Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., er stjórnarfrv., en efni þess varðar tvær breytingar á l. nr. 8 1972, um tekjustofna sveitarfélaga, sem bæði einstök sveitarfélög og Samband ísl. sveitarfélaga sérstaklega hafa lagt mikla áherslu á, að nái fram að ganga. Fyrri breytingin, sem frv. felur í sér, felst í 1. gr., frv., en hún er sú, að sveitarstjórnum verði heimilað að innheimta sem fyrirframgreiðslu upp í útsvör allt að 60% þess útsvars, sem hlutaðeiganda bar að greiða næstliðið ár. Í gildandi lögum er þetta hámark fyrirframgreiðslu 50%, sem skal jafna á 5 gjalddaga, sem verða óbreyttir skv. þessu frv. Rökin fyrir breytingu í þessa átt eru aðallega þau, að í fyrsta lagi jafni hún tekjur sveitarfélaga milli fyrri og síðari árshelmings og auðveldi þeim eðlilegan fjárhagslegan rekstur, og í annan stað færi hún gjöld útsvarsgreiðenda til, þannig að minni hætta sé á, að greiðslubyrðin væri óæskilega þung síðari hluta árs, þegar álagt útsvar á innheimtuárinu hefur hækkað frá fyrra ári, eins og hefur verið um langan aldur. Auk þess kemur það svo til, að hér er um að ræða að skapa aukið jafnvægi greiðslna til sveitarfélaganna og ríkisins af gjaldheimtu. Loks er hægt að benda á, að já breytingu, sem hér er lögð til, má skoða sem nokkurt skref í átt til staðgreiðslukerfis opinberra gjalda, sem launþegar m. a. leggja mikla áherslu á. Síðari breytingin, sem ráðgerð er skv. frv., felst í 2. gr. þess, en hún er sú, að fjmrh. skuli heimilt að ákveða breytingu á fasteignamati til samræmis við verðlag 1. nóv. þessa árs, en með tekjustofnal. nr. 8 1972 var að því ráði horfið að auka hlut fasteignaskatta í heildartekjum sveitarfélaganna mjög verulega eða úr u. þ. b. 3% árið 1971 í nálega 18% árið 1972, en grundvöllur þessa skatts hefur staðið óbreyttur frá því ári. Er því ljóst, að ef hér verður ekki breyting á, fer þessi tekjustofn sveitarfélaganna stöðugt rýrnandi hlutfallslega, sem aftur hlýtur að skapa sveitarfélögunum aukinn fjárhagslegan vanda. Þykir því rétt að opna heimild fyrir fjmrh. til að hækka þennan gjaldstofn til samræmis við raunverulegar breytingar á verðlagi fasteigna fram til 1. nóv. s. l. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa hér um öllu fleiri orð, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn. Ég vil vænta þess, að hv. þn. og hv. þd. hraði svo afgreiðslu frv., að það geti hlotið lokaafgreiðslu hér á hv. Alþingi fyrir jólaleyfi, þar sem frestun á gildistöku frv.-ákvæðanna mundi skapa sveitarstjórnum mikla örðugleika, m. a. við undirbúning fjárhagsáætlana og þær ákvarðanir, sem framkvæmd laganna svo breyttra gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta frv. er komið fram. Það hefur verið kappsmál sveitarstjórnarmanna að ná fram breytingu eða leiðréttingu efnislega í þá átt, sem hér er lagt til. Ég get tekið undir það, sem hæstv. ráðh. sagði í sinni framsöguræðu varðandi þá efnisliði, sem hér er lagt til að gera breytingar á. Ég minni á, að sveitarfélögin verða að byggja að meginparti tekjur sínar á útsvörum og þan eru grundvölluð á tekjum næstliðins árs á undan. En ávallt fyrri hluta árs, þar til álagning hefur farið fram, hafa tekjur sveitarsjóðanna af útsvörum verið byggðar á tekjum fyrir tveimur árum, en allt, sem sveitarfélögin þurfa að framkvæma, hvort heldur er þjónusta eða mannvirkjagerð o. s. frv., þarf auðvitað að greiða á verðlagi þess tíma, er framkvæmdin á sér stað. Sér í lagi þegar eru þenslutímar, er vissulega mikið hagræði, að sveitarsjóðunum verði gert kleift að innheimta þó 60% af fyrirframgreiðslum í stað 50%, eins og gildandi lög kveða á um. Ég tel einnig, að þetta sé til hagræðis fyrir gjaldendurna, þannig að þegar er komið fram yfir mitt ár, þá eru þeir búnir að greiða eðlilega stærri hluta af þeim gjöldum, sem þeir þurfa að greiða, með því að hafa þennan háttinn á, heldur en er varðandi framkvæmd l. eins og þau eru í dag. Ég gat þess, að sveitarsjóðirnir verða fyrst og fremst að byggja tekjur sínar á útsvörunum. Fyrir áramótin eða fyrir hátíðar á s. l. ári skeði það, að gefin var út yfirlýsing um, að engu sveitarfélagi yrði veitt heimild til þess að hækka útsvör um 10%. En eins og kunnugt er, er ákvæði um það í 25. gr. núgildandi tekjustofnalaga, að sveitarstjórnir geti hækkað útsvörin frá 10% skalanum um 10%, en þurfi til þess samþykki ráðherra. Það er hins vegar mín skoðun, að það sé óeðlilegt, að sveitarstjórnir séu háðar samþykki ráðherra. Það er hins vegar mín skoðun, að það sé óeðlilegt, að sveitarstjórnir séu háðar samþykki ráðherra til þess að hækka útsvör um allt að 10%. En meðan það ákvæði er í l., tel ég enn fráleitara, að fyrir fram sé því slegið föstu fyrir öll sveitarfélögin á landinu, að ekki komi til greina að líta á nauðsyn þeirra til þess að fá að nýta skalann til fulls, þ. e. a. s. að leggja 10% álag á útsvörin. Ég vil því beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort nokkur áform séu nú uppi um slíkar ákvarðanir fyrir fram og án þess að málin séu skoðuð betur, eins og gert var á s. l. ári. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, hækkuðu fasteignaskattarnir og eru nú verulegri þáttur í tekjuöflun sveitarfélaganna en áður, og eins og hann tók fram, getur það átt við það sveitarfélag, sem ég þekki gleggst til, að þar voru fasteignaskattarnir 18% af tekjum sveitarsjóðsins árið 1972, en mundu verða að óbreyttum ákvæðum nú aðeins 12% fyrir árið 1974. Og það er vissulega rík nauðsyn á því fyrir sveitarsjóðina, að fasteignaskattarnir haldi sínu gildi í tekjuöflun þeirra, en rýrni ekki í raun, eins og varð á s. l. ári, þar sem þeir eru óbreyttir að krónutölu, að öðru leyti en því, þar sem er um að ræða aukningu á húsnæði, sem skattlagt er. Ég vil aðeins víkja örfáum orðum að enn einum tekjulið sveitarsjóðanna. Það eru aðstöðugjöldin. Eins og kunnugt er, þá er það ákvæði í núgildandi lögum um tekjustofna sveitarfélaga, að sveitarstjórnum er heimilt að innheimta sem nemur 65% af þeim aðstöðugjöldum, sem þau innheimtu árið 1971. Ég hygg, að það sé ekki ofsagt, þó að þetta ákvæði hafi á sínum tíma verið hugsað sem bráðabirgðaákvæði fyrir árið 1972. Og það hlýtur að liggja í augum uppi, að það er óeðlilegt til lengdar og raunar nú þegar að miða fasteignagjöldin við þá tilviljun, vil ég segja, sem ríkti í þessum efnum árið 1971. Ég skal taka sem dæmi, að af 15 sveitarfélögum í Reykjaneskjördæmi innheimtu 13 aðstöðugjöld og hafa nú heimild til þess að innheimta 65% af því, sem þau innheimtu 1971. Hin tvö hafa hins vegar ekki möguleika til þess að taka upp aðstöðugjöld, þó svo að aðstæður hafi að öðru leyti breyst í sveitarfélaginu. Og ég vil nefna enn frekar kannske sláandi dæmi um eitt sveitarfélagið af þessum 13. Þau tóku upp aðstöðugjöld á árinu 1971 og töldu þar upp í þremur liðum þær atvinnugreinar, sem þau ætluðu að leggja aðstöðugjald á. En þeim sást yfir það að hafa hið almenna orðalag, að gera ráð fyrir því, að annað ótalið félli síðan undir tiltekna aðstöðugjaldsálagningu. Þetta þýddi það, að síðan 1971 hefur þetta sveitarfélag fengið inn til sín verktakafyrirtæki, sem ekki voru þar árið 1971. Það hvarflaði ekki að þeim að leggja aðstöðugjöld á annan atvinnurekstur heldur en var hjá þeim, og þeir geta ekki með neinu móti fengið synjun á því að leggja aðstöðugjald á þessi verktakafyrirtæki, sem flutt hafa til þeirra síðan. Ég nefni þetta sem dæmi um, að það er fráleit ráðstöfun að búa lengi við það, að grundvöllur aðstöðugjaldanna sé sú álagning, sem beitt var á árinu 1971. Menn getur greint á um réttmæti aðstöðugjaldanna, en meðan þau eru tekjustofn til sveitarfélaganna, og það þurfa þau að vera, þar til annar eða aðrir tekjustofnar leysa þau af hólmi, þá þarf að vera réttlátari skipan og eðlilegri á, hvernig þeim er beitt. Þá vil ég og víkja örlítið að dráttarvöxtunum. Áður fyrr var það þannig, að þeir, sem voru skuldlausir, fyrst um mitt ár og síðan að lokum um áramót, fengu afslátt í útsvari næsta árs, þannig að það var jákvæður hvati til gjaldenda um að standa í skilum. Síðan var þessu breytt og tekið upp dráttarvaxtakerfið. Raunar var það í lögum áður. Ég vil minna á, að það er búið að vera lengi í lögum, mun vera gamalt í sveitarstjórnarlögum, það er allt frá þeim tíma, þegar voru einn eða tveir gjalddagar. Þrátt fyrir það að það hafi verið í l., þá mun því óvíða hafa verið beitt. En síðan þessi breyting var gerð, var vissulega enn frekar nauðsyn sveitarfélaganna að framfylgja þessu lagaákvæði til þess að reyna að hafa eitthvert aðhald um sín innheimtumál. Það er hins vegar mála sannast, að það hefur reynst mjög erfitt í framkvæmd hjá sveitarfélögunum um þennan 1.5% dráttarvaxtaútreikning, þegar um 10 gjalddaga er að ræða, eins og er víðast hvar nú, a. m. k. nema þá í alfámennustu sveitarfélögunum. Þar að auki er kannske hægt að segja sem svo, að 11/2% dráttarvextir á mánuði séu ekki verulegir refsivextir, miðað við þá vaxtahækkun, sem orðið hefur síðan þetta var ákveðið á árinu 1972. En ég varpa þessu fram vegna þess, að mér er kunnugt um, að það hefur reynst mörgum sveitarstjórnum erfitt að framkvæma þetta, og ég hygg, að það séu mjög fáar, sem gera það nákvæmlega eftir lagabókstaf, þó að fleiri og fleiri reyni að nálgast það í framkvæmd, eftir því sem föng eru á. Ég tek undir það með hæstv. ráðh., að það er mikil nauðsyn á því, að þetta mál fái sem skjótasta afgreiðslu. Sveitarfélögin eru að ganga frá sínum fjárhagsáætlunum. Þau þurfa að senda til úrvinnslu í skýrsluvélum gjaldseðla, og fyrri gjalddagi fasteignaskattanna er 15. jan., þannig að það er skammur tími til þess að vinna út þá gjaldseðla, sem senda þarf út vegna þessa, og því mikil nauðsyn á, að þau fái sem fyrst vitneskju um, hvaða möguleika þau hafa í þessum efnum. Og vissulega er ástæða til þess, að sá hæstv. ráðh., sem á að ákveða samkv. þessari gr., hvað verður með fasteignaskattana, láti ekki standa á sinni ákvörðun, þegar lögin hafa verið samþykkt. Það er því mikið hagsmunamál fyrir sveitarstjórnir að fá sem skjótasta afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég get tekið undir það, sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Reykn., Axel Jónsson, sagði hér um frv. til l. um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga. Það, sem ég vildi gjarnan að fram kæmi einnig, er í fyrsta lagi varðandi fyrri þátt frv., er fjallar um fyrirframgreiðslu. Ég vil gjarnan vekja athygli hv. þd. á því, að þessi efnisþáttur er shlj. brtt., sem var flutt af hálfu okkar sjálfstæðismanna við tekjustofnalög sveitarfélaga, er ríkisstj. gekkst fyrir, að sett yrðu snemma árs 1972. Þá var talið ómögulegt að fallast á þessa brtt. okkar sjálfstæðismanna, hún mundi hafa í för með sér íþyngjandi áhrif fyrir gjaldbyrði skattgreiðenda, þótt við teldum einmitt slíkri brtt. til gildis, að hún dreifði gjaldbyrðinni á skattgreiðendur jafnar yfir árið. Ég tel vel farið, að hæstv. ríkisstj. hefur þannig fallist á okkar sjónarmið. Varðandi síðari þátt þessa frv. er þar um að ræða heimild til ráðh. um að hækka fasteignamatið sem gjaldstofn í samræmi við verðlagsbreytingar. Ég sé ekki annað í fljótu bragði heldur en hér sé um óhjákvæmilega breytingu að ræða, en vil í því sambandi leggja áherslu á, að endanlega verði gengið frá lögum um fasteignamat. Þau hafa verið í endurskoðun, hygg ég, um margra ára skeið. Sannleikurinn er sá, að það var varið mjög hárri upphæð til þess að gera nýtt fasteignamat. Slíkt fasteignamat er til margra hluta gagnlegt, ekki eingöngu til þess að miða ýmis gjöld við það, heldur og ýmsa stefnumörkun í byggingar- og skipulagsmálum og félagsmálum sveitarfélaga og landsins alls. Þeim fjármunum, sem fóru í endurskoðun fasteignamatsins, er á glæ kastað, ef því er ekki haldið vel við. Ég vil því leggja áherslu á, að um leið og slík breyting sem þessi er eðlileg, a. m. k. að vissu marki, þá sé gerð gangskör að því að halda fasteignamati ríkisins við, þannig að það sé nothæfur grundvöllur til ákvarðanatöku á margvíslegum sviðum. Hér hefur átt sér stað mjög mikil vanræksla hingað til af hálfu ríkisstj., og vænti ég þess og vona, að úr þeirri vanrækslu verði bætt.



Herra forseti. Mig rekur minni til þess, er fyrrv. stjórnarflokkar stóðu að frv. um breytingu á innheimtukerfi, þá hafði hæstv. núv. félmrh. mörg orð uppi um, hvað við værum að gera í því efni, íþyngja skattborgurunum, og hafði um það mörg orð. Nú stendur hann hér í stólnum og tekur fram, að hann ætli ekki að verða langorður um sama efni, þó að lengra sé haldið á þeirri braut, sem þá var mörkuð. Ég skil vel sjónarmið sveitarstjórnarmanna, að þeir æski eftir þessari breytingu og rökstyðji hana með því, að það sé auðvitað bæjarfélaginu til þæginda að hafa sem jafnastar tekjur og því sé eðlilegt að fara upp í 60% úr 50% í möguleika á að innheimta fyrirfram ákveðinn hluta af útsvari miðað við s. l. ár. Þetta er mjög eðlilegt og sennilega nauðsynlegt, sérstaklega í því tilfelli, þegar það er raunar undirstrikað í þessu frv., að gengið er út frá því, að verðbólgan geisi hér áfram. Mér finnst það algerlega undirstrika það sjónarmið, að það verði ekki annars að vænta en verðbólga geisi hér áfram. Og ef menn vilja fletta við og líta á 2. síðu frv., þá er þar mjög vel sett fram í stuttu máli, hvernig verðbólgan hefur geisað hér s. l. ár, frá því í mars 1970. Þá var byggingarvísitalan 439 stig, en hefur nú hækkað upp í 913 stig. Og þetta er ríkisstjfrv. og mjög skýrt og stutt sagt frá. Það er gert ráð fyrir, að þetta haldi áfram, ella væri ekki þessi brýna nauðsyn á að gera þessar ráðstafanir, að mínu mati a. m. k. Síðari er sagt, að grundvöllur fasteignaskatts verði óbreyttur á þessu ári frá árinu 1972, og það á að fara fram á, að fjmrh. fái heimild, eins og segir í 2. gr., að ákveða breytingu á hinu nýja fasteignamati til samræmis við verðlag 1. nóv. 1973. Nú liggur ekkert fyrir, við hvað á að miða þetta verðlag. Eigum við að fara eftir ákveðnum verslunum, sem selja timbur eða byggingarvörur og þar fram eftir götunum, eða á Hagstofan að annast það? Við skulum treysta því, að hún taki viðtækt úrtak, þannig að við fáum skynsamlegt meðaltal í verðlaginu, en ég vildi gjarnan vita um þetta. Kannski er hægt að fá að vita um þetta í n. og ekki þurfi að vera að spyrjast fyrir um það núna. En þetta skiptir máli vegna þess, að verðlag á byggingarvörum hefur verið mjög mismunandi í verslunum vegna verðbreytinga erlendis frá, svo að nemur 10–15% eða jafnvel meira. Það eru auðvitað hvergi nærri tekjur í hendi, þó að fasteignamat eða fasteignir hækki. Það eru ekki tekjur lausar í hendi, öðru nær en það sé hjá fólki, sem er nú gamalt og hefur lítið við að vera og á sína íbúð og varla meira, þannig að það þarf líka að gæta hófs í því og er í gildandi l., að það fólk fái möguleika á afslætti eða jafnvel algerlega undanþágu frá að greiða skattinn. Ég vil aðeins undirstrika það, að í þessu ákvæði felst nokkur hætta á verulegri greiðslubyrði fyrir margt fólk í landinu. Eðlileg rök eru fyrir því, að bæði sveitarfélög og fjmrh. fái þessa heimild, en það verður að beita því af skynsemi og fara að öllu með gát, þrátt fyrir það að verðbólgan haldi áfram og fólk geti greitt með verðminni krónum. Fari svo, að hið nýja fasteignamat hækki gífurlega, segir mér svo hugur um, að margt fólk verði í vandræðum með að greiða sín fasteignagjöld. Það hefði ekki verið ófróðlegt fyrir okkur í hv. d. að fá að vita um það, hvernig innheimtan stæði á fasteignagjöldum, a. m. k. í nokkrum bæjarfélögum, og hversu margir hafa sótt um undanþágu um að þurfa ekki að greiða fasteignagjöld. Allt þetta þyrftum við að vita, þegar við fjöllum um frv. sem þetta. Ég skil mætavel það sjónarmið, sem var rakið hér af hv. þm. Axel Jónssyni, 4. þm. Reykn., því að sveitarfélögin eru í mikilli fjárþörf, og því héldum við fram, þegar við vorum að fjalla um tekjustofna sveitarfélaga á sínum tíma hér í hv. Alþ. En núv. ríkisstj. breytti þeim l. mjög. Nú í andránni hefur verið lagt á borð hjá þm. frv. til l. um skráningu og mat fasteigna, og er það allmikill lagabálkur og mun verða fjallað um það á sínum tíma allmiklu nánar og málið tekið föstum tökum. En ég vil undirstrika orð síðasta ræðumanns, að þetta þarf að halda áfram að vera í föstu formi, eins og það var sett á sínum tíma, og má ekki koðna niður, svo að eignir landsmanna séu réttilega og skipulega metnar. Ég vildi aðeins undirstrika það, að þetta frv. hefur í för með sér beina íþyngingu fyrir allstóran hóp greiðanda, og ég ætlast til þess, að hæstv. ríkisstj., ef hún fær þessa heimild, meti á raunsæjan hátt, hvernig þetta fólk getur staðið undir slíkri greiðslubyrði í vaxandi verðbólgu, eins og gert er ráð fyrir sýnilega að verði hér áfram um óákveðinn tíma.

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði út af því, sem fram hefur komið í ræðum þeirra, sem hér hafa tekið til máls. Það er þá kannske fyrst í sambandi við það, sem hv. 5. þm. Reykn. tíundaði, að ég hefði haft uppi aðra skoðun á þessu máli, þegar það hefði verið hér til umr. fyrir nokkrum árum. Ég held, að mér sé nú næst að segja eins og maðurinn, að ég hef oft skipt um skoðun á skemmri tíma en 2–3 árum. En það, sem hér er um að ræða, er auðvitað það, að nú eru meiri breytingar milli ára á verðlagi og tekjum heldur en áður hafa verið. Það er staðreynd, sem er ljós, hvort sem mönnum þykir hún ljúf eða leið, og þess vegna er það eðlilegra nú, að þessi háttur sé á hafður, heldur en meðan minni breytingar voru milli ára á tekjum manna og gjöldum sveitarfélaganna. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm., að auðvitað þýðir slík heimild, ef hún er notuð til hins ýtrasta, þyngingu á gjöldum þeirra, sem fasteignir eiga og ekki hafa undanþágur. Og ég er alveg sammála honum um, að auðvitað er nauðsynlegt fyrir hæstv. fjmrh., sem hér hefur úrskurðarvald, að beita þessari heimild með fullri gætni. Ég tel líka, að það sé full ástæða til að athuga um undanþáguréttinn og e. t. v. að víkka hann eitthvað út frá því, sem nú er. En það er önnur saga, sem þetta frv. fjallar ekki um. Það eru ekki alveg rétt rök, að þetta frv. þýði endilega það, að gert sé ráð fyrir því, að verðbólga geisi áfram. Það er bent á, að það hafi alltaf verið breytingar á milli ára, og þær hafa orðið meiri núna en áður. En ég skoða ekki þessa breytingu, sem hér er gerð, sem neitt eilífðarmál. Þessu er hægt að breyta aftur, ef aðstæður breytast, og kemur þá að sjálfsögðu til endurskoðunar, ef hér kæmist á stöðugt verðlag, sem því miður virðast ekki miklar líkur til, að verði á næstunni. En auðvitað segir frv. ekkert um skoðanir eins eða neins um það, hvort verðbólgan geisi áfram, eins og hún hefur gert, eða hvort þar verður hægt að hemla að einhverju leyti, sem óskandi væri. Svar við því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það vantaði lög um fasteignamat, er raunverulega komið, með því að búið er að leggja frv. á borð hv. þm. Ég varð ekki var við það á mínu borði að vísu, en mér er kunnugt um, að frv. til l. um fasteignamaí er tilbúið af hálfu ríkisstj. og er meiningin að reyna að halda fasteignamati í réttu horfi framvegis, en frv. stefnir að því. Þá er það loks varðandi bað, sem hv. 3. þm. Reykn. sagði hér, sérstaklega það, sem hann spurði mig um, hvort áform væru uppi um það í félmrn. að gefa út fyrir fram fyrirskipun eða yfirlýsingu um, að bæjarfélögum yrði ekki leyft að hækka um þetta 1%, sem rúm er fyrir í tekjustofnalögunum, þá er því til að svara, að til mín hafa ekki borist enn þá neinar óskir frá neinu sveitarfélagi um að beita þessu hækkunarákvæði. Ég skal ekkert segja um, hvað verður í því efni, en ég hef a. m. k. ekki í hyggju að gefa neina algilda fyrirframyfirlýsingu um slíkt. Ég mun beita mér fyrir því, að það verði vegið og metið af sanngirni, þegar og ef slíkar óskir berast, og hef ekki í hyggju að beita mér fyrir því, að neinar algildar yfirlýsingar verði gefnar um það, að slík hækkun verði undir engum kringumstæðum leyfð. Ég álít, að það sé nauðsynlegt, að ýmislegt í sambandi við fjármál sveitarfélaganna og gerð fjárhagsáætlana skýrist betur en nú er, áður en ákvörðun er tekin um slíka hluti. Það er augljóst, að ef heimildarákvæðinu, sem hér er gert ráð fyrir til fjmrh. varðandi fasteignagjöldin, verður beitt að verulegu eða öllu leyti, þá er um að ræða verulegt fjárhagsatriði fyrir bæjarfélögin, og ætti þá að vera minni þörf á hækkun útsvars um það 1%, sem hér getur verið um að ræða. En ég treysti mér ekki á þessari stundu til þess að kveða upp neinn allsherjardóm um það, hver sú þörf yrði, þrátt fyrir þá breytingu. Það mál verð ég að íhuga og mitt rn. betur, áður en ákvörðun verður tekin um slíkt. Ég get að flestu leyti verið sammála því, sem hv. 3. þm. Reykn. sagði um aðstöðugjöldin. Ég held, að það mál þurfi athugunar við. Það er rétt, að það komi fram, að a. m. k. í mínum huga og margra annarra, sem stóðu að þeirri breytingu, sem var gerð hér á tekjustofnal. og þar með ákvörðun um söluskatt á sínum tíma eða í ársbyrjun 1972, þegar aðstöðugjöldin voru lækkuð, þá var það í okkar huga margra, að þetta væri spor í þá átt til að afnema aðstöðugjöldin. Vegna tiltölulega og stundum a. m. k. mjög þröngs fjárhags sveitarfélaganna, hefur ekki þótt fært að stíga þarna skref lengra til lækkunar eða afnáms gjaldanna. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að sé það að athuguðu máli talið rétt, að aðstöðugjöldin haldist í svipuðu formi og þau eru núna, þá eigi að jafna aðstöðu sveitarfélaganna til þess að leggja eitthvað á og það eigi að gilda ein og sama reglan fyrir öll sveitarfélögin, ef ekki er um það að ræða að stefna rakleitt að því að afnema þau gjöld. Ég álít, að gjöld eins og aðstöðugjöld, sem eru lögð á og greidd án tillits til greiðslugetu, séu óeðlileg, og ég álít, að miklu æskilegra væri að afnema þau. En það er ekki víst, að allir séu mér sammála um það. En verði hins vegar talið nauðsynlegt að halda þeim áfram miklu lengur en nú er og sem frambúðartekjustofni fyrir sveitarfélögin, þá tel ég sjálfsagt mál, að öll sveitarfélögin sitji þar við sama borð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans við fsp, minni, og fagna því, að það skuli verða metið, þegar þar að kemur, í einstökum tilvikum, hvort sveitarfélögum verði heimilt að hækka útsvör um 10%. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni tel ég óeðlilegt, meðan þetta heimildarákvæði til handa ráðh. er, að því sé fyrir fram slegið föstu, að ekki komi til greina, að nein sveitarfélög fái að hækka útsvör sín samkv. þessu. Þarfir þeirra eru vissulega mismunandi og sér í lagi flestra eða allra þéttbýlissveitarfélaganna, sem standa í miklum framkvæmdum og eru gerðar miklar kröfur til um síaukna þjónustu. Þau munu kannske þurfa á þessu að halda. En það kemur í ljós, þegar álagning liggur fyrir. Um það er ekkert unnt að segja fyrr en þá. En ég fagna því, að það skuli ekki vera áform uppi um það að kveða það alfarið niður, heldur verði það skoðað, þegar málið liggur ljóst fyrir, eins og gert var á s. l. ári. Varðandi fasteignaskattana og það, að ýmsum eldri og veikbyggðari gjaldendum sé gert þungt fyrir með þeim, þá má það kannske að einhverju leyti til sanns vegar færa. Hér á Reykjanessvæðinu hafa sveitarstjórnirnar, held ég, gengið mjög langt í því að beita þeim undanþáguheimildum, sem eru í 5. gr. l., og sveitarstjórnarmenn eru ekki síður dómbærir um slíkt og kannske ekki með minni yfirsýn yfir þá hluti heldur en rn., með allri virðingu fyrir því, og sveitarstjórnarmenn þurfa að leggja sín verk undir dóm íbúa sinna sveitarfélaga. Til viðbótar því, að þeir hafa staðarþekkingu, þá hygg ég, að reynslan varðandi þetta hafi sannað það ótvírætt, að heimildarákvæðin eru verulega notuð. Og ég get nefnt það frá því sveitarfélagi, sem ég þekki gleggst til, Kópavogi. Það er hins vegar mikið samræmi meðal sveitarfélaga á Reykjanessvæðinu og Reykjavíkur um beitingu tekjustofnalaganna og heimildarákvæða til lækkunar. Það er eðlilegt, að það sé samræmi milli þessara sveitarfélaga. Þau hafa mjög svipaðar þarfir og svipuðum skyldum að sinna, og það er óhætt að fullyrða, að það hafi verið gengið mjög langt í að beita því ákvæði 5. gr., sem er þannig með leyfi forseta: „Heimilt er sveitarstjórn að lækka eða fella niður fasteignaskatt, sem efnalitlum elli- og örorkulífeyrisþegum er gert að greiða. Sama gildir um lífeyrisþega, sem ekki hafa verulegar tekjur umfram elli- og örorkulífeyri.“ T. d. hjá bæjarstjórn Kópavogs er framtalsnefndinni falið að yfirfara öll framtöl slíkra aðila og gera síðan till. til bæjarráðs um lækkun eða niðurfellingu. Ég get ekki svarað nákvæmlega, hversu há sú tala var. Það mun vera hátt í 200 gjaldendur í Kópavogi, sem fengu lækkanir samkv. þessu, án þess að verulegur hluti þeirra sækti um það. Og varðandi innheimtu á fasteignasköttum nú, hygg ég, að á þessu svæði sé yfirleitt innheimt 85–90% miðað við síðustu mánaðamót. Og svo að ég vitni enn til þess staðar, sem ég þekki best til, Kópavogs, þar var 90.25% innheimt af fasteignagjöldum ársins í ár um síðustu mánaðamót. En ég bendi á, að varðandi fasteignaskattana áður, meðan þeir voru lægri, þá voru samt ekki heimildir til þess að fella þá niður og urðu oft nokkur vandamál fyrir sveitarstjórnirnar, þegar í hlut áttu gjaldendur, sem alfarið gátu ekki risið undir lágum fasteignasköttum einu sinni, en þá var þetta óheimilt lögum samkv. Ég hef, herra forseti, aðeins rakið þetta til þess að undirstrika það, að ég tel, að sveitarstjórnir hafi farið mjög varlega í það og einmitt tekið mikið tillit til þeirra gjaldenda, sem vissulega þarf að hlífa við háum sköttum í þessu efni.



Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á læknalögum nr. 80 frá 23. júní 1969. í aths. með frv. kemur fram, að Læknafélag Íslands óskaði breytinga í þá veru, sem frv. gerir ráð fyrir. Einnig kom fram jákvæð afstaða landlæknis til meginbreytingarinnar, en hana er að finna í 2. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að íslenskt ríkisfang sé ekki lengur skilyrði fyrir veitingu lækningaleyfis, en áður var þar aðeins um tímabundið lækningaleyfi að ræða. N. þykir þessi breyting sjálfsögð, ekki síst með tilliti til ástandsins í læknamálum okkar í heild. Aðrar breytingar eru orðalagsbreytingar utan það, að niður er felld ein gr. núgildandi l., sem var úrelt orðin. N. mælir sem sagt einróma með samþykkt frv., en fjarverandi afgreiðslu málsins var hv. þm. Geir Gunnarsson.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Á s. l. sumri var gerður samningur milli Flugfélags Íslands h/f og Loftleiða h/f um að sameina félögin undir eina yfirstjórn. Að þessu samkomulagi var nokkuð langur aðdragandi. Um alllangt skeið, áður en samkomulagið var gert, stóðu yfir viðræður milli fulltrúa Flugfélags Íslands og Loftleiða undir forustu trúnaðarmanna ríkisstj. um það að sameina flugfélögin. Þetta samkomulag var gert með það fyrir augum, að það mundi verða til þess að styrkja rekstrargrundvöll flugstarfseminnar í heild, en reynslan á undanförnum árum hafði sýnt, að hörð samkeppni félaganna á einstökum flugleiðum var þeim háðum óhagkvæm. Að vel athuguðu máli þótti nauðsynlegt í þessu sambandi að víkja frá almennum ákvæðum hlutafélagalaga og skattalaga um fá tiltekin atriði og láta um þau atriði gilda sérákvæði. Þess vegna voru gefin út brbl. um þetta efni 11. júlí 1973. Og á grundvelli þeirra hefur tekið til starfa yfirstjórn yfir bæði félögin, og hefur sú starfsemi verið í höndum þeirrar stjórnar frá og með 1. ágúst s. l. Með frv. þessu er leitað staðfestingar Alþ. á þessum brbl. Í skýringum, sem fylgja brbl., er þetta tekið fram m. a.: „Stjórnir beggja félaganna og hluthafafundir hafa fallist á samkomulagsgrundvöll trúnaðarmanna ríkisstj., og sameinuð yfirstjórn beggja fél. tekur við starfseminni 1. ágúst n. k.,“ segir, þegar brbl. voru gefin út. „Hins vegar sé talið nauðsynlegt að veita nýju sameiginlegu félagi lagalegan starfsgrundvöll, þar sem félagsform það, sem æskilegast sé, vegna aðstöðu á alþjóðamarkaði, rúmist eigi að öllu leyti innan ramma gildandi hlutafélagalöggjafar. Einnig sé nauðsynlegt að veita félögunum tryggingu gegn margsköttun, sem af félagsforminu gæti leitt, og koma í veg fyrir þyngingu á skattabyrði hluthafa af eignarskatti, sem sameiningin gæti valdið, er arður af hlutafé fer niður út tilteknu lágmarki.“ Enn fremur segir, að „ríkisstj. telji, að hér sé um mikilvægt mál að ræða, sem stuðlað geti að því að tryggja flugsamgöngur íslendinga í framtíðinni, og sé það forsenda af hálfu flugfélaganna, að sameiginlegu félagi verði tryggður lögformlegur starfsgrundvöllur, áður en til stofnunar slíks félags komi: Þess vegna beri brýna nauðsyn til að leysa málið með setningu brbl. Í 1.–3. gr. frv. felast sérákvæði, þar sem vikið er frá almennum ákvæðum hlutafélagalaga, en í 4–6 gr. frv. felast sérákvæði í sambandi við skattframtöl og um úthlutun jöfnunarhlutabréfa. Eins og mál þetta liggur fyrir, er ljóst, að nauðsynlegt var að dómi ríkisstj. og þeirra manna, er á hennar vegum höfðu forustu um, að samkomulag milli flugfélaganna var gert, að veita flugfélögunum þá tryggingu, er í ákvæðum þessa frv. felst. Einnig er ljóst, að ákvæði frv. eru flest þegar komin til framkvæmda. Samgn. d. leggur því einróma til, að frv. þetta verði samþykkt óbreytt.

Flm. (Jón Árnason) : Herra forseti. Ég hef á þskj. 183 leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. nr. 1 11. febr. 1970, um tollskrá o. fl. Frv. það, sem hér um ræðir, felur það í sér að til viðbótar því, sem upp er talið í 85. kafla tollskrárl., tölul. 85 15 33, komi talstöðvar til skipa. Eins og fram kemur í grg. fyrir frv., er fyrir hendi endurgreiðsluheimild á aðflutningsgjöldum af vélum, vélahlutum o. fl., ef heildarkostnaður þess, sem um er að ræða, nær 100 þús. kr. eða meira. Undir þennan lið falla m. a. talsstöðvar til skipa. Nú er það svo, eins og einnig kemur fram í grg. fyrir frv., að með aukinni tækni hefur tekist að framleiða talstöðvar fyrir minni báta, sem kosta undir 100 þús. kr. Með hliðsjón af því og einnig með tilliti til þess öryggis, sem í því er fólgið að hafa talstöðvar í öllum fiskibátum, jafnt stórum sem smáum, er hér um mikið nauðsynjamál að ræða. Það er öllum kunnugt, hve oft hefur tekið langan tíma að finna minni báta, sem saknað hefur verið. Í flestum tilfellum er það vegna þess, að umræddur bátur hefur ekki haft talstöð til þess að tilkynna um staðsetningu sína. Það er því miður svo að talstöðvar vantar í allt of marga smábáta, sem fiskveiðar eru stundaðar á, og það er því brýn nauðsyn, að hið opinbera geri allt, sem í þess valdi stendur, til þess að auðvelda sjómönnum að afla sér þessara þýðingarmiklu öryggistækja. Ég sé, að hæstv. ríkisstj. Hefur í þessu augnabliki látið leggja á borðin hjá okkur nýtt frv. til l. um tollskrá. Í því frv. er enn sem fyrr gert ráð fyrir því, að aðflutningsgjöld af talstöðvum, öðrum en neyðartalstöðvum, sem notaðar eru í gúmmíbjörgunarbáta, verði í tollflokki með 35%. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til orðlengja frekar um þetta mál. Ég vænti þess, að hv. þm. sé ljóst, að hér er um mikið nauðsynjamál að ræða, og vilji því veita málinu brautargengi. Ég vil að svo mæltu óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Flm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Á þskj. 197 höfum við hv. 3. þm. Austurl. leyft okkur að flytja frv. til l. um kaupstaðarréttindi til handa Eskifirði í Suður-Múlasýslu. Að baki standa einnig allir þm. Austurl. í Nd. Frv. þetta er flutt að beiðni hreppsnefndar Eskifjarðarhrepps, sem þegar í fyrra sneri sér til þm. Austurl. og óskaði eftir því, að þeir flyttu frv. þessa efnis. Þm. Austurl. töldu þá rétt að bíða átekta og kanna, hvernig mál stæðu varðandi þá endurskoðun dóms- og héraðaskipunar, sem boðuð hefur verið, svo og endurskoðun núgildandi sveitarstjórnarlaga. Nú hefur það hins vegar gerst, að í Nd. hafa verið flutt þrjú lagafrv. um kaupstaðarréttindi til handa Seltjarnarneshreppi, Dalvíkurhreppi og Bolungarvík, og þótti þm. Austurlands þá einsýnt að koma Eskifirði inn í myndina, þótt undirtektir dómsmrh, í Nd. bentu til þess, að betur þyrfti að málum að huga, áður en farið væri í stofnun nýrra kaupstaða. Á hinn bóginn hefur það svo gerst einnig, að í því fjölmenna hreppsfélagi, Selfossi, höfnuðu íbúarnir því, að aflað væri heimildar til kaupstaðarréttinda fyrir Selfoss. Það mun enda mála sannast, að mjög skiptar skoðanir eru um það í hinum einstöku sveitarfélögum, sem fjölmennust eru, hvort afla skuli kaupstaðarréttinda eða ekki. Fer það mjög eftir því, hvaða kosti og galla menn telja því samfara og þá einkum hvorir muni vega þyngra. Fyrir ósk Eskfirðinga um kaupstaðarréttindi liggja vissulega sérstakar og um margt réttlætanlegar orsakir. Með auglýsingu konungs 18. ágúst 1786 um afléttingu einokunar og stofnun 6 íslenskra kaupstaða öðlaðist Eskifjörður kaupstaðarréttindi. Á 175 ára afmæli þessa merkisatburðar samþykkti hreppsnefnd Eskifjarðarhrepps að gera tilraun til að endurheimta þessi réttindi. Það er kannske alveg sérstaklega vegna þessarar merkilegu sögu, sem okkur þm. þykir eðlilegt að flytja frv. þetta, þó að kaupstaðarréttindi nú séu í raun um margt allt önnur en þau voru fyrir nær 200 árum. Ef grannt er skoðað, voru þau vitanlega þá margfalt mikilvægari og áhrifameiri en þau eru nú, þó að réttarstaðan sé hins vegar ólík. Það hlýtur því að teljast áhuga- og metnaðarmál Eskfirðinga að öðlast kaupstaðarréttindi með tilliti til þessarar merku sögu, sem staðurinn á. Eskifjörður er nú mjög vaxandi staður, og á næsta ári mun íbúafjöldi hans fara yfir 1000. Atvinnuþróun er þar hagstæð og uppbygging mjög ör. Í grg. er bent á stöðu sveitarfélagsins gagnvart því opinbera. Staðurinn er um margt þjónustumiðstöð. M. a. er aðalútibú Landsbankans á Austurlandi þar, og fleira mætti telja. Alveg sérstaklega er rétt að staldra við þá staðreynd, að sýslumaður Suður-Múlasýslu situr á Eskifirði, og í frv. er gert ráð fyrir, að hann verði einnig bæjarfógeti á Eskifirði. Kostnaðarauki af þessum ástæðum, sem oft er nefndur sem hindrun fyrir kaupstaðarstofnun, er því hverfandi og því engin mótmæli til staðar af þessari ástæðu. Við flm. þessa frv. höfum ýmis frekari rök fyrir flutningi þess, en hér skal látið staðar numið. Verði farið að veita nýjum sveitarfélögum kaupstaðarréttindi, hlýtur Eskifjörður að koma framarlega í þeim hóp, og skal minnt á þá fornu sögu, sem til grundvallar liggur áhuga og óskum þeirra Eskfirðinga. Hins vegar kann svo að fara, að hér á verði engin breyting gerð að svo stöddu vegna þeirrar heildarathugunar á stjórnkerfi sýslu- og sveitarfélaga, sem á var minnst, og hljótum við flm. þá að una því gagnvart Eskifirði, eins og aðrir verða að gera gagnvart sínum sveitarfélögum. Hitt legg ég áherslu á sem óhæfu, ef hreyfing verður á að ráði um fjölgun kaupstaða, ef Eskifjörður, einn hinna 6 fornu kaupstaða, yrði ekki þar með. Því er frv. þetta flutt. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.