Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. um opnun ýmissa sérskóla á vegum ríkisins. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Hefur ráðherra í hyggju að opna ýmsa sérskóla á vegum ríkisins þannig að þeir verði felldir inn í almennan framhaldsskóla og menntun á vegum hins opinbera þar með sett undir eitt fagráðuneyti í stað margra?`` Á vegum ríkisins eða hins opinbera eru starfandi nokkrir sérskólar, starfræktir af viðkomandi ríkisstofnunum. Má þarf nefna skóla fyrir lögreglumenn, skóla fyrir slökkviliðsmenn, starfsfólk Pósts og síma, tollverði, jafnvel skóla fyrir bankastörf o.fl. Skólar þessir eru í raun nokkuð lokaðir ungu fólki er hug hefði á að leggja störf þessi fyrir sig. Um leið og starfsmenntun verður efld með nýjum lögum um framhaldsskóla hlýtur að vera rökrétt að færa sérskóla þá er hér um ræðir inn í hið almenna skólakerfi með sérstökum ákvæðum og skilyrðum fyrir hvern þátt þannig að ungt fólk geti menntað sig til þeirra starfa og aflað sér starfsréttinda á umræddum sviðum. Því er þeirri spurningu beint til hæstv. menntmrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir breytingum á þessu sviði. Jafnframt er hæstv. menntmrh. spurður hvort hann telji ekki eðlilegra að menntamál almennt heyri undir eitt ráðuneyti í stað þess að dreifast á mörg. Ég bendi á að t.d. fræðsla í landbúnaði heyrir undir landbrn., fiskvinnsla að hluta til undir sjútvrn. en að hluta til undir menntmrn., starfsmennt að hluta undir félmrn. en að hluta undir menntmrn., ferðamál undir samgrn., lögreglu- og tollamál undir dómsmrn. og þannig má áfram telja. Þessi skipan er um margt vafasöm hvað menntun snertir þar sem enginn einn aðili hefur heildarsýnina. Ég tel rökrétt að eitt ráðuneyti hafi heildarsýn í menntamálum öllum með atvinnulífinu þannig að skipulag af hálfu hins opinbera verði skilvirkt og opið. Því er hæstv. menntmrh. jafnframt spurður hvort hann telji ekki eðlilegt að þessi málaflokkur heyri undir eitt ráðuneyti, menntmrn.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu efni á hinu háa Alþingi. Þá skóla sem hér er um að ræða má flokka með ýmsum hætti en þess má geta að undir landbrn. heyrir Bændaskólinn á Hvanneyri, Bændaskólinn á Hólum og Garðyrkjuskóli ríkisins. Undir samgrn. Póst- og símaskólinn, Leiðsöguskólinn og Skóli flugmálastjórnar, undir dómsmrn. Lögregluskóli ríkisins og auki eru reknir skólar af undirstofnunum ráðuneyta eins og Bankamannaskólinn, Tollskólinn og Tryggingaskólinn. Ég held að það sé rétt sem kemur fram í fyrirspurn hv. þm. að það er full ástæða til að velta því fyrir sér hvernig að slíku starfsnámi er staðið og hvort það sé ekki frekar til þess að nýta skólakerfið sem best að þetta falli í einn farveg með einum eða öðrum hætti og tengist framhaldsskólakerfinu og því skólakerfi sem rekið er og snýst í kringum framhaldsskóla og háskóla og aðra starfsmenntaskóla sem heyra undir menntmrn. Ég get tekið undir með hv. þm. að það væri áreiðanlega árangursríkara þegar til lengri tíma er litið að samhæfa þetta undir einni yfirstjórn af hálfu ríkisins þar sem þetta félli í einn farveg. Hins vegar er e.t.v. hægara um þetta að tala en í að komast því að þegar farið er að hrófla við gamalgrónum stofnunum sem hafa áunnið sér sess á sínum forsendum kann það oft að reynast mjög erfitt. Ég get þess t.d. varðandi bændaskólana að þeir taka þátt í samstarfi skóla á háskólastigi og tengjast þannig inn í hið almenna skólakerfi en hið sama á ekki við um aðra skóla. Þó læt ég þess getið um Leiðsöguskólann að nú hefur verið sett námskrá um leiðsögunám og Leiðsöguskólinn er starfandi innan Menntaskólans í Kópavogi og tengist honum því á sinn hátt. Ferðamálaskóli er starfræktur þar sem einnig mætti skipuleggja betur og árétta betur hvaða stöðu hefur í framhaldsskólakerfinu. Þannig gætum við farið yfir ýmsar starfsmenntabrautir sem þarf að huga að og skipuleggja þannig að falli betur að framhaldsskólakerfinu. Ég tek því undir þau almennu sjónarmið sem komu fram hjá hv. fyrirspyrjanda og vil sjálfur stuðla að því að þessi farvegur verði sem breiðastur, engar blindgötur myndist og unnt verði að nota hið almenna skólakerfi og framhaldsskólakerfi til starfsmenntunar á sem flestum sviðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. greinargóð svör og tel að í svari hans hafi komið fram mikilsverðir punktar. Ég túlka svör ráðherra svo að stefna hans og ætlan sé að stuðla að samræmingu og einföldun menntamála, ekki síst starfsmennta þannig að menntamál þjóðarinnar verði skoðuð í einni samfellu og sem ein heild. Auðvitað munu margir hagsmunaaðilar verjast því að breyta því fyrirkomulagi en ég minni á að með því að dreifa yfirstjórn menntamála á marga staði svo sem nú tíðkast skapast ávallt sú hætta að grá svæði myndist og mikilsverð mál kunni að falla milli stafs og hurðar. Heildarsýnin er mikilsverð. Þá er ekki síður mikilvægt að ungt fólk sem sækir í framhaldsskóla geti séð fyrir sér við upphaf framhaldsskólanáms atvinnulífið allt og valið sér námsbrautir í samræmi við áhuga sinn og getu. Það markmið næst ekki með lokuðum sérskólum eða með því að dreifa þætti menntunar í marga staði og vænti ég þess að áður en langt um líður megum við sjá einfaldara og opnara skipulag í starfsmenntun og endurmenntun á öllum sviðum. Ég þakka hæstv. menntmrh. greinargóð svör.

Hæstv. forseti. Um nokkurra ára skeið hafa verið starfrækt embætti umboðsmanns jafnréttismála í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð. Í Danmörku er nú verið að endurskoða jafnréttislögin og þar hefur komið til tals að endurskipuleggja kerfið og koma á slíku embætti umboðsmanns. Hér á landi er starfandi Jafnréttisráð ásamt kærunefnd og skrifstofu jafnréttismála en ekki verður fram hjá því horft að jafnréttislögin eru ekki virt sem skyldi og hér skortir mjög á framkvæmdarvald til þess að fylgja þeim eftir. Munurinn á því kerfi sem hér er við lýði og því sem ríkir á Norðurlöndum er einmitt að umboðsmenn jafnréttismála hafa vald til þess að grípa inn í, til þess að eiga frumkvæði, til þess að halda stofnunum við efnið og benda á þegar brot eru framin eða sýnt að brot séu jafnvel fram undan. Þannig er t.d. heimilt í Noregi að grípa inn í stöðuveitingar og umboðsmaður getur óskað eftir upplýsingum um stöðuveitingar áður en þær hafa átt sér stað. Í Svíþjóð virkar umboðsmaður jafnréttismála nánast eins og saksóknari og beitir sér í þágu einstaklinga og t.d. er nýlega fallinn þar merkur dómur í launamálum sem umboðsmaður vann fyrir dómstólum. Eins og ég nefndi áðan er framkvæmdarvald Jafnréttisráðs á skrifstofu jafnréttismála afar lítið og þyrfti að mínum dómi að styrkja verulega. Við höfum dæmi hér á landi um stofnun og ráð sem eru samkeppnislögin með sitt samkeppnisráð sem hefur verulegt vald til þess að grípa inn í gang mála. Hér eru því vissulega fordæmi fyrir því að stofnunum er gert að sjá til þess að lögum sé framfylgt. Nú hefur umræða um umboðsmann jafnréttismála verið afar lítil hér á landi og þar sem jafnréttislögin verða 20 ára á þessu ári er vissulega tímabært að huga að því hvort ekki ber að endurskoða það kerfi. Því spyr ég hæstv. félmrh.: ,,Hver er afstaða ráðherra til stofnunar embættis umboðsmanns jafnréttismála hér á landi?``

Herra forseti. Hv. þm. lýsir eftir skoðun minni eða afstöðu til stofnunar embættis umboðsmanns jafnréttismála. Ég geng út frá því að hún eigi við stofnun sem væri hliðstæð slíkum embættum á Norðurlöndum sem tæki við kærum og kvörtunum frá einstaklingum og sem telja að á sér hafi verið brotin ákvæði jafnréttislaga. Frá árinu 1976 hafa Jafnréttisráð og skrifstofa jafnréttismála annast mál af þessu tagi. Með nýjum jafnréttislögum árið 1991 var sett á laggirnar sérstök kærunefnd jafnréttismála. Verkefni hennar var að taka við ábendingum um brot á ákvæðum jafnréttislaga. Þar af leiðandi virðist mér að þörfin fyrir stofnun sérstaks embættis umboðsmanns jafnréttismála ekki vera við nýverandi aðstæður sérlega brýn. Ég er hins vegar alveg tilbúinn að hlusta á rök sem mæla með stofnun slíks embættis og ég hef ákveðið að ráða í starf jafnréttisráðgjafa á næstunni í samræmi við ákvæði framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum. Í niðurstöðum nefndar Sameinuðu þjóðanna um framkvæmd samningsins um afnám alls misréttis gagnvart konum voru ýmsar tillögur og tilmæli til að tryggja að markmið samningsins næðust fram. Þar var höfuðáherslan lögð á vinnumarkaðinn, að tryggja konum sömu möguleika og körlum og sérstakar aðgerðir í því sambandi og atriði eins og starfsmat. Það komu hins vegar ekki tillögur um umboðsmann jafnréttismála. Ég tel að í ljósi þess hve margt er ógert í jafnréttismálum sem krefst beinna aðgerða af hálfu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins sé mikilvægara að styðja skrifstofu jafnréttismála og starfsemi að jafnréttismálum á landsbyggðinni í formi jafnréttisráðgjafa og láta embætti umboðsmanns jafnréttismála bíða um sinn. Ég vil láta þess getið að ég mun setja í gang vinnu alveg á næstunni við að endurskoða jafnréttislögin. Þá tel ég að það komi vel til skoðunar hvort kærunefndin dugi, hvort kærunefnd væri betur fyrir komið með öðrum hætti svo sem eins og umboðsmanni. Í stuttu máli er svar mitt það að ég hef ekki uppi áform um að setja á stofn embætti alveg á næstunni. Ég vil byrja á öðru og láta það a.m.k. bíða niðurstöðu úr endurskoðun jafnréttislaga.

Virðulegur forseti. Ég vil af tilefni þessarar fyrirspurnar nefna að ég átti sæti í þeirri nefnd sem síðast endurskoðaði lög um jafnréttismál karla og kvenna í aðdraganda þeirrar lagasetningar sem varð 1991. Í þessari nefnd lagði ég til að það yrði stofnað embætti umboðsmanns jafnréttismála. Það hlaut hins vegar ekki stuðning forustu í nefndinni eða þáv. ráðherra að það yrði tekið inn. Ég vil ekki segja með hvaða hætti það reyndi á gagnvart ráðherranum, a.m.k. var ekki undir það tekið af meiri hluta þá. Ég heimsótti umboðsmann jafnréttismála í Ósló í tengslum við skoðun þessara mála og ég er sannfærður um að það ætti að vera búið að koma þessu embætti á laggirnar hliðstætt því sem er á öðrum Norðurlöndum. Ég hef kynnt í þingflokki mínum þá hugmynd að flytja brtt. á jafnréttislögunum um þetta efni, um að sett verði á fót og lögfest embætti umboðsmanns jafnréttismála og fagna því sem hæstv. ráðherra sagði áðan um jafnréttisráðgjafana. Ég gerði tillögu um að í hverju kjördæmi yrði stefnt að því að þar yrði jafnréttisráðgjafi, a.m.k. þrír, en úr þessu var dregið við lagasetninguna, því miður að mínu mati. Ég held að það væri rétt að skoða að flytja brtt. á jafnréttislögunum um þetta efni, þótt málið komi síðan til heildarendurskoðunar, til að forma nánar hugmyndir um þetta. Ég held að það sé mikilvægt, virðulegur forseti, að við höfum hliðstætt kerfi og er á hinum Norðurlöndunum, að þar skapist skilmerkilegt samstarf á milli málafylgju um jafnréttismál.

Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega að þessi fyrirspurn er hér fram komin. Ég þakka hv. þingkonu Kristínu Ástgeirsdóttur fyrir að bera hana fram og ég vil líka fagna svari sem hæstv. félmrh. og jafnréttisráðherra. Reyndar taldi hann ekki brýnt að hér yrði stofnað strax embætti jafnréttisfulltrúa, en mér fannst samt á svari hans að það væri ekki útilokað, það yrði hugsanlega fyrst tekið ákveðið skref og það væri þá að ráða jafnréttisráðgjafa. Ég tel sjálf að það sé mjög tímabært að skoða það alvarlega hvort ekki eigi einmitt að stofna hér sérstakt embætti jafnréttisráðgjafa. Ég teldi það mjög gott. Við sjáum öll að jafnréttismálin eru hér í mjög hægum farvegi því miður og þar þarf að bæta verulega úr. Við þurfum bara að kíkja í kringum okkur í þessum sal og þá sjáum við þær staðreyndir blasa við að jafnréttismálin eru allt of skammt á veg komin. Ég hef mikla trú á hæstv. jafnréttisráðherra okkar og vil hvetja hann til að taka til alvarlegrar skoðunar að hér verði stofnað embætti umboðsmanns jafnréttismála.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari fyrirspurn og þakka svör ráðherra. Ég vil taka undir þau orð sem hér hafa fallið um mikilvægi þess að setja á stofn embætti umboðsmanns jafnréttismála. Það þarf að styrkja framkvæmdahlið þessa málaflokks og ég er sannfærð um, miðað við það sem ég kynnti mér af störfum umboðsmanna á Norðurlöndum, að þetta er mjög mikilvægt embætti. Ég vil skora á hæstv. félmrh. og ráðherra jafnréttismála að íhuga þetta mál gaumgæfilega m.a. til að reyna að komast upp úr þeim hjólförum sem jafnréttismálin eru í hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið undir þetta mál og hæstv. félmrh. fyrir svörin. Mér fannst hann opna á það að aðgerðir gætu hafist í þessu máli. Það er auðvitað spurning hvort við eigum fyrst að fara í að endurskoða lögin og skoða þar með í heild það kerfi sem við höfum byggt upp hjá ríkisvaldinu varðandi jafnréttismálin, en mín skoðun er sú að það sé mjög mikilvægt að styrkja framkvæmdarvaldið og það eftirlitshlutverk sem þarf að vera til staðar til að sjá til þess að lögunum sé framfylgt. Ég vísa þar aftur til þess fyrirkomulags sem við höfum komið á varðandi samkeppnislögin þar sem um býsna sterkt vald er að ræða og vald sem er virkt. Menn verða að gæta sín á því að rugla ekki saman eða blanda saman embætti umboðsmanns jafnréttismála annars vegar og svo kærunefnd hins vegar. Á þessu er munur. Kærunefnd tekur á málum eftir á, umboðsmaður getur gripið inn í strax í byrjun og jafnvel átt frumkvæði að skoðun. Slíkt vald hefur kærunefndin ekki. Hún tekur eingöngu við málum. Ég fagna því svo sannarlega ef embætti eða embættum jafnréttisráðgjafa verður komið á. Það er að sjálfsögðu mjög þarft og brýnt og ákveðin reynsla komin á það, t.d. norður á Akureyri. En hlutverk ráðgjafans er líka annað. Það sem hér um ræðir er fyrst og fremst það að tryggja að lögunum sé framfylgt. Það er það sem skiptir mjög miklu máli og það er sá þáttur sem þarf að styrkja.

Herra forseti. Jafnréttislögin verða endurskoðuð og ég tel að við eigum að reyna að læra af nágrönnum okkar og fara vandlega og með opnum huga yfir annarra reynslu. Ég tel að við eigum að meta starfsemi kærunefndar, mér er ljós munurinn á starfssviði hennar og umboðsmanns. Ég tel að það þurfi að skýra mörkin þar á milli, hvort umboðsmaðurinn getur komið að einhverju leyti í staðinn fyrir kærunefnd eða hvernig sem því yrði háttað. En ég tel að endurskoðun laganna eigi að miða að því að reyna að gera starf að jafnréttismálum markvissara þannig að leiði til betri árangurs.