Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 11.15 fer fram utandagskrárumræða um athugasemdir Samkeppnisstofnunar um samkeppni á fjarskiptamarkaði.

Virðulegi forseti. Mig langar til að það komi fram í upphafi fundar að á fundi umhvn. Alþingis, sem lauk fyrir stundu, var tekin fyrir þáltill. varðandi Fljótsdalsvirkjun. Ég óskaði þar eftir því að kannað yrði hvort meiri hluti nefndarmanna væri þeirrar skoðunar að virkjunin skyldi lúta lögformlegu umhverfismati enda hefur það komið fram í umræðum á þinginu og opinberum yfirlýsingum ákveðinna nefndarmanna að meiri hluti sé í nefndinni fyrir því að hún fari í lögformlegt mat en formaður nefndarinnar, hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, hafnaði þeirri ósk minni og boðar að málið fari í venjubundið umsagnarferli. Ég lýsi því hér með yfir að ég hefði talið að nú væri lag til að nýta tímann vel og nýta þær umsagnir sem liggja þegar fyrir varðandi málið og hefði viljað að það kæmi til afgreiðslu Alþingis á þeim fundi sem er nú að hefjast.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að þáltill. um mat á Fljótsdalsvirkjun kom til umræðu umhvn. í morgun. Þá féllst meiri hluti nefndarmanna á að eðlilegt væri að vinna þetta mál vel, hér væri um yfirgripsmikið mál að ræða, það þyrfti að afla nauðsynlegra gagna, bæði að fá umsagnir, skoða fræðileg og pólitísk gögn í málinu og fá gesti. Sérstaklega þótti mönnum þetta mikilvægt vegna þess að í nefndinni eru að langmestum hluta nýir þingmenn sem óskuðu eindregið eftir því að fá þetta tækifæri. Á minnisblaði, sem ég hef fengið frá nefndadeildinni, vil ég láta það koma fram að málið hefur áður verið rætt í hv. umhvn. en fengið þar miklu takmarkaðri umfjöllun en nauðsynlegt er við svo umfangsmikið mál, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess að það tekur stöðugt breytingum í umfjöllum og nýjar upplýsingar koma fram. Ég vil láta koma fram að málið var lagt fram á 122. þingi en var ekki rætt. Á 123. þingi var málið rætt snemma og kom til umfjöllunar í umhvn. strax í október. Var það sent til umsagnar til 28 aðila með umsagnarfresti til 20. nóv. 14 umsagnir bárust. Við umfjöllun í nefndinni komu örfáir gestir sem ég get talið upp ef óskað er en mun fleiri gesta er þörf. Á fundi nefndarinnar 10. des. 1998 var tillaga samþykkt um að óska eftir umsögn iðnn. og var hún samþykkt. Ekki barst umsögn frá iðnn. um málið. Af þessu má ráða að málið er hvergi nærri fullrætt, hvergi fullþroskað í nefndinni og ég hygg að það væri óráð að víkja frá hefðbundnu vinnuferli í þinginu hvað þetta mál varðar.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur um að eðlilegt er að Alþingi taki þetta mál til afgreiðslu núna og það liggur á að gera það núna. Núna eru fulltrúar erlendra stóriðjufyrirtækja staddir hér á landi og hafa verið eins og gráir kettir í landinu á sjónvarpsskjánum á undanförnum dögum að ræða þessar framkvæmdir. Það liggur á að Alþingi láti frá sér heyra ef einhver alvara er að baki yfirlýsingum hv. formanns umhvn. að hann vilji að virkjunin fari í umhverfismat og þá á hann að beita sér fyrir því. Hann er hins vegar að aðstoða hæstv. iðnrh. við að drepa þessu máli á dreif og það er algerlega óþolandi að Framsfl. og hv. formaður umhvn. komist upp með að spila pólitískt pókerspil í þessu máli.

Herra forseti. Það er rétt að það komi fram að þegar hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir lagði fram þá tillögu að þetta mál yrði afgreitt út úr nefndinni studdu báðir fulltrúar Samfylkingarinnar í umhvn. þá tillögu. Ég er þeirrar skoðunar að málið sé þegar nægilega þroskað til þess að hægt sé að afgreiða það. Það liggur fyrir alveg skýr meiri hluti í nefndinni. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, formaður nefndarinnar, hefur undanfarna daga þeyst á milli fjölmiðla til að lýsa því yfir að hann sé þeirrar skoðunar að það sé fortakslaus skylda stjórnvalda að láta þetta mál í lögformlegt umhverfismat. Hv. þm. Katrín Fjeldsted hefur lýst því yfir í þessum stóli, en hún á sæti í nefndinni, að hún sé fylgjandi umhverfismati. Ekkert sem kom fram í umræðunum í morgun benti til að sá meiri hluti sem liggur í nefndinni fyrir málinu sé fallinn. Þess vegna er alveg ljóst að nefndin hlýtur fyrr en seinna að komast að þeirri niðurstöðu að tillaga af þessu tagi eigi að hljóta samþykki Alþingis þó að auðvitað sé það síðan undir Alþingi sjálfu komið hver verða afdrif tillögunnar. Það er rétt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að það er tímabært að þessi tillaga verði afgreidd einmitt núna. Ef við horfum á málið frá sjónarmiði ríkisstjórnarinnar mundi þetta líka hjálpa ríkisstjórninni vegna þess að því fyrr sem við tökum þessa ákvörðun því fyrr liggur fyrir niðurstaða umhverfismatsins og þar með hvort það sé siðferðilega verjandi að fara í þessa framkvæmd. Ég vek athygli á því, herra forseti, að þessar umræður væru allar óþarfar ef hæstv. ríkisstjórn hefði hlýtt þeim óskum sem komu fram í upphafi þessa kjörtímabils þegar umræður um virkjunina komust á flug að setja það strax í lögformlegt umhverfismat, þá væri það sem sagt búið, þá lægi niðurstaðan fyrir. Það sem við í minni hlutanum erum að gera með þessari hugmynd öðrum þræði er auðvitað að ýta þessu ágreiningsmáli út af borðinu og fá niðurstöðu sem fyrst. Það er í allra þágu og ekki síst hæstv. ríkisstjórnar. Þetta mál verður aldrei afgreitt og aldrei verður farið í Fljótsdalsvirkjun nema einhver bærileg sátt náist um það með einhverju móti meðal þjóðarinnar og sú sátt mun aldrei nást nema farið verði eftir því sem meiri hluti þjóðarinnar vill, þ.e. að það verði háð lögformlegt umhverfismat á þessari framkvæmd.

Herra forseti. Í hv. umhvn. var þetta mál tekið til umfjöllunar eins og komið hefur fram. Það liggur ljóst fyrir að þetta mál, umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun, hefur verið til umræðu síðustu tvö árin í nefndinni. Við vitum jafnframt að með lögum um umhverfismat var það tekið sérstaklega fram í bókun að Fljótsdalsvirkjun ætti ekki að fara í umhverfismat. Með lögum frá 1981 var jafnframt tekið fram að þessi virkjun mætti fara af stað þá þegar. Það hefur því margt gerst í þessu máli sem hefur komið í veg fyrir að menn næðu saman um að breyta einhverju sem varðar Fljótsdalsvirkjun sérstaklega. Ég er þá sérstaklega að tala um Eyjabakkasvæðið sem allir eru sammála um að sé náttúruperla sem hefði gjarnan þurft að koma til frekari skoðunar en orðið hefur. Ég fullyrði að stjórnarliðar eru sammála um að reyna að skoða allar leiðir sem hægt væri að fara ef einhver er til til að ná sátt um þessa virkjun og verndun á Eyjabakkasvæðinu ef hún finnst. Ég hef a.m.k. lýst því yfir, bæði opinberlega og í nefndinni, að það væri vilji minn. Ég held að full rök séu fyrir því eins og komið hefur fram frá hv. formanni nefndarinnar að full ástæða sé fyrir þessa nýju nefnd að skoða þetta mál frekar og því ekki beinlínis ástæða til að vera að fara út í atkvæðagreiðslur um það. Allir eru sammála um að það eigi að skoða þetta og þegar hefur verið skipulögð ferð á vegum nefndarinnar á virkjunarsvæðin og reyndar í friðlönd almennt þannig að nefndin er í fullri vinnu við að reyna að átta sig á þessum hlutum. Ég held því að formaðurinn fari rétt að í því efni að gefa nefndinni tækifæri og okkur öllum til þess að skoða þetta mál enn frekar en gert hefur verið.

Herra forseti. Vegna umræðna um þessa þáltill. tel ég það vera algeran fyrirslátt hjá hv. formanni umhvn. að ætla að setja þetta mál í venjulegt umsagnarferli. Málið hefur verið sent til umsagnar. Það hefur verið rætt í þinginu. Umsagnirnar liggja fyrir. Nýir þingmen þurfa að fá ráðrúm til að fá umsagnir, segir hann. Umsagnirnar geta nýir þingmenn lesið. Það hefur oft verið svo í þinginu að menn hafa lesið eldri umsagnir sem hafa komið þegar mál hafa áður verið lögð fram. Í ljós hefur komið að lögformlegt umhverfismat mundi tefja framkvæmdir á Fljótsdalsvirkjun í tvö ár og menn nota það sem ástæðu fyrir því að ekki sé hægt að fara í umhverfismat. Gildir þá ekki máltækið því fyrr því betra? Af hverju eru menn ekki tilbúnir að samþykkja lögformlega umhverfismat, a.m.k. að afgreiða það úr nefndinni og sjá hver vilji þingsins er í málinu? Það er þó a.m.k. ekki verið að tefja það um það hálfa ár sem það tæki, þ.e. sumarið. Ég er líka sannfærð um það að þó þingið taki ekki á málinu núna munu alþjóðasamtök taka á málinu. Þau munu ekki sætta sig við að Eyjabakkarnir verði settir undir lón án nákvæmrar athugunar.

Herra forseti. Þetta er stórmerkilegt fordæmi fyrir okkur stjórnarflokkana að fá þær skýringar inn í salinn að eðlilegt sé að taka mál úr nefnd eftir svona 20 mínútur framvegis. Það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar ef ríkisstjórnin ætlaði að taka mál úr nefnd eftir 20 mínútur eða svo. Nú erum við skammaðir fyrir að gera það ekki. Þetta eru afar merkileg skilaboð sem rétt er að hafa í huga fyrir stjórnarflokkana.

Herra forseti. Það er ekki í fyrsta sinn sem hæstv. forsrh. kemur hér og leggur gott til málanna og ég skildi alveg tóninn í máli hæstv. ráðherra. Hér er rétt að líta á hvernig málin standa. Alþingi hefur möguleika á því að láta vilja sinn í ljós í þessu máli og hann gæti skipt máli ef hann kemur fram núna. En það þýðir lítið að taka þetta mál fyrir ef búið verður að heimila að framkvæmdir hefjist. Þá getur hv. umhvn. svo sem farið í skemmtiferðir til Austurlands, en það hefur ekkert pólitískt gildi ef framkvæmdarvaldið eða ríkisstjórnin ákveður að láta þessa framkvæmdir hefjast án þess að lögformlegt umhverfismat fari fram. Þetta er tiltölulega einfalt mál, herra forseti, sem hæstv. forsrh. og allir aðrir ættu að geta áttað sig á. Vill Alþingi að þarna fari fram lögformlegt umhverfismat, já eða nei? Flóknara er málið ekki. Og þegar það bætist við að samhljóða tillaga var til umfjöllunar á Alþingi í fyrra, sem fór út til umsagna og þær liggja fyrir, þá liggja allar forsendur fyrir sem nauðsynlegar eru til að taka afstöðu í málinu. Það er ljóst að mikill veikleiki er á íslenska þingræðinu að Alþingi hefur ekki í þingsköpum eða starfsvenjum úrræði til að taka mál fyrir með flýtimeðferð og kalla fram afstöðu. Það er alþekkt í þjóðþingunum í kringum okkur að ef menn vilja kalla fram afstöðu þjóðþingsins, t.d. til þess hvernig eigi að fara með atkvæði viðkomandi ríkis, segjum sem dæmi á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þá er til farvegur fyrir slíka könnun á vilja þingsins, og það tekur mjög skamman tíma. Hér höfum við þó það að flytja mál á þinglegan hátt, það fari til nefndar og sé afgreitt þaðan. Og það er alsiða að jafnvel stór mál séu afgreidd með mjög skjótum hætti þegar svo ber undir. Eða ætli hæstv. forsrh. kannist ekki við það t.d. að jafnvel afstaða þingsins til milliríkjasamninga og fleiri slíkra hluta er oft og iðulega afgeidd með slíku móti? Þegar efnislegar forsendur eru til þess þá er ekkert að vanbúnaði að þingið láti vilja sinn í ljós. Eða er hæstv. forsrh. á móti því að hann birtist í þessu máli?

Herra forseti. Það er nokkur nýlunda á þinginu að stjórnarandstaðan krefjist þess að mál sé afgreitt úr nefnd næstum því jafnskjótt og það berst hér inn, því að venjulega hefur það verið svo að menn hafa viljað fá vandaða meðferð um málin á Alþingi. Mér þykir því heldur betur hafa orðið skipti á hlutverkum því að oftast nær hefur það verið þannig að það hafi frekar verið stjórnarliðið sem hefur á stundum a.m.k., eftir kannski mjög langa og vandaða umfjöllun, verið að taka mál úr nefndum og þá hefur stjórnarandstaðan lagst gegn því og viljað fá að skoða þau betur. Mér þykir þetta því skjóta nokkuð skökku við og mér finnst afar eðlilegt að menn skoði þetta mál mjög vandlega í umhvn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa komið og lagt orð í belg í þessu máli. Ég tel málið vera einfalt. Ég tel okkur eiga hér tækifæri til að leggja okkar lóð á vogarskálina í einföldu máli sem búið er að fá mikla umfjöllun undanfarin tvö ár í þinginu og í umhvn. Og í ljósi þeirra háværu radda sem nú heyrast í samfélaginu þessa dagana, þessa stundina, þá hefði ég talið það lýðræðislegan rétt og lýðræðislegan framgangsmáta að Alþingi fengi tækifæri til að láta vilja sinn í ljós hér í dag. Ég tel fólk eiga almennt rétt á því að vita núna vilja þingsins í þessu máli. En ég þakka umræðuna og lýk máli mínu.

Virðulegi forseti. Það er afar nauðsynlegt að í málum sem þessum sé vandað mjög til allra verka, bæði faglega og efnislega, og sömuleiðis að virða allar þær skoðanir og áhuga manna á að beita sér í málinu. Ég minni aðeins á eftirfarandi umfram það sem ég gat um áðan. Það hefur ekki einn einasti heimamaður verið fenginn til nefndarinnar sem að sjálfsöðgu þarf að gera til að átta sig á málinu. Það vantar enn fjölda vísindamanna og framkvæmdamanna til nefndarinnar. Það vantar enn álit frá annarri þingnefnd, þ.e. iðnn. Það er gjörsamlega ómögulegt að taka upp þau vinnubrögð í þinginu að ganga fram hjá öllu þessu. Ég vil líka upplýsa málshefjanda um að óhyggilegt er að varpa frá sér með þessu móti þeim vinnubrögðum sem e.t.v. eru einmitt vörn stjórnarandstöðunnar í mörgum málum sem hún vill beita sér fyrir. Og það mun hv. þm. væntanlega finna þegar á líður að hyggilegra er að níðast ekki á vilja þingmanna um að kynna sér mál vel. Ég vil að við förum austur, kynnum okkur þetta mál í vettvangskönnun með ítarlegum fundi og að málið komi hér fyrir næsta þing með skipulegum og málefnalegum hætti þannig að allir þingmenn geti tekið afstöðu í málinu eftir rækilega og vandaða skoðun.

Ætlar ríkisstjórnin að bíða á meðan?

Herra forseti. Ég held að rétt sé að ræða það undir liðnum um fundarstjórn forseta að á dagskrá þessa fundar eru tvær fyrirspurnir en ekki fyrirspurn sem ég lagði fram og var ein af fyrstu þingmálum þessa þings. Hún er til hæstv. félmrh. og varðaði niðurstöður launakönnunar kjararannsóknarnefndar. Þessi fyrirspurn er á þskj. 6, og var 6. mál þingsins. Það hefði því átt að vera nægjanlegur tími til þess fyrir hæstv. félmrh. eða félmrn. að undirbúa svar við þessari fyrirspurn. Ég vil því spyrja hæstv. forseta hvað valdi því að forseti hefur ekki sett þá fyrirspurn mína á dagskrá þessa fundar.

Því er til að svara að Alþingi hefur upplýsingar um að hæstv. félmrh. er ekki viðbúinn að svara fyrirspurninni. Hann hefur verið sjúkur og er nú á Reykjalundi í æfingum á þessari stundu.

Herra forseti. Mér er það ljóst eins og væntanlega öllum öðrum þingmönnum að hæstv. félmrh. hefur átt við vanheilsu að stríða og við óskum honum bata og góðrar heilsu sem fyrst. En eftir stendur að það er auðvitað nauðsynlegt að hlutirnir geti gengið eðlilega fyrir sig. Þetta dregur athyglina að þeirri spurningu hvort við aðstæður af þessum toga sé ekki nauðsynlegt að einhver hæstv. ráðherra gegni formlega fyrir hæstv. félmrh. og/eða t.d. í tilviki af þessu tagi tæki einhver annar hæstv. ráðherra að sér að svara t.d. fyrirspurnum sem fyrir Alþingi liggja og eru þess eðlis að þörf er á að fá fram svör. Það ber vel í veiði að hér er hæstv. forsrh. viðstaddur og gæti þess vegna upplýst okkur um hvert álit hæstv. forsrh. er á því þegar aðstæður eru uppi af þessu tagi. Þegar ráðherrar fara úr landi er gegnt fyrir þá jafnvel þó aðeins sé um eins, tveggja daga fjarveru að ræða. En ég held að hér sé í rauninni um áhugavert viðfangsefni að ræða og ég vona að menn misskilji það ekki þó að það sé rætt af þessu tilefni, að spurningar komi upp um það hvort ekki þurfi að ganga formlega frá því að gegnt sé fyrir ráðherra sem ekki getur sökum vanheilsu eða af öðrum ástæðum sinnt störfum sínum tímabundið þó að viðkomandi ráðherra dvelji í landinu. Ég held að þarna sé uppi ósamræmi sem sé bagalegt og það þyrfti að ráða fram úr því hvort ekki væri eðlilegra við slíkar aðstæður að gengið væri formlega frá því að gegnt væri störfum fyrir viðkomandi ráðherra.

Herra forseti. Þetta er alveg rétt hjá hv. þm., venja stendur ekki til þess að ráðherra sé leystur af ef hann er staddur í landinu heldur eingöngu þegar hann fer af landi brott. Það er engin ástæða til þess í mínum huga að hafa þau skil með þeim hætti lengur. Meira að segja ráðherrar sem eru erlendis geta mjög vel sinnt margvíslegum þáttum með þeirri tækni sem nú er fyrir hendi ekkert síður en menn sem staddir eru hérlendis. Stundum gengur það meira að segja verr hérlendis, ég tala nú ekki um ef menn eru inni í óbyggðum að þá getur orðið erfitt að ná símasambandi o.s.frv. Ég tel því að þetta sé rétt ábending. Við þurfum að huga að því að hafa á þessu fastara form. En reyndar tel ég að án formlegra reglna geti einhver af ráðherrunum svarað fyrirspurnum hér í umboði eða að beiðni viðkomandi ráðherra og það hefur reyndar verið gert. Ég mælti t.d. fyrir máli einmitt fyrir þennan sama ráðherra óvænt þegar hann hafði forfallast á sínum tíma og ég tel að það ætti að vera hægt. Við skulum því athuga þetta fyrirkomulag betur.

Herra forseti. Á þskj. 10 á ég svohljóðandi fyrirspurn sem ég beini til hæstv. forsrh.: ,,Hvaða rök liggja til þess að ríkisstjórnin áformar að skipa nefnd utan þings til endurskoðunar fiskveiðistjórnarlaga í stað þess að fela verkefnið sjávarútvegsnefnd Alþingis?``

Herra forseti. Hv. 18. þm. Reykv. hefur borið fram svohljóðandi fyrirspurn: ,,Hvaða rök liggja til þess að ríkisstjórnin áformar að skipa nefnd utan þings til endurskoðunar fiskveiðistjórnarlaga í stað þess að fela verkefnið sjávarútvegsnefnd Alþingis?`` Því er til að svara að það mundi vera afbrigði ef sjútvn. yrði falið verkefni af þessu tagi, undantekning og afbrigði en ekki venjan. Venjan stendur til þess að ríkisstjórnin, fagráðherrann, skipi nefnd af þessu tagi. Þegar því verki er lokið og ef það ber árangur gengur það til þingflokka stjórnarflokkanna --- eins og hv. þm. þekkir svo vel af langri og mikilli reynslu sinni í öllum þessum sölum bæði við ríkisstjórnarborð og hér --- og þá fer það loks til fagnefndarinnar, í þessu tilviki sjútvn., sem hefur allar heimildir til að fara með það mál hvernig sem nefndinni líkar. Nefndin skilar því svo til baka til þingsins. Þetta eru hinar venjubundnu leiðir. Annað þyrfti afbrigði, annað þyrfti að rökstyðja en ekki þessa aðferð, sem er hin venjubundna aðferð að mínu mati, hv. þm.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svörin. Það stendur alveg sérstaklega á í þessu dæmi og ég hygg nú að þó að hann bendi hér á hina almennu reglu finnist á henni margvíslegar og margar undantekningar. Forráðamenn stjórnarflokkanna lýstu því yfir í kosningabaráttunni að þeir mundu beita sér fyrir því sem þeir kölluðu sættir í hinu örlagaríka fiskveiðistjórnarmáli. Og maður skyldi halda að stjórnarliðið komi með umboð til þess að vinna að þeim sáttum til hins háa Alþingis. Ég álít að sé einlægni í för með yfirlýsingum um að vinna að sáttum muni vinnubrögðin skila bestum árangri með því að menn hefji starfið hér með nýkjörinni sjútvn. Alþingi getur sótt allar upplýsingar og alla ráðgjöf út fyrir sín vébönd hvenær sem því sýnist og til þeirra aðila sem því líst. Þessi aðferð í þessu sérstaka máli vekur mér ugg um að mönnum sé ekki eins mikil alvara með gagngerum sáttum og maður hefur bundið vonir við. Ég verð þó að segja að ég hlýt að vera að því leyti bjartsýnni á framgang þessa máls sem nýr sjútvrh. hefur tekið við völdum af þeim sem áður sat og bind mjög miklar vonir við afskipti hans af málinu.

Herra forseti. Vegna orðaskipta fyrirspyrjanda og hæstv. forsrh. minni ég á að það hefur iðulega verið svo að í lögbundinni endurskoðun eða endurskoðun sem mælt hefur verið fyrir sérstaklega í fiskveiðistjórnarlögunum, t.d. með bráðabirgðaákvæðum, þá hefur sjútvn. Alþingis verið ætlað hlutverk í þeirri vinnu. Það hefur t.d. oftar en einu sinni, ef ég man rétt, verið kveðið á um samráð við sjútvn. af hálfu þess aðila sem færi með hlutverk að þessu leyti og annaðist endurskoðun á fiskveiðilöggjöfinni sem Alþingi hefur ákveðið í tengslum við einhverjar aðrar breytingar. Þetta var nánast reglan en ekki undantekningin á árunum í kringum 1990 þegar menn voru að hnoðast með fiskveiðilöggjöfina þá. Hitt er svo ljóst að ríkisstjórnin á þann kost, sem er a.m.k. næsti bær við það að fela hv. sjútvn. verkefnið, að skipa þverpólitíska nefnd með fulltrúum allra flokka. Ég held að það skipti mjög miklu máli --- og þá reynir á sáttaviljann, hinn margfræga sáttavilja frá því fyrir kosningar --- hvort ríkisstjórnin hrindir þessu verki úr vör með þeim hætti að leita eftir samstarfi við alla stjórnmálaflokka um það mál.

Hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. sýndi á spilin sín hérna rétt áðan. Hann sagði að það ætti að taka þetta mál fyrir með venjubundnum hætti og síðan ætti það að ganga til stjórnarflokkanna til úrskurðar. Það getur nú varla verið að menn haldi að sátt náist um þetta mál, eins og menn boðuðu í kosningabaráttunni, ef þannig á að því að standa. Það verður að fara fram umræða um það í undirbúningshópum sem eru þverpólitískir þar sem öll sjónarmið fá að koma fram og þar sem menn virkilega þreifa á því hvaða leiðir eru færar til þess að ná sáttum í málinu. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn, alveg sérstaklega hæstv. sjútvrh. og hæstv. forsrh., að horfa nú á málið með þeim augum sem þeir sögðust horfa á það í kosningabaráttunni.

Herra forseti. Vegna umræðu um þá nefnd sem hér var spurst fyrir um þá held ég að ástæða sé til þess að fram komi að þegar lögunum um stjórn fiskveiða var breytt í janúar sl. sem viðbragð við hæstaréttardómi frá því í desember, var tekin ákvörðun um að þessi nefnd yrði sett á. Ég met það þannig að ákvörðun hafi verið tekin um það í ljósi þeirra viðbragða sem ríkisstjórnin hafði í frammi og þeirrar umræðu sem varð um þau viðbrögð. Þá hafði þessi nefnd, að því er virtist, fyrst og fremst það hlutverk að ná saman þessari löggjöf um stjórn fiskveiða vegna þess að öllum var ljóst eftir viðbrögð meiri hluta Alþingis að full ástæða var til þess að fara yfir löggjöfina í heild sinni. Nú hefur þessi nefnd greinilega fengið víðtækara hlutverk. Hún á að verða hin mikla sáttanefnd og það er gleðiefni að heyra að menn ætla að fara í málið með þeim hætti. En þá verður líka sérstaklega tekið 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað mjög margt sem getur komið til álita þegar verið er að skipa nefnd af þessu tagi sem á að endurskoða löggjöfina um fiskveiðistjórn. Ég tel hins vegar frekar óskynsamlegt að gera það með því að fela sjútvn. Alþingis það verk, einfaldlega vegna þess að eftir undirbúningsvinnu að sjálfri endurskoðuninni kemur málið auðvitað til kasta Alþingis, fer til 1. umr. og er síðan vísað til sjútvn. Alþingis sem fer um það verk sínum höndum. Ég teldi óeðlilegt að sjútvn. væri sett í þá stöðu að endurskoða sín eigin handaverk. Ég held að þingnefndirnar eigi einmitt að vera í þeirri stöðu að geta farið mjög gagnrýnum huga og gagnrýnum höndum um mál af þessu taginu og það væri á vissan hátt búið að rýra þann möguleika ef sjútvn. stæði sjálf að undirbúningnum. Ég held hins vegar að hér sé um að ræða gríðarlega mikilvægt mál sem almenn sátt þarf að nást um. Ég geri mér góða grein fyrir því að mjög mörg álitamál eru í þessu. Menn eru afskaplega ósammála í þessum efnum og þess vegna er þetta 

Herra forseti. Spurt var um umboð til þess að haga málum eins og hér hefur verið lýst. Umboðið kemur fram í stjórnarsáttmála sem samþykktur hefur verið af báðum þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna. Til viðbótar kemur umboðið fram í þeirri lagagjörð sem hér var gerð á liðnu vori og sneri að breytingum á fiskveiðistjórnarlögunum. Hvort tveggja er því fyrir hendi. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minntist á hvernig þetta hefði verið gert í kringum árið 1990, þ.e. að þá hefði þingið haft allan atbeina að málinu. Ég býst við að það hafi nú ekki sérstaklega glatt hv. fyrirspyrjanda, sem hefur sérstaklega haft á orði að vinnubrögðin í kringum 1990 um fiskveiðistjórnina hafi verið handarbakavinnubrögð, ef ég man rétt ummæli hv. þm., þegar framsalið og það annað kom til sögunnar með lögformlegum hætti, sem þingmaðurinn hefur einna mest fundið að. Fundið er að því að ég hafi sagt hér að þetta yrði gert með venjubundnum hætti, en þá er ég einmitt að nefna að það verði ríkisstjórnarinnar, sjútvrh. í samkomulagi auðvitað innan ríkisstjórnarinnar, að skipa nefndina en ekki að sjútvn. komi að málinu í fyrstunni. Það er hinn venjubundni háttur sem ég er að tala um. Hins vegar geri ég ráð fyrir því að málið verði um margt óvenjulegt. Þetta er um margt óvenjulegt mál. En þetta er hinn venjubundni háttur sem á þessu er hafður og ég tel fyrir mitt að hann sé betri, að það sé betra að fyrst komi nefnd sem ráðherrann skipar og vinnur að málinu að sínu leyti og síðan sé það mál tekið til gaumgæfilegrar athugunar og endurskoðunar, krítískrar endurskoðunar, ef svo má kalla það, í þinginu og þá sérstaklega af fagnefndinni, hv. sjútvn. Ég tel að þetta sé skynsamlegt og minni á að tillaga Samfylkingarinnar um auðlindanefndina laut einmitt að þessari niðurstöðu, ef ég man rétt.

Verður nefndin þverpólitísk?

Herra forseti. Frestur til að segja sig frá þátttöku í miðlægum gagnagrunni á að renna út nú um miðjan þennan mánuð. Af því tilefni beini ég m.a. eftirfarandi spurningum til hæstv. heilbr.- og trmrh.: 1. Hefur sérstök starfrækslunefnd miðlægs gagnagrunns verið skipuð? Ef svo er, hefur hún hafið störf? 2. Hvenær má búast við að starfsreglur miðlægs gagnagrunns verði tilbúnar og starfsemi hefjist? 3. Verður gengið frá samningum við Íslenska erfðagreiningu um gagnagrunn á heilbrigðissviði áður en Eftirlitsstofnun EFTA hefur úrskurðað um kæru Mannverndar þar sem farið er fram á að gagnagrunnsmálið verði allt tekið til endurskoðunar? 4. Er ríkisstjórnin tilbúin að beita sér fyrir því að við rekstur miðlægs gagnagrunns á heilbrigðissviði verði farið að lögum nr. 74 frá 28. maí 1997, um réttindi sjúklinga, þar sem kveðið er á um að vísindarannsóknir með þátttöku almennings verði alltaf háðar samþykki vísindasiðanefnda? 5. Er ráðherra tilbúinn að láta bera úrsagnareyðublað úr gagnagrunni inn á hvert heimili eins og gert var með upplýsingabækling landlæknisembættisins um gagnagrunninn? 6. Hve lengi getur fólk sagt sig frá þátttöku í gagnagrunninum? 7. Ef dulkóðað er í eina átt, er þá hægt að segja sig frá þátttöku í gagnagrunninum eftir að rekstur hans er hafinn, þ.e. má út heilsufarsupplýsingar sem þegar hafa verið skráðar inn í grunninn? 8. Hyggst ráðherra standa fyrir frekari kynningu á málinu meðal almennings?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir þessa fyrirspurn, þeim Þuríði Backman og Ögmundi Jónassyni. Fyrirspurnin er í átta liðum og ég hef aðeins fimm mínútur til að svara henni þannig að ég mun gera mitt besta. Varðandi fyrstu spurninguna þá var nefnd um gerð og starfræsklu gagnagrunns á heilbrigðissviði skipuð sl. febrúar og hefur starfað síðan. Það má geta þess að nefndin hefur nýlega ráðið lögfræðing til starfs. Nefndin er skipuð Davíð Þór Björgvinssyni prófessor, Jóhanni Ágústi Sigurðssyni, forseta læknadeildar, og Ebbu Þóru Hvannberg dósent. Varðandi aðra spurninguna þá liggur ekki fyrir hvenær lokið verður við setningu allra reglugerða sem kveðið er á um að settar verði á grundvelli laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði en verið er að vinna að smíði þeirra. Ekki er hægt að segja til um það nú hvenær starfsemin hefst enda hefur rekstrarleyfi ekki enn verið gefið. Varðandi þriðju spurninguna, þá fjallar þessa dagana þriggja manna nefnd, skipuð Davíð Á. Gunnarssyni ráðuneytisstjóra, Jóni Sveinssyni hæstaréttarlögmanni og Sigurði Þórðarsyni ríkisendurskoðanda, um umsókn Íslenskrar erfðagreiningar. Ekki er því á þessu stigi unnt að fullyrða hverjum verði veitt rekstrarleyfi til gerðar og starfrækslu gagnagrunns á heilbrigðissviði né hvort það yrði hugsanlega áður en Eftirlitsstofnun EFTA hefur komist að niðurstöðu vegna kæru Mannverndar um brot á samkeppnisreglum EES. Varðandi fjórðu spurninguna sem er einna viðamest, þá er því til að svara að ákvæði laga um réttindi sjúklinga og ákvæði gagnagrunnslaganna um mat vísindasiðanefndar eða siðanefndar á rannsóknum, eru hliðstæð. Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga um réttindi sjúklinga skal mat vísindasiðanefndar eða siðanefndar á rannsóknum hafa leitt í ljós að vísindaleg eða siðfræðileg rök mæli ekki gegn framkvæmd hennar. Hliðstætt ákvæði er í 3. mgr. 12. gr. laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði en þar segir að ráðherra skuli setja reglugerð um þverfaglega siðanefnd sem meta skal rannsóknir sem gerðar eru innan fyrirtækis rekstrarleyfishafa og fyrirspurnir sem berast. Mat nefndarinnar verður að hafa leitt í ljós að engin vísindaleg eða siðfræðileg sjónarmið mæli gegn framkvæmd rannsókna eða vinnslu fyrirspurna. Í 10. gr. laga um réttindi sjúklinga eru hins vegar ákvæði um samþykki sjúklings fyrir þátttöku í vísindarannsóknum. Þar er átt við beina þátttöku sjúklings í rannsókn, svo sem blóðgjöf, rannsóknir, viðtöl eða svör við spurningalistum. Kröfur um upplýst, formlegt samþykki sjúklings og um að mat vísindasiðanefndar eða siðanefndar stofnana hafi leitt í ljós að vísindaleg eða siðfræðileg rök mæli ekki gegn framkvæmd hennar gilda um allar rannsóknir sem gerðar eru með þátttöku sjúklinga. Þær munu því að sjálfsögðu einnig gilda um rannsóknir væntanlegs rekstrarleyfishafa. Við rekstur miðlægs gagnagrunns á heilbrigðissviði verður því farið að lögum um réttindi sjúklinga og lögum um gagnagrunn á heilbrigðissviði og þar með ekki þörf á því að ríkisstjórnin beiti sér fyrir sérstökum ráðstöfunum til að tryggja það. Fimmta spurningin fjallar um upplýsingar um gagnagrunn, en samkvæmt lögum á landlæknir að sjá um að upplýsa almenning og það hefur landlæknir svo sannarlega gert. Varðandi sjöttu fyrirspurnina er því til að svara að einstaklingar geta hvenær sem er óskað eftir því að upplýsingar um þá verði ekki fluttar í gagnagrunn á heilbrigðissviði, eins og segir í 1. mgr. 8. gr. laganna. Þegar slík ósk hefur borist skal þegar í stað hætta flutningi upplýsinga um viðkomandi einstakling í gagnagrunn. Varðandi sjöundu fyrirspurnina er því til að svara að eins og áður sagði, getur einstaklingur hvenær sem er óskað eftir því að upplýsingar um hann séu ekki fluttar í grunninn, þ.e. bæði áður og eftir að rekstur gagnagrunns á heilbrigðissviði hefst. Í lögum er einungis gert ráð fyrir rétti einstaklings til að óska eftir að upplýsingar um hann verði ekki fluttar í gagnagrunninn. Engin ákvæði eru í lögunum um rétt til að láta eyða upplýsingum sem þegar eru komnar í gagnagrunninn. Hins vegar er ljóst að engar upplýsingar um viðkomandi fara í gagnagrunninn eftir að tilkynning um ósk hans þess efnis hefur borist þeim sem annast flutning upplýsinga í gagnagrunn. Varðandi áttundu fyrirspurnina: Fá eða jafnvel engin dæmi eru um að almenningur hafi tekið jafnalmennan þátt í umræðu um lagafrumvarp á undirbúningsstigi og einmitt um frv. til laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði. Þar hafa fjölmiðlar átt stóran þátt auk ráðuneytis, landlæknisembættis og einstakra stofnana og félagasamtaka, m.a. hefur landlæknir sem kunnugt er látið gera upplýsingabækling um lögin sem hefur verið sendur inn á hvert heimili í landinu. Þannig hefur almenningur fengið gífurlegar upplýsingar um málið á ýmsum stigum og er það vel og er vonandi fyrirmynd að umfjöllun um önnur mál. Ég sé að tíma mínum er lokið en fæ að koma hér á eftir og ljúka þeim fyrirspurnum sem ósvarað er. Ég hef gert mitt besta á þessum fimm mínútum og er tilbúin að senda hv. þingmönnum þetta sem skriflegt svar ef óskað er.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þessi svör þótt þau hafi um margt verið óljós. Hitt er þó ljóst að ríkisstjórnin er ekki reiðubúin að slá þessu máli á frest á meðan kæra Mannverndar fyrir alþjóðastofnunum fær eðlilega afgreiðslu. Einnig kom fram í máli hæstv. ráðherra að ekki er hægt að má upplýsingar, sem fara einu sinni inn í grunninn, úr honum aftur. Ég er ósammála hæstv. heilbrrh. um að farið sé að lögum um réttindi sjúklinga. En ekki er hægt að fara nánar út í þá sálma hér. Á hitt vil ég leggja áherslu, hæstv. forseti, að í hvert einasta hús í landinu verði borið eyðublað þar sem fólki gefst kostur á að segja sig frá heilbrigðisgrunninum. Það er mjög örlagarík ákvörðun að láta upplýsingar um sig fara inn í gagnagrunninn sem verða síðan seldar tryggingafyrirtækjum og lyfjafyrirtækjum í landinu. Ríkisstjórn sem sendir bæklinga um sjálfa sig fyrir kosningar ætti ekki að verða skotaskuld úr því að senda eyðublað af þessu tagi 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin þó ég taki undir orð síðasta ræðumanns um að þau hafi mörg hver verið nokkuð loðin. Ég var að fá þær upplýsingar um að tilkynning hafi komið frá landlæknisembættinu nú í morgun um að frestur til að segja sig frá gagnagrunninum yrði framlengdur og er það vel. Því væri mjög eðlilegt að fara aftur í kynningu á þessu efni og sýna það í verki og vilja að heilbrrn. hafi áhuga á því að koma þessum upplýsingum á framfæri og gera þær sýnilegar með því að óska eftir því að landlæknisembættið beri út úrsagnareyðublöð. Það má benda á að eyðublöðin sem prentuð hafa verið eru mjög óhentug, sérstaklega fyrir fullorðið fólk. Það nær varla að lesa smáa letrið á eyðublöðunum. Það er óvenjulega smátt letur á þessu eyðublaði. Ég ætla bara að koma með þá ábendingu. Ég vil líka óska eftir því við ráðherra að þó að vinna sé komin í gang þá verði allur undirbúningur vandaður og að beðið verði eftir úrskurði Eftirlitsstofnunar EFTA vegna kæru Mannverndar, að beðið verði með lokafrágang á þessum undirbúningi þar til úrskurðurinn kemur. Það er mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að á öllum stigum málsins getur einstaklingur sagt sig úr grunninum  Ég tek það fram, eins og ég gerði áðan, að ekkert mál í þjóðfélaginu hefur fengið betri kynningu en þetta mál og við munum halda áfram að vinna á sömu braut og við höfum gert.  Eins og ég sagði áðan eru þetta mjög viðamiklar fyrirspurnir og mér finnst rétt að ég sendi þinginu svör við þeim skriflega vegna þess að ég kom ekki öllu að hér áðan. En ég vil sérstaklega ítreka, vegna þess að hér var talað um að það ætti að stöðva málið meðan EFTA-dómstóllinn væri að fjalla um það, en það hefur enginn fengið leyfi í dag. Sérstök nefnd er að fjalla um það og ég tel enga ástæðu til að tefja störf þeirrar nefndar.