Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur. Skoðast það samþykkt. Forseti vill tilkynna að áformað er að gera hádegishlé frá kl. 13 til 13.30.

Með bréfi, dags. 27. maí 2020, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar, Hlutastarfaleiðin, atvinnuleysisbætur vegna minnkaðs starfshlutfalls.

Borist hafa bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir framlengdum fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 869, um aftökur án dóms og laga, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur, á þskj. 584, um kafbátaleit, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 1052, um áhrif erlendra ríkja á niðurstöður kosninga, frá Helga Hrafni Gunnarssyni, á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir, og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, báðar eru frá Ólafi Ísleifssyni.

Svo háttar til um 2. og 3. dagskrármálið að þingmálunum var útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37 gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málin á dagskrá. Lítur forseti svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum við því. Svo er ekki og eru afbrigðin því samþykkt og málin koma til umræðu síðar á þessum fundi.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra.

Herra forseti. Ég ætla að ræða aðeins við hæstv. ráðherra um sjávarútveginn. Það er í sjálfu sér ekkert nýtt að Sjálfstæðisflokkurinn deili ekki sýn okkar í Samfylkingunni á fiskveiðistjórnarkerfið, hvorki um nauðsyn þess að tímabinda aflaheimildir eða kröfu um eðlilegt gjald í stjórnarskrá fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki ljáð máls á útfærslum, svo sem markaðsleið sem gæti skilað eigendunum eðlilegu gjaldi. Þá hafa þingmenn Sjálfstæðisflokksins fellt allar tillögur okkar um hækkun veiðigjalda og hafa beinlínis lækkað þau um helming á kjörtímabilinu og ítrekað aflétt álögum af greininni, jafnvel nú í miðjum veirufaraldri. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að sjávarútvegsfyrirtæki eru misjafnlega stödd, alveg eins og í öðrum atvinnugreinum. Það finnast reyndar lausnir til að koma á móts við þau. En það er líka morgunljóst að eigendur margra þeirra stærstu hafa rakað til sín óheyrilega miklum gróða á síðustu árum, jafnt í niður- og uppsveiflu. Nú á dögunum var sett Íslandsmet í arfi þar sem uppsafnaður ágóði af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar var afhentur nýrri kynslóð. Um er að ræða mestu tilfærslu á verðmætum milli kynslóða í íslenskri útgerðarsögu af takmarkaðri auðlind okkar. Hvað finnst hæstv. sjávarútvegsráðherra um að þær upphæðir sem hér um ræðir og koma til vegna afnota af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar séu ekki skattlagðar í ríkari mæli? Finnst honum það í fullri einlægni vera eðlilegt, sanngjarnt, heilbrigt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann fór dálítið víða yfir og fullyrti mjög um afstöðu Sjálfstæðisflokksins til hinna ýmsu mála, t.d. að Sjálfstæðisflokkurinn hefði hafnað öllum hugmyndum um tímabindingu á samningum um nýtingu auðlindarinnar. Það er rangt. Hv. þingmanni á að vera fullkunnugt um að það slitnaði upp úr samkomulagi í nefnd sem þáverandi hv. þingmaður og ágætur félagi okkar til margra ára, Guðbjartur Hannesson heitinn, leiddi og var komin að niðurstöðu. Það var ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem sleit því samkomulagi. Þar var kveðið á um langtímasamninga um nýtingu þessarar auðlindar. Sömuleiðis var ákvæði í stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar um að taka það upp. Af einhverjum ástæðum hefur þetta ekki náð fram og það þarf að reyna að ná málamiðlun um svona umdeild atriði en það hefur ekki staðið á Sjálfstæðisflokknum alla vega að ræða það. Það þarf fleiri en einn til þegar það á að ná samningum. Við getum alltaf deilt um það hvort gjaldtaka og meðferð þessara mála sé eðlileg og sanngjörn. Það verður dálítið persónubundið mat hverju sinni. Í mínum huga er enginn efi um að fiskimiðin eru sameign íslensku þjóðarinnar. Það er kveðið á um það í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í raun ítrekað talað fyrir því að taka upp auðlindaákvæði í stjórnarskrá þannig að það hefur ekkert staðið á okkur í þessari umræðu að taka hana. En því miður hefur stjórnmálaöflunum á þinginu ekki auðnast að ná samstöðu um það. Það er engum einum um að kenna í þeim efnum. Við berum öll sameiginlega ábyrgð á því.

Herra forseti. Það er auðvitað mikilvægt að í fiskveiðistjórnarlögunum standi að þetta sé sameign okkar, það sé skýrt. Það er hins vegar ekki nóg þegar einstakir útgerðarmenn og erfingjar þeirra geta mokað út úr greininni endalaust af fjármunum. Með tímabundinni úthlutun aflaheimilda gætum við komið í veg fyrir að hægt sé að færa þær aflaheimildir milli kynslóða með þessum hætti. Ástæðan fyrir því að ég nefni að Sjálfstæðisflokkurinn ljái ekki máls á þessu er einfaldlega afstaða Sjálfstæðisflokksins í vinnu formanna flokkanna í stjórnarskránni. Það eru ný tíðindi og ég vona að formaður Sjálfstæðisflokksins mæti á næsta fund og fallist á það að við setjum inn í stjórnarskrárákvæðið ákvæði um tímabindingu. Hann hefur ekki ljáð máls á því. En ég vil fá svör ráðherra við því hvort honum finnist þetta eðlilegt, sanngjarnt og heilbrigt, 

Virðulegi forseti. Af því að hér var fullyrt að formaður Sjálfstæðisflokksins ætti að mæta betur á stjórnarskrárfundina þá hefur hann alltaf mætt, þannig að það sé sagt hér úr þessum stól.

Vertu ekki að snúa út úr. …

Nei, ég er bara að svara fullyrðingum hv. þingmanns, forseti. Hér  Varðandi það mál sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni þá sá ég það örugglega á sama tíma og hv. þingmaður í fjölmiðlum. Það hefur ekki komið inn á mitt borð.

En fannst … það heilbrigt? Fannst … það sanngjarnt …?

Ég var að segja að mér finnst ekki eðlilegt ef menn standa í einhverjum fjármokstri út úr tiltekinni atvinnugrein. Það er bara þannig. Það gilda bara um þetta ákveðnar reglur, hvort tveggja skattalegar reglur og ákveðin lög um meðferð mála og þeim ber að fylgja.

Virðulegi forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra og formanns Sjálfstæðisflokksins. Í gær hlustuðum við á nokkuð merkilegt Kastljós. Ég ætla ekki að spyrja um ummæli varðandi persónur og leikendur, það er af og frá. Og ég ætla heldur ekki að beina spurningu til hæstv. ráðherra varðandi einkarekstur í heilbrigðiskerfinu þó að Sjálfstæðisflokkurinn hafi stutt andúð ríkisstjórnarinnar allt kjörtímabilið gagnvart slíkum rekstri. Það er ekki það sem ég ætlaði að spyrja um. Miklu frekar afhjúpar þetta viðtal við Kára Stefánsson í gær að enn er ekkert skýrt plan hjá ríkisstjórninni varðandi opnun landsins. Við erum í sömu viku og þríeykið okkar góða, Alma, Víðir og Þórólfur, hefur svarað hverri einustu spurningu, kallað fram gagnrýni, sent út skilaboð til að auka traust, eyða óvissu og treysta öryggi fólks á óvissutímum. Það er það sem við erum að fara fram á af hálfu stjórnvalda og ríkisstjórnarinnar líka. Við í stjórnarandstöðunni erum alvön því að ríkisstjórnin er ekkert að hafa samráð við okkur, bara gott og vel. En þetta samráðsleysi við helstu hagsmunaaðila sem geta hjálpað þjóðinni við að opna landið er mér með öllu óskiljanlegt. Það var tekin pólitísk ákvörðun um að opna landið 15. júní og þá hélt ég að menn færu í að undirbúa það og tala við þá sem geta hjálpað okkur við það, óháð því hvort þeir aðilar væru innan opinbera heilbrigðiskerfisins eða á prívatmarkaði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann það hafa verið heppilegt - það voru vel að merkja sex ráðherrar sem tilkynntu þessa opnun með pompi og prakt fyrir tveimur vikum - að tíminn síðan þá hafi ekki verið nýttur í að klukka og tala við helstu aðila, þá aðila sem hafa sýnt fram til þessa að þeir hafa hjálpað okkur í baráttunni við veiruna? 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að þegar hv. þingmaður segir að það sé ekkert plan þá held ég að það sé séu mikil öfugmæli. Við höfum verið að fylgja áætlun sem hefur gengið fullkomlega upp og þannig að vakið hefur mikla athygli. Þegar hv. þingmaður vísar til þess að sex ráðherrar hafi kynnt áætlun um næstu skref þá er það næsta plan og þau atriði sem hv. þingmaður nefnir að standi út af núna eru bara framkvæmdalegs eðlis. Ef marka má það sem fram kom í Kastljóssþættinum í gærkvöldi er kannski það eina sem þarf að gerast að Kári Stefánsson breyti einni stillingu í símanum sínum vegna þess að ekki útilokaði hann að fyrirtækið kæmi að málum ef eftir því væri leitað. Vissulega er það rétt að Íslensk erfðagreining hefur gegnt lykilhlutverki í að tryggja framkvæmd skimunar á Íslandi, þannig að við erum eingöngu að tala um framkvæmdaleg atriði áætlunar sem er alveg skýr og er auðvitað miðuð við aðstæður sem eru síbreytilegar. Við eigum t.d. erfitt með að segja fyrir um það nákvæmlega hversu margir munu koma til landsins með flugvélum síðari hluta júnímánaðar. Það er mjög erfitt að spá fyrir um það. En aðalatriðið er að við höfum sýnt það í verki að við erum með áætlun sem gengur vel upp. Við erum með gott fólk með okkur og núna mun reyna á að framkvæma þessa metnaðarfullu áætlun um skimanir á Keflavíkurflugvelli og ég er í engum vafa um að við munum leita allra leiða til þess að það gangi sem best upp.

Hæstv. forseti. Já, ég tók eftir því að spurningunni var ekki svarað. Það er svo sem ekki í fyrsta sinn. En ég spurði hæstv. ráðherra einfaldlega: Telur hann að það hafi verið heppilegt að ekki hafi verið haft samráð við þá aðila sem hafa ekki síst lagt hönd á plóginn með hinu opinbera heilbrigðiskerfi til að koma okkur út úr baráttunni? Telur hann það heppilegt að heilbrigðisráðherra og heilbrigðisforystufólk í ríkisstjórninni hafi ekki talað við alla þá aðila sem geta hjálpað okkur við að opna landið? Þessi yfirlýsing um opnun veitti von um að við værum að stíga inn í nýja tíma. Það er þá stjórnmálanna að taka við, af því að við höfum stólað á vísindafólkið okkar, þetta frábæra vísindafólk, það hefur leiðbeint stjórnmálunum. Nú er ákvörðunarvaldið komið yfir til stjórnmálanna, stjórnmálamanna og ríkisstjórnar sem hafa öll gögn í hendi sér. Það er ríkisstjórnar að bera ábyrgð á skipulaginu núna og það þýðir ekki að skýla sér á bak við vísindafólkið okkar í þessu. Því spyr ég: Telur ráðherra heppilegt að ekki hafi verið talað við til að mynda Íslenska erfðagreiningu? Ég sé það einnig að þetta kom veirufræðideildinni 

Virðulegi forseti. Hér er spurt að því hvort heppilegt sé að ekki sé leitað til alls okkar færasta fólks. Ég hef einfaldlega svarað því til að við höfum sýnt það í verki að það er einmitt það sem við gerum. Á því byggir okkar góði árangur. Nú erum við með áætlun um opnun landamæranna um miðjan júnímánuð og ég ætla að fullyrða það hér að auðvitað verður staðið faglega að því eins og við höfum gert hingað til. Ég vil meina að fullyrðingar um að eitthvað annað standi annað til séu á mjög veikum grunni reistar. Mér heyrist þær eingöngu reistar á einhliða yfirlýsingum Kára Stefánssonar í gærkvöldi, sem útilokaði þó ekki að eiga aðkomu að málinu.

Virðulegur forseti. Hv. atvinnuveganefnd kom fram með frumvarp sem við samþykktum á þinginu í fyrra þar sem við huguðum að smábátaeigendum og sókn þeirra í fiskinn okkar á sumartíma. Við úthlutuðum þeim 48 dögum. Við töluðum um að við ætluðum að koma í veg fyrir hinar svokölluðu ólympísku veiðar þar sem þeir keppast um að sigla á milli svæða til þess að ná sér í fisk. Þannig að við erum hér með A-, B-, C- og D-hólf. Við töluðum líka um að reyna að koma í veg fyrir slysahættu á sjó, að reyna að forðast það að sjómenn leituðu út á miðin í vondum veðrum til að reyna að nýta þá daga sem þeir höfðu þegar fengið. Ég veit, og við vissum það í fyrra, að það var urgur í Skagfirðingum því að þar voru snurvoðarbátar að snurpa hreinlega uppi í harðalandi. Við vitum alveg hvað snurvoðin gerir lífríkinu. Núna er 300 tonna bátur frá Suðurnesjum, sem hefur fram að þessu nánast alltaf landað annaðhvort í Sandgerði eða Þorlákshöfn, að þurrka upp Patreksfjörð á snurvoð. Ég efast ekki um að hæstv. ráðherra hafi heyrt þessar óánægjuraddir, sem eru ekki bara til komnar út af þessu eina dæmi heldur út af svo mörgu öðru. Þannig að mig fýsir að vita: Hvernig stendur á því að þessir hlutir eru látnir viðgangast, að skip komi annars staðar að, risaskip sem þurrka upp firðina sem smábátaútgerðareigendur gætu annars nýtt sér, t.d. í vonskuveðrum með því að vera inni á fjörðunum sínum í stað þess að leita lengra út til að fiska? Ég spyr í fyrsta lagi: Hefur hæstv. sjávarútvegsráðherra ekki vitað af þessu? Og í öðru lagi: Ætlar hann að láta þetta líðast?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg rétt að við höfum gert breytingar á strandveiðikerfinu, m.a. til að reyna að draga úr þessum ólympíska veiðiskap sem þar var. Þetta var einn pottur og svo máttu menn bara sækja óheft, hver á sínum forsendum. Við breyttum þessu á þann veg að nú eru 12 dagar í mánuði sem menn geta valið sér til að róa til fiskjar. Ég held að árangurinn af því hafi m.a. verið sá sem hv. þingmaður nefndi áðan, að dregið hafi úr slysahættu á sjó, sem betur fer, þannig að einhver hluti þess tilgangs sem með því var ætlaður hefur náð fram að ganga. Ég þekki þessar deilur um snurvoðina sem hafa staðið í ár og áraraðir, mjög lengi. Ég er alinn upp í Eyjafirði þar sem þessi umræða hefur verið í mörg herrans ár og hefur alltaf verið. Ég hef ekki verið á þeim stað að leggja bann við tilteknum veiðarfærum á tilteknum svæðum vegna þess að í grunninn er fiskveiðistjórnarkerfið gert á þann veg að menn geta sótt á sínum forsendum þann afla sem þeir hafa heimild til að taka. Hafrannsóknastofnun hefur dregið línur og gert tillögu til ráðuneytisins á liðnum árum ef það þarf að takmarka sókn á tilteknum hafsvæðum og ráðuneytið hefur sem betur fer fylgt þeirri ráðgjöf mætavel. En ráðuneytið hefur ekki endilega verið með bein pólitísk inngrip í fiskveiðistjórnina, eins og mér heyrist hv. þingmaður vera að kalla eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Jú, ég kalla eftir því, það er nokkuð ljóst. Mér skilst að fyrir 20 árum hafi einmitt verið tekið á þessu hvað varðaði snurvoðaveiðar uppi í harðalandið, hreinlega uppi í kálgörðum hjá mönnum. Það er heldur ekki rétt að þó svo að meginreglan væri sú að gefa mönnum og sjómönnum frjálst val um að sækja þann afla sem þeim er úthlutað og þeir hafa heimild til að sækja þá á það alls ekki við um smábátaeigendur, samanber það sem hæstv. ráðherra sagði réttilega áðan. Það er búið að skipta þessu upp í fjögur svæði til að reyna að koma í veg fyrir ólympískar veiðar en á sama tíma kemur 300 tonna bátur inn í Patreksfjörð og þurrkar þar upp allan afla. Þetta skjól sem smábátasjómenn geta hugsanlega nýtt sér þegar er vonskuveður, í stað þess að geta nýtt sér það inni á firðinum núna þurfa þeir að fara út fyrir þar sem einmitt blæs verulega. Miðað við það reglugerðafargan sem hæstv. ráðherra hefur nú komið á, og t.d. bara slengt í burtu grásleppuveiðunum 

Virðulegi forseti. Hér er fullyrt að snurvoðin sé einhver sérstakur skaðvaldur í lífríki sjávarins. Ég leyfi mér að halda því fram að svo sé ekki. Það eru önnur veiðarfæri sem eru til muna verri en snurvoð, bara svo það sé sagt hér. Þegar hv. þingmaður ræðir hér hvort banna eigi skipi frá Suðurnesjum að veiða í einhverjum tilteknum firði eða einhverri tiltekinni veiðislóð við landið, hvar ætlar hv. þingmaður þá að draga mörkin? Á að banna Hornfirðingum að koma norður á Húnaflóa eða Suðurnesjamönnum að veiða út af Öxarfirði? 
             Ég held að við séum komin á einhvern kolvitlausan stað ef við ætlum að fara skipta þessu eftir því hvaðan áhafnir eða skip koma. Við eigum að stýra veiðunum út frá allt öðrum forsendum en þeim að handvelja hvort okkur líkar vel við tiltekið svæði eða tiltekið útgerðarform. Hv. þingmaður nefndi reglugerðafarganið. Sá sem hér stendur hefur ekki aukið á reglusetninguna heldur þvert á móti gengið þann veg að skera það niður. Ég minni hv. þingmann á að við höfum fækkað reglugerðum á málefnasviði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis um hátt í 1.300.

Virðulegur forseti. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tók að sér mikilvæg verkefni til eflingar trausts á íslensku atvinnulífi í kjölfar uppljóstrana um vafasama starfshætti sjávarútvegsfyrirtækisins Samherja í Namibíu sl. haust. Meðal þeirra var að flýta endurskoðun á skilgreiningum um tengda aðila í sjávarútvegi. Sú endurskoðun á sér þó talsvert lengri aðdraganda eins og fram kemur í skýrslu ríkisendurskoðanda um Fiskistofu en þar stendur, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum Ríkisendurskoðunar má rekja tilraunir starfsmanna Fiskistofu til að skilgreina nánar hugtökin „tengdir aðilar“ og „raunveruleg yfirráð“ aftur um rúman áratug.“ Í skýrslunni kemur fram að reynsla Fiskistofu af frumkvæðisathugun á tengslum milli útgerðarfélaganna Samherja, Síldarvinnslunni og Gjögur á árunum 2009-2010 og háværum mótbárum þeirra félaga um raunveruleg yfirráð sín á milli, átti stóran þátt í þeirri niðurstöðu Fiskistofu að erfitt sé að sýna fram á óbein yfirráð aðila yfir aflahlutdeildum miðað við núgildandi lög. Þá kemur fram að Fiskistofa hafi af þeim sökum ekki sinnt virku eftirliti með tengslum fyrirtækja í sjávarútvegi allar götur síðan. Forseti. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur birt frumvarpsdrög sem svara þessu kalli Fiskistofu og snýr sönnunarbyrðinni um tengda aðila yfir á fyrirtækin sjálf, sem er vel. Hins vegar er verra að hæstv. ráðherra hyggst gefa aðilum yfir lögbundnu hámarki heil sex ár til aðlögunar því að Fiskistofu sé gert kleift að framfylgja ákvæðunum. Ráðherrann hefur sagt sjónarmiðin að baki því vera þau að efni frumvarpsins hafi íþyngjandi áhrif á atvinnustarfsemi sem byggð hefur verið upp í samræmi við núgildandi lög. Virðulegur forseti. Það hefur löngum verið skýrt að lögin segja að hámarksaflahlutfall einstakra aðila og tengdra félaga sé 12%. Frumvarp hæstv. ráðherra breytir engu efnislega um þetta hámark, það gefur Fiskistofu einfaldlega verkfæri til þess að framfylgja hámarkinu. En í staðinn fyrir að gefa Fiskistofu verkfærið skal hún bíða í sex ár í viðbót við áratuginn sem hún hefur þegar beðið eftir því. 
             Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig það efli traust á íslensku atvinnulífi að gefa útgerðunum sex ár í viðbót til þess að fara að lögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil fyrst af öllu nefna að það sem hv. þingmaður kallaði frumvarp sjávarútvegsráðherra er ekki komið fram  Sá tími sem settur var út í samráðsgáttinni, þessi sex ár, var fenginn með vísan til álíkra breytinga sem höfðu áður verið gerðar í löggjöfinni. Þar var sú viðmiðun fengin. Hún var sett fram fyrst og fremst til þess að kalla eftir viðbrögðum við því. Á sama tíma hafði komið fram þingmál frá þingmönnum, m.a. Viðreisnar, sem gerði ráð fyrir ákveðnum breytingum. Þar var gert ráð fyrir allt að 20 ára aðlögunartíma að þeim breytingum sem þar voru settar fram, þannig að það hafa verið og verða skiptar skoðanir um það hversu langan tíma á að gefa til að aðlagast einhverjum breytingum í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra sé opinn fyrir því að stytta þennan aðlögunarfrest í ljósi þess að málinu hefur verið frestað fram á haust og í ljósi þess hversu lengi hefur verið óskað eftir því að Fiskistofa fái verkfæri til að framfylgja þeim ákvæðum sem þó eru í lögum og það er 12% hámarksaflahlutdeild. Þetta hefur alltaf verið skýrt. Fordæmið sem hæstv. ráðherra vísar í snýr að því þegar krókaaflamark var sett undir þá sömu reglu. Það er vissulega efnisleg breyting á því hvernig mat á hámarksaflahlutdeild fer fram. En nú er ekki lagt til að breyta hámarksaflahlutdeild. Einungis er lagt til að Fiskistofa hafi verkfæri, að útgerðarfélögum sé gert að sanna það sjálf að eigin frumkvæði að þau séu ekki tengdir aðilar. Hér er verið að setja formreglur um efnisregluna 12% hámarksaflahlutdeild. Mér þykja rökin um jafn langan aðlögunartíma þar af leiðandi ekki eiga við að sama skapi og þegar 

Virðulegi forseti. Stutta svarið við spurningunni er: Já, það er allt opið í þeim efnum. Það er þingsins að endingu að ákveða hver niðurstaðan í því verður. Ég tel sjálfsagt að ræða alla kosti og galla við þann tíma sem gefinn er til aðlögunar að svona stórri breytingu. Ég geri mér fullljóst að hún er umdeild og verður það. Mörg álitaefni koma upp í tengslum við þetta. Ástæðan fyrir því að ég fór til þessa verks að óska eftir þessu sérstaklega, var sú að það er knýjandi þörf á því, fyrir alla aðila máls og alla sem fiskveiðistjórn snertir, að heimildir séu sem skýrastar í þessu. Ef við eigum færi til þess að gera þetta styttra hlýt ég að fagna því. Finnum bara leiðir til þess.

Herra forseti. Þing og þjóð eru orðin nokkuð vön því að ríkisstjórnin komi fram á blaðamannafundum og tilkynni um áform sín sem hún reynir svo að raungera í framhaldinu. Ríkisstjórnin hefur verið svo heppin að stjórnarandstaðan hefur tekið vel á með henni og reynt að sníða verstu vankanta af nokkrum málum sem lögð hafa verið fram. Ég get nefnt sem dæmi að nú eru líklega liðnir tveir mánuðir síðan brúarlánaáætlunin kom fram og það er varla farið að veita eitt einasta lán. Þessu eru þing og þjóð orðin vön. Nú hefur ríkisstjórnin aftur á móti tilkynnt heiminum að Ísland muni opnast 15. júní. Heimurinn er ekki vanur því að fá svona meldingar eins og við höfum fengið hér á þinginu undanfarið og trúir því að landið muni opnast 15. júní. Þá verður maður að spyrja: Hvaða áætlanir eru uppi? Það hefur komið fram að ekkert samráð var haft. Nokkrir læknar hafa stigið fram, þeir höfðu ekki hugmynd um þetta. Smitsjúkdómalæknir kom fram í útvarpinu nú í vikunni, yfirlæknir göngudeildar - þeir höfðu ekki hugmynd um þetta. Spurningin er: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að vinna þetta? Ætlar hún að vinna þetta í samstarfi við einhvern mann? Ég skildi þetta kannski betur allt saman þegar hæstv. fjármálaráðherra sagði hér áðan: Það er bara framkvæmdin eftir. Það er bara framkvæmdin eftir, hugsið ykkur. Þetta er einmitt það sem ríkisstjórnin hefur starfað eftir. Það er bara framkvæmdin eftir. Það var bara tilkynnt á blaðamannafundi með pompi og prakt og svo bara gerist ekki neitt, það er bara framkvæmdin eftir. Ég verð að spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga: Hvert er planið með að opna landið 15. júní? Og hvernig stendur á því að yfirlýsingar um kostnað af skimun á Keflavíkurflugvelli eru víðáttufjarri hvor annarri, 

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hv. þingmaður sjái ekki eftir því að hafa stutt ríkisstjórnina í áformum hennar um að bregðast við faraldrinum enda hefur heppnast vel að útrýma veirunni því sem næst í þessari lotu þó að við þurfum áfram að vera á varðbergi. Við sjáum það sömuleiðis á efnahagsumsvifum innan lands; kortavelta er mjög að aukast, umferð er að vaxa að nýju, skólarnir komnir í sitt fyrra horf og nú eru sundlaugar og líkamsræktarstöðvar að opna. Þannig að við höfum verið hér með áætlun sem gengið hefur vel upp og ég hlýt að ganga út frá því að stjórnarandstaðan, sem hefur verið með okkur í því að tryggja framgang þeirra mála sem hafa þurft að koma fyrir Alþingi, sjái ekki eftir því. Varðandi það sem sérstaklega var spurt um og snýr að opnun landamæra núna um miðjan júní þá höfum við verið að vinna með okkar færasta fólki, sérfræðingum á þessu sviði, þvert á mörg ráðuneyti, til að leggja mat á hvað raunhæft er að gera. Að baki þeirri ákvörðun liggur töluvert mikil vinna og samantekt á þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Ein af áskorununum er augljóslega sú að við vitum ekki nákvæmlega hversu margir koma og það er heljarmikið verkefni á landamærum að fara í skimun á mörg hundruð, jafnvel þúsundum manna á dag. Við vitum að þegar mest lét þá komu hér mörg þúsund manns á dag, kannski rúmlega 4.000. Um það snýst verkefnið og að því er unnið. Þetta er fjölþætt verkefni sem snýr að öllum sem að því koma, heilbrigðisyfirvöldum en líka landamæragæslunni og hreinlega flugvellinum sjálfum, að við séum með aðbúnað, aðstöðu og 

Herra forseti. Ég ætla ekki að taka undir með hæstv. ráðherra að ég eigi nokkurn hlut í því að útrýma þessari veiru því að það á heilbrigðisstarfsfólkið okkar skuldlaust. Óvissa, segir hæstv. ráðherra. Þetta er ekkert svo rosalega mikil óvissa, hæstv. ráðherra. Ef hingað koma sex áætlunarflugvélar á dag fyrstu vikurnar getum við gert ráð fyrir allt að 1.200 manns komi hingað, þ.e. miðað við 100% nýtingu, sem er ólíklegt. Þá miðum við náttúrlega við það, er það ekki? Það er ekkert svo ólíklegt. Þessar áætlanir eru gerðar vikur og mánuði fram í tímann. Ef Flugleiðir setjast t.d. niður núna geta menn sagt okkur fyrir 15. júní hve margar flugvélar koma til Íslands 31. desember nk. Þannig er þetta og það er ekki mikil óvissa. Eina óvissan í því sambandi er hvernig ríkisstjórnin fer fram. Hæstv. ráðherra sagði að við hefðum með færasta fólkinu okkar verið að reyna að ráðslaga með þetta. En hver læknirinn á fætur öðrum kemur fram og segir: Ég hafði ekki hugmynd um þetta. 

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu höfum við verið að vinna með því fólki sem hefur komið að þessum málum og staðið í framlínunni eins og sóttvarnalækni, almannavörnum, ríkislögreglustjóra, landlækni og öðrum. Þetta er fólkið sem við höfum treyst á fram til þessa og höfum haldið áfram að gera. Spurt er um ólíkar tölur um kostnað. Kostnaðurinn á hvern ferðamann fellur auðvitað eftir því sem fleiri taka þátt í að standa undir fastakostnaðinum. Það fer þess vegna eftir því hvaða forsendur menn gefa sér að hvaða niðurstöðu þeir komast að um kostnaðinn. En það er auðvitað miklu áhugaverðari umræða að fara út í en sú sem hv. þingmaður býður upp á hér, að velta fyrir sér: Hversu lengi eigum við að taka á okkur slíkan kostnað og hversu mikill getur hann verið til þess að aðgerðin sé réttlætanleg? Ég er þeirrar skoðunar að við séum á réttri braut. Við eigum að miða við að skima alla þá sem koma inn og sjá hvaða upplýsingar við fáum út úr þeim skimunum til að taka síðan frekari ákvarðanir í framhaldinu.

Herra forseti. Ég vil bara hafa það á hreinu áður en við höldum lengra inn í þingdaginn að auðvitað var ég ekki að halda því fram að hæstv. fjármálaráðherra mætti ekki á fundi stjórnarskrárnefndar. Hann hefur reyndar mætt vel á alla þá fundi sem við höfum verið boðaðir á saman. Það sem ég átti við var að ég vonaðist til að hann kæmi á næsta fund stjórnarskrárnefndar og féllist á tímabindingu inn í stjórnarskrárákvæði um auðlindir. Það held ég reyndar að útskrift á ræðum mínum muni sýna. Maður verður auðvitað að ætlast til þess að ráðherrar sem koma hingað í andsvar reyni að lesa í samhengi og svara fyrirspurnum efnislega frekar en að klippa setningar úr samhengi með einhverjum orðhengilshætti. En ef þetta hefur komið skakkt út úr mér þá bið ég auðvitað hæstv. fjármálaráðherra afsökunar á því.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem er að finna á þskj. 1488. Þetta hygg ég að sé þriðja fjáraukalagafrumvarpið sem við komum með á þessu vorþingi. Með frumvarpinu eru lagðar fyrir Alþingi tillögur um breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka vegna þeirra efnahagslegu afleiðinga sem heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur haft á hagkerfið. Áhrif farsóttarinnar á hagkerfið hafa verið að koma betur í ljós á undanförnum vikum. Þó er enn ógerningur að segja til um hversu mikil þau verða þegar upp er staðið. Frá því að faraldurinn hófst hefur fjölmörgum efnahagslegum aðgerðum verið hrint í framkvæmd. Nú þegar hefur Alþingi samþykkt tvenn fjáraukalög, eins og ég vék að, fyrir árið 2020. Við framlagningu þeirra frumvarpa var gerð grein fyrir almennum málsástæðum vegna afleiðinga heimsfaraldurs Covid-19. Þar var jafnframt að finna umfjöllun um spá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um horfur í heimshagkerfinu og alþjóðlegar áherslur á ráðstafanir í opinberum fjármálum. Þá hefur í sömu frumvörpum verið gerð grein fyrir aðgerðum íslenskra stjórnvalda og tengdum ráðstöfunum í ríkisfjármálum vegna faraldursins og tel ég rétt að vísa til greinargerða þeirra frumvarpa til frekari upplýsinga. Hagkerfið stendur nú frammi fyrir tvíþættu áfalli sem birtist annars vegar í skörpum samdrætti innlendrar eftirspurnar og hins vegar í miklu tekjufalli í ferðaþjónustu. Útlit er fyrir að efnahagssamdrátturinn verði dýpri og vöxturinn í kjölfarið hægari en spáð var í fyrstu og að atvinnuleysi geti orðið langvinnara en Íslendingar eiga að venjast. Við sáum síðast í dag fréttir af mjög stórum fjöldauppsögnum, því miður, og útlitið í atvinnumálum hefur verið að versna eftir því sem vikurnar hafa liðið. Ríkisstjórnin hefur á sama tíma tekið ýmsar ákvarðanir um stórtækar ráðstafanir til að bregðast við áhrifum faraldursins en ljóst er að það mun taka einhvern tíma að sjá að fullu áhrif þeirra aðgerða á efnahagslífið. Fram til þessa hafa stjórnvöld sett fram mótvægisaðgerðir í fjórum áföngum á um sjö vikna tímabili, frá miðjum mars til loka apríl. Fyrsti áfanginn fólst í lagasetningu þann 13. mars sl. með gjalddagafrestunum á staðgreiðslu tekjuskatts, útsvars og tryggingagjalds. Kynntir hafa verið þrír aðgerðapakkar og voru nýjustu ráðstafanir kynntar í lok apríl. Fela þær í sér framlengingu hlutastarfaleiðarinnar, greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti og greiðsluskjól fyrir fyrirtæki. Í þessu frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 er fyrst og fremst lagt til að veittar verði auknar fjárheimildir vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar um afmarkaðar og tímabundnar ráðstafanir til að bregðast við áhrifum faraldursins á vinnumarkaðinn. Auk þess er óskað eftir fjárheimild til uppsafnaðrar fjárþarfar vegna endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar á Íslandi og lagt er til að gerð verði breyting á heimildarákvæði fjárlaga í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Hér eru gerðar tillögur um ný verkefni og auknar heimildir sem varða útgjaldamál sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga yfirstandandi árs og teljast nú orðin brýn eða óhjákvæmileg. Í frumvarpinu er farið fram á að fjárheimildir ríkissjóðs á árinu 2020 verði auknar um rúma 65 milljarða en það svarar til um 6,3% hækkunar á áður samþykktum fjárheimildum. Hafa þá fjárheimildir hækkað um 103 milljarða kr. frá því að fjárlög fyrir árið 2020 voru samþykkt í nóvember sl. Samtals nema gildandi fjárheimildir fyrir árið 2020 um 1.042 milljörðum kr. Umfang tillagna frumvarpsins skýrist af fáum en þýðingarmiklum útgjaldamálum. Þá eru í 3. gr. frumvarpsins einnig lagðar til breytingar á heimildaákvæðum, eins og vikið var að áður. Þær eru að finna í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020. Ég vík þá að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að auka fjárheimildir vegna greiðslna hlutabóta samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Samtals er lagt til að veita 34 milljarða á tímabilinu 15. mars til 31. ágúst í verkefnið. Um er að ræða rétt til greiðslu atvinnuleysisbóta samhliða minnkuðu starfshlutfalli vegna tímabundins samdráttar í starfsemi vinnuveitenda vegna Covid-19 faraldursins. Í lok apríl höfðu rúmlega 6.600 fyrirtæki nýtt sér hlutabótaleiðina fyrir meira en 35.000 starfsmenn og hefur starfshlutfall þeirra að meðaltali verið skert um 64%. Yfir helmingur fyrirtækjanna er með einn starfsmann í skertu hlutfalli og 91% færri en 10 starfsmenn. Gert er ráð fyrir að úrræðið verði framlengt um þrjá mánuði eða til 31. ágúst og er búist við að um 14.000 manns nýti sér úrræðið á því tímabili. Í öðru lagi er lagt til að auka fjárheimildir um rúma 27 milljarða vegna greiðslu úr ríkissjóði á hluta launa starfsfólks á uppsagnarfresti. Fjárveitingin er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða allt að 27 milljarða vegna greiðslu á hluta launa á uppsagnarfresti og hins vegar 50 milljónir vegna umsýslukostnaðar hjá Skattinum vegna vinnu við hugbúnaðargerð ásamt afgreiðslu umsókna og eftirlits. Áætlað er að úrræðið geti náð til um 12.500 launþega sem flestir starfa í ferðaþjónustu. Áætlaður kostnaður miðast við 85% af meðallaunakostnaði launþega í ferðaþjónustu og tengdum greinum, en hann nemur 540 þús. kr. á mánuði, þ.e. laun og lífeyrissjóðsgreiðslur. Hámarksstuðningur hvers launþega verður í tíma afmarkaður við þrjá mánuði, auk launa er gert ráð fyrir orlofi. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður ríkissjóðs verði að meðaltali 2,1 milljón á hvern launþega. Í þriðja lagi er lagt til að auka fjárheimildir um 2 milljarða vegna greiðslna til þeirra einstaklinga sem sætt hafa sóttkví samkvæmt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda. Sóttkví hefur verið lykilráðstöfun í baráttunni við veiruna og markmiðið með greiðslum úr Atvinnuleysistryggingasjóði er að verja einstaklinga gegn tekjutapi og stuðla þannig að því að fólk fari eftir fyrirmælum stjórnvalda. Hámarksfjárhæð er 630 þús. kr. á mánuði miðað við heilan almanaksmánuð. Upphaflega var gert ráð fyrir að greiðslutímabilið næði til 30. apríl 2020 en það hefur verið framlengt til 30. september 2020. Þá hefur það gerst að mun fleiri einstaklingum hefur verið gert að fara í sóttkví en við gerðum upphaflega ráð fyrir og því eru væntingar um að útgreiðslurnar verði þegar upp er staðið töluvert hærri en þær 700 milljónir sem upphaflega var reiknað með að úrræðið mundi kosta. Það er þó dálítið erfitt um þetta að spá en við notum sömu forsendur um kostnað við úrræðið og lagt var upp með þegar upphafleg áætlun um kostnað vegna úrræðisins var gerð. Það má segja að það séu vísbendingar um að það muni mögulega ekki reyna á alla þessa 2 milljarða en við teljum ekki annað varlegt en að tryggja fjárheimildana og hún fellur þá niður, verði hún ekki nýtt. Eins og áður var komið inn á er hér verið er að framlengja tímabilið til 30. september og þess vegna munum við sjá þetta betur þegar líður að lokum þessa árs. Í fjórða lagi er lagt til að auka fjárheimild um 2,1 milljarð vegna endurgreiðslna á kostnaði við kvikmyndagerð á Íslandi. Framlaginu er ætlað að mæta auknu umfangi endurgreiðslna umfram forsendur fjárlaga. Fjárveiting ársins 2020 hefur nú þegar hefur verið greidd út, en ógreidd vilyrði ársins nema um 2,1 milljarði samkvæmt áætlunum um útgreiðslur. Fjárhæðin skiptist annars vegar í ógreidd vilyrði vegna verkefna 2020 sem áætlað er að komi til endurgreiðslu á árinu og hins vegar er um að ræða ógreidd vilyrði frá fyrri árum sem gert er ráð fyrir að verði greidd út á þessu ári. Með því að mæta uppsöfnuðum halla á endurgreiðslum mun skapast svigrúm til að taka inn ný verkefni og nýta möguleg tækifæri sem myndast hafa í greininni í kjölfar Covid-19 faraldursins en í ljósi góðs árangurs Íslands í baráttu við faraldurinn hefur áhugi kvikmyndaframleiðenda á Íslandi sem tökustað aukist Virðulegur forseti, Ég ætla þá næst að víkja að nýjum heimildum í frumvarpinu. Í 3. gr. þess er lögð til breyting á heimildaákvæðum í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020. Lagt er til að við greinina bætist tveir nýir liðir. Annars vegar heimild til að veita allt að 650 milljóna kr. framlag til Kríu, sem er sjálfstæður sjóður í eigu ríkisins, sem fjárfestir í sérhæfðum sjóðum sem hafa þann tilgang að fjárfesta í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Hins vegar heimild til að veita allt að 500 milljóna kr. framlag til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins, sem er sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins, vegna veitingar sérstakra mótframlagslána til sprotafyrirtækja sem hafa orðið fyrir tímabundnum skakkaföllum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Nýsköpunaráðherra mun annast gerð samnings við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins um framkvæmd mótframlagslána, skilyrði þeirra og kjör. Virðulegur forseti. Ég hef þá farið yfir helstu þætti þessa frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2020. Ég legg til að frumvarpinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins, sem fær málið til skoðunar.

Virðulegur forseti. Við ræðum nú fjáraukann og mig langar að beina spurningum til hæstv. fjármálaráðherra. Það sem mér finnst eiginlega alltaf vanta í umræðuna eru málefni aldraðra og ég er eiginlega að bíða eftir að heyra af því hvort þau mál séu ekki á hans borði. Eiga þeir ekkert fá bætur vegna Covid? Eru allir aldraðir svo vel staddir að þeir þurfi ekki á neinni hjálp að halda? Er eðlilegt og sjálfsagt að ákveðinn hópur eldri borgara þurfi jafnvel að leysa út lyfin sín á raðgreiðslum? Er eitthvað inni á borði hæstv. ráðherra um að gera eitthvað fyrir aldraða sem verst eru staddir? Hérna erum við að dæla út peningum og hjálpa til og aðstoða við að segja upp fólki í vinnu og annað. Það virðast vera til nægir peningar til að dæla út en það virðast ekki vera til peningar til að hjálpa öldruðum sem eru illa staddir.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að byrja á því að vekja athygli hv. þingmanns á skilyrðum laga fyrir fjáraukalögum og þau eru svipuð og fyrir nýtingu almenns varasjóðs. Við afgreiddum fjárheimildir fyrir almannatryggingakerfið í fjárlögum yfirstandandi árs og ég kalla eftir því að hv. þingmaður útskýri hvort eitthvað hafi gerst sérstaklega, í bótakerfunum eða í stöðu þeirra sem treysta á lífeyri almannatrygginga, sem kalli á þau viðbrögð sem hv. þingmaður er að kalla eftir. Og þegar hv. þingmaður segir að ekkert virðist vera til í sjóðum ríkissjóðs til að styðja við þessa hópa þá verð ég algerlega að hafna þeirri sýn hans. Við höfum verið með algerlega einstaka þróun á framlögum úr almannatryggingum á undanförnum árum sem hafa því sem næst tvöfaldast að raunvirði í útgreiðslu á fáum árum. Það breytir því ekki að við erum því miður í þeirri stöðu að geta ekki skapað nægjanleg verðmæti hér á Íslandi til þess að tryggja öllum Íslendingum sem hafa ekki getað nýtt starfsævina til að byggja upp lífeyrisréttindi sín þann stuðning að þeir eigi auðvelt með að komast af. En við gerum betur en flestir og við gerum betur í dag en nokkru sinni fyrr. Við höfum þess vegna verið á réttri braut og með því að halda áfram að skapa verðmæti, með því að loka að nýju fjárlagagatinu sem er verulegt á þessu ári, mun okkur vonandi auðnast í framtíðinni að halda áfram að gera vel í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en ég verð því miður að vera ósammála vegna þess að við settum 20.000 kr. eingreiðslu fyrir öryrkja inn í fjáraukann. Það var mjög lítið en það var samt gott og þörf á því og miklu meira. En við höfum ekki sett krónu inn fyrir eldri borgara. Þess vegna er ég að velta því fyrir mér, ég veit um eldri borgara sem standa í þessu. Við erum að tala um fólkið sem byggði upp þetta land. Við erum að tala um þá sem voru á lægstu laununum, sem hafa lagt mest á sig vegna þess að þeir fá minnst út úr kerfinu. Og hverjir fá enn þá minna? Konur sem voru heima. Þetta er allt hirt og nú á að hækka matvöru og annað út af gengi. Fólk hefur þurft að vera lokað heima og panta og láta senda sér. Það er dýrt. Þeir sem verst hafa það af eldri borgurum eiga líka rétt á því að fá aðstoð.

Virðulegur forseti. Sannarlega eiga þeir sem þurfa að treysta á almannatryggingar rétt á því að við stöndum með þeim. Og það er rétt að við ákváðum að setja sérstaka viðbótargreiðslu út til þeirra sem eru á örorkubótum. Ég er ekki alveg sannfærður um að þeir séu í öllu tilliti í nákvæmlega sömu stöðu og þeir sem eru á ellilífeyri, enda erum við nýlega búin að gera mjög veigamikla kerfisbreytingu á ellilífeyrisgreiðslum en höfum ekki náð árangri, þrátt fyrir margra ára vinnu, við að endurskoða kerfi örorkubótanna. Það er mjög miður. Ég vek sömuleiðis athygli á því að við eigum inni verulega háa fjárhæð, ónýtta fjárheimild, á yfirstandandi ári fyrir þann málaflokk sem dregur úr þörfinni á því að koma með aðra tillögu inn í fjáraukalagafrumvarp þegar fjárheimildir málaflokksins eru ekki að fullu nýttar. 

Herra forseti. Í þessum fjárauka eru fjármunir settir í endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar vegna eldri verkefna. Þetta er fortíðarskuldbinding sem verið er að mæta, gott og vel. Ég vil hins vegar líta til framtíðar og spyrja ráðherra beint út hvort hann sé ekki tilbúinn til að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í t.d. 35%. Slík breyting skiptir í alvörunni mjög miklu máli núna. Við ráðherra erum vonandi sammála um að hér þurfi að skapa störf en svona breyting myndi einmitt skapa störf í einkageiranum en einnig skapa miklar skatttekjur. Kvikmyndaiðnaðurinn gæti orðið næsti Eyjafjallajökull. Þetta er risastór iðnaður og við þurfum aðeins brot af honum til að hjálpa okkur upp úr þessari kreppu. Áhuginn er fyrir hendi nú í sumar. Netflix hefur staðfest það, en endurgreiðsluhlutfallið ræður hér för. Það þýðir lítið að tala um að gera þetta í fjarlægri og fallegri framtíð. 

Virðulegi forseti. Ég er hér að leggja til að við vinnum upp halann sem við erum með. Segja má að við séum með dálítið stífan ramma um þessi mál þar sem við skömmtum fjármagn inn í fyrirkomulag, setjum sem sagt fastákveðna krónutölu inn í fyrirkomulag, þar sem við höfum enga stjórn á því hver heildarfjárhæðin getur orðið á hverju ári. Það getur leitt til þess að tímatöf skapast milli þess að framleiðsla á sér stað og endurgreiðsla fer fram. Við leggjum til hér að það verði unnið upp. Hvort það er rétt hjá hv. þingmanni að nauðsynlegt sé að fara upp í 35% til að leysa úr læðingi þau tækifæri sem eru til frekari umsvifa í þessum geira þori ég ekki að fullyrða um. Ég hef ekki lagt mat á þá stöðu. Ég fullyrði hins vegar að með veikara gengi krónunnar gagnvart dollara hafi þessi staða gjörbreyst. Við erum í raun og veru að niðurgreiða um 25% af öllum innlendum kostnaði í kvikmyndaframleiðslu, sem er mjög ríflegt. Þegar við bætum við lækkun gengisins hefur staðan enn frekar batnað. Það 

Herra forseti. Mér finnst frekar dapurlegt að ráðherra sé ekki tilbúinn að taka undir að endurgreiðsluhlutfallið beri að hækka núna. Greinin hefur kallað eftir því. Það skiptir máli. Annars finnst mér þetta hluti af stærri mynd því að mér finnst skorta framtíðarsýn hjá þessari ríkisstjórn. Það er afskaplega fróðlegt að vita til þess að 75% af aðgerðum ríkisstjórnarinnar fari í að niðurgreiða uppsagnir á fólki og setja fólk á atvinnuleysisbætur. Það er mjög athyglisvert að einungis 5% af aðgerðum ríkisstjórnarinnar fara í nýsköpun. 5%. Það er nær ekkert. En með auknum stuðningi við nýsköpun væri einkaframtakið einmitt stutt og framtíðin mótuð. Í síðasta hruni setti Samfylkingin á fót græna og metnaðarfulla fjárfestingaráætlun þar sem áherslan var einmitt á hagkerfið, nýsköpun, hagvöxt og fjölbreytni. Þess vegna vil ég hvetja ráðherrann til góðra verkefna og setja meira í nýsköpun, listir, kvikmyndaiðnað og aðra þætti. En þegar við skoðum tölurnar í þessum þremur fjáraukum sjáum við metnaðarleysi og skort 

Virðulegi forseti. Ég verð að mótmæla því harðlega að það sé einkennandi fyrir aðgerðir stjórnarinnar að vilja niðurgreiða uppsagnir. Við horfumst einfaldlega í augu við þá staðreynd að fyrirtæki sem tapað hafa meiru en 75% af tekjum sínum, verið viðvarandi í þeirri stöðu og sjá ekki fram á annað en að það verði áfram þannig, eru ólíkleg til að geta staðið í skilum með laun, lífeyrisgreiðslur og greitt út orlof. Þetta er aðgerð í þágu starfsmannanna, þetta er aðgerð í þágu launafólks. Að ríkisstjórnin vilji setja fólk á atvinnuleysisbætur er auðvitað alger firra. Við viljum hins vegar að þeir sem lenda í þeirri hörmulegu stöðu að tapa starfi sínu fái stuðning. Ég hygg að við höfum aldrei áður séð aðrar eins aðgerðir til þess að standa með launafólki í landinu og til að bjarga störfum og hafa viðspyrnu til staðar þegar ský dregur frá sólu á ný. Það er einkennið á aðgerðum ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra framsöguna um þetta þriðja fjáraukalagafrumvarp. Ég vil koma aðeins inn á hlutabæturnar og greiðslu atvinnuleysisbóta samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Lagt er til að setja 34 milljarða kr. í þetta og verið að sækja hér fjárheimild fyrir því. Við höfum fengið fréttir af því að þessi leið hefur verið misnotuð. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort búið sé að tryggja með þessu að það verði ekki svo áfram. Er búið að koma í veg fyrir að þetta úrræði verði misnotað? Auk þess vildi ég spyrja ráðherra út í það að þarna eru stöndug fyrirtæki, rúmlega 50 fyrirtæki sem endurgreiddu bætur eftir fjölmiðlaumfjöllun og þá koma væntanlega peningar inn í ríkissjóð, einhver hundruð milljóna, held ég. 

Virðulegi forseti. Ég skil það þannig að málið sé að koma út úr þingnefnd og þar hafi verið farið yfir þau álitamál sem snúa að því hvort við höfum þrengt nægilega vel skilyrðin eða hvort við höfum mögulega á einhverjum sviðum gengið of langt í að þrengja skilyrðin fyrir hlutabótaleiðinni. Ég held að verkefnið liggi í því að finna rétta jafnvægið á milli þess að opna úrræði sem varðveitir ráðningarsambandið og hins að setja ekki slík skilyrði fyrir aðgengi að úrræðinu að uppsögn sé alltaf betri kostur fyrir vinnuveitanda. Það er verkefni þeirra sem smíðuðu frumvarpið, ráðherrans og þeirra sem eru núna að vinna að málinu í þinginu, að finna þann gullna meðalveg. Annars finnst mér það algerlega hafa farið forgörðum í umræðu um misnotkun á úrræðinu að fyrirtækin hafa aldrei fengið krónu út úr þessu úrræði. Þau töpuðu starfskröftum starfsfólksins líka þegar það fór á hlutabótaleið þannig að fyrirtækin sem eru að endurgreiða ríkinu eru ekki að endurgreiða neitt sem þau fengu. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil koma inn á það úrræði að efla atvinnu fyrir þá sem eru að leita sér að atvinnu í sumar og næsta vetur. Þetta er gríðarlega mikilvægt og búið að setja fjármuni í það. En hefði ekki verið skynsamlegra að setja meira í úrræðið og hugsanlega draga aðeins úr þeim fjárheimildum sem hér er verið að óska eftir fyrir hlutabótaleiðina sem dæmi? Það er alveg ljóst að haustið verður erfitt. Að sjálfsögðu vonum við að ferðamenn komi í einhverjum mæli núna síðsumars og á haustmánuðum en engu að síður er þetta mjög mikilvægt úrræði, eins og með námsmenn og sumarstörfin, og sveitarfélögin koma að því. En síðan erum við að horfa fram á haustið og veturinn og þá þarf að reyna að búa til atvinnutækifæri fyrir þá sem eru í atvinnuleit. Hefði ekki verið skynsamlegra að setja meiri fjármuni í þá leið?

Virðulegi forseti. Það er auðvitað sorglegt að þurfa að horfa upp á þá stöðu sem hefur skapast þar sem við erum að taka ákvörðun um að greiða fólki, sem er ekki að vinna, bætur, enda sé það með virkan ráðningarsamning við vinnuveitanda sinn en þar eru engin verkefni. Við erum í raun að greiða laun án þess að nein vinna sé unnin. Þetta er sorgleg staðreynd. Hún kemur ekki til af góðu. Ég tek að sjálfsögðu undir með hv. þingmanni þegar hann spyr: Væri ekki nær að setja eins mikið og við getum í að skapa frekar ný störf og nýta þessa fjármuni til þess að eitthvað verði til? Ég tek undir það. Við erum reyndar að setja mjög háar fjárhæðir í það. Ég myndi segja að við værum hreinlega í atvinnubótavinnu líka með þessum umfangsmikla stuðningi við sveitarfélögin t.d., sem kalla eftir því að ráða til sín nokkur þúsund manns 

Virðulegur forseti. Hér er nær ekkert nýtt að sjá, engar nýjar fréttir, þetta eru allt heimildir sem uppfylla frumvörp sem eru þegar fyrir þinginu eða búið að klára. En það eru tvö atriði sem mig langar að spyrja ráðherra um. Það er annars vegar það sem var talað um í fyrra andsvari, misnotkun á úrræðum eins og hlutabótaleiðinni eða jafnvel þeirri leið að greiða með uppsagnarfresti. Hvað þýðir misnotkun á þeim úrræðum? Er það einhvers konar fjárdráttur, ef það er tekið fjármagn, almannafé, og síðan kemur upp að ekki er alveg farið eftir þeim skilyrðum sem eru sett? Er það endurgreitt? Hvers konar gjörningur er það? Hitt sem mig langar að spyrja um: Við fengum staðfest á fjárlaganefndarfundi að við erum komin vel fram úr gildandi fjármálastefnu. Geta stjórnvöld bara valið að fara eftir þingsályktunartillögu eftir hentugleika?

Virðulegi forseti. Nei, það er ekki þannig að þingsályktunartillögum sé fylgt eftir hentugleika. Það verða að vera einhverjar skýrar ástæður, málefnalegar ástæður til staðar ef menn telja sig ekki geta staðið við það sem áður hefur verið ákveðið. Varðandi misnotkun á úrræðinu er auðvitað skýrasta dæmið það þegar menn uppfylla alls ekki skilyrði laganna en áskilja sér engu að síður rétt til þess að nýta úrræðin sem lögin bjóða upp á. Hins vegar hefur, held ég, í almennri umræðu um nýtingu þessa úrræðis öllu verið hrært saman í eina skál, því sem við myndum fella undir tilvik þar sem menn uppfylla einfaldlega ekki skilyrðin og það þarf að finna með eftirliti eftir á og svo hins vegar tilvikum þar sem menn eru réttum megin við lagatextann, geta sýnt fram á að þeir séu ekki að brjóta lögin, en starfa kannski ekki í anda laganna eins og ég myndi vilja orða það.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja um málefnalegar ástæður fyrir því að það sé ekki komin ný fjármálastefna. Eins og hefur komið fram er búið að tilkynna að stjórnvöld ætli ekki að fara eftir núverandi fjármálastefnu. Lögin eru mjög skýr um að þá skuli svo fljótt sem auðið er koma ný fjármálastefna. Það kom álit frá fjármálaráði sem var allt á þann veginn að fjármálastefnan ætti að koma svo fljótt sem auðið væri, ekkert ætti að tvínóna við það og svo bætt við einni setningu um að það væru samt málefnalegar ástæður fyrir því ekki væri komin ný fjármálastefna. Það var ákveðin mótsögn í þessu sem útskýrði ekki hverjar málefnalegu ástæðurnar væru. Þegar allt kemur til alls þá eiga stjórnvöld, miðað við lög um opinber fjármál, að sýna festu og gagnsæi og þar fram eftir götunum og geta ekki valið allt í einu á nokkurra mánaða tímabili að sleppa því. Af hverju er ekki komin ný fjármálastefna?

Fyrst vil ég segja, virðulegur forseti, að þegar hv. þingmaður segir að stjórnvöld geti ekki valið að gera eitt og annað þá er það alveg rétt, enda erum við algerlega háð því að það myndist meiri hluti fyrir slíku á Alþingi. Þetta er samtal milli þingsins og ríkisstjórnarinnar. Það er spurt: Hverjar eru hinar málefnalegu ástæður? Ég verð að segja að mig furðar að menn þurfi að spyrja að þessu. Hinar málefnalegu ástæður eru efnahagslegar afleiðingar af Covid-19 heimsfaraldrinum sem er að valda mestu og dýpstu efnahagslægð á Íslandi yfir heila öld, reyndar líka í heiminum öllum, og óvissan um framhaldið sem fylgir. Þetta eru ástæðurnar, sem ég hélt að væri alveg hafið yfir allan vafa að væru málefnalegar ástæður fyrir því að menn treystu sér ekki, vegna óvissunnar um framvindu næstu mánaða og hvernig úr myndi spilast, m.a. í alþjóðafluginu, að koma með áætlun um næsta ár og árin þar á eftir fyrr en í haust.

Herra forseti. Ísland þarf fjárfestingaráætlun, metnaðarfulla áætlun þar sem við lítum til framtíðar. Í síðasta hruni setti ríkisstjórn Samfylkingarinnar fram sérstaka fjárfestingaráætlun fyrir Ísland. Áherslan var á grænt hagkerfi nýsköpunar, hagvaxtar og fjölbreytni í atvinnulífinu. Þessi áætlun var m.a. fjármögnuð af auðlindagjöldum. Nú þarf þjóðin að fá áætlun og aukinn arð af sínum eigin auðlindum. Ef ekki núna hvenær þá, herra forseti? Hins vegar bólar lítið á slíkri framtíðarsýn hjá þessari ríkisstjórn. Þar virðist einn maður stjórna, formaður Sjálfstæðisflokksins, og restin klappar honum lof í lófa. Förum yfir nokkur atriði sem sum eru kunnugleg. Eitt helsta úrræði ríkisstjórnarinnar núna er að niðurgreiða uppsagnir á fólki og setja fólk á atvinnuleysisbætur. Ef við skoðum töflu frá ríkisstjórninni sjálfri sjáum við að um 75% af aðgerðum ríkisstjórnarinnar fara í atvinnuleysisbætur og í svokallaða uppsagnarleið. Ríkisstjórnina skortir sýn hvað það varðar að búa til störf. Störfin skipta máli. Við þurfum að verja störf og búa til störf. Að sjálfsögðu þurfum við að hafa hér örlátt atvinnuleysistryggingakerfi o.s.frv. en við þurfum að hugsa róttækt og stórt. Ég vil rifja það upp þegar ég nefndi hér um daginn að við ættum að gera nákvæmlega eins og allar aðrar nágrannaþjóðir okkar eru að gera og það er að fjölga opinberum störfum. Við þurfum að gera hvort tveggja, svo að ég undirstriki það, að fjölga störfum í einkageiranum en líka hjá hinu opinbera; fjölga hjúkrunarfræðingum, lögreglumönnum, sjúkraliðum, vísindafólki o.s.frv. Þetta eru þjóðir að gera í kringum okkur. En formaður Sjálfstæðisflokksins brást hinn versti við og kallaði þetta hina verstu hugmynd sem hann hefði heyrt. Ég vil bara upplýsa um það að þetta er hugmynd sem Economist, AGS og Financial Times hafa öll nýverið sett fram. Hér þarf bæði að auka opinbera eftirspurn en líka að fjölga opinberum störfum, bæði til frambúðar og tímabundið. Ég segi, herra forseti, í ljósi þess að aðrar þjóðir eru að gera þetta: Sem betur fer er Sjálfstæðisflokkurinn ekki við stjórnvölinn annars staðar en því miður er hann það hér. Þetta er afstaða þessa stóra flokks, þessa ágæta flokks, stærsta flokks landsins, til opinberra starfa. Ég er ekki að draga samfélagið inn í einhvern sósíalisma eða neitt slíkt, ég er að kalla eftir því að við búum til störf og bætum þjónustuna okkar um leið. Þetta er nákvæmlega sama leið og farin hefur verið í fyrri kreppum. Þetta er 100 ára gamalt debatt. Einn helsti hagfræðingur 20. aldarinnar, Keynes, benti á nákvæmlega þessa leið. Þess vegna er svo sorglegt að vegna kreddu Sjálfstæðisflokksins þá kemur þetta ekki til greina nema kannski að takmörkuðu leyti. Það er líka sorglegt að félagshyggjuflokkarnir tveir, eins og þeir kalla sig stundum, Framsóknarflokkurinn og Vinstri grænir, láti þetta yfir sig ganga, sem ég skil ekki. Sjálfstæðisflokkurinn þarf jafn mikið á ykkur að halda og þið á þeim í þessari ríkisstjórn og ef eitthvað meira. Þið hafið það val að starfa með öðrum flokkum en Sjálfstæðisflokkurinn hefur miklu færri valkosti þegar kemur að ríkisstjórn út af þeirri kreddufullu hugmyndafræði sem hann virðist aðhyllast. Drögum aðra staðreynd fram: Ég hef sagt að í kreppu sé nýsköpun töfraorðið. Það orð finnst nánast ekki í orðabók þessarar ríkisstjórnar. Tökum aftur töfluna frá fjármálaráðuneytinu. Hve mikið fer í nýsköpun af aðgerðinni? Það eru 5%. 5% af öllum þessum aðgerðapökkum fara í nýsköpun. Það er nær ekki neitt. Við eigum að setja meira í nýsköpun. Ég veit að allir í þessum ræðustól hafa sagt að nýsköpun sé mikilvæg. Sýnum það þá í verki, setjum meira í nýsköpun. Við vitum ekkert hvert næsta Meniga eða Marel er. Veðjum á hugvitið, tækni, frumkvöðlaeðli Íslendinga, veðjum á einkaframtakið, sem formaður Sjálfstæðisflokksins hefur ítrekað kallað eftir að þurfi til að lyfta okkur upp úr þessari kreppu. Stuðningur við nýsköpun er stuðningur við einkaframtakið. Því skil ég ekki af hverju ég og formaður Sjálfstæðisflokks erum ekki bandamenn í því að setja meira í nýsköpun. En ríkisstjórnarflokkarnir þrír hafa allir ítrekað fellt tillögur okkar um að setja meira í rannsóknir, meira í Tækniþróunarsjóð, meira í nýsköpun, sóknaráætlun landshluta og í tækniþróun. Með auknum stuðningi við nýsköpun værum við einmitt að búa í haginn sem við þurfum svo sannarlega að gera. Kíkjum aðeins á fjáraukana tvo sem við erum búin að afgreiða. Við erum að tala um þriðja fjárauka. Hve mikið aukast ríkisútgjöldin í þeim tveimur fjáraukum sem búið er að afgreiða? Þau aukast um 4%, um 40 milljarða. Ef við tökum hér aftur í töflunni góðu flýtingu framkvæmda þá eru það um 18 milljarðar. Það er minna en 2% af því sem ríkissjóður hefur úr að spila, í flýtingu framkvæmda. Aftur: Þegar eftirspurnin hrynur á einkamarkaðnum á hið opinbera að stuðla að aukinni eftirspurn. Þannig virka fræðin. Ríkið getur mildað höggið og skapað eftirspurn á meðan einkageirinn er í sárum en 2% aukning ríkisútgjalda, það er allt og sumt. Í hvaða heimi er það nóg til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár? Þegar eftirspurnin á einkamarkaði hrynur á hið opinbera að skapa eftirspurn á móti. Það styrkir atvinnulífið, styrkir einkaframtakið. Þetta er lærdómur sem fékkst fyrir 100 árum en virðist ekki hafa borist upp í Valhöll. Förum aðeins lengra. Ríkisstjórnin hlustaði loks á hugmynd Samfylkingarinnar um að fjölga á listamannalaunum. En betur má ef duga skal. Hér held ég að við hefðum átt að setja enn meira. Það er betra að fólk vinni við sína list en að það fari á atvinnuleysisbætur. Þetta er svo augljós hugmynd sem ekki ætti að vera ágreiningur um. En ríkisstjórnarflokkarnir hafa hafnað þeirri tillögu að fjölga enn meira í hópi listamanna sem hafa, eins og allir vita, upplifað gríðarlegt tekjutap út af faraldrinum. Ég hef líka ítrekað kallað eftir því að við setjum meira í Kvikmyndasjóð og í endurgreiðslur þar. Ég gerði það í andsvari mínu við ráðherra. Það er hugmynd sem býr beinlínis til peninga vegna þess að þetta laðar verkefni að. Ég hef verið í góðu sambandi við fólk í kvikmynda- og sjónvarpsiðnaðinum. Það eru verkefni sem bíða eftir að koma til Íslands í sumar; ég er að tala um í sumar en endurgreiðsluhlutfallið skiptir víst máli. Ég ítreka að ríkissjóður þarf ekki að greiða krónu til baka fyrr en peningarnir eru komnir inn og það kemur miklu meira inn. Um leið og við fáum þessi verkefni til landsins þá skapast hér störf, umsvif og það skapast skatttekjur. Svo skapast list og menning. Það er svokölluð „win-win“-hugmynd að setja aukna fjármuni í þetta. Netflix, og þetta skiptir líka máli, gaf út þá yfirlýsingu að Ísland væri eitt af fáum ríkjum þar sem hægt væri að fara í verkefni í sumar. Þið getið ímyndað ykkur eftirspurnina eftir kvikmynda- og sjónvarpsefni eftir ár því að tökur hafa legið niðri um allan heim. Ég vil aftur í einlægni hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að hækka endurgreiðsluna og þá er ég að meina núna, ég er að meina eftir hádegi, liggur við. Þingið er bráðum að fara heim, sumarið er hafið. Það er eitt pennastrik fyrir ráðherrann að hækka endurgreiðsluna og hann mun alls ekki sjá eftir því og ríkiskassinn mun þaðan af síður sjá eftir því því að hann bólgnar af þeirri einföldu aðgerð að hækka endurgreiðsluna vegna sjónvarps- og kvikmyndagerðar á Íslandi. Þetta býr til peninga. Ég vil draga fram nokkur önnur atriði. Ég hef gagnrýnt að þessir aðgerðapakkar, fjárauki eitt tvö og þrjú, séu of litlir. Ástandið er það grafalvarlegt og samkvæmt sviðsmyndum frá fjármálaráðuneytinu erum við að fara inn í mjög djúpa kreppu. Þess vegna eigum við að leyfa okkur að vera svolítið róttæk. Við eigum að leyfa okkur að skuldsetja okkur. Við eigum líka að taka góðan tíma í að niðurgreiða þær skuldir. Ólíkt síðasta hruni eru þær skuldir sem ríkissjóður þarf að ráðast í að stórum hluta í innlendum krónum. Það skiptir máli. Það verður ekki eins mikil pressa og áður á að niðurgreiða skuldir. Hér þurfum við að standa í lappirnar og verja þau kerfi sem við höfum byggt upp, hvort sem það er velferðarkerfið eða menntakerfið. Í síðasta hruni fórum við svokallaða blandaða leið. Það var reynt að hlífa velferðarkerfinu og menntakerfinu en ákveðnir skattar voru líka hækkaðir og auðlindagjöld voru hækkuð. Þetta er umræða sem við eigum eftir að taka og verður erfið, ekki síst fyrir Vinstri græna og Framsóknarflokkinn í þessu samstarfi. Hér kristallast munur á þessum flokkum, þetta eru ekki sömu flokkarnir. Hér þurfum við að standa í lappirnar, við sem viljum verja opinbera kerfið og þjónustuna gagnvart þeim sem reiða sig á opinbera þjónustu, hvort sem það eru eldri borgarar, öryrkjar, námsmenn, barnafólk o.s.frv. Það er slagur framtíðarinnar. Hvernig ætlum við að vinna niður þennan halla? Hvaða skattar verða hækkaðir? Hvaða skattar verða ekki hækkaðir? Mun ríkisstjórnin leggja í það að hækka auðlindagjöld? Ég ætla að segja það úr þessum ræðustól: Við munum ekki skattleggja okkur upp úr kreppunni en við þurfum tekjur og við þurfum að hafa sanngjarnt skattkerfi. Við þurfum að hafa sanngjarnt skattkerfi sem dreifir byrðunum. Við höfum í dag fólk sem getur lagt meira af mörkum. 10% ríkustu Íslendinganna eiga 60% eignanna. Við erum að upplifa hér eina mestu tilfærslu verðmæta á milli kynslóða vegna kerfis sem við höfum byggt í sjávarútvegi. Við sjáum að hér er hægt að leggja meira af mörkum, m.a. í gegnum auðlindagjöld. Þetta er umræða sem við þurfum að taka. Ef ekki núna, hvenær þá? En fyrst ég nefni sjávarútveginn væri hægt að setja ákveðna tölu í samhengi. Hinn svokallaði félagslegi pakki ríkisstjórnarinnar er lægri en sem nemur lækkun veiðileyfagjalds þessarar ríkisstjórnar á þessu kjörtímabili en veiðileyfagjöld hafa lækkað um meira en helming á kjörtímabilinu. Þetta sýnir svolítið viðhorfið, sýnir líka viðhorfið hvað þetta varðar að í síðustu viku var keyrð hér í gegn sérstök skattalækkun fyrir fyrirtæki sem kaupa stór skip. Ég er ekki að búa þetta til. Þetta var forgangsatriði ríkisstjórnarinnar, sem Vinstri græn og Framsókn létu yfir sig ganga, í miðjum heimsfaraldri, að lækka skatta, stimpilgjöldin, á fyrirtæki sem kaupa stór skip. Á sama tíma fannst þessari ríkisstjórn ekkert mál að fella tillögu þess efnis að námsmenn gætu fengið atvinnuleysisbætur þetta sumarið. En, herra forseti, námsmenn eru auðvitað ekki stórútgerðarmenn. Til að toppa þessa vitleysu hjá ríkisstjórnarflokkunum, sem ég vona að þjóðin sjái, felldu þessir flokkar tillögu hér á Alþingi um að hér væri tryggt að fyrirtæki sem væru með eignarhald í skattaskjóli nytu ekki opinbers stuðnings. Þetta var tillaga sem var lögð fram. Hún var felld. Af hverju ætli það sé? Kusu kjósendur VG og Framsóknar sína flokka með þetta í huga? Nei, að sjálfsögðu ekki. Ég hef sagt það hér áður að við í stjórnarandstöðunni höfum stutt tillögur ríkisstjórnarinnar. Við eigum að standa saman í svona neyðarástandi og við höfum gert það í stjórnarandstöðunni. En ég minni á að ríkisstjórnarflokkarnir hafa fellt hverja einustu tillögu, svo að segja, sem kemur frá stjórnarandstöðunni. Af hverju var ekki hægt að nálgast þessa krísu með aðeins opnari hætti, hlusta á flokka sem þó eru kosnir af 47% þjóðarinnar í staðinn fyrir að detta í hinn hefðbundna skotgrafahernað? Það var fullkominn óþarfi. Við erum pínulítið land sem þarf ekki að hugsa í svona rosalega flokkspólitískum línum. Það er fullkomlega óþarfi. Það er miklu meira sem sameinar okkur en sundrar okkur og sýnum við það ekki í verki, herra forseti? Að lokum: Í síðasta hruni þurftu jafnaðarmenn að taka til eftir óstjórn Sjálfstæðismanna. Það verður án efa það sama upp á teningnum núna. Það er því nauðsynlegt að hér taki við stjórnmálaflokkar sem hafa sýn á uppbyggingu til framtíðar. Samfylkingin vill búa til störf en ekki tala þau niður eða bara niðurgreiða uppsagnir. Samfylkingin vill fjárfesta í nýsköpun og list í stað skattalækkana til stórútgerðarinnar og hugsanlegs stuðnings til skattaskjóla. Samfylkingin vill græna og metnaðarfulla fjárfestingaráætlun sem tekur til almannahagsmuna en ekki sérhagsmuna. Herra forseti. Nú er einmitt rétti tíminn fyrir slíkt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það sem ég vil koma inn á hér í andsvari er það sem hv. þingmaður byrjaði sína ræðu á. Mér fannst gæta mótsagna í máli hv. þingmanns. Það sem snýr að því að meginþorri aðgerða fari til að mæta þessu, skulum við segja, tímabundna atvinnuleysi og verja störfin, er það ekki bara alveg eðlilegt miðað við þær aðstæður sem eru komnar upp? Mér fannst hv. þingmaður tala eins og það væri eitthvað annað og miklu meira sem ætti að vera að gera en að einbeita sér að þeirri alvarlegu stöðu sem er komin upp, að launafólk er að missa vinnuna. Það hlýtur að vera meginverkefnið að styðja við atvinnulífið og verja störf. Þá er ekki óeðlilegt að það speglist í umfangi aðgerða. Ég velti því líka fyrir mér, af því að hv. þingmaður ræddi um allar þær tillögur sem minni hlutinn hefur komið með við úrvinnslu þeirra fjáraukalagafrumvarpa, þar sem við samþykkjum þær heimildir á bak við fjölmargar aðgerðir sem síðan birtast í öðrum frumvörpum, ef við tökum síðasta fjárauka sem var meira og minna sérstaklega félagslegar aðgerðir, talandi um félagshyggjuflokka þá eru þær breytingartillögur áttfaldar til viðbótar við þær aðgerðir. Ég velti því fyrir mér af því að í nýlegum pappír frá OECD eru stjórnvöld hvött til að fara hratt til baka þegar við komum okkur 

Herra forseti. Ef við skoðum stóru tölurnar í aðgerðum ríkisstjórnarinnar, hlutabæturnar 34 milljarðar, uppsagnargreiðslurnar 27 milljarðar. Ef við bætum atvinnuleysisbótunum við þá stefna þær í 50 milljarða á þessu ári. Það er uppistaðan í aðgerðum ríkisstjórnarinnar, þetta eru stóru tölurnar. Þetta er það sem ég hef verið að gagnrýna. Ég er hrifinn af hlutabótaleiðinni, ég er bara segja að við getum gert miklu meira og annað eins og með nýsköpunina. Ég er t.d. að tala um málefni listafólks og kvikmyndaiðnaðarins. Þetta eru svo miklir smáaurar, þetta er skiptimynt í stóra samhenginu. Þess vegna skil ég ekki af hverju við tökum ekki þau skref. Tækniþróunarsjóður fær 2 milljarða á meðan halli ríkissjóðs stefnir í 300 milljarða á þessu ári, hann stefnir í 200 milljarða á næsta ári. Af hverju erum við þá nísk þegar kemur að nýsköpun? Af hverju þarf ríkisstjórnin að fella tillögur um aukin framlög til Framkvæmdasjóðs ferðamanna, aukin framlög til sóknaráætlana landshluta, aukin framlög til ungra frumkvöðla? Þið fellduð tillögur um að auka hér aðeins álagsgreiðslur til framlínufólks í heimsfaraldrinum. Þið hafið fellt hér stórar og smáar tölur. Ég er alls ekki að segja að þið eigið að samþykkja allar tillögur okkar, alls ekki. En væri ekki ráð að samþykkja eitthvað af þeim? Ég held að þið hafið samþykkt bókstaflega eina tillögu af öllum. Mér finnst það vera óþarfaskotgrafahernaður í pólitík því að ég veit alveg að margar af þessum tillögum er eitthvað sem þið getið vel sætt ykkur við. Þetta ætti ekkert að snúast um stjórn og stjórnarandstöðu. Þetta er alls ekki spurning um hægri eða vinstri, þetta er bara spurning um að reyna að gera hið rétta í erfiðri stöðu þjóðarbúsins. Það er eina nálgun mín. Þess vegna er ég svolítið hvass gagnvart ráðherranum. Ég er í alvörunni að reyna að hvetja hann til góðra verkefna. 

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi mikilvægi nýsköpunar enda höfum við aldrei fyrr gert jafnmikið á þeim vettvangi og það er almenn ánægja, heyrir maður, frá þeim sem starfa á því sviði og eru að skapa nýja hluti og eru að stofna til sprotafyrirtækja sem verða okkur afar mikilvæg til framtíðar. Við höfum aldrei gert meira fyrr. Við vorum bara nýlega - af því að hv. þingmaður kom inn á fjárframlög til Tækniþróunarsjóðs, fjölmörg góð verkefni sem þar fara í gegn - að hækka endurgreiðsluhlutfall kostnaðar til rannsókna og þróunar upp í 35%. Það mun vigta mjög þungt inn í framtíðina. Við erum núna að verja störfin. Ég vil benda hv. þingmanni á maíhefti Peningamála Seðlabankans, sem er nýútkomið, þar sem farið er yfir þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar og umfangið og samanburð við Norðurlöndin. Umfangið er 11,9% af vergri landsframleiðslu síðasta árs. Það er meira en Svíþjóð, Danmörk og Finnland eru að gera. Það slagar í það sem Noregur er að gera með sinn olíusjóð. Aðgerðirnar eru sömuleiðis mjög sambærilegar þegar við teljum þær upp og þær eru fjölmargar, í 20 liðum í því hefti. Þannig að ég held að við og hæstv. ríkisstjórn höfum mætt þessu verkefni okkar mjög myndarlega og bara mjög sambærilega. Við verðum síðan að gæta að því að það kemur næsta ár eftir þetta þegar við hugum að fjárlögum og þeim lagaumbúnaði sem lög um opinber fjármál setja okkur, að gæta varfærni, sjálfbærni og að það komi betri tíð.

Herra forseti. Ég held að okkur hv. þingmann greini einfaldlega á um það að við erum ekki að verja störfin með því að setja þungann og lungann af aðgerðum okkar í atvinnuleysisbætur og niðurgreiðslu á uppsögn á fólki. Við erum ekki að verja störf. Við erum að mæta þeim vanda, við erum að mæta atvinnuleysi, ég veit það, en hvar eru hinar metnaðarfullu tillögur um að verja störfin, halda lífi í þeim? Þess vegna var hlutabótaleiðin skynsamleg af því að þá hélst ráðningarsamband. Hugsanlega hefði frekar átt að útfæra hlutabótaleiðina þannig í stað uppsagnarleiðarinnar að í staðinn fyrir 25% vinnuframlag gæti fólk farið í 0% en samt haldið vinnunni. Auðvitað veit ég alveg að fólk verður atvinnulaust hér, því miður. Við erum ekki að fara að bjarga öllum störfum. Að sjálfsögðu veit ég það, því miður, og við vitum það öll. En ég vildi bara sjá meira. Eins og með flýtingu framkvæmda; þetta eru 18 milljarðar samkvæmt töflunni. Það er ekki nóg. Við sáum það. Bæði sveitarfélögin og Samtök iðnaðarins bentu á að það er hægt að gera meira á þessu ári. Sveitarfélögin gáfu okkur þennan lista í fjárlaganefndinni. Þau voru með fleiri verkefni sem var hægt að fara í núna. Ég veit að mörg verkefnin krefjast aðdraganda og undirbúnings o.s.frv. en þessi flýting framkvæmda var bara í aðgerðapakka eitt. Það kom ekkert í aðgerðapakka tvö og ekkert í aðgerðapakka þrjú. Ég skildi það aldrei. Ég hélt alltaf að hér kæmi meira í verklegar framkvæmdir í næstu pökkum en þeir einkennast fyrst og fremst af hlutabótaleiðinni og uppsagnarleiðinni. Ég held að nýsköpunariðnaðurinn vilji svo sannarlega þiggja meira og við munum að það eina sem umsagnir sem fá hæstu einkunn hjá Tækniþróunarsjóði vantar er fjármagn þannig að við höfum nú þegar verkefni sem hægt er að styrkja, verkefni sem uppfylla kröfur sjóðsins. 

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma inn á umfang aðgerðanna sem hv. þingmaður vék að og sagði að lægi í kringum 2%. Í Peningamálum Seðlabankans, sem kom út fyrir nokkrum dögum, er farið ágætlega yfir þetta og þar er dregið saman að umfangið sé metið á tæplega 352 milljarða eða sem samsvarar 11,9% af vergri landsframleiðslu síðasta árs og sé eingöngu horft til aðgerða sem fela í sér áhrif á afkomu ríkissjóðs samsvari umfangið um 4,2% af landsframleiðslu. Eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson kom inn á er það umfang meira en í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi. Það er mjög mikilvægt, ef við viljum ræða um umfangið, að við setjum það í samhengi sem er rétt og samanburðarhæft við önnur lönd. Svo vil ég sömuleiðis segja, af því að hv. þingmaður hefur talað fyrir því að við ráðum í opinber störf sem einhvers konar efnahagslegt viðbragð og vísað til þess að í alþjóðlegum ritum á sviði hagfræði og efnahagsmála hafi m.a. verið hvatt til þess, að ég held að gera verði dálítið skýran greinarmun þegar menn eru að hvetja til þess að ríkissjóður auki umsvif sín. Það erum við að gera og tölurnar eru til vitnis um, sem ég var að lesa hér upp úr Peningamálum, þetta eru engar smátölur, við förum yfir 10% af landsframleiðslu síðasta árs í sérstökum aðgerðum núna. Það er eitt. Að það þurfi að birtast í ráðningu opinberra starfsmanna er dálítið annað. Þar verður auðvitað að fara fram eðlilegt mat á því hvort það sé og hafi verið viðvarandi skortur á viðkomandi sviðum. 

Herra forseti. Já, við erum bara ósammála. Mér finnst umfangið ekki nægjanlegt. Það er uppistaðan í minni gagnrýni og ég held flestra í stjórnarandstöðu. Hér er hægt að gera meira. Ég er alls ekki að segja að við gerum allt fyrir alla. En hér er einfaldlega hægt að gera meira og ég reyndi að afmarka það við nýsköpun og við list og menningu og annað slíkt sem væri svo einfalt að gera og myndi ekki kosta mikið en myndi skila miklu. Ég veit að hér stefnir í methalla. Ég veit það. Mér finnst fókusinn fyrst og fremst vera á atvinnuleysisbætur og uppsagnaleiðina. Þar eru stórar tölur eins og ég gat um áðan. Þess vegna spyr ég: Hver er framtíðarsýnin með uppbygginguna, hvar glittir í Ísland framtíðarinnar? Hvernig ætlum við að byggja hér upp? Ég veit að ríkisstjórnin er búin að vera í ákveðinni krísustjórnun, ég hef skilning á því. En nú eru liðnir tveir mánuðir. Ég sé enn ekki glitta í þá framtíðarsýn. Hæstv. fjármálaráðherra er í einhverju kvabbi við mig um hvort opinber störf skili verðmætum eða ekki eða hvort við eigum fjölga þeim. Hér er bara hugmyndafræðilegur munur milli þessara flokka. Við þurfum ekki að þreyta þjóðina á því. Mér finnst það bara svo augljóst að þetta er úrræði sem við höfum í okkar hendi, að fjölga opinberum störfum í því augnamiði að bæta þjónustuna. Þetta lá fyrir meira að segja fyrir þennan faraldur. Við vitum alveg að hér vantar hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða. Í dag eru lögreglumenn færri en fyrir tíu árum. Af hverju getum við ekki nýtt tækifærið núna og bætt í þessi lykilstörf? Það var það eina sem ég var að kalla eftir. Auðvitað þurfum við að fjármagna þetta. Þess vegna eigum við eftir að taka þessa umræðu: Munu auðlindagjöld verða hækkuð eða lækkuð? Hvaða skatta ætlar hæstv. ráðherra að hækka eða mun hann ekki hækka neitt? Ætlar hann einfaldlega að skera niður? Í þessu debatti um einkastörfin og opinberu störfin má ekki gleyma því 

Virðulegi forseti. Aðeins fyrst um veiðileyfagjöldin af því að því er haldið fram að þau hafi verið lækkuð, sérstaklega á þessu kjörtímabili, sem er rangt. Það sem er að gerast er einfaldlega það að afkoma útgerðarinnar hefur versnað. Það skilar sér í lægri gjöldum. Hið rétta er að á undanförnum árum hafa verið slegin met í töku veiðigjalda af íslenskum sjávarútvegi. Varðandi nýsköpunina er það komið fram að við höfum verið í miklu átaki við að hvetja menn bæði í rannsókna- og þróunarstarfinu. Við höfum verið að lyfta þökum, hækka viðmið. Það kemur í kjölfarið á því að við gjörbyltum umhverfi rannsókna og nýsköpunar á Íslandi, rannsókna- og þróunarstarfs. Og hvað varðar nýsköpunina sérstaklega þá höfum við tekið hér í gegnum þetta vorþing aðgerðir sem hafa fengið mikið lof hjá geiranum og munu nýtast mjög vel, bæði fyrirtækjum sem vilja kalla til sín efnilegt ungt fólk úr háskólakerfinu en líka fyrirtækjum sem vilja auka umsvif sín á þessu sviði. Við höfum verið að setja inn í samkeppnissjóðina þannig að við höfum verið með fjölbreyttar aðgerðir í þágu nýsköpunar, þróunar og rannsókna á Íslandi á þessu vorþingi. Að lokum varðandi umsvifin þá er það út af fyrir sig alltaf álitamál hversu langt á að ganga. Ég tel að við höfum staðið við það sem við sögðum í upphafi að við vildum taka myndarlega á þessu og gera meira heldur en minna. Við höfum ekki farið í niðurskurð eins og stundum hefur verið gert. Við höfum sætt okkur við að fara í halla vegna þess að við höfum búið í haginn til þess að geta gert það. Skattbreytingar hafa engar verið nema við höfum verið með ýmsar aðgerðir til að fresta innheimtu skatta. Það er því ekki rétt hjá hv. þingmanni 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur ítrekað sagt að hann vilji frekar gera meira en minna. Hvernig stendur á því að námsmenn eru ekki vitni að því eða sammála þeirri staðhæfingu? Hvernig stendur á því að sveitarfélögin eru ekki sammála þeirri staðhæfingu? Hvernig stendur á því að þeir sem eru úti í feltinu, hvort sem það er verkalýðshreyfingin eða Samtök iðnaðarins, eru ekki sammála þessari fullyrðingu? Gott og vel. Hæstv. ráðherra þarf ekkert að taka mark á stjórnarandstöðuþingmanninum, Ágústi Ólafi, en ég er í fjárlaganefnd Alþingis og sé þær umsagnir sem við fáum við fjárauka eitt og tvö og við fjárfestingarátak og nú þriðja fjáraukann. Það er ítrekað verið að benda okkur á að hægt sé að gera betur. Ég er ekki að tala út í loftið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kíkja á þær umsagnir sem við fáum frá þessum aðilum. Þeir benda á það sama og ég, að hér er einfaldlega ekki gert nóg. Hér er ekki verið að gera meira heldur en minna. Stundum finnst mér eins og við í fjárlaganefnd séum að leggja þær byrðar á hagsmunaaðila úti í samfélaginu að gefa okkur vandaðar umsagnir sem ég veit ekki hvort eru einu sinni lesnar í fjármálaráðuneytinu. Við gerum afskaplega lítið með þetta í fjárlaganefnd því meiri hluti hennar leggur venjulega ekki til miklar breytingar. Ég hef ítrekað gagnrýnt félaga mína þar. Aðeins varðandi veiðileyfagjöldin. Ég dýrka þessa umræðu, hvort veiðileyfagjöldin hafi hækkað eða lækkað. Veiðileyfagjöldin voru 11,2 milljarðar þegar þessi ríkisstjórn tók við, eru núna 5.

Afkoman.

Já, afkoman hefur breyst. Þetta er lækkun, 11 í 5 er lækkun í öllum stærðfræðibókum sem ég hef séð. Nú eru veiðileyfagjöld það lág að þau duga ekki einu sinni til að mæta þeim kostnaði sem ríkið verður fyrir við að þjónusta greinina. Laxveiðimenn greiða meira 

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga. Um aðgerðir ríkisstjórnarinnar almennt má í sjálfu sér hafa ýmis orð og sýnist þar sitt hverjum, hvort það sem gert hefur verið sé nóg eða á réttum stöðum. Ég ætla hins vegar ekki að fara í almenna umræðu um það heldur ætla ég að einbeita mér meira að því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Í því eru svo sem ekki margar nýjungar. Fyrst og fremst er verið að leita eftir heimildum til útgjalda sem þegar hafa verið ákveðin. Það sem er þó e.t.v. nýtt og ber að nefna er aðstoð við kvikmyndagerð. Það veldur hins vegar vonbrigðum að þar eru menn einungis eiginlega að staðfesta þegar lofuð útgjöld. Þar stíga menn ekki fram og segja: Við viljum gera enn betur. Við viljum fá fleiri verkefni til landsins og við erum tilbúin til að veita þeim fyrirgreiðslu. Nú er búið að lofa því að Ísland verði opnað fyrir ferðamönnum og kvikmyndagerðarfólki 15. júní. Það er eftir hálfan mánuð. Að vísu er að koma í ljós að á því kunna að vera einhver tormerki að við það verði hægt að standa. En við skulum gera ráð fyrir því að ríkisstjórnin ráði við að efna loforð sitt sem hún hefur gefið landsmönnum og til umheimsins um það að hingað geti fólk komið áhyggjulaust. Þá væri ágætt að þeir sem hingað koma, t.d. til þess að vinna að kvikmyndalistinni, væru sannfærðir um að þeir nytu fyrirgreiðslu frá ríkinu til þess að gera það. Þau skref eru ekki stigin hér í þessum fjárauka. Vissulega má segja að á þessu ári fjáraukanna sé hægt að bæta úr því síðar, en framsýni er að mínu mati ágætt að hafa í þessu eins og svo mörgu öðru. Þá vil ég aðeins tæpa á hlutabótaleiðinni og ætla svo sem ekki að ræða hana per se. Nú er verið að staðfesta þau útgjöld sem af henni hljótast en ég hjó eftir því í ræðu hæstv. fjármálaráðherra að hann var aðeins að opna smá rifu inn á það hvað ætti að taka við að henni lokinni og var m.a. að tala um að þau fyrirtæki sem myndu ráða fólk af atvinnuleysisskrá myndu hugsanlega verða áfram að hluta á hlutabótaleið og gera þannig ráðningar auðveldari fyrir fyrirtækin. Ég vil benda á leið sem ég held að sé miklu vænlegri og hafi almennari og betri áhrif á atvinnulífið. Hún er einfaldlega sú að gera það ódýrara fyrir fyrirtækin að ráða til sín starfsfólk. Hér var lögð fram tillaga af Viðreisn um það að vegna fólks sem yrði ráðið af atvinnuleysisskrá þyrfti ekki að greiða nema 25% af tryggingagjaldi í tiltekinn tíma. Ég held að það sé miklu skynsamlegri leið að fara og vil benda hæstv. ráðherra á að íhuga hvort það kynni ekki að vera skynsamlegra í þeim efnum. Ég vil í öðru lagi nefna heimildarákvæðin sem varða sjóð sem annað frumvarp er hér um til meðferðar og síðan nýtt frumvarp sem varðar breytingar á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Þá er ég annars vegar að tala um Kríu sem er væntanlegur sjóður sem hefur það hlutverk að fjárfesta í öðrum sjóðum sem svo aftur fjárfesta í fyrirtækjum, í nýsköpun og gengur undir nafninu Kría og mun væntanlega heita Kría. Hitt atriðið er það að samhliða þessu frumvarpi er á sama tíma lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Þar er verið að gera ráð fyrir því að formgera það sem stundum hefur verið kallað Stuðnings Kría og lýtur að því að ríkið veiti fjármagn til móts við fjárfesta í nýsköpunarfyrirtækjum sem hafa átt erfitt uppdráttar varðandi fjármögnun á síðustu mánuðum og tengt við Covid. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru nokkur vonbrigði og mér finnst þær einmitt sýna að ríkisstjórnarflokkarnir eru ekki alveg nógu framsýnir og djarfir þegar nýsköpunin á í hlut. Við áttum um þetta talsverðar umræður á sínum tíma í fyrri lagabreytingum sem vörðuðu mjög góðar breytingar sem gerðar voru á umhverfi nýsköpunar, fjármagn sem var veitt þar og breytingar á skattendurgreiðslukerfum. Allt var það til bóta en það var sama marki brennt og þar hefði mátt ganga lengra í fjárhæðum en það sem verst var var að menn vildu hafa þessar aðgerðir tímabundnar. Það er mjög vont og það er ekki gott veganesti í neinni nýsköpun eða í neinum stuðningsaðgerðum til nýsköpunar að takmarka þær til tveggja ára. Það er einhver hugsanavilla í því að það sé sköpun á góðu umhverfi fyrir nýsköpun til framtíðar. Það er bara ekki svoleiðis. Þess vegna veldur það mér miklum vonbrigðum að sjá 3. gr. þessa fjárauka, sem fjallar um breytingar á heimildarákvæði. Við erum nú þegar með heimildarákvæði um að leggja í þennan nýja Kríusjóð 1.150 milljónir. Nú er lögð fram tillaga um að skera það á þessu ári, að sjálfsögðu, niður í 650 milljónir og taka afganginn og setja 500 milljónir í hið nýja úrræði sem Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins er ætlað að sinna. Ég held að þetta sé kolröng aðferðafræði. Í fyrsta lagi, og langar mig þá aftur að vitna til orða hæstv. fjármálaráðherra: Ja, það er nú þannig með svona fjárheimildir að ef þær nýtast ekki þá falla þær bara niður. Sé það rétt mat að sjóðurinn Kría geti ekki nýtt nema 650 milljónir til að fjárfesta í öðrum sjóðum þá falla þær heimildir niður á þessu ári, ekki satt? Þess vegna sé ég ekki af hverju menn fara þessa leið. Ég bara skil það ekki. Þaðan af síður skil ég að menn ætli að veita 500 millj. kr. heimild til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins til að veita svokölluð stuðningslán á móti fjárfestum. Raunverulega sér maður strax í frumvarpinu um Nýsköpunarsjóðinn og þessa heimild til hans að menn gera hreinlega ráð fyrir því að þetta séu ekki nægir peningar og setja upp sérstakan mekanisma um það að reynist eftirspurn sprota- og nýsköpunarfyrirtækja eftir mótframlagslánum meiri en sú fjárheimild sem er til grundvallar aðgerðinni muni lánsfjárhæð hvers mótframlagsláns lækka hlutfallslega. Menn eru beinlínis að teikna það inn að þeir viti að þetta sé ekki nóg. Af hverju gera menn þetta svona? Hvaða framsýni er þetta? Af hverju gera menn ekki eins og tillaga frá Viðreisn gerir ráð fyrir og setja heimild fyrir myndarlegu framlagi? Þá er hægt að sinna þeim brýnu þörfum sem er tilgangur þessa alls, að halda lífvænlegum nýsköpunarfyrirtækjum á lífi. Þá er hægt að bjarga þeim. Þess vegna á að hafa heimildina rúma og vona að ástandið sé ekki eins slæmt og það er. Þá kemur bara í ljós að menn þurfa ekki nema þessar 500 milljónir, sem ég leyfi mér að fullyrða að er ekki nægilegt. Þetta er líka vont fyrir fyrirtækin og fjárfestana sem ætla sér að fara af stað og nýta sér þetta úrræði. Þeir leggja af stað með áætlanir sínar og segja: Gott og vel, nú kem ég með 100 milljónir hérna og ég veit að reglurnar segja að fyrirtækið fái 100 millj. kr. láni á móti frá ríkinu. Þetta er búið að setja í lög. Þetta er flott og fínt. En síðan gerist það að allt of margir sækja um lánin. Fjárfestirinn er búinn að ákveða að setja 100 milljónir í fyrirtækið. Ríkið getur komið með 50 milljónir. Forsendur fyrir fjármögnuninni í heild eru brostnar. Þetta er ekki kerfi sem er boðlegt að bjóða upp á. Það er ekki boðlegt. Ég geri mjög alvarlegar athugasemdir við þetta og trúi því og treysti að hv. fjárlaganefnd skoði það mjög ítarlega og geri nauðsynlegar breytingar á því. Ástæðan fyrir því að það er svo mikilvægt að leggja mikla áherslu á öll þessi atriði sem varða nýsköpun, rannsóknir og þróun til framtíðar er augljós. Hún er okkur öllum augljós og ég held að okkur greini í sjálfu sér ekkert á um það að við búum við of einhæft efnahagslíf og við verðum að breyta því. Við bara verðum að gera það. Það tekur langan tíma og þess vegna má ekki fara þá leið að gera of lítið og til of skamms tíma. Það er rangt að gera það. Það er einfaldlega rangt og mun ekki verða til þess að við getum breytt uppbyggingu atvinnulífsins með þeim hætti sem nauðsynlegt er og við erum í hjarta okkar, held ég, öll sammála um. Að því sögðu, og ég held að það hafi komið fram áður í þessari stuttu ræðu, þá ber vissulega að fagna þeim skrefum sem hafa verið stigin. Þau eru mjög góð og ég gagnrýni það ekki, þau eru bara ekki nógu stór og það er ekki búið að ákveða hvert á að fara með þessi mál. Menn eru ekki búnir að gera það upp við sig, sem ég held að stjórnvöld verði að gera og við sem samfélag verðum að gera. Við ætlum að breyta atvinnulífi okkar varanlega og við verðum að hverfa frá því að vera í þjóðfélagi með atvinnulíf sem verður svona háð einni grein. Við megum ekki leyfa okkur að gera ekki allt sem við getum til að koma í veg fyrir það. Það endar alltaf með því að upp koma áföll innan einstakra greina. Það gerir það alltaf. Það er óhjákvæmilegt. Þess vegna er þetta svo slæmt og við höfum allt of dýrkeypta reynslu af því hvað það þýðir fyrir efnahagslíf okkar og hvaða dýfur íslenskt samfélag tekur. Við verðum að hætta að sætta okkur við að þetta séu bara örlög okkar af því að við séum svo sérstök úti í hafi og við höfum fisk og túrista og svona verði það að vera. Við megum það ekki. Mér er svolítið niðri fyrir því að ég er verð fyrir svo miklum vonbrigðum með að fólk skuli ekki vilja skilja þetta. En þetta er 1. umr. og hv. fjárlaganefnd á eftir að fara yfir málið. Ég trúi því og treysti að þar tökum við a.m.k. þennan bút sem hér er og lögum hann þannig að hann komi að því gagni sem hann verður að koma.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir prýðisræðu, hann fór vel yfir það sem frumvarpið hefur að geyma og þær athugasemdir sem hv. þingmaður gerir við þessar tillögur. Ég vil fyrst í fyrra andsvari koma inn á kvikmyndaendurgreiðslur sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir. Við erum sammála um mikilvægi þessara endurgreiðslna og þessa fyrirkomulags í alþjóðlegu samhengi í samkeppni við alheiminn um þessi verkefni. Ég held að það hafi verið mjög farsælt skref á sínum tíma, enda stóð Framsóknarflokkurinn að þessu þá. Ég get tekið undir með hv. þingmanni með það og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kom að því áðan í framsögu sinni að skoða megi fyrirkomulagið, hvernig við högum greiðslunum og fjárheimildunum. Ég ætla að skilja eftir spurningu þó að hv. þingmaður hafi sjálfur svarað sinni eigin athugasemd, af því að við eigum a.m.k. eftir að leggja fram fleiri fjáraukalagafrumvörp að hausti. Ég velti því fyrir mér af því að óvissan er svo mikil, hverjum við getum tekið á móti og hvernig o.s.frv. Er ekki rétt að við leggjum mat á það? Ég held að þessi tillaga, eins og hún birtist hér, um að hreinsa upp það sem hefur safnast upp sé mjög sterk vísbending um vilja til að mæta þeirri eftirspurn sem verður, verkefnunum sem vilja koma, á forsendum sem gera okkur kleift að taka á móti þeim. Ég held að það sé að vinna fyrir fjárlaganefnd að fá mat á það og mæta því þegar þar að kemur og ég held að það sé sameiginlegur vilji 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er í sjálfu sér algerlega á því að það sé nauðsynlegt að hreinsa upp það sem búið er að lofa og ákveða og það er auðvitað mjög gott að gera. Ég get tekið undir að það er óvissa og öll erum við að reyna að eyða óvissunni og auðvitað má segja að fjárlaganefnd geti gefið út í nefndarálitinu að hún telji að það verði að tryggja að við getum sinnt þeim verkefnum sem hingað muni koma og veittar verði fjárheimildir fyrir því. En fyrst hv. þingmaður nefndi óvissuna um hvað myndi gerast á næstu mánuðum og misserum þá tek ég alveg undir það. Það er kannski ekki viðfangsefni fjárlaganefndar, en það er auðvitað viðfangsefni stjórnmálanna að reyna að draga úr allri þessari óvissu. Það hefur komið hér fram og ég held að ég hafi minnst á það í mínum ræðustúf að sjálfsagt er það gert af góðum hug að reyna að draga úr þessari óvissu með því að gefa fyrirheit eða sýn á það hvað muni gerast á næstunni. Eitt slíkt fyrirheit er að opna landið eftir hálfan mánuð. Það er því dapurlegt, eins og ég sagði, að mér sýnist að það muni verða miklum vandkvæðum bundið. Eigum við að segja kvikmyndagerðarfólki í útlöndum sem var búið að átta sig á því að Ísland yrði opið 15. júní og það kæmi bara hingað nokkrum dögum seinna, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, við í hv. fjárlaganefnd förum bara í þessa vinnu. Við köllum eftir mati á því hvernig þetta stendur allt saman. Varðandi óvissuna alla, ef ég er spurður persónulega út í þessa stöðu og þessi tilteknu verkefni, þá held ég að það eigi ekkert að standa í okkur að taka á móti þessu fólki. Við erum að taka á móti fólki sem er að koma hingað vegna vinnu. Það fer sjálfkrafa eftir ákveðnum reglum í sóttkví án þess að vera skimað á landamærum. Ég held að það sama eigi að geta gilt um þessi verkefni. En það er mín persónulega afstaða, ég tek það fram. Þetta þarf að skoðast í allt öðru samhengi þegar slíkar ákvarðanir eru teknar og í samráði við sóttvarnayfirvöld o.s.frv. Hv. þingmaður kom inn á hlutabótaleiðina. Ég er nú í þeim hópi sem telur að hlutabótaleiðin sé afar vel heppnuð. Mér hugnast ágætlega hugmyndafræðin á bak við tillögu sem hv. þingmaður fór yfir um hvata. Við erum í þessu verkefni að verja störf og allir jákvæðir hvatar af þessu tagi eru góðir og ber að skoða. Ég vil bara kalla eftir afstöðu hv. þingmanns og Viðreisnar varðandi skilyrðin sem hafa verið til umræðu af því að við erum að verja sambandið við launamanninn en leggjum svo öll skilyrðin á fyrirtækin, sem bitnar á launamanninum. Þetta er svolítið sérstök umræða og öllu einhvern veginn blandað saman og snúið á hvolf í þessu. Varðandi Kríu þá tek ég undir að það verður okkar verkefni. Flestir vísisjóðir eru nánast fullfjárfestir og það verður örugglega ekki erfitt að koma þessum fjármunum í mörg góð verkefni. Það er tvennt sem ég vil draga fram. Ég held að þessi sjóður eigi að byggjast upp á nokkrum árum í að verða 7–8 milljarðar, ef ég man rétt, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið sem skiptist í meginatriðum í tvennt. Ég byrja á því fyrra varðandi hlutabótaleiðina og þau skilyrði sem verið er að setja. Þarna er vandratað meðalhófið og auðvitað getur ríkissjóður ekki opnað sínar hirslur og menn gengið þar um eins og þeim sýnist. Það liggur fyrir. En um leið þarf að gæta þess þegar skilyrði eru sett að þau séu sem skýrust og séu afdráttarlaus um þau atriði sem menn telja mikilvægust. Við í Viðreisn höfum lagt mikla áherslu á það og sem betur fer eru margir sammála því að mikilvægast sé að allt sé uppi á borðum, menn viti nákvæmlega hverjir fá og fyrir hvað og hvað þeir fá. Það er mjög mikilvægt. Við höfum ekki verið hrifin af mörgum þeim skilyrðum sem hafa verið í umræðunni og hafa jafnvel verið sett um það hverjir geta fengið svona. Við teljum bara að menn gangi of langt og að þeir gleymi heildarmarkmiðinu sem er að þessi úrræði séu skjótvirk og aðgengileg. Auðvitað er með þessi kerfi eins og öll önnur að einhverjir munu misnota þau. Það þarf þá að hafa skilvirkt eftirlitskerfi sem verður bara að vera eftir á, til að góma þá, því ekki viljum við að kerfi, hvorki þetta né nokkur önnur, séu misnotuð. Örstutt um kríuna. Ég tek undir með hv. þingmanni, við skulum fara mjög vel yfir þetta í hv. fjárlaganefnd og ég trúi því og treysti að við finnum einhverja lausn í því.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárauka, það er þriðji fjáraukinn. Það sem vekur svolitla furðu í meðferð þessa máls eru þeir gífurlegu fjármunir sem þarna eru undir. Eins og komið hefur fram eru 34 milljarðar í hlutabætur, 27 milljarðar í laun í uppsagnarfresti og 2 milljarðar til greiðslu vegna þeirra sem eru í sóttkví. Það sem vekur enn þá meiri furðu er að þarna greiðum við fjármuni og stærsti hluti fjárins fer í að auðvelda uppsagnarfrest. Þar fara einir 27 milljarðar. Ef við setjum það í samhengi við það sem við bætum t.d. við í kvikmyndagerð, sem eru 2.120 milljónir, þá eru það bara smáaurar. Það er vel innan við 10% af því sem þarna er verið að leggja í uppsagnarfrestinn. En varðandi hitt erum við að leggja inn peninga til að auka vinnu, efla ferðaþjónustuna, vegna þess að kvikmyndagerðin eflir hana. Það kemur stór hópur erlendra aðila til að vinna við þetta. Hópurinn þarf gistingu, fæði og það þarf að ráða fólk; leikara, aðstoðarmenn, tæknimenn, þannig að þarna setjum við inn peninga sem skila sér til baka og geta skilað sér margfalt til baka. Þess vegna er það eiginlega alveg óskiljanlegt að við skulum ekki setja meira í þetta. Af hverju ekki 5 milljarða, jafnvel 10 milljarða, bara til að tryggja og sýna fram á að þarna erum við að búa til gulrót? Komið hefur skýrt fram hjá Netflix, stórframleiðanda kvikmynda og þátta, að þeir hafa haldið úti starfsemi í tveimur löndum í heiminum, Íslandi og Suður-Kóreu. Þetta afmarkaða svið eins og kvikmyndagerðin býður líka upp á að hægt er að einangra þessa hópa. Áhættan ætti að vera tiltölulega mjög lítil. Svo verðum við líka að horfa á það að í því ófremdarástandi sem gengið hefur yfir út af Covid er staðan sú að það er gífurleg eftirspurn, og verður enn þá meiri, eftir þáttum, eftir kvikmyndum. Þar af leiðandi verður einnig gífurleg eftirspurn eftir að fá og finna rétta staðinn og réttu aðstæðurnar til að framleiða þætti og kvikmyndir. Við erum alveg kjörin í það, algerlega, fyrir utan það sem við gleymum oft í þessu samhengi, að það sem yfirleitt hefur komið okkur á kortið eru einmitt bíómyndir og þættir, náttúran, sem veldur því að fólk sækir í að koma til landsins. Síðan er annað sem menn furða sig rosalega á. Það er fjármagnið sem sett er í Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóð. Þarna erum við að setja fé í nýsköpun. Við erum að reyna að efla atvinnu, nýsköpun, hugsun, reyna að halda við nýsköpun. Sprotafyrirtækin eru einmitt það sem við eigum að einbeita okkur að, við eigum að gera hvað við getum. En nei, þá eru það bara 650 milljónir. Af hverju ekki 6,5 milljarðar? Af hverju höldum við að okkur höndum varðandi það að setja fjármuni í það sem skilar sér í vinnu og sókn og bætir stöðu okkar, en hikum ekki við að dæla ótrúlegum upphæðum í t.d. laun í uppsagnarfresti? 27 milljarðar þar. Ég hefði viljað sjá nákvæmlega sömu upphæð fara í það að efla þjóðfélagið, vegna þess að það segir sig sjálft að við verðum að gera eitthvað. Við getum ekki bara verið með hlutabótaleið í launum. Við sjáum það sem búið er að dynja á okkur núna, uppsagnirnar, 400 manns í Bláa lóninu, 100 flugumferðarstjórar. Þetta dynur á okkur. Þess vegna verðum við að fara að hugsa í lausnum en ekki hjakka í sama farinu. Það er annað í þessu sem veldur mér áhyggjum, það varðar hlutabótaleiðina. Komið hefur fram að verið er að svindla á henni. Það er ekkert óeðlilegt við það. Meira en 99% fólks er heiðarlegt og er ekki svindlarar. En það eru í öllum kerfum einhverjir, núll komma eitthvað prósent, sem eru tilbúnir að svindla. Við höfum séð það, nýjasta dæmið er í Stundinni í dag þar sem sagt er frá eignarhaldsfélagi á Möltu sem er með 20 starfsmenn á hlutabótaleið. Ég veit ekki hvort það er svindl þar í gangi, en þetta getur ekki verið eðlilegt og á ekki að vera það. Við vitum líka að ákveðinn hópur er að reyna að hækka launin, gerir alls konar hluti til þess að reyna að fá meira út úr kerfinu. En þetta er lítill hópur, núll komma eitthvað prósent af þeim sem þarna eru inni. En það sem stingur mig mest í þessu er að hvergi er verið að stórauka eftirlitið, hafa eftirlit með fjármálum, að eignarhaldsfélög á lágskattasvæðum eða aðrir séu ekki að misnota kerfið. Nei, það á bara að taka á því einhvern tíma í haust. Það gengur bara ekki upp. Það er útilokað að hægt sé að leyfa sér það. Ég set það í samhengi við eitt sem ítrekað hefur komið upp. Það eru þeir einstaklingar sem eiga að vera að svindla sér inn í almannatryggingakerfið, á örorku. Hvað er gert þar til að koma í veg fyrir að viðkomandi geti svindlað sér inn í kerfið? Þar erum við að tala um að fólk svindli sér inn í sárafátækt. Hugsið ykkur! Eins og ég hef alltaf sagt, ef einhver reynir að svindla sér þar inn þá er hann fárveikur og á að vera þar inni og hefur fullan rétt á því. Það er svo vitlaust að reyna að svindla sér inn vegna þess að þetta er svakalegt ferli sem maður fara þarf að fara í gegnum, í eitt, tvö, þrjú ár jafnvel, til að komast inn. Þetta er niðurlægjandi ferli, virkilega niðurlægjandi. En hvað tekur svo við þegar maður er kominn inn í kerfið? Hvernig er eftirlitinu háttað þar? Hvað erum við með í lögum og reglum um eftirlit með þeim sem eru á örorku og eru komnir inn í kerfið? Jú, þeim ber skylda til að gefa upplýsingar um tekjur maka og ef þeir dirfast að fara ekki eftir því er hægt að svipta þá bótum. Þarna eru veikir einstaklingar sem eru búnir að vera að reyna að bjarga sér og reyna að komast inn í kerfið. Þeim er refsað grimmilega. Þetta er enn inni í lögunum og ég tel það vera skýlaust brot á persónuverndarlögum að blanda maka inn í þetta. Myndi okkur detta í hug að segja við þá einstaklinga og aðra sem sækja um hlutabótaleið eða laun á uppsagnarfresti: Þið þurfið að koma með tekjur maka á borðið og ef þið gerið það ekki fáið þið ekki að nýta hlutabótaleiðina? Okkur myndi ekki detta það í hug, það yrði allt brjálað. En það er allt í lagi að gera þetta við veikt fólk. Þetta er stórfurðulegt. Síðan er talað um, í þessu samhengi, áhrif Covid-19, hvaða áhrif Covid hefur á einstakling sem missir vinnuna, stendur frammi fyrir því að lenda á atvinnuleysisbótum eða hlutabótum og það þarf og ber að sjá til þess að bjarga þeim einstaklingi. En á sama tíma kemst einstaklingur, sem sækir um að komast á örorku, á örorku og fær greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. En það hittist bara þannig á að það tekur jafnvel lengri tíma fyrir hann að fá lífeyrissjóðsgreiðslurnar, og einhverra hluta vegna fær hann ekki greiðslur úr lífeyrissjóðum um leið og hann byrjar að fá greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Hann fær ekki greiðslurnar fyrr en jafnvel ári seinna. Þá fær hann eingreiðslu upp á 1.500 millj. kr. frá lífeyrissjóðnum. Hvað gerist þá? Ég get alveg sagt ykkur það vegna þess ég hef reynslu af því, ég hef lent í því. Það er ömurlegt að vera í slíkum aðstæðum með fjögur börn, að lenda í því að fá eingreiðslu upp á 1.500 millj. kr. Hvað gerist þá? Jú, Tryggingastofnun sendir reikning upp á 1.250 millj. kr. Hún tekur 80% af þessu til baka. Hann mátti eiga 20%. En hver er staðan hjá þessum manni? Jú, hann er búinn að nota þessa peninga til að borga niður skuldir vegna þess að hann hefur lent í þvílíkum fjárhagserfiðleikum á þessu tímabili við að fara á örorku og missa tekjur og annað. Og hann fer í núll. Er einhver björgunarpakki fyrir hann? Eitthvað í anda launa á uppsagnarfresti eða hlutabóta? Nei, hann þarf bara að herða sultarólina og bjarga sér. Hann þarf að fara í röð eftir mat eða bjarga sér á annan hátt. Vonandi á hann sparifé og þá verður hann að ganga á það. Við tölum um jafnrétti, sanngirni, að allir séu jafnir fyrir lögum. Hvernig í ósköpunum getum við leyft okkur að hafa hlutina svona og á sama tíma talið okkur trú um það að allir séu jafnir? Það er langt í frá. Það ömurlegasta í þessu, ef við horfum á þennan fjárauka og þá sem á undan hafa komið - ég sé smáljóstíru þar, það eru þessar 20.000 kr. sem komu til öryrkja. Setjum þessar 20.000 kr. til öryrkja í samhengi við það að við gefum á sama tíma 5.000 kr. til allra landsmanna, 18 ára og eldri - 5.000 á móti 20.000 kr. til þeirra sem eru að stórum hluta, 70%, undir fátæktarmörkum. Það á ekkert að gera meira. Gengið er rokið af stað, matvörur hækka, allt hækkar, og einnig það sem þessi ríkisstjórn hefur algjörlega hunsað; verðtryggðu lánin hækka. Um 20 millj. kr. verðtryggt lán hefur hækkað á tveimur, þremur mánuðum um á fjórða hundrað þúsund. Þeir neita að sjá það. Það er allt í lagi vegna þess að þeir sem eru með þessi verðtryggðu lán eru þeir sem hafa minnst á milli handanna og eru með lélegustu vextina og líka lélegustu lánin og geta ekki breytt þessu. Lánin hækka og eignarhluti þeirra minnkar. Síðan eru það eldri borgararnir. Hvað hefur verið í fjáraukanum hingað til fyrir eldri borgara? Ekki stafur, ein króna, einn eyrir fyrir þá. Það væri hægt að lúslesa þetta allt saman, en hvergi er að finna krónu fyrir eldri borgara. Á sama tíma eru eldri borgarar úti í þjóðfélaginu að ná í lyfin sín og borga þau á raðgreiðslum. Hvers vegna í ósköpunum? Hvernig getum við leyft okkur að bjóða upp á að hafa hlutina svona? Við skulum hafa það alveg á hreinu, ekki reyna að segja að ekki séu til peningar í þetta og að þetta sé of dýrt. Ef við horfum á milljarðana sem fjúka og horfum á að teknir eru 60 milljarðar á ári í skerðingar á eldri borgurum og öryrkjum þá þarf ekki að segja mér að ekki séu til peningar til að sjá til þess að þessir einstaklingar sem hafa það verst í þjóðfélagi okkar rísi upp, fari upp fyrir fátæktarmörkin, þurfi ekki að bíða í röð eftir mat, þurfi ekki að greiða lyf á raðgreiðslum og þurfi ekki að herða sultarólina. Við eigum að sjá til þess, ef við viljum gera hlutina vel, að taka höndum saman og afmá þennan smánarblett. Þetta er nefnilega smánarblettur á samfélaginu. Á sama tíma og við erum að moka út milljörðum þá eigum við að sjá til þess að það verði gert og ég skal veðja við ykkur að það kostar sennilega ekki nema 10–15% af þessum milljörðum sem fara hér út, að sjá til þess að enginn á Íslandi þurfi að lifa við fátækt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hjó eftir einu í ræðu hans sem mig langar aðeins að eiga orðastað við hann um. Hann ræddi um misnotkun á hlutabótaleiðinni, sem ég er svo sannarlega sammála um að verði að fyrirbyggja algerlega núna. Við erum að horfa upp á stöndug fyrirtæki sem hafa nýtt sér þessa leið en hafa ekki þurft á því að halda og þarna á að sjálfsögðu að höfða til samfélagslegrar ábyrgðar. Við höfum gert það en því miður hafa stjórnendur sumra þessara fyrirtækja ekki sýnt þá ábyrgð sem þeim ber í þessum efnum. Ég vildi spyrja hv. þingmann um eitt atriði, það kemur reyndar ekki alveg beint inn á þessa umræðu hér en þó þannig að hann minntist á að misnotkun væri í almannatryggingakerfinu og fólk væri að svindla sér inn á örorkubætur, ég held að hann hafi orðað það þannig. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig sér hann fyrir sér svona lagað og þekkir hann hvernig eftirliti er háttað í öðrum löndum þegar menn eru að svíkja út bætur í svokölluðum bótasvikum? Nú spurði ég ráðuneytisstjóra félagsmálaráðuneytisins sérstaklega að þessu fyrir nokkru síðan í fjárlaganefnd, með hvaða hætti eftirlit væri gegn bótasvikum af hálfu Tryggingastofnunar, hvort það væri sérstök skrifstofa þar starfandi sem hefði í skoðun bótasvik. Svarið var á þann veg að svo væri ekki en það væri símsvari og þar væri hægt að tilkynna bótasvik. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Þekkir hann hvernig þetta er t.d. á Norðurlöndunum? Nú eru verulegir fjármunir í húfi og fullkomlega óeðlilegt að fólk geti svindlað sér inn á almannatryggingakerfið, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega. Þekkir hann hvernig þetta er? Hvernig sér hann fyrir sér eftirliti með þessu háttað?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir fyrirspurnina. Hún á svo sannarlega rétt á sér. Fyrir ekki svo löngu síðan, eða fyrir nokkrum árum, var settur upp hnappur hjá Tryggingastofnun ríkisins. Svikahnappur, við kölluðum hann svikahrappshnapp og þar gastu sett inn og sagt frá svikurum, nafnlaust, og þurftir svo sem ekkert að gera grein fyrir þér. Því var mótmælt og kært til Persónuverndar. Þetta skeði eftir gífurlega umræðu sem kom fram í kjölfar skýrslu um svik, mig minnir að það hafi verið í Danmörku, sem var heimfærð yfir á íslenskan mælikvarða og tekin þar út. Og sú umræða var svo skrumskæld. Niðurstaðan varð sú að það væru milljarðasvik í þessu blessaða kerfi, sem var algjört rugl. Tryggingastofnun ríkisins fór í saumana á því, eins og leitað væri að nál í heystakki, til að finna svikarana. Og hvað fundu þeir? Þeir fundu örfáa einstaklinga. Hvað voru þeir að svíkja? Jú, þeir voru að svíkja á grundvelli barnabóta, um að skrá sig í eða úr sambúð. Það voru örfáir Íslendingar sem fundust á þeim grundvelli, en það fannst ekki einn einasti sem var að svindla sér inn í þetta kerfi til að græða á því. Það segir sig sjálft. Þú getur ekki grætt á því að svindla þig inn í almannatryggingakerfið vegna örorku. Það er vonlaust. Það er alltaf tap.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég spyr líka vegna þess að ég held að prósentutalan sé svolítið á reiki, hún sé á bilinu 1–5%, þ.e. bótasvik í tryggingakerfinu. Þessa tölu hef ég heyrt frá þeim sem til þekkja. Ef fram heldur sem horfir fara eftir tíu ár u.þ.b. 90 milljarðar í þetta kerfi. Ef við horfum á 1% þá eru það 9 milljarðar í bótasvikum, sem er náttúrlega gríðarlega há upphæð. Mig langar að fá álit hv. þingmanns á einu. Nú veit ég að í Sviss voru samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir ekki svo löngu lög sem varða eftirlit gegn bótasvikum. Það er með þeim hætti að starfræktir eru sérstakir rannsóknarlögreglumenn sem eingöngu fókusera á bótasvik. Auk þess þekki ég t.d. frá Bretlandi að þar er eftirlitið töluvert mikið. Eftir því sem ég hef aflað mér upplýsinga hér þá virðist eftirlitið vera mjög lítið. Ég minni á það að ef einhverjir svíkja út úr almannatryggingakerfinu, eins og örorkubætur, bitnar það auðvitað á þeim sem virkilega þurfa á bótunum að halda. Það er því til mikils að vinna að ná tökum á þessu. Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér? Telur hann vænlegt að við myndum setja á laggirnar einhvers konar kerfi, eins og t.d. er í Sviss, þar sem yrði bara reglulegt eftirlit með þessu? Menn þyrftu náttúrlega að sæta því með einhverjum hætti. Það væri fróðlegt að fá skoðun hans á þessu máli?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Jú, svikin. Ef við tökum 1–5%, maður hefur aldrei séð neitt, þetta eru tölur gripnar úr lofti, kannski úr öðrum kerfum, segjum í Sviss. Ég efast um að þetta sé svo mikið hér. En bara 1%, við skulum segja að það sé nóg. En hverjir eru það sem eru að svíkja? Við skulum aðeins horfa á það. Þá segi ég: Svik eru ekki alveg það sama og svik. Svik geta verið neyðarréttur. Ég tel það vera neyðarrétt - segjum hjón sem lenda bæði í örorku. Hvað skeður? Ef einstaklingur í hjónabandi verður fyrir örorku þá fær hann ekki heimilisuppbót. Ef tveir einstaklingar lenda í því að verða öryrkjar fær hvorugur þeirra heimilisuppbót. En ef einstaklingur býr einn fær hann heimilisuppbót. Ef þú ert ógiftur og ert öryrki þá máttu ekki gifta þig, þá verður þér refsað. En síðan er líka það að þeir einstaklingar sem lenda í því - segjum að viðkomandi sé öryrki og áttar sig á því að það verður auðveldara fyrir hann að lifa með því að skilja, þá fær hann heimilisuppbót, auknar barnabætur og getur kannski lifað af. Hann sér fram á að með þessum gjörningum þurfi hann ekki að standa í biðröð eftir mat. Ég myndi segja að þetta væri neyðarréttur viðkomandi til að reyna að sjá fyrir fjölskyldu sinni og reyna að bjarga sér. En þetta er kannski kallað svik í bótakerfinu. En þetta kalla ég svik stjórnarinnar, að sjá ekki til þess að þessir einstaklingar geti lifað með sæmd í kerfinu og þurfi ekki að grípa til þessara neyðarúrræða.

Herra forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar um frumvarp til fjáraukalaga og ég verð að viðurkenna að ég átti svolítið erfitt með að átta mig á því hvert hv. þingmaður væri að fara með tilliti til afstöðu hans til þeirra aðgerða sem hér er verið að leggja til þar sem langstærstu útgjaldaliðirnir snúa að því að tryggja afkomu fólks sem misst hefur lífsviðurværi sitt vegna Covid-veirufaraldursins, þ.e. með hlutabótaleiðinni þar sem verið er að tryggja fólki framfærslu svo það haldi ráðningarsambandi við fyrirtæki og hafi þar með vinnu til framtíðar, og svo að greiða laun í uppsagnarfresti, sem er til þess að fyrirtæki geti komið stöndugri út úr ástandinu og haldið áfram að sjá fólki fyrir vinnu. Hv. þingmaður talaði um eins og hér væri mikill fjáraustur. Mig langar að spyrja hv. þingmann hreint út hvort hann sé mótfallinn aðgerðunum. Það er svo sem rétt að það er hægt að misnota allar leiðir, en hv. þingmaður tók það hins vegar sjálfur fram að það væri mjög mikill minni hluti sem gerði það. Mig langar bara að fá það fram: Telur þingmaðurinn ekki að hér séu mikilvægar aðgerðir til þess að tryggja að fólk sem misst hefur framfærslu sína haldi henni áfram í gegnum þessa erfiðleika sem við vonum vonandi öll að séu tímabundnir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég verð að segja eins og er að ég talaði um fjáraustur á þeim forsendum að mér finnst vera nóg af peningum til að setja í ákveðna hluti en ekki aðra. Það er bara það sem ég átti við. Ég var ekki að meina að ég sæi eftir peningum til þeirra sem eru í hlutabótavinnu eða á uppsagnarfresti, að þeir fái þann pening til að lifa af. Það er langt því frá. En ég geri líka athugasemdir við að það hefur gleymst að tryggja eftirlitið, sem er kannski skiljanlegt á þeim hraða sem unnið verið hefur við að koma úrræðunum fram. Mér finnst sorglegt þegar Vinnumálastofnun, eða einhver sem á að hafa eftirlit, segist ætla að sinna eftirliti í haust, þeir vilji fá lengri tíma og ætli bara að gera það einhvern tíma í framtíðinni. Þá getur það verið orðið of seint, þá verða peningarnir farnir, jafnvel úr landi. Við verðum alltaf að byrja einhvers staðar. Ég setti þetta í samhengi við þær ströngu kröfur sem gerðar eru í almannatryggingakerfinu og eftirlitsheimildir þar. Það stingur svolítið í stúf hér að ekki skuli hafa verið gengið almennilega frá eftirlitsheimildum strax. Við erum t.d. búin að samþykkja lög um uppljóstrara. Segjum að við séum með stórfyrirtæki þar sem eitthvað skrýtið er í gangi. Einhver uppgötvar það og finnst verið að sóa almannafé. Mér finnst mjög skrýtið að hann geti ekki látið vita af því strax á einfaldan hátt. Það virðist hins vegar vera hægt í almannatryggingakerfinu og ætti þess vegna að vera hægt í öðrum kerfum til að sinna eftirliti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tel mikilvægt að við höfum komið því hér á hreint að hv. þingmaður telur aðgerðirnar mikilvægar þótt hann komi á framfæri sjónarmiðum sínum varðandi það hvernig eftirlitinu er háttað. Mig langar að taka það fram hvað það varðar að auðvitað hafa verið skrifuð inn í frumvörpin skilyrði sem fyrirtækin þurfa að lúta sem nýta sér þær leiðir sem stjórnvöld setja fjármagn í. Það hlýtur þá að koma í ljós með tíð og tíma m.a. hvort fyrirtækin hafi ekki hlítt þeim skilyrðum sem þar eru sett. Það þarf auðvitað að fylgjast með því að úrræðið sé nýtt á réttan hátt. Ég er hjartanlega sammála því og tel reyndar að verið sé að vanda eins og framast er hægt til verka varðandi það að farið verði að þeim leikreglum sem hér er verið að setja. Hv. þingmanni hefur orðið tíðrætt um kjör, bæði örorkulífeyrisþega og eldri borgara, og ég tek undir með honum að þar þarf að bæta kjörin. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti bent mér á eitthvert dæmi um að stjórnvöld hafi beinlínis farið inn í kerfin og gert það að verkum að öryrkjar eða aðrir sem treysta á almannatryggingakerfið beri minna úr býtum í núverandi ástandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrirspurnina. Já, ég veit um dæmi. Því miður hafa komið upp ýmis dæmi hjá Tryggingastofnun. Ég veit um eitt dæmi þar sem rakin var IP-tala erlendis og til eru einstaka dæmi sem eru ljót. Ég er ekki með þau öll en ég veit því miður um dæmi. Einnig eru dæmi um að verið sé að hrella öryrkja sem eru erlendis að sækja læknisþjónustu erlendis eða annað. Þeir fá greiðslurnar seinna og aðstaða þeirra hefur gjörbreyst vegna gengisins. Við vitum hve litlu má muna. 10–15% gengishækkun er 10–15% lækkun á bótum þeirra, þannig að það er mjög slæmt að staðan skuli vera sú. Í sambandi við eftirlitsheimildir og annað, hv. þm. Birgir Þórarinsson talaði áðan um 1–5% svik í kerfinu. Ef við heimfærum það á kerfið sem við höfum búið til hérna og ef reiknað er með, eins og talað var um, að allar þessar björgunaraðgerðir kosti 300 milljarða, þá erum við að tala um kannski 3–15 milljarða svik. Það eru gífurlegar fjárhæðir og miklu meira fé en ég gæti nokkurn tíma ímyndað mér að svikið yrði út í almannatryggingakerfinu. Núna nýta félög á Möltu, í skattaskjólum, sér úrræðin og við vitum um nokkur dæmi þar sem verið er að misnota kerfið og sumir hafa meira að segja farið og greitt til baka. Vítin eru til að varast þau og þess vegna eigum við að meðhöndla alla jafnt og koma í veg fyrir öll svik. 

Herra forseti. Með þessu frumvarpi til fjáraukalaga erum við komin með þriðja fjáraukann í þeim aðgerðum sem hugsaðar hafa verið til þess að reyna að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir sem samfélag vegna veirufaraldursins. Við í Miðflokknum höfum stutt allar tillögur ríkisstjórnarinnar sem miða að því að lágmarka tjónið og vonum að sjálfsögðu að þær gagnist sem best. En við höfum auk þess verið með viðbótartillögur, breytingartillögur við fjáraukana. Við höfum auglýst tillögur okkar í fjölmiðlum til að reyna að ná eyrum stjórnvalda og við höfum sent forsætisráðherra tölvupóst með tillögum okkar þannig að við höfum lagt okkur fram um að koma þessu að eins og mögulegt er. Því miður hefur ríkisstjórnin ekki lagt nægilega vel við hlustir að okkar mati og hér hefur komið alloft fram að ríkisstjórnarflokkarnir hafa fellt allar tillögur stjórnarandstöðunnar. Það er að sjálfsögðu dapurlegt í ljósi þess að óskað hefur verið eftir samráði af hálfu ríkisstjórnarflokkanna í þessari tillögugerð. Við erum öll saman í þeim erfiðleikum sem við erum að reyna að komast út úr, sem eru tímabundnir og vonandi sjáum við fyrir endann á þeim sem fyrst. Ég vil byrja á því að staldra aðeins við á bls. 10 í frumvarpinu. Verið er að framlengja hlutabótaleiðina og þetta frumvarp er í raun og veru bara aðgerðir sem búið er að kynna. Það er ekkert nýtt í því, ef svo má segja, nema kannski hvað varðar kvikmyndaframleiðsluna. Það er ágætismál og var reyndar búið að ræða áður. Það sem ég vildi koma inn á varðandi hlutabótaleiðina eru þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi til að fyrirtæki geti nýtt hana fyrir launþega sína. Hér er um mjög mikla fjármuni að ræða. Það eru um 34 milljarðar kr. sem eiga að fara í þetta. Verið er að framlengja þessa leið sem reynst hefur ágætlega, ég skal taka undir það, og hún er að sjálfsögðu mikilvæg. En við þurfum hins vegar að koma í veg fyrir að hún verði misnotuð. Það hefur aðeins verið rætt hér. Það er mikill skilningur fyrir því í samfélaginu að verja störfin. Við í Miðflokknum leggjum ríka áherslu á það. Að sama skapi er engin þolinmæði í samfélaginu fyrir því að þetta úrræði sé misnotað. Þetta eru miklir fjármunir skattgreiðenda. Það er líka athyglisvert að komið hefur fram af hálfu Vinnumálastofnunar að stofnunin hefur fengið ábendingar um a.m.k. þrenns konar misnotkun á hlutabótaleiðinni. Það vekur líka athygli að ríkið hefur ekki sett neina fjármuni í eftirlit með þessari misnotkun. Það er svolítið sérstakt í ljósi þess hversu gríðarlega miklir peningar eru í spilunum. Minna má á að í Svíþjóð vinna u.þ.b. 100 skattsérfræðingar við eftirlit með hlutabótaleiðinni sem þar er í gangi. Það er full þörf á að við setjum einhverja fjármuni í að hafa eftirlit með þessu. Ég held að það sé alveg ljóst að álagið á Vinnumálastofnun er gríðarlegt og hún getur engan veginn sinnt þessu, a.m.k. eins og staðan er núna. Annað vandamál í þessu er að fólk á kannski erfitt með að stíga fram og segja frá því að verið sé að misnota þetta úrræði, einfaldlega vegna atvinnuástandsins í samfélaginu, og margir eru uggandi um sinn hag og óttast jafnvel að vera sagt upp. Fólk kærir sig ekki um að koma fram og það er ótrúlega mikill fjöldi í samfélaginu sem er uggandi um afkomu sína. Við skulum ekki gleyma því. Auðvitað er alltaf verið að segja að þetta ástand eigi sér ekki hliðstæðu o.s.frv., en raunveruleikinn er sá að aldrei hefur jafn mikið atvinnuleysi orðið í landinu á svo skömmum tíma, svo hratt. Það er því mjög mikilvægt að reyna að verja störf eins og kostur er og þetta er ein af þeim leiðum. Við þurfum bara að tryggja það algerlega að hún verði ekki misnotuð og ég minni á að úrræðinu er ætlað að bjarga fyrirtækjum sem róa lífróður sinn vegna faraldursins og þeirra afleiðinga sem hann hefur haft á rekstur fyrirtækja. Þessu úrræði er ekki ætlað að koma fyrirtækjum, sem ekki lenda í teljandi tekjutapi vegna veirufaraldursins, betur út úr þessu tímabundna tímabili niðursveiflu. Það er rétt að halda því til haga. Það er stefnan að herða skilyrðin og ég held að það sé nauðsynlegt í þessu samhengi að nefndin fari nákvæmlega í saumana á því hvað þarf að laga og það verði engar eyður í þeim efnum. En svo skal ég taka undir það að vissu marki sem hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrr í umræðunni, að skilyrðin mega heldur ekki vera það ströng að þau verði til þess að erfitt verði að fara þessa leið. Það verður að finna hinn gullna meðalveg, eins og hæstv. ráðherra nefndi og ég vil taka undir það. Það sem ég sakna í þessum fjárauka, sem er ekki í honum, er að við þurfum að beina sjónum að þeim sem eru nú þegar búnir að missa vinnuna og reyna að finna úrræði fyrir þá, eins og t.d. að beina þeim í nám og kanna hvort ekki sé rétt að skoða einhvers konar ívilnanir til þess að fólk fari í nám í þeim greinum þar sem er skortur á fólki. Við getum þá notað stöðuna sem við erum í í dag til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. Það vantar mjög mikið nýliðun í mikilvægar stéttir, eins og hjúkrunarfræðinga, og það þyrfti að búa til hvata til þess að fólk fari í nám í þessum greinum. Það mun að sjálfsögðu kosta einhverja peninga, en ávinningurinn er hins vegar mikill þegar upp er staðið. Þegar við ræddum aðgerðapakka tvö fagnaði ég sérstaklega tímabundnum störfum fyrir námsmenn 18 ára og eldri í samstarfi við sveitarfélögin. Það var mjög gott verkefni. Við í Miðflokknum hefðum hins vegar viljað útvíkka það til einkafyrirtækjanna, að þau gætu ráðið til sín fólk í sumar og fram á haust með stuðningi ríkisins. Síðan hef ég mikið talað mikið fyrir því að við eflum náms- og starfsúrræði fyrir atvinnuleitendur sem búnir eru að vera atvinnulausir í einhvern tíma, voru jafnvel atvinnulausir fyrir veirufaraldurinn. Það má ekki gleyma þeim þannig að þeir geti notið forgangs í þeim aðgerðum sem stjórnvöld hafa til þess að fjölga störfum. Þar þarf að bæta í og ég hefði viljað sjá í þessum fjárauka auknar fjárheimildir til þess að útvíkka úrræðið til þeirra einstaklinga sem eru atvinnulausir og hafa verið það í jafnvel einhvern tíma. Þeir gætu komið inn í einhvers konar tímabundin úrræði á vegum stjórnvalda í samvinnu við sveitarfélögin. Það er annað sem ég sakna í þessu frumvarpi, herra forseti. Það er ekkert minnst á sveitarfélögin. Komið hefur fram að of lítið samráð hafi verið haft við sveitarfélögin. Í þessu mikla tekjufalli og útgjaldaaukningu sem þau hafa orðið fyrir hefur að mjög litlu leyti verið rætt við sveitarfélögin hvað varðar úrræði af hálfu hins opinbera. Það er ljóst að sum sveitarfélög eru bara svo illa stödd, atvinnuleysi er það mikið, eins og t.d. í Mýrdalshreppi, Skaftárhreppi og á Suðurnesjum að þau, sérstaklega hluti sveitarfélaga á Suðurlandi, eiga jafnvel erfitt með að halda uppi lögbundinni þjónustu. Og þegar svo er komið verður ríkissjóður að grípa inn í. Við höfum talað fyrir því í Miðflokknum að það þurfi sértækar aðgerðir til sveitarfélaganna vegna þess að þau koma illa út úr veirufaraldrinum efnahagslega, eins og allir aðrir. Það er að vísu jákvætt sem nú er þegar komið í gegn, að sveitarfélögin geti nýtt sér endurgreiðslufyrirkomulag á virðisaukaskatti vegna framkvæmda, en ég held að íhuga þurfi alvarlega hvort koma eigi með bein framlög til sveitarfélaganna. Ég held að það sé orðinn veruleiki hjá einhverju Norðurlandanna. Síðan hefur Jöfnunarsjóður sveitarfélaga orðið fyrir verulegu tekjutapi sem þarf einhvern veginn að mæta og við megum ekki gleyma því að um 80% af útsvarsstofni sveitarfélaganna eru laun. Fulltrúar Reykjavíkurborgar komu hér á fyrri stigum á fund fjárlaganefndar og lögðu ríka áherslu á að aðkoma ríkissjóðs væri nauðsynleg. Atvinnuleysi í Reykjavík var um 18% í apríl þannig að þetta snertir mikinn fjölda fólks og margir eru jafnvel komnir á þá leið að fá fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Það er stór hópur sem er að koma þar inn, sem hefur mikil útgjöld í för með sér fyrir sveitarfélögin. Ég hefði því viljað sjá aðgerðir fyrir sveitarfélögin í þessum fjárauka hér. Ég hefði auk þess viljað meiri aðgerðir fyrir Suðurnesin. Það kom sérstakur stuðningur upp á 250 milljónir og að sjálfsögðu var það gott mál en dugar engan veginn til. Ég spurði einmitt hv. þingmann og formann fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, út í það í fjárauka tvö, að mig minnir, hvort hann teldi að þetta dygði til að mæta því mikla atvinnuleysi sem er á Suðurnesjum. Það er rúmlega 25% á Suðurnesjum og stefnir í hátt í 30% í Reykjanesbæ, sem eru bara hamfaratölur, ef svo má að orði komast. Hv. þingmaður gat þess að hann teldi að þetta dygði skammt í því mikla atvinnuleysi sem þar er og ég er alveg sammála honum í því. Það er alveg ljóst að við verðum að mæta þeim sveitarfélögum sem búa við svo gríðarlegt atvinnuleysi og því fólki sem á þar í hlut. Nú hefur verið boðaður fjárauki í haust og tíminn fram að því er dýrmætur. Þess vegna hefði ég talið að hér hefði átt að koma eitthvað til þessara sveitarfélaga. Það er miður að svo er ekki. Ég vil að endingu minna á að það er nauðsynlegt í þessu öllu saman að huga að því hvort ekki sé hægt að hafa meiri skilvirkni í aðgerðum stjórnarinnar. Gallinn á þessum aðgerðum hefur verið sá að dregist hefur úr hófi að koma þessu í framkvæmd. Það skiptir nefnilega máli vegna þess að tíminn sem líður er dýrmætur og á þeim tíma gætu einhver fyrirtæki hreinlega lagt upp laupana. Ég nefni brúarlánin sem dæmi sem hafa tekið allt of langan tíma frá því að þau voru samþykkt og þar til að þau eru komin fram og frágengin í fjármálastofnunum þannig að hægt sé að sækja um þau. Nú erum við búin að samþykkja stuðningslán sem skipta meðalstór fyrirtæki verulega miklu máli og má ekki dragast með sama hætti að koma þeim í framkvæmd. Það er nokkuð sem verður að skoða. Ég legg áherslu á það í nefndarvinnunni, eins og ég nefndi í upphafi, að farið verði yfir skilyrðin og tryggt að þetta úrræði verði ekki misnotað. Það er mjög ánægjulegt að Ríkisendurskoðun hafi gert frumkvæðisathugun á þessari leið. Hún mun væntanlega tilkynna hver sú niðurstaða hafi verið í skýrslu, á morgun, ef mig minnir rétt. Ég fagna því mjög að Ríkisendurskoðun skyldi hafa haft frumkvæði að því að skoða hlutabótaleiðina vegna þess að það eru gríðarlegir fjármunir í spilunum, eins og ég nefndi, og nauðsynlegt að fá það inn í nefndarvinnuna sem fram undan er hvaða augum eftirlitsstofnun okkar, Ríkisendurskoðun, lítur hana.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Frumvarpið felur í sér að nýtt bráðabirgðaákvæði bætist við lögin sem setur umgjörð utan um framkvæmd stuðnings-Kríu, sem kölluð er, af hálfu Nýsköpunarsjóðs. Stuðnings-Kría er hluti af efnahagsaðgerðum stjórnvalda til að mæta neikvæðum áhrifum af kórónuveirufaraldrinum. Úrræðið var kynnt í öðrum stuðningspakka ríkisstjórnarinnar og er hugsað sem viðspyrna fyrir sprotafyrirtæki vegna erfiðra aðstæðna þeirra um þessar mundir. Í úrræðinu felst að sprota- og nýsköpunarfyrirtæki geta óskað eftir mótframlagsláni frá ríkinu til móts við fjármögnun fjárfesta. Hið opinbera mun þannig veita lán til lífvænlegra sprotafyrirtækja sem geta aflað sér fjármögnunar frá fjárfesti á móti. Lánin sem veitt verða munu verða á sömu kjörum og fjármögnun fjárfesta og lúta sömu skilmálum. Lánin verða í formi skuldabréfs með breytirétti og munu bera sömu vexti og fjármögnun fjárfesta til viðkomandi fyrirtækis. Lánin verða lengst veitt til þriggja ára eða til sama tíma og fjármögnun fjárfestis ef sú fjármögnun er í formi láns til skemmri tíma. Ríkið mun þannig mæta fjármögnun einkafjárfesta á sömu kjörum og ef lánin verða ekki greidd upp á lánstímanum breytast þau í hlut í viðkomandi sprotafyrirtækjum. Sem slík er aðgerðin því fyrsta skref að samstarfi hins opinbera og einkafjárfesta við fjármögnun sprota- og nýsköpunarfyrirtækja sem mun halda áfram að vaxa með aðkomu Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóðs sem taka mun til starfa síðar á árinu. Mikilvægt er að styðja við sprota- og nýsköpunarfyrirtæki á þeim óvissutímum sem nú ríkja og í þeim samdrætti sem er fyrirsjáanlegur. Sprota- og nýsköpunarfyrirtæki gegna mikilvægu hlutverki í atvinnulífinu og búa til verðmæti úr hugviti, enda eru mörg af okkar verðmætustu fyrirtækjum í dag í grunninn rannsóknarfyrirtæki sem byrjuðu sem sprotafyrirtæki. Fjármögnun sprotafyrirtækja er að nokkru marki annars eðlis en fyrir rótgróin hefðbundin fyrirtæki þar sem í rekstri þeirra er almennt ekki mikið um veðhæfar eignir sem legið geta til grundvallar fjármögnun. Þessi fyrirtæki eru því oft fjármögnuð með breytilegum skuldabréfum en ekki hefðbundnum lánum með tryggingum. Um þessar mundir standa mörg sprotafyrirtæki frammi fyrir því að fjármögnun, sem búið var að tryggja, eða var langt komin, hefur verið sett á ís vegna faraldursins. Sprotafyrirtæki eru viðkvæm og oft má ekki mikið út af bregða í fjármögnun þeirra. Því er mikilvægt að ríkið styðji við fyrirtækin með þeim hætti sem lagt er til með stuðnings-Kríu en fjármálaráðherra mælti hér áðan fyrir frumvarpi til fjáraukalaga sem felur í sér að 500 millj. kr. eru veittar til verkefnisins. Virðulegi forseti. Ég hef áður lagt áherslu á mikilvægi nýsköpunar fyrir öfluga viðspyrnu hagkerfisins upp úr þeim dal sem við erum komin í. Enn er mikil óvissa fram undan en þó er ljóst að takist okkur sem samfélagi að auka nýsköpun á öllum sviðum, jafnt í nýjum efnilegum sprotafyrirtækjum sem og í rótgrónum fyrirtækjum, mun framtíðin verða björt á Íslandi. Stuðnings-Kría ásamt auknum framlögum til Tækniþróunarsjóðs, aukinni endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar, stofnunar Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóðs, sem ég hef þegar mælt fyrir frumvarpi um hér á Alþingi, auk annarra aðgerða sem ætlað er að efla rannsóknir og nýsköpun er allt til þess fallið að hér á landi verði góður grundvöllur fyrir nýsköpunar- og frumkvöðlastarf og auknar rannsóknir sem munu til lengri tíma skapa aukin verðmæti í formi hugvitsdrifinna nýsköpunarfyrirtækja. Þetta þarf að hafa í huga þegar rætt er um að nauðsynlegt sé að skapa aukin störf í nýsköpunargeiranum en ríkisstjórnin hefur lagt ríka áherslu á að hér á landi verði búið til hagstætt umhverfi fyrir rannsóknir og nýsköpun og veittir til þess töluverðir fjármunir í fjárlögum yfirstandandi árs, auk þeirra fjáraukalaga sem samþykkt hafa verið á Alþingi á síðustu vikum. Að öðru leyti vísa ég til greinargerðar frumvarpsins um nánari útlistun á því hvernig stuðnings-Kría mun starfa. Ég bind vonir við að aðgerðir muni ganga vel fyrir sig þar sem undirbúningur er langt kominn og lán til að fjármagna rekstur sprotafyrirtækja verði veitt áður en langt um líður. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Forseti. Ég fagna frumvarpinu, þessum 500 milljónum til viðbótar í nýsköpun. Það er nákvæmlega það sem við þurfum að gera til þess að halda lífi í þeim geira og undirbyggja vöxtinn í framtíðinni. Á endanum byggist hagvöxtur til lengri tíma á nýsköpun. Það er eitt sem ég vildi vekja athygli á og spyrja hæstv. ráðherra út í: Í dag er ferlið þannig að skv. 5. gr. tekur stjórn Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins ákvarðanir um þátttöku sjóðsins í fjárfestingum, veitingu lána og ábyrgða auk ákvarðana um tryggingar og kjör. Mér sýnist það ferli vera að breyta málum þegar kemur að þessum 500 milljónum, eins og segir í 1. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að semja við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins um framkvæmd mótframlagslána til sprota- og nýsköpunarfyrirtækja gegn framlagi fjárfesta til viðkomandi fyrirtækja, sem veitt verða til rekstrarfjármögnunar á árinu 2020. Í slíkum samningi skal m.a. kveðið á um skilyrði, kjör, afgreiðslu og meðferð mótframlagslána.“ Í dag eru ákveðin ferli til staðar um það hvernig það er gert og hver skilyrðin eru. Þarna býr ráðherra til einhver ný skilyrði. Ráðherra stendur frammi fyrir ákveðnum freistnivanda, það er hægt að sníða þau skilyrði að ákveðnum fyrirtækjum þannig að þau henti betur fyrir eitt fyrirtæki fremur en annað. Við þekkjum það vel að hægt er að sníða svona skilyrði að ákveðnum hlutum. Það er freistnivandi sem hægt væri að komast fram hjá. Svo er skipuð ný stjórn sem ég tala aðeins um á eftir. En varðandi skilyrðin: Hvers vegna er ekki bara hægt að hafa þau inni, þau skilyrði sem þegar eru til staðar? Hvernig hugsar ráðherra það? Og hvernig gæti hún hugsað sér að hægt væri að komast fram hjá freistnivandanum, þ.e. að ráðherra 

Herra forseti. Þetta er eingöngu fyrir árið 2020. Ástæðan fyrir því að við erum með sérlánanefnd fyrir þetta í stað þess að það fari í gegnum stjórn NSA er sú að NSA er sjálfstæður fjárfestir. Þar geta verið mögulegir hagsmunaárekstrar ef stjórn NSA er að fjárfesta í viðkomandi fyrirtæki eða annað slíkt. Við erum að reyna að hafa skilyrðin eins hlutlæg og hægt er þannig að ekki sé hætta á huglægu mati nefndarinnar á því hverjir fá lán og hverjir ekki. Skilyrðin þurfa að vera hlutlæg þannig að hafi fyrirtæki fengið lán frá fjárfesti sínum ákveði nefndin - sé þetta fyrirtæki sem hafi fengið styrk úr Tækniþróunarsjóði eða endurgreiðslu á rannsóknar- og þróunarkostnaði, þannig að um sé að ræða skilgreint nýsköpunarfyrirtæki - sömu upphæð, þó ýmist með lágmarki, til þess að koma einmitt í veg fyrir mögulega misnotkun, eða hámarki. Við vitum ekki hversu mikill áhugi verður á því að fá svona lán. Lánin eru á markaðskjörum þannig að þau eru ekki ríkisstuðningur. Við erum bara að lána á markaðskjörum. Það er í raun ekki sérstakur hvati til að fá mótframlagslán þannig að við erum að teikna það þannig upp að þau séu í raun fyrir fyrirtæki sem eru í einhvers konar neyð vegna þess að lánin eru ekki það hagstæð að það sé hvati í sjálfu sér, ekki nema bara fyrir þá sem eru í þannig þörf. Og sömuleiðis ef þeir geta ekki greitt þá eru þeir komnir með eignarhald ríkisins inn í fyrirtæki sem er ekki eitthvað sem fyrirtækin væru almennt að kalla eftir undir venjulegum kringumstæðum. Við erum að reyna að teikna þetta þannig upp að ekki sé um mikið huglægt mat nefndarinnar að ræða. En einhver þarf að fara yfir það. Það getur ekki verið stjórnin vegna þess að NSA er sjálfstæður fjárfestir, og það má ekki vera teiknað þannig upp að það sé einhver hvati til að sækja um af því að ríkið sé bara þarna með pening heldur sé þetta fyrir fyrirtæki sem eru í raunverulegum vanda, þurfa á því að halda og þurfa að greiða til baka og geti þau það ekki þá eru þetta breytanleg skuldabréf.

Forseti. Þetta hljómar mjög vel og kannski er spurning hvort hæstv. ráðherra er ekki bara mjög opinn fyrir því að þegar efnahags- og viðskiptanefnd - ég hélt að þetta kæmi fyrir nefndina sem ég á sæti í og þess vegna kom ég hér upp - er að vinna málið gæti nefndin unnið svolítið með þessi skilyrði sem verða á endanum sett inn í samning á milli ráðherra og NSA, og kannski í samstarfi við ráðherra, að því að festa betur inn og ramma betur inn hvernig þau myndu líta út, bara upp á það að freistnivandi sé ekki til staðar og almennt traust ríki hvað það varðar að peningunum sé almennt vel varið. Annars þakka ég ráðherra fyrir svörin.

Herra forseti. Við erum að vinna skilyrðin samhliða og ég veit ekki betur en að það sé sjálfsagt að kynna skilyrðin eins og þau standa núna fyrir nefndinni í þinglegri meðferð. Við viljum auðvitað ekki að freistnivandi eða hagsmunaárekstrar séu til staðar. Ég vil bara að gagnsæið sé eins mikið og kostur er, að það liggi bara fyrir hvers vegna við erum að gera þetta, hvaða skilyrði þurfi að uppfylla og að stjórn NSA sé ekki að taka það fyrir vegna þess að fyrirtæki í eignasafni NSA geta verið að óska eftir láni. Þá verða það mögulega hagsmunir stjórnar að veita ákveðin lán. Þess vegna erum við að taka það til hliðar en felum Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins þessa umsýslu af því að það er það stoðkerfi sem er til staðar, til þess líka að nýta það stoðkerfi sem er til og til þess að fara vel með fé svo að það nýtist að sem mestu leyti fyrirtækjum í vanda.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og frumvarpið, sem ég held að sé að mörgu leyti mjög þarft og gott. Það sem mig langar til að spyrja um fyrst snýst um að verið var að ræða hér aðeins um skilyrði fyrir lánveitingunni. Það vakti athygli mína í frumvarpi til fjáraukalaga, þar sem er verið að tala um kynjaða fjárlagagerð, að sagt er að fjáraukinn hafi ekki nein áhrif á eða breyti neinu ástandi varðandi hagsmuni kynjanna, en svo segir hér, með leyfi forseta: „Heimild til framlaga til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins og Kríu gæti mögulega stuðlað að auknu jafnrétti svo fremi sem hugað verði að kynjasjónarmiðum við útfærslu mótframlagslána til sprotafyrirtækja og fjárfestingarstefnu Kríu.“ Þá er fyrri spurningin: Hvernig hyggst ráðherra beita sér í því að setja slík ákvæði og hvers eðlis yrðu þau? Síðan langar mig að beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra. Nú veit ég auðvitað að þetta kemur fram sem eitt af Covid-frumvörpunum og nú er þó gert ráð fyrir því að heimildin taki einungis til rekstrarfjármögnunar á árinu 2020, en ég er samt að velta fyrir mér hvort menn hafi ekki hugleitt hvort einmitt í tilfelli þeirra fyrirtækja væri ekki skynsamlegt að framlengja tímann, t.d. fram á mitt næsta ár 

Herra forseti. Eitt er fjárfestingarstefna fyrir Kríu og hún liggur ekki fyrir. En skilyrði fyrir mótframlagslánum eru, eins og ég nefndi, það hlutlæg að ég geri ekki ráð fyrir að það sé einhver sérstök ívilnun með tilliti til stofnanda eða stjórna fyrirtækis með tilliti til kynjasjónarmiða. En eins og ég nefndi áðan vitum við ekki hver áhuginn verður á mótframlagslánunum, hvort verður umframeftirspurn eða ekki mikil eftirspurn eða hvers eðlis fyrirtækin eru eða hvernig stofnendur eða stjórnarmenn eru skipaðir þar, hvernig kynjasjónarmiðin eru þar. Almennt erum við auðvitað enn þá að reyna að koma því þannig fyrir að fleiri konur stofni fyrirtæki og þær fari í meira mæli með fé á Íslandi. Við erum ekki komin nægilega langt í þeim efnum. Þar er almennt hægt að binda vonir við sprotafyrirtæki, að þar séu að einhverju leyti jafnari hlutföll en í ýmsum öðrum geirum í íslensku samfélagi, þannig að með því að styðja við nýsköpunargeirann í heild sinni má binda vonir við að í því felist að með einhverjum hætti megi jafna þessi hlutföll. En skilyrðin fyrir mótframlagslánum verða hlutlæg. Ég geri ekki ráð fyrir að sérstaklega verði litið til kynjasjónarmiða þar, þ.e. að hlutföllin séu þannig að ákveðin fyrirtæki fái frekar mótframlagslán en önnur, heldur séu önnur skilyrði þar undir. Fjárfestingarstefna og Kría eru annað mál sem er ekki búið að lenda að öllu leyti og ekki búið að skipa stjórn eða annað slíkt, enda liggur málið fyrir þinginu enn þá.

Herra forseti. Ég skil svar ráðherrans þannig að það séu meira og minna brostnar vonir sem birtast í kaflanum um kynjaða fjárlagagerð í fjáraukanum. Það er ekki hægt að skilja það öðruvísi. Hin spurningin sem ég beindi til hæstv. ráðherra var hvort menn hafi íhugað að þetta úrræði tæki til lengri tíma. Ráðherra kemur hugsanlega inn á það í seinna andsvari sínu. Síðan er ég að velta fyrir mér fjárhæðinni. Hæstv. ráðherra kom réttilega inn á að það er erfitt að vita hversu eftirsótt þetta verður eða hvernig það fer. Hins vegar er í fjáraukanum gert ráð fyrir því að skipta fjármununum sem ætlaðir voru í Kríusjóðinn á milli þessa úrræðis og Kríusjóðsins, sem ég tel að sé óráð. Ég velti líka fyrir mér hvort ekki sé rangt að ætla bara 500 milljónir í sjóðinn núna. Það ætti að hafa heimildina hærri vegna þess að í greinargerð frumvarpsins kemur eiginlega fram að trúlega muni þurfa að skerða þessi lán, þ.e. ef þar er enn umframeftirspurn verður að skerða þau pro rata. Það er mjög vont þegar fjárfestir er búinn að ákveða að veita lán og gerir ráð fyrir að fá tiltekna upphæð á móti frá ríkinu í sams konar lán. Ef síðan kemur í ljós að það þarf að skera það niður breytast þessar forsendur strax. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að fjárheimildir væru þess eðlis að ef þær væru ekki fullnýttar féllu þær niður. Ég spyr: Væri ekki skynsamlegra að hafa þessa heimild hærri en 500 millj. kr. til að hafa borð fyrir báru?

Herra forseti. Svo ég svari fyrst spurningunni um hvort þessi tími þurfi að vera lengri þá er sjálfsagt að skoða það ef aðstæður verða þannig. En þetta er auðvitað hugsað sem Covid-aðgerð á þessu ári og vonandi verður fyrirsjáanleiki og óvissa með þeim hætti að það þurfi ekki inn á mitt næsta ár. Við skerum auðvitað ekki Kríu-hlutfall niður til að setja í mótframlagslán, heldur erum við að auka Kríu-fjárhæð úr 150 milljónum, sem áætlaðar voru, í 650 milljónir, þannig að við erum að hækka fjármagn sem fer í Kríu um hálfan milljarð miðað við það sem áður var áformað. Svo erum við að setja 500 millj. kr. í mótframlagslánin og rennum að einhverju leyti blint í sjóinn varðandi það hver áhuginn, eftirspurnin og þörfin verða fyrir þetta úrræði. En ég er mjög ánægð með þá tölu, 500 milljónir, og svo kemur í ljós hvernig það verður. En það er auðvitað viðbótarstuðningur. Séu menn með góða hugmynd í höndunum í svona ástandi ættu fjárfestar að sjá hag sinn í því að koma til móts við sprotafyrirtæki í þeim aðstæðum sem uppi eru. Allir þurfa að leggja hönd á plóg í því efni þannig að þetta úrræði ríkisins kemur til viðbótar við það og ætti þar af leiðandi ekki að vera forsendubrestur fyrir fjárfestinn. Þannig að ég er mjög sátt við breytinguna. Við töluðum um 150 millj. kr. á þessu ári í Kríu og við erum í dag með 1.150 milljónir, þar af 650 í Kríu og 500 milljónir í mótframlagslánin eða stuðnings-Kríu. Ég er mjög ánægð með þá upphæð og þær breytingar.

Herra forseti. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra og í andsvörum við hana þá tel ég að þetta frumvarp megi bæta og laga. Mér finnst hæstv. ráðherra skauta býsna létt fram hjá því sem ég gerði að umtalsefni, sem varðar væntingar þeirra sem munu leita í þetta úrræði. Það getur verið ærið verkefni fyrir nýsköpunarfyrirtæki, sprotafyrirtæki, hvað þá fyrirtæki sem er illa statt, að fá fjárfesta til að lána því fé eða að fjárfesta í því. Það getur tekið langan tíma. Þegar fjárfestir tekur ákvörðun sína byggir hann hana á einhverjum áætlunum um framtíð þess fyrirtækis og væntanlega setja menn þá fé til þess sem þeir hafa trú á að dugi til að halda fyrirtækinu á lífi. Þess vegna er það þannig að ef fjárfestir er tilbúinn til að koma með 100 milljónir inn í fyrirtæki gerir hann það í þeirri trú að aðrar 100 komi á móti. Ef kemur síðan í ljós að einungis 50 milljónir koma á móti þá eru allar forsendur brostnar fyrir ákvörðun fjárfestisins. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Þess vegna vil ég endurtaka og ítreka hversu mikilvægt það er að úrræði af þessu tagi séu fyrirsjáanleg og hægt sé að treysta á þau. Það að fá skilaboð um að maður fái mótfjármögnun, en hún sé að vísu háð því að það sé takmarkað fjármagn og aðstoðin verði bara pro rata, er ekki aðferð sem á að beita í þessum tilvikum. Þetta er bara mjög gallað. Ég skora á hv. nefnd sem fær þetta ágæta mál til umfjöllunar, sem og fjárlaganefnd, til að gera þessar úrbætur. Mér finnst það miður að hæstv. nýsköpunarráðherra hafi ekki betri skilning á því hvernig svona málum þurfi að vera hagað og það veldur mér vonbrigðum að hún lýsi því yfir að þetta sé bara nánast fullkomið úrræði og 500 milljónir hljóti að vera nóg. Svo verði menn bara sjá til og fara aðrar leiðir. Þá er alveg eins gott að sleppa svona úrræði ef ekki er hægt að treysta á það. Það er mín bjargfasta skoðun. Ég held að mjög mikilvægt sé að menn skilji hvað felst í því að reyna að koma upp nýsköpunar- og sprotafyrirtæki. Ef ríkið ætlar á annað borð að koma til aðstoðar verður það að gera það með þeim hætti að hægt sé að treysta á þá aðstoð. Það getur vel verið að það sé betur heima setið en af stað farið ef svona er staðið að málum. Þetta vildi ég láta koma mjög skýrt fram við þessa umræðu. Frumvarpið er ágætisgrunnur að góðri lausn en hana þarf að lagfæra.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndarálit um frumvarp til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti, frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, á þskj. 1497. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda vegna þeirra efnahagslegu áfalla sem heimsfaraldur kórónuveirusjúkdómsins hefur haft í för með sér og kemur til viðbótar ýmsum lagabreytingum sem Alþingi hefur þegar samþykkt. Með frumvarpinu er lagt til að veittur verði fjárstuðningur úr ríkissjóði til greiðslu hluta launakostnaðar atvinnurekenda á uppsagnarfresti launamanna með það að markmiði að draga úr líkum á fjöldagjaldþroti fyrirtækja. Fjárstuðningur á grundvelli frumvarpsins miðast við uppsagnir sem verða raktar beint eða óbeint til aðstæðna sem hafa skapast vegna faraldurs kórónuveiru og er m.a. háður því skilyrði að atvinnurekandi hafi orðið fyrir a.m.k. 75% tekjusamdrætti miðað við tilgreind tímabil. Jafnframt er mælt fyrir um réttindi þeirra launamanna sem sagt er upp störfum og atvinnurekandi nýtur stuðnings vegna, m.a. um að þeir njóti forgangs í sambærilegt starf hjá atvinnurekandanum í tiltekinn tíma að uppsagnarfresti liðnum Það frumvarp sem hér um ræðir er hluti af víðtækum aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur gripið til með það fyrir augum að milda tjón af faraldri kórónuveiru. Markmiðið er að draga úr tekjusamdrætti heimila og fyrirtækja sem glíma við vanda og um leið örva efnahagsleg umsvif þegar tækifæri gefast. Markmið þeirra aðgerða sem við á Alþingi höfum sameinast um nær undantekningarlaust, er einkum þríþætt: Í fyrsta lagi að tryggja stöðu launafólks og verja ráðningarsamband þess við launagreiðanda. Í öðru lagi að styðja við bakið á fyrirtækjum með það að markmiði að gera þeim kleift að takast á við alvarlegt tekjufall. Í þriðja lagi að örva atvinnulífið og leggja grunn að efnahagslegri uppbyggingu framtíðarinnar sem byggist á fjölbreyttari stoðum en áður um leið og viðskiptahagkerfið er betur í stakk búið til að ná viðspyrnu á komandi misserum. Í maíhefti Peningamála kemur fram að umfang aðgerða stjórnvalda til að styðja við fyrirtæki, launafólk, barnafjölskyldur, öryrkja, sveitarfélög og námsmenn, til að örva efnahagslífið, jafnt með skattalegum aðgerðum og auknum fjárfestingum og til að ýta undir nýsköpun, rannsóknir og þróun, sé um 352 milljarðar kr. eða sem jafngildir 11,9% af vergri landsframleiðslu síðasta árs. Seðlabankinn bendir á að ef eingöngu er horft til aðgerða sem fela í sér bein áhrif á afkomu ríkissjóðs samsvarar umfang aðgerðanna um 4,2% af landsframleiðslu sem er svipað umfanginu sem stjórnvöld í Noregi og Danmörku hafa kynnt. Meiri hlutinn bendir á í nefndarálitinu að samhliða þessu hefur verið gripið til umfangsmikilla aðgerða af hálfu Seðlabankans í peningamálum með árangursríkum hætti. Bankinn hefur stigið fast til jarðar með markvissum aðgerðum á því sviði peningamála, þar á meðal verulega lækkun meginvaxta sem hafa aldrei í sögunni verið lægri. Í nýrri spá Seðlabankans er reiknað með að efnahagssamdrátturinn, þrátt fyrir það sem hefur verið gert, geti orðið um 8%. Gangi spáin eftir yrði þetta mesti efnahagssamdráttur sem hefur orðið hér á landi á einu ári frá árinu 1920. Ljóst er að afleiðingar farsóttarinnar hefðu orðið mun alvarlegri fyrir heimili og fyrirtæki ef ekki hefðu komið til umfangsmiklar aðgerðir á sviði ríkisfjármála og peningamála. Á komandi ári má reikna með, að öðru óbreyttu, viðsnúningi og góðum vexti efnahagslífsins. Þá að helstu breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til á sérstöku þingskjali. Í 4. gr. frumvarpsins er fjallað um þau skilyrði sem atvinnurekandi þarf að uppfylla svo að hann geti hlotið stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu launa á uppsagnarfresti. Í 2. tölulið kemur fram það skilyrði að meðaltal mánaðartekna atvinnurekanda frá 1. mars 2020 til uppsagnardags hafi dregist saman um a.m.k. 75% í samanburði við eitthvert fjögurra nánar tilgreindra tímabila. Í umsögnum til nefndarinnar var bent á að töluvert hafi verið um ferðamenn á Íslandi í fyrri hluta marsmánaðar. Megi því gera ráð fyrir því að mörg fyrirtæki, m.a. í verslun og þjónustu, hafi fengið nokkrar tekjur í marsmánuði og að sá mánuður gefi ekki raunhæfa mynd af því tekjufalli fyrirtækja sem rétt væri að miða við. Í umsögn Airport Associates til nefndarinnar er vakin sérstök athygli á því að óbreytt kunni frumvarpið að skekkja samkeppnisstöðu með óeðlilegum hætti sé við þessa dagsetningu miðað. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins er sérstök athygli vakin á umsögn Airport Associates og tekið undir hana. Að teknu tilliti til framangreindra athugasemda leggur meiri hlutinn til að upphafsdagur viðmiðunartímabils tekjufalls verði 1. apríl í stað 1. mars. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að dagsetningar í d-lið ákvæðisins breytist til samræmis. Á meðal skilyrða fyrir fjárstuðningi samkvæmt frumvarpinu eru að atvinnurekandi hafi ekki keypt eigin hluti frá 15. mars 2020 og skuldbindi sig til að gera það ekki fyrr en fjárstuðningur hefur að fullu verið tekjufærður eða endurgreiddur. Bent hefur verið á að ástæða kunni að vera til að veita undanþágu frá þessu skilyrði í þeim tilvikum þegar um er að ræða kaup á hlutum starfsmanns sem sagt hefur verið upp störfum og ljóst er að ekki verður endurráðinn. Í umsögn KPMG um málið kemur fram að skilyrðið um bann við kaup á eigin bréfum geti verið eðlilegt þegar um verulegan eignarhlut er að ræða enda megi í slíku tilviki gera ráð fyrir að starfssambandið sé fremur afleiðing eignaraðildarinnar en öfugt. Þá kunni að vera uppi aðstæður þar sem það er starfsmanni hagfelldara að halda hlutum sínum í atvinnurekandanum þrátt fyrir uppsögn starfsins, svo sem vegna skattskyldra launatekna sem kunna að hafa myndast hjá starfsmanninum þegar hann eignaðist hlutina en koma fyrst til skattlagningar við sölu þeirra. Loks kunni atvik að vera með þeim hætti að félag hafi í kaupréttarsamningi skuldbundið sig til að kaupa hluti starfsmanns við starfslok og að í slíku tilviki geti verið óeðlilegt að bann við kaupum á eigin hlutum girði fyrir efndir slíkra samninga. Í síðastnefnda tilvikinu má gera ráð fyrir að ákvörðun um kaup hlutanna hafi verið tekin fyrir 15. mars sl. enda hafi samningur um kaup hluta við starfslok verið gerður fyrir það tímamark. Samkvæmt orðalagi 3. töluliðar 4. gr. frumvarpsins, og af útskýringum í greinargerð með frumvarpinu, er ljóst að miða skuli við dagsetningu ákvörðunar um ráðstöfun en ekki dagsetningu ráðstöfunar. Í umsögn KPMG er bent á að þetta sé fyllilega skýrt um úthlutun arðs en að orðalagið í 3. tölulið 4. gr. geti valdið vafa þegar kemur að lækkun hlutafjár og kaup eigin hluta. Til að skýra þetta atriði leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á viðkomandi tölulið þannig að einsætt sé að tímamarkið 15. mars í ákvæðinu miðist við ákvörðun um slíka gjörninga. Með þessum breytingum er leitast við að tryggja réttindi starfsmannsins sem verður fyrir því að missa endanlega vinnuna, hann geti krafið fyrirtækið að leysa sig undan hlutabréfaeign sem til er komin vegna vinnu hjá viðkomandi. Þetta gildir hins vegar ekki um það þegar starfsmaður hefur keypt t.d. hlutabréf á skráðum hlutabréfamarkaði í því fyrirtæki sem hann vinnur hjá, sem eru ekki hluti af þeim ráðningarsamningi sem um ræðir. Á meðal skilyrða fyrir fjárstuðningi samkvæmt frumvarpinu er að atvinnurekandi hafi ekki ákvarðað úthlutun arðs frá 15. mars 2020 og skuldbindi sig til að gera það ekki fyrr en fjárstuðningur hefur að fullu verið tekjufærður eða endurgreiddur. Nefndinni bárust ábendingar um að ástæða kunni að vera til að heimila undanþágu frá þessu skilyrði í tilvikum þegar um nýtt hlutafé er að ræða sem orðið hefur til á grundvelli hlutafjáraukningar sem ráðist er í eftir að fjárhagslegir erfiðleikar, sem rekja má beint eða óbeint til heimsfaraldursins, komu upp. Skilyrðið gæti að öðrum kosti haft fælandi áhrif á fjárfesta, takmarkað þar með möguleika atvinnurekanda á að halda velli og þannig unnið gegn markmiði frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til að við frumvarpið bætist nýtt ákvæði þar sem Skattinum verði veitt heimild til að veita undanþágu frá skilyrðinu um arðsúthlutun í framangreindum tilfellum enda mæli sérstök rök með því. Ákvæðið er undanþága frá þeirri meginreglu að ekki skuli koma til arðsúthlutunar fyrr en fjárstuðningur samkvæmt frumvarpinu hefur verið að fullu tekjufærður eða endurgreiddur. Í 8. gr. frumvarpsins er útskýrt hvernig atvinnurekandi skuli færa fjárstuðning til tekna í skattskilum sínum. Komi til þess að fjárstuðningur sé umfram það sem dugar til að jafna að fullu tap á yfirstandandi rekstrarári og yfirfæranlegt tap frá fyrri árum skal samkvæmt ákvæðinu tekjufæra stuðninginn á næstu sex árum þar á eftir, 10% á ári fyrstu tvö árin og 20% á ári næstu fjögur ár þar á eftir. Meiri hlutinn leggur til að í stað þessa verði miðað við fjögur ár og 25% á ári. Í 14. gr. frumvarpsins kemur fram að Skattinum sé heimilt að birta upplýsingar um hvaða atvinnurekendum hefur verið ákvarðaður stuðningur úr ríkissjóði samkvæmt lögunum. Í umræðum nefndarinnar um málið komu fram sjónarmið um að betur færi á því að kveða á um skyldu Skattsins til að birta upplýsingar fremur en heimild. Samræmdist það betur sjónarmiðum um rétt almennings til aðgangs að upplýsingum um ráðstöfun opinbers fjár. Meiri hlutinn tekur undir þetta og leggur til að orðalagi 14. gr. verði breytt á þann veg að kveðið verði á um skyldu Skattsins til birtingar upplýsinga um nöfn styrkþega, þ.e. atvinnurekandans. Jafnframt verði tekið fram að birta skuli upplýsingar um fjárhæð stuðnings til hvers atvinnurekanda fyrir sig. Hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Jón Steindór Valdimarsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara líkt og kemur fram í nefndarálitinu og ég hygg að hv. þingmenn muni gera frekari grein fyrir þeim. Undir álit þetta rita hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með fyrirvara, Willum Þór Þórsson, og Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil spyrja hvort hann hafi ekki, líkt og ég, áhyggjur af samspilinu á milli hlutabótaleiðarinnar sem við munum ræða hér á morgun, framlengingu hennar, og þessa frumvarps þar sem verið er að styrkja fyrirtæki til að segja upp fólki. Telur hv. þingmaður ekki að þegar fyrirtækin standa frammi fyrir reikningsdæminu sé hagstæðara að segja fólkinu upp en að halda ráðningarsambandi og framlengja hlutabótaleiðina? Eitt af markmiðum þessa frumvarps er að tryggja réttindi launafólks. Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því að það sé erfitt að gera það vegna þess að skilyrðin sem sett eru fyrir því að fyrirtæki fái þennan stuðning í ríkissjóði eru svo veik? Það hefði verið nær að setja skilyrði um endurgreiðslur með einhverjum hætti, líkt og Samfylkingin leggur til, að þeir sem geta á árunum 2023–2033, á tíu ára tímabili, hagnast á því tímabili greiði sérstakan tekjuskattsauka upp í þennan styrk. Það væri þá einhver hvati fyrir fyrirtækin að velja frekar að halda launafólkinu í ráðningarsambandi ef þau vita að það er einhver endurgreiðsla þó að hún sé hlutfallslega eftir því hvernig afkoman verður í framtíðinni.

Frú forseti. Ég ætla að fá að geyma að fjalla um frumvarp sem verður líklegast til umfjöllunar hér á morgun um hlutabótaleiðina. Ég hef mínar skoðanir á því og ég hef látið í ljósi að það frumvarp eins og það liggur fyrir, ég vona að það taki ákveðnum breytingum, sé gallað og vinni gegn markmiðum sínum. En ég mun fjalla betur um það á morgun. Vinna þessi frumvörp saman, það sem við fjöllum um hér og síðan frumvarpið um hlutabótaúrræðið eða vinna þau hvort gegn öðru? Í fyrsta lagi er þetta úrræði sem við fjöllum um hér eingöngu fyrir þau fyrirtæki sem orðið hafa fyrir gríðarlegum tekjumissi, yfir 75%. Stór hluti þeirra fyrirtækja, guði sé lof, sem munu hugsanlega geta nýtt sér hlutabótaleiðina munu ekki geta nýtt sér þessa leið vegna þess að tekjufallið, sem betur fer, hefur ekki orðið jafn alvarlegt og raun ber vitni. Þegar kemur að því hvort endurgreiða eigi þennan opinbera stuðning, vegna þess að við hv. þingmaður höfum einmitt átt nokkrar umræður um það, þá er verið að endurgreiða í formi þess að skylda fyrirtækin til að tekjufæra þennan stuðning. Þessi tekjufærsla er auðvitað étin upp vegna þess að fyrirtækið er með skattalegt tap. Það hverfur síðan. Ef það væri ekki tekjufærsla væri hið skattalega tap fyrir hendi og fyrirtækið myndi, ef það lifir, sem við vonum, ekki byrja að greiða tekjuskatt 

Frú forseti. Ég hef ekki tekið eftir því í breytingartillögum eða í frumvarpinu að það séu einhverjar skorður gegn því að setja uppsafnað skattalegt tap á móti þessum tekjum, það getur þess vegna verið frá hruni. En nóg um það. Ég veit að við hv. þingmaður erum ekki sammála um að útiloka þá sem nýta sér skattaskjól frá þessum stuðningi. Ég lít þannig á að þeir aðilar sem hafa sett upp miklar flækjur til þess að komast hjá því að greiða í ríkissjóð séu sjálfir búnir að segja sig frá ríkisstuðningi. En hvað vill hv. þingmaður segja um kröfur um að fyrirtæki, sem segir upp tíu manns eða fleiri, verði að skila inn loftslagsbókhaldi og áætlun um losun gróðurhúsalofttegunda næstu fimm árin? Þetta er ekki íþyngjandi. Þetta er einfalt mál að gera og þægilegar leiðbeiningar um, en þarna myndu stjórnvöld setja loftslagsmálin svolítið á dagskrá í þessari Covid-umferð.

Frú forseti. Þannig að það sé alveg skýrt, við höfum átt þessa umræðu áður: Ef hv. þingmaður á við að þeir sem nýti sér skattaskjól séu að koma sér undan skattgreiðslum sem þeim ber lögum samkvæmt að greiða hér á Íslandi þá er ég með henni í liði, ef þeir uppfylla ekki þær kröfur sem gerðar eru hér til þess að njóta þess stuðnings sem skattgreiðendur á Íslandi ætla að veita fyrirtækjum sem eru í stórkostlegri neyð. Við erum annars vegar að gefa þeim tækifæri til að komast í gegnum þetta í þeirri von að einhver fyrirtæki lifi af 75% tekjufall og a.m.k. ætlum við að verja réttindi starfsmannanna með því að tryggja þeim þó laun á uppsagnarfresti í staðinn fyrir að þeir þurfi að bíða mánuðum saman eftir uppgjöri úr Ábyrgðasjóði launa. Ég er ekki á móti því að fyrirtæki taki þátt í baráttunni þegar kemur að loftslagsmálum en við erum hins vegar að fjalla hér um björgunaraðgerð fyrir fyrirtæki sem eru að róa lífróður. Eru menn í alvöru að 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörkin.

Virðulegur forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að víkja að nokkrum atriðum sem ég ræddi við 1. umr. málsins og ég fékk ekki svör við í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Formaður nefndarinnar getur kannski sett mig inn í þau mál. Í fyrsta lagi erum við að tala um þetta mál en það er ekki ótengt frumvarpi um hlutabótaleiðina. Það er ekki bara vegna þess að það er innbyggður hvati í kerfið, eins og það gæti orðið að þessum málum samþykktum, að flytja fólk úr hlutabótaleiðinni yfir í það að vera sagt upp og fyrirtækið fái stuðning á uppsagnarfresti við að greiða þann kostnað, heldur var þetta líka eitthvað sem hæstv. fjármálaráðherra sagði í flutningsræðu að þyrfti að skoða í samhengi. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig það samhengi á milli málanna tveggja, sem eru jú í tveimur ólíkum nefndum, var tryggt. Hvernig náði nefndin að fara eftir þessari leiðsögn ráðherrans varðandi málið? Hitt sem mig langar að spyrja að í fyrra andsvari er varðandi vinnuframlag fólks sem sagt er upp með þessu úrræði. Nú er það svo að venjulega er hægt að krefja fólk um vinnuframlag á uppsagnarfresti en þetta er óvanalegt úrræði og miðað við t.d. orð hæstv. ráðherra, um að þetta sé úrræði til að hjálpa fyrirtækjum að leggjast í híði, þá þætti manni kannski eðlilegt að því fylgdi að fólk þyrfti ekki að skila vinnuframlagi á þessum undarlega uppsagnarfresti. Er reyndin sú eða verður fólki gert að vinna út uppsagnarfrestinn sem ríkið styrkir fyrirtækin um?

Frú forseti. Aftur að einu grundvallaratriði. Menn verða að hafa í huga að það frumvarp sem við erum að fjalla um hér nær eingöngu til þeirra fyrirtækja sem hafa orðið fyrir mestu skakkaföllunum, 75% tekjufalli. Við erum annars vegar að reyna að gefa þeim tækifæri til þess að komast í gegnum þetta en um leið að tryggja réttindi launafólks. Það er hins vegar fullt af öðrum fyrirtækjum sem kunna að geta nýtt sér hlutabótaleiðina en koma ekki til greina og uppfylla ekki skilyrði um tekjufallið. Það eitt og sér er auðvitað grundvallaratriði. Hins vegar hef ég sagt, og ég sagði það hér áðan, að ég myndi, þegar ég sé hvaða breytingartillögur verða gerðar við hlutabótaúrræðið, taka til máls um þær. Ég hef áhyggjur af því og það eru raunverulegar áhyggjur að í frumvarpinu um hlutabótaúrræðið, ekki vegna þessa frumvarps, sé innbyggður hvati til þess að fyrirtæki taki ákvörðun um að velja fremur að segja upp starfsmönnum heldur en að hafa það áfram í hlutabótastarfi. Það eru áhyggjur mínar af því frumvarpi og hefur ekkert með þetta frumvarp að gera. Varðandi vinnuframlag á uppsagnarfresti er ég sjálfur á því að það eigi að vera samkomulag milli vinnuveitenda og viðkomandi starfsmanns. Oft er það þannig að starfsmaðurinn vill fá að vinna á uppsagnarfresti og ég hygg að verkalýðshreyfingin sé algjörlega skýr í því að það eigi ekki að vera ákvæði um að horfa eigi til þess að enginn þurfi að vinna á uppsagnarfresti vegna þess að þá er verið að nálgast grunnréttindi og skyldur á vinnumarkaði og það er mjög viðkvæmt. Við erum ekki að fara að snerta við þeim, hv. þingmaður.

Virðulegur forseti. Það er áhugavert að heyra að við hv. þingmaður erum í grunninn sammála um hvatana sem þessi tvö frumvörp mynda, þótt við séum kannski ekki sammála um nákvæmlega hvernig samspilið verður til þess. Ég, líkt og þingmaðurinn, hef áhyggjur af því að við séum að smíða kerfi sem hvetur til uppsagna, hvort sem það er með þessu frumvarpi eða hlutabótafrumvarpinu. Verkalýðshreyfingunni finnst nú ýmislegt um það að krefja starfsfólk um vinnuframlag á uppsagnarfresti. Einn formaður VR sagði t.d. að það væri siðlaust í þessu tilviki. Spurningin er hvort það hafi verið skoðað að búa til ákvæði, ekki ákvæði sem myndi leysa allt fólk undan því að vinna á uppsagnarfresti heldur gefa launafólki aukið tækifæri til að ráða því sjálft þannig að það séu ekki atvinnurekendurnir sem fá þennan styrk sem hafi öll vopn í höndum sér. Svo láðist þingmanninum að svara hinni spurningunni 

Frú forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ég á stundum við þann vanda að etja að ég tala ekki nógu skýrt. Ég var að halda því fram hér áðan að það væri ekki samhengi á milli þessara tveggja frumvarpa. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og vil byrja á því að lýsa ánægju minni með að það skuli hafa verið tekið tillit til athugasemda sem komu frá Airport Associates varðandi mat á tekjusamdrættinum og við hvaða tímabil er miðað í þeim efnum, að miða þá við 1. apríl í staðinn fyrir 1. mars, það er mjög mikilvægt að eyða þeirri óvissu sem þar var uppi, sérstaklega varðandi samkeppnisaðstöðu milli fyrirtækja. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í það þegar starfsmanni er sagt upp. Nú var Alþýðusamband Íslands með áhyggjur af því að tekin verði af öll tvímæli um að atvinnurekanda beri að ráða starfsmanninn að nýju í sambærilegt starf ef starfsemin fer í gang að nýju og að jafnframt verði almennt miðað við starfsaldur þannig að starfsmenn með lengstan starfsaldur fái fyrst ráðningu og svo koll af kolli. Er eitthvað hugsað fyrir þessu? Mig langaði að fá álit hv. þingmanns á því og auk þess langar mig aðeins að víkja að því að ASÍ leggur áherslu á að kveðið sé á um að ekki séu vanskil varðandi opinber gjöld en hins vegar ekkert fjallað um launatengdu gjöldin. Gæti hv. þingmaður farið yfir það hvort tekið hafi verið tillit til þessara athugasemda af hálfu Alþýðusambandsins? Auk þess minnist Alþýðusambandið á að það eru ekki skilyrði um hámark launa sem atvinnurekandi greiðir sér og öðrum starfsmönnum eins og er hvað hlutabótaleiðina varðar, hvort ekki eigi að vera samræmi þarna á milli. Þetta eru athugasemdir sem Alþýðusambandið hefur komið á framfæri og vil ég gjarnan heyra frá hv. þingmanni hvernig tekið var í þær.

Frú forseti. Fyrst varðandi réttindi starfsmanns sem þarf að upplifa það að vera sagt upp starfi, að vinnuveitandinn nýti sér það úrræði, fái stuðning frá skattgreiðendum til að standa undir a.m.k. hluta af þeim launakostnaði - þó aldrei meira en 85%, menn verða að hafa það í huga. Það er alveg skýrt samkvæmt 11. gr. þessa frumvarps að viðkomandi starfsmaður nýtur forgangs ef ráðið verður aftur í starfið og það sem meira er, hann skal halda öllum réttindum sem hann hafði unnið sér inn, þegar til uppsagnar kom, í samræmi við ákvæði kjarasamninga. Það er alveg skýrt í mínum huga, alveg skýrt ákvæði hér, að atvinnurekandi getur ekki, í skjóli þess að hafa sagt starfsmanni upp en boðið honum starf innan 12 mánaða, notað það sem sérstakt tækifæri til að ganga á þau réttindi og þau launakjör sem viðkomandi hafði unnið sér inn áður en til uppsagnar kom. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það sé alveg skýrt og menn hafi þetta í huga. Þegar hv. þingmaður talar um launatengd gjöld þá geri ég ráð fyrir að hann sé fyrst og fremst að vísa í iðgjöld í lífeyrissjóði. Launatengdu gjöldin eru m.a. tryggingagjald og viðkomandi atvinnurekandi skal hafa staðið skil á þeim. Þetta kom til umræðu. Vandinn er sá, vegna þess að við erum að reyna að flýta þessu úrræði og úrvinnslu þess, að 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og geri mér grein fyrir því að auðvitað skiptir máli að þetta úrræði verði afgreitt hratt og vel en við verðum þá að passa að það séu engin mistök á leiðinni sem geta orðið okkur erfið og jafnvel dýrkeypt. En ég vildi aðeins, í seinna andsvari, koma inn á áhyggjur BHM af launamönnum sem eru í fæðingarorlofi, hvort það hafi verið skoðað sérstaklega. Eins og segir í umsögninni: „Berist starfsmanni uppsögn í fæðingarorlofi, í samræmi við lög og reglur þar um, og hafi atvinnurekandi kosið að nýta úrræði þessa frumvarps, leggur BHM til að það verði í höndum starfsmannsins að ákveða hvort hann fresti töku fæðingarorlofs á meðan uppsagnarfresti stendur. BHM telur það nauðsynlegt að skýrt verði tekið á því í lögum þessum hvernig fer með starfsmenn í fæðingar- eða foreldraorlofi.“ Ég þekki dæmi þess að fyrirtæki sem hafa verið að nýta sér þessa leið hafi hreinlega skikkað þær konur sem hafa verið í fæðingarorlofi til að fresta því til að hægt sé að nýta þessa uppsagnarleið. Gæti hv. þingmaður komið inn á þetta? Ég tel nokkuð mikilvægt að fá skýr svör við þessu.

Frú forseti. Nú er það þannig að starfsmaður sem er í fæðingarorlofi getur snúið til baka hvenær sem er á uppsagnarfresti og unnið hann og farið síðan aftur í fæðingarorlof samkvæmt lögum. Ég veit ekki betur. Þessar ábendingar BHM voru skiljanlegar en niðurstaða okkar var sú að ástæðulaust væri að grípa þarna inn í enda væru gildandi lög í landinu sem tryggðu þennan rétt eins og ég skil það. Ég hygg að ekki sé með neinum hætti hægt að álykta þannig að konur eða karlar í fæðingarorlofi séu að missa einhver réttindi út af þessu frumvarpi. Þvert á móti.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta í efnahags- og viðskiptanefnd, 1. minni hluti er sú sem hér stendur, fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni. Með frumvarpinu er lagt til að veittur verði fjárstuðningur til greiðslu hluta launakostnaðar atvinnurekenda á uppsagnarfresti launamanna. Markmið frumvarpsins samkvæmt 2. gr. er að tryggja réttindi launafólks og tryggja þeim atvinnurekendum stuðning sem horfa fram á umfangsmikið tekjutap vegna faraldurs kórónuveiru og aðgerða sem honum tengjast. Fyrsti minni hluti telur mikilvægt að ríkið styðji fyrirtæki í erfiðri stöðu en dregur í efa að frumvarpið tryggi réttindi launafólks og telur að það geti í sumum tilfellum unnið gegn launafólki. Mikilvægt er að ráðningarsamband haldist á milli atvinnurekenda og starfsmanna á meðan erfiðleikarnir ganga yfir. Því er hlutabótaleiðin svokallaða ákjósanlegur stuðningur þar sem ráðningarsamband er tryggt þótt greiðslur til launamanna verði sambland af launum og atvinnuleysisbótum. Með frumvarpinu sem hér um ræðir fá atvinnurekendur beinlínis sérstakan stuðning til að segja upp fólki. Töluverðar líkur eru á því að hvatinn verði í þá átt að segja fólki upp frekar en að framlengja ráðningarsambandið með hlutabótaleiðinni. Einkum má gera ráð fyrir því vegna þess að engin krafa er um endurgreiðslu á stuðningnum sem getur orðið rúmar 2 millj. kr. alls með hverjum starfsmanni. Ef fyrirtæki segir upp 10 starfsmönnum getur stuðningurinn orðið rúm 21 millj. kr. og ef 50 starfsmönnum er sagt upp rúmar 107 millj. kr. Allar líkur eru á því að einhver fyrirtæki sem fá stuðninginn verði þrátt fyrir hann gjaldþrota. Vonandi verður stuðningurinn þó til þess að fleiri fyrirtæki ná sér á strik en ella enda er það markmiðið. Í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir að brúttókostnaður fyrir ríkissjóð verði um 27 milljarðar kr. miðað við gefnar forsendur. Fyrsti minni hluti telur mikilvægt bæði til að skapa hvata til að fyrirtæki velji frekar að halda ráðningarsambandi við launafólk ef kostur er og einnig af réttlætisástæðum að fyrirtækin endurgreiði stuðninginn til ríkissjóðs eftir því sem afkoma og afkomubati leyfir. Þannig greiði fyrirtæki tekjuskattsauka fyrst árið 2023 og að hámarki næstu tíu ár. Endurgreiðslan verði í formi tekjuskattsauka sem svari 10 prósentustigum til viðbótar núverandi tekjuskattsprósentu. Viðbótartekjuskatturinn dragist frá höfuðstól stuðningsins. Uppsafnað skattalegt tap hafi ekki áhrif á tekjuskattsaukann. Fyrirtækin geti hvenær sem er greitt stuðninginn upp að fullu og losnað þannig undan tekjuskattsaukanum og öðrum kvöðum sem því fylgja að hafa tekið við stuðningsgreiðslu úr ríkissjóði. Með þessari leið greiða fyrirtæki sem standa best að vígi árin eftir að faraldurinn hefur gengið yfir, stuðninginn hratt upp með tekjuskattsaukanum en þau sem ekki ná sér eins vel á strik minna í krónum talið og ekkert eftir árið 2033 þegar tekjuskattsaukinn fellur niður. Aðferð þessari svipar til þess sem sex virtir hagfræðingar hafa lagt til við Evrópusambandið vegna stuðnings ESB-ríkja sem tengist kórónuveirufaraldrinum. Greinargerð hagfræðinganna er aðgengileg á vefnum og í nefndarálitinu sem ég mæli hér fyrir er slóðin tilgreind, þannig að hv. þingmenn geta kynnt sér málið. Hagfræðingarnir leggja til að það fari fram þarfagreining, það er gert mat á þeim fyrirtækjum sem fá stuðning og hann er endurkrefjanlegur að mestu leyti með einhvers konar hlutfallsútreikningum eftir því hvernig fyrirtækjunum tekst að rétta úr kútnum. Fyrsti minni hluti leggur til breytingar á 8. og 9. gr. frumvarpsins í þessa veru. Þær breytingartillögur má finna á þskj. 1537. Frú forseti. 1. minni hluti telur að fyrirtæki og auðmenn sem hafa nýtt sér skattaskjól hafi brotið gegn mikilvægum þætti samfélagssáttmálans, þ.e. þeim þætti sem gengur út á að skattgreiðslur og greiðslur opinberra gjalda séu nokkurs konar iðgjöld vegna þeirrar samtryggingar sem einkennir norræn velferðarsamfélög. Þannig lítur 1. minni hluti á að með því að draga fé undan skattgreiðslum með nýtingu skattaskjóla hafi fyrirtæki og einstaklingar gefið skýrt til kynna að viðkomandi hyggist standa á eigin fótum í blíðu og stríðu og þeir aðilar hafi í raun sagt sig sjálfir frá stuðningi úr ríkissjóði. Fyrsti minni hluti getur ekki sætt sig við að auðmenn nýti sér skattaskjól en láti almenning bera uppi samfélagið með skattgreiðslum. Milljarðar króna liggja í skattaskjólum sem fólk felur svo að það þurfi ekki að greiða sinn hlut til samfélagsins, til heilbrigðisþjónustu, í vegi, löggæslu eða þróunaraðstoð svo dæmi séu tekin. Panamaskjölin sýndu að umfang aflandsvæðingar íslensks efnahagslífs var einstakt í heiminum á þeim tíma sem gögnin náðu til. Ástæða er til að ætla að það sé enn stundað hér á landi. Slíka starfsemi ætti ekki að styrkja með almannafé enda grefur hún undan velferðarsamfélaginu. Í umræðu í þingsal um önnur stuðningsfrumvörp ríkisstjórnarinnar vegna heimsfaraldurs kórónuveiru hafa stjórnarþingmenn haldið því fram að skilyrði um skil á CFC-skýrslum og upplýsingum um raunverulega eigendur útiloki fyrirtæki sem nýta sér skattaskjól eða aflandsfélög frá stuðningi úr ríkissjóði. Samfylkingin hefur bent á að svo sé ekki en við litlar undirtektir stjórnarþingmanna. Til að taka af allan vafa um túlkun Skattsins á skilyrðunum óskaði fulltrúi Samfylkingarinnar eftir skriflegu svari frá Skattinum við tilbúnum dæmum um fyrirtæki sem hugsanlega óskuðu eftir stuðningi, svari um hvernig eða hvort skilyrðin í frumvarpinu útilokuðu fyrrnefnda aðila. Því er skemmst frá að segja að Skatturinn telur að þeir sem nýta sér skattaskjól séu ekki útilokaðir frá stuðningi úr ríkissjóði samkvæmt skilyrðum sem fram eru sett í frumvarpinu. Mér fannst, frú forseti, mjög mikilvægt að fá þetta skriflegt frá Skattinum sem er sá aðili sem úrskurðar um hvernig skilyrðin síðan virka. Svona er þetta, alveg sama hvað hv. stjórnarþingmenn segja hér í umræðu um þetta frumvarp eða annað. Þessi skilyrði halda ekki gagnvart þeim aðilum sem nýta sér skattaskjól. Þannig er það. Og þannig vill stjórnarmeirihlutinn haga hlutunum. Það getum við í Samfylkingunni illa sætt okkur við. Fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, sú sem hér stendur, hefur áður lagt fram tillögu um að útiloka þá sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög frá stuðningi úr ríkissjóði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Sú tillaga var felld. Engu minni ástæða er nú en þá að leggja fram slíka tillögu og er það því gert að nýju með breyttu sniði en sama markmiði. Í breytingartillögu sem 1. minni hluti leggur fram á sérstöku þingskjali eru lagðar til breytingar á 1. gr. Þar er miðað við að til þess að öðlast rétt á stuðningi samkvæmt lögunum þurfi að liggja fyrir að viðkomandi félag hér á landi eða raunverulegur eigandi þess hafi ekki átt í fjárhagslegum samskiptum við aðila sem staðsettur er á lágskattasvæði sl. þrjú ár. Formleg en óvirk tengsl af þessum toga hafa því ekki áhrif á rétt hans. Tengslin þurfa að hafa verið virk sl. þrjú ár. Framkvæmdin verður á grundvelli yfirlýsingar viðkomandi félags eða raunverulegs eiganda þess um að skilyrðin séu uppfyllt. Það krefst ekki vinnu í stjórnsýslunni við að staðreyna réttinn fyrir fram í einstökum tilvikum. Verði viðkomandi síðar uppvís að því að hafa gefið rangar upplýsingar verður hann krafinn um endurgreiðslu og viðurlögum beitt. Þessi vinnubrögð eru í samræmi við það sem almennt tíðkast í skattastjórnsýslunni. Munurinn á þessari tillögu og þeirri tillögu sem búið er að fella hér í þinginu við afgreiðslu annarra stuðningsfrumvarpa er sá að það er verið að tala um virk tengsl. Hafi einhver eignast aflandsfélög þegar aflandsvæðing atvinnulífsins var mjög mikil hér á árum áður, árunum fyrir hrun, og það félag ekkert verið nýtt og engin starfsemi eða virk tengsl þar á milli undanfarin þrjú ár, er allt í fína lagi. En ef tengslin eru virk og sannarlega er verið að nýta sér skattaskjól með þeim hætti þá eigum við ekki að styrkja slík fyrirtæki með almannafé. Frú forseti. 1. minni hluti leggur til að sett verði skilyrði um áætlun í loftslagsmálum fyrir stuðningi samkvæmt frumvarpinu. Með skilyrðinu setja stjórnvöld loftslagsmál á dagskrá og krefjast þess um leið að fyrirtækin geri það einnig. Í breytingartillögu sem 1. minni hluti leggur fram á sérstöku þingskjali eru lagðar til breytingar á 4. tölulið 4. gr. frumvarpsins. Lagt er til að gerð verði krafa um að fyrirtæki skili gögnum um losun gróðurhúsalofttegunda á árinu 2019 og leggi fram áætlun um minni losun gróðurhúsalofttegunda árlega næstu fimm árin. Skilyrðið eigi við fyrirtæki sem segir upp 10 starfsmönnum eða fleiri í fullu starfi. Stuðningur við uppsögn 10 starfsmanna í fullu starfi nemur samkvæmt frumvarpinu rúmri 21 millj. kr. vegna launa starfsmannanna og lífeyrissjóðsiðgjaldshluta atvinnurekenda. Mikilvægt er að stjórnvöld geri kröfur í loftslagsmálum samfara stuðningi við fyrirtæki. Glíman við loftslagsvandann og loftslagshamfarir af mannavöldum stendur yfir og vandinn sem henni fylgir er óleystur. Þessi glíma er stærsta viðfangsefni mannkyns og verður það áfram þegar faraldurinn er genginn yfir. Skilyrðið er ekki íþyngjandi fyrir fyrirtækin og auðvelt í framkvæmd. Bókhald fyrirtækja fyrir árið 2019 liggur fyrir og nýta má þær upplýsingar til að færa losunarbókhaldið. Í nefndarálitinu sem ég mæli hér fyrir er sett fram slóð á síðuna samfélagsábyrgð.is og þar má finna hvernig færa má slíkt bókhald og það eru góðar leiðbeiningar á síðunni. Þetta skilyrði er því ekki íþyngjandi fyrir fyrirtæki sem segir upp tíu manns eða fleiri í fullri stöðu en setur hins vegar loftslagsmálin á dagskrá hjá fyrirtækinu hafi þau ekki þá þegar verið komin á dagskrá. Þetta er mikilvægt skilyrði í sjálfu sér þó að það sé ekki íþyngjandi eða einhver stórkostleg pappírsvinna sem því fylgir, heldur er það ákveðin viðurkenning á vanda, á loftslagsvánni sem við þurfum öll að hjálpast að við að takast á við líkt og þann faraldur sem við erum að glíma við núna. Eitt af skilyrðum framlengingar hlutabótaleiðar er að þeir njóti ekki stuðnings sem hafi greitt eigendum sínum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nema hærri fjárhæð en 3 millj. kr. til hvers og eins. Til einföldunar er mikilvægt að skilyrði fyrir stuðningi sé sem líkast í báðum frumvörpunum. Freistandi gæti verið að velja annað úrræðið umfram hitt einungis vegna mismunandi skilyrða fyrir stuðningi. Þess ber að geta að framangreind fjárhæð tekur mið af fjórföldum reglulegum heildarlaunum að meðaltali fyrir launamenn í fullu starfi samkvæmt mælingum Hagstofu Íslands, að teknu tilliti til breytinga á launavísitölu Hagstofunnar. Þetta kemur fram í greinargerð með frumvarpi um hlutabótaleiðina. Það er mjög einkennilegt ef sett er slíkt skilyrði í hlutabótaleiðinni en ekki þegar er verið að hjálpa fyrirtækjum að segja upp fólki, með sérstökum styrkjum til þess, eins og í frumvarpinu sem við ræðum hér. Frú forseti. Samfylkingin styður breytingartillögu meiri hlutans við frumvarpið en tekur þó fram með breytingartillögu 1. minni hluta verður engin tekjufærsla á stuðningnum með þeim flækjum sem 8. og 9. gr. frumvarpsins gera ráð fyrir. Mikilvægt er að miða við stöðu fyrirtækja 1. apríl 2020, í stað 1. mars, þar sem tekjufall sumra fyrirtækja varð ekki verulegt fyrr en liðið var á marsmánuð. Gegnsæi og gott aðgengi að upplýsingum um stuðning úr ríkissjóði er afar mikilvægt. Almenningur á rétt á því að fá að vita í hvað opinberum fjármunum er ráðstafað. Með birtingu upplýsinganna felst einnig ákveðið aðhald og hún auðveldar eftirlit. Breyting á 14. gr. í þá veru að Skattinum sé skylt að upplýsa um nöfn styrkþega og um fjárhæð stuðnings til hvers aðila fyrir sig er nauðsynleg og Samfylkingin tekur undir þá breytingartillögu meiri hlutans. Frú forseti. Það eru alvarlegir gallar á þessu frumvarpi eins og ég hef rakið hér. Það er sannarlega ástæða til að hafa áhyggjur af samspili á milli hlutabótaleiðar og þeirrar leiðar sem hér er rædd, að greiða hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Því miður hef ég miklar áhyggjur af því að þetta verði misnotað vegna þess að skilyrðin eru ekki nægileg og það er ekki nægur hvati til þess að huga að réttindum launamanna frekar en högum þeirra sem halda á hlutabréfum fyrirtækjanna. Þetta blasir við. Frú forseti. Ef breytingartillögurnar sem Samfylkingin leggur fram verða samþykktar mun frumvarpið skána mikið og við treystum okkur til að styðja það. En án þeirra breytinga getum við í Samfylkingunni ekki stutt frumvarpið. Það er of gallað eins og ég hef farið hér vandlega yfir. Ég vona að hv. þingmenn átti sig á því, líkt og við í Samfylkingunni, að það eru ákveðnar hættur fólgnar í því að samþykkja þetta frumvarp óbreytt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Árið 2020 hefur verið ár margra nýjunga, sumra betri en annarra, en þó verður að segjast að 2. minni hluti átti ekki von á því að meiri hlutinn myndi ákveða að skapa sterka hvata fyrir gríðarlega umfangsmiklum, jafnvel sögulegum, hópuppsögnum. Þótt vissulega sé girt fyrir ákveðnar gerðir misnotkunar og ýmislegt gert til að tryggja starfsmönnum réttindi sé þeim boðin vinna á ný þá er ljóst að hér er á ferðinni réttur fyrir ótilgreindan fjölda fyrirtækja til opinbers fjárstuðnings í tengslum við uppsagnir ótilgreinds fjölda starfsmanna. Starfsmönnum verður gert að vinna á uppsagnarfresti, á kostnað ríkissjóðs. Að uppsagnarfresti liðnum er atvinnurekandi hvattur til að bjóða starfsmanni sem sagt var upp endurráðningu með sömu kjarasamningsbundnu réttindum og hann hafði áður en ekki endilega sömu launum, hafi þau verið hærri en kjarasamningar segja til um. Sömuleiðis má segja að önnur réttindi sem eru utan kjarasamninga myndu kannski ekki falla þar undir. Vandamálið sem er kveikja að þessari lausn meiri hlutans er raunverulegt og alvarlegt. Gríðarlegur fjöldi fyrirtækja hefur orðið fyrir verulegu tekjufalli á undanförnum mánuðum vegna þeirra lokana sem hafa þótt nauðsynlegar til að bregðast við heimsfaraldri Covid-19 sjúkdómsins. Hætt er við því að fjöldagjaldþrot séu á næsta leiti og má líta á tillögu meiri hlutans sem tilraun til að bregðast við óviðráðanlegum aðstæðum eða „force majeure“, eins og það er kallað, með leyfi forseta, með því að treysta efnahagslegan stöðugleika fyrirtækja, jafnvel þótt það raski verulega efnahagslegu öryggi almennings. En þótt vandamál atvinnulífsins séu þetta umfangsmikil er ástæða til að velta því fyrir sér hvort tilgangurinn helgi meðalið og hvort annað og skaðminna meðal hafi staðið til boða. Að því marki tekur 2. minni hluti undir með Alþýðusambandi Íslands sem segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Fyrirséð er að þorri fyrirtækjanna myndi að öðrum kosti standa frammi fyrir gjaldþroti með tilheyrandi atvinnumissi og tjóni fyrir starfsmenn þeirra“. Þótt þetta væri rétt ef ekkert yrði að gert er 2. minni hluti ósammála þeirri niðurstöðu að styðja þetta tiltekna frumvarp með þeim rökum einum. Aðrar leiðir eru í boði en til að kortleggja þær þyrfti að grípa til sértækari lausna. Sértækar lausnir eru stundum illa séðar en þær eru oft viðeigandi. Önnur Evrópulönd hafa komist að þessari niðurstöðu og beitt blöndu sértækra og almennra aðgerða til að styðja við efnahag sinn á undanförnum mánuðum með sameiginlegum skilningi um að takmarkandi ríkisstyrkjareglur séu hugsanlega óviðeigandi núna í miðjum faraldri og hafi hugsanlega alltaf verið rangt útfærðar. Annar minni hluti lítur svo á að 3. gr. EES-samningsins, sem er mikilvægasta lagalega forsenda þess að ríkisaðstoð sé óheimil, þarfnist endurskoðunar á komandi árum til að taka mið af þeim sannindum að framþróun hefur oftar en ekki á undangengnum öldum verið fjármögnuð af ríkjum. Að láta sem ríkið sé ekki hluti af hagkerfinu er í besta falli úrelt hugsun. Að reyna að viðhalda slíkum aðskilnaði á kostnað alls annars í miðjum faraldri er hættuleg kredduhyggja. Það er ekki óeðlilegt að setja einhver mörk á ríkisstuðning, ekki síst á innri markaði EES, en það þyrfti að gera með varfærnari hætti. Eðlilegt gjald fyrir gagnrýni er betri hugmynd. Hvað myndi 2. minni hluti leggja til frekar? Með fyrirvara um að 2. minni hluti hefur ekki heil ráðuneyti til að vinna greiningarvinnu fyrir sig er hægt að leggja til nokkrar tillögur. Í fyrsta lagi gæti ríkið boðist til að kaupa nýtt útgefið hlutafé fyrirtækja sem reka mikilvæga samfélagslega innviði með þeim áhrifum að hlutur eigenda minnkar en að fyrirtækin fyrirgeri sér á móti rétti til útgreiðslu arðs og viðlíka ráðstafana þar til hlutur ríkisins hefur verið keyptur til baka af fyrirtækinu sjálfu. 2. minni hluti telur líklegt að þessi leið verði að endingu farin hvort eð er, enda hefur þessi leið með einum eða öðrum hætti verið farin í ýmsum nágrannalöndum. Í öðru lagi mætti liðka fyrir endurreisn þeirra fyrirtækja sem ekki teljast reka mikilvæga samfélagslega innviði með því að ríkissjóður keypti skuldir fyrirtækjanna. Slíka leið þyrfti líklega að meta með hliðsjón af því hvernig mætti tryggja jafnræði og halla síður á þau fyrirtæki sem hafa litlar eða engar skuldir. Miðað við hversu lítið mat virðist hafa farið fram á þeirri leið sem lögð er til í þessu frumvarpi er ekki víst að þetta sé verri nálgun, enda hefur hún líka verið notuð í ýmsum nágrannalöndum. Í þriðja lagi mætti nýta hlutabótaleiðina betur og lengur samhliða öðrum aðgerðum. Það er raunar mikil mótsögn að keyra þessar tvær lausnir samhliða þar sem hvatarnir stangast á. Líklegt er að nokkur fjöldi fyrirtækja hafni hlutabótaleiðinni um leið og tækifæri gefst til að segja upp starfsfólki á kostnað ríkissjóðs. Með því að samkeyra hlutabótaleiðina við öflugan nýsköpunarpakka og jafnvel útvíkka hlutabótaleiðina þannig að hún tryggði skilyrðislausar atvinnuleysisbætur í einhvern tíma hefði mátt greiða fyrir því að atvinnulífið næði sér smám saman yfir lengra tímabil, og yrði jafnvel sterkara eftir á. Þess má geta að miðað við þá sem hafa nýtt sér hlutabótaleiðina nú þegar yrði það ekki dýrara fyrir ríkissjóð að tryggja öllum skilyrðislausar atvinnuleysisbætur sem ekki hafa vinnu eins og staðan er í dag. Í fjórða lagi bendir 2. minni hluti á að uppsöfnuð fjárfestingarþörf hins opinbera er gífurlega mikil. Nærtækt dæmi er að húsnæði sýkla- og veirufræðideildar Landspítalans er ónýtt og hefur verið það í minnst fimmtán ár. Loka þurfti tveimur frumuræktunarstofum út af myglu sem skemmdi öll sýni árið 2006 en lítið sem ekkert hefur verið gert til að laga aðstæður þessarar deildar sem öll þjóðin hefur reitt sig á í þessum faraldri. Ef búinn væri til forgangslisti yfir öll þau verkefni sem vitað er að ríkisstjórnir undanfarinna áratuga hafa vanrækt, og ráðist í þau af ákefð á grunni góðrar skuldastöðu ríkissjóðs, mætti bæði efla atvinnustigið verulega og um leið auka líkurnar á því að fólk geti nýtt samfélagslega innviði landsins til að búa til enn frekari efnahagsleg, samfélagsleg og menningarleg tækifæri. Samkvæmt spátöflum Seðlabanka Íslands sem birtast í maíhefti Peningamála 2020 má sjá að gert er ráð fyrir að framleiðsluspenna minnki minnst næstu þrjú ár, þ.e. í það minnsta munum við sjá lækkaða framleiðsluspennu næstu þrjú árin. Það er eðlilegt og jafnvel sjálfsagt að ríkið nýti þessa vannýttu framleiðslugetu til góðra verka. Auðvitað mætti skoða fleiri nálganir en þær sem taldar eru upp hér. En réttast er að stakkur sé sniðinn eftir vexti. Það kann ekki góðri lukku að stýra þegar ríkisstjórnin leggur fram sértæka aðgerð, dulbúna sem almenna aðgerð, í þeim tilgangi að leysa flókið og víðfeðmt vandamál. Það er hægt að lesa á milli línanna í frumvarpinu og sjá hvaða fyrirtæki það er hugsað fyrir. Almenningur á Íslandi hefur fullan skilning á því að núverandi ástand er flókið og erfitt og samstaðan undanfarna mánuði hefur sýnt vilja í verki til að íslenskt samfélag komi sterkara undan heimsfaraldrinum. Þegar hagsmunum almennings er hins vegar fórnað á altari örfárra fyrirtækja eins og hér er gert skal engan undra þótt skilningurinn fari þverrandi. Stundum koma upp já- eða nei-spurningar þar sem forsendur spurninganna eru rangar og hvorki já né nei er rétt svar. Þegar ónefndur forseti lagði til að slökkva mætti eldinn í Notre Dame kirkjunni með því að varpa tonnum vatns úr flugvél á miklum hraða var flestum ljóst að þótt sú aðferð myndi vissulega duga til að slökkva eldinn myndi hún líklega gereyðileggja kirkjuna líka. Svarið var ekki já eða nei, heldur önnur og betri hugmynd. Fjölmörg fyrirtæki sjá að óbreyttu fram á gjaldþrot á næstu vikum og mánuðum. Þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar mun eflaust bjarga einhverjum þeirra en augljóst er að þó nokkur hluti þeirra mun eigi að síður hætta rekstri. Svarið er ekki fólgið í einu risastóru sleggjufrumvarpi heldur mörgum minni og hnitmiðaðri aðgerðum. Annar minni hluti telur líklegt að sagan muni dæma þetta úrræði sem mistök þar sem hagsmunum og stöðugleika þorra launamanna var fórnað fyrir hagsmuni nokkurra fyrirtækjaeigenda. Undir þetta nefndarálit skrifa ég, Smári McCarthy, sem nefndarmaður Pírata í efnahags- og viðskiptanefnd. Frú forseti. Ég geri mér grein fyrir því að í þessu nefndaráliti er ég ekki að lýsa með skýrum hætti afstöðu til ákveðinna atriða í frumvarpinu. Það má alveg segja að það séu nokkrar ágætar breytingartillögur frá nefndinni í þessu máli og sömuleiðis hefur hv. þm. Oddný G. Harðardóttir lagt fram nokkrar ágætisbreytingartillögur líka. Að vísu, til að nefna eina sérstaklega, er það tillagan sem varðar skattaskjólin. Það er eiginlega orðið hvimleitt hvað það þarf alltaf að reyna að bæta við reglum til að koma í veg fyrir misnotkun aðgerða af fyrirtækjum og eigendum þeirra sem starfa í gegnum skattaskjól í hvert einasta skipti, í staðinn fyrir að ríkisstjórnin komi fram með almenna lausn, almennt bann á rekstri fyrirtækja í gegnum skattaskjól og eðlilegar aðgerðir til að koma í veg fyrir að hægt sé að stunda slíkan rekstur. Þetta er til. Þetta er þekkt. En þessu er ekki verið að beita og það er ástæða til að minnast á það að Ísland er enn á gráa lista FATF, eftir alla þessa mánuði, með miklum áhrifum, svo að það sé nefnt, á ákveðin fyrirtæki sem eiga erfitt með að flytja pening milli landa vegna veru Íslands á gráa listanum. Ástæðan fyrir því að ég fer ekki nánar út í tiltekna gagnrýni á frumvarpið er að kjarni málsins er að þetta er röng leið. Það er verið að búa til sterka hvata til þess að segja fólki upp störfum. Við horfum fram á stærstu fjöldauppsagnir Íslandssögunnar. Það er hreinlega vegna þess að þegar fyrirtækjum býðst annars vegar að lækka starfshlutfall fólks, segjum niður í 25%, og geta ekki haft það í vinnu og þurfa þá að borga þessi 25% á móti, eða lækka það með því að segja starfsmanninum upp störfum og geti þá fengið að halda starfsmanninum í starfi í þrjá mánuði án þess að borga neitt fyrir, er ljóst hvaða valkost fyrirtækin munu velja. Þetta eru í rauninni þrír fríir mánuðir fyrir fyrirtæki. Það kæmi mér ekki á óvart að fyrirtæki færu að drífa sig í að segja fólki upp. Einhverjir koma eflaust til með að mála þetta upp sem siðleysi en munum að við hér á Alþingi setjum leikreglurnar. Ef það gerist trekk í trekk, eins og búið er að gerast nú þegar, að við setjum ekki góðar reglur þrátt fyrir að við höfum vitneskju um að reglunum verði beitt á þann hátt sem hægt er að búast við, þá á ekki að koma neinum á óvart ef fyrirtækin líta svo á að það að fylgja reglunum eins og þær eru í lögum sé siðlegt. Við skulum ekki heldur láta það koma okkur á óvart ef það er mikil undrun og allt í einu sé almenningur ósammála því. Ef Alþingi á að starfa í umboði almennings væri ágætt ef Alþingi myndi standa sig betur í því að stilla aðgerðum sínum saman við væntingar almennings um það hvernig við hegðum okkur. Að lokum óttast ég það almennt að þetta mál komi til með að grafa undan samkeppni og skapa markaðsbrest vegna þess að hér er verið að gefa sumum fyrirtækjum þrjá mánuði af fríu starfsfólki og jafnvel þó að þessi fyrirtæki myndu fara þá leið að ráða fólkið strax til baka að þremur mánuðum liðnum, og það verði ekkert brot á samfellu í rekstri þeirra, eru þau búin að spara sér launakostnað upp á þessa þrjá mánuði. Það gefur þeim fyrirtækjum sem eiga kost á þessum möguleika ákveðna valkosti og ákveðnar sparnaðarleiðir fram yfir fyrirtæki sem hafa ekki þann möguleika. Munum að sum viðmiðin eru þess eðlis að það gæti munað broti úr prósenti til eða frá hvort fyrirtæki uppfylli skilyrðin. Hér er hætt við því að það verði til verra ástand. Ég vonaði að við sem þing myndum almennt reyna að leysa úr þeim vandamálum sem eru til staðar betur. Ég hefði helst viljað að ríkisstjórnin kæmi ekki fram með svona rosalega almennar aðgerðir af því tagi sem hér eru, þegar hægt er að gera hlutina betur. Við vitum að það er hægt að gera hlutina betur, við sjáum það í löndunum í kringum okkur. Þetta er ekki góð leið.

Frú forseti. Þetta hefur á margan hátt verið áhugaverð umræða, reyndar er áhugavert hversu sannfærðir þingmenn stjórnarliðsins eru, þeir virðast ekki ætla að taka til máls í 2. umr. um málið. Á morgun munum við ræða breytta útgáfu á hlutabótaleiðinni sem er kannski sterkasta aðgerð ríkisstjórnarinnar til þessa. Það á sem sagt að þrengja hana og má með rökum segja að við það sé verið að ýta fyrirtækjum yfir í þá leið. Hv. þm. Óli Björn Kárason ýjar í raun að því og boðar ræðu á morgun. Hv. þingmaður segir hins vegar að ekki sé samhengi á milli þessara tveggja frumvarpa, en í andsvörum við hv. þm. Andrés Inga Jónsson sagði hann samt að það væri hvati til þess að fara úr hlutabótaleiðinni yfir í þetta. Og ef það er ekki samhengi, á hvorn veginn sem er, þá veit ég ekki hvað samhengi er. Í 1. umr. um þetta frumvarp er ég nokkuð jákvæður gagnvart tilgangi og markmiði þess. Út af fyrir sig er ég enn sannfærður um að nauðsynlegt sé að grípa til mjög stórra almennra, jafnvel róttækra aðgerða á þessum skrýtnu tímum. Gefa þarf fyrirtækjum möguleika á því að lifa í gegnum versta storminn og hefja viðspyrnuna af krafti með réttri stærð af fyrirtæki sem hentar nýjum veruleika þar sem ferðaþjónustan verður með allt öðru sniði en verið hefur. Ég verð að segja, frú forseti, að eftir því sem ég hugsa þetta meira og hlusta á fleiri hefur sífellt meiri efi sótt á mig sem gerir það að verkum að ég get ekki stutt þetta frumvarp óbreytt. Í fyrsta lagi, eins og ég nefndi við 1. umr., er mjög sérkennilegt og ótækt í rauninni að bjóða upp á slíka leið án þess að hefja samhliða áætlun um hvernig skapa eigi ný störf, sem mætir því fólki sem gæti lent í langtímaatvinnuleysi. Ef ríkisstjórn vill greiða fyrir því að atvinnuveitandi losi sig beinlínis við starfsmenn og slíti ráðningarsamband verður hún að sama skapi að kynna áætlanir um hvernig hjálpa á því fólki að fá vinnu. Hér þarf bæði átak á einkamarkaðnum, í rannsóknum, í grænni fjárfestingu, í nýsköpun, en ekki síður að nota tækifærið til að fullmanna undirmannaða almannaþjónustu hjá hinu opinbera. Ég nefni heilbrigðisþjónustu og löggæslu. Staðan er þannig að á meðan Íslendingum hefur fjölgað um 10,5% á síðustu tíu árum hefur opinberum starfsmönnum fjölgað um 1,5%. Við sjáum því hver þróunin hefur orðið. Auk þess kom hv. þm. Smári McCarthy ágætlega inn á að hér er slaki í samfélaginu sem mun gefa stjórnvöldum augljós tækifæri til þess að koma með fjárfestingar um allt land þar sem þörf er á. Í öðru lagi er mér algerlega fyrirmunað að skilja af hverju ekkert er gert samhliða þessu til að mæta tekjufalli þeirra einstaklinga og heimila sem nú munu horfa upp á uppsagnir og tekjuskerðingu að þremur mánuðum liðnum. Hámark tekjutengdra bóta er 456.000 kr. og vara einungis í þrjá mánuði. Ef fólk fær ekki vinnu að því loknu eru strípaðar atvinnuleysisbætur um 289.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Það er augljóst að það verður mjög þungt fyrir fæti hjá mjög mörgu fólki og heimilum þegar líða fer að jólamánuðinum. Ég hef áhyggjur af þessu fólki og mér finnst það fullkominn dónaskapur af stjórnvöldum, samhliða því að þau ráðast í stórar tugmilljarða aðgerðir sem verja að hluta til hlutafé eigenda fyrirtækja, að mæta einstaklingum ekki betur. Ég hef líka áhyggjur af því að hlutabótaleiðin, sem er langmikilvægasta aðgerð sem við höfum ráðist í hingað til í þágu launafólks, og leiðin um laun í uppsagnarfresti vinni beinlínis hvor gegn annarri. Í fyrsta lagi eru skilyrði fyrir því að nýta þessar leiðir mjög ólík, sem er beinlínis furðulegt. En ef einhver rök eru fyrir því að hafa mismunandi skilyrði þá ættu a.m.k. skilyrðin fyrir því að fá greitt fyrir að segja fólki upp að vera strangari en öfugt þannig að hvatinn væri þá frekar að halda ráðningarsambandi og velja hlutabótaleiðina heldur en hitt. Það er einfaldlega verið að búa til freistnivanda sem felst í þessu með þessum ólíku skilyrðum sem hvetja beinlínis fyrirtæki til að ráðast frekar í uppsagnir en að nýta sér hlutabótaleiðina og slíta þannig ráðningarsambandi við fólk sem við höfum skilið að ætti að verja til hins ýtrasta. Þannig er þetta. Á meðan frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra takmarkar aðgang að leiðinni við það að stjórnendur borgi sér ekki 3 milljónir á mánuði þá gerir hæstv. ráðherra engar slíkar kröfur í þessu frumvarpi. Nú er ég alls ekki að segja að það ráði úrslitum, að það sé jafnvel líklegt til að ráða úrslitum, en það gerir einfaldlega, með réttu eða röngu, ákvarðanir stjórnenda fyrirtækjanna tortryggilegar og setur þá í erfiða stöðu. Nú eru einmitt fréttir af hópuppsögnum hjá áður mjög öflugu og þekktu ferðaþjónustufyrirtæki, sem mun vonandi rétta úr kútnum. Í yfirlýsingu hafa stjórnendur vissulega sagt að þeir voni að hægt sé að ráða fólkið aftur, sem nú er verið að segja upp með stuðningi ríkisins, þegar hjólin fari að snúast. Auðvitað vonum við sannarlega að það gangi eftir. En maður spyr sig þá: Af hverju var þá ekki hlutabótaleiðin valin ef vilji stendur til þess að halda ráðningarsambandi? En staðreyndin er bara sú að með uppsagnarleiðinni gefst fyrirtækinu tækifæri til að nýta fulla starfskrafta starfsmanna næstu þrjá mánuði, nú yfir hásumarið þar sem einhver von er um ferðamenn, en með því að nýta hlutabótaleiðina gætu þau það ekki. Þess vegna spyr maður sig hvort þessi frumvörp séu ekki að vinna hvort gegn öðru og hvort ekki hefði verið betra að halda áfram rúmri hlutabótaleið og fara þá í sértækar aðgerðir fyrir einstök fyrirtæki sem eru kerfislega mikilvæg. Hvort fólkinu sem nú er verið að segja upp verður boðin vinna í haust, held ég muni ráða því hvaða dóm þessi aðgerð ríkisstjórnarinnar mun fá. Það er ekki einu sinni búið að svara því að gangi þetta upp og fyrirtækin verði starfhæf með þessari leið, hvaða áhrif slíkt hefur á samkeppni við önnur fyrirtæki sem ekki komast í þessa leið og velja hlutabótaleiðina og þurfa svo að keppa á einhverju sem heitir jafnréttisgrundvöllur að henni lokinni. Mér finnst vandasamt að svara þeirri spurningu. Þrátt fyrir ákvæði í frumvarpinu um það með hvaða hætti fólk heldur réttindum sínum, verði það svo ráðið aftur inn, skulum við a.m.k. passa okkur á því að fylgjast með því hvort fólk verður sannarlega ráðið inn á sömu kjörum og ástandið ekki nýtt til að skerða kjör launafólks. Ég ætla engum það. En það eru auðvitað ótal leiðir þegar maður endurræður fólk til að búa því önnur skilyrði, sem hefur sannarlega áhrif á tekjur þess á endanum. Þessu til viðbótar eru fjölmörg rök í mjög vönduðu nefndaráliti hv. þingkonu Oddnýjar Harðardóttur, sem ég ætla ekki að eyða miklum tíma í hér, en ég vísa í ræðu hennar og álitið sjálft. Þau rök lúta t.d. að mikilvægi þess að skapa hvata fyrir fyrirtæki að halda frekar ráðningarsambandi við fólk í gegnum hlutabótaleiðina. Þess vegna leggjum við til að þau fyrirtæki sem nýta sér þetta úrræði, lokunarleiðina, greiði tekjuskattsauka frá 2023 í að hámarki tíu ár. Það er í fyrsta lagi ákveðið réttlætismál að fyrirtæki endurgreiði stuðninginn þegar þau geta, eftir því sem afkoma og afkomubati leyfir, og þetta er hvati til að halda sér í hlutabótaleiðinni, sem ég tel skynsamlegra úrræði. Þá höfum við, í þessu máli og öðrum tengdum þessari veiru, sagt að fyrirtæki og auðmenn eigi ekki að nýta sér skattaskjól eigi þeir að eiga rétt á stuðningi. Þeir hafa reyndar sagt sig frá öllum ríkisstuðningi með því að greiða ekki skatta og opinber gjöld. Þetta er ekki endilega spurning um lögfræði, ekki einu sinni siðfræði. Ef fyrirtæki velur að haga rekstri sínum með einhverjum öðrum hætti til þess að lágmarka þá upphæð sem það vill greiða til samfélagsins þá gerir það það einfaldlega, en það hlýtur þá að þurfa að gjalda þess á móti að sama apparat og það vill síður greiða til kemur þá ekki með sama krafti til móts við það og aðra. Einnig teljum við að þegar krafa er um að hið opinbera stígi fast til jarðar og styðji við atvinnulífið, og það er sannarlega mikilvægt að gera það, bæði til að verja störf og tryggja að fyrirtæki verði áfram starfhæf og skili okkur arði inn í sameiginlega sjóði, verði að gera þá kröfu að þessar aðgerðir leiði á endanum til meiri velsældar og jafnari lífskjara fyrir allt fólk í landinu. Þess vegna er þessi breytingartillaga gerð með nefndaráliti hv. þingkonu Oddnýjar Harðardóttur um að sett verði skilyrði fyrir áætlun í loftslagsmálum og að stjórnvöld setji loftslagsbreytingar þannig rækilega á dagskrá og fyrirtæki einnig. Þetta er ekki íþyngjandi úrræði og a.m.k. þegar fyrirtæki standa frammi fyrir þessum vanda og eru hvort sem er að fara að endurskipuleggja sig ættu þau að hafa fullan vilja til að taka þessu með jákvæðni. Að lokum teljum við að fyrirtæki sem greiða eigendum sínum eða æðstu stjórnendum ofurlaun, notum þá bara viðmiðin úr frumvarpi hæstv. félagsmálaráðherra, meira en 3 milljónir á mánuði, eigi ekki að njóta stuðnings, bæði til að samræma skilyrði við hlutabótaleiðina en líka til að auka tekjujöfnuð í landinu. Ég ítreka að ef það ætti að vera vægara skilyrði í öðru frumvarpinu ætti það klárlega að vera í hlutabótafrumvarpinu. Samfylkingin mun þess vegna leggja til breytingartillögur til að mæta lágmarkskröfum fyrir stuðningi við þetta frumvarp, lágmarkskröfum til þess að við getum a.m.k. stutt það, vegna þess að öðrum kosti þá virka þessi frumvörp illa saman og að mörgu leyti er þetta óréttlátt. Ég geri mér alveg grein fyrir því, frú forseti, að tölfræðin er ekkert sérstaklega með mér í þessu máli. Mér telst þannig til að hingað til hafi ein breytingartillaga frá stjórnarandstöðunni verið samþykkt í öllu þessu kófi, jafnvel þó að síðar hafi komið á daginn að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hafi talið eitthvað þarna svo gott og mikilvægt að það hafi svo birst síðar hjá þeim. Þetta er vonda hliðin á pólitík. Frú forseti. Ég vona svo sannarlega að þarna verði breyting á og að breytingartillögur okkar verði samþykktar. En verði ekki orðið við þessum breytingum, frú forseti, mun ég ekki geta greitt atkvæði með þessu frumvarpi.

Frú forseti. Við ræðum hér nefndarálit við frumvarp til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Þetta er að mörgu leyti áhugavert mál. Það kemur ekki fram í tómarúmi, það kemur fram við aðstæður sem eru eiginlega ótrúlegar og kannski allt öðruvísi en við hefðum getað ímyndað okkur. Það kemur fram við þær aðstæður að stefnir í eitt versta samdráttarskeið í Íslandssögunni hvað hagkerfið varðar. Þær aðgerðir sem þegar hafa verið ákveðnar hér á þingi og af ríkisstjórn nema að umfangi einhvers staðar í kringum 350 milljörðum, tæplega 12% af vergri landsframleiðslu. Þetta er umtalsvert högg. Nú leiðrétta þingmenn mig áreiðanlega, ef ég man ekki rétt, en mig minnir að árið sem við fórum hvað verst út úr hruninu hafi hallinn á ríkissjóði numið ríflega 210 milljörðum á verðlagi þess árs þannig að hér er alveg gríðarlega mikið áfall. Beinar greiðslur úr ríkissjóði, alla vega miðað við það sem þegar hefur verið ákveðið eða er í bígerð að ákveða í fjáraukanum, eru um eða yfir 100 milljarða kr., en að auki verður ríkissjóður fyrir tekjufalli. Þetta er samhengið hvað varðar ríkissjóð en úti í samfélaginu þekkja þingmenn gríðarlega aukningu á atvinnuleysi og mikla nýtingu á hlutabótaleið ríkisstjórnarinnar sem skiptir miklu máli. Það er í öllu þessu samhengi sem við erum að ræða þetta. Nokkuð hefur verið rætt hér í dag um muninn á þeim tveimur frumvörpum sem eru til umfjöllunar í þinginu nánast á sama tíma, þ.e. annars vegar á því frumvarpi sem við ræðum hér og hins vegar hinu svokallaða hlutabótafrumvarpi. Þar er verið að ræða framlengingu á hlutastarfaleiðinni sem er þó gerð með þeim hætti að þar er um nýtt úrræði að ræða. Það er sú ákvörðun sem hefur verið tekin í sambandi við það mál. Við skulum átta okkur á því að þegar farið var út í hlutabótaleiðina þá voru í raun ekki gerð nein skilyrði önnur en þau að samdráttur hefði orðið í rekstri, ef ég man rétt, og menn gætu sýnt fram á að hann væri tengdur efnahagsáhrifum kórónuveirunnar. Nú eru sett ítarlegri skilmerki en þó þannig að hægt er að komast inn í það úrræði þó að fyrirtæki hafi ekki orðið fyrir nema 25% tekjufalli. Að þessu leyti til er uppsagnarfrumvarpið allt öðruvísi. Við erum að tala um að lágmarki 75% tekjufall til að fyrirtæki geti komist inn í það úrræði. Þar á er grundvallarmunur. Því er villandi a.m.k. að tala um að obbinn af fyrirtækjum muni nota þessi úrræði jöfnum höndum. Auðvitað verður það ekki þannig. Við skulum rétt vona að stór hluti þeirra fyrirtækja sem hafa nýtt hlutabótaleiðina sé ekki kominn í þá stöðu að þau séu með 75% tekjufall og muni þess vegna ekki geta nýtt sér þetta úrræði. En við skulum ekki fara í neinar grafgötur með það að auðvitað mun verða vaxandi atvinnuleysi á Íslandi. Það munu verða fyrirtæki sem fara á hausinn og það munu verða fyrirtæki sem lenda í umtalsverðum erfiðleikum og það munu verða fyrirtæki sem lenda í umtalsverðum samdrætti. Aðgerðirnar sem verið er að grípa til eru hugsaðar til að reyna að tryggja að það verði einhvers konar ráð til að halda lífi í fyrirtækjunum, halda ráðningarsambandi við starfsfólkið og tryggja rétt þessa launafólks. Það hefur aðeins verið rætt í dag um tengslin við atvinnuleysisbætur, með hvaða hætti þurfi að taka á þeim vanda sem augljóslega skapast þegar mjög stór hluti landsmanna fer á atvinnuleysisbætur. Við höfum rætt það hér áður, og ég hef raunar sagt það áður, að við munum að öllum líkindum þurfa að bregðast við því þegar líður fram á sumar og við sjáum betur hversu stór hluti vinnumarkaðarins velur að fara í uppsagnarleið og hversu stór hluti velur annaðhvort að halda sér í hlutabótum eða hreinlega leggja upp laupana, eins og sum munu neyðast til að gera. Sú ákvörðun verður alltaf að vera viðkomandi fyrirtækis og vonandi munu fyrirtækin í einhverjum mæli taka þær ákvarðanir með starfsfólki sínu. Þar kemur hlutabótaleiðin mjög sterkt inn, skulum við segja. Þá er ráðningarsambandi haldið. Það hefur aðeins verið rætt hér í dag um þann ómöguleika sem felst í því að við það að fara af 25% hlutabótaleið yfir á uppsagnarfrest, samkvæmt frumvarpinu sem við ræðum hér í dag, þá geti fyrirtæki allt í einu gert kröfu um 100% starfsframlag. Þetta var nokkuð rætt á fundum nefndarinnar og var m.a. rætt við fulltrúa launþegahreyfingarinnar í landinu, fulltrúa launamanna. Niðurstaðan er sú að innan þeirra vébanda er a.m.k. ekki sterkur vilji til að taka á þessum ómöguleika, þ.e. þá erum við í raun að ganga á réttindi launafólks. Þau beina því frekar til fyrirtækjanna, sem ég held að sé ekki slæm leið í sjálfu sér, að starfsmenn megi þá nýta tímann í uppsagnarfresti, séu ekki verkefni til staðar í fyrirtækinu, til að afla sér til að mynda endurmenntunar eða leita sér nýrra starfa ef þau eru í boði. Þetta skiptir máli. Það er alveg rétt, eins og hefur komið fram hjá þingmönnum, kannski aðallega við 1. umr., að það er sérkennileg staða að fyrirtæki sem hefur jafnvel ekki nein verkefni og fer þessa leið, „situr kannski allt í einu uppi með“ að þurfa að finna verkefni handa fjölda starfsmanna. Auðvitað mega þessi fyrirtæki ná samkomulagi við sína starfsmenn um að þeir geti ekki mætt í vinnu en haldi samt launum sínum. En þá væri gagnlegt ef menn notuðu þann tíma til endurmenntunar eða leituðu annarra leiða til að auðvelda sér að fá starf að nýju. Ég ætla kannski ekki að hafa mörg orð um nefndarálitið, það var ágætlega farið yfir það hér áðan. Ég tek þó fram að ég tek undir þær breytingar sem nefndin gerir. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa nefnt mikilvægi þeirrar breytingar sem gerð er á 14. gr., til að mynda. Hún er mikilvæg, sérstaklega í því ljósi að stuðningurinn sem við erum hér að tala um er stuðningur sem gengur beint til fyrirtækisins. Þetta er stuðningur sem fer inn á bækur fyrirtækisins, þ.e. beinn fjárstuðningur við fyrirtækið. Þess vegna er mikilvægt að upplýsingar um hverjir njóta þess stuðnings séu aðgengilegar og þess vegna er lögð skylda á skattinn að upplýsa um þær. Breytingarnar á 8. gr. sem var ágæt fyrir, þ.e. skyldan um tekjufærslu, er að mínu viti ágæt. Það er verið að stytta þann tíma sem fyrirtæki hafa til að tekjufæra upphæðina, úr sex árum í fjögur, en það breytir ekki því að eftir sem áður þurfa fyrirtæki að tekjufæra alla upphæðina sem þau fá greidda samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Ég held ég láti þetta duga en ítreka það sem ég sagði hér í upphafi: Við erum að taka ákvarðanir á mjög sérstökum tímum. Það hefur gengið vel hingað til að vinna sig út úr heilsufarslegum vanda þessa faraldurs. Við erum að byrja að sjá ágætan árangur af þeim úrræðum sem hafa tekið á efnahagslegu þáttunum. Ég geri frekar ráð fyrir því að við þurfum á næstu mánuðum og misserum að taka frekari ákvarðanir í þá veru en ítreka, eins og ég hef margsagt hér í ræðustól áður, að við erum að vinna í ástandi sem er mjög breytilegt frá degi til dags og frá mánuði til mánaðar og ráðstafanir og ákvarðanir munu halda áfram að markast af því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ágæta yfirferð á sjónarmiðum hans gagnvart frumvarpinu. Við höfum talsvert rætt um skilyrði fyrir því að fyrirtæki hljóti þessa aðstoð og að til þess að það gerist þurfi fyrirtæki að hafa orðið fyrir 75% tekjufalli á ákveðnu skilgreindu tímabili. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort hv. þingmaður geti hugsað sér dæmi um fyrirtæki sem hafi orðið fyrir 75% tekjufalli en þurfi hins vegar ekki stuðning við að greiða uppsagnarfrest, kannski vegna þess að það er búið að nýta sér hlutabótaúrræði stjórnvalda og vegna þess að það á nægjanlegt eigið fé til að takast á við tímabundinn samdrátt í rekstri, þótt hann sé allt að 75%, í eitt af þeim fjóru skilgreindu tímabilum sem hér eru sett fram. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort það sé eitthvað í þessu frumvarpi sem setur því skorður að fyrirtæki sem hafi næga sjóði til þess að reka starfsemi sína áfram án þess að reka starfsfólk eða fyrirtæki sem hafi næga sjóði til að greiða uppsagnarfrest ákveði það að segja upp starfsfólki sínu, geti nýtt sér þessa leið. Ég tek það fram að þau fyrirtæki mega vel hafa uppfyllt það skilyrði að hafa upplifað 75% tekjusamdrátt á einu af þessum fjórum tímabilum. En getur hv. þingmaður séð fyrir sér að eitthvað sé um fyrirtæki hér sem hafi eftir sem áður efni á því að borga uppsagnarfrest eða bara að halda starfsfólkinu áfram í vinnu hjá sér?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Skilyrðin um 75% tekjufall komu ekki til af engu. Það þýðir væntanlega líka að það er 75% fall í verkefnum sem viðkomandi fyrirtæki kunna að hafa haft. Það er ábyggilega teoretískt hægt að setja upp dæmi um fyrirtæki sem hafa orðið fyrir 75% tekjufalli tímabundið en eiga ótæmda sjóði. En þau hafa þá væntanlega ekki verkefni fyrir þessa starfsmenn. Nú er það væntanlega undir stjórnendum viðkomandi fyrirtækis komið hvort þeir velja að vera með fólk í vinnu sem þeir hafa ekki verkefni fyrir eða hvort þeir segja því upp. Ég held hins vegar að þeir launagreiðendur og þeir atvinnurekendur sem hafa verkefni muni halda starfsfólkinu sínu í vinnu enda er vinna þessara sömu starfsmanna væntanlega tekjuskapandi fyrir fyrirtækið. En auðvitað verður það að vera mat fyrirtækisins á hverjum tíma hvort það velur að ganga svo á eigið fé í samdráttarskeiði eins og þessu að það geti skert möguleika þess til að ná sér aftur á strik þegar aðstæður batna. Ég geri ráð fyrir að það verði alltaf mat hvers fyrirtækis. Fyrir mitt leyti myndi ég halda að það væri áreiðanlega fræðilegur möguleiki að þetta gerist en ég hef ekki trú á því að fyrirtæki velji það almennt að segja upp starfsfólki sem þau geta og væntanlega vilja hafa áfram í vinnu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ef fyrirtæki sem hefur verkefni fyrir starfsfólk sitt kýs samt sem áður að segja því upp, fá þrjá mánuði fría í uppsagnarfrest frá ríkinu og ráða síðan sömu starfsmenn aftur, kannski á verri kjörum en áður var - þá er ég að vísa í launakjör þeirra en ekki önnur, kjarasamningsbundin ákvæði - er þá eitthvað í frumvarpinu sem kemur í veg fyrir það? Ef við sjáum fyrir okkur fyrirtækjasamstæður þar sem sums staðar hefur vissulega orðið samdráttur í rekstri upp á 75% en annars staðar er nægt fé til þess að viðhalda starfseminni, er þá eitthvað í frumvarpinu sem kemur í veg fyrir að fyrirtæki ákveði að segja upp starfsmönnum, noti samt starfskrafta þeirra í þrjá mánuði á meðan ríkið greiðir fyrir það uppsagnarfrest og ráði svo bara það sama starfsfólk aftur eða nýtt starfsfólk að því loknu? Mér finnst þetta ekkert sérlega teoretískt miðað við að fyrirtæki voru að nota hlutabótaleiðina til þess að segja fólki upp. Ég velti því virkilega fyrir mér hvort eitthvað komi í veg fyrir að fyrirtæki, sem vissulega hefur orðið fyrir 75% tekjusamdrætti á ákveðnu tímabili, hafi samt sem áður áframhaldandi verkefni nú þegar búið er að létta á samkomutakmörkunum, kjósi að reka starfsmenn sína, fái þrjá fría verkefnamánuði frá ríkinu og ráði starfsmennina síðan aftur. Er eitthvað í þessu frumvarpi sem kemur í veg fyrir það?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Hv. þingmaður spyr hvort það sé eitthvað sem fyrirbyggi það að menn reyni eftir atvikum að sækja sér fé úr ríkissjóði með óviðurkvæmilegum aðferðum svipað og kom upp í hlutabótaleiðinni. Það eru sett skilyrði í frumvarpinu fyrir því hvernig menn komast inn í úrræðið en það er með þetta úrræði eins og önnur samfélagsleg verkefni sem stjórnvöld setja upp til að reyna að bregðast við vanda, að ekki er hægt að setja fyrir allan leka. Við verðum alltaf að einhverju leyti að treysta á að launagreiðendur, atvinnurekendur, sýni þá samfélagslegu ábyrgð að nota þau úrræði sem þeir þurfa á að halda en sæki sér ekki fé af því að einhver möguleiki er á því. Það er eitthvað sem eftirlitsstofnanir munu væntanlega fara yfir. Má í því sambandi benda á að Ríkisendurskoðun hefur þegar gert skýrslu um notkun á hlutabótaleiðinni. Þar koma fram mjög mikilvægar ábendingar sem við getum vonandi nýtt okkur í áframhaldandi vinnu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna sem hann hóf með því að segja eitthvað á þá leið að frumvarpið væri áhugavert. Ég verð að segja að mér fannst ræða hv. þingmanns áhugaverð, ekki síst svar hans við spurningum hv. þingkonu Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Við þingmenn fengum í dag skýrslu, hún er nýdottin inn til okkar, sem Ríkisendurskoðun tók saman um hlutabótaleiðina. Þar kemur skýrt fram að fyrirtæki með öflugan rekstur og traustan efnahag sóttu um þá leið. Ég held að það sannist nú að við getum ekki treyst því að fyrirtæki meti það sjálft hvort það þurfi á stuðningi að halda eða ekki. Við verðum að setja skýr skilyrði. Þegar við ræddum um hlutabótaleiðina vorum við að hugsa um starfsmennina, við sögðum: Þetta er fyrir starfsmenn fyrirtækja í erfiðri stöðu. Síðan sækja stór og stöndug og öflug fyrirtæki sér stuðning. 

Svo er.

Er ég búin að tala svona lengi? Spurningin er til hv. þingmanns: Hvernig líst honum á leið Samfylkingarinnar um að fyrirtæki greiði eftir getu þegar faraldurinn hefur gengið yfir?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur áhugavert andsvar. Ég verð að játa að ég villtist af leið þegar ég hlustaði á þingmanninn þegar síðan kom spurning um allt annað í blálokin en það sem þingmaðurinn hafði rætt um. Ég geri ráð fyrir að þingmaðurinn eigi við 3. tölulið breytingartillagna Samfylkingarinnar.

8. og 9. gr.

Það er 3. og 4. töluliður breytingartillagnanna samkvæmt skjalinu.  Ég tel að sú aðferð sem er til að mynda í 9. gr., og svo tekjufærslan í 8. gr. frumvarpsins eins og það kemur fyrir núna, sé eðlilegri en þessi. Ég átta mig til að mynda ekki alveg á hvort tillöguflytjandi á við með 10% álaginu að það væri fyrst og fremst til að hækka þá skattskuld sem eftir er og þar með verði í rauninni lengri tekjufærsla en ella hefði orðið. Ef hugmyndin 

Forseti minnir á ræðutímann.

Herra forseti. Við hv. þingmaður erum ekki sammála um hvað sé skynsamlegt. Mér finnst alltaf skynsamlegt að horfa þannig á málin að menn þiggi eftir þörfum og greiði eftir getu. Það er hugmyndin á bak við tillögu Samfylkingarinnar. En Samfylkingin er með aðra tillögu. Hún er um að fyrirtækin, og ríkisstjórnin og stjórnvöld um leið, setji loftslagsmálin á dagskrá og að eitt af skilyrðunum fyrir stuðningi sé að búið sé að færa loftslagsbókhald fyrir árið 2019 og gera síðan fimm ára áætlun um hvernig minnka á losun. Ekki er verið að tala um að losun þurfi að vera einhver ákveðin prósenta, þetta er ekki íþyngjandi. Þetta eru í rauninni bara skilaboð frá stjórnvöldum til fyrirtækja um að við erum ekki búin að gleyma hamfarahlýnun og við þurfum að taka á henni saman líkt og við erum að taka á faraldrinum saman. Hvað vill hv. þingmaður segja um þessa tillögu? Getur hann kannski hugsað sér að styðja hana?

Herra forseti. Þingmaðurinn spyr um tillögu um að fyrirtæki skuli færa loftslagsbókhald og það sé skilyrði fyrir stuðningi. Ég algerlega sammála því að skilyrði eigi að vera um það almennt að fyrirtæki þurfi að færa slíkt loftslagsbókhald og skila því inn. Ég veit ekki alveg hvort það er rétti vettvangurinn þegar fyrirtækið er í björgunaraðgerðum að setja þetta skilyrði fyrir því að þau geti fengið þennan stuðning, jafnvel þó að það sé ekki mikið íþyngjandi. Það má kannski útfæra hugmyndina þannig að það verði á engan hátt íþyngjandi fyrir fyrirtækin en verði svona - nú vantar mig íslenska orðið yfir „symbólískt“, herra forseti, ég biðst velvirðingar - „symbólískt“ vink, skulum við segja. Ég er ekki viss um að sú tillaga 

Virðulegur forseti. Fyrr í dag spurði ég hv. þm. Óla Björn Kárason út í skyldu launafólks til að vinna út uppsagnarfrest og ég ætla að spyrja hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson að því sama. Það er dálítið skemmtilegt af því að allt í einu kristallast hvað við upplifum tíma ólíkt. Hv. þm. Óli Björn Kárason sagði að þetta hefði komið, með leyfi forseta, „lítið sem ekkert til umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd nema, held ég, bara í örfáar mínútur“. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson segir hins vegar, með leyfi forseta: „Þetta var nokkuð rætt á fundum nefndarinnar.“ Ég verð að segja að mér finnst síðara tímaskynið betra. Þetta er atriði sem þurfti að ræða því að það skiptir máli. Þingmaðurinn sagði í ræðu sinni að ekki hefði verið sterkur vilji hjá samtökum launafólks og að einhver skilyrðing myndi ganga á réttindi launafólks. Ég held að það sé bara útfærsluatriði. Mig langar að velta því upp hvort ekki sé hægt að nýta þetta tækifæri til þess að styrkja hreinlega réttindi launafólks tímabundið í kringum þetta sérstaka úrræði, t.d. þannig að ef launamanni er sagt upp störfum og atvinnurekandi þiggur styrk til að greiða laun á uppsagnarfresti hafi hann frelsi til að velja einhliða hvort hann vinni uppsagnarfrestinn eða ekki, frekar en að um það þurfi að nást samkomulag milli launamanns og atvinnurekanda. Þetta myndi ekki ganga á réttindi launafólks heldur þvert á móti. Hvað varðar að viljinn hafi ekki verið sterkur er það 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Já, það kann að vera að munurinn á tilfinningu minni fyrir tíma og hv. þm. Óla Björns Kárasonar, formanns efnahags- og viðskiptanefndar, liggi í því að spurningar mínar til gesta sneru að nokkru leyti að þessum atriðum. Að því leyti til var mín upplifun sú að nokkuð af þeim tíma sem ég varði á þessum nefndarfundum til ræðu og samtala fór í þetta. Ég er sammála hv. þingmanni, auðvitað myndi það að einhverju leyti styrkja réttindi launafólks að setja slíkt ákvæði inn sem hann nefnir, þ.e. einhliða frelsi launamanns til að velja á milli þess hvort hann vinnur í uppsagnarfresti eða geri það ekki. En ég tel samt ómögulegt að setja fram slíkt ákvæði á þessum tímapunkti án umfangsmikils samráðs við verkalýðshreyfinguna. Þó að ég vilji ekki fara að ræða í smáatriðum samtöl sem áttu sér stað á nefndarfundum, verð ég a.m.k. að leyfa mér að lýsa þeirri upplifun minni af þeim samtölum þannig að ekki hafi þótt tilefni til að breyta því á þessu stigi málsins vegna frumvarpsins þó svo að menn hafi alveg verið til í að ræða það að breyta þessum réttindum í samhengi við réttindi launafólks almennt.

Virðulegur forseti. Þingmaðurinn telur ómögulegt að útfæra lagaákvæði um aukinn rétt launafólks í tengslum við þetta frumvarp án víðtæks samráðs. En frumvarpið sem við erum með í höndunum felur í sér 25 milljarða hvata handa fyrirtækjum til þess að segja upp launafólki. Samráðið þar að baki var ekkert gríðarlegt. Ég myndi halda að breyting af því tagi sem við ræddum hér í fyrri umferð sé vel viðráðanleg og innan þess sem þingið getur gert og hefur oft gert í málum af þessu tagi. Ég velti fyrir mér hvort við séum að detta niður á ákveðna tilhneigingu hjá stjórnarliðum að nýta ekki ferðina, þar sem við veitum alveg gríðarlega peninga, 

Herra forseti. Þingmaðurinn talar um að nota ferðina og það geta alveg verið tilefni til að nota ferðina, eins og hann orðaði það. En það sem ég sagði áðan er að þegar ekki er samhljómur í þeim viðbrögðum sem maður fær frá forsvarsmönnum launamanna um að taka á þessu atriði við gerð þessa frumvarps er erfitt að ætla að stíga það skref að einhverju leyti í a.m.k. núningi við þá sömu hreyfingu. Ég vil leiðrétta það sem hv. þingmaður sagði áðan, hann tók svo til orða að 25 milljarða hvati til að segja upp starfsfólki væri innifalinn í frumvarpinu. Ég tel alls ekki að svo sé. Í frumvarpinu er vissulega gert ráð fyrir að umtalsverðar fjárhæðir geti fallið á ríkissjóð en það er ekki vegna þess að ríkissjóður sé að hvetja fyrirtæki til þess að segja fólki upp. 

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp um að ákvarða atvinnurekendum stuðning til greiðslu launa í uppsagnarfresti. Þetta er kannski farið að hljóma eins og biluð plata hjá mér - ég held að ég hafi nefnt þetta fyrst í ræðustól 30. apríl, áður en frumvarpið hafði litið dagsins ljós en eftir að það hafði verið kynnt á blaðamannafundi - en í þessari leið er hvati, sérstaklega í samspilinu við breytta og framlengda hlutabótaleið, til þess að fólki verði sagt upp, sérstaklega fólki sem verið hefur á hlutabótaleiðinni. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði að ríkið væri ekki að hvetja til uppsagna. Ég get svo sem alveg tekið undir það af því að hvatar þurfa ekkert endilega að vera þannig að ríkið sé aktíft að hvetja til einhvers. Hins vegar býr samspilið á milli þessara tveggja mála sérstaklega til þann kokteil að það er fjárhagslegur og rekstrarlegur hvati til þess að færa fólk af hlutabótaleiðinni, þar sem atvinnurekandi þarf að greiða bráðum helming launa og fær helmingsvinnuframlag á móti, yfir í það að segja því upp og fá ríkisstyrk fyrir 85% launa og geta þegið 100% vinnuframlag á móti. Þetta úrræði kemur til af þeirri nauðsyn að mörg fyrirtæki standa mjög höllum fæti vegna Covid-krísunnar. Ég held að það dyljist engum. En skilyrði um rekstrarhæfi þurfa að vera miklum mun skýrari en þau eru í þessu frumvarpi. Væntanlega eru flest fyrirtæki sem kljást við 75% tekjufall á þessu tímabili í miklum vandræðum, en þar inni á milli munu líka vera fyrirtæki með öflugan rekstur og traustan efnahag sem gætu komist í gegnum þetta ástand án þess að fá til þess sérstakan styrk upp á allt að 3 milljónum á hvern starfsmann sem þau segja upp. Þetta mun væntanlega koma í ljós fljótlega eftir að úrræðið fer í gang þar sem Skatturinn mun birta lista yfir öll þau fyrirtæki sem nýta sér uppsagnarstyrkina. Án þess að ég ætli að setjast í spámannsstól held ég að við megum eiga von á fréttum í hvert sinn sem sá listi er uppfærður þar sem bent verði á þetta eða hitt fyrirtækið sem að mati blaðamanna eða einhverra annarra sé of sterkt eða stöndugt til að réttlætanlegt sé að það nýti þetta úrræði. En hafi það uppfyllt þau lágu skilyrði sem í frumvarpinu er, er löggjafinn búinn að gefa grænt ljós á það. Það verður alla vega áhugaverð umræða þegar fjölmiðlar fara að fjalla um málið. Hér höfum við aðeins rætt um réttindi launafólks og hvort einhvern veginn sé hægt að taka á þeirri stöðu að samkvæmt gildandi lögum er það samkomulag milli launafólks og atvinnurekanda hvort fólk vinni út uppsagnarfrest. Eins og áður sagði erum við hér að tala um aðgerðir upp á 27 milljarða sem hafa munu áhrif á stöðu og rétt vinnandi fólks, og skiljanlega, af því að þarna býðst fyrirtækjum sem uppfylla einföld skilyrði, því sem næst ókeypis vinnuframlag með ríkisstyrk. En af hverju getur þingið, löggjafinn, ekki sýnt á sama tíma vilja til að styrkja rétt launafólks, t.d. með því að auka frelsi þess til að velja sjálft en ekki í samráði við atvinnurekandann, hvort það vinni út uppsagnarfrest? Það myndi líka vinna gegn þeim möguleikum á misnotkun, þeim freistnivanda sem er í frumvarpinu, að ef atvinnurekandi getur ekki gengið að því vísu að hann eigi möguleika á fullu vinnuframlagi fólks í uppsagnarfresti sé hann kannski ekki jafn viljugur til að fara þá leið. Það er rétt að nefna að þó að þau verkalýðsfélög sem skiluðu inn umsögnum hafi kveðið missterkt að orði þá benda þau öll á 11. gr. frumvarpsins, um réttindi launamanns, og nauðsyn þess að kveða skýrar á um réttindi fólks. Við því er ekki brugðist. Alþýðusambandið leggur áherslu á að fyrirtæki eigi að mæta óskum launafólks í uppsagnarfresti um töku orlofs og úrræði til að auka hæfni sína eða sækja menntun. BSRB gerir ýmsar athugasemdir við greinina og bendir eins og hin félögin á að það sé óskýrt hvað endurráðningarákvæði greinarinnar feli í raun í sér, hvernig það eigi að útfærast. Enn skýrast kemst að orði Bandalag háskólamanna sem segir, með leyfi forseta: „Það getur ekki talist eðlilegt að fyrirtæki geti verið með starfsfólk í 100% starfshlutfalli og nýtt starfskrafta þeirra að fullu, en einungis borgað um 15% af launakostnaði.“ Þessu er ég sammála. En hvað gerum við þá? Fyrir þinginu liggja tvö minnihlutaálit sem mig langar að nefna sérstaklega því að í þeim er nálgun á málið frá ólíkum sjónarhóli. Ef við gefum okkur að við verðum að fara þessa leið þá eru breytingartillögur 1. minni hluta, hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, leið til að bæta frumvarp sem ekki er nógu gott. Þar er lagt til að herða skilyrði fyrir því að njóta þessa ríkisstyrks þannig að það sé alveg á hreinu að fjármögnun fyrirtækjanna geti ekki verið í gegnum skattaskjól, þau greiði stjórnendum ekki ofurlaun til samræmis við systurfrumvarp þessa frumvarps um framlengingu hlutabótaleiðarinnar, og að þau setji sér markmið í loftslagsmálum. Þetta síðasta mætti segja að sé nokkuð sem fyrirtæki ættu að gera ef þau eiga yfir höfuð að teljast rekstrarhæf á næstu árum. Hin leiðin sem farin er í minnihlutaáliti er í áliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Smára McCarthys, sem bendir á aðrar leiðir, sérsniðnar leiðir sem taka á þeim vanda sem við blasir með miklu markvissari hætti, sem standa vörð um stöðu launafólks, sem hjálpa fyrirtækjum sem standa höllum fæti án þess að leggja bara á hlaðborðið 27 milljarða sem fyrirtæki geta sótt í ef þau hafa upplifað tekjufall óháð því hvort undirliggjandi rekstur og efnahagur er traustur og öflugur. En hvað gerist síðan þegar gildistíma þessa úrræðis lýkur? Það birtist frétt um það í Morgunblaðinu í gær, þar sem talað er við sérfræðing Vinnumálastofnunar, að greining á fyrstu 8.000 einstaklingunum sem hættu á hlutabótaleiðinni sýni að helmingur snúi aftur til vinnu en að hinum helmingnum sé sagt upp að fullu. Síðan megi áætla að á næstu mánuðum muni heldur hærra hlutfalli vera sagt upp að fullu. Þannig að það sem við þyrftum að segja í dag er ekki hvernig fyrirtæki geti rekið fólk í sumar en nýtt vinnukrafta þess svona upp á von og óvon um að fyrirtækin geti ráðið það aftur, heldur: Hvar ætlum við og hvar ætlar ríkisstjórnin að búa til hvata fyrir atvinnulífið til að ráða starfsfólk frekar en að reka það?

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp sem ég tel að muni endast illa. Hv. þm. Smári McCarthy kemst svo að orði í nefndaráliti sínu um málið, með leyfi forseta: „Þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar mun eflaust bjarga einhverjum þeirra en augljóst er að þó nokkur hluti þeirra mun eigi að síður hætta rekstri. Svarið er ekki fólgið í einu risastóru sleggjufrumvarpi heldur mörgum minni og hnitmiðaðri aðgerðum. 2. minni hluti telur líklegt að sagan muni dæma þetta úrræði sem mistök þar sem hagsmunum og stöðugleika þorra launamanna var fórnað fyrir hagsmuni nokkurra fyrirtækjaeigenda.“ Ég tek undir þessi orð hv. þm. Smára McCarthys. Ég tel, rétt, eins og fram hefur komið í máli annarra þingmanna í stjórnarandstöðu, að þetta frumvarp feli í sér hvata til fyrirtækja til að segja upp fólki. Ég tel einnig að sagan muni sýna okkur hversu margar uppsagnir á þessu tímabili við getum síðan rakið beint til þessa frumvarps, vegna þess að í stað þess að hugsa upp nýjar valdeflandi leiðir fyrir launafólk til að sigla þennan ólgusjó hafi ríkisstjórnin ákveðið að vernda eignir og hag fyrirtækja umfram réttindi launafólks, þvert á uppgefin markmið hlutabótaleiðarinnar, sem er jú að viðhalda ráðningarsambandi. Virðulegi forseti. Stundum er sagt að vegurinn til helvítis sé varðaður góðum ásetningi. Eflaust er hann til staðar hér. Spyrja má í garð hvers ásetningurinn sé góður, en ég tel að hv. þingmenn, stjórnarliðar, hljóti að telja sig vera að gera vel. Mér þykir samt miður að í umræðum í risavöxnu úrræði ríkisstjórnarinnar, þar sem áætlaður kostnaður við ríkisstyrktar uppsagnir er 27 milljarðar, skulu heilir þrír stjórnarliðar taka þátt í 1. og 2. umr. um þetta risavaxna mál - þrír. Ég spyr: Hver er ásetningur stjórnarliða? Mér þykir ekki nóg að heyra frá þremur þeirra um hvað þeir telji sig vera að gera með þessu, vegna þess að við í minni hlutanum höfum komið með skiljanlega gagnrýni, með stórar spurningar en fátt hefur verið um svör. Það er verulega óheppilegt að ekki skuli vera fleiri þingmenn á Alþingi sem sjá sér fært að lýsa skoðunum sínum á þessari risavöxnu aðgerð ríkisstjórnarinnar, verulega óheppilegt, vegna þess að það eru mjög stór atriði sem mér finnst að þurfi að útkljá í þessum sal fyrir allra augum. Að afstaða annarra þingmanna í stjórnarandstöðunni sé skýr. Hvað er þessi góði ásetningur, sem stjórnarliðar telja eflaust að leiði okkur, ekki til helvítis heldur eitthvert annað, væntanlega á betri stað? Mér þykir leitt að heyra ekki meira af því. Það eru vonbrigði. Ég tel að frumvarpið komi ekki í veg fyrir misnotkun á þessari aðstoð ríkisstjórnarinnar og ég tel einnig mjög óheppilegt að við séum að ræða þetta mál á undan framlengingu á hlutabótaleiðinni, sér í lagi þegar við erum nýbúin að fá í hendur svarta skýrslu Ríkisendurskoðunar um misnotkun á hlutabótaleiðinni. Ég hefði talið einboðið að við tækjum umræðu um málið eftir að við erum búin að fara yfir hvað fór úrskeiðis í hlutabótaleiðinni og hvernig gera megi betur til að koma í veg fyrir misnotkun á almannafé á þessum viðsjárverðu tímum, jafnvel þótt það þýði að þingmenn á þessu þingi þurfi að mæta hér á laugardegi, eða, guð forði mér, á sunnudegi, sem ég held að hafi bara aldrei gerst á minni fjögurra ára þingsetu, til að afgreiða þetta mál fyrir mánaðamót svo við getum rætt bæði málin saman, í samhengi, og með allar upplýsingar uppi á borðum. Ríkisendurskoðandi benti á eftirfarandi í skýrslu sinni um hlutabótaleiðina, með leyfi forseta: „Af þessu má ráða að sá samdráttur sem vinnuveitendur vísa til þegar starfshlutfall starfsmanna er lækkað verður að vera vegna Covid-19. Þá má einnig benda á að samdrátturinn verður að leiða til rekstrarvanda hjá fyrirtækjum og af þeim sökum ættu fyrirtæki með sterkan efnahag að geta staðið af sér tímabundna rekstrarsveiflu án þess að þurfa að grípa til uppsagna starfsfólks eða lækkunar á starfshlutfalli. Allt þetta eru atriði sem Vinnumálastofnun ber að leggja til grundvallar þegar meta á hvort heimilt sé eða heimilt hafi verið að greiða hlutabætur til launamanna.“ Virðulegi forseti. Samdrátturinn verður að leiða til rekstrarvanda hjá fyrirtækjunum. Það kemur ekki fram í þessu frumvarpi þótt hagur hefði verið að því ef þessar tvær nefndir hefðu talað sig saman með formlegum hætti um hvaða skilyrði væru gáfuleg áður en 27 milljörðum og 34 milljörðum af áætluðum kostnaði ríkissjóðs er útdeilt með of illa ígrunduðum skilyrðum. Ef nefndirnar hefðu tekið sig saman, tekið sér aðeins betri tíma og gefið sér líka tíma í að lesa skýrslu ríkisendurskoðanda um hlutabótaleiðina og ákveðið að fresta umfjöllun um þetta mál, svona rétt í millitíðinni, hefði verið hægt að skoða frekari leiðir til að koma í veg fyrir misnotkun. En áfram veginn. Einhvern veginn tel ég mig vita að litlu verði breytt í frumvarpinu úr þessu og að það verði að lögum á morgun, sama hvað hver í stjórnarandstöðu tautar og raular og án þess að fleiri stjórnarþingmenn komi hér upp til þess að réttlæta alla þessa gjörninga. Í skýrslu ríkisendurskoðanda kemur fram að of margir aðilar sem ekki áttu við bráðan rekstrarvanda að stríða nýttu sér hlutabótaleiðina. Ég fæ ekki séð að þetta frumvarp taki að nokkru marki fyrir það að fyrirtæki, sem ekki eiga í bráðum rekstrarvanda, nýti þessa leið, þótt þeim takist að uppfylla það skilyrði, eins og fram kemur í 2. tölulið 4. gr. frumvarpsins, um að meðaltal mánaðartekna viðkomandi til uppsagnardags hafi dregist saman um a.m.k. 75% í samanburði við eitt af fjórum eftirtöldum tímabilum sem fyrirtæki geta valið sér að miða við. Þetta er eina skilyrðið um svokallaðan rekstrarvanda þessara fyrirtækja. Fyrirtæki þarf ekki að sýna fram á að það búi við raunverulegan rekstrarvanda. Það þarf ekki að sýna fram á að það geti ekki greitt uppsagnarfrest án þess að fara í þrot eða að það geti ekki sjálft tekið á sig 75% samdrætti tímabundið og samt sem áður sleppt því að reka starfsfólk á kostnað ríkisins. Það er ekki að finna í þessu frumvarpi og ég hef ekki fengið nein svör þess efnis að þar séu einhver skilyrði um það. Ég vil líka velta því upp að ríkið skuli gefa það út að það muni styðja fyrirtæki við greiðslu á uppsagnarfresti þegar við vitum að við erum að sigla inn í mikið atvinnuleysi, gríðarlega mikið atvinnuleysi. Og við vitum að fyrirtækin geta að afloknum þriggja mánaða uppsagnarfresti ráðið þetta sama starfsfólk aftur á lægri launum, að þannig myndist talsverður þrýstingur á þetta sama starfsfólk að láta reka sig, fá uppsagnarfrest í þrjá mánuði frá ríkinu, vinna alla þá þrjá mánuðina, vegna þess að það stendur líka til samkvæmt þessu frumvarpi, og vera svo ráðið aftur á lægri launum að því loknu og hafa um það lítið val. Því að hvert er atvinnustigið í landinu akkúrat núna? Það er ekki sérlega beysið. Á sama tíma stendur ekki til að hækka grunnatvinnuleysisbætur sem nokkru nemur. Í hvaða hús á fólk að leita sem er boðinn þessi díll? Þessi díll er, eins og ég skil það, fullkomlega lögmætur - á kostnað skattgreiðenda, takk. Ég tel að þetta frumvarp sé röng leið til að leysa vandamál sem vissulega eru til staðar. Ég tel að ríkisstjórnin hefði frekar mátt huga að hugmyndum um að flýta fjárhagslegri endurskipulagningu, eins og er til umræðu, hugmyndum um skilyrðislaust aðgengi að Atvinnuleysistryggingasjóði fyrir launamennina sjálfa með einhvers konar bakreikningi eða samkomulagi við vinnuveitendur þar um án skyldu til vinnuframlags. Það hefði strax verið heillavænlegri leið en að gefa það út á blaðamannafundi með pompi og prakt að ríkisstjórnin ætlaði sér að styrkja uppsagnir. Hversu margar uppsagnir sáum við í kjölfarið? Þær voru bara töluvert sögulegar. Herra forseti. Að lokum vil ég vísa í meirihlutaálit efnahags- og viðskiptanefndar þar sem fram kemur að markmið framangreindra aðgerða stjórnvalda, sem er langur listi yfir allt sem ríkisstjórnin hefur verið að gera, sé þríþætt. Í fyrsta lagi sé markmiðið að tryggja stöðu launafólks og verja ráðningarsamband þess. Það finnst mér skrýtin setning, að verja ráðningarsamband launafólks og að það sé markmiðið sem tilgreint er í uppsagnarfrumvarpinu. Ég tel að þessi aðgerð gangi beinlínis gegn því markmiði ríkisstjórnarinnar að verja ráðningarsamband milli launafólks og atvinnurekenda. Og að það gangi beinlínis gegn markmiðum hlutabótaleiðarinnar sem við eigum að samþykkja hér samhliða þessu frumvarpi. Þessi markmið eru andstæð. Ég tel ekki rétt að ræða þetta tvennt á þann öfuga hátt eins og mér finnst gert hér, að við ræðum uppsagnarleiðina fyrst og svo framlengingu á hlutabótaleiðinni án þess að hafa gefið okkur fullnægjandi tíma í að leggjast yfir þær skýru og mikilvægu ábendingar sem ríkisendurskoðandi kemur með varðandi notkun hlutabótaleiðarinnar, og æðum af stað í uppsagnir á undan því. Ég tel líka að byrjað sé á öfugum enda, virðulegi forseti. Að því sögðu tel ég mikilvægt að vilji fólk styðji þetta frumvarp, að það leggi sig alla vega fram við að lesa breytingartillögur hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur, 1. minni hluta, og samþykki þær alla vega svo það sé alveg öruggt að fyrirtæki sem notast við skattaskjól í viðskiptum sínum hafi ekki aðgang að þessum úrræðum. Ég tel að það sé grundvallarforsenda fyrir því að það verði einhvers konar lágmarkssöguleg sátt um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir hennar góðu ræðu. Ég held ég geti sagt það með sanni, hvort sem ég væri í stjórn eða stjórnarandstöðu, að ég get tekið undir hvert einasta orð sem hún sagði. Ég er algjörlega sammála því að það skýtur svolítið skökku við að talað sé um að reyna að styrkja ráðningarsambandið milli launþegans og vinnuveitandans á sama tíma og við erum nú að hvetja til þess að launþeganum sé sagt upp störfum og íslenskur almenningur eigi að borga brúsann. Mig langar í þessu sambandi að taka upp boltann þar sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir skildi hann eftir, með niðurlagi í ræðu sinni þar sem hún hvatti okkur til þess að taka undir minnihlutaálit Oddnýjar G. Harðardóttur sem lýtur að því að reyna að styrkja það að íslenskir skattgreiðendur séu ekki eina ferðina enn að moka peningum í aðila sem hingað til hafa ekki haft neinn hug á því, vilja eða neitt, að greiða í okkar sameiginlegu sjóði; í aðila, fyrirtæki, sem fela sig í skattaskjólum. Mig langar af því tilefni að vísa til þess að 24. maí sl. kom ágætur fyrrverandi ríkisskattstjóri, Indriði H. Þorláksson, fyrir velferðarnefnd Alþingis. Hann var inntur eftir því hvernig hugsanlegt væri að girða fyrir það að fyrirtæki sem væri að nýta sér þessa leið væru í raun í skattaskjóli. Það er ýmislegt sem við höfum rætt í því tilviki, t.d. eins og móðurfélag sem er einhvers staðar og er með dótturfélag hér; allir peningarnir fara úr landi, fyrirtækið borgar ekki krónu hingað. Við þekkjum svoleiðis dæmi, fullt af þeim. En erum við að taka á því hér? Nei, það erum við ekki að gera. Þetta minnir mig óneitanlega á höggið sem lenti á heimili landsmanna í síðasta efnahagshruni, 2008, þegar á milli 12.000 og 15.000 fjölskyldur misstu heimili sitt, þegar því var lofað að reisa skjaldborg utan um fjölskyldurnar í landinu en í staðinn var reist gjaldborg utan um þessar fjölskyldur og þær hafa margar hverjar ekki beðið þess bætur enn. En það var hins vegar reist skjaldborg utan um peningaöflin í landinu og elítuna. Ég stend ekki hér til að segja að hér séu ekki fyrirtæki sem eru í stórkostlegum vanda sem hafa í raun algjörlega misst fótanna. Ég mun heldur ekki segja að við eigum skilyrðislaust að hjálpa þeim. En ég vil skilyrðislaust að það sé algerlega á hreinu að okkur ber skylda til þess að koma í veg fyrir að leynt og ljóst sé verið að reyna að svindla sér inn í eitthvað sem hér er gengið fram með af góðum vilja til að hjálpa fyrirtækjum sem virkilega eiga undir högg að sækja. Það eru allir, hver einasti, sem verða fyrir einhverjum áföllum en það er líka mismunandi hvernig fyrirtækin eru stödd. Ég ætla að vísa hér, með leyfi forseta, í töflu sem ég sá um arðgreiðslur eins af okkar verðmætustu og öflugustu fyrirtækjum í landinu sem við þekkjum öll og heitir Bláa lónið. Það varð náttúrlega að skella í lás, einn, tveir og þrír, því að allir ferðamennirnir hurfu og það þekkjum við líka. Við skulum taka eftir því hvernig smástígandi var í hagnaðinum og góðum rekstri og hvernig ferðamennirnir aðstoðuðu við að fyrirtækið blómstraði sem aldrei fyrr. Árið 2013 greiddu eigendur sér um 714 milljónir í arð. Árið 2014 voru það orðnar 929 milljónir og árið 2015 1,170 milljarðar. Árið 2016 var það komið í rúmlega 1,3 milljarða. Árið 2017 eru milljarðarnir orðnir 1,5. Árið 2018 eru milljarðarnir orðnir rúmlega 2 og í fyrra, árið 2019, greiddi þetta fyrirtæki sér út ríflega 4 milljarða í arð. Á þessum stutta tíma hefur umrætt fyrirtæki því greitt sér samtals um 12,3 milljarða í arð. Þetta er fyrirtæki sem varð með þeim fyrstu til að nýta sér hlutabótaleiðina. Hugsa sér! Það er talað um að íslenskir skattgreiðendur greiði með þessu fyrirtæki um 200 millj. kr. á mánuði. Er einhver kominn til með að segja að fyrirtæki sem getur greitt sér aðra eins arðgreiðslu, og gengið eins vel og raun ber vitni, eigi ekkert eigið fé, að það sé hreinlega á hausnum og geti ekki tekið ákveðnum skelli, geti ekki sýnt almenningi og okkur þá virðingu að vera ekki að nýta sér svona björgunaraðgerðir? Ég nefni þetta fyrirtæki sem dæmi, eitt af mörgum fleiri fyrirtækjum sem ég ætla ekki að tíunda hér, en sem við höfum fengið að líta eftir að við fengum loksins birtan listann yfir þau fyrirtæki sem eru að nýta sér hlutabótaleiðina. Við erum að viðurkenna siðleysið með því að girða ekki fyrir svona lagað, með því að þeir greiði sem geta, það er bara þannig. Þetta á ekki að vera nein ölmusa eins og hér sé verið að skrá sig í einhverjar sumarbúðir. Þeir eiga að greiða sem geta og við eigum að hjálpa þeim sem þurfa. Það ætti að vera grundvallaratriði. Á hvaða vegferð er ríkisstjórnin? Henni finnst í lagi að segja: Jú, jú, það verður sennilega halli hjá okkur á næstu tveim árum, upp á um 500 milljarða kr. Þið, ágætu skattgreiðendur, eins og venjulega, beygið bökin meira, þið fáið að borga brúsann. Þetta er ósanngjarnt. Meira að segja þeir sem aldrei hafa getað keypt sig inn í Bláa lónið eiga að borga þennan brúsa. Ég ætla að fá að vísa í Indriða H. Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóra. Hann kom með tvær tillögur fyrir velferðarnefnd, um það hvernig hann sjái fyrir sér að við getum girt fyrir það að fyrirtæki sem hafa verið með fjármuni sína í skattaskjólum nýti sér þær björgunaraðgerðir sem íslenskur almenningur er nú að taka í fangið til að reyna að hjálpa. Það er eiginlega forkastanlegt að við skulum heykjast á því eina ferðina enn að taka á svona málum, að við skulum bjóða fólkinu okkar upp á þetta. Með leyfi forseta, ef ég finn þetta einhvern tíma, ég er ekki sérlega góð á pappírinn - jú, hann talar hér um að draga úr því að aðilar sem nota skattaskjól í starfsemi sinni geti flutt hagnað af starfseminni úr landi án þess að greiða hér skatta eins og skylt er. Um muninn á þeim hugmyndum sem hann er að leggja fram segir hann: „… tillaga A er byggð á þeirri afstöðu, sem verið hefur að styrkjast í fjölþjóðlegu samstarfi, að skattaskjól séu sem slík skaðleg fyrir þjóðir heims frá efnahagslegu og félagslegu sjónarmiði, ræni lönd skatttekjum, séu hemill á efnahagslegar framfarir og auki misskiptingu eigna og tekna.“ Virðulegur forseti. Kannast einhver við þetta? Kannast einhver við misskiptingu eigna og tekna í okkar frábæra landi? Og áfram segir: „Tilgangur þeirra sem þau nota sé sá einn að komast undan því að greiða sinn hluta af samfélagslegri starfsemi. Skattaskjól sem slík eigi því að útiloka frá samskiptum á við önnur ríki og alþjóðasamfélagið. Tillaga A felur í sér að tengsl við lágskattasvæði ein sér, þ.e. að hafa búið til möguleika á tekjuflutningi þangað, nægi til þess að útiloka viðkomandi aðila frá stuðningi með fé úr sjóðum almennings sem þeir hafa sýnt að þeir vilji ekki greiða sinn hluta til.“ Hvers vegna á íslenskur almenningur að styðja við þá sem hafa sýnt að þeir vilja ekki greiða sinn hluta til samfélags okkar, í samneysluna? Mér finnst það á margan hátt ekki hafa verið undirbúið nógu vel, tekið nógu vel utan um það, hvernig bregðast eigi við þegar við verðum uppvís að því að illa hefur verið farið með almannafé og því misbeitt, þegar siðleysi hefur ráðið ríkjum. Við sjáum nú að yfir 50 fyrirtæki eru þegar að greiða til baka og það er okkur að kenna. Það er okkur að kenna að þau fyrirtæki nýttu sér þessa hlutabótaleið af því að við settum ekki nógu skýrar reglur. Ég ætla að vísa hér í tillögu B. Þetta voru tvær tillögur sem ágætur fyrrverandi ríkisskattstjóri, Indriði H. Þorláksson, setti fram, en eins og allir vita hefur hann mjög mikla reynslu í skattamálum og alls konar málum. Hann segir: „Tillaga B er frábrugðin að því leyti að með henni er gengið skemmra. Í henni er miðað við að til þess að öðlast rétt samkvæmt lögunum þurfi að liggja fyrir að viðkomandi félag hér á landi eða raunverulegur eigandi þess hafi ekki átt í fjárhagslegum samskiptum við aðila sem staðsettur er á lágskattasvæði síðastliðin þrjú ár. Formleg en óvirk tengsl af þessum toga hafi því ekki áhrif á rétt hans. Í báðum tilvikum er gert ráð fyrir að framkvæmdin verði á grundvelli yfirlýsingar viðkomandi félags eða raunverulegs eiganda þess um að skilyrðin séu uppfyllt. Krefst það því ekki vinnu í stjórnsýslunni við að staðreyna réttinn fyrir fram í einstökum tilvikum. Verði viðkomandi síðar uppvís að rangri verður hann krafinn um endurgreiðslu og viðurlögum beitt sem þurfa að vera næg til fælingar.“ Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en það sem sérstaklega hefur brunnið á mér er að horfa fram á það að við ætlum ekki að girða fyrir að aðilar í skattaskjólum - sem jafnvel hafa komið samfélaginu á hliðina, sem eru jafnvel í dag uppvísir að því að vera með félög starfandi í Tortólu og á fleiri stöðum með alls konar hringamyndanir úr félagi í félag, við annað félag, til þess að reyna að fela slóðina - nýti sér þetta úrræði. Það er með ólíkindum ef við ætlum ekki að láta okkur segjast og læra af því að svona vinnubrögð viljum við ekki sjá. Við viljum ekki bjóða íslenskum almenningi upp á slíkt. Við erum hér að reyna að róa í sama báti. Allt samfélagið hefur staðið með okkur í þessari baráttu. Við höfum unnið bug á veirunni að sinni. Við erum búin að vinna fyrsta áfanga en við hefðum aldrei getað gert það nema með vilja alls samfélagsins, aldrei. Ef við hefðum ekki verið að hlýða Víði og hlustað á þá sem voru að ráða okkur heilt og benda okkur á það hvernig við ættum að forðast að sýkjast af þessari andstyggðarveiru trúi ég því að við værum ekki komin eins langt eins og við erum komin nú. Ég segi bara: Í ljósi þess að við ætlum að taka utan um fyrirtækin okkar, reyna að vernda störfin í landinu, reyna að hjálpa efnahagslífinu aftur í gang, reyna að snúa hjólunum aftur í gang, verðum við líka að virða þá sem eru með okkur í bátnum og eiga að borga brúsann. Við verðum að loka augunum algjörlega gagnvart því að hjálpa þeim sem í siðleysi eru að misnota þann björgunarhring sem við erum hér að kasta út.

Herra forseti. Ég hef hlustað á umræður um þetta frumvarp af athygli og þar hefur margt athyglisvert komið fram. Menn hafa fært rök fyrir máli sínu og sýnist sitt hverjum. Þannig er mál með vexti að sá sem hér stendur er einn af þeim sem standa að nefndarálitinu og þeim breytingartillögum sem því fylgja. Ég skrifa reyndar undir nefndarálitið með fyrirvara. Hann er stuttur og ég ætla að lesa hann upp, með leyfi forseta: „Ég tek undir þær breytingartillögur sem meiri hlutinn gerir eins langt og þær ná. Lagfæringar meiri hlutans eru tvímælalaust til bóta. Fyrirvari minn varðar einkum þann kafla álitsins sem fjallar um aðgerðir stjórnvalda vegna faraldursins. Þar er fjallað um atriði sem eru alls óskyld frumvarpinu. Hann verður því að vera á ábyrgð stjórnarþingmanna.“ Við í Viðreisn höfum sagt og segjum áfram: Við viljum styðja viðleitni stjórnvalda og stjórnarinnar til þess að takast á við þann vanda sem við eigum svo sannarlega við að etja. Auðvitað hefur stjórnarmeirihlutinn tögl og hagldir í þessu, eðli málsins samkvæmt, og hefur haldið þannig á málum að hann hefur verið mjög tregur til að fallast á nokkrar breytingar sem lagðar eru fram af minni hlutanum. Hins vegar vil ég segja að umræður í þeirri ágætu nefnd sem um þetta mál fjallar, hv. efnahags- og viðskiptanefnd, hafa verið mjög góðar. Tekist hefur verið á og þar hafa verið rædd mál. Ég fullyrði að frumvarpið hefur tekið jákvæðum breytingum vegna þeirrar umræðu og ég held að stjórnarandstaðan hafi sett sitt mark á þær breytingar. Það þýðir ekki að allt sé fullkomið í frumvarpinu þó að ég hafi ákveðið að vera á nefndarálitinu, með þessum fyrirvara. Ég ætla hins vegar ekki að fara að rekja það sem þar er. Auðvitað er alltaf hægt að fara ýmsar leiðir og það er erfitt að vita hver er endilega sú rétta. Hér er búið að ákveða að fara tiltekna leið og þá reynir maður að leggja sitt af mörkum til að bæta hana. Félagar mínir í stjórnarandstöðunni hafa lagt fram sitt nefndarálitið hvor. Annars vegar hafa Píratar lagt fram áhugavert nefndarálit þar sem þeir fara víða og segja að þetta sé nú kannski ekki skynsamleg leið og það má vel vera. Hins vegar gera þeir ekki neinar sérstakar tillögur um breytingar á frumvarpinu, e.t.v. er mat þeirra að það taki því ekki. Hins vegar hefur hv. þm. Oddný Harðardóttir lagt fram breytingartillögur með nefndaráliti sínu. Þar eru ýmsar tillögur sem eru allrar athygli verðar. Sumar eru kunnuglegar úr umræðunni og sem hv. þingmaður hefur talað fyrir. Ég hef ekki endilega fulla sannfæringu fyrir því að allt sem þar er lagt til sé til raunverulegs gagns eða bóta. Hins vegar eru þar innan um hlutir sem ég áskil mér fullan rétt til að skoða betur og taka afstöðu til þegar að atkvæðagreiðslu kemur um málið. En í þessari umræðu allri almennt talað held ég að það sé mjög mikilvægt að við öll höfum í huga að því sem verið er að gera, m.a. með þessu frumvarpi, er ætlað að koma til aðstoðar fyrirtækjum og launafólki. Hægt er að fullyrða að það er neyðarástand hjá mörgum fyrirtækjum og þar af leiðandi mörgum heimilum. Grípa þarf til ráðstafana sem reyna að koma til móts við þetta. Þess vegna kann ég t.d. ekki mjög vel við þegar menn tala um að í frumvarpinu sé einhver sérstakur hvati til að segja fólki upp. Við verðum að horfa til þess að þau fyrirtæki sem í hlut eiga hafa orðið fyrir svo verulegum skakkaföllum að það má nánast líkja því við rekstrarstöðvun. 75% tekjufall er verulegt áfall. Maður getur sagt sem svo að fyrirtæki sem lendir í slíkri stöðu eigi engan annan kost en að segja upp fólki, reyna að standa undir því. Það er ljóst að flest þeirra munu alls ekki getað staðið undir því. Hver er þá hinn kosturinn? Það er að fyrirtækið fari í gjaldþrot og kostnaðurinn lendi á endanum á ríkissjóði. Mér finnst því að við þurfum að gæta þess í allri þessari umræðu af hverju við erum að þessu og hvert er tilefni þess að við erum að gera þessa hluti. Við megum ekki gleyma því. Auðvitað eigum við að gera ríkari kröfur og við gerum það. Við eigum að hafa strangt eftirlit með því að þeim skilyrðum sé fylgt og við eigum líka að búa þannig um hnúta, og það er m.a. gert í þessu frumvarpi og er ein af þeim breytingum sem gerð var, að upplýst verði að fullu hverjir nýta sér úrræðið og hvaða upphæðir eru þar í spilunum. Ég tel að það að ganga of langt í skilyrðingu aðstoðarinnar geti orðið til þess að aðstoðin komi ekki að tilætluðu gagni og tjónið verði meira en ástæða er til. Ég veit að það er vel meint þegar fólk vill setja ströng skilyrði um það hvers eðlis þessi fyrirtæki eru, hvort þau hafi skilað hagnaði á einhverju tímabili, hvers eðlis eigendur þeirra eru og hvernig þeir hafa hagað sér, en við megum ekki missa sjónar á meginmarkmiðinu með þessu öllu. Það er á þeim grundvelli, sem ég lýsti áðan, að við viljum leggja gott til, við viljum reyna að bæta og laga það sem stjórnin er að reyna að gera, en við vitum líka að það er takmarkað sem við getum raunverulega umbylt af því sem stjórnin ætlar sér. Það er hinn bitri veruleiki sem við í stjórnarandstöðunni búum við. En við erum ekki spör á gagnrýni og ábendingar og munum að sjálfsögðu halda því áfram á fullu. Sá sem hér stendur hefur gagnrýnt margar af þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og yfirleitt ekki talað neina tæpitungu í þeim efnum og ég mun halda því áfram. Ég styð málið eins og það er orðið. Það hefur batnað í meðförum nefndarinnar þannig að ég mun styðja það að sjálfsögðu þar sem ég hef skrifað undir, með þeim fyrirvara sem er að finna í nefndarálitinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir ræðuna. Ég hafði hugsað mér að koma hér í ræðu, ekki endilega í andsvar. Ég var að meginefni sammála hv. þingmanni, enda skrifuðum við undir sama nefndarálit meiri hluta sem hv. þingmaður og formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, fór gaumgæfilega yfir fyrr í dag. En í lok ræðu sinnar orðaði hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson þetta svo vel að ég sá ástæðu til að koma hér upp í andsvar, þ.e. um að skilyrðin verði ekki svo ströng að þau kunni að koma í veg fyrir að markmiðin gangi upp og auki jafnvel á tjónið. Þetta finnst mér ná utan um það sem við erum að gera. Við erum farin að gleyma því að einhverju marki í umræðunni um hvað þetta snýst. Þá erum við komin í upphaf ræðu hv. þingmanns, ef við tölum um skilyrðin í 4. gr., 75% tekjufall. Við getum ímyndað okkur fyrirtæki sem er í slíku tekjufalli, og sum hver í algjöru tekjufalli, 100%, með miklar fjárfestingar og háan fastan kostnað, sem staðan er hreinlega. Svo er meginþunginn í umræðunni hvort einhverjir kunni að reyna misnota þessi úrræði. Við erum að tala um algjöra neyðarstöðu. Ég verð að segja að mér fannst hv. þingmaður orða það svo vel í lok ræðu sinnar að ég sá ástæðu til að nýta tækifærið og koma upp í andsvar og draga það fram. Ég hefði annars reynt að fanga þetta með einhverjum hætti í sérstakri ræðu.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn í umræðuna og grípa niður í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem var rétt í þessu að berast þingmönnum, þar sem hún gerði frumkvæðisathugun á hlutastarfaleiðinni. Þar kemur margt áhugavert í ljós. Í upphafi skýrslunnar er raktar þær tölur sem um ræðir. Þar segir að leiðin hafi verið lögfest 20. mars 2020 og að þann 15. maí hafi 6.436 vinnuveitendur og um 37.000 launamenn þegar nýtt sér hlutastarfaleiðina. Það er mikill fjöldi sem nýtt hefur sér þetta úrræði og að sama skapi hefur það kostað ríkissjóð mikið fé. Gerir Vinnumálastofnun ráð fyrir að útgreiðslur vegna hlutabóta geti orðið allt að 31 milljarður kr. árið 2020. Síðan kemur fram að samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun hafi 85% þeirra vinnuveitenda sem nýttu hlutastarfaleiðina fram til 15. maí gert samkomulag við einn til sex starfsmenn um hlutastarf. Þá hafi 31 fyrirtæki samið við fleiri en 100 starfsmenn. Í 89% þeirra tilvika þar sem vinnuveitendur nýttu hlutastarfaleiðina voru heildargreiðslur til launamanna lægri en 3 millj. kr. Eitt fyrirtækið sker sig þó algerlega úr hvað varðar fjölda starfsmanna sem eru á hlutastarfaleiðinni og fjárhæð greiðslna, Icelandair hf., en í mars og apríl greiddi Atvinnuleysistryggingasjóður 926 millj. kr. í hlutabætur vegna 2.493 starfsmanna fyrirtækisins. Heildargreiðslur vegna hlutabóta til starfsmanna móðurfélags flugfélagsins, Icelandair Group hf., voru 1.116 milljarðar kr. vegna 3.318 starfsmanna. Þetta eru gríðarlega miklar upphæðir og sjálfsagt að vel sé fylgst með því með hvaða hætti þetta er gert. Þá kem ég að því sem Ríkisendurskoðun leggur mikla áherslu á í skýrslu sinni, að mikið og virkt eftirlit verði að vera með þessari leið. Ég nefndi það í andsvari fyrr í umræðunni að í Svíþjóð eru u.þ.b. 100 sérfræðingar á skattasviði sem starfa eingöngu við eftirlit með hlutabótaleiðinni þar. Það er því alveg ljóst að hér þurfum við að taka okkur verulega á. Það er mjög einkennilegt að leggja í þessa vegferð með svo miklar fjárhæðir í spilunum að ekki skuli hafa verið neitt ráðrúm til þess að fara í virkt eftirlit jafnóðum og úrræðið varð virkt. Það bendir til þess, eins og Ríkisendurskoðun kemur inn á, að hlutastarfaleiðin hafi nýst til að tryggja framfærslu launamanna og styðja við vinnuveitendur vegna samdráttar og til að viðhalda ráðningarsambandi. Það er að sjálfsögðu jákvætt og það sem lagt var upp með í upphafi. Í skýrslunni segir jafnframt að komið hafið í ljós að þrátt fyrir áherslur stjórnvalda um að hlutastarfaleiðin væri stuðningur við lífvænleg fyrirtæki sem misst hefðu miklar tekjur, virðist hafa verið nokkurt frjálsræði við túlkun laganna. Í hópi þeirra aðila sem nýtt hafa sér hlutastarfaleiðina eru fyrirtæki og fyrirtækjasamstæður sem búa að öflugum rekstri og traustum efnahag, en ekki verður séð af lögunum eða lögskýringargögnum að slíkt hafi verið ætlun löggjafans. Nokkur fyrirtæki hafa tilkynnt að þau hafi hætt við að nýta þessa leið eða boðið endurgreiðslu, eins og við þekkjum. Mér skilst að það séu rúmlega 50 fyrirtæki. En þó er líka athyglisvert sem segir í skýrslunni, að sveitarfélög og opinberir aðilar nýti sér þetta úrræði. Komið hefur fram, m.a. í fjölmiðlum, að þrátt fyrir að lögskýringargögn og það sem lagt er til grundvallar af hálfu löggjafans hafi úrræðið ekki verið ætlað fyrirtækjum og starfsmönnum þeirra. Það er mjög athyglisvert sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um hlutabótaleiðina sem við ræðum og stendur til að framlengja í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Ríkisendurskoðun bendir á að fordæmalausar efnahagsaðstæður hafi kallað á skjót viðbrögð stjórnvalda til að styðja við vinnuveitendur og útvíkka rétt launamanna til atvinnuleysisbóta. Undir það skal að sjálfsögðu tekið. En þrátt fyrir það er brýnt að haft sé eftirlit með nýtingu ríkisfjár, eins og Ríkisendurskoðun kemst að orði, og að staðinn sé vörður um hagsmuni ríkissjóðs og að útgreiðslur úr honum taki mið af vilja löggjafans, sem greinilega hafa verið vankantar á. Varðandi umræðu um umfang og kostnað í frumvarpi um framlengingu hlutastarfaleiðarinnar er bent á að ef ekki hefði komið til þessa úrræðis hefði mögulega þurft að mæta sama kostnaði annars staðar í rekstri hins opinbera. Þar má vísa til framfærslukostnaðar sveitarfélaganna og einnig úrræða varðandi greiðslu launa á uppsagnarfresti. Ríkisendurskoðun leggur áherslu á að óvissa ríki um þróun rekstrarskilyrða og efnahag sjö einstakra fyrirtækja og alls óvíst hvort og hversu mikill kostnaður hefði fallið á ríkissjóð ef ekki hefði komið til hlutastarfaleiðarinnar. Það er gott og rétt að halda því til haga. Sérstaklega á það við í tilfellum þar sem fyrirtæki með öflugan rekstur og sterkan efnahag nýttu sér úrræðið. Ljóst að fyrirtæki hafa nýtt sér leiðina þrátt fyrir að eiga ekki í bráðum rekstrar- og greiðsluvanda. Ríkisendurskoðun telur að fullt tilefni hefði verið fyrir stjórnvöld að endurskoða framkvæmd hlutastarfaleiðarinnar og bregðast við, enda væri þannig leitast við að úrræðið væri eingöngu nýtt af þeim aðilum sem því er ætlað að aðstoða. Það er margt mjög athyglisvert í þessari skýrslu, sem er alveg nauðsynlegt að þingmenn lesi og fari vel yfir. Nefndin hefur að vísu skilað þessu af sér hér og er nauðsynlegt að farið verði vandlega yfir þetta. Ég vænti þess að svo verði, m.a. í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og svo verður skýrslan kynnt í fjárlaganefnd. En það er nauðsynlegt að koma inn á hana í umræðunni. Niðurstaðan er að eftirlit Vinnumálastofnunar sé mjög mikilvægt og allt frá því að Vinnumálastofnun opnaði fyrir umsóknir um atvinnuleysisbætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli var áhersla stofnunarinnar á að tryggja framkvæmd úrræðis umfram eftirlit. Stofnunin hefur boðað eftirlit, að það verði aukið eftir því sem álagið á starfsmönnum þar minnkar. En ég set spurningarmerki við hvort ekki hefði átt að mæta þessu mikla álagi hjá Vinnumálastofnun einfaldlega með því að fjölga starfsmönnum tímabundið, eingöngu til þess að sinna eftirliti, vegna þess að hér eru gríðarlega miklir fjármunir í spilunum og þetta er skattfé almennings sem verið er að nýta í þessum efnum. Önnur lönd eru með virkt eftirlit og er spurning hvort þau áform Vinnumálastofnunar um að fara í eftirlit á síðari stigum þegar um hægist séu ekki svolítið seint til komin. Herra forseti. Niðurstaða í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem gerði frumkvæðisathugun á hlutabótaleiðinni, sem er mjög jákvætt, er sú að tryggja þurfi virkt eftirlit með úrræðinu þegar í stað og kanna hvort vinnuveitendur uppfylli tiltekin skilyrði um rekstur fjárhag og fjárhagsskuldbindingar. Það er rétt að halda því til haga að skýrslan var bara að berast þingmönnum í dag og er mikilvægt innlegg inn í umræðuna sem hér er.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um leigubifreiðar, nr. 134/2001, mál sem fjallar um innlögn atvinnuleyfis. Álitið er frá umhverfis- og samgöngunefnd, 773. mál, frumvarpið sjálft liggur fyrir á þskj. 1325 en nefndarálitið er á þskj. 1496. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, frá Samgöngustofu og síðan níu fulltrúa leigubílstjóra. Nefndinni barst umsögn frá bifreiðastjórafélaginu Frama og þá bárust nefndinni minnisblöð frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt og er fyrst og fremst ætlað að tryggja jafnræði leigubifreiðastjóra þannig að allir hafi þeir heimild til að leggja inn atvinnuleyfi, hvort sem þeir hafa haft atvinnuleyfi í tvö ár eða skemur. Með frumvarpinu er því lagt til að við lög um leigubifreiðar, sem eru nr. 134/2001, bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem gerir leigubifreiðastjórum sem haft hafa atvinnuleyfi skemur en tvö ár, kleift að leggja inn atvinnuleyfi á gildistíma ákvæðisins, en í tímabundnu ákvæði er lagt til að það gildi til 31. desember 2020. Frumvarpinu er ætlað að gefa þeim hópi sömu möguleika á að bregðast við þeim samdrætti sem orðið hefur á leigubifreiðamarkaði vegna Covid-19 og leigubifreiðastjórum sem nýtt hafa atvinnuleyfið í tvö ár samfellt og geta á grundvelli gildandi laga lagt inn atvinnuleyfið. Þetta mál er sem sagt viðbragð við Covid-19. Tillagan gerir ráð fyrir því að þeir geti lagt inn leyfið og sótt um atvinnuleysisbætur með sama hætti og leigubifreiðastjórar sem nýtt hafa atvinnuleyfi sitt í tvö ár samfellt. Nefndin áréttar að tímabilið frá gildistöku laganna til 31. desember 2020 markar þann tímaramma sem leigubifreiðastjórar sem undir ákvæðið falla hafa til innlagnar atvinnuleyfis. Um innlögnina gilda að öðru leyti sömu reglur og almennt eiga við um innlögn atvinnuleyfis. Við meðferð málsins hjá nefndinni komu upp tvö meginálitamál. Annars vegar varðandi samspil tillögunnar við heimild leigubílstjóra til að fá lækkuð vörugjöld við kaup á bifreið og samspil við reglur um hlutabætur. Í stuttu máli varð niðurstaðan eftir könnun nefndarinnar að ekki þyrfti að huga sérstaklega að því samspili, en ég ætla að fara yfir forsendur þeirrar niðurstöðu eins og gerð er fyrir henni í nefndarálitinu. Ég ætla að byrja á að tala um endurgreiðslu vörugjalda við innlögn atvinnuleyfis. Fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að lagabreytingin myndi almennt ekki nýtast leigubifreiðastjórum þar sem flestir þeirra hefðu notið lækkunar vörugjalda við kaup á bifreið til reksturs. Við innlögn atvinnuleyfis innan tveggja ára frá nýskráningu bifreiðar séu skilyrði til lækkunar vörugjalds ekki lengur uppfyllt og því komi til greiðslu fulls vörugjalds í þeim tilvikum. Nefndin bendir á að umrædd ákvæði um lækkun vörugjalda sé að finna í reglugerð nr. 331/2000, um vörugjald af ökutækjum, með síðari breytingum. Reglugerðin er á verksviði fjármála- og efnahagsráðuneytisins og gildir um alla leigubifreiðastjóra sem notið hafa lækkunar á vörugjaldi við kaup á bifreið til reksturs, óháð því hvað þeir hafa haft atvinnuleyfi til leigubifreiðaaksturs lengi. Í minnisblaði sem nefndin óskaði eftir frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu kom fram að framkvæmdin hefði verið með þeim hætti að við veitingu eftirgjafar vörugjalds á leigubifreiðar væri skoðað hvort viðkomandi leigubifreiðarstjóri hefði atvinnuleyfi og þau tilteknu skilyrði væru almennt ekki skoðuð frekar á síðari stigum ferlisins. Af þeim sökum er það sameiginlegt mat ráðuneytisins og Skattsins að ekki sé þörf á að bregðast við þeim athugasemdum að leigubifreiðastjóri sem nú þegar nýtur eftirgjafar vörugjalds og skilar inn atvinnuleyfi sínu tímabundið, lendi í þeim aðstæðum að þurfa að endurgreiða eftirgjöf vörugjaldsins, að því gefnu að hann uppfylli önnur skilyrði fyrir því. Með vísan til ofangreinds er það niðurstaða nefndarinnar að leigubifreiðastjórar sem nú þegar njóta eftirgjafar vörugjalds geti nýtt sér tímabundna heimild 1. gr. frumvarpsins til innlagnar atvinnuleyfis án þess að það hafi áhrif á eftirgjöf vörugjalda sem þegar hefur verið veitt. Þá að hinu álitamálinu sem upp kom og varðar hlutabótaleiðina. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um hvort leigubifreiðastjórar ættu frekar að geta nýtt sér svokallaða hlutabótaleið með greiðslum á móti minnkuðu starfshlutfalli í stað innlagnar atvinnuleyfis og greiðslu atvinnuleysisbóta. Þá kom til umræðu hvort skilyrði um að leigubifreiðarstjóri skuli hafa akstur leigubifreiðar að aðalatvinnu, samkvæmt lögum um leigubifreiðar, kæmi í veg fyrir að hlutabótaleiðin stæði leyfishöfum til boða. Nefndin kallaði eftir upplýsingum frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu um réttaráhrif þess ef skilyrðið væri fellt brott. Í minnisblaði sem nefndinni barst frá ráðuneytinu kemur fram að tilgangur löggjafans með skilyrðunum væri að tryggja ákveðið framboð á leigubifreiðaþjónustu til almennings. Rýmkun á ákvæði um aðalatvinnu myndi ekki breyta því að leigubílstjórar yrðu að leggja inn atvinnuleyfi ef þeir ætluðu sér ekki að nýta það. Það væri hlutverk Vinnumálastofnunar að túlka áhrif slíks á rétt til atvinnuleysisbóta eða hlutabóta. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og telur þar af leiðandi að nefnt skilyrði um aðalatvinnu standi ekki í beinum tengslum við tilgang frumvarpsins, að jafna rétt leyfishafa til innlagnar atvinnuleyfis. Að því er hlutabótaúrræðið varðar og möguleika leigubifreiðastjóra til nýtingar þess telur nefndin málið falla utan málefnasviðs umhverfis- og samgöngunefndar, eins og það er afmarkað með þingsköpum. Þar að auki samræmist breytingartillögur í þá veru ekki markmiði og efni fyrirliggjandi frumvarps. Löggjöf er lýtur að skilyrðum til greiðslu atvinnuleysisbóta eða hlutabóta, og í því sambandi hvernig komið er til móts við sjálfstætt starfandi einstaklinga, er á málefnasviði velferðarnefndar. Þá hefur verið gerð grein fyrir þessum tveimur álitamálum. Nefndin leggur svo til eina smávægilega breytingu á frumvarpinu til aukins skýrleika í því skyni að taka af öll tvímæli um að leigubifreiðarstjóri þurfi að hafa hafið nýtingu atvinnuleyfis fyrir innlögn þess. Samkvæmt 5. mgr. 9. gr. laga um leigubifreiðar ber þeim sem fær útgefið atvinnuleyfi til leigubifreiðaaksturs að hefja nýtingu þess innan sex mánaða frá útgáfudegi, að öðrum kosti falli leyfið úr gildi. Þá skal leyfishafi hafa nýtt atvinnuleyfið samfellt í tvö ár áður en til fyrstu innlagnar kemur samkvæmt því ákvæði. Að mati nefndarinnar er fyrirliggjandi frumvarp ekki skýrt um hvort leyfishafi þarf að hafa hafið nýtingu atvinnuleyfis þegar til innlagnar kemur á grundvelli tímabundnu heimildarinnar í 1. gr. og hvort ónýtt leyfi sem lægi inni félli úr gildi sex mánuðum eftir útgáfudag. Nefndin telur það falla að tilgangi lagasetningarinnar sem ætlað er að bregðast við samdrætti á leigubifreiðamarkaði vegna Covid-19, að leigubifreiðarstjóri verði að hafa hafið nýtingu atvinnuleyfis síns til að eiga möguleika á að leggja það inn. Í því skyni að taka af öll tvímæli um framangreint leggur nefndin til þá breytingu á 1. gr. frumvarpsins að þar komi fram berum orðum að leigubifreiðarstjóri þurfi að hafa hafið nýtingu atvinnuleyfis fyrir innlögninni. Ekki skiptir máli hvort leigubifreiðarstjóri hafi byrjað að nýta atvinnuleyfi fyrir eða eftir gildistöku laganna. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingartillögu sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Undir álitið rita Bergþór Ólason formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Vilhjálmur Árnason. Hanna Katrín Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins, Karl Gauti Hjaltason ritar undir með fyrirvara og Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna. Fyrst aðeins um frumvarpið almennt sem hefur margt jákvætt að geyma og felur í sér löngu tímabæra endurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það hefur lengi legið fyrir að þá umgjörð þurfti að endurskoða. Það er einfaldlega þannig að stjórnvöld sem vilja standa vörð um háskólaumhverfið, stjórnvöld sem vilja veg háskólamenntunar sem mestan, stjórnvöld sem vilja veðja á háskólamenntun og rannsóknir, þurfa um leið að búa þannig að námsmönnum að þeir fái stuðning og umgjörð til að sinna námi sínu. Fjárhagslegur stuðningur við námsmenn og námslánakerfi er grundvallarforsenda þess að tryggja jafnrétti til náms og námslánakerfið er jafnframt leið stjórnvalda til að sýna í verki þann stuðning sinn við háskólamenntun. Námslánakerfi er þannig svar stjórnvalda við því hvernig stjórnvöld vilja tryggja jafnrétti til náms. Viðreisn tekur heils hugar undir þau markmið frumvarpsins að tryggja háskólastúdentum jöfn tækifæri til náms án tillits til efnahags með því að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoð í formi námslána en einnig í formi námsstyrkja. Í því sambandi verður ekki hjá því komist að benda á að það sem í frumvarpinu kallast námsstyrkur, og það sem þetta frumvarp boðar, er kannski fyrst og fremst í formi þess hvernig námslánið endurgreiðist. Það er eiginlega ekki þannig að hægt sé að tala um að frumvarpið boði eiginlega námsstyrki eins og við þekkjum þá að norrænni fyrirmynd, námsstyrki í þágu stúdenta. Hér er miklu frekar um að ræða fyrirkomulag um endurgreiðslur. Það er í því ljósi sem heiti frumvarpsins er kannski ekki nægilega lýsandi um inntak eða efni þess. Menntasjóður, það orð gefur til kynna að málið sé annað og meira en endurskoðun á lánafyrirkomulagi. Vitaskuld verður sjóðurinn enn þá fyrst og fremst lánastofnun og lánasjóður og frá því markmiði á auðvitað ekki að hverfa. En Menntasjóður finnst mér hafa á sér aðeins annað yfirbragð. Ekki er hægt að líta alveg fram hjá því á hvaða tíma frumvarpið er hér til umræðu og við hvaða aðstæður. Þó að frumvarpið eigi sér langan meðgöngutíma er það engu að síður hér til meðferðar þegar við erum í þeirri stöðu að við stöndum frammi fyrir efnahagslegu áfalli. Við erum í samtali hér um efnahagslegar aðgerðir til að bregðast við þeim aðstæðum og við ættum þess vegna að vera í samtali um framtíðarsýn. Við þær aðstæður sem nú eru uppi í íslensku samfélagi hefði mátt og átt að horfa til framtíðar og senda þau pólitísku skilaboð að stjórnvöld ætli nú markvisst að fjárfesta í háskólamenntun, fjárfesta í rannsóknum og að fjárfesta í nýsköpun. Mikilvægur liður er að búa vel að háskólastúdentum og tryggja þeim þau kjör að unnt sé að sinna háskólanámi án þess að þurfa samhliða að tryggja sér framfærslu með vinnu. Við þekkjum það öll að það er og hefur verið veruleiki íslenskra háskólastúdenta um langa hríð. Þegar sú umgjörð liggur ljós fyrir og sú afstaða stjórnvalda liggur ljós fyrir þá löðum við fólk áfram til náms og jafnvel kannski í auknum mæli. Í því sambandi má hafa í huga hverjar aðstæður eru á atvinnumarkaði og þetta gæti verið eitt af þeim verkfærum sem við beitum í þeirri stöðu að gera háskólanám aðgengilegt fyrir einhverja þeirra sem nú standa uppi án starfs. En með því að bjóða upp á námsstyrki samhliða öflugu lánakerfi tryggjum við líka að stúdentar geti lokið námi á viðunandi tíma og að þeir búi við þær aðstæður að geta sinnt náminu eingöngu en ekki með vinnu eða vinnu meðfram námi. Þannig tryggjum við samfellu í námi, þannig tryggjum við að námsframvindu sé hraðað og blasir við að það er bæði námsmönnum og samfélaginu öllu til góða. Það kemur fram og hefur þýðingu í þessu sambandi, sem segir í greinargerð, að íslenskir námsmenn hafi almennt meiri fjárhagslegar áhyggjur en aðrir evrópskir námsmenn. Einhverra hluta vegna er staðan sú að háskólanemar á Íslandi eru eldri en gengur og gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Það er líka þekkt staða að íslenskir námsmenn eru lengi í námi og ég held að það sé ekkert mjög glannaleg ályktun að tengja það við þann veruleika að við vinnum flest öll samhliða háskólanámi. Vitaskuld hefur það áhrif á námshraða og framgang. Þess vegna er mikilvægt að ætla að svara því afdráttarlaust að námslán, lán í þágu stúdenta, dugi þeim til framfærslu. Mér finnst frumvarpið því miður ekki afdráttarlaust um það og ég staldra dálítið við það atriði. Hér eru vissulega gefin ákveðin fyrirheit og það markmið er ljóst í frumvarpinu, sem er gott, en reynsla okkar af kjörum námslána segir okkur að hér þarf þetta að vera skýrt og hér þarf að ramma inn þau skilaboð með einhverjum hætti og hér þarf að gera betur. Mér finnst skorta ákveðinn fyrirsjáanleika í þeim efnum og ég sakna þess að sjá ekki sérstaklega fjallað um þetta atriði sem er kannski þungamiðjan í stúdentapólitíkinni hvað varðar kjör á meðan á námi stendur. Reynslan þar talar einfaldlega sínu máli. Reynslan er sú að framfærslan hefur ekki dugað til, hún hefur ekki búið stúdentum þær aðstæður að þeir geti lifað af henni. Í umsögnum við frumvarpið hefur það stef komið fram, og það er stef sem ég tek undir, að grunnframfærslan hafi fram að þessu verið of lág til að námsmenn geti framfleytt sér án vinnu, án þess að vera samhliða í vinnu. Það gefur, eins og ég nefndi hér áðan, augaleið að þegar stúdentar þurfa að vinna samhliða námi er það til þess fallið að draga úr námshraða og námsárangri. Það kostar ekki bara stúdentana heldur okkur sem samfélag. Þá er það kannski orðið dálítið tvíbent með kostnaðinn eða sparnaðinn af því að hafa framfærsluna með þessum hætti því að auðvitað kostar það okkur sem samfélag að háskólastúdentar séu lengi í námi. Það er líka þannig að þegar nám dregst á langinn þá eykur það líkurnar á brottfalli og allar þær einingar sem námsmenn hafa skilað standi úti vegna þess að náminu lýkur ekki. Það er okkur öllum í hag að námið sé stundað í samfellu og á eðlilegum hraða og að námsmenn ljúki gráðum sínum. Vissulega er í 2. mgr. 2. gr. frumvarpsins kveðið á um að miða skuli við að framfærslulán nægi námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði á Íslandi meðan á námi stendur, að teknu tilliti til fjölskyldustærðar og búsetu. Þetta er mjög gott, það er gott að þetta sé skýrt orðað þarna. En það vantar upp á að þetta markmið sé tryggt, að það sé í raungert með einhverjum hætti. Frumvarpið boðar ekki nákvæmlega hvað felst í þessu og ég sakna þess. Felst í þessu, og það er óskandi, sú afstaða ríkisstjórnarinnar að hér eigi að gera umtalsvert betur í kjörum stúdenta en verið hefur? Þá vísa ég aftur til reynslunnar, það er hún sem vekur upp þær áhyggjur að þarna að baki sé kannski í reynd verið að boða minni breytingar en frumvarpið ber með sér. Reynslan sem við höfum byggist á núgildandi lögum og þau segja það sama. Þar er þetta sama markmið rammað inn, að framfærslulán eigi að nægja námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði. En sú hefur engu að síður ekki orðið reyndin. Þetta markmið laganna hefur ekki náðst að fullu fram. Stúdentar hafa lengi búið við kjör sem eru ekki í takt við raunveruleika framfærslukostnaðar. Þetta atriði er í mínum huga sennilega veigamesti þáttur frumvarpsins og eins og ég segi er einfaldlega ekki nægilega skýrt og nægilega tryggt að frumvarpið nái markmiðum sínum. Stór atriði sem snúa að framfærslu námsmanna er ekki að finna í frumvarpinu en verða útfærð í úthlutunarreglum eins og verið hefur, og það er eðlilegt. En aðstæðurnar nú eru kjörnar og kalla kannski á að verulega sé aukið í framlög sem eiga að fara í að tryggja framfærslu stúdenta. Þetta finnst mér aftur koma inn á það, sem ég nefndi hér áðan, að ekki sé alveg hægt að kippa því úr samhengi á hvaða tímapunkti við erum að ræða heildarendurskoðun á þessum lögum. Við þær aðstæður sem uppi eru, í þeirri efnahagslegu lægð sem við erum í, er góður tími, er rétti tíminn, til að taka einfaldlega afgerandi pólitíska afstöðu um það að við stöndum með háskólamenntun og stöndum með háskólastúdentum. Það er ástæða þess að hér er lagt til að fara í að auka stuðning við námsmenn með beinum námsstyrkjum. Við sjáum það sem lið í viðbrögðum við því hvernig við ætlum að horfa til framtíðar eftir þessa efnahagslegu lægð. Í frumvarpinu er mikil áhersla lögð á fyrirkomulag endurgreiðslu lána. Það er af hinu góða, og eru mörg jákvæð skref stigin þar, sem við fögnum. Framtíðarsýn Viðreisnar um háskólamenntun byggir hins vegar ekki síður á því hvernig við tryggjum jafnrétti til náms og afkomu stúdenta á meðan á námi stendur og ekki síður fara þá leið en að tryggja hvernig endurgreiðslu lánanna verður háttað þótt þar séu jákvæð skref stigin, sem við tökum undir og fögnum. En það þarf líka að tryggja afkomu þeirra stúdenta sem eru í námi núna og stúdenta sem eiga eftir að fara í háskólanám þegar fram líða stundir. Miðað við fókusinn er margt í frumvarpinu sem lýtur með beinni hætti að endurgreiðsluþættinum en lánaþættinum. Manni virðist á köflum sem fókusinn sé sá að styrkja hagsmuni þeirra sem greiða þurfa af námslánum en geri ekki jafn mikið fyrir þá stúdenta sem eru í námi, eru enn í þeirri stöðu að vera að taka lán. Í því sambandi vísa ég til erindis sem þingmönnum barst frá Landssamtökum íslenskra stúdenta þar sem segir, með leyfi forseta: „Engu að síður er mikilvægt að gangast við því að enn er mikil vinna fyrir höndum áður en hlutur stúdenta er réttur við á fullnægjandi hátt og að fyrrnefnd markmið náist.“ - Landssamtökin telja þetta einungis fyrsta skrefið í lánasjóðsmálum á Íslandi. Stúdentaráð Háskóla Íslands sendi líka frá sér ályktun í dag þar sem bent var á að samkvæmt 2. gr. frumvarpsins um framfærslulán og skólagjaldalán verði áfram undir stjórn Menntasjóðs komið að ákvarða grunnframfærslu framfærslulána með úthlutunarreglum ár hvert. Stúdentaráð gagnrýnir það fyrirkomulag og harmar að frumvarpinu fylgi ekki frekari fyrirmæli til stjórnar um að tryggja stúdentum viðunandi framfærslu. Þau kalla sem sagt eftir skýrari fyrirheitum og eftir skýrari pólitík, vil ég leyfa mér að segja. Enda þótt ég sé þeirrar skoðunar og sammála því að ekki sé rétt að fara þá leið að setja einhverja krónutölu inn í þetta frumvarp, um hver framfærslan eigi að vera, þá eru aðrar leiðir til að tryggja að framfærslan dugi til. Ég hef reifað helstu athugasemdir og um leið þá afstöðu að við styðjum málið. Hér eru breytingar sem eru jákvæðar. Þarna er ýmislegt gott og frumvarpið hefur jú verið lengi í smíðum og til meðferðar. En að þessu sögðu er ástæða máls míns sú að leggja til tilteknar breytingar sem liggja fyrir í breytingartillögu. Þær lúta í grundvallaratriðum að tveimur veigamiklum atriðum. Annars vegar að því sem hefur verið rauði þráðurinn í því sem ég hef verið að segja, að tryggja að grunnframfærslan dugi stúdentum til framfærslu á meðan á námi stendur. Það verði gert með þeim hætti að framfærslulán skuli að lágmarki nema neysluviðmiði félagsmálaráðuneytisins að viðbættum húsnæðiskostnaði og að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns og búsetu. Það er sú leið sem við viljum fara til að tryggja að hið góða markmið frumvarpsins raungerist því að reynslan segir okkur að meira þarf að koma til en markmið. Þessi góðu pólitísku skilaboð sem við sjáum í frumvarpinu þarf að ramma skýrar inn, það þarf að ramma þau inn með afgerandi hætti og það er hugmyndin að baki þessari tillögu. Hins vegar er gerð sú breytingartillaga að stúdentum bjóðist jafnframt að sækja um námsstyrk. Það er hugmynd sem er að norrænni fyrirmynd og við þekkjum þaðan. Hún byggir á því að námsmenn sem stunda nám sem telst lánshæft og skili ákveðnum árangri eða einingum geti sótt um námsstyrk til framfærslu. Tekið er fram í breytingartillögunni hver útfærslan þar er nánar tiltekið, en það er upphæð sem nemur 72.000 kr. á mánuði miðað við fulla námsframvindu. Þar er jafnframt útlistað að fjárhæð þessa styrks taki breytingum í upphafi hvers skólaárs, í réttu hlutfalli við breytingu á vísitölu neysluverðs og að fjárhæðin skuli birt í úthlutunarreglum og standa óbreytt alla mánuði þess skólaárs. Það er mat 3. minni hluta að þessar breytingartillögur feli í sér skýrari og kraftmeiri tillögu og um leið raunverulega kjarabót í þágu stúdenta á meðan á námi þeirra stendur. Það er mikilvægt að horfa til þess, þegar þessi heildarendurskoðun á lögunum er að verða að veruleika, og byggja undir þetta kerfi til framtíðar svo að það nýtist stúdentum vel, bæði á meðan á námi stendur og eftir að því lýkur og þá í formi endurgreiðslukerfisins. Aftur vil ég vísa til þess að við núverandi aðstæður, í þessum umræðum um efnahagsaðgerðir, erum við að horfa á það hvernig við ætlum að bregðast við til skemmri tíma en hluti af því hvernig við bregðumst við til skemmri tíma er hver sýn okkar er til lengri tíma. Mér finnst ekki hægt að slíta umræðuna hér í dag um þetta mál úr sambandi við þá stöðu sem við erum í og ekki hægt annað en að hafa það í huga núna, þegar þetta mál er til umræðu, að við erum með þessum tillögum að boða að við ætlum að horfa til framtíðar um hagsmuni stúdenta og um leið háskólamenntunar í heild sinni, horfa fram á veginn og boða framsækna pólitík í menntamálum. Það er alveg skýrt í okkar huga að svar okkar í þessu máli er eitt af svörunum við því hvernig við ætlum að bregðast við til lengri tíma í menntamálum. Þessar breytingartillögur fela að mínu mati í sér skynsamlega leið og góða fjárfestingu til framtíðar sem verður okkur öllum til góðs.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og nefndarálit og ég er algerlega sammála þingmanninum um að það margborgar sig að vera framsækin í menntamálum. Það er fjárfesting sem kemur alltaf margfalt til baka. Já, um víðtæka kerfisbreytingu er að ræða sem lengi hefur verið kallað eftir, eins og þingmaðurinn fór yfir í sinni ræðu. Markmið kerfisbreytinganna er m.a. að jafna stuðning við stúdenta, gera kerfið sanngjarnara og gegnsærra og minnka m.a. greiðslubyrði fólks eftir að námi lýkur. Fyrir flesta kemur þetta mun betur út en núverandi kerfi sem hefur fyrir löngu gengið sér til húðar. Ég held að flestir séu sammála um það líka. Ég sé á nefndaráliti 3. minni hluta, og eins og þingmaðurinn fór mjög vel yfir í ræðu, að Viðreisn er ánægð að mestu með þær breytingar sem verið er að gera á framfærslunni og ég er ánægð að heyra það. Meiri hlutinn fjallaði líka um framfærsluna í nefndaráliti sínu og er þar á sömu slóðum, hún verður náttúrlega að duga til framfærslu. Ég bendi þingmanninum á skýringar með 2. gr., ég hef ekki tíma til að lesa hana upp en við erum báðar með þessi gögn, þar sem kemur fram hvað liggur undir. Þarna er verið að breyta í átt við það hvernig þetta er gert á hinum Norðurlöndunum. Við getum tekið það í næsta andsvari. Mig langar til að heyra vangaveltur þingmannsins um þetta, þ.e. skýringarnar með 2. gr. og það sem þar er undir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ræðuna. Hún fór yfir markmiðin að baki frumvarpinu og þau skref sem stigin hafa verið sem hún segir jákvæð og það er rétt hjá henni að afstaða Viðreisnar er jákvæð til þessa frumvarps eins og það liggur fyrir í heild sinni. Það var nefnt hverjar athugasemdirnar væru við 2. gr. Við höfum auðvitað eins og aðrir þingmenn farið yfir þær og þær breytingar sem þar er verið að leggja til. Það sem eftir stóð hvað okkur varðar var hins vegar það atriði að greinin eins og hún stendur og markmið hennar er að inntaki óbreytt frá fyrri lagasetningu, um það hvert fyrirheitið er og leiðin til að ná fram því góða markmiði sem frumvarpið boðar. Því yrði náð fram með þeirri leið sem 3. minni hlutinn leggur til með þessari bindingu þannig að það væri eitthvert fyrirheit á bak við það hvað það þýðir að boða í frumvarpi að grunnframfærsla námsláns dugi stúdentum til framfærslu. Af því að þar er vísað til norrænnar framkvæmdar þá er það svo sem sama stefið og á við um hina tillöguna líka. Ef markmiðið með spurningunni var að draga fram hvort hér sé ólík sýn þá er það niðurstaða minni hlutans að með þeirri leið sem hér er lögð til, að binda þetta með þessum hætti við neysluviðmið félagsmálaráðuneytisins, sé hægt að raungera þetta markmið og tryggja stúdentum þau kjör sem frumvarpið boðar. Og svo í annan stað með því að fara þá leið að boða eiginlega og raunverulega námsstyrki.

Herra forseti. Með leyfi forseta, langar mig til að lesa upp úr skýringum við 2. gr. Við þingmaðurinn erum sammála um að við erum ekki að tala um að setja einhverja krónutölu inn í frumvarpið, það væri ekki góð lausn, en í skýringu með 2. gr. stendur: „Erfitt getur verið að sannreyna hvaða krónutala sé nægjanleg til þess að námsmenn geti framfleytt sér og stundað nám sitt. Þar sem 3. gr. gildandi laga kveður á um að námslán skuli nægja hverjum námsmanni til framfærslu þá er lagt til að bæta inn orðinu „almennur“ fyrir framan orðið „framfærslukostnaður“ til að það sé skýrt að sjóðnum beri ekki skylda til veita lán vegna einstaklingsbundinna útgjalda. Í framkvæmd hefur við útreikning framfærslugrunns verið byggt á grunnviðmiði neysluviðmiða frá félagsmálaráðuneytinu og hann uppreiknaður miðað við hækkun vísitölu neysluverðs frá Hagstofu Íslands á ári hverju. Þá er með staðaruppbót átt við viðbótarlán sem miðast við kostnað vegna nauðsynja (fæði, húsnæði o.fl.) og aðrar sérstakar aðstæður á hverjum stað.“ Bara svo ég dragi þetta aðeins saman, þá finnst mér þetta vera mjög skýrt. Markmiðið er að fólk geti raunverulega lifað af láninu og að við útreikninga framfærslugrunns hafi verið byggt á grunnviðmiði neysluviðmiða frá félagsmálaráðuneytinu og hann uppreiknaður miðað við hækkun vísitölu neysluverðs frá Hagstofu Íslands á ári hverju. Mig langar til að fá aðeins ítarlegri skýringar svo ég nái almennilega utan um það um hvað nákvæmlega okkur greinir á. Það kom fram sú ósk í umræðunni fyrr í vikunni að taka málið aftur inn til nefndar milli umræðna og ég geri ráð fyrir því að það sé sjálfsagt og eðlilegt að gera það. En ég skil þetta ekki alveg enn þá, mér finnst við vera sammála en samt einhvern veginn ekki þar sem þingmaður sá ástæðu til að koma 

Herra forseti. Ég byrja bara á sama stað og ég gerði rétt áðan, ég held að það sé einfaldlega þannig að um frumvarpið, eins og það lítur út í heild sinni, sé afstaðan jákvæð. Hitt er svo kannski bara lögfræði, hvort við viljum og ætlum að ganga alla leið hvað varðar það að ramma inn skilaboðin og hver meiningin er. Þá fari einfaldlega betur á því og sé skýrara að ramma þau markmið inn í ákvæðinu sjálfu. Það er munur á því að vera með almennar tilvísanir í greinargerð og því sem sett er í ákvæðið sjálft. En eftir stendur auðvitað líka að annars vegar er verið að fara þessa leið og svo er hin tillagan, það er verið að leggja til tvö veigamikil atriði, en það er að boða ákveðinn námsstyrk sem sé raunverulega þannig að það sé mánaðarleg greiðsla til handa stúdentum. Það eru kannski ekki síður stóru pólitísku skilaboðin og pólitíska markmiðið að stuðningur við stúdenta sé með þeim hætti og við háskólamenntun almennt séð að við séum að fara þá leið og færa okkur nær norræna módelinu hvað varðar sýn á gildi og vægi háskólamenntunar með því að leggja jafnframt til að stúdentum sé veittur styrkur til náms.

Herra forseti. Við ræðum í 2. umr. frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir hefur nú þegar í þessari umræðu gert grein fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og þeim breytingartillögum sem við leggjum til við frumvarpið. Ég er ein af þeim sem skrifa undir nefndarálit meiri hlutans. Ég ætla ekki að rekja allt efni þess í ræðu en vil hins vegar nota tíma minn til þess að gera grein fyrir og fjalla um nokkrar af þeim breytingartillögum sem meiri hluti allsherjar menntamálanefndar leggur til við 2. umr. Markmiðið með frumvarpi um Menntasjóð námsmanna er m.a. að efla stuðning við námsmenn, hvetja til betri námsframvindu og búa til réttlátara og nútímalegra námslánakerfi. Það voru nokkur atriði sem við töldum að færi vel á að skerpa aðeins á til að ná þessum markmiðum enn frekar fram. Þar langar mig að byrja að fjalla um það sem má segja að gerist við lok þess að maður er með námslán. Það fjallar um gjaldfellingu námslána samkvæmt 20. gr. Við meðferð málsins var bent á það að þar væri um talsvert harkalega aðgerð að ræða eins og hún væri þar skrifuð inn. Við í meiri hlutanum og ég tel raunar nefndin öll, ég hef alla vega ekki heyrt neinn segja annað, vorum sammála þessu því að þó svo að við séum sammála því markmiði og þeirri forsendu sem er lögð til grundvallar í frumvarpinu, að lánþegi endurgreiði námslán sín fyrir 65 ára aldur, þá getur ýmislegt orðið til þess að það gangi ekki upp. Þess vegna sé mjög mikilvægt að hafi ekki tekist að greiða námslánið upp verði lánið ekki bara gjaldfellt heldur fari af stað einhver mekanismi og gengið verði frá því hvernig fólk sem hefur verið að greiða af námsláni sínu fram að því geti klárað það. Það verði meira að segja þannig ef sérstakar aðstæður eru, til að mynda vegna heilsufarslegra ástæðna, og það gengur ekki að greiða upp lánið geti sjóðstjórn að lokum afskrifað höfuðstól lánsins að hluta eða öllu leyti. Þetta finnst okkur mikilvægt því að á sama tíma og það er mikilvægt að fólk standi í skilum með þau lán sem það tekur þarf líka að vera sanngirni í því og ef aðstæður fólks breytast sé hægt að mæta því. Það má kannski segja að breytingar við 23. gr. lúti að hluta til sömu lögmálum. Í þeirri grein er fjallað um frestun á endurgreiðslu. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til frekari breytingar til þess að víkka enn frekar heimild stjórnar sjóðsins til að heimila undanþágu frá greiðslum þegar aðstæður kalla á það. Það geta auðvitað alls konar hlutir gerst í lífi fólks sem gera að verkum að það getur ekki greitt af námslánum sínum með þeim hætti sem upp var lagt, um lengri eða skemmri tíma og vonandi í flestum tilfellum bara skemmri tíma. Ég held að þessar breytingar skipti gríðarlega miklu máli til þess að þetta kerfi virki til langrar framtíðar. Það er það sem við leggjum upp með þegar farið er í svona stóra kerfisbreytingu eins og hér er verið að gera á fyrirkomulagi námslánagreiðslna. Það er talsvert af breytingum sem eru í bráðabirgðaákvæðum við frumvarpið. Flestar þeirra tengjast aðgerðum sem ríkisstjórnin fór í í tengslum við gerð kjarasamninga. Þær verða hér lögfestar sem bráðabirgðaákvæði í þessu frumvarpi. Þar er m.a. verið að fella niður ábyrgðir á námslánum teknum í tíð eldri lána og fjallað um skilyrði fyrir slíkri niðurfellingu auk þess sem verið er að gefa afslátt við uppgreiðslu eða innborgun á námslánin og lækka vexti á afborgunum á námslánum. Það er ein breytingartillaga við bráðabirgðaákvæði í frumvarpi um Menntasjóð námsmanna sem við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar leggjum til. Hún lýtur að því að segja má að forsendur hafi að sumu leyti breyst frá því að þetta frumvarp var lagt fram vegna heimsfaraldurs Covid og þeirra efnahagslegu afleiðinga sem því hafa fylgt. Atvinnuleysi hefur aukist og stjórnvöld eru að hvetja fólk til þess að fara í frekara nám og nýta þannig hinar slæmu afleiðingar atvinnuástandsins á jákvæðan hátt. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að fólk yfir 35 ára aldri greiði eingöngu fastar afborganir en ekki tekjutengdar afborganir. Við leggjum því til að til næstu þriggja ára geti einnig þeir sem eru 35 ára og eldri og fara í nám valið að vera með tekjutengda afborgun ef þeir kjósa svo. Ég held að þetta skipti máli vegna akkúrat þess samfélagsástands sem við erum með núna. Reynslan af því verði svo tekin til sérstakrar skoðunar að þremur árum liðnum þegar einnig er lagt til að heildarendurskoðun á þessum lögum og framkvæmd þeirra muni fara fram. Vegna þess að við erum hér að gera risastóra kerfisbreytingu þá held ég að það sé einnig mjög mikilvægt að farið verði yfir það hvernig hún hafi reynst. Því leggjum við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar til að mennta- og menningarmálaráðherra kynni niðurstöður þeirrar heildarendurskoðunar ekki síðar en á haustþingi árið 2023. Það eru ýmsar fleiri breytingartillögur sem við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar leggjum til en ég hef hér farið í gegnum þær sem ég tel hvað veigamestar og ég held að geri þetta mál betra. Ég vonast til þess að eftir þessa umræðu verði þær samþykktar.

Hæstv. forseti. Við ræðum hið nýja frumvarp um Menntasjóð sem er í senn mjög þykkt og þétt frumvarp og boðar miklar breytingar. Það er mjög margt gott í frumvarpinu, verð ég að segja, og löngu tímabært að ráðast í breytingar á þeirri umgjörð sem er um námslán hér á landi og ég fagna því sérstaklega að tekið sé til styrkja í sambandi við námið. Ég vil byrja á því að nefna frétt sem var í Ríkisútvarpinu í byrjun september á síðasta ári þar sem hæstv. menntamálaráðherra sagði að hún vildi að íslenski lánasjóðurinn væri samkeppnisfær við þá norrænu og ég er henni sammála. Í fréttinni sagði einnig að umsóknum um námslán hjá LÍN hefði fækkað um helming á síðustu tíu árum. Það segir mér að sá sjóður hefur ekki virkað sem skyldi. Það er því full ástæða til að ráðast í breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna, sem hér kallast Menntasjóður. Við í allsherjar- og menntamálanefnd höfðum Menntasjóð til umfjöllunar á sjö fundum nefndarinnar og fengum fjölmarga gesti fyrir nefndina, enda er nauðsynlegt að ræða vel þetta mikilvæga mál. Nú þegar er búið að kalla málið aftur til nefndarinnar á milli 2. og 3. umr., sem er mjög gott. Ég vil nefna það atriði sem fram kemur síðast í nefndaráliti meiri hlutans, sem ég styð með fyrirvara, en hann er ekki mikill. Það varðar atriðið þar sem kveðið á um að endurskoða eigi lögin. Sá ræðumaður sem talaði á undan mér nefndi það atriði sérstaklega og ég er sammála því. Skoða á lögin í samvinnu við allsherjar- og menntamálanefnd og efnahags- og viðskiptanefnd. Ég ætla ekki að tala mikið um þetta mál. Ég vildi bara merkja mig inn á það, eins og það kallast. Það er þó eitt atriði sem mér þykir mikilvægt að koma inn á, það er fjölgun starfsmanna hjá sjóðnum um 15 stöðugildi. Það er það atriði sem ég mun ræða sérstaklega þegar við fáum málið aftur til nefndarinnar. Nú vinna 35 manns við sjóðinn, held ég. Ég geri mér grein fyrir að auðvitað þarf að bæta í þegar málið verður flóknara, en mér finnst þetta dálítið vel í lagt. Ástæðan fyrir því að ég nefni það er að það kemur hvergi fram í minnisblaði sem við fengum frá menntamálaráðuneytinu hvers vegna þessi 15 manna fjölgun á að verða. Það er nauðsynlegt fyrir okkur í þessum sal að fá upplýst hvað það er sem liggur að baki, þó svo að ég viti að það verði flóknara lánafyrirkomulag með styrkjunum og að þjónustan verði aukin og þar með frekari upplýsingaskylda og einstaklingsbundnari nálgun á allan máta. Þeir sem þurfa á námslánum að halda ná rétt svo að framfleyta sér með viðunandi hætti. Hér hefur verið rætt að við þurfum að hækka þetta viðmið og ég held að allir séu sammála um það. Reynt er að koma til móts við fólk varðandi framfærslu með ýmsum bótum, ef við getum kallað það svo, sem fara eftir barnafjölda og öðru slíku. En það er mjög mikilvægt að því sé haldið til haga að það verði jafnframt endurskoðað þegar fara á í heildarendurskoðun á regluverkinu í kringum sjóðinn og kanna hvernig til hefur tekist. Við vitum að Lánasjóður íslenskra námsmanna er nú bólginn af fjármunum vegna þess að fólk tekur ekki lán, sem er sjálfsagt vegna þess að það þykir ekki hagstætt. Það er örugglega einkum vegna þess með hvaða hætti greiða þarf lánin til baka. Það er líka erfitt fyrir fólk að vera í námi og einkum núna, eins og fyrri ræðumenn hafa komið inn á. Í þeim aðstæðum sem eru í þjóðfélaginu er erfitt fyrir námsmenn að fá vinnu og það er beinlínis ósanngjarnt að námsmenn eigi ekki tækifæri á hlutabótum þar sem laun þeirra eru einnig greidd í Atvinnuleysistryggingasjóð. Ég vil hrósa stjórnvöldum fyrir að skapa þessi störf, svokölluð sumarstörf. Þau eru kannski ekki nægjanlega mörg en þó eigum við eftir að sjá sveitarfélögin koma með sinn pott sem getur hugsanlega gagnast einhverjum, ég vona það alla vega. Þá er hægt að draga vandann saman í það að námsmenn búa við marga óvissuþætti og það er einkum hin fjárhagsleg óvissa sem þeir hafa áhyggjur af. Þegar margir hefja nám eru þeir jafnframt að hefja búskap og þar með rekstur heimilis og það er kostnaðarsamt og erfitt að finna ódýrt húsnæði. Enn og aftur erum við því að tala um framfærsluviðmiðin. Ég held að út af standi aðeins hugmyndir um að við hefðum viljað gera betur við að afskrifa frekar lánaábyrgðir. Við fengum minnisblað frá menntamálaráðuneytinu, að ég held frekar en fjármála- og efnahagsráðuneyti, um að það hafi þótt of kostnaðarsamt. En við skulum sjá hvort það verði ekki raunin þegar upp er staðið. Það er mikilvægt atriði sem fram kemur um námsframvindu. Og það er mikilvægt að undanþáguákvæði séu í frumvarpinu sem kveða á um þá sem haldnir eru lesblindu, eiga við sérstaka námsörðugleika að stríða o.s.frv. Mér finnst það mjög góður punktur og virkilega vel að því staðið að tekið sé til þess. Ég ítreka enn og aftur að það er mikilvægt að skoða þetta mál eftir þrjú ár, eins og margoft hefur komið fram. Mig langar aðeins að nefna eina hugmynd; þó að ég hafi ekki sagt það í ræðu minni hér þá man ég eftir góðum prófessor sem kenndi mér við Háskóla Íslands sem talaði um ECTS-einingar á íslensku sem ektur. Mér þætti vænt um að þar sem við erum að tala um íslenskt nám myndum við íslenska þá skammstöfun og tala um ektur í stað ECTS-eininga. Þá hef ég lokið máli mínu.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að endurtaka það sem flestir ræðumenn hafa klifað á. Gamla námslánakerfið, sem Menntasjóður námsmanna á að taka við af, er löngu úr sér gengið og algerlega hætt að þjóna tilgangi sínum. Það sést t.d. á því að á sama tíma og við höfum séð vöxt í fjölda háskólastúdenta ár eftir ár frá upphafi þessarar aldar hefur lánþegum hjá LÍN fækkað. Nokkur ár í röð hefur LÍN skilað afgangi af þeim fjárheimildum sem til sjóðsins hafa verið áætlaðar, sem fyrir mér þýðir bara að sjóðnum hefur mistekist. Hlutverk lánasjóðsins á að vera það að koma öllum þeim fjármunum sem fjárveitingavaldið veitir honum í þjónustu fyrir lánþega. Það er því ekki ofmælt að segja að þetta sé tímabær breyting. Við megum líka aðeins velta því fyrir okkur hver áhrifin af þessu ástandi hafa verið. Vegna þess að LÍN hefur ekki virkað hafa stúdentar í allt of miklum mæli þurft að stóla á vinnu með námi, sem hætt er við að tefji námsframvindu. Við höfum rekið okkur á það núna að það hefur gert þá útsettari fyrir áhrifum af Covid-krísunni. Þegar hagkerfið fór að hægja á sér nú í vor voru stúdentar með þeim fyrstu sem misstu vinnuna með skóla, á kaffihúsum, eða hvað það var sem þau unnu við til að framfleyta sér. Þar sem framfærsla LÍN er ekki ætluð til að dekka árið heldur er alltaf reiknuð þannig að fólk sé níu mánuði í skóla og þrjá í vinnu að sumri, eru stúdentar jafnframt enn viðkvæmari gagnvart því að finna ekki störf í sumar. Þetta væri ekki jafn stórt vandamál ef LÍN hefði virkað eins og lánasjóður á síðustu árum. Til marks um hvað þetta hefur verið langt ferðalag er þess skemmst að minnast að árið 2011 skipaði þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra nefnd til að endurskoða lög um LÍN. Síðan hafa nokkrar atrennur verið gerðar. Hvað sem okkur finnst um frumvarpið eða þær breytingartillögur sem í því eru er mjög gleðilegt að loksins sé verið að stíga skrefið til fulls og lögfesta betra kerfi. Þetta er skref í rétta átt. Það er margt til bóta í frumvarpinu og enn meira í breytingartillögunum, eins og fram hefur komið. En það má alveg velta því fyrir sér af hverju við stígum bara eitt skref en ljúkum ekki heildarendurskoðuninni. Það er nefnilega dálítið óvenjulegt, sem birtist í breytingartillögum meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að nefndin leggur til að heildarendurskoðuð lög sem þetta varða verði samþykkt og verði síðan sett í gegnum aðra heildarendurskoðun að þremur árum liðnum. Það sýnir okkur kannski hve verkefnið er viðamikið, að þinginu entist ekki þessi heili vetur, þótt undarlegur hafi verið síðustu vikurnar, til að klára málið þannig að það gæti staðið lengur en þrjú ár, ég segi kannski ekki alla tíð. Við 1. umr. velti ég því upp hvort verið væri að auka stuðning, eða raða honum til. Mér sýnist á öllu að það sé frekar reyndin. Jú, verið er að bæta inn 14 milljörðum með bráðabirgðaákvæði, en að öðru leyti hefur frumvarpið verið samið út frá ákveðinni forskrift. Forsendurnar voru fjárveiting á svipuðum slóðum og verið hefur þannig að styrkhlutinn stefnir í að vera á bilinu 6–7 milljarðar en inngreiðslur í lánasjóðinn hafa verið áætlaðar 5–6 milljarðar, sem er, út frá ríkissjóði séð, ekki mikil breyting, og síðan er lánahlutanum ætlað að vera sjálfbær þannig að endurgreiðslur fyrri lánþega viðhaldi kerfi fyrir núverandi lánþega. Það er nokkuð sem þarf að endurskoða í næstu umferð. Það er kannski það góða við að hér sé verið að leggja til heildarendurskoðun að þremur árum liðnum. Ef við ætlum að vera með kerfi sem hvetur fólk til náms þá má það kosta eitthvað, eða það má það ekki bara heldur þarf það að kosta eitthvað. Við höfum rætt dálítið félagslegt jöfnunarhlutverk sjóðsins og sérstaklega varðandi það hvernig sjóðurinn nýtist til að gera öllum kleift að sækja sér nám óháð tekjum og bakgrunni að öðru leyti. Það er mjög mikilvægt að standa vörð um það markmið. Það er kannski eitt atriði öðrum fremur sem haldið hefur verið á lofti varðandi það, það eru aldursmörkin sem dregin eru til að skilja á milli þess að fólk hafi val á milli tekjutengdra afborgana eða ekki, sem er við 35 ára aldur. Það er annað dæmi þar sem forsendan var í raun gefin. Þetta er bara strik sem ákveðið var að draga á fyrri stigum uppi í ráðuneyti og svo voru allar forsendur reiknaðar út frá því. Í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er þetta rætt í tengslum við konur sérstaklega, sem er mjög réttmætt. Við þekkjum öll sögurnar af konum sem eignast börn ungar og ljúka einhverri grunnmenntun, en þegar börnin fara að vaxa úr grasi finna þær hjá sér þörf og hafa loksins tækifæri til að sækja sér frekari menntun. Kerfið má ekki aftra þeim um of frá því þó að þær hafi náð því að verða 35 ára áður en þær komast í þá aðstöðu. Þetta skiptir líka máli í enn víðara samhengi. Þetta skiptir máli varðandi fjórðu iðnbyltinguna, sem snýst um að ákveðnar atvinnugreinar munu mögulega hætta að vera til. Hvað á að gera við fólkið sem þar vinnur? Við viljum ekki að því sé stefnt inn í langtímaatvinnuleysi heldur þarf menntakerfið að geta gripið það fólk og hjálpað því að öðlast færni sem nýtist á öðrum sviðum. Það sama gildir raunar um þau umskipti sem fram undan eru vegna loftslagsbreytinga þar sem samfélagið allt þarf að breytast og heilu geirarnir gætu hætt að vera til. Þá þarf að tryggja að þau umskipti séu sanngjörn með því að menntakerfið hjálpi fólki að færa sig úr gráum störfum fortíðar yfir í græn störf framtíðar. Vikið hefur verið að því í nokkrum ræðum hér fyrr í málinu hvernig áherslurnar í breytingartillögum og að miklu leyti í málinu öllu eru á úrbætur fyrir fyrrverandi lánþega. Ég held ég fari rétt með þegar ég segi að bráðabirgðaákvæðið sem kveður á um 14 milljarða viðbót sem meiri hluti nefndarinnar leggur til, snúist að mestu leyti um samkomulag milli stjórnvalda og BHM vegna skuldbindinga þeirra sem farnir eru að greiða af eldri námslánum. Eftir sitja núverandi stúdentar með kerfi sem er kannski skiljanlegra og sanngjarnara að mörgu leyti, en það er ekki heildarendurskoðunin sem þau voru að kalla eftir. Þá langar mig að víkja aðeins að nokkru sem er fjær efni málsins, en það er hvernig við sem þing eigum í samskiptum við hagsmunaaðila sem mál snerta mikið, í þessu tilviki stúdenta. Ég sat t.d. fund allsherjar- og menntamálanefndar í lok nóvember þar sem fulltrúar stúdentaráðs Háskóla Íslands komu fyrir nefndina og gerðu grein fyrir mjög ítarlegri umsögn sinni, en vegna umræðna með fyrri gestum var minni tími til ráðstöfunar en þurft hefði að vera og nefndin náði ekki að ræða við stúdentana eins mikið og gott hefði verið að gera. Á það bendir stúdentaráð í ályktun sem það sendi frá sér fyrr í dag, að það hafi bara fengið að koma á þennan eina fund nefndarinnar til að fara yfir helstu athugasemdir sínar en að út af hafi staðið ýmis atriði sem ekki hafi náðst að gera nægilega grein fyrir, og það eru mörg atriði sem ekki ná inn í tillögur meiri hlutans. Það er því ærið verk fyrir höndum fram að heildarendurskoðuninni sem boðuð er innan þriggja ára til að ná almennilega utan um þau sjónarmið sem ekki hafa náð um borð. Mér þykir líka dálítið kúnstugt að sjá - hvað á maður að kalla það, þetta er eiginlega eins og prútt. Stúdentar leggja til að sett verði vaxtaþak á lánin, sem meiri hlutinn verður við, enda vel rökstudd og skynsamleg tillaga. Stúdentar leggja til 3% þak á verðtryggð lán og 7% á óverðtryggð, en sú tillaga sem fær brautargengi er 4% og 9%. Það er því komið til móts við stúdentana, en ekki að öllu leyti. Þetta þykir mér sérstaklega áhugavert vegna þess að þessar tölur stúdenta voru ekkert úr lausu lofti gripnar, þær byggðu á greiningu, þetta voru mjög vandaðar tillögur. Það sem einkennt hefur það sem fulltrúar stúdenta hafa lagt fram í þessu máli er að þau segja ekki „mér finnst“ eða „okkur sýnist“, heldur byggja þau málflutning sinn á tölfræðilegum upplýsingum sem þau afla með könnunum hjá skjólstæðingum sínum, greiningum hjá ráðgjafarfyrirtækjum og sérfræðingum. Síðan er það stóra málið sem koma hefði þurft inn á í frumvarpinu, þ.e. grunnframfærslan. Grunnframfærsla einhleyps námsmanns er 185.000 kr. á mánuði. Þetta eru u.þ.b. hálf lágmarkslaun. Það er ástæðan fyrir því að LÍN er ónýtt kerfi. Það þarf að laga þetta ef við ætlum ekki innan skamms að vera með hinn nýja Menntasjóð námsmanna jafn ónýtan og gamla kerfið. Svo getum við aðeins rætt heildarsamhengið í þessu samtali okkar sem hér erum og stúdenta, vegna þess að lánasjóðurinn hefur alltaf gert ráð fyrir níu mánaða skólaári til framfærslu. Nú er verið að skapa sumarstörf fyrir námsmenn í kjölfar Covid sem virðast eiga að dekka tvo mánuði. Níu mánuðir í námslán plús tveir mánuðir í sumarstörf eru 11 mánaða framfærsla á ári sem ég held að séu 12 mánuðir hjá stúdentum eins og hjá öðrum. Þetta væri kannski ekki jafn mikið mál ef stúdentum hefði verið tryggður réttur til atvinnuleysisbóta á þessu undarlega sumri, eins og mælt var fyrir hér í þessum sal fyrir nokkrum vikum en ekki orðið við. Við megum líka alveg skoða ýmsar aðrar aðgerðir sem ráðist er í til handa stúdentum. Heilmiklum fjármunum var bætt í Nýsköpunarsjóð námsmanna til þess einmitt að ná utan um fólk sem ekki finnur vinnu í sumar. Laun úr Nýsköpunarsjóðnum eru 300.000 kr. á mánuði, þau ná ekki lágmarkslaunum frekar en framfærsluviðmið lánasjóðsins. Síðan rukkum við á sama tíma námsmenn óþarflega mikið á ýmsum stigum. Háskólinn er kominn með innritunargjöld upp á nærri 100.000 kr., sem námsmenn hlýtur að muna um. Þegar heildarráðstöfunartekjur einhleyps námsmanns sem fyllir frítekjumark sitt ná ekki einu sinni 3 milljónum á ári eru 100.000 kr. í að skrá sig til náms ansi mikið. Þannig að ég velti því fyrir mér við þá heildarendurskoðun sem fyrirhuguð er innan þriggja ára, hvort ekki þurfi að líta heildstætt yfir sviðið og skoða ekki bara framfærslukerfi sem við bjóðum námsfólki upp á, heldur ekki síður að vinna að því að gjaldtaka af ríkisins hálfu sé sem minnst þannig að nám verði í alvöru fyrir alla.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu og yfirferð. Hann kom víða við í ræðunni en mig langaði kannski til að heyra aftur frá þingmanninum, svo ég skilji hann rétt, mér fannst hann svolítið slá úr og í: Erum við ekki alveg örugglega sammála um að það frumvarp sem hér liggur fyrir framan okkur sé til mikilla bóta fyrir námsmenn? Hér er um að ræða breytingu í þá átt að jafna stuðning og minnka greiðslubyrði og allflestir námsmenn munu koma betur út eftir þessa viðamiklu kerfisbreytingu en staðan er nú. Hér er einnig um að ræða félagslegt jöfnunartæki, það kemur víða fram í frumvarpinu, og einnig er þar mörg nýmæli að finna. Mig langaði aðeins til að átta mig betur á því sem þingmaðurinn sagði um stúdentahreyfinguna, að hreyfingin hefði komið á fund nefndarinnar og talið sig ekki hafa fengið nógu mikið rými á þeim fundi. Nú skiluðu stúdentar inn umsögn eins og aðrir umsagnaraðilar og hagsmunaaðilar og eins og hv. þingmaður veit þá er það þannig, þegar mál eru til meðferðar hjá nefndum, að fjölmargir hagsmunaaðilar koma fyrir nefndir með umsagnir og oft koma þar fram ólík sjónarmið sem nefndarmönnum ber að vega og meta og taka ákvarðanir sem koma svo til afgreiðslu á þinginu. Ég velti fyrir mér: Finnst þingmanninum að nefndin hefði átt að fara í einu og öllu eftir því sem stúdentar lögðu til og hunsa aðrar ábendingar? 

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég hélt að ég hefði nú alveg sagt það skýrt að þetta mál væri til bóta en það væri ekki jafn mikið til bóta og ég hefði viljað sjá. Ég tel reyndar að meiri hluti nefndarinnar sé mér sammála með það. Alla vega myndi hann varla leggja til heildarendurskoðun á lögum á sama tíma og hann leggur til að málið sé gert að lögum. Ef þetta mál væri fullkomlega og algjörlega til bóta þá þyrfti þess ekki. Varðandi samráð við hagsmunaaðila er rétt að við förum ekki í einu og öllu eftir því sem hagsmunaaðilar leggja fram en við erum ekki oft með mál sem varða einn hóp sérstaklega, sem Menntasjóður námsmanna gerir, hann varðar námsmenn. Þess vegna hefði ég a.m.k. talið æskilegt að fulltrúar námsmanna fengju það rými á nefndarfundi að þeir fengju að klára að gera grein fyrir athugasemdum sínum. Það er ekki bara eitthvað sem námsmönnum fannst skorta á. Ég sat á þeim fundi og veit að þau náðu ekki að komast í gegnum allar sínar athugasemdir. Það er talsvert margt í athugasemdum þeirra sem ekki er orðið við. Þó að ég hafi nefnt nokkur atriði þá er þingmaðurinn væntanlega með í höndunum sömu tölvupósta og ályktanir og hafa borist mér og öðrum þingmönnum í dag og í gær þar sem þetta er útlistað. Í flestum tilvikum eru þetta atriði þar sem hinn hagsmunaaðilinn er ráðuneytið, 

Virðulegur forseti. Ályktun sú sem þingmenn fengu senda áðan er löng og snýr að fjölmörgum atriðum en ég get fullvissað þingmanninn um það að öll þau atriði sem þar koma fram voru rædd í nefndinni og var tekið tillit til. Það er ekki þar með sagt, eins og ég sagði áðan, að í einu og öllu sé farið eftir öllum athugasemdum stúdenta. En auðvitað voru þessi mál rædd fram og til baka eins og þingmaðurinn veit. Hann nefndi sjálfur áðan að málið kom til nefndar fyrst 5. nóvember. Það er í þriðja sinn sem það er lagt fram á Alþingi þannig að vinnan við málið hefur verið afar vönduð og nefndarmenn hafa lagt sig fram um að grandskoða það og alla anga þess. Ástæðan fyrir því að sett er inn endurskoðunarákvæði eftir þrjú ár er ekki sú að nefndarmenn telji málið það lélegt heldur akkúrat þvert á móti. Eins og þingmaðurinn sagði áðan er fólk t.d. að velta fyrir sér kynjaáhrifunum. Slíkt er ekki hægt að segja til um fyrr en lögin hafa tekið gildi og er komin reynsla á þau. Það getur þingmaðurinn sagt sér sjálfur. Hið sama er með fjölmargar aðrar forsendur sem liggja til grundvallar sem margsinnis koma fram í gögnum málsins eins og að þeim aðilum, og þingmaðurinn hóf sína ræðu þannig, hefur fækkað sem sækja um námslán. Við vitum ekki, t.d. með tilliti til Covid-faraldursins, hversu margir muni sækja um lán á næstu mánuðum og árum, á hvaða aldri þeir verða og af hvaða kyni. Það segir sig svolítið sjálft. Þannig að eðlilega leggur nefndin til að þetta verði gert svona, þ.e. það séu forsendur til að meta áhrifin eftir þrjú ár vegna þess að það getur ekki nokkur maður vitað þær nú.  
            

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Varðandi þá ábendingu stúdentahreyfingarinnar að ekki hafi verið hlustað á öll þeirra sjónarmið þá er það eitthvað sem við heyrðum líka þegar þau komu fyrir nefndina í nóvember, hvernig nefndarstarfinu, sem frumvarpið byggir á, var háttað. Það er nefnilega upplifun stúdenta að þeir séu til samráðs á hluta leiðarinnar en síðan, þegar til kastanna kemur, sé þeim kúplað út og einhverjir aðrir sjái um lokafrágang málsins. Þeir stúdentar sem sátu í endurskoðunarnefndinni könnuðust ekki alls kostar við allt sem kom frá ráðuneytinu og voru ekki á allt sáttir. Þannig að þegar ég heyri þingmanninn segja að ekki sé farið í einu og öllu eftir óskum stúdenta fæ ég dálítið ónotalega tilfinningu vegna þess að óskir stúdenta eru, eins og ég kom inn á í ræðu minni, ekki bara „mér finnst“ og þær plokkaðar úr eternum. Þær eru byggðar á gögnum og rökum og þær eru sanngjarnar. Námslánakerfið er líka ekki góðgerðarstarfsemi fyrir utan það að hér er framfærslan allt of lág, 185.000 kr. á mánuði eins og ég kom inn á, þá er námslánakerfið ein af undirstöðum velsældar í samfélaginu í framtíðinni. Vel menntuð þjóð mun byggja upp Ísland sem stendur betur og býr yfir aukinni velsæld í framtíðinni þannig að 

Enn minnir forseti á ávarpið hv. þingmaður.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hér er á ferðinni mikilvægt frumvarp, og margt gott við það, sem felur í sér hinn nýja Menntasjóð námsmanna sem tekur við af Lánasjóði íslenskra námsmanna. Það er óhætt að segja og við þekkjum það að menntun er grunnstoð samfélagsins og eitt stærsta samfélags- og efnahagsmál dagsins í dag. Menntun er grundvallarstoð atvinnu og nýsköpunar í landinu, menntun er grunnstoð verðmætasköpunar í hagkerfinu og styrkir getu þess til að mæta alþjóðlegri samkeppni. Það er því til mikils að vinna að tryggja öllum þjóðfélagshópum aðgang að menntun við sitt hæfi óháð bakgrunni og aðstæðum. Með frumvarpi þessu, sem er gott að hefur loksins litið dagsins ljós, er lagt til, eins og komið hefur fram, að innleiða nýtt námsstyrkjakerfi samhliða námslánakerfi. Eins og ég sagði í upphafi er margt ágætt í frumvarpinu sem ég ætla að fara aðeins betur yfir. Helstu breytingarnar frá núverandi kerfi sem lagðar eru til með frumvarpinu eru að þeir sem ljúka prófgráðu innan tilgreinds tíma geta fengið námsstyrk sem nemur 30% af höfuðstól námsláns auk þess sem námsstyrkur verður veittur vegna framfærslu barna lánþega. Ég fagna sérstaklega innleiðingu beins styrkjakerfis enda hafa stúdentar lengi beðið eftir styrkjakerfi. Við höfum fyrirmyndina frá Norðurlöndum sem dæmi og eðlilegt að við horfum til þeirra í þessum efnum, finnst mér. Auk þess er það mjög jákvætt sem kemur fram í 15. gr. frumvarpsins um styrk vegna framfærslu barna. Ég tel að innleiðing þess sé mikið framfaraskref. Það eru margir námsmenn sem hafa börn á sínu framfæri og það fylgir því að sjálfsögðu kostnaður, eins og allir vita, þannig að þetta er gott og jákvætt skref að mínu mati. Í gögnum hefur komið fram að gerð hafi verið samanburðarkönnun á högum evrópskra háskólanema í 28 ríkjum í Evrópu og þar kemur fram að íslenskir námsmenn hafa almennt fjárhagslegar áhyggjur og meta fjárhagsstöðu sína slæma, sem er að sjálfsögðu áhyggjuefni og nauðsynlegt að taka tillit til þeirrar niðurstöðu og reyna að finna leiðir til að bæta úr því. Vonandi er þetta frumvarp liður í því. Í frumvarpinu taka lánakjör námsmanna miklum breytingum í samanburði við núverandi lánasjóðskerfi. Lánþegum stendur til boða að velja á milli verðtryggðs og óverðtryggðs láns og vextir skulu vera breytilegir og byggja á vaxtakjörum sem ríkissjóði bjóðast á markaði að viðbættu föstu vaxtaálagi, eins og segir. Það er náttúrlega viðbúið að vextir geti hækkað nema, eins og lagt er upp með, sett verði þak á vextina, sem er mjög jákvætt. Í núverandi kerfi eru vextir verðtryggðra lána um 1% og hafa verið þannig frá 1992 en námslán báru enga vexti fyrir þann tíma. Hins vegar er varðandi vaxtakjörin sú hætta að þau taki breytingum, þ.e. miðað við vaxtakjör ríkisins almennt. Ef farið hefði verið eftir því fyrirkomulagi sem lagt er upp með hér hefðu vextirnir verið mun hærri, t.d. í efnahagskreppunni, og þess vegna styð ég mjög að sett verði þak á þessa vexti. Ég held að það sé skynsamlegasta leiðin og vonandi verður það niðurstaðan. Í greinargerð um 17. gr. kemur fram að áfram verði lánakjör námsmanna töluvert hagstæðari en lánakjör sem almennt bjóðast á lánamarkaði til einstaklinga, enda byggja grunnvextir á sömu fjármögnunarkjörum og ríkissjóður fær á markaði. Hins vegar má gera ráð fyrir sveiflum þarna á. Það er ljóst að þeir stúdentar sem koma verst út úr þessu kerfi eru þeir sem hljóta ekki þennan 30% styrk eða niðurfellingu. Á móti kemur að auðvitað er þetta hvatning til að sinna náminu vel og það er mjög gott mál. Ég vildi aðeins koma inn á að það er ekki alveg nægilega skýrt til hvaða ráðstafana eigi að grípa þegar rætt er um nefndina sem lýtur að vaxtamálum. Það er spurning hvort það geti skapað falskt öryggi, eins og kemur fram hjá Landssamtökum íslenskra stúdenta sem veittu umsögn um frumvarpið, ágætisumsögn. Þau leggja svolítið upp úr því að þessi nefnd hafi skýrar valdheimildir og hún þjóni tilgangi sínum. Mig langaði að koma næst að undanþágum frá lágmarksnámsframvindu. Samkvæmt 13. gr. verður það í höndum sjóðstjórnar að mæla fyrir um framkvæmd undanþágu frá kröfu um lágmarksnámsframvindu. Skilgreindar undanþágur frá kröfum um námsframvindu teljast ekki til seinkunar samkvæmt 14. gr. og því er ljóst að mikið er í húfi fyrir stúdenta þegar verið er að sækja um undanþágu. Í umsögn LÍS leggja samtökin áherslu á að ekki megi ríkja óvissa um hvort stúdent falli undir tilteknar undanþágur vegna breytinga á úthlutunarreglum heldur þurfi ramminn að vera eins skýr og mögulegt er í lögunum. Við greinina hefur verið bætt tveimur þáttum sem veitt geta undanþágu frá lágmarksnámsframvindukröfu, sem eru lesblinda og sértækir námsörðugleikar. Þetta er að sjálfsögðu mjög jákvætt og ég fagna þessu sérstaklega. Aðeins varðandi endurgreiðslu námslána. Auk verðtryggðu lánanna, sem eru eina valið í núverandi kerfi, verður boðið upp á óverðtryggt lán. Í stað þess að endurgreiðsla lánsins hefjist tveimur árum eftir að námi lýkur verður það einu ári eftir námslok, eins og fram kemur í 19. gr. Ég tel, herra forseti, að eitt ár sé skammur tími í þeim efnum og dugi varla til að létta þá skuldabyrði sem safnast upp hjá námsmönnum, eins og hjá þeim sem eru að koma úr löngu námi. Það er þekkt að þegar menn koma úr námi er svolítið erfitt að fara að greiða strax af námslánum. Ég þekki þetta sjálfur, tók námslán á sínum tíma og mjög mikilvægt er að hafa það svigrúm að þurfa ekki að greiða strax af lánunum. Ég hefði því viljað sjá að gerð yrði breyting í þeim efnum eða a.m.k. bara haldið sama fyrirkomulagi og nú er. Í stað tekjutengingar endurgreiðslna verða lán almennt jafngreiðslulán líkt og hefðbundin húsnæðislán og lántakendum, sem eru 35 ára og yngri þegar námi lýkur og með verðtryggð lán, gefst kostur á að velja tekjutengdar afborganir. Árin eftir námslok geta verið fólki fjárhagslega erfið og það er nauðsynlegt að fleiri undanþágur standi lánþega til boða til þess að fresta upphafi endurgreiðslna. Það er þó til bóta frá núverandi kerfi að afborgun lána fari fram mánaðarlega, eins og kemur fram í 3. mgr. 19 gr. frumvarpsins. Fyrirkomulag námsmannastuðnings á Íslandi er þannig að enginn stuðningur er veittur nema tekið sé lán. Þannig má segja að námsmenn séu í raun og veru hvattir til þess að skuldsetja sig og athygli vekur að styrkur er aðeins greiddur þeim sem taka lán. Þá er spurning um þá sem ákveða að taka ekki lán, hafa burði til þess, hafa kannski unnið með námi eins og margir gera, það eru náttúrlega dæmi um að námsmenn vilja komast hjá því að taka námslán og sumir geta það, en þeir hafa ekki aðgang að styrk sem mér finnst svolítið umhugsunarefni hvort ekki eigi einnig að vera í boði fyrir þá. Mig langar að minnast á umsögn Félags læknanema í Ungverjalandi um frumvarpið. Félagið segir að með frumvarpinu sé vegið að getu læknanema erlendis til að stunda nám í læknisfræði. Þetta eru svolítið alvarlegar athugasemdir að mínum dómi. Nefnt er í umsögninni að fram komi í frumvarpinu að framfærslulánið skuli nægja hverjum námsmanni til að standa straum af framfærslukostnaði miðað við íslenska framfærslu en kostnaður við framfærslu sé mismunandi eftir stöðum erlendis, eins og við þekkjum, og því varhugavert að gera ekki nákvæmari skil á þeim lið lána stuðningssjóðsins. Upphæð sem er reiknuð fyrir þau hérlendis sé ekki tryggð námsmönnum erlendis fyrir óvæntum gengissveiflum og breytingum í íslensku samfélagi. Auk þess megi benda á hvernig staðaruppbót sé skilgreind í frumvarpinu og að skilyrði fyrir henni sem þurfi að uppfylla séu helst til óskýrar. Það er rétt að huga að þessu. Það er mikilvægt fyrir nemendur að geta stundað t.d. nám í læknisfræði erlendis vegna þess að hér er kvóti á nemendur og erfitt að komast í það nám en við þurfum að sjálfsögðu á læknum að halda. Herra forseti. Að lokum vil ég koma aðeins inn á kostnaðarmat vegna frumvarpsins en mér finnst það neikvæðasta við frumvarpið vera sá mikli kostnaður sem kemur til með að fylgja því. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu, undir liðnum um kostnaðarmat, er gert ráð fyrir að viðbótarkostnaður ríkisstjórnar við rekstur sjóðsins verði 175 millj. kr., þar með talinn 25 millj. kr. stofnkostnaður á fyrsta árinu og síðan 150 millj. kr. árlega. Verkefni sjóðsins munu aukast og gert er ráð fyrir að fjölga starfsmönnum um u.þ.b. 15 manns. Þetta er náttúrlega veruleg fjölgun og kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð, sérstaklega á þeim tímum þegar stefnir í að fara þurfi í ýmsar hagræðingar til þess að vinna niður halla ríkissjóðs sem er til kominn vegna faraldursins. Þá kemur frumvarp um aukin útgjöld og fjölgun starfsmanna um heila 15 manns. Þetta finnst mér vera mikill mínus við frumvarpið og að það hljóti að vera hægt að finna einhverjar leiðir til að ekki þurfi að fjölga verulega starfsmönnum sjóðsins vegna þessa frumvarps. Það á náttúrlega ávallt að ríkja ráðdeild og skilvirkni í meðferð almannafjár. Það er nú bara þannig að ríkisbáknið hefur þanist út í tíð þessarar ríkisstjórnar og ekki að sjá að gerðar hafi verið neinar tilraunir til þess að draga úr ríkisumsvifum. Það er reyndar þvert á það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðað. Minnug þess sem fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins sagði fyrir nokkrum árum, að við þyrftum að taka rækilega til í ríkisfjármálunum og minnka ríkisbáknið, þá horfum við hér fram á frumvarp sem felur í sér töluverða fjölgun ríkisstarfsmanna til einnar stofnunar. Ár eftir ár hefur umgjörð stjórnkerfisins á Íslandi vaxið og kostnaðurinn sem því fylgir og má ekki gleyma því að þessi kostnaður er greiddur af skattgreiðendum. Það er ekki heldur sjá að það hafi mikil verið mikil hagræðingarkrafa innan Stjórnarráðsins á síðustu árum. Ég hef áður sagt það hér úr þessum ræðustól, og bæði í ræðu og riti, að löngu tímabært sé að ráðast í uppstokkun á hinu opinbera kerfi og draga úr umsvifum þess og reyna að draga úr þeim útgjöldum sem fara til hinna ýmsu stofnana ríkisins. Þetta er eitthvað sem mér finnst að verði að fara vandlega yfir. Það kom mér verulega á óvart, þegar ég las frumvarpið, að því fylgdi svona mikil kostnaðaraukning. Mér finnst það ekki vera nægilega rökstutt hér hvers vegna þurfi að fjölga starfsmönnum og hefði kosið að farið yrði vandlega yfir hvort ekki væri hægt að bæta úr því hvað þennan hlut varðar og starfsmönnum við lánasjóðinn yrði ekki fjölgað svona mikið. Að sjálfsögðu er mikilvægt að þessar breytingar allar gangi vel fyrir sig og að frumvarpið komist hratt og vel til framkvæmda vegna þess að það er mikilvægt. En það hljóta að vera leiðir til þess að gera þetta með ódýrari hætti. Það er lokainnlegg mitt inn í þessa annars ágætu umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er ánægjulegt að heyra að við erum allflest, held ég, sammála um ágæti þess að breyta námslánakerfinu og færa okkur yfir í annars konar form. Það er líklega sjaldan þannig að öllum verði gert til hæfis í því þó að reynt sé að koma til móts við ýmsar athugasemdir. Ég staldraði við nokkur atriði í ræðu hv. þingmanns. Hann ræddi m.a. um 19. gr. og endurgreiðslur námslána, að þær myndu hefjast ári eftir námslok í stað tveggja ára áður. Ég velti því upp hvers vegna við ættum að hafa þetta með öðrum hætti en er t.d. í kringum okkur á Norðurlöndunum því að þar hefjast endurgreiðslur, eftir því sem ég best veit, jafnvel strax eftir námslok og í lengsta falli ári síðar. Við erum í raun að færa okkur nær því. Við höfum auðvitað verið með tvö ár þannig að það er verið að stytta þennan tíma. Sannarlega eru aðstæður okkar misjafnar eftir nám og langt nám, það er alla vega, en það er auðvitað nýmæli í þessum lögum, verði frumvarpið óbreytt að lögum, að hægt er að fresta afborgunum á námslánum í allt að fjögur ár, sérstaklega ef lánþegi heldur áfram í lánshæfu námi og er ekki á námslánum á sama tíma. Ég velti því bara upp með þingmanninum af hverju þetta ætti að reynast íslenskum námsmönnum erfiðara en námsmönnum annars staðar á Norðurlöndunum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég horfi bara til þess að það hefur reynst vel að þurfa ekki að greiða af námslánum fyrstu tvö árin eftir nám. Ég hef persónulega reynslu af þessu sjálfur. Það kom mér mjög vel á sínum tíma þegar ég kom úr námi í Bandaríkjunum með fjölskylduna, sem var kostnaðarsamt, að þurfa ekki að greiða af námslánunum fyrr en tveimur árum síðar. Þetta hefur líka verið rökstutt í umsögnum sem ég nefndi. Það er vilji stúdenta, held ég, að þetta verði óbreytt. Hvort það hafi mikil áhrif á stöðu sjóðsins átta ég mig ekki á, ég hef ákveðnar efasemdir um það, þótt bara verði haldið í gamla kerfið. Hv. þingmaður nefndi að á Norðurlöndunum væri þetta með þessum hætti og jafnvel innan skemmri tíma. Það kann að vera að menn hafi haft það til hliðsjónar hér, en þegar námsmenn koma heim til Íslands þá er nú, eins og við þekkjum, margt kostnaðarsamara hér á Íslandi, húsnæðismál og ýmis kostnaður sem fjölskyldan þarf að reiða af hendi þannig að það er kannski ekki alveg sambærilegt við Norðurlöndin. Það getur verið erfiðara að fara að fóta sig aftur í samfélaginu hér eftir að hafa verið í námi og þurfa að standa straum af þeim kostnaði sem því fylgir að koma heim, húsnæðismál, framfærsla og annað slíkt. Ég held að ríkt hafi ágæt sátt um þessa tveggja ára reglu og sé ekki alveg rökstuðninginn fyrir því að breyta þessu.

Herra forseti. Ég þakka þingmanni svarið. Ég vil meina að það sé kannski ekki ódýrara að lifa í stórborgum Norðurlandanna en hér á Íslandi þó að það sé margt annað sem geti að einhverju leyti vegið upp á móti. Hv. þingmaður nefndi nefndina vegna lánskjaranna og annars. Nú leggur meiri hluti nefndarinnar til að sú nefnd verði ekki, heldur verði þetta sett í vaxtaþak. Svo að það sé áréttað þá var það vegna samtals við stúdenta. Sannarlega vildu þeir færa kjörin neðar og ég hefði líka gjarnan viljað gera það, ég ætla bara að segja það, en þetta er niðurstaða sem við leggjum til sem málamiðlun við það sem kom fyrir í frumvarpinu. Ég treysti því, og við í meiri hlutanum reynum að rökstyðja það, að það þurfi að vera komið í dálítið óefni í samfélaginu ef við förum svona hátt upp í vaxtastiginu og sérstaklega miðað við stöðuna hjá okkur í dag. Ég tel að það gæti margt annað verið komið í skrúfuna áður en námslánin færu í skrúfuna ef vextir rjúka upp úr öllu valdi. Hitt sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um varðar framfærslustyrk vegna barna. Fleiri þingmenn hafa nefnt þetta og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson er með breytingartillögu beinlínis um að foreldrar fái framfærslustyrk vegna barna. Mér finnst að það eigi að koma úr einhverjum öðrum kerfum af því að annars erum við komin með kerfi við hliðina á kerfinu. Námsmaður er í námslánakerfi og fær 30% niðurfellingu að því gefnu að hann ljúki námi á tilsettum tíma og hann fær styrk með börnum. Það er til þess að barnafjölskyldur standi jafnfætis þeim einstaklingum sem eru að ljúka námi, þarna er verið að nota þetta sem jöfnunartæki. Ég spyr hvort þingmaðurinn myndi ekki vilja gera það í staðinn fyrir að allir sem væru með börn fengju styrk, óháð því hvort þeir þyrftu á námslánum að halda.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar og ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með breytingartillögur meiri hlutans þegar kemur að vaxtamálunum. Ég tel að það sé mjög skynsamleg nálgun og góð lending í því enda kom það fram í umsögnum að hagsmunaaðilar, stúdentar og fleiri, höfðu áhyggjur af þessu eins og lagt var upp með í upphafi. Ég fagna því og styð þá tillögu. Varðandi framfærslu barna finnst mér þetta vera skynsamleg nálgun í frumvarpinu og styð hana. Ég held að það sé óþarfi, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, að vera að blanda saman einhverjum kerfum í þessu. Það sé ekki skynsamlegt. Það er mikil réttarbót fyrir stúdenta og námsmenn að geta fengið framfærslustyrk vegna barna og eins og ég nefndi í ræðu minni þá er náttúrlega töluvert um námsmenn sem hafa börn á sínu framfæri og því ákaflega mikilvægt að geta mætt því með einhverjum hætti. Maður veltir því fyrir sér hvers vegna það skuli ekki hafa verið gert fyrr, ég segi bara eins og er. Ég þekki það sjálfur, ég fór með fjölskylduna í nám erlendis og standa þurfti straum af kostnaði við skólagöngu barnanna og annað slíkt. Þetta er mikil réttarbót og ég fagna því sérstaklega og eins og lagt er upp með þetta ákvæði þá myndi ég segja að það þjóni ágætlega tilgangi sínum.

Herra forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna, sem er mikið framfaraskref að mínu mati og löngu tímabært að við förum hér í gegn með breytingar sem hafa verið mörg ár í smíðum. Ég held að óhætt sé að segja að margir ráðherrar séu búnir að gera atlögu að því að leggja fram frumvarp til breytinga á LÍN. Nú sjáum við hilla undir breytingar en leggjum af stað með einhvers konar óvissu, sannarlega. Við vitum ekki hversu margir koma til með að sækja í þetta nýja úthlutunarkerfi og eins og hér hefur komið fram var það orðið þannig að LÍN stóð kannski ekki undir væntingum. Námsmenn voru farnir að sækja minna og minna í sjóðinn og einhverra hluta vegna var ekki þannig um hann búið að nemendur teldu sér hag í því að sækja í hann. Að einhverju leyti er það þannig og svo þekkjum við líka að þegar atvinnuástand er gott í samfélaginu er oft minni þörf fyrir lántöku. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að Íslendingar vinna mjög mikið, líka með námi, og oft er það valkvætt en alls ekki alltaf. Ég get alveg tekið undir það að við þurfum að huga vel að framfærsluskilyrðunum og við reyndum að gera það í þessu máli. Við komum til með að ræða það enn frekar á milli umræðna í nefndinni hvort við getum skerpt eitthvað aðeins á orðalagi til að skilaboðin komist örugglega alla leið. Það eru nokkur atriði sem mér finnst skipta miklu máli og meira en önnur, og hefur verið farið mismikið yfir það eins og gengur og gerist. En það sem mér finnst vera gott í þessu er að festa vextina við ákveðið hámark þótt eflaust hefðu fleiri en ég viljað hafa þetta hámark lægra. En þetta er niðurstaða sem við leggjum fram saman til að komast að einhverri málamiðlun. Eins og segir í nefndarálitinu, svo að ég víki aftur að framfærslunni, eiga framfærslulán að duga námsmönnum sannarlega til framfærslu. Mér finnst þetta mjög ákveðið orðalag en við finnum kannski betur út úr því. Varðandi nám samhliða vinnu kom aðeins fram í umræðum í nefndinni að það væri gjarnan verið að ýta fólki út í símenntun í síbreytilegu samfélagi, í fjórðu iðnbyltingunni eða hvað það nú allt saman heitir, og þá þyrfti fólk að geta átt kost á því að sækja í sjóðinn. En það voru sjónarmið um að það væri ekki nógu skýrt hvað varðar tegund náms og láns hvað þetta varðaði. Við leggjum til breytingar til að reyna að skýra þetta frekar. Tillagan er í raun sú að nám samhliða vinnu sé skólagjaldalánshæft fyrst og fremst, af því að það er kannski minni þörf á því þegar fólk er í vinnu. Vextirnir voru eðli máls samkvæmt mikið til umfjöllunar og þar erum við öll sammála um að afar mikilvægt sé að geta haft þá breytilega og líka að þeir keyri ekki fram úr öllu hófi. Þess vegna lögðum við til þetta hámark. En það skiptir sannarlega líka máli að gripið verði inn í ef eitthvað kemur upp eða öllu heldur ef aðstæður í samfélaginu breytast með þeim hætti að hér fer allt af stað þó að ekkert bendi til þess í augnablikinu. Þess vegna held ég að það sé gott að endurskoðunin verði eftir þrjú ár þó að kannski verði ekki komin mikil reynsla í sjálfu sér á sjóðinn. En þá sjáum við alla vega samsetningu á hópnum sem kemur til með að nýta sér þennan nýja sjóð. Ég tel að það sé líka einmitt mikilvægt, eins og hér er lögð áhersla á, að þetta er oft fyrsta lán sem einstaklingur tekur á lífsleiðinni, að námsmenn fái skýrar leiðbeiningar og endurgjaldslausa ráðgjöf um það hvað henti þeim best því að aðstæður fólks eru auðvitað mjög ólíkar. Eins og kom fram í andsvari mínu áðan með endurgreiðslurnar, að eftir töluverða umfjöllun í nefndinni töldum við að íslenskir námsmenn eða námsmenn sem nýta sér þann rétt sinn að fá lán hjá LÍN eða frá Menntasjóðnum sætu við sama borð og aðrir á Norðurlöndunum, þ.e. að byrja að greiða af lánunum ári síðar og ef þannig stæði á væri hægt að sækja um frestun. Það hefur verið farið aðeins yfir aldurssamsetninguna. Það var eitt af því sem við Vinstri græn vorum svolítið skeptísk á í þessari umfjöllun. Þekkt er að konur fara oft og tíðum seinna í nám. Sú sem hér stendur er dæmi um það að fara í nám á fullorðinsárum. Ég held að sú aldurssamsetning geti skipt máli, líka í ljósi þess ástands sem við erum í núna, um leið og við erum að hvetja fólk til að fara, ekki bara í sumarnám heldur í nám vegna þess að hér er mikið atvinnuleysi og verður líklega enn meira í haust. Við þurfum því að horfa til þess að aldurssamsetningin er önnur. Þess vegna lögðum við til tiltekna breytingu vegna þeirra sem fara á næstu misserum í nám í þessum aldurshópi, að um það verði bráðabirgðaákvæði með því fororði að nemendur hafi val um að endurgreiða námslán með tekjutengingu ef þeir ljúka náminu á því ári sem þeir verða fertugir, af því að hér er grunnhugmyndin að eftir að fólk er orðið 35 ára hefur það ekki möguleika á tekjutengdri afborgun. Þetta er svona ákveðin aðlögun sem hér er verið að leggja til. Síðan er líka bent á ákvæði til bráðabirgða varðandi ábyrgðarmannakerfið, sem er mikilvægt held ég að taka hér til, að ríkisstjórnin hefur lagt til breytingar á endurgreiðslu námslána, þ.e. að fella brott skilyrðin um að fólk sé í skilum við lánasjóðinn til að ábyrgðin falli niður. Við leggjum til að sömu ábyrgðaryfirlýsingar gildi hvort heldur er um einstakling að ræða eða fjármálafyrirtæki því að sumir hafa ekki einstakling til að ábyrgjast fyrir sig en hafa í gegnum tíðina getað leitað til fjármálafyrirtækja og fengið einhverja bankaábyrgð. Það falli þá líka undir þetta sama. Hér er líka breytingartillaga sem ríkisstjórnin kom inn á er varðar bæði lækkun á tekjutengdum afborgunum, afslátt við uppgreiðslu á innborgun námslána, lækkun á vöxtum o.s.frv., þ.e. í gamla sjóðnum. Ég held að þetta skipti allt saman mjög miklu máli. Heilmiklir fjármunir eru hér undir, mig minnir að það séu í kringum 10–13 milljarðar sem sú breyting hefur í för með sér sem verið er að leggja til frá ríkisstjórninni. Hér hefur líka verið svolítið talað um lánsréttinn varðandi einingafjöldann og árafjöldann. Lagt er til að hann sé 420 ECTS-einingar sem jafngildir sjö árum í námi og viðbótin er svo eitt ár í doktorsnámi. Bent hefur verið á að lánsréttur í Danmörku, þ.e. styrkur og lán, er til sex ára og í viðbót allt að 12 mánuði á lokaári. Í Svíþjóð sex ár, átta ár í Noregi og sex ár í Finnlandi. Þetta er ósköp sambærilegt þannig að ég treysti því að þetta verði í lagi. En ef við komumst að því eftir þrjú ár eða lengri tíma að við þurfum að breyta þessu þá treysti ég því að við reynum að gera það þó að þessar breytingar hafi loksins tekist og hafi verið mjög erfið fæðing. Ég tek undir með þeim sem tala um að aukinn rekstrarkostnaður sé ansi hár, sá sem gert er ráð fyrir. Við áréttum það í meirihlutaáliti okkar að það er byggt á sviðsmyndum sem geta breyst. Það eru töluvert margir óvissuþættir, bæði hvað varðar fjölda nemenda, hvað varðar fjölda barna, hversu mikið er um greiðslu skólagjalda, afskriftir lána, hversu margir útskrifast o.s.frv. Það er auðvitað mikil fjölgun ef þú ert með 35 manns í vinnu og þarft að bæta við 15 út af nýjum lögum. Einskiptiskostnaðurinn er 25 milljónir, þ.e. stofnkostnaður, og síðan 150 milljónir árlega. Það hafa verið lagðar fram ákveðnar skýringar og í sjálfu sér hefur maður kannski ekki miklar forsendur til að meta þetta, en það er þó þannig að ef maður hugleiðir og hugsar til þess að eitthvað hlýtur að leiða til aukinnar skilvirkni og annars þegar verið er að breyta. En það er ekkert óeðlilegt við það að á fyrsta ári verði einhver umframkostnaður. Í rökstuðningi er talað um að hver námsmaður í hinum nýja Menntasjóði eigi að fá einstaklingsmeðhöndlun, fylgjast þurfi með því hvenær hann ljúki námi, hvort samfella sé í náminu og námstímanum, hversu mörgum einingum er lokið o.s.frv. Lánasjóðurinn telur að sex starfsmenn þurfi í viðbót við þetta, sem mér finnst hreinlega vel í lagt, af því að hluti af þessu hlýtur að hafa verið innan verksviðs þess fyrirkomulags sem við erum með núna. Síðan er sagt að fylgjast þurfi með lokun á skuldabréfum námsmanna, aukin samskipti og fræðsla þurfi að vera um lánakjörin, og það er það sem ég benti á áðan að ég tel mikilvægt að veita þessa fræðslu. En við höfum einnig bent á að hún getur verið, kannski ekki bara í eitt skipti heldur getur hún verið í formi upplýsinga á vef og svo getur hún líka að einhverju leyti verið í formi samtals. Einnig eru færð rök fyrir því að við vinnu vegna samtímagreiðslna til námsmanna, enduráætlun á lánsáætlun vegna breytinga á tekjum, fjölskylduaðstæðum og breytinga á loknum einingum eða því sem var áætlað o.s.frv., þurfi að ráða þrjá starfsmenn í ráðgjafardeild, tvo í innheimtudeild, þannig að þar erum við komin með fimm í viðbót og svo í máladeild bókara og tvo starfsmenn í tölvudeild. Ég verð að segja og ætla að vona að það verði ekki endilega ráðist í að ráða alla þessa 15 starfsmenn strax í upphafi heldur bíði fólk eftir að sjá hver ásóknin verður í sjóðinn þó að fólk þurfi að sjálfsögðu að undirbúa sig. Ég tel mikilvægt að hann fari vel af stað og ekki verði miklir hnökrar. En ég ítreka að ég tel kannski ekki forsvaranlegt að bæta slíkum mannafla við strax á upphafsdögum sjóðsins og tel að frekar þurfi þá að bæta við reynist þess þörf.

Hæstv. forseti. Við erum væntanlega við lok umræðu um nýtt fyrirkomulag í lánamálum námsmanna, frumvarp um nýjan Menntasjóð. Á margan hátt er þetta tímamótafrumvarp sem komið er í 2. umr. og um breytingu að ræða sem lengi hefur verið kallað eftir. Frumvarpið, ef við skoðum markmiðsgreinina, felur það í sér að tryggja enn betur jafnrétti til náms. Það má kannski segja að eftir sem áður séu jöfn tækifæri til náms óháð efnahag og stöðu en um er að ræða betri og réttlátari stuðning við námsmenn þar sem skil á milli lána og stuðnings í formi styrkja verða skýrari. Sjóðurinn hefur um leið skýrara hlutverk að þessu leyti þó að það hafi kannski alltaf legið fyrir að hann eigi að vera þetta jöfnunartæki, félagslegt jöfnunartæki, eins og kveðið er á um í 29. gr. frumvarpsins. Þar segir að sjóðurinn eigi að vera félagslegur jöfnunarsjóður sem veiti námsaðstoð í formi námsstyrkja og námslána. Þetta er mikilvægt og í þessari fínu umræðu um málið hafa ýmsar fleygar setningar flogið um mikilvægi menntunar fyrir samfélagið. Ég ætla ekki að gera neina tilraun hér og nú til að bæta um betur þar, en breytinga er sannarlega þörf. Það er rakið ágætlega í greinargerð frumvarpsins og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fór vel yfir þann þátt í framsögu sinni og í 1. umr. um málið sem var 1. nóvember á liðnu ári. Gildandi lög eru frá 1992. Ekki hefur áður liðið svo langur tími á milli breytinga á því sviði sem við ræðum hér og það er í sjálfu sér athyglisvert. Greint er ágætlega frá þessu í greinargerð með frumvarpinu. Það er merkilegt þegar horft er á mikilvægi menntunar, hvort sem horft er á velsæld eða nýsköpun eða hvað annað, að ekki hafi tekist í svo langan tíma að bregðast við breytingum sem óhjákvæmilega hljóta að hafa orðið, eins og við þekkjum öll, á högum fólks og hegðan í samfélaginu. Við þekkjum baráttu stúdenta fyrir bættum kjörum. Í könnun á meðal evrópskra stúdenta, sem vísað er til í greinargerð með frumvarpinu, kemur fram að íslenskir námsmenn hafa almennt meiri áhyggjur af stöðu sinni en aðrir evrópskir námsmenn. Háskólastúdentar hér eru almennt eldri og hvergi er lægra hlutfall í yngsta aldurshópnum en hér, þ.e. þeir sem halda áfram námi beint úr menntaskóla og eru yngri en 24 ára. Þá er um leið hærra hlutfall af eldri nemum hér. Það bendir til þess að íslenskir námsmenn tefjist í námi, mögulega vegna vinnu og þá vegna þess að þeir eru nauðbeygðir til að vinna með námi eða þá að samfélagið, menningarlega eða af öðrum orsökum, er þannig upp byggt. Hlutfallið verður síðan lægra eftir 30 ára aldur. Það er einnig umhugsunarvert, met ég. Ef maður hugsar þetta með tilliti til annarra breytna sem hafa áhrif á þetta væri áhugavert að skoða málið enn frekar. Það kann að vera að það hafi verið gert en ég hef ekki rekist sérstaklega á það í gögnum með málinu eða í greinargerð. En allt að einu hefur í langan tíma verið kallað eftir þessum breytingum og auknum stuðningi, þeim stuðningi sem við viljum veita námsmönnum, og við sjáum loks hilla undir að það raungerist hér. Eins og ég vísaði til fór 1. umr. fram 1. nóvember og meðganga frumvarpsins í meðförum hv. allsherjar- og menntamálanefndar hefur tekið nokkurn tíma. Nefndin hefur kallað eftir alls kyns mikilvægum og þörfum upplýsingum og mér sýnist umræðan vönduð. Auðvitað reynum við alltaf að vanda okkur en það er svo margt, þegar farið er í svona kerfisbreytingar, sem kallar á nánari skoðun og ég vil meina að nefndin hafi staðið sig afar vel í að kalla eftir gögnum sem skipta máli varðandi frumvarpið og ekki síst sem snýr að útlánum og vaxtakjörum og þess háttar þáttum sem er og verður alltaf í eðli sínu flókið. Megnið af þessum tíma í umfjöllun málsins bar hv. varaþingmaður Framsóknarmanna í Norðausturkjördæmi, Þórarinn Ingi Pétursson, ábyrgð á því. Hann situr ekki þessa dagana á þingi en mér finnst ástæða til að þakka honum sérstaklega fyrir þá miklu vinnu sem hann lagði á sig við úrvinnslu þessa máls. Við keflinu tók hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og hafði hér framsögu meiri hlutans í málinu. Hún fór vel yfir kosti þessa nýja fyrirkomulags í framsögu sinni, nánari útfærslu og þær fjölmörgu breytingar sem meiri hluti nefndarinnar gerir á málinu. Ég ætla ekki að fara neitt sérstaklega yfir það hér, virðulegur forseti, en þær mæta að mínu mati mjög vel þeim athugasemdum sem hafa komið fram við málið í umfjöllun og í meðförum nefndarinnar, margar tæknilegar en margar líka til að bæta málið og kannski ekki síst það sem snýr að möguleikum eldri nemenda til að fara í nám og njóta þeirra kosta sem þetta mál felur í sér, og kemur fram í breytingartillögu í bráðabirgðaákvæði. Það er fært upp í 40 ára aldur, viðmiðið fyrir námsmenn sem geta valið að endurgreiða námslán með tekjutengingu séu námslok áður eða á því ári - þegar 40 ára aldri er náð, eins og það er orðað. Þetta er mjög til bóta og var skoðað sérstaklega á lokametrum í umfjöllun málsins. Þetta nýja fyrirkomulag, nýr sjóður, felur í sér nauðsynlegar breytingar og það er sannarlega tími til kominn. Mér finnst umræðan hafa verið þannig að samstaða sé um að ná þessum breytingum fram, þessum nýja sjóði. Það er helst grunnframfærslan sem hefur verið til umræðu og birtist líka í þeim þremur minnihlutaálitum sem hafa verið hér til umræðu. Meiri hlutinn fer engu að síður ágætlega yfir það og hnykkir á því hvernig með það er farið af úthlutunarnefnd og af sjóðstjórn og ítrekar skyldur sjóðstjórnar og vísar í þá skyldu að slík framfærsla eigi að duga. Það er síðan hæstv. ráðherra að blessa það hverju sinni. Það var löngu tímabært að auka námshvatana í þessu kerfi, koma raunverulegum styrkjum á, gera þann möguleika hluta af lánakerfinu og um leið tryggja jafnræði í kerfinu fyrir námsmenn. Þetta er kannski jákvæðasta breytingin en jafnframt sú breyting sem við lesum um í 15. gr. með frumvarpinu sem ég er meðmæltur og flestir þeir sem hafa tekið hér til máls. Um er að ræða afar jákvæða breytingu, ég ætla að fletta upp á 15. gr., en það er styrkur vegna framfærslu barna, þ.e. ef barn er með lögheimili hjá lánþega eða ef lánþegi er meðlagsskyldur. Þetta er viðbót sem á sér ekki fordæmi annars staðar. Það er jákvætt í þessu. Það er ýmislegt mjög jákvætt í þessu máli og um grundvallarbreytingar að ræða. Það má líka nefna að útgreiðslur verða jafnari með mánaðarlegum afborgunum, væntanlega til aukins hagræðis fyrir nemendur. Námsmenn hafa jafnframt val um endurgreiðsluleiðir og að öllu jöfnu ætti að vera betri taktur í endurgreiðslum mánaðarlega og í takti við tekjur, og eins er val um að fara verðtryggða eða óverðtryggða leið. Við höfum verið að auka verulega fjármuni í nýsköpun og þar er menntun lykilforsenda og því eru þessar breytingar jákvæðar að því marki. Þetta ætti að auka hvata til náms og sinna betur þörfum námsmanna þegar fram í sækir. Auðvitað á eftir að koma reynsla á málið, virðulegi forseti, og ég held að sá endurskoðunartími sem er settur fram, þrjú ár, sé hæfilegur miðað við að við erum að fara af stað með grundvallarbreytingar. Allt að einu á þetta að leiða til þess að nemendur verði með betri fjárhagsstöðu að loknu námi og beri þar af leiðandi lægri endurgreiðslur og skili þeim með jafnari hætti og skyldmenni eru ekki ábyrgðarsett. Ríkisstjórnin tók af skarið áður en við tókum frumvarpið til 2. umr. í tengslum við kjarasamninga, lækkaði vexti og gaf uppgreiðsluafslátt og lækkaði afborganir, auk þess sem ábyrgðarmenn voru felldir brott. Ég held að ekki sé vafi á því, og það hefur speglast mjög vel í þessari umræðu, virðulegi forseti, að með þessum breytingum verður nýr Menntasjóður sá félagslegi stuðningur, það jöfnunartæki, sem að er stefnt og tekur enn frekar tillit til mismunandi aðstæðna námsmanna. Það mun verða allra ávinningur og leiða til betri nýtingar fjármuna þegar upp er staðið.

Virðulegur forseti. Við förum brátt að slá botninn í umræðu um, þetta góða frumvarp, um Menntasjóð námsmanna, að þessu sinni. Þetta er mikilvægt frumvarp eins og öll málefni sem lúta að skólastarfi, menntun og þekkingu þjóðarinnar á öllum stigum. Endurskoðun á stuðningskerfum gagnvart námsfólki hefur verið til umfjöllunar stjórnvalda í nokkur misseri og það er gleðilegt að við skulum vera komin þó á þennan rekspöl að horfa ef til vill til þess að nýtt námslánakerfi verði fljótt að veruleika. Ítrekað hefur verið vísað til þess að menntun sé máttur. Menntun og skólaganga eykur jafnan þekkingu og víðsýni, styrkir og byggir upp einstaklinginn og eflir samfélögin til að takast á við æ flóknari verkefni inn á við og í samskiptum þjóða í milli. Við Íslendingar höfum jafnan talið okkar menntaða þjóð í víðum skilningi þess hugtaks, talið okkur lærdómsþjóð, bókaþjóð, vísa og snjalla. Þetta er nú líklega í stórum stíl ofmetið en okkur fer fram í samanburði við nágrannalöndin. Það er líka lífsspursmál. Lítil þjóð, fámennt samfélag, þarf að vera vopnfær á sem flestum sviðum, vopnfær á siðaða vísu. Því er það lykilatriði að það viðmót sem við sýnum námsfólki sé hvetjandi og að jafnræði ríki, að allir sem hafa hug á að stunda nám eigi þess kost, óháð efnahag, stétt og stöðu. Í þessari stuttu ræðu ætla ég aðeins að tæpa á menntunarstigi Íslendinga í samanburði við aðrar þjóðir samkvæmt menntatölfræði OECD og sömuleiðis fjalla aðeins um viðmót gagnvart námsfólki og fyrirgreiðslu samfélagsins í sögulegu ljósi, nú á þessum tímamótum þegar við fjöllum um nýtt frumvarp um Menntasjóð námsmanna. Staðan er sú að á Íslandi eru fleiri karlar án framhaldsskólamenntunar á aldrinum 25–34 ára en í flestum öðrum vestrænum ríkjum. Staða karla er aðeins lakari á Ítalíu, Spáni og Portúgal af löndum Evrópu. Þetta kemur fram í tölfræðiupplýsingum frá OECD 2018. Munurinn milli kynjanna er óvíða jafn mikill og á Íslandi eða 9 prósentustig, konum í vil. Þarna eru karlar eftirbátar. Að því leyti svipar Íslandi til landa í sunnanverðri álfunni en þessi munur hefur þó verið að minnka eftir því sem árunum vindur fram. Karlarnir hafa verið að gyrða sig í brók og herða sig að þessu leyti. Virðulegi forseti. Staðan á Íslandi er þó mun betri þegar litið er til háskólamenntunar. Í aldursflokknum 25–64 ára höfðu 21% Íslendinga lokið bakkalársgráðu árið 2017. Meðaltalshlutfall OECD var 17%. Hér stöndum við betur að vígi en hin Norðurlöndin. Þessar tölur koma á óvart því yfirleitt hefur þeirri mynd verið varpað upp að hin Norðurlöndin standi okkur framar að þessu leyti. Þetta eru jákvæð teikn, en við þurfum þó að vera á tánum áfram og sérstaklega að huga að öllum okkar þegnum, hópum sem hafa t.d. sérþarfir, þeim sem búa við skerta starfsorku eða fötlun og að innflytjendum og fólki af erlendum uppruna. Núgildandi lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna tóku gildi árið 1992, eins og vikið hefur verið að í fyrri ræðum, en hafa tekið breytingum frá þeim tíma, á tveggja til fjögurra ára fresti og það er löngu tímabært að taka þau upp í heild sinni og færa þau til þess horfs sem nútímasamfélag þarf að bjóða ungu fólki sem við reiðum okkur á til framtíðar í breyttri samfélagsgerð. Saga opinberrar námsaðstoðar á Íslandi er orðin býsna löng, nær alveg til áranna þegar Háskóli Íslands var stofnaður 1911, á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar. Fyrstu árin var um að ræða lága styrki sem ríkið veitti án þess að umgjörðin væri mjög formleg en frá árinu 1928 var farið að veita námslán í gegnum Lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands. Árið 1952 lagði stúdentaráð Háskóla Íslands fram beiðni til ríkisstjórnarinnar um að veitt yrði ríkisframlag til lánasjóðsins. Var orðið við þeirri beiðni með stofnun Lánasjóðs stúdenta. Lög voru sett um stofnun hins nýja sjóðs og honum tryggt ríkisframlag. Með lögum nr. 52/1961 var Lánasjóði íslenskra námsmanna komið á laggirnar og árið 1976 voru enn sett ný lög um námslán og námsstyrki. Þessi málefni voru því mjög í deiglunni og við að feta okkur inn í nýja tíma. Þróunin hélt áfram og árið 1982 voru sett ný lög um námslán og námsstyrki og með þeim voru gerðar tvær grundvallarbreytingar á námslánum. Sú fyrri fól í sér að færa skyldi veitt námslán í 100% af framfærsluþörf námsmanns í nokkrum skrefum. Þetta voru metnaðarfull markmið. Hin síðari sneri að útreikningi á endurgreiðslum námslána með það að markmiði að hækka endurgreiðsluhlutfallið nokkuð en það höfðu ekki verið væntingar löggjafans að þessi lán yrðu greidd upp að fullu. Hlutfallið hækkaði úr 66% í 88%. Árið 1992 voru gerðar róttækar breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna með lögum, sem m.a. miðuðu að því að lánstíminn var ekki lengur miðaður við tiltekinn árafjölda, sem var 40 ár, heldur féllu lánin ekki niður og skyldu því greiðast að fullu. Nokkrum sinnum á fyrri þingum hefur verið gerð atlaga að þessum lögum, viðleitni í þá átt að breyta að einhverju leyti veigamiklum atriðum. Fjórum sinnum hefur þingmönnum Samfylkingarinnar ekki tekist að ná þessu í gegn, síðast á 146. þingi þegar sá sem hér stendur lagði fram frumvarp um þessar breytingar. Það hafði fyrst verið reynt á 139. þingi. Breytingartillögurnar gengu út á að hafa áhrif á endurgreiðslu lánanna, ákvæði um ábyrgðir og niðurfellingu lána. Lagðar voru til mikilvægar breytingar sem sumpart rata inn í það frumvarp sem við ræðum hér í kvöld. Sem dæmi um breytingartillögur Samfylkingarinnar voru ákvæði um að eftirstöðvar námslána skyldu falla niður við 67 ára aldur, niðurfellingu ábyrgða við 67 ára aldur eða við fráfall ábyrgðarmanns, að ábyrgðirnar skyldu ekki ná yfir gröf og dauða. Margar raunasögur og erfið dæmi eru til um það að ábyrgðir hafa fallið á gjörsamlega vandalaust fólk og skapaðar raunir í mörgum fjölskyldum. Á þeim tíma þegar við lögðum þessar breytingartillögur og frumvarp fram voru um 30 lán í innheimtu þar sem erfingjar eða dánarbú greiddu af námslánum. Þá var í frumvarpi okkar lagt til að heimild yrði að finna um niðurfellingu eftirstöðvar skuldabréfs, að hluta eða í heild, vegna langvarandi veikinda, fötlunar eða örorku skuldara. Á það skortir að okkar áliti í hinu nýja frumvarpi um Menntasjóð námsmanna, það eru ákvæði um að fresta megi greiðslum en annað ekki. Virðulegur forseti, Landssamtök íslenskra stúdenta hafa fylgt vel eftir þeirri vinnu sem fram hefur farið við undirbúning þessa frumvarps. Það er vel. Þau hafa gert margar athugasemdir og kynnt tillögur sem gagnast hafa ágætlega og ég tel að hafi ratað inn í þetta frumvarp. Samtökin telja breytingar á lánasjóðskerfinu auðvitað löngu tímabærar og vonast eftir að Menntasjóður námsmanna leiði til nauðsynlegra úrbóta sem lengi hefur verið beðið eftir, það fái að þjóna tilgangi sínum og telja að frumvarpið sé gott fyrsta skref en hefðu viljað sjá fleiri breytingar og að lengra hefði verið gengið á nokkrum sviðum, t.d. í þá átt sem menn hafa verið að skoða hjá nágrannaþjóðum. En það eru mjög merk og ágæt ákvæði í frumvarpinu sem samtökin fallast á og styðja. Virðulegur forseti. Margt horfir til mikilla bóta í þessu frumvarpi eins og það hefur þróast í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar. Þar má nefna styrkjaákvæðin og bæði það sem snýr að námsmönnum beint sem ljúka námi sínu á áætlun og líka gagnvart fjölskyldum og barnastyrkjum. Samtök stúdenta gerðu athugasemdir við vexti og þeir hafa verið lækkaðir og það er vel. Frumvarpið hefði vissulega litið nokkuð öðruvísi út ef það hefði verið samið á forsendum jafnaðarmanna. Einn af hornsteinum í stefnu Samfylkingarinnar er að það sé samfélagslegt verkefni og hlutverk sjóða á borð við Menntasjóð námsmanna að tryggja jafnrétti til náms, óháð efnahag. Frá stofnun Lánasjóðs íslenskra námsmanna árið 1961 hefur hann gegnt lykilhlutverki varðandi það að gera fólki frá efnaminni heimilum kleift að mennta sig og í raun og veru gjörbreytt íslensku samfélagi. Á seinni árum hefur sjóðurinn hins vegar ekki náð að gegna þessu hlutverki, að fylgja eftir straumum tímans. Nú er svo komið að talsvert hærra hlutfall íslenskra námsmanna kýs að vinna með námi en gerist og gengur í nágrannalöndum okkar. Námsmenn telja að sjóðurinn komi ekki til móts við þarfir þeirra og þeir velja aðrar leiðir til þess að fjármagna sitt nám. Það er miður. Nám er krefjandi og við eigum að skapa námsmönnum þannig viðurværi og viðmót að þeir geti sinnt námi sínu ótruflaðir ef þeir svo kjósa. Þetta er full vinna. Frumvarpið ræður ekki nægilega vel bót á þessu og tryggir ekki nægilega vel markmiðið um jafnrétti til náms. Þess vegna leggur 2. minni hluti til breytingar í því skyni að tryggja að stuðningurinn sé raunverulega óháður efnahag. Framsögumaður okkar í Samfylkingunni og nefndarmaður í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson, gerði sérstaklega að umtalsefni þegar hann fylgdi nefndaráliti minni hluta úr hlaði hlutskipti innflytjenda og flóttafólks og undanþágumöguleika þeirra frá lágmarkskröfum um námsframvindu á meðan þeir væru að ná tökum á regluverki hins íslenska samfélags og tökum á tungumálinu. Hv. þingmaður telur, og það er samdóma álit okkar, að atriði af þessu tagi verði að lögfesta. Herra forseti. Það eru enn tækifæri til úrbóta og þess er vænst að í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram í þingsal taki nefndin frumvarpið til skoðunar á ný og leitist við að gera á því bragarbætur sem komi til móts við mikilvægar og marktækar athugasemdir.

Virðulegi forseti. Já, það var kominn tími til þess að koma til móts við námsmenn. Ég kem bara hingað upp til að ítreka eitt lítið atriði sem lýtur að ábyrgðarmönnum. Mér finnst svolítið einkennilegt að ábyrgðarmenn eldri lána skuli ekki fá möguleika á því að falla frá ábyrgð sinni algerlega skilyrðislaust. Það væri gaman að vita hversu mikið af eldri lánum er í vanskilum sem í rauninni veldur því að ekki er hægt að gefa því ágæta fólki sem hefur gengist í ábyrgð fyrir 30, 40 árum tækifæri á því að losna undan þeim. Það er líka svolítið skelfileg hugsun, svo ekki sé meira sagt, að ef þú ert ekki búinn að greiða upp lán við 65 ára aldur verði það hreinlega gjaldfellt. Þú hefur möguleika á því að sækja um framlengingu. Það er í höndum stjórnar sjóðsins að ákveða það. Það sama á við ef þú hefur verið í vanskilum einhvers staðar og ætlar að sækja um lán, þá er það líka í höndum stjórnar sjóðsins að ákveða hvernig ábyrgð þau vilja fá, hvort þau vilja fá ábyrgðarmann og ef hann er ekki nógu góður og lántaki á ekki nógu stóra fjölskyldu eða gott tengslanet til þess að finna nógu góðan ábyrgðarmann þá geta þau jafnvel farið fram á veðlán. Þetta er sérstakt ef við ætlum að gæta samræmis á milli þess gamla sem við erum að tala um og þess nýja og þeirra tækifæra og betri kjara sem er verið að bjóða í dag, t.d. ef námsmaður hefur lokið námi sínu á tilskildum námstíma plús eitt ár gæti hann hugsanlega fengið 30% niðurfellingu á láninu til viðbótar vegna einhverra ákveðinna aðstæðna. Ég hef reyndar mestar áhyggjur af ábyrgðarmönnunum og gömlu lánunum sem virðast eiga að geta elt þá út yfir gröf og dauða eftir því hvernig lántakinn hefur staðið sig. Og því miður, virðulegi forseti, þá eru alltaf einhverjir sem ekki geta staðið sig af hvaða ástæðu sem það kann að vera, það liggur ekki fyrir. Sumir lenda einfaldlega í slysum, verða fyrir áföllum og geta hreinlega ekki staðið við sitt. Þá lendir það kannski á afa gamla sem er orðinn 82 ára að sjá um restina, jafnvel þó að hann sé einn af þeim sem búa við fátækt. Það er ástæða til þess nú, finnst mér, í meðförum nefndarinnar að skoða þetta enn betur. Ég held að við gerðum vel með því að sýna gamla fólkinu virðingu og lofa því að losna undan þessari ábyrgð eins og við erum að reyna að setja meira inn í nýju lánin.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir sérstaklega skemmtilega ræðu þar sem hann tók sér tíma í að fara yfir sögu sjóðsins. Það var mjög áhugavert og skemmtilegt. Eftir umræðuna í dag og fyrr í vikunni heyrist mér þeir sem hafa tekið þátt í henni vera sammála um að mikil verðmæti séu fólgin í menntun og menntun sé fjárfesting til framtíðar og þar sé fjármunum alltaf vel varið. Við eigum að vera framsækin í menntamálum og við þurfum að gæta að því að jafnrétti til náms sé tryggt, að þeir sem vilja læra geti lært og aflað sér menntunar. Við höfum líka verið sammála um að þörf sé á breytingum á núverandi lánasjóðskerfi, þannig að við erum sammála um fleira en við erum ósammála um, og það er vel. Umræðan hefur verið góð og skemmtileg og mjög málefnaleg. Mig langar til að draga sérstaklega fram nokkur atriði úr frumvarpinu, svo að skilningur okkar þingmanna sé hinn sami á markmiðum frumvarpsins og efni þess. Fyrst vil ég segja að með frumvarpinu er ekki lagt til að stofnaður verði nýr sjóður heldur er einungis verið að breyta nafninu á honum til að endurspegla endurbætt námslánakerfi. Eldra lánakerfið verður áfram rekið sem deild innan Menntasjóðsins þar til það rennur sitt skeið. Gert er ráð fyrir sjö árum þar til það verður í framlögðu frumvarpi. Einnig er mikilvægt að það komi skýrt fram í umræðunni að nýja kerfið er tvískipt. Lánahlutinn er fjármagnaður með afborgunum námslána lánþega. Lánahlutinn á að vera sjálfbær, en námsaðstoð ríkisins felst fyrst og fremst í niðurfellingu á hluta námslána lánþega og til framfærslu barna þeirra. Í meðfylgjandi gögnum kemur fram að rúmlega 90% lánþega munu koma betur eða jafn vel út úr nýja kerfinu. Um er að ræða bætta þjónustu við námsmenn og einstaklingsmiðaðri og eins og margir hafa nefnt í sínum ræðum er meira tillit tekið til aðstæðna hvers og eins hvað varðar námsframvindu og aðstæður hverju sinni. Frumvarp um Menntasjóð hefur verið lengi í fæðingu en núgildandi lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna eru frá árinu 1992. Á undanförnum árum hafa verið lögð fram tvö frumvörp til heildarlaga um Lánasjóð íslenskra námsmanna, annars vegar á 141. löggjafarþingi vorið 2013 og hins vegar á 145. löggjafarþingi vorið 2016. Við gerð þessa frumvarps voru athugasemdir sem bárust við bæði frumvörpin hafðar til hliðsjónar og leitast var við að koma til móts við þau sjónarmið. Svo að ég telji nokkur atriði upp sem eru ákveðin nýmæli og tvímælalaust til bóta fyrir námsmenn er lagt til að námslán verði greidd út mánaðarlega í stað þess að þau séu greidd út tvisvar á ári, sem er ákveðið hagræði og þægindi fyrir lántakendur. Val verður um óverðtryggð og verðtryggð lán. Tekjutenging lána stendur enn til boða. Meiri hlutinn leggur til að það verði upp að 40 ára aldri, alla vega tímabundið í ljósi Covid-faraldurs, að það verði tímabundið ákvæði. Einnig erum við að tala um að fella niður og taka út ábyrgðarmannakerfið. Það er mjög stórt skref sem hefur tekið mörg ár að vega og meta og útfæra aðra hluta kerfisins til þess að það gangi hreinlega upp, vegna þess að þetta hangir allt saman. Við erum aldrei með krónur og aura í höndunum við hverja litla breytingu heldur erum við alltaf að tala um milljarða. Það skiptir því máli að aðrir þættir frumvarpsins, sérstaklega þar sem markmið þess er að lánahlutinn sé sjálfbær, gangi allir upp. Við drögum náttúrlega eins mikið úr áhættu ríkissjóðs og mögulegt er. Einnig eru breytingar um að endurgreiðsla lána hefjist fyrr, þ.e. eftir eitt ár, en núna eru það tvö ár. Þetta mun leiða til þess að greiðslubyrði lántakenda lækkar. Þessar breytingar eru í samræmi við þau kerfi sem eru til staðar annars staðar á Norðurlöndunum, þar hefjast endurgreiðslur strax og námi lýkur, í síðasta lagi ári síðar, þannig að við erum með þessu að færa okkur meira í átt að norræna módelinu. Um hríð hefur legið fyrir að efna þyrfti til heildstæðrar endurskoðunar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna og færa löggjöfina í átt að nútímanum og þess samfélags sem við búum í. Áhættugreiningar í ársskýrslu lánasjóðsins hafa t.d. undirstrikað þörf fyrir breytingar á starfsemi hans og gildandi lögum. Með frumvarpi þessu er ætlunin að bregðast við þeim breytingum sem hafa átt sér stað í menntakerfinu, ekki síst á háskólastigi, og setja ný lög í takt við nýja tíma og breyttar þarfir námsmanna. Áratugum saman hafa íslenskir námsmenn barist fyrir betri kjörum, auknum réttindum námsmanna og jöfnum tækifærum til náms. Á undanförnum árum hafa þeir jafnframt kallað eftir bættu námslánakerfi og auknum fjárhagslegum stuðningi við nám sitt frá íslenska ríkinu. Kannanir hafa sýnt að íslenskir námsmenn hafa metið stöðu sína verri en námsmenn í nágrannalöndunum. Meðallán lánþega hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna hafa hækkað jafnt og þétt á síðustu árum. Helstu ástæðu þess má rekja til þess að námsmenn eru lengur í námi og fara í lengra og dýrara nám með háum skólagjöldum, bæði innan lands og erlendis. Þá hefur meðalaldur lánþega farið hækkandi. Herra forseti. Frumvarpið miðar að því að jafna stuðning og dreifingu á ríkisstyrkjum til lánþega með félagslegum stuðningssjóði með því að koma á hvatakerfi fyrir námsmenn til að klára nám sitt á tilsettum tíma. Frumvarpið hefur í för með sér kerfisbreytingar á núverandi námsaðstoðarkerfi. Með þeim kerfisbreytingum má gera ráð fyrir bættri námsframvindu námsmanna sem mun stuðla að betri nýtingu fjármuna í menntakerfinu og aukinni skilvirkni í framtíðinni. Breytingarnar munu m.a. hafa í för með sér að námsaðstoð ríkisins verði gagnsærri, að staða þeirra námsmanna sem þurfa á frekari styrkjum að halda sökum félagslegra aðstæðna verði efld og aukið jafnræði verði meðal lánþega. Þá er í frumvarpinu lagt til að tekin verði upp ákvæði um námsstyrki en slík ákvæði er að finna í eldri lögum um námslán allt til setningar núgildandi laga árið 1992. Þessu nýja kerfi mun með þeim hætti svipa meira til norrænna námsstyrkjakerfa. Auk þeirra breytinga vil ég líka nefna að í framlögðu frumvarpi eru lagðar til heimildir til ráðherra til ívilnana, t.d. ef skortur er á mannskap í ákveðnar starfsstéttir, og þá er hægt að bregðast við því og beita námslánakerfinu í þeim tilgangi að fjölga fólki sem sækir nám í tilteknum starfsstéttum. Hvað varðar skort á sérhæfðu fólki á landsbyggðinni er hægt að fá sérstaka heimild til að ívilna þeim aðilum sem hyggjast sækja sér nám og menntun sem þörf er á á tilteknum svæðum. Þetta er stórt og mikilvægt skref. Einnig leggur ríkið til styrki, barnastyrki, eins og margir hafa nefnt, og það á líka við til handa meðlagsgreiðendum. Það er ekki eingöngu til þeirra foreldra sem hafa börnin á sínu lögheimili. Þarna er tekið tillit til þeirra foreldra sem hafa börnin hjá sér og þeirra sem greiða meðlag. Ég ætlaði að segja svo margt, þetta er svo merkilegt og stórt mál, en tíminn er að verða útrunninn. Mig langaði bara til að þakka nefndinni fyrir góða vinnu og vil nota tækifærið og þakka hv. varaþingmanni, Þórarni Inga Péturssyni, fyrir framlag hans, sem sat í marga mánuði í þessari nefnd en ég tók við boltanum af honum. Ég þakka fyrir mjög vandaða umræðu og legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til frekari umfjöllunar á milli umræðna.

Virðulegi forseti. Það er nú að koma kvöld á þessum langa degi hér í þinginu. Ég ætla að flytja nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús, nr. 26/1994, með síðari breytingum, um hleðslubúnað fyrir rafbíla, frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gunnhildi Gunnarsdóttur og Ástu Margréti Sigurðardóttur frá félagsmálaráðuneytinu, Árna Davíðsson, Stefán Birni Sverrisson og Jóhann G. Ólafsson frá Rafbílasambandi Íslands, Kristján Daníel Sigurbergsson frá Samtökum rafverktaka og Berg Þorra Benjamínsson frá Sjálfsbjörgu – landssambandi hreyfihamlaðra. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Árna Davíðssyni, Rafbílasambandi Íslands, Samorku, SART – samtökum rafverktaka og Sjálfsbjörgu – landssambandi hreyfihamlaðra. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði um hleðslubúnað fyrir rafbíla í fjöleignarhúsum fyrir rafbíla um hvernig eigandi, sem óskar eftir því að hleðslubúnaði verði komið upp fyrir rafbíla við bílastæði á lóð fjöleignarhúss, skuli bera sig að. Nefndinni bárust umsagnir frá fimm aðilum sem flestar voru jákvæðar. Umsagnaraðilar taka flestir undir markmið frumvarpsins og telja mikilvægt að það nái fram að ganga. Í frumvarpinu er lagt til að kostnaður vegna hleðslubúnaðar fyrir rafbíla verði sérkostnaður eiganda ef um sérstæði/séreign viðkomandi er að ræða. Ef um er að ræða sameign er aftur á móti gert ráð fyrir því að um sé að ræða sameiginlegan kostnað allra eigenda sem hafa heimild til afnota af viðkomandi stæði. Þeim sjónarmiðum var hreyft fyrir nefndinni að með frumvarpinu væri gengið of langt í að veita eigendum rafbíla rétt til að skylda aðra eigendur í fjöleignarhúsum til að standa undir byggingu og rekstri hleðslubúnaðar fyrir ökutæki sín og eðlilegra væri að hver bæri kostnað af sinni bifreið og rekstri hennar en einnig mætti skoða að færa rekstur bílastæða í sérfélög eins og þekkist í sumum nágrannalöndum þannig að notendur stæðu undir rekstri bílastæða en ekki aðrir. Þá var nefndinni bent á að margir rafbílaeigendur hafi nú þegar sett upp sína eigin hleðslustöð og staðið undir kostnaði af því. Því væri ósanngjarnt að þeir þyrftu að greiða fyrir sameiginlega hleðslustöð og þannig borga í raun tvöfaldan kostnað við uppsetningu slíkra stöðva. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt 9. mgr. d-liðar 5. gr. frumvarpsins verður húsfélagi heimilt að krefjast þóknunar fyrir notkun stæða sem greidd hafa verið sameiginlega af húsfélagi en ekki þeirra sem rafbílaeigendur hafa nú þegar sett upp. Frumvarpinu er auk þess ætlað að tryggja að þeir sem ekki eiga hagsmuna að gæta þurfi ekki að bera kostnað af uppsetningu hleðslubúnaðar. Þannig kemur fram í greinargerð að það verði að telja „sanngjarnt og eðlilegt að allir þeir sem hafa afnotamöguleika af viðkomandi bílastæðum taki þátt í umræddum kostnaði, enda verður þeim og fólki á þeirra vegum heimilt að nýta sér umrædda aðstöðu til framtíðar.“ Í greinargerð kemur auk þess fram dæmi um að fylgi ákveðnum hluta íbúða ekki stæði, hvorki sérstæði né sameiginleg og óskipt, þurfi eigendur slíkra íbúða ekki að bera kostnað af hleðslubúnaði enda teljist hann einungis sameiginlegur kostnaður þeirra sem hafa bílastæði í séreign, bílastæði í sameign sem fylgir séreignarhluta viðkomandi eða heimild til afnota af sameiginlegum og óskiptum bílastæðum á lóð fjöleignarhúss. Auk þess er mikilvægt að líta til þeirrar samfélagslegu sáttar sem hefur skapast um að nýta raforku landsins til umhverfisverndar og áréttar meiri hlutinn að frumvarpið er liður í að ýta frekar undir þá þróun. Frekari rafbílanotkun geti skapað hreinna og betra samfélag fyrir alla og því um mikilvægt framfaraskref að ræða. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að með frumvarpinu væri ekki tryggt samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem fullgiltur var 23. september 2016 með ályktun Alþingis. Í 9. gr. samningsins er kveðið á um skyldu aðildarríkja til að gera viðeigandi ráðstafanir gagnvart aðgengi og ryðja úr vegi hindrunum til gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt í mannlífinu á öllum sviðum. Ákvæðið á m.a. við um samgöngur, aðgengi að upplýsingatækni, þar með talið upplýsinga- og samskiptatækni og kerfi þar að lútandi, og að annarri aðstöðu og þjónustu sem almenningi er opin eða látin í té, bæði í þéttbýli og dreifbýli. Til að ákvæði samningsins væru uppfyllt bæri að kveða á um að þar sem hleðslubúnaði yrði komið fyrir yrði einnig að setja hann upp í stæðum sem ætluð eru fyrir fatlaða einstaklinga. Þá var nefndinni bent á að við uppsetningu hleðslubúnaðar og hleðslustæða á vegum sveitarfélaga hefði slíkur búnaður ekki verið settur í stæði fyrir fatlaða einstaklinga og aðgengi þeirra að honum ekki tryggt. Meiri hlutinn bendir á að fatlaðir einstaklingar sem búa í fjöleignarhúsum hafa sömu réttindi og aðrir til að óska eftir hleðslustöðvum við stæði. Auk þessa geta húsfélög ákveðið að setja hleðslustöðvar við stæði fyrir fatlaða eða jafnvel á mörkum slíkra stæða og almennra svo að stöð geti nýst fleirum. Mikilvægt er einnig að huga að aðgengi þess hleðslubúnaðar sem komið er upp þannig að ekkert hamli aðgengi að búnaðinum, hjólastólar komist að svo að fatlaðir einstaklingar geti notað hann þó svo að hann sé ekki við stæði sem ætlað er fötluðum einstaklingum. Meiri hlutinn áréttar enn fremur mikilvægi þess að aðgengi sé tryggt fyrir alla og brýnir fyrir stjórnvöldum að huga að aðgengismálum í ákvarðanatöku sinni hvort sem um er að ræða staðsetningu og uppsetningu hleðslustöðva eða aðra þætti. Meiri hlutinn leggur til nokkrar tæknilegar breytingar til lagfæringa og til að tryggja réttar tilvísanir til ákvæða sem fá með frumvarpinu ný greinarnúmer. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem finna má með nefndaráliti þessu. En virðulegur forseti, ég ætla ekki að lesa þá breytingartillögu, hún er það tæknilegs eðlis að það myndi ekki nokkur maður skilja hana. Undir nefndarálitið rita framsögumaður Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Helga Vala Helgadóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fínu framsögu á mjög góðu og gegnu máli. Það sem mig langar til að spyrja um er: Er tekinn af allur vafi um að þetta aðgengi verði tryggt? Eða er þetta svona eins og oftast áður, þegar við erum að glíma við og reyna að keyra í gegn réttindi fatlaðs fólks, að það er einhver „góður vilji“ og „fallegt tal“ en kannski ekkert um raunverulegar framkvæmdir? Eins og í þessu tilviki, sennilega, sem er með hreinum ólíkindum. Ég hef sterkt á tilfinningunni að það eigi ekkert að tryggja aðgengi fatlaðra að þessum hleðslustöðvum, það sé sem sagt ekki hafið yfir allan vafa að þeir geti notið sömu réttinda og aðrir þegar kemur að því, og oftar en ekki, eins og við sjáum í samfélaginu, að þegar fatlaðir koma og ætla að tengja sig í stöðvar, þessar fáu sem til eru, þá rekast þeir venjulega á kant eða eitthvað slíkt þannig að þeir sitja þar fastir. Ég vona svo sannarlega að ég sé bara algjörlega í bullinu, virðulegi forseti, en ég er ansi hrædd um að svo sé ekki að þessu sinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek bara undir áhyggjur hv. þingmanns af því sem kemur fram í andsvarinu, að það sé ekki hugsunin að tryggja fullt aðgengi fatlaðra að þessari þjónustu almennt í samfélaginu og í fjöleignarhúsum. Þetta kom rækilega fram fyrir nefndinni. Við ræddum við formann Sjálfsbjargar, Berg Benjamínsson, um þessi mál. Skilningur okkar í nefndinni er alveg klár, að tryggja eigi þetta aðgengi. En við höfum séð það í gegnum starf okkar í nefndinni, og í gegnum þau frumvörp sem eru nú í gangi á öðrum vígstöðvum, að því miður er ekki alltaf nógu vel hugað að aðgengi fyrir fatlaða, jafnvel þó að það sé lögbundið. Það er auðvitað mikill misbrestur á því víða í samfélaginu, hjá sveitarfélögum, einstaklingum og fyrirtækjum, að aðgengi fatlaðra sé tryggt. Við sjáum þetta líka í nýbyggingum sem er verið að taka út og afhenda. Þar er aðgengi fatlaðra ekki tryggt samkvæmt byggingarreglugerð. Þess vegna tek ég undir áhyggjur hv. þm. Ingu Sæland. Það er auðvitað okkar hlutverk og skilningur og vilji að þau skilaboð frá okkur fari alla leið og þetta aðgengi verði bætt eins og við óskum eftir og viljum tryggja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hjartanlega fyrir svarið. Ég heyri það og veit að hann er með hjartað á réttum stað hvað þetta varðar og er hér af alúð og vilja að fylgja þessu eftir af góðum hug. En ég vil gleðja hv. þingmann með því að þetta er eitthvað sem við getum ákveðið í sölum Alþingis. Þetta er eitthvað sem þarf ekki að vera innan gæsalappa ef við viljum hafa það tryggt. Við höfum líka okkar úrræði til að ganga svo frá og búa svo um hnútana að því verði fylgt eftir, þannig að núna á þessum tíma, framfaratíma, þegar við erum að reyna að skipta yfir í vistvæna græna orku og breyta fjöleignarhúsum, að reyna að koma til móts við akkúrat þær framfarir í samfélaginu sem við byggjum á, þá gætum við gengið á undan með góðu fordæmi. Hvað lýtur að öðrum vanköntum í samfélaginu, sem snúa að fötluðu fólki, þá getum við a.m.k. byrjað þarna og reynt að fylgja því almennilega eftir. Þetta er ástæðan fyrir því að minn góði samflokksmaður, Guðmundur Ingi Kristinsson, skrifar undir þetta annars ágæta álit með fyrirvara, en að öðru leyti er um mjög gott frumvarp að ræða. En eins og ég segi er það okkar hér að vinna með það. Nú kemur málið aftur fyrir nefndina og við getum bara fylgt þessu enn betur eftir. Ég vil trúa því og efast ekki um það eina mínútu að hver einasti þingmaður hér inni muni taka undir það að þessu sinni að tryggja þessi mannréttindi fatlaðs fólks, að geta náð sér í græna orku hjálparlaust í sínum hjólastól eins og allir aðrir. Þannig eigum við að hafa það.

Virðulegi forseti. Já, ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þessi orð, við erum alveg á sama stað í þessu. Ég vil líka geta þess að ég átti gott samstarf við Berg Benjamínsson um þessi mál þegar málið var til umfjöllunar í nefndinni, og eins þegar við vorum að ganga frá nefndarálitinu þá hafði ég samband við hann. Ég held að þeir sem við erum að vinna fyrir telji að hér sé nokkuð vel tryggt að sú hugsun sem hefur komið fram í ræðum okkar nái fram að ganga. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að það er algerlega klárt að allur þingheimur vill að staðið verði 100% við þau lög, að aðgengisreglur og aðgengismál fatlaðra verði til fyrirmyndar og það verði okkur öllum til ánægju að hafa tekið þátt í því að gera hlutina þannig.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni Ásmundi Friðrikssyni fyrir afbragðskynningu á nefndaráliti velferðarnefndar í þessu máli. Það er auðvitað eðlilegt að lagabreyting af þessu tagi líti dagsins ljós á okkar tímum þegar við erum að fikra okkur inn í breytt orkuumhverfi og taka nýja orkugjafa í notkun í auknum mæli, sem er rafmagn. Það eru ekki allir sem búa í séreign og í vaxandi mæli munum við líklega búa í fjöleignarhúsum. Ég held að lög um fjöleignarhús frá árinu 1994 taki alveg utan um þetta með skýrum hætti, að það sé sameiginlegt átak að koma upp aðstöðu sem þessari, enda sé þá ekki viðkomandi bílastæði, eitt eða fleiri, eign viðkomandi til sérafnota fyrir einn eða fáa. Þetta á auðvitað ekki bara við um fatlaða, þetta á við um almenn fjöleignarhús og líka húsnæði fyrir aldraða. Mig langar að spyrja hv. framsögumann: Eitt er að koma þessari aðstöðu upp, hitt er svo reksturinn á þessum stöðvum og notkunin. Er þá gert ráð fyrir að það verði líka sameign eða er gert ráð fyrir því að greiðsla komi úr sameiginlegum sjóði fjöleignarhússins?

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessar hugleiðingar. Hann spurði um reksturinn á þessum hleðslustöðvum. Það er gert ráð fyrir því að einstaklingar geti sjálfir sett upp sínar hleðslustöðvar. En fjöleignarhúsin geta tekið sameiginlega ákvörðun um að setja upp slíkar hleðslustöðvar fyrir sameignina þar sem allir taka þátt, hvort sem stæðin eru innan eða utan dyra, og ég held að það sé bara mjög mikilvægt. Það er líka tekið á því að aðgengi að þeim hleðslutækjum sé fyrir alla. Og eins kom líka fram að þau séu jafnvel á mörkum stæða fyrir fatlaða og ófatlaða. Ég held að sú hugsun að allir geti notið og beri sambærilegan kostnað komi ágætlega fram í þessu og það er mér og fyrirspyrjanda mjög hugleikið að það sé þannig.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni, Ásmundi Friðrikssyni, fyrir svarið. Lög um fjöleignarhús eru frá árinu 1994. Ég held að í 6. og 8. gr. sé tekið á því hvað tilheyrir sameign og hvað ekki og ég held að það sé óyggjandi að bílastæði gera það. En ég velti fyrir mér hvort þetta muni mæta einhverri tortryggni hjá íbúum því að við þekkjum mörg dæmi um að íbúum í fjöleignarhúsi, sem búa kannski í sex, sjö hæða húsi, og þakið fer að leka, að þeim sem búa á neðri hæðunum finnst algjörlega fráleitt að þeir séu að taka þátt í leku þaki eða lekum lögnum í sameign sem þeir verða ekki varir við. Þetta er nú svona. En mig langar til að spyrja hv. þingmann um eitt, af því að ég hef ekki kynnt mér umsagnir eða gestakomur til nefndarinnar: Bar eitthvað á því í umsögnum að menn legðust gegn þessu, væru neikvæðir gagnvart því að túlka þetta með þessum hætti, að um sameign væri að ræða? Er eitthvað sérstakt í veginum? Er hægt að hindra það eða meina einstaklingi sem býr í fjöleignarhúsi að setja upp sína eigin stöð? Þarf hann að leita samþykkis hússtjórnar fyrir slíkri framkvæmd, sem ég geri frekar ráð fyrir að þurfi?

Virðulegi forseti. Það er nokkuð um liðið frá því að við sömdum þetta nefndarálit og málið hefur legið í salti í því ástandi sem verið hefur í samfélaginu. En fram komu athugasemdir um að of langt væri gengið í því að þetta væri sem sagt sameiginlegt verkefni í húsfélagi og einstaklingar ættu að geta tekið sérstakar ákvarðanir um að vera ekki með, þannig að þau sjónarmið komu fram. En umsagnir flestra tóku undir markmið frumvarpsins og töldu mikilvægt að það næði fram að ganga. Það er nú það sem ég get sagt um þetta. Það er auðvitað þekkt fyrirbæri, sérstaklega í nágrannalöndum okkar, að rekstur bílastæða, jafnvel í fjölbýlishúsum, sé í sérfélögum innan þeirra, þannig að það eru svo sem ýmsar leiðir sem hægt er að fara í þessu.

Hæstv. forseti. Ég kem aðallega hingað til að velta upp einu atriði og óska eftir, ef ekki er búið að því, að málið gangi til nefndar milli umræðna. Sú aðferð sem Reykjavíkurborg notar m.a. er að búa til sjóð, styrktarsjóð, þangað sem hægt er að sækja um styrki til að koma upp slíkum rafhleðslubúnaði. Ég hugsa að það væri ágætt að taka góða umræðu um þá leið. Ég fór síðan að líta aðeins á nefndarálitið og frumvarpið áðan. Hugsunin á bak við það er vitanlega góð, þ.e. að skýra leikreglur þegar kemur að því vandamáli sem við erum í í dag að í mörgum gömlum húsum er ekki gert ráð fyrir hleðslustöðvum og slíku og sjálfsagt er það svo í mjög fáum fjölbýlishúsum nema þeim sem hreinlega er verið að byggja. Mér hugnast ekki að hægt sé að skylda alla íbúa eða íbúðareigendur til að taka þátt í slíkum kostnaði. Ég velti fyrir sér hvort við séum ekki farin að ráðskast töluvert mikið með réttindi fólks til að ráðstafa fjármunum sínum og eignum þegar að þessu kemur. Ég ætla ekki að nefna nein dæmi en ég velti fyrir mér hvort upp geti komið annars konar atriði, tæknibreytingar eða aðrar aðstæður, þar sem íbúi, segjum bara einhver á mótorhjóli, þurfi að fá sérstakt stæði eða aðstöðu við húsið fyrir slíkt farartæki, að þá verði litið svo á að menn hafi farið þá leið með rafbílana að skylda alla til að taka þátt í því og hvers vegna þá ekki í þessu líka? Ég held að þetta sé ekki rétt leið að fara núna. Mögulegt hefði verið að fara þá leið, og vil ég bara velta því upp án þess að hafa endilega hugsað það mjög djúpt, ég tek það fram, að eigendur rafbíla þar sem eru næg bílastæði, það þarf vitanlega að vera háð því að bílastæði fylgi hverri íbúð, fái hreinlega úthlutað ákveðnu bílastæði og sjái svo sjálfir um að setja þennan búnað upp. Mér finnst heldur mikið ráðskast með fólk í fjölbýlishúsum að skylda það til að gera þetta. En ég hef skilning á þörfinni, að það þurfi að skýra reglurnar og þetta þurfi að liggja fyrir. En það er svolítið eins og í ráðstjórnarríkjunum að segja fólki að taka þátt í þessu. Ég óska eftir því að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr.