Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson Nefndin, sem samdi frumv. þetta, er þakklát hinni háttv. deild fyrir þær góðu undirtektir, sem frumv. þegar fjekk við 1. umræðu. Og jeg hef litlu við að bæta það, sem jeg þá tók fram. Að vísu höfum vjer fengið skýrslur af Akureyri um verðlag á þessum afurðum, en það breytir engu. - Það má líta svo á, að áætlun nefndarinnar hafi ekki verið of há, og hundraðsgjaldið, sem jeg mintist á við 1. umr. þessa máls, verður nokkru lægra. Að því er snertir ýmsar sjerstakar vörutegundir, þá komum við fram með brtill. við 3. og 4. lið. Gjaldið af þeim vörum, er þar eru nefndar, þótti nefndinni heldur hátt, t. d. af fóðurkökum - sama sem 5 af 100 og um 10% af áburðarefnum. - Þetta 30 aura gjald vill nefndin lækka niður í 25 aura. Og ennfremur leggur hún til, að í stað 20 aura gjaldsins komi 15 aurar. 20 aura gjaldið verður 2 kr. af tonninu, eða sama sem 10 af hundraði. En 15 auragjaldið nemur kr. 1,50 af tonni, sama sem 7 ½ af hundraði. Og til þess ber líka að taka tillit, að þessi áburðarefni eru hjer lítt reynd. Nefndin hefur líka álitið rjettara, að miða við 100 kg., því við það verður tolleiningin smærri. Með frumv. þessu fæst vonandi nokkurnveginn uppbót fyrir því, sem síldartollurinn minkar. Að öðru leyti hefur það vakað fyrir nefndinni, að hefta í engu þessa nýju atvinnugrein. Virðist okkur gjaldið ekki vera svo hátt, að afleiðingin mundi sú. Jeg leyfi mjer ennfremur að skírskota til brjefs þess, sem nefndin fjekk, og getið var um við 1. umr. þessa máls. Jeg vona nú, að mál þetta fái góðar undirtektir hjer í deildinni, og leyfir nefndin sjer, að beiðast þeirra afbrigða frá þingsköpunum um frumv. þetta, að taka megi málið á dagsskrá á morgun, ef ráðherra leyfir, og afgreiða það sem lög frá deildinni.

Eiríkur Briem Mjer þykir nokkuð viðurhlutamikið, að hv. nefnd skuli leggja það til að fella frumv. þetta; mjer finst það sama sem að segja, að þingið vilji ekkert við málið eiga. Því jeg sje ekki, að þingsályktunartillagan bæti nokkuð úr skák, að því er þetta efni snertir. Það er tekið fram í 2. lið tillögunnar, að sýslumenn skuli láta fara fram um land alt kláðaskoðun í næstk. aprílmánuði og senda stjórnarráðinu til athugunar allar skýrslur þar að lútandi. En mjer er með öllu óskiljanleg sú tröllatrú, sem menn hafa á þessum skýrslum, það er þó vitanlegt, að kláðinn lifir miklu víðar, en ætla mætti eftir skýrslunum. 3. lið þingályktunarinnar álít jeg fara alveg í skakka átt, Mjer virðist það öldungis ómögulegt, að einstök hjeruð geti gert samþyktir um útrýmingu fjárkláða, þar sem vitanlegt er, að fje gengur saman úr sýslum, t. d. Húnavatns- og Skagafjarðarsýslu; og slíkar samþyktir gætu því á engan hátt orðið annað en hjegómi. Á þinginu í fyrra var samþ. þingsályktun hjer í efri deild, sem fór fram á það, að frv. yrði lagt fyrir aukaþingið 1912 um þrifabað; það hefur reyndar ekki verið gert, heldur farið lengra. En jeg get ekki betur sjeð, en að gera mætti einhverjar breytingar á því frumvarpi, sem nú liggur hjer fyrir, ef hv. deild þóknaðist; en þetta, að fella frumv., tel jeg sem sagt með öllu óviðunandi. Hv. ráðherra mintist á það, að skýrslurnar kæmu svo seint til stjórnarinnar, að hún gæti ekki undirbúið málið, og um það atriði, er eg honum alveg samdóma.

Framsögum. meiri hl. (Lárus H. Bjarnason) Eg skal ekki verða mjög margorður í þetta sinn; bæði er það, að eg er talsvert kvefaður og svo hefir deildin sýnt mér þann sóma að kjósa mig í nokkuð margar nefndir, svo að eg hefi verið talsvert upptekinn þessa dagana. Við fyrstu umr. málsins lýsti eg helztu aðalatriðum frv, svo að nú liggur ekki annað fyrir en að gera grein fyrir þeim brtill., sem nefndin hefir leyft sér að koma fram með. Því miður gat nefndin ekki orðið samferða, þar sem einn þm., hv.þm. Dal. (B. J.), klofnaði frá. Við 1. umr. málsins komu fram nokkrar athugasemdir við frv., bæði frá hæstv. ráðh. (H. H.) og 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) o. fl. Nefndin hefir tekið allar þessar athugasemdir til íhugunar. Áður en eg held lengra áfram, þá vil eg biðja hv.þm. að athuga það, að fyrir okkur, meiri hluta nefndarinnar, er þetta mál ekkert annað en peningaspursmál. Margar af brtill. okkar eru svo vaxnar, að ekki þarf að eyða orðum að þeim eru ekki annað en orðabreytingar. - Svo er um 1., 5., 8., 10., 12., 13., 14., 17. og 19. brtill. okkar á þgskj. 147. Svo er og um eina af brtill. hv. minni hluta, nfl. þá, að kalla frumv. frv. til laga um happdrætti, í stað peningalotterís. En eg þykist viss um það, að þótt þessi brtill. næði fram að ganga, þá mundu menn alment ekki nefna annað en lotterí. Sú fyrsta af brt. okkar, sem eg skal víkja að, og er dálítil efnisbreyting, er brt. Hv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) þótti einkaleyfistíminn - 40 ár - nokkuð langur. Þó það skifti nú raunar ekki miklu máli, þar sem landið getur heimtað, að lotteríið hætti störfum sínum eftir 15 ár, þá hefir nefndin samt orðið við þessari ósk og fært 40 ár niður í 30 ár jafnlangan tíma og Íslandsbanki hefir rétt til seðlaútgáfu -. 9. brt. er dálítil efnisbreyting, en ekki mikil. Það var vegna tilmæla og athugasemda hæstv. ráðh. (H. H) að við komum með hana. Þá býzt eg við að hv.þm. muni þykja 11. brt. talsverð efnisbreyting. í frv. var landssjóði ekki áskilið hærra gjald en 2% af iðgjöldunum fyrir selda hluti. Nú hefir nefndinni heppnast að þoka leyfishöfum svo langt, að þeir hafa gengið inn á, að þessi tala yrði færð upp í 4%, án þess þó að lágmarkið, 100 þús. kr. á misseri, sé fært niður. Komist þessi breyting á, sem eg þykist viss um, og verði lotteríið rekið, þá aflar það landssjóði helmingi meiri tekna en áður var gert ráð fyrir. Komi það fyrir, að allir hlutirnir, 50.000 að tölu, seljist, þá mundu tekjur landssjóðs nema yfir 400.000 kr. á ári, og er það allálitleg fjárupphæð og ekki til þess að drepa hendi við. En aldrei verða árstekjurnar minni en 200.000 kr., og eru þær landssjóði trygðar með veði, sem leyfisleitendur hafa lofað að leggja fram áður en lotteríið tekur til starfa. Eg býst við, að hv.þm. Dal. (B. J.) og þeir hv.þm., sem hafa álitið það óhæfu að dreifa miklu af seðlum út um landið sjálft, hafi tekið eftir 16. brtill. nefndarinnar. Með henni er girt fyrir, að hér á landi verði seldir fleiri en 1000 hlutir. 2. og 15. brt. nefndarinnar heyra saman, og er nánast orðabreyting. Líku máli gegnir um 3. og 4. brtill. 7. brt. eða síðari hl. hennar varnar væntanlegum leyfishöfum að draga stofnun lotterísins um skör fram. 18. brt. er nokkurnveginn sjálfsögð úr því að misserisgjaldið til landssjóðs er hækkað um helming, enda stimpilgjald ekki til, að lögum vorum. Eg sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um álit hv. minni hl., áður en framsögum sjálfur hefir talað, þó skal eg taka það fram, að eg get ekki kannast við, að það sé nokkuð féglæfrafyrirtæki, sem hér á að stofna. Það er eitt af þessum „slagorðum“, sem því miður mega sín svo mikils hér á landi og menn eru altof fúsir á að renna niður. Það er ekki hægt að kalla kaup og sölu, sem gengur fyrir sig eftir áður ákveðnum reglum, féglæfra, enda engum þröngvað til að kaupa seðlana. Hitt eru aftur á móti féglæfrar, að slá „plat“ eða krónu, þar veldur tilviljunin ein vinning og tapi. Það eru líka féglæfrar, ef hafðir eru peningar af mönnum eða atriði sem máli skifta, hvort heldur sagt er beint ósatt eða verulegum atriðum er leynt, en engu slíku verður hér til að dreifa. Áður en dregið er, er gefin út skýrsla um, hve margir seðlarnir séu, hve margir vinningarnir og hve háir. Menn vita þannig að hverju þeir ganga. Eg get ekki kallað mig neinn féglæframann, en samt hefi eg spilað lítilfjörlega í lotteríi síðan 1897, og stenst á hvað unnist hefir og tapast. Hverjum er frjálst að spila eða spila ekki, og skynsamur maður skoðar það, sem hann leggur fram, auðvitað eins og tapað fé, og leggur því ekki meira fram en hann má missa. Háttv. þingm. finnur að því, að hér sé verið að stofna ríkiseinokun - en það er „condicio sine qua non“ - lotterí verða ekki rekin öðruvísi en af ríkinu sjálfu, eða þá af einstaklingum með einkarétti, enda er fyrirkomulagið alstaðar svo í öllum löndum. Það er og sitt hvað, einokun á sölu lotteríseðla, og einokun á matvöru eða öðrum nauðsynja- og framleiðsluörum, svo sem steinolíu og kolum, sem enginn maður kemst hjá að kaupa. Háttv. þingm. spáir því, að úti muni um virðingu vora og lánstraust, ef vér leyfum lotteríhald, en nefnir þó sjálfur 10 ríki, þar á meðal nokkur stórveldi, er leyfa lotterí, og þykir mér þar kenna nokkurs ósamræmis. Þá finnur hv.þm. Dal. (B. J.) að því, að þetta einkaleyfi er bundið við ákveðin nöfn. Eg get ekki séð hvernig fyrirtækið getur orðið trygt á betri hátt en þann, að löggjafarvaldið sjálft hafi hönd í bagga með, hverjum leyfið sé veitt. Um þessa 3 menn - eða að minsta kosti 2 - er það öllum kunnugt, að þeir eru engir féglæframenn, er væri farið að veita leyfið nafnlaust, þá væri engin trygging fengin fyrir því, að nokkuð yrði úr fyrirtækinu, enda fullkomin óvissa um það, hvort hæfir menn hreptu leyfið. Sé það rétt hermt, sem eg hefi heyrt fleygt, að verið sé að stofna hlutafélag til lotteríhalds hér í bænum, og séu nöfnin, sem nefnd eru, rétt, þá mundi það lotterí sízt verða betra en það, sem hér um ræðir. Líka er þess að gæta, að alstaðar annarsstaðar, þar sem veitt er einkaleyfi til lotterístofnunar, þá er einkaleyfið bundið við nöfn. Svo er t. d. um Kolonial-lotteríið danska, þar var einkaleyfið veitt þeim Richelieu admiral og Heide konferenzráði. Svo er einnig um einkaleyfið til stofnunar Íslandsbanka, það var veitt á nöfnin: Arntzen og Warburg. Slíkt þykir meiri trygging heldur en stjórnin haldi nokkurskonar uppboð á einkaleyfinu og veiti þeim, sem hæzt býður, hvernig sem maðurinn er, en það mundi stjórnin verða að gera. Vegna þess að þetta mál er fyrir mér og meðnefndarmönnum mínum ekkert annað en hreint peningaspursmál, þá vil eg vara hv. þingdeild við, að samþykkja nokkra þá tillögu, sem gæti gert það ókleyft að ná einkatilganginum með frv., tekjuauka til handa landssjóði. Það getur t. d. ekki komið til nokkurra mála, að leyfisleytendur noti sér einkaleyfið, ef á að fara að færa vinningana úr 70% upp í 80% af iðgjöldunum. Með öllum þeim útgjöldum, sem þeir þurfa að standa straum af, minsta kosti fyrst um sinn, yrði það þeim ókleyft að ráðast í fyrirtækið, ef þessi brt. næði fram að ganga. Þeir ætla t. d. að gjalda útsölumönnum sínum hærra kaup en tíðkast, ætla að borga þeim 15% í sölulaun. Enn segir hv.þm., að við höfum ekki vald til þess að setja á stofn lotterí suður í Khöfn, sem lyti íslenzkum lögum. Þar skjátlast hv.þm. Við höfum samþykt lög, sem koma til framkvæmda í Danmörku og binda danska embættismenn jafnvel utan Danmerkur. Svo er t. d. um farmannalögin, sem leggja dönskum konsúlum ýmsar skyldur á herðar, skipsskrásetningarlögin frá 1895, lög. um stytting á málskotsfresti til hæztaréttar frá 1905 o. fl. Þessa mótbáru háttv. þingmanns þarf því eigi að óttast. Þá skal eg benda á það, að það er villa í nefndaráliti hv. minni hluta á bls. 3. Þar stendur, að Klasse-lotteríið selji 100.000 seðla á ári fyrir 50 kr. stykkið. Það er ekki rétt. Lotteríið selur 130.000 seðla á misseri og muni eg rétt kostar hver heill seðill 60 kr., eða 120 kr. á ári, auk stimpilgjalds. Þá finnur hv.þm. að því, að í 4. gr. standa orðin „utanríkis“, sem hann vill breyta í „utan Íslands“. Hv. þm. heldur víst að landinu stafi einhver innlimunarhætta af þeim orðum, veit líklega að í fjölda mörgum lögum, bæði gömlum og nýjum standa þessi orð og jafnvel í lögum, sem hv.þm. sjálfur hefir verið með í að búa til. Því reis hann ekki upp þá? En ef þetta er honum mikill þyrnir í augum, þá má auðvitað breyta orðunum í utan Danmerkur og nýlenda hennar. 4. brtill. hv.þm., sem fer fram á það, að ekki megi skifta seðli í smærri hluta en áttunga, er nefndin eftir atvikum meðmælt. Annars mun seðlum óvíða vera skift í smærri hluti en áttunga. Það væri náttúrlega meinlítið, að nota orðið „happdrætti“ í stað lotterís, en eg er hræddur um að enginn verði til þess að nota það, nema ef til vill hv.þm. og þá líklega ekki nema með köflum. Íslenzkunni stendur engin hætta af því þó að tekin séu upp í málið einstök útlend orð, enda mýmörg slík orð til í málinu. Eg tel það mun betra en að vera að rembast við að finna upp önnur eins ónefni eins og sum íslenzku heitin í metrakerfinu, sem enginn skilur, nema útlendu heitin standi við hlið nýgervingsins  (Bjarni Jónsson: Það sýnir hvað fólk er vel að sér í móðurmálinu)  . Það getur vel verið að eg sé ekki svo vel að mér í íslenzku sem skyldi, en hitt veit eg, að jafnvel beztu íslenzkufræðingar skilja ekki þau ónefni. Um 5. brt. er þegar talað. Þá vill. hv.þm. með 6. brtill. láta 10% af vinningum ganga til landssjóðs, en það kemur sannarlega ekki heim við féglæfratalið hjá hv. þingm. Séu það fjárglæfrar að viðskiftavinir lotterísins fái ekki nema 70% af iðgjöldunum, þá væri það enn meiri fjárglæfrar að taka 10% af vinningum þeirra. Þm. hlýtur að eiga við viðskiftavini lotterísins með fjárglæfratali sínu, því að hinn aðili lotterísins, landssjóður, leggur ekkert, alls ekkert á hættu. 7. brtill. þm. er gersamlega óaðgengileg. Hún miðar ekki til annars en að drepa frumv. og þar með svifta landssjóð miklum tekjum, því að það er ekki viðlit að lotteríið geti komist á, ef það á að standa á Íslandi og því að vera stjórnað þar. Lotteríið er bygt á seðlakaupum útlendra manna, en þeir mundu ekki skifta við lotterí er rekið væri hér á landi, jafnbráðlátir og þeir eru. Alveg sama er að segja um 9. brtill., að hækka hundraðsgjaldið til landssjóðs alt upp í 10%. Það væri fullkomin frágangssök fyrir leyfisleitendur að taka við leyfinu með þeim kjörum. Aftur á móti býst eg við að leyfisleitendum megi standa á sama hvar tryggingarféð er geymt, hvort heldur í Þjóðbankanum í Kaupmannahöfn eða í Landsbankanum í Reykjavík, enda má geyma það í Landsbankanum eftir frumarpinu. 11. og 12. brtill. hv.þm. getur nefndin ekki aðhylst, af því að þær myndu spilla fyrir framgangi frumvarpsins, líklega valda því, að það yrði ekki staðfest. Aðrar breyt.till. hv.þm. Dal. (B. J.) skifta litlu máli og kæri eg mig ekki um að fara út í þær. Nefndin er sammála um að samþykkja enga af brtill. hans, nema þá 4. Leyfisleytendur fullyrða að lotteríið verði stofnað, fái þeir leyfið, og eg get bætt því við, að þeim er það meinfanga laust, þótt fresturinn sé styttur að mun. Þeir segjast vera við því búnir að setja það á stofn jafnvel 1. júlí 1913, og lofa að leggja fram ábyrgðarfé fyrir lágmarki misserisgjaldsins, áður en lotteríið byrjar. Landssjóður mundi eftir því geta haft tekjur af lotteríinu næsta ár.

Framsögum. minni hlutans (Bjarni Jónsson) Það er auðvitað rétt, að ekki munar mikið um 1/7 hluta af heilli nefnd, og hv. frams.m. meiri hlutans (L. H. B.) gat því sagt, að það væri nefndin, sem bæri fram brt. þeirra. Eg er samþykkur brt. meiri hlutans, að öðru frágengnu; þær eru til bóta, svo langt sem þær ná. Eg vil nú gera dálítið gleggri grein fyrir brtill. mínum heldur en eg hefi gert í nefndaráliti mínu á þskj. 146 og svara hv. framsögum. meiri hl. (L.H.B) að svo miklu leyti sem eg man. Annars býst eg við að svörin komi óbeinlínis fram í ræðu minni. Háttv. framsm. meiri hlutans sýndist taka það óstint upp fyrir mér, að eg nefndi þetta féglæfra. Hann sagði að það gæti ekki heitið féglæfrar, þegar auglýst væri fyrir fram, en tók það til dæmis um hvar féglæfrar væri, ef kastað væri peningi upp í loft og vinningur eða tap miðað við það, hvort upp vissi króna eða konungsmynd þegar niður kæmi peningurinn. Eg get nú ekki séð svo mikinn mun á þessu tvennu Annars kæri eg mig ekki um að ræða ítarlega um þetta atriði, hvað sé féglæfrar og hvað ekki, en læt mér nægja að halda því fram, að peningahappdrætti sé féglæfrar. Uppruni þessara stofnana er sjálfsagt öllum kunnur og er drepið nokkuð á hann í áliti mínu. Það er öllum vitanlegt að mönnum er það í brjóst lagið, að vilja græða sem mest án þesa að leggja mikið í hættu. Eg minnist þess, að eg hefi lesið á yngri árum mínum hjá Tacitusi og Cæsari, að hinir gömlu Þjóðverjar hafi tamið sér að kasta teningum um stórar eignir og fjárupphæðir, stundum jafnvel um sjálfa sig og urðu þeir oft og tíðum með þeim hætti þrælar þeirra, er þeir öttu við. Slík hlutkesti eru hinn mesti háski hverri þjóð, sem temur sér þau. Þess vegna hafa mörg ríki ýmist bannað happdrætti eða tekið þau í eigin hönd, og var það réttilega tekið fram hjá hv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.), að skárra sé að ríkin reki sjálf þess háttar einokun heldur en einstaklingar. Í flestum ríkjum eru stranglega bönnuð öll áhættuspil, og er óeðlilegt, að ríkin sjálf afli sér tekna með því að reka þess háttar fyrirtæki, sem þau banna einstökum mönnum. Þó ekki sé eins mikil hættan ef ríkin reka þessi happdrætti á eigin hönd, er það þó bygt á sömu grundvallarhugsun. Það sýnir meðal annars, að ríkin hafa vonda samvizku af rekstri happdrætta, er nú skal greina. Í Austurríki var árið 1777 gert að skilyrði fyrir happdrættisleyfi, að 5 fátækum stúlkum væri gefinn heimanmundur á ári hverju. Síðar var því snúið upp í 12.000 marka gjald. Svipað fyrirkomulag hefir verið haft á Prússlandi, og á Spáni hefir ákveðinn hluti ágóða verið látinn ganga til sjúkrahúss í Madrid. Þetta sýnir að ríkin hafa viljað breiða yfir ósvinnuna með góðgerðasemi. Goethe segir einhversstaðar: Die Kirche allein kann ungerechtes Gut verdauen. En nú á tímum mun góðgerðaseminni ætlað að melta eigi ver en kirkjan. Góðgerðastarfsemin og kirkjan geta melt alt og hafa löngum getað notað illa fengið fé. Eg hefi leyft mér að nefna Dr. Max von Heckel og tilfæra orð eftir honum í áliti mínu. Til þess að menn haldi ekki að eg smíði „slagorð“ í þessu sambandi, skal eg leyfa mér að láta menn heyra, hvað aðrir segja um þessi efni. Fyrst skal eg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hvað þessi sami maður, dr. Max von Heckel, segir í „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ á bls. 525: „Loks hefir 19. öldin felt fullkominn fordæmingardóm yfir allskonar happdrættum og alment viðurkent að þau verði ekki samrýmd við siðmenningarhlutverk ríkisins.“ Enn fremur skal eg leyfa mér að lesa hvað Falbe Hansen, danskur höfundur, segir um þetta í bók sinni „Finansvidenskab“. Hann skrifar þar á bls. 96: „Það er alment viðurkent, að happdrætti sé til spillingar svo sem önnur áhættuspil, veiki löngun manna til að vinna sig áfram með sinni eigin vinnu og sífeldum sparnaði, leiði menn til að reiða sig á ósennilega drauma og staðlausar vonir, og menn fullyrða að reynslan hafi sýnt að spilafíknin valdi deyfð og oft glæpum. Flest ríki hafa kannast við þetta í framkvæmdinni, er þau hafa bannað alskonar áhættuspil .... Það er þá hálf undarlegt að jafnframt því sem ríkið bannar öll önnur áhættuspil, reki það sjálft áhættuspilsfyrirtæki fyrir þegna sína í þeim tilgangi að græða fé á því, og það sýnist ekki fullkomlega sæmileg aðferð til þess að útvega tekjur.“ Þetta segir þá þessi danski höfundur, Falbe Hansen. Sama get eg sagt eftir dr. J. Konrad, kennara í Staatswissenschaft í Halle a. S. Hann hefir skrifað merkilega bók, sem meðal annars er notuð við háskólann í Kaupmannahöfn. Dómur hans um happdrætti hljóðar á sömu leið og þeir sem eg hefi lesið, en eg skal ekki þreyta deildina með að lesa hann. Þeir, sem vilja kynna sér þetta, geta sjálfir lesið í þessari bók, sem eg hefi hér fyrir framan mig, á bls. 132-133. Eg vil sýna með þessu að það er ekki mín uppfundning, þessi „slagorð“, sem hv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.) talaði um. Samkvæmt einróma áliti þeirra manna, sem um þetta efni hafa skrifað á seinustu árum, er happdrætti ósæmilegt til að afla ríkjum tekna. Á Prússlandi segir Dr. Konrað að það eitt standi í vegi fyrir að happdrætti sé afnumið, að mönnum hrjósi hugur við að svifta atvinnu allan þann fjölda hlutsala, eða „kollektöra“, ef menn skilja það orð betur, sem atvinnu hafa af sölu happdrættisseðla. Þá sagði hv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.) á einum stað, að eg færi með rangt mál, þar sem eg sagði að hið flokkaða danska peningahappdrætti gæfi út 100.000 hluti á ári á 50 kr. hvern. Eg er nú ekki eins fróður um þetta af eigin reynslu eins og hann, en mér þykir það undarlegt ef sá maður, sem eg hefi mínar upplýsingar frá, fer rangt með þetta. Jafn merk bók og „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ er naumast ætlandi að segja rangt frá þessu. Hún er útgefin af Dr. J. Konrad, Prof. der Staatswissenschaften í Halle a. S., Dr. L. Elster, vortrag. Rat í Berlín, Dr. W. Lexis, Prof. der Staatswissenschaften í Göttingen og Dr. L. Loening, Prof. der Rechte í Halle a. S. Mér þykir ótrúlegt að þessir menn allir láti frá sér fara slíka villu. Þar stendur að þetta happdrætti gefi út 2 flokka á ári með 50.000 seðlum á 50 kr. í hvorum flokki. Það er sama sem 100 þús. seðlar á 50 kr. á ári.  (Lárus H. Bjarnson: Það er alveg rakalaust)  . Sé þetta rangt í bókinni, sem eg hefi hér fyrir framan mig, breytir það ekki öðru en því, að Danir hafa þá hóti minni gróða af happdrættinu. En þeir um það. Háttv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.) er háskólakennari í lögum, og getur hann nú þráttað við þessa háskólakennara, sem eg gat um.  (Lárus H. Bjarnason: Frá hvaða ári er bókin?)  Hún er gefin út 1911, en vitnar til hluta 1910. Um það almenna í þessu máli skal eg ekki fara fleiri orðum. Eg er sannfærður um, að það er óhæfa fyrir Íslendinga að vera við slíka stofnun riðnir, og eg hefi nefnt merka menn, sem hafa leyft sér að vera á sömu skoðun. Það, að hér á ekki að leyfa að selja nema 1.000 seðla, breytir ekki svo miklu, því eg álít ekki sæmilegt fyrir Íslendinga að afla sér þessara tekna af fátækum mönnum erlendis. Það sem er ósómasamlegt hér, er það líka erlendis. Svo skal eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um einstakar brt., sem eg hefi komið fram með. Um fyrirsögnina er það að segja, að eg fann ekki betra orð í svipinn. Má vera að annað væri betra, en þó hygg eg að finna megi þessu stað, sbr. ódrætti, úrþvættj o. s. frv. En hins þarf eg varla að geta, að eg hefi þá trú bæði á hv.þm. hér í deildinni og öllum Íslendingum, að þeir vilji hafa íslenzkt mál á lögum vorum. Og þar sem hv. framsögum. (L. H. B.) sagði að orðið „Lotterí“ væri á hvers manns vörum hér, svo ekki mundi verða nema ómakið að íslenzka það, þá fer því allfjarri, því að hugmyndin hefir ekki verið alment þekt hér fram að þessu, nema þá af lærðum mönnum, sem alla tíð hafa verið að skemma mál sitt í skólum og því notað þetta útlenda orð hugsunarlaust í tali sínu, eins og önnur slík. Aðrir nota það ekki, aftur á móti mundi orðið happdrætti, sem auðvitað minnir á happadrátt, fljótt verða skilið af alþýðu og munntamt henni. Um leið þurfti hv.þm. líka að reyna að gefa olbogaskot út af því, að reynt hefir verið að þýða á íslenzku nýgræðingsófreskjurnar, sem stjórnin hefir sett í lögin um mæli og vog. Eg held að það hefði orðið alveg jafngáfulegt, að kenna þau lög við stiku og vog, því að allir Íslendingar skilja þó að stika er lengdarmál og hefði þá um leið verið ljóst að það er öfugmæli að nefna „metra- eða stikukerfi í mæli og vog“, en „metri“ gætu menn alt eins vel haldið að ætti við þyngd, af því að þeir vita ekkert hvað það þýðir. Sama er að segja um öll þessi orðskripi, „kílómetri“ o. s. frv., sem hafa grískan haus og franskan bol, en íslenzkt skott, og þekki eg ekki verri málsskoffín. Hann skildi það ekki, hinn hv.þm., að eg skyldi vilja hafa þessa heimild óbundna við nöfn. Þessi brt. við 1. gr. er gerð með það fyrir augum, að eitthvað kunni að geta misfarist fyrir þessum mönnum. Þá er þetta til vara, ef menn skyldu þrátt fyrir það vilja halda áfram með þetta og leita fyrir sér annarsstaðar, enda gæti komið betri boð úr annari átt, - auðvitað vildi eg fyrir mitt leyti helzt að ekkert yrði úr málinu. Hann talaði um að halda þyrfti uppboð á leyfinu, ef það væri ekki veitt ákveðnum mönnum. Hvar er þá traustið á landsstjórninni, ef hennar ábyrgð á ekki að vera nóg trygging? Eg vil geta þess nú þegar, að sumir af þessum mönnum, sem ætlast er til að fái leyfið, eru að mínu áliti einmitt meðal beztu manna hér, og mér svo að góðu kunnir, að ef eg hefði getað varið það, samvizku minnar vegna, að vera með þessu frv., þá hefði þetta verið sterk hvöt fyrir mig til þess. En ef ilt á fram að fara, þá vil eg að stjórnin hafi veg og vanda af þessu. Ekki veit eg hvað hv.þm. á við, þar sem hann var að tala um annað hlutafélag, þótt eg reyndar viti að einhver spilabanki á Þingvöllum muni vera í ráði, í líkingu við Monte Carlo. Það ætti að geta sýnt sig, að Alþingi álíti þetta og þvílíkt ekki fremur féglæfra af einum en öðrum, ef tryggingin er sýnd fyrirfram. Þá hefi eg lagt það til, að ekki megi skipta hlutum í smærra en áttundir. Það er sem sé reynsla fyrir því í Prússlandi að fátæklingar ginnast mjög á því, að þar er skift í tíundir. Þar eru þó seðlakaup í samlögum lögbönnuð af því að útsölumenn fá þá allra bláfátækustu til að kaupa tíundarseðla í samlögum, og segja vitrir menn að þetta sé til þess að ala skaðlegar og staðlausar vonir, og það því meira, sem smærra er skift, og svona smátt er nú skift þar, á því get eg frætt háttv. framsögum.  (Lárus H. Bjarnason: Eg rengi ekki viðskiftaráðunautinn)  . Jæja, það er líka óþarfi, og þá vona eg líka að hann sjái að það er full ástæða til þess, að taka fram, hve smátt skuli mega skifta. Ekki skil eg heldur að það sé frágangssök, að hækka vinningaupphæðina úr 70% upp í 80%, og ekki heyrði eg heldur nein rök fyrir því í nefndinni. Þar þóttust nú aðrir réttar að því komnir, að hafa orðið, en eg, og hefi eg ef til vill farið varhluta af einhverju af því gagni, sem eg hefði getað haft af komu leyfisbeiðanda þar, enda þurfti eg aðrar upplýsingar um málið, en hinir háttv. nefnarmenn. Eg get ekki annað meint, en að þau 20%, sem eftir eru, þótt þetta sé hækkað, sé nóg handa leyfishöfum, og að þeir þurfi ekki meira. Svo hefi eg viljað bæta við ákvæði um það, hve margir vinningarnir skuli vera alls. Það dregur úr áhættunni, að sem flestir geti fengið eitthvað við og við til þess að borga vinninga-ginningarnar, því að stóru vinningarnir, sem hafðir eru til ginningar, eru svo nauða fáir. Í Ungverjalandi er bezt séð fyrir rétti manna gegn féglæfrunum, og því er vinningatalan þar höfð hærri en annars staðar. Þar eru 55.000 happdrættir af 100.000 hlutum. - Í Hollandi eru 21.000 hlutir í hverjum flokki, og eru þar 10.500 happdrættir og 2 aukahöpp (Prämien). - Í Serbíu eru 30.000 hlutir í flokki, þar af 15.000 happdrættir. - Það er því óhultara fyrir sóma landsins, að minka áhættuna sem mest. Þá er að minnast á tekjur landssjóðs af þessu. Háttv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.) áleit það rangt, að landið taki hluta af vinningunum til sín, einkum þar sem eg teldi fyrirtækið lítt sómasamlegt. En eg held því fram, að ef setja skal það á stofn á annað borð, þá verði þó þetta það sómasamlegasta, úr því sem þá er komið, að landið hafi sinn gróða einmitt af þeim sem happið hljóta, því að þeir fá þó sitt margborgað oftast nær. Hitt er miklu fremur rangt, að leggja hundraðsgjald á andvirðið. Því að það legst jafnt á menn, hvort sem þeir skaðast eða græða. En hins vegar mundu seðlarnir ganga jafnt út eftir sem áður, þótt menn vissu að teknir yrðu nokkrir af hundraði af því sem þeir kynnu að græða, því að þá græða þeir þrátt fyrir það. Annars eru aðferðirnar ýmsar til þess að afla ríkjunum gróða af þessu, en öll lönd taka hærri skatta af happdrættunum, en hér er gert ráð fyrir í þessu frumv. að landsstjórnin fái Þýzka ríkið tekur í stimpilskatt 20% af innlendum hlutum, er borgist fyrirfram. Útlendir hlutir eru þar ekki leyfðir, nema til komi konungsleyfi, og er þá skatturinn 25%, og borgast annað hvort af seljanda eða kaupanda. - Austurríki tekur 20% af vinningum, og þegar happdrætti er á annað borð leyft í Frakklandi, í góðgerðaskyni, þá eru teknir af því margskonar skattar: stimpilskattur, eignaskattur og fjárvaxtaskattur. Þar er ekki ríkis-happdrætti, né heldur í Englandi, heldur er það eingöngu leyft til eflingar listum og vísindum. - Í Ítalíu er stimpilskattur og margar aðrar álögur, tekjuskattur af happdráttum. - Danmörk tekur 10% af iðgjöldum, og dregur auk þess 6% frá handa hluttökumönnum og í reksturskostnað. - Í Serbíu eru tekin 20% af happdráttum. - Spánn tekur 10%. - Holland 10% af happdráttum sem eru fyrir neðan 100 gyllini, en 15% af þeim sem verðhærri eru. - Saxland tekur 15% af happdrættum auk 20% stimpilgjaldsins til þýzka ríkisins. - Ísland tekur ekkert stimpilgjald, og sjá allir, að það býður happdrættisfyrirtæki þessu betri kjör, samkvæmt frumv., en annars gerist, og það er beinlínis hættulegt fyrir álit og lánstraust landsins, ef útlendingar sjá að Íslendingar bera ekki meiri virðingu fyrir sjálfum sér en svo að þeir láni nafn landsins fyrir svo lítið. Reyni menn nú að hrekja þetta, ef þeir geta, og að setja þetta í samband við það, að eg álíti peningahappdrætti féglæfra, er blátt áfram vitleysa, því að ef happdrætti á við að gangast á annað borð, þá er þetta ekkert meira en hver annar tekjuskattur, og skil eg því ekki að þeir menn, sem annars vilja útvega landsjóði tekjur, felli þetta. Þá áleit hinn háttv.þm. það ógerning, að flytja heimilisfang þessarar stofnunar hingað til Reykjavíkur, taldi á því öll tormerki. Það getur nú vel verið, að það yrði örðugt, að láta menn vita um dráttuna héðan út um öll lönd. En það er líka sumt svo örðugt, að ekkert viðlit er að framkvæma það, og eitt af því er einmitt þetta, að stofna happdrætti fyrir Ísland, sem ekki haft heimilisfang sitt á Íslandi. Ef það fæst ekki í Rvk, þá eigum við blátt áfram að leggja niður rófuna og ekki stofna neitt happdrætti, það á háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) að láta sér lynda. Þar sem eg hefi lagt það til að leyfistíminn yrði hafður 25 ár, þá hefi eg farið svo hægt í sakirnar, bara stytt hann um %, til þess að spilla engu fyrir nefndinni, en bæta þó frv. Og þótt hann væri nú styttur um þessi 5 ár, þá ætti þó það, að veita einstökum mönnum leyfi til þess að reka slíkt gróðafyrirtæki í landsins nafni, að vera þess vert, að það fyrirtæki væri búið að borga sig á þeim tíma, ekki síst þar sem leyfishöfum eru annars ætluð jafn góð kjör og hér. Háttv. þm. sagði að aðalleyfisfresturinn væri 15 ár. Það getur verið, og eg hefi ekki farið fram á að stytta hann. En það er ekki þægilegt að breyta þessum lögum, ef þau verða samþykt, og það gæti sýnt sig einhvern tíma, að Ísland hefði leigt nafn sitt of ódýrt, og þá væri gott að tíminn væri sem styztur. Að hækka gjaldið er gert í samræmi við það sem á sér stað í öðrum ríkjum og það er alveg sjálfsögð breyting. Hér er líka gert ráð fyrir því í br.till. minni, að það fari smá hækkandi, og er það gert með hliðsjón af því, að félagið kunni að leggja meira í kostnað fyrstu árin, en selja minna. Þess vegna er gjaldið sett svo afarlágt fyrst í stað. Að það  Þá er mér enn spurn hvað það komi okkur við, að gera ráðstafanir um það, hvað Danir eða þeirra nýlendur kaupi. Og ef Danir setja nú í sín lög, að þeir megi kaupa þessa seðla, eiga þá þessir menn að missa réttinn til þess að selja þeim þá? Eiga þeir að vera skyldir til að drepa hendi við þeim gróða? Eg held að öllum hljóti að vera það ljóst, að þetta ákvæði um að ekki megi selja Dönum, má og á að falla burtu, og að það sé ekki íslenzks löggjafarvalds, að setja slík ákvæði, heldur dansks, að minsta kosti ekki þangað til við erum þá orðnir yfirríki.  (Lárus H. Bjarnason: Feikna-þvaður!)  . Um orðin: „utan ríkis“, sagði hann að þau hefðu oft verið notuð svo áður í íslenzkum lögum. Veit eg það, en það er ekki betra fyrir það, að halda þeim ósið áfram. Lagakennarinn ætti heldur að setjast niður og breyta þeim lögum og taka þessi orð alstaðar burt. Það væri honum samboðið, en hitt ekki. Annars er þetta undarlegt misrétti, að leyfa Dönum að selja sína happdrættisseðla hér á landi, en banna að selja vora þar. Hvað veldur? Er þetta gert til þess að varðveita Dani, en gera oss þess aðnjótandi, að þeir taki af oss stimpilgjald ?  (Lárus H. Bjarnason: Þetta er misskilningur)  . Já það er rétt hjá honum, það er misskilningur, að búa til svona lagaákvæði. Annars heyrðist mér á framsöguræðu hans að hann væri til með að fallast á annað orðalag og snögt um betra. Svo er eitt atriði, sem eg vildi vekja athygli á, og það er að leggja 10% skatt á danska seðla, sem hér eru seldir eða keyptir. Þetta tíðkast annars staðar og og þetta væri rétt að taka til greina, því að það miðar að því, að afla landinu tekna, og það ekki á ósómasamlegri hátt, en þann, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Eg skal nú ekki tefja háttv. deild með lengri ræðu að þessu sinni, og ef til vill ekki oftar í dag. Eins og þegar er sagt, er það aðaltill. mín, að þetta frv. sé felt, en til vara hefi eg komið fram með þessar br.till., sem nú er lýst og vona eg að þær verði sem flestar samþyktar.

Pétur Jónsson Í áliti meiri hl. nefndarinnar er þess getið, að varasamt sé að byggja á tekjum af lotteríi til frambúðar. Eg vil taka dýpra í árinni, og vona að meiri hluti nefndarinnar sé mér ekki ósamdóma í því. Eins og sjá má af frv., er ætlast til að tekjur landsins af lotteríinu verði minst 200 þús. kr á ári, en geti farið upp yfir 400 þús. kr. á ári. Þetta yrði því æði þýðingarmikil tekjugrein. En hún yrði að því leyti frábrugðin öðrum tekjugreinum á fjárlögunum, að vér hefðum ekkert vald á henni. Þótt lotteríið væri stofnað, þá gæti farið svo, að stofnendurnir legðu það niður eftir örfá ár. Vér höfum enga trygging fyrir að það haldi áfram, nema því að eins að landið sjálft geti tekið við af stofnendunum ef þeir skyldu hætta. En landið verður tæplega fært um það fyrst um sinn. Af þeirri ástæðu tel eg tekjurnar af þessu lotteríi stopular og ekki óhættulegar, nema skynsamlega sé með farið. Það er sem sé margreynt, að þegar tekjur einstaklinganna hækka, þá fer eyðsla þeirra í vöxt; menn venjast á meiri fjárbrúkun. En þegar þær minka aftur, þá er það mjög torvelt og oft tilfinnanlegt að minka eyðsluna aftur að sama skapi og hverfa í sama farið og áður. Á líkan hátt fer þegar landssjóður á í hlut. Það hlyti að verða mjög tilfinnanlegt fyrir landssjóð, ef lotteríið yrði lagt niður eftir t. d. 6-8 ár, þegar hann væri búinn að venja sig við að hafa ca. 200-400 þús. kr. árlegar tekjur í viðbót við það, sem hann hefir nú, því þá væri búið að færa upp árleg útgjöld landssjóðs sem þessu nemur, og ársþörf hans til tekna væfi að sama skapi orðin hærri. Við höfum dæmið fyrir okkur þar sem vínfangatollurinn er; við getum ekki mist þær tekjur sem við höfum haft af honum, en hefir ekki enn tekist að finna nýjar leiðir. En þó nú að lotterítekjurnar gætu orðið okkur til ills ef þeim væri bara kastað í svanginn á landssjóði eins og öðrum tollum og sköttum, þá má þó finna vegi til að verja þeim þannig, að svo verði ekki. Það má ráðstafa þessum tekjum sérstaklega með lögum. T. d. mætti leggja talsverðan hluta þeirra í sjóði, eða til að styrkja opinberar stofnanir, sem standa á völtum fæti. Eg get hugsað mér að leggja mætti nokkurn hluta teknanna árlega í byggingarsjóðinn. Tekjur sjóðsins hafa orðið litlar, því sala á Arnarhólslóð hefir lítil orðið enn, en hins vegar hefir sjóðurinn brúkað mikið fé og því orðið að taka lán úr viðlagasjóði. Væri fé lagt í byggingarsjóð, þá mundi það leysa bundið viðlagasjóðsfé. Sömuleiðis gæti komið til orða að verja hluta af þessum tekjum til verðbréfakaupa til tryggingar Landsbankanum og veðdeildum hans. Talsvert fé bankans hefir verið tekið úr veltu og bundið fast í þessu skyni, og sömuleiðis hefir fé landssjóðs verið bundið til að standa bak við veðdeildirnar. Vöxtum af þessum verðbréfum mætti verja til einhvers annars en hagsmuna bankans, t. d. heilsuhælisins, til að hjálpa fátækum sjúklingum til að vera á hælinu. Eg vildi benda hv. deild á þetta, þó eg komi ekki með tillögu þessa efnis nú. Þótt lotteríið komist á, þá verður nægur tími síðar meir til að gera slíkar ráðstafanir, en eg vildi ekki að málið gengi í gegn nú án þess að þessu væri hreyft, svo að þessi hugsunfylgdi því. -

Ráðherrann (H. H.) Eg vildi að eins leyfa mér að skjóta dálítilli bending til nefndarinnar. Mér virðist þurfa að breyta orðalagi á stöku stað. Í 7. brtill. við 1. gr. e. vill nefndin fella burt síðustu orðin frá „að fyrirmuna“ etc. -, og bæta við „enda sé leyfið notað fyrir 31. desbr. 1913“. Meining nefndarinnar er vafalaust að leyfið missist ef það er ei notað fyrir 31. des. 1913; en orðalagið er mjög óljóst. Menn gætu skilið það þannig, að þetta væri ennfremur skilyrði fyrir því, að hægt sé að taka leyfið aftur eftir 15 ár, auk hins skilyrðisins, að löggjafarvaldi Íslands þyki ástæða til þess, með öðrum orðum, að leyfið verði alls ekki aftur tekið, fyr en eftir 30 ár, ef það er notað fyrir árslok 1913. Í kafla þeim, sem 10. brtill. er við, er þess getið, að einkaleyfishafar geti notað leyfið sjálfir og selt það á leigu. Þetta verður eigi skilið öðruvísi en hér sé að eins átt við þessa þrjá menn: Magnús Stephensen, Sighv. Bjarnason og Knud Philipsen. En þar sem síðar er ákveðið að þeir skuli hafa fyrirgert rétti sínum ef þeir greiði ekki gjöld sín, þá er að eins skírskotað til þessara 3 manna, en það er auðvitað ekki meiningin, heldur á ákvæðið að ná til hvers sem hefir einkaleyfið. Hér þyrfti því að breyta orðalagi. Þá þyrfti líka að breyta orðalagi 3. gr., þar sem segir að hluti megi ekki selja í Danmörku; meiningin er auðvitað að ekki megi hafa þar útsölu („Kollektion“), því að ekki er hægt að girða fyrir að privatmenn selji seðla sín í milli.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er líklega ekki vandalaust að mæla þessu máli bót, eftir að hv.þm. Dal. (B. J.) er búinn að flytja slíka reiðiprédikun gegn því, og kalla það siðspillingu og öðrum illum nöfnum. Engu að síður vil eg reyna að bera fram nokkra vörn fyrir okkur flutningsmenn frv. Eg skal ekki vefengja að hann geti tólffaldað tilvitnanir til merkra manna, sem hafa fordæmt lotterí. En það sannar lítið þó hann geti nefnt nöfn þessara og þessara, sem hafa kallað lotterí siðspilling, ef hann getur ekki tilgreint röksemdir þeirra og ef þr eru ekki gildar. Eg gæti aftur á móti tilfært nöfn fjölda manna jafn merkra, sem hafa talið lotterí réttmætt. Eg ætla þó eigi að fara út í það, heldur vil eg nefna nokkrar af ástðun þeirra. Sú tilhneiging er innrætt mannlegri náttáru, að vilja græða fé með hægu móti. Hvort hún er ill eða góð, kemur ekki þessu máli við; við verðum að taka hlutina eins og þeir eru og í sjálfu sér er ekkert rangt í henni. En að hún er rík, má sjá af því, hve snemma hún gerir vart við sig hjá þjóðunum. Hjá Germönum og Rómverjum tíðkuðust fjárhættuspil, og hjá Rómverjum kvað svo mjög að þeim, að hegning var lögð við þeim. Hv. þm. Dal. (B. J.) gat þess, að í mörgum löndum hafi fjárhættuspil verið bönnuð með lögum; en honum láðist að geta um, hvernig slík lög hafa verkað. Sannleikurinn er, að alstaðar hefir verið farið í kring um þau. Að þessi ástríða, sem eg nefndi, sé djúp hjá mönnum, sést meðal annars af því, hversu tíðar velgerða-tombólur eru, og hversu vel þær borga sig. Það væri ólíku ómaksminna að senda samskotalista um, en það hefir sjaldan nokkurn árangur. Menn láta fúslega fé sitt af hendi, ef von er um að fá eitthvað í aðra hönd. Þetta bendir á lystina til að grða. En það er galli á tombólunum, að þær laða helst að sér fátækara fólkið; lotteríseðlar í slíkum lotteríum, sem hér er um að ræða, eru aftur á móti ekki svo ódýrir, að allir geti keypt þá. Allar brezkar þjóðir banna lotterí. En þá kemur annað í staðinn, til að fullnægja þessari sömu fýsn, sem er mönnum svo djúp innrætt. Þá eru veðreiða veðmálin í Bretlandi og Bandaríkjunum og yfirleitt öllum enskum löndum vottur þess, hve rík þessi náttúra er hjá mönnum. Sumstaðar í Bandaríkjunum hafa þau verið bönnuð með lögum - svo mjög hefir kveðið að þeim - en þau lög hafa ekki gagnað mikið, því menn hafa farið í kring um þau. Innrætið leynir sér ekki. Þá má nefna kosninga-veðmálin. Það veit enginn nema skaparinn, hve miklar upphæðir skifta höndum í þeim veðmálum! í Bandaríkjunum og Bretlandi nemur það vafalaust hundruðum miljóna. Og ekki má gleyma kauphallar-spilunum, þar sem menn oft kaupa og selja meir en til er í heimi af vörunni! Seljandi skuldbindur sig til að selja kaupanda svo og svo mikið af t. d. hveiti fyrir tiltekið verð eftir tiltekinn tíma, t. d. 3 mánuði. Það er ekki endilega ætlast til að nein afhending fari fram. Áhættan er fólgin í því hvernig markaðsverðið verður á ákveðnum afhendingardegi. Sé það hærra en hið tiltekna söluverð, þá borgar seljandi kaupanda mismuninn, en kaupandi seljanda, ef verðið hefir lækkað. Þetta er bara lotterí - ekkert annað en lotterí! Og þetta altíðkast nú í hverju landi í heimi - jafnvel farið að bóla á því hér. Alt þetta bendir á, að þessi löngun sé svo rík í mannlegri náttúru, að ekki sé auðið að girða fyrir það með lögum, að menn reyni að fullnægja henni. Þá verður spurningin hvort hollara sé, að menn brjóti lögin og fullnægi þessari löngun í laumi, eða að mönnum sé leyft að gera það með lotteríi, þar sem trygt er um búið, að í öllu sé rétt að farið. Eg tel hið síðara óefað hollara. Ein ástæða þeirra er leyfa vilja lotterí, er, að hollara sé að veita mönnum aðgang að því að leita lukkunnar í stofnun, þar sem ekki er hætta á að menn verði flegnir. Þetta eru ástæðurnar til þess að eg get vel felt mig við að lotterí sé leyft, ef vel er um búið. Þess ber líka að gæta, að æðimargir hérlendir menn kaupa seðla í útlendum lotteríum, og fyrst svo er, þá er sýnilega betra að ágóðinn af því gangi til ríkisins heldur en út um heiminn. Eg skal kannast við það, að fyrir þá menn, sem eru svo strangir, eins og hv.þm. Dal. (B. J.), að kalla t. d. alla tolla þjófnað, er full ástæða til að fordæma lotterí, en eg efast nú um að þingdeildin sé svo ströng að hún vilji afnema alla tolla af siðferðis-ástæðum. Þá hneykslaðist hv.þm. á því, að vér skyldum vilja takmarka sölu seðla hér, en freista aftur á móti fátækra útlendinga, eins og hann orðaði það. En satt að segja gerum vér það alls ekki, því að þeir geta keypt seðla hvort sem er í útlendum lotteríum, og þau eru meira að segja flest lakari en þetta. Í Hamborgar-lotteríinu til dæmis að taka, eru vinningarnir að eins 65%, en í þessu lotteríi eiga þeir að vera 70%; við gefum því betri kjör. Í Rúmeníu er mér kunnugt að kostirnir eru enn lakari en í Hamborgar-lotteríinu. Þessi freistingar-ástæða er því ekki mikils virði. Eg er samdóma því sem getið er um í nefndarálitinu og hv.þm. S.-Þing. (P. J.) talaði ítarlegar um að rétt sé, að það komi fram nú þegar við þessar umr. og áherzla sé lögð á það, að haft verði í huga þegar lotteríið fer að gefa landinu tekjur, að þeim verði varið til einhverra sérstakra nytsemdarfyrirtækja. Það mun vera rétt, að ástæða sé til að orða 7. br.till. öðru vísi, eins og hv. ráðherra benti á, og mun nefndin vafalaust athuga það. En eg held ekki að ástæða sé til að breyta orðalaginu 1. gr. e. 2. málsgrein. Orðið: „einkaleyfishafar“ á ekki aðeins við þessa 3 menn sem nú sækja um leyfið, heldur hverja þá menn eða mann, sem hefir leyfið á hverjum tíma. Þá þótti háttv.þm. Dal. (B. J.) það synd við móðurmálið að halda orðinu lotterí. Hann sagði, að Íslendingar ættu að tala íslenzku. Eg get ekki fallist á að fáein einstök orð útlend geti spilt málinu, þó tekin séu upp í það. Það sem spilir málinu er það, er menn hugsa á útlenzku, hafa útlenzka setningaskipun. Forfeður okkar voru ekki feimnir við að taka upp útlend orð, eins og t. d. kirkja, prestur, prófastur, pund, og mýmörg önnur og amaðist enginn við þeim Afar mörg af þeira orðum sem við notum daglega, eru útlend, svo sem kaffi, sykur, tóbak, salt o. s. frv., og efast eg ekki um að háttv.þm. Dal. (B. J.) notar þau engu síður en aðrir. Enginn heldur því fram að slík orð hafi spilt málinu minstu vitund. Það er satt, sem hv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.) sagði, að það er þýðingarlaust að innleiða í málið nýyrði sem eru fædd andvana, eins og hv.þm. Dal. (B. J.) reyndi að gera með orðum sínum yfir metrakerfið. Eg man þau ekki öll, og eg efast um að hann muni þau sjálfur, og sárafáir nota nokkurt af þeim í riti - alls enginn í tali. Eg man eftir orðum eins og staup og seytill; eg held hann hafi líka notað dreitill, ögn, kvöl og lús, og gott ef ekki agnarögn, lúsakvöl og kvalarögn!! Hann sagði, að ekki væri erfiðara að nefna stiku en metir, sem menn þektu ekki og vissu ekki hvað væri. Það er satt að við þekkjum orðið stika, en það hefir aldrei haft sömu merking sem metri. Eg held að við séum að berjast um keisarans skegg; því þessi útlendu orð spilla að engu leyti málinu. Ekki fremur en lóð, pund og kvint, pottur og peli, meðan þau voru notuð.

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson) Það er að eins til þess, að þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir styrk þann, er hann hefir veitt mér í þessu máli, að eg stend upp. Það er ekki af því, að eg sé honum sammála um alt það er hann sagði. T. d. gaf hann mér í skyn, að eg hefði lesið upp dóma manna um þetta mál, án þess að minnast á röksemdir þeirra.  (Jón Ólafsson: Eg heyði ekki annað en fullyrðingarnar)  En rökin las eg upp um leið. Og meira að segja, hann kom sjálfur með ýmsar af þeim röksemdum í ræðu sinni, sem mér þótti óþarfi að telja því til sönnunar, sem allir mega skilja, að hér er um glæfrafyrirtæki að ræða. Þá hugðist hann mundu dauðrota mótbárur mínar með því að segja, að lög sem bönnuðu það, sem hér er verið að ræða um, verkuðu ekki. Mér hefir aldrei dottið í hug, að slík lög yrðu ekki brotin, því að það vill brenna við um flest lög. Eg veit ekki betur en hegningarlögin séu brotin og það oft. Eða má þá ekki setja lög um þjófnað, af því að sumir menn stela? Hv. þingmaðurinn hélt því fram, að fátækt fólk keypti ekki gjarna happdrættisseðla. Ójú, það gerir það. Á Prússlandi fara fátækir menn þannig að, að þeir slá sér margir saman um einn seðil, þegar þeir bera ekki af því að kaupa seðil hver í sínu lagi, og eru við því reistar skorður með lögum þar í landi. Eg er mjög þakklátur hv.þm. fyrir margar góðar upplýsingar um uppruna þessara hluta. Hann mintist á veðmálin í enska heiminum, veðreiðarnar, kosningaveðmálin og kauphallabraskið. Alt þetta sýnir og sannar að það hefir verið á rökum bygt, sem eg hefi verið að segja um þetta mál, að það eru illir og ósómasamlegir féglæfrar.  (Jón Ólafsson: Þetta er í þeim löndum þar sem lotterí eru bönnuð)  Það hefir verið gerð tilraun til að draga úr áhættunni með því, að láta ríkin setja á stofn happdrætti. En merkustu menn sem á síðustu tímum hafa skrifað um það mál, og þar á meðal þeir er eg hefi nefnt hér, dr. Konrad og aðrir, eru eindregið á móti þessari stefnu. Engir mæla henni bót, nema hvað menn reyna að segja, að það sé gagnlegra að ríkin setji skorður við hættunni, með því að gefa mönnum tækifæri til, að reyna áhættuna í lögtrygðum stofnunum. En hvað vinna menn með þessu? Ekki annað en það, að til verða tvær áhættustofnanir, önnur lögleg, hin ólögleg. Menn byrja einmitt á því, að leita hamingjunnar í löggiltu stofnuninni og það er leiðin til þess, að menn fara að leita hennar í þeirri bönnuðu.  (Jón Ólafsson: Þvert á móti)  . Nei, sá sem er orðinn vanur stórum fjárhættuspilum, hverfur ekki til þeirra sem minni eru. Hv. þm. mintist á ummæli mín um tollana. Það er rétt, eg hefi sagt að allir tollar væru löghelgaður vasaþjófnaður. En þó að ranglát lög séu til, er engin nauðsyn á að fjölga þeim.  (Jón Olafsson: Mala necessaria)  Það er undarlegur lofköstur sem þeir menn hlaða þessu landi, er hafa slíkar grundvallarreglur. Orð mín til svars hv.frsm. (L. H. B.) um kaup Íslendinga og útlendinga á þessum happdrættisseðlum, tók hv.þm. í alt öðru sambandi en eg sagði þau. Háttv. framsögum. lagði mikla áherzlu á, að Íslendingar væru varðir með því, að hér á landi mætti ekki selja nema eina 1000 seðla. Þá svaraði eg því til, að það væri að græða á ósómasamlegan hátt, að taka það af útlendingum, sem menn samvizku sinnar vegna geta ekki tekið af landsins eigin börnum. Einstakir menn hugsa um það, ef þeir leggja út í eitthvert fyrirtæki, hvort það muni vera sóma þeirra samboðið. Það er ekki ætíð fljótfengnasti gróðinn, sem er beztur. Þetta gildir jafnt um þjóðirnar og einstaklingana. Og eg fyrir mitt leyti vil heldur vita blett á einstökum manni, en á þjóðinni í heild sinni. Höfundur móðurmálsbókarinnar talar undarlega hluti um íslenzkuna. Hann heldur því fram, að málið spillist ekkert, þó að útlend orð séu tekin upp í það. En mér er spurn, er ekki málið sett saman úr einstökum orðum? Og er það engin skemd á málinu, ef öll orðin eru útlend? Og hvernig á að reisa skorður við því, að svo verði, ef allir þessir skriffinnar sem „skrifa til að lifa“, mega gleypa í sig bjöguð orð og bjagaðar slettur, hvar sem þeir heyra þær eða sjá. Hvað verður úr málinu annað en eintómur hrærigrautur bæði í setningaskipun og öðru?  (Jón Ólafsson: Vesalings Snorri Sturluson)  Það var svo sjaldgæft að Snorri Sturluson notaði útlend orð, að hann þarf ekki að hafa þingm. fyrir málaflutningsmann. Annars vil eg flytja lof þessum sama hv.þm. fyrir það, að hann hefir alla æfi lagt mikla áherzlu á, að finna ný íslenzk orð yfir nýjar hugmyndir. Hann á skilið þakkir fyrir mörg nýyrði er hann hefir gert. Eg nefni til dæmis orðið kvikmyndir, sem er ágætt orð. En því vill hann nú ekki kalla „lotteri“ happdrætti ? Hefir ekki þessi sami maður gert fjöldamörg nýyrði, er hann þýddi „Um frelsið“ eftir Stuart Mill. Aftan við bókina er orðasafn á nokkrum blaðsíðum yfir þau. Því í ósköpunum gerði hann sér þetta ómak, því notaði hann ekki ensk, þýzk eða dönsk orð sem til voru yfir þessar hugmyndir? En nú má hann ekki vera að því að taka við þessu eina nýyrði sem að honum er rétt. Hv. þm. rangfærði eitt er eg sagði til svars háttv. framsögum. Eg sagði að í lögum frá Alþingi væri talað um „metrakerfi í mæli og vog“ og hélt því fram, að slík endileysa mundi ekki hafa sézt, ef metir hefði fengið að heita stika. Það kemur ekki þessu máli við, að stikan hefir haft ýmsa lengd, það vissu fleiri og þögðu þó. Menn vita þó um stikuna ,að hún er lengdarmál en ekki þyngdar. (Jón Ólafsson. Eg talaði ekki um það) Ef hv.þm. afneitar orðum sínum þá þarf eg ekki að svara þeim. Eg endurtek þakklæti mitt til hv.þm. fyrir það, að hann studdi mitt mál svo rækilega, því að öll rökin sem hann færði, færði hann á móti sjálfum sér

Valtýr Guðmundsson Það er von að skiftar séu skoðanir um þetta mál. Það var rétt sem háttv. framsm. minni hlutans (B. J.) tók fram, að það er ágreiningur um það í heiminum, hvort rétt sé að ala þá fýsn manna, að verða ríkir á skömmum tíma og með lítilli fyrirhöfn. En þar sem hann tók fram, að hér væri um einokun að ræða, þá er það ekki alls kostar rétt. Það er ekki svo að skilja, að með þessum lögum sé bannað, að hafa annað lotterí, eða happdrætti eins og hann nefnir það, en þetta eitt. Það er einungis bannað að hafa annað peningalotterí. Í Danmörku eru mörg lotterí auk Kolonial- og Klasselotterisins - þau tvö hafa þar einkaleyfi - en það eru ekki peningalotterí. Þar eru: „Landbrugslotteriet“- „Vare- og Industri-lotteriet“, „Vaaben, brödrelotteriet“ o. s. frv. Þar sem háttv. frams.m. minni hlutans (B. J.) tók fram, að það væri ósamboðið Íslendingum að setja þetta lotterí á stofn, vil eg benda honum á, að eftir nefndaráliti hans sjálfs eru peningalotterí í þessum ríkjum: Þýzkalandi, Ungverjalandi, Austurríki, Ítalíu, Hollandi, Spáni, Danmörku og Serbíu. Og ef þetta hefir sett svartan blett á allar þessar þjóðir, er ólíklegt að hann sé svo svartur að við getum ekki þolað hann. Við þurfum ekki að setja okkur of hátt. Þá vildi hann ekki að einkaleyfið hljóðaði upp á nafn. Það getur verið dálítið til í því. En þó held eg að það sé meiri trygging að binda leyfið við nöfn þessara heiðursmanna heldur en að veita það alveg út í loftið. Ef þessir menn geta ekki, einhverra hluta vegna, komið lotteríinu á stofn, er eg þó ekki beinlínis á móti því að stjórninni verði heimilað að veita öðrum mönnum leyfi til þess. Og ef háttv. framsögum. minni hlutans vill koma með br.till. í þá átt skal eg ekki vera á móti henni. Þar sem hann fer fram á í 5. br.till. sinni að happdrættir skuli eigi vera færri en 30.000 af 50.000 hlutum, þá er það gersamlega óaðgengilegt fyrir leyfisbeiðendur. Auk þess, er því meiri tekjuvon fyrir landssjóðinn af þessari stofnun, því stærri sem vinningarnir eru, því að ef þeir eru margir og um leið smáir, eru mikil líkindi til að það fæli menn frá lotteríinu. Að minsta kosti er það svo í Danmörku, þar sækjast menn meira eftir að spila í Klasselotteríinu, þar sem vinningarnir eru færri en hærri, heldur en í Koloniallotteríinu, þar sem hæsti vinningurinn getur varla komið fyrir, en vinningarnir hins vegar svo margir, að nálega annarhver maður vinnur. Þá vill hann ekki að Ísland bjóði betri kjör en önnur ríki. Það er satt, hér eru betri kjör boðin. En þess ber að gæta að leyfishafarnir hafa hér um bil enga sölu í landinu sem leyfið gefur, en verða að útvega nýjan markað erlendis þar sem önnur lotterí eru fyrir. Þess vegna er nauðsynlegt, þegar svona stendur á, að bjóða betri kjör en annarsstaðar eru boðin. Ein athugasemd háttv. framsm. minni hlutans gladdi mig mjög. Hann fer svo vægt í sakirnar, að hann vill stytta einkaleyfistímann um ein 5 ár, og það til þess að eyðileggja ekki málið fyrir nefndinni. Mótstaða hans er því ekki sterkari en svo að hann sættir sig við, að málið fái framgang með þessari brt. Og það væri engin frágangssök að ganga að henni. Því að í sjálfu sér er þetta ákvæði ósköp þýðingarlítið, þar sem ráðherrann hefir heimild til að taka leyfið aftur, er lotteríið hefir verið rekið í 15 ár. Með því er fyrirbygt að lotteríið geti gert nokkurn skaða. Þá þótti honum undarlegt að það skuli fyrirboðið að selja hluti í Danmörku. En eg þekki ekki til að það sé leyfilegt að selja danska seðla hér. Eg held að það sé óleyfilegt, að minsta kosti er óleyfilegt, að hafa hér Kollektion. Reyndar verður það ekki fyrirbygt að hlutirnir gangi kaupum og sölum manna á meðal. Það er t. d. óleyfilegt að selja danska seðla í Svíþjóð, en þrátt fyrir það selst feikimikið af þeim þar. Það er nauðsynlegt að banna að selja hluti frá þessu lotteríi í Danmörku, eða sem mætti orða heppilegar, t. d. banna að bjóða þá opinberlega til sölu, vegna danskra laga sem áskilja Kolonial- og Klasse-lotteríinu einkarétt í landinu. Að öðrum kosti mundu þessi lög koma í bága við dönsk lög og gætu því ekki fengið staðfestingu.  (Bjarni Jónsson: Má ekki þegja um það)  . Nei, þetta nær að nokkru leyti til ríkisins sem Ísland er hluti af.  (Bjarni Jónsson: Er Ísland það?)  . Já, að minsta kosti eftir þeirra vitund. Annars held eg, að eg þurfi ekki að eyða fleiri orð. um að þessum mótbárum háttv. framsögum. minni hlutans, og býst við að háttv. framsögum. meiri hlutans (L. H. B.) taki hann til bæna.

Framsögum. meiri bl. (Lárus H. Bjarnason) Eg varð að fara út og hefi því ekki heyrt alt sem fram hefir farið. Þó heyrði eg að háttv.þm. Sfkj. (V. G.) tók ýmislegt fram, er eg hafði ætlað mér að segja. Eg býst því eigi við að geta svarað öllu, enda engin ástæða til að kveða niður aftur það sem einu sinni er kveðið í kútinn, þó að upp sé tuggið aftur og aftur. Það er ofboð erfitt að rökræða praktisk mál við háttv.þm. Dal. (B. J.) Ekki fyrir það að hann hafi ekki næga skynsemi, heldur af því að hann brúkar svo mikið hjartað en síður höfuðið, og þó er það einmitt höfuðið en ekki hjartað, sem á að ráða sannfæringu manna um praktisk mál. Lotterímálið er ekkert tilfinningamál, það er gersamlega laust við alla tilfinningu. Fyrir mér er það ekkert annað en praktiskt mál, stórt og örugt gróðafyrirtæki fyrir landssjóð. Hér má ekki selja nema 1.000 hluti á missiri, hvern á 150 franka. Íslendingar gefa því í lakasta falli út 150.000 franka eða 108.000 kr. á missiri, en vinna af því aftur 70% eða um 75.000 kr. og töpuðu landsmenn þá ekki nema 35.000 kr. En í móti þessu fengi landssjóður 138.000 franka á missiri eða 100.000 kr. og geti jafn yel fengið um 270.000 fr. eða um 194.000 kr. Það er því siður en svo, að þetta sé hættuleg „spekulation“. Þá er nafnið á þessari stofnun happdrætti.  (Bjarni Jónsson: Gott að það lærist)  . Eg held að háttv.þm. Dal. (B. J.) sé ekki sýnt um að mynda nýyrði. Hann nefnir eitthvert Hetverjaland í nefndarálitinu sínu. Tveir íslenzkufróðustu þingmenn deildarinnar hafa gefist upp við að skilja það. Annar gat þess þó loks til að það mundi eiga að tákna Hessen. Annað dæmi miður fallegs nýgervings h. þm Dal. er orðið hlutsölumaður fyrir Kollektör, því má ekki kalla slíkan mann hlutsala sbr. kjötsali. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði aftur, að vér gætum ekki sett lög um lotterí, sem giltu fyrir Danmörku. Háttv. þm. má þó muna það, að honum var fyrir nokkrum mínútum bent á það, að vér höfum sett lög um danskar stofnanir, eins og t. d. um málskotsfrest til hæstaréttar, ríkisráðið o. fl. Sami háttv.þm. sagði og, að óheppilegt væri, að leyfið væri bundið við nafn, það mundi geta valdið vandræðum, ef einhver leyfishafa félli frá. Hv. þm. Sfjk. (V. G.) hefir svarað þessu, en eg skal þó bæta því við, að eg hefi hugsað mér að skjóta því inn við 3. umr., að noti leyfishafar ekki leyfið innan tiltekins frests, þá sé ráðherra heimilt að veita leyfið öðrum. Háttv. þm. fór að segja sögu úr nefndinni. Söguburður þykir aldrei fallegur, en því ljótari, ef sagan er ekki rétt hermd. Eg vil bera það undir alla hv. nefndarmenn, hvort eg hermi ekki rétt frá, að þeir hafi verið spurðir af leyfisleitendum, er kvaddir voru á fund með nefndinni, hvort nefndarmenn vildu ekki leggja frekari spurningar fyrir þá. Hv. þm. Dal. (B. J.) svaraði því neitandi eins og aðrir nefndarmenn og kvaddi gesti vora með þökkum. Hann sagði, að það væri ósamræmi hjá mér að þykjast vilja afla landssjóði sem mestra tekna, en geta þó ekki gengið að því, að 10% renni í landssjóð. Eg vildi það feginn, en það yrði ekkert úr lotteríinu með því móti og því tek eg það sem hægt er að fá. Sami háttv.þm. sagði enn fremur, að öll önnur lönd legðu hærri skatt á þess konar stofnanir en hér væri farið fram á. Eg þori nú ekki að deila um það við viðskiftaráðunautinn, eg hefi ekki rannsakað það. En það væri ekkert undarlegt þótt svo væri, vegna þess að önnur lönd leggja sig sjálf fram sem markað, en það gerum vér ekki. Einnig er þess að gæta, að í öðrum löndum mun hvergi vera ákveðið neitt lágmark, sem slíkar stofnanir greiði til ríkissjóðanna. En hér er það ákveðið, og skiftir það miklu. Sami háttv.þm. var að tala um að eftirlitið mundi ekki verða nægilegt úti í Khöfn. Það lægi nær að telja fullmikið borið í eftirlitið, en að telja það of lítið, þar sem eftirlitsmennirnir eiga að verða 6 í Khöfn og allir útnefndir af ráðherra. En um það, að Danir séu í nefndinni og að ekki megi selja seðla í Danmörku eða nýlendum Dana, er það að segja, að lítil mundi von til að frv. yrði staðfest, ef svo væri eigi tilskilið. Dönum mundi ekki annars kostar þykja gætt, sem skyldi, hagsmuna beggja dönsku lotteríanna. Viðvíkjandi athugasemdum hæstv. ráðh. (H. H.) um frv., þá get eg þess, að þær munu athugaðar til 3. umr. Að svo mæltu leyfi eg mér að leggja það til, að hv. deild samþykki brtill. meiri hluta nefndarinnar og síðan frv. þannig breytt. Deildin vinnur landinu þarft verk með því, hlýfi landsmönnum með því móti við þungum álögum.

Bjarni Jónsson Eg veit varla, hvort betri er brúnn eða rauður, en held eg verði þó að byrja á hv. framsögum meiri hl. (L. H. B.). Hann sagði að erfitt væri að rökræða við mig. Hann er maður rökfimur, og sýna þessi orð hans því, að hann hefir illan málstað að verja. Hann sagði að hjá mér gætti mest tilfinninganna.. Það er illa til fundið í þetta sinn að bregða mönnum um bráðar tilfinningar í þessu máli, því að hér er um sóma landsins að tefla. Og er ilt að atyrða þá menn, sem ekki þykir landinu tækur sá fjárafli, er því er ósæmilegur. Hér er ekki á öðru að byggja en tilfinningunni í þessu sambandi. Eg hefi sýnt fram á það í nefndaráliti mínu, að mín tilfinning hér er í samræmi við skoðun þeirra manna, sem hæst og bezt standa siðferðislega. Sami hv.þm. átaldi mig fyrir málvillur og spurði, hvar Hetverjar væri. Honum hefði mátt vera kunnugt, að t í innhljóði í íslenzku svarar til ss í þýzku, og hefði hann átt að hugsa til þess er hann át, að eta er sama sem essen, og Hetverjar þá sama sem Hessenbyggjar. Hv. þm. mun vanur að beita fremur svipu en rökum, og hjá honum kennir nokkurrar leti, er hann nennir ekki að eyða útlendum slettum í máli voru. Hann bar mér það, að eg væri óheppinn í nýyrðum; eg skal ekki um það þrátta, en flestir, sem vit hafa á, segja öfugt. Sami háttv.þm. fór út í einokun í sambandi við þetta. Hér kennir ósamkvæmni hjá honum, er hann vill leyfa einokun í þessu en ekki í öðru. Mín skoðun hefir jafnan verið sú, að landið mætti sjálft annast verzlun í landinu ef nauðsyn krefði, en aldrei leigja verzlunina og þá ekki heldur leyfa mönnum að selja þessa vörutegund í landsins nafni. Hann fann enn að því, að eg væri að citera í stöðulögin.  (Valtýr Guðmundsson: Er það íslenzka að citera. (Lárus H. Bjarnason: Eg hefi ekki nefnt „stöðulögin“ á nafn)  . Þetta hefi eg eftir honum sjálfum og öðrum hans félögum. Eg tel mer ekki skylt að þýða ræður þeirra, og er þeirra að veita áheyrendum orðabætur. Hann vitnar í stöðulögin og er mér samdóma um það, að þau bindi oss ekki, heldur að eins Dani. Hann sagði, að eg hefði verið með sögur úr nefnd. Eg bið fyrirgefningar, ef mér hefir missagst. En.eg sagði satt, og situr ekki á honum að víta, þar sem hann sjálfur fór með sögur, þótt hann kunni ef til vill að segja, að óvandaðri sé eftirleikurinn.  (Lárus H. Bjarnason: Eg hafði leyfi til þess frá nefndinni og saga mín var að eins leiðrétting á sögu hv.þm.)  . Hv. þm. hefir ekki haft tækifæri til að tala um það við nefndina. Eg hefi ekki minst á það við leyfisbeiðendur þessa, hvort þeir vilji ganga að því að greiða 10 af hundraði, en mér er kunnugt um það, að ekki er minna á lagt í öðrum löndum. Ég hefi ekki sagt, að Ísland gæti ekki haft happdrætti annarsstaðar, en eg tel ekki sómasamlegt Íslendingum að hafa slíka stofnun annarsstaðar en í Reykjavík og að eftirlit sé hér. Allur heimur mundi lita svo á, að hér væri um nýlendustofnun að ræða og mundi mjög rýrna virðing vor í augum erlendra þjóða. Andans göfgi er ekki skiftandi fyrir aura gnægð. Hv. framsögnm (L. H. B.) þótti undarlegt, að eg vil setja „utan Íslands“ fyrir „utan ríkis“. „Utan ríkis“ þýðir ekki annað að réttum lögum en utan Íslands. Þá er eg hræddur um að bræðingsmenn mundu telja það þýða: „utan danska ríkisins“ og láta eigi ónotað það tækifæri til að játa land sitt undirlægju. Og fyrir því vil eg breyta. Þá vík eg að háskólakennara þeim úr Danmörku, sem hér situr. Það er sýnt, að honum er danskan munntömust; ugglaust 50 sinnum tók hann sér í munn skrípiyrðið lotterí. Hann sagði enn, að oss væri ekki vandaðra um að taka upp slíka stofnun en ýmsum löndum, sem eg nefndi í nefndaráliti mínu. En hann hefir ekki gætt þess, að eg tók líka fram, að merkustu menn og vitrustu á þessi efni eru einróma andvígir þessari stefnu. Stofnanir þessar eru víðast afargamlar og ekki unt að kveða þær niður. En hvað sem því líður, geta Íslendingar haft sína skoðun fyrir sig; þeim væri helzt ætlandi að sjá sóma sinn og ættu ekki stöðugt að hanga aftan í öðrum þjóðum. Hann lagði á móti því, að leyfið væri veitt án nafns, en þar hygg eg að réttast sé að treysta stjórninni til að sjá um að velja aðra jafngóða, þótt nöfn sé ekki nefnd. Sami háttv. þingm. lagði enn á móti því að sett væri 30 þús. vinningar af 50 þús. seðlum, og hélt að þetta ákvæði væri til skaða og drægi úr ginningunum; en svo er ekki, stóru ginningarnar standa fyrir því, og er það öfugt, því að með þessu verður fyrirtækið aðgengilegra. Hann brá mér um ósanngimi, og er það ómaklegt; mínar tillögur eru sanngjarnar og þær vægustu, sem vér getum lotið að Íslendingar. Þá mintust þeir á, að vér yrðum að gæta hagsmuna Dana. Hverju skifta oss þeir. Eg skil ekki annað en að þeir geti verndað sig sjálfir; oss ferst ekki að banna að selt sé hjá þeim, enda hafa þeir þegar sett lög um það sjálfir.

Eggert Pálsson Eg skal ekki vera eins langorður og hinir aðrir hv.þm., sem talað hafa. Mér virðist þetta mál vera svo ósköp einfalt, þótt það sé stórmál kallað. Spurningin er ekki önnur en sú, hvort þm. vilja stuðla að því, að tekjur landssjóðs séu auknar, án þess að íbúum landsins sé að nokkru íþyngt. Þegar nefndin hafði þetta mál með höndum, þá vakti það eitt fyrir henni, að reyna að það gæti gefið landssjóði sem mestar tekjur að unt væri. Og árangurinn af því er orðinn sá, að árgjaldið hefir verið hækkað úr 2% upp í 4%, án þess þó að lágmarki gjaldsins í landssjóð yrði breytt. Lengra varð leyfishöfum ekki þokað. Við höfðum þá til viðtals í nefndinni og á undirtektum þeirra skildum við, að þeir mundu hætta við alt saman, ef farið væri fram á hærra ársgjald en gert er nú í brtill. nefndarinnar. Við vildum því ekki halda málinu meir til streitu, einkum þar sem lágmarkið, 138 þúsund frankar, tvisvar á ári, átti að fá að halda sér. Hvað viðvíkur þeirri vansæmd sem hv. framsögum. minni hlutans (B. J.) er að tala um að við gerum okkur með því að samþykkja þetta frumv., þá get eg ekki séð að við þurfum að láta okkur annara um sóma okkar en önnur lönd - og okkur ferst það sannarlega ekki að setja okkur upp á háan hest, einkum nú á þessum tímum, þar sem við þurfum svo nauðsynlega á peningum að halda í landssjóðinn. Annars stóð eg ekki upp til að tala um frumvarpið sjálft, því að afstaða mín til þessa máls var fastráðin þegar áður en þessar löngu umræður hófust - og svo hygg eg að verið hafi um fleiri hv. þingm. Það var vegna ágreinings milli hv. þm, Dal. (B. J.) og hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) að eg tók til máls. Hv. þm. Dal. sagði í fyrstu ræðu sinni, að þeir menn, sem sótt hafa um einkaleyfið til stofnunar peningalotterís og kvaddir voru á fund nefndarinnar, hafi gengið af fundi áður en þeir lykju svörum sínum við spurningum þeim, er fyrir þá voru lagðar. Þetta er ekki rétt hermt. Það er öllum mönnum kunnugt, að þessir menn eru svo kurteisir, að enginn mun ætla þeim það, að rjúka burtu án þess að svara öllum spurningum nefndarmanna. Það hlýtur því að liggja í orðum hv. þingm. Dal., að hann hafi verið einhverju ofbeldi beittur, þannig að hann hafi ekki, sem minni hluti, fengið leyfi til þess að koma fram með allar þær fyrirspurnir, er honum lágu á hjarta. En því fór fjarri. Mennirnir spurðu einmitt áður en þeir fóru, hvort enginn nefndarmaður vildi koma með frekari fyrirspurnir. Þar lá á valdi hvers nefndarmanns sem var, að koma með sjálfstæðar spurningar. En þeir kváðu nei við. Þetta get eg, sem formaður nefndarinnar vottað. En hitt efast eg ekki um, að kannske hafi búið einhverjar athugasemdir í brjósti háttv. þingm. Dal. - en hann kom ekki fram með þær þá - enda sumar hverjar sennilega þess eðlis, að undarlegt hefði verið að leggja þær fyrir leyfisleitendur - svo sem t. d. hvort sóma landsins væri ekki misboðið með stofnun þessa lotterís. Að svo mæltu sé eg ekki ástæðu til að tala frekara um málið, enda er það þegar þaulrætt, og eg ætlaði mér aldrei annað en að leiðrétta þessa frásögn hv.þm. Dal. (B. J.).

Jón Ólafsson Herra forseti! Það eru aðallega tvö atriði í ræðu hv.þm. Dal. (B. J.), sem eg vildi minnast á. Í fyrsta lagi hafði hann eftir mér það, sem átti ,að vera aðalatriðið í ræðu minni, og - eg vil ekki segja rangfærði - en að minsta kosti misskildi hann það, sér hagkvæmlega. Hann sagði, að eg hefði haldið því fram, að þar sem lotterí væru bönnuð með lögum, tíðkuðust þau jafnt eftir sem áður. Þetta er rangt hermt. Eg sagði, að í þeim löndum sem lotterí væri bönnuð, tíðkuðust samt sem áður aðrir féglæfrar, vegna þess hvernig mannlegri náttúru er farið - og hversu ílöngunin í fjárgróða á skömmum tíma og með lítilli fyrirhöfn væri mönnum ríkt í brjóst blásin. En þar sem spilafýsninni er fullnægt á annan hátt, t. d. með því að leyfa lotterí með lögum, þar eru almenn fjárhættuspil og féglæfrar mikið ótíðari enda gefur það að skilja. Hv. þm. gaf það og í skyn, að það væri skoðun mín, að ekki ætti að samþykkja nein lög, sem hætt væri við að yrðu brotin. Hann heldur víst að ekki þurfi að segja annað en að eitthvað, sem er fordæmanlegt, sé bannað, og þá sé það þegar í stað upprætt. En þetta voru ekki mín orð. Eg sagði, að þegar brotið væri svo alment, að lögvaldið gæti ekkert við ráðið, yrðu lögin ekki annað en dauður bókstafur, þá væri þýðingarlaust að vera að banna. Ástríðum mannanna verður aldrei út rýmt með lögum. „Þótt náttúran sé lamin með lurk, leitar hún heim um síðir.“ Eg skal minnast á það t. d. að í rómversk kaþólskum sið, þá var öllum klerkum bannað að kvongast. En við þurfum ekki að fara lengra aftur í tímann en til Jóns biskups Arasonar, sem var margra barna faðir, til þess að sjá, að eðlilegri fullnægju mannlegrar náttúru verður ekki varnað með lögum. Það má lögbanna mönnum að kvongast, en þeim verður ekki varnað að geta börn - leynt eða ljóst. Í lútherskum sið eru flestir prestar einnar konu eiginmenn, því að þar er engin nauðung lögð á, en fremur hefir hitt þótt brenna við hjá kaþólsku-prestunum, að þeir væru ekki við eina fjölina feldir. Grísk-kaþólska kirkjan leyfir lægstu klerkastéttinni að kvongast og er það nokkuð skynsamlegra. Eg skal segja hv.þm. dálitla sögu, þessu máli mínu til stuðnings. Þegar eg var 24 ára gamall, kom eg einu sinni í Indíánabæ í Ameríku. Íbúar voru eitthvað á 3ja hundrað, og þar af voru að eins 3 menn hvítir - einn Bandaríkjamaður, einn Svíi og einn Rússi. Rússinn var prestur, en var í tölu heldri presta, og mátti því ekki kvongast. Eg hitti í þessum bæ einn Indiána að máli. Það voru mörg börn að leika sér þar á götunni í kring. „Eru þetta börnin yðar?“, sagði eg. „Onei! Það eru börnin prestsins okkar. Hann á öll börnin í bænum“. Enda sá eg þess ljósan vottinn, að minsta kosti fjöldi barnanna voru kynblendingar. Þarna er eitt dæmið enn, að lögin hepta ekki mannlegar ástríður. Þá mintist hv.þm. enn þá einu sinni á metramálið. Hann sagði, að ef nýyrðin hans væru notuð, þá mundi engum detta í hug önnur eins fjarstæða og það, að miða vog við metur. Ef orðið stika væri notað, þá sæju allir, að það væri lengdarmál og þyngd yrði ekki miðuð við það. Hitt kæmi af því, að menn skildu ekki orðið meter. En ef hv.þm. hugsar sig um, þá hlýtur hann að sjá, að þetta er engin fjarstæða. Það er einmitt alt mál miðað við metrið. Ekki að eins lengdin, heldur einnig rúmmál og þyngd. Flatarmál er miðað við fermetur og rúmmál við teningsmetur, en þyngd er aftur miðað við teningsmál eða ? tengingsmetur, því að 1/1000 teningsmeturs af vatni er 1 kílógramm, í einn líter. Hér yrði engin breyting á, þótt hann kallaði metrið stiku - það hangir alt svo nákvæmlega af lengdarmálinu sem frumeining þeirri, sem alt er miðað við.

Framsögum. minni hlutans (Bjarni Jónsson) Þar sem hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að eg hefði misskilið hann, þá er það ekki rétt. Þau orð, er hann hafði yfir, sagði eg ekki eftir honum, heldur frá mínu eigin brjósti. Og eg endurtek það ennþá einu sinni, að aðrir féglæfrar og fjárhættuspil tíðkast engu síður í þeim löndum, þar sem happdrætti er leyft. En það er rétt - hv. 2. þingm. S.-Múl. sagði þetta ekki - hann varaðist að nefna það, sem von var. Þá talaði hv. þingm. mikið um ástæður mannanna og sagði sögu um barneignir í Indíánabæ, sem eg ætla mér eigi að barna fyrir honum. Háttv. þm. hefir gaman af því að segja sögur, einkum af sjálfum sér - hann hefir sagt þær fleiri hér í deildinni, t. d. söguna um bola, sem var farið með á markað o. s. frv., en eg get bara ekki séð, hvað slíkt kemur við leyfisumsókn til þess að stofna happdrætti. Út af orðum hv.þm. um það, að rétt sé í lögunum að tala um að metrakerfið, sem hann svo nefnir, skuli notað að því er snertir rúmmál og þyngd, þá þarf eg ekki að vera langorður um það. Því að það er hverjum manni ljóst, að ekki er hægt að mæla þyngd með lengd. Og þótt ákveðið rúmmál af vatni sé lagt til grundvallar til þess að tákna þyngdina, þá er það vatnið, sem er aðalatriðið. Ef svo væri ekki, þá mætti eins setja gull eða blý í staðinn. Hv. þm. hefir því engan veginn bjargað sinni sök með þessu. Annars er það hvort-tveggja rangt að tala um metrakerfi og stikukerfi - heldur á að nefna það tugakerfi. Margföldun og deiling með 10 er það eina, sem er sameiginlegt fyrir táknin á lengd, rúmmáli og þyngd. Þá þarf eg að svara formanni nefndarinnar, hv. 2. þm. Rang. (E. P.) nokkrum orðum. Það var alls óþarft af honum að fara að halda langa ræðu út af því sem við hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) höfðum áður talað um í mesta bróðerni og komið okkur saman um.  (Lárus H. Bjarnason: Það var nauðsynlegt, því að hv.þm. Dal. hafði skýrt rangt frá)  . 1. þm. Rvk. (L. H. B.) hafði skýrt rétt frá einu atriði, nefnil. því, að eg hefði tekið kurteislega í hendina á leyflsleitendum. Hitt voru tómar missagnir hjá honum. Eg hefi aldrei brugðið mönnunum um, að þeir hafi ekki svarað spurningum þeim, sem fyrir þá voru lagðar. Eins og eg hefi áður tekið fram, þá met eg þessa menn, minsta kosti þá tvo, sem eg þekki, mikils, og það væri fjarri mér að fara að bregða þeim um ókurteisi. Hitt er annað mál, að annar en eg tók strax aðalforustuna og lagði fram spurningar, svo að aðrir komust ekki að - sízt þeir, sem ekki liggur hátt rómur. Eg get ekki verið sammála hv. 2. þm. Rang. (E. P.) um það, að hér beri ekki að tala um hvað sómasamlegt sé landinu. Eg hygg að fáar samkundur ættu að láta sér annara um sóma landsins en einmitt þessi. Það var að eins eitt atriði í ræðu hv.þm., sem rétt var, nefl. það, að umræðurnar mundu ekki snúa mikið hugum manna. Eg veit að hér er meiri hluti á þingi, sem ætlar að keyra þetta mál fram, og er ekki kominn hingað til að sannfærast. Það er ósköp algengt, en eg get ekki betur gert en látið þeim rök í té, sem ættu að geta sannfært þá. Að svo mæltu skal eg ekki fara frekari orðum um málið, að sinni.

Flutn.m. (Matthías Ólafsson); Herra forseti! Þegar eg bar fram þessa þingsál.till, vissi eg ekki að málið var komið á þann rekspöl, sem nú er orðið. Eg vissi þá eigi, að landsstjórnin hefir þegar gert ráðstafanir til að verk þetta verði framkvæmt, með því að senda landsverkfræðinginn vestur til að gera mælingar þær og athuganir, er tillagan fer fram á. Eg átti tal við hæstv. ráðh. (H. H.) um málið fyrir skömmu og var honum heldur ekki kunnugt um, að nokkuð hefði verið við málið fengist, enda þá nýtekinn við stjórn. Eg get því verið vel ánægður með þann rekspöl sem málið er komið á og leyfi mér því að taka þessa þingsál till. aftur.

Flutningsm. (Ólafur Briem) Þetta frumv. er borið fram hér á þingi fyrir tilstilli hreppsnefndarinnar á Sauðárkróki. Ástæðurnar fyrir því eru aðallega tvær: Í fyrsta lagi sú, að skortur getur orðið á vatni á þessum stöðvum, og auk þess hefir það komið fram, að það vatn, sem fengist hefir, hefir ekki ávalt reynst eins heilnæmt og skyldi. Það hafa orðið talsverð brögð að taugaveiki þar á staðnum, sem stundum hefir breiðst út um héraðið og hefir læknirinn mest kent það vondu og óheilnæmu vatni. Hann hefir því beitt sér mikið fyrir því, að bæjarbúar kæmu á hjá sér vatnsveitu og er verkið þegar langt komið. Það var byrjað á því í vor og nú þegar er búið að veita vatninu í öll aðalhúsin. Kostnaðurinn til vatnsveitunnar hefir verið áætlaður 14 þús. kr. og var tekið lán, sem svaraði þeirri upphæð í veðdeildinni, þó það, vegna affalla á bankavaxtabréfum, yrði ekki meir en rúml. 13 þús. kr. Sennilegt er, að vextir og afborganir geti orðið greiddir, sem sé 5 af þúsundi af virðingarverði allra húseigna í kauptúninu, sem alls nemur nálægt 200 þús. kr. með því gjaldi, sem hæst er ákveðið í 3. gr. frv. Frumvarpið er sniðið eftir frv. sem var borið fram á þinginu 1907 um vatnsveitu í Rvík. Annars hefir málið fengið svo rækilega meðferð í Ed., að eg býst við að það fái greiðan framgang hér og verði vísað til 2. umr.

Framsögumaður (Guðl. Guðmundsson) Jeg vil sem framsögumaður kjörbrjefanefndarinnar geta þess, að hún hefur haft kjörbrjef 1. þm. S.-Múl. (J. J.) til athugunar. - Þess skal og getið, að einn nefndarmaðurinn er sjúkur. - Það eru engir formgallar á því, og engin kæra hefur framkomið um kosninguna, og nefndin ræður því til, að kosningin sje samþykkt.

Forseti (Hannes Hafstein) Áður en gengið er til dagskrár, vil jeg leyfa mjer að biðja hið háttvirta alþingi að veita mjer lausn frá forsetastörfum. Síðan jeg var kosinn forseti, hefur konungur kvatt mig til að vera ráðherra, eins og háttv. þingi er kunnugt, og jeg tel þá stöðu mína ekki geta samrýmzt því, að jeg sje forseti.

Steingrímur Jónsson Jeg leyfi mjer hjer með að gera það að tillögu minni, að frv. þessu verði vísað til siglingalaganefndarinnar, svo að hún geti látið uppi álit sitt um það.