Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Í sjálfu sjer þarf jeg engu að bæta við nál.fjhn. Bæði er það, að málið er næsta einfalt og frv. líka mjög óbrotið. Frv. miðar að því, að ljett sje af ríkinu kostnaðinum við eftirlitið með lyfjabúðunum og útgáfu lyfjaskrár. Og þar sem það mun venja annarsstaðar, að lyfjabúðirnar sjálfar beri kostnaðinn af þessu að mestu eða öllu, þá fanst nefndinni rjett, að sú venja yrði líka hjer tekin upp, og hefir því fallist á frv., eins og sjá má af nál. Nefndin hefir leitað umsagnar lyfsölustjóra um það, hvort ekki væri ástæða til að jafna kostnaðinum á hina einstöku niður eftir verslunarveltu, en hann taldi það óþarft, þar sem upphæðin, sem til þessa færi frá hverri einstakri lyfjabúð, væri svo lág, að hún myndi ekki íþyngja neinni þeirra að neinum mun. Þá töldum vjer rjett, að þess væri getið í lögunum, að gjaldið ætti að renna í ríkissjóð og eins, að það mætti taka lögtaki. Ætlast fjhn. til, að frv. verði samþykt með þessum breytingum.

Fjármálaráðherra (KlJ): Þegar jeg samdi fjárlagafrv. fyrir 1925, þá ætlaði jeg mjer ekki að leggja fram tekjuaukafrumvörp; ætlaði að láta mjer nægja fjárlagafrv. En við nánari athugun sá jeg, að þar sem íslenska krónan fór sílækkandi í jan. og febr., þá yrði ekki hjá því komist að gera einhverja tilraun til að auka tekjurnar. Eins og ástandið er og jeg hefi lýst því í ræðu minni um fjárlögin, þá bjóst jeg við, að þingið myndi leggja fyrir mig þá spurningu, með hverju móti jeg hefði hugsað mjer að rjetta við hag ríkissjóðsins. Því það var mjer ljóst, að menn myndu sjá, að ekki yrði framvegis hægt að halda honum í horfinu með því einu að hefta allar verklegar framkvæmdir; slíkt er aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Þessari spurningu hefi jeg nú svarað með frv. þessu. Nú getur hv. Alþingi gert hvort sem það listir, að samþykkja það eða fella. Jeg skal játa, að mjer var það hálfnauðugt að auka enn á skattabyrði almennings, því að mjer er fyllilega kunnugt um það, hve hagur almennings er vondur. En þar sem verðgildi íslensku krónunnar er altaf að falla, þá verður eitthvað af að ráða. Sparnaður sá, sem fæst við embættaniðurlagningu, er, eins og menn nú hafa sjeð, mjög seinvirkur. Það er því ekki um aðra leið að ræða en þessa, sem allar aðrar þjóðir hafa nú neyðst til að fara, að auka skattana. Skal jeg t. d. benda á Norðmenn, sem verða nú að gjalda alla opinbera skatta í gullkrónum. Þótt jeg hafi álitið það skyldu mína að auka tekjur ríkissjóðsins, þá skal jeg taka það fram, að mjer er alls ekki fast í hendi með þetta frv. Ef einhver getur bent á aðra leið, sem betri er til að ná sama takmarki, þá mun jeg fallast á hana. Jeg skal annars ekki fara út í einstök atriði frv., heldur láta mjer nægja að vísa til greinargerðarinnar. Jeg vil þó benda á það, að þótt þetta frv. verði samþykt, þá er tollur á kaffi og sykri þó talsvert lægri en víða á Norðurlöndum, einkum á Finnlandi, og sje jeg ekki betur en við ættum að geta borið það eins og þeir. Jeg vil að lokum taka það fram, að það er skylda mín sem fjrh., sem hjer ræður, en ekki nein löngun til að íþyngja fólki með þungum sköttum. Jeg legg svo til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv.fjhn.

Flm. (Jón Baldvinsson) Á síðasta Alþingi voru samþykt lög, sem auka kröfurnar til þeirra manna, er stunda atvinnu við vjelgæslu á mótorskipum. Jeg hafði þá nokkra sjerstöðu í málinu, vildi ekki setja strax svo hörð ákvæði að binda rjettindin eingöngu við próf, eins og farið var fram á í því frv. Jeg vildi koma inn í lögin, að í stað prófsins mætti koma svo og svo langur tími við vjelgæslu á skipum. En þessar brtt. mínar voru feldar. Þetta frv. gengur í sömu átt, og þó ekki eins langt. Hjer er farið fram á, að menn með ákveðinn starfstíma í þessari grein hafi sömu rjettindi sem menn með próf. Lögin um mótorskóla eru ekki ennþá komin til framkvæmda, og er ekki líklegt, að þau verði framkvæmd á næstu árum, eins og hag ríkissjóðs er nú háttað. Það verður óhjákvæmilegt að launa föstum kennurum, borga húsnæði og kaupa ýmsar vjelar til notkunar við kensluna. Þó að ýmsir hafi á síðasta þingi vænst þess, að stofnunar skólans yrði ekki langt að bíða, má ganga út frá því sem vísu, að flestir munu ekki vilja leggja út í þennan kostnað fyrst um sinn. Jeg hygg því fulla ástæðu til að bera nú fram þetta frv. Það er aðallega tvent, sem fyrir mjer vakir, sumpart að lengja starfstímann, sem krafist er, sumpart að rýmka nokkur ákvæði laganna. Það hefir komið í ljós nokkur misskilningur á lögunum, 7. gr. verið skilin rýmra en ætlast hafði verið til á síðasta þingi. Jeg hefi fyrir mjer stjórnarráðsúrskurð, sem skýrir svo ákvæði 7. gr., þar sem talað er um, að menn megi stunda vjelgæslu á samskonar skipum sem áður, að átt sje við öll mótorskip, án tillits til stærðar eða vjelar. Þannig eru lögin skýrð og framkvæmd, og tel jeg rjett að breyta orðalagi laganna í samræmi við það. Jeg skal ekki fara út í að bera saman breytingar frv. við greinar laganna, enda á það heima við 2. umr., og mun ekki ræða þetta mál frekar við þessa umr., nema sjerstakt tilefni sje gefið til þess. Jeg vil svo leyfa mjer að leggja til, að frv. verði vísað til sjútvn. að lokinni umræðunni.

Pjetur Ottesen Jeg vil leyfa mjer að skjóta því að hv. sjávarútvegsnefnd að leita álits Ólafs Sveinssonar vjelfræðings um þetta mál. Frv. það um þetta efni, sem samþykt var á síðasta þingi, var einmitt samið eftir ráðum hans og tillögum.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg skal geta þess, að jeg býst við því, að sjútvn. leiti að minsta kosti umsagnar forseta Fiskifjelags Íslands, en hann á greiðan aðgang að manni þeim, er hv.þm. Borgf. (PO) nefndi.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Frv. þetta á þskj. 43 hefi jeg leyft mjer að bera fram, ásamt hv. 2. þm. Árn. (JörB). Gerum við það í þeirri von, að því byrji betur að þessu sinni en þegar það kom fram á síðasta þingi. Það er að uppistöðunni sama frv. sem þá, en af því hafa verið sniðnir nokkrir þeir agnúar, sem þá þóttu á því vera. Auk þess hefir frv. verið aukið frá því í fyrra, og á jeg þar við breytinguna á 7. gr. laga frá 1921, um einkasölu á áfengi. Það er von mín, að þó erfitt eigi uppdráttar ýms þau frv., sem fara fram á fækkun embætta eða sameiningu opinberra starfa, þá taki það síður til þessa frv., sem ekki hróflar við neinum erfikenningum um helgi embætta. Áfengiseinkasalan er ung stofnun og væntanlega eru starfsmenn hennar ekki ráðnir til langs tíma, nema forstjórinn. Uppsögn annara starfsmanna hennar ætti ekki að koma illa við neinn. Öllum má ljóst vera, að þessi tvöfaldi verslunarrekstur ríkisins, tóbaks- og olíuverslun annarsvegar og vínverslun hinsvegar, er mun kostnaðarsamari en hann þyrfti að vera, ef hann yrði lagður undir eina stofnun. Því var að vísu haldið fram á síðasta þingi, að þessi vínverslunarrekstur væri svo umfangsmikill og svo mikið fje, sem í honum lægi, að það væri að minsta kosti afsakanlegt, jafnvel sjálfsagt, að gera hann að sjerstakri starfsgrein. Þessvegna er rjett að taka það fram, að meðan landsverslun hafði á hendi sölu á nauðsynjavörum, var það miklu umfangsmeiri verslunarrekstur en nú mundi verða, þó vínversluninni yrði bætt við hana. Í greinargerð frv. er bent til mannahaldsins við áfengisverslunina, og þó jeg hafi ekki ítarlegar upplýsingar fyrir hendi um þetta atriði, þá mun þó fara nærri, að um 13 fastir starfsmenn sjeu nú við skrifstofu, búð og birgðastöð hennar, og auk þess nokkrir aðstoðarmenn með breytilegum launakjörum. Telst mjer svo til, að ekki sje of hátt reiknað, að kaup allra þessara manna nemi 100 þús. kr. á ári. Hinsvegar eru við landsverslun 11 fastir starfsmenn, og þó er þar um mun fleiri og margbreytilegri afgreiðslu að ræða, þar sem hún hefir viðskifti við allflesta kaupmenn og kaupfjelög á landinu, en áfengisverslunin skiftir á hinn bóginn aðeins við útibú sín og almenning hjer í Reykjavík. Er það því bersýnilegt, að hún ætti ekki að þurfa að hafa fleiri starfsmenn fasta. En hvað sem um það kann að vera, er það augljóst, að kostnaðurinn við afgreiðsluna og allan reksturinn yrði mun minni, ef þessi stofnun væri samtengd aðalverslun ríkisins. Nú er líka sú breyting á orðin síðan í fyrra, að vörubirgðir áfengisverslunarinnar hafa verið fluttar í Nýborg, birgðahús landsverslunar, og ætti því að liggja beinast við, að afgreiðsla beggja deildanna færi fram af sömu mönnum. Hvorki er hægt, nje heldur nauðsynlegt að svo komnu, að koma með nákvæma eða sundurliðaða áætlun um þann sparnað, sem af þessu myndi leiða, en miklar virðast mjer líkur til, að hann myndi nema 1/3 af launum fastra starfsmanna beggja stofnananna, sem nú munu vera 24, en gætu sennilega nægt 16. Jafnvel þótt mannahald sparaðist aðeins að ¼ þá væri mikið unnið. Auðvitað mál er það, að með þessu móti yrðu einhverjir sviftir atvinnu sinni, eða atvinnuvon, en jeg geri ekki ráð fyrir, eftir því sem upplýst var á síðasta þingi, að samningar við þá sjeu því til fyrirstöðu, að hægt sje að segja þeim upp, því fæstir þeirra mínu ráðnir til langs tíma, og væntanlega geta þeir náð í atvinnu annarsstaðar við þjóðþarfara starf. Að lokum skal jeg geta þess, að brtt. okkar flm. frv. við 7. gr. 1. frá 1921 er sprottin af því, að við höfum, eftir fengnum upplýsingum, komist að þeirri niðurstöðu, að sú undanþága frá álagningu á áfengi til lyfja, sem nefnd lög gera, er svo lítilfjörleg ívilnun fyrir sjúklinga þá, sem víns neyta eða lyfja með vínanda eftir læknaráði, að nær engu skiftir um verð þeirra. Bæði er það, að flestir nota mjög lítið áfengi í lyfjablöndun, og þó einhverjir notuðu t. d. 1 lítra til lyfja á ári, þá munar álagningin þar sáralitlu. Hinsvegar hefir það sýnt sig, að ríkissjóður biður mikinn halla af undanþágunni, þar sem hann fyrir hennar sakir afhendir læknum og lyfjabúðum alt áfengi án álagningar, hvort sem það svo er notað til lyfja eða ekki. Mjer hefir verið tjáð, að áfengiseinkasalan afhendi lyfjabúðunum vínanda fyrir 8 kr. lítra hvern, en þær munu aftur selja hann út fyrir 16 kr. til iðnaðar, og ef til vill nokkru dýrara til annara notenda. Og það mun vera á allra vitorði, að talsvert af vínanda þeim, sem læknum og lyfjabúður er afhentur til notkunar í lyf, fer alt aðrar leiðir. Jeg vil ekki koma með neinar ágiskanir um það, hvað þetta nemi miklu, en svo rífleg er skömtun vínanda til lækna, að sumir þeirra telja um of. Er þar vitanlega að ræða um nokkrar þúsundir lítra, sem ríkissjóði ber að njóta tekna af. Jeg þykist þá ekki þurfa að taka fleira fram um þetta að sinni, en vil mælast til að málið sje látið ganga til fjhn. Það á þar heima, þótt því reyndar væri vísað til allshn. á síðasta þingi.

Bjarni Jónsson Jeg skal taka það fram, að jeg er enginn sjerfræðingur í þeim greinum, sem hjer eru nú til umræðu, þó hv.flm. sjeu það máske, og vænti jeg því, að hv.þm. fyrirgefi mjer það, ef jeg segi eitthvað óviturlegt. Eitt undrast jeg, sem hv.flm. (SvÓ) tók fram í ræðu sinni, það, að hann kvartaði yfir því, hvað niðurskurðurinn mætti mikilli mótspyrnu hjer á hinu háa Alþingi. Jeg kalla það ganga vel, þar sem nýlega hefir verið samþ. í þessari hv. deild með 24:4 atkv. að svíkja loforð sjálfs þingsins og undirskrift konungs. Mjer finst, að hann (SvÓ) ætti að geta verið ánægður í hjarta sínu með þau afrek. Og ljós vottur þess, hvernig komið er, er þetta, að nú á að nema burt þá tryggingu, sem fólki er veitt í því, að lyfjabúðir hafi sæmileg lyf. Þetta er læknamál, og lá áður undir landlækni; hafði hann eftirlitið á hendi, og gekk þá alt vel. Síðan var starf þetta fengið í hendur sjerstökum lyfjafræðing, og var því þar náttúrlega vel borgið og ekki ótryggilegar. En nú á að gera sjer hægt fyrir og leggja eftirlitið undir forstjóra landsverslunar.

Nei!

Jú. - Þetta er góður vottur þeirrar menningarstefnu, sem nú virðist ríkja í þessari háttv. deild. Það gæti þá vel verið, að ýmsum verði að minnast orða Einars Þveræings um konungaskifti „at þeir eru újafnir, sumir góðir, en sumir illir.“ Það hefði þá verið óþarfi af stjórninni að skipa sjerstakan eftirlitsmann, í stað þess að fela forstjóranum alt á hendur. Sjúklingar hefðu þá átt undir honum, hvort lyfin væru góð og rjett keypt. Hvað það snertir að hafa lyfjafróðan mann til aðstoðar í landsverslun, þá gæti jeg hugsað, að til væri sá lyfjafræðingur, er liti svo stórt á sig, að hann vildi ekki láta skipa sjer að vera undirtylla í landsverslun. Hitt er auðvitað það rjetta, að greina að eftirlitið og vínverslunina, og er sjálfsagt að gera það, þó það sje ekki í anda þessarar nýju menningarstefnu. Jeg ætla ekki að fara langt inn á einstök atriði. Þó vil jeg benda nefnd - sem jeg býst við að verði mentamálanefnd, úr því hin málin fóru til allshn. - á það, að rjett sje, að eftirlitsmaðurinn hafi með höndum stórsölu, en kaupmenn hafi útsölu og borgi vissa upphæð í ríkissjóð í staðinn. Mundi ríkissjóður hafa langtum meira upp úr þessu en því svarar að spara laun tveggja til þriggja embættismanna. Annað ynnist líka með þessu: þá þyrfti ríkissjóður ekki að festa eins mikið fje í veltu, er varan væri ekki útveguð fyr en kaupandi hefði beðið um hana og trygging fyrir borgun eftir tvo til þrjá mánuði. Þetta fyrirkomulag er að öllu betra og tryggara. Það er blátt áfram búhnykkur, og er furða, að jafnmannmargt þing skuli ekki hafa dottið ofan á þetta. Þá væri rjett að draga úr áhættu ríkissjóðs af tóbakssölunni, gefa hana frjálsa öllum, sem vildu, en taka gróðann í hækkuðum tolli. Mundu menn þá fá ódýrara tóbak og borga ánægðir tollinn. En ríkissjóður losnaði við áhættu og þyrfti ekki að festa fje sitt, en fengi þó meiri tekjur. Jeg bendi hv. nefnd á þetta, ef hún vildi viðhafa svona gamaldags aðferðir í stað þessara nýju. Þess má líka geta, að núverandi eftirlitsmaður hefir stofnað rannsóknarstofu, þar sem hann reynir efnasamsetningu lyfja, svo menn geti verið öruggir um, að þau sjeu rjett blönduð og hafi rjett gæði. Jeg skal ekki segja, nema forstjóri landsverslunarinnar kunni að fara með þessi áhöld. En annars mætti setja lyfjafræðing fyrir landsverslunina, og þá aftur kaupmann eða verslunarfróðan mann til þess að hafa á hendi eftirlitið. Þetta eru almennir skraddaraþankar, sem jeg læt í ljós um leið og jeg þakka flm. fyrir þetta nýja mentafrvumvarp.

Forsætisráðherra (SE): Eins og kunnugt er, var líkt frv. borið fram á síðasta þingi og þá athugað í nefnd. Jeg skýrði þá frá því, að engir samningar hefðu verið gerðir við starfsmennina, nema þriggja ára samningur við forstjórann, sem útrunninn mun í ár, einmitt vegna þess, að stjórnin hefði viljað gefa þinginu kost á því að koma öðru fyrirkomulagi á verslunina, ef svo sýndist. Enn hafa heldur ekki verið gerðir neinir samningar, og stendur spursmálið því opið. Jeg geri ráð fyrir, að málið fari í nefnd, og mun jeg ekki frekar ræða það á þessu stigi, ef ekki gefst sjerstakt tilefni til þess. Þó vil jeg benda á eitt atriði. Í 2. gr. frv. er heimilað að leggja 25–70% á alt áfengi, sem flyst til landsins. En eftir gildandi lögum má sama sem ekkert leggja á það áfengi, sem ætlað er til lyfja. Á þessu hafa lyfjabúðirnar grætt alveg óskaplega. Hinsvegar vildi stjórnin ekki lækka verðið, er ný lyfjaskrá var samin, af ótta við, að þá yrði meira drukkið. En þessi hækkun er rjettmæt, því það eru ekki sjúklingar, heldur lyfjabúðirnar, sem á þessu hafa grætt. Er því mjög æskilegt, að heimilað verði að leggja einnig á það áfengi, sem ætlað er til lyfja.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg vildi segja örfá orð út af skraddaraþönku m hv.þm. Dala. (BJ). En svo nefnir hann þessar síðustu villukenningar sínar. Hann vill reyna að hafa meira upp úr vínsölunni, með því að hafa hana frjálsa og fá hana í hendur hverjum sem hafa vill. Kalla mætti þetta búhnykk, en varla mundi hann vinsæll, enda hagnaður ríkisins tvísýnn af slíku, og almenningshagur þó enn tvísýnni. Líta auk heldur ýmsir svo á, að einkasalan sje víðtækari en ástæða er til. Líkt má segja um tóbakseinkasöluna, sem hann lagði til að yrði skilin frá landsverslun og lögð niður. Hygg jeg, að fáir fallist á það, að tekjur ríkisins af tóbakssölunni mundu nást með hækkuðum tolli, því hætt er við, að þá ykist launverslun að stórum mun, er tóbakið hækkaði í verði við tollaukann, sem auk þess yrði svo lagt á af kaupmönnum.

Hvernig er það nú á Austurlandi?

Um það get jeg vísað hv.þm. til veðurskeytanna í dag. Háttv. þm. Dala. lagði ennfremur áherslu á það, að ef frv. þetta næði fram að ganga, myndi eftirlitið verða lakara með lyfjabúðunum. Veit jeg ekki, á hverju þetta er bygt, því eins og allir sjá, er gert ráð fyrir því í frv., að eftirlitsmaður verði áfram við sitt starf. Landstjórninni er sjálfrátt eftir frv. að skipa eftirlitsmann með lyfjabúðum og áfengiskaupum þeirra, en einnig að láta hann leiðbeina um áfengiskaup landsverslunar. Nái breyting þessi fram að ganga, getur eftirlitið orðið greint frá einkasölunni, ef verkast vill, en enganveginn burtu kipt. Annars hygg jeg, að þetta eftirlit lyfjabúða, 1 eða 2 tíma einu sinni á ári, sje fremur þýðingarlítið og ekki margra peninga virði. Reyndar hygg jeg þetta eftirlit best komið hjá landlækni, eins og áður var, eða heilbrigðisráði því, sem kæmi í hans stað, ef embættið legðist niður. Annars sje jeg ekkert á móti því, að eftirlitsmaður vinni tvent í einu: líti eftir lyfjabúðum og útvegi lyf og leiðbeini landsverslun um áfengiskaup. Sje jeg ekki, að með því sje gert neitt lítið úr honum eða að hann þurfi að firtast af því. Þá voru þessar upplýsingar hv.þm. Dala. um rannsóknarstofu eftirlitsmannsins. Sje hún nauðsynleg vegna eftirlitsins, er sjálfsagt, að henni verði haldið áfram. Enda mun eitthvað líkt hafa verið hjá landlækni, meðan eftirlitið var hjá honum, og mun verða hjá hverjum, sem það hefir með höndum.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi aðeins minna á það, að á þingi 1921 flutti jeg frv. um einkasölu á áfengi, þar sem gert var ráð fyrir, að ríkissjóður hefði tekjur af innfluttu áfengi til lyfja. Það gleður mig, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir skift um skoðun síðan, því þá fanst honum mesta ósvinna að ríkið græddi á sjúklingum. En lyfjabúðirnar máttu selja á 16 kr. það, sem þær fengu á 8. Mjer þykir vænt um, að hv.þm. (SvÓ) er nú kominn á þá skoðun, er jeg hafði þá, en hann mælti þá á móti. Það er vafalaust, að ríkissjóður gæti haft mikinn hag af þessu, og væri þetta fje betur komið hjá honum en hjá lyfsölunum. En það er synd 1. þm. S.-M., að þetta hefir gengið rangt til í þrjú ár. Um sameining á þessum tveimur verslunum, þá tel jeg það langrjettast, svo framarlega sem ekki sjeu neinir samningar við þá, sem við áfengisverslunina eru, sem geri það ómögulegt. Jeg þekki ekki þá samninga. Það er sagt, að forstöðumaður vínverslunar sje ráðinn til þriggja ára, fyrir 15. þús. kr. á ári. Jeg man ekki, hvað langt er síðan. Hæstvirt núverandi stjórn gerði þann samning.  (Forsrh., SE: Hæstv. fyrv. stjórn benti á manninn.)  En hún rjeð hann ekki, og jeg hefi oft vitað menn ráðna til styttri tíma en þriggja ára. Annars er leiðinlegt, að háttv.flm. hafa ekki reiknað út tekjuaukann af þessu frv. Jeg skil ekki, að hann verði minni en 1–200 þús. kr.

Forsætisráðherra (SE): Jeg barðist á sínum tíma gegn stofnun þessa embættis, og leit svo á, að eftirlitið með lyfsölubúðunum mundi framvegis vera hjá landlækni. Ráðningartími Mogensens er rjett útrunninn, og var ekki við að búast, að hann rjeði sig fyrir styttri tíma, þar sem hann varð að hætta við lyfsölubúð sína á Seyðisfirði. Ef sameiningin þætti ráðleg, þá væri því ekkert til fyrirstöðu, að hún væri gerð nú. það mundi og engu skifta, þó greiða þyrfti Mogensen ½ ár laun eða svo, því vitanlega verður hann að fá laun fyrir allan ráðningartímann, en sameiningin yrði væntanlega ekki komin í kring, þó gerð yrði, fyrr en sá tími væri útrunninn.

Jakob Möller Háttv. aðalflm. hefir gert það að tillögu sinni, að frv. verði vísað til fjhn. Jeg get fallist á, að það sje rjett, og tel heppilegt, að það fari þegar til þeirrar nefndar. Gefur það tilefni til þess, að nefndin athugi, hvaða afstöðu beri að taka til ríkisverslunar yfirleitt. Jeg segi því ekkert um afstöðu mína til frv., þó jeg greiði atkv. með því til 2. umr. Af ræðu 1. þm. Skagf. (MG) þykist jeg sjá, að það sje ekki vilji meirihl. að draga úr ríkisverslun, og er þá vitanlega álitamál, hvort ekki sje rjett að sameina. Með þessu vildi jeg aðeins gera grein fyrir atkv. mínu.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Hv. 1. þm. Skagf. (MG) ljet þau orð falla, að mjer hefði verið að kenna undanþága álagningar á áfengi til lyfja á þingi 1921. En jeg held, að ef einhverjum ætti að kenna um hana, þá sje það allsherjarnefndir þess þings. En þar átti jeg þá ekki sæti. En eftir þeim upplýsingum, sem nefndunum voru gefnar af lyfjafróðum mönnum og fulltrúum lyfjabúðanna hjer, munu þær hafa horfið að þessu ráði að hafa áfengi til lyfja undanþegið álagningu. Á þetta fjelst jeg, en vissulega var ekki meiningin, að áfengi til iðnaðar slyppi við álagningu, nje það áfengi, sem hefir - því miður - lent á óleyfilegum stöðum og orðið lyfjabúðum og læknunum sumum að fjeþúfu. Það er framkvæmd þessarar undanþágu, sem hneyksli hefir valdið, en ekki ákvæðið sjálft. Jeg tek ekki nærri mjer að játa, að jeg hefi skift um skoðun í þessu atriði málsins frá 1921, af því að jeg sje, að framkvæmd þess hefir leitt til misbrúkunar og tjóns fyrir ríkissjóð. Af reynslunni verðum vjer allir að læra, og það er ekkert sjerstaklegt fyrir mig. Þessvegna er það líka út í hött talað hjá hv. 1. þm. Skagf., að skaði ríkissjóðs á sölu vínandans til lyfjabúða og lækna brenni á baki mjer. Sök á þeim skaða, ef um sök gæti verið að ræða, hvílir vitanlega á þeim þingmeirihl., sem lögin samþykti 1921, og fyrst og fremst á allsherjarnefndunum, sem rjeðu meðferðinni að lokum. Fyrir því er þetta olnbogaskot hv. 1. þm. Skagf. ófyrirsynju og óþarft. Háttv. sami þm. kvartar yfir því, að við flm. hefðum ekki reiknað út upphæðir þær, sem mundu sparast við þetta frv., ef það yrði að lögum. Jeg tók það fram, að okkur hefði vantað gögn til þess, og því ljetum við okkur nægja að benda á helstu sparnaðaratriði. Í greinargerð frv. eru líkur leiddar að því, að sparast geti 1/3 mannahalds beggja einkasölugreina, og er þar því nokkur áætlun um sparnaðinn. Hinsvegar brast okkur og brestur upplýsingar um það, hve mikið áfengi er afhent læknum og lyfjabúðum án álagningar og getum því ekki áætlað að svo komnu, hve miklu nemur álagning þess áfengis, ef upp verður tekin. En með vissu vitum við þó, að hjer er að ræða um talsverða upphæð, og jafnvel alvarlega misbrúkun á lyfjaáfengi. Upplýsingar um þetta o. fl., sem máli skiftir, hlýtur væntanleg nefnd að útvega, og má álítast hennar verkefni.

Magnús Torfason Jeg ætla að byrja með því að taka upp orð háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), um að nefndin taki þetta mál til betri meðferðar, því ekki mun af veita. Einnig ætla jeg að taka það fram, þessum sama hv.þm. til íhugununar, að jeg er ánægður yfir því, að hann hefir tekið sinnaskiftum í þessu máli, og að jeg tel hann hafa vaxið af því. En þessar breytingar skilst mjer vera þannig vaxnar, að margt þurfi fleira athugunar við en sameining verslananna. Yfirleitt hefir áfengisverslunin og ráðstafanir, sem gerðar hafa verið henni viðvíkjandi, verið talsvert athugaverðar, en þar sem jeg býst við, að frv. verði vísað til nefndar og jeg geri ekki ráð fyrir að eiga sæti í þeirri nefnd, þykir mjer rjett að taka fram nokkur atriði nefndinni til íhugunar. Að því er þetta mál snertir, verð jeg að minna á lög frá 4. apríl 1923, um undanþágu frá lögum frá 1917, um bann gegn áfengi; voru þetta ekki fyrstu lögin, sem gefin voru út um þetta efni, heldur lög frá 31. maí 1922, og tilskipun gefin út sama dag. Þau lög áttu ekki að gilda lengur en til næsta Alþingis, og fjellu þau þá niður að sjálfsögðu og þar með tilskipunin, sem gefin var út samkvæmt þessum lögum, og þá vitanlega reglugerð, sem bygð var á þessari tilskipun. Nú hefi jeg ekki við lauslega athugun getað orðið var við, að nokkur reglugerð, gefin út eftir lögunum frá 4. apríl 1923, hafi verið samin. Spyr jeg því hjer með hæstv.forsrh. (SE) um, hvort slík reglugerð hafi verið sett. - Nú þar sem jeg fæ ekki svar um þetta, verð jeg að ganga út frá, að svo sje ekki, og ef svo er, að engin reglugerð sje til, er ekkert til, sem lagagildi hefir um þetta. Nú skal jeg ekki fara lengra út í þessar sakir, en tek það aðeins fram, að jeg tel það hepni, að engin reglugerð er til sem stendur, þar sem jeg álít, að ástæða sje til að breyta ýmsu í gömlu reglugerðinni (frá 18. júlí 1922). Þar er ákveðið, að stofna skuli áfengisverslanir í kaupstöðum, en það álít jeg að fari í bág við lög frá 11. nóv. 1899, um sölu og verslun áfengra drykkja. Samkvæmt þeim lögum, sem ekki hafa verið enn upphafin, hvorki með bannlögunum frá 1909 eða 1917, má hvergi setja á stofn verslun með áfengi, nema leyfi bæjarstjórnar komi til. Get jeg því ekki betur sjeð, en að þetta sje beinlínis brot á 2. gr. þessara laga frá 1899. Enn er í sömu lögum, 7. gr., það ákvæði, að áfengisveitingar mega hvergi eiga sjer stað, nema meirihl. kaupstaðarbúa samþykki þær. Einnig með þessu ákvæði reglugerðarinnar eru nefnd lög brotin. Þegar næsta reglugerð verður samin, þarf að breyta þessu, og því fremur sem jeg tel alls óvíst, að meira muni seljast af víni, þó þessar verslunarholur verði stofnaðar úti um landið. Það má haga því svo til, að menn kaupi vínin samt. Það hlýtur að leggjast talsverður óþarfakostnaður á þessar vínverslunarholur eða milliliði og gerir það að verkum, að vínin verða of dýr, en almenningur vill ávalt fá dropann sem ódýrastan. Það er algilt lögmál, að því ódýrari sem dropinn er, þess meira er drukkið. Annað atriði, sem jeg álít sje óþarft, er seðlaríið. Jeg álít þessa seðlaútgáfu algerlega óþarfa, en til mikils kostnaðarauka og fyrirhafnar. Það er enginn vafi á því, að mikið af hinum alóþarfa kostnaði, sem hefir orðið við vínverslunina, stafar frá seðlunum. Á þessa seðla eiga menn að rita skriflega yfirlýsingu, að viðlögðum drengskap, um að viðkomandi kaupi vínin aðeins til eigin neyslu. Jeg álít þetta fyrirkomulag alveg óþarft. Það er þarfleysa að láta menn gefa drengskaparyfirlýsingar að nauðsynjalausu. Það mun vera svo, að þeir, sem vandari eru að virðingu sinni, fái aðra til að fara fyrir sig til áfengiskaupanna, af því þeir vilja ekki undirrita vottorðið. Er auðvelt að fá nóga menn af götunni fyrir lítið verð til þessara hluta. Jeg er þessu máli hvergi gerkunnugri en í Árnessýslu; þangað voru sendir yfir 3 þús. seðlar, til þess að allir gætu fengið, sem hafa vildu, nema ef vera skyldi örvasa gamalmenni og hvítvoðungar. Jeg sendi dálítið af þessum seðlum út um hjeruð, en nú nýlega hefi jeg fengið vitneskju um, að enginn maður úr Árnessýslu hafi beðið um þessa vínseðla. Þó mun enginn vafi á því, að talsvert af vínum hefir komist austur þangað. Á þessu er illmögulegt fyrir lögreglustjóra að hafa gát. Menn geta hafa skrifað undir þessar yfirlýsingar hjer syðra, og yfir höfuð er á ýmsa vegu hægt að fara í kringum þetta. Það er því augljóst, að seðlar þessir hafa alls ekki náð tilgangi sínum. Þetta heit er líka tilgangslaust. Sje framið brot á áfengislögunum, þá á að hegna fyrir það, og þar sem það eykur ekkert á hegninguna, þótt drengskaparheiti hafi verið traðkað, hafa seðlarnir alls enga þýðingu. Sje seðlaríinu slept, verður og óþarfi að hafa vínsölu annarsstaðar en í Reykjavík. Er jeg sannfærður um, að ekki mundi verða minna keypt fyrir þá sök, áfengið ódýrara og meiri hagnaður af versluninni. Þá er annað ákvæði í þessari reglugerð, sem jeg tel einskisvert. Í 7. gr. er svo kveðið á, að enginn megi kaupa meira en 10 lítra á mánuði; menn fara í kringum þetta eins og þeir ætla sjer. Það eru tiltölulega fáir menn, sem kaupa vín að staðaldri, svo það er altaf hægt að fá nóga til þess að kaupa fyrir sig, en ákvæðið getur orðið til þess, að menn úti um land geta síður pantað vín frá Reykjavík. Upphaflegum tilgangi sínum getur það aftur á móti ekki náð. Það var þetta, sem jeg vildi sjerstaklega benda hv. nefnd á að taka til rækilegrar athugunar; og þó sjerstaklega það, að gömul og góð landslög sjeu ekki brotin að óþörfu.

Forsætisráðherra (SE): Hv. 1. þm. Árn. (MT) leit svo á, að reglugerðin frá 1922 væri ekki í gildi ennþá, þar sem lög þau, sem hún væri bygð á, væri fallin úr gildi, en þar til er því að svara, að lögin frá 1923 eru alveg eins og lögin frá 1922, að því undanskildu, að síðari lögin eru ekki bundin við neinn ákveðinn tíma. Jeg skoða þessa aðfinslu sem hreint „juristeri“, sem ekki muni hafa neina praktiska þýðingu. Að lögin frá 1899 sjeu ennþá í gildi, tel jeg meira en vafasamt.

Þau hafa altaf verið í gildi.

(Atvrh., KlJ: Fjellu með bannlögunum.)  Háttv. 1. þm. Árn. (MT) álítur væntanlega, að þau hafi verið vakin upp með undanþágunni frá bannlögunum, en þar skjátlast honum. Að því er seðlana snertir, þá voru þeir ætlaðir til að draga úr vínaustrinum. Jeg held, að þeir hafi komið að einhverju gagni. Sama er að segja um 10 lítra ákvæðið. Jeg geri ráð fyrir, að hv. nefnd taki einnig þetta ákvæði til athugunar. En því má ekki gleyma, að bæði seðlarnir og aðrar takmarkanir reglugerðarinnar voru viðleitni af stjórnarinnar hálfu til þess að takmarka vínnautnina í landinu; en það verk er ákaflega mörgum erfiðleikum bundið. Jeg hefi gert fleiri tilraunir í þessa átt, t. d. reynt að takmarka áfengi það, sem læknar hafa til umráða, og sömuleiðis áfengi lyfjabúðanna, en það er miklum erfiðleikum bundið. Jeg hefi farið talsvert lengra í því efni en ráðunautar mínir hafa lagt til, því jeg hefi skilið vilja þingsins þannig, að reynt skuli að hafa hemil á áfengisnautninni eftir föngum.

Bjarni Jónsson Jeg heyrði það á ræðu hv.flm. (SvÓ), að ást hans á ríkissjóði og viðleitni hans til þess að auka tekjur ríkissjóðs náði ekki lengra en að bindindinu. Þó að það sje í lögum, að vín megi flytja inn í landið, má ríkissjóður ekki hafa tekjur af því. Hann vill vera barnfóstra landsmanna og ætlar sjer að sjá um, að þeir drekki ekki of mikið. Önnur fjármálaregla hans er sú, að spyrja aldrei, hvort rjett sje og skynsamlegt eða ríkissjóði í hag, - nei, í þessari tíð, er það ekki hagur ríkissjóðs - ekki tekjuauki ríkissjóðs, sem hann hugsar um, nei, heldur er það hegðun fjöldans. Þar er hugur hans allur. Eftir þessu hygg jeg, að fleiri hafi tekið en jeg. Þegar talað er um að stofna til einhvers tekjuauka ríkissjóði til handa, segir hann, að hagur fjöldans stefni ekki að því. Þetta sje fjöldanum í óhag. Þetta er þá allur sparnaðurinn! Þetta sparnaðarhjal er því aðeins til þess gert að laða að sjálfum sjer hug fjöldans, kjósendanna, til þess að mæla með sjálfum sjer við næstu kosningar.

Er það ekki fjöldinn, sem ræður? JÞ: Jú við kosningar!

Magnús Guðmundsson Mjer skildist það á háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að hann teldi það olnbogaskot til sín, að jeg benti á skoðanaskifti hans síðan á þinginu 1921. Jeg gerði það alls ekki í þeim tilgangi, að hann hefði óvirðing af því. Það gleður mig einmitt, að hann er kominn á mína skoðun í þessu máli síðan, og jeg virði hann að meira fyrir, enda hefir hann og gengist mannlega við því. Háttv. þm. (SvÓ) var frsm. nefndar þeirrar, er um þetta mál fjallaði á því þingi, og það var fjárhagsnefnd en ekki allsherjarnefnd, eins og hann ljet í veðri vaka. Nú sjer hann, að það munar engu á lyfjaversluninni, þó ríkissjóður taki ágóðann af vínandanum, en fyrrum taldi hann ósæmilegt að ríkissjóður græddi á vínanda, þar sem hjer væri bannland. Hefir honum því líka snúist hugur síðan í þessu efni.

Já, óviðeigandi að græða á sjúkingum!

Það kemur alls ekki sjúklingum við, hvað sje óviðeigandi í bannlandi eða ekki. Jeg segi þetta alls ekki til að ámæla hv. 1. þm. S.-M., því nú erum við sammála. Viðvíkjandi orðum hv. 1. þm. Árn. (MT) lýsi jeg mig samþykkan honum í því, að bæði seðlaútgáfan og drengskaparvottorðin sjeu óþörf. Aftur á móti get jeg ekki sagt hið sama um skoðun þessa hv.þm. á því, að lögin frá 1899 sjeu enn í fullu gildi 

2581Magnús Torfason: Að því er snertir orð hæstv.forsrh. (SE), þá vil jeg taka það fram, að jeg lít svo á, að þar sem reglugerðin gamla hefir ekki verið endurnýjuð eftir að lög 4. apríl 1923 voru sett, þá sje hún í raun rjettri fallin úr gildi og því engin hegningarákvæði til á þessu sviði. Myndi það og fljótt koma í ljós, ef slík mál færu til dóms, að dómarar litu sömu augum á það mál. Að því er snertir lögin frá 1899, hvort þau sjeu úr gildi numinn, þá vil jeg vitna til 22. gr. í lögunum 1909. Þar segir svo: „Með lögum þessum eru numin úr gildi þau ákvæði laga nr. 26, 11. nóv. 1899 og önnur lagaákvæði, er koma í bága við lög þessi.“ Hjer sjest það greinilega, að þau lagaákvæði í 1. 11. nóv. 1899, sem ekki koma í bága við lögin frá 1909, eru bráðlifandi eftir sem áður. Eins stendur í 23. gr. bannlaganna frá 1917. Sú grein hljóðar svo: „Með lögum þessum eru numin úr gildi öll þau lagaákvæði, er koma í bága við þau.“ Jeg get ekki komist að annari niðurstöðu en þeirri, að þau lagaákvæði, sem menn deila á um hjer, hafi verið lifandi eftir 1909, enda notuð til ársloka 1915. Síðan hefir ekki þurft á þeim að halda, til þess undanþágulögin gengu í gildi. Þau hafa með öðrum orðum bara sofið. Jeg skal annars taka það fram, viðvíkjandi þessu ákvæði um 10 lítra, að því fer fjarri, að jeg kæri mig um meiri vínaustur út um landið. Jeg virði þvert á móti þá viðleitni hæstv. stjórnar að reyna að hafa hemil á Bakkusi. En hinu verð jeg að halda fram, að þeir, sem hafa samið reglugerðina, hafa ekki farið eins kænlega að og æskilegt væri. Er full þörf á því að gera verslunina einfaldari og brotaminni, því ilt er, að þessi tekjulind ríkissjóðsins sje þurausin af of miklu mannahaldi við reksturinn.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal, út af þessum ágreiningi um lögin frá 1899, geta þess, að bráðum fæst hæstarjettardómur í því máli. Kona nokkur hjer í bænum, sem hafði vínsöluleyfi eftir gömlu lögum, tók, ekki fyrir alllöngu síðan, að veita hjer vin. Stjórnin ljet höfða mál á móti henni og var það dæmt í undirrjetti á þá leið, að hún hefði enga heimild til vínveitinga. Hefir stjórnin því stuðning þarna í nýfeldum dómi. Annars þýðir ekki að deila lengur um þetta hjer, því vel má bíða, þar til hæstirjettur leggur úrskurð sinn á málið. En fastlega býst jeg við því, að hæstirjettur líti eins á málið.

Magnús Guðmundson Jeg vildi aðeins, út af orðum hv. 1. þm. S.-M., benda á það, að nú er nákvæmlega sama bannið og 1921, svo þetta getur ekki rjettlætt skoðanaskiftin. Þarf ekki annað en lesa Þingtíðindin frá þeim tíma, til þess að sjá þetta. Annars geri jeg ekki svo lítið úr þeirri yfirsjón, sem hjer er um að ræða, því hún hefir nú í þessi ár, sem liðin eru síðan, munað ríkissjóðinn ½ miljón króna, og eins og jeg sagði áðan er það synd, sem fyrst og fremst brennur á baki þess hv.þm. (SvÓ), þar sem hann var framsögum. Þeirrar nefndar, sem lagði móti þessari tollun. Undrar mig stórum, að hann skuli neita því, að málið var í fjárhagsnefnd 1921 og hann framsögum. Þingtíðindin sýna þetta, og þau liggja hjer fyrir framan mig.

Forseti (BSv): Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að fram fari ein umræða um málið, og skoða það samþykt án atkvgr., ef enginn mælir því í gegn.

Magnús Guðmundsson Samkvæmt þingsköpunum þarf 2 umr., þar sem till. fer fram á aukin útgjöld.

Flm. (Jakob Möller) Heimildin til þessarar fjárgreiðslu, sem hjer er farið fram á, kemur að sjálfsögðu á fjárlögum, og efast jeg því um, að 2 umr. þurfi.

Magnús Guðmundsson Jeg hygg, að það skifti engu máli, þó að heimildin komi síðar á fjárlögum. Formsins vegna þarf 2 umræður engu að síður. Leitað var atkvæða um, hvort hafa skyldi 2 umr., og var atkvgr. óglögg.

Forseti (BSv): Þar sem mótmæli hafa komið fram gegn einni umræðu, en atkvgr. er óskýr, vil jeg leyfa mjer að skera úr málinu á þann hátt, að umræður skuli tvær, og skoða jeg það samþykt án atkvgr., ef enginn mælir í gegn. Samkv. till. forseta (BSv) var samþ., án atkvgr., að tvær umr. skyldi hafa um málið.