Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnlaugur Finnsson) : Hæstv. forseti. Mér finnst ástæða til að segja örfá orð um þetta mál við 3. umr., sérstaklega í ljósi þeirrar afgreiðslu sem málið fékk við 2. umr. þar sem niður var felld 1. gr. frv. Efnislega séð voru tvær breytingar í 1. gr. Önnur breytingin var sú að hverfa frá sunnudegi og kjósa á laugardegi. Um þetta voru skiptar skoðanir sem og hitt atriðið, hvenær kosið skyldi, ef fara átti þá leið að samræma kjördaga í þéttbýlissveitarfélögum og strjálbýlissveitarféfélögum, þar sem nú er gert ráð ráð fyrir í þéttbýli að kjósa síðasta sunnudag í maí og hins vegar í sveitum síðasta sunnudag í júní. Ég lýsti þeirri skoðun minni við 2. umr., að ég teldi út af fyrir sig eðlilegast að horfið yrði að því að hafa einn kjördag fyrir landið allt og hann yrði síðasta laugardag eða sunnudag í júní. Ég geri mér grein fyrir því, að enda þótt við vildum flytja brtt. til þess að ná þessu marki, að fá einn samræmdan kjördag um land allt þá er það hæpið miðað við að gildistakan verði á þessu vori þegar svo skammur tími er til kosninga. Vitað er að skiptar skoðanir eru um það, hvort sveitarstjórnarkosningar eiga að fara fram sama kjördag og þingkosningarnar. Ég minnist á þessi atriði hér vegna þess að ekki er á ferðinni af okkar flm. hálfu brtt. að svo stöddu, þar sem þá, ef hún hefði komið, hefði verið gert ráð fyrir gildistöku síðar, en þá tel ég að málinu þurfi ekki að hraða á þessu þingi. En ég vildi lýsa því yfir, að ég tel að þetta atriði sé eitt af þeim atriðum sem beri að taka til athugunar samhliða öllum þeim fjölda frv. sem liggja nú fyrir Alþ. varðandi kosningalög almennt. Þess vegna er ekki á ferðinni nein brtt. nú af okkar hálfu, en ég vil hins vegar nota tækifærið til að þakka fyrir þær undirtektir sem 2. gr. fékk. Og skoðun mín er sú, að það eigi áfram að stefna að því að hafa einn kjördag en við þurfum að finna lausn á því máli í tengslum við þessi mál í heild.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Megininntak þessa frv. er endurskipulagning, sameining og stórefling þeirra stofnana, sem starfa í þágu iðnaðarins að rannsóknum, ráðgjöf, fræðslu, öflun og dreifingu upplýsinga, stöðlun og ýmsum fleiri nauðsynjamálum. Þessar stofnanir eru Iðnþróunarstofnun Íslands, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og Rannsóknastofnun iðnaðarins. Þetta mál á sér langan aðdraganda, hefur verið í undirbúningi í mörg ár. Nokkrar nefndir hafa fjallað um það á þeirri göngu. Á þingi 1973–1974 flutti iðnn. þessarar hv. d. að beiðni þáv. iðnrh. frv. til laga um Iðntæknistofnun Íslands. Tekið var fram, að einstakir nm. hefðu óbundnar hendur um frekari afgreiðslu frv. Það frv. komst ekki áleiðis og dagaði uppi. Eftir síðustu stjórnarskipti hóf iðnrn. athugun á þessu máli. Til álita kom hvort bera ætti fram hið fyrra frv. í óbreyttri mynd, en að athuguðu máli var ekki talið rétt að hafa þá málsmeðferð. Eldra frv. fól í sér m. a. fjölda ákvæða, sem talið var að betur ættu heima í reglugerð en í lögum, væri óþarflega ítarlegt. Þetta átti m. a. við greinar um starfsfólk, skorir, skorafundi skorarformenn, einstakar deildir, hlutverk stjórnar, ákvæði um starfsmannahald, stjórn- og starfsskipulag í einstökum atriðum. Þótti sem sagt réttara að ýmis slík ákvæði yrðu felld inn í reglugerð, en meginatriði málsins tekin fram í lögunum. Það verður líka að vera eitt meginhlutverk stjórnar Tæknistofnunar Íslands að móta henni stefnu og starfsskipulag. Því var ákveðið að láta fram fara gagngera endurskoðun á áðurgreindu frv. og birtist það hér í sinni nýju mynd. Rétt er að það komi skýrt fram, að með frv. þessu er ekki einvörðungu stefnt að því að sameina stofnanir sem fyrir eru í landinu. Höfuðmarkmiðið er þjónusta við iðnað landsmanna, þjónusta um framleiðslu- og rekstrartæknileg vandamál á faglegum grundvelli. Á þessu sviði er þörfin brýnust. Að svo miklu leyti sem eiginlegra rannsókna er þörf hlýtur sú starfsemi fyrst og fremst að beinast að hagnýtingu innlendra hráefna og að staðbundnum vandamálum byggingariðnaðar, enda er svo ráð fyrir gert að slík starfsemi rúmist innan verkefnavettvangs stofnunarinnar. Í þessu sambandi er rétt að minnast á, að á vegum Háskóla Íslands, Raunvísindastofnunar og verkfræði- og raunvísindadeildar, er kominn vísir að undirstöðurannsóknum. Stefnt er að því að slík rannsóknarstarfsemi þróist í tengslum við meginnámsbrautir. Þess er að vænta, að ámóta verkaskipting muni komast á hér og í grannlöndum í framtíðinni, þ. e. að eiginlegar rannsóknir - þ. á. m. vegna iðnaðar - fari fram á vegum Háskólans, en tilraunir og prófanir í þágu iðnaðar ásamt þjónustu- og leiðbeiningarstarfsemi á vegum Tæknistofnunar Íslands. Það er að sjálfsögðu ljóst, að huga þarf að tengslum þarna á milli þegar tímabært þykir, og er þess að vænta, að eðlileg vinnubrögð og samstarf takist í þeim efnum. Samráð hefur verið haft við heildarsamtök iðnaðarins, Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, um gerð þessa frv. Í fyrstu gerð þess var ekki gert ráð fyrir að Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins yrði hluti af Tæknistofnun Íslands, en fyrir eindregin tilmæli þessara samtaka nær skipulagsbreytingin, sem í frv. felst, einnig til Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins. Þótt þær tímamótaákvarðanir, sem teknar voru með inngöngu Íslands í Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA og með samningi við Efnahagsbandalag Evrópu, hafi ótvírætt sannað gildi sitt kalla breyttar markaðsaðstæður á markvissar aðgerðir. Er flutningur þessa frv. einn liður í þeim. Það er álit flestra, að einn meginundirstöðuatvinnuvegur okkar, sjávarútvegur, geti ekki á næstu árum verið áfram sá hinn sami burðarás efnahagslegra framfara á Íslandi sem verið hefur hingað til, þar sem draga þurfi úr sókn mikilvægra fiskstofna. Þegar svo horfir er nauðsynlegt að beina auknu fjármagni til eflingar iðnaði í frekari sókn til bættra lífskjara, til að tryggja vaxandi fólksfjölda næga atvinnu, til að taka við þeim mikla mannfjölda sem bætist á vinnumarkaðinn. Á undanförnum árum hafa verið unnin margháttuð störf sem miða að aukinni hagræðingu og bættu skipulagi í framleiðslu. Þessi starfsemi hefur ýmist verið að eigin frumkvæði fyrirtækja eða á samstarfsgrundveili fyrirtækja með stuðningi ýmissa aðila svo sem iðnrn., Iðnþróunarsjóðs, iðnþróunarnefndar, Iðnþróunarstofnunar Íslands og rannsóknastofnana á vegum iðnaðarins. Þótt á þessum sviðum hafi víða veru unnið gagnlegt og árangursríkt starf þarf áfram að halda og efla þann stuðning sem veittur er iðnfyrirtækjum um hagræðingu, hvers konar tækniþjónustu og rannsóknir. Flest íslensk iðnfyrirtæki eru fáliðuð og hafa ekki bolmagn til að hafa í þjónustu sinni sérfræðilega starfskrafta á sviði framleiðslu og rekstrartækni. Því verður að teljast eðlilegt að ríkisvaldið komi í þessu efni til móts við fyrirtækin og stuðli að því, að þau fái aðgang að sérmenntuðu fólki, sem hið sama ríkisvald hefur að meira eða minna leyti séð fyrir skólagöngu. Höfuðmáli skiptir að iðnaðurinn, sem er fjölmennasti atvinnuvegur landsmanna, fái í þjónustu sína sem fyrst þá tæknistofnun sem stefnt er að með frv. Aðlögun íslensks iðnaðar að nýjum markaðsaðstæðum á að mörgu leyti enn langt í land. En eitt veigamesta atriðið er aðgangur að fjölþættri tækniþjónustu eins og hér er gert ráð fyrir að koma upp. Í grg. þess frv., sem hér liggur fyrir, er ítarlega rakið hver tilgangur þess er og hverjar breytingar það hefur í för með sér á stjórn og skipulagi rannsókna og tækniþjónustu fyrir iðnaðinn. Ég skal því aðeins rekja efni þess stuttlega, en vísa að öðru leyti til hinnar ítarlegu grg. Þeirri stofnun, sem frv. þetta gerir ráð fyrir að komið verði á fót, er hér valið heitið Tæknistofnun Íslands. Þótt ráð sé fyrir því gert, að stofnunin inni fyrst og fremst af hendi þjónustu við iðnaðinn í landinu, annan en fiskiðnað, kjöt-, og mjólkuriðnað, þykir ljóst að sú faglega þekking og aðstaða, sem byggð verður upp innan stofnunarinnar, mun geta komið öðrum framleiðslugreinum einnig að gagni. Þar sem mikill hluti íslenskra fyrirtækja er í Reykjavík og nágrenni þykir rétt að stofnunin hafi aðalaðsetur þar. Á hinn bóginn er eðlilegt að gera ráð fyrir útibúum úti á landi samkv. aðstæðum og bolmagni stofnunarinnar á hverjum tíma. Telst því rétt, að heimild sé fyrir hendi í frv. til stofnunar útibúa utan Reykjavíkur. Miðað við núgildandi löggjöf er með frv. þessu lögð verulega aukin áhersla á beina ráðgjöf við iðnaðinn um framleiðslu- og rekstrartækni og stjórnun, fræðslu- og upplýsingastarfsemi, tilraunir og prófanir. Með orðinu „iðnaður“ er átt við allan framleiðslu- og þjónustuiðnað að undanskildum fiskiðnaði, slátrun, kjöt- og mjólkuriðnaði, en þörfum þessara atvinnugreina er öðrum stofnum ætlað að sinna. Einnig er með talin byggingarstarfsemi, bæði á vegum einkaaðila og opinberra aðila, þ. e. húsbyggingar, vega- og brúagerð, hafnarframkvæmdir og önnur mannvirkjagerð. Eins og ég gat um í upphafi þykir eigi rétt að setja ítarleg ákvæði í frv. um vægi hlutverka og verksviða stofnunarinnar, heldur verður talið eðlilegt að ákvörðun í þeim efnum sé innan meginramma á valdi stjórnar hennar, innan þess ramma sem frv. sjálft setur og gerir ráð fyrir. Þótt núgildandi iðnfræðslulöggjöf geri ráð fyrir þjálfun og fræðslu iðnverkafólks hafa iðnskólar hingað til ekki haft bolmagn til að sinna því hlutverki. Þá hefur hin síðari ár myndast vaxandi þörf fyrir eftirmenntun iðnaðarmanna og annars starfsfólks á ýmsum sviðum í iðnaði, fyrst og fremst vegna mikilla og örra tækniframfara. Æskilegt er að stofnunin sinni, svo sem kostur er, þessu hlutverki, þ. e. a. s. þjálfun og fræðslu ófaglærðs iðnverkafólks og eftirmenntun iðnaðarmanna. En nauðsynlegt er að koma í veg fyrir tvíverknað á þann veg, að náið samstarf verði haft við iðnskólana í landinu og aðra þá sem vinna að svipuðum verkefnum. Til greina kemur að hluti kostnaðar vegna þessarar fræðslustarfsemi greiðist af skólakostnaði. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að stofnunin taki við starfsemi þeirra þriggja stofnana sem nefndar voru hér áður. Starfsemi þessara þriggja stofnana mun því í meginatriðum marka deildaskiptingu aðaldeilda Tæknistofnunar Íslands í fyrstu, þ. e. byggingadeild og mannvirkjadeild, iðntæknideild og rekstrartæknideild. Með hliðsjón af því, hve stöðlunarmál hafa veigamikla þýðingu í almennri iðnaðar- og atvinnuþróun, verður að teljast eðlilegt að gera ráð fyrir sérstakri stöðlunardeild þegar í upphafi. Einnig kæmi til greina að stofna í upphafi aðaldeild, sem helguð yrði nýiðnaði eða nýiðnaðarverkefnum. Í 4. gr. frv. er kveðið á um skipun stjórnar stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að takmarka stjórn hennar við fulltrúa þeirra heildarsamtaka, sem fyrst og fremst eiga hagsmuna að gæta varðandi starfsemi stofnunarinnar, og að einn sé skipaður af iðnrh. án tilnefningar. Í 8. gr. frv. er fjallað um sérstaka framkvæmdanefnd, en henni er ætlað að vinna að hvers konar samstarfi innan stofnunarinnar og tryggja samstarf við útflutningsmiðstöð iðnaðarins og Rannsóknaráð ríkisins. Starfsemi þeirrar stofnunar, sem sinnir sölu- og markaðsmálefnum iðnaðarins, tengist á margan hátt væntanlegri starfsemi Tæknistofnunar Íslands. Það getur verið hagkvæmt að sérfróðir menn um markaðsmál og rannsóknastarfsemi taki þátt í verkefnahópum, sem framkvæmdanefnd er ætlað að gangast fyrir að myndaðir verði. Því er eðlilegt, að framkvæmdastjórar Útflutningsmiðstöðvarinnar og Rannsóknaráðs ríkisins eigi sæti í framkvæmdanefnd stofnunarinnar. Í 9. gr. frv. er fjallað um tekjur stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að Tæknistofnunin njóti beinna framlaga úr ríkissjóði á sama hátt og stofnanir þær, sem nú er ætlunin að sameina, hafa notið til þessa. Enn fremur er gert ráð fyrir að til stofnunarinnar renni hluti af jöfnunargjaldi, sem lagt er á innfluttar iðnaðarvörur, sem tollar hafa verið felldir niður af og tollfrjálsar verð: 1. jan. 1980 samkv. ákvæðum samnings um aðild Íslands að EFTA og samnings milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu. Framlög til stofnunarinnar, eins og talin eru í a- og b-lið 9. gr., ráða úrslitum um það hvort tekst að láta þessa væntanlegu löggjöf ná tilgangi sínum. Framleiðsluverðmæti sjávarútvegs og fiskiðnaðar á árinu 1977 er áætlað 84 milljarðar kr., en ríkisframlög til tæknistofnana þessara atvinnuvega, þ. e. a. s. Fiskifélags Íslands, Hafrannsóknastofnunar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, nema 1 milljarði 95.7 millj. kr. í fjárl. fyrir 1978. Áætlað framleiðsluverðmæti landbúnaðar árið 1977 var 28 milljarðar kr. Ríkisframlag til hliðstæðra stofnana landbúnaðarins, þ. e. Búnaðarfélags Íslands og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, nemur 506 millj, kr. Heildarframlög til núverandi stofnana og s'arfsemi, sem væntanlega sameinast í Tæknistofnun Íslands, nema á árinu 1978 274.7 millj. kr., en verðmæti heildarframleiðslu iðnaðar á árinu 1977 er áætlað um 175 milljarðar kr. Ég nefni þessar tölur til nokkurrar skýringar. En ef tekin eru hlutföll, þá eru framlög til rannsóknastofnana sjávarútvegs og fiskiðnaðar í fjárlögum nú um 1.3% af framleiðsluverðmæti ársins 1977. Varðandi landbúnaðinn eru framlög til stofnana hans um 1.8% af heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarins á s. l. ári. Að því er iðnaðinn snertir eru framlög nú um 0.2% af heildarverðmæti iðnaðar á árinu 1977. Er því ljóst að verulega þarf, til þess að meira jafnræðis verði gætt en verið hefur, að auka framlög til tækni- og rannsóknastofnana á vegum iðnaðarins. Ég gat þess áður, að heildarsamtök iðnaðarins, Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, hefðu lýst yfir eindregnum stuðningi við frv. þetta, og ég vil um leið og ég vísa nánar til grg. með frv., leggja áherslu á að frv. hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Ég legg svo til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Forseti. Ég ætla ekki að fjalla um þetta framlagða frv. í smáatriðum, en vil leyfa mér að benda á að fyrr í vetur lagði hv. þm. Magnús Kjartansson fram frv. sama efnis, um Iðntæknistofnun Íslands, sem var reyndar endurflutningur frá fyrri tíma, eins og kemur fram í því frv. sem fyrir liggur. Ég vil eindregið mælast til þess, að iðnn. fjalli jafnframt um frv. hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, sem er 12. mál Það eru að vísu ekki miklar breytingar, en þó nokkrar í þessu nýja frv. ráðh., sem mér finnst að þurfi að fjalla nánar um með tilliti til þess sem Magnús Kjartansson hefur lagt fram. Ég get bent á tvö dæmi, sem eru nokkuð veigamikil, um þessar breytingar. Það er t. d. það, að í sambandi við tekjur stofnunarinnar er í frv. hæstv. ráðh. gert ráð fyrir framlagi í fjárl. ótilgreindu. Í frv. Magnúsar Kjartanssonar eru hins vegar tilgreind prósent í sambandi við tekjurnar. Sömuleiðis sleppir ráðh. því í sambandi við skipun stjórnar sem kemur fram í till. Magnúsar, að í hana sé skipaður fulltrúi starfsfólks stofnunarinnar. Ég nefni þessi dæmi og beini því til þingheims, að þetta verði tekið fyrir hjá iðnn. jafnframt hinu nýja frv.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Virðulegi forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er flutt á vegum þm. Reykn. að beiðni bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og bæjarstjórnar Garðabæjar og fjallar um breytingu á lögsagnarumdæmismörkum milli þessara tveggja sveitarfélaga. Hér er um að ræða ágreiningslaust mál, eins og fram kemur á fskj., samkv. samþykktum bæjarstjórna þessara tveggja kaupstaða. Breyting lögsagnarumdæmismarka samkv. þessu frv. kemur til með að eiga sér stað í landi Setbergs, sem liggur við Hafnarfjörð, og má sjá á fskj. IV með hvaða hætti mörkin breytast. Með tilvísun til þessa leyfi ég mér, virðulegi forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Á þskj. 534 er frv. til l. um breyt. á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins. Árið 1973 var síðast gerð breyting á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins. Miðaðist sú breyting við það, að markaðir tekjustofnar deildarinnar yrðu auknir verulega frá því sem var þannig að deildin gæti orðið sjálfstæð í útlánum sínum. Það skiptir verulegu máli, að deildin geti orðið fjárhagslega sjálfstæð um lánveitingar sínar, óháð lánsfé að mestu. Kjör deildarinnar geta ekki batnað fyrr en hún er orðin fjárhagslega sjálfstæð og þarf ekki að styðjast við erlend eða innlend verðtryggð lán. Lögin frá 1973 voru stefnumarkandi um möguleika og stjórnun lánveitinga til landbúnaðarins. Tveir fulltrúar frá félagssamtökum bænda komu inn í stjórnina. Heimilt var að lána með mismunandi kjörum eftir bústærð bænda. Þessi ákvæði vorn svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Lánareglur deildarinnar skulu miðaðar við það, að bændur, sem hafa minna en verðlagsgrundvallarbú, en hafa möguleika til að ná aukinni hagkvæmni með stækkun búanna, njóti hagkvæmustu lánakjara til umbóta á jörðum sínum, að því marki, að náð sé bústærð, sem svarar einu og hálfu verðlagsgrundvallarbúi, eins og það er á hverjum tíma“ sem þýðir nú 660 ærgildi. Segir svo í framhaldi af þessu: „Nú hefur bóndi stærra bú en sem svarar einu og hálfu verðlagsgrundvallarbúi, eða sækir um lán til framkvæmda sem svara til stærra bús og er þá heimilt að skipta lánum til viðkomandi framkvæmda þannig, að hluti þeirra sé með öðrum kjörum eða lægri hundraðshluti verði veittur út á framkvæmdirnar.“ Þetta ákvæði í lögunum hefur ekki komið til framkvæmda fyrr en á síðasta ári að farið var að beita því. Eins og kunnugt er býr íslenskur landbúnaður ekki að fornum fjárfestingum í sama mæli og við þekkjum í grannlöndum okkar. Á s. l. hálfri öld hefur verið unnið að því að byggja á sviði landbúnaðar með fjárfestingu hjá bændum og mjólkurbúum og sláturhúsum. Mikið hefur áunnist í fjárfestingu í landbúnaði á allra síðustu árum eins og kunnugt er. Raungildi útlána frá Stofnlánadeildinni varð hæst 1974 og hefur aldrei orðið meira en þá. Þar næst er raungildi útlána s. l. ár, 1977. Framkvæmdir í landbúnaði urðu líka mestar 1974 og þar næst á s. 1. ári. Árið 1977 lánaði deildin 2 milljarða 181 millj. kr., sem skiptist á hina einstöku lánaflokka, og fjárfestingar til bændanna sjálfra voru 83% af heildarlánunum. Mikið hefur hins vegar verið unnið að vinnslustöðvum landbúnaðarins á síðustu árum. Vegna vaxandi framkvæmda og meiri verðhækkana en svo, að vaxtakjör deildarinnar á útlánum hennar hafi nægt, hefur geta deildarinnar til þess að sinna eftirspurn eftir lánum með eigin fjármagni farið þverrandi. Lánakjör deildarinnar á útlánum hafa verið hert nokkuð á s. l. árum, en þó hefur halli á deildinni farið vaxandi. Lántökur deildarinnar hafa í vaxandi mæli verið með óhagstæðari kjörum hvað snertir lánstíma og vexti, gengis- og verðtryggingu en útlán deildarinnar hafa verið. Hinn 12. maí 1976 skipaði landbrh. nefnd til að endurskoða lög Stofnlánadeildarinnar. Í nefndina voru skipaðir Stefán Pálsson framkvæmdastjóri deildarinnar, sem var formaður nefndarinnar, Jón Helgason alþm., Pálmi Jónsson alþm., Stefán Valgeirsson alþm., Friðjón Þórðarson alþm., Helgi Seljan alþm. og Eiríkur Guðnason deildarstjóri í Seðlabankanum. Nefnd þessi hefur unnið mikið verk og skilaði áliti til ríkisstj. í fyrravor, en það allt hefur nokkuð verið til athugunar hjá ríkisstj. Ríkisstj. var ekki á eitt sátt um afgreiðslu málsins, eins og það kom frá nefndinni, en við framhaldsathugun á málinu hefur hún orðið það og þess vegna er það lagt fram sem frv. ríkisstj. nú. Aðalatriði þessa máls eru þau, að lagt er á 1% jöfnunargjald, sem leggst við heildsöluverð búvaranna samkv. áliti nefndarinnar, og er það til þess að jafna halla deildarinnar. Gjald þetta gæti skilað deildinni um 250 millj. kr. á ári miðað við núgildandi verðlag. Ástæðan til þess, að þessi leið var farin, var sú, að talið var réttlátara gagnvart bændum að taka þetta jöfnunargjald en að verðtryggja lánin hærra, auka við vextina, eins og að öðrum kosti hefði þurft að gera. Vaxtahækkun eða verðtrygging á lánum til bænda veldur sömu hækkun á verði búvara til neytenda og þetta jöfnunargjald. Stofnlánadeildin getur ekki lengur borið þann halla, sem á lántökum hennar er, miðað við útlánareglurnar. Það, sem því er verið að gera nú með þessu, er að jafna þann halla, auk þess sem útlánakjör deildarinnar eru samræmd þessari ráðstöfun til þess að halli verði ekki á útlánum. Þetta gjald kemur betur við bændur en vaxtahækkun og verðtrygging umfram það sem nú hefur verið ákveðið að gera. Sérstaklega kæmi vaxtahækkun hart niður á hinum ungu bændum, sem að sjálfsögðu eiga erfiðast með að stofna til búskapar á því verðlagi, sem nú gildir. Þetta mundi auka mismuninn á milli bændanna innbyrðis, en í veg fyrir það er reynt að koma með þessu frv. Þá er ráðgert með frv. þessu að flytja lán til íbúðabygginga í sveitum frá deildinni til Húsnæðismálastofnunar ríkisins, enda eru þau íbúðalán einu lánin sem stofnlánadeild atvinnuvega verður að inna af hendi. Er óeðlilegt að slíkt sé gert, þar sem þessi stétt á sama rétt til íbúðarlána og aðrar, eins og augljóst er. Gert er ráð fyrir því, að þetta ákvæði komi þó ekki til framkvæmda fyrr en um næstu áramót, þannig að tekið verði tillit til þess í lánsfjáráætlun fyrir árið 1979. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að jarðakaupalán flytjist til Stofnlánadeildarinnar frá veðdeildinni. Er slíkt ákvæði að vísu til í lögum um Stofnlánadeildina, en hefur ekki verið notað. Þetta eru meginatriðin í þessu frv. Þó að fleiri smærri atriði séu í frv., þá sé ég ekki ástæðu til þess að gera frekar grein fyrir þeim, því að frv. fylgja mjög greinargóðar aths., sem skýra það sem hér hefur ekki sérstaklega verið tekið fram. Ég vil leyfa mér að þakka nefnd þeirri, sem að þessu máli hefur unnið, störf hennar. Þó að ekki hafi verið hægt að taka í frv. að þessu sinni öll þau atriði sem þar komu fram, þá verður áfram unnið að því að leysa þá þætti sem þar um ræðir, svo að deildin geti sinnt jarðakaupalánum sem öðrum lánum eins og eðlilegt er. Eins og kunnugt er, er fyrst og fremst verið að tryggja fjárhag Stofnlánadeildarlandbúnaðarins með þessu frv., svo að lánastarfsemi deildarinnar geti orðið með eðlilegri hætti en hún hefur verið vegna hinnar auknu dýrtíðar í landinu og vegna þess að þrátt fyrir að stofntekjur hennar hafi átt að duga henni, þá hefur verðbólgan breytt því svo að ekki hefur farið sem skyldi. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum að þessu frv. að þessu sinni, en legg á það ríka áherslu við hv. landbn., sem fær málið til meðferðar, að hún hraði störfum sínum, því að stefnt er að því að afgreiða frv. á þessu þingi. Ég legg svo til að frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. landbn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni þess að frv. á þskj. 534, 272. mál hv. Alþ., er tekið til 1. umr. nú örfáum dögum áður en þinglausnir eiga að fara fram samkv. því sem okkur er tjáð. Óbreyttum þm. eins og mér hefur ekki gefist tími til þess að athuga þetta mál eins rækilega og ástæða hefði verið til. Ég vil aðeins taka það fram að við fljótlega yfirsýn tel ég ekki ástæðu til þess að gera aths. við 2., 3., 4., 5., 6., 7., 8. og 9. gr. þessa frv., að öðru leyti en því, að ég vil lýsa mig fylgjandi þeirri breytingu sem gera á í 2. gr., þess efnis að Húsnæðismálastofnun ríkisins og Byggingarsjóður ríkisins taki við því hlutverki af Stofnlánadeild landbúnaðarins að veita lán til íbúðarbygginga í sveitum. Eins og fram kemur í grg. með frv. er nauðsynlegt að nokkru rýmri reglur gildi hjá Byggingasjóði ríkisins og Húsnæðismálastofnun um íbúðahúsbyggingar í sveitum en gilda í þéttbýli, en ég held að allir séu sammála um að á sveitabæjum þurfi íbúðarhús af ýmsum ástæðum að vera nokkru stærri en í kaupstöðum og þorpum. Hins vegar eru, að því er segir í aths. við lagafrv., engar reglur um leyfilega hámarksstærð íbúðarhúsnæðis í sveitum hvað varðar lánshæfni þessa hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins og virðist ekki af frv. að setja eigi slíkar reglur þegar skipt er um lánveitanda. Enda þótt ég sé sammála því, að stærðarreglur þurfi að vera rýmri um íbúðarhúsnæði í sveitum en gilda um íbúðarhúsnæði í bæjum og kaupstöðum, þá tel ég engu að síður nauðsynlegt að Byggingarsjóður ríkisins og húsnæðismálastjórn setti reglur um hámarksstærðarmörk íbúðarhúsnæðis í sveitum. Þetta er nú útúrdúr, sem ekki skiptir neinu meginmáli í þessu sambandi. En ég vildi aðeins vekja athygli á því, að í 1. gr. þessa frv. er verið að leggja til að leggja nýtt gjald á meginþorra launþega í þessu landi, neytendur landbúnaðarafurða, sem samkv. aths. við lagafrv. á bls. 3 nemur hvorki meira né minna en 250 millj. kr. á einu ári. Hvað er þetta nýja gjald, sem verið er að leggja á launþega í þessu landi skömmu eftir að hæstv. ríkisstj. hefur með lagaboði ógilt kjarasamninga launastéttanna og þ. á m. fólksins sem minnst ber úr býtum í landinu? Til hvers er nú, örfáum dögum síðar, verið að leggja byrðar á þetta fólk sem nema 250 millj. kr. á ári að því er segir í aths. við lagafrv. þetta? Ástæðan er sú, að Stofnlánadeild landbúnaðarins þarf að greiða hærri vexti og kostnað af lánum, sem Stofnlánadeildin tekur til þess að veita bændum stofnlán, en bændurnir greiða sjálfir, þannig að hagsmunir Stofnlánadeildarinnar verða ekki tryggðir, eins og auðsætt er af þessu, og hún mun þurfa að bera meiri byrðar vegna lánveitinganna en lántakendurnir þurfa á sig að taka. Þessi mismunur er áætlaður 250 millj. kr. á ári og talið er rétt að leggja þann mismun á herðar neytenda íslensks landbúnaðarvarnings. Ég tel að um þessa niðurstöðu megi vissulega deila. Ég segi fyrir mig, að ég er ekki ánægður með hana og tel að sú n., sem þetta frv. fær til meðferðar, ætti að athuga vel, hvort ætti ekki að velja einhverja aðra í þessu skyni en þá sem þetta frv. leggur til, miðað við þær kringumstæður sem nú eru í þjóðfélagi okkar. Ég held að ekki væri hentugt og heppilegt, ef sú stefna yrði upp tekin að neytendur, hvort heldur í landbúnaði. í iðnaði eða í öðrum slíkum greinum, væru látnir greiða með sérstöku jöfnunargjaldi þann mun sem er á útlánsvaxtakjörum annars vegar hjá stofnlánasjóðunum og þeim vaxtakjörum sem stofnlánasjóðirnir verða að sæta á fjármagni sem þeir fá til ráðstöfunar. Ég held að þetta sé röng og varhugaverð stefna. Ég tel það mjög hættulega þróun, þessi fjölmörgu smáu gjöld og álögur, sem verið er að leggja á einstakar stéttir og landslýð í heild með lögum eins og þessum, eins og t. d. verið er að gera með 1. gr. þessa frv., bæði hið nýja gjald, sem verið er að leggja á, og enn fremur það ákvæði 1. gr. þessa frv. að fella niður tímamörk á 1% álagi á söluvörur landbúnaðarins og 1% gjaldi á útsöluverð landbúnaðarafurða, sem átti að taka enda við árslok 1980. Þó að fáir dagar séu eftir af þingi nú, þá tel ég ástæðu til þess að Alþ. og sú n., sem um þetta mál fjallar, skoði þetta mjög vandlega ekki síst þegar slíkri gjaldtöku fylgir eins og hér um ræðir, að þarna er verið að leggja 1% gjald á heildsöluverð landbúnaðarvarnings til þess að jafna mun á vaxtagreiðslum og kjörum, sem Stofnlánasjóður landbúnaðarins verður að greiða af teknum lánum, og vaxtakjörum, sem Stofnlánadeild landbúnaðarins býður af veittum lánum, með þeim afleiðingum að þeir, sem selja landbúnaðarafurðir í smásölu og leggja álagningu sína ofan á heildsöluverðið, ættu væntanlega að hafa hag af þessari gjaldtöku, vegna þess að ekki hefur komið fram - og ég óska þá eftir að það komi fram ef ég skil það rangt að ekki sé heimilt að leggja smásöluálagningu ofan á þetta jöfnunargjald, sem á að leggjast ofan á heildsöluverð eins og fram er tekið. Ég mundi a. m. k. vilja að sú n., sem um þetta mál fjallar, gerði þá breytingu á frv., að skýrt yrði tekið fram að ekki væri heimilt að leggja smásöluálagningu ofan á þann þátt heildsöluverðs landbúnaðarafurða sem hlýst af gjaldtöku eins og þessari, því að nauðsynlegt kann að vera að slík gjöld séu á lögð til skamms tíma, en engan veginn er nauðsynlegt að smásöluaðilar - þeir sem versla í smásölu með landbúnaðarafurðir - hafi hag af slíkri gjaldtöku. Ef það ákvæði kynni að vera í lögum, að slíkt mætti ekki gera, það mætti ekki leggja smásöluálagninguna ofan á slíka gjaldtöku, þá fagna ég því að sjálfsögðu. Ef slíkt ákvæði er ekki í lögum, þá tel ég nauðsynlegt að það verði sett.



Herra forseti. Í tilefni af þessu, sem fram kom hjá hv. 3. landsk. þm., vil ég segja um fyrra atriðið, um lánin, að alltaf hafa verið veitt sömu lán til íbúðarhúsa í sveitum og í kaupstöðum, svo að ekki er um neinn mismun á lánsfjárhæðum að ræða þar. Hins vegar þyrfti að skoða betur reglur um rými. Hægt er að hugsa sér að ákveða það í reglugerð, enda yrði miðað við þá reynslu sem þar er fyrir. Um gjaldið, sem er meginmálið, er það að segja, að það er nákvæmlega sama hvort vextir af stofnlánum til landbúnaðarins eru hækkaðir um 4% eða þetta gjald er tekið. Vextir af stofnlánum eru teknir inn í verðlagið hverju sinni, svo að hér er miklu fremur um að ræða jöfnun á milli bændanna innbyrðis en það, að þetta kæmi út í verðlagið þó að í vaxtaformi væri. Það er þetta sem gerði þessa leið æskilegri. Að öðrum kosti hefðu það eingöngu verið þeir, sem taka lánin núna og hér eftir, sem yrðu að greiða þetta, en kunnugt er að bændur eins og aðrir eru farnir að kaupa kjöt í verslunum sínum, en slátra ekki heima fyrir eins og áður var. Þess vegna jafnast þetta og nákvæmlega sama upphæð hefði komið út við 4% hækkun á vöxtum, sem hefði orðið að eiga sér stað ef þessi leið hefði ekki verið valin. Þess vegna varð samkomulag í nefndinni um þessa leið. - Þessa skýringu vil ég gefa.



Herra forseti. Það munu vera liðnir 10 eða 11 dagar síðan talsvert miklar umr. urðu utan dagskrár í þessari hv. d. um fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins og að nokkru leyti um raforkumál almennt í því sambandi. Það tókst svo til við þær umr. fyrir nokkurn misskilning, að umr. var slitið þó að nokkrir væru á mælendaskrá. Ég tel fyrir mitt leyti óhjákvæmilegt, að nokkurt framhald verði á þeim umr. sem enduðu með þessum hætti, auk þess sem ég tel fulla ástæðu til þess að fá frekari upplýsingar um þetta stórmál en gefnar hafa verið til þessa. Eins og hv. þm. minnast, lagði ég m. a. nokkrar fsp. fyrir hæstv. forsrh. í sambandi við þetta má4. Hann veitti þau svör sem þá voru í rauninni tiltæk í sambandi við þetta vandamál af því að þá hafði ríkisstj. nýlega fjallað um málið og gert nokkrar bráðabirgðaráðstafanir til þess að leysa úr fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. M. a. hafði hæstv. ríkisstj. tekið þá ákvörðun, að hækkaður yrði verðtaxti á húsahitunarrafmagni. Það lá þó fyrir í þessu tilfelli, að þessi verðtaxti hjá Rafmagnsveitum ríkisins var þegar 84% hærri en sams konar taxti er hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. 25% hækkun á þessum taxta þýðir því, að húsahitunarrafmagn frá Rafmagnsveitum ríkisins verður hér eftir, eða eins og mál standa nú, 130% hærra en er t. d. á Reykjavíkursvæðinu og hjá flestum rafmagnsveitum sem eru tengdar Landsvirkjun. Ég ætla að flestir hv. alþm. viðurkenni að hér er um slíkan verðmun að ræða að ekki verður við unað. Þetta er vitanlega alveg ótækt, að ætla sér að leysa fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins á þessum grundvelli, enda þótti hæstv. ríkisstj. nauðsynlegt að hafa þann vara á, að þó skyldi upphitun húsa samkv. þessum verðtaxta aldrei verða hærri en sem samsvaraði kostnaði við að hita upp hús með olíukyndingu. Það átti sem sagt að tryggja það, að þeir aðilar, sem hita upp hús sín annaðhvort með því að nota olíukyndingu eða þá á vissum stöðum á landinu að þeir höfðu hitað upp hús sín með rafmagni, yrðu allir að vera í hæsta flokki í þessum efnum, þó að vitað væri að fjöldi landsmanna byggi við miklu, miklu hagstæðari kjör. Ég vil segja það, að þetta eru kaldar kveðjur frá hæstv. ríkisstj. til allra þeirra í landinu sem verða að skipta við Rafmagnsveitur ríkisins og búa við þá aðstöðu að þurfa á slíku rafmagni að halda til að hita upp hús sín. En um það er víst ekkert að villast, að öll hæstv. ríkisstj. stendur að þessari samþykkt. Hæstv. forsrh. bætti því við upplýsingar sínar um þetta mál, að ríkisstj. hefði enn fremur ákveðið að aðrir verðtaxtar Rafmagnsveitna ríkisins yrðu einnig teknir til endurskoðunar í sambandi við fjárhagsvandamál fyrirtækisins. M. ö. o.: Nú er selt rafmagn til almennrar heimilisnotkunar hjá Rafmagnsveitum ríkisins eftir taxta sem nú þegar er 86% hærri en t. d. í Reykjavík, og verðtaxti á rafmagni til ljósa á þessum svæðum Rafmagnsveitna ríkisins er þegar yfir 100% hærri en t. d. í Reykjavík, en hugmynd ríkisstj. er að athuga hvort ekki séu tiltök að leysa fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins með því að hækka þessa taxta enn meir. Þetta er í rauninni alveg furðuleg tilkynning frá hæstv. ríkisstj. og verður að koma skýrt fram, að ég fyrir mitt leyti mótmæli þessu harðlega. Hér er verið að auka herfilega á misrétti sem fyrir er, misrétti sem er þess eðlis að eðlilegt var að ég spyrði um það í þessum umr., hvort hæstv. ríkisstj. hefði ekki í huga að gera ráðstafanir til að draga úr því. En svarið er sem sagt þetta. Ríkisstj. er með það í athugun, hvort hún geti ekki aukið misréttið, hvort hún geti ekki aukið það enn frá því sem það er nú. Ég veitti því einnig athygli, að hæstv. forsrh. svaraði þessu þannig, að ákveðið væri að ekki yrði um meiri verðjöfnun að ræða á raforku en þegar væri ákveðið, en sem sagt, hitt gat staðið opið, að það yrði látið draga enn meira í sundur en orðið er. Þetta kemur býsna einkennilega saman við yfirlýsingar hv. alþm., sem m. a. styðja ríkisstj., um að þeir vilji vinna að jöfnun á raforkuverði í landinu, að þá skuli ríkisstj. þeirra tilkynna að hún hafi í huga að auka misréttið frá því sem nú liggur fyrir. Ég sagði í þessum umr., að augljóst væri að fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins yrðu ekki leyst með því að hækka verð á raforku frá þessu fyrirtæki. Og ég benti á að ekki væri í rauninni önnur leið í aðalatriðum færari til þess að fást við fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins, eins og þau liggja nú fyrir, en sú að taka nokkurn hluta af þeim mikla stofnkostnaði. sem Rafmagnsveitur ríkisins verða að bera nú, og færa hluta af honum yfir á ríkisheildina. Í rauninni tel ég að á óbeinan hátt sé fengin viðurkenning á þessu sjónarmiði, m. a. hjá hæstv. raforkumálaráðh., iðnrh. Hann undirstrikaði í ræðu sinni í sambandi við þessi mál, að menn yrðu að hafa það í huga, að Rafmagnsveitur ríkisins væru líka félagsleg stofnun, sem væri ætlað að leysa af hendi ýmis almenn félagsleg verkefni, sem ekki gætu flokkast undir það að tilheyra beinhörðum rekstrarsjónarmiðum þar sem viðskiptaaðilinn yrði að borga allan rekstrarkostnað. Í umr. kom m. a. fram, að þegar t. d. Orkubú Vestfjarða var stofnað þótti ekki fært að láta Orkubú Vestfjarða standa undir öllum sínum hluta að stofnkostnaði Rafmagnsveitna ríkisins. Ákveðinn verulegur hluti af heildarstofnkostnaði Rafmagnsveitna ríkisins, sem hefði út af fyrir sig átt að tilheyra Orkubúi Vestfjarða, var færður til og látinn enn tilheyra Rafmagnsveitum ríkisins. Auðvitað nær engri átt að segja síðan við aðra viðskiptamenn Rafmagnsveilna ríkisins, að þeir eigi að standa einir landsmanna undir þessum stofnkostnaði. Það var líka alveg augljóst mál, þegar Rafmagnsveitum ríkisins var falið það verkefni að tryggja betur en áður hafði verið rafmagnsflutning til Vestmannaeyja með því að leggja þar viðbótarstreng til frekara öryggis, að þar var um veruleg útgjöld að ræða sem voru í rauninni félagslegs eðlis, og þjóðfélagið sem heild átti að standa undir þeim, en ekki aðeins þeir sem keyptu raforku frá Rafmagnsveitum ríkisins. Og auðvitað vita allir, að ýmsar línur, sem eru lagðar á vegum Rafmagnsveitna ríkisins um dreifbýli landsins, eru þannig, að alveg er vonlaust að ætla að segja að einstaka byggðarlög í landinu, sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins, eigi ein að standa undir þeim fjárhagslega vanda sem leiðir af þessum línum úti í dreifbýlinu. Allir sjá hversu fjarstætt þetta er, þegar meiri hluti landsmanna í aðalþéttbýlinu hefur verið skilinn þarna frá og tilheyrir öðru raforkusvæði og tekur ekki á sig neinn hluta af þessum fjárhagsvanda. Við vitum að farin hefur verið sú leið að leggja á ákveðið verðjöfnunargjald, sem nú nemur 13%. Það var á sínum tíma stungið upp á af hálfu vinstri stjórnarinnar að taka upp þetta verðjöfnunargjald, en síðan kom í hlut núv. ríkisstj., rétt eftir að hún tók við völdum, að lögleiða það. Þarna lá fyrir viðurkenning allra á því, að ástandið væri þá þegar á árinu 1974 orðið þannig, að óhjákvæmilegt væri að verðjafna nokkuð á milli rafmagnssvæðanna í landinu með því að leggja á þetta verðjöfnunargjald. Auðvitað er hugsanleg leið að hækka þetta verðjöfnunargjald enn, eins og till. hafa komið fram um, úr 13% upp í 20%. Ég sagði í þessum umr., að mín skoðun væri að þetta væri ekki æskilegasta leiðin eins og nú stæðu sakir, m. a. af því að það sýndi sig, að á árinu 1975 og árinu 1976 stóð fjárhagur Rafmagnsveitna ríkisins nokkurn veginn í járnum miðað við það verðjöfnunargjald sem þá var í gildi. Það er allt annað, sem hefur komið til síðar í sambandi við þær sveiflur sem orðið hafa í öllu verðlagi og peningamálum og valdið hafa Rafmagnsveitum ríkisins ómældum útgjöldum. Ég hefði því talið, að aðrar leiðir hefðu verið æskilegri og benti á þá leið að taka nokkurn hluta af stofnkostnaði þeim, sem Rafmagnsveitur ríkisins bera nú, og færa yfir á ríkisheildina. Það verður þá að vera vandamál þjóðfélagsins sem heildar að rísa undir vöxtum og afborgunum af þessum fjármunum. Hitt hef ég líka tekið fram í umr., að ég tel þó að fáist ekki samkomulag um slíkt, þá verði að fara í það að hækka verðjöfnunargjaldið, það sé betra en una við það ástand sem er í dag, því að það er svo fráleitt að við það verður ekki unað. Ég tók eftir því, að hæstv. forsrh. bar það einkum fyrir sig, að ef sú leið yrði farin, sem ég taldi eðlilegasta og reyndar fleiri, sem tekið hafa þátt í þessum umr., hafa einnig fallist á, - ef sú leið yrði farin að nokkur hluti af þessum mikla stofnkostnaði Rafmagnsveitna ríkisins yrði lagður á ríkisheildina, þá þýddi það að ég væri að fara fram á nýja skattheimtu. Hæstv. forsrh. getur auðvitað orðað þetta á þennan hátt ef hann vill. Ég get líka sagt það, að hann ætli að leysa allan þennan vanda Rafmagnsveitna ríkisins með því að leggja sérstakan aukaskatt á tiltekna menn í landinu, eins og yrði gert ef innheimta ætti viðbótartekjur handa Rafmagnsveitum ríkisins í gegnum orkusöluna. Auðvitað er enginn vafi á því, að ríkisheildin verður að standa undir þeim umframútgjöldum sem þarna er um að ræða, allir landsmenn. Ef það verður ekki gert á annan hátt en þann að afla þurfi nýrra tekna til þess, þá er að gera það. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, að slíkt væri framkvæmanlegt án þess, en það er aftur annað mál, getur verið ágreiningur manna á milli um það. Um hitt er eiginlega ótrúlegt að skuli vera ágreiningur, en hann sýnist vera á milli mín annars vegar og hæstv. forsrh. hins vegar, að það geti verið réttlæti í því, að þessi vandi verði lagður á þá fáu landsmenn sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins, sem mér sýnist vera sjónarmið hæstv. forsrh., en ég tel alveg fráleita aðferð. Þetta getur í rauninni aldrei endað með öðru en því, að viðskiptamenn Rafmagnsveitna ríkisins gefast upp og neita að taka þetta á sig til lengdar. Í sambandi við þennan ágreining, sem mér sýnist að væri alveg augljós milli mín og hæstv. forsrh. varðandi lausn á þessum vanda, þá hlýt ég að spyrjast fyrir um það, hver sé afstaða Framsfl. í þessu máli. Hver er afstaða Framsfl.? Ég veit það eitt, að hann er með því að hækka húsahitunarrafmagnstaxtann hjá Rafmagnsveitum ríkisins og gera hann 130% hærri en nákvæmlega hliðstæðan húsahitunartaxta t. d. á Reykjavíkursvæðinu. Þetta liggur fyrir. Og það er einnig upplýst, að Framsfl. standi að þeirri samþykkt ríkisstj. að endurskoða alla þessa rafmagnstaxta hjá Rafmagnsveitum ríkisins með það fyrir augum að reyna að finna lausn á fjárhagsvandamálum fyrirtækisins. En getur verið að það sé stefna Framsfl., að viðskiptaaðilar Rafmagnsveitna ríkisins eigi í gegnum raforkukaup að standa einir sér undir öllum fjárhagsvanda þessarar stofnunar? Er það svo, að Framsfl. sé á þessari skoðun?

Það getur sannarlega verið.

Já, það getur svo sannarlega verið. Kannske er það. En ég segi: þetta er ekki í samræmi við það sem áður hefur komið fram hjá talsmönnum flokksins. Ég hef veitt því athygli, að talsmenn Framsfl., sem tekið hafa þátt í umr. um þessi mál, hafa lagt á það áherslu, sem ég tel út af fyrir sig mjög réttmætt, að erfitt verði að finna viðunandi lausn á þessum málum til frambúðar án þess að taka afstöðu til þess, hvernig skipulag rafmagnsmálanna eigi að vera í landinu. Ég er þeim algerlega samþykkur í þessum efnum. Ég tel í rauninni að ekkert vit sé í því að skilja raforkumálin í landinu í sundur á þann hátt sem nú er gert, annars vegar sé Landsvirkjunarsvæði og hins vegar Rafmagnsveitur ríkisins og þar að auki nokkur minni raforkuveitusvæði. Eina rétta leiðin að mínum dómi er að tekin verði upp sú stefna, að einn aðili, sem fyrst og fremst sé á vegum ríkisins, standi að því að afla orkunnar og koma henni eftir aðalflutningslínum út á notendasvæðin og í beinu framhaldi af þessu verði síðan ákveðið sama raforkuverð um allt land. Þegar búið verður að tengja Austurland við Suðurlandsveitukerfið með byggðalínunni héðan frá Suðurlandi til Norðurlands og síðan með austurlínunni frá Laxársvæðinu til Austurlands og þegar við á Austurlandi förum að kaupa rafmagn eða verðum að byggja rekstur okkar í þessum efnum að verulegu leyti á raforku frá Landsvirkjunarsvæðinu á meðan ekki er ráðist í nýja virkjun fyrir austan, þá er auðvitað alveg fráleitt að ganga út frá því, að þeir, sem þar eru, eigi að kaupa raforkuna á allt öðru verði en hinir, sem kaupa hana á þessu svæði. Samtengingin hlýtur eðlilega að kalla á eitt og sama verð yfir allt svæðið. Ég get tekið undir þetta sjónarmið, að marka þurfi stefnu í þessum málum. Satt að segja er mjög furðulegt, að ekki skuli takast að fá fram samþykkt á Alþ. um að marka þessa stefnu, vegna þess að það hefur verið tilkynnt á Alþ., að Framsfl. sem slíkur hafi mótað stefnu sína á þessa lund. Við í Alþb. höfum tilkynnt hið sama og flutt till. sem fer í sömu átt. Ég hef ekki heyrt betur en æðimargir þm. til viðbótar við þessa tvo flokka séu á alveg sömu skoðun og því sé greinilegur meiri hl. á Alþ. fyrir því að slá þessari stefnu fastri, jafnvel þó að allur Sjálfstfl. væri þarna á móti, sem ég hef þó enga ástæðu til að búast við að sé mótfallinn þessu. Hvernig stendur þá á því, að ekki er hægt að fá fram samþykkt á Alþ. fyrir því að móta þessa stefnu? Ég álít að Framsfl. verði fyrst og fremst að svara því. Er hann reiðubúinn að sameina atkv. sín atkv. annarra þm. á Alþ. til þess að mynda meiri hl. til þess að samþykkja þá meginstefnu sem kemur fram í tillöguflutningi framsóknarmanna? Hér er um svo mikilvæg mál og alvarleg að ræða, að ekki verður við það unað, að spurningum um þetta mál sé svarað á þann hátt sem hæstv. forsrh. gerði í umr. fyrir 10 eða 11 dögum. Ekki verður unað við að það svar eitt sé gefið, að ríkisstj. hafi aukið á verðmuninn á milli þessara raforkusvæða með því að hækka einn taxtann og sé að hugsa um að hækka aðra og hún neitar frekari verðjöfnun og þar við sitji. Í rauninni er að því látið liggja, að þeir, sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins, verði í gegnum viðskipti sín við fyrirtækið að standa undir öllum kostnaði þess fyrirtækis. Ég vil því alveg sérstaklega kalla eftir því, að hæstv. dómsmrh., formaður Framsfl., sem jafnframt situr í ríkisstj., svari því, hver sé afstaða Framsfl. til þessara mála: Hvernig hugsar hann sér að standa að því að leysa fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins? Er hann hlynntur því, sem ég hef talað fyrir, að taka beri ákveðinn hluta af stofnkostnaði fyrirtækisins og færa hann yfir á ríkisheildina? Ef hann hallast að því að hækka aðeins verðjöfnunargjaldið á raforku, þá er sjálfsagt að það komi fram. Það er e. t. v. möguleiki að fá fram meirihlutaafstöðu fyrir slíku, ef ekki virðist vera um annað að ræða. Ég verð að segja, að mér fannst málflutningur hæstv. forsrh. hinn furðulegasti þegar kom að samanburði á þessu raforkuverði. Auðvitað gat hæstv. forsrh. ekki borið á móti því, að þær upplýsingar voru réttar sem ég flutti um raforkuverðið og samanburð í rafmagnstöxtum og komnar voru beint frá æðstu mönnum Rafmagnsveitna ríkisins. Hann veit að þarna er nákvæmlega rétt skýrt frá. Afveg hliðstæðir rafmagnstaxtar liggja fyrir, og þessi samanburður er viðurkenndur sem réttur. En þá kom hæstv. forsrh. með þá einkennilegu kenningu að segja: Ég vara menn við því að gera samanburð á einstökum rafmagnstöxtum, eins og t. d. rafmagnstaxta til heimilisnotkunar, rafmagnstaxta til stórra iðnfyrirtækja, rafmagnstaxta til lýsingar. - Þó er þetta hinn algildi samanburður hjá þeim sem um þessi mál skrifa og birta skýrslur og hefur aldrei verið deilt um. Hann varar við þessu, en kemur svo með þá fráleitu kenningu að segja: Ef hins vegar litið er á verð á hverri notaðri kwst. hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur, þá kemur í ljós, að verðið á hverri kwst. hjá Rafmagnsveitum ríkisins er selt á eins lágu eða lægra verði en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. - Þá er hann farinn að gera samanburð á því, að auðvitað er raforka til húsahitunar seld í allríkum mæli hjá Rafmagnsveitum ríkisins, þar sem er um landsvæði að ræða þar sem engar hitaveitur eru, en hins vegar er hitaveita í Reykjavík og því tiltölulega mjög lítið selt af raforku til beinnar húsahitunar í Reykjavík. Hann blandar saman öllum þessum ólíku og óskyldu töxtum og segir: Meðaltalsverðið er orðið svipað. - Auðvitað vita allir, sem eitthvað þekkja til þessara mála, og ég efast ekki um að hæstv. forsrh. veit það sjálfur, að samanburður á þessum grundvelli er fráleit grautargerð sem segir ekki neitt. Það er mál út af fyrir sig, hvort Rafmagnsveitur ríkisins telja sér hagkvæmt að selja raforku til húsahitunar eða ekki. En það kemur t. d. í ljós, ef maður ber saman raforku til húsahitunar á Austurlandi, þar sem ekki er um neinar hitaveitur að ræða, og raforku til húsahitunar á raforkusvæði Reykjavíkur eða Suðvesturlands, að þá eru margir staðir á raforkusvæði Suðvesturlands sem nota rafmagn til húsahitunar, margir einstakir staðir, í ríkari mæli að meðaltali en staðir á Austurlandi. Þetta á vitanlega ekki við um Reykjavík sjálfa, sem nýtur hitaveitu, en um leið og komið er að öðrum byggðarlögum á þessu svæði, þá nota þau rafmagn til húsahitunar – eftir skýrslum sem liggja fyrir - í eins ríkum mæli og ríkari mæli en á sér stað t. d. á Austurlandi. Vitanlega væri hægt að telja upp þessa staði fyrir hæstv. forsrh., ef hann efast að þetta sé rétt, því að alveg nýlega er komin út skýrsla frá orkumálastjóra um þessi atriði. Hann mun sjá, ef hann athugar þessa skýrslu, að t. d. eru mjög margir staðir á Suðvesturlandi sem svona er ástatt um, en vitanlega er ekki um hitaveitur að ræða í þeim byggðarlögum á þessu svæði, svo að ástandið hjá Rafmagnsveitum ríkisins er ekkert sérstakt í þessum efnum. Rafmagnsveitur ríkisins hafa selt fólki á sínu svæði rafmagn til húsahitunar, þó með mikilli tregðu og eftirgangsmunum. Fólk þar, sem skiptir við Rafmagnsveitur ríkisins, hefur því átt kost á því að hita upp hús sín með raforku á nokkuð svipaðan hátt og fólk í byggðarlögum t. d. suðvestanlands, þar sem ekki er um hitaveitur að ræða. Eini réttmæti samanburðurinn á raforkuverði er að líta á sambærilega verðtaxta, eins og heimilistaxtann, iðnaðartaxtann og húsahitunartaxtann. Vitanlega verður að gera samanburð á sambærilegri notkun, þegar menn ætla að átta sig á þessum verðum. En þessi fráleiti málflutningur, sem fram kom hjá hæstv. forsrh., að mínu mati, byggðist í rauninni allur á því, að hann var að reyna að réttlæta þá leið út úr fjárhagserfiðleikum Rafmagnsveitna ríkisins að ætla að velta þessum vanda yfir á raforkukaupendur hjá Rafmagnsveitum ríkisins. En í beinu samhengi við þetta mál - og skal ég nú stytta mál mitt - tel ég óhjákvæmilegt, að inn í þessar umr. komi einnig það sem snertir alveg sérstaklega Austurland, af því að það er einn stærsti notandinn hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Heita má að allt Austurland fái alla sína raforku frá Rafmagnsveitum ríkisins. Þannig er ekki ástatt með neinn annan landshluta. En nú vita allir, því að ástandið þar er óöruggt og miklir erfiðleikar, þar sem hefur skort á raforku oft og tíðum og þurft að skammta orku og framleiða mjög mikið af raforkunni með notkun dísilvéla, að að því hefur verið stefnt að koma upp orkuflutningslínu frá Norðurlandi til Austurlands á þessu ári. Ég skildi svör hæstv. forsrh. um það atriði, hvort þeirri línu yrði komið á á árinu, þannig, að að því væri stefnt af hálfu ríkisstj., að svo gæti orðið. Þetta er út af fyrir sig þýðingarmikið. En hitt er öllum ljóst, sem þekkja til þessara mála á Austurlandi, að algerlega er nauðsynlegt í sambandi við raforkumálin á Austurlandi að fá úr því skorið, hvort hæstv. ríkisstj. vill fallast á að ráðast í nýja vatnsvirkjun á svæðinu, sem er undirbúin að öllu leyti og tillögur liggja fyrir um þar sem eingöngu stendur á því, að hæstv. ríkisstj. tali og segi til um það, hvort hún vill fallast á að ráðist skuli í þessa virkjun. Hæstv. iðnrh. hefur gefið þær upplýsingar í umr. um þessi mál á Alþ. nýlega, að hann hafi í desembermánuði lagt tillögu fyrir ríkisstj. um að taka ákvörðun í málinu, en nú er komið fram undir miðjan apríl og nú stendur á ákvörðun ríkisstj. um það, hvort ráðist verði í þessa virkjun eða ekki. Rafmagnsveitur ríkisins hafa auðvitað gert sínar tillögur um það líka, að ákvörðun verði tekin í málinu, það stendur á ríkisstj. Af því vil ég spyrja í beinu samhengi við þessi mál sem heild: Á hverju stendur hjá ríkisstj. að taka ákvörðun í þessu máli? Getur hún ekki, getur ekki hæstv. forsrh. lofað því á Alþ., að ríkisstj. taki nú innan tíðar ákvörðun um að ráðist skuli í þessa virkjun, sem er svo aðkallandi á þessu svæði? Ég vil einnig beina því til formanns Framsfl.: Stendur á Framsfl. í þessum efnum, fyrst iðnrh. hefur lagt þetta til og leggur kapp á að ná þessu fram? A. m. k. sýnist vera orðinn meiri hl. í ríkisstj., ef Framsfl. vill styðja málið og þekkt höfum við þau vinnubrögð að myndaðar hafi verið meiri hl. í ríkisstj. til að koma fram ákveðnum ákvörðunum. Ég vil því spyrja hann, hvort eitthvað slíkt sé í veginum í þessu tilfelli. Vill Framsfl. styðja það, að ákvörðun sé tekin í þessu máli? Fyrst iðnrh. hefur reifað málið og gert tillögu, þá sleppur Framsfl. ekki undan því að segja til um afstöðu sína. Það er alveg útilokað að hann sleppi á þann einfalda hátt, sem helst kemur í blöðum framsóknarmanna á Austurlandi, að segja að þetta sé allt iðnrh. eða raforkuráðh. að kenna, eða þá að segja sem svo, að það sé forsrh. sem stöðvar allt saman. Ég vil fá svar við þessu. Hefur Framsfl. tekið afstöðu til þessarar till. iðnrh.? Styður hann það, að tekin verði ákvörðun um þessa virkjun, eða ekki? Það liggur þá alveg skýrt fyrir, hver þarna heldur í endann og stöðvar þessa nauðsynlegu ákvörðun. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð að sinni. Ég hef gert mínar aths. við málflutning hæstv. forsrh., sem mér þótti í þessum efnum ófullnægjandi og benda mjög í ranga átt miðað við það sem ég hefði talið eðlilegt. Ýmsar upplýsingar vantaði varðandi málið, og af því vildi ég gjarnan að umr. yrðu áfram um þetta þýðingarmikla mál. Nú vænti ég þess, að ég heyri einnig í fulltrúum Framsfl., hver sé afstaða þeirra.

Forseti (Ingvar Gíslason) : Ég vil taka það fram, að þessar umr. utan dagskrár fóru fram fyrir nokkrum dögum og það mun hafa komið í minn hlut sem varaforseta að slíta þessum umr. þá. enda held ég að ég muni það rétt, að þá hafi enginn verið - mér vitanlega - á mælendaskrá. 

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Samkv. samkomulagi okkar hæstv. viðskrh. vildi ég segja hér nokkur orð. Ég hélt að ég hefði talað nógu skýrt og skilmerkilega í umr. um þetta mál á dögunum svo að hv. 2. þm. Austurl. mætti skilja, svo skýr og greinargóður sem hann almennt er. Ég vil taka það fram, að ákvörðun ríkisstj., þegar hún fjallaði um fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins, var byggð á till. þriggja manna nefndar, sem ríkisstj. skipaði til þess að fjalla um þetta vandamál, og ríkisstj. féllst á fyrstu till. þessara þremenninga, sem iðnrh. hafði einnig gert að sinni og ég gat um í minni ræðu um daginn og hljóðar svo: „Hitunartaxti verður hækkaður frá 1. maí n. k. um 25%.“ Skýring þriggja manna nefndarinnar er síðan eftirfarandi: „Lengst af var taxtinn látinn fylgja olíuverði, en nokkur vanhöld hafa verið á því að undanförnu, þannig að hitunartaxtinn hefur nú dregist aftur úr sem nemur þessum 25%“. Ég sagði enn fremur orðrétt í ræðu minni um daginn, með leyfi hæstv. forseta: „Ég tel aftur á móti réttlætanlegt að hækka hitunartaxta Rafmagnsveitna ríkisins að því marki sem hugmyndir þremenninganna benda til og ríkisstj. hefur samþykkt, þ. e. a. s. að hitunarkostnaður fari ekki fram úr kostnaði olíukyndingar.“ Síðan kemur í ljós, að till. þremenninganna hafði verið byggð á óniðurgreiddu olíuverði, en eins og kunnugt er er olíuverð til húsahitunar niðurgreitt. Það er rétt að fram komi, að þegar ríkisstj. fékk vitneskju um það, þá óskaði hún eftir nákvæmari samanburði á þessum töxtum Rafmagnsveitna ríkisins vegna rafmagnshitunar og olíukyndingarkostnaði. Við höfum fengið bráðabirgðagrg. eða skýringu á einu blaði, en töldum þá skýringu ekki fullnægjandi af hálfu Rafmagnsveitna ríkisins og óskuðum einnig eftir nákvæmum samanburði á öllum töxtum Rafmagnsveitna ríkisins og helstu rafmagnsveitna í landinu, sem ekki er kominn. Sá samanburður liggur fyrir að nokkru leyti fyrir liðin ár í opinberum skýrslum Orkustofnunar, en það, sem máli skiptir, er samanburðurinn eins og er í dag. En sé miðað við þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir hendi, sýnist ljóst vera, að með 25% hækkun hitunartaxta Rafmagnsveitna ríkisins muni hitunarkostnaður þeirra, sem nota rafmagn frá Rafmagnsveitum ríkisins til upphitunar húsakynna sinna, vera hærri en hitunarkostnaður þeirra landsmanna, sem verða að búa við olíunotkun, vegna þess að þeir fá olíustyrk. Ég tel rökrétt að hitunarkostnaður þeirra, sem nota rafmagnshitun frá Rafmagnsveitum ríkisins og verða að þessu leyti að borga meira fyrir hitun híbýla sinna en þeir, sem búa við olíukyndingu, verði greiddur niður að sama marki, að þeir njóti niðurgreiðslu eins og olíunotendur. Ég rökstyð þetta bæði með jafnréttisviðmiðun og sömuleiðis með því að rétt sé að hafa sama greinarmun á niðurgreiðslu olíu til húsahitunar eftir því hvort um íbúðir er að ræða eða annað húsnæði, bæði hvað snertir þau hús, sem tengd eru rafmagnshitun hjá Rafmagnsveitum ríkisins, og þau hús, sem kynt eru með olíu. En ég vildi bæta því við, að þessi mál eru til frekari meðferðar hjá ríkisstj. og upplýsinga er aflað til þess að ákvarðanir séu teknar á traustum grundvelli. Ég vil líka taka fram, að ég taldi alveg nauðsynlegt að við tækjum ekki eingöngu til samanburðar einstaka taxta, annars vegar hjá Rafmagnsveitum ríkisins og hins vegar hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur eða ýmsum öðrum þéttbýlisrafmagnsveitum þar sem orkuverð hvað einstaka taxta snertir er töluvert lægra en hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Ég taldi rétt að vekja athygli á því, að á síðasta ári var meðalsöluverð raforku miðað við hverja kwst. lægra frá Rafmagnsveitum ríkisins en frá þéttbýlisrafmagnsveitum. Skýringin er, eins og hér hefur komið fram, að miklu leyti fólgin í því, að hitun er meiri hluti af raforkusölu frá Rafmagnsveitum ríkisins en hjá ýmsum öðrum rafmagnsveitum. Einkum á þessi mismunur við þegar Rafmagnsveita Reykjavíkur er tekin til samanburðar, en þó ern hitunartaxtar hjá ýmsum rafmagnsveitum í þéttbýlinu töluverður hluti orkusölu, eins og t. d. til skamms tíma á Akureyri. Það er vert að menn hugleiði hvernig á þessu stendur, að meðalverð á kwst. frá Rafmagnsveitum ríkisins er lægra á síðasta ári en frá þéttbýlisrafmagnsveitum víðs vegar um landið, þótt í augum uppi liggi að dreifing raforku hlýtur að vera dýrari hjá Rafmagnsveitum ríkisins en hjá þéttbýlisrafmagnsveitum. Skýringin er sem sagt að miklu leyti fólgin í svokölluðum marktöxtum, en meðal þeirra vegur hitunartaxtinn einna þyngst. En þá er spurningin: Hefur rétt stefna verið tekin af Rafmagnsveitum ríkisins hvað snertir tengingu húsa til upphitunar með rafmagni? Ég er þeirrar skoðunar, að sú stefna, sem löngum hefur ráðið í þeim efnum, sé röng. Þetta er of dýr háttur að hita upp híbýli manna að tengja hvert hús fyrir sig við rafmagnsveitukerfið. Ábyrgð á þessari stefnumörkun ber umfram aðra Alþb. eða fulltrúi þess í ríkisstj., sem fór með yfirstjórn Rafmagnsveitna ríkisins, og því kemur það úr hörðustu átt þegar formaður Alþb. gagnrýnir hækkun á hitunartöxtum raforku, en það eru einmitt flokksbræður hans sem hafa umfram aðra markað þessa stefnu. Það er sannast best að segja, að skynsamlegra er að haga þessu með öðrum hætti að áliti sérfróðra manna, að nýta raforkuna, fyrst og fremst afgangsraforku til þess að hita upp í fjarvarmaveitum, hvort sem þær fjarvarmaveitur byggjast á heitu vatni, sem þó kann ekki að vera nægjanlega mikið eftir aðstæðum, eða á olíukyndingu þegar toppálag eða mesta álag er á raforkunotkun. Með þessum hætti er unnt að gera hitunarkostnað húsa mun lægri en ella, en ekki með þeirri stefnu að tengja hvert einstakt hús við raforkukerfi landsmanna, eins og stefna Alþb. hefur verið og er e. t. v. meginástæðan fyrir þeim fjárhagsvanda sem Rafmagnsveitur ríkisins nú standa í, - meginástæðan fyrir þeirri kröfu hv. 2. þm. Austurl., að skattar séu hækkaðir á landsmenn til þess að greiða fyrir þessa vitleysu sem hann ber ábyrgð á. Ég vil einnig láta það koma fram, að ríkisstj. hefur ekki tekið afstöðu til frekari breytinga á töxtum Rafmagnsveitna ríkisins. En þetta sagði ég, með leyfi hæstv. forseta: Þessu til viðbótar vil ég að fari fram og ríkisstj. hefur talið eðlilegt að fari fram könnun á taxtauppbyggingu Rafmagnsveitna ríkisins og með hvaða hætti unnt er á rökréttan hátt að afla fyrirtækinu tekna á þann hátt. Ákvörðun hefur engin verið tekin um það, hvort eða að hve miklu leyti hækkanir muni leiða í kjölfar þeirrar athugunar.“ Þessu til viðbótar taldi ég líka rétt, að fram færi könnun á rekstri byggðalína og hvernig tekjur af flutningi raforku um byggðalínur væru nýttar, a. m. k. á þessu ári, til þess að leysa fjárhagsvandræði Rafmagnsveitna ríkisins, vegna þess að fjármagnskostnaður byggðalínanna, sem nú eru þegar komnar í notkun að hluta, t. d. norðurlínurnar, er greiddur með lánsfjáröflun samkv. lánsfjáráætlun 1978. Þá vil ég láta koma fram, að það verður vitaskuld ákvörðun Alþ., að hve miklu leyti skattleggja skuli alla landsmenn til þess að ná jöfnunarverði á orku. En þegar er til staðar 11% verðjöfnunargjald, sem var líklega fimmfaldað fyrir tæpum 4 árum, þegar Rafmagnsveitur ríkisins voru fjárþrota síðla sumars 1974. Þetta nýja raforkuverðjöfnunargjald var arftaki annars verðjöfnunargjalds, sem var föst krónutala, að því er mig minnir, og átti í raun og veru að hverfa smám saman. Það þótti ófullnægjandi. Önnur till. þremenninganna var um hækkun á þessu verðjöfnunargjaldi. Ég sagði það sem mína skoðun í umr. um daginn, að ég teldi útilokað að hækka þetta verðjöfnunargjald á þessu stigi málsins, og hv. 2. þm. Austurl. tók undir það með mér. Ef hann hvorki vill hækka raforkutaxta né verðjöfnunargjald, þá er ekki nema það þriðja eftir, sem hann tók fram í ræðu sinni hér áðan, og það er að hækka skatta á landsmenn til að afla fjár til þess í fyrsta lagi að leysa fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins og í öðru lagi, að því er mér skildist, að koma á frekari jöfnun raforkuverðs í landinu. En við skulum athuga, að hér er um töluverða skattlagningu á landsmenn almennt að ræða í þessu skyni. Það er ekki eingöngu um að ræða 13% verðjöfnunargjald á raforku, sem allir rafmagnsnotendur greiða og rennur óskipt til Rafmagnsveitna ríkisins eða nú í ár einnig til Orkubús Vestfjarða. Þessu til viðbótar er sem svarar einu prósentustigi af söluskatti eða um eða yfir 2 milljörðum kr. varið í þessu skyni á fjárlögum, annars vegar til niðurgreiðslu á hitunarkostnaði íbúðarhúsnæðis og hins vegar beinlínis til þess að standa undir ýmsum orkuframkvæmdum sem til þess eru fallnar að lækka hitunar- eða annan orkukostnað landsmanna. Ég dró mjög í efa, að við hefðum efni á því eða tök væru á því að auka almenna skattlagningu á landsmenn í því skyni að koma á meiri jöfnuði í orkuverði en sem næmi þessu tvennu: 13% verðjöfnunargjaldi á raforku annars vegar og hins vegar framlagi úr ríkissjóði, er svaraði til tekna af einu prósentustigi af söluskatti. Innan þessa tekjuramma verðum við að haga orkuframkvæmdum okkar og þ. á m. greina á milli, eins og ég sagði að rafmagnsveitustjóri hefði hug á að gera, arðbærra framkvæmda á orkusviðinu og svokallaðra félagslegra framkvæmda. Fjárveitingavaldið og Rafmagnsveitur ríkisins hafa gert nægilegan greinarmun að þessu leyti, en komi á daginn, að með slíkri aðgreiningu sé ekki unnt að leysa fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins innan þessa tekjuramma, sem ég gat um áðan að nú væri eftir farið, þá verður Alþ. auðvitað að taka málið til endurskoðunar og endurnýjaðrar meðferðar. Varðandi virkjun Bessastaðaár vil ég segja, að það liggur fyrst og fremst fyrir að fullhanna þá virkjun, fyrsta virkjunaráfangann eða Fljótsdalsheiðarvirkjun, ef ég nefni áfangann rétt. Til þess skortir á þessu ári 110 millj. kr., að því er mér skilst. Til eiga að vera samkv. lánsfjár- og framkvæmdaáætlun milli 50 og 60 millj. kr. og annað eins þarf því að útvega til þess að fullnaðarhönnun virkjunarinnar verði lokið á þessu ári. Ef svo er, þá á það ekki að tefja framkvæmdir. Ég lít svo á, að ekki liggi fyrir hjá ríkisstj. till. um tímasetningu þessarar virkjunar, þar sem á skortir niðurröðun almennt í tímaáætlun virkjunarframkvæmda sem nú eru í undirbúningi. Þegar við erum búnir að byggja bæði norðurlínu og austurlínu, þá eru tök á að nýta virkjanir á þessum svæðum og á Suðvesturlandi með samvirkum hætti, og þar sem tæknilegir erfiðleikar kunna að vera, ef misvægi er á orkuframleiðslu, ef hún er aðeins öðrum megin þessara stofnlína, verður auðvitað að taka tillit til þess við niðurröðun einstakra virkjunarframkvæmda. Okkur er nauðsyn að gera okkur heildstæða mynd af tímaáætlun virkjunarframkvæmda töluvert mörg ár fram í tímann, og það er þessi heildstæða áætlun sem þarf að liggja fyrir áður en endanleg ákvörðun er tekin um tímasetningu einstakra virkjana. Ég held að við alþm. getum allir verið sammála um að slíkt eru skynsamleg og sjálfsögð vinnubrögð í orkumálum.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég skal reyna að stilla máli mínu í hóf, enda er nú hvort tveggja, að fundartími er liðinn, og svo hitt, að ég er nú að mestu búinn að gleyma því sem ég mun hafa ættað að segja þegar þessi mál voru síðast til umr. Ég vil þó aðeins rifja það upp, að ekki var í sjálfu sér neitt gleðiefni að þurfa að gera þá samþykkt, sem gerð var á ríkisstjórnarfundi, að hækka taxta á hitunarkostnaði um 25%. Ég vil aðeins minna menn á hvernig mál stóðu þá. Þá voru málefni Rafmagnsveitna ríkisins í algerri sjálfheldu, bæði hvað rekstur snerti og framkvæmdir. Því þurfti að taka ákvörðun til að koma málunum úr þessari sjálfheldu. Ég veit að hv. 2. þm. Austurl. veit það og man, að á Reyðarfirði hafði legið efni í raforkustreng til Norðurlands og hafði ekki fengist útleyst vegna fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. Segja má að þegar ég tala þannig, þá sé blandað saman rekstrarvanda og stofnfjárvanda, en í raun og veru blandast þetta saman að meira eða minna leyti og hefur gert, og þá var gerð þessi samþykkt að hækka hitunartaxtann um 25%. Eins og hæstv. forsrh. hefur gert grein fyrir, þá var sú ákvörðun byggð á till. nefndar sem hafði verið skipuð til þess að gera till. um úrræði í málum Rafmagnsveitna ríkisins. Tekið var fram í till. þeirrar nefndar, að eftir þá hækkun yrði samt hitunarkostnaðurinn ekki hærri en olíukyndingarkostnaður. Þessi samþykkt ríkisstj. var því byggð á alveg ákveðinni forsendu. Síðan komu svo fram og maður fór að heyra aðrar upplýsingar. Segja má að það hafi verið vanræksla af okkar hálfu að ganga ekki betur úr skugga um að það væri allt rétt og nákvæmt, sem fyrir okkur var lagt. En satt að segja fannst mér persónulega að búið væri að bíða nógu lengi eftir ákvörðun í þessum málum þó að hún væri ekki dregin öllu lengur. Eftir að það fór að heyrast, að þetta mundi ekki vera rétt, þá var einmitt af ríkisstj. hálfu óskað eftir nákvæmum upplýsingum um þessa sundurliðun, bæði frá Rafmagnsveitum ríkisins og Þjóðhagsstofnun. Eitt minnisblað er komið í mínar hendur um þetta efni. Það er ekki sú nákvæma sundurliðun sem ég óskaði eftir og ríkisstj. samþykkti að fengin skyldi. Það verða að koma nákvæmari upplýsingar um þetta efni til þess að menn geti vitað hvað rétt er í því efni. Ég segi: Mitt atkv. með þessari hækkun var byggt á þessari forsendu. Ef hún reynist ekki rétt, þá tel ég ekki mitt samþykki fyrir þeim fölsku forsendum og áskil mér allan rétt til þess að taka þá ákvörðun til endurskoðunar. Þessi ákvörðun varð þó til þess að málið 1osnaði úr þeirri sjálfheldu, sem það var í, og efnið fékkst leyst út á Reyðarfirði og fleira. Vona ég að hv. 2. þm. Austurl. meti það nokkurs. Hitt er svo annað mál, að fjárhagsvandi Rafmagnsveitna ríkisins var ekki leystur með þessari samþykkt ríkisstj. þá, hvorki raunar rekstrarvandinn né heldur stofnfjárvandinn. Þessi hækkun á hitunartaxta, sem vitaskuld á bæði við íbúðarhúsnæði og eins náttúrlega atvinnuhúsnæði, var ekki talin gefa meira á árinu en 110 millj. kr., þannig að menn sjá að vandinn er ekki leystur, jafnvel þó að þetta komi til framkvæmda 1. maí. En nefndin, sem um þetta fjallaði, hafði aðrar till. fram að færa, m. a. hækkun á verðjöfnunargjaldi úr 13% í 20%. Það átti að gefa nokkuð yfir 200 millj. Þetta er miðað við það sem eftir er ársins. Ríkisstj. taldi ekki fært á þessu stigi, eins og líka hæstv. forsrh. orðaði það áðan og í ræðu sinni um daginn, að fallast á þetta verðjöfnunargjald. Ég undirstrika það, að þar er ekki um neina endanlega ákvörðun að tefla. Verið getur að taka verði þá ákvörðun til athugunar aftur. En eins og málin stóðu þá þótti ekki fært að leggja í að setja þessa verðjöfnun á. En ég tel að það mál sé áfram til athugunar. Að öðru leyti var fjárhagsvandi Rafmagnsveitna ríkisins ekki leystur nema á þann hátt að framlengja eða fá lán til þess að standa undir þeim skuldbindingum sem á þeim hvíldu, bæði vegna rekstrarhalla og eins vegna stofnfjárframkvæmda, sem sumpart voru skuldir sem höfðu komið til vegna þess að framkvæmdir höfðu farið fram úr áætlun, sumpart vegna þess að talið var óhjákvæmilegt - og var óhjákvæmilegt - að stofna til vissra framkvæmda, eins og t. d. rafstrengsins til Vestmannaeyja, sem ekki hafði verið gert ráð fyrir. Ég lít því svo á, að eftir sem áður sé höfuðfjárhagsvandi þessa fyrirtækis óleystur. Það má segja, að honum sé skotið á frest með lántökum. Eftir biður ákvörðun um það, hvernig þessar lántökur verði greiddar. Það er engin ný bóla, að Rafmagnsveitur ríkisins séu í fjárhagsvanda, og til þess liggja sjálfsagt skiljanlegar ástæður. Svo er og svo hefur verið á undanförnum árum. Í þeirri stjórn, sem við sátum saman í ég og hv. 2. þm. Austurl., kom það, að ég best man, fyrir æ ofan í æ, að glíma varð eftir á við nokkurn fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. Hann var greiddur. Ég man ekki betur en ríkið tæki á sig oftar en einu sinni vissan hala í þeim efnum. Ég held að hv. 2. þm. Austurl. hafi lagt óleyfilega mikið í orð hæstv. forsrh., þegar hann vildi túlka þau svo, að þau hefðu verið tilkynning til landsmanna um að aðrir taxtar yrðu hækkaðir. Það, sem forsrh. sagði og hann endurtók áðan, var það, sem samþykkt var á ríkisstjórnarfundi og ekki er óeðlileg samþykkt að mínum dómi þegar menn standa andspænis svona vanda, að teknir skyldu til skoðunar allir taxtar og rekstur þessa fyrirtækis. Þetta verð ég að telja eðlilegt þegar svona stendur á, og það má hver lá mér sem vill að ég telji slíkt eðlilegt. En að það hafi verið gert í því skyni eða með það sérstaklega fyrir augum að hækka taxta og auka þar með á mismunun er alröng túlkun. Það er reyndar mín skoðun, sem ég get vel sagt hér, að ekki verði hægt að bæta þennan halla, sem er þarna um að ræða, með hækkun taxta, það verði ekki gert nema af almannafé, þjóðfélagið taki það á sig. En það detta engir peningar til þess ofan af himnum. Þetta verður ekki gert nema með því að jafna niður, afla tekna eða þá að spara einhvers staðar á móti sem því svarar. Þetta veit hv. 2. þm. Austurl. allra manna best. Það er ekki um neitt annað að ræða í því eini en að horfast í augu við staðreyndir. Ég hef ekki trú á því, að hægt sé að rétta þennan halla á annan hátt. Hitt er annað mál, hvort menn vilja afskrifa þetta á þessu ári, næsta ári eða dreifa því á eitthvað fleiri ár. Það er annað mál. En spá mín er sú, að svo muni fara, hvaða orðalag sem menn vilja nota um það, hvort sem þeir vilja nota það orðalag, að menn neyðist til þess, eða eitthvert annað orðalag, að ekki verði hjá því komist að ríkissjóður taki þetta á sig. Það er meira fé, sem þar er um að ræða, en því verði jafnað niður með taxtabreytingu. Skal ég þá ekkert fara út í alla þessa taxta og meðaltaxta, því að búið er að gera það svo flókið mál, að fyrir mig sem leikmann er aldeilis óskiljanlegt og ógerlegt að bera það saman. Hv. 2. þm. Austurl. var að leita mjög eftir því, hver væri stefna Framsfl. í þessum efnum. Það liggur nú ljóst fyrir, að stefna Framsfl. er að reyna að stefna að sem mestum jöfnuði í rafmagnsverði. Líklegustu leiðina til þess telur hann þá, að það verði einn framleiðsluaðili rafmagns, hvort sem menn vilja kalla það Landsvirkjun eða eitthvað annað, sem síðan selji dreifingaraðilum, héraðsveitum, landshlutaveitum - eða hvað sem menn vilja kalla það. Ég held að þetta sé líklegasta leiðin til þess að stefna að jöfnuði. Þar með er alls ekki tryggt að sama rafmagnsverð verði alls staðar vegna þess að það liggur í hlutarins eðli, að dreifingarkostnaðurinn á hinum ýmsu svæðum verður ólíkur. Því getur vel verið, að við hliðina á þessu þyrfti til að koma einhver verðjöfnun, og kannske verður aldrei fullum jöfnuði náð. Þetta er sú stefna sem við teljum líklegasta til þess að koma á jöfnuði. Þessa stefnu okkar höfum við markað í þáltill. Það er ekkert launungarmál, að samstarfsflokkur okkar hefur nokkuð önnur sjónarmið í þessu máli, - ekki að því leyti til, að hann vill að sjálfsögðu stefna að sem mestum jöfnuði í raforkuverðinu, en hann telur, þó að ég eigi nú ekki að vera að túlka hans sjónarmið, að hægt sé að ná því - skulum við segja - eftir öðrum leiðum, og leggur þá áherslu á landshlutaframleiðslufyrirtæki, væntanlega út frá því sjónarmiði að sjálfs sé höndin hollust og að heimamönnum sé best trúandi til þess að fara með þau fyrirtæki og þann rekstur. Annars eru þeir réttir aðilar til þess að skýra sína stefnu í þessum efnum. En ég er ekki að ljóstra upp neinu leyndarmáli í þessu efni, vegna þess að það er vitað mál að sjónarmið eru skipt að þessu leyti. Og það er ekkert undarlegt, þó að ágreiningur sé um efni sem þessi á milli samstarfsflokka. Sett hefur verð stjórnskipuð nefnd til þess að fjalla um þessi málefni, um stjórn og skipulag þessara mála. Sú nefnd er að starfi. Og ég veit að hv. 2. þm. Austurl. hlýtur að vera mér sammála um það, jafnþaulvanur stjórnmálamaður og með allra manna lengstan þingsetualdur að baki, að þegar þannig er í pottinn búið reyna auðvitað samstarfsflokkarnir í þeirri stjórnskipuðu nefnd að athuga, hvort þeir geti fundið samnefnara fyrir hinar tvær ólíku stefnur sínar. Þess vegna getur hann varla talið eðlilegt, að við látum reyna á það í þinginu núna, hvort þáltill. okkar hefur fylgi, fyrr en séð er hvort í þessari stjórnskipuðu nefnd fæst niðurstaða. Herra forseti. Ég sé að ég gæti talað miklu lengur um þetta, en ég held ég láti hér staðar numið. Ég vona að ég hafi undirstrikað það, hver stefna Framsfl. er í þessum efnum, og hv. 2. þm. Austurl., sé ekki í vafa um það, en enn fremur sjónarmið Framsfl. til ákvörðunartöku í sambandi við þessi vandamál Rafmagnsveitnanna, sem hafa verið til meðferðar að undanförnu og helst til langan tíma hefur tekið að mínum dómi að taka ákvörðun um.