Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. Ólafur Björnsson): Herra forseti. Fjhn. hefur haft mál það, sem hér liggur fyrir, til meðferðar, en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur hún ekki náð samstöðu um afstöðu til þess. Við fjórir nm., sem stöndum að meirihlutaálitinu á þskj. 441, mælum með því, að það verði samþykkt. Tveir þeirra nm., sem að meirihlutaálitinu standa, hafa þó skrifað undir það með fyrirvara, og skil ég afstöðu þeirra á þann hátt, að þeir séu samþ. frv. að meginefni til, en áskilji sér rétt til aths. við einstaka liði þess og eftir atvikum til þess að flytja eða fylgja brtt. við frv. Tveir nm. hafa hins vegar skilað séráliti, og einn nm. var fjarstaddur afgreiðslu málsins vegna veikinda. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða einstaka liði þessa frv., en vísa í því efni til grg. fyrir því og framsöguræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. málsins. Á frv. þetta ber að líta sem lið í þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið á þessum vetri af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að mæta þeim mikla vanda, sem að hefur steðjað í efnahagsmálum þjóðarinnar, og er því í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að þau beri á góma almennt við meðferð þessa máls, en ég mun þó ekki lengja um um málið með því að ræða þessa almennu hlið þessara mála að öðru leyti en því að gera hér nokkrar aths. við ræðu hv. 11. þm. Reykv. við 1. umr. málsins. Þó að ræða hv. þm. væri að meginefni hófleg og málefnaleg voru ýmis atriði í henni, sem mér finnst, að ekki megi vera óleiðrétt, en harma það að öðru leyti, að hv. þm. er ekki viðstaddur á þessum fundi enn þá, en við því er ekki neitt að gera. En ég tek það fram, að þær aths., sem ég hér mun gera við ræðu þessa hv. þm. við 1. umr. málsins, eru algerlega á mína eigin ábyrgð, þannig að aðrir þeirra nm., sem að meirihlutaálitinu standa, bera þar ekki ábyrgð á. Hv. þm. hélt sig við sama heygarðshornið og hv. stjórnarandstæðingar hafa svo oft gert, síðan þing kom saman eftir nýárið, þegar hann talaði um hina skökku útreikninga, sem gerðir hefðu verið, er ákvörðun var tekin um nýja gengisskráningu í nóv. s.l. Þó að ég fjallaði að vísu ekki um þau mál á sínum tíma, er það mín skoðun, að fullyrðingin um slíka reikningsskekkju sé úr lausu lofti gripin. Ekkert liggur fyrir um það, að þeir útreikningar hefðu ekki að fullu staðizt að óbreyttum þeim forsendum, sem eðlilegt var að byggja á á þeim tíma, sem gengisskráningin var ákveðin. En hins vegar breyttust þessar forsendur, eins og kunnugt er, síðar í óhag, bæði að því er snerti afurðaverð og afkomu frystihúsanna, þannig að gengislækkunin náði skemmra til lausnar vandamálum útflutningsatvinnuveganna en menn höfðu gert sér vonir um, þegar hún var ákveðin, og hefur sú saga raunar svo oft verið nánar rakin í umr. hér á hv. Alþ., að ég tel óþarft að gera það einu sinni enn. Það er nú einu sinni svo, að í efnahagsmálum eru ekki til nein töfraúrræði, sem leyst geti allan vanda í eitt skipti fyrir öll og á hverju sem gengur, enda hafa slík úrræði aldrei verið boðuð af neinum í sambandi við þær efnahagsráðstafanir sem gerðar hafa verið í vetur. Og ég dreg líka mjög í efa jafnvel þótt kunnugt hefði verið um hina óhagstæðu þróun í afurðasölumálum og hina óhagstæðu afkomu frystihúsanna á þeim tíma, þegar gengisskráningin var ákvörðuð - að hún hefði, jafnvel þótt slík vitneskja hefði þá legið fyrir, verið ákveðin önnur en raun varð á. Öllum er nú í fersku minni, til hverra átaka þær verðhækkanir, sem gengislækkunin olli hafa leitt á vinnumarkaðinum, og hvað hefði þá orðið, ef hún hefði orðið enn þá meiri. Minni gengislækkun hefði hins vegar gert óhjákvæmilegar stórfelldar, nýjar skattaálögur til greiðslu meiri uppbóta á útflutningsafurðir, og tel ég ólíklegt, að vandinn í efnahagsmálunum hefði orðið minni, ef til slíks hefði komið, en hann nú er. Hv. 11. þm. Reykv. taldi, að till. þær sem í frv. felast, væru að verulegu leyti fremur sýndartill. en raunverulegar sparnaðarráðstafanir, sumpart vegna þess að lántökur væru látnar koma í stað tekjuöflunar og loks væri í sumum tilvikum aðeins um breytingar áætlunarupphæðar að ræða. Það hefur nú í rauninni engin tilraun verið gerð til þess að draga fjöður yfir það, að þetta á við um ýmsa liði till., en ég sé ekkert óeðlilegt við það, að slíkar leiðir séu að einhverju leyti farnar, eins og aðstæður eru nú, til þess að koma jafnvægi á í ríkisbúskapnum. Hvað fyrsta atriðið snertir, þ.e. að sparnaðartill. geti ekki komið að fullu til framkvæmda á þessu ári, má á það benda, að það er ekkert aðalatriði að tryggja hallalausan ríkisbúskap á hverju einstöku ári, enda tæpast unnt vegna þeirra sveiflna, sem þjóðarbúskapur okkar er undirorpinn. En hins vegar verður að gera þá kröfu til gætilegrar fjármálastjórnar, að komið sé í veg fyrir varanleg áhrif þenslu og verðbólgu á hallann á ríkisbúskapnum. Hvað annað atriðið, lántökurnar, snertir, finnst mér það fullkomlega verjandi undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, að taka að einhverju leyti lán til framkvæmda, sem að öðru leyti eru þess eðlis, að fjáröflun til þeirra með þeim hætti megi teljast eðlileg; útgjöld vegna hægri umferðar eru einmitt dæmi um það. Hér er um að ræða útgjöld í eitt skipti fyrir öll vegna umbóta í umferðarmálum, og má telja eðlilegt að dreifa þeim á fleiri ár í stað þess að greiða þau að fullu með rekstrartekjum eins árs, þegar ríkissjóður á líka við sérstaka örðugleika að etja eins og nú er. Hvað snertir þriðja atriðið, sem hv. þm. nefndi, þ.e. að breytt sé áætlunarupphæðum, er það auðvitað rétt, að raunhæfur sparnaður getur slíkt ekki talizt út af fyrir sig, en að því leyti sem ný athugun á einstökum útgjaldaliðum fjárl. hefur leitt til þess, að fært hefur þótt að lækka þá liði eitthvað, má líta á það sem ráðstöfun tekjuafgangs, sem ella hefði orðið, og getur slíkt ekki talizt óeðlilegt, enda er hér raunar ekki um stóra liði að ræða miðað við heildarfjárhæð þessa frv. Hv. þm. varaði við þeim sparnaði í skóla- og menntamálum, sem fyrirhugaður er, og benti á þýðingu menntunar og sérhæfingar fyrir efnahagslegar framfarir. Um þetta er ég honum í rauninni algjörlega sammála, að þáttur menntunarinnar í aukningu framleiðsluafkasta verður vart ofmetinn. En í því sambandi ber þó að hafa það hugfast, að sé rætt um mikilvægi menntunarinnar í þessu sambandi, er það, sem máli skiptir, hvers konar menntun áherzla er lögð á, fremur en hitt, hverju heildarútgjöldin til menntamála nema. Hv. þm. minntist réttilega á hin miklu framleiðsluafköst í Bandaríkjunum í þessu sambandi og á þann þátt, sem sérhæfing og menntun er talin eiga í þeim. Nú er ég ekki viss um, að Bandaríkin leggi í meiri kostnað við skólamál að tiltölu en t.d. ýmsar þjóðir Vestur-Evrópu, en þeir leggja megináherzlu á þá menntun, sem mesta þýðingu hefur fyrir framleiðsluafköstin, svo sem tækni, vissar greinar raunvísinda, skipulagningu o.fl. Hin svonefndu húmanísku fræði, sem lengst af hafa verið uppistaðan í okkar skólakerfi, hafa í þessu sambandi miklu minni þýðingu, þó að ég vilji sízt halda því fram, að slík menntun hafi ekki gildi í sjálfu sér. Hv. þm. vitnaði í lok ræðu sinnar í skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar, sem liggur hér á borðum okkar þm., þar sem talið er, að neyzlan á mann sé meiri hér á landi en í nokkru öðru aðildarríki stofnunarinnar að Bandaríkjunum undanskildum. Taldi hv. þm. mál til þess komið að fara að stjórna, eins og hann orðaði það, og draga úr þeirri óhóflegu eyðslu, sem verið hefði hér að undanförnu. Hér kem ég að því, sem ég tel í rauninni það athyglisverðasta, sem fram kom í ræðu hv. þm. - því að mér finnst að því leyti ástæða til þess að fagna þeim viðhorfum, sem fram koma í þessum ummælum - að það hefur einmitt verið kjarni þess boðskapar, sem hæstv. ríkisstj. hefur flutt þjóðinni undanfarna mánuði, að vegna þeirra áfalla, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir, sé óhjákvæmilegt að minnka neyzluna eða m.ö.o. að skerða kjörin, sem auðvitað er það sama. Hins vegar hefur það ef til vill verið skyssa hjá hæstv. ríkisstj. að fara ekki í smiðju til hv. þm. til þess að orða þetta á þann veg, að sem bezt láti í eyrum, því að kjaraskerðing er ekki fallegt orð, en að minnka þurfi neyzlu eða eyðslu á erfiðleikatímum, lætur vafalaust miklu betur í eyrum flestra; auðvitað er þetta það sama, en aðeins orðað á mismunandi hátt. Og menn taki eftir því, að hér er um að ræða önnur viðhorf hjá hv. þm., þegar hann talar um nauðsyn kjaraskerðingar - að vísu orðað öðruvísi - heldur en þau viðhorf, sem hans flokkur virðist hafa haft að undanförnu til þessara mála, því að því hefur einmitt verið neitað, að þeir erfiðleikar, sem nú væri við að etja, gerðu nauðsynlega kjaraskerðingu af nokkru tagi. Því hefur jafnvel verið haldið fram og verið aðalatriði í málflutningi flokksins, að það hafi verið ósvinna á sínum tíma, þegar lög um verðtryggingu launa voru afnumin fyrir s.l. áramót. Þau hefðu átt að standa óbreytt, svo að þannig hefði átt að lögbinda það, að kjör allra launþega, sem eru meginþorri þjóðarinnar, mættu ekki rýrna. Og nú er það þannig samkv. l., eins og kunnugt er, að kjör fjölmennustu atvinnurekendastéttar landsins - bændanna - eru tengd kjörum verkalýðsins. Í þessu sambandi má minna á það, að í rauninni væru efnahagsmálin ákaflega auðveld úrlausnar, ef það væri hægt, þegar þjóðarbúskapurinn verður fyrir verulegum áföllum, að lögfesta bara, að kjörin skuli alls ekki rýrna, en ég hygg, að hv. framsóknarmönnum sé það í rauninni jafnljóst og okkur hinum, að svo auðleyst eru vandamálin ekki og að slík lagafyrirmæli væru ekki líkleg til að ná tilgangi sínum, ef raunhæfan grundvöll fyrir slíku vantaði. Slíkt mundi annaðhvort leiða til óstöðvandi verðbólguþróunar eða atvinnuleysis og sennilega til hvors tveggja. Nú hygg ég, að hv. þm muni sízt af öllu neita því, að ekki hafi hitt og þetta verið gert undanfarna mánuði til þess að minnka neyzluna eða skerða kjörin, hvort orðalagið, sem menn nú vilja velja. Gengið hefur verið lækkað, sem hlýtur að draga úr innflutningi neyzluvarnings, ferðalögum til útlanda og annarri gjaldeyrisnotkun. Áfengi og tóbak hefur verið hækkað, og dregið hefur verið úr niðurgreiðslum o.s.frv., en allt þetta hlýtur að draga verulega úr neyzlu auk þess, sem keðjuverkandi samdráttur í tekjum vegna minni eftirspurnar eftir vinnuafli dregur auðvitað líka úr neyzlunni. Um hitt má auðvitað alltaf deila, hvort kjaraskerðingin komi réttlátlega niður. Ekki tel ég þó vafa á því, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, bitna meira á efnafólki en hinum efnaminni, þó að hjá hinu verði auðvitað ekki komizt, að ráðstafanir af því tagi, sem hér er um að ræða, hljóti einnig að bitna á efnaminna fólki. Þó að flestir séu sammála um það út af fyrir sig, að byrðarnar eigi fremur að leggja á breiðu bökin, eins og það er orðað, þegar þjóðarbúið verður fyrir áföllum, þá er það nú einu sinni svo, að breiðu bökin eru svo miklu færri en þau mjóu, að sé þungi byrðanna verulegur, þá verður ekki hjá því komizt að leggja hann að einhverju leyti á mjóu bökin líka. Neyzla efnafólks er heldur ekki svo frábrugðin neyzlu hinna efnaminni, að allar ráðstafanir til þess að draga úr neyzlunni hljóti ekki að einhverju leyti að bitna á báðum. Annars ber, eins og ég sagði, að fagna þessari viðurkenningu hv. varaform. Framsfl. á því, að kjaraskerðing sé óhjákvæmileg, þó að ég hafi, eins og ég áður sagði, hingað til ekki orðið var við aðra afstöðu þeirra framsóknarmanna til þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið til þess að draga úr neyzlu og gjaldeyrisnotkun, en þá, að slíkar ráðstafanir væru með öllu óþarfar og ástæðulausar. Hitt var mér ekki með öllu ljóst, hvað hv. þm. var að fara, þegar hann talaði um, að þeirri kjaraskerðingu, sem hann viðurkenndi, að nauðsynleg væri, þyrfti að stjórna, eins og hann orðaði það. Það hafa þegar, eins og ég benti á, verið gerðar allvíðtækar ráðstafanir til þess að draga úr innflutningi og annarri gjaldeyrisnotkun. Er ekki vafi á því, að áhrifa þessara aðgerða á innflutning hlýtur að fara að gæta mjög á síðari hluta þessa árs og jafnvel fyrr. Vera má þó, að frekari ráðstafana í þessu efni kunni að verða þörf, áður en yfir lýkur. En eigi ekki að hverfa frá þeirri stefnu í viðskiptamálum, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt frá því, að hún kom til valda fyrir rúmum átta árum, þá verða slíkar hömlur að vera almenns eðlis, en ekki í þeirri mynd, að horfið verði á ný að leyfa úthlutuninni, sem var aðalhagstjórnartækið, ef svo mætti segja, fyrir valdatíð núv. hæstv. ríkisstj., þannig að hafi hv. þm. haft það í huga, er hann talaði um nauðsyn meiri stjórnar, þá vona ég a.m.k., að hæstv. ríkisstj. megi áfram bera gæfu til þess að grípa ekki til þeirra úrræða á hverju, sem gengur. En ástæðurnar til þess, að ég tel slíkar ráðstafanir ekki til bjargráða þrátt fyrir þá örðugleika, sem nú er við að etja, eru þrenns konar: Í fyrsta lagi er ólíklegt, að þær nái þeim tilgangi að skapa nokkurt jafnvægi í gjaldeyrisviðskiptum eins og viðhorfin eru nú. Greiðar og auknar samgöngur við útlönd mundu gera það miklu auðveldara að fara í kringum innflutningshöft og aðrar beinar hömlur á gjaldeyrisviðskiptum en var t.d. á haftaárunum fyrir stríð og fyrst eftir stríðið. Í öðru lagi má telja víst, að í kjölfar þess, að slíkar hömlur yrðu teknar upp, mundi þegar í stað sigla umfangsmikill svartur gjaldeyrismarkaður með þeim álitshnekki fyrir landið og þeirri spillingu, er af honum leiddi. Annað atriði er það, að langvarandi reynsla af leyfaúthlutunarfyrirkomulaginu um nær 30 ára skeið eða nær óslitið á tímabilinu frá 1930–1960 var ekki með þeim hætti, að slíkt sé hvatning til þess að taka slíkt fyrirkomulag upp að nýju. Úthlutunarnefndirnar voru að jafnaði skipaðar fulltrúum þeirra stjórnmálaflokka, sem með völdin fóru. Mátti telja það eðlilegt, því að nefndirnar voru, eins og ég sagði, aðaltækið, sem beitt var á þessum tíma til þess að stjórna efnahagsmálunum. Þessir fulltrúar stjórnmálaflokkanna litu svo á, að það væri meginhlutverk sitt að berjast fyrir sem mestum leyfaveitingum til handa fyrirtækjum og einstaklingum, sem studdu þeirra flokk. Nefndirnar voru því óneitanlega búkollur fyrir okkar flokka, því að menn gátu ekki vænzt þess, að neinn berðist fyrir umsóknum þeirra, hvort heldur var fyrir innflutningsleyfi, ferðagjaldeyrisleyfi, leyfi til þess að kaupa bíl eða jeppa eða fjárfestingarleyfi til þess að byggja íbúðarhús eða jafnvel fjós, nema greidd hefðu verið refjalaust gjöld til flokkssjóða og áskriftagjöld til blaða flokksins, og munum við, sem sæti eigum hér á hv. Alþ. að vísu vera sammála um, að þetta hafi verið kostur þessa skipulags. Ég býst ekki við, án þess að ég sé kunnugur fjárreiðum nokkurs stjórnmálaflokks, hvorki míns eigin né annarra, að þær standi yfirleitt með þeim blóma hjá neinum flokki, að menn telji vanþörf á aðhaldi fyrir stuðningsmenn flokksins, til þess að menn greiði sín gjöld til flokkanna og styrki þá á annan hátt, og vissulega voru úthlutunarnefndirnar mikið aðhald í þessum efnum. Það er kannske engin tilviljun, að farið er að tala um blaðadauðann og aðra örðugleika á því að halda gangandi stjórnmálablöðum og jafnvel stjórnmálaflokkum af fjárhagsástæðum, eftir að innflutningsverzlunin og gjaldeyrisverzlunin var gefin frjáls. Nú skyldi maður sízt af öllu ætla það, að minni búsorgir eins og það hefur verið orðað, eða auknar þjóðartekjur, geri menn ófúsari til þess að greiða sín framlög til hugsjónabaráttunnar. Nei, ætli þetta eigi ekki rót sína að rekja til þess, að það aðhald, sem úthlutunarnefndirnar áður sköpuðu í þessu sambandi, er nú ekki fyrir hendi. Þó að við allir teljum þetta sjálfsagt kosti á skipulaginu, má ekki loka augunum fyrir því, að það hafði líka sína ranghverfu. Hún var sú, að öllum skynsamlegum efnahagslegum sjónarmiðum var í rauninni varpað fyrir borð með þessu fyrirkomulagi. Ekkert tillit var tekið til þess, hvort innflutningsfyrirtækin gerðu hagstæð innkaup fyrir þjóðarbúið, þegar leyfunum var úthlutað, en frelsi í innflutningsverzluninni tryggir einmitt svo sem slíkt yfirleitt verður tryggt, að það verða sjálfkrafa þeir, sem flytja inn ódýrastar vörur, sem að innflutningsverzluninni sitja. Fyrir land, sem er svo mjög háð utanríkisviðskiptum sem Ísland, hlýtur slíkt að vera mikils virði. En í þriðja lagi er það í rauninni skilyrði fyrir því, að þjóð sé hlutgengur aðili að efnahagssamstarfi þjóða í milli, að ekki sé beitt beinum gjaldeyrishömlum, og leiðir slíkt raunar af því, að slík samvinna þjónar að jafnaði þeim megintilgangi að tryggja sem frjálsust viðskipti þjóða á milli. Nýlega var samþ. í einu hljóði hér á hv. Alþ. heimild til handa hæstv. ríkisstj., til þess að Ísland gerist aðili að GATT, en GATT-samningarnir takmarka einmitt mjög heimild aðildarríkjanna til þess að beita innflutningshöftum, og að því leyti sem slíkt er heimilað, þá er gert ráð fyrir framkvæmd þeirra með mjög ólíkum hætti og þeim, sem ávallt var á hafður, er höftum var beitt hér á landi. En sæmilegt jafnvægi í ríkisbúskapnum er skilyrði þess, að jafnvægi geti einnig ríkt í þjóðarbúskapnum í heild. Og þó að sá sparnaður, sem ráðgerður er með þessu frv., sé auðvitað ekki stór hluti ríkisútgjaldanna í heild, þá hygg ég samt, að þrátt fyrir ágreining, sem vafalaust er fyrir hendi, um einstaka liði frv., sé varla ágreiningur um það hér í hv. d., að hér sé um að ræða spor í rétta átt. Því ber engan veginn að neita, að með samþykkt frv. er skert ýmiss konar þjónusta hins opinbera við borgarana, sem æskilegt væri að geta veitt og enginn ágreiningur væri sennilega um, að bæri að veita, ef betur áraði. En jafnframt ber á það að líta - þar sem allir virðast nú sammála um, að þjóðin verði að herða ólina, þannig að neyzlu einstaklinganna verði að minnka - að Alþ. ber, að mínu áliti, siðferðileg skylda til þess að sýna nokkurn lit á því að draga einnig úr neyzlu hins opinbera eða samneyzlunni, sem sumir nefna svo, þó að um hitt megi auðvitað deila, hvort nóg sé að gert í því efni með samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að lengja þessar umr. mikið, en ég heyrði það á hv. síðasta ræðumanni að hann virðist ekki vera sama sinnis og við gáfum í skyn á síðasta fundi hér, þegar þetta var til umræðu, þ.e. að við mundum ekki lengja umr. mikið, því að hann hélt hér erindi, sem var að mörgu leyti víðs fjarri því, sem þetta frv. fjallar um, og það er efni í langa svarræðu út af fyrir sig, en það mun nú sjálfsagt gefast tækifæri til þess, þótt síðar verði og mun ég ekki fara neitt út í það. Frv. það, sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, til lækkunar á ríkisútgjöldum hefur verið lítillega rætt í fjhn. Með þessu frv. er fyrirhugað að lögfesta lækkun á ýmsum útgjaldaliðum, nýsamþykkta, enda þótt till. frá stjórnarandstæðingum um sömu útgjaldaliði væru kolfelldar við fjárlagaafgreiðsluna. Þá voru þær lækkunartill. taldar sýndarmennska ein og ábyrgðarleysi, en nú eru þær góðra gjalda verðar og að sjálfsögðu taldar til dyggða. Þó að ég ætli ekki að tefja þessar umr. lengi, þá mun ég fara nokkrum orðum um þessar till. hér, sem eru nokkurs konar aukaútgáfa fjárl. fyrir árið 1968. Gengislækkunin var framkvæmd í nóv. s.l. Í grg. sérfræðinga þeirra, er um það mál fjölluðu, var því skýrt og afdráttarlaust lýst yfir, að hið nýja gengi væri við það miðað, að útgerð og fiskvinnsla yrði starfrækt án uppbóta eða framlaga frá ríkissjóði. Að baki þessum upplýsingum var talin liggja sú bezta vitneskja um ástand atvinnuveganna, sem nokkru sinni hefði verið fyrir hendi, en því miður hafa staðhæfingar og útreikningar um, að hið nýja gengi leysti allan vanda, reynzt markleysa. Allar þær ráðstafanir, sem síðar hefur þurft að gera, sanna það áþreifanlega, að á útreikningunum var ekkert að byggja. Þess vegna urðu tollalækkanir 160 millj. kr. í stað 250 millj. kr., eins og talað var um. Þess vegna þarf að leggja á nýjar álögur og þess vegna er þetta frv. komið fram hér til að lögfesta niðurskurð á fjárl. Enda kemur það fram í aths., sem þessu frv. fylgja, að síðari athuganir hafa leitt í ljós, að ríkisstj. hefur talið óumflýjanlegt að beita sér fyrir sérstakri fjárhagsaðstoð við bátaútveg og fiskvinnslustöðvar á þessu ári. Frá því að gengið var fellt í lok nóv. og fram í jan. þegar samningar voru gerðir við fiskiðnaðinn, hafði þó ekkert það gerzt varðandi afkomu þjóðarinnar, sem gaf sérstakt tilefni til aukinnar tekjuþarfar ríkissjóðs, ef útreikningar þeirra vísu manna í sambandi við gengislækkunina hefðu verið réttir. En það virðist hafa verið öðru nær. Þær upplýsingar, sem á var byggt, voru ekki eins glöggar eða greinargóðar, eins og af var látið. En hvað sem annars má segja um aðdraganda þessa máls, hljóta menn að fagna þeirri viðleitni, sem sýnd er hér í sparnaðarátt, enda þótt raunverulegur sparnaður sé kannske ekki svo mikill hluti þessa frv., þá er sjálfsagt að viðurkenna viðleitnina. Ég mun ekki rekja hverja einstaka grein eða hvern lið frv. hér. Það hefur áður verið gert og ekki ástæða til að endurtaka það allt saman. Ég er heldur ekki svo kunnugur þessum málum, og við lestur þessa frv. virðist mér vera sá galli á því, að sé visað til einstakra ákveðinna liða, sem lækka á í fjárl. er ekki tiltekið um undirliði, svo að ekki er hægt að sjá, hvort verið er að ræða um lækkun á rekstrarkostnaði eða fjárfestingu - a.m.k. ekki fyrir þá, sem ekki eru því kunnugri völundarhúsi fjárl. Frv. þessu má skipta í nokkra þætti. Í fyrsta lagi þann þáttinn, sem leysa á með lánsfé, þ.e. framkvæmd laga um hægri umferð, sem talið er samkv. 3. gr. frv., að þurfi að vera 18.4 millj. kr., og framkvæmdir við menntaskólana og Landspítalann, sem 2. gr. fjallar um. Samtals er þetta 81 millj. kr. Þarna fylgir og með heimild til lántöku fyrir ríkissjóð að upphæð 62 millj. kr. vegna skólanna og Landspítalans og heimild til fjáröflunar vegna laganna um hægri umferð. Þessum málaflokkum á að koma í framkvæmd. Það er yfirlýst af hálfu ríkisstj. Nú skal heimil lántaka, og virðist þó sú skoðun, sem kom fram af hálfu ríkisstj. við afgreiðslu fjárl. að ekki væri rétt að þrengja hinn almenna lánamarkað atvinnuveganna með lántökum ríkissjóðs, ekki eiga minni rétt á sér í dag en í des. s.l. Þá taldi ríkisstj. lántökuleiðina ófæra eða illfæra; nú er hún fær að dómi ríkisstj. Ef lántökuleiðin var illfær í des., þá er hún algjörlega ófær í dag að minni hyggju; ástand þessara mála er þannig. En svona geta menn, að því er virðist, litið ástandið misjöfnum augum. Þá kemur annar flokkur, sem er um 77 millj. kr. Í þeim flokki ber mest á þeim upphæðum, sem fella á niður, t.d. framlag til Fiskveiðasjóðs 30 millj. kr., Aflatryggingasjóðs 11 millj. kr. og 10 millj. kr. til Ríkisábyrgðasjóðs. Varðandi þessa liði er það að segja, að afkoma bátaútvegsins er þannig, að mikill hluti bátaflotans liggur nú undir uppboði vegna vanskila undanfarinna ára við Fiskveiðasjóð. Nú þegar - eða hinn 1. apríl - mun Fiskveiðasjóður auglýsa uppboðin, ef marka má tilkynningar sjóðsins, og það er meginhluti bátaflotans, sem fellur undir þetta. Fiskveiðasjóður hefur haft minni tekjur en búizt var við, þar sem miklu færri aðilar gátu samið við sjóðinn á síðasta ári og komið lánum sínum í lag en reiknað hafði verið með. Þess vegna má búast við því, að það reynist erfitt að vera án þess framlags frá Fiskveiðasjóði. Hjá Fiskveiðasjóði lágu um s.l. áramót óafgreiddar lánabeiðnir upp á 120 millj. kr. Virðist því sjóðurinn hafa nægt verkefni, þó að hann fengi þessa peninga. Hins vegar er það alveg rétt, sem kom fram í ræðu hæstv. fjmrh., að sú ráðstöfun að leggja fram fé í stofnfjársjóð fiskiskipa - og frv. um það hefur verið lagt fram - mun mjög bæta afkomu Fiskveiðasjóðs og einnig vera til góðs fyrir bátaútveginn. Persónulega finnst mér það vera mjög til bóta og raunhæf ráðstöfun til handa bátaútveginum. En stofnfjársjóðurinn á ekki að hafa áhrif að minni hyggju nema frá ársbyrjun 1968. Sá sjóður á ekki að sinna fyrri tíma vanskilum, svo ógreiddar afborganir og vextir frá fyrri tímum eru eftir sem áður í vanskilum og óinnheimt. Um framlagið til Aflatryggingasjóðs er það að segja, að ekki eru nokkrar líkur til þess, að sjóðurinn gæti verið án þessa framlags. Það er að vísu gert ráð fyrir því í aths. við frv., að fjárhagur sjóðsins hafi reynzt svo góður við athugun, að hann gæti verið án þessa. Ég held, að það sé á misskilningi byggt. Fyrir þessu þingi liggja hér ákveðin mótmæli frá L.Í.Ú. gegn því, að fjárveiting þessi verði felld niður. Þau mótmæli eru af kunnugum gefin, og ég tel, að sjóðurinn geti alls ekki verið án þessa framlags. Ef afli verður svipaður og í fyrra, mun sjóðurinn ekki geta, þó að hann fengi þetta framlag, sinnt sínu hlutverki - hvað þá ef afli minnkar. Þar sem ég þekki til, a.m.k. í Vestfirðingafjórðungi, er afli mun minni, og hlýtur því að þurfa að koma til bóta úr Aflatryggingasjóði vegna þess landsfjórðungs. Þannig að sá sparnaður, sem þetta á að gefa, virðist tæplega vera fyrir hendi, því að ríkissjóður mun verða að útvega fé til sjóðsins, hvað svo sem líður tölum í þessu frv. hér, og ég tel, að það liggi óhjákvæmilega fyrir, að sjóðurinn geti ekki verið án þessa framlags. Um framlagið til Ríkisábyrgðasjóðs gegnir nokkuð svipuðu máli, að því er ég tel. Á þessu ári munu að öllum líkindum allverulegar greiðslur hugsanlega falla á Ríkisábyrgðasjóð, enda þótt staða bátaútvegsins skáni eitthvað gagnvart Fiskveiðasjóði, hefur það lítil sem engin áhrif gagnvart Ríkisábyrgðasjóði. Bæði er það, að mjög fáir bátar eru með ríkisábyrgðarlán, og ekki síður hitt, að fiskiðnaðurinn á allur í svo miklum erfiðleikum, að óhjákvæmilegt er annað frá mínu sjónarmiði en að fara í „konverteringu“ á lausaskuldum, þ.e. að koma lausaskuldum fiskiðnaðarins í fast form með lengingu lána, og jafnvel að fara í skuldaskil. Það mundi alveg vafalaust þurfa að koma til einhverra eftirgjafa hjá Ríkisábyrgðasjóði. Það hljómar kannske svolítið einkennilega eftir allt góðæristímabilið að tala um skuldaskil, en ég er alveg sannfærður um, eins og málum er háttað, að þetta hlýtur að koma, og því fyrr sem farið er í þetta, því betra. Fjöldamargir reyndir atorkumenn, sem hafa staðið í fararbroddi í fiskiðnaði og útvegi á undanförnum áratugum, eru bókstaflega að brotna niður í daglegum erfiðleikum við það að halda þessu gangandi. Slíkt ástand getur ekki gengið; það má ekki halda helztu mjólkurkú þjóðfélagsins í svelti. Ég skal ekki hér vera að kenna einum eða neinum um þetta ástand. Það sjá þetta allir, og þá er að viðurkenna vandann og takast á við hann. Það verður ekki umflúið frá mínu sjónarmiði. Um skólamálin og menntamálin er það að segja, að enda þótt skólabyggingar hafi risið upp undanfarið fyrir lánsfé, hlýtur að koma að því, að ríkið verði að leggja fram meira fé en áður. Það eru þegar mjög verulegar skuldir vegna skólabygginga. Það kom fram við síðustu afgreiðslu fjárl., að ríkisstj. hyggðist breyta hér um og leggja fram meira fé. Nú er horfið frá því. Ég vildi þó vona, að þær ráðstafanir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, yrðu ekki til þess að torvelda meira en orðið er skyldunám barna í dreifbýlinu, sem þegar njóta sums staðar ekki nema hluta af skólatíma barnanna í þéttbýlinu. Ég óttast, að þær breytingar, sem gera á samkv. frv. þessu, verði til þess að torvelda eða minnka þá fyrirgreiðslu, sem skólamál dreifbýlisins hafa notið fyrir atbeina fræðslumálaskrifstofunnar, þó að fyrir liggi yfirlýsingar ráðh. um það, að þar skuli ekki neitt skert. Þjóðin hefur ekki efni á því að minnka þá aðstoð, sem dreifbýlið hefur fengið í skólamálum, jafnvel þó að fjármál ríkisins séu erfið. Í þriðja þætti þessa frv., sem ég hef minnzt á, eru ýmsir liðir, t.d. risna ríkisstj., sparnaður í stjórnarráði, utanríkisþjónusta, skyldusparnaður, orlofsframkvæmdir o.fl. Að sjálfsögðu ber að fagna því, eins og ég áðan sagði, ef um raunverulegan sparnað er að ræða, og vonandi verður það að sumu leyti, en að öðru leyti er hér um tilfærslu að ræða milli liða, t.d. milli Pósts og síma annars vegar og ríkissjóðs hins vegar í sambandi við sparimerki og skyldusparnað. Þessi leið hefur sjálfsagt verið til fyrr, þó að mönnum hafi ekki dottið í hug að fara hana, en það er gott að framkvæma þetta, úr því að það er fyrir hendi. Í fjórða þætti þessa frv. eru svo þeir þættir, þar sem um raunverulegan sparnað er að ræða eða vonir standa til, að sé um raunverulegan sparnað að ræða. Sú upphæð er þó engan veginn svo stór hluti þessa frv., sem látið hefur verið í veðri vaka. Í þessum flokki eru prófessorsembætti við Háskólann, fræðslumálaskrifstofan og námsstjórarnir, þjóðgarðurinn á Þingvöllum, löggæzlan á Keflavíkurflugvelli, eyðing meindýra, prestsembætti í Kaupmannahöfn o.fl. Sá sparnaður, sem fram kemur í þessu, er góðra gjalda verður svo langt sem hann nær, og þeim till. munum við fylgja. Mörg atriði þessa frv. eru þess eðlis, að þau geta ekki leitt til sparnaðar á yfirstandandi fjárhagsári af augljósum ástæðum. Önnur eru þess eðlis, að ekki er unnt að gera sér grein fyrir, hvernig umræddum niðurskurði verður hagað. Þannig er t.d. um löggæzlukostnað á Keflavíkurflugvelli, enda kemur það fram í aths. við frv. Ég gat áðan um Aflatryggingasjóðinn, og því hefur verið lýst yfir, að ekki verður dregið úr starfsemi sjóðsins að neinu leyti. Sama gildir um skóla- og fræðslumálin. Þar á ekki að draga neitt úr þrátt fyrir breytingar og samdrátt. Reynslan sker úr um þetta, en það má auðvitað endalaust deila um þær tölur, sem í þessu frv. standa. En ákaflega held ég, að það sé létt í vasa, þó að t.d. sezt sé niður við skrifborð og tölum breytt, en ekkert annað gert. Á þskj. 447 höfum við flutt nokkrar brtt. við 13. lið 1. gr. um Landnám ríkisins, við 16. lið 1. gr. um Aflatryggingasjóð og 17. lið 1. gr. um Fiskveiðasjóð. Við flytjum aðeins brtt. við þá liði, sem snerta undirstöðuatvinnuvegina. Við teljum ekki þannig ástatt um hag þeirra og afkomu, að unnt sé nú að draga úr stuðningi við þá, þó að breytt sé um verkefni eða önnur lögð til hliðar og ný tekin upp, sem gætu haft mjög mikla þýðingu fyrir atvinnugreinina. Mér virðist frv. það, sem hér liggur fyrir, bera vott um, að að því hafi verið unnið á nokkuð yfirborðskenndan hátt. Að sumu leyti stefnir það í rétta átt, og því ber að fagna. Að töluverðu leyti gerir frv. ráð fyrir, að miklu sé skotið á frest til framtíðarinnar og ýtt á undan sér. Þó er viðurkennt, að svo illa sem gekk að koma saman fjárl. fyrir árið 1968 muni þó reynast enn erfiðara að koma fjárl. saman næsta haust. Að sjálfsögðu hlýtur að vera hægt að koma við meiri sparnaði í rekstrarliðum en hér er lagt til, en úr því að einu sinni er nú gerð tilraun til að spara, er þess að vænta, að áfram verði haldið á þeirri braut, en til þess þarf þó áreiðanlega að taka betur á en gert hefur verið hér í þessu frv. Herra forseti. Ég skal svo ekki orðlengja þetta meira og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Eins og nál. 441 ber með sér ritaði ég undir með fyrirvara, og vil ég skýra það nokkuð hvers vegna. Mikið hefur verið rætt um sparnað í rekstri ríkisins og ekki að ástæðulausu, og lof sé hæstv. fjmrh. fyrir allan raunhæfan sparnað, sem hægt er að koma í framkvæmd. Það sem ég var óánægður með í þróun þessara mála, sem við höfum heyrt hér lýst áður, var sú breyting, sem talin var nauðsynleg á framlagi ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs Íslands. Það lá ljóst fyrir, að um áramót voru lánsloforð Fiskveiðasjóðs nærri 120 millj. kr. og því yrði það mikið vandamál, hvernig Fiskveiðasjóður gæti staðið við þær skuldbindingar, sem hann hefur tekið að sér, því að það mun fara saman, að verði ekki hægt að útvega Fiskveiðasjóði með einhverju móti lánsfé á móti þeim tekjum, sem hann hefur átt von á, þá kann að verða atvinnuleysi í skipasmíði hér innanlands sennilega fyrst og fremst, og það veit ég, að er ekki tilgangur hæstv. ríkisstj. Í öðru lagi vil ég benda á það, að bátaflotinn, sem hefur vegna útflutningsgjaldanna þá kvöð að útvega Fiskveiðasjóði ákveðna tekjuupphæð á hverju ári, sem mun vera um 40 millj. kr., er ekki undanþeginn þessari kvöð þetta ár, þótt erfiðleikar steðji að. Mér persónulega finnst ekki ósanngjarnt að beina því til hæstv. ráðh., að þeir komi því til leiðar, að það fé, sem kemur inn vegna þessa útflutningsgjalds fyrir þetta ár, verði notað að einhverju leyti eða mestöllu leyti til að létta vanskilagreiðslur, vexti og afborganir, sem bátaflotinn á við að eiga nú, því að því er ekki að leyna, að svo að að segja hver bátur landsmanna hefur fengið á sig tilkynningu um uppboð núna 1. apríl.. Og þó að tilkynningin ein út af fyrir sig geri ekki mikið tjón, þá er slík kvöð venjulegum, samvizkusömum manni mjög hvimleið og til lengdar næstum óþolandi. Ég vildi því beina því mjög eindregið til hæstv. ráðh., að þeir beiti sér fyrir því, að vel verði unnið að því, að Fiskveiðasjóði verði séð fyrir lánsmöguleikum og lán útvegað, því að ella horfir til vandræða með báta í smíðum og fyrir þá, sem hafa hugsað sér að láta smíða báta. Það liggur fyrir hér á dagskrá d. í dag að ræða um aukna lánsmöguleika til dráttarbrauta, til þess að léttara verði að smíða skip hér innanlands, og vissulega hefur hæstv. ríkisstj. gert verulegt átak í þá átt að auka skipasmíði innanlands, sem er rétt og lofsverð stefna. Í þriðja lagi vil ég taka undir það, sem frsm. meiri hl. fjhn. minntist á hér áðan, að nauðsyn er á ýmiss konar sparnaði, og mig langar að beina því til hæstv. fjmrh., af því að frv. ber það ekki með sér: Hvað um sparnað í utanlandsferðum ríkisstarfsmanna á þessu ári? Það væri ekki úr vegi að gera lítils háttar grein fyrir því, hvernig ríkisstj. hyggst draga úr kostnaði við utanlandsferðir. Ég mun í trausti þess, að unnið verði að því að útvega Fiskveiðasjóði nauðsynlegt lánsfé, ekki vera á móti þeirri breytingu, sem gerð er á framlagi ríkissjóðs fyrir árið 1968.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr., en nokkur orð, sem hv. 1. ræðumaður í dag, frsm. meiri hl. fjhn., lét hér falla, voru þess eðlis, að ég vil ekki láta þau hér fram hjá fara, án þess að þeim sé mótmælt. Ég mun þó minnugur þess fyrirheits, sem við gáfum við upphaf 1. umr. málsins, þ.e. að við framsóknarmenn mundum reyna að greiða fyrir þessu máli, eftir því sem hægt væri, ekki fara hér með mjög langt mál, enda þótt ræða hv. frsm. meiri hl. gæfi vissulega tilefni til alllangra umr. Sú ræða var þannig upp byggð, að hún átti að verulegu leyti að vera svar við ræðu, sem hv. 11. þm. Reykv. flutti hér við 1. umr. þessa máls, en að öðru leyti var ræðan um efni, sem þetta frv. fjallar ekki um. Ég mun ekki hér fara að svara sérstaklega fyrir hönd hv. 11. þm. Reykv. Ég veit, að hann mun eiga þess kost að hafa sama háttinn á eins og hv. frsm. meiri hl. að geyma sér að svara þessari ræðu, þangað til við 3. umr. Ég hefði að vísu haldið, að það væru venjulegri hættir að svara ræðum við hverja umr. fyrir sig, en þetta má sjálfsagt við hafa - og ekki meira um það. En ég mun aðeins víkja hér að hugleiðingum hv. frsm. meiri hl. um gjaldeyris- og innflutningsmál og um leyfi og höft, sem honum varð ákaflega tíðrætt um. Ég held, að hv. 11. þm. Reykv. hafi ekki gefið neitt tilefni til þess að ræða þau mál svo almennt og á þann hátt, sem hv. frsm. meiri hl. gerði. En sannleikurinn er sá, að það er eins og sumir menn hafi fengið leyfi og höft svo á heilann, að þeir geti helzt ekki haldið ræðu án þess að vera að tala um þau. En ég ætla ekki að fara mikið út í það að ræða innflutningsmál eða um það almennt, hvort það sé skynsamlegt eða eðlilegt að hafa stjórn á innflutningi. Það hlýtur að sjálfsögðu að fara eftir atvikum og ýmsum aðstæðum, hvort það er réttmætt eða ekki. Ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn stjórnmálamaður eða stjórnmálaflokkur óski eftir höftum, sem svo eru kölluð, haftanna vegna, en hitt er annað mál, að þær aðstæður geta verið fyrir hendi, að hvaða stjórnmálaflokkur, sem er, neyðist til þess, telji það óhjákvæmilegt og telji það réttmætt að grípa til innflutningslöggjafar og innflutningshafta. Það hafa hv. flokksmenn hv. frsm. meiri hl. gert á ýmsum tímum ekkert síður en aðrir, og ef ég veit rétt, mun það hafa verið ráðh. Sjálfstfl. - sem þá hét raunar íhaldsflokkur - Magnús heitinn Guðmundsson, sem fyrstur beitti sér fyrir því, að sett væri innflutningslöggjöf hér og innflutningshöft tekin upp. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að hann hafi gert það, vegna þess að hann hafi verið sérstakur fylgismaður þess, heldur hafi hann horfið að því ráði vegna þeirra aðstæðna, sem voru fyrir hendi á þeim tíma. Ég veit heldur ekki betur en þau stærstu höft, sem hér hafa verið sett, hafi verið, þegar stjórn Stefáns Jóhanns Stefánssonar sat hér að völdum og þegar stjórn þessara mála - viðskiptamálanna var í höndum sjálfstæðismanna. Ég held það hafi aldrei verið jafnmikil haftalöggjöf hér á landi og meðan fjárhagsráð var við lýði og viðskiptanefnd, og meiri hl. í þeim n. höfðu einmitt sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn, og formaður í fjárhagsráði var ágætur sjálfstæðismaður. Þessu ætti hv. frsm. meiri hl. ekki að gleyma, og allra sízt ætti hann að gleyma því, áður en hann ber fram jafnalvarlegar og órökstuddar getsakir í garð þeirra manna, sem hafa séð um stjórn þessara mála, eins og hann gerði hér áðan og er fyrst og fremst orsök þess, að ég stóð hér upp. Ég vildi ekki láta þau ummæli hér fram hjá fara án þess að þeim væri mótmælt, en hann lagði út af því og fór um það mörgum orðum, að leyfisveitingar og höft hefðu verið sérstakar búkollur fyrir stjórnmálaflokkana og okkar flokka, eins og hann orðaði það, og flokksgjöld hefðu þá verið greidd betur en nú ætti sér stað. Ekki mundi hafa farið að bera á blaðadauða og erfiðleikum blaða, fyrr en horfið hefði verið frá því að hafa höft og veita innflutningsleyfi, og hann taldi, að nefndir, sem úthlutuðu ýmsum vörum, sem hann taldi upp, hefðu gert mikið gagn í þessu sambandi. Hvað er hv. þm. að segja þarna? Hvaða ásakanir er hann að bera á þá menn, sem hafa setið í þessum nefndum? Það er hver sínum hnútum kunnugastur. Ég þekki til í mínum flokki. Ég veit ekki til þess, að þeir menn, sem hafa starfað á vegum Framsfl. og setið hafa í þessum nefndum hafi bundið úthlutun leyfa eða atkvæði sitt með úthlutun leyfa neinum þeim skilyrðum, að greidd væru einhver gjöld í flokkssjóði eða einhver blöð væru studd. Sú reynsla, sem hv. þm. er þar að lýsa, hlýtur að eiga við einhvers staðar annars staðar. En ég verð þó að segja það, að mér dettur ekki í hug að beina því að þeim mörgu ágætu sjálfstæðismönnum, sem setið hafa í þessum ráðum eða nefndum, sem hafa starfað að þessum málum, að þeir hafi haldið á þann hátt á málunum. Það má segja, að mér sé málið persónulega skylt. Ég átti sjálfur því láni eða óláni að fagna að sitja um skeið í viðskiptaráði á sinni tíð með ágætum sjálfstæðismönnum og mönnum úr öðrum flokkum. Ég mótmæli algerlega þessum getsökum og tel þær alveg ómaklegar í garð þeirra manna, sem hafa farið með stjórn þessara mála og ekki eru hér staddir og ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér. Það er ekki heldur þannig, að það sé allt frjálst enn þá í þessu þjóðfélagi, þannig að hægt sé bara að rétta upp höndina og þá fái maður það, sem beðið er um. Ég veit ekki betur t.d. en það sé mikill lánsfjárskortur. Ég veit ekki betur en það sitji núna á biðstofum bankastjóra svipaður hópur manna og áður sat á biðstofum hjá innflutningsnefnd. Ég held, að þeir verði að sækja um lán og þeir fái margir hverjir ekki það, sem um er beðið, og það sé engin greið leið til að fá lán. Vill hv. þm. halda því fram, að bankastjórar bindi úthlutun lána einhverjum þvílíkum skilyrðum, sem hann var að tala um: Nei, ég álít þær ásakanir, sem hv. þm. fór hér með í sambandi við þessi mál, algerlega fordæmanlegar. Hitt er svo allt annað mál, hvort það er þörf á því að hafa stjórn á innflutningsmálum og gjaldeyrismálum. Ég hygg, að margir í þessu þjóðfélagi séu þeirrar skoðunar, að við þær aðstæður, sem nú er við að búa, og við þau áföll, sem útflutningsatvinnuvegirnir hafa orðið fyrir og allir eru sammála um að séu alvarleg, þá geti vel komið til greina að hafa eitthvað meiri stjórn á innflutningsmálunum heldur en verið hefur. Ég hygg, að þeir séu nokkuð margir í þessu þjóðfélagi, sem eru þeirrar skoðunar, að það sakaði ekki. Og ég hygg að ástandið í sumum iðngreinum sé t.d. þannig, að það geti komið til álita fyrr en síðar að veita þeim meiri vernd með einhverjum hætti heldur en nú á sér stað. Þessi söngur um það, að það séu framsóknarmenn, sem séu sérstakir áhugamenn um innflutningshöft og því um líkt, er orðin allt of úreltur söngur til þess að ætla að fara að kyrja hann í sölum Alþ., og ég vil ráðleggja hv. þm. að hætta við þann söng, því að sannleikurinn er þessi eins og ég hef sagt, að það eru vitaskuld allir flokkar, sem hafa gripið til innflutningshafta og gripið til þess að hafa stjórn á þessum málum. Þeir hafa auðvitað engir þeirra gert það af sérstakri ást á höftum, heldur hafa þeir gert það, vegna þess að aðstæðurnar voru þannig, að þeir töldu sig tilneydda. Annað atriði, sem hv. þm. gerði sér tíðrætt um, var verðtrygging launa og afnám l. um verðtryggingu launa í nóv. s.l. Hann virtist þar telja sig vera að svara hv. 11. þm. Reykv., sem hafði látið það í ljós, að meðaltekjur á mann hér virtust sýna það, að eitthvað mætti draga úr eyðslu einhvers staðar, en þá kom hv. frsm. meiri hl. og sagði sem svo, að framsóknarmenn hefðu samt viljað láta gilda áfram verðtryggingu á launum, og þá skildist mér hann halda því fram, að hefði svo verið, hefði alls ekki komið fram nein kjararýrnun hjá neinum - ekki hjá launamönnum. Ég held, að þessi hugsun sé byggð á mjög miklum misskilningi. Verðtrygging á laun tryggir það ekki, að það verði ekki kjaraskerðing hjá neinum. Verðtrygging launa var miðuð við svokölluð vísitöluútgjöld tiltekinna fjölskyldna, og verðtryggingin tryggir það, að laun hennar eða kaupmáttur hennar tekna rýrni ekki, en þau kaup, sem hún gerir, eða þær vörur, sem hún kaupir eru samsettar með tilteknum hætti. Vöruinnkaup annarrar fjölskyldu eru auðvitað saman sett með allt öðrum hætti. Það er auðvitað allt annað, hvort um er að ræða vísitölufjölskyldu, sem hefur - við skulum segja 6–700 þús. króna laun á ári. Fjölskylda með 6–700 þús. kr. laun veitir sér allt annað heldur en vísitölufjölskyldan, og þess vegna er hægt og ósköp auðvelt að koma við margvíslegri kjaraskerðingu varðandi þessa háteknafjölskyldu, sem hún fær ekki uppi borið í verðtryggingu launa. Þess vegna hefði auðvitað verið hægt að draga úr eyðslu og koma við kjaraskerðingu þannig hjá ýmsum, þó að l. um verðtryggingu hefðu staðið áfram óbreytt. En hv. þm. varð ákaflega tíðrætt um þessa verðtryggingu. Nú er ekki langt síðan, að hér var flutt þáltill. um að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir að taka aftur í l. verðtryggingu á laun í mjög takmörkuðum mæli til þess að leysa það verkfall, sem þá stóð hér yfir. Þá brá svo einkennilega við, að hv. stjórnarsinnar vildu alls ekki ræða það mál. Ég geri ráð fyrir, að hv. frsm. meiri hl. fjhn. hafi ekki verið einn í hópi þeirra, sem ekki vildu ræða þessi mál, því að hann virtist hafa svo mikið um þau að segja, og það var slæmt, að hann skyldi ekki geta komið að þessari ræðu sinni í þeim umr., sem þá hefðu átt að fara fram að réttu lagi. En til viðbótar því, sem ég sagði um verðtryggingu launa, vil ég segja það, að það stendur nokkurn veginn alveg ljóst, að afnám verðtryggingarlaganna í nóv. s.l. var orsök verkfallsins. Verkfallið hefur náttúrlega haft margvíslegar afleiðingar, sem ekki skulu raktar hér, en eitt er víst, að það hefur valdið þjóðinni í heild tjóni, sem nemur mörgum hundruðum millj. kr., og þjóðin í heild verður lengi að vinna það tjón upp. Ég held því fram, að það hefði borgað sig betur fyrir þjóðarbúið að fallast þegar í stað á þá þáltill., sem við fluttum um að lögbjóða það að greiða verðtryggingu á allra lægstu þurftarlaun - á laun, sem næmu um 10–11 þús. kr. á mánuði, - þegar þar við bættist, að kröfur verkalýðsfélaganna eða tilboð voru á þá lund, að þau vildu sætta sig við að fá þessar vísitölubætur á þessi laun í áföngum. Ég held því fram, að það geti enginn með neinni sanngirni ætlast til þess, að menn með um 130 þús. kr. árslaun geti tekið á sig kjararýrnun gengisfellingarinnar. Þess vegna voru þessar kröfur, sem verkalýðsfélögin settu fram, sanngjarnar og hófsamar, og því átti að ganga að þeim án tafar og afstýra þannig því mikla tjóni, sem af verkfallinu hlauzt fyrir þjóðarbúið. Eins og ég áðan sagði, ætla ég ekki að öðru leyti að fara út í ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn., því að ég geri ráð fyrir því, að 11. þm. Reykv. muni svara þeim atriðum, sem að honum var sérstaklega beint, en þessi atriði, sem ég hef minnzt á sérstaklega þær getsakir, sem hann var uppi með í garð þeirra manna, sem hafa fengizt við það að starfa í ýmiss konar innflutningsnefndum og gjaldeyrisnefndum á undanförnum árum - vildi ég ekki láta ómótmælt, og í öðru lagi vildi ég ekki láta ómótmælt ummælum hans um verðtryggingu launa. En úr því að ég stóð hér upp á annað borð, ætla ég aðeins að víkja að einu atriði í þessu frv., sem ég hefði þó ekki annars gert, og verð þá að segja það, að ég varð í því efni fyrir nokkrum vonbrigðum með starf meiri hl..fjhn. Ég hafði gert mér vonir um, að meiri hl. fjhn. mundi leggja það til að fella niður 7. gr. í frv., af því að ég veit, að í fjhn. sitja þingvanir menn og miklir rökhyggjumenn. Þær vonir mínar hafa því miður ekki rætzt. 7. gr. stendur hér enn í frv., en hún er í fyrsta lagi þess efnis, sem hv. dm. vita, að fræðslumálaskrifstofan skuli vera deild í menntmrn. og jafnframt falli þá úr gildi l. um fræðslumálastjóra og fræðslumálastjórn, og í öðru lagi, að fjármálaeftirlit skóla skuli vera deild í menntmrn. og ákvæði IV. kafla 1. nr. 49/1967 um skólakostnað breytist í samræmi við það. Fræðslumyndasafn skuli vera deild í menntmrn., og bókafulltrúi ríkisins skuli vera starfsmaður í menntmrn. Mér finnst þetta ákvæði mikill vanskapningur í þessu frv., og mér finnst, að það geti ekki átt hér heima með nokkru móti. Þetta frv. heitir: „Frv. til laga um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda“, og það er að langmestu leyti að sjálfsögðu um að lækka ríkisútgjöld. Í raun og veru mætti heldur segja, að réttasta heitið á þessum l. hefði verið: Frv. um breytingu á fjárl., því að það er fyrst og fremst um að lækka tiltekin ríkisútgjöld á þessu ári - á þeim tíma, sem þessi fjárl. eiga að gilda. Það er ekkert við því að segja. Það form hefur áður þekkzt, að frestað væri um sinn framkvæmd ýmissa l. til þess að spara ríkisútgjöld, en svo kemur bara þessi 7. gr. eins og skrattinn úr sauðarleggnum - verður maður að segja - inn í þetta frv. og fjallar ekki um neina lækkun á ríkisútgjöldum, heldur um gerbreytta skipun á stjórn fræðslu- og skólamála. Nú er það kerfi, sem þarna á að breyta, ekki neinn unglingur, ef svo má segja, vegna þess að fræðslumálastjóraembættið er orðið líklega 60 ára gamalt. Því hefur að vísu verið eitthvað breytt, en skipan þeirra mála á því tímabili og þau l., sem um það fjalla nú, eru, eins og þarna segir, frá 1930. En með þessu á sem sé að fella alveg niður l., sem gilda um skipun þessara mála, og skipun þessara mála á að öllu leyti að verða ólögákveðin, og þetta á aðeins í framtíðinni að heyra undir menntmrn., sem líka er algerlega ólögákveðin stofnun, þannig að ráðh. á í framtíðinni að geta skipað þessum málum algerlega að sinni vild og fræðslumálastjóri á væntanlega hér eftir að vera eða heita deildarstjóri í menntmrn. Það er ekkert óeðlilegt við það, þó að það þurfi að gera breytingu á skipun á stjórn fræðslumála, og það væri ekkert óeðlilegt við það, þó að þessi lagasetning, sem er orðin nær 40 ára að aldri, þyrfti einhverra breytinga við. Og ég vil alls ekkert segja um það, hvort það er fráleit skipun á þessum málum að skipa þeim á þann veg að nema burt þetta millistigsstjórnarvald, sem þarna hefur verið, fræðslumálastjórann og fræðslumálaskrifstofuna, og tengja þessi mál alveg inn í menntmrn. Ég vil ekki segja neitt um það. En ég vil segja það, að athugun á því máli á að fara venjulega þinglega leið, áður en horfið er að þeirri skipun. Það frv. á ekki fjmrh. að bera fram, og hann á ekki að mæla fyrir því frv. Fyrir því frv. á menntmrh. að mæla. Hann á að flytja þau rök, sem liggja til þvílíkrar skipulagsbreytingar á æðstu stjórn menntamálanna. Og hér á þingi á hv. fjhn. ekki að fjalla um þau mál. Það er til önnur nefnd hér á þessu þingi, sem á að fjalla um þau mál. Það er menntmn. Með því að hafa þann hátt á, sem hér er ætlazt til, er alveg gengið á svig við allar venjulegar þingvenjur. Og það er náttúrlega alveg óheyrilegt, að hæstv. menntmrh. skuli bara ekki láta sjá sig, þegar verið er að ræða um að gerbreyta stjórnkerfi á fræðslumálum landsins. Hann hefur þó ekki talið eftir sér að mæla fyrir minni málum hér, verð ég að segja. Þetta er bara mál, sem honum kemur ekkert við. Hann lætur fjmrh. um það að leggja niður þessa skipun þessara mála. Hér er ekki um neitt sparnaðarmál að ræða á þessu ári. Það er viðurkennt. Það ber því enga nauðsyn til þess að hafa þetta mál inni í þessu frv. Ef nauðsyn er á því að gera þessa skipulagsbreytingu, er tækifæri til þess að gera það með venjulegum hætti, bera fram lagafrv. um það og fá það afgr. hér á þinginu, en í þessum sparnaðarbálki á það ekki heima, enda er gerð grein fyrir því í aths. með frv., að þess muni ekki að vænta, að sparnaður verði af þessari skipulagsbreytingu á þessu ári. Það er að vísu sagt, að slík endurskipulagning ætti auk þess að leiða til útgjaldalækkunar, en ekki er neitt fullyrt um það, enda verð ég að draga það í efa, því að náttúrlega hljóta þeir menn, sem að þessu starfa, að halda sínum launum áfram, þó að þeim verði gefin einhver önnur heiti og fræðslumálastjóri verði t.d. lækkaður niður í það að vera deildarstjóri. Hann hlýtur þó að halda sínum fræðslumálastjóralaunum, meðan hans nýtur við, og sama er um aðra þá menn, sem að þessum málum starfa. En þar segir samt: Slík endurskipulagning ætti auk þess að leiða til útgjaldalækkunar, en ekki hefur sú lækkun verið áætluð, þar sem óvíst er, hvenær fæst húsnæði, sem rúmar alla starfsemina. En það eru m.a. rökin, skilst manni, og undir því átti gildistaka þessa ákvæðis að vera komin, að hægt sé að sameina þessa starfsemi alla undir sama þaki. Eins og ég hef áður sagt, getur vel verið, að það sé réttmæt skipun í framtíðinni að færa þessa starfsemi inn í menntmrn. En ef það er svo, þá hlýtur sú spurning að vakna, hvort þær röksemdir eigi ekki einnig við á öðrum sviðum. Og hvers vegna eru þá ekki aðrar stofnanir teknar inn í þetta frv. og sameinaðar þeim rn., sem þær heyra undir? Ég nefni sem dæmi landlæknisembættið og landlæknisskrifstofuna. Ég hygg, að það væri ekkert fjarri lagi að sameina þá stofnun heilbrmrn. og það stendur nú, að ég held, þeim mun betur á í því efni, að hún er undir sama þaki og heilbrmrn., þannig að hægt væri að láta það koma til framkvæmda strax. Hvers vegna er það þá ekki tekið hér í þetta frv., ef menn vilja fara að vinna að þessum málum á þennan hátt? Mundi það þykja bragarbót að færa vegamálaskrifstofuna inn í samgmrn.? Vegamálaskrifstofan kostar vissulega mikið fé. Kannske væri hægt að spara eitthvað með því að sameina hana samgmrn.; ég skal ekkert um það segja. En þannig mætti vissulega lengi halda áfram. Það getur komið til athugunar, þegar verið er að tala um hagræðingu og sparnað, að sameina ríkisstofnanir og færa sum millistigsstjórnvöldin, af því að þetta er allt heldur einfalt hér hjá okkur, beint inn í rn., en það á bara ekki að gera það með þessum hætti. Það á að gera með lögum, sem fjalla um þær stofnanir. Það er líka ákaflega erfitt að sjá, hvernig á að framkvæma þetta, því að í ýmsum öðrum lögum en þarna er vitnað til, er gert ráð fyrir fræðslumálastjórn og gert ráð fyrir því, að hún hafi tiltekin hlutverk með hendi, t.d. á hún að vera ráðgefandi í ýmsum efnum fyrir menntmrn.? Það þyrfti að vera eitthvað ákveðið um það, hvernig ætti að skipa þeim málum. Ég gæti að sjálfsögðu talað miklu lengur um þetta og fært fram miklu fleiri rök fyrir því, að þetta á alls ekki heima í þessu frv. og það kostar fjmrh. ekki nokkurn skapaðan hlut að láta strika þetta ákvæði út úr frv. Það er hvort tveggja, eins og sagt hefur verið, að það kemur ekki til með að spara neitt á þessu ári og jafnframt er þess kostur að koma lagasetningu fram um þetta í sérstökum lögum á þessu þingi; má gera það með þeim hætti, ef þörf þætti á því. Ég hygg, að það hafi eitthvað borið á góma, bandormar hafi hér áður séð dagsins ljós, og kannske hefur verið nefnt í því sambandi, að það hafi verið sett lög um 1940, sem gengu undir nafninu bandormur. Það er rétt. Það voru sett tvenn lög á því ári, l. nr. 5/1940 um bráðabirgðabreytingu nokkurra l. - og þar var breytt mjög mörgum lögum, en sú breyting var einungis um að fresta framkvæmd þeirra l., sem þar voru talin á árinu 1940 - og samsvarandi l. eða hliðstæð voru svo sett í árslok 1940 um að fresta framkvæmd nokkurra l. á árinu 1941. Ekkert ákvæði er í þeim bandormum, sem svipi á nokkurn hátt til þessa ákvæðis um fræðslumálaskrifstofuna og aðrar þær stofnanir, sem nefndar eru í 7. gr. Ég ætla því, að það finnist alls engin fordæmi í lagasetningu hliðstæð því, sem hér á sér stað. Ég þekki þau ekki, og ég bið þá hæstv. fjmrh. að benda á það, hvar þau sé að finna. Ég verð að beina fyrirspurn til hans, enda þótt mér fyndist, að það væri eðlilegra, að menntmrh. fengi að glíma við það viðfangsefni. Ég hef reynt að færa fram nokkur rök fyrir því, að þetta ákvæði frv. ætti að fella niður. Ég veit, að það þýðir ekkert að vera að reyna að rökstyðja þetta frekar, því að rök hafa hér ekkert að segja, en hins vegar vildi ég nú beina því til hæstv. fjmrh., sem ber ábyrgð á þessu frv., að reyna að koma vitinu fyrir hæstv. menntmrh., þannig að hann fáist til þess að draga þetta ákvæði út úr frv., því að það er honum ekki til sæmdar að skipa þessum málum á þann veg og það er þinginu til vansæmdar að afgreiða málið á þennan veg.



Herra forseti. Þó að ég óski síður en svo eftir því að lengja þessar umr. meira en nauðsynlegt er, get ég samt ekki látið hjá líða að svara í stuttu máli einstökum atriðum í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., sem hér talaði á undan mér, þar sem mér fundust þau á misskilningi byggð. Það vakti nokkra athygli mína, að mér fannst, að hv. þm. túlkaði ræðu hv. 11. þm. Reykv. á óhugðnæmari hátt en ég hafði gert í minni ræðu. Það er að vísu rétt, að ég minntist hér á höftin og færði rök fyrir því, að ekki væri ráðlegt að grípa til þeirra eins og aðstæður eru nú í efnahagsmálum okkar, og tilefnið var það, að hv. 11. þm. Reykv. hafði talað um að stjórna þyrfti neyzlunni. Hins vegar setti ég ákveðið spurningarmerki við það, hvort hann hefði þar haft innflutningshöft í huga, en svo virðist sem hv. 3. þm. Norðurl. v. hafi lagt þann skilning í orð hv. þm., því að hann flutti hér varnarræðu fyrir innflutningsnefnd og aðrar úthlutunarnefndir, sem hér hafa starfað. Einmitt í því sambandi vil ég leiðrétta það, að það bar engan veginn að skilja orð mín þannig, að það hefði verið venja í úthlutunarnefndum að gera það., að menn greiddu blöð flokksins, leggðu fram í flokkssjóði o.s.frv., beinlínis að skilyrði fyrir því, að menn fengju leyfi fyrir innflutningi eða öðru slíku. Hitt stend ég við, og það finnst mér ekki óeðlilegt með tilliti til þess, að það voru yfirleitt pólitískir fulltrúar, sem sátu í þessum nefndum, að þeir höfðu allmikla hliðsjón af því, hvern lit þau fyrirtæki og einstaklingar bæru, sem um leyfin sóttu. Ekki þannig að skilja, að þessir menn hafi sagt við umsækjendurna: Góði minn. Þú verður að sýna kvittun fyrir því, að þú hafir greitt blað flokksins o.s.frv. Það býst ég ekki við, að hafi verið gert. En af því að almenningur hafði grun um það, að pólitík væri þarna á ferðinni, hafa flestir talið það vænlegast til þess að fá sínum erindum framgengt að minna þessa menn á það, hvað þeir hefðu gert fyrir sinn flokk, og sagt: Ert þú ekki fulltrúi okkar flokks í þessu ráði eða þessari nefnd? Get ég vænzt trausts af öðrum heldur en þér? Ef þetta beit ekki á viðkomandi nm., þá var það úrræði fyrir hendi að snúa sér til einhvers ráðherra eða frammámanns fyrir flokkinn, minna hann á gott starf í þágu flokksins og biðja hann að beita áhrifum sínum við þessa pótintáta, sem þarna sátu í nefnd., og ég hugsa, að margir hafi orðið við þeirri beiðni. Hins vegar vil ég taka það fram, að þegar um þetta er rætt, þá er það fjarri mér að leggja nokkurt mat á það, hvort fulltrúi eins flokks eða annars hafi sýnt þar meiri pólitíska hlutdrægni. Ég hugsa, að hér hafi allir fylgt nokkurn vegin sömu leikreglu. Nú er auðvitað erfitt að færa fyrir því tölulegar sannanir, hvað mikilli pólitískri hlutdrægni hafi verið beitt við úthlutun þessara leyfa, en ég vil nú samt henda hv. 3. þm. Norðurl. v. á gagnmerkt rit eftir ekki ómerkari mann en hv. 1. þm. Norðurl. e., Gísla Guðmundsson, en það er saga Sambandsins, sem gefin var út í tilefni af 40 ára afmæli þess 1942 eða svo. Þar eru tölur, sem sýna það, hversu stórkostlegur vöxtur var í viðskiptaveltu Sambandsins á árunum skömmu fyrir heimsstyrjöldina síðari jafnhliða því, sem samdráttur var í öllum öðrum greinum atvinnulífsins, og mér finnst, að þetta hljóti að verða ákaflega örðugt að skýra á annan hátt heldur en þann, að Samband íslenzkra samvinnufélaga hafi á þessum tíma notið algerrar sérstöðu, hvað snerti veitingu innflutningsleyfa. Ekki má taka þetta þannig, að ég sé í sjálfu sér að ásaka þá, sem þá höfðu meiri hl. í þessum nefndum, fyrir það að hafa sýnt þar meiri hlutdrægni heldur en aðrir. Þetta var sem sé leikregla, sem allir fylgdu. Þetta er að mínu áliti óskylt máli því, sem hv. þm. nefndi í sambandi við lánveitingar bankanna. Hann sagði sem svo, að þá mætti alveg eins segja, að bankastjórarnir og aðrir þeir, sem veita lán, hlytu að sýna samsvarandi pólitíska hlutdrægni, en hér er í rauninni óskyldu saman að jafna. Það eru ekki til neinar vísindalegar reglur, sem hægt er að fylgja við úthlutun innflutningsleyfa, a.m.k. þekki ég þær ekki. Þar er það, eins og hv. 11. þm. Reykv. komst réttilega að orði fyrir nokkru hér í hv. d., brjóstvitið eitt, sem verður að ráða. En hvað snertir ákvörðun um, hvort lána skuli vissum aðilum, þá eru - og ég vænti þess ekki að bankastjórar, sem hér eiga sæti, mótmæli því - fastar reglur, sem fylgt er um það, að viðkomandi aðili setji viðunandi tryggingu fyrir láninu, og aðrar reglur, sem þar eru til, svo að hér er óskyldum hlutum saman að jafna. Að vissu leyti kom mér þá á óvart, að svo virtist sem hv. 3. þm. Norðurl. v. teldi, að stjórn á innflutningi og neyzlu hlyti að vera fólgin í því að haftakerfið yrði tekið upp að nýju. Nú má stjórna slíku að mínu áliti á annan og miklu betri hátt eftir öðrum leiðum. Ég mundi frekar vilja tala um óstjórn á innflutningi í sambandi við haftakerfið, eins og það hefur verið framkvæmt hér á landi, og mér finnst, að það komi að ýmsu leyti í bág við það, sem af hálfu hv. Framsfl. hefur verið haldið fram áður í þessum efnum. Einu sinni var talað um hina leiðina svonefndu, en þegar því var haldið fram af sumum andstæðingum Framsfl., að með því væri átt við að endurvekja haftakerfið að nýju, þá var tekið upp nafnið „þriðja leiðin“ til þess að undirstrika það, að hin leiðin þýddi ekki, að það ætti að hverfa að haftakerfinu að nýju. Eins og ég minntist á í framsöguræðu minni, hafa hv. framsóknarmenn eins og aðrir staðið að því að samþykkja heimild til handa ríkisstj. til þess, að Ísland gerist aðili að GATT, en möguleikarnir á því að beita innflutningshöftum eru mjög takmarkaðir, ef fylgja á reglum þeirrar stofnunar. En það er auðvitað mál hv. framsóknarmanna, hvernig þeir túlka sína stefnu. Að lokum vildi ég aðeins minnast á verðtryggingu launa, sem hv. þm. gerði hér að umtalsefni, vegna þess að þar þótti mér gæta allmikils misskilnings hjá honum. Það var síður en svo mín hugsun að halda því fram, að með því að láta lög um verðtryggingu launa - eins og þau eru að mínu áliti ranglega nefnd - standa óbreytt, þá hefði verið komið í veg fyrir, að nokkur kjaraskerðing gæti átt sér stað. Ef svo væri, teldi ég, að það hefði verið misráðið að afnema þessi lög nokkurn tíma. En ég benti aðeins á það, að minnki rauntekjur þjóðarinnar, er heldur ekki hægt að halda uppi rauntekjum einstaklinganna í þjóðfélaginu, hvorki með því að hafa í gildi lög um svokallaða verðtryggingu eða með öðru móti. Einnig fannst mér það misskilningur hjá hv. þm., þegar hann talaði um það, að þar sem verðtrygging launa væri miðuð við ákveðna vísitölufjölskyldu, gæti það vel samrýmzt að afnema þá verðtryggingu og það, að skert væru kjör þeirra, sem hefðu meiri tekjur heldur en vísitölufjölskyldan. Nú er rétt að hafa það í huga, að hin svokallaða vísitölufjölskylda - miðað við núverandi grundvöll - er mjög sæmilega efnum búin eða hefur um það bil 20 þús. kr. tekjur á mánuði - um það bil tvöfaldar þær tekjur, sem verkamaður, sem aðeins lifir af dagvinnu, hefur yfir að ráða. Þannig að nú er svo komið, að ýmis útgjöld, sem almennt hafa verið kölluð óþarfi hingað til, eins og útgjöld vegna einkabifreiða, skemmtiferðalaga til útlanda o.fl., vega sitt í vísitölunni að ógleymdu áfengi og tóbaki, sem nú er orðið þar allstór liður. Þetta er þó kannske ekki aðalatriðið, heldur hitt, að vísitöluákvæðin, eins og þau voru áður en samningarnir voru gerðir, gengu yfirleitt út á það, að öll laun áttu að hækka í sama hlutfalli, einnig laun þeirra, sem höfðu meira en 20 þús. kr. í laun á mánuði. Þó að fleira væri í rauninni í ræðu hv. þm., sem tilefni gæfi til aths., þá læt ég þetta nægja.



Herra forseti. Frv. um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda, sem hér hefur legið fyrir og verið allmikið rætt, er dálítið sérstætt að því leyti, að ekki hefur fyrr sézt frá stjórninni nein veruleg viðleitni í þá átt að spara útgjöld ríkisins, og að því leyti, að hér er gert ráð fyrir að stemma stigu við þeim útgjöldum, sem óþörf kunna að vera. Er þetta frv. vissulega lofsvert í augum okkar stjórnarandstæðinga, sem lengi höfum reynt að koma nokkrum sparnaði til leiðar með tillögugerð við afgreiðslu fjárl. og höfum ævinlega fengið þau svör af hálfu forsvarsmanna ríkisstj., að till. okkar væru óraunhæfar, og yrðu þær samþ., væri svo og svo mikil vá fyrir dyrum þjóðarinnar. Þegar við höfum lagt til að spara t.d. í löggæzlukostnaði, hefur svarið verið, að þá mundi allt vaða hér uppi í óeirðum og lögleysu, og þannig hafa okkar sparnaðartill. stig af stigi verið felldar lið fyrir lið og ár eftir ár með slíkum röksemdafærslum. Það er okkur að sjálfsögðu fagnaðarefni, þegar frá stjórninni sjálfri kemur plagg um það, að nú sé hún búin að átta sig á því, að ekki hafi þetta allt verið vitleysa, sem við vorum að leggja til, og röksemdafærslan fyrir sparnaðinum er nú öll í hina áttina sem sé sú, að það sé hægt að gera þetta, án þess að það snerti þjóðlífið nokkurn skapaðan hlut. Hversu rétt þetta kann að reynast, vitum við auðvitað ekki, enda ber grg. það með sér í ýmsum efnum, að ríkisstj. telur, að ekki muni verða um raunhæfan sparnað af sumum einstökum liðum frv. að ræða ekki fyrst um sinn, kannske síðar. En ég endurtek það, að ég tel það lofsvert og sjálfsagt, að ríkisstj. skuli á þeim tímum, sem nú eru - tímum, sem hafa kreppt að atvinnulífi þjóðarinnar og dregið úr fjárráðum bæði einstaklinga og opinberra aðila sýna viðleitni í því að reyna að draga saman útgjöldin. Það vil ég undirstrika, og að því leyti, sem mér sýnist, að um raunhæfar till. í þá átt sé að ræða, fylgi ég frv. heils hugar og allra frekast, ef það skyldi nú líka reynast rétt, sem haldið er fram, að þetta verði þó ekki til þess að minnka þjónustu þjóðfélagsins við þegnana. Hitt er svo annað mál, sem ég vil vekja athygli á hér og raunar hefur verið gert einkum af hv. 3. þm. Norðurl. v., að það er með öllu óviðeigandi að blanda inn í þetta frv. sparnaði á útgjöldum ríkissjóðs í fræðslumálum og stjórn þeirra, án þess að þeir liðir gefi von um nokkurn minnsta sparnað á þessu ári. Hv. ræðumaður, 3. þm. Norðurl. v., tók hér allrækilega til meðferðar 7. gr. þessa lagafrv., þar sem gert er ráð fyrir að leggja niður fræðslumálaskrifstofuna, fjármálaeftirlit skóla, Fræðslumyndasafn ríkisins, íþróttafulltrúastarf og bókafulltrúastarf og gera þessi störf öll að liðum í menntmrn. Ég er ekkert að mótmæla þeirri hugmynd út af fyrir sig, en til þess arna þarf lagasetningu, og hana þarf að ræða á Alþ. sem slíka. En þegar svo er klykkt út með því í þessu sparnaðarfrv., að ekki muni verða af þessu sparnaður að svo komnu, eru fallin fyrir mínum hugskotssjónum öll rök með því að samþykkja þessar gr. Þá vil ég aðeins víkja að annarri gr. í þessu frv., sem mér finnst bera vott um nokkuð sérstæða lagasmíð eða frumvarpssmíð af ríkisstj. hálfu. Eins og menn munu muna, tafðist þing á s.l. vetri um nokkra daga vegna þeirrar síðustu lagasetningar, sem hér var gerð á því ári, en það voru lög um skólakostnað. Mér skilst, að það hafi verið talið, að mikið lægi við, að þessi lög gætu komizt á áður en þingi væri lokið í fyrra. Svo var líka gert, og í síðustu gr. þess frv., sem nú er reyndar orðið að lögum, segir í 29. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi og skulu vera komin að fullu til framkvæmda 1. sept. 1968.“ Raunin hefur hins vegar orðið sú, að svo virðist ekki sem orðið hafi nein alvarleg skakkaföll í íslenzku þjóðfélagi, þó að samþykkt þessara laga hefði eitthvað dregizt, því að þessi lög hafa ekki verið látin taka gildi enn þá, en með samþykkt þeirra voru sveitarfélögum landsins í rauninni gefnar alrangar upplýsingar um skólahald og kostnað við það á s.l. ári. Og nú við afgreiðslu fjárl. var því hreinlega lýst yfir, að þau mundu ekki taka gildi fyrr en 1. sept. 1968, þ.e. í haust, svo sem eins og 11/2 ári síðar en l. voru samþykkt. En það er reyndar ekki alveg víst, að svo verði, þ.e. að þau komi til framkvæmda þá, eins og þau voru hugsuð í upphafi. Ég sé ekki betur heldur en í þessu frv., sem við erum hér að ræða, séu nokkrir tilburðir hafðir til þess að koma fram því, sem stjórnin hlýtur að álíta endurbætur eða breytingar á þessum l., því að 4. gr. í frv. um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda er annað tveggja alger markleysa, sem ég raunar hallast að, að hún muni vera eða þá hún er skoðuð sem breyting á skólakostnaðarlögunum. Ég vil leyfa mér að fara yfir þessa 4. gr. málsl. fyrir málsl. og skoða, hvað í þessu felst og hvaða ástæða kynni að vera til þess að lögleiða þetta. Frá mínum bæjardyrum séð er ekkert - bókstaflega ekkert - í gr., sem ríkisstj. hefði ekki getað framkvæmt sjálf án nokkurrar nýrrar lagasetningar. Í upphafi gr. segir svo: „Ákvæði 13. gr. l. nr. 49/1967 um heimild til að veita lán af geymdum fjárveitingum vegna skólamannvirkja skulu fjárlagaárið 1968 framkvæmd þannig, að samanlagðar greiðslur úr ríkissjóði, að lánum meðtöldum, skulu vera 5 millj. kr. lægri en fjárveitingar 1968 að viðbættu geymdu fé frá fyrri árum og frádregnum fyrirframgreiðslum af fjárveitingum 1968.“ Þessi liður hefur verið margsinnis túlkaður af hæstv. fjmrh. á þá lund, að hér sé eingöngu um það að ræða, að lán af geymdu fé muni verða dregin saman um 5 millj. kr. Ég sé heldur ekki annað en ríkisstj. hefði getað gert þetta án þess að til kæmi nokkur ný lagasetning. Það er ekkert í l., sem fyrirskipar ríkisstj., að hún skuli lána þetta fé, heldur einungis heimild til þess og ekki meira. Ef við höldum áfram og lítum á næsta málsl.: „Við gerð þeirrar árlegu framkvæmdaáætlunar, sem samkv. 4. gr. sömu l. skal fylgja till. til fjárveitinga 1969, þar sem röðun framkvæmda miðast við, hvar skólabyggingaþörf er brýnust að áliti menntmrn., skal sérstaklega taka til athugunar fjárveitingar til barna- og unglingastigsskóla, sem ekki eru enn komnir á framkvæmdaáætlun, ef væntanlegur nemendafjöldi er minni en 30, komi ekki til sameininga hreppa í skólahverfi.“ Menntmrn. ræður því algerlega sjálft, hvað það á að álíta, að eigi að sitja fyrir. Það getur svo raðað á framkvæmdaáætlun. eða til fjvn. þeim óskum um fjárveitingu, að skólar með færri nemendum en 30 verði þar síðast á blaði eða ekkert á blaði. Ekki þurfti að breyta l., til þess að stjórnin gæti það. Og ef áfram er haldið: „Við afgreiðslu fjárl. 1969 skal leggja fyrir Alþ. till. um meðferð geymdra fjárveitinga vegna slíkra skóla.“ Skyldi stjórnin ekki geta þetta, þegar kemur að því að framkvæma eða lögfesta fjárl. fyrir árið 1969 án þess að afla sér lagaheimildar um það á þessum grundvelli? Þetta var um fyrri lið. Það eru tveir tölul. í 4. gr.; þetta var hinn fyrri. En lítum síðan á hinn síðari. Þar segir fyrst í 1. málsl.: „Við setningu reglugerðar um framkvæmd l. nr. 49/1967, um skólakostnað, skal setja ákvæði um hagkvæmt skipulag stundaskrár og aðra hagræðingu, er lækkað geti kostnað að óbreyttri þjónustu skólanna.“ Já, það er ókomin reglugerð um þessi lög, þó að þau séu nú um það bil ársgömul. Hún mun vera í samningu hjá rn. sjálfu, og hér er sem sé ríkisstj. að fara fram á það, að Alþ. segi rn. fyrir um, hvernig sú reglugerð á að vera. Ég hef stundum staðið í því hér að álasa ríkisstj. fyrir að taka ákvarðanir utan þings um ýmsa hluti, sem eðlilegt væri, að Alþ. fjallaði um. Ég minntist þess t.d. í vetur, að mér fannst það ekki alls kostar viðeigandi, að þm. læsu það í blöðum og vissu það þá fyrst úr dagblöðum bæjarins, að mánuði eftir, að fjárl. höfðu verið samþ., hafði ríkisstj. skuldbundið ríkissjóð fyrir greiðslum, sem námu 320 millj. kr., án þess að spyrja Alþ. ráða um þetta. Það fannst mér óviðurkvæmilegt. Það var mál, sem Alþ. vissulega hefði átt að fjalla um ekki sem orðinn hlut heldur áður en til slíkra skuldbindinga kom. En að Alþ., sem samþykkti lög í fyrra, skuli nú samþykkja önnur lög um það, hvernig viðkomandi rn. - í þessu tilfelli menntmrn. - eigi að haga reglugerðarákvæðum við þessi sömu lög, það get ég ekki skoðað nema annað tveggja sem markleysu eða sem hreint vantraust af fjmrn. hálfu á menntmrn. Og það kann vel að vera, að það hafi við rök að styðjast, en heldur finnst mér það óviðurkvæmilegt að leggja fram vantraust með þessum hætti. Áfram er haldið og lesi ég 2. málsl. úr þessum 2. tölul. 4. gr. l., þá segir þar: „Skólastjórar skulu, fyrir 15. apríl 1968 eða annan þann dag, sem rn. ákveður, gera áætlun um nemendafjölda, fjölda reiknaðra stunda á kennslumánuði og áætlun um kostnað ríkissjóðs skólaárið 1. sept. 1968 til 31. ágúst 1969.“ Hver þörf var á þessu, getum við séð, ef við lítum í sjálf skólakostnaðarlögin. Í 18. gr. þeirra segir svo í upphafi: „Skólastjórar skulu í byrjun hvers almanaksárs gera áætlun um nemendafjölda, fjölda reiknaðra stunda á kennslumánuði og áætlaðan kostnað ríkissjóðs næsta skólaár samkv. III. kafla l.“ Þetta er nákvæmlega það sama, sem áður er búið að lögfesta í l. um skólakostnað, og er hér af einhverjum ástæðum endurtekið, rétt eins og hæstv. fjmrh. sé dálítið hræddur um það, að hæstv. menntmrh. sé búinn að gleyma þessu og ekki veiti af að minna hann á það með nýjum lögum. Og ef haldið er enn áfram, og athugaður er 3. málsl. 4. gr., er hann þannig: „Áætlanir þessar skulu endurskoðaðar af menntmrn. í samræmi við ákvæði skólakostnaðarlaga og reglugerðar.“ Reglugerðar, sem að vísu er ekki til enn þá og hefur alls ekki verið gefin út. En ég á ákaflega bágt með að hugsa mér það, að það hafi nokkurn tíma vakað fyrir þeim, sem settu skólakostnaðarl., að skólastjórarnir væru svo einráðir um áætlanagerð, að áætlanir væru lög upp frá því og þær yrðu ekki endurskoðaðar. En hér ber enn að sama brunni, að fjmrn. virðist ekki telja það tryggt að menntmrn. framkvæmi neina endurskoðun á þessum áætlanagerðum skólastjóranna, hema það sé sérstaklega minnt á það með nýjum lögum. En þá er enn komið að því, að þar finnst mér vera dálítill óþarfi á ferðum, ef mál - sem fjmrn. gæti afgr. með nótu, sem send yrði upp á 2. hæð eða 3. hæð eða bara upp á hæðina fyrir ofan aðsetur sjálfs fjmrn. til þess að minna menntmrn. á sína skyldu - þarf endilega að fara gegnum Alþ. og þrjár umr. þar í hvorri d. og staðfestast af forseta Íslands til þess, að tryggt megi teljast, að menntmrh. muni eftir því. Og þá er ég kominn að niðurlagi þessarar 4. gr. Þar segir svo: „Eigi skal setja eða skipa kennara fyrir skólaárið 1968/1969 umfram tölu fastra kennara 1967/1968, fyrr en áætlun skólastjóra um kennaraþörf hefur hlotið samþykki menntmrn.“ Menntmrn. má sem sé ekki setja kennara samkv. áætlun, fyrr en það sjálft er búið að fjalla um áætlunina og telja hana á rökum reista. Það má sem sé ekki framkvæma hlutinn, nema það samþykki hann sjálft. Hér er um dálítið einstæða lagasmíð að ræða, og mig hefði langað til þess að spyrja hæstv. fjmrh., sem hér er forsvarsmaður þessa frv., enda mun það runnið undan rifjum fjmrn., um það, hvort menntmrh. hefði aldrei fjallað um t.d. þessa gr. frv., áður en það var lagt fram. Mér fyndist þess vegna eðlilegt varðandi þessa 4. gr., að þessi hv. þd. gerði annað tveggja að lofa henni að róa eða breyta henni. Það er enginn sparnaður í henni í krónum talið og heldur engin áætlun gerð um það af rn. hálfu, þ.e. af fjmrn. hálfu, að þetta gefi neinn sparnað, a.m.k. ekki á þessu ári, nema ef telja mætti þessar 5 millj. kr., sem ráðgert er að lána ekki. En eins og ég hef áður vikið að, tel ég enga þörf á því að lögbinda það, því að rn. hefur það að sjálfsögðu í hendi sér, hvort það lánar fé út frá sér eða ekki alveg eins og hver annar bankastjóri. Hann þarf ekkert lagaboð um það, að hann skuli ekki lána einhverjum tilteknum aðila. Hann getur ákveðið það sjálfur án þess að lög komi til. Að öllu þessu athuguðu tel ég sem sé, að eðlilegast væri, að þessi gr. yrði felld, en telji hv. Ed. Alþ. ástæðu til að hafa hana, fyndist mér, að það ætti að byrja hana svolítið öðruvísi en hún byrjar. Það ætti að setja yfir hana þessa yfirskrift: „Menntmrh. hafi hugfast, að...“ o.s.frv. En ég fyrir mitt leyti, þó að ég sé ekki stuðningsmaður núv. ríkisstj., hef enga sérstaka ástæðu til þess að samþykkja vítur eða vantraust á hæstv. núv. menntmrh., og þess vegna mun ég greiða atkv. gegn gr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér fyrst að þakka hv. fjhn. fyrir mjög skjóta afgreiðslu þessa máls og þakka hv. fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna í n. fyrir það, hve vel og drengilega þeir hafa tekið ósk minni um að reyna að hraða þessu máli. Ég ætla ekki að lengja mikið þessar umr. hér og skal halda mig algerlega við frv. og ræða aðeins viss atriði, sem hafa komið fram í sambandi við það og ég tel ekki viðeigandi annað en gera nokkuð að umtalsefni, m.a. til að svara ýmsum hugleiðingum, sem komið hafa fram frá hv. þdm. varðandi þau atriði. Það hefur komið fram viss gagnrýni á það eða efasemdir um það, að þetta frv. mundi skila öllum þeim sparnaði, sem gert er ráð fyrir. Ég tók það fram í framsöguræðu minni, að það væri ekki gert ráð fyrir, að hann kæmi að fullu til skila, enda eru sum atriði frv. þannig, að það er beinlínis gengið út frá því, að það skili ekki sparnaði fyrr en á næsta ári. Það er hins vegar talið nauðsynlegt að gera þær ráðstafanir nú, vegna þess að það þarf vissan undirbúning, til þess að einmitt slíkur sparnaður náist, og ég hef bent á það, að það sé engum efa bundið eins og allar horfur eru nú, að það verði mikið vandamál að koma fjárl. saman fyrir næsta ár og því tvímælalaust nauðsyn að halda áfram að kanna öll hugsanleg úrræði til þess að koma við enn meiri sparnaði heldur en hér er gert ráð fyrir. Það er auðvitað alveg rétt, sem hv. frsm. minni hl. fjhn. sagði, að það er létt í vasa að breyta tölum, ef ekkert annað er gert. Það erum við alveg sammála um. En það er trú mín, að meginhlutinn af þeim fjárhæðum, sem hér er um að ræða, muni þó koma til skila á þessu ári, þannig að það verði tiltölulega lágar upphæðir, sem ekki komi til með að skila sér í beinum sparnaði, og það eru þá fjárhæðir, sem hefur verið reiknað með, að ekki gætu nema að nokkru leyti skilað sér á árinu. Það kom fram hjá hv. 3. þm. Vestf., sem eðlilegt var frá honum sem bankastjóra, að hann væri mjög kvíðinn vegna þeirrar hugmyndar að ætla að fjármagna með lánum yfir 62 millj. kr., sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og hann taldi það einkennilegt, að ríkisstj. hefði horfið frá þeirri skoðun sinni, sem ég hefði lýst við fjárlagaumr., að það væri sýnilegt, að þeir erfiðleikar væru á lánsfjármarkaði í landinu, að nauðsynlegt hefði verið að taka inn í fjárl. auknar fjárveitingar einmitt til þess að fjármagna ýmsar ríkisframkvæmdir með beinum framlögum ríkisins, en ekki lánum. Ég skal hugga hann með því, að það hefur ekkert breytzt skoðun mín í þessu efni, og í sambandi við framkvæmdaáætlunina, sem mun verða gerð grein fyrir hér á Alþ. innan skamms, mun það koma í ljós, hvaða hugmyndir menn hafa um fjáröflun til ríkisframkvæmda og til framkvæmdasjóðanna. Hugmyndin með því að leggja nú inn á þá braut, sem ekki var talin fær í haust, þ.e. að taka lán til ýmissa ríkisframkvæmda, er byggð á því, að auðið verði að afla fjár með öðrum hætti heldur en að leggja það beint á bankakerfið, eins og gert hefur verið síðustu ár að mestu leyti. Þannig að ég tel, að þrátt fyrir þessa breytingu, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., merki það ekki neina hugmynd um auknar álögur á bankakerfið, sem er alveg hárrétt, að á áreiðanlega við mikla erfiðleika að stríða við að veita nauðsynlega lánafyrirgreiðslu til framleiðslunnar, eins og nú standa sakir. Fiskveiðasjóð hefur hér nokkuð borið á góma. Ég tók það fram við 1. umr. þessa máls, að í öllum viðræðum eftir áramótin um aðstoð við útgerðina yrði gengið út frá því, að framlag til Fiskveiðasjóðs félli niður. Auðvitað var hægt að haga þeirri aðstoð með öðrum hætti og hafa hana lægri, sem næmi þessum 30 millj. kr. til Fiskveiðasjóðs, en það var talið eðlilegra að fara þá leið, sem farin var, m.a. með hliðsjón af því, sem hér kom fram hjá hv. 5. landsk. þm., að með þeim hætti að hafa beint framlag í stofnfjársjóðinn hærra, væri einmitt hægt að ná betur þeim tilgangi, sem hann gat um, heldur en með því að halda fjárveitingunni til Fiskveiðasjóðs í fjárl. og hafa þá framlagið til stofnfjársjóðsins lægra. Það er einmitt í beinu samræmi við það að ná í ríkari mæli þeim tilgangi, sem mér skildist á honum, að hann teldi mikla nauðsyn að gefa sérstakan gaum að nú, og skal ég ekki draga í efa, að svo sé. Það er alveg hárrétt hjá honum, að Fiskveiðasjóður á við mikla erfiðleika að stríða, og þess vegna væri það kannske nokkuð mikið álag á hann til viðbótar, ef ætti að taka einnig hluta útgerðarinnar og breyta honum í aðstoðarlán með þeim hætti sem hann vék að. Um það skal ég ekkert að öðru leyti segja á þessu stigi. Það er mál, sem er eðlilegast að ræða í sambandi við frv. um stofnfjársjóðinn, hvaða hugmyndir menn hafa uppi um það efni. Og geri ég ráð fyrir, að hæstv. sjútvmrh. muni þá geta tekið það til meðferðar með eðlilegum hætti. En hvað viðvíkur þessu frv. hér, er ekkert fastákveðið um stefnumörkun varðandi þetta atriði, heldur aðeins verið að framkvæma ráðstöfun, sem gert var ráð fyrir, að mundi verða framkvæmd í öllum viðræðum við útgerðina í sambandi við aðstoðina eftir áramótin. Vitanlega verður Fiskveiðasjóður að hafa fé til þess að standa undir sínum skuldbindingum, og þær skuldbindingar hafa farið vaxandi með gengisbreytingunni vegna þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á erlendum lánum. Það er alveg ljóst. Til þess að mæta hluta af þeim vanda var gert ráð fyrir að verja töluverðum hluta gengishagnaðarins einmitt til Fiskveiðasjóðs með það í huga, að hann gæti staðið undir hækkunum á þessum lánum. Sömuleiðis tel ég rétt, að það komi fram einmitt vegna fsp. hv. þm., að það er gert ráð fyrir því í framkvæmdaáætlun, að það verði aflað allverulegs lánsfjár til Fiskveiðasjóðs, þannig að það hefur fullkomlega verið hafður í huga sá vandi, sem Fiskveiðasjóður á við að glíma. Vitanlega væri engin vanþörf á því að hafa þessar 30 millj. kr. og jafnvel mun hærri fjárhæð, því að vandi Fiskveiðasjóðs er mikill. En hins vegar lít ég svo á, að Fiskveiðasjóður sé sterkur sjóður, sem á mjög mikið eigið fé, þannig að sé hægt með einhverjum hætti að afla honum lána, getur hann ósköp vel tekið þau lán án nokkurrar áhættu fyrir sig um sína afkomu. Vegna þessa þarf það ekki að vera neitt eðlilegt út af fyrir sig, að ríkið leggi sem bein og óafturkræf framlög svo og svo stórar fjárhæðir til sjóðsins, ef séð er fyrir fjárhagsvanda hans með öðrum hætti. Ég get alveg tekið undir allar almennar hugleiðingar hv. þm. um það mikla vandamál, sem Fiskveiðasjóður á við að glíma, og þá erfiðleika, sem útgerðin stendur í nú. En ég vænti þess aðeins, að hann geti fallizt á, að það sé ekki eðlilegt sjónarmið að blanda því beinlínis saman við þetta frv., heldur taka það upp í sambandi við stofnfjársjóðinn. Varðandi Aflatryggingasjóð er það alveg rétt, að það er erfitt að meta fjárhag og fjárreiður þess sjóðs. Sjóðsstjórnin hefur ekki talið mögulegt að gera um þetta áætlun. Hins vegar bentu áætlanir, sem hafa þó verið gerðar og hafa beztar legið fyrir um fjárhagsafkomu sjóðsins á þessu ári, til þess, að fjárreiður sjóðsins gætu orðið það ríflegar, að það væri hægt að gera þessa breytingu fyrir þetta ár. Ég hef hins vegar tekið það skýrt fram, að það sé ekki ætlunin að breyta reglum um úthlutun fjár úr Aflatryggingasjóði, þannig að ef svo illa færi, að það yrði ekki hægt að mæta þeim skuldbindingum sjóðsins, yrði að sjálfsögðu með einhverjum hætti að afla honum fjár til þess að standa straum af þessum skuldbindingum núna. Það þarf auðvitað ekki endilega að breyta þeirri hugsun, sem hér liggur að baki, því að undir venjulegum kringumstæðum hefur Aflatryggingasjóður yfir mjög miklu fé að ráða, þannig að hægt væri að hugsa sér, að mögulegt yrði að ná saman endum með því að afla sjóðnum einhvers fjár með bráðabirgðaráðstöfunum, ef þess reynist þörf á þessu ári. Um Ríkisábyrgðasjóðinn er auðvitað mjög erfitt að segja. Framlagið til Ríkisábyrgðasjóðs reyndist á s.l. ári þurfa að vera 75 millj. kr. Höfuðvandinn, sem þá var við að glíma, var að vísu ekki sjávarútvegurinn, heldur erfiðleikar hjá Flugfélagi Íslands, sem leiddi til þess, að Ríkisábyrgðasjóður varð að greiða milli 20-30 millj. kr. af lánum Flugfélagsins vegna þotunnar nú fyrir áramótin. Það var það, sem réð úrslitum um hina mjög bágbornu afkomu Ríkisábyrgðasjóðs að þessu leyti eða versnandi hag hans. Hvað gerist í þessum efnum á þessu ári, skal ég ekkert um segja, en það mál er allt í mjög rækilegri athugun, og auðvitað verður ekki með neinu móti við það unað, að Ríkisábyrgðasjóður taki á sig stórfelld áföll af þessari ástæðu. Það er rétt, að bátarnir sem slíkir eru ekki þungur baggi á Ríkisábyrgðasjóði, og þó að greitt sé til Fiskveiðasjóðs, tryggir það ekki nema að litlu leyti hag Ríkisábyrgðasjóðs, en lán til frystihúsanna, sem hafa verið aukin verulega, létta hins vegar undir þetta að því leyti, að það er venja að skuldajafna, ef komin eru vanskil á ríkisábyrgðarlán, þannig að ég mundi álíta þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið frystihúsunum í hag, þess eðlis, að það ætti að gefa vonir um, að Ríkisábyrgðasjóður kæmist betur af, og á því er það byggt að það er talið fært að lækka þessa upphæð, þannig að framlagið til Ríkisábyrgðasjóðs verði þó ekki hærra en útgjöldin raunverulega urðu árið 1967. Hv. 3. þm. Vestf. sagði, að með þessu frv. virtist vera horfið frá því að leggja meira fé til skólabygginga, sem væri mikil nauðsyn og hefur verið lýst yfir, að væri stefnt að. Þetta er nú ekki alveg rétt. Enda þótt ekki verði lánaðar umræddar 5 millj. kr. af geymdu fé, eru framlög til skólabygginga engu að síður allverulega hærri nú á árinu 1968 en þau voru á árinu 1967. Á það hefur verið bent af hv. 6. þm. Sunnl., að 4. gr. væri ástæðulaus. Það væri hægt að spara umræddar 5 millj. kr. af geymdu fé, og það væri jafnframt hægt að koma við þeim ströngu reglum um framkvæmd skólakostnaðarl., sem í gr. er um fjallað. Strangt tekið má segja, að þetta sé rétt. En það hefur verið venja hingað til að lána allt það fé, sem hefur verið geymt af fjárveitingum vegna annarra skóla. Því þykir okkur mjög mikilvægt að fá ákveðna viljayfirlýsingu Alþ. um það, að fallizt sé á, að þessum takmörkunum verði beitt, og jafnframt að fá viljayfirlýsingu um það, að rétt sé að reyna að framkvæma það strengilega nýju skólakostnaðarl., að hægt verði að koma við þeim sparnaði, sem gert er ráð fyrir í frv., í áætlunum, sem gerðar hafa verið fyrir fram með hliðsjón af nýju skólakostnaðarl. Það er hægt að framkvæma þau l. með ýmsum hætti, og það er alveg rétt, að vafalaust er það að meginhluta reglugerðarákvæði, hvernig þau eru framkvæmd; það getur leikið á verulegum fjárhæðum. En ég held, að það sé ekki hægt að segja, að það sé óþinglegt á neinn hátt, þó að ríkisstj. vilji fá stuðning Alþ. í því, hvaða meginstefnu skuli fylgt í þeim efnum, því að um það má vissulega deila, hvaða framkvæmd eigi að hafa á lögunum, þannig að ég get ekki séð, að þessi lagagr. sé á neinn hátt óeðlileg. Varðandi fræðslumálastjóraembættið, sem margumdeilt hefur verið bæði í Nd. og í þessari hv. d., og það, hversu óeðlilegt væri að fara að blanda fjmrh. í menntamál, get ég alveg tekið undir það, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, að menntmrh. mundi vafalaust vera fær um að sjá um þau sjálfur. En hins vegar hef ég kannske ekkert á móti því einstöku sinnum að fjalla líka um menntamál. Það getur verið gaman að fást við þau svona í stöku tilfellum, þó að það þyki kannske ekki hrós fyrir mig, býst ég við, eftir skoðunum hv. þm. að dæma að standa sem ábyrgur fyrir þeirri till., sem hér er gerð. Því hefur verið lýst yfir, að ástæðan fyrir því, að þessi till. er tekin inn í þetta frv., sé sú, að ríkisstj. vilji fá stefnumörkun um þetta atriði, og það er vitanlega misskilningur, að í þessu felist eingöngu það, að það sé verið að sameina þetta undir einu þaki og þar af leiðandi þurfi enga breytingu. Ætlunin er, að hér verði gerð allveruleg skipulagsbreyting. Að vísu hefur það ekki verið ákveðið í einstökum atriðum, hvernig sú breyting verði gerð, heldur er hér verið að leita eftir viljayfirlýsingu um það, að í grundvallaratriðum megi gera þessar breyt., og þá þarf vitanlega að taka til meðferðar ýmis lög í framhaldi af þessari ákvörðun, sem eru þess eðlis, eins og hv. þm. réttilega sagði, að það þarf að gera sér grein fyrir því, hvort ekki sé þar þörf lagabreytinga í ýmsum greinum. En þessi ákvörðun út af fyrir sig finnst mér vera meira formlegs eðlis. Það er ekki ætlunin með því, eins og menntmrh. hefur sjálfur lýst yfir, að breyta tilhögun yfirstjórnar fræðslumálanna í neinum grundvallaratriðum, heldur er þetta gert af hagkvæmnisástæðum, og orsökin til þess, að þetta er tekið hér í frv., eru ekki till. um ýmis önnur embætti, sem hv. þm. vék að og vissulega getur komið til álita að gera sams konar skipulagsbreytingu á, heldur er orsökin sú, að þetta hefur verið til meðferðar um skeið einmitt þessi skipulagsbreyting, þannig að hún hefur verið undirbúin töluvert, og athugun þess máls virðist ótvírætt leiða í ljós, að þetta sé hagkvæmt að gera og það muni vera auðið að koma þessu í framkvæmd innan mjög skamms tíma. Þess vegna er óskað eftir því í þessu frv., að þessi stefnumörkun fáist, og ástæðan til þess, að þetta er tekið í frv. um sparnað, er ekki sízt sú, að það er ákveðin skoðun okkar, að þetta geti leitt til töluverðs sparnaðar, þó að ekki sé hægt að nefna ákveðnar tölur í því sambandi. Hv. 5. landsk. þm. spurðist sérstaklega fyrir um það, hver væri ætlun ríkisstj. varðandi kostnað við utanlandsferðir á þessu ári. Ég get fúslega upplýst það, að ætlun ríkisstj. er að reyna að takmarka þær ferðir svo sem frekast er unnt, og viss þáttur ferðakostnaðar og stærsti þáttur hans er skráður á kostnað við stjórnarráðið, vegna þess að allar opinberar sendinefndir eru færðar á kostnað rn., og það hefur ekki hvað sízt verið áformað, að sú lækkun, sem er á fjárveitingu til stjórnarráðsins, verði gerð með því að draga úr sendiferðum til útlanda á þessu ári. Það eru auðvitað margar sendiferðir, sem ekki verður með neinu móti komizt hjá, og viðskiptasamningar og ýmis önnur tilfelli þess eðlis, að það er ekki nokkur leið að komast hjá að senda menn til útlanda, en það er ákveðinn ásetningur að takmarka þessar ferðir í ár, svo sem frekast er unnt. Ég held svo, herra forseti, að það séu ekki fleiri atriði, sem ég hef ástæðu til að ræða um. Eins og ég áðan sagði, vil ég ekki fara að blanda mér hér í almennar deilur um efnahagsmál. Það er vissulega hægt margt um það að segja, en ég vil ekki af minni hálfu fara að lengja umr. að því leyti og vil því þess vegna strengilega halda mig við frv. og þær aths., sem komið hafa fram við það, en ítreka að lokum aðeins þakkir mínar til hv. fjhn. og talsmanna hennar hér fyrir að hafa hraðað málinu, svo sem ég bar fram ósk um.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. út af síðustu ræðu hv. 12. þm. Reykv. Hann sagði í sinni ræðu, að ég hefði túlkað ræðu hv. 11. þm. Reykv. og lagt í hana heldur leiðinlegan skilning. Þetta er alger misskilningur. Ég tók það einmitt skýrt fram, að hv. 11. þm. Reykv. hefði alls ekki í sinni ræðu minnzt neitt á innflutningshöft og gjaldeyrismát eða þau efni, sem alllangur kafli ræðu hv. 12. þm. Reykv. fjallaði um. Það var hann, hv. 12. þm. Reykv., sem byrjaði að ræða hér um innflutningshöft og kenna þau sérstaklega við Framsfl. Ég hef nú vísað þeim ásökunum heim til föðurhúsanna og minnt hann á, að það eru sjálfstæðismenn ekki síður en aðrir, sem hafa staðið að þeim höftum. Ég hefði þó ekki farið að eltast við að svara því, sem hann sagði um það, ef hann hefði ekki jafnframt í sinni ræðu veitzt alveg sérstaklega að þeim mönnum, sem hafa farið með þessi mál á hverjum tíma, og sakað þá beinlínis um að hafa misnotað sína stöðu í pólitískum tilgangi. Það var ekki hægt að skilja ræðu hv. þm. á aðra lund, og því vildi ég ekki una. Nú kom hv. 12. þm. og vildi gera iðrun og yfirbót og sagðist alls ekki hafa meint þetta. Sín orð hefði ekki átt að skilja á þá lund. Hann hefði ekki viljað segja það, að menn hefðu t.d. komið til innflutningsnefndar og þá hefðu nm. sagt við umsækjendurna: „Heyrðu góði. Hvað hefur þú borgað í flokkssjóðinn? Sýndu mér kvittunina“ eða eitthvað því um líkt. Nei, það sagðist hann ekki hafa viljað segja, og ef hv. þm. hefði nú hætt þarna og ekki sagt meira, hefði verið hægt að taka þessa iðrun nokkuð gilda, en hv. þm. hafði bara sýnilega ekki skipt um skoðun í þessu efni. Hann hélt áfram og vildi halda því fram, að þrátt fyrir allt, þó að þessi háttur hefði ekki verið á þessu, hefði alltaf verið pólitík þarna á ferðinni. Þeir, sem hefðu komið að sækja um einhver leyfi - hverjir sem þeir svo sem voru, mundu gjarnan hafa minnt þá nm. á það - eða nefndarmanninn, að þeir hefðu gert svo og svo mikið fyrir flokkinn, borgað svo og svo mikið fyrir flokkinn og lagt í flokkssjóð. Ef nm. hefði gefið leyfið, þá var allt í lagi, en ef hann hefði eitthvað þráazt við, ekki viljað sinna þessu kvabbi, hefðu þessir umsækjendur kannske verið til með að tala við einhverja pótintáta, og þeir pótintátar hefðu svo kannske hnippt í nefndarmanninn eða nefndarmennina.  Ég hef svarað fyrir mig og minn flokk, að ég kannast alls ekki við þessi vinnubrögð. Ég læt hann um það, hver reynsla hans er í þessu efni. Hann hefur sjálfur setið í n., sem hafa farið með úthlutun og ákvarðanir og hann situr enn í einni slíkri þýðingarmikilli n., að því er ég bezt veit. Það er nefnilega ekki frelsi á öllum sviðum þrátt fyrir allt. Hér eru talsvert ströng verðlagshöft í gildi, og það er verðlagsnefnd, sem fer með ákvörðunarvald í því efni, og áreiðanlega snerta ákvarðanir hennar ákaflega mikið hagsmuni þeirra, sem hafa með þau mál að gera, en það eru seljendur ýmissa vara og þjónustu. Ég er ekki kunnugur þeim störfum þar, en ég leyfi mér mjög að efast um, að það hafi nokkurn tíma nokkur maður komið til hv. 12. þm. Reykv. í sambandi við verðlagsmál og minnt hann á það, að hann væri í sama flokki og hann ætlaðist til þess, að hann sinnti sérstaklega sínum málum vegna þess. Ég hef starfað í nefndinni, og mín reynsla af því er sú, að menn komi alls ekki þannig fram. En það er fróðlegt að heyra, hver reynsla hv. þm. er í þessu. Hann virðist svo ákveðinn í þessari skoðun sinni, að það mætti ætla, að hann hefði í þessu efni við einhverja persónulega reynslu að styðjast. Hann nefndi ekki í ræðu sinni nein einstök dæmi til stuðnings þeirri skoðun sinni, að þessar n. hefðu misnotað sitt vald, nema eitt - aðeins eitt dæmi - vildi hann tíunda, sem vott um pólitíska hlutdrægni. Það var það, að á árum áður - fyrir 1940, að ég ætla - hefði hlutur Sambands ísl. samvinnufélaga farið vaxandi í innflutningnum. Það hlyti að bera vott um pólitíska hlutdrægni. Það þykir mér einkennileg kenning. Ég vil ætla, að það eigi að taka tillit til vilja manna um það, hvar þeir vilji verzla. Og ég geri ráð fyrir því, að hafi þær breytingar átt sér stað í þessu efni, sem hv. þm. vildi vera láta, þá hafi þær einmitt byggzt á því, að félagsmannatala þeirra stórjókst. Það var t.d. á þeim árum myndað mjög stórt kaupfélag hér í Reykjavík, þar sem áður hafði ekkert kaupfélag verið. Það var náttúrlega ekkert óeðlilegt, þó að það þyrfti að fá einhvern innflutning eða innflutningsleyfi, og það er ekkert óeðlilegt, þó að það hafi einhver áhrif í þá átt að breyta hlutföllunum í þessu. Nei, ég skora á hv. þm., ef hann vill halda fast við þessa skoðun að nefna ákveðnari dæmi um að pólitísk misnotkun hafi átt sér stað á þessum vettvangi. Hv. þm, sagði að það væri alveg út í hött hjá mér að bera saman innflutningsnefnd og alls konar úthlutunarnefndir og banka og bankalán. Það væru ekki til neinar vísindalegar reglur um úthlutun innflutningsleyfa. Það er alveg rétt. En mér er spurn: Eru til einhverjar vísindalegar reglur um úthlutun bankalána? Hann skírskotaði til þeirra ágætu bankastjóra, sem eiga sæti í deildinni. Skyldu þeir geta gert grein fyrir þeim úthlutunarreglum, sem eru við úthlutun bankalána? Hann sagði, að það væri engin hætta þar, því að bankalán væru tryggð. Bankalán eru nú misjafnlega tryggð. Mörg bankalán eru tryggð þannig, að menn skrifa bara upp á víxil, og það getur kannske stundum verið álitamál, hve góð þau nöfn eru, þannig að ég hefði nú haldið, að það yrði talsvert undir mati bankastjóra komið hverju sinni, hvort lán væri veitt eða ekki. Hann sagði, að það gæti verið margs konar stjórn á innflutningi, en ég sæi þar ekkert nema haftakerfi. Þar er algerlega snúið við hlutunum. Auðvitað má hafa margs konar stjórn á innflutningi. Ég hef aldrei gerzt talsmaður fyrir haftakerfi - alls ekki. Ég hef bara mótmælt því, að þetta haftakerfi, ef menn vilja gefa því það nafn, hafi verið misnotað á þann hátt, sem hv. þm. vildi gefa í skyn. En að sjálfsögðu eru til mismunandi aðferðir - ýmsar aðferðir - til þess að hafa stjórn á þessum málum, og mér dettur ekki í hug að staðhæfa neitt um það, hvernig eigi að stjórna þessum málum, en hitt sagði ég sem mína skoðun, að miðað við þær aðstæður, sem nú eru fyrir hendi, mundi ekkert síður vera ástæða til þess nú en stundum áður að hafa eitthvað meiri stjórn á þessum málum heldur en raun ber vitni. Og ég verð að segja það, að heyri maður tölur þær, sem lesnar eru, um halla á gjaldeyrisviðskiptum frá einum mánuði til annars, þá má það undarlegt vera, ef það hvarflar ekki að þeim mönnum, sem fara með stjórn þessara mála, að eitthvað þurfi að sinna þeim með öðrum hætti en áður hefur verið gert. Hann minntist aðeins á verðtryggingu launa, og ég skal ekki fara langt út í það. Það er auðvitað rétt, sem hann sagði, að minnki tekjur þjóðarinnar í heild, hlýtur kjaraskerðing að koma fram hjá einstaklingum; það er ekkert deilumál. En það er höfuðatriðið, þegar heildartekjur þjóðar minnka, hvar - hjá hvaða einstaklingum - sú kjararýrnun á að koma niður. Ég hélt því fram og held því fram, að þeir einstaklingar, sem ekki hafa í árstekjur nema eitthvað um 130 þús. kr. á ári, séu ekki til þess færir að taka á sig nokkra kjaraskerðingu, því að það er satt að segja mínum skilningi ofvaxið, hvernig menn geta farið að því að lifa af þeim launum. Ég vildi ekki láta segja mér að gera það og tel ég mig þó ekki meiri óhófsmann en gengur og gerist. En það var einmitt það, sem um var að ræða t.d. í síðasta verkfalli, að það var ekki talið fært að greiða fulla vísitöluuppbót á slík laun - ekki á 10 þús. kr. mánaðarlaun, og þannig lauk því verkfalli, að það varð að gefa eftir 2.44 stig af vísitölu á þessi laun. Ég tel það engum til sóma, og ég verð að segja það, að ég veit, að atvinnuvegirnir standa illa, en ég held, að það mundi vera hægt að hagræða með ýmiss konar ráðstöfunum t.d. ýmsum þjónustuframkvæmdum atvinnuveganna, sem mundu svara til þessara 2.44 stiga á þessi laun, sem ættu þó að koma í áföngum, eins og um var samið. Ég held þess vegna, að það hafi ekki verið nein goðgá að lögfesta verðtryggingu á þau laun. Náttúrlega er gott, að þessu verkfalli lauk, og náttúrlega verða þeir, sem þar áttu hlut að máli og höfðu umboð til þess að semja, að ráða því, hvað þeir sömdu um, en ég vil segja það sem mína skoðun, að þjóðfélaginu hefði ekki átt að vera það ofraun að gjalda fulla vísitöluuppbót á 10 þús. kr. mánaðarlaun. Ég verð líka að segja það, að treysti þjóðfélagið sér ekki til þess, er hæpið, að það geti kallast velferðarþjóðfélag, en hitt er svo auðvitað, að þegar á móti blæs, hljóta þeir að taka á sig kjaraskerðinguna, sem betur mega, og verða að sætta sig við það. Þessar umr. hafa verið í raun og veru alveg utan við það umræðuefni, sem hér átti að fjalla um, þ.e. frv., en það var hv. 12. þm. Reykv. sem innleiddi þær, en ekki ég. Viðvíkjandi svörum þeim, sem hæstv. fjmrh. gaf, varðandi þær aths., sem ég hafði gert, sérstaklega varðandi 7. gr. vil ég segja þetta. Hann sagði, hæstv. ráðh., að menn yrðu að virða það sér til vorkunnar, þó að hann hefði gaman af því að skjótast í það að fást við menntamál öðru hverju, og skal það nú gert, en hins vegar fundust mér svörin vera nokkuð stuttaraleg og bera þess merki að honum hefði ekki unnizt tími til þess frá fjármálunum að setja sig nægilega vel inn í þessi efni, þ.e. menntamálin í þessu frv. Hann sagði raunar, að það væri eiginlega ekkert í þessu annað en það, að stjórnin vildi fá stefnuyfirlýsingu þingsins í þessu máli, en stefnuyfirlýsing er venjulega fengin með þál., en ekki með lagasetningu. Það er sjálfsagt ekkert því til fyrirstöðu að fá samþykkta þál. um þetta efni og athugun á þessu máli. Nei, þál. er stefnuyfirlýsing, en lög eru lög. Lögin breyta; það er munurinn. En þess vegna er hér um að ræða annað og meira en viljayfirlýsingu. Hér er um ákvörðun að ræða - ákvörðun, sem að vísu á að vera háð síðari ákvörðun ráðh., þegar tekizt hefur að fá sameiginlegt húsnæði fyrir þessar stofnanir. Ég ætla ekki að segja neitt sérstakt meira, svo að það gerir sjálfsagt ekkert til, þó að það fari fram hjá hæstv. fjmrh., en ég vil segja það hæstv. forseta, að það er ákaflega óviðkunnanlegt, að hæstv. menntmrh. skuli ekki gefá sér tíma til þess að vera við þessar umr. og svara fsp., sem menn kynnu að vilja bera upp í sambandi við þessi mál. Hann var hér áðan, en menn eru fljótir í förum. Það er ekki rétt túlkun, sem hæstv. fjmrh. gaf, að hér væri aðeins um viljayfirlýsingu að ræða. Þetta er ákvörðun um að fella úr gildi l. um fræðslumálastjórn og ýmis fleiri l. Hæstv. fjmrh. sagði, að þessi mál hefðu verið athuguð og menn væru á því, að það þyrfti stefnubreytingu í þeim efnum. Gott og vel. Þá er að halda þeirri athugun áfram og athuga, hvaða stefnu eigi að taka í þessum málum. Hann sagði, að það væri alls ekki mótað og það yrði að taka ákvörðun um það síðar. Það væri í raun og veru ekki ætlunin með þessu að breyta neitt til um yfirstjórn fræðslumálanna í grundvallaratriðum. Þetta stangast bara algerlega á við það, sem segir í frv. Það eru felld alveg niður þau l., sem gilda um þessi mál, og ekkert annað kemur í staðinn. Þetta er mergur málsins. Og þó að sú efnisbreyting kunni að eiga rétt á sér að athuguðu máli, á að halda áfram að athuga það mát og komast að niðurstöðu um það, hvert á að halda, áður en farið er að fella þau l. niður, sem um málefnið fjalla: Það er sú eðlilega leið, sem fara á í þessum efnum. Hér er algerlega farið aftan að hlutunum og farið inn á nýja braut - leiðinlega braut, ómyndarlega braut, sem ekki er séð, hvert leiðir, ef slíku fordæmi sem þessu yrði fylgt í framtíðinni. Og það er auðvitað algerlega óforsvaranlegt og í ósamræmi við alla starfsháttu á þingi hér, að breytt sé löggjöfinni, sem fjallar um yfirstjórn fræðslumálanna í landinu, án þess að menntmn. fái um það að fjalla. Það vilt svo til, að menntmn. þessarar hv. d. hefur ekki verið ofhlaðin störfum hér á þessu þingi. Ég hygg, að ég muni það rétt, að fyrsta málið, sem til hennar var vísað, var mál, sem var vísað til hennar hér í dag, um dýravernd. Það er að sjálfsögðu góðra gjalda vert, að hún fái það málefni til meðferðar, en ég hefði nú haldið, að ekki skipti minna máli, að hún fjallaði um menntun barnanna og unglinganna í landinu. Nei, það á hún ekkert að hafa með að gera - það á að fara fram hjá henni. Það hefði þó verið lágmarkskrafa, að fjhn. hefði kvatt menntmn. til viðræðna og þessar n. hefðu fjallað saman um málið, en svo mikið er ekki við haft. Ég geng út frá því sem vísu, að fjhn. hafi ekki afgr. þetta mál án þess að kalla á sinn fund fræðslumálastjóra, eftirlitsmann fjármála skóla, íþróttafulltrúa og bókasafnsfulltrúa. Ég tók samt ekki eftir, að það kæmi fram í nál. fjhn., að það hefði verið gert, en ég vil beina þeirri spurningu til hv. frsm, meiri hl. n., hvort þeim hafi ekki verið gefið færi á að tjá sig, áður en þessi grundvallarbreyting, sem hér er um að ræða, væri gerð á starfsemi þeirra, skipulagi þeirra embætta og þeirra réttarstöðu. Ég hygg, að það sé nokkuð föst venja og í samræmi við eðlilega starfsháttu að bera slík mál sem þessi undir þessa aðila, og ég geng út frá því sem vísu, að svo hafi verið gert, en ég óska eftir því að fá það sérstaklega upplýst hvort málið er raunverulega afgr., án þess að leitað hafi verið umsagnar þessara aðila og án þess að þeir hafi verið kvaddir á fund n. Ef málið krefst svo skjótrar afgreiðslu, að ekki þótti fært að bíða eftir skriflegri umsögn frá þeim, þá er hægurinn hjá að kalla þá á fund n. Hæstv. fjmrh. er ekki kominn. Ég hefði viljað ítreka það, sem ég áður sagði, og bera fram til hans bænaskrá, því að ég veit, að það þýðir ekkert að reyna að fá menntmrh. til að falla frá þessu, og það er þinginu í heild til minnkunar að láta svona lagasetningu fara frá sér. Og ég fullyrði það, að það mun verða erfitt að finna fordæmi fyrir þvílíku, enda gerði hæstv. fjmrh. ekki tilraun til þess að benda á neitt fordæmi fyrir slíku. Ég mundi telja þann skerf hæstv. fjmrh. til menntamála mjög merkan, ef honum tækist að leiða hæstv. menntmrh. frá villu síns vegar í þessu efni og fá hann til að fara eftir venjulegum leiðum við afgreiðslu máls sem þessa.



Herra forseti. Ég átti þess ekki kost að hlýða á fyrri hluta þessarar umr. hér fyrr í dag. En þegar ég loksins gat mætt hér, var mér fljótlega sagt frá því, að ræða, sem ég hélt hér við 1. umr. um þetta mál, hefði sætt nokkurri gagnrýni, sem ég er ekkert að biðjast undan. Nú hef ég fengið leyfi til þess hjá starfsmönnum vélritunar hér á hv. Alþ. að hlýða á þessa ræðu hv. 12. þm. Reykv., og mér þykir viðeigandi að svara þeim aths. með nokkrum orðum. Ég ætla ekki að blanda mér mikið í þær umr., sem síðar hafa orðið, um túlkun á því, sem ég sagði hér við 1. umr. Ég hygg, að það verði að hafa það, hvaða merkingu menn leggja í það, og ekkert af því ætla ég að taka aftur eða reyna að útskýra. Ég held, að það hafi verið nokkuð skýrt. Hv. 12. þm. Reykv. byrjaði á því að tala um það, að ég hefði eins og aðrir stjórnarandstæðingar gert mikið úr því, að útreikningar, sem lagðir voru til grundvallar nýafstaðinni gengisfellingu, hefðu verið rangir. Og hann taldi, að þessi ummæli mín og annarra stjórnarandstæðinga væru mjög orðum aukin og raunar úr lausu lofti gripin, vegna þess að aðstæður hefðu svo mikið breytzt frá því, að gengislækkun var ákveðin, þangað til aðstoðin við sjávarútveginn kom til, og m.a. hefði afkoma hraðfrystihúsanna mikið breytzt á þeim tíma. Ég get ekki fallizt á, að þarna geti verið um mikla breytingu að ræða vegna þess fyrst og fremst, hversu stuttur tími þarna líður á milli. Eins og við allir munum, var gengislækkunin gerð um 20. nóv. Ég man ekki alveg nákvæmlega dagsetninguna; það skiptir e.t.v. ekki máli. Fjárl. voru svo afgreidd á grundvelli þessara nýju upplýsinga, stokkuð upp, endurskoðuð og samþ. rétt fyrir jólin, þ.e. 20. des. En nýárið var rétt í garð gengið, þegar alþm. lásu það í blöðum og heyrðu það í útvarpinu, að ríkisstj. hæstv. hefði lofað sjávarútveginum verulegri aðstoð á þessu ári. Ég get ekki fallizt á það, að þarna hafi orðið svo mikil breyting, að hún réttlæti þennan mikla skakka, sem hefur komið í ljós á útreikningunum. Ég veit það vel, að það er rétt, sem hv. 12. þm. Reykv. tók fram, að hann var ekki viðstaddur þessa útreikninga, og ég tel víst, að þeir hefðu verið réttari, ef hans kunnáttu og þekkingar hefði notið við í þeim efnum. Hann var þá erlendis. Hann um það, hvaða álit hann hefur á því. Það er mín skoðun. En í framhaldi af þessu sagði hv. 12. þm. Reykv. nokkuð athyglisverða setningu að mínum dómi. Hann sagði, að jafnvel þótt þessar breyttu forsendur hefðu verið fyrir hendi, þegar gengislækkunin var ákveðin, mundu menn þrátt fyrir það hafa ákveðið gengislækkunina þá, sem hún varð, og talaði um það, að það hefði verið alveg nægilega erfitt að fá fólk til að sætta sig við þessa gengislækkun, þó að hún hefði ekki verið höfð meiri, og minni gengislækkun hefði vitanlega kallað á meiri aðstoð úr opinberum sjóðum. Mér er þá bara spurn: Hvað var verið að reikna þessa viku, sem Alþ. mátti ekki minnast á gengislækkunina? Hvað var verið að reikna hjá sérfræðingum hæstv. ríkisstj.? Var verið að reikna það, hvað fólk mundi sætta sig við, að gengislækkunin yrði? Það er í fyrsta skipti, sem ég heyri þá skýringu. Nei, það var verið að reikna það, hvað útflutningsatvinnuvegirnir kæmust af með minnsta gengisfellingu. Það er það, sem verið var að reikna, og það eru þeir útreikningar, sem voru skakkir. Og þess vegna vil ég halda því fram enn og aftur, að ég hef ekkert og sama má held ég segja um aðra stjórnarandstæðinga, sem ég hef hlustað á - ofmælt í þessu efni. Útreikningarnir voru bandvitlausir, eins og sýnir sig á því, að hálfum öðrum mánuði eftir, að gengislækkunin er framkvæmd á þessum grundvelli, þarf að ákveða 320 millj. kr. nýja aðstoð til einnar greinar útflutningsframleiðslunnar, sjávarútvegsins. Ég geri alveg ráð fyrir því, að það séu ekki öll kurl komin til grafar í þessu efni. Hvernig er t.d. með þennan litla útflutningsiðnað, sem hér hefur verið? Dugir honum gengisfellingin? Hvernig er með útflutning á landbúnaðarvörum? Er ekki það verð allt of lágt? Það hefur ekki borið hér á góma og ekki verið rætt, og engar till. um aðstoð við þessa atvinnuvegi hafa verið lagðar fram enn þá, en þinghaldið er nú ekki búið. Þá sagði hv. 12. þm. Reykv., að ég hefði viljað taka það mjög sterklega fram, að mikið af þessum sparnaðartill. væru sýndartill. Ég fór ekki mjög nákvæmlega út í einstaka liði frv. En fyrst það ber á góma, get ég svo sem vel sagt það sem mína skoðun, að mjög mikið af þessum svokallaða sparnaði er ekki raunverulegur sparnaður. Það er alveg rétt, enda féllst hv. 12. þm. Reykv. á það. Það er t.d. ekki sparnaður á ríkisútgjöldunum að taka lán til að standa undir kostnaði. Þetta erum við allir sammála um. Frv. fjallar um 200 millj. kr., sem á að taka út af fjárl., til þess að ekki verði á þeim greiðsluhalli. Þar af eru 81 millj. kr. hreinar lántökur. Ekki er það sparnaður. Það á að halda uppi sömu starfsemi og ráðgerð var á fjárl., en í stað þess að greiða það af venjulegum ríkistekjum á að taka lán til að standa undir þessum framkvæmdum. Það eru skólarnir, það eru sjúkrahúsin og það er framkvæmd hægri umferðar. Það á að fella niður greiðslur til þriggja opinberra sjóða, Fiskveiðasjóðs, Hlutatryggingasjóðs eða Aflatryggingasjóðs, eins og hann er kallaður nú, og Ríkisábyrgðasjóðs, um 51 millj. kr. Það má náttúrlega kalla þetta sparnað í fyrstu lotu. En ekki er þó hægt að fullyrða, um hvaða sparnað er að ræða, fyrr en þessi dæmi hafa verið gerð upp. Það hefur hæstv. fjmrh. sjálfur tekið fram - síðast hér í síðustu ræðu núna rétt áðan, að vitanlega verði að mæta þeirri fjárþörf, sem þessir sjóðir standa frammi fyrir. Það er bara ekki vitað, hver hún er nú, og menn gera sér vonir um, að hún verði ekki eins mikil og á s.l. ári, og þess vegna er talið fært að áætla upphæðina lægri. Auðvitað lækka útgjöldin á fjárl. á þeirri stóru bók, sem heitir fjárl. Íslands 1968. En ríkisútgjöldin 1968 lækka ekkert. Þetta hefur hæstv. fjmrh. sjálfur staðfest. Að vísu gegnir nokkuð sérstöku...  Þá eru t.d. þarna greiðslur til Pósts og síma, eins og ég minntist á hér við 1. umr. Það er hreint bókhaldsatriði, hvar þau, útgjöld eru skráð, hvort það er greitt af þeim tekjum ríkissjóðs, sem Póstur og sími innheimtir, eða hvort það er greitt af öðrum ríkistekjum. Það er vitanlega gott að gera nákvæmar áætlanir um ríkisútgjöldin, og ég hef ekkert á móti því, ef það er byggt á rökum og hægt að sýna það, að útgjöldin verði minni heldur en þau voru áætluð í fjárl.; þá er sjálfsagt að leiðrétta það. Að þessu vék hv. 12. þm. Reykv. líka og því, að verið gæti, að þessi sparnaður skilaði sér ekki á þessu ári, og í framhaldi af því sagði hann, að það væri ekkert aðalatriði að tryggja hallalausan ríkisbúskap, a.m.k. svona í eitt ár. Þetta er sjálfsagt kenning, sem margur hagfræðingur fylgir og flytur, og ég hef oft heyrt þessa kenningu. En ef þetta er kenning hæstv. fjmrh., því að ég tel mig hafa hlustað á hann lýsa því hér yfir oftar en einu sinni, að það væri sín ófrávíkjanlega stefna að afgreiða ekki fjárl. með greiðsluhalla, og ég er alveg sama sinnis í því, þó að það skipti ekki neinu máli í þessu sambandi. En hv. 12. þm. Reykv. hefur sem sé aðra skoðun. Hann telur ekkert athugavert við það, þó að fjárl. komi út með halla. Það er náttúrlega enginn vandi að lækka fjárl. mikið og spara miklu meira á þeim, ef mönnum er alveg sama um það, þó að dæmið komi allt öðruvísi út, ef útgjöldin standa, og það komi út margfaldur halli. En það er, held ég ekki það, sem við erum að keppa hér að. Ég tek alveg undir það með hv. 12. þm. Reykv., að það sé verjandi að taka lán, þegar árferðið er eins og það er. Það er vissulega verjandi að taka lán og lækka þannig útgjöldin í bili. En það leysir náttúrlega engan vanda til frambúðar. Það þarf að standa undir þessum lánum, og það þarf að greiða þessi lán, og því meira sem við tökum af lánum nú til þess að koma saman fjárl. 1968, þeim mun erfiðara verður dæmið 1969 og þau ár, sem við eigum eftir að fjalla um þetta einhverjir okkar, eins og líka hæstv. fjmrh. hefur greinilega þungar áhyggjur af, og ég lái honum það ekki. Ég hef ekki hér á þessum stað eða stundu yfirlit um það, hvað mikið af framkvæmdum ríkisins hefur verið fjármagnað með lánsfé á undanförnum árum og það í þessum góðærum, sem við höfum lifað. En það er geysimikið. Undir þessum lánum verður framtíðin að standa. Það var fyrir nokkrum árum t.d. aukið heilmikið fé til vega, en á sama tíma hafa verið tekin mikil lán til vega, þó að framkvæmdir hafi orðið að margra dómi of litlar í þeim efnum, þá hefur talsverðum fjármunum verið varið í þetta. Afleiðingin af þessum lántökum til veganna skilst mér vera sú, að langsamlega mest af þessum auknu tekjum Vegasjóðs gengur nú til þess að standa undir vöxtum og afborgunum af lánum, og það er sama og ekkert fjármagn fyrir hendi til að leggja í nýjar framkvæmdir, og svona er þetta á fleiri sviðum. Það er auðvitað verjandi að taka lán; ég er ekkert að hafa á móti því. En menn verða náttúrlega að gera sér það ljóst, að þessar lántökur nú leggja byrðar á framtíðina, og það er óheppilegt, að svo skuli hafa til tekizt, að þegar ríkistekjur hafa verið jafnmiklar og raun ber vitni undanfarin ár, hafi samt sem áður þurft að fjármagna jafnmikinn hluta framkvæmdanna með lánum - og ekki sízt, þegar breyting verður á því. Þess vegna voru þeir áreiðanlega margir, sem fögnuðu þeirri stefnubreytingu, sem kom fram hjá hæstv. ríkisstj., þegar hún tók inn í fjárlagafrv. núna nokkrar fjárhæðir - 62 millj. kr. - til þess að leggja í byggingar skóla og sjúkrahúsa í stað þess að fjármagna það með lánum. Og það er með talsverðri eftirsjón, er ég viss um, sem margir horfa á eftir þessum liðum út af fjárl. á ný og eiga von á því, að einnig þetta verði fjármagnað með lánsfé. Ég tók eftir því áðan, að hæstv. fjmrh. gat um það, að alþm. mundu fá að sjá framkvæmdaáætlun ríkissjóðs, áður en þingi lyki, og þær till. eða hugmyndir, sem hæstv. ríkisstj. hefur um það, á hvern hátt fjár yrði aflað til þeirrar framkvæmdaáætlunar. Ég fagna því, að sá háttur verður á hafður, og þó alveg sérstaklega þeirri yfirlýsingu hæstv. fjmrh., að fjármögnun framkvæmdaáætlunarinnar að þessu sinni verði ekki eins þungbær bankakerfinu í landinu og verið hefur. En óneitanlega bíða menn - eða a.m.k. ég - með óþreyju eftir því að sjá, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að afla þessa fjármagns, án þess að það komi eins illa við bankana og verið hefur, því að það er ekki nóg tillitssemi við bankana, þó að þeim sé ekki beinlínis gert að leggja í framkvæmdaáætlunina, ef fjár verður aflað eins og gert hefur verið að hluta fram að þessu með sölu spariskírteina, sem eru með þeim kjörum, að bankarnir geta ekki keppt við þau. Þá kemur það vitanlega niður á sparifénu, sem í bönkunum er, og rýrir möguleika bankanna til að greiða úr málefnum viðskiptamanna sinna. Hv. 12. þm. Reykv. sagði, að það mætti líta á umframgreiðslur, sem verða vegna lækkunar áætlana, sem nokkurs konar ráðstöfun tekjuafgangs. Ég er mjög á sömu skoðun og hann um það, að Alþ. ætti að hafa í ríkari mæli hönd í bagga með ráðstöfun tekjuafgangs ríkissjóðs heldur en verið hefur á undanförnum árum. Tekjuafgangur ríkissjóðs hefur sum árin undanfarið a.m.k. verið gífurlega mikill, og það hefur ekki alltaf verið spurt um álit Alþ. á ráðstöfun hans. En það mætti svo sannarlega gera. Annars var margt í ræðu hv. 12. þm. Reykv., sem ég felldi mig vel við. Sérstaklega fannst mér kaflinn, þar sem hann talaði almennt um menntamálin, vera byggður á víðsýni og þekkingu, eins og vænta mátti af þeim hv. þm. Þar vorum við mikið sammála um nauðsyn þess að efla og bæta menntun hér á landi, og ég er viss um, að hann horfir með söknuði á eftir þeim fjárveitingum, sem nú falla fyrir sparnaðarráðstöfun hæstv. ríkisstj. Ég hef ekki neinar upplýsingar um það, hvað Bandaríkjamenn verja miklum hluta t.d. þjóðarteknanna til menntamála. Og það er vitanlega alveg rétt, sem hv. þm. sagði og ég kom aðeins að í ræðu minni við 1. umr., að menntunin þar er miklu einhæfari heldur en hér. En allt um það varð það niðurstaða mín um daginn - og er það enn, og ég get gjarnan ítrekað það - að við þurfum að stórauka þessa menntun til þess að halda í við aðrar þjóðir. Um það eru sjálfsagt allir hv. alþm. sammála, og ég vona, að þessi lækkun á fjárveitingum til menntamála jafngildi ekki minni tækifærum fyrir æskulýð landsins til þess að afla sér þessarar nauðsynlegu menntunar. Svo var aftur annað í ræðu hv. 12. þm. Reykv., sem mér líkaði ekki eins vel, og það var, þegar hann talaði um það, að hann skildi það bara alls ekki, hvað það væri, sem ég ætti við, þegar ég talaði um að stjórna. Það er náttúrlega mjög slæmt, ef það eru fleiri í þingliði hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokka, sem skilja ekki þetta hugtak. Það hafa spunnizt nokkrar umr. hér um þetta, og menn hafa lagt hver sinn skilning í þessi orð. Eins og ég sagði áðan, ætla ég ekki að fara að gera það neitt sérstaklega að umtalsefni. En hv. 12. þm. Reykv. sagði, að kjarni boðskapar ríkisstj. undanfarna mánuði hefði einmitt verið að skerða kjörin eða minnka eyðsluna, og ég er alveg sammála því, að kjarni boðskaparins hefur verið að skerða kjörin og framkvæmdin hefur líka stuðlað að því. Hv. þm. nefndi þau málsatvik, sem þessu valda, gengislækkun og skerðingu á vísitölu auk ýmissa fleiri smærri atriða, sem þarna skipta einnig máli. Ég hef aldrei neitað því, að erfiðleikar þeir, sem landið hefur orðið að þola undanfarna mánuði í verðlagi vegna verðfalls og minnkandi afla, hljóta að baka landsmönnum kjaraskerðingu. Og það er alveg ljóst, að talsverð kjaraskerðing var þegar komin, án þess að hæstv. ríkisstj. ætti þar nokkurn hlut að með því minnkandi verðlagi á sjávarafla, sem af þessum ástæðum leiddi, minnkandi atvinnu, sem fylgdi í kjölfar þess, og annarra þeirra ástæðna, sem verðfallið og aflaminnkunin óhjákvæmilega orsökuðu. En til viðbótar þessari kjaraskerðingu kom svo kjaraskerðing hæstv. ríkisstj. með þeim tveimur hagstjórnartækjum, sem síðast var beitt, gengislækkun og afnámi sambandsins milli vísitölunnar og kaupsins. Það er ekki um það að deila þess vegna, að kjaraskerðingin verði einhver, en ég held, að það, sem okkur ber þá einna helzt á milli, sé, hvar kjaraskerðingin eigi að lenda, þ.e. hverjir eigi að taka á sig kjaraskerðinguna. Og ég var þeirrar skoðunar og er enn, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. undirstrikaði rækilega hér áðan, að kjaraskerðingin eigi ekki að vera fyrst og fremst fólgin í því, að fólk, sem hefur 10 þús. kr. mánaðarlaun og þar fyrir neðan, fái ekki fulla vísitöluuppbót á laun sín. Ég tel, að kjaraskerðingin eigi að lenda annars staðar og það hljóti að vera til - og það vitum við allir, að eru til ráð, sem geta beint kjaraskerðingunni þangað. Þetta er það, sem ég átti við fyrst og fremst, þegar ég talaði um, að það ætti að fara að stjórna. Ég held, að ég hafi sagt það hérna við 1. umr. Ég finn það að vísu ekki í ræðunni í svipinn, en ég man það, að ég sagði, að það væri eitthvað annað bogið við efnahagskerfið hérna heldur en það, að fólk, sem hefði 10 þús. kr. mánaðarlaun og minna, geti ekki fengið fulla verðtryggingu á þau laun. Og við það skal ég standa, hvar sem vera skal. Það hlýtur að verða að líta annað, þegar á að fara að laga meinsemdina í íslenzku efnahagslífi. Og það er það, sem fólk ætlast til, að hæstv. ríkisstj. geri og hvaða ríkisstj., sem vera skal - ekki bara hæstv. ríkisstj. Það hlýtur að vera meginverkefni allra ríkisstj. og þá þessarar líka, og ég tel, eins og ég sagði hér við l. umr., að það hlutverk hafi verið vanrækt. Ég tel það; það er mín skoðun. En það kom svo fram skýring á því, hvað við var átt, síðar í ræðu hv. 12. þm. Reykv., og það var að ekki má leggja niður stefnuna. Það verður að halda áfram sömu stefnu. Og þetta ber allt að sama brunni, hvernig sem allt veltist og hve illa sem gengur að ráða við vandamálin, þá verður að halda meginstefnuna í heiðri. Þetta er sami kjarni og ég vék aðeins að við 1. umr. og það kemur fram í aths. með fjárlagafrv. og er lögð á það höfuðáherzla þar. Það var svo endurtekið af hv. 12. þm. Reykv., og allar framkvæmdir miðast við þetta. Vitanlega er fjöldi af leiðum, sem hægt er að fara til þess að hafa stjórn á málum, önnur en sú að hafa skömmtunarskrifstofu og það leyfafargan, sem því fylgir. Ég ætlaði mér ekkert að fara að mæla bót því ástandi, sem var hér á árunum, þegar allir þurftu að sækja um leyfi til allra hluta. Það var ekkert sérstaklega eftirsóknarvert. En ég vil bara minna á það, eins og raunar var gert hér áðan, að þrátt fyrir svokallað frelsi, sem við höfum búið við núna í 8 ár, megum við ekki gera hvað, sem vera skal. Það er ýmislegt bannað. Það eru ýmis höft á samskiptum manna þrátt fyrir svokallað viðskiptafrelsi, og ég hygg, að það þurfi ekki að telja það upp hér fyrir hv. þm. Menn vita vel, hvað við er átt. Það er stórkostleg fjármagnsskömmtun framkvæmd í bönkum landsins og ekki eftir neinum ákveðnum vísindalegum aðferðum. Og það er ýmislegt, sem er að sjálfsögðu bannað. Það er úthlutað lóðum, og við þekkjum það svolítið sumir. Það er verðlagseftirlit og ákvæði þar um. Það er m.a. s. ekki heimilt að flytja inn sumar tegundir af varningi þrátt fyrir allt frelsið. Það er t.d. ekki heimilt að flytja inn landbúnaðarvörur. Ég er ekki að segja, að við höfum neitt við það að gera, en það er bannað í viðskiptafrelsinu. Og hver segir til um það, hvað á að vera bannað og hvað leyft? Er nokkuð meira að banna það að flytja inn bakaríistertur eða tertubotna eða hvað það er kallað - heldur en banna að flytja inn kjöt eða osta? Hvaða munur er á því? Þannig mætti náttúrlega lengi telja. Þetta er allt saman matsatriði, og það verður engin ríkisstj. svo vel stæð, að hún geti leyft öllum allt. Það þekkist hvergi. Hann talaði, hv. þm., um, að mikil spilling hefði fylgt leyfakerfinu. Það má vel vera, að svo hafi verið. En finnst mönnum engin spilling vera í þjóðfélaginu nú? Er þjóðfélagið hér algerlega laust við það, sem kallað er spilling? Ég held ekki. Ég held, að sumir hv. þdm. hafi m.a.s. talað um mjög mikla spillingu og jafnvel heila bófaflokka, sem þrifust hér í þessu frelsi, sem við búum við. Og það er vafalaust alveg rétt. Það eru vafalaust til alls konar samtök, sem hafa ýmsa miður góða hluti á stefnuskrá sinni, þó að ég þekki það ekki mikið af eigin reynd. En spilling er vissulega hér, og það er alltaf verið að koma upp um þessa spillingu annað veifið. Kannske tekst að uppræta hana; ég veit það ekki. Það væri óskandi. En ég er ekkert viss um, að spillingin hafi verið meiri þrátt fyrir allt, þegar skömmtunartímabilið var. Ég er ekkert að kenna hæstv. ríkisstj. um þetta. Það er sjálfsagt margt fleira, sem kemur þar til greina. Við höfum haft mikið af peningum undir höndum og hagað okkur, eins og nýríkir menn oft gera, þ.e. farið óvarlega með þá og látið mikið eftir okkur. Hæstv. ríkisstj. er þar ekki ein á báti - alls ekki. En ég held, að það sé því miður alveg rangt að halda því fram, að öll spilling hafi horfið, um leið og hætt var að úthluta leyfum fyrir gjaldeyri uppi á Skólavörðustig. Það getur vel verið, að eitt af því, sem fylgdi leyfakerfinu, hafi verið það, að menn hafi ekki hugsað neitt um að gera hagstæðari innkaup, en það hafi nú breytzt. En ég held, að innkaup séu upp og ofan enn þann dag í dag, og ég held, að ýmislegt af varningi, sem hér liggur t.d. í haugum í vörugeymsluhúsum skipafélaganna, hefði alveg eins mátt vera ókeypt. En hvað sem þessu öllu líður, skal ég endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr., að ég vil síður en svo gera lítið úr þessari sparnaðarviðleitni hæstv. ríkisstj. Ég tel hana mjög góðra gjalda verða og skal verða fyrstur manna til þess að fagna því, þegar búið er að koma einhverju - þó að ekki væri nema einhverju - af þessu í framkvæmd. En út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði bæði hér áðan og fyrr, finnst mér satt að segja þessi hagsýsla og sparnaðurinn, sem af henni átti að leiða, vera ákaflega seinvirkt. Ég man ekki, hvenær fyrst voru sett fram sparnaðarloforðin. Það var hæstv. fyrrv. fjmrh., sem gerði það. Þau voru 59, ef ég má treysta á minnið í því efni. Hvað skyldu mörg af þeim hafa verið framkvæmd enn þá? Það eru einhver kannske, en þau eru afskaplega fá. Einhvers staðar stendur, að það sé seintekinn gróði að hafa hestakaup við Sumarliða póst og það ætlar að sannast hjá hæstv. ríkisstj., að glíman við sparnaðinn verður erfið. T.d. sagði hæstv. fjmrh. hér við 1. umr., að það ætti að gera tilraun með að lækka kostnað við löggæzlu. Það væri nú reynandi að gera þá tilraun að lækka þessa fjárveitingu og treysta á það, að hægt yrði að halda uppi lögum og rétti, þó að hún lækkaði svona. En þetta var ákaflega varfærnislegt orðalag, og það skein alveg í gegn óttinn við, að þetta yrði ekki framkvæmanlegt, þegar til kom. En hvað skyldi hagsýslan segja um þetta? Liggur ekki álit hagsýslustjóra og þeirra stofnana, sem hann veitir forstöðu, fyrir um eitthvað af þessum sparnaðartill.? Þegar svo hv. 5. landsk. þm., sem þekkir erfiðleika útgerðarinnar vel, vék að því í sinni ræðu áðan að ástandið væri hvergi nærri gott hjá flotanum, m.a. mundu vel flestir - ef ekki allir - bátar, ef ég hef tekið rétt eftir, verða auglýstír á nauðungaruppboði núna alveg á næstunni vegna greiðslufalls á skuldum þeirra við Fiskveiðasjóð, þá gat hæstv. fjmrh. náttúrlega ekki annað en viðurkennt, að þetta væri rétt, en þá var enn og aftur talað um bráðabirgðaráðstafanir. Hæstv. ráðh. sagði, ef ég hef tekið rétt eftir, að það yrði þá að útvega Aflatryggingasjóði það fjármagn, sem þyrfti, með bráðabirgðaráðstöfunum. En þar held ég, að sé komið alveg að kjarna þessa máls og fleiri mála fjárhagslegs eðlis, sem hafa verið til meðferðar hér á hv. Alþ. undanfarna mánuði. Það eru bráðabirgðaráðstafanir. Það á að bíða eftir einhverjum happdrættisvinningi, eftir því, að aflinn glæðist, og eftir því, að verðlagið hækki, og halda öllu gangandi með bráðabirgðaráðstöfunum á meðan og sitja svo, eins og ekkert hafi í skorizt. Fjárlagaafgreiðslan er flutt inn í þingið í mörgum hlutum og nú er sagt í dag, að það séu ekki einu sinni allir partarnir komnir fram enn, það sé von á meiru og jafnvel nýrri skattlagningu; ég skal ekkert segja, hvað það er. Ég veit það ekki. En svona hefur þetta nú gengið. Og enn er treyst á bráðabirgðaráðstafanir, ef rekur upp á sker. Ég ætlaði svo að minnast örlítið á þær brtt., sem ég hef flutt hér ásamt hv. 3. þm. Vestf. Hann gerði grein fyrir þeim, og ég þarf ekki að fara langt út í það. En þær eru sem sé í því fólgnar og í því einu að halda áfram þeim stuðningi við atvinnuvegina, sem ráðgert er að fella niður. Það er hægt að lýsa þeim í einni setningu, þ.e. að hætta við að fella niður framlagið til Fiskveiðasjóðs, hætta við að fella niður framlagið til Aflatryggingasjóðs, hætta við að fella niður framlagið til Ríkisábyrgðasjóðs og hætta við að fella niður framlagið til Landnámsins. Ég leyfði mér að varpa fram þeirri spurningu hér við 1. umr., hvernig yrði hagað framkvæmd l. um fræðslumálastjóraembættið eftir þessa breytingu, hvort það væri væntanleg ný lagasetning, sem ég held nánast, að hljóti að vera, eða hvort hæstv. menntmrh. ætlaði að hafa þessa menn, fræðslumálastjóra, íþróttafulltrúa, fjármálaeftirlitsmann skóla og bókasafnsfulltrúa sem starfsmenn í rn. og fela þeim þau verkefni, sem honum sýndist í það og það skiptið. Við þessu höfum við ekkert svar fengið. Hæstv. menntmrh. hefur ekki gefið sér tíma til þess að mæta hér við þessa umr. í þessari hv. d. væntanlega vegna þess, að hann hefur ekkert um þetta að segja. Honum er þá vafalaust alveg sama, hvernig þessum málum er fyrir komið, en ég tek undir þær raddir, sem hér hafa heyrzt um það, að þessi afgreiðsla er bæði mjög óvenjuleg og óviðkunnanleg. Og ég hef fram undir þetta verið að vonast til þess, að einhver svör yrðu gefin við þessum fsp., en verði það ekki, býst ég við, að ég muni við 3. umr. gera tilraun til þess að fá hæstv. ríkisstj. til þess að falla frá svo lítt hugsaðri lagabreytingu með því að bera fram brtt. við 7. gr. eitthvað svipað því, sem gert var í hv. Nd. um daginn, þannig að Alþ. fæli ríkisstj. að undirbúa fyrir næsta reglulegt Alþ. frv. um hagkvæma skipan fræðslumála. Ég er síður en svo því mótfallinn, að þessi mál verði tekin til endurskoðunar. Ef það er álit þeirra manna, sem starfa að þeim og bezt þekkja til og hæstv. ráðh., að það sé hægt að koma þarna við sparnaði, þá eigum við að gera það. Og það má kannske segja, að það sé að deila um keisarans skegg, með hvaða hætti það sé gert. En hér eru felld niður lög, án þess að nokkuð komi í staðinn, og það er það, sem ég hef fyrst og fremst við þessa málsmeðferð að athuga. Það á að fella niður heilan lagabálk um fræðslumálastjóraskrifstofuna, án þess að nokkuð komi í staðinn og án þess að hæstv. ráðh. hafi viljað lýsa því yfir, að þeir mundu beita sér fyrir lagasetningu um þetta efni eða svör hafi fengizt við því, hvaða meðferð er fyrirhuguð í þessu efni. Og ég held, að það sé lágmarkskrafa alþm., þegar það er nú upplýst, að af þessari breytingu muni enginn sparnaður verða á yfirstandandi ári, að þessum l. verði breytt með venjulegum hætti, þegar engin nauðsyn rekur til þess að breyta þeim með bandormi. Það má segja, að ýmis ákvæði önnur í frv. verði að vera þarna vegna þess, að fjárveitingarnar eru felldar niður og þess vegna sé það eðlilegt, að svona frv. fjalli um margs konar lög, og það verður að hafa það, vegna þess að það leiðir af eðli málsins, þó að það sé ekkert æskilegt að fá svona frv. til meðferðar. En ég tel algeran óþarfa að fara að setja inn í þetta frv. ákvæði til breytingar á l., sem engin þörf er á vegna sparnaðartill., og þannig er einmitt ástatt um þessar breytingar á fræðslumálastarfseminni. Ég skal svo, herra forseti, ekki þreyta hv. þdm. á lengri ræðu um þetta mál, en mér fannst ég mega til að gera nokkrar aths. að gefnu tilefni.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Hér hafa verið haldnar langar og margar merkar ræður um það viðfangsefni, sem hér þarf að leysa, og kemur þar til kasta bæði ríkisstj. hæstv. og alþjóðar og sízt vil ég bregða fæti fyrir þá almennu sparnaðarviðleitni, sem hæstv. ríkisstj. sýnir með því frv., sem hér liggur fyrir til umr. Ég vil leyfa mér að bera hér fram till., sem er skrifleg og fjallar um 24. tölul. l. gr. frv., prestsembætti í Kaupmannahöfn. Lagt er til í frv., að fjárveiting til þessa prestsembættis verði felld niður. En þó að ekki felist mikils háttar breyting í brtt. minni við frv., þar sem ég legg til, að felldar verði þarna niður úr sparnaðinum 400 þús. kr., þá er málefnið mér mjög ofarlega í huga, og ég tel það hið merkasta. En svo sem kunnugt er hv. þm., hefur verið starfrækt um nokkurra ára bil íslenzkt prestsembætti í Kaupmannahöfn, og svo vel hefur til tekizt, að í það hefur að minni hyggju og margra annarra valizt hinn ágætasti maður. Af þessu embætti hefur fengizt þessi fáu ár, sem það hefur verið rekið þarna úti, mjög góð reynsla, að því er ég bezt veit. Fyrst og fremst hefur þetta starf, sem þarna hefur verið unnið, tengt saman landa okkar í Kaupmannahöfn, sem eru æðimargir - ætli þeir skipti ekki nokkrum þúsundum, og ég hef heyrt á mörgum þeirra, hversu þeim hafi komið þetta vel og embættið sé þeim mikilvægt, ekki aðeins að því er varðar hina venjulegu prestþjónustu, sem hefur verið innt af hendi með ágætum fyrir þessa landa okkar marga, sem á hafa þurft að halda, heldur hefur og þetta embætti verið tvíþætt, annars vegar prestsembætti og hins vegar almenn fyrirgreiðsla og þjónusta. Og þá vil ég geta sérstaklega þeirrar þjónustu, sem hefur verið innt af höndum við sjúka, unga og aldraða, sem hafa þurft að fara til Kaupmannahafnar til að leita sér læknishjálpar umfram þá hjálp, sem var hægt að veita hér á landi. Og um það, hvernig presturinn okkar í Kaupmannahöfn hefur vikizt undir, þegar leitað hefur verið til hans eru margar og fallegar frásagnir, og ég persónulega hef notið mikils hagræðis í sambandi við þjónustustarf hans. Ég veit það líka, að presturinn hefur unnið ekki aðeins af einlægum áhuga, heldur oft lagt fram af sinni hálfu fjármuni auk annars erfiðis og fyrirhafnar til þess að greiða sem bezt fyrir löndum okkar, sem oft hafa verið illa á sig komnir. Þannig tel ég, að öll þessi þjónusta, sem hefur verið unnin á vegum þessa embættis úti í Kaupmannahöfn, hafi verið til ómetanlegs hagræðis fyrir ekki aðeins þá, sem voru hjálparþurfi, heldur einnig fyrir þeirra aðstandendur. Og um þetta, eins og ég segi, eru margar og fallegar skýrslur. Ég leyfi mér að efast um, að önnur og í raun og veru veglegri og manneskjulegri þjónusta hafi verið unnin almennt á vegum hinnar íslenzku prestastéttar en einmitt þarna úti í Kaupmannahöfn, þegar allir þættir þessa starfs hafa verið skoðaðir. En eins og ég sagði, ætla ég ekki að hafa mörg orð um þetta, en mér finnst, að þarna sé ráðizt á garðinn, þar sem jafnvel kannske sízt skyldi. Ég vil taka það alveg sérstaklega fram, að það, sem ég segi hér um prestsstarfið úti í Kaupmannahöfn, á að sjálfsögðu við þennan mann, sem upphaflega tókst á hendur að þjónusta þar og er enn í starfinu - eða ég veit ekki betur, því að vissulega fer gildi slíks embættis eins og annarra mjög eftir því, hverjir hafa það á hendi og hvernig það er rækt. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra mál, en ég verð að taka það fram, að eftir því, sem lagt er til í frv., sýnast mér ekki svo fastar skorður reistar einstökum sparnaðarliðum, að ekki mætti á einhverjum öðrum liðum við koma, ef vel er að gáð, viðbótarsparnaði, sem næmi þeim kostnaði, sem er við prestsembættið í Kaupmannahöfn. Og loks er þess að geta, eins og hefur komið fram í orðum mínum, að þetta er tilfinningamál margra ágætra manna, sem hafa notið þessarar þjónustu og mér persónulega er það dálitið viðkvæmt mál, ef sá prestur, sem hefur unnið í þessu starfi, á að hverfa úr því við svo búið. Eins og ég gat um, er brtt. mín við 24. tölul. 1. gr. og hljóðar á þá leið, að í stað 670 þús. kr. komi 249 þús. kr., og það þýðir, að sparnaðurinn miðast einungis við prestsembættið á Keflavíkurflugvelli. Þar er ég ekki kunnugur, og það er ekki endilega víst, að það sé svo nauðsynlegt og sízt alls eins nauðsynlegt og í Kaupmannahöfn. Það þori ég alveg að fullyrða. Brtt. þessi er skrifleg, og bið ég hér með herra forseta að veita henni viðtöku. Jafnframt væri æskilegt, ef þessi till. fengi náð fyrir augum hv. dm. innan um allan sparnaðinn og háu fjárhæðirnar.



Herra forseti. Ég get lýst mikilli ánægju minni yfir þeirri ræðu sem hv. 4. þm. Sunnl. flutti hér, og það er vissulega allt rétt, sem hann sagði um reynsluna af þeim manni, sem gegnt hefur prestsþjónustustarfi úti í Kaupmannahöfn fyrir Íslendinga á vegum sendiráðsins, og ekki nema ánægjulegt að heyra, að menn hafi fundið fyrir því, að þar hafi verið unnið gott starf. Ekki hvað sízt er ánægjulegt að heyra slíka ræðu, vegna þess að ég man ekki til, frá því að þetta embætti var sett á laggirnar, að ég hafi lent í fjárlagaumr. eða nokkrum umr. um fjármál ríkisins, án þess að það væri nefnt sem glöggt dæmi um bruðl ríkisstj. og fásinnu í myndun nýrra embætta að setja upp prestsembætti í Kaupmannahöfn.  Enda þótt ég geti fallizt á öll þessi sjónarmið, verð ég því miður að segja, að ég get ekki fallizt á til1. Það er auðvitað alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það er endalaust hægt að spyrja, af hverju ekki sé hægt að spara á einhverjum öðrum lið. Sumir hv. þm. hafa sagt, að þetta frv. hafi sýnilega verið sett saman af lítilli yfirvegun. Ekki skal ég gera of mikið úr því starfi, sem hjá okkur liggur að baki því. Það situr ekki á mér að gera það. En ég vil aðeins segja það eitt, að það hefur ekki verið einfalt mál að koma því saman og mæta þeirri gagnrýni, sem auðvitað kemur alltaf úr öllum áttum, jafnt frá stjórnarliði sem annars staðar að. Af hverju þurfti að taka þennan lið? Af hverju var ekki hægt að taka einhvern annan? Þetta er kannske það, sem erfiðast er við að koma við sparnaði, jafnvel þó að það séu ekki stærri upphæðir en hér er um að ræða. Það er þetta óendanlega vandamál, að einn ber þetta fyrir brjósti og annar annað, og það er svo ákaflega fátt - ég vil segja sem betur fer - í okkar fjárl. í dag, sem enginn ber fyrir brjósti, enda væri það mjög slæmt og sýndi þá, að hér væri alger óreiða, ef svo væri. A.m.k. hefur ekki tekizt í sambandi við þennan sparnað yfirleitt að finna neinn lið, sem nokkru máli skiptir, sem einhver ber ekki fyrir brjósti. Þess vegna verð ég því miður að segja það, eftir að þetta mál hefur verið allt skoðað niður í kjölinn, að það er ákaflega erfitt að koma við nokkrum breytingum á því og allra sízt þannig, að hægt sé á síðustu stundu að fara að gera breytingu með það í huga að mæta slíkri breytingu með því að nema burtu einhvern annan útgjaldalið. Það er ástæðan fyrir því, að ég tel ekki annað auðið en framkvæma þennan sparnað, sem um er að ræða. Auðvitað má líka segja, að á erfiðleikatímum sé ákaflega erfitt að koma því við að hafa starfandi presta erlendis, þó að það geti verið ágætt að geta veitt Íslendingum þjónustu á þessu sviði sem öðrum, og reynslan er sú - og ég veit, að það er rétt hjá hv. þm., að það er auðvitað viðkvæmnismál, að þessi mæti maður hefur veitt fjölda manna hina prýðilegustu þjónustu. En ég orðlengi ekki frekar um þetta. Mér þykir vænt um, að þessi ræða hefur verið flutt og viðurkenning fengizt fyrir því, að það hafi síður en svo verið neitt glapræði að stofna þetta embætti, en því miður sé ég ekki möguleika á því, að við förum að breyta þeim fyrirætlunum, sem hafa verið gerðar í þessu efni, enda hafa ráðstafanir þegar verið gerðar til þess, að þessi skipulagsbreyting nái fram að ganga.