Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Samkv. gildandi l. er árlega látin fram fara jöfnun milli hinna ýmsu sveitarfélaga á þeim kostnaði, sem þau hafa vegna framfærslumála, greiðslu ellilauna og örorkubóta og kennaralauna, þannig að endurgreiddir eru úr ríkissjóði níu tíundu af þeirri upphæð, sem einstök sveitarfélög greiða fram yfir meðallag. Höfuðefni þessa frv. er það, að greiðslur þessar skulu ekki ná til kennaralauna og örorkubóta, heldur aðeins til framfærslumála. Það fé, sem ríkissjóður hefur lagt fram, en það eru 700 þús. kr., hefur ekki hrokkið síðustu ár, og ef engin breyting verður nú gerð, kemur til með að vanta um 1/2 millj. kr. En verði þessi breyt. gerð, vantar ekki nema 5–6 þús. Ástæðurnar, sem mæla með þessari breyt., eru einkum þær, að þær breyt., sem gerðar hafa verið á ellitryggingunum, gera ekki einungis óþarft, heldur jafnvel ranglátt, að taka þann lið með. Örorkubæturnar eru og nú að mestu komnar á ríkið, og með vaxandi dýrtíð hefur hluti sveitarfélaganna í greiðslu kennaralauna minnkað, og samkvæmt launal. verður hann mjög lítill. Þetta eru aðalástæðurnar fyrir því, að hætt skuli að taka tillit til þessara liða við greiðslu úr jöfnunarsjóði. Það sýnir sig, að þetta munar miklu, sé miðað við úthlutun 1943, en rétt er að geta þess, að sú breyt., sem gerð var á alþýðutryggingalöggjöfinni, orsakar, að ekki er rétt að breyta um of tölum frá 1943. Þá er gert ráð fyrir því í frv., að greiða megi úr jöfnunarsjóði til að ráða bót á sérstökum erfiðleikum sveitarifélag, eftir till. eftirlitsmanns sveitarstjórnarmálefna. Það veldur einatt nokkurri skriffinnsku að láta þetta ganga gegnum stjórnarráðið. og þykir einfaldara, að ráðh. geri það eftir till. yfirmanns sveitarstjórnarmálefna. Einnig er gert ráð fyrir, að ráðh. geti veitt fé úr sjóðnum til að koma betra skipulagi á sveitarstjórnarmálefni. N. er sammála um að mæla með frv., en einn nm., hv. þm. Str., gat ekki mætt, og er mér ekki kunn afstaða hans. Mér þykir rétt að taka það fram, að þegar gerðar hafa verið þær breyt. á tryggingalöggjöfinni, sem standa fyrir dyrum, verður eðlilega að breyta þessum l. til samræmis við það. En það er till. n.. að frv. verði samþ. eins og það liggur hér fyrir.



Herra forseti. - Þetta frv. er samhljóða sams konar frv., sem hafa verið samþ. hér á Alþ. undan farandi ár, um stofnun nýrra veðdeildarbréfaflokka við Landsbankann. Er frv. borið fram eftir ósk stjórnar Landsbankans, sem tjáir í bréfi, að nú sé að verða lokið þeim flokkum, sem heimild er til að gefa út með l. frá 1941. En það voru 13., 14. og 15. flokkur, samtals 12 millj. kr. 15. flokkur er nú á markaðnum, en búizt við, að hann muni ekki endast nema ef hann endist þetta ár. Það er með þessu frv. farið fram á að heimild verði veitt til að gefa út enn þrjá bréfaflokka þannig, að 10 millj. kr. verði í hverjum flokki. Stafar það af því, að enda þótt lánveitingar úr veðdeildinni samkv. því, sem ætlazt er til með þessu frv., fari engan veginn hækkandi neitt til líka á móts við lækkun verðgildis peninga eða verðlagshækkun í landinu, þá er þó búizt við því, að fasteignir verði metnar nokkru hærra og jafnvel töluvert hærra nú en áður hefur verið, og verði því lánin fjárfrekari en verið hefur. Fjhn. er öll sammála um það, að sjálfsagt sé að setja af stað þessa nýju veðdeildarbréfaflokka. En á hinn bóginn var nokkur ágreiningur í n. um það, hve langt ætti að ganga um lánveitingar að því leyti, hvort fara ætti inn á að lána nokkru hærri fjárhæðir út á sams konar veð heldur en gert er ráð fyrir í frv. En í 6. gr. frv. er talað um, að lánsupphæð megi ekki fara fram úr 3/5 af virðingarverði fasteignarinnar. Tveimur nm. þótti þetta. lágt og vildu heldur miða þetta hlutfall við kostnaðarverð.

Er virðingarverð sama og fasteignamatsverð?

Nei, það er samkv. virðingu bankans, þannig að bankinn hefur þessar lánveitingar ákaflega mikið á sínu valdi, því að hann tilnefnir virðingarmenn, og virðingin til þessara lána er hvorki miðuð við fasteignamat né brunabótavirðingu, heldur er sérstök virðing á fasteignum gerð að tilhlutun bankastjórnarinnar.

Er þetta mat ekki gert eftir fyrirmælum sýslumanna, sem tilnefna matsmenn? - EE: jú, en þar kemur svo á eftir endurmat hjá bankanum.

Það lætur nærri, að samkv. ákvæðum þessa frv. og eftir reglum, sem bankinn hefur farið eftir, sé ekki hægt að lána nema 15% af kostnaðarverði húsa hér í Reykjavík. Og það má segja, að það sé mjög lágt. Hins vegar er hér um mjög löng lán að ræða og þess vegna varhugavert að miða lánin við raunverulegt kostnaðarverð. Og meiri hl. n. vildi því ekki fallast á það á móti till. bankans að fara að eggja á að veita hærri lán úr veðdeildinni. Það hefur verið stefna veðdeildarinnar og bankastjórnarinnar, sem stjórnar veðdeildinni, að leitast við það fyrst og fremst að haga svo útlánastarfsemi sinni, að þessi bréf þættu algerlega trygg eign, hefðu algerlega fullt traust á markaðnum. Og það er alltaf nokkuð viðurhlutamikið fyrir Alþ. að beita sér á móti till. þeirra, sem eiga að stjórna veðdeildinni. N. leggur því öll til, að frv. verði samþ., og meiri hl. n., að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. - Ég flyt á þskj. 1128, ásamt hv. 7. landsk. þm., brtt. við 6. gr. frv., og skal ég víkja að henni nokkuð. En við það, sem hv. form. fjhn. sagði um málið almennt, hef ég engu að bæta. - Ástæðan til þess, að við flytjum þessa brtt., er sú, að að okkar dómi er sú lánsupphæð, sem veðdeild Landsbankans nú veitir út á nýbyggð og vel byggð hús, svo lág, að það skorti mikið á, að þessi lánastarfsemi komi að tilætluðum notum. Eftir því, sem mér er sagt, þá mun meðalbyggingarkostnaður hér í bænum vera talinn eitthvað um 250–300 kr. á rúmmetra. Samkv. þessu frv. og eldri l. um veðdeildina, þá miðar bankinn lánsupphæðir úr veðdeild við mat, sem trúnaðarmenn bankans framkvæma, og þá væntanlega eftir reglum, sem þeim eru settar af yfirstjórn bankans. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, hefur nú fyrir nokkru verið hækkað þetta mat í 75 kr. almennt á rúmmetrann. En út á þetta lánar veðdeildin ekki 3/5, heldur helming, þannig að veðdeildin lánar út á hvern rúmmetra í þessum húsum venjulega um 37 kr. og 50 au., eða rétt um 14% af því, sem nú er talinn byggingarkostnaður. Það liggur í augum uppi, að þessi lán eru svo lítill hluti byggingarkostnaðar, að þau eru í flestum tilfellum algerlega ófullnægjandi, og þetta hlýtur þess vegna að draga mjög úr útlánastarfsemi veðdeildarinnar, því að mönnum þykir mörgum hverjum tæpast borga sig að binda veðréttinn fyrir svo lítinn hluta þess, sem byggingarkostnaðurinn raunverulega er. Hagstofan gefur út eins konar vísitölu fyrir byggingarkostnað, sem er byggð á útreikningum húsameistara ríkisins og e.t.v. fleiri aðila. Þessi vísitala um byggingarkostnað mun nú vera 356 á móti 100 fyrir stríð, 1939, sem mundi svara til þess að vera per teningsmetra í nýbyggðum húsum 237 kr. á móti 66 kr. fyrir stríð. En þessi vísitala Hagstofunnar er nokkru lægri heldur en mér er sagt, að byggingarkostnaður sé almennt, eitthvað um 10–20% lægri. Ég vil fullkomlega taka undir það, sem hv. form. n. sagði áðan, að það er að sjálfsögðu skylt að gæta þess að hvetja veðdeildina ekki til þess að lána hærri upphæðir en svo að veðdeildarbréfin séu í framtíðinni skoðuð jafntrygg bréf og þau eru nú. En ég fæ ekki séð, að öryggi bréfanna sé stefnt í nokkra hættu, þó að okkar brtt. væri samþ. 30% samkv. vísitölu Hagstofunnar ættu að nema 60–70 kr. á teningsmetra í húsum, eða rétt nálægt sömu upphæð og byggingarkostnaður mun hafa verið fyrir stríð. Og ég vil undirstrika það í þessu sambandi, að hér er ekki um að ræða fyrirmæli til bankans um, að hann skuli haga lánveitingum veðdeildarinnar svo, heldur til tekið, að lánin megi nema þessu. Svo að það er á valdi bankastjórnarinnar, ef hún telur ekki fært að hafa lán svo há, að halda sig á neðri þrepunum. Þessi brtt. er borin fram í þeim tilgangi, að vakin sé athygli á því, og heldur árétting þingsins í þá átt, að þeirri óeðlilegu varfærni, sem mér virðist koma fram í að lána úr veðdeildinni gegn 1. veðrétti, sé ekki haldið lengur, heldur höfð hæfileg varfærni, eins og ég hefði viljað orða það. Ég get ekki séð, að ástæða sé til að ætla, að öryggi bréfanna sé í nokkra hættu stefnt, þó að þessi brtt. sé samþ., þegar hún er þannig sniðin, að í henni er gengið svo skammt. sem skemmst er hægt að ganga. Þá ætla ég að nefna annað í þessu sambandi, sem eru vextirnir, sem veðdeildinni er ætlað að taka. Um það atriði flyt ég ekki brtt., en mér þykir rétt. að láta það koma fram hér, að ég hygg, að fyllsta ástæða sé til að taka til athugunar í sambandi við væntanlegar auknar framkvæmdir hér í landinu og fjárfestingu í sambandi við nýsköpun og slíkt, hvort ekki sé hægt að fá breyt. á þeim vaxtataxta, sem nú er. Þegar svo er ástatt, að langmestur hluti af innstæðum manna í bönkum liggur þar sem geymslufé án nokkurra vaxta, og þegar einnig er vitað, hve óeðlilegrar varfærni gætir í útlánastarfsemi veðdeildarinnar, sem veldur því, að mjög mikill hluti þeirra lána, sem nú eru tekin til bygginga út á veð, eru tekin hjá einstaklingum og án milligöngu bankanna, þegar allt þetta er athugað, þá finnst mér tími til þess kominn að athuga, hve hátt skuli fara með vexti af lánum á 1. veðrétti, lánum, sem gulltrygg eiga að vera, eins og þessi lán, en þó er ætlazt til, að komi að einhverju haldi. Ég get ekki séð, að frá sjónarmiði bankans geti verið. æskilegt, að meiri hl. lánveitinga til húsabygginga hverfi frá bankanum og á hendur einstakra manna, sem veita mjög mismunandi lánakjör, fyrir utan annað, sem því fylgir. En einmitt það að hafa vextina svo háa eins og hér er ráð fyrir gert stuðlar mjög að því, að svo verði, sem að minni hyggju er mjög óheppilegt.



Herra forseti. - Veðdeild Landsbankans er og hefur verið svo mikill þáttur í afkomu manna í Reykjavík, kannske frekar en nokkurs annars héraðs eða kaupstaðar á landinu, að það mætti nærri geta, að ég sem þm. Reykv. hefði tilhneigingu til að liðka um þessa lánsstofnun það ýtrasta, að mögulegt væri. Og löngun þm. Reykv. hlýtur að vera í þá átt, að menn geti fengið sem mestan styrk hjá veðdeildinni í því að koma sér upp húsum. Og það er því alls ekki tilfinningamál hjá mér, að ég hef ekki getað verið með þessari brtt. tveggja hv. nm., heldur er það af skynsemisástæðum, sem mér finnst vaka fyrir bankastjórninni og stjórn veðdeildarinnar. Mér finnst það eitt út af fyrir sig, að stjórn veðdeildarinnar hefur ekki notað upp að hámarki þá heimild, sem hefur verið til lánveitinga úr veðdeildinni, vera rök fyrir því, að ekki sé ráðlegt, og ég vil segja ekki til neins, að vera að hækka þessa heimild. Eins og hv. fyrri flm. brtt. sagði, þá er engin fyrirskipun út gefin um það, hve mikið skuli lána út á veð, heldur aðeins sett hámark fyrir því. Og ég sé enga ástæðu til að hækka það hámark frá því, sem heimild er fyrir nú, meðan upplýst er, að stjórn veðdeildarinnar notar ekki einu sinni þá heimild upp að hámarki, sem hún hefur í þessu efni. Veðdeildin mun ekki hafa lánað nema 50%, í stað þess að hún hefur heimild til að lána út á 60%, af matsverði húsa. eftir virðingu bankans. Hv. 3. landsk. þm. sagði, að þetta útlánahámark takmarkaði mjög gagnsemi veðdeildarinnar, þannig að menn vildu ekki binda 1. veðrétt fyrir svona lítil lán og vildu þá heldur veita þeim einkalánveitendum. sem þeir gætu snúið sér til, 1. veðrétt. En þetta er ekki gild ástæða nema að nokkru leyti. Því að auðvitað er jafntryggt fyrir þann einstakling, sem lánar það, sem lántakanda vantar upp að ákveðinni fjárhæð, að lána gegn 2. veðrétti á eftir veðdeildinni nokkru hærri upphæð, eins og að lána lægri upphæð gegn 2. veðrétti miðað við það, að veðdeildin lánaði þeim mun hærri upphæð gegn 1. veðrétti. Menn taka þá hjá veðdeildinni það lán, sem þeir geta fengið þar, en fá svo gegn 2. veðrétti það, sem einstaklingar geta lánað. Og er það skiljanlegt, af því að afborganir veðdeildarinnar eru fastar og lánin hjá henni til langs tíma með litlum afborgunum framan af. Og þetta er heppilegt, meðan menn eru að reyna að velta af sér með stærri afborgunum lánunum, sem fengin hafa verið hjá einstaklingum. Það má sjá það af gangi þessara mála, þar sem þær 12 millj. kr. hafa gengið út, frá því l. voru sett 1941 um útgáfu nýrra flokka bréfa þá, að það er talsverð starfsemi, sem hér hefur verið rekin. Það er því langt frá því, að þessi þröngu takmörk hafi orðið til þess, að féð gengi ekki út, að nú er komin beiðni frá veðdeildinni um að mega gefa út bréf upp á 30 millj. kr. Það sýnir líka, að búizt er við því, að veðdeildin muni verða mikið notuð, þrátt fyrir það að stakkurinn sé svona þröngt skorinn í þessu efni. Og sannleikurinn er sá, að þeir tímar hafa komið, að veðdeildin hefur orðið að taka veðið. Það eru ekki svo fá dæmi þess, að veðdeildin hafi ekki getað komið húsum út fyrir það, sem hún þurfti að fá, með þessum varlega veittu lánum. Og eftir næstu 20 ár geta vel verið komnir þeir tímar, að hús í Reykjavík verði ekki svo auðseljanleg. Við vonum, að svo verði ekki, en veðdeildin byggir ekki á slíkum vonum, heldur vill hún fara eins nærri hinu rétta verði með bréfin, svo að þau verði alltaf trygg og hægt sé að forðast töp eins og mögulegt er. Ég vil svo aðeins segja nokkur orð út af því, sem hv. 3. landsk. sagði. Hann sagði, að nú væri lánað út á hús hér í bönkunum 75 kr. á kúbikmetrann og vísitala byggingarkostnaðar væri 237. og ef hámark væri notað, sem er uppundir 1/3, væri auðvelt fyrir bankana að hækka tryggingu sína þannig. Ef lánað er upp í 60%, þá skilst mér, að lánin verði 20%. En ég er ekki vel viss um það, hvort það er fullkomlega forsvaranlegt að fara öllu hærra með svona langt lán. Um vexti af lánum var ekkert rætt í n., en mér sýnist það mál ekki skipta því sama og hv. 3. landsk. talaði um, að bankinn lánaði þetta í bréfum og þau fái sitt verð eftir því, hvernig bréfamarkaðurinn er. Bankinn hefur að vísu keypt þau við ákveðnu verði, og þeim, sem fá lán, er frjálst að selja þau hvert sem þeir vilja, og ef vextirnir liggja of lágt, fara bréfin þeim mun hærra í verði, svo að vextirnir laga sig eftir peningamarkaðnum í hvert skipti. Ég held að þetta skipti ekki öllu máli, hvað vextirnir eru ákveðnir af bréfunum, þegar gengi þeirra fer eftir því, hvort vextirnir eru hærri eða lægri. Ég vil svo aðeins endurtaka það, að meiri hl. n. mælir með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Að vísu segir hv. 3. landsk., að hér séu engin fyrirmæli til bankastjórnarinnar um að lána meira, en þó er ekki hægt að neita því, að með því að hækka þessa heimild verulega, er verið að gefa bankastjórninni undir fótinn að fara heldur fjær hæfilegri varúð en hún hefur hingað til viljað hafa, og ég hef ekki álitið rétt af Alþ. að gera það, heldur láta varúð bankastj. í þessu efni ráða.



Það er aðeins eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem ég vildi drepa á. Hv. þm. spurði, hvaða þýðingu það hefði að samþ. þessa brtt., þar sem gert sé ráð fyrir að það sé bankinn, sem ákveður hversu mikill hluti af byggingarkostnaði lánsupphæðin skuli teljast, þar sem í till. séu ekki fyrirmæli um, að lána skuli ákveðinn hluta, heldur allt að ákveðnum hluta. Þetta er að vísu rétt að forminu til, en hins vegar er ekki þess að dyljast, að ef Alþ. samþ. þá brtt., sem hér liggur fyrir, er það eindreginn vilji Alþ., að bankinn hverfi frá þessari óeðlilegu varúð og færi sig þannig í áttina til móts við þörf þeirra manna, sem lán þurfa að taka. Ég sé enga ástæðu til að ætla, að stjórn bankans mundi. ekki taka þetta til greina, þó að ekki væri skorinorðara ákveðið í l. heldur en er eftir brtt. Ég er ekki á sömu skoðun og hv. 1. þm. Reykv. um það, að það hæfi ekki, að Alþ. setji nákvæmlega ákveðið mark fyrir lánveitingum, sem bankastj. sé skyldug að hlíta, og segi bankastj. fyrir um, með hvaða kjörum eigi að lána. Að sjálfsögðu kemur margt til greina hvað þetta snertir varðandi einstaka menn. En mér skildist á hv. þm., að í rauninni væri þetta allt í bezta lagi og það gerði ekki svo mikið til, þó að 1. veðréttar lán væru svona lág, því að þá fengist þeim mun meira. út á 2. veðrétt, og þó að vextirnir væru hærri, þá væri hægt að selja bréfin fyrir þeim muni hærra verð. Ég get ekki fallizt á þessa skoðun, að þetta sé svo þýðingarlaust sem hann gefur í skyn., Sannleikurinn er sá, að veðdeild er sú eina lánsstofnun, sem er byggð upp sérstaklega til þess að mæta þörf fyrir löng lán með tryggingu veðréttar. Henni er ætlað ákveðið hlutverk að inna af hendi, og hún bregzt því hlutverki, ef meginhluti þeirra manna, sem þarf að taka slík lán, neyðist til eða telur hagkvæmara að hverfa að öðrum leiðum til þess að fá lán heldur en að fá þau í veðdeild. Þetta er hvorki gott fyrir bankana né almenning í landinu og ekki heldur fyrir það fólk, sem á innstæður í bönkum, að geta ekki fengið af þeim neina vexti, þó að það liggi þar árum saman.



Ég legg enga höfuðáherzlu á það, hvort brtt. á þskj. 1128 verður samþ. eða ekki. Eins og tekið hefur verið fram af flm. till. og frsm. n., er hér ekki ætlazt til, að um skyldulánveitingu sé að ræða eða skyldu fyrir bankastjórnina að fara upp í hundraðshluta, sem greinir í till., heldur er þetta aðeins heimild. Hins vegar er nokkuð til í því, sem flm. sagði, að ef þessi till. væri samþ., væri það bending til bankastjórnarinnar um það, að hún ætti að breyta lánveitingum, sem hefur verið farið eftir að undanförnu, í þá átt, sem í brtt. segir, og ég verð að segja það, að ef bankastjórnin tæki þá bendingu til greina að fullu, þá álít ég, að ekki væri varlega farið. Það er kunnugt, að veðdeildin hefur jafnan verið mjög varfærin í lánveitingum. Hún lánaði fyrir ófriðinn 40% af matsverði húseigna og annarra fasteigna og komst upp í 50% af landverði jarða, en aftur með lægri hundraðshluta af húseignum í sveitum, þannig að það jafnaði sig nokkuð upp, og mötin voru þá sem næst byggingarkostnaði húsa. En þrátt fyrir þessar varlegu lánveitingar hefur það komið fyrir, að vísu tæpast í Reykjavík, en úti um land, að veðdeildin hefur tapað á þessum varlegu lánveitingum sínum. Mér er kunnugt um það, að það var til umr. í bankastj. eftir að verðlag breyttist, hvernig snúizt skyldi við því af hálfu veðdeildarinnar. Bankastj. taldi sig ekki fremur en nokkur annar bæra um að skera úr um það, hve varanleg verðbreyt. peninganna mundi verða. Niðurstaðan hjá bankastj. varð því sú að fara mjög varlega, en hækka þó nokkuð lánveitingar frá því, sem verið hafði. Eins og flm. brtt. gat um, eru mötin nú hækkuð um 20–30% frá því, sem áður var, líklega að jafnaði um 30%, og í bönkum hafa margar lánveitingar hækkað úr 40% upp í 50%. Ég skal játa, að með þessum varlegu mötum, sem hafa verið, síðan verðlag breyttist, hefði ,ég talið fært fyrir~ bankana að fara upp í 60% á þeim stöðum, þar sem ekki er mikil hætta á, að húsin verði illseljanleg. En það hefur samt sem áður orðið ofan á að fara þennan milliveg að hækka úr 40% upp í 50%, en ekki í 60%, eins og heimild stóð til. Ef aftur á móti ætti að fara eftir bendingu, sem gefin er í brtt., myndu veðdeildarlán hækka um 100% frá því sem nú er. Nú er gengið út frá 240 kr. á teningsm. í húsum, og þá yrði þetta 80 kr. út á teningsm. í staðinn fyrir tæplega 40 kr. lán út á teningsm. nú, og það er fyllilega 20% hærra en byggingarkostnaður var fyrir ófriðinn. Nú tel ég ekki miklar líkur til þess, að byggingarkostnaður breytist svo í framtíðinni á þeim stöðum, þar sem reikna má með öruggri eftirspurn eftir húsum, að söluverð fari niður úr þessu. En ef maður reiknar með þeim möguleikum, að verðlag peninga færist eitthvað í námunda við það, sem áður var, einnig á þeim stöðum, þá er teflt á tæpasta vað. En það stendur ekki svo á um alla staði, sem veðdeildin veitir lán til, að það megi reikna með því, að þar verði jafnan eftirspurn eftir húsum. Reynslan hefur sýnt það, og það mun sýna sig í framtíðinni, að á sumum stöðum fækkar fólkinu a.m.k. á tíma bilum, ef atvinna dregst saman, og fasteignir verða nálega óseljanlegar. Svona hefur það jafnan verið, og það eru engar líkur til annars en svona fyrirbrigði komi fyrir í framtíðinni eins og í fortíðinni, og þá væri illa komið fyrir veðdeildinni, ef hún hefði þá lánað út á fullan byggingarkostnað á þeim stöðum, byggingarkostnað eins og hann kynni að verða á þeim tíma, og sæti svo uppi með eignirnar. Hv. þm. verður að gæta þess, að það skiptir lánveitendur miklu máli, hversu mikils trausts veðdeildarbréfin njóta. Nú veit hv. þm. það, að þrátt fyrir varlegar lánveitingar veðdeildarinnar, féllu veðdeildarbréfin um eitt skeið niður úr öllu valdi, og ég álít, að bankinn væri mikið fremur ámælisverður fyrir það, hversu hann lét veðdeildarbréfin falla, heldur en fyrir það, hve varlega hann hefur hagað sér við lánveitingar. Veðdeildin var hálfgert olnbogabarn hjá bankanum, og hefur lítið verið gert til þess að halda henni í horfinu, en þessu þarf að breyta. Það voru engin kostakjör, sem lánveitendur áttu við að búa, þegar þeir urðu að selja veðdeildarbréfin fyrir 70% og urðu svo að borga 51/2% af nafnverði lána. Ef við eigum að fyrirbyggja, að þetta komi fyrir aftur, þá er fyrsta skilyrðið fyrir því, að veðdeildarbréfin njóti trausts, en það gera þau nú, því að engin bréf njóta almennara trausts heldur en veðdeildarbréfin, og það sannast á því, að þó að þessi bréf séu til lengri tíma en önnur bréf, þá hafa þau að undanförnu verið seld yfir nafnverði. Það skiptir kannske ekki minna máli fyrir lántakandann að geta fengið fullt verð bréfanna heldur en hitt, hvort hann fær 10–15 eða 20% hærra lán út úr veðdeildinni. Hvort sem er, er það svo í flestum tilfellum, að jafnvel þótt lánveitingar væru hækkaðar svo mjög sem lagt er til í brtt., þá verða þessi lán ófullnægjandi. Langflestir þeirra manna, sem nú reisa hús, mundu þurfa að taka eftir sem áður út á 2. veðrétt. Þar kemur fram vaxtamismunur, en þó ekki svo mikill, að það geti munað því, sem afföll af veðdeildarbréfum gætu numið. Nú liggur það í augum uppi, að það, sem flm. till. kallar óeðlilega varasemi í lánveitingum, er aðeins stundarfyrirbrigði. Þegar ófriðnum lýkur og menn þykjast sjá, að viðskipti og verðlag sé komið nokkurn veginn í eðlilega rás aftur, breytist þetta, og veðdeildin mun þá eins og aðrar lánsstofnanir miða lánveitingar við það verðlag, sem talið er, að sé orðið fast. Það er því sennilega ekki nema um stuttan tíma að ræða, sem þetta gæti haft nokkur áhrif. Ef nokkrar líkur væru til þess, að þær lánveitingareglur, sem hér er stungið upp á, yrðu teknar til greina og veðdeildin færi að lána út hærra en hún hefur gert og afleiðingin af þeirri breyt. yrði sú, að veðdeildarbréfin misstu það traust, sem þau hafa notið, þá ætla ég verr farið en heima setíð. Ég verð því að segja það, að mér finnst að öllu athuguðu, að ekki sé tímabært að reyna að hafa áhrif á þær venjur, sem bankastjórnin hefur skapað sér um lánveitingar úr veðdeildinni. Ef það kæmi í ljós, eftir að menn almennt telja, að verðlag sé orðið fast, að bankastjórnin lánaði óeðlilega lágt og lítið, borið saman við byggingarkostnað húsanna, þá eru möguleikar fyrir þingið til að gripa inn í. En nú, á þessum tímum, þegar við vitum svo lítið fram í tímann um verðlag í landinu, finnst mér ekki tímabært að reyna að hafa áhrif á þetta. Hv. flm. till. minntist á vextina af veðdeildarbréfunum. Í frv. er ekki fremur en venja er ákveðið, hvaða vexti veðdeildarbréfin skuli hafa, en mér sýnist af ákvæðinu í niðurlagi 1. gr., að fyrir bankastjórninni vaki að gefa út í einu fleiri flokka með mismunandi vöxtum. Vextir af veðdeildarbréfum hafa að undanförnu verið um 4% og bréfin verið seld á 101 1/2%, hins vegar hef ég heyrt, að veðdeildin ætlaði sér að gera tilraun með að gefa út tvo flokka með 21/2% og kannske 3%. Ég veit þetta ekki fyrir víst, en hins vegar finnst mér þetta ákvæði benda til þess. Og það gæti verið skynsamlegt að gera þessa tilraun, því að það er ekki óhugsandi, að þeir flokkar, sem hafa verið með lægsta vexti, seldust fyrir hlutfallslega hærra verð, og yrði sjálfsagt, til þess að tryggja bréfin, ekki haft nema 3% vextir, og með öðrum vaxtahærri bréfum á markaðnum mundu þau ekki seljast nema fyrir nafnverð. En þau gætu samt sem áður gefið effektíva vexti, ef þau væru lægri en 4% fyrir ofan nafnverðið, og það væri skynsamlegt að gera tilraun í þessa átt. Hins vegar er naumast um það að ræða, að í l. séu sett ákvæði um vextina, það hefur aldrei verið gert, eftir því sem ég man. Það hefur verið ákveðið af stj. bankanna og sýnist vera eðlileg leið, því að ef látið er bíða að gefa út einhvern flokkanna, þá er ómögulegt að sjá það fram í tímann, að unnt sé að sjá fyrir fram, hve háir vextirnir skuli vera.



Það, sem ég ætlaði mér að taka fram um frv. þetta, hefur verið rætt hér að flestu leyti, og þarf ég því ekki að segja nema fátt eitt. Það helzta, sem ég vildi segja, er, að ég álít gott, að brtt. á þskj. 1128 er fram komin, af því að hún knýr málið fram til nokkurrar athugunar og umr. um það, sem er ágreiningslítið, að þurfi lagfæringar við á varlegan hátt, að örva lánveitingar veðdeildarinnar. Ég get hins vegar ekki fallizt á það í brtt., á hvern hátt þetta skuli gert, ég get ekki fallizt á, að það sé hagkvæm eða örvandi aðferð, sem þar er stungið upp á. Ég álít hina aðferðina, að örva hundraðshluta veðdeildarlána upp á heimildir eða kannske hækka heimildir miðað við hundraðshluta frá því, sem nú er, réttari aðferð en þá, sem bent er á í brtt. Ég held, að það mundi skjóta dálítið skökku við, ef það yrði að l., sem brtt. fjallar um, þar sem annars vegar er gert ráð fyrir að heimila lán allt að 30% af meðalbyggingarkostnaði eftir útreikningum hagstofunnar á nýbyggingum, en hins vegar skuli miðað við allt að 3/5 af matsverði annarra fasteigna. Þegar þetta er tekið til athugunar, þá getur skotið þarna skökku við, þannig að með þeirri verðbólgu og þeim flókna kostnaði, sem fylgir því að koma upp nýjum húsum, getur 30% af slíkri byggingu verið í rauninni allt annað og mjög ólíkt, ef það er boðið til veðs, heldur en af matsverði. Slík hlutfallaskekkja getur átt sér stað í veðum, sem veðdeildinni yrðu boðin, og það álít ég á allan hátt óheppilegt. Þetta þarf skýringar við. N. hefur þó miðað við tiltölulega vaskára útreikninga Hagstofu Íslands á byggingarkostnaðinum, og er það miklu minna en líkur eru til að fáist af matsverði eldri bygginga, þar sem hámarkið er 3/5. Ég held, að til þess að veðdeildin geti starfað með nauðsynlegu öryggi, sem allir eru á einu máli um, þurfi einmitt matsgrundvöllurinn að sýna hið sanna eignarverð, án tillits til, hvort um nýrri eða eldri byggingar er að ræða. Mér finnst þetta hafi ekki til hlítar verið tekið fram, en ég vil minnast á það sem verulegt atriði, sem þarf að koma til greina um leið og þetta málsatriði er útkljáð. Ég vil svo, um leið og ég sezt niður, segja, að ég er á sama máli og hv. flm. brtt, og aðrir, sem hér hafa talað, að ég álít gott að fara svo hátt sem komast má, án þess að öryggi veðdeildarinnar, sem á að vera hafið yfir sveiflur hinna ýmsu árabila, raskist.

Magnús Jónsson Hæstv. fjmrh. hefur að mestu leyti tekið af mér ómakið með það sem ég ætlaði að segja hér, enda má hann með meira valdi mæla um þetta, þar sem hann er ekki aðeins fjmrh., heldur einn af bankastj. Landsbankans þar til nú, að hann gerðist ráðh., og sennilega verður það áfram, ef hann einhvern tíma lætur af þeim störfum, sem hann nú gegnir. Viðvíkjandi vöxtunum, þá er bent á í 1. gr., að heimilt sé með samþykki ráðh. að hafa 3 flokka með mismunandi vöxtum starfandi í senn. Það hefur nú ekki verið gert, og ég er á öðru máli en hæstv. ráðh. um það, því að sannleikurinn er sá, að raunverulegir vextir koma fram í verðbréfunum, og kaupendur og seljendur ætla sér að hafa rétt eftir því, hver peningamarkaðurinn er á hverjum tíma, og má búast við, að 31/2 % og 4% bréf séu í raun og veru jafnútgengileg, aðeins mismunandi kaupverð og söluverð á þeim, og skiptir því í raun og veru ekki svo ákaflega miklu máli, hvort er. Ég vil svo aðeins benda á það, að ef brtt. verður samþ., þá er hér í fyrsta skipti vikið alveg út af þeim grundvelli, sem byggt hefur verið á fram að þessu, og það held ég sé nokkuð athugunarvert. Fram að þessu hefur alltaf verið miðað við ákveðið matsverð og ákveðinn hundraðshluta af matsverðinu, en hér ætti þá í fyrsta skipti að fara að miða við annað verð, nefnilega kostnaðarverð þeirra eigna og þá húsanna sérstaklega. Það er ekki annað, sem er tekið hér undan kostnaðarverði, og þetta er algerlega nýtt í l. um veðdeild Landsbankans. Ég fæ ekki betur séð en þetta sé gersamlega óþarfi, því að eins og l. nú eru orðuð, hefur stjórnin málið svo fullkomlega í sinni hendi, að þótt hún vildi hækka lánveitingu veðdeildarinnar um helming og upp í alveg óforsvaranlegt, gæti hún gert það alveg að l. óbreyttum, svo að brtt. er gersamlega óþörf. Ég get náttúrlega sem fulltrúi þeirra kjósenda, sem hafa mikilla hagsmuna að gæta í veðdeildinni og vilja fá sem ríflegast úr henni, tekið undir með hv. 2. þm. Árn. um, að gott sé, að brtt. komi fram, svo að það sjáist, að vilji sé í þá átt að hækka lánveitinguna, en ég held samt, að óheppilegt sé að samþ. hana. Ég vil benda hv. 3. landsk. á, að breyt., sem hefur orðið á því, að menn fá nú úr veðdeildinni og áður ekki, er ekki bara fólgin í því, að virðingin er miðuð við 75 kr. tenm. í stað 40 kr., heldur líka í því, að í stað þess að menn fengu það áður í bréfum, sem höfðu kannske 30% afföll, fá þeir það núna í bréfum, sem eru kannske yfir sannvirði. Menn fá kannske ekki hærra í bréfum, en peningarnir, sem þeir fá, eru nú miklu meiri, eins og eðlilegt er, af því að peningamarkaðurinn hefur breytzt. Það var ákaflega lengi hér, sem þótti gott, ef maður gat fengið upp undir 80% fyrir veðdeildarbréf og kæmist nafnverð yfir 70%, en nú fá menn yfir 100% fyrir þau. Bankarnir kaupa bréfin fyrir yfir 100% og mér er sagt, að hægt sé að kaupa veðdeildarbréf þó nokkuð hærra á frjálsum markaði. Ég vil svo benda á. að fyrir þá, sem taka lán úr veðdeild, er gott til þess að vita, að veðdeildin sé tryggð um leið, því að fyrst er veðdeildin, síðan varasjóður þess flokks og því næst kemur samábyrgð þeirra, sem lánin taka, og það er því ekki aðeins gagnvart þeim, sem bréfin kaupa, sem bréfin eru tryggð, heldur líka vegna sjálfra lántakendanna. Svo vil ég aðeins minnast á það, sem hæstv. fjmrh. og hv. 3. landsk. hafa verið að velta fyrir sér, hvort verið gæti, að byggingarkostnaðurinn lækkaði svo mikið, að bréfin yrðu ekki trygg. Mér finnst alls ekki nóg að taka bara tillit til þess. Það er ekki öruggt, að veðið standi fyrir láninu, þó að byggingarkostnaðurinn hafi jafnvel ekki lækkað svo mikið, og það er af því, að ef yfir dynur veruleg kreppa. þá geta eignirnar farið niður úr því verði, sem raunverulega kostar að koma upp slíkum húsum hér. T.d. í Reykjavík gætu menn hugsað sér. að svo daufir tímar kæmu. að bærinn væri, sem menn kalla, yfirbyggður. Húsin væru ekki útgengileg, og menn hættu að byggja, vegna þess að það yrði of dýrt og húsin gengju illa út, sérstaklega þegar þau væru farin að eldast, jafnvel þótt byggingarkostnaðurinn út af fyrir sig hefði ekki lækkað, sem því næmi. Það eru fleiri hættur, t.d. bara að nýtt, ólíkt byggingarlag gæti lækkað verð hér á þeim húsum, sem byggð eru með eldra byggingarlagi. Það er svo margt, sem fyrir getur komið, svo að ég álít, að fara verði mjög varlega með þau veð, sem stór lán eru veitt út á, og láta bankastjórnina bera ábyrgð á þessu og sjá um það á hverjum tíma, og hún ætti að vera sem alfrjálsust að haga sér í því, eins og hún telur tryggast, og satt að segja vera ekki að eggja hana mikið á að vera frjálslyndari um lántökur. Hún hefur, eins og ég hef lýst, málið algerlega á sínu valdi, og með brtt. væri hvort tveggja gert, að víkja út af þeim grundvelli, sem hingað til hefur verið miðað við, matsverð bankans sjálfs, og á hinn bóginn að gefa bendingu um, að hærra væri óhætt að fara. Menn gætu sagt, að Alþ. gæti gert það, fyrst ríkisábyrgð er á bak við bréfin, en þá er gallinn á, að söluábyrgð lántakenda kemur inn á milli, og því fé hefur Alþ. í raun og veru ekkert leyfi til að ráðstafa.



Ég skal aðeins víkja að þessu örfáum orðum. Það eru nokkur atriði, sem ég þarf að svara. Hæstv. fjmrh. tók alveg réttilega fram, að byggingarkostnaðurinn út af fyrir sig væri ekki öruggur mælikvarði á, hvort óhætt væri að lána úr veðdeild, vegna þess að svo ólíkt stæði á á ýmsum stöðum á landinu og verð húseignanna skapaðist kannske meir af þeim mismunandi aðstæðum heldur en af því, hver byggingarkostnaðurinn væri, og benti á í því sambandi, að þar, sem fólkinu fækkaði, lækkuðu fasteignirnar niður úr kostnaðarverði. Einmitt með tilliti til þess, eins og ég drap á í fyrri ræðu minni, sé ég ekki fært að fyrirskipa bankanum ákveðinn hundraðshluta af byggingarkostnaðinum. Þess vegna er það orðað í brtt. þannig, að heimilt sé að lána allt að því, sem þar greinir, en hins vegar er það á hendi bankans, hve há hann telur lánin þurfi að vera á einstökum stöðum, eftir því hvernig stendur á. Ég vona, að ég þurfi ekki að endurtaka, að ég er alveg sammála hæstv. ráðh. og hv. 1. þm. Reykv. um. að engan veginn megi ganga svo langt í lánveitingum, að traust manna á þeim sé skert, en það, sem okkur greinir á um, er það, hvort svo langt sé gengið, ef samþ. er till. á þskj. 1128, að hætta sé á þessu. Ég fæ með engu móti séð, að svo sé. Hæstv. ráðh. og hv. 1. þm. Reykv. tóku báðir fram, að veðdeildarbréf hefðu á vissu tímabili selzt langt undir nafnverði, allt niður í 70%, og það hefði að sjálfsögðu fyrir lántakandann þýtt sama og lægri hundraðshluti af láninu og byggingarkostnaðinum væri útborgaður, þegar þeir tóku lánið. Það er alveg rétt, en ég get sagt, að það var engan veginn svo, að þessi bréf væru talin ótrygg. Báðir hv. þm. eru mér sammála um það. Ástæðan til þess var eingöngu sú, hve lítið var af mönnum, sem gátu bundið fé sitt til svo langs tíma, sem bréfin hljóðuðu upp á, og vextir þeirra samanborið við aðra vexti, og loks það, sem hæstv. ráðh. réttilega benti á, að bankinn brást þar verulega skyldu sinni í þessu. Hann hefði getað greitt meira fyrir sölu á bréfunum en hann gerði, ef hann hefði sýnt til þess fullan vilja og viðleitni. Hæstv. ráðh. sagði, að ef farið væri eftir till. okkar tvímenninganna á þskj. 1128, gætu lánin numið meiru en byggingarkostnaður var fyrir stríð. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef samkvæmt vísitölunni og útreikningum húsameistara, sem hagstofan byggir á, þá er sá grundvöllur, sem miðað er við, að 1939 hafi kúbikmeterinn verið kr. 66,50 í sams konar húsum og gert er nú ráð fyrir, að hann kosti kr. 237,21. Nú er alveg þýðingarlaust fyrir okkur að vera að deila um, hvaða líkur séu til, að verð húseigna fari niður svipað og fyrir stríð. Persónulega mundi ég segja, að engar minnstu líkur væru til þess, en það þýðir náttúrlega ekki að spá miklu um þá hluti. Það verður hver að hafa sína skoðun á því, sem hann telur líklegasta. Ég benti á og vil endurtaka það, að eins og frv. er nú og eðlilegt er um veðdeildina, þá er réttur bankans og aðstaða í þessum efnum alveg óvéfengjanlegt ákvæði, þar sem bankinn ákveður í raun og veru hvort tveggja í senn, bæði matið og líka þann hundraðshluta, sem lánið er af. Ég get ekki komizt framhjá því, að að vissu leyti finnst mér þetta óeðlilegt, að lánsstofnun hafi bæði fullkomlega í sínum höndum að ráða, hvert matið verður, og líka að ákveða þann hundraðshluta, sem lánið er af matsverðinu, því að af því leiðir, að bankinn hefur svo að segja báða enda í sínum höndum. Þess vegna álít ég vissulega mikið mæla með því, að gerð sé sú grundvallarbreyting, sem hér er lögð til í till. og hv. 1. þm. Reykv. benti réttilega á, að verðmætið, sem við væri miðað, væri ekki ákveðið af bankanum á sama hátt og sá hundraðshluti. sem hann ákveður að lána út á það á hverjum tíma. Ég held því einmitt, að sú grundvallarbreyting sé til bóta frá því, sem nú er. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf um fyrirhuguð vaxtakjör í þessum nýju veðdeildarflokkum. Mér þykir skynsamlegt að reyna, eins og hann gerði ráð fyrir, að gert mundi verða, t.d. með 1. flokk með 3% vöxtum á bréfunum og sjá, hvernig honum væri tekið samanborið við önnur bréf og aðra veðdeildarflokka, sem eru á markaðnum, en einmitt það að lækka vextina á bréfunum og þar með vextina af lánunum gerir trygginguna, sem lántakendum er veitt, betri, almennt skoðaða, og styður heldur að því, að óhætt ætti að vera að lána hærri hundraðshluta út á eignirnar en ella. Ég get mjög tekið undir ýmislegt af því, sem hér hefur verið sagt um nauðsyn þess, að ekki sé lengra gengið í þessum efnum en svo, að öryggi bréfanna sé í engu skert, en ég get ekki látið hjá líða að minna á, að eins og nú háttar til, er hámark þess, sem veðdeildin lánar út á vel byggð og vönduð steinhús hér í höfuðstaðnum, tæplega sjöundi hluti af því, sem almennt kostar að byggja þessi hús, og það liggur alveg í augum uppi, að á þann hátt getur stofnunin ekki nándar nærri leyst það hlutverk af hendi, sem henni var upphaflega ætlað, þegar hún var sett á stofn.



Ég skal nú ekki fjölyrða um þetta mál. Ég vil aðeins benda á, að það er rétt, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um þetta, að það bæri að ýta undir bankastjórnina að hækka eftir því, sem hún frekast teldi fært, lán út á nýbyggingar hér í bænum, en mér skilst, ef brtt., sem fram er komin, er felld, án þess að nokkuð komi í staðinn, þá sé ákaflega hæpið, að bankastjórnin geti skoðað það sem ábendingu um, að hún eigi að hækka útlán, - heldur þvert á móti. Þess vegna sýnist mér vera varhugavert að fella brtt.. ef menn eru þeirrar skoðunar, að bankastjórnin sé í því efni nú of íhaldssöm, en það sagði jafnvel einn af aðalbankastjórum Landsbankans, hæstv. fjmrh., í umr. áðan. Ég vildi þess vegna skjóta til hv. n., hvort hún vildi ekki taka þetta mál til athugunar enn milli umr., og ef meiri hl. n. telur, að það form, sem bent er á í brtt., sé að einhverju leyti óheppilegt, - og það kann að vera, að sá tvöfaldi grundvöllur, sem þar er tekinn upp, sé ekki á allan hátt nógu skýr -, þá athugi hún, hvort ekki sé hægt með öðrum hætti að láta koma fram beina viljayfirlýsingu Alþ. til bankans um, að hann hafi í þessu meiri víðsýni en hann hefur nú haft. Það mætti benda bankanum á þetta, með því t.d. að hækka lánshlutfallið úr 65% upp í 70% eða 80%, og ef þá er miðað við það virðingarverð, sem bankinn heldur sér nú að, sýnist mér, að ekki sé á nokkurn veg óvarlega að farið. Þá helzt grundvöllurinn, en hundraðshlutinn, sem lána má út á, er hækkaður. Ég er ekki reiðubúinn að flytja brtt. um þetta nú, en ég vildi skjóta til hv. n., hvort hún vildi ekki athuga þetta nokkuð nánar og þá ef til vill hv. flm. brtt. taka þær aftur til 3. umr., svo að hægt væri að íhuga þetta betur en hægt er að gera undir umr. En ég vil leggja áherzlu á, að ef till. eru felldar, eins og þær liggja fyrir, þá getur bankastjórnin ekki skilið það á annan veg en þann, að hennar háttur í þessu njóti fulls samþykkis Alþ., en alveg það gagnstæða skilst mér hafi komið fram í umr.



Það er aðeins út af bendingu hv. 6. þm. Reykv. Það er alveg sjálfsagt. að n. taki þetta fyrir til athugunar aftur, ef brtt. annaðhvort verða teknar aftur eða felldar. Ég teldi þó heppilegra, að þær væru teknar aftur, því að með því er ekkert misst, en sannleikurinn er sá, að ég hef nú verið að hugleiða þetta mál talsvert, og ég held, að í því, sem ég hef sagt um málið, hafi komið skýrt fram, að andmæli mín gegn brtt. hafa m.a. einmitt byggzt á því, að bankastjórnin hefur þetta nú alveg fullkomlega á sínu valdi. Hún hefur bæði á sínu valdi að nota heimildina alveg út, sem hún hefur ekki gert, og hún hefur einnig á sínu valdi að láta matið vera ríflegt. Hvort unnt er að koma þessu fyrir í frv. sjálfu, skal ég ekki segja um, en sjálfsagt er að taka það til athugunar og ef til vill ræða það við bankastjórnina. Annars er náttúrlega sú leið líka til fyrir Alþ. að láta vilja sinn í ljós í sérstakri þál. um þetta mál, annaðhvort frá þessari sömu d. eða Sþ., þ.e.a.s. ef það er raunverulega vilji þingsins að herða heldur á um útlán. Ég skal lofa að taka þetta til athugunar í nefndinni.



Eftir þau ummæli, sem hér hafa fallið, er ég fús til að taka till. aftur til 3. umr. Ég skal geta þess viðvíkjandi því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að ég hafði athugað þetta, en ég sá þann galla, að á þann hátt eru báðir endar þessa máls á valdi sama aðila, og það tel ég óeðlilegt.