Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er borið fram af fjhn. Nd. og er nú komið til þessarar d. Brtt. kom fram í Nd. um það að láta framlenginguna aðeins ná til eins árs, en hún náði ekki samþykki. Fjhn. Ed. hefur haft málið til meðferðar og hefur orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm. (StgrA) tók ekki þátt í nefndarstörfum sökum sjúkleika, en annar (HG) telur, að undanþáguna eigi aðeins að veita til eins árs. Saga málsins er sú, að með l. frá 24. júní 1924 var ákveðið, að Eimskipafélagið skyldi ekki greiða skatta eftir efnum og ástæðum, eins og venja var, heldur aðeins til bæjarsjóðs 5% af nettó ágóða. Þegar l. gengu í gildi á ný, árið 1928, var engu breytt öðru en því, að í stað þess að sleppa félaginu við skatt, var sett það skilyrði, að það skyldi ókeypis flytja 60 menn til og frá útlöndum eftir ráðstöfun ríkisstj. Síðan þessi l. gengu í gildi hafa þau verið framlengd um 2 ár í senn, og var nú undanþágan gengin úr gildi við síðustu áramót, og er því nauðsynlegt að fá þetta frv. afgr. Ég geri ráð fyrir því, að meðnm. mínir séu sammála um það, að Eimskipafélagið sé svo kært öllum landsmönnum, að sjálfsagt sé að framlengja gildi þessara l. eins og verið hefur. - Ég vil svo fyrir hönd n. leggja til, að frv. verði samþ. í því formi sem það er.



Herra forseti. - Meiningin var, að 1. flm. þessa frv. hefði framsögu í þessu máli, en hann hringdi til mín á síðustu stundu og bað mig að hlaupa í skarðið, þar sem hann gæti ekki komið. Það, sem fyrir okkur vakir, er að gera það, sem í okkar valdi stendur til. þess að styrkja aðstöðu dómsvaldsins, því að það getur ekki verið neinn vafi um það, að það sé nauðsynlegt, að aðstaða þess sé sem sterkust í þjóðfélaginu. Að því er tekur til réttarins, þá er hér lagt til, að fjölgað verði úr 3 upp í 5, og virðist okkur það trygging, sérstaklega að því er snertir afstöðu hæstaréttar til útlanda. Viðvíkjandi launakjörunum þá er farið fram á hækkun á þeim. Við álítum,. að þessar stöður séu svo vandamiklar, að það megi ekki vera peningaspursmál, að beztu menn geti valizt í þessar stöður. Okkur er kunnugt um það, að þeir menn, sem eru í þessum stöðum, komast tæplega af án þess að fá sér aukavinnu, en þetta þyrfti að vera þannig, að þetta væru algerlega sjálfstæðar stöður, enda eru þessir menn oftast útilokaðir frá því að skapa sér aukavinnu. Viðvíkjandi skattfrelsinu viljum við taka það fram, að við leggjum áherzlu á það, að hér skapast ekkert fordæmi um skattfrelsi öðrum til handa, því að hvort tveggja er, að hæstaréttardómendur eru æðstu handhafar eins þáttar ríkisvaldsins og staða þeirra að því leyti sambærileg stöðu ríkisstjóra, og svo hitt, að þeim einum allra þjóðfélagsþegna er varnað frelsis á sviði stjórnmála og atvinnumála. Annars er gerð nánari grein fyrir þessu í grg. frv., og sé ég því ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. - Ég er sammála flm. um, að það sé rétt að fjölga dómendunum úr 3 upp í 5 til þess að tryggja fullkomlega öryggi hæstaróttar og þá einkanlega út á við hjá þeim þjóðum og mönnum, sem ekki þekkja nægilega til mannanna á hverjum tinla. Hins vegar virðist sú launaupphæð, sem ákveðin er í frv., byggð á því andrúmslofti, sem ríkir meðal þjóðarinnar nú. En þess verður að gæta, að þessi launaákvæði eiga að standa um ótakmarkaðan tíma, en flest sams konar ákvæði eru aðeins miðuð við það ástand, sem nú er í landinu. Mér skilst, að þessi laun muni nema 44–47 þús. kr. á ári eins og nú er, en verði aldrei undir 15–17 þús. kr. í venjulegu ástandi. Ef horfið verður að því ráði að hafa þessar tekjur skattfrjálsar, virðist mér ekki ósanngjarnt að færa þessa upphæð niður, þær verða að byggjast á þeim möguleikum, sem landið hefur á hverjum tíma til þess að launa embættismenn sína. Árið 1931 töldum við, að 12 þús. kr. laun skattfrjáls væru aðeins greidd fyrir bezt launuðu embættin í landinu. Ég vil beina því til hv. allshn., hvort það sé ekki rétt að taka til athugunar að lækka þessi launaákvæði. Ég mun ekki skuldbinda mig til að fylgja frv., ef því verður ekki breytt til lækkunar.



Það er um þetta frv. að segja, að það er í sjálfu sér réttlátt að hækka laun dómaranna eins og gert er ráð fyrir í frv. og það væri þess vegna æskilegt að gera það. En það, sem við verðum fyrst og fremst að hugsa um, er það, hverju við höfum efni á, og sannast að segja held ég, að það, sem okkur ríði mest á nú, sé það að koma atvinnumálum okkar í það horf og vinna að því, að þau geti staðið undir þeirri greiðsluþörf, sem er hjá íslenzka ríkinu. En eins og nú standa sakir eru litlar líkur til þess, að við getum staðið undir þessari þörf nema því aðeins, að við breytum um stefnu frá því, sem nú er. Ég álít, að við verðum fyrst og fremst að hugsa um þessi mál út frá því sjónarmiði, hverju við höfum efni á, en ekki, hvað væri æskilegt að gera eða ákjósanlegt að geta greitt embættismönnum. Þetta gildir á öllum sviðum þjóðfélagsins og jafnt um hæstarétt eins og um ýmislegt annað. Ég held þess vegna, að sú breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, eigi að bíða eitthvað fyrst um sinn. En þar með er ekki sagt, að það sé ekki réttlátt, að laun dómaranna hækki, en við vitum það mæta vel, að allt réttaröryggi í landinu byggist framar öðru á því, að dómurinn sé vel skipaður. Og ef við förum að hreyfa við þessum málum, þá má líka minnast þess, að það ríður ekki lítið á því, að sýslumanna- og bæjarfógetaembættin séu einnig skipuð góðum mönnum. Því að þótt störf hæstaréttar séu þýðingarmikil út á við, þá er aldrei nægilega um það hugsað, hvað það er mikið af málum, sem aldrei koma fyrir hæstarétt. Í fljótu bragði má svo virðast sem þetta sé ekki rökfræðilega rétt, vegna þess að hægt sé að vísa málunum áfram. En þannig er þetta nú í framkvæmdinni. Og þegar við athugum það, hvað þessir embættismenn eru illa launaðir (þ.e. sýslumenn og bæjarfógetar), að þeir eru svo illa launaðir, að það er mjög hæpið, að menn fáist til þess að sækja um þessi embætti., nema því aðeins, að þeir hafi sérstaka ánægju af að vinna við störf af þessu tagi. Þegar við hugsum um, hve við erum raunverulega búnir að koma þessum embættum langt niður með aðbúnaðinum að sýslumönnum og öðrum embættismönnum, er það að mínu áliti alveg tvímælalaust, að við getur tæplega tekið hæstarétt einan út úr án þess að athuga aðbúnað að sýslumönnum og bæjarfógetum og raunverulega aðbúnað að öllum embættismönnum okkar, því að þótt dómarar í hæstarétti séu illa launaðir, hefur það atvikazt þannig, þó að það sé ekki nema að litlu leyti ríkinu að þakka, að þeir eru svo settir, að málið er ekki mjög aðkallandi, og að því leyti nú segja, að breyt. sé meira aðkallandi um aðra embættismenn, þar á meðal sýslumenn og bæjarfógeta. Þess vegna álít ég, að raunverulega ættum við að láta þetta mál bíða.



Ég held, að sú skoðun, sem hefur komið fram hjá háttv. þm. Barð. og háttv. þm. Str., sé orðin dálítið úrelt. Það hefur verið ákaflega þakklátt verk að sýna fram á það, að þjóðin hefði ekki efni á að launa embættismenn sína svo vel, að embættin væru lífvænleg. Það hefur verið ákaflega þakklátt verk að sýna fram á, að þjóðin búi ekki við betri kjör e n svo að embættismennirnir séu sízt verr settir en aðrir borgarar þjóðfélagsins. Þetta má kannske til sanns vegar færa, en hins vegar held ég, að öllum almenningi sé nú orðið ljóst, að það borgar sig beinlinis fyrir þjóðfélagið að launa a.m.k. þá embættismenn, sem eru í ábyrgðarmestu stöðunum, svo vel, að það sé nokkur trygging fyrir því, að hæfir menn fáist í þær. Reynslan hefur og sýnt það, að lagafyrirmælin eru ekkert aðalatriði í þessu efni. Ef embættin eru óhæfilega lágt launuð, verður að ganga fram hjá lagafyrirmælunum, til þess að unnt sé að fá hæfa menn í þau. Þetta mun hv. þm. Str. þekkja frá ráðherratíð sinni. Segi ég það honum eigi til ámælis, því að vafalaust er betra að fara krókaleiðir til þess að fá hæfa menn í embættin en að skipa þau óhæfum mönnum. Hins vegar væri æskilegast, að ekki þyrfti að fara krókaleiðir, heldur væri gengið þannig frá aðbúnaði embættismanna með löggjöfinni, að þeir gætu séð sómasamlega fyrir sér og fjölskyldu sinni af embættistekjum sínum. Ég skal játa, að þau laun, sem stungið er upp á hér í þessu frv., eru nokkru hærri en gerist um embættismenn og yfirleitt er greitt fyrir störf í þágu hins opinbera, a.m.k. eftir launalögum. Hins vegar er vitanlegt, að fjöldi manna, sem vinna hjá einkafyrirtækjum, hafa svona há laun og hærri, og það er nú svo, að menn, sem eru þeim hæfileikum búnir og hafa fengið þá menntun, að fært sé að gera þá að hæstaréttardómurum, hafa að jafnaði þá aðstöðu að geta hjá einkafyrirtækjum eða með einkarekstri aflað sér fjár, sem er miklu meira en samsvarar þeim launum, sem hér er talað um. Ég er þess vegna á þeirri skoðun, að það sé fullkomlega réttmætt að hækka laun þessara embættismanna, þannig að embættin þættu eftirsóknarverð. Í síðari hluta I. gr. er hins vegar ákvæði, sem ekki er hægt að láta fara umræðulaust gegnum þessa l. umr., en það er um það, að hæstaréttardómarar skuli vera undanþegnir skatti. Þetta er ákvæði, sem að vísu er ekki nýtt, því að á hverju þinginu eftir annað eru fyrirtæki undanþegin skatti, bæði fyrirtæki hins opinbera og einkafyrirtæki. Þetta sannar það, að sú skattalöggjöf, sem við eigum við að búa, er óhafandi. Löggjöf, sem er þannig, að alltaf þarf að gefa undanþágur frá henni, er ófær. Við vorum hér áðan með eina slíka undanþágu, sem enginn ágreiningur var um, um undanþágu til Eimskipafélags Íslands h/f frá skattgreiðslum. Ég álít þessa undanþágu alveg sjálfsagða. Og af hverju? Það er af því, að skattalöggjöfin er þannig, að ef þetta fyrirtæki ætti að greiða skatt samkvæmt þeirri löggjöf, væri vonlaust um rekstur þess. Afkoma þess er misjöfn frá ári til árs. Ef það því ætti að láta meginhluta tekjuafgangs góðæranna í skatt, yrði enginn afgangur til að greiða tap vondu áranna. Það eru fjöldamörg fyrirtæki, sem það sama gildir um. En ef á að fara inn á þá braut að undanþiggja sérstaka flokka manna eða sérstakar stéttir skattgreiðslum, veit ég ekki, hvar það lendir. Það mætti sjálfsagt færa fullkomin rök fyrir skattfrelsi annarra flokka manna engu síður en hæstaréttardómara, og ég sé ekki, að sá samanburður, sem frsm. var að gera á hæstaréttardómurum og ríkisstjóra, nái tilgangi sínum. Nær lagi væri að gera samanburð hæstaréttardómurum og ráðherrum, og ef sá samanburður er gerður, þá sé ég ekki, hver rök mæla með, að hæstaréttardómarar séu fremur undanþegnir skatti en ráðherrar. Ráðherrarnir hafa sízt minni tilkostnað og enn þá síður möguleika til að afla sér aukatekna. Ég held þess vegna, að rétt sé að athuga þetta mál mjög gaumgæfilega. Ef skattalöggjöfin er óviðunandi, á að breyta henni. En það á að búa þannig að almenningi, að ekki þurfi að undanþiggja sérstök fyrirtæki og sérstakar stéttir manna skattgreiðslum. Það getur aldrei leitt til farsældar.



Ég held, að mig og hv. 8. landsk. (PM) greini ekki svo mikið á í þessu máli. Hann vill setja launakjörin svona eins og fram er sett í frv. og fella burtu skattfrelsið. Ég hallast frekar að hinu, að hafa upphæðina lægri og halda skattfrelsinu til öryggis því, að hæstaréttardómarar hafi þá þessar tekjur, en fyrir því er engin trygging, ef það stendur ekki í lögunum, því að eins og kunnugt er, standa allir borgarar verjulausir fyrir þeim yfirgangi, sem Alþ. sýnir þeim í skattamálum. Það er meira að segja svo, að á síðustu tveim árum hafa skattalögin verið látin vinna aftur fyrir sig, svo að menn hafa ekki haft hugmynd um, hvernig útkoman yrði eftir að lögin yrðu gengin í gildi. En þau eru samin til þess að hirða allar tekjur landsmanna, eftir að vitað er, hverjar þær eru. Ég er alveg á sama máli og hv. 3. landsk. um það, að þetta skattakerfi er alveg óhæft. Ég get lýst yfir fylgi mínu við þetta frv., ef ákvæðið um skattfrelsið verður afnumið. Hv. þ. landsk. talaði um, að reynslan sýndi, að nauðsynlegt væri að greiða sæmileg laun til þess að fá hæfa menn í slíkar stöður. Ég held, að það hafi alltaf sýnt sig, að með þeim launum, sem greidd hafa verið, hafa ágætir menn sótt um þessar stöður og það hefur, þrátt fyrir þessi launakjör, sem þeir hafa átt við að búa, verið eftirsótt að verða hæstaréttardómari. Svo er það dálítið einkennilegt, að á þeim tíma, þegar ríkisstj., Alþ. og allir taka höndum saman um að vinna á móti dýrtíðinni, að hækka þá laun ákveðinna embættismanna. Mér finnst ekki samræmi í þeim starfsaðferðum yfirleitt. Það er enginn vafi á því, að þetta er komið á það stig, að við getum ekki haldið áfram í sömu átt og á undanförnum árum. Við sjáum, að hinar miklu tekjur ríkisins eru horfnar og eru kannske ekki nógar fyrir þeim skuldbindingum, sem ríkisstj. hefur tekið á ríkið. Það þarf ekki annað en að sjá yfirlýsingu frá atvinnumálaráðh. í blöðunum í dag til þess að vita, að erfiðleikar eru framundan. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Str. sagði um laun sýslumanna og bæjarfógeta, er ég ekki sammála. Ég held, að það sé yfirleitt ekki nóg að launa menn, það þurfi líka að gera kröfur til þeirra, og það er víst, að það væri hægt að launa sýslumenn og bæjarfógeta betur, ef þeir ræktu störf sín sómasamlega, en þegar helmingurinn af tímnanum fer í annað, sem ekki kemur embættinu neitt við, og þeir láta viðvaninga vinna sín störf, þá er ekki von, að hægt sé að launa þá vel. Þetta á sér stað bæði í Rvík og utan Rvíkur, og það er ekki nægilegt að bæta kjör þessara manna, þeir verða líka að uppfylla þær kröfur, sem gera verður til þeirra. Það komst mikið á undir dómsmálastj. Hermanns Jónassonar, að ekki væri litið eftir því, hvernig menn ynnu fyrir sínum launum, og mikið er það búið að kosta ríkissjóðinn, að menn hafa verið á ferðalögum úti um allt land, þegar þeir áttu að sinna sínum embættum. Ef þetta mál gæti orðið til þess, að teknar væru hér upp viturlegar umræður og samvinna um skattamál, væri ég með því. Það er ekki úr vegi að opna augu Alþ. fyrir þeirri fádæma heimsku, sem farið hefur verið inn á í þessum málum, því að það er vitanlegt, ef ekki er breytt til og farið inn á viturlegri stefnu, hrynur allt í rúst. Það er ekkert nema hrun framundan, ef haldið er áfram þeirri stefnu, sem framsóknarmenn hafa átt langmestan þáttinn í að koma á á undanförnum þingum.



Það er hægt að segja um þetta frv., að það sé radikalt. Það eru 3 meginatriði, sem farið er fram á, að breytt sé. Í fyrsta lagi er það fjölgun dómaranna. Í öðru lagi hækkun grunnlauna, sem gert er ráð fyrir, að verði miklu, miklu hærri heldur en yfirleitt gerist hjá öðrum embættismönnum, að ráðherrum undanteknum. Í þriðja lagi er lagt til að undanþiggja hæstaréttardómara skatti og þar með hækka laun þeirra óbeinlínis. Ég vil segja það um fyrsta atriðið, að ég skal ekki gera mig neitt breiðan sem kunnáttumann í því efni, en ég held, að það hafi ekki komið að sök, að hæstiréttur er skipaður eins og hann er. Ég hef orðið var við, að dómar hæstaréttar hafa verið taldir viturlegir, þótt dómarar væru ekki nema 3; og þó að segja megi, að 5 viti meira en 3 og 7 meira en 5 og 15 meira en 7, er vitað, að hæstiréttur hefur sýnt mestu hæfni í störfum sínum, þannig að ekki skaðar, þó að þeir séu ekki fleiri. Það er gert ráð fyrir, að dómarar geti orðið 5, og hægt að taka ákvörðun um það þegar vill að fjölga þeim. Ég vil taka undir það, sem hv. þm. Str. sagði, að það er ekki vert að gera þetta á tímum, þegar verið er að draga saman seglin og fólk er farið að sjá, að ekki er lengur hægt að sletta skyrinu í allar áttir. Út af launaupphæðinni sjálfri og skattfrelsinu vil ég taka algerlega undir það, sem hv. 8. landsk. sagði um það, og þarf þar eiginlega engu við að bæta. Það er enginn vafi á því, að launakjör eru yfirleitt í miklu ósamræmi, og það ósamræmi verður enn meira, þegar á að losa dómarana við að greiða skatta, en aðrir embættismenn hafa orðið að afla sér tekna á annan hátt, og það er ástand, sem ekki á að eiga sér stað. Ég mun þó ekki fara út í þetta. Hv. 8. landsk. gerði það. Ég vil aðeins út af því, sem kom fram hjá hv. þm. Barð., segja það, að það, að menn sækja um embættin, er ekki nægileg röksemd fyrir því, að launakjörin séu góð. Það er fleira en launakjörin, sem kemur til greina, a.m.k. veit ég um menn, sem hafa sótt það fast að komast í þessar stöður. Sumir treysta ef til vill á aukastörfin, aðrir sækja um á krepputímum, þegar minni tekjur er að hafa við önnur störf, en þetta er enginn mælikvarði á launakjörin. Það er eitt atriði, sem ég vildi bæta hér við og gerir þetta frumvarp varhugavert í mínum augum, og það er það ósamræmi, sem kemur í launakjörin, ef það verður samþykkt. Því verður ekki móti mælt, að það er ósamræmi í því, að hæstaréttardómarar hafi 15 þús. kr. og dómforsetinn 17 þús., en aðrir embættismenn 6 þús. kr. á ári. Þó að ríkisvaldið hafi þurft að grípa inn í með uppbætur og grunnkaupshækkanir, er það þó víst, að hjá flestum er ekki víst um nema 4500 til 6000 kr. árslaun, svo að það er ekkert samræmi í því, að þeir hafi svo 15000. Ég vil taka sem skemmtilegt dæmi prófessora í lagadeild háskólans, sem koma þar inn sem hæstaréttardómarar. Þeir sitja þar í 45 00.00 upp í kr. 6000 eftir launalögum, þó að þeir fái einhverjar uppbætur, sem nái því að þeir hafi 8000 kr., eru þeir þó ekki hálfdrættingar á við dómarana, hvað þá dómsforsetann, og náttúrlega ekkert líkt því, ef þeir eiga að vera skattfrjálsir. Ég vil bera hæstaréttardómarana saman við aðra embættismenn landsins eins og landlækni og biskup landsins, sem ekki eiga þess kost að bæta laun sín á nokkurn hátt. Ekki getur biskup landsins verið úti um hvippinn og hvappinn til þess að endurskoða reikninga. Hann er útilokaður frá því að bæta fyrir sér á sama hátt og t.d. hæstaréttardómarar, sem geta tekið að sér störf, sem eru eðlislík þeirra aðalstarfi. Ég held því, að það sé fullkomið ósamræmi í því að taka þessa menn út úr og hækka laun þeirra. Hv. þm. Str. minntist á sýslumenn og bæjarfógeta sem hliðstæða. Þó að það sé ekki alveg, er líklegt, að hér rísi upp samanburður bæði frá þeim, sem hliðstæðir eru og ekki, svo að ég tek þetta frv., sem ég get vel gefið atkv. mitt til 2. umr., sem vitnisburð um það, hvað þetta launamál er knýjandi. Má segja um ráðherralaunin, að þau séu óvirðing fyrir þjóðfélagið. En þetta stafar af því, að enginn vill í rauninni beita sér fyrir því, að þau verði hækkuð. Ég hef oft átt sæti í fjhn., og mér er kunnugt um, að n. hefur oftar en einu sinni loðið ráðh. að bera fram till. um hækkun launanna, því að mörgum hefur þótt beinlínis skömm að því, að ríkið skuli ekki borga þessum mönnum meira en helming eða þriðjung af því, sem það borgar forstjórum, sérstaklega þegan þess er gætt, að þeir eiga örðugra með að hafa aukastörf en flestir aðrir. En það hefur þótt svo ódemókratískt, að ráðherralaun væru hækkuð að mun, og útkoman hefur orðið sú, að varla hafa aðrir getað verið í þessum embættum en þeir, sem talizt gátu svo fjáðir, að þeir gætu kostað sig sjálfir. Þá finnst mér, að ekki væri síður ástæða til að undanþiggja ráðh. skyldu til að greiða tekjuskatt og útsvar en hæstaréttardómara.



Ég ætlaði aðallega að ræða um það, sem hv. síðasti ræðumaður talaði um, ráðherralaunin. Ég held, að þingið komist ekki hjá að gera sér ljóst, að laun þessara manna eru alveg óviðunandi. Hv. þm. Str. hefur lýst yfir því, að hann hafi í sinni ráðherratíð skaðazt á embættinu um tugi þúsunda króna. Ef við viljum halda íslenzka ríkinu sómasamlega uppi og láta þá menn, sem þar eru í fyrirsvari, vera nokkurn veginn frjálsa menn, sem ekki þurfa að vera forríkir eða steypa sér í skuldir að öðrum kosti, þá verður ekki komizt hjá að bæta úr þessu. Þess má geta, að það eru ekki einungis menn í forsrh.-embættum, sem orðið hafa að gefa með sér, heldur og aðrir ráðh. Ég tel, að, nú standi vel á fyrir þingflokkunum að bæta úr þessari hneisu, en til þessa hefur enginn flokkur þorað að gangast fyrir því af hræðslu við aðra flokka. Nú ætti þessu ekki að vera til að dreifa, því að nú er komin að völdum ríkisstj., sem er ekki fulltrúi neins sérstaks flokks. Ég tel, að um sé að ræða nokkurn veginn sams konar þörf á að bæta launakjör ráðh. og hæstaréttardómara. Ég er þakklátur hv. flm. frv., sem hefur reyndar verið tekið fremur dauflega hér í hv. d., og ég get ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir því, að komið skuli hafa fram raddir um, að með þessu væri hallað á aðra embættismenn. Hv. 1. þm. Reykv. minntist t.d. á, að þetta væri ósanngjarnt gagnvart prófessorum lagadeildar. Ég þekki nú nokkuð þar til og get reyndar fallizt á, að þeir séu ekki mjög vel launaðir. En þó að það sé játað, ber þó ekki að neita því, að þar er aðstaðan mjög ólík því, sem er hjá hæstaréttardómurum. Sumpart liggur það í starfi lagakennaranna, einkum er þeir hafa verið lengi við það starf, og hafa þá mjög góða aðstöðu til að skrifa kennslubækur og slíkt, sem er alltaf nokkur tekjulind, þótt naumast geti það verið gróðalind. Auk þess mætti gera meira að því en verið hefur að láta lagakennara vera ráðunauta hins opinbera og veita þeim þá aukaþóknun fyrir. Þá veit ég ekki til, að í l. sé nokkur stafur, sem banni lagakennurum að stunda málflutningsstörf frekar en læknaprófessorum að stunda lækningar, en það gæti orðið þeim mikill ávinningur að hafa meiri aðgang að réttarsölunum en nú er. Lagakennarar hafa yfirleitt miklu betri skilyrði til að afla sér aukatekna en hæstaréttardómarar. Ef hinir síðarnefndu eiga að gegna starfi sínu sæmilega og vera fullkomlega óháðir, mega þeir ekki hafa önnur störf að rækja né eiga fjárhagsafkomu sína undir öðrum. Hv. S. landsk. gat þess, að ríkisstj. mundi hafa veit hæstaréttardómurum nokkra uppbót. Þetta mun vera rétt, og tel ég það sízt vítavert, heldur miklu fremur nauðsyn. En hitt er ófært, að hæstaréttardómarar þurfi hvert sinn að vera háðir geðþótta ríkisstj. um þetta eða um aukastörf til að geta lifað. Það hlýtur að hamla þeim í skyldustörfum þeirra. Ég vil ekki segja, að þetta hafi komið að sök. því að stj. þær, sem hér hafa setið að völdum um langa hríð, hafa ekki haft löngun til að misbeita valdi sínu í þessu efni. En það gæti komið að sök. Það er rétt, að ýmsir aðrir embættismenn hér á landi eru illa launaðir, en sérstaða þeirra manna, sem hér ræðir um, er svo mikil og margvísleg, að þar kemur enginn samanburður til greina. Fyrst og fremst er hér um að ræða einhverjar mikilvægustu trúnaðarstöður ríkisins, og í öðru lagi hafa þessir menn ekki möguleika til að hafa aukatekjur nema að mjög litlu leyti, auk þess sem það er beinlínis óheppilegt, að þeir þurfi á slíkum tekjum að halda sér til framfæris. Það má með sanni segja, að embætti bæjarfógeta og sýslumanna séu yfirleitt illa launuð. En ég vil beina þeirri spurningu til hv. þm. Str., sem er kunnugri framkvæmdarvaldinu en él,r, hvort ekki muni vera nokkrir embættismenn í þeim hópi, sem hafa 15000–20000 kr. árstekjur eða meira en gert er ráð fyrir í þessu frv., að hæstaréttardómarar hafi. Það er ekki óeðlilegt, að hæstaréttardómarar, sem hafa æðri embættum að gegna, hafi að minnsta kosti laun á við þá af þessum mönnum, sem bezt eru launaðir. Við verðum að hafa kjark til að greina hér á milli. Það er að vísu gott, að ekki sé óhæfilegur ójöfnuður milli manna, en það er svo í. öllum þjóðfélögum, líka þeim, sem ganga lengra í jafnaðarátt en talið er, að gert sé hér á landi, að þar er gerður munur á launum eftir því, hve starf er vandasamt. Það er til dæmis vitað um Rússland, þar sem a.m.k. í orði kveðnu hefur verið gengið lengst í jafnaðarátt, að munur á launakjörum opinberra starfsmanna er þar miklu meiri en hér. Ég er ekki að segja, að það sé til fyrirmyndar. En slíkur munur er, sem sagt, í öllum þjóðfélögum og er óhjákvæmileg nauðsyn. Það er auðvitað hægt að segja eins og hv. 1. þm. Reykv., að mörg mál í þjóðfélaginu eru fremur aðkallandi en þetta. Með þeirri röksemd má í rauninni eyða öllum umbótamálum. En hann notaði þessa röksemd raunar aðallega í sambandi við fjölgun í dómnum. Hv. þm. taldi litla þörf að fjölga dómurum og kvað það hata gefizt vel, að þeir væru þrír að tölu. Ég get játað það, að hæstiréttur hefur frá upphafi reynzt vanda sínum vaxinn og að árásir þær, sem hann hefur orðið fyrir, hafa verið ástæðulausar. Það er satt, að síðan núverandi dómarar komu í dóminn, hefur verið hljótt um hann og þeir ekki orðið fyrir árásum, en það sannar ekki, að óheppilegt sé að hafa dómarana fleiri en þrjá. Ég tel, að þegar til lengdar lætur geti það orðið hættulegt fyrir tiltrú manna til dómsniðurstaðna, að mennirnir séu ekki fleiri en þrír. Þetta verður ljóst, ef menn reyna að gera sér grein fyrir því, hvernig skipun dómsins muni verða eftir nokkur ár. Þar hafa nú um hríð setið þrír menn ágætir, einn nokkuð roskinn, en tveir á léttasta skeiði, um fertugt báðir, en búnir þó að sitja í dóminum hér um bil 8 ár. Segjum nú, að núv. ríkisstj. yrði nokkuð langlíf og embætti það í réttinum, sem núverandi hæstv. dómsmrh. gegndi áður, yrði veitt. Mætti þá búast við, að það hreppti maður á svipuðum aldri og þeir tveir dómarar, sem þar sitja nú. En halda menn, að það yrði heppilegt, að þrír menn á líku reki sætu í dóminum í 20–30 ár, án þess að hann endurnýjaðist? Þessir menn mundu hittast tvisvar eða þrisvar í viku og ræðast við, en hafa annars lítinn samgang við lífið og umhverfið. Ég er hræddur um, að sá réttur yrði brátt steinrunninn. Ég tel nauðsynlegt, að æðsti réttur landsins sé nokkuð fjölmennur, þó að ekki væri til annars en þess, að nokkur trygging fengist fyrir því, að hann endurnýjaðist á hæfilegum fresti og nýjum straumum eða nýju blóði yrði veitt þar inn. Ég vil ekki nota ljót orð í þessu sambandi, en það er alltaf nokkur hætta á klíkuskap og þröngsýni, þar sem fáir menn starfa saman um langt árabil. Þetta eru rök, sem lítið hefur verið hreyft, en ég tel skipta miklu máli. Þó að það sé rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að margt annað væri aðkallandi hér á landi, þar sem umbóta þyrfti við, vil ég halda því fram, að fjölgun dómara í hæstarétti er ekki lítilvægt atriði, ef hér á landi á að varðveitast heilbrigð réttargæzla. Þess má geta, að ég er ekki alls kostar ánægður með sumt í frv., en get gert grein fyrir því við 2. umr.



Þessar umr. fara nú að verða nokkuð langdregnar, og mun ég því reyna að vera eins fáorður og kostur er. - Ég mæli ekki í móti því, að þörf sé að bæta launakjör dómara við hæstarétt sem og ýmissa annarra embættismanna hér á landi. Það er rangt, að ég vilji vinna það verk, sem þótti vinsælt hér í eina tíð, að halda því fram, að ekki mætti bæta launakjör íslenzkra embættismanna. Það er langt frá því, heldur hef ég bent á, að það er stór flokkur íslenzkra embættismanna, sem er illa launaður, en ég gat þess jafnframt, að við verðum að hafa hliðsjón af því, hvað við getum greitt, auk þess sem taka verður tillit til þess, hvað menn þurfa til að geta lifað af því. Ég minntist á bæjarfógeta og sýslumenn, það hefur verið minnzt á, að þeir hefðu sumir háar tekjur. Það mun vera, eða öllu heldur hafa verið sagt um þá, sem hafa gegnt embættum í kaupstöðum, þar sem eru miklar siglingar, en allur þorri þessara stétta manna er illa launaður. Ég held, að fram hafi komið þau rök hjá hv. 1. þm. Reykv., að svo nauðsynlegt, sem það væri, að launakjör dómara væru bætt, því væri ekki hægt að taka þetta mál fyrir eins og það er hér upp tekið. Það er eðlilegt, að hæstaréttarmálaflutningsmenn finni til þess, hvað dómarar eru illa launaðir, en þeir geta varla búizt við, að það mál verði afgreitt út af fyrir sig, allra sízt nú á þessum tíma, þegar talið er vafasamt, að ríkið geti greitt áfram þá 20% uppbót, sem greidd hefur verið á laun ýmissa embættismanna, þó að margir þessara manna séu mjög illa launaðir. Nú er okkur sagt, að fjárhagur ríkis okkar sé þannig, að allar líkur séu til, að afnema verði þessa 20% uppbót. Það hefur lengi gengið svo með laun og hlunnindi í þessu landi. Þau hafa verið veitt og afnumin til skiptis, eftir því hvernig hefur árað. Við höfðum fimm menn í hæstarétti, en svo kreppti að, og nú eru þeir 3. Launin voru hækkuð á góðum tíma, en svo kom kreppan, og þá voru þau aftur lækkuð. Ég er ekki að segja, að þetta sé eftirbreytnisvert, en svo hefur hagað til á hverjum tíma, að við höfum þurft að sníða okkur stakk eftir vexti. Svo vill til, að dómarar hafa ekki verið illa settir með að afla sér aukatekna. Þeir hafa gegnt ýmsum aukastörfum án þess að brjóta landsl. T.d. hafa þeir unnið mikið að matsgerðinni, og þeir hafa undanfarið haft mjög góðar aukatekjur. Við höfum verið minnt á það, að laun ráðherra, prófessora við háskólann, sýslumanna og ýmissa annarra embættismanna væru ekki fullnægjandi. Þetta allt þarf að taka upp í heild. Það þarf að gera ný launal., þar sem tekin er til grundvallar tekjuþörf embættismanna og greiðslugeta ríkissjóðs. Og ég er ekki á móti, heldur með því, að hæstaréttardómarar verði settir þar í háan flokk. Það hefur verið bent á, að laun ráðherranna séu of lág, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, að þeir geta ekki, mótsett við dómarana, gegnt neinum störfum út á við, auk þess sem störf þeirra eru útgjaldafrekari en störf dómara í hæstarétti, því að það fylgja starfa ráðherranna ýmis útgjöld, sem menn verða varir við, þegar menn koma í störfin, útgjöld, sem ég hef í huga, en óviðeigandi er að vera að telja hér upp. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég mundi hiklaust fylgja því, að laun ráðherra yrðu hækkuð. Ég hef aldrei í mínu starfi þrætt þá vinsælu götu að halda því fram, að embættismenn væru of vel launaðir, hvorki gagnvart kjósendum mínum né öðrum. Ég sagði einu sinni frá því, hvaða tapi ég hefði orðið fyrir við að gegna ráðherrastörfum, og það þarf meiri dirfsku til að segja það sjálfur en að mæla með því, að laun annarra séu hækkuð, því að menn leggja á það misjafnan trúnað, er menn segja um sinn eigin hag. En ég tapaði á því stórfé að vera í þessu starfi. Þar fylgir líka sú regla, að þeir, sem taka við ráðherrastöðu, afsala sér þeim embættum, sem þeir hafa haft, án þess að fá nokkur eftirlaun. En það, sem veitir hæstaréttardómurunum alveg sérstaka aðstöðu meðal embættismanna ríkisins nú þegar og gerir það að verkum, að þau embætti eru eftirsótt, er það, að þeir geta sagt af sér, þegar þeir eru 65 ára, og verið þó á fullum launum, það sem eftir er ævinnar. Það er undantekning í embættislífi okkar, að ég hygg. Það er flestum öðrum áhyggjuefni, hvað eftirlaun eru lág og hvað þeir eru illa tryggðir í elli. Þetta er það, sem gerir það að verkum, að starfið er svona eftirsótt, þessi sérstaka trygging, jafnvel þó að launin séu ekki hærri. Ég held þess vegna, þó að ég álíti, að hæstaréttardómarar séu alls góðs maklegir, og það kunni að vera reiknað þeim, sem andmælir, að laun þeirra séu hækkuð, til afturhaldssemi eða nirfilsháttar, þá get ég ekki séð, eins og nú á stendur, og sérstaklega, ef þarf að færa niður um þessi 20% launin hjá þeim, sem eru mjög lágt launaðir, að það sé ráðlegt að samþykkja þetta, sérstaklega með tilliti til þess, að svo margir íslenzkir embættismenn eru illa launaðir, og þá líka með tilliti til þess, að ráðh. er ómögulegt að skilja eftir, ef dómaralaun eru hækkuð. Þess vegna væri sérstök ástæða til að taka fyrir laun ráðh., því að nú sem stendur eru þeir langverst launuðu embættismenn landsins.



Ég skal ekki hafa mörg orð að þessu sinni. Ég vil aðeins segja fáein orð út af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni, sem ég því miður heyrði ekki alla. En það var sérstaklega það atriði, að með þessu frv. væni gert ósamræmi í laun sambærilegra embættismanna. Ég skal ganga inn á það, að hæstaréttardómarar eiga að vera vel launaðir, og ef til vill hæst launaðir af embættismönnum ríkisins fyrir utan ráðherrana. En mér fannst margt af því, sem dregið var fram af hv. þm., ekki vera ákaflega sterkt að rökum. Það er ekkert í l., sem bannar prófessor í l. að flytja mál, en almennt er litið svo á, að þeir geti það ekki. Ég veit ekki, hvort það er vegna samkomulags eða einhvers annars. En sá lagaprófessor, sem mér er kunnugastur, taldi það alveg ómögulegt. Mér skildist, að það væri helzt sambærilegt við það, að dómprófastur eða biskup færu að gerast götuhreinsarar eða róa á þaraþyrkslingsveiðar til þess að auka tekjur sínar. Ég veit ekkert um það, hvort það er heppilegt, að lagaprófessorar gegni málaflutningsstörfum. En ég veit ekki nema þeir mundu gera það, ef þeir gætu ekki aukið tekjur sinar á annan hátt, t.d. með því að semja frv. og margt annað. En dómarar hafa nú þegar meiri tekjur en nokkrir aðrir. Þeir hafa meiri aukatekjur en nokkrir aðrir, án þess að það skerði möguleika þeirra til að vera góðir dómarar. Þarna er talsvert ólíkt ástatt um embættismenn og aukatekjur. En ég held, að það væri mjög óheppilegt, ef laun væru sniðin ekki eftir sjálfu starfinu, heldur eftir aðstöðu hinna launuðu til að afla sér aukatekna. Hv. flm. sagði, að starf dómara í hæstarétti væri ekki sambærilegt við nokkurt annað embætti. Það minnir mann á það, að hverjum þykir sinn fugl fagur. Ég segi þetta ekki af því, að ég vilji gera lítið úr hæstaréttardómurum. En svo gætu aðrir komið, landlæknir, biskup, vegamálastjóri, vitamálastjóri, verklýðsleiðtogar, forustumenn útvegsins og hinir og þessir og haldið alveg því sama fram um sín störf. Staða hæstaréttardómara er vissulega virðuleg, en ég vil bara segja, að stöður þeirra manna, sem ég nefndi, eru alveg hliðstæðar. Störfin eru öll nauðsynleg, og aðalatriðið er að velja þá færustu í stöðurnar. Svo vil ég minnast á það, sem hv. þm. Str. sagði og mér var áður ókunnugt um, en það er sú stórkostlega launauppbót, sem hæstaréttardómarar njóta. Því að víssulega er það launauppbót, að þeir skuli vera áfram á fullum launum, þótt þeir láti af embætti 65 ára. Þeir hafa raunverulega miklu hærri laun en sýnilegt er á pappírnum. Aðrir embættismenn verða að lifa á mjög C~fullnægjandi eftirlaunum eða alls engum, kannske 20 ár eftir að þeir verða að láta af störfum. Þetta er stórt atriði og ekki að furða, þótt hægt sé að fá menn í þessa stöðu. Enda er enginn vafi á því, að engum þm. mundi detta í hug, ef sett væru launal., að verja þau hlutföll milli launa hæstaréttardómara og annarra, að landlæknir og biskup fái 6 þús. og 7 þús. kr. laun, en dómarar 16 þús. og 17 þús. Hvað viðvíkur tölu hæstaréttardómara, þá álít ég, að það sé meiri trygging, að þeir séu 5 en 3, og að 7 veiti meiri tryggingu en 5 og 13 meiri en 7. Þó eru engin rök fyrir því, þótt 2 séu á móti 2 og einn skeri úr, að dómur þeirra sé réttari en ef 1 er á móti 1 og sá 3. sker úr. Alveg sömu rök mundu gilda, þótt talan væri færð upp í sjö. Það er enginn, sem segir, að dómarar þurfi endilega að vera 5. Það er hreint álitamál. Hv. þm. tók mjög eindregið undir þetta með laun dómaranna, að þau þyrftu að hækka. En þó að það komi þessu máli ekki beinlínis við, þá vil ég segja það hér, að það væri æskilegt að hækka laun ráðherranna. Það er bæði óviðeigandi og skaðlegt, að ráðherrar séu illa launaðir. Um þessa menn má segja, að þeir fari frá hverju sem er, ef þeir eru kallaðir. Ef þeir eru duglegir baráttumenn flokka sinna, þá eru þeir kallaðir til að ganga í þetta fylkingarbrjóst og skorast sjaldan undan. Oft virðast ekki koma beztu mennirnir, af því að þeir beinlínis geta það ekki. Mér finnst ráðherrastörfin þannig, að þeir ættu að hafa svo há laun, að þeir gætu lifað áhyggjulausir um fjárhagslega afkomu sína frá degi til dags. Ég veit ekki, hvort það er viðeigandi, að þeir, sem eru ráðherrar, beiti sér fyrir í þessu máli, en ég vildi beina því til hv. fjhn. að flytja till. um hækkun ráðherralauna. Ég held, að nú sé einmitt tilvalið tækifæri til að taka þetta mál upp. Eitt til merkis um það, að ráðherrastörf krefjast mikilla útláta, er það, að í Englandi, þegar Mac Donald var forsætisráðherra, voru launin hækkuð um helming. Launin þóttu of lág, þótt þau væru víssulega há á okkar mælikvarða. Það þótti bara sjálfsagt í landi með demókratísku fyrirkomulagi, að ekki þyrfti að velja mann í forsætisráðherraembætti, sem gæti kostað sig að verulegu leyti sjálfur. Og ég tel, að það væri gott, ef þetta kæmi út úr því, að þetta frv. hefur verið lagt hér fram.



Ég ætla ekki að pexa. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að það væri óeðlilegt, að ýmsir embættismenn, t.d. lagaprófessorar, hefðu sum af þeim aukastörfum, sem ég minntist á. Ég vil ekki fara frekar út í það mál. En ég vil fá að upplýsa það, að eftir því sem ég bezt veit, og með þeim möguleikum, sem menn hafa á venjulegum tímum til að afla sér aukatekna, án þess í tekjuöflunarskyni að taka nokkur störf, sem hæpin megi telja, þá hygg ég, að lagaprófessor hafi í tekjum umfram eignatekjur komizt yfir tekjur hæstaréttardómara. Varðandi ýmsa aðra embættismenn vildi ég segja, að hv. þm. Str. gæti ef til vill gefið upplýsingar. Ég hef af því sagnir, að biskupinn hafi á síðustu árum fengið allmiklar kjarabætur, svo að laun hans séu nú hærri en laun þau, sem þetta frv. fer fram á. Fyrir nokkrum árum voru í blöðum talsverðar árásir á landlækni vegna aukastarfa, sem hann gegndi ekki, en fengi laun fyrir. Hann var ávíttur fyrir það, að hann vanrækti að hafa eftirlit með lyfjabúðum, enda þótt það væri hans starf. Á þeim tíma mun landlæknir með þessum aukatekjum hafa haft í kringum 15 þús. kr. í árslaun. Á sama tíma höfðu hæstaréttardómarar aðeins 8 þús. kr., sem síðar var hækkað upp í 10 þús. með því skilyrði, að þeir án sérstakrar þóknunar gegndu aukastörfum fyrir ríkisstj. Það mun láta nærri, að forstjóri skipaútgerðarinnar hafi yfir 10 þús. kr. í árslaun auk fríðinda, lögreglustjórinn í Rvík um 9 þús. kr. í grunnlaun, og auk þess gegnir hann flugmálaráðunautsstarfi, svo að árstekjur hans munu ekki vera minni en 12 þús. kr. Svona mætti lengi telja. Ég kynni betur við, að hv. þm. Str. hefði hlustað á mig, svo að hann hefði getað leiðrétt mig, ef ég hef ekki farið með rétt mál, því að honum mun manna kunnugast um þetta.

Ég skýrði frá þessu áðan

. Nei, það var varðandi aðrar uppbætur. Ég var núna að tala um laun landlæknis, biskups og lögreglustjórans í Rvík. Um þetta hafa að minnsta kosti gengið sagnir. Nú hafa hæstaréttardómarar að vísu hærri laun en þeir höfðu, en það er sökum ýmissa verkefna, er skapazt hafa við veru hins erlenda setuliðs hér, og þar er því ekki nema um bráðabirgðaástand að ræða. Ég tel það hættulegt, ef embættismenn þurfa alltaf að eiga afkomu sína undir ríkisstj. á hverjum tíma, en það er stjórnfræðileg staðreynd, sem allir viðurkenna, ef svo er farið með dómendur, þá er sjálfum grundvelli þjóðfélagsins, réttarskipuninni, teflt í stórfellda hættu.