1900 millj. Og hvernig er svo viðskiptajöfnuðurinn, sem aldrei hafði verið hagstæður frá stríðslokum og fram til þess tíma, að núv. stjórnarstefna tók við? Strax á árinu 1961 er viðskiptajöfnuður þjóðarbúsins hagstæður, hann er hagstæður 1962, hann er hins vegar með halla 1963 og 1964, en hagstæður aftur 1965. Sé hins vegar verðmæti útflutningsvörunnar, sem í landinu er, tekið í staðinn fyrir útflutningsframleiðsluna, kemur í ljós, að vöruskiptajöfnuðurinn er hagstæður öll árin að undanskildu árinu 1963. Það er ekki hægt að mæla gegn því, að árið 1965 er eitt bezta ár í sögu þjóðarinnar, bæði hvað snertir aflabrögð og þróun verðlags á erlendum mörkuðum. Það er því algert öfugmæli, þegar hv. stjórnarandstæðingar í nál. sínu í sambandi við frv. þetta segja, með leyfi hæstv. forseta: „Í tíð núv. ríkisstj. hefur á ýmsan hátt verið illa búið að atvinnurekstrinum. Hagstjórnaraðferðir hennar hafa reynzt mörgum þjóðnýtum atvinnufyrirtækjum fjötur um fót. Hér er mikil þörf breytinga og nýrrar stefnu í atvinnu- og efnahagsmálum.“ Það er engum til góðs, að vandinn sé falinn. Það er heldur engum til góðs, að um hrein öfugmæli sé að ræða, þegar skýrt er frá staðreyndum. Það er öllum ljóst, að við höfum við vandamál að glíma í dag. Það er spurningin, hvernig við leysum þann vanda, þannig að við komumst út úr honum með sem minnstum byrðum fyrir þjóðfélagsþegnana. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa lagt fram ýmsar till. til lausnar aðsteðjandi vandamálum hjá atvinnuvegunum fyrr á þessu ári og á því síðasta og þar áður. Og ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar munu halda áfram að gera athuganir á stöðu atvinnuveganna, og jafnskjótt og hún telur rétt, að lagðar séu fram till. þeim til aðstoðar, verða þær að sjálfsögðu lagðar fram. Í því frv., sem hér liggur fyrir, felst tvennt, annars vegar stuðningur við atvinnuvegina og hins vegar till. til þess, að ríkissjóður verði á árinu 1968 hallalaus, og þess vegna till. til skattheimtu í frv. Það hlýtur hverjum manni, sem á einhvern hátt vill gera sér grein fyrir eðli þjóðmálanna, að vera það ljóst, að fjárhagur ríkisins verður að vera í góðu lagi. Ef hann er það ekki, hvernig fer þá um hitt? Ég sagði áðan, að við hefðum við mikið vandamál að stríða, og á það hefur réttilega verið bent, að það ástand sem nú hefur skapazt, er með þeim hætti, að það eru margir áratugir síðan annað eins hefur komið yfir íslenzku þjóðina. Það er þess vegna engan veginn þjóðfélagsborgurunum til góðs, að á þessum málum sé þannig haldið, að það, sem áunnizt hefur, hverfi og verði að byrja upp á nýtt. Við höfum á undanförnum árum búið við bætt lífskjör, og til þess að slíkt megi halda áfram, verður einmitt að taka á þessum vandamálum núna með þeim hætti, að ekki verði eyðilagður sá grundvöllur, sem lagður hefur verið. Að sjálfsögðu hafa stjórnarflokkarnir engan áhuga á því að leggja þær byrðar á þjóðina, sem ástæðulaust er að gera. Hins vegar þegar þannig árar, eru stjórnarflokkarnir óhræddir að segja þjóðinni, hvernig málin standa og hvað þeir leggja til, að þjóðfélagsþegnarnir axli undir þessum kringumstæðum. Till. þær, sem fluttar eru hér sem brtt. í samráði við ríkisstj. og samkv. hennar tilboði, eru einmitt til þess að reyna að milda hlutina, og það hefðu auðvitað allir kosið, að upp úr þeim umr. hefði komið það samkomulag, sem við hefðum getað allir saman sætt okkur við. Við skulum vona, að það ástand, sem nú varir í þessum málum, þurfi ekki að vara mjög lengi. Þetta er tímabundið, þetta er aflabrestur, þetta er verðfall á útflutningsafurðum okkar. Við skulum vona, að með hækkandi sól verði hér góð vertíð og á komandi ári verði hækkun á verðlagi á okkar útflutningsafurðum, og ef við í dag erum menn til þess að horfast í augu við vandann og leysa hann á þann skynsamlegasta hátt, sem við getum, munum við njóta í framtíðinni góðs af þeim breyttu tímum, sem við allir vonum að komi hér innan ekki mjög langs tíma.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Á þskj. 56 er birt nál. okkar, sem skipum minni hl. fjhn. í þessu mái. Í minni hl. eru auk mín 2 hv. þm. Austurl., 4. og 5. þm. þess kjördæmis. Við leggjum til, að þetta stjórnarfrv. verði fellt. Ég vísa til þess, sem stendur í nál. okkar um málið. Ég þakka hv. frsm. meiri hl. fyrir það, að hann las dálítið upp úr okkar nál., en það hefði raunar mátt vera meira. Í alþingiskosningunum á næstliðnu vori töluðu frambjóðendur stjórnarflokkanna m.a. mikið um 3 atriði: verðstöðvun, gjaldeyrisvarasjóð og verzlunarfrelsi. Hvað er svo að frétta af þessari þrenningu? Um verðstöðvunina er það að segja, að sjálf hæstv. ríkisstj. hefur nýlega viðurkennt, að það hafi verið rétt, sem við stjórnarandstæðingar sögðum um svonefnd verðstöðvunarlög, sem stjórnarfl. settu fyrir einu ári, að þar var aðeins um leiksýningu að ræða, sem sett var á svið fyrir kosningar í því skyni að blekkja kjósendur, en þetta hefur stjórnin viðurkennt með því að grípa til gamalla laga frá 1960 og fyrirskipa stöðvun samkv. þeim, þegar gildistími laganna frá í fyrra rann út. Verðstöðvun hæstv. stjórnar var sem kunnugt er framkvæmd með þeim hætti, að varið var fé úr ríkissjóði til þess að dylja vöxt dýrtíðarinnar fram yfir kosningar, og með verðstöðvun af þessu tagi sögðu frambjóðendur stjórnarfl., að atvinnuvegunum hefði verið bjargað, svo að rekstur þeirra væri á traustum grunni þrátt fyrir nokkra erfiðleika, er stöfuðu af verðfalli á ýmsum útflutningsvörum. Rétt var það, að nokkurt verðfall hafði orðið á sumum útflutningsvörutegundum, en þær höfðu áður hækkað mjög í verði. En fáum mánuðum eftir að kosningarnar eru afstaðnar er svo dýrtíðinni sleppt lausri og landsmönnum sendur reikningurinn yfir kostnað við kosningaævintýrið. Hann birtist í stjórnarfrv. sem hér er til umr. Og svo var gjaldeyrisvarasjóðurinn önnur meginstoðin að sögn þeirra stjórnarflokksmanna. Þeir töluðu mikið um hann fyrir kosningarnar. Þetta var mikill sjóður. Mig minnir, að þeir nefndu 2000 millj. Vegna þessa stóra sjóðs, sögðu þeir, að verzlunarfrelsi gæti haldizt, vöruinnflutningur til landsins gæti gengið óhindrað, þó að lækkun yrði á útflutningstekjum í bili af völdum verðfalls á afurðum og minni afla. Og áfram var haldið í sumar að kaupa vörur frá útlöndum, m.a. iðnaðarvörur, sem vel hefði mátt framleiða hér heima, og greiðslur teknar úr gjaldeyrisvarasjóðnum. Alltaf mátti gefa út ávísanir á hann. Mér kom gjaldeyrisvarasjóðurinn í hug, þegar ég las eina vísu í norðlenzku blaði, sem mér barst í hendur í vikunni sem leið. Yfirskrift hennar er: Egg ríkisstjórnarinnar. Höfundurinn nefnir sig Grím, og vísan er svona, með leyfi hæstv. forseta: Stjórnin vor er furðu fær, flestu snýr hún þjóð í hag: Úr egginu, sem hún át í gær, ungann steikir hún í dag. Mér virðist, að þeir stjórnarflokksmenn tali heldur minna um gjaldeyrisvarasjóðinn nú í seinni tíð heldur en þeir gerðu í vor sem leið. Ef til vill hefur hann eitthvað rýrnað, því miður, enda vöruskiptajöfnuðurinn við útlönd óhagstæður eftir fyrstu 8 mán. ársins um nálægt því 2000 millj. kr. Vera má, að stjórnin sé búin að éta mikið af egginu, svo að unginn úr því, sem kemur á pönnuna hjá henni, verði heldur í minna lagi. En þá er gripið til þess ráðs að fá lán hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til þess að kaupa fyrir vörur, m.a. kökur og epli frá Dönum, því að ekki kaupa þeir vörur af okkur á móti því, sem við kaupum af þeim. Og þá er það verzlunarfrelsið. Enn eru sömu hömlur á útflutningi, sem hér hafa lengi verið. Og þrátt fyrir gjaldeyrisvarasjóðinn og stóra lántöku hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefur ríkisstj. fyrir nokkru sett á innflutningshöft í nýrri mynd, þó að hún hafi áður bannsungið þau hátt og lengi, m.a. í síðustu kosningum. Þannig er hæstv. ríkisstj. að hrekjast fyrir stormum og straumum, vesalingurinn. Og ýmsar tilskipanir hennar, t.d. á viðskiptasviðinu, eru mjög furðulegar. Þannig bannar hún mönnum að flytja til útlanda til sölu þar myndir af einum merkasta Íslendingi, sem uppi hefur verið, Jóni Sigurðssyni forseta. En hins vegar leyfir hún, að fluttar séu út myndir af mikilhæfum 19. aldar Norðlendingi, Tryggva Gunnarssyni, alþm., bónda, smið og bankastjóra, og reynt að selja þær þar. En vegna mikils framboðs má nú búast við, að myndirnar af Tryggva kunni að falla í verði á erlendri grund, jafnvel enn meira en mjöl og lýsi. Það var stór þáttur í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á öldinni sem leið og upphafi þeirrar, sem nú er að líða, að ná verzluninni úr höndum útlendinga. Og samvinnufélögum og einstökum kaupsýslumönnum varð vel ágengt í því efni. En nú lítur út fyrir, að smásöluverzlunin sé aftur að færast úr landi. Árlega fer margt manna til útlanda, að því er virðist aðallega þeirra erinda að ganga þar í búðir til að kaupa fatnað og ýmsan annan varning og flytja heim með sér. Nærri má geta, hversu hagkvæm slík verzlun er þjóðinni - eða hitt þó heldur. En stjórnarvöldin hér heima eiga stóran þátt í þessu sölubúðarápi til útlanda. Þau hafa gefizt upp við að innheimta tolla og söluskatt af varningi, sem þannig er keyptur og fluttur inn, en ef þetta fólk væri látið borga aðflutningsgjöld, eins og aðrir innflytjendur verða að gera, mundi það ekki sjá sér eins mikinn hag í því að ganga fram hjá innlendum verzlunum og skipta við smásala í öðrum löndum. Þessi vesaldómur yfirvaldanna veldur að sjálfsögðu tekjurýrnun hjá ríkissjóði. Og nú þykist ríkisstj. hafa fundið ráð til að bæta ríkissjóði tapið að einhverju leyti. Hún ætlar að leggja á svonefndan farmiðaskatt. Sá skattur á að vera þannig, að þeir íslenzkir ferðamenn, sem aldrei fara inn fyrir dyrastafi á útlendum verzlunum og eyða litlum peningum á ferðum sínum, eiga að borga jafnháan farmiðaskatt og hinir, sem aðallega fara til að verzla og flytja inn vörur án þess að borga aðflutningsgjöld af þeim. Stjórnin vill umfram allt halda áfram að veita þeim forréttindi, sem hafa aðstöðu til að rápa í sölubúðir í öðrum löndum. Við höfum oft heyrt nefnt júnísamkomulag. Það var samningur, sem gerður var milli ríkisstj. og stéttasamtakanna fyrir fáeinum árum. Stjórnarfl. hafa fram að þessu túlkað þetta samkomulag sem einn af merkustu viðburðum þjóðarsögunnar. En nú gerir stjórnin allt í einu tillögur um að rifta þessu fræga samkomulagi og stofnar til ófriðar í því sambandi. Við, sem skipum minni hl. fjhn., viljum ekki eiga hlut að þessu og leggjum til, að frv. verði fellt. Enda er það svo, að þó að þetta frv. verði samþykkt, er eftir sem áður óleystur sá vandi, sem nú steðjar að undirstöðuatvinnuvegum okkar. Í frv. er gert ráð fyrir, að framlengd verði núgildandi lög um aðstoð við sjávarútveginn, en allir vita, að það er algerlega ófullnægjandi til að sjá útgerðinni borgið og tryggja rekstur fiskiðnaðarstöðvanna. Nú þegar er búið að loka mörgum frystihúsum og stöðvun vofir yfir hinum. Landbúnaðurinn er þannig á vegi staddur, að bændur eru tekjulægsta stétt þjóðfélagsins, og stjórnarstefnan er búin að leika iðnaðinn svo grátt, að þar hefur orðið mikill samdráttur og enn meiri yfirvofandi, ef áfram verður haldið á sömu braut. Stjórnin hefur alls ekki hirt um að búa þannig að innlendri iðnaðarframleiðslu, að hún geti þolað samkeppni við erlendar iðnaðarvörur. Og stjórnarfl. hafa veitt útlendu stórfyrirtæki, sem er að hefja rekstur hér, mikil fríðindi, sem innlend fyrirtæki fá ekki að njóta. Þannig er það eitt af stefnuskráratriðum núv. stjórnar, að Íslendingar skuli vera 2. flokks menn í sínu eigin þjóðfélagi. Hér þarf að taka upp nýja stjórnarstefnu og það án tafar til þess að koma innlendri framleiðslustarfsemi á réttan kjöl og tryggja landsmönnum þar með viðunandi lífskjör. En þetta verður vitanlega ekki gert undir forustu núv. hæstv. stjórnar. Hún neitar að yfirgefa þá óheillagötu, sem hún hefur gengið, hún getur því ekki leyst vandann, sem við er að fást, og hana skortir líka traust þjóðarinnar til að standa fyrir málum. Stjórnarfl. fengu að vísu lítið eitt meira en helming atkvæða í kosningunum í vor. Þennan litla meiri hl. fengu þeir með því að beita miklum blekkingum, sem nú hafa verið afhjúpaðir, að nokkru leyti af þeim sjálfum, og aðgerðir stjórnarinnar nú á haustdögum ásamt því frv. hennar, sem hér liggur fyrir, hafa mælzt mjög illa fyrir hjá almenningi og vafalaust orðið til að rýra fylgi stjórnarfl. Má því telja mjög sennilegt, og er þá ekki of mikið sagt, að sá litli meiri hl., sem stjórnarfl. höfðu í síðustu alþingiskosningum, sé nú rokinn út í veður og vind. Hin nýja stjórnarstefna, sem þjóðin hefur mikla þörf fyrir, verður að byggjast á víðtæku samstarfi stjórnmálaflokka og stétta. Og núverandi stjórn á að segja af sér, því að hún ræður ekki við verkefnin, sem brýn þörf er að leysa. Ef hæstv. ráðherrar hafa þann manndóm og kjark, sem þarf til þess að segja af sér, eftir hrakreisurnar og þau óhöpp, sem röng stefna þeirra hefur valdið, ættu þeir að gera það. Hér gef ég þeim hollt ráð. Geri þeir þetta, munu eftirmæli þeirra í þjóðarsögunni verða lítið eitt skárri en þau hljóta að verða, ef þeir reyna að rorra í stjórnarstólunum eitthvað lengur.



Herra forseti. Meginefni þess frv., sem hér liggur nú fyrir til 2. umr., er það, sem fram kemur í I. kafla frv., en þar er gert ráð fyrir því að breyta þeim reglum, sem í gildi hafa verið nú um nokkurt skeið varðandi útreikning á kaupi eftir vísitölu, þ.e.a.s. að umsamið kaup í landinu skuli gjarnan breytast í réttu hlutfalli við breytingar á verðlagi. Í þessu frv. er að því stefnt að raska þessum megingrundvelli, sem í gildi hefur verið, og nú er gert ráð fyrir því, að allmiklar verðlagshækkanir, sem eiga að ganga yfir og menn vita um að muni ganga yfir, eigi ekki að koma fram í kaupgjaldsvísitölu. Launþegar í landinu eiga ekki að fá þessar verðhækkanir bættar. Þetta er meginkjarni þessa frv., sem hér liggur fyrir. En þetta frv. er hins vegar í nánu sambandi við þær efnahagsráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. hefur boðað að undanförnu og sérstaklega komu fram í grg. hennar með fjárlagafrv. Í grg. fyrir þessu frv. skýrir ríkisstj. frá því, að telja megi, að þær verðhækkanir, sem vitað sé um að muni ganga yfir á næstunni vegna þessara efnahagsráðstafana ríkisstj., muni hækka verðlag í landinu sem nemi um 7½%, miðað við þá vísitölu, sem mælt hefur verið eftir fram til þessa. Ríkisstj. gerir sem sagt ráð fyrir því í sínum till., að kaupmáttur launa verði lækkaður samkv. þessu frv. sem nemur a. m. k. 7½%. Það er enginn vafi á því, eins og hér hefur komið fram í umr. áður, að það má búast við því, að sú kaupskerðing, sem yrði samkv. þessu frv., yrði nokkru meiri en sem nemur 7½% hjá þorranum t.d. af verkafólki í landinu eða öllum þeim, sem búa við eitthvað lægri tekjur en meðaltekjur. Það stafar af því, að þær verðhækkanir, sem hér er um að ræða, eru þess eðlis, að þær koma til með að hvíla þyngst á þeim, sem nota meginhlutann af útgjöldum sinum til nauðsynlegra hluta, eins og t. d, til þess að kaupa sér matvæli eða verða að greiða þá nefskatta, sem hver og einn er skyldugur að greiða, en þeir eru jafnháir á þann tekjulága og þann tekjuháa. Útgjöldin mundu því verða tiltölulega meiri samkv. þessum verðhækkunum á t.d. fjölskyldu, sem hefur aðeins 180 þús. kr. kaup eða 200 þús. kr. kaup, heldur en á fjölskyldu, sem hefði t.d. 400 þús. kr. kaup. Það er því mjög hætt við því, að bein kjaraskerðing samkv. þessu frv. yrði fyrir flest alþýðufólk í landinu mun meiri en sem nemur 7½%. Ég bygg, að það mundi verða nær því að tala um kjaraskerðingu, sem næmi a. m. k. 10–12% en 7½% hjá því fólki, því að því er nú þannig varið, að till. ríkisstj. miða alveg sérstaklega að því að breyta verðlagi á þeim vörum, sem á þennan hátt hafa mest að segja fyrir venjulegt heimili. Þessar till. um jafnmikla tilfærslu og hér er um að ræða eru auðvitað rökstuddar af ríkisstj. Hún verður skiljanlega að koma með sín rök fyrir því, hvernig stendur á því, að hún grípur til slíkra till. sem þessara. Og þá kemur í ljós, að það, sem ríkisstj. hefur helzt fram að færa, er það, að atvinnuvegir landsins, einkum og sérstaklega útflutningsatvinnuvegirnir, hafi nú orðið fyrir miklu áfalli, bæði vegna minnkandi afla og eins vegna verðfalls á útflutningsvörum landsmanna. Maður skyldi því halda, að þær ráðstafanir, sem hér er um að fæða, beindust að því að bæta þeim upp tjónið, sem hafa orðið fyrir því. En þó að ríkisstj. noti þetta sem röksemdir fyrir því, að nú þurfi að skerða kaupmátt launa í landinu, verður hún þó að játa, að hún ætlar ekki að nota þá fjárhæð, sem hún ætlar að afla sér, í þeim tilgangi að bæta afkomu þeirra atvinnuvega í landinu, sem orðið hafa sannanlega fyrir allmiklum áföllum. Ríkisstj. tekur beinlínis fram í grg. sinni fyrir þessu frv., að ekki sé gert ráð fyrir því, að neitt af þeim tekjum, sem hér er um að ræða, eigi að renna til aukins stuðnings við þá atvinnuvegi, sem hér hafa orðið fyrir nokkru áfalli. Það þarf svo ekki heldur að minnast á það, að hér er ekki heldur um það að ræða, að það eigi að nota þá fjárhæð, sem hér er um að ræða, til þess að veita því fólki stuðning, sem líka hefur orðið fyrir miklu tekjutapi vegna þess, hvernig gengið hefur með okkar útflutningsframleiðslu. Nei, það kemur mjög skýrt fram hjá ríkisstj., að sú fjárhæð, sem hún sækist eftir að fá, á að renna í ríkissjóð til þess að standa þar undir þeim útgjöldum, sem ríkissjóður hafði áður fengið tekjustofna til að standa undir. Og þá kemur líka í ljós, að gert er ráð fyrir því, að útgjöld ríkissjóðs eigi á næsta ári að vera mun hærri en þau hafa nokkurn tíma áður verið. Það er sem sagt ekki meiningin að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Þó að það eigi að draga stórkostlega úr tekjum heimilanna í landinu, þá segir hæstv. fjmrh., að hann þurfi á meiri tekjum að halda, hann ætli að eyða meiru á næsta ári en hann gerði á árinu í fyrra og árinu í ár. Þar er ekki um það að ræða, að hann sjái nokkurn einasta möguleika á því að færa niður nokkur útgjöld. Hér er því um það að ræða, að ríkisstj. metur kringumstæður þannig, að nú sé hægt að leggja á þjóðina nýja skatta eingöngu til þess að auka við tekjur ríkissjóðs, án þess að hér sé um það að ræða, að hagur þeirra verði bættur, sem hafa sannanlega orðið fyrir áföllum. Og þegar ríkisstj. er um það spurð, hvað hún hugsi sér að gera í vandamálum atvinnuveganna, verst hún allra frétta og segir, að það liggi ekki enn þá fyrir, hvort það þurfi að koma til aukastuðnings eða ekki eða hvað mikill sá stuðningur þurfi þá að vera. Nú sér það auðvitað hvert mannsbarn, að þannig er orðið ástatt í atvinnulífi landsmanna, að ef ekki á illa að fara, verður að koma þar til breytt stjórnarstefna atvinnuvegunum til stuðnings eða aukinn stuðningur, því að annars er alveg fyrirsjáanlegt, að atvinna í landinu stórkostlega dregst saman og þá auðvitað bresta tekjur ríkissjóðs líka, ef á að sýna atvinnuvegunum algert skilningsleysi. Hér er því, eins og sagt hefur verið, ekki tekið raunhæfum tökum á þeim vandamálum, sem fyrir liggja. Aðalvandamálið er um það, hvernig á að leysa vandamál atvinnulífsins í landinu. Og þá er auðvitað komið að því, sem hæstv. forsrh. margendurtók hér í ræðu sinni fyrir þessu máli við 1. umr. Hann sagði, að það væri auðvitað höfuðnauðsyn, ef hægt ætti að vera að leysa mikil vandamál, að gera sér grein fyrir því, í hverju vandinn lægi og hvernig stæði á erfiðleikunum. En það er einmitt þetta, sem ég álít að hæstv. ríkisstj. fáist ekki til eða hafi ekki fengizt til að vilja gera sér grein fyrir fram til þessa. Vandi atvinnuveganna er tvenns konar eða hann stafar hér af tveimur meginástæðum. Annars vegar er um að kenna þeirri stjórnarstefnu, sem hér hefur verið haldið uppi og er enn haldið uppi gagnvart atvinnulífinu í landinu, sem leggur þungar byrðar á atvinnulífið. Hins vegar er svo um það að ræða, að nokkrar greinar atvinnulífsins hafa orðið fyrir áfalli vegna breyttra ytri viðskiptaskilyrða. Það er þessi vandi, sem þarf að fást við. Ég vil í þessu sambandi minna á nokkur atriði enn einu sinni um þennan raunverulega vanda, sem við er að fást í efnahagslífi þjóðarinnar. Við Alþb.-menn höfum bent á það nokkrum sinnum, að sú stefna í peningamálum, sem haldið hefur verið uppi, sé atvinnulífi landsmanna óhagstæð. Hér er haldið uppi vaxtapólitík, sem þýðir útgjöld fyrir þá, sem þurfa að taka fé að láni, í langflestum tilfellum hjá sjávarútveginum er hér um að ræða vexti, sem nema 9–10%, og í allmörgum tilfellum þurfa sjávarútvegsfyrirtæki að greiða 12% vexti, en það er vegna ákvæðanna um dráttarvexti, er mjög mörg útgerðarfyrirtæki verða nú að greiða svo að segja allt árið, dráttarvexti af aðallánum sínum við sína viðskiptaaðila. Þessi vaxtapólitík leggur óhæfilegar byrðar á framleiðsluatvinnuvegi og skapar okkar útflutningsatvinnuvegum miklu þyngri skilyrði en samkeppnisaðilar okkar hafa hér í nálægum löndum. Á það hefur verið bent, að t.d. í Noregi er mjög algengt, að vextir til útgerðarinnar eða fyrirtækja, sem starfa í beinu sambandi við útgerðina þar, séu frá 33/4% til 5½%, eða vextirnir eru hér fyllilega helmingi hærri. En hvað þýðir að minnast á þetta við hæstv ríkisstj., að hér eigi að verða breyting á, þegar þyngir í hjá atvinnuvegunum? Það virðist ekki þýða neitt. Þetta er hér endurtekið ár eftir ár af okkur í stjórnarandatöðunni, að á þessu þurfi að verða breyting. En ríkisstj. fæst ekki til að gera þessa breytingu, hún heldur sér í sína gömlu, röngu stefnu. Þá höfum við einnig bent á, að það var eitt meginatriðið í stefnu viðreisnarinnar í upphafi að breyta lánafyrirkomulaginu til atvinnuveganna, þ.e.a.s. að lán, sem höfðu verið um margra ára skeið, til 20 ára, stofnlán til nýrra fiskiskipa, voru færð með lögum niður í 15 ár, og stofnlán, sem höfðu verið til 15 ára, voru færð niður í 12 ár. Á þennan hátt er verið að íþyngja atvinnuvegunum með afborganir af lánum, gera útgjöldin á ári hverju mun meiri en eðlilegt er. Leiðréttingar í þessum efnum hafa ekki fengizt enn. Hið sama er að segja um rekstrarlán til atvinnuveganna. Þau eru öldungis of lítil, það vita allir, sem til þekkja, og þau há eðlilegum rekstri mjög verulega. En ríkisstj. heldur sér fast í sínar gömlu formúlur í þessum efnum og veldur því atvinnuvegum okkar erfiðleikum. Hér hjá okkur gilda alveg óeðlilega há útflutningsgjöld. Hár skattur er lagður á útflutningsframleiðslu, algjörlega ósambærilegur við það, sem hann er í nálægum löndum. Þótt á það hafi verið bent ár eftir ár, að það sé sjálfsagt að lækka þessi útflutningsgjöld og breyta því vátryggingarfyrirkomulagi, sem haldið hefur verið hér við í mörg ár, og það sé álit allra þeirra, sem þekkja til um vátryggingarmál, að það kerfi, sem er haldið uppi með þessum útflutningsskatti, sé mjög óhagstætt og fjárfrekt og það eigi að breyta því, fæst ríkisstj. ekki til að breyta þessu heldur. Það er í þessum efnum, sem ég hef nú nefnt, sem þarf að breyta um stefnu. En svo þarf vitanlega ekki síður að breyta um stefnu í þeirri meginpólitík ríkisstj., sem fram hefur komið í verðlagsmálum í landinu. En stefna ríkisstj. í verðlagsmálum hefur leitt til þess, að verðlag hér innanlands hefur hækkað miklu meira en í nálægum löndum, en það hefur skiljanlega valdið okkar atvinnuvegum miklum rekstrarerfiðleikum og beinlínis leitt til þess, að ekki hefur verið hægt að halda uppi framleiðslu í sumum greinum. En ríkisstj. hefur haldið sér við það, allt fram til þess að hún greip til verðstöðvunarinnar, sem á aðeins að vera bráðabirgðafyrirkomulag, að hún hefur leyft hér frjálsa verðmyndun í landinu, en hún hefur sannanlega leitt til stórfelldrar álagningarhækkunar og stórkostlegrar hækkunar á milliliðakostnaði í landinu. Um þetta liggja fyrir alveg ótvíræðar tölur, og ég skal víkja að því nánar síðar. En þrátt fyrir það, að ríkisstj. viti, hvað hefur verið að gerast í þessum efnum í landinu á undanförnum árum, heldur hún enn í öllum meginatriðum í þessa úreltu stefnu sina í verðmyndunarmálum. Hún hefur stefnt að því að gera verðlagseftirlit í landinu svo að segja óvirkt með þeim afleiðingum, sem við þekkjum. Svipað er að segja um stefnu stjórnarinnar í fjárfestingarmálum. Hún veit, að það stefnuleysi, sem þar hefur ríkt, hefur orðið atvinnuvegum landsmanna mjög þungbært. Allt of mikið af fjármagni þjóðarinnar hefur nú farið í fjárfestingu, sem ekki kemur þjóðinni að gagni. Í allt of mörgum tilfellum þekkjum við, að um margra ára tímabil standa fasteignir hálfkláraðar og engum til gagns, en fjármunir hafa verið bundnir í slíkum framkvæmdum vegna skipulagsleysis. Auk þess hefur svo verið ráðizt í margvíslegar framkvæmdir, sem auðvitað eru ekki þjóðhagslega hagstæðar. Skipulagsleysið í fjárfestingarmálum hefur því leitt til þess, að fjármagni þjóðarinnar hefur verið ráðstafað mjög óheppilega og gegn hagsmunum undirstöðuframleiðslunnar í landinu. Ég býst t.d. við því, að mönnum muni þykja það alleinkennilegt að heyra, að tölur, sem Efnahagsstofnunin hefur birt um fjárfestingarframkvæmdir í landinu á undanförnum árum, segja m.a., að á árunum 1962–1966, eða á 5 árum, festi þjóðin í byggingarframkvæmdum á vegum verzlunar- og skrifstofufyrirtækja í landinu álíka mikið fjármagn og á sama tíma var fest í öllum fiskiðnaði landsmanna, þar með talið í sambandi við alla hina miklu síldarvinnsluuppbyggingu, sem átt hefur sér stað á þessum árum. Heildarfjárfestingin í verzlunarhúsum og skrifstofuhúsum á þessu tímabili var 1 milljarður 353 milljónir kr., en í öllum fyrirtækjum varðandi vinnslu sjávarafurða var fjárfestingin 1361 milljón, eða rétt um það bil sama fjárhæðin. En á þessu tímabili gerðist það, að við urðum að byggja okkur upp svo að segja nýjan síldariðnað, jafnt á vegum síldarsöltunar sem á vegum síldarbræðslu, á austurhluta landsins, þar sem slík mannvirki voru nálega engin til áður, en þau höfðu aðallega verið til í öðrum landsfjórðungum. Þetta varð að byggja upp vegna gífurlega mikillar framleiðslu þar, og í þetta hefur því verið eytt talsvert miklu fjármagni, en eigi að síður var eytt eins miklu í það að byggja verzlunar- og skrifstofuhús í landinu á þessu sama tímabili. Ef litið er t.d. á það fjármagn, sem farið hefur í uppbyggingu fiskiskipaflotans, þess glæsilega flota, sem mikið er nú talað um um þetta leyti, - vissulega hafa verið keypt mörg fiskiskip og góð fiskiskip og afkastamikil, sem hafa sannarlega lagt vel í þjóðarbúið á þessu tímabili, - en fjárhæðin, sem notuð hefur verið til þess að eignast þessi skip, er rétt um það að vera álíka mikil og sú fjárhæð, sem notuð hefur verið á þessum sömu árum til þess að koma upp verzlunar- og skrifstofuhúsum í landinu, ekki meiri en svo. Auðvitað hefur þetta ekki verið hagkvæmt. Auðvitað hefur hér verið haldið illa á spilum. En það er skipulagsleysið í fjárfestingarmálum, sem hefur leitt þetta af sér, sem veldur allri þjóðarheildinni hér ómældum útgjöldum. En ríkisstj. hefur haldið sér við sína stefnu eða öllu heldur stefnuleysi í þessum efnum og vill ekki frá þessu víkja. Hún heldur sér við það, að áfram skuli gilda hér stefnuleysi í fjárfestingarmálum, stefnuleysi í verðlagsmálum í sambandi við verðlagseftirlit. Hennar eina breytta stefna er þá sú nú, að hún telur, að nú sé tækifæri til þess að ganga enn þá lengra í þá átt að reyna að skerða kaup almennra launþega í landinu. Það er þessi stefna, sem þarf að breyta. Ef henni væri breytt, stjórnarstefnunni í þessum efnum, mundi það vera gífurlegur stuðningur við atvinnuvegi landsmanna. Það kann vel að vera, að það þurfi að koma meira til vegna sérstakra áfalla til stuðnings atvinnuvegunum, en þá er auðvitað sjálfsagt að athuga, hvernig það skuli gert. En sú ríkisstj., sem vill ekki gera sér grein fyrir því, að þetta er vandamál dagsins, leysir í rauninni engan vanda. Ég sagði fyrr í minni ræðu, að stefna ríkisstj. t.d. í verðlagsmálum hefði verið þjóðinni dýr á undanförnum árum. Ég skal víkja nokkru nánar að þessu máli. Við vitum, að ríkisstj. hefur beitt sér fyrir því, að fjöldamargar vörutegundir, sem voru háðar verðlagseftirliti, hafa nú verið teknar undan öllu verðlagseftirliti og ákveðið hefur verið, að álagning á þeim væri orðin frjáls. Og hið mikla vöruframboð hefur svo átt að tryggja, að það væri réttlátt verð á þessum vörutegundum. Og þótt mikið hafi verið rætt og ritað um ýmsar breytingar í fjármálalífi þjóðarinnar á undanförnum árum, hefur ekkert fengizt birt opinberlega um það, hvernig hafi farið um verðlagsþróunina í þessum efnum. Því hefur verið haldið leyndu. En í einstaka tilfellum, þegar ríkisstj. hefur þó orðið við því að tala við fulltrúa launþegasamtakanna í landinu, hafa þeir fengið svona takmarkaðar upplýsingar um það, hvað hafi verið að gerast í verðlagsþróuninni. Og ég hef hér í mínum höndum nokkrar upplýsingar, sem fengizt hafa á þennan hátt. Í rauninni er alveg furðulegt, að maður skuli þurfa að vera að pukra með þetta eins og einhver leyniplögg. Árum saman var það svo, að það var opinbert mál, að það var ákveðið með valdboði, að heildsalar máttu leggja tiltekna prósentu á tiltekna vörutegund og smásalar máttu leggja ákveðinn hundraðshluta á sömu vörutegundir. Þetta var ekkert launungamál, og maður getur ekki séð, að það sé nein ástæða til þess að fara með þetta með nokkru pukri. En hvernig hefur þetta svo breytzt, eftir að frelsið tók við? Ég er með hérna svolítið hrafl úr þessum skýrslum, sem ég hef komizt yfir. Ég skal nefna hér nokkur dæmi. Hér eru t.d. vörur, sem hafa verið gefnar alveg frjálsar í álagningu, og það verðlag, sem hér er um að ræða, er miðað við árið 1965. Ég hef ekki skýrslur, sem eru nýrri varðandi þessi mál. En síðustu verðlagsákvæði, sem í gildi voru varðandi þessar vörur, giltu fyrir árið 1960. Hér eru t.d. nefndir nýir ávextir. Þá var ákveðið, að í heildsölu árið 1960 mátti hæst leggja á nýja ávexti 11%, en árið 1965 sýndi reynslan, að meðaltalið var ekki lengur orðið 11% álagning hjá heildsölum, heldur var hún komin upp í 18.9%. Niðursoðnir og þurrkaðir ávextir, hámarksálagning var 7.5%, en á árinu 1965 var hún komin upp í 18.3% bara í heildsölu. Hér eru hreinlætis- og snyrtivörur. Hámarksálagningin var 9.5%, en hún var komin upp í 23.3% bara í heildsölu. Ytri fatnaður karla og unglinga og barna, hámarksálagningin var 8.5%, en árið 1965 var hún komin upp í 15.7% í heildsölu. Ytri fatnaður kvenna, hámarksálagningin var 9.5%, en var komin upp í 14.2% í heildsölu árið 1965. Ýmiss konar annar fatnaður, hámarksálagningin var 9%, en var komin upp í 22.3% árið 1965. Þetta eru nokkur sýnishorn. Álagningarhækkunin var auðvitað ekki eingöngu í heildsölunni. Þessar sömu vörur fengu svo viðbótarálagningarhækkun líka í smásölunni. T. d. var það svo með nýja ávexti, þar var til viðbótar við heildsöluálagninguna 38% álagning í smásölu, en hún var komin upp í 44.3%. Ytri fatnaður karla og unglinga og barna, þar var hámarksálagningin í smásölu 21%, en var komin upp í 42.8%. Og ytri fatnaður kvenna, þar var álagningu 27%, en var komin upp í 52.6%. Svo að maður taki hér dæmi um byggingarvörur, hefur álagningin hækkað úr 27% upp í 44.7% og í öðru tilfelli úr 27% upp í 43.2% í smásölu. Það fer því ekkert á milli mála, að á þessu tímabili hefur álagningarprósentan bæði í heildsölu og smásölu stórkostlega hækkað. Á þetta hefur hér margsinnis verið bent. Ríkisstj. leggur kollhúfur, vill ekkert í þessum málum gera. Við þetta bætist svo auðvitað það, sem menn vita, að svo hefur auðvitað innflutningur til landsins og heildarvörusalan í landinu stórkostlega aukizt á þessu tímabili, sem ætti í flestum tilfellum einnig að hafa gefið verzlunarstéttinni auknar tekjur. En auðvitað eru stórauknar framkvæmdir og umsvif á vegum verzlunar- og viðskiptaaðila í landinu á undanförnum árum bein afleiðing af því, að þessir aðilar búa við miklu betri kjör nú en þeir bjuggu við áður fyrr. Afleiðing þessa hefur einnig orðið sú, að verzlunarfyrirtækjum hefur stórfjölgað langt úr hófi fram, sem hefur dregið til sín vinnuafl á óæskilegan hátt frá atvinnuvegum landsins. En það er ekki aðeins þetta, sem hefur verið að gerast, heldur hefur einnig þróunin orðið sú, að í peningamálum hjá ýmsum opinberum aðilum, eins og bönkum, hefur þróunin orðið sú, að lánsfé hefur gengið í miklu ríkara mæli til verzlunarinnar í landinu en til atvinnuveganna, - í miklu ríkara mæli. Samkv. skýrslum, sem gefnar eru út af opinberum aðilum, kemur t.d. í ljós, að á 6 ára tímabilinu frá 1961–1966 höfðu bankaútlán í landinu skipzt þannig á milli nokkurra helztu greina atvinnulífsins, þ.e.a.s. aukin útlán bankakerfisins í landinu, - þar er ekki talað um útlán stofnlánasjóða, heldur hinna almennu banka, allra bankanna, - á þessu tímabili jukust útlánin til sjávarútvegsins hjá bankakerfinu um 850 millj. kr. samkv. skýrslum Seðlabankans. En til verzlunarinnar í landinu jukust útlánin ekki um 850 millj., heldur um 1157 millj. Þróunin hefur einnig verið þessi í ráðstöfun á því fjármagni, sem þjóðin á yfir að ráða, fyrir þá pólitík, sem ríkt hefur í þessum efnum. Það er í þessum efnum, sem við í stjórnarandstöðunni segjum: Í þessum efnum þarf að breyta um pólitík. Það þarf að veita atvinnuvegunum aukinn stuðning, aukið fjármagn, en það þarf hins vegar að gæta að því, að ýmsir milliliðir, sem hafa sérstöðu í efnahagskerfinu, dragi ekki til sín óeðlilegan hlut og þeir haldi ekki þannig á málum, að verðlag í landinu hækki úr hófi fram, sem vitanlega leiðir af sér hækkun á kaupgjaldi á eftir og síðan aukna erfiðleika fyrir útflutningsatvinnuvegi landsins. En það ber sem sagt ekki á því, því miður, enn í dag, að ríkisstj. vilji viðurkenna þessar staðreyndir, sem liggja fyrir, og vilji taka tillit til þeirra í því að breyta um stefnu í grundvallaratriðum. Ríkisstj. heldur sér svo mjög við það, eins og menn þekkja, þegar þessi mál eru rædd, að hún segir í sífellu: Ja, hinir flokkarnir hafa engar till., við erum þeir einu, sem höfum till. - Þetta segir hún vegna þess, að í hennar augum er t.d. í þeim vandamálum, sem nú er við að glíma, ekkert till. annað en það að koma með 750 millj. kr. og leggja þær í ríkiskassann. En það er bara ekki það vandamál, sem við er að glíma. Þegar við í stjórnarandstöðunni bendum á þessi atriði, sem ég hef hér gert að umtalsefni, er verið að benda á till. um það, hvernig eigi að haga stefnunni á annan veg, á þann veg, sem gæti komið efnahagslífi þjóðarinnar að gagni. Í þeim viðræðum, sem fram hafa farið nú að undanförnu, á milli fulltrúa launastéttanna í landinu og ríkisstj. um till. ríkisstj. til þess að afla ríkissjóði nýrra tekna, sem nema 750 millj. kr., bentu fulltrúar launastéttanna á ýmis ráð til þess að leysa þann vanda, sem um væri að ræða. Þeir bentu m.a. á það, eins og við hér í stjórnarandstöðunni höfðum gert áður, að þann vanda, sem um væri að ræða hjá ríkissjóði, - sem vitanlega er mjög erfitt fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að gera okkur fulla grein fyrir, því að við höfum ekki haft aðstöðu til að fylgjast þar með innri málum, - er vitanlega hægt að leysa á þann hátt að leitast við að færa nokkuð niður ýmis útgjöld hjá ríkissjóði, en þar hafa útgjöldin farið síhækkandi á undanförnum árum nú í langan tíma. Við Alþb.-menn höfum á hverju þingi nú í mörg ár flutt nokkrar till. um lækkun á ýmsum útgjaldaliðum fjárl. við höfum tekið það fram, þegar við höfum flutt þessar till., að við vildum nota þessar till. sem prófstein á það, hvort ríkisstj. væri til viðtals um það að reyna að halda útgjöldum ríkissjóðs nokkuð í skefjum. En þessar till. okkar hafa ekki fengið hér neinar undirtektir. Við höfum t.d. talið, að það væri algerlega óþarft að eyða í kringum 10 millj. kr. á ári í það að halda uppi lögregluliði á Keflavíkurflugvelli. Við álítum, að húsbændurnir á því heimili geti kostað þetta sjálfir, en við þurfum ekki að vera að útvega þar lögreglu til þess að passa þá, sem áttu í rauninni að passa okkur, að okkur var sagt. En við höfum ekki fengið neinar undirtektir undir þetta. Íslenzka ríkið er alltaf látið borga þennan kostnað, og hann hækkar frá ári til árs. Við höfum lagt fram till. á hverju ári nú í nokkur ár um það að sameina sendiráð Íslands á Norðurlöndum, þar sem flestir viðurkenna að mundi hæglega duga okkur að halda uppi einu myndarlegu sendiráði, og á sínum tíma komu fram viðurkenningar, ég held frá mönnum úr öllum flokkum, á því, að þetta væri vel tiltækilegt. En þó að við höfum flutt um þetta till. og á þennan hátt mætti spara nokkrar millj. kr. eða milljónatugi, sér hæstv. fjmrh. sér aldrei færi að verða við svona sparnaði. Það er engin leið til. Þess í stað bæta menn nú við einu nýju sendiráði enn, hjá NATO, og á nú þar að auka við kostnaðinn stórlega frá því, sem áður var. Við höfum einnig bent á það, að það sýnist vera alveg ástæðulaust núna, einmitt þegar þrengir að hjá ríkissjóði, að gera þá ráð fyrir því, að það þurfi að afla sérstakra tekna í ríkissjóð til þess að standa undir lóða- og eignakaupum hér í Reykjavíkurborg eða hér úti í Viðey, sem nema líklega í kringum 30 millj. kr. á einu ári. Auðvitað mættu þessar greiðslur bíða. Það er ekki bein nauðsyn á því að leggja álögur á landsmenn til þess að ná í tekjur í þessu skyni. Svona mætti auðvitað nefna fjöldamargt annað. Á því leikur auðvitað heldur enginn vafi, að þegar útgjöld ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja eru komin í rúmlega 6000 millj. kr. á ári, rúmlega 6 milljarða, væri enginn vandi að færa niður útgjöldin um 100–200 millj. kr., án þess að nokkuð þyrfti um koll að detta, ef það væri vilji fyrir hendi til þess að taka þannig á málunum. Það er enginn vafi á því, að það mætti draga úr starfsliði í mörgum greinum, þar sem það skilar harla litlum árangri í ríkisbúskapnum. En sem sagt, það tekst heldur illa til með sparnaðinn. Í þeim fáu tilfellum, sem ríkisstj. hefur boðað það, að hún ætlaði sér að spara, eins og t.d. þegar hún kom á nýju fyrirkomulagi í sambandi við álagningu tekju- og eignarskatts, hefur það farið svo, að kostnaður við hið nýja skipulag hefur orðið margfalt meiri en gamli kostnaðurinn var. En þó að bæði við í stjórnarandstöðunni og fulltrúar launasamtakanna hafi farið fram á það, að ríkisstj. reyndi að draga úr vanda ríkissjóðs á þann hátt að spara nokkuð útgjöld á fjárl., hefur ríkisstj. hrist höfuðið við öllum slíkum till. og ekki fengizt til viðtals um það. Þá er einnig á það að benda, að á fjárl. ríkisins eru allmiklar fjárhæðir til ýmissa beinna stofnframkvæmda, og eftir því sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í framsögu sinni fyrir fjárlagafrv,. gat hann þess meira að segja, að nú væri gert ráð fyrir því að kosta nokkrar slíkar stofnframkvæmdir á vegum ríkisins af árlegum tekjum ríkissjóðs, þó að þær hefðu áður verið kostaðar af lánsfé. En vitanlega þýðir slíkt það í framkvæmdinni, að það er verið að auka á vanda ríkissjóðs, því að vel er hægt að halda þannig á málum, sérstaklega þegar þrengir að með fjárhag, þá er hægt að halda þannig á málum að vinna að ýmsum byggingarframkvæmdum fyrir lánsfé, en ætlast ekki til þess, að beinar árlegar tekjur komi inn í ríkiskassann til þess að standa undir slíkum framkvæmdum. En ríkisstj. hefur ekki heldur fengizt til þess að ræða um þessa leið. Þá höfum við í stjórnarandstöðunni bent ríkisstj. á það, að það megi ábyggilega drýgja tekjur ríkissjóðs verulega frá því, sem verið hefur, á þann hátt að breyta um fyrirkomulag á innheimtu á söluskatti og tekju- og eignarskatti. Það fer ekkert á milli mála, að það er skotið undan mjög verulegum fjárfúlgum af álögðum söluskatti, - söluskatti, sem fyrirtæki eru búin að leggja á landsmenn og landsmenn eru búnir að borga, en aldrei kemur í ríkissjóð. Ýmis dæmi liggja fyrir til sönnunar þessu, en ríkisstj. telur þó ekki fært að breyta þessum innheimtureglum á þann hátt, að hægt sé að áætla, að innkomið fé fyrir söluskatt og fyrir tekju- og eignarskatt sé áætlað eitthvað dálítið hærra en er gert í því frv. til fjárl., sem fyrir liggur nú. Við hinu var svo kannske ekki að búast, að ríkisstj. vildi á það fallast, að ef síðar þyrfti að afla ríkissjóði enn frekari tekna, yrði frekar valin sú leið að skattleggja innflutning á óþarfavörum en að velja þar til brýnustu lífsnauðsynjar, eins og stjórnin hefur gert. Hún hefur mjög haldið fast í þá pólitík sína að hafa allan innflutning og síðan verðmyndunina sem allra frjálsasta og hefur því verið á móti öllum leiðum til að afla fjár með því að skattleggja eyðslu eða óþarfavarning meira en annað. Það er enginn vafi á því, að það vandamál, sem við er að glíma hjá ríkissjóði, væri hægt að leysa eftir öðrum leiðum en þeim, sem gert er ráð fyrir í till. ríkisstj. Og það er heldur enginn vafi á því, að það væri hægt að mæta mjög kröfum útflutningsframleiðslunnar í landinu með því að taka upp breytta stjórnarstefnu. Og þá væri líka líklegt, að hægt væri að komast yfir þau tímabundnu vandamál, sem við stöndum frammi fyrir nú varðandi okkar útflutningsframleiðslu. En það er ekki annað að sjá en hæstv. ríkisstj. ætli þrátt fyrir allt það, sem á undan er gengið, að halda sér fást við sínar till. Nú leggur hún áherzlu á það að drífa þetta frv. í gegn í þinginu og gera það að lögum, þó að það liggi fyrir, að samtök launafólksins í landinu hafi tilkynnt ríkisstj., að þau muni ekki þola slíka lagasetningu sem þessa, þá muni þau grípa til síns samtakamáttar og knýja fram launahækkun, sem þessari verðlagshækkun nemur. En hvað hugsar ríkisstj. sér þá að gera, þegar verkalýðssamtökin í landinu svara slíku frv. sem þessu með kauphækkun? Ríkisstj. veit, að valdið er launþegasamtakanna í þessum efnum. Hún veit, að þau geta hæglega hækkað kaupið sem þessum álögum nemur, og þau hafa ákveðið að gera það. Hún segir þá, að frv. verði gert að lögum. Verkalýðssamtökin hækka kaupið með verkföllum. Hvað hefur ríkisstj. leyst? Hvernig mundi þá fara um rekstur okkar atvinnuvega, þar sem vandinn er æðimikill fyrir? Jú, það gæti verið, að ríkisstj. gæti huggað sig við það að segja: Ja, ég hef alltaf fengið mínar 750 millj. kr. í ríkissjóð, þó að atvinnuvegirnir verði síðan að standa undir hærra kaupgjaldi, - og hennar hugsun nái ekki lengra en svo, að hún sætti sig við það að fá þennan tekjuauka í ríkiskassann. En getur það verið, að ríkisstj. hafi ekki gert sér grein fyrir áframhaldinu, hvað hlýtur að gerast á eftir? Jú, það mátti lesa það hérna um daginn, að ef svona færi, þá gripi ríkisstj. bara til gengislækkunar. Já, segjum það, það er eins líklegt, að þá kæmi gengislækkun næst á eftir. En ef sú gengislækkun yrði framkvæmd á eitthvað líkan hátt og gengislækkanir hafa verið framkvæmdar að undanförnu, þá býst ég við því, að ríkisstj. gerði enn ráðstafanir til þess að skerða eitthvað launakjör launastéttanna í landinu með gengislækkuninni, að binda kaupið á einn eða annan hátt, leyfa því ekki að hækka til samræmis við verðhækkanir, sem fylgdu í kjölfar gengislækkunarinnar. Og hvað mundi gerast þá? Verkalýðssamtökin mundu ábyggilega einnig svara þeirri kjaraskerðingu á sama hátt. Hvað leysir ríkisstj. undir þessum kringumstæðum? Ekkert. Hún aðeins lemur hausnum við steininn, hún leysir engan vanda. Það, sem ríkisstj. þarf að gera sér grein fyrir í þessum efnum, er, að alveg sérstaklega eins og nú er ástatt í okkar efnahagsmálum, þá verða þessi vandamál ekki leyst nema í fullu samráði og samstarfi við launastéttirnar í landinu. Núverandi ríkisstj. hefur ekkert afl og enga getu til þess að koma fram kjaraskerðingaráformum sínum gegn vilja launþegasamtakanna í landinu. Hún ræður ekki við þessi mál. Hún getur auðvitað með því að þráast valdið þjóðarbúskapnum miklu tjóni. En hún á vitanlega að viðurkenna staðreyndir í þessum efnum og haga sér samkvæmt því. Og þá eru menn komnir að þeim meginkjarna, að þessi mál verða ekki leyst, aðalvandamálin verða ekki leyst nema með því að taka hér upp nýja stjórnarstefnu. Gamla stjórnarstefnan hefur gengið sér til húðar, hún fær ekki staðizt, eins og nú er komið. Sannleikurinn er sá, að þessi gamla og ranga stjórnarstefna gat druslazt áfram, á meðan ytri aðstæður í efnahagslífi þjóðarinnar voru sérstaklega hagstæðar, á meðan aflinn hélt áfram að vaxa mikið frá ári til árs og meðan útflutningsverðið á okkar afurðum hækkaði gífurlega frá ári til árs. Þá stóðu atvinnuvegirnir það af sér, þó að stjórnarstefnan væri þeim óhagstæð. Þá jafnvel þoldu okkar atvinnuvegir að borga 10% vexti, þá þoldu þeir að búa hér við verri lánskjör en hliðstæðir atvinnuvegir í öðrum löndum, þá þoldu þeir meiri verðhækkun hér innanlands og tilsvarandi auðvitað meiri kauphækkun hér innanlands en þekktist í okkar samkeppnislöndum. Þá gátu atvinnuvegirnir borið þetta. Að vísu báru þeir það þannig, að þeir báru sig illa. En um leið og þessu tímabili er lokið, þegar jafnvel aflinn minnkar nokkuð, þó að hann sé mjög góður, - því að við skulum gera okkur grein fyrir því, að árið í ár er eitt af allra mestu aflaárum, sem við höfum þekkt, þar eru aðeins toppárin eins og 1965 og 1966 betri, og við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að þegar litið er á heildina, þá er verðið á okkar útflutningsafurðum ekki vont, það er gott, það er rétt, að það er mjög lélegt á bræðslusíldarafurðum, en meira að segja verðið, sem við búum við á frosnum fiski, verður að teljast gott í dag, en það er auðvitað ekki eins gott og það var á árinu 1965, þegar það fór upp í algjört hámark, - en þá kemur það í ljós, að þegar á reynir á þennan hátt, þegar þyngir nokkuð í hjá atvinnuvegunum, þá standast þeir ekki stjórnarstefnuna, þá stenzt hún ekki lengur. Þetta er kjarni málsins, sem stjórnarvöld landsins verða að viðurkenna, því fyrr því betra. Frsm. meiri hl. fjhn. gerði hér grein fyrir brtt., sem ríkisstj. leggur til að gera á frv. Mér finnst, að þær brtt. séu alveg lýsandi dæmi um það, hvað ríkisstj. er sein til að skilja þann vanda, sem við er að glíma. Hún virðist vera búin að átta sig á því, að þjóðin tekur illa till. hennar um kjaraskerðingu upp á 7½% eða meira. Hún er búin að átta sig á því, og þá vill hún milda þetta örlítið. Og hvað er það, sem á að gera? Jú, það er það, að í staðinn fyrir að í fyrri tillögunum var gert ráð fyrir því, að launafólk skyldi bera verðhækkanirnar bótalaust, sem talið var að mundi nema í kringum 7½% kauplækkun, en þá kemur ríkisstj. með brtt. sína og segir: Við skulum nú ekki hafa það alveg svona, heldur skulum við breyta því örlítið, og þá þannig: Launafólk skal bera kjaraskerðingu, nákvæmlega jafnmikla og áður var lagt til, 7½% fyrstu 6 mánuðina eða þar um bil, en næstu 6 mánuði þar á eftir skal kjaraskerðingin nema 1% minna, eða þá ef maður heldur sig við þarna 7½%, þá á það að vera 6½%. Og svo næstu 6 mánuði þar á eftir á þetta að vera 5½%, miðað við núverandi vísitölu. Nú sjá vitanlega allir, að á þessu er sáralítill munur og á upphaflegu till., því að það var þó a. m. k. sagt, þegar upphaflegu till. voru settar fram, að þessi kauplækkun upp á 7½% væri auðvitað fyrst og fremst hugsuð sem bráðabirgðakauplækkun, sem breyttar aðstæður gætu haft áhrif á. En þarna hugsar hún sér það, að kauplækkun standi a. m. k. yfir í 1½ ár í öllum aðalatriðum og algjörlega fyrstu 6 mánuðina. Hér er sem sagt um mjög smávægilega breytingu að ræða, mjög smávægilega. En ríkisstj. bætir hér nokkru við. Hún leggur nú til, að fjölskyldubætur hækki um 5% með öðru barni og fleirum í fjölskyldu. Það mun nema hækkun í kringum 180 kr. eða svo á barn á ári, - 180 kr. á barn á ári. Það er ekkert smáræði. Enda þótti ríkisstj. vissara að taka það einnig fram, að þessi upphæð, það skyldi fara svo sérstaklega með hana, þegar væri farið að reikna út skatta og útsvör hjá þessu fólki, sem fengi þessar 180 kr., að það ætti ekki að reikna útsvar eða skatta á þessar 180 kr., það skyldi vera undanþegið útsvars- og tekjuskattsálagningu. Og þá höfðu menn það. Þeir hlutu nú að gera eitthvað úr þessu. Sú ríkisstj., sem heldur, að þetta hafi einhver áhrif á launþega í landinu, svona kákbreytingar eins og þessar eru, hefur ekki skilið það, hvað hér er um alvarlegt mál af hálfu launþega að ræða og mikilvægt mál í sambandi við afkomu þeirra. Þessar breytingar eru vitanlega sáralítils virði, og það virðist vera, að hæstv. ríkisstj. eigi býsna langt í land að komast alla leið til botns í þessu vandamáli og skilja það, að hún á að breyta hér til um þessar till. sínar, þannig að hún taki þær alveg til baka og leiti annarra ráða. Eins og frv. er og gert er ráð fyrir því, að það verði samþ., með þessum brtt. meiri hl., er auðvitað alls ekki víst, að sú kjaraskerðing, sem hér yrði um að ræða, yrði bundin við þessi 7½% eða þær verðhækkanir einar, sem upp hafa verið taldar til þessa. Hér er gert ráð fyrir því, að á tilteknu tímabili skuli allar þær verðhækkanir, sem fram koma á því tímabili, falla fyrir utan kaupgjaldsvísitölu. Hér getur vitanlega verið um að ræða aðrar verðhækkanir til viðbótar. Það er t.d. ekki ósennilegt, að einhverjar þær ráðstafanir verði gerðar til stuðnings útflutningsatvinnuvegunum á tímabilinu fram undir áramót, sem geti leitt af sér einhverjar verðlagshækkanir. En þá mundu þær einnig eiga að ganga þannig yfir, að launþegar fengju ekki bætur út á þær verðhækkanir. Ríkisstj. talar stundum um það, þegar rætt er um efnahagsmál, að þróunin á undanförnum árum hafi orðið sú, að launþegar hafi fengið fyllilega sinn hluta af vaxandi þjóðartekjum. Það er auðvitað erfitt, því er ekki að neita, að finna fulla og glögga skýringu á því, hvernig vaxandi þjóðartekjum hefur raunverulega verið ráðstafað á undanförnum árum, og auðvitað er enginn vafi á því, að þjóðartekjunum hefur verið skipt nokkuð misjafnlega á milli hinna einstöku starfshópa í þjóðfélaginu, og því skal ekki neitað, að verkamenn og sjómenn og iðnaðarmenn og annað vinnandi fólk hefur fengið verulega hækkaðar árstekjur á undanförnum árum, mjög verulega hækkaðar árstekjur. Það fer heldur ekkert á milli mála, að þessar hækkuðu tekjur stafa að mjög verulegu leyti af aukinni yfirvinnu og auknu vinnuálagi, því að þegar gerðar hafa verið athuganir á því, hvernig kaupmáttur launa eða tímakaupsins hefur breytzt á undanförnum árum, þ. e. hins umsamda kaups, kemur í ljós, að kaupmáttur tímakaupsins, hins umsamda tímakaups hefur ekki vaxið, svo að teljandi sé, á undanförnum árum. Í riti, sem gefið er út af kjararannsóknanefnd, en að þeirri nefnd standa fulltrúar bæði launþegasamtakanna í landinu og atvinnurekenda, hafa fulltrúar launamanna og fulltrúar atvinnurekenda orðið sammála um sérstakan grundvöll varðandi útreikninga á því, hvernig kaupmáttur tímakaupsins hefur þróazt á undanförnum árum. Og í nýlega útkomnu riti frá þessari kjararannsóknanefnd er einmitt birt tafla um breytinguna á kaupmætti tímakaupsins. Og á bls. 12 í þessu riti segir, að sé kaupmáttur hins almenna tímakaups settur 100 í marzbyrjun 1959, hafi kaupmáttur tímakaupsins breytzt á þennan hátt á árunum á eftir og fram til þessa árs. Sem sagt, kaupmáttur hins almenna tímakaups er talinn 100 1. marz 1959, 1960 er hann talinn 91.2 eða hafði þá lækkað, árið 1961 85,9 eða hafði enn lækkað, árið 1962 84.4 og hafði enn lækkað, árið 1963 85 og hafði þá hækkað lítillega aftur, árið 1964 86.7, árið 1965 93.3 og árið 1966 97.7, og á fyrsta ársfjórðungi yfirstandandi árs var kaupmátturinn kominn í 100. En kaupmáttur í fiskvinnu hafði hins vegar hækkað örlítið meira og kaupmáttur hins umsamda tímakaups í hafnarvinnu hafði hækkað lítillega meira en þetta. Þessar tölur sýna það, að í góðærinu á undanförnum árum, þegar þjóðartekjurnar hafa stórvaxið, hefur þróunin eigi að síður orðið sú, að kaupmáttur hins umsamda tímakaups hefur hækkað sáralítið og meginhluta þessa tímabils hefur hann legið undir því, sem hann var í marzmánuði 1959. En hitt er svo aftur rétt, að heildartekjurnar hafa vaxið og vaxið verulega, sem stafar, eins og ég segi, m.a. af stórauknu vinnuálagi og auðvitað miklum aflafeng sjómanna, sem hefur hækkað kaup þeirra mikið. En það ber líka að athuga, að sú kauphækkun, sem verkamenn, iðnaðarmenn og sjómenn og um leið bændur landsins, en þeirra kaup er miðað við kaup þessara stétta, - sú kauphækkun, sem þessir aðilar hafa vissulega fengið á undanförnum árum með auknu vinnuálagi og auknum afla, sú kauphækkun er ekki fastumsamin, þannig að hún getur hreyfzt með breytilegu árferði, og það er einmitt það, sem hefur verið að gerast nú á yfirstandandi ári. Þegar afli t.d. síldveiðiskipanna er minni nú í ár en hann var í fyrra, hefur auðvitað aflahlutur sjómannanna á síldveiðunum stórminnkað. Og mér er sagt það af kunnugum mönnum, að það muni láta nærri því, bæði vegna verðlækkunar á síldinni og eins vegna minnkandi aflamagns, að sjómenn almennt séu með helmingi lægra kaup í ár en þeir voru með í fyrra. Þessir aðilar hafa því tekið á sig stórar og miklar byrðar. Svipað er að segja um kaup verkamanna, sem vinna t.d. að fiskframleiðslunni í landinu. Kaup þeirra er stórmiklu minna í ár en það var í fyrra, vegna þess að um samdrátt í atvinnunni er að ræða, og þessi samdráttur er að ganga hér yfir verulega í iðnaðinum líka. Vitanlega er það eina, sem hér er hægt að ganga út frá sem föstu í þessum efnum hjá þessum aðilum, hið umsamda fasta tímakaup og þó því aðeins, að atvinnan sé full. Það er vitanlega ekkert sanngirnismál að ætla sér að gera ráðstafanir til þess, að kaup, sem hefur sannanlega lækkað á þessu ári, kaup bæði verkamanna og sjómanna hefur lækkað í krónum talið, kaup þeirra verði gert rýrara í framkvæmd með hækkuðu verðlagi í landinu, eins og ríkisstj. gerir ráð fyrir í sínum till. En aðalatriði þessara mála er auðvitað það, sem ég vék að fyrr í minni ræðu, að ekkert vandamál verður leyst með því að reka þetta mál í gegn, sem ríkisstj. gerir nú kröfur um. Hún stendur enn þá frammi fyrir sömu vandamálunum og hún stóð í þingbyrjun, þó að hún knýi þetta frv.í gegn. Ef ekki tekst að fá samkomulag við launþegasamtökin í landinu um aðgerðir í efnahagsmálum, leysist vandinn ekki. Ég er því á þeirri skoðun, að ríkisstj. ætti enn að leggja þetta mál á hilluna og láta það bíða og hún ætti enn að reyna að nota þann tíma, sem hún hefur yfir að ráða, til þess að átta sig betur á eðli vandamálsins og leita eftir eðlilegu samkomulagi um það, sem gera þarf, og þá er það auðvitað fyrst og fremst það, að það þarf að finna ráð til þess að tryggja fulla atvinnu í landinu, tryggja fullan rekstur þeirra atvinnutækja, sem þjóðin á, fulla framleiðslu í landinu, og þetta verður að gerast á þeim grundvelli, að það kaup, sem um hefur verið samið, fái að standa áfram, það verði ekki skert. Ég hygg, að það hafi komið greinilega fram hjá fulltrúum verkalýðssamtakanna, og það hefur einnig komið fram í umr. á Alþ. hjá okkur, sem erum í stjórnarandstöðu, að allir þessir aðilar eru til viðræðu um það að finna ráð til þess að leysa vandann. En það er rétt, menn geta haft mismunandi skoðanir á því, hvernig eigi að leysa vandann, og þá þarf vitanlega að gefa sér tíma til þess að átta sig á eðli vandans, eins og hæstv. forsrh. sagði í sinni framsöguræðu. Það þarf að átta sig á því, að eðli vandamálsins liggur m.a. í rangri stjórnarstefnu. Og það þarf að breyta um í þeim efnum. Öðruvísi tekst ekki að leysa þennan vanda. Ég skal nú láta máli mínu lokið að þessu sinni, en vil að lokum beina þeirri áskorun til hæstv. forsrh., að hann sjái og hann viðurkenni það, að að ætla halda áfram á þann hátt, sem ríkisstj. stefnir nú að, leysir ekki vandann. Hann þarf að leita nýrra ráða, ef ekki á að stefna hér í algert öngþveiti.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur við 1. umr. þessa máls gert allýtarlega grein fyrir skoðunum sínum á því efnahagsástandi, sem nú er ríkjandi í landinu. En það er ekki aðeins, að hæstv. ríkisstj. hafi gert það við þessa umr. Málgögn hennar hafa flutt þann boðskap alllengi að undanförnu, vikum og mánuðum saman, nema bara í vor í kosningunum. Þá var það ekki þessi túlkun á efnahagsmálunum, sem þjóðin fékk að heyra. Þá var það allt annað. Þá voru lesnar fyrir þjóðinni, alveg eins og lesið er upp úr blárri bók, lýsingarnar á hagsældinni, góðu lífskjörunum, verðstöðvuninni, gjaldeyrisvarasjóðnum og svo trausta og örugga grundvellinum undir atvinnulífi þjóðarinnar. Svo þegar hæfilegur tími var liðinn frá kosningunum, var blaðinu flett við, eins og gengur og gerist, þegar menn lesa og farið að lesa hinum megin. En þar stóð allt annað. Þar stóð þetta, sem við heyrum núna um efnahagsástandið. Innihaldið í túlkun hæstv. ríkisstj. nú er í fáum orðum þetta: Aflabrestur og verðhrun á helztu útflutningsvörum sjávarútvegsins hafa skapað neyðarástand í landinu. Leita verður aftur til 1931 og áranna þar á eftir til þess að finna tímabil, sem sé sambærilegt yfirstandandi tímabili um efnahagserfiðleika. Verkamenn, sjómenn og launamenn yfirleitt hafa fengið meiri hlut af aukningu þjóðarteknanna en aðrir. Og þess vegna verður nú að skera niður lífskjörin með þeirri tillögu hæstv. ríkisstj. að leggja um 750–800 millj. kr. byrðar á landsfólkið bótalaust, þ.e.a.s., það á að afnema verðtryggingu launa, slíta vísitölu kaupgjalds úr sambandi við vísitölu verðlags. Þetta held ég, að að nokkurn veginn aðalinntakið í túlkun hæstv. ríkisstj. á efnahagsástandinu, eins og það er nú. Nú hefur hæstv. forsrh. (ég ætla, að það hafi verið bann) lagt nokkra áherzlu á, að það sé nauðsynlegt að gera sér sem allra bezta grein fyrir, af hverju þetta ástand stafar. Ég er honum sammála um það. Það er full ástæða til þess. Ef ástæðurnar eru þær, að við getum eitthvað ráðið við þær, á náttúrlega þjóðin að gera það. Ef ástæðurnar eru hins vegar utan að komandi, sem við ráðum ekki við, er erfitt um vik fyrir okkur. En mér skilst þó, að hæstv. ríkisstj. sé búin að gera sér grein fyrir þessu, eiginlega alveg út í æsar. Að hennar dómi eru ástæðurnar tvenns konar. Það er annars vegar aflabresturinn og verðhrunið, en það er hins vegar of há laun í landinu og þau verða þess vegna að lækka, enda er verið að því núna. Ég vil sérstaklega gera það að umtalsefni, sem hæstv. forsrh. lagði áherzlu á: Af hverju stafa þessir erfiðleikar? Það er fyrsta skilyrðið til þess að geta brugðizt rétt við á eftir. Þessar byrðar, sem nú á að leggja á þjóðina, um 750–800 millj. kr. á einu ári, eru allþungar byrðar. En það, sem er þó einna merkilegast við þetta frv., er, að það á ekki að gera þetta til þess að veita aukinn stuðning atvinnuvegunum, þó að nú eigi að leggja um 19–20 þús. kr. byrðar að meðaltali á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu, það á ekki að vera til þess. Þetta er þó að mínum dómi bara fyrsti áfangi, - fyrri áfangi skulum við segja, kannske fyrsti áfangi í þeim ráðstöfunum, sem þarf að gera. Við eigum væntanlega von á öðrum áfanga, áður en langt um líður, þegar loks verður farið að snúa sér að atvinnuvegunum. Hversu miklar byrðar þá verða lagðar á þjóðina til viðbótar þeim, sem nú eru ráðgerðar, um það skal ég engu spá. Hæstv. ríkisstj. telur, að ein meginástæðan fyrir ástandinu í efnahagsmálum nú sé m.a. aflabrestur. Mér dettur í hug afgreiðsla fjárl. í fyrra. Þá voru stórauknar alls konar uppbætur og niðurgreiðslur fyrir næsta ár, svo að heildarupphæð þeirra var áætluð um 1700–1800 millj. á árinu 1967. Var það vegna aflabrests? Nei, það held ég ekki. Það var enginn aflabrestur orðinn í fyrra. Og þó að hæstv. ríkisstj. sé vitur, hefur hún varla séð það fyrir í desember í fyrra, hvernig mundi aflast 1967. Ekki hafa þær ráðstafanir verið til þess að mæta aflabresti, svo að eitthvað hefur nú bjátað á, áður en aflabresturinn kom til. Það er öllum ljóst, að aflabrestur hefur orðið á þessu ári, og hann hefur sínar afleiðingar. En þetta er engin nýjung í atvinnulífi Íslendinga, að fiskafli gangi í bylgjum. Það hefur svo verið frá fyrstu tíð, og það mun verða svo áfram. Ég vil nefna sem dæmi, að 1935 var fiskafli landsmanna 16% minni en árið áður, 1941 var fiskaflinn 25% minni en árið áður, 1945 var fiskaflinn 34% minni en árið áður. Svona hafa bylgjurnar gengið. Samt gerðist ekkert neyðarástand í þjóðfélaginu á þessum árum, ekkert hallæri. Þá kom engin till. fram um það að skera niður lífskjörin, og engum held ég, að hafi dottið þá í hug að leggja 19–20 þús. kr. byrðar á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Hæstv. ríkisstj. telur, að það þurfi að leita aftur til 1931 og áranna þar á eftir til þess að fá sambærilegt ástand og nú er í efnahagsmálunum. Það er sjálfsagt farið að fyrnast sitt af hverju, sem gerðist á þessum kreppuárum, 1931 og þar á eftir, fyrir mönnum, þó man ég nú ýmislegt frá þessum tímum, eins og eðlilegt er. Hvernig voru aflabrögðin þá borið saman við nú? Þetta eiga að vera sambærilegir tímar. Á 8 árum, 1931–1938, var fiskaflinn á ári að meðaltali 351 þús. smál. Hann var minnstur á árinu 1936 301 þús. smál., en mestur á árinu 1933 398 þús. smál., og meðaltalið á þessu 8 ára tímabili, þessu sambærilega tímabili, sem nú er, er 351 þús. smál. Hvernig eru þá aflabrögðin á yfirstandandi tímabili? Við skulum taka 8 ár líka, 1959–1966. Fiskaflinn á ári hverju að meðaltali er þessi 8 ár ekki 351 þús. smál., heldur 872 þús. smál. Minnstur varð fiskaflinn á þessu tímabili 1960, 593 þús. smál., en mestur varð hann í fyrra, 1966, 1240 þús. smál. Fiskaflinn hefur meira en tvöfaldazt síðan 1960. Ætli þetta sé sambærilegt við tímabilið 1931 og árin þar á eftir? En það er fleira að athuga um þessi tvö tímabil, sem hæstv. ríkisstj. hefur kosið sér að bera saman. Á þessum árum, fyrir meira en 30 árum, var aðalútflutningsvara sjávarútvegsins saltfiskur. Þá gerðist það, að saltfiskmarkaðir Íslendinga hrundu bókstaflega í rúst. Þá var beitt hinum furðulegustu aðferðum, m.a. til þess að reyna að selja saltfisk í Miðjarðarhafslöndum, aðferðum, sem ekki er hægt að ræða um enn í dag, - eða ætli enginn muni eftir nafninu Gismondi frá þessum árum? Er þetta sambærilegt við það, sem nú er? Hafa einhverjir markaðir hrunið hjá okkur núna? Nei, það er öðru nær. Þeir hafa aldrei verið Íslendingum jafnhagstæðir í sögu þjóðarinnar og á undanförnum árum. Ég vil nefna eitt enn í samanburði þessara tveggja tímabila. 1931 og á árunum þar á eftir geisaði heimskreppa um löndin, og hún kom sannarlega við atvinnu- og efnahagslíf Íslendinga ekki síður en annarra. Er einhver heimskreppa núna? Ég held ekki. Þegar farið er að bera saman þessi tvö tímabil, þá verð ég að segja: langt er nú seilzt til raka fyrir þessu frv. En það er sjálfsagt að reyna að leita eftir ástæðunum fyrir því, að efnahagsástandið er svo bágborið sem það er nú. Ég held, að það verði ekki skýrt með því að bera saman þessi tvö tímabil. Þá kem ég að öðru höfuðatriði í röksemdafærslu hæstv. ríkisstj. Það er verðhrunið á helztu útflutningsvörum sjávarútvegsins. Þar hafa orðið verðlækkanir á sumum tegundum útfluttrar vöru, tilfinnanlegar lækkanir, bæði í fyrra og á yfirstandandi ári, og það skapar erfiðleika, því er ekki að neita. En nú þurfum við ekki beinlínis á því að halda að taka bókstaflega allt, sem hæstv. ríkisstj. segir um þetta eða málgögn stjórnarflokkanna. Við höfum betri heimildir í höndunum. Við höfum verzlunarskýrslurnar, þar sem kemur mjög glögglega fram, hversu mikið verðfall hefur orðið að undanförnu. Um þetta verðhrun skal ég nefna nokkur dæmi frá 5 ára tímabili, þ.e.a.s. árunum 1961–1966. Ég skal nefna 11 helztu tegundir útfluttra sjávarafurða og verðbreytingu á þeim á þessu 5 ára tímabili. Og auðvitað er þetta upp úr verzlunarskýrslunum. Ég skal viðurkenna, að þetta er ekki upp úr Morgunblaðinu eða Alþýðublaðinu, það er bara upp úr verzlunarskýrslunum. Ísfiskur hefur hækkað í verði um 34.8% á þessum 5 árum. Skreið hefur hækkað í verði um 36.5% á þessum 5 árum. Fryst flök hafa hækkað um 53.3%, frystar rækjur og humar um 61.9%, óverkaður saltfiskur um 70.7%, hvalkjöt og hvalmjöl um 52.4%, saltsíld, sérverkuð, um 40%, fryst síld, ísvarin, um 20%, fiskimjöl og karfamjöl um 53.6%, síldarmjöl og loðnumjöl um 31% og síldarlýsi um 28.3%. Ég vek athygli á því, að innifaldar í þessum verðhækkunum eru allar verðlækkanirnar á s.l. ári. Já, vel hefur þjóðin verið búin undir verðlækkanir að hafa notið þessara verðhækkana allra, sem ég nefndi núna, í ofanálag á aflabrögð. En það er ekki nema hálfsögð saga, þó að nefndar séu verðhækkanir á helztu útflutningsvörum okkar, ef maður ætlar að sýna rétta mynd af efnahagsástandinu. Þar verður líka að koma til útflutningsmagnið hjá þjóðinni á þessu sama tímabili og á þessum sömu útflutningstegundum. Það er útflutningsmagnið og útflutningsverðið, sem skapar það útflutningsverðmæti, sem sýnir einna réttasta mynd af ástandinu. En hvernig hefur þá útflutningsverðmæti helztu sjávarafurða breytzt á þessum undanförnu árum, frá 1961–1966? Ég skal taka þessar sömu tegundir, sem ég nefndi. Ísfiskur hefur lækkað í útflutningsverðmæti á þessum 5 árum um 26,7%. Það er samdrátturinn í togaraútgerðinni, sem fyrst og fremst segir þarna til sín. Skreið aftur á móti hefur hækkað í útflutningsverðmæti á þessum árum um 11.8%, fryst flök hafa hækkað um 49.4%, frystar rækjur og humar um 307.6%, óverkaður saltfiskur um 43%, hvalmjöl og hvalkjöt um 30.6%, saltsíld, sérverkuð, um 70.4%, fryst síld, ísvarin, um 134.2%, fiskimjöl og karfamjöl hefur lækkað í verðmæti um 2.3%, síldarmjöl og loðnumjöl hefur hækkað að útflutningsverðmæti um 428.7% og síldarlýsi hefur hækkað um 548.7%. Þannig er þá myndin af útflutningsverðmætinu á undanförnum 5 árum. Já, vel ætti þjóðin að vera undir það búin að þola einhverja rýrnun á verði og einhverja rýrnun á aflabrögðum. Nú er auðvitað hægt að svara því til, að þó að þetta sé allt rétt, þá afsanni það ekki neitt um verðhrunið, sem nú hefur orðið, af því að verðhrunið hafi orðið á árinu 1967. Það getur að vísu enginn sagt um það nú, hvert endanlegt útflutningsverð verður á sjávarútvegsvörum á þessu ári, á meðan árið er ekki liðið, ekki frekar en um aflabrögðin. En við getum þó borið verðið á fyrra helmingi þessa árs t.d. saman við það meðalverð, sem verið hefur á undanförnum árum, því að ef á að meta rétt verðhækkanir og verðlækkanir eða aflabrest og aflaaukningu, þá skiptir miklu máli, við hvað er miðað. Á að bera aflabrestinn saman við það ár, þegar fiskafli hefur orðið langmestur í sögu þjóðarinnar? Á að bera verðlagið, eins og það er fyrri helming þessa árs, saman við verð eins og það hefur hæst orðið nokkru sinni fyrr? Er nú ekki öllu réttari mynd að bera þetta hvort tveggja saman við það, sem verið hefur að meðaltali nokkur undanfarin ár? Mundu nokkur kalla það neyðarástand, við skulum segja hjá bónda, sem heyjaði eitt árið álíka mikið og hann hefði heyjað undanfarin 5–6 ár eða ef búsafurðirnar væru álíka miklar og þær hefðu verið á undanförnum árum? Mundi nokkurt hallæri vera hjá útgerðarmanni, ef afkoma fiskiskipa hans væri mjög svipuð og hún hefði verið á undanförnum árum, sérstaklega ef það hafa nú verið einhver uppgripaár? Það skiptir ekki svo litlu máli. En ég skal bera saman þessar sömu tegundir útfluttra sjávarafurða, sem ég nefndi, - bera saman verðið á þeim á fyrri helmingi yfirstandandi árs við það, sem verið hefur á þeim að meðaltali 1961–1966. Ísfiskur er 10.4% hærri í verði á fyrri helmingi yfirstandandi árs en hann var að meðaltali undanfarin 5 ár. Skreið er 3.5% hærri. Fryst flök, sem verðhrunið hefur víst komið mjög við, eru 10.2% hærri fyrri helming þessa árs en var að meðaltali undanfarin 5 ár, frystar rækjur og humar 8,9% hærri, óverkaður saltfiskur 30.8% hærri, hvalkjöt og hvalmjöl 35.2% hærri, saltsíld, sérverkuð, 14% hærri, fryst síld, ísvarin, 9.9% hærri, fiskimjöl og karfamjöl 2.3% hærra, en síldarmjöl og loðnumjöl 0.5% lægra, - þarna er verðhrun, 0.5% lægra á fyrri helmingi þessa árs en að meðaltali á þessum 5 s.l. árum, - og síldarlýsið 2.2% lægra. Þannig held ég að ég hafi gert sæmilega grein fyrir, hversu mikið þetta verðhrun er á helztu útflutningsvörum sjávarafurða. Þrátt fyrir það endurtek ég það, að þær valda verulegum erfiðleikum, þessar verðlækkanir. Það gera þær, þrátt fyrir góðærið að undanförnu, þrátt fyrir það, að þjóðin hefði átt að vera það sterk að geta þolað þetta, því að annað eins hefur hún orðið að þola hér áður. Eins og kemur fram í þessu yfirliti, sem hér hefur verið gert, eru það 9 tegundir útfluttra sjávarafurða af þeim 11 tegundum, sem ég nefndi, sem eru í hærra verði, sumar í miklu hærra verði á fyrri helmingi yfirstandandi árs en þær hafa verið að meðaltali á undanförnum 5 uppgripaárum. Ein tegundin er ½% lægri og önnur rúmlega 2% lægri. Þetta er þá verðhrunið. Þetta er neyðarástandið, sem frv. er rökstutt með. Ég held, að þetta sýni það, að sveiflurnar, sem nú hafa orðið bæði í aflabrögðum og verðlagi, séu sízt meiri enn sem komið er en stundum hafa gerzt áður fyrr, án þess að valda nokkru neyðarástandi. En hvernig er þá ástatt hjá helztu atvinnuvegunum núna? Það er víst ekki nein ástæða til að draga fjöður yfir það, að það er alvarlegt, þrátt fyrir undangengin ár með allri þeirra velsæld er ástandið þar alvarlegt. Fjöldamörg fyrirtæki eru að komast í greiðsluþrot. Ýmsum fiskvinnslustöðvum er búið að loka eða er í þann veginn verið að loka. Og hvernig stendur þá á þessu, að höfuðatvinnuvegir Íslendinga þola ekki meiri mótbyr en nú hefur orðið, þola mótbyrinn svo miklu lakar en áður? Ég dreg þær ályktanir af þessu, að höfuðástæðurnar geti ekki verið aflabresturinn eða verðhrun. Það hjálpar til sannarlega og veldur erfiðleikum, en það getur ekki verið höfuðástæðan. Hver er hún þá? Hæstv. ríkisstj. nefnir hana ekki, nema að því leyti sem hún víkur að því óbeint, að það sé vegna of hárra launa hjá verkafólki og launafólki. Ég held, að það þurfi ekki að vera að fara í neinar grafgötur með það, hver ástæðan er. Það veit þjóðin öll. Það er verðbólgan, sem er búin að grafa grunninn undan höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar. Þessa hlið málanna kærir hæstv. ríkisstj. sig ekki um að ræða neitt sérstaklega, ekki a. m. k. ótilneydd. Þó hefur það komið fyrir, að hún hefur ekki komizt hjá því að minnast á verðbólgu. Ég minnist þess, að hæstv. dómsmrh. drap á það við 1. umr. þessa máls, að verðbólgan hefði verið svo mikil á vinstristjórnarárunum t.d., að hún hefði vaxið á 2 mánuðum, bara í júnímánuði og nóvembermánuði 1958, um 35.5%. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég var þar kominn ræðu minni, þegar kaffihlé var gert, að ég ræddi verðbólguna, áhrif hennar á efnahagsmálin, en jafnframt drap ég á það, að hæstv. ríkisstj. ræddi ekki svo mjög um verðbólgu ótilneydd, þótt það hafi komið einstöku sinnum fyrir. En áður en ég vík að því nánar, þykir mér rétt að benda á upphaf nál. meiri hl. hv. fjhn., sem ég kalla æði merkilegt. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sú stefna í efnahagsmálum, sem fylgt hefur verið frá upphafi stjórnarsamstarfs Alþfl. og Sjálfstfl. 1959, hefur leitt til þess, að vöxtur þjóðarframleiðslu og þjóðartekna hefur verið mjög ör.“ Það er þá stefnan, sem hefur gert það að verkum, að þjóðartekjur og þjóðarframleiðsla hafa vaxið. Það kalla ég enga slaka stefnu, þegar hún getur þetta. Nú vita allir, að þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa skapazt af aflabrögðum og háu verðlagi erlendis. En þarna segir, að stefnan hafi komið þessu til leiðar. Mikil dásamleg stefna er þetta! Hún ræður þá við aflabrögðin, stefnan, og hún ræður við verðlagið! Hún bara færir okkur aflann, og hún færir okkur verðlagið! Ef þetta er svona, af hverju er stefnan þá að kippa að sér hendinni með þetta? Af hverju halda þeir ekki bara áfram að láta stefnuna færa okkur þetta, fyrst hún hefur gert það undanfarið? Ég vék að því, að hæstv. dómsmrh. sagði í ræðu sinni við 1. umr. þessa máls, að verðbólgan á vinstristjórnarárunum hefði vaxið svo t.d., að í júnímánuði og í nóvembermánuði 1958 hafi hún vaxið um 35.5%.  Verðbólgustefnan hefur nú fengið að drottna, eins og menn vita, og hún hefur komið mörgum fésýslumanninum frekar vel, mönnum, sem hafa ýmiss konar höndlun með höndum, því er ekki að neita. En þessi stefna er ákaflega dýr, og hún heimtar sitt endurgjald alveg refjalaust, og nú er komið að skuldadögunum. En þá rís spurningin: Hver á að borga hlutfallslega mest? Hæstv. ríkisstj. er búin að svara þessu fyrir sig. Það er verkafólk og launafólk almennt, það á að borga brúsann, það hefur grætt svo. Og hlutfallslega verða þeir að borga mest, sem lægst hafa launin og flesta hafa að fæða og klæða, um það er ekki að villast. Og hæstv. viðskmrh. kom með mjög merkilegar tölur um gróðann hjá launafólki, eins og hér hefur verið drepið á og hv. frsm. meiri hl. fjhn. hefur svo endurtekið í ræðu sinni, að kaupmáttur tímakaups hafi vaxið frá 1960–1966 um 28%. Mér er ókunnugt um, hvernig þetta hefur verið reiknað eða hver hefur reiknað þetta. Ég er hræddur um, að Efnahagsstofnunin hafi ekki gert það, því að hún hefur reiknað út kaupmátt tímakaups áður og birt opinberlega. Það er einhver ný stofnun sjálfsagt, sem hefur reiknað þetta út. Því síður veit ég hvaða stéttir eða starfshópa í þjóðfélaginu hæstv. ríkisstj. hefur tekið inn í þetta dæmi, hvort þar eru t.d. meðtaldir síldarsjómennirnir, sem höfðu mjög góðar tekjur hér á undanförnum árum, hvort þarna er blandað öllu saman, dagvinnutekjum, eftirvinnu, næturvinnu, helgidagatekjum, yfirborgunum á kaup, styttingu vinnuvikunnar o.s.frv. Það er ómögulegt að finna neitt út úr þessum tölum hæstv. ráðh., nema fá einhverja vitneskju um það, hvernig þær eru fengnar. Ég veit meira að segja ekki, nema þetta sé tekið að einhverju leyti eftir skattframtölum, tekjur manna teknar þar upp, og svo er farið að deila og deila í dagvinnutíma yfir árið, en þá gætu hreinlega verið þarna með tekjur eiginkonunnar og barnanna, því að þær koma þar oft, og þá vandast nú málið, ef svo er. En ég er ekki að segja, að þetta sé, ég veit ekkert um þetta. En eitt veit ég, að ef þetta á að heita kaupmáttur tímakaups verkafólks í dagvinnu skv. kjarasamningum, er það rangt, þá eru það blekkingar. Eins og hv. 4. þm. Austf. sagði hér áðan, þá hafa verið birtar skýrslur um kaupmátt tímakaups og það nýlega fyrir undanfarin ár, sem reiknaður hefur verið út af kjararannsóknanefnd, og enginn ágreiningur um, að grundvöllur þess reiknings muni vera sá réttasti, sem sú nefnd telur að hægt sé að hafa. Þarna eiga hlut að máli fulltrúar atvinnurekendanna í landinu og Alþýðusamband Íslands. Þessar skýrslur sýna það, að kaupmátturinn hefur svo að segja staðið í stað yfir allt þetta tímabil. Kaupmáttur tímakaups í dagvinnu skv. kjarasamningum hjá einstaka hópum hefur aðeins vaxið, hjá öðrum staðið í stað eða aðeins lækkað. En við eigum auk þess fleiri skýrslur af þessu tagi. Með frv. einu, sem flutt hefur verið hér á Alþingi undanfarin ár, var prentað fylgiskjal, þar sem var greint frá kaupmætti tímakaups í dagvinnu skv. kjarasamningum, reiknað af Torfa Ásgeirssyni hagfræðingi Efnahagsstofnunarinnar. Þar kemur svo að segja alveg það sama út og komið hefur út hjá kjararannsóknanefnd, þó að reikningsaðferðin sé ofurlítið önnur. Þeirri skýrslu mótmælti enginn hér á hæstv. Alþingi. Og það mun enginn maður voga sér að neita því, að kaupmáttur tímakaups í dagvinnu skv. kjarasamningum hefur svo að segja staðið í stað frá 1959. En til þess að dreifa athyglinni er ágætt að blanda saman í eitt dæmi einhvers konar óvenjulegum tekjum, sem sýna alls ekki neitt tímakaup í dagvinnu skv. kjarasamningum. Ég held því, að það sé að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur, ef nú á að láta þetta fólk borga verðbólgureikninginn. Það hljóta að vera einhverjir aðrir aðilar í þjóðfélaginu, sem þola það öllu betur. Og verðhækkanirnar, sem hæstv. ríkisstj. er búin að demba yfir þjóðina, eru ekkert smáræði. Verðhækkanirnar á landbúnaðarafurðunum frá því verði, sem var í septemberlok, eru t.d. þessar: Kjöt hækkar um 27%, nýmjólk um 30%, smjör um 66%, ostur um 25% og kartöflur yfir 90%. Það munar um minna. Allt eru þetta daglegar neyzluvörur manna, daglegar neyzluvörur, sem erfiðast verður fyrir þær fjölskyldur að kaupa, þar sem börnin eru flest. Og svo fylgir bann við verðlagsuppbót vegna þessara hækkana. Er nú að undra, þó að mótmælum rigni yfir ríkisstj. vegna þessara ráðstafana? Ég held, að það hafi ekki komið fram, að einn einasti aðili í landinu hafi mælt þessum ráðstöfunum bót, ekki nokkur. Ég hef ekki tekið eftir því, að nokkur einasti maður hafi opinberlega a. m. k. mælt með þessum ráðstöfunum. Útlitið er þá ekki betra en svo fyrir hæstv. ríkisstj. í þessu máli en það, að hún hafi jafnvel ekki nokkurn til þess að styðja sig í þessu nema 32 hv. þm. Ég skal ekki að öðru leyti rekja þær hækkanir, sem nú hafa verið ákveðnar eða eru ákomnar, frekar en ég hef gert. Þó ætla ég að víkja að einni aðeins, - það er verst, að hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur. Hæstv. ríkisstj, hefur hækkað áfengi og tóbak í verði um 13%. Menn veita því athygli, að hækkunin á þessari vöru er ekki helmingur af því, sem mjólkin og kjötið eru látin hækka. Þetta er ekki nema fimmti parturinn af þeirri hækkun, sem sett er á smjör, og ekki nema sjöundi parturinn af hækkuninni, sem kom á kartöflur. Og hvernig ætli standi á því, að svona er farið mjög vægilega í sakirnar, þegar um áfengið er að ræða? Jú, það kom fram hérna við 1. umr. Hæstv. ríkisstj. er hrædd við, að það kynni að draga úr neyzlunni, ef það verður hækkað meira, - það kynni að draga úr neyzlunni. Hún er hins vegar ekkert hrædd við það, þó að smjör t.d. hækki um 66%, að þá dragi eitthvað úr neyzlunni, - eða þá að hún telur, að það geri miklu minna til. Það var að vísu höfð sú tylliástæða með, að ef hækkunin yrði meiri en þetta, kynni það að ýta undir smygl. Það er nú líka hægt að smygla smjöri. En ég er ákaflega hræddur um, að það verði erfitt fyrir hæstv. ríkisstj. að útiloka smygl með verðlaginu einu, og ef hún ætlaði sér eitthvað að draga úr smygli, þá held ég, að hún verði að lækka áfengið alveg stórkostlega í verði. Það sýnir „Ásmundarútgerðin“, sem við höfum nýlega fréttir af. Þeir menn, sem þar voru að verki, vissu væntanlega ekkert um þessa 13% hækkun, sem stóð til, hún var ekki heldur komin til, þegar þeir lögðu á hafið. Þetta er ekki stórt atriði, það skal ég játa, en heldur er það ógeðfellt, þ.e.a.s. ekki að hækka áfengið, það var ekkert við það að athuga, en það er ógeðfellt að treysta sér ekki til að hækka það nema um lítið brot af þeim hækkunum, sem er skellt á mestu nauðsynjavörur manna. Verðstöðvun hefur verið mjög ofarlega á baugi hjá hæstv. ríkisstj. frá því í fyrra að lögin voru um hana sett. Sérstaklega bar mikið á boðskap verðstöðvunarinnar í kosningunum í vor. Nú sýnir það sig, alveg sérstaklega núna, að þessi lög um verðstöðvunina frá í fyrra voru alveg forlátalög. Þau voru svo vel úr garði gerð, lögin, að það gerði ekkert til, þó að þau féllu úr gildi, þau verka fyrir það og jafnvel betur en áður. Það er með þessi lög dálítið líkt og ýmsa mæta menn, þeir eru ekki metnir að verðleikum fyrr en þeir eru dauðir, og lögin eru dauð. Þessi lög höfðu líka þann kost, og það er alveg sérstakt, að meðan þau voru í gildi, var hægt að demba yfir þjóðina verðhækkunum á lífsnauðsynjarnar bara eftir vild og sakaði lögin ekki nokkurn skapaðan hlut, eins og gert var í síðasta mánuði. Það eru ekki allir, sem geta samið svona lög. Í skjóli þessara laga er svo að koma á nokkurs konar verðstöðvunarlögmál í landinu, það sér maður á þessu frv. Þetta verðstöðvunarlögmál virðist vera í höfuðatriðum þannig, það skal vera verðstöðvun í níu mánuði á árinu, en verðhækkanir í þrjá. Við lifum núna þetta 3 mánaða tímabil verðhækkananna, svo fáum við 9 mánaða tímabil verðstöðvunar eftir áramótin. Þannig mun þetta vera hugsað, að það endurtaki sig á hverjum 12 mánuðum, 9 mán. tímabil og 3 mán. tímabil. Þó er ein undantekning frá þessu lögmáli. Það er, ef kosningar fara fram. Þá er reglan dálítið öðruvísi. Þá er verðstöðvun 9 mán. fyrir kosningar, 3 mán. eftir þær, svo verðhækkun 3 mán. og svo koll af kolli. Enginn veit enn þá, hvernig þetta lögmál gefst, því að það er eiginlega engin reynsla komin á þetta enn, en hún kemur sjálfsagt, áður en langt um líður. Ég skal að lokum víkja að aðeins einum skatti í þessu frv. til viðbótar því, sem ég hef áður sagt, en það er farmiðaskatturinn. Þessi skattur virðist ekki ætla að verða miklu vinsælli en verðhækkanirnar á matvælunum, eftir því sem mér hefur skilizt. Þó er þessi skattur allt annars eðlis og meinlausari, og ég ætla alls ekkert að jafna honum saman við verðhækkanir á matvælum, þó að ég telji hins vegar, að það hefði þurft að haga honum á annan veg. En í sambandi við þennan skatt, sem ég hef nokkrar áhyggjur af, finnst mér ákaflega hart til þess að vita, ef þessi skattur kynni að verða til þess að binda Flugfélagi Íslands mjög þunga bagga. En það eru mjög miklar líkur á því, að skatturinn verði til þess, að mjög dragi úr flugferðum Íslendinga til útlanda. Og ef það verður svo, bitnar það mjög á Flugfélagi Íslands, því að það hefur flutt svo að segja undantekningarlaust alla þá Íslendinga, sem flugleiðis hafa farið til nágrannalandanna í Evrópu. Verði mikill samdráttur í þessum farþegaflutningum, kemur það mjög illa við Flugfélag Íslands. Ég sagði, að ég teldi þetta allt annars eðlis og meinlausara heldur en hækkanirnar á matvælum, enda er það skiljanlegt, það geta flestir neitað sér um að fara til útlanda, þó að það sé vont að þurfa kannske að gera það, en það neitar sér enginn um að kaupa í matinn. Þrátt fyrir það, þó að sumt mæli með að leggja á skatt af þessu tagi, þá megum við ekki skaða eitt af allra merkustu og þörfustu fyrirtækjum þjóðarinnar í samgöngumálum. Flugfélag Íslands hefur af frábærum myndarskap og fyrirhyggju byggt upp flugsamgöngur, kerfi flugsamgangna innanlands, og hefur alla tíð verið tilbúið til að taka upp fastar áætlunarferðir til hinna ýmsu byggðarlaga í landinu, jafnóðum og flugvellir hafa komizt þar upp. Það er Flugfélaginu fyrst og fremst að þakka, ásamt flugvöllunum, að það hefur bókstaflega orðið bylting í flugsamgöngum okkar hér innanlands. En jafnframt þessu hefur svo Flugfélagið starfrækt utanlandsflugið með ágætum milli Íslands og Evrópulanda. Það vita allir, að innanlandsflugið er ekki gróðavegur, þar mun frekar hafa verið um tap en gróða að ræða. En utanlandsflugið ætla ég, að hafi staðið fyrst og fremst undir innanlandsfluginu. Það væri því illa farið, ef þessi skattur yrði til þess að spilla rekstrarafkomu þessa merka og ágæta fyrirtækis. S. l. sumar keypti Flugfélag Íslands þotuna Boeing 727, einn glæsilegasta og fullkomnasta farkost, sem þjóðin á. Síðasta Alþingi samþykkti ríkisábyrgð félaginu til handa til að kaupa þotuna, og sú ríkisábyrgð var samþykkt hér á hæstv. Alþingi í einu hljóði. En þar fylgdi böggull skammrifi. Það fylgdi skilyrði þessari ríkisábyrgð. Það fylgdi það skilyrði, að þotan skyldi hafa flugafgreiðslu á Keflavíkurflugvelli, en ekki Reykjavíkurflugvelli. Hvorki ég né aðrir gerðu athugasemdir við þetta skilyrði, þegar samþykkt var ríkisábyrgð. Ég leit svo á, að þetta skilyrði væri óhjákvæmilegt af einhverjum tækniástæðum eða öryggisástæðum, og gerði engar athugasemdir við það. Ég hef síðan kynnt mér þetta mál nokkuð, og ég hef komizt að þeirri niðurstöðu, að það séu ekki sjáanlegar nokkrar frambærilegar ástæður fyrir því að leggja þessa kvöð á Flugfélagið, en þessi kvöð mun nema um 10 millj. kr. aukaútgjöldum fyrir félagið á ári, og það munar um minna. Ég óska sérstaklega eftir því, að hæstv. ríkisstj. láti Alþingi í té upplýsingar um, hvers vegna þessi kvöð var lögð á félagið. Græðir nokkur á því, að það hefur verið gert? Ég hef heyrt þá tilgátu, að Reykjavíkurflugvöllur muni ekki hafa getað fullnægt þotunni, að flugbrautirnar væru ekki nógu sterkar fyrir þotuna eða jafnvel ekki nógu langar. Þetta er hrein ímyndun. Reykjavíkurflugvöllur fullnægir þotunni algjörlega, það hef ég fengið fulla vissu um. Auk þess hefur stærsta braut flugvallarins, norður-suðurbrautin, verið endurbætt stórlega í sumar, þar hefur verið skipt um jarðveg, þar sem þess þurfti með, og nýtt slitlag lagt á alla brautina. Þetta var ekki gert vegna þotunnar, því að hún fær ekki að lenda þarna, heldur vegna hinnar almennu umferðar flugvéla um völlinn. Eftir því sem ég hef bezt fengið að vita, er það hvorki styrkleiki flugbrauta, lengd flugbrauta né nokkrar öryggisástæður, sem valda því, að þessi kvöð hefur verið á félagið lögð. Ég vil því beina því til hæstv. ríkisstj., að þetta atriði verði endurskoðað og aflétt kvöðinni á Flugfélaginu, ef mögulegt er. Og þá væri ekki síður nauðsynlegt að gera það, ef fargjaldaskatturinn á nú að koma í ofanálag, sem kynni að hnekkja afkomu þessa merka og ágæta fyrirtækis, Flugfélags Íslands. Ég vænti þess fastlega, að hæstv. ríkisstj. taki það til athugunar, því að varla mun nokkur maður vilja viljandi leggja stein í götu þessa þarfa fyrirtækis.



Herra forseti. Ef ræða skal vandamál, verðum við að byrja á að mynda okkur raunhæfar skoðanir um hlutina, sem við ætlum að fást við, því að annars verður vandinn ekki leystur. Ástandið er þannig í dag, að yfirvinna hefur minnkað hjá launþegum yfirleitt og yfirborganir hafa að mestu leyti horfið. Sjómenn koma núna af vertíðinni, meginþorri þeirra hefur ekki nema sem svarar tryggingu. Við þurfum því ekki að blekkja okkur á því, að kaupgeta almennings í landinu eða þeirra, sem ekki hafa föst laun, sé ekki mun minni en venjulega. Það er þess vegna ekkert undrunarefni, þegar nýjum sköttum er bætt á, jafnmiklum og gert er beint og óbeint með þessum ráðstöfunum, að um þá sé talað og óánægja myndist hjá þeim, sem eiga að greiða þá. Og það er gert ráð fyrir, að þetta nemi um 750 millj. kr. alls, lækkaðar niðurgreiðslur og nýir skattar. Og ef reiknað er með, að þjóðin sé 200 þús., þá nemur þetta sem svarar 3750 kr. á hvern einstakling eða 18750 kr. á 5 manna fjölskyldu. Og nú er ekki þannig, að þjóðin hafi greitt litla skatta fyrir, þeir voru orðnir allháir áður, og heildarskattarnir nema núna skv. fjárlagafrv. um 6 milljörðum. Ef það er reiknað á hvert nef, nemur það um 30 þús. á einstakling eða 150 þús. á 5 manna fjölskyldu. Nú er það vitanlegt, að það borga ekki allir jafnt, en þjóðin þarf þó að borga þetta. Það er sumt af þessum sköttum lagt á reksturinn og atvinnuvegina, en gjaldþol þeirra verður eðlilega minna, eftir því sem þeir eru meira skattpíndir. En það leysir út af fyrir sig engan vanda að deila um þetta. Við þurfum að sjá leiðir til að leysa málin, og þá brá nú svo við, að ríkisstj. óskaði eftir við launþegana, að þeir kæmu með einhverjar tillögur. En ríkisstj. er bara ekki vön að gera þetta. Yfirleitt hefur aldrei verið tekið eftir því, sem stjórnarandstaðan hefur sagt. Má vera, að það hafi verið misviturt, - ég skal ekkert halda því fram, að það hafi allt verið af viti, sem stjórnarandstæðingar hafa slegið fram í efnahagsmálum, - en það hefur yfirleitt aldrei verið á það hlustað. Ég hef oft bent hér á ýmislegt, sem ég álít að hefði mátt fara öðruvísi og hægt væri að spara, en aldrei verið hlustað á það. Og í seinni tíð hef ég hætt þessu. Nú, ég hef raunar ekki verið beðinn um það, en af því að ríkisstj. óskaði eftir því að fá einhverjar tillögur um það, hvaða leiðir aðrar hægt væri að fara, þá skal ég nefna nokkur atriði, sem mér hefur dottið í hug. Ég skal taka það fram í byrjun, að ég álít þá leið, sem ríkisstj. ætlar að fara, illfæra, ég vil ekki segja ófæra. Við heyrum það hér hjá þeim, sem telja sig málsvara vinnustéttanna, sem eru ekki einn flokkur frekar en annar satt að segja, því að launafólkinu er skipt í alla flokka, að þeir bóta verkfalli hér, ef frv. verður samþykkt. Nú er það ekki þannig, að í þessu frv. felist óskapleg skattaaukning. Aðalatriðið er það, að þar eru gerðar ráðstafanir um aukin útgjöld, án þess að vísitalan hækki, sem þeir telja brot á júnísamkomulaginu fræga. Og ég verð að viðurkenna það, að ég tel líka, að það sé brotið blað í þeim samningum. Ég hef raunar aldrei haft neinar sérstakar mætur á þeim samningum, ég skal játa það, en ég hefði álitið rétt af ríkisstj. samt, - það má vera, að hún hafi gert það, áður en hún lagði þetta frv. fram, - að ræða um þetta við þá menn, sem hún gerði samkomulagið við, júnísamkomulagið. Ég skal ekki fullyrða, hvort það hefur verið gert, en samkomulag hefur a. m. k. ekki náðst. Nú er vitanlega ekki nema eðlilegt, að ríkisstj. spyrji þessa aðila að því, hvað þeir vilji þá gera. Og ég álit, að þeir ættu einhverju að svara viðvíkjandi því. Málið verður að leysa, við sjáum það sjálf. Það er engin lausn á málinu að hækka skatta og fara svo í verkfall, lækka svo gengi, fara svo kannske aftur í verkfall og lækka svo aftur gengið. Nú vitum við, að gengið er rangt skráð, og vandinn væri í raun og veru ekki mikill, ef þyrfti ekkert að leysa nema þetta. En þetta er bara byrjunin. Og ef á að leysa byrjunina á þann hátt að skapa verkföll og vinnustöðvun í landinu, getur eftirleikurinn orðið erfiður. Við vitum, að fyrr og síðar hefur mönnum yfirsézt, og það er ekkert mannlegt, sem getur orðið án yfirsjóna. Ég get ekki fallizt á það, sem hv. 1. þm. Reykn. tók fram hér áðan, að fjármálastjórn ríkisstj. væri með þeim ágætum, að hún væri óumdeilanleg, þeir væru yfir allt mannlegt hafnir, þannig að þetta væri allt gott og ekki ástæða til að finna að neinu. Ég get ekki tekið undir þetta. Við getum farið langt aftur í tímann og bent á yfirsjónir, sem gerðar hafa verið í fjármálum hér á landi. Eignakönnunin fyrsta var t.d. glappaskot. Menn ruku til og eyddu fé sínu í allt mögulegt. Það er sennilega eitt vitlausasta verk, sem gert hefur verið. Alþingi í raun og veru lýsti því yfir á eftir, því að skömmu seinna voru samþykkt lög um, að ef menn vildu eiga sparifé, þá þyrftu þeir ekki að telja það fram. Stóreignaskatturinn var líka vitleysa, - þetta gerðist áður en núv. ríkisstj. tók við völdum, - því að þar voru þeir menn skattlagðir, sem ekki voru berir fyrir, atvinnurekendur, sem voru að basla við að festa fé sitt og gátu ekki falið það. Þetta var yfirleitt ekki greitt, og eftir ótal málaferli náðist einhver lítill hluti af þessu. Þetta sjáum við eftir á, og var raunar hægt að sjá það strax, að þetta var vitleysa. Gengislækkunin 1960 var of mikil. Ég benti á það þá. Þeir komu á of mikilli skriðu, verðsveiflan var of mikil, fólkið hætti að spara, kjaraskerðingin var of mikil, það hlaut að leiða af sér kauphækkun, sem kom 1961, þá var gengið aftur fellt. Vaxtahækkunin er með verri vitleysum, sem gerðar hafa verið. Hún átti að vera til þess, að sparifé ykist í landinu, en það hefur aldrei verið meiri ákafi í að eyða peningum heldur en síðan þetta var gert. Fólkið treystir ekki verðgildi peninganna, og verðfall peninganna varð meira en nam vöxtunum. Þess vegna náði vaxtahækkunin ekki markmiði sínu. En hún hefur átt mikinn þátt í að auka verðbólguna í landinu, bæði hvað snertir iðnað og útgerð og jafnvel landbúnað líka. Þetta fer allt í gengið. Báturinn, sem kostar 10 millj. kr., verður að borga 250 þús. meira í ár í vexti, þó að maður sleppi dráttarvöxtunum, heldur en hann þurfti. 20 millj. kr. bátar ½ millj. meira. Ef hægt væri að höggva skarð í þetta með afborgunum, myndaðist vonin um að geta staðið í skilum. Nú er það þannig með útvegsmenn, að það er vitað mál, að þeir geta alls ekki borgað, hvorki vexti né afborganir, í haust. Og þegar hesturinn leggst undir of þungum höggum, reynir hann ekkert að bjarga sér. Auk þess hefur hverjum skattinum verið bætt ofan á annan á þessa atvinnuvegi, það er hlaðið á þá sköttum. Ég taldi upp 25 skatta á útgerðinni í fyrra hér og gleymdi þó einum, það er söluskattur á tryggingagjöldunum af bátunum. Tryggingafélögin eru þannig leikin, að þau geta ekki borgað tjónabæturnar, bara geta það ekki. Þannig er nú fjármálastjórnin, sem 1. þm. Reykn. segir að sé óaðfinnanleg á allan hátt. Ég efast um, að það hafi komið fyrir áður, jafnvel í kreppunni, að tryggingafélög hafi ekki getað borgað tjónabætur, en þannig er ástandið í dag. Og svo eru þessi tryggingagjöld skattlögð með 7½% söluskatti, sem lendir beint á einstaklingunum, því að á mörgum bátum eru tryggingagjöldin orðin svo há, að útgerðarmaðurinn og útgerðarfélögin verða að borga sjálf hluta af því, því að það er takmarkað, sem þessi sameiginlegi sjóður borgar. Annað atriði er skipulagslaus fjárfesting, sem hefur verið hér og hefur verið okkur mjög skaðleg. Það má bara benda á síldarverksmiðjurnar hálfkláruðu á Austfjörðum. Það má benda á það, að það er alltaf verið að kaupa ný og ný skip, rándýr, þó að sérfræðingar okkar spái því, að síldaraflinn fari minnkandi. Það vita það allir, sem hafa vit á útgerð, að það verður ekki ágóðavænlegt að sækja norður á Svalbarða síld og koma með hana í hálfgerðri klessu í land. Sama er að segja um frystihúsin, það hefur verið skipulagslaust, og það raunar áður en þessi stjórn tók við, ekki nógu vel skipulagt, og það er hrein vitleysa að ætla að reka óþarflega mörg frystihús, þau eru það dýr í rekstri. Og á þeim stöðum, þar sem erfiðust er aðstaðan, þá verður ríkið helzt að taka eitt frystihús á viðkomandi stað og sjá um rekstur á því. Það er gersamlega útilokað að fá menn til að leggja upp aflann, nema tryggt sé að fá hann borgaðan. Fólkið flýr þessa staði, og þeir leggjast þá meira og minna í auðn, ef ekki er nein fiskvinnslustöð, sem getur greitt aflann, og ef útgerðarmennirnir eiga ekki tryggt að fá hann greiddan. Þess vegna getur það átt sér stað, að það sé, þó að ég sé ekkert að halda sérstaklega upp á ríkisrekstur, - það er t.d. á Siglufirði rekið af ríkinu, rekið af síldarverksmiðjunum frystihús, og þess vegna er það rekið og þess vegna treysta menn sér til þess að leggja þar upp, og það eru fleiri staðir, þar sem ríkið þyrfti vafalaust að taka að sér rekstur frystihúsanna. Þetta er svona á öllum sviðum. Þetta er svona í iðnaði líka. Ef einhver maður setur upp iðngrein, þá er annar maður viss með að setja hana upp við hliðina eða skammt frá, þannig að það er keppt um þennan takmarkaða markað sem til er í landinu. Þetta þarf vitanlega að skipuleggja líka. Ef til vill er einhver vísir að þessu, byrjað að hugsa um þetta og skipuleggja þetta núna, en það er bara of seint, þó að það megi segja betra seint en aldrei. Iðnaðinn þarf vitanlega að skipuleggja, ekki sízt ef hann er eingöngu fyrir innanlandsmarkað, eins og er í flestum greinum hjá okkur, þegar útveginum er sleppt. Það má segja um landbúnaðinn líka, hann er ekki nógu vel skipulagður. Það er í raun og veru ekkert vit í því að skipuleggja ekki framleiðsluna. Við þurfum að miða þetta við þarfir þjóðarinnar og við möguleikana á að afsetja það, og þannig mætti lengi telja. En ef við komum nú að þessum vanda, sem þarf að leysa í dag, þá er það, það, hvernig á að jafna fjárlögin, þannig að það verði ekki halli á þeim. Og þá sé ég ekki nema eina leið, - ég tel þessa leið ófæra, sem ríkisstj. ætlar að fara, eða illfæra, vægast sagt, - og það er það, að ríkisstj. verður að lækka útgjöld ríkisins. Við skulum segja, að það sé einhver atvinnurekandi, hann lifir hátt með sína fjölskyldu, og svo minnka tekjur hans, hann kemur til fólksins, sem vinnur hjá honum, t.d. nokkurra launþega, og segir við þá: Öll sú tekjuskerðing, sem ég verð fyrir, þið verðið að taka hana á ykkur, ég spara ekkert við mig eða mína fjölskyldu. - Vitanlega yrði það fólk ekki ánægt. Það er ósköp eðlilegt, á meðan þjóðin finnur, að ekki er reynt að spara á neinu sviði neitt að gagni, að þá sé hún ósköp óánægð að bæta þessum byrðum á sitt bak, þegar illa stendur á eins og núna, að það hefur stórdregið úr launatekjum þeirra, sem eiga að lifa á tímakaupi sínu eða mánaðartryggingu eins og sjómennirnir. Það er ekkert óeðlilegt, að fólkið fari fram á, að eitthvað sé reynt að spara í ríkisrekstrinum. Og ég held, að ríkisstj. hefði átt að eyða sumrinu í að brjóta heilann um, hvað hægt væri að gera á því sviði, en ekki að skipa einhverjum undirmönnum sínum að semja nýtt frv. finna einhver ráð, til þess að þessi eyðsla geti haldizt. Ég geri ekki ráð fyrir, að ríkisstj. sjálf hafi nú skrifað þetta frv. eða fundið út allt þetta, sem gera á, því að það er þarna eitt atriði, sem er af talsverðu viti, í þessum till, öllum saman, - þeir hafa þess vegna einhvern góðan koll einhvers staðar í fjölskyldunni, - og það er þessi farmiðaskattur, hvernig honum er fyrir komið. Satt að segja er það sá skattur, sem ég get helzt verið með af þessu öllu saman. Sannleikurinn er sá, að við vorum farin að lifa um efni fram. Það var meira en ríkisbúskapurinn, það var talsverður hluti af þjóðinni. Það var eytt meira í ferðalág til útlanda en nam öllum tekjum af saltsíld í landinu, og þó hefur sennilega aldrei komið fram töluvert mikið af því, sem eytt hefur verið, ekki á neinum skýrslum. Og Íslendingar voru kunnastir í stórverzlunum erlendis fyrir óhemjueyðslu. Og kaupmennirnir sögðu: Nú verðum við að taka það fram, sem við eigum, nú eru Íslendingar að koma. - Við vorum orðnir frægir fyrir eyðslu. Það er allt vel um það að fólkið ferðist, en það þarf bara að vera geta til þess að borga. Ég er ekki að segja, að það sé hent miklum peningum í óþarfa, því að maður getur sagt, að þetta sé allt heldur til bóta, en það verður bara að vera hægt að greiða það. Það má vera, að það sé ekki hrein vitleysa, þessir 6 milljarðar, neitt af því, sem eytt er, það sé þarft og gott á vissan hátt. En það þarf bara að vera geta til þess, og við þurfum ekki að ímynda okkur, þó að þessi vandi sé leystur, að byrðunum sé lokið, sem þarf að hlaða á fólkið. Gengið er rangskráð eða var, - ég hef athugað það með mönnum, sem höfðu vit á því, voru inni í atvinnurekstri talsvert, í fyrravetur, og þá álitum við, að það væri rangskráð um ca. 30%, og ekki hefur það minnkað síðan, því að þegar farið er að borga með öllum útflutningsvörum, þá er gengið rangt. Það þýðir ekkert að blekkja sig. 400 millj. a. m. k. fyrir utan ábyrgðir og allt slíkt var borgað í fyrra með útflutningnum, og það þarf miklu meira núna, því að frystihúsin eru að gefast upp. Það er óhjákvæmilegt að reka frystihúsin á hagkvæmari hátt en gert er. Það er hægt að benda á mörg mistök í fjármálastjórninni, sem geri fólkið óánægt. Það er t.d. hægt að benda á gjaldeyriseftirlitið. Hvernig í ósköpunum getur það skeð, að einn útflytjandi geti látið hverfa tugi milljóna, þannig að ekki sé gerð grein fyrir því? Hvers konar eftirlit er þetta hjá bönkunum í gjaldeyrismálum? Þeir líta betur eftir því, þegar þeir eru að lána okkur, eitt eða tvö hundruð þúsund í það að reka bátana, þá þurfum við að veðsetja aleiguna. Einhver sterkustu útgerðarfyrirtæki eða fiskvinnslustöðvar í landinu ráða við fyrir þetta, fyrir svona töp. Það er talsvert erfitt verk að benda á einstök atriði, sem hægt væri að spara. Ég skal benda á nokkur. Vitanlega má alltaf um það deila. Ég hef farið yfir fjárlögin, en fyrir mann, sem ekki hefur aðstöðu til þess að kynna sér þetta alveg ofan í kjölinn, þá er erfitt náttúrlega að taka einstakar stofnanir og benda á: Þennan starfsmann er hægt að spara o.s.frv. Til þess þarf maður að vera alveg gjörkunnugur því. En ég álít, að það sé hægt að spara á flestum liðum fjárlaganna, ef það er tekið verulega föstum tökum. Vitanlega er ómögulegt að spara, án þess að það komi við einhvern. Það má vel vera, þar sem eru fleiri en einn flokkur, sem ráða, að það sé erfitt að komast að samkomulagi. En það er þó færari leið heldur en sú að skella þessu á bak launþeganna, öllum þeim byrðum, sem gert er með þessum ráðstöfunum og gera verður síðar. Hv. 4. þm. Austf. benti hér á nokkur atriði, en út af fyrir sig kom hann ekki með atriði, sem ráða úrslitum, en nokkur þeirra áttu fullan rétt á sér, eins og að spara eitthvað í sendiráðunum. Ég skal bara benda hér á bílaeign ríkisins í bænum. Ég er alveg sannfærður um, að það mætti spara mikið fé, ef það væri höfð sérstök bílastöð, hún þyrfti ekki að vera sérstaklega stór, sameiginlegir bílar fyrir alla starfsmenn ríkisins, jafnvel ráðherrana líka, sem þyrftu að nota bíla, allar ríkisstofnanirnar. Það mætti spara stórfé á því. Það mætti fækka bílunum og fækka mönnunum. Má vera, að það sé ekki eins þægilegt fyrir þessa aðila eins og hafa bílstjóra bíðandi eftir sér með bílinn, en ódýrara yrði það fyrir þjóðina. Ég er alveg sannfærður um, að það mætti spara eitthvað af starfsliði í stjórnarráðinu. Ég held, að það sé farið ósköp rólega þar að sumu. Ef byrjað væri efst, þá mundi fólkið taka eftir því og yrði fúsara að leggja einhverjar byrðar á sig. En fólkið talar um ferðalög ráðherranna og ýmsa óþarfaeyðslu. Jafnvel þó að það nemi ekki þeim upphæðum, að það eitt skipti miklu máli, þá er þetta fordæmi, sem getur haft sina þýðingu viðvíkjandi skoðunum fólksins. Einn af hæstu útgjaldaliðunum er skólakerfið og menntamálin. Við vitum, að það þarf að mennta fólkið, það er allt vel um það, en ég er sannfærður um, að það mætti spara mikið fé með því að skipuleggja þessi mál miklu betur en gert er og haga náminu þannig, að það yrði praktískara en það er núna. Ég held t.d., að menntaskólanámið hjá okkur sé alls ekki praktískt. Ég held, að það séu lærð of mörg tungumál, það væri nóg að læra tungumál einnar stórþjóðar og hafa þar frjálst val, og menntaskólinn sé jafnvel of langur. Skólafólkið er orðið þreytt, jafnvel þegar það kemur úr menntaskólanum, og þar sem er langskólanám í háskólanum, þá eru þetta orðnir uppgefnir menn í mörgu tilviki. Enda skulum við taka eftir því, að það eru ekki langskólagengnu mennirnir, sem bera uppi þjóðfélagið í dag. Þeir bera ekki þungann af atvinnurekstrinum og öðru slíku. Þetta eru orðnir þreyttir menn, og það sem verra er: Það er verið að prédika, að sem flestir þurfi að verða stúdentar, og miða menningu þjóðar við sem flesta stúdenta. En stúdentsmenntun er ekki sérstaklega praktísk menntun. Við þurfum að hafa hagnýta menntun. Við þurfum vitanlega að hafa almenna menntun, en við þurfum líka að leggja áherzlu á að hafa hana hagnýta og koma skólakerfinu þannig fyrir, að það verði sem ódýrast. Það er t.d. ekkert vit í því með landsprófið að dreifa því eins og gert er. Það þarf að hafa fleiri saman og þá betri kennara þar. Það er staðreynd, að það eru margir nemendur, sem ekki ná landsprófi, bara af því að það er ekki nógu góð kennsla, og af því m.a. kemur, að það er mjög misjafnt, hvað margir ná landsprófi í hinum einstöku skólum í prósentum talið. Tvímælalaust er það að mestu leyti kennslunni að kenna. Við skulum ekkert vera að blekkja okkur á þessu, að í skólakerfinu gætum við stórsparað peninga, ef við rækjum það á hagnýtari hátt. Fólkið náttúrlega þarf að mennta sig, en það þarf að fá sanna menntun, en ekki einhvern páfagaukslærdóm. Fjölskyldubætur með tveimur börnum væri hægt að afnema án þess að þrengja kosti þeirra, sem erfiðasta hafa aðstöðuna. Eins og réttilega hefur verið tekið fram, kemur það, sem gert er með þessum verðhækkunum á lífsnauðsynjum, þyngst á stærstu fjölskyldurnar. Á þann hátt væri hægt að spara talsvert á annað hundrað millj. Og ef launþegar hafa viðunanlega vinnu og viðunanlegt kaup, er engum heilbrigðum manni vorkunn að sjá fyrir tveimur börnum, og það hafa menn getað fram að þessu. Það á þá eftir að verða verra en það er, ef það er ekki hægt. Og það verðum við að athuga með allri þessari skattpíningu á þjóðina, að það er aldrei alheimt í þessu kerfi að innheimta skatta og greiða svo aftur stórar fjárhæðir. Það tapast þá alltaf eitthvað í leiðinni og til þeirra kannske, sem sízt hafa þörf fyrir það. Það er ekki nema takmarkað, sem hægt er að innheimta af sköttum. Og þið verðið að gera ykkur það ljóst, að 1965 gat þjóðin greitt þessa skatta, en í ár, þegar kreppir að með atvinnu og verðið lækkar á útflutningsafurðum, þá er ekki hægt að innheimta svona mikla skatta, því að þegar innflutningsgjald eða álagning á einhverri vörutegund verður úr hófi fram, þá fara menn að smygla. Og þið skuluð athuga það, að svona snögg hækkun eins og varð á smjörinu núna, það er ekkert vit í því að hækka eina vörutegund svona allt í einu, ekki raunar alveg um helming, en yfir 60%. Þetta verður að smákoma. Og annað það, að þegar varan er orðin mjög dýr, meira að segja þótt það sé smjör, þá er haft fyrir að smygla því. Jafnvel kjöti hefur verið smyglað hér á landi og er jafnvel enn. Það er takmarkað, hvað hægt er að leggja á vöru, og það rak ríkisstj. sig á hér á árinu, þegar Gunnar Thoroddsen kom með lækkanir á úrum o. fl. Það var farið að smygla þeim. Þau voru ekki flutt inn, þegar tollurinn var svona hár, á annað hundrað prósent. Þá byrja menn að smygla. Það er öllum mögulegum hlutum smyglað, meira að segja matvælum, ef þau eru of dýr. Það var byrjað að smygla smjörinu, þegar það var töluvert á annað hundrað krónur kílóið, og það meira að segja í stórum stíl. Þetta verðum við að gera okkur ljóst. Ég skal játa það, að niðurgreiðslurnar voru orðnar miklar, og ég álít jafnvel, að það væri rétt að lækka sumar þeirra, jafnvel á mjólkinni, niðurgreiðslurnar voru orðnar fullmiklar þar, og það var náttúrlega farið að leiða af sér, að engan veginn var tryggt, að þær hafi verið rétt framfærðar. Og það voru ýmsir farnir að kaupa mjólk, sem framleiddu mjólk, af því að niðurgreiðslurnar voru svona miklar. Smjörið er tvímælalaust óviturlegt að hækka svo mikið. En það var þá hægt að lækka aðrar vörur. Það er t.d. ákaflega skoplegt að leggja söluskatt á kjötið og fiskinn, sem við kaupum. M. ö. o.: Ríkið greiðir háar niðurgreiðslur á kjötið, en skattleggur það um 7½%, alla söluna, fyrir utan svo skatt til bændahallar og fleiri kúnstir, sem eru nú lagðar á þetta allt saman, sem neytendur og framleiðendur borga í félagi. Ég álít, að það væri miklu viturlegra að afnema þennan söluskatt á þessum nauðsynjum, eins og fiski og kjöti, og lækka þær á þann hátt í verði. Þetta er bara skrípaleikur, að innheimta söluskatt af þessu og borga svo aftur háar niðurgreiðslur. Og þó að mjólkin hefði verið hækkuð dálítið í verði, ef þessar vörur hefðu annaðhvort lækkað eða staðið í stað, þá hefðu neytendur varla gert mikinn uppsteyt út af því, og mjólk er síður smyglað en smjöri og kjöti. Viðvíkjandi því, sem hægt væri að lækka, þá eru margir fleiri liðir. Það eru t.d. atvinnuleysistryggingarnar. Ég held það séu um 170 millj., sem eru lagðar í þær núna af bæjarfélögum, atvinnurekendum og ríkinu sjálfu. Það er náttúrlega alveg sama fyrir fólkið, ef útsvörin lækkuðu. Það er ekkert betra að borga útsvörin heldur en borga þetta allt til ríkisins. Þetta er gersamlega að sliga bæjarfélögin. Og nú horfir þannig við með útsvarsgreiðslur, að ég sé engin ráð fyrir sjómennina að greiða þær. Flestir eru þeir með tryggingar, þurfa að borga fæðið sitt, ég sé ekki, að það verði neitt afgangs upp í útgjöld, þannig að það verði alveg greiðsluþrot fyrir bæjarfélögin um innheimtu á útsvörum hjá ýmsum sjómönnum, þannig að það væri sannarlega þörf á því að létta eitthvað byrðum af þeim. Ég sé ekki annað en allir aðilar geti nú sætt sig við það, að atvinnuleysistryggingasjóður hefði 90 millj. í vaxtatekjur á ári, ef gert er ráð fyrir, að verði borgaðar úr honum 5, þó að útgjöldunum væri létt af fólkinu hvað þetta snerti. Þetta er fjárplógsstarfsemi, og það hefur verið hrein árátta hjá þessari ríkisstj. að pína þessa atvinnuvegi, leggja skatt ofan á skatt, þangað til þeir sligast, og þeir eru þegar að gera það. Það er greiðsluþrot hjá útgerðinni. Og iðnaðurinn er þannig á vegi staddur, að það er á takmörkum, að sum fyrirtæki séu starfrækt. Í viðbót við þetta allt saman er opnað fyrir öllum innflutningi. Verzlunarstéttin heimtar þetta sjálfsagt. Ég veit ekki, hvað annað vakir fyrir ríkisstj. en að þóknast henni. Við urðum ekki varir við vörulækkanir verulega af þessu, enda væri hægt að halda vöruverðinu í skefjum með ströngu verðlagseftirliti innanlands. Það er gott og blessað með allt frelsi, en við verðum að vera færir um að taka á móti því frelsi. Við verðum að haga atvinnurekstri okkar hér innanlands þannig, að við getum keppt við erlend iðnfyrirtæki. Og þó að það sé hár innflutningstollur á hér um bil öllum iðnaðarvörum, þá er það nú þannig, að íslenzku fyrirtækin geta illa keppt við það, enda er ekkert, sem tryggir það, að þessum erlendu fyrirtækjum sé ekki stórhjálpað af ríkisvaldinu með hagkvæmum lánum og annarri slíkri fyrirgreiðslu, sem ég hygg að þessi fyrirtæki hér, sem eru nú að reyna að basla eitthvað við útflutning, hafi ekki notið nema að takmörkuðu leyti. Það er hægt að taka ótal liði aðra í fjárlögunum. Það væri svo velkomið, að ég væri nokkra daga uppi í Stjórnarráði og benti þeim á ýmislegt, ef ég fengi aðgang að plöggum. Ef ríkisstj. vildi vera svo lítillát að notfæra sér eitthvað af því, þá mundi ég alltaf vera fús til þess. Það er nú hent 10 millj. í skógrækt til ekki nokkurs skapaðs hlutar. Við eigum að fá héruðunum skógræktarmálin í hendur. Það er bara hrein vitleysa af ríkinu að vera að skipta sér af þeim málum, enda gagnslaust frá hagfræðilegu sjónarmiði. Menn geta gert sér það til gamans, það er gott og blessað. Svo ætla þeir að fara að braska við að kaupa eitthvert horn af Viðey með steinhúsi. Ég held það hefði ekki legið beint á því. Viðvíkjandi skattheimtunni, þið munið það nú hér á árunum, þegar Gunnar Thoroddsen var fjármálaráðherra og ætlaði að fara að spara á öllum mögulegum hlutum, m.a. skattheimtunni, að færa þetta í stórkerfi. Áður var það nú þannig, að bændurnir unnu við þetta fyrir ekki neitt, ég held þeir hafi haft 100 kr. á dag. Þeir höfðu gaman af þessu og æfðu sig í reikningi á þessu. Svo var það allt fært saman, margfaldur kostnaður og miklu vitlausara, það er nú það versta. Það má spara á öllum mögulegum hlutum. Ég skal segja ykkur, í bæði sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálum má stórspara, án þess að það geri útvegsmönnum eða bændum nokkurn skapaðan hlut til, bara með dálítilli hagsýni. Og það væri heldur engin goðgá að fresta framkvæmdum eitt eða tvö erfið ár. Það mundi engum gera til. Við getum tekið tollgæzluna á Keflavíkurflugvelli, tollgæzla og lögreglustjórn kostar 17 millj., og mér er sagt af ferðamönnum, sem fara í gegn þarna, að það sé ekki litið í töskurnar þeirra. Ég held það væri betra að hafa þá heldur færri og þeir litu einstaka sinnum ofan í töskurnar. Vitanlega er ekki hægt að spara allt þetta, en ég er sannfærður um, að þarna er eitthvað hægt að spara. Úti um allt land eru lögregluþjónar, sem meiri hluta ársins hafa ekkert að gera. Við þurfum að hafa löggæzlu á samkomum, og það er hægt að fá menn dag og dag til þess. En þarna eru þeir. Það er búið að stórfjölga þessu hjá núverandi stjórn, og ég sé ekki, að þeir hafi nokkurn hlut að gera, nema eitthvað að rekast í fólki alveg að ástæðulausu. Jafnvel dýralæknar og héraðsráðunautar, það mætti fækka þeim. Ýmislegt gætum við rekið af miklu meiri hagsýni en við gerum. Viðvíkjandi landbúnaði gætum við rekið súgþurrkunina af miklu meiri hagsýni en við gerum. Súgþurrkunarkerfi geta verið ákaflega ódýr, kosta hér um bil ekki neitt, í hæfilega mjóa hlöðu, og það er hægt að nota sama blásara við fleiri hlöður meira að segja, blása inn heyinu með honum líka, ef það er einn blásari. En menn setja þetta upp með margföldu verði miðað við það, sem þarf að vera. Og þetta er styrkt og borgað að mestu leyti. Við þurfum að hafa einhverja hagsýni í þessu. Peningshúsin eru orðin svo dýr, að þetta eru að verða hallir, með 2 metra háum kjöllurum. Þetta er gott og blessað. En það er bara engin þjóð í heiminum, sem leyfir sér að byggja þannig yfir rollurnar, og það er hægt að gera þetta miklu ódýrara. Viðvíkjandi sjávarútveginum eru fjöldamargir liðir, sem mætti spara og fresta framkvæmdum. Og þannig er þetta á öllum mögulegum sviðum. Það væri náttúrlega engin goðgá, þó að það væri sagt við þá, sem hafa stærstu túnin, í eitt ár: Við getum ekki borgað ykkur jarðabætur núna. - Satt að segja mundi það ekki gera nokkurn skapaðan hlut til fyrir þá, sem hafa stór tún, því að það er ekki túnastærðin hjá mörgum, sem gerir það, að ekki hefur verið nóg af töðu, heldur hitt, að túnin eru ekki í nógu góðri ræktun. Ég er ekki að segja, að þetta sé allt saman gott og blessað, að gera þetta. En það verður eitthvað að gera, og við verðum að athuga það, að ef við ætlum að leysa vandamálið, þá verðum við að taka sameiginlega á okkur byrðarnar. Það er ekki hægt að leggja allt á eina stétt. Sem sagt, það er engin leið að telja neinum trú um það, við teljum ekki fólkinu trú um það, að á 6 milljarða fjárlögum, sem hafa hækkað, - án þess að ég vilji vera með nokkra illkvittni út í þessa ríkisstjórn, þó að við tökum tillit til fólksfjölgunar, þó að við tökum tillit til gengisbreytingarinnar, þá hafa útgjöld um það bil tvöfaldazt í tíð þessarar ríkisstj., - og það er ekki hægt að ímynda sér það, það er ekki hægt að telja nokkrum einasta manni trú um það, ef þetta er tekið föstum og skynsamlegum tökum, að það sé ekki hægt að spara mörg hundruð millj. Og það er þarna, sem við eigum að byrja á að spara. Svo þegar búið er að gera það, sem hægt er af þessu, þá er hægt að koma til fólks og segja: Nú verðið þið að taka á ykkur meiri byrðar. - Og þá mun það frekar gera það möglunarlaust. En það er engin lausn á málinu að fara í eitthvert skatta- og verkfallsstríð, að ríkisstj. skattleggi launþegana og launþegarnir geri verkfall. Við leysum ekki nokkurn vanda með því. Sannleikurinn er sá, að ástandið hjá okkur er þannig núna, að við þolum ekki verkföll. Og hvað sem launþegar segja, þá vita þeir það sjálfir, að efnaminni fjölskyldur hafa engin ráð á að vera í löngu verkfalli. Það þurfa allir að borða. Útsvörin hafa síhækkað. Það er ekki nóg að verja til félagsmála hálfum öðrum milljarði, það þarf einhvers staðar að taka þetta. Og við vitum, að það er gengið hér miskunnarlaust í bæjunum að fólkinu, ef það borgar ekki sín útgjöld, ef það borgar ekki rafmagnið, er lokað fyrir það, ef það borgar ekki útsvörin, þá er farið heim til þess og skrifaðir upp húsmunirnir eða gert lögtak í húsmunum, það er engin miskunn. Ég er alinn upp í sveit og ekki vanur við svona innheimtuaðferðir, en mér hálf ofbýður þetta, ég segi það eins og það er. En vera má, að það sé ekki hægt annað. En þetta verður fólkið að borga. Og það vita bæði launþegar og atvinnurekendur, að fólkið er ekki fært um að fara í verkfall og þjóðin þolir ekki löng verkföll. Þó að ríkisáætlunin um fjárlögin sé eitthvað jöfnuð, þá eru ótal vandamál eftir. Hitt vitum við svo ósköp vel, það vita allir vitibornir menn, að gengið er rangt skráð. Við vitum, að það er bara tímaspursmál, hvenær það lækkar. Mín skoðun er sú, að ríkisstj. bíði róleg og lofi launþegum að hækka kaupið og svo komi gengislækkun á eftir. Og það verður sagt við launþegana: Þetta er ykkur að kenna. Þið berið ábyrgð á þessari gengislækkun. En sannleikurinn er sá, - maður er ekkert að blekkja sig á því, að þó að kaupið hækki ekki neitt, þá verður að viðurkenna, að gengið er rangt skráð, og það er ekki hægt að reka þjóðarbúskap með röngu gengi í mörg ár. Gengið var of mikið lækkað 1960. Það kom skriðunni af stað. Og svo kom vaxtahækkunin. Það varð ekki til þess, að fólkið sparaði, heldur til þess, að það eyddi meiru, og nú er gengið aftur orðið rangt skráð. Ég er á móti gengislækkunum af óþörfu. En hitt skal ég játa, að það er ekki hægt að reka þjóðfélag með röngu gengi. Það er ekki hægt að gera fjármálin heilbrigð með því. Þess vegna er það aðeins tímaspursmál, 1–2 missiri, þá hlýtur gengið að lækka, nema það stórhækki verð á útflutningsafurðum okkar, sem ekki eru beinar líkur til, því að verðið 1965 var óeðlilega hátt.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki átt þess kost að fylgjast með umr. í þinginu um þessi alvarlegu mál, sem hér eru og hafa um skeið verið til umr., og ástæðan til þess er sú, að þetta mál hefur þótt mjög snúa alvarlegum fleti að verkalýðssamtökunum og þau hafa mjög í sama mund og umr. hafa farið fram um þessi mál innan þingsalanna verið að fjalla um málin innan sinna vébanda, og þar hef ég þrátt fyrir mína þingskyldu ekki komizt hjá því að vera. Mér er því allt of lítið kunnugt um, hvað fram hefur komið í umr., og kann því að vera, að ég dvelji við ýmis þau atriði, sem þegar kynnu að teljast fullrædd. En þó hygg ég, að ég haldi mig aðallega við þær hliðar málsins, sem sérstaklega snúa að verkalýðssamtökunum. Það eru höfuðúrræði hæstv. ríkisstj. samkv. því frv., sem hér er til meðferðar, að gera ráðstafanir til þess, að brýnustu lífsnauðsynjar almennings hækki í verði. Það er augljóst mál, að það verkar á sama hátt og kaup launþega sé lækkað. Og það er öllum skiljanlegt, að slíkt er viðkvæmt mál. Aðferðin hjá hæstv. ríkisstj. við það að hækka þessar brýnustu lífsnauðsynjar almennings er að fella niður niðurgreiðslur, sem inntar hafa verið af hendi af ríkissjóði frá því á síðari hluta árs 1966 og fram að þessu, og er talið, að sú upphæð, sem ríkissjóður ætlar að létta af sér með þessu móti, sé um eða yfir 400 millj. kr. Þetta kemur auðvitað niður á landslýð öllum. En hvernig víkur því við, að sérstök ástæða er fyrir lægst launaða fólkið í landinu að kveinka sér sérstaklega undan þessu? Það er af því, að eftir því sem menn eru tekjulægri, eftir því fer meiri hluti af tekjum fólksins til þess að kaupa þessar brýnustu lífsnauðsynjar, sem hækka í verði við ráðstafanir ríkisstj., niðurfellingu niðurgreiðslnanna. Það hefur verið margsinnis á það bent, og mér virðast viðbrögð ríkisstj. sanna það, að hún fellst á þau sjónarmið, að þessar ráðstafanir, sem í frv. felast, bitna einna þyngst á láglaunafólki og stærstu fjölskyldunum í landinu, þ.e.a.s. barnmörgu fjölskyldunum. Og með viðurkenningu á þessu er í raun og veru viðurkennt, að þessi skattlagning á láglaunastéttirnar komi ranglátlega niður. Hækkunin á neyzluvöru, sem enginn kemst hjá að kaupa og sízt barnafjölskyldurnar, mjólkinni, þar er um að ræða 2 kr. hækkun á hvern lítra. Það þarf ekki að vera stærri fjölskylda en meðalfjölskylda, svona 5 manns í heimili, til þess að þarna sé um að ræða kaup á 5 mjólkurlítrum, sem hækka hver um sig um 2 kr., eða það er 10 kr. útgjaldaaukning á dag, á einum mánuði 300 kr. Þetta er kannske ekkert þungbært fyrir þann, sem er slíkur hátekjumaður, að hann verji ekki nema 10–15% af öllum tekjum sínum til þess að kaupa lífsnauðsynjar. En það getur verið erfiður baggi að taka á sig þarna 300 kr. aukin útgjöld fyrir barnmargar fjölskyldur. Hvert kjötkíló átti samkvæmt þessu að hækka um 6 kr. nú. Ég býst við, að meðalfjölskylda komist varla af með minna af kjöti og kjötvörum heldur en svo sem 20 kg á mánuði, og ef sú áætlun væri eitthvað nærri sanni, þá væri þarna um að ræða 120 kr. útgjaldaaukningu á einum mánuði vegna kjöts og kjötvara. Kartöflur eru lífsnauðsynjavara á borði hvers manns, ekki sízt hinna efnaminni, og ég geri ráð fyrir, að meðalfjölskylda komist varla af með minna en 15 kg af kartöflum á mánuði, og hvert kíló af kartöflum átti að hækka um 6 kr. samkvæmt þessum ráðstöfunum. Þetta mundi þýða 90 kr. útgjaldaaukningu á einum mánuði. Ostar áttu að hækka um 25 kr. kg, segjum, að meðalfjölskylda noti um 2 kg á mánuði af þeirri vöru. Það mundi þýða 50 kr. útgjaldaaukningu. Smjörið átti að hækka um 43.20 kr. kg, og segjum, að meðalfjölskylda noti af þeirri dýrmætu vöru um 5 kg, það mundi þá þýða 216 kr. útgjaldaaukningu. Ég vil viðurkenna það, að tóbak og tóbaksvörur eru ekki lífsnauðsyn, en almenn neyzluvara samt orðin, svo að þau heimili eru miklu færri, sem hafa ekki einhver útgjöld af þeirri neyzlu, og þó að ég færi þar mjög hóflega í sakir, af því að hér er ekki um brýna lífsnauðsyn að ræða, og segði, að meðalfjölskylda keypti sér einn pakka af sígarettum á dag, þá næmi þetta samt með 13% hækkun á verðinu um 120 kr. Enn fremur eiga sjúkrasamlagsgjöld að hækka samkvæmt þessu frv., og nú eiga hitaveitugjöld að hækka um 18%. Sá liður gæti varla numið minni upphæð en um 70 kr. En þetta samanlagt þýðir, að þær aðgerðir, sem nú er vitað um, og hækkunin á hitaveitugjöldunum, sem hefur fylgt þarna í kjölfarið, það þýðir, að þessar hækkanir, sem ég hef hér áætlað fyrir meðalfjölskyldu, eru um 1006 kr. á einum mánuði, þ.e.a.s. rétt um 1000 kr. útgjaldaaukning á mánuði. Og það er verulegt skarð í tekjur hins almenna verkamanns, svo mikið er hægt að fullyrða. Það er því óneitanlegt, enda gerist enginn til þess að neita því, að frv. veldur mjög mikilli kjaraskerðingu fyrir láglaunafólk í landinu og kemur þungt niður á launþegastéttunum. Það er enginn, sem heldur því fram, að verkalýðshreyfingin eða forusta hennar hafi kveikt eld æsinga og mótþróa gegn þessu frv., þar er alveg um sjálfsíkveikju að ræða. Og sá, sem hefur kveikt þann eld, er vitanlega enginn annar en hæstv. ríkisstj. sjálf. Það er þess vegna hennar skylda að gerast slökkvilið á eftir, slökkva þá elda, sem ekki er hægt með öðru en að viðurkenna, að þarna er gengið of mikið á hlut hinna fátækari í landinu, ranglát leið valin, sem áreiðanlega er ekki fær. Það hefði verið rekið upp mikið ramakvein og það réttilega í landinu, ef hæstv. ríkisstj. hefði valið þá leið að segja: Erfiðleikarnir, sem steðja að þjóðinni, eru svo miklir og vandi atvinnuveganna svo alvarlegur, að við sjáum okkur ekki annað fært en lækka allt kaup, öll laun í landinu um 7½%. En samt fullyrði ég, að þetta hefði bæði verið drengilegri leið og hagkvæmari leið til launaskerðingar, umfram allt réttlátari leið. Með því að lækka allar launatekjur í landinu, jafnt ráðherralaun sem laun hinna tekjuhæstu manna í þjóðfélaginu og allt niður í þá launalægstu, þá hefðu byrðarnar lagzt allt öðruvísi á þjóðfélagsþegnana. Með þeirri aðferð, þótt hún hefði vafalaust þótt gífurlega fruntaleg og harkaleg, þá hefðu byrðarnar af aðgerðunum komið miklu réttlátlegar niður. Þeir hefðu orðið fyrir mestri tekjuskerðingu, sem hæstar tekjur hefðu í þjóðfélaginu, og hinir fengið miklu minni byrðar, sem lægst voru launaðir. En ég get ekki séð annað en álögurnar í því formi, sem þær eru í stjfrv., komi alveg þveröfugt niður, miklu fremur af meiri þunga á þá, sem minnst hafa að bita og brenna. Þegar hæstv. ríkisstj. hafði lagt þetta frv. fram, bauð hún það, að hún væri fús til að taka upp viðræður við aðila utan þings og innan og þá ekki hvað sízt við launþegasamtökin í landinu. Við hugleiddum það, hvort ekki væri rétt að taka þessu boði. Sumir í okkar samtökum voru því að vísu andvígir, en við grennsluðumst eftir því, hvort hæstv. ríkisstj. vildi þá, ef slíkar viðræður væru upp teknar, stöðva gang frv. gegnum Alþ., á meðan viðræður færu fram, því að við töldum ekki gerlegt að hefja slíkar viðræður með málið á ferð og flugi gegnum þingið. Hæstv. ríkisstj. féllst á þetta sem eðlilegt sjónarmið og veitti slíkan frest, og af því er það, að frv. hefur legið kyrrt í n., meðan viðræðurnar fóru fram. Viðræðurnar, sem svo hófust, beindust að því að kynna sér, hvernig bakgrunnurinn væri bak við uppbyggingu fjárlagafrv., og alveg sérstaklega að skattamálunum sem tekjustofnum í frv., framkvæmdinni á þeim málum og því kerfi, sem þar er ráðandi. Við settum í þessa athugun tvær starfsnefndir, sem störfuðu nokkra daga og fengu alla þá fyrirgreiðslu, sem nm. óskuðu, og þegar við höfðum aflað okkur þeirrar vitneskju, sem fáanleg var á svo skömmum tíma, skiluðu þessar n. áliti og heildarnefnd Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusambandið, sem að viðræðunum stóðu við ríkisstj., drógu upp heildarmynd af þessum niðurstöðum og gáfu ríkisstj. svar, sem síðan var rætt á sameiginlegum fundi viðræðunefndarinnar og ríkisstj. Andsvar okkar við frv. fólst í raun og veru í 1. lið þess plaggs, sem við fengum þarna ríkisstj. í hendur, í þessum örfáu orðum: „Það er ófrávíkjanlegt af n. hálfu, að vísitala á laun haldist óslitin“. Aðferð hæstv. ríkisstj. til þess að koma byrðunum af verðhækkunum nauðsynjavaranna yfir á launþega og þeirra herðar var sú, að vísitalan átti að takast úr sambandi um ákveðið tímabil og launþegarnir þannig engar bætur að fá fyrir verðhækkanirnar á nauðsynjunum. Við töldum því í raun og veru málið allt snúast um þetta eitt, að vísitalan yrði ekki tekin úr sambandi, hvorki um skamman tíma né til frambúðar. Það er öllum hv. alþm. í fersku minni, hvernig vísitölukerfið var aftur tekið upp og viðurkennt. Það var gert, eftir að við höfðum búið við lögbann gegn vísitölu á kaup um nokkur ár og sú reynsla fékkst af því, að þá var atvinnulífið í landinu aldrei öruggt um það, hver þróun launamálanna yrði, eiginlega stundinni lengur. Gleggsta dæmið um þessa reynslu, sem atvinnulífið hlaut af hinu vísitölulausa tímabili, er árið 1963, þegar þrisvar sinnum varð að endurnýja kaupgjaldssamninga, þrisvar sinnum að breyta kaupgjaldi, og þetta skapaði atvinnuvegunum mikla óvissu, áreiðanlega mikið óhagræði og hefur vafalaust valdið atvinnulífinu tjóni vegna þeirrar óvissu, sem þetta ástand skapaði. Í samkomulaginu vorið 1964 féllust allir aðilar, fulltrúar atvinnuveganna, fulltrúar ríkisvaldsins og fulltrúar verkalýðssamtakanna, á, að það væri skynsamlegra að láta þróun verðlagsins vera í tengslum við kaupgjaldið hverju sinni og að þarna myndaðist jafn og sígandi straumur, ef verðlagið hækkaði, yrði kaupgjaldið að koma þar á eftir með ársfjórðungslegu uppgjöri, og vitanlega sáu menn það, að þessi tenging verðlags og kaupgjalds ætti að leggja ríkisstj. þá skyldu á herðar að reyna að leggja sig alla fram um að hefta öran vöxt dýrtíðar, því að ef það tækist ekki, kæmi kaupið sjálfkrafa þar á eftir og mundi íþyngja bæði ríkissjóði, öllum ríkisstofnunum og atvinnuvegunum. Vísitölukerfið á þannig að vera hemill á hóflausa og taumlausa dýrtíð, og það að afnema vísitölukerfið mundi létta skyldum af ríkisstj. á hverjum tíma, en þar má sízt af öllu slaka á. Ég held, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki tekið þessa frumskyldu sína nógu alvarlega, að beita öllum ráðum til þess að draga úr dýrtíð, þó að hún vissi, að kaupgjald fylgdi þar ávallt á eftir, - ábyrgðarminni má ekki gera hana í þessu efni, - en svo mundi verða, ef vísitalan væri tekin úr sambandi, sem hún ætlar að vísu ekki að gera nema um takmarkaðan tíma. Ég held því fram, að með meiri vinnufriði en um langt skeið annars, síðan vísitölukerfið var tekið upp, sé það staðfest, að atvinnuvegirnir hafi búið við meira rekstraröryggi einmitt síðan þetta kerfi var upp tekið og það sé þess vegna vandséð, hvort það sé gert atvinnuvegunum til eflingar eða hagsbóta að rjúfa tengslin milli kaupgjalds og verðlags. Hins vegar er það kunnugt, að verkalýðshreyfingin hefur litið á þetta samkomulagsatriði frá því í júní 1964 sem undirstöðuatriði í allri samningagerð frá þeim tíma. Þegar það ber svo að í sambandi við ráðstafanir, sem leiða af sér miklar hækkanir á brýnustu lífsnauðsynjum almennings, að kippa á vísitölukerfinu úr sambandi, er ekki nema eðlilegt, að gegn því sé risið. Samkv. vísitölukerfinu, sem í gildi er enn í dag, mundu þessar verðhækkanir, sem þarna leiddi af stjórnmálaaðgerðum ríkisstj., hvorki meira né minna en valda 7½–8% kjaraskerðingu. Og það er - ég segi tilfinnanlegt, það er meira en það, það er ekki frambærileg leið út úr ógöngum, sem hæstv. ríkisstj. er í, því að það er fjarri því, að vinnulaunin í landinu séu nægilega há til þess, að meðalfjölskylda geti haft framfæri af dagvinnutekjunum, eins og viðurkennt er. Þá list kunna engir, hvorki utan þings né innan, og það verður aldrei skotið rökum undir það, að tekjur hins almenna verkamanns á Íslandi séu svo óhófslega háar, að þær megi skerða og hægt sé að framfleyta meðalfjölskyldu á lægri tekjum. Það er ekki hægt af tekjum af dagvinnu einni, enda hefur mjög mikill hluti af tekjum verkafólks á undanförnum árum byggzt á tekjum af yfirvinnu, helgidagavinnu og næturvinnu. Var þá ekki verkafólk nokkuð vel undir það búið einmitt nú að taka á sig þessa kjaraskerðingu, sem í frv. felst? Nei, sérstaklega ekki, af því að mjög margir einstaklingar innan verkalýðssamtakanna hafa orðið fyrir þeim samdrætti, sem veldur þessum aðgerðum. Mikill hluti íslenzkrar sjómannastéttar er ráðinn upp á hlut. Hlutasjómennirnir eiga helming aflaverðmætisins, sem inn á skipið kemur. Þegar aflabrestur verður, bitnar það á engum fyrr en á sjómanninum. Þegar verðlækkun verður á afurðunum, verður enginn fyrir því höggi fyrr en sjómaðurinn. Í þessum tilfellum hefur sjómannastéttin því orðið fyrir þeim áföllum fyrst allra, sem hæstv. ríkisstj. segir, að ríkissjóður hafi nú orðið fyrir og þurfi að bæta sér upp með þessum stjórnmálaaðgerðum. En verkafólk, hefur það orðið fyrir nokkurri kjaraskerðingu fram að þessu? Jú, það er alkunnugt og vitað, að á síðasta ári hefur orðið samdráttur í vinnu, þannig að menn hafa nú miklu óstöðugri vinnu en áður víða á landinu og þar sem þrýstingur var mestur á vinnumarkaðinum til skamms tíma hefur ákaflega mikið dregið úr yfirvinnu og nætur- og helgidagavinnu. Þar með er fallin niður sú vinnan hjá fjöldamörgum verkamönnum, sem var borguð með álagi, bezt borguð, ýmist 50 eða 100% álagi, og af þessu er mikið skarð fyrir skildi um tekjuöflun verkafólks. Þetta vissum við ósköp vel, og við höfum nú í höndum í Alþýðusambandinu úr ýmsum landshlutum átakanlegar skýrslur um það, hvernig atvinnulífið hefur dregizt saman á árinu 1967. Þar er útlitið í atvinnumálum ekkert glæsilegt mjög víða eftir þeim skýrslum að dæma. En það er líka nýkomin út skýrsla frá kjararannsóknanefnd, sem skipuð er fulltrúum bæði frá vinnuveitendum og verkalýðssamtökum, og þar er talað um vinnutímann og segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, að það kemur í ljós, að eftirvinna og næturvinna hefur minnkað mjög mikið á árinu 1967 í fiskvinnu og næturvinna minnkað verulega við afgreiðslustörf, bæjarvinnu, verksmiðjuvinnu og slippvinnu. Þarna eru talin upp nokkuð mörg starfssvið, þar sem dregið hefur mjög úr yfirvinnu og yfirvinnutekjum hjá almennu verkafólki. Það er þá enn fremur og ekki síður kunnugt, að iðnaður og iðja hafa dregizt mjög saman á undanförnum mánuðum, og það fólk, sem að iðju og iðnaði vinnur, er fjöldamargt, því að iðnaðurinn hefur nú samkv. nýjustu skýrslum á sínu framfæri um 35% af íbúum landsins og þannig fleiri en nokkur annar atvinnuvegur hefur á sínu framfæri. En varðandi iðnverkafólk og iðnaðarmenn í landinu segir í skýrslu kjararannsóknanefndar, að yfirvinna sé mun minni við skipasmíði og viðgerðir, við alla málmsmíði, trésmíði og húsgagnagerð á fyrsta ársfjórðungi ársins 1967 heldur en á sama ársfjórðungi á árinu 1966. Og nú, þegar hefur liðið lengra á árið, hefur áreiðanlega þróunin verið í sömu átt, enda hefur það borið við nú á síðustu mánuðum sumarsins og að haustinu, að nokkuð mörg iðnfyrirtæki með allmikinn fjölda fólks í þjónustu sinni hafa orðið að rifa seglin og sum iðnfyrirtæki orðið gjaldþrota. Og við það hefur fólk í sumum tilfellum algerlega misst atvinnu sína. Í viðræðunum við ríkisstj. létum við síðan koma fram í nokkrum töluliðum ábendingar um það, hvað við teldum hægt að gera til þess, að farsællegri leiðir væru fundnar til þess að brúa bilið í fjárlagafrv. heldur en þær, sem fælust í till. ríkisstj. N. taldi, að auka mætti verulega tekjur ríkissjóðs með auknu skattaeftirliti og betri skattheimtu. Könnunin, sem fram fór um þetta atriði, gerði það að verkum, að við vorum alveg eins sannfærðir að henni lokinni og áður um það, að skattheimtan væri ekki í góðu lagi og skattaeftirlitið því síður. Við gerðum athugun á söluskattinum. Það gerðu sérfræðingar Efnahagsstofnunarinnar líka. Við vorum sannfærðir um það, áður en athugunin fór fram, og þá ekki síður að henni lokinni, að það væru mikil vanhöld á innheimtu söluskatts, þess söluskatts, sem landslýðnum er gert að greiða, og það væri miklu minni upphæð, sem kæmist til skila inn í ríkissjóðinn, heldur en lagt væri á með þessu skattgjaldi. En sérfræðingar ríkisstj., það skal upplýst og ekkert undan dregið, að þeir voru á allt annarri skoðun. Þeir gerðu athugun á þessu og kváðust komast að þeirri niðurstöðu, að þessi skattur skilaði sér mjög vel. Niðurstaðan var á blöðum, sem okkur voru sýnd, sú, að af honum mundu skila sér meira en 95%. Ég get ekki ímyndað mér annað en að þetta sé þá einhver sá skattur, sem bezt innheimtist. Það væru um 4.2%, sem líkur væru til, að misfærist af þessum skatti, sögðu niðurstöðutölur Efnahagsstofnunarinnar. Þeir sögðu, að innheimta hans hefði batnað mjög ár frá ári að undanförnu, og töldu sig vera búna að ná þessum árangri. Ef þetta er svona, er almenningsálitið í landinu að því er varðar söluskatt og söluskattsinnheimtu mjög á villigötum, það verð ég að segja. Nú vita allir, að söluskatturinn er mesti tekjustofn ríkissjóðs og nemur eitthvað 1300 millj. á liðnu ári. Niðurstaða efnahagsmálasérfræðinganna varð því sú, að með 4.2% vanheimtu gæti verið um 50–55 millj. kr. vanheimtu að ræða, samt það. En ef þetta væri nú svo, að það væri ekki meira en 90% af álögðum söluskatti, sem skilaði sér og 10% misfærust á leiðinni til ríkissjóðs, væri þetta um 130 millj. kr. Og það verð ég að segja, að mér finnst það ekki ólíklegt. Jafnvel gæti ég vel ímyndað mér, að það væri ekki meira en 80% af álögðum söluskatti, sem kæmist til skila í ríkissjóðinn, og ef það væri þannig 20%, sem vanheimtist, væri það á 3. hundrað millj. kr. Og við erum þeirrar skoðunar í forustu verkalýðssamtakanna, að það beri að gera annaðhvort ráðstafanir til bættrar innheimtu eða til þess að breyta skattheimtukerfinu, til þess að þessi tekjustofn, stóri og mikli tekjustofn skili sér betur, og það beri að ná árangri í því, áður en farið sé að skattleggja bita og sopa ofan í fátækt fólk. Við upplýstum, að við hefðum spurnir af því, að til væru peningakassar eða vélar, sem notaðar væru í okkar nágrannalöndum, sem geymdu í sér innsiglaðar upplýsingar handa skattayfirvöldum, þannig að ekki væri hægt að dylja, hvað í gegnum vélina hefði farið, og ef skattayfirvöld hefðu þá árvekni að fylgjast þarna með og veita eftirlit, færi ekkert á milli mála. Enn fremur bentum við á það, að við hefðum meiri trú á því, að söluskatturinn væri lagður öðruvísi á, innheimtur á annan veg, tekinn við tollafgreiðslu af öllum innflutningi til landsins, og enn fremur tekinn af innlendu framleiðslunni við verksmiðjudyr. Í þessum tilfellum báðum teldum við, að mun væri hægt að komast nær því að fullheimta þennan skatt, eins og hann væri á lagður, og e. t. v. að taka svo upp peningakassa með þeim útbúnaði, sem ég áðan lýsti, a. m. k. varðandi öll fyrirtæki, sem veltu yfir ákveðið lágmark. Það má vel vera, að það þætti ekki ómaksins vert að leggja söluskatt á viðskipti manna á milli og hjá hinum smæstu fyrirtækjum. En með þessum lið töldum við, að við værum að benda á möguleika til betri innheimtu á þeim sköttum, sem nú hvíla á landslýðnum, og það bæri að gera allt, sem hægt væri, til þess að koma slíkri innheimtu í lag, annaðhvort með auknu eftirliti eða breyttu skattakerfi. Það er og vitað, að vanhöld á tekjuskatti fara að nokkru leyti í kjölfar þess, að stolið sé af söluskatti og þegar söluskatturinn innheimtist betur, mundu lokast ýmsar dyr til þess að svíkja ríkissjóðinn um hluta af tekjuskatti. Þá eru í þriðja lagi háværar grunsemdir um það, að nú upp á síðkastið sérstaklega hafi mjög aukizt tollsvik eða svik á tollgreiðslu gegnum það, að kaupsýslumenn hafi flutt íslenzka peninga úr landi og notað þær upphæðir til þess að borga niður faktúrur og koma sér þannig hjá í gegnum álagningarfrelsið hér heima að borga réttan toll til ríkissjóðs. Enn fremur er talið, að umboðslaun greidd erlendis í erlendum gjaldeyri séu e. t. v. notuð í stórum stíl til þess að borga niður faktúrur í því skyni að sleppa líka við tollgreiðslur til ríkisins. Hvort tveggja svona svindilbrask verður auðvitað að reyna að uppræta, og svo mikið er víst, að þetta virðist ekki hafa tekizt enn þá. Ef það er rétt, að um 300 millj. kr. hafi komið heim aftur til Seðlabankans á þessu ári og fjöldi manns sé við talningu á því fé, virðist það vera ekki allt saman frá ferðafólkinu, sem hefur að einhverju leyti fengið skipt íslenzkum peningum erlendis. Það gæti ekki oltið á slíkum upphæðum. Þá var það og niðurstaða okkar starfsnefndar og einnig viðræðunefndarinnar við ríkisstj., að n. teldi unnt að spara verulegar upphæðir á gjaldabálki fjárl. Við það atriði hafa ýmsir dvalið, þ. á m. síðasti ræðumaður, og ég efa ekki, að það er hægt. Á fjárlfrv. upp. á 6 milljarða kr. munar strax um sparnað, þótt ekki næmi nema 2–3% á gjaldabálkinum. Það munar verulega um það. Og það hlyti að vera hægt, ef ríkissjóður sjálfur vildi þrengja að sér í svipuðu hlutfalli og hann krefst þess, að aðrir þrengi að sér vegna utanaðkomandi erfiðleika. Það er ríkissjóði skylt. Í þessu sambandi má minna á, að það væri engin goðgá á samdráttartímum, þó að ríkisstj. kæmist að þeirri niðurstöðu, að það hefði þrengt svo að landslýðnum, að það væri ekki hægt að innheimta með sköttum allt það, sem ríkissjóður þyrfti að taka á gjaldabálk fjárl. Það hefur verið gert áður að taka lán til vissra framkvæmda, og það mætti vel verja það að taka t.d. við skulum segja 200 millj. kr. lán til þess að standa undir framkvæmdum, sem væru á fjárlagafrv, og taldar svo bráðaðkallandi, að ekki væru tiltök að fresta þeim. Þá var það í fjórða lagi krafa n., að verðlagsákvæði yrðu gerð víðtækari og verðlagseftirlit bætt. Við fengum upplýsingar um það frá verðlagsstjóra eða verðgæzlustjóra, að álagning á vörur hefði síðan 1959 mjög hækkað, frá því að víðtækum vöruflokkum var sleppt undan verðlagsákvæðum. Og þegar við bárum saman álagninguna á þeim vörum, sem eru undir verðlagsákvæðum, og hinum, sem sleppt er undan þeim, kom í ljós, að kaupsýslan hefur tekið sér nokkuð frjálslegt sjálfdæmi um álagninguna á þýðingarmiklum vöruflokkum og álagningin er í þeim tilfellum yfirleitt orðin miklu hærri en þar, sem verðlagsákvæðin leggja hömlur á verðlagninguna. Við báðum síðan hagstofuna að athuga, hvort það mundi verða merkjanlegt í vísitölunni, ef álagningarreglur yrðu nú settar í svipað horf og á árinu 1959 á þessum frjálsa innflutningi. Og það kom í ljós við skyndiathugun hagstofunnar, að það var talið geta valdið 2–2.4% í vísitölunni til lækkunar, ef álíka ströng verðlagsákvæði yrðu látin taka yfir meginþorrann af þessum vísitöluvörum. við töldum, að þarna væri réttlætanlegi, þegar væri svo mjög gengið á hlut launastéttanna, að kaupsýslustéttin tæki á sig byrðar í sambandi við þessar ráðstafanir. Það má vel vera, að kaupsýslan telji sig búa við mikla erfiðleika og hafi ekki of rúmt um hönd, en hún hefur fengið að skapa sér mikið olnbogarými, og þegar þrengir að, er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að einnig verði komið við á þeim bæ. Í fimmta lagi lagði nefndin áherzlu á, að það yrði að gera ráðstafanir til þess að efla innlenda iðnframleiðslu með það fyrir augum að auka atvinnu í landinu og atvinnutekjur vinnandi fólks, en einnig til þess að bæta hag ríkissjóðs með eflingu iðnaðarins og taldi, að það ætti ekki að horfa í það að takmarka innflutning á þeim iðnvarningi, sem unnt væri að framleiða með jafngóðum árangri í landinu sjálfu. Við teljum það ekki verjandi að hrúga inn í landið erlendum iðnaði á svipuðu gæðastigi og Íslendingar geta framleitt sjálfir, þegar við erum í vandræðum með að láta gjaldeyristekjur þjóðarinnar duga fyrir því, sem nauðsynlegra er, og þetta ætti því að þjóna í raun og veru margföldum tilgangi, bæði atvinnulega séð að því er snertir tekjumöguleika ríkissjóðs og til þess að draga úr óþarfri eyðslu eða lítt verjandi eyðslu á dýrmætum gjaldeyri til kaupa á erlendum iðnvarningi. Það hafa að vísu ýmsir sagt, einkanlega fyrir síðustu kosningar: Aldrei höft, engar hömlur, engin höft. - En þeir menn hafa bara talað yfir sig. Á góðæris- og velgengnistímum er kannske hægt að draga alla slagbranda frá og auka frelsið, en þegar að þrengir, er ekki aðeins hyggilegt, heldur bara sjálfsagt að þrengja svolítið að og leyfa mönnum ekki t.d. í þessu landi að kasta gjaldeyri í að kaupa erlendar kökur eða niðursoðnar síldarvörur eða annað því líkt, sem þjóðin á á sínu matborði sjálf nægtir af. Að lokum lét svo n. í ljós, og það hefur ekki verið látið liggja í láginni af talsmönnum og málgögnum hæstv. ríkisstj., að við teldum síður en svo háskalegt, miðað við núverandi samdráttarhorfur, þótt einhver halli yrði á fjárl. næsta árs. Það hefur ekkert verið talið óhyggilegt í góðæri, að hið opinbera og sérstaklega ríkissjóður tæki til sín í sköttum í góðærinu jafnvel meira en nauðsynlegt þyrfti til þess að reka ríkisbúskapinn og léti jafnvel sumar upphæðir af þeirri tekjuöflun ekki fara út í efnahagskerfið aftur, heldur verða þar um kyrrt sem sjóðmyndanir t.d. En alveg nákvæmlega er á sama hátt réttlætanlegt, þegar að kreppir, að taka ekki af gjaldþegnunum fulla skattheimtu til þess að standa undir öllum nauðsynlegum rekstri þjóðarbúsins, heldur slaka þá þar til og láta eitthvað á vanta um fulla gjaldheimtu. Þessu hefur hæstv. ríkisstj. algerlega neitað sem möguleika, en til hans ætluðumst við heldur ekki að þyrfti að grípa, nema því aðeins að ekki tækist að ráða svo fram úr tekjumöguleikum ríkissjóðs með þeim ráðstöfunum, sem við höfum bent á, eða öðrum færum leiðum, að endar næðu saman. Þessar till. okkar af hendi verkalýðssamtakanna hafði ríkisstj. hjá sér um vikutíma, en þegar hún hafði athugað þær, gaf hún okkur svör, og svörin voru á þá leið, að á þessar till. okkar og ábendingar var ekki litið, og eftir stóð þá þessi óhagganlega afstaða okkar ófrávíkjanlega, að vísitala á laun skyldi haldast óslitin. Hæstv. ríkisstj. hefur í sameiginlegri fréttatilkynningu, sem út var gefin að viðræðunum loknum, lýst till. sínum á þann veg, að ríkisstj. vilji gera þá breytingu á stjfrv., að í stað þess að engin hækkun verði á hinni nýju kaupgreiðsluvísitölu vegna lækkunar á niðurgreiðslum og annarra aðgerða, hækki þessi vísitala um 3% og komi hækkunin til framkvæmda í þremur jöfnum áföngum, hinn 1. júní n. k., í lok næsta árs, um áramótin 1968–1969, og í þriðja áfanga 1. júní 1969. Þarna er sem sé boðið, að í stað þess að allar ráðstafanir ríkisstj. áttu að bitna á gjaldþegnunum bótalaust, vísitalan alveg að takast úr sambandi, er þarna boðið að láta koma 3 vísitölustig á 1½ ári. Ekki er þarna að því vikið, að það var einnig í tilboði ríkisstj., að hin nýja vísitala, sem talið er, að næmi um 4% kjaraskerðingu, ef hún kæmi til framkvæmda, móti því, að gamla vísitalan næmi 7½% sem kjaraskerðingu, þá var það látið fylgja, að þarna ætti að taka tvö atriði út úr vísitölunni nýju, út úr þeim nýja grundvelli, þannig að sá vísitölugrundvöllur yrði í byrjun skertur um rúmlega 1%. En auk þessa bauð svo ríkisstj. að hækka ellilífeyri um 5%, örorkulífeyri um 5% og fjölskyldubætur með tveimur börnum eða fleiri um 5%. Þetta er í raun og veru viðurkenning á því, að ellilífeyrisþegar og öryrkjar og barnmargar fjölskyldur verði þungt fyrir barðinu á þeim till., sem í frv. felast, og þarna skuli veita nokkrar bætur, og á því er sízt vanþörf. Og 6% hækkun tekur sig nokkuð vel út á pappír, því er ekki að neita. En hvað er þetta í krónutölu? Hvað er mikil hjálp í þessu fyrir barnmargar fjölskyldur og fyrir ellilífeyrisþega og öryrkja? Ég komst að þeirri niðurstöðu, að meðalfjölskylda mundi verða fyrir barðinu á um 1000 kr. aukaútgjöldum á mánuði, ef kjaraskerðing frv. kæmi óbreytt, en öryrkinn fengi og ellilífeyrisþeginn, - það er víst sama upphæð, rúmlega 2700 kr. á mánuði, sem ellilífeyririnn nemur, - öryrkinn mundi fá og ellilífeyrisþeginn um 138.25 kr. á mánuði til þess að standa undir hinum auknu útgjöldum við kaup lífsnauðsynjanna. Það má segja, það er viðleitni til þess að draga úr kjaraskerðingunni gagnvart þessu fólki. Þá kem ég að hækkun fjölskyldubótanna um 5% hjá fjölskyldu, sem hefur 2 börn á framfæri sínu. Hvað er það í krónutölu, 5% af fjölskyldubótunum? Það eru 16.50 kr. á mánuði. Fyrir þá upphæð er hægt að kaupa nokkur hundruð grömm af kjöti, og það er hægt að kaupa tæpa tvo lítra af mjólk á einum mánuði fyrir þessa hækkun. En samt sem áður, þetta er boðið til þess að taka sárasta broddinn af því höggi, sem ríður ekki hvað sízt á hinum tekjulægstu í þjóðfélaginu skv. upprunalegum tillögum ríkisstj. Endurgreiðslan á vísitölustigunum þremur á 18 mánuðum, ég kemst að þeirri niðurstöðu, að hún mundi skila svona 50 kr. á mánuði að meðaltali á næstu 13 mánuðum, sú endurgreiðsla, miðað við verkamannatekjur. Þegar þetta tilboð lá fyrir viðræðunefnd alþýðusamtakanna núna 9. nóv., báðum við um stutt fundarhlé og komumst fljótt að niðurstöðu um það, að við gætum ekki fallizt á, að þetta væri fullnægjandi fyrir okkar umbjóðendur, og svöruðum þessu tilboði neitandi. Það varð því ekki annað séð en að viðræðurnar milli ASÍ og BSRB annars vegar og ríkisstj. hins vegar, þótt þær hefðu tekið langan tíma, hefðu orðið tilgangslitlar. Þó er ekki því að neita, að ýmislegt hefur fengizt upplýst við þessar viðræður og ríkisstj. hefur gert breytingar á sínu upphaflega frv., þó að við teljum það ekki snerta kjarna málsins, sem sé órofna vísitölu. Við lýstum því samt yfir fyrir hönd verkalýðssamtakanna, að við vildum fallast á, að grundvöllur hinnar nýju vísitölu yrði tekinn upp óskertur og tengdur beint við gömlu vísitöluna, eins og hún var seinast birt, án þess að nokkurt vísitölulaust tímabil myndaðist. Þetta var okkar upphaflega afstaða skv. okkar fyrsta svari, og þetta var það, sem við stóðum á, þegar upp var staðið. Þegar svona stóðu sakir 9. nóv., varð samt að ráði, að ræðst skyldi við um þau atriði, sem höfðu verið til umr., eða önnur atriði, eftir því sem efni stæðu til. Þannig lauk þessum viðræðum okkar ekki með neinum hurðarskellum eða látum, heldur hné hurð að stöfum og a. m. k. þessi þáttur umræðnanna, um afstöðu til þessa frv., virðist vera búinn. Þegar málin stóðu svona, taldi miðstjórn ASÍ rétt að kalla saman eins víðtæka ráðstefnu og unnt væri með skömmum fyrirvara, og það gerðum við, og ætluðum þar að standa reikningsskap á því að hafa hafnað tilboðum ríkisstj., veita fulltrúum verkalýðsfélaganna víðs vegar af landinu, sem gætu komið til þessarar ráðstefnu, upplýsingar um það, sem gerzt hefði í viðræðunum, og síðan fá vitneskju um það, hvað þessir forustumenn verkalýðssamtakanna teldu nú nauðsynlegt að gera. Þessi ráðstefna kom saman í gær og tók þessi mál til meðferðar. Þegar sýnt var, hver mundi verða efnisleg niðurstaða ráðstefnunnar af þeim umræðum, sem fóru fram í gærkvöld fyrir kvöldverð, þótti það vera skynsamlegt að draga upp efnisatriði þau, sem rakinn meiri hl. var fyrir á ráðstefnunni, og kjósa 5 manna nefnd til þess að ganga á fund ríkisstj. og gera henni grein fyrir því, hver verða mundi niðurstaða þessarar ráðstefnu, áður en endanlegar samþykktir hefðu verið gerðar, þannig að ríkisstj., sem hafði óskað eftir því, að viðræðum við hana væri ekki með öllu slitið, stæði ekki frammi fyrir gerðum hlut. Þetta var svo gert. Okkur var 5 falið að ganga á fund ríkisstj., og sú viðræða fór fram í morgun. Við ræddum þar um þessi mál, gerðum henni grein fyrir, hvernig ályktun ráðstefnunnar mundi verða í öllum meginatriðum. Ríkisstj. lét það í ljós, að hún gæti ekki gengið að því, að vísitölukerfið héldist óslitið, þar með var hafnað okkar meginafstöðu í gegnum allar þessar umr., en hún byði, að nánar yrði athugað, hvort hægt væri að lækka eitthvað vísitölu með því að þrengja álagningarreglur í kaupsýslunni. Það telur hæstv. ríkisstj. ekki fullkannað enn þá. Enn fremur bauð hæstv. ríkisstj. það, að viðræður gætu farið fram t.d. við hæstv. fjmrh. um það, hvort leiðir fyndust til að draga eitthvað úr gjaldabálki fjárlaga. Þessar athuganir geta því farið fram enn. En þegar þessi svör lágu fyrir, tók ráðstefnan aftur til starfa klukkan 2 í dag og ræddi málið áfram, eins og það þá blasti við, og gerði síðan sínar samþykktir, sem eru fólgnar í ályktun, sem ég tel rétt, af því að hún varðar niðurstöðu þessa máls og afstöðuna til þess frv., sem hér er til umr., að lesa, með leyfi hæstv. forseta. Ályktunin er á þessa leið: „Ráðstefna ASÍ um efnahagsmálaaðgerðir ríkisstj., saman komin í Reykjavík dagana 13. og 14. nóv., gerir eftirfarandi ályktanir: 1) Ráðstefnan ítrekar þá grundvallarafstöðu sína til málsins, að vísitala á laun haldist óslitið. 2) Ráðstefnan lýsir sig samþykka gerðum við ræðunefndarinnar og staðfestir þá afstöðu að hafna tilboði ríkisstj. sem ófullnægjandi með öllu. 3) Þar sem ríkisstj. hefur tekið frv. sitt um aðgerðir í efnahagsmálum til afgreiðslu í þinginu án þess að fullnægja þeirri grandvallarkröfu verkalýðssamtakanna, að vísitölukerfið haldist órofið, mælir ráðstefnan eindregið með því við sambandsfélögin, að þau með nægilegum fyrirvara fyrir 1. des. n. k. boði til vinnustöðvana, hvert á sínu félagssvæði, þannig að þau hinn 1. des. verði búin til allsherjarverkfalls til að knýja fram þá meginkröfu, að launakjör haldist óskert, hafi ekki fyrir þann tíma náðst samkomulag um lágmarkskröfur samtakanna. 4) Ráðstefnan felur miðstjórn ASÍ að hafa á hendi forustu um undirbúning nauðsynlegra aðgerða og tilnefna nefnd til að koma sameiginlega fram fyrir hönd samtakanna, eftir því sem félögin veita umboð til þess. Enda telur ráðstefnan, að við núverandi aðstæður sé eðlilegt og nauðsynlegt, að samningar fari fram sameiginlega.“ Þetta er sú niðurstaða, sem ráðstefnan komst að seinni partinn í dag. Það er auðséð af þessari ályktun, að á það er fallizt, að engar launahækkunarkröfur séu gerðar, að gengið sé inn á að taka upp hinn nýja vísitölugrundvöll, þó að hann mæli launþegum nú við þessa breytingu, eins og hana ber að, minna en gamla vísitalan, og haldið fast við þá kröfu, sem viðræðunefndin hefur alltaf staðið á, að vísitala á laun haldist óslitið. Þessa kjaraskerðingu, sem hér er um að ræða, fellst ráðstefnan á, að verkalýður landsins taki á sig í viðbót við þær fórnir, sem ég hef áður gert grein fyrir og ég tel að bæði sjómenn, verkafólk og iðnaðarmenn hafi þegar tekið á sig við samdrátt atvinnulífs og lækkun afurðaverða. Það er að vísu rétt, að þau högg ríða ekki jafnt á öllum launþegum landsins, þar er nokkur mismunur á, en mikill hluti af okkar umbjóðendum í ASÍ verður þó áreiðanlega fyrir þeirri kjaraskerðingu, og því neita sjálfsagt fáir. Okkur er það vel ljóst, að hér er mjög mikil alvara á ferðum. En verkalýðshreyfingin neitar því, að hún hafi sýnt óbilgirni í þessu máli. Hún gerir ekki kröfur, ekki einu sinni um að halda sínu að fullu, heldur hefur boðizt til þess að taka á sig nokkrar byrðar í viðbót við þær, sem þegar hafa á henni lent, vegna þróunar atvinnulífsins. Og það er vissulega rétt, enginn græðir á verkföllum, en málin geta staðið þannig, að menn vilji ekki aðeins berjast fyrir hagabótum, heldur líka fyrir heiðri sínum. Og við teljum það, að við verðum að berjast fyrir heiðri verkalýðssamtakanna, þegar byrðar fáist ekki lagðar réttlátlega á þegnana og aðrir verði undanþegnir að bera sameiginlegar byrðar, en þeim, sem minnst burðarþolið hafi, ætlað að standa þar undir meginþunganum. Þetta er niðurstaðan, og útlitið er ekkert bjart. Það verður að segjast, að það voru uppi raddir á okkar ráðstefnu um að gera strangari kröfur en þetta, fallast jafnvel ekki á það, sem við höfðum þó boðið, að nýi vísitölugrundvöllurinn yrði upp tekinn. En ofan á varð að sætta sig við þá kjaraskerðingu og gera engar kröfur um kjarabætur eða aukinn kaupmátt launa frá því, sem nú er. En allir voru einróma samtaka um það, að það bæri að slá órofa skjaldborg um óskertar launatekjur verkafólks, og við það hygg ég að óhætt sé að reikna með að verði staðið. Ég þarf sjálfsagt ekki að taka það fram eftir þennan lestur minn og það, sem ég hef hér sagt, að ég mæli það í fullu umboði verkalýðssamtakanna, og það geri ég með góðri samvizku sem þm. líka, að taka undir till. minni hl. fjhn. um, að frv. verði fellt.