Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er alveg nýlega komið til þessarar hv. deildar. Allsherjarnefnd hennar, sem frv. var vísað til, hefir því eigi unnist tími til þess að semja og láta prenta nál. í málinu, heldur hefir hún orðið að láta sjer nægja að bera fram við frv. brtt. á þgskj. 980, er hún telur nauðsyn að gangi fram, ef frv. á að verða að lögum. Allsherjarnefnd Ed. er sem sje alveg samdóma hv. allsherjarnefnd Nd. um þetta nál. og getur því að mestu leyti skírskotað til álits hennar, sem prentað er á þgskj. 801 og jeg vænti að hv. deildarmenn hafi kynt sjer. Það væri mesta ónærgætni, að jeg ekki segi lögleysa, gagnvart sýslumanni Eyjafjarðarsýslu og sýslunefndinni þar, ef þetta frv. væri látið ganga fram eins og það liggur nú fyrir, áður en sýnt er, hvort sá sýslumaður vill ganga undir nýju launalögin, eða ef til vil skifta um embætti, og þess vegna ber allsherjarnefndin fram brtt. á þgskj. 980. Ef tjeður sýslumaður hins vegar gengur undir nýju launalögin óneyddur af Alþingi, eins og aðrir sýslumenn, eða fær annað embætti, t. a. m. í hæstarjetti, er allsherjarnefnd Ed. sammála allsherjarnefnd Nd. um það, að ekkert sje til fyrirstöðu, að frv. komi til framkvæmdar, og telur enda rjettara að samþ. það til fullnustu nú á þessu þingi, í því formi, sem hún leggur til, því þá er það til taks, ef breytingin verður, sem jeg tel næsta líklegt, og sparast þá bæði tími þingsins og fje, er þurfa myndi til meðferðar málsins að nýju. Með þessum orðum leyfi jeg mjer fyrir hönd allsherjarnefndar að mæla með því, að hv. deild samþ.brtt. á þgskj. 980, og ef svo fer, leyfi jeg mjer að vænta þess, að hæstv. forseti taki málið aftur á dagskrá hjer í dag, svo tími vinnist til, að það geti orðið borið upp við eina umr. í hv Nd. á morgun og samþ. þar til fullnustu.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Meiri hl. fossanefndar leyfir sjer að leggja til, að þessi till. sje samþykt, eins og hún liggur fyrir. Einn nefndarmanna hefir þó ekki fyllilega getað fylgst með nefndinni, og mun hann gera grein fyrir skoðun sinni. Nefndin lítur svo á, að ef til þess kemur, að landið taki að sjer vatnsnytjar, þá sjeu Sogsfossarnir best til fallnir, bæði vegna hentugrar afstöðu og ódýrs rekstrarkostnaðar. Nefndin lítur svo á, að rjett sje að stefna að því marki, að landið reki vatnsiðju, og vill, að ekkert verði því til fyrirstöðu, þegar að því kæmi. Nefndin telur rjett, að þetta þing, sem fjallar svo mikið um fossamálin, láti uppi svona bending um stefnuna, jafnvel þótt síðari þing sjeu ekki bundin við skoðun þessa þings. Með þessu verður þá ekki heldur sagt, að þetta þing hafi ekki látið neitt uppi um fossamálin, þótt hliðrað hafi sjer hjá að kveða upp úr um skoðun sína á eignarrjettinum. Nefndin lítur svo á, að þótt ætlast sje til, að framkvæmdir till. verði mest fólgnar í undirbúningi samninga við þá, sem umráð hafa fossanna, þá verði samt ekki ráðist í neitt stórt, nema til komi samþykki Alþingis, og að ekki verði neinu slegið föstu um vafaatriði, eins og t. d. um eignarrjettinn, eða að hinn aðilinn fái á nokkurn hátt þann skilning á ráðstöfunum þessum, að í þeim felist viðurkenning á eignarrjetti hans. Nefndin leit svo á, að að vísu hefði mátt breyta fyrirsögninni og fella burt orðið „lögnám“, en gerir þó hins vegar ráð fyrir því, að stjórnin muni haga framkvæmdum sínum eftir sjálfri málsgrein till., en ekki fyrirsögninni, enda hefir stjórnin lýst yfir því, að hún leggi þann skilning í till. Þeir, sem því síður mundu hafa getað aðhylst till. vegna fyrirsagnarinnar, geta nú óhikað greitt henni atkvæði. Hitt er og varhugavert, að stefna till. í Sþ., en svo yrði, ef nú yrði breytt.

Sigurjón Friðjónsson Mjer skilst, að meiri hl. nefndarinnar byggi afstöðu sína til frv. á því, að landið nýti fossana á eigin kostnað. Jeg álít málið ekki enn komið á þann rekspöl, að rjett sje að slá þessu föstu. Í annan stað hjelt hv.frsm. (K. D.), að hægt væri að semja um Sogsfossana, án þess að til greina kæmi spurningin um eignarrjettinn. Þetta fæ jeg ekki skilið, og er meðal annars þess vegna andvígur till. Jeg hafði ekki búist við því af þessu þingi, að það festi sig við ákveðinn skilning fyrir framtíðina, heldur að stjórnin tæki málið að sjer og byggi það undir næsta þing. Jeg álít, að þingið hafi tekið öfuga stefnu í málinu og þessi till. hefði ekki átt að koma fram. Tel rjettara, að það hefði byrjað á því að setja sjerleyfislög. Jeg leyfi mjer því að afhenda hæstv. forseta rökstadda dagskrá, þess efnis, að till. verði vísað til stjórnarinnar til undirbúnings undir næsta þing.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi látið þess getið, að eins og till. væri orðin, væri stjórninni ekki annað tiltækilegt en að leita fyrir um samningatilboð. Það er ekki hægt að búast við því, að nokkur stjórn fari lengra en að leita samninga og leggja þær umleitanir fyrir þingið. Þetta myndi stjórnin telja sjer skylt að gera, hvor leiðin sem valin verður, till. eða hin rökstudda dagskrá.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi við fyrri umr. lýst skoðun minni á þessu máli og hvatti þá til þess að samþykkja þessa till. Skal jeg leyfa mjer að vísa til þeirra raka, sem jeg flutti þá, sem sje að fossar þessir væru vel lagaðir til framkvæmda og lægju á besta stað. Væri því sjálfsagt að reyna að ná í fossana. Aðalatriðið er þetta, að það komi fram, að vilji þingsins sje að ná í fossana; hitt er minna um vert, þó því verði ekki lokið fyrir næsta þing Ef tillagan verður samþykt, þá hefir fjelagið fengið ótvírætt svar. Samkvæmt þessu legg jeg á móti rökstuddu dagskránni.

Forsætisráðherra (J. M.) Það, sem hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hefir sagt, að með till. væri gefið svar við leyfisbeiðninni, er sagt fyrir hans reikning, en ekki stjórnarinnar. Jeg sje ekki, að með till. sje gefið svar við tilmælum fjelagsins, því þótt landið ætti fossana, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að það leyfði öðrum að virkja þá. Það getur verið, að þetta sje tilætlunin með till., en það þyrfti þá að koma skýrt fram, og vildi jeg biðja hv.frsm. (K. D.) að upplýsa, hvort svo sje. Ef jeg hitti þessa menn nú, er jeg fer utan í haust, þá get jeg ekki sagt þeim, að erindi þeirra hafi verið neitað, án þess að það komi skýrar fram. Það getur haft mikla þýðingu, að landið eigi orkuverið, þótt aðrir hafi iðjuverið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil taka það fram, að jeg er samþykkur skoðun hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um eignarrjettinn. En þrátt fyrir það má með sjerleyfislögum tryggja landinu víðtækan rjett yfir fossunum. Að því er „Íslands“-fjelagið snertir, þá hefir það farið fram á að fá sjerleyfisrjett fyrir sig yfir Soginu, en jeg tel víst, að landið, með því að ná tökum á fossunum, ætli sjer annað með því.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Mjer skildist, að hv. sessunautur minn (S. F.) vildi slá því föstu, að landið virkjaði Sogsfossana, en jeg hjelt, að jeg hefði tekið það skýrt fram, að við vildum ekki binda hendur síðari þinga um það, en við viljum ekki gera neitt til að hindra, að svo verði, en það er annað en slá því föstu. Þá vildi sami hv.þm. (S. F.) halda því fram, að ekki væri hægt að ráðstafa þessu eða gera samninga um það, nema komið væri að spurningunni um eignarrjettinn, en jeg get ekki fallist á, að samningaumleitanir geti ekki farið fram, þótt rjettarspursmálið sje óútkljáð, og því verður ekki ráðið til lykta fyr en samþykki Alþingis kemur til; þetta styðst og við eitt orð, er hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, og það var samningatilboð. Viðvíkjandi því, er hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að hann sæi ekki fært að framkvæma lögnám, nema fullar bætur kæmu fyrir, þá er það í fullu samræmi við það, sem jeg skýrði frá fyrir hönd nefndarinnar, og hún er fyrir sitt leyti fús á að nema það burt úr fyrirsögn till., en jeg býst ekki við, að hæstv. forseti vilji breyta því ,,redaktionelt“. Að það er ekki ætlast til lögnáms sjest enn frekar á þeirri breytingu, er samþykt var í háttv.Nd., að fella burtu tilvitnunina í fossalögin frá 1907; það stefnir að sama marki, að láta gildi laga um eignarrjettinn vera óafgert. Þar sem þeim ber á milli, hæstv. forsætisráðh. (J. M.) og hæstv. fjármálaráðh (S. E.), um það, hvort þetta sje svar til fossafjelagsins „Íslands“, þá ætla jeg ekki að skera úr því. Nefndin talaði ekkert um þetta atriði. Hún vildi ekki láta uppi neitt svar til fjelagsins, en eftir öllum líkum mætti skilja það sem svar; að minsta kosti finst mjer það benda fremur í áttina til þess, að fossafjelagið „Ísland“ fái afsvar, en fyrir nefndarinnar hönd hefi jeg ekki umboð til að lýsa neinu yfir um það. Samkvæmt þessu óska jeg, að dagskrá sessunautar míns (S. F.) verði feld. Að vísa till. til stjórnarinnar er ekki annað en kurteis og þægilegur máti til að fella till., og ef það væri gert, hefði deildin stigið stórt spor aftur á bak frá gerðum hv.Nd., og það get jeg ekki felt mig við.

Sigurjón Friðjónsson Hv. frsm. (K. D.) taldi rjett, að flýtt væri sem mest fyrir, að stjórnin næði yfirráðum yfir vatnsorku Sogsfossanna. Jeg hygg, að hjer sje byrjað á öfuga endanum, og hitt hefði fyrst átt að gera, að tryggja stjórninni sem mest yfirráð með sjerleyfislögum eða öðrum heppilegum lögum. Aðstaða stjórnarinnar getur ekki versnað, en hún getur batnað, ef þingið samþykkir lög um þetta efni Líklega er það af mismunandi skilningi á þessu atriði, sem oss hv.frsm. (K. D.) greinir á. Jeg vil skapa stjórninni betri aðstöðu áður en hún gerir nokkuð í málinu, en hann vill drífa það af sem fyrst.

Forseti: Rökstudda dagskráin, sem mjer hefir borist frá hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.), hljóðar svo: Í því trausti, að landsstjórnin búi fossamálin undir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.