Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vænti þess að meðan þetta mál er rætt hér verði hæstv. iðnrh. viðstaddur þar sem þetta mál snertir hans verksvið. Hæstv. ráðherra var hér rétt áðan og ég vænti þess að hann geti verið hér við. Ég hef þegar séð hann hér í hliðarherbergi svo að ég mun hefja mál mitt. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 738 um úttekt vegna nýrrar álbræðslu. Með mér flytja mál þetta aðrir hv. þm. Alþb. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að láta gera þjóðhagslega úttekt á hagkvæmni þess að reisa nýja álbræðslu í Straumsvík og selja til hennar raforku sem gæti numið um 2500 gwst. á ári. Í úttekt þessari verði m.a. lagt mat á eftirfarandi: Væntanlega arðsemi álbræðslunnar og þjóðhagslega hagkvæmni hennar. Áhrif af byggingu bræðslunnar og tilheyrandi orkuvera á íslenskt efnahagslíf, þar með talið þenslu og skuldastöðu þjóðarbúsins. Áhrifin á byggðaþróun í landinu. Forsendur varðandi raforkusölu með tilliti til orkuverðs frá nýjum virkjunum. Áhrif þess að útlendingar eigi álverið. Til að sjá um úttektina kýs Alþingi nefnd með fulltrúum frá öllum þingflokkum. Iðnrn. og starfshópar og nefndir á vegum þess láti nefndinni í té allar fyrirliggjandi upplýsingar um undirbúning álbræðslunnar. Landsvirkjun og Orkustofnun aðstoði nefndina og veiti henni m.a. upplýsingar um áformaðar virkjanaframkvæmdir vegna nýrrar álbræðslu og um kostnaðarverð raforku frá nýjum virkjunum. Nefndinni er heimilt að leita til Þjóðhagsstofnunar og annarra aðila til aðstoðar við gerð úttektarinnar og kalla til nauðsynlega sérfræðiaðstoð til að vinna að henni. Miða skal við að nefndin skili skýrslu til Alþingis fyrir árslok 1988. Allur kostnaður vegna þessarar úttektar greiðist úr ríkissjóði." Þetta er tillögutextinn og ég mun nú rökstyðja þennan tillöguflutning af hálfu okkar flm. Menn kunna að spyrja: Er nú ástæða til að setja af stað úttekt af þessu tagi? Hér er á ferðinni stærsta fyrirtæki sem hugmyndir hafa komið fram um að reisa á Íslandi. Hér er um að ræða virkjanaframkvæmdir í þeim mæli að aldrei hefur slíkt verið til umtals á svo stuttum tíma hérlendis. Hér er um að ræða fyrirætlanir af stjórnvalda hálfu sem eru í fullum gangi. Hér er um að ræða skv. upplýsingum hæstv. iðnrh. áform um að gera samning um undir búningsfélag vegna þessarar álbræðslu þegar á þessu ári og boðað er að endanlegrar ákvörðunar geti verið að vænta á árinu 1989 vegna þessa máls. Það hefur þegar á þessu þingi verið hreyft við þessum málum með fsp. frá hv. 12. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur sem spurði um það í byrjun þings og fékk svör í lok októbermánaðar frá hæstv. iðnrh. þar sem fram koma ýmsar upplýsingar eins og málið lá þá fyrir af stjórnvalda hálfu. Ég vísa til þeirra svara sem hæstv. ráðherra þá reiddi fram, enda eru þau fskj. með þessari tillögu. Hér er ekkert einkamál hæstv. iðnrh. á ferðinni. Hér er um sameiginlegt áhugamál stjórnarflokkanna að ræða, enda hafa þeir skipað trúnaðarmenn sína í starfshóp um stækkun álvers, þá menn sem helst hafa sýslað við þessi efni af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar og svo núv. ríkisstjórnar sem fengið hefur tilstyrk og viðbót Alþfl. til verka. Í þessum starfshópi eru ekki minni menn en hv. dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, formaður, dr. Gunnar G. Schram prófessor, fyrrv. alþm., hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson og dr. Geir A. Gunnlaugsson framkvæmdastjóri. Ég eftirlæt mönnum að færa þá til viðkomandi flokka, ég held að mönnum sé alveg ljóst fyrir hvaða flokk viðkomandi eru trúnaðarmenn. Formaðurinn er seðlabankastjóri og stjórnarformaður Landsvirkjunar. Það eitt út af fyrir sig er nokkuð sérstakt mál að stjórnarformaður þess fyrirtækis, sem á að selja það sem á Íslandi kæmi inn í þetta erlenda fyrirtæki, er um leið formaður þessarar samninganefndar. En slík tilhögun hefur sést áður á vegum þeirra flokka sem hér eiga hlut að máli. Ég minni á að skv. frumhagkvæmniathugun sem skilað var til iðnrh. í byrjun þessa árs er gert ráð fyrir að þessi 180 þús. tonna álbræðsla sem þar er til umræðu taki til starfa í áföngum á árunum 1992–1994. Fjárfestingarkostnaðurinn af slíkri bræðslu og viðeigandi virkjunum sem eiga að fóðra hana með orku er áætlaður um 1000 millj. bandaríkjadala, 40 eða 45 milljarðar íslenskra króna. Hvaða upphæð er það? Fjárlögin fyrir þetta ár eru 63 milljarðar og allar fjárveitingar opinberra aðila, ríkis og sveitarfélaga, á þessu ári eru 12,5 milljarðar kr. Til þess að þessir óskadraumar núv. ríkisstjórnar í atvinnuuppbyggingu nái fram að ganga á að verja 810 milljörðum ísl. kr. á ári frá 1990 að telja. Ekki hafa komið fram neinar athugasemdir eða fyrirvarar frá samstarfsaðilum Sjálfstfl. í ríkisstjórn varðandi þessi áform þó að það sé búið að liggja hér fyrir þinginu frá því í haust hvað standi til. Það er ljóst að með slíkum áformum um fjárfestingar á þessu árabili verður heldur þröngt fyrir dyrum um aðrar framkvæmdir í íslensku þjóðfélagi, í þágu íslenskra atvinnuvega, í þágu samfélagslegra framkvæmda í landinu. Þær eiga að víkja fyrir þessum óskadraumi. Og hvað ætli menn segi um líkleg áhrif af slíkum framkvæmdum á byggðaþróun í landinu? Það er ekki ein lítil flugstöð sem hér er verið að byggja. Það eru margar flugstöðvar sem þarna eru á ferðinni. Ég hygg að það sé fyllsta ástæða fyrir þá sem hafa áhyggjur af byggðaþróun í landinu að líta á það sem hér er á ferðinni. Það er ekki bara iðjuverið sem á að rísa hérna við Straumsvík í Kapelluhrauni, vinstra megin við þjóðveginn þegar ekið er suður eftir, eins og fram kemur á uppdrætti. Virkjanirnar eiga einnig að vera í þessum landshluta því að hæstv. iðnrh. hefur þegar kveðið upp úr um það að orkuna skuli fá af virkjunum á Suðurlandi. Það er væntanlega til að hressa eitthvað upp á atvinnuástandið í kjördæmi hæstv. forsrh., og það sem á kunni að vanta frá jarðhitavirkjunum, jarðvarmavirkjunum á Reykjanesi. Þessu er öllu saman safnað á einn landshluta. Hvað segja hv. stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar utan af landi um þessi áform? Telja þeir ekki þörf á því að það fari fram þjóðhagsleg úttekt á þessu máli sem auðvitað hefði farið fram í hvaða siðmenntuðu landi sem væri annars staðar en á Íslandi? Ég treysti því að það sé stuðningur á Alþingi við þessa tillögu. Eitt er nú það að það eru innstu koppar úr búri stjórnarflokkanna sem einir eru látnir véla um þetta mál. Stjórnarandstaðan fær hvergi nærri að koma að skoðun mála. Hér er hins vegar gert ráð fyrir nefnd með fulltrúum allra þingflokka til að tryggja að stjórnarandstaðan eigi eðlilegan hlut að athugun á slíku stórmáli sem hugmyndin er að koma með inn á Alþingi eftir tvö ár eða svo, 1–2 ár skv. yfirlýsingum hæstv. iðnrh., ef færi eftir því eins og áður hefur gerst í hliðstæðum málum, eins og þegar álverið í Straumsvík var reist, og var þar þó hugað að því, að ég hygg, á undirbúningsstigi að stjórnarandstaðan fengi eitthvert ráðrúm til að skoða mál. En við getum litið á endurskoðun samninga við Alusuisse 1984–1985. Þá var komið hér á síðustu stundu með fullbúinn pakka inn á Alþingi frá þröngri samninganefnd og mönnum sagt: Samþykkið þið þetta eða synjið. Og þegar um var að ræða raforkusamninginn fylgdu dagsektir með: Þá var málið þannig fram borið að það var í formi þess að það væru dagsektir ef Alþingi væri ekki búið að afgreiða málið á 3–4 vikum. En eru þetta ekki bara draumórar? Er þetta nokkuð annað en bara að veita viðkomandi mönnum, sem eru að fást við þessa samningagerð, einhverja aukaþóknun? Getur verið að stjórnvöld séu í alvöru að hugsa um hlutina eftir þessum brautum? Ég verð að segja: Því miður. Ég hef innt ýmsa eftir því sem eru tengdir þessu máli: Telja þeir að hér sé alvara á ferðum? Telja þeir að það séu líkur á að þetta dæmi gangi upp? Þeir segja: Nú erum við alveg óvenju bjartsýnir. Eftirspurnin eftir áli er sérlega mikil, verðlagið er hátt á áli og við teljum alveg koma til greina, alveg fyllstu líkur á að þessir samningsaðilar, álhringirnir þrír, fjórir eða fimm suður í Evrópu kunni að bíta á og það kunni að vera hægt að ganga frá þessum samningum núna á næstu missirum. Og hvað er svo sagt um undirstöðuþáttinn sem snýr að Íslandi inn í þetta púkk, um raforkuverðið? Sem fyrr er það ríkisleyndarmál. Það liggur nefnilega ekkert fyrir um það, engin stefnumörkun svo vitað sé af stjórnvalda hálfu á hvaða verði á að selja þessar 2500 gwst. inn í þetta púkk, fjórar Blönduvirkjanir. Ekkert nema það að stjórnarformaður Landsvirkjunar og formaður í starfshóp um álver hefur sagt það 12. mars sl. í DV að það verði aldrei lakara en hjá Ísal. Það er vitnað orðrétt til þess í grg., menn geta fundið það þar. Það verði aldrei lakara en hjá Ísal. Og hvernig er það hjá Ísal? Síðustu árin hefur raforkuverðið hjá Ísal verið á bilinu 12,5–13,5 mill á kwst. að meðaltali. En fyrir fimm árum upplýsti Landsvirkjun í skýrslu að raforkuverð til stóriðju frá nýjum virkjunum þyrfti að nema 18–22 millum á kwst. til að standa undir framleiðslukostnaði. Hér er stjórnarformaður Lansvirkjunar og formaður þessarar viðræðunefndar að veifa hugmyndum um raforkuverð sem sé á bilinu 12,5–13,5 mill. Það er aldeilis að það á að efna í framlög af Íslendinga hálfu til þess að þessi óskadraumur megi rætast. Það eru ekki litlir klafarnir sem á að binda íslenska orkukaupendur, fyrirtæki og almenning á með þessum áformum. Væri nú ekki skynsamlegt að Alþingi í sameiningu, allir þingflokkar, færu ofan í þetta stóra mál, þessi stóru áform og gerðu sér grein fyrir því fyrir fram, áður en samningamenn hæstv. iðnrh. halda lengra út á brautina við að pakka inn í þær umbúðir sem hæstv. iðnrh. hefur látið þá hafa, hverjar yrðu afleiðingarnar fyrir íslenskan þjóðarbúskap, íslenskar byggðir ef þessi áform gengju upp? Ég tel það ekki aðeins nauðsynlegt, ég tel það sjálfsagt og þetta hljóti að vera spurningin um það: Vill Alþingi Íslendinga vera gerandi í einhverju sem máli skiptir í þessu landi miðað við þau áform sem hér eru uppi eða ætlar það bara að vera afgreiðslustofnun fyrir stjórnmálamenn sem vinna að máli sem þessu svo örþröngt sem raun ber vitni um og hafa ekki einu sinni fyrir því að ræða með opinskáum og eðlilegum hætti um þann meginþátt sem Íslandi er ætlað að leggja inn í þetta púkk fyrir utan vinnuafl, þ.e. raforkusöluna? Hér er ekki langur tími til stefnu, herra forseti. Það verður að vinda bráðan bug að því að Alþingi og þingflokkar hefji skilmerkileg störf til að fara ofan í hversu langt er hér komið, hvert er innihaldið í þeim viðræðum sem nú fara fram við þrjá, fjóra eða fimm álhringi suður í Evrópu og það verði dregið fram með eðlilegum hætti til að kanna efnislegar forsendur þessa máls. Síðan taka menn auðvitað ákvarðanir hver eftir sínu pólitísku mati, en ég trúi ekki öðru en hv. alþm. hafi áhuga á að geta byggt það mat og endanlega ákvörðun, ef á reynir, á betri vitneskju en legið hefur fyrir þegar unnið hefur verið að því að troða stóriðjufyrirtækjum upp á Íslendinga, erlendum fyrirtækjum sem við höfum þurft að borga með í margvíslegri mynd á undanförnum árum.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að hv. þm. Alþb. skuli sýna nýrri álbræðslu þann áhuga sem kemur fram í þessari till. til þál. Ég ætla að ræða örlítið um till. og þó einkum og sér í lagi ýmis þau efni sem koma fram í grg. sem henni fylgir. Í fyrsta lagi vil ég segja að eignaraðildin, sem um er talað í grg., er í anda stjórnarstefnunnar og kemur greinilega fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það sem auðvitað hlýtur að skipta mestu máli er að svara þeirri spurningu hvort við ætlum okkur í framtíðinni að nýta vatnsaflið nýta þessa auðlind til að bæta lífskjörin í landinu. Ég fagna því vissulega að Alþb., sem hefur verið afturhaldssamasti flokkur í þeim efnum, skuli vera farið að átta sig á því að þarna er auðlind sem má nýta til að bæta lífskjörin í landinu. Þetta kemur m.a. fram í því að Ólafur Ragnar Grímsson, nýkjörinn formaður Alþb. og leiðtogi flokksins, hefur lýst yfir áhuga sínum á því að selja orku með beinum hætti til útlanda sem kostaði þó miklu stærri virkjanir en er verið að tala um í því verkefni sem hér er til umræðu. Það er ljóst að ef ekki kemur til nýr stórnotandi þurfum við að bíða í a.m.k. 10–12 ár eftir því að taka ákvörðun um næstu virkjun á eftir Blöndu. Ég vil enn fremur benda á að það er minna átak nú að takast á við þetta verkefni en það var á sínum tíma þegar ákvörðun var tekin um að virkja Þjórsá við Búrfell og að taka upp samninga við Ísal og byggja álverið við Straumsvík, jafnvel þótt það sé tvisvar sinnum afkastameira álver sem hér er verið að ræða um. Stór hluti kostnaðarins sem kemur fram er erlendur kostnaður. Við verðum að huga að því þegar þetta mál er rætt. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. þm., 1. flm. þessarar tillögu, að það er verið að vinna að þessu máli og það hefur ekki hvílt nein leynd yfir þeirri vinnu. Það er ætlun ráðuneytisins fyrst að ná samningum við nokkur álfyrirtæki í Evrópu til að kanna hvort hagkvæmt sé að byggja álver við Straumsvík. Þetta er undirbúningur að svokölluðu undirbúningsfélagi eða "study company" eins og það heitir á enskri tungu og ástæðan fyrir þessum vinnubrögðum er sú að við teljum okkur ekki geta varið kannski 100 millj. kr. til að gera þær hagkvæmnisathuganir sem nauðsynlegt er að gera áður - og ég endurtek: áður en ákvörðun er tekin um hvort af þessu verkefni verður. Það mun taka a.m.k. 1–11/2 ár að fá úr því skorið hvort hugsanlegt sé að eiga samkomulag við aðra aðila um uppbyggingu á því iðjuveri sem hér er til umfjöllunar. Ég vil geta þess að það er gert ráð fyrir því að um 400 starfsmenn vinni við álver á borð við þetta. Hér er beitt nýrri tækni frá franska fyrirtækinu Pechiney. Til samanburðar má benda á að 600 manns vinna hjá íslenska álverinu sem þó framleiðir helmingi minna en þetta fyrirhugaða álver. Það eru uppi hugmyndir hjá Landsvirkjun, enda er það hlutverk Landsvirkjunar, um hvernig standa eigi að virkjunum til að geta útvegað orku til þessa fyrirhugaða álvers. Þær áætlanir geta að sjálfsögðu breyst og munu breytast frá einum tíma til annars. Þetta mál er sífellt til athugunar, en það er þó ljóst að hagstæðasta útfærslan er sú að bæta við Þjórsárvirkjanir og jafnframt að setja niður túrbínu í Kröflu og virkja hugsanlega í Skagafirði. En auðvitað getur það breyst. Undir það vil ég strika að það mál þarf auðvitað ítarlegrar skoðunar við og koma þar til greina allir þeir kostir sem nefndir hafa verið og rannsakaðir hafa verið á undanförnum árum, sumir með afar miklum tilkostnaði eins og hv. þm. ugglaust man eftir ef hann rifjar það upp. Raforkuverðið er samningsatriði, einkum og sér í lagi vegna þess að það koma mjög margar leiðir til greina varðandi raforkuverð. Það er af okkar hálfu ástæðulaust að gefa upp eitthvert endanlegt verð og gefa þannig hugsanlegum viðsemjendum okkar til kynna hvað við höfum í huga því að það koma ýmsar leiðir til greina eins og hv. þm. veit frá því að hann var iðnrh. Alþingi hefur að sjálfsögðu lokaorðið. Málið kemur hingað til þingsins þegar það er komið á það stig að Alþingi þarf að taka afstöðu til málsins og þá gefst tími til að fara ofan í alla þætti þess. Það sem skiptir öllu máli er að við verðum ekki að vingsast með þetta mál fram og til baka. Það er komið nóg af því að hika í þessum efnum. Það veit hv. þm. Hann hikaði og tapaði og við sitjum uppi með það. Það kemur líka úr hörðustu átt að segja frá því að þingið eigi nú allt í einu að fara að fylgjast miklu meira með þessu máli en áður. Ég man þá tíð þegar hv. þm. sat í þessu ráðuneyti og boðaði til blaðamannafundar, sagði frá leyniferðum til útlanda og kom síðan inn á þingið til að ræða við þingið um það sem hann var búinn að gera til að skemma fyrir Íslendingum í þessu máli eða máli svipuðu og þessu. Þetta hlýtur hv. þm. að muna og þetta veit ég að þjóðin man og man jafnframt afstöðu hans í þessum málum. Það var á sínum tíma gerð skýrsla fyrir ráðuneytið þar sem var tekið á nokkrum atriðum þessa máls og er enginn vafi á því að það er hagkvæmt fyrir þjóðarbúið að hafa sett upp álver við Straumsvík. Við munum, ég ætla að gera það að mínum lokaorðum, að sjálfsögðu fylgja fram þeirri stefnu sem skiptir öllu máli, en það er að eiga einungis samstarf við erlenda aðila í þessu máli og að virkja fallvötnin eingöngu í því skyni að bæta lífskjörin í þessu landi. Það er meginmarkmiðið og ég fagna því vissulega að fulltrúar Alþb. á þingi hafi skynjað að þarna er auðlind sem hægt er að nýta. Ég vonast til þess að þeir muni í framtíðinni styðja þessa stefnu eindregnar en þeir hafa gert hingað til. Það er sjálfsagt þegar sá tími kemur að gefa upplýsingar um þessi mál. Sá tími er ekki kominn. Það geta liðið ár þangað til ástæða er til þess að menn fylgist með málum ofan í kjölinn. Auðvitað verður að gefa þeim aðilum frið til að fara með þetta mál sem nú gera það á ábyrgð iðnrn.



Forseti. Aðeins örfá orð sem innlegg í þessa umræðu. Það er mjög eðlilegt að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beri fram tillögur um þessi mál og fsp. á þinginu. Hann hefur fjallað um þessi mál mikið og ítarlega á undanförnum árum, það þekkjum við öll, bæði sem þingmaður og ráðherra. Ég held að það sé á engan hallað í þessum sal og þó víðar væri leitað í þjóðfélaginu þó að það sé fullyrt úr þessum ræðustól að enginn Íslendingur hafi nokkru sinni átt sér stærri drauma um stóriðjuframkvæmdir á þessu landi en þessi þingmaður og þar af leiðandi hljótum við öll sem hér erum að skilja mjög vel að hann geri þessi mál títt að umræðuefni í þinginu. Mig rekur minni til þess að við á sínum tíma veltum mikið fyrir okkur fjárfestingum vegna stóriðjuframkvæmda þegar hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var iðnrh. Áform hans voru gríðarlega mikil, skýrslur voru unnar þykkar og miklar, safnað gögnum af mikilli samviskusemi og alúð. Ég held að það sé ekki hægt að gagnrýna að þar hafi verið unnið af miklum vilja og ásetningi í þá átt að koma upp stóriðjufyrirtækjum víðs vegar um landið. Hv. þm. á hrós fyrir að á sínum tíma réð hann erlenda aðila og innlenda með til að vinna að skýrslum og hagkvæmniathugunum fyrir gríðarlega mikið álver á Akureyri, 130 þús. tonna verksmiðju sem sérstaklega var skoðað hvort reisa mætti þar jafnhliða mikilli verksmiðju sem hv. þm., þáv. ráðherra, hafði áhuga á að risi á Reyðarfirði, kísilmálmverksmiðju. Þó voru þessar tvær verksmiðjur aðeins hluti af þeim áformum sem hv. þm. hafði þá í huga og ég hygg að það sé ekki við hann að sakast að þessi áform urðu ekki að veruleika. Það komu aðrir hlutir til. Þar greip helkaldur og fjötraður raunveruleikinn inn í framkvæmdaáform ráðherrans fyrrverandi þannig að ekki varð af. Ég hygg að þær fjárfestingar, sem hv. þm. hafði þá í huga og hafði látið vinna skýrslur um og reri að öllum árum af mikilli alúð að til framkvæmda gætu komið, hafi verið sýnu meiri en þær fjárfestingar sem nú er verið að ræða um við stækkun álversins í Straumsvík, hvort sem af þeim áformum verður eða ekki og kann að vera að núverandi stjórnvöld hafi ekki meiri árangur af þeirri viðleitni sinni en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafði á sínum tíma með sín glæsilegu, stóru og miklu áform um uppbyggingu stóriðju á Íslandi. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna að þáltill. ráðherrans fyrrverandi, og hann á hrós fyrir það, varðandi virkjanaframkvæmdir og virkjanahraða voru mikil plögg og vel unnin. Þar var gert ráð fyrir hraðari virkjanaframkvæmdum á Íslandi en aðrir menn höfðu nokkurn tíma látið sig dreyma um, hraðari uppbyggingu og þar af leiðandi auðvitað hraðari uppbyggingu á fyrirtækjum sem orkuna keyptu en menn höfðu - ja, ég vil eiginlega segja þorað að láta sér detta í hug fyrr. Þess vegna kemur mér dálítið spánskt fyrir sjónir tónninn í ræðu þessa fyrrv. iðnrh. þegar hann nú talar fyrir sinni þáltill. um þjóðhagslega hagkvæmni þar sem hann telur að fjárfestingin verði svo mikil við þessa stækkun að vart verði unnt að ráðast í neina aðra framkvæmd í þjóðfélaginu samhliða, hér sé öllu teflt í tvísýnu og enginn muni neitt geta gert annað hafi ég skilið hann rétt. Virðist mér þá að fyrrv. iðnrh. hafi gleymt sínum fyrri áformum sem ekki kölluðu á minni fjárfestingar, að ég hygg jafnvel meiri, talsvert meiri. Hitt er aftur annað mál að þessi hv. þm. er mikill landsbyggðartalsmaður og hefði sjálfsagt kosið að þessi stóriðjufyrirtæki væru reist sem víðast um landið, eins og hann hafði reyndar á sinni stefnuskrá, en ekki þarna við Straumsvík. Það eru aðrir hlutir sem þar grípa inn í, hagkvæmni þess að stækka þar vegna hafnarinnar og annarrar aðstöðu þó að ekki sé enn ljóst að úr þessum framkvæmdum verði. Ég held að það verði seint þakkaður sá mikli áhugi sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sýndi þessum málum á sínum tíma og enn reisa menn á þeim grunni sín áform, á þeim grunni sem þessi fyrrv. ráðherra undirbjó og reisti meðan hann var í ráðuneytinu. Það má vel vera að þar komi einhvern tímann í framtíðinni að þessum fyrrv. iðnrh. verði reistur minnisvarði af stóriðjunefndum framtíðarinnar fyrir hans glæsilegu framtíðarsýn þegar hann sá fyrir sér þessi stóriðjufyrirtæki nánast um allt land. Ekki ætla ég að leggja dóm á það, en þó veit ég að menn hafa oft fengið viðurkenningu fyrir minna starf en þessi ráðherra fyrrv. lagði á sig við að koma þessum framkvæmdum fram. Ég vil hins vegar aðeins í þessu sambandi benda hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni á það í fullri vinsemd að auðvitað er stóriðja, þó að hann hafi haft mikinn áhuga á henni, sérstaklega á þessum árum, ekki eini valkostur okkar í uppbyggingu atvinnulífs. Stóriðja er einn af kostunum, einn af þeim fótum sem við þurfum að setja undir þann stól sem þjóðarbúið situr á. Ég held að það þurfi að hafa opin og ber augu á þeim möguleika hverju sinni að auka stöðugleikann í okkar efnahagslífi, en auðvitað megum við ekki um of einblína á þennan möguleika. Það eru margir aðrir. Ég flutti á sínum tíma til að mynda þáltill. um eflingu lífefnaiðnaðar hér og taldi að það gæti orðið merkileg stoð í okkar atvinnulífi. Henni var þá vísað til hv. fyrrv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar og hún glataðist þrátt fyrir samþykkt þingsins og komst þess vegna lítið áfram. Ég er ekki hér með að saka fyrrv. iðnrh. um að hann hafi ekki haft áhuga á þeim árum á öðru en stóriðju og þess vegna hafi sú till. um lífefnaiðnað fallið undir stól, langt í frá. Þar kunna að hafa komið til önnur mistök sem hann hefur ekki ráðið við og kannski ekki í sínum stóriðjuáhuga haft áhuga á að fylgja henni eftir eða fylgjast meira með að úr henni gæti eitthvað orðið. Í fleiri slíkar till. gæti ég vísað, en tími minn er því miður á þrotum. Að lokum aðeins þetta, forseti: Sú athugun sem nú stendur yfir kann að lofa góðu, a.m.k. að mati flm. till. Það er hins vegar engan veginn ljóst til hvers hún leiðir. Ég tel að það sé sjálfsagt að kanna hana nánar, vinna að því. Okkur ber skylda til þess að gera það. Enn er ég engan veginn viss um að hún geti leitt til neins raunveruleika. Þar eru mörg atriði sem eftir er að semja um og að sjálfsögðu verður ekki ráðist í það nema það sé talinn góður kostur fyrir Íslendinga að bestu manna yfirsýn.



Forseti. Ég kvaddi mér hljóðs áðan til að fara viðurkenningarorðum um fyrrv. iðnrh. og áform hans við stóriðju. Ég hef hins vegar orðið þess vísari nú eftir að hafa hlustað á hans orð að honum þótti lofið ekki gott. Ég verð að játa að ég áttaði mig ekki alveg á þessari tilvísun þingmannsins til sagnfræðinga og þeirra rannsókna á því sem hann hefði gert eða sagt. Ansi er ég hræddur um að ef niðurstaða þeirra sagnfræðinga ætti að vera eitthvað í þeim dúr sem fyrrv. iðnrh. vildi vera láta í sínum orðum, þá verði hann að ráða sovéska sagnfræðinga til að fá fram þá niðurstöðu. Afstaða Alþb. hefur alltaf verið skýr í þessum málum, segir hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Því miður er ræðutíminn svo stuttur að ekki eru miklir möguleikar á að fara alveg ofan í það. En ég hygg að ég halli ekki á neinn þó að ég segi að enginn flokkur hefur haft stærri drauma um stóriðjuframkvæmdir og virkjanaframkvæmdir en einmitt Alþb. í ríkisstjórn. Þegar Alþb. hefur komið í stjórnarandstöðu hafa þeir að vísu gjarnan snúið blaðinu við og talað um stóriðjuriddara í öðrum flokkum og eitthvað slíkt og eru þá búnir að gleyma öllum fyrri orðum. Síðan stendur þessi hv. þm. hér upp í öllu sínu minnisleysi um eigin aðgerðir og sakar aðra um að minni þeirra hafi brostið. Ég held að það væri ansi gott fyrir menn að rifja þetta svolítið betur upp. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um áldeiluna hér áður fyrr, en ráðherrann fyrrv. drap aðeins á hana. Um það get ég aðeins sagt að þeim mun meira sem ég hef fjallað um það mál, bæði á innlendri grund og erlendri, því betur hefur mér orðið ljóst hvílíkt gífurlegt tjón þessi fyrrv. iðnrh. vann landi og þjóð með því hvernig hann hélt á þessu máli, ekki bara á þeim tíma heldur líklega um alla framtíð. Hefði hann ekki dregið þá samninga sem þá voru möguleikar á að gera hefðu unnist við hækkun samningsins fjármunir sem líklega dygðu til að leggja bundið slitlag á alla vegi á Austurlandi svo að ekki væri meira talið. Mikil er því sekt ráðherrans fyrrv. í því máli. Ekki veit ég að hve miklu leyti honum var sjálfrátt og ég ætla ekki að fara mikið út í það, en því miður var tjónið mjög mikið. Varðandi þáltill. vil ég aðeins koma inn á það að í öllum sínum gífurlegu áformum um stóriðju datt fyrrv. ráðherra ekki í hug að láta vinna þau mál á svipaðan hátt og hér er um að ræða og hann leggur nú til. Hér er talað um úttekt á arðsemi álbræðslunnar, á þjóðhagslegri hagkvæmni. Þetta hefði verið tilvalið að gera líka þegar ráðherrann var sjálfur við störf og hafði þræðina í sínum höndum. Nú telur hann meiri ástæðu til að gera þetta og ekki skal ég draga úr því. Hins vegar hefur verið unnin skýrsla og verið gerðar ýmsar athuganir á hagkvæmni stóriðju. Síðan er kveðið á um áhrif af byggingu orkuveranna á íslenskt efnahagslíf og þenslu og skuldastöðu. Ekki hefði verið síður ástæða til að athuga þetta miðað við þau gríðarlegu áform sem fyrrv. iðnrh. hafði uppi þegar hann fékkst við þessi mál. Áhrif á byggðaþróun í landinu. Nú hefur forsrh. nýlega falið Byggðastofnun að gera algera úttekt á byggðaþróun í landinu. Ekki þykir mér ólíklegt að það megi taka það inn undir. Það kemur mér spánskt fyrir sjónir að sjá glottsvipinn á þessum hv. þm. þegar minnst er á þá skýrslu. Ég hélt að hann hefði áhuga á byggðamálum og hefði áhuga á að tekið væri á þeim málum, upplýsingum safnað og reynt að vinna þessi mál. En nú ver hann sig með vandræðalegum hlátri úr sæti sínu. Ég held að orkumálin séu þannig að raforkuverðið sé samningsatriði og menn hljóta að sjá að ekki verður samið um það hér úr sölum Alþingis. Það mál verður vafalaust til mikillar umræðu, bæði hér og víðar í þjóðfélaginu, áður en til ákvörðunar kemur. Varðandi aðild útlendinga og eignaraðild skal ég fúslega segja það að ég hefði kosið að Íslendingar ættu eignarhlut í þessu álveri, þessari stækkun og í þeim stóriðjufyrirtækjum sem hér rísa, ekki endilega ríkisstjórnin heldur Íslendingar almennt, fyrirtæki, einstaklingar og aðrir slíkir. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að hér er um svo gífurlega fjármuni að ræða að jafnvel þó að ég og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vildum láta okkur dreyma stóra drauma um það verður þar kannski ekki miklu við spornað. Sjálfsagt er hins vegar að athuga það. Enn er það inni í myndinni, a.m.k. á fyrstu skrefum, að það er ekki útilokað að Íslendingar komi inn í þetta hvernig sem tekst að tefla úr því og skal ég ekki leggja dóm á það. Hins vegar er stefnan varðandi virk yfirráð ekki bara byggð á eignaraðild. Við sjáum af ýmsu öðru að ekki er einu sinni nægilegt að eiga meiri hluta ef menn ekki halda á virkum yfirráðum á öðrum sviðum. Þar koma svo fjölmörg önnur atriði inn í myndina, eins og ég veit að fyrrv. iðnrh. þekkir, sem hægt er að halda og skipta máli og þarf að skoða sérstaklega. Þjóðhagsleg hagkvæmni stóriðju getur verið mikil ef samningar eru góðir. Ég hygg að Íslendingar þurfi að veiða u.þ.b. 700 þús. til 1 millj. tonn af loðnu á ári til að afla þess gjaldeyris sem álverið þó færir íslenskum þjóðarbúskap nú. Einu sinni hafði þessi ráðherra einhver orð um að það mætti loka því. Þá þyrftu menn að afla þess gjaldeyris á annan hátt. Þarna er því um stóra hluti að ræða. Til eru tölur um það að stækkun álvers gæti greitt Blönduvirkjun algerlega upp á 19–20 árum. Á þeim tíma fengju Íslendingar kannski ekki mikinn arð af Blönduvirkjun, en 100 ár eftir það mundi Blönduvirkjun standa og mala gull fyrir komandi kynslóðir og eiga hlutdeild að því að lækka þannig orkuverð í framtíðinni. Það er engin spurning um það að álverið greiðir tiltölulega há laun miðað við önnur fyrirtæki í landinu. Starfsaldur manna þar er langur, það er biðlisti eftir að fá þar vinnu, það er eftirsótt. Ég held því að menn verði líka að sjá jákvæðu hlutina í þessu samhengi þó að ég enn á ný ítreki að hér er um að ræða viðræður sem enginn getur enn fullyrt um til hvers leiða. Í þessa byggingu verður auðvitað ekki ráðist nema menn komist að þeirri niðurstöðu að það sé landi og þjóð til góðs. Stóriðjuframkvæmdir eru einn af þeim þáttum sem Íslendingar hljóta að hafa opin augu fyrir til að tryggja atvinnu- og efnahagslíf í framtíðinni.



Herra forseti. Hér hefur farið fram athyglisverð umræða um þessa tillögu okkar alþýðubandalagsmanna um úttekt á hugmyndum um nýja álbræðslu. Sérstaklega þótti mér með endemum, liggur mér við að segja, málflutningur hv. 10. þm. Reykv. Guðmundar G. Þórarinssonar. Það er alltaf nokkur sérkennilegt þegar menn nota svo til allan ræðutíma sinn í það að tala um allt annað en það sem maður á yfirleitt von á þegar þm. stíga í pontu og taka til máls, þ.e. að þeir lýsi í einhverju afstöðu sinni eða síns flokks. Hv. þm. tók þann kost að taka svo til allan ræðutíma sinn í að ræða um eða fyrir Alþb. og er það svo sem ágætt. Ég hef þá tilfinningu að það sé til mikilla bóta að hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, 10. þm. Reykv., láti sem mest á sér bera í sambandi við stóriðju- og orkumál og muni ævinlega eftir því, ef hann vildi vera svo vænn, að taka það fram að hann sé í Framsfl. Ég vil gjarnan að við njótum þess, aðrir flokkar í stjórnmálaheiminum, að þessi hv. þm. spreyti sig og þá gjarnan með jafnglæsilegum árangri og hann gerði fyrir hönd síns flokks þegar hann hljóp fyrir borð á sínum tíma þegar verið var að knýja fram hækkun á raforkuverði til Landsvirkjunar frá Ísal. Sú sneypulega frammistaða er að fróðra manna sögn talin hafa kostað Framsfl. þúsundir atkvæða og bakað flokknum ómælda sneypu og skömm sem hann býr jafnvel enn að og er hugsanlegt að rifjist upp fyrir mönnum ef þessi hv. þm. er jafnötull við að láta á sér bera í þessum málum. Það er eitt atriði sem ég teldi eðlilegt að spyrja hv. þm. Framsfl. hér að og ég átti reyndar von á því að hv. 10. þm. Reykv, mundi víkja að því einu eða tveimur orðum. Það er þetta - og hér er nú mættur hv. þm. Vesturl. Alexander Stefánsson sem er í Framsfl. og hefur kannski einhverja skoðun á þessu máli: Er Framsfl. spenntur fyrir hugmyndum um nýtt risaálver í Straumsvík í ljósi þeirrar stöðu sem byggðamálin eru í í landinu, í ljósi fólksflóttans af landsbyggðinni, erfiðleika atvinnulífsins úti á landi? Telur Framsfl. það vænlega og heppilega fjárfestingu í íslenska þjóðfélaginu að um 40 milljörðum kr. verði bætt við erlendar skuldir Íslendinga - því að þannig er það fært - til að reisa eitt risastóriðjuver, risaatvinnufyrirtæki á Stór-Reykjavíkursvæðinu sem mun skapa 400–500 manns atvinnu að staðaldri og jafnvel þúsundum á byggingartíma? M.ö.o., herra forseti, 1–2 meðalkaupstaðir utan af landi gætu flust á einu bretti á Reykjavíkursvæðið til þess eins að starfa við þetta nýja risaálver, 3–4 kauptún mætti flytja á einu bretti og skaffa öllu því fólki vinnu við þetta nýja álver. Svo ekki sé minnst á efnahagslegu áhrifin og þau áhrif sem þetta hlyti að hafa á vinnumarkaðinn og þensluna að öðru leyti. Ég hefði talið fróðlegt að fá að heyra í svo sem eins og einum landsbyggðarþm. Framsfl. eða jafnvel annarra stjórnarflokka - ef þeir hafa á þeim málum einhverja skoðun - um það hvort mikil stemming sé fyrir þessu innan ríkisstjórnarflokkanna í heild og þá með sérstöku tilliti til byggðamálanna og þróunarinnar þar. Ef hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson er hér nærri ætla ég að segja honum það að ástæðan fyrir því að okkur varð á að brosa, nokkrum hv. þm., þegar hann nefndi bréf forsrh. til Byggðastofnunar er sú að Byggðastofnun heitir einu sinni Byggðastofnun vegna þess að hún á að sinna byggðamálunum. Og það á ekki að þurfa að skrifa þeirri ágætu stofnun neitt sérstakt bréf til að hún sinni sínu verkefni og fari yfir það og fylgist með því hvernig byggðaþróunin stendur á hverjum tíma. Það er einhver mesti brandari sem þessi annars lítt gamansami hæstv. forsrh. hefur hitt á á sennilega allri samanlagðri ævi sinni þegar hann tók sér það fyrir hendur sem forsrh. og yfirmaður Byggðastofnunar að skrifa henni bréf, þessari stofnun, Byggðastofnun, til að biðja hana að athuga byggðamál. Hvað heldur annars hæstv. forsrh. að Byggðastofnun sé að gera og eigi að vera að gera yfirleitt? Það mætti halda að hæstv. forsrh. skilji ekki íslensku úr því að meira að segja nafnið á stofnuninni segir honum ekki nóg til að átta sig á þessu. Stefna Alþb. í þessum efnum hefur verið alveg skýr, skorið Alþb. frá öðrum flokkum. Það sem við höfum lagt megináherslu á í þessum efnum er tvennt: Það er óskert, óskorað íslenskt forræði yfir öllu íslensku atvinnulífi. Það á við hér eins og annars staðar. Og í öðru lagi hvað orkumálin og orkusölu til atvinnulífsins, stóriðju sem annarra aðila, snertir, að eðlilegt verð sé greitt fyrir raforkuna. Það sem hefur skilið algerlega á milli Alþb. og t.d. hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar og annarra slíkra er að við höfum alfarið neitað því að framleiða orku og gefa hana útlendingum, erlendum auðhringum eða öðrum. Við höfnum þeirri stefnu sem var innleidd með tilkomu álversins í Straumsvík á sínum tíma að taka íslenskar auðlindir og verja nýtingu þeirra í þágu erlendra auðhringa í formi undirverðs á raforkunni sem síðan er borin uppi með niðurgreiðslum innlendra notenda. Um þetta snýst málið í raun og veru, hæstv. iðnrh., hversu ákaft sem höfuð þitt hristist. Við munum aldrei standa að slíkri gjörð og nóg er komið af slíku, að ráðist sé í þessar miklu fjárfestingar, að hagkvæmustu virkjunarkostir landsmanna sem gengið er á fyrst séu teknir til að framleiða raforku sem seld er undir kostnaðarverði til erlendra auðhringa og munurinn borinn uppi af innlendum notendum. Hvað Blönduvirkjun varðar má upplýsa það fyrir hv. þm. Guðmundi G. Þórarinssyni, sem greinilega á ýmislegt ólært í þessum efnum þrátt fyrir öll störf sín í stóriðjunefndum og hvað það nú heitir, að núgildandi áform Landsvirkjunar gera ráð fyrir því að greiða upp allar skuldir af Blönduvirkjun fyrir árið 2000. Það þarf því enga erlenda stóriðju til. Herra forseti. Aðalerindi mitt hingað upp var að láta á það reyna hvort hægt væri að fá nokkrar upplýsingar um það úr herbúðum Framsfl. hvernig stemmningin væri í Framsfl. um þessi áform um risaálver á Stór-Reykjavíkursvæðinu.



Herra forseti. Að gefnu tilefni þykir mér rétt að koma aðeins inn á þessi mál, ekki út frá því að ég telji þáltill. út af fyrir sig tímamót í þessu máli nema síður sé. En ég vildi láta það koma hér fram í sambandi við þessar umræður um stóriðju eða nýtt álver að það er mín skoðun og ég geri ráð fyrir að það eigi við flesta í mínum flokki að það sé varla forsvaranlegt að ný stóriðja, eins og t.d. álverið sem hér er um rætt, sé byggð upp með því að ekki sé fyrir næg afgangsorka í landinu fyrir almenna notkun á viðráðanlegu verði. Ég tel að nýjar virkjanir vegna stóriðju einar sérstaklega megi alls ekki verða til þess að hækka orkuverðið til almennra nota í landinu. Þvert á móti þarf að tryggja að slík áform séu grundvöllur til lækkunar orkuverðs. Ef þessa er ekki gætt verður örugglega erfiðara að bæta lífskjörin í landinu sem allir eru sammála um að þurfi að gera. Þess vegna er alveg ljóst að hér þarf að vanda vel til verka, skoða þjóðhagslegt mat o.s.frv. Það er því ofur eðlilegt að þm. og raunar þjóðin öll vilji fá að fylgjast vel með áformum og möguleikum í þessum málum. Þess vegna tel ég að opin umræða um stóriðju og allt sem henni fylgir sé nauðsynleg og ég get alveg fullvissað hv. síðasta ræðumann um það. Framsfl. leggst ekki gegn því að úttekt sé gerð á þessum málum og það sé lagt á borðið hvað sé hagkvæmt varðandi nýja stóriðju og hver áhrif hennar verði á íslenskt þjóðlíf. Ég held að við værum ákaflega illa sett, þjóðin í heild og allir stjórnmálaflokkar, ef ekki yrði reynt að skoða og leita leiða til að ná fram mestum möguleikum fyrir framtíð þessa þjóðfélags á hvaða sviði sem er. Auðvitað munum við byggja fylgi við áform á þessu sviði á þeirri niðurstöðu sem fyrir liggur um þjóðhagslegt gildi þessa máls. Þetta er í mínum huga það sem eðlilegt er að láta í ljós um þessi mál á þessu stigi. Við höfum ekki fest okkur í einu eða neinu um þessi mál annað en að við viljum láta skoða þetta og við viljum leggja því lið að það komi fram hvað er þjóðhagslega hagstætt fyrir Ísland á þessu sviði. En það er alveg ljóst að við verðum að miða aðgerðir á þessu sviði við það að sú orka sem allir eru sammála um að er eitt af þýðingarmestu atriðum í okkar þjóðfélagi verði á viðunandi verði fyrir almenning og almennan rekstur í landinu. Ef við hins vegar ætlum að fara að gera einhverjar ráðstafanir í stóriðju sem virka þveröfugt, þá er þar komið mat sem þarf að taka tillit til og ég segi fyrir mig að ég legg áherslu á að einmitt þetta fari saman. Hvað byggðamál og annað snertir þarf ekki að blanda því í þessa umræðu. Við skiljum sjálfsagt flestir þm., í hvaða flokki sem við erum, nauðsyn þess að snúa við þeirri þróun sem nú blasir við í byggðamálum og við munum standa að því með öllum ráðum. En ég taldi nauðsynlegt að koma aðeins inn á þetta, herra forseti.



Herra forseti. Við lok þessarar umræðu vek ég athygli á því að frá hæstv. iðnrh. hefur ekki komið orð um það raforkuverð sem stjórnvöld hefðu í huga, ef einhver stefna liggur fyrir, varðandi raforkusölu til þessarar risaálbræðslu. Vegna orða sem komu fram í seinni ræðu hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar vil ég enn og aftur vísa hv. þm. á að taka niður úr hillum, ef hann á, grg. sem iðnrn. sendi Alþingi reglubundið varðandi athugun á nýtingu innlendrar orku, þar á meðal um áhrif af fjárfestingum, því það var sannarlega á því tekið og það bar nokkuð á því að stjórnarandstaðan kveinkaði sér undan því efni sem barst hér inn í þingsali vegna þess að menn höfðu ekki áhuga á að kynna sér það og það passaði ekki í áróðurskvörnina á þeim tíma. Og hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson kemur hér með gamla lummu um einhverja till. varðandi líftæknimál sem hafi týnst. Það var fyrrv. hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson sem kom með rangar upplýsingar inn í þingsali um það mál og hafði ekki fyrir því að leiðrétta það þegar annað var leitt í ljós af starfsmönnum iðnrn. Viðkomandi till., sem samþykkt var hér um líftækni, var ekki stungið undir stól. Henni var komið til Iðntæknistofnunar skömmu eftir að hún var samþykkt í þinginu og það voru rangar upplýsingar sem þáverandi hæstv. iðnrh. bar hér fram og tíundaðar voru um þetta efni. Þetta var ekki stórt mál, en þetta er kannski svolítið dæmigert um hvernig menn reyna að lifa á rangfærslum úr fortíðinni í stað þess að taka á þeim stóru málum sem hér eru til umræðu varðandi nútíð og framtíð.



Herra forseti. Það var ekki mín ætlan að taka aftur til máls í þessari umræðu, enda sá ég ekki nokkra ástæðu til þess satt að segja, en hv. 1. flm. hefur enn á ný spurt um orkuverðið. Ég hélt að það hefði komið fram í minni ræðu fyrr að það liggur ekki fyrir að nefna neinar tölur. Hv. þm. hefur nefnt 12,5–13 mill. Það eru ekki tölur sem hafa verið á sveimi í þessu máli. Hann nefndi síðan í annarri ræðu sinni ummæli Jóhanns Más, aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar, sem voru 14–19 mill. Ég gæti miklu fremur trúað því að það væri nær sanni. Aðalatriði málsins er að það koma svo margar leiðir til greina. Orkuverðið er til að mynda háð því hvernig aðrir samningar verða, um skatta, um framleiðslugjald, um það til að mynda hver á að fjármagna virkjanirnar, sem auðvitað kemur til greina að sé gert með ýmsum hætti, og hver eigi að taka áhættu af vaxtabreytingum o.s.frv. o.s.frv. Að ímynda sér það af manni með þá reynslu sem hv. þm. hefur að við teflum fram með eitthvert ákveðið orkuverð  Það er út í bláinn. Ég get endurtekið það fyrir hv. þm. Það er vísasti vegurinn, ef menn ætla að fara að reikna sig þannig fram, að þá ætla menn ekki að ná samningum um þetta mál. Í öðru lagi tel ég rétt að það komi hér fram að þegar talað er um hagkvæma virkjunarkosti og að verið sé að gefa orkuna auðhringum er þetta auðvitað alveg út í bláinn. Þetta mál var tekið út og hefur náttúrlega oft verið tekið út. Það liggur fyrir að árin 1986–1987 hafi Ísal greitt upp þann hluta Búrfellsmannvirkjanna sem tengjast rekstri Ísals, en það er gert ráð fyrir því að 8–9 árum seinna muni Ísal hafa greitt upp öll Búrfellsmannvirki, þ.e. Búrfellsvirkjun, háspennulínur, gasaflstöð í Straumsvík og miðlunarmannvirki á Þjórsársvæðinu, allt saman. En þeir nýta ekki hins vegar nema hluta af orkunni, það er sjálfsagt um 70% af því sem kemur frá Búrfellsvirkjun. Þetta verða menn að hafa í huga. Ennfremur vil ég minna á hitt að Landsvirkjun áætli að vera búin að greiða niður allar sínar skuldir og Blönduvirkjun líka um aldamótin. Þetta er rangt. Það hefur margoft verið leiðrétt hér. Ég hef a.m.k. tvívegis leiðrétt þetta hér í umræðum á Alþingi. Í þeirra áætlunum gera þeir fyrir lækkun orkuverðs um 3% á ári og að greiða 1/20 á hverju ári, þ.e. af skuldinni eins og hún er á hverju ári. Það mun þýða að um aldamótin skuldi þeir væntanlega um 70% af þeim skuldum sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon var að nefna í sinni ræðu. Þetta verða menn að hafa í huga og er sjálfsagt að gera þetta þannig af því að líftími virkjananna er langur. Þetta leiðrétti ég hér með í þriðja sinn. Ég ætla ekki að ræða um þau atriði sem fóru á milli þeirra hv. þm. og hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar um forræði og virk yfirráð. Það er gömul umræða. Það þekkjum við, ég og hv. þm., frá því þegar við lögðum saman í eitt púkk og notuðum orðalag á borð við þetta. Það má vel vera að við höfum skilið það sitt hvorum skilningnum, en það gekk ágætlega að koma saman einni þál. þar sem þetta orðalag var nefnt, kannski vegna þess að ég legg meira upp úr því að yfirráðin séu á grundvelli laga og samninga, en hv. þm. leggur ævinlega upp úr sjálfri eignaraðildinni. Það sem ég vil segja að lokum er þetta: Með framkvæmdinni skapast atvinna á virkjunarsvæðum um land allt. Orkustofnun er með sínar rannsóknir í gangi um aðra virkjunarkosti en nefndir hafa verið. Það eru afleidd áhrif af álverinu, m.a. í kjördæmi hv. þm. Ég rifja upp að á Seyðisfirði eru smíðuð ker fyrir álverið og veita mönnum þar atvinnu. Ég minni á að orkuframleiðslan er íslensk grein og Suðurland er svæði þar sem því miður hefur gætt atvinnuleysis. Ég minni á það út af samkeppni við erlenda aðila að það er ekki lengur um að ræða samkeppni um staði innan lands. Samkeppnin er um það að við teflum fram hagstæðasta kostinum á móti þeim sem við erum að keppa við sem eru aðilar til að mynda í Suður-Ameríku, Arabaríkjunum, Kanada, Ástralíu, Nýja-Sjálandi svo ég nefni dæmi um lönd. Það hefur ekkert verið rætt hérna, en kemur fram í grg. um Evrópubandalagið, að það skiptir okkur máli að við tengjumst því með þessum hætti í viðskiptum. Það er heppilegt fyrir okkur að eiga viðskipti við þetta bandalag þegar innri markaðurinn opnast 1992. Við verðum auðvitað að fylgjast vel með því. Þetta er vettvangur þar sem er mjög þægilegt og gott einmitt að efna til viðskipta við fyrirtækin í Evrópu því við njótum tollfríðinda og það höfum við fram yfir þjóðir sem eru utan Evrópusvæðisins, þ.e. EFTA/EB-svæðisins. Það eigum við að nýta okkur í atvinnuskyni til að bæta lífskjörin. Það sem hins vegar skiptir öllu máli, og það er hægt að afgreiða í einni eða tveimur setningum, er þetta: Flm. till. tilheyra stjórnmálaflokki sem er á móti því að erlendir aðilar eigi meiri hluta að þessu álveri. Sú stefna hefur hins vegar verið mörkuð af þremur stærstu stjórnmálaflokkunum sem nú hafa myndað ríkisstjórn og fara með völdin og bera ábyrgð á þeim völdum með sínum þingmeirihluta. Á þetta vil ég benda vegna þess að flm. eru fyrir fram á móti því sem þarna er verið að gera. Þeir eru fyrir fram á móti því ásamt Kvennalistanum sem hefur jafnframt lýst yfir að hann sé algjörlega á móti stóriðju að því að manni skilst almennt og alveg sama hvernig hún lítur út, í bak eða fyrir. Það er þeirra "feminismi" að vera á móti stóriðju og skiptir víst engu máli hvort lífskjörin batna eða ekki af þeim sökum. Ég held, herra forseti, að það sé ástæðulaust að orðlengja frekar um þetta. Ég býst við því að þessari till. hafi verið varpað hérna inn á þingið til að fá þessar umræður. Þær hafa orðið. Málið gengur að sjálfsögðu til nefndar og sofnar þar.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram till. til þál. sem er að finna á þskj. 759 og er 412. mál þingsins. Till. fjallar um könnun á handmenntakennslu í grunnskólanum eftir gildistöku laga um grunnskóla nr. 63/1974. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að kanna áhrif laga um grunnskóla frá 21. maí 1974 á handmenntakennslu grunnskólabarna. Nefndinni skal jafnframt falið að gera tillögur um fyrirkomulag handmenntakennslu í framtíðinni með tilliti til breyttra þjóðfélagshátta og reynslu síðustu ára. Nefndin skili skýrslu fyrir árslok 1988 og skal hún lögð fram í sameinuðu Alþingi. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Flestum skólamönnum ber saman um að grunnskólalögin frá 1974 hafi verið þörf og að mörgu leyti bætt grunnskólakennslu í landinu. Við lestur þessa mikla lagabálks sýnist flest skynsamlegt sem þar má lesa um markmið og meginstefnu í uppeldi ungra Íslendinga jafnt til munns og handa. Væri vel ef framkvæmd þessara laga hefði tekist jafn vel og lagasetningin. Vafalaust hefur margt tekist vel, en lítill vafi leikur á því að þáttur handavinnu og hagleiks hefur orðið illa úti eftir þessa lagabreytingu og á ég þar þá ekki síst við handavinnu stúlkna. Nú geri ég mér grein fyrir alltyfirskyggjandi jafnréttisstefnu sem ríkja átti í handavinnukennslu pilta og stúlkna, en einmitt þar hygg ég að vandræðin hafi hafist. Í 42. gr. laganna eru taldir upp þeir kennsluþættir sem nauðsynlegir eru til að nám í öllum bekkjum skólans, eins og þar segir, með leyfi forseta, "tengist sem best raunhæfum athugunum og þroskandi störfum utan skólaveggjanna." Menntmrn. setur grunnskólum aðalnámsskrá þar sem kveðið skal nánar á um uppeldishlutverk skólans og meginstefnu varðandi kennslufræði og kennsluskipan, en auk þess skal setja sérstök ákvæði um ákveðnar greinar. Þar á meðal er í lið c í greininni nefnt, með leyfi forseta, "þroskun fagurskyns, listhneigðar og hagleiks með kennslu í tónmennt, myndlist og handíðum". Í sömu grein laganna eru svo ákvæði um að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms jafnframt því sem skólinn komi til móts við og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroska, getu og áhugasvið nemenda. Er sú grein ekki hvað síst athyglisverð. Ég harma, virðulegi forseti, að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera viðstaddur, en við því verður ekki gert þar sem hann mun vera erlendis. En ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á að framkvæmdin hefur víðast hvar orðið á þann veg að orðið hefur að skipta bekkjardeildum í tvennt og kenna sama námsefnið tvisvar á sama kennsluári. Tímafjöldi var ekki aukinn svo að nemandinn fær helmingi minni kennslu í því sem hann átti áður kost á. Piltar fá helmingi minni kennslu í smíðum og stúlkur helmingi minni kennslu í saumum og þeirri handmennt sem stúlkur einar fengu kennslu í áður. Í grein sem Arndís Jónsdóttir, kennari og varaþingmaður, birti í Morgunblaðinu og fylgir með till. hér sem fskj. með góðfúslegu leyfi höfundar, segir svo, með leyfi forseta, en Arndís hefur kennt handmennt um árabil: "Það er erfitt að fallast á réttmæti þess að skerða gamalgróna og hagnýta námsgrein eins og handmennt um helming með lagaboði. Þetta hefur nú samt víðast hvar gerst með grunnskólalögunum. Þar er gert ráð fyrir að drengir og stúlkur fái sama námsefni í handmennt. Greinin er þannig að ekki er hægt að kenna stórum bekkjardeildum í einu. Þá er farið að skipta bekkjunum í tvennt eftir stafrófsröð og kennarinn verður að kenna sama námsefnið tvisvar sama veturinn og kemst því helmingi skemur með nemendurna. Það gleymdist að auka tímafjöldann í greininni. Hvaða afleiðingar hefur svo þessi helmings niðurskurður?", heldur varaþingmaðurinn áfram. "Árangurinn hlýtur að verða að sama skapi minni. Kennarinn situr uppi með særðan metnað og ónotaða þekkingu. Þessi tiltekna námsgrein reynist líka svo viðkvæm í framkvæmd að þegar þrýsta á öllum til að læra það sama verður ástandið þannig að greinin leggst niður. Á hverju ári heyrum við nú auglýst eftir handmenntakennurum víða um land. Víða sér réttindalaust fólk um handmenntakennsluna meðan aðeins brot menntaðra handmenntakennara fæst við kennslu í greininni. Þó að kennarar tali oft um lág laun skipta starfsskilyrði þeirra líka máli. Þeir vilja sjá einhvern raunhæfan árangur af starfi sínu. Auðvitað erum við öll sammála um að gefa skuli drengjum og stúlkum jöfn tækifæri til náms. Gaman væri líka að eiga dætur sem kynnu bæði að smíða borð og sauma og syni sem kynnu bæði að hefla og hekla. Þessu takmarki verður ekki bara náð með því að gera kennsluna í þessu öllu svo litla að ekkert sé hægt að læra að ráði. Í þessari grein er líka erfitt að þvinga fólk og þess vegna hlýtur að þurfa að leysa þetta að einhverju leyti með vali. Eftir 20 ára kennsluferil í grunnskóla, að mestu í handmennt, tel ég að hér hafi orðið stórt slys." - Og lýkur þá tilvitnun í grein Arndísar Jónsdóttur. Þessi þróun er að mínu mati stórhættuleg. Í fyrsta lagi tel ég það mikilvægt menntunaratriði að fólk kunni að nota á sér hendurnar til að skapa verðmæti, efla hugarflug sitt og ekki síst að hafa ofan af fyrir sér. Einhvern tímann verða allir gamlir og eignast allan tíma sinn. Það er engin tilviljun að sá hópur er hvað drýgstur við handíðir og stendur raunar undir stórkostlegum útflutningi á ullarvöru. Þetta fólk nýtur þeirrar kunnáttu í handmennt sem það lærði í æsku og talin var undirstaða almennrar menntunar hvers einstaklings. Í öðru lagi er með þessari þróun enn örvuð óhófleg neysla og kaup á rándýrri fjöldaframleiðslu sem vitanlega er endingarverri en handunnin vara. Gróðaöflunum og milliliðunum er fátt betra gert en þetta. Þeim þætti skal ekki gleymt sem léleg handmenntakennsla veldur í samfélaginu. Á þeim stutta tíma sem menn hafa til eigin iðju utan langs vinnutíma gefst ekki rúm fyrir tilraunastarfsemi í handverki. Léleg verkkunnátta veldur því að menn hyllast til að kasta því sem viðgerðar þarfnast og kaupa nýtt í þess stað og nýsköpun verðmæta á heimilunum verður æ fátæklegri. Má nærri geta hver áhrif rekja má til þessa þegar litið er til þenslunnar í þjóðfélaginu. Í þriðja lagi er fátt þýðingarmeira fyrir framtíð hönnunar í landinu en góð undirstaða í meðferð þeirra efna sem við höfum von um að geta unnið söluvöru úr, og næmi fyrir línum og formi. Þessi undirstöðuatriði er of seint að byrja að kenna fólki þegar í iðn- og tækniskóla er komið. Á ráðstefnu um listir og menningarmál á vegum Alþb. sl. vor vék einn kunnasti iðnhönnuður landsins, Valdimar Harðarson, einmitt að augljósum skorti á þessum þætti grunnskólakennslu og taldi það há mjög allri kennslu í hönnun hér á landi. Það er alveg ljóst að þessum kennsluþætti hefur hrakað mjög og úr því þarf að bæta. Með þeirri ákvörðun, sem tekin var um að bæði kyn skyldu hljóta sömu kennslu í handíðum, var nauðsynlegt að fjölga kennslustundum að sama skapi. Það var hins vegar ekki gert og því er ástandið eins og það er nú og hygg ég að margt foreldrið í landinu horfi upp á þá raunasögu sem handavinnukennsla er þar sem litlir strákar koma heim með bögglaðar tuskur sem þeir eru að reyna að sauma og stelpur með klaufalega smíðahluti sem aldrei verða til nokkurs gagns og kunnáttan engin. Börnin fá einfaldlega of litla kennslu í handíðum. Jafnréttisráð, er mér kunnugt um og ég hef fengið upplýsingar um það, hefur lagt á það allt kapp að að þessu sé farið, að kennslunni sé skipt jafnt milli nemenda og krafist skýrslu árlega frá skólum, a.m.k. hér í Reykjavík, um að þetta sé gert. Því hefur hins vegar algerlega láðst að athuga hvort eitthvert gagn sé í þessari kennslu og það hefur gleymt að leggja á það áherslu að auka þurfi kennsluna en ekki minnka hana. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að mínu mati að kannað sé sem fyrst hvernig raunveruleg staða handmenntakennslu sé í grunnskólakerfinu og tillögur til úrbóta gerðar sé þess talin þörf. Íslendingar hafa ekki efni á að dragast frekar aftur úr öðrum þjóðum í verkmennt og sé hætta á því þolir sú könnun enga bið. Grunnskólalögin munu nú vera í endurskoðun og er óvíst hvenær henni lýkur. Full ástæða er því til að rannsaka þann þátt grunnskólakennslunnar er lýtur að handmennt nú þegar og til þess er þessi till. til þál. flutt. Þess má geta að könnun Efnahags- og framfarastofnunarinnar á íslensku skólakerfi á árinu 1986 leiddi í ljós að tækniþekkingu kynni að vera ábótavant meðal íslenskra námsmanna. Ég held að mér sé einnig óhætt að fullyrða að annar hver handmenntakennari í landinu hafi haft við mig samband út af þessu máli. Það er hárrétt, sem fram kemur í grein Arndísar Jónsdóttur, að handavinnukennarar hafa óþægilega tilfinningu um að það starf sem þeir eru að inna af hendi sé ekki til nokkurs gagns. Virðulegi forseti. Ég hef ekki nákvæmlega fylgst með tíma mínum, en mín er mjög freistað til að vitna í grein sem birtist í Morgunblaðinu 16. febr. sl. og ber nafnið "Skaðsemi velmegunar. Hugleiðing um stöðu mannsins í tæknivæddri veröld." og er eftir Magnús Skúlason geðlækni, en þar segir hann m.a.: "Maðurinn sem vera í heiminum einkennist af miklum andstæðum, og tilvera hans og hlutskipti virðist mörgum fjarstæðukennt fyrirbæri. Maðurinn er örsmár og vanmegnugur andspænis hrikaleik náttúrunnar, hamförum sögunnar og óravídd rúms og tíma. Æviskeið hvers okkar er sem andrá, endalokin eru í örskotsnánd. Allt getur brugðist okkur nema það. Maðurinn býr að öðru leyti við algera spurn og óvissu um eðli sitt og tilgang og um eðli og tilgang allrar tilverunnar. Hann veit ekki af hverju hann er til, né heldur veröldin, hann veit ekki hvaðan hann kemur né hvert ferðinni er heitið. Stöðug undrun er því við hæfi. (Þó að oft sé nú undraverður skortur á henni.) Óttinn er órjúfanlega samofinn mannlegu hlutskipti, en um leið vonir og þrár eftir tilgangi og innri sátt þrátt fyrir allt." Síðan segir Magnús Skúlason geðlæknir um félagslegan veruleika: "Hlutskipti mannsins er þannig í eðli sínu nokkuð þungt á köflum. Með manninum takast á frumstæðar eðlishvatir og andlegar þarfir. Hann er í senn einstaklingur og félagsvera. Hann einkennist af útrásarþörf og sköpunarþörf, þörf á starfi og þörf á kærleika. Í óhæfilegri félagslegri og andlegri einangrun og án fullnægjandi viðfangsefna eða útrásar fyrir orku sína er maðurinn illa staddur. Þó að einstaklingurinn sé e.t.v. með réttu lofsunginn sem einhvers konar tilvistarleg grunnforsenda eða brennidepill vitundar um veruleikann, þá er þessi "lifandi brennidepill" eða neisti skærastur í snertiflötum mannlegra samskipta, tjáskipta og tengsla í óteljandi tilbrigðum og verðugra viðfangsefna." Að lokum segir geðlæknirinn um nauðsyn listarinnar, með leyfi forseta: "Ekki verður skilið við þessa umræðu um varðveislu menningar og heilbrigðis án þess að drepa rétt aðeins á listir og hlutverk þeirra, og hér er átt við allt í senn, bókmenntir, myndlist, tónlist, leiklist, kvikmyndalist o.s.frv. og enn fremur bæði listsköpun og listnautn eftir atvikum. Listin dýpkar og þroskar mannsandann, skyn mannsins á fegurð og ljótleika, eykur skilning og ábyrgð mannsins á sjálfum sér og veröldinni og virðingu fyrir tilverunni, hæfni til að takast á við hana - og skilja tilganginn í lífinu. Ég leyfi mér að fullyrða að listin sé í senn heilsufarsleg nauðsyn og ein meginforsenda mannlegs samfélags og virðist mér langt frá því að þorri manna, stjórnvöld og fjölmiðlar hafi gert sér viðhlítandi grein fyrir þessu. Ráða þarf bót á því. Meðal annars þarf að skapa öllum tíma frá brauðstriti og búksorgum til að ástunda og rækta lífsnauðsynleg menningarverðmæti, listir og önnur holl hugðarefni" - og lýkur þar með tilvitnunum mínum í grein Magnúsar Skúlasonar geðlæknis. En því leyfi ég mér að vitna í þessa merku grein að undirstaða þess að menn hafi hæfni til að njóta listar, til að skapa list er að sá eiginleiki þeirra sé ræktaður frá fyrstu byrjun strax í forskóla, í grunnskólanum og í framhaldsskólanum. Þetta má ekki vanrækja og ég held að hv. þm., eftir heldur lágkúrulega umræðu sem fór hér fram áðan um annað stórmál í lifi þjóðarinnar, sem eru orkumálin, ættu að fá sér Morgunblaðið frá 16. febr. 1988 og lesa þessa grein Magnúsar Skúlasonar því að orkumál snúast heldur ekki aðeins um aukna velmegun eins og menn sögðu hér hvað eftir annað áðan, a.m.k. ekki nema sú velmegun sé skilgreind, hver sú velmegun er. Hærri laun og meiri eyðsla eru nefnilega ekki endilega velmegun. Ýmislegt annað þarf að koma til. Ég held að það mái sem ég hef hér gert að umræðuefni sé stórmál sem þarf að sinna af fullri alvöru. Það er verið að taka einn merkan þátt út úr menntakerfi þjóðarinnar, sem sagt þann þátt sem er frumhæfni manneskjunnar til að nota hendur sínar til að skapa verðmæti sér til yndis og ánægju og gagns við hvert það starf sem maðurinn kann síðar að inna af höndum.



Hæstv. forseti. Ég tek undir áhyggjur hv. flm. af stöðu handmenntakennslu í grunnskólum eftir gildistöku laga um grunnskóla. Sú breyting sem gerð var var vissulega réttmæt og eðlileg að því leyti að piltar og stúlkur fái kennslu í sama námsefni, en það er spurning hvort hún á að vera jafnmikil. Það að þau fái nú helmingi minni kennslu en áður í saumum og smíðum tel ég mjög vafasamt svo ekki sé meira sagt. Það hlýtur að vera nauðsynlegt nú á dögum rétt eins og alltaf hefur verið að einstaklingar hafi ákveðna lágmarkskunnáttu í því að gera við og lagfæra. Þetta getur verið, eins og kemur fram í grg. með tillögunni, spurning um nýtni svo að ég tali nú ekki um þá listsköpun sem hér er um að ræða. En það sem ég vil ekki síður leggja áherslu á er að hannyrðir eru skemmtilegar og mörgum konum stórkostleg lífsfylling, en til þess að þær geti verið það verða þær að fá ákveðna undirstöðukennslu í grunnskóla. Ég veit dæmi þess í dag að 17 ára stúlkur kunni ekki krosssaum og hekl er a.m.k. víða ekki lengur á námsskrá. Ég veit einnig dæmi þess eins og fram kom hjá hv. flm. að hannyrðakennarar hafa hætt störfum þar sem þeim finnst þessi kennsla nú hvorki vera fugl né fiskur. Umræðan sem fram hefur farið um jafnrétti á sl. árum hefur svo sannarlega verið þörf og áreiðanlega leitt ýmislegt gott af sér, en því miður er ég ekki frá því að hún hafi einnig orðið til þess að lítilsvirða þau störf sem fram til þessa hafa kallast kvennastörf og mættu einnig kallast kvenleg störf. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Grunnskólalögin eru í endurskoðun og því er ástæða til að leggja sérstaka áherslu á að handmenntakennsla verði athuguð mjög náið í sambandi við þá endurskoðun.



Herra forseti. Ég kem hér til að taka undir till. sem hv. 13. þm. Reykv. hefur gert grein fyrir og vil taka undir líka það sem hv. 5. þm. Norðurl. e. Valgerður Sverrisdóttir sagði. Það er hætta á að við týnum niður þeirri menningarlegu hefð sem felst í handavinnu þjóðarinnar. Sem betur fer hafa konur æ meira gert sér grein fyrir þessari hættu og hafa í auknum mæli lagt áherslu á að ferja þessa þekkingu til komandi kynslóða. Því miður var það ákveðin stefna á tímabili að konur ættu helst hvorki að prjóna né sauma. Má vel vera að það hafi verið á vissan hátt, eins og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði, ákveðin lítilsvirðing á störfum kvenna. Það var upp úr 1970 og í kringum það að margar konur litu svo á að jafnrétti væri fólgið í því að líkjast körlunum sem mest. Þá var það eitt af því sem þær gerðu mikið að hætta að vilja sauma og taka í prjóna. Ég held að þetta sé að breytast og þess vegna tel ég mjög mikilvægt að við reynum að gera allt til að stuðla að því að þessi fræðsla verði aukin í skólum, ekki bara til fyrra horfs heldur jafnvel enn þá frekar. Ég held að það sé mikilvægt líka að stúlkur og drengir kynnist bæði smíðum og saumum, en þó vil ég leggja áherslu á að auðvitað verður hver að fá að rækta þá hæfileika sem hann hefur. Allir þurfa að fá undirstöðu, en síðan er á vissan hátt hættulegt að pína kannski stráka til að vera of mikið að sauma og stelpur til að vera of mikið að smíða. Það verður að finna áhugasvið hvers og eins. Það eru mjög margir piltar sem gjarnan vilja sauma og prjóna, en þeim finnst það skammarlegt. Við þurfum endilega að gera þetta meira jákvætt því að það er mjög þroskandi og gefandi að prjóna og sauma þó að fáir karlar hafi e.t.v. reynt það. Mér segja gamlir menn sem hafa prjónað, þeir hafa prjónað mikið margir sem ég þekki, að þetta sé þeim mjög mikilvægt, sérstaklega í ellinni. En það er varla hægt að kenna þeim að prjóna þegar þeir eru orðnir gamlir. Ég vildi að lokum, herra forseti, benda á að níu hv. þm. báðu um skýrslu til menntmrh. fyrr í vetur um stöðu list- og verkmenntagreina, heimilisfræða og íþróttakennslu í skólum landsins og menntun kennara í þessum greinum. Ég og hv. þm. Guðrún Helgadóttir skrifuðum undir þessa beiðni, báðum um þessa skýrslu ásamt öðrum. Við höfum ekki fengið svar við henni enn þá. En þar er tekið bæði á spurningunni um hversu margar kennslustundir í viku eru ætlaðar í þessar greinar og fleiri spurningum um menntun og annað þar sem kemur að hluta til inn á það sem um er beðið í þessari skýrslu. Ég ítreka að ég tek undir efni þessarar tillögu og vona að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil sem aðrir, sem hér hafa komið í pontu, lýsa yfir stuðningi við þáltill. sem hér er til umræðu, og get tekið undir það með hv. flm. hennar, 13. þm. Reykv., að ég hef orðið var við viðbrögð vegna þessarar tillögu hjá fólki sem telur að hún sé af hinu góða. Í hnotskurn er þetta svo að hér hefur verið skipt einni námsgrein í tvær og út úr því hefur komið bastarður sem engum hefur orðið að gagni. Það er sjálfsagt að piltar og stúlkur læri að fara með nál og hamar jöfnum höndum, en það hlýtur að vera jafneðlilegt að þau geti á einhvern hátt ráðið því á hvort þau leggi meiri áherslu og alla vega að gera þá kröfu að þau komi út úr skóla þannig að þau hafi lært annað hvort. Ég hafði líka gaman af að hlusta á síðasta ræðumann sem var að vitna í hversu nauðsynlegt það væri fyrir karlpeninginn að hafa lært að grípa til prjóna og get einmitt stutt það mjög, sem hún sagði, að fyrir marga er þetta gott einmitt til að stytta stundir í ellinni. Ég þekki það frá afa mínum, sem varð blindur á miðjum aldri og hafði lært að prjóna sem barn, hvað það var gífurlega mikið mál fyrir hann að geta sest niður og prjónað. Ég ætla því síst í þessu máli að vera að draga neitt úr því að piltar læri að fara með nál og prjóna nema síður sé og ekki heldur að stúlkur geti lært að negla nagla þokkalega í vegg og hengja þar upp mynd. Ég held hins vegar að það sé nauðsynlegt að frá því sé horfið að þessu verði dreift svo að úr því verði einn bastarður. Ég veit ekki betur en nemendur í grunnskólum hafi nú leyfi til að velja t.d. á milli hvort þeir taki dönsku eða þá annað Norðurlandamál, en ég held að engum hafi dottið til hugar að blanda saman dönsku og sænsku á móti einni námsgrein. Það hefði komið eitthvað svipað út úr því og hér hefur orðið varðandi handavinnukennsluna. Ég ítreka stuðning minn við tillöguna og vona að hún nái fram að ganga á þessu þingi.



Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og tekið vel í þessa tillögu og tek undir þær óskir að ég vona að hv. þm. sjái sér fært að afgreiða þessa tillögu á þessu þingi. Ég er hjartanlega sammála því sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. og einkum síðasta hv. ræðumanni sem minntist á að hér þyrfti auðvitað að vera um val að ræða, enda eru ákvæði í grunnskólalögunum um að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms jafnframt því sem skólinn komi til móts við og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroska, getu og áhugasvið nemenda eins og þar segir. Í því tilviki sem hér er til umræðu held ég að nauðsynlegt sé að gefa nemendum kost á að velja. Við getum nú einu sinni ekki horft fram hjá því að konur eru almennt fingraliprari en karlmenn og ég held að því verði ekki breytt með neinum lagaboðum, og ýmsum drengjum er ósýnna um hina fínni handavinnu en stúlkum hvað sem hver segir. Ég held að það sé líka hárrétt hjá hv. 12. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur að við munum báðar þá tíma þegar mjög þótti ófínt að konur sætu og dútluðu við handavinnu. Þar beið okkar annað úti á hinum andlega vettvangnum og heldur litið niður á að konur væru að fást við hégóma sem þann að sauma í stramma eða prjóna peysur. Sannleikurinn er hins vegar sá að það að geta notað á sér hendurnar og gera það vel er greindarmerki meira en nokkuð annað. Menn nota ekki á sér hendurnar án þess að nota á sér höfuðið líka svo ég held að það sé alveg óþarfi að hafa af þessu minnstu áhyggjur. Þorsteinn Gylfason, lektor við Háskóla Íslands, hélt merkilegt erindi á áðurnefndri ráðstefnu Alþb. um listir og menningu. Hann reyndi að svara þeirri spurningu, en hann er lektor í heimspeki: Hvað er menning? Og hann svaraði því með sinni venjulegu góðu röksemdafærslu og komst að þeirri niðurstöðu að menning væri það að gera hluti vel. Ég held að því verði varla svarað betur. Það er þess vegna menning að sauma fallegan dúk alveg eins og að halda málverkasýningu. Ég held að í hverri einustu manneskju búi sköpunarkraftur sem á að fá útrás og er nauðsynlegur jafnt þeim einstaklingi sem og okkur öllum hinum. Ég ætla ekki að endurtaka þau rök sem ég hef fyrir þeirri skoðun minni að nauðsynlegt sé að líta á það sem eðlilegan lið í almennri menntun hvers einstaklings að hann kunni að nota á sér þessi dýrindis verkfæri sem hendurnar á okkur eru. Að lokum, virðulegi forseti. Ég held að það sé enn mikilvægara nú en áður að hv. þm. leiði hugann að því hvers virði menntun og menning er. Við lifum á öld tækni, þekkingar og síaukinnar þekkingarleitar og sérhæfing verður æ meiri. Ýmsar þjóðir eru þegar farnar að gera sér ljóst að í allri þessari sérhæfni, allri þessari tölvutækni, er einmitt meiri þörf fyrir almenna undirstöðumenntun en nokkru sinni fyrr. Á ráðstefnu um tölvutækni sem Norðurlandaráð gekkst fyrir á sl. sumri sagði einn ræðumanna réttilega: "Í framtíðinni verður ekki hægt að nota tölvufræðing sem veit ekki hver Hóras er." Ætli þetta sýni okkur ekki einmitt fram á að öll þekking kemur okkur til góða, hvers eðlis sem hún er? Við eignumst ekki góða fatahönnuði sem kunna ekki að halda á nál, né heldur góða húsgagnahönnuði sem aldrei hafa haldið á hamri. Allt sem við lærum og gerum skilar sér einhvern tíma í einhverjum þeim störfum sem við fáumst við. Virðulegi forseti. Ég skal því ekki tefja tímann lengur þó í þessi mál mætti vissulega eyða tíma en vil að lokinni þessari umræðu fela málið hv. félmn. Sþ.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál., sem ég hef leyft mér að flytja ásamt öllum öðrum hv. þm. Borgarafl., um sérstakan áhættulánasjóð og tæknigarða á þskj. 776. Mér finnst að mörgu leyti vel við hæfi að þetta mál kemur hér á dagskrá eftir þá merku till. sem var hér næst á undan. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma á fót sérstakri sjálfseignarstofnun, Áhættulánasjóði Íslands, til aðstoðar við að undirbúa og hefja framleiðslu samkvæmt arðvænlegum hugmyndum einstaklinga. Á vegum sjóðsins skulu settir á stofn og reknir almennir tæknigarðar þar sem veitt er aðstoð við smíði á frumeintökum og þróun þeirra." Í grg. sem till. fylgir er þess getið að á síðustu árum hafi orðið ör framvinda í öllum nágrannalöndum okkar hvað snertir nýsköpun á framleiðsluvörum sem bæta samkeppnisaðstöðu á öllum sviðum iðnaðar- og útflutningsframleiðslu. Með því að beina athyglinni að nýjum hugmyndum einstaklinga hafa komið fram alls konar tillögur sem margar hafa reynst fela í sér arðvænlegar nýjungar. Gott dæmi þess er árangursríkt samstarf félaga hugvitsmanna í Danmörku og í Svíþjóð við hið opinbera um áhættufjármagn og tæknigarða. Hér nægir að benda á "Opfinderkontoret" í Danmörku, en Danir telja að sú stofnun hafi á örfáum árum gefið danska ríkinu að jafnvirði 74 kr. fyrir hverja eina sem það lagði fram við stofnun þessarar ráðgjafarþjónustu og tæknigarðs. "Opfinderkontoret" er í fyrsta lagi rannsóknastofnun til að leggja mat á nýjar hugmyndir og í öðru lagi alhliða tæknigarður þar sem álitlegar hugmyndir eru teknar til frumsmíði. Þar sem fjármagnsmarkaður hér á landi er með allt öðrum hætti en tíðkast erlendis er talið óhjákvæmilegt að íslensk stjórnvöld annist stofnun og rekstur þessa áhættulánasjóðs fyrstu árin. Auk stjórnar sjóðsins skal tilnefnd sérstök matsnefnd til að fjalla um innlagðar hugmyndir og ákveða framkvæmdir með hliðsjón af nýnæmisprófun og einkaleyfisrannsókn. Sjóðurinn skal ekki krefjast fasteignaveðs sem tryggingar fyrir veitta fjármögnun, en þess í stað er trygging fyrir endurgreiðslum reist á raunsæju mati stjórnar sjóðsins og matsnefndar á verðmæti hugmyndanna. Eftir að framkvæmdir hafa verið ákveðnar greiðir sjóðurinn höfundi laun á meðan hann fylgir verkefninu úr hlaði, og þegar arður fer að berast af framleiðslunni skal sjóðnum greiddur til baka útlagður kostnaður að viðbættri hæfilegri þóknun. Eftir það er framleiðslurétturinn séreign höfundarins ásamt einkaleyfum. Til frekara öryggis skal sjóðurinn tryggja einkarétt á þeim hugmyndum sem hann fjármagnar, með umsóknum um alþjóðleg einkaleyfi og tryggingar. Skal hann hafa skilyrt eignarhald á þeim réttindum þar til kostnaður og þóknun eru að fullu greidd. Áhættan af framleiðslunni skal vera alfarið í höndum sjóðsins og skal hann einn bera tjónið ef hún mistekst. Þótt hér starfi Iðntæknistofnun og áætlað sé að setja á stofn tvo tæknigarða á vegum Háskólans eru Iðntæknistofnun og aðrar rannsóknastofnanir lögum samkvæmt knúnar til þess að innheimta nær fullt gjald fyrir veitta aðstoð. Tæknigarðar Háskólans munu verða mjög sérhæfðir þannig að hér skortir eftir sem áður almenna tæknigarða til þjónustu á sem flestum sviðum atvinnulífsins. Það er augljóst að einstaklingar geta vart staðið undir þeim mikla kostnaði sem útseld rannsóknastörf og aðstoð kosta hjá opinberum stofnunum. Það er staðreynd að margar hugmyndir, sem hefðu gefið þjóðarbúinu drjúgar tekjur, komast aldrei í framkvæmd, bæði vegna úreltra einkaleyfislaga og ekki síður vegna þess að fyrirgreiðsla hefur verið ófullnægjandi. Iðnfyrirtæki hafa tiltölulega greiðan aðgang að lánsfjármagni til framleiðslu og vöruþróunar, enda skortir þau síður en einstaklinga veð fyrir hefðbundnum lánum. Auk þess hafa þau oft aðstöðu til þess að vinna að frumhugmyndum svo að þeirra vegna er síður þörf á almennum tæknigörðum. En vegna þessa er sérstakur áhættulánasjóður og almennir tæknigarðar fyrst og fremst fyrir einstaklinga sem búa yfir góðum hugmyndum en hafa ekki aðgang að fjármagni eða aðstöðu til að koma þeim í framkvæmd. Hæstv. forseti. Þetta er meginatriðið sem fram kemur í grg. fyrir þessari þáltill. og ég vil að þessu loknu mælast til þess að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til 2. umr. og atvmn.



Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir annarri till. til þál. á þskj. 803 um ráðstafanir gegn atvinnuleysi og fólksfækkun á Suðurlandi. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Albert Guðmundsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Guðmundur Ágústsson og Hreggviður Jónsson. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að kjósa níu manna nefnd til þess að leita allra leiða til að snúa við þeirri óheillaþróun sem undanfarið hefur orðið á Suðurlandi, einkum austan Þjórsár, um atvinnuleysi og fólksfækkun. Nefndin vinni með fulltrúum sveitarstjórna, atvinnurekenda, bænda og launþegasamtaka á Suðurlandi ásamt Byggðastofnun að þessu verkefni. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Í örstuttri grg. með þessari till. til þál. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Öllum er kunnugt að landsbyggðin á nú æ meir undir högg að sækja í samskiptum og samkeppni við höfuðborgarsvæðið. Óvíða hefur þessi óheillaþróun leitt til jafnmikils vanda sem á Suðurlandi, einkum austanverðu. Þrjár meginástæður eru einkum taldar liggja þar til grundvallar: 1. Samdráttur og annar vandi í landbúnaði. 2. Samdráttur og raunar stöðvun í virkjanaframkvæmdum. 3. Rekstrarvandi í iðnaði, einkum vefjariðnaði. Enda þótt vandi fólks víða á landsbyggðinni sé mikill í samanburði við höfuðborgarsvæðið mun óhætt að fullyrða að hvergi er hann jafnmikill og á fyrrnefndu svæði. Þess vegna er ljóst að úrbóta er ekki að vænta nema hart verði brugðist við og allra hugsanlegra leiða sé leitað til að þessari þróun verði snúið til betri vegar. Til þess þarf samstillt átak mjög margra aðila, bæði í héraði og stjórnkerfi ríkisins. En tækist hér vel til gæti það viðreisnarstarf einnig orðið öðrum héruðum til hagsbóta og þar með lagt grunn að raunhæfri, hagstæðri byggðaþróun. Til að stuðla að því samstillta átaki er tillaga þessi flutt." Hér lýkur, hæstv. forseti, þessari stuttu grg. fyrir þessu stóra máli. Ég segi stóra máli, enda þótt ég dragi ekki dul á þá skoðun mína að hér er einungis um hluta miklu stærra máls að ræða, þ.e. landsbyggðarvandans í öllum hans margbreytileik. Mönnum er kunnugt um að orðsendingar hafa gengið á milli Byggðastofnunar og forsrn. um þetta mál, ekki síst nú nýverið, bæði um málið í heild og einnig þann hluta sem hér er sérstaklega tekinn til meðferðar. Allt er það góðra gjalda vert. En ljóst er að miklu meiri aðgerða er þörf en þar eru enn sýnilegar ef von á að vera til úrbóta í þessu efni. Þó að drepið sé á örfá aðalatriði í þessari örstuttu grg. sem ég áðan las er þó sérstaða þessa svæðis enn ótalin - sérstaða sem ein sér ætti að nægja til að menn gæfu atvinnuþróun landshlutans meiri gaum en ella. Þar á ég við þá staðreynd sem einkennist af hafnleysi suðurstrandlengjunnar allt frá Þorlákshöfn til Hornafjarðaróss. Lífhöfn Vestmannaeyja er vitaskuld fyrir landi en breytir þó ekki því að einhæfni atvinnulífs á Suðurlandi, einkum í austursýslunum, er meiri og viðkvæmari fyrir sveiflum en annars staðar gerist á Íslandi. Í þessu sambandi vil ég ekki gera lítið úr þeirri jákvæðu þróun sem orðið hefur austan fjalls á undanförnum árum og áratugum, í því að skapa skilyrði til hagstæðrar atvinnuþróunar með uppbyggingu á sviði mennta-, heilbrigðis- og samgöngumála. En á árunum 1967–69, þegar skyndilega kreppti að hér á landi og varð atvinnubrestur, þá varð þetta svæði einna fyrst fyrir barðinu rétt eins og nú hefur orðið af sömu frumástæðu, einhæfninni í atvinnulífinu. Enda þótt vandinn undir lok 7. áratugarins hafi verið ærinn tókst þá á tiltölulega stuttum tíma að snúa þróuninni til betri vegar með fremur einföldum aðgerðum sem fyrst og fremst byggðust á samstilltu átaki býsna margra bæði í héraði og ekki síður í stjórnkerfi ríkisins, rétt eins og hér er lagt til að gera. Ástæður fyrir vandanum undir lok 7. áratugarins voru af allt annarri rót en nú er við að etja. Þá var ein meginástæðan skyndilegt verðfall á einni aðalafurð í útflutningnum. Verkefnið var m.a. að þreyja þorrann og góuna og missa ekki móðinn auðvitað í þeirri trú að það él stytti upp um síðir sem og varð. Nú er vandinn allt annars eðlis þó að afleiðingar séu e.t.v. svipaðar a.m.k. á því svæði sem ég hef hér sérstaklega gert að umtalsefni. Ég gat í grg. með till. þriggja meginástæðna. Ég hikaði ekki við að fullyrða að samdrátturinn í landbúnaðinum og sú ótrú og sá óhugur sem óhjákvæmilega hefur fylgt í kjölfarið sé sá ógæfuvaldur sem illvígast er við að fást. Mig langar til að geta fáeinna þróunartalna af svæðinu frá seinustu árum. Fyrst vildi ég geta þess að árið 1985 voru íbúar á Suðurlandi 20 088. Þeim hafði þá fækkað um 52 frá árinu áður, eða um 0,3% þó svo að meðaltalsfjölgun á landinu væri 0,7%. Árið eftir, 1986, er íbúatalan á Suðurlandi komin niður í 20 065. Enn hefur þeim fækkað um 23, eða 0,1% enda þótt meðaltalsfjölgun á landinu sé 0,8%. Og á sl. ári, 1987, heldur þróunin áfram í sömu átt. Nú er íbúafjöldinn kominn niður í 19 965, hefur þá fækkað á milli ára um 100 manns, eða um 0,5%. Þó svo að meðaltalsfjölgun íbúa á landinu sé 1,4% er fækkun á Suðurlandi um 0,5%. Ef við lítum nánar á þessar aðstæður í sýslunum austanverðum og síðan í þéttbýlinu þar kemur þetta í ljós: 1986 búa í Vestur-Skaftafellssýslu 1324 sálir. Þeim hafði þá fækkað um tíu frá árinu áður, um 0,7%, þó svo að fjölgun hafi orðið 0,8% að landsmeðaltali. Í fyrra, 1987, er íbúafjöldinn kominn niður í 1285, enn hafði fækkað um 39 eða um 2,9% þó svo að landsfjölgunin hefði verið 1,4%. Í Rangárþingi lítur þetta þannig út: 1986 búa 3465 manns í Rangárþingi. Hafði þá fækkað frá árinu áður um 83 eða um 2,3%. Og enn minni ég á að það er fjölgun á landsmælikvarða um 0,8%. 1987 hefur enn fækkað í Rangárþingi og þá niður í 3383 eða um 82 á einu ári eða um 2,4% fækkun þó svo að landsmeðaltalsfjölgunin hafi verið 1,4%. Nú gætu menn ályktað sem svo að þetta væri í þessum dreifbýlissýslum. Það væri ekki svona í þéttbýli þessa svæðis. En ef við litum svolítið nánar á málið og lítum á Rangárvallahrepp eða Hellu á Rangárvöllum lítur dæmið þannig út: 1986 búa þar 784 sálir. Það hafði fækkað um 19 frá árinu áður eða um 2,4%. Þó er landsfjölgunin 0,8%. 1987 fækkar enn á Hellu, niður í 756 manns, um 28, um 3,6% fækkun í þéttbýli annars þorpsins í Rangárvallasýslu þó svo að landsmeðaltalsfjölgunin sé 1,4%. Á Hvolsvelli gerist nákvæmlega sama þróunin. 1986 búa þar 734 menn, hafði fækkað um 15 frá árinu áður, um 2,0%. 1987 fækkar enn, niður í 705, um 29 manns, um 4% fækkun frá árinu áður. Þannig er svipuð þróun einnig austur í Vík í Mýrdal. Þetta sýnir að þróunin á svæðinu er öll á sömu lund. Ég hef búið í rösklega 30 ár austur á Selfossi, kom ungur maður vestan af Vestfjörðum, og mér er það í minni þegar ég kom þangað austur hve bjartsýni var mikil. Það var fjölgun á hverju ári. Það var öfugt við það sem hafði verið vestur á Vestfjörðum. Árið 1987, í fyrra, rann upp það fyrsta ár í sögu þessarar ungu byggðar á Selfossi sem verður fækkun, í fyrsta sinn líklega frá upphafi vega. Það fækkaði að vísu ekki mikið en um 19 manns á sl. ári á Selfossi frá árinu 1986. Það er í fyrsta sinn í sögu þeirrar byggðar. Það fer sem sagt ekkert á milli mála hvert stefnir, hvort sem er í strjálbýlinu ellegar í þéttbýlinu á þessu svæði. Ef við lítum svo á aðra hlið þessa máls, atvinnuleysið, kemur þetta í ljós úr Rangárþingi: Ég er hér með fáeinar tölur frá ákveðnum mánuðum, september 1986, september 1987, janúar 1988, og ég vek athygli á því að þetta er í þéttbýli Rangárþings. Þetta er þegar sláturtíð stendur hæst. Á Hvolsvelli eru 240 atvinnuleysisdagar í september 1986. Í september 1987 eru þeir komnir upp í 425, í janúar 1988 600. Á Hellu eru þeir 187 í september 1986, 186 í september 1987, komnir upp í 583 í janúar 1988. Þróunin enn í sömu átt. Ég hika ekki við að endurtaka það, sem ég sagði áðan, að vandinn á svæðinu er mikill og það verður ekki fengist við þennan vanda að viti öðruvísi en að það takist að samstilla marga þætti saman í einn farveg þegar þar við bætist að sú búháttabreyting sem að er unnið hefur reynst mun örðugri og seinvirkari en vonir hafa staðið til. Nægir í því efni að minna á örðugleika í loðdýrarækt og það hve lífvænlegasti vaxtarbroddurinn, fiskeldið, er gífurlega fjármagnsfrek atvinnugrein og sein að skila arði. Ég efast þó ekki um að einmitt á því sviði eru möguleikar okkar mestir í náinni framtíð og um langa framtíð og þar er Suðurland öllu heilli vel með í þróuninni, enda möguleikar á því sviði geysilegir nánast um allt héraðið. En til þess að sú þróun sem er þegar hafin nýtist landshlutanum í sambandi við þann vanda sem þáltill. fjallar um þarf miklu snarpari viðbrögð og einarðari stuðning með fjármagnsútvegun og ráðgjöf en enn hefur orðið staðreyndin. Ég á ótalinn þann vanda sem ég tel þó einna þyngstan í skauti af þeim sem nú er við að fást á Suðurlandi sem og hvarvetna annars staðar á landsbyggðinni. Það er hinn mikli fjármagnskostnaður, afleiðingar af óréttlátri lánskjaravísitölu, lögunum nr. 13/1979. Tveir aðilar öðrum fremur verða þar fyrir barði. Húseigendur, einkum af yngri kynslóð, og þeir sem reyna að stunda atvinnurekstur af einhverju tagi. Nú er svo komið að í þorpunum í Rangárþingi, Hellu og Hvolsvelli, eru mörg hús til sölu sem seljast ekki vegna ástandsins í atvinnumálum. Jafnvel munu þess dæmi að fólk hefur orðið að yfirgefa húseignir sínar og leita hingað á höfuðborgarsvæðið til atvinnu. Á meðan standa íbúðir þessa fólks auðar. Skuldirnar vaxa jafnt og þétt í öfugu hlutfalli við raunverulegt verðgildi eignanna. Ég bið á því forláts, hæstv. forseti, hve mér varð tíðrætt um málið. Mér er sannarlega mikið niðri fyrir eins og væntanlega mörgum öðrum á þessu svæði. Ég vil vænta þess að að umræðu þessari lokinni verði till. vísað til síðari umr. og atvmn. og ég legg á það áherslu að fulltrúar í hv. atvmn. flýti störfum sínum þannig að þingið geti síðar sagt álit sitt á þessari till. - Ég hef loks lokið mínu máli.



Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Suðurl. flutti hér mikið mál og lýsti því ástandi sem við er að glíma á Suðurlandi og víðar. Ég ætla ekki að draga úr því að vandinn á Suðurlandi er mikill eins og hann sagði. Ég held að vandi landsbyggðarinnar í heild sé stór og vandi íslenska þjóðfélagsins í framhaldi af því enn þá stærri. Ég tek undir það að hér þarf snörp viðbrögð, hér þarf skjót úrræði. Ég geri kröfur um það í mínum flokki að hart verði brugðist við, að ríkisstjórnin láti ekki talið eitt gilda, að Alþingi sjálft láti sér ekki nægja í sýndarmennskuleik stundarinnar að ræða um málin. Ég sé enga lausn í því að skipa á nýjan leik níu manna þingmannanefnd til að fjalla sérstaklega um málefni Suðurlands. Það liggur fyrir hvað er að. Það þarf aðeins að herða á því að aðgerðir verði hafnar. Ég vil minna á að Alþingi er ekki í fyrsta sinn nú að tala um vanda byggðanna. Sem betur fer hefur Alþingi áður kafað ofan í vanda byggðanna. Ég er hér með í höndunum mikla skýrslu sem unnin var af svokallaðri byggðanefnd þingflokkanna. Hún hefur kannski að mestu hér á Alþingi og í flokkunum legið og safnað ryki, en hér er ein merkilegasta tilraun sem hefur verið gerð af löggjafarsamkomunni til að brjóta til mergjar vanda landsbyggðarinnar. Hér liggur í þessari bók í rauninni vandinn opinn og krufinn. Hér er sá leiðarvísir sem hæstv. ríkisstjórn getur m.a. notað í málefnum Suðurlands. Þessi byggðanefnd þingflokkanna var skipuð í kjölfar afgreiðslu Alþingis á frv. til breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins á 105. löggjafarþinginu vorið 1984. Markmið nefndarstarfsins var að gera tillögur í samræmi við samkomulag þeirra stjórnnálaflokka sem þá áttu fulltrúa á Alþingi. Tilgangurinn var að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. Þar var m.a. gert ráð fyrir að sveitarfélög fengju meira sjálfsforræði og þannig yrðu völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismunar vegna búsetu gætir helst. Það er athyglisvert að sjá að svo margir stjórnmálaflokkar lögðu vinnu í að gera þessa skýrslu og að þeir komust að sameiginlegri niðurstöðu og undirrita hana menn úr sex stjórnmálaflokkum. Þrír þessara manna eru enn á Alþingi. Ég vil taka undir margt sem kemur fram í þessari skýrslu og hvetja þingmenn til að kynna sér efni hennar. Ég tel að það sem við þurfum að átta okkur á sé það í fyrsta lagi, sem kom fram í máli flm., að atvinnuvegirnir eiga nú við talsverða erfiðleika að etja. Fjármagn þeirra hefur brunnið upp á skömmum tíma. Ég hygg að það sé rétt að lánskjaravísitalan, sem menn hafa hrist hér höfuðið yfir og neitað að ræða að væri ranglát, sé það svo sannarlega. Ég þekki það úr þeirri nefnd sem ég starfa í hér í þinginu að menn vilja vart senda slík mál til umsagnar hvað þá að Alþingi fari að skipta sér af slíku. Þó fagna ég því að hæstv. viðskrh. hefur nú, þegar mánuðir hafa liðið af þessu þingi, heldur áttað sig á málinu og mun nú hafa skipað eða vera að skipa nefnd til að kanna grundvöll lánskjaravísitölunnar. Við höfum heyrt hér mikið rætt um orkuverð. Það er enginn vafi að vandi landsbyggðarinnar er að hluta fólginn í því að það er hærra orkuverð og þar af leiðandi dýrara að lifa úti á landi. Að einhverju leyti eru launin þar lægri og vöruverðið hærra. Þessa verðum við varir á Suðurlandi og líðum fyrir ekki síst að það er stutt hér yfir heiðina og jafnvel er það svo að verslanir á þessu svæði kaupa fólkið yfir þessa heiði. Ofan á lágt vöruverð bjóða þær hópferðum afslætti. Þetta er alvarlegt mál sem setur þegar svip sinn á þessa nálægu byggð Reykjavíkursvæðisins. En við megum ekki bara horfa til stjórnvalda. Við verðum líka að vera menn heima fyrir, eiga skap og eiga trú á okkar svæði. Við verðum virkilega að þora að vera menn og bera virðingu fyrir okkar heimasvæði og á það reynir. Það reynir á það að verslanir á okkar svæði nái niður vöruverði og geti sannfært fólkið um að svo sé því að ég hygg að í mörgum tilfellum sé það umræðan sem flytur stóran hluta fólksins í burtu. Ég hef tekið eftir því í þessum sal að hvenær sem menn halla á Skagafjörð eða Sauðárkrók reiðist hv. þm. Stefán Guðmundsson. Þar er allt bjart og þar er allt gott. Þar er uppbygging og þar er ágætt líf. Við verðum nefnilega að átta okkur á því að þó að við eigum við vanda að etja sem stjórnvöld verða að leysa er það svo að umræðan flytur fólkið frá svæðunum. Á Suðurlandi sérstaklega er það samkeppnisiðnaður sem þar hefur farið halloka í þeim geigvænlega innflutningi sem hér viðgengst og í ofanálag hafa kartöflubændur, ekki síst í Rangárþingi, átt í miklum erfiðleikum, erfiðleikum sem því miður þeir að mörgu leyti skópu sér sjálfir, en mér sýnist nú að þeir séu að vakna til vitundar um að það er samstaðan sem gildir og muni taka á sínum málum alveg á næstunni. Ég vil að lokum segja að ég sé enga ástæðu til þess að ein þingnefndin enn kafi ofan í þann vanda sem fyrir liggur. Í mínum huga er hann augljós og ég vænti þess að ríkisstjórnin hafi á næstu vikum burði til að taka á þeim vanda sem landsbyggðin á við að etja og þeim vanda sem nú er að sliga þetta þjóðfélag, viðskiptahallanum og hinum gegndarlausa innflutningi. Og í framhaldi af umræðum hér um stóriðju í morgun skal á það minnt að mesta stóriðja sem við Íslendingar eigum er fólkið sjálft. Við eigum að vernda iðnað og hin ýmsu smáu verkefni sem hér eru unnin í litlum fyrirtækjum og ekki síst hafa þrifist úti á landinu en eru nú því miður deyjandi vegna hins geigvænlega innflutnings sem hér hefur átt sér stað. Þess vegna tel ég að fyrst og fremst sé þetta mál ríkisstjórnarinnar á þessari stundu og hún verður væntanlega knúin til þess að hefja þær aðgerðir sem snúa við þeirri þróun sem átt hefur sér stað ekki bara á þessu ári heldur um áratuga skeið í þessu landi með tilflutningi fólksins. Hann var hafinn áður en hv. þm. Stefán Valgeirsson, sem hér er með þeim elstu, settist á þing. En þróunin er ískyggileg.



Virðulegi forseti. Mér er kunnugt um og hér hefur verið gerð grein fyrir því alvarlega ástandi sem ríkir í atvinnumálum Sunnlendinga, einkum austan Þjórsár, eins og fram kemur í tillgr. og get ég tekið heils hugar undir anda tillögu þessarar. Það verður að stemma stigu við þeirri óheillaþróun sem þarna er á ferðinni. En ég vil aðeins benda á, þó ég vilji alls ekki gera lítið úr þeim vanda sem við er að etja á Suðurlandi, að ég tel að á þessari stundu og eins og málum er komið á landsbyggðinni allri sé eðlilegra að taka á vandanum, sem nú er við að etja, með tilliti til alls landsins, því vissulega eru vandamálin stór og alvarleg hvert sem er litið. Hv. síðasti ræðumaður minntist hér á skjót úrræði, að þeirra væri þörf, og ég vil einnig taka undir það. Það sem veldur okkur vafalaust mestum áhyggjum þessa mánuðina er aðgerðarleysi stjórnvalda einmitt gagnvart málefnum landsbyggðarinnar því að líf okkar byggist auðvitað að hluta til á lífinu þar. Ég tel mjög mikilvægt og vil ítreka það, og það er ástæða þess að ég sá ástæðu til að taka hér til máls, að við höfum lítið upp úr því að gera samanburð milli svæða og sýna fram á hvar ástandið er verst. Það verður að taka á málinu í heild sinni. Það er mjög mikilvægt að í störfum okkar gætum við þess að hafa alltaf þá heildarsýn sem nauðsynleg er og okkur ber að hafa í öllum okkar störfum. Það var bent á ágætan leiðarvísi sem komið hefði frá byggðanefnd þingflokkanna og spurningin er: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera við leiðarvísinn og hvenær ætlar hún að gera það sem þarf að gera? Það er sú spurning sem hlýtur að brenna fyrst og fremst á öllum núna.



Virðulegi forseti. Það fer víst ekki á milli mála að ég er elstur að árum, en aðrir hafa verið lengur hér í þinginu og eru að því leyti til kannski reynslunni ríkari. Hv. þm. Guðni Ágústsson komst þannig að orði að hæstv. viðskrh. mundi vera búinn að átta sig á því ástandi sem væri á fjármagnsmörkuðum hér. Ef hann væri búinn að átta sig á því hefði hann ekki þurft að skipa nefnd. Það er málið. Þá væri þetta ekki svona áfram. En það eru nú fleiri sem hafa komið þar nálægt sem ég efast um að þýði fyrir að reyna að þvo hendur sínar af því frekar en af bjórnum. Hv. þm. Guðni Ágústsson minntist á og las upp þessa þrjá eða tvo liði í byggðaúttektinni sem byggðanefnd skilaði frá sér. En hvenær var grundvöllurinn að þessu lagður? Það var á þinginu 1982–1983. Það var þá sem þessi setning var sett inn í greinargerð í sambandi við stjórnskipunarlögin sem formenn allra flokka sem þá voru hér á þingi fluttu. Er búið að gera eitthvað í þessum málum? Er hægt að vænta þess að það verði eitthvað gert? Nei, ekki á meðan þessi ríkisstjórn situr. Þess er ekki að vænta. Og fólk úti á landi er farið að átta sig á þessu. Þessi byggðahreyfing sem nú er um allt land er ekki að ástæðulausu. Menn hafa ekki trú á þessum mönnum lengur, þessari ríkisstjórn. Stjórnarliðið er yfirleitt annars staðar en í þingsölunum, a.m.k. ráðherrarnir. Það er eins og þeir séu yfirleitt í felum. Ég verð að segja að ég hefði kannski viljað hafa þessa tillögu á annan hátt og hefði verið ástæða til þess að þetta næði til landsins alls og ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni. En þá er athyglisvert að sá stjórnmálaflokkur sem á mest fylgi á þessu svæði verður þó til þess að flytja þessa tillögu. Og hver er kveikjan að því? Kveikjan að því er aðgerðarleysi ríkisstjórnarinnar. Það er kveikjan. Það stendur hér svart á hvítu loforð frá formönnum þessara flokka, hvað þeir ætla að gera, Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl.

Orð eru til alls fyrst.

Þau eru til lítils ef athafnir ekki fylgja orðunum, Halldór Blöndal. En það er það sem ekki er. Það liggja fyrir erindi frá Suðurlandi í Byggðastofnun þó ég ræði það ekki hér. En það þarf fjármuni til að verða við öllum þeim beiðnum, öllum þeim neyðarópum sem berast utan af landsbyggðinni. Og það þarf líka mat á því, það er rétt, hvað á að sitja fyrir, hvað getur orðið helst að gagni. Ég skal ekki segja hvort Byggðastofnun hefur mannskap til að vera nógu snögg til að meta það því að það er ekki nóg að leggja til fjármagn, það verður að nýta fjármagnið. Það verður alltaf takmarkað. En það verður heldur ekki gert án þess. Og það er líka dýrt spaug að hafa fólkið í landinu atvinnulaust eða að yfirgefa byggðirnar og þurfa að byggja yfir það hér. Þá verða, eins og ég sagði hér í gærkvöld, menn að átta sig á að þetta er ekki vandamál byggðanna einna. Hver fæðir borgríkið ef byggðirnar leggjast í eyði? Það gæti líka orðið vandamál. En ég sé að hv. þm. Borgarafl. átta sig á þessu þó sumir aðrir geri það ekki eða hafi bara ekki dug til þess að beita sér fyrir málunum og láta ekki leiða sig eins og sauðfé að hausti til slátrunar. Ég ætla ekki að hafa mál mitt öllu lengra. Þó ég hefði viljað að þessi tillaga væri öðruvísi er þetta eðlilegt því að 1. flm. hennar er þingmaður Sunnlendinga og þekkir sitt svæði langbest. Ég skil það. En ég hefði talið að það hefði verið mjög heppilegt að Borgarafl. hefði farið til allra þingmanna utan af landi og kannað hverjir mundu þora að skrifa undir svona tillögu og fylgja henni eftir. - Ég segi þora. Ég efast ekki um að þingmenn landsbyggðarinnar vilji breyta til, en þeir óttast þessar kempur sem eru í ráðherrastólunum sem er ofvaxið mínum skilningi. Ég held að það þurfi ekkert að óttast. En þeir mega fara að óttast eigin verk.



Herra forseti. Það hefur hallað undan fæti hjá landsbyggðinni í tíð fyrrverandi og núverandi stjórnar og ástandið er orðið alvarlegt víða um land. Það á ekki síst við um það svæði sem þessi tillaga fjallar um. En ráð hv. flm. er aðeins að skipa nefnd. Ráð stjórnvalda eru hins vegar um of því marki brennd að biðja um skýrslur eða möppur. En það er nóg til af möppum. Það vantar aðgerðir af hálfu stjórnvalda og það strax. Það vantar nefnilega almennar aðgerðir sem fljótlega mundu snúa þróuninni við. Til þess að framkvæma þær þarf hvorki nefnd, skýrslur eða möppur. Þarna vil ég fyrst nefna afnám lánskjaravísitölunnar. Ekkert fer eins illa með landsbyggðina og hún, þótt þjóðin öll þurfi að losna við þann bölvald, nema fáeinir peningamenn og okrarar. Við tökum lán úti á landsbyggðinni með þessum okurvöxtum, en það sem við framkvæmum fyrir lánin með þessum vöxtum er síðan illseljanlegt. Lánskjaravísitalan er mannfyrirlitning, hún er ómanneskjuleg og hún drepur fólk. Vextirnir eru orðnir að drepsótt, hefur mætur læknir sagt. Sjálfsvíg á Íslandi eru álíka mörg í dag og umferðarslys og sum stafa af því að menn hafa gefist upp fyrir vöxtunum. Það virðist hafa vantað hjartalagið í þá sem sömdu lánskjaravísitöluna. Það eiga ekki við þá orðin sem Runeberg sagði um Svein dúfu: Hjartað, það var gott. - Og hætt er við að enn - það stendur til að fara að endurskoða þessa vísitölu - hætt er við að hjartalagið muni enn vanta í sérfræðingana. Þar er enginn tilnefndur úr atvinnulífinu, enginn af landsbyggðinni. Það sýnist vera og er fagnaðarefni að þessi ákvörðun hefur verið tekin og að menn eru að skilja þá umræðu sem hefur verið í þjóðfélaginu, en þeir þyrftu bara að skilja hana betur og afnema vísitöluna og það strax. Það er það eina sem gildir því að þessi vísitala er mesti verðbólguvaldurinn á Íslandi. Og hvers vegna var afnumin kaupgjaldsvísitala en lánskjaravísitalan skilin eftir? Ég er með frv. hér í þinginu um afnám lánskjaravísitölu og ég vænti þess að það komi til atkvæða og þm. segi já eða nei við afnámi hennar. Það þarf ekkert síður að segja já eða nei við því en að leyfa bjór. Önnur aðgerð er orkumálin. Fagna ber því sem þegar er búið að gera, að veita nokkru fé til að jafna mun á verði á orku til upphitunar en það vantar að jafna verð á orku til atvinnurekstursins, það vantar jöfnun í orkuverðið. Það er eitt mesta mál landsbyggðarinnar að það verði gert og það sem fyrst. Ég vil nefna það þriðja, að það var ekki ástæða til að draga úr landbúnaði á því svæði sem byggir eingöngu á landbúnaði eins og þessar tvær sýslur sem hér eru nefndar í till. Þar gat lítið annað komið í staðinn. Byggðastofnun og áður Framkvæmdastofnun hafa um árabil starfað en þar hefur fyrst og fremst verið miðað við að byggja upp sjávarútveg og skal það ekki eftir talið en það hefur of lítið komið frá þeim til byggða eins og þessara tveggja hafnlausu sýslna. Enn vantar fé til sjávarútvegsbyggða. En það vantar líka stórfellt fjármagn einmitt á þeim svæðum sem ekki hafa sjávarútveg, til eflingar iðnaðar, ferðamála, fiskeldis og fleira, en umfram allt að gleyma ekki að hlúa að því sem fyrir er. Hinn hefðbundni búskapur verður alltaf meginundirstaðan í dreifbýli landsins. Ríkisstjórnin er með þessi mál í athugun. Sú athugun má ekki standa lengi. Dráttur má alls ekki verða á aðgerðum.



Hæstv. forseti. Ég er hræddur um að síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Suðurl., blandi svolítið saman málum. Lánskjaravísitalan, sem hann gerir að umræðuefni, líklega til að dreifa huganum frá þeirri þáltill. sem samþingsmaður úr héraði, þó ekki sé hann flokksbróðir, flytur, lánskjaravísitalan virkar alveg jafnt á alla í landinu. Það virkar ekki þannig í heimakjördæmi hv. þm. að það kjördæmi eitt líði fyrir lánskjaravísitöluna. Það líða allir fyrir hana. Við höfum verið samþingsmenn og eftir að lánskjaravísitalan kom á, og sérstaklega það tímabil sem ég var fjmrh., gerði ég hvað eftir annað tilraun til þess að losna við lánskjaravísitöluna en það tókst ekki. Nú er hv. þm. stjórnarliði þannig að hann á ekki langt að sækja samstarf um að afnema lánskjaravísitöluna. Ég fagnaði því þegar hann boðaði sitt frv. um lánskjaravísitöluna, en hvernig var það svo þegar það kom fram? Það sem snerti vextina voru fimm eða sex fyrstu greinarnar. Þær heimildir hafa ríkisstjórn og Seðlabanki saman og það þurfti ekkert frv. Og hvernig var svo lánskjaraþátturinn? Hann var um að fella niður lánskjaravísitölu af nýjum lánum en ekki af þeim lánum sem eru að drepa fólk á þann hátt sem hann sjálfur gat um. Þetta er tvískinnungsháttur af stjórnarþingmanni að koma fram með þennan málflutning um allt annað mál, mál sem er flutt til þess að bjarga hans heimahéraði, eftir því sem bjargað verður, frá fólksflótta, atvinnuleysi og eignatjóni einstaklinga í einhverju blómlegasta héraði landsins þar sem einhverjar mestu tekjulindir fyrir utan sjávarútveginn sjálfan eru til staðar, bæði á sviði landbúnaðar og orkuframleiðslu. Ég vil því biðja hv. þm. að taka þátt í, á þann hátt sem till. segir til um, að leysa vandamál kjördæmisins og á þann hátt sem hv. 1. flm. till. leggur til, annað liggur ekki fyrir til umræðu á þessari stundu, og á þann hátt sem hv. þm. Alþb. úr kjördæmi skrifar undir líka. Ég hef lúmskan grun um, án þess að ég viti, að það hafi verið leitað til fleiri þm. kjördæmisins þrátt fyrir það sem kom fram í málflutningi hv. 6. þm. Norðurl. e. en þeir hafi ekki viljað skrifa undir þessa till. þótt þeir væru henni sammála. Ég vil hins vegar ekki segja að það bresti kjark til þess að tala málefnalega um málið hér á Alþingi og sýna þar með stuðning sinn við málið sem slíkt.



Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka þeim hv. alþm. sem hafa kvatt sér hljóðs og rætt þetta mál sem þáltill. fjallar um. Það fer ekkert á milli mála að mönnum hefur nokkuð hitnað í hamsi og það er eðlilegt. Hér er í rauninni um að ræða, þó að þáltill. sem slík fjalli einungis um eitt hérað, kjarnann í pólitískum umsvifum dagsins í dag. Mér varð ósjálfrátt hugsað til þess undir umræðunni að árið 1973 bar að válegan atburð á Suðurlandi sem var gosið í Heimaey, 23. janúar, ef ég man rétt. Ekki síðar en 7. febr. það sama ár hafði þingið afgreitt löggjöf til þess að bregðast við í því efni. Þar var tekið á málum af þeirri festu og þeirri einurð sem þurfti og það myndaðist auðvitað þjóðarsamstaða um málið. Nokkrum árum áður hafði hins vegar borið að höndum vanda, sem ég minntist á í frumræðu minni fyrir þessari þáltill. fyrr í dag, árið 1967, og ég hlýt að minnast á það einkum og sér í lagi vegna þess að það voru tveir hv. þm. í þessari umræðu sem að því að mér fannst, og það kom mér nokkuð á óvart, gerðu lítið úr þeirri leið, sem hér er lögð til, að þingið kysi níu manna nefnd til að sinna þessu verkefni. Og báðir þessir hv. þm. eru þm. þessa kjördæmis. Ég hlýt að minna á það að þegar vandann bar að höndum 1967–1969 var nákvæmlega á sama hátt brugðið á það sama ráð. Skipuð var nefnd til þess að vinna að því að snúa málum til betri vegar, ekki bara á Suðurlandi, heldur í öllum kjördæmum landsins og það voru níu manna nefndir í þeim öllum. Þrír menn voru frá launþegasamtökum, þrír frá atvinnurekendum, tveir frá þáverandi ríkisstjórn og einn var frá Efnahagsstofnun sem þá starfaði og var undanfari Framkvæmdastofnunar. Þessum nefndum öllum tókst á tveimur árum, undir að sjálfsögðu ötulli forustu þáv. ríkisstjórnar að vinna málin á þann veg að til framfara og betri tíðar horfði 1969. Í dag gera menn lítið úr því að fara slíka leið. Í dag er það þannig að þetta sama kjördæmi á mestan styrk, eða ætti að eiga, í hæstv. ríkisstjórn. Tveir hæstv. ráðherrar eru jafnframt þm. þessa kjördæmis. Síðan gerist það hér í umræðum um þessa litlu þáltill. að tveir þm. þessa sama kjördæmis vilja ekki fara þessa leið. Hvaða kost á almennur þm. annan en að opna málið í þingsölum? Hvaða kost á hann annan en að biðja um styrk þingsins til þess að fá starfshóp til að sinna þessu mikla verkefni? Auðvitað er ég hjartanlega sammála því sem kom fram hjá hv. 6. þm. Vesturl. Danfríði Skarphéðinsdóttur og raunar öðrum, hv. 6. þm. Norðurl. e. Ég er alveg sammála því að auðvitað þarf að taka á þessu máli fyrir allt landið en vandinn sem á okkur brennur austan fjalls er brýnn og hann er svo brýnn að það kom ekki annað til greina af minni hálfu en að opna málið hér, fara þá einu leið sem ég á færa. Og ég finn það vel í þeim umræðum sem hafa orðið á þessum fundi að málið á hljómgrunn. Það á hljómgrunn um allt land vegna þess að þetta brennur á öllum. En auðvitað verður að ætlast til þess í lýðræðisríki að réttkjörin ríkisstjórn veiti forustu. Rétt kjörin ríkisstjórn þarf líka að styðjast við þingmeirihluta. En þá má þingmeirihlutinn ekki vera með þeim eindæmum að þora ekki að fylgja eftir málum af einurð út af einhverjum sérstökum nærsýnum sjónarmiðum gagnvart einstökum ráðherrum. Þannig mega menn ekki vinna. Það horfir ekki til heilla. Það eina sem ég bið um í þessu efni er það, eins og ég sagði í lok frumræðu minnar, að þetta mál fái afgreiðslu í atvmn. Sþ., komi sem fyrst aftur inn til Sþ. til umfjöllunar, og verði það, verði hún ekki svæfð í atvmn., óttast ég ekki framhaldið. Ég er sannfærður um það, eins og ég stend hér, að mikill þingmeirihluti er í sameinuðu Alþingi Íslendinga til þess einmitt að taka á þann veg á málum sem þessir, því miður, tveir samþingsmenn mínir vildu ekki leggja lið, vinna með fulltrúum sveitarstjórnanna, vinna með fulltrúum atvinnurekenda í héraði, vinna með fulltrúum bænda, vinna með fulltrúum launþegasamtaka, að því eina marki, vinna með fulltrúum frá Byggðastofnun, að snúa þróuninni til betri vegar, auka trú manna að nýju á möguleikum þessa héraðs sem formaður í mínum flokki lýsti áðan. Ég efast ekki um að, eigi till. afturkvæmt frá atvmn., þá verði hún samþykkt hér og ég hlakka til þess. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.



Hæstv. forseti. Það er vegna ræðu hv. flm. Óla Þ. Guðbjartssonar sem mér fannst kannski að hefði hlustað illa á mína ræðu áðan. Ég hvorki hæddi eða níddi þennan tillöguflutning. Ég ásaka hann í engu. Hann átti þessa leið, hún var göfug, og ég hef ekkert út á það að setja. En ég sagði það sem ég meina, að ég tel að það sé í þessu máli að tefja það og mér finnst að það hafi komið hér fram í umræðum að menn eru um það sammála að á byggðavandanum þurfi að taka í heild sinni þar sem við förum í almennar aðgerðir sem styrkja byggðirnar í landinu. Framhaldið kann að vera fólgið í störfum nefnda í héraði, stjórnmálamanna og fleiri og fleiri. Ég ásaka hann ekki fyrir þennan tillöguflutning. Ég minnti á það, sem mér þykir mikilvægast, að þessi skýrsla sem ég kom með er til. Hún kemur ekki út fyrr en 1986. Ég hef engan þm. heyrt minnast á hana og ég hef ekki heyrt að ríkisstjórnin noti hana sem gagn í sínu máli. Mér finnst þessi skýrsla merkileg og að menn eigi að horfa á hana því að hún er mikill leiðarvísir. Hér er mikil samstaða sem hefur náðst í skoðunum og það er bent á leiðir sem menn eigi að fara í þessu máli.

Hvað segir um vanda Sunnlendinga? Getur þú lesið það upp fyrir okkur?

Vandi Sunnlendinga er stór. Hann er ekki sérgreindur vandi Sunnlendinga enda er vandi Sunnlendinga ekkert stærri en vandi margra annarra á landsbyggðinni. Við höfum áratugum saman horft á það að þúsund manns hefur flutt sig búferlum af landsbyggðinni á þetta svæði. Það er það sorglega í þessu máli. Það er sú þróun sem ég vil snúa við með stjórnvaldsaðgerðum og ég auðvitað ítreka það, sem formaður þess flokks sem flm. er í tók upp úr minni ræðu, að ég tel brýnast að ríkisstjórnin, og ég tel að henni beri skylda til þess, standi við þau heit sem hún gaf í byggðamálum. Auðvitað kann svo að vera að ef maður sér ekki úrræði eða áræði af hálfu ríkisstjórnarinnar í þeim málum er hægt að hætta stuðningi við hana, þá er hægt að leita nýrra leiða til að mynda ríkisstjórn í þessu landi ef stendur á vilja í einhverjum þessara flokka sem að stjórninni standa sem ég hef enga trú á. Ég trúi því að í öllum þessum þremur flokkum séu byggðastefnumenn sem eru tilbúnir að taka á þessum vanda og muni gera það á næstu vikum. Ég tel einn stærsta vandann í þessu þann sem ágætur bóndi úr Rangárþingi minnti á á fundi á dögunum. Hann sagði: Hvað er þessi þjóð að hugsa? Hún er í mínum huga eins og í ævintýrinu um hana Gilitrutt. Hvað gerði konan í ævintýrinu um Gilitrutt? Hún sat um kyrrt og vildi kaupa alla vinnu. Hún vildi láta tröllið gera vefinn fyrir sig. Hún spurði ekki hvað það kostaði. En hvað kom á daginn? Hvað vildi Gilitrutt fá í staðinn? Hana sjálfa. Er það ekki þetta sem er að gerast hér? Við liggjum hundflatir fyrir útlendingum. Við erum í sífellu að leggja niður störf sem menn hafa áratugum og öldum saman unnið í landinu. Á hvers bandi verðum við á endanum? Við verðum á valdi útlendinganna ef þannig heldur fram sem horfir. Rétt er það að við búum orðið við allt of sterkt borgríki á Íslandi. Því miður eru völd og umsvif í einu sveitarfélagi í landinu það mikil að það getur í rauninni ráðið öllum málum sem því dettur í hug. Hvað haldið þið að verslunarhöllin Kringlan hafi gert? Hún spennti kaupið upp, hún gyllti þetta "gósensvæði", svo dæmi sé nefnt. Það var ekkert verið að spyrja um hvort það væri nóg til af verslunum. Hér geta menn hafið framkvæmdir sem orsaka þenslu, sem stuðla að því að fólk fari að flytja sig af landsbyggðinni. Þetta er því hluti af þeim vanda sem við er að glíma. Það verður að taka á þessum málum í heild sinni með aðgerðum, með lögum og það verður að taka á ýmsu sem sterkustu sveitarfélögin í landinu ætla sér að gera. Því að það er alveg rétt sem komið hefur fram í þessum umræðum að það verður engin hamingja í þessu landi ef svo heldur fram sem horfir. Eins og hv. þm. Albert Guðmundsson minntist á er Suðurland glæsilegt byggðarlag og þar drýpur hunang af hverju strái. Þar eru glæstir möguleikar ef ríkisstjórnin gerir ákveðnar aðgerðir sem snerta atvinnuvegina, ef menn standa saman heima fyrir, en það er mjög mikilvægt og ég hygg að það muni gerast á Suðurlandi, eða það vona ég og finn að fleiri og fleiri eru að átta sig á. Mér verður hugsað til Eyfirðinga. Þeir stofnuðu með sér iðnþróunarfélag. Þeir hafa með samstilltu átaki, vinnu og vilja, sótt verkefni, sótt heil fyrirtæki hingað á þetta svæði og flutt heim í byggðina sína af því að þeir voru menn til þess og þeir stóðu saman. Þess vegna mæli ég með samvinnu sveitarstjórnarmanna, eigenda fyrirtækja og ríkisvalds. En ég tel hættulegt að drepa málinu á dreif eina ferðina enn með því að hér setjist nefnd að störfum. Það tók þessa nefnd tvö ár að semja þessa skýrslu. Hún var skipuð 1984, en skýrslan kemur ekki út fyrr en 1986. Þannig yrði þetta á nýjan leik. Ég get tekið það fram að hv. 1. flm. bauð mér að vera meðflutningsmaður að þessari ályktun. Mín skoðun var þessi og er þessi, að okkur sé nær að taka á þessu máli með öðrum og skjótari hætti. Það er fyrst ríkisvaldið. Um leið og við tökum á öllum hinum þáttunum heima. Eitt stórt mál er rétt að nefna. Það er í sambandi við alla þá sjóði og stofnanir sem búið er að stofna í þessu þjóðfélagi. Ég finn fyrir því sem þm. þegar ég geng erinda kjósenda minna sem eru með djörfung að hefja framkvæmdir, að það er svaraseint og dautt kerfi sem við er að glíma. Svörin eru loðin og svörin eru sein og úrræðin eru ekki skjót. Mánuðum saman mega hugsjónamenn standa við dyr þessara sjóða sem hér hafa verið stofnaðir og eiga að standa með atvinnulífinu. Jafnvel þótt menn úr byggðarlögunum borgi í stórum stíl í þessa sjóði fá þeir ekki einu sinni svör frá þeim. Þetta er eitt af því sem við er að glíma. Við verðum að skerpa línur þjóðfélagsins. Ég heiti á þá ríkisstjórn sem ég styð - og ég veit að það er vilji í öllum þingflokkum sem að henni standa til þess - að taka á þessum málum á næstu vikum.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður vildi svo vera láta að þessi skýrsla væri frá 1986. Þetta fyrirheit sem hann las og ég las aftur var sett fram á þinginu 1982–1983. Sá sem hér stendur hefur spurt á hverju einasta ári: Hvað ætlar ríkisstjórn eða forsrh., nú hæstv. utanrrh., að gera til að standa við þessi fyrirheit? Það hefur aldrei brugðist að ég hafi spurt um það. Í grg. sem ég hef lagt fram með frv. nú er að finna þetta sama. Síðan kemur skýrslan út 1986. Ætlar hv. þm. að halda því fram að það hafi ekki verið hægt að standa við fyrirheit vegna þess að það hafi vantað skýrslu um fyrirheitið frá þessari nefnd? Nú eru menn farnir að seilast langt til að hlaupa í felur, verð ég að segja. Í sambandi við ríkisstjórnina sem sat 1973, það var ekki sama ríkisstjórn og sú sem situr núna. Hver var forsrh. fyrir þeirri stjórn? Hann hét Ólafur Jóhannesson. Hann er ekki í ríkisstjórn núna og það er kannski málið. Það var eldgos í Vestmannaeyjum. En hvernig er það nú í Rangárþingi, í Norður-Þingeyjarsýslu, sums staðar á Austurlandi, Vestfjörðum, Vesturlandi? Menn eru að fara frá sínum eignum. Það blasti við og sumir töpuðu sínum eignum í Vestmannaeyjum. Nú eru menn líka að tapa sínum eignum. En það var önnur ríkisstjórn þá, það er málið. Á að bíða eftir því að þessi ríkisstjórn geri eitthvað? Það flytja allir. Sumir eru líka farnir til útlanda. Aðrir eru að hugleiða að fara til útlanda, meira að segja frá húsum sínum. Ég vildi að þetta færi ekkert á milli mála í þessari umræðu. Það hafa t.d. komið til mín neyðaróp frá tveimur mönnum á Austurlandi seinustu tvo daga. Ég veit ekki hvort þeir tala við sína þm., ég spurði þá ekki að því. Það er hægt að benda á skýrslur. Fyrir mörgum árum var gerð skýrsla um það að jafna flutningskostnað á Íslandi. Ætli flestir þm. sem hér eru séu ekki búnir að gleyma þeirri skýrslu, það er svo langt síðan. A.m.k. var aldrei gert annað en að gera skýrslu. Það er hægt að drepa málum á dreif með tillögum, með nefndum, með skýrsluhaldi. En það er ekki hægt fyrir þm. að bíða eftir því að gert verði eitthvað sem er ákveðið og er búið að lofa ef ekki bólar á neinu. Það gerir það ekki. Þess vegna vil ég endursegja það sem ég sagði áðan, það eru rétt vinnubrögð að taka upp svona mál hér á hv. Alþingi, það þarf enginn að álasa neinum fyrir það, 



Herra forseti. Ég sagði í mínu máli að flm. vildi skipa nefnd eins og till. segir raunar fyrir um, án þess að ég væri að gera sérstaklega lítið úr því. Ég benti einnig á að stjórnvöld biðja um skýrslur eða möppur í þessu máli. Ég vildi með orðum mínum hafa lagt áherslu á aðgerðir strax. Hv. þm. Albert Guðmundsson, hinn ágæti sessunautur minn, virðist ekki hafa heyrt mitt mál. Ég sagði að þjóðin öll þyrfti að losna við þann bölvald sem lánskjaravísitalan er. En hún færi verst með landsbyggðina - og það undirstrika ég - þó að öll þjóðin þurfi að losna við hana. Ég vildi einnig hafa sagt í mínu máli að það þyrfti almennar aðgerðir til að hjálpa landsbyggðinni. Eitt meginmál í því sambandi er að afnema þessa vitlausu vísitölu. Ég þakka Albert Guðmundssyni sem lagði einmitt til, eins og hann gat um áðan, í tíð fráfarandi ríkisstjórnar að afnema þessa vísitölu. Það hefði verið betur gert um leið og kaupgjaldsvísitalan var afnumin. Þá væri staða okkar þjóðar önnur í dag. Ég nefndi að auki orkumálin og fleira. En það stendur, og það vil ég ítreka, það stendur upp á ríkisstjórnina að taka á. Ég vona að þessi umræða og ástandið í þjóðfélaginu verði til þess að stjórnvöld vakni fyrr en seinna.



Herra forseti. Á þskj. 20 er beiðni um skýrslu frá fjmrh. um kaup og sölu fasteigna á vegum ríkisins á tímabilinu eftir 26. maí 1983. Það er að mestu leyti í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstjórnar. Skilgreint er hvaða upplýsingar það eru sem farið er fram á og hér eru birtar eftir því sem tök voru á. Jafnframt er þess óskað að skýrslan verði tekin til umræðu á fundi sameinaðs Alþingis þegar henni hefur verið dreift meðal þm. Það er að vísu alllangt síðan henni var dreift, en af ýmsum ástæðum hefur dregist úr hömlu að taka hana til umræðu. Út af fyrir sig má margt segja til viðbótar því sem fram kemur í þessari skýrslu um eignir ríkissjóðs. Þegar beiðni þessi var upphaflega borin fram á 109. löggjafarþingi og send fjmrh. var öllum ráðuneytum skrifað bréf, hinn 27. febr. 1987, þar sem farið var fram á sundurliðaðar upplýsingar í 10 liðum. Skýrslan er unnin á grundvelli þessara upplýsinga, en þess skal getið að hún nær yfir tímabilið frá 26. maí 1983 til 15. okt. 1987, þ.e. rúma þrjá mánuði fram á tímabil núverandi ríkisstjórnar. Á þessu tímabili voru keyptar 75 fasteignir og lóðir, en seldar 30. Því miður verður að játa þá staðreynd að svör við erindum fjmrn. til hinna einstöku ráðuneyta annarra heimtust illa. Þannig bárust svör frá viðskrn., heilbr.- og trmrn., sjútvrn. og landbrn., en önnur ráðuneyti svöruðu ekki þessum erindum. Ljóst er að þau ráðuneyti sem hér eru fyrirferðarmest í fasteignaviðskiptum eru menntmrn., dómsmrn. og félmrn. Það kemur fram að skiptingin á keyptum og seldum fasteignum milli ráðuneyta er á þessa leið: Æðsta stjórn ríkisins hefur á þessu tímabili keypt sjö eignir, selt eina, forsrn. hefur ekkert keypt né selt, menntmrn. hefur keypt þrettán eignir, selt sjö, utanrrn. keypt eina, selt eina, landbrn. keypt sjö eignir, selt fjórar, sjútvrn. hefur ekki stundað slík viðskipti, dóms- og kirkjumrn. hefur keypt tólf eignir, selt sex, félmrn. keypt tíu, selt enga, heilbr.- og trmrn. keypt sextán, selt fjórar, fjmrn. keypt sex, selt eina, samgrn. keypt eina, selt sex, iðnrn. keypt eina, selt enga, viðskrn. keypt eina, selt enga, Hagstofa Íslands og Fjárlaga- og hagsýslustofnun hafa ekki komið að þessum viðskiptum. Til viðbótar við þau gögn sem fram eru lögð í skýrslunni má bæta að það hafa borist gögn eftir framlagningu skýrslunnar um kaup og sölu fasteigna sem skiptist þannig, eftir ráðuneytum: menntmrn. hefur keypt þrjár eignir, selt eina, landbrn. selt eina eign, dóms- og kirkjumrn. keypt eina, selt enga, félmrn. keypt fjórar, selt tvær, heilbr.- og trmrn. keypt eina, fjmrn. keypt og selt eina eign. Rétt er að gera þá athugasemd við skýrsluna efnislega að við samanburð á fasteignaverði og brunabótamati og kaup- eða söluverði eigna er ljóst að fasteigna- og brunabótamat er í sumum tilvikum ónákvæmt. Nefna má dæmi um eignir þar sem fylgdi margvíslegur búnaður þannig að fasteignamat eða brunabótamat telst varla áreiðanlegur mælikvarði. Þá vil ég geta þess að ýmsu er ábótavant í samskiptum ráðuneyta varðandi ráðstöfun þessara hluta. Ífyrsta lagi hefur skapast sú hefð á hinu háa Alþingi að veita fjmrh. heimildir til kaupa á eignum skv. svokallaðri 6. gr. Hins vegar er alls ekki gert ráð fyrir fjárveitingum til kaupa á fasteignum skv. þeirri grein. Hér er því verið að búa til einhvers konar heimildafjárlög án fjárveitinga. Rökin eru þau að upp koma ófyrirsjáanlegir hlutir í slíkum efnum en ef þessar heimildir eru ótæpilega notaðar getur það valdið umtalsverðri skekkju í fjárlagagerð. Annað er rétt að komi fram. Það virðist ekki liggja nægilega skýrt fyrir milli ráðuneyta að þessi heimild er veitt fjmrh. og fjmrh. einum því enn eru að gerast dæmi þess og hafa oft gerst í fortíðinni að einstök ráðuneyti eru að nýta heimildir þannig að fjmrn. berast upplýsingar um að eignir hafi verið keyptar eða seldar, aðallega keyptar, kaupsamningar kannski sendir og þar með staðfest að aðrir ráðherrar eða önnur ráðuneyti hafi nýtt slíkar heimildir. Í fjármálaráðherratíð Alberts Guðmundssonar var reynt að taka fyrir þetta og hæstv. þáverandi fjmrh. sendi öðrum ráðuneytum sérstakt bréf af því tilefni, við getum kallað það áminningar- eða umvöndunarbréf, þar sem hann brýndi fyrir öðrum ráðuneytum að heimildin væri fjmrn. En þessi venja hefur þýtt að því fer fjarri að eignaskrá ríkisins sé í lagi. Að undanförnu hefur einn starfsmaður fjmrn. unnið að því að afla gagna og skrá þetta svo með viðunandi hætti væri. Því verki er ekki lokið og reyndar er ég upplýstur um að það muni taka líklega á annað ár að óbreyttum starfskröftum að ljúka þeirri upplýsingaöflun, flokkun og skráningu, þannig að ekki er nú ástandið gott. Ég skal játa að ég hef ekki beitt mér í þessu máli enn sem komið er og hef ekki tekið neina sérstaka ákvörðun um að hraða þessari vinnu eða skipuleggja hana með öðrum hætti. Loks skal þess getið að það hafa verið mótaðar ákveðnar vinnureglur í fjmrn. varðandi kaup og sölu fasteigna. Í fyrsta lagi að tilboð um kaup byggjast á auglýsingum í fjölmiðlum og annað, að við kaup á fasteignum hafa verið boðnar rýmilegri útborganir jafnvel en tíðkast á fasteignamarkaði til þess að ná nafnverði niður sem reyndar oft hefur tekist bæri1ega. Það hefur verið reynt eftir megni að kaupa eignirnar veðbandalausar, þ.e. með ekki mörgum áhvílandi veðskuldum, sem einfaldar eftirlit með greiðslum samkvæmt kaupsamningum, útborgun og lánagreiðslum að viðteknum veðskuldum, og við kaup og sölu á sérhæfðum húseignum hafa verið fengnir óháðir kunnáttumenn í fasteignaviðskiptum til þess að meta þær eignir. Að því er varðar þann þátt málsins, þ.e. spurninguna um það: Er ríkið með einhverja fastmótaða stefnu í þessum málum, er það stefna ríkisvaldsins að festa kaup á eignum yfir sínar stofnanir fremur en að leigja? þá sýnist mér að það sé ekki hægt að kveða svo fast að orði að það sé fylgt markvissri stefnu í þessu efni. Þó er ljóst að það hefur í vaxandi mæli verið brugðið á það ráð að kaupa eignir og það auðvitað sparar leigugjöld, en á móti kemur margvíslegur rekstrarkostnaður. Í heildina litið er það svo mín ályktun að þetta sé þáttur í umsýslu ríkisins sem þarfnist umtalsverðra umbóta og má þar m.a. nefna t.d. að því er varðar nýtingu þessara eigna og leigugjöld fyrir þær að það kallar á sérstaka skoðun um samræmingu og hækkun á leigugjöldum.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans því að þau gerðu vissulega það gagn að sýna fram á nauðsyn þess að slík beiðni um skýrslu væri lögð fram. En það var á síðasta þingi í upphafi þings að við þingmenn Alþb. ásamt hv. 7. þm. Norðurl. e. Málmfríði Sigurðardóttur lögðum fram beiðni um skýrslu sem hljóðaði svo, með leyfi forseta: "Með vísan til 30. gr. laga um þingsköp Alþingis óskum við undirritaðir alþm. eftir því að fjmrh. gefi Alþingi skýrslu um kaup og sölu fasteigna sem fram hafa farið á vegum ríkisins frá 26. maí 1983 til þessa dags." - En þetta var í október á sl. ári. - "Í skýrslunni verði getið kaup- og söluverðs hverrar fasteignar, fasteigna- og brunabótamats og greiðsluskilmála. Gerð verði grein fyrir stærð húsnæðis, afhendingartíma og kostnaði við breytingar. Einnig komi fram í skýrslunni hvort heimild var fyrir viðskiptunum í fjárlögum þegar viðskiptin fóru fram. Þess er óskað að skýrslan verði tekin til umræðu á fundi sameinaðs Alþingis þegar henni hefur verið dreift meðal þingmanna." Nú bar svo við á síðasta þingi að aldrei komu nein svör við umræddri beiðni um skýrslu. Þegar ég innti starfsmenn fjmrn. eftir því undir þinglok á sl. ári var ég beðin afsökunar á þessu og lofað að svörin mundu berast í byrjun næsta þings. Þess vegna ákváðum við að leggja þessa beiðni fram að nýju sl. haust. En um svörin má hins vegar segja ýmislegt eins og hæstv. ráðherra hefur raunar þegar gert. Í svari ráðherra segir svo, eftir að hér er talin upp talnaröð um sölu fasteigna þessi umræddu ár, með leyfi forseta: "Hér á eftir fer skrá yfir fasteignakaup og fasteignasölu yfir fyrrgreint tímabil. Skráin er unnin upp úr gögnum fjmrn., en þar eð ekki bárust svör frá öllum ráðuneytum er ekki full vissa fyrir því að allar fasteignir sem keyptar eða seldar voru á umræddum tíma séu í skránni." Síðan kom fram í máli hæstv. ráðherra að einungis fjögur ráðuneyti svöruðu beiðni fjmrn. um upplýsingar um sölu og kaup fasteigna og má það satt að segja með ólíkindum teljast að slíkt virðingarleysi sé í frammi haft við hæstv. fjmrh. Hinu má svo einnig spyrja að: Allar heimildir í 6. gr. fjárlaga eru vitanlega heimildir, eins og hæstv. ráðherra réttilega sagði, til hans sjálfs og hans ráðuneytis. Þá hlýtur maður að spyrja hvers vegna í ósköpunum er ekki til skrá í því sama ráðuneyti um kaup og sölu fasteigna. Mér sýnist alveg ljóst að þarna sé pottur brotinn. Síðan segir í svarinu: "Til skýringar á skránni skal eftirfarandi getið", með leyfi forseta: "1. Í öllum tilvikum er getið um notanda fasteignar, nema þar sem engin starfsemi er." - Spurning mín er: Hvers vegna eru keyptar fasteignir þar sem engin starfsemi er? Við athugun á skýrslunni má sjá að margfræg jörð, Kotmúli í Fljótshlíð í Rangárvallasýslu, virðist hafa verið keypt til engra nota og því getur sjálfsagt hæstv. fyrrv. fjmrh. svarað til hvers sú jörð var keypt þar sem ekki sýnast vera nein merki þess enn þá að hún nýtist einum eða neinum. "2. Staðsetningar." Þeirra er getið. 3. Flatarmáls eigna er getið, nema þar sem það er ekki tiltækt, hvorki í samningum eða vinnugögnum með samningum né hjá Fasteignamati ríkisins." - Það væri fróðlegt að vita hvers konar eignir þetta eru. "4. Kaup- og söludagsetninga er alls staðar getið þegar tiltækar eru. 5. Afhendingardagsetninga er alls staðar getið þegar tiltækar eru. 7. Fasteignamat er skráð þar sem það liggur fyrir. 8. Brunabótamat er skráð þar sem það liggur fyrir. " Í 11. lið er sagt: "Skráður er kostnaður við byggingu eða breytingu húsnæðis þar sem við á." Í stuttu máli verð ég að segja eins og er að mér þykja þessi svör jaðra við að vera móðgun við alþm. sem óskar eftir að fá upplýsingar um kaup og sölu fasteigna á vegum ríkisins því þetta eru svör sem engum manni gagnast. En ég skal hvorki vera hér að níðast á fyrrv. hæstv. fjmrh. né núverandi og ég virði það við hæstv. núverandi fjmrh. að hafa sagt hér í sinni framsöguræðu að þessi mál væru í mesta ólestri vegna þess að það var það sem hann beinlínis sagði. Vitanlega er það fullkomlega óábyrgt að Alþingi fylgist ekkert með hvort eignir eru keyptar án heimildar í fjárlögum því það viðgengst og það vitum við. Jafnframt er það fullkomið ábyrgðarleysi að við skulum ekki fylgjast með eða fá skrá yfir nýtingu eigna ríkisins. Það er vitað mál að menn hafa komið til ráðuneytisins og spurst fyrir um lausar ríkisjarðir. Menn hafa beinlínis enga hugmynd um hverjar þær eru og hvað margar. Vitaskuld ber ríkinu og fjmrn. fyrir þess hönd að sjá um að eðlilegur arður sé af ríkiseignum, beinn eða óbeinn. Það er alvitað að ríkisjarðir eru leigðar fyrir nær engan pening. Ég veit um dæmi um blómlega jörð norður í Skagafirði þar sem ýmis hlunnindi eru, svo sem laxveiði, sem er leigð fyrir 71 kr. á ári. Ég hlýt að spyrja hæstv. fjmrh.: Getur hann ekki beitt sér fyrir því að unga fólkið í Reykjavík fái leigða íbúð fyrir 71 kr. á ári? Ég hygg að hann yrði farsæll í næstu kosningum ef hann beitti sér fyrir því. Vitanlega er þetta engin nýting og fullkomlega óeðlileg útleiga á sameiginlegri eign okkar allra. Nýlega hefur okkur þingmönnum borist skýrsla Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga fyrir árið 1987 sem ber að fagna því hér er nýlunda á ferðinni sem er auðvitað afsprengi laga um Ríkisendurskoðun frá 16. apríl 1986 þegar Ríkisendurskoðun var færð beint undir hið háa Alþingi. Ég hef spurst fyrir um hvort vænta megi sams konar skýrslu um B-hluta fjárlaga þar sem hér er um að ræða A- hlutann og svarið var jákvætt og því ber jafnframt að fagna. Það sem ég hins vegar held að hæstv. fjmrh. sé neyddur til að beita sér fyrir er að gerð verði ítarleg skrá um eignir íslenska ríkisins, um fasteignir, lóðir og lendur íslenska ríkisins og verðgildi þessara eigna verði fært upp á raunhæfan hátt samkvæmt núvirði. Vitanlega verðum við að vita hvað við eigum. Það verður að segjast eins og er að hefði hæstv. ráðherra hér verið að tala fyrir einkafyrirtæki er ég ansi hrædd um að það þætti ekki vel rekið fyrirtæki sem hefði nánast ekki hugmynd um hvað væri selt og keypt árlega á vegum fyrirtækisins. Ég vil endurtaka þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir að hafa þó kjark til að tala fyrir þessari heldur aumkunarverðu skýrslu, sem ráðuneyti hans hefur lagt upp í hendur hans, og einkum og sér í lagi fyrir að játa að hér sé þörf á umbótum, en ég held að jafnvel þó að það verk tæki 11/2–2 ár að skrá eigur íslenska ríkisins væri það verk sem kæmi til með að borga sig þegar til lengdar væri litið svo að hægt væri að halda þessum eignum í eðlilegu verðgildi og hafa af þeim eðlilegan arð. Ég geri ekki aðrar athugasemdir við þessa skýrslu en þær að mér þykir hún öldungis ófullnægjandi og ein ákveðin athugasemd liggur á borðinu sem er hvers vegna Kotmúli í Fljótshlíð var keyptur án þess að sýnilegt sé að nokkur maður þurfi að nýta þá jörð. Hv. 5. þm. Reykv. verður að gera það upp við sig hvort hann svarar því sem fyrrv. hæstv. ráðherra. Ég geri ráð fyrir að núv. hæstv. fjmrh. hafi ekki hugmynd um til hvers hann var keyptur. En að endingu þetta: Ég vil beinlínis fara fram á það og við sem þessa beiðni bárum fram að gerð verði ítarleg úttekt á þessum sameiginlegum eignum okkar og verðgildi þeirra reiknað til núvirðis svo að hægt sé að fylgjast með hvað sé gert við þessar eignir sem eru eins og við öll vitum ólitlar. Svo þakka ég að lokum hæstv. ráðherra fyrir svar hans.



Herra forseti. Ég þakka þá skýrslu sem hér liggur frammi þó ófullkomin sé og allir mega sjá að þetta er plagg sem inniheldur nokkuð mörg nöfn og margar stærðir og nær yfir kaup og sölu ríkisins á fasteignum um næstum fjögurra ára skeið þó að öll kurl séu þar ekki komin til grafar. Þó ber að harma að sum ráðuneytin hafa ekki talið skyldu sína að svara eftirgrennslan um þessi mál og ég verð að segja að mér finnst það lýsa í hæsta máta virðingarleysi við ráðherra og Alþingi. Skýrsla eins og þessi er þörf og minnir okkur enn einu sinni á að aðhalds og aðgætni er vissulega þörf þar sem farið er með sameiginlegt fé okkar allra. Þetta eru auðvitað mjög gagnlegar upplýsingar það sem þær ná, en það er engan veginn auðvelt að meta þær því til þess þarf að skoða grannt og skyggnast á bak við nöfn og tölur. Og það kann að reynast torsótt að verða einhvers vísari við það. Því hefði verið æskilegt að skýrslan hefði verið nokkuð fyllri um þessar 105 fasteignir sem um er að ræða. T.d. er ekki getið um stærð á 23 þeirra og fasteignamat og brunabótamat er alls ekki alls staðar fyrirliggjandi. Í skýrslunni segir að vísu að flatarmáls eigna sé getið þar sem það sé tiltækt, en sú spurning hlýtur að vakna hvers vegna það sé þá ekki tiltækt eins og það er orðað. Vita menn ekki um hvaða hluti er að ræða? Vitanlega er nauðsynlegt bæði að byggja og kaupa húsnæði fyrir hina ýmsu starfsemi sem fer fram á vegum ríkisins og fæstir efast um gagnsemi kaupanna í sjálfu sér né heldur nauðsyn þeirrar starfsemi sem verið er að veita húsaskjól. En eins og ég sagði áðan hefði verið æskilegt að skýrslan væri fyllri og veitti meiri upplýsingar, t. d. um það þegar húsnæði er keypt til ákveðinnar starfsemi, hvort sé verið að kaupa yfir hana í fyrsta sinn eða verið sé að flytja eldri starfsemi úr öðru húsnæði og hafði áður verið leigt eða átti ríkið fyrra húsnæði og væri svo, hvað var gert við það? Var það selt eða var önnur starfsemi flutt þangað eða var það sett í leigu? Var verið að stækka húsnæði viðkomandi starfsemi eða draga saman? Þetta eru upplýsingar sem virðist að ætti að liggja fyrir einhvers staðar, t.d. í fjárlögunum, en það er töluverður brestur á því. Ýmis af þessum kaupum vita flestir mætavel að nauðsyn ber til að gera svo sem eins og húsnæði yfir embættismenn á landsbyggðinni og heilsugæslu. Ég tek t.d. Greiningarstöð ríkisins sem var í alls óviðunandi húsnæði. Þar virðist hafa verið staðið skynsamlega að málum og sama má segja um Unglingaheimili ríkisins. En því er ekki að leyna að það hafa oft heyrst efasemdarraddir um að ýmis fasteignakaup ríkisins hafi verið skynsamleg eða jafnvel réttlætanleg. Má í því sambandi minna á umræður um húsið við Laugaveg 166 sem nánast var endurbyggt innan með ærnum tilkostnaði og ýmsir hafa talið meira en vafasamt að þar væri um hagkvæma framkvæmd að ræða. Það er nú svo að það hafa oft verið keypt gömul hús á ríkisins vegum og menn hafa í bjartsýni sinni trúað því sjálfir og talið öðrum trú um að kaupin væru hagstæð. En hvað skeður svo þegar þarf að breyta skipulagi innanhúss og innréttingum? Þá fer oftar en ekki svo að allt vex og margfaldast, kostnaðurinn bólgnar út úr öllum skorðum og byggingin verður dýrari en tali tekur. Þá er málið afgreitt með því að framkvæmdin hafi ekki verið of dýr heldur hafi kostnaðaráætlunin verið of lág. Þvílík ummæli finnst mér eiginlega grátbrosleg og mér finnst hæpið að telja fólki trú um að verkfræðistofnanir séu ekki færar um að gera raunhæfa kostnaðaráætlun. Sá grunur læðist óhjákvæmilega að að stundum séu húsakaup ákveðin fyrst og fremst til að hrinda einhverjum góðum málum áleiðis sem er í sjálfu sér góðra gjalda vert, en það þarf að skoða endinn í upphafi. Ég hefði kosið að fá að vita hvað er fyrirhugað um nýtingu á húsunum við Sölvhólsgötu og Lindargötu, hvaða ríkisstofnanir verða fluttar þangað og hvað verður gert við það húsnæði sem þær hinar sömu höfðu áður. Einhverjar áætlanir hljóta að liggja fyrir um þetta þannig að það sé hægt að fá að fylgjast með því. Það er margs að minnast um húsakaup og byggingar, svo sem flugstöðvarinnar margumræddu. Sú framkvæmd hefur sannarlega ekki styrkt trú almennings á að farið sé með almannafé af skynsemi og sparnaði og þá vaknar sú spurning hvort lög um opinberar framkvæmdir veiti nóg aðhald, hvort ekki sé ástæða til að skerpa á þeim á einhvern hátt. Þessi skýrsla segir okkur ekki allt. Hún segir okkur raunar allt of fátt. Hún sýnir okkur að vísu sívaxandi þörf húsnæðis yfir ríkisstarfsemi sem eins og allir vita bólgnar út með ári hverju, en það kemur hvergi fram í skýrslunni hvort eða hvað sparast á móti. Og þar á ég við, þegar orðið er of þröngt um einhverja starfsemi og stærra húsnæði er keypt, hvað verður þá um hið fyrra. Skýrslan segir okkur lítið sem ekkert um hvort ráðdeild og hagsýni hafi verið í fyrirrúmi um kaup og sölu. Vitanlega á fólk að geta treyst því að svo sé, en því miður heyrast allt of oft efasemdaraddir um þau efni. Í skýringum við skýrsluna er þess getið að sé eign seld eða keypt án heimildar sé um það fyrirvari í samningi að sú heimild fáist. Þá vaknar sú spurning hvort svo geti ekki farið, ef slík kaup hafa verið gerð, að fjvn. sé í raun stillt upp við vegg og gert að samþykkja orðinn hlut. Er eitthvað sem hindrar að slíkt geti gerst? Reyndar drap hæstv. fjmrh. að nokkru á þetta í máli sínu áðan. Væri ekki full ástæða til að einhver aðili væri til ráðuneytis eða ráðgjafar um fasteignakaup ríkisins, óháður aðili með góða yfirsýn um fasteignamarkaðinn sem legði mat á hagkvæmni kaupa? Ég tel líka að skrá um kaup og sölu fasteigna hjá ráðuneytum ætti að vera tiltæk í hverju ráðuneyti fyrir sig því að það er full þörf á að búa svo um hnútana varðandi þessi mál að almenningur treysti því að það sé farið af skynsemi og ráðdeild með sameiginlegt fé okkar allra.



Hæstv. forseti. Ég fagna því svari sem hefur komið fram við fsp. um fasteignir ríkisins. Ég kom að fjmrn. sem fjmrh. á eftir alþýðubandalagsmanninum Ragnari Arnalds og mér varð ljóst fljótlega eftir að ég tók við embætti að ég átti í erfiðleikum með að fá upplýsingar um eignir ríkisins vegna þess að þær höfðu ekki verið skráðar eins og um var talað í framsögu fyrirspyrjanda og upplýsingar lágu ekki fyrir. Þetta, eins og hún réttilega sagði, var í mesta ólestri. Ég gerði ráðstafanir til þess að fasteignir ríkisins yrðu skráðar, þær yrðu þinglesnar og yfirleitt allar upplýsingar sem eiga að liggja fyrir hjá eignaraðilum væru til á skrá hjá eignadeild fjmrn. Ég verð að taka undir það sem hæstv. fjmrh. sagði: Þetta er gríðarlega mikið starf, en sú vinna hefur hafist og samkvæmt þeim upplýsingum sem hæstv. ráðherra gaf úr ræðustól hér áðan mun það taka um 11/2 ár til viðbótar að ganga frá þessum skrásetningum þannig að viðunandi sé. Hitt er svo annað sem ég var ákaflega óánægður með í sambandi við verkaskipti á vegum fjmrn., hvert ráðuneyti taldi sig hafa umráð yfir þeim eignum sem það fór með þannig að eignadeild fjmrn., sem var í höndum ríkislögmanns, var ekki starfhæf á þann hátt sem ég gerði ráð fyrir sem ráðherra sá sem eignadeildin heyrði undir. Þetta er eitt af því sem þarf að breyta því breytinga er þörf, en alla vega að sé alveg á hreinu í verkaskiptingu þegar ríkisstjórnir eru myndaðar að eignadeild fjmrn. fer með allar eignir ríkisins. Hún er ábyrg fyrir að skrásetja þær, hún er ábyrg fyrir að kaupa þær og selja í samráði við viðkomandi fagráðherra. Það getur aldrei verið að eignadeildin eða fjmrn. geti selt eignir án samráðs við viðkomandi fagráðherra. En það þarf að staðsetja þetta betur í kerfinu og að það fari ekkert á milli mála að eignadeildin heyri undir einhvern ákveðinn einn ráðherra og er ég þá ekki að segja að það sé endilega rétt að hafa þetta undir fjmrh. Það getur alveg eins verið réttara að það heyri undir forsrh. því að forsrh. er sá aðili sem ráðstafar öllum eignum ríkisins til afnota. Það er hann sem skammtar ráðuneytunum pláss eða hefur ráðstöfunarrétt á eignunum. Ég fagna því að starf eignadeildar er enn þá í gangi og ég held að það hafi verið settur nýr maður þar, Björn Hafsteinsson ef ég man rétt, í að skrásetja eignirnar fyrir eignadeildina. Alla vega var hann við það starf. Það er þá einhver annar kominn í hans starf, en þetta starf er vonandi í gangi eins og hæstv. ráðherra gat um. Það var sérstaklega spurt um kaup á einni eign, Kotmúla.  Ég vona að ég hafi svarað þessari spurningu. En ég fagna þessari skýrslu sem fram er komin. Hún er ekki fullkomin, enda getur hún ekki verið það fyrr en búið er að ganga endanlega frá öllum skrásetningum fasteigna, en þegar þar að kemur, þ.e. eftir 11/2–2 ár, á að vera hægt að fá samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðherra fullkomna skýrslu um eignir ríkisins.



Herra forseti. Hér hafa spunnist nokkrar umræður um þessa skýrslu í framhaldi af því þingmáli sem við bárum hér fram, þingmenn Alþb., ásamt hv. þm. Málmfríði Sigurðardóttur og í sjálfu sér er ekki miklu við þessa umræðu að bæta. Það er ljóst að það viðurkenna allir að hér er um ákaflega ófullkominn pappír að ræða. Skráning fasteigna, bæði kaupa fasteigna og sölu á fasteignum, virðist vera ófullkomin og óskýr, satt að segja undarlega óskýr, og um það eru allir sammála að úr þessu þurfi að bæta, um það er enginn ágreiningur, og jafnframt er upplýst af hæstv. ráðherra að það sé verið að vinna í lagfæringum á þessu. Það sem vakti athygli mína og hefur ekki komið hér fram í umræðunni áður er sú staðreynd að verulegur hluti af þessum fasteignakaupum á sér stað með heimildum sem aflað er eftir á. Eins og kunnugt er er það þannig að í 6. gr. fjárlaga eða annars staðar í lögum eru settar inn heimildir iðulega fyrir ráðherra til að ganga frá kaupum á fasteignum og þessi skýrsla nær yfir kaup á 77 fasteignum handa ríkinu á árunum 1983–1987. Ég hljóp yfir það hins vegar í skýrslunni hversu margar af þessum fasteignum eru keyptar samkvæmt heimildum sem aflað er eftir á. Þær reynast vera liðlega 20. Í raun og veru er það þannig að ráðherrar taka ákvörðun um að kaupa þessa fasteign og síðan er aflað heimilda eftir á. Þetta er nokkuð sérkennilegt að upplifa, sérstaklega þegar þess er gætt að við þekkjum það, sem höfum verið hér á þingi um nokkurt skeið, að það er mikil nákvæmni oft við að passa að verðugir aðilar fái heimildir og aðrir ekki þegar verið er að ganga frá fjárlögum á hverjum tíma. En óðara og er búið að ganga frá fjárlögum er engu líkara en að ráðherrar hlaupi út um allar þorpagrundir og gangi frá kaupum á fasteignum og þær eru 20, yfir 20 á þessu árabili. Ég er ekki að segja að hér sé um að ræða neina nýlundu, ég hygg að þetta sé venja eða ósiður sem tíðkast hafi um langt árabil, en það er fróðlegt að sjá það hér á blaði hvernig að þessum hlutum er staðið og vekur auðvitað til umhugsunar um að hve miklu leyti er yfirleitt tekið mikið mark á afgreiðslu fjárlaga yfir höfuð, hvort sem um er að ræða kaup á fasteignum, aukafjárveitingar eða hvað það nú er. Það er einnig ástæða til að vekja athygli á því að þess eru dæmi í þessu plaggi að ekki hefur enn verið aflað heimildar til kaupa á einni fasteign sem er keypt á árinu 1983. 14. okt. 1983 er gengið frá makaskiptum e.t.v. á jörðinni Kotmúla í Fljótshlíð í Rangárvallasýslu og heimildar fyrir þessum kaupum hefur ekki verið aflað enn hér á Alþingi. Alþingi hefur ekki enn þá samþykkt þetta. Það hefur enginn gert tillögu heldur, að ég held, um að þessi heimild eftir á verði veitt. Samt sem áður er það þannig að ríkið hefur verið skuldbundið með skuldabréfi upp á 1 millj. kr., borgað út 100 þús. kr., eftirstöðvar eru 900 þús. til 15 ára með hæstu lögleyfðum vöxtum. Það hefur aldrei verið leitað eftir heimild fyrir þessu. Ég kannast ekki við að hér sé feimnismál á ferðinni. Ég þekki málið ekki. Ég kann ekki á það. En ég spyr hæstv. fjmrh.: Hversu má það vera að ekki er gengið lögformlega frá málinu og heimildarinnar aflað? Skammast fjmrn. sín fyrir þennan gerning eða hvað? Ef svo er er eðlilegt að menn séu feimnir við að koma með hann hingað, en eðlilegra væri samt að þeir gerðu það, kæmu með málið fyrir fjvn. og Alþingi með eðlilegum hætti. Ég tók eftir því að hæstv. fjmrh. sagðist ekki hafa grænan grun um til hvers þessi fasteign væri notuð. Ég skora á hæstv. ráðherra að fara með Alþfl. í sumarferð að Kotmúla í Fljótshlíð til að kynna sér til hvers þessi fasteign ríkisins er notuð.



Herra forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur að jarðaafgjöld væru sérstaklega hagstæð ábúendum sem væru leiguliðar hjá ríkinu og nefndi í því tilefni eitt sérstakt dæmi um í 1 kr. eins og hún orðaði það. Þetta er að sjálfsögðu ekki í fyrsta skipti sem maður hefur heyrt talað um jarðaafgjöld á ríkisjörðum á hv. Alþingi og það hafa jafnan einkennt þá umræðu dylgjur eins og reyndar kom fram með skýrum hætti hjá hv. ræðumanni. Sérstaklega hafði ræðumaðurinn á orði hvort ekki væri hægt að ná fram betri árangri í gjaldheimtu af ríkisjörðum og talaði um í því sambandi að það þættu góð kjör í Reykjavík ef það væri hægt að leigja fasteignir, væntanlega þá til að búa í, fyrir 71 kr. Nú er það fyrir það fyrsta að ýmsir leigusamningar og kannski æðimargir eru komnir æðimikið til áranna og í þeim hafa ekki verið ákvæði um verðuppfærslu. Í því felst að sjálfsögðu viss skýring á því að ýmsar leigugerðir eru með þeim hætti að þar er einungis um lágar upphæðir að ræða. Nú hafa hins vegar verið gerðar þær breytingar á á síðari árum og ég hygg að ég viti það rétt að þeir leigusamningar sem hafa verið gerðir upp á síðkastið taka mið af breytingum sem verða á verðlagi, eru bundnir við þau verðmæti sem ríkisvaldið á á jörðunum og síðan taka þeir breytingum eftir því sem verðlag færist upp. En það er reyndar ýmislegt meira í þessu máli sem er nauðsynlegt að benda á og í þessari ónákvæmu ræðu hjá hv. þm. kom heldur ekki fram. Það er þá fyrir það fyrsta að á leigujörðunum eiga bændurnir að langsamlega stærstum hluta eignirnar, eiga ræktunina, eiga byggingarnar og eiga að sjálfsögðu aðrar fasteignir sem þar eru þannig að hér er í langsamlega flestum tilvikum um að ræða mikinn minni hluta af þeim verðmætum sem búið er með á þessum stöðum. Það er líka mál út af fyrir sig að fara yfir það hvaða uppgjörsmáta bændur verða að sæta þegar gert er upp og eignirnar eru færðar á milli leiguliða. Ég hygg að það sé býsna mikið öðruvísi en það sem gerist þar sem markaðsaðstæður eru með öðrum og betri hætti. En svo er rétt líka að nefna til viðbótar við þetta, sem a.m.k. á Alþingi má ekki gleyma þegar verið er að tala um þessi mál, að það er langsamlega minnstur hluti af þessum kostnaði, bæði á ríkisjörðunum og á öðrum jörðum, sem er gjaldfallinn inn í afurðaverðið, langsamlega minnsti hlutinn. Einmitt núna á síðari árum, með hækkandi verðlagi og hækkandi vöxtum, er reyndin sú að þetta hefur dregist saman en ekki aukist í búvöruverðinu. Þegar menn eru að tala um slíka hluti er alveg nauðsynlegt að menn horfi til allra átta í þeim. Það er svo annað mál að auðvitað er eðlilegt að á þetta sé allt saman litið og eins og ég sagði áðan hafa menn einmitt á síðari árum verið að færa þetta til annars horfs. Verðtrygging er ekkert sérlega gömul í okkar samningum og það er ekki fyrr en á síðari árum sem sá háttur hefur verið tekinn upp í landbúnaði. Það er þá eðlilegt að horfa á það hvernig þessum málum sé skipað nú til dags þegar menn eru með umvöndun í þessum efnum.



Virðulegi forseti. Örfá orð. Í fyrsta lagi er rétt að vekja athygli manna á því að hér er verið að fjalla um fasteignasölu og kaup í tíð fyrirrennara núv. ríkisstjórnar þannig að upplýsingar um einstök atriði umfram það sem fram kemur í þessari skýrslu eru þá frekar á þeirra vitneskju en minni. Þó skal tekið fram vegna fsp. um þessa mætisjörð, Kotmúla, að þar mun vera upptökuheimili starfrækt fyrir unglinga sem áður fyrr voru kallaðir vandræðaunglingar, en slíkt er náttúrlega horfið úr málinu, og þess vegna ástæðulaust fyrir Alþfl. að fara þangað í sumarferð en nær fyrir Alþb., Svavar Gestsson, að fara þangað sjálfan með leifarnar af flokkseigendafélaginu. Og hana nú. Í alvöru talað er það auðvitað ámælisvert stórlega að þegar leitað er upplýsinga hjá ráðuneytum bréflega, með bréfi frá því í febrúar 1987 í tilefni af upplýsingagjöf til Alþingis, þá skuli einungis fjögur af ellefu ráðuneytum svara. Það er auðvitað ekki bara móðgun við fjmrh. eða bréfritara heldur við Alþingi. Í annan stað spyrja menn: Hvers vegna er þessi upplýsingagjöf ekki betri? Skýrslan út af fyrir sig svarar ekki öðrum spurningum en þeim sem spurt er um af hálfu skýrslubeiðanda. En hvers vegna er þessi upplýsingagjöf eða skýrsluhald ekki betra? Það kom að nokkru leyti fram í mínu máli. Það er ljóst að mörg ráðuneyti hafa á liðnum árum tekið sér það vald að kaupa eignir sem þau ekki hafa og hafa því næst ekki gefið viðhlítandi upplýsingar um þessi eignakaup. Og í þriðja lagi er það rétt, sem fram kom, að ráðstöfun eigna er oft og tíðum ekki á hendi þess ráðuneytis sem kaupin annast, þ.e. eignadeildar, heldur annarra ráðuneyta, t.d. jarðeignadeildar landbrn. Einnig kom fram í máli fyrrv. hæstv. fjmrh. að ráðstöfun húseigna er ekki á valdi fjmrn. Ég nefni dæmi að gefnu tilefni. Það var spurt um fyrirhugaða nýtingu á Sambandshúsi sem kallað hefur verið bestu fasteignakaup áratugarins ef ekki aldarinnar. Það er ekki á valdi fjmrn. Það er á valdi forsrh. og forsrn. skv. lögum um Stjórnarráð Íslands. Ég kann ekki greiðari svör að gefa við þeim áætlunum önnur en þau að af hálfu forsrh. var skipuð nefnd ráðuneytisstjóra og fulltrúa ráðuneyta til að gera um það tillögur. Það er upplýst að hér er um að ræða rúmlega 6000 m2 húsnæði, talið að það geti hýst í skrifstofuhaldi um 220 manns. Þar með ætti það að geta sinnt húsnæðisþörfum Stjórnarráðsins að mestum hluta. En það hefur verið um það rætt að menntmrn. hafi forgang að því húsnæði þegar það verður endanlega til ráðstöfunar. 1. hæðin verður reyndar þegar tekin til ráðstöfunar eða til afnota samkvæmt samningnum, en upp úr áramótum má gera ráð fyrir að húsið verði afhent að öðru leyti. Að því er varðar þá fullyrðingu að 20 af þessum 70 eignum hafi verið keyptar án heimilda, sem reyndar mun láta nærri þegar þetta er talið, ártalið er síðar þegar leitað er heimilda en þegar kaup eru gerð, þá kann ég ekki skýringar að gefa á því. Það er hrein tilgáta að það sé að einhverju leyti því um að kenna að þeir aðilar sem kaupin gera eru þeir sem ekki hafa heimildina til þess og sinna því ekki skýrslugjöf um það. Ég held að það sé alveg ljóst að það er ekki bara skráningin ein saman sem þarf að taka í gegn eða hraða heldur er rétt að gera gangskör að því að móta einhverja frekari stefnu í þessum málum, bæði gagnvart húsaleigu, eignakaupum, nýtingu, leigugjöldum. Þessi umræða er þá ágætt tilefni til að gera gangskör að því að vinna verði lögð í að móta slíka stefnu.



Hæstv. forseti. Það er ánægjuefni fyrir okkur, sem beiðnina fluttu, að hæstv. ráðherra nýtir það tilefni til að gera gangskör að því að fá eitthvert vit í þessi mál því það er alveg augljóst af því sem hér hefur komið fram að rekstur opinberra fyrirtækja er ekki á þann veg sem við öll mundum æskja. Ég verð að segja eins og er að ég á afar erfitt með að skilja af hverju það er svona mikið verk að finna út eða komast að hverjar eignir ríkisins séu. Ég hef hingað til haldið að öllum eignum væri þinglýst ég hélt að það væri ekki svo ýkja erfitt að komast að því hver á hvaða eignir á Íslandi. A.m.k. gildir það um einstaklinga að það liggur nokkuð ljóst fyrir hvað þeir eiga. Hitt er kannski enn þá stærra mál, sem hér var komið inn á áðan, sem er að e.t.v. er ástæða til að endurskoða lögin um Stjórnarráð Íslands og skilgreina betur hver á að sinna hverju innan ríkisstjórnarinnar. Það er alveg fráleitt að ráðuneyti hundsi beiðni fjmrh. um upplýsingar um hvað þau hafa verið að kaupa og selja eða hvaða fasteignaviðskipti þau hafa verið að stunda. Það segir sig sjálft að það gæti verið freistandi fyrir fjmrh. eða hvaða ráðherra sem væri. Við skulum bara hugsa okkur þegar draga tekur að kosningum að það sé virkilega hægt að hygla stórum hópum með liðlegum fasteignakaupum sem geta komið sér vel fyrir þá umræddu hópa. Hlutir eins og þessir eiga ekki að geta gerst. Mér er þó ekki grunlaust um að slíkt hafi gerst með góðum árangri fyrir viðkomandi ráðherra. Slíkt á auðvitað ekki að eiga sér stað og um það á Alþingi að standa vörð að enginn ráðherra geti misnotað vald sitt til að hygla einstökum hópum á þennan hátt. Varðandi þau orð sem féllu hjá hv. 5. þm. Austurl. Agli Jónssyni, þá skildi ég ekki alveg af hverju hann brást svo ókvæða við orðum mínum um leigu af jörðum. Eftir stendur að það er fráleitt að hlunnindajörð norður í Skagafirði með laxveiði og öðru slíku sé leigð fyrir 71 kr. á ári. Það er bara gersamlega fráleitt. Það gleður mig ef það er verið að endurskoða leigugjöld af ríkisjörðum. Það þætti ágætisleiga hér á hinu óvinsæla þéttbýlissvæði. Vegna orða hans um að bóndinn sem jörðina byggi sé auðvitað að auka eigur ríkisins með góðum rekstri á jörðinni, þá getur það vel verið ef eftir því er litið. Hins vegar held ég að við höfum enga tryggingu fyrir því hvernig þessar jarðir séu nýttar, hvort viturlega sé þar að farið eða óviturlega. Ég held að hv. 5. þm. Austurl. hljóti að geta verið mér sammála um að þessi mál þurfi að skoða líka. Ég held að hver einasti maður, eins og ég gat um áðan, gæti sett sig inn í þennan rekstur ef um einkafyrirtæki er að ræða. Ég held að það þætti ekki vel rekið svo vægt sé til orða tekið. Ef ég á að vera alveg hreinskilin hafa mér fundist þessar umræður næstum því dálítið hlægilegar. Ráðherrar hafa verið í mestu vandræðum og við hin höfum haldið niðri í okkur hlátrinum því að slík endemi eru þetta að ég hygg að það sé alveg óheyrt í hinum siðmenntaða heimi að svona sé farið með opinberar eigur landsmanna og sameiginlegar eigur landsmanna.

Mér er ekki hlátur í hug.

Hæstv. ráðherra heldur því fram að sér sé ekki hlátur í hug. Hann hefur verið skellihlæjandi allan tímann og hef ég fylgst nokkuð grannt með því. En hér er auðvitað ekki hlægilegt mál á ferðinni og ég vona að það verði sannmæli, sem hæstv. ráðherra sagði áðan, að þessi umræða verði til þess að einhverju sköpulagi verði komið á rekstur opinberra eigna ríkisins í framtíðinni og það mál dragist ekki of lengi.



Hæstv. forseti. Það er ekki að ástæðulausu sem ég benti á í tilefni af þessum umræðum að það þyrfti að endurskoða í þessu sambandi eignadeild og yfirráð yfir henni þar sem það er ágreiningur og hefur verið svo lengi sem ég veit um það undir hvaða ráðuneyti hver ríkiseign heyrir. En ég vil taka það fram að gefnu tilefni vegna ummæla sem viðhöfð voru hér úr ræðustól að að sjálfsögðu voru makaskiptin hvað Kotmúla snertir samþykkt í ríkisstjórninni þó svo það hafi láðst af einhverjum ástæðum að ganga frá heimild frá Alþingi seinna. En ég vil taka undir það og minna á þær umræður sem hér hafa verið hvað eftir annað af minni hálfu og þá aðallega sem fjmrh. að það þarf að hafa miklu betri skipan á Stjórnarráði Íslands. Ég skal taka dæmi og vera mjög stuttorður, hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. leggur fram fjárlög. Hann leggur fram lánsfjáráætlun og í lánsfjáráætlun er heimild fyrir erlendum lántökum í gegnum langlánanefnd. En hæstv. fjmrh., ef ekki er búið að breyta því, hefur ekkert með langlánanefnd að gera. Það er bankamálaráðherra. Í gegnum hann streymdi miklu meira inn í landið af lánsfé en Alþingi hafði samþykkt. Og hvernig sem ég fór að sem fjmrh. til að stemma stigu við innstreymi í gegnum langlánanefnd tókst mér það ekki. Mér tókst það ekki. Það var tvöföld upphæð sem var tekin inn í landið að láni í gegnum bankakerfið og í gegnum langlánanefnd á við það sem Alþingi hafði heimilað þrátt fyrir allt mögulegt sem ég gerði sem fjmrh. til að stöðva það innstreymi. En þegar kemur á Alþingi verður fjmrh. að vera ábyrgur fyrir því að fjárlögin standist og að lánsfjárlögin standist og erlendar lántökur standist. Þetta er gat sem þarf að laga. Mér var ekki hlátur í huga fyrr en hv. þm. Guðrún Helgadóttir fór að tala um að ráðherra væri að hygla fyrir kosningar einhverjum gæðingum með húsakaupum. Ég skil ekkert í því að svona skuli koma upp í umræðum eða í hugsun alþm. Húsakaup eru annaðhvort ákveðin á fjárlögum eða, ef eitthvað kemur upp sem kallar á húsakaupin, þá er það ríkisstjórnin sem fjallar um það og tryggir þá afgreiðslu málsins á Alþingi þegar það kemur seinna til afgreiðslu þar þó að seinna sé en æskilegt getur talist eins og komið hefur fram.