Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á sama tíma og forustumenn ríkisstjórnarinnar tala um að botninum sé náð og að góður árangur sé af störfum hennar heyrum við af fjölda uppsagna í atvinnulífi um allt land. Sérstaklega á það við um verktakageirann sem óhætt er að segja að sé nú í dauðateygjunum. Vinnumálastofnun er í umboði ríkisstjórnarinnar með kynningarfund í Ráðhúsi Reykjavíkur í samvinnu við erlendar atvinnumiðlanir. Skilaboðin til almennings eru skýr: Komið ykkur úr landi, hér mun ekkert gerast. Árangurinn lætur ekki á sér standa við þessi skilaboð, á hverjum degi flytja um fimm manns burtu af landinu. 200 manna landsfundur VG um helgina þar sem 130 manns kusu sér nýjan formann staðfestir áframhaldandi stöðnun. Áfram er boðuð óvissa í sjávarútvegi þannig að tugmilljarðafjárfestingar, hátt á sjötta tug milljarða á næstu tveimur árum, munu enn fá að bíða síns tíma. Öllum málamiðlunum um rammaáætlun er hafnað af Vinstri grænum. Bráðnauðsynlegar ákvarðanir um frekari framkvæmdir samkvæmt framkvæmdaáætlun Landsvirkjunar munu ekki sjá dagsins ljós á næstunni. Uppi eru miklar efasemdir um að vinnu við rammaáætlunin ljúki yfirleitt á þessu þingi. Það er ekki hægt að skilja niðurstöðu Vinstri grænna með öðrum hætti en að viðræðuferli um aðild að Evrópusambandinu sé í uppnámi og öllum má vera ljóst að því lýkur ekki í núverandi ríkisstjórnarsamstarfi. Það er milljarðakostnaður sem fer í súginn í hverjum mánuði. Við höfum nýtt fjárlagafrumvarp í höndunum þar sem forsendur eru allar brostnar. Þar er gert ráð fyrir 3,1% hagvexti. ASÍ gerir í nýlegri hagspá sinni ráð fyrir 1% hagvexti og Seðlabankinn rúmum 2%. Virðulegi forseti. Ábyrgð okkar þingmanna er mikil og allt of einfalt að skella allri skuldinni á forustumenn ríkisstjórnarflokkanna. Ábyrgð þeirra þingmanna sem standa vörð um þetta ástand er ekki minni. Öll stór mál 

Frú forseti. Við erum flest hér inni sammála um að við séum komin að endimörkum niðurskurðar í heilbrigðiskerfinu. Fyrir stuttu kom fram í sérstakri umræðu um fyrirhugaðan niðurskurð í heilbrigðisgeiranum að hæstv. velferðarráðherra Guðbjartur Hannesson hefði dregið mjög úr niðurskurðaráformum fyrir árið 2011 eftir vandlega yfirferð. Nýlega komu fram áhugaverðar upplýsingar í skýrslu sem skrifuð var af Boston Consulting Group um að kostnaður vegna sérfræðilækna hefði aukist um 7% síðan 2008 á meðan fjárútlát til flestra annarra þátta heilbrigðisþjónustunnar hefðu lækkað. Með öðrum orðum kemur niðurskurður í einum hluta heilbrigðisgeirans fram sem kostnaðarauki í öðrum hluta hans. Frú forseti. Nýlega ályktaði landsfundur VG mjög eindregið gegn frekari niðurskurði í heilbrigðiskerfinu. Í þeirri ályktun kemur fram, með leyfi forseta: „Frekari niðurskurður í heilbrigðiskerfinu getur ekki orðið án þess að þjónusta við sjúklinga skerðist alvarlega og heilsuspillandi álag á heilbrigðisstarfsfólk aukist.“ Þessi orð er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að landsfundur VG vilji draga til baka fyrirhugaðan niðurskurð í heilbrigðiskerfinu. Í gær fullyrti hins vegar formaður þingflokks VG að landsfundur VG hefði lagt blessun sína yfir niðurskurð í heilbrigðisgeiranum eins og hann birtist í fjárlagafrumvarpinu. Ég spyr því hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur hvort þetta sé réttur skilningur hjá þingflokksformanninum.

Virðulegi forseti. Það væri vissulega saga til næsta bæjar ef landsfundur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem hingað til hefur verið álitinn þokkalega róttæk samkoma ályktaði sem svo að loks þegar búið væri að loka líknardeild mætti íhuga að endurskoða niðurskurð í heilbrigðismálum. Umræður á landsfundi voru mjög skýrar og þar komu skýrt fram þungar áhyggjur landsfundarfulltrúa af boðuðum niðurskurði í heilbrigðiskerfinu og raunar af þeim niðurskurði sem nú þegar er orðinn í heilbrigðisþjónustunni. Það kom einnig fram að landsfundarfulltrúar VG teldu ekki að þeir ættu að standa í málamiðlunum heldur einmitt að setja sitt mál og sínar skoðanir skýrt fram. Það væri annarra að standa í málamiðlunum. Ég lít svo á að í rauninni sé mjög auðvelt að lesa út úr þessari ályktun landsfundar, maður þurfi ekki annað en að lesa orðin sem í þeirri ályktun standa þar sem einmitt kemur fram að landsfundur VG álykti gegn frekari niðurskurði í heilbrigðiskerfinu. Ég vitna, með leyfi forseta: „Ljóst má vera að heilbrigðiskerfið er löngu komið að þolmörkum þar sem skorið var niður í málaflokknum undir einkavæðingarstefnu fyrri ára.“ Ég veit ekki alveg hvernig hægt er að álykta skýrar í þessum efnum og hlýt að líta á það sem mat landsfundar að það beri að endurskoða boðaðan niðurskurð í heilbrigðisþjónustunni. 
            

Virðulegi forseti. Maður stendur stundum á eintali í ræðustól en ég hyggst halda áfram samtali við hv. þm. Róbert Marshall sem kom hingað upp í gær. Þar ræddi hann aðeins um stöðu samgöngumála í Vestmannaeyjum og fór í gegnum þær hugmyndir sem hann vildi leggja áherslu á að farið yrði í til að bæta úr því ástandi sem þar er. Samgöngumál hvíla nú mjög þungt á Eyjamönnum og nágrönnum þeirra á Suðurlandi. Ég minni hv. þingmenn á hvers konar geysileg breyting Landeyjahöfnin er í samgöngumálum. Menn kvörtuðu aðeins í Vestmannaeyjum yfir því að erfiðlega hefði gengið að koma fólki til Eyja á þjóðhátíð á þessu ári en þrátt fyrir það sem og úrhelli og vandræði þar að lútandi varð þjóðhátíðin í ár önnur stærsta þjóðhátíðin frá upphafi þess að byrjað var að halda þær. Það er líka þessa dagana verið að koma í fyrsta skipti með malbik í vegalagningu í bæjarfélaginu þannig að sú framkvæmd sem tekin var ákvörðun um skilar árangri þegar höfnin er opin eins og til var ætlast og stefnt var að. Við megum ekki gleyma því að verkefnið er aðeins hálfnað. Það lá alltaf fyrir að það skip sem er í notkun núna væri of stórt og of djúprista. Við þurfum að ljúka verkefninu og taka ákvörðun um að fara í smíði á nýrri ferju og líka tryggja samhliða að hægt sé að halda höfninni opinni með nauðsynlegri sanddælingu. Ég geri líka athugasemdir við það að á sama tíma og þessi óvissa er uppi um höfnina með þeim erfiðleikum og vonbrigðum sem Eyjamenn hafa orðið fyrir sé tekin ákvörðun um að hækka 

Virðulegi forseti. Það fær á sig ýmsar myndir, aðlögunarferlið sem Íslendingar eru í gagnvart Evrópusambandinu. Það var forsætisráðherrafundur á Norðurlöndunum í gær og þar ræddi hæstv. forsætisráðherra málin við nýjan forsætisráðherra Dana, en Danir taka við formennsku í ESB um næstu áramót og gegna formennsku til 30. júní 2012. Það er talið að þeir kaflar sem á eftir að opna verði allflestir opnaðir á þessu tímabili og sumum verður lokað þannig að Danir koma til með að stjórna þessu. Það sem vakti furðu mína, og ég leyfi mér að lýsa hneykslan minni á, er að hin nýja ríkisstjórn sem tekin er við í Danmörku áréttaði sérstaklega í ríkisstjórnarsáttmála sínum, takið eftir, að ríkisstjórnin hygðist styðja með virkum hætti við aðildarferli Íslands að ESB. Ég vil meina að það sé einsdæmi að ríki skipti sér svo af innanríkismálum annars ríkis að slíkt þyrfti að ræða á vettvangi þeirra ríkja. Þetta væri svipað og að það færi í ríkisstjórnarsáttmála á Íslandi að Íslendingar styddu mjög sjálfstæðisbaráttu Færeyinga. Slíkt á ekki heima í ríkisstjórnarsáttmála. 

Virðulegi forseti. Eins og öllum hv. þingmönnum er kunnugt var samdráttur á Íslandi mikill eftir efnahagshrunið. Með aðgerðum stjórnvalda voru áhrif kreppunnar milduð með minni niðurskurði á velferðarstofnanir og einnig eru tilfærslur til heimila og bótagreiðslur eftir hrun umtalsvert hærra hlutfall af vergri landsframleiðslu en í svokölluðu góðæri. Ástæðan er sú að verg landsframleiðsla dróst saman og hlutfallið því hærra vegna þess að tilfærslur og bótagreiðslur drógust ekki saman að sama skapi, en einnig eru bætur hærri nú en fyrir hrun. Fjárhæðum er skipt með allt öðrum hætti en áður og megináherslan er á að auka jöfnuð og verja þá tekjulægstu. Virðulegur forseti. Ég minni á að þótt erfiðleikar of margra heimila séu verulegir hefur þróunin frá árinu 2004 verið sú að hlutfall aldraðra í miklum erfiðleikum með að ná endum saman hefur lækkað verulega en hlutfall heimila í miklum erfiðleikum almennt fór úr 9% árið 2004 í 13% 2010. Ástandið fer hægt batnandi frá hruni en það er áhyggjuefni að um helmingur heimila segist eiga í erfiðleikum með að ná endum saman í samanburði við þriðjung heimila í góðærinu svokallaða. Við því þarf að bregðast. Tekjuskattsbreytingar stjórnvalda hafa skilað tilætluðum árangri. Kjaraskerðing var í öllum tekjuhópum við hrunið, hlutfallslega minnst hjá láglaunahópum en mest hjá þeim tekjuhæstu. 60% launþega greiða hlutfallslega lægri skatta nú en fyrir hrun. Hins vegar greiða 40% launþega, þau sem hafa hæstu tekjurnar, hlutfallslega hærri skatta. Ójöfnuður jókst verulega á árunum fyrir hrun en nú hefur jöfnuður aukist sem er mjög jákvætt því að viðurkenndar rannsóknir sýna nefnilega að auknum jöfnuði fylgi betri félagsleg og andleg vellíðan 

Frú forseti. Spurningin um aðild Íslands að Evrópusambandinu er án efa mikilvægasta úrlausnarefni og hagsmunamál okkar samtíma.  Í þessu sambandi var ánægjulegt að heyra um fundinn sem hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir átti í gær með danska forsætisráðherranum Helle Thorning Schmidt. Þar ræddu þær um aðildarviðræður Íslands og Evrópusambandsins en Danir taka eins og þekkt er við formennsku í Evrópusambandinu um áramótin og munu gegna henni til 30. júní árið 2012. Eins og fram hefur komið er sérstaklega áréttað í stjórnarsáttmála dönsku ríkisstjórnarinnar að hún muni styðja með virkum hætti við aðildarferlið og er það sérstakt ánægjuefni að danska ríkisstjórnin skuli koma svo myndarlega að þessu mikla hagsmunamáli okkar sem er aðildarumsóknin að Evrópusambandinu. Það vegur auðvitað langþyngst hvernig samningi við náum í tveimur málaflokkum, annars vegar sjávarútvegsmálum og hins vegar landbúnaðarmálum. Þeim þriðja má að sjálfsögðu bæta við sem eru peningamál og upptaka evru í stað krónu. Þess vegna þurfum við að hraða ferlinu sem kostur er, helst eins og stefnt var að, að ná að ljúka því á þessu kjörtímabili og kjósa um samninginn áður en gengið verður til þingkosninga. Við getum nýtt velvild Dana til að ná sem allra hagstæðustum samningi á sem mestum hraða en þá skiptir máli að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra láti af fyrirstöðu sinni í aðildarviðræðunum þar sem hann fer með tvo langviðkvæmustu og erfiðustu kaflana sem er mikilvægt að opna núna og fara sem lengst með undir forustu Dana. Því vildi ég vinsamlega hvetja hæstv. ráðherra til að gera allt sem í hans valdi stendur til að hraða vinnunni í þessum tveimur köflum sem bera með sér mestu hagsmuni Íslendinga í bráð 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort það er ráðlegt að hraða aðlögunarferlinu að Evrópusambandinu en það er annað mál. Ég var á góðum fundi í velferðarnefnd í morgun þar sem til umræðu var skýrsla eftirlitsnefndar um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Þetta er skýrsla sem kom út nú fyrr í haust, í september, og er um margt ágæt. Það sem vekur hins vegar athygli mína er hversu litla umfjöllun hún hefur fengið í fjölmiðlum, sérstaklega þegar maður les hana því að þá kemur fram að í henni felst mikil gagnrýni á þær tillögur og úrbætur sem stjórnvöld hafa lagt til fyrir skuldug heimili. Þar segir nefndin t.d. varðandi 110% úrræðið að hún telji að það hafi verið útfært of þröngt í samkomulaginu frá 15. janúar 2010, það hefði mátt vera einfaldara og fljótlegra í framkvæmd, með öðrum orðum hefði það ekki alveg náð því markmiði sem að var stefnt. Svo bendir nefndin líka á að lántakar með lánsfé hjá þriðja aðila fá minni skuldaniðurfellingar en þeir sem voru með 80–100% lán hjá bönkunum. Þetta bendir til að bankarnir hafi ekki samræmda framkvæmd sín á milli og fólk eigi afar erfitt með að átta sig á því hvaða úrræði standa til boða hjá hverjum banka. Síðan er líka gagnrýnd hin svokallaða sértæka skuldaaðlögun en þar segir á bls. 9 að úrræðið sé í hálfgerðum skammarkrók hjá fjármálafyrirtækjum. Nú hefur ríkisstjórnin bent á bankana en ég held að við sem erum á Alþingi eigum að beita okkur fyrir því að sett verði lög sem einfalda framkvæmdina og gera hana skýrari. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni fyrir að vekja máls á þeirri ágætu skýrslu sem við fjölluðum um á fundi okkar í morgun. Skýrslan er virkilega vel gerð. Hún er eins og skýrslur eftirlitsnefnda eiga að vera. Í henni er talað bæði um það sem vel er gert og bent mjög ákveðið á það sem betur má fara og þar er sérstaklega bent á að 110% leiðin sé að mörgu leyti of þröngt skilgreind og að betra samræmi þurfi að vera á milli bankanna. Bönkunum er að vísu hrósað mjög fyrir það að ekki virðist vera neitt misræmi á milli þess hvernig viðskiptavinum er leiðbeint innan hvers banka í gegnum þessa leið eða á þjónustunni sem þeir fá. Aftur á móti kemur í ljós að því miður er smámismunur á milli bankanna hvernig leiðin er útfærð. Ég verð að viðurkenna að ég er sammála því sem fram kom í máli þeirra nefndarmanna sem sátu með okkur í morgun. Þeir telja að það sé ekki ástæða til að fara í sérstaka lagasetningu. Það þurfi aftur á móti eða væri gott að taka það samkomulag sem gert var á milli fjármálafyrirtækja upp aftur, skoða það nánar og ekki væri verra að búinn yrði til einhvers konar samstarfshópur í kjölfarið sem fylgdi síðan málum eftir og aðilar fjármálafyrirtækjanna gætu leitað til með vafamál. Það gæti orðið meira og betra samræmi á milli fjármálafyrirtækja með því að taka upp slíkt samkomulag og búa til einhvers konar samstarfshóp.

Forseti. Ég heyri ekki betur en að síðasti ræðumaður vilji flækja skuldamálin enn meira, en ég ætlaði ekki að ræða um það. Ég ætlaði að beina máli mínu til forseta. Þannig er að ég fékk svar frá efnahagsráðherra við fyrirspurn um afskriftir á skuldum sjávarútvegsfyrirtækja. Í svarinu stendur, með leyfi forseta: „Fjármálaeftirlitið, og eftir atvikum Seðlabanki Íslands, safna upplýsingum frá eftirlitsskyldum aðilum í samræmi við það eftirlitshlutverk sem þessum stofnunum er falið lögum samkvæmt.“ Í lok svarsins stendur: „Fjármálaeftirlitið býr ekki yfir upplýsingum um afskriftir á árinu 2011.“ Þess vegna eru engar upplýsingar um afskriftir árið 2011 í þessu svari. Þær hefur hins vegar nefnd sem var hér til umræðu. Það er sú nefnd sem María Tjell stýrir. Hún safnar sem sagt þessum upplýsingum samkvæmt lögum nr. 107/2009. Ég fer fram á það við forseta að hún beiti sér fyrir því að þessari fyrirspurn verði svarað.

Heyr, heyr!

Forseti mun koma óskum hv. þingmanns áleiðis.

Virðulegi forseti. Á umtöluðum landsfundi VG um helgina var talið mjög mikilvægt að ekkert færi á milli mála í afstöðu flokksins til heilbrigðismála. Þess vegna var ekki samþykkt ein ályktun um heilbrigðismál heldur tvær. Í gærmorgun lýsti flutningsmaður tillögunnar, landsfundarfulltrúi úr Skagafirði, því yfir að tillagan væri um það að draga til baka niðurskurðaráform í fjárlagafrumvarpinu eins og þau birtast. Í orðaskiptum okkar hv. þm. Björns Vals Gíslasonar, þingflokksformanns VG, í gær kom hins vegar fram sá skilningur hans að ekki væri um að ræða ákall um það að hverfa frá niðurskurðaráformunum á næsta ári heldur láta gott heita eftir það ár. Sama sjónarmið hafði uppi hæstv. fjármálaráðherra, formaður VG. Hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir skilur þetta með allt öðrum hætti og telur einfaldlega að ályktað hafi verið gegn frekari niðurskurði, gegn þeim niðurskurðaráformum sem birtust í fjárlagafrumvarpinu. Virðulegi forseti. Nú er okkur nokkur vandi á höndum. Hvað þýða þessar ályktanir? Þetta er í fyrsta skipti sem mig rekur a.m.k. minni til þess að það þurfi að kalla á sérstaka túlkaþjónustu til að skilja ályktanir stjórnmálaflokks. Ég spyr: Er ekki starfandi í utanríkisráðuneytinu sérstök þýðingarmiðstöð? Væri ekki ráð að vísa báðum þessum ályktunum til Þýðingarmiðstöðvar utanríkisráðuneytisins þannig að við hin gætum farið að skilja hvað um væri að ræða? Við þurfum auðvitað að fá úr því skorið hvort sú ályktun sem var samþykkt núna um helgina hafi verið sérstakt ákall og hrein stuðningsyfirlýsing við áform ríkisstjórnarinnar um stórfelldan niðurskurð t.d. í heilbrigðisstofnunum úti á landi sem fela í sér stórfelldar uppsagnir starfsfólks. Er það svo að samþykkt hafi verið á landsfundi VG sérstök stuðningsyfirlýsing 

Virðulegi forseti. Í morgun birti Seðlabankinn lykiltölur úr hagfræðinni, þjóðhagsskútuhagfræðinni. Þar kemur fram að hagvöxtur á þessu ári er meiri en spáð var og hagvöxtur á næsta ári verður meiri en spáð var. Það má með sanni segja að við Íslendingar séum að gera vel. Hér er hagvöxtur um það bil tvöfalt meiri en hann er að jafnaði í OECD og ég get jafnvel fullyrt það í þessum sal að hagvaxtarspá fyrir næsta ár er 40% hærri en hún var áður.  
             Við í þessum sal ættum að hætta að vera með þessa bölsýni endalaust og draga þannig máttinn úr þjóðinni. Nú eigum við að tala í lausnum, við eigum að vera jákvæðari gagnvart okkur sjálfum og þeim verkefnum sem eru fram undan vegna þess að lykiltölur á blaði sýna að við erum búin með það versta, það er bjart fram undan. Við eigum ekki að tala bölsýni í þjóðina, við eigum að tala kraft í hana. Takk.  
            

Hæstv. forseti. Ég er mjög jákvæð í dag. Mig langar að halda aðeins áfram umræðunni um skýrslu eftirlitsnefndarinnar sem kom á fund velferðarnefndar í morgun og mig langar að beina nokkrum spurningum til varaformanns nefndarinnar, hv. þm. Jónínu Rósar Guðmundsdóttur. Félags- og tryggingamálanefnd lagði fram breytingartillögu við lögin nr. 107/2009 um að þessari eftirlitsnefnd yrði komið á fót. Við vorum mjög bjartsýn og jákvæð og héldum að það mundi takast hratt og vel að vinna eftir þessum lögum við úrlausn á skuldavanda heimilanna og þess vegna er ákvæði í þeim lögum að eftirlitsnefndin hafi líftíma fram að áramótum. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort hún muni beita sér fyrir því að nefndin starfi áfram. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og lýsi því hér með yfir að ég mun styðja slíka tillögu og þá slíka lagabreytingu. Síðan langar mig að beina þeirri fyrirspurn til þingmannsins með hvaða hætti þeim ábendingum sem komu fram í skýrslu nefndarinnar yrði fylgt eftir. Er það skoðun hv. þingmanns að það sé nefndarinnar að mynda sér einhverja skoðun á þeim málum eða er það einfaldlega viðskiptaráðuneytisins að gera það? Ég spyr vegna þess að félags- og tryggingamálanefnd beitti sér mjög í þessum málum og það er mín skoðun að hin nýja velferðarnefnd eigi einnig að gera það. Síðan langar mig að ræða aðeins um það álitaefni sem birtist í niðurstöðu nefndarinnar er snýr að lífeyrissjóðunum. Lífeyrissjóðirnir eru aðilar að flestöllum þeim lánsveðum sem eru í kerfinu og þau mál eru öll óleyst. Það kemur fram í niðurstöðum eftirlitsnefndarinnar að lífeyrissjóðirnir séu orðnir einhvers konar „free riders“, með leyfi forseta, þ.e. að þeir taki í rauninni ekki þátt í því að leiðrétta eða leysa skuldavanda heimilanna 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá uppbyggilegu og jákvæðu umræðu sem farið hefur fram, ég held að hún sé okkur öllum til góðs. Ég þakka líka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir ágætar fyrirspurnir. Mér finnst alveg sjálfsagt að höldum áfram á sömu braut og fyrri nefnd, félags- og tryggingamálanefnd, sem vann mjög ötullega að lausnum fyrir skuldug heimili af mjög ákveðinni og jákvæðri lagasetningu þar um. Innan þeirrar nefndar ríkti gott samstarf, jákvæðni og bjartsýni og þannig á það að vera. Hvað varðar eftirlitsnefndina tel ég nauðsynlegt að eftirlitsnefnd starfi áfram því að enn þá eru óunnin verkefni. Það þarf að vinna áfram að lausnum varðandi bændur, það þarf að vinna að lausnum varðandi lítil fyrirtæki og síðan þeirra stærstu. Ég tel því nauðsynlegt að nefndin vinni áfram. Sömuleiðis tel ég að við þurfum í nefndinni að halda mjög ákveðið utan um þær ábendingar sem fram koma í skýrslunni. Mér finnst eðlilegt að við höldum áfram að kalla til dæmis fjármálafyrirtækin á okkar fund og eins lífeyrissjóðina og Íbúðalánasjóð til að fara yfir þær ábendingar sem fram koma í skýrslunni. Þær eru mjög skýrar og afmarkaðar og við eigum að taka tillit til þeirra í vinnu okkar. Ég vona að fleiri vinni með okkur að því. Varðandi lánsveðin er það alveg sérstakur kafli og kemur mjög ákveðið fram í skýrslunni að þar er víða pottur brotinn. Þar sitja ákveðnir einstaklingar alls ekki við sama borð og aðrir hvað varðar 110%-leiðina. Lífeyrissjóðirnir eiga að leika þar stórt hlutverk og við verðum að sjálfsögðu að finna lausn á því máli. Það gengur ekki að ákveðnir aðilar séu, eins og nefndin orðaði það svo ágætlega, laumufarþegar. Við þurfum að fá alla að borðinu, 

Virðulegi forseti. Vaxtahækkun Seðlabankans í dag er mikil vonbrigði. Hún er vonbrigði vegna þess að atvinnuleysi er enn þá mikið, fjárfestingar eru í sögulegu lágmarki og verðbólgan sem Seðlabankinn reynir að slá á virðist fyrst og fremst drifin áfram af launahækkunum sem Seðlabankinn telur að séu að öllum líkindum óraunhæfar. Allir málsmetandi menn sem fjallað hafa um málið í dag lýsa miklum vonbrigðum og segja að þetta muni seinka efnahagsbatanum. Það eru vissulega ákveðnar tölur í Peningamálum Seðlabankans í dag sem við getum tekið af hóflegri jákvæðni. Þar segir að hagvöxtur sé aðeins meiri en menn spáðu fyrir um en hagvöxturinn er líka að koma úr kjallaranum. Við erum að koma úr kjallaranum í efnahagslegu tilliti. Það er algerlega ótímabært fyrir menn að stíga upp og fagna einhverju nýju hagvaxtarskeiði. Við vöxum á hraða snigilsins og við þurfum atvinnuvegafjárfestingu sem Peningamál dagsins í dag staðfesta að skila sér ekki. Fjárfesting í atvinnulífinu er við sögulegt lágmark og kröftugur vöxtur einkaneyslu á fyrri hluta þessa árs virðist fyrst og fremst byggður á launahækkunum sem Seðlabankinn hefur áhyggjur af. Einkaneyslan er svo sem líka í kjallaranum. Aðalatriðið er að hér skortir enn þá nýja fjárfestingu, ný verkefni og hagvöxt sem byggir á verðmætaaukningu en ekki á vaxtabótagreiðslum ríkisins til einstaklinga sem eru í skuldavanda. Við þurfum að leggja af stað með alvöruverðmætasköpun og því miður 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Flutningsmenn ásamt þeirri sem hér stendur eru Atli Gíslason, Ásmundur Einar Daðason, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson, Þór Saari og Þráinn Bertelsson. Með öðrum orðum eru þingmenn úr öllum flokkum nema Samfylkingunni og Sjálfstæðisflokknum með á þessu máli. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi ábyrgðarmennsku og endurgreiðslu námslána og úrræði fyrir tiltekin jaðartilvik við endurgreiðslu námslána lögfest. Lagt er til að ábyrgðir ábyrgðarmanna falli niður þegar þeir ná 67 ára aldri svo fremi sem lánþegi sé á þeim tíma í fullum skilum við sjóðinn og að ábyrgðarmaður hafi gengist í ábyrgð fyrir láni fyrir 54 ára aldur. Þá er lagt til að fest verði í lög sú meginregla að greitt skuli af námsláni þar til skuldin er að fullu greidd eða fram að þeim tíma er lánþegi fellur frá. Lánasjóðurinn hefur unnið út frá því að afskrifa skuldabréf þegar lánþegi fellur frá en með frumvarpinu er sú regla lögfest. Með öðrum orðum, Lánasjóðurinn hefur heimild samkvæmt reglugerð til að fella niður lán við andlát, en slík heimild hefur ekki fram til þessa verið lögfest. Þá er gert ráð fyrir undantekningum frá framangreindri meginreglu á þann hátt að í tilteknum tilfellum verði heimilt að fella námslán niður að hluta eða í heild áður en lán er að fullu greitt. Þau tilfelli sem hér um ræðir eru annars vegar þegar skuldari á við langvarandi veikindi að stríða, fötlun eða mikla örorku sem áhrif hefur á greiðsluhæfni hans, og hins vegar tilfelli þar sem skuldari námsláns hefur náð 67 ára aldri án þess að hafa náð að greiða að fullu niður námslán sitt. Eins og fram kemur í frumvarpinu er gert að tillögu að heimilt verði að fella niður námslánaskuld að öllu leyti eða að hluta ef skuldari á við langvarandi veikindi, fötlun eða örorku að stríða. Er þá aðallega átt við tilfelli þar sem langvarandi veikindi, fötlun eða örorka kemur til áður en lánþegi hefur náð að greiða af láni sínu og þegar umrædd veikindi hafa verið veruleg og haft áhrif á aflahæfi og greiðsluhæfni skuldara til framtíðar. Þykir eðlilegt að slíkt úrræði sé til staðar en gert er ráð fyrir að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra setji reglugerð um frekari skilyrði til niðurfellingar og framkvæmd Lánasjóðsins á slíkum niðurfellingum og ákvarðanatöku við þær. Á Norðurlöndum eru slíkar niðurfellingarheimildir þekktar, t.d. í Noregi þar sem heimilt er að fella niður námslán þegar það þykir sanngjarnt vegna langvarandi sjúkdóma eða fötlunar. Í Svíþjóð er nú í gildi ákvæði sem felur í sér að heimilt er að fella niður lán ef sérstakar ástæður standa til þess. Þá er lagt til að endurgreiðsla námslána falli niður á því ári sem skuldari nær 67 ára aldri að því tilskildu að hann sé í fullum skilum við sjóðinn. Það á við í tilfellum þar sem skuldari hefur ekki náð að greiða upp námslán sitt við 67 ára aldursmarkið þegar flestir launþegar hefja töku lífeyris. Hafi skuldari lent í vanskilum við sjóðinn á síðustu þremur almanaksárum á undan því ári er hann verður 67 ára er gert ráð fyrir að heimilt sé engu síður að afskrifa lánið. Er þá miðað við að afskrifuð verði sú fjárhæð sem nemur því að efndir hefðu verið réttar. Þá er það skilyrði að námslán hafi verið tekið fyrir 54 ára aldur til þess að koma í veg fyrir að einstaklingar sem hefja námslánshæft nám skömmu fyrir 67 ára aldur fái það fellt niður án þess að hafa greitt það niður svo nokkru nemi. Eins og alkunna er hefur landsmönnum verið búið það lögbundna hagræði að geta sest í helgan stein við 67 ára aldur með töku ellilífeyris. Ellilífeyrisþegar hafa ekki farið varhluta af þeirri kjaraskerðingu sem bankahrunið hefur haft í för með sér. Mat flutningsmanna er að létta beri af herðum ellilífeyrisþega áhættu þeirri sem felst í ábyrgð fyrir námsmenn þegar þeir öðlast rétt til töku ellilífeyris. Oftast er þar um að ræða foreldra lántaka sem tekið hafa á sig áhættu sem ábyrgðarmenn námslána. Markmiðið er að ábyrgðarmenn njóti sama réttar og aðalskuldarar þegar kemur að niðurfellingu ábyrgðar við 67 ára aldur. Frumvarpið er að mestu leyti byggt á löggjöf á Norðurlöndunum. Hins vegar ber að hafa í huga að námsaðstoðarkerfi Norðurlandanna er sett upp með nokkuð öðrum hætti en hér á landi. Þar byggist kerfið á samsetningu styrkja og lána en hér á landi er fyrst og fremst um lán að ræða. Verði frumvarp þetta að lögum verður um mikla réttarbót að ræða fyrir skuldara námslána. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna voru um síðustu áramót 112 - ég endurtek - 112 skuldarar yfir 66 ára aldri og skulduðu þeir í heildina um 343 millj. kr. Skuldarar á aldrinum 61–65 voru 261 með heildarskuldir upp á 855 millj. kr. og skuldarar á aldrinum 56–60 ára 833 með heildarlán upp á 3.033 millj. kr. Meðaluppgreiðslutími lána í dag er 26,1 ár og meðallán þeirra sem hófu uppgreiðslu hjá sjóðnum 2010 um 4,4 millj. kr. Af þeim tölum má ætla að við gildistöku laganna muni hátt í 343 millj. kr. verða afskrifaðar hjá sjóðnum. Tekið skal fram að meginreglan sem felst í frumvarpi þessu nær einungis til þeirra sem standa enn í skuld við sjóðinn við upphaf þess árs er þeir ná 67 ára aldri. Njóta þeir sem greitt hafa lán sín fyrir þann tíma ekki hagræðis af þessari breytingu. Með öðrum orðum er hér ekki um afturvirkni að ræða en í ákvæði til bráðabirgða sem fylgir frumvarpsdrögum er lagt til að leyfð verði niðurfelling hjá þeim sem eldri eru en 67 ára og eru enn að greiða námslán sín. Þar sem árleg endurgreiðsla námslána er miðuð við heildartekjur viðkomandi einstaklings má ætla að tekjuhærri einstaklingar hafi náð að borga stærstan hluta eða allt lánið fyrir 67 ára aldur. Sú breyting sem frumvarpið mælir fyrir um nær því fyrst og fremst til tekjulægri einstaklinga sem og þeirra sem lengur hafa verið í námi. Brýnt er að tryggja að endurgreiðslur námslána falli niður við 67 ára aldur svo komið sé í veg fyrir viðvarandi fátækt einstaklinga sem eyddu stórum hluta ævi sinnar í nám. Margir þessara einstaklinga hafa reynt að koma undir sig fótunum og safna upp auði fyrir efri árin, m.a. með kaupum á fasteign, en horfa nú á ævistarf sitt fuðra upp í verðbólgubáli og í eignarýrnun fasteigna. Margir misstu jafnframt hluta af sparnaði sínum við fall bankanna og það á ekki síður við um þann hóp sem er með þung námslán. Það er mikilvægt að hafa í huga að námslán eru verðtryggð, þ.e. þau hækka með hækkun neysluvöruvísitölunnar, og þar sem endurgreiðsla er miðuð við ákveðið hlutfall af tekjum greiðast þau mjög hægt niður. Margir af þeim sem hófu töku námslána upp úr 1980 hafa séð námslánin hækka verulega í verðbólguskotum sem urðu um miðjan níunda áratuginn, tíunda áratuginn, upp úr 2001 og svo núna. Þó svo að einhver hækkun hafi orðið á tímabilinu er hún mun minni en þessi verðbólguskot eða verðbólguhækkun námslána þannig að afar hægt hefur gengið að greiða niður námslán hjá flestum þeim sem þau tóku frá 1980 eftir að lánin urðu verðtryggð. Frú forseti. Það er von mín að frumvarpið fái góða og skjóta umfjöllun í þinginu þrátt fyrir að vera lagt fram af þingmanni utan flokka, þar sem um er að ræða mjög brýnt hagsmunamál og hluta af nauðsynlegu skuldauppgjöri sem þarf að fara fram í þessu samfélagi. Frú forseti. Ég vil geta þess að frumvarpið var unnið ásamt þingmönnum í þingflokki Vinstri grænna á síðasta ári og fékk ég m.a. góðar ábendingar og upplýsingar frá hæstv mennta- og menningarmálaráðherra við vinnslu þess. Þetta er í annað skipti sem frumvarpið er lagt fram. Það var lagt fram í tæka tíð á vorþingi en ég fékk ekki tækifæri til að mæla fyrir því þrátt fyrir að hafa lagt það inn fyrir ákveðin tímamörk þar sem frumvörp hæstv. ráðherra þurftu mikinn tíma á vorþinginu. Ég ítreka að lokum að ég vona að frumvarpið fái það brautargengi sem það á skilið í þinginu.

Forseti. Mig langaði að taka aðeins til máls og þakka 1. flutningsmanni fyrir góða yfirferð og góða vinnu í þessu máli. Þetta styð ég. Síðustu tvo vetur átti ég sæti í menntamálanefnd og þær kvartanir sem mest komu til mín sem þingmanns voru vegna ýmissa mála hjá LÍN. Það er mikill ósveigjanleiki í kerfinu, þetta er ríkisfé og um það gilda ákveðnar reglur þannig að það er mjög erfitt fyrir stofnunina að gefa eitthvað eftir. Þess vegna held ég að við þurfum hreinlega að breyta lögunum. Reyndar kemur mjög á óvart hve margt eldra fólk skuldar hjá LÍN og hvað fjárhæðirnar eru háar, en eins og kom fram í máli 1. flutningsmanns eru 112 skuldarar yfir 66 ára aldri, sem eru sem sagt að fara á eftirlaun, og skulduðu í heildina 343 milljónir. Það eru 3 milljónir á mann. Að sjálfsögðu spilar verðtryggingin þarna inn í. Ég get sagt það með mín námslán sem ég tók í fyrndinni að þau standa enn þá í nákvæmlega sömu upphæð og þegar ég hætti í námi þótt þau hafi aldrei verið í vanskilum og alltaf verið borgað af þeim. Þetta er mjög dularfullt lán, það hvorki hækkar né lækkar, er bara alltaf í sömu tölu. Ég tel þetta mjög brýnt mál og styð það heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég þakka stuðninginn við þetta frumvarp og er bara komin hingað upp til að ræða hvers vegna svona margir sem orðnir eru 67 ára eru enn að greiða af námsskuldum. Ég hef velt þessu svolítið fyrir mér og er með þá kenningu að stór hluti þessara 112 sé einfaldlega foreldrar fólks sem lent hefur í veikindum og ákveðið að taka á sig námslánin í stað þess að senda barnið sitt í þá þrautagöngu að biðja um niðurfellingu á hverju einasta ári. Mér skilst að það þurfi að senda inn beiðni um það á hverju ári þrátt fyrir að viðkomandi hafi staðfest langvarandi örorku eða veikindi. Það væri samt mjög áhugavert að skoða hvort það eru fyrst og fremst foreldrar í þessum hópi yfir 67 ára aldri að greiða lánin niður. Þetta frumvarp hefur verið gagnrýnt fyrir að vera einhver skuldaaflausn fyrir tekjuháa menntamenn fyrst og fremst, en þá gleymist að endurgreiðslurnar miðast við tekjur. Margt menntafólk í dag sem hefur verið lengi í námi er að velta fyrir sér hvort það eigi ekki að flytja til Noregs til að fá hærri tekjur, greiða þannig hraðar niður námslánin og ná því þá að vera skuldlaus við 67 ára aldur. Ég trúi því að samþykkt þessa frumvarps muni draga úr spekilekanum sem er í gangi núna, muni draga úr hvatanum til að flytja til Noregs og losna undan 

Virðulegi forseti. Þetta er tillaga til þingsályktunar um aukna fræðslu í skólum um skaðsemi áfengis, þ.e. að Alþingi álykti að fela mennta- og menningarmálaráðherra að beita sér fyrir því að aukin verði fræðsla um skaðsemi áfengis í grunn- og framhaldsskólum. Sem betur fer benda rannsóknir til þess að undanfarin ár hafi dregið nokkuð úr ölvunardrykkju ungmenna á grunnskólaaldri. Betur má þó ef duga skal. Sömu þróunar gætir meðal framhaldsskólanemenda þó að samdráttur neyslu sé þar minni. Rannsóknir sýna einnig að fjöldi ungmenna sem neytir áfengis meira en tvöfaldast á þeim örfáu mánuðum frá því að grunnskóla lýkur og þar til framhaldsskólanám hefst. Það er því brýnt að taka enn fastar á áfengismálum íslenskra ungmenna. Fyrir því liggja gild rök. Það er líka merkilegt að aukningin í áfengisneyslu skuli taka slíkt stórt stökk á örfáum mánuðum á milli grunnskóla og framhaldsskóla. Það sýnir að kannski væri auðveldara að takast á við þann vettvang, auka þar forvarnir og virkja hið glæsilega unga fólk okkar til að draga úr þessari óheillaþróun. Skaðsemi áfengisdrykkju fyrir tvítugt er fjölþætt. Því yngri sem unglingarnir eru þegar þeir byrja að neyta áfengis og því meira magn sem þeir drekka, þeim mun verri áhrif hefur áfengisneyslan á heila þeirra. Þroskatími heilans fram að tvítugu er afar mikilvægur enda verður heilinn ekki fullþroska fyrr en við 20 ára aldur. Af framangreindu má sjá að önnur heilsutengd vandamál, vandamál tengd félagslegri hæfni og hegðunarvandamál hafa talist til fylgifiska slíkrar áfengisneyslu. Þá er rétt að benda á þau hliðrænu áhrif sem felast í skorti á dómgreind sem leiðir til glannaskapar, slysa vegna ölvunaraksturs, ofbeldis, misnotkunar og sjálfsvíga. Hætta á þunglyndi er mun meiri meðal unglinga sem neyta áfengis en þeirra sem ekki drekka. Slíkir unglingar kljást frekar við sjálfsvígshugsanir, eiga oftar í félagslegum vanda og árásargirni þeirra eykst í hlutfalli við drykkjuna. Hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni liggja fyrir upplýsingar um að allt að fjórðungur dauðsfalla Evrópubúa á aldrinum 15–29 ára sé óbeinar afleiðingar áfengisneyslu, svo sem vegna umferðarslysa, eitrana, sjálfsvíga og morða. Það er stórt verkefni og viðfangsefni, virðulegi forseti, að taka föstum tökum þetta gríðarlega samfélagsvandamál. Það skaðar samfélagið allt, skaðar fjölskyldur, tvístrar, veldur sárum og skapar orð í orðræði æðisins sem er það versta sem til er í okkar samfélagi. Ekkert er eins brothætt og orð, þau falla oft þung, stór og vanhugsuð hjá því fólki sem er svo ólánsamt að hafa flækst í net Bakkusar. Því má heldur ekki gleyma að stór hluti af sjúkrahúsum landsins er upptekinn vegna sjúkdóma af völdum áfengis og tóbaks. Áfengið er fljótara að skemma, tóbakið seinvirkara, en bítur ekki síður ef til lengdar lætur. Þetta er mál, virðulegi forseti, sem er mikilvægt að takast á við, láta það ekki fljóta hjá garði, heldur snúa sér að vandamálinu og leysa úr því. Það eru mörg úrræði. Það er stórkostlegur fjárfestingarmöguleiki fyrir íslenskt samfélag að skera nú upp herör gegn áfengisneyslu, ekki síst áfengisneyslu ungs fólks sem er að leggja inn á framtíðarbraut sína og situr svo uppi með alls konar dragbíta, ankeri og vandamál vegna þess að áfengisneyslan er of snar þáttur í hvunndagslífi þess.

Virðulegi forseti. Það hefur löngum þótt góður siður í ýmsum skólum landsins að rækta söng, almennan söng, og jafnframt ljóðalestur. Kannski hefur ekkert stutt eins vel við verndun og sókn íslenskrar tungu og það að halda ljóðalestri að okkar unga fólki í skólum landsins. Það er mannbætandi, það eykur hugmyndaflugið, það eykur listrænt gildi og þroskar svo margt í fari fólks sem bætir líf og umhverfi, tillitssemi og væntumþykju sem skiptir miklu máli að sé til staðar. Reynslan hefur sýnt að ljóðakennsla í skólum landsins hefur tvímælalaust leitt til betri málnotkunar nemenda og styrkari tengingar þeirra við hrynjandi og myndræna möguleika tungunnar. Ljóðakennslan hefur reynst mörgum traustur lífsförunautur og styrkt um leið málnotkun á áberandi hátt. Eitt ljóð getur verið vinur manns alla ævina og fylgifiskur, skjól og um leið hvatning til þess að leggja eins vel af mörkum og kostur er. En þessa þætti, ljóðakennslu og almennan söng í skólum höfum við vanrækt. Við þumbumst áfram, berjum höfðinu við steininn og setjum margt á dagskrá í menntakerfi okkar sem er að mörgu leyti fánýtt og er meira til að staglast á á blaði en brjóta leiðir í lífinu sjálfu. Ljóðaþátturinn á að vera okkar aðalsmerki til að verja og byggja upp íslenska tungu og það er engin spurning að fátt styrkir málnotkun jafnmikið og ljóð. Virðulegi forseti. Við áttum oft tal saman, við Halldór Laxness heitinn, og oftar en einu sinni ítrekaði hann það við mig að hann teldi að ljóðin sem hann samdi væru það besta sem hann hefði skrifað. Margir sérfræðingarnir sem vita betur en höfundurinn hafa ekki haldið þessu mikið fram en þetta sagði skáldið sjálft, að það mikilsverðasta sem hann hefði gert á vettvangi ritlistarinnar væri að skrifa ljóð. Þetta segir mikla sögu og sýnir í rauninni að við eigum gullnámu í landinu. Við klifum á fjárfestingum í áliðnaði, gagnaverum, ýmsu sem menn geta gengið að með verklagni sem er ekki flókin, en við sinnum allt, allt of lítið þeim þáttum sem eru mannbætandi og færa okkur nær hvert öðru í okkar litla samfélagi sem skiptir miklu máli að haldið sé til haga þar sem við erum að berjast á vettvangi stórþjóða heimsins. Stíll okkar Íslendinga hlýtur að byggjast á íslenskri tungu, íslenskum veruleika, íslenskri hugsun og nálægð við okkar öflugu náttúru, við okkar dýrmætu auðlindir sem við þurfum jafnframt að umgangast af mikilli virðingu. Skólasöngur er að mörgu leyti tengdur ljóðunum því að mörg ljóð, ekki síst eldri ljóð, eiga kjól sem heitir lag og þegar saman fer fallegt ljóð í fallegum kjól er gaman að lifa. Þá fer sortinn út í buskann, þá fara leiðindin til hliðar og leikgleðin ræður ferð og það skiptir miklu máli að við séum opin fyrir þeim þætti mannlífsins að rækta leikgleði, ekki síst meðal okkar unga fólks. Samkeppnin er mikil, bíómyndir með erlendum málum, sjónvarpsefni alls konar, lagasmíð o.fl. sem ruglar oft fólk í ríminu, því miður. Það hafa skipst á tímabil þegar íslenskir tónlistarmenn á vettvangi dægurtónlistar, popps og annarra þátta semja og leggja áherslu á íslensku í tónlist sinni og þegar það þykir ekki fínt lengur, en kannski er það fyrst og fremst vegna þess að það er miklu erfiðara að semja góðan texta á íslensku en lélegan texta á ensku. Þeir sem hafa upplifað skólasöng í skólum búa að því ævilangt. Það er merkilegt að í rauninni syngja Íslendingar almennt u.þ.b. 400 texta, það er svolítið mismunandi eftir landshlutum en þeir kunna almennt 400 texta þó að textarnir séu mun fleiri, 800–1.200, sem eru almennir söngtextar á Íslandi. Þorri fólks kann a.m.k. 1/3 af þessu hlaðborði tónlistarinnar. Það hefur líka komið fram hjá mest menntaða fólkinu að það sé ekki fínt að syngja, það sé lágkúrulegt. Það hefur sem betur fer aldrei flokkast undir snobb að iðka almennan söng en slíkur söngur er gríðarlega gefandi. Á því hafa þeir skilning sem hafa staðið í slíkum verkefnum um langt árabil. Eitt er til að mynda sérstakt þegar samkomur eru haldnar og fjöldasöngur er tekinn upp að þá minnkar í jafnmiklu hlutfalli að vínflöskur sjáist á lofti vegna þess að menn hverfa inn í sönginn. Það dregur úr notkun bæði á áfengi og tóbaki. Af hverju ættum við ekki að rækta þennan þátt betur en við gerum og tryggja það í skólakerfi okkar að skólasöngur sé til staðar? Það þarf ekki sérfræðinga til að rækta skólasöng. Það þarf að vanda texta- og lagaval og vera opinn fyrir því að þeir sem eiga að taka þátt í honum, skólafólkið sjálft, komi með hugmyndir og geti byggt þær upp. Auðvitað ætti það að vera námsgrein í hverjum einasta skóla landsins að rækta þennan þátt, rækta hann fyrst og fremst með tilliti til félagslegs starfs, málnotkunar og þroska og til að létta lífið, því að auðvitað er hver dagur hvar sem er barátta og vinna og það sem meðal annars léttir lífsbaráttuna er að syngja saman eða einn eftir atvikum. Þess vegna er þessi tillaga fram komin að nýta söngelskt fólk í öllum byggðum landsins, öllum sveitum, til þess að færa fólk saman með það að markmiði að bæta andrúm og létta leikinn í hvunndagsstarfinu hvarvetna.

Forseti. Það er alltaf gaman að heyra talað um ljóð en mig langaði að spyrja hv. þingmann af því að hann ræðir um ljóð og tónlist samtvinnað: Er þessu hlutverki ekki í raun og veru sinnt nú þegar í tónmennt í skólum landsins þar sem börn syngja ljóð í þessum tímum? Mig langaði að taka undir með hv. þingmanni varðandi Halldór Laxness og ljóðagerð hans. Ég hef oft sagt að mér finnist ljóðin hans margfalt betri en bækurnar þó að bækurnar séu margar góðar, enda var hann algjör snillingur í ljóðagerð sem fæstir þekkja til, því miður, nema kannski eitt. Ég hef eina spurningu í viðbót. Ég hjó eftir því að hann sagði að margt væri kennt sem fánýtt væri í skólum nútímans og mig langaði að spyrja hvað hann ætti við með því, hvað væri fánýtt. Ég verð að segja persónulega, og ég var nú alin upp við mikinn ljóðasöng, að það sem nærri því drap áhuga minn á ljóðum var einmitt ljóðakennslan í grunnskóla úr bláu bókinni. Ég vona að hv. þingmaður sé ekki að mælast til þess að við förum út í slíkan hrylling eins og ég upplifði í bernsku minni.

Virðulegur forseti. Hægt væri að fjalla um margt sem mætti teljast fánýtt í kennslu og námskrá. Ég nefni bara eitt dæmi sem er á sama sviði og ljóðagerðin, þ.e. þegar verið er að troða í æsku landsins nútímabókmenntum, texta sem er ekki bara torskilinn, heldur er það bara hipsumhaps hvernig menn skilja hann. Þetta er dæmi um slíkt, en ég er ekki að fjalla um það, ég læt það liggja á milli hluta. Ég legg bara höfuðáherslu á að ljóðalesturinn, ljóðalærdómurinn skiptir miklu máli og látum hitt sigla hjá. Þetta er tillaga til að bæta þann þátt sem skiptir svo miklu máli í samfélagi okkar og þeim þætti er langt frá því fullnægt í skólakerfinu. Í fyrsta lagi er engin samræmd regla um það hvar söngur er og hvernig. Engin. Ef einhverjum skólastjóra hugnast ekki eða líkar ekki slíkur þáttur er honum sleppt og það þarf ekki að fletta upp í mörgum skólum til að sjá það. Þetta er fyrst og fremst áhersla á það að nota hráefni okkar, tunguna, til þess að efla andann.

Forseti. Það væri mjög gagnlegt að fá kannski aðeins betri tilfinningu fyrir því hvað þingmaðurinn sér fyrir sér, hvernig hann sér fyrir sér að slíkur ljóðasöngur fari fram í skólunum. Ég veit að t.d. í skólanum sem yngri sonur minn hefur verið í er samsöngur einu sinni í viku og ég get ekki sagt að hann hlakki mikið til þeirra tíma, en oft höfðar ljóðakennsla og svona samsöngur meira til stúlkna. Leggur þingmaðurinn til einhverja nútímalegri leið til að koma ljóðum til ungmenna landsins, eins og t.d. You Tube-ljóð eða teiknimyndasöguljóð eða eitthvað slíkt?

Virðulegi forseti. Það eru til þúsund ráð og önnur þúsund ráð og áfram þúsund ráð um það hvernig menn hegða kennslu. Þar reynir á kennarann sjálfan, frumleika, djörfung og áhuga og það er mjög mismunandi eftir skólum, það þekkja allir. Það er mín skoðun í grófum dráttum að tryggja eigi almennan söng, ekki bara í hverjum bekk fyrir sig heldur líka samsöng í skólanum í heild að minnsta kosti einu sinni í viku. Það sem oft hefur verið kallað að syngja á sal. 

Frú forseti. Þetta er kannski ekki eiginlegt andsvar heldur vil ég þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir þetta þingmál. Það er fátt og sennilega ekkert sem yddar betur máltilfinningu og málþekkingu fólks en að læra ljóð og kunna að skrifa ljóð og að vanda sig við að skrifa ljóð er tæknileg notkun á málinu sem tekur öllu öðru fram. Ég þekki það sjálfur eftir að hafa reynt að fikta við það með ýmsum afleiðingum, það er vandasamt en það kennir manni að fara með málið betur en nokkuð annað. Það kennir fólki að hugsa og kennir fólki að tala ef rétt er á málum haldið. Það kennir fólki kannski það sem meira er um vert, og er ekki síst umhugsunarefni fyrir þingmenn líka, að segja mikið með fáum og vel völdum orðum. Vonandi fær tillagan framgang og vonandi nær málið það langt að það nái að efla betur málvitund og þroska fólks í þessum geira. Hvað varðar söng á sal og söng í skólum þá er ég svo sem sammála því atriði. Það gæti vel hugsast að eftir svona fimm ár yrði t.d. brekkusöngurinn frægi ekki eins ómstríður og hann er stundum, heldur fagurhljómandi englasöngur eftir nokkurra ára kennslu í skólum landsins og söng á sal, þannig að ég fagna líka tillögu um meiri söng. Söngur er bara hollur og söngur er skemmtilegur. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þór Saari fyrir undirtektirnar og tek undir allt sem hann hefur sagt. Hv. þingmaður er auðvitað velkominn á þjóðhátíð Vestmannaeyja í þéttan alvörubrekkusöng. Það sem er sérstakt við hann er að þar syngja menn eins og englar. Svona til gamans, virðulegi forseti, var núverandi biskup Íslands, séra Karl Sigurbjörnsson, á þjóðhátíð fyrir nokkrum árum og tók þátt í brekkusöngnum. Hann kom eftir sönginn og sagði að það væri magnað að fylgjast með því hvernig hægt væri að hafa 100% stjórn á 100% kaos. Söngurinn róar niður og fólki líður vel og það er nú kosturinn við hann og til þess er leikurinn gerður.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þór Saari og þakka fyrir þessa tillögu. Við ræddum hérna um daginn nýlega niðurstöðu, nokkuð sláandi, úttektar á læsi skólabarna, sérstaklega drengja, sem hefði farið mjög aftur. Við vitum að góð kunnátta í lestri er undirstaða allrar annarrar menntunar. Ef maður er ekki almennilega læs nær viðkomandi engum árangri í öðrum fögum hvort sem er í stærðfræði eða öðru, það gefur augaleið. Þess vegna er sláandi að heyra að talsverð prósenta 15 ára drengja, sem eru að komast á unglingsár og fullorðinsár, skuli vera treglæsir eða illa læsir. Það er mjög alvarlegt mál. Þessi ágæta tillaga um ljóðakennsluna varpar mynd á þetta mál af því að við þurfum að taka upp mun einstaklingsmiðaðri kennslu á mörgum sviðum, sem hefur sjálfsagt verið þróunin á seinni missirum, og bæta, breyta og efla íslenskukennsluna og móðurmálskennsluna með ýmsum hætti. Ég held að ljóðakennsla skipti mjög miklu máli í því. Ég, eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, lærði utan bókar upp úr bláu bókinni og hafði reyndar mjög gaman af og hef alltaf haft gaman af að fletta henni síðan. En það hlýtur að vera hægt að þróa það með einhverjum hætti þannig að það ofbjóði heldur ekki þeim sem hafa minni áhuga o.s.frv. Mér þykir þessi tillaga mjög góð og hv. þingmaður mælir fyrir mörgum ágætum málum í dag, sem er gott framtak hjá honum og vekur athygli á mörgum góðum málum. Ég er meðflutningsmaður á þónokkrum þeirra og ekki tími til að fara í ítarlega umræðu um þau öll í dag en mörg þeirra eru góð. Eitt af þeim er þetta sem vekur athygli á þætti í uppeldi og menntun barna sem skiptir mjög miklu máli, þ.e. þekking og kunnátta á ljóðunum sem er svo ríkur þáttur í okkar menningu.

Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir undirtektir hans. Það er rétt að árétta, eins og kom fram í máli hv. þm. Þórs Saaris, að það er vandi að setja texta saman. Þegar maður víkur að því hvort fara eigi nútímaleiðir, t.d. í teiknimyndum eða öðru, er einfaldasta formið alltaf líklegast eins og hv. þingmenn hafa bent á. Til dæmis í þeim stuttu vísum Halldórs Laxness um stríðið, sem eru í Sjálfstæðu fólki og fjalla um það þegar Bjartur frétti af Ástu Sóllilju fósturdóttur sinni í slagtogi með atómskáldum þá orti hann þennan texta sem fylgir öllum ævilangt sem læra hann: Spurt hef ég tíu miljón manns sé myrtir í gamni utanlands. Þetta er fallegt ljóð. En það skiptir miklu máli að búa ljóði þann búning að það sé aðlaðandi og ég held að það sé engin fyrirstaða að fá æskufólk í skólum til að taka þátt í því. Það hef ég sjálfur reynt í mörgum skólum. Það er bara að ganga til leiks á einfaldan og fallegan hátt.

Virðulegi forseti. Við ræðum áhugaverða þingsályktunartillögu um ljóðakennslu og skólasöng. Mér er málið skylt sem íslenkukennari til margra ára í efri bekkjum grunnskóla og mig langar því til að leggja hér orð í belg. Ég tek undir að afar mikilvægt er að kynna börnum og unglingum ljóð. Ég tek líka undir það sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sagði áðan, það er ekki sama hvernig það er gert. Hins vegar er það mín reynsla að nemendur almennt hafa áhuga á að lesa ljóð, þeir hafa áhuga á að velta fyrir sér myndmáli ljóða. Þeir hafa áhuga á að túlka ljóð og þeir hafa áhuga á að syngja. En þeir hafa engan sérstakan áhuga á að læra utan bókar en það skiptir heldur ekki meginmáli vegna þess að áhuginn á því að lesa ljóðið, kryfja það, hugsanlega syngja það, kveikir síðan þann áhuga að muna textann. Þess vegna held ég að það skipti meginmáli að nálgast verkefnið með þeim hætti en ekki að byrja á því að ætla fólki að læra utan bókar eitthvað sem það hugsanlega ekki skilur. Það er hins vegar ótrúlega einfalt að segja að auðvelt sé að læra utan bókar en það er ekki öllum gefið. Hins vegar er hægt að efla læsi nemenda af því að hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson minntist á sérstaka skýrslu þar sem komið hefur í ljós að drengir á 15. ári geta ekki lesið sér til gagns. Ég er hins vegar nokkuð viss um að fengju þeir drengir að kryfja texta ágæts tónlistarmanns, Bubba Morthens, og fara í gegnum slíka texta til að læra að lesa sér til gagns yrði staðan önnur, vegna þess að oftar en ekki er meginverkefni kennarans að finna tæki og tól fyrir þann sem á að fást við verkefnið. Ég þekki það af eigin raun að textar Bubba Morthens frá því hann kom fyrst fram - hann er sjálfsagt sá íslenski tónlistarmaður sem oftast, ef ekki alltaf, hefur sungið ljóð sín á íslensku - voru oftar en ekki verulegur fengur fyrir mig sem íslenskukennara fyrir nemendur mína sem höfðu ekki mikinn áhuga á ljóðalestri til að byrja með. Annað skulum við hafa í huga þegar við hugsum um ljóð og þegar við hugsum um söng, það eru hin nýju vísindi sem segja okkur að ljóðasöngur og söngur fyrir fólk sem þjáist af alzheimer gefur þeim gull í mund, ef svo mætti að orði komast, í það minnsta góða stund. Það hefur sýnt sig í því verkefni sem ágætir tónlistarmenn hafa tekið að sér, að heimsækja slíka sjúklinga og syngja fyrir þá að þá rifjast upp texti sem löngu var gleymdur og fólk syngur með. Það er því líka mannbætandi á seinni stigum ævinnar að hafa lært einhvern texta og þekkja einhver ljóð. Ég fagna því tillögu hv. þingmanns. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd og mun væntanlega fá tillöguna til skoðunar þar og mun veita henni í það minnsta mitt brautargengi. Mig langar líka að nefna, af því að ágætur hv. þm. Árni Johnsen sagði að ljóðið hefði kjól og að kjóllinn væri þá aðsniðinn ljóðinu. Það skiptir líka máli og í flestum skólum að ég held er söngur ástundaður með einum eða öðrum hætti, jafnt í tónmennt sem og í kórum innan skóla. En við skulum ekki gleyma að það fyrsta sem börnin okkar og barnabörnin læra í leikskólum er að læra að syngja. Þannig læra þau texta og ljóð, hægt og sígandi skynja þau ekki bara hljómburðinn og hljómfallið heldur skynja þau líka hljómfall orðanna, læra að ríma og fara að leika sér með tungumálið á þann hátt. Það mætti því verulega setja þessa tillögu á stig leikskólans til frekari eflingar þó svo að leikskólinn sé ekki lögbundið skólastig enn. Ég fagna tillögunni og ítreka það sem ég sagði áðan að ég mun innan allsherjar- og menntamálanefndar veita henni mitt brautargengi.

Ágæti forseti. Mér fannst mjög athyglisvert að hlusta á hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur og tek hjartanlega undir með henni. Ég er, eins og kom fram áðan, alin upp við mikið af tónlist og söng og móðir mín tók sér einmitt verkefni fyrir hendur fyrir löngu síðan sem hét einfaldlega Skólaljóð, þar sem hún setti tónlist við skólaljóðin og tók upp á kassettu. Maður átti að snúa kassettunni við þegar ljóðið var búið og þá gat maður sungið það bara með undirleiknum. Það var því mikið rætt um þennan kjól á ljóðið á mínu heimili og jafnframt komið með tillögur að úrbótum þannig að krakkar gætu lært ljóðin með laginu. Svo velti ég jafnframt fyrir mér nútímanum sem við búum við. Ég hef sjálf gert töluvert margar tilraunir með því að koma ljóðum til nútímamannsins því að fólk skynjar hluti á annan hátt í dag og nær sér í upplýsingar á annan hátt en það gerði áður fyrr. Til dæmis er ein leið til að koma ljóðum til fólks að útbúa ljóðaplaggöt þannig að þau séu hluti af því sýnilega á hverjum degi. Önnur leið er að vinna með ljóðamyndbönd og ég hef unnið með skáldum sem hafa verið brautryðjendur á því sviði og notað saman tónlist, ljóð og hið myndræna. Mér finnst mjög mikilvægt ef lagt er af stað í þessa vegferð að hún sé sniðin að þeim nútíma sem við búum við og við lærum t.d. af þessari könnun um læsi. Ég ætla reyndar að fara aðeins dýpra í það í næstu lotu því að ég held að staðan sé ekki eins slæm og af er látið varðandi læsi ungra drengja.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur andsvarið og áhugaverða nálgun hennar varðandi þrjá þætti lista; ljóðlist, tónlist og myndlist. Það hefur svo sem lengi tíðkast í skólum og þá einkum á yngri stigum að gefa nemendum tækifæri til að myndskreyta ljóð, en það er líka annað sem ég kom ekki inn á í máli mínu áðan en það er að gefa nemendum tækifæri til að semja ljóð, hvort sem þau eru krafin um að nýta sér þekkingu sína á stuðlum, höfuðstöfum og rími eða þekkingu sína á myndmáli til að yrkja. Ég þekki það af eigin raun sem kennari að það er ótrúlegt hvað krakkar eru flinkir við slíkt og ég á frá kennaraárum mínum nokkrar ljóðabækur bekkja sem eru teknar fram endrum og sinnum þegar maður rekst á þær í bókahillunni og það kemur mér alltaf meira og meira á óvart hvað þau voru mörg hver djúp í hugsun og hvað þau náðu að segja mikið með fáum orðum. Það kennir okkur að það að vinna með tungumálið sjálfur á einhvern hátt skilar manni kannski mestu og bestu þekkingunni. Ég held að það sé verkefni sem flestir ættu að hafa í huga þegar horft er til þessarar þingsályktunartillögu.

Forseti. Ég er hjartanlega sammála og ég fagna líka þessari umræðu því að orðin eru svo mögnuð. Og þegar maður nýtir sér formið sem ljóðið er til að þræða orðin saman er hægt að búa til ótrúlegan galdur. Mig langaði aðeins að ræða um þessa rannsókn á lestrarskilningi og -getu unglingsdrengja. Ég hef séð að strákar á þessum aldri - og það byrjar töluvert snemma hjá mörgum nú til dags - eru mikið í tölvum og mikið á netinu og eru margir hverjir snillingar í að nýta sér aðferðir eins og gúgl-aðferðina við að finna sér upplýsingar á netinu, ná í þær og nýta sér. Ég velti fyrir mér, bæði hvað varðar málskilning, ljóðakennslu, ljóð og tónlist eða orð í hinum víðtækasta skilningi, hvort við þurfum ekki að sníða það svolítið meira að nútímanum til að fá fólk til að hafa áhuga á fortíðinni.

Frú forseti. Jú, ég tek heils hugar undir það. Ég bendi á að eitt ágætt ljóðskáld okkar, Þórarinn Eldjárn, hefur tekið Völuspá og er að taka fleiri fögur ljóð til að færa þau nær nútímanum, boðskapurinn er hinn sami en hann færir ljóðin yfir á tungumál okkar tíma og þar af leiðandi nær nemendum. Ég tek undir með hv. þm. Birgittu Jónsdóttur að þeir sem eru vel tölvulæsir geta svo sannarlega náð sér í upplýsingar og unnið með þær. Ég hef ekki lesið þá skýrslu sem hér hefur verið nefnd en mér segir svo hugur um að þar sé verið að kanna hið hefðbundna læsi á bók, til að lesa sér til gagns. Þá þurfum við kannski að hugsa um að til er margs konar annars konar læsi. Hvers konar læsi ætlum við að byggja upp hjá börnum fyrir framtíðina? Þá er ekki nóg að byggja upp hefðbundið læsi á bókina heldur þarf að byggja upp margs konar annars konar læsi til að börnin okkar, barnabörnin og þeir sem taka eiga við verði hæf til að vinna með þá miðla sem þá verða til. 
            

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimspeki sem skyldufag í grunn- og framhaldsskóla. Flutningsmenn eru málshefjandi og hv. þingmenn Birgitta Jónsdóttir, Álfheiður Ingadóttir, Árni Þór Sigurðsson, Davíð Stefánsson, Ólína Þorvarðardóttir, Sigmundur Ernir Rúnarsson og Lilja Mósesdóttir. Tillagan hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að endurskoða aðalnámskrár grunnskóla og framhaldsskóla með það að markmiði að heimspeki verði skyldufag á báðum skólastigum innan fjögurra ára.“ Tillaga þessari lík var flutt á síðasta þingi og fór í umsagnarferli hjá menntamálanefnd þingsins sem þá var. Í þeim umsögnum sem komu fram við tillöguna voru helstu athugasemdir þær að ef til vill væri of bratt farið með breytingar á námskrám á mjög stuttum skilgreindum tíma. Því er bætt við, nú þegar þessi tillaga er lögð fram í annað sinn, í lok tillögunnar „innan fjögurra ára“, þ.e. gefinn er fjögurra ára aðlögunartími til að innleiða þessar breytingar á námskrám. Það gefur ráðuneytinu og skólum þann tíma sem þarf til að þjálfa kennara sem hafa hugsað sér að taka að sér kennslu í þessum greinum, þetta gefur þeim nægan tíma til að fá þá þjálfun. Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: „Markmið tillögunnar er að efla kennslu í heimspeki og að kenndur verði að meðaltali einn áfangi á hverjum tveimur árum á grunnskólastigi og að meðaltali einn áfangi á hverju skólaári á framhaldsskólastigi. Með vísan til 8. bindis skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis Siðferði og starfshættir í tengslum við fall íslensku bankanna 2008 er lagt til að tryggt verði að heimspeki verði skyldufag í grunn- og framhaldsskólum. Eins og fram kemur í skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er nauðsynlegt að efla siðfræðilega menntun allra fagstétta á Íslandi og umræðu um gildi siðareglna. Heimspeki og siðfræði ættu að vera skyldufag á öllum skólastigum og þarf að ýta undir þróun í kennslu og námsgagnagerð á því sviði. Mikilvægt er að styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu og stuðla jafnframt að gagnrýninni hugsun, sem er ein meginforsenda þess að borgarar geti verið virkir þátttakendur í lýðræðissamfélagi. Með því að auka kennslu í heimspeki í grunn- og framhaldsskólum er lagður grundvöllur að því að styrkja skilyrði siðferðilegrar rökræðu meðal framtíðarborgara landsins á sama tíma og lýðræðislegir innviðir samfélagsins eru treystir. Þar sem um allnokkra breytingu á aðalnámskrám er að ræða er talið æskilegt að gefa ráðherra allt að fjórum árum til að innleiða breytinguna.“ Þegar frumvarpið var lagt fram í fyrra og sent til umsagnar komu ellefu umsagnir um málið. Umsagnaraðilar voru meðmæltir málinu í sjö þeirra, en í sumum umsagnanna var að vísu fyrirvari um innleiðingu breytinga á námskrám þar sem talið var að tíminn væri of knappur. Hefur verið reynt að mæta þeim tilmælum með því að breyta tillögunni og gefa fjögurra ára frest til innleiðingarinnar á breyttum námskrám. Einn umsagnaraðili var meðmæltur málinu en setti fram ákveðnar efasemdir um gildi þess og í þremur voru umsagnaraðilar mótfallnar málinu af vissum ástæðum, meðal annars hagsmunafélag kennarastétta í annarri fræðigrein sem vildi ekki vera sett skör lægra en heimspekikennarar. Kannski skiljanlega, en eins og ég hef ávallt skilið það heimspekinám sem ég hef verið í, og það hefur verið talsvert um ævina, er það mjög margþætt og fjölbreytt, en fyrst og fremst er heimspekinám grunnstoð undir nám í nánast öllum öðrum fræðigreinum. Þess vegna er m.a. lögð þessi áhersla á að heimspekin sem slík verði tekin út fyrir sviga á framhaldsskólastigi með stærðfræði og íslensku sem skyldunámsgrein alls staðar. Það er athyglisvert að í Morgunblaðinu þann 13. október síðastliðinn var örstutt frétt um eflingu kennslu í gagnrýninni hugsun. Í fréttinni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Rannsóknarstofa um háskóla, Heimspekistofnun og Siðfræðistofnun Háskóla Íslands hafa hafið verkefni sem ætlað er að efla kennslu í gagnrýninni hugsun og siðfræði í skólum landsins. Áhersla verður einkum lögð á grunn- og framhaldsskólastig. Verkefnisstjórn skipa prófessorarnir Páll Skúlason, Vilhjálmur Árnason og Svavar Hrafn Svavarsson. Markmiðið er að hefja útgáfu ritraðar um gagnrýna hugsun og siðfræði og setja saman námskeið fyrir kennara sem hafa hug á að innleiða gagnrýna hugsun og siðfræði í sitt fag. Einnig hefur verið opnuð heimasíða, www.gagnryninhugsun.hi.is, þar sem nálgast má upplýsingar, kennsluefni og greinar.“ Ég hefði nú ekki getað óskað mér betri tímasetningar á betra fyrirbæri tengt þessu máli en kemur fram í þessari frétt því að ef eitthvað er þá styrkir þetta enn frekar þingsályktunartillöguna og gerir fólki náttúrlega kleift að samþætta þessi atriði eins og einmitt er talað um í henni. Mér er kunnugt um að hæstv. menntamálaráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur áhuga á þessu máli og hefur fagnað mjög frumkvæði þingsins sjálfs að því að heimspeki verði sett skör hærra á grunn- og framhaldsskólastigi en hefur verið hingað til. Hér er ekki eingöngu átt við heimspeki sem siðfræði heldur ekki síður gagnrýna hugsun, en heimspeki tekur til svo margra annarra þátta líka að hægt er að flétta nám í heimspeki inn í fjölmargar aðrar námsgreinar og ekki síst, með tilliti til þingmálsins hér á undan um ljóðakennslu, skiptir fagurfræðin þar miklu máli. Mín skoðun er sú að ef það væri skylda að nemendur í skólum lærðu meira um fagurfræði væri einfaldlega mun friðvænlegra í heiminum. Ég vona því að þessi tillaga fái góðan framgang. Hún fer væntanlega til allsherjar- og menntamálanefndar sem fjallar um hana og skipar talsmann í málinu. Ég vil að endingu þakka fyrir það að við fengum að skjóta málinu inn allnokkru fyrr á dagskránni í dag en reiknað var með, í þriggja daga þingmálavertíð hv. þm. Árna Johnsens. Það var gott að koma málinu tímanlega að því að bæði ég og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sem erum flutningsmenn að þessu máli þurfum að vera annars staðar eftir klukkan fimm í dag. Þetta mál byrjar vel og vonandi verður framhaldið á því gott.

Forseti. Ég ætla ekki að vera með andsvar beinlínis heldur frekar meðmæli. Ég vil fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá og það er gaman hvernig málin röðuðust í dag; fagurfræðin, máltilfinningin og síðan undirstaða alls sem við lærum, að læra gagnrýna hugsun og kunna að taka þátt í rökræðum þar sem rætt er um málefnið en ekki manneskjuna. Ef það er eitthvað sem við þurfum að læra í samfélagi okkar í dag er það það. Það var jafnframt ánægjulegt að heyra af fréttatilkynningunni um það starf sem er að hefjast til að efla kennslu í gagnrýninni hugsun og siðfræði og er í raun og veru undirbúningur að þessu máli. Því vona ég að það fái brautargengi á þinginu. Mig langar að spyrja hv. þm. Þór Saari, frummælanda þessa máls, hvort honum finnist ekki jafnframt mikilvægt að það yrði skylda að læra eitthvað um stjórnarskrá okkar í grunnskólunum og hvort ekki þurfi að aðlaga hana að þeim veruleika sem börn búa við þannig að þau skilji um hvað þessar grunnstoðir samfélagsins snúast. Ég hef reyndar velt fyrir mér, af því að Þórarinn Eldjárn er mikill snillingur í að aðlaga ljóð eins og Völuspá og nú síðast Hávamál að nútímaíslensku, hvort það væri ekki snilld að sá ágæti maður skoðaði drög að nýrri stjórnarskrá og færði hana í búning fyrir grunnskóla landsins. Mig langar að spyrja hvað hv. þingmanni finnst um slíkt, einhverja slíka aðferðafræði, að reyna að koma stjórnarskrá okkar, hvort sem það er núgildandi stjórnarskrá eða ný, í hendurnar á börnunum þannig að þau skilji hver samfélagssáttmáli okkar er.

Frú forseti. Það er af mörgu að taka í því máli sem við ræðum hér. Ég vil benda á nútímavæðingu Þórarins Eldjárns á því mjög merkilega fyrirbæri sem heitir Hávamál, en hann hefur nýverið umskrifað kvæðið á nútímaíslensku fyrir nútímafólk sem þekkir ekki til gamla málsins. Hávamál eru einhver merkilegustu ljóð og merkilegasta heimspeki sem skrifuð hefur verið að mínu viti og það er ómetanlegur fjársjóður að geta leitað í þau. Hvað varðar stjórnarskrána og kennslu á henni í skólum sé ég fyrir mér, án þess að ég sé hér með smásmugulega skipulagningu á námskrám, að heimspekin yrði að sjálfsögðu fléttuð inn í lífsleiknina á grunnskólastiginu. Það ætti náttúrlega að vera hluti af námi í hvaða grunnskóla sem er að læra um stjórnarskrá landsins og heimspekina sem býr að baki henni. Heimspekin fléttast því víða inn í og þess vegna finnst mér mikilvægt að hún sé gerð að skyldufagi á báðum þessum skólastigum vegna þess að hún er í rauninni alls staðar en fólk veit kannski ekki almennilega af henni fyrr en því er bent á hana. Með því að gera heimspekina að skyldufagi áttar fólk sig betur á því að yfirleitt er einhvers konar gagnrýnin hugsun á bak við allt sem það lærir. Og það er mjög nauðsynlegt að fólk átti sig fljótt á því á lífsleiðinni að það er betra að setjast niður og hugsa gagnrýnið um hlutina áður en maður lætur þá frá sér. Þessi tillaga hjálpar fólki vonandi til að gera það.

Forseti. Hávamál eru einmitt okkar skýrasti vegvísir og ef maður les Hávamál sem leiðbeiningarrit um hvernig maður á að haga sér sem manneskja er að finna þar ótrúlega gullmola sem eiga enn þá við í dag þó að þeir hafi verið skrifaðir fyrir svo löngu síðan. Ég hef einmitt rekið mig á að þótt við segjumst skilja þessar gömlu sögur okkar og forníslenskuna þá gera fæstir það og ágætt að við séum farin að horfast í augu við það. Mig langaði að þakka þingmanninum fyrir og ég vonast til að málið fái brautargengi í allsherjar- og menntamálanefnd og ég held að við verðum búin að leggja mjög góðan grunn með frumvarpinu hér á undan um ljóðakennsluna og þessu. Þetta mun vonandi tengja stjórnarskrá okkar betur inn í grunnnámið hjá börnum landsins.

Forseti. Ég ætla aðeins að fá að blanda mér í umræðuna. Mig langar að spyrja þingmanninn Þór Saari, 1. flutningsmann þessa máls, aðeins nánar út í þetta. Ég er sammála því að kenna eigi heimspeki í skólum á öllum skólastigum. Ég mundi vilja bæta leikskóla og háskóla inn í tillöguna og gera þessi gömlu, góðu heimspekilegu forspjallsvísindi að skyldunámi allra sem hefja háskólanám. En ég held að hægt sé að kenna heimspeki án þess að kenna gagnrýna hugsun og ég held að hægt sé að kenna ýmislegt annað og gagnrýna hugsun í leiðinni. Ég set því spurningarmerki við það hvort hægt sé að setja samasemmerki á milli þess að kenna heimspeki og að kenna gagnrýna hugsun. Gagnrýnin hugsun er eitthvað sem ég held að við höfum misst sjónar á í aðdraganda hrunsins, við hættum að spyrja spurninga, við hættum að efast. Gagnrýnin hugsun er forsenda allra raunvísinda og er algjörlega nauðsynlegur hluti þeirra. Mig langar bara að velta þessu hér upp og fá að heyra í þingmanninum, sem ég veit að hefur spáð mikið í þessi mál, hvað honum finnst um þessar pælingar.

Frú forseti. Ég fagna því að geta svarað þessu því að hér er komið inn á svið sem ég hef mjög mikinn áhuga á. Ég var einmitt á leið í doktorsnám á sviði vísindaheimspeki þegar ég tók þá ákvörðun að flytja heim til Íslands. Vísindaheimspekin er gríðarlega stórt fræðasvið og gríðarlega skemmtilegt og mikilvægt. Þar fjalla menn einfaldlega á heimspekilegan máta um þá aðferðafræði sem notuð er í vísindunum. Vísindin sjálf eru í rauninni ekki heimspeki heldur er hugsunin á bak við þau heimspeki. Ég held að það að kynna vísindaheimspeki fyrir börnum og unglingum sé eitthvað sem þeim mundi finnast gríðarlega spennandi því að það er ekkert sjálfgefið að ákveðið svar við ákveðinni spurningu sé endilega rétt eða rangt. Ég tala oft um gagnrýna hugsun en maður ætti kannski fyrst og fremst að segja bara hugsun frekar en gagnrýnin hugsun, því að öll hugsun sem tengist heimspeki er ekki endilega gagnrýnin hugsun. Heimspekin kennir fólki að hugsa. Það uppgötvaði ég þegar ég fór að taka heimspekiáfanga í háskóla á sínum tíma, upplifun mín var sú að ég náði að læra að hugsa um hlutina með allt öðrum hætti en ég hafði gert áður vegna þess að mér hafði ekki verið kennt það. Það held ég að sé ómetanlegt. Ég er ekkert einstakur maður í tilverunni, ég held að svipað eigi við um flestalla; ef fólki er kennt að hugsa opnast einfaldlega fyrir því nýr heimur. Með því er ég ekki að halda fram að allt í heiminum eigi sér stað í einhverju hugsunarleysi, en betri hugsun er alltaf betri en hitt

Forseti. Þetta var ágætt og gaman að heyra þetta sjónarmið. Ég styð þessa þingsályktunartillögu að mestu leyti. Mér finnst gert ráð fyrir of löngum tíma í námið og ég mundi frekar vilja dreifa því á fleiri skólastig, taka líka inn leikskólann og háskólann og hafa þetta hnitmiðaðra. Ég óttast að of mikið magn, sérstaklega í byrjun á meðan ekki er til mikið kennsluefni og kannski fáir kennarar sérhæfðir í kennslu á þessu sviði, leiði til þess að lopinn verði þæfður og þetta fag, sem ætti að geta verið það skemmtilegasta í heimi, verði leiðinlegt. Þá er betra heima setið en af stað farið.

Frú forseti. Ég er að mörgu leyti sammála þessu. Ég held að þetta viðhorf að heimspeki sé leiðinleg stafi kannski af því að fólk þekkir ekki nægilega mikið til og veit ekki hvað heimspekin spannar fjölbreytta flóru hugsunar. Ég tel einn áfanga í heimspeki annað hvert ár á grunnskólastigi ekki vera of mikið, ég hefði kannski viljað hafa það meira, ég held að það sé ekki svo mikið að börn fái leiða á efninu. Það er búið að þróa ákveðnar kennsluaðferðir til að kenna börnum heimspeki þannig að þær eru til og umsagnir manna eru þær að börnum finnist mjög skemmtilegt að læra heimspeki. Hvað varðar framhaldsskólastigið er lagður til einn áfangi á hverju ári á framhaldsskólastigi og það tel ég síst of mikið. En þetta veltur náttúrlega svolítið á því að þeir sem hanna kennsluefnið, skipuleggja námskrárnar og kenna efnið séu hugmyndaríkir og færir og vonandi verður það þannig. Það er eitt 

Frú forseti. Þetta er mjög athyglisverð og ágæt tillaga. Ég hef lengi verið á þeirri skoðun að við eigum að minnsta kosti að fara ítarlega ofan í það hvort ekki eigi að taka heimspeki upp sem skyldufag. Sjálfur var ég svo heppinn að í framhaldsskóla tók ég heimspeki sem valfag og lærði hana síðan í háskóla og tók BA-próf í heimspeki og fór svo í meistaranám og hafði ógurlega gaman af þessu. Heimspekin kemur náttúrlega inn á svo margt eins og þingmaðurinn rakti ágætlega áðan, hún er móðir allra fræða og vísinda sem síðar kvísluðust út og urðu til. Ein frægasta íslenska heimspekigrein seinni ára er hin ágæta ritgerð Páls Skúlasonar sem heitir einmitt „Er hægt að kenna gagnrýna hugsun?“ Það er stærsta ritgerðin hans í fyrra bindi Pælinga, ritgerðarsafnanna tveggja sem Páll tók saman á sínum tíma. Bækurnar eru auðvitað mikið notaðar í heimspekikennslunni hér, bæði í forspjallsvísindunum og inngangskúrsum í heimspekinni. Það er svo margt sem þarna kemur við, hvort sem það er mannleg breytni og siðferði, gagnrýnin hugsun eða allt hitt sem heimspekin tekur til. Ef þetta yrði vel útfært væri örugglega hægt að koma heimspekinni mjög lipurlega inn í námskrána sem skyldufagi, í lífsleikni og kúrsum sem þegar eru kenndir. Hérna eru fyrrverandi skólastjórar og námsfólk sem þekkir þann þátt miklu betur en ég. Ég held að við eigum að skoða þetta af fullri alvöru af því að ég held að það skipti miklu máli fyrir komandi kynslóðir að efla námið og gera það skemmtilegra, fjölbreyttara og gagnlegra, þó að það sé auðvitað gagnlegt og gott í dag, en allt hefur sinn tíma og allt er sjálfsagt að skoða. Síðan ég lærði heimspeki fyrir að verða 20 árum hef ég að minnsta kosti verið á þeirri skoðun að það hefðu verið mikil forréttindi að fá að læra hana strax í grunnskóla að einhverju leyti, upp að einhverju marki. Ég var svo heppinn að taka heimspeki sem valfag í framhaldsskóla, nánast fyrir tilviljun, annars hefði ég aldrei farið og lært hana í háskóla árum saman eins og ég gerði svo síðar. Ég fagna því þessari tillögu og hlakka til þegar við í allsherjar- og menntamálanefnd 

Frú forseti. Það er margt líkt með skyldum, má kannski segja, því að aðkoma mín að heimspeki í upphafi var sú að ég tók hana sem valfag á háskólastigi. Ég gat valið á milli landafræði, stjörnufræði eða heimspeki, held ég að það hafi verið, og ég valdi heimspeki og varð alveg heillaður. Ég lærði talsvert í heimspeki á háskólaárum mínum og var þá í Bandaríkjunum en þegar ég kom hingað heim kynnti ég mér náttúrlega þá íslensku heimspekinga sem við eigum hér og las mikið eftir þá og það kom mér skemmtilega á óvart. Við eigum mjög mikið af góðum heimspekingum og ég tel það mjög mikilvægt. Háskólasamfélagið á Íslandi á marga mjög vel þenkjandi menn sem hafa skrifað merkileg rit um heimspeki. Eins og ég sagði áðan byggjum við líka á fornri frægð í þessum málum, ég vísaði m.a. til Hávamála en einnig má vísa til annarra fornrita, þannig að Ísland er mjög vel í stakk búið til að takast á við aukna kennslu í þessari grein. Ég fagna því sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sagði hér, hann er formaður allsherjar- og menntamálanefndar og gaman að heyra að það er áhugi þar á bæ á framgangi þessa máls. Ég mun ásamt hv. þm. Birgittu Jónsdóttur náttúrlega skaffa það efni sem til þarf til að auðvelda umræðu um málið í nefndinni og koma því á rekspöl og vonandi á leiðarenda líka.

Frú forseti. Mig langaði bara að botna það sem ég var að segja áðan þegar ég vitnaði í fræga grein Páls Skúlasonar. Önnur af frægustu greinum íslensku heimspekinganna er eftir Þorstein heitinn Gylfason sem kenndi mér mikið og ég skrifaði BA-ritgerðina mína hjá. Hann skrifaði ritgerð sem varpaði fram stórri spurningu, „Hvað er réttlæti?“, og setti þar fram sína eigin verðleikakenningu um réttlæti. Ég skrifaði BA-ritgerð mína um þá kenningu og um frjálshyggjukenningu Roberts Nozicks og réttlætiskenningu Johns Rawls. Þetta eru ógurlega skemmtileg fræði og þau tengjast auðvitað beint okkar samtíma og fortíð og framtíð og varpa því ljósi á heimspekina að hún er líka mjög stjórnmálalegs eðlis og auðvelt að tengja hana beint inn í samtímann. Ef það er eitthvað sem við erum að fást við hér, í það heila, er það hvernig við getum byggt upp réttlátt samfélag eftir þær ógöngur og hamfarir sem við höfum gengið í gegnum. Það er því hægt að finna mörg rök fyrir því að þetta fag sé kennt af því að það á svo sannarlega 

Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um heimspeki sem skyldufag í grunn- og framhaldsskóla. Væntanlega er kveikjan að þessari þingsályktunartillögu 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, Siðferði og starfshættir í tengslum við fall íslensku bankanna 2008, og skýrsla þingmannanefndarinnar sem hér var lögð fram í september 2010. Ég lýsi því hér yfir að ég er hlynnt þessari þingsályktunartillögu en tek jafnframt undir með hv. þm. Margréti Tryggvadóttur þar sem hún segir að það þurfi að fara með heimspeki inn í leikskóla og síðan inn í háskóla sem skyldufag. Því miður hafa menn í háskólunum fellt niður heimspekileg forspjallsvísindi. Er það eiginlega nokkuð sérkennileg ákvörðun þar sem það var eini skylduáfangi þeirra sem þangað innrituðust og ekki skráðu sig í heimspeki til að fá að minnsta kosti beina skoðun á því og velta fyrir sér þeirri sjálfsögðu nálgun að heimspeki sé ígrundun þess sem maður fæst við. Mér þykir þetta þarft. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort heimspeki og siðfræði fari endilega saman. Ég tel það ekki endilega vera, ég held að það þurfi að leggja áherslu á siðfræðimennt almennt, ekki síður en heimspekilega nálgun. Ég tel það verðugt verkefni fyrir allt skólasamfélagið, frá leikskóla og til háskóla, að ræða siðfræði og siðferðileg álitamál. Vissulega er hægt að nálgast þau og þau nálgast menn oft í gegnum heimspekina en þau er líka hægt að nálgast á annan hátt. Hér var samþykkt frumvarp til eflingar kennaramenntunar og ég held að það sé vert fyrir háskólasamfélagið að í endurskoðun á kennaramenntun sé kennsla í heimspeki sem slík tekin þar inn til að undirbúa komandi kennarakynslóðir fyrir að fást við þetta verkefni. Síðan gætum við séð það fyrir okkur þegar fram líða stundir að heimspekin væri sjálfsögð nálgun í fleiri námsgreinum en endilega heimspekinni sjálfri. Hún getur verið nálgun í bókmenntarýni, í málvísindum og á mörgum öðrum sviðum. Ég nefni sérstaklega bókmenntir og málvísindi vegna þess að ég er sjálf menntuð á því sviði. Víða er hægt að beita þessari sjálfsögðu nálgun heimspekinnar en grunninn þarf að kenna til að fólk öðlist þá þekkingu að geta beitt. Ekki er þetta meðfætt. Fyrir utan að ræða við nemendur eins og kom fram í máli hv. þm. Þórs Saaris hafa þeir sem hafa tekið að sér heimspekikennslu fyrir börn og unglinga ekki bara greint frá því hversu jákvæðir nemendur eru og móttækilegir fyrir verkefninu og fyrir því sem verið er að kynna fyrir þeim, heldur sé óvenjuskemmtilegt að nálgast nemendur á grunn- og framhaldsskólaaldri vegna þess að hugur þeirra er ómótaðri en þeirra sem hefja nám á háskólastigi og eru orðnir fullorðnari. Ég fagna þessari tillögu og ítreka enn að hún er í skemmtilegu samhengi við þingsályktunartillöguna sem við vorum með hér áðan um ljóðakennslu og söng og er til bóta sem þáttur í endurskoðun á námskrá. Ég mun fylgja þessari þingsályktunartillögu eftir í allsherjar- og menntamálanefnd.

Frú forseti. Ég ætlaði bara að veita örstutt andsvar um þann áhuga sem fólk hér hefur sýnt á að flytja þetta einnig inn á leikskóla- og háskólastig. Það sem hefur gerst á undanförnum árum er að áður fyrr höfðum við bara Háskóla Íslands, en nú erum við komin með nokkra fagháskóla í alls konar greinum þar sem fólk heldur að það geti lokið einhverju alvöruakademísku háskólaprófi með það eitt í farteskinu að læra til dæmis um dýr. Ég held að einmitt á þeim vettvangi sé nauðsynlegt að minna fólk á hvaðan hugsunin kemur á bak við fögin sem það er að læra. Ég fagna því ef fólk teygir þetta frumvarp enn lengra. Niður á við, á leikskólastigið, held ég líka að gæti verið skemmtileg pæling. Ég hef að vísu sjálfur verið þeirrar skoðunar að börn á leikskólum eigi að vera á leikskólum til þess að leika sér og ekkert annað, en þau þurfa engu að síður að læra að umgangast hvert annað með vitrænum hætti, af kurteisi og með skipulögðum hætti. Grundvöllur siðfræðikennslu á því stigi er að sjálfsögðu æskilegur líka. Að öðru leyti fagna ég ræðu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur. Hún situr í allsherjar- og menntamálanefnd og það virðist ágætisstuðningur við málið þar. Það hefur verið gaman að taka þátt í þessari umræðu í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um Skipasafn Íslands í Reykjanesbæ, þ.e. að Alþingi álykti að fela mennta- og menningarmálaráðherra að ganga til samninga við Reykjanesbæ um Skipasafn Íslands þar sem grunnur safnsins yrði skipalíkön Gríms Karlssonar skipstjóra og módelsmiðs í Duus-húsum. Við Íslendingar státum okkur af Snorra Sturlusyni og þætti hans í íslenskum fornbókmenntum og vekjum gjarnan athygli á því að hann hafi verið sagnamaður á heimsmælikvarða. Í sögu fiskiskipa Íslendinga, smíði á skipalíkönum af fleiri hundruð íslenskum fiskiskipum, eigum við okkar „Snorra Sturluson“ sem er Grímur Karlsson, skipstjóri og módelsmiður í Njarðvík í Reykjanesbæ. Fiskiskip eru stundum talin hafa karma, sál, talin háð örlögum og tilfinningu um sjómenn bátsins og aðra sem koma við sögu, leysa úr læðingi aflið sem býr í því umhverfi sem báturinn hýsir, leggja bátunum lið með því að gefa sig þeim og vera hluti af þeim. Skipalíkön Gríms bera í sér persónugervingu reynslunnar og söguna um hvernig Íslendingar komust til vits og ára, frá fátækt til velferðar, frá moldarkofum til best byggðu íbúðarhúsa jarðarinnar, vegna sjósóknar við Ísland. Öll uppbygging Íslands á 20. öldinni er meira og minna í skjóli sjávarútvegsins sem gefur okkur 60% af þjóðartekjunum og hefur haldið vel verndarhendi yfir íslenskri þjóð á undanförnum árum þegar illa hefur árað, en þá bregst ekki sjávarútvegurinn. Það er mikilvægt að feta leiðina fram á við í slíkri uppbyggingu skipasafns, koma því myndarlega fyrir. Víða er húsnæði sem hentar undir slíkt, notað húsnæði sem nánast ekki neitt er gert í í dag, gamalt húsnæði sem er fýsilegt að setja slíkt í vegna þess að það kostar lítið. Þar væri hægt að safna saman ýmsum hvunndagshlutum úr sjómennskunni, úr útgerðinni, vélarhlutum, tækjum og tólum, ljósmyndum og sögulegum þáttum sem fylgja hverjum einasta bát við Íslandsströnd. Hugmyndin er að koma þessu fram. Bátasafn Gríms Karlssonar í Duus-húsum hýsir um hundrað skipalíkön. Sjálfur hefur Grímur smíðað hátt á þriðja hundrað skipalíkön og það er einsdæmi í heiminum. Þótt þau væru ekki nema hundrað er það líka einsdæmi í heiminum. Þessa snilld eigum við að sýna almenningi, hafa burð í Skipasafni Íslands og þá værum við að gera myndarlega hluti, spennandi hluti, sýna höfuðatvinnuvegi Íslendinga ræktarsemi, höfuðatvinnuveginum sem veldur því að við búum við öflugt skólakerfi, öflugt heilbrigðiskerfi o.s.frv. Þetta er sagan, þetta er handverkið, þetta er verkvitið og reynslan. Það er það sem hefur dugað okkur Íslendingum best. Þess vegna er sett fram þessi tillaga um Skipasafn Íslands í Reykjanesbæ.

Virðulegi forseti. Tillagan um stofnun íslenskrar handverksdeildar í Listaháskóla Íslands er til þess gerð að virkja og nýta þá þekkingu sem býr í fólki í öllum landshlutum á Íslandi til sjávar og sveita, þekkingu á handverki, hvort sem það er í prjónlesi, útskurði í tré, bein, járnsmíði eða öðrum þáttum, málverki, teikningu og útfærslu á fatnaði og ótal hlutum sem þetta fólk okkar víða um land skilar bæði til árangurs og styrkari stöðu til atvinnusköpunar. Allt hjálpast þetta að og þess vegna er mikilvægt að nú verði gengið í að setja upp handverksdeild við Listaháskóla Íslands. Í ýmsum skólum er kennt föndur, handavinna, smíði og grunnlínur sem nýtast í þessu handverki, en við þurfum að hefja þetta enn hærra, gera því hátt undir höfði, því að margir handverksmenn landsins eru listamenn af guðs náð. Það eigum við að rækta og nýta, og sýna þessu handverki virðingu. Til að mynda er íslenska peysan, sem konur landsins eru heimsfrægar fyrir, listaverk og þar að auki er hún eins og hús fyrir hvern þann sem á góða peysu. Þannig fer saman hagnýtt gildi og fagurfræðilegt. Við eigum að lyfta þessum greinum upp, vera hvetjandi en ekki letjandi, koma þeim fram, gefa fólki sem hefur þessa hæfileika eða vill rækta þá færi á að stofna til meiri reynslu, þekkingar, meðferðar á efni o.s.frv. til að þarna verði gild og gullin vara.

Virðulegi forseti. Tillagan sem hér um ræðir gengur út á það að komið verði upp fuglaskoðunarstöð í Garði á Suðurnesjum. Í Garðinum eru kjöraðstæður, ekki síst til að skoða sjófugla, en einnig eru þar um kring mófuglar sem eykur aðeins flóruna í þessu verkefni. Fuglaskoðun er almennt áhugamál víða um land hjá fólki á öllum aldri. Óvíða er eins gott að skoða fugla og einmitt á þessu svæði, við Garðskagavita, við veitingastofuna Flösina. Ekki er síðri möguleikinn á fuglaskoðun við síkin hjá íþróttahúsinu í Garði, Útskálasíki, Miðhúsasíki og Gerðasíki. Þingsályktunartillagan miðast við það að mennta- og menningarmálaráðherra kanni samráð og samstarf við sveitarfélagið Garð um aðstöðu fyrir fuglaskoðara í fuglaskoðunarstöð. Þetta er eitt af þessum verkefnum sem eru hérna megin við lækinn, kosta lítið, en eru mjög gefandi og skapandi og auðga andann og efla, auk þess sem þarna er um útivist að ræða og því mikilvægt að rækta þetta upp og hjálpa því áfram. Fuglalífið á þessu svæði er mjög fjölbreytt og aðstæður þannig að fuglaskoðarar eru mjög nálægt vettvangi fuglanna. Á þessu svæði hafa til dæmis verið settar upp myndavélar sem fylgjast með ferðum blesgæsarinnar á hefðbundnum ferðum hennar til norðurs og suðurs. Ástæða er til að hvetja fólk á öllum aldri til að njóta stórkostlegrar náttúru Íslands og þar er fuglaskoðun einn spennandi þátta. Stjórnvöld landsins og sveitarfélög geta á margan hátt haft samvinnu um slíkt starf og víða er aðstaða sem mætti laga að slíkri fuglaskoðunarstöð þar sem fyrir væru aðgengilegar upplýsingar um fugla og nálægð við náttúru landsins.

Virðulegi forseti. Tillagan sem um er að ræða fjallar um gerð lista- og náttúrugarðs fyrir blinda og aðra skynhefta. Þetta kynni við fyrstu sýn að vera langsótt verkefni, en þegar að er gáð er þetta hugmynd sem mundi skapa ný tækifæri, ekki bara fyrir blinda og hreyfihamlaða heldur líka fyrir ferðamenn til Íslands frá öðrum löndum. Hvergi í heiminum er til slíkur garður. Ef færustu listamenn væru fengnir til að gera 40 höggmyndir sem væru þannig úr garði gerðar að þær væru jafnt fyrir sjónskerta sem sjáandi. Sá sjónskerti notar hreyfiskynjunina, snertiskynjunina, hönd sína, til að þreifa á höggmyndinni og skynjar listaverkið á þann veg. Aðrir mundu nota hefðbundnari aðferðir og nota augun sín. Þannig er hægt að gera margs konar hluti. Hægt er að skapa í svona garði titring sem er eftirmynd jarðskjálfta. Hægt er að skapa rennandi vatn, heitt og kalt, þar sem menn skynja það. Lítill fjallalækur, kaldur og svalandi, gæti runnið um berg sett upp í slíkum garði og þá skynjuðu menn þessa hluti í náttúrunni fyrstu hendi. Þetta er skemmtilegt verkefni og hægt er að byggja það upp hægt og sígandi. Þegar kominn væri glæsilegur garður fyrir blinda og aðra skynhefta er engin spurning að það gæti þýtt mörg þúsund ferðamenn til Íslands frá öðrum löndum til að skoða þennan sérstæða skemmtigarð, listagarð, þann sérstæðasta í heiminum og þann eina á þessum vettvangi. Tillagan byggist á því að þetta sé skoðað og jafnvel að leitað verði samráðs við sveitarfélög um að koma þessu fram. Þessi hugmynd er meðal annars byggð á hugmynd frá Kristjáni Vídalín skrúðgarðameistara og hún byggist á því að notaður sé gróður, vatn, vindur, ljós og alls konar form og höggmyndir eins og ég gat um fyrr. Þetta getur verið fjölbreytt og er einfaldlega spennandi að bæta því í flóruna sem ferðamenn sem hafa skerta möguleika í sjón og hreyfingum mundu ugglaust njóta frekar en aðrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um varðveislu íslenskrar menningararfleifðar á stafrænu formi. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Kristján Þór Júlíusson og Ásbjörn Óttarsson. Kveikjan að þessari þingsályktunartillögu er grein eftir Styrmi Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóra, sem ber heitið „Risavaxið menningarverkefni sem hefja þarf vinnu við“ og birtist í sunnudagsmogganum 23. janúar 2011. Í greininni segir meðal annars, með leyfi forseta: „Snemma í janúar var frá því skýrt í Brussel að nefnd þriggja vísra manna hefði komist að þeirri niðurstöðu að kostnaður við að koma bókasöfnum, öðrum söfnum og þjóðskjalasöfnum í stafrænt form og varðveita með þeim hætti evrópska menningararfleifð mundi nema um 100 milljörðum evra […] Markmiðið með slíku verkefni væri annars vegar að auðvelda fólki aðgang að þeirri samansöfnun þekkingar sem þar væri að finna og hins vegar að koma í veg fyrir að þessi menningarverðmæti yrðu eyðilögð vegna hernaðarátaka eða náttúruhamfara. Í því sambandi var minnt á að innrás Bandaríkjanna í Írak leiddi til þess að ein milljón bóka, 10 milljónir skjala og 14 þúsund fornleifamunir eyðilögðust.“ Styrmir Gunnarsson fjallar og í grein sinni um mikilvægi þess að við Íslendingar varðveitum menningararfleifð okkar, mikilvægi þess að komandi kynslóðir geti kynnt sér og þekki sögu lands og þjóðar sem þjóðarvitund okkar byggist að verulegu leyti á. Virðulegur forseti. Það er að sönnu ekki hægt að bera saman hugsanlega eyðileggingu eða glötun menningarverðmæta á Íslandi og í stríðshrjáðum löndum. Engu síður er umræðan um varðveislu menningararfleifðar okkar umhugsunarverð. Við hljótum að spyrja þeirra spurninga hvernig varðveita megi menningararfleifð okkar og gera hana aðgengilega komandi kynslóðum. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er annars vegar að koma í veg fyrir að menningarverðmæti glatist eða eyðileggist og hins vegar að auðvelda fólki aðgang að menningarverðmætum sem væri að finna á stafrænu formi. Virðulegur forseti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir lagði fram fyrirspurn á síðasta þingi sem er beintengd þessari tillögu, fyrirspurn til skriflegs svars hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Fyrirspurnin var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hvað hefur verið gert á vegum ráðuneytisins og stofnana þess til að varðveita menningararfinn á stafrænu formi og gera hann aðgengilegan?“ Í svarinu kemur meðal annars fram, með leyfi forseta: „Mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur um áraraðir hvatt stofnanir sínar og stutt þær eftir megni til að vinna í samræmi við upplýsingastefnu ríkisstjórnarinnar og koma upplýsingum um menningararfinn á stafrænt form. Á árunum 2004–2006 var gert sérstakt átak í upplýsingatækniverkefnum hjá menntamálaráðuneytinu í tengslum við átak ríkisstjórnarinnar á því sviði. Verkefnisstjórn forsætisráðuneytisins veitti fjármagn í verkefnin auk menntamálaráðuneytisins. Í greinargerð um stöðu þess verkefnis frá 26. nóvember 2006 segir svo um skrifstofu menningarmála að þar séu fjögur verkefni í gangi: a) Stafræn endurgerð menningarefnis, framhald af verkefninu stafræn menning í þágu menntunar, b) breyttir starfshættir í menningarstofnunum, c) miðlun hljóð- og sjónminjaarfs og d) Sarpur 3.0 (sameiginlegt gagnasafn íslenskrar minjavörslu á stafrænu formi).“ Þess ber að geta, virðulegi forseti, að einungis tvö síðasttöldu verkefnin falla undir efni fyrirspurnarinnar og þar með þingsályktunartillögunnar sem hér er rædd. Jafnframt kemur fram í svari hæstv. mennta og menningarmálaráðherra að tilmæli ESB frá 24. ágúst 2006 um stafvæðingu og aðgengi að menningararfinum á netinu og stafræna varðveislu menningarefnis hafa ekki verið skoðuð í samhengi við EES-samninginn hér á landi. Hins vegar hafa ýmsar stofnanir sem heyra undir ráðuneytið tekið virkan þátt í evrópskum verkefnum sem sprottið hafa upp í tengslum við tilmælin og er það vel. Virðulegi forseti. Í mars 2006 kom menntamálaráðuneytið á fót vinnuhópi til að fjalla um tæknileg málefni er varða varðveislu rafrænna gagna. Vinnuhópurinn starfaði á vegum nefndar um endurskoðun laga um Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn. Í vinnuhópnum voru Halla Björg Baldursdóttir frá forsætisráðuneytinu, formaður, Bjarni Þórðarson frá Þjóðskjalasafni, Guðmundur Halldór Kjærnested frá menntamálaráðuneyti, Ingibjörg Sverrisdóttir frá Landsbókasafni – Háskólabókasafni og Kjartan Ólafsson frá Fakta. Vinnuhópnum var ætlað að láta gera úttekt á því hvernig staðið er að varðveislu rafrænna gagna í þeim löndum sem lengst eru komin í þeim efnum og gera í framhaldi tillögur um val á stöðlum og tillögur um tæknilegar aðferðir við varðveislu rafrænna gagna og aðgengi að þeim. Einnig var hópnum ætlað að leggja fram verkefnaáætlun við innleiðingu lausnanna. Nefnda úttekt gerðu þau Björn Þór Jónsson, PhD í tölvunarfræði, dósent við Háskólann í Reykjavík, og Margrét Eva Árnadóttir, BA í bókasafns- og upplýsingafræði og BSc í verkfræði. Skýrsla þeirra kom út í lok janúar 2007 og bar heitið Skýrsla um stöðu þekkingar og færni í langtímavarðveislu stafræns efnis. Í skýrslunni er fjallað um sérstöðu stafræns efnis en hún felst einkum í því að það varðveitist ekki af sjálfu sér eins og pappír getur gert heldur þarf það nánast gjörgæslu vegna síbreytilegrar tækni. Lykilatriðið er því að hin stafrænu gögn séu ætíð aðgengileg með tölvubúnaði hvers tíma, og vert er að ítreka það. Virðulegi forseti. Fram hefur komið að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Katrín Jakobsdóttir, hefur til skoðunar að skipa stýrihóp eða samráðshóp um stafræna varðveislu menningararfsins þar sem saman kæmu fulltrúar ráðuneytis, fulltrúar nokkurra lykilstofnana og fulltrúar hugbúnaðargeirans. Hlutverk þessa samráðshóps yrði meðal annars að gera drög að stefnu stjórnvalda í þessum málaflokki. Það er ljóst að þessi þingsályktunartillaga er í takt við þær hugmyndir og ætti því væntanlega að fá brautargengi hér innan þings. Virðulegi forseti. Með mótun markvissrar, heildstæðrar og metnaðarfullrar stefnu þarf að tryggja að bókmenntaverk, tónverk, myndverk og önnur menningarverðmæti fyrri alda, áratuga og ára verði alltaf tiltæk almenningi á stafrænu formi. Áhrifum stafvæðingarinnar á samfélög má lýsa sem hæglátri en gagngerri byltingu í því hvernig hægt er að nálgast fróðleik og upplýsingar, njóta afþreyingar og síðast en ekki síst í því hvernig við eigum samskipti hvert við annað. Í hinu stafræna netsamfélagi er notandinn gerandinn. Hann velur staðinn, stundina og efnið sem notað er. Virðulegur forseti. Tækniframfarir eru hraðar og miklar og ný tækni, t.d. til lestrar, er að ryðja sér til rúms. Má þess vænta að innan tíðar verði slík tækni orðin almenn. Þess vegna þarf að hefja þetta verk og koma menningararfleifð okkar í það form sem nýjasta tækni gefur kost á hverju sinni. Slíkt menningarverkefni er umfangsmikið og krefst verulegra fjármuna en með því að setja raunhæf markmið til nokkurra ára ætti verkefnið að geta orðið fjárhagslega framkvæmanlegt. Í ár er haldið upp á 200 ára afmæli Jóns Sigurðssonar. Í náinni framtíð eru önnur tvö stórafmæli þjóðarinnar, 100 ára afmæli fullveldis 1. desember 2018 og 1100 ára afmæli Alþingis 2030. Þjóðargjöfin gæti verið sú að hefjast handa við þetta verkefni í ár og ljúka því árið 2030. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og ég vænti þess að þar fái hún brautargengi.

Virðulegi forseti. Þessi tillaga lýtur að fornleifarannsóknum í Árnesi og við fossinn Búða, norðan Þjórsár. Árnessýsla dregur nafn sitt af Árnesi í Gnúpverjahreppi, en deilt er um hvort þar hafi verið þingstaðurinn Árnesþing eða hvort hann hafi verið við fossinn Búða, norðan Þjórsár. Það hefur þó komið mörgum undarlega fyrir sjónir að sýslan hafi verið nefnd eftir þessum óbyggða og hrjóstruga hólma sem Árnes er í dag. Fram til ársins 963 var þar vorþingstaður við Búða fyrir goðorðin þrjú í „Árnesþingsókn“. Eyjan Árnes er stærsta eyja í Þjórsá, nær 10 km². Það er myndarleg eyja. Þarna eru fornminjar sem mikilvægt er að menn kanni til hlítar því að þær tengjast sögunni á margan hátt. Þrjár klettaborgir standa upp úr hrauninu á vestanverðri eynni, Þinghóll sem er stærstur, svo Gálgaklettur og fossinn Búði í efri kvísl Þjórsár. Benda öll þessi örnefni til þinghaldsins, en samt eru ýmsar efasemdir uppi. Í efri kvísl Þjórsár eru Miðhúsahólmi og Þrándarholtshólmi. Margir fleiri hólmar og eyjar eru í Þjórsá. Full ástæða er til að kanna þessi svæði þar sem greinilega eru fornar minjar í jörðu. Slíkar rannsóknir þarf auðvitað að framkvæma með uppgrefti fornleifafræðinga, bæði í Árnesi og við Búða. Það má með ólíkindum telja að þessum sögustöðum tveimur hafi enginn sómi verið sýndur í tímans rás þrátt fyrir að sýnilegar fornar rústir séu á báðum stöðum. Það er ekki einleikið að láta það viðgangast lengur að gera ekki gangskör að uppgrefti og rannsóknum á þeim fornu sögustöðum sem Árnessýsla dregur nafn sitt af. Sýsla þessi, Árnessýsla, hýsir einhver mestu hlunnindi og náttúruperlur landsins: Þingvelli, Gullfoss, Geysi og Skálholt, svo að eitthvað sé nefnt. Það er spennandi verkefni að sem fyrst að loknum fornleifarannsóknum verði mannvirki þau sem tengjast þingstað og búðum endurgerð að einhverju leyti. Það er skylda við sögu Íslands og ekki síst sögu Árnessýslu.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að horfast í augu við þróun og stöðu nútímans á leið til framtíðar. Við þurfum að rækta margt með okkar þjóð og ekki síst Íslandssögukennslu í framhaldsskólum. Íslendingar eiga undir högg að sækja í aukinni samkeppni á alþjóðavettvangi sem sjálfstæð þjóð og hvað varðar menningarlega, atvinnulega og markaðslega ímynd Íslands þarf að hnykkja þar á. Sögukennsla í framhaldsskólum var skorin niður við trog við gerð síðustu námskrár og nánast þurrkuð út á sumum námsbrautum. Áföngum var slegið saman. Þannig er mannkynssaga og Íslandssaga frá upphafi fram til 1800 kennd í einum sex eininga áfanga sem Íslands- og mannkynssaga. Þetta er óvirðing við Íslandssöguna. Ef bæta á söguþekkingu ungs fólks þarf að auka vægi sögukennslu á öllum námsbrautum, fjölga kjarnaáföngum í sögu, skipta sögunni meira niður en nú er gert og auka val. Einnig þarf að útbúa fjölbreyttara námsefni, heimildasöfn er henta skólum og myndefni úr sögunni er fellur vel að lengd kennslustunda. Þetta er mikið efni, myndrænt og magnað. Mikill skortur er á slíku kennsluefni, sérstaklega um Ísland. Þeim fer fjölgandi dæmunum í útvarpi, sjónvarpi og ekki síst á samskiptasíðum á netinu þar sem afhjúpast miklar gloppur í sögukunnáttu ungs fólks á Íslandi. Er þar um að ræða beina vanþekkingu á atriðum og þáttum sem ættu að eiga fastan bústað í brjósti hvers Íslendings.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 91/2008, um grunnskóla. Þetta frumvarp er nú endurflutt. Það var lagt fram á 139. löggjafarþingi, en þá var það ekki útrætt og er þess vegna lagt fram að nýju. Meginbreytingin sem þetta frumvarp felur í sér er að opna á heimild til hagræðingar fyrir sveitarfélög, sem reka grunnskólana eins og allir vita, með því að stytta vikulegan kennslutíma, mismikið þó eftir aldursstigum. Lagt er til að hámarksstytting vikulegs kennslutíma nemenda í 8.–10. bekk verði 200 mínútur, þ.e. 14% skerðing, 160 mínútur fyrir 5.–7. bekk, þ.e. 11% skerðing, og 120 mínútur fyrir 1.–4. bekk, þ.e. 10% skerðing. Hvers vegna er þetta frumvarp lagt fram? Jú, það er lagt fram til þess að bregðast við mjög miklum vanda sem víða er í rekstri sveitarfélaganna. Við þekkjum það að mörg þeirra glíma við mikinn rekstrar- og fjárhagsvanda, ekki bara þau sem hafa verið mest í umræðunni heldur er þetta vandamál sem við er að glíma mjög víða í sveitarfélögum. Á sama tíma og skuldir þeirra hafa hækkað, m.a. í kjölfar aukinnar verðbólgu og hruns gjaldmiðilsins eins og allir þekkja, hafa tekjur þeirra margra eða nánast allra líka dregist saman, jafnframt því hafa útgjöld aukist vegna þess að samdráttur og erfiðleikar í þjóðfélaginu hafa gert það að verkum að sveitarfélög hafa orðið að grípa til ýmiss konar útgjalda til að mæta þeim vanda og þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um það. Ég vil vekja athygli á því að strax á árinu 2008 gripu sveitarfélögin sjálf til úrræða í rekstri sínum. Mörg þeirra hafa þegar beitt miklu aðhaldi í rekstri og hækkað jafnvel álögur á íbúana til þess að ná endum saman. Það er mat sveitarstjórnarmanna almennt að nú þrengist mikið um þá hagræðingarkosti sem fyrir eru án þess að skerða grunnþjónustuna. Það er búið að reyna að hagræða á mörgum sviðum eins og ég nefndi áðan, hækka tekjur, en auðvitað kemur að því að ekki verður gengið mikið lengra án þess að skerða sjálfa grunnþjónustuna sem sveitarfélögunum er ætlað að sinna. Við vitum að sveitarfélögin sinna mikilvægum málaflokkum. Sveitarfélögin hafa m.a. með hendi lögbundin verkefni sem ekki verður vikist undan, grunnskólarnir eru meðal þeirra. Þess vegna er mjög lítið svigrúm í hagræðingaraðgerðum þegar kemur að grunnskólum vegna þess að verkefnin eru lögbundin, t.d. um vikulegan kennslutíma o.s.frv., kjarasamningar setja líka skorður eins og gengur. Síðan eru önnur viðfangsefni sem sveitarfélögin hafa á sinni hendi sem eru ekki lögbundin þó að þau skipti gríðarlega miklu máli um land allt. Ég ætla að taka dæmi um tónlistarskóla. Tónlistarskólar hafa vaxið mikið á undanförnum árum. Tónlistarnám er gríðarlega mikilvægt í uppeldislegu tilliti eins og allir vita en tónlistarskólar eru ekki lögbundin verkefni og þess vegna geta sveitarfélögin gripið til alls konar hagræðingaraðgerða hjá þeim. Gjöld vegna tónlistarskóla hafa í mörgum tilvikum hækkað. Maður heyrir það frá ýmsum sem hafa minna á milli handanna að þetta er þegar farið að valda þeim vanda að barnmargar fjölskyldur eiga ekki auðvelt með að gefa börnum sínum kost á því að stunda tónlistarnám. Þetta er ekki ástand sem við viljum. Við viljum ekki að það séu bara þeir sem eru efnameiri sem eigi þess kost að stunda tónlistarnám. Tónlistarnám hefur í sjálfu sér gildi eins og allt annað nám og þess vegna er mjög slæmt þegar þannig er ástatt að sveitarfélögin hafi ekki svigrúm til almennrar hagræðingar á sem flestum sviðum og neyðist því til þess að hækka t.d. gjöld í tónlistarskóla fyrir vikið. Sveitarfélögin hafa neyðst til að hækka ýmsar aðrar gjaldskrár sínar, til dæmis á leikskólum sem óhjákvæmilega kemur niður á barnafólki. Við sjáum það í hagtölum sem hafa birst að barnafjölskyldur hafa farið hvað verst út úr því ástandi sem hér hefur verið ríkjandi á undanförnum árum. Það birtist líka í niðurgreiddum eða ókeypis skólamáltíðum, sem eru ekki lögbundnar heldur hjá sveitarfélögunum en hafa hins vegar margvíslega þýðingu. Ekki viljum við setja sveitarfélögin í þá stöðu að þurfa að hækka gjöld skólamáltíða mjög mikið. Það mun bitna sérstaklega á barnmörgum fjölskyldum og gera rekstur heimila þeirra miklu erfiðari. Við vitum líka að skóladagvistargjöld hafa hækkað. Ég sá tölur frá ASÍ um síðustu áramót sem bentu til þess að skóladagvistargjöldin hefðu hækkað um allt að 35% sem endurspeglar að sveitarfélögin eiga ekki margra kosta völ þegar kemur að því að fara í hagræðingaraðgerðir til að bregðast við þeim vanda sem við er að glíma í rekstri margra þeirra. Við vitum líka að flest sveitarfélög, a.m.k. langflest á landsbyggðinni, hafa nýtt tekjumöguleika sína til hins ýtrasta. Möguleikar á auknum tekjum á sama tíma og atvinna er að dragast saman, laun hafa lækkað og kaupmáttur rýrnar eru þess vegna hvorki mjög miklir né líklegir til mikils árangurs. Úrræðin sem sveitarfélögin hafa til að láta enda ná saman eru þess vegna ekki mjög mörg eins og ég hef þegar vikið að. Við þessar aðstæður er nauðsynlegt og óhjákvæmilegt í rauninni að hyggja að ýmsum öðrum tímabundnum kostum sem eru þó ekki æskilegir til lengri tíma. Við vitum að það er æskilegt að hafa vikulegan kennslutíma skóla eins og hann er núna samkvæmt gildandi lögum. Til lengri tíma er það gott og skynsamlegt og það gerðum við á sínum tíma. Hins vegar er réttlætanlegt við núverandi aðstæður að gefa heimild til þess að stytta vikulegan kennslutíma til bráðabirgða í því skyni sem ég hef þegar rætt. Við gerum ráð fyrir því í athugasemdum við þetta lagafrumvarp að sveitarfélögin komi með ákveðnar mótvægisaðgerðir til að draga úr áhrifum vegna skerðingar á vikulegum kennslutíma og þá með sérstakri áherslu á yngsta aldursstigið í heildarskólatímanum. Samkvæmt útreikningum sem við sem stöndum að þessu frumvarpi höfum aflað okkur má ætla að umrædd tillaga skili á bilinu 1,4–1,5 milljarða heildarsparnaði, en ef við tökum tillit til mótvægisaðgerða sem yrði gripið til gæti sparnaðurinn orðið 1–1,2 milljarðar á ári. Það eru því umtalsverðar fjárhæðir sem um er að tefla sem geta skipt miklu máli og m.a. komið í veg fyrir að hækka þurfi gjöld á ýmsum ólögbundnum þjónustuverkefnum sem sveitarfélögin hafa með höndum. Ég vek athygli á því að það getur líka skipt miklu máli fyrir sum sveitarfélögin, einkanlega á landsbyggðinni, að eiga þess kost að útfæra þessa styttingu skólatímans með tilfærslu á kennslumagni milli mánaða. Það gæti líka aukið á þann sparnað sem þetta hefði í för með sér, m.a. vegna skólaaksturs, þrifa á skólahúsnæði o.s.frv. Þeim hagræðingaraðgerðum sem við leggjum til að sveitarfélögunum verði gefinn kostur á að grípa til með þessari lagabreytingu er hægt að ná fram án þess að hrófla við kjarasamningum. Þetta er gagnsæ breyting sem viðkomandi skólar ættu auðvelt með að láta haldast í hendur við mótvægisaðgerðir innan skólanna. Það verður auðvitað að leggja áherslu á að þær hagræðingaraðgerðir sem sveitarfélögin grípa til séu vel ígrundaðar og að reynt verði að meta áhrif þeirra á hvert hinna þriggja stiga grunnskólans. Sveitarfélög gætu því ákveðið að stytta ekki vikulegan kennslutíma fyrir t.d. yngstu börnin ef mat stjórnenda skólans og sveitarfélaganna væri að slík stytting hefði of neikvæð áhrif. Þetta eru grundvallaratriðin í þessu frumvarpi. Það er hægt að hafa ýmis fleiri orð um það, en ég held að hreyft hafi verið við þeirri grundvallarspurningu sem er nú orðin mjög áleitin, sem er spurningin um jafnrétti til náms. Við viljum auðvitað hafa þjónustu sveitarfélaganna sem fjölbreyttasta, ekki síst þjónustu sem gagnast vel barnafjölskyldum. Þegar sveitarfélög standa frammi fyrir því að geta ekki hreyft sig á nokkurn handa máta við hagræðingaraðgerðir í grunnskólum þá kunna þau að verða tilneydd að grípa til annarra aðgerða sem geta leitt til þess að barnmargar fjölskyldur, fjölskyldur með minni heimilistekjur, geti ekki boðið börnum sínum upp á þátttöku í tónlistarskólum og öðru slíku eða skóladagvistun svo að dæmi sé tekið eða að njóta skólamáltíða svo að enn annað dæmi sé tekið. Þá vaknar upp sú áleitna spurning hvort með óbreyttu fyrirkomulagi verði ekki vegið að jafnrétti til náms fyrir alla þá sem þess eiga kost að njóta. Að lokinni þessari umræðu legg ég til, virðulegi forseti, að þessu máli verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég get ekki sagt að ég fagni framlagningu frumvarps af þessu tagi en ég kem hér upp af því ég tek heils hugar undir það. Frá því að sveitarfélögin tóku yfir grunnskólana árið 1996 hafa þeir vaxið og dafnað. Ég held að fæst okkar mundu vilja snúa aftur til baka og setja þá yfir á forræði ríkisins því að sveitarfélögin hafa sinnt þeirri þjónustu mjög vel í nærumhverfi sínu og þar á hún svo sannarlega heima. Haustið 2008 breyttust aðstæður hér talsvert. Eins og fram kemur í frumvarpinu og greinargerðinni hafa mörg sveitarfélög sem og fyrirtæki hér á landi átt við mikinn rekstrar- og fjárhagsvanda að glíma síðan þá. Í mörgum sveitarfélögum, sérstaklega í þeim minni, tekur grunnskólinn um 80% af tekjum þeirra þannig að hann er gríðarlega stór liður. Það er því ekki skrýtið þó að sveitarfélögin hafi viljað beina sjónum sínum að því hvort hægt væri að fara í ákveðnar hagræðingaraðgerðir þar tímabundið. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur átt í viðræðum við mennta- og menningarmálaráðuneytið síðan þá og spurt hvort hægt væri að ræða þessi mál nánar. Ég er með greinargerð frá 2. desember 2009 sem sambandið leggur fram með góðum rökum fyrir ákveðinni útfærslu varðandi skólaárin 2010/2011 og 2011/2012. Nú er skólaárið 2011/2012 hafið og hefur ekkert bólað á öðrum viðbrögðum en þeim að það sé ekki hægt. Í greinargerðinni segir að leggja verði áherslu á hagræðingaraðgerðir sem sveitarfélögin leggja til og vilja grípa til vegna grunnskólanna, þær séu vel ígrundaðar og þar sé fyrir fram reynt að meta hver áhrifin verða á skólastigin þrjú. Það er mikill metnaður innan sveitarfélaganna og innan Sambands íslenskra sveitarfélaga sem fylgt hefur málinu eftir fyrir sveitarfélögin, að halda uppi gæðum í skólastarfinu. Staðreyndin er hins vegar sú að sveitarfélögin hafa farið allar leiðir. Sveitarfélögin hafa farið út og suður og það eru engar samræmdar aðgerðir í málaflokknum. Það er skemmst að minnast uppþota og umræðna sem flestir muna eftir í Reykjavíkurborg fyrir um ári síðan vegna hagræðingaraðgerða sem fara átti í í skólum. Fjöldi nemenda í bekk hefur aukist. Búið er að taka út möguleikann á valfögum í 10. bekk sem nemendur gátu nýtt sér í framhaldsskóla. Framhaldsskólinn varð að skera það niður þannig að sá möguleiki er ekki lengur fyrir hendi. Það er mikill metnaður innan sveitarfélaganna fyrir því að reka góðan grunnskóla. Hann er fjöregg í hverju samfélagi. Það hefur ekki mikið um gæði skólastarfsins að segja að fækka 180 skóladögum í 170. Við þurfum frekar að setja okkur mælanleg markmið. Þingmenn hafa bæði í dag og í gær rætt lesskilning nemenda, um OECD-kannanir, um PISA-könnun. Þess vegna er svo mikilvægt að fá mennta- og menningarmálaráðuneytið í lið með sveitarfélögunum til að fara í samræmdar aðgerðir. Sú sem hér stendur er þeirrar skoðunar að allt of margir hafi þurft að fara þá leið að taka út sérkennslu og þjónustu við nemendur með sérþarfir. Ég tel að með því bætum við við kostnaðinn í framtíðinni. Þessir einstaklingar fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa í skólunum. Ég held að vandamálið vaxi þá bara og endi í framhaldsskólunum þegar fram í sækir. Ég kem hér upp til að leggja áherslu á mikilvægi þess að frumvarpið nái fram að ganga, það verði tímabundið til þess að gefa sveitarfélögunum færi á því að sinna sinni lögbundnu þjónustu. Ég legg líka áherslu á að farið verði í samræmdar aðgerðir, að mennta- og menningarmálaráðuneytið farið í lið með sveitarfélögunum þannig að ekki sé farið út og suður í þessum málum sem bitnar bara á börnunum og starfsfólki skólanna og síðan á gæðum námsins og árangrinum sem skólarnir skila okkur.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst lýsa stuðningi mínum við frumvarpið. Ég held, eins og fram hefur komið hjá flutningsmanni og hv. þingmanni sem hér talaði síðast, að það sé mjög mikilvægt að sveitarfélögin hafi svigrúm í fjárhagsáætlunargerð sinni, þau þurfa á því að halda. Sveitarfélögin vinna fjárhagsáætlanir sínar fyrir næsta ár einmitt núna og mörg hver, og kannski flest, skipta skólaárinu í áætlanagerðinni, þ.e. þau verða að vinna fjárhagsáætlun fyrir sumar og svo fyrir haust til áramóta. Það er mjög mikilvægt að frumvarpið fái góða meðferð en um leið nokkra áherslu í nefndinni, þ.e. að reynt verði að afgreiða málið fyrir jól og helst vel fyrir jól, þannig að sveitarfélögin geti tekið mið af því sem boðið er upp á í fjárhagsáætlunargerðinni ef þau kjósa það. Það er jafnmikilvægt að það komi skýrt fram, sem kemur reyndar ágætlega fram í greinargerðinni með frumvarpinu, að ekki er verið að fara inn í kjarasamninga og þetta er hugsað sem tímabundin lausn. Það er hins vegar allt önnur umræða sem e.t.v. þarf að taka um kjarasamning opinberra starfsmanna, þar á meðal kennara og fleiri. Það á hins vegar ekki heima hér. Þetta snýr eingöngu að því að veita sveitarfélögunum svigrúm til að bregðast við með enn frekari hætti. Sveitarfélögin hafa að mínu viti sýnt mikið frumkvæði og dugnað í því hvernig þau brugðust við aðstæðum sem sköpuðust hér eftir hrun. Þess vegna legg ég áherslu á að málið verði afgreitt á þinginu hið allra fyrsta.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær góðu viðtökur sem frumvarpið hefur fengið hjá hv. þingmönnum sem talað hafa. Ég vil í því sambandi vekja athygli á því að hv. þingmenn hafa báðir mikla reynslu af sveitarstjórnarmálum, þekkja þennan málaflokk gríðarlega vel, eru þaulreyndir sveitarstjórnarmenn og vita þess vegna nákvæmlega hvar eldurinn brennur. Eins og fram kom í máli hv. þm. Eyrúnar Ingibjargar Sigþórsdóttur eru dæmi um það í einstökum sveitarfélögum að grunnskólinn taki til sín um 80% af tekjum sveitarfélaganna. Það kemur í veg fyrir að sveitarfélögin hafi svigrúm til einhverrar hagræðingar innan grunnskólans og hefur um leið gríðarlega áhrif á möguleika sveitarfélaganna til að bregðast við breyttum aðstæðum. Nú eru breyttar aðstæður og þá þurfum við að reyna að taka tillit til þeirra. Þetta snýst ekki bara um það hvort við viljum skerða vikulegan kennslutíma. Ég hygg að við séum öll sammála um að æskilegt væri að kennslutíminn gæti verið óbreyttur, en nú eru aðstæðurnar þær sem við þekkjum og þá þarf að bregðast við því. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að útreikningar sýna að verði það gert sem lagt er til geti það leitt til sparnaðar í rekstri sveitarfélaga upp á einn til einn og hálfan milljarð kr. Ef við kjósum að fara ekki þá leið, ef við viljum hafa lögin óbreytt, þýðir það við óbreyttar aðstæður að sveitarfélögin þurfa að leita sér að einum til einum og hálfum milljarði kr., annaðhvort í auknum tekjum eða með skerðingu á einhverri þjónustu, væntanlega í öllum tilvikum á þjónustu eða tekjum sem eiga uppruna sinn í málaflokkum sem eru skyldir þessum; í tónlistarnámi, skóladagvistun, skólamáltíðum þar sem þær eru við lýði, og þar fram eftir götunum. Það er því ekki um það að ræða að standa vörð um skólastarfið með því að hafa óbreytt kerfi. Við erum einfaldlega að segja að með óbreyttu kerfi ætlum við að setja byrðarnar á herðar þeim sem síst mega við því, þ.e. barnafjölskyldum í landinu. Ég held að þegar við skoðum hlutina í þessu samhengi gerum okkur grein fyrir því sem við vitum að það eru einmitt barnafjölskyldurnar sem komið hafa hvað verst út úr samdrættinum sem skollið hefur á samfélagi okkar. Höfum við ekki leyfi til þess að líta þannig á að ekki megi hrófla við vikulegum kennslutíma tímabundið eins og við leggjum hér til? Við verðum að þora að horfast í augu við nýjan veruleika. Við höfum með öðrum orðum ekkert val. Það er ekki val fyrir okkur að gera ekki neitt því að það kemur bara niður einhvers staðar annars staðar í rekstri sveitarfélaganna og örugglega þar sem síst skyldi. Ég tek undir það sem hv. þingmenn sögðu, að sveitarfélögin hefðu sinnt grunnskólaþjónustunni mjög vel. Þegar grunnskólarnir voru færðir yfir til sveitarfélaganna á sínum tíma reyndu menn að reikna út kostnaðinn sem af því hlytist fyrir sveitarfélögin. Ég hef heyrt því haldið fram að ekki hafi verið svo mikill ágreiningur um heildartöluna sem þá var fundin, en það sem gerst hefur er að sveitarfélögin hafa lagt meira fjármagn í rekstur grunnskólanna. Þau hafa sýnt gífurlega mikinn metnað í rekstri grunnskólanna þannig að grunnskólarnir í dag eru einfaldlega dýrari en þeir voru þegar yfirfærslan átti sér stað. Við sjáum mikinn árangur af því. Það er engin spurning að það hvarflar ekki að nokkrum einasta manni í dag að færa grunnskólaþjónustuna aftur til ríkisins. Það yrði skref aftur á bak. Það mundi leiða til þess að grunnskólaþjónustan og grunnskólakennslan yrði lakari en hún er í dag. Ég fagna þess vegna þeim góðu viðtökum sem frumvarpið hefur fengið frá þessum tveimur hv. þingmönnum sem bæði eru þaulreyndir sveitarstjórnarmenn og þekkja þennan málaflokk þess vegna mjög vel. Ég vænti þess að menn reyni að takast á við málið af alvöru og efnislega þegar það kemur í hv. allsherjar- og menntamálanefnd vegna þess að það er ekki svo að alþingismenn geti vikið sér undan þessu máli. Það er ekki einkamál sveitarfélaganna. Það er ekki einkamál grunnskólanna. Það er mál sem varðar þjóðarhag.

Virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga þessi miðar við það að sýna virðingu einhverjum magnaðasta tungusérfræðingi Íslendinga, Jónasi Hallgrímssyni, og íslenskri tungu um leið. Íslensk tunga er ankeri íslensku þjóðarinnar, lykillinn að sjálfstæðri menningu og þjóðerni. Íslensk tunga hefur alltaf átt undir högg að sækja, en hún er lífseig með eindæmum og ber þannig spegilmyndina af eðli þjóðarinnar og virðingu fyrir tungunni þótt stundum pusi í þræsingum. Um þessar mundir á íslensk tunga undir högg að sækja og rótgrónar stofnanir á Íslandi hafa meira að segja látið sér detta í hug að setja erlenda tungu í fremstu víglínu tungutaks Íslendinga við hlið íslenskunnar. Við slíku verður að sporna af lífs og sálar kröftum því sjálfstæði Íslands kann að vera í húfi. Það er mikilvægt að Háskóli Íslands sýni þeim manni sem hvað fegurst hefur ritað á íslenska tungu, Jónasi Hallgrímssyni, þá virðingu að vinna markvisst í stíl hans og fylgja eftir til komandi kynslóða þeim blæ íslenskrar náttúru og íslenskrar hugsunar sem hann tengdi saman í ritverkum sínum og skáldskap. Mikilvægi Jónasar Hallgrímssonar fyrir íslensku þjóðina mælist ekki í verðbréfum heldur í ómetanlegum verðmætum í þjóðarsálinni og persónuleika Íslendinga. Þess vegna er það engin tilviljun að Jónas Hallgrímsson býr í öllum Íslendingum. Jónas Hallgrímsson kom sem vorvindur inn í íslenskt tungutak fyrir 200 árum og enn er vorvindurinn í loftinu, slíkt var afl skáldsins til þess að ríma við möguleika íslenskunnar á náttúrulegum grunni hennar. Þessi vorvindur hefur dugað okkur vel og við þurfum að tryggja vel að hann verði staðvindur í íslensku samfélagi. Halldór Blöndal, fyrrverandi alþingismaður og forseti Alþingis, með leyfi forseta, skrifaði í Morgunblaðið um Jónas og sagði: „Hann var magískur töframaður og það er eins og allt, sem hann snerti, verði lifandi og aðlaðandi á einhvern hátt.“ Í minningarorðum samtímamanns Jónasar, Konráðs Gíslasonar í Fjölni, segir svo um Jónas: „Það sem eftir hann liggur mun lengi halda uppi nafni hans á Íslandi og bera honum vitni.“ Öld er liðin frá því að Guðmundur á Sandi ritaði eftirfarandi um Jónas í grein í Eimreiðinni: „Jónas er æskumaður og æskuskáld. Hann var á undan tíma sínum, og enn þá stendur samtíð vor á herðum hans. Hann eldist ekki né fyrnist og er 100 ára ungur nú. Mál hans er með nýjabrumi enn þá, hreint eins og lindarvatn, ungt eins og döggin á grasinu. Hann er konungur í Hulduríki.“ Enn þá andar suðrið sæla af tungutaki Jónasar og það er mikilvægt að virkja þessa auðlind inn í hjartslátt þjóðarinnar í starfi og leik. Einn af mörgum möguleikum er sá spennandi kostur að Háskóli Íslands skapi rúm um borð í móðurskipinu fyrir prófessorsembætti tengt nafni Jónasar Hallgrímssonar, prófessorsembætti sem hefði það markmið að fylgja íslenskunni áfram með reisn og styrkja íslenska ljóðrækt.

Virðulegi forseti. Þessi tillaga miðar að því að byggðasöfnum og öðrum söfnum landsins verði sýnd sú virðing að treysta starf þeirra, væntingar og drauma með starfi sérstaks prófessors við Háskóla Íslands, sem verði tengdur byggðasöfnum landsins og sérstaklega Byggðasafninu í Skógum undir Eyjafjöllum og þá um leið Þórði Tómassyni, safnverði, sem er líklega annar mesti safnamaður Íslandssögunnar á eftir Árna Magnússyni. Þessar tvær kempur skiluðu miklu verki og Þórður er enn að. Mikilvægi byggðasafna á Íslandi, það er mikilvægið sem gildir, er óumdeilt. Þau eru allt í senn, menningarsöfn, sögusöfn og verkfærasöfn. Þau eru spegilmynd lífsins í landinu. Það segir í gömlu máltæki að því sem þú segir mér gleymi ég en það sem þú sýnir mér muni ég. Þetta er það sem reynslan hefur sýnt í stærstum dráttum. Byggðasafnið tryggir skilvirkni hvors tveggja. Byggðasöfn eru mikilvæg fyrir þekkingu landsmanna á lífinu í landinu, þróun búsetu, lífsháttum og öllu sem lýtur að mannlegu samfélagi Íslendinga. Það skiptir miklu máli að þau séu sett upp af alúð og tillitssemi og af mikilli vandvirkni. Byggðasafnið í Skógum er eitt öflugasta byggðasafn landsins. Það nýtur þess að hafa byggst upp undir forustu Þórðar Tómassonar, einhvers mesta safnamanns Íslandssögunnar eins og ég gat um áðan, sem hefur sinnt því af fádæma ósérhlífni og krafti, og þess að hafa byggst upp í nánum tengslum við grasrótina í landinu, fólkið sjálft í starfi og leik.

Virðulegi forseti. Vefmyndasafn Íslands, myndasafn Íslands, yrði nýjung á sviði safna á heimsmælikvarða. Tillagan miðar að því að koma upp vefmyndavélum á fjölmörgum stöðum á Íslandi; fallegum stöðum, sögufrægum stöðum, merkilegum stöðum. Nefnt er í tillögunni að byrja mætti með 150 vélar sem væru tengdar netkerfi þannig að fólk um allan heim gæti á þeirri mínútu sem það opnar tölvuna sína og flettir upp í myndasafni Íslands séð hvað er að gerast á svæði vefmyndavélarinnar, hvort sem það væri í miðbæ Akureyrar, við Gullfoss eða Geysi, Skógafoss, á Þingvöllum, í fjósi hjá bónda, eða fjárbúi. Vefmyndavél getur meira að segja verið um borð í fiskiskipi þar sem menn geta fylgst með mönnum ganga til verka. Þetta mundi setja Ísland í sérstakt sviðsljós. Að rækta upp slíkt myndasafn, vefmyndasafn, er ugglaust einhver besta landkynning sem hægt er að hugsa sér. Það má áætla að hver myndavél kosti um 1,5 millj. kr. Ef miðað er við 150–200 vélar væri hægt að koma upp stórkostlegu aðgengi erlends fólks að Íslandi. Þetta mundi opna dyr fólks um allan heim að Íslandi. Menn gætu lagt áherslu á marga þætti í þjóðfélaginu sem væru aðlaðandi fyrir fólk til að koma nær og skoða. Það er sannfæring mín, virðulegi forseti, að slíkt vefmyndasafn mundi skila jafnvel hundruðum þúsunda ferðamanna til Íslands á hverju ári, því það er stórkostlegt að geta á augabragði séð nákvæmlega hvað er að gerast á þeim stað sem verið er að kynna. Vefmyndavélum geta líka fylgt 5–10 mínútna kynningarmyndir um nærumhverfi staðarins sem verið er að mynda, um söguna og lífið sem þar fer fram þó að náttúrufyrirbrigðið sjálft væri mest í myndavél. Þess vegna er tillagan lögð fram. Hún er metnaðarfull og yrði einsdæmi í heiminum því að þrátt fyrir að netvinnsla og netmöguleikar hafi verið til um langt árabil þá hefur slíkt safn aldrei verið sett upp. Við Íslendingar ættum að vera fyrstir í þeim efnum.

Frú forseti. Ég legg fram þingsályktunartillögu um styttingu þjóðvegarins milli höfuðborgarsvæðisins og Norðausturlands með lagningu nýs vegar á svonefndri Svínavatnsleið. Nú er, virðulegur forseti, eitt helsta hagsmunamál byggða í landinu að stytta flutnings- og ferðaleiðir milli svæða, milli byggðarlaga, milli höfuðborgarinnar og byggða úti á landi til að lækka flutningskostnað og til að auðvelda fólki ferðir milli svæða hvort heldur er vegna vinnu eða ferðalaga og tómstundagamans. Um tíu byggðarlög tengjast hringveginum beint hér á landi, Reykjavík vitaskuld, Mosfellsbær, Borgarnes, Blönduós, Akureyri, Egilsstaðir og áfram mætti telja austur og suður með landinu og nefni ég þar Hvolsvöll, Hellu og Selfoss til viðbótar. Á mörgum þessum stöðum er farið að huga að því að leggja veginn fram hjá hinni eiginlegu byggð. Lengi var um það deilt hvort vegastæði t.d. í Mosfellsbæ ætti að vera með ströndinni eða í gegnum bæinn og er það enn þá umdeilt að hafa valið þá leið að fara í gegnum bæinn. Í Borgarnesi er rætt um að fara með þjóðveginn í sneiðingi meðfram Borgarfirðinum sjálfum til að koma í veg fyrir mikla þungaflutninga í gegnum bæinn, m.a. fram hjá Dvalarheimili aldraðra. Á Selfossi er rætt um að flytja veginn norður fyrir bæinn yfir Þjórsá á móts við golfvöllinn sem þar er að finna. Einnig hafa verið gerðar töluverðar vegabætur eins og á Hvolsvelli og á Hellu til að koma í veg fyrir áhættu af þungaflutningum og fólksflutningum alls konar í gegnum viðkvæm miðbæjarsvæði. Svona mætti áfram telja. Þessi tillaga fjallar um að flytja þjóðveginn frá Blönduósi, en þar liggur hann í gegnum bæinn miðjan, og horfa til einnar mestu vegastyttingar sem hægt er að framkvæma hér á landi og fara hina svokölluðu Svínavatnsleið eða Húnavallaleið eins og hún hefur stundum verið kölluð. Með leyfi forseta langar mig að grípa aðeins niður í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu þar sem segir að hafinn verði undirbúningur að gerð vegar sem styttir aðalleið milli landshluta hvað mest allra raunhæfra möguleika til veglagningar hér á landi. Jafnframt verður að telja að veglagningin yrði ein arðsamasta samgönguframkvæmd sem mögulegt er að ráðast í. Er ekki vitað til þess að stytting nokkurs vegar á landinu sé eins hagkvæm þjóðhagslega. Lengi hefur verið horft til þessarar vegstyttingar sem hefur bæði verið nefnd Húnavallaleið og Svínavatnsleið. Áætla má að leiðin muni liggja af núverandi þjóðvegi 1 í landi Brekkukots, norðan Svínavatns og tengjast hringveginum aftur við Fagranes í Langadal. Leiðin er tæplega 17 km löng og styttir hringveginn um allt að 14 km. Síðar í þessari greinargerð eru færð frekari rök fyrir þessari leið en þar segir, með leyfi forseta: „Ekki verður fram hjá því litið að stytting hringvegarins á þessum slóðum um allt að 14 km hefði umtalsverða þýðingu fyrir atvinnu og samfélag á Norðausturlandi og fyrir þá nokkur hundruð einstaklinga sem dag hvern fara þarna um á leið sinni milli landshluta. Leiðin gagnast jafnvel Siglfirðingum þar sem leiðin til Siglufjarðar yrði lengri væri farið um Þverárfjall en um þennan nýja hringvegarkafla. Í þessu efni er einnig rétt að nefna að þjóðleiðin milli Reykjavíkur og Akureyrar er mest notaða vöruflutningaleið landsins. Stytting hennar úr 389 km niður í allt að 375 km, eða sem svarar 3,5% af leiðinni, getur hæglega sparað um hálfa milljón króna á ári fyrir þá flutningabíla sem oftast aka þessa leið. Lækkun flutningskostnaðar er lífsspursmál fyrir fjöldamörg framleiðslufyrirtæki á landsbyggðinni auk þess sem slíkt er líklegt til að hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings. Stytting þjóðleiða hefur þegar skilað umtalsverðu hagræði í þessa veru. Má þar helst benda á liðlega 40 km styttingu vegarins milli Reykjavíkur og Ísafjarðar, um svonefnda Þröskulda, sem hefur lækkað flutningskostnað á þeirri leið um allt að 10% og þar með leitt til lækkunar vöruverðs. Hagsmunir flutningsaðila - og þar með framleiðenda og neytenda - eru þó hvað ríkastir á helstu þjóðleið landsins, milli Reykjavíkur og Akureyrar, en áætla má að um 500 tonn af vörum fari þar á milli á hverjum virkum degi, sem í heildina gerir ríflega 100 þús. tonn á ári. Slíkt magn er langtum meira en þekkist á öðrum helstu flutningsleiðum landsins. Hvergi á landinu, utan höfuðborgarsvæðisins, eru jafnmörg og stór framleiðslufyrirtæki og í Eyjafirði. Kostnaður þeirra við flutning framleiðsluvarnings á aðalmarkaðinn á suðvesturhorni landsins er þeim mjög íþyngjandi og léttist ekki á næstu missirum nema með styttingu vegleiða eða breyttri gjaldheimtu. Ekki er óalgengt að meðalstór framleiðslufyrirtæki á svæðinu verji um 200 millj. kr. á ári í beinan flutningskostnað, sem í reynd er herkostnaðurinn fyrir að framleiða vöru fjarri aðalmarkaðnum. Þessi kostnaður skekkir verulega samkeppnisstöðu framleiðslufyrirtækja sem eru úti á landi og ógnar rekstrargrundvelli þeirra. Lagning Svínavatnsleiðar mun, auk styttri akstursleiðar og þar með minni aksturs, skemmri aksturstíma og minni losunar mengandi efna, án efa leiða til aukins umferðaröryggis, minni kostnaðar fyrir ökumenn og minni flutningskostnaðar svo og fjölbreyttara leiðavals ökumanna. Leiðin er af mörgum ástæðum augljósasti styttingarmöguleikinn á þjóðleiðinni milli tveggja helstu þéttbýlisstaða landsins og t.d. auðveldari og hagkvæmari en þverun Skagafjarðar. Sú leið styttir hringveginn um rúma 6 km og liggur um mun erfiðara svæði til vegagerðar en Svínavatnsleiðin, enda yfir jökulvötn og mikið mýrlendi að fara. Öðru máli gegnir um ásana vestan Langadals og nýtt brúarstæði yfir Blöndu á nýrri Svínavatnsleið. Á Mjósyndi við Fagranes er besta vaðið á Blöndu frá fornu fari og þar var ferjustaður um aldir. Holtastaðir hafa átt stóra landspildu handan árinnar. Ekki er vitað til þess að áin hafi nokkru sinni flætt þar upp á bakka og eftir tilkomu Blönduvirkjunar er það enn ólíklegra en áður. Stytting hringvegarins vegna Svínavatnsleiðar minnkar umferð um einn varhugaverðasta hluta þjóðvegarins. Yst í Langadal er illræmdur vegarkafli sem með tilkomu leiðarinnar verður ekki lengur til trafala á hringveginum í slæmum vetrarveðrum. Á þessu svæði milli Björnólfsstaða og Fremstagils gerir á stundum skaðræðisveður og ófærð þegar veður er mun skaplegra annars staðar og vegurinn þar hefur oft lokast vegna ófærðar, auk þess sem þar hafa orðið slys og óhöpp. Stafar þetta af því að í norðan- og norðaustanstórhríð stendur byljóttur vindstrengur niður Langadalsfjall og þessi vegarkafli verður því líkur köflunum undir Hafnarfjalli eða Esju á Kjalarnesi hvað veðurlag varðar en að auki er oft mikil snjókoma og skafrenningur sem gerir illt verra. Með Svínavatnsleið losna menn við þennan slæma kafla.“ Frú forseti. Síðar í þessari greinargerð segir einnig: „Ljóst má telja að fyrr eða síðar komi að því að leiðin milli Norðausturlands og höfuðborgarsvæðisins verði stytt og sjaldan hefur verið eins brýnt að ráðast í arðsamar og mannaflsfrekar framkvæmdir. Með mögulegum veggjöldum á hinni nýju leið mætti einnig gera ráð fyrir að ýmsir kysu að fara áfram um Blönduós í stað hinnar nýju leiðar, einkum þeir sem ekki væru á hraðferð og mundu hvort eð er líklega æja á Blönduósi. Vegfarendur hefðu því val um hvort þeir nýttu sér hinn nýja veg gegn gjaldi eða færu um Blönduós.“ Frú forseti. Með mér á þessari þingsályktunartillögu eru fimm aðrir þingmenn og vænti ég þess að tillagan fái góða og vandlega umfjöllun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og legg ég til að henni verði vísað til téðrar nefndar að þessum flutningi loknum. Ég vil geta þess vegna þeirrar umræðu sem hefur risið vegna þessar framkomnu þingsályktunartillögu að henni er í sjálfu sér ekki beint gegn Blönduósingum. Hér er eingöngu verið að horfa á það svæði sem liggur beinast við að stytta hringveginn um. Það eru víða mjög kröftugar umræður um styttingu hringvegarins og styttri flutningsleiðir almennt á landinu eins og á Suðausturlandi þar sem rætt er um að stytta leiðina milli Reykjavíkur og Egilsstaða um 60 km, sem er út af fyrir sig lengsta stytting sem um getur þó að hún verði e.t.v. ekki jafnarðsöm og sú sem hér um ræðir vegna mikillar umferðar á leiðinni milli Akureyrar og Reykjavíkur og er langtum meiri en leiðin milli Reykjavíkur og Blönduóss tekur á venjulegum degi. Engu að síður er deilt um þessar leiðir á Austurlandi rétt eins og deilt er um styttingu leiða á Norðurlandi enda mundi það e.t.v. gera það að verkum að þjóðvegur 1 færðist frá fjörðum og upp á heiðar og hérað. Að þessu sögðu vil ég vekja athygli á því að það er víða fjörleg umræða um þjóðveginn, bættar samgöngur og styttri flutnings- og ferðakostnað fyrir fólk, þó það nú væri. Olía og bensín á bifreiðar hefur aldrei verið kostnaðarsamari fyrir almenning og fyrirtæki hér á landi og því hljóta menn að horfa til allra þeirra leiða sem geta leitt til sparnaðar jafnt fyrir almenning, fyrirtæki, neytendur og erlent ferðafólk sem sækir Ísland í auknum mæli heim. Sem fyrr segir legg ég til að þessi tillaga verði færð til umræðu og meðferðar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og beini þeim orðum til forseta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu á þessari tillögu. Það þarf ekki að koma á óvart að ég er andsnúinn tillögunni, hef verið það alla tíð frá því að hún kom fram og minnist þess þá að tillagan kom fyrst fram með svolítið sérkennilegum hætti. Það var sýslumaður fyrir vestan sem kom fyrst fram með tillöguna, ef ég man rétt, alla vega í þá veru sem ég kannast við hana. En það kann að vera rangt hjá mér að það hafi verið í fyrsta sinn sem hún kom fram. Það má vera að andstaða mín við þessa tillögu sé vegna innansveitarbaráttu eins og kemur fram í greinargerð með tillögunni en ástæðan fyrir því að ég tek til máls um tillöguna er fyrst og fremst til að halda ákveðnum sjónarmiðum til haga og gera athugasemd við þann tón sem mér finnst vera í greinargerðinni. Við þurfum líka að velta ákveðnum spurningum fyrir okkur þegar við ræðum samgöngumál og vegamál. Til hvers er þjóðvegurinn? Er þjóðvegurinn eingöngu til þess að það sé sem styst milli A og B eða milli Reykjavíkur og Akureyrar eins og mér sýnist þessi tillaga ganga fyrst og fremst út á? Eða er hann til að tengja saman byggðir, til að stuðla að betri lífsskilyrðum fólksins sem býr út um allt land? Er hann til að auðvelda fólki að komast á milli staða þó að það sé ekki á sem stystum tíma? Ýmsum svona hlutum hljótum við að velta fyrir okkur. Vegagerð, þar á meðal þjóðvegur 1, er líka byggðamál. Hann er byggðamál að því leyti til að það skiptir máli hversu dýrt er að keyra um hann, það skiptir máli hversu dýrt er að flytja vörur um þjóðveginn. Það skiptir líka máli hvort einhverjir hafi hugsanlega atvinnu eða lífsbjörg sína af þessum vegi eins og öllum öðrum framkvæmdum eða samgönguframkvæmdum. Ég er ekki endilega viss um að það sé rétt sem kemur fram í greinargerðinni að engin framkvæmd sé jafnhagkvæm þjóðhagslega, þ.e. stytting. Ég hugsa um Sundabraut í því tilviki og velti fyrir mér hvort áherslan hjá okkur sem þurfum að keyra inn í höfuðborgina - sem betur fer er verið að ráða einhverja bót á Suðurlandsveginum, en fyrir okkur sem komum hina leiðina skiptir ekkert meira máli held ég, og ég leyfi mér að fullyrða fyrir þá landsbyggðarmenn sem fara þá leið, en að stytta leiðina inn í höfuðborgina og gera hana greiðfærari og þar skiptir Sundabraut gríðarlegu máli. Ég sakna þess að þeir sem stýra höfuðborginni og ríkisvaldið skuli ekki hafa náð saman um hvernig eigi að ganga frá því máli. Annað sem ég held að skipti miklu meira máli þegar við tínum til þau rök sem eru í greinargerðinni varðandi kostnað, veður, ófærð o.s.frv. er vegur um Öxnadalsheiði. Ætli þeir séu ekki nokkuð fleiri dagarnir sem hún er lokuð en þessi stubbur í Norðurárdalnum? Við sem keyrðum alltaf Norðurárdalinn áður en Þverárfjallsvegurinn kom - ég minnist þess að hafa farið þrisvar sinnum Svínavatnsleið vegna veðurs í Norðurárdalnum við Fremstagil og við Blönduós. En það er rétt, þar gerast oft válynd veður eða stundum í það minnsta. Öxnadalsheiðin er hins vegar miklu meiri farartálmi og að mínu viti væri skynsamlegra að reyna að finna leiðir til að stytta mögulega veginn þar og koma honum neðar í gegnum göng eða eitthvað þessar háttar til að sá vegartálmi yrði úr sögunni, ekki síst vegna þess að Öxnadalsheiðin er farartálmi fyrir þá sem þurfa að sækja sjúkrahúsþjónustu á Akureyri og ýmsa aðra þjónustu. Í dag er það þannig, svo dæmi sé tekið, að aka þarf til Akureyrar með konur sem eru að fara að eiga börn úr sveitunum í kring og úr Norðvesturkjördæmi og þá þarf að fara yfir Öxnadalsheiði. Áherslan er röng, mér finnst rangt hjá hv. þingmönnum, þó að ég virði að sjálfsögðu skoðanir þeirra, að leggja áherslu á þetta mál með þessum hætti. Að mínu viti hefði átt að leggja áherslu á Sundabraut og laga Öxnadalsheiðina ef við horfum bara til Akureyrar, en auðvitað nær þessi vegur miklu lengra en það. En við þekkjum umræðuna, hún snýst fyrst og fremst um það að fyrirtækin, verslun og þjónusta á Akureyri fái betra rekstrarumhverfi og auðvitað skiljum við að það er mjög mikilvægt að fyrirtæki úti á landi búi við betra rekstrarumhverfi en þar er hægt að beita öðrum ráðum. Hve oft höfum við ekki heyrt talað um það, og margir stjórnarþingmenn í dag sem hafa rætt um flutningskostnað, að beita skattkerfinu til að lækka flutningskostnaðinn. Ég held að nær væri að reyna að ná sátt um eitthvað slíkt í stað þess að reyna að koma af stað verkefnum sem þessum sem engar líkur eru á að verði á næstunni vegna þess sem hér er kallað innansveitarbarátta. Mér líkar ekki tónninn í þessari greinargerð. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þó er hætt við, vegna innansveitarbaráttu, að sæst verði á einhverja málamiðlun sem gagnast fæstum landsmönnum öðrum en heimafólki í Austur-Húnavatnssýslu. Ef íbúar Blönduóss sitja við sinn keip gæti það leitt til þeirrar niðurstöðu að valin yrði styttri leið …“ Svo stendur, með leyfi forseta: „Eðlilega óttast ýmsir íbúar á Blönduósi að missa spón úr aski sínum …“ Og svo kemur sú snilldarhugmynd að það mætti koma upp þjónustu við hinn nýja veg. Ætla flutningsmenn tillögunnar að leggja til að verslun, þjónusta, veitingahús, sundlaug, tjaldstæði, hótel verði reist við hinn nýja veg? Það er nefnilega þannig að það er ekki bara sjoppan á Blönduósi sem fær tekjur af þjóðveginum. Ég ætla ekki að fullyrða um töluna en mig minnir að beinar tekjur af því að þjóðvegurinn liggur í gegnum þetta byggðarlag séu rúmar 100 millj. kr. á ári. Það munar um minna í byggðarlagi og samfélagi sem telur nokkur hundruð manns. Málið er því ekki alveg svona einfalt. Og það að kalla sveiginn á veginum norður eftir totu ber líka vott um það að talað sé svolítið niður til þeirra sem þarna búa svo ég segi það bara hreint út.  Þeir sem reka fyrirtæki úti á landi dreifast eins og allir vita um allt landið og landsbyggðina. Við vitum um útgerðarfyrirtæki sem láta togarana sigla norður fyrir land og landa í heimahöfn til að sveitarfélagið fái tekjur af lönduninni, til að löndunarkarlarnir hafi tekjur, til að leggja sitt í púkkið í samfélaginu þó að það kosti jafnvel 3 millj. kr. aukalega að keyra fiskinn til Reykjavíkur þaðan sem hann er fluttur út. Þetta er samfélagssýnin sem þessi fyrirtæki hafa. Vegur skiptir mörg byggðarlög, eins og t.d. Blönduós, líka miklu máli. Þess vegna er ekkert óeðlilegt að íbúar og sveitarstjórnarmenn og ég vil taka fram sveitarstjórnarmenn í Norðvesturkjördæmi eða Norðvesturlandinu gamla eru á móti því breyta þessum vegi eða færa hann, ekki bara íbúar eða sveitarstjórnarmenn á Blönduósi. Það er alveg rétt að samkeppnisstaða fyrirtækjanna á landsbyggðinni er skökk miðað við þau sem eru nær útflutningshöfnunum og sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu en það eru aðrar leiðir til að bæta þar úr og höfum við margrætt það eins og ég sagði. Ég sé heldur ekki rökstuðning fyrir því hér að þessi vegur leiði til aukins umferðaröryggis. Ef það er einhver sérstök hætta á þessari totu, sem flutningsmenn kalla svo, má eflaust bæta öryggi þar með einhverjum hætti. Það má líka velta fyrir sér, ef þetta snýst um að stytta leiðir, hvort ekki hefði verið nær að þvera Eyjafjörð áður en komið er til Akureyrar til að Austfirðingar þurfi ekki að keyra þann botnlanga til að komast til höfuðborgarsvæðisins ef þetta snýst eingöngu um að stytta leiðir. En það snýst ekki bara um það, ágætu þingmenn sem hér eru og virðulegi forseti, þetta snýst líka um lífsbjörg þeirra sem þarna búa og hafa sitt lífsviðurværi af þessu malbiki.

Frú forseti. Ég fagna allri umræðu um þetta mál. Mér finnst eðlilegt að við þingmenn landsins skiptumst á skoðunum um samgöngumál sem eru afar brýn, hvort heldur það eru bættar samgöngur til Vestmannaeyja segi ég af því að hér er staddur hv. þm. Árni Johnsen, sem hefur barist mjög fyrir bættum samgöngum þangað, eða Gunnar Bragi Sveinsson, sem ég veit að berst fyrir bættum samgöngum á Norðvesturlandi. Þessi þingsályktunartillaga er auðvitað sett fram af góðum hug og eins og ég gat um í fyrri ræðu minni ekki beint sérstaklega gegn Blönduósingum. Það vill svo til að út frá landfræðilegum aðstæðum er þetta arðsamasta styttingarleiðin sem hægt er að fara á sjálfum hringveginum og það vill einfaldlega svo til að hún liggur akkúrat um þetta svæði. Ég hefði að sjálfsögðu flutt aðra tillögu ef þetta hefði verið á öðrum stað á landinu og þess vegna um styttingu leiðarinnar um Eyjafjörð. Það verður hins vegar ekki gert nema með brú yfir þveran Eyjafjörð og ég tel að það sé kannski ekki það sem er arðsamast í dag í vegaframkvæmdum, eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson stakk upp á, að þvera Eyjafjörð. Engu að síður hefur farið fram umræða og það mikil og þroskuð á meðal Akureyringa og Eyfirðinga um það hvernig hægt sé að laga veginn í gegnum Akureyri vegna þess að þar fer fram gríðarlegur þungaflutningur um viðkvæmt miðbæjarsvæði og þar hefur verið rætt um að færa tvöfaldan veg í einfaldan til að hægja á umferð. Þetta umræðuefni er vegna þess að þungaflutningar í miðbæjum eru eðli málsins samkvæmt hættulegir og rýra lífsgæði íbúa, ekki síst barna og mæðra og feðra sem eru á ferð með afkvæmi sín um þau svæði vegna þess að miðbæir eru yfirleitt aðdráttarafl í allri sinni dýrð í hverju plássinu af öðru hér á landi. Nægir að nefna að þessi umræða hefur líka farið fram í Reykjavík vegna olíuflutninga út í Örfirisey um miðbæjarsvæðið. Slík umræða er lifandi alls staðar, ekki bara á Selfossi þar sem menn vilja færa þjóðveginn út fyrir bæinn, ekki bara í Borgarnesi þar sem menn vilja færa þjóðveginn niður að fjarðarströnd, og ekki bara á Akureyri heldur mjög víða á landinu. Nefna má t.d. Egilsstaði líka þar sem þungaflutningar fara í gegnum allan bæinn og rista hann reyndar í kross ef svo má segja vegna þess að vegurinn yfir til Seyðisfjarðar og Borgarfjarðar eystri liggur þvert á veginn yfir til fjarðanna niður í gegnum Egilsstaðakauptúnið sjálft. Þetta er mjög lifandi umræða. Ég vil, frú forseti, geta þess að vegir eru að færast í betra horf á landinu. Þeir eru að verða beinni og breiðari. Við sjáum breytingu á vegarstæðinu fyrir botni Hrútafjarðar, þar var þjónustan einfaldlega færð að nýjum vegi, nýr Staðarskáli reis og ef til vill mun nýr og annar skáli rísa þar í landinu við hliðina ef leyfi fæst til þess, sem er víst umdeilt heima í héraði. Við sjáum vegabæturnar á Vestfjörðum þar sem vegurinn yfir í Arnkötludal var vígður nýverið og breytti gífurlega miklu í samgöngumálum Vestfirðinga, um hina svokölluðu Þröskulda, og hefur haft í för með sér lægri flutningskostnað til Ísafjarðar frá Reykjavík sem nemur 8–10%. Það munar um minna, frú forseti, þegar það kostar mann á Þórshöfn að kaupa sér ljósaperur í IKEA á 700 kr. og flutningskostnaðurinn er 2.600 kr. Það munar um minna í flutningskostnaði. Þess vegna er þessi þingsályktunartillaga lögð fram. Hún er lögð fram fyrir almenning, fyrir fyrirtækin, fyrir neytendur og þá sem vilja ferðast um landið. Hún er lögð fram í þeirri sannfæringu að á næstu árum muni vegir á Íslandi breytast með einmitt þetta í huga, frú forseti, að þeir verði beinni, keldur og totur verði teknar af á hringveginum um landið, vegir verði annars vegar flutningsleiðir og hins vegar ferðaþjónustuvegir rétt eins og er að gerast víðast hvar í Evrópu þar sem vegum er skipt í tvennt að nokkru leyti; í sjálfar flutningsleiðirnar sem eru þungaflutningavegir og síðan ferðaþjónustuvegi sem tengja þá byggðirnar líka. Auðvitað verðum við að halda áfram að tengja byggðir, það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að það eru beinir hagsmunir af því að byggðirnar tengist vel með tilliti til samgangna og slíkt verður auðvitað áfram. Þarna er um valkost að ræða að velja Svínavatnsleið og hún er möguleg sem gjaldtökuleið af því að áfram verður hægt að velja aðra leið í gegnum Blönduós og auðvitað munu margir fara hana áfram. Ég er sannfærður um að þjónustan mun - ef af þessum vegi verður og þegar, ég er reyndar sannfærður um að hann verður einhvern tíma lagður - að einhverju leyti færast af veginum rétt eins og er að gerast víðar á landinu þar sem vegir eru lagaðir, breikkaðir og gerðir beinni. Það er rétt hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að auðvitað er það líka gríðarlegt hagsmunamál fyrir íbúa úti á landi sem þurfa að sækja til Reykjavíkur margvíslega þjónustu, og í auknum mæli núna á niðurskurðartímum, að Sundabraut verði lögð. Ég hef oft sagt í þessum ræðustól og víðar þar sem ég hef flutt tölur úti á landi að stytting leiðarinnar um Sundabraut sé sennilega eitt stærsta hagsmunamál íbúa úti á landi, ekki síst þeirra sem þurfa að fara vestur um land og norður í land. Það er með ólíkindum að þurfa að skrölta núverandi leið í gegnum úthverfi og önnur sveitarfélög á leiðinni til Reykjavíkur þegar augljós styttingarmöguleiki blasir við yfir sundin blá. Væri það eflaust einhver fegursta leið sem um getur og vænti ég þess að hæstv. forseti, sitjandi fyrir aftan mig, sé mér algerlega sammála í því efni. Að þessu sögðu vil ég ítreka það að þessi tillaga er eingöngu sett fram með hagsmuni fyrirtækja, almennings og neytenda í huga. Framtíðin ber það í skauti sér að stytta vegalengdir með öllum ráðum, breikka vegi og gera þá beinni og þetta er liður í þeirri framtíðarsýn.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp byggir á því að tekið verði aftur upp það fyrirkomulag sem var fram til 1991. Þá gátu sjómenn sem höfðu verið samfellt tvö ár á sjó, með skráðan siglingatíma, sótt nám í skipstjórnarfræðum fiskiskipa, sérstökum deildum sem voru settar á stofn á nokkrum stöðum á landinu, þeir gátu gert það í ljósi þess að þeir höfðu reynslu. Yfirleitt voru þetta ungir menn sem höfðu flosnað úr námi af ýmsum ástæðum, höfðu stofnað heimili o.s.frv., og vildu svo fá meiri réttindi og þetta eru skipstjórar landsins í dag. Þetta er kjarni skipstjóra landsins í dag, þessir menn sem fóru beint af sjónum í nám til að verða skipstjórar á fiskiskipum. Nú þarf stúdentshúfuna og það er engin reynsla á bak við og það er allt í lagi að hafa það áfram en það þarf að taka aftur upp þetta gamla kerfi vegna þess að það er farið að fjara undan skipstjórnarstéttinni. Með því fyrirkomulagi sem nú er verða eftir 15 ár ekki til íslenskir skipstjórar á íslensk fiskiskip. Þetta er frumvarpið. Þessi kennsla var á sínum tíma á Dalvík, Ísafirði, Hornafirði, Vestmannaeyjum og Reykjavík og við höfum bætt Grindavík við því að þeir hafa áhuga á að taka þetta nám upp og reyndar getur hvaða skóli sem er gert það. Þetta er til þess að nýta reynsluna og þekkinguna. Þetta hefur reynst afbragðsvel fyrir flota Íslendinga og þess vegna er þetta frumvarp lagt fram.

Virðulegi forseti. Þessi tillaga til þingsályktunar varðar prestsþjónustu á Þingvöllum. Það er meining flutningsmanna að ástæða sé til að koma því þannig fyrir að allar helgar ársins sé messað í Þingvallakirkju og gæti það að sjálfsögðu verið gert af öðrum aðilum en þjóðkirkjunni. Séra Kristján Valur Ingólfsson, nýkjörinn vígslubiskup í Skálholti, hefur sinnt því starfi með miklum myndarbrag undanfarin ár en við teljum að ganga eigi lengra og tryggja þá þjónustu. Við höfum bent á að til að mynda væri skemmtilegt ef prestar landsins skiptu þessu með sér, einn prestur tæki eina helgi á ári. Tillagan byggir á því að rækta söguna og staðinn á Þingvöllum þar sem kristni var lögtekin, hún er nú eitt af okkar þjóðarankerum, og með því móti væri enn frekar verið að opna dyrnar að Þingvöllum.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald miðar að því að byggðir landsins muni njóta jafnræðis í því hvar innheimt eru gjöld, löggæslukostnaður og önnur innheimta varðandi útihátíðir. Engar gjaldtökur eru á stórhátíðum í Reykjavík, útihátíðum á Akureyri eða í Reykjanesbæ og þannig mætti lengi telja. Byggðum landsins hefur því verið mismunað. Einn af þeim stöðum sem tapaði var t.d. Galtalækur, ungmennafélög á Austurlandi voru rukkuð og þar féllu hátíðir niður. Þjóðhátíð Vestmannaeyja er gott dæmi. Fimm mínútna ganga er frá bænum inn í Herjólfsdal og auðvitað er hann hluti af bænum. Frumvarpið er lagt fram til að jafna aðstöðu og möguleika og vera ekki að pína einn þegar öðrum er sleppt.

Virðulegi forseti. Það hefur lengi verið skoðun mín, og ég er ekki einn um hana, að Schengen-samstarfið sé ekki æskilegt fyrir Íslendinga. Það má til sanns vegar færa. Að sumu leyti erum við í ágætistengslum í gegnum það varðandi aðgengi fólks að landinu og þá er ég ekki að tala um þá misindishópa sem hefur sýnt sig að koma hingað í gegnum Schengen. Tillaga þessi miðar að því að gerð sé ítarleg úttekt á hvað það kostar okkur að vera í Schengen. Hvað fáum við í staðinn og hvaða áhrif hefur það á samfélagið að opna þær dyr, galopna þær fyrir ákveðnum möguleikum misindishópa víða innan Schengen-landa. Fyrir fáum árum þekktum við ekki ýmis innbrot og vandræðaathafnir sem nú tíðkast daglega með ránum, ofbeldi og öðru. Sagt var á sínum tíma: Flott að hafa Schengen, þá þurfum við ekki vegabréf. Menn keyptu hugmyndina af því að þeir nenntu ekki að hafa vegabréf í rassvasanum. En hver og einn einasti Íslendingur sem fer til útlanda er með vegabréf og þarf að stoppa í kannski fimm sekúndur til að sýna vegabréfið. Við skulum gera hlutlausa úttekt á þessu, ekki bara af embættismönnum heldur líka af hagsmunaaðilum sem flytja farþega til landsins og öðrum, ekki láta ráða hvort lögreglan er í betra sambandi við einhverjar Evrópuþjóðir og búa til kerfi sem hentar þeim en ekki okkur. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að við skoðum þetta til hlítar og tillagan er lögð fram til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. flutningsmanni, hv. þm. Árna Johnsen, fyrir að hafa lagt tillöguna fram og vekja máls á þessu Schengen-máli í þinginu. Það er mjög mikilvægt að úttekt fari fram. Ég held að úttektin eigi líka í raun að svara því hvort við viljum vera áfram í þessu samstarfi. Ég hef miklar efasemdir um það. Vissulega er það þægilegt að þurfa ekki að veifa vegabréfinu en eins og hv. þingmaður nefndi réttilega held ég að flestir séu með það með sér þegar farið er til útlanda. Það er varla það sem mestu skiptir í þessu. Um áramótin mun undanþága sem við höfum haft varðandi tvær þjóðir Evrópusambandsins falla niður. Það fólk er ekkert verra en annað fólk. Þeim fjölgar hins vegar til muna sem geta þá ferðast innan Schengen-svæðisins, verulega. Við þurfum að svara þeim spurningum hvort hagsmunir okkar liggi þarna eða ekki. Ég hef miklar efasemdir um hvort við eigum að halda þessu samstarfi áfram og tel þess vegna að tillagan sé mjög góð. Því ítreka ég það í þingræðu minni og við nefndina sem fær þetta til umfjöllunar að reynt verði að svara þeirri spurningu hvort hagsmunir okkar liggi í því að vera áfram í Schengen-samstarfinu eða ekki.

Virðulegi forseti. Í tvö ár hefur umræðu verið lokið um þetta mál í samgöngunefnd en ekki hefur náðst að koma því til atkvæðagreiðslu á Alþingi. Líkanprófunum er öllum lokið en það á eftir að ganga frá skýrslu og reikna út mælingar sem stundaðar hafa verið bæði á svæðinu við Vestmannaeyjar og í líkanstöð Siglingastofnunar. Það skiptir miklu máli að flýta þessu vegna þess að tafir á málinu eru þegar farnar að hafa áhrif á hvernig stóru skipafélögin endurnýja flutningaskip sín. Stór flutningaskip, eins og þau eru núna í þróuninni, geta ekki lagst að bryggju í Vestmannaeyjahöfn sem er þó stærsta útflutningshöfn landsins utan Reykjavíkur, í stærstu verstöð landsins. Það er mikilvægt að þetta gangi eftir. Einnig er mikilvægt að þessi stóra útflutningshöfn sem er næst Evrópu þjóni skyldum við landið allt og það mun aukast jafnt og þétt með siglingum til Landeyjahafnar. Og þá til að mynda minnkar þörfin á Schengen-samstarfinu, sem ég tel að við eigum að ganga úr. En það er annað mál. Þessi lokaúttekt sem er í raun skrifborðsvinna þarf að ganga hratt eftir og ég vona að tillagan dagi ekki uppi eina ferðina enn í meðförum umhverfis- og samgöngunefndar.