Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1986 sem liggur frammi á þskj. 2. Íslenska efnahagslífið einkennist um þessar mundir af mikilli eftirspurn og of miklum viðskiptahalla. Það eru þó batamerki að framleiðsla og útflutningur sjávarafurða hefur verið að aukast, en hitt er ljóst að óheft eftirspurn innanlands leiðir til aukinnar verðbólgu og það á sinn hátt til aukins viðskiptahalla sem aftur leiðir til aukinnar skuldasöfnunar þjóðarbúsins erlendis. Ég mælti í gær fyrir frv. til fjárlaga. Þá voru kynntar ýmsar aðhaldsaðgerðir á sviði opinberra fjármála sem ætlað er að draga úr þenslu í hagkerfinu. Dregið verður úr eftirspurn til opinberra nota, bæði samneyslu og fjárfestingar. Með þeim aðgerðum, sem kynntar hafa verið og Alþingi hefur fengið til meðferðar, verður dregið úr erlendum lántökum um 800 millj. kr. Þar af leiðir að gera þarf nokkrar breytingar á því frv. til lánsfjárlaga, sem hér er til umræðu, í samræmi við þessar breyttu forsendur. Ég ætla nú að fjalla um lánsfjáráætlun og frv. til lánsfjárlaga í stuttu máli eins og það liggur fyrir sem hluti af heildarumfjöllun um opinber fjármál. Það er ljóst að fjárfesting í hlutfalli af þjóðarframleiðslu stefnir í það að vera heldur lægri 1986 en hún var 1985. Þetta hlutfall hefur stöðugt farið lækkandi á undanförnum áratug eða úr rúmum 30% af vergri þjóðarframleiðslu í um 21% á árinu 1986 eftir því sem nú er ráðgert. Viðskiptahalli er eigi að síður orðinn viðvarandi. Of hægt hefur gengið að lækka hann þó svo fjárfesting hafi með þessum hætti dregist saman. Ég tel það líka vera umhugsunarefni hversu langt megi ganga á þeirri braut að draga úr fjárfestingu. Í flestum tilvikum er fjárfesting undirstaða verðmætasköpunar í framtíðinni, enda skili hún eðlilegum arði. Fjárfesting hér hefur ekki að mínu mati skilað sambærilegum arði og þekkist hjá þeim þjóðum sem við viljum jafna okkur við um lífskjör, en það hlýtur að vera höfuðatriði að stuðla að því að fjárfestingin gefi af sér sambærilegan ávöxt og hjá öðrum þeim þjóðum sem við viljum jafna okkur til og því meir sem við þurfum á lánum að halda til fjárfestingar, því arðbærari verður fjárfestingin að vera. Fjárfesting í landinu hefur um árabil í ríkum mæli verið fjármögnuð með erlendum lántökum. Það er því sannarlega áhyggjuefni hvað innlendur heildarsparnaður hefur dregist mikið saman. Hann var um 25% á síðasta áratug, en er nú áætlaður tæp 18% á árinu 1986, mældur á mælikvarða þjóðarframleiðslunnar. Á hitt er þó að líta að peningalegur sparnaður í bankakerfinu hefur í kjölfar breyttrar peningastefnu aukist á þessu ári og þar er um ótvírætt batamerki að ræða, enda má öllum vera ljóst að sparnaður er forsenda fyrir því að okkur takist að vinna okkur út úr þeim örðugleikum sem við höfum verið að glíma við og vaxandi peningalegur sparnaður í bankakerfinu er góð vísbending um árangur í þessu efni. En skv. lánsfjáráætlun er talið að fjárfesting í landinu dragist saman um 2,5% árið 1986 frá því sem verður í ár. Framkvæmdir atvinnuvega eru taldar dragast saman um 2,7% og opinberra aðila um 4,2%. Hins vegar er gert ráð fyrir óbreyttu umfangi í íbúðabyggingum, en útlit er nú fyrir að þær dragist saman um 10% í ár. Í fjárfestingaráformum atvinnuveganna vegur þyngst fjórðungssamdráttur í kaupum á flutningatækjum. Þar koma fyrst og fremst til álita minni kaup á flutningaskipum og flugvélum. Á flestum sviðum opinberrar mannvirkjagerðar er fyrirhugaður mikill samdráttur nema í samgöngumannvirkjum og hitaveituframkvæmdum. Samgönguframkvæmdir munu aukast allt að 6.8% á árinu 1986 frá fyrra ári. Þar vega þyngst auknar framkvæmdir við flugstöðvarbyggingu á Keflavíkurflugvelli og aukin vegagerð. Þá munu á vegum Hitaveitu Reykjavíkur verða umfangsmiklar framkvæmdir, en áætlað er að raforkuframkvæmdir dragist þó saman. Þar munar mest um samdrátt í framkvæmdum Landsvirkjunar. Í ljósi þeirra brtt. sem ég kynnti í framsögu með fjárlagafrv. í gær er talið að opinberar framkvæmdir dragist saman um 10% árið 1986 í stað 4,2% eins og áður var áætlað. Við gerð lánsfjáráætlunar fyrir árið 1986 var markvisst stefnt að takmörkun erlendrar lántöku. Óhjákvæmilega koma slíkar ráðstafanir niður á mikilvægum framkvæmdaliðum og seinka verklokum einstakra framkvæmda. Ég nefni í þessu sambandi flugstöðvarbyggingu á Keflavíkurflugvelli, ýmsar framkvæmdir á sviði orkumála og framkvæmdir atvinnuveganna sem hið opinbera hefur meðalgöngu um varðandi fjárútvegun. Ákveðið er að lækka lántöku til fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs um 300 millj. kr. Lántaka til framkvæmda Landsvirkjunar lækkar um 250 millj. og nemur hún því 490 millj. kr. Að athuguðu máli er talið gerlegt að fresta Blönduframkvæmdum og gera því ráð fyrir gangsetningu virkjunarinnar fyrst árið 1990. Takist samningar hins vegar um orkusölu til stórnotenda, sem jafnframt kunna að kalla á að framkvæmdum verði flýtt, er talið heppilegt að heimild verði til aukinnar lántöku 1986 eins og fram kemur í lánsfjárlagafrv. Þá er ákveðið að lækka lánsfjáröflun til Þróunarfélagsins um 50 millj. kr. og verður hún því um 100 millj., en að auki verður til ráðstöfunar fé sem heimilað var að taka að láni árið 1985 svo og hlutafé félagsins. Með aðhaldi og beinni lækkun á framkvæmdum ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja er stefnt að tvennu: lækkun á fyrri áformum um erlenda lántöku og því að eigin fjármögnun ríkisfyrirtækja verði meiri en verið hefur undanfarin ár. Á árinu 1984 nam til að mynda hlutdeild lánsfjármögnunar í opinberum framkvæmdum 31%. Horfur eru á að þetta hlutfall lækki í 24% á þessu ári, en með því frv. sem nú er til umræðu er að því stefnt að enn frekari lækkun verði á þessu hlutfalli og það fari í um 19% og það verði 16% eftir þær breytingar sem tillaga hefur verið gerð um varðandi aðhald í umsvifum opinberra aðila. Hér að framan hefur verið dregin upp gróf mynd af fjárfestingaráformum á árinu 1986 og kem ég þá að fjáröflunarþættinum. Lánsfjáráætlun sú sem fram kemur í fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að heildarlántökur opinberra aðila, lánastofnana og atvinnufyrirtækja nemi 11 526 millj. kr. Þar af er ráðgert að afla 3590 millj. kr. innanlands og 7936 millj. kr. með erlendum lántökum. Lántökur ríkissjóðs eru áætlaðar alls 4574 millj. kr. Þar af renna 920 millj. kr. til ráðstöfunar B-hluta fyrirtækja og 3654 millj. kr. til eigin þarfa A-hluta ríkissjóðs. Ráðgert er að afla um 1850 millj. kr. innanlands með sölu spariskírteina og 2724 millj. kr. með erlendum lántökum, en þessi fjárhæð lækkar síðan um 500 millj. í samræmi við þær brtt. sem kunngerðar hafa verið. Til húsbyggingarsjóðanna er ráðgert að afla 1200 millj. kr., en lántökum hjá þessum sjóðum hefur nær eingöngu verið beint til húsnæðislánakerfisins. Til lánastofnana, þ.e. Framkvæmdasjóðs, Byggðastofnunar, Stofnlánadeildar landbúnaðarins og Iðnþróunarsjóðs, er ráðgert að afla alls 2212 millj. kr. Þar af eru 1672 millj. kr. fengnar með lánsfjáröflun erlendis og 540 millj. kr. með lánsfjáröflun hér innanlands. Að síðustu er að nefna erlendar lántökur atvinnufyrirtækja sem ráðgert er að nemi 2535 millj. kr. á næstu árum. Tilhögun innlendu lántökunnar er í öllum meginatriðum eins og verið hefur undanfarin ár. Ég sé því ekki ástæðu til þess að fjalla um sérhvern lið hennar, en ræða hana því meira almennum orðum. Að ýmsu leyti hefur innlendur lánsfjármarkaður undanfarin tvö ár ekki verið í því jafnvægi sem skyldi. Eftirspurn einkaaðila og hins opinbera eftir lánsfé hefur verið umfram framboð. Afleiðingarnar hafa komið fram í alvarlegu misvægi á lánamarkaði og þurrð á sparifé til varanlegrar fjárfestingar. Snúist hefur verið við þessum vanda með raunhæfari ávöxtunarkjörum af hálfu opinberra aðila og auknu frjálsræði til samkeppni um kjörin. Aukin og harðnandi samkeppni um sparifé hefur um sinn gert opinberum aðilum sérstaklega erfitt fyrir um lánsfjáröflun. Ástandið virðist þó smám saman vera að færast til betri vegar með vaxandi peningalegum sparnaði og betra jafnvægi milli innlána og útlána bæði á vegum bankakerfisins og almennt á lánamarkaði. Á yfirstandandi ári hefur markaður fyrir spariskírteini ríkissjóðs einkennst af mikilli innlausn eldri skírteina með óhagstæða ávöxtun. Er reiknað með að svo verði áfram á árinu 1986, en þó er talið að afla megi 350 millj. kr. sem nýrrar lántöku þrátt fyrir 1500 millj. kr. innlausn eldri bréfa. Með þessu er jöfnum höndum gert ráð fyrir því að spariskírteinin verði látin bera þá ávöxtun sem dugir í samkeppni við önnur ávöxtunarkjör og að kynning þeirra takist svo sem efni standa til. Verðbréfakaup bankakerfisins voru áður fyrr mun veigameiri en þau eru áætluð á árinu 1986. Upphaflega námu þau 10% af innlánaaukningu viðskiptabankanna en lækkuðu síðan í 4%. Á yfirstandandi ári skyldi miðað við 5%, en í reynd hefur framkvæmdin verið sveigjanleg. Ríkissjóður hefur sleppt tilkalli til þessa fjár og hefur það upp á síðkastið runnið eingöngu til Framkvæmdasjóðs. Ég nefni þetta atriði hér því um er að ræða stjórn á peningamálum bankakerfisins þó í smáum stíl sé. Það er deginum ljósara að eigi efnahagsstefnan að vera árangursrík þarf fjármála- og peningastefnan að vera ein samræmd heild. Í því efni þurfa menn auðvitað að vera samstiga. Ég tel ekki ástæðu til lengri framsögu fyrir því lánsfjárlagafrv. sem hér liggur fyrir. Ég treysti því að í góðri samvinnu við hv. fjh.- og viðskn. megi ljúka meðferð og afgreiðslu frv. sem fyrst hér í hv. deild þannig að það geti orðið að lögum fyrir jólaleyfi þm. Reynsla undanfarinna ára sýnir að það er í senn mjög bagalegt og kostnaðarsamt þegar afgreiðsla frv. dregst fram á fjárhagsárið sem lögin eiga að taka til. Frú forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á þessi ávarpsorð mín vegna þess að ég kann ekki að meta ávarpsorð hæstv. fjmrh. til forseta. Hér hefur verið lögð fram lánsfjáráætlun og viðeigandi frv. til lánsfjárlaga. Frv. var lagt fram á réttum tíma í samræmi við nýsett lög þar um og er það sannarlega góðra gjalda vert. Hitt er öllu lakara að framlagning fjárlaga og lánsfjáráætlunar reynist að þessu sinni hafa verið algert ómark eða öllu heldur feilskot út í bláinn og verður þá að segjast að til lítils er barist og lítið unnið ef þau plögg sem lögð eru fram á tilsettum tíma reynast alls ekki þau skjöl sem Alþingi er ætlað að leggja til grundvallar við umræðu mála. Á seinustu vikum hefur það verið að koma í ljós að fjárlög og lánsfjáráætlun eiga að taka verulegum breytingum frá því sem ákveðið hafði verið fyrir tveimur mánuðum af stjórnarflokkunum, samþykkt af þeim, og svo ótrúlegur er þessi hringlandaháttur allur að í einni setningu hjá hæstv. fjmrh, í ræðu hans hér í gær var þjóðinni tilkynnt að einar litlar 400 millj., sem ætlunin hefði verið að afla með hækkun söluskatts, hverfa út úr myndinni og eitthvað allt annað kemur í staðinn án þess að það sé nú mikið frekar útskýrt. Ég vil leggja á það áherslu þegar í upphafi, þegar ég ræði þennan dæmalausa hringlandahátt núverandi stjórnarflokka, að það er ekki að sjá að hæstv. fyrrv. fjmrh. beri hér fyrst og fremst ábyrgð á. Sökin er bersýnilega hjá þingflokki Sjálfstfl. sem virðist samþykkja eitt í dag og annað á morgun. Þegar við nú tökum afstöðu til fjárlagafrv. og lánsfjáráætlunar er okkur því engin leið að átta okkur á því hvort hér sé enn um marktækt plagg að ræða, hvort ekki kemur einhver önnur vending upp á næstunni þannig að þessu verði öllu velt við. Í þeim símskeytastíl um stórákvarðanir sem einkenndi ræðu hæstv. fjmrh. í gær kemur m.a. fyrir þessi ágæta setning: "Hækkun tekna ríkissjóðs vegna breytts vörugjalds er áætluð rúmur 1 milljarður kr." Takk fyrir. 1000 millj. kr. nýjar álögur í formi vörugjalds. - En hvers konar álögur eru þetta? Hvað felst á bak við þessa setningu? Það fengu hv. þm. auðvitað ekki að vita og enn síður stjórnarandstæðingar. Það á bara að leggja 1 milljarð, 1000 millj. kr., á í formi breytts vörugjalds og meira þurfum við ekki að vita. Auðvitað eru þetta dæmalaus vinnubrögð og svo forkastanleg að engin viðeigandi orð hæfa sem hægt er að flytja af ræðustóli Alþingis. Ég hef sterkan grun um að lánsfjáráætlun eigi enn eftir að taka verulegum breytingum. Ég hef sterkan grun um að fjárlagafrv. eigi enn eftir að taka verulegum breytingum. Enn er gert ráð fyrir mjög stórfelldum halla í fjárlagadæminu þótt annað sé látið líta út á yfirborðinu. Hæstv. fjmrh. veit það alveg jafnvel og aðrir þm. að það vantar geysilega stórar summur í fjárlagadæmið og þar eru margar tölur verulega vanáætlaðar. Þessar upphæðir kalla annað tveggja á nýja fjáröflun eða nýjar erlendar lántökur sem auðvitað munu breyta í grundvallaratriðum lánsfjáráætlunardæminu. En þetta fáum við þm. ekkert að vita um og erum hér að ræða um lánsfjáráætlun sem engin leið er að botna í hvað raunverulega á að merkja. Mér er sagt að það vanti raunverulega upp undir milljarð enn í fjárlagadæmið. Ég hygg að flestum stjórnarþm. sé kunnugt um að sú umræða sem hér fer fram nú um fjárlög annars vegar og lánsfjáráætlun hins vegar er ekkert annað en sýndarmennska, yfirvarp til þess að uppfylla formsatriði þannig að hægt sé að vísa þessum málum til fjvn. og halda þar áfram vinnu, en öll hin talnalega umræða er í lausu lofti og byggir ekki á neinum föstum staðreyndum því að allt á þetta eftir að breytast í grundvallaratriðum. Þó er ljóst af því sem fram hefur verið lagt að áfram mun stefna í erlenda skuldasöfnun þrátt fyrir loforð um hið gagnstæða. Erlendar skuldir þjóðarinnar út á við hafa hækkað mjög verulega í tíð þessarar ríkisstj. Það þekkja allir og þarf ekki að gera hér grein fyrir. Sem hlutfall af þjóðarframleiðslu nemur hækkun erlendra skulda um 29% í tíð þessarar stjórnar. Talan er sem sagt komin langt yfir 60% miðað við útreikningsmáta sem gilt hefur um margra ára skeið og er sá eini útreikningsmáti sem er sambærilegur við það sem var hér fyrr á árum og miðað var við, en ríkisstj. hafði einmitt gefið það loforð, hæstv. fyrrv. fjmrh. fyrir hennar hönd, að erlendar skuldir skyldu ekki fara yfir 60%. Það er kunnugt af umræðu undanfarinna ára að þetta loforð er löngu svikið og það eru engar horfur á því að þetta skuldahlutfall lækki niður fyrir 60% með samþykkt þessa lánsfjárlagafrv. Ein helsta ástæðan fyrir þessum miklu lántökum er eins og kunnugt er verulegar orkuframkvæmdir á vegum Landsvirkjunar. Nú væri það auðvitað í lagi ef þar væri um að ræða framkvæmdir sem skiluðu þjóðinni arði að skömmum tíma liðnum. En eins og hv. þm. þekkja afar vel er svo ekki. Orkuframkvæmdir seinustu tveggja ára eru langt umfram þarfir. Það er verið að fjárfesta í orkumannvirkjum bæði norðan heiða og sunnan heiða án þess að fyrir liggi markaður fyrir þá orku. Það er leikur stjórnarflokkanna, áróðursleikur þeirra, að kenna Alþb. um í þessu sambandi, segja í einni setningu: Auðvitað er þetta allt hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að kenna. Það var hann sem stóð fyrir þessum framkvæmdum. Það var hann sem tök þessar ákvarðanir og nú er verið að súpa seyðið af ákvörðunum hans. - En þetta er áróður. Þetta er falsáróður sem auðvelt er að lýsa í gegnum með örfáum ábendingum. Í fyrsta lagi var það aldrei ætlun fyrri ríkisstjórnar, þegar hún setti fram sínar orkuáætlanir, að orkuframkvæmdir yrðu umfram þarfir ef annað kæmi í ljós. Því er auðvitað ekki að leyna að orkuspá hefur verulega breyst. Hún fór að gera það þegar fyrir tveimur árum. Þá hlaut að vera nauðsynlegt að breyta framkvæmdaáætlunum frá því sem Alþingi hafði áður gert ráð fyrir. Í öðru lagi reiknaði fyrri ríkisstjórn, þar á meðal hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, sem þá var ráðherra, með því að íslenska ríkið stæði fyrir byggingu kísilmálmverksmiðjunnar á Reyðarfirði og stæði ekki eins og þvara í því máli, bíðandi eftir að einhver draumaprins kæmi úr útlöndum til að frelsa ríkisstj. frá því að hafa frumkvæði í því máli. En það er einmitt það sem gerst hefur að núverandi ríkisstj. hefur ekki viljað láta Íslendinga sjálfa byggja þessa verksmiðju og reka hana heldur beðið eftir að það kæmi erlendur auðhringur og tæki að sér þetta verk. Þess vegna hefur verksmiðjan ekki verið byggð og þess vegna er sú orka, sem ætluð var í þessa verksmiðju, umfram í kerfinu. Sem sagt, ríkisstj. ber alfarið ábyrgð á þeirri umframorku í kerfinu sem má rekja til þessarar ástæðu. Ekkert hefur orðið af framkvæmdum í stað þess að þegar um þessi mál var rætt í fyrri ríkisstjórn var gert ráð fyrir því að þessi verksmiðja tæki til starfa á árinu 1985 eða 1986. spá hefur verulega breyst. Hún fór að gera það þegar fyrir tveimur árum. Þá hlaut að vera nauðsynlegt að breyta framkvæmdaáætlunum frá því sem Alþingi hafði áður gert ráð fyrir. Í öðru lagi reiknaði fyrri ríkisstjórn, þar á meðal hv. þm. . . þm. Í öðru lagi hefur núverandi ríkisstj. mænt vonaraugum til svissneska álhringsins, að hann tæki sér fyrir hendur að stækka álbræðsluna í Straumsvík um 50% og þar yrði verulegur orkumarkaður fyrir hendi. Af þessari ástæðu hefur Landsvirkjun haldið áfram framkvæmdum, bæði norðan heiða og sunnan heiða, í þeirri von að álhringurinn yrði kaupandi að verulegu orkumagni. Sem betur fer hefur þetta brugðist því að þjóðin hefði svo sannarlega stórapað á þeim viðskipfum. Svissneski álhringurinn hefur aldrei verið reiðubúinn til að kaupa orku af okkur Íslendingum öðruvísi en verðið væri langt undir kostnaðarverði. Sú afstaða er óbreytt. Það hefur eitthvað staðið í núverandi stjórnvöldum að gera slíkan samning við svissneska álhringinn enn sem komið er, en þó má greina það af áróðri stjórnarsinna, sérstaklega fyrrverandi orkuráðherra Sverris Hermannssonar og leiðaraskrifum Morgunblaðsins, að þessir aðilar séu að búa þjóðina undir að hún verði að taka því að orkan verði seld á miklu lægra verði en þjóðin verður að greiða í kostnað vegna framleiðslu orkunnar. Tölur, sem áður þóttu sjálfsagðar og óhjákvæmilegar sem viðmiðun við orkusölu til erlendra aðila, þ.e. 1820 mill, eru nú taldar fjarstæða af talsmönnum stjórnarflokkanna, m.a. af hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni sem hefur látið hafa það eftir sér að ekki sé raunhæft að selja orkuna á þessu verði og við verðum að sætta okkur við eitthvað miklu lægra verð. Það er sem sagt ýmislegt að gerast í þessum málum þessar vikurnar og mánuðina. Núverandi stjórnarflokkar eru greinilega að búa sér til nýja víglínu. Þeir eru að búa sig undir að hörfa með sitt lið frá þeirri víglínu sem þeir höfðu áður skapað sér, að það yrði að selja orkuna á kostnaðarverði, og eru að búa sig undir að hrekjast í að gera samninga um orkusölu þar sem yrði um stórkostlegt tap að ræða fyrir þjóðina. Nú veit ég að sjálfsögðu ekki hvert er viðhorf núverandi iðnrh. til þessara mála. En af því að hann er hér nærstaddur og heyrir mál mitt verð ég aðeins að segja það að við hv. þm. yrðum honum þakklátir ef hann gæti eitthvað upplýst okkur um það hver séu áform hans í þessum efnum. Því að sannarlega ber ég þá von í brjósti fyrir hönd þjóðarinnar og hagsmuna hennar að hann muni stinga hér við fótum og neita að gera samninga við svissneska álhringinn á þeim nótum sem maður hefur orðið var við að væru áform ýmissa í hans flokki. Ef hann gæti upplýst okkur eitthvað um þá hlið málsins yrðum við þakklátir honum því að það hlýtur að skipta ákaflega miklu máli í þessu samhengi öllu hvort til stendur að gera nýja orkusölusamninga eða ekki. En sem sagt, þetta eru aðalástæðurnar fyrir því að orkuframboð í orkukerfi landsmanna er langt umfram þarfir: Í fyrsta lagi að ríkisstj. hefur ekki viljað byggja kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði á vegum Íslendinga sjálfra heldur beðið eftir erlendum auðhring til að standa fyrir þeirri nýbyggingu og hann hefur enn ekki komið fram í dagsljósið. Svo er hin ástæðan, að beðið hefur verið eftir nýjum orkusölusamningi við svissneska álhringinn. Vegna þess að hv. stjórnarliðar halda uppi þessum falsáróðri í garð Alþb. og fyrri ríkisstjórnar vil ég minna á það enn einu sinni að við Alþýðubandalagsmenn höfum lagt á það áherslu við afgreiðslu lánsfjáráætlunar aftur og aftur að ekki yrði varið eins háum fjárhæðum til orkuframkvæmda og ríkisstj. hefur ráðgert. Við höfum talið að þarna væri um offjárfestingu að ræða og höfum eindregið mælt með því að orkuframkvæmdirnar yrðu skornar niður. Þetta kemur ljóslega fram í umræðum um lánsfjáráætlun á árunum 1983 og 1984. Enn er það skoðun okkar að miðað við ríkjandi aðstæður sé engin ástæða til að verja hálfum milljarði kr. til orkuframkvæmda eins og núverandi ríkisstj. virðist gera ráð fyrir. Við höfum að vísu ekki fengið sundurliðun á lántöku Landsvirkjunar og má vera að lántaka hennar upp á hálfan milljarð sé hvort tveggja í senn ætluð til fjárfestinga og til afborgana af fyrri lánum, vegna þess að hún sé að framlengja lán, ekki skal ég um það fullyrða því að ég hef ekki séð neinar tölur um það. En ég segi það hins vegar að niðurskurður á lántökum til Landsvirkjunar upp á 250 millj. kr., sem er áform núverandi fjmrh. og ríkisstj., er allt of lág upphæð og þar mætti skera miklu meira niður. Að öðru leyti er augljóst mál af þessu frv. að á nokkrum sviðum félags- og menningarmála verður um allheiftarlegan og miskunnarlausan niðurskurð að ræða. Eins og fram kemur í frv. eru Lánasjóði íslenskra námsmanna ekki ætlaðar nema 1100 millj. kr. og það er sérstaklega tekið fram að sjóðurinn fái alls ekki meira fjármagn. Ég hef ekki séð neina útreikninga á því hversu langt þetta fé dregur miðað við þarfirnar, miðað við útlánaáform sjóðsins að óbreyttum lánareglum. En vissulega væri þörf á því að hæstv. fjmrh. eða hæstv. menntmrh. gerðu þm. einhverja grein fyrir því hvort þarna verður um stórfelldan niðurskurð á lánveitingum til námsmanna að ræða, því að það er mín skoðun og okkar Alþýðubandalagsmanna að síst megi námsmenn við því að verða fyrir stóráföllum nú með verulegri skerðingu námslána þegar það bætist við þá kjaraskerðingu sem þeir og allir aðrir landsmenn hafa orðið fyrir og þeir hafa svo miklu minni möguleika til að afla sér tekna en áður var. Ég vildi sem sagt óska eftir því að annaðhvort fjmrh. eða menntmrh. gerðu hér einhverja grein fyrir því hvað þessi tala, 1100 millj., felur í raun og veru í sér og hvort breyta þarf lánareglum í stórum stíl til að þessi upphæð geti fullnægt útlánaáætlunum sjóðsins og hvort þar verður þá um verulega skerðingu að ræða á kostnað námsmanna. Ekki fer á milli mála að það svið, sem sérstaklega hefur orðið fyrir barðinu á niðurskurði fjmrh., er menningarsviðið að þessu sinni. Það var vissulega búið að skera félagsmálin mjög verulega niður. T.d. verður Framkvæmdasjóður fatlaðra fyrir mjög verulegri skerðingu í þessum lánsfjárlögum og mun hv. þm. Helgi Seljan víkja að því hér á eftir. Það er eftirtektarvert að á menningarsviðinu eru valin nokkur verkefni sem skorin eru mjög hressilega niður við trog. Við samþykktum ný lög um Kvikmyndasjóð fyrir einu og hálfu ári síðan. Þar var gert ráð fyrir tilteknum fjárveitingum til kvikmyndamála og því var mjög fagnað af talsmönnum allra flokka þegar sú lagabreyting átti sér stað. En síðan höfum við horft hér upp á einn samfelldan skrípaleik í sambandi við málefni Kvikmyndasjóðs því að til skiptis er hann með allt sitt á hreinu eða skorinn niður við trog. Í fyrra var lagt fram fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun þar sem sjóðurinn var skorinn niður við trog aðeins hálfu ári eftir að svo ágætlega hafði verið gengið frá hans málum hér í þinginu. Síðan var gefinn slaki í fjvn. að nokkru leyti og svo kom fyrrv. fjmrh. Albert Guðmundsson eins og frelsandi engill þegar á leið veturinn og bjargaði þessum málum alfarið og allir máttu vel við una. En svo á þessi skollaleikur að byrja á nýjan leik alveg nákvæmlega eins og í fyrra, sjóðurinn skorinn niður við trog. Á þessu stigi málsins vil ég ekkert segja um það hvernig seinasti þáttur þessa gamanleiks verður á þessum vetri en ég verð að vona að þetta verði leikur sem endi vel og flokkist undir kómedíu en ekki tragedíu því að sannarlega vænti ég þess að þessi ríkisstj. gangi ekki af íslenskri kvikmyndalist dauðri með því að skera þar allar fjárveitingar niður. Kvikmyndamálin hafa lengi verið herfilega vanrækt hjá okkur Íslendingum. Þar hafa stórmerkilegir hlutir verið að gerast á seinustu árum með stuðningi allra flokka. Svo er eins og komi einhver dularfull svört hönd sem gerir tilraun til þess annað veifið að lífláta þessa listgrein hér á landi, kremja hana til dauða. Og svo aftur einn og einn frelsandi engill sem breytir málunum á þann veg að allir geti vel við unað. Við skulum sannarlega vona að hann verði til í stjórnarliðinu einnig á þessum vetri. Ég þarf ekki að fjölyrða frekar um þessar skerðingar að öðru leyti. Þær voru ræddar hér í gær. Mjög eftirtektarverð er sú árás sem gerð er á íslenska menningu í þessu fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun þar sem á að skera niður við trog í fyrsta lagi Þjóðarbókhlöðuna, í öðru lagi Listasafn Íslands, í þriðja lagi framkvæmdir Háskóla Íslands, í fjórða lagi Raunvísindastofnun og í fimmta lagi Kvikmyndasjóð. Þessi vinnubrögð virðast vera svo handahófskennd að þau minna mann einna helst á refsiaðferðir rómverskra herforingja hér áður fyrr. Þegar einhverjir hópar manna höfðu hagað sér illa að þeirra dómi voru þeir ekki að refsa mönnum hæfilega og láta jafnt yfir alla ganga. Þeir notuðu þá aðferð sem .kölluð var að "desimera". Þeir stilltu mönnum upp í einfalda röð og tóku af lífi tíunda hvern mann. Það er kannske svolítið svipuð aðferð sem hefur verið notuð í sambandi við niðurskurðinn hér í menningarmálunum. Ráðist er hér og hvar á einn og einn lið og hann skorinn niður án þess að mikil hugsun virðist vera þar á bak við. Sá er þó munurinn að dauðir menn verða ekki lífgaðir aftur en hægt er að taka til baka það sem hér er lagt til og við skulum sannarlega vona að á því fáist gerðar breytingar. Ég álít að þessi drög að lánsfjárlögum séu óraunsæ með ýmsum hætti. Það er bersýnilegt að innlend lánsfjáröflun er ofmetin en erlendar lántökur atvinnuveganna eru vanmetnar. Það er líka augljóst, eins og ég hef þegar rakið, að þessi áætlun er ómarktæk á þessu stigi málsins og ætti alls ekki að koma til umræðu nú. Ég hef lagt hér áherslu á að orkuframkvæmdir ætti að skera miklu meira niður en gert er ráð fyrir í þessari lánsfjáráætlun og ég hef harmað þá árás á félags- og menningarmál sem hún felur í sér. Ég læt þessar ábendingar nægja við 1. umræðu málsins.



Virðulegi forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að taka til máls hér við 1. umræðu um lánsfjárlög og koma inn á þær meginlínur sem fram koma í frv. Frv. fer að venju að lokinni þessari umræðu til fjh.- og viðskn. til skoðunar í einstökum atriðum. Við 2. umræðu gefst því vafalaust tækifæri til að fjalla nánar um einstaka þætti ef þurfa þykir. Lánsfjárlög eru nú lögð fram samhliða fjárlögum og er það mikið framfaraspor frá því sem var á síðasta þingi. Þá var verið að fjalla um lánsfjárlög þegar komið var fram á vor og er það að sjálfsögðu aldeilis óhæft vegna þess hve þessi lagasetning kemur inn á marga þætti í efnahagslífinu og hefur áhrif á ýmsar framkvæmdir í landinu. Framkvæmdaaðilar þurfa að gera áætlanir og leita til ýmissa fjárfestingarlánasjóða sem geta ekkí gert áætlanir um útlán fyrr en þessi lagasetning liggur fyrir. Það er vonandi að nú takist að afgreiða lánsfjárlög á skikkanlegum tíma. Það sem er einkennandi fyrir frv. til lánsfjárlaga nú er að dregið er úr erlendum lántökum. Það er framhald á þeirri stefnu sem var tekin með lánsfjárlögum síðasta árs. Eins og kom fram í framsöguræðu hæstv. fjmrh. hér áðan lækkar hlutfall erlendra lána í opinberum framkvæmdum verulega á tveggja ára tímabili ef þetta frv. verður samþykkt eins og það liggur hér fyrir. Það má því segja að ríkissjóður gangi á undan í því að lækka erlendar lántökur en auðvitað mun það þýða að draga verður saman á ýmsum sviðum. Það er því ekki úr vegi að drepa í örfáum orðum á það hvað stöðug aukning erlendra skulda þýðir fyrir þjóðarbúskapinn. Við höfum hingað til haft sæmilegt lánstraust erlendis. Skiptir þar áreiðanlega mestu máli að þrátt fyrir allt höfum við staðið í skilum við lánastofnanir og haldið uppi öflugri framleiðslu og útflutningi. Hins vegar eru ýmis hættumerki á lofti og þar getur komið að lánstraustið minnki eða þrjóti og erlendar lánastofnanir hafi úrslitaáhrif á ákvarðanir okkar í efnahagsmálum. Þá er styttra í það en margir hyggja að við töpum okkar efnahagslega sjálfstæði. Ég trúi því ekki að nokkur stjórnmálamaður vilji bera ábyrgð á slíkri þróun og að ég vil heldur þola þau óþægindi sem verða af samdrætti en bera þá ábyrgð. Mönnum hefur orðið tíðrætt hér um ýmsa liði og hefur verið vikið sérstaklega að því að svartar hendur niðurskurðarmanna hafi skorið niður tíunda hvern lið eða svo í félags- og menningarmálum og sveiflað öxinni yfir menningunni í landinu. Það er vissulega rétt að menn hafa þurft að ráðast að ýmsum liðum. Það er ekki létt verk að gera það og það eru margir fleiri sem hafa orðið að þola niðurskurð. En þó er það ekki nema smáræði hjá því sem við yrðum að þola ef erlendar lántökur vaxa okkur yfir höfuð. Það er miklu betra að fresta einhverjum framkvæmdum um sinn en að erlendar lántökur verði úr hófi fram í þjóðfélaginu. Það er í tísku núna að tala um ægivald Seðlabankans og einstakra bankastjóra hans í fjármálum okkar Íslendinga, með réttu eða röngu, ég leiði það alveg hjá mér í þessum orðum. En það er þó smáræði að eiga við þá hérna niðri í Seðlabankanum hjá því að sú stund kæmi að bankastjórar í New York eða einhverjum öðrum fjármálamiðstöðvum heimsins hefðu úrslitaáhrif í efnahagsmálum okkar Íslendinga. Erlendar skuldir þjóðarinnar nema nú skv. nýrri reiknireglu 53% af landsframleiðslu og þær nema í krónum á meðalgengi ársins 1985 rúmlega 58 milljörðum kr. Það er alveg sama hvaða reiknireglur menn nota í þessu sambandi, þetta er hættulega mikið. Það lætur nærri að ein króna af hverjum fjórum, sem við öflum í gjaldeyristekjum, fari til að greiða vexti og afborganir af þessum skuldum. Vaxtakjör á fjármagnsmörkuðum heimsins hafa orðið veruleg áhrif á vaxtastefnuna hérlendis vegna þess hve stór hluti af því fjármagni, sem er í umferð, er erlent lánsfé. Í ljósi þessa er það grundvallaratriði að erlent lánsfé þarf að nota til að auka framleiðsluna og þar með útflutningstekjurnar og það fé sem við höfum til ráðstöfunar. Það mætti fala langt mál um ráðstöfun erlends fjármagns á undanförnum árum en ég læt það liggja á milli hluta að sinni. Því miður hefur orðið misbrestur á að ráðstöfun þess væri nógu markviss. Ég held að ekki verði hjá því komist að nefna þær gífurlegu lántökur sem varið hefur verið til orkuframkvæmda. Erlendar skuldir orkugeirans nema nú 70% af skuldum opinberra aðila og um 47% af skuldum þjóðarbúsins í heild. Ég vil síður en svo halda því fram að þessu fé hafi öllu verið varið í óráðsíu því að það er ekki rétt. Og áreiðanlega mun öll þessi fjárfesting koma okkur til góða, þótt síðar verði. En við höfum farið hratt í þessum efnum. Við gerðum stórátak í því að nýta innlenda orkugjafa í kjölfar olíuverðshækkana, m.a. með því að byggja hitaveitur um land allt. Það mun koma okkur til góða þrátt fyrir tímabundna erfiðleika sumra hitaveitna. Við þurfum auðvitað að nýta okkar vatnsafl en það ber að undirstrika að orkusala verður að fylgja virkjunarframkvæmdum. Þessir tveir þættir verða að fylgjast að. Við höfum rekið harða virkjunarstefnu án þess að nógu vel væri frá því gengið hvers konar orkunýting fylgdi í kjölfarið. Hér þarf að verða breyting á og í raun varð stefnubreyting í þessum efnum á síðasta ári. Það var fyrsta árið sem Landsvirkjun fékk ekki allar sínar óskir uppfylltar í lánsfjáráætlun. Það er rétt að ekki er fyrirséð við óbreyttar aðstæður að þörf sé fyrir orku Blönduvirkjunar það sem eftir lifir af þessum áratug. Hins vegar er það grundvallaratriði að leita að sölumöguleikum fyrir orku því að vatnsaflið í landinu er auðlind sem okkur ber að nýta fordómalaust. Sjónarmið Alþb. í þessum efnum komu vel fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. hér áðan þar sem hann sagði um umleitanir um orkusölu til álversins í Straumsvík: "Sem betur fer hafa þessi áform brugðist." Þessi orð segja meira en löng ræða. Við verðum að ganga fordómalaust að því verki að leita að erlendum aðilum til að selja orku ef við ætlum að virkja í stærri stíl. Við getum ekki gengið að þessu efni með fordómum um erlent fjármagn og fordómum um samninga við útlendinga og þátttöku þeirra í atvinnumálum hér á Íslandi þó að auðvitað verðum við að hafa virkt forræði í þeim efnum. Ég mun ekki fara lengra út í þessa sálma núna. Oft hefur verið rætt um undirstöðuatvinnuvegina í sambandi við erlenda skuldasöfnun, einkum sjávarútveginn. Skuldir hans eru þó smáræði miðað við skuldir í orkugeiranum. Og því verður þó engan veginn á móti mælt að við lifum fyrst og fremst á sjávarafla og tökum yfir 70% af útflutningstekjunum frá þessum atvinnuvegi. Erlendar lántökur þurfa nú fyrst og fremst að ganga til þess að byggja upp atvinnulífið í landinu og leggja grunn að því velferðarþjóðfélagi sem við viljum lifa í, leggja þann grunn að við þurfum ekki að skera niður, hvorki til Kvikmyndasjóðs, Þjóðarbókhlöðu eða annarra slíkra málefna sem okkur langar til að sinna. Það væri vissulega gaman að geta gert það allt saman, en við höfum því miður ekki efni á því eins og er eins og svo fjöldamörgu öðru sem ég gæti talið upp. Ég gæti lesið upp langan lista og haldið ræðu það sem eftir er af tíma okkar í dag um verkefni sem mig langar til að vinna að og taka lán til, en ég ætla að láta það liggja á milli hluta. Staða okkar núna er einfaldlega þannig að efnahagur okkar leyfir ekki slík verkefni.



Virðulegi forseti. Það fer ekki milli mála að hæstv. fjmrh. nýbakaður kann sitt fag þegar hann er að leggja fyrir landslýð þann boðskap að allt sé svo erfitt og því verði fólk að una. Ég tók eftir því í framsöguræðu hæstv. fjmrh. fyrir fjárlagafrv., þessari ómynd sem má kannske kalla tilraunaútgáfu með afbrigðum, sem fjárlagafrv. er núna, að þá sagði hann að nú væru tiltölulega góð aflabrögð, daginn eftir að flokksbróðir hans, sá ágæti maður fiskimálastjóri, sagði okkur frá því að það stefndi í nýtt Íslandsmet í sjávarfangi okkar. Þetta er auðvitað réttlæting þess enn einu sinni að við lifum á erfiðum tímum og þrengingar alþýðuheimilanna, neyð þeirra sem verið er að bjóða aleiguna ofan af, válegt ástand víða á landsbyggðinni sé eðlilegt og í órofa samhengi við eðlilega tíma þegar m.a.s. Íslandsmet í aflabrögðum okkar á sjávarfangi er túlkað á þann hátt að aflabrögðin séu svona sæmileg, tiltölulega góð. Það er greinilegt að hæstv. fjmrh. kann að snúa eymdarsnældunni sinni bærilega þegar hann er að tala til fólksins í landinu. Annars áttu þetta ekki að vera neinar almennar hugleiðingar um það stóra mál sem hér liggur fyrir því að því hafa þegar verið gerð góð skil af hv. 3. þm. Norðurl. v. Ég get hins vegar ekki stillt mig um að vekja athygli á því sem hv. 4. þm. Austurl. sagði áðan um stefnu okkar Alþýðubandalagsmanna í orkumálum og það hvernig ætti að koma fram við útlendinga. Hann lýsti stefnu framsóknarmanna á þann hátt að þegar selja á orkuna á algjöru undirverði til erlendra auðhringa og fólkið, almenningur í landinu, á að borga fyrir auðhringana kallar hann það að ganga fordómalaust að verki. Þetta er alveg dæmalaust framsóknarlegt og þarf ekki fleiri orð þar um. En fólkið í landinu, sem nú þegar borgar fyrir þessa auðhringa og sem á eftir að borga fyrir þessa auðhringa, tekur áreiðanlega eftir þessu algjöra fordómaleysi framsóknarmanna. Ég ætla að víkja hér að tveimur atriðum sem ég hef áður vikið að við umræðu um lánsfjárlög. Það er í fyrsta lagi um að ræða II. kafla frv., skerðingarákvæðin svokölluðu, sem hvergi nærri eru ný af nálinni en hefur aldrei verið beitt jafnharkalega og freklega og af þessari hæstv. ríkisstj. Hér eru samþykkt lög á Alþingi, sum mjög nýlega, sem kveða á um ákveðið árlegt framlag ríkissjóðs til ýmissa þarfra málaflokka. Hæstv. fyrrv. fjmrh. hefur lýst því yfir, hæstv. núv. iðnrh., að hann hafi verið að láta gera úttekt á því hvað öll þessi samþykktu lög hefðu í raun og veru að segja og hvað menn hefðu verið að gera mikið að þessu á undanförnum árum og gert mikinn usla í ríkisfjármálunum með þessum hætti. Ég held að það hafi ekki komið mikið að sök hjá hæstv. núv. ríkisstj. því hún hefur séð svo rækilega til þess að lögbundin framlög til hinna ýmsu þörfu málaflokka hafi verið skorin það rösklega niður að það þarf ekki undan því að kvarta. Ég staldra alveg sérstaklega við 16. gr. því þar er niðurskurðurinn að mínum dómi alvarlegastur. Þar eru tveggja ára gömul lög um málefni fatlaðra þverbrotin. Það er málaflokkur, eins og allir þm. vita, sem lengi var illa vanræktur en hvarvetna kallar á um framkvæmdir, framkvæmdir sem í framtíðinni verða þjóðhagslega arðbærar. Ég undirstrika að þær framkvæmdir verða þjóðhagslega arðbærar með tímanum þó að þær kosti mikið í upphafi því að þar verður niðurstaðan sú að hugvit og verklagni fatlaðra ná fram til verðmætasköpunar af margvíslegu tagi í stað stofnanavistunar sem áður gilti hér um mikinn fjölda þessa fólks, að ekki sé nú um mannlega þáttinn rætt í þessu sambandi. Sameiginlegt fjármagn þessa sjóðs á þessu ári er 80 millj., en það skal tekið fram að það er með þeirri 15 millj. kr. aukafjárveitingu sem óhjákvæmilega varð að veita og hæstv. fyrrv. fjmrh., núv. hæstv. iðnrh., á vissulega miklar þakkir skildar fyrir. Við ræddum þessi mál hér í fyrra og fékkst þá þegar á nokkur leiðrétting og enn frekari síðar þegar sýnt var að útilokað væri annað en að standa þannig að máli. Hæstv. núv. iðnrh. var það ljóst þá, þegar hann fór að skoða þennan málaflokk betur, að það var útilokað annað en verja þessu fjármagni til sjóðsins. Núna kemur í ljós að upphæðin er sú sama og var í fyrra og raungildið þaðan af minna að sjálfsögðu, þ.e. þegar öll kurl eru til grafar komin varðandi þessa upphæð. Bæði Öryrkjabandalagið og Landssamtökin Þroskahjálp hafa bent á hversu stórkostleg skerðing hér er á ferðinni. Samkvæmt þeirra útreikningi, sem hvergi hefur verið vefengdur, ætti þessi fjárhæð, ef farið væri að lögum, ekki að vera 80 millj. heldur 180 millj. svo allri sanngirni sé beitt. Þannig er farið með þessi lög og aldrei verið jafnlangt gengið og nú í þessari skerðingu. Ég bendi á þetta líka í órofa tengslum við það að ekki er sama hvernig aðhafst er í hinum ýmsu málaflokkum. Á sama tíma og hæfilegt þykir að verja til allra framkvæmda í þágu fatlaðra 80 millj. er framlag inni á fjárlögum, í formi lántöku að vísu, til frægrar flugstöðvarbyggingar, eftirlætis þessarar ríkisstjórnar, samtals 300 millj. Næstum fjórum sinnum hærri upphæð á að verja til gæluverkefnis þeirra og Kananna, fjórum sinnum hærri upphæð en til allra framkvæmda í þágu fatlaðra. Þetta segir í raun og veru meira um hugarfar og stefnu en flest annað hjá hæstv. ríkisstj. Að sjálfsögðu mun verða leitast við að fá hér leiðréttingu fram. Mér er ekki alveg ljóst, af því að þessi lög verða líklega afgreidd nokkuð samhliða fjárlögum, hvort það á að gerast með því að flytja brtt. eins og ég gerði í fyrra um hækkun skv. 16. gr. eða hvort á að fara með það beint inn á fjárlög. Trúlega er eðlilegast að leitað sé til fjvn., enda veit ég að Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp munu ganga á fund fjvn. og gera tilraun til að fá leiðréttingu þar. Þannig er kannske eðlilegast að það fari í gegnum fjárlagaafgreiðsluna sjálfa. Það mætti fleiri nefna hér til. Eitt atriða í fagnaðarerindi hæstv. fjmrh. í gær var um 6 millj. kr. skerðingu til Félagsheimilasjóðs. Þá er hann kominn niður í 12 millj. miðað við það sem 21. gr. og fjárlögin segja annars til um. Ég þykist vita að framsóknarmönnum, og heyrði það reyndar á hv. 4. þm. Austurl., er það ekki einskært fegins- og fagnaðarefni, enda hafa þeir verið allra manna iðnastir hér í þingi við að flytja tillögur um stórkostlega eflingu Félagsheimilasjóðs. Félagsheimilin gegna nú einu sinni því hlutverki, þó þau gegni því misjafnlega vel, að vera athvarf fyrir æskuna. Það er þess vegna verðugt á ári æskunnar að skera þetta allrösklega niður, sérstaklega ef ætti nú að fara út í það að Félagsheimilasjóður styrkti í auknum mæli félagsmiðstöðvar sem sérstaklega eru hugsaðar fyrir æskulýðinn. Ég vildi svo í lokin víkja að máli sem er mér mjög hugleikið, en það snertir mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum. Við afgreiðslu lánsfjárlaga í fyrra flutti ég brtt. um lánsútvegun í þessu skyni því vandkvæði þeirra sem vilja bæta ástandið í verksmiðjunum eru bundin því að ekki fæst lánsfjármagn sem til þarf. Batnandi staða verksmiðjanna í kjölfar aukinnar vinnslu ætti hér að hjálpa til, en víst er að aðgerðir allar eru mjög kostnaðarsamar. Hins ber að geta að frambúðararður er ærinn, bæði í betri nýtingu og gæðum og orkusparnaði einnig. Þetta er tvímælalaust fjárfesting sem borgar sig í framtíðinni, auk þess sem mengunarvandinn er víða orðinn algerlega óviðunandi og hefur raunar verið svo og mættu menn gjarnan heyra og hlýða á raddir þess fólks sem býr við þennan ófögnuð mikinn hluta ársins. Nú er enn frekari ástæða til þess að fylgja þessu eftir þar sem Alþingi samþykkti í fyrra svohljóðandi ályktun um þessi mál, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera áætlun um varanlegar úrbætur í mengunarmálum fiskimjölsverksmiðja í samvinnu við eigendur og samtök þeirra svo og yfirvöld heilbrigðismála. Áætlunin miðist við að lágmarkskröfum um mengunarvarnir verði fullnægt í öllum starfandi fiskimjölsverksmiðjum og feli jafnframt í sér mat á fjárþörf og þeim tíma sem slíkar aðgerðir tækju. Verði í senn haft í huga ytra og innra umhverfi verksmiðjanna og lögð áhersla á bætta nýtingu hráefnis og orkusparnað ásamt viðhlítandi mengunarvörnum." Alþingi hefur því ótvírætt lýst yfir vilja sínum í þessu efni og þá er ótækt annað en fylgja þessu eftir. Annað er ekki sæmandi. Því mun ég endurflytja till. um nýja grein, 11. gr., þessara lánsfjárlaga, sem komi á eftir 10. gr. og orðist svo, með leyfi forseta: "Framkvæmdasjóði Íslands er heimilt að taka lán að upphæð 100 millj. kr. til þess að endurlána Fiskveiðasjóði vegna mengunarvarna og orkusparnaðar í fiskimjölsverksmiðjum." Af hógværð og í heldur miklum takt við eymdarstefnu ríkisstjórnarinnar er þetta sama upphæð og í fyrra, en því auðveldara ætti að vera að samþykkja hana í ljósi mikillar nauðsynjar, í ljósi þess að þetta er arðbær aðgerð, í ljósi þess að Alþingi hefur lýst vilja sínum til að vinna að þessu máli og í ljósi vaxandi vinnslu í náinni framtíð og betri stöðu verksmiðjanna til að taka á þessu vandamáli.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Mér finnst eðlilegast að við ávörpum forseta vorn með þessu gamla góða ávarpi úr þingsögunni, hæstvirtur forseti, hvorki virðulegur forseti, þó forseti vor sé það vissulega, né frú forseti, þótt forseti vor sé líka frú. Ég held að við ættum að tileinka okkur það sem er gamalt og gott úr þingsögunni, hæstvirtur forseti, úr því við notum ekki í þessari deild herra forseti. Þetta var nú útúrdúr, en þó af tilefni. Ég ætla ekki að fara að stofna hér til mikilla deilna eða almennra stjórnmálaumræðna, en get þó ekki orða bundist þegar hv. síðasti ræðumaður, Helgi Seljan, heldur því fram að hæstv. fjmrh. hafi verið með mikinn barlóm og jafnvel málað þann gamla á vegginn. Ég gat ekki heyrt að svo væri. Hitt er auðvitað ljóst mál að allir fjármálaráðherrar vara við of mikilli eyðslusemi og eru kannske nokkuð íhaldssamir. Það held ég að hv. þm. Ragnar Arnalds hafi verið allra manna mest þegar hann var fjmrh. og er það honum kannske til hróss. En þegar svo er farið að blanda inn í skuldastöðu Íslendinga og ætla að kenna núv. hæstv. ríkisstj. um hana er það auðvitað alveg fráleitt og nefna þar sérstaklega til að nú sé aflamet, metár í aflaföngum. Það er ekki orðið það enn þá. Metárin voru 1981 og 1982 og á þeim árum, í mesta góðæri í allri Íslandssögunni, stofnuðum við til allra þeirra skulda sem við nú búum við nema kannske einhverra örlítilla viðbótarvaxtagreiðslna. Ég held að við megum ekki gleyma þessu. Ég er hins vegar ekki svo svartsýnn á að við vinnum okkur út úr þessum skuldum. Ég held að við gerum kannske of mikið að því að mikla þær fyrir okkur og sérstaklega að vera alltaf að bera erlendu skuldirnar saman við þjóðarframleiðslu þegar hún minnkar, þegar slæmt árferði er. Auðvitað ættu erlendar skuldir þá að aukast en greiðast niður á góðu árunum. Það held ég að allar fjölskyldur séu dæmdar til að gera. Það er líka hyggilegt að reyna að beina auknu fjármagni inn í fjárfestingu einmitt á sviði atvinnulífsins þegar á móti blæs og við verðum að breyta til í atvinnuháttum. Ástæðan til þess að ég kveð mér hér hljóðs er einmitt að vekja athygli á þeirri prýðilegu ræðu sem hv. þm. Jón Kristjánsson flutti. Þar benti hann einmitt á þetta með hógværum orðum og benti líka á að auðvitað verðum við að hagnýta þá orku sem við þegar höfum virkjaða. Þó að ég sé kannske enginn sérstakur baráttumaður fyrir að fara hratt í stóriðjumálum núorðið, þó ég væri það vissulega þegar brjóta þurfti ísinn og leggja inn á nýjar atvinnugreinar, er það alveg ljóst að við verðum að reyna að hagnýta þessa orku, og af því að núv. hæstv. iðnrh. er hér inni langar mig að vekja athygli á tillögu, sem ég setti fram við fyrirrennara hans, hæstv. fyrrv. iðnrh., þegar talað var um orkuveisluna í þessari hv. deild í fyrravetur, að mér sýndist að ætti að kanna það, og það held ég nú að fyrrv. iðnrh. hafi að einhverju leyti gert, hvort ekki væri hægt að veita þessari orku, sem nú rennur til sjávar og hverflarnir eru stoppaðir, sem endast að mér skilst lengur ef þeir eru látnir rúlla en ef sífellt er verið að stoppa og keyra af stað, - dæla þessari orku inn á þær línur sem við höfum í landinu, a.m.k. tímabundið þangað til við getum selt hana til annarra nota, þannig að t.d. öll smáiðjuver, frystihús og hús sem eru nú hituð með olíu yrðu neytendur að þessari orku sem kostar ekkert að dæla inn á það línukerfi sem við höfum, að reyna að finna nú út hvort við getum ekki hagnýtt þessa orku tímabundið og einnig til ýmiss konar nýiðnaðar, auðvitað helst í höndum Íslendinga, kannske að einhverju leyti í höndum útlendinga. Það mætti gera tiltölulega skamma orkusölusamninga, til nokkurra ára, og hafa þá þessa orku til að selja á hærra verði þegar fram í sækti. Einhvers staðar stendur nú að neyðin kenni naktri konu að spinna. Við erum sem betur fer ekki nakin, en höfum átt við erfiðleika að stríða. Hvers vegna þá ekki tímabundið að nota þessa auðlegð sem látin er renna til sjávar og enga fjárfestingu kostar að hagnýta? Ég er alveg viss um að hæstv. iðnrh. vill skoða þetta mál með einhverjum sérfróðum mönnum. Það eru kannske engar stórkostlegar upphæðir sem spöruðust með þessum hætti, en það mundi sparast mikið fyrir ýmsa einstaklinga sem kynda nú með olíu, til dæmis iðnfyrirtæki, sem eiga í harðri samkeppni við innflutning, ef þau gætu fengið orku, þó ekki væri nema í nokkur ár á lægra verði en nú er, og kannske mundi þetta hafa einhver áhrif á verðlagið og draga úr verðlagshækkunum ef orkuverð gæti lækkað til almenningsnota frekar en hækkað. Ég veit ósköp vel að ég er ekki að segja neina stórvisku hér, en mér finnst að við eigum að skoða alla þessa hluti af hógværð og ræða þá af þeirri hógværð sem hv. þm. Jón Kristjánsson gerði og treysti því að ráðherra geri það. Við skulum ekki endilega fara að rífast svo mikið um hvers vegna við erum komin í þessa aðstöðu, en ég get ekki sætt mig við að taka ekki til máls og mótmæla því að það sé hæstv. núv. ríkisstj. að kenna að þessi vandi hafi skapast og að hún auki á hann núna þegar aflafengur er sæmilegur, það er ekkert undan því að kvarta. Allur þessi vandi skapaðist einmitt í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég get ósköp vel sagt þetta vegna þess að ég hef varað við því í blaðaskrifum í ein sjö ár, allt frá 1978, að það væri fylgt rangri stefnu og látið vaða á súðum. Ég hef ekki breytt mínum sjónarmiðum í því. Ég tel kannske að þessi ríkisstj. hafi ekki gert nægilega mikið til að stinga við fótum og reyna að aflétta sköttum í staðinn fyrir að hækka o.s.frv. Það vita allir sem vilja vita um mín sjónarmið í því. En það er ekki hægt að ásaka þessa ríkisstjórn fyrir að hún hafi aukið okkar skuldir og hún hafi gert það í mesta góðæri. Það voru fyrri ríkisstjórnir sem það gerðu. - Ja, ég kalla síðustu ríkisstjórn vinstristjórn af því að hún var það. Öll hennar stefna var í beinu framhaldi af þeirri stjórnarstefnu sem tekin var upp 1978 þegar gengið var fellt og bætt á gífurlegum sköttum í leiðinni og verðbólguhjólinu sleppt lausu. Þetta hafa menn mátt búa við. Það hefur nokkuð tekist að vega á móti þessari þróun, ekki nægilega mikið, en ég treysti núv. hæstv. fjmrh., sem er nýtekinn við, til þess að vinna áfram á þeirri braut eins og hann hefur verið að gera þessar fáu vikur og vona svo að flestir, a.m.k. í þessari hv. deild, muni vilja styðja hann í því. T.d. fyrrv. fjmrh. Ragnar Arnalds. Ég held að hann vilji styðja hæstv. fjmrh. í því að reyna að stinga við fótum þar sem það er hægt.



Virðulegi forseti. Ég hef ekki hugsað mér að ræða þetta plagg, þetta frv. til lánsfjárlaga, efnislega við 1. umr. einfaldlega vegna þess að stórar tölur í fjármálum ríkisins eru á ferð og flugi þessa dagana. Ég tel ekki vera raunverulegar forsendur til efnislegrar umræðu hér og nú. Við getum vissulega efnt hér í hv. Ed. til almennra pólitískra umræðna um hvernig fjármálum ríkisins væri best háttað, en efnisleg, vitræn umræða um þetta frv. til lánsfjárlaga er ekki möguleg eins og ástandið er nú í fjármálum og áætlanagerð ríkisins. Ég kem hér í stólinn fyrst og fremst til að benda á vinnubrögð sem sífellt eru að færast í aukana hér á hæstv. Alþingi og það eru þau vinnubrögð að ætlast er til þess af hæstv. ríkisstj. að mál séu unnin í auknari mæli í nefndum þingsins en áður hefur tíðkast. Fyrir fáeinum vikum mælti hæstv. dómsmrh. fyrir frv. til umferðarlaga sem einnig var flutt á síðasta þingi og var því endurflutt. Þetta er stór og mikill lagabálkur í mörgum greinum og um hann höfðu borist á síðasta þingi mjög viðamiklar umsagnir á tugum blaðsíðna. Það kom á daginn við umræðu þess máls að dómsmrn. hafði ekkert gert til þess að endurskoða þennan lagabálk á milli þinga. Hann var lagður fram óbreyttur á þessu þingi og til þess ætlast að hv. allshn. Ed. ynni það verk sem með réttu hefði átt að vinna í ráðuneytinu. Mér sýnist sömu vinnubrögð vera upphöfð hér og nú í fjármálum ríkisins. Hæstv. fjmrh. lét þess getið í lok ræðu sinnar hér áðan, þegar hann mælti fyrir þessu lánsfjárlagafrv., að hann vonaðist til þess að þetta mál ynnist vel í hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar. Nú er það svo að í þeirri nefnd er afskaplega góður vinnuandi og henni vel og röggsamlega stjórnað af hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni þannig að ekki er það það sem gæti staðið því máli fyrir þrifum, heldur það að við fáum hér í hendurnar frv. sem við megum gera ráð fyrir að þurfa að taka upp í nokkrum grundvallaratriðum. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á það og allri ríkisstj. að þm. eru ekki í vinnumennsku hjá hæstv. ríkisstj., a.m.k. ekki stjórnarandstöðuþingmennirnir. Ég mótmæli þessum vinnubrögðum og set fram þá lágmarkskröfu að fá málin í sæmilegu ástandi til meðferðar í nefndum þingsins.



Virðulegur forseti. Ég vil strax segja það að ég harma að ég hafði ekki tækifæri til að mótmæla þeim málflutningi um framlagningu fjárlagafrv. sem viðhafður var í gær í sameinuðu Alþingi af þeirri einföldu ástæðu að ég tel mig vera þó nokkuð ábyrgan fyrir því frv. sem lagt var fram og mælt var fyrir og var hart deilt á af flestum. Við skulum orða það þannig að ég harma að hafa að vera útilokaður frá því að geta varið það frv. og mig sem fyrrv. fjmrh. um leið. Ég sé ekki í hverju það getur legið að flestir ef ekki allir þeir þm. stjórnarandstöðunnar sem tóku til máls segja að fjárlagafrv. sé marklaust plagg, tölur á ferð og flugi o.s.frv. Ég veit ekki hvaða orð hafa verið notuð áður. Ég held þó að alltaf hafi stjórnarandstaðan, hver sem hún er, talið það plagg sem hefur komið frá fjmrh. marklaust, einskis virði og tæplega þess virði að ræða málin. En það vill svo til í þessu tilfelli að fjárlagafrv. er betur unnið og skýrara fram lagt og gefur meiri upplýsingar en nokkru sinni fyrr. Þetta fjárlagafrv. er tvímælalaust unnið af þeim mönnum í þjóðfélaginu sem eru hvað fullkomnustum tækjum og hugviti búnir til að vinna frv. Þetta frv. er lagt fram eftir meiri samvinnu við ráðuneyti, ráðherra og ríkisstjórn en ég veit til að áður hafi verið og með meiri hörku framfylgt niðurskurði en ég þekki til að áður hafi verið gert. Það eru meiri og betri upplýsingar á einum stað í niðurstöðutölum, meiri skýringar með þeim og t.d., sem er nýjung og enginn fjmrh. hefur nokkurn tíma gert áður, er gefið sundurliðað yfirlit yfir aukafjárveitingar og framtíðarspá til viðbótar. Þetta hefur aldrei verið gert. En síðan er fjárlagafrv. sem slíkt tætt í sundur af óábyrgri stjórnarandstöðu sem augsýnilega hefur ekkí litið í frv. nema með öðru auganu. Nógu lengi er það þó búið að liggja frammi. Á sama tíma, og það er til viðbótar við það sem ég hef nú sagt, er lánsfjárlagafrv. líka til sýnis, skoðunar og umhugsunar fyrir stjórnarandstöðuna. Síðan verða mannaskipti í ríkisstjórninni og hæstv. núv. fjmrh. mælir með þessu frv. Hann leggur ekki fram nýtt frv. Frv. sem hann mælir fyrir er það frv. sem ég hafði lagt fram og með þeim niðurskurði, með þeim árangri sem náðst hafði þá með samþykki allra, bæði ríkisstj. og beggja þingflokka sem að henni standa. Þegar mannaskipti verða nær hæstv. fjmrh. betri og meiri árangri í niðurskurði en ég hafði gert. Það getur vel verið að það sé vegna þess að hans ákvörðun og hans persóna vegi þyngra í þeirri vinnu sem við báðir höfðum unnið. Það er alveg augljóst. En eitt get ég sagt, að sá niðurskurður sem ég hafði farið fram á sem fjmrh. við fyrrv. iðnrh. er nú orðinn að veruleika eftir að ég tók við iðnaðarráðherrastarfinu, enda kom það fram hjá hæstv. fjmrh. í gær að hann fylgir sínum brtt. úr hlaði með þeirri ósk að fjvn. geri þær að sínum tillögum. Og ég stend heils hugar að öllu því sem hæstv. fjmrh. hefur lagt til. Það er eins með fjárlagafrv. og önnur frumvörp að þau eru öll til umræðu, öll til skoðunar í nefndum og auðvitað er nefndum og öðrum þm. frjálst að gera breytingar á þeim, annaðhvort með niðurskurði eða til hækkana. Það er svo með öll frv., og þetta frv. er ekkert öðruvísi en öll önnur fjárlagafrv. sem lögð hafa verið fyrir Alþingi frá upphafi, að þau taka að sjálfsögu mismunandi miklum breytingum. Ég vil segja það eitt að hæstv. fjmrh. hefur náð alveg frábærum árangri sem ég heils hugar styð. Ég veit ekki hvort það hefur áður skeð að með fjárlagafrv. hafi lánsfjárlagafrv. komið fram líka. Oft hafa þau komið fljótt - a.m.k. nokkrum sinnum fljótt á eftir fjárlagafrv. -en samtímis, ég veit ekki hvort það hefur skeð. Það held ég ekki. Hér er því ekki, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, marklaust plagg sem væri feilskot út í bláinn til einskis að ræða því það væri ómerkt plagg. Það er langt frá því að þessi fjárlög eigi skilið þau ummæli frá hæstv. fyrrv. fjmrh. sem lagði fram fjárlög byggð á 42% verðbólgu þegar verðbólgan var um 80%, og það vil ég segja að hafi verið marklaus fjárlög, enda stefndi verðbólgan í 130-140% þegar þessi ríkisstj. tók við. Og öll ráðuneyti voru um mitt ár peningalaus vegna þessa. Um söluskattshækkun, að hún hafi verið afnumin. Söluskattshækkun var aldrei til umræðu, aldrei. Aftur á móti var rætt um að fella niður þær undanþágur sem nú eru í gildi, en þegar til kom þurfti þess ekki vegna þess að hæstv. núv. fjmrh. hefur náð þeim góða árangri sem raun ber vitni, enda hafa það verið tillögur stjórnarandstöðunnar í þann tíma sem ég hef verið fjmrh. að fella niður þessar undanþágur þó að þeir snúist eins og vindhanar þegar svo á að framkvæma jafnvel þeirra eigin tillögur.

Ekki tillaga Alþb.

. Ef nokkurs staðar er hringlandaháttur sem hægt er að segja að sé dæmalaus hringlandaháttur er það í málflutningi Alþb. Enda kom það fram í gær þegar umræðum er útvarpað og þeim er sjónvarpað. Allir dýrustu mátar, þ.e. þeir dýrustu fyrir ríkið, voru settir í gang til að koma boðskap stjórnmálaflokkanna á framfæri við þjóðina alla, um fjármálin. Hvað skeður? Alþb. notar sinn tíma sem auglýsingatíma fyrir fyrrverandi eða nýafstaðinn landsfund sem enginn hafði áhuga fyrir. En þetta var sterkasta innlegg fyrir einmitt fjmrh., sem stóð í að kynna fjárlög, að fá svo gjörsamlega handónýta stjórnarandstöðu að þeir höfðu ekkert um frv. að segja sem þó hafði legið frammi frá fyrsta degi Alþingis. Og frv., eins og öll önnur frv., liggur frammi til þess að vera rætt, til þess að taka breytingum til eða frá. Talað er um 1000 millj. kr. hækkun vörugjalds og það er mælt í þeim tón að nýi fjmrh. sé að bæta við sköttum. Þetta er rangt. Þetta er niðurstaða af mikilli og góðri vinnu forvera míns í embætti fjmrh. sem ég tók við og reyndi að klára og núv. fjmrh. kemur vonandi í verk endanlega. Hún er fólgin í að lækka tolla og samræma tolla en tapa ekki tekjum við þá aðgerð heldur reyna að halda í þær tekjur sem fengust áður með tollum og vörugjöldum. Hér er ekki verið að tala um 1000 millj. kr. hækkun. Þetta er rangt og það veit hæstv. fyrrv. fjmrh. Síðan kallar hann þetta allt forkastanleg vinnubrögð. Ég vil segja að bæði forveri minn í embætti fjmrh., ég og núv. fjmrh. höfum unnið gott starf. En það er kannske ekki svo mikið okkur að þakka heldur þeim fagmönnum í ráðuneytinu sem eru að samræma það sem hefur verið unnið á alþjóðavettvangi. Ég veit ekki hvort það er sagt til þess að gera fjárlagadæmið tortryggilegt þegar hv. 3. þm. Norðurl. v. talar um að enn vanti 1 milljarð upp á fjárlagadæmið. Ég hefði gjarnan viljað fá það betur sundurliðað áður en hann kallar það sýndarmennsku. Eða er það bara sýndarmennska að tala fyrir þá sem ekki trúa að unnið sé samviskusamlega að gerð fjárlaganna? Hér er verið að reyna að skapa tortryggni gagnvart þeim sem eru að störfum, eru í þeim trúnaðarstörfum að heita ráðherrar, sem ég held að fyrrv. ráðherrar a.m.k. ættu síst að dunda sér við. Erlenda skuldahluttallið er líka gert tortryggilegt. Það var í frv. eins og ég lagði það fram undir 60% af vergri þjóðarframleiðslu og ég er sannfærður um að það hefur ekki versnað við niðurskurð. Og að tala um að niðurskurður Landsvirkjunar frá þeim tölum sem Landsvirkjun taldi vera lágmarksfé til framkvæmda og til starfsemi sinnar, 888 millj., sem ég hafði skorið niður í 740 millj. og hæstv. núv. fjmrh. hefur skorið niður í 490 millj. - hann hefur skorið það sem sagt um 250 millj. umfram það sem mér tókst að gera - geti skapað verri hlutföll á milli erlendra skulda og vergrar þjóðarframleiðslu er að sjálfsögðu tómt rugl. Það hlýtur að virka alveg þveröfugt. Þá vék hv. 3. þm. Norðurl. v. að öðrum fyrrv. iðnrh. og taldi að honum hafi verið kennt um hina miklu erlendu skuldasöfnun Landsvirkjunar vegna orkuframkvæmda sem eru umfram þörf. Ég vil ekki ætla forvera mínum í núverandi embætti að hann hafi viljandi gert eitthvað rangt. Ég hef ekki heyrt ásökun í hans garð fyrir þessa hlið orkumála þannig að flokksbróðir hans, hv. 3. þm. Norðurl. v., er að búa til nýja ásökun og nóg var nú fyrir. Ég hef ekki tekið þátt í þeim leik, en nóg var nú fyrir. Ég trúi því tæplega að hæstv. fyrrv. iðnrh., Hjörleifur Guttormsson, hafi reiknað með að íslenskir aðilar, íslenskt þjóðfélag, stæðu einir undir byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði vegna þess að það getur ekki verið að á sama tíma og hæstv. fyrrv. samráðherra fyrrv. iðnrh. er að kvarta undan erlendri skuldasöfnun hafi hann ætlað iðnrh. að koma með alíslenskt fjármagn til kísilgúrverksmiðju á Reyðarfirði. Því trúi ég alls ekki. Það hefði kostað stórauknar erlendar lántökur fyrir utan annað, og mér er ekki kunnugt um að sú verksmiðja mundi hafa þann trygga sölumarkað sem þarf til þess að standa undir slíkum mannvirkjum sem raforkuframkvæmdir eru sem þurfa að eiga sér stað vegna slíkrar verksmiðju. En ég ætlaði að svara hv. 3. þm. Norðurl. v.; hann spurði hvort samningar hefðu tekist við Alusuisse og ég svara því játandi. Ég sé ekki ástæðu til að eyða tímanum í að lesa upp fréttatilkynningar sem þegar hafa verið birtar. Ég reikna með að þm. hafi fylgst með því að þeir samningar sem hæstv. fyrrv. iðnrh., núv. menntmrh., gerði við Alusuisse s.l. sumar - mig minnir að það hafi verið í júlí - voru endanlega frá gengnir 11. þ.m. þannig að í því góða andrúmslofti sem hæstv. fyrrv. iðnrh. Sverrir Hermannsson skapar þrátt fyrir alla erfiðleikana, sem á undan hafa gengið yfir bæði land og þjóð og okkar viðsemjendur, eru þessir samningar þegar undirskrifaðir og frv. þeim til staðfestingar mun verða lagt fram - ég þori ekki að lofa í þessari viku vegna þess að greinargerð er ekki tilbúin, en alla vega í næstu viku, ég reikna með því. En ég segi við hv. 3. þm. Norðurl. v. alveg eins og ég sagði við útvarpsmann sem var á staðnum þegar samningarnir voru gerðir: "Var það blekking", spurði útvarpsmaðurinn, "þegar þú lést hafa eftir þér í gær eða fyrradag að koma dr. Ernst til Íslands nú væri eingöngu kurteisisheimsókn til að heilsa upp á nýjan iðnrh.?" Ég sagði: "Nei, það var engin blekking. Það stóð ekki til þá að ljúka þessum samningum." Þá spyr hann: "Hvernig stendur þá á því að það er hægt að ljúka þessum samningum á svona stuttum tíma eftir að þið hittist í fyrsta sinn?" Ég svaraði: "Það er bara vegna þess að Sverrir Hermannsson, forveri minn í embætti, hafði skapað það andrúmsloft og gengið það langt til undirbúnings lokaundirskriftum samninganna að það var lítið eftir." "Það var ekki nóg; það hlýtur að vera eitthvað annað." Þá sagði ég: "Það getur verið vegna þess að andrúmsloftið var það gott að það má kalla þetta ekki "ást við fyrstu sýn" heldur "traust við fyrstu sýn"." Og þannig andrúmsloft vona ég að ríki á milli bæði þessara viðmælenda okkar og samningsaðila og annarra sem við eigum eftir að semja við í framtíðinni. En til þess að svo geti orðið er alveg nauðsynlegt að Alþb. komi hvergi nálægt. Það er nú svo auðvelt. Ég skal ekki segja hvort það eru draumórar eða hvort það er raunverulega hægt að fá 18-20 mill fyrir okkar raforku í dag. Það er hátt. Ég hef rætt við forustumenn í frönskum alúminíumiðnaði, og þeir borga ekki nærri svo mikið fyrir þá raforku sem þeir nota. Ég segi það alveg eins og er að ég held að það sé rangt af okkur að halda verðinu það háu að við getum ekki selt það sem við viljum selja. Við getum verið með bestu vöru sem til er í veröldinni. Ef við geymum hana í hillu og segjum engum að við eigum hana til sölu seljum við hana aldrei, töpum á henni. En aftur á móti mun ég leggja mikla áherslu á það, jafnframt því að ná samningum við þá sem við okkur vilja semja, ef um stóriðju er að ræða, að full vinnsla komi við hliðina þannig að hér verði sköpuð fleiri ný atvinnutækifæri. Og ég held að það sé miklu, miklu meira virði fyrir okkur og gefi okkur meira í aðra hönd en að standa eins og múlasni, sem ekki er hægt að draga áfram, á einhverju ímynduðu orkuverði sem við fáum hvergi, enginn vill kaupa, bara af því að það er íslensk orka úr hreinu fjallavatni og er þess vegna aristokratisk orka. Hún er einhvern veginn öðruvísi orka en sú sem fólk kaupir annars staðar.  Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri en vil ítreka - ég hef gert það áður úr ræðustól hér á hv. Alþingi og ég geri það aldrei nógu oft - að kannske ætti ég að vera þakklátur fyrir það sjálfur að hafa fengið tækifæri til þess að starfa með því fólki sem hefur undirbúið fjárlögin. Og hæstv. fyrrv. fjmrh. veit fullvel að ég tala þar af mikilli sanngirni til þess fólks sem vinnur í fjárlaga- og hagsýslunni og í fjmrn. Og það skal enginn hér segja án þess að ég andmæli því að þau gögn sem koma þaðan séu ekki vel unnin og af fullri fagmennsku og samviskusemi. Þetta plagg, sem þið kallið hér marklaust, er það ekki. Það er góð undirstaða undir framtíðarfjárlög fyrir utan að vera marktækt við fjárlagagerðina í ár.

Það er ríkisstj. sem tekur ákvarðanir.

Ríkisstj. tekur ákvarðanir, það er rétt. En ákvarðanir hennar eru byggðar á því sem hún hefur til að vinna úr og það er fortíðin. Við byggjum ekki neitt, hvorki fjárlög né annað, nema hafa einhverja undirstöðu. Og það er undirstaðan sem ég er að tala um. Ég get verið sammála hv. 2. þm. Austurl. um 16. gr. Ég er dálítið veikur fyrir þeim lið og það er rétt hjá honum að það kom fram í aukafjárveitingum síðast. Það var að hans beiðni og fyrir hans áhuga á málaflokknum að hann sannfærði mig á tiltölulega stuttum tíma, og þar af leiðandi reyndi ég að bæta þar úr sem mér fannst sanngjarnt. Ég er veikur fyrir þeim lið og tel að ég þurfi ekki hafa fleiri orð um það. Hv. þm. gat um úttektina sem væri verið að gera á lagasafni til þess að hafa á einum stað yfirlit yfir hvern málaflokk og hvað Alþingi hefði samþykkt í hverjum málaflokki til þess að við þm. gerum okkur grein fyrir því, sem ég hef margendurtekið hér, að við höfum samþykkt meiri útgjöld fyrir ríkissjóð heldur en tekjumöguleikar okkar leyfa. Þar af leiðandi er það eðlilegt að ekki bara núv. fjmrh. heldur ég sem fyrrv. fjmrh. og allir fyrrv. fjmrh., geri ég ráð fyrir, hafi beitt skerðingarákvæðum, eins og hv. 2. þm. Austurl. gat um, og er að finna í Il. kafla þessa frv. til lánsfjárlaga á þskj. 2. Svona verður það vegna okkar vinnubragða, ekki vegna mannvonsku, eins og mér fannst skína í gegn í ræðu hv. 2. þm. Austurl. Ég held að ég hafi ekki þessi orð lengri. Ýmislegt af því sem fram hefur komið sem ádeila frá þeim kvennaframboðskonum og þá sérstaklega í þessari hv. deild frá hv. 11. þm. Reykv. er ágætar tillögur en eiga meira heima í sveitarstjórnarmálum og ég held að ég taki jafnvel sumt af því upp þar. En að tölur séu á ferð og flugi - einhver önnur ástæða hlýtur að vera fyrir því að tölurnar dansa fyrir augum hv. 11. þm. Reykv. en sú að hún hafi lesið eða hafi fjárlagafrv. fyrir framan nefið.



Frú forseti. Ég vil í örfáum orðum fjalla um nokkrar þeirra athugasemda sem fram hafa komið hér í umræðunni. Hv. 3. þm. Norðurl. v. hélt áfram þeim fullyrðingum sem talsmenn Alþb. hófu í gær að frv. til fjárlaga og frv. til lánsfjárlaga væru marklaus plögg og bæru vott um hringlandahátt og þeir gætu af þeim sökum ekki tekið þátt í þeirri umræðu. Allt er þetta nú heldur barnalegt og slagorðakennt. Sannleikurinn er auðvitað sá, eins og hefur verið bent á, að frv. er í vandaðri búningi og betur úr garði gert en áður hefur átt sér stað. Þær breytingar sem nauðsynlegt var talið að gera til þess að ná betri markmiðum hafa verið kynntar og skýrðar með mjög glöggum og ákveðnum hætti og það liggur ljóst fyrir að þær munu skila árangri og gera það að verkum að við náum betur tökum á verkefnum okkar en áður. Það er fyrst og fremst þessi staðreynd sem stjórnarandstaðan undir forustu talsmanna Alþb. þorir ekki að viðurkenna. Það væri líka hollt fyrir hv. 3. þm. Norðurl. v. að rifja upp tíð sína í fjmrn. og hvernig hann stóð að verki þá. Gerðar hafa verið tillögur um ákveðnar breytingar á fjárlagafrv., lagt fram nákvæmlega hvernig hugmyndir eru uppi um breytingar í einstökum atriðum. Árið 1982 lagði hv. 3. þm. Norðurl. v. sem fjmrh. fram frv. og í því var almenn heimild til að lækka útgjöldin um 50 millj. kr. Árið áður hafði hann lagt fram frv. og í því var almenn heimild til þess að lækka útgjöldin um 3000 millj. kr. Hvað höfðu þm. að fjalla um með svona almenna heimild? Hvers konar plagg var það sem hann lagði fram með almennri heimild af þessu tagi og án nokkurra skýringa? Ég held að það liggi í augum uppi að hér er hv. þm. að kasta steinum úr glerhúsi. Þm. minntist á að með einfaldri yfirlýsingu hefðu 400 millj. kr. horfið úr tekjuöflun vegna þess að ákveðið hefði verið að falla frá því að auka söluskattstekjur með því að falla frá undanþáguákvæðum sem verið hafa í gildi og með öllu hefði verið óskýrt og óútskýrt hvað koma ætti í staðinn. Auðvitað er þetta rangt. Það hefur verið gerð mjög nákvæm grein fyrir því hvað kemur hér á móti og hvernig útgjöld hafa verið dregin saman til að ná þessum árangri. Þm. minntist einnig á að í einni setningu hefði það komið fram í gær að viðbótartekjuöflun kæmi fram með nýrri skipan vörugjalda og það væri m.a. af þeim sökum ekki hægt að ræða þetta frv. í dag því að fyrst með einni setningu í framsöguræðu fyrir fjárlagafrv. í gær hefði þetta komið fram. Á síðu 208 í fjárlagafrv. og í athugasemdum með því segir svo, með leyfi forseta: "Skattar af framleiðslu eru taldir munu nema 1754 millj. kr. á þessu ári eða 27,5% hærri en 1984. Er hér um að ræða álgjald, vörugjald og sérstakt tímabundið vörugjald. Tvö hin síðarnefndu verða felld niður í tengslum við framlagningu nýs tollskrárlagafrv. Í stað þeirra verður tekið upp nýtt vörugjald. Áformað er að þetta nýja vörugjald mæti því tekjutapi sem af tolla- og öðrum skattbreytingum hlýst, jafnframt því að afla ríkissjóði sérstakra tekna í því skyni að draga úr rekstrarhalla á næsta ári. Til þess að þau áform nái fram að ganga þarf vörugjaldið að skila allt að 2800 millj. kr. á árinu 1986." Þessar upplýsingar hafa legið fyrir í frv. frá því að það var lagt fram. Ummæli hv. þm. benda til þess að ástæðan fyrir því að hann getur ekki um það rætt sé sú að hann hafi ekki lesið það, og þá á hann að kenna sjálfum sér um en ekki ríkisstj. Hv. þm. fór nokkrum orðum um erlenda skuldasöfnun, hún hefði stóraukist sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Það er rétt að vekja athygli á því, sem hér hefur komið fram áður í umræðunni, að skuldasöfnunarstefnan hófst undir hans forustu í ríkisstj. þegar aflabrögð voru með besta móti. Þá hófst sú skuldasöfnunarstefna sem við erum að glíma við í dag. En í þessu sambandi er rétt að hér komi fram að áætlað hafði verið að skuldirnar mundu lækka á næsta ári úr 54,8% af landsframleiðslu niður í 54,4%. En með þeim breytingum sem hefur verið gerð tillaga um fer þetta hlutfall væntanlega niður í um það bil 51%. Þessar ákvarðanir munu því væntanlega skila verulegum árangri í þessu efni. En auðvitað horfir hv. þm. fram hjá því og vill ekki viðurkenna þá staðreynd. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það sem hv. þm. sagði um orkuframkvæmdir. Auðvitað er öllum ljóst að sá vandi sem við er að glíma í þeim efnum á rætur að rekja til þeirra ákvarðana sem teknar voru í iðnrn. meðan Alþb. og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson höfðu þar forustu. Það er meginástæðan fyrir þeirri orkuveislu sem við erum að súpa seyðið af og það kom reyndar fram í máli hv. 3. þm. Norðurl. v. Hann lýsti því beinlínis yfir að hann fagnaði því að ekki skyldu hafa náðst samningar um aukna orkusölu til ÍSALS; hann fagnaði því. Orkuframkvæmdirnar sem settar voru af stað í tíð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar miðuðu auðvitað að því að þessum markaði væri hægt að fullnægja, en samt fögnuðu þeir því að ekki var hægt að selja orkuna. Þannig rekur sig hvað á annars horn. Í þeim aðhaldsaðgerðum sem kynntar hafa verið hefur verið tekið mjög ákveðið mið af þessum aðstæðum og 250 millj. kr. skornar niður af fjárfestingaráformum Landsvirkjunar í ljósi þeirra aðstæðna að við þurfum að selja þá orku sem við framleiðum, en á þessu var skortur meðan Alþb. hafði forustu þessara mála. Hv. þm. taldi að lengra væri hægt að ganga í þeim efnum. Ég vil vekja hér athygli á því að um 260 millj. kr. af þeim fjármunum sem Landsvirkjun hefur til ráðstöfunar eftir þennan niðurskurð munu fara til greiðslu á vöxtum þannig að ég hygg að ekki verði lengra gengið á þessu sviði. Og mitt mat er það að um hafi verið að ræða nauðsynlega aðgerð, mjög umfangsmikla og rétta við þessar aðstæður. Auðvitað er öllum ljóst að við aðstæður eins og við búum við þarf aðhald í útgjöldum ríkisins og það kemur víða við. Það er rétt sem komið hefur fram í máli nokkurra hv. þm. að við hefðum sjálfsagt allir kosið að geta gengið lengra í framlögum til þarfra og mikilvægra málefna. En mestu skiptir þó auðvitað að fjármálastjórn ríkisins í heild sé með þeim hætti að við getum bætt aðstöðu þjóðarbúskaparins, skapað skilyrði fyrir hagvexti og aukinni verðmætasköpun til þess að standa undir þeim útgjaldaáformum sem við kjósum með raunverulegum verðmætum. Það gerum við ekki með erlendum lánum. Það gerum við ekki með erlendri lántökustefnu eins og hafin var í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstj. Frú forseti. Ég þarf ekki á þessu stigi að fara fleiri orðum um þau atriði sem fram hafa komið í umræðunni.



Virðulegi forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Hæstv. fyrrv. fjmrh. hélt býsna skrautlega ræðu áðan og þar sem hlutirnir fara stundum dálítið á flot í skrautlegum ræðum þessa hæstv. ráðherra langar mig aðeins til að árétta það sem ég sagði áðan. Ég var ekki að gera athugasemdir við vinnu starfsfólks Fjárlaga- og hagsýslustofnunar eða annarra starfsmanna sem unnið hafa að framsetningu fjárlagafrv. eða lánsfjárlagafrv. Ég var að gera athugasemdir við vinnubrögð hæstv. ráðherra. Það er þeirra að taka ákvarðanir um hvaða tölur standa á hvaða póstum í þessum frumvörpum báðum en ekki starfsmanna hagsýslunnar eða annarra þeirra sem koma nálægt vinnu við þessi frv. Og það eru vinnubrögð við hina pólitísku ákvarðanatöku sem ég hef hér gagnrýnt en ekki vinnubrögð títtnefndra starfsmanna.



Virðulegi hæstvirti forseti. Ég held að það sé varla ómaksins vert að vera að standa í rökræðum við hæstv. ráðherra um hringlandahátt núv. ríkisstj. Ég þarf ekki á því að halda að sannfæra þjóðina um að þingflokkur Sjálfstfl. og ríkisstj. í heild hefur sýnt af sér hringlandahátt sem er með slíkum eindæmum að það verður að fara býsna langt aftur í íslenskri sögu til að sjá nokkuð sambærilegt. Og það er alveg sama hvað ég segi hér eða hvað ég sanna hér, þetta veit öll þjóðin og hefur horft á það núna í tvo mánuði, allan þennan skopleik. Og hæstv. fyrrv. fjmrh. þarf auðvitað síður en svo að taka það nokkuð nærri sér þó þessi vinnubrögð séu harðlega gagnrýnd vegna þess að þjóðin öll veit að þetta er ekki fyrst og fremst honum að kenna heldur miklu frekar þingflokki Sjálfstfl. sem samþykkir eitt í dag og annað á morgun. Að því hafa menn orðið vitni nú í haust og það skrifast svo sannarlega ekki á ábyrgð eins manns heldur miklu frekar á ábyrgð formannsins, hæstv. núv. fjmrh., sem sjálfur samþykkti fjárlögin í septembermánuði eins og þau lágu þar fyrir og stóð síðan fyrir uppreisninni frægu sem beindist fyrst og fremst að því að breyta fjárlögunum og lánsfjárlögunum. Það er þessi hringlandaháttur sem er verið að gagnrýna. Og auðvitað skiptir engu máli hvort við stjórnarandstæðingar segjum fleira eða færra um það mál. Þetta þekkir öll þjóðin. Ég harma það að hæstv. iðnrh. skyldi ekki svara því í neinu hvort hann væri reiðubúinn til þess að selja íslenska orku til erlendra auðhringa langt undir kostnaðarverði. Hann treysti sér greinilega ekki til að svara neinu þar til um og er það verr. Í þessu sambandi skiptir ekki neinu máli hvort þessi orka er framleidd úr tæru og fögru lindarvatni eða grútdrullugu jökulvatni. Í báðum tilvikum er um að ræða óforsvaranlega athöfn fyrir íslenska hagsmuni, að framleiða hér, að leggja hér árlega í stórfellda fjárfestingu til orkumannvirkja og selja svo orkuna langt undir kostnaðarverði. Það er það sem málið snýst um og ekkert annað. Hæstv. iðnrh. hefur staðfest það hér í umræðunni að fjárfestingar Landsvirkjunar eiga að vera upp á 230 millj. kr. á næsta ári, það gerði hann einmitt hér áðan. Hann sagði að lántökurnar yrðu 490 millj. og þar af færu í vexti 260 millj.  Og auðvitað er það hrein blekking hjá hæstv. fjmrh., og er ekki svaraverð, að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, sem áður var iðnrh., hafi gert ráð fyrir því í sínum áætlunum um orkuframkvæmdir að um yrði að ræða orkusölu til svissneska álhringsins og stækkun álversins. Hann hefur aldrei verið inni á því. Alþb. hefur varað við þeim samningum vegna þess að það veit að álhringurinn er ekki reiðubúinn til þess að greiða nægilegt verð fyrir orkuna. Og auðvitað voru orkuframkvæmdir á sínum tíma ekki miðaðar við að selja þessum svissneska álhring orku undir kostnaðarverði. Það er því alger blekking að halda slíku fram. Hitt er allt annað mál að áætlanir fyrir þremur árum síðan, sem voru ræddar á Alþingi, miðuðust við aðra og meiri neyslu innanlands en reynslan sýnir að ætlar að verða og þess vegna þurfti að draga úr orkuframkvæmdum þegar fyrir tveimur árum síðan. Það er um þetta sem málið snýst og þýðir ekki fyrir hæstv. fjmrh. að reyna að flækja málin með útúrsnúningum af því tagi sem hann bauð upp á hér áðan.