Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Björnsson) Stjórnarskrárfrumvarp það, er hjer liggur fyrir, er frumvarp það, sem síðasta Alþingi afgreiddi. Var í þingbyrjun kosin sjerstök nefnd til að athuga það. Til hennar hefir síðan verið vísað þremur öðrum frv. Þar sem þetta aukaþing er kvatt saman fyrst og fremst til að fjalla um þetta stjórnarskrárfrumvarp, taldi nefndin skylt að afgreiða það fyrst þeirra mála, sem til hennar var vísað. Eins og kunnugt er, hafa bæði einstakir þm. og einstakir flokkar lýst yfir því fyrir síðustu kosningar, að samþykkja bæri frv. þetta óbreytt á þessu þingi. Voru allir nefndarmenn og á eitt sáttir um það. Ljet nefndin sjer því nægja að bera ítarlega saman texta frv., eins og það var samþykt á síðasta þingi, við texta frv. þess, er hjer liggur fyrir, og reyndust textarnir að vera nákvæmlega eins, að undanteknum lítilfjörlegum prentvillum, sem nefndin lagði fyrir að lagfærðar yrðu við næstu prentun. Nefndin leggur því einróma til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt nú.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Herra forseti! Jeg vænti, að jeg þurfi ekki að hafa hjer langa framsögu. Eins og bent er á í ástæðunum fyrir frv., hefir bæjarstjórnin á Ísafirði ekki sjeð sjer fært að leggja gangstjettir og holræsi, nema jafnframt sjeu samin lög um gjald til bæjarsjóðs, til lúkningar kostnaðinum. Frv. er samið eftir samskonar lögum, frá 1917, sem samþykt hafa verið fyrir Akureyrarkaupstað. Allir vita, hversu hreinlætið er mikils virði, en þær þrifnaðarbætur, sem hjer um ræðir, voru ekki framkvæmanlegar, nema bæjarstjórninni væri heimilað að leggja til þess gjöld á lóðir og hús í bænum. Þar sem samskonar lög hafa verið samþykt fyrir Akureyrarkaupstað, vona jeg, að frv. þetta fái góðar viðtökur, svo hægt verði að byrja á verki þessu með vorinu. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið frekar, en óska, að frv. verði vísað til 2. umr.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Í ástæðunum fyrir þessu frv., sem jeg leyfi mjer að flytja, er gerð grein fyrir nokkrum sögulegum breytingum, sem orðið hafa á veitingu biskupsembættisins á Íslandi, en þar er nokkuð fljótt yfir sögu farið, og skal jeg því leyfa mjer að fara nokkrum frekari orðum um það. Á lýðveldistímanum voru biskupar á Íslandi jafnan kosnir af prestastjettinni, fram á 13. öld. Þá sátu á því tímabili margir ágætismenn að stóli, og biskupsdómurinn stóð þá með miklum blóma. Eftir að Þrándheimsbiskupar fengu forræði yfir íslensku biskupsstólunum tók norræna klerkavaldið að verða íhlutunarsamt um skipun biskupsembættanna íslensku og tók að senda hingað norræna biskupa. Síðustu biskuparnir, sem kosnir voru á lýðveldistímanum, voru þeir Magnús Gissurarson í Skálholti, 1216–1237, og Guðmundur Arason á Hólum, 1203–1237. Þá tóku við norrænir biskupar, sendir hingað ókosnir og óboðnir, Sigvarður Þjettmarsson í Skálholti, 1238–1268, og á Hólum Bótólfur, 1238–1246, og Heinrekur Karlsson, 1247–1260. Á eftir þessum norrænu biskupum, sem allir komu hingað óboðnir og ókosnir, komu íslenskir biskupar aftur, Brandur og Jörundur á Hólum, án efa tilnefndir af hjerlandsmönnum, þótt ekki sje það með berum orðum sagt. Um Árna biskup Þorláksson er það hins vegar berlega sagt, að hann væri tilnefndur hjeðan af landi 1268, en þess þó jafnframt getið, að erkibiskup eigi kosningu að ráða. En þrátt fyrir það reynist þó jafnan síðan svo, að sjeu biskuparnir íslenskir, þá hafa þeir verið kosnir hjer allir, nema Árni Ólafsson. Með berum orðum er sagt, að kosnir eða kjörnir sjeu Ormur Þorsteinsson 1320, Laurentius Kálfsson 1322, Egill 1321, Jón Sigurðsson 1341, Ólafur Rögnvaldsson 1458, Sveinn 1462. Útlendir biskupar á 14. og 15. öld komust á ýmsan hátt að stólunum, sumir kjörnir af kórsbræðrum, svo sem Auðunn rauði, sumir fyrir fylgi konungsvaldsins, eins og Marcellus, en langflestir þeirra „per provisionem“, þ. e. keyptu sjer veitingarbrjef í páfagarði. En þrátt fyrir þetta gleymdu Íslendingar aldrei kosningarrjetti sínum. Ögmundur Pálsson og Jón Arason voru báðir kosnir, Ögmundur á Alþingi, Jón af klerkum nyrðra. Gissur Einarsson var kosinn með ráði Ögmundar biskups. Árið 1548 var tvöföld kosning, lúthersk og kaþólsk. Kaþólskir kusu Sigurð ábóta, en kosning hans var ónýtt af konungi; lútherskir kusu Martein Einarsson. Árið 1551 var kosinn Sigurður Jónsson, Arasonar, en konungur ónýtir það og skipar Ólaf Hjaltason. Eftir hann var aftur kosinn Sigurður Jónsson, en það ónýtt og skipaður Guðbrandur Þorláksson. Oddur Einarsson kosinn 1588 og svo allir biskupar síðan fram til 1656; síðastur íslenskra biskupa var kosinn Gísli Þorláksson á Hólum 21. apríl 1656, á almennri prestastefnu á Flugumýri. Árið 1721 var Jón officialis Halldórsson kosinn á prestastefnu, en það var að engu haft, og konungur skipaði Jón Árnason Skálholtsbiskup. Þetta var síðasta tilraun prestastjettarinnar íslensku til að halda hinum forna rjetti sínum, og mun sagan jafnan telja þann mann, er þá var kosinn, meðal hinna merkustu klerka þessa lands, en hann þó varð að lúta fyrir danska valdinu. Með þessum orðum vildi jeg bæta upp það, sem mjer þótti heldur fljótt yfir farið í ástæðunum fyrir frv.; skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um það, hvað kosningu prestastjettarinnar snertir, en að eins geta þess, sem reyndar er fullkunnugt, að á meðan prestar kusu biskupa varð aldrei nein óánægja með valið, heldur ljetu lærðir og leikir sjer það vel lynda. Aftur bólar mjög á óánægju eftir að danska stjórnin fór að blanda sjer í það mál; t. d. þegar Jón Vigfússon var skipaður biskup á Hólum, vakti það mjög mikla gremju í öllu stiftinu. Má að vísu svo vera að það hafi nokkru um valdið, að Norðlendingar voru þá orðnir vanir því, að hafa afkomendur Guðbrands biskups yfir sjer. Það má nú reyndar segja, að þessi samanburður og þetta yfirlit sje ekki nógu kröftugt til að koma því til leiðar, að þessu frv. verði vel tekið, þar sem vjer höfum nú fengið innlenda stjórn, og því síður gerandi ráð fyrir, að hún beiti valdi sínu á svipaðan hátt og ókunnug og útlend yfirgangsstjórn, sem vjer áttum fyr undir að búa, en þegar litið er á það, sem gerst hefir í þá átt síðan, þá hefir allmjög verið dregið úr veitingarvaldi landsstjórnarinnar á geistlegum embættum, og má því til sönnunar benda á, að það var leitt í lög fyrir allmörgum árum, að söfnuðir kjósi sjálfir presta sína. Þó var kosningarrjettur safnaðanna eftir þeim lögum allmjög takmarkaður, með því stjórnin tilnefndi 3 af umsækjendunum, ef fleiri voru, og máttu safnaðarmenn að eins velja um þá, en brátt urðu söfnuðirnir óánægðir með þann ruðningarrjett stjórnarinnar, og var því með lögum 17. nóv. 1909, um veitingu prestakalla, það ákvæði numið úr gildi, og hefir síðan ekki borið á neinni óánægju með prestskosningarlögin. Þá vildi jeg nefna lögin frá 30. júlí 1909, um vígslubiskupa. Með þeim lögum er skipun þessara embættismanna lögð undir atkv. prestastjettarinnar. Að vísu er verksvið þeirra ekki stórt, en þó allveglegt; en þó er það svo, að Alþingi hefir ekki litist að láta stjórnina skipa þessa embættismenn, heldur leggja skipun þeirra undir atkv. prestanna. - Báðar þessar breytingar ganga í þá átt, að losa kirkjuna við íhlutun ríkisvaldsins í embættaveitingum hennar, að svo miklu leyti sem samrýmst getur hinu núverandi þjóðkirkjufyrirkomulagi. En það er fleira að athuga við þetta mál, og það kom mjer einkum og sjer í lagi til að bera þetta frv. fram. Það er alkunna, að á síðustu árum hefir komið upp allmikill ágreiningur í íslensku þjóðkirkjunni um ýms mjög þýðingarmikil atriði í kenningum hennar, er snerta aðalkjarna kristindómsins, og hefir þessi ágreiningur skift prestunum í tvo flokka, nýguðfræðinga og gamalguðfræðinga. Jeg skal ekkert um það segja, hvor þessara flokka sje sterkari, en hitt er víst, að þessi nýja guðfræði, sem hefir verið kölluð vantrúarstefnan þýska, hefir náð allmiklum tökum á hinum yngri prestum. En þessi hreyfing bendir í þá átt, að það geti verið varhugavert, að landsstjórnin hafi alveg takmarkalaust vald um skipun biskupsembættisins. Það er í alla staði eðlilegt, að þessar stefnur komi til greina, þegar skipa skal yfirhirði íslensku þjóðkirkjunnar, og þá er ekkert eðlilegra en að sú stefnan, sem fleiri hefir fylgismennina, ráði nokkru um skipun biskupsembættisins. En ef stjórnin hefir óskorað vald til að skipa hann, getur svo farið, að hann sje ekki skipaður að vilja meiri hluta prestastjettarinnar. Enn fremur getur það verið, að stjórnin sje ákafur fylgjandi annarshvors flokksins, en þetta gæti þá líka komið í bága við vilja meiri hl. prestanna og sá biskup skipaður, sem stæði á öndverðum meið við prestastjettina um höfuðatriði kristindómsins. Í veg fyrir þetta vildi jeg koma með frv. þessu. En það er hvorki staður nje stund til að fara út í þann ágreining hjer, enda held jeg, að nóg sje að taka þessi atriði fram, og vil jeg segja, að það gæti haft óheppileg áhrif á samvinnu biskups við prestana til eflingar kirkju og kristindómi, ef hann verður í algerðum minni hluta við prestastjettina. Það getur líka vel svo farið, að sá ágreiningur, sem nú er reyndar töluverður, vaxi, og ef hann heldur fer vaxandi en minkandi, er ekki nema alveg eðlilegt, að meiri hl. prestastjettarinnar ráði biskupskosningu. Mjer finst þetta svo eðlilegt, að því verði ekki í móti mælt. En þó maður hverfi nú alveg frá þessum ágreiningi, má aftur líta á það, hvort það sje alveg eins vel trygt, að biskupsdómurinn sje í höndum vel hæfra manna, með því, að biskupinn sje kosinn af prestum. Þá get jeg ekki ætlað annað en að það sje fulltrygt með kosningu prestanna. Jeg vil ekki gera svo lítið úr prestastjettinni íslensku, þeirri núverandi eða þeirri komandi, að hún hafi ekki það helst fyrir augum, sem kirkju og kristindómi er til eflingar, og láti það umfram alt ráða kosningu sinni. Jeg skal svo ekki þreyta hv. deildarmenn á lengri ræðu, en það verð jeg að segja, að mjer kemur það mjög á óvart, ef margir verða á móti þessu frv., sem taka vill upp gamlan og góðan sið í kirkju vorri, er lagðist niður fyrir erlent ofríki.

Gunnar Sigurðsson Það er kominn fram almennur vilji að flýta þessu þingi sem mest. Jeg álít, að það sje ekkert tjón, þó að þetta frv. nái ekki fram að ganga þegar á þessu þingi, og jeg vil skjóta því til sessunautar míns, hv.flm. (S. St), að hann ekki virði það á verri veg, þó að frv. nái ekki að verða að lögum á þessu þingi. Jeg skal ekkert fara inn á efni frv., en hvað formið snertir, þá finst mjer í ýmsu ábótavant. Það stendur t. d. ekkert um það í frv., hverjir skuli hafa kjörgengi til biskupsvígslu; væntanlega hefir það verið meining hv.flm. (S. St.), að kjörgengi hefðu að eins prestvígðir menn, en eftir frv. getur hver sem er verið kjörgengur. Jeg vil því leyfa mjer að leggja hjer fram rökstudda dagskrá, sem jeg skal lesa upp með leyfi hæstv. forseta: Með því að það er almennur vilji þingmanna að flýta aukaþinginu sem mest, og hins vegar ekkert tjón að því, þótt frv. til laga um biskupskosningu bíði næsta reglulegs Alþingis, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Það er rjett athugað hjá 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að það mun ekki vinnast tími til að gera frv. þetta svo úr garði, að það nái fram að ganga á þessu þingi. Jeg býst við, að því verði vísað til allsherjarnefndar. Og jeg vonast til, að hún láti frv. ekki standa í vegi fyrir því, að þinginu verði slitið innan þess tíma, sem gert var ráð fyrir. En þrátt fyrir það, að jeg búist við, að málið mundi sæta þessari meðferð, tel jeg vel farið, að það hefir fram komið á þessu þingi; það er þá hægur nær að leggja það fyrir næsta þing. Prestastefnan næsta getur þá sagt álit sitt á málinu, því að mjer þykir líklegt, að málið þyki ekki svo ómerkilegt, að hún vilji ekki segja álit sitt á því. Tíminn til næsta þings getur því orðið til að athuga málið og bæta úr misfellum þeim, sem á frv. kunna að vera. En jeg skal taka það fram, að jeg bjóst ekki við, að málið gengi fram á þessu þingi. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) talaði að vísu hlýlega um málið, en var því þó hins vegar heldur mótfallinn. Kvað hann, að þetta gæfi prestastjettinni of óskorað vald um biskupsvalið. Þessarar skoðunar var jeg líka fyrst í stað. En þegar jeg athugaði málið betur, fjell jeg frá henni. Vjer vitum, að fyrrum fengu söfnuðirnir ekki að velja sjer presta. Þetta vakti einatt megna óánægju, og með lögum frá 16. nóv. 1907 var söfnuðum veitt leyfi til að velja sjer sjálfir prestinn. Þetta þótti og þykir sjálfsagt. Mjer virðist langeðlilegast, að biskupskosningin hlíti þannig sömu reglu, að prestar landsins fái að velja sjer biskup. Mjer heyrðist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) segja, að biskupar hefðu ekki verið kosnir fyrrum. En eins og og jeg tók fram, þá tíðkaðist það þó hjer á landi fram á miðja 17. öld. Síðasti biskupinn, sem þannig var valinn, var Gísli biskup Jónsson, er kjörinn var til biskups á almennri prestastefnu að Flugumýri 23. apríl 1666. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Jeg vildi að lokum geta þess, að mjer finst rökstudd dagskrá ónauðsynleg, úr því að jeg hefi lýst þessu yfir.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er að eins örstutt athugasemd. Jeg sagði það, að að vísu hefði nokkurskonar biskupskosning eða tilnefning átt sjer stað hjer eftir siðabót - síðast á 16. og fyrst á 17. öld, en bein biskupskosning hefði það ekki verið.

Gunnar Sigurðsson Jeg held fast við dagskrána, og einkum er háttv.flm. (S. St.) hefir lýst yfir því, að sjer sje ekki kappsmál, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Jeg sje heldur ekki neitt því til fyrirstöðu, að prestastefnan og aðrir prestafundir geti látið í ljós álit sitt á málinu, þar sem því hefir nú verið hreyft á Alþingi, og gæti hv.flm. (S. St.) stutt að því engu að síður, þótt málinu væri frestað til næsta reglulegs Alþingis. Annars legg jeg ekki mikið upp úr áliti prestafunda um þetta mál, þar sem jeg tel víst, að allir prestar verða málinu hlyntir.

Bjarni Jónsson Mjer þykir leiðinlegt og lítill þingsómi, að þessi ástæða, sem fyrst er talin í hinni rökstuddu dagskrá, sjáist prentuð í þingtíðindumun, og þætti mjer vænt um, ef hv.þm. (Gunn. S.) vildi breyta fyrri hlutanum.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg kom fram með frv. þetta í þingbyrjun í fyrra, samkvæmt áskorun frá sóknarmönnum í Hólshreppi, sem hefir meðmæli frá hjeraðsprófasti og biskupi. En frv. dagaði uppi á þinginu í fyrra. Jeg býst við, að forlög þessa frv. verði lík og forlög hins frv., að það verði sett í nefnd, jafnvel þótt það sje miklu yfirgripsminna og auðveldara viðfangs. Vil jeg fylgja því úr garði með nokkrum orðum. Eins og öllum er kunnugt, er Ísafjarðarkaupstaður og Hólshreppur eitt prestakall. En á prestakalli þessu hafa orðið mjög miklar breytingar síðustu árin, sem valdið hafa því, að presturinn á Ísafirði á miklu erfiðara með að þjóna Hólshreppi en áður. Kostar sú þjónusta nú orðið margar þúsundir króna á ári. Hver ferð frá Ísafirði til Bolungarvíkur kostar á annað hundrað krónur. Og sóknarmönnum Hólshrepps er því mjög dýrt að ná í prest til aukaverka, en aukaverkin eru mikil, þar sem safnaðarmenn í Hólshreppi eru orðnir á fjórða þúsund. Jeg tók það fram í fyrra, að presturinn getur varla farið ferðir þessar nema á sjó. Landferðir eru mjög hættulegar, með fram bröttum og grýttum hamrahlíðum að fara, enda hefir hlotist af því manns bani, eins og menn muna. Auk þess hefir fólkinu fjölgað svo í Hólshreppi, að það er ofvaxið einum manni að anna báðum prestaköllunum. Presturinn hefir og lýst yfir því, að sjer sje stórtjón efnalega að því að þjóna Hólshreppi, því að þau gjöld, sem hann fái fyrir störf sín þar, nemi ekki kostnaðinum. Og þó að laun presta hafi dálítið verið bætt, hygg jeg að þau sjeu ekki svo mikil, að þeir sjeu ofhaldnir af þeim. Jeg skal ekki endurtaka það að þessu sinni, sem jeg sagði um mál þetta í fyrra. Jeg veit, að áhuginn fyrir skiftingunni er ekki minni á Ísafirði en í Hólshreppi. Synjun þessa máls mundi sennilega leiða til þess, að söfnuðurinn í Hólshreppi sjái sig neyddan til að segja sig úr þjóðkirkjunni og stofna fríkirkju. Þó að jeg telji það undir hælinn lagt, að málið nái fram að ganga á þessu þingi, vildi jeg samt hreyfa því. Reyndar ætti framganga þess ekki að þurfa að taka langan tíma, þar sem allar ástæður eru þingheimi kunnar. Ef frv. verður vísað til nefndar, vildi jeg leyfa mjer að óska að það fari til allsherjarnefndar.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get tekið undir það með hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að skifting þessi er mjög mikið áhugamál Ísfirðinga. Í fyrsta lagi af því, að presturinn getur ekki annað báðum þessum sóknum, svo vel sje, og í öðru lagi þess vegna, að hann hefir gefið það í skyn, að hann mundi, ef til vildi, segja af sjer, ef ekkert yrði af skiftingunni, því að eins og tekið hefir verið fram bíður hann fjárhagslegt tjón af ferðunum út í Hnífsdal. Jeg skal svo ekki lengja umr. frekar, en óska, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, og vænti, að unnist geti tími til, að það komist áfram á þessu þingi.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gat því miður ekki komið fyr á fund, og hefi þess vegna ekki heyrt ástæður flm. fyrir frv. Mjer kemur það að vísu ekki á óvart, að frv. sem þetta er fram komið. Um þetta hefir verið talað áður, og jeg tel það ekki nema eðlilegt, að prestar og aðrir kirkjunnar menn hafi einhver áhrif á biskupsval. Bein biskupskosning hefir aldrei átt sjer stað í hinni evangel. þjóðkirkju; ekki heldur hjer á landi síðan siðabót. Þar sem talað er um, að biskupar hafi verið kosnir hjer á landi á síðari hluta 16. aldar og á fyrri hluta 17. aldar, þá var kosning þeirra síst biskupskosning í þeim skilningi, að hún væri lögð undir atkvæði allra presta í hvoru biskupsdæmi, heldur var hún aðallega fólgin í því, að lærðir menn og leikir á Alþingi eða prestar á synodus komu sjer saman um tilnefning, er stjórnin að vísu tók tillit til, en ekki þóttist bundin við. Þar sem biskupskosning hefir á síðustu tímum verið leidd í lög innan evangeliskra þjóðkirkna - í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi - er þá ekki heldur um beina kosningu að ræða, heldur er þar að eins kirkjunni sjálfri, þ. e. prestum, próföstum og guðfræðisprófessorum gefinn kostur á að hafa áhrif á biskupsskipun, með því að tilnefna þá þrjá, er þeir álíta hæfasta. En stjórnin er ekki bundin við að taka þann, er flest hefir atkvæði, og getur jafnvel gengið fram hjá öllum þremur. Jeg teldi rjett, að eitthvað líkt þessu, sem á sjer stað um þetta efni í umgetnum löndum, væri leitt í lög hjá oss.