Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Tildrög þessa máls eru þau, að síldveiðar fyrir Norðurlandi brugðust enn á s.l. sumri. Það var þess vegna augljóst, þegar síldarvertíðinni lauk, að mjög mundi verða þröngt fyrir dyrum hjá síldarútvegsmönnum, ef þeim kæmi ekki einhver aðstoð til þess að kljúfa þá örðugleika, sem af síldveiðibrestinum leiddi. Það var þegar sýnt við athugun á því máli, að síldveiðideildinni mundi verða um megn að leggja fram það fé, sem þurfti til þess að gera síldarútvegsmönnum kleift að rísa undir þeim erfiðleikum. Hins vegar var hin almenna fiskideild sjóðsins betur á vegi stödd að þessu leyti, og það þótti þess vegna fært, að lán yrði tekið í þeirri deild til þess að gera síldveiðideildinni kleift að inna þessar greiðslur af hendi. En jafnframt var ríkisstjórninni nauðsynlegt að fá til þess heimild að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lánin og jafnframt að greiða vexti af þeim. Ríkisstj. greip þess vegna til þess ráðs að gefa út bráðabirgðalög um þetta efni, því að eigi þótti fært að láta dragast þangað til Alþingi kæmi saman að veita þessa aðstoð. Í l. um hlutatryggingasjóð er svo ákveðið, að togarar séu undanþegnir gjaldi til hlutatryggingasjóðsins, bæði síldveiðideildar og hinnar almennu fiskideildar sjóðsins, en í framkvæmdinni hefur þetta orðið þannig, að þeir togarar, sem gerðir hafa verið út á síldveiðar, hafa lagt af sínum afla til sjóðsins alveg eins og önnur síldveiðiskip, og þess vegna er svo ákveðið í þessum brbl., sem hér er leitað staðfestingar Alþingis á, að þeir útgerðarmenn, sem gerðu út togara á s.l. sumri til síldveiða, njóti sömu hlunninda og aðrir útgerðarmenn, sem að síldveiðunum stóðu. Sjútvn. hefur við athugun á þessu máli komizt að þeirri niðurstöðu, að óhjákvæmilegt hafi verið að gera ráðstafanir til þess að rétta hlut síldarútvegsmanna, og fellst á þá ráðstöfun í þessu efni, sem í frv. þessu er fólgin, og leggur því til, að frv. verði samþ.

Halldór. Ásgrímsson: Herra forseti. Það mun sjálfsagt mega telja eðlilegt, þegar tekið er tillit til hinnar hörmulegu útkomu, sem varð á síldveiðunum s.l. sumar, að reynt sé að útvega síldveiðideildinni fé til að reyna að milda eitthvað það áfall, sem síldveiðimenn hafa orðið fyrir enn á ný. Og ekki er það óeðlilegt, að þá sé leitað nm lán til fiskveiðideildarinnar, fyrst hún er sem stendur þannig á vegi stödd, að hún er aflögufær. En í sambandi við þetta frv. vildi ég aðeins spyrjast fyrir um nokkur atriði: Hvað er þetta lán veitt til margra ára, hverjar eru árlegar afborganir, og hverjir eru vextir? Og í sambandi við þessi atriði má einnig spyrja: Hverjar eru tryggingar fyrir því, ef svo bæri til, að almennur aflabrestur yrði á þorskveiðum, að fiskveiðideildin yrði ekki fjárþrota, ef á sama tíma væri bundið verulegt af fjármagni deildarinnar í lánum til síldveiðideildarinnar? Ég spyr um þessi atriði vegna þess, að það er hvorki vikið að þessu í aths. við frv. né áliti nefndarinnar.



Í tilefni af þessari fyrirspurn skal ég aðeins taka það fram nú, að það er gert ráð fyrir því í sambandi við þessa lántöku, að þessi ráðstöfun verði ekki þess valdandi, að fiskveiðideildin geti ekki staðið við sínar skuldbindingar. Viðvíkjandi öðrum atriðum, sem hv. þm. spurði um varðandi vextina, þá skal því verða svarað við 3. umr. þessa máls.



Herra forseti. Sjútvn. hefur haft þetta frv. til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir. Aðalbreytingin í frv. má segja að sé sú, að þar er lagt til, að kennaraembættum við skólann verði fjölgað um eitt, þannig að fastir kennarar skólans verði fimm, fjórir í siglingafræði og einn í tungumálum. Aðrar breytingar, sem frv. hefur í för með sér, eru minni háttar, og læt ég nægja að vísa til nál. á þskj. 106 varðandi þær breytingar. - Ég vil taka það fram, að n. hefur borið fram brtt. við fyrirsögn frv. á þskj. 112.



Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 111 fjallar um það að sameina Akureyrarkaupstað annars vegar og hins vegar hluta af Glæsibæjarhreppi, þ.e.a.s. Glerárþorp og nokkur bændabýli, sem talin eru upp í 1. gr. frv., í eitt lögsagnarumdæmi. Eins og grg. frv. ber með sér, hefur náðst algert samkomulag milli bæjarstjórnar Akureyrarkaupstaðar og hreppsnefndar Glæsibæjarhrepps um þetta. Þetta virðist nú í sjálfu sér ekki út af fyrir sig neitt stórmál, en þó mætti segja, að forsaga þessa frv., sem hér er nú fram borið, sé býsna löng. Ég held, að þau hartnær 5 ár, sem ég hef verið félmrh., hafi þetta mál að einhverju leyti komið til athugunar og meðferðar hjá félmrn. á hverju ári, og sannleikurinn er sá, að það voru vissir erfiðleikar á að ná fullu samkomulagi milli þessara aðila um þetta, og veldur þar ýmislegt, eins og atvinnuhættir og margt fleira, sem gerði það að verkum. En félmrn. komst að þeirri niðurstöðu, að þetta væri nauðsynlegt, eins og ástæður væru þarna, og hefur því leitazt við að vinna að því, að samkomulag næðist um þetta, og hefur það fengizt. Ég vil hér láta í ljós þakklæti mitt til þeirra aðila, sem að því hafa unnið, að þetta næðist, fyrst og fremst bæjarstjórnar Akureyrar og hreppsnefndar Glæsibæjarhrepps, sem eru aðalaðilarnir, en ég vil einnig nefna þá alþm., sem hér eiga hlut að máli, alþm. Ak. og alþm. Eyf., sem allir hafa unnið að því, að samkomulag næðist um þetta mál. Ég tel það vel farið og treysti því, að þetta verði í framtíðinni til hagsbóta fyrir þetta myndarlega hérað, sem þarna er um að ræða, og báða þá aðila, sem nú hafa náð samkomulagi um þetta. Mér þykir því verulega vænt um að geta hér nú lagt fram frv. um það, að þessir aðilar hafi nú sameinazt um þetta og orðið sammála um niðurstöður þess. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. Grg. er að vísu ekki löng, en lýsir þó í raun og veru nægilega því, sem um er að ræða varðandi þetta mál. Ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Eins og hæstv. félmrh. gat um hér áðan, þá er forsaga þessa máls nokkuð löng. Þannig er háttað í Glerárþorpi, að verkamenn þar hafa þurft að sækja vinnu inn til Akureyrar á undanfarandi árum, siðan fjölga tók í þorpinu. Eins hafa þeir að verulegu leyti fengið uppeldi sitt frá Krossanesverksmiðju, sem er rétt við Glerárþorpið, en er eign Akureyrarkaupstaðar. Nú hefur þetta verið þannig, að verkalýðsfélögin á Akureyri hafa frekar amazt við því, að verkamenn og sjómenn úr Glerárþorpi sæktu vinnu inn til Akureyrar. Það hefur eingöngu verið vegna þess, að á vetrinum hefur alltaf verið ákaflega þröngt um atvinnu á Akureyri, og þá hefur þessi aðsókn verkamanna úr Glæsibæjarhreppi orðið til þess að draga úr atvinnumöguleikum verkamanna í Akureyrarkaupstað. Þetta er sú hliðin, sem snýr að okkur á Akureyri og veldur okkur og kemur til með að valda okkur nokkrum óþægindum, að eftir að sameiningin hefur orðið, fá verkamenn úr Glæsibæjarhreppi sama og jafna aðstöðu á við þá verkamenn á Akureyri, sem fyrir eru, til allrar vinnu í bænum. Hins vegar er ekki því að neita, að Akureyrarkaupstaður hefur af því verulega hagsmuni að fá Glerárþorpið innlimað, vegna þess að bærinn þarf í náinni framtíð á auknu landrými að halda, og því er ekki hægt að neita, að það er ákaflega eðlilegt, að þessir staðir, Glerárþorpið og Akureyrarkaupstaður, séu eitt og sama sveitarfélagið. Það er eingöngu lítil árspræna, sem skilur þar á milli, og segja má, að hagsmunir þeirra manna, sem á þessum stöðum búa, falli að mestu leyti saman hvað atvinnu snertir. Það mun hafa verið í lok ársins 1951, að kosin var nefnd manna í Glerárþorpi, sem átti að vinna að sameiningunni við Akureyrarkaupstað, og þessi nefnd óskaði eftir formlegum viðræðum við bæjarstjórnina, sem hún fékk skömmu síðar. Það er engin ástæða til þess að rekja sögu þessa máls, hún er ekki það merkileg út af fyrir sig, en ég kemst ekki hjá því að benda á það í þessu sambandi, að félmrn. hafði þá þegar mjög mikinn áhuga fyrir þessu máli og einmitt fyrst og fremst vegna þess, að það þurfti að leysa vandkvæði verkamanna og sjómanna í Glerárþorpi, sem ekki höfðu nóga atvinnu um vetrarmánuðina. Mér er kunnugt um það, að atvinnumálanefnd ríkisins kom norður og átti um þetta viðræður bæði við bæjarstjórn Akureyrar og hreppsnefndina í Glæsibæjarhreppi. Einnig var ég viðstaddur viðræðufund hér í Reykjavík, sem fór fram á milli bæjarstjórnar Akureyrar og hreppsnefndar Glæsibæjarhrepps og svo þessarar atvinnumálanefndar, þar sem lögð var á það rík áherzla af nefndarinnar hálfu, að það yrði af þessari sameiningu. Það hefur alltaf komið fram hjá Akureyrarbæ, að það væri ekki óeðlilegt út af fyrir sig, að þar kæmi eitthvað á móti, úr því að Akureyrarbær féllist á þessa sameiningu, því að hún mundi leiða til þess, að vinnumarkaðurinn á Akureyri mundi þrengjast. Og Akureyri hefur farið fram á það við hæstv. ríkisstj. í viðtölum, að það yrði reynt að greiða fyrir ýmsum atvinnuframkvæmdum á Akureyri í staðinn fyrir þetta, að ríkisstj. reyndi, eftir því sem aðstæður leyfðu, m.a. að útvega fé til nauðsynlegra framkvæmda. Í því sambandi hefur sérstaklega verið minnzt á byggingu hraðfrystihúss á Akureyri, sem nú þegar er knýjandi nauðsyn, og einnig, að reynt yrði að auka og efla tunnuverksmiðjuna, sem starfar þar í bænum. Þessi sjónarmið hafa komið fram. Ég verð að segja, að það hefur komið fram skilningur hjá hæstv. ríkisstj. á þessum málum, án þess að nokkur ákveðin loforð hafi verið gefin í þessum efnum. Og í sambandi við brúarbyggingu á Glerá, sem Akureyrarbær hefur kostað að helmingi, og vegagerð um Glæsibæjarhrepp í gegnum Glerárþorp hefur ríkisstj. sýnt mikinn skilning og komið því bókstaflega til leiðar, að af þessum framkvæmdum yrði. En ég vildi nú aðeins víkja að þessu og benda á það, að nú fær Akureyri, - ég skal ekki segja hvað marga, en nokkuð stóran hóp verkamanna, sem við verðum að sjá fyrir atvinnu um vetrarmánuðina, og þá er knýjandi nauðsyn fyrir bæjarfélagið að geta aukið þau atvinnufyrirtæki, sem nú þegar eru á staðnum, og það er þá fyrst og fremst að koma upp fiskvinnslustöð til þess að vinna úr afla þeirra 5 togara, sem núna eru gerðir út frá bænum, og ég treysti því og vonast til þess, að ríkisstj. muni, þegar þar að kemur, veita okkur alla þá aðstoð, sem unnt er að veita í sambandi við þetta mikla hagsmunamál bæjarfélagsins. Ég vil ekki fara fram á nein loforð, enda sæmir það ekki í sambandi við þetta mál, en ég vil bara benda á það í sambandi við þessa afgreiðslu núna, að það er nauðsynlegt, að Akureyri fái einmitt á næstunni aðstoð til þess að koma upp auknum atvinnuframkvæmdum. Í sambandi við þetta frv. vildi ég aðeins benda á það og óska eftir því, að hæstv. n., sem fær þetta mál til athugunar, athugi sérstaklega 3. gr. frv., þar sem stendur: „Nú verður ekki innan 6 mánaða frá gildistöku laga þessara samkomulag milli bæjarstjórnar Akureyrarkaupstaðar og hreppsnefndar Glæsibæjarhrepps um bætur fyrir tekjurýrnun Glæsibæjarhrepps, er leiðir af ákvæðum 1. gr.“ - að í staðinn fyrir „bætur fyrir tekjurýrnun“ kæmi: um eigna- og skuldaskipti, að gr. yrði þannig breytt, að „ef ekki næðist samkomulag um eigna- og skuldaskipti“, þá komi til gerðardóms. Ég tel, að ef talað er um bætur fyrir tekjurýrnun, sé það nokkuð viðtækt og að slíkt orðalag gæti misskilizt, því að það mun ekki vera um það að ræða og ekki meiningin á bak við þetta, að Akureyrarbær fari að greiða til Glæsibæjarhrepps einhverjar bætur fyrir það tjón, sem hreppurinn kemur til með að bíða vegna missis útsvarstekna. Það á eingöngu við um eigna- og skuldaskipti, sem hlýtur að verða að ráða einhvern veginn fram úr, þegar sameiningin á sér stað.



Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til, að árlegt framlag ríkissjóðs til iðnlánasjóðs hækki um 300 þús. kr. frá því, sem ákveðið er í lögum frá 1946 um Iðnlánasjóð Íslands. Þá er einnig lagt til í þessu frv., að lögunum um iðnlánasjóð verði breytt í það horf, að iðnlánasjóður veiti eftirleiðis eingöngu stofnlán. Í lögunum um iðnlánasjóð, eins og þau eru í dag, er heimild til þess, að iðnlánasjóður veiti rekstrarlán, en það ætti að vera verkefni þeirra venjulegu lánsstofnana í landinu og ekki sízt Iðnaðarbankans. Þá er einnig gert ráð fyrir því í frv., að sjóðurinn megi eftirleiðis lána út á fasteignir, sem áður hefur ekki verið heimilt, og einnig sú breyting, sem raunar hefur verið gengið frá áður í lögunum um Iðnaðarbankann, að það skuli tekið fram í sjálfum lögunum, að sjóðurinn skuli vera í vörzlu Iðnaðarbanka Íslands, en ekki hjá Útvegsbankanum. Það er ekki ástæða til þess að fara mörgum orðum um þetta frv., það skýrir sig sjálft, og helztu ástæðurnar fyrir flutningi þess eru tilgreindar í grg. Í frv. eru sem sé þessi tvö höfuðatriði: að auka framlag ríkissjóðs um 300 þús. kr. og að breyta lögunum um iðnlánasjóð þannig, að hann veiti eftirleiðis eingöngu stofnlán. Með því móti má segja, að verkefni sjóðsins færist í svipað horf og fiskveiðasjóður í dag veitir stofnlán og ræktunarsjóður í dag veitir stofnlán og að iðnlánasjóður komi til með að verða þannig sú lánsstofnun, þar sem iðnaðurinn geti fengið lán til þess að byggja sig upp með hagstæðum kjörum og til lengri tíma. Það má segja, að iðnlánasjóður hafi á undanförnum árum hjálpað iðnaðinum mjög mikið. Hann hefur ekki haft yfir miklu fé að ráða, en þar sem hans hefur notið við, hefur hann komið að ákaflega miklum notum. Og það má sérstaklega benda á, að þetta er eina stofnunin í dag, sem veitt hefur iðnaðinum samningsbundin lán til lengri tíma. Iðnaðurinn hefur hvergi haft neina lánsstofnun, þar sem hann hefur getað fengið hagstæð lán til lengri tíma, þar sem aftur á móti bæði sjávarútvegur og landbúnaður, sérstaklega landbúnaðurinn, hafa haft slíkar stofnanir yfir að ráða, sem eflzt hafa frá ári til árs sem betur fer.



Herra forseti. Eins og hv. 1. flm. þessa máls tók fram, þá felast í þessu frv. tvær meginbreytingar á gildandi lögum. Önnur er sú að hækka framlagið úr ríkissjóði til iðnlánasjóðs um 100%, eða úr 300 þús. kr. á ári upp í 600 þús., og er þetta náttúrlega til stórmikilla bóta fyrir sjóðinn. En þó er þess að geta, að þetta framlag, þó að samþykktar verði 600 þús. kr., er lítið eða ekki meira hlutfallslega en var í upphafi, þegar til iðnlánasjóðsins var stofnað fyrir 20 árum. En hvað sem um það er, þá er þetta í áttina, þó að ég teldi, að það mætti gjarnan meira verið hafa, úr því að það er verið að breyta þessu á annað borð, og þá meira til samræmis við það, sem veitt er til annarra hliðstæðra hluta. Hitt atriðið, sem hv. flm., þm. Ak., minntist á að breytt væri í lögunum, sagði hann að væri það, að nú væri ekki gert ráð fyrir, að sjóðurinn veitti lán til rekstrar, eins og nú er gert, heldur yrði hann hér eftir eingöngu til þess að veita stofnlán. Og þannig var sjóðurinn líka í upphafi. Í upphafi var hann hreinn stofnlánasjóður, en rekstrarlánin komu inn á síðara stigi, að vísu þá af brýnni þörf, vegna þess að ekki var í önnur hús að venda, en ég er alveg sammála honum í því, að það er minni ástæða nú til þess að hafa í lögunum um iðnlánasjóð heimild til þess að veita rekstrarlán, eftir að Iðnaðarbankinn hefur verið stofnaður. En það er eitt atriði, sem hv. 1. flm. minntist ekki á og er að minn viti ekki þýðingarlítið, sem breytt hefur verið, og það er það, að þegar iðnlánasjóðurinn var í upphafi stofnaður, var hann eingöngu fyrir handiðnaðarmenn, fyrir iðnaðarmenn, en ekki fyrir útlán til iðjustarfsemi. Hann var stofnaður og fé veitt til hans til þess að veita lán til þess, sem á slæmri íslenzku kallast til handverksmanna, til iðnaðarmanna, til vélakaupa í mjög smáum stíl. En það var ekki meiningin, að iðjustarfsemin í landinu almennt ætti þarna athvarf. Með þessu frv., sem hér er flutt, er þetta rofið og iðnlánasjóðurinn verður hér eftir, ef frv. verður samþykkt, jöfnum höndum til útlána fyrir bæði iðnaðarmenn og til iðjustarfseminnar í landinu. Ég er ekki viss um, að þetta sé rétt, og ég vildi mjög beina því til þeirrar hv. n., sem fær málið til athugunar, sem er iðnn., hvort það sé rétt að taka þann forgangsrétt, sem handiðnaðarmenn hafa haft til lána úr iðnlánasjóði hingað til, frá þeim og afhenda hann í hendur bæði iðjustarfseminni og iðnaðarmönnum. Framlagið til sjóðsins er hækkað, - það er að vísu rétt, - svo að möguleikarnir verða meiri til útlána. En ég vildi aðeins á þessu stigi málsins - ég hef ekki kynnt mér, hvernig lánaþörf iðnaðarmannanna hefur verið fullnægt á undanförnum árum - segja, að ef henni hefur ekki verið fullnægt, þá vildi ég að minnsta kosti, að það yrði athugað vel, áður en þessi forréttindi, sem iðnaðarmenn hafa haft til sjóðsins, yrðu af þeim tekin.



Herra forseti. Ég held það gæti nú einhvers misskilnings hjá hv. 5. landsk. þm. Iðnlánasjóður hefur samkv. l. frá 1946 lánað bæði til iðju og iðnaðar. Sjóðurinn hefur bæði lánað handverksmönnum og einnig lánað iðjufyrirtækjum. Þetta frv. breytir í engu þessum ákvæðum. 1. gr. frv. er algerlega eins orðuð og grein laganna frá 1946, nema að því leyti, að framlagið hækkar um 300 þús. Það er því ekki um neina breytingu að ræða í þá áttina, að það sé verið að taka einhvern rétt frá iðnaðarmönnum. Það er síður en svo, það er verið að auka þeirra möguleika til vaxandi lána, þar sem hér er till. um það, að framlagið verði hækkað upp í 600 þús. - Mér láðist að óska eftir því áðan við hæstv. forseta, að hann vísaði málinu til hv. iðnn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Eitt það mikilvægasta vandamál, sem jafnan er við að fást í hverju þjóðfélagi, er atvinnustarfsemin, ekki eingöngu það, að hver verkfær maður geti haft vinnu, heldur einnig, hvernig atvinnan skiptist milli hinna einstöku landssvæða og héraða. Það getur vitanlega verið þannig ástatt í þjóðfélaginu, að það sé nægileg atvinna handa öllum, enda þótt atvinnan skiptist þannig, að hennar sé að leita á tiltölulega afmörkuðu svæði, en hins vegar hafi íbúar annarra svæða ekki nema takmarkaða atvinnu heima fyrir, heldur verði að leita til annarra staða sér til lífsframfæris. Nú er það vitanlega svo, að atvinnuþróun getur verið á þann veg, að það sé eðlilegt, að tilflutningur sé á milli héraða á vinnuafli, og vissulega hefur það verið svo í okkar þjóðfélagi á liðnum áratugum, að það hefur verið um að ræða mikinn tilflutning á fólki af þeim sökum, að atvinnuhættir hafa verið slíkir, að fólk hefur meira en áður safnazt saman á afmörkuðu svæði. Hins vegar er því ekki að leyna, að þó að þessi þróun geti verið eðlileg og heilbrigð, þá eru á henni viss takmörk, sem má ekki fara yfir, ef á að halda uppi þjóðfélagsbyggingunni með eðlilegu móti, því að reyndin mun jafnan vera sú, að það mun vera erfitt eða lítt mögulegt að halda uppi þjóðfélagi, þar sem byggðin öll væri saman þjöppuð á örlitlu svæði, og einnig hitt, að ef svo verður ástatt, þegar um allstór lönd er að ræða, þá hlýtur það að leiða til þess, að verulegur hluti landsins verði óbyggður og þar af leiðandi að þjóðin nýti ekki landið nema að nokkru leyti. Ástandið í okkar þjóðfélagi nú í dag er þannig, að segja má, að það sé full atvinna, þ. e. a. s., að eftirspurn eftir vinnu er mjög mikil og víða meiri en svo, að henni verði fullnægt. Í sveitum landsins mun vera við mikla erfiðleika að stríða víða vegna þess, að vinnuafl skortir til starfa þar. Og á ýmsum stöðum á landinu, en þó sér í lagi hér á Suðvesturlandi, er atvinna það mikil, að vinnuafl skortir í ýmsum greinum. Þetta hefur leitt til þess, samhliða atvinnuörðugleikum á ýmsum öðrum stöðum á landinu, að fólk hefur flutt mjög mikið frá heimahögum sínum, a. m. k. um stundarsakir, í atvinnuleit til annarra héraða á 1andinu. Þetta er sú þróun, sem við stöndum andspænis í dag og verðum að gera okkur grein fyrir, hversu heilbrigð er og hvort ekki fylgir henni viss hætta fyrir allt okkar atvinnulíf og efnahagskerfi í framtíðinni. Meðan vinnuafl skortir hér á Suðvesturlandi, þá er auðvitað ekki nema gott um það að segja, að einhvers staðar frá komi vinnuafl til þeirra framkvæmda, sem þar þarf að vinna, en hinu er þó ekki að leyna, að sú atvinna, sem hér er um að ræða, ýmiss konar, er þess eðlis, að ekki er hægt að gera ráð fyrir að hún sé varanleg, og af því leiðir, að mikill flutningur fólks hingað getur síðan beinlínis haft í för með sér mjög mikil atvinnuvandræði á þessum stöðum sem nú er mest eftirspurn eftir vinnuafli á. Ég hygg því, að það sé engum efa bundið, að þrátt fyrir það þó að eins mikil atvinna sé nú í landinu og ég áðan vék að og öllum hv. þm. er kunnugt, þá stöndum vér þó andspænis mjög miklum vanda vegna þess, hversu jafnvægisröskunin hefur orðið mikil og hversu afkomumöguleikarnir eru misjafnir eftir því, hvaða svæði á landinu er um að ræða. Þetta hefur því valdið því, að fólk hefur þegar flutt í allstórum stíl, a. m. k. um stundarsakir, burt úr sínum heimkynnum til atvinnuleitar hér syðra. Bæði Alþ. og ríkisstj. hefur á undanförnum árum verið töluvert ljós þessi vandi og sú hætta, sem hér er á ferð, og það hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að þessi þróun yrði það óheillavænleg, að hún leiddi til of mikilla flutninga á fólki. Á undanförnum árum hefur af hálfu hæstv. ríkisstj. verið lagt til að veittar yrðu í fjárlögum ákveðnar fjárupphæðir árlega til aðstoðar við þau byggðarlög, sem ættu við atvinnuörðugleika að stríða, í því skyni að auka þar atvinnu og koma upp framleiðslutækjum, sem gætu orðið þess megnug að veita fólki þar lífvænlega afkomu. Í annan stað hafa verið hér uppi á Alþ. ýmsar aðrar till., sem hafa miðað í þessa sömu átt. Sumir af flm. þess frv., sem hér er nú til umr., fluttu fyrir tveim þingum frv. hér á hinu háa Alþ. um stofnun atvinnubótasjóðs, þar sem gert var ráð fyrir vissum framlögum árlega í ákveðinn sjóð, er varið skyldi til atvinnuaukningar og atvinnueflingar á þeim stöðum, sem ættu við atvinnuörðugleika að stríða, en afkomuskilyrði að öðru leyti væru góð, ef þeir möguleikar væru nýttir, sem þar væru fyrir hendi. Þetta frv. náði þá ekki fram að ganga. Hins vegar var sú breyting gerð á frv., sem þá lá fyrir um stofnun Framkvæmdabanka Íslands, að tilgangur sjóðsins var tekinn upp í það frv., og var það vissulega nokkurt spor í rétta átt, en hins vegar þó ekki á þann hátt, sem heppilegast mátti teljast og reynslan hefur síðan sýnt, að þurfti að vera, með hliðsjón af því, að þrátt fyrir það ákvæði hafa síðan alltaf verið teknar ákveðnar fjárveitingar í fjárlög í þessu skyni. Það var einnig samþ. hér á hinu háa Alþ. till., sem sumir af flm. þessa frv. ásamt öðrum hv. þm. stóðu að, um að láta framkvæma athugun á því, hvaða ráðstafanir væru tiltækilegar til þess að tryggja sem bezt jafnvægi í byggð 1andsins. Þetta er vissulega spor í þá átt að leggja grundvöll að nauðsynlegum ráðstöfunum í þessu skyni, því að vitanlega er brýn nauðsyn að gera sér grein fyrir eða fá heildaryfirsýn yfir þetta vandamál, sem við er að stríða. Hinu er þó ekki að leyna, að hér er um að ræða svo víðtæk mál, að gera má ráð fyrir, að það bæði tæki langan tíma að semja um það ýtarlegt álit, og einnig vitanlegt, að gera þarf margþættar ráðstafanir í sambandi við málið, þegar að því kemur að koma því á eðlilegan grundvöll, þannig að þeim tilgangi verði náð, sem til er stofnað. Með hliðsjón af þessu öllu og þar sem telja verður, að mikilvægt sé, að ekki verði á því nein veruleg bíð, að hægt verði að gera ýmiss konar ráðstafanir til atvinnujöfnunar í landinu; það er kannske eðlilegra að kalla það það en beinlínis atvinnuaukningu; það er um að ræða fyrst og fremst atvinnujöfnun, þannig að atvinnan færist til fleiri staða á landinu og fólk geti átt atvinnumöguleika, þar sem það er búsett og aðstæður eru að öðru leyti slíkar, að þjóðhagslega sé skynsamlegt og eðlilegt, að þar sé haldið uppi byggð. Þessar ráðstafanir teljum við, sem að þessu frv. stöndum, nauðsynlegt að séu sem skjótast gerðar. Frv. það, sem hér er til meðferðar, er að vissu leyti framhald af frv. því um atvinnubótasjóð, sem ég vék hér að áðan, og miðar að því, að þeirri aðstoð við hin ýmsu byggðarlög, sem veitt hefur verið á undanförnum árum, verði komið í fastara skipulag, fastara form, og það fest með löggjöf, að árlega skuli varið vissu fé í þessu skyni, sem nú er aðeins fjárlagaákvæði frá ári til árs. Með þessu móti vinnst það, að þessum ráðstöfunum er öllum hægt að koma í fastara kerfi og það er fyrir fram vitað fyrir þá stjórn, sem hefur með þennan sjóð að gera, hvaða fé hún hefur til ráðstöfunar frá ári til árs, og af því leiðir, að hægt er að hafa þetta í heppilegra formi en verið hefur til þessa, þar sem einungis hefur verið um það að ræða að úthluta því, sem árlega er varið á fjárlögum í þessu skyni. Að þessu leyti, hvað snertir stofnun þessa sjóðs, er þetta að nokkru leyti framhald af því frv., sem ég minntist hér á áðan. En auk þess er gert ráð fyrir í þessu frv. okkar nú ýmsum fleiri ráðstöfunum til þess að ná þessu takmarki, sem að er stefnt. Bæði er það, að settar eru ákveðnari reglur en beitt hefur verið til þessa varðandi úthlutun þessa atvinnuaukningarfjár, þannig að gert er ráð fyrir, að þau byggðarlög, sem við atvinnuörðugleika eiga að stríða á hverjum tíma, sitji fyrir þessu fé. Það má segja, að það hafi að töluverðu leyti verið gert að undanförnu, en þó ekki að öllu leyti. Enn fremur er gert ráð fyrir því í þessu frv., að auk starfsemi sjóðsins sjálfs, þ. e. a. s. útlána, þá verði, ef um erfiðleika er að ræða í sambandi við fjárútvegun til framkvæmda og í sambandi við ýmiss konar leyfi til fjárfestingar og annarra framkvæmda eða kaupa á framleiðslutækjum, undir vissum kringumstæðum heimilt að ákveða, að vissir staðir skuli sitja fyrir, og verði það undir mati stjórnar sjóðsins og ríkisstjórnar hverju sinni, hvort nauðsynlegt verði talið, að þetta verði gert. Er það þá haft í huga, að þegar athugun sjóðsstjórnar hefur leitt í ljós, að sérstakir erfiðleikar séu í vissu bæjar- eða sveitarfélagi og til að leysa þá erfiðleika verði að koma til ákveðnar framkvæmdir, þá verði með þessu móti fyrir því greitt, að þessar framkvæmdir geti komizt á. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að rekja í einstökum atriðum ákvæði þau, sem hér er lagt til að sett verði um starfsemi atvinnujöfnunarsjóðs. Ég vil aðeins geta þess um fjáröflun til sjóðsins, að eins og hv. þm. sjá, þá er gert ráð fyrir árlegu framlagi, sem a. m. k. nemur 5 millj. kr. Nú munu kannske ýmsir segja sem svo, að það sé ekki ýkja mikil breyting frá því, sem er, þar sem gert er ráð fyrir sem lágmarksupphæð þeirri sömu fjárhæð sem nú er lagt til að veitt verði í fjárlögum, og það er að vissu leyti rétt, og eins og bent er á í greinargerð, er þörf fyrir meira fé í þessu skyni - eða má gera ráð fyrir því. En flm. hafa hins vegar viljað miða till. sínar við það, að þær yrðu í því formi, að hægt væri að afgreiða þær frá Alþ. nú, og ekki væru gerðar meiri kröfur en svo, að hægt væri ekki með neinum rökum að benda á það, að lagðar væru á ríkissjóð það miklar kvaðir, að ekki væri af þeim sökum hægt að afgreiða málið. Vitanlega er það miklu meira virði að koma þessari starfsemi í fast form og koma henni af stað, fá hana lögfesta, heldur en hitt, hvort í ár væru veittar til þess 5 eða 10 millj., ef það gæti orðið til þess að tefja framgang málsins, að of háar kröfur væru í því efni gerðar. Hins vegar er á það bent í grg., og við flm. erum að sjálfsögðu þess mjög fýsandi, ef auðið er, að verja meira fé nú þegar til ráðstöfunar handa þessum sjóði. Það er nú ekki neitt vitað um, hvernig afkoma ríkissjóðs verður endanlega á þessu ári, og það gæti vel komið til athugunar, og vildi ég þá beina því til þeirrar hv. n., sem fengi þetta mál til meðferðar, hvort tiltækilegt væri að nota eitthvað af því fé, sem ríkið kann að hafa til ráðstöfunar á þessu ári umfram útgjöld sín, til starfsemi þessa sjóðs. En við höfum á þessu stigi málsins ekki viljað gera till. um slíka ráðstöfun. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því, að á næstu tveim árum, þ. e. a. s. árunum 1955 og 1956, láni ríkissjóður sjóðnum 10 millj. kr., sem yrði vaxtalaust framlag og ætti að endurgreiðast á 10 árum. Slíkt lán ætti ekki að verða ákaflega erfitt fyrir ríkissjóð að veita, en gæti hins vegar orðið sjóðnum til mjög mikils stuðnings. Þá er enn fremur ráð fyrir því gert um öll þau lán, sem þegar hafa verið veitt og skuldabréf hafa verið gefin fyrir, en það munu vera um 17–18 millj., að það, sem borgast kann af þeim lánum, renni aftur til þessa sjóðs til áframhaldandi veltu fyrir sjóðinn og til atvinnuaukningar, en með því fyrirkomulagi, sem nú er á þessum málum, mundi allt, sem af því fé greiðist, renna inn til ríkissjóðs aftur, þannig að það virðist vera eðlilegt og sjálfsagt. að þessu fé verði áfram varið í þessu skyni, og mun líklegra, að það takist að innheimta þetta fé, ef það ætti að renna áfram til þessarar mikilvægu starfsemi, heldur en ef það ætti að renna beinlínis inn til ríkissjóðs aftur. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þessa hlið málsins, nema sérstaklega gefist tilefni til síðar, en vil að lokum víkja að 6. gr. frv., sem er nokkuð sérstaks eðlis, en þó nátengd þessari starfsemi, sem frv. fjallar um. Þar er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi forgöngu um smíði togara, ef það yrði talið nauðsynlegt og skynsamlegast til atvinnutryggingar, að tiltekin byggðarlög eignuðust eða gerðu út togara til þess að tryggja sér hráefni. Í sambandi við þetta er ekki um það að ræða að marka stefnu um það, hvað nauðsynlegt sé árlega að auka togaraflota landsmanna. Það er annað mál, sem er ekki gert ráð fyrir að þetta frv. varði, heldur sé það eingöngu við það miðað að leysa úr sérstakri atvinnuþörf þeirra byggðarlaga, sem við atvinnuörðugleika eiga að stríða, er ekki verður talið heppilegra að leysa með öðru móti en útgerð togara. Af þessum sökum eru ekki nein ákvæði um það í frv., hvað þessi skip verði mörg, og það leiðir af því, að gert er ráð fyrir, að stjórn atvinnujöfnunarsjóðs og ríkisstj. meti það, hvar aðstæður eru slíkar, að þetta sé nauðsynlegt, og hagi framkvæmdum sínum í samræmi við það. Nú kann vel að vera, að ekki yrði um að ræða eingöngu nýsmíði togara í þessu skyni, heldur jafnvel flutninga á togurum frá einu byggðarlagi til annars; það kynnu að verða þær breytingar á atvinnuháttum, að þeirra væri ekki brýn þörf og jafnvel vissir aðilar vildu losna við sín skip, og þá er jafnframt gert ráð fyrir því í þessu frv., að veitt yrði hliðstæð aðstoð, þegar um slíkt er að ræða. Þetta hefur verið gert áður í töluvert stórum stíl, má segja, þ. e. a. s. ríkið hefur til þessa haft alla forgöngu um togarasmíði, það hefur látið smíða togarana og selt þá, og það hefur nú síðast, þegar 10 togararnir voru smíðaðir, selt tilteknum byggðarlögum skip með miklu hagstæðari útborgun en öðrum, og þá beinlínis með hliðsjón af því, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að þar væri um að ræða sérstaka fyrirgreiðslu til tryggingar atvinnu í því byggðarlagi. Þess eru jafnframt dæmi, að togari hafi verið keyptur af ríkisstj. og seldur ákveðnu byggðarlagi með mjög hagstæðum kjörum einmitt í þessu sama skyni. Af því leiðir, að hér er ekki um að ræða að fara inn á nýjar brautir í þessu efni, heldur að halda áfram því starfi, sem hafið hefur verið, og það eru vissir aðilar í landinu, sem hafa óskað eftir að fá togara, en ekki hefur verið hægt að uppfylla þeirra óskir. Þær hafa verið bornar fram hér á hinu háa Alþ. oftar en einu sinni, en ekki náð fram að ganga. Hins vegar er það engum efa bundið, og reynslan hefur leitt það í ljós, að á ýmsum stöðum landsins er það svo, að útgerð togara er líklegust og raunverulega eina ráðið til þess að tryggja nokkurn veginn örugga atvinnu og jafnframt að tryggja hráefni til þeirra vinnslustöðva, sem þar eru þegar til. Sumir munu e. t. v. segja sem svo, að það sé ekki beinlínis ástæða til að taka togarana sérstaklega inn í þetta frv., það mætti þá eins taka inn í það ýmsar vinnslustöðvar fyrir sjávarafurðir. En því er þar til að svara, að þarna gegnir nokkuð öðru máli, vegna þess að um togara og fyrirgreiðslu við kaup togara er ekki að finna nein lagaákvæði hjá okkur nú og því nauðsynlegt, að þau verði sett. Þar sem hér er um það dýr atvinnutæki að ræða, að þau verða naumast keypt með eingöngu lánum úr þeim föstu stofnlánadeildum, sem þegar eru til, þá verður að leysa þann vanda með öðru móti. Og í þessu frv. er gert ráð fyrir í 2. gr. þess, eins og ég áðan vék að, að ef erfiðleikar eru að koma upp vinnslustöðvum fyrir hráefni eða öðrum slíkum fyrirtækjum í landi, þá sé heimild fyrir hendi að beina fjármagninu, sem til er, sérstaklega að þeim framkvæmdum, og er það út af fyrir sig mjög mikilvægt atriði til þess að tryggja framkvæmd þeirra. Það þykir eðlilegast til þess að fá fast form á þessa starfsemi alla, að það sé sérstök stjórn sett á laggirnar fyrir þennan sjóð og að sú stjórn hafi með höndum athugun á atvinnuástandinu í hinum ýmsu byggðarlögum á landinu, sem sækja um fyrirgreiðslu til sjóðsins, hvort sem það er í sambandi við lánveitingar eða annað, sem gert er ráð fyrir í frv. Það er mjög mikilvægt mál, ekki aðeins að veita fé, eins og gert hefur verið, til ýmissar fyrirgreiðslu, heldur einnig að mynda sér yfirsýn um það, hvernig þessu fé verði hagkvæmast ráðstafað til þess að tryggja atvinnu í viðkomandi byggðarlagi. Því teljum við flm. mikilvægt, að einhver ákveðinn aðili hafi þetta með höndum. Það er gert ráð fyrir, að stjórn sjóðsins verði skipuð fjórum mönnum, tveimur kjörnum af Alþ. og tveimur, öðrum skipuðum af atvmrh., en hinum af félagsmrh., með það í huga, að þessir ráðh. og þeirra ráðuneyti fara fyrst og fremst með það mál, sem hér er um að ræða, og því eðlilegt, að þeir fylgist með þeim og hvernig þessu er fyrir komið. Hins vegar þykir einnig eðlilegt, að af hálfu Alþ. séu kjörnir menn á sama hátt til þess að annast eftirlit og framkvæmd þessara mála. Sjóður sem þessi hefur að ýmsu leyti haft annað hlutverk og starfsgrundvöllur hans er allt annar en venjulegra bankastofnana og sjóða, vegna þess að hann á í rauninni að koma þar til, sem aðra sjóði þrýtur. Og það er ekki hans hlutverk fyrst og fremst að lána fé þangað, sem öruggast er um að fá tryggingar fyrir sínum lánum, þannig að það getur stundum verið nokkuð í óvissu með þær fjárráðstafanir, heldur er hér um að ræða stofnun, sem til þess er ætluð að vinna að ákveðnu hlutverki, þ. e. a. s. að tryggingu atvinnu og að því leyti jafnvægi í byggð landsins, sem svo er kallað, að koma í veg fyrir, að ákveðin byggðarlög verði fyrir stórum áföllum og fólk hverfi þaðan á braut vegna erfiðleika, sem auðvelt er að leysa úr, ef vissar ráðstafanir eru til þess gerðar. Á ýmsum þessum stöðum geta vissulega verið til staðar góð skilyrði til afkomu fyrir fólkið, ef það fær nauðsynleg tæki í hendur. Það er þetta sjónarmið, sem þessum sjóði og stjórn hans er ætlað að hafa, og af því leiðir, að mat sjóðsstjórnarinnar hlýtur að verða með nokkrum öðrum hætti en mat lánsstofnana yfirleitt, þegar um útlán er að ræða. Lán úr þessum sjóði eiga ekki að leysa af hólmi neinar aðrar lánsstofnanir, sem til eru. Það er gert ráð fyrir, að þær framkvæmdir, sem lánað verði til úr atvinnujöfnunarsjóði, eigi sinn rétt til lána úr öðrum sjóðum, hvort sem það er úr fiskveiðasjóði eða öðrum sjóðum í landinu; hér sé sem sagt aðeins um það að ræða að hjálpa til, þar sem fjármagn skortir til þess að hrinda af stað atvinnuframkvæmdum, sem að dómi sérfróðra manna yrðu taldar óumflýjanlegar til þess að leysa atvinnuvandamál í viðkomandi byggðarlögum. Eins og ég í upphafi máls míns sagði, þá er auðvitað við að stríða ýmsa erfiðleika á þessu sviði, og það er vitanlega svo, að það hlýtur alltaf að verða að koma til viss flutningur á fólki í landinu, tímabundinn flutningur, vegna þess að okkar atvinnuháttum er þannig hagað, t. d. að vertíðir eru breytilegar. Stundum eru þær sunnanlands og stundum norðan, eftir árstíðum. Þetta leiðir vitanlega alltaf til þess, að þeir, sem útgerð stunda og atvinnu hafa af því, verða oft að vera fjarri sínum heimahögum. En hins vegar er það jafnljóst, að það verður að koma málunum í það horf, að fólk geti á öðrum tímum árs, þeim tímum, sem eðlilegt er að það hafi atvinnu heima fyrir, haft þar einhverja þá atvinnu, sem veiti því viðunandi afkomu og sé þess eðlis, að það hafi ekki tilhneigingu til þess að flýja til annarra staða. Nú er það vitanlega svo, að vel getur verið, að atvinna á einum stað sé í rauninni nægileg, en vegna þess að kjör annars staðar séu miklum mun betri, kjósi fólk að fara heldur þangað. Við þetta er erfitt að eiga, og þetta verður vitanlega alltaf vandamál, sem hljóta að vera ýmsir annmarkar á að leysa, en ég hygg þó, að um það geti naumast verið skiptar skoðanir hér á hinu háa Alþ., að nauðsynlegt sé að fylgjast með þessum málum og gera á hverjum tíma vissar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að hér verði meiri röskun á atvinnuháttum en leiðir af atvinnuþróuninni, þ. e. a. s. hinni heilbrigðu atvinnuþróun, sem eðlilegt er að á hverjum tíma sé fyrir hendi. Af þessu vildi ég mega vænta þess, að hv. d. og sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki því vel og reyni að hraða afgreiðslu málsins, þannig að það geti fengið fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi. Það getur vel verið, að menn hafi mismunandi skoðanir á því, hvernig einstökum atriðum þessa máls eigi að vera fyrir komið, og við flm. erum fúsir til samvinnu um það, ef óskað er einhverra sérstakra breytinga, sem breyta þó ekki kjarna málsins. En að öðru leyti vildum við mjög mega vænta þess, að þetta frv. væri í þeim anda, að allir hv. þm. gætu á það fallizt og teldu eðlilegt og sjálfsagt, að þessum málum yrði komið í fast form, eins og í frv. er gert ráð fyrir. - Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það hefur stundum litið svo út á þessu þingi, að það væri ekki mjög mikill áhugi ríkjandi um atvinnumálin. Einkanlega hefur þetta komið í ljós á þann hátt, að þingbekkir hafa verið fremur fáskipaðir, þegar rætt hefur verið um frv., sem snert hafa úrbætur í atvinnumálum. Ég minnist þess t. d., að þegar hér var til umr. skömmu eftir þingsetningu frv. til l. um ríkisútgerð togara til atvinnujöfnunar, þá var svo fámennt hér í hv. d., að ekki var hægt að ljúka atkvgr. um málið og varð að fresta því til næsta fundar, og á öðrum þingfundi voru ein fjögur mál, sem snertu atvinnumálaráðstafanir, og var engu þeirra hægt að koma í gegnum atkvgr. sökum fjarvista þm., einkanlega úr stjórnarliðinu. Því meiri fögnuð vekur það hjá mér, þegar ég sé, að þrátt fyrir þetta er áhugi ríkjandi, ekki hvað sízt í stjórnarherbúðunum, fyrir því að ráða bót, að því er virðist, á atvinnuástandinu í landinu, því að ég verð að ætla, að alvara sé á bak við flutning þeirra frv., sem nú seinustu daga hafa verið flutt af þm. úr stjórnarflokkunum. Vil ég þar sérstaklega nefna frv., sem nú liggur fyrir hv. Ed. og flutt er af Karli Kristjánssyni þm. S-Þ., Bernharð Stefánssyni 1. þm. Eyf., og Vilhjálmi Hjálmarssyni, 2. þm. S-M. Það er um útgerð togara til þess að koma á og viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Ég þykist vita, að þessir hv. þm. annars stjórnarflokksins hafi ekki farið af stað með það, nema af því að þeir hafi verið búnir að sýna það í sínum þingflokki, og að þessi stjórnarflokkur muni því vera fylgjandi málinu. Efa ég ekki, að stjórnarandstöðuflokkarnir á Alþ., sem hafa flutt mál áður og margsinnis mjög svipað þessu og í sama tilgangi, muni veita slíku máli stuðning, til þess að málið geti fengið lausn í því formi, sem stjórnarflokkunum kynni að vera þóknanlegt. En það lítur út fyrir, að ekki hafi þótt nóg að gert með flutningi þessa frv. fyrir hönd stjórnarflokkanna, því að nú liggur hér fyrir til umr. frv., sem flutt er af fjórum þm. hins stjórnarflokksins, þ. e. a. s. flutt af hv. 2. þm. Eyf. (MJ), hv. þm. Siglf. (EI), hv. þm. Ísaf. (KJJ) og hv. þm. N-Ísf. (SB), og frv. er um ráðstafanir til atvinnujöfnunar, sennilega einhverjar víðtækari ráðstafanir en felast í frv. hins stjórnarflokksins, sem er um útgerð togara til þess að viðhalda jafnvægi í byggð landsins, og hér á að stofna sjóð upp á 5 millj. kr., sem ráðstöfun til atvinnujöfnunar. Ég vil vona, að þó að nefndar séu 5 millj. kr. í frv. þeirra hv. framsóknarmanna, sem flytja frv. í Ed. til togarakaupa, og einnig séu nefndar 5 millj. kr. í frv. þeirra hv. 2. þm. Eyf. til þess að vera uppistaða í atvinnujöfnunarsjóði, þá sé það ekki allt saman sömu 5 millj., sem þarna sé verið að flytja um tvö frv. Og allra helzt vildi ég vona, að það séu ekki sömu 5 millj., sem eru í fjárlagafrv. ætlaðar til atvinnuaukningar í landinu, því að þá fyndist mér þetta vera orðin hálfgerð naglasúpa og vildi þá taka aftur allt, sem ég hef sagt um áhugann fyrir umbótum í atvinnumálum.