Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru fjármála- og efnahagsráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Virðulegi forseti. Hún heldur áfram, leitin að stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum. En okkur tókst með miklum eftirgangsmunum í þingsal í síðustu viku að kreista upp úr hæstv. fjármálaráðherra yfirlýsingu þess efnis að hann ætlaði að gera atrennu - ég endurtek, gera atrennu - að því að ná jöfnuði í ríkisfjármálum í fjárlagafrumvarpi í haust. Hann boðaði hins vegar, ásamt hæstv. forsætisráðherra, til blaðamannafundar í síðustu viku þar sem þeir lýstu því yfir að þeir væru búnir að finna afar stórt gat. Þeir hafa síðan ekkert gert til að minnka það gat heldur frekar aukið það með því að afturkalla skattahækkanir sem mögulega hefðu getað hjálpað til við að loka gatinu. Því er óhjákvæmilegt að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra - þar sem hann hefur áður, í júlímánuði í fyrra svo að ég taki það nákvæmlega fram, lýst því sem veruleikafirringu að vera ekki tilbúinn að skera niður í velferðarkerfinu til að ná jöfnuði í ríkisfjármálum - hvernig hann tekur þessa atrennu. Hvaða fyrirmæli hafa verið gefin til ráðherra í ríkisstjórninni um niðurskurð og undirbúning hans? Er búið að leggja ákveðnar línur um hvar eigi að skera niður í velferðarkerfinu? Er búið að segja nákvæmlega hve mikið eigi að skera niður í almannatryggingakerfinu, í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu, í löggæslunni? Eða ætlar hæstv. fjármálaráðherra að hækka skatta á venjulegt fólk til að borga fyrir skattalækkun á stórútgerðina? Er það stefna hæstv. fjármálaráðherra að brúa bilið með því að hækka skatta á venjulegt fólk og fyrirtæki en létta sköttum af stórútgerðinni?

Herra forseti. Mér finnst menn vera býsna borubrattir sem hér hafa lagt fram fjárlagafrumvörp ár eftir ár sem ekki hafa staðist, og munar þar hundruðum milljarða þegar allt er saman tekið frá árinu 2009, að geta ekki beðið þess að ný ríkisstjórn taki saman sína eigin langtímaáætlun í ríkisfjármálum sem lögð verður fram samhliða fjárlagafrumvarpi eins og tíðkast í haust og tekið síðan umræðuna um það hvert stefnir í ríkisfjármálum svona heilt yfir. Ef menn eru að kalla eftir því að vita hvaða fyrirmæli eru gefin inn í ráðuneytin á þessum tímapunkti eru fyrirmælin þau að halda áfram að gæta ýtrasta aðhalds í rekstrinum. Áfram verður gerð hagræðingarkrafa á ráðuneytin fyrir almennan rekstur. En eins og hv. þingmaður kom inn á stefnir í að farið verði mjög hressilega fram úr þeirri áætlun sem menn höfðu fyrir yfirstandandi ár og samþykkt var með gerð fjárlaga undir lok síðasta árs. Þetta er bara staðan og það kann vel að vera að mönnum þyki sárt að hún sé tekin saman og birt opinberlega en menn verða að þola að rætt sé um stöðuna eins og hún er. Hún er þannig að það voru teknar ákvarðanir eftir samþykkt fjárlaganna sem leiða til útgjaldaauka. Það hafa líka verið í farvatninu ýmiss konar hugmyndir sem mundu fela í sér enn frekari útgjaldaauka og svo voru í frumvarpinu forsendur sem ekki ganga eftir eins og til dæmis um hagvöxt. Menn verða að þola að þessi umræða sé tekin og ríkisstjórnin nýja mun samhliða gerð fjárlagafrumvarps 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra má ekki verða svona önugur þó að hann sé spurður út í þá stefnu sem ríkisstjórnin fylgir í ríkisfjármálum, því að hún er ekki einkamál ríkisstjórnarinnar. Við eigum öll mikið undir því að það sé skýr stefna í ríkisfjármálum. Nú síðast í síðustu viku sagði peningastefnunefnd Seðlabankans að hún kæmist ekki í að lækka vexti vegna þess að hún vissi ekki hvert hæstv. fjármálaráðherra væri að fara með jöfnuð í ríkisfjármálum. Þess vegna er eðlilegt að við öll spyrjum. Síðasta ríkisstjórn var alltaf með fyrirmælin til fagráðuneytanna opinber á vormánuðum - í maí var alltaf vitað eftir hverju verið var að vinna og það voru opinberar upplýsingar. Því er eðlilegt að ég spyrji: Hvaða fyrirmæli er búið að gefa í ráðuneytunum? Ég ítreka þá spurningu. Almenn fyrirmæli um að gæta ýtrasta aðhalds? Ja, ég kaupi nú ekki að það sé það sem raunverulega hafi verið sagt við ráðherrana ef hæstv. fjármálaráðherra meinar eitthvað með því að gera alvöruatrennu að jöfnuði í ríkisfjármálum. Er það rétt að búið sé að leggja til við velferðarráðuneytið að draga þar saman um 3,5 milljarða? Það er talan sem flýgur fyrir. Er það þannig? 

Herra forseti. Ég skil vel að menn vilji vita allt um samtöl ráðherra í milli og kalla eftir upplýsingum um það hvað rætt er formlega eða eftir atvikum óformlega í samskiptum fjármálaráðuneytis og einstakra fagráðuneyta. Það verður hins vegar ekki þannig að það verði allt rekið fyrir opnum tjöldum áður en hugmyndir hafa verið skoðaðar og þær útfærðar með skriflegum hætti í formi fjárlagafrumvarps. Spurt er: Hver er stefnan? Stefnan er sú að ná auknum hagvexti. Þegar menn horfa til baka og skoða áætlanir sem gerðar voru um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum þá blasir við okkur tiltölulega einföld mynd. Það er skorturinn á hagvexti sem veldur því að við erum enn í hallarekstri. Það er ástæðan fyrir því að ríkissjóður nær ekki endum saman. Töluvert mikils aðhalds hefur verið gætt víða í kerfinu. Það má hafa ólíkar skoðanir á því hvort menn hafi borið niður á réttum stöðum þegar aðhaldskrafan var gerð en það er skortur á hagvexti, á auknum umsvifum, á fjölda nýrra starfa. Stefna nýrrar ríkisstjórnar verður sú að leggja áherslu á vöxt.

Borist hefur bréf frá þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins um að 7. þm. Reykv. s., Guðlaugur Þór Þórðarson, geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Sigríður Á. Andersen. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hvort hún taki undir skoðun hv. formanns fjárlaganefndar, Vigdísar Hauksdóttur, um breytta stefnu í velferðarmálum hjá Framsóknarflokknum og hvernig sú stefna er. Eftirfarandi ummæli voru höfð eftir hv. formanni fjárlaganefndar í RÚV 14. júní, með leyfi forseta: „Vinstri stefna gengur út á það að koma sem flestum á bætur sem dæmi og að það sé verið að flytja til fjármagn með skatttekjum ríkisins og svo eru það alltaf einhverjir háir herrar sem deila því út aftur til baka. Það er svona stefna sem er rekin í þágu Evrópusambandsins sem er ekkert annað er risastór félagsmálastofnun. Þannig að þessari leið ætlum við framsóknarmenn að fara af.“ Mig langar að spyrja: Telur hæstv. ráðherra að unnið hafi verið markvisst að því gegnum árin, með stuðningi Framsóknarflokksins, að koma sem flestum á bætur af einhverjum toga sem ekki hafa haft þörf fyrir stuðning af hálfu velferðarkerfisins? Telur hæstv. ráðherra að sú velferðarstefna sem rekin hefur verið í landinu sé vinstri stefna sem Framsóknarflokkurinn vill hverfa frá og taka upp hægri stefnu með aðrar áherslur í velferðarmálum? Og telur hæstv. ráðherra að of hátt hlutfall skatttekna fari í bætur almannatrygginga, barnabætur, vaxtabætur og örorkubætur? Ef svo er, hvar ætlar Framsóknarflokkurinn að draga úr stuðningi í þessum málaflokkum ef það er meiningin?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir fyrirspurnina. Ég vil benda á að hér er líka liður á dagskrá þingsins sem heitir störf þingsins. Eflaust væri hægt að ræða undir þeim lið við hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur um orð hennar og áherslur. Ég vil hins vegar taka það fram - og ég veit það á grundvelli mikils og góðs samstarfs við hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur - að henni er mjög umhugað um velferðarkerfið og ég held að það einkenni alla þá þingmenn sem sitja hér. Ég hef margítrekað sagt það hér í ræðustól og víða annars staðar að ef það er eitthvað sem einkennir almennt íslenskt samfélag er það áhersla okkar á mikilvægi velferðar, óháð því hvort við teljum okkur tilheyra vinstri eða hægri flokkum eða flokkum þar á milli. Hér var haldin stór ráðstefna í tilefni þess að við höfðum útskrifast úr sérstöku verkefni í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það vakti athygli mína að starfsmennirnir þar sögðust hafa fundið einstaka samstöðu um það hér á Íslandi að standa vörð um velferðina, um það að velferð skipti verulega miklu máli. Þeir virtust ekki hafa átt því að venjast í þeim löndum sem þeir höfðu farið inn í og starfað í. Ég held að það muni heldur aldrei koma að því að nokkur ráðherra sem fer með velferðarmálin komi til með að segja að nægur peningur sé til í það sem snýr að velferðinni. Þessi ráðherra verður ekki sá fyrsti til að segja það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég gat lesið úr orðum hennar að hún væri ekki sammála hv. formanni fjárlaganefndar og er það vel. En það er nú ekkert lítið ef formaður fjárlaganefndar, sem mótar stefnu fjárlaga fyrir næsta ár, og hæstv. ráðherra velferðarmála eru ekki á sömu línu. Þessir tveir aðilar hljóta að þurfa að tala saman og vera með sömu stefnu í málunum. Ég gef ekki mikið fyrir það ef hv. formaður fjárlaganefndar er með allt aðra stefnu í ríkisfjármálum en hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar. Menn þurfa að tala eitthvað saman á þeim bænum, sýnist mér, þ.e. að menn séu ekki að fara út og suður með hvað menn ætla að framkvæma og hvað verður til skiptanna á fjárlögum til velferðarmála. Ég treysti því að hæstv. ráðherra standi fast á sínu því að hún hefur boðað það að hún ætli að leggja aukna fjármuni í að bæta elli- og örorkulífeyrisþegum það sem tapaðist vegna hrunsins, 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ábendinguna um það að ég og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir ættum að tala sem oftast saman. Við gerum það reglulega og höfum almennt verið mjög sammála þegar kemur að áherslum í velferðarmálum. Hv. þingmaður hefur einmitt lagt mikla áherslu á málefni öryrkja og aldraðra og ég tel að það muni endurspeglast í því frumvarpi sem kemur fram um breytingar á almannatryggingum. Ég vil líka taka það fram að ein ástæðan fyrir því að ég treysti mér til að koma fram með frumvarp á sumarþingi um að afturkalla skerðingar er snúa að almannatryggingum grundvallast einmitt á trú minni á þeirri hugmyndafræði að við getum aukið hér hagvöxt með því að útbúa og byggja upp hagstæðara umhverfi fyrir atvinnulífið. Á því grundvallast velferðin.

Hæstv. forseti. Alþingi hefur rætt um tillögu til þingsályktunar um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi, sem hæstv. forsætisráðherra flutti á Alþingi, sem er tíu liða áætlun sem sett er fram með tímasettum dagsetningum og því hvaða ráðherra beri ábyrgð á málinu. Allt er þetta gott og góðra gjalda vert og í raun og veru fagnaðarefni vegna þess að, eins og hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur sagt, komist Framsóknarflokkurinn til valda verða skuldamál heimilanna leiðrétt strax.  Ég ætla hins vegar að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktsson, sem jafnframt er formaður Sjálfstæðisflokksins, út í það sem stóð í kosningastefnuskrá þeirra, þ.e. „Forgangsmál Sjálfstæðisflokksins á næsta kjörtímabili eru:“ - og svo voru þau nokkur talin upp. Spurning mín lýtur að ákvæðinu um skattfrjálsan séreignarsparnað sem getur runnið inn á húsnæðislán vegna þess að það er ekki sjá að það sé hér inni. Hvað varð um séreignarsparnaðarleið Sjálfstæðisflokksins? Af hverju er hún ekki með jafn mikið vægi í þessari tíu leiða áætlun og aðrar áætlanir sem hér eru inni?

Herra forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina frá hv. þingmanni. Það sem vísað er til í umræddri þingsályktunartillögu er sérstaklega í einum lið og snýr að höfuðstólslækkunum húsnæðisskulda. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni er þeim hópi sem skoðar þann þátt sérstaklega ætlað að skoða mismunandi leiðir og má lesa úr greinargerð undir þeim lið að þar eru menn opnir fyrir ólíkum útfærslum. Eitt af því sem kemur til álita þar er að beita skattasparnaði út af séreignarsparnaðinum sérstaklega til að ná þessu markmiði. Þá gætu menn nýtt sér það sem lagt hefur verið til hliðar í séreignarsparnað til niðurgreiðslu á höfuðstól skulda og fengið tekjuskattinn felldan niður varanlega. Þetta er ein leið til að ná markmiðinu. Þetta væri hægt að gera í sérstakri lagasetningu næsta vetur þannig að það gæti mögulega haft afturvirk áhrif. Þá er ég að vísa til þess sparnaðar sem safnast hefði upp frá og með kosningum, til dæmis, ásamt með ávöxtun, að hann væri hægt að nýta í þessum tilgangi ef menn veldu þá leið. Það er samspil þessara leiða sem verður sérstaklega skoðað í viðkomandi nefnd, þ.e. sú leið að nota séreignarsparnaðinn til að ná niður höfuðstólnum, sú leið að fá skattafslátt vegna tekjuskattsgreiðslna af tekjum og eftir atvikum sérstök niðurfærsla sem fjármögnuð yrði með sérstökum hætti. Svarið við spurningunni er að séreignarsparnaðarleiðin verður til skoðunar ásamt með öðru.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra fyrir þetta svar. Ég túlka það þannig að þó svo að sá mikilvægi þáttur sem þarna er nefndur og var eitt af aðalatriðum Sjálfstæðisflokksins við skuldavanda heimilanna sé ekki settur fram í þessari aðgerðaáætlun hafi hann samt sem áður það vægi sem þarf til skoðunar. Óneitanlega vekur það athygli að í þessum tíu punktum er miklu meira fastsett með tímaáætlun og hvaða ráðherra beri ábyrgð en þetta tiltekna atriði sem ég er að spyrja hér út í. Áður hefur verið talað um að þeirri áætlun sem sett er fram skuli ljúka í hausti vegna þess, eins og ég sagði hér áðan, að fólk bíður, en það sem kemur upp í hugann bæði þegar maður les stjórnmálaályktanir og stefnuskrár sem við verðum auðvitað öll að gera hjá öllum flokkum þá rifjast upp fyrir mér landsfundur Sjálfstæðisflokksins í febrúar, engar nefndir, enga starfshópa, 

Herra forseti. Það er alltaf ánægjulegt þegar við náum að eiga málefnalega umræðu í þinginu. Þá skemmir ekki fyrir þegar menn tefla fram sínum eigin hugmyndum þannig að við getum verið að skylmast svolítið á grundvelli hugmyndafræðinnar um það hvor leiðin sé betri til að ná tilætluðum árangri. Mér finnst afskaplega lítið hafa farið fyrir því hjá stjórnarandstöðunni að setja fram hugmyndir um það hvernig eigi að takast á við vandann. Reyndar verð ég að segja alveg eins og er að ég er farinn að efast um að stjórnarandstaðan telji nokkurn vanda vera til staðar yfir höfuð. Varðandi það að ekki hafi þurft nefndir eða ráð til að grípa til aðgerða þá stend ég við það sem ég sagði á tilvitnuðum fundi, nefnilega að ef leið Sjálfstæðisflokksins hefði verið valin ein og sér hefði í sjálfu sér ekki þurft að ræða það frekar en við störfum hér á þinginu með samsteypustjórn og menn ræða sig niður á niðurstöðu. Á endanum verður það síðan þingsins að taka ákvörðun með lagasetningu 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir síðast, á ágætum fundi um makrílmálið í utanríkismálanefnd í morgun. Það er hins vegar annað mál sem ég ætla að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um í dag, það er mál sem hæstv. ráðherra mælti fyrir hér fyrir þjóðhátíð, frumvarp um veiðigjöld, sem enn er til 1. umr. í þinginu. Samkvæmt gildandi lögum um veiðigjald á sérstaka veiðigjaldið að vera 23,20 kr. í botnfisksveiðum og 27,50 kr. á uppsjávarfisk í þorskígildistonnum talið, en miðað við það frumvarp sem hér liggur fyrir sýnist mér að sérstaka veiðigjaldið á botnfisk verði tæpar 3 kr. nettó og um 35 kr. á uppsjávarfisk. Þrátt fyrir mikla lækkun á gjaldinu er samt sem áður gert ráð fyrir miklum afslætti til viðbótar vegna skulda eða kaupa á aflaheimildum en samkvæmt kostnaðarmati fjármálaráðuneytisins er um að ræða tæpa 2 milljarða kr. í sérstakan afslátt. Botnfisksútgerðin fær að auki alla aukninguna á nýju fiskveiðiári í sinn hlut og borgar ekki nema innan við 3 kr. í sérstakt veiðigjald af því. Getur ráðherrann staðfest að vegna mun betri afkomu af nýtingu auðlindarinnar á næsta ári hefði veiðigjaldið orðið mun meira en gert hafði verið ráð fyrir, jafnvel svo að tekjurnar yrðu 3–4 milljörðum meiri en ráð var fyrir gert? Er þá ekki ljóst að tekjutap fyrir ríkissjóð er þeim mun meira en sem fram kemur í frumvarpinu? Er ekki einnig ljóst í huga ráðherrans að það er engin eining innan greinarinnar milli uppsjávar- og botnfisksútgerða vegna þessa frumvarps? Getur hæstv. ráðherra gert þinginu nákvæmlega grein fyrir samráðinu við veiðigjaldsnefndina vegna þessa máls, sem er áskilið samkvæmt lögum? Var hún til að mynda höfð með í ráðum og hver er hlutur hennar í útfærslu og útreikningum sem frumvarpið byggir á?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni þessa fyrirspurn. Hún kom reyndar upp hér í þinginu fyrir helgi þegar ég mælti fyrir frumvarpinu, ekki síst hvað varðaði samráð við veiðigjaldsnefndina. Ég upplýsti þá og get gert það aftur í dag að það var gert með þeim hætti að þegar ég kom í ráðuneytið var ljóst að bregðast þyrfti við því að þau lög sem ella áttu að taka gildi 1. september, eins og þingmaðurinn veit, voru óframkvæmanleg. Það var ekki hægt að leggja gjaldið á samkvæmt þeim frá og með næsta fiskveiðiári þannig að það þurfti að bregðast við. Ég sagði hér fyrir helgina að það hefði ekki skipt nokkru máli hvaða ríkisstjórn hefði komið að málum, í þessum sal hefði akkúrat verið fjallað um veiðigjöld á þessum tíma. Þess vegna kallaði ég veiðigjaldsnefndina fyrir strax og hún var með í ráðum frá fyrstu mínútu, vil ég segja, og til þeirrar útfærslu sem síðan lá fyrir í frumvarpinu, þannig að samráð samkvæmt lögunum og samkvæmt því sem skynsamlegt er, að hafa samráð við þá sem hafa verið á kafi í málinu frá því fyrir einu ári, var fullkomið. Varðandi það sem hv. þingmaður kom hér inn á og samanburð við tölur yfirstandandi árs og þess sem þær hefðu hugsanlega getað orðið ef lögin hefðu tekið gildi, og að um 50% skattur hefði verið tekinn af útgerðinni áður en kom til fjármagnsliða, eins og til stóð, þá hefðu þær tölur orðið umtalsvert hærri. Þær hefðu m.a. í uppsjávarhlutanum orðið um 71 kr. alls. Því er það mikið undrunarefni og við höfum skoðað það í ráðuneytinu og ég spurði hér fyrrverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, hvernig á því stæði að þessi tala vegna yfirstandandi árs væri 27,50 en ekki umtalsvert hærri miðað við að þá átti hún að vera um 45% 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, svo langt sem það nær. Það er þá ljóst að í hans huga var fullt samráð haft við veiðigjaldsnefndina, hann fullyrðir það a.m.k. hér. Hins vegar var því ekki svarað sérstaklega með tekjurnar hverjar þær hefðu orðið miðað við bætta afkomu í greininni, en ég hef ástæðu til að ætla að þar hefðu verið kannski 3–4 milljarðar í viðbót í tekjum. Hæstv. ráðherra sagði líka að það hefði verið fyrirsjáanlegt að það þing sem nú er að störfum, óháð því hvaða ríkisstjórn hefði verið við völd, mundi ræða veiðigjöld. Það kann vel að vera rétt en það er ekki víst að menn hefðu þá verið að ræða um 10 milljarða kr. afslátt af veiðigjöldunum ef einhver önnur ríkisstjórn hefði verið við völdin og það er það sem verið er að gera hér og nú. Þegar ráðherrann segir að lögin hafi ekki verið framkvæmanleg og leita hefði þurft einhverra heimilda til að skjóta styrkari stoðum undir stofnanir sem þurfa að afla upplýsinga þá liggur nú fyrir frumvarp á dagskrá í dag um Hagstofuna. Það hefði kannski verið hægt að fara þá leið og afla þeirra heimilda 

Virðulegi forseti. Það er einfaldlega þannig, eins og hv. þingmaður endaði hér ræðu sína, að tala um hvort ekki hefði verið hægt að gera breytingar á lögum um Hagstofuna, að þá verður aftur að leita í smiðju fyrrverandi sjávarútvegsráðherra og spyrja: Af hverju var ekki búið að því? Þær upplýsingar lágu fyrir frá veiðigjaldsnefnd allt frá því í desember 2012 að ekki yrði hægt að leggja veiðigjald á samkvæmt þeim lögum sem fyrrverandi ríkisstjórn kom með inn í þingið og keyrði í gegn á vordögum 2012, í hálft ár. Þess vegna varð að bregðast við. Það var sem sagt ekki hægt,  Það er líka rétt hjá hv. þingmanni að væri sú ríkisstjórn sem áður sat við völd hefði hún væntanlega haldið áfram á sömu braut og dregið allan mátt úr nýsköpun og fjárfestingargetu sjávarútvegsins hringinn í kringum landið með tilheyrandi landsbyggðarskatti sem 

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra varðandi orkukostnað ylræktarstöðva. Íslenska grænmetið er á margan hátt einstök afurð sem framleidd er í hreinu og heilnæmu umhverfi með sjálfbærum orkugjöfum. Ylrækt er í örum vexti. Hún er atvinnuskapandi og gjaldeyrissparandi grein sem þarf að vaxa og skapa fleiri betur launuð störf í framtíðinni. Ég efast ekki um að við viljum öll styðja við bakið á þeirri þróun og framleiðslu vörunnar. Ylræktarstöðvar kaupa mikla orku til starfseminnar. Rafmagnskostnaður ylræktar hefur hækkað langt umfram vísitölu en þar munar mestu um kostnað við dreifingu en á þeim markaði ríkir engin samkeppni. Orkukostnaðurinn hefur hins vegar hækkað minna vegna samkeppni á þeim markaði. Í uppsveitum Árnessýslu hefur nú verið stofnað félag sem hefur það að markmiði að tryggja notendum sínum orku á lægra verði en almennt gerist á raforkumarkaði í dag. Frá árinu 2008 hefur rafmagnskostnaður ylræktarstöðva hækkað um 43% en vísitalan um 23% samkvæmt þeim upplýsingum sem mér voru gefnar. Það er nú til skoðunar að félagið reisi sérstakt dreifikerfi við hlið dreifikerfis Rariks sökum þess að sú gjaldskrá sem Rarik notast við er óhagstæð fyrir greinina og tekur ekki tillit til þess að um er að ræða stórnotendur sem kaupa mjög mikla orku. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef gæti slíkt dreifikerfi kostað um 600 millj. kr. ef það yrði greitt niður á innan við áratug og verið töluverð kjarabót fyrir garðyrkjubændur. Hér er verkefni sem þarf að skoða sem fyrst. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki óeðlilegt að það geti verið hagstæðara að byggja sjálfstæða dreifiveitu með ærnum tilkostnaði og umhverfisáhrifum við hlið núverandi dreifikerfis sem allt er í eigu ríkisins og hvort til greina komi að ganga til samninga við garðyrkjubændur á þeim grunni sem þeir hafa óskað um lækkun kostnaðar. Eins spyr ég hæstv. ráðherra hvort 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og fyrir að vekja athygli á þessu máli sem mér er vel kunnugt, ekki bara í mínu nýja embætti heldur einnig af samskiptum mínum við garðyrkjubændur og talsmenn þeirra á síðasta kjörtímabili sem þingmaður Suðurkjördæmis, en þeir hafa verið duglegir að minna á sig. Þeir hafa þegar komið á fund til mín í ráðuneytinu og ég veit til þess að þeir hafa einnig heimsótt hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna þessa máls. Ég get upplýst að það er mikill vilji hjá mér og ég veit að það er mikill vilji hjá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að koma til móts við þessa atvinnugrein vegna þess, eins og hv. þingmaður lýsti vel, að þetta er mjög mikilvæg atvinnustarfsemi. Garðyrkjubændur eru að gera þarna alveg skínandi góða hluti, hafa stóreflt framleiðsluna og eru að leggja grunn að fjölmörgum tækifærum sem við vitum öll að munu koma til með að skapa verðmæti, spara innflutning og tryggja að okkar góðu afurðir verði á boðstólum. Varðandi spurninguna, sem hv. þingmaður nefndi um dreifiveiturnar sem þeir í uppsveitum Árnessýslu hafa verið að undirbúa, þá tel ég að það hafi verið hálfgert örþrifaráð hjá þeim sem varð ekki síst til að vekja athygli á þeirri skekkju sem hv. þingmaður fór vel yfir. Ég tel enga skynsemi í því að leggja og búa til annað kerfi til hliðar við það sem við höfum vegna þess að einn gallinn á því væri líka sá að það mundi hækka verðið til þeirra sem eftir yrðu í kerfinu þannig að af þessu hlytist ekkert hagræði. Ég tel 

Virðulegi forseti. Ég þakka svör ráðherrans og treysti því að þessi mál fari í góðan farveg. Hérna er um gríðarlega mikið hagsmunamál að ræða. Ylrækt er grein sem við þurfum að efla og leggja ríka rækt við og ég treysti ráðherranum manna best til að koma því til skila.

Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki miklu við þetta að bæta en vegna þess hversu hart hæstv. forseti barði í bjölluna þegar ég var að ljúka máli mínu hér áðan vildi ég bara ítreka það sem ég sagði í lokin, að bæði ég og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra höfum hitt garðyrkjubændur og greint þeim frá því að við munum leggja okkur fram um að finna lausn á umkvörtunum þeirra vegna þess að þetta er afar mikilvæg atvinnugrein og oft nefnd sem dæmi um þetta „eitthvað annað“ sem við viljum byggja undir. Ég vildi koma þessu skýrt á framfæri án bjölluundirleiks hæstv. forseta.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að skapað er svigrúm fyrir þessa umræðu sem bæði þingflokkar Vinstri grænna og Samfylkingar höfðu óskað eftir. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að reyna að öðlast yfirsýn og reyna að horfa á heildarmyndina hvað ríkisfjármálin varðar en ekki bara takast hér á um einstök frumvörp eða einstaka þætti. Ég veit að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er sömu skoðunar og fagnar þessu tækifæri, samanber það sem hann sagði í óundirbúnum fyrirspurnatíma hér í vikunni. Við höfum ekki mikla leiðsögn um það hvað hæstv. ríkisstjórn ætlast fyrir í ríkisfjármálum annað en þær brotakenndu myndir sem birtast í einstökum frumvörpum. Samstarfsyfirlýsing flokkanna er afar fáorð í þessum efnum. Enginn kafli er þar helgaður ríkisfjármálum þó að í sjálfu sér sé ekkert út á það að setja sem þar stendur eins og að agi og jafnvægi í ríkisfjármálum gegni lykilhlutverki við að tryggja stöðugleika, lægri vexti og litla verðbólgu og að markvisst þurfi að vinna að því að lækka skuldir ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Hver tekur ekki undir þetta? En við erum í sjálfu sér ekki miklu nær, því miður. Hæstv. ríkisstjórn hélt blaðamannafund á dögunum og taldi þar að hún væri að uppgötva þann sannleik að viðskilnaðurinn, staðan og horfur í ríkisfjármálum, væri lakari en þeir höfðu þá átt von á, væntanlega í góðri trú sinni á fráfarandi ríkisstjórn. Ég fór að skoða þessi plögg og það vakti athygli mína að á blaðamannafundinum sem haldinn var 12. júní voru ekki einu sinni notuð nýjustu gögn frá ríkisstjórninni sjálfri eða ráðuneytum hennar um afkomu ríkissjóðs. Það er augljóst að verið er að reyna að dekkja þessa mynd samanber það að þarna er talað um að lakari innheimta á fyrsta ársfjórðungi ársins hafi leitt til þess að tekjuáætlun sé endurskoðuð; fyrsta ársfjórðungi, fyrstu þremur mánuðum ársins. Þetta er 12. júní en 28. maí kemur fjögurra mánaða uppgjör ríkissjóðs og hvað stendur þar? Þar stendur að staða handbærs fjár frá rekstri batni miðað við sama tímabil 2012, sé neikvætt um 4,3 milljarða en var neikvætt um 6,1 milljarð 2012. Tekjur hækka um 7,1 milljarð milli ára. Gjöld jukust um 5,6 milljarða kr. Þessi útkoma er betri en áætlað var þar sem gert var ráð fyrir að handbært fé yrði neikvætt um 6,3 milljarða kr. Og neðar stendur að í grófum dráttum teljist tekjur ársins því á áætlun og ljóst sé að það neikvæða frávik sem fram hafi komið í greiðsluafkomu fyrsta ársfjórðungs hafi að mestu gengið til baka. En samt er þessi sami fyrsti ársfjórðungur notaður á blaðamannafundi 12. júní, tæpum hálfum mánuði eftir að fjórir mánuði eru komnir í hús en ekki bara þrír. Þetta finnst mér ekki fullkomlega vönduð vinnubrögð. Stóra málið er auðvitað það hvað stendur til hjá hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum. Auðvitað eru forsendur fjárlaga aldrei klappaðar í stein. Auðvitað verða frávik. Auðvitað eru veikleikar í fjárlögum og hafa alltaf verið og ég veit ekki betur en fjármálaráðuneytið keyri lista með 25 til 30 stofnunum sem eru vaktaðar reglulega vegna þess að menn hafa áhyggjur af því að þær kunni að fara fram úr. Það er framkvæmdarvaldsins að takast á við slíkt, fylgjast með framvindu mála og bregðast þá við eftir atvikum. En það er fátt sem bendir til annars, enn sem komið er sem betur fer, en að forsendur fjárlaga haldi í aðalatriðum eins og þær voru lagðar niður. Sumt er jákvætt og annað síður jákvætt sem breyst hefur frá því að við afgreiddum fjárlög í desember. Ég skal nefna þrjá jákvæða hluti. Atvinnuleysi lækkar núna hraðar en spár höfðu gert ráð fyrir; 4,3% í maí er lægri tala en við áttum von á. Tölur af stærðinni 3,6–3,8% í júní verða auðvitað mikið fagnaðarefni borið saman við það sem við sáum áður. Ferðaþjónustan hefur aukist meira að umsvifum í vetur og horfur yfir árið í ár eru betri en spár gerðu ráð fyrir og voru þær þó glæsilegar. Þorskveiðikvótinn verður væntanlega aukinn um 20 þús. tonn núna innan fárra vikna. Annað er neikvæðara eins og spár um heldur minni hagvöxt á þessu ári á Íslandi eins og reyndar í gjörvallri Evrópu. Spurningar mínar til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra eru fyrst og fremst þessar: Hversu stórt gat hefur ríkisstjórnin þegar ákveðið í fjárlög yfirstandandi árs með þeim frumvörpum sem hún er búin að leggja fram eða hyggst leggja fram næstu ár? Við erum komin í 4 milljarða í tekjutap með frumvörpum sem liggja fyrir. Hvað er í vændum og hversu stórt verður þetta gat á árinu 2014? Ætlar ríkisstjórnin að halda við markmið um hallalaus fjárlög með afgangi 2014 og hvernig ætlar hún þá að fara að því? Þetta er ósköp einfalt. Þetta eru engin geimvísindi. Þetta eru tekjur og þetta eru útgjöld. Þetta er debet og þetta er kredit. Má ég frábiðja mér allar Laffer/vúdú-hagfræðikenningar í þessum efnum. Þetta er bara einfalt og ég vona að hæstv. fjármálaráðherra gerist maður raunsæis þegar hann fer að glíma við þessi mál. Og sérstaklega mundi ég í sporum hæstv. ráðherra 

Virðulegi forseti. Eins og aðrir þakka ég líka fyrir að þessi umræða fari fram vegna þess að það skiptir máli að fara vandlega yfir þessa stöðu. Fráfarandi ríkisstjórn lagði mjög mikið á sig til að loka stóru fjárlagagati, upp á 216 milljarða, sem hún tók við á síðasta kjörtímabili. Það var ekki gert út í bláinn, það var gert vegna þess að undirstaða þess að við getum farið að spretta úr spori sem samfélag er að ríkisvaldið standi sig og loki fjárlagagatinu. Eingöngu þannig getum við farið að horfa til afnáms hafta og eingöngu þannig getum við farið að horfa til alvöruvaxtar í íslensku samfélagi. Þess vegna var þetta hjartað í efnahagsstefnu fráfarandi ríkisstjórnar. Nú lítur út fyrir að sú ríkisstjórn sem nýlega er tekin við, ríkisstjórn hægri flokkanna, ætli að víkja af þeirri braut.  Virðulegi forseti. Árangurinn hefur verið þó nokkur hingað til og mér þykir mjög miður ef menn ætla að fara að víkja af þessari braut. Ávöxtunarkrafa og álag fyrir Ísland hefur farið lækkandi vegna aukinnar tiltrúar á Íslandi út af aðgerðum í ríkisfjármálum. Það er óumdeilt og sú óvissa sem ummæli forustumanna nýrrar ríkisstjórnar hafa skapað er óþolandi, hún er óþolandi fyrir þá aðila sem þurfa til dæmis að fjármagna sig erlendis. Þetta er óþolandi fyrir íslenskt atvinnulíf og út úr þessari óvissu þurfum við að komast. Við þurfum að fara að fá skýr svör um það á hvaða braut menn ætla að halda sig. Forustumenn hæstv. ríkisstjórnar stigu út úr stjórnarmyndunarviðræðunum með miklar yfirlýsingar um að þeir hefðu fundið risastórt gat á fjárlögum. Þegar við gengum til kosninga, ríkisstjórnarflokkarnir fyrrverandi, þá var það algjörlega klárt, við sögðum það, að við gátum ekki lofað neinu vegna þess að staðan í ríkisfjármálum væri enn þá viðkvæm. Staðan var í járnum og hún er enn í sömu járnum. Það þarf vinnu til að halda sér innan ramma fjárlaga og það þarf að leggja ýmislegt á sig til að ná þeim markmiðum. En mér heyrist á öllu að hæstv. ríkisstjórn ætli ekki að leggja það á sig sem til þarf. Virðulegi forseti. Ég velti því líka fyrir mér hvers vegna ný ríkisstjórn og forustumenn hennar leggja svona mikið á sig og fara í þann leiðangur að tína til mjög sérstaka þætti ríkisfjármálanna, sem ávallt má telja til veikleika, til þess að búa þetta gat til. Ég velti því fyrir mér hvort menn séu með þessu að undirbúa samfélagið og markaðina undir afleiðingar þess að auðlindagjaldið á sjávarútveginn verði lækkað um 6,4 milljarða á ársgrundvelli eins og liggur fyrir hér í þinginu og undir afleiðingar þess að auðlegðarskattur og önnur slík gjöld verði afnumin. Virðulegi forseti. Það er ekki að spyrja að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Öllu fögru var lofað fyrir heimilin. Núna er það svo flókið að það þarf að setja þetta allt í nefnd en mönnum þykir ekki jafn flókið að koma hér inn með lækkanir upp á 6,4 milljarða á sjávarútveginn eða yfirlýsingar um að auðlegðarskatturinn verði ekki framlengdur. Það þykir mönnum hið einfaldasta mál. Þessi stefna núverandi ríkisstjórnar mun hafa mjög alvarlegar afleiðingar ef ekki verður horfið frá henni og aftur farið inn á þá braut að loka fjárlagagatinu og fara að greiða niður skuldir. Jákvæðar fréttir berast úr fjármálaráðuneytinu samhliða blaðamannafundum ríkisstjórnarinnar sem eru þær að við erum á áætlun. Ég sé því ekki að verkefnið ætti að vera nýrri ríkisstjórn erfitt, það er að segja að halda áfram á þeirri braut að ná jöfnuði og hefja niðurgreiðslu skulda. Nú þurfum við að fá skýr svör frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Hvenær ætla menn að byrja niðurgreiðslu skulda ríkisins?

Herra forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að ræða stöðuna í ríkisfjármálum í sérstakri umræðu hér á þinginu, þakka fyrir að tekinn hafi verið frá tími til þess. Ég fagna tækifærinu til að eiga orðastað við þá sem sérstaklega hafa viljað tjá sig um þessi mál og spyrja okkur sem nýtekin erum við spurninga. Menn geta haft skoðanir á því hvort tilefni hafi verið til að taka saman stöðuna eins og við ákváðum að gera, ég og forsætisráðherra, og efna til blaðamannafundar til að skýra frá því hvar við stöndum í dag. En við töldum rétt, skynsamlegt, eðlilegt og bara heiðarlegt að gera það og við höfum tiltekið sérstaklega þá þætti sem við teljum að hafi verið merki um ákveðna veikleika þegar við komum í Stjórnarráðið. Hér hefur verið komið inn á að mjög miklar sveiflur geti orðið í innheimtumálum hjá ríkissjóði og eftir fjóra mánuði geti staðan litið öðruvísi út en eftir þrjá mánuði. Það kann vel að vera rétt en þegar saman er tekið verður ekki komist hjá því að viðurkenna veikleikana sem við blasa og þeir liggja til að mynda í því að teknar hafa verið nýjar ákvarðanir eftir að fjárlög voru samþykkt sem munu leiða til útgjaldaauka. Hér hefur verið gert ráð fyrir að við mundum hafa tekjur af arði og sölu eigna í fjármálafyrirtækjum sem munu ekki ganga eftir og það gildir ekki bara fyrir þetta ár heldur líka næsta ár. Ekki er heldur hægt að horfa fram hjá því að staðan blasir þannig við okkur, þegar við komum að málum, að það stefni í talsvert mikla framúrkeyrslu. Þá erum við að horfa til þess að það stefni í framúrkeyrslu hjá stofnunum ríkisins á þessu ári upp á kannski 6 milljarða ef ekkert verður að gert. Það er þá til viðbótar við uppsafnaðan vanda sem víða er hjá stofnunum ríkisins. Þannig bætist sá vandi við þann sem var fyrir. Við töldum rétt að nefna þetta strax og við áttuðum okkur á því hvernig staða ríkissjóðs er. Við höfum jafnframt bent á að búast megi við því að gjaldfæra þurfi framlagið til Íbúðalánasjóðs sem gert er ráð fyrir í fjárlögum sem eigin fjárframlagi til sjóðsins, að vegna bágrar stöðu hans stefni í að gjaldfæra þurfi það framlag að fullu á yfirstandandi ári. Ef mönnum þykir þessi umræða óþægileg þá verður bara svo að vera en svona blasir staðan við okkur. Hér er mikið talað um að ný ríkisstjórn taki við alveg sérstaklega góðu búi og að mikill árangur hafi náðst. Hallinn á ríkissjóði á yfirstandandi ári er sannarlega mun minni en hann var þegar fráfarandi ríkisstjórn tók við. Það er alveg rétt. Það voru mjög erfiðar aðstæður sem menn tóku við á þeim tíma en hins vegar er ekki hægt að horfa fram hjá því, ef menn vilja á annað borð tala um árangur, hvernig tekist hefur á undanförnum árum að standast fjárlög og það er það sem við ræddum á blaðamannafundinum sem menn láta fara í taugarnar á sér. Stefnir í að fjárlög standist? Þau stóðust ekki fyrir árið 2009, ekki fyrir árið 2010, ekki fyrir árið 2011 og ekki heldur fyrir árið 2012. Árið 2011 sagði fráfarandi ríkisstjórn að hún væri búin að ná frumjöfnuði. Það stóðst ekki, það vantaði nokkra tugi milljarða upp á. Samtals er hallinn á ríkissjóði upp undir 400 milljarðar frá árinu 2009, uppsafnað, og verulega mikið vantar upp á það á hverju einasta ári að áætlanir í ríkisfjármálum gangi eftir. Þessi staða virðist enn og aftur vera uppi á teningnum, það er að segja menn ganga frá fjárlögum undir lok árs þar sem of mikillar bjartsýni gætir og síðan slá menn sér upp á forsendum áætlana sem aldrei hafa gengið eftir. Þeir koma ár eftir ár og benda á árangurinn sem er fyrst og fremst skriflegur í skjölunum en ekki í raunveruleikanum þegar upp er staðið. Mér finnst ekki nema eðlilegt að þetta sé tiltekið hér sérstaklega. Það vekur líka athygli mína þegar verið er að færa fram athugasemdir vegna fram kominna frumvarpa frá ríkisstjórninni, sem er nýtekin við, og menn segja að muni leiða til verri afkomu ríkissjóðs, að á sama tíma koma fram frumvörp frá hinum sömu sem munu líka leiða til aukinna útgjalda ríkissjóðs. Ég nefni til dæmis nýframkomið frumvarp frá þingmönnum Samfylkingarinnar um endurbætur á almannatryggingakerfinu sem mun kalla á stigvaxandi útgjaldaauka. Þegar hann verður að fullu kominn til framkvæmda má gera ráð fyrir að útgjöld vaxi um 20 milljarða á ári; og ekki hefur verið lögð nein sérstök vinna í að útskýra hvernig ríkið eigi að mæta þeim mikla útgjaldaauka sem í því fælist. Hér er spurt að því hversu stórt gatið verði á árinu 2014. Þetta er kjarni þeirrar vinnu sem við erum rétt að hefjast handa við að fara í, það er að segja að koma saman fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2014. Það frumvarp verður lagt fram í haust. Ég skil vel að menn vilji helst fá það í dag eða á morgun en það verður ekki til nema með sameiginlegu átaki allra ráðuneyta og eftir mjög mikla vinnu í fjármálaráðuneytinu eins og alltaf hefur átt við. Ég get því ekki svarað þeirri spurningu hér og nú með öðrum hætti en þeim sem ég gerði hér í þingsal í síðustu viku, þ.e. að við munum leggja okkur öll fram um að lágmarka hallann og reyna að halda við markmiðið um hallalaus fjárlög á árinu 2014. En það er mun meira krefjandi verkefni en ég hefði fyrir fram ætlað, m.a. vegna þeirra veikleika sem ég hef farið hér yfir. Sá vandi sem við glímum við verður ekki leystur með sífellt meiri skattbyrði og efnahagsvandinn sem við glímum við er ekki heldur bundinn við Ísland eitt. Þetta er sameiginlegt vandamál margra Evrópuríkja og segja má að um sé að ræða sameiginlegan vanda víða um heim. Þessi vandi er nú til umræðu á fundi leiðtoga G8-ríkjanna á Norður-Írlandi. Send var ályktun frá þeim fundi eftir umræður morgunsins. Þar er lögð áhersla á peningastefnu sem treystir stöðugleika og uppbyggingu, það vill ríkisstjórnin jafnframt gera. Þar er lögð áhersla á að ná jafnvægi í ríkisbúskap til lengri tíma, við stefnum að því að gera það líka. Þar er einnig lögð áhersla á kerfisumbætur til að bæta sjálfbæran vöxt og lífskjör til langs tíma, sem er mjög í samræmi við það sem segir í stjórnarsáttmálanum. Leiðtogar G8-ríkjanna leggja áherslu á samkeppnishæfni, á mikilvægi þess að halda lánaleiðum vel virkum til að greiða fyrir fjárfestingu og á að auka traust. Allt eru þetta liðir sem við í nýrri ríkisstjórn viljum leggja sérstaka áherslu á. Og á þessum fundi G8-ríkjanna er sérstaklega rætt um mikilvægi vaxtar. Mér sýnist, þegar við horfum til baka, að sú hagræðing sem átt hefur sér stað í ríkisrekstrinum, eða það aðhald sem stundað hefur verið, hafi skilað þó nokkuð miklum árangri. Ég hef deilt á það með hvaða hætti það aðhald var framkvæmt, það hafi um of verið á framkvæmdahliðinni og of lítið á rekstrarhliðinni. En heilt yfir hefur tekist ágætlega að halda útgjaldavextinum sæmilega í skefjum. Á tekjuhliðinni vantar hins vegar verulega mikið upp á. Ef áætlanir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefðu gengið eftir, ef okkur hefði tekist að skapa hvetjandi umhverfi á Íslandi, ef við værum laus úr viðjum haftanna, gjaldeyrishaftanna, ef okkur hefði tekist að hvetja menn áfram til nýrrar fjárfestingar - peningarnir eru vissulega til staðar, við sjáum það til dæmis á því sem er að gerast á verðbréfamörkuðum - ef okkur hefði tekist þetta hefði hugsanlega verið hér aukinn hagvöxtur. Og hvaða staða væri þá uppi? Ef hagvaxtarspár hefðu gengið eftir, væntingar um hagvöxt þessi ár sem nú eru nýliðin, værum við ekki að ræða um neitt fjárlagagat. Þá værum við búin að ná þessum jöfnuði. Vandinn liggur fyrst og fremst tekjumegin og það er þess vegna sem við leggjum svo mikla höfuðáherslu á að senda réttu skilaboðin út í samfélagið til þess að ná þessari fjárfestingu fram, fjárfestingu sem er algjörlega í frystinum í stórum atvinnugreinum eins og til dæmis í sjávarútvegi. Það hefur líka verið of lítil fjárfesting í orkufrekum iðnaði, við komum hingað í þingið með frumvarp sem snertir ferðaþjónustuna og samkeppnishæfni hennar. Við höfum fengið gagnrýni fyrir að gefa af tekjum ríkissjóðs, eins og sumir vilja orða það, en í okkar huga erum við að bæta samkeppnisstöðu mikilvægrar greinar. Menn geta horft á virðisaukaskattinn og sagt: Ja, við hefðum frekar viljað fá 14% af gistingunni. En við erum að skoða þetta í miklu stærra samhengi. Við erum að reyna að viðhalda samkeppnishæfni greinar sem mun skila tekjum eftir mjög mörgum öðrum leiðum en virðisaukaskattinum. 

Herra forseti. Mér hefur ekki fundist það vera neitt sérstaklega erfitt að komast að þeirri niðurstöðu að ríkisfjármálin séu, miðað við allt það sem á hefur gengið í íslensku samfélagi á undanförnum árum, í járnum og hljóti að vera í járnum. Það áttu náttúrlega ótrúlegir atburðir sér stað hér á landi fyrir nokkrum árum, sem höfðu gríðarleg áhrif á stöðu ríkissjóðs. Mér og okkur í Bjartri framtíð kom því á óvart umræðan í kosningabaráttunni sem var stundum einhvern veginn á þeim nótum að það væri til mikið svigrúm í ríkisrekstrinum til að fara í ýmislegt, t.d. skattalækkanir. Maður þarf ekki annað en að minna sig á að aðalumsvif ríkissjóðs um þessar mundir eru að greiða vexti af lánum til að komast að þeirri niðurstöðu að staðan hlýtur að vera í járnum. Það er ekki eftirsóknarverð staða að vera með um 90 milljarða kr. þannig reikning á ári hverju. Það er óviðunandi og hlýtur líka að fá fólk til að komast að þeirri niðurstöðu að slík staða sé viðkvæm. Vaxtastig á þessu láni getur breyst og hefur þar með gríðarleg áhrif á stöðu ríkissjóðs. Ég hef því ekki verið almennilega í tengslum við þá umræðu að mikið svigrúm sé til skattalækkana. Ég hef líka talið að í slíkri stöðu þar sem svo mikil viðkvæmni ríkir sé sérstaklega mikilvægt að lögð sé fram einhver áætlun til langs tíma um ríkisfjármál. Ég sakna þeirrar áætlunar. Ég sakna þess að geta séð í stefnu ríkisstjórnarinnar núna hver áætlunin sé. Hvernig á að lækka skuldirnar? Hvernig á að einfalda skattkerfið? Hvernig á að fá tekjur af auðlindum? Ég held að það séu ýmsar leiðir sem hægt er að fara. Ríkisstjórnin hefur sýnt aðeins á spilin og ég er ekki mjög hrifinn af því sem ég hef séð. Það eru skattalækkanir á ferðaþjónustu. Þegar er búið að draga í land fyrirhugaða skattahækkun. Það var kannski ágætt að gera það, en þarna verður ríkið af 1,5 milljörðum miðað við útreikninga fjárlagaskrifstofunnar og segir beinlínis í umsögn fjárlagaskrifstofunnar að það sé ekkert fyrirliggjandi um hvernig eigi að fylla upp í þetta gat. Þetta finnst mér dæmi um óviðunandi vinnubrögð í viðkvæmri stöðu. Síðan er veiðigjald lækkað og þeim rökum er beitt að það eigi að auka umsvif í greininni og auka fjárfestingar. En þetta veiðigjald er nýtt, það hefur ekki verið lagt á greinina áður og þar af leiðandi er varla því um að kenna að fjárfesting hefur verið lítil á undanförnum árum. Hér er röksemdafærsla sem mér finnst standast illa og almennt séð held ég að við getum ekki keypt það sjónarmið algjörlega umyrðalaust að skattalækkanir skapi almennt tekjur. Ég held að því sé yfirleitt þveröfugt farið, að skattalækkanir minnki yfirleitt tekjur. Mér finnst ríkisstjórnin leggja svolítið mikla áherslu á að það sé einhvers konar viðtekinn sannleikur að skattalækkanir auki umsvif, skapi hagnað sem síðar verði nýttur til fjárfestinga og skapi þar með tekjur fyrir ríkissjóð. Þetta getur virkað svona, held ég, í einhverjum tilfellum en þetta þarf að rökstyðja miklu betur. Mér finnst erfitt að sjá að þetta gangi upp sem röksemdafærsla, t.d. núna fyrir lækkun veiðigjaldsins. Ég auglýsi því eftir langtímahugsun. Ég hefði til dæmis talið skynsamlegra miðað við umræðuna og miðað við svona ákveðinn samhljóm sem mér fannst ég skynja í kosningabaráttunni að menn færu frekar í lækkun á tryggingagjaldi. Atvinnuleysi hefur minnkað. Tryggingagjaldið var auðvitað hækkað út af mjög miklu atvinnuleysi sem hefur lækkað núna þannig að ég hefði talið að sterk rök væru fyrir því að fara frekar í lækkun á því gjaldi sem síðar mundi koma atvinnulífinu, eins og litlum og meðalstórum fyrirtækjum og fyrirtækjum í hugbúnaðargeiranum, mjög til góða og auka fjölbreytni. Í staðinn eru menn í raun og veru að minnka fjölbreytni vegna þess að það er áformað að veiðigjaldið, hluti af því, fari í fjárfestingaráætlun sem mundi gagnast sumum þeim greinum sem ég nefndi áðan en óljóst hvort af því verður. Ég get alveg ímyndað mér að það sé skynsamlegt að lækka og jafnvel afnema stimpilgjald sem ég held að sé tekjupóstur sem sé mjög til óþurftar og að miklu meiri samhljómur sé um að afnema hann. Ég held að það þurfi að auðvelda lántakendum að njóta góðs af samkeppni á lánamarkaði. Ég held það megi líka lækka skatta á leigu sem ég held að mundi mögulega skila ríkissjóði tekjum þegar til lengri tíma er litið og er í rauninni skattur til óþurftar núna. Ég sakna heildarhugsunarinnar og langtímahugsunarinnar og bíð spenntur eftir því hvort ríkisstjórnin muni leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins. Það er nú unnið í nánu samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Ástæðan fyrir því að ég bíð spenntur eftir því hvort það verði lagt fram eru nýleg ummæli um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og afskipti hans af efnahagsmálum Íslands. Þau voru dálítið á þann veg í gær eins og hæstv. forsætisráðherra vildi ekki þau afskipti og fagnaði þeim ekki, en ég held að samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn í skattamálum sem síðan leiddi af sér frumvarpsdrög að breytingum á lögum um fjárreiður ríkisins hafi, miðað við það sem ég hef heyrt, verið af hinu góða. Ég held að það þurfi miklu meiri festu í þessi mál. Ég held að við þurfum miklu betri forsendur hér inni til að geta rætt aðalatriðin, meginlínurnar og mér finnst núna það sem mér hefur oft fundist áður, að línurnar í ríkisfjármálum séu ótrúlega óskýrar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjendum umræðuna. Rétt er að geta þess að beiðni hafði komið til fjárlaganefndar um að fulltrúar fjármálaráðuneytisins og hæstv. fjármálaráðherra mundu koma fyrir fjárlaganefnd nú fyrir síðustu helgi. Það er reglulegur fundur í nefndinni á morgun þannig að þeir þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd geta því undirbúið sig í þessari umræðu og lagt fram ítarlegri spurningar sem vakna hér. Því ber að fagna. Fulltrúar fjármálaráðuneytisins og hæstv. fjármálaráðherra koma fyrir nefndina kl. 10. Ég hvet því þingmenn til þess að taka niður punkta nú í umræðunni, því að fundaróskin var á þessum grunni, þ.e. hvernig staða ríkissjóðs væri. Hér hafa fallið einkennilegar setningar, við öðru er kannski ekki að búast, eins og þessi nýi frasi Samfylkingarinnar að hún hefði ekki getað lofað neinu í kosningabaráttunni. Því vísa ég á bug því að ég er með gögn undir höndum sem ég fer kannski yfir á eftir. Það var raunverulega skjalfest fyrir kosningarnar, allur loforðalistinn og þau mál sem átti að koma hér í gegn fyrir kosningar sem var raunverulega búið að lofa. Fara átti fram með stóra hluti, hefðu þeir flokkar haldið völdum áfram, á gagnslausri fjárfestingaráætlun. Við skulum muna hvað lá til grundvallar, virðulegi forseti. Það var fjárfestingaráætlun sem byggð var á lofti. Hér er spurt: Hversu stórt er gatið? Ég minni á að ríkisstjórnarskipti urðu fyrir tæpum mánuði. Hér hrópa núverandi stjórnarandstæðingar og spyrja: Hversu stórt er gatið? Skemmst er frá því að segja að það liggur fyrir mikið til í þingskjölum hvað til dæmis skuldir ríkissjóðs eru miklar. Ég vísa í svar við fyrirspurn, sem ég lagði fyrir þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, á þskj. 924, 483. mál, þar sem ég spyr um hversu þung greiðslubyrðin verði fyrir ríkissjóð á árabilinu 2012–2018. Það svar var ekki birt með þungum vaxtagreiðslum ríkissjóðs. Það lítur betur út að sýna bara hvað afborganirnar eru án vaxta. En fram hefur komið að ríkissjóður greiðir milli 85 og 90 milljarða í vexti á ári í erlendum gjaldeyri, sem er um 15% af landsframleiðslunni. En samkvæmt svarinu sem barst þinginu 1. mars 2011 er greiðslubyrði ríkissjóðs af erlendum lánum með vöxtum um 700 milljarðar árabilið 2014–2021. Við horfum líka fram á að nú er Landsbankinn nánast að fullu orðinn ríkisbanki. Við vitum öll hvernig skuldabréfið varð til þegar Bretar og Hollendingar rukkuðu okkur um ólögvarðar kröfur, kröfur sem okkur bar ekki lagaleg skylda til að bera, en þá skrifaði þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, undir 300 milljarða bréf og lagði inn í nýja Landsbankann. Landsbankinn er í algjörum vandræðum með þetta skuldabréf vegna þess að ekki er til gjaldeyrir til að greiða það skuldabréf. Það er ríkisábyrgð á skuldabréfinu vegna þess að Landsbankinn er að mestu kominn í ríkiseigu. Hvað ber að gera? Jú, nú þarf sú ríkisstjórn sem er nýtekin við að endursemja líklega um þetta lán ásamt stjórnendum Landsbankans. Vandinn er því risastór, virðulegi forseti. Svo hrópar stjórnarandstaðan hér sem er nýfarin frá völdum, Samfylkingin búin að sitja sex ár í ríkisstjórn, Vinstri grænir fjögur ár í ríkisstjórn, og er alveg hissa á því að ríkisstjórnin hafi áhyggjur af stöðu ríkisfjármála. Fram kemur í Hagsjá, ritinu sem gefið var út af hagfræðideild Landsbankans 12. júní 2013, hvað skuldir ríkisins eru áætlaðar háar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Í upphafi þessa árs áætlaði fjármálaráðuneytið að heildarskuldir ríkissjóðs myndu verða um 1.500 milljarðar kr. í lok 2013. Nýjustu tölur sýna skuldir í árslok 2012 upp á um 1.560 milljarða kr., og um 1.930 milljarða kr. að viðbættum lífeyrisskuldbindingum. Sé vanda Íbúðalánasjóðs bætt við má ætla að skuldir ríkissjóðs losi nú 2.000 milljarða kr., sem er u.þ.b. 117% af landsframleiðslu.“ Við stöndum frammi fyrir miklum vanda. Við skulum bera virðingu fyrir þeim vanda og reyna að leysa þetta í sameiningu án upphrópana. Þessi staða er mjög erfið því að við þetta allt bætast skuldir sveitarfélaganna sem eru að auki 13–15% af landsframleiðslu. Einnig kemur fram í þessu riti frá Landsbankanum sú skoðun að það sé viðtekin venja hér á landi að fjárlög haldi ekki. Útgjaldaaukningin frá fjárlagafrumvarpi, þ.e. frá því það er lagt fram til þess að það verði að lögum og svo til fjáraukalaga og endanlegs ríkisreiknings, er oft mjög mikil og niðurstaðan versnar oftar en ekki. Bilið frá fjáraukalögum til ríkisreiknings er oft skýrt með óreglulegum liðum og einskiptisaðgerðum. Við sáum það svo glöggt á síðasta kjörtímabili. Þá voru lögð fram fjárlagafrumvörp sem litu þokkalega vel út, með svona þolanlegum halla á ríkissjóði, en raunverulega var þar verið að leggja fram fyrstu drög því að svo komu alltaf síðar fjáraukalög sem juku halla ríkissjóðs verulega. Við þurfum að breyta þessu. Ég skora á ríkisstjórn að breyta því verklagi því að þetta er óásættanlegt. Þegar mjög breytt fjáraukalagafrumvarp kemur fram í þinginu er staða ríkissjóðs allt önnur en þegar þingmenn samþykkja fjárlög, því að þá eru settar inn í fjáraukalögin nýjar forsendur. Ég er ekki að segja, virðulegi forseti, að verið sé að beita blekkingum en það er í það minnsta verið að segja hálfsannleik. Mig langar því til að grípa niður í fjárlagafrumvarpið 2013, lið 989 sem heitir Óviss útgjöld. Bætt var mjög við þann lið í fjárlögunum á síðasta ári en þar er að finna 5 milljarða fjárheimild til að bregðast við óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum. Þessi liður var hækkaður um 2.200 milljónir á milli ára. Þarna er verið að setja inn 5.000 milljónir undir óvænt útgjöld í fjárlagafrumvarpinu. Þá hlýt ég að spyrja: Er búið að taka tillit til þessara 5 milljarða nú, þegar verið er að skoða ríkisreikninginn? Því að þarna er raunverulega verið að búa til svigrúm fyrir ráðherra ríkisstjórnarinnar að koma inn með útgjaldaaukningu til að setja undir þennan blinda lið án þess að það komi nokkurs staðar fram í ríkisbókhaldinu og hvað það er sem fellur þarna undir. Þetta samræmist mjög því sem verið er að breyta í lögunum um fjárreiður ríkisins sem var minnst á í ræðu áðan. Fjárlaganefnd kemur til með að fá kynningu á því frumvarpi en sú litla kynning sem hefur farið fram á því frumvarpi lýtur að því að gera fjárlögin ógegnsærri. Eftir því sem mér skilst af þeirri kynningu sem ég hef fengið er verið að gera liðina stærri, ógegnsærri og eru það aðeins þingmenn fjárlaganefndar sem vita hvað er undirliggjandi hverri tölu. Ég veit því ekki, virðulegi forseti, hvort það sé til bóta talandi um það að allt eigi að vera gegnsætt og allt uppi á borðinu. Að lokum langar mig til að koma með áskorun á nýja ríkisstjórn. Ég tel að mikil sóun eigi sér stað í ríkisfjármálum þegar kemur að leiguhúsnæði ríkisins. Við höfum farið í gegnum mikla endurskipulagningu til dæmis á Stjórnarráðinu á undanförnu kjörtímabili. Hvergi hefur verið hægt að festa fingur á því hvort um einhvern sparnað sé að ræða. Hér er alltaf verið að tala um langtímasparnað fyrir ríkissjóð. Ég efast stórlega um að svo sé, eins og til dæmis það dæmi sem minnst var á varðandi Perluna þegar ríkið gerði samning við Reykjavíkurborg að leigja Perluna til 15–20 ára. Gríðarlega miklir peningar liggja í þeim húsaleigusamningi. Ekki er búið að samþykkja í  Virðulegi forseti. Ég ætlaði að fara ofan í sérstaka liði sem 

Virðulegi forseti. Ég hef lagt það í vana minn að reyna að skilja áður en ég mynda mér miklar skoðanir. Þegar kemur sérstaklega að skattamálum get ég ekki stært sjálfan mig af því að vera einhver sérstakur vinstri maður, ég hef jafnvel kallað sjálfan mig hægri mann, alla vega þegar ég er í vondu skapi. En þegar kemur að fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar, sérstaklega með hliðsjón af því að afskaplega lítið er um efnislegar upplýsingar enn sem komið er, þykir mér aðgerðirnar mjög skrýtnar. Þótt 1,5 milljarðar á ári sé kannski ekki jafn hrikaleg tala og 6,4 milljarðar á ári, hefur mér þótt erfitt að skilja nákvæmlega hvað vakir þar fyrir mönnum. En ég held að ég sé búinn að fatta það. Ég held ég sé búinn að fatta hvers vegna það eigi að taka til baka þessa skattahækkun, virðisaukaskattshækkunina á ferðaþjónustuna. Ég held ekki að það sé gert til að sýna sérstaka ábyrgð. Ég held ekki að það sé út af hugmyndafræðilegum ágreiningi eins og oft hefur verið látið í veðri vaka í fjölmiðlum. Ég held ekki að það sé til að auka fjárfestingu eða eitthvað slíkt. Ég held að það sé eingöngu til þess að uppfylla kosningaloforð. Það er alltaf gaman að saka andstæðinga sína um að svíkja kosningaloforðin, en í þessu tilfelli þykir mér frekar verra að þau séu efnd vegna þess að í ferðaþjónustunni er gullæði í gangi. Það er nóg af fjárfestingu í ferðaþjónustunni. Hún er í uppsveiflu. Hefur verið í uppsveiflu mjög lengi og allt bendir til þess að hún verði áfram í uppsveiflu. Ef einhvers staðar er ráð að hafa þolanlegan virðisaukaskatt, og 14% skattur er alveg þolanlegur virðisaukaskattur, er það í ferðaþjónustunni. Það er oft svigrúm til þess að lækka skatta. Oft getur það aukið hagvöxt og fjárfestingu o.s.frv., en ég get ekki ímyndað mér - og það má gjarnan hver sem er fræða mig um það - verri stað til þess að lækka skatta á verri tíma en akkúrat núna. Við sjáum ekki enn þá fram á það hvernig eigi að fylla upp í fjárlagagatið. Við sjáum ekki fram á það. Og þá ætlum við að taka af 14% skatt, sem ég ítreka að er hóflegur skattur, mjög hóflegur skattur í alþjóðlegu samhengi. 25,5% er ekki mjög hóflegur skattur í alþjóðlegu samhengi. Það vær nær að ráðast á virðisaukaskatta þar sem þeir eru háir, kannski í iðnaði sem er ekki í jafn mikilli blússandi uppsveiflu. Mér þykir þetta stórfurðulegt, þ.e. ef ég gef mér að markmiðin séu að auka fjárfestingu. Það stemmir einfaldlega ekki að markmiðið sé að hjálpa greininni. Það stemmir ekki, hún þarf enga hjálp, hún er í uppsveiflu, það gengur vel. Nú veit ég ekki alveg hversu mikill Keynes-maður hæstv. fjármálaráðherra er í raun og veru, en þegar kemur að því að hækka og lækka skatta finnst manni frekar augljóst að það beri að hækka skatta þegar árar vel til að vera tilbúinn fyrir t.d. efnahagshrun, hæstv. forsætisráðherra. Hvernig væri að vera tilbúinn undir einhver slík áföll? En í staðinn, nú þegar við erum komin upp úr niðursveiflunni, við erum á leiðinni upp aftur, ætlum við að lækka skattana á þeim tíma sem við ættum að vera að spara. Við erum að eyða peningum þegar við ættum að vera að spara þá. Það þýðir að við þurfum að spara þá þegar við ættum að eyða þeim. Við hefðum átt að geta eytt þeim þegar hrunið var en gátum það ekki. Hvers vegna? Vegna þess að það hafði ekki verið sýnd þessi svokallaða efnahagslega ábyrgð, sem er að spara áður en maður þarf að nota peningana. Hvenær byggði Nói örkina? Áður en rigndi. Ég ætla ekki að fjölyrða meira um þetta, nema um það þegar talað er um efnahagslega ábyrgð. Ef við ætlum að sýna ábyrgð getum við ekki leyft okkur endalaust að eltast við þau kosningaloforð sem við höfum gefið, sérstaklega ef þau hafa verið gefin í einhvers konar offorsi. Ef við ætlum að sýna ábyrgð þurfum við að hafa aga á sjálfum okkur, sjálfsaga. Það þýðir að stundum þurfum við að hækka skatta. Þegar 90 milljarðar kr. á ári eiga að fara í vexti eina saman þá, fyrirgefið, þurfum við að hækka skatta. Það er ekki vegna þess að það sé gaman, ekki vegna þess að við séum vinstri menn heldur vegna þess að það er einföld stærðfræði. Þetta er ekki mjög flókið. Þegar kemur að því að auka hagvöxt með skattalækkunum - allt í lagi, það gæti virkað, kannski til fimm eða tíu ára, sérstaklega í iðnaði sem væri í niðursveiflu. Þessi iðnaður er í uppsveiflu. Þetta meikar ekki sens. Afsakið, virðulegi forseti. Þetta er ekki rökrétt.

Virðulegi forseti. Það var nú ekki svo í kosningabaráttunni eða fyrir hana að við hefðum mestar áhyggjur af stöðu ríkisfjármála, við vissum hvernig staðan var. Við höfðum mestar áhyggjur af loforðaflaumnum sem stjórnarflokkarnir báru á borð fyrir þjóðina til að upplýsa hv. formann fjárlaganefndar um það. Hæstv. fjármálaráðherra hefur rætt um að ríkissjóður sé í miklum vanda og mun meiri en fyrri ríkisstjórn hafði gefið til kynna. Á sama tíma boðar ráðherrann skattalækkanir og kemur um leið í veg fyrir auknar tekjur ríkissjóðs. Í umræðu undanfarinna daga hefur það sætt furðu að fyrstu mál þessarar ríkisstjórn skuli vera að falla frá virðisaukaskatti á hótel- og gistiþjónustu og lækkun á veiðigjöldum. Skuldamál heimilanna verða að bíða til haustsins þegar umræða um fjárlög stendur sem hæst, þau koma væntanlega inn í fjáraukalagafrumvarpið sem hv. formaður fjárlaganefndar var hér að gagnrýna, sagði að það væri alla jafna of feitt. Það hefur líka komið fram frá fjármálaráðuneytinu að það geri ráð fyrir tekjutapi upp á 500 milljónir í ár og um 1.500 milljónir á næsta ári og áfram miðað við að gistirými verði sambærilegt og verið hefur, sem er fremur ólíklegt því að það sýnir sig nú strax að það stefnir allt í mikla aukningu. Það er því með ólíkindum að hægri stjórnin sjái ástæðu til að innheimta ekki skatta af ört vaxandi ferðaþjónustu. Greinin er þó langt undir samanburðarlöndum þegar kemur að skattheimtu. Á síðasta þingi ræddu þingmenn meðal annars um stöðu löggæslunnar á Íslandi. Ég man ekki betur en allir væru sammála um að í hana þyrfti aukið fjármagn. Helmingnum af þeirri fjárþörf er hæstv. fjármálaráðherra að afsala ríkissjóði með því að ívilna ferðaþjónustunni eða fylgja ekki eftir frumvarpinu sem hér lá fyrir. Hann segir að það sé til þess að gera greinina samkeppnisfærari. Því er ég bara ekki sammála. Fyrir þessar 1.500 milljónir væri meðal annars hægt að reka eins og tvær heilbrigðisstofnanir úti á landi. Sama má segja um veiðigjaldið sem var til umfjöllunar í síðustu viku og verður áfram haldið, en því hefur verið haldið fram að vegna þess geti útgerðin ekki fjárfest eða sinnt viðhaldi. Það stenst enga skoðun, því að samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni var EBITDA í sjávarútveginum á árinu 2012 um 80 milljarðar og þegar áætlað veiðigjald hefur verið dregið frá í kringum 65 milljarðar, sem er þó meira en nokkru sinni fyrr. Þegar við fjöllum um verri afkomu ríkissjóðs á sama tíma og hægri stjórnin lætur það eftir sér að ívilna útgerðinni á kostnað þeirra stofnana sem eru afar fjárþurfi er ekki nema von að spurt sé: Hvar á að bera niður? Hvar ætlar ríkisstjórnin að skera niður? Virðulegi forseti. Það hefur verið sagt um vinstri stjórnina að hún hafi lagt á endalausa skatta. Það leggur enginn á skatta bara til að leggja á skatta. Þeim er ætlað að afla tekna fyrir ríkissjóð til að greiða fyrir jafnræði til búsetu, velferðarkerfið, heilbrigðis- og menntakerfið, löggæsluna og allt það sem við töluðum öll um í kosningabaráttunni. Eða verður það þannig að aðgengi verður háð efnahag? Við Íslendingar höfum flest verið tilbúin til að greiða skattana okkar vitandi að þeir fari í sameiginlega sjóði og þegar kemur að því að við þurfum að nota þjónustuna er hún til staðar fyrir okkur án mikils tilkostnaðar. Það lá fyrir eftir hrunið 2008 að ríkissjóður var á barmi gjaldþrots og tekjustofnarnir veikir. Það lá því fyrir að grípa þyrfti til róttækra aðgerða til að halda velferðarkerfinu á floti og rétta ríkissjóð af hægt og bítandi. Það hefur tekist. Margar sársaukafullar ákvarðanir voru teknar sem allir fundu fyrir með einum eða öðrum hætti, en velferðarkerfinu var hlíft eins og kostur var. Nú er stigið skref til baka. Ný áhersla hjá nýrri ríkisstjórn. Ráðherrum fjölgað, stjórnsýslunni skipt upp aftur með tilheyrandi kostnaði. Þeim fjármunum væri að mínu viti betur varið í þau mál sem ég hef hér upp talið, að ekki sé nú talað um að lækka vaxtakostnað ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum að áherslan skuli vera á þá sem eru vel aflögufærir. Eins og undirskriftir sem nú eru í gangi benda til er þjóðin sammála því að borga skuli auðlindagjald af fiskinum í sjónum. Að endurskoða þurfi forsendur eru eitt, að fella niður er annað. Að flytja byrðarnar af þeim sem eru vel aflögufærir yfir á þá sem síst skyldi er hins vegar óásættanlegt. Hér talar hæstv. ráðherra eingöngu um að ástandið sé ekki gott í ríkisfjármálunum, en á sama tíma eru engar lausnir heldur allt í nefndir. Þegar fjármál ríkisins eru með þeim hætti sem hér hefur komið fram í dag, fyrst og fremst vegna stefnu hægri flokkanna fyrr á árum, hefur maður af því áhyggjur að allt stefni í sömu átt með þeim tillögum sem hafa komið hér á þessu sumarþingi. Þetta kallar hæstv. forsætisráðherra skynsemisstjórn. Sér er nú hver skynsemin. Það er í það minnsta ekki það sem ég lærði í skóla að henda frá mér hugsanlegum tekjum ef ég væri nú þegar of skuldsett. Við þurfum á þessum tekjum að halda til að byggja upp sameiginlega velferð okkar allra.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér ríkisfjármál ríkisstjórnar sem boðaði bjartsýni, kjark og þor en hefur sitt skeið í umræðu um fjármál með óttalegu væli og úrtölum og kjarkleysi. Það er tvennt sem hefur einkennt umræðuna. Í fyrsta lagi hafa hæstv. ráðherrar, forsætisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, strax þegar í sumarbústað var komið farið að ræða um að þeir hefðu ekki vitað hver staðan var og margt hefði komið þeim á óvart sem endaði svo með fundi með sérstakri glærusýningu í Þjóðmenningarhúsinu 12. júní síðastliðinn. Í öðru lagi hefur hæstv. forsætisráðherra ítrekað kveinkað sér undan því að honum séu lögð orð í munn, að þeim séu ætluð ýmis áform varðandi niðurskurð og annað sem þeir hafi aldrei sagt. Það er kannski ástæða til að velta fyrir sér af hverju þetta er svona. Af hverju vita þessir háu herrar, hæstv. ráðherrar, ekki betur? Er þetta svipað og kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins um að afnema tekjutengingu lífeyrisgreiðslna við tekjur maka, atburður sem átti sér stað árið 2008 og þurfti engin kosningaloforð til að efna? Eru menn ekki betur lesnir en þetta eftir það sem á undan er gengið, að við höfum þurft að gera okkur fyllilega grein fyrir því hversu erfitt það hefur verið og er að reka íslenskt þjóðarbú, hversu miklu aðhaldi hefur þurft að beita, sársaukafullum aðgerðum bæði í tekjuöflun og í rekstri? Ég held að þessum háu herrum hefði átt að vera þetta ljóst fyrir löngu. Var þeim ekki ljóst að við erum að velta í gegnum fjárlög ríkisins um það bil 573 milljörðum kr. og að vaxtakostnaðurinn er þar tæpir 90 milljarðar? Síðan koma fram menn sem eru nýteknir við á miðju ári og kveinka sér undan því að á árinu 2013 sé búið að ráðstafa um 1 milljarði af fyrrverandi ríkisstjórn og segja að það raski fjárlögum.  Þegar menn bera svo fyrir sig að tekjuspáin hafi brugðist hefur það komið ágætlega fram hér áður að menn notuðu þriggja mánaða uppgjör þar sem Hagstofan spáði að það vantaði 4 milljarða í tekjur. Strax mánuði seinna var búið að vinna það upp í pappírum frá hæstv. fjármálaráðuneytinu þar sem allt stefnir í að tekjuspá muni standast. Af hverju draga menn fram þessa dökku mynd nema til að undirbúa sig undir einhverja væntingastjórnun sem felur í sér að geta afsakað það að þeir standi ekki við ákveðna hluti? Af hverju kveinka menn sér undan því þegar hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson kemur og segir: Ja, það þarf að endurskoða áform fyrri ríkisstjórnar - og nefnir sérstaklega gjaldfrjálsar tannlækningar? Svo er það kölluð aðför eða ég veit ekki hvað hæstv. forsætisráðherra kallaði það, að við værum að ljúga upp á þá einhverjum áformum, þegar við spyrjum hvort það sé ætlunin. Við spurðum líka: Af hverju reiknuðu menn ekki sterkara gengi inn í tekjurnar? Verðbólgan er undir áætlun, aukning í þorskafla, minna atvinnuleysi. Allt það sem var viðskilnaðurinn frá fyrrverandi ríkisstjórn. Af hverju er það ekki komið inn í þessar tölur og inn í Þjóðmenningarhúsið? Nei, það er sama og hér hefur verið rætt af fyrrverandi þingmönnum, þeim sem hafa talað á undan mér, menn hafa einmitt ákveðið að bæta í á ýmsum sviðum. Hv. formaður fjárlaganefndar nefnir hér að enginn sparnaður hafi orðið af sameiningu ráðuneytanna við þær breytingar. Það liggur fyrir í tölum að velferðarráðuneytið hefur sparað 20% síðan það var sameinað, um 200 millj. kr.  Það sem við erum að glíma við er hefðbundin stjórn ríkisfjármála við mjög erfiðar aðstæður. Það hefði verið betra ef menn hefðu hugsað það þegar þeir fóru að lofa nokkur hundruð milljörðum og kveinka sér svo undan því að almannatryggingarnar gætu kostað 10 milljarða eftir fimm til tíu ár og þegar allt væri komið til enda, þegar hámarkinu væri náð, yrðu það 20 milljarðar. Það er akkúrat  
            

Virðulegur forseti. Í umræðu um fjárlög yfirstandandi árs á síðasta ári var bent á mörg blikkandi ljós og mig langar í þessari umræðu að gera grein fyrir nokkrum þeirra. Seðlabankinn varaði við því að aukins útgjaldaþrýstings gætti meðal annars í tengslum við þingkosningar og auk þess væri óvíst hver væri aðkoma stjórnvalda og hver hún gæti orðið við endurskoðun kjarasamninga ef hún yrði einhver. Óvissa ríkti um þróun fjármagnskostnaðar hins opinbera vegna þess að ekki hafði tekist að ná tökum á innlendri verðbólgu - það stendur vonandi til bóta - og óvissa væri um afnám gjaldeyrishafta. Þá varaði bankinn við óvissu sem tengd væri eiginfjárþörf Íbúðalánasjóðs í ljósi umfangsmikilla og vaxandi vanskila og ört fjölgandi yfirtekinna fasteigna og út af lakari horfum í grunnrekstri. Á þetta var allt bent. Seðlabankinn taldi líka að óvissa væri um forsendur fjárlaga og hætt væri við að verr gengi að ná jöfnuði í rekstri hins opinbera en gert væri, m.a. vegna þess að stjórnvöld hefðu ekki innleitt formlegar fjármálareglur. Og á það lagði Seðlabankinn áherslu. Alþingi hefur sett sveitarfélögum slíkar reglur og Alþingi ætti að setja framkvæmdarvaldinu slíkar reglur og það hið fyrsta. Það mundi breyta ýmsu við gerð fjárlaga og það mundi sýna aðhald í rekstri og bæta stöðu ríkissjóðs. Hæstv. forseti. Í umræðum um yfirstandandi fjárlög þessa árs var líka bent á það að hagkerfið liði fyrir skuldsettan ríkissjóð og að það ætti að vera forgangsmál að ná jákvæðum heildarjöfnuði í ríkisfjármálum svo að unnt væri að lækka skuldir ríkisins. Það var líka bent á það í þessari umræðu að til þess væru tvær leiðir. Annars vegar þyrfti greiðsluafkoma ríkissjóðs að skila afgangi eða að verja þyrfti eignum ríkissjóðs, arði eða söluandvirði til uppgreiðslu skulda. Hvorugt gekk eftir og fráfarandi ríkisstjórn ákvað, í fjárfestingaráætlun sinni, að nýta hugsanlegan arð af fjármálafyrirtækjum og hugsanlegan arð í sérstöku veiðigjaldi til þess að setja meðal annars inn í fjárfestingaráætlun sína. Það var ekki hugsað til þess að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Hvergi var minnst á það einu orði. Það er því dálítið kúnstugt, hæstv. forseti, þegar hér koma tveir fyrrverandi fjármálaráðherrar síðasta kjörtímabils, einn þeirra vantar, og ræða það að taka þurfi höndum saman um að greiða niður skuldir ríkisins. Afkoma ríkissjóðs, samkvæmt ríkisreikningi árið 2009, var þannig að þá voru gjöld umfram tekjur í kringum 140 milljarðar. Árið 2010 var það í kringum 124 milljarða og árið 2011, samkvæmt ríkisreikningi, voru gjöld umfram tekjur tæpir 90 milljarðar. Virðulegur forseti. Í fjárlögum yfirstandandi árs, ársins 2013, eru vaxtagjöld þriðji stærsti útgjaldamálaflokkurinn á eftir velferðar- og heilbrigðismálum. Það er áætlað, eins og hér hefur komið fram, að vaxtagjöld ríkissjóðs á árinu 2013 nemi 84 milljörðum og vaxtatekjur í kringum 20 milljörðum og það er sýnt að vaxtakostnaður ríkissjóðs vex ár frá ári ef ekki verður brugðist við. Það kom líka fram, og hefur verið sýnt fram á, að fjármagnsjöfnuður versnaði um 15,5 milljarða á milli áranna 2009 og 2012 og sama þróun heldur áfram miðað við fjárlagafrumvarp yfirstandandi árs. Þar er gert ráð fyrir 7,5 milljarða króna breytingu milli ára og að vextir umfram vaxtatekjur verði neikvæðir um 63 milljarða árið 2013. Virðulegur forseti. Þetta er staðan og það er algjörlega ljóst að vaxtagjöld og skuldsetning ríkissjóðs er orðinn verulegur áhættuþáttur og hefur verið í rekstri ríkisins. Í því sambandi er mikilvægt að hafa í huga að ríkissjóður fjármagnar sig í skjóli gjaldeyrishafta. Einnig var bent á það, í umræðu um fjárlög yfirstandandi árs, að það ætti að vera forgangsverkefni að lækka vaxtagreiðslur ríkissjóðs og hefja niðurgreiðslu skulda. Fráfarandi ríkisstjórn ákvað að taka þann umframarð sem hugsanlega fengist úr fjármálastofnunum í önnur verkefni. Hún lagði ekki áherslu á að greiða niður skuldir og draga þannig úr vaxtagjöldum ríkissjóðs. Hún gerði það ekki og það þýðir ekkert að koma hér og kalla nú eftir einhverjum öðrum gjörðum en fráfarandi ríkisstjórn sýndi. Bent var á að skilyrðislaust ætti að ráðstafa arði af eignum ríkissjóðs og tekjum af sölu eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum til lækkunar skulda. Á það var ekki hlustað. Virðulegur forseti. Mönnum hefur orðið tíðrætt um að vel hafi gengið í ríkisfjármálum. Ekki ætla ég að draga dul á að það ástand sem hér skapaðist 2008 og það bú sem fráfarandi ríkisstjórn tók við var fordæmalaust. Það breytir ekki því að menn geta ekki staðið hér og barið sér á brjóst og talað um að hafa náð góðum og miklum tökum á verkefninu þegar sýnt er að fjárlög hvers einasta árs stóðust aldrei, að í öllum fjáraukalögum var komið með tugi milljóna ef ekki hundruð milljóna til að laga fjárlögin hvert ár. Þannig er það og þannig blasir það við að það verði árið 2013 vegna þess að í umræðu um fjárlagafrumvarpið í nóvember og desember var það beinlínis sagt að það yrði komið í fjárlögum 2013 til þess að mæta útgjöldum sem hæstv. ríkisstjórn hygðist standa fyrir. Það var sagt hér í þessari umræðu. Virðulegur forseti. Það er ljóst samkvæmt ríkisreikningi í árslok 2011 hverjar langtímaskuldir og skammtímaskuldir eru. Þær eru um 1.915 milljónir, hvorki meira né minna, og þá er ekki tekið tillit til óleystra vandamála Íbúðalánasjóðs, óbókfærðar lífeyrisskuldbindingar A-deildar LSR, ekki er tekið tillit til þess. Við getum endalaust talað um hvernig hlutirnir voru en ég held að við ættum að einbeita okkur að því að tala um hvernig við viljum að hlutirnir verði. Það er í mínum huga mjög mikilvægt að ríkissjóður Íslands verði rekinn hallalaus og ég held að við getum öll verið sammála um það. Það er mér líka mikilvægt að lækka skuldir ríkisins og draga úr vaxtagjöldum og vaxtabyrði. Við hljótum öll að geta komið okkur saman um það. Þannig hafa tveir fyrrverandi fjármálaráðherrar í það minnsta talað hér. Ég vona að það verði sú nálgun sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra horfa til þegar hann leggur fram fjárlagafrumvarp fyrir árið 2014 en það breytir ekki þeirri stöðu, virðulegi forseti, að það blasti við við fjárlög yfirstandandi árs, þegar þau voru rædd og þegar þau voru samþykkt, að inn í þau vantaði marga stóra þætti sem boðað var að kæmu í fjárlögum árið 2013. Við eigum eftir að sjá hvernig það kemur í ljós. Sú staða sem við stöndum frammi fyrir er að ríkisreikningur ársins 2011 og fjárlög og fjáraukalög ársins 2012 voru ekki í þá veru sem væntingar stóðu til. Í mínum huga er ljóst að svo verður heldur ekki um fjárlög yfirstandandi árs. Þau verða ekki í þá veru sem væntingar stóðu til, þau fjárlög sem hér voru samþykkt í desember 2013. Virðulegur forseti. Þess vegna finnst mér, tæpum tveimur mánuðum frá kosningum, sérkennilegt þegar fráfarandi stjórnarflokkar kalla eftir ráðstöfunum, kalla eftir því að núverandi ríkisstjórn, sem setið hefur í tæpan mánuð, sé í fyrsta lagi tilbúin með svör við öllum spurningum, í öðru lagi hvernig fjárlagafrumvarpið komi til með að ganga og í þriðja lagi hvort það sé stefnan að leggja fram hallalaus fjárlög. 

Herra forseti. Ég segi eins og aðrir, ég er hugsi yfir stöðunni og afstöðu stjórnvalda til ríkisfjármálanna. Kjörtímabilið er reyndar bara rétt nýhafið þannig að ég gef mér að stjórnvöld hafi meiri yfirsýn og stjórn á stöðunni en ég hef tilfinningu fyrir. Mikið hefur verið rætt í þessum sal um þá ákvörðun stjórnvalda að hætta við að hækka virðisaukaskatt á gistingu. Það mun þýða minni tekjur í ríkiskassann. Stjórnvöld hafa ekki sýnt fram á hvernig þau ætla að hagræða eða afla tekna á móti. Þar sem ég sit í fjárlaganefnd hef ég verið að grufla aðeins í málunum og var að lesa nefndarálit frá 1. minni hluta fjárlaganefndar sem kom út í lok síðasta árs eða 29. nóvember. Í minnihlutaálitinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til fjárlaga var gert ráð fyrir að gistiþjónusta færðist í almenna skattþrepið 25,5% frá og með 1. maí 2013 en nú er hins vegar gert ráð fyrir að skattþrepið verði 14%. Þetta lækkar áætlun frumvarpsins um 1,5 milljarða kr.“ Fyrsti minni hlutinn nefnir fleiri skattalækkanir og orðrétt segir í álitinu, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til fjárlaga var gert ráð fyrir að atvinnutryggingagjald lækkaði úr 2,45% í 2,15% á árinu 2013. Nú er aftur á móti gert ráð fyrir að það lækki um 0,10% í viðbót og verði því 2,05%. Við það lækka tekjur ríkissjóðs um ríflega 1 milljarð kr. …“ Ég les það svo að 1. minni hluti hafi haft áhyggjur af þessum tekjumissi, þ.e. að ríkið verði af tekjum vegna lækkunar á sköttum. Ég skil þessa gagnrýni mætavel. En eru ekki stjórnvöld að gera nákvæmlega það sama núna? Ákveða að lækka tekjur án þess að koma með tillögur um það hvar eigi að spara á móti eða hvar eigi að auka tekjur? Mér finnst eins og þessi kenning sem haldið er fram endalaust um að tekjur aukist sjálfkrafa með því að lækka skatta sé bara notuð eftir hentugleikum. Það verður heldur ekki annað séð en að 1. minni hluta hafi verið ljóst hversu veik staða ríkissjóðs væri. Hún kom okkur í Bjartri framtíð að minnsta kosti ekkert á óvart. Þess vegna, eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson sagði, lofuðum við engu fyrir kosningar. Það vissu það allir sem vildu að staðan var mjög veik og það kom okkur mjög á óvart hve sumir flokkar voru tilbúnir að lofa miklu, kannski upp í ermina á sér. Á sama hátt og með sáttina er auðvelt að tala um aga í ríkisfjármálum en það virðist vera erfiðara að ná honum. Ég vona bara að stjórnvöld viti hvað þau eru að gera. Mér finnst það eðlileg krafa okkar að kalla eftir upplýsingum. Þegar talað er um að lækka tekjurnar verðum við auðvitað að sjá líka útgjaldahliðina. Hvar á að draga saman? Ætla menn að fækka stofnunum, loka einhverjum stofnunum? Hvernig á þetta að fara fram? Mér finnst menn ekkert getað kveinkað sér yfir því að veita upplýsingar um það. En það er rétt, við erum bara rétt að byrja og ég vona að stjórnvöld hafi meiri yfirsýn en ég hef á tilfinningunni að þau hafi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt núna í upphafi kjörtímabilsins að við tökum umræðu um stöðu ríkisfjármála og hvert stefnir. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með umræðunni í dag og síðustu daga þar sem menn hafa einkum verið að takast á um hvort verið sé að dekkja stöðuna eða hvort verið sé að segja sannleikann, hvort fráfarandi ríkisstjórn hafi verið að fegra stöðuna vísvitandi eða hvernig málum sé háttað. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir í það minnsta að staðan er ekki jafn góð og talað var um fyrir kosningar. Stjórnarandstæðingar hafa komið hér ítrekað upp og talað um að núverandi ríkisstjórn hafi lofað öllu fögru. Mér er það minnisstætt fyrir kosningarnar þegar fráfarandi ríkisstjórn talaði mjög um þann gríðarlega góða árangur sem hefði náðst í ríkisfjármálum og að halli ríkissjóðs væri orðinn 4 milljarðar kr. Meðal annars ritaði efnahagsráðgjafi hæstv. forsætisráðherra, Ágúst Ólafur Ágústsson, grein nokkrum dögum fyrir kosningar þar sem þetta kom fram og sagði að þetta ætti m.a. að vera ástæða þess að veita ætti sitjandi ríkisstjórn áframhaldandi umboð. 
             Það er í rauninni sú staðreynd sem fráfarandi ríkisstjórn gaf upp boltann með og þetta urðum við vör við í kosningabaráttunni. 4 milljarðar. Það er ekki óeðlilegt að þegar nýir aðilar taka við búinu fari þeir að skoða allar áætlanir, fjárlög þessa árs og annað, fyrirliggjandi loforð, frumvörp sem voru samþykkt á síðustu dögum þingsins, og velti fyrir sér hver raunveruleg staða sé. Standast þessir 4 milljarðar eða ekki? Þegar þessi skoðun hefur farið fram, gróflega, af hálfu hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar, kemur auðvitað fram að þetta stenst ekki. Þá kemur fram, og m.a. hefur verið vitnað til blaðamannafundar sem var haldinn hér, að staðan er mun verri en þetta, talan getur hlaupið á allt að 14 milljörðum kr. og menn tala um að á næsta ári geti afkoma ríkissjóðs verið 27 milljörðum lakari en gert var ráð fyrir. Þetta er staðreynd, þetta er verri staða en menn töluðu um í lok síðasta árs. Þetta er bara staðreynd, það er ekkert hægt að rengja þetta. Þá hljótum við að spyrja: Hvernig ætlum við að taka á málunum út frá þessari stöðu? Við getum leikið okkur með tölurnar og menn geta sagt: Ja, þetta er ekki alveg svona slæmt eða þetta er aðeins betra, en staðan er miklu verri en menn gerðu ráð fyrir og töluðu um í aðdraganda kosninga. Við þessari stöðu þarf að bregðast og það er það sem hæstv. ráðherrar í ríkisstjórninni hafa boðað. Við þessu verður brugðist því að rétt eins og m.a. formaður Samfylkingarinnar hefur kallað eftir er grundvallaratriði að ná ríkissjóði hallalausum. Og það er rétt að fagna því að stjórnarandstaðan ætlar að vera samstarfsfús þegar kemur að því verkefni og koma að því verkefni með okkur, að ná ríkissjóði hallalausum því að það er grunnur þess að við getum byggt upp velferðarsamfélag. Það liggur ljóst fyrir og kom m.a. fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra, kom fram á blaðamannafundi sem hann og hæstv. forsætisráðherra héldu, og hefur komið fram síðustu daga, að ýmsir liðir eru mun hærri en gert var ráð fyrir. Það liggur líka ljóst fyrir að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er skýrt kveðið á um, og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, að grípa þurfi til hagræðingar í ríkisrekstrinum og það þurfi að ráðast í hana. Mig langar að lesa upp úr yfirlýsingunni, með leyfi virðulegs forseta, en þar segir að það eigi að taka til skoðunar „ríkisútgjöld með það að markmiði að hagræða og forgangsraða og auka skilvirkni stofnana ríkisins“. Einnig er tekið fram í yfirlýsingunni að stefnt skuli að aukinni skilvirkni stjórnsýslunnar, m.a. með breytingum á skipulagi, samræmingu á stoðþjónustu, sameiningu stofnana og tilflutningi milli sviða í samræmi við áherslur og forgangsmál. Það er nefnilega staðreynd að þessi halli ríkissjóðs er til staðar og ef við ætlum að mynda svigrúm til að byrja að greiða niður skuldir ríkissjóðs verður það ekki gert með almennum hagræðingaraðgerðum. Það þarf að fara ofan í allan ríkisreksturinn, fara ofan í einstakar stofnanir, við þurfum að horfa á þetta eins og fyrirtækjarekstur. Íslenska ríkið er ekkert stærra en mörg fyrirtæki á alþjóðamarkaði. Við þurfum að horfa á þetta eins og fyrirtækjarekstur og spyrja okkur: Getum við gert hlutina hagkvæmar en við höfum verið að gera? Getum við ráðist í sameiningu á einstökum ríkisstofnunum? Það er fagnaðarefni hvernig stjórnarandstaðan kemur inn í umræðuna í dag og ætlar að leggja hönd á plóg við þetta verkefni í ljósi þess hversu mikið hún hefur talað um mikilvægi þess að ná jöfnuði í ríkisfjármálum til að geta farið að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Ég hlakka til samstarfs við stjórnarandstöðuna, m.a. í fjárlaganefnd, að þeim verkefnum. Þegar menn tala um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum þá þarf það nefnilega ekki endilega að þýða að það sé bara gert með því að hækka skatta á almenning og fyrirtæki í landinu. Það þarf ekki endilega að þýða að það þurfi alltaf að valda því að það dragi úr hagvexti í landinu. Það þarf ekki heldur að valda því að við drögum úr velferðarþjónustu eða gæðum menntunar. Það er hægt að hagræða í stjórnsýslunni og það er einmitt þar sem m.a. hefur ekki verið unnið nægilega vel á undanförnum árum. Ég hef miklar áhyggjur af því að margar stofnanir hafi verið að ganga á vannýtt fjárframlög og hafi ekki ráðist í raunverulegar 

Forseti. Vá, hvað þetta er skringilegt, það hefur verið hlutverkaskiptaleikur hérna. Ég man eftir þessu síðast líka, þá var hlutverkaskiptaleikur og nú eru allir komnir í akkúrat gagnstæð hlutverk. Ég vona að ég detti ekki inn í það, ég var reyndar ekki í neinu hlutverki síðast. Mig langar svolítið að rifja upp að ég mælti mikið fyrir því ásamt félögum mínum í Hreyfingunni að við mundum reyna að skilgreina okkur, ekki endilega sem andstæðinga, stjórnarandstæðinga, það gefur strax neikvæðan tón. Við reyndum alltaf að starfa út frá málefnunum og ég vona að þetta þing muni gera það, starfi út frá málefnunum en setji sig ekki sjálfkrafa í stellingar andstöðu. Það á bæði við um stjórnarmeirihlutann og minni hlutann. Ekki það að ég ætli að vera með einhvern siðferðipistil yfir þingmönnum. Ég geri mér grein fyrir því að allar ríkisstjórnir leggja af stað með góð fyrirheit og það er mjög margt gott, ef maður skoðar heildrænt yfir, sem kemur frá hverri ríkisstjórn og svo er líka margt sem maður er ekki sáttur við. Ég hef enn ekki séð nægilega skýr fyrirheit frá þessari ríkisstjórn um hvernig hún ætlar að framkvæma það sem hún lofaði. Það verður að viðurkennast að þegar maður blandar saman loforðapakka Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins er hann gríðarlega metnaðarfullur og skilur eftir rosalega stórt gat í fjárlögunum, aukagat. Ég hef áhyggjur af því. Ég hef áhyggjur af því hvar á að taka þessa peninga. Ég vona og beini því til hæstv. fjármálaráðherra að tryggja að ekki verði skorið meira niður í heilbrigðiskerfinu því að heilbrigðiskerfið þolir það ekki. Það þarf að gefa í í heilbrigðiskerfinu því að heilbrigðiskerfið okkar er orðið svo götótt að það er hrunið sums staðar. Íslendingar eru ánægðir með að fá borga skatta ef þeir fá grunnþjónustu og við verðum að tryggja að grunnþjónustan okkar bresti ekki, eins og við sem vorum í minni hluta síðast bentum gjarnan á. Ég vil því sem minni hluti núna beina því til meiri hlutans og þeirra þingmanna sem ræddu hvað hæst um þetta að þeir sýni að þeir hafi meint það. Ég bið meiri hlutann um að sýna í verki að þeir hafi meint það sem þeir gagnrýndu síðast. Það er mjög mikilvægt. Síðan langar mig líka aðeins að benda á að það hefur mjög mikið komið fram sem ég er sammála. Mér finnst til dæmis hugmynd hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar um tryggingagjaldið mjög góð, það mætti vissulega skoða hana. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi komið til athugunar. Ég hef áhyggjur af veiðigjaldinu og mér finnst það svolítið óskýrt. Sumir þingmenn, þar á meðal hv. þm. Eygló Harðardóttir, hafa sagt að það sé í raun og veru ekki verið að lækka þetta gjald heldur eigi að laga það. Gæti ég fengið betri útskýringu á því hvað það þýðir allt saman? Það er mjög mikið misræmi milli þess sem er sagt, hvernig þetta er útskýrt í fjölmiðlum og gagnvart þinginu. Það væri mjög gagnlegt að fá skýra mynd af því hvað það þýðir ef lækka á veiðigjaldið. Ég vil gjarnan upplýsa þingheim um að sett var af stað undirskriftasöfnun fyrir um 19 klukkutímum, og síðast þegar ég gáði höfðu um 7.200 manns kvittað undir hana, þar sem er farið fram á að veiðigjaldið verði ekki lagt af eða því breytt, því verði haldið óbreyttu. Ég hafði ekkert með undirskriftasöfnunina að gera en mér var sendur hlekkur á hana og að sjálfsögðu kvittaði ég undir. Síðan langar mig líka að spyrja, og það hafa aðrir gert en ég vil ítreka það: Hvernig á að brúa þetta risastóra gat, hvernig á að stoppa upp í það? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Á að vera niðurskurður? Hvernig ætlið þið að afla þessara tekna?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og kannski sérstaklega hvað hún hefur verið yfirveguð á köflum. Ég skil áhyggjur þeirra sem nú eru í stjórnarandstöðu af því hvar eigi að sækja tekjur á móti boðaðri lækkun á álögum á ferðaþjónustu og veiðigjaldi. Nú stendur líka í stjórnarsáttmálanum að draga eigi til baka skerðingar á tekjum eldri borgara og öryrkja. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann í stjórnarandstöðunni minnast á að hann sé á móti því  Þær aðgerðir sem lagt er af stað með núna eru að mínu mati hóflegar og skynsamlegar. Við skulum gefa nýrri ríkisstjórn tækifæri til að leggja fram fullmótaðar tillögur en ekki fara á límingunum hér á fyrstu vikunum þegar menn eru einfaldlega að átta sig á nýrri stöðu, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég var ánægður með ræðu hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur, kollega míns úr Norðausturkjördæmi, sem benti á að ef menn ætluðu að tiltaka ákveðnar skattalækkanir yrðu þeir að finna tekjur einhvers staðar á móti. En hv. formaður Bjartrar framtíðar, Guðmundur Steingrímsson, nefndi hér einmitt þætti sem hann vildi lækka skatta á án þess að benda á hvaða tillögur hann væri með til mótvægis. Ég held að það sé rétt að ræða hér aðalatriðin og meginlínurnar í ríkisfjármálum og það sé mjög mikilvægt að ræða hina dökku mynd sem nú blasir við. Hvernig var umræðan um ríkisfjármálin á síðasta kjörtímabili? Hvernig lagði síðasta ríkisstjórn af stað? Hún lagði af stað með því að setja saman skýrslu þar sem fram komu markmið um hagvöxt og verðbólgu, um jöfnuð, frumjöfnuð og heildarjöfnuð, markmið sem hún þurfti að hverfa frá á miðju kjörtímabili. Af hverju? Vegna þess að hún var eins langt frá þessum markmiðum og hugsast gat. Engu að síður þóttu þessi markmið lágstemmd. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var sannfærður um að hægt væri að ná þessum markmiðum. Til að mynda átti hagvöxtur á árinu 2012 að vera 4,4%, verðbólga átti að vera komin niður í 1,6%. En hvar stöndum við núna? Hagvöxtur er miklu minni en allir töldu hægt og raunhæft væri að ná. Verðbólgan er í hæstu hæðum. Hér hefur enginn nefnt Icesave, stærsta mál síðasta kjörtímabils. Hér er verið að tala um einhverja milljarða í minni tekjum, það er rétt, en til stóð og ríkisstjórnin barðist fyrir því í meira en tvö ár að íslenska ríkið mundi taka á sig um 4 milljarða kostnað sem Bretar og Hollendingar höfðu fyrir því að greiða út gagnvart eigin þegnum og hafði nákvæmlega ekkert með Íslendinga að gera. Barist var fyrir því í rúm tvö ár að Íslendingar tækju á sig 24 milljarða aukinn kostnað til að borga vexti umfram skyldu, ekki frá hinum eðlilega vaxtadegi heldur níu mánuðum fyrr sem þýddi um 24 milljarða kostnaðaraukningu. Ef þetta hefði allt gengið eftir værum við að tala um virkilega slæma stöðu. Hvert einasta skipti sem fjárlagafrumvarpið var rætt á Alþingi benti ég á að staðan væri verri. Hvað gerðist? Á síðustu þremur árum var framúrakstur upp á um það bil 160 milljarða. Ég hóf hér utandagskrárumræðu um aga í ríkisfjármálum og stend við allt það sem ég sagði þá. Verkefni nýrrar ríkisstjórnar er að koma á aga í ríkisfjármálum. Það er mikilvægasta verkefnið. Fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, boðaði að sett yrðu á laggirnar ný fjárreiðulög. Ég fagnaði því. Ágæt samstaða var í fjárlaganefnd um að þau fjárreiðulög yrðu að veruleika og unnið var að því og það rætt í nefndinni. Ég benti á það í ræðustól Alþingis. Af hverju var þetta ekki lagt fram á síðasta kjörtímabili? Af hverju var það dregið í sífellu þangað til menn runnu á rassinn með það? Við þurfum að koma þessum lögum á dagskrá. Ég hafði reyndar gagnrýnt ýmislegt í þeim eins og það að hér yrði enn gert ráð fyrir þeirri meginreglu sem hefur því miður verið að fjáraukalög væru einhver sannindi og menn gætu endalaust lofað einhverjum fjármunum. Við í hv. fjárlaganefnd fórum til Svíþjóðar og þar var bent á að þegar Svíar lentu í sambærilegri kreppu og Íslendingar höfðu allar fjárheimildir verið teknar af ráðherrum. Þar var kallað eftir ábyrgð. Hér er verið að tala um tannlækningar barna. Ef þingmaður í Svíþjóð hefði lagt fram slíkt frumvarp eða slíka tillögu órædda á þingi án þess að tilgreina hvar hann 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá góðu umræðu sem hér hefur átt sér stað í dag og mikilvægu og gott að við skulum öll setjast vandlega yfir þessi mál og rekja okkur í gegnum þessa stöðu. Margt skemmtilegt kom fram eins og t.d. að fyrrverandi þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, sé farinn að tala fyrir því að rekum íslenskt samfélag eins og bandarískt stórfyrirtæki. Það er nýlunda fyrir mér og ég vona að við förum ekki að gera það. Við megum ekki gleyma því, við sem sitjum hér á þingi, að við erum að reka samfélag fyrst og fremst. Það er verkefnið, við erum að reka samfélag. Það er hold og blóð í öllu því sem við gerum og snertum við og þess vegna verðum við að vanda okkur. Það eigum við að hafa að markmiði í öllu því sem við gerum. Virðulegi forseti. Hér kom líka fram að menn væru hissa á því að við værum hissa yfir gati sem væri að birtast í fjárlögum. Það er ekki svo. Það sem við erum hissa á í þessari umræðu, og höfum verið hissa á í umræðunni undanfarna daga, er að menn skuli yfir höfuð vera hissa, þ.e. þeir sem eru að taka við stjórninni í þessu landi. Við töluðum um þessi mál, hversu staðan væri viðkvæm í ríkisfjármálunum, í aðdraganda kosninga. Við töluðum um það marga mánuði þar á undan og ég held að meira og minna allt síðasta kjörtímabilið hafi farið í að tala um hina erfiðu stöðu ríkisfjármálanna. Og það var ekkert þannig að við værum búin að veifa einhverjum töfrasprota og öll vandamál væru horfin rétt fyrir kosningar, það var ekki svo. Við vorum hins vegar langt komin með og erum langt komin með að loka þessu gati en því er ekki lokið. Það er þeirrar ríkisstjórnar sem nú er að taka við, og menn mega ekkert vera hissa á því að vera með það verkefni í fanginu, að klára málið, þ.e. að klára málið á þann veg að við getum farið að snúa okkur að því að greiða niður skuldir. Menn geta ekkert verið hissa á því verkefni eða eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði hér áðan að menn ætluðu að reyna að standa við hallalaus fjárlög en þetta væri meira krefjandi en menn gerðu ráð fyrir. Þá hafa menn bara ekkert fylgst með. Þeir 4 milljarðar sem til dæmis hafa verið nefndir út af breyttri hagvaxtarspá komu fram í byrjun ársins. Það er vitað ár eftir ár að það eru stofnanir sem eru í járnum og er hætta á að keyri fram úr. Þetta vita menn á hverju einasta ári, það er ekkert nýtt í því. Það er ekkert nýtt í neinu af því sem þeir tína hérna til. Varðandi liðinn um söluhagnað þá hafa menn lengi ekki gert ráð fyrir neinum fjármálafyrirtækjum þar heldur er gert ráð fyrir eignasölu sem listuð er á öftustu síðu í fjárlagafrumvarpinu. Ég held því að hæstv. fjármálaráðherra ætti líka að fara að tala um hlutina eins og við skildum við þá en ekki einhverja gamla tíma. Virðulegi forseti. Rætt hefur verið um agann, hversu mikilvægur hann sé, og að síðasta ríkisstjórn hafi ítrekað farið fram úr fjárlögum og áætlanir hafi ekki staðist. Þá er það hreinlega þannig - og ég ætla að fá að segja það einu sinni enn og vona að ég þurfi ekki að segja það aftur - að samfélagið fór á hliðina árið 2008 og ófyrirséð útgjöld urðu aftur og aftur, sérstaklega á fyrri hluta kjörtímabilsins. Eru menn til dæmis búnir að gleyma því að Seðlabankinn varð gjaldþrota? Hann varð tæknilega gjaldþrota. Það þurfti að setja nærri því 100 milljarða í hann eða 90 milljarða ef ég man það rétt. Og ekki var beinlínis hægt að setja það inn í fjárlagafrumvarp. Við getum nefnt fleiri þætti þar sem fram komu svokallaðir óreglulegir liðir. Það var margt sem gerðist á þessu kjörtímabili sem fjármagn þurfti í og ríkið þurfti að fara í lántökur út af, sama hvort það var eiginfjárframlag eða beinlínis útgjöld. Virðulegi forseti. Við erum í þeirri stöðu að vera með 90 milljarða sem við greiðum í vexti á hverju einasta ári. Fyrir hv. formann fjárlaganefndar bendi ég á myndbönd á alnetinu þar sem við ræðum þessi vandamál fyrir kosningar. Það var ekki þannig að við lægjum eitthvað á þeirri stöðu. Mér þykir það því undarlegt - þegar ríkisstjórnin ákveður að koma fram með þessum hætti, að draga upp dökka mynd og halda því fram að hér hafi enginn vitað hver staðan er og um sé að ræða ný sannindi - að menn skuli á sama tíma leggja fram frumvörp sem búa til gat í fjárlögin upp á 6,4 milljarða, bara af veiðigjöldunum einum, og tala svo fyrir því að ætla ekki að endurnýja auðlegðarskattinn sem skilar 10 milljörðum  Það er því algjörlega klárt mál, virðulegi forseti, að þessi ríkisstjórn er að skapa slíka óvissu 

Herra forseti. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson sagði að verkefnið væri að koma á aga í ríkisfjármálum og vitnaði í margar ræður sínar á fyrra kjörtímabili um hversu illa það hefði allt gengið. Já. Er þetta byrjunin, er þetta aðferðin, er þetta upphafið að því að koma á aga í ríkisfjármálum? Við erum með á borðum okkar tvö frumvörp, sem er nú mestallt sem komið hefur frá ríkisstjórninni enn þá, sem afsala ríkissjóði á þessu og næsta ári 12 milljörðum kr. í tekjur. Þannig er það. 535 milljónir í ár vegna þess að fallið er frá áformum um að hækka virðisaukaskatt á hótelgistingu upp í 14%, 1,5 milljarðar á næsta ári, 3,2 milljarðar í töpuðum veiðigjaldstekjum á þessu ári og 6,4 eða 6,2 milljarðar á næsta ári. Samtals um 12 milljarðar á þessu ári og hinu næsta. Er þetta upphafið að koma á aga í ríkisfjármálum að byrja svona? Eru fleiri frumvörp af þessu tagi í vændum áður en nokkrar mótvægisaðgerðir líta dagsins ljós eða fáum við nokkur svör um það? Á að mæta þessu með annarri tekjuöflun, á að skera niður á móti eða ætla menn að sætta sig við aukinn halla á ríkissjóði? Eitt af þrennu gerist þegar menn sleppa tekjum. Annaðhvort verða menn að afla tekna annars staðar í staðinn, menn verða að skera niður kostnað sem þessu nemur eða halli ríkissjóðs vex. Engin geimvísindi, ekkert svoleiðis, bara tekjur og gjöld, debet og kredit. Ekkert vúdú. Þetta er bara svona. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir nefndi réttilega að á fyrra kjörtímabili og þar af leiðandi í fjárlögum þessa árs er 5 milljarða varapottur vegna ófyrirséðra útgjalda. Í öllum þrengingum undanfarinna fjárlaga lokuðum við þeim alltaf þannig að það var borð fyrir báru vegna ófyrirséðra útgjalda og það kom sér vel.  Það var talað um að fjáraukalög hefðu aukið útgjöld mikið miðað við fjárlög undanfarinna ára. Já, við skulum fara yfir það, við skulum skoða listann yfir það hversu mikið frávikið hefur verið að meðaltali síðustu tíu ár eða svo. Veruleikinn er sá að þrátt fyrir þessar ógnarlegu aðstæður í ríkisfjármálum undanfarin ár og óvissuna sem þeim tengdist hefur frávikið minnkað, farið niður í 1,5–2,5% frá fjárlögum í fjáraukalögum núna undanfarin þrjú, fjögur ár, en það var iðulega upp í 5% í góðærinu margrómaða. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra svaraði lykilspurningu dagsins: Verður staðið við markmiðið um hallalaus fjárlög á næsta ári? svona, og ég vona að ég hafi náð því rétt niður: „Við munum leggja okkur öll fram um að lágmarka hallann og reyna að ná hallalausum fjárlögum, en það verður mun meira krefjandi en við áttum von á.“ Þetta er þá svarið. Því miður er þetta svar þannig að ekki er lengur gengið út frá því sem ófrávíkjanlegu skilyrði að fjárlögin á næsta ári verði hallalaus. Það hryggir mig, það hryggir mig mjög. Hæstv. fjármálaráðherra var sanngjarn hvað það varðaði að hann viðurkenndi að tekist hefði vel til með að halda útgjöldum innan ramma, en það væru tekjurnar sem hefðu ekki skilað sér af því að hagvöxturinn hefði ekki orðið eins mikill á Íslandi og spáð var í árslok 2008 eða byrjun árs 2009  Bíddu, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, hvar hefur hagvöxtur í Evrópu orðið eins og honum var spáð í árslok 2008 eða 2009? Vita menn ekki í hvaða heimi við lifum? Djúpstæð efnahagskreppa hefur orðið viðvarandi sem hefur auðvitað marktæk áhrif á úrvinnslu hrunsins hér og hefur þyngt róðurinn og það er hún sem gerir hagvaxtarhorfurnar þyngri á þessu ári. Varðandi það að lækka þurfi eða falla frá áformum um 14% virðisaukaskatt á hótelgistingu af samkeppnisástæðum þá get ég bara ekki, þó að tíminn sé naumur, látið svona vitleysu ómótmælt. Bíddu, er ferðaþjónustan í vanda, er hún að dragast saman? Er hún að tapa í samkeppni við einhverja aðra? Nei, er ekki ferðaþjónustan á Íslandi að vaxa meira en nánast nokkurs staðar annars staðar á byggðu bóli í bullandi sókn? Og bíddu, var ekki virðisaukaskattur 14% á ferðaþjónustu fram til 2007? Jú. Og var þá ekki raungengi krónunnar upp í 40% hærra en það er núna? Jú. Og er ekki raungengið meira en 20% undir langtímajafnvægisgengi? Jú. Er það virkilegt að samkeppnisstaða ferðaþjónustunnar sé samt svo slæm að þetta geti ekki gengið eftir? Ja, heyr á endemi. Auðvitað mætti segja það sama um veiðigjöldin, það er algjörlega augljóst mál að stærstur hluti sjávarútvegsins a.m.k. þarf ekki á þeirri lækkun að halda. Við höfum viðurkennt að lagfæra megi útfærsluna og ef menn vilja hlífa eitthvað minni bolfisksfyrirtækjunum eru leiðir til þess en það þarf ekki að kosta 10 milljarða á þessu ári og hinu næsta. Talandi um viðskilnaðinn þá var hallinn á ríkissjóði var 216 milljarðar 2008, 14,6% af landsframleiðslu. Tæpir 140 milljarðar 2009, minni en áætlað var, um 9% af landsframleiðslu. 123 milljarðar 2010, um 7% af landsframleiðslu. 89 milljarðar 2011, um 3,5% af landsframleiðslu. Segjum 30–35 milljarðar árið 2012, 1,5–2% af landsframleiðslu. 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem hefur að langmestu leyti verið málefnaleg og uppbyggileg með einstaka undantekningu, það var kannski fyrirséð. Mér finnst einkennilegt að þurfa að svara fyrir það að þegar við drögum fram myndina í ríkisfjármálum eins og hún blasir við okkur nú þegar við komum inn í Stjórnarráðið séum við sögð vera að væla - væla undan stöðunni sem hafi verið svo miklu verri einhvern tímann áður. Það er ekkert slíkt á ferðinni. Við erum bara að draga fram myndina eins og hún blasir við okkur í dag. Hér hefur verið komið víða við og margir þættir ríkisfjármálanna verið nefndir sérstaklega. Ég ætla að byrja á því að ræða aðeins um stöðuna eftir fjóra mánuði á þessu ári. Það er sagt að við séum algerlega á áætlun þegar á heildina sé litið. En vandinn liggur í því að skatttekjurnar hafa ekki skilað sér ekki eins og menn höfðu reiknað með. Þær eru um 90% tekjum ríkisins. Þessi veikleiki sem birtist á fyrri hluta ársins, fyrstu fjórum mánuðunum, er líklegur til þess að vera viðvarandi vandamál út árið. Þess vegna spáum við því í fjármálaráðuneytinu að þegar upp verður staðið verði þessi veikleiki til staðar eftir 12 mánuðina. Það eru skatttekjurnar sem eru ekki að skila sér. Aðrar tekjur hafa að einhverju leyti skilað sér hraðar, en síðan munu koma veikleikar á móti á síðari hluta ársins. Þetta vildi ég sagt hafa út af umræðunni um tekjur á fyrsta ársfjórðungi eða fyrstu fjórum mánuðum þessa árs. Menn nefna hér ýmsa tekjuliði. Nú erum við sökuð um að vilja ekki framlengja auðlegðarskattinn. Það var ríkisstjórnin sem ákvað að hann skyldi vera tímabundinn. Nú er í gangi dómsmál um það hvort hann stenst yfir höfuð stjórnarskrána. En það eru ekki uppi áform um að framlengja þann skatt. Hafi stjórnarliðar á sínum tíma viljað hafa hann viðvarandi var þeim í lófa lagið að festa það í lög, en það var sérstök ákvörðun fráfarandi ríkisstjórnar að hafa hann tímabundinn. Það er ekki við okkur að sakast þegar skatturinn fellur síðan niður eins og fyrrverandi ríkisstjórn hafði ákveðið. Þetta er furðuleg umræða. Varðandi veiðigjöldin er það sömuleiðis afskaplega einkennileg umræða. Alveg stórundarleg reyndar. Það er sagt að ný ríkisstjórn sé að afsala ríkissjóði tekjum. Viðkvæðið er alltaf að við séum annaðhvort að sleppa út tekjum eða afsala okkur einhverjum tekjustofnum. Skoðum veiðigjaldið í sögulegu samhengi. Hvert var veiðigjaldið fyrir nokkrum árum síðan? Hvers vegna er ekki hægt að ræða um veiðigjaldið í því samhengi og horfast í augu við að veiðigjaldið eins og það er áætlað í nýju frumvarpi frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er u.þ.b. tífalt hærra en það var fyrir örfáum árum síðan? Það er líka stutt síðan þingmenn voru almennt sammála um að sleppa ætti útgerðinni verið veiðigjald það árið vegna erfiðrar rekstrarafkomu. 
             Menn innheimtu lengst af, hv. þingmaður sem kallar hér fram í, í kringum 1 milljarð, það hafði hækkað upp í 1 milljarð. Nú eru menn með áætlanir um að innheimta tífalt það gjald, en það heitir á máli þeirra sem gagnrýna ákvörðunina „að sleppa út tekjum“. Maður getur skilið það vegna þess að viðkomandi aðilar höfðu uppi áform um að taka allt að 30 milljarða af útgerðinni þegar vel áraði. En að okkar mati og flestra þeirra sem fengu málið til umsagnar voru þau áform algerlega óraunhæf. Þetta eru gjöld sem koma til viðbótar við önnur gjöld sem sjávarútvegsfyrirtækin í landinu greiða og hafa verið stórkostlega skaðleg. Í umræðunni hefur verið komið inn á það að fráfarandi stjórnarflokkar hafi talað um þessa erfiðu stöðu, það sé ekkert nýtt í því sem hér sé verið að ræða af hálfu nýrrar ríkisstjórnar. Það sem er ekki nýtt er að fjárlög fráfarandi ríkisstjórnar virðast ekki ætla að halda. Það gerðist árið 2009. Það gerðist líka árið 2010, 2011, 2012 og nú er árið 2013 og það stefnir í að fjárlögin haldi ekki og það munar töluvert miklu. Það má segja að það sé ekkert nýtt í þessu. Það er ekkert nýtt í því að áform og áætlanir sem birtast hér og eru samþykktar sem fjárlög ganga ekki eftir þegar upp er staðið. Þessir flokkar sem segjast hafa talað um erfiða stöðu ríkissjóðs voru líka með uppi áform um að auka við útgjöld ríkissjóðs á næstu örfáu árum. Það birtist líka í frumvörpum sem eru nýkomin fram. Þannig voru t.d. uppi áform um að auka útgjöld til velferðarmála um 30–50 milljarða nefnd í kosningabaráttunni af þessum sömu flokkum, en þeir koma samt núna upp og segja að þeir hafi talað fyrir gríðarlega erfiðri stöðu ríkissjóðs. Mér finnst menn tala út og suður um þetta ef ég á að segja alveg eins og er. Hér er spurt hversu mikla áherslu stjórnarflokkarnir ætli að leggja á að ná heildarjöfnuði. Við munum leggja alla áherslu á að gera það. En við ætlum að vera raunsæ. Við ætlum að tala um hlutina eins og þeir eru. Við teljum að fyrstu aðgerðir okkar muni styrkja stöðu ríkissjóðs til lengri tíma. Hér er rætt um ferðaþjónustuna. En ef við viljum ræða um stöðu ferðaþjónustunnar í landinu þarf að brjóta hana upp í ýmsar undirgreinar. Ef við skoðum sérstaklega gistiþjónustuna í landinu stendur hún ekkert sérstaklega vel. Nýjar skýrslur, t.d. frá McKinsey, sýna að afkoma í greininni er algjörlega óviðunandi. Framlegðin hjá ferðaþjónustunni er lág. Hjá gistiþjónustunni vantar verulega mikið upp á nýtingu, sérstaklega úti á landsbyggðinni. Hér á höfuðborgarsvæðinu hafa menn barist í bökkum við að láta enda ná saman. Menn geta sagt að ferðaþjónustan heilt yfir sé í miklum vexti og gangi ágætlega, en þessi aðgerð, það frumvarp til laga sem við komum hér með og kynnum í þinginu, beinist sérstaklega að gistiþjónustunni sem er einn þáttur í samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar heilt yfir. Við trúum því að með því að viðhalda sterkri samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar, þar sem gistiþjónustan er einn mikilvægur þáttur, skapi menn ríkinu meiri tekjur til lengri tíma litið. Ég gæti komið inn á ýmislegt fleira. Það var nefnt í umræðunni hvort við vildum ekki skoða hluti eins og stimpilgjaldið. Því er til að svara að það er til skoðunar. Reyndar hafði verið að störfum nefnd þegar við komum í Stjórnarráðið til að skoða stimpilgjaldið. Hún mun skila af sér á haustdögum. Það er spurt hvort ekki standi til að lækka tryggingagjald. Það hlýtur að koma til skoðunar samhliða gerð kjarasamninga, sérstaklega það sem stendur undir  Ég kalla eftir skilningi á því að ný ríkisstjórn komi ekki með 

Virðulegur forseti. Ég vil kanna hvernig ástatt er um hæstv. flutningsmann málsins, sjávarútvegs-, landbúnaðar- og umhverfisráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson. Er hæstv. ráðherra á þinginu til þess að hlýða á umræðuna?

Hæstv. ráðherra er í húsi og hefur forseti þegar gert ráðstafanir til þess að færa honum boð um að hans nærveru sé óskað.

Ég þakka virðulegum forseta kærlega fyrir það. Það er út af fyrir sig nóg fyrir mig að vita að hann er í húsi og hefur tækifæri til þess að hlýða á umræðuna. Hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði í febrúar: Engar nefndir, enga starfshópa, aðgerðir strax í þágu heimilanna. Og nú er komið fram til hvaða heimila hann var að vísa. Hann var að vísa til heimila útgerðarmanna á Íslandi, því að skuldug heimili eru sett í nefndir, skuldug heimili eru sett í starfshópa en útgerðarmennirnir fá örlætisgjörningana strax. Virðulegur forseti. Veiðigjaldafrumvarpið er glórulaust útgerðarmannadekur. Aldrei fyrr í sögu Íslands hefur nokkur atvinnugrein skilað viðlíka hagnaði og útgerðin á Íslandi gerir einmitt nú. Og þá, þegar gróðinn er meiri en nokkru sinni fyrr í sögunni, ákveður ríkisstjórnin að lækka skatta á útgerðina. Á sama tíma og heimilin í landinu búa við meiri skuldsetningu en nokkru sinni fyrr og á sama tíma og ríkissjóður býr eftir efnahagshrunið við meiri skuldsetningu og þrengri kost en fyrr. Það er vond forgangsröðun. Við í stjórnarandstöðunni höfum vakið athygli á þeirri forgangsröðun og er augljóst af viðbrögðum úti í samfélaginu að þetta kemur fleirum en okkur hér spánskt fyrir sjónir. Þegar er hafin undirskriftasöfnun gegn þessum fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar og var getið um hana í utandagskrárumræðunni áðan. Mér skilst að sú undirskriftasöfnun heiti Óbreytt veiðigjald og sé staðsett einhvers staðar á internetinu. Hvort það er á facebook eða einhvers staðar á heimasíðu er mér ekki kunnugt um, þeir vita það eflaust betur píratarnir enda eru það þeir sem upplýstu um það í umræðunni. Mér er sagt að á rétt rúmlega sólarhring hafi þegar hátt í átta þúsund manns skrifað undir áskorun á Alþingi um að fara ekki í þessa lækkun og verði ráðist í hana verði hún samt ekki að lögum. Ég held að það hljóti að vekja okkur til umhugsunar um að nú þegar virðast koma hjá almennum borgurum mjög hratt sterk viðbrögð við þessari forgangsröðun og ég vona að það sé þannig að núverandi stjórnarflokkar, sem lögðu mikla áherslu á það á síðastliðnu kjörtímabili að hlustað væri eftir röddum almennings, hlusti eftir því hvað hér er verið að segja og endurskoði þessi áform sín. Auðvitað er það þyngra en tárum taki að heyra hæstv. fjármálaráðherra ræða um að hugsanlega sé ekki til fyrir tannlækningum fyrir börn á sama tíma og menn ætla að létta yfir 6 milljörðum á ári af útgerðinni í landinu, á næsta ári 6,4 milljörðum. Það er mikilvægt að við setjum þessar fjárhæðir í samhengi. Liðlega 6 milljarða skattalækkun útgerðarinnar á næsta ári jafngildir 60 þúsund kr. fyrir hvert heimili í landinu. Það er ekki mjög flókin stærðfræði, 60 þúsund kr. þarf þá hvert heimili í landinu að greiða meira að meðaltali í skatta eða þola í niðurskurð þjónustu. Það er alveg ljóst að umsvifin í sjávarútveginum takmarkast af aflabrögðunum og verði á mörkuðum og þessar lækkanir verða ekki til þess að auka neyslu, framleiðni eða hagvöxt svo neinu nemi, eins og góðir og gegnir hagfræðingar hafa þegar dregið fram. Ef það væri vilji landstjórnarinnar að beita skattalækkunum til þess að auka hagvöxt eða fjárfestingu í landinu væri það auðvitað gert með allt öðrum hætti en bara þeim að gefa mönnum afslátt af sköttunum sínum þegar greinin veit ekki aura sinna tal. Auðvitað er hæstv. ríkisstjórn í fullum rétti að koma hér inn með mál sem endurspeglar áherslur hennar í þessu efni, en þær eru hins vegar svo augljóslega og hróplega andstæðar almannahagsmunum að við hljótum að hreyfa kröftugleika við andmælum. Við mundum varla gera athugasemdir við það þó að hæstv. ríkisstjórn vildi gera breytingar á gjaldinu. Það geta auðvitað verið málefnaleg sjónarmið fyrir því að einstaka útgerðarflokkar komi ekki vel út úr þessu eða að útgerðir af tiltekinni stærð þurfi að bera meira gjald en góðu hófi gegnir og eðlilegt væri að slaka til í gjaldtöku  Hér er verið að lækka það niður í 17 kr. sem menn borga fyrir að veiða kíló af þorski. Sá sem hefur farið út í fiskbúð og keypt sér fisk veit býsna vel að 17 kr. eru ekki mikið gjald fyrir að hafa aðgang að þessari auðlind. Við vitum það öll að tvöfalt hærra gjald en það, 34 kr., væri í lagi og það væri enginn hörgull á útgerðum sem vildu nýta þær veiðiheimildir gegn því gjaldi, enda eru menn tilbúnir til þess að greiða margfalt það verð þegar þeir leigja til sín aflaheimildir. Því eru ekki sjáanleg nein efnisleg rök fyrir því að láta útgerðina hafa á silfurfati milljarða á milljarða ofan, sem þýða 60 þús. kr. á ári fyrir hvert heimili í landinu, í sérstakan skattafslátt á tímum þegar hún hefur aldrei haft það betra. Menn geta auðvitað haft skilning á því að stundum vegnar ekki vel í sjávarútvegi. Stundum eru aflabrögð slæleg eða verð lágt á mörkuðum, olíuverð hátt, gengi krónunnar mjög sterkt eða önnur skilyrði óhagstæð útgerðinni. Og auðvitað kemur sterklega til álita á slíkum tímum að draga úr gjaldtökunni, enda var veiðigjaldið smíðað þannig að það legðist á nokkuð hraustlega þegar vel áraði en að hið sérstaka veiðigjald hyrfi á hinum árunum. Hér er hins vegar verið að lækka verulega gjaldið þegar afkoman er betri en nokkru sinni fyrr, þegar bullandi hagnaður hefur verið í útgerð á Íslandi ár eftir ár síðastliðin fjögur ár og hún hefur sem betur fer greitt upp skuldir sínar hraðar en nokkru sinni fyrr. Um leið og það er fagnaðarefni hversu vel hefur gengið er augljóst að það gefur ekkert tilefni til þess að veita sérstakan afslátt á þeim gjöldum sem greinin á að greiða fyrir aðgang að auðlindinni, með þeim fyrirvara að sjálfsögðu að við mundum ekki leggjast gegn því fyrir fram að það ætti að flytja eitthvað til innan gjaldsins, að einn útgerðarflokkurinn ætti að greiða eitthvað meira og annar eitthvað minna á grundvelli efnislegra sjónarmiða þar að lútandi um að einn bæri ósanngjarnar byrðar og einhverjir aðrir ættu að taka meira til sín. Virðulegur forseti. Ég hvet hv. atvinnuveganefnd til þess að taka þetta málefni til mjög ítarlegrar umfjöllunar.  Veiðigjaldið er mikið grundvallarmál. Það er einfaldlega spurningin um það hvort land er lýðræðisríki eða bananalýðveldi hvort almenningur nýtur góðs af auðlindum landsins eða bara einkaaðilar. Það er spurningin um hvort við erum kjánar sem látum arðræna okkur eða hvort við erum þjóð meðal þjóða þar sem almenningur gerir kröfu til þess að fá hlutdeild í arðinum af þeim auðlindum sem þjóðin sjálf fékk í vöggugjöf. Þetta er þess vegna ekki þingmál sem varðar einhverjar krónur til eða frá. Þetta er mál sem varðar grundvallaratriði um tilkallið til arðs af auðlindum þjóðarinnar, ekki bara af fiskinum í sjónum heldur öllum öðrum auðlindum. Og þá er það ekki bara spurningin um hvernig þeim arði er skipt í ár heldur líka spurningin um með hvaða hætti þeim arði er skipt til framtíðar, hvaða kröfu komandi kynslóðir, börnin okkar og barnabörn, eiga til þess að þær auðlindir sem við öll fengum í vöggugjöf megi verða til þess að létta þeim lífsbaráttuna á komandi árum og áratugum. Það er þess vegna ekki ástæða til að ganga skemmra í því að innheimta auðlindagjöld á Íslandi eins og ríkisstjórnin leggur hér til. Það er þvert á móti full ástæða til þess að ganga lengra í því efni. Verkefnið núna er ekki að lækka gjöldin á auðlindirnar í hafinu heldur að bæta við gjaldtöku á orkuauðlindir landsins, á vatnsaflið og á jarðhitann. Það væri það verkefni sem ríkisstjórnin ætti að vera að vinna að, að styrkja afkomu ríkissjóðs, að bæta möguleikana á því að koma til móts við almenning, efla velferðarþjónustuna með því að auka tekjur okkar af okkar eigin auðlindum en ekki að gefa útgerðarmönnum sérstakan afslátt einmitt á því ári sem þeir græða sem aldrei fyrr. Það væri auðvitað líka til þess fallið að jafna nokkuð milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðisins. Ýmsir gleyma því stundum að 101 Reykjavík er einhver stærsti útgerðarbær landsins og hafa margir haft það á orði að þetta leggist heldur þyngra á staði utan suðvesturhornsins. Það kunna að vera sjónarmið þar að baki, en þá væri það sannarlega til mótvægis gert að leggja gjald á orkuauðlindirnar, á þá miklu jarðhitavinnslu, á þá miklu vatnsaflsvinnslu sem er hér suðvestanlands og láta það með sama hætti renna helst hvort tveggja í auðlindasjóð, sem við gætum á komandi tíð fært sem arf komandi kynslóða frá kynslóð okkar. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir ágæta ræðu og mikla yfirferð. Það skín í gegn að hann vill hafa gjaldið óbreytt. Nú er það þannig að gjaldið er byggt á gömlum upplýsingum, þetta er mjög mikið sovétkerfi, þetta er allt saman skipulagt ofan frá. Það er búið að ákveða að greinin eigi að hafa svo og svo mikla arðsemiskröfu, að hún eigi að skila svo og svo miklum arði og á það sem umfram er skuli lagt auðlindagjald. Við byggjum sem sagt á gömlum tölum, við byggjum á því að horfa aftur í tímann, jafnvel tvö, þrjú ár aftur í tímann. Auðlindagjaldið er miðað við stöðu greinarinnar fyrir tveimur, þremur árum. Aðstæður úti í heimi breytast mjög hratt, í Evrópusambandinu og víðar þar sem lífskjör hafa versnað og við getum ekki lengur selt saltfiskinn og annað á jafn góðu verði. Þá kem ég að spurningunni til hv. þingmanns: Hefur hann trú á markaði til þess að ákveða verð? Markaðurinn er öndvert við stjórnmálamennina og sovétið sem líta aftur í tímann. Hefur hv. þingmaður ekki trú á því að það væri betra að hafa markaðinn til að ákveða verðið eins og verð á brauði og öðru slíku, meira að segja bensíni? Finnst hv. þingmanni ekki þetta kerfi vera slæmt? Eru menn ekki núna að bjarga einhverju við vegna þess að menn horfa aftur í tímann þegar þeir ákveða veiðigjaldið en ekki fram í tímann eins og markaðurinn mundi gera?

Virðulegur forseti. Það er sannfæring mín að markaðurinn sé góður þjónn en slæmur húsbóndi og þess vegna væri mjög eftirsóknarvert að nýta hann til þess að ákvarða auðlindagjöld. Ég get lofað hv. þingmanni því að ef rétturinn til þess að veiða kíló af þorski yrði boðinn upp á markaði yrði verðið ekki þær 17 krónur sem stjórnarmeirihlutinn leggur hér til, heldur miklu hærri og hv. þingmaður veit það jafn vel og ég. Þess vegna er hér verið að undirverðleggja takmörkuð gæði í þágu forréttindastéttar, útgerðarmanna sem verið er að gera gælur við að afloknum kosningum, jafn ósmekklegt og það nú er. Ég vil hins vegar segja að maður á ekki að vera kreddubundinn í þessu og ef menn vilja ákveða gjaldið með einhverjum öðrum hætti en á markaði er ég algjörlega opinn fyrir því. Það verður bara að vera gert með málefnalegum hætti. Ég sagði að við lokuðum engum leiðum í því, það má vera krónutala ef menn telja það vera réttu leiðina eða vera byggt á einhverjum tilteknum upplýsingum ef þeir færa efnisleg rök fyrir því. Það er auðvitað vont að byggja á gömlum upplýsingum. Mér hugnast best það sem Kristján Möller hefur nefnt, að verðið sem í gangi er á þeirri stundu þegar landað er ákvarði hvaða veiðigjald á að greiða. Það má líka hugsa sér fjölmargar aðrar leiðir og það er auðvelt að afla upplýsinga um hvað næstu mánuðir og missiri bera í skauti sér. Það liggur fyrir hvaða aflaheimildir verða veittar. Það eru til framvirkir samningar á heimsmörkuðum um olíuverðið eins og það mun þróast. Sömuleiðis eru til samningar a.m.k. eitthvað fram í tímann sem gefa vísbendingar um hvers megi vænta í fiskverði og annað þess háttar. Ég held að við getum haft nokkrar leiðir varðandi það með hvaða hætti menn komast að málefnalegri niðurstöðu en hér er náttúrlega bara verið að gefa útgerðarmönnum peninga.

Herra forseti. Talandi um að kreddugera, orðfærið sem hv. þingmaður notar um forréttindastéttir og ég veit ekki hvað og hvað, hvað er það annað en að kreddugera? Ég vil koma inn á það að ég hef lagt fram frumvarp um að dreifa kvótanum á þjóðina. Það byggir á algjörri markaðsvæðingu. Honum yrði dreift jafnt og þétt aftur og aftur þannig að það yrði engin endanleg eign á kvóta þjóðarinnar. Þessi aflahlutdeild yrði algjörlega frjáls til framsals og til gjafar, t.d. fyrir þá sem ekki vilja veiða o.s.frv. þannig að þá mundi algjör markaður ráða í greininni og við þyrftum ekki að ræða um hvort hægt sé að veiða makríl eða einhverjar aðrar tegundir. Reyndar er makríllinn mjög arðbær en aðrar tegundir eru svo lítið arðbærar að þær greinar sem ætla að stunda þær veiðar geta eiginlega ekki borgað neitt veiðigjald og þá á það bara að vera þannig. Á markaði mundi það gerast að þær greinar þar sem kostnaðurinn er jafn mikill og arðurinn af greininni mundi veiðigjaldið vera núll. Í þeim greinum eins og makríl eða þorski eða öðru slíku þar sem arðurinn er mjög mikill yrði …  Í þeim greinum sem skila miklum arði yrði veiðigjaldið hátt. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þetta ekki lausnin á því í staðinn fyrir að vera núna að bjarga einhverju við vegna þess að sumar greinar geta ekki starfað undir þessu sovétkerfi sem við höfum komið á?

Virðulegur forseti. Við hnotabítumst um ýmis smámál í þinginu frá degi til dags en hér ræðum við um grundvallaratriði. Það er rétt að hv. þingmaður hefur lagt það til að auðlindinni verði úthlutað til þjóðarinnar einu sinni á ári og henni leyft að ráðstafa sínum hlut þar í með þeim hætti sem hverjum og einum sýnist. Mér finnst það að mörgu leyti miklu betri aðferð en sú sem hér er lögð til. Hún mundi a.m.k. tryggja það að þjóðin fengi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald eins og hægt er að ætlast til, þ.e. það endurgjald sem réðist af markaði. En vegna þess að við erum ekki stödd í draumaveröld og eigum ekki allra kosta völ verðum við að taka afstöðu til þeirra kosta sem í boði eru. Sá kostur sem ríkisstjórn hv. þingmanns hefur lagt á borðið er kosturinn um að lækka skatta á útgerðarmenn um 6,4 milljarða í ári þegar afkoman er betri en nokkru sinni fyrr. Það er ekki tillaga sem ég get fellt mig við vegna þess að ég tel að nota eigi þessa 6,4 milljarða með nánast hvaða öðrum hætti sem vera skal. Ef menn vilja nota 6,4 milljarða í skattalækkanir þá geri þeir það endilega, en þá til þess að örva nýsköpun, nýja útflutningsstarfsemi, til þess að auka umsvif í einstaka greinum eða ívilna fjárfestingum, en ekki nota þá í að gefa útgerðarmönnum peninga. Hitt væri svo miklu betra, að nota þessa 6,4 milljarða í það að efla velferðarþjónustuna, það heilbrigðiskerfi sem nú hefur verið svelt svo lengi eða til að bæta kjör lífeyrisþega, en ekki að gefa þá útgerðarmönnum. Þeir þurfa ekki á því að halda.

Herra forseti. Það er óneitanlega sérstakt að við skulum hér vera í umræðu um lækkun veiðigjalds á sama tíma og ný ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks er óþreytandi við að lýsa því yfir hvað þeim hafi komið á óvart að það væru ákveðin vandamál tengd ríkisfjármálum á Íslandi. En ríkisstjórninni þykir sjálfsagt að hafa það forgangsverkefni nú þegar á sumarþingi að lækka veiðigjald á íslenska útgerð. Ekkert bólar hins vegar á boðuðu frumvarpi um hækkun lífeyrisgreiðslna til ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega þó að fjármálaráðherra sé ákaflega hneykslaður á Samfylkingunni að endurflytja frumvarp frá fyrra þingi um heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Það er ágætt að þessi nýja hægri stjórn er svona grímulaus í forgangsröðun sinni, þá er kjósendum það strax ljóst hvað í vændum er næstu fjögur árin. Í kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins kemur fram að verði þetta frumvarp að lögum muni það þýða rýrnun tekna ríkissjóðs um 3,2 milljarða á yfirstandandi ári og 6,4 milljarða á því næsta. Bendir skrifstofan á að staða ríkissjóðs muni versna umtalsvert vegna þessarar tekjulækkunar og verði það til muna lengri leið að jöfnuði í heildarafkomunni en gert var ráð fyrir í ríkisfjármálaáætlun sem fylgdi fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2013. Einhvern veginn virðist vera tekin við algjör óstjórn í ríkisfjármálunum eftir fjögurra ára aga og festu. Því ber að bæta við að fyrir helgi var skrifað undir bindandi samning um Norðfjarðargöng, þessi Norðfjarðargöng sem fjármagna átti með m.a. tekjum af veiðigjaldi, þannig að ríkisstjórnin er ekki bara að afsala sér tekjum upp á 6,4 milljarða á næsta ári heldur er hún jafnframt með ófjármögnuð útgjöld í bindandi samningi sem nema Norðfjarðargöngum sem mun þá leggjast við reikninginn af þessum vildargjörningi. Í andsvari mínu fyrir helgina vitnaði ég í virtan fræðimann, Jón Steinsson, dósent í hagfræði við Columbia-háskóla, sem er óþreytandi við að benda á hvað þetta sé óheppileg ráðstöfun. Hann segir m.a. að þessi lækkun um 3 milljarða á þessu ári og rúma 6 milljarða á því næsta skapi ekki sérstakan hvata til fjárfestingar í greininni enda sé hvatinn, eins og hann orðar það, með leyfi forseta, „ævintýralegur“ og til þess að veiðigjaldið fari að hafa neikvæð áhrif á fjárfestingu í greininni þurfi það að verða í kringum 50 milljarðar. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tekur undir það að þessi lækkun á veiðigjaldi muni ekki auka hvata til fjárfestingar þannig að þarna eru aðilar sem eru sammála um að þetta sé ekki þjóðhagslega hagkvæm aðgerð. Svo ég haldi áfram að vitna til dósentsins telur hann eftir útreikninga þar sem dreginn er frá allur rekstrarkostnaður í greininni og áætlaður 8% arður á eigið fé, standi eftir 56 milljarðar kr. fyrir árið 2011 sem sé auðlindaarður, arðurinn af því að fá að fénýta þá auðlind sem fiskurinn í sjónum er, og að á árunum 2008–2010 hafi hann verið á bilinu 38–46 milljarðar. Ég ætla ekki að efast um það í eina mínútu, herra forseti, að það má deila um hvernig útreikninga eru gerðir og hvað eru réttar tölur og hverjar eru rangar. Ég ætla þó að segja að ég treysti því að þessir 56 milljarðar séu í námunda við það sem hægt væri að sammælast um að væri arðurinn af nýtingunni á auðlindinni. Jafnvel þó að við værum með skekkjumörk upp á 5–10 milljarða eru þetta umtalsverðir fjármunir. Ef við tölum um 56 milljarða skila 18% af auðlindaarðinum sér til þjóðarinnar, sem lögum samkvæmt á auðlindina þó að það eigi eftir að festa slíkt í stjórnarskrá, á meðan 82% renna beint í vasa útgerðarinnar og er hún þá jafnframt búin að fá arð af því fé sem hún hefur lagt í reksturinn.  Herra forseti. Það er ekki minni dirfska í ljósi þess að niðurstöður úr BA-ritgerð þar sem skoðaður var fjárstuðningur til stjórnmálasamtaka sýna að það eru núverandi stjórnarflokkar sem njóta langt umfram aðra flokka fjárhagslegs stuðnings frá þessari atvinnugrein, sjávarútveginum. Þær upplýsingar hvíla náttúrlega sem skuggi yfir umræðunni og án þess að ég ætli að leyfa mér að vera með dylgjur um það frekar þá segir það okkur ekki bara sem stjórnmálamönnum heldur sem venjulegu fólki með „common sense“, með leyfi forseta, ég sletti, að það er ástæða til þess að horfa á frumvarp sem þessi skuggi hvílir yfir með einstaklega gagnrýnum hætti. Herra forseti. Ég vil ljúka ræðu minni á því að segja að í fyrsta lagi er óeðlilegt að ætla á skömmum tíma án ítarlegrar yfirlegu að draga úr því gjaldi sem sjávarútvegurinn þarf að greiða fyrir not af sameiginlegri auðlind okkar. Í öðru lagi er ábyrgðarleysi að leggja slíkt fram án þess að fyrir því liggi gild rök þegar staða ríkissjóðs er eins og hún er og búið er að fara í bindandi samninga um t.d. útgjöld sem tengjast þessum tekjum. Í þriðja lagi tel ég að ástæða sé til að gjalda varhuga við tillögum sem lúta að atvinnugrein sem hefur með svo afgerandi hætti styrkt stjórnarflokkana umfram aðra stjórnmálaflokka hér á Alþingi. Ég ítreka það í lok ræðu minnar, herra forseti, að þetta er í andstöðu við yfirlýstan vilja kjósenda í atkvæðagreiðslunni þann 20. október 2012 þegar 83% kjósenda vildu að auðlindir yrðu í þjóðareign og að fyrir notkun af þeim kæmi fullt gjald.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður. Hér hefur aðeins verið rætt um undirskriftasöfnun sem hófst fyrir u.þ.b. 20 klukkutímum og ber yfirskriftina „Óbreytt veiðigjald“. Núna þegar ég var að kíkja á hana hafa 7.842 skrifað undir. Í því sambandi held ég að mjög mikilvægt sé að við höfum í huga í þessum umræðum það sem kom líka fram í ræðu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, að í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október sl. um heildarendurskoðun á stjórnarskrá þar sem út fyrir sviga var tekið hvort almenningur vildi að auðlindirnar væru í þjóðareigu sögðu 83% þjóðarinnar já. Ég held að það hve hratt hefur safnast á þennan undirskriftalista, sem er algjörlega sjálfsprottinn, lýsi vel afstöðu þjóðarinnar til þessa máls. Í yfirskrift söfnunarinnar segir, með leyfi forseta: „Við undirrituð hvetjum Alþingi til að samþykkja ekki frumvarp ríkisstjórnarinnar um breytingar á lögum nr. 74/2012 frá 26. júní 2012, þar sem skilgreind eru þau gjöld sem útgerðinni ber að greiða fyrir afnot af sameiginlegri fiskveiðiauðlind okkar. Verði Alþingi ekki við þeirri ósk verður þessi undirskriftalisti afhentur hr. Ólafi Ragnari Grímssyni, forseta Íslands, og hann hvattur til að undirrita ekki lög sem taka til breytinga á lögum nr. 74/2012, frá 26. júní 2012, heldur vísa þeirri ákvörðun í þjóðaratkvæði til eigenda fiskveiðiauðlindarinnar, íslensku þjóðarinnar.“ Þetta er svolítið merkilegt að vera hér enn og aftur í þeirri stöðu að hvetja stjórnvöld til að hlusta á almenning. Síðast var það í tengslum við Icesave og þá var ég í góðri samvinnu við þá flokka sem nú eru í ríkisstjórn. Nú mun ég án efa vera í góðri samvinnu við þá flokka sem ekki eru í ríkisstjórn um málefni sem varðar svo sannarlega þjóðarhag. Ég held að þetta sé mjög gott dæmi og mjög mikilvægt fyrir okkur þingmenn, sem erum hér í umboði þjóðarinnar en ekki smárra hagsmunahópa, að byrja að aftengja og skilja að þessi óeðlilegu tengsl viðskiptaheims við þingheim. Það er löngu tímabært. Höfum við ekkert lært, höfum við ekki neitt lært af hruninu? Nei, það er bara eitthvert óþægilegt kusk sem við skulum reyna að gleyma og tala um sem „svokallað“. Nei, það er svo sannarlega tími kominn til að sýna í verki að hér ráða einvörðungu hagsmunir alls almennings. Ég var í umræðum rétt áðan um stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og ég innti hæstv. fjármálaráðherra eftir skýrum svörum um hvernig ætti að brúa þessa óyfirstíganlegu gjá. Hann svaraði mér ekki. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort til stæði að skera niður í heilbrigðis- og menntakerfinu eða hvort til stæði að gefa í eins og þörf er á og minni hlutinn, sem nú er í ríkisstjórn, hefur talað mjög eindregið fyrir. Ég fékk ekki nein svör við því. Þegar manni er ekki svarað hlýtur maður að lesa í þögnina og að mér setur ugg, ég verð að segja það. Við vitum að heilbrigðiskerfið okkar er komið út fyrir formið. Við vitum að menntakerfið okkar er mjög veikburða. Við vitum að grunnstoðir samfélags okkar standa ekki styrkum fótum og þar er ekki einvörðungu hægt að kenna um verkstjórn síðustu ríkisstjórnar heldur þurfum við að horfast í augu við að hér varð þriðja mesta fjármálahrun heimssögunnar. Ég verð að segja, forseti, að þrátt fyrir að ég hafi gagnrýnt fyrrverandi ríkisstjórn oft á tíðum og sér í lagi varðandi ríkisbúskapinn, er ég ævarandi þakklát fyrir að það voru vinstri flokkar sem huguðu að því að skera ekki alveg inn að merg, því að það er svo oft þannig þegar niðurskurður er eftir svona hrun. Ég hef setið mikið á fundum með „góðvinum mínum“ í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, sem ég gagnrýni alltaf þegar ég hitti þá. Mér fannst svolítið athyglisvert að heyra fulltrúa hans segja að þeir hefðu gríðarlegar áhyggjur af því sem við erum að tala um núna, afnámi veiðigjaldanna. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn getur hreinlega ekki séð hvernig á að brúa þetta bil, þeir sjá ekki að ríkisstjórnin geti greitt niður skuldirnar. Því væri mjög gagnlegt að vita, af því að ég gat ekki fengið nákvæma tölu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, hvað við skuldum þeim eiginlega mikið enn þá og hvað við borgum þeim mikla vexti. Það væri náttúrlega mjög gagnlegt að losa okkur úr viðjum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins en ég sé ekki að það gerist ef við ætlum að skera af eitthvað sem hefði verið nauðsynlegt til að geta haldið áfram að reyna að setja stoðir undir mjög veikburða samfélagsgrunn. Það sem ég hef áhyggjur af er að ef við höldum áfram að segja við fólkið í landinu að hagsmunir lítils hóps vegi þyngra en hagsmunir heildarinnar muni sú virðing sem ekki hefur farið mikið fyrir gagnvart þessari stofnun ekki breytast með því að setja bindi um hálsinn á þingmönnunum. Um það var mikið rætt í forsætisnefnd í morgun hve nauðsynlegt væri að þingmenn klæddu sig snyrtilega. Ég held að það sé mun mikilvægara að við sýnum snyrtimennsku og heiðarleika í verkum en ekki á yfirborði. Það er svolítið merkilegt að fylgjast með því hér á hinu háa Alþingi hvað orðin eru oft innantóm. Það er ótrúlega merkilegt að fylgjast með því hvað fólk er tilbúið að gleyma mikilvægi þess að vera flekklaus í orði. Orð eru mjög mögnuð. Ef maður segist fylgja einhverju einn daginn og snýr síðan blaðinu við næsta dag er manni varla treystandi. Ég upplifi hér það sem ég hef gefið heitið ping-pong pólitík eða það sem ég kalla stundum líka ullarpeysupólitíkina, ullarpeysuna sem aldrei varð til, út af því sem maður horfir upp á á þessu sumarþingi. Núverandi ríkisstjórn ætlar að rekja upp allt sem hin ríkisstjórnin gerði. Þar á undan rakti sú ríkisstjórn upp allt það sem ríkisstjórnin þar á undan gerði. 
             Það er svo mikilvægt að við hættum að vinna á þennan hátt. Við verðum að klára peysuna sem er skjólið utan um þjóðina. - Mjög þjóðlegt, þetta er meira að segja ullarpeysa, og þess vegna er garnið svona viðkvæmt. Ef við erum alltaf að rekja upp trosnar það upp og hér blasir aðeins við samfélag sem mun aldrei gróa um heilt. Það eru ótrúlegar erjur í samfélaginu. En það er þó eitt sem þjóðin okkar er tiltölulega samhent og sammála um og það er að þeir sem njóta arðsins af okkar sameiginlegu auðlind þurfi að leggja til í sameiginlega sjóði okkar. Það er svo einfalt. Og okkur sem þingmönnum ber að hlusta á þjóðina. Það er bara þannig. Við skulum hætta þessu bulli, förum frekar og skoðum það sem hefur verið gagnrýnt, að það séu gallar í því hvernig þetta kemur út út frá mismunandi fiskstofnum. Það er allt í lagi að athuga ef gerð hafa verið einhver mistök. En að fara út í þessa aðgerð er eins og blaut tuska framan í þjóðina. Því ber þinginu að hætta við, sýna fram á að þetta séu hreinlega byrjendamistök hjá nýrri ríkisstjórn. Við eigum að sýna þjóðinni virðingu. Þetta er ekki það sem þjóðin er að biðja um. Ég vona svo sannarlega að þegar fjöldi undirskrifta í söfnuninni verður kominn upp í 10%, sem hann mun án efa gera, að þá hlustum við. Þess vegna þurfum við að gefa þessu frumvarpi góðan tíma í þinginu og ég geri ekki ráð fyrir að það fari nokkuð í gegn óbreytt. Ég trúi því ekki að hinir ágætu nýju þingmenn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins ætli að gera þetta sem sitt fyrsta verk. Ég vona að minnsta kosti í einlægni að svo verði ekki.

Herra forseti. Hvað segja lögin? Í lögunum um stjórn fiskveiða, 1. gr., almennum ákvæðum, segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Þá er spurningin: Hvað vill þjóðin? Þjóðin er sammála um að það eigi að festa í stjórnarskrá að þjóðin eigi auðlindina. Lögspekingar hafa verið að velta þessu fyrir sér og sumir hverjir gagnrýnt það að þjóðin geti ekki átt neitt en það er útskýrt á mjög einfaldan hátt af mörgum öðrum lögspekingum að þá er það ríkiseign sem má ekki framselja, ríkiseign sem skal vera ævarandi eign þjóðarinnar eins og Þingvellir. Hvernig getur þjóðin náð fram vilja sínum þegar kemur að þessu? Þjóðin kallar eftir því að fá eðlilegt verð fyrir eignina, markaðsverð sem ætti ekki að vera erfitt fyrir sjálfstæðismenn að samþykkja, a.m.k. ekki hugmyndafræðilega, að þjóðin, sem á auðlindina, fengi markaðsverð fyrir hana. Eins og hv. þm. Pétur Blöndal nefndi áðan væri það eðlilegast á markaði, það væri mögulega hægt að úthluta henni á ársgrundvelli og fólk gæti þar af leiðandi framleigt hana til þeirra sem vilja veiða. Það væri ein leið. Það eru alls konar mismunandi leiðir sem hægt er að fara að því marki að tryggja að þjóðin fái markaðsverð fyrir auðlindina sína. Það er það sem þjóðin vill. Hvernig nær þjóðin fram vilja sínum í þessu máli? Ein leiðin er að kjósa flokka til Alþingis. Í þessu máli eru Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur með tillögu um hvað skuli gera, að veiðigjaldið skuli lækkað. Veiðigjaldið er í dag engan veginn markaðsvirði en þessir tveir flokkar vilja lækka það enn þá meira og það er ekki það sem þjóðin vill. Það að kjósa flokka er því pakkadíll og menn fá ekki allt sem þeir vilja. En hvað getur þjóðin þá gert? Samkvæmt stjórnarskránni sem við höfum í dag getur þjóðin beðið forsetann - það er reyndar ekki í stjórnarskránni að þjóðin biðji forsetann, en það er forsetinn sem getur með málskoti sínu vísað máli til þjóðarinnar sem þá hefur neitunarvald. Þjóðin hefur neitunarvaldið, ekki forsetinn. Forsetinn hefur málskotsréttinn, þjóðin samþykkir svo eða synjar lögum sem koma frá Alþingi. Þetta er það sem þjóðin getur gert og hún hefur gert það, m.a. í Icesave. Hún hefur gert það núna margoft og við erum komin með ákveðinn smekk fyrir því, við kunnum að meta þetta. Forsetinn hefur sýnt að hann kann að meta það ef hann hefur nógu mikinn stuðning þjóðarinnar á bak við sig. Nú er hafin undirskriftasöfnun, næstum því 8 þús. manns búin að skrifa undir. Ef við förum eftir frumvarpi stjórnlagaráðs ættu 10% þjóðarinnar að geta kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um að leggja fyrir þjóðina lög sem þingið hefði samþykkt. Það eru 22 þús. manns miðað við kjörskrá í dag þannig að það vantar eitthvað upp á. Það er kominn rúmlega einn þriðji á einum sólarhring. Það er gott, mjög gott. Það er mjög gott að við á þinginu þurfum að hugsa til þess að þjóðin er farin að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslum um ákvarðanir okkar. Það þýðir að ákvarðanir okkar verða að vera vel ígrundaðar og endurspegla það sem við vitum að er vilji þjóðarinnar. Þetta er staðan. Ég hvet þjóðina til að halda áfram að skrifa undir, halda áfram að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslum. Þannig munum við hægt og rólega færa okkur í átt til beinna lýðræðis og seinna þurfum við að festa slík ákvæði í lög, ákvæði um að þjóðin sjálf geti kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að hafa milligöngumann sem er forsetinn. 
            

Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni þegar þetta mál var rætt í fyrra skiptið fór ég lauslega yfir þá útfærslu sem ég hef sett fram og kynnti síðast en náði því miður ekki fram að ganga. Ég ætla því að fara aðeins betur yfir þetta, reyna það á þessum fimm mínútum, en ég vonaðist til og hélt að ráðherrann yrði hér viðstaddur til enda. Í þeirri útfærslu sem ég setti fram þá var tillaga um reiknireglu fyrir veiðigjöld, útgerðir og vinnslu vegna aðgangs að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Í tillögu þeirri er lagt til að veiðigjöld verði innheimt sem tiltekið hlutfall af tekjum og afkomu einstakra útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækja í stað almenns gjalds sem reikna á út frá afkomu greinarinnar í heild, sem er auðvitað höfuðókosturinn. Útreikningar gjaldstofns og álagning munu samkvæmt tillögunni byggja á upplýsingum úr ársreikningum og skattframtölum viðkomandi félaga. Miðað er við að álagning gjaldsins fari fram með sama hætti og álagning opinberra gjalda þar sem skattstofnar eru dregnir fram í ársreikningum félaga. Þar með er ávallt verið að styðjast við nýjustu upplýsingar og ekki er verið að safna gögnum sérstaklega til að leggja á veiðigjöld með þeim kostnaði og göllum sem í því felst og ónákvæmum eftiráupplýsingum frá Hagstofu, sem er meginókostur núverandi veiðigjalda. Tillagan gerir ráð fyrir að gjaldtakan verði þríþætt eins og ég hef áður talað um en þó tiltölulega einföld í útreikningi og framkvæmd. Að hluta yrði gjaldtakan hugsuð sem fastákveðið gjald óháð afkomu í greininni og óháð afkomu einstakra fyrirtækja, almennt veiðigjald. Þetta gjald er sambærilegt núverandi veiðigjaldi. Að auki yrði innheimt gjald sem reiknað væri af heildartekjum af veiðum og vinnslu og að lokum væri innheimt gjald sem byggði á hagnaði félaga fyrir fjármagnskostnað, svokallað EBIT. Þar sem fyrir liggur að félög eru mjög misjafnlega skuldsett var líka lagt til að tillit verði tekið til skuldsetningar félaga á þeim tíma sem kalla má aðlögunartíma. Þetta rataði sem betur fer inn í lögin við vinnslu nefndarinnar á síðasta kjörtímabili. Heildartekjur af veiðum og vinnslu samkvæmt skattframtölum félaga mynda þennan stofn, þ.e. gjaldstofn 1, eins og við ræddum um síðast, en tekjur af leigu og öðru af sölu aflaheimilda mynduðu stofninn. Söluhagnaður eigna og tekjur sem ekki tengjast veiðum og vinnslu, svo sem húsaleigutekjur, yrðu utan skattstofnsins til að koma í veg fyrir að veiðigjald af tekjum yrði innheimt tvisvar. Þegar afli er seldur til vinnslu eða gjaldtöku af hráefni sem veitt er utan íslensku landhelginnar af erlendum skipum er lagt til að skattstofn vinnslufyrirtækja lækki um kaupverð hráefnis til vinnslunnar. Þessi gjaldstofn mætti vera lágur eða um 1%. Í gjaldstofni 2 er lagt til að rekstrarhagnaður félaga fyrir fjármagnskostnað myndi stofn til veiðigjalds. Stofn þessi mundi þá taka breytingum frá einu ári til annars vegna sveiflu í afkomu greinarinnar og er það í samræmi við þann vilja að skattleggja afkomu með einhverjum hætti. Gjaldstofn þessi væri þá af heildartekjum af veiðum og vinnslu að frádregnum almennum rekstrarkostnaði og skattalegum afskriftum. Með þessu er tekið tillit til fjárfestingarfélaga, þ.e. félög sem hafa til dæmis fjárfest í skipum og tækjum geta dregið þann kostnað frá við útreikning á skattstofni. Með því að hafa skattalegar afskriftir inni í útreikningum er girt fyrir að hægt sé að hafa áhrif á skattstofn með því að leigja til sín framleiðslutæki í stað þess að eiga þau. Þetta var sett fram vegna umræðu þar var um. Virðulegi forseti. Ég hef stuttan tíma eftir í ræðu minni en ég var með hugmyndir og hef sett þær fram um svokallaðan gjaldstofn 3 sem væri í raun og veru staðgreiðsluveiðigjald. Aðalkosturinn við það er, eins og ég sagði síðast, að það yrði byggt á samtímagögnum, það yrði ekki byggt á tveggja ára gömlum gögnum og ekki gert þannig eftir á. Þetta yrði gert í rauninni frá degi til dags miðað við landaðan afla og yrði þá sett þannig fram að fyrirtækin mundu áætla veiðigjald sitt í rauninni, eins og gert er bara með skatta annarra, og svo í lok skattaárs færi fram uppgjör og annaðhvort eiga menn þá inni eða skulda. Þetta er einfalt kerfi, mjög einfalt, og yrði bætt við núverandi skil fyrirtækja til ríkisskattstjóra sama hvort það er gert ársfjórðungslega eða annan hvern mánuð. Virðulegi forseti. Í fimm mínútna ræðu er kannski ekki hægt að fara í gegnum þetta allt saman en ég vil ítreka það sem ég hef sagt áður, höfuðókosturinn við núverandi veiðigjöld og álagningu þeirra er hvað byggt er á gömlum gögnum. Þess vegna þarf að færa það til nútímans, færa það til þess þegar landað er afla og svo og svo mikið fæst fyrir hann. Þá er greitt af því kannski tveimur, þremur mánuðum seinna. Verði verðfall á mörkuðum kemur 

Virðulegi forseti. Það hefur verið afar fróðlegt að fylgjast með umræðum um þetta merkilega mál, sem hafa staðið yfir í tvo daga, að ég hygg. Mér hefur þótt sérstaklega fróðlegt að fylgjast með umræðunum í ljósi þess að lítið hefur farið fyrir umræðu um meginefni frumvarpsins. Lítið hefur farið fyrir umræðu um tæknilega útfærslu á hinu sérstaka veiðigjaldi sem frumvarpið tekur til og skyldi nú kannski engan undra vegna þess að ekki er hlaupið að því að skilja fyrirkomulagið sem sett var fram í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar á síðasta kjörtímabili með sérstöku veiðigjaldi. Ég hjó eftir því í umræðu hér, ekki á þessum þingfundi heldur fyrir einhverjum dögum, um málið að menn tiltóku að það væri merkilegt og einhver taldi það jákvætt að í þessum þingsal væru engar efasemdir uppi um töku gjaldsins sem slíks heldur væru menn að þrátta hér um útfærsluna sem slíka. Ég get þá komið hér fyrst fram í þessari umræðu um málið og lýst yfir efasemdum um veiðigjaldið sem slíkt og töku þess.  Í tilefni af ummælum sem fallið hafa um veiðigjald almennt og fiskstofnana við landið get ég ekki látið hjá líða að leiðrétta þann misskilning sem mér fannst koma fram í máli einhverra hv. þingmanna hvað varðar fiskstofnana. Ég árétta það sem fræðimenn eru nú almennt sammála um að fiskstofnarnir sjálfir eru ekki í eigu eins eða neins. Þeir flakka á milli lögsagna. Þeir eru ekki í eigu eins eða neins en Alþingi hefur í skjóli fullveldisréttar, eins og menn þekkja hér, heimild til þess að setja reglur um nýtingu á þessum fiskstofnum. Það er enginn eignarréttur sem fylgir þessu. Ég vil árétta það, af því að mér fannst annað koma fram í ræðu hv. þingmanna áðan, t.d. að 1. gr. laga um stjórn fiskveiða frá árinu 2006 hefur enga eignarréttarlega þýðingu, bara svo menn hafi það í huga í umræðunni í framtíðinni þegar málið kemur aftur til kasta þingsins. Það er þannig enginn réttur til leigugjalds. Að sjálfsögðu er hægt að leggja á skatta en menn skulu þá kalla hlutina réttum nöfnum. Það er auðvitað hægt að leggja á skatta en það er ekki á grundvelli nokkurs eignarréttar og það er það sem hér er til umfjöllunar. Það sem er til umfjöllunar er veiðigjaldið, það er skattur. Eins og ég nefndi áðan eru þessi lög, nr. 74/2012, sem frumvarpið lýtur að, lögin um veiðigjöldin, gölluð. Þau eru tæknilega óframkvæmanleg í dag því að gjaldið er ekki hægt að reikna. Um það eru menn sammála, það hefur komið fram í máli hv. þingmanna. Lögin eru ekki bara tæknilega gölluð. Þau eru auðvitað líka hugmyndafræðilega óásættanleg. Menn sjá það bara strax þegar menn lesa greinargerð, athugasemdir með frumvarpinu, með lögum nr. 74/2012, um veiðigjöld, hversu gölluð þau eru. Mjög lítið var fjallað um hugtakið auðlindarentu í umræðu um frumvarpið hingað til en þó var nefnt, heyrði ég, að menn töldu það vera hugtak sem hönd á festi, en það er alls ekki svoleiðis. Auðlindarentan er ekki hugtak sem hönd á festir og það kemur meira að segja fram í athugasemdum með lögum um veiðigjöld. Það kemur berlega fram. Þar er sérstaklega tiltekið að mismunandi aðferðum er beitt við að finna auðlindarentuna, mismunandi aðferðir sem liggja til grundvallar og eru tilteknar í athugasemdum með lögunum ýmsar aðferðir. Það er munur á rentu, og það er líka tiltekið í athugasemdum með lögunum, eftir árum, eftir veiðum, eftir skipategundum, vinnsluaðferðum. Auðlindarentan er ekki nokkuð sem hönd á festir. Þá ber sérfræðingum ekki heldur saman um hversu há rentan hefur verið undanfarin ár. Mönnum ber náttúrlega alls ekki saman um hver auðlindarentan er fyrirhuguð næstu ár en þótt menn líti til baka og hafi allar tölur tiltækar ber sérfræðingum heldur ekki saman um hver auðlindarentan hafi verið undanfarin ár. Það er líka tiltekið í athugasemdum með lögum nr. 74/2012, og skeikar þar nokkru, allt frá 20 upp í 55 eða 60 milljarða. Er ekki einkennilegt að menn geti ekki sett fram ákveðna tölu ef auðlindarentan er svona hlutlægt hugtak? Þá er líka óásættanlegt í hugmyndafræðinni um veiðigjöldin að það er einhvers konar ójafnræði á milli útgerða, á milli atvinnugreina í sjávarútvegi. Það er bara gert ráð fyrir því. Það sem er helst til umræðu núna er mismunurinn á botnfisksveiðum og uppsjávarfiskveiðum. Er það ásættanlegt? Og er það ásættanlegt að það skuli vera gert með þeim rökum sem fram koma í athugasemdum með lögum um veiðigjöld þar sem segir að skattheimtan þurfi að vera sveigjanleg? Hún þarf að vera sveigjanleg og tekur breytingum frá ári til árs. Er það ásættanleg skattheimta? Er það það umhverfi sem menn vilja búa atvinnulífinu og einstaklingum? Ég tel það ekki ásættanlegt. Það er svo margt annað sem er athugavert í sjálfum lögunum um veiðigjöldin. Ég ætla ekki að vera með langa ræðu að þessu sinni um þetta atriði enda kemur frumvarpið til umræðu í nefndum, en öll hugtökin í lögum um veiðigjöld, þau hugtök sem þar eru notuð, geta ekki verið grundvöllur að skattlagningu. Rekstrarafgangur í hefðbundnum skilningi virðist vera notað þar sem hugtak sem menn ætla að byggja einhvern rétt eða einhverjar skyldur manna á. Eðlileg ávöxtunarkrafa - allt eru þetta óútfært, óútskýrð hugtök. Virðulegi forseti. Ég gat ekki látið hjá líða að taka til máls þegar á þessu stigi málsins, við afgreiðslu þessa máls. Í ljósi þess að veiðigjaldið er ekki hægt að reikna út með þeim hætti sem fyrirhugað var, hefði þá ekki verið eðlilegast að framlengja bráðabirgðaákvæði laga um veiðigjald í stað þess að setja það á núna? Nú, eða það sem ég hefði auðvitað viljað sjá, að fella veiðigjöld úr gildi, taka málið upp aftur með einhverjum skynsamlegum hætti, standi vilji til þess að hafa þessa skattheimtu og það verði lögð í það einhver vinna sem greinilega var ekki gert á sínum tíma þegar lög um veiðigjöld voru sett. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 163/2007, um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, með síðari breytingum. Í því felst í meginatriðum að tekin verði af öll tvímæli um að Hagstofunni sé heimilt í þágu hagskýrslugerðar að óska eftir upplýsingum af fjárhagslegum toga frá fyrirtækjum og einstaklingum í atvinnurekstri um viðskipti þeirra við þriðja aðila. Frumvarpið er einn liður í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna skuldavanda heimila sem rædd var á Alþingi í formi þingsályktunartillögu. Í kjölfar efnahagshrunsins 2008 beindist athygli stjórnvalda m.a. að skuldavanda heimilanna. Á 138. löggjafarþingi og 139. löggjafarþingi voru lögð fram frumvörp efnahags- og viðskiptaráðherra til laga um rannsókn á fjárhagsstöðu skuldugra heimila. Þessi frumvörp hlutu ekki brautargengi og um mitt ár 2011 var settur á stofn vinnuhópur Hagstofu Íslands, Seðlabanka Íslands, Fjármálaeftirlitsins og efnahags- og viðskiptaráðuneytis til að huga að því hvernig að þeim málum skyldi staðið. Lagði vinnuhópurinn fram tillögu um að Hagstofunni yrði falið það verkefni að safna og vinna tölfræði um skuldir heimila og fyrirtækja. Með samþykkt ríkisstjórnar í október 2011 og með varanlegri fjárveitingu til Hagstofu Íslands var stofnuninni falið að vinna reglulega nýja tölfræði um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja og birta ársfjórðungslega. Það verkefni hefur verið í undirbúningi, en fjármálastofnanir hafa lagst gegn því að afhenda nauðsynlegar upplýsingar nema lagaheimildir séu ótvíræðar. Úr því er bætt með frumvarpi þessu. Rökin fyrir því að ráðast í þetta verkefni voru m.a. tíunduð svo í samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 2011: „1. Í dag fer engin stofnun með það hlutverk að afla ítarlegra upplýsinga um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja í landinu. Það skortir því verulega á að rétt mynd fáist af samtímastöðu og þróun þessara þátta. 2. Í dag hefur engin opinber stofnun yfirsýn yfir upplýsingar um vanskil svo dæmi sé tekið. Ekki er því hægt að bera saman ólík tímabil nema að mjög litlu leyti. 3. Mikil hagræðing er af því að ein stofnun safni gögnum um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja. 4. Grunngögn um flokkun fyrirtækja sem Hagstofa Íslands, Fjármálaeftirlitið og Seðlabanki Íslands nota í dag eru ekki þau sömu sem getur leitt til þess að mismunandi niðurstaða fáist við úrvinnslu gagna. Ólíkar niðurstöður valda oftar en ekki misskilningi, rangtúlkun og vantrausti meðal almennings. 5. Upplýsingar um fjárhagsstöðu heimila eru ein af forsendum þess að hægt sé að greina húsnæðismarkaðinn og þá sem eru í vanda á hverjum tíma.“ Virðulegi forseti. Þessi rök eiga enn við og er í raun synd að ekki skuli hafa tekist að afla þessara gagna fyrr, en betra er seint en aldrei. Núverandi ríkisstjórn hefur sett úrlausn í skuldamálum heimilanna á oddinn. Framlagning þessa frumvarps er einn liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar á því sviði. Þannig verður lagður grundvöllur að stefnumótun stjórnvalda og mati á árangri aðgerða á sviði skulda, greiðslubyrði og greiðsluvanda. Þessar upplýsingar munu jafnframt nýtast í mun víðara samhengi. Þær tölfræðilegu upplýsingar sem til stendur að afla eiga að gefa skýra heildarmynd af stöðu og þróun skulda, greiðslubyrði og greiðsluvanda heimila. Gögnin verða auðguð, eins og það er kallað, með öðrum tölfræðigögnum Hagstofunnar, svo sem upplýsingum um tekjur, eignir, bætur o.fl., sem Hagstofan safnar fyrir úrvinnslu annarra hagtalna. Verkefnið fellur vel að hlutverki Hagstofu Íslands og verður söfnun og birting gagna um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja hliðstæð öðrum reglubundnum verkefnum Hagstofunnar. Þetta frumvarp styður því við marga aðra liði í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar og færir okkur þann tölfræðilega grunn sem vantar til að leggja mat á mismunandi leiðir og hvernig þær nýtast heimilunum. Ljóst er að fáar eða engar þjóðir hafa enn ráðist í gerð jafn viðamikilla tölfræðiupplýsinga á þessu sviði og hér er áformað. Þá er til þess að líta að skuldavandi heimilanna er óvíða meiri. Skuldir heimilanna jukust hratt fyrir hrun og sú skuldasöfnun var óvenjuleg í sögulegu íslensku samhengi, en einnig í alþjóðlegu samhengi. Skuldirnar jukust síðan stórum skrefum þegar verðbólgan skall á eftir fall krónunnar og enn er glímt við það verkefni að leysa úr vanda heimilanna á þessu sviði og mun verða um einhver ár enn. Alþjóðastofnanir hafa einnig hvatt til að tekin sé saman áreiðanleg tölfræði á þessu sviði til að leggja grunn að opinberri stefnumótun. Vegna þess að hér er um söfnun persónuupplýsinga að ræða sem felur í sér visst inngrip í friðhelgi einkalífs sem nýtur stjórnarskrárverndar þarf að gæta mjög vel að öryggi þeirra upplýsinga sem safnað er og sérstaklega að þær komist ekki í hendur annarra óviðkomandi aðila. Engin stofnun er betur til þess fallin en Hagstofa Íslands sem nýtur óskoraðs trausts á þessu sviði. Samt sem áður þarf að skoða hvort aðrar og vægari leiðir hefðu verið færar. Hagstofa Íslands hefur nú þegar aðgang að upplýsingum um fjármál einstaklinga og fyrirtækja frá skattyfirvöldum. Það hefur hins vegar komið í ljós að þau gögn eru sniðin að þörfum skattyfirvalda vegna álagningar skatta og gefa ágæta heildarmynd af stöðunni á hverju ári, en eru ekki nógu ítarleg eða tímanleg til þess að þau nýtist að fullu til að fylgjast stöðugt með þróuninni. Nýja verkefnið sem frumvarpið rennir stoðum undir gefur hins vegar trúverðugar og tímanlegar upplýsingar, þ.e. ársfjórðungslega, um stöðu heimila og fyrirtækja á þessu sviði. Þarna verður því til nýr efnahagsvísir sem gefur tímanlega til kynna ef eitthvað er að fara úrskeiðis í þessum málum. Þess verður eigi að síður freistað að samræma upplýsingagjöf til opinberra aðila til að koma í veg fyrir að fjármálastofnanir þurfi að láta sömu upplýsingarnar í té oftar en einu sinni. Aðrar leiðir til að afla nauðsynlegra gagna eins og spurningakannanir sem beint yrði að fyrirtækjum og einstaklingum mundu þýða aukna stjórnsýslubyrði fyrir viðkomandi og gögnin yrðu aldrei jafn áreiðanleg og tæmandi, auk þess að sú leið yrði mun dýrari og tímafrekari. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að fjármálafyrirtæki og lánastofnanir afhendi Hagstofunni ítarlegar upplýsingar um öll lán í þeirra eigu, hvort sem um er að ræða einstaklingslán eða fyrirtækjalán, þar með taldar upplýsingar um skuldara, en þær þarf til að geta unnið tölfræði um lántakendur. Stefnt er að birtingu ársfjórðungsniðurstöðum ríflega tveimur mánuðum eftir lok hvers ársfjórðungs sem er sambærilegt við birtingu á niðurstöðum ársfjórðungslegra þjóðhagsreikninga. Birtar verða hagtölur um stöðu og þróun skulda og eigna, greiðslubyrði og greiðsluvanda, annars vegar fyrir heimili eftir heimilisgerð, tekjum og eignum og hins vegar fyrir fyrirtæki eftir rekstrarformi, stærð og atvinnustarfsemi. Á þessari stundu er ekki hægt að segja nákvæmlega fyrir um hvenær tölfræðilegu upplýsingarnar verða tilbúnar til birtingar, en breytulýsing á þeim gögnum sem þarf að afla hefur staðið yfir í góðri samvinnu við banka og fjármálastofnanir og er langt komin. Auk þess hefur verið unnið að öðrum undirbúningi við sendingu og móttöku slíkra gagna á Hagstofunni. Verður þeirri vinnu flýtt eftir megni verði frumvarpið að lögum. Í athugasemdum með frumvarpinu er vikið að samráði sem átti sér stað í aðdraganda þess. Þótt bankamenn sjái margir kostina í áreiðanlegum tölfræðiupplýsingum um skuldamál heimila og fyrirtækja, verður ekki dul dregin á að þeir, eins og svo margir aðrir, hafa áhyggjur af bankaleyndinni. Henni er vikið til hliðar í vissum skilningi, þ.e. að fjármálastofnanir munu samkvæmt frumvarpinu mega afhenda Hagstofunni persónugreinanlegar upplýsingar. Gagnvart viðskiptavinum bankanna ætti þetta hins vegar ekki að valda of miklum áhyggjum, því tryggt er í lögum um Hagstofuna og í þessu frumvarpi sérstaklega að slíkar upplýsingar geta ekki farið út fyrir veggi Hagstofunnar. Þar innan húss er einnig mjög vel gætt að því að ekki sé unnið með kennitölur eða önnur augljós persónuauðkenni, heldur er hverri kennitölu breytt í einkvæmt númer, en það er hins vegar ekki hægt að afmá með öllu nauðsynleg auðkenni, þ.e. einkvæma númerið vísar til tiltekins einstaklings eða fyrirtækis. Þetta er nauðsynlegt svo hægt sé að tengja upplýsingar frá bönkum við önnur gögn eins og um eignir fólks sem liggja fyrir hjá skattyfirvöldum. Lykilatriði er eigi að síður að upplýsingar sem hægt er að rekja til einstaklinga og einstakra fyrirtækja muni aldrei fara út fyrir dyr Hagstofunnar og verða í raun heldur ekki aðgengilegar starfsfólki hennar nema eingöngu þeim sérfræðingum sem vinna við villuprófanir. Þetta er sá þáttur sem ég tel að þurfi að koma til hvað mestrar skoðunar í nefndinni. Fram hefur komið í opinberri umræðu að viðeigandi stofnanir hafi þegar af eigin frumkvæði hafið skoðun á frumvarpinu og þess er því vonandi að vænta að í vinnu nefndarinnar komi fram öll helstu sjónarmið sem taka verður tillit til í þessu samhengi. Mér finnst að alls ekki megi útiloka að aðlaga þurfi frumvarpið að ábendingum sem fram koma um þessi efni. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess hversu efnið er viðkvæmt og varðar mikilvæg réttindi fólks í landinu. Undir þessu samráði var hvatt til þess að það yrði skoðað hvort heimildir til að afla viðkomandi upplýsinga yrðu tímabundnar. Það er brugðist við þeirri ábendingu með því að gert er ráð fyrir endurskoðun lagaheimildanna og verkefnisins í heild fyrir árslok 2017, en það má jafnframt gera ráð fyrir að sú þingnefnd sem fær málið til meðferðar skoði þetta atriði einnig sérstaklega. Loks má vænta þess að Persónuvernd fari gaumgæfilega yfir frumvarpið og að þingnefndin skoði vel ábendingar hennar. Eins og ég hef hér komið inn á liggur fyrir að Persónuvernd hefur þegar tekið það upp að eigin frumkvæði að skoða málið og er ekki við öðru að búast en að nefndin geti átt gott samstarf við Persónuvernd. Lagt er til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og efnahags- og viðskiptanefndar, en ég geri ráð fyrir því að málið gangi til umsagnar í öðrum viðeigandi nefndum í þinginu.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. starfandi forsætisráðherra fyrir að hafa mælt fyrir þessu máli. Ég held að allir átti sig á tilgangi þess og því sem hér er að baki. Það eru nokkur atriði sem ég tel samt ástæðu til þess að vekja athygli á og hugsanlega spyrja hæstv. ráðherra út í. Í fyrsta lagi lagði hæstv. ráðherra til í lok ræðu sinnar að málinu yrði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar en væntanlega yrði leitað umsagnar allsherjar- og menntamálanefndar. Það kemur mér mjög á óvart. Þetta er málefni sem eðli málsins samkvæmt hlýtur að heyra undir allsherjar- og menntamálanefnd þannig að ég vil mælast til þess að það verði eitthvað skoðað áður en umræðunni lýkur hvert rétt sé að vísa málinu. Ég vil líka nefna sérstaklega persónuverndarsjónarmiðin. Það er rakið í greinargerð með frumvarpinu og meðal annars í samhengi við ákvæði stjórnarskrárinnar, 71. gr. hennar um friðhelgi einkalífs manna. Mér finnst í greinargerð með frumvarpinu mjög lítillega farið yfir hvernig komist er að þeirri niðurstöðu sem segir hér, með leyfi forseta: „Að öllu þessu virtu verður að telja að frumvarpið stríði ekki gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar.“ Þetta er atriði sem ég tel að verði að skoða mjög gaumgæfilega á vettvangi þingnefndar. Meðal annars af þeim sökum finnst mér eðlilegt að allsherjar- og menntamálanefnd fjalli um málið. Þetta er í raun og veru ekki rökstutt hér með öðrum hætti en þeim að vísað er í eldra mál sem varðaði gagnagrunn á heilbrigðissviði og umfjöllun Persónuverndar um það. Mér finnst vanta dálítið í þessa umfjöllun. Við höfum verið að ræða annað mál sem varðar veiðigjöldin. Þar hefur verið kvartað yfir því að það vanti lagaheimildir til þess að safna upplýsingum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji eitthvað því til fyrirstöðu að skotið sé lagastoð undir heimildir til þess að safna upplýsingum um veiðigjöldin með sama hætti og er gert hér að því er varðar þetta frumvarp til þess að 

Virðulegi forseti. Það var á síðasta þingi sem við fórum að hluta yfir sambærilega umræðu og hv. þingmaður kemur inn á, þ.e. varðandi persónuverndina þegar Seðlabankanum var sérstaklega falið að taka út stöðu heimilanna. Ef minnið er ekki að bregðast mér var gengið þannig frá því máli þegar upp var staðið að öllum gögnum sem safnað hafði verið var eytt í kjölfarið. Við getum eflaust sótt einhvern fróðleik í þá umræðu sem átti sér stað þar þegar við metum hvernig best væri að standa að þessu markmiði hér, en eins og málið ber með sér er það komið fram til þess að fá gleggri, betri og raunsannari mynd af skuldastöðu heimila og fyrirtækja en átt hefur við fram til þessa. Það er út af fyrir sig mjög mikilvægur tilgangur, til þess að geta brugðist við í tíma. Vandinn liggur í því að þarna getur sá góði tilgangur stangast á við önnur mikilsverð réttindi. Þess vegna geri ég það að umtalsefni í framsöguræðu minni að þau atriði þurfi að koma til sérstakrar skoðunar. Þau atriði heyra sannarlega undir málefnasvið allsherjar- og menntamálanefndar, nema hvað málefni Hagstofunnar, svona heilt yfir, kannski frekar undir þá nefnd sem ég lagði til að fengi málið til umfjöllunar. Ég er hins vegar alveg tilbúinn til þess að hlusta á sjónarmið um hvar málið eigi best heima og eins trúi ég því að nefndir í þinginu  Varðandi veiðigjaldið fer það eftir því hvað menn vilja gera með það hversu 

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að ef eini tilgangur með breytingu á veiðigjaldi er að lækka það um 10 milljarða þarf ekki miklar upplýsingar úr kerfinu til þess að ná því fram í sjálfu sér, en ég vonast til þess að ráðherrann fari aðeins betur yfir það. Annað atriði sem ég vildi líka nefna í því sambandi er að upplýsingasöfnun af þessu tagi er viðkvæm og eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni er komið hér inn á persónuverndarsjónarmiðin og að ólík markmið geti stangast á. Það er ekkert óeðlilegt og engin nýlunda að menn þurfi að glíma við slík viðfangsefni. Hér er til dæmis lagt til og sagt í greinargerð að komið sé til móts við sjónarmið, t.d. úr bankakerfinu, með því að hafa þetta tímabundna heimild eða gera ráð fyrir að frumvarpið verði endurskoðað fyrir árið 2017, eins og er gert ráð fyrir. Ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann teldi ekki frekar koma til álita að þessi ákvæði í lögunum væru hreinlega tímabundin og rynnu út á einhverjum tilteknum tíma ef ekki yrðu gerðar sérstakar ráðstafanir og hvort þetta tímabil, fjögur ár, sé ekki dálítið langt fyrir bráðabirgðaráðstöfun. Gerir hæstv. ráðherra ekki ráð fyrir að búið verði að ráða bót á þessum skuldavanda áður en sú dagsetning rennur upp? Mér dettur í hug að kannski væri skynsamlegra að byrja alla vega með styttri tíma, t.d. tveggja ára gildistíma eða að lögin yrðu endurskoðuð eftir tvö ár. Þetta er bara viðhorf inn í málið sem ég vil velta upp og vonast til að hæstv. ráðherra geti brugðist við og vonandi fá þau viðhorf einnig einhverja umfjöllun í hv. þingnefnd sem tekur málið til umfjöllunar.

Herra forseti. Það er þannig varðandi endurskoðunarákvæðið að með því er reynt að koma til móts við sjónarmið um að taka málið til skoðunar og láta reyna á hvernig hefur tekist til með það eftir nokkur missiri. Ástæðan fyrir því að mér finnst síður koma til greina að hafa öll þessi heimildarákvæði tímabundin og láta heimildina hreinlega renna út, nema hún verði sérstaklega framlengd, er sú að málið er hugsað sem viðvarandi upplýsingasöfnun, þ.e. ekki eingöngu til þess að taka á þeim skuldavanda sem er til staðar í dag, heldur líka að hafa til framtíðar efnahagslegar vísbendingar sem geta sagt mikið um það sem er að gerast í hagkerfinu. Með því að birta þær ársfjórðungslega geta menn vonandi séð ef það á sér stað ofhitnun einhvers staðar, sérstaklega varðandi uppsöfnun skulda eða aðra slíka þætti. Af þeirri ástæðu er ekki lagt upp með að þetta sé átaksverkefni sem verði lokið og hægt sé að hverfa frá þegar það hefur verið klárað, heldur að við verðum komin með viðvarandi mæla sem hægt verður að líta til þegar menn meta þennan undirþátt í efnahagslífinu.

Hæstv. forseti. Starfandi forsætisráðherra hefur flutt frumvarp til laga um breytingu á lögum um Hagstofu Íslands og opinbera hagsýslugerð, með síðari breytingum, þ.e. tölfræðilegar upplýsingar um skuldir heimila og fyrirtækja. Fyrir það fyrsta lætur þetta í eyrum sem mjög skynsamleg aðgerð og nauðsynleg. Maður spyr sig auðvitað af hverju verið sé að flytja þetta frumvarp 18. júní 2013. Af hverju hefur þetta ekki alltaf verið til? Ég ætla í upphafi máls míns að hafa fyrirvara vegna persónuupplýsinga, persónurekjanlegra gagna, og vegna umsagnar í nefnd og umsagnar frá Persónuvernd. Þær mikilvægu upplýsingar sem þarf að gefa í þennan gagnagrunn mega ekki undir neinum kringumstæðum fara út fyrir þá stofnun sem heldur utan um þetta, t.d. til fjármálafyrirtækja eða annarra sem gætu þá nýtt sér þau gögn í ýmsum tilgangi. Það er fyrirvari minn. En fyrstu viðbrögð mín eru þau að þetta hljómi skynsamlega. Eins og ég segi þá undrast ég það í raun að þetta skuli vera gert núna fyrst árið 2013. Virðulegi forseti. Mig langar að segja frá reynslu minni úr sitjandi ríkisstjórn 2008, við hrunið, Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Þar var rætt um skuldavanda heimilanna og skuldastöðu fyrirtækja í landinu. Þá kom á daginn, sem er auðvitað hálfgeggjað, að hvergi var hægt að fá upplýsingar um skuldastöðu heimilanna, skuldastöðu einstaklinga. Þá höfðu menn áhuga á að taka strax á vandanum og kynna sér málin til að meta hvað hægt væri að gera í stöðunni. Fengið var leyfi frá Persónuvernd til að taka þessar upplýsingar saman. Fulltrúa í Seðlabankanum, ágætum ungum hagfræðingi, var falið að vinna þessi gögn og á nokkrum óformlegum ríkisstjórnarfundum var þessi vinna kynnt. Við sem sátum í þáverandi ríkisstjórn fengum sýningu uppi á tjaldi, en það var svolítið áfangaskipt. Ég man til dæmis eftir einum fundi. Þá töldu menn sig vera komna með heildarskuldastöðu heimilanna vegna húsnæðislána, en þá átti eftir að greina skuldir einstaklinga vegna bílakaupa og skipta því eftir því hvað var í erlendum lánum og hvað í innlendum lánum. Þannig mjakaðist þetta smátt og smátt upp. Rúsínan í pylsuendanum, og það sem mér fannst töluvert geggjað, er að innan ákveðins tíma þurfti að eyða öllum þeim gögnum sem aflað hafði verið með miklum tilkostnaði og mikilli vinnu. Nú ítreka ég það enn einu sinni, virðulegi forseti, að ég er ekki hlynntur því að eitthvað af þessu tagi sé gert og svo gætu, eins og segir í frumvarpinu: „… óráðvandir aðilar komist í gögnin“. Það má aldrei verða. Það má aldrei vera hægt að rekja slíkar upplýsingar eftir kennitölu. Þetta þarf að dulkóða þannig að það sé órekjanlegt. Ég vona að starfandi forsætisráðherra, sem flutti þetta frumvarp, heyri til mín - því miður er hann farinn. Spurning mín er þessi: Af hverju eigum við að láta Hagstofuna gera þetta? Af hverju verður það ekki bara verkefni ríkisskattstjóra að eiga samtölur úr nokkrum dálkum í skattframtali? Nú kann ég ekki að segja hvar skuldir heimilanna eru settar inn á skattskýrsluna, en ef það væri reitur 174, innlend verðtryggð húsnæðislán, hver er þá samtalan út úr reit 174? Hvernig breytist sú samtala við næsta skattframtal og hvað hefur gerst? Spurning mín til hæstv. starfandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, er þessi: Af hverju á Hagstofan að gera þetta en ekki ríkisskattstjóri? Það er engu að síður nauðsynlegt fyrir okkur að eiga þessar upplýsingar. Þegar hið mikla efnahagshrun varð á haustdögum 2008 hefði þurft að vera hægt að keyra þessar upplýsingar allar út og fá skuldastöðu heimilanna, skipt eftir innlendum verðtryggðum lánum og svo aftur erlendum lánum o.s.frv., til þess að bregðast við. Allra best hefði verið að þetta hefði legið fyrir. Þá hefði Alþingi getað tekið þá ákvörðun með neyðarlögunum, sem kannski hefði verið skynsamlegast að gera, að taka vísitöluna úr sambandi í nokkra mánuði þar á eftir, vegna þess að við fall krónunnar var fyrirsjáanlegt hvað mundi gerast. Það hefði þurft að skoða hvort það hefði verið möguleiki. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson nefndi veiðigjöld og heimildir Hagstofu og ríkisskattstjóra til að afla gagna vegna álagningar veiðigjalda. Ég gerði það að umtalsefni hér áðan. Mér kemur það mjög á óvart sem starfandi formanni atvinnuveganefndar, sem hafði með veiðigjaldafrumvarpið að gera, að við vorum aldrei vöruð við því að auka þyrfti heimildir Hagstofu eða ríkisskattstjóra til að afla þeirra gagna sem nauðsynleg eru til að leggja á veiðigjöld miðað við nýjustu upplýsingar, miðað við upplýsingar dagsins skulum við segja. Hins vegar er talað um það núna að þess þurfi. Ég ætla ekki að segja að það sé jafn klikkað, en það er jafn óþægilegt eða óheppilegt að það skuli ekki vera til í gagnabanka hjá hinu opinbera, órekjanlegt að sjálfsögðu milli fyrirtækja, hver heildarrekstrar- og skuldastaða sjávarútvegsfyrirtækja í landinu er. Í veiðigjaldafrumvarpinu er það sett fram hvernig skuldirnar hafa lækkað á undanförnum mánuðum, og það er gott. Það er væntanlega tekið upp úr skattframtölum til Hagstofu, en Hagstofan er með þessi gögn. Mig minnir að það taki hana að minnsta kosti ár - eftir því sem fram kom hjá fulltrúum hennar þegar verið var að finna að frumvarpi um veiðigjöld í atvinnuveganefnd - að vinna úr þeim gögnum sem talin eru fram til skatts og skattstofan sendir svo til Hagstofunnar. Grundvallaratriðið er það, hvort sem um er að ræða Hagstofuna eða ríkisskattstjóra, að við verðum að treysta þeim 100% fyrir þessari gagnaöflun, að gögnin séu órekjanleg nema innan húss hjá þeim sem vinna þessa vinnu. Nokkrir aðilar þyrftu að geta komið að því til að geta tengt sig inn í kerfið og það þarf að vera rekjanlegt. Og ef eitthvað gerðist, annaðhvort óvart eða viljandi, þyrftu auðvitað miklar refsingar að liggja við. Það væri í lögum, það væri vitað mál ef það mundi upplýsast hver hefði gert það að þá væru mikil viðurlög við því sem forvarnaratriði. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hæstv. ráðherra hefur flutt hér sem staðgengill forsætisráðherra - hann er farinn að hitta forsætisráðherra Svíþjóðar - hljómar skynsamlega svona í byrjun. Ég ítreka þann fyrirvara sem kann að koma fram í vinnslu nefndarinnar; fyrirvara sem Persónuvernd kann að setja fram en við treystum þeirri stofnun 100% til að gæta að persónuvernd í landinu. En ég trúi ekki öðru, miðað við núverandi tækni, en hægt sé að setja þessar upplýsingar saman og keyra þær saman þannig að við höfum heildartölurnar, ekki endilega hvað íbúar í Garðabæ skulda eða íbúar á Siglufirði eða í Grindavík, ekki rekjanlegt á þann veg heldur heildina og hver hreyfingin er. Ég held að það sé mikilvægt til að koma betri efnahagsstjórn á í þessu landi. Ef til vill er það táknrænt fyrir það hvernig við umgöngumst þessa hluti. Verðbólgan og verðtrygging og annað gerir það að verkum að menn hugsa ekki nógu mikið um það hver skuldastaðan er, hvort hún er að aukast eða minnka. Það er auðvitað mikilvægt að fylgjast með því. Þó að ég eigi ekki sæti í efnahags- og viðskiptanefnd sá ég fljótlega að þetta var hérna og þetta var dálítið í takt við það sem gerðist 2008 þegar þáverandi ríkisstjórn fékk leyfi til að láta afla þessara gagna sem voru skoðuð lítils háttar. Eitthvað var reynt að vinna með þau, en í lokin var það skilyrði sett að Seðlabankinn tæki þetta saman og eyddi öllum þeim gögnum þar á eftir. Ég tók eftir því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði í framsöguræðu sinni að ekki væri meiningin að gera þetta til skamms tíma og eyða svo gögnunum. Ég held að það sé líka alveg hárrétt. En enn einu sinni set ég fram fyrirvara um það og tek undir það sem stendur í frumvarpinu, að söfnun persónuupplýsinga í miklum mæli felur alltaf í sér hættu á misnotkun og hættu á að óráðvandir aðilar komist í gögnin. Það má aldrei gerast. Þess vegna verður nefndin að fara verulega vel yfir þetta. Auðvitað er líka rétt að minna á sjónarmiðin sem komu fram í umræðum fulltrúa forsætisráðuneytisins, væntanlega, við stærstu fjármálastofnun landsins um þetta. Þar kom fram að margir teldu gagnlegt að fá gagnagrunn af því tagi sem hér er rætt um og tölfræðiupplýsingar byggðar á honum, á meðan aðrir lýstu áhyggjum af því mikla gagnasafni sem þarna yrði til og hvort það gæti haft áhrif á traust almennings og fyrirtækja hvað það varðar að bankaleynd væri í heiðri höfð, en við verðum alltaf að geta treyst því að hún eigi við. Sú bankaleynd á að sjálfsögðu að eiga við um viðskipti hvers og eins. En það brýtur ekki endilega bankaleynd að taka saman hvað Íslendingar sem þjóð skulda í heild sinni, skipt eftir lánaflokkum eða til hvers menn nota lánin.

Virðulegi forseti. Það er margt skemmtilegt við þetta frumvarp. Þegar ég las það fyrst sá ég fyrir mér alls konar kökurit í margvíslegum skemmtilegum litum og línurit og ýmsar tölfræðiupplýsingar sem væri afskaplega gaman og vissulega gagnlegt að vinna úr. Á sama tíma hræðir það mig pínulítið vegna þess að mér sýnist, og leiðrétti mig hver sem betur getur, að hér sé safnað saman hvorki meira né minna en öllum fjárhagslegum upplýsingum um alla frá öllum fyrirtækjum og lánastofnunum sem til eru á landinu. Ef sá skilningur er réttur þurfum við að gera okkur grein fyrir því að við erum í reynd að færa Hagstofunni gríðarlega mikið vald, næstum því alvald, yfir upplýsingasöfnun af fjárhagslegum toga frá þjóðinni allri. Þá er að mínu mati ekki nóg að treysta á þagnarskyldu starfsmanna Hagstofu. Ég heyrði að hæstv. fjármálaráðherra vék að því að það þyrfti að huga að persónuvernd, að sjálfsögðu, og skoða hvaða aðrar leiðir væru færar sem eru ekki jafn róttækar. Þessar aðferðir eru verulega róttækar að mínu mati og kalla á mjög ítarlegar réttlætingar. Það má ekki safna slíkum upplýsingum með þessum hætti til þæginda. Það má ekki gerast. Þetta er ekki góð leið til þæginda. Ef það er nauðsynlegt, þá kannski að því gefnu að tekið sé tillit til allra þátta sem varða friðhelgi einkalífsins og persónuvernd. Mig langar að stinga sérstaklega upp á því að frumvarpið verði líka sent til allsherjar- og menntamálanefndar vegna þess að friðhelgi einkalífsins sýnist mér tvímælalaust eiga heima þar og það held ég að sé veigamesti þátturinn þegar kemur að afgreiðslu þessa frumvarps. Kostirnir eru ótvíræðir, en gallinn er tvímælalaust þessi um friðhelgi einkalífsins. Við megum ekki leyfa okkur að vanmeta hann vegna þess að ef við stígum þetta skref, göngum svona langt í nýtingu upplýsingatækninnar, þurfum við meðfram því að íhuga borgararéttindin. Það eru akkúrat svona mál sem gerðu það að verkum að píratar sáu nauðsyn á að bjóða sig fram. Meðfram tækniframförum koma líka tækifæri, ekki bara til þess að auka hagvöxt og safna upplýsingum, heldur hafa aldrei verið betri tækifæri til þess að brjóta á mannréttindum, jafnvel ómeðvitað, sérstaklega friðhelgi einkalífsins og tjáningarfrelsi. Þess vegna þurfum við að stíga mjög varlega til jarðar hér og íhuga alla kosti. Það gleður mig að sama skapi að sjá að það virðist vera ríkur vilji til þess. Ég vil bara ítreka og ítreka, og ítreka enn og aftur: Ekki vanmeta friðhelgi einkalífsins. Það er aðalmálið sem við eigum að horfa á þegar kemur til þessa frumvarps. Sem tæknimaður er ég ekki alveg fullkomlega sannfærður um ágæti leiðarinnar sem var lýst áðan, þ.e. svokallaðrar dulkóðunar. Það er væntanlega ekki dulkóðun heldur svokölluð „hössun“. Ég ætla ekki að fara út í nákvæmar tæknilegar lýsingar á því hvað allt það þýðir, en mér finnst mikilvægt að þetta komi fyrir allsherjarnefnd og að gnægð tæknimanna komi fyrir hana og útskýri hvernig hægt sé að gera þetta í sem mestu bróðerni við friðhelgi einkalífsins að því gefnu að það sé yfir höfuð hægt. Annað sem mig langar að vekja athygli á er að mér sýnist í fljótu bragði við að lesa þetta allt saman að það reyni á hugbúnaðargerð við útfærslu á þessum hugmyndum. Vil ég sérstaklega leggja það til við formenn allra nefnda sem koma til með að vinna með þetta mál að sá hugbúnaður verði opinn. Opinn hugbúnaður þýðir að kóðinn, þ.e. ferlið sem meðhöndlar upplýsingarnar, sé sýnilegur öllum. Það þýðir ekki að upplýsingarnar sem eru meðhöndlaðar séu opnar, heldur það sem er gert við þær. Það eitt og sér væri gríðarleg málsbót vegna þess að þá geta „akademónarnir“, og nördar eins og ég, ritrýnt þessar aðferðir og séð strax ef eitthvað er ekki alveg nógu gott. Annað sem mér finnst mjög óþægilegt við þetta er það að ég sé hvergi beina faglega ábyrgð á því að þessum gögnum sé haldið til haga. Hér hefur verið sagt nokkrum sinnum að þessi gögn megi aldrei leka, núll sinnum, aldrei nokkurn tímann. Þá þykir mér við hæfi að í það minnsta sé mjög rík ábyrgð á bak við að passa að það gerist núll sinnum. Aldrei. Ótrúlegir hlutir gerast. Þetta má gerast núll sinnum. Að leka þessum upplýsingum, eins og þær birtast hér, er að leka öllum fjárhagsupplýsingum um alla Íslendinga. Það er erfitt að ýkja afleiðingar slíks, a.m.k. ef þetta er réttur skilningur hjá mér. En eins og ég segi, leiðrétti mig hver sem betur getur. Síðast en ekki síst skulum við muna að friðhelgi einkalífsins er, eins og önnur borgararéttindi, ekki leyfi yfirvalda. Það er ekki eitthvað sem yfirvöld gefa þegnum sínum. Það eru réttindi sem við höfum og yfirvöld mega ekki taka burt frá okkur. Neyðin til þess að brjóta á borgararéttindum þarf að vera slík að hún sé til verndar öðrum borgararéttindum. Nú er mikilvægt að laga ýmislegt í efnahagnum, taka á skuldamálum heimilanna og svo framvegis, en gleymum ekki að friðhelgi einkalífsins er réttur, hann er ekki leyfi, hann er ekki neitt annað en algjör grundvallarréttur hvers einasta þegns, burt séð frá vilja eða hagsmunum meiri hlutans. Að því sögðu hlakka ég til að sjá málið í nefnd og ræða það miklu betur.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að til standi að fá góðar upplýsingar áður en til ákvörðunartöku kemur. Það er mjög mikilvægt fyrir þingið og almennt fyrir góða vinnu að byggt sé á traustum og góðum upplýsingum. Það eru tveir punktar við þetta frumvarp sem mig langar til að setja smáspurningarmerki við. Annars vegar eru, eins og aðrir þingmenn á undan hafa minnst á, persónuupplýsingarnar og öryggi upplýsinganna út frá persónuverndarsjónarmiði. Ég tek að mörgu leyti undir ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar hér á undan, fátt skiptir jafn miklu máli og friðhelgi einkalífsins og það þarf að vera algjörlega tryggt þegar sett er af stað vinna sem safnar saman upplýsingum, eins og hér stendur til, að hún fari eftir öllum reglum um persónuvernd og órekjanleika upplýsinganna, að það sé skýr umgjörð um það hvernig að því sé staðið og að ekki komi til möguleg slys um að upplýsingar eða hluti upplýsinga leki. Þetta tel ég mjög mikilvægt og þess vegna vil ég vísa því til þeirra nefnda sem taka frumvarpið til umfjöllunar að það sé sérstaklega horft á þetta. Ekki bara skiptir þetta máli upp á að viðhalda og tryggja friðhelgi einkalífs þegnanna heldur skiptir þetta líka öllu máli upp á það traust sem til vinnunnar verður borið og þar af leiðandi til upplýsinganna sem út úr vinnunni koma. Hinn punkturinn sem ég vil benda á er að mér þykir frekar óskýrt hvar ráðstöfun endar þar sem ekki kemur fram að þetta sé tímabundin ráðstöfun. Það er minnst á það í frumvarpinu en það er ekki skýrt hvort þetta sé tímabundin ráðstöfun. Kannski er þetta upphafið að ótímabundinni ráðstöfun og ef svo væri skiptir þeim mun meira máli að utanumhaldið sé sterkara og að stofnað sé utan um þetta sterkt og öruggt apparat sem væri með öruggar og gagnsæjar vinnureglur sem hægt væri að hefja yfir allan vafa. Það hefur verið vandamál á Íslandi, m.a. í þinginu, að stundum höfum við glímt við skort á skýrum upplýsingum eins og kom fram í ræðu þingmanns áðan. Einnig hefur viljað brenna við að upplýsingar hafa verið vefengdar. Það virðist vera gert reglulega og þá jafnvel án mjög sterks rökstuðnings. Ég tel að hluti af því að við höfum tamið okkur að vantreysta upplýsingum sé að við höfum ekki haft nógu gagnsætt utanumhald um hvernig þeirra er aflað og hvernig farið með þær. Það skiptir mjög miklu máli. Það skiptir miklu máli í störfum þingsins og í störfum hæstv. ríkisstjórnar að sé verið að safna upplýsingum og vinna út frá þeim sé fullt traust borið til þeirra upplýsinga, bæði hjá þeim sem eru að vinna með þær og líka úti í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Mig langar að fjalla örstutt um það frumvarp sem hér liggur fyrir og vil þakka þeim þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna. Það var sérstaklega áhugavert að heyra ræðu hv. þm. Kristjáns L. Möllers sem sat á sínum tíma í ríkisstjórn. Allt síðasta kjörtímabil vorum við sem sátum hér á þingi að reyna að nálgast lausn á stóra verkefninu um skuldavanda heimilanna. Í allri þeirri vinnu stóðum við frammi fyrir því að ekki voru til upplýsingar. Þegar menn eru að reyna að taka ákvarðanir til að leysa verkefni sem ekki liggur nákvæmlega fyrir hvert er, er ljóst að þeir eru í hálfgerðri blindni að reyna að laga eitthvað sem er bilað. Það er aldrei gott. Á síðasta kjörtímabili voru í tvígang lögð fram þingmál er vörðuðu svipuð atriði og hér, en þau mál voru ekki kláruð. Meðal annars snerust aðalathugasemdirnar um friðhelgi einkalífsins og persónuverndarsjónarmið, um það stóð vafinn. Það eru þau atriði sem helst þurfa skoðunar við í þessu máli og þau atriði sem ég geri ráð fyrir að verði lögð mest áhersla á í vinnu þingnefnda sem munu fara yfir það. Það er algerlega ljóst að til framtíðar litið er nauðsynlegt að hægt sé að nálgast upplýsingar um efnahagsleg málefni, ekki síst málefni er varða efnahag heimilanna, á einhverjum stað þar sem menn geta treyst því að þetta séu upplýsingar sem hægt er að byggja ákvarðanir á. Við erum ekki í þeirri stöðu í dag. Sú upplýsingasöfnun sem vísað var til í umræðunni sem Seðlabanki Íslands fór í á sínum tíma var ágæt svo langt sem hún náði en nýttist í rauninni ekki Alþingi í þeim ákvörðunum sem taka þurfti á síðasta þingi vegna þess að öllum upplýsingum var eytt og það var ekki hægt að gera neinn samanburð á því hvernig málin voru að þróast. Ég geri mér grein fyrir því að það er erfitt að smíða regluverk utan um þessi viðkvæmu mál sem fullnægja öllum sjónarmiðum um persónuvernd. En það er algjörlega ljóst að það verður að minnsta kosti ekki gert ef menn reyna ekki. Þannig að þetta mál er fram komið. Ég trúi því og treysti að þingheimur allur muni taka þátt í því að reyna að skoða þetta vel og gæta að persónuverndarsjónarmiðum.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu er um margt merkilegt. Það verður nú ekki annað sagt en að gengið sé mjög langt í því að afnema það sem menn hafa viljað telja að sé eðlilegur trúnaður um persónuleg málefni einstaklinga í viðskiptum sínum við fjármálafyrirtæki. Einhverjir mundu kannski telja að frumvarpið hefði það í för með sér að þessum persónulega trúnaði væri fyrirgert með öllu þannig að þetta er ekki lítið mál í sjálfu sér. Nokkuð hefur verið fjallað um tilgang frumvarpsins. Hæstv. fjármálaráðherra, sem mælir fyrir frumvarpinu, nefndi að þetta væri ekki einskiptisaðgerð, þetta ætti eingöngu að verða til þess að liðka til fyrir aðgerðum í því ástandi sem nú er uppi. Mér finnst hins vegar ætlunin með þessu frekar vera sú að skapa vettvang til þess að safna þessum persónulegu upplýsingum oftar og lengra fram í tímann. Mér finnst nokkuð skorta á nánari skýringu á tilgangi slíkrar söfnunar. Söfnun sem slík getur ekki verið tilgangur í sjálfu sér. Ég velti því fyrir mér hvort það þýði að menn horfi til framtíðar um ítrekaðar sértækar aðgerðir, hvort það sé hugsunin. Í öllu falli tel ég frumvarpið svolítið vanbúið að því leyti að tilgangur þess er ekki nógu skýr. Einhverjir gætu sagt sem svo, eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu, að þessar upplýsingar um persónuleg málefni sem lagt er til að trúnaður ríki ekki um, séu ekki viðkvæmar upplýsingar. Í athugasemdum með frumvarpinu er vikið að dómi Hæstaréttar í máli 151/2003, sem varðaði gagnagrunn á heilbrigðissviði, en í málinu kvað Hæstiréttur upp þann dóm að upplýsingar sem þar um ræddi væru viðkvæmar persónuupplýsingar sem menn gætu ekki safnað án samþykkis viðkomandi einstaklinga. Í athugasemdum með frumvarpinu er fullyrt að þær upplýsingar af fjárhagslegum toga sem frumvarpið tekur til sé ekki jafn viðkvæmar og þær heilsufarsupplýsingar sem lögin um gagnagrunn á heilbrigðissviði taka til. Það finnst mér undarleg fullyrðing, í öllu falli fullyrðing sem ég get ekki tekið undir og sem löggjafinn hefur ekki tekið undir. Í lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, er sérstakt ákvæði um bankaleynd, það er 58. gr. Í lögum um persónuvernd, nr. 77/2000, er líka almennt ákvæði um slíkt. Í athugasemdum við lög um fjármálafyrirtæki kemur skýrt fram að löggjafinn hefur sjálfur lýst því svo að þær upplýsingar sem fjármálafyrirtæki hafa undir höndum séu viðkvæmar persónuupplýsingar, þær geti varðað fjármál einstaklinga en líka persónuleg málefni. Þær upplýsingar sem bankar hafa yfir að búa um skuldastöðu manna eru ekki bara upplýsingar um fjárhagsleg málefni, það eru líka upplýsingar um persónuleg málefni. Um þær upplýsingar gildir ríkur trúnaður að lögum, það er hugsað einstaklingnum sjálfum til hagsbóta. Bankaleyndin er ekki fyrir fjármálastofnanirnar. Bankaleyndin er sett til hagsbóta til handa einstaklingunum og viðskiptavinum fjármálafyrirtækja. Dómaframkvæmd hefur hins vegar ítrekað viðurkennt rétt eftirlitsaðila til þess að fá upplýsingar eða að fá þessum trúnaði aflétt í sérstökum tilgangi, þ.e. í þeim tilgangi að sinna eftirliti. En um það er ekki að ræða í þessu frumvarpi. Þess vegna geld ég nokkurn varhuga við frumvarpinu. Ég ætla ekki á þessu stigi að mótmæla því alfarið að tilgangurinn með frumvarpinu sé ekki góður og að því sé ekki ætlað að koma til móts við einhvers konar aðgerðir sem fyrirhugaðar eru eða þess vegna þjóðaröryggis. Hvað veit ég? Ég ætla hins vegar að rifja það upp að á árinu 2009 veittu allar fjármálastofnanir landsins Seðlabanka Íslands dulkóðaðar upplýsingar um skuldastöðu heimila og stöðu, þar með talið stöðu einstaklinga, fjármálaupplýsingar dulkóðaðar með sérstökum hætti að ósk Seðlabankans og stjórnvalda á þeim tíma. Það var gert og Seðlabankinn fékk þessar upplýsingar, hann vann eitthvað úr þeim en eyddi þeim svo strax eftir það. Það var gert með ákveðnum hætti og í samráði við þá sem veittu upplýsingarnar. Það var gert á þeim tíma, árið 2009, til þess að meta stöðu heimilanna og einstaklinganna í landinu á þeim tíma. Hvað kom út úr því eða hvort eitthvað var unnið með niðurstöðurnar hef ég ekki hugmynd um, það er svo sem rannsóknarefni út af fyrir sig hvort það hafði eitthvað að segja. En ég mundi vilja fá að vita hvort hæstv. ráðherra viti til þess hvort leitað hafi verið aftur til fjármálafyrirtækjanna í þessum tilgangi, hvort ekki séu til aðrar en vægari leiðir ef markmiðið er að koma á framfæri einhvers konar upplýsingum um skuldastöðu heimila, einstaklinga og fyrirtækja. Með öðrum orðum; hvort ekki megi ná þessu markmiði með meðalhóf að leiðarljósi. Ég velti því líka fyrir mér, mér finnst það óljóst í frumvarpinu, hvort um er að ræða dulkóðaðar upplýsingar eða ekki. Varðandi frumvarpið sjálft, þ.e. frumvarpið sem kann að verða að lögum, fæ ég ekki séð að það verði að bankarnir eða fjármálastofnanirnar afhendi Hagstofunni dulkóðaðar upplýsingar, heldur þvert á móti bara upplýsingar eins og þær koma af kúnni, eins og sagt er. Í greinargerð með frumvarpinu er hins vegar vikið að flutningi gagna á tölfræðivinnslu þannig að ekki verði unnið með kennitölur heldur einkvæm einkenni og því verði persónuupplýsingar órekjanlegar þar sem persónuauðkenni verða afmáð eða dulkóðuð. Það er ekki hægt að lesa út úr frumvarpinu sjálfu. Verði frumvarpið óbreytt að lögum fæ ég ekki séð að dulkóðaðar upplýsingar verði fluttar til Hagstofunnar, en það kann að vera misskilningur minn. Verður fróðlegt að sjá hvað kemur út úr því. Þetta er frumvarp til breytinga á lögum um Hagstofu Íslands og gengur út á það að Hagstofan fái þessar upplýsingar. Allt að einu er í stuttum kafla í frumvarpinu vikið að gagnasöfnun Seðlabankans og þar eru vangaveltur um hvort verið gæti hentugt að safna öllum þeim upplýsingum sem fjármálafyrirtæki eru skyldug til þess að veita inn um einu og sömu gáttina, gæti slíkt varðað hluta af gagnasöfnun Seðlabankans. Þess vegna væri fróðlegt að vita, hvort sem það væri á þessu stigi eða síðar í ferli málsins, hvort Seðlabankanum sé ætlað eitthvert hlutverk í þessari gagnasöfnun. Ég ítreka, virðulegi forseti, að það sem mér finnst skipta máli hér er að það liggi skýrt fyrir hver tilgangur þessa frumvarps er, hinn raunverulegi tilgangur. Ég vænti þess að því verði velt upp sérstaklega og fjallað um það ítarlega í nefnd hvort ekki megi ná tilgangi eða markmiðum frumvarpsins með öðrum og vægari hætti þar sem trúnaðarsamband einstaklinga við fjármálastofnanir um fjárhagsmálefni einstaklinga og aðrar persónulegar upplýsingar verði virt.

Virðulegi forseti. Hér kemur til umfjöllunar dálítið stórt málefni og kannski stærra en menn gera sér í hugarlund vegna þess að verið er að safna saman öllum fjárhagslegum upplýsingum um heila þjóð. Það er verið að safna saman öllum fjárhagslegum málefnum um skuldir einstaklinga og væntanlega eignir þeirra líka, því að þarna þarf að raða saman skuldum og eignum til að nálgast það vandamál sem er til umfjöllunar, sem ég reikna með að sé greiðsluvandi heimila. Nú vill svo til að bankaleynd nýtur ekki mikillar virðingar í þessu landi. Ég hef reynt það á sjálfum mér. Ég hef reynt það í ýmsum málefnum og ég hef til dæmis reynt það í umfjöllun fjölmiðla þar sem fjölmiðlar reyna að nálgast ýmsar fjárhagslegar upplýsingar varðandi einstaklinga, ekki til þess að vinna úr þeim með einhverjum vísindalegum hætti heldur til þess að velta einstaklingum upp úr annarlegum sjónarmiðum. Ég vil meina að bankaleyndin sé á engan hátt frábrugðin þeirri leynd sem er lögð á heilbrigðisstéttir, þ.e. rekja má bankaleyndina allar götur aftur til Hippókratesar, það skuli gæta alls trúnaðar gagnvart skjólstæðingum í banka, gagnvart sjúklingi, en í einni útgáfu Hippókratesareiðs sem ég hef unnið með segir „nema alþjóðaheill krefjist“. Þá má kannski vísa til þess sem hv. þm. Sigríður Á. Andersen vísaði til varðandi dóma þar sem eftirlitsaðilar geta aflað upplýsinga um fjárhagsleg málefni. Í þessu máli er væntanlega verið að reyna að nálgast einn vanda sem heitir greiðsluvandi heimila. Ég velti því fyrir mér til hvers í ósköpunum er verið að safna inn í þennan gagnagrunn fjárhagslegum upplýsingum um þau heimili sem eiga ekki við greiðsluvanda að stríða. Það getur varla verið til þess að nálgast vanda. Hvað er það sem kemur fram í þeirri upplýsingasöfnun umfram það sem kemur fram í hinum árlegu skilum til ríkisskattstjóra, í framtölum þar sem allar fjárhagslegar upplýsingar koma fram? Það kann að vera að hér eigi að vinna einhverjar ársfjórðungslegar upplýsingar, en hvernig þær upplýsingar verða þarf, að mínu viti, að koma aðeins skýrar fram, hvernig upplýsingarnar eiga að verða sem á að vinna á ársfjórðungslegum grunni. Það vill svo til að á þeim 100 árum sem eru liðin frá stofnun Hagstofu hefur hún nánast aldrei fjallað um lánamarkaðinn. Lánamarkaðurinn, þ.e. tölfræði lánamarkaðarins, hefur algerlega verið fyrir utan Hagstofuna þannig að hér er algerlega nýr vinkill á hana. Lánamarkaðurinn hefur alfarið verið unninn af Seðlabanka síðastliðin 50 ár og af forverum hans þar á undan. Ég vil alla vega fá gleggri upplýsingar um af hverju á að færa þetta inn í Hagstofu þegar lánamarkaðurinn hefur verið unninn annars staðar. Svo ég fari aðeins til baka vísaði ég til fjárhagslegra upplýsinga þeirra sem ekki eiga í vanda og af hverju. Umboðsmaður skuldara er hvergi nefndur í þessu. Ég vænti þess að verið sé að nálgast vandamálið sem er greiðsluvandi heimila og ég ætla ekki að draga úr honum. Það gerðist hér á árunum frá 1980–2008 að skuldir heimila jukust úr 25% af ráðstöfunartekjum í 250% af ráðstöfunartekjum, á þessum 27–28 árum. Einhvern tímann reiknaði ég út að skuldir heimila umfram ráðstöfunartekjur jukust um 8% á ári á þessum 27–28 árum. Sú aukning var aldrei áhyggjuefni, af hverju hún stafaði. Í stuttu máli má flokka skuldir heimila í nokkra flokka, þ.e. húsnæðisskuldir, skuldir vegna kaupa á lausafé, neysluskuldir, sem verða bara til vegna þess að launin duga ekki fyrir neyslu, og að lokum Lánasjóður íslenskra námsmanna eða námsskuldir. Á móti má flokka þau lán niður í lánin í skilum, lánin í vanskilum, eða sá hluti sem er í vanskilum, greiðslubyrði og svo á einhverjum stað er fjallað um neikvætt eigið fé. Ég hef oft velt því fyrir mér á undanförnum árum eftir að það varð mikið mál varðandi skuldir heimilanna að einhver heimili eru með neikvætt eigið fé. Ég hef þá skoðun að neikvætt eigið fé heimilanna sé í rauninni ekkert vandamál, ekki eitt og sér. Það er hins vegar orðið vandamál ef greiðslubyrði af lánum er óyfirstíganleg og vanskil hrannast upp. Inni í þessum skuldum sem ég taldi upp áðan eru skuldir við LÍN. Á móti þeim skuldum er eign sem er hvergi skráð í opinberum gögnum, þ.e. menntunin og aflahæfið sem felst í menntuninni. Ég reikna með því að þetta frumvarp komi til umfjöllunar í nokkrum nefndum og nefndir hafi með sér samvinnu þar um. Ég hef áhyggjur af þeim gríðarlegu fjárhagslegu upplýsingum sem eru til hjá ríkisskattstjóra og í hverjum banka fyrir sig og hægt er að kalla fram í hverjum banka fyrir sig fyrir einn einstakling sem kemur þar til úrlausnar varðandi sinn vanda, einstaklingurinn getur komið inn og samþykkt að allar fjárhagslegar upplýsingar tengdar honum verði lagðar fram. En hvað erum við að vinna þarna til viðbótar? Hvað heimilin skulda að meðaltali er í sjálfu sér ekki vandamál. Það sem er vandamál er það sem hver og einn einstaklingur hefur í greiðslubyrði umfram það sem hann ræður við. Ég vona að það sé í rauninni það sem á að taka á í þessu, þ.e. hinn eiginlegi greiðsluvandi en ekki tölfræði tölfræðinnar vegna. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu að sinni.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þær ábendingar sem hafa komið fram, sérstaklega þær sem snúa að viðkvæmari þáttum frumvarpsins og varða friðhelgi einkalífsins og þá þætti sem ég kom inn á í upphafi máls míns sem þyrftu að koma til skoðunar í þingnefnd. Ég held að þetta séu mjög gild sjónarmið og verkefnið í þinginu verður að samtvinna það markmið sem stefnt er að með málinu til þess að við höfum á hverjum tíma betri upplýsingar um skuldastöðuna og fáum þá mikilvægu vísbendingu sem getur falist í henni án þess að ganga að óþörfu, eða þannig að brjóti í bága við lög, inn í friðhelgi einkalífsins. Þetta er viðkvæmt jafnvægi sem þarf að finna þarna á milli. Kannski er það einmitt út af því sem við erum að ræða þetta mál og það hefur ekki áður verið lögfest, vegna þess að það er ekki alveg auðrataður vegur, það er vandfundið einstigi þarna á milli. Ég lét þess getið fyrr í andsvörum að eflaust mundi þurfa gott samstarf milli nefnda. Ég hef að athuguðu máli ákveðið að betur fari á því að málið fari til allsherjar- og menntamálanefndar, ekki síst út af þeim lögfræðilegu atriðum sem hafa verið til umræðu. Ég mælist til þess að málið fari þangað til skoðunar milli umræðna.