Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (GSv): Þá er fundur settur í sameinuðu Alþingi að Lögbergi á Þingvöllum við Öxará. Vegna þeirra merkilegu mála, er hér eiga að sæta fullnaðarmeðferð, hefur Alþingi í dag með stjórnskipulegum hætti verið flutt af sínum venjulega samkomustað í höfuðstað landsins til þessa fornhelga staðar, þar sem einatt áður dró til úrslita í tilverumálum hinnar íslenzku þjóðar. Verkefni þessa þingfundar er tvíþætt, í samræmi við það, sem þegar hefur fullgert verið og lög standa nú til, og er samkvæmt dagskrá fundarins ákvarðað þannig: 1. Lýst gildistöku stjórnarskrár lýðveldisins Íslands ásamt öðru, er þeim þætti heyrir. 2. Kjörinn forseti Íslands, er síðan vinnur eið að stjórnarskránni. Tveir hv. þm. hafa tilkynnt forföll sakir sjúkleika, þm. V.-Húnv. (SkG) og þm. N.-Þ. (GG), og senda jafnframt þinginu og málefnum þess beztu árnaðaróskir.

forseti (GSv): Verður þá gengið til dagskrár og tekið fyrir fyrra málið, sem er: Yfirlýsing forseta um gildistöku stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Þingsályktun, afgreidd af Alþingi þann 16. júní þ. á., hljóðar svo: „Alþingi ályktar, með tilvísun til 81. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og þar sem skilyrðum sömu greinar um atkvæðagreiðslu allra kosningabærra manna í landinu er fullnægt, að stjórnarskráin gangi í gildi laugardaginn 17. júní 1944; þegar forseti sameinaðs Alþingis lýsir yfir því á fundi í Alþingi.“ Nú verður hlé í nokkrar mínútur. [Kl. 2 hringdi forseti bjöllu, og þingheimur reis úr sætum.] Samkvæmt því, sem nú hefur greint verið, lýsi ég yfir því, að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er gengin í gildi. [Forseti hringdi bjöllu. Þjóðfáni Íslendinga var dreginn að hún. Kirkjuklukkum hringt í 2 mínútur. Síðan almenn þögn eina mínútu. Að því loknu var þjóðsöngurinn leikinn og sunginn. Því næst hringdi forseti, og þingheimur settist.]



forseti (GSv): Verður þá tekið fyrir síðara málið á dagskránni, sem er: Kosning forseta Íslands fyrir tímabilið frá 17. júní 1944 til 31. júlí 1945. Verður nú gengið til forsetakjörs, en samkvæmt ákvæði um stundarsakir í stjórnarskránni fer það fram eftir reglum um kjör forseta sameinaðs Alþingis. Verður útbýtt seðlum meðal þingmanna. [ Þingskrifarar útbýttu alls 50 seðlum, eða til allra viðstaddra þm., og skiluðu þeim aftur í hendur forseta.] Atkvæði verða lesin, þar eð seðlum hefur verið skilað réttri tölu. [Forseti las upp atkvæðin.] Atkvæði hafa fallið þannig, að Sveinn Björnsson ríkisstjóri hefur hlotið 30 atkv., Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi 5 atkv., en 15 seðlar auðir. Kosning er gild, - og lýsist yfir því, að Sveinn Björnsson er rétt kjörinn forseti Íslands tilskilið tímabil. Herra forseti Íslands, Sveinn Björnsson! Þér hafið nú verið kjörinn fyrsti forseti hins íslenzka lýðveldis. Ber yður að fullnægja 10. gr. stjórnarskrárinnar, er hljóðar þannig: „Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymir Alþingi annað, en þjóðskjalasafnið hitt.“ Eiðstafur þessi er svo hljóðandi: „Ég undirritaður, sem kosinn er forseti Íslands, heiti því, að viðlögðum drengskap mínum og heiðri, að halda stjórnarskrá ríkisins.“ Heitvinningu forseta er lokið.

Ingvar Pálmason, aldursforseti þingsins, gekk þá fram og mælti: Ég bið þingheim allan að árna Íslandi og forseta þess allra heilla með ferföldu húrra. Lifi Ísland! Lifi forsetinn! Þingheimur stóð upp og tók undir með ferföldu húrrahrópi.]

Forseti (GSv): Forseti Íslands tekur til máls.



Herra alþingisforseti. Háttvirtir alþingismenn. - Ég þakka fyrir það traust, sem mér hefur verið sýnt með því að kjósa mig fyrsta forseta Íslands nú. Er ég var kjörinn ríkisstjóri í fyrsta skipti fyrir réttum 3 árum, lýsti ég því, að ég liti á það starf mitt framar öllu sem þjónustu við heill og hag íslenzku þjóðarinnar, og bað Guð að gefa mér kærleika og auðmýkt, svo að þjónusta mín mætti verða Íslandi og íslenzku þjóðinni til góðs. Síðan eru liðin 3 ár, sem hafa verið erfið á ýmsan hátt. En hugur minn er óbreyttur. Ég tek nú við þessu starfi með sama þjónustuhug og sömu bæn. Á þessum fornhelga stað, sem svo ótal minningar eru bundnar við um atburði, sem markað hafa sögu og heill þjóðarinnar, vil ég minnast atburðar, sem skeði hér fyrir 944 árum. Þá voru viðsjár með mönnum sennilega meiri en nokkru sinni fyrr þau 70 ár, sem þjóðveldið hafði starfað þá. Og ágreiningsefnið var nokkuð, sem er öllum efnum viðkvæmara og hefur komið á ótal styrjöldum í heiminum. Það voru trúarskoðanir manna. Forfeður vorir höfðu haldið fast við hina fornu trú, Ásatrúna, sem flutzt hafði með þeim til landsins. Nú var boðaður annar átrúnaður, kristindómurinn. Lá við fullkominni innanlandsstyrjöld milli heiðinna manna og kristinna. Alþingi tókst að leysa þetta mikla vandamál hér á Lögbergi. - Um þetta segir svo í Njálu: „Um daginn eftir gengu hvárirtveggju til Lögbergs, ok nefndu hvárir vátta, kristnir menn ok heiðnir, ok sögðust hvárir ór lögum annarra. Ok varð þá svá mikit óhljóð at Lögbergi, að engi nam annars mál. Síðan gengu menn í braut, ok þótti öllum horfa til inna mestu óefna.“ Forustumaður kristinna manna fól nú andstæðingi sínum, hinum heiðna höfðingja Þorgeiri Ljósvetningagoða, að ráða fram úr vandræðunum. Hann gerhugsaði málið. - Um málalok segir meðal annars svo í Njálu: „En annan dag gengu menn til Lögbergs, Þá beiddi Þorgeir sér hljóðs ok mælti: Svá lízt mér sem málum várum sé komit í ónýtt efni, ef eigi hafa ein lög allir. En ef sundr skipt er lögunum, þá mun sundr skipt friðinum, ok mun eigi við þat mega búa.“ Heiðinginn Þorgeir Ljósvetningagoði segir því næst svo: „Þat er upphaf laga várra, at menn skulu allir kristnir vera hér á landi.“ Undu allir þessum málalokum með þeim árangri, að af leiddi blómaöld Íslands, unz sundurþykkið varð þjóðveldinu að fjörtjóni. Nú á þessum fornhelga stað og á þessari hátíðarstundu bið ég þann sama eilífa Guð, sem þá hélt verndarhendi yfir íslenzku þjóðinni, að halda sömu verndarhendi sinni yfir Íslandi og þjóð þess á þeim tímum, sem vér nú eigum fram undan.

Forseti (GSv): Háttvirtu alþingismenn. Herra ríkisstjóri. Hæstvirt ríkisstjórn. Virðulegir gestir. Íslendingar. - Hinu langþráða marki í baráttu þessarar þjóðar fyrir stjórnmálafrelsi er náð. Þjóðin er nú loks komin heim með allt sitt, fullvalda og óháð. Stjórnmálaskilnaður við erlent ríki er fullkomnaður. Íslenzkt lýðveldi er sett á stofn. Endurheimt hið forna frelsi. Ættfeður vorir, þeir er hér námu land, helguðu það sér og sínum niðjum til eilífrar eignar. Og frelsi sitt innsigluðu þeir hér með stofnun þjóðþings fyrir meira en þúsund árum. „Hátt á eldhrauni upp, þar sem enn þá Öxará rennur ofan í Almannagjá, Alþingi feðranna stóð.“ Þá varð Alþingi frjálsra Íslendinga til og dafnaði, og það lifir enn í dag sem öldungur þjóðþinga allrar veraldar, sem þó ávallt yngist upp og á fyrir sér að þroskast og blómgast á ný með lýðfrjálsri þjóð, er velur sjálf sína foringja. Þessi nú frjálsa þjóð, sem þolað hefur þrengingar margra liðinna alda og stundum undir erlendri kúgun, gleymdi þó aldrei sjálfri sér né afrækti sitt dásamlega land, sem henni var í öndverðu af Guði útvalið, land, sem „hart var aðeins sem móðir við barn“ - hún hefur nú með áþreifanlegum hætti sýnt, að hún þekkti sinn vitjunartíma, kunni að höndla hnossið, þegar það átti að falla henni í skaut. Sérhvað hefur sína tíð. Fulltrúar þjóðarinnar völdu hinn rétta tíma, sem fyrir fram mátti kalla ákvarðaður af eðlilegri rás viðburðanna, en einnig vegna aðgerða Íslendinga sjálfra. Þetta hafa aðrar þjóðir nú einnig viðurkennt, góðu heilli. Það, sem nú er orðið, á ekki skylt við neina bylting, og með réttu hefur ekkert umhverfis það á sér óróleikans blæ. Það er ávöxtur langrar þróunar, sem engum gat tjóað að spyrna í gegn. Og líkt má segja um eðlilega og réttmæta frelsisþrá allra þjóða, sem aldrei verður kæfð. Slíkt er eins og straumþung elfan, sem ómótstæðileg fellur um langan veg í hafið. Og „hver vill banna fjalli frá fljóti rás til sjávar hvetja“? Vissulega megum vér líta í anda liðna tíð. Það, sem er, og það, sem verður, á rót sína í því, sem á undan er gengið, með margvíslegum hætti. Vér höfum árla þessa dags heiðrað minningu eins ágætasta sonar þjóðarinnar, Jóns Sigurðssonar forseta. En að verki loknu gefst ávallt betra og sannara yfirlit ýmissa liðinna viðhorfa. Sagan mun hér eftir á óvéfengjanlegan hátt skrá á spjöld sín orsakir og afleiðingar atburða í lifi Íslendinga eins og annarra, frá upphafi vega, og bíður fullnaðardómur þess. Allt mannlíf er í heild órjúfanlegum lögmálum háð. Vér bindum nú vora bagga sjálfir. Á þessari stundu hlýðir, að ég í nafni löggjafarþings þjóðarinnar færi þeim, er síðast og síðastur hefur konungur verið yfir Íslandi, Kristjáni X. Danakonungi, þakkir fyrir velvilja hans í garð landsmanna á undanförnum árum, og árna ég honum, fjölskyldu hans og hinni dönsku þjóð allra heilla. Það er viss von vor, að haldast megi vináttubönd vor við nágranna- og frændþjóðir vorar allar á Norðurlöndum, sem vér einlæglega óskum friðar, frelsis og farsældar, jafnframt og vér treystum því, að oss auðnist að lifa í fullri vinsemd og góðri kynningu við voldugar nágrannaþjóðir vorar og aðrar, er oss vilja samúð og skilning veita og frelsi vort virða, svo sem einnig greinilega hefur komið í ljós á þessum örlagaríku tímum. Munum vér minnast þess með þakklæti og fögnuði. Og það er ósk vor til allra þjóða, að sem fyrst megi linna þeim hörmungum styrjaldar, sem nú þjaka mannkynið, um leið og vér viðurkennum bljúgum huga, að við því böli hefur forsjónin hlíft oss að þessu. Hver siðmenntuð þjóð skal sínum stjórnarháttum ráða. Um það ber eigi lengur að efast. Íslendingar hafa nú að sjálfráðu og trúir frumeðli þjóðar sinnar valið einum rómi það stjórnarform, er þeir telja bezt hæfa frjálsri þjóð í frjálsu landi, - lýðveldið. Nú er að gæta þess vel, sem réttilega er aflað. Ábyrgðin er vor, og störfin kalla, störf, sem oss ber að vinna sameinaðir og með það eitt fyrir augum, sem í sannleika veit til vegs og gengis og blessunar landi og lýð. Í dag heitstrengir hin íslenzka þjóð að varðveita frelsi og heiður ættjarðarinnar með árvekni og dyggð, og á þessum stað votta fulltrúar hennar hinu unga lýðveldi fullkomna hollustu. Til þess hjálpi oss Guð Drottinn.