Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur, sem líklegt er að reyni á.

Borist hafa bréf þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra við fyrirspurn á þskj. 345, um netnjósnir bandarísku þjóðaröryggisstofnunarinnar, frá Andrési Inga Jónssyni; frá umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn á þskj. 328, um útflutning á úrgangi, frá Karli Gauta Hjaltasyni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra.

Herra forseti. Eftir þrjú ár í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknarflokks kynnir forsætisráðherra ný markmið í loftslagsmálum. Í stað þess að draga losun saman um 40%, sem hefur þótt metnaðarlítið, er nú stefnt að 55% samdrætti. Það vekur athygli að þetta er kynnt í Morgunblaðinu í morgun eftir að ríkisstjórnin hefur lagt fram sín síðustu fjárlög, sem eru til umræðu í þinginu í dag. Þetta er ekki svo langt frá markmiðum Samfylkingarinnar. Í ábyrgu leiðinni og þingmáli okkar um græna atvinnubyltingu, sem liggur nú fyrir þinginu, gerum við ráð fyrir 60% samdrætti og látum fylgja markvissar aðgerðir um hvernig eigi að efna það. Það sem vefst ögn fyrir mér núna er að það var ljóst þegar við vorum að vinna okkar mál að í þetta þarf fjármuni. Við áætluðum að kostnaðurinn við aðgerðirnar yrði um 20 milljarðar kr. strax á næsta ári þó að vissulega skili eitthvað sér til baka að hluta. Við upphaf 2. umr. fjárlaga í dag liggur hins vegar fyrir að þessi nýju áform hæstv. forsætisráðherra eru ófjármögnuð, einungis 0,1% aukning af landsframleiðslu til umhverfismála, við þekkjum það, og svo sannarlega er ekki gert ráð fyrir þessum nýju markmiðum í fjárlögum. Ég spyr því einfaldlega: Er ríkisstjórnin ekki heldur ósamstiga ef hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins er ekki tilbúinn til að fjármagna markmið hæstv. forsætisráðherra og formanns Vinstri grænna í fjárlögum? Kemur til greina, hæstv. fjármálaráðherra, að stjórnarflokkarnir greiði atkvæði einfaldlega með breytingartillögu Samfylkingarinnar við fjárlög, um aukin framlög til loftslagsmála, svo einhver raunverulegur möguleiki sé á að við getum efnt þetta? Eða er þetta einungis billegt kosningaloforð úr forsætisráðuneytinu?

Virðulegi forseti. Ég tel að þessi ríkisstjórn hafi sýnt mjög skýrlega vilja sinn í verki í þessum málaflokki. Ef við tökum til samanburðar fjármálaáætlun sem lá hér fyrir þinginu á árinu 2017 og var sú sem tekin var upp af núverandi ríkisstjórn, og skoðum hvað breyttist í umhverfismálum við samsetningu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr þá sjáum við muninn mjög skýrt. Ef horft er til ársins 2022 var í eldri fjármálaáætlun gert ráð fyrir því að við settum 16 milljarða til umhverfismála á árinu 2022. Því var strax breytt þannig að stefnt var að því að 20 milljarðar færu í það, m.a. til að ná meiri árangri í loftslagsmálum. Smám saman hefur sú fjárhæð verið að hækka á árinu 2022. Það er eftir rúmt ár sem árið 2022 gengur í garð. Núna stendur fjármálaáætlun, sem liggur fyrir þinginu, þannig að árið 2022 er það komið upp í 24,5 milljarða - 24,5 milljarða. Þannig að við erum að tala um í kringum 50% aukningu, og rúmlega það, í þennan málaflokk, 8,5 milljarða á ári. Það er viðbótin sem farið hefur í umhverfismál. Þessi ríkisstjórn uppfærði áætlanir sínar í sumar og kynnti það sérstaklega. Nú er verið að setja markið enn hærra fyrir árið 2030 hvað varðar loftslagsmarkmiðin og ég hefði haldið að menn myndu taka því fagnandi. Við eigum auðvitað eftir að útfæra það á hverju ári og mæla árangurinn á hverju ári, nákvæmlega hvernig við ætlum að komast á leiðarenda. Eitt af því sem við erum að gera er að gera einkageiranum betur kleift að koma með okkur í þessa vinnu með sérstöku frumvarpi um ívilnanir og skattalega hvata fyrir einkageirann til fjárfestinga í grænum lausnum. Það er sérstakt þingmál sem kemur hér. 

Herra forseti. Fjárlögin og fjármálaáætlunin hljóta náttúrlega að miða við þessa 40% losun og það á enn eftir að útskýra hvernig á að fjármagna þá viðbót, þótt styðji ég hana vissulega. Það er rétt að það hefur að vísu orðið talsverð aukning, 30 milljarða kr. aukning, í umhverfismálin en helmingurinn rennur til ofanflóðasjóðs. Það hefur orðið 80 millj. kr. aukning milli umræða hérna um fjárlögin en af því fara stórar upphæðir til minkabænda, þannig að hér fara ekki saman hljóð og mynd. Hæstv. fjármálaráðherra verður einfaldlega að svara mér: Hvernig ætlar hann að fjármagna þetta? Er hann að ávísa þessu yfir á næstu ríkisstjórn eða er þetta kannski vísbending um að hæstv. forsætisráðherra sé farin að undirbúa það að hún þurfi að leita sér að nýju stjórnarmynstri til þess að hún geti unnið með flokkum sem svo sannarlega styðja loftslagsmarkmið hennar? Hæstv. fjármálaráðherra verður einfaldlega að gera grein fyrir því hvernig 

Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég hef ekki lesið tillögur Samfylkingarinnar um þetta mál en ef ég heyrði rétt hjá hv. þingmanni þá sagði hann að þær kostuðu 30 milljarða. Mér finnst sú tala bara út í hött, ef það er rétt tekið eftir hjá mér að tillögurnar kosti 30 milljarða. Það var það sem kom fram í ræðu áðan.

20 milljarða.

Það kostar 20 milljarða, afsakið. Við teljum að þeim árangri sem að er stefnt með þessari nýju yfirlýsingu megi ná með því að færa milljarð sérstaklega í þessi verkefni. Ég er ekki alveg sannfærður um að í rúmlega 1.000 milljarða fjárlögum þurfi að bæta við 1 milljarði í þennan málaflokk til að árangrinum megi ná. Það sem við eigum að gera er að skoða hvort við getum forgangsraðað rúmlega 1.000 milljörðum þannig að þessi eini milljarður að meðaltali á ári á tíu árum fari til þessara verkefna. Það eru margar leiðir að því markmiði, eins og ég sagði áðan, m.a. að koma með ívilnanir fyrir einkageirann 

Virðulegi forseti. Þingflokkur Viðreisnar hefur lagt fram ótal tillögur, frumvörp og fyrirspurnir á umliðnum árum með það að markmiði að leysa flækjur innan heilbrigðiskerfisins, tryggja valfrelsi og að fókusinn verði settur á fólkið okkar, líðan og heilbrigði, hvorki kerfisflækjur né pólitískar kreddur, einfaldlega að þjónustan sé veitt óháð því hvort það sé ríkið eða sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólk sem veiti hana. Afstaða Vinstri grænna, með heilbrigðisráðherra í forsvari, liggur alveg fyrir. Þau vilja ekki að einkaframtakið sé nýtt og vilja frekar styrkja opinbera kerfið. Gott og vel. Þar hefur heilbrigðisráðherra staðið við stóru orðin og þrengt verulega að sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólki og sjálfstætt starfandi hjúkrunarheimilum. Upp á þetta hefur síðan Sjálfstæðisflokkurinn kvittað og má í raun segja að hann sé samsekur í sniðgöngu ríkisstjórnarinnar gagnvart sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólki. Við vitum það að hluti af viðspyrnu heilbrigðiskerfisins verður að vera með hjálp sjálfstætt starfandi aðila. Biðlistarnir hrannast upp og vandamálið stækkar bara og stækkar. Þetta hefur landlæknir líka ítrekað bent á. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvar er Sjálfstæðisflokkurinn staddur núna? Styður hann það að einkaframtakið sé núna betur nýtt innan heilbrigðiskerfisins til að tryggja valfrelsi, til að tryggja þjónustu? Eða ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að vera stikkfrí í þessum málum?

Virðulegi forseti. Mér finnst þessar tilraunir til þess að skilgreina stefnu Sjálfstæðisflokksins í einum málaflokknum á eftir öðrum vera hálfhallærislegar. Við höfum áratugasögu um að vilja virkja kosti einkaframtaksins í heilbrigðismálum. Það höfum við sýnt í verki, m.a. þegar við vorum síðast í heilbrigðisráðuneytinu. Þá tryggðum við að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins var endurfjármögnuð, leyfi ég mér að segja, með því að fé fylgir sjúklingum. Þannig losnaði um alls konar stíflur sem byggðu á því að fólk þurfti áður að vera skráð á einhverja tiltekna heilsugæslustöð og það varð til samkeppni, sem er nú að færast yfir á landsvísu. Hv. þingmaður fjallaði hérna um stefnu heilbrigðisráðherra. Ég ætla að koma aðeins til varnar fyrir heilbrigðisráðherra hvað það snertir að ráðherrann hefur lagt áherslu á að við þurfum að forgangsraða fjármunum til þess að leysa vandann inni á spítölunum sem snertir fólk sem á ekki þar lengur heima og hefur fengið úrlausn heilbrigðisvandamála sinna. Þetta er rétt hjá heilbrigðisráðherranum, það þarf að leita lausna til að gera þetta. Meðal annars þess vegna erum við núna að setja í 2. umr. fjárlaga fjármögnun á bak við 100 ný hjúkrunarrými svo að við hámörkum afkastagetu heilbrigðiskerfisins í heild, vegna þess að það er dálítið hættuleg hugsun að setja þetta allt upp í einhver síló og skoða ekki innbyrðissamspil einstakra þátta heilbrigðiskerfisins. En ég átta mig ekki alveg á því hvaðan menn fá hugmyndir um að Sjálfstæðisflokkurinn hafi eitthvað dregið úr áherslum sínum á að það beri að nýta kosti einkaframtaksins í heilbrigðiskerfinu.

Virðulegi forseti. Flóttinn mikli er hafinn. Aumari útúrsnúninga varðandi það hver stefna ríkisstjórnarinnar, og þar með talið Sjálfstæðisflokksins, hefur verið á síðastliðnum þremur árum hef ég ekki heyrt. Það er alveg með ólíkindum að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki horfast í augu við að það hefur beinlínis verið sniðganga gagnvart sjálfstætt starfandi heilbrigðisfólki. Biðlistavandinn verður ekki leystur með því að hrúga fólki inn í opinbera kerfið. Það er ekki nægilega stórt og ræður hreinlega ekki við verkið. Ég kalla eftir því að stjórnvöld opni augun fyrir raunveruleikanum því að pólitíska ábyrgðin liggur hjá þeim. Það á ekki að vera nein frétt fyrir hæstv. fjármálaráðherra að hann sé í ríkisstjórn. Við erum með biðlista eftir geðheilbrigðisúrræðum um land allt, með biðlista eftir liðskipta- og mjaðmaaðgerðum, biðlista eftir sérgreinaþjónustu, biðlista eftir sálfræðiþjónustu, biðlista eftir því að komast á biðlista. Finnst hæstv. fjármálaráðherra þetta vera boðlegt ástand? Ég veit að það er erfitt fyrir hann að svara þessu. Getur verið að hin eiginlega fyrirstaða, og ég velti því fyrir mér, sé ekki lengur í heilbrigðisráðuneytinu heldur allt eins í fjármálaráðuneytinu? Ég veit ekki hvort ég þarf að stafa það ofan í hæstv. fjármálaráðherra, en heilbrigðismál og velferðarmál eru líka hægri mál. Og það er þjóðhagslega hagkvæmt að gera betur, mun betur hér.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi málflutningur vera einn hrærigrautur þar sem öllu er blandað saman. Hér er farið með einhverja frasa sem maður áttar sig ekki á að feli í sér neina spurningu í þessum fyrirspurnatíma. 

Virðulegi forseti. Við tökum senn út fjárauka númer fjögur eða fimm, ég veit ekki hvað, ég býst við því að hann komi til umræðu í næstu viku. Þess vegna langar mig rosalega mikið að beina því til hæstv. fjármálaráðherra hvort það hafi verið eitthvað á borði hans og ríkisstjórnarinnar að koma til móts við þá örfáu einstaklinga, fátæka eldri borgara, sem hæstv. fjármálaráðherra hefur gjarnan tíundað hér og sagt að þetta sé nú ekki slíkur fjöldi að þurfi um að tala. En á sama tíma sjáum við náttúrlega tvöföldun í mælanlegri fátækt í kjölfarið á þessum hræðilega heimsfaraldri. Gleðifréttirnar eru þessar, og til hamingju með það, hæstv. ríkisstjórn og ráðherra, að 50.000 kr. verða greiddar fyrir jólin, eingreiðsla til öryrkja. Það er engin ástæða til að bíða eftir því, enda var sú fjárveiting þegar til staðar og löggjafinn, fjárveitingavaldið hafði þegar gefið grænt ljós á það. En nú spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Megum við eiga von á því að í næsta fjárauka verði hugsanlega tekið utan um þá fáu eldri borgara sem eru hér í sárri fátækt? Eru með berstrípaðar almannatryggingabætur. Eru að fá ríflega 240.000 kr. útborgað. Megum við eiga von á því að hæstv. ríkisstjórn og fjármálaráðherra taki þetta fólk í fangið líka og mismuni þeim ekki fyrir jólin?

Virðulegi forseti. Ég spyr mig aðeins að því hvað átt sé við þegar talað er um mismunun, mismunun fyrir jólin. Við erum hér með ýmiss konar stuðningskerfi. Eitt kerfið sem við þekkjum ágætlega og ræðum iðulega í þingsal er það sem sniðið er að þörfum öryrkja. Annað kerfi er það sem sniðið er að þörfum ellilífeyrisþega. Þau ganga ekki alveg eftir sömu lögmálum, þessi tvö kerfi, enda eru þau fyrir mjög ólíka hópa. Ef við myndum taka okkur tíma í að skoða þróun kaupmáttar ráðstöfunartekna þess hóps sem hér er sérstaklega beint sjónum að, þ.e. ellilífeyrisþegum, myndum við taka eftir því að kaupmáttur ráðstöfunartekna allra tekjutíunda ellilífeyrisþega hefur stóraukist á undanförnum árum. Reyndar er frá árinu 1991 ekki hægt að finna annað jafn öflugt tímabil í vexti kaupmáttar ráðstöfunartekna eins og síðastliðin fimm til sex ár. Þetta er mjög auðvelt að framkalla ef menn fara inn á vefinn tekjusagan.is, sem er frábær vefur til að fá fullt gagnsæi á þessa hluti. Af þessu erum við stolt. Við rekjum þetta m.a. til breytinganna sem gerðar voru á Alþingi árið 2016. En það kemur fleira til vegna þess að þessi hópur fær sömuleiðis auknar lífeyristekjur ár eftir ár og hefur notið góðs af almennum, umsömdum launahækkunum hér á landi undanfarin ár sem bætast við um hver áramót. Samverkandi þættir þessa hafa leitt til þess að kjörin fyrir allar tekjutíundir þessa hóps, þ.e. ellilífeyrisþega, hafa verið að batna ár frá ári og gera það enn á næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ekkert svar. Ég hafði aldrei á ævi minni ímyndað mér að hér gæti komið önnur eins romsa og að ein fyrirspurn gæti verið tekin svo úr samhengi. Hún var einföld, ég er að tala um lægstu tekjutíundirnar, hæstv. fjármálaráðherra. Ég er ekki að tala um þá eldri borgara sem hafa það gott. Ég er að tala um þá örfáu sem hæstv. fjármálaráðherra hefur sjálfur sagt að séu svo fáir að eins og ég hef getað lesið í það ætti ekki að vera vandamál að koma til móts við þá. Ég er ekki að tala um þá sem hafa nóg að bíta og brenna. Hæstv. fjármálaráðherra þykist ekki vita hvað mismunun er. Talandi um tvö kerfi, þá er ég að tala um tvo ólíka hópa sem eru samt sem áður að nýta sér sama kerfi, sem er almannatryggingakerfið, nema hvað að aldraðir hafa lægri framfærslu frá almannatryggingakerfinu því að þeir missa svokallaða aldurstengda örorkuuppbót um leið og þeir detta inn í það að verða eldri borgarar. Ég tel það mismunun. Hæstv. fjármálaráðherra má sjá það einhvern veginn öðruvísi. Ég spyr aftur: Er það eðlilegt og ætlar hæstv. fjármálaráðherra að taka utan um þann hóp? Skilur hann ekki hvað ég er að segja, er ég svona óskýrmælt?

Virðulegi forseti. Við höfum gert sérstakar úrbætur fyrir þennan hóp tiltölulega nýlega með breytingu sem félagsmálaráðherra kynnti fyrir þinginu. Það kom í kjölfarið á því að úttekt sem hópur sérfræðinga og hagsmunaaðila framkvæmdi sýndi að það væru einstaklingar í viðkvæmri stöðu í þessum hópi, einstæðingar sérstaklega, fólk með mjög lágar lífeyristekjur eða engar, og við gætum með sérstökum úrræðum lyft sérstaklega undir með þeim hópi. 

Herra forseti. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember síðastliðinn um ólögmæti uppgreiðslugjalds Íbúðalánasjóðs hefur vakið mikla athygli. Þúsundir einstaklinga búa nú við mikla réttaróvissu eftir áfrýjun dómsins til Landsréttar. Getur hæstv. ráðherra staðfest að áfrýjandi muni leita eftir flýtimeðferð málsins til að stytta tímann sem þessarar réttaróvissu gætir? Þeir sem hafa verið læstir í heljargreipum í láni Íbúðalánasjóðs fyrir tilstilli hins ofurháa uppgreiðslugjalds, sem nemur t.d. 16% af uppgreiðsluvirði lánsins sem dómsmálið snerist um, verða það áfram þangað til fullnaðarniðurstaða fæst fyrir dómstólum nema stjórnvöld ákveði að grípa til annarra aðgerða. Dómurinn sýnist vel ígrundaður og rökstuddur, dómurinn er fjölskipaður með tveimur sérfróðum meðdómurum og hefur að því leyti annað vægi en dómur eins héraðsdómara í máli frá 2014. Getur ráðherra tekið undir að yfirvofandi skaðabótamál vegna tjóns sökum innilokunar í lánum Íbúðalánasjóðs ef betri kjör buðust á markaði gefi tilefni til að íhuga sáttaleið í málinu, þó þannig að öll ólögmæt uppgreiðslugjöld yrðu endurgreidd undantekningarlaust? Herra forseti. Staðfesti Landsréttur dóm héraðsdóms, áformar ráðherra þá að komið verði til móts við þá sem völdu að greiða hærri vexti til að sleppa við uppgreiðsluþóknanir með hliðsjón af því að það val tók mið af þeirri fölsku forsendu að uppgreiðsluþóknun væri lögmæt? Til dæmis, hæstv. ráðherra, með því að endurgreiða þeim vaxtamismuninn svo að þeir verði jafnsettir öðrum með tilliti til jafnræðisreglu?

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að segja að þetta fyrirkomulag, þetta kerfi sem þarna var smíðað, hefur algerlega brugðist. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og nýjar upplýsingar sem hér koma fram. Ég hef nokkrar viðbótarspurningar til hæstv. ráðherra. Hvaða fyrningarfrestir eiga að dómi ráðherra við gagnvart höfuðstól, gagnvart vöxtum og gagnvart uppgreiðslugjaldi, fari svo að dómur héraðsdóms verði staðfestur? Ég leyfi mér að benda á í þessu sambandi að fyrningarfrestir laga taka til lögmætra krafna, ekki ólögmætra krafna. Getur ráðherra staðfest að með yfirlýsingu ráðuneytisins sé í raun viðurkennt að allir lántakendur sjóðsins geti leitað endurkröfu innan a.m.k. fjögurra ára frá 4. desember 2020, óháð því hvenær þeir greiddu lánið upp? Þá vil ég leita eftir afstöðu hæstv. ráðherra til þess að í stað eðlilegrar endurfjármögnunar og áhættustýringar hafi sjóðurinn kosið að velta fjárhagsvanda sínum yfir á herðar lántakenda með kröfu um að þeir greiddu hluta vaxta af uppgreiddum lánum áratugi fram í tímann, eins og kemur fram í dómnum. Er hæstv. ráðherra sáttur við þessa framgöngu sjóðsins? Mér heyrist reyndar svo ekki vera. Ég ítreka að lokum spurningu mína: Hvernig áformar ráðherra að koma til móts við þær þúsundir sem sitja uppi 

Virðulegi forseti. Ég vil taka það sérstaklega fram aftur að ég geri mér fulla grein fyrir því að það eru þúsundir heimila, þúsundir fjölskyldna, sem eiga gríðarlega mikla hagsmuni undir hér og það skiptir öllu fyrir okkur að fá niðurstöðu sem fyrst. Þess vegna munum við láta reyna á þann möguleika að fá Hæstarétt til að taka málið beint fyrir. Það kemur í ljós hvort það gengur eftir. Hér er velt upp ýmsum lagalegum álitamálum sem ég treysti mér ekki til að úttala mig um og dómstólar verða á endanum að taka á. En ég verð að segja varðandi hin lánin, þ.e. þau lán sem ekki voru með uppgreiðslugjaldi og voru með aðeins hærri vöxtum, að mér þætti það býsna langt gengið ef þeir sem völdu þá leið myndu fá að njóta vaxtakjaranna af lánunum sem ekki áttu að vera með uppgreiðsluheimild, eða a.m.k. með uppgreiðslugjaldi, vegna þess að það eina sem Íbúðalánasjóður var að reyna að gera var að fleyta áfram kjörum sínum til viðskiptamanna sinna og var með þá bakfjármögnun sem ýmist var uppgreiðanleg eða ekki fyrir sjóðinn. Það væri enn meiri skellur fyrir ríkissjóð að þurfa að deila lánakjörum sjóðsins á óuppgreiðanlegum lánum með þeim sem vildu hafa uppgreiðsluheimild hvenær sem er.

Forseti. Þrjár laufléttar spurningar fyrir ráðherra launamála ríkisins. Í vinnslu við fjármálaáætlun og fjárlög þetta árið hefur margt áhugavert komið fram og margt af því hefur verið um launamál. Til að byrja með var það vegna hallareksturs Landspítala – háskólasjúkrahúss. Um það hef ég spurt hæstv. ráðherra áður og hann segir að ráðuneytið hafi reiknað launahækkanir samkvæmt kjarasamningum lækna rétt, en launabókhald Landspítala – háskólasjúkrahúss sýnir samt hækkun umfram þá útreikninga. Maður stendur eftir og spyr: Bíddu, hvað er þá rétt í raun og veru, útreikningarnir eða rauntalan sem greidd er í laun þegar allt kemur til alls? Næsta spurning varðar líka laun og er mjög einföld: Af hverju fá almannatryggingar ekki lífskjarasamninga; lífeyrir öryrkja eða aldraðra og atvinnulausra? Af hverju eru launahækkanir samkvæmt lífskjarasamningum ekki inni í fjárlögum? Síðast spyr ég um atriði sem ég hef spurt ráðuneytið nokkrum sinnum um á fundum fjárlaganefndar: Um mitt ár var launahækkunum þingmanna og ráðherra frestað til áramóta. Ég hef verið að spyrja hversu mikið laun ráðherra og þingmanna hækki um áramótin. Fyrst svaraði ráðuneytið: Við erum ekki með það núna. Við svörum því eftir fundinn. Svo leið helgi, rétt áður en umræðan kláraðist, og ekkert svar. Ýtt var á eftir því þegar fulltrúar ráðuneytisins komu á fund okkar en þeir sögðust ekki heldur vera með svörin þá og ætluðu að svara strax eftir fundinn. Nú er kominn fimmtudagur og engin svör hafa komið enn. Af hverju svarar ráðuneytið ekki spurningum fjárlaganefndar?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi launamálin og hallarekstur stofnana - í þessu tilviki er talað um Landspítalann sérstaklega - þá gerum við ráð fyrir því við fjárlagagerðina að allar umsamdar launahækkanir séu fjármagnaðar, tryggðar öllum ríkisaðilum í fjárlögum. Einstaka ríkisaðilar gera síðan sérsamninga, hver fyrir sig. Inni á stofnunum getur þannig komið til þess, alveg óháð kjarasamningum eða niðurstöðu þeirra, að það verði launaskrið, að menn telji ástæðu til þess að halda í einstaka heilbrigðisstarfsmenn o.s.frv. Á þeirri þróun verða stofnanirnar sjálfar að bera ábyrgð. Þær geta ekki óskað eftir því að fá tillögur frá fjármálaráðuneytinu til að bæta það upp sérstaklega vegna þess að það þyrfti væntanlega yfir alla að ganga, ekki satt? Varðandi almannatryggingar og spurninguna hvers vegna ekki sé nákvæmlega sama viðmið í almannatryggingum og á við um launahækkanir lífskjarasamninga, þá vænti ég þess að hér sé verið að vísa til þess að í lífskjarasamningunum var áhersla á sérstaka hækkun lægstu launa. Í almannatryggingum erum við sérstaklega að styðja við þá sem eru með lága framfærslu. Aðalsvarið við þessari spurningu liggur í því að almannatryggingakerfið er bótakerfi. Það er ekki launakerfi ríkisins. Bætur eru ekki laun samkvæmt lögum. Viðmiðið um hækkun frá einu ári til annars eru almennar umsamdar kjarahækkanir á vinnumarkaði, 69. gr. laganna sem við ræðum svo oft og iðulega hér. Vilji menn breyta þessu þannig að þessar tilteknu bætur eigi að breytast í takt við breytingu lægstu launa í landinu þarf það að standa í lögum. Við erum bara að fylgja lögum um þetta efni.

Virðulegi forseti. Lífskjarasamningarnir voru sérstakir samningar, eins og ríkisstjórnin hefur oft talað um sjálf. Það þarf því sérstaka ákvörðun til að fara í rauninni ekki eftir þeim í endurmati á virði þeirra fyrir næsta ár í fjárlögum, heldur fara bara eftir lögunum. Það var tekin sérstök ákvörðun um að hækka lægstu launin um ákveðna krónutölu og það er sérstök ákvörðun að gera það ekki sem hliðstæðu þegar taka á mið af almennum launahækkunum. Það er áhugavert. En ég vildi ítreka síðustu spurningu mína varðandi laun þingmanna og ráðherra um áramótin: Hversu mikið hækka þau og af hverju svarar ráðuneytið ekki spurningum fjárlaganefndar?

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir skrifað í lög hvernig laun eiga að breytast fyrir þingmenn núna um áramótin. Viðmiðunartalan er þar útfærð og hún er ákveðin í lögum en við þurfum að sækja hana til Hagstofunnar. Mér er fyrirmunað að skilja hvers vegna ekki er hægt að framkalla hana. Ég kann ekki að segja frá því af hverju það hefur dregist að svara þessu. Ég hefði meira að segja haldið að vegna þess að þetta er hækkun sem átti að koma til framkvæmda í sumar þá sé viðmiðunartalan í raun og veru fyrir árið 2019 og þetta hafi legið fyrir meira eða minna allt þetta ár.

Fer þá fram 2. umr. fjárlaga. Samkomulag er um ræðutímann á þann hátt að framsögumenn og talsmenn flokka fá tvöfaldan ræðutíma í fyrstu umferð og auk þess verður réttur til andsvara rýmkaður, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við framsögu meiri hluta fjárlaganefndar. Þau andsvör verða tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í síðari umferð. Að öðru leyti en þessu gildir hefðbundinn ræðutími 2. umr. um frumvörp og hefðbundinn andsvararéttur.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2021. Í 14. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, segir að ráðherra skuli leggja fram á Alþingi frumvarp til fjárlaga fyrir næsta almanaksár á fyrsta fundi haustþings, sem var sett þann 1. október. Í fjárlagafrumvarpi er leitað heimilda til útgjalda eftir málefnasviðum og málaflokkum og til hvers konar skuldbindinga A-hluta ríkissjóðs. Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fengið ítarlega kynningu á því hjá fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins auk þess sem fulltrúar allra annarra ráðuneyta komu á fund nefndarinnar og gerðu grein fyrir málefnasviðum og málaflokkum sem undir þau heyra. Auk þess komu fjölmargir umsagnaraðilar á fund nefndarinnar og eru þeir taldir upp fremst í nefndaráliti meiri hlutans. Allir fundir nefndarinnar voru fjarfundir. Ef við miðum við árið í fyrra, 2019, þegar við afgreiddum fjárlög 27. nóvember, má segja að fjárlagavinnan hafi tafist þetta árið. Ýmislegt má draga fram og flestum er það kunnugt. Við byrjuðum seinna þar sem óhjákvæmilegt var að endurskoða fjármálastefnu í samræmi við lög um opinber fjármál. Af því leiðir að nefndin hefur fjallað um fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp samhliða. Auk þess að afgreiða frumvarp um að framlengja tímabil til að aftengja fjármálareglu 7. gr. laga um opinber fjármál í þrjú ár til viðbótar þar sem lögin heimila og frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings þá er fimmta fjáraukalagafrumvarp ársins til umfjöllunar í nefndinni. Þess utan hefur auðvitað verið mikill erill, bæði í ráðuneytum og á þingi, við undirbúning, vinnu við og afgreiðslu mótvægisaðgerða. Ég vildi draga þetta aðeins saman, virðulegi forseti, og um leið þakka hv. fjárlaganefnd fyrir þolinmæði og þrautseigju og umburðarlyndi fyrir til að mynda laugardagsfundum. Ég hygg að vinna fjárlaganefndar á þessu ári hafi verið mjög sérstök eins og hjá fjöldamörgum öðrum aðilum sem eru að upplifa þessa furðulegu tíma. Fjárlagavinnan hefur markast mjög af því ástandi sem við erum að kljást við vegna heimsfaraldursins. Það endurspeglast í þeim breytingum sem við leggjum til á milli umræðna. Þær eru óvenju umfangsmiklar, bæði í fjölda og í fjárhæðum. Í sérstökum skjölum gerir meiri hlutinn breytingartillögur við sundurliðun 1, sem er að finna á bls. 20 í frumvarpinu, þ.e. tekjuáætlun frumvarpsins. Nettóbreytingin þar er 162 millj. kr. til lækkunar. Af þeirri tölu má sjá að þetta eru óverulegar breytingar í öllu samhengi, sérstaklega miðað við þær breytingar sem hér eru lagðar til á útgjöldum. Þrátt fyrir lækkun tryggingagjalds um 4 milljarða kr., sem er tímabundin lækkun gjaldsins og er meðal aðgerða til að byggja upp stöðugleika vegna lífskjarasamninga, er tekjuskattur einstaklinga að hækka en tekjuskattur lögaðila að lækka. Við erum því að horfa svolítið á innbyrðis breytingar. Sérstakur fjársýsluskattur lækkar og fjármagnstekjur lækka, tekjur af virðisaukaskatti lækka og samtals er gert ráð fyrir að skatttekjur og tryggingagjöld lækki um 3,2 milljarða kr. Á móti vegur að gert er ráð fyrir að aðrar tekjur ríkissjóðs hækki um 3 milljarða, aðallega vegna hækkunar veiðigjalds vegna fiskveiða og fiskeldis, um 2,8 milljarða kr., úr 5 milljörðum í 7,8 milljarða kr. Þá er áætlað að heildartekjur ríkissjóðs á næsta ári verði 765.618,2 millj. kr. eða 25% af vergri landsframleiðslu. Þá gerir meiri hlutinn breytingartillögur við sundurliðun 2, þ.e. fjárheimildir málefnasviða eftir málaflokkum, sem er að finna í frumvarpinu á bls. 26. Samtals nema þessar tillögur í fjárhæðum 55,728 milljörðum kr. til hækkunar gjalda eða 33,6% af vergri landsframleiðslu. Borið saman við breytingar á gjaldaramma milli umræðna á milli ára er um verulegar breytingar að ræða. Árið 2018 voru breytingar frá frumvarpi til fjárlaga 1,1 milljarður, 800 milljónir 2019 og svo var um að ræða lækkun um 1,4 milljarðar 2020. Nú nema breytingartillögur fjárheimilda samtals 55,728 milljörðum króna. Þetta er ótrúlegur munur á breytingum ef við berum saman við undangengin ár. Heildargjöldin verða þá, þ.e. frumgjöldin, 1.030.860,6 millj. kr. eða 33,6% af vergri landsframleiðslu. Vaxtajöfnuður er neikvæður um tæpa 55 milljarða eða 1,8% af vergri landsframleiðslu. Heildarafkoman verður neikvæð um tæpa 320 milljarða. Það rúmast innan þess óvissusvigrúms sem fjármálastefnan leyfir. Hallinn samkvæmt þessu verður um 10,4% af vergri landsframleiðslu. Í töflu á bls. 2 í nefndaráliti má síðan glöggva sig betur á þessum tölum og þar eru settar fram breytingar á 1. gr. frumvarpsins þar sem gjöld og tekjur eru sundurliðuð samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli. Í nefndaráliti meiri hlutans fjöllum við um verklag nefndarinnar og rekjum vinnu hennar frá því að Alþingi afgreiddi þingsályktun um að endurskoða fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Það er mikilvægt að halda til haga tímalínunni í þessu þar sem fylgt er forskrift laga um opinber fjármál. Sökum heimsfaraldurs kórónuveiru voru allar meginforsendur stefnunnar brostnar. Því samþykkti Alþingi að fresta skyldi framlagningu fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025 og það fram á fyrsta samkomudag reglulegs Alþingis að hausti. Því hefur nefndin haft bæði málin samhliða til umfjöllunar. Þetta er auðvitað ekki alveg í samræmi við hringrásarferli stefnumörkunar í uppleggi laga um opinber fjármál en efnahagsleg óvissa kom í veg fyrir að hægt væri að leggja fram raunhæfar áætlanir fyrir þingið og því samþykkti þingið sérstaklega í júní síðastliðnum þetta tímafrávik. En ég vil árétta það að fjármálaráð hefur lagt áherslu á í sínu áliti um endurskoðun stefnu að mikilvægt sé að komast sem fyrst í þann farveg að nýju sem við köllum hringrásarferli stefnumörkunar. Í stefnunni var miðað við að halli á rekstri A-hluta ríkissjóðs gæti numið 9% af vergri landsframleiðslu árið 2021 og halli sveitarfélaganna um 1%, auk þess sem samþykkt var sérstakt óvissusvigrúm sem nemur 3% af vergri landsframleiðslu. Óvissusvigrúmið gefur þá um 90 milljarða kr. sem hugsanlegt frávik frá grunnáætlun opinberra fjármála. Með þeim tillögum til aukningar útgjalda sem gerðar eru í breytingartillögum með áliti þessu er ljóst að hallinn verður meiri og gengur inn á u.þ.b. helming óvissusvigrúms. Auk umsagna um frumvarpið sjálft bárust nefndinni ýmis erindi og óskir sem fólu í sér beiðni um stuðning, hreinar fjárbeiðnir eða viðbótarframlög. Nefndin fylgdi því verklagi að áframsenda slíkar beiðnir til ráðherra málaflokksins. Það er í samræmi við ábyrgð ráðherra, sem fram kemur helst í 20. og 21. gr. laga um opinber fjármál, á þeim málefnasviðum og málaflokkum sem undir hann heyra. Þá hefur nefndin í ríkari mæli en áður kallað eftir skýringum og rökstuðningi ráðuneyta vegna einstakra mála sem fram komu í umsögnum og á fundum með umsagnaraðilum. Tíðkast hefur að senda skriflegar fyrirspurnir og beiðnir um minnisblöð og hefur sá háttur verið hafður á eins og áður. Nefndin sendi spurningalista til allra ráðuneyta þar sem kallað var eftir frekari upplýsingum, gögnum og rökstuðningi. Sameiginlegar spurningar til allra ráðuneyta sneru að því hvernig markmið og mælikvarðar nýtast til að forgangsraða verkefnum viðkomandi ráðuneytis. Það má lesa það saman við 20. gr. laga um opinber fjármál. Þessar spurningar sneru að því hvernig markmið og mælikvarðar nýtast til að forgangsraða verkefnum viðkomandi ráðuneytis, að sundurliðun á aðhaldskröfu fjárlaga, að þróun verkefnis um endurmat útgjalda, að fjölda starfa sem tengjast fjárfestingarátaki stjórnvalda og að tengslum velsældarmarkmiða við stefnumörkun málefnasviða. Svör ráðuneyta benda til þess að töluvert hafi áunnist við að tengja saman markmið, árangur og fjárveitingar á undanförnum árum. Stöðugt er unnið að því að tengja betur saman markmið og útgjöld einstakra málefnasviða í þeim tilgangi að hafa gleggri sýn á tilurð útgjalda og útgjaldaþróunina og til að hafa mælistiku á þann árangur sem stefnt er að. Verkefnið um endurmat útgjalda er í mótun en aðferðafræðin að baki því endurmati gengur út á kerfisbundna greiningu fjárveitinga með það að markmiði að gera kleift að forgangsraða takmörkuðum fjármunum, en jafnframt að vinna skipulega að hagræðingu og bættri þjónustu. Þessi nálgun er í samræmi við áherslur alþjóðastofnana. Meiri hlutinn telur að skoða eigi hvort endurmat útgjalda eigi ekki að ná yfir allt sviðið og hætta alfarið með almennar aðhaldskröfur. Þess í stað verði jöfnum höndum, miðað við mælikvarða, lagt mat á útgjöld málefnasviða og náð fram hagræðingu með þeim hætti. Það sem gæti fallið undir aðhald í rekstri beindist að einstökum stofnunum, og markmið um slíkt aðhald kæmi frá stofnununum sjálfum í samráði við ráðherra málaflokksins. Nánar er fjallað um þessa aðferðafræði í fjármálaáætlun og velsældaráherslurnar sem lagðar eru til grundvallar. Ég geri ráð fyrir því, virðulegur forseti, að í síðari umræðu um fjármálaáætlun verði fjallað nánar um þessa þætti. Meiri hlutinn dregur fram að mikilvægt sé að tengsl fjárveitinga og umfangs þurfi að vera skýrari sem þýðir með öðrum orðum að breyturnar verð og magn stýri för. Að því leyti þurfum við að styrkja upplýsingakerfin og bæta stjórnendaupplýsingar þannig að handhægt sé að draga fram lykilupplýsingar á bak við tölurnar og að markmið og mælikvarðar kalli það fram. Samhliða þessari aðferðafræði þurfi að leggja svolítið mikla vinnu í það að bæta kerfin, eins og á við í svo mörgu öðru. Heildarstefna og markmið eins og við lesum í þessu hringrásarferli stefnumörkunar, þar sem ríkisstjórn leggur fram sína stefnu og í kjölfarið áætlun og á því byggja fjárlög, eru ávallt skýr og vel fjallað um í greinargerð frumvarpsins. Það má segja, virðulegi forseti, að þar birtist m.a. þær umbætur sem rammi laga um opinber fjármál hefur leitt af sér. Við upphaf kjörtímabilsins var sterk staða ríkissjóðs nýtt til þess að halda áfram að lækka skuldir hans auk þess sem svigrúm var nýtt til þess að setja aukna fjármuni í uppbyggingu heilbrigðis- og velferðarmála, menntamála og samgöngumála. Þá var fylgt eftir metnaðarfullum markmiðum í umhverfis- og loftslagsmálum og framlag lagt fram til að lenda kjarasamningum með endurskoðun skattkerfa og lækkun skatta. Má þannig segja að hagvaxtarskeið undanfarinna ára hafi verið nýtt til þess að styrkja þjónustu og efla meginkerfin og framlög þannig aukin til flestra málefnasviða allt kjörtímabilið. Ég vil vekja athygli þeirra sem hafa nefndarálit meiri hluta undir höndum á töflu þar sem dregin er saman útgjaldaþróunin á öllum málefnasviðum á kjörtímabilinu, frá 2017–2021, þ.e. að meðtöldum þeim fjárlögum sem við erum að fjalla um. Það er býsna athyglisverð framsetning vegna þess að það er raungildisaukning á nánast öllum 35 málefnasviðum og það veruleg, enda lagði hæstv. ríkisstjórn upp með það að bæta upp innviðaskuldina, sem við nefnum oft því nafni, sem við höfum safnað undangengin misseri. Það speglast svo sannarlega í þessum tölum. Allar meginforsendur fjármálastefnu brustu á vormánuðum eins og við þekkjum. Í nýrri stefnu er lögð ofuráhersla á að mæta þeirri niðursveiflu, snögga skelli og djúpu kreppu sem fylgdi. Fjárlagafrumvarpið 2021 markast mjög af viðbrögðum stjórnvalda við áhrifum kreppunnar og þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir nú og tímabundið. Markmið stjórnvalda er að beita ríkisfjármálunum af fullum þunga til þess að vinna bug á þeim erfiðu aðstæðum sem þjóðin stendur andspænis. Áhrifin koma skýrt fram á bæði tekju- og gjaldahlið. Markmið ríkisfjármálastefnunnar eins og þau birtast í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2021 eru af þrennum toga. Í fyrsta lagi að grípa til kröftugra mótvægisaðgerða til að vega upp á móti efnahagslegum áhrifum sóttvarnaaðgerða. Það má segja að þegar við skoðum breytingartillögurnar upp á 55 milljarða sem eru lagðar fram á milli umræðna, þá eru þær mestmegnis Covid-tengdar aðgerðir. Í öðru lagi að leyfa svokölluðum sjálfvirkum sveiflujöfnurum að virka til fulls til mótvægis við niðursveiflu í hagkerfinu. Það gerist sjálfkrafa með auknum útgjöldum, til að mynda vegna atvinnuleysisbóta og í formi minni skatttekna. Í þriðja lagi hefur ekki verið dregið úr opinberri þjónustu þrátt fyrir tekjutap ríkissjóðs. Þvert á móti hefur stuðningur aukinn til mótvægis. Allar þessar aðgerðir stjórnvalda, virðulegi forseti, miða að því, og má kalla það leiðarljós við þessar tímabundnu krísuaðstæður, að lágmarka áhrif faraldursins á efnahag fyrirtækja og heimila. Þetta birtist glögglega í frumvarpinu sjálfu þegar við berum saman útgjöldin í því við fjárlög liðins árs. Þar horfum við á 118 milljarða aukningu eða 115% aukningu. Þessi aukning hefur á tímabili laga um opinber fjármál, ef við skoðum það tímabil - önnur tímabil eru illa samanburðarhæf nema með mjög mikilli aðlögunarvinnu og talnafimleikum og við höfum tekið upp staðlana IPSAS og GFS - fyrir árin 2018, 2019 og 2020 verið í kringum 55 milljarðar. Þannig að við erum að tvöfalda þá fjárhæð og 15% betur. Það er mjög glöggt hver fyrirheitin eru; að koma okkur út úr þessum aðstæðum. Við erum alla jafna að skoða IPSAS-grunninn, þ.e. rekstrargrunn sem við þekkjum úr hefðbundnu bókhaldi, og þá er fjárhæðin eins og við lesum hana í fjárlagafrumvarpinu, ekki þó í 1. gr., 124,5 milljarðar kr. Hér erum við að bera saman tímabil óvenju mikillar útgjaldaaukningar á rammafjárlögum á milli ára eins og taflan sýnir, sem ég vísaði í áðan. Það er óvenju mikil útgjaldaaukning á þessu tímabili öllu á flestum málefnasviðum. Þannig að tölurnar eru að segja okkur að við erum í mikilli krísu og við erum að bregðast við með mjög öflugum hætti. Það er erfitt að færa rök gegn því. Það má skýrt sjá þegar við skoðum útgjaldaþróunina í töflunni sem meiri hlutinn setur fram í áliti sínu. Meiri hlutinn gerir þessum breytingum skil í nefndaráliti, þ.e. hvernig útgjaldarammar breytast eftir tilefnum. Einfalda myndin væri að segja að útgjöld hækki óhjákvæmilega vegna launa, verðlags, gengis og hagrænna og kerfislægra þátta Það eru um 40 milljarðar. Nú er ég að horfa á þessa 124 milljarða og breytinguna milli ára, frá því sem alla jafna er á bilinu 50–60 milljarðar en er nú 124 milljarðar. Auk þess eru útgjöld tengd ákvörðunum stjórnvalda sem þegar lágu fyrir og óháð Covid um 20 milljarðar. Þá erum við að horfa á þessa hefðbundnu tölu, milli 50 og 60 milljarða, frá fjárlögum til frumvarps. Þetta eru dæmi eins og bygging nýs Landspítala, það er ákvörðun sem þegar var búið að taka, lenging fæðingarorlofs, ný hjúkrunarheimili, aukin framlög í ofanflóðasjóð, niðurgreiðsla flugfargjalda innan lands, nýtt hafrannsóknaskip, jöfnun dreifikostnaðar raforku, farsæld í þágu barna og ég gæti nefnt fleira. En meiri hluti 180 milljarða útgjalda með breytingartillögum er vegna Covid, u.þ.b. 120 milljarðar. Skiljanlega er heimsfaraldur ráðandi í þessum fjárlögum en það er mikilvægt að missa ekki sjónar á því hvar við erum og hvert við stefnum með ríkisfjármálin vegna þess að við erum að horfa á tímabundið ástand. Covid gengur yfir og það er mikilvægt að útgjöldin séu sem mest tímabundin og til mótvægis við faraldurinn og til þess fallin að spyrna okkur af stað að nýju. Meiri hlutinn setur því útgjaldaþróunin fram í töflu, eins og ég vísaði til áðan, rammasett útgjöld á kjörtímabilinu 2017–2021. Sú tafla er á föstu verðlagi ársins 2021. Þessa töflu er að finna á bls. 8 í nefndaráliti meiri hlutans. Í upphafi kjörtímabilsins var mörkuð sú stefna að efla verulega velferðarkerfið, bæta mjög í innviðafjárfestingar og endurskoða skattkerfið auk þess sem sett voru metnaðarfull markmið í umhverfismálum. Í samræmi við þetta hafa framlög til langflestra málefnasviða aukist jafnt og þétt í takt við aukið svigrúm til útgjaldavaxtar. Þannig má segja að ávöxtun langs hagvaxtarskeiðs hafi markvisst verið varið til að lækka skuldir, styrkja opinbera þjónustu, þétta félagslegt stuðningsnet og lækka skatta. Við sjáum það nú, virðulegur forseti, hversu mikilvægt það var að leggja áherslu á að lækka skuldir ríkissjóðs, þrátt fyrir útgjaldaþróunina, ellegar værum við ekki í færum til að koma jafn kröftuglega á móti hagsveiflunni og raun ber vitni. Heildarhækkunin er mikil að raungildi eða 26,5%. Við erum að tala um tæpa 200 milljarða, þ.e. 20% af heildarumfanginu. Þetta eru rammasett útgjöld, ég ítreka það. Það þýðir að vaxtagjöld, lífeyrisskuldbindingar, varasjóður er ekki inni í þessu. En það skiptir auðvitað mestu máli í hvað er verið að setja þessa aukningu. Það má sjá skýrt. Í heilbrigðismálum erum við búin að bæta varanlega inn í kerfið 25 milljörðum, í samgöngu- og fjarskiptamál 23 milljörðum. Svo er örorka og málefni fatlaðs fólks 20 milljarðar, 16 milljarðar í fjölskyldumál, 14 milljarðar í málefni aldraðra, 11 milljarða raunhækkun í nýsköpun og rannsóknum og þróun. Það er 74% raungildisaukning. Þá fara rúmir 10 milljarðar varanlega til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Í fjárhæðum talið kemur mesta hækkunin fram hjá veigamiklum sviðum heilbrigðis- og félagsmála, sem fyrir eru mjög há í fjárhæðum talið. Mest eru það 25 milljarðarnir sem fara í sjúkrahúsþjónustuna, því næst 23 milljarðar til samgöngu- og fjarskiptamála, 19,5 milljarðar vegna örorku og málefna fatlaðs fólks, 15,5 milljarðar vegna fjölskyldumála, 13,9 milljarðar vegna málefna aldraðra og 10,2 milljarðar vegna heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Það er 11 milljarða raunhækkun á málefnasviði nýsköpunar og rannsókna. Þetta er athyglisverð aukning. Hlutfallsleg aukning til samgönguinnviða er 49% raungildisaukning. Til umhverfis- og loftslagsmála er um að ræða 40,8% raungildisaukningu. Þetta er hvort heldur sem er í fjárhæðum eða hlutföllum gríðarlegu aukning. Ég held, ef það mætti gagnrýna eitthvað, að við höfum farið á ystu nöf í að auka útgjöld á liðnum árum. Það verður hins vegar að segjast á móti að það þurfti víða að bæta í. Það er erfitt á sama tíma að segja að við hefðum ekki þurft að taka til hendinni við uppbyggingu og viðhald samgangna eða setja meira í heilbrigðiskerfið. Þetta er auðvitað, horft inn í framtíðina, það sem þetta snýst um, að feta þá línu að halda ekki svo að sér höndum í útgjöldum að við göngum ekki á innviðina og söfnum ekki of miklum skuldum og við höfum í huga að ríkisfjármálin verði til lengri tíma alltaf sjálfbær. Efnahagslegar forsendur frumvarpsins grundvallast á þjóðhagsspá Hagstofunnar. Hún kom fram í október og það kemur ekki ný spá fyrr en á nýju ári. Þar er gert ráð fyrir 7,6% samdrætti í vergri landsframleiðslu á árinu en 3,9% hagvexti á næsta ári. Meginforsendur frumvarpsins eru að ekki þurfi að grípa til harðra sóttvarnaaðgerða á næsta ári og að við náum tökum á faraldrinum og hingað til lands komi 900 þúsund ferðamenn. Það eru forsendur þess að þetta gangi allt saman eftir. Það er ljóst að framleiðslusamdrátturinn í hagkerfinu er snöggur og mikill, allt að 300 milljarða framleiðslutap. Mér er til efs að við höfum nokkurn tímann séð svo snöggan skell og vonandi aldrei aftur. Ný hagspá kemur ekki fyrr en á nýju ári en framvindan hefur verið heldur verri en vonir stóðu til. Hertar sóttvarnir síðustu mánuði frá því frumvarpið var unnið hafa aðeins dregið úr þeirri bjartsýni sem við leyfðum okkur að hafa hér í lok sumars. Þetta má sjá í öðrum spám, til að mynda spáir Seðlabanki Íslands að samdráttur verði fyrir þetta ár 8,5%, sem er verra en í forsendum frumvarpsins. Þá lækkar það grunninn og dregur heldur úr þegar við förum að horfa á viðspyrnuna. Seðlabankinn segir jafnframt að batinn á næsta ári verði heldur hægari eða 2,3%, en Hagstofan segir 3,9% sem er forsenda frumvarpsins. Ég ætla þó að segja hér að það er ástæða til bjartsýni að því leyti að viðspyrnustyrkirnir, sem verið er að leggja fram í breytingartillögum og eru stór hluti af þessum 55 milljörðum, eiga að fleyta mörgum áfram og yfir hjallann. Það er á sama tíma verið að kaupa bóluefni fyrir 1,5 milljarða kr. Það er tímanna tákn og hillir í viðspyrnuna. Ég hef áður sagt í þessari ræðu að þessi fjárlög markist mjög af Covid-19. Lagt hefur verið fjárhagslegt mat á bein áhrif á afkomu ríkissjóðs og setur meiri hlutinn það fram í töflu á bls. 10. Hún gefur ágætisyfirlit yfir þær aðgerðir sem ráðist hefur verið í og er verið að ráðast í. Í þessari töflu er þó ekki það sem við vísum til sem sjálfvirkra sveiflujafnara. Þar má nefna aukningu atvinnuleysisbóta um hátt í 30 milljarða. Beinar aðgerðir koma fram bæði á tekju- og gjaldahlið fjárlaga. Heildaráhrifin af samdrættinum á hið opinbera og hagkerfið í heild, heimilin og fyrirtækin eru svo margfalt meiri en þetta. Fjármál sveitarfélaga voru nokkuð rædd í tengslum við fjárlagavinnuna. Sveitarfélögin sinna auðvitað ekki einvörðungu mikilvægri grunnþjónustu heldur vega þau u.þ.b. þriðjung af heildarumfangi ríkissjóðs. Það er mikilvægt að þau hafi styrk til að mæta niðursveiflunni þannig að við getum sem heild beitt opinberum fjármálum í þágu almennra hagstjórnarmarkmiða. Til að tryggja það og stuðla að öflugri hagstjórn hins opinbera er samstarfsvettvangur um reglubundið samstarf skrifaður inn í 11. gr. laga um opinber fjármál. Við gerð fjármálaáætlunar 2021–2025 var gert samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga, undirritað af beggja hálfu, og þar er fjallað m.a. sérstaklega um þá óvissu sem við er að eiga. Báðir aðilar eru sammála því að bregðast við út frá þeirri þróun sem verður. Ég hvet samráðsvettvang og aðila sem vinna með þessi mál að fylgjast vel með og standa við þessa yfirlýsingu um að bregðast við. Þetta er mikilvægt, virðulegur forseti, og við verðum að treysta á þessa samvinnu. Mikilvægast er að við getum beitt opinberum fjármálum af krafti fyrir viðspyrnuna. Almennur stuðningur ríkissjóðs við hagkerfið mun gagnast sveitarfélögunum og tekjur þeirra vegna þess dragast minna saman en ella. Staða sveitarfélaganna er sannarlega misjöfn og þau sveitarfélög sem metin hafa verið að fari verr út úr niðursveiflunni í ferðaþjónustu hafa hlotið sérstakan stuðning úr ríkissjóði. Í tengslum við samkomulag ríkis og sveitarfélaga, sem ég vísaði hér til, undirrituðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra yfirlýsingu þar sem m.a. kemur fram að veitt verði aukaframlag til málefna fatlaðs fólks, sem er mjög mikilvægur liður í þjónustu sveitarfélaganna, fjárhagsaðstoð til sveitarfélaga og sérstuðningur til þeirra sveitarfélaga sem standa verr. Ég ætla ekki að þylja allt það upp sem fram kemur í þessari yfirlýsingu en þetta eru svona stóru liðirnir. Þar er jafnframt farið yfir þær fjölmörgu aðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til og koma sveitarfélögunum til góða. Mikilvægast er þó inntakið í þessu, vil ég segja, að ríkisstjórnin muni áfram fylgjast með þróun í fjármálum sveitarfélaga í góðri samvinnu við þau og það tryggt, eftir því sem fram vindur og fjárhagsupplýsingar liggja fyrir, að sveitarfélögin geti sinnt þeirri mikilvægu nærþjónustu sem þeim er falið að sinna lögum samkvæmt. Nú eru rúmir tveir mánuðir síðan hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lagði fram fjárlagafrumvarp og mælti fyrir því. Auðvitað ríkir enn töluverð óvissa um efnahagsþróunina og við bíðum nýrrar efnahagsspár frá Hagstofunni, skoðum að sjálfsögðu samhliða aðrar spár sem koma fram en það hefur gengið verr að ná tökum á faraldrinum en vonir stóðu til og svartsýnni sviðsmynd að raungerast sem hefur kallað á sterkari viðbrögð stjórnvalda. Það bera breytingartillögurnar sem við leggjum til sannarlega með sér. Ég fór yfir það í byrjun ræðu minnar að um óverulegar breytingar á tekjuáætlun er að ræða, en það eru innbyrðis breytingar sem koma fram í sérstöku fylgiskjali. Nettólækkunin er 162 milljarðar. Á gjaldahliðinni eru hins vegar mjög umfangsmiklar breytingartillögur, eða 55,3 milljarðar kr. Af þeim rúmu 55 milljörðum eru 45 milljarðar sem eru hreinar Covid-tengdar aðgerðir. Þær skiptast á nokkur málefnasvið og eru þeim gerð sérstök skil í umfjöllun um flokka málefnasviða, en auk þess er að finna allar breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar í sérstökum kafla aftast í nefndarálitinu. Þessar 45 milljarða Covid-tengdu aðgerðir skiptast gróflega þannig: Umfangsmesta aðgerðin er 19,8 milljarðar vegna viðspyrnustyrkja. Það færist á málefnasvið 30, vinnumarkaður og atvinnuleysi. Þar er um að ræða styrki til rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tekjufalli vegna heimsfaraldursins og er til afgreiðslu í sérstöku frumvarpi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Á sama málefnasvið færast síðan 6 milljarðar kr. vegna framlengingar á hlutastarfaleið og greiðslu atvinnuleysisbóta samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Við vorum hér að afgreiða mál í gær, virðulegi forseti, m.a. varðandi hlutastarfaleiðina og var það kallað inn á milli 2. og 3. umr. til hv. velferðarnefndar þar sem nefndin var hvött til að skoða þær breytingar sem voru gerðar á miðju ári á því máli. Ég vil hvetja nefndina til að skoða það gaumgæfilega. Hluti af því var að kanna möguleika á að útvíkka úrræðið til handa félagasamtökum sem eru sannarlega með starfsmenn á launaskrá. Þá eru lagðir til 2 milljarðar kr. sem dekka 2,5% viðbótarálag á grunnbætur atvinnuleysistrygginga. Á málefnasvið 20, framhaldsskólastig, og 21, háskólastig, fara 5,4 milljarðar kr. sem er vegna verkefnisins Nám er tækifæri og er ætlað að gefa atvinnuleitendum tækifæri til þátttöku í námsúrræðum á framhalds- og háskólastigi auk framhaldsfræðslu. Hluti af framlaginu er til að mæta þeirri fjölgun nemenda sem verður vegna aðstæðna. Þannig að þetta er mjög myndarlegt framlag, 5,4 milljarðar, til skólastiganna til að mæta fjölguninni í skólunum og þessu frábæra úrræði sem er Nám er tækifæri. Nánari skipting á háskóla kemur síðan fram í umfjöllun um háskólastig. Á málefnasviði 34, almennur varasjóður, er lagt til að veita 5 milljarða til að mæta óvæntum útgjöldum vegna Covid-19. Þar reikna ég með að það verði mikill hluti til heilbrigðismála. Á málefnasvið 32, lýðheilsa og stjórnsýsla velferðarmála, sem geymir sérstakan vábirgðalið hjá sóttvarnalækni, er síðan lögð til fjárveiting til að kaupa bóluefni gegn Covid-19. Þá er ótaldir 5 milljarðar af þeim rúmlega 45 milljörðum sem fara í Covid-tengd mál og er um að ræða ýmis félagslega tengd úrræði, m.a. aukin framlög vegna barnabóta, aukning framlaga vegna laga um viðbótarstuðning við aldraða, aukinn stuðningur við fjölskyldur og börn, m.a. til að vinna á biðlistum Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, aukin framlög til forvarnamála og jafnréttismála og þá eru 300 millj. kr. hækkuð framlög til að mæta fjölgun NPA-samninga. Af þeim 10 milljörðum sem eftir standa fara 2,6 milljarðar í aukin framlög til endurhæfingarlífeyris og 2,1 milljarður fer til aukningar á fjárheimildum ellilífeyris vegna þess að aðrar tekjur ellilífeyrisþega utan ellilífeyris eru að lækka. 1,7 milljarðar eru aukin framlög til hjúkrunarheimila, þar af 300 milljónir vegna aukinnar hjúkrunarþyngdar. Þar býr svokallaður RUG-stuðull að baki og þarf að reikna og er mismunandi eftir hjúkrunarheimilum. Það er afar mikilvægt að bæta hér úr þar sem það var ekki í frumvarpinu. Þá standa eftir 3 milljarðar kr. sem eru fjöldi smærri framlaga og dreifast á fjölmörg málefnasvið eftir tegund. Mér myndi ekki endast tíminn til að þylja þau öll upp en ég treysti á kollega mína í hv. fjárlaganefnd og meiri hluta til að gera því að marki skil og í sjálfu sér alla hv. fjárlaganefnd í sínum ræðum. Ég vísa að öðru leyti til nefndarálitsins á bls. 21–45 og til þeirra þingskjala þar sem tillögurnar er að finna. Ég ætla svo til glöggvunar að vísa til þessara þingskjala eins og þau koma fyrir. Á þskj. 531 er að finna allar gjaldatillögur, sundurliðaðar í sérstökum yfirlitum, þau eru þrjú. Það er endurmat á launa- og verðlagsforsendum. Síðan er lækkun á fjárheimildum vegna ferðakostnaðar en eðli máls samkvæmt, í þessu ástandi sem við búum við, hefur sá liður ekki útheimt jafn há útgjöld og við reiknuðum með. Svo er endurmat á verðlagsforsendum heilbrigðisstofnana. Þá er í þskj. 532 gerð sérstaklega grein fyrir þeim tekjubreytingum sem ég fór yfir og á þskj. 533 er breytingartillaga við frumvarp til fjárlaga frá meiri hlutanum, heimildargrein, þar sem 4. töluliður 5. gr. orðist svo: „Að taka lán allt að 220.000 m.kr. eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt, til viðbótar lántöku samkvæmt lið 1,“ - þetta er hækkun frá frumvarpinu úr 100 í 220, það eraugljóst að við þurfum að auka heimildir til aukinnar lántöku til að mæta öllum þessum aðgerðum - „til að mynda í því skyni að efla gjaldeyrisforða, endurfjármagna eldri lán eða til að mæta fjárþörf ríkissjóðs vegna rekstrar eða fjárfestinga, verði það talið hagkvæmt. Heimilt er að endurlána Seðlabanka Íslands lán sem tekin eru til að styrkja gjaldeyrisforðann.“ Þá er breytingartillaga á þskj. 534 við 6. gr. heimild, þar sem liður 7.22 orðist svo: „Að veita lánastofnunum ábyrgð ríkissjóðs á höfuðstól lána, að meðtöldum vöxtum, til að styðja við einstaklinga og lögaðila sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi og hafa orðið fyrir tímabundnum skakkaföllum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Heimildin verður nýtt í samræmi við skilyrði sem kveðið er á um í lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Jafnframt er heimilt að semja við Seðlabanka Íslands um að annast umsýslu vegna ábyrgðar ríkissjóðs á lánum.“ Virðulegi forseti. Breytingin snýr að því að við erum jöfnum höndum að samþykkja mál og að gera breytingar á þeim til að úrræðin virki betur þar sem hægt er að koma því við. Því er verið að aðlaga heimildina að því þannig að hún rúmi þær breytingar sem nefndir eru að gera hér og er til bóta. Ég ætla að lokum, ég fer nú að ljúka þessari ræðu minni, að segja að þær breytingar sem lagðar eru til hér á milli umræðna bera þess merki í umfangi, fjölda og fjárhæðum að það er verið að bregðast við erfiðri stöðu með mjög öflugum hætti. Það er tímanna tákn að umfangsmesta aðgerðin hefur nafnið viðspyrna og á sama tíma eru kaup á bóluefni fjármögnuð. Það hillir undir að við spyrnum okkur frá botni og komum hagkerfinu af stað, efnahags- og atvinnulífi í eðlilegra horf. Ég vil svo nota lokaorðin, og ég skal alveg viðurkenna að þetta er sérstök stund af því að við erum á enda kjörtímabils og með lokafjárlög þessa tímabils, til að ítreka þakkir sem ég kom inn á í upphafi ræðu minnar til hv. þingmanna sem sæti eiga í fjárlaganefnd fyrir afar góða vinnu, mikla þolinmæði og mikilvægt aðhald sem fylgir allri fjárlagavinnu. Af því sem ég hef upplifað í nefndarstörfum þá er vinnan í fjárlaganefnd auðvitað búin að vera mjög sérstök á þessu tímabili með alla fjáraukana sem við höfum haft til umfjöllunar. Þetta aðhald, þessi vinna og framfylgd mála á milli meiri hluta og minni hluta, er gríðarlega mikilvæg, ekki síst í fjárlaganefnd, þetta mikilvæga aðhald sem fylgir allri fjárlagavinnu. Ég vil þakka öllum nefndarmönnum fyrir góða vinnu. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef dregið saman og eru gerð nánari skil í nefndaráliti og á sérstökum þingskjölum sem ég fór yfir. Undir álit meiri hlutans rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Páll Magnússon.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir framsöguræðuna og kem nánar inn í ræðu minni hér á eftir. Ég vildi í upphafi koma inn á skuldsetningu ríkissjóðs. Ég held að nauðsynlegt sé að koma inn á það í andsvari. Hv. þingmaður hefur farið yfir það og við sjáum að það er svartsýnni mynd af efnahagsmálunum en menn gerðu ráð fyrir og hún er að raungerast miðað við hagvaxtarspá Hagstofunnar frá 1. október. Nú er Seðlabankinn með dekkri spá sem hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni. Ég vil koma aðeins inn á það hvers vegna ekki var tekið meira tillit til þeirrar spár. Auk þess nefndi hv. þingmaður að meiri hlutinn sé á ystu nöf hvað útgjöldin varðar og hæstv. fjármálaráðherra hefur talað um endalausa blóðuga sóun í ríkiskerfinu. Hefði ekki verið eðlilegt undir þessum kringumstæðum að reyna að fara nánar yfir þá sóun, yfir útgjöldin, til að sjá hvar við getum sparað í þessum aðstæðum? Og í framhaldi langar mig að spyrja hv. þingmann við hvaða mörk skuldsetningar hjá hinu opinbera er ástandið orðið hamlandi fyrir hagvöxt. Þetta er náttúrlega lykilspurning, ef hv. þingmaður gæti komið inn á það. Hvað telur formaðurinn raunhæft að það taki langan tíma að komast aftur niður að skuldamarkinu sem er um 30% af vergri landsframleiðslu?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir mjög góðar spurningar. Við skoðuðum þetta allt saman. Hv. þingmaður spurði fyrst um þessa spá. Við fáum nýja spá á næsta ári og dekkri sviðsmynd. Það er þannig innskrifað í fjármálaáætlun, sem liggur til grundvallar fjárlögum, að þar er teiknuð upp dekkri sviðsmynd og hún er að raungerast. Það sem er ekki skrifað inn í fjárlög og þess vegna ekki skrifað inn í fjármálaáætlun er að ef við berum okkur saman við önnur Norðurlönd þá er niðursveifla skarpari hér á landi. Við förum í dýpri dal þegar við metum þetta út frá verðmætasköpun. Það sem er ekki innskrifað er það sem gerist þegar við náum viðspyrnunni, þá verður hún skarpari upp á við og það er eitthvað sem við eigum að horfa jákvæðum augum á. Mörk skuldsetningar, já, ég er svo sannarlega á þeirri skoðun að við eigum alltaf að horfa á þau mörk, horfa á útgjaldaþróunina yfir tímabilið, eins og við erum að gera í meiri hlutanum. Og ég stend við það að ef það er eitthvað sem má gagnrýna þá er það útgjaldavöxturinn. Við verðum að horfa á þau mörk sem snúa að sjálfbærni. Það er ekkert algilt viðmið til um það hver sjálfbærnin er. Það er svo mismunandi eftir því hvernig framleiðsluþáttum er hagað milli þjóða hvaða möguleika þær hafa, hvernig samsetningin er á útflutningi o.s.frv. og ég næ ekki að svara því almennilega, vildi svo sannarlega gera það. Það er talað um 60–80% og ef við nýtum allt óvissusvigrúmið og þetta verður þyngra, dekkri sviðsmyndin raungerist, þá förum við í 59% af vergri landsframleiðslu þannig að við eigum að ráða við þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið en þetta er að sjálfsögðu umræða sem við þurfum að fara mun dýpra í hér við lengri tímamörk, svo sannarlega. En ég vildi koma aðeins inn á eitt sem mér finnst algjörlega skorta í þessu frumvarpi og það er að koma til móts við kröfur eldri borgara. Það er sá hópur sem hefur verið skilinn eftir, að dómi okkar í Miðflokknum, í þeim aðgerðum sem stjórnvöld hafa ráðist í. Það eru sérstakar greiðslur til öryrkja, sem er gott mál og við styðjum það að sjálfsögðu, en það er nú einu sinni þannig að þeir eldri borgarar sem búa við lökustu kjörin, eru þá þessi lægsta tekjutíund sem hefur verið rætt um hér, eru jafnvel verr settir en þeir öryrkjar sem fá t.d. þessa eingreiðslu sem er á þessu ári 70.000 kr., skattfrjálsar, sem er gott mál. Hvers vegna hafa menn ekki horft til þessa hóps eldri borgara í þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt til 

Hæstv. forseti. Ég þakka spurningarnar. Ég ætla aðeins að klára þetta með sjálfbærnina og skuldaþróunina. Fjármálaráð fer mjög vel yfir breyturnar sem hafa áhrif á það hvernig þetta er metið og skuldahlutföllin inn í framtíðina. Það væri mjög gott og gagnlegt að geta fjallað aðeins nánar um það, en þetta er breytilegt eftir því hvernig vextir þróast o.s.frv. Varðandi eldri borgarana þá er það ekki svo að við skiljum þá alveg eftir. Þeir fá sína lögbundnu hækkun og við erum þegar búin að samþykkja frumvarp um félagslegan viðbótarstuðning við lægstu tekjutíundina. Ég ætla að segja það hér að í félagsmálaráðuneytinu er verið að undirbúa hvernig megi nálgast aukinn stuðning við næstu tvær tekjutíundirnar. 

Herra forseti. Hvert er mikilvægasta málið í augum kjósenda? Það eru heilbrigðismálin. Könnun eftir könnun mælist það vera mikilvægasta málið í augum kjósenda. Þess vegna furða ég mig á því að í þessu fjárlagafrumvarpi er haldið í sérstaka aðhaldskröfu á sjúkrahús og reyndar líka á skóla og hjúkrunarheimili. Þetta er staðreynd, það er haldið í aðhaldskröfuna. Á tímum Covid er það furðulegt. Það eru aðrar stofnanir sem búa ekki við aðhaldskröfu og sömuleiðis mun aðhaldskrafan á sjúkrahús detta út eftir tvö ár. Hvernig stendur á því að þessi ríkisstjórn vill halda í þessa aðhaldskröfu, m.a. á heilbrigðiskerfið? Þetta eru yfir 2 milljarðar á kerfið í heild sinni. Til viðbótar er Landspítalinn að glíma við um 400 millj. kr. halla, sem hann þarf að vinna upp. Á tímum neyðarástands og hættuástands er þetta fáránleg pólitík. Í þeim hagræðingaraðgerðum sem spítalinn er búinn að kynna fyrir okkur kemur m.a. fram að Landspítalinn þarf að loka geðendurhæfingardeildinni, út af hagræðingarkröfunni og út af hallanum, en á móti efla þeir dagdeildina. Það þarf að draga úr ómun á hjartarannsóknarstofu og það þarf að fækka dögum og breyta kvenlækningadeild. Er þetta pólitíkin sem Vinstri grænir og Framsóknarmenn vilja setja fram? Hvernig stendur á því að þið voruð ekki tilbúin í meðförum nefndarinnar til að hreinsa upp þennan halla? Ég kalla eftir því að þessi halli verði hreinsaður upp og það gera fleiri. Við höfum gert það áður. Árið 2017 var tekin sú ákvörðun að hreinsa upp halla Landspítalans og annarra ríkisstofnana þannig að það hefði ekkert verið neitt stílbrot hvað það varðar. Það er bara slæm pólitík af ykkar hálfu að halda annars vegar í sérstaka aðhaldskröfu og að láta Landspítalann þurfa að vinna upp tæplega 400 millj. kr. halla. Þið höfðuð 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir hans innlegg hér, hann skildi ekki eftir neina sérstaka spurningu. Hann ræddi þó hallann og það hefur verið umræða um þennan uppsafnaða halla. Ég vil ítreka að við þurfum aðeins að greina og fara vel með hugtökin í þessu. Við erum að tala um uppsafnaðan halla og það er ekki krafa um að spítalinn nái tökum á þessum halla á einu ári. Það hefði þá þurft að gerast í ár, það er engin krafa um það. Þvert á móti áttum við gott samtal, nefndin við forstöðumenn spítalans, og hvöttum til þess, eins og lögin mæla fyrir um, að ráðherrann og spítalinn færu vel yfir það hver staðan væri og hvernig mætti nálgast þetta. Nú er það svo að við höfum á þessu kjörtímabili aukið framlög að raungildi um tæplega 26%. Það hefur verið forgangsraðað til sjúkrahúsa. Það er búið að setja gríðarlega fjármuni þarna inn vegna þess að við viljum gott og öflugt heilbrigðiskerfi, og við það hefur þessi ríkisstjórn staðið. Jú, við segjum það í nefndaráliti meiri hluta að við eigum að endurskoða þessa almennu aðhaldskröfu og það gildir um allar stofnanir. Ég vil ekki vera að taka eina stofnun út og segja: Heyrðu, þetta er eitthvað viðkvæmt mál. Við verðum bara að breyta þessu. Við verðum að fara að horfa öðruvísi á þetta, horfa á aðferðafræðina við endurmat útgjalda og það verði síðan forstöðumenn stofnana en ekki við sem séum hvatinn til að ná hagræðingu í rekstri. Það eiga að vera þeir sem þekkja sinn rekstur sem segja það. Það eru þeir sem tala við sinn ráðherra og þeir eiga að segja að gera þurfi betur á þessu sviði eða öðru og leggja það svo fyrir þingið. Þá skulum við segja: Þetta er gott eða þetta er slæmt, eftir atvikum.

Herra forseti. Þær hagræðingaraðgerðir sem ég gat um, að breyta kvenlækningadeildinni, draga úr ómun á hjartarannsóknarstofu og loka geðendurhæfingardeildinni, eru allt aðgerðir sem spítalinn neyðist til að ráðast í á næsta ári út af því að haldið er í það að spítalinn þurfi að vinna upp gamlan halla. Það hefði verið lítið mál fyrir okkur að afskrifa þann halla. Formaðurinn talar um að hann vilji ekki taka eina stofnun út þegar kemur að aðhaldskröfunni. Hann gerir það. Skoðið ykkar eigin breytingartillögu. Þið takið út aðhaldskröfuna þegar kemur að réttindagæslu fatlaðra. Það er ekki hægt að slá ryki í augu kjósenda, að þetta sé einhver regla sem fara þurfi eftir. Þið eruð að taka pólitíska ákvörðun um að halda aðhaldskröfu á spítalann, þið eruð að taka pólitíska ákvörðun um að láta spítalann vinna upp 400 millj. kr. halla. Það var tekin pólitísk ákvörðun áður en þið tókuð við um að afskrá þann halla, það var árið 2017. Af hverju gátuð þið ekki sammælst um að gera það, herra forseti? 

Hæstv. forseti. Nú skulum við halda staðreyndum til haga. Við erum að tala um 80 milljarða stofnun í umfangi. Við erum að tala um aðhaldskröfu og ég fór yfir það í fyrra andsvari að við viljum endurskoða það hvernig við notum almennar aðhaldskröfur í öllum opinberum fjármálum. Þetta eru 400 millj. kr. og ráðherra hefur meira að segja útgjaldasvigrúm til að slá þessa aðhaldskröfu af, ef ráðherrann sem ber ábyrgð á málaflokknum kýs svo. Það á ekki að trufla neitt og það er bara ekki rétt að leggja þurfi niður heilu deildirnar út af þessu, út af einhverjum 400 millj. kr. í 80 milljarða umfangi. Það þarf einungis að horfa á samhengi þessara talna til að sjá það. Hallinn - það hefur bara verið sagt - á ekki að trufla neitt í starfseminni. Það er bara í samkomulagi milli ráðherra og fjárlaganefnd hefur ekki stigið fastar inn í það en svo að hafa átt góð samtöl við spítalann. 

Forseti. Hér talaði hv. formaður fjárlaganefndar um endurmat útgjalda og að stofnanirnar vissu best hvernig fjárheimildum þeirra væri hagað o.s.frv. En samt, þegar við spyrjum um lögbundin verkefni þessara stofnana, þá yppta menn öxlum, vita ekki hvað rekstur þeirra kostar, rekstur þeirra verkefna sem við setjum samkvæmt lögum sem eiga að vera kostnaðarmetin. Það á að meta áhrif þeirra, hvaða áhrif þau hafa á réttindi og stöðu fólks. Svo þegar við spyrjum eftir á hvað þetta kostaði síðan þegar allt kom til alls þá veit það enginn og sagt er: Við erum bara með einhverja heildarupphæð hérna sem dekkar allt sem við þurfum að gera. Er það í alvöru þannig? Nei, það getur ekki verið þannig. Við verðum að spyrja um hvert og eitt lögbundið verkefni sem við erum að vinna af því að það hefur áhrif á það hvernig við setjum lög, hvernig við meðhöndlum réttindi í löggjöfinni, hvernig við meðhöndlum eftirlit okkar með endurmati útgjalda. Þetta er fyrri spurning mín í þessu andsvari, sem snýst um lögbundin verkefni: Hvernig getum við í alvörunni stundað endurmat útgjalda og unnið fjárheimildavinnuna án þess að vita hvað lögbundin verkefni kosta okkur? Hitt sem mig langar til að spyrja formann fjárlaganefndar um er: Er það réttlætanleg krafa að lífeyrir fylgi ekki almennri launaþróun á næsta ári heldur þessum sérstöku kjarasamningum sem voru gerðir, lífskjarasamningunum? Það var tekin önnur ákvörðun um það hvernig laun yrðu hækkuð í lífskjarasamningunum með hækkun lægstu launa í krónutöluhækkunum en það þýðir að almenn launaþróun í hlutfalli og í skilningi laga um almannatryggingar, 69. gr. þar, er allt öðruvísi. Hækkun lægstu launa 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þær spurningar sem hann bar upp. Fyrri spurningin snýr að lögbundnum verkefnum. Fjárlaganefnd lagði í nokkra vinnu og sendi samræmdar spurningar á ráðuneytin. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni með það og ég veit að hann er að vísa í 20. gr. og þá ábyrgð sem ráðherrar og ráðuneyti þeirra bera í því að draga fram skýra mynd af kostnaðinum. Ég orðaði það þannig í ræðu minni áðan að við þyrftum í auknum mæli að draga fram skýra mælikvarða á það hvað verkefnin kosta og reyna að hafa breyturnar á bak við verð og magn og ekki síður að draga þetta fram með gagnsæjum hætti. Það þarf að bæta upplýsingakerfin o.s.frv. Frá því að við tókum upp lög um opinber fjármál þá finnst mér framför hafa orðið á hverju ári í vinnu ráðuneyta við að setja fram skýrari mynd. Á sama tíma erum við að taka upp velsældarmarkmið og það ætti að geta hjálpað okkur til að setja skýrari mælikvarða á þau lögbundnu verkefni sem hv. þingmaður vísar til. Þetta er bara vinna og það er ferli að taka upp svona stefnumarkandi fjárlagaramma. Í 69. gr. er þetta reiknað, meðaltalshækkun er 3,6%. Það er eitthvað sem hefur mikið verið í umfjöllun. Þetta er sú túlkun sem miðað er við og við fáum þessa útreikninga, þessi 3,6%, 

Virðulegur forseti. Ég spurði hvort það væri ekki réttlætanleg krafa að lífeyrir fylgdi lífskjarasamningum af því að þeir voru gerðir á annan hátt en venjulega, ekki almenn launahækkun í hlutfalli sem hefur gengið í gegnum vinnumarkaðinn heldur er sérstök áhersla á lægri laun með krónutöluhækkunum, sem hefur mjög mikil áhrif á það hvernig 69. gr. er reiknuð þótt ég ætli ekki nánar út í það. Síðan langar mig til að spyrja formann fjárlaganefndar hvernig við komumst úr kófinu sem hefur myndast í opinberum fjárlögum. Í umræðum nefndarinnar kom fram hugmynd um að taka útgjöld vegna kófsins til hliðar, algerlega til hliðar, og afgreiða þau jafnvel á einhverjum áratugum og jafnvel vaxtalaust. Kannski gæti þetta verið sérstakt neikvætt málefnasvið, einhver áfallasjóður sem við greiðum upp vaxtalaust á 30 árum eða eitthvað svoleiðis.

Hæstv. forseti. Aðeins til að ljúka þessari spurningu um 69. gr. þá er það rétt, sem hv. þingmaður segir, það er krónutöluhækkun til að lægstu laun hækki meira en þau laun sem eru hærra í stiganum. 69. gr. mælir fyrir um að við tökum tillit til almennra hækkana og meðaltalshækkana og það voru tilteknar bætur í samræmi við það. Til þess að gera þetta með einhverjum öðrum hætti þyrftum við væntanlega að breyta lögunum. Varðandi seinni spurningunni - hún var um?

Kófið, komast út úr kófinu. Sjóður sem væri tekinn til hliðar.

Mér finnst það góð hugmynd. Við gætum alveg tekið sérstaka umræðu um það. Ég get komið í andsvar við hv. þingmann þegar hann heldur sína ræðu og við getum rætt það frekar, af því að tíminn er bara farinn.

Herra forseti. Við ræðum nú fjárlagafrumvarp í 2. umr. og breytingartillögur sem komu frá meiri hlutanum, og þar með auðvitað ríkisstjórninni, og eru þær umtalsverðar og verulegar, það liggur fyrir. Í þeim tillögum er kannski ekki margt sem kemur í sjálfu sér á óvart þar sem flestar þeirra hafa legið fyrir eða verið teknar ákvarðanir um fyrir fram þannig að það er svona fullnusta á því sem sagt hefur verið. En það sem mig langar aðeins til að ræða eru nokkur atriði sem varða forgangsröðun í fjárlögunum. Í morgun birtist frétt um ástandið í veitingageiranum hér á landi, um að þar hafi kortavelta dregist saman um 22 milljarða að raunvirði frá mars til október á milli ára, þ.e. dregið saman á þessu ári, þar af um 19 milljarða vegna erlendra ferðamanna. Þarna hefur orðið gríðarlegt áfall sem snertir mjög marga. Við í Viðreisn höfum lagt fram tillögur sem varða veitingageirann og gerum m.a. breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið núna sem felur í sér að virðisaukaskattur sem þeirri starfsemi er gert að innheimta verði lækkaður tímabundið og förum þar að fordæmi fjölda þjóða, m.a. í Evrópu, með Þýskaland í broddi fylkingar. Þykir hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir innleggið og spurningu sem snýr að þeirri tillögu hvort við eigum að mæta veitingageiranum með því að falla tímabundið frá innheimtu virðisaukaskatts. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði í upphafi, margt af því sem við erum að staðfesta í fjárlögum snýr að aðgerðum sem hafa verið til umfjöllunar í sérstökum frumvörpum og hv. þingmaður þekkir það vel af vinnu sinni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Þetta eru auðvitað hrikalegar tölur, þegar við horfum á þessar veltutölur. Við þekkjum þetta, við höfum fengið umsagnaraðila úr veitingageiranum á fund hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég er þeirrar skoðunar og mér finnst það birtast í þessum fjárlögum að við erum að skvetta á eldinn úr öllum fötum, úr öllu því sem er nálægt okkur. Það er líka spurning um hugarfar hvort það hjálpar að falla tímabundið frá virðisaukaskatti. Það hjálpar auðvitað ekkert þegar veltan er engin. Við höfum verið að reyna að teikna þessi úrræði þannig að viðspyrnustyrkirnir nái til þeirra, og tekjufallsstyrkir. Ég er hrifnari af beinum stuðningi. Ferðaþjónustan öll, nú er þetta mjög tengt ferðaþjónustu, er í miklum sárum. Það er mikilvægt að við veitum þessum fyrirtækjum súrefni því að það hillir undir að við getum spyrnt okkur frá botninum. Ég þarf að íhuga þessa tillögu mjög gaumgæfilega. Ég hef ekki séð hana enn sem komið er enda voru skjölin bara að birtast en ég mun gera það síðar í dag.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Tillagan gengur reyndar ekki út á það að fella virðisaukaskattinn niður heldur lækka hann úr 11% í 6% og það er auðvitað þáttur í viðspyrnu þegar veltan fer vonandi að aukast og skiptir miklu máli. Ég vildi kannski aðeins setja þetta í samhengi við aðrar tillögur sem settar eru fram í fjárlagafrumvarpinu og staldra t.d. við ákvörðun meiri hlutans um að hækka sóknargjöld. Ég staldra við tillögur um að setja 80 milljónir í minkarækt og ég staldra við tillögur um milljarð til bænda. Hér er ég ekki að gera lítið úr þeim vanda en ég hlýt að spyrja hver stærðarhlutföllin eru og hvert mat meiri hlutans er á þeim vandamálum sem við er að etja og hvort ekki eigi að leita annarra leiða og almennari varðandi vanda bændanna, 

Hæstv. forseti. Við höfum í gegnum tíðina horft til ferðaþjónustunnar og hún hefur verið í lægra skattþrepi. Það er alveg rétt, þetta er þekkt. Ég átta mig nú betur á tillögunni, að lækka þrepið tímabundið til að gefa greininni aukið súrefni þegar við erum komin af stað í viðspyrnuna. Hugmyndafræðilega er það alveg í takt við það sem áður hefur verið og við þekkjum. Ferðaþjónustan er einnig sveiflukennd atvinnugrein þannig að hún er kannski svolítið sérstök að því leyti til. Hv. þingmaður kom inn á sértækan stuðning til bænda eins og tillögurnar eru um hér og ég styð þær. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir ræðu hans áðan. Við höfum sannarlega haft í mörg horn að líta við undirbúning og í meðförum nefndarinnar fyrir 2. umr. fjárlaga. Ég velti fyrir mér núna í beinu framhaldi af því sem hefur komið fram áður - ég var kannski með allt annað í huga þegar ég kom hingað upp - en nú langar mig að fylgja eftir því sem hv. þingmaður nefndi hér áðan þegar hann talaði um 69. gr. almannatryggingalaga og nú sé þessi leiðrétting, lögbundin leiðrétting, að komast til almannatryggingaþeganna eins og lög gera ráð fyrir, sem sagt 3,6% 1. janúar. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hann í vafa um það sem stendur í 69. gr. um að þessi leiðrétting eigi að fylgja launaþróun í landinu sem er núna 7,1% frá október árið 2019 til október 2020? Það munar um minna fyrir lægstu tekjutíundirnar ef við fylgdum bara lögunum og værum ekki að reyna að hártoga það. Mig langar að spyrja um annað, þ.e. jólabónus, við áttum víst 1,1 milljarð kr. í afgang af 4 milljarða kr. framlagi sem átti að fara í kerfisbreytingar í almannatryggingakerfinu og þá sérstaklega með tilliti til öryrkja. Við erum líka með, eins og fram hefur komið, mjög fátæka eldri borgara og ég spyr: Nú erum við að fara að taka út fjáraukann, sennilega í næstu viku, mun hv. formaður fjárlaganefndar aðstoða okkur öll, sem ég held að hvert og eitt einasta okkar myndi í rauninni vilja, við að veita öldruðum sem sitja við sama sultarborðið og fátækustu öryrkjar þennan 50.000 kr. jólabónus? Mun hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar hjálpa til við að gera það að veruleika?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir spurningarnar. Þær sneru að 69. gr., þ.e. að lífeyri. Mér reiknast til að þetta árið sé lögbundin leiðrétting 3,6%. Í 69. gr. segir að það beri að tryggja að hækkunin eða breytingin og hækkunin verði aldrei minni en hækkun verðlags og tekið tillit til almennra og meðaltalslaunabreytingar. Það er ekki hægt að lesa það út úr þessari grein að það eigi að taka mið af launaskriði eða einhverjum einum samningi. Svona hefur þessi grein verið túlkuð og við fáum útreiknað. Ef grannt er skoðað hefur lífeyrir hækkað umfram verðlag undanfarin ár en auðvitað hefur launaskriðið verið meira. Nei, ég er ekki í neinum vafa. Þannig hefur lagagreinin verið túlkuð og reiknuð með þessum hætti. Ef við viljum gera þetta einhvern veginn öðruvísi þá verðum við að breyta þessari grein. Varðandi eldri borgarana er ég staðfastlega þeirrar skoðunar - ég var mjög ánægður þegar við kláruðum viðbótarstuðning við lægstu tekjutíundina. Ég var líka mjög ánægður þegar hæstv. félagsmálaráðherra setti starfshóp í gang til að kanna hvernig mætti koma með svipuðum hætti til móts við það sem við köllum tekjutíundir. Það er búið að greina þetta í tíu hópa, eða átta og níu. Ég er stuðningsmaður þess. Nú fá þeir eldri borgarar sem eiga rétt á desemberuppbót sína desemberuppbót. Ég er stuðningsmaður þess að skoða þessar næstu tekjutíundir. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir svarið. Ég tók núna 69. gr. með mér og ætla að vísa orðrétt í 2. málslið þar sem verið er að tala um bætur almannatrygginga: „Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Ég er náttúrlega bara aumur lögfræðingur en staðreyndin er sú að það er fyrri hluti þessa málsliðar sem er sá sem á fyrst og fremst að líta til, sem sagt launaþróunar. Hins vegar ef launaþróun er lægri en neysluvísitalan þá verður að taka vísitölu neysluverðs. Það er nú allur vandinn með þessa grein og ég get ekki skilið hvernig í veröldinni er hægt að rangtúlka hana svona, því að það sem gildir hér er samkvæmt orðanna hljóðan en hefur verið í rauninni mistúlkað. Hvað lýtur að jólabónusnum þá hefur hann hjá öllum sem hafa fengið þennan jólabónus verið skattlagður og skertur og allt það, en þessar 50.000 kr. er sérstök uppbót núna, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við höfum í frumvarpinu túlkunina á þessari 69. gr. og það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á að hækkunin byggir á mati á áætluðum meðaltaxtahækkunum á vinnumarkaðnum í heild fyrir árið 2021 og þessi 3,6% eru hærri en áætluð hækkun vísitölu neysluverðs, og þess vegna er hún valin. Það liggur fyrir og við þurfum þá að fá eitthvert mat á það sem rengir beinlínis þessa útreikninga. Ég held að túlkunin sé búin að vera eins alla tíð. En svo er ég alveg fylgismaður þess að við færum nú að endurskoða þessa lagagrein þannig að við getum hætt að kljást um það hvað hún þýðir.

Herra forseti. Við erum að ræða stærsta þingmálið, fjárlögin. Eðli málsins samkvæmt birtist flest pólitík landsins í því skjali. Því miður er hvorki verið að fjölga störfum í nægilegum mæli í þessum fjárlögum né taka utan um þann hóp sem hefur misst atvinnuna. Þá eru þessi fjárlög ekki hin græna bylting sem hér hefur verið margboðuð og enn eru fjárfestingar of litlar. Hér tala tölurnar sínu máli, herra forseti. Förum yfir þetta skipulega. Svokallað fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar nemur 1% af landsframleiðslu. Það dugar að sjálfsögðu engan veginn til að mæta dýpstu kreppu Íslands í 100 ár. Viðbótin í umhverfismál er 0,1% af landsframleiðslu. Takið eftir þessu, 0,1% er viðbótin í umhverfismál milli fjárlaga. Það er augljóst að flokkar á þingi leggja ólíkan skilning í orðin „græn bylting“ ef þetta á að teljast það. Viðbótin í nýsköpun er 0,3% af landsframleiðslu. Þetta eru óhagganlegar tölur. Við getum ekki rifist endalaust um tölur. Þetta eru tölur sem eru fengnar beint úr fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Að setja 0,3% af landsframleiðslu í nýsköpun á tímum sem þessum er brandari, því miður, því nýsköpun er lykilorð í kreppu. Það er of lítið og of naumt skammtað þegar kemur að þessum lykilþáttum. Atvinnuleysi, sem er helsti óvinur okkar í dag, á að minnka með þessu fjárlagafrumvarpi um 1 prósentustig. Ef ég rýni - og við fengum þessar tölur í vinnu fjárlaganefndar - í fjárfestingarátakið, eins og það er kallað, þá eiga beinu störfin sem verða til að vera um 1.200. Það er of lítið, herra forseti, þegar við erum að kljást við sögulega mikið atvinnuleysi þar sem um 20.000–25.000 Íslendingar og aðrir eru atvinnulausir. Því til viðbótar hafa 18.000 störf horfið af vinnumarkaðnum þannig að vinnumarkaðurinn hefur minnkað og störfum fækkað, fólk yfirgefur vinnumarkaðinn af mörgum ástæðum, m.a. af því að enga vinnu við hæfi er að finna, eða litla. Síðan er stór hópur atvinnulaus og takið eftir rúsínunni í pylsuendanum: Samkvæmt upplýsingum frá fjármálaráðuneytinu sjálfu renna 85% af þeim störfum sem verða til í fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar til karla. Hvernig stendur á því að fjárfestingarátak sem ríkisstjórnin er montin af fer í gegnum þrjá stjórnmálaflokka vitandi að 85% þeirra starfa sem verða til renna til karla? Það er staðreynd. Þetta kemur beint frá fjármálaráðuneytinu sjálfu. Herra forseti. Öllum er ljóst að það þarf að gera miklu betur og koma hjólum atvinnulífsins af stað. Við þurfum að beita ríkisfjármálunum með miklu myndarlegri hætti en hér er gert. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, OECD og Alþjóðabankinn hafa verið að hvetja ríki heims til að verja miklum fjármunum til að styðja við atvinnulífið og stofnanir hins opinbera. Þess vegna er réttlætanlegt að mati Samfylkingarinnar að auka fjárveitingarnar enn meira. Ég veit að hallinn er mikill en það er réttlætanlegt í svona stöðu. Það er meira að segja æskilegt. Svo greiðum við hallann á lengri tíma en hér stendur til. Við höfum tíma, við erum að kljást við 100 ára kreppu. Höggið á Íslandi er eitt það mesta í Evrópu og við þurfum að hafa, því miður, meiri halla og taka lengri tíma til að greiða hann niður. Það er góð hagfræði og góð pólitík. Herra forseti. Nú eru vextir lágir. Það er tiltölulega hagstætt fyrir ríkissjóð að skuldsetja sig. Það kemur að skuldadögum en ríkið er í allt annarri stöðu en fyrirtæki, heimili eða sveitarfélög þegar kemur að skuldsetningu því við þurfum að vaxa upp úr þessari kreppu, við höfum öll heyrt þann frasa, en til að geta vaxið upp úr henni þarf að beita ríkisfjármálunum með miklu myndarlegri hætti þegar kemur að grænum skrefum, fjárfestingu, nýsköpun og opinberri þjónustu. Stundum kostar pening að búa til pening og því fyrr sem hjólin fara að snúast, því fyrr fáum við tekjur til baka. Ég nefndi atvinnuleysi áðan. Það er helsta áskorun okkar í dag. Við höfum aldrei haft svona mikið atvinnuleysi. Það er meira en í bankahruninu. Atvinnuleysi er eitur í beinum allra. Það stefnir í að 20.000–25.000 manns verði atvinnulaus um jólin. Atvinnuleysi er ömurlegt fyrir þann sem lendir í því. Auðvitað er það fjárhagslegt högg en það er líka félagslegt högg. Það hefur heilsufarslegar áskoranir í för með sér. Hvað þýðir að 20.000 manns séu án atvinnu, eða 25.000? Tölur þurfa samhengi. Það eru fleiri störf en samanlagt á Akureyri, öllum Austfjörðum og Vestfjörðum. Fari atvinnuleysi upp í 30.000 manns eins og sumar spár gera ráð fyrir getum við bætt Reykjanesbæ við þann dapurlega samanburð. Við þurfum að búa til störf, bæði hjá hinu opinbera og í einkageiranum. Við eigum ekki að mæta ákalli um að styrkja opinbera þjónustu - hvort sem það er að fjölga hjúkrunarfræðingum, lögreglumönnum, félagsráðgjöfum, skólaliðum, sjúkraliðum eða vísindamönnum, öllu þessu fólki sem vinnur hjá hinu opinbera og býr til verðmæti og gerir verðmætasköpun einkamarkaðarins mögulega - með hroka eins og mér finnst fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins hafa gert og tala um að það sé versta hugmynd sem hann hafi heyrt og tala síðan um blóðuga sóun hjá hinu opinbera, að við þurfum bara að hlaupa hraðar. Hvers konar skilaboð eru það, herra forseti, frá fjármálaráðherranum, formanni Sjálfstæðisflokksins? Hvers konar skilaboð eru það frá hinum stjórnarflokkunum, Vinstri grænum og Framsóknarflokknum, sem þegja undir þessum orðum? Atvinnuleysisbætur eru enn þá of lágar. Auðvitað er verið að setja mikla fjármuni í atvinnuleysisbætur en það helst að sjálfsögðu í hendur við hið aukna atvinnuleysi. Mér fannst það hlægilegt þegar félagsmálaráðherra var nánast að stæra sig af því að engin ríkisstjórn hefði sett jafn mikið í atvinnuleysisbætur. Já, það er af því atvinnuleysi hefur aldrei verið jafn mikið. Fólk á rétt á atvinnuleysisbótum. Þrátt fyrir þau skref sem ríkisstjórnin hefur verið að stíga þá er þetta of lítið. Við getum ekki ætlast til þess, herra forseti, að fólk lifi á 260.000 kr. eftir skatt á mánuði. Enginn ráðherra myndi treysta sér til að lifa á svo lágri upphæð. Við höfum nú þegar nógu stóra hópa sem þurfa að lifa á svona lágum upphæðum. Það eru öryrkjar, það er hluti eldri borgara og námsmanna. Af hverju erum við að fjölga í þeim hópi sem getur í rauninni ekki tekið þátt í samfélaginu með sama hætti og við hin vegna þess að hann hefur ekki efni á því? Við búum í dýru landi og það er ekki bara hið rétta í stöðunni að hækka atvinnuleysisbætur til að gera lífið aðeins auðveldara fyrir þetta fólk, fyrir þennan stóra massa, heldur líka góð hagfræði því stundum fer góð hagfræði og pólitík saman. Ef við hækkum atvinnuleysisbætur þá eyðir fólk þeirri hækkun, það á ekki annarra kosta völ. Þeir peningar sem fara til atvinnulausra eða öryrkja eða eldri borgara sem eru neðar í tekjustiganum fara strax út í hagkerfið og fara strax að vinna. Peningar sem eru á hreyfingu og fara í neyslu og fara í vinnu í hagkerfinu skapa auð. Það eru margfeldisáhrif peninga. Svo fáum við skatta á móti því við erum með virðisaukaskatt og tekjuskatt o.s.frv. Þetta er svo skynsamlegt núna. Við getum jafnvel hækkað atvinnuleysisbæturnar tímabundið ef það er einhver málamiðlun. Ég gef ekkert fyrir þau rök sem hafa heyrst frá Sjálfstæðismönnum og öðrum um að ef við hækkum atvinnuleysisbætur of mikið muni fólk bara sleppa því að leita að vinnu. Það er enga vinnu að finna við hæfi, eða litla, og þess vegna eiga þau rök ekki við. Ég stúderaði í sumar heilmargar rannsóknir varðandi það hvort hækkun atvinnuleysisbóta drægi úr atvinnuþátttöku eða viljanum til að … [Sími hringir í þingsal.] Við vorum að tala um atvinnuleysi og atvinnuleysisbætur, háalvarlegt mál. Það er markmið okkar hér í þessum sal að auðvelda lífið hjá fólki. Við erum kosin til að auðvelda lífið á þessu landi. Við höfum tækin og tólin til þess, herra forseti. En aftur er máttleysið svo mikið. Eftir því sem maður stúderar meira svona kreppufræði þá sér maður að helstu mistökin sem ríkisstjórnir gera í svona ástandi eru að gera of lítið, í alvörunni. Það er að gera of lítið. Það er svo kostnaðarsamt að gera þetta máttlaust og of lítið. Ég veit að hér er hægt að slengja framan í mig: Já, en hvað með hallann? Ég veit það. Það kostar pening að mæta dýpstu kreppu í 100 ár. Það getur kostað pening að skapa störf og auðvelda lífið hjá fólki sem missir vinnuna eða lendir í örorku. Fjárfestingarátakið er 1%, finnst fólki það í alvörunni nægjanlegt? Það heitir meira að segja fjárfestingar- og uppbyggingarátak ríkisstjórnarinnar í þessum fjárlögum. Það er 1% af landsframleiðslu. Samtök iðnaðarins skrifuðu umsögn um þetta frumvarp. Það getur vel verið að fólk taki því með fyrirvara sem kemur frá stjórnarandstöðunni en Samtök iðnaðarins segja, með leyfi forseta: „Í því sambandi lýsa SI áhyggjum af því sem fram kemur í fjármálaáætluninni að hlutdeild fjárfestinga hins opinbera af landsframleiðslu muni lækka á næstu árum.“ Ég veit ekki hversu marga tölvupósta og símtöl við höfum fengið frá fjölmörgum einyrkjum, ekki síst á sviði ferðaþjónustu, veitingahúsareksturs og lista og menningar, sem hafa lýst miklum áhyggjum af frekar máttlausum tilraunum ríkisstjórnarinnar til að ná til þessara hópa. Þetta er fólkið úti á akrinum. Það er eins og ríkisstjórnin hlusti ekki. Við erum búin að vera að vinna þetta frumvarp í þrjá mánuði. Svo koma breytingartillögur frá ríkisstjórninni upp á 53 milljarða. Fjárlaganefndin bætir tveimur við, í alls konar litlar krúsidúllur, bát í Vestmannaeyjum, fjármuni til minkabænda. Hvar er hið stórpólitíska hugrekki meiri hlutans í nefndinni til að hlusta á hagsmunaaðila, hvort sem það eru eldri borgarar, öryrkjar, námsmenn, Samtök iðnaðarins eða verkalýðshreyfingin? Lítum á umhverfismálin. Ég gat aðeins um þau í inngangi mínum. Í morgun boðaði forsætisráðherra metnaðarfulla áætlun í loftslagsmálum. „Follow the money“ stendur einhvers staðar, með leyfi forseta. Eltum peningana. Hvað stendur í þessu plaggi, annars vegar frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár og svo fjármálaáætlun til næstu fimm ára? Hver er uppbyggingin í umhverfismálum hjá þessari ríkisstjórn? Hún er, eins og ég gat um áðan, 1% af landsframleiðslu á næsta ári. Helmingurinn af því fer í ofanflóðavarnir. Gott mál, en ef við tökum það frá, hver er þá viðbótin í umhverfismálin milli ára? 0,05% af landsframleiðslu. Já, hér stendur 0,05%. Það er ódýrt að skrifa einhverjar greinar í Morgunblaðið og setja á sig græna skikkju. Hvar kemur það fram í frumvarpi fjárlaga næsta árs? Það kemur hvergi fram. Lítum til fimm ára. Stundum finnst mér eins og ráðherra hafi ekki einu sinni skoðað sínar eigin töflur. Hvað stendur í fjármálaáætluninni varðandi umhverfismál næstu fimm ár? Aukningin er um 4 prósentustig 2021–2125, á fimm árum. Er þetta í alvörunni að fara að svara kalli kjósenda um grænar áherslur? Þessar tölur eru hér, svart á hvítu. Er í alvörunni verið að segja okkur að það sé græn bylting? Nei, herra forseti. Nýsköpunin er svo mikilvæg á þessum tímum. Við þurfum að fjárfesta í hugverki. Við þurfum að fjárfesta í nýsköpun. Ég set þessar tölur í samhengi því hægt er að slengja fram alls konar tölum. Þessar tölur þurfa samhengi. Það er samhengi sem ég bendi hér á: Viðbótin í nýsköpun er 0,3% af landsframleiðslu. Samtök sprotafyrirtækja skrifuðu okkur í nefndinni og sögðu, með leyfi forseta: „Veturinn verður því kaldur fyrir sprotafyrirtæki sem hafa ekki aðra fjármögnunarkosti en styrki og má búast við að mörg framúrskarandi verkefni stöðvist vegna skorts á fjármögnun.“ Samtök iðnaðarins segja um þetta frumvarp: „Metaðsókn var í Tækniþróunarsjóð í ágúst 2020 en aðeins tæp 8% verkefna hlutu styrk úr sjóðnum. Fjölmörgum frambærilegum verkefnum var neitað um styrk vegna þess að fjármagn var af skornum skammti.“ Þetta segja Samtök iðnaðarins. Af hverju fullfjármögnum við ekki bara Tækniþróunarsjóð? Allir hér inni hafa sagt að nýsköpun sé frábær. Af hverju fullfjármögnum við hann ekki? Búið er að bæta aðeins í en það er langt frá því að fullfjármagna sjóð sem er með fjölmörg verkefni sem fá hæstu einkunn til að uppfylla styrk en verður að hafna vegna skorts á fjármagni. Á sama tíma kemur eitthvert furðulegt frumvarp frá svokölluðum nýsköpunarráðherra um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð og spara þannig 300 millj. kr. Stundum fer ekki saman hljóð og mynd, eins og oft er sagt í stjórnmálum og það er augljóst þegar kemur að umhverfismálum og nýsköpun og fjárfestingum. Förum aðeins dýpra inn í þetta. Sveitarfélögin, sem sjá um nærþjónustu, skólamál, félagsmál, málefni fatlaðra, hluta af umhverfismálum, hafa sagt að fjárþörf þeirra sé um 50 milljarðar kr. á þessu ári og næsta. Ekki þarf að fjölyrða um það að ekki er komið nálægt þeirri kröfu í þessu frumvarpi eða þeim breytingartillögum sem eru gerðar við það. Reykjavíkurborg skrifar í umsögn um frumvarpið: „Stefna ríkisins fram að þessu hefur gengið þvert á ráðgjöf OECD til aðildarríkjanna og það sem önnur norræn ríki eru að gera gagnvart sveitarfélögum …“ Kennarasamband Íslands lýsir miklum vonbrigðum með áætluð fjárframlög til framhaldsskóla í frumvarpinu. Fjárlaganefnd hefur fengið upplýsingar um húsaleigu framhaldsskóla. Nú eiga framhaldsskólar að greiða húsaleigu. Það virðist vera virkilega ógagnsætt. Í sumum tilfellum, alla vega samkvæmt þeim upplýsingum sem berast okkur, fer sú aukning sem verður sett til framhaldsskólanna að hluta til strax aftur til ríkisins, af því að skólarnir þurfa að greiða húsaleigu. Þetta þarf að gera miklu gagnsærra, a.m.k. gagnvart skólunum. Lítið er gert fyrir heimilin í þessum aðgerðum, þessum Covid-aðgerðum. Hér er nú einhver listi, maður er með svo mörg blöð, um hvað hefur runnið beint til heimilanna. Það er ekki mikið. Við höfum áhyggjur af barnabótunum. Við þurfum að vera miklu örlátari á barnabætur. Þetta eru ekki stóru tölurnar en við erum alltaf að ræða um barnabætur. Það er of dýrt á Íslandi að vera með börn á framfæri. Samkvæmt fjármálaáætluninni á krónutala barnabóta ekki að breytast næstu fimm árin. Við þurfum að bæta í barnabætur og draga úr skerðingum. Við þurfum að vera barnvænt samfélag, við sjáum núna að barneignir á Íslandi hafa hrunið. Það er áhugavert og jafnframt áhyggjuefni að hér hafi barneignum fækkað allverulega. Við þurfum að ná aðeins til heimilanna. Fram hafa komið hugmyndir um stuðningslán og auknar barnabætur. Vaxtabætur eru nánast horfnar hjá þessari ríkisstjórn af því að Sjálfstæðisflokkurinn er svo á móti þeim. Hvernig gerum við lífið betra fyrir fólk? Ég veit að við þurfum að fjármagna þetta, peningar vaxa ekki á trjánum. Við þurfum að hafa sanngjarnt skattkerfi og um það snýst pólitíkin. Hvert hefur verið forgangsmál þessarar ríkisstjórnar? Það hefur verið lækkun bankaskatts og erfðafjárskatts, breytingar á fjármagnstekjuskatti þannig að hann lækkar og lækkun veiðileyfagjalda. Þá hefur verið lækkaður sérstakur skattur á það þegar fyrirtæki kaupa stór skip. Það eru skattalækkanir sem gleymast ekki. Fyrst ég nefni veiðileyfagjöldin þá er fróðlegt að skoða hvernig þau voru þegar þessi ríkisstjórn tók við og í hvað þau stefna á næsta ári þegar ríkisstjórnin fer frá. Þau hafa lækkað um 30% á kjörtímabilinu. Þau hafa farið niður ár frá ári en hækka aðeins á næsta ári. Alltaf var sagt að þau væru afkomutengd. Afkoman í sjávarútvegi hefur ekki versnað um 30% á þessum tíma, það get ég sagt ykkur. Það er mjög sjokkerandi og afhjúpandi að arðurinn sem sjávarútvegsfyrirtækin greiða eigendum sínum og fjölskyldum hefur á hverju einasta ári verið hærri en veiðileyfagjöldin. Munum að veiðileyfagjöldin eru aðgöngumiði að einum bestu og gjöfulustu fiskimiðum jarðar vegna þess að þjóðin á fiskveiðiauðlindina, ekki einstök fyrirtæki eða fjölskyldur. Ef veiðileyfagjöldin hefðu verið jafn há allt kjörtímabilið og þau voru þegar þessi ríkisstjórn tók við hefði ríkisstjórnin fengið 15 milljörðum meira í ríkiskassann. Ég hef haldið margar ræður um veiðileyfagjöld. Sem dæmi um það hvernig ástandið hefur batnað hjá sjávarútveginum hefur eigið fé aukist um 60% á fimm árum. Samt hafa veiðigjöldin lækkað. Arðgreiðslurnar, þegar búið er að greiða allan kostnað og alla skatta, greiða tekjuskatt af hagnaði, voru yfir 60 milljarðar á fimm árum. Við sjáum að fjármunir sem renna til ákveðinna fjölskyldna og fyrirtækja í þessu landi eru svo miklir að þetta er farið að smitast í aðrar greinar hagkerfisins. Samþjöppunin og eignarhald þess mikla auðs sem er orðinn til í sjávarútveginum er farið að fara í aðrar greinar hagkerfisins. Það er áhyggjuefni. Þetta eru svo gríðarlegir fjármunir fyrir lítið samfélag, samþjöppun er næg fyrir á þessum fákeppnismarkaði sem við búum við, að við þurfum ekki að búa við þetta. Og í hvert einasta skipti sem maður opnar munninn um veiðileyfagjöld er sagt: Þið ætlið að drepa litla útgerðarmanninn, hvað með litlu fyrirtækin úti á landi? Það er enginn að tala um þau, herra forseti. Látum tölurnar tala sínu máli. 30 stærstu útgerðirnar greiða 80% veiðileyfagjaldsins. Við erum að tala um stórútgerðirnar. Það gengur ekki alltaf fyrir stórútgerðirnar, sem eru risastórar, sumar meira að segja á evrópskan mælikvarða, að fela sig á bak við lítil útgerðarfyrirtæki á Vestfjörðum. Við erum ekki að tala um að auka sérstaklega álögur á þau fyrirtæki, það er augljóst. En hagsmunagæslan er svo grímulaus þegar kemur að sjávarútveginum að þjóðin er löngu búin að sjá þetta. Herra forseti. Ég fór aðeins í umhverfismálin. Ég tek út einn punkt hérna: Stundum finnst mér eins og fólk hafi ekki alveg lesið fylgiskjölin með breytingartillögunum. Ég hvet almenning og ekki síst fjölmiðla til að skoða fylgiskjölin því þar sjáum við breytingar á einstökum liðum. Ég er gagnrýninn á þessa ríkisstjórn varðandi umhverfismálin og það er áhugavert, og eiginlega dapurt, að sjá að framlög til náttúruverndar, skógræktar og landgræðslu lækka á næsta ári. Það er þvert á það sem við höfum heyrt ráðherrana segja. Þetta er í fylgiriti þeirra eigin fjárlaga. Verið er að lækka framlög til Samkeppniseftirlitsins á tímum þar sem samþjöppun mun hugsanlega aukast vegna erfiðleika í atvinnulífinu. Veit fólk það? Verið er að lækka fjárframlög til Ríkisútvarpsins. Voru Vinstri græn og Framsóknarmenn kosnir til að lækka framlög til Ríkisútvarpsins? Það er lækkun upp á 160 milljónir. Uppsagnir eru nú þegar hafnar þar. Þetta er bara dæmi um að skilaboðin eru skýr þegar kemur að fjármununum. Menning og listir, hvað segir BHM um þær? BHM segir í umsögn, með leyfi forseta: „Í ljósi þessa er það nokkurt áhyggjuefni að dregið er úr rekstrarframlögum til styrkja á sviði lista- og menningar í fjárlögum 2021.“ Landssamband ungmennafélaga segir að menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál megi ekki við skerðingum sem þessum, hvað þá á tímum sem þessum. Ég fagna því að íþróttastyrkirnir komi inn en skoðum fjármálaáætlunina, töfluna hérna, þessa ágætu, sem ég lifi fyrir. Einn af fáum málaflokkum þar sem er beinlínis krónutölulækkun á næstu fimm árum er hvaða málaflokkur? Menning, listir, íþrótta- og æskulýðsstarf. Eltum bara peningana. Þá sjáum við hvaða pólitík nær í gegn og nær eyrum ráðherranna. Samgöngumálin, hér er tafla yfir næstu fimm ár, þar er 31% lækkun á fimm árum, frá 2021–2025. Veit fólk það? Framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina frá 2021–2025 lækka um 23%. Við erum komin í fjármálaáætlunina sem verður væntanlega til umræðu í næstu viku en þetta tengist allt. Herra forseti. Ég hef áhyggjur af mörgu eins og heyra má. Hlutverk mitt hér er að beita aðhaldi og benda á það sem betur má fara. Ég er í alvöru að reyna að brýna þessa ríkisstjórn til góðra verka. Í andsvari mínu við formann fjárlaganefndar áðan gerði ég aðhaldskröfuna að umtalsefni. Er ekki skrýtið að gera aðhaldskröfu til sjúkrahúsa, skóla og hjúkrunarheimila? Aðhaldskrafan til heilbrigðiskerfisins er 2 milljarðar. Er fólk í alvöru að segja að heilbrigðiskerfið muni ekki um 2 milljarða? Og í ofanálag er eldri halli Landspítalans upp á tæpa 4 milljarða. Landspítalinn sendi bréf til okkar í nefndinni og útlistaði hagræðingaraðgerðirnar. Formaður fjárlaganefndar sagði að þessi halli, ef honum yrði dreift á þrjú ár, myndi ekki þýða neinar breytingar. Í bréfinu til nefndarinnar eru bara víst útlistaðar breytingar. Það á að breyta kvenlækningadeildinni vegna hagræðingar næsta árs, loka endurhæfingardeildinni, og efla á móti dagdeildina reyndar, en það á að loka endurhæfingardeildinni og draga úr ómunum á hjartarannsóknastofu. Þetta eru svona 20 aðgerðir fyrir næsta ár. Við hefðum svo auðveldlega, með einu pennastriki, getað sagt: Landspítalinn þarf ekki að vinna upp þennan 4 milljarða kr. halla vegna þess að við höfum gert það áður. Við ákváðum 2017 að gera einmitt nákvæmlega það, áður en þessi ríkisstjórn tók við. Það hefur oft verið gert. Landspítalinn ræður ekki eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu. Við veikjumst eða slösumst burt séð frá því hvað er sett í fjárlög. Það er eins og ríkisstjórnin gleymi því stundum. Landspítalinn, sem er endastöð íslensks heilbrigðiskerfis, þarf að taka við okkur þó að það kosti eitthvað. Þess vegna er halli. Þar er 4 milljarða kr. halli því við höfum verið að skammta of naumt í þau verkefni sem hann fæst við. Það er ekki eins og Landspítalinn sé að gera einhvern óþarfa. Það er ekki tilfellið. Það veit fólk á Landspítalanum og aðhaldskrafan er svo mikið stílbrot. Á næsta ári er engin aðhaldskrafa á dómstóla. Af hverju vill þessi ríkisstjórn hafa 0% aðhald á dómstóla en setja aðhald á sjúkrahús á næsta ári? Af hverju vill þessi ríkisstjórn setja aðhaldskröfu á spítalana á næsta ári en ekki eftir tvö ár? Þá fer aðhaldskrafan í núll. Maður hefði haldið að þarna hefði verið hægt að fresta aðhaldskröfunni. Ef menn eru svo hrifnir af aðhaldskröfum, af hverju gerum við þær ekki frekar eftir tvö ár? Við erum búin að þenja heilbrigðiskerfið eins og hægt er vegna faraldursins. Spítalinn hefur flakkað á milli neyðarástands, hættuástands, hættustigs, neyðarstigs og óvissustigs. Eru þetta skilaboðin sem ríkisstjórnin er tilbúin að bera á borð? Við vorum öll kosin 2017 til að setja meiri fjármuni í heilbrigðiskerfið. Hver er aukningin á milli áranna 2020 og 2021? Þetta er frá Landspítalanum sjálfum, það eru 947 milljónir í raunaukningu til Landspítalans. Er það mikið eða lítið? Tölur þurfa samhengi. Raunaukningin í Landspítalann á næsta ári er 1,4%. Nú spyr ég: Finnst fólki það vera bylting og átak í heilbrigðismálum að auka fjármuni til Landspítala Íslands um 1,4%? Mættu þingmenn stjórnarflokkanna á kosningafundi og sögðu: Ég ætla að setja 1% aukalega í Landspítalann milli ára? Nei, að sjálfsögðu ekki, herra forseti. Mér finnst þetta stórmál varðandi aðhaldskröfuna. Sagt er á móti að aðhaldskrafan sé svo lítil, svo lág upphæð. Ef þetta er svona lítið, af hverju tökum við ekki bara kröfuna út? Ef þetta er svona lítið, af hverju erum við að láta Landspítalann glíma við gamlan halla sem kallar á hagræðingaraðgerðir á næsta ári í 20 liðum? Þetta vissi meiri hlutinn. Við höfum haft þrjá mánuði til að stússast í þessu frumvarpi og hitt nánast alla. Breytingartillögurnar eru ekki merkilegar. Förum aðeins yfir þær. Í fyrsta lagi koma allar breytingartillögurnar frá ríkisstjórninni, 53 milljarðar koma frá ríkisstjórninni. Nefndin bætir 2 milljörðum við. 55 milljarðar, gott og vel, þetta er há tala. Brjótum þetta aðeins niður. Helmingurinn af þessum breytingartillögum eru hinir svokölluðu viðspyrnustyrkir og hlutabótaleiðin sem er margbúið að kynna á blaðamannafundum. Síðan er að finna þarna fjármuni, svo ég sé nú aðeins jákvæður líka, til að mæta aukinni aðsókn í skóla, gott mál. Þarna eru íþróttastyrkir, gott mál, fjármunir til að kaupa bóluefni, að sjálfsögðu gott mál, auknar sanngirnisbætur vegna illrar meðferðar á stofnunum ríkisins, gott mál, einstaka smáar félagslegar aðgerðir, 1 milljón upp í 40 hingað og þangað, gott mál. En hvað vantar í breytingartillögurnar? Hvað vantar í þennan 55 milljarða kr. breytingartillögupakka? Í rauninni er ekkert sett til viðbótar í breytingartillögum til aldraðra og öryrkja. Samfylkingin vill að sjálfsögðu taka undir þá kröfu sem eldri borgarar hafa sett fram um að þeir fái sömu hækkun og aðrir hópar fengu í lífskjarasamningnum. Við erum með breytingartillögu til að mæta því að fullu leyti að eldri borgarar fái tæplega 16.000 kr. hækkun í staðinn fyrir 9.000 kr. hækkun. Af hverju er það ekki bara lagað? Það eru 45.000 eldri borgarar sem ættu að taka eftir atkvæðagreiðslunni um fjárlög þegar þingheimur greiðir atkvæði um breytingartillögu Samfylkingarinnar um að setja aukna fjármuni til eldri borgara svo hægt sé að tryggja að sá hópur fái þarna 15.750 kr. sem hann kallar eftir og á skilið. Í raun er ekkert sett til viðbótar í breytingartillögum til öryrkja umfram það sem er vegna fjölgunar þeirra. Talan hækkar af því að öryrkjum er að fjölga, og eldri borgurum. Hvar er raunaukningin sem við erum alltaf að kalla eftir og Öryrkjabandalagið hefur ítrekað bent á? Hér er umsögn um fjárlagafrumvarpið frá Öryrkjabandalaginu, þetta er ekki frá stjórnarandstöðunni. Öryrkjabandalagið segir um þetta fjárlagafrumvarp: „Við erum skilin eftir. Það eru okkar fyrstu viðbrögð. Og það er vond upplifun. Og það er ljóst að áfram ríkir sú helstefna að halda fólki í fátækt.“ Þetta segir Öryrkjabandalag Íslands um fjárlagafrumvarp sem ráðherrar og einstakir þingmenn eru alltaf að stæra sig af að sé svo frábært. Hvað segir Þroskahjálp um fjárlagafrumvarpið? „Verði frumvarpið og áætlunin samþykkt óbreytt af Alþingi þýðir það að örorkulífeyrisþegar dragast enn meira aftur úr hvað lífskjör varðar og eru dæmdir til áframhaldandi fátæktar.“ Það er ekki hægt að segja þessum hópi endalaust að búið sé að gera svo mikið fyrir hann, eins og stjórnarmeirihlutinn gerir alltaf. Hvert er markmið okkar í þessum sal? Það er að auðvelda fólki lífið. Við gerum það með sanngjarnari útdeilingu á sameiginlegum auði og fjármunum sem við innheimtum með skatttekjum eða þjónustugjöldum að uppistöðu. Fjárlögin eru 1.000 milljarðar. Hvernig stendur á því að þessir hópar eru í stöðugu strögli að ná endum saman? Öryrkjar eru sérstakur hópur að því leyti að við ákveðum kjör þeirra. Enginn kýs örorku. Við ákveðum upphæðirnar sem þetta fólk neyðist til að lifa á. Við erum tíunda ríkasta land í heimi þrátt fyrir þessa kreppu. Við getum svo sannarlega tekið betur utan um þessa hópa. Í gær birtist ótrúlega áhugavert svar við fyrirspurn Loga Einarssonar til Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra um eignastöðu. Ég hef ótrúlegan áhuga á þessu. Ég hef talað lengi um það hvað eignaójöfnuður á Íslandi er mikill. Tekjujöfnuðurinn er tiltölulega mikill. Það grípur ríkisstjórnin alltaf og segir að tekjujöfnuðurinn sé talsvert mikill á alþjóðavísu. Hann er það samkvæmt Gini-stuðlinum. Lítum á eignaójöfnuðinn. Hann er mikill á Íslandi á alþjóðavísu. Ríkustu fimm prósent Íslendinga, uppistaða þeirra kýs Sjálfstæðisflokkinn, eiga yfir 40% af hreinum eignum í landinu a.m.k. Þau eiga reyndar meira því hlutabréf þeirra eru skráð á nafnvirði en ekki markaðsvirði. Svo er þetta hópur sem á hugsanlega fjármuni á erlendum mörkuðum og í erlendum skattaskjólum. Tökum bara ríkasta prósentið, eða 0,1%, þessar tölur sýna svo vel, svart á hvítu, að í þessu landi búa tvær þjóðir. Þetta er þjóð hinna ofurríku sem fær iðulega aukið tillit og jafnvel skattalækkanir frá þessari ríkisstjórn. Ég nefndi sérstaklega forgangsatriði þessarar ríkisstjórnar í skattamálum, hvort sem það er erfðafjárskattur, fjármagnstekjuskattur, bankaskattur, stimpilgjöldin á stóru skipunum, veiðileyfagjöldin. Þetta eru skattar eða gjöld sem hinir ríku greiða fyrst og fremst. Við þurfum ekki, herra forseti, að halda þessum hópum, öryrkjum og eldri borgurum, námsmönnum, sjúklingum eða fátæku fólki, í þeirri stöðu sem þeir eru í. Það eru pólitískar ákvarðanir. Það er hægt að hafa miklu sanngjarnara skattkerfi til að fjármagna það sem til þarf. Í breytingartillögum fjárlaganefndar er ekkert aukið í nýsköpunarmálin eða fjárfestingar til atvinnusköpunar. Þá er nú ekki úr háum söðli að detta til að byrja með. Ekkert er sett til sveitarfélaganna í breytingartillögunum, ekkert bætt í loftslagsmálin eða umhverfismálin. Reyndar er bætt aðeins í umhverfismálin. Ég ætla að nefna hvað það er, það er mjög sérkennilegt.

Sóknaráætlanir.

Það er bætt í sóknaráætlanir, já, 100 milljónir í sóknaráætlanir en í umhverfismálin eru settar, takið eftir þessu, 80 milljónir til minkabænda. Að það sé umhverfismál er mér hulið en það sýnir svolítið forgangsröðina. Ég hef talað mjög skýrt fyrir því að við eigum að hætta minkarækt, hún er barn síns tíma, í minkarækt á Íslandi eru 24 störf. Það er enginn markaður fyrir þetta og við eigum bara að hjálpa þessum örfáu bændum að hætta, við eigum bara að borga þá út, svo ég tali hreina íslensku. Það er fáránlegt árið 2020 að rækta dýr á svona stóru plássi eins og tvenn fjárlög eru út af feldinum þeirra. Það er ekki eins og feldurinn sé hliðarafurð vegna kjötframleiðslu. Við borðum ekki minka. Við erum að rækta minka svo við getum fláð þá og sett í pelsa. Pelsar eru ekki nauðsynjavara og við eigum að hætta þessu. Svo koma fregnir um stökkbreytta veiru sem hefur núna í Danmörku farið frá manni til minks og aftur til manns. Það eru bara aukarök fyrir því að við eigum að hætta þessu. Auðvitað hefur minkarækt á Íslandi minnkað mjög mikið en mér finnst bara allt í lagi að tala mjög skýrt hér. Við þurfum ekki á minkarækt að halda, og þess vegna er sérkennilegt, sérstaklega kannski frá ríkisstjórn Vinstri grænna, að halda þessu á lofti. Hún setur 80 milljónir til minkabænda í breytingartillögum sínum en setur svo að sjálfsögðu líka 50 milljónir í fjáraukalögin sem við afgreiðum í næstu viku. Við skulum setja þessar 80 milljónir til minkabænda í breytingartillögunum í samhengi. Ríkisstjórnin er að setja í breytingartillögum sínum sömu upphæð til minkabænda og hún tímir í að setja í styttingu biðlista hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, úr 340 börnum í 200. Það verða áfram biðlistar. Hvað gerir Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins? Hún tryggir að börn með alvarlegar þroskagreiningar fái greiningar og úrræði. Ætti þetta ekki að vera fremst á forgangslistanum? Lagðar eru 80 milljónir í að stytta biðlistana. En af hverju útrýmum við ekki biðlistum þarna? Ég er bara að setja þetta í samhengi. Forgangsröðunin er svo vitlaus. Þetta kemur úr sama potti. Það er margt í ríkisrekstri okkar sem kallar ekki á mikla fjármuni en við getum hæglega bætt. Ég hefði haldið að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem þjónustar börn með greiningar ætti að vera ansi ofarlega og á undan mörgu öðru sem ég hef talað um, ekki bara minkabændunum. Síðastliðið vor var þingið rosalega montið af sjálfu sér því að við samþykktum öll tillögu sem 23 þingmenn fluttu undir forystu Viðreisnar um að hér ætti að fjármagna sálfræðiþjónustu. Það er frábært mál, við eigum að vera löngu búin að innleiða sálfræðiþjónustu inn í kerfið okkar. Talað var um að það myndi kosta 1–2 milljarða. Gerum þetta. 1–2 milljarðar skipta máli. Vísbendingar eru um að fólki í þessu landi líði verr. Við þurfum að tryggja gott aðgengi að sálfræðiþjónustu. Á tólf daga fresti er framið sjálfsvíg á Íslandi. Á öðrum tólf daga fresti deyr annar einstaklingur úr ofneyslu lyfja. Við sjáum sjálfsskaða unglinga í hundraðatali. Við erum að sjá hér Norðurlandamet, jafnvel heimsmet í notkun á þunglyndislyfjum og kvíðastillandi lyfjum. Niðurgreiðum sálfræðiþjónustu. En hvað er í breytingartillögunum til að tryggja það? Ekkert. Fjármálaráðherra sagði í vor um leið og við samþykktum málið - þingið vill niðurgreiða sálfræðiþjónustu - að þingið þyrfti að tryggja fjármögnun. Fjárveitingavaldið er hér. Við erum ekki að tryggja fjármögnun. Við fáum þau svör að heilbrigðisráðherra sé tilbúinn til að setja 100 milljónir í verkefnið úr sjóði sem ráðuneytið hefur. Það er langt frá því sem var talað um. Niðurgreiðslan átti að kosta 1–2 milljarða. 100 milljónir úr sjóði í heilbrigðisráðuneytinu til að niðurgreiða sálfræðiþjónustu er ekki nóg, því miður. Ef við verjum auknu fjármagni í það myndum við meira að segja spara annars staðar þannig að það er margt sem betur má fara í þessu fjárlagafrumvarpi. Herra forseti. Ég held að ég hafi farið yfir það helsta. Við í Samfylkingunni erum með 13 breytingartillögur sem verða hér til atkvæðagreiðslu á morgun eða laugardaginn. Það eru allt atriði sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa tekið undir. En hvað verður um breytingartillögur okkar? Þær eru iðulega felldar af því að þær koma frá stjórnarandstöðunni, sem 47% þjóðarinnar kusu. Við erum með umboð eins og þið, hv. þingmenn, en þetta verður áhugaverð atkvæðagreiðsla. Herra forseti. Það er auðvelt að gagnrýna, ég veit það. Það er hlutverk okkar en engu að síður hefur Samfylkingin líka kynnt uppbyggjandi tillögur. Við erum með tillögur sem við kennum við ábyrgu leiðina þar sem við erum í alvörunni með markvissar og raunhæfar tillögur til að hjálpa okkur upp úr þessari kreppu. Það eru tillögur sem lúta að grænum skrefum, lúta að því að taka utan um þá hópa sem vantar hjálp, ekki síst á tímum kreppu, tillögur sem felast í fjárfestingu í opinberum störfum og einkarekstri. Við ætlum að veðja á kvikmyndaiðnað, við ætlum að veðja á nýsköpun, við ætlum að veðja á alls konar sprota. Þetta er metnaðarfullt og stórt plagg sem mér finnst að ríkisstjórnarflokkarnir ættu að taka til skoðunar því okkur er tíðrætt um að við séum í sama báti en stórir hópar í samfélaginu upplifa það ekki þannig. Ef við erum í sama báti þá skulum við sýna það í verki og sýna það með tölunum. Hlustum á fólkið sem finnur á eigin skinni hvernig er að draga fram lífið á Íslandi á 260.000 kr. eða minna á mánuði. Það eru okkar skjólstæðingar og kjósendur og það á að vera okkar markmið. Markmið okkar í stjórnmálum á að vera að auðvelda fólki lífið, gera lífið ódýrara og fjölbreytilegra. Þau markmið eru svo langt í frá uppfyllt ef við skoðum einmitt fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar eða fjármálaáætlun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir ræðuna. Auðvitað er það eins og alltaf, sérstaklega þegar kemur að félagslega tengdum atriðum í ræðum hv. þingmanns, að ég get tekið undir mjög margt. Hv. þm. fór mikinn þegar kom að nýsköpun og umhverfismálum. Ég ætla að staldra við það að hv. þingmaður sagði að þetta væru bara óhagganlegar tölur. En það er engu að síður mikilvægt að setja þær í samhengi og hv. þingmaður setti þær í sitt samhengi. Ég kem hingað upp til að taka undir það með hv. þingmanni að það verður að setja tölur í samhengi. Þá ætla ég að koma með þetta samhengi. Við skulum byrja á nýsköpun, rannsóknum og þekkingargreinum. Á fjárlögum 2017 voru þetta tæpir 15 milljarðar. Á kjörtímabilinu hefur stöðugt verið aukið í nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Nú er það þannig að varanlegt framlag er tæpir 26 milljarðar, það er 74% aukning. Ef það er ekki mikil aukning í samhengi útgjaldaþróunar á málefnasviðum þá veit ég ekki hvað. Þetta er samhengið sem ég ætlaði að setja fram á því kjörtímabili sem núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur starfað. Umhverfismálin - árið 2017 voru það 16 milljarðar, 2021 rúmir 24 milljarðar, 48% raunaukning. Um er að ræða 48% raunaukningu í umhverfismál. Ég myndi kalla það græna byltingu, hæstv. forseti.

Herra forseti. Já, við erum kannski að tala um sömu tölurnar. Það er ánægjulegt að formaður fjárlaganefndar er ekki að hrekja mínar tölur. Ég ætla ekki að hrekja hans tölur. Þetta snýst um samhengið. Þegar við erum með ríkisstjórn sem stærir sig af grænni byltingu mánuðum saman, blaðamannafund eftir blaðamannafund, þá getur það ekki staðið undir þeim stóru orðum þegar aukningin er 0,1% af landsframleiðslu. Við miðum yfirleitt við landsframleiðslu, það er ekki rangur samanburður, það er ekki ósanngjarnt. Að setja 3 milljarða aukalega í umhverfismál er ekki byltingin sem þjóðin er að kalla eftir. Við erum með 1.000 milljarða í fjárlögum. Landsframleiðslan er 3.000 milljarðar. Heildarmálaflokkurinn umhverfismál fær 24 milljarða. Af hverju er það ekki meira? Það eru 2,4% af fjárlögunum og enn minna af landsframleiðslu. Jú, það er búið að bæta í umhverfismál, fyrr má nú vera, þau voru nánast ekki til fyrir nokkrum árum. En þegar við erum með 1.000 milljarða kr. plagg og við setjum 2–3% í umhverfismál af því öllu þá er það of lítið, umhverfismál eru stærri málaflokkur en það. Sama á við um nýsköpunina, hún fær um 26 milljarða. Það er auðvelt að reikna þetta, fjárlögin eru 1.000 milljarðar, og 2,6% fara í nýsköpun. Ég veit ekki hversu margir myndu samþykkja að 2,6% í nýsköpun sé nægilegt til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár. Viðbótin er 0,3% af landsframleiðslu. Er það að svara kalli nýsköpunargeirans og atvinnulífsins um að veðja á nýsköpun? Af hverju setjum við ekki meiri fjármuni í þetta? 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Auðvitað er það hlutverk okkar að setja hlutina í samhengi og berjast fyrir málstaðnum. Hv. þingmaður kom inn á menningu, listir, íþrótta- og æskulýðsmál og ég veit að bæði ég og hv. þingmaður, og örugglega flestir sem sitja í þingsalnum, vilja gera allt fyrir þessa málaflokka. Og það hefur ríkisstjórnin svo sannarlega gert. Áfram með samhengið, útgjaldaþróunina; 30,6% raunaukning á tímabilinu. Þetta eru 4 milljarðar, tölum um rauntölurnar, varanlega til viðbótar inn í þessa málaflokka. Í umhverfismálin eru það 8 milljarðar. Í nýsköpun og þekkingargreinar eru þetta 11 milljarðar og nú erum við bara að tala um viðbætur, viðbót inn í kerfið. Við viljum gera betur á svo fjölmörgum sviðum og við ræddum áðan í andsvörum um heilbrigðismálin. Hver er stóra myndin? Hvernig stöndum við með ríkisfjármálin? Staðan í þeim aðstæðum sem við erum að kljást við er þessi: Í tekjufallinu sem ríkissjóður verður fyrir erum við með rúmlega 700 milljarða. Ef við tökum heilbrigðismálin og félagsmálin, heilbrigðisráðuneytið, félagsmálaráðuneytið og menntamálaráðuneytið, þessi þrjú ráðuneyti og öll málefnasviðin og málaflokka þessara ráðuneyta, og bætum vaxtagjöldunum við þá eru tekjurnar búnar. Það þýðir að það sem fer í æðstu stjórnsýsluna og sjö önnur ráðuneyti um mjög mikilvæga málaflokka er allt tekið að láni, allt saman. Það verður okkar sameiginlega barátta hér á næstu misserum að fást við það.

Herra forseti. Ég var mjög hreinskilinn hvað það varðar að fjármagna þá hluti sem ég var að tala um. Við tökum það að láni. Peningarnir vaxa ekki á trjánum, þeir verða til í atvinnulífinu. Við þurfum að vaxa upp úr þessari kreppu. Við þurfum að fjárfesta í okkur sjálfum og í atvinnulífinu. Á það hefur skort, ekki bara að mínu mati heldur margra annarra hagsmunaaðila. En, já, við eigum að auka lántökur okkar. Það er hagstætt að gera það. Það er verið að gera það. Ég veit að hallinn er mikill en ég er að segja að aðstæður kalla á að hann verði aðeins meiri svo að við komumst fyrr upp úr þessu, svo að við getum auðveldað lífið hjá fólki sem á því þarf að halda. Ég veit að það er vel meinandi fólk í öllum flokkum, að sjálfsögðu, og fólk er að reyna að gera sitt besta á erfiðum tímum. Þess vegna finnst mér svo sorglegt að við náum ekki meira saman í að hlusta á þá aðila sem eru í alvöru að ráða okkur heilt. Setjum meiri pening í atvinnuleysisbætur til að auðvelda fólki lífið, setjum meiri pening í nýsköpun og í umhverfismálin, fjölgum störfum meira en hér er gert. Sú litla aðgerð að fullfjármagna Tækniþróunarsjóð kostar 5 milljarða, það fer bara ekkert á hausinn við að setja 5 milljarða í Tækniþróunarsjóð og fullfjármagna hann. Hugsið ykkur hvað það væri flott. Þið fáið allt kredit ef það skref verður stigið. Varðandi menninguna, við eigum að veðja meira á menninguna. Ég er sammála hv. þingmanni um að við eigum að veðja á menninguna. Þess vegna skil ég ekki, ég er búinn að halda tíu ræður um það, af hverju endurgreiðsluhlutfallið í kvikmyndagerð hefur ekki verið hækkað. Þetta er smávegis á ská en það kannast allir við þessa umræðu í þessum sal. Þetta er eitt pennastrik, myndi hafa margfeldisáhrif varðandi störf og aukna listsköpun og annað slíkt. Það eru svo mörg dauðafæri sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa fengið 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að taka undir orð hans og lýsa því að ég er ánægð með það, og ég held að við séum öll sammála um það, sem hv. þingmaður kom inn á í andsvari sínu við hv. þm. Willum Þór Þórsson, að við viljum standa vörð um samfélagið okkar og ná góðri viðspyrnu til að komast sem hraðast út úr þessari kreppu. Mér finnst mikils virði að við séum sammála um það þótt okkur kunni að greina eitthvað á um nákvæmlega leiðirnar og hvar eigi að setja þungann. Ég held að það skipti samt miklu máli að við séum á þeim stað að vera alla vega sammála um mikilvægi þess. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að oft vilji það verða þannig að tillögur frá minni hlutanum hljóti ekki brautargengi í atkvæðagreiðslu. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á að það væru ýmsar ansi góðar breytingartillögur frá meiri hlutanum sem ég skildi sem svo að hv. þingmaður styddi. Er það ekki svo að auðvitað er fullt af tillögum sem skrifast inn í nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar sem eru engu að síður tillögur sem öll nefndin er hugsanlega sammála um og þá alla vega einhver stærri hluti hennar en einungis bara meiri hlutinn? Þetta er því aðeins flóknari mynd en svo að annars vegar séu það bara tillögur meiri hlutans og hins vegar einhverjar tillögur 

Herra forseti. Í fyrsta lagi kemur uppistaða breytingartillagnanna, 53 milljarðar af 55, frá ráðherrunum og er ákveðin í Stjórnarráðinu. Það skjal breyttist ekkert eins og hv. þingmaður veit. Eftir alla okkar vinnu er meiri hlutinn til í að gera 2 milljarða kr. breytingar og engar grundvallarbreytingar. Fyrst hv. þingmaður nefnir það þá styðjum við í stjórnarandstöðunni einmitt góðar breytingartillögur stjórnarinnar. Að sjálfsögðu styðjum við að bóluefni sé keypt. Að sjálfsögðu styðjum við að settir séu auknir fjármunir í framhaldsskólana og háskólana. Auðvitað styðjum við að sanngirnisbætur verði hækkaðar. Þetta eru góðu breytingartillögurnar. En hvernig stendur á því að hv. þingmaður er þá ekki til í að styðja eitthvað af breytingartillögum okkar sem út af standa? Ég sé hér hv. þingmann úr sama flokki sem gat um Ríkisútvarpið en það er að fá lækkun milli ára. Við leggjum fram breytingartillögu á morgun um að bæta Ríkisútvarpinu upp tekjutapið. Vinstri grænir hafa sagt að þeir styðji það að framlög til Ríkisútvarpsins haldist óbreytt. Þau gera það ekki að öllu óbreyttu. Það verður atkvæðagreiðsla um tillögu á morgun um það og verður sem dæmi fróðlegt að sjá hvort Vinstri grænir greiða ekki einfaldlega atkvæði með þeirri tillögu. Ég er ekki að biðja um að þið staðfestið eða styðjið allar tillögur okkar. En á þriggja, fjögurra ára tímabili hafið þið fellt meira og minna allar tillögur okkar, 

Herra forseti. Það sem ég var að draga fram í andsvari mínu er að verið er að leggja til fullt af breytingartillögum og sumar þeirra koma frá ríkisstjórninni sem sér um stefnumótun í málaflokkunum. Ég get nefnt sem dæmi 340 millj. kr. framlag til viðbyggingar við Njarðvíkurhöfn. Það er gríðarlega mikilvægt innspýtingarverkefni á svæði sem á við mikið atvinnuleysi að stríða. Ég held að allir séu sammála um mikilvægi þess þótt það komi frá ríkisstjórninni. Það sem ég er að benda á og draga fram er að við erum sammála um mjög stóran hluta þessara breytingartillagna, í það minnsta vel flest. Hins vegar kom það einnig fram í ræðu hv. þingmanns að hann telur vanta meira fjármagn í, ja, mér liggur við að segja alla málaflokka. Spurning mín til hv. þingmanns er því: Telur hann, nú þegar við erum að bæta 55 milljörðum við á milli málaflokka og það er fullt af tillögum sem allir eru sammála um, að leiðin sé einfaldlega sú að bæta endalaust við þegar við erum í þeirri stöðu að við erum að taka þessa fjármuni að láni? Hér erum við með tillögur sem við erum langflest sammála um. En hv. þingmaður virðist einfaldlega bara vilja bæta aðeins meiru við það sem er verið að gera. Og það er verið að gera mjög mikið.

Herra forseti. Nei, ég vil ekki bæta endalaust við en ég gat um grundvallarþætti sem við hefðum átt að bæta meira í. Það er ekkert í breytingartillögunum til aldraða eða öryrkja umfram fjölgun þeirra. Það er ekkert í breytingartillögunum til nýsköpunar, fjárfestingar eða atvinnusköpunar. Það er ekkert í breytingartillögunum til sveitarfélaganna.

Jú.

Ekki í breytingartillögunum. Og það er enn verið að halda í aðhaldskröfuna á sjúkrahús og hjúkrunarheimili. Það er ekki verið að bæta í umhverfismálin fyrir utan styrkinn til minkabænda sem er ekki umhverfismál fyrir fimm aura. Það sem meiri hluti fjárlaganefndar gerir, umfram það sem ríkisstjórnin tefldi fram, er að veita aukna fjármuni til Þjóðlagaseturs, til Flugsafns Íslands, til Oddafélagsins, til Prentsögusetursins. Það er líka einhver rannsóknarbátur í Vestmannaeyjum. Það er aukið fjármagn til varnarmála sem er kannski áhugavert fyrir Vinstri græna. Með þessum tillögum er ekki verið að mæta þeirri gagnrýni sem við fengum í umsögn eftir umsögn. Hv. þingmaður veit það alveg. Að setja 3 milljónir, 6 milljónir og 5 milljónir hingað og þangað um landið er ekki að mæta þeim pólitísku áskorunum og gagnrýnispunktum sem við fengum. Hvað fengum við, um 50 umsagnir? Þær voru frá stórum aðilum, allt frá verkalýðsfélögum, yfir í Öryrkjabandalagið, yfir í Landssamband eldri borgara. Þetta eru hópar sem eru ekki ánægðir með afrakstur meiri hlutans. Þetta eru ekki hópar sem kalla endalaust eftir fjármunum. En það er verið að kalla eftir auknum fjármunum, ekki síst á þessum tímum, og það er réttlætanlegt að taka lán fyrir þeim. Það er enginn að tala um að hækka skatta. Önnur ríki eru að gera þetta. Við erum að fá ráðleggingar um að auka lántökur og taka lengri tíma til að greiða niður hallann. Það getum við gert. Ríkissjóður hefur fullt færi á því að gera það, milda höggið og hugsa svolítið 

Forseti. Þetta er búin að vera mjög viðamikil vinna og mjög áhugaverð að mörgu leyti, sérstaklega þegar maður horfir til þess að þingi var seinkað til 1. október til að gefa ríkisstjórninni svigrúm til að koma með stefnu, nýja fjármálaáætlun og með stefnu sína í fjármálum hins opinbera og þar af leiðandi var því líka frestað að fjárlög kæmu fram. Síðan einhverjum sex mánuðum eftir að kófið hefst og fresturinn til að leggja fram fjármálaáætlun með stefnu stjórnvalda, sem er þar hluti af pakkanum, þá sér maður ekkert í þeirri stefnu um hvernig við komumst út úr því ástandi sem við erum í núna. Maður hefði haldið að það væri skylda stjórnvalda að setja stefnu fyrir okkur út úr ástandinu sem við erum í, ekki bara stefnu sem er tekin um að grípa allt eftir því sem það fellur. Það er viss tegund af krísustjórnun, að sjálfsögðu, og það þarf að gera líka en aðalatriðið er fyrir okkur að horfa til framtíðar og segja: Þetta er holan sem við erum að detta ofan í núna. Það er allt í lagi af því að við munum komast upp úr henni út af þessu og þessu og þessu. Af því að við leggjum áherslu á nýsköpun verður arðurinn og hagkvæmnin til þess að við getum mokað ofan í holuna aftur. En það eru engar sérstakar slíkar útskýringar. Í fyrstu fjáraukalögunum voru lagðir um 1,5 milljarðar, eitthvað því um líkt, í nýsköpun sem er gott og blessað út af fyrir sig. Á sama tíma voru lagðir 3 milljarðar í markaðssetningu fyrir ferðamenn. Það bar vott um það sem stjórnvöld bjuggust við að myndi gerast, að þetta yrði snögg og skörp dýfa sem við myndum fljótlega komast upp úr aftur. Það var rosaleg bjartsýni. Miðað við þau lög sem við störfum eftir, lög um opinber fjármál, þá eiga stjórnvöld að sýna ákveðna varfærni. Þau eiga að hafa gagnsæi og stöðugleika sem grunngildi. Með það að sjónarmiði hefði verið betra að búast við því besta en undirbúa sig undir það versta. Það sem ríkisstjórnin gerði hins vegar var einfaldlega að búast við því besta og undirbúa sig fyrir það besta. En sú varð ekki raunin heldur gerðist það sem margir höfðu spáð fyrir um, það kom kreppa í kjölfarið. Það sem sagan segir okkur líka er að það er ekkert óalgengt að eftir eina bylgju í svona faraldri komi önnur, sérstaklega þegar það er ekki fyrirsjáanlegt að bóluefni verði komið, sem merkilegt nokk hefur staðist nokkurn veginn miðað við fyrstu spár hjá alþjóðlegum aðilum, að það tæki u.þ.b. ár að fá bóluefni. Það hefur staðist og það ferli hefur heppnast einstaklega vel. Það að stjórnvöld gerðu ekki ráð fyrir því að þau þyrftu að horfa upp á þetta ástand í heilt ár er mjög ámælisvert og það endurspeglast í þeirri fjármálaáætlun og fjárlögum sem við erum með hérna. Ríkisstjórnin ætlar einfaldlega að halda að sér höndum og bíða eftir að þetta klárist. Þá fari allt af stað aftur og verði eins og það var áður en faraldurinn barst hingað. Þetta er ekki líklegt til árangurs, alls ekki. Það þarf að huga að þeim gjám og bilum sem fólk er að detta ofan í, fólk hefur ekki verið gripið. Það þarf að huga að framtíðarnýsköpun og það er ekki gert með skipulegum hætti, hvorki í fjármálaáætlun né í þessum fjárlögum. Við spurðum í fjárlaganefnd um stöðu mála varðandi t.d. nýsköpunarsjóði og það kom fram hjá Rannís að þar eru nokkrir sjóðir undir, eins og Rannsóknasjóður, Tækniþróunarsjóður, Innviðasjóður, loftslagssjóður. Farið var yfir hversu mikið var sótt um árið 2019 og 2020 í þá sjóði og hversu mikið var veitt úr þeim. Í Rannsóknasjóði voru 19% umsagna samþykktar, sem er nokkuð gott en ekki samkvæmt því sem mælt er með því að talað er um að 20–25% umsókna séu mjög góðar og þar með styrkhæfar. Ef árangurshlutfallið fer undir 20% er verið að hafna góðum umsögnum. En í því ástandi sem við erum í þá er alveg réttlætanlegt að ganga lengra, að teyga sig lengra og fara víðar í nýsköpun, kasta netinu á fleiri stöðum. Rannsóknasjóður er einmitt sérstaklega mikilvægur af því að hann undirbýr þær grunnrannsóknir sem liggja undir, sem skila árangri næsta áratug eða jafnvel lengur. Undirbúningurinn fyrir batann til langs tíma liggur t.d. í sjóðum eins og Rannsóknasjóði. Síðan er það Tækniþróunarsjóður sem er með 13% úthlutunarhlutfall á árinu 2020. Þar var sótt um fyrir 9,4 milljarða og 8,2 milljörðum var hafnað, þ.e. veittur 1,1 milljarður. Þær upphæðir sem við lögðum til í minni hlutanum hefðu dekkað góðan hluta af þessu ásamt hinum sjóðunum líka og þau tækifæri sem þar eru til staðar hefðu verið komin af stað með betri stoð undir atvinnu heldur en nú sést. Fjallað er um styrki í Tækniþróunarsjóði til þróunarstarfs og rannsókna sem miða að nýsköpun í atvinnulífinu og að árangurshlutfall sjóðsins hafi verið nokkuð lágt undanfarin ár. Æskilegt árangurshlutfall sé á bilinu 25–30%, en raunin hafi aðeins verið 13% á árinu. Þarna eru tækifæri, glötuð tækifæri, tækifæri sem ríkisstjórninni bauðst að taka en sleppti. Svo er það Innviðasjóður sem veitir styrki til kaupa á tækjum, gagnagrunnum, hugbúnaði, framleiðslutækjum og ýmsu svoleiðis. Þar er þetta aðeins betra, 38% umsókna samþykktar. Við erum samt bara tala um 340 milljónir. Þetta er svipað í loftslagssjóði, 161 milljónir veittar, eða 13% af því sem sótt var um. Þarna birtist áherslan á nýsköpun í loftslagsmálum okkur mjög augljóslega. Þetta er það sem mig langaði til að fjalla aðeins um varðandi nýsköpunarframtíðina. Þarna voru vissulega tekin skref en tækifærin voru augljóslega fleiri og og miðað við aðstæður, jafnvel þótt ástandið hefði bara varað í stuttan tíma, hefði verið góð hugmynd að grípa þau nýsköpunartækifæri sem lágu á borðinu fyrir framan okkur. Það var ekki gert og ég harma þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Í nefndaráliti mínu legg ég fram nokkrar einfaldar breytingar. Það hefði vissulega verið hægt að fara nákvæmlega í gegnum öll málefnasviðin og atriðin þar en sökum þess að bæði fjármálaáætlun og fjárlög eru í rauninni mjög ógagnsæ fyrirbæri, það er mjög erfitt að sjá hvort kostnaður sé í rauninni réttur miðað við þjónustukröfur sem búist er við, þá tók ég þá ákvörðun í byrjun að taka augljósu og einföldu breytingartillögurnar sem er ekkert hægt að deila um að þörf sé á. Þær eru svo sem fleiri. Það væri auðveldlega hægt að fara í sveitarfélögin. Það er hægt að gera ýmislegt annað þar líka sem væri hægt að útfæra á annan hátt þannig að við látum slíkar tillögur eiga sig eins og er. Þær þarfnast stærra samtals. Þær breytingartillögur sem ég fjalla um í nefndaráliti mínu eru í fyrsta lagi 120 milljónir til Persónuverndar. Það kemur fram í ársskýrslu og bréfi forstöðumanns Persónuverndar að þörf sé á tíu stöðugildum til að framfylgja þeim lögum sem Alþingi hefur sett. Alþingi kemur saman og setur persónuverndarlög sem leggja ákveðnar kröfur á kerfið hjá okkur um að sinna þeim réttindum sem fylgja þeirri löggjöf. Það er Alþingi sem biður Persónuvernd um að sinna þessu en fjármagnar það síðan ekki. Ég myndi kalla það ákveðna hræsni, það er ákveðin sýndarmennska fólgin í því að setja lögin en fylgja því síðan ekki eftir með þeirri fjárheimild sem þarf til þess að lögin virki, til að byggja undir þau réttindi sem lögin veita okkur í landinu. Við erum að sýnast með lögunum, réttum fram aðra höndina og segjum að þarna séu ákveðin réttindi varin en hinni hendinni, sem heldur á peningunum, stingum við í vasann og segjum: Nei, þetta þarf ekkert í alvöru, þetta þarf bara á prenti. Þetta eru lög en þegar kemur að því að framfylgja þeim þá sleppum við því. Næsta breytingartillaga varðar sjúkrahúsþjónustu. Það er vissulega víða ákveðinn skortur í heilbrigðisþjónustukerfinu en við einbeitum okkur sérstaklega að Landspítala – háskólasjúkrahúsi af þeirri einföldu ástæðu að þar er um að ræða vandamál vegna útreikninga sem fjármálaráðuneytið virðist gera. Þegar gerðir eru kjarasamningar fer ráðuneytið í gegnum þá og reiknar sig niður á hvað þeir muni kosta, uppfærir með launa- og verðlagsbreytingum og alls konar svoleiðis til stofnana hvað þeir kjarasamningar þýða í fjárheimildum. En síðan taka stofnanirnar stundum við rangri niðurstöðu. Það gleymdist að taka tillit til einhvers eða það var vanmat, kannski ofmat í sumum tilvikum, en í tilviki Landspítala – háskólasjúkrahúss, miðað við þau gögn sem við höfum séð, virðist hafa verið vanmat á kostnaði vegna kjarasamninga. Það eru önnur atriði þarna undir, t.d. fráflæðisvandinn sem í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar tekst loksins næstum því að laga. Það má búast við því að það verði næstum því lagað. Það eru 1.350 milljónir sem eiga að leysa fráflæðisvandann, fara í aukin hjúkrunarrými o.s.frv., sem er samt ekki alveg vitað hvernig á að redda. Það þarf líklega eitthvert húsnæði, en það verður bara afgreitt seinna hvernig á að fara með þessar 1.350 milljónir. Þær eiga alla vega næstum því að leysa fráflæðisvandann. Sá fráflæðisvandi hefur leitt til aukins kostnaðar hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi vegna vangetu ráðuneytanna og ríkisstjórnarinnar við að leysa þann vanda. Það er búið að varpa á spítalann auknum kostnaði vegna þess að stefna stjórnvalda hafði ekki fyrir því að leysa þennan mjög svo fyrirsjáanlegan vanda í mörg ár. Þess vegna hefur kostnaðurinn safnast upp hjá spítalanum, í staðinn fyrir þar sem hann á heima, hjá ráðuneytunum, hjá ríkisstjórninni. Þar af leiðandi leggjum við til að þessi halli sem hefur safnast upp verði einfaldlega strokaður út, að hann falli ekki á rekstur og þjónustu Landspítala – háskólasjúkrahúss á næstu tveimur árum eins og er ætlast til að gerist. Mjög einföld og augljós breyting hvað það varðar. Þriðja og síðasta breytingartillagan varðar lífskjarasamningana. Nú voru gerðir sérstakir lífskjarasamningar sem aðilar vinnumarkaðarins og ríkisstjórnin hafa stært sig af, talið þetta vera alveg frábæra samninga. Ég er ekki alveg sammála því, t.d. hvað varðar styttingu vinnuvikunnar. Það er eiginlega bara verið að stroka út kaffitímana og færa þá til þannig að fólk taki þá þegar það er búið að vinna að mestu leyti, frekar en að þetta sé endilega stytting vinnuvikunnar. En látum það liggja milli hluta. Aðallega snerust lífskjarasamningar um hækkun lægstu launa, hlutfallslega meiri en hærri launa, með krónutöluhækkun. Í staðinn fyrir að hækka alla um 5% voru allir hækkaðir um 10.000. kr. Þegar sá sem er með 100.000 kr. fær 110.000 kr. í laun, 10% hækkun, þá er það ekki það sama og ef sá sem er með 1 milljón í laun fær 10.000 kr. hækkun, það er bara 1% hækkun. Áhrifin af þessari breytingu, þessari sérstöku ákvörðun um að gera kjarasamninga á þennan hátt, ekki með jafnri hlutfallshækkun heldur krónutöluhækkun, leiðir til þess að hækkunin sem við segjum að eigi að vera 10% verður að meðaltali 5%, þótt hún sé 10% fyrir þá lægst launuðu og kannski 1% fyrir þá hæst launuðu. Gefum okkur bara að það sé þannig. Það þýðir að þegar 69. gr. almannatryggingalaga, sem fjallar um að það eigi að taka mið af almennri launaþróun eða vísitölu neysluverðs, er undir þegar á að hækka bætur, hækka í rauninni framfærslu þeirra sem eru á lífeyri almannatrygginga, örorku eða atvinnuleysisbótum, hækka samkvæmt almennri launaþróun sem er þessi 5% tala en 10% talan eins og hún var fyrir þá lægst launuðu í þessu skáldaða dæmi hjá mér, þá ætti rauntalan, eftir því sem ég komst að við eftirgrennslan, að vera 7,1% en ekki 3,6% eins og hún er fyrir almannatryggingar í fjárlögum. Til þess að ná sömu áhrifum fyrir þá lægst launuðu, fyrir þá sem heyra undir lög um almannatryggingar, ætti hún að vera 7,1%, til að ná sömu krónutöluhækkun. Það er það sem á að endurspeglast í þessum breytingartillögum, að til ná þeim árangri þarf þessa hækkun, til að ná þeim tölum, á pari við lífskjarasamningana. Það var tekin sérstök ákvörðun um að haga kjarasamningum á þennan hátt, kjarasamningum sem ríkið hefur verið aðili að með ýmiss konar aðgerðum, kjarasamningar þar sem aðilar vinnumarkaðarins komu og kölluðu eftir sérstaklega kröftugri aðkomu stjórnvalda til að hægt væri að leysa þann hnút, það þurfti sérstakri ákvörðun hjá ríkinu til að koma að þessum samningum, vera aðili að því að koma þeim í gang. Sú sama sérstaka ákvörðun er síðan ekki tekin þegar á að tala um framfærslu vegna almannatrygginga. Þá er tekin almenna ákvörðunin samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga um að hækka samkvæmt almennri þróun og hækka þá ekki um 7,1% eins og ætti að gera, eða 10% í skáldaða dæminu mínu, heldur um 5% eða réttara sagt 3,6% eins og er áætlað. Það eitt og sér er dálítið áhugaverð nálgun á pólitíska stefnu, það er pólitísk ákvörðun að taka sérstaklega ákvörðun um hækkun á lægstu launum í kjarasamningum en taka ekki sömu sérstöku ákvörðun varðandi framfærslu samkvæmt almannatryggingum. Þess vegna er þessi breytingartillaga hjá okkur í Pírötum um að lagfæra þær tölur þannig að þær endurspegli lífskjarasamningana og það sé einhver samhljómur í stefnu stjórnvalda eða alla vega þingsins, af því að við erum með þingbundið lýðræði hérna, við á Alþingi erum með fjárveitingavaldið þegar allt kemur til alls. Ég skil að vissu leyti að svona kerfisfjárlög, þar sem framkvæmdarvaldið fer bara eftir lögum, komi til þingsins, fjárlög þar sem hækkunin er bara 3,6%. Þá er bara verið að fara eftir lögum. Það er fínt, allt í lagi. Það er ekki hluti af stefnu stjórnvalda að hækka umfram. Þetta er bara fjárlagafrumvarp þar sem er verið að fara eftir lögum, þar sem er verið að haka í boxin, það þarf að uppfæra þetta, það þarf að uppfæra launa- og verðlagsbætur, það þarf að uppfæra hitt og þetta, hérna eru bundnu útgjöldin sem var búið að samþykkja í ýmsum lögum o.s.frv. Þannig fjárlagafrumvarp fær þingið sem klórar sér í hausnum og segir: Nei, það var tekin sérstök ákvörðun í lífskjarasamningunum og það þýðir að túlkunin, miðað við lög um almenna launaþróun, er á skjön við þá sérstöku ákvörðun sem var tekin í lífskjarasamningunum. Það er greinilega einhver galli þarna þar sem ekki er tekið tillit til annars konar ákvarðana. Það gerir það að verkum að ég er með þingmál í vinnslu sem einfaldlega afritar textann eins og hann lítur út varðandi hækkun launa þingmanna og setur hann í staðinn fyrir þann texta sem er í 69. gr., að tekið skuli tillit til krónutöluhækkana á sama hátt. Mjög einfalt en einhverra hluta vegna er ekki farið eftir þessari lógísku hugsun. Þannig að núna fær þingið þetta misræmi fyrir framan sig og ætti að taka ákvörðun út frá fjárveitingavaldi sínu, út frá löggjafarvaldi sínu. Við eigum að sjá það svart á hvítu að 69. gr. laganna passar ekki við framkvæmdina. Það var ákveðin sérstaklega önnur framkvæmd. Það er greinilegur galli í lögunum sem jú, kerfið er vissulega að fara eftir og skila í fjárlögum til okkar, að það sé verið að framfylgja lögum. Við sem erum löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið eigum að sjá þennan galla og taka aðra ákvörðun. Ríkisstjórnin gerði það ekki. Ríkisstjórnin getur, umfram það sem er í lögum, tekið aðra stefnu, getur sagt: Já, allt í lagi, þetta er niðurstaða fjárlaga samkvæmt því að framfylgja lögum, uppfylla allar þjónustukröfur og allt það í samræmi við lög, en síðan getur hún sagt: En þetta er samt stefna okkar ofan á það. Og hún gæti verið: Af því að við tökum ákvörðun um að gera þetta svona í lífskjarasamningunum þá ætlum við líka að gera þetta svona í framfærslu samkvæmt almannatryggingum. En ríkisstjórnin gerði það ekki. Nú er komið að þinginu að spyrja sig þessarar spurningar: Á þingið að sjá að það er eitthvað gallað í 69. gr. almannatryggingalaga miðað við það hvernig framkvæmdin fór fram varðandi lífskjarasamninga? Nú set ég breytingartillögurnar aðeins til hliðar. Ég er með ansi viðamikið nefndarálit, um 20 blaðsíður, ásamt fylgiskjölum. Ég vil beina athyglinni fyrst að fylgiskjölunum en þar á ég við ákveðið vandamál að stríða. Fjárlaganefnd fær til sín umsagnir, fær til sín kynningar ráðuneytanna, fær til sín fjárlagafrumvarpið, sem er alveg gríðarlega ógagnsætt og óaðgengilegt. Til þess að skilja hvað í ósköpunum er að gerast þá spyrjum við spurninga, t.d. af hverju hækkun almannatryggingalaga sé bara 3,6%, af hverju hún sé ekki einhver önnur o.s.frv. Fjárlaganefnd sendir spurningar til ýmissa stofnana og ráðuneyta og svör berast við þeim til fjárlaganefndar sem eru ekki aðgengileg fyrir umsagnaraðila. Þetta eru samt skjöl sem eru vistuð á þann hátt að það ríkir ekki trúnaður um þau. Þau eru í svokallaðri nefndagátt. Þau eru vistuð þar og þingmenn geta nálgast þau. Ef einhver biður með vísun í upplýsingalög o.s.frv. um að fá minnisblöð sem fara frá ráðuneytunum þá fær hann þau að sjálfsögðu. Það sem ég gerði var að taka öll þessi minnisblöð saman og setja þau í fylgiskjal með þessu nefndaráliti, til að gera spurningar fjárlaganefndar og svörin við þeim spurningum aðgengileg fyrir öll, til þess að það sé hægt að fá smá innsýn í það hvernig vinnan er í fjárlaganefnd, sem er önnur en hún lítur kannski út fyrir að vera með lokuðum nefndafundum og fullt af gestum og slíku. Vandamálið er að formið á fyrirspurnum og svörum getur oft verið gallað. Ef fjárlaganefnd er að senda spurningar til ráðuneytanna eru það yfirleitt nefndarritar sem senda spurningarnar til viðkomandi ráðuneytisstjóra eða sá sem sér um málið fyrir hönd ráðuneytisins. Vandinn birtist síðan þegar svarið kemur kannski bara í tölvupósti. Þá eru það tölvupóstssamskipti með nöfnum og ýmsu svoleiðis en ekki formlegt minnisblað. Þá vandast málið aðeins af því að það er ekki hægt að birta tölvupóstinn sem slíkan í fylgiskjali án þess að fara að klippa og líma og slíkt, sem var ágætlega mikil vinna. Þetta var að gerast á síðustu stundu, við fáum fullt af svörum á síðustu stundu þannig að það eru ekki alveg öll svör eða spurningar í fylgiskjalinu hjá mér, því miður. Þetta er í rauninni hvatning mín til þess að gera þetta ferli opnara og aðgengilegra og gagnsærra. Þegar fjárlaganefnd er að senda frá sér spurningar þá eiga þær að vera aðgengilegar öllum. Þegar svörin koma eiga þau að vera aðgengileg öllum, af því að svörin skipta oft ýmsa umsagnaraðila, bara fólk úti í bæ, mjög miklu máli. Svörin geta gefið því þá innsýn sem það vantar til að gera athugasemdir við fjárheimildir sem lagðar eru til í fjárlagafrumvarpinu af því að fjárlög og fjármálaáætlun eru mjög ógagnsæ plögg, eins og ég sagði. Þegar þingmenn biðja um nákvæmari svör getur það haft áhrif á það hvernig umsagnir við fáum frá aðilum sem hafa áhuga á viðkomandi málefnasviði eða málaflokki sem spurningin snýst um. En þetta er ekki aðgengilegt núna í rauninni þannig að það verður áhugavert að sjá hvort einhverjir sem hafa áhuga á vinnu þingsins kíkja yfir þær spurningar og svör og skoða hvernig það lítur út. Við klárum ekki fjárlög fyrr en væntanlega í næstu viku þannig að það verður kannski einhver tími til þess að klóra sér í hausnum og taka málið inn á milli 2. og 3. umr. ef það koma einhverjar ábendingar varðandi svörin. Við sjáum til með það. Ég fjalla í nefndarálitinu mínu dálítið mikið um framtíðina. Við vitum öll að þær áskoranir sem við stóðum frammi fyrir í bæði síðustu og þarsíðustu kosningum voru gríðarlega miklar. Í kjölfar efnahagshrunsins 2007 og 2008 og árin á eftir var ekki mikið hugað að innviðauppbyggingu. Í fjárfestingu hins opinbera vantaði upp á viðhald. Það vantaði upp á þær áætlanir sem voru gerðar í uppbyggingu á samgöngum og ýmsu svoleiðis. Það var einfaldlega þörf á mikilli uppbyggingu. Þetta hef ég kallað innviðaskuld. Þetta skiptir mjög miklu máli af því að í kjölfarið á hruninu, þegar föllnu bankarnir voru gerðir upp og slitabúin skiluðu til ríkisins því sem kom á móti því sem ríkið lagði til þeirra, stofnun nýju bankanna o.s.frv., fór það uppgjör nær eingöngu í endurgreiðslu eða uppgreiðslu á peningalegum skuldum. Peningalegar skuldir eru mjög hentugar, þær eru mjög gagnsæjar upp á ýmislegt að gera, vextirnir á þeim sjást, afborganir o.s.frv., allt mjög aðgengilegt og hægt að sjá hversu mikið slíkar skuldir kosta okkur, þ.e. hver fjármagnskostnaður er, vaxtakostnaður og ýmislegt annað. Það sem er hins vegar mjög ógagnsætt er innviðaskuld. Hversu stór er innviðaskuldin? Félagasamtök úti í bæ hafa lagt ýmiss konar mat á innviðaskuld í vegakerfinu, ákveðna viðhaldsskuld. Samtök iðnaðarins og fleiri aðilar settu fram töluna 100 milljarða, minnir mig, í samgöngum varðandi viðhald og ýmislegt svoleiðis, þó að ég sé að fara með það eftir minni akkúrat núna. Við sjáum ekki svo auðveldlega hversu stór innviðaskuldin er. Við vitum að hún er þarna. Við vitum að það er mygla í húsnæði sem þarf að klára. Við vitum að Landspítalinn hefur löngum þurft endurbyggingu og betri aðstöðu sem er loksins verið að fara í. Við vitum að þetta er skuld en við vitum ekki hversu mikið hún kostar okkur. Það eru engar greiningar til um það og það er vandamál. Ef við værum með mat á því hversu mikið innviðaskuldin kostar okkur miðað við hversu mikið hreina peningalega skuldin kostar okkur þá gætum við tekið ákvörðun um það hvora skuldinni við ætluðum að greiða niður, hvora skuldin væri hagkvæmara að greiða niður. Það voru vissulega lán með mjög háum vöxtum eftir hrun, lán til þess að bjarga væntanlega lífeyrissjóðunum, með um 9% vöxtum, lán sem væri líklega mjög gott að borga niður umfram einhverjar innviðaskuldir. En það getur líka verið að einhverjar innviðaskuldir kosti okkur svo mikið að það sé meiri ábati fólginn í því að borga þá skuld niður, fara í framkvæmdaverkefni eins og t.d. að byggja nýjan Landspítala, jafnvel nýjan flugvöll, hver veit, á móti því að borga niður aðrar peningalegar skuldir. Við losnum við meiri kostnað og fáum meiri ábata af því að fara í þá framkvæmd en að borga niður sambærilega peningalega skuld. Ef við ætlum að nota það fjármagn sem kom inn vegna slitabúanna eru kostirnir þessir: Eigum við að nota það til að borga niður peningalegu skuldina, sem losar okkur við kostnaðinn sem þar er undir, eða eigum við að fjárfesta í innviðum, sem losar okkur vissulega við viðhaldsskuldina og fleira sem fylgir en býr líka til ábata til framtíðar sem reiknast á móti vöxtunum? Við endurfjármögnum þá bara peningalegu skuldina, viðhöldum henni í því lága vaxtaumhverfi sem hefur verið að þróast. Þessi spurning náði í rauninni aldrei til ríkisstjórnarinnar af því að peningalegu skuldirnar lágu fyrir og innviðaskuldirnar voru ekki einu sinni íhugaðar. Það var á því tímabili sem við á þingi bentum á, og ég benti á það í fjárlaganefnd, að það þyrfti að huga að innviðaskuldinni líka. En við fengum aldrei neinar greiningar á henni eða neitt slíkt út úr stjórnvöldum. Það eru svona ákvarðanir sem vantar. Það vantar framtíðarhugsun þegar allt kemur til alls, eins og ég nefndi til að byrja með, svo að fjármálaáætlun og fjárlögin hjakki ekki bara í sama farinu sem er að redda því sem reddað verður akkúrat núna. Framtíðarhugsunin er hins vegar fjarri góðu gamni. Eina stefnan sem ég sé er í raun um að halda í sér þangað til kófið klárast því að þá fari ferðamennskan og allt annað í gang og allt verður eins og áður og við getum byrjað aftur eins og ekkert hafi í skorist. Þetta er ekki mjög framsækin hugsun. Mig langar að fara aðeins yfir þetta klassíska hjá mér. Ég spurði fjármálaráðherra í upphafi umræðunnar í haust hvort verið væri að fara eftir öllum skilyrðum sem er fjallað í lögum um opinber fjármál. Þá sagði hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Ég verð að segja alveg eins og er að á stundum þykir mér áhugi hv. þingmanns á formreglum yfirskyggja alla praktíska hugsun.“ Þetta finnst mér mjög merkilegt svar, alveg gríðarlega merkilegt, sérstaklega miðað við álit fjármálaráðs sem kom seinna þar sem var einmitt fjallað um mikilvægi formfastrar umgjarðar, einkum í því árferði sem nú er. Þá reynir virkilega á að aðhaldið standist, að áætlanir séu gerðar, að gerðar séu sviðsmyndagreiningar og það skoðað mjög vel hvernig við ætlum að bjarga núverandi ástandi og hvernig við ætlum að komast út úr því til framtíðar. Eða eins og segir um mikilvægi formreglna í lögum um opinber fjármál þá er lögunum ætlað að tryggja, með leyfi forseta: „1. heildstæða stefnumörkun í opinberum fjármálum til lengri og skemmri tíma, 2. vandaðan undirbúning áætlana og lagasetningar sem varða efnahag opinberra aðila og öflun og meðferð opinbers fjár, 3. skilvirka og hagkvæma opinbera fjárstjórn og starfsemi, 4. að opinber reikningsskil séu í samræmi við viðurkenndar bókhalds- og reikningsskilareglur, 5. virkt eftirlit með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda.“ Ég hef helst verið að agnúast út í formreglur varðandi 1. og 2. tölulið, þ.e. heildstæða stefnumörkun og vandaðan undirbúning áætlana, sem eru kjarninn að því að næstu atriði gangi upp, að það sé ákveðin skilvirkni og hagkvæmni til að reikningsskilin séu eftir bókinni og að það sé hægt að hafa virkt eftirlit. Þessi atriði eru sem sagt ekki til staðar. Það er ekki verið að fara eftir formreglum um heildstæða stefnumörkun eða vandaðan undirbúning áætlana. Eins og ég hef alltaf sagt frá því að ég kom hingað inn fyrst þá vantar kostnaðargreiningu á stefnu stjórnvalda, það vantar ábatagreiningu á stefnu stjórnvalda. Þess vegna getum við ekki tekið ákvörðun um að það eigi að borga frekar niður innviðaskuld en peningalega skuld, af því að við sjáum einfaldlega ekki að það sé ódýrara og hagkvæmara að gera það. Það vantar líka valkostagreiningu. Valkostagreiningin er gríðarlega mikilvæg því að hún segir okkur að stjórnvöld hafi í alvörunni skoðað fjölbreytt úrval lausna á þeim vandamálum sem blasa við okkur. Ef við sjáum það ekki þá getum við ekki séð að það hafi verið unnið vel og skilmerkilega að því að finna bestu lausnirnar. Þess í stað erum við yfirleitt föst í einhverri hugmyndafræði um að við verðum að troða PPP-verkefnum einhvers staðar inn í málið. Í uppbyggingu samgönguframkvæmda hljómar það eins og skilyrði að það verði einhvers staðar að vera sambland hins opinbera og einkageirans í þessum PPP-verkefnum svokölluðum. Niðurstaðan varð sú að nokkrar af samgönguframkvæmdunum voru PPP-framkvæmdir. Var það gáfuleg notkun á hinu hugmyndafræðilega fyrirbrigði PPP? Nei. Kannski í tilfelli Sundabrautar en það er frekar óljóst hvort slík framkvæmd sé þar á meðal. Hún er ekki þar á meðal miðað við það sem hefur komið fram nú þegar en gæti orðið það ef Sundabraut fer það langt. Allar þær greiningar sem við sáum um PPP-verkefnin sýndu að þau væru almennt séð 25–30% dýrari en venjuleg opinber framkvæmd og það væri ekkert sem benti til þess að þær framkvæmdir sem voru valdar í PPP-framkvæmd væru á einhvern hátt það ódæmigerðar að þær pössuðu ekki undir þá almennu reglu að vera dýrari í þess háttar framkvæmd. Það var ekki neitt sem sagði það. Þvert á móti benti margt til þess að þessar framkvæmdir yrðu að lokum dýrari, ef ekki fyrir hið opinbera þá fyrir skattgreiðendur, fyrir borgara landsins sem borga þá aukna skatta á staðbundnum svæðum vegna veggjalda og þess háttar. Að lokum fer meiri peningur til verkefnisins en hefði þurft. Þetta er dæmi um það þegar hugmyndafræði ræður för en ekki skilvirkni eða val á bestu mögulegu úrlausninni. Það er verið að reyna að finna verkefni þar sem hugmyndafræðin gæti verið notuð, ekki af því að það er besta lausnin á því verkefni heldur af því að það verður að nota hugmyndafræðina. Þannig er stjórnkerfið dálítið á Íslandi. Það eru teknar geðþóttaákvarðanir hingað og þangað: Við verðum nú að nýta markaðinn í lausnir á þessu en ekki í sjávarútveginum, það má alls ekki, ekki þar, nei, nei, nei. Við erum að fara í fullt af samgöngubótum, við erum að fara að leggja nýja vegi og brýr úti um allt. Við þurfum nú að troða samvinnuverkefnunum einhvers staðar inn. Er það besta lausnin, er það ódýrasta lausnin, er það hagkvæmasta lausnin? Það skiptir ekki máli samkvæmt ríkisstjórninni. Svo einfalt er það. Mig langar að fara aðeins yfir þau skilyrði sem lög um opinber fjármál setja okkur því að mér finnst þau gríðarlega mikilvæg. Samtal fjárlaganefndar við ríkisendurskoðanda var einstaklega áhugavert þar sem Ríkisendurskoðun er ekki alveg sammála alla vega túlkun minni á því hvernig eigi að framfylgja 20. gr. laga um opinber fjármálum um stefnumótun stjórnvalda. Þar segir, með leyfi forseta: „Hver ráðherra setur fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á til eigi skemmri tíma en fimm ára. Í stefnunni skal lýsa áherslum og markmiðum, þ.m.t. gæða- og þjónustumarkmiðum, um fyrirkomulag, þróun og umbætur á þeirri starfsemi sem fellur undir viðkomandi málefnasvið. Í stefnunni skal gerð grein fyrir hvernig markmiðum verði náð, ábyrgðarskiptingu, tímasetningum, nýtingu fjármuna og áherslum við innkaup.“ Einhver gæti sagt: Það er ekkert þarna um kostnaðar- og ábatagreiningu eða valkostagreiningu. Það er alveg hárrétt, nákvæmlega þau orð eru ekki þarna. En það er annað þegar maður les á milli línanna og sérstaklega ef maður les greinargerðina sem útskýrir þetta á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi er stefnumótun ætlað að tryggja að ljóst sé að hvaða markmiðum og áherslum stefnt er á hverju málefnasviði og að fyrir liggi skýr forgangsröðun.“ - Forgangsröðun. - „Í öðru lagi felur stefnumótun í sér formlega greiningu og mat á stöðu þjónustu og starfsemi á einstökum málefnasviðum. Slík greining kann t.d. að leiða í ljós að endurmeta verði forsendur umfangs eða fyrirkomulags tiltekinnar þjónustu.“ „Í þriðja lagi felst í stefnumótun ákvörðun um hvaða leið skuli fylgt til að ná fram settum markmiðum. Hér þarf að huga að kostnaði, áhrifum og ávinningi hverrar leiðar fyrir sig og bera saman ólíkar forsendur þeirra.“ Þarna er kostnaðar- og ábatagreiningin og valkostagreiningin. Forgangsröðunin er síðan viðbót í raun við valkostagreininguna þar sem valkostunum er raðað í vissa röð. Þegar búið er að velja bestu lausnirnar innan málefnasviðsins í mörgum verkefnum af mörgum úrlausnarefnum, þá er þeim líka forgangsraðað í rétta röð til þess að hægt sé að sjá hvaða verkefni eru mikilvægust og hvað önnur verkefni eru síður mikilvæg. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Í fjórða lagi felur stefnumótun í sér að markmið eru endanlega mótuð, skilgreind og þeim forgangsraðað í samræmi við þá greiningarvinnu sem fram hefur farið. Markmið skulu vera auðsæ, hlutlæg og mælanleg. Sérstaka áherslu skal leggja á að skilgreina gæði þeirrar þjónustu sem veita á miðað við þá fjármuni sem ætlaðir eru til ráðstöfunar vegna hennar og tilgreina hvenær settum markmiðum skuli náð. Til að auðvelda mat á árangri þurfa markmiðum að fylgja skýrir árangursmælikvarðar.“ Þetta er rosalega skýrt þegar maður les greinargerðina. Jú, vissulega hefur Ríkisendurskoðun rétt fyrir sér að lögin sem slík tilgreina þetta ekki nákvæmlega. Þau tilgreina fyrirkomulag þróunar og umbætur á starfsemi og ábyrgðarskiptingu, tímasetningu, nýtingu fjármuna o.s.frv. Það er vissulega hægt að ná þeim markmiðum með annars konar fyrirkomulagi en gert er grein fyrir í greinargerðinni en ramminn undanskilur samt ekki að það þarf að vera eitthvað sambærilegt á við kostnaðar- og ábatagreiningu og valkostagreiningu. Hver sá möguleiki er hef ég ekki hugmynd um. Það er hægt að útfæra á mjög marga vegu hvernig verkefnum er forgangsraðað, hvaða atriði skuli taka til, hversu djúpa kostnaðargreiningu eigi fara í, hvað eigi að fara langt í greiningu á ávinningi og þess háttar. En krafan er samt rosalega skýr. Sama hvaða leið er valin til að fjalla um nýtingu fjármuna, til að fjalla um ábyrgðarskiptingu, tímasetningar og þess háttar - til þess að uppfylla lögin verður að fara í einhvers konar kostnaðargreiningu, ábatagreiningu, valkostagreiningu, forgangsröðun og slíkt. Ég hef ítrekað gagnrýnt þá skoðun Ríkisendurskoðunar að í ríkisreikningi 2019 hafi lögum um opinber fjármál verið framfylgt. Ég segi að það sé rangt. Það er ekki verið að fara eftir 20. gr. laga um opinber fjármál um stefnumótun stjórnvalda. Þegar ekki er gerð kostnaðargreining og ekki ábatagreining er ekki hægt að fara í ársskýrslu ráðherra og útskýra hvaða ávinningi var náð með þeirri fjárheimild sem Alþingi veitti. Þegar við sjáum ekki hvaða árangur náðist með þeim fjárheimildum sem við veittum í hin og þessi verkefni, t.d. til að sinna persónuvernd, þá getum við ekkert endurskoðað. Við lærum ekkert af því. Við getum ekki gert neitt betur næst. Ársskýrslurnar eins og þær eru eru montskjöl þar sem ráðherra getur skáldað í eyðurnar til þess að segja að nýting fjármuna hafi verið alveg frábær. Það eru engir skýrir árangursmælikvarðar þegar kostnaðargreining liggur ekki fyrir, ábatagreining, valkostagreining og forgangsröðun. Þegar það vantar er aldrei hægt útskýra hvaða ávinningur náðist með nýtingu þeirra fjárheimilda sem voru samþykktar á þingi. Án slíkra skilyrða getur þingið heldur aldrei sagt að þessi fjármunir séu nægilegir til að ná þeim þjónustumarkmiðum sem þingið samþykkti líka í lögum, t.d. í lögum um persónuvernd. Persónuvernd segir núna að það vanti tíu starfsmenn til að sinna þeim verkefnum sem urðu til með persónuverndarlögum. Vitum við hvort það er satt? Í rauninni ekki. Ef við skoðum hins vegar persónuverndarlögin þá er það alls ekkert ótrúleg niðurstaða. Það er bara mjög líkleg niðurstaða. En af því að við vitum ekki allar grundvallarforsendurnar þegar allt kemur til alls þá er þetta og verður alltaf besta ágiskunin. Mér finnst dálítið leiðinlegt að það sé besta ágiskunin sem þingið samþykkir varðandi fjárheimildir og fjárlög, fjármálaáætlun: Æi, þetta var svona mikið í fyrra. Það gekk ágætlega í fyrra og þá ætlum við bara að bæta smá verðlagsvísitölu ofan á og næsta ár verður svipað. En þegar maður fer að skoða t.d. hvernig staðan á biðlistum er hérna, hvernig staðan er á kærum ýmissa kærunefnda, hversu langur biðtíminn er til að komast að og fá niðurstöðu samkvæmt þeim réttindum sem slík kæruferli gefa okkur, þegar biðtími er upp á rúmlega ár hjá sýslumanni á höfuðborgarsvæðinu vegna kæru í umgengnismáli t.d., er það ásættanlegt? Nei, samkvæmt lögum mega líða hámark 12 mánuðir þangað til niðurstaða á að fást í svoleiðis mál. Meðaltalið er hins vegar eitt og hálft ár. Mig minnir að málið sem tók lengstan tíma hafi tekið rúmlega 1.000 daga. Það eru þrjú, fjögur ár. Þegar við horfum á afleiðingarnar af þeim lögum sem við erum að setja og stöðu þeirra réttinda sem við erum að samþykkja í lögum á móti þeim fjárheimildum sem við fjöllum um í fjárlögum þá hljótum við að spyrja: Er þetta í raun og veru það sem við meintum þegar við samþykktum lögin? Tökum sem dæmi sálfræðiþjónustu, sem fjallað var um í fyrri ræðu. Er þetta virkilega það sem Alþingi meinti þegar lögin og þingsályktunin um uppbyggingu á sálfræðiþjónustu voru samþykkt? Eða þegar lögin um persónuvernd voru samþykkt? Ef svo er, væri þá ekki heiðarlegra að lögin endurspegluðu það? Þau eru grundvöllur réttinda fólks. Ef réttindin eru falin og gert lítið úr þeim með því að snuða þær stofnanir sem sinna þeim réttindum um fjárheimildir, þá væri heiðarlegast að hafa það skýrt og aðgengilegt í lögunum að réttindin séu í alvörunni ekki svona mikil, fólk eigi að þurfa að bíða lengur en 12 mánuði, það þurfi að bíða í eitt og hálft ár, tvö ár eftir niðurstöðu. Við hérna á þingi glímum við þetta í gegnum skriflegar fyrirspurnir. Svör við skriflegum fyrirspurnum eiga að berast innan 15 virkra daga, innan þriggja vikna, en meðaltalið er miklu hærra en svo. Það er ítrekað verið að biðja um frest á svörum við fyrirspurnum þingmanna. Það er einfaldlega verið að valta yfir réttindin sem við höfum og hluti af ástæðunni fyrir því er að fjárheimildir fylgja ekki réttindunum. Ég efast ekki um að það væri hægt að gera margt á miklu skilvirkari hátt. Við erum með fullt af stofnunum úti um allt, með fullt af fjármálastjórum, með fullt af lögfræðingum, einn og einn í hverri stofnun. Ef það væri aðeins skilvirkari notkun á þeim möguleikum sem við höfum þá gætum við kannski betur sinnt þeim réttindum sem um ræðir, sem Alþingi hefur sett. Vandamálið við það endurspeglast dálítið í þeirri aðhaldskröfu sem er sett í fjárlög. Hún sýnir bókstaflega hversu illa hið opinbera sinnir þróun innri endurskipulagningar, innri nýsköpun. Það er sett 2% aðhaldskrafa á málefnasvið og sagt: Þið reddið því hvernig það gerist. Það er engin áætlun á móti. Það er ekki byrjað á að spyrja: Hvar sjáið þið aðhaldstækifærin? Hvar eru aðhaldsverkefni á þessu málefnasviði, innan ráðuneytis, innan stofnana ráðuneytis, innan lagabálks þessa ráðuneytis? Það er ekki byrjað á að spyrja: Hvað ef við myndum ráðast í þá endurskipulagningu t.d. að mynda lögfræðiteymi þessa málefnasviðs í staðinn fyrir að vera með lögfræðinga í hverri stofnun sem gætu sem heild kannski unnið allt á mun skilvirkari hátt, miklu frekar en hver í sínu lagi? Í staðinn fyrir að kallað sé eftir aðhaldshugmyndum og -verkefnum er aðhaldinu skellt á stofnanir ofan frá; 2%, reddið því, okkur er alveg sama hvernig. Okkur á ekki að vera sama hvernig aðhald er veitt, hvernig aðhaldið lítur út af því að það getur haft áhrif á þjónustu, eins og það gerir hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi líkt og fyrri ræðumaður fór yfir. Það eru breytingar á opnunartímum og þess háttar. Við verðum að spyrja okkur af því aðhaldskrafan getur haft áhrif á þjónustu á þann hátt sem pólitíkin vill ekki og þá myndi hún segja: Nei, þetta er ekki aðhaldsbreyting eða aðhaldsverkefni sem við teljum að sé hjálplegt fyrir þau réttindi sem lög veita. Vinsamlegast veljið eitthvað annað, komið með stærri lista af aðhaldsverkefnum eða -hugmyndum. Eða: Þið finnið ekki næg aðhaldsverkefni eins og er. Þið þurfið að fara í betri grunnvinnu og rannsóknir á því hvernig væri hægt að ná fram aðhaldi og hérna er fjárheimild, alla vega fyrir því að fella ekki niður þetta verkefni þetta árið. Við förum í öfuga átt í aðhaldi og það sýnir rosalega vel hversu illa er komið hjá okkur í rekstri hins opinbera, það er ekki flóknara en svo. Það er aðhaldskrafan, ógagnsæ framsetning fjárlaga, léleg stefnumótun þar sem skortir kostnaðar- og ábatagreiningar, valkostagreiningar, sem sýnir okkur svart á hvítu hversu léleg við erum í skipulagi, hversu lélegt skipulag er á fjármálum hins opinbera. Þá á ég við heildarskipulag, ég á ekki endilega við rekstur einstakra stofnana. Ég á við skipulagið á bak við. Einhvers staðar hérna var ég með tilvísun - þetta er allt of langt nefndarálit en ástæðan fyrir því að það er svona langt er af því að það er ógeðslega mikið sem þarf tala um. En ég tek hér dæmi um stofnun sem framfylgir ákveðnum lögum. Hún sinnir því örugglega bara mjög vel og á mjög góðan hátt. Þrátt fyrir að fjárheimildir hafi meira að segja lækkað um 25%, minnir mig, á undanförnum nokkrum árum, þremur, fjórum árum, sinnir hún samt sömu verkefnum. Gerir hún það eins vel og hún gerði það fyrir þremur árum? Ég ætla ekki að efast um það, hún gerir það örugglega, segjum það. Hvernig var farið að því? Ekki hugmynd, hef aldrei séð neinar aðhaldsaðgerðir þar á bak við sem útskýra hvernig viðkomandi stofnun náði að minnka fjárþörf og skila sömu þjónustu. Við sjáum það hjá Íslandspósti þar sem voru einfaldlega klipptar út 500 milljónir en það varð engin breyting á þjónustu. Það eru svoleiðis vandamál sem við glímum við úti um allt. Ekki endilega af því að þau eru ómálefnaleg eða verið er að vinna af slæmum hug eða eitthvað svoleiðis, heldur einfaldlega af því að það er ekkert skipulag á því hvernig aðhaldi með fjárheimildum og fjárveitingum hins opinbera er sinnt, ekkert. Það er talað um endurmat á útgjöldum en það er varla farið af stað. Á meðan við vitum ekki hvað lögbundin verkefni kosta þá höfum við engar spurningar. Þá getum við ekki einu sinni spurt: Af hverju er ferlið sem þið eruð að framfylgja svona flókið, þó að lögin kveði ekkert endilega á um að það? Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því, önnur hliðarverkefni, lög eða eitthvað því um líkt. Ef við vissum það væri hægt að spyrja: Getum við gert það skilvirkara á einhvern hátt? Til þess að við séu ekki að búa til óþarfa lykkju hérna fram og til baka, svo að almennur borgari sem ætlar að sækja um styrk eða leyfi eða eitthvað því um líkt þurfi ekki að fara í 30 ólíkar stofnanir til að uppfylla öll skilyrði. Það er verið að gera það t.d. með hinu svokallaða X-Road verkefni að hluta til, það fækkar fjölda viðkomustaða í kerfi hins opinbera. Þetta er fyrirmynd frá Eistlandi og fleiri stöðum og er loksins verið að fara í það. Það þurfti heimskreppu, alheimsfaraldur til þess að settur yrði peningur í þetta, það var gert í fjáraukalögum fyrr á árinu. Það þurfti eitthvað svoleiðis til þess að fara í aðhaldsaðgerðir. Það er fáránlegt og minnir á það hérna um árið þegar kreppti að og farið var í að finna einhvern pening. Þá áttu betri skattrannsóknir að skila 800 milljónum. Af hverju var það ekki gert fyrr? Ef aðhaldið var svona augljóst og skilaði okkur svona miklu, af hverju þurftum við að bíða eftir því að það kæmi kreppa til að grípa til slíkra aðhaldsaðgerða? Ég skil ekki svona vinnubrögð. En ástæðan fyrir því að þau eru svona er af því að það er ekki horft skipulega á aðhaldsverkefni neðan frá og upp, þannig að ekki sé verið að leita að aðhaldverkefnum þegar það kemur smá kreppa og við þurfum að finna einhvern pening, hlaupum upp til handa og fóta og reynum að finna hugmyndir einhvers staðar um aðhaldsverkefni sem við getum gripið til til að fá nokkrar milljónir til þess að ríkisreikningurinn líti út fyrir að vera ofan við núllið. Þar eru opinber fjármál stödd í dag og þess vegna eru breytingartillögur 2. minni hluta ekki flóknara en þetta, af því að hitt er einfaldlega drasl.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég ætlaði ekki að koma hér upp og gera miklar athugasemdir við ræðu hans. Mér myndi ekki endast tíminn til þess, á þeim tíma sem við höfum í andsvar, að rekja það allt sem kom fram í þessari klukkustundarræðu. Ég vil þó nefna, í ljósi orða hv. þingmanns í lokin, að mér fannst hann fara algerlega út af sporinu með orðalagi um það form og fyrirkomulag sem er á opinberum fjármálum. Ég held að það form sem við höfum tekið upp með lögum um opinber fjármál hafi verið mjög til bóta, og þá er ég að tala um formið og skipulagið og þetta hringrásarferli stefnumörkunar. Það hefur fjármálaráð staðfest í umsögnum sínum. Það er hárrétt að við getum gert margt betur, hvort sem er í stjórnun, skipulagi, rekstri eða hagræðingu eða bættu skipulagi, og þannig verður það alltaf. Það er stöðug vinna að gera betur á morgun en í dag. Þannig er það nú bara. Og þegar um er að ræða 1.000 milljarða umfang, með fjöldamörg málefnasvið og stofnanir og þjónustu við borgarana, þá er það bara verkefnið. Ég ætlaði aðeins að koma í því samhengi inn á það sem hv. þingmaður vísaði til og er hluti af þessari umræðu um 20. gr., þ.e. allt það sem heitir þjóðhagsleg hagkvæmni, fórnarkostnaðargreining, hagræn áhrif af því að gera ekki eitthvað. Þess vegna höfum við þingið og stjórnmálin til að marka stefnuna. Hagfræðingarnir geta sagt okkur: Að öðru jöfnu kostar það þetta. 

Virðulegi forseti. Þetta er ástæða þess að ég var að fjalla um mikilvægi formfastrar umgjarðar. Það er alltaf hægt að gera betur, en það væri til bóta ef alla vega væri farið eftir því sem búið er að ákveða. Það er það sem ég tönnlast alltaf á, að byrja á byrjuninni. Byrja á að draga upp alla valkosti sem eru í boði til þess að leysa ákveðið vandamál. Tökum fráflæðisvandann sem dæmi. Hverjir eru valkostirnir? Að byggja fleiri hjúkrunarheimili, auka heimahjúkrun, fleiri dagdvalarrými, annars konar fyrirkomulag, samvinnuhúsnæði, ég veit ekki hvað og hvað. Það er hægt að draga upp fullt af mismunandi aðferðum og kostnaðargreina og ábatagreina hverja fyrir sig. Kannski er ekki til nein ein frábær lausn, kannski þarf blöndu af öllu þessu. Það er það sem stjórnvöld eiga að koma með til þingsins og segja að til þess að leysa vandann sem við höfum fyrir framan okkur þurfum við að bæta aðeins úr varðandi hjúkrunarrými, varðandi dagdvöl og heimahjúkrun og þess háttar. Þetta er upphæðin, þetta leysir vandann. Við fáum aldrei þannig upplýsingar, það er það sem ég er að kvarta undan. Lögin kveða samt á um það að við eigum að fá þær. Hér hefur verið talað um að við séum enn í innleiðingarferli. Önnur lönd sem tóku upp lög um opinber fjármál taka fimm til tíu ár í innleiðingarferlið, en nú erum við komin með fimm ára innleiðingarferli í þessu og öll skilyrði laganna, um frest til að skila hinu og þessu, eru búin. Núna erum við bara með lög um opinber fjármál sem fara á eftir og ef lögin eru þannig þá á að fara eftir þeim. Það er ekki verið að fara eftir þeim, sem þýðir að við fáum ekki þessi grundvallaratriði eða eitthvað í staðinn fyrir þau, sem við myndum fá ef um væri að ræða innleiðingarferli. Slíkt innleiðingarferli myndi t.d. segja okkur að við næðum ekki að uppfylla ákveðin skilyrði en við gætum samt uppfyllt þau á óformlegan hátt með því að útvega þessar upplýsingar. En það er ekkert slíkt fyrir hendi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég sakna þess þó að hafa ekki fengið spurningu um varasjóðinn, eða tækifæri til að ræða það. Við getum alltaf rætt það síðar. Í 20. gr. er komið inn á ábyrgðarsvið ráðherra á þeim málefnasviðum og í þeim málaflokkum sem undir hann heyra. Þar kemur fram að setja verði fram skýra forgangsröðun. Hv. þingmaður setur þetta í þann búning að ekki sé verið að fara að lögum. Það er ekki hægt að fullyrða að ekki sé verið að fara að lögum af því að verið er að forgangsraða til málefnasviða og málaflokka. Það getum við t.d. séð skýrt í nefndaráliti meiri hluta hvernig forgangsröðunin birtist hjá hæstv. ríkisstjórn á málefnasvið og málaflokka og innan einstakra ráðuneyta. Þar sem mér finnst hv. þingmaður hafa til síns máls er greiningin á bak við forgangsröðunina. Þar verðum við að bæta okkur. Mér finnst gæta viðleitni til þess. Þar höfum við talað mikið um mælikvarða. Við getum talað um valkostagreiningar o.s.frv. þannig að við fáum alltaf nákvæman rökstuðning fyrir því af hverju eitt verkefni er valið en ekki eitthvert annað. Svo erum við með ýmis lög sem forma þetta, eins og lög um opinber innkaup o.s.frv. Ég held að ég hafi heyrt hv. þingmann segja að Sundabraut væri tilvalið verkefni, samvinnuverkefni PPP, 

Forseti. Ég fór einnig yfir umfjöllun um fráflæðisvandann í fjárlagafrumvarpinu. Þetta er á tveimur stöðum. Annars vegar á biðtími eftir hjúkrunarrýmum að vera styttri en 90 dagar og hins vegar á að klára byggingu 60 hjúkrunarrýma í Árborg fyrir 1,5 milljarða. Jafnframt er eitthvað talað um að bæta framsetningu biðlista eftir hjúkrunarrýmum og svo á að auka heimahjúkrun með 250 milljóna tímabundinni millifærslu, sem átti að fara í rekstur á nýju heimili í Reykjavík en urðu tafir á þannig að verið er að nýta þá upphæð til að redda því sem átti að verða en verður ekki. Spurningin sem ég sit eftir með er: Leysir þetta vandann? Ég hef ekki hugmynd um það. Örugglega ekki og sérstaklega ekki af því að í breytingartillögum koma rúmlega 1,3 milljarðar sem eiga samkvæmt umsagnaraðilum næstum því að leysa fráflæðisvandann. Þetta er það sem ég er að tala um. Þetta vantar í fjárlög. Það er varla fjallað um þennan augljósa vanda, fráflæðisvandann, sem við höfum fjallað um í mörg ár í fjárlaganefnd, sem einhverja áskorun í fjárlagafrumvarpinu. Það er galið að slíka umfjöllun vanti um eitt af augljósustu vandamálunum sem heilbrigðiskerfið hefur verið að glíma við á sviði sjúkrahúsþjónustu. Þegar vinnubrögðin eru á þann hátt að það detta síðan inn, bara helgina fyrir þessa umræðu, 1.350 milljónir til að henda í leigu hingað og þangað svo hægt sé að setja upp fleiri hjúkrunarrými sem á að leysa fráflæðisvandann þegar allt kemur til alls - við vitum ekkert hvort það er rétt upphæð, hvort hún dugir, hvort hún er of há eða of lág, hvort hún leysi vandann. Líklega leysir hún hann eins og nú er sagt. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir góðar kveðjur frá hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir störfin í fjárlaganefnd við vinnslu þessa frumvarps sem hafa verið löng og ströng eins og við segjum og ég vil þakka honum fyrir að hafa stýrt þessari vinnu ágætlega og með sóma. Við höfum öll verið undir miklu álagi eins og við þekkjum og það ber að þakka fyrir að þetta hefur tekist að endingu og þó svo að við í minni hlutanum séum kannski ekki algerlega sátt við niðurstöðuna þá er hér náttúrlega um mjög mikilvægt mál að ræða á erfiðum tímum. Vinna við fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2021 var unnin við aðstæður sem eru mjög sérstakar og það hefur ríkt og ríkir enn mikil óvissa í efnahagsmálum þjóðarinnar vegna veirufaraldursins. Tekjufall ríkissjóðs er gríðarlegt og sömuleiðis skuldaaukningin. Þúsundir landsmanna eru því miður atvinnulausir og hrun hefur orðið í okkar stærstu atvinnugrein, ferðaþjónustunni. Þessi óvissa á sér vart hliðstæðu jafnvel þó að horft sé til fjármálakerfisins og hruns þess árið 2008. Frumvarpið ber þess greinilega merki að hagkerfið hefur orðið fyrir gríðarlegu áfalli. Það birtist m.a. í framlagningu umfangsmikilla breytingartillagna við frumvarpið og fimmta fjáraukalagafrumvarpinu á þessu ári. Umfang breytingartillagna við frumvarpið er slíkt, eða rúmir 55 milljarðar kr., að líta má á það að vissu marki sem nánast nýtt frumvarp og allt bendir til þess að ekki hafi áður verið lagðar fram svo umfangsmiklar breytingartillögur við fjárlagafrumvarp. Engu að síður eru áherslur ríkisstjórnarinnar á ýmsum sviðum ekki nógu vænlegar til árangurs að mínu mati og hafa sumir þjóðfélagshópar sem hafa orðið fyrir áhrifum af veirufaraldrinum verið skildir eftir. Ég mun koma nánar inn á það hér á eftir. Ég vil þó segja það að ýmislegt jákvætt hefur verið gert og ég vil nefna að í þessu frumvarpi hafa grunnbætur og greiðslur til framfærslu barna verið hækkaðar og auk þess hefur verið bætt við ýmis félagsleg úrræði sem við í Miðflokknum styðjum. Það er gott að verið er að koma fólki sem er atvinnulaust í úrræði eins og úrræðið Nám er tækifæri og það er verið að stuðla að því að fólk geti farið í nám með því að auka framlög bæði á framhaldsskólastigi og háskólastigi. Það er verið að greiða álag á grunnbætur atvinnuleysistrygginga, barnadagpeninga til atvinnuleitenda, og allt er þetta mikilvægt og að sjálfsögðu styðjum við það í Miðflokknum. Skuldastaða ríkissjóðs hefur versnað mjög hratt vegna veirufaraldursins og halli ríkissjóðs á þessu ári stefnir í 270 milljarða kr. Samkvæmt áætlun í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021 er gert ráð fyrir halla sem nemur 264 milljörðum eða 8,6% af vergri landsframleiðslu. Að teknu tilliti til breytinga við 2. umr. frumvarpsins er halli á ríkissjóði á næsta ári áætlaður 318 milljarðar eða 10,4% af vergri landsframleiðslu. Þá á eftir að taka tillit til breytinga sem meiri hluta fjárlaganefndar leggur til og nema um 2 milljörðum kr., þannig að við erum að tala um halla upp á 320 milljarða kr. sem er náttúrlega gríðarlega há upphæð. Það kom fram á fundi fjárlaganefndar með Ríkisendurskoðun að skuldastaða ríkissjóðs er áhyggjuefni. Það er nú einu sinni þannig að lán þarf að greiða til baka og allar breytingartillögur ríkisstjórnar eru t.d. fjármagnaðar með lántöku. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég er ekki viss um að það hefðu verið tekin svona mikil lán ef ekki væru níu mánuðir til kosninga. Það er auk þess óvíst hvernig kemur til með að ganga að innheimta þá staðgreiðslu sem frestaðist fram yfir áramót og var eitt af þeim úrræðum sem gripið var til vegna veirufaraldursins, þannig að enn er óvíst um hallann á þessu ári og hann gæti aukist. Auk þess hefur fimmti fjáraukinn verður lagður hér fram og við eigum eftir að sjá hvort þá verði bætt enn frekar í hann, þannig að þó hallinn sé gríðarlegur gæti hann hugsanlega orðið meiri. Í tillögum ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs árið 2025 en ríkisstjórnin hefur ekki lagt fram neinar tillögur um hvernig það verði gert að öðru leyti en því að gert er ráð fyrir að hagkerfið sjálft rísi myndarlega upp og skuldirnar hætti að vaxa sem hlutfall af landsframleiðslu. Vonandi gengur þetta allt saman eftir, svo sannarlega vonum við öll að svo verði. Sú aukning fjárheimilda sem verður milli áranna 2020 og 2021 er algjörlega ósjálfbær. Þetta er lántaka og fjármálaráðherra staðfesti í bréfi til fjárlaganefndar í byrjun desember að þessi aukning fjárheimilda væri algerlega ósjálfbær. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni og kemur sem sagt til viðbótar við 230 milljarða kr. aukningu fjárheimilda milli fjárlaga árin 2017 og 2020, þannig að við erum enn og aftur að tala um gríðarlegar upphæðir. Ef ferðaþjónustan nær sér á strik eru taldar góðar líkur á kröftugum hagvexti á árunum 2022–2023 komi ekki til frekari áfalla en gangi væntingar ekki eftir um þessa öflugu viðspyrnu, sem við erum öll að vonast eftir, um hraðan vöxt hagkerfisins, mun það hafa alvarlegar afleiðingar og þá verður að grípa til aðgerða sem munu verða sársaukafullar. Það er ljóst að þeirrar ríkisstjórnar sem tekur við að loknum kosningum, nú styttist í þær, bíður mjög vandasamt verkefni við að greiða niður þessar miklu skuldir. Þess vegna segjum við að það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að góð viðspyrna náist og að hún takist vel. Aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins á árinu hafa margir hverjir gagnast þeim sem þeim var ætlað að aðstoða. Hins vegar hefur fjöldi aðila vakið athygli mína á því að mörg þessara úrræða eru flókin og umsóknarferlið mjög tímafrekt og oft og tíðum þurfa jafnvel einstaklingar og einyrkjar sem reka lítil fyrirtæki að leita hreinlega aðstoðar fagmanna til að geta sótt um þessa styrki. Það hefur borið á því að fólk hafi sótt um styrki og sent inn umsóknina en síðan kemur á daginn að neðar í texta umsóknareyðublaðsins kemur í ljós að viðkomandi átti ekki rétt á að sækja um, eins og t.d. eigendur þessara litlu fyrirtækja þannig að þeir hafa þurft að greiða til baka það sem þeir hafa sótt um og auðvitað hefur þetta skapað mikið óhagræði. Þetta eru hlutir sem verður að laga og í mörgum tilfellum hafa þau skilyrði sem hafa verið sett verið of þröng og ströng og því ekki nýst sem úrræði fyrir þá þrátt fyrir að staða þessara aðila sé mjög erfið vegna veirufaraldursins. Það er því ýmislegt í þessu ferli sem hefði mátt ganga betur og hefði mátt vinna betur hvað varðar undirbúning og framsetningu þeirra úrræða. Þetta getur sem sagt valdið því síðan að viðspyrnan verði ekki eins öflug og samfélagið þarf á að halda og þess vegna hefur, að mínu mati, útfærslan á björgunaraðgerðum ríkisstjórnarinnar að mörgu leyti ekki verið nógu vönduð og markviss. Ég ætla að víkja næst að breytingartillögum Miðflokksins við fjárlagafrumvarpið. Miðflokkurinn leggur til 14 breytingartillögur. Við erum eini flokkurinn sem er með fullfjármagnaðar tillögur sem byggja á eignasölu þannig að þær auka ekki á halla ríkissjóðs sem nú þegar er orðinn gríðarlegur. Og eins og ég sagði áðan eru allar tillögur ríkisstjórnarinnar fjármagnaðar með láni og lán þarf að sjálfsögðu að borga til baka. Ég ætla að fara aðeins yfir tillögurnar og nefna fyrst að ein af megintillögum okkar snýr að eldri borgurum. Það er alveg ljóst samkvæmt frumvarpinu að ríkisstjórnin er áhugalaus um kjör eldri borgara. Það verður bara að segjast eins og er. Þetta er sú kynslóð sem við eigum mikið að þakka, Íslendingar, fyrir þau ágætu lífsgæði sem við búum við í dag og er dapurlegt til þess að hugsa að ríkisstjórnin skuli ekki horfa til þessa stóra hóps með jákvæðara hugarfari en gert er. Við í Miðflokknum leggjum því í tillögum okkar ríka áherslu á að mæta eldri borgurum sem við viljum meina að hafi verið skildir eftir í þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til á þessu ári vegna veirufaraldursins. Tillögurnar snúa að því að eldri borgarar fái sérstaka eingreiðslu, skattfrjálsa eingreiðslu upp á 70.000 kr., rétt eins og öryrkjar, einfaldlega vegna þess, og þá erum við að tala um lægstu þrjár tekjutíundirnar, sem eru um 10.000 manns, að sá hópur sem er á lægstum bótum og hefur ekki lífeyrissjóð býr við sömu slöku og erfiðu kjörin og öryrkjar sem fengu núna eingreiðslu, sem við í Miðflokknum styðjum og fögnum að sjálfsögðu. Auk þess leggjum við áherslu á að hækkun á ellilífeyri komi til framkvæmda strax á nýju ári og að hún sé í samræmi við lífskjarasamninginn og það verði hækkun til hvers einstaklings um 15.750 kr. sem Landssamband eldri borgara hefur m.a. kallað eftir og lagt áherslu á í umsögn sinni um frumvarpið og ég mun koma nánar að á eftir. Þriðja tillaga Miðflokksins sem snýr að eldri borgurum felur í sér að atvinnutekjur skerði ekki lífeyristekjur. Við leggjum auk þess fram breytingartillögu um að tryggingagjaldið lækki enn frekar. Við erum með tillögu um að mæta landbúnaðinum enn frekar sem hefur glímt við mikla erfiðleika núna vegna veirufaraldursins, uppsöfnun á kjötbirgðum og sölutregðu og svo hefur landbúnaðurinn þurft að glíma við innflutning á landbúnaðarvörum en þar hefur orðið sá misbrestur á að þær hafa verið fluttar inn í miklu meira magni en heimilt var samkvæmt samningum. Við leggjum auk þess áherslu á að SÁÁ fái frekari stuðning. Við leggjum áherslu á að það verði ráðist í baráttu gegn kennitöluflakki sem við höfum áður talað fyrir hér. Við leggjum áherslu á aukið fíkniefnaeftirlit á vegum tollgæslunnar. Við leggjum áherslu á vinnusamninga öryrkja og auk þess leggjum við áherslu á vinnusamninga þeirra sem eru atvinnulausir og horfum sérstaklega til Suðurnesja í þeim efnum. Eins og ég sagði áðan höfum við lagt fram 14 breytingartillögur og ég ætla að fara nánar yfir þær á eftir en ætla núna að snúa mér aftur að eldri borgurum. Það er óumdeilt, herra forseti, að kjör þeirra aldraðra sem minnst hafa milli handanna eru í engu samræmi við almenn lífskjör í landinu. Þeir sem engar aðrar tekjur hafa en lífeyri almannatrygginga eru verst settir. Þetta er það sem ég nefndi áðan, þeir eru á sama stað og þeir öryrkjar sem hafa það hvað verst hvað þetta varðar og hafa síðan fengið leiðréttingu, eða núna með sérstakri eingreiðslu. Upphæð lífeyris hefur dregist jafnt og þétt aftur úr launum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að styrkja þurfi sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa. Í þeim hópi eru eldri borgarar sem hafa takmörkuð eða engin réttindi úr lífeyrissjóðum og stunda ekki launaða vinnu. Þeir sem þannig eru settir þurfa nær eingöngu að reiða sig á ellilífeyri almannatrygginga og eru margir hverjir á almennum leigumarkaði eða jafnvel skuldsettir. Í þessum hópi eru einnig þeir sem ekki hafa áunnið sér full réttindi til almannatrygginga vegna búsetu erlendis, t.d. innflytjendur. Það er lögð áhersla á það í stjórnarsáttmálanum að mæta þeim hópi sem er hins vegar ekki verið að gera. Þeim fjölgar í hópi eldri borgara sem hafa áhyggjur af fjárhag sínum eða rúm 30%. Þetta kemur m.a. fram í könnun sem Reykjavíkurborg, velferðarráðuneytið og Landssamband eldri borgara lét gera fyrir ekki svo löngu. Félag eldri borgara hefur sett fram vandaðar tillögur um hvernig mætti bæta kjör þeirra verst settu sem tilheyra þessum hópi. Fyrir þær tillögur ber að þakka. Tillögurnar voru kynntar fjárlaganefnd í fjárlagavinnu nefndarinnar fyrir árið 2019. Stjórnarmeirihlutinn hefur því haft góðan tíma til þess að bregðast við þeim en því miður hefur ríkisstjórnin ekki séð ástæðu til þess. Samkvæmt tölum frá OECD rennur lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu og launum á Íslandi til greiðslu ellilífeyris en í löndum eins og Bretlandi, Hollandi, Danmörku og Svíþjóð. Íslendingar fara almennt síðar á lífeyri en íbúar annarra landa og munar miklu hve atvinnuþátttaka aldraðra er meiri og lengri á Íslandi en í hinum löndunum. Atvinnuþátttaka 65–69 ára hér á landi er rúm 50% en í sama aldurshópi í Svíþjóð er atvinnuþátttakan einungis um 20%. Samanburður við áðurnefnd lönd sýnir að Ísland sker sig úr hvað virkan lífeyristökualdur varðar. Íslendingar hefja að jafnaði töku lífeyris einu til tveimur árum eftir að opinberum lífeyristökualdri er náð, en í hinum löndunum fjórum fer fólk að jafnaði á lífeyri nokkru áður en opinberum aldursmörkum er náð. Íslendingar taka því að jafnaði lífeyri í mun færri ár en tíðkast í hinum löndunum. Það ætti svo sannarlega að vera tilefni til þess að Íslendingar bæti kjör eldri borgara. Útgreiðsla úr báðum hlutum lífeyriskerfisins hefst því að jafnaði síðar hér á landi. Meðalaldur íslensku þjóðarinnar er lægri og því er lífeyrisbyrði opinbera kerfisins enn mjög lág í samanburði. Þetta undirstrikar það að stjórnvöld hafa ráðrúm til þess að gera vel við eldri borgara. Þetta er sú kynslóð sem við eigum mest að þakka að hér ríkir almenn velferð. Kynslóð sem braust úr viðjum fátæktar með vinnusemi og dugnaði. Kynslóð sem nú biður einungis um réttlæti og að fá að lifa við mannsæmandi kjör. Í tíð ríkisstjórnarinnar hefur stöðugt dregið í sundur með lágmarkslaunum og lífeyri almannatrygginga til aldraðra eins og sýnt hefur verið fram á með óyggjandi hætti með mörgum umsögnum við fjárlagafrumvarpið. Samkvæmt hinni margumtöluðu 69. gr. laga um almannatryggingar ber að taka mið af launaþróun við ákvörðun um upphæðir almannatrygginga. Á undanförnum árum hefur ákvörðunin hverju sinni byggst á spá í fjárlagafrumvarpi um strípaða meðaltalshækkun samkvæmt kjarasamningum en sú aðferðafræði hefur leitt til þess að á síðastliðnum tíu árum hefur óskertur ellilífeyrir farið úr því að vera 91,5% af lágmarkslaunum niður í 75%. Uppsafnaður hlutfallslegur halli þessara ára er orðinn 18%. Óánægja og reiði aldraðra vegna þessarar þróunar fer vaxandi. Krafa eldri borgara er að frekari kjaragliðnun verði stöðvuð nú þegar og síðan verði hafist handa við að vinda ofan af kjaragliðnun undanfarinna ára. Samkvæmt lífskjarasamningnum eru hækkanir launataxta á næsta ári ekki ákveðnar í prósentum heldur verða þær sama krónutala á alla, 15.750 kr. ofan á alla launataxta, lága sem háa. Það er hin almenna launaþróun sem rökrétt er að hækkun ellilífeyris taki mið af og sanngirnismál. 3. minni hluti leggur það til í breytingartillögu við frumvarpið. Ellilífeyrinn þarf því að hækka um þessa sömu krónutölu ef fullnægja á 69. gr. Hann færi þá úr 256.800 kr. á mánuði í 272.550 kr., sem gerir hækkun um 6,1% í stað þeirra 3,6% sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Landssamband eldri borgara hefur bent á að með tilliti til atvinnuástandsins hefði það jákvæð áhrif á vinnumarkaðinn til að draga úr skerðingum ellilífeyris vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum, t.d. með því að sameina núverandi frítekjumörk í eitt almennt eða 125.000 kr. Það myndi auðvelda eldra fólki að láta af störfum og losa með því um störf fyrir þá sem yngri eru. Eldri borgarar hafa ekki farið varhluta af veirufaraldrinum frekar en aðrir. Miðflokkurinn flytur breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að eldri borgarar sem búa við lökustu kjörin fái sérstaka skattfrjálsa eingreiðslu upp á 70.000 kr. Upphæðin er sú sama og öryrkjar fá á árinu. Skerðingum á greiðslum til eldri borgara og lífeyrisþega verður að linna. Við leggjum áherslu á þetta í Miðflokknum. Skerðingar á greiðslum almannatrygginga til lífeyrisþega hefur borið hátt í umræðu undanfarin ár. Aldraðir eru sístækkandi þjóðfélagshópur. Fólk 67 ára og eldra er nú um 45 þúsund að tölu. Um 10–15 þúsund manns stefna hraðbyri á að ganga inn í þennan hóp. Við erum að tala um að innan skamms tíma verða þetta a.m.k. 60 þúsund manns sem hafa beina hagsmuni af stefnu stjórnvalda um skerðingar í bráð og lengd. Fyrirkomulagið er út af fyrir sig einfalt. Fjárhæð ellilífeyris er ákveðin árlega. Hún er nú 256.789 kr. á mánuði. Hafi fólk tekjur skerðist þessi lífeyrir eftir ákveðinni reglu. Þetta eru skerðingarnar. Aldraður einstaklingur sem vill bæta hag sinn með vinnu má að hafa 100.000 kr. á mánuði áður en ellilífeyririnn er skertur. Eftir það eru hirtar 45 kr. af ellilífeyrinum fyrir hverjar 100 kr. sem hann vinnur sér inn. Þetta er skerðingin. Svo er skatturinn, milliþrep hans er um 37%. Ragnar Árnason prófessor hefur sýnt fram á að þegar saman koma skerðingar og skattar heldur einhleypingur eftir 27 kr. af hverjum 100 kr. sem hann vinnur sér inn. Ef hann er í sambúð heldur hann eftir 35 kr. af 100 kr. Til samanburðar heldur fullfrískur hálaunamaður á besta aldri eftir 54 kr. af síðustu 100 kr. sem hann vinnur sér inn. Það sjá allir að það er engin sanngirni í þessu. Það verður bara að segjast eins og er, herra forseti, að aldrað fólk er í skotlínunni þegar kemur að skattlagningu fyrir vinnu. Enginn þjóðfélagshópur stendur frammi fyrir öðrum eins jaðarsköttum og aldraðir mega þola. Þetta fyrirkomulag ofurskattlagningar felur í sér brot gegn óskráðri reglu í mannlegu félagi, að hverjum manni er boðið að bæta hag sinn með aukinni vinnu ef vilji og geta standa til þess. Allir menn eru gæddir meðfæddri sjálfsbjargarviðleitni sem fólki er í blóð borin. En því miður, sjálfsbjörg, ef svo má að orði komast, leyfist ekki samkvæmt gildandi fyrirkomulag eins og ég hef rakið. Fái maður greiðslur úr skyldubundnum lífeyrissjóði er ellilífeyrir almannatrygginga skertur með áþekkum hætti. Skerðingar byrja eftir fyrstu 25.000 kr. úr lífeyrissjóði. Fólk er skyldað til að vera í lífeyrissjóði og greiða iðgjöld af launum sínum í hverjum mánuði. Lífeyrissjóðirnir sem settir voru á laggirnar með kjarasamningum 1969 áttu að tryggja fólki bætt kjör á efri árum umfram það sem almannatryggingar tryggðu með grunnlífeyri, bætt kjör, ekki lakari kjör. Lagaskyldan um að greiða í lífeyrissjóð fól í sér fyrirheit um bætt kjör. Þetta fyrirheit liggur til grundvallar í íslensku samfélagi og var virt í fjörutíu ár. Allan þennan tíma þótti ekki koma til álita að skerða grunnlífeyri almannatrygginga vegna lífeyristekna. Það var ekki fyrr en í hruninu 2009 að ákveðið var af hálfu ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna skerðing í þessu efni. Hún stóð til ársins 2013 og féll þá niður. Viðsnúningur varð árið 2017. Ein stærð, ellilífeyrir, kom í stað grunnlífeyris og tekjutryggingar og tekið var að skerða greiðslur almannatrygginga óheft frá 1. mars 2017. Með þessari ákvörðun var fyrirheitið rofið um að skyldubundin aðild og greiðslur í lífeyrissjóð bættu hag eldra fólks umfram það sem grunnlífeyrir almannatrygginga tryggði því. Ákvörðun Alþingis um að greiðslur úr lífeyrissjóðum skyldu skerða grunnlífeyri almannatrygginga fól í sér algjört trúnaðarbrot við launafólk sem skyldað var til með lögum að greiða iðgjöld af launum sínum í lífeyrissjóð á grundvelli kjarasamninga frá 1969. Skerðingar á greiðslum almannatrygginga vegna lífeyristekna fela í sér rof á lögfestu fyrirheiti, fyrirheiti sem verður að standa við. Það viljum við í Miðflokknum gera og það leggjum við til í breytingartillögu. Með því að rjúfa fyrirheitið sparaði ríkissjóður sér árið 2018 ríflega 34 milljarða kr. með skerðingum á lögbundnum greiðslum ellilífeyris, samkvæmt svari félagsmálaráðherra við fyrirspurn Ólafs Ísleifssonar á liðnu þingi. Skerðingarnar taka til allra sem til næst, eða næstum 95% eldra fólks. Er óverjandi með öllu að leggja á þennan afmarkaða þjóðfélagshóp þá kvöð að borga sjálfum sér um helming af greiðsluskyldu almannatrygginga til lífeyrisþega. Í þessu ljósi skýrist af hverju Ísland er lægst meðal OECD-landa í framlögum ríkissjóðs til almannatrygginga. Ekkert hald er í þeirri viðbáru að ef framlag lífeyrisþega, sem tekið er af því með skerðingunum, reiknist með séum við í miðjum hópi landa OECD. Þennan kerfishalla á ríkissjóði verða stjórnvöld að rétta af með öðrum hætti en ranglátum álögum á eldra fólk og aðra skjólstæðinga almannatrygginga. Ég ætla að víkja næst að atvinnuleysinu, herra forseti, sem nú er í hæstu hæðum og er mikið samfélagslegt böl eins og við þekkjum öll og afar mikilvægt að okkur takist að ná því niður sem allra hraðast og sem allra fyrst. Því miður eru horfur á vinnumarkaði ekki góðar eins og staðan er núna og það er fyrst og fremst rakið til veirufaraldursins og það eru teikn á lofti um að staðan sé í raun og veru dekkri en lagt var upp með þegar fjárlagavinnan hófst. Og það er að sjálfsögðu líka umhugsunarefni hvort ekki hefði átt að taka tillit til hagspár Seðlabankans sem kom út 1. nóvember frekar en að miða við spá Hagstofunnar sem kom 1. október vegna þess að spá Seðlabankans er dekkri, bæði hvað varðar atvinnuleysi og hagvöxt. Horfurnar eru því miður ekki góðar. Við vonum að sjálfsögðu að úr rætist á nýju ári og þegar bólusetning hefst hér. Það verður að segjast eins og er að þessar tölur um atvinnuleysi eru náttúrlega sláandi. Um 25.000 manns voru atvinnulausir í lok októbermánaðar samkvæmt skráningu Vinnumálastofnunar. Á Suðurnesjum er atvinnuleysið 22% og tvöfalt hærra en á landsvísu, og við í Miðflokknum leggjum fram breytingartillögu við frumvarpið um sérstakan stuðning til Suðurnesja vegna mikils atvinnuleysis. Hafa ber í huga að hvað atvinnuleysið varðar þá verða stjórnvöld að styrkja starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja eins og frekast kostur er svo þau geti haldið starfsmönnum sínum við erfiðar aðstæður og vonandi ráðið til sín fleiri. Styðja þarf íslensk fyrirtæki vegna hækkandi launakostnaðar og sporna gegn frekari fækkun starfa. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og nú sú næsthæsta á Norðurlöndunum á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir eftir efnahagshrunið 2008 í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu sem þá var. Þessar skattbreytingar hafa hins vegar verið að festast í sessi síðan. Mikil tregða hefur verið hjá ríkisvaldinu að lækka tryggingagjaldið en það er einn stærsti tekjustofn ríkissjóðs samkvæmt frumvarpinu. Hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni þessara fyrirtækja mest þegar lýtur að bættu samkeppnisumhverfi og hæfni Íslands gagnvart öðrum fyrirtækjum t.d. erlendis. Samkeppnisstaða innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum hefur einmitt versnað á undanförnum árum vegna innlendra kostnaðarhækkana mældra í erlendri mynt. Fyrir efnahagshrunið árið 2008 var tryggingagjaldið 5,34% en var hækkað í 8,65% í kjölfar þess. Hækkunin var hugsuð sem tímabundin aðgerð til að standa straum af stórauknum útgjöldum vegna skyndilegs atvinnuleysis. ASÍ styður að hækkun tryggingagjaldsins sé skilað til baka. Sjálft tryggingagjaldið stendur nú í 4,90% og verður lækkað tímabundið í eitt ár eða í staðgreiðslu á árinu 2021 og við álagningu opinberra gjalda á árinu 2022 vegna tekna ársins 2021, úr 4,90% í 4,65%. Það verður því samtals 6,10%. Staðreyndin er sú að tryggingagjaldið hefur í vaxandi mæli verið notað til að fjármagna önnur útgjöld ríkissjóðs en því var ætlað. Gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna. Því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun þeim mun hærri fjárhæð þarf það að greiða í tryggingagjald. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, þeim mun dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtækið sitt. Í breytingartillögum Miðflokksins er lögð áhersla á að lækka það enn frekar til að byggja undir fyrirtækin vegna þess að þau eru lykillinn að þeirri viðspyrnu sem við þurfum að láta takast sem allra best. Vissulega er afar mikilvægt að mæta þeim sem hafa misst vinnuna en við þurfum líka að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir að fleiri missi vinnu og ávinningur af lægra tryggingagjaldi er verulegur og ekki síst nú þegar atvinnuleysi er mikið. Herra forseti. Ég ætla að koma næst að sveitarfélögunum og þeirri óvissu sem ríkir um fjármál þeirra vegna veirufaraldursins. Ljóst er að þau hafa orðið fyrir miklu tekjufalli og standa frammi fyrir stóru fjárhagslegu verkefni. Hrun í ferðaþjónustu og afleiddum greinum hefur valdið mikilli fækkun starfa og lækkun á útsvarsstofni. Samband íslenskra sveitarfélaga segir að mótvægisaðgerðir stjórnvalda vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins á þau dugi ekki til og það ríki í raun tekjukreppa hjá sveitarfélögunum. Gert er ráð fyrir því að halli þeirra verið um 20 milljarðar kr. vegna tekjumissis og aukinna útgjalda. Á þessu ári og því næsta vanti um 50 milljarða kr. í reksturinn. Þetta er áhyggjuefni vegna þess hlutverks sem sveitarfélögin gegna í velferð einstaklinga og í ríkjandi árferði eru margir sem stóla á sveitarfélögin þegar atvinnuleysisbótatímabilinu lýkur. Þessi útgjöld hafa aukist verulega hjá sveitarfélögum. Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa kallað eftir auknum stuðningi við sveitarfélögin í formi beinna óendurkræfra fjárframlaga úr ríkissjóði. Þetta kemur m.a. skýrt fram í umsögn samtakanna við fjárlagafrumvarpið. Í umsögninni kemur einnig fram að ríkissjóðir annars staðar á Norðurlöndum styðji myndarlega við sveitarfélögin og þá almannaþjónustu sem þau veita íbúum sínum. Ég tók eftir því að í nefndaráliti meiri hlutans er sagt að það sé ekki hægt að bera þetta saman, sveitarfélögin á Íslandi og sveitarfélög annars staðar á Norðurlöndunum. Ég er ekki sammála þessu. Ef tekið er dæmi frá Svíþjóð þá veitir sænska ríkið almenn framlög sem greiðast til sveitarfélaganna eftir höfðatölu auk þess að greiða sérstök framlög vegna aukakostnaðar af ýmsu tagi. Stuðningur finnsku ríkisstjórnarinnar nemur tæplega 75% af tekjufalli og útgjaldaauka sveitarfélaganna. Framlag vegna 2021 verður um 85% af áætluðum áhrifum á rekstur. Við sjáum því að sveitarfélögin á Norðurlöndum eru mun betur í stakk búin til að takast á við vandann vegna þess að í þeim löndum kemur ríkið miklu meira til móts við þau. Hér hefur gjarnan verið vísað í jöfnunarsjóð en framlög til hans hafa verið skert og óvissa ríkir um þann sjóð almennt, ekki síst vegna hugsanlegra málaferla Reykjavíkurborgar gegn sjóðnum. Komi ríkissjóður ekki til móts við sveitarfélögin með sérstökum hætti - og þess sjást engin merki í frumvarpinu - er ljóst að þau verða að fjármagna sig með lántökum til þess að standa undir lögbundinni þjónustu. Það hefur síðan í för með sér að greiðslugeta þeirra minnkar vegna vaxtagjalda og nauðsynlegt verður að ráðast í hagræðingu sem síðan bitnar aftur á þjónustu við íbúanna, rekstri skólanna o.s.frv. Þetta hefur allt keðjuverkandi áhrif. Ég verð að segja að það eru vonbrigði að ríkisstjórnin ætlar ekki að mæta sveitarfélögunum með neinum hætti. Það er ekki að sjá. Það var jú tiltölulega lág upphæð sett í það að mæta þeim sveitarfélögum sem urðu fyrir hvað mestu tekjufalli vegna hruns í ferðaþjónustunni. En það dugir hvergi og mörg sveitarfélög glíma við heilmikinn vanda. Ég ætla næst að víkja aðeins að landbúnaðinum. Herra forseti. Staðan í landbúnaði, sérstaklega kjötmarkaði, er ekki góð og rekstrarforsendur í raun brostnar. Á þetta hafa helstu hagsmunasamtök bænda og fyrirtækja í landbúnaði bent. Ástæðurnar eru nokkrar. Að sjálfsögðu fagna ég því að ríkisstjórnin ætlar að koma til móts við sauðfjárbændur og framleiðendur á nautakjöti, en sérstaklega við sauðfjárbændur, upp á rúmar 700 millj. kr. Vonandi dugir það til og ég fagna þeirri ákvörðun. Hún hefur hins vegar dregist á langinn að mínum dómi og hefði átt að vera löngu til komin. Alvarlegar afleiðingar veirufaraldursins eru augljósar í landbúnaðinum og sérstaklega hrun í ferðaþjónustunni hefur haft mikil áhrif á neyslu á landbúnaðarvörum. Sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda hafa einnig haft mikil áhrif. Aukinn innflutningur á erlendum búvörum, tollframkvæmdir í ólestri - en það er sérstakt mál sem afar brýnt er að fá niðurstöðu í og hefur verið gríðarlegt högg fyrir landbúnaðinn. Ég hvet stjórnvöld til þess að hraða eins og kostur er rannsókn og athugun á því máli. Það er náttúrlega með ólíkindum að landbúnaðurinn þurfi ofan á allt annað að taka á sig þetta einstaka mál. Misbrestur í tollframkvæmd á innfluttum landbúnaðarvörum hefur valdið miklu tjóni fyrir landbúnaðinn. Innlend framleiðsla landbúnaðarvara naut ekki þeirrar tollverndar sem lög og alþjóðasamningar áttu að tryggja. Aukinn innflutningur á búvörum hefur þrengt að búvöruframleiðslu í landinu og að íslenska markaðnum. Sala á kjöti alifugla, hrossa, svína, nautgripa og lamba hefur dregist saman um u.þ.b. 10% síðastliðna þrjá mánuði, frá því á sama tíma í fyrra, og miklar birgðir hafa safnast upp, t.d. í mjólkurpróteini, og kjötbirgðir hrannast upp, bæði í búfé á fæti hjá bændum og í birgðageymslum sláturleyfishafa. Auk þess er fyrirséð að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti auglýsi að öllu óbreyttu tollkvóta vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá ríkjum Evrópusambandsins, þó aðeins með breyttu sniði, en við í Miðflokknum höfum lagt ríka áherslu á að þessu útboði beri að fresta, að það verði ekkert útboð eins og staðan er núna. Það er náttúrlega mjög sérstakt þegar Evrópusambandið ætlar að aðstoða bændur, að það sé verið að flytja inn landbúnaðarvörur þegar hér er yfirfullur kjötmarkaður. Ég er algerlega sannfærður um að ef Evrópusambandið væri í okkar stöðu væru þeir búnir að loka fyrir allan innflutning einfaldlega vegna þess að markaðurinn er yfirfullur. Það þarf að fresta þessu útboði. Ég held að það sé alveg ljóst, herra forseti, að verði ekki gripið til ráðstafana til að koma í veg fyrir að meira kjöt komi inn á hinn yfirfulla markað muni það leiða til hruns á verði á kjöti til framleiðenda sem leiðir til keðjuverkunar og við munum sjá gjaldþrot í greininni. Það eru miklar birgðir í mjólkurpróteini, 55% meiri en á sama tíma í fyrra. Í magni samsvarar aukningin 15 milljónum lítra mjólkur. Það fylgir því mikill kostnaður að kaupa, geyma og eiga slíkt magn, bæði þegar kemur að kjöti og mjólkurvörum. Við teljum að það sé þörf á frekari stuðningi við bændur og þess vegna munum við flytja sérstaka breytingartillögu um frekari stuðning við landbúnaðinn vegna veirufaraldursins. Ég ætla að koma aðeins að tillögu Miðflokksins um breytingar á útvarpsgjaldi þess efnis að fyrirhuguð hækkun á útvarpsgjaldi komi ekki til framkvæmda. Tillagan er í eðlilegu samhengi við tillögu til þingsályktunar sem Miðflokkurinn leggur fram á næstu dögum um breytingar á ráðstöfun á útvarpsgjaldinu. Nánar verður gerð grein fyrir því þegar hún verður lögð fram en tillagan er á þann veg að Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að breyta lögum um ráðstöfun útvarpsgjalds. Lýtur breytingin að því að hverjum og einum greiðanda útvarpsgjalds skuli heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins að eigin vali til annarra fjölmiðla. Það er rökrétt að fylgja eftir þessari breytingartillögu við fjárlögin. Það hefur verið komið töluvert inn á Landspítalann í umræðunni og að ekki sé dregið úr þeirri aðhaldskröfu sem gerð er til Landspítalans. Við tökum undir það að Landspítalinn er stærsta og mikilvægasta heilbrigðisstofnun landsins og hefur á að skipa framúrskarandi starfsfólki sem vinnur óeigingjarnt starf á hverjum degi og oft við erfiðar aðstæður og það hefur svo sannarlega sýnt sig í baráttunni við kórónuveirufaraldurinn undanfarna mánuði. Reglulega skapast umræður um rekstrarvanda spítalans og nú síðast, eins og áður sagði, um uppsafnaðan vanda frá fyrri árum. Halli hvers árs flyst á milli ára. Lítil frávik verða síðan að stærri vanda. Fjárhagsvandi Landspítalans á sér margþættar rætur. Í þessu árferði er umhugsunarefni hvort fara eigi þá leið að láta spítalann glíma við það að reyna að ná niður þessum uppsafnaða halla vegna þess að við þurfum einfaldlega á öllu því að halda sem við getum tjaldað til í baráttunni við faraldurinn og margar aðgerðir hafa verið settar á ís til að hægt sé að glíma við veirufaraldurinn. Nú er spítalinn rekinn á um það bil 1 milljarðs kr. lægri upphæð en hann með réttu þyrfti að fá í fjárheimildir. Kjarni málsins er sá að spítalinn og sú þjónusta sem hann veitir vex hraðar en fjárlög gera ráð fyrir þrátt fyrir reiknaðan raunvöxt upp á um 1,8% ár hvert. Spítalinn hefur tekið að sér ný verkefni þar sem fjárveitingar hafa ekki fylgt. Þá erum við að tala um hinn svokallaða fráflæðisvanda. Ég fagna því þó að í frumvarpinu er gerð tillaga um ákveðna upphæð til að fjölga hjúkrunarrýmum sem mun þá væntanleg slá á fráflæðisvandann, sem er mikil áskorun og felur í sér að á spítalanum liggur fólk sem með réttu ætti að dveljast á hjúkrunarheimilum. Hér er um að ræða dýr úrræði. Tímabundið framlag í breytingartillögum meiri hlutans til fjölgunar hjúkrunarrýma um 100 er skref í rétta átt en varanlega lausn verður að finna. Flóknir kjarasamningar hafa verið gerðir sem erfitt hefur verið að kostnaðarmeta, þar á meðal kjarasamningur við lækna árið 2015. Samningurinn var góður fyrir heilbrigðiskerfið en kostnaðarþættir voru vanmetnir. Spítalinn hefur ekki fengið fjármagn til að standa straum af heildarkostnaði við þennan samning. Það er því ýmislegt í þessum málum sem hefur valdið því að spítalinn glímir við fjárhagsvanda. Við vitum öll að það er brýnt að búa heilbrigðisstarfsfólki viðunandi starfsskilyrði og tryggja þannig að mönnun sé á hverjum tíma fullnægjandi. Mönnunarvandi spítalans er einn af hans stærstu áskorunum. Heilbrigðisyfirvöld hafa ekki lagt fram neinar áætlanir um það hvernig eigi að bregðast við honum til framtíðar. Og nú stendur spítalinn frammi fyrir aðhaldsaðgerðum vegna halla á rekstri. Stjórnvöld verða að eiga raunhæft samtal við Landspítalann um lausnir. Hafa ber í huga að Landspítalinn er fyrst og fremst bráðasjúkrahús. Það er því eðli þjónustunnar sem spítalinn veitir að hún er ófyrirséð. Af þeim sökum hentar illa að vera á alveg föstum fjárlögum. Bráðamóttaka lokar ekki þegar fjárveiting er búin. Hér þarf meiri sveigjanleika. Við höfum talað fyrir því innan Miðflokksins. Álag á heilbrigðiskerfið eykst jafnt og þétt næstu ár og áratugi með hækkandi lífaldri þjóðarinnar. Ef ætlunin er að tryggja framúrskarandi heilbrigðisþjónustu fyrir alla þarf heilbrigðiskerfið að verða mun skilvirkara. Lýsandi dæmi um vanda kerfisins birtist í því að sjúklingar eru sendir til útlanda í aðgerðir sem kosta þrefalt meira en þær myndu kosta á Íslandi. Það er náttúrlega líka hugmyndafræðileg stefna ríkisstjórnarinnar sem virðist hafa yfirhöndina að hafa sem minnst samskipti við einkaframtakið í heilbrigðisþjónustunni sem er mjög dapurleg stefna vegna þess að hún bitnar fyrst og fremst á sjúklingunum. Þá þýðir náttúrlega lítið fyrir ríkisvaldið að benda á yfirstjórn Landspítalans og yfirstjórn Landspítalans að benda á ríkið. Þjóðin eldist sem þýðir aukið álag á kerfið. Aldraðir, 80 ára og eldri, þurfa mesta heilbrigðisþjónustu. Auk þess hefur ný heilbrigðistækni rutt sér rúms og hún hefur aukið kostnað. Stjórnvöld verða að horfast í augu við vandann og tryggja langtímafjármögnun mikilvægustu heilbrigðisstofnunar landsins. Ég ætla að koma aðeins inn á eina breytingartillögu Miðflokksins sem snýr að öryrkjum. Við viljum fjölga svokölluðum störfum með stuðningi. Það þarf að vinna markvisst að því að styrkja möguleika fatlaðs fólks og öryrkja á almennum vinnumarkaði. Atvinnuþátttaka öryrkja hér á landi er minni en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við og umfang starfsendurhæfingar er mun minna. Útgjöld hins opinbera vegna örorkulífeyris eru veruleg í flestum löndum OECD. Hátt hlutfall örorkulífeyrisþega og þau miklu útgjöld sem því fylgja hindra vöxt efnahagslífsins og draga úr framboði vinnuafls á vinnumarkaði. Mörg ríki innan OECD hafa endurskoðað kerfi örorkulífeyris og stuðnings með það að markmiði að auka virkni og þátttöku einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði. Þessi lönd mátu stöðuna þannig að ef ekkert yrði að gert hefði samfélagið ekki efni á þeirri velferðarþjónustu sem vilji væri til að byggja upp innan heilbrigðisþjónustu og menntakerfisins auk þess að ekki væri unnt að veita þjóðfélagsþegnum framfærslustuðning sem enga möguleika hafa á þátttöku á vinnumarkaði. Öryrkjar búa almennt við mun lakari lífskjör en gengur og gerist meðal þjóðarinnar og fátækt er frekar hlutskipti öryrkja en annarra hópa. Mjög fáir fara af örorkulífeyri aftur í vinnu. Þannig má segja að einstaklingar sem fara á örorkulífeyri festist auðveldlega í gildru fátæktar og verri lífsgæða til framtíðar. Það er því ákaflega mikilvægt að vinna markvisst gegn því að æ fleiri verði öryrkjar hér á landi og auka þátttöku einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði. Efla þarf samstarf hins opinbera við atvinnurekendur hvað þetta varðar og auka ábyrgð þeirra. Nokkur lönd innan OECD hafa byggt upp sérstakt hvatningarkerfi fyrir atvinnurekendur á þessu sviði. Eitt af því er niðurgreiðsla launa hjá starfsmönnum með skerta starfsgetu. Þá fá atvinnurekendur tiltekna fjárhæð á mánuði með hverjum starfsmanni sem síðan fær greidd hefðbundin laun frá atvinnurekendum. Þetta fyrirkomulag er í boði hér á landi í gegnum Vinnumálastofnun en því miður er þessu sniðinn mjög svo þröngur stakkur vegna þess að fjárveitingar vantar. Það er þannig að íslenskur vinnumarkaður tekur lítið sem ekkert við fólki með skerta starfsgetu og það er mjög mikilvægt að skapa öryrkjum raunveruleg tækifæri til atvinnuþátttöku. Ég held að þeir allir hafi áhuga á því og í því sambandi höfum við í Miðflokknum talið mjög svo virðingarvert að skoða það að innleiða skattafslætti til atvinnurekenda sem uppfylla tiltekinn kvóta um hlutfall starfsmanna með skerta starfsgetu. Í gegnum atvinnu með stuðningi fá þeir sem hafa skerta vinnugetu vegna andlegrar eða líkamlegrar fötlunar aðstoð við að finna starf á almennum vinnumarkaði. Þetta er árangursrík leið sem felur í sér víðtækan stuðning svo þeir geti sinnt starfi á nýjum vinnustað. Vinnusamningar öryrkja eru endurgreiðslusamningar við atvinnurekendur sem hafa ráðið fólk með skerta starfsgetu til starfa og eru ætlaðir til að auka möguleika atvinnuleitenda með skerta starfsgetu til að ráða sig í vinnu á almennum vinnumarkaði. Hér er því um mikilvægt úrræði að ræða fyrir þá sem hafa skerta starfsgetu. Við í Miðflokknum leggjum fram breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að fjölga vinnusamningum öryrkja við atvinnurekendur sem Vinnumálastofnun hefur haft umsjón með, bæði fyrir fullt starf og hlutastarf, og held ég að það ætti að gera mun meira af því að gefa öryrkjum kost á slíkum samningi. Ég vil aðeins koma inn á fleiri tillögur Miðflokksins en sé að tíminn er að verða liðinn. Ég fagna því að til standi til að bæta fjármunum í svokallaða NPA-samninga sem lúta að málefnum fatlaðra. Það er mjög skynsamleg leið við núverandi aðstæður og við í Miðflokknum styðjum það heils hugar. Að auki vil ég nefna að við leggjum fram breytingartillögu um að veita fé til skattrannsóknarstjóra til að vinna gegn þeirri meinsemd sem ríkir í samfélagi okkar, þ.e. kennitöluflakkinu. Því miður hefur stjórnvöldum mistekist. Dómsmálaráðherra lagði fram frumvarp sem dagaði uppi, og er það mjög miður, sem fól í sér að reyna að vinna bug á kennitöluflakki. Við leggjum áherslu á það í Miðflokknum að Skattinum verði gert kleift að vinna að því að þessi meinsemd í okkar samfélagi hverfi. Við leggjum auk þess fram breytingartillögu um sérstakt framlag til tollgæslunnar vegna fíkniefnaeftirlits. Það hefur því miður orðið aukning á þeim hörðu efnum sem eru á boðstólum og afar mikilvægt að styðja vel við fíkniefnastarfsemi tollgæslunnar þannig að hægt sé að stunda rannsóknir og uppræta sölu fíkniefna. Við leggjum auk þess áherslu á aukna fjárveitingu til SÁÁ og gerum tillögu um að bæta fjármunum við starfsemi SÁÁ sem er nauðsynleg. Við í Miðflokknum gerum kröfu um hagræðingu í rekstri allra ráðuneyta vegna þess að það er nú einu sinni þannig að báknið hefur því miður blásið út í tíð þessarar ríkisstjórnar og það er svo sannarlega þörf á því að hagræða í ráðuneytunum. Við leggjum fram breytingartillögu um að bæta við fé til skógræktar o.fl. Ég vil bara hvetja þá sem vilja kynna sér tillögur Miðflokksins frekar að skoða nefndarálitið, sem er aðgengilegt á netinu, og segi þetta gott í bili, virðulegi forseti, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil líka þakka hæstv. forseta fyrir ríflegan ræðutíma. Það er merkilegt að það endist engum ræðutíminn þannig að eitthvað hljótum við nú að vera að gera í ríkisfjármálum. Ég ætla að taka eitt út úr ræðu hv. þingmanns þannig að þetta verði bara skýrt og afgerandi, en það er samanburður OECD-landanna á lífeyriskerfinu og að við kæmum ekki vel út í þeim samanburði þegar verðmætasköpunin er lögð til grundvallar. Ég spyr: Hvernig er þetta hlutfall reiknað sem hv. þingmaður vísaði í? Vegna þess að um leið hafa mjög margar breytur áhrif á hvernig slík hlutföll koma út. Ég spyr: Hvernig er hlutfallið fundið út?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og hv. þingmaður gat um áðan og ég kom inn á hér er Ísland lægst í framlögum ríkissjóðs til almannatrygginga meðal OECD-landa. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Nú veit ég náttúrlega ekki nákvæmlega hvernig þessi skýrsla er til komin, þ.e. hvaða forsendur liggja að baki, en niðurstaðan er þessi. Ég held að ekki sé annað hægt en að taka skýrslu frá OECD trúanlega. Þeir eru þekktir fyrir vönduð vinnubrögð hvað þetta varðar. Hv. þingmaður biður um að ég útlisti nánar hvernig þetta er reiknað út. Það get ég ekki hér og nú, hv. þingmaður. En ég get svo sannarlega bara vísað í skýrsluna og er þá tilbúinn til að taka umræðu við hv. þingmann í því samhengi. Það er vissulega mikilvægt að samanburðurinn sé réttur. Á því sem ég hef skoðað get ég ekki séð annað en að verið sé að bera sömu hlutina saman. Menn geta náttúrlega alltaf haft mismunandi meiningar um það. Aðalatriðið er að það er óverjandi, hv. þingmaður, að þessi ákveðni þjóðfélagshópur, sem eru eldri borgarar, þurfi í raun og veru að borga sjálfum sér um helming af greiðsluskyldu almannatrygginga til lífeyrissjóðs. Ef við berum saman hvað menn hafa milli handanna 

Hæstv. forseti. Ég þakka svarið. Ég kom ekki hingað upp í þeim tilgangi að hrekja eitt eða neitt eða reka hv. þingmann á gat. Þvert á móti er ég mjög hlynntur því að fara faglega í hlutina, eins og hv. þingmaður gerði í ágætisræðu og vísaði í samanburð. Við skoðum gjarnan álit alþjóðastofnana á ýmsu sem við erum að gera. Ég hef ekki séð nákvæmlega þessa skýrslu, en ég hef séð einhverjar tölur. Stundum eru heildarútgjöldin sett í teljara og verðmætasköpun í nefnara og fundið út hlutfall. Nú þurfum við að skoða aldur þjóða og við erum töluvert ung. Þegar maður horfir á útgjaldahlið málefnasviðsins er hún 93 milljarðar árið 2021 og hefur hækkað um 17,5% frá 2017. Ég veit, hv. þingmaður, að á bak við allar tölur er fólk. Ég er bara að reyna að halda umræðunni við tölurnar og ríkisfjármálin í því samhengi. Við erum með fjölmargar aðgerðir þar sem við reynum að mæta þessu fólki og bæta kjör þess. Það er enginn þingmaður sem á sæti á Alþingi sem ekki vill leggja sig fram um að bæta lífskjör fólks. Það er verkefni okkar. Mig grunar að við þyrftum að skoða þennan samanburð út frá samspilinu á milli almannatrygginga og lífeyriskerfisins. Það er líka ólíkt á milli þjóða. Maður hefur séð töluna en það sem svona samanburður á að gera er að kveikja umræðuna. Svo þurfum við að fara í gegnum það 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg ljóst, og ég rakti það í ræðu minni, að við hefjum töku lífeyris síðar á lífsleiðinni en þjóðirnar sem við berum okkur saman við, eins og hin Norðurlöndin. Það eitt og sér ætti að gera það að verkum að við ættum að geta gert betur við þann hóp sem við höfum verið að tala hér um, sérstaklega eldri borgara og þá sem eru að hefja töku lífeyris. Þetta er ein breyta sem ætti að vera inni í þessum samanburði sem hv. þingmaður nefndi réttilega. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að verið sé að bera saman rétta hluti. Ég held að það sé alveg hægt að segja að þessi skýrsla sé mjög vönduð, enda ekki við öðru að búast frá þessari stofnun. Kjarni málsins er sá, hv. þingmaður, það er ljóst og ég hef rakið það í ræðu minni, að þessi ríkisstjórn hefur ekki sýnt það í verki að hún ætli að koma til móts við eldri borgara. Við sjáum það í þessu frumvarpi. Ef við berum saman þá sem eru í lægstu tekjutíund eldri borgara, sem hafa það frekar slæmt á mjög lágum lífeyri, við þá sem eru öryrkjar, sem eru auk þess á lágum lífeyri, þá er þó verið að koma til móts við öryrkja með eingreiðslu, sem er þakkarvert og nauðsynlegt. Á sama tíma er ekki hægt að veita þessum lægstu tíundum neina sérstaka greiðslu. Ég segi: Hvaða rök eru fyrir því? Ég held að þetta sé bara málið í hnotskurn og sýni í raun og veru … 

Virðulegi forseti. Ég er að fara að renna inn í þennan klukkutíma með símaskrá. Ég er ekki vön að vera með ritaða ræðu. Ég bið hæstv. forseta að svitna ekki yfir þessu vegna þess að þetta mun vera á verulega stóru letri fyrir þessa sjónskertu konu. En hér er ég að mæla fyrir nefndaráliti 4. minni hluta fjárlaganefndar. Við erum að ræða fjárlögin, langviðamesta og stærsta frumvarp hvers árs frá löggjafarvaldinu. Hefst nú lesturinn, virðulegur forseti. Covid-19 faraldurinn hefur gjörbreytt forsendum ríkisfjármála. Tekjur ríkissjóðs hafa dregist verulega saman á meðan útgjöld hafa stóraukist. Við stöndum nú á krossgötum þar sem ljóst er að fjárlög næsta árs munu leika lykilhlutverk í endurreisn hagkerfisins. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar ráða þar úrslitum. Allt of margir Íslendingar voru látnir ganga í gegnum allsherjarniðurbrot eftir fjármálahrunið 2008. Þar einkenndust vinnubrögð stjórnvalda af því að reisa skjaldborg um fjármagnsöflin en gjaldborg um heimilin í landinu. Þá kom skýrt fram hvaða afleiðingar það hefur þegar valdhafarnir kjósa að forgangsraða björgunaraðgerðum sínum í þágu fjármálaaflanna fremur en fólksins sem byggir landið. Reynslan eftir hrunið 2008 kenndi okkur hvernig niðurskurðurinn í kjölfar efnahagskreppunnar kom harðast niður á hinum fátækustu og með hvaða hætti óðaverðbólga þurrkaði út eignir og heimili þúsunda Íslendinga. Mistökin sem voru gerð þá mega aldrei endurtaka sig. Fjárlög næsta árs verða að setja fólkið í fyrsta sæti, tala um glötuð tækifæri og dýrkeypt mistök. Sóttvarnaaðgerðir voru hertar eftir að Covid-sýktum einstaklingum fjölgaði mjög á Íslandi skömmu fyrir páska. Þjóðin sýndi hvað í henni býr. Samstaða og óbilandi fórnfýsi hennar og dugnaður náðu að hefta faraldurinn. Í maí var nánast búið að útrýma veirunni á Íslandi. Hugsið ykkur. Og við áttum frábært sumar eins og allir muna. Á þeim tímapunkti átti náttúrlega að leggja alla áherslu á að halda veirunni burtu frá landinu. Það er a.m.k. það sem sú kona sem hér stendur hefur boðað alveg frá fyrstu tíð. Í rauninni hef ég boðað það frá því mánuði áður en fyrsti einstaklingurinn greindist með Covid á Íslandi að við fengjum að vera frjáls innan lands en beittum aftur á móti aðgerðum á landamærunum. Ríkisstjórnin ákvað hins vegar að slaka á og hefja að nýju innflutning á veirunni og þann 15. júní sl. tóku ferðamenn að streyma inn í landið á ný. Meginmarkmiðið var auðvitað að koma til móts við vanda ferðaþjónustunnar. Skimun á landamærum átti að tryggja að Covid-sýktir einstaklingar myndu ekki dreifa veirunni innan lands en mistökin komu þó fljótlega í ljós eins og við öll þekkjum. Síðan þá hefur ekki tekist að beisla veiruna eins og hafði heppnast í kjölfar fyrstu bylgju hennar. Síðastliðið sumar létu heilbrigðisyfirvöld veiruna njóta vafans. Afleiðingarnar urðu hörmulegar fyrir landsmenn alla. Fjárhagslega séð fyrir ríkissjóð koma þær skýrt fram í fjárlögum ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2021. Svonefnd þriðja bylgja faraldursins sem skall á íslensku samfélagi í haust hefði aldrei þurft að verða, aldrei nokkurn tímann. Allir ættu að vita að kórónuveiran kviknar ekki hér upp úr engu. Hún er einfaldlega flutt inn til landsins í gegnum landamærin. Stjórnvöldum var því í lófa lagið frá upphafi faraldurs að vernda okkur gegn því að Covid-19 breiddist hér út eins og í raun er orðin. Fjárlögin árið 2021 myndu svo sannarlega líta betur út sem tölur á blaði ef landamærunum hefði verið haldið lokuðum nema fyrir allra nauðsynlegustu umferð. Samfélagið okkar gengi þá í dag sinn vanagang þar sem engin eða mjög fá boð og bönn réðu ríkjum. Samanborið við stöðuna í dag værum við sem sagt frjáls í alla staði. Okkur væri ekkert að vanbúnaði að halda heilög jól með hefðbundnum, eðlilegum hætti í faðmi fjölskyldu og vina. Í staðinn flæðir gjaldeyrir til netverslana í útlöndum, veitingamenn safna skuldum, verslanir eiga á hættu að sitja uppi með vörugeymslur fullar af jólavarningi, atvinnuleysi vex stig af stigi með tilheyrandi vanda fyrir alla og ríkissjóður safnar skuldum. Óvissa ríkir um framtíðina þó að flestir voni að úr rætist með tilkomu bóluefnis gegn veirunni. Þessi mistök stjórnvalda í stríðinu við veiruna munu kosta skattgreiðendur hundruð milljarða króna. Þá verður ekki metin til fjár öll sú vanlíðan sem fylgir fjárhagslegum áföllum né heldur þær mannlegu fórnir alþýðufólks sem ávallt eru færðar í kreppuástandi þar sem nefna má sundruð heimili og önnur félagsleg vandræði af ýmsum toga, að ógleymdri sorginni vegna fráfalls þeirra sem hafa látist af völdum Covid-19. Í frumvarpi til fjárlaga er áfram fylgt þeirri stefnu að krefja ríkisstofnanir um aðhald í rekstri. Aðhaldskrafan gagnvart þeim nemur nú 2% að undanskildum heilbrigðis- og öldrunarstofnunum. Þar er aðhaldskrafan um 0,5%. En það þurfa allir á auknum framlögum að halda. Þetta er vandi. - Virðulegi forseti. Nú er ég náttúrlega í vanda stödd með símaskrána. - Þessar aðhaldskröfur bitna verulega á samfélaginu og skattahækkanir gætu hægt á bataferlinu. Því er það jákvætt að samstaða ríkir um að koma í veg fyrir víðtækan niðurskurð í opinberri þjónustu. Það verður þá að gæta þess að svelta ekki opinberar stofnanir sem nauðsynlega þurfa á hjálp að halda. Það er samt sem áður stórundarlegt að í þessu árferði núna, í þessu mikla hruni sem við erum að glíma við núna, skulum við vera með aðhaldskröfu á t.d. heilbrigðisstofnanir. Það er eiginlega með hreinum ólíkindum. Við skulum vona að endurreisn hagkerfisins taki skemmri tíma en spár gera ráð fyrir. Jafnvel svartsýnustu spár gera ráð fyrir auknum hagvexti á næsta ári. Það fer svo sem ekki alveg saman hvort það er spá Seðlabanka eða Hagstofu en engu að síður er gert ráð fyrir auknum hagvexti á næsta ári, allt að ríflega 3%. Við verðum að vona hið besta. Í því felst að okkur ber að tryggja að ríkissjóði verði beitt með markvissum hætti til að stemma stigu við vaxandi atvinnuleysi og versnandi efnahagsspám. Því er fallist á það hér í þessu nefndaráliti að við þessar einstöku aðstæður sé skynsamlegt að brúa bilið milli tekna og gjalda með lántöku ríkissjóðs. Útlit er fyrir … - Bíðið nú við. Þetta fer að verða svolítið flókið. Það er betra að tala blaðlaust, ég verð nú að viðurkenna það, og vera með þetta allt í kollinum. Ég held að ég hafi bara hreinlega snúið þessu öllu á hvolf, virðulegi forseti. Það er nú eins og það er. Endurskoðuð fjármálastefna gerir ráð fyrir auknum sveigjanleika. Svigrúm þeirrar stefnu var aukið til að rúma bæði bjartari og dekkri sviðsmyndir. Uppfærðar hagspár gefa því miður til kynna að við munum þurfa að kljást við svörtustu sviðsmyndirnar. Þetta hefur svo sem komið fram hjá öllum viðmælendum sem hafa komið fyrir fjárlaganefnd. Í rauninni er vandi alls staðar. - Það er náttúrlega hið versta mál þegar ég sný þessu öllu svona á hvolf. Þarna kemur það nú samt sem áður. - Ríkisstjórnin hefur gripið til víðtækra sóttvarnaaðgerða innan lands sem hafa leitt til fordæmalauss samdráttar í fjölda atvinnugreina sem koma ferðaþjónustunni lítið sem ekkert við. Þá er þessi kreppa ekki staðbundin heldur nær hún til allra landa, enda hefur faraldurinn dreift sér út um allan heim eins og við vitum. Um leið og sóttvarnaaðgerðum á heimsvísu lýkur megum við vænta þess að ferðaþjónustan rétti á ný úr kútnum. Í upphafi faraldurs var því spáð að samdrátturinn yrði V-laga og að hagkerfið myndi rísa úr sæ og jafna sig á tiltölulega skömmum tíma. En vegna þess að áhrif veirunnar hafa varað lengur og orðið meiri en vonir stóðu til er útlit fyrir að ferðaþjónustan muni ekki ná sér aftur á strik fyrr en eftir einhver ár. Svo að allrar sanngirni sé þó gætt á yfirstandandi kreppa, ólíkt fyrri efnahagsáföllum, ekki rætur sínar að rekja til offjárfestinga, bólumyndunar eða hagstjórnarmistaka. Upphaf hennar og orsök er kórónuveiran sem orsakað hefur Covid-19 heimsfaraldur en ekki efnahagsstjórn hér heima né nokkurs staðar annars staðar. Óvinurinn er ósýnileg veira sem ég hef bara gjarnan kallað nánast fjórðu heimsstyrjöldina af því við höfum ekkert vitað hvernig við eigum að að sigrast á henni fyrr en núna. Og það er ánægjulegt og hreinlega bestu fréttir sem maður hefur heyrt á árinu að við skulum vera að fá bóluefni. Í rauninni eru þá væntingarnar eðli málsins samkvæmt þær að við skjótum öllum ref fyrir rass og náum okkur upp úr þessu fyrr en nokkurn hafði grunað. Þessi kreppa er ekki staðbundin, það er bara þannig. En ríkisstjórnin ber fulla ábyrgð á aðgerðum sínum gagnvart þjóðinni því að hún er í raun að færa Íslendingum hæsta reikning Íslandssögunnar til að kljást við. - Virðulegi forseti. Ég er að hugsa um að biðja þig um að gefa mér eina mínútu ef ég mætti fara úr ræðustólnum til þess að reyna að finna það sem ég ætlaði að vera með hérna. Má ég það?

Nei, það er ekki …

Er það á ská við allar reglur? Af því að ég á klukkutíma í ræðu má ég þá ekki sækja ræðu mína því að ég er greinilega ekki með hana.

Nei, við getum ekki … Það er ekki í samræmi við reglur. Forseti þykist nú vita að hv. þingmaður sé meira eða minna með þetta í kollinum eins og venjulega.

Jú, hún er það nú en þetta átti að vera svo rosalega skipulegt og flott hjá mér núna. En við skulum þá sjá hvernig þetta gengur. Við skulum sjá. Hér vorum við að gæta allrar sanngirni, við skulum kíkja á það hér. Þetta er í herberginu mínu. - Ég ætlaði að nefna það að endurskoðuð fjármálastefna gerir ráð fyrir því að halli ríkissjóðs yrði í kringum 9% af vergri landsframleiðslu á næsta ári. Nú er hins vegar útlit fyrir að hallinn verði 10,5% þannig að aukinn halli rúmast þó innan óvissusvigrúms fjármálastefnu og þetta er sá herkostnaður sem stefnir í vegna þess að við slökuðum á víglínunni og hopuðum nú í sumar í baráttunni gegn veirunni. Það er nú mergurinn málsins að ríkisstjórnin verður í rauninni að bera fulla ábyrgð á þessu gagnvart þjóðinni. - En nú er ég kannski komin með eitthvað alveg spánnýtt. Við skulum skoða það, virðulegi forseti. Það er nú ekkert gaman að þessu nema eitthvað sé að gerast í ræðustólnum. Það má enginn sofna, virðulegi forseti, þegar maður er að fara með svona langa ræðu. Hvert vorum við nú komin? Nú skulum við tala um aðhaldskröfu fjárlaganna. - Ég held að ég hafi bara verið búin að hlaupa yfir það á hinum staðnum. Ég ætla nú ekki að fara að gera það aftur. - En stutta málið í sambandi við aðhaldskröfuna er að auðvitað þurfum við að koma í veg fyrir að heilbrigðisstofnanir þurfi að glíma við slíkt. Það er algerlega síðasta sort. Þess vegna kemur 4. minni hluti með breytingartillögu í þá átt að uppsafnaður skuldavandi Landspítalans verði hreinlega þurrkaður út. Á þeirri stofnun er glímt við alveg ótrúlegan vanda sem hefur ekki síst skapast vegna þess að þeir hafa ekki einu sinni getað útskrifað þá frá sér sem eru ekki sjúklingar lengur heldur orðnir frískir en tilheyra hópi aldraðra sem ættu í engin hús að venda væru þeir settir út af spítalanum. Þetta eru einhver dýrustu innlagnarrými sem um getur, að þurfa að vera með tugi einstaklinga, eldri borgara, bundna fasta inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi í stað þess að vera með úrræði fyrir þá heima fyrir. Landspítalinn er langt frá því að vera eina ríkisstofnunin sem glímir við undirfjármögnun. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsemi Fiskistofu, sem kom út í janúar 2019, kom glöggt fram að vegna fjárskorts er eftirlitsgeta Fiskistofu verulega skert. Þar má m.a. lesa að eftirlitsmönnum hafi verið fækkað um 24% frá árinu 2008 og fram til ársins 2017. Þá var staðan einnig alvarleg hjá ákæruvaldinu og rannsóknarlögreglu. Fjölmörg dæmi eru um að refsingar vegna alvarlegra kynferðis- og ofbeldisbrota hafi verið mildaðar eða jafnvel látnar niður falla vegna þess hve lengi hefur dregist að gefa út ákæru frá því að rannsókn mála hófst. Sem betur fer voru fjárheimildir auknar í þessum málaflokki og starfsmönnum fjölgað til að vinna niður uppsafnaðan málshalla. Engu að síður leiddi undirfjármögnun til réttarspjalla í fjölda mála. Allt of langur tími leið frá því að vandinn var ljós og þar til gripið var til aðgerða. Þá birtist það mjög skýrt í athugasemd Persónuverndar við fjárlagafrumvarpið hvernig vandinn er hunsaður ár frá ári. Persónuvernd bendir á að vegna innleiðingar nýrra reglna um stofnunina hafi álagið á hana að aukist til muna. - Við þekkjum þetta, fyrir utan allan kostnaðinn sem hefur fallið á fyrirtækin upp á tugi eða hundruð millj. kr. - Nýjum málum fjölgaði verulega í kjölfar nýlega nýrra reglna. Og hlustið nú: Fjöldinn tók nefnilega stökk, úr tæpum 200 málum árið 2017 í 2.415 mál árið 2018. Fjöldi mála til afgreiðslu hefur aukist jafnt og þétt í kjölfarið. Ástæðan er sú að fjárveitingar hafa ekki dugað til að sinna fleiri verkefnum. Það er viðvarandi vandamál við fjármögnun ríkisstofnana að ekki er komið til móts við aukna fjárþörf þeirra þegar verkefnum fjölgar. Kostnaður þjóðarinnar af því að fjármagna ekki opinbert eftirlit og opinbera þjónustu með viðhlítandi hætti er miklu meiri en kostnaðurinn sem hlýst af því að fjármagna hlutina rétt. Vegakerfið er t.d. gott dæmi um þetta. Í kjölfar hrunsins, og þá er ég að tala um efnahagshrunið 2008, var nauðsynlegu viðhaldi ýmist slegið á frest í gatnakerfinu okkar eða því sinnt með ódýrum aðgerðum sem síðar meir leiddu til frekari skemmda. Í dag erum við að reyna að laga vegi sem ekki fengu fullnægjandi viðhald á eftirhrunsárunum. Eflaust má rekja fjölda slysa til þess að viðhaldi vega var ábótavant. Vandinn er sá að það kemur gjarnan ekki í ljós fyrr en skaðinn er skeður hvað það er okkur í raun dýrkeypt þegar opinberir aðilar eru undirfjármagnaðir. Það er miður að ekki gefist svigrúm til að bæta úr þessu vandamáli með fullnægjandi hætti að svo stöddu. En koma tímar, koma ráð. Þó er nauðsynlegt að grípa strax til aðgerða þar sem vandinn er mestur og fella niður uppsafnaðan halla Landspítalans eins og ég hef áður sagt. Nú ætla ég stuttlega að víkja að stöðu sveitarfélaganna sem mörg hver eiga virkilega erfitt um þessar mundir. Undanfarna áratugi hefur ríkið falið sveitarfélögunum umfangsmikil verkefni og aukið ábyrgð þeirra gagnvart borgurunum. Sveitarfélög sjá um eigin félagsþjónustu, rekstur grunnskóla og leikskóla, þjónustu við fatlað fólk og öldrunarþjónustu ásamt ýmsum öðrum verkefnum. Sveitarfélögin geta þó ekki aflað tekna með sama hætti og ríkissjóður. Úrræði þeirra eru fá þegar tekjur dragast saman eða útgjöld aukast. Í þessum efnum voru blikur á lofti vel fyrir komu Covid-19 en nú hefur slagsíðan aukist og er staðan orðin með öllu óviðunandi. Þótt sveitarfélögin eigi að ráða eigin málefnum nær það engri átt að fela þeim lögbundna þjónustu án þess að tryggja samhliða leiðir til að fjármagna rekstur þeirrar þjónustu. Samkomulag ríkis og sveitarfélaga, sem undirritað var í upphafi októbermánaðar, tryggði sveitarfélögum aukið fjármagn sem nemur 4,3 milljörðum kr. Það fjármagn tekur þó að mestu leyti til kostnaðar sem fellur til á yfirstandandi ári. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, um frumvarp til fjárlaga 2021, kemur sem dæmi fram að hækka þurfi daggjöld til rekstrar hjúkrunarheimila um 2,5 milljarða kr. svo að þau dugi fyrir rekstrinum. Einnig vanti 300–320 millj. kr. til að sinna NPA-þjónustu. Þetta eru verkefni sem löggjafinn hefur falið sveitarfélögunum án þess að tryggja jafnframt fjármagn til að veita þjónustuna. Ríkisstjórnin kom að einhverju leyti til móts við þessar kröfur en það á ekki að viðgangast að sveitarfélögin þurfi að berjast fyrir nauðsynlegu fjármagni ár frá ári. En nú ætla ég að segja ykkur að þau gleðitíðindi eru akkúrat á ferðinni núna að ríkisvaldið ætlar einmitt að koma til móts við sveitarfélögin hvað lýtur að NPA-samningunum, enda er það slíkt og þvílíkt réttlætismál. Það er varla stætt á því að kvótasetja þessa þjónustu, að ekki fái allir sem á henni þurfa að halda. Sveitarfélögin kalla auk þess eftir aðkomu ríkissjóðs til að tryggja þeim hagstæð lánskjör næstu árin en útlit er fyrir að skuldir sveitarfélaganna muni aukast um allt að 145 milljarða kr. næstu fimm árin. Ríkissjóður hefur, myndi ég segja, mjög góða stöðu hvað það varðar að hann er með lága vexti. Ég veit reyndar ekkert hvaðan hann fær þetta lán. Ég verð nú að viðurkenna það. Ég ætlaði einmitt að spyrja hv. formann fjárlaganefndar um það. Ég hef eiginlega verið að velta fyrir mér hvort þetta er aðallega bara sala skuldabréfa eða hvernig við förum að því að fá þessi hundruð milljarða fyrir þeim skuldum sem við erum núna að safna í ríkissjóð. Hverjir eru það sem láta okkur fá þetta fjármagn, sem lána okkur þessa peninga? Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra hafði sagt að vaxtakjörin væru góð, einhvers staðar nefndi hann það nú að þau væru 0,68%, ef ég man rétt. Það væri afskaplega mikill hagur fyrir sveitarfélögin ef þau gætu setið við sama borð því að ég heyri það að mörg þeirra, a.m.k. einhver þeirra stærri, hyggjast ætla að reyna að halda þjónustustiginu sínu gangandi án þess að leggja frekari byrðar á íbúana. Þá eru þau náttúrlega á sama stað og ríkissjóður. Borgarsjóður ætlar að fara þá leið líka að safna skuldum til að reyna að halda þjónustustiginu í því formi sem það er í dag þrátt fyrir Covid. Það er nauðsynlegt að ráðast í heildarendurskipulagningu á verkefni sveitarfélaganna og tekjustofnum þeirra. Ríkið þarf að taka þátt í þeirri endurskipulagningu og tryggja aukið fjármagn svo að frekari brestur verði ekki á þjónustu þeirra. Nú kem ég að þeim málaflokki sem hefur verið mér hvað hugleiknastur og ég hef barist fyrir alveg frá því að ég kom á þing og jafnvel fyrir þann tíma. Í raun og veru er það þess vegna sem ég stend hér og Flokkur fólksins varð til, til að berjast gegn fátækt og fyrir hagsmunum þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu. Enn á ný er fyrirhugað að sniðganga skýrar lagakröfur um árlega hækkun lífeyris almannatrygginga. Hin árlega hækkun hefur það markmið að tryggja að lífeyrisþegar fái kjarabætur til samræmis við launaþróun í landinu. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvað ég hef tuðað um það oft hvernig er í rauninni farið með 69. gr. almannatryggingalaga og hvernig hún er hártoguð þannig að henni mun ávallt beitt til hagsbóta fyrir ríkissjóð en ekki til hagsbóta fyrir almannatryggingaþega. Þetta er eins og bankinn úti í bæ með breytilegu vextina. Það er alveg sama hvernig maður reynir að semja við hann. Bankinn er alltaf í sterkari samningsaðstöðu og hann mun alltaf sveifla lánunum okkar þannig að hagnaðurinn verði hans megin. Lífeyrisþegar geta ekki farið í verkfall og krafist nýrra kjarasamninga. Kjör þeirra ráðast alfarið af ákvörðunum sem teknar eru hér á Alþingi. Í frumvarpi til fjárlaga hefur sú ákvörðun verið tekin að hækka lífeyri almannatrygginga um 3,6%. Breytingin er sögð miða við áætlaðar meðalhækkanir á vinnumarkaði á næsta ári. Það er athyglisvert að ríkið skuli miða við útreikninga sem segja til um 3,6% uppfærslu þegar vísitala neysluverðs hefur hækkað um 3,6% á milli ára. Hér er einfaldlega stuðst við mælikvarða sem gerir ríkisstjórninni kleift að segja að miðað sé við launaþróun en jafnframt skilar það engu aukalega til lífeyrissjóðsþegans umfram verðlagsþróun. Það er, eins og maður segir, smart að taka þetta svona til, að búa til einhvern ramma og draga það þannig inn að þetta sé jú launaþróun. Við vitum öll að hún er 7,1% frá október 2019 til október 2020 samkvæmt mælingum. Þá er verið að tala um meðallaunaþróun. Þetta sést kannski best á því að bera saman aðrar aðferðir fjárlagafrumvarpsins til að ákveða að launaþróun. Á bls. 104 í því þingskjali segir orðrétt: „Spáð er 5,2% hækkun launa.“ Hvers vegna ætli þessi spá sé mun jákvæðari en sú sem fjallar um hækkanir á lífeyri almannatrygginga, sú sem sett er fram á bls. 104 í frumvarpinu? Svarið er náttúrlega einfalt. Þarna er verið að áætla tekjur ríkissjóðs af tryggingagjaldinu en ekki kostnað vegna almannatrygginga. Þá er að sjálfsögðu stuðst við mælikvarða sem gefa til kynna bjartari spá. Launavísitalan hefur hækkað, eins og ég sagði áður, um 7,1% á ársgrundvelli samkvæmt nýjustu mælingum. En eins og áður segir er lagt til að lífeyrir almannatrygginga skuli aðeins hækka um 3,6%. Þarna munar heilum 3,5%, virðulegi forseti. Fjármálaráðherra hefur ítrekað skýlt sér á bak við það að ekki eigi að reikna inn launaskrið þegar fjárhæðir almannatrygginga eru reiknaðar og því eigi ekki að nota launavísitölu til að reikna launaþróun. Það vekur eðlilega furðu að fjármálaráðherra telji að launavísitala sé rangur mælikvarði til að mæla launaþróun. Launavísitalan mælir breytingar á tímakaupi reglulegra launa- og vinnutíma. Samsetningu hópsins sem liggur að baki útreikningnum er haldið fastri á milli mælinga til að endurspegla launaþróun í landinu. Það er hinn rétti mælikvarði til að ákvarða launaþróun. Þetta er sá mælikvarði sem skilar lífeyrisþegum sanngjarnari niðurstöðu og kemur í veg fyrir að kjaragliðnun eigi sér stað. Við höfum horft upp á kjaragliðnun hjá þessum verst setta í hópi upp á tæp 30% á síðustu árum, 29% nákvæmlega ef ég man rétt. Og auðvitað var það fyrir réttu ári síðan þannig að sú kjaragliðnun er að úreldast og verður sennilega orðin 32,5% ef að líkum lætur 1. janúar nk. Sá mælikvarði sem notaður er hér og nú hindrar að kjör lífeyrisþega séu eins og sagt er til um í 69. gr. almannatryggingalaga. Þar segir skýrt og skorinort að sú lögbundna leiðrétting sem á að koma árlega til almannatryggingaþega skuli fylgja launaþróun í landinu, þó aldrei minna en sem nemur neysluvísitölu. En vísitala neysluverðs er ævinlega notuð. Jafnvel þó að ríkisstjórnin hafni því að miða við launavísitölu hefði verið nær að miða hækkanir almannatrygginga við annaðhvort lífskjarasamningana eða fyrrgreinda spá um hækkun launa um 5,2% á næsta ári. Hvort tveggja hefði verið jákvæðara fyrir almannatryggingaþega. Hækki lífeyrir almannatrygginga um 5,2% í staðinn fyrir þessi 3,6% sem ráð er fyrir gert myndi hann hækka um 16.914 kr. Launahækkun lífskjarasamninganna um áramótin verður 15.750 kr. Það eru þessar 15.750 kr. sem er verið að kalla eftir, sem er verið að hrópa á. Eldri borgarar hafa sagt: Af hverju getið þið þá ekki komið til móts við okkur og greitt okkur nákvæmlega þessa krónutölu? Við höfum séð það í gegnum tíðina að ævinlega hafa þetta verið prósentutöluhækkanir nema þegar þessi tímamótalífskjarasamningur var gerður, þá var það krónutala. Hvor skyldi nú fá fleiri krónur í umslagið, sá sem er með milljón á mánuði og fær 10% launahækkun eða sá sem er með 200.000 kr. á mánuði og fær 10% launahækkun? Svarið er einfalt. Sá sem fær 10% launahækkun ofan á milljónina fær 100.000 kr. en sá sem er með 200.000 kr. fær 50.000 kr. - Nei, hvað var það? 5.000 kr.

Tuttugu.

20.000 kr. - Það sem ég er að reyna að segja hér og nú er að það er jákvætt að það skuli vera komin krónutala. En gætum við þá ekki sammælst um það og séð sanngirnina í því að a.m.k. okkar minnstu bræður og systur sem lepja dauðann úr skel fái þessar krónur án þess að verið sé að klípa af þeim. Við skulum ekki gleyma því að af þessum krónum er tekinn fullur skattur. Af þessum krónum hirðir ríkið skatta. Við erum enn að skattleggja sárafátækt. Við byrjum að skattleggja einstaklinginn þegar hann er kominn í rétt ríflega 150.000 kr. Þá er hann skattlagður algerlega fullum fetum. Þó að hann sé þá ekki kominn í hátekjuskatt þarf hann að borga skatta. Hugsið ykkur að tala á þennan hátt: Já já, þetta er rífleg hækkun. Þið eruð að hækka um 10.000 kr. En sjáið til, við ætlum samt sem áður að taka til baka af því 3.400 kr. Svona er þessi póker sem spilaður er hér. Lífeyrir almannatrygginga er hins vegar að hækka núna um 11.710 kr. ef við miðum við þessa 3,6% hækkun. Laun samkvæmt lífskjarasamningunum hafa hækkað um 35.000 kr. frá 1. apríl 2009 en lífeyrir almannatrygginga hefur aðeins hækkað um 10.700 kr. á sama tímabili. Er það bara ég sem sé mun á því að fá 35.000 kr. hækkun frá 1. apríl 2019 eða 10.700 kr. á sama tímabili? Það grátlega við það er að sá sem fær 10.700 kr. er sá sem er fátækastur fyrir. Það er jöfnuðurinn. Það er hinn mikli jöfnuður sem er verið að boða hér. Það jafnar kjörin að einn fái 35.000 kall á meðan annar fær 10.700 á sama tímabili. Það liggur í augum uppi að ríkisstjórnin hefur kosið að leggja til grundvallar þann mælikvarða sem kostar ríkissjóð minnst í stað þess að velja mælikvarða sem endurspeglar betur launaþróun í landinu. Sú ákvörðun er með öllu óverjandi og sýnir svart á hvítu virðingarleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart öryrkjum og eldri borgurum. Aðgerðir gegn efnahagslegum áhrifum Covid: Ríkisstjórnin hefur gripið til ýmissa aðgerða til að sporna við efnahagslegum afleiðingum Covid. Samhliða kallaði ríkisstjórnin eftir samráði og samstarfi með stjórnarandstöðunni svo hægt væri að mæta vandanum með skjótum og markvissum hætti. Stjórnarandstaðan lagði til ýmsar tillögur í þeim efnum. Að einhverju marki var tekið tillit til þeirra en að mestu leyti voru þær virtar að vettugi. Hlutabótaleiðin reyndist vel og eflaust hefði atvinnuleysi orðið meira ef ekki hefði verið gripið til hennar strax við upphaf faraldursins. Ríkisstjórnin lagði mikla áherslu á að opna fyrir svokölluð brúarlán. Úrræðið hefur hins vegar ekki virkað sem skyldi og langan tíma tók að koma því í framkvæmd. Þá var ráðist í fjárfestingarátak sem snerist í meginþáttum um að hefja framkvæmdir á samgöngumannvirkjum fyrr en áætlað var og að auka fjármagn til viðhalds og endurbóta á fasteignum ríkisins. Opnað var fyrir úttekt á séreignarsparnaði og landsmenn tóku út rúma 20 milljarða af eigin lífeyri til að ná endum saman. Það verður að teljast óheppilegt að gripið sé til þess á tímum samdráttar að hvetja fólk til að ganga á eigin lífeyrissparnað. En jú, það er nú alltaf leiðin sem er notuð hér ef út af bregður. Að öðru leyti fær maður náttúrlega aldrei að ráða þessum lífeyri sjálfur. Það er alltaf undir löggjafanum komið hvenær er heimilt að labba í lífeyrinn og nýta hann í eigin þágu, maður metur það sjálfur að þörf sé fyrir hann. Tuttugu milljarðar af eigin lífeyrissparnaði í Covid. Ýmis önnur úrræði voru sett af stað en flest snerust þau um atvinnuskapandi hvata eða stuðning til rekstraraðila. Á síðustu vikum hefur ríkisstjórnin kynnt tekjufallsstyrki og viðspyrnustyrki. Þetta eru úrræði sem áætlað er að muni kosta ríkissjóð um 50 milljarða kr. Um er að ræða styrki til rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tekjumissi vegna áhrifa Covid. Enn vantar að lagðar séu fram lausnir fyrir fátækt fólk. Í þeim fjórum fjáraukum sem samþykktir voru frá upphafi faraldursins var fátt að finna um stuðning við öryrkja, aldraða og fátækar fjölskyldur. Aðeins tókst að tryggja 25 millj. kr. til hjálparsamtaka sem styðja við viðkvæma hópa í samfélaginu og öryrkjar fengu eingreiðslu upp á 10.000 kr. Það gleymist oft að fyrir komu faraldursins var fjöldi fólks þegar í sárri neyð. Þetta fólk þarf ekki síður á aðstoð að halda í dag. Hættan er sú að þessi hópur gleymist í aðgerðunum og verði út undan. Lítið var að finna um aðgerðir í þágu þessara hópa þegar frumvarp til fjárlaga var kynnt í byrjun október. Ríkisstjórnin kynnti síðan viðspyrnuaðgerðir fyrir skömmu. Meðal þeirra er boðuð viðbótarhækkun á örorku- og endurhæfingarlífeyri til tekjulágra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Hún hækkar lífeyri hinna tekjulægstu um 7.980 kr. Þau fá hátt í 5.000 kr. af þessu, takk fyrir. Þetta er samt sem áður plús þótt Flokkur fólksins hefði viljað sjá skrefin stærri. Við erum með frumvarp sem liggur hér inni og kveður á um að afnema skatta og skerðingar algerlega af 350.000 kr. og að lægstu hugsanlegu útborguð laun verði 350.000 kr. Þó að við séum að berjast fyrir því, og höfum gert frá degi eitt þegar Flokkur fólksins kom inn á Alþingi Íslendinga, eru engar líkur á að ríkisstjórnin og meiri hlutinn sjái ljósið og rétti þessa bjarglínu til samborgaranna, a.m.k. veit ég eiginlega ekki hvað má ljósta þau til að það gerist. Þessi 7.980 kr. hækkun til tekjulægstu öryrkjanna, endurhæfingarlífeyrisþeganna, sem ég var að benda á er fjármögnuð með því að ráðstafa fjármagni sem hafði verið ætlað til að standa undir auknum lífeyrisgreiðslum í tengslum við fyrirhugaðar kerfisbreytingar í almannatryggingum. Sú vinna hefur tafist og hér er því verið að ráðstafa fjármagninu á þennan hátt þar til endurskoðun á lagaumhverfi almannatrygginga lýkur. Hér er því ekki verið að leiðrétta mistök fjárlaga og leiðrétta lífeyri til samræmis við launavísitölu. Hins vegar er hér á ferð kjarabót sem búið var að lofa fyrir löngu, fyrir komu Covid, en hefur tafist að kæmi til framkvæmda. Þannig að húrra, virðulegi forseti, húrra, hún er að koma núna. Þá er ekkert að finna í viðspyrnuaðgerðum ríkisstjórnarinnar í þágu ellilífeyrisþega. Ellilífeyrisþegar hafa þurft að grípa til ýmissa ráðstafana vegna Covid enda eru þeir í áhættuhópi, langstærsti áhættuhópurinn. Þetta hefur leitt til aukinna útgjalda og ýmissa óþæginda sem sum hver eru bæði dýr og alvarleg. Það er lítið svigrúm til staðar fyrir lífeyrisþega til að takast á við skyndileg og óvænt útgjöld. Þá eru borgarar í eldri kantinum yfirleitt líklegri til að missa vinnuna þegar grípa þarf til niðurskurðar. Taka þarf tillit til vanda ellilífeyrisþega og grípa til aðgerða sem styðja við þá ellilífeyrisþega sem hafa lægstu tekjurnar. Nauðsynlegt er að styrkja við hjálparsamtök sem veita fátæku fólki aðstoð. Flest hjálparsamtök stunda söfnunarstarfsemi til að fjármagna starfsemi sína en vegna áhrifa Covid-19 hafa fjársafnanir t.d. legið meira eða minna niðri á árinu, eðli málsins samkvæmt. Auk þess sem minna er afgangs í vösum landsmanna. En á sama tíma fjölgar þeim sem þurfa að leita aðstoðar vegna aukins atvinnuleysis og hækkandi verðlags. - Nú ætla ég að stíga inn í þetta hækkandi verðlag hér og segja: Til hamingju, til hamingju. Krónan er búin að styrkjast og enginn fattar það eða segist skilja af hverju hún hefur styrkst svona mikið. En staðreyndin er sú að hún er að styrkjast og það eru góðar fréttir. Hún er að styrkjast það vel og það öflugt að það á að fara út í verðlagið. Það á að skila sér til neytenda í lægra vöruverði. Það er jú kjarabót. Ég skora því bara á seðlabankastjóra og alla þá sem geta komið að því að halda krónunni þokkalega sterkri á meðan við erum að sigla í gegnum þennan ólgusjó, að fylgja því eftir eins og kostur er. - Hver einasta króna sem við leggjum til hjálparsamtaka skilar samfélaginu margföldum ávinningi. Fólk sem lifir í fátækt býr við verri andlega og líkamlega heilsu en aðrir. Meiri líkur eru á því að það verði fíknisjúkdómum að bráð eða verði fyrir ofbeldi. Fátækt er börnunum verst. Með því að draga úr fátækt þá bætum við bæði líf og líðan fólks. Við rennum sterkari stoðum undir efnahag þjóðarbúsins og framtíðin, virðulegi forseti, verður bjartari. Ég tala hér um ranga forgangsröðun og handahófskenndar aðgerðir. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að frumvarp til fjárlaga 2021 skuli að meginstefnu standa óbreytt ef frá eru taldar breytingar sem koma til vegna viðspyrnuaðgerða ríkisstjórnarinnar og breytingar sem tengjast endurmati á tekjum og útgjöldum. Vissulega er um að ræða breytingar upp á 55 milljarða kr. en þar af fara 19,8 milljarðar í viðspyrnustyrki, 6 milljarðar í framhald á hlutabótaleið og um 6,7 milljarðar eru til komnir vegna endurmats á útgjöldum í almannatryggingakerfinu. Þá leiða breytingar á barnabótakerfinu til hækkunar sem nemur tæpum 900 millj. kr. og fyrirhugaðar breytingar á fæðingarorlofi leiða til 240 millj. kr. hækkunar. Veita skal 1.350 millj. kr. til kaupa á bóluefni og loks eru 13 milljarðar kr. til komnir vegna launabreytinga og 6 milljarðar vegna gengisbreytinga. Stærstan hluta breytingartillagna meiri hluta fjárlaganefndar má því rekja til viðspyrnuaðgerða ríkisstjórnarinnar eða endurmats á tekjum og útgjöldum. Vissulega hefur meiri hlutinn lagt til ýmsar góðar tillögur. Það er engin ástæða til að gera lítið úr því. Vissulega erum við að fara að sjá fram á skuldasöfnun upp á sjálfsagt hátt í 600 milljarða kr. á árunum 2020 og 2021. Það er mikilvægt að tryggja að menntun verði t.d. aðgengileg á næstu árum og að starfsemi framhaldsskóla sé tryggð og háskólar geti sinnt fleiri nemendum. Því er það jákvætt að lagðar séu til breytingar á framlögum til menntunar. Og eins og ég minntist á áðan er aukið fjármagn til NPA-þjónustu og til hjúkrunarheimila þörf viðbót. Þá er mikilvægt að styðja við íþróttafélögin enda hafa þau orðið fyrir miklu tekjufalli á árinu. Erfitt er að átta sig á forgangsröðun ríkisstjórnarflokkanna þegar litið er til annarra tillagna. Meiri hluti fjárlaganefndar sér ekkert athugavert við að ríkið niðurgreiði t.d. minkarækt um 80 millj. kr., ríkið sem getur t.d. ekki séð af meira en 30 millj. kr. til SÁÁ, sem getur ekki séð af nema 20 millj. kr. til hjálparsamtaka sem gefa fólki mat. Þetta eru 80 milljónir. Ég hefði viljað sjá ríkisstjórn sem hefði sagt: Sjáið til, góðu loðdýrabændur. Þið eruð með algerlega ósjálfbæran búskap. Í desember í fyrra var ekki haldið uppboð á skinnum. Það var fyrir Covid en það er vegna þess að eftirspurnin er að minnka. Það eru heilu og hálfu þjóðirnar sem kæra sig ekki um að láta sjá sig úti á götu með loðhúfu úr minki eða neinu öðru. Það á að segja: Kæru bændur, hvað getum við gert til að hjálpa ykkur að fara í einhvern rekstur sem er sjálfbær og sem þið hafi áhuga á þannig að við séum að taka á móti og viðurkenna þær þjóðfélagsbreytingar sem eru að verða hvað lýtur að svona dýrahaldi? Þetta er ósjálfbært. Hvernig getum við verið að setja 160 milljónir á tveimur árum í að athuga hvort minkar geti étið úrgang eða endurnýtt matvæli og sett það undir einhverja skýrslu. Skýrslu um hvað? Um umhverfisvernd eða hvaðeina annað? Ég segi: Ef við eigum 160 milljónir í þetta þá eigum við líka 160 milljónir í fátækt fólk sem biður um mat. Ekki forgangsraða fjármununum þannig að það sé alveg bersýnilega algerlega út úr öllu korti og líti alveg verulega illa út í ofanálag. Þetta lítur illa út, virðulegi forseti. Við erum að tala um smáaura af 600.000 millj. kr. á næstu tveimur árum þegar er verið að tala um 20 eða 30 eða 40 milljónir til að hjálpa fleiri, fleiri sjálfboðaliðum sem eru að safna mat handa fólki og nú eru að koma jól. Við erum að setja 70 milljónir í ýmis söfn. Frábært, þau mega ekki koðna niður. Við þurfum að halda utan um menninguna okkar, söguna okkar, arfinn okkar. En á sama tíma gætum við líka sett 70 milljónir í fólkið, í fólkið sem þarf hjálp. Forgangsröðun fjármuna á að vera fyrir fólkið fyrst, svo allt hitt. Ef fyrirtækin geta fengið 50 milljarða kr. í tekjufallsstyrki og viðspyrnustyrki þá hlýtur að vera sjálfsagt að búa til svigrúm sem eykur stuðning við fátækt fólk í nauð. Það hlýtur að vera hægt að búa til svigrúm sem hjálpar því. Flokkur fólksins hefur lagt fram breytingartillögur við meirihlutaálit fjárlaganefndar. Við erum 4. minni hluti og nauðsynlegt er að gera breytingar á frumvarpi til fjárlaga umfram þær breytingartillögur sem meiri hluti fjárlaganefndar hefur lagt til. Áherslan hingað til hefur falist í því að tryggja hagsmuni fyrirtækja en við megum ekki gleyma fólkinu. Því leggur 4. minni hluti til breytingartillögur á nokkrum málefnasviðum sem allar miða að því að standa vörð um velferðarkerfið og vinna gegn fátækt. Málefnasvið 23, sérhæfð sjúkrahúsþjónusta. Það er nauðsynlegt að koma í veg fyrir að uppsafnaður rekstrarhalli Landspítalans leiði til skertrar þjónustu. Hallinn er kominn til vegna undirfjármögnunar fyrri ára en ekki vegna þess að stjórnendur spítalans hafi verið að bruðla með peninga. Við sáum afleiðingar þess að skera niður í heilbrigðiskerfinu þegar hópsýkingin kom upp í haust á Landakoti. Aðstæður þar voru langt frá því að tryggja velferð sjúklinganna. Fjármagn vantar og það er ekki svigrúm fyrir frekari niðurskurð. Við getum ekki komið fram við Landspítalann eins og eitthvert smálánafyrirtæki gagnvart neytendum sínum. Vegna þessa er lagt til að heimildir til málefnasviðs 23.10 verði hækkaðar um sem nemur uppsöfnuðum halla Landspítalans, um ríflega 4 milljarða kr. Málefnasvið 27, örorka og málefni fatlaðs fólks, og málefnasvið 28, málefnasvið aldraðra. Hér tek ég saman þessi tvö málefnasvið þó að ólík séu vegna þess að í þessu tilviki er ég að tala um þá aðila sem þurfa að reiða sig á lífeyri almannatrygginga. Lífeyrir almannatrygginga á lögum samkvæmt að taka árlegum breytingum í samræmi við launaþróun. Frumvarp til fjárlaga gerir ráð fyrir 3,6% hækkun lífeyris almannatrygginga en launavísitalan hefur hins vegar hækkað um 7,1% á ársgrundvelli samkvæmt nýjustu tölum. Því er lagt til að fjárheimildir á málefnasviði 27.10, 27.20, 28.10 og 28.20 hækki til viðbótar þessum 3,6%, launaleiðréttingunni sem er lögbundinn, að þær hækki umfram það um 3,5%. Þetta er umfram tillögur meiri hluta fjárlaganefndar. Málefnasvið 32, lýðheilsa og stjórnsýsla velferðarmála: Atvinnuleysi hefur aukist til muna á árinu. Samhliða því hefur fólki fjölgað sem þarf að leita til hjálparsamtaka og biðja um hjálp. Á sama tíma hafa sóttvarnaaðgerðir leitt til þess að erfiðara er að stunda fjáröflun. Þess vegna er lagt til að ríkissjóður styrki hjálparsamtök sem annast matarúthlutanir um sem nemur 160 millj. kr. á næsta ári, sem er á pari við það sem við ætlum að setja í minkana. Ríkisstjórnin hyggst einmitt verja sömu upphæð til að rannsaka hvort hægt sé að fæða þá á matarúrgangi. Ef við finnum peninga til að gefa minkum fóður þá hljótum við að geta fundið peninga til að gefa fólki mat. Það eru bara hreinar línur. Lagt er til að styrkir verði veittir til samtaka sem annast matarúthlutanir og að styrkjum verði úthlutað eftir umfangi hjálparsamtaka sem sækja um styrk. Lagt er til að félagsmálaráðuneytið annist framkvæmdina. Ekki er um mikla fjármuni að ræða en upphæðin myndi skila samfélaginu margföldum ábata. Ég hélt að ég hefði verið með eitthvað aðeins meira en það kemur þá bara fram við atkvæðagreiðslurnar með frumvarpinu. Það er nú frekar hóflegt sem við erum með hér. Við erum ekki með 10, 20 eða 30 breytingartillögur en þær eru skýrar og skorinorðar. Við skulum horfa pínulítið á jólin, virðulegi forseti. Fyrst ég sé að ekki er farið að blikka á mig ætla ég að koma beint að því sem máli skiptir fyrir mig. Hvernig leið mér sem öryrkja og fátækri móður með fjögur börn, handleggsbrotinn mann sem hafði gengið í gegnum læknamistök og var handleggsbrotinn í sex ár, að missa fótanna algerlega og búa við slíka fátækt að það var ekkert nema örvilnan og vanlíðan? Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti: Hvað eru margir úti núna, landar okkar, sem kvíða jólunum? Hvað eru margir sem geta ekki gefið barninu sínu nýja skó eða úlpu? Hvað eru margir sem þurfa að reiða sig á að biðja aðstandendur eða uppkomin börn, eins og ég þurfti að gera á sínum tíma, um hjálp til þess að geta sett almennilegan jólamat á borðið? Og hér erum við, löggjafinn, fjárveitingavaldið, og söfnum skuldum til að reyna að bjarga því sem bjargað verður, eða a.m.k. til að forgangsraða einhverju ákveðnu umfram annað til að bjarga því frekar en hinu. Við hljótum að geta bjargað öllum. Við megum ekki skilja einhverja eftir í vesöld og sorg. Það ætti að banna það með lögum. Og hér er löggjafinn. Það ætti að vera bannað með lögum. Í raun og veru hef ég ekkert meira um það að segja annað en að forgangsröðun er ólík. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt: Það er ekki hægt að gera allt fyrir alla. Ég segi: Það er hægt að gera eitthvað fyrir alla. Það er aldrei hægt að gera allt fyrir alla en við hljótum að verða að forgangsraða fólki fyrst. Við hljótum að verða að taka utan um samfélagið þannig að við séum ekki hreinlega vísvitandi að horfa upp á samfélagshópa sem eru það jaðarsettir að þeir sjá ekkert fram undan, að börnin þeirra sem fæðast snillingar, með sína náðargáfu eins og öll önnur börn, fái aldrei tækifæri af því að pabbi og mamma eiga ekki peninga. Mamma, má ég læra ballett? Kannski seinna, ástin mín, kannski á næsta ári. Pabbi, má ég fara í fótbolta? Má ég læra á píanó? Má ég læra á gítar? Má ég fara í framhaldsskóla? Kannski seinna. Spyrjum ríkisstjórnina fyrst. Gáum hvað hún hefur um málið að segja.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland prýðisræðu. Það er auðvitað vonlaust í tveggja mínútna andsvari að bera niður í öllum þeim fjölmörgu athugasemdum og punktum sem komu fram í ræðu hv. þingmanns en ég get tekið undir margt og vil um leið nota tækifærið og þakka hv. þingmanni samstarfið í nefndinni. Í lokaorðum ræðu hv. þingmanns kom fram að í einum af þeim nokkru fjáraukum sem við unnum veittum við 600 millj. kr. til sveitarfélaga til að veita stuðning til lágtekjuheimila sem tryggir jöfn tækifæri barna til íþrótta- og tómstundastarfs. Við erum sannarlega ávallt að leita leiða til að veita stuðning víða í samfélaginu og þetta er auðvitað sem hluti af forvörnum afar mikilvægt og ég tek undir það með þingmanni að við gerum aldrei nóg þarna, alveg sama um hvaða skipulagða tómstundastarf er að ræða. Þetta eigum við að tryggja. Hv. þingmaður varpaði eiginlega spurningu til mín sem snýr að skuldsetningu ríkissjóðs og hvar við tökum lánin. Við göngum auðvitað frá því í heimildargreinum hér um lántöku. En, já, hv. þingmaður er alveg með rétta tölu, 600 milljarðar, ef við tökum bæði árin. 360 milljarðar á næsta ári, kann að vera að það hafi aukist aðeins. Mestmegnis verður þetta í ríkisbréfum og víxlum, eitthvað í erlendu, mögulega til að mæta styrkingu gjaldeyrisvaraforða. En hv. þingmaður var nokkurn veginn með þetta í ræðu sinni. Í seinna andsvari ætla ég að koma aðeins inn á sveitarfélögin sem hv. þingmaður tók nokkurn tíma í í ræðu sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar hjartanlega fyrir andsvarið og einnig fyrir mjög gott samstarf í nefndinni í vetur. Ég tek eftir því að hv. þingmaður talar um 600 millj. kr. sem hafa verið settar til sveitarfélaga til þess að koma til móts við og jafna stöðu barna og gefa fátækari börnum kost á að stunda íþróttir og annað. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður veit að í Reykjavík, höfuðborginni, er einmitt líka gert ráð fyrir því að börn fái svokallað frístundakort. En einkennilegt nokk að ef foreldrar, sem eru venjulega mjög fátækt fólk, skulda eitthvað í kerfinu er frístundakort barnsins látið borga það, þannig að eftir stendur núll. Hugsaðu þér, hv. þingmaður, frístundakort barnsins í borginni er tekið og notað í aðrar skuldir sem foreldrið er með gagnvart sveitarfélaginu, t.d. frístundaheimili eða eitthvað slíkt. Frístundakortið! Sko, þetta er ekki rétt forgangsröðun. Þetta er bara sorglegt. Við ættum kannski einhvern veginn að reyna að tryggja það, fyrst þessi velvilji er til staðar, 600 milljónir til sveitarfélaga til að koma til móts við þetta, að þessum fjármunum verði eingöngu varið til barnanna því að flest eiga þau það fátæka foreldra. Það er því ekki óeðlilegt að einhvers staðar hafi safnast upp skuldir sem foreldri eða foreldrar hafa ekki ráð og getu til að greiða jafnóðum. Því miður.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég sagði að ég ætlaði að koma aðeins inn á sveitarfélögin. Hv. fjárlaganefnd fjallaði þó nokkuð um sveitarfélögin og eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni er þetta forskrifað í 11. gr. laga um opinber fjármál, þessi samráðsvettvangur sem á að vera á milli ríkis og sveitarfélaga, og það er vel. Í yfirlýsingu sem var undirrituð og hv. þingmaður kom inn á voru framlög aukin í gegnum jöfnunarsjóðinn til að mæta nokkrum mikilvægum málum í þjónustu sveitarfélaganna sem er mikilvægt að skerðist ekki við þessar aðstæður. Jafnframt kemur þar fram að það eigi að fylgjast mjög vel með þróuninni. Það er mikilvægt að sveitarfélögin geti mætt þessari niðursveiflu af sama krafti og ríkið vegna þess að af heildarumfangi ríkissjóðs eru sveitarfélögin um það bil einn þriðji. En síðan gleymast svolítið í umræðunni fjölmargar af þeim Covid-aðgerðum sem við höfum verið að fara í gegnum með fjáraukalagafrumvörpum. Ég nefndi hér eina, 600 milljónir í stuðning við íþrótta- og tómstundastarf. Settar voru 540 milljónir í heilsueflingu í heimabyggð, geðrækt og andlegt heilbrigði, 450 milljónir voru settar í að vinna gegn félagslegri einangrun aldraðra og til að efla félagsmiðstöðvar fyrir eldri borgara. Listinn er langur og þetta safnast saman. Þetta eru allt aðgerðir sem nýtast sveitarfélögum; endurgreiðsla á virðisaukaskatti o.fl. Við þurfum svolítið að ná utan um þetta, hverju það skilar og hvaða áhrif þetta hefur síðan á útsvarstekjur sveitarfélaganna og önnur verkefni. Svo eru auðvitað sóknaráætlanir sem við erum að bæta í hér o.fl. Þannig að þetta er kannski ekki alveg einfalt og erfitt að blanda saman við þessa umræðu um 50 milljarðana sem óskað var eftir í stuðning beint til sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og segi: Auðvitað gerum við ekki lítið úr þessu og eins og ég sagði áður, margt smátt gerir eitt stórt. Auðvitað safnast þegar saman kemur og allt það er jákvætt. En það sem ég er að kalla eftir eru sérstakar aðgerðir. Það eru sérstakar aðgerðir til fátæks fólks, sérstakar aðgerðir til barnafjölskyldna sem eru að berjast í bökkum, að taka utan um fólk og efla það til dáða, að koma í veg fyrir að það lendi út af sporinu, að koma í veg fyrir að því líði illa, það sé jaðarsett, að það sé ekki samstiga, að það geti ekki tekið þátt með skólafélögum, að það sé hreinlega ekki með í samfélaginu af því að það er út undan. Við höfum alltaf sagt: Það er ljótt að leggja í einelti. Það á enginn að leggja annan í einelti. En það get ég svarið, virðulegi forseti, að þegar ég sat við það borð að þurfa að hokra með börnin mín á almannatryggingabótum og ná aldrei endum saman, oft ekkert nema áhyggjur og vanlíðan, þá var það það eina sem ég gat látið mér detta í hug að stjórnvöld væru að leggja mig og mína í einelti því að mér fannst þau ekki vera að gera það fyrir okkur sem þurfti að gera. Mér fannst ég vera með fjársjóð í mínum fjórum börnum. Mér fannst við líka eiga rétt á því að vera til eins og hvert annað fyrirtæki. Við vorum litla fyrirtækið okkar, við vorum fjölskyldan og við eigum að taka vel utan um alla. Að lokum segi ég þetta við hv. þingmann: Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem við erum að gera þó að ég hefði alltaf forgangsraðað fólki fyrst frá A til Ö.

Herra forseti. Fjárlög ársins eru nú að taka á sig lokamynd. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur sýnt á öll sín spil og meiri hluti fjárlaganefndar lagt fram breytingartillögur í samræmi við sýn hennar en jafnframt lagt fram nokkrar tillögur til viðbótar. Ef horft er til allra umsagna, erinda og fjölda gesta sem nefndin fékk á sinn fund er óhætt að segja að eftirtekjan af þeim hluta af vinnu nefndarinnar sé harla rýr miðað við þann tíma sem nefndin varði í að lesa umsagnir og hlusta á alla þá sem töldu sig hafa mikilvægan boðskap fram að færa. Það vekur auðvitað upp spurningar um vinnulag nefndarinnar og alla þá vinnu sem margir leggja á sig við að ná eyrum hennar en hafa ekki erindi sem erfiði. Þessi hluti starfsins ætti með réttu að vera á könnu framkvæmdarvaldsins þegar fjárlög eru undirbúin en ekki lenda í svo ríkum mæli á borði fjárlaganefndar. Vissulega fer Alþingi með fjárveitingavaldið og hefur lokaorðið og getur breytt og bætt framlagt frumvarp. Sérstaklega er hlutverk stjórnarandstöðunnar mikilvægt í þessum efnum og eðlilegt að hún vilji hafa og geti haft áhrif á frumvarpið. Það þarf vissulega oft að gera. Að mínu mati er eðlilegt og nauðsynlegt að fjalla um stóru myndina, skiptingu kökunnar, bæði á gjalda- og tekjuhlið og um það verða eðlilega alltaf pólitísk átök. Mín skoðun er sú, og ég held að óumdeilt sé að það sé ekki síst tilgangur laga um opinber fjármál, að þingið eigi að einbeita sér að stóru málunum, breiðu línunum, en síður að einstökum útgjaldaliðum sem eru smáir í sniðum og eiga eðli málsins samkvæmt að vera á ábyrgð framkvæmdarvaldsins. En það breytir ekki því að stjórnvöld hverju sinni þurfa að standa þinginu reikningsskap og rökstyðja alla ráðstöfun fjármuna innan þess ramma sem þingið setur. Herra forseti. Það eru orð að sönnu að fjárlög hvers árs séu einhvers konar hátindur og birtingarmynd stefnu hverrar ríkisstjórnar. Þessi fjárlög, líkt og fyrri fjárlög ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, eru þar engin undantekning. Þá segja fjáraukalög og fjármálastefna auðvitað sína sögu. Það er óhjákvæmilegt að líta á þessi mál, efnahagsstjórnina alla, í samhengi frá því að ríkisstjórnin kom til valda. Sanngjarnt er að ræða árið 2020 og áform fyrir 2021 með aðskildum hætti, en þegar horft er til þess sem ríkisstjórnin hefur gert í efnahags- og fjármálum frá því að hún tók við fyrir rúmlega þremur árum og fram til síðustu áramóta er sú vegferð vörðuð af þrennum fjárlögum, þremur fjármálaáætlunum og einni fjármálastefnu sem þurfti að endurskoða ári 2019 vegna mikillar bjartsýni ríkisstjórnarinnar á framvindu efnahagsmála. Væntingarnar hjá ríkisstjórninni reyndust óraunhæfar. Á það var margsinnis bent en hún kaus að hafa þær aðvaranir að engu. Ríkisstjórnin var býsna ánægð með sig þegar hún settist að völdum og hefur verið það fram undir þetta. En nú er heldur tekið að súrna andrúmsloftið á þeim bænum enda kosningar handan við hornið. Hin breiða samstöðustjórn sem brúa átti bil alls litrófs stjórnmálanna er mjög tekin að lýjast og óeining um mörg stór mál innan stjórnarliðsins orðin bersýnileg og er jafnvel orðin spurning hvort henni endist örendið út kjörtímabilið. Þegar allt virtist leika í lyndi á stjórnarheimilinu framan af virðist það hafa markast af því að ríkisfjármálum var gefinn laus taumurinn. Útgjöld og rekstrarkostnaður þaninn út á toppi eins mesta og lengsta hagvaxtartímabils í sögu þjóðarinnar. Já, það var kátt í höllinni. Sumum þótti nóg um og bentu ítrekað á að veislunni myndi ljúka og timburmennirnir yrðu hastarlegir ef glaumurinn stöðvaðist ekki. Við í Viðreisn vorum óþreytandi við að benda á að stefna ríkisstjórnarinnar og þensla ríkisfjármálanna byggði á sandi og óhóflegri bjartsýni og þvermóðsku við að lesa rétt úr þróun efnahagsmála. En eins og sagan kennir er erfitt að hætta glaumnum þá hæst hann stendur. Það hefur þessi ríkisstjórn sannað enn einu sinni. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp og halda til haga. Það blasti við snemma árs 2019 að í óefni stefndi. Um það ber ríkisreikningur ársins 2019 glöggt vitni. Þegar veirufaraldrinum slotar og hið daglega líf fólks og fyrirtækja kemst í eðlilegt horf, sem vonandi verður fyrir lok næsta árs, þarf að kljást við langtímaafleiðingar hans og koma ríkisfjármálum og ríkisrekstrinum í eðlilegt jafnvægi að nýju. Það verður mjög krefjandi verkefni sem verður enn erfiðara en ella vegna þessara lausataka í ríkisfjármálunum. Hefði ríkisstjórnin haldið rétt á spilunum fyrri hluta kjörtímabilsins og léð varnaðarorðum eyra værum við betur í stakk búin til að mæta þeim vanda sem við glímum nú við og til lengri framtíðar en raun ber vitni. Herra forseti. Þrátt fyrir það sem að framan er lýst stendur ríkissjóður að mörgu leyti vel í alþjóðlegum samanburði. Búið var að ná skuldahlutfalli verulega niður og gjaldeyrisvaraforðinn var mikill að vöxtum. Þess vegna er bæði rétt og skynsamlegt að ríkissjóður hafi gripið inn í atburðarásina sem hófst í febrúar á þessu ári af fullum þunga. Árið 2020 er auðvitað sérstakt og mun örugglega rata í sögubækur efnahagsmála Íslands og ekki ólíklegt að árið 2021 muni fylgja því þangað. Gripið hefur verið til margvíslegra ráðstafana, fimm fjáraukalagafrumvörp verið lögð fram og gerðar margvíslegar lagabreytingar til að draga úr efnahagslegu og félagslegu höggi sem fjölskyldur og fyrirtæki hafa orðið fyrir. Margt af því sem gert hefur verið hefur tekist vel en annað miður. Við í Viðreisn sögðum strax í upphafi að við myndum styðja öll góð mál stjórnarinnar, veita aðhald og kappkosta að vinna í þinginu að úrbótum og lagfæringum. Við þetta höfum við staðið. Ríkisstjórnin valdi þá leið að halda stjórnarandstöðunni frá öllum undirbúningi og stefnumótun um viðbrögð. Þess í stað hefur hún lagt áherslu á að kynna áform á áferðarfallegum blaðamannafundum. Þessa leið hefur hún valið og þá væntanlega gleymt þeirri ríku áherslu sem lögð var á aukið samráð við Alþingi í stjórnarsáttmálanum. En það var auðvitað þá, þegar hann var skrifaður. Það þarf langa og ítarlega leit til að finna hvar tillögur stjórnarandstöðunnar hafa beinlínis ratað inn í málatilbúnað ríkisstjórnarinnar. Vissulega, og því skal ekki neitað, hafa frumvörp í stöku tilfellum stórbatnað í meðförum þingsins. Í þingnefndunum hafa verið gerðar margvíslegar góðar lagfæringar og þar hefur stjórnarandstaðan ekki látið sitt eftir liggja, en það hefði flýtt fyrir og verið til bóta að tryggja fullt pólitískt samráð á öllum stigum. Herra forseti. Það er margt gott í þessu fjárlagafrumvarpi, margt sem við getum verið sammála um og er ávöxtur ákvarðana sem þegar hafa verið teknar af Alþingi eða verða teknar nú rétt fyrir jól. Nýmælin í frumvarpinu eru því takmörkuð í sjálfu sér þrátt fyrir að upphæðirnar séu vissulega háar sem bæta á við frumvarpið frá því það var lagt fram og breytingartillögur meiri hlutans feli í sér aukin útgjöld upp á um það bil 55 milljarða, sem er gríðarlega há tala. En því er ekki að neita að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er oft og tíðum sérkennileg. Fjármagn er veitt til hluta sem tæpast ættu að vera í forgangi á þessum tímum meðan annað er látið mæta afgangi. Auðvitað felst í þessu hin pólitíska sýn meiri hlutans. Hér má sem lítið dæmi taka að sóknargjöld eru hækkuð sérstaklega um 280 millj. kr. Sérstök fjárveiting er vegna fyrirhugaðs umhverfissamnings við framleiðendur í minkarækt að fjárhæð 80 millj. kr. Gert er ráð fyrir að heildarstuðningur við verkefnið geti numið allt að 160 millj. kr. Þá er lagt til að bæta kúabændum og sauðfjárbændum að hluta upp samdrátt í eftirspurn vegna verulegrar fækkunar ferðamanna, samtals er þetta tæpur milljarður, um 240 millj. kr. til kúabænda og tæpar 730 millj. kr. til sauðfjárbænda. Ekki verður séð að nein skilyrði séu sett fyrir þeim stuðningi líkt og sett eru þegar aðrir aðilar í rekstri eiga í hlut vegna samkynja vanda. Hér er ekki verið að gera lítið úr vanda bænda og matvælaframleiðenda en hitt orkar mjög tvímælis að veita þeim stuðning með þessum sérstaka hætti til að mæta tekjufalli og markaðsbresti. Miklu eðlilegra er að beita sömu aðferðum og gilda um annan rekstur sem á við nákvæmlega sömu erfiðleika að stríða. Að auki verður að nefna að á sama tíma á að herða að innflutningi landbúnaðarafurða sem er til þess eins fallið að minnka vöruúrval og stuðla að verðhækkunum þegar óhjákvæmilega dregur úr samkeppni, við innflutningstakmarkanirnar. Nei, þetta er ekki rétt aðferðafræði en virðist vera mjög í anda ríkisstjórnarflokkanna. Herra forseti. Viðreisn er ekki útgjaldaglaður flokkur. Við kjósum ekki að stunda yfirboð en við höfum áhyggjur af því sem tekur við að loknum faraldri. Sagt er að það sé erfitt að stjórna í kreppu en enn erfiðara að stjórna í góðæri. Ég held að það sannist nokkuð á þeirri ríkisstjórn sem nú situr að hún réð ekki við að stjórna í fordæmalausu góðæri sem náði alveg fram undir þetta ár. Það er harla merkilegt þegar maður lítur til baka og sér að ekki tókst að halda betra jafnvægi í ríkisfjármálunum en raun ber vitni ef litið er til ríkisreiknings 2019. Við þurfum að takast á við vandamálið núna en við þurfum líka að horfa til framtíðar. Eins og ég hef áður sagt höfum við í Viðreisn lagt áherslu á að stigin yrðu stór skref strax, að peningunum yrði komið þangað sem þeirra væri mest þörf í þessu ástandi og tryggja þyrfti sérstaklega að fólk sem hefur misst vinnuna hefði lífsviðurværi. Það þarf að reyna að gera eins mikið og hægt er til að þau fyrirtæki sem orðið hafa fyrir mestum skakkaföllum, einkum í ferðaþjónustu, séu í stakk búin til þess að hefja starfsemi þegar ferðamannastraumur hefst að nýju. En því miður er þó enn margt óljóst um það hvenær nákvæmlega það mun gerast. En með því að styðja við þessi fyrirtæki tryggjum við best öfluga viðspyrnu efnahagslífsins þegar áhrif faraldursins byrja að dvína. Herra forseti. Það þarf ekki síður að huga að framtíðinni þótt maður sé vissulega upptekinn af nútímanum og vandamálum hans. Við þurfum að gera það sem er hægt að gera, m.a. með því að undirbyggja nýsköpun, hagvaxtardrifin fyrirtæki sem gætu sótt á erlenda markaði með hugvit sitt og þjónustu og vörur sem hægt væri að selja úr landi á góðu verði og gætu skapað hagsæld fyrir samfélagið í heild og þá starfsmenn sem hjá þeim fyrirtækjum starfa. Þess vegna má ekki gleyma því að undirbyggja framtíðina með því að efla með djörfum hætti nýsköpun, rannsóknir og vísindi og leggja fé í sjóði sem geta hjálpað fyrirtækjum til að komast á legg og skoða starfsumhverfi þeirra allt. En ein grundvallarforsenda slíkrar uppbyggingar eru stöðug ytri skilyrði sem best verða tryggð með styrkri hagstjórn sem verður auðvitað að styðjast við öflugan gjaldmiðil, eins og við í Viðreisn þreytumst ekki á að benda á. Þegar við horfum til framtíðar verðum við að velta fyrir okkur hvernig við ætlum að takast á við það stóra verkefni að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum. Hvernig ætlum við að ná niður skuldum og á hve löngum tíma? Það getur verið dýrt að skulda og þrátt fyrir að vaxtastig sé mjög lágt um þessar mundir er mjög erfitt að segja fyrir um hvert það verður til lengri tíma. Það er nú einu sinni þannig að þeim mun meira sem maður skuldar, þeim mun meira þarf maður að borga í vexti. Og þeim mun meira sem borgað er í vexti, þeim mun minna verður til ráðstöfunar af ríkisfé til að setja í arðbærar framkvæmdir, arðbæra innviði, hugsa um framtíðina og gæta þess að hægt sé að veita alla þá þjónustu sem við erum sammála um að sé í verkahring hins opinbera. Það er afar brýnt að við hugum að því að skoða vandlega allan ríkisrekstur, hvar hægt er að gera betur, hvað hægt er að straumlínulaga, hvar hægt er að ná fram betri afköstum án þess að skerða þjónustu og án þess að ganga of langt í því að auka álag á starfsmenn. Þetta verðum við einfaldlega að gera. Við í Viðreisn erum sannfærð um að þarna sé eftir miklu að slægjast. Við höfum séð mjög skýr dæmi um það einmitt á þessum tímum hvernig hægt er að leita nýrra lausna til að takast á við margt sem þarf að sinna í daglegu amstri í fyrirtækjarekstri og annarri þjónustu, t.d. með því að nota þá tækni sem við erum allt í einu orðin vön að nota á hverjum einasta degi og sumir allan daginn o.fl. Allt þetta sýnir að hægt er að gera ýmislegt. Það er hægt að sinna góðri þjónustu, stunda stjórnsýslu, starfa á Alþingi og fleira er hægt að gera. Það er því margt hægt að gera með því að breyta hugarfari. Stundum þarf maður að fá smáhögg eða smáspark í rassinn til að átta sig á því að þetta er hægt. Ég held að við eigum að vera óhrædd við að velta fyrir okkur hver verkefni ríkisins eru. Er allt sem ríkið og hið opinbera fæst við bráðnauðsynlegt? Ef það er bráðnauðsynlegt getum við spurt okkur: Er nauðsynlegt að ríkið eða opinberir aðilar sinni því eða er hægt að sinna þeim verkefnum með einkarekstri? Jafnvel er hægt að velta fyrir sér hvort hægt sé að sinna þeim með einkarekstri sem ríkið stendur að einhverju eða öllu leyti straum af, greiðir fyrir, eins og mýmörg dæmi eru um í samfélaginu í dag. Mætti gera meira af þessu. Auðvitað mun alltaf standa alls konar kjarnastarfsemi og annars konar starfsemi sem flestallir eru sammála um að eigi að leysa af hinu opinbera og ekki magnaðar deilur um það. En við eigum að vera órög við að skoða þessa hluti vel og breyta því sem hægt er að breyta okkur öllum til hagsbóta. Herra forseti. Viðreisn leggur fram átta, sem eru samt í rauninni sjö, hnitmiðaðar breytingar við þessi fjárlög og mun ég nú víkja máli mínu að þeim. Í núverandi stöðu skiptir atvinnusköpun öllu máli. 20.000 manns voru atvinnulausir í lok októbermánaðar, 25.000 ef við teljum fólk með sem er á hlutabótum. Þegar fjöldi fólks missir vinnuna þýðir það að tekjur heimilanna dragast saman. Tekjumissirinn einn getur elt fólk í mörg ár með hægari eignamyndun og aukinni skuldasöfnun. Dragist atvinnuleysið á langinn ýtir það líka undir hættuna á langvinnum félagslegum vandamálum. Það er bein fylgni milli tekjumissis og heilsumissis, bæði andlegs og líkamlegs, hjá þeim sem missa vinnuna og fjölskyldum þeirra. Atvinnuleysið bítur þó ekki bara fólkið og fjölskyldurnar sem í því lenda, það hefur áhrif á hagkerfið allt. Minni neysla smitar út frá sér og hægir á hagvextinum sem við verðum að setja allan kraft í að örva núna. Það er það sem vinnan við fjárlögin verður að taka mið af. Þess vegna leggjum við í Viðreisn fram tillögu um tímabundna lækkun á tryggingagjaldi. Tillagan felur í sér að tryggingagjald fyrirtækja vegna starfsmanna sem ráðnir eru af atvinnuleysisskrá á komandi ári verði 50% af fullu tryggingagjaldi og gildi sú tilhögun í eitt ár. Það er mikil þörf á að liðka fyrir atvinnusköpun til að draga úr atvinnuleysi og neikvæðum áhrifum þess. Reiknað er með að breytingartillagan hafi áhrif á tekjur ríkissjóðs til lækkunar um 5 milljarða en gera má ráð fyrir að hún skili sér strax í hraðari viðspyrnu atvinnulífsins. Í stóra samhenginu, í samhengi allra þeirra útgjalda sem ríkisstjórnin hefur sett af stað og boðað, er þetta ódýr aðgerð sem er til þess fallin að hafa veruleg áhrif til batnaðar. Herra forseti. Önnur breytingartillaga Viðreisnar snýr að sértækum og djúpum vanda menningar- og listgreina annars vegar og ferðaþjónustunnar hins vegar. Ráðstafanir gegn veirunni hafa lagst þungt á þessar greinar, kippt fótum undan tekjumódeli þeirra. Í tilviki lista og menningar vega þyngst sýningar hvers konar sem hafa ýmist verið bannaðar alfarið eða leyfðar með slíkum takmörkunum að þær standa ekki undir sér. Úrræðagott listafólk hefur mætt þessum breytingum og dregið úr tjóni sínu með því að bjóða t.d. upp á sýningar í gegnum streymi. En það fyllir ekki skarðið, langt frá því. Í tilviki ferðaþjónustunnar eru að sjálfsögðu strangar komutakmarkanir og lítill vilji fólks til að ferðast sem hefur fjarlægt eftirspurnina úr greininni. Síðan hangir þetta tvennt saman. Ferðafólk vill sækja menningarviðburði og íslenska listasenan laðar fólk að hvaðanæva úr heiminum. Sé vilji hér á Alþingi til að vernda verðmætasköpunina, störfin og landkynninguna sem þessar greinar standa að þarf sérstakar aðgerðir, skilvirkar og markvissar, ekki dreifða aðstoð sem rennur að stórum hluta beint inn á fasteignamarkað eða skilar sér í hærra verðlagi. Ferðagjöf ríkisstjórnarinnar var góð lausn og skynsamleg, en það má nýta enn betur þann ramma sem búinn var til um þá gjöf og nýta aðferðafræðina. Þess vegna leggjum við í Viðreisn til að sá leikur verði endurtekinn. Nú verði þjóðinni gefin sambærileg gjöf en í þetta skiptið verði hún 15.000 kr. og rýmkuð út svo hún nái einnig til listsýninga á sviði og í streymi. Hún verði líka stækkuð svo allir niður að 12 ára aldri fái notið hennar. Með þessu verður í senn mikil örvun í þessum greinum og fólki er gert auðveldara að ferðast og njóta listar og menningar af öllu tagi. Þannig er líklegt að innlend eftirspurn eftir þjónustu þessara aðila muni stóraukast og vega upp á móti því að fjöldi erlendra ferðamanna mun vaxa hægar en vonir stóðu til. Þá er augljóst að gjöfin mun koma mörgum vel, ekki síst þeim sem mega þola atvinnuleysi og verulega tekjuskerðingu. Þessi lausn hefur fleiri kosti, hún er skjótvirk og sértæk og hún kemur í veg fyrir að stjórnvöld þurfi að hlutast til um hvernig stuðningnum verði skipt milli þeirra sem njóta hans. Markaðslögmálunum er treyst til að útdeila verðmætunum. Nýting á ferðagjöf ríkisstjórnarinnar er um þessar mundir 40%, þ.e. um 40% þeirra sem fengu úthlutað 5.000 kr. ferðagjöfinni hafa nýtt hana og til stendur að framlengja hana núna. En ef við gerum ráð fyrir að talsvert fleiri myndu nýta sér ferða-, menningar- og listagjöfina sem Viðreisn leggur til og ef við gerum ráð fyrir, hvað eigum við að segja, 70% nýtingu, þá mun úrræðið fela í sér útgjöld fyrir ríkissjóð upp á 3,3 milljarða. Það er ekki mikið miðað við nytsemina og áhrifin sem hún mun hafa til að vernda og skapa fjölda starfa í viðkvæmum en afar mikilvægum atvinnugreinum. Herra forseti. Kemur þá að þriðju tillögu Viðreisnar. Það eru nefnilega fleiri tækifæri til að styðja með afmörkuðum og nákvæmum hætti við greinar þar sem mest hætta er á töpuðum störfum. Ein þessara greina er veitingageirinn. Samkomutakmarkanir hafa lagst af meiri þunga á veitingastaði og vínveitingastaði en margan annan rekstur. Í nýrri greiningu frá Samtökum atvinnulífsins sem var birt í gær, að mig minnir, er fjallað um stöðu veitingageirans. Óhætt er að segja að þar er svört mynd dregin upp. Kortavelta í veitingageiranum hérlendis dróst saman um hvorki meira né minna en 22 milljarða að raunvirði frá mars til október á milli þessa árs og fyrra árs. Þar af var 19 milljarða samdráttur vegna erlendra ferðamanna. Kortavelta ferðamanna í veitingageiranum dróst saman um 82% á þessu tímabili en innlend kortavelta dróst saman um 9%. Störfum í veitingageiranum hefur fækkað um fjórðung á milli ára en í september fengu um 2.700 færri einstaklingar greidd laun í stéttinni samanborið við sama tímabil fyrra árs og í ofanálag hefur veitingageirinn þurft að glíma við mikinn ófyrirsjáanleika í rekstrinum, til að mynda vegna breytinga á fyrirkomulagi sóttvarnaaðgerða. En þetta er nú ekki alveg allt því að rekstur veitingastaða var þegar orðinn mjög erfiður á síðasta ári þegar ferðamönnum hafði tekið að fækka og laun haldið áfram að hækka og um 40% veitingastaða voru rekin með tapi á síðasta ári miðað við ársreikninga 2019. Í greiningunni frá Samtökum atvinnulífsins er svo sagt frá því að skuldahlutfall greinarinnar sé um 70–80% og því ekki mikið svigrúm til aukinnar skuldsetningar í yfirstandandi kreppu. Herra forseti. Já, þetta er svört mynd og við henni þarf að bregðast. Við í Viðreisn höfum lagt fram nokkrar tillögur sem hafa það að markmiði að hjálpa þessari grein á fætur og leggjum hér til eina til viðbótar. Við leggjum til að um eins árs skeið, út árið 2021, næsta ár, muni fyrirtæki sem eru með gilt rekstrarleyfi samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald annars vegar og fyrirtæki með gilt starfsleyfi fyrir veitingastaði í flokki eitt, barir og krár, standa skil á 6% virðisaukaskatti í stað 11% af þeim hluta rekstrar sem telst til sölu á matvöru og öðrum vörum sem þar eru á boðstólum til manneldis. Þetta er varfærin leið. Hún hróflar ekki við virðisaukaskattskerfinu en felur í sér tímabundna lækkun á skatthlutfalli vel skilgreindrar starfsemi sem hefur orðið illa úti í faraldrinum og þarfnast sárlega leiða til að hjálpa til við að ná viðspyrnu. Þessi leið á sér fyrirmyndir utan Íslands og hefur reynst vel. Má þar einkum nefna Þýskaland en sambærilegar ráðstafanir hafa líka verið nýttar víða í Evrópu; í Austurríki, Belgíu, Bretlandi, Írlandi, Tékklandi og Noregi. Áætlað er að þessi tillaga leiði til lækkunar á tekjum ríkissjóðs af virðisaukaskatti um 5 milljarða hið allra mesta, en til að þeirri upphæð verði náð þarf neyslan, umsvifin, að ná sömu hæðum og árið 2019 og meira til. Líklegt er að tekjulækkun vegna hennar verði þess vegna mun minni. Þetta er því enn ein lausn sem Viðreisn leggur til, sem er ódýr í stóra samhenginu en til þess fallin að skila skjótum og góðum árangri í stuðningi við viðkvæmar greinar atvinnulífsins. Herra forseti. Kemur þá að fjórðu tillögu Viðreisnar. Sveitarfélögin gegna lykilhlutverki í viðspyrnunni vegna Covid. Launakostnaður vegur mjög þungt hjá sveitarfélögunum. Launabyrðin eða launakostnaðurinn þar er hlutfallslega tvöfalt þyngri en á ríkissjóð. Þar fer langmest í félagsþjónustu og skólamál, lögbundna þjónustu sem hefur vaxið stöðugt samhliða því að auknar kröfur eru gerðar til hennar. Þetta er ekki kostnaður sem sveitarfélögin hafa svigrúm til að skera niður. Þau mega það eiginlega ekki og geta það ekki vegna þeirra afleiðinga sem það myndi hafa. Í efnahagsráðgjöf OECD vegna heimsfaraldursins eru aðildarríki vöruð við áhrifunum á sveitarfélögin, sérstaklega ef afkomuhalli verður svo mikill að hvorki verði ráðið við með hagræðingu né lántöku. OECD varar líka við því að staða sveitarfélaga verði verri í löndum þar sem tekjustofnar þeirra eru fyrst og fremst skatttengdir en í löndum þar sem stuðningur ríkisins er stór hluti tekna. Ísland fellur í fyrri flokkinn og við trónum í rauninni á toppnum meðal OECD-ríkja þegar kemur að hlutfalli skatttekna af heildartekjum sveitarfélaga. Við erum langt fyrir ofan hin Norðurlöndin. Álag á félagsþjónustu hefur vaxið mikið vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar og á eftir að vaxa enn meira, ekki síst vegna atvinnuleysisins. Á sama tíma fer launakostnaður sveitarfélaganna hækkandi. Það er þess vegna löngu tímabært að ríkissjóður stígi inn og styðji þau til að veita þessa nauðsynlegu þjónustu. Slaki í þjónustu við íbúana á þessum viðkvæmu tímum er til þess fallinn að vinna gegn örvunaraðgerðum ríkissjóðs og bæði lengja og dýpka kreppuna sem við erum nú að ganga í gegnum. Þess vegna leggur Viðreisn til að 2 milljörðum verði varið úr ríkissjóði í sérstakan stuðning við sveitarfélögin til að standa straum af auknum kostnaði vegna félagsþjónustu. Framlagið kemur til með að draga úr áhrifum niðurskurðar á þjónustu við íbúana þótt fjárhæðin nái ekki yfir alla kostnaðaraukninguna. Rétt er að úthlutanir af þessum peningum skiptist þannig að þau sveitarfélög sem hafa mestan útlagðan kostnað vegna þjónustu af þessu tagi njóti mests stuðnings. Það er eðlilegt og sanngjarnt. Herra forseti. Þá kemur að fimmtu tillögu Viðreisnar. Margt hefur verið rætt um mikilvægi geðheilbrigðisþjónustu. Síðasta vetur fylktum við alþingismenn okkur saman og lögfestum frumvarp, sem Viðreisn flutti og átti frumkvæðið að, sem færir sálfræðimeðferð og aðra gagnreynda samtalsmeðferð heilbrigðisstarfsmanna undir Sjúkratryggingar Íslands. Þetta var sannarlega risastórt framfaraskref í þágu geðheilbrigðisþjónustu. Með þessu ákvað Alþingi að setja andlega heilsu fólks á sama stall og líkamlega heilsu. Þetta er úrræði sem er til þess fallið að hægja á nýgengi örorku vegna andlegra veikinda og fjölga þeim sem geta leitað nauðsynlegrar meðferðar. Það er alltaf mikilvægt og ekki síst núna þegar faraldurinn hefur haft mælanleg neikvæð áhrif á líðan þjóðarinnar. Það er staðreynd að margir þurfa að neita sér um nauðsynlega sálfræðiþjónustu. Lykilatriði er að greiða aðgengi fólks að fyrirbyggjandi úrræðum og auka möguleika til að takast strax á við sjúkdóma eins og þunglyndi og kvíða sem virðast vera að aukast, sérstaklega meðal ungs fólks, og núverandi efnahagsástand bætir ekki úr skák. Slíkt myndi án efa hafa jákvæð þjóðhagsleg áhrif til lengri tíma. Það þarf að koma til móts við þessa ósýnilegu sjúkdóma líkt og komið er til móts við þá sjúkdóma sem sýnilegir eru. Þannig má auka lífsgæði fólks. Enginn á að neita sér um þjónustu vegna kostnaðar eða skorts á aðgengi, en samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands telja um 33% landsmanna sig ekki hafa efni á geðheilbrigðisþjónustu. Þetta á sérstaklega við um ungt og tekjulágt fólk og kemur trúlega engum á óvart. En nú reynir á Alþingi að tryggja viðunandi fjármögnun fyrir úrræðið. 100 millj. kr. framlag úr sjóðum heilbrigðisráðuneytisins dugar ekki til. Það er mjög langur vegur frá því. Fjárþörfin er að a.m.k. 1,3 milljarðar og er þá tekið mið af þeim útreikningum og ágiskunum sem settar voru fram í frumvarpi Viðreisnar og byggðu á tölulegum staðreyndum. Á þeim grunni leggjum við fram breytingartillögu um fulla fjármögnun þessa úrræðis á fjárlögum. Sú fjárhæð er dropi í hafið í samanburði við kostnað þjóðarinnar af þeim verðmætum sem tapast vegna andlegra veikinda, en jafnvel þótt svo væri ekki þá verður heilsa fólks ekki metin til fjár. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur látið þau orð falla að óþarft sé að banka á opnar dyr ráðuneytisins í þessum efnum. Það eina sem þurfi er að Alþingi fjármagni málið. Kæru hv. þingmenn. Núna er tækifærið. Dyr ráðuneytisins eru opnar. Við þurfum að hjálpa til við að komast inn um þær dyr. Hér höfum við tækin og tólin. Okkur er ekkert að vanbúnaði. Herra forseti. Í sjötta lagi kemur tillaga er varðar nýsköpun og rannsóknir. Þótt faraldurinn sé miðpunktur aðgerða og ákvarðana ríkisstjórnar í þessum fjárlögum verður hún engu að síður að líta til lengri tíma. Hún verður að beina sjónum að því hvað byggir undir langtímahagvöxt og lágmarka líkurnar á því að áföll hafi jafn þungbær áhrif á okkur og við þekkjum frá hruni, og löngu fyrir hrun, og við sjáum gerast aftur núna. Það verður að auka fjölbreytni í atvinnulífinu og ekki síst verður að efla alþjóðageirann og hugvitsdrifnar útflutningsgreinar sem stuðla að sjálfbærum og góðum hagvexti til langs tíma. Þetta er eitt brýnasta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. En þetta er auðvitað ekki í fyrsta skipti sem áföll verða í íslensku atvinnulífi og það hriktir í stoðum þótt vissulega sé veirufaraldurinn nú með því langstærsta og talsvert öðruvísi en önnur áföll. Það liggur í eðli máls. En hvað höfum við sagt í hvert einasta skipti sem stóráföll hafa riðið yfir í hefðbundnum atvinnugreinum okkar? Og hverju höfum við lofað sjálfum okkur í hvert einasta sinn? Jú, að við ætlum að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Við ætlum að hafa fleiri stoðir, við ætlum ekki að verða svona háð einni atvinnugrein, en við gerum einhvern veginn alltaf sömu mistökin. Við gleymum okkur, við förum að treysta á einstakar atvinnugreinar sem verða of umfangsmiklar í samfélaginu. Þó að rétt sé að fagna því að ríkisstjórnin hafi aukið verulega fjármagn í nýsköpun og þróun þá þarf einfaldlega meira til. Allir ættu að vita að nýsköpunar- og þróunarstarfsemi er langhlaup. Það tekur langan tíma. Skammtímaráðstafanir duga því ekki. Menn leggja ekki út í ævintýri af því tagi að ætla að skapa eitthvað nýtt og leggja til þess starfskrafta sína og fé þegar menn sjá ekki langt fram í tímann. Hér verðum við einfaldlega að gera breytingu. Við verðum að segja sterkt og ákveðið: Við ætlum að hugsa til langs tíma. Við ætlum að stórauka fjármuni sem fara til nýsköpunar og þróunarverkefna og gera það til langs tíma. Allir sem leggja í nýsköpun verða að geta treyst því að stuðningur sé fyrir hendi og það til langs tíma, og svo ég endurtaki mig enn einu sinni með það, að þetta tekur allt sinn tíma. Gögn sýna að árangurshlutfall í sjóði á borð við Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð er mjög lágt. Í sumarúthlutunum Tækniþróunarsjóðs var hlutfallið t.d. 8%. Og það sem verra er að hlutfallið er ekki svona lágt vegna gæða umsóknanna eða gæða þeirra verkefna sem sótt er um fyrir. Nei, það er svona lágt vegna þess að sjóðurinn hefur ekki nægt fé. Þær umsóknir sem eru í hæsta gæðaflokki eru hins vegar á bilinu 25–30%, umsóknir sem ættu tvímælalaust að njóta stuðnings. Svipaða sögu er að segja af Rannsóknasjóði. Þar var árangurshlutfallið reyndar um 19% en ætti með réttu að vera nær því að vera 30%. Og þar gildir sem sagt það sama, það eru þarna verkefni, góð verkefni, frábær verkefni sem munu skila okkur miklu í framtíðinni en þau komast ekki á legg vegna þess að peningana skortir. Þess vegna leggjum við í Viðreisn fram tillögu sem er hógvær miðað við þessa brýnu þörf. Hún er hógvær um að bæta við 2 milljörðum í þennan málaflokk, setja 1 milljarð til Tækniþróunarsjóðs, 750 millj. kr. til Rannsóknasjóðs og 250 millj. kr. til Innviðasjóðs. Í framhjáhlaupi vil ég nefna annað mál sem þessu tengist og þarf að taka á þegar á næsta ári. Það er að framlengja tímabundna ráðstöfun eða aðgerðir sem fólu í sér tímabundna hækkun á endurgreiðslu rannsókna- og þróunarkostnaðar til fyrirtækja sem er afar mikilvægt. Og þar er ekki síður mikilvægt að sjá langt fram í tímann en í hinu því að þá eru fyrirtækin lögð af stað í kostnaðarsöm verkefni og þau vita varla frá ári til árs hvort þau fá þann stuðning sem stóð þeim til boða þegar þau fóru af stað. Þessu verður að breyta og Viðreisn mun flytja frumvarp í þá veru þegar í byrjun næsta árs. Herra forseti. Í sjöunda og síðasta lagi kemur tillaga sem varðar orkuskipti og loftslagsmál. Lítil tillaga en mikilvæg. Ríkisstjórninni verður tíðrætt um áherslur sínar í loftslagsmálum. Markmiðin eru þó nokkuð einhæf og taka ekki nema í mjög takmörkuðum mæli til atvinnulífsins. Vel hefði farið á því að fjárlög ríkisstjórnarinnar bæru með sér skýrari stefnu í þessum efnum sem tæki til allra þátta samfélagsins. Við þurfum svo mikið á því að halda. Viðreisn hefur alla tíð talað fyrir því að það þurfi að beita sömu hvötum og ýta í dag undir mengandi losun til að draga úr henni. Þeir sem menga eiga að standa undir kostnaði samfélagsins af menguninni en tekjur ríkissjóðs, t.d. af kolefnisgjöldum, eiga líka að vera nýttar til að stuðla að framförum í loftslagsmálum. Fjármagna þarf bindingu í jarðvegi og gróðri samhliða verndun og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni með stóraukinni endurheimt náttúruskóga og annarra raskaðra vistkerfa. Í þessum anda lagði Viðreisn fram á þingi fyrir skömmu tillögu um að hækka kolefnisgjaldið, hækka það um 5% í staðinn fyrir 2,5%, en sú tillaga var felld hér í þinginu fyrir nokkrum dögum. En nú bregður hins vegar svo við að meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hefur lagt fram tillögu um nánast nákvæmlega sömu hækkun, það skeikar 0,1 prósentustigi. Ég fagna því auðvitað, en um leið er þetta ein birtingarmynd þess að það virðist skipta þingmenn meiri hlutans miklu máli að fella góðar tillögur frá minni hlutanum og fara frekar þá leið að taka þær upp og gera að sínum tillögum. En það er auðvitað önnur saga sem skiptir ekki máli í þessari umræðu. Annar lykilþáttur er hvati til orkuskipta í samgöngum. Viðreisn leggur því til aukin framlög til að fjölga hraðhleðslustöðvum fyrir bíla og þeim verði komið fyrir um land allt. Við leggjum til af hógværð að aukafjárveiting verði 400 millj. kr. til þessa verkefnis. Breytingin er því til viðbótar fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar um markvissa uppbyggingu orkuskipta í samgöngum. Þetta verða fjárfestingarstyrkir til uppbyggingar hraðhleðslustöðva á lykilstöðum við þjóðvegina, eins og áður sagði, með sérstakri áherslu á næstu kynslóð hleðslustöðva, aflmeiri og hraðvirkari hleðslustöðva. Orkusjóði verði falið að sjá um úthlutun þessara styrkja og þannig getum við auðveldað fólki að velja græna kosti í samgöngumálum og taka mikilvægt skref inn í framtíðina. Við getum gert það mögulegt að þeir ferðamenn sem vonandi flykkjast til landsins á næstu misserum geti í auknum mæli ferðast um á rafmagnsbílum og þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að geta ekki hlaðið þegar þess þarf. Herra forseti. Fjárlögin eru ekki léttvægt plagg, þau eru vegvísir og fyrirheit stjórnvalda um hvað bíður okkar á næsta ári og um leið þrep á vegferð okkar til lengri framtíðar. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir eru ekki óskeikulir og handhafar réttarins til að ákveða einir hvað ber að gera eða gera ekki. Til þess er Alþingi hins vegar bært í heild sinni. Ég ber þá von í brjósti að meiri hlutinn, sem nú heldur um valdataumana, skilji þetta og taki þess vegna mark á þeim tillögum sem ég hef gert grein fyrir. Það væri sannarlega nýmæli og til eftirbreytni, en ég verð þó að viðurkenna að ég er ekkert sérlega bjartsýnn. En hver veit.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem bar þess vel merki hversu vandvirkur og iðjusamur hann hefur verið í vinnu fjárlaganefndar í haust; það er margt sem við könnumst vel við í okkar sameiginlega starfi þar. En það sem mig langaði til að veita andsvar við, eins og liðurinn heitir, eru orð þingmannsins um landbúnað og óskýrleika þeirrar ráðstöfunar. Ég vil benda hv. þingmanni á að í skjalinu sem fylgir meirihlutaálitinu er málið reifað nokkrum orðum. Mig langar að taka utan um það sem hv. þingmaður var að reyna að átta sig á og reyna að lýsa stöðunni fyrir honum. Við höfum haft hér ýmis almenn úrræði sem hafa nýst mörgum, en eðli búskapar er með þeim hætti að það er ekki valkostur fyrir bændur að setja kýr á hlutabótaleið eða beita slíkum tímabundnum ráðstöfunum. En veruleikinn er aftur á móti sá að afurðaverð hefur hrunið, birgðir safnast upp. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Það sem ég á fyrst og fremst við þegar ég velti þessu fyrir mér er að ég fæ ekki betur séð, og hv. þingmaður getur þá hjálpað mér að skilja það betur eða útskýrt það fyrir mér, en að hér sé verið að leggja til fjármagn sem nálgast 1 milljarð, ef við höldum okkur við sauðfjárbændur og kúabændur, sem á að veita í stuðning og styrk vegna ástæðna sem okkur eru allar kunnar. Það sem ég var að benda á er að öllum öðrum sem fá aðstoð eru sett ýmiss konar skilyrði um það hvernig þeir geti þegið aðstoðina. Hvað þarf tekjufallið að vera mikið? Hvað þarf að segja upp mörgum starfsmönnum? Þetta má ekki vera svona eða hinsegin, mjög ströng skilyrði eru sett og að sumu leyti er gengið dálítið langt í þeim. Engu að síður þurfa allir að uppfylla einhver skilyrði. Hver eru skilyrðin sem verða sett? Fær hvert lögbýli stuðning? Eru einhver neðri mörk á því? Fá þeir stuðning sem ekki eru með mikið umleikis - ég þori nú ekki að tala um tómstundabúskap, það er ekki þannig. Það sem ég meina er að ég sé ekki á hvaða forsendum þetta er gert. Ég segi þetta í hálfkæringi, ég vil taka það strax fram: Þegar hv. þingmaður segir að kýrnar verði ekki settar á hlutabótaleið þá verða ferðamennirnir það ekki heldur.

Forseti. Forseti sló mig alveg út af laginu áðan með því að slá í bjölluna og ég gat ekki botnað spurninguna til hv. þingmanns.

Forseti biðst afsökunar.

En takk fyrir svarið. Ég vil aðeins reyna að skýra þessa mynd betur. Við höfum veitt viðnámsstyrki og viðspyrnustyrki út í atvinnulífið þar sem markaður hefur nánast horfið, það koma engir ferðamenn o.s.frv. Það sem þessi atvinnugrein stendur frammi fyrir er að við höfum mikil birgðavandamál. Birgðavandamálin mælast reyndar ekki öll í frystigeymslum, þau eru heima á búum. Þar eru gripir að stækka. Þeim er ekki slátrað þannig að við okkur blasir raunverulegt vandamál sem er eiginlega bara velferðarmál dýra. Þegar ég horfi á þennan texta sé ég alveg hvar hæstv. landbúnaðarráðherra beitir spjótum sínum. Hann vill koma í veg fyrir slíkt ástand. Íslenskur landbúnaður er í harðri samkeppni við erlenda framleiðendur og ég veit og hef um það upplýsingar að hingað getur líka komið kjötvara sem fæst fyrir nánast ekki neitt. Í stórum atriðum er það einfaldlega vegna þess að markaðurinn hefur horfið. Þannig erum við líka að beita viðspyrnustyrkjum til annarra fyrirtækja, verkefnin hafa horfið og vandinn blasir við. En ég lít fyrst og fremst svo á, hv. þingmaður, að verið sé að koma í veg fyrir algjört afkomuhrun og ekki síður að reyna að stuðla að því að við sitjum ekki uppi með hræðilegt ástand sem skapar vanda hvað varðar velferð dýra. Ég sé að það er það sem hæstv. landbúnaðarráðherra er m.a. að teikna upp með tillögum sínum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrar útskýringar og ég kann vel að meta þær. Já, það er þetta með vandann og aðferðirnar. Ég hef svo sem ekki lausnina, ég skal alveg viðurkenna það. Ég skil vel að landbúnaðurinn er að mörgu leyti öðruvísi en aðrar greinar, ég vil ekki gera lítið úr því. Það er kannski ósanngjarnt, af því að andsvörum er lokið, en ég ætla þó að segja að velferðarsjónarmið dýra eru mjög góð og gild; við viljum fara vel með dýrin og eigum að gera það. Ég átta mig hins vegar ekki alveg á því hvernig þessi stuðningur stuðlar að velferð dýra, hvort það er vegna þess að þá er hægt að halda þeim á fóðrum eða hvort hægt er að aflífa þau og bæta inn á birgðirnar. Ég skil það ekki alveg. En þarna kem ég upp um vankunnáttu mína og ég fæ kannski útskýringu frá þér, Haraldur, utan pontu svo ég skilji þetta, því að ég vil gjarnan skilja þetta mjög vel. Ég ítreka það sem ég sagði í ræðu minni, að ég er alls ekki að draga úr þessum vanda, ég vil draga það sérstaklega fram. Þetta er vandi eins og annar vandi sem bregðast þarf við. Ég setti spurningarmerki við hvort þessi aðferð væri rétt og velti líka fyrir mér skilyrðum sem sett eru, sem ég sé ekki alveg að sé gert varðandi þessa styrki. Það getur vel verið að þau verði sett af hálfu ráðherrans þegar þar að kemur. Það á þá bara eftir að koma í ljós.

Forseti áminnir þingmenn um að vísa til annarra þingmanna með því að nota ávarpið háttvirtur og síðan fullt nafn.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni ræðuna og samstarfið í nefndinni. Margt í þessari ræðu bar þess merki að hv. þingmaður er vel inni í málum, eins og ég get bara staðfest. Mér finnast breytingartillögurnar sem hv. þingmaður fór mjög vel yfir tala inn í margt af því sem verið er að gera. En ég ætla svo sem ekki að dvelja við það. Hv. þingmaður kom inn á það að horfa til framtíðar og verkefnin til framtíðar og ríkisfjármálin í heild sinni. Hann nefndi forgangsröðun, sem þetta snýst mikið um, þ.e. forgangsröðun í ríkisrekstri. Við eigum að velta því fyrir okkur hvað er bráðnauðsynlegt, nauðsynlegt eða minna nauðsynlegt, eins og hv. þingmaður orðaði það. Þá velti ég því fyrir mér hvort Viðreisn hafi gert það upp við sig hvaða rekstur eigi þá frekar heima hjá markaðnum í stað þess að ríkið standi endilega undir þeirri þjónustu, þ.e. hvaða rekstur eða stofnanir það væru sem Viðreisn myndi leggja til að leggja hreinlega niður eða afhenda markaðnum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni og formanni fjárlaganefndar fyrir hlý orð í minn garð og sendi þau til baka með sama hætti. Það hefur verið ánægjulegt að vinna í nefndinni sem hefur að mörgu leyti unnið mjög vel og undir styrkri stjórn hv. þingmanns, svo því sé til haga haldið. Já, ég hef verið að velta þessu svolítið fyrir mér, og við í Viðreisn, með ríkisreksturinn, eins og ég held ég hafi farið yfir í ræðunni. Þessi umræða er stundum svolítið snúin og erfið. Það eru ýmis grundvallaratriði sem er alveg augljóst að ríkið á að sinna. Ég myndi t.d. segja að það kæmi aldrei til greina að lögreglan væri einkarekin eða að fangelsin væru einkarekin eða eitthvað þess háttar. En síðan erum við með ýmsa starfsemi sem er þannig háttað að við viljum að ríkið, þ.e. okkar sameiginlegu sjóðir, tryggi að tiltekin þjónusta sé veitt. Gott dæmi um það er akkúrat það sem ég var að tala um í ræðu minni og varðaði sálfræðiþjónustu. Þar snýst málið ekki um að ríkið eigi ekki að tryggja þjónustuna með því að fjármagna hana. Spurningin snýst frekar um hver eigi að veita hana. Eiga það endilega að vera opinberir starfsmenn eða er sú þjónusta jafn vel eða jafnvel betur komin í höndum einkaaðila? Við vitum það að í heilbrigðiskerfinu erum við með mjög mikinn einkarekstur sem ríkið fjármagnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er ákveðin grundvallarþjónusta sem markaðurinn myndi aldrei uppfylla skilyrði til að reka og hv. þingmaður dró hér fram, eins og löggæslan, sem er mjög gott dæmi. Síðan tók hv. þingmaður dæmi um það til að mynda þegar við kaupum þjónustu í gegnum Sjúkratryggingar í þessu tilviki. Það er vel og sérfræðiþekkingin sem er til staðar er það mikil að það væri býsna óhagkvæmt ef við ætluðum allt að setja þetta allt undir hatt ríkisins. Hv. þingmaður sagði að það væri snúið. Ég held að það sé ákveðinn misskilningur í umræðunni oft og tíðum þegar verið er að tala um heilbrigðisþjónustuna, af því að hv. þingmaður tók það dæmi. Það er engum vafa undirorpið að við viljum að hið opinbera standi undir rekstri heilbrigðisþjónustu og að við fjármögnum heilbrigðisþjónustu. En það er ekki þar með sagt að sérfræðiþekking geti ekki nýst inn í þann geira með kaupum á þjónustu og ég held að við eigum að gera meira af því. Ég tek undir með hv. þingmanni þar. Þá eigum við bara að horfa á þekkingu. Við þurfum síðan að sjá hvaða þjónusta er veitt, eins og t.d. á sjúkrahúsunum. Hvaða þjónustu þurfum við í mjög flókinni starfsemi? Hvaða sérfræðiþjónustu þurfum við að hafa til staðar í þriðja stigs þjónustu? Þá er annað sem er snúið í þessu, það er þegar markaðir blandast. Það hefur alltaf verið mjög viðkvæmt í allri umræðu. Bankarnir, flugstöðin, áfengið, Pósturinn. Ég spyr hv. þingmann: Hefur Viðreisn gert upp hug sinn varðandi þau mál öll og þær stofnanir sem standa undir þeirri þjónustu?

Frú forseti. Já, ég sagði að þetta væri snúið, og það er sannarlega snúið, þar erum við hv. þingmaður vissulega sammála. Í fyrsta lagi vil ég segja að í allri þessari umræðu, og hv. þingmaður gerði það alls ekki, þarf að halda því mjög vel til haga hvað er einkavæðing og hvað er einkarekstur. Viðreisn hefur talað mikið fyrir því að hægt sé að nýta mun meiri tækifæri, t.d. í heilbrigðiskerfinu, til einkarekstrar en alls ekki einkavæðingar. Það er bara allt annar hlutur. Einkavæðing, þar sem hið opinbera, okkar sjóðir og við öll komum ekkert að því að tryggja gæðin og eftir atvikum fjármagna, er ekki aðferðafræði sem mér hugnast. Hv. þingmaður nefndi nokkur fyrirtæki, ég tek það fram að við eigum ekki neinn lista í Viðreisn þar sem við erum búin að teikna þetta allt saman upp, en það er góð ábending, við þyrftum sennilega að koma honum upp. En auðvitað getur maður spurt sig varðandi Póstinn, af því hann var sérstaklega nefndur, sem hefur ekki beint verið, án þess að ég vilji taka stórt upp í mig, alveg til fyrirmyndar í allri sinni háttsemi og rekstri. Það er í höndum ríkisins. Ég held að ekkert í eðli þeirrar starfsemi kalli á það að ríkið reki þjónustu af því tagi. Ríkið á hins vegar að tryggja hana. Það er allt annað. En ég er ekki viss um að það sé best að vera með fyrirtæki sem rekið er undir stjórn sem við pólitíkusarnir skipum í. Ég er ekki viss um að það sé besta fyrirkomulagið, svo ég sé nú alveg ærlegur og vil ekki kasta neinum steinum í átt að neinum með þessu. En ég held að þetta sé staðreynd.

Frú forseti. Nú er lokið framsögum nefndarálita og við taka almennar umræður. Mig langar að blanda mér í þær hér við 2. umr. fjárlaga. Ég ætla kannski ekki að fara mjög ítarlega í það, ég vísa hér í upphafi til nefndarálits meiri hluta fjárlaganefndar og mjög greinargóðrar ræðu hv. formanns og framsögumanns nefndarálits, formanns fjárlaganefndar, fyrr í dag. Í þessu nefndaráliti erum við að reyna að varpa með allítarlegum hætti ljósi á stöðu mála og hvað hefur verið til umræðu við úrvinnslu þessa fjárlagafrumvarps við undirbúning fyrir 2. umr. þess. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í nefndarálitið þar sem við ræðum um efnahagsforsendur: „Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands liggur til grundvallar frumvarpinu. Þar er gert ráð fyrir 7,6% samdrætti í vergri landsframleiðslu (VLF) á árinu en 3,9% hagvexti á næsta ári. Spáin byggist m.a. á því að ekki þurfi að grípa til harðra sóttvarnaaðgerða á næsta ári og að ferðamönnum fjölgi um helming milli ára, þ.e. að hingað til lands komi 900 þúsund ferðamenn á næsta ári. Gert er ráð fyrir að verðbólgan verði rétt yfir markmiði Seðlabankans á næsta ári sem skýrist af veikingu krónunnar það sem af er ári. Gert er ráð fyrir að atvinnuleysi nái hámarki í árslok 2020 en lækki síðan lítillega á næsta ári. Ef það gengur eftir verður atvinnuleysi svipað og var árið 2011. Þessar forsendur eru háðar mikilli óvissu vegna þeirrar stöðu sem uppi er af völdum heimsfaraldurs kórónuveiru. Framvinda faraldurs og sóttvarnaaðgerða eru ráðandi þættir um efnahagsþróun. Gangi þjóðhagsspá eftir verður fjöldi ferðamanna innan við helmingur þess sem hann var árið 2019. Viðsnúningur í VLF jafngildir allt að 300 milljarða kr. minni framleiðslu í hagkerfinu. Útflutningur hefur dregist mikið saman, sérstaklega vegna minni þjónustuútflutnings til ferðamanna. Þó kemur fram aukning í samneyslu vegna sjálfvirkra sveiflujafnara og sértækra útgjaldaaðgerða. Í október í haust var almennt atvinnuleysi samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar 9,9% sem samsvarar 20.252 einstaklingum. Þar að auki voru 4.759 einstaklingar með minnkað starfshlutfall. Til samanburðar var skráð atvinnuleysi 5,0% í febrúar í vetur sem samsvarar 5.314 einstaklingum. Á næsta ári er gert ráð fyrir að hagkerfið taki vel við sér og Hagstofa Íslands spáir þá 3,9% hagvexti. Hagvöxtur á næsta ári verður knúinn af auknum fjárfestingum og aukningu í útflutningi. Þó er áætlað að atvinnuleysi verði enn hátt eða um 6,8%.“ Þetta segir í nefndaráliti okkar um efnahagsforsendur þær sem frumvarpið hvílir á. Frá því að þessar forsendur voru birtar hafa birst dekkri spár sem við gerum ekki skil í nefndarálitinu. Það sem ég vildi kannski fá að draga saman er að við erum að sönnu að gera þetta í mikilli óvissu og lítið má út af bregða til að fari á enn verri veg, sem ég er kannski ekkert sérstaklega að boða. Ég held að það sé miklu frekar á annan veg en þann. Síðan hefur orðið heilmikil umræða varðandi þetta fjárlagafrumvarp og þær ráðstafanir sem þar er verið að grípa til og ætla ég sérstaklega að nefna stöðu sveitarfélaga. Þau hafa látið í sér heyra og voru í heimsóknum til hv. fjárlaganefndar með miklar áhyggjur, eðlilega. Það hafa margir áhyggjur. En þó er því til að svara að samkvæmt þeim greiningum sem við höfum fengið að sjá hefur ekki enn orðið samsvarandi tekjusamdráttur hjá sveitarfélögunum og hjá ríkissjóði. Kannski eðlilega, það er öðruvísi samsetning á tekjustofnum sveitarfélaga. Ég held að það sé samt ástæða til að við ræðum út frá þeirri hlið vanda sveitarfélaganna almennt og þær áhyggjur sem þau báru til fjárlaganefndar í umsögnum sínum og heimsóknum til nefndarinnar og umræðu um þetta fjárlagafrumvarp. Ég leyfi mér að vitna hér aftur í nefndarálitið þar sem við erum að reyna að ná svolítið utan um þessa umræðu og reyna að svara henni að einhverju marki. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríki og sveitarfélög hafa nýverið undirritað samkomulag í tengslum við gerð fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025 eins og lög um opinber fjármál kveða á um. Þar hafa aðilar komið sér saman um sameiginlega sýn á hagstjórn og stjórn opinberra fjármála á því tímabili sem um ræðir. Þar eru sett markmið um afkomu- og skuldaþróun, þ.m.t. að aukning skulda hins opinbera sem hlutfall af VLF verði stöðvuð fyrir árslok 2025.“ Það er mjög mikilvægt að við höfum í huga að við þurfum að vinna að hagstjórn í landinu, í þessu góða sambandi ríkis og sveitarfélaga, þannig að við séum öll að róa í sömu áttina. Síðan segir: „Í almennri umræðu hefur sú krafa komið fram af hálfu fulltrúa sveitarfélaga að ríkissjóður eigi að styðja enn frekar við sveitarfélög landsins umfram það sem þegar hefur verið gert. Þar hefur verið vísað til þess að stuðningur annarra ríkja, t.d. á Norðurlöndum, sé langtum meiri en hér á landi. Í þessari umræðu þarf að hafa í huga að uppbygging og fjármögnun sveitarstjórnarstigsins er afar frábrugðin því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum og víða um Evrópu. Þar af leiðandi gefur það villandi mynd að bera saman stuðning ríkissjóðs hér á landi við stuðning annarra landa sem búa við gjörólík kerfi. Sveitarfélögin eru fjárhagslega sjálfstæð og samanborið við önnur lönd er stærri hluti tekna þeirra hér á landi í formi lögbundinna tekjustofna en í formi beinna framlaga úr ríkissjóði. Í slíku fyrirkomulagi, þar sem sveitarfélögin eru meira og minna háð lögbundnum framlögum, þurfa þau að stunda sjálfstæða fjármálastjórn og búa í haginn þegar efnahagslífið er í uppgangi til að geta staðið af sér niðursveiflu í hagkerfinu. Ljóst er að heimsfaraldurinn og áhrif hans á íslenskt atvinnulíf valda því að tiltekin sveitarfélög sem hafa reitt sig mikið á ferðaþjónustu hafa orðið fyrir miklum tekjusamdrætti og þolað atvinnuleysi. Þannig er fjárhagsleg staða sveitarfélaga misjöfn. Þegar hefur verið veittur stuðningur til þeirra sveitarfélaga sem metið var að færu verst út úr niðursveiflu í ferðaþjónustu og í ráði er að auka enn frekar stuðning til sveitarfélaga sem standa höllum fæti vegna kórónuveirufaraldursins. Ríkisvaldið fær hlutfallslega minna út úr tekjuskattinum en það stendur full skil á því sem svarar til útsvars til sveitarfélaga. Frestun á skattskilum í ár lendir hjá ríkisvaldinu en ekki sveitarfélögum og reyndar vanskil líka. Síðan eru ýmsar ráðstafanir sem gerðar eru sérstaklega í þágu sveitarfélaga. Þetta á líka við þegar litið er til framtíðar þar sem ríkið mun beita sér fyrir fjárfestingum og ívilnunum til að efla landsframleiðslu og þar með auka launaveltu og hækka fasteignaverð. Ríkið mun sitja eftir með skuldabagga sem þyngist um 20% af VLF á milli áranna 2019 og 2021, en á hinn bóginn er gert ráð fyrir að skuldir sveitarfélaga hækki um tæplega 3% af VLF á sama tíma.“ Þetta er nú það sem við erum að fjalla um í okkar nefndaráliti en segir kannski ekkert annað en það að þegar menn eru að bera saman kerfið hér á landi og kerfið í öðrum löndum, og reyna að álykta út frá því að við séum að veita sveitarfélögunum lítinn stuðning eða séum ekki að styðja þau, þá er það ekki algerlega sambærilegt. Stóra myndin er hins vegar sú í mínum huga að þær ráðstafanir sem við höfum gripið til á árinu nýtast sveitarfélögunum að sönnu. Þær greiningar sem hafa verið gerðar á tekjum sveitarfélaganna á árinu sýna að þær eru að skila sér og gera heimilum og fyrirtækjum í landinu kleift að halda uppi þeirri starfsemi sem mögulegt er. Þegar maður hefur rakið efnahagsforsendurnar og stöðu sveitarfélaganna sérstaklega, og ég ætla ekki að gleyma að nefna það að staða sveitarfélaga er eðlilega mjög misjöfn allt í kringum landið, verður líka að muna eftir því að ekki hafa öll sveitarfélög notið uppsveiflu vegna ferðaþjónustu á undanförnum árum og fara þá kannski ekki eins langt niður núna. Það gengur að vísu ljómandi vel í mörgum atvinnugreinum þótt illa gangi í ferðaþjónustu og tengdum greinum. Stundum hefur verið sagt: Við finnum aldrei fyrir þensluárunum úti á landi og því finnum við ekki eins mikið fyrir kreppunni. Það eru mörg merki um að sú kenning hafi að einhverju leyti sannað sig núna. En það er ástæða fyrir því að sveitarfélögin nefndu þetta og það er vilji ríkisstjórnarinnar að mæta þeim af skilningi þannig að við séum, t.d. í tekjufalli Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, að grípa þau sveitarfélög sem horfa fram á hvað mestan samdrátt. Við búum við djúpa og snögga kreppu og við erum að beita ríkisfjármálunum með skynsamlegum og ábyrgum hætti til að milda það högg á samfélagið allt. En frá þeim tíma að frumvarpið var lagt fram má þó segja að meiri vissa um þróun efnahagsmála hafi skapast. Við sjóndeildarhringinn er bóluefni sem mun breyta ástandi mála. Við trúum því núna að lífið komist aftur í eðlilegra horf. En við vitum í sjálfu sér ekki hvernig samfélag og hvernig efnahagslíf rís hér upp aftur. Við munum vafalaust sjá miklar breytingar og ný tækifæri opnast en getum ekki spáð fyrir um það hvað það mun taka langan tíma að öðlast fyrri styrk og við vitum ekki hvernig við endurheimtum allt að 300 milljarða verðmætasköpun í landsframleiðslu okkar. Þetta vitum við ekki en við trúum að með þeim aðgerðum sem við höfum gripið til höfum við varið þá þætti sem skapa okkur þessa viðspyrnu. Við höfum ekki tapað náttúruauðlindum okkar og við höfum ekki tapað viljanum til að vaxa og eflast af nýtingu þeirra. Við erum að sá fræjum til nýsköpunar og sóknar og við vitum að við munum á þeim akri uppskera ríkulega, svo að ég leyfi mér að nota málfar sem mér er tamt. En við höfum fyrst og fremst leitast við að verja sem best atvinnutækin okkar og fjárhag heimila og það er gríðarlega mikilvægt. Við höfum ekki gripið til niðurskurðar útgjalda ríkisins. Þannig höfum við ekki aukið á vandann. Við erum að verja þær endurbætur og þá eflingu sem mikilvægar grunnstoðir samfélagsins hafa gengið í gegnum á undanförnum árum, og þá sérstaklega á þeim tíma sem núverandi ríkisstjórn hefur setið. Þetta erum við að gera til að skapa hér aftur hagvöxt og upprisu. Það er vandi að spá um framtíðina en samt er kröftugum hagvexti spáð, eins og ég rakti hér áðan upp úr nefndarálitinu. Ég vil samt trúa því að vöxturinn geti orðið enn kröftugri og jafnvel enn skarpari en við erum að spá í dag. Það byggi ég ekki síst á þeim samanburði sem við í fjárlaganefnd höfum rýnt í um það hvernig samdráttur varð hér á landi, að hann varð hraðari hér á landi en í mörgum löndum sem við berum okkur saman við. Það getur þá líka bent til þess að upprisan hér geti orðið miklu skarpari en í þeim löndum. En slíkir spádómar og slíkar vangaveltur sem ég er með hér rúmast kannski ekki í þeim hefðbundnu spámódelum sem við styðjumst almennt við. Það er heldur ekki óvarlegt að álykta sem svo að gildismat fólks breytist, að vilji til ferðalaga á framandi slóðir verði um sinn takmarkaður, en þá gætum við einnig notið þess, sem hluta af þeirri viðspyrnu sem við vonumst eftir, þegar losnar um ferðatakmarkanir fólks. Gildismat fólk tekur breytingum eftir áföll og ekkert verður aftur það sama, t.d. viðhorf til mikilvægra þátta eins og heilbrigðisstarfsemi, ekki síst til þess fólks sem þar vinnur. Við kunnum miklu betur að meta störf þeirra eftir slíka törn sem það hefur þurft að ganga í gegnum. Það er vissulega ástæða til að þakka öllu því fólki og öðrum viðbragðsaðilum sem hafa verið önnum kafnir undanfarna mánuði fyrir störf þeirra. Áhrifin geta líka komið fram í vali ungmenna til náms. Allt eru það þættir sem munu bíða okkar sem áskoranir í framtíðinni. En fyrst af öllu vil ég samt nefna að mörg merki eru um að viðbrögð okkar hafi virkað. Viðbrögðin gagnast ekki síst sveitarfélögunum, eins og ég rakti áðan, því að samkvæmt greiningum, ef við horfum til líðandi árs, hefur ekki orðið sama tekjufallið þar og hjá ríkissjóði; eðlilega að einhverju leyti, eins og ég rakti áðan, þar sem tekjustofnar eru að einhverju leyti ólíkir. Ég ætla bara að taka aftur fram að með þessu er ég ekki að gera lítið úr vanda sveitarfélaga og staða þeirra er mjög mismunandi. Ég vil að þessu sögðu aðeins minna á að ríkissjóður tekur mjög mikla fjármuni að láni til að standa undir þessum aðgerðum. Samkvæmt breytingartillögum sem við ræðum í dag verður halli ríkissjóðs á næsta ári um 320 milljarðar kr. Á árinu sem nú er að líða er hallinn um 270 milljarðar. Veruleikinn er sá að skatttekjur, eða tekjur ríkissjóðs, eru ekki nema rétt um 70% af þessum útgjöldum. Það er mjög alvarleg staða. Og, virðulegur forseti, við teflum mjög tæpt og það má lítið út af bregða til að þetta geti ekki gengið. En ríkissjóður er sameiginlegur sjóður okkar landsmanna og því skiptir það máli hvaða stefna er mörkuð. Vaxta- og afborgunarbyrði af þeim lánum sem við erum nú að taka mun fylgja okkur í mörg ár. Þekkjandi ágætlega uppbyggingu ríkisfjármála veit ég að það verður þröngur stakkur að klæðast í næstu árin. Að langstærstum hluta eru ríkisútgjöldin framreikningur á umfangsmiklum samfélagsverkefnum sem við viljum flest standa vörð um. Þeir fjármunir sem nú eru lagðir til fjárfestinga, og gagnrýnt hefur verið hér í umræðunni í dag af einstaka ræðumönnum að séu litlir, verða því að gefa okkur framtíðarávöxtun og gefa okkur framfarir, lækka kostnað og byggja upp tækifæri til sóknar. Tillögur hér um viðspyrnu og fjárfestingar eiga þannig að skapa okkur þau sóknarfæri sem við þurfum á að halda til að takast á við framtíðina eftir þennan tímabundna samdrátt sem við trúum að við höfum mikil færi til að reisa við. Við getum lengi lofað hve ríkissjóður var í góðum færum til að takast á við þennan vanda. Hann var eftir efnahagsáfallið fyrir um áratug búinn að létta af sér skuldaklafa og hafði tækifæri til að efla grunnstoðir samfélagsins á nýjan leik. En stóri munurinn á þessu áfalli nú og fyrir áratug er að á endanum fengum við umtalsverða fjármuni sem styrktu ríkissjóð, bæði með framlögum og ekki síst með kröftugum hagvexti sem tókst að skapa, og það var allt saman mikið afrek. Engum slíkum hvalreka er til að dreifa núna sem þá var og þess vegna skiptir endurreisnin svo óendanlega miklu máli. Þetta er ekki síðasta áfallið sem við stöndum frammi fyrir eða skyndilega kreppan. Því skiptir svo gríðarlega miklu máli að það takist að rétta ríkissjóð af sem fyrst með hagvexti og ábyrgri nýtingu tekna hans. Við getum ekki skattlagt okkur út úr þessari stöðu. Við verðum að geta vaxið, stækkað og eflst sem samfélag. Áhættan er fyrst og fremst sú í mínum huga að við höfum ekki náð að vaxa og ekki náð að rétta ríkissjóð af þegar næsti skellur gæti dunið á okkur. Virðulegur forseti. Það er þetta sem mér er efst í huga við 2. umr. fjárlaga á aðventu 2020, þegar ég horfi yfir meginstrauma og stefnur af þeim sjónarhóli sem ég stend. Það er í þessum anda sem ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar hefur unnið og lagt grunn að afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2021. Viðspyrnan og verndin fyrir heimilin og fyrirtækin, viðspyrnan fyrir samfélagið til að rísa aftur hratt upp - það eru raunveruleg kjörorð stefnunnar sem sett er fram í fjárlagafrumvarpinu. Af einstökum atriðum frumvarpsins til viðbótar, af atriðum sem snúa að öðrum verkefnum, vil ég nefna - því miður hefur mér þótt það fá litla athygli, kannski eðlilega miðað við ástand mála - endursköpun í opinberri stjórnsýslu og fjárfestingu, sem er veruleg á næstu árum, til að koma opinberri þjónustu yfir á stafrænt form. Með því vinnst tvennt. Við munum gera þjónustuna skilvirkari og ódýrari til lengri tíma litið en ekki síst erum við að bæta verulega aðgengi allra að opinberri þjónustu. Ég bind miklar vonir við þá byltingu sem við erum að stíga fyrstu skrefin inn í þar sem verður meiri sjálfvirknivæðing og meira um stafrænar lausnir í samskiptum borgaranna við stjórnsýsluna til að reka sín erindi, sem getur gjörbylt öllu aðgengi að opinberri þjónustu eins og ég nefndi áðan. Í öðru lagi vil ég nefna breytingar á fjárlagafrumvarpinu, sem meiri hluti fjárlaganefndar gerir tillögu um, sem er hækkun framlaga til jöfnunar dreifikostnaðar raforku. Mér er það mikið hjartans mál, eðlilega. Mig langar stundum, virðulegi forseti, að orða þessa hluti með allt öðrum hætti en við höfum gert hingað til. Í umræðunni hingað til hefur mikið verið talað um að við séum að jafna dreifikostnað milli dýrustu gjaldskrár dreifiveitu þéttbýlis og dreifbýlis, svokallað dreifbýlisframlag. Í mínum huga er þetta þveröfugt. Þegar við röðuðum raforkukerfinu upp og fjármögnun þess á árunum 2003–2005 var tekin um það ákvörðun að skilja uppbyggingu á langumfangsmesta hluta raforkudreifikerfis á Íslandi eftir í höndum og á herðunum á fámennum hópi íbúa þessa lands. Það var ákveðið að hafa sérstaka gjaldskrá í þéttbýli og dreifbýli þannig að verðið á flutningi raforku í þéttbýli væri sem hagkvæmast en þar var endurnýjun dreifikerfis raforku á þessum tíma næstum öll um garð gengin og lítil fjárfestingarþörf miðað við það sem var í dreifbýlinu. Þeir fjármunir sem við leggjum til, 730 milljónir, í þessu fjárlagafrumvarpi eru til að minnka mun á gjaldskrám dreifbýlis- og þéttbýlisveitna úr 49% upp í 85%, og síðan bætir meiri hluti fjárlaganefndar við annarri tillögu sem hún gerir að sinni um 90 milljónir þar til viðbótar, þannig að frá 1. september nk. náist þessi jöfnuður að fullu. Það er mikilvægt að við skiljum að það er kannski ekki endanlegur sigur í málinu því að það eru fjölmargir þættir sem þurfa að ganga þar upp. En ættum við ekki miklu frekar að ræða um þessa fjármuni, sem verða núna hátt í 2 milljarðar kr. í jöfnun á orkukostnaði, sem sérstakt framlag ríkissjóðs frá íbúum þéttbýlisins fyrir að þurfa ekki að taka þátt í að byggja upp dreifikerfi um allt land eða í dreifbýlinu á Íslandi? Þegar við horfum á stöðu ríkissjóð eins og hún er í dag, af því að ég nefndi raforkudreifikerfið, vil ég nefna að fjölmörg fyrirtæki á þessu sviði eru í ríkiseigu. Nú ætla ég að taka skýrt fram að ég er ekki að boða sérstaklega einkavæðingu á þessu sviði, þó að það væri náttúrlega áhugaverð umræða, ég ætla ekki að undanskilja mig henni. En nokkur fyrirtæki eru í eigu ríkisins og vel mætti rýna hvort við gætum ekki raðað starfi þeirra upp með öðrum hætti til að nýta fjármunina betur þannig að við séum ekki að nota ríkissjóð til þessara jöfnunarverkefna heldur getum látið fyrirtækin sjálf létta undir með ríkissjóði, svo að við séum ekki að sækja þessi stóru framlög inn með þessum hætti. Ég myndi reyndar vilja ganga enn lengra og stokka þessi fyrirtæki upp. Ég myndi t.d. vilja taka orkuframleiðsluna út úr Rarik og sameina hana Orkubúi Vestfjarða og gera Orkubú Vestfjarða að hreinu raforkuframleiðslufyrirtæki; leggja frá okkur orkusöluna, sem er sá aðili sem selur raforku, og sameina síðan dreifiveituhluta Rariks og Orkubús Vestfjarða í öðru fyrirtæki og búa þá til hreint dreifiveitufyrirtæki. Ég er ekki að segja þetta með öðru hugarfari en því að við getum skerpt mjög sýn þessara fyrirtækja og við getum gert þau að miklu öflugra tæki til að ná fram pólitískum markmiðum okkar. Ég vil leyfa mér að segja að við séum sammála um það í þessum sal, sama í hvaða flokki við erum, að vilja hafa þennan grunnþátt samfélagsins, sem er rafmagnsnotkun, sem jafnastan á milli fólks. Það er mikill og stór áfangi sem við náum með þessu fjárlagafrumvarpi í að hækka jöfnunargjaldið, fyrst að frumkvæði hæstv. iðnaðarráðherra og síðan með ágætri samstöðu sem ég vona að verði hér í þinginu um að stíga skrefið til fulls. Þetta er miklu stærra byggðamál en kannski er hægt að álykta þegar menn líta fyrst á það og mjög mikilvægt mál. Í sjálfu sér mætti hafa langt mál um aðrar tillögur sem meiri hluti fjárlaganefndar setur fram en ég ætla ekki að tíunda allan þann lista. Ég vil þó nefna hér eina tillögu sem eru netöryggismál. Við gerum tillögu um fjármuni til að opna okkur aðgang að alþjóðlegum netöryggissetrum með þátttöku í starfi þeirra þannig að við séum raunverulega að komast í samfélag þjóðanna og láta okkur netöryggismál varða. Engum blöðum er um það að fletta að netárásir hafa aukist gífurlega og þá ekki síst í faraldrinum sem nú geisar. Við vitum því miður ekki mikið um þær og ekki heldur hve umfangsmiklar þær eru. En með aðild að þessum netöryggissetrum bætum við einfaldlega yfirsýn okkar og getum gripið til markvissra ráðstafana. Almenningur verður helst var við slíkt ef ráðist er að einkalífi fólks, ef farið er í persónuleg gögn eða viðkvæmar fjármálaupplýsingar, en netöryggi er margþátta og víðfeðmt svið og þegar horft er yfir svið netöryggis má allt eins kalla þá starfsemi samfélagsöryggi. Meiri hluti fjárlaganefndar hefur í vinnu sinni séð að víða þarf að gefa þessu meiri gaum og endurskipuleggja ýmiss konar starfsemi. Hvort heldur við horfum til öryggis- og varnarmála eða fjarskiptakerfa ýmiss konar eða raforkukerfa, og svo mætti lengi telja, vantar okkur mjög mikið upp á að láta öryggisþátt þeirra, það sem tengist yfir netið, vera í betra skipulagi og betra horfi. Fölþættar árásir og ógnir stefna friði í hættu, félagslegri samheldni og öryggi á svæðum. Til að við getum varið samfélag okkar og lýðræðisleg gildi þarf samstarf við aðrar þjóðir. Til þess að við getum verið þjóð á meðal þjóða leggjum við til að við eigum aðgang að þessum netöryggissetrum. Hér heima fyrir þurfum við síðan til lengri tíma að samþætta marga þætti og skerpa mjög sýn okkar á starfsemi sem nú er rekin í ýmiss konar málaflokkum, ef ég bara orða það með þeim hætti, og á ýmsum stigum samfélagsins. Við þurfum að sinna netöryggismálum af meiri festu og ábyrgð en við höfum gert hingað til. Virðulegur forseti. Þetta var svona hraðferð yfir ágæta vinnu haustsins, sem var óvenjuleg að þessu sinni þar sem þingsetningu hafði verið frestað og fjárlagafrumvarp lagt fram við sérstakar aðstæður. Við erum nú í hv. fjárlaganefnd að fjalla um fimmta fjáraukann á árinu. Það kemur vonandi aldrei aftur svona ár sem er nú að líða. En ég ætla að ljúka ræðu minni á því að segja að mér finnst óvissan á margan hátt hafa minnkað frá þeim tíma að fjárlagafrumvarpið var lagt fram. Það hillir undir bóluefni og það mun þýða að veirufaraldurinn verður á undanhaldi. Stóra verkefnið er að takast á við það samfélag og það efnahagslíf sem rís upp úr rústum þess samdráttar sem við höfum upplifað undanfarið ár.

Forseti. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann um atriði sem ég hef spurt nokkrum sinnum um í þessari fjárlagaumræðu. Það varðar einmitt lífskjarasamningana, þ.e. lífskjarasamninga fyrir fólkið sem er á framfærslu hins opinbera eða er í rauninni launþegar ríkisins án þess að hafa verkfallsrétt. Finnst hv. þingmanni eðlilegt að það fólk sem er á atvinnuleysisbótum eða lífeyri, annaðhvort aldraðra eða örorku, fái einungis 3,6% þegar sömu bætur ættu í raun og veru, miðað við lífskjarasamningana sem ríkisstjórnin var aðili að, að hækka um 7,1% til að viðhalda því jafnvægi sem skapað var í lífskjarasamningunum? Krónutöluhækkunin væri þá sérstaklega til að jafna þá sem eru á lægri launum. Er ekki eðlileg krafa að þessir hópar, sem hið opinbera, ríkið, ber ábyrgð á af því að þetta fólk hefur ekki verkfallsrétt og getur ekki samið um laun sín í rauninni, fái sambærileg kjör og fengust á almennum vinnumarkaði, af því að 69. gr. almannatryggingalaga segir að fylgja eigi almennri launaþróun? Það er vissulega útreiknað sem meðalþróun yfir öll launin. En þegar horft er á hvernig lífskjarasamningarnir voru útfærðir þá voru þeir sérstaklega launahækkun fyrir þá lægst launuðu. Væri þá ekki eðlilegt að horft væri með sama hætti á þá sem eru á framfærslu hins opinbera?

Frú forseti. Við höfum nú reglulega átt þessi orðaskipti, ég og hv. þingmaður, við umræður um ýmis fjármálaþingmál og svörin eru öll þekkt fyrir fram. Hv. þingmaður gagnrýnir þá aðferðafræði sem notuð er til að reikna hækkun þessara greiðslna og svar mitt er: Við erum að gera það eftir þeim lögum sem um það gilda. Annað hefur ekki verið sýnt fram á. Hvort mér finnist þetta óeðlilegt - þetta er aðferðin sem við erum að nota og hefur þar af leiðandi verið stuðst við þann lagabókstaf og þá framkvæmd sem við höfum haft undanfarin ár. Við getum síðan haft hugmyndir um hvort við ætlum að binda hækkun þessara lífskjara með einhverjum öðrum hætti. Þá vil ég segja á móti: Það sem mér finnst við þurfa að átta okkur á sérstaklega varðandi eftirlaun eldri borgara er: Hvort erum við með launasamninga eða tryggingastarfsemi? Í mínum huga eru greiðslur vegna eftirlauna eldri borgara tryggingamál eða samfélagsleg trygging fyrir afkomu. Á þessu er mikill munur. En spurningin er eftir sem áður: Erum við að brjóta lögin? Er lögbrot í framkvæmdinni sem við byggjum forsendur fjárlagafrumvarpsins á, þ.e. þegar við erum að framkvæmum þetta? Ég bið hv. þingmann að svara því.

Virðulegi forseti. Ég er með andsvarið hérna, en ég ætlaði hvort eð er að fara út í þetta varðandi framkvæmdina á 69. gr. Hún er eilítið undarleg. Það er spurning hvort þetta er eitthvað sem þingið, löggjafinn ætlaði að gera þegar lögin voru sett, hvort lífeyrir, samkvæmt 69. gr., ætti að fylgja almennri launaþróun, sem er ekki vel skilgreint hugtak, eins og umboðsmaður Alþingis benti á, eða hvort þetta er bara spá um almenna launaþróun. Það er vandinn varðandi 69. gr. Miðað við hvernig lög Alþingi hefur sett t.d. varðandi laun þingmanna er það tvímælalaust raunhækkunin sem á að gilda því að við töldum það vera rétt fyrirkomulag fyrir laun þingmanna að byggja á þeirri raunverulegu launaþróun sem orðið hefði á undangengnu ári í stað þess að spá bara fyrir um launaþróun fyrir næsta ár. Hins vegar er það stefna stjórnvalda sem ég hef verið að gagnrýna og gagnrýndi í framsöguræðu minni á nefndaráliti fyrr í dag. Það var stefna eða aðgerðir stjórnvalda að gera lífskjarasamninga á þennan hátt, sem eru grundvallaðir öðruvísi en 69. gr. segir til um. Ég skil alveg að hér komi fjárlagafrumvarp sem byggir á lögunum og útreikningunum eins og þeir eru, en ríkisstjórnin annars vegar og í rauninni þingið hins vegar ættu að segja: Nei, hérna eru ekki sömu forsendur á bak við lögin í 69. gr., og þá þarf aðkomu og stefnumörkun stjórnvalda til að grípa fram í varðandi útreikningana þar, eins og oft hefur verið gert áður. Það hefur verið lagt aukalega í, umfram það sem lögbundin hækkun kveður á um samkvæmt 69. gr. Ég spyr: Vantar það ekki einmitt í þessu máli nákvæmlega núna út af lífskjarasamningunum fyrir þessa hópa?

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur komið sjónarmiði sínu vel á framfæri og rökstutt það ágætlega. Hann spyr í raun hvort við hefðum átt að víkja frá lagareglunni af því að við fórum með þessum hætti að ákvörðun vegna lífskjarasamninga. Það er í raun og veru spurningin. Svarið er í mínum huga: Það var alla vega ekki gert. Hvort við hefðum átt að gera það ætla ég ekki að segja, en við höfum farið eftir þessari reikniaðferð í 69. gr. um árabil. Henni hefur ekki verið breytt, en við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að þessa aðferð þarf að skýra. Túlkunin á henni er greinilega það víð að þessi munur skapast, sem hv. þingmaður hefur svo sem líka dregið fram í tölum í mörgum ræðum sem hann hefur flutt hér. Þannig að svar mitt er þetta: Við beitum þessari aðferð sem er eftir þessari reglu. Það er síðan annað mál og aðrar forsendur sem liggja að baki lífskjarasamningunum sem mér finnst ekki þurfa að heimfæra á annað með þessum hætti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og vil koma aðeins inn á landbúnaðinn við hann hér í andsvari. Hv. þingmaður kom einnig inn á landbúnaðinn í andsvari við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson og fjallaði einmitt um áhyggjur sínar af stöðunni í greininni og ég tek heils hugar undir þær. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í er að núna er staðan alvarleg, þ.e. birgðasöfnun er mjög mikil og ofan á það allt saman er misbrestur í tollaframkvæmd. Hér hefur flætt inn miklu meira af erlendum landbúnaðarvörum en var leyfilegt samkvæmt samningum og nú er offramboð á landbúnaðarvörum í Evrópusambandinu vegna veirufaraldursins eins og hér, en Evrópusambandið hefur hins vegar getað flutt vörur hingað inn á okkar markað sem er fullmettaður og rúmlega það, meira en heimilt var samkvæmt samningum, þannig að það hefur allt valdið gríðarlegum vanda innan landbúnaðarins eins og hv. þingmaður þekkir. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann út í þær aðgerðir sem hefur verið ráðist í, sem ég tel persónulega að séu ágætar svo langt sem þær ná en þær koma reyndar ansi seint. Það eru rúmar 700 milljónir til sauðfjárbænda og rúmar 200 milljónir til nautgripabænda vegna birgðastöðunnar. Hvað með aðrar greinar, eins og t.d. svínakjötsframleiðslu, þar sem er mikil birgðasöfnun? Mikil birgðasöfnun er einnig í mjólkurpróteini og svo nefndi hv. þingmaður að ekki er hægt að fara með skepnur í slátrun o.s.frv. vegna ástandsins. Telur hv. þingmaður að það sé nægilegt sem lagt er upp með hér af hálfu ríkisstjórnarinnar og hvað með hinar greinarnar sem hafa ekki fengið neinn stuðning, eins og ég nefndi hér? Sér hann fyrir sér að komið verði til móts við þær?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er áhugavert, og ég veit að hv. þingmaður deilir þeirri skoðun með mér, að skoða núna hvernig búið er að víkja til hliðar öllum reglum samkeppnismarkaðarins er kemur að búvöruframleiðslu í Evrópusambandinu. Ég vil byrja þar og segja að kjarninn í því er náttúrlega sá að þegar kreppir að eða þegar kemur upp slíkt ástand eins og við erum að glíma við þá snúa þjóðir sér að því að taka utan um landbúnaðinn sinn og verja hann frekari áföllum. Landbúnaður er atvinnugrein langra framleiðsluferla. Þær ákvarðanir sem teknar eru í dag koma kannski fram í afurð eftir 20–24 mánuði þannig að maður snýr ekki skipinu svo auðveldlega. Þingmaðurinn spyr hvort þær aðgerðir sem boðaðar eru núna við 2. umr. séu nægjanlegar og hvort þær eigi að ná til fleiri búgreina. Ég held að kjarninn í þessu sé einfaldlega sá að í fyrsta lagi er verið að taka, eins og ég sagði í andsvari hér fyrr í dag, utan um ástand sem getur orðið mjög alvarlegt heima á búum og er bara velferðarmál dýranna. Í öðru lagi er markaðurinn miklu þrengri, hér eru færri neytendur. Þess vegna skapa þessi birgðavandamál vegna ástandsins hér og annars staðar í heiminum eða á okkar næstu mörkuðum þetta afkomuhrun. Hv. þingmaður nefndi í upphafi tollaframkvæmd og eftirlit með henni. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni og ég veit að unnið er að því að koma þeim málum í betra horf. Það var mjög afhjúpandi og sláandi, við skulum bara orða það með þeim hætti, að sjá hvernig framkvæmdin var brotin á mörgum sviðum og ég veit af því að unnið er að úrbótum á þeim sviðum og auðvitað þarf það að vera í lagi og við eigum að virða þá alþjóðasamninga sem við gerum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Áfallið sem landbúnaðurinn hefur orðið fyrir vegna faraldursins er að sjálfsögðu mikið en að fá síðan þetta ofan á það er í raun og veru tvöfalt áfall, þ.e. að hér skuli flæða inn innfluttar landbúnaðarvörur í miklu meira magni en heimilt er samkvæmt samningum. Þá langar mig að koma kannski að því varðandi þennan tollasamning sem við höfum rætt hér. Nú stendur til að breyta útboðsferli, þ.e. að taka upp eldra ferli eða aðferð sem þýðir að væntanlega kemur minna magn hingað inn. Við höfum verið þeirrar skoðunar í Miðflokknum, og ég er þeirrar skoðunar, að það verði einfaldlega að fresta þessu útboði. Staðan er það alvarleg að við verðum að nýta öll þau úrræði sem við höfum. Ég átti samtal við hæstv. ráðherra um þessi mál í óundirbúnum fyrirspurnum og þá vísaði hann til þess að við yrðum að virða samninga. En ég segi þá á móti, hv. þingmaður: Er ekki alveg ljóst að Evrópusambandið er ekki að virða neina samninga í þeim efnum núna? Þeir í Evrópusambandinu styðja við sinn landbúnað af fullum krafti og á sama tíma eru þeir að reyna að koma þessu mikla umframmagni í Evrópu út á aðra markaði og þar á meðal hingað til Íslands í gegnum samning sem virðist vera meingallaður eftir allt saman. Ég skal einfalda þetta fyrir hv. þingmann: Er hann fylgjandi því að þessu útboði verði hreinlega frestað tímabundið til að reyna að draga úr því mikla umframmagni sem er í kerfinu og á afurðastöðvum og í geymslum víðast hvar?

Virðulegur forseti. Ég hóf fyrra andsvar mitt við hv. þingmann á því að taka einfaldlega upp þráðinn þar sem ég var svolítið að reyna að lýsa því hvernig stjórnvöld innan Evrópusambandsríkja væru að víkja til hliðar ákveðnum reglum. Ég ætla að vera sammála hv. þingmanni, auðvitað eigum við að horfa til þess þegar við setjum landbúnað okkar í samkeppni við slíkt. Mér finnst bara rétt og rökrétt hjá hv. þingmanni að nefna það, hvort við eigum þá að fullnusta þá samninga sem við höfum gert. Ég veit til þess að núna fer fram endurmat á þeim samningi og hann hefur alls ekki virkað fyrir framleiðsluna hér heima inn á Evrópumarkað. Hv. þingmaður talar um tvöfalt áfall þegar lögum og reglum um innflutning hefur ekki verið fylgt. Ég bara segi eins og ég sagði áðan: Ef brotalamir eru í því þá verður að sjálfsögðu að laga það og það er ekkert „ef“ í því. Það verður lagað. Það er ekki hægt að bjóða starfsgrein upp á það að hægt sé að fara á svig við lög sem níða niður samkeppnisstöðu hennar. Hv. þingmaður spurði hvort fresta ætti útboðum. Ég held við eigum að leita leiða til að tækla þetta ástand. Þær aðgerðir sem boðaðar eru núna við 2. umr. fjárlaga eru í mínum huga bara hluti af frekari aðgerðum sem grípa þarf til vegna búvöruframleiðslu og búskapar í landinu. Ég get sagt við hv. þingmann: Ég trúi því, hvort sem það verður í næstu viku eða snemma á nýju ári, að fjölmargir þættir verði teknir til endurskoðunar. Ég vil benda hv. þingmanni á mjög góða skýrslu sem birt var á vef atvinnuvegaráðuneytisins í gær um samkeppnislög og samanburð samkeppnislaga og starfsumhverfis búvöruframleiðslu á milli landa. Það er mjög áhugaverð lesning, mjög holl fyrir okkur, og við þurfum að taka utan um það og búa okkar innlendu framleiðslu sömu samkeppnislegu skilyrði og aðrir búvöruframleiðendur búa við.

Virðulegi forseti. Nú erum við stödd í 2. umr. um fjárlagafrumvarp fyrir komandi ár. Við erum dálítið sein með þessi fjárlög en það er kannski ekki óeðlilegt miðað við ástandið. Oft höfum við verið sein og ef það gerist ekki núna þá veit ég eiginlega ekki hvenær. Ég hef setið í fjárlaganefnd frá 2013 fyrir utan síðasta þingvetur og þetta er líklega óvenjulegasti tíminn, bæði í fjárlagagerðinni og öðru, fyrir utan auðvitað alla þessa fimm fjárauka sem við erum búin að sýsla með og lög um opinber fjármál áttu kannski að gera ónauðsynlega. Félagar mínir í meiri hluta fjárlaganefndar hafa farið ágætlega yfir grunnatriðin en ég ætla að drepa á nokkrum atriðum og byrja á því að ræða hallann. Ríkissjóður verður rekinn með tæplega 320 milljarða kr. halla. Það er fyrst og síðast vegna afleiðinga af Covid-19. Þjóðhagsspá Hagstofunnar er til grundvallar fjárlagafrumvarpi eins og ævinlega og hún gerir ráð fyrir 7,5% samdrætti í vergri landsframleiðslu á árinu en hins vegar tæplega 4% hagvexti á næsta ári. Það byggist á því að slakað verði á sóttvörnum á komandi ári og að ferðamönnum fjölgi lítillega á ný. Þetta er eins og allt háð mikilli óvissu vegna heimsfaraldursins. Frá því að frumvarpið var lagt fram hefur Hagstofan ekki gefið út nýja þjóðhagsspá en það gerði hins vegar Seðlabankinn. Hann gerði ráð fyrir í nóvemberspá sinni að samdrátturinn á árinu hefði verið 8,5% og að hagvöxtur yrði eilítið lægri en gert hefði verið ráð fyrir eða 2,3%. Það þarf svo sem ekki að skafa utan af því að þetta eru ekki bjartsýnar spár, en sem betur fer bjuggum við að því að við upphaf þessa kjörtímabils var staða ríkissjóðs sterk og hún var nýtt til að lækka enn frekar skuldir ríkissjóðs. Samhliða var svigrúm nýtt til að auka uppbyggingu í heilbrigðis- og velferðarmálum, menntamálum og samgöngumálum, til að fylgja eftir metnaðarfullum markmiðum ríkisstjórnarinnar m.a. í umhverfis og loftslagsmálum, auk framlags til að liðka fyrir í kjarasamningagerð, m.a. í formi þríþrepa skattkerfis sem nýtist best þeim tekjulægstu í samfélaginu. Það er mikilvægt að hafa í huga við þessa umræðu að framlög til langflestra málefnasviða hafa aukist jafnt og þétt á tímabilinu. Þannig hafa framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina aukist um tæp 74%, framlög til umhverfismála um ríflega 48% og menningar og lista um ríflega 30%. Ef litið er á krónutölur er aukningin mest á sviði heilbrigðis- og félagsmála enda stöndum við vörð um velferðina, jafnvel þegar í harðbakkann slær. Þá vil ég, eins og sumir hafa gert, þakka öllu okkar framlínufólki, hvort heldur er í heilbrigðisgeiranum eða annars staðar í samfélaginu, sem hefur staðið vaktina fyrir okkur hin. Framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa hafa aukist um rétt um 34 milljarða á tímabilinu og framlög til málefna öryrkja og fatlaðra um 15 milljarða, til fjölskyldumála ríflega 214 milljarða og aldraðra ríflega 11 milljarða. Þetta eru háar fjárhæðir og þær skipta máli fyrir fólkið sem býr í þessu landi og bæta líf þess. Virðulegi forseti. Málefni sveitarfélaganna hafa verið áberandi í umræðunni undanfarið og þá sérstaklega óánægja einstakra sveitarfélaga og líklega allflestra sem komu á fund fjárlaganefndar með framlag til þeirra úr jöfnunarsjóði. Við þurfum þó að halda því til haga, án þess að gera lítið úr vanda sveitarfélaganna því að hann er sannarlega sums staðar mikill en annars staðar gengur betur, sem betur fer, að framlögin hafa á undanförnum árum aukist um allt að 3,5 milljarða á ári og sveitarfélögin notið þeirrar aukningar. Og af því að sjóðurinn er uppbyggður eins og hann er þá er óhjákvæmilegt að í efnahagssamdrætti dragist framlögin saman. Fjárlaganefnd hefur þó kallað eftir upplýsingum um þróun sjóðsins og hvaða áherslur verði lagðar til með mótvægisaðgerðum. Það er skoðun okkar í meiri hlutanum að mikilvægt sé að bæta minni sveitarfélögum upp þann mikla samdrátt sem ætla má að þau verði fyrir og við höfum nú þegar gert það við ferðaþjónustusveitarfélögin svokölluðu sem byggðu afkomu sína nær alfarið á ferðaþjónustu. Mig langar að fara ofan í einstaka málefnasvið og byrja á hjúkrunarheimilunum.Við fengum upplýsingar um það að rýmum hefði fjölgað um 185 frá árinu 2017. Á sama tíma voru 119 rými aflögð til að bæta húsnæðisaðstöðu, þ.e. verið var að búa til einbýli. Það þýðir ríflega 7% fjölgun rýma á tímabilinu en á næstu árum er gert ráð fyrir að tæplega 500 rými bætist við. Hér er gert ráð fyrir tæplega 1.700 milljónum til viðbótar í þennan málaflokk til að fjölga rýmum en síðan er líka reynt að taka að einhverju leyti utan um hjúkrunarþyngdina. Það er mikilvægt vegna þess að nú er vinna í gangi í ráðuneyti heilbrigðismála við að fara yfir daggjöldin sem oft hafa verið í umræðunni og ágreiningur hefur verið um, framlögin séu ekki í samræmi við þjónustuna sem farið er fram á. Við töldum að það væri ástæða til að reyna að mæta þessu að einhverju leyti núna þangað til að nefndin verður búin að skila af sér. Virðulegi forseti. Eins og hér hefur verið rætt hafa bændur þessa lands ekki farið varhluta af áhrifum kórónuveirunnar. Sú fækkun sem hefur orðið eða eiginlega algjört brotthvarf ferðamanna hefur dregið úr eftirspurn á markaðnum. Það er talið að hún samsvari rúmlega 30.000 færri neytendum í landinu á árinu. Sala kindakjöts og ullarafurða hefur minnkað töluvert og afurðaverð til nautgripabænda einnig lækkað. Þau úrræði sem stjórnvöld hafa gripið til hafa því miður ekki gagnast bændum til þessa nema að hluta af því að staða greinarinnar var jú erfið áður en Covid skall á. Þess vegna er gert ráð fyrir ríflega 240 millj. kr. framlagi til kúabænda og ríflega 720 millj. kr. framlagi til sauðfjárbænda. Þetta er gríðarlega mikilvægt enda sýndi faraldurinn m.a. fram á mikilvægi þess að við séum sem sjálfbærust með matvæli hér á landi. Það er ekki nema sjálfsagt að styðja við bændur þessa lands. Í dag var einmitt kynnt fyrsta matvælastefna Íslands sem er mikið fagnaðarefni. Brotthvarf ferðamannsins hefur áhrif á svo margt, m.a. á afkomu Isavia sem hefur því miður leitt til þess að forsendur brustu fyrir samkomulagi ríkis og Isavia þar sem Isavia átti að taka yfir rekstur og viðhald Egilsstaðaflugvallar. Því finnst mér það fagnaðarefni að tekin hefur verið ákvörðun um það í fjárlaganefnd að veita 450 millj. kr. framlag vegna þessa. Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér af mörgu að taka þegar farið er yfir það sem verið er að bæta í í fjárlögum vegna þess að manni finnst við eiginlega vera dálítið að endurskrifa þau. Það hefur líklega sjaldan eða aldrei nokkurn tímann verið bætt jafn miklu í hér á milli umræðna eða í kringum 55 milljörðum. Skólamálin eru mér kær og þau fengu mikla umfjöllun í nefndinni. Meiri hlutinn leggur til að ríflega 3 milljarðar bætist við til framhaldsskólastigsins og það er m.a. gert til þess að mæta fjölgun í framhaldsskólunum af því að reynslan frá hruni sýndi okkur að hvatning til náms var mjög drjúgt atriði til að byggja upp samfélagið og efnahaginn á ný. Það er líka gert ráð fyrir, og ég held að það sé afar mikilvægur þáttur, úrræði sem heitir Nám er tækifæri sem er ætlað atvinnuleitendum og er tækifæri til þátttöku í námsúrræðum bæði á framhalds- og háskólastigi, auk framhaldsfræðslu. Ég vona svo sannarlega að sem flestir geti nýtt sér það. Á háskólastiginu erum við að bæta við ríflega 2,5 milljörðum á milli umræðna og það er að stærstum hluta vegna áætlaðrar fjölgunar nemenda og eðli máls samkvæmt fer stærsti hlutinn til Háskóla Íslands. En mér finnst gleðiefni að það er vel bætt við framlag bæði til Háskólans á Akureyri, Landbúnaðarháskólans og Háskólans á Hólum. Íþrótta- og æskulýðsmál hafa líka verið mikið til umræðu og sérstaklega þau áhrif sem sóttvarnaaðgerðir hafa haft á margvíslegt íþróttastarf því samkomutakmarkanir hafa eins og við þekkjum komið í veg fyrir eðlilega starfsemi íþróttafélaga. Það hefur valdið gríðarlegu tekjutapi þar sem ekki hefur verið hægt að hafa áhorfendur þegar það mátti stunda íþróttir og ekki síður auðvitað auglýsingatekjutap. Ríkisstjórnin hefur kynnt tillögur til að bæta þetta tjón að einhverju leyti í formi stuðnings og hér eru 470 milljónir settar til viðbótar í það verkefni. Þetta er hluti af áformum um 850 millj. kr. stuðning til íþrótta- og æskulýðsfélaga og restin er í fjáraukalögum sem við eigum eftir að taka til 2. umr. Virðulegi forseti. Það kann að vera að margir reki upp stór augu þegar þeir heyra orðin minkarækt og umhverfi í sömu setningu. En hér er þó engu að síður gerð tillaga um framlag vegna fyrirhugaðs umhverfissamnings við framleiðendur í minkarækt. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti leggja til samtals 30 millj. kr. og í frumvarpi til fjáraukalaga eru lagðar til 50 milljónir. Það er gert ráð fyrir um 160 milljónum á tveimur árum ef báðar tillögurnar ná fram að ganga. Og jú, þetta er ekki lág upphæð og mörgum þykir minkarækt ekki samrýmast umhverfissjónarmiðum, en markmið þessa verkefnis er að kanna kosti minkaræktar til eyðingar á lífrænum úrgangi frá matvælaframleiðendum. Það markmið styður við almenna stefnu um úrgangsforvarnir, Saman gegn sóun. Það eru nú þegar komin upp vandamál með förgun á lífrænum úrgangi, sem er uppistaðan í fóðri loðdýra, og viðbúið að það verði verulegt vandamál. Mig langar að segja að auðvitað er þetta mjög gömul hefð. Sum tískuhús hafa t.d. byrjað að nota skinn aftur í ljósi þess hve varan er umhverfisvæn. Nýjar aðferðir t.d. við sútun hafa leitt til þess að bæði mengun og kolefnisspor þessa ferlis hefur minnkað mjög mikið, allt að 90%. Það er í sjálfu sér hægt að tala mikið um þetta en við erum að nota hér að mínu mati betri aðferð en margar aðrar af því að margar óháðar rannsóknir hafa sýnt fram á að framleiðsla á skinnum er umhverfisvænni en framleiðsla á flestum textíl. Það er hægt að vitna í rannsókn sem gerð var við háskólann í Helsinki sem sýnir 80 sinnum minna kolefnisspor eftir minkajakka en t.d. flíspeysu og fleiri rannsóknir er hægt að vitna í. Þannig að ég held að það sé gott og verðugt verkefni að viðhalda þessum rekstri. Ég veð kannski úr einu í annað, en mig langar til að minnast líka á að umboðsmaður Alþingis óskaði eftir viðbótarstuðningi, m.a. vegna frumkvæðisrannsókna, OPCAT-verkefna og annarra verkefna sem umboðsmaður hefur fengið, og hér er orðið við því. Skatturinn fær líka gott framlag til viðbótar vegna þess að hann hefur fengið í fangið mikið af þeim verkefnum sem hafa orðið til hér; stuðningur í uppsagnarfresti, hlutabótaleið, viðspyrnustyrkir, Allir vinna og fleira sem hefur lent inni á borði Skattsins, sem ég tel líka að sé best til þess fallinn að sinna þessu. Þannig að það er að mörgu að hyggja. Mig langar líka að nefna að hér er gert ráð fyrir tæplega 500 millj. kr. framlagi til uppgjörs sanngirnisbóta vegna stofnana þar sem fötluð börn voru vistuð á árum áður. Við afgreiddum það mál út úr allsherjar- og menntamálanefnd í morgun sem verður vonandi tekið fyrir strax eftir helgi. Mig langar líka að nefna ýmis smærri verkefni af því að þau gleymast oft í stóru milljörðunum sem við erum alltaf að tala um. Þau skipta hins vegar gríðarlega miklu máli fyrir þá sem þeirra njóta og þau búa til ótrúlega mörg störf. Ekki miklir peningar en búa til ótrúlega mörg störf. Hér er t.d. gerð tillaga um 20 millj. kr. tímabundið framlag til Hraðsins, sem er nýsköpunarverkefni á Húsavík og er samstarfsverkefni margra aðila og kemur til með að skapa fjöldamörg störf. Það er líka gerð tillaga um tímabundið framlag til Samtaka frumkvöðla og hugvitsmanna og KVENN vegna frumkvöðlafræðslu og kynninga á íslensku hugviti erlendis. Við bætum í sóknaráætlanirnar 100 milljónum og það er til viðbótar við það sem áður hefur verið sett á þessu ári í einum fjáraukalögunum þar sem 200 millj. kr. var bætt við. Ég tel að peningarnir séu einna skilvirkastir í sóknaráætlunum í landshlutunum vegna þess að þar forgangsraða landshlutarnir eftir því sem þeir telja best og sveitarfélögin segja líka að þetta séu einna bestu framlögin sem þau njóta. Við leggjum líka til 25 millj. kr. framlag til samstarfsverkefnis Persónuverndar og sýslumannsins á Norðurlandi eystra um þjónustuver á Húsavík þar sem er verið að fjölga opinberum starfsmönnum um tvo, þ.e. lögfræðing og skrifstofumann. Allt telur þetta, að mínu mati, hvert eitt starf skiptir máli þó að við séum kannski ekki að tala um risastórar fjárhæðir í stóra samhenginu. Ég vil taka undir með félaga mínum sem hér talaði áðan, Haraldi Benediktssyni, um niðurgreiðslu á dreifikostnaði. Við erum að fara upp í 85% niðurgreiðslu en frá og með 1. september á næsta ári verður niðurgreiðslan 100%. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Við þurfum líka að gæta að því að þetta fari ekki neins staðar í hækkanir á gjaldskrám þannig að þetta komi sannarlega öllum til góða sem þarna eru undir. Við leggjum til að bætt sé í framlög til náttúrustofanna. Mér finnst ánægjulegt að geta sagt það að við leggjum líka til framlag til Þjóðlagaseturs sr. Bjarna Þorsteinssonar, Pálshúss, Flugsafns Íslands, RIFF, Skaftfells, Tækniminjasafns Austurlands og til Barnamenningarsjóðs; stuðningur til margra minni aðila sem hér eru undir sem skiptir verulega miklu máli. Ég held að margir fagni þessum fjármunum og geri mikið úr þeim. Það er líka gerð tillaga um tímabundið framlag vegna endurbóta á húsnæði Landbúnaðarháskóla Íslands á Reykjum í Ölfusi og óskað var eftir þarfagreiningu fyrir aðstöðu fyrir jarðræktarrannsóknir á Hvanneyri. Kennsluhúsnæði fyrir garðyrkjunám hefur verið ónothæft undanfarið og með þessu framlagi lýkur vonandi endurbótum á hluta af húsnæði skólans en það þarf auðvitað að ráðast í þarfagreiningu og hönnun á framtíðarhúsnæði og byggingu á aðstöðu fyrir jarðræktarrannsóknir á Hvanneyri. Þær voru fluttar frá Korpu en líða fyrir aðstöðuleysi. Virðulegi forseti. Við erum líka að setja fjármuni til Fjölmenntar, símenntunar- og þekkingarmiðstöðvar, og leggjum til framlag til Austurbrúar og til fleiri aðila. Ég ætlaði ekki að tala neitt sérstaklega lengi en það er samt svo margt sem hægt er að fara yfir af því að það er oft látið að því liggja að lítið hafi verið gert. En þetta er til viðbótar við svo margt annað. Hér er verið að leggja til að skerðingarmörk vegna barnabóta hækki í takt við lágmarkstekjutryggingu. Það eru í kringum 4,2 milljónir hjá einstæðu foreldri og 3,9 hjá fólki í sambúð. Eins er verið að bæta í vegna félagslegrar aðstoðar fyrir fjölskyldur og í umönnunargreiðslur. Það er einnig lagt til hér að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins fái aukna fjármuni. Hér er margt annað undir. Samtökin '78, þingsályktun um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni ásamt áætlun. Það er líka verið að leggja til peninga til lögreglunnar hvað það varðar, fjármuni til að efla úrræði í formi tómstunda og samveru við börn o.s.frv. Neytendasamtökin fá hér líka stuðning sem ég held að sé mjög mikilvægur á þessum tímum. Þau hafa sagt að aukið álag hafi birst í alls konar málum, m.a. sem lúta að flugviðskiptum, leigjendum, iðnaðarmönnum og fleiru. Ég held að það sé mikilvægt að hér sé stutt vel við. Það er tillaga um 15 milljónir til að framlengja stuðning við lögregluna á höfuðborgarsvæðinu af því að það þykir vera þörf á auknum forvörnum og stuðningi við börn í viðkvæmri stöðu. Frú forseti. Ég vil í lokin minna á það og ítreka það enn og aftur að margt af þessu sem ég hef hér talað um, t.d. Austurbrú og fleiri aðilar, er starfsemi sem hið opinbera á að gera samninga við. Við höfum ítrekað lagt á það áherslu í fjárlagavinnunni. Eins með Samtökin '78, Aflið á Akureyri, sem við erum með hér, Grófin, Píeta samtökin, sem grípa fólk þegar því líður allra verst. Það er mikil ásókn, eins og við höfum heyrt, í þessa félagsstarfsemi og hún er okkar samfélagi svo nauðsynleg og ég er sannfærð um það að við viljum öll hafa hana. Þess vegna tel ég einboðið að ráðuneytin sem um þessa málaflokka sýsla setjist niður að samningaborðinu við þessi samtök og passi að starfsemi þeirra sé ekki háð tímabundnu framlagi ár frá ári. Það fer ómæld orka og tími í það og skapar mikla óvissu, ekki bara fyrir starfsfólkið sem vinnur hjá þessum samtökum heldur líka fyrir þá sem nýta sér þjónustuna. Frú forseti. Ég ætla að fara að ljúka máli mínu. Það hefur margt gott verið gert hér og ég er sannfærð um að það er ljós fram undan. Bóluefni er á leiðinni og við erum hér með mikla peninga í bóluefni. Ég held að fólk hafi sjaldan hlakkað til að láta bólusetja sig en ég held að það sé margur í þeim sporum núna. Þannig að ljósið er fram undan. Ég hef trú á því að við vinnum okkur hratt upp úr þessu. Það er ýmislegt hér sem er undir sem styður við viðspyrnuna og ég hef fulla trú á því að það gerist fyrr en seinna.

Forseti. Sama spurning og ég var með til hv. þingmanns Haraldar Benediktssonar varðandi lífskjarasamningana. Ég átta mig ekki á af hverju ríkisstjórnin getur tekið stefnumarkandi ákvarðanir um að fara í krónutöluhækkanir með verkalýðshreyfingunni en uppfyllti ekki sömu stefnu gagnvart þeim aðilum sem treysta á framfærslu frá ríkinu, sem eru á einna lægstu laununum. Þannig að ég vildi bara byrja á því að spyrja mjög einfaldrar spurningar: Finnst hv. þingmanni það ekki réttlætanlegt að fólk sem er á framfærslu hins opinbera með lífeyri samkvæmt almannatryggingum eða á atvinnuleysisbótum - er það ekki réttlát krafa hjá því fólki að það fái sömu hækkun og fólk með lægstu launin fékk vegna lífskjarasamninga?

Virðulegi forseti. Ætli þingmaðurinn fái ekki bara svipuð svör og hann hefur áður fengið frá mér og öðrum varðandi þetta? Hér erum við með lagabálk undir. Við verðum líka að velta því fyrir okkur að sanngirni er eitt og lagaumhverfi okkar er annað. Við höfum rætt það oft áður hvernig okkur beri að vinna úr þessu. Í fyrsta lagi höfum verið að gera ákveðna hluti. Sem betur fer höfum við verið að reyna að lagfæra og bæta í t.d. hjá lægstu tekjutíundinni, meðal aldraðra, og við þurfum að gera enn þá betur. Það er alveg ljóst. En ég held að lagaumhverfið sé dálítið að þvælast fyrir okkur, og hv. þingmaður hefur farið yfir það sjálfur í dag ásamt öðrum þingmönnum í andsvörum. Til að skýra það betur, þ.e. að ekki sé einhver geðþótti sem stýri því hvernig hlutirnir eru reiknaðir - þetta er niðurstaðan sem við erum með fyrir framan okkur, aðferðin sem við notum til að gera þetta. Ég held að við getum ekki vikið frá henni og horft til einhverra kjarasamninga, hvort sem það eru lífskjarasamningar núna eða aðrir kjarasamningar á hverjum tíma, að öðru leyti en því sem lögin gera ráð fyrir. En hins vegar er það verkefni okkar að velta fyrir okkur: Viljum við breyta þeim lögum sem við vinnum eftir?

Virðulegi forseti. Sanngirni er eitt og lögin eru annað, segir löggjafinn. Það finnst mér rosalega áhugaverð fullyrðing hjá hv. þingmanni. Skoðum lög sem voru samþykkt í síðustu viku, um tekjufallsstyrki, 40% tekjufallstyrki fyrir fyrirtæki sem orðið hafa fyrir 60% tekjufalli. Núna er í fjárlögum verið að tala um tekjufallsstyrki fyrir bændur, kúabændur og fjárbændur. Þar hefur virði á þeim vörum sem verið var að fjalla um dregist saman 14%. Samt vorum við að samþykkja lög um tekjufallsstyrki upp á 40–60%. Allt í einu er ekki spurning um sanngirni eða lög. Nú er allt í einu hægt að gera eitthvað allt annað, taka aðra stefnu. Af hverju á ekki það sama við hérna varðandi það fólk sem er á lægstu framfærslu hins opinbera þegar tekin er sérstök ákvörðun um að fara ekki í almennar hækkanir heldur í krónutöluhækkanir fyrir þá sem eru lægst launaðir? Af hverju er ekki hægt að taka sömu sérstöku ákvörðun gagnvart lögum um almannatryggingar og gert hefur verið áður og var gert í eftirhruninu, 2010 eða 2011, þegar var hækkað umfram þau lagaákvæði sem þar er miðað við? Það hefur alveg verið gert áður. Það er hægt að gera það aftur. Hérna erum við með dæmi þar sem tekin var ákvörðun um að fara í krónutöluhækkanir fyrir lægst launaða fólkið, en í fjárlögum núna er ekki tekin sama ákvörðun fyrir nákvæmlega sama fólk.

Virðulegur forseti. Við nálgumst þetta á ólíkan hátt, það er alveg ljóst. Ég hef ekki sama skilning á því og hv. þingmaður heldur hér fram, af því að kjarasamningar á vinnumarkaði eru allt annað en lífeyristekjur okkar. Það er bara þannig, hvað sem okkur finnst um það. Þegar ég tala um sanngirni þá getur okkur þótt ýmislegt ósanngjarnt eða sanngjarnt þannig að ég bið þingmanninn bara um að leggja mér ekki orð í munn eins og mér fannst hann vera að gera hérna áðan. Við getum haft skoðun á lögunum sem við störfum eftir: Eru þau sanngjörn eða ekki sanngjörn? Það er það sem mér finnst hér verið að tala um. Varðandi bændur, af því að mér hefur dálítið fundist talað um þá eins og þar séu ekki fjölskyldur og fólk undir sem er láglaunafólk, sem þeir eru sannarlega og hér er verið að setja í það, eins og hv. þingmaður nefndi að við höfum verið að gera gagnvart þeim tekjulægstu, bæði í hópi aldraðra og öryrkja með tilteknum greiðslum, eins og hann þekkir mætavel. Að fara í gegnum heilu kerfin með þennan fjölda fólks, og forsendurnar þar að baki, er þá bara eitthvað sem við þurfum að taka til skoðunar ef við teljum ástæðu til, hvort breyta þurfi lögunum, að þau séu ekki nógu skýr og að þau þurfi um eitthvert annað viðmið en þau hafa. En ég tel að verið sé að fara eftir því viðmiði sem þau hafa.

Frú forseti. Mig langar að spyrja út í eitt lítið atriði sem ég hnaut um í framsögu hv. þingmanns og snertir styrk til loðdýrabænda. Þingmaðurinn sagði að til stæði að fara í verkefni til að kanna hvernig minkar nýttust við að endurnýta lífrænan úrgang. Mig langar eiginlega bara að spyrja: Hvað þarf að kanna? Minkar hafa frá upphafi ræktunar étið lífrænan úrgang, hann er svona 90–95% þess sem til þeirra kemur. Minkafóður er að uppistöðu til slor og úrgangur frá fiskvinnslu og sláturhúsum og hefur alltaf verið. Mig langar því að velta því upp með hv. þingmanni hvort þetta sé kannski einhver velviljuð tilraun til að skjóta styrkari stoðum undir búgrein sem er á fallanda fæti. Minkarækt var í vandræðum áður en áhrifa Covid fór að gæta. Væri ekki betra að setjast niður með þeim sem starfa í þessum geira og ræða hvort leita eigi að leiðum fyrir fólk að komast út úr minkarækt þannig að fólk lendi ekki í enn meiri vandræðum þegar geirinn hrynur endanlega, sem væri allt eins líklegt, frekar en að vera stöðugt að bæta við einhverjum plástrum eins og því að kanna hvernig gangi að gefa minkum sama fóður og þeir hafa fengið síðustu 80 árin?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er með þetta eins og bændurna og hina sem við höfum verið að fjalla um. Sumir vilja líka meira eða minna leggja niður sauðfjárbúskap, fækka bara bændum og þykir það heppilegt. Þetta séu ekki arðbærar greinar eins og hv. þingmaður er kannski líka að ræða hér, að þetta sé ekki gott og ekki skynsamlegt. Ég ætla samt að rifja það upp að lögin um dýravelferð á Íslandi, eins og hv. þingmaður þekkir, eru líklega ein framsæknustu lög þegar kemur að dýravelferð. Við þekkjum það alveg að notkun skinna er árþúsundahefð. Og eins og ég sagði áðan hafa sum tískuhús tekið upp aftur notkun á loðskinnum af því hún er umhverfisvænni heldur en margt annað sem þau hafa verið að nota í staðinn, sem er m.a. úr plasti og öðru slíku og hefur miklu stærra kolefnisspor. Í ljósi stöðunnar í Danmörku hafa okkur borist óskir af því að við séum líklega með besta stofninn hér á landi. Þrátt fyrir allt og þrátt fyrir að þetta sé ekki stór stofn sem er hér á landi þá er von um hærra verð. Það er von um að hægt sé að flytja dýrin líka út, þ.e. lífdýrasala. Hún gefur töluvert af sér og við erum með góðan stofn. Ég held að þegar við erum með dýr sem við getum nýtt þá eigum við að reyna að gera það. Ég vil líka segja að þetta snýst um förgun á úrgangi sem er uppistaðan í loðdýrafóðri. Ef hv. þingmaður hefur lesið álit meiri hlutans 

Herra forseti. Það sem ég staldra við er hvers vegna þarf að kanna kosti einhvers sem er nú þegar gert. Eitthvert sérstakt átaksverkefni í að kanna kosti þess að koma lífrænum úrgangi í einhvern ákveðinn farveg bendir til þess að verið sé að taka upp nýtt verklag en ekki að kanna kosti þess sem er hvort eð er gert. Mér þætti skiljanlegt ef fólk kæmi bara hreint til dyranna og segði að það vildi hjálpa loðdýrabændum að halda sjó í þessu árferði frekar en að búa til einhver verkefni. Þingmaðurinn útskýrir þá kannski betur fyrir mér hvað það er sem þetta verkefni bætir við þá þekkingu sem þegar er á minkarækt. Varðandi það hversu framsækin dýravelferðarlög við höfum þá er rétt að rifja upp að þegar kemur að minkum eru þau það alls ekki. Til dæmis var bætt inn í það frumvarp á lokametrunum heimild til að drekkja minkum úti í náttúrunni. Aflífunaraðferðir á býlum eru sömuleiðis ekki endilega það sem við viljum helst varðandi dýravelferð. Með því að nota kolefnisspor til að réttlæta eitthvað sem hefur kannski ekki verið gagnrýnt út frá kolefnissjónarmiðum, heldur frekar dýravelferð, er verið að leiða umræðuna í farveg sem hún þarf ekkert að vera í. Við getum bara tekist á við þá stöðu að þetta snýst ekkert um að vilja leggja niður þessa búgrein heldur að horfast í augu við að hún mun að öllum líkindum leggjast niður 

Virðulegi forseti. Við erum að styðja við skógarbændur líka, sem betur fer, bæði fyrir austan og annars staðar. Ég held að það sé partur af þessu. Kolefnissporið skiptir auðvitað máli í þessu líka. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því, hvort sem unnið er með alls konar plast eða aðra staðgengla sem skilja eftir sig miklu meira spor. Við höfum gert breytingar varðandi velferð þessara dýra. Við gerðum m.a. kröfu á minkabændur, og aðstoðum þá að hluta til vegna þess eins og hv. þingmann ætti að reka minni til, um aukinn og betri aðbúnað í greininni. Ég er þannig gerð að ég vil hafa fjölbreytni í atvinnulífinu. Þeir bændur sem þarna um ræðir eru búnir að byggja upp til áratuga og mér hugnast ekkert endilega að greinin leggist af. Það eru bara skiptar skoðanir um það eins og svo margt annað. Ég er því ekki sammála hv. þingmanni um þetta. Ég tel að það eigi eftir að sýna sig að þetta verður afar gott verkefni. Ég held líka að þegar við horfum til þess að verðið hækki í ljósi breyttrar stöðu í heiminum þá eigi þessi grein eftir að koma til með að braggast verulega og verða partur af góðum og ríkulegum útflutningstekjum þjóðarinnar.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2021 og erum stödd í 2. umr. Ég ætla ekki að fara í gegnum nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar enda hefur framsögumaður nefndarinnar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, gert það í ítarlegu máli hér í dag og aðrir þingmenn hafa sömuleiðis gert það. En mig langar hins vegar að draga út einstaka atriði og hnykkja á í umræðunni. Fyrst finnst mér mikilvægt að halda því til haga að með því fjárlagafrumvarpi sem lagt var fram 1. október síðastliðinn, í miðjum Covid-faraldri, var tekin sú ákvörðun að standa vörð um mikilvæg félagsleg kerfi. Það er gert óháð því að tekjur ríkisins eru að dragast saman en þörfin fyrir útgjöld, m.a. vegna atvinnuleysis og aukins álags á félagslegu kerfin, er að aukast. Hér er farin sú mikilvæga leið að skera ekki niður heldur mæta aukningunni með því að gefa í. Það eru grunnforsendur sem mér finnst mikilvægt að hafa í huga í þessari umræðu. Breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið eru óvenjuumfangsmiklar, bæði í fjölda tillagna og því fjármagni sem verið er að bæta við. Það er kannski ekki skrýtið að svo sé þegar samfélagið fer í gegnum dýpstu efnahagskreppu í yfir 100 ár og skárra væri það nú ef ekki þyrfti að kafa djúpt ofan í fjármálin og fjárlög ríkisins við þær aðstæður. Það er einmitt ástæðan fyrir því að við erum að ræða hér um breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið örlítið seinna en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir í starfsáætlun Alþingis. Með breytingartillögum frá meiri hluta fjárlaganefndar er um u.þ.b. 55 milljarða aukningu í fjárlögin að ræða í og flestar breytingarnar sem hér eru lagðar til eru komnar til vegna Covid. En það eru einnig aðrar tillögur sem lagðar eru fram og þá er oft um lægri upphæðir að ræða sem má segja að gerist við hverja einustu umræðu um fjárlög þegar farið er að kafa dýpra ofan í hlutina, því að auðvitað er það þannig að þrátt fyrir Covid eru ýmsir hlutir og ýmsir þættir í samfélagi okkar sem ganga sinn vanagang. Þar þarf líka að hafa augun á þó að fjárframlög og tillögur um það tengist ekki beinlínis faraldrinum. Hér er um, má segja, tvenns konar aðgerðir að ræða, annars vegar þær sem eru gríðarlega fyrirferðarmiklar og eru til komnar beint vegna afleiðinganna af Covid, og svo annað sem er kannski hefðbundnara og við könnumst við úr venjulegra árferði. Mig langar að nefna sérstaklega að hér eru gerðar tillögur sem nema samtals yfir 30 milljörðum og tengjast vinnumarkaðsaðgerðum og atvinnuleysi. Þar á meðal er aðgerð sem ég held að við séum öll sammála um að hafi skipt alveg gríðarlega miklu máli í gegnum þetta tímabil og það er hlutabótaleiðin. Verið er að leggja til fjármagn til þess að framlengja og halda því góða úrræði fram á mitt næsta ár. Þegar er búið að hækka ákveðnar greiðslur vegna barna atvinnuleitenda. Það held ég að hafi verið mjög mikilvægt að gera og hér er einnig lagt til að sett verði fjármagn í að framlengja það úrræði og það tel ég að skipti einnig gríðarlega miklu máli. Margar fleiri tillögur að breytingum sem tengjast vinnumarkaðs- og atvinnumálum eru lagðar til en ég ætla ekki að fara yfir þær hérna. Þeir sem hafa áhuga á því geta auðvitað kynnt sér það í mjög ítarlegu nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem er upp á rétt rúmar 45 blaðsíður. Líkt og komið hefur verið inn á er mikil hækkun til menntamála, bæði á framhalds- og háskólastigi. Það er að mínu viti mjög skynsamlegt og mikilvægt viðbragð við auknu atvinnuleysi, bæði að gera skólunum kleift að taka við fleiri nemendum sem vilja nýta þennan tíma til þess að auka við menntun sína en ekki síður sá partur af hækkuninni til menntamála sem er beintengdur við vinnumarkaðsúrræði og gagnast fólki sem er atvinnulaust og kallast Nám er tækifæri. Hér tel ég að við séum, í erfiðu árferði og erfiðu ástandi, að setja peninga í mál sem er mikilvægt til framtíðar því að það er nauðsynlegt að styðja fólk á þessum tímapunkti til þess að styrkja stöðu sína menntalega og þar með vonandi á vinnumarkaði þannig að það sé komið með aukna menntun þegar atvinnulífið glæðist aftur, sem verður vonandi sem fyrst. Þá er einnig verið að leggja mikla fjármuni til ýmissa verkefna á sviði lýðheilsu- og velferðarmála, sem og fjölskyldumála, og mig langar að nefna nokkur dæmi. Þarna eru misháar fjárhæðir sem hlaupa á tugum en upp í hundruð milljóna til þess að styðja við ýmsa hópa í samfélaginu, m.a. börn og ungmenni og eldra fólk. Hér er framlag til að efla félagslegan stuðning við fötluð börn og ungmenni og stuðning við foreldra fatlaðra barna og ungmenna. Þá er verið að efla úrræði sem tengjast tómstundum og samveru barna á aldrinum 12–16 ára en það eru einmitt krakkar sem eru orðnir nógu stórir til að átta sig á alvarleika málanna eins og þau hafa blasað við okkur á undanförnum misserum og því er mikilvægt að styðja við þau. Þá eru einnig fjármunir sem hér er verið að leggja til að verði settir í að efla félagsstarf aldraðs fólks sem ég tel einnig mjög mikilvægt enda er það hópur sem hefur fundið fyrir auknum áhrifum einangrunar í þessum faraldri. Svo er mál sem er mér einkar kært en hleypur kannski ekki á hæstu upphæðunum, það er framlag til Samtakanna '78 upp á 20 milljónir. Það bætist við fjármagn sem samtökin fá nú þegar frá forsætisráðuneytinu. Samtökin '78 skipta gríðarlega miklu máli þegar kemur að stuðningi og fræðslu, bæði jafningjafræðslu og fræðslu fyrir aðstandendur og menntastofnanir. Þegar ungmenni eru að átta sig á að þau tilheyra hinsegin samfélaginu og eru að finna sig þar þá veita samtökin gríðarlega mikilvægan stuðning. Það skiptir svo miklu máli að styrkja ungmennin okkar á mótunarárum þeirra þegar þau eru að uppgötva tilfinningar sínar þannig að hér er um að ræða fjármuni sem ég tel alveg gríðarlega vel ráðstafað og þeir styðja auðvitað við mál sem við erum með til umfjöllunar núna í þinginu og snerta kynrænt sjálfræði. Samtökin '78 hafa svo sannarlega skipt máli þar, m.a. í stuðningi við og fræðslu til trans ungmenna. Þá er einnig verið að bæta við fjármagni til að fylgja eftir aðgerðum sem tengjast þingsályktunartillögu um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Þegar var búið að ráðstafa fjármagni í þá forvarnaáætlun en hér er verið að auka í. Þetta er einnig mál þar sem er kannski ekki um stærstu upphæðirnar að ræða og þær skiptast á nokkra aðila en þetta er að mínu mati mikilvægt mál og ekki síst til framtíðar því að það skiptir einmitt máli að koma inn með forvarnafræðslu til þess að komandi kynslóðir séu betur upplýstar. Og þetta er auðvitað leiðin til þess að útrýma kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Ég ætla, herra forseti, ekki að hafa þetta lengra, ég er búin að tæpa á nokkrum þeim málum sem skipta mig miklu máli hérna og hefur kannski ekki verið fjallað svo mikið um í öðrum ræðum hér í dag. En nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar er auðvitað langt og ítarlegt. Og líkt og ég sagði hér í upphafi finnst mér fullkomlega eðlilegt að í efnahagskreppu eins og þeirri sem við erum að ganga í gegnum núna séu umræður um fjárlög komandi árs, sem og viðbætur sem lagðar eru til, margar og ítarlegar því að það skiptir okkur öll máli að við búum vel um samfélagið okkar því að við ætlum ekki bara að komast í gegnum krísuna núna heldur ætlum við að hafa samfélag sem er sterkt til framtíðar. Ég er þeirrar skoðunar að það fjárlagafrumvarp sem við ræðum hér í dag sé mikilvægur þáttur í því að svo geti orðið.

Forseti. Það kemur kannski engum á óvart hvað ég ætla að spyrja um. Ég spurði hv. þingmann um það í 1. umr. við fjárlög eða fjármálaáætlun hvort henni fyndist það vera réttmæt krafa að þeir hópar sem eru á framfærslu ríkisins með lífeyri, örorku- eða atvinnuleysisbætur fengju sömu hækkun og samið var um í lífskjarasamningum. Þá voru svörin ekkert rosalega skýr og ég greip hér aðeins fram í fyrir hv. þingmanni og biðst svo sem afsökunar á því. En ég var pínu óþolinmóður að fá ekki svar. Mér fannst spurningin voðalega augljós já eða nei spurning en það kom hvorki fram já né nei í neinum hluta svarsins. Þannig að ég kalla eftir því aftur. Mig langar til að bæta við spurninguna. Í andsvörum við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur hér áðan var nefnt að þetta snerist um sanngirni eða lög. Það væri verið að fara eftir lögum o.s.frv. Lögin eru vissulega þannig að í þessu ákvæði um almannatryggingar á að fara eftir almennri launaþróun. Við getum alveg karpað endalaust um það hver sé nákvæm lagaleg útfærsla á því lagaákvæði en orðin almenn launaþróun eru mjög vítt túlkuð eins og hefur komið fram í ábendingu umboðsmanns Alþingis. Í þeirri víðu túlkun gæti maður alla vega á einhverjum sanngirnisnótum sagt að eðlilegt væri að framfylgja sömu hækkunum til framfærslu sem er samkvæmt almannatryggingalögum og sem komu fram í lífskjarasamningum. 

Hæstv. forseti. Ég hafði augnabliksáhyggjur af því að ég fengi ekki spurningu frá hv. þingmanni þar sem mér sýndist hann vera farinn. En nei, enda átti ég nú svo sem allt eins von á því að verða spurð út í þetta. Þetta er auðvitað búið að ræða hér talsvert í dag sem og í fyrri umræðu um fjárlagafrumvarpið. Það er náttúrlega búið að margtyggja það hér að gert er ráð fyrir því að bætur almannatrygginga hækki samkvæmt almennri launaþróun en ekki samkvæmt hækkunum lægstu launa. Það er mikilvægt, finnst mér, að hafa í huga að þetta gildir um öll ár, ekki bara þau ár þar sem eru sérstaklega gerðir kjarasamningar. Það eru færð rök fyrir því að til lengri tíma litið hafi þessi aðferð sem nú er beitt skilað viðvarandi kjarabótum til örorkulífeyrisþega. Að því sögðu ætla ég að segja, eins og ég hef alltaf sagt í gegnum alla þessa umræðu, að ég tel að stóra vandamálið við örorkulífeyrinn sé að það þurfi að gera breytingar á því hvernig bæturnar eru samsettar, það þurfi að auka endurhæfingu þannig að fólk sem lendir í veikindum eða slysum geti aftur komist út á vinnumarkað 

Forseti. Ástæðan fyrir því að ég er búinn að spyrja nokkra þingmenn aftur og aftur er einfaldlega sú að einfaldri spurningu minni um það hvort þetta sé réttmæt krafa er aldrei svarað. Það er alltaf farið í einhvern sveig fram hjá því og farið að tala um hvernig kerfið ætti að vera uppbyggt á einhvern annan hátt eða eitthvað því um líkt. En það er ekki það sem ég er að spyrja um. Ég er að spyrja um það að þegar kemur krónutöluhækkun á almennum vinnumarkaði, í almennum samningum, sem augljóslega býr til ákveðinn galla gagnvart 69. gr. - það er bara augljóst - er þá ekki frekar augljóst að annaðhvort ríkisstjórnin stígi inn og lagfæri þann galla sem er í lögunum eða að þingið geri það? Það er rosalega einföld spurning. Gallinn er augljós. Við hljótum að geta sammælst um það að gallinn þarna er augljós. Ef þetta er spurning um sanngirni eða lög þá hljótum við sem löggjafinn að segja: Heyrðu, þetta er galli. Við skulum laga þetta. Er það ekki mjög augljós niðurstaða?

Herra forseti. Þegar kemur að málefnum almannatryggingakerfisins finnst mér ekki vera augljóst að stærsta vandamálið þar sé 69. greinin sem við erum alltaf að ræða hér, heldur það hvernig örorkulífeyriskerfið er samsett, hvernig samfélagið okkar gerir það að verkum að fatlað fólk með skerta starfsgetu fær ekki vinnu, hvorki á hinum almenna vinnumarkaði né hinum opinbera. Mér finnst það vera galli á því kerfi að innbyrðis skerðingar í kerfinu eru allt of margar og þær bíta of snemma. En á sama tíma tel ég að það þurfi samt að stilla þær þannig af að þeir sem eru nógu gæfusamir til að hafa aðrar tekjur þurfi ekki að reiða sig á almannatryggingakerfið. Ég tel að hið stóra vandamál sé að okkur tekst ekki að vernda og tryggja kjör þeirra sem þurfa að reiða sig á almannatryggingakerfið, berstrípað. Í mínum huga liggur stóra vandamálið þar. Ég hef beitt mér fyrir því og hef setið í nefndum og talað þar fyrir nákvæmlega því sem ég er að nefna hér. Ég tel að það sé leiðin til þess að bæta kjör öryrkja. Það gildir auðvitað um almannatryggingakerfið allt og þar á meðal ellilífeyrisþega og eldri borgara. Þar tel ég að hið stóra vandamál liggi. Ég held að það sé réttlæti í því að við fáum hér almennilegt almannatryggingakerfi og örorkulífeyriskerfi.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér óvenjuleg fjárlög á óvenjulegum tíma og ég held að það megi slá því föstu að varla nokkurn tímann hafi fjárlaganefnd staðið frammi fyrir öðru eins verkefni, ekki bara vegna þess umróts sem verið hefur í opinberum fjármálum í kjölfar kórónuveirufaraldursins, heldur líka vegna þess að þingsetningu var frestað um mánuð núna í haust. Þannig að ofan á efnahagslega óvissu bættist þrengri tímarammi fyrir nefndina til að vinna úr málum. Efnahagslega óvissan hrærist síðan saman við og verður þess valdandi að afgreiðsla frá nefnd frestaðist um tvær vikur frá því sem lagt var upp með. Lærdómurinn af þessu verður kannski sá að næst þegar allt fer á hvolf, eins og gerðist á þessu ári, sé lítið unnið með því að gefa ráðuneytum frest til að geta í eyðurnar í þjóðhagsbókhaldinu af því að vandinn færist yfir til þingsins. En hér stöndum við alla vega með fjárlagafrumvarp sem afgreitt hefur verið frá fjárlaganefnd. Sá vandi endurspeglast náttúrlega í frumvarpinu og tillögunni sem ríkisstjórnin var komin í alveg óháð kórónuveirufaraldrinum, að það er mjög flókið að vinna sómasamleg fjárlög ofan í þær ófjármögnuðu skattalækkanir sem einkennt hafa kjörtímabilið og vekur vissa furðu að áfram sé haldið á þeirri braut, að við hér á þinginu séum með frumvörp frá fjármálaráðherra til afgreiðslu þessa dagana um að halda áfram að lækka fjármagnstekjuskatt og erfðafjárskatt, svo dæmi séu tekin. Maður hefði ekki endilega skotið á að það væri ofarlega á blaði þegar jafn stórt gat verður í fjárhag ríkisins og nú er. Eðli málsins samkvæmt eru viðbrögð við Covid-krísunni allsráðandi í fjárlagafrumvarpinu. Stærstu tölurnar mætti næstum því kalla einhvers konar spegilmynd af sjálfvirka sveiflujafnaranum, að þegar atvinnuleysi eykst þá hækka eðlilega framlög til atvinnuleysisbótakerfisins og samhliða því hafa verið búin til ný stoðkerfi til þess að halda samfélaginu gangandi, fyrirtækjunum, og fólki í vinnu, sem er einfaldlega skynsamleg ráðstöfun á tímum þar sem ekki er nýja vinnu að fá þegar fólk missir vinnuna. Þá er eðlilegt að ríkissjóður stígi inn og skapi grundvöll fyrir störf. Hvað varðar atvinnuleysisbæturnar þá stingur enn þá dálítið í stúf að ekki hafi verið tekið utan um þann hóp fólks sem missti vinnuna í byrjun árs áður en kórónuveiran fór að gera sínar skráveifur, vegna þess að farið var að kreppa að strax um síðustu áramót og jafnvel fyrr. Þess vegna er stór hópur sem ekki nýtur þeirrar framlengingar á tekjutengdum atvinnuleysisbótum sem boðið hefur verið upp á fyrir það fólk sem missti vinnuna í kjölfar kórónuveirufaraldursins. Eins er rétt að nefna það sem kalla mætti dulið atvinnuleysi meðal námsmanna sem þurfa venjulega í miklum mæli að reiða sig á vinnu með skóla, en hana er ekki að fá í sama mæli núna og í meðalári. En þrátt fyrir að hafa greitt gjöld af tekjum sínum árum saman hafa stúdentar ekki rétt til atvinnuleysisbóta í sama mæli. Varðandi stúdenta mætti líka nefna að það að grunnframfærsla námslánakerfisins hafi ekki verið hækkuð samhliða því að nýtt námslánakerfi var tekið upp hefur magnandi áhrif á kreppuna sem knýr dyra hjá stúdentum þessa dagana. Þá er erfitt annað en að nefna ábendingar sem koma fram, ekki bara í umsögnum heldur í frumvarpinu sjálfu, varðandi áhrifamat á aðgerðum ríkisstjórnarinnar, þá staðreynd að fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar fær í raun falleinkunn í kynjamati að því leyti að um 85% þeirra starfa sem þar urðu til voru í geirum þar sem karlar eru í miklum meiri hluta, á sama tíma og hóparnir sem þörf er á atvinnusköpun fyrir eru ungt fólk, erlendir ríkisborgarar og konur. Þessa falleinkunn fær fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar ekki bara í umsögnum sérfræðinga sem skila inn til þingsins heldur er það bara sagt berum orðum í greinargerð frumvarpsins og ætti að vera okkur nokkurt umhugsunarefni um hvaða áhrif mat á áhrifum hefur. Það er einfaldlega lagt fram og engar breytingar gerðar. Að fjárfestingarátakinu hafi ekki verið umturnað til að það endurspeglaði betur þörfina, það er eitthvað sem þarf að læra af. Þótt við séum að kljást við tímabundna og nokkuð djúpa krísu vegna krónuveirufaraldursins megum við ekki gleyma þeirri krísu sem er undirliggjandi og mun sækja í sig veðrið á næstu árum, sem er loftslagskrísan. Þar liggur mikið á að ná tökum á ástandinu. En ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum þegar hæstv. forsætisráðherra tilkynnti í dag að til stæði að auka metnað ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum, að færa markmið um samdrátt úr 40% upp í 55%, ekki bara vegna þess að þetta eru metnaðarlítil markmið, þetta eru markmiðin sem við megum reikna með því að berist til okkar í gegnum Evrópusambandið hvort eð er, heldur vegna þess að þetta átti að gerast fyrr. Þetta hefði átt að gerast í febrúar. Hefði þetta gerst í febrúar, eins og Parísarsamningurinn gerir ráð fyrir, hefði verið hægt að stilla upp aðgerðaáætlun sem kom út í júní miðað við 55% markmiðið en ekki 40%. Þá hefðu aðgerðir í þessu fjárlagafrumvarpi getað miðað við þennan nýja, aukna metnað. Þá hefðum við ekki afgreitt tekjubandorm fyrir örfáum dögum án þess að bæta inn aðgerðum til að hraða orkuskiptum, að hvetja aðgerðir í loftslagsmálum. Þetta er í rauninni hræðileg tímasetning hjá forsætisráðherra, að boða aukinn metnað ofan í lokametrana á vinnu þingsins við rammann sem settur er fyrir allt næsta ár. Þrátt fyrir að metnaðurinn sé í dag settur í 55% þá verður næsta ár 40% ár þegar kemur að markmiðum stjórnvalda í loftslagsmálum, einfaldlega vegna þess að ríkisstjórnin var of sein að átta sig. Það er reyndar óskiljanlegt vegna þess að í desember á síðasta ári kom Evrópusambandið fram með þá stefnu að auka metnað sinn úr 40% í 50–55%. Í febrúar í ár hækkaði Noregur sig úr 40% í 55%. Í júní samþykkti danska þingið 70% samdrátt í lögum um loftslagsmál. Í september festi framkvæmdastjórn Evrópusambandsins markið á 55% og í október sagði Evrópuþingið að það vildi fara upp í 60%. Í gegnum Evrópu vinnum við að loftslagsmálum þannig að ríkisstjórnin vissi að þessi markmið yrðu sameiginleg okkur, hvort sem það var í desember á síðasta ári eða í febrúar eða í júní eða í september eða október. Allir þessir tímapunktar hefðu verið betri til að tilkynna aukinn metnað til þess að við gætum tekið tillit til þess í áætlanagerð næsta árs. Ég nefni þetta bara til að undirstrika hversu sorglegt það er að missa af tækifæri til að hrinda þessum meinta metnaði ríkisstjórnarinnar í framkvæmd á næsta ári. En svo ég sé ekki bara með einhvern bölmóð varðandi loftslagsmálin þá langar mig líka að nefna það sem kalla mætti sóknarfæri sem íslenskt samfélag má ekki missa af. En þegar ég hlustaði á hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra svara óundirbúinni fyrirspurn frá hv. þm. Loga Einarssyni núna í morgun þá runnu á mig tvær grímur þegar ráðherrann sagði að núna væri verið að vinna að því að gera einkageiranum betur kleift að koma inn í vinnu að loftslagsmálum með sérstöku frumvarpi um ívilnanir og skattalega hvata til fjárfestinga í grænum lausnum. Gott og vel. En þögn stjórnvalda er svo hrópandi þegar kemur að fjármagni í samfélaginu, þegar kemur að því að virkja lífeyrissjóðina okkar og önnur fjármálafyrirtæki í samfélaginu til þess að færa sig úr fjárfestingum í mengandi iðnaði og yfir í það að vera hluti af lausninni og styðja grænar fjárfestingar. Það er einfaldlega þannig að það eru dúndrandi tækifæri fyrir íslenskt samfélag og íslenskt atvinnulíf að stíga snemma fram á sviðið með alvöru græna fjárfestingarmöguleika. Það hvetur ekki bara áfram nýsköpun og velsæld í samfélaginu heldur getur það líka verið lóð á vogarskálar þess að sigur vinnist í baráttunni gegn loftslagsbreytingum af mannavöldum. Þessi lest er farin af stað og hún kemur til okkar, hvort sem við viljum það eða ekki. Evrópusambandið er búið að samþykkja grænan fjárfestingarramma sem mun örugglega hafa áhrif í gegnum EES-samninginn. Evrópusambandið er búið að samþykkja reglur um græn skuldabréf sem munu örugglega hafa áhrif á íslensk fjármálafyrirtæki. Það sem skiptir máli, og það sem mér finnst hæstv. ráðherra vera dálítið sofandi fyrir, er að stíga fram áður en við verðum að gera það, að vera tilbúin þegar heimurinn bankar upp á og vantar möguleikann á að fjárfesta hér á landi. Ísland situr bara og bíður, ef eitthvað er að marka svör ráðherrans. En þá er kannski ekki úr vegi að minna á tillögur þess sem hér stendur, sem eru nú til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd, um að fjármálaráðherra setji saman starfshóp, aðila úr fjármálakerfinu og sérfræðinga á sviði umhverfismála, til að gera tillögur að leiðum fyrir íslenskt fjármálakerfi til að vera í fararbroddi í grænni fjárfestingu og þróun sem miðar að jarðefnalausu samfélagi. Þetta gæti verið eitt stærsta skrefið í átt að kolefnishlutleysi hér á landi. Mig langar aðeins að nefna stöðu eða uppsafnaðan halla ríkisstofnana sem kristallast einna mest í stöðu Landspítalans sem, að ég held, þrír ólíkir minni hlutar fjárlaganefndar leggja til að klippa af á einhvern hátt. Það held ég að sé skynsamleg ráðstöfun og það væri freistandi að segja: Ja, hvers konar vinstri flokkur er í ríkisstjórn sem ekki leggur þetta til í fjárlagafrumvarpi? Ég ætla ekki að gera það, heldur ætla ég að spyrja: Hvers konar íhaldsflokkur er í ríkisstjórn sem leggur þetta ekki til? Vegna þess að eitt af því allra fyrsta sem Boris Johnson og ríkisstjórn hans gerðu á Bretlandi, þegar kórónuveirufaraldurinn hóf innreið sína, var að núllstilla efnahagsreikning heilbrigðiskerfisins. Þar voru afskrifaðar uppsafnaðar skuldir heilbrigðisstofnana upp á 13 milljarða punda, sem ég veit að er rosalega stór upphæð. Heilbrigðisráðherrann þar sagði: Meðan við erum að taka á þessum faraldri á enginn í heilbrigðiskerfinu að missa fókus vegna þess að hann er með áhyggjur af fjármálum spítala síns. Þetta geta breskir íhaldsmenn og það er vonandi að íslenska íhaldið geti stutt þær tillögur sem liggja hér fyrir um að klippa halann aftan af Landspítala. Af því að tíminn er farinn að styttast held ég að ég ætli rétt að fá að nefna eitt smáatriði sem mér finnst eiga sérstakt erindi við fjárlaganefnd fyrir þá vinnu sem er fram undan við fjárlög á milli 2. og 3. umr. og þá vinnu sem er fram undan vegna fjármálaáætlunar. Þá er kannski rétt að byrja á því að nefna að í dag er alþjóðlegur dagur mannréttinda, stór og merkilegur dagur, en hér á landi hefur allt of lengi verið látið ógert að stofna sjálfstæða, innlenda mannréttindastofnun sem uppfyllir svokölluð Parísarviðmið Sameinuðu þjóðanna um mannréttindastofnanir. Þroskahjálp bendir á í umsögn sinni við fjárlagafrumvarpið að það eftirlit sem nú er hér á landi með því að fatlað fólk njóti þeirra mannréttinda sem áréttuð eru og varin í samningi um réttindi fatlaðs fólks sé engan veginn fullnægjandi, og að stofna mannréttindastofnun væri skref í rétta átt. Þetta væri skref í rétta átt fyrir mannréttindi okkar allra, hvaða hópi sem við tilheyrum. Þetta er sérstaklega mikilvægt núna vegna þess að aldrei kreppir jafnmikið að mannréttindum og einmitt á umbrotatímum eins og við erum að ganga í gegnum núna. Mig langar þess vegna að benda hv. fjárlaganefnd á að dómsmálaráðherra birti á síðasta ári áform um að koma á fót slíkri stofnun, en í fyrradag birtust niðurstöður úr því samráðsferli þar sem segir: Þar sem ekki var gert ráð fyrir stofnuninni í fjármálaáætlun var frumvarpið ekki lagt fram. Ég vil beina því til fjárlaganefndar að gera ráð fyrir sjálfstæðri mannréttindastofnun í fjármálaáætlun og bæta við fjármunum milli 2. og 3. umr. fjárlaga svo að eftir einhver ár, þegar Ísland verður skammað fyrir að hafa ekki komið þessari stofnun á fót, geti dómsmálaráðherra ekki bent á fjárveitingavaldið og skellt skuldinni á okkur. Það er mikilvægt að koma þessari stofnun á fót. Það gerum við greinilega með því að búa til rými í fjárlögum og fjármálaáætlun. Ég vænti þess að málið fái góða umfjöllun í fjárlaganefnd.

Forseti. Ég held að það komi engum á óvart hvað ég ætla að spyrja um. Nú ætla ég ætla að prófa að spyrja sömu spurningar og ég er búinn að spyrja hérna í allan dag, sem er til fyrrverandi VG-liða og fyrrverandi stjórnarliða o.s.frv., því að ég velti fyrir mér hvort fólk skilji bara ekki spurninguna sem ég er að spyrja. Ég ætla prófa spurninguna núna á einhverjum sem eru utan stjórnar en hefur verið þar innan borðs og veit aðeins hvernig þetta fúnkerar. Ég ætla að spyrja hv. þingmann. Ríkisstjórnin gerir lífskjarasamning sem snýst um krónutöluhækkun. Hún hefur þau ákveðnu áhrif á almenna launaþróun að þeir sem eru launalægri hækka meira en þeir sem er launahærri. Svo erum við á hinn bóginn með lög um almannatryggingar sem eiga að fylgja almennri launaþróun, 69. gr., og gera það samkvæmt lögum upp á 3,6% hækkun, sem er augljóslega mun minni hækkun en lægstu launahóparnir fá í lífskjarasamningunum sem eiga að vera um 7,1% hækkun fyrir lægst launaða fólkið þar. Þrátt fyrir muninn þarna á og þó að hann sé vissulega samkvæmt lögum og ýmislegt svoleiðis, er ekki réttlætanlegt, er ekki réttmæt krafa fyrir þá sem eru á framfærslu almannatrygginga að biðja um sömu hækkanir og lægst launuðu hóparnir fengu í lífskjarasamningunum? Ef það er réttmæt krafa, væri þá ekki eðlilegt ef ríkisstjórnin tæki stefnuákvörðun um að gera eitthvað umfram það sem lögin kveða á um, lög um almannatryggingar, eða að þingið myndi gera eitthvað slíkt, grípa til þess? Því að það er augljós brotalöm á því hvernig samningarnir voru gerðir miðað við hvernig lög um almannatryggingar virka.

Herra forseti. Þetta er áhugaverð tilraun hjá okkur þingmanninum af því að ég held að ég skilji hann alveg. Er réttlætanlegt að beita annarri aðferð við hækkun almannatrygginga núna heldur en hefur verið gert venjulega? Það getur alveg verið réttlætanlegt. Ég held það alveg, sérstaklega vegna þess að það að hækka lægstu taxta snýst alltaf um að draga úr launabili í samfélaginu og auka þar með sanngirni í samfélaginu. Það er nú alveg eitt af markmiðum okkar sem erum í stjórnmálum að samfélagið sé sanngjarnara, myndi ég vona. Hins vegar er alveg skiljanlegt að þingmanninum gangi illa að fá skýr svör frá fólki sem stöðu sinnar vegna ber meiri ábyrgð en sá sem hér stendur vegna þess að ég held að fólk sé almennt bara mjög stressað yfir því að gera eitthvað óvenjulegt við almannatryggingakerfið, að hreyfa það á einhvern hátt sem ekki hefur verið gert áður. Það er svo stórt og það eru svo stórar fjárhæðir sem um ræðir að ég get skilið fólk sem svarar þingmanninum óskýrt. En réttlætanlegt og sanngjarnt held ég að þetta geti vel verið.

Forseti. Þetta er mjög merkilegt því að það hefur alveg verið hreyft til í almannatryggingakerfinu áður umfram það sem lögin kveða á um og meira að segja minna. Árin 2010 og 2011 var það 0% hækkun á meðan það var 13,98% hækkun árið 2009 þegar það var samkvæmt launavísitölu bara 3,94%, verðbólga var að vísu 11,99%. Það hefur því áður verið tekin ákvörðun um að hækka lífeyri almannatrygginga umfram almenna launaþróun eða vísitölu. Það er ekkert nýtt. Það var gert af mjög ákveðnum ástæðum. Árið 2012 var 11,88% hækkun þegar launaþróun var 7,77% en það var vegna þess að tekin hafði verið ákvörðun um að hækka ekki árin tvö á undan. Það var líka gegn lögum. Samt var það gert. Þannig að núna spyr maður augljóslega þegar gerðir eru slíkir samningar á almennum launamarkaði og þeir passa ekki inn í módel 69. gr. almannatryggingalaga hvort ekki væri eðlilegt að annaðhvort þingið eða ríkisstjórnin tæki þá próaktífu ákvörðun að haga hækkun samkvæmt þeirri grein á annan hátt heldur en lög setja sem þrengstan ramma utan um. Mér finnst alla vega réttmæta krafan vera þarna til staðar en stjórnarþingmenn geta ekki einu sinni svarað því hvort þetta sé réttmæt krafa. Ég gæti alveg skilið ef þeir segðu: Já, það er réttmæt krafa en það er ekki pláss fyrir það. Það hefur verið gert áður, það var gert 2009 eða 2010/2011. Af hverju er ekki einu sinni hægt að segja það núna?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta sögulega yfirlit yfir ólíkar hækkanir almannatrygginga og held að ég sé í rauninni í grunninn sammála honum. Það er pólitísk ákvörðun hvernig þetta er afgreitt í hverjum fjárlögum. Stundum er gangverkinu bara leyft að rúlla á einhverri sjálfvirkni en stundum er ástæða til að stíga á bremsuna eða gefa meira í heldur en excel-skjölin segja til um, það er ákvörðun sem þarf að taka. Ég held einmitt, eins og þingmaðurinn segir, að það sé í sjálfu sér ekkert að því. Ef fólk metur það svo að ekki sé svigrúm til að fara í meiri hækkanir þá er það bara pólitískt mat sem fólk getur alveg staðið við, myndi maður halda. Og aftur, þetta eru réttlætanlegar kröfur þegar fólk sér aðra hópa hækka umfram sig, hópa sem eiga samkvæmt öllu að vera í flútti, þá er réttlætanlegt að gera kröfu um það sama.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hjó eftir því að hann nefndi mjög fljótlega að ríkisstjórnin hafi verið komin í vanda áður en faraldurinn skall á. Mér finnst það athyglisvert hjá hv. þingmanni og ég hef einmitt komið inn á það og kom inn á það í ræðu minni hvað ríkisreikning fyrir árið 2019 varðar. Þá má greinilega sjá að það fer að hægjast á í hagkerfinu og staða ríkissjóðs fer versnandi. Síðan eru hins vegar mjög aukin ríkisútgjöld fyrir árið 2019 og þegar maður lítur til baka og sér það þá eru þau náttúrlega innstæðulaus. Síðan boðaði ríkisstjórnin aukafjárlög ofan á það og svo kemur uppgjörið sem sýnir 67,4 milljarða kr. verri afkomu miðað við fjárlögin. Samkvæmt ríkisreikningi var afkoman neikvæð um 38,9 milljarða en samkvæmt fjárlögum 2019 átti ríkissjóður að skila jákvæðri afkomu upp á 28,6 milljarða þannig að verri afkoma samkvæmt þessu uppgjöri skýrist að mestu af því að tekjur voru ofmetnar í fjárlögum 2019 um 63,5 milljarða. Ég held að það sé hárrétt hjá hv. þingmanni að ríkisstjórnin var svo sannarlega komin í vanda þarna og ég hef sagt það hér óhikað að það er greinilega eitthvað að í áætlanagerð ríkisfjármála þegar svo gríðarlegt ofmat verður á tekjum. Þá erum við kannski komin að því sem ég ætla að spyrja hv. þingmann um, nú greiddi hann atkvæði með þessum fjárlögum á sínum tíma, hvort hann beri þá ekki að hluta til ábyrgð á þeim vanda sem ríkisstjórnin 

Virðulegur forseti. Jú, jú, auðvitað deili ég ábyrgð á því en svo er þetta með hvenær vandinn byrjaði, það var dálítið gaman að heyra þetta yfirlit og allar þessar tölur frá hv. þingmanni. Mig langar líka að rifja upp uppáhaldsorðið mitt sem varð næstum þrástef í umsögnum fjármálaráðs við öll þau skjöl sem það fékk til umsagnar, sem var orðið spennitreyja, því að fjármálaráð varaði við því, eiginlega bara frá því að það tók við störfum, að ríkið væri of gjarnt á að gefa frá sér trausta skattstofna, sem sveiflast kannski minna eftir því nákvæmlega hvernig efnahagsástandið er, en stóla þeim mun meira fyrir vikið á veltuskatta sem eðli máls samkvæmt dragast mjög skarpt saman þegar gefur á bátinn. Þannig að þetta er svo sem ekki nýr vandi og fall WOW air árið 2019 hafði töluverð áhrif til hins verra. En síðan held ég að jafnvel þótt við höfum hérna fyrir einu ári horft fram á árið 2020 með nokkuð sterkum varúðargleraugum þá hefði okkur ekki getað órað fyrir hvernig árið 2020 yrði síðan í reynd. Það hefði ekki reynt jafnmikið á spennitreyjuna nema einmitt vegna þess hversu rosalega kreppti að 2020. Það er eitthvað sem við náum vonandi að vinna okkur út úr en ég held að við gerum það ekki með því að ríkið sé að gefa frá sér enn fleiri skattstofna eins og nú er stefnt að.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og langar aðeins að koma inn á málaflokk sem hann er þekktur fyrir að tala mikið fyrir og hefur ágæta þekkingu á. Það eru loftslagsmálin og í því sambandi langar mig að ræða sérstaklega skógræktina. Skógrækt er ein af helstu mótvægisaðgerðum okkar í loftslagsmálum og getur orðið mjög veigamikill þáttur í loftslagsaðgerðum Íslands, fái greinin nægilegt fjármagn en á það hefur skort. Auk þess skapar skógræktin fjölmörg störf og það veitir náttúrlega heldur ekki af því. Nýskógrækt dregur úr losun gróðurhúsalofttegundanna sem við ræðum svo oft hér og bindur kolefni í jarðvegi. Miðflokkurinn hefur talað mikið fyrir því að auka verulega fjármagn til skógræktar og við höfum ekki alveg verið á þeirri línu að skattleggja almenning út úr þessum aðgerðum eins og er gert t.d. með kolefnisskattinn sem hefur hækkað mikið, auk þess sem einungis hluti þess skatts rennur til loftslagsmála. Ég vildi kannski fá álit hv. þingmanns á því hvort hann telji ekki eðlilegra að við einbeitum okkur að einum þætti ofar öðrum í þeirri baráttu. Þá liggur nærtækast við að fara í skógræktina. Hún er miklu minna umdeild en aðrar aðgerðir og felur ekki í sér skattlagningu á almenning. Það væri gott að fá álit hans á því. Í lokin langar mig að vita hvort hv. þingmaður mun styðja breytingartillögur Miðflokksins við fjárlögin um aukna fjármuni til skógræktar.

Virðulegur forseti. Fyrst hér örstutt, vegna þess að ég man ekki alltaf alveg allt þá fletti ég því upp og sé að ég og hv. þingmaður greiddum atkvæði á sama hátt um fjárlög þessa árs. Við sátum báðir hjá við afgreiðslu þeirra. Ætli ábyrgð okkar sé ekki jöfn? Við erum mátulega ábyrgðarlausir þegar kemur að þeim ramma sem var hér fyrir þetta ár. Skógrækt er fín, hún er fín mótvægisaðgerð gegn loftslagsbreytingum. Hún hefur líka, ef vel er að staðið, jákvæð áhrif á nærumhverfið og fallegur skógur er fallegur. Ég er hins vegar hjartanlega ósammála því að við eigum að taka einn þátt ofar öðrum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Við eigum að rækta skóg, við eigum að endurheimta votlendi, við eigum að skattleggja mengandi iðju og við eigum að styðja þá iðju sem dregur úr mengun og grænar athafnir mannlífsins. Við eigum að gera það allt og margt fleira. Við eigum að beita öllum aðferðum, ekki einum þætti ofar öðrum. Þar kemur skógrækt auðvitað sterk inn. Ég verð bara að viðurkenna að ég á eftir að líta á breytingartillögu Miðflokksins hvað það varðar en mun gera það með opnum hug.

Herra forseti. Fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, hefur farið vel yfir sjónarmið flokksins hér í dag. Ég tek að sjálfsögðu undir þau. Þó eru nokkrir hlutir sem ég vil koma aðeins inn á. Í upphafi er rétt að minna á að fyrir heimsfaraldurinn var hafin niðursveifla í efnahagslífinu. Árin þar á undan, með fordæmalitlu vaxtarskeiði, liðu án þess að þáverandi ríkisstjórnir hirtu um aðhald, þ.e. annaðhvort að draga niður eða, það sem betur hefði verið gert, að afla tekna og nýta tækifærið til að jafna kjör landsmanna í leiðinni. Núverandi ríkisstjórn hafði heldur ekki brugðist með nógu afgerandi hætti við þeim blikum sem sannarlega voru á lofti og varað hafði verið við og sprungu kannski út með falli WOW air. Við upphaf þessarar kreppu hafði líka orðið talsverð kjaragliðnun milli venjulegs launafólks og okkar sem betur erum stæð, og þeirra sem hafa lægstu kjörin. Það skiptir miklu máli nú, einfaldlega vegna eðlis þeirrar kreppu sem við erum að glíma við, sem bitnar mjög á afmörkuðum hópum; öryrkjum, öldruðum, þeim sem missa vinnuna, og svo ef maður greinir þetta enn frekar niður, á ungu fólki, konum og fólki af erlendum uppruna. Þá er auðvitað líka nauðsynlegt að halda því til haga, okkur öllum til varnaðar, að einsleitni atvinnulífs á Íslandi hitti okkur verr fyrir í kórónuveirufaraldrinum en flest lönd sem við berum okkur saman við. Ferðaþjónusta var t.d. tvöföld á við það sem hún er í nágrannalöndunum og því er tímabundið fall hennar einkar bagalegt. Á þetta er minnt nú af því að það skiptir höfuðmáli að eftir þessa kreppu vaxi upp fjölbreyttara atvinnulíf til framtíðar sem taki mið af nýjum veruleika, nýrri tækni og ekki síst áhugasviði unga fólksins okkar, þótt ferðaþjónustan verði auðvitað mikilvæg og dýrmæt grein fyrir okkur áfram. Hin nýja tækni, þessi stafræna tækni, tæknibylting, hvað sem fólk vill kalla hana, er einkar ákjósanleg leið að veðja á fyrir fámenna þjóð í stóru landi, langt frá mörkuðum. Slíkt gæti aukið verðmætasköpun sem er nauðsynlegt vegna breytingar á aldurssamsetningu þjóðarinnar. Við gætum með henni minnkað vistspor sem er nauðsynlegt vegna skuldbindinga okkar og vegna heimsins alls og auðvitað gætum við nýtt hana og ávinninginn af henni til þess að jafna kjörin hjá fólkinu í landinu. Þess vegna vekur sérstaka furðu að hér er of lítill metnaður þegar kemur að nýsköpun og þekkingariðnaði. Það eru vissulega viðbætur en það hefði þurft að veðja sterkara á þetta. Birtingarmynd þess er t.d. nú sú að hæstv. nýsköpunarráðherra ætlar að leggja niður Nýsköpunarmiðstöðina án þess að fyrir liggi hvað kemur í staðinn. Það er óboðlegt. Herra forseti. Einnig var tekið eftir því hvað ríkisstjórnin var svifasein í fyrstu viðbrögðum sínum til að milda efnahagshöggið fyrir fyrirtæki og fólk í landinu, a.m.k. ef horft er til nágrannalanda okkar. Verst var þó að aðgerðirnar miðuðu fyrst og fremst að fyrirtækjum, sérstaklega stórfyrirtækjum, en miklu minna var hugsað um lítil fyrirtæki, hvað þá heimilin í landinu. Eftir á má svo sem segja að sumar leiðirnar hafi verið býsna góðar. Þar var hlutabótaleiðin langbest heppnaða efnahagsaðgerð ríkisstjórnarinnar, enda var hægt að grípa til hennar með litlum fyrirvara því að hún var einmitt notuð áður af ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur eftir hrun. Síðan eru ýmsar aðgerðir sem kynntar voru til sögunnar sem hafa gjörsamlega geigað eða a.m.k. ekki náð þeim árangri sem að var stefnt, t.d. komust svokölluð brúarlán eiginlega aldrei í gagnið og uppsagnarleiðin var óskiljanlegur fjáraustur sem vann beinlínis gegn hlutabótaleiðinni og hefði engum gagnast ef atvinnulífið hefði tekið við sér á haustmánuðum. Síðan eru aðrar aðgerðir eins og tekjufallsstyrkir sem komu hreinlega ekki til framkvæmda. Í vor, þegar strax blasti við að algjört hrun yrði í eftirspurn og raunveruleg hætta væri á samþjöppun í atvinnulífinu við slíkar aðstæður þegar kreppan væri búin, afgreiddi þingið frumvarp til að draga enn tennur úr Samkeppniseftirlitinu. Enn er vegið að samkeppni í landinu með ýmsum aðgerðum. Vissulega var ríkisstjórninni nokkur vorkunn. Við stóðum frammi fyrir algjörlega óvæntum og nýjum aðstæðum sem sannarlega er ekki hægt að kenna ríkisstjórninni um. En ríkisstjórnin ákvað hins vegar strax í upphafi að leita ekki eftir samtali við stjórnarandstöðuna og ber því ein ábyrgð á aðgerðunum. Ég held, eftir á að hyggja, að hún hafi vanmetið alvarleika stöðunnar. Hún hélt að kreppan yrði skammvinnari og veirufaraldurinn myndi vara stutt og ætlaði að hagnast á því að standa ein að þessu en þar misreiknaði hún sig herfilega eins og dæmin sanna. Störf ríkisstjórnarinnar einkenndust líka af talsverðu fumi og þegar henni þóknaðist loks seint í haust að horfa á tillögur Samfylkingarinnar og verkalýðshreyfingarinnar sem talað hafði verið fyrir frá því í vor, svo sem um hækkaðar grunnatvinnuleysisbætur, var tækifærið notað til að gauka einhverju líka að hópum sem sumir þurfa sannarlega ekkert á því að halda. Þar má nefna hækkun á skerðingarmörkum erfðaskatts og fjármagnstekjuskatts án þess að hækka um leið mörkin á bótum þeirra sem helst þurfa á því að halda. Kannski má segja að slík birtingarmynd afhjúpi býsna skýrt hvernig það er þegar tveir flokkar með félagshyggjutaug þurfa að togast á við einn stærri gallharðan hægri flokk. Ég held að það sé kannski reynslan af framlagningu þessa fjárlagafrumvarps. Ég held að það sé líka alvarlegt að ríkisstjórnin sé ekki tilbúin til að gefa Landspítala okkar allra eftir hallann sem hann stendur frammi fyrir. Stjórnarflokkarnir eru ekki einu sinni til í að tryggja rekstrargrundvöll Landspítalans héðan í frá, því ef ég man rétt þá munar um 1,5 milljörðum á því sem Landspítalinn gerir ráð fyrir að hann þurfi og því sem ríkisstjórnin er tilbúin til að veita til hans. Niðurstaðan er að hann neyðist sennilega til að skerða þjónustu við sjúklinga eftir áramót og mun eiga erfiðara með að vinna niður biðlista sem hafa skapast vegna kórónuveirunnar. Það er skammsýni. Eins og kom ágætlega fram í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar er þetta allt önnur leið en farin var t.d. í Bretlandi þar sem er þó hægri stjórn, þar sem þetta var núllað út, þar sem þessum halla var eytt þannig að spítalarnir gætu tekist á við ástandið sem væri fram undan, sem við vitum ekki hvað varir lengi. Þess vegna finnst mér ábyrgð þeirra þingmanna sem munu greiða atkvæði gegn breytingartillögu okkar í Samfylkingunni á morgun um aukið fjármagn til Landspítalans vera talsvert mikil. Ég minni auðvitað á að hér eru allir bundnir eigin sannfæringu og samvisku í atkvæðagreiðslum á Alþingi. Herra forseti. Mér finnst stundum eins og ríkisstjórnin skilji ekki eðli þessarar kreppu eða vilji ekki skilja. Hún hefur a.m.k. ekki sýnt nægilega mikinn áhuga á því að beina meginþunga athygli sinnar og aðgerða að birtingarmyndinni; atvinnuleysinu. Þetta er atvinnukreppa og þungi kreppunnar leggst því miður mjög ólíkt á hópa. Um 20.000 manns hafa nú þegar misst vinnuna og við vonum að þeim fjölgi ekki mikið. Á meðan finnum við hin sem höldum vinnu ekki mikið fyrir efnahagslegum afleiðingum hennar, þó að ákveðin ónot fylgi sóttvarnahlutanum sem hittir okkur öll fyrir. Við njótum meira að segja hagstæðra tilboða á ferðum okkar um landið vegna erfiðrar stöðu í veitinga- og ferðaþjónustu. Á meðan glíma aðrir, þessir 20.000, við algjöran forsendubrest. Þetta hefur ekki einungis áhrif á einstaklingana sem missa vinnuna, þetta hefur áhrif á fjölskyldur þeirra. Þetta hittir ekki síst fyrir börnin sem búa á þessum heimilum. Engu að síður gerir ríkisstjórnin ekki áætlun um að atvinnuleysi minnki nema um 1 prósentustig á næsta ári. Það er einfaldlega allt of lítið í þeirri kreppu sem við erum að takast á við. Það er vont og það er of aumt markmið. Hugsanlega er það vegna kreddu hjá einum flokki í þessari ríkisstjórn sem má ekki heyra á það minnst að við nýtum, á sama tíma og við reynum að efla einkamarkaðinn, tækifærið til þess að laga áralanga undirmönnun hjá hinu opinbera. Þarna held ég að birtist einfaldlega aftur munurinn á þeim tveimur flokkum sem hafa félagslega taug og einhverjum prinsippföstum hægri flokki sem má ekki heyra minnst á slíka hluti. Samfara því að ekki er gert nóg til að koma nógu mörgum fljótt í vinnu er heldur ekki nógu vel staðið við bakið á þeim sem geta ekki fengið vinnu og munu ekki fá vinnu á næstunni vegna þess að það mun taka tíma, sama hvaða aðferðum verður beitt, en við verðum að tryggja því fólki fyrirsjáanleika líka. Það þýðir ekkert að hrópa sig hásan um að við verðum að tryggja atvinnulausum fyrirsjáanleika, við verðum líka að tryggja heimilum fyrirsjáanleika. Fólk hættir ekki að borða eða að þurfa að klæða sig. Það hættir ekki að þurfa að hita húsin sín en gæti hins vegar neyðst til að hætta að leyfa börnunum að fara í tómstundir, leyfa börnunum að fara í ferðalög, kaupa nýja úlpu eða gleraugu sem brotna. Þetta er einfaldlega ekki gott. Ef við erum sammála um það hér inni að við getum ekki skilið fyrirtæki og eigendur þeirra eftir, sem þó hafa ekki æðakerfi og anda ekki og finna ekki til, er náttúrlega óskiljanlegt að við ætlum að láta fjölskyldur fara í gegnum þetta án þess að tryggja að þær verði ekki fyrir varanlegu tjóni. Fókusinn hefur með öðrum orðum verið allt of mikið á að verja einstök hlutabréf eða kennitölur lögaðila, en allt of lítið fólk af holdi og blóði. Frá því í vor höfum við í Samfylkingunni bent á það, verkalýðshreyfingin hefur bent á það, fjöldi aðila, hagfræðinga og fleiri, hefur bent á þetta og þrýst á markvissari aðgerðir fyrir heimilin í landinu. Við lögðum fram tillögur um lengingu tímabils tekjutengdra atvinnuleysisbóta, hækkun grunnatvinnuleysisbóta, aðgerðir fyrir námsmenn, álagsgreiðslur fyrir framlínufólk, fjármagn til að tryggja mikilvæga þjónustu sveitarfélaga, beina styrki til lítilla fyrirtækja, hærri greiðslur til eldri borgara og öryrkja, fjárfestingar í nýsköpun og grænni uppbyggingu, svo eitthvað sé nefnt. Öllum þeim tillögum, nema held ég einni, hefur verið hafnað af ríkisstjórninni. Í því birtist einfaldlega forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Ég er býsna hræddur um að við eigum eftir að súpa seyðið af því vegna þess að við vitum vel, við þekkjum það vel og við sjáum það út um allt, að aukinn ójöfnuður mun valda ómældum skaða í samfélaginu, skapa óeiningu, óstöðugleika, minnka viðnámsþrótt, stuðla að kraftlausara samfélagi og það er ekkert af því sem við þurfum á að halda núna þegar við erum búin að fá bóluefni og erum að fara að komast aftur á fætur. Á einfölduðu máli mun þetta gera líf okkar og samfélagið verra en ella. Vissulega hefur ríkisstjórnin gert ýmislegt og hún hefur komið til móts við hópa sem veikt standa þó að ég sé á því að ekki hafi verið nóg gert. Í því ljósi er hins vegar sérkennilegt að kjaragliðnun, sem hefur verið á milli fólks á lægstu kjörunum og okkar hinna, sé að hluta til áfram leyft að vaxa kerfisbundið. Þannig óskuðu eldri borgarar eftir því að kjör þeirra hækkuðu um krónutöluna 15.750 kr. til samræmis við aðrar launahækkanir í landinu. Það er ósköp hógvær krafa, það kom mér á óvart hvað eldri borgarar voru hógværir í kröfum sínum en það er ekki einu sinni hægt að verða við því heldur hækka bætur þeirra um 3,6% eða um 9.000 kr., væntanlega í samræmi við einhverjar reiknireglur. En það er þó ekki fordæmalaust að bregðast við með öðrum hætti og það var einmitt gert eftir hrun, í síðustu kreppu, þar sem þessum hópum var sérstaklega rétt bót á kjörum sínum. Ef ég hef ekki reiknað skakkt þá mun þessi krafa, til viðbótar við það sem þó er verið að láta til eldri borgara, kosta ríkissjóð heila 2 milljarða, sem getur varla talist óyfirstíganleg upphæð í öllu því útgjaldaflóði sem við höfum verið að horfa á allt þetta ár og hefur verið að miklu leyti nauðsynlegt og það skal ekki gert lítið úr því. Það er hins vegar forgangsröðunin sem maður tekur eftir, það var ekki mikið hik á fólki þegar var verið að stilla af ýmsar aðgerðir fyrir stórfyrirtæki, fyrir flugfélög, fyrir baðstaði og ýmislegt en nei, það er ekkert eftir handa því fólki sem hefur þó byggt það samfélag sem við unum okkur flest vel í þrátt fyrir allt. Í haust lögðum við í Samfylkingunni fram okkar leið út úr kreppunni, ábyrgu leiðina, efnahagsáætlun fyrir næsta ár, og það gerðum við í október. Ábyrga leiðin felst í því að fjölga störfum, efla velferð og leggja grunn að nýjum grænum stoðum undir útflutning og verðmætasköpun til framtíðar af því að það þurfum við líka að gera. Lykilorðin voru vinna, velferð og uppbygging um allt land. Leiðin hefði fjölgað störfum um 7.000, þrisvar sinnum meira en ríkisstjórnin leggur til, bæði í einkageiranum og hjá hinu opinbera. Við lögðum líka til leiðir til að efla velferð, t.d. með því að hækka atvinnuleysisbætur, létta undir með sveitarfélögum í þröngri stöðu, sem er nauðsynlegt, sem annars neyðast til að skerða þjónustu eða að draga úr fjárfestingum sem mun rýra viðnámsþrótt ríkisstjórnarinnar í áætlun hennar. Við vildum líka ráðast gegn skerðingum til aldraðra og öryrkja og hækka bætur til almannatrygginga. Síðast en ekki síst höfum við lagt fram plan um græna uppbyggingu, áform um það sem á að taka við að þessum tíma loknum. Ólíkt ríkisstjórninni, sem birti nú á síðustu metrunum metnaðarfyllri aðgerðir í loftslagsmálum sem eru ekki fjármagnaðar, áttuðum við okkur á því að eitthvað þyrfti króinn að kosta og reiknuðum með að þær aðgerðir sem eru á svipuðum nótum og hæstv. forsætisráðherra talaði um, þótt við hefðum ætlað ívið metnaðarfyllra, kostuðu um 20 milljarða. En í það fer ekki króna í þessum fjárlögum, ef ég skil rétt, og helmingur af útgjaldaaukningu til umhverfismála fer t.d. í ofanflóðasjóð. Það er nauðsynlegt verkefni en verið er að slá ryki í augun á fólki ef því er sagt að það séu loftslagsaðgerðir.

Herra forseti. Mig langar hér við 2. umr. um fjárlög fyrir næsta ár til að koma inn á nokkur atriði. Til að byrja með vil ég taka undir sjónarmið hv. þm. Birgis Þórarinssonar, þingmanns Miðflokksins og fulltrúa í fjárlaganefnd, sem fór í ræðu sinni við upphaf umræðunnar hér fyrr í dag yfir breytingartillögur 3. minni hluta. Mig langar sérstaklega til að koma inn á nokkur atriði, í fyrsta lagi það sem mér þykir helst vanta varðandi atvinnulífið og stuðning við að tekjusköpun aukist aftur í samfélaginu. Mig langar einnig að koma inn á mál sem tengjast Ríkisútvarpinu, fjármögnun þess og stöðu á fjölmiðlamarkaði. Síðan ætla ég að koma inn á loðnuleit og stöðu þeirra mála og loks hafa nokkur orð um hlut samgöngusáttmálans og borgarlínu í þessu frumvarpi. Fyrst ætla ég að segja á almennum nótum að mér þykir vanta nokkuð upp á að næg áhersla sé lögð á að ýta við tekjusköpun í efnahagslífinu þannig að viðspyrnan geti orðið eins hröð og mögulegt er þegar eðlilegri tímar nálgast. Með þann gríðarlega halla sem hér er lagt upp með og það sem fyrirsjáanlegt er á næsta ári í því samhengi verðum við sem samfélag í mjög snúinni stöðu ef tekju- og verðmætasköpun efnahagslífsins nær sér ekki hratt á strik. Mig langar að koma stuttlega inn á mál sem snúa að fjarskiptamarkaði og Ríkisútvarpinu. Ég vil vekja sérstaklega athygli á umsögn Sýnar til fjárlaganefndar í tengslum við vinnu við fjárlög þar sem dreginn er fram himinhrópandi aðstöðumunur einkamiðla í samkeppni við Ríkisútvarpið. Allir innlendir miðlar, hverrar gerðar sem þeir eru, leyfi ég mér að fullyrða, hafa orðið fyrir tekjutapi og allmargir verulegu. Þeir sem reiða sig einvörðungu á sölu auglýsinga eru sennilega í hlutfallslega verstu stöðunni. Að sama skapi er Ríkisútvarpið með obbann af sínum fjárveitingum tryggðan í gegnum tekjustreymi frá ríkissjóði og bætir síðan í með óskum til fjárlaganefndar upp á 600 milljónir, ef ég man rétt, til að bæta upp fyrirséð tekjufall vegna ýmissa þátta sem snúa með einum eða öðrum hætti að áhrifum Covid-faraldursins. Mig langar, hæstv. forseti, að koma inn á umsögn Sýnar. Hún er athyglisverð margra hluta vegna. Þar er til að mynda rakið hvaða áhrif faraldurinn hefur haft á fyrirtæki eins og Sýn. Ég ætla ekki að fara í gegnum alla þá liði sem tilgreindir eru en þegar það er lagt saman segir í niðurlagi annarrar málsgreinar, með leyfi forseta: „Samtals nemur þetta um 1,1 milljarði kr. á rekstur félagsins til hins verra.“ Það er tvöfalt það vandamál sem flaggað er frá Ríkisútvarpinu. Þarna er aftur á móti miðill og fyrirtæki sem þarf að standa á eigin fótum, laga sig að hinni nýju stöðu og miða áætlanir sínar og útgjöld við það. Það undirstrikar auðvitað þann mikla mun sem er á aðstöðu Ríkisútvarpsins og einkafyrirtækja í fjölmiðlarekstri á þessum markaði. Þau eiga í snúinni samkeppni við Ríkisútvarpið sem hefur tekjustreymið hér um bil alveg tryggt frá traustasta greiðanda landsins og flökt í tekjum er mjög hóflegt. Áður en ég hverf frá umsögn Sýnar langar mig að lesa upp málsgrein til að ramma inn hversu snúin staða einkareknu miðlanna er gagnvart risanum á fjölmiðlamarkaði. Hér segir, með leyfi forseta: „Með vísan til þessa er með öllu óverjandi ef Ríkisútvarpinu verður bættur allur skaðinn eins og farið er á leit í umsögn RÚV enda myndi slík aðgerð einungis auka á þá samkeppnisröskun sem þegar leiðir af tæplega 5 milljarða árlegri meðgjöf frá ríkinu og um 2 milljarða auglýsingatekjum sem stofnunin aflar sér ár hvert.“ Sú staða er auðvitað óbærileg fyrir einkafyrirtækin. Það er skylda okkar sem erum á Alþingi að taka þessa þætti til alvarlegrar og gagngerrar skoðunar. Í því samhengi vil ég nefna sérstaklega tillögu hv. þm. Birgis Þórarinssonar, fulltrúa Miðflokksins í fjárlaganefnd, um breytingu á útvarpsgjaldi sem gengur út á það að krónutöluhækkun til samræmis við vísitölu upp á 170 milljónir á næsta ári komi ekki til framkvæmda, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Þriðji minni hluti leggur fram breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að fyrirhuguð hækkun á útvarpsgjaldi, sem nemur um 170 millj. kr., komi ekki til framkvæmda. Tillagan er í eðlilegu samhengi við tillögu til þingsályktunar sem Miðflokkurinn leggur fram á næstu dögum um breytingar á ráðstöfun á útvarpsgjaldinu.“ Þá er því flaggað að væntanleg er tillaga frá Miðflokknum um breytta ráðstöfun útvarpsgjaldsins. Ég tel líklegt að henni verði dreift á morgun eða mánudag. Nóg um Ríkisútvarpið í bili. Næst ætla ég að koma að loðnuleitarleiðangrinum og vandræðum tengdum því að hægt sé að vinna þá mikilvægu undirbúningsvinnu sem nauðsynleg er til að mögulegt geti orðið að gefa út loðnukvóta. Fram kemur í umsögn Hafrannsóknastofnunar til fjárlaganefndar að viðbótarkostnaður vegna þessa sé áætlaður um 120 milljónir og er óskað eftir því að fá aukafjárveitingu af fjárlögum til þess verks. Hafrannsóknastofnun fær til ráðstöfunar, ef ég man rétt, í námunda við 4 milljarða á ári. Ég er ekki með töluna alveg nákvæmlega í kollinum en stærðin er u.þ.b. sú. Það er auðvitað mikil upphæð og eflaust hefur fulltrúum Hafrannsóknastofnunar verið bent á að nauðsynlegt sé að forgangsraða þannig að hægt sé að fara í loðnuleitarleiðangra. En fyrir samfélagið í heild, fyrir ríkiskassann og fyrir okkur sem hér erum er algerlega óboðlegt að sú staða geti verið uppi að ekki verði farið í loðnuleitarleiðangra vegna þess að annaðhvort séu ekki til þess fjárveitingar, ekki til peningar innan úr heildarramma Hafrannsóknastofnunar, eða þá að sjávarútvegsráðherra eða fjárlaganefnd slái þá beiðni út af borðinu. Þarna getur verið, ef vel tekst til, 20–30 milljarða vertíð sem ekki verður ef ekki er gengið til þessara verka. Mig langar bara til upprifjunar að minna á að í 1. gr. laga um veiðigjald, nr. 145/2018, segir, með leyfi forseta: „Veiðigjald er lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu …“ Og ég held að óumdeilt sé að veiðigjöldin standi tryggilega undir þeim kostnaði sem fellur á Hafró við loðnuleit. Auðvitað er með þau eins og marga aðra tekjustofna að þau eru orðin almennt tekjuflæði inn í ríkissjóð. En við verðum að hafa það í huga að verið er að leggja gjald, svokallað veiðileyfagjald, á útgerðina sem er til þess ætlað að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu. Við verðum líka að hafa í huga að á undanförnum árum hafa orðið breytingar í umhverfinu sem orsaka það til að mynda að nýjar uppsjávartegundir hafa komið inn í lögsöguna. Nefni ég þar síld, kolmunna og makríl. Ef við tökum bara sem dæmi það að semja um deilistofna og þess háttar eru rannsóknirnar algert lykilatriði til að styrkja stöðu okkar í því. Nú veit ég ekki hvort ætlunin er að kalla fjárlögin inn til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. en ég veit að í næstu viku er ætlunin að ganga frá fjáraukalögum sem eru væntanlega þau fimmtu í röðinni á þessu ári og ég vil skora á fjárlaganefnd að taka það til alvarlegrar endurskoðunar að setja inn í þann pakka fjárveitingu sem tryggir að loðnuleit geti átt sér stað. Það eru hagsmunir sem við getum einfaldlega ekki litið fram hjá. Það væri ófyrirgefanlegt í núverandi árferði að undirbyggja það ekki að Hafró geti gefið út kvóta vegna loðnuveiða. Við munum að fréttir voru af því að menn töldu sig hafa verið að finna síld fyrir nokkru síðan en lentu í ís. Við þekkjum sum þá sögu. Loðnan er örugglega þarna en við þurfum að tryggja að loðnuleitarleiðangrar Hafrannsóknastofnunar geti átt sér stað til að kvóti verði gefinn út og við sem samfélag njótum vonandi þess að 20–30 milljarða verðmæti verði sótt með þeim hætti. Mig langar næst að koma stuttlega inn á málefni sem snúa að borgarlínunni og samgöngusáttmálanum. Fjárveitingar til þess verkefnis fara í gegnum samgönguáætlun. Síðan eru auðvitað þær heimildir sem Betri samgöngur ohf. hafa fengið með sérstökum lögum þar um. Til fjárlaganefndar barst fyrirtaks umsögn frá Þórarni Hjaltasyni sem er allrar athygli verð og mig langar til að halda henni til haga hér. Í þessu samhengi er auðvitað verið að veita verulega fjármuni til þessa samnings í gegnum samgönguáætlun. Í öðru lagi liggur upplýsingaskylda opinbera hlutafélagsins Betri samgangna ohf. hjá fjárlaganefnd. Þess vegna vil ég halda þessu til haga hér hvað varðar eftirlitshlutverk nefndarinnar. Í umsögn sinni bendir Þórarinn Hjaltason á sjónarmið Ragnars Árnasonar, prófessors emerítus í hagfræði, þar sem hann kemst að þeirri niðurstöðu að athugun hans á skýrslu COWI og Mannvits sýni að þjóðhagslegt núvirði fyrsta áfanga borgarlínunnar sé verulega neikvætt. Í grein Ragnars er það rökstutt með ítarlegum og sannfærandi hætti. Mig langar að vitna til niðurlags umsagnar Þórarins Hjaltasonar þar sem segir í tillögukafla minnisblaðsins, með leyfi forseta: „Ég skora á Alþingi að sjá til þess að arðsemi borgarlínunnar verði endurmetin í samanburði við þann valkost að fækka leiðum Strætós og auka í staðinn ferðatíðni. Unnt er að stytta ferðatíma Strætós með sama hætti og gert hefur verið fram til þessa, þ.e. bæta við akrein hægra megin við akbraut þar sem eru langar biðraðir bíla á álagstímum umferðar. Það er margfalt ódýrara en að gera sérrými í miðeyju gatna eða sérgötur, eins og áætlað er fyrir borgarlínuna. Lauslega áætlaður kostnaður er á bilinu 5–10 milljarðar kr. Fjármagnið sem sparast, allt að 100 milljarðar kr., mætti nota til að byggja upp samgönguinnviði sem eru margfalt hagkvæmari en borgarlínan.“ Ég vildi halda því til haga hér við þessa umræðu vegna þess að þetta mál er auðvitað fjarri því að vera búið. Það er alger lágmarksskylda að forsvaranleg arðsemisgreining fari fram á þessum verkefnum þannig að ekki sé vaðið áfram. Hafa verður í huga að það sem upp á vantar kemur annaðhvort úr ríkissjóði eða af sérstakri gjaldtöku á umferð á höfuðborgarsvæðinu. Hvorugur valkosturinn er góður en gert er ráð fyrir þeim báðum í þeim lögum sem samþykkt voru og grundvölluðu stofnun þessa opinbera hlutafélags. Það er ábyrgðarhluti fjárlaganefndar og Alþingis ef ekki er fylgst rækilega með á byrjunarstigum þessa máls. Fyrstu tvær framkvæmdirnar sem hafa farið í gegnum skipulagsferli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu eftir að opinbera hlutafélagið var stofnað virðast báðar vera að fá þá lendingu að mislæg gatnamót séu slegin af og farið í ljósastýrð gatnamót með tilheyrandi umhverfisáhrifum, lélegra umferðarflæði, minna umferðaröryggi og þar fram eftir götunum. Því bendir allt til þess að í þessu samkomulagi sé ríkissjóði ætlað að standa við allt sitt upp á tíu en sveitarfélögin virðast því miður ætla að velja úr konfektkassanum þá mola sem þeim hugnast best. Þetta vildi ég segja í tengslum við þetta mikilvæga mál og ítreka það sem kemur fram í umsögn Þórarins Hjaltasonar, sem er, eins og þeir vita sem til þekkja, mikill sérfræðingur í þessum efnum, að þessa þætti verður að skoða. Nú sé ég að formaður fjárlaganefndar kemur í salinn og ég vona að eftirlitsþáttur fjárlaganefndar gagnvart hinu opinbera hlutafélagi verði virkur alveg frá upphafi þess verkefnis. Að öðru leyti vil ég koma inn á þátt sem Samtök iðnaðarins benda á í umsögn sinni sem snýr að því að tillögur um umhverfisskatta verði endurskoðaðar og betrumbættar. Það er umræða sem átti sér stað í tengslum við svokallaðan bandorm sem er tekjuöflunarhlið fjárlagavinnunnar allrar. Það er rétt að nefna þetta hér í því samhengi að við formum regluverkið ekki þannig að við séum að sjúga fjármuni út úr fyrirtækjum og heimilum landsins í ómarkvissar aðgerðir, leyfi ég mér að segja, þar sem býsna góð rök hafa verið færð fyrir því að gagnsemi til að mynda kolefnisgjalds sem lagt er á jarðefnaeldsneyti sé hverfandi. Þarna er rétt um 6 milljarða skattur lagður á fyrirtæki og heimili landsins sem fær ekkert sérstaklega góða einkunn í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem kom út nýlega. Þó að sá skattur, eins og margir aðrir, hafi væntanlega verið settur á með góðum hug og ætlunin hafi verið að stýra einstaklingum og fyrirtækjum til ákveðinnar hegðunar er þetta bara hreinn skattur í dag. Þá er best að nálgast það bara þannig. Á meðan þetta er undir regnhlíf hinna svokölluðu grænu skatta verðum við bara að gagnrýna þá sem slíka á meðan fullnægjandi rök hafa ekki komið fram fyrir því að þeir skili einhverjum árangri. Síðan langar mig í lok ræðu minnar að minna á þá almennu þætti sem snúa að mismunandi aðstöðu og skekktri samkeppnisstöðu landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis hvað samgöngur varðar. Við höfum verið í gríðarlega mikilli umræðu um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu í tengslum við samgöngusáttmálann og borgarlínu en við megum ekki láta mikilvægi innviðauppbyggingar á landsbyggðinni gleymast. Það er forsenda fyrir því að svæði nái almennilegri viðspyrnu. Sjáum t.d. það sem er að gerast á sunnanverðum Vestfjörðum, svo að ég taki dæmi. Forsenda þess að slík viðspyrna takist er að samgöngur séu góðar og vegirnir þjónustaðir, til að mynda með forsvaranlegri vetrarþjónustu. Að endingu, af því að tími minn er að klárast, vil ég bara minna á að við verðum að koma málefnum Ríkisútvarpsins og einkareknu miðlanna til forsvaranlegs horfs. Síðan skora ég á fjárlaganefnd að taka það upp í tengslum við fimmta fjáraukalagapakkann, 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga ársins 2021 fyrir hið litla samfélag Ísland, örþjóð á eyju í hafinu sem ætti að geta virkað sem eins konar samvinnubú stærðarinnar vegna, þjóð sem er þekkt fyrir snerpu á ýmsum sviðum en að sama skapi með sundurleitiseinkenni, skort á sameiginlegri sýn í mörgum mikilvægum málum og þar sem hagsmunum fjöldans er gjarnan fórnað fyrir hagsmuni fárra. Samfélag þar sem íbúarnir eru nokkru færri en starfsmenn Costco-samsteypunnar, kaupfélags sem margir Íslendingar þekkja. Þetta er litríkt samfélag. Frumvarpið sem við fjöllum um er auðvitað unnið við einstakar aðstæður eins og ítrekað hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna í dag og þarf ekki að fjölyrða um ástæður þess. Nauðsynlegt hefur verið að bregðast við einstökum aðstæðum ítrekað á þessu ári með fjáraukalögum. Mikil vinna og ótal stundir, bæði fulltrúa í fjárlaganefnd, efnahags- og viðskiptanefnd, að ógleymdum starfsmönnum þingsins, liggja að baki og ástæða til að þakka þeim þeirra hlut. En niðurstaðan, það frumvarp sem við fjöllum nú um, er stjórnarandstöðu ekki að skapi eins og lýst hefur verið í allnokkrum ræðum og verulegar breytingar eru lagðar til. Okkur hefur verið tíðrætt um, bæði í meiri hluta og minni hluta, mikilvægi þess að skapa forsendur til þess að tryggja öfluga viðspyrnu þegar rofar til í hinni miklu og erfiðu móðu faraldursins sem sett hefur hér og á heimsvísu allt á skjön og kostað miklar fórnir. Þarna stendur hnífurinn kannski tilfinnanlegast í kúnni og okkur greinir á um leiðir, aðferðir og áherslur við þessar aðstæður. Öflugt atvinnulíf er vissulega forsenda þess að samfélaginu vegni vel, að við náum vopnum okkar til að eflast og skapa verðmæti, auð til góðra verka, að við getum gengið keik til móts við óræðar en spennandi og ævintýralegar aðstæður í framtíðinni sem bíður handan við hornið með byltingarkenndum lífsháttabreytingum og tækni. En sá auður sem ekki má vanmeta og er auðvitað grundvöllur og drifkraftur alls er mannauðurinn. Á Íslandi eru 20.000 manns án atvinnu í dag, einstaklingar sem voru í starfi í gagnlegum og verðmætaskapandi störfum og vilja umfram allt halda áfram í vinnu en komast hvergi, eru slegnar út af laginu. Atvinnuleysi er lamandi og skemmir allt fólk auk þess sem það er alvarlegt hlutskipti fyrir efnahag og afkomu hverrar fjölskyldu og veldur óróleika. Þessi fjöldi atvinnulausra á Íslandi, 20.000 sem því miður verða hugsanlega eitthvað fleiri, jafngildir fjölda þeirra sem eru á vinnumarkaði á Akureyri, á Austfjörðum og á Vestfjörðum eins og hv. alþingismaður Ágúst Ólafur Ágústsson benti á í ræðu sinni í dag. Það má ekki gerast að við svo mikið sem nálgumst þær aðstæður að fjölskyldur missi heimili sín og lendi hreinlega á vergangi eins og gerðist með hörmulegum afleiðingum í efnahagshruninu 2008 þegar um 10.000 manns misstu heimili sín og við erum tæpast búin að bíta úr nálinni með það enn. Hagsmunasamtök launafólks hafa haldið uppi vörnum fyrir sitt fólk í hremmingunum nú, sem betur fer, og eru tilbúin með tillögur um lausn og aðlögun að þeim vanda sem við blasir hjá mörgum heimilum. Þetta eru uppbyggilegar og ábyggilegar úrlausnir þar sem ríkisvaldið, Seðlabankinn og bankastofnanir í landinu þurfa að taka höndum saman um svo vel megi fara. Þessar tillögur hafa þegar verið kynntar fyrir stjórnvöldum fyrir nokkrum vikum en hafa fengið heldur dræmar undirtektir. Í þessu sambandi hefur VR verið leiðandi og hefur kynnt upplegg sem er sérstaklega áhugavert. VR leggur þannig til að veitt verði stuðningslán til heimila með fullri ríkisábyrgð og afslætti af tekjuskatti til að mæta afborgunum sem af hljótast. Reiknað er með að bankar meti greiðslugetu heimilanna og veiti þeim framfærslulán í formi lánafyrirgreiðslu eða lánalínur með ríkisábyrgð. Þannig geti heimilin áfram staðið við skuldbindingar sínar og framfleytt sér og sínum á meðan tekjubrestur varir. Slík lánalína væri til allt að 18 mánaða ef nauðsyn krefur. Þetta eru góðar tillögur og raunhæfar við okkar erfiðu aðstæður og tryggja það að fjölskyldur komist gegnum þrengingarnar með reisn og án þess að leggja heimilin í rúst. Það hefði mikið tjón í för með sér sem aldrei er hægt að meta til fjár. Öruggu viðurværi barna væri teflt í hættu og bæði andlegt og líkamlegt heilbrigði fjölskyldumeðlima getur verið í húfi. Því er skorað á stjórnvöld að ljá þessu eyra og gefa þessu gaum og ganga til samstarfs með jákvæðum hug við hagsmunasamtök launafólks um sannkallaðan björgunarpakka. Herra forseti. Það eru fjölmörg önnur mál sem vert er að skoða í þessu frumvarpi og ástæða er til að velta við stöku steini. Á tímum sem þessum ætti að gefast gott tækifæri til að staldra við og skoða hug sinn. Það eigum við að gera og horfa fram á við, horfa langt fram. Það eiga stjórnvöld að gera. Hvað gerum við næst, hver ættu að verða næstu skrefin, hvernig vinnum við okkur af krafti út úr þessum erfiðleikum? Um það höfum við í Samfylkingunni fjallað og lagt til ábyrgar tillögur í þeim efnum og gefið út og kynnt þar sem við horfum fram á veginn, sérstaklega með velferð og hagsmuni launafólks í huga. Það er dugur í þessari þjóð og höfum það hugfast. Nýtum okkur það. Það er lag núna að horfa til uppbyggingar á nýjum tækifærum í atvinnu og sköpun. Atvinnulífið hefur orðið illa úti í faraldrinum, misjafnlega þó. Dæmi eru um að heilar greinar hafi orðið fyrir minni háttar óþægindum, á öðrum sviðum verulegum og svo eru þessi erfiðu dæmi þar sem algjört hrun hefur orðið, t.d. í greinum sem tengjast ferðaþjónustu. Þar horfum við til viðsnúnings þegar Covid er að baki, en þurfum við ekki að endurskoða stefnu okkar þar líka, horfa á stóru myndina? Áhyggjur okkar jafnaðarmanna og afstaða mótast af því að aðgerðir ríkisstjórnarinnar og áform samkvæmt þessu frumvarpi lækka atvinnuleysi einungis um 1% núna á milli ára. Það finnst okkur jafnaðarmönnum óásættanlegt og viljum leggja miklu meira í sölurnar. Til að skapa öflugt nútímalegt velferðarsamfélag sem er undir það búið að taka á móti áskorunum framtíðar þurfum við marga nýja sprota, gefa þeim færi á að blómstra og dafna eða þess vegna að falla í gleymskunnar dá. Við þurfum að vera tilbúin að gera tilraunir sem kannski heppnast, kannski ekki. Það er eðli nýsköpunar. Við þurfum að tryggja að nýsköpun og sprotastarfsemi geti fengið tækifæri til þess að eflast og dafna um allt land. Áhyggjur vegna niðurlagningar Nýsköpunarmiðstöðvar á næstu vikum eru viðvarandi og ekki ljóst hvað við tekur. Þarna eru fræin og við megum ekki kasta þeim á glæ, kasta á dreif. Þarna liggja tækifærin okkar ótal mörg, engin takmörk. Það er einungis hugmyndaflugið okkar sem eru takmörkin. Hugvitið, við eigum dálítið mikið af því. Við eigum djarfa frumkvöðla og hugsuði sem margir hverjir þurfa meiri skilning og meiri stuðning sem enn hefur ekki verið tryggður og enn síður nú þegar yfirsýn tapast hugsanlega þegar Nýsköpunarmiðstöð, sameiningaraflið, er horfið. Eðli málsins samkvæmt eru nýsköpunar- og sprotaaðilar og frumkvöðlar fjárvana. Þeir þurfa fyrirgreiðslu varðandi umsóknir, t.d. um styrki sem bjóðast í miklum mæli og þarna eiga stjórnvöld að koma að með virkum hætti. Það er mikið í húfi. Það er orðin sérstök faggrein að útbúa vandaðar og vel útbúnar umsóknir. Frumkvöðlar eru sjaldnast sérfræðingar á því sviði. Á landsbyggðinni er unnið að nýsköpun og annarri atvinnustarfsemi mjög víða af krafti. Best þekki ég auðvitað til í mínu kjördæmi þar sem tækniþekking er á háu stigi og fyrirtæki hafa vaxið upp úr því að vera sprotafyrirtæki í það að vera hátæknistarfsemi. Öll atvinnustarfsemi úti á landi berst þó við að halda í við samkeppni á höfuðborgarsvæðinu og raunar einnig langt út fyrir það á heimsvísu. Allir aðdrættir og aðföng eru kostnaðarsamari úti um landið vegna hárra flutningsgjalda og millifraktflutninga, hvort sem það er á sjó eða á landi. Forráðamenn þessara fyrirtækja segja að fjöldi fyrirtækja á landsbyggðinni hafi t.d. ekki aðgang að útflutningshöfnum og séu að greiða miklar fjárhæðir í flutningskostnað og þann flutningskostnað má auðvitað rekja til opinberrar skattlagningar á flutninga og flutningstæki. Þarna þarf hugsanlega að leiða huga að málunum. Við eigum flutningsjöfnunarsjóð sem hefur skilgreindu hlutverki að gegna sem miðar að því að draga úr þessum mun, aðstoða þau fyrirtæki sem mikinn kostnað hafa af flutningi á markað en fjármunir til flutningsjöfnunar eru rýrir og hafa ekki vaxið. Í þessu frumvarpi er alls ekki komið nægilega til móts við þarfirnar á þessu sviði. Þetta skiptir máli um vöxt og viðgang atvinnustarfsemi og uppbyggingar hennar um landið allt. Byggðastofnun annast umsýslu flutningsjöfnunar á grundvelli umsókna. Það er brýnt að tryggja að flutningsjöfnunarsjóður fái fullt framlag á næsta ári og næstu árum. Það eru fleiri sem orðnir eru gjaldgengir að flutningsjöfnunarsjóði. Nefni ég grænmetisbændur, sem er hið besta mál, en framlögin í sjóðinn verða þá að fylgja í kjölfarið með auknum þunga. Það er augljóst að vilji löggjafans er að jafna eins og kostur er þennan aðstöðumun fyrirtækja sem búa við hagkvæma samgöngukosti og þeirra sem ekki gera það. En flutningsjöfnunarsjóður hefur ekki náð að gegna þessu hlutverki og rýrnar enn með þessu fjárlagafrumvarpi. Því er skorað á fjármálaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og formann fjárlaganefndar að taka sig taki og endurskoða þennan þátt á milli umræðna. Eftir sem áður má þó aldrei missa sjónar á stóru markmiðunum, að hið opinbera hafi forystu um græna uppbyggingu um land allt og það á auðvitað við um flutningskostina líka. Herra forseti. Enginn skortur hefur verið á stórum yfirlýsingum og fögrum fyrirheitum í málflutningi forystufólks ríkisstjórnarinnar um loftslagsmál. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar vantar hins vegar verulega upp á að nauðsynlegt fjármagn fylgi svo hægt sé að ráðast í raunverulega stórtækar aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og hraða orkuskiptum. Hvað sem líður orðræðu ráðherra um græna byltingu og góða stöðu Íslands þá liggur fyrir að landið styðst við mun veikari loftslagsmarkmið en t.d. framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og önnur Norðurlönd. Heildarframlög hins opinbera til loftslagsmála eru enn allt of lág og nema langt innan við 1% af vergri landsframleiðslu. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir verður aukning framlaga til málaflokksins undir 0,02% af vergri landsframleiðslu á árinu 2021. Hvorugt ber vitni um græna byltingu. Metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er ámælisvert. Í fyrsta lagi blasir við að róttækra aðgerða er þörf og hvert ár skiptir miklu máli. Með því að stjórnvöld draga áfram lappirnar verður ómögulegt að ná markmiðum Parísarsáttmálans. Í öðru lagi fara metnaðarfyllri markmið og stórtækari aðgerðir vel saman við nauðsynlega fjölgun starfa og örvandi ríkisfjármálastefnu. Nú er gullið tækifæri til að leggja grunn að nýjum grænum stoðum undir íslenskt hagkerfi og verðmætasköpun framtíðar. Það þarf að endurspeglast betur í þessu frumvarpi. Áfram rekur ríkisstjórnin skattstefnu sem ýtir undir ójöfnuð. Sú stefna er jafnvel verri en áður í ljósi þeirra aðstæðna sem nú eru uppi í samfélaginu þegar faraldurinn geisar og fjöldaatvinnuleysi sem bitnar með afar ójöfnum hætti á fólki og fjölskyldum. Nú væri nær að láta af ójafnaðarstefnunni og setja atvinnuskapandi skattalækkanir í forgang í stað þess að leggja ofuráherslu á lækkun skatta af fjármagnstekjum og erfðafé. Enn einu sinni boðar ríkisstjórnin sérstakar aðgerðir til að verja fjármagnseigendur fyrir verðbólgu. Það er óréttlát og óskynsamleg aðgerð sem skilar engum ávinningi nema þeim allra tekjuhæstu í landinu sem taka til sín langstærstan hluta fjármagnstekna. Að sama skapi er erfitt að sjá að lækkun erfðafjárskatts sé aðkallandi. Í alvarlegustu atvinnukreppu á Íslandi frá upphafi þess að menn fóru að mæla, hljóta áherslur af þessum toga að teljast afar ómarkvissar, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Veiðigjöld hafa lækkað umtalsvert á kjörtímabilinu og nema aðeins brotabroti af því sem eigendur stærstu útgerðarfyrirtækja hirða af auðlindarentunni á ári hverju. Veiðigjöld eru nú á pari við útvarpsgjaldið. Þetta er bein afleiðing af stefnu núverandi stjórnvalda um að verja sérhagsmuni með kjafti og klóm. Til minnis má rifja upp í þessu samhengi að fyrstu skattaðgerðir ríkisstjórnarinnar eftir að kórónuveiran skall á af fullum þunga voru lækkun bankaskatts og lækkun skatta á fyrirtæki sem kaupa stór skip. Herra forseti. Síðast en ekki síst vil ég tæpa örstutt á málefnum heilbrigðisþjónustunnar. Haldið er í sérstaka aðhaldskröfu á sjúkrahús, skóla og hjúkrunarheimili og það á tímum heimsfaraldurs. Aðhaldskrafan á heilbrigðiskerfið er meira en 2,2 milljarðar. Heilbrigðisstofnanir úti um landið stíga allar sem ein krappa ölduna. Áður en faraldurinn skall á voru blikur á lofti og sumar stofnanir þegar í vanda og er í engu brugðist við því í þessu frumvarpi. Að vísu hafa verið gefin fyrirheit um að brýnn kostnaður vegna Covid-útgjalda verði bættur en að öðru leyti er ekki um aukningu til heilbrigðismála að ræða, sérstaklega á ég hér við um landsbyggðina. Það er sérstakt áhyggjuefni þar sem álag á heilbrigðiskerfið verður fyrirsjáanlega talsvert á næstu misserum vegna lokana og tafa undanfarna níu mánuði eða svo. Almennt verður ekki séð að ákalli almennings um að heilbrigðisþjónusta skuli vera forgangsverkefni sé hlýtt í frumvarpinu, síður en svo. Samfylkingin vill fjárfesta með mun myndarlegri hætti í fólki og fyrirtækjum og taka lengri tíma til að borga niður hallann. Stundum þarf að verja peningum til að búa til peninga. Þær aðstæður eru einmitt uppi núna. Þetta er það sem við jafnaðarmenn í Samfylkingunni köllum ábyrgu leiðina. Það er óábyrgt að gera of lítið í svona ástandi eins og ríkisstjórnin er að gera. Það er ábyrgt að taka stór græn skref núna eins og Samfylkingin leggur til. Vinna og velferð þar sem græn uppbygging er um allt land er hinn rauði þráður okkar. Það er leiðin út úr atvinnukreppu til grænnar framtíðar. Því miður er það ekki sú leið sem ríkisstjórnin kynnir með þessu frumvarpi sínu, enda leggjum við til margar breytingartillögur sem ég vona að þingheimur fagni, ýti á græna takkann, merki um græna framtíð.

Herra forseti. Félagar mínir í Samfylkingunni, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Logi Einarsson og Guðjón S. Brjánsson, hafa allir farið ágætlega yfir áherslur Samfylkingarinnar og breytingartillögur hennar við þetta fjárlagafrumvarp. Ég ætla ekki að endurtaka þær ræður heldur lýsa hér yfir stuðningi við félaga mína og flokksbræður. En mig langaði að koma í stutta ræðu og tala um það sem mér finnst skipta mjög miklu máli í þessari atvinnukreppu sem við glímum við, þessari djúpu efnahagslægð, sem er fordæmalaus og við þurfum að finna leiðina út og upp. Við höfum haft fullan skilning á því að sjá þurfi til þess að fyrirtækin gætu verið í því standi þegar faraldurinn gengur yfir, að geta farið á fulla ferð fljótlega til að skapa atvinnu og skapa verðmæti þannig að samfélagið geti dafnað vel á ný. Sá skilningur og sú viðurkenning hefur ekki náð til heimila þeirra sem misst hafa vinnuna í þessu ástandi. Það eru einmitt þau sem misst hafa vinnuna sem bera þyngstu byrðarnar í þessari niðursveiflu. Við eigum að dreifa byrðunum og það er það sem við jafnaðarmenn leggjum áherslu á. En því miður hafa stjórnarflokkarnir hingað til fellt tillögur okkar sem beinast í þá átt. Samkvæmt nýjustu fréttum á vef Vinnumálastofnunar um atvinnuleysi í október voru rúmlega 21.000 manns í hefðbundinni atvinnuleit en 25.000 ef hlutabæturnar eru teknar með, þ.e. þeir sem nýta sér hlutabótaleiðina. Þá erum við að tala um 25.000 manns, en hefðbundið atvinnuleysi er rúmlega 21.000 manns. Stjórnarflokkarnir tóku þá ágætu ákvörðun að lengja tekjutengda tímabilið. Þetta sáu þau í lok ágúst eða í byrjun september að væri góð hugmynd. Þau voru reyndar búin að fella tillögu Samfylkingarinnar frá því fyrr á árinu þar sem okkur var auðvitað ljóst að þetta þyrfti að gera. En mistök voru gerð þá, miðað var við of lítinn hóp. Í gær var gerð sú leiðrétting að miða við að þeir sem misstu vinnuna í mars fengju sex mánaða tekjutengt tímabil. En aðeins til að útskýra hver réttur atvinnulausra til atvinnuleysisbóta er þá varir sá réttur í 30 mánuði. Þrír mánuðir eru tekjutengdir en bæturnar geta samt aldrei farið upp fyrir 456.000 kr. á mánuði. Tekjutengda tímabilið var sem sagt lengt úr þremur mánuðum í sex fyrir þá sem höfðu misst vinnuna í mars. Það eru u.þ.b. 10.000 manns. En í febrúar voru einmitt um 10.000 manns atvinnulausir, en það fólk fær aðeins þriggja mánaða tekjutengt tímabil samkvæmt ákvörðun stjórnvalda. Þegar stjórnarflokkarnir eru spurðir út í þetta: Hvernig stendur á þessari mismunun? Af hverju haldið þið að þau sem voru atvinnulaus í febrúar standi svo miklu betur en þau sem voru atvinnulaus í mars, að þau þurfi ekki þetta þriggja mánaða tekjutengda tímabil? Þau geti spjarað sig? Hvernig stendur á því? Þá er svarið: Stuðningur okkar er við þá sem misstu vinnuna vegna Covid. Þetta er Covid-aðgerð. Stuðningur stjórnarliða nær ekki til þeirra sem fá ekki vinnu vegna Covid. Það er engin Covid-aðgerð sem nær yfir þá sem ekki fá vinnu en voru þegar atvinnulausir í febrúar. Þetta eru 10.000 manns. Hvað skyldi þessi aðgerð kosta ef við myndum láta réttlætið ganga yfir alla þannig að allir atvinnuleitendur í atvinnukreppu, þar sem enga vinnu er að fá, fengju sex mánaða tekjutengt lögbundið tímabil? Þá gæti það aldrei kostað meira en rétt um 4 milljarða, vegna þess að enginn getur fengið meira en 456.000 kr. og það eru ekki allir þessir 10.000 í því hámarki. Ég er ekki með gögn til að reikna þetta nákvæmlega út en þetta getur aldrei kostað meira en rétt um 4 milljarða. En ríkisstjórnin og stjórnarliðarnir segja bara: Nei, þetta fólk fær ekki okkar stuðning. Það finnst mér mjög alvarlegt mál. Þetta er mismunun og þetta er tvöfalt kerfi af því að stundum hafa stjórnarliðar sagt: Við getum ekki framlengt 25% hlutabótaleið af því að þá erum við að búa til tvöfalt kerfi, af því að þegar maður er á hlutabótaleið gengur maður ekki á atvinnutryggingarréttinn. En það er allt í lagi að hafa tvöfalt kerfi þegar kemur að þessu. Þetta er þvílíkt óréttlæti, herra forseti. En það gefst tækifæri til þess að leiðrétta þetta, bæði með því að samþykkja breytingartillögur Samfylkingarinnar útgjaldamegin og með því að samþykkja breytingartillögur á frumvarpinu sem kallað var inn til velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. sem fjallar einmitt um tekjutengda tímabilið þannig að eftir helgina getum við leiðrétt það óréttlæti sem stjórnarliðarnir virðast vilja smíða í lausnir sínar. En það er annað sem er mjög alvarlegt í því sinnuleysi stjórnvalda gagnvart fólkinu sem ber þyngstu byrðarnar í heimsfaraldri. Þannig er að í október höfðu 3.614 atvinnuleitendur, hefðbundnir atvinnuleitendur, verið án vinnu í meira en 12 mánuði. Ef við berum þessar tölur saman við október í fyrra þá voru atvinnuleitendur í október 2019 alls 1.466. Þeim fjölgaði um 2.148 milli ára. Nú myndi einhver segja: Það er augljóst því að við glímum við heimsfaraldur og það er enga vinnu að fá. En samt sem áður neita stjórnarliðar að lengja tímabilið sem atvinnuleysisbætur eru greiddar, þeir sem eru núna að detta af atvinnuleysisbótum, sem eru rúmlega 100 manns á mánuði næstu mánuðina og þeim fer fjölgandi, þurfa að segja sig til sveitar. Þeir fá ekki lengur atvinnuleysisbætur og þeir þurfa að leita á náðir sveitarfélaganna eftir félagslegri aðstoð. Mér finnst þetta svo mikil grimmd og skilningsleysi og mér finnst þetta ómannúðlegt. Og sömu svörin fæ ég þegar ég spyr: Af hverju ekki? Af hverju lengjum við ekki tímabilið? Þá segja stjórnarliðar: Allar okkar aðgerðir eru Covid-aðgerðir. Já, fínt. Lenging á tímabilinu sem atvinnuleysisbætur eru greiddar er Covid-aðgerð vegna þess að fólkið fær enga vinnu af því að það er enga vinnu að fá í heimsfaraldri. Stjórnarliðar felldu í gær tillögur Samfylkingarinnar um að lengja þetta tímabil um ár. Við munum aftur leggja fram þessa tillögu og segja: Jæja, þið vilduð ekki lengja það um ár. En hvað segið þið um sex mánuði? Það myndi strax muna um sex mánuði vegna þess að greiðslurnar sem fólkið getur fengið hjá félagsþjónustu eða félagsaðstoð sveitarfélaganna er um helmingi lægri en atvinnuleysisbætur. Og með því að lyfta ekki litla fingri til að aðstoða þetta fólk þá erum við að beina því beint í sárafátækt og í biðröð eftir matargjöfum. Mér finnst það svo skammarlegt, forseti. Það er ekki eins og þetta sé dýrasta aðgerðin sem þessi ríkisstjórn hefur gripið til. Því að ríkisstjórnin og við öll í þessum sal höfum nefnilega viðurkennt að fyrirtækin sem hafa orðið fyrir tekjufalli þurfi stuðning. Við höfum líka viðurkennt og erum með í vinnslu frumvarp um að veita viðspyrnustyrki á næsta ári fyrir lífvænleg fyrirtæki svo þau geti lifað af þessar hremmingar. En einhverra hluta vegna viðurkenna stjórnarliðar ekki að heimili fólksins sem misst hefur vinnuna hjá þessum sömu fyrirtækjum hafa einnig orðið fyrir miklu tekjufalli og þurfa viðspyrnu og í tugmilljarða styrkjum og aðstoð við fyrirtæki, sem eru nauðsynleg, og við höfum í flestum tilfellum verið sammála. Við höfum ekki fallist á að það væri góð hugmynd að styrkja fyrirtæki til að segja upp fólki í atvinnukreppu, enda hefur ekkert land farið þá leið nema við, en með öðrum aðgerðum sem eru til aðstoðar fyrirtækjum höfum við sannarlega staðið og greitt atkvæði. Þetta eru tugir milljarða, en samkvæmt greiningum hefur fyrir utan bara réttindin sem launþegar og launafólk hafa unnið sér inn á vinnumarkaði, sem eru atvinnuleysisbætur, þá hafa 7 milljarðar farið aukalega til heimilanna. Það er alveg ljóst á þessum tölum, og þó að við horfum ekki nema bara á þær, að það er enginn skilningur á vanda heimilanna. En hins vegar vitum við, og margar rannsóknir sýna það, bæði hér á landi og erlendis, að það að glíma við langtímaatvinnuleysi er hættulegt. Það er hættulegt heilsunni. Það hefur miklar slæmar aukaverkanir, ekki bara fyrir þann sem missir vinnuna og er lengi atvinnulaus heldur líka fyrir alla aðra á heimilinu og ekki síst börnin. En einhverra hluta vegna virðist virðast stjórnarliðar ekki átta sig á þessu. Eins og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson fór svo ágætlega yfir áðan þá hefur Verslunarmannafélag Reykjavíkur, og ASÍ hefur tekið undir þær hugmyndir, komið með raunhæfar góðar hugmyndir um hvernig styðja megi heimilin með því sem Verslunarmannafélagið kallar stuðningslán. Á heimasíðu Verslunarmannafélags Reykjavíkur er ágætlega farið yfir það hvernig þetta mætti gerast. Mér finnst þetta góð hugmynd og ég er mjög hissa á að þetta skuli ekki vera a.m.k. í skoðun, fyrst stjórnvöld hafa fengið á þessu kynningu fyrir löngu síðan. Ég hef óskað eftir því við efnahags- og viðskiptanefnd að við fáum formann Verslunarmannafélags Reykjavíkur á fund þar sem hann fer yfir þessi mál. Ég held að það hljóti að vera einnar messu virði að kanna það hvernig hægt sé að koma til móts við tekjufall heimila og hjálpa þeim til að standa við skuldbindingar sínar og verða ekki fyrir varanlegum skaða. Ég vona að stjórnarliðar átti sig og þau átti sig núna áður en við förum í jólaleyfi og að við getum minnsta kosti komið að þessu leyti til móts við fólk, til stuðnings við þau sem þurfa að bera þyngstu byrðarnar í þessum heimsfaraldri, þyngstu fjárhagslegu byrðarnar, því að auðvitað er svo annar hópur sem glímir við veikindin sjálf og eftirköst eftir veiruna. En fjárhagslegu byrðarnar eru hjá þeim sem misst hafa vinnuna.

Herra forseti. Hér hafa átt sér stað umræður um fjárlagafrumvarp sem er einstakt í sinni röð, lagt fram við einar verstu og dekkstu horfur í efnahagsmálum sem við höfum þurft að glíma við og við aðstæður þar sem atvinnuleysi er því miður í sögulegum hæðum og atvinnuleysistölur hafa ekki verið hærri um áratugaskeið. Alvarlegar aðstæður ríkja á vinnumarkaði og eru horfur gríðarlega dökkar, bæði fyrir veturinn og langt fram á næsta ár. Það er ljóst að efnahagsþrengingarnar sem við stöndum frammi fyrir vegna kórónuveirunnar munu bitna mismikið á þjóðfélagshópum. Um það vitna bæði innlendar rannsóknir og tölur sem og rannsóknir og varnaðarorð alþjóðastofnana. Má minna á grafalvarlega viðvörun frá David Malpass, bankastjóra Alþjóðabankans, en bankinn spáir að um 110–150 milljónir manna muni falla í sárafátækt árið 2021 sem afleiðing af efnahagskreppunni í kjölfar heimsfaraldursins. Það er óhugnanleg spá sem þjóðir heims verða að taka alvarlega og bregðast við af öllu afli. Innlendar kannanir og rannsóknir sýna að Ísland er ekki undanþegið stórkostlegri hættu á að kreppan vegna Covid-19 geti aukið ójöfnuð og ýtt verulega undir félagslega einangrun ákveðinna samfélagshópa. Þrír hópar íslensks samfélags eru meira útsettir fyrir ójöfnuði en aðrir hópar vinnumarkaðarins og í meiri hættu en aðrir á að verða fátækt og sárafátækt að bráð. Þetta eru konur, fólk af erlendum uppruna og ungt fólk. Tölur sanna þetta, enda hefur orðið hrun í þeim atvinnugreinum þar sem þessir samfélagshópar eru fjölmennastir. Fólk af erlendum uppruna hefur verið afar stór hluti þeirra sem hafa mannað störf í ferðaþjónustu undanfarin ár en staða fólks í þeirri atvinnugrein hefur heldur betur snarversnað undanfarna mánuði. Atvinnuþátttaka kvenna hefur líka dregist verulega saman vegna Covid-19 eins og tölur Hagstofunnar sýna. Konur hafa í meira mæli en karlar starfað við þjónustustörf en kreppan nú kemur einstaklega illa við þjónustugreinar. Að auki sýna innlendar rannsóknir að heimavinna hefur haft slæm áhrif á konur á vinnumarkaði. Þær eru líklegri en karlar sem vinna nú heima til að axla meiri ábyrgð á heimilisstörfunum sem kemur niður á framleiðni þeirra í þeim störfum sem þær inna af hendi í gegnum fjarfundabúnað og tölvur. Konur í fræðasamfélaginu hafa til að mynda skilað inn umtalsvert færri fræðigreinum í Covid-19 en karlar í fræðasamfélaginu. Ungt fólk er líka í viðkvæmari stöðu nú en áður. Þar skiptir máli hátt hlutfall ungs fólks í þjónustustörfum, eins og áður segir. Atvinnuleysistölur sýna líka mikinn mun á atvinnuleysi ungs fólks og þeirra eldri. Þessi þróun er enn einn vitnisburður um þróunina sem var í gangi löngu fyrir heimsfaraldur sem er sú að bæði tekju- og eignabil milli ungs fólks og hinna eldri hefur breikkað mikið. Ójöfnuður kynslóðanna heldur því miður áfram að aukast og Covid-19 verður vatn á myllu þeirrar óheillaþróunar. Herra forseti. Ólíkt aðstæðunum sem ríktu á vinnumarkaði fyrir hrun íslensku bankanna haustið 2008 hafði atvinnuleysi farið vaxandi á síðasta ári, árið 2019, og langtímaatvinnulausum, þ.e. einstaklingum sem höfðu verið án atvinnu í meira en ár, hafði farið fjölgandi. Í byrjun árs, áður en útbreiðsla kórónuveiru hófst og sóttvarnaaðgerðir til að varna útbreiðslu hennar, voru um 10.000 einstaklingar atvinnulausir og um 1.800 manns flokkuðust sem langtímaatvinnulausir, höfðu verið atvinnulausir í meira en eitt ár. Í september sl. var þessi tala komin upp í 18.000 manns, sem höfðu enga atvinnu og þar af voru yfir 3.000 manns langtímaatvinnulausir. Á sama tíma hefur ungmennum sem hvorki eru með atvinnu né í námi fjölgað. Það er ljóst að mjög skýrra og ákveðinna aðgerða er þörf til að afstýra því að þetta atvinnuleysi leiði til enn frekari greiðsluvanda heimila, fátæktar og ójöfnuðar með tilheyrandi kostnaði fyrir samfélagið. Það er mikilvægt að hafa í huga að um 40% atvinnulausra eru erlent launafólk. Þessi hópur býr að stórum hluta í leiguhúsnæði og hefur ekki haft úrræði sambærileg við eigendur húsnæðis, til að mynda greiðsluhlé, og ekki á sama hátt notið góðs af lækkun vaxta á húsnæðislánum. Skilvirkasta leiðin til að styðja við atvinnuleitendur er með hækkun grunnbóta atvinnuleysistrygginga ásamt því að lengja bótatímabilið til að mæta fyrirséðri aukningu langtímaatvinnuleysis. Frú forseti. Það verður að draga lærdóm af síðustu kreppu og neikvæðri reynslu þeirra þjóða sem réðust í niðurskurð og veikingu félagslegra innviða. Því gríðarlega efnahagsáfalli sem nú gengur yfir má ekki mæta með niðurskurði í rekstri hins opinbera. Fyrir það fyrsta þarf að bæta upp fyrir það 34 milljarða árlega tekjutap sem ríkissjóður hefur orðið fyrir vegna ótímabundinna skattalækkana ríkisstjórnarinnar með því að afla tekna með öðrum hætti því að núverandi tekjugrunnur er því miður ekki sjálfbær. Í öðru lagi er margt starfsfólki í opinberri þjónustu undir miklu álagi vegna heimsfaraldursins, og hafði áður en hann hófst verið undir miklu álagi vegna niðurskurðarkröfu og langvarandi aðhalds í kjölfar efnahagshrunsins fyrir rúmum áratug. Þarna er að sjálfsögðu um að ræða stórar stéttir heilbrigðisstarfsfólks, stórar kvennastéttir, sem höfðu fyrir heimsfaraldurinn verið að berjast fyrir betri kjörum, fyrir því að fá viðunandi laun fyrir sína vinnu og þurft að standa í ströngu til að fá viðunandi laun og viðurkenningu á sínum störfum. Í þriðja lagi er mikil þjónustuþörf í heilbrigðis- og félagskerfinu vegna heimsfaraldursins og áhrifa hans á líkamlega og andlega heilsu almennings. Því þarf að styrkja öryggisnetin fremur en að ráðast í niðurskurð og aðhaldsaðgerðir sem munu dýpka og lengja kreppuna. Mæta verður samdrættinum með auknum ríkisútgjöldum þar sem svigrúm opinberra fjármála verði nýtt. Það kallar á afkomubætandi aðgerðir af hálfu stjórnvalda upp á 35–40 milljarða fyrir árin 2023–2025 og verði efnahagslegur bati hægari en samkvæmt núverandi forsendum yrði þörfin enn meiri og þá er raunveruleg hætta á að slík sviðsmynd raungerist. Velferð og grunnþjónustu má ekki nota sem afkomubætandi aðgerð í ríkisfjármálum og niðurgreiðsla skulda verður að vera til á forsendum kröftugrar viðspyrnu. Frú forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að mótuð sé skýr stefna í atvinnumálum Íslendinga. Skýr stefna í atvinnumálum er mikilvægt skref til að styðja við efnahagsbata og mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir þegar mestu áskorununum vegna kórónuveirunnar linnir og rykið fer að setjast. Frú forseti. Ríkissjóður verður fyrir verulegu tekjufalli í kjölfar efnahagslegra áhrifa útbreiðslu Covid-19. Þar kemur efnahagsástandið ekki eingöngu til heldur líka pólitískar ákvarðanir um að breyta skattkerfinu á þann veg að tekjur ríkisins verða 37,8 milljörðum kr. lægri á næsta ári. Þetta er hættumerki, því að skattkerfisbreytingar mega aldrei verða til þess að draga úr getu ríkissjóðs til að standa undir því sem hann á að standa undir, sem er okkar grunnkerfi, sem er velferðarkerfið, menntakerfið og heilbrigðiskerfið. Sömuleiðis verður ríkissjóður á tímum sem þessum að geta staðið fyrir nauðsynlegri uppbyggingu og innspýtingu inn í samfélagsinnviðina okkar. Þess vegna tel ég að í staðinn verði, við þær aðstæður sem nú ríkja, að horfa til upptöku ofurlaunaskatts, hátekjuþreps á fjármagnstekjuskatti, auðlegðarskatts og sanngjarns afgjalds fyrir auðlindanýtingu ásamt því sjálfsagða verki sem er að stíga mun djarfari skref í svokölluðum grænum sköttum og grænum gjöldum á mengandi starfsemi. Þarna er færi fyrir ríkisvaldið að afla sér tekna á sanngjarnan og réttlátan hátt og búa í haginn fyrir komandi tíma og fyrir hið risavaxna verkefni sem loftslagsbreytingarnar eru. Við þurfum að mæta þeim með djörfum ákvörðunum. Ég vil líka gagnrýna áform um breytingar á fjármagnstekjuskattinum sem boðaðar eru í fjárlagafrumvarpinu sem fela í sér lækkun á tekjum ríkissjóðs um 2,1 milljarð á ári. Það munar um minna, frú forseti. Skattalækkun til fjármagnseigenda á ekki að vera í forgangi við núverandi aðstæður. Verkefni stjórnvalda á fyrst og fremst að snúast um það að tryggja afkomu fólks og búa til störf, forða fólki frá því að falla í gildru sárafátæktar og langvarandi fátæktar. Ég minni aftur á að það þarf að læra af reynslunni frá síðustu efnahagskreppu fyrir áratug. Þá var fólki gert kleift að mennta sig út úr kreppunni, út úr atvinnuleysinu sem var gríðarlega gott. En ekki var búið að þróa og skýra hvað átti svo að bíða fólks eftir að námi lyki og afraksturinn hefur því miður verið sá að atvinnuleysi hefur verið hvað mest í hópi háskólamenntaðra þar sem það skorti að greina og útfæra alvöruatvinnustefnu fyrir fólk með aukna menntun. Þrátt fyrir þetta, þessi varnaðarorð mín, langar mig að lýsa ánægju minni með að í fjárlögum má sjá aukin framlög til nýsköpunar, rannsókna og þróunar og til menntamála og að útgjöld til þessa málaflokks aukast um 62% frá gildandi fjárlögum. Það er mjög gott að sjá og sömuleiðis að sjá að það er metnaður hjá ríkisstjórninni til að auka rekstrarframlög til háskólastigsins sem aukast í takt við markmið stjórnvalda um að framlög til háskóla verði nær því sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Framlög til málaflokksins aukast um 1,6 milljarða kr. og til viðbótar bætast verðlags- og launauppfærslur ofan á það. Það er vel, það er mjög gott. En þegar við erum að leggja aukin fjárframlög inn í þá mikilvægu málaflokka sem nýsköpun, rannsóknir, þróun og menntamál eru þá er gríðarlega mikilvægt að búa til stefnu alla leið, atvinnustefnu fyrir ungt fólk, atvinnustefnu fyrir háskólamenntað fólk og í atvinnukreppu þarf að útfæra skýra atvinnustefnu. Við sjáum þetta líka í viðbrögðum annarra ríkja við Covid-19. Atvinnustefna Evrópuríkja er mjög skýr. Þar er niðurnegldur fjöldi þeirra starfa sem skapa á því að það er ein stærsta áskorun okkar að koma ungu fólki til starfa, það er að búa til verðmæt störf, búa til græn störf. Nú er lag, þetta þarf að tala saman. Við þurfum að greina þörfina og við verðum að greina hvert við viljum stýra fólki í sinni menntun og í hvaða störf það á að fara. Þarna þarf að vera skýrari stefnumótun. Mig langar að minna á að í umsögn Alþýðusambands Íslands er bent á að Ísland sé eftirbátur flestra Evrópuríkja þegar kemur að því að móta hæfnisstefnu fyrir vinnumarkaðinn og spá fyrir um færniþörf á vinnumarkaði. Það gengur ekki upp að fyrir Covid-19 hafi atvinnuleysi í hópi háskólamenntaðra verið hvað mest hér á landi. En þarna getum við náð okkur í og notfært okkur reynslu annarra ríkja sem hafa sýnt fram á mikilvægi þess að fjárfesta í réttri menntun og réttri færni, ekki eingöngu á skólaaldri heldur líka yfir allan starfsaldur. Mig langar líka aðeins að minnast á listir og menningu því að það eru vonbrigði að ekki bólar á fjármagni í fjárlagafrumvarpinu til að nýta tækifærið, þegar við þurfum á skapandi atvinnutækifærum að halda, til að hefjast handa við að finna lausn á þeim húsnæðisvanda sem hefur háð starfsemi Listaháskólans frá stofnun hans. Í umsögn Bandalags íslenskra listamanna er einmitt minnt á þessa kröfu sem er orðin áragömul og nú er lag. Listaháskóli Íslands gegnir lykilhlutverki í uppbyggingu þess atvinnulífs sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að sé framtíðarsýn hennar, atvinnulífs sem byggir einmitt á nýsköpun og skapandi greinum. Því er mikilvægt að koma Listaháskólanum í viðunandi húsnæði. Það væri eitthvað sem væri gott að gera núna. Sömuleiðis langar mig að taka undir það sem fram kemur í umsögn Bandalags íslenskra listamanna um mikilvægi þess að greina fjármagn og áætlun um að skoða lausnir og úrræði fyrir listamenn til að klára reglulega skráningu hagvísa skapandi greina. Við sjáum að Þýskaland gerði þetta t.d. með miklum myndarbrag til að bregðast við Covid þannig að þarna er lag. Mig langar líka til þess, af því að tíminn hleypur frá manni þótt ótrúlegt sé, að fagna og taka undir umsögn BSRB við fjárlögin þar sem kveðið er á um kynjasjónarmiðin. Alvarlegustu athugasemdir Bandalags starfsmanna ríkis og bæja við fjárfestingar- og uppbyggingarátakið lúta að kynjaáhrifum. Í þeirri umsögn er kveðið fast að orði. Þar er talað um að aukin framlög í samkeppnissjóði muni gagnast körlum frekar en konum. 85% þeirra starfa sem skapast við framkvæmd fjárfestingarátaksins eru karlastörf. Því mun átakið auka á kynjamisrétti eins og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu. Auðvitað tek ég undir það sem BSRB segir í umsögn sinni, þ.e. að atvinnuleysi kvenna hafi verið heldur meira en karla í september, eða 10% samanborið við 9,7%, og þá hafi atvinnuleysi kvenna einnig aukist hraðar en karla vegna áhrifa heimsfaraldursins, enda séu konur að meiri hluta starfandi í þeim atvinnugreinum sem verst hafi orðið úti. Það er ansi harður dómur sem fjárfestingar- og uppbyggingarátak ríkisstjórnarinnar fær af hálfu BSRB sem er falleinkunn út frá jafnréttissjónarmiðum. Á sama tíma er aðhaldskrafan enn til staðar þar sem konur starfa í meiri hluta, sem er í opinberri þjónustu, þjónustu við börn, aldraða og sjúka og vegna sóttvarnaaðgerða. Ég vona að hv. fjárlaganefnd geti tekið þetta til skoðunar og vonandi breytt með einhverjum hætti. Við horfum líka upp á það að þriðjungur kvenna á vinnumarkaði er í hlutastarfi vegna umönnunarábyrgðar gagnvart börnum og fjölskyldumeðlimum. Konur eru líklegri til að veikjast vegna álags í starfi sem stafar af starfsaðstæðum þeirra, einkum í umönnun og kennslu. Þar fyrir utan eru þær almennt með lægstu laun allra á vinnumarkaði, í þessum starfsgreinum. Síðan er það nýgengi örorku. Þar hefur umræðan hverfst mikið um nýgengi örorku ungra karla en tölur um nýgengi örorku hafa verið ansi skakkar og því skekkt þá umræðu. Raunin er sú að konur yfir fimmtugu eru líklegri en allir aðrir til að vera metnar til örorku vegna þess álags sem þær hafa þurft að axla, bæði fyrir kórónuveiruna og í því ástandi sem nú er. Ég beini þessum orðum mínum til formanns hv. fjárlaganefndar sem hér er kominn í salinn og ég veit að hann mun taka þetta til sín. Frú forseti. Það sem við þurfum að gera hér, til að bregðast við kreppu á borð við þá sem við erum að verða fyrir og höfum orðið fyrir nú þegar, er að verja jaðarhópana sérstaklega fyrir þessum hræðilega erfiðu efnahagsviðbrögðum kreppunnar. Annars verða kreppuviðbrögðin markvisst tæki til að auka innbyggða mismunun kerfisins sem er nákvæmlega það sem við erum að sjá raungerast hér á landi. Við sjáum tölur frá Suðurnesjunum og hér á höfuðborgarsvæðinu og líka frá sveitarfélögum sem hafa þurft að reiða sig gríðarlega á ferðaþjónustuna sem hefur algerlega hrunið. 

Frú forseti. Fyrst vegna atriða sem ég nefndi í minni fyrri ræðu sem ég bað hv. fjárlaganefnd að skoða á milli umræðna, vil ég bara til öryggis óska þess formlega að málið verði tekið til nefndar milli 2. og 3. umr. En mig langar í þessari síðari ræðu minni að gera örstutt grein fyrir breytingartillögu sem ég legg fram við fjárlagafrumvarpið. Hún snýst um það að hafa tíðavörur ókeypis fyrir þau sem á þurfa að halda. Tillögur um að tíðavörur séu aðgengilegar ungu fólki án endurgjalds hafa ítrekað verið lagðar fram af t.d. ungmennaráðum sveitarfélaga á fundum með sveitarstjórnum og undantekningarlítið verið tekið mjög vel í þær en einhverra hluta vegna virðist aldrei verða mikið úr framkvæmdinni á þessu sjálfsagða sanngirnismáli því alltaf kallar eitthvað á ítarlegri skoðun og svo bara gerist ekki neitt. Í haust var skorað á Alþingi að fella niður skatta á tíðavörum og að ungu fólki yrði boðið upp á fríar tíðavörur í skólum og félagsmiðstöðvum. Með þessu sögðu Anna María Sonde og Saga María Sæþórsdóttir, sem skrifuðu umsögn þess efnis, að það mætti á sama tíma standa með einstaklingum með leg og vera til fyrirmyndar fyrir önnur lönd. Síðan hefur reyndar annað land tekið fram úr okkur. Það gerðist núna í haust þegar skoska þingið samþykkti að lögfesta rétt þeirra sem á þurfa að halda til að nálgast ókeypis tíðavörur. Þær Anna og Saga mættu á fund efnahags- og viðskiptanefndar í tengslum við fjárlagavinnuna og fengu góðar viðtökur þar. Ég held að þeirra hafi verið getið í flestum nefndarálitum sem komu við tekjubandorm í síðustu viku. En þegar upp er staðið þá sögðust fulltrúar í nefndinni almennt hafa ríkan skilning á hugmyndinni um afnám virðisaukaskatts af tíðavörum en að það krefðist ítarlegri skoðunar. Á mánudaginn var samþykkti Alþingi lög um skatta og gjöld með breytingartillögum þar sem ekki var hreyft við skatti á tíðavörum. Hin nefndin sem Anna og Saga skoruðu á var fjárlaganefnd sem hefði einmitt getað fundið fjármagn til að tryggja aðgengi, líkt og þær lögðu til, að ókeypis tíðavörum á stöðum þar sem ungt fólk er líklegast til að vera og jafnvel líklegast til að lenda í vandræðum ef blæðingar hefjast fyrirvaralítið. Nú eru komnar fram breytingartillögur meiri hluta og minni hluta við fjárlagafrumvarpið og ekki eru lagðar til breytingar í þessa átt. Ég hef þess vegna lagt fram breytingartillögu sjálfur um ókeypis tíðavörur sem býður okkur upp á að taka einfaldlega afstöðu til þessa máls hér í þingsal. Tillagan snýst um að Ísland taki upp svipað kerfi og Skotar. Við erum að tala um tvo hópa, annars vegar verði tíðavörur aðgengilegar í grunn- og framhaldsskólum og hins vegar geti fólk með lágar tekjur nálgast þær ókeypis í gegnum opinberan aðila. Útfærslan verður sett í hendur heilbrigðisráðherra í samstarfi við aðra ráðherra, t.d. ráðherra menntamála, eða sveitarfélög þar sem við á, þannig að framkvæmdin verði sem liprust. Til að slá á kostnaðinn við að taka upp þetta skoska kerfi fyrir ókeypis tíðavörur setti ég upp grófa áætlun, einfalt reikningsdæmi, sem myndi væntanlega duga ágætlega og það þyrfti síðan að sjá hvað það myndi drífa. Fyrri hópurinn er sem sagt fólk á aldrinum 13–19 ára, þ.e. fólk í eldri bekkjum grunnskóla og upp í framhaldsskólann. 50% af íbúum landsins á þeim aldri telja 15.500 manns. Svo er hópur tvö, þar miða ég við fólk á aldrinum 20–45 ára og með hliðsjón af lágtekjuhlutfalli, eins og Hagstofan mælir það, er hlutfallstalan 5% þar sem ég lenti. Það er væntanlega sá hluti fólks á þessum aldri sem er undir lágtekjumörkum og er líklegt til að fara á túr. Í þeim hópi værum við að tala um á að giska 7.000 einstaklinga. Nákvæm útfærsla á þessu væri síðan eðlilega í höndum ráðherra. Samtals eru þetta 22.500 einstaklingar og ef við miðum við 1.000 kr. í tíðavörur á mánuði er hægt að rúnna kostnaðinn upp í 280 milljónir. Tillagan felur í sér að bæta þeirri upphæð við fjárlög. Ég held að fólki almennt þyki 280 milljónir dálítið há upphæð, venjulegu fólki sem ekki er að tala um þúsundir milljóna dagsdaglega, en við sem vinnum með fjárlög þessa dagana áttum okkur á því að 280 milljónir er auðvelt skref að stíga ef það snýst um eitthvert grundvallarmál. Þetta er t.d. sama upphæð og meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar lagði til í byrjun vikunnar að hækka sóknargjöld um og það vakti ekki hörð viðbrögð frá þeim sem treystu sér til að styðja þann útgjaldaauka. Ég bind því miklar vonir við að hv. þingmenn taki vel í tillöguna og styðji það að við stígum þetta skref til að tryggja þeim sem þurfa aðgang að þessari nauðsynjavöru og að ein af afleiðingunum af samþykkt breytingartillögunnar verði að aðgengi að tíðavörum verði jafn auðvelt og aðgengi að klósettpappír í skólum og frístundamiðstöðvum.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að binda enda á þá umræðu sem ég hef átt í dag varðandi spurningar sem ég hef spurt ýmsa þingmenn, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu varðandi lífskjarasamningana og almannatryggingar. Það hefur komið mjög skýrt fram í þeim svörum þingmanna sem ég hef spurt að þeir vilja ekki svara spurningunni eða þeir svara einhverri annarri spurningu. Það eina sem það segir mér er að svarið er nei, þ.e. að þeir telji ekki réttlætanlegt að fólk sem er á framfærslu almannatrygginga fái hækkun á við lífskjarasamninga. Mín vegna væri auðvelt að svara þeirri spurningu játandi, og segja að ekki séu til peningar fyrir því. Það er svar, miklu betra svar en að forðast að svara. Við erum nú einu sinni stjórnmálamenn og ættum að svara þeim spurningum sem að okkur er beint. Það er alla vega mín skoðun á því. Það er einfaldlega pólitísk ákvörðun að gefa í aðra höndina lífskjarasamninga með krónutöluhækkun á lægstu launum - það er náttúrlega jafn mikil hækkun á alla en hlutfallslega hæst fyrir þá sem eru lægst launaðir - en veita í hina höndina ekki krónutöluhækkun fyrir þá hópa sem eru á framfærslu ríkisins. Félagsmálaráðuneytið orðaði það nokkurn veginn þannig að það væri rosalega erfitt að gera krónutöluhækkun á almannatryggingum því krónutöluhækkun myndi einfaldlega skerðast fram og til baka út um allt. En það er náttúrlega bara léleg stærðfræði til að byrja með. Þá á að spyrja spurningarinnar: Hvað þurfa bætur almannatrygginga að hækka um mörg prósent til að ná 10.000 kr. þegar allt kemur til alls, með skerðingum og öllu? Svarið, miðað við það sem ég hef fengið eftir að hafa spurt um það, er 7,1%, ekki 3,6% eins og er í fjárlögunum, heldur 7,1%. Það er ekki mjög há tala í sögulegu samhengi. Þessar bætur hafa áður verið hækkaðar um 12%, 13% og 14% á fyrri árum í kjölfar ákveðinna kerfisbreytinga eða skekkju eftir hrunið þar sem var tekin sú ákvörðun að hækka framfærslu almannatrygginga um 0%, nákvæmlega ekki neitt. Tekin var ákvörðun um að fara ekki eftir lögum um almannatryggingar og hækka um 0%. Stjórnarþingmenn hafa svarað í kvöld, þegar spurt er af hverju ekki sé hægt að hækka bætur almannatrygginga á sama hátt og í lífskjarasamningum, að það sé bara verið að fara eftir lögum. Já, strangt til tekið get ég tekið undir það. Það þýðir ekki að ekki sé hægt að bæta við, alls ekki. Þetta er lágmark sem á að hækka. Lögin tryggja ákveðin réttindi, lágmarkshækkun. Ríkisstjórn getur alltaf tekið þá stefnumótandi ákvörðun að hækka meira. Alþingi getur það líka, það hefur nú einu sinni fjárveitingavald. Við skulum bera þetta saman við annan mjög svipaðan hóp sem er á framfærslu hins opinbera og fær hækkun samkvæmt almennri launaþróun, að vísu bara almennri launaþróun opinberra starfsmanna. Það eru þingmenn, sem fá hlutfallshækkun. Við fáum ekki krónutöluhækkun, við fáum hlutfallshækkun samkvæmt almennri þróun opinberra launa. Ég spurði hver sú hækkun væri sem á að taka gildi um áramótin. Hún átti upphaflega að taka gildi 1. júlí en vegna faraldursins var ákveðið að fresta þeirri hækkun til áramóta þannig að ég spurði: Hvað hækka laun þingmanna og ráðamanna mikið um áramótin? Ég fékk ekki svar. Ég bað ráðuneytið um að koma með svar þá eftir helgi, síðastliðinn mánudag, þannig nægur tími væri til að undirbúa svarið og koma með það á mánudag. Ég spurði á mánudaginn: Hvað á að hækka laun þingmanna og ráðherra mikið? Þá var ráðuneytið ekki með svarið og þá átti að senda það strax eftir fundinn. Síðan liðu dagar. Nú er kominn fimmtudagur og mér er sagt, eftir að búið er að ýta á eftir því að fá svar, að það komi á morgun. Það verður áhugavert að sjá hvað það verður, hvort það verður 3,6% eða eitthvað hærra, hvort það verður krónutöluhækkun eins og í lífskjarasamningunum eða hvað. Ég vildi bara hafa það algerlega á hreinu að já, verið er að fara eftir ströngustu skilyrðum laganna í hækkun á framfærslu almannatrygginga. En nei, þess þarf ekki. Ríkisstjórnin getur, eins og með alla aðra stefnu stjórnvalda, ákveðið að gera annað, bæta í umfram lágmarksskyldur. Það á við allt hjá okkur. Við skulum hafa það alveg á kristaltæru að það er greinilega ekki verið að taka pólitíska ákvörðun um að gera neitt umfram það sem er algjört lágmark samkvæmt lögum. Þetta lágmark samkvæmt lögum er dálítið vandamál því að í lögunum stendur að framfærslan eigi að fylgja almennri launaþróun, sem er ekki til sem hagstærð eða neitt slíkt, eða að lágmarki hækka sem nemur vísitölu neysluverðs. Nú hefur það gerst nokkrum sinnum á þeim rúmlega 20 árum sem lögin hafa verið í gildi að framfærsla almannatrygginga hefur ekki hækkað umfram vísitölu neysluverðs eftir á að hyggja, þ.e. vænt launaþróun og vænt vísitala neysluverðs var lægri en hún varð í raun og veru, þ.e. hækkun framfærslu, eins og hún var ákveðin í fjárlögum, var lægri en launaþróun og vísitala neysluverðs varð síðan í reynd. Það var ekki einu sinni satt að framfærslan hækkaði, a.m.k. ekki eins mikið og vísitala neysluverðs. Á þessum rúmlega 20 árum hins vegar hefur sú tala haldist nokkuð stöðug umfram vísitölu neysluverðs. Yfirleitt hefur hækkunin verið meiri en verðbólga hefur verið. Kjarabætur sem slíkar umfram vísitölu neysluverðs eru rétt tæplega 40% á þessum 20 árum eða svo, 20% umfram verðlagsþróun. Skýrsla um launahækkanir frá 2006–2015, á hluta þess tíma, unnin af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, ríkinu og aðilum vinnumarkaðarins, sem var skilað árið 2015 að mig minnir, sýndi að laun opinberra starfsmanna og laun á almennum markaði höfðu hækkað um tæplega 80% umfram verðlag, kaupmáttur hafði aukist á tíu árum um 70–80% á meðan framfærsla samkvæmt almannatryggingum hækkaði um tæplega 40%. Sá munur sýnir okkur hver gallinn er í annaðhvort lagasetningunni hérna um lágmarkið á því hvernig almannatryggingar fylgja eftir almennri launaþróun, eða í framkvæmdinni. Annaðhvort eru lögin gölluð eða framkvæmdin ef markmiðið er að fylgja almennri launaþróun, því þarna er munurinn heil 40 prósentustig, bara á þessum áratug, hvað þá á 20 árum. Það er vandamálið í hnotskurn. Þegar við sjáum í dag þá ákvörðun að hækka lífskjarasamninga um krónutölu, hækka lægstu laun um krónutölu, en framfærslu almannatrygginga ekki um krónutölu heldur með hlutfallsstærð samkvæmt almennri launaþróun, sem er lægri tala, 3,6% en ekki 7,1% eins og ætti að vera, þá eykst sá munur enn meira. Ég held að það sé algerlega kristaltært og algerlega skýrt að það er einfaldlega ekki pólitískur vilji hjá ríkisstjórninni eða geta til uppfæra framfærslu almannatrygginga á sama hátt og lægstu laun í lífskjarasamningunum. Tekin er sérstök ákvörðun um að hækka lægstu laun á almenna markaðinum. Einnig er tekin sérstök ákvörðun um að framfylgja ekki sambærilegri stefnu fyrir þá hópa sem hafa ekki verkfallsrétt. Ekki hafa þingmenn verkfallsrétt og mætti í rauninni segja að þeir séu háðir nákvæmlega sömu skilyrðum og framfærsla almannatrygginga, þ.e. að þetta er ákveðið framfærslufé. Ef við erum með laun þá er framfærsla samkvæmt almannatryggingum líka laun, þar eru nákvæmlega sömu skilyrði. Munurinn finnst hins vegar í lögunum þar sem í lögum um launahækkanir þingmanna er notuð raunhækkun á þróun launa opinberra starfsmanna. Hversu mikið þau laun hafa í alvörunni hækkað stjórnar því hversu mikið laun þingmanna hækka en í framfærslu á lífeyri er það almenn þróun á almenna markaðnum, spá um hver hún verður í raun og veru. Hún hefur ítrekað verið lægri. Spáin hefur ítrekað verið lægri, aftur og aftur, ég held að það séu sex ár eða svo á þessum 20 þar sem hækkunin hefur verið umfram launaþróun, umfram nákvæmustu ágiskun um launaþróun. Fleiri skýrslur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sýna þróun launa hjá starfsmönnum sveitarfélaga á sama tíma og verið er að sýna hvernig launavísitalan þróast. Launavísitalan þróast pínulítið hærra en laun almennra opinberra starfsmanna hafa þróast, sem sýnir að launavísitalan er nokkuð nákvæm. Hún segir ekki 100% nákvæmlega til um launaþróun en er mjög nálægt því. Þegar við segjum að það vanti alveg 50% viðbót á framfærslu almannatrygginga, ef við miðum við launavísitöluna, þá er það bara nokkuð nærri lagi. Það er nákvæmlega það sama og allir eru að segja þegar þeir tala um hver talan þyrfti að vera fyrir framfærslu almannatrygginga. Ef þessum 50% væri bætt við erum við komin í þá tölu. Fólk hefur nokkuð rétt fyrir sér í sínum viðmiðunum hvað það varðar, merkilegt nokk. Þetta er verkefni sem við þurfum að takast á við en það er alla vega ekki tekið á því vandamáli í fjárlögunum núna, a.m.k. að laga það samkvæmt lífskjarasamningunum. Það er ekki tekið á því vandamáli og þar af leiðandi verður gliðnunin enn þá meiri og vandamálið í framtíðinni við að glíma við þá gliðnun verður enn þá stærra.