Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Þar sem svo langt er liðið síðan 2. umr. um þetta frv. hófst, þá er ég nú búinn að gleyma því, sem ég þurfti að svara. En ég get þá bara tekið eitthvað annað í staðinn, því af nógu er að taka, ef ræða skal þetta mál frá öllum hliðum. Hv. flm. telur ekki rétt að vísa málinu til stj., vegna þess að engin breyt. er gerð á stj. Brunabótafélagsins. En það er ekki af þeirri ástæðu, sem ég og aðrir viljum vísa því til stj., heldur af þeirri stórfelldu breytingu, sem gerð er á Brunabótafélaginu í frv. þessu og útfærslu á starfsemi þess. Þegar um svo stórfelldar breytingar ásamt tryggingarskyldu er að ræða, þá finnst mér ekki óeðlilegt, að þeim, sem undir þessum lögum eiga að búa, sé gefinn kostur á að segja álit sitt um þær. Það hefir stundum verið leitað umsagnar aðila um smærri mál. Sum eldri ákvæðin, þau sem nú standa í lögunum, eru líka þannig, að þau valda andúð hjá vátryggjendum. T. d. það ákvæði, að draga megi af skaðabótaupphæð 15–20% án þess vátryggði eða skyldulið hans eigi nokkra sök á tjóninu. Ég hefi bent á dæmi, og gæti bent á fleiri slík, að menn, sem brunnið hefir hjá, hafa næstum orðið gjaldþrota vegna þessa ákvæðis, að halda eftir 15–20% af skaðbótaupphæðinni í viðbót við þann 1/6 hluta, sem vátryggði hefir í eigin ábyrgð og sem hvergi má tryggja. Það er líka nokkuð hart að heimta það, að menn endurtryggi húsin. Þegar sjóðir eða einstakir menn eiga veð í húsinu, og þegar veðið fer forgörðum, þá má búast við, að þeir fái ekki lánið greitt. En með endurbyggingarskyldunni fer það svo, að lánveitendur verða að festa fé sitt áfram í húsinu. Það má að vísu segja, að hér sé aðeins um heimild að ræða fyrir félagið að halda þessum 15–20% eftir. En ég veit til þess, að sú heimild hefir verið notuð, og það þótt vátryggður eigi enga sök á brunanum. Og þar sem heimildin er veitt, þá er hætta á, að hún verði oft notuð. Það eru auk þessa mörg ákvæði önnur í frv., sem ég hygg, að sveitarstjórnir vildu láta koma öðruvísi fyrir en hér er gert. Ég tel það mundi yfirleitt verða betra og hentugra fyrirkomulag, að Brunabótafélagið væri endurtryggingarfélag, og hver sveit, kaupstaður eða kauptún væri félag út af fyrir sig. Þetta hefir verið gert og gefizt vel. Þannig stofnuðu Dýrfirðingar slíkt félag hjá sér um 1890. Þar var ekki skylduvátrygging, en nálega allir tryggðu þó í því félagi. Þeir höfðu samábyrgð og endurtryggðu nokkurn hluta upphæðarinnar, fyrst 3/4, síðar, er sjóðurinn efldist, helming. Vegna þessarar samábyrgðar urðu iðgjöldin helmingi lægri heldur en ef þeir hefðu vátryggt beint. En áhættan varð að vísu meiri. Það er ekki ósennilegt, að sumar sveitir vildu fara þessa leið. Húsin yrðu máske ekki eins veðhæf. En út á byggingar í sveitum er mjög lítið lánað, og því dregur það lítið eða ekki úr veðhæfi jarða. Að öllu þessu athuguðu verð ég að álíta það alveg óverjandi að láta þetta stórmál ganga fram án þess að leitað sé umsagnar bæjar- og sveitarfélaganna, sem eiga allt sitt undir því, að fyrirkomulagið sé gott. Hv. flm. játaði, að ákveða þyrfti áhættuna öðruvísi. Ég hefi bent á dæmi, þar sem þetta hefir verið gert af handahófi og margur hlotið þungar búsifjar af því. En þetta má laga með reglugerðarákvæðum; frv. bætir ekkert úr þessu, og er því engin nauðsyn að flýta því af þeirri ástæðu.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Eggerz) Það er nú orðið alllangt síðan mál þetta var hér fyrst til 2. umr. Í tilefni af því vildi ég skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki er hægt að koma því svo fyrir, þegar umr. er frestað, að hún haldi áfram næsta dag, en þurfi ekki að dragast svo lengi, að gleymt sé orðið, hvað farið hafi fram í málinu, þegar það loks kemur til umr. Þetta vona ég, að verði athugað framvegis. Hv. frsm. minni hl. sagði, að í 25. gr. laganna væri gert ráð fyrir, að breytingar á stjórnarfyrirkomulagi félagsins væru lagðar fyrir sveitarstjórnirnar. Þetta var einmitt það, sem ég sagði í minni framsöguræðu. Ég tók einmitt fram, að þetta stæði í lögunum. En fyrst svo er, þá þótti mér eðlilegt og lagði áherzlu á það, að frv. í heild sinni væri um leið lagt fram til athugunar fyrir sveitarstjórnirnar, áður en það verður gert að lögum. Ég vil taka það fram, að það er ekki einungis heimild, heldur bein skipun frá löggjafanum, að breyta eigi stjórn félagsins. Hér er því um beina vanrækslu að ræða, sem bæta verður. Og fyrir meiri hl. n. vakti það, að grípa ætti um leið tækifærið til að láta mann með sérþekkingu athuga frv. og gera till. um það. Ég vil benda á, að ég minntist á það í framsöguræðu minni, að í sjálfu sér væru lausafjártryggingar ekki vel samrýmanlegar við gagnkvæmnina, meginregluna, sem tryggingarfrv. er byggt á. Til þess að félagið gæti tekið lausafjártryggingar að sér, þyrfti það að hafa stórsjóð að baki sér. Í frv. er að vísu gert ráð fyrir sjóð, en hann er svo lítill, 10 þús. krónur, að hann veitir ekki rétt til að færa starfssvið félagsins inn á lausafjártryggingar. Í umr. um málið nú kom eitt atriði fram, sem mér var ókunnugt um. En það var, að stj. mundi hafa fengið í hendur till. frá þeim sérfræðingi á þessu sviði, sem mest traust hefir, Brynjólfi Stefánssyni. Ég heyri sagt, að hann hafi sent stj. frv. En sé það rétt, þá furðar mig á því, að það hefir ekki verið sent til n. Er það gleymska, eða er verið að fela þetta frv. fyrir fjhn.? Eða er það gert af því, að það sé svo mikið betra, að hætta sé á því, að þetta frv. falli, ef hitt kemur fram? Ég býst nú við, að þetta sé gleymska. Þarna sé ég, að hæstv.atvmrh. kemur. Ég var að segja, að ég hefði heyrt, að Brynjólfur Stefánsson hefði sent stj. frv., en fjhn. hefði ekki séð það enn. Mér finnst, að ekki ætti að ráða málinu til lykta nú,. heldur ætti að taka það út af dagskrá, fyrst og fremst í dag, og bíða þess, að hæstv. stj. sendi fjhn. frv. Brynjólfs Stefánssonar til athugunar og samanburðar í þessu máli. N. ætti þó að reyna að vinna sem fljótast, svo að þetta atriði þurfi ekki að tefja málið nema sem minnst. Ég minntist á nál.hv. minni hl. í fyrstu ræðu minni. Mér finnst, að þær ástæður, sem þar eru færðar fyrir því, að ekki megi fresta málinu um eitt ár, séu ekki svo veigamiklar, að mikið þurfi að gera úr þeim. Fyrsta aths. er, að það sé aðkallandi þörf á breyt. á reglugerð og flokkunarreglum bæði Brunabótafélagsins og sveitarsjóðanna, og er þar minnt á umr. um þál., sem samþ. var á Alþ. 1928. Hv. þm. Mýr. hafði rétt fyrir sér í ræðu sinni þá, þegar hann talaði um að iðgjaldastiginn væri ranglátur. En ég sé ekki betur en hægt sé að ráða bót á þessu með reglugerð. Hitt meginatriðið var, að það sé ekki hægt að semja um endurtryggingu fyrir Brunabótafélagið á betri veg en nú er, nema þessi lög verði samþ. Ég trúi ekki, að þetta sé rétt, nema betri ástæður séu færðar fyrir því. Þriðja atriðið var, að þessar breyt., sem í frv. felast, miði að því að halda sem mestu af fé því, sem safnast saman fyrir brunatryggingar, í landinu. Þetta er að vísu rétt. En árangurinn fer þó mjög eftir því, hvað mikið er endurtryggt. Því að ef mikið er gert að því, þá fer mikið fé út úr landinu eftir sem áður. Ég vil leggja áherzlu á, að meiri hl., sem stendur að þeirri dagskrá að vísa þessu máli til stj., telur, að margar þessar breyt. séu góðar og þarflegar. En það er auðsætt, að þegar þessi starfsemi færist yfir stærra svið, þá verður því meiri nauðsyn á tryggara fyrirkomulagi um stjórn hennar. Það er líka skýlaust brot á lögunum, ef ekki er breytt um þetta, þegar gera á starfsemina svo miklu umfangsmeiri. Því held ég, að það eina rétta sé að samþykkja dagskrána, leggja málið fyrir sveitarstjórnirnar og nota tímann til að afla sér sem beztra upplýsinga. Því að það er betra að fá vandlega gerð lög um þetta efni eftir eitt ár heldur en að samþykkja nú lög, sem menn þá sæju, að ýmislegt væri að athuga við. Hv. frsm. minni hl., sem annars er, held ég verði að segja, ekki áleitinn í ræðum sínum, endaði ræðu sína seinast með þeim óskiljanlegu ummælum, að tillagan um stöðvun þessa frv. mundi fram komin vegna sérstakra manna hér á landi. Ég veit ekki, hvað hann á við. Ég þykist hafa fært rök fyrir, hvers vegna farið er fram á að samþykkja dagskrána. Ég veit ekki til, að neitt standi bak við álit meiri hl. fjhn. annað en það, að rétt sé að athuga málið betur eitt ár. Ég veit, að hv.frsm. minni hl. getur ekki skoðað það sem móðgun við sig, þó að talað sé um, að sérfræðingur eigi að rannsaka málið. Ég ekki gera lítið úr þekkingu hans á þeim efnum, því að ég veit, að hann er íhugull maður, hvar sem hann starfar. En það er sjálfsagt að leita til sérfróðra manna, úr því að þeir eru til. Ég vil svo enda þessi fáu orð mín með því að mælast til þess við hæstv. stj., að frv. Brynjólfs Stefánssonar verði sent fjhn. til athugunar og málið tekið út af dagskrá í bráð, svo að menn fái tækifæri til að athuga það betur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er rétt, sem hv.þm. Dal. gat um, að stj. hefir borizt frv. frá Brynjólfi Stefánssyni. En það varð ekki fyrr en alveg nýlega, löngu eftir að þetta frv. var lagt hér fram, og ég held eftir að fjhn. hafði skilað áliti sínu. Ég vona, að frv. geti komizt til n. í dag eða á morgun.

Bjarni Ásgeirsson Eins og tekið hefir verið fram í umr. hvað eftir annað, bar ég fram á þinginu 1928 þáltill. um, að mál þetta væri rannsakað af stj. og lagt fyrir Alþingi 1929. Það gat ekki orðið þá og hefir dregizt til þessa þings. Nú eftir að málið er komið á þennan rekspöl, undrar mig, að enn á þessu þingi skuli koma tillögur um að draga málið á langinn og e. t. v. svæfa það til fulls. Ég skil ekki nauðsyn þess. Það var rétt hjá hv.þm. Dal., að á þinginu 1928 fann ég lögunum það til foráttu, að iðgjaldastiginn væri vitlaus. Þetta má laga með reglugerð, segir hann. En þetta var alls ekki það eina, sem þá var fært fram til stuðnings því, að þörf væri á endurskoðun laganna. Þar eru ákvæði, sem brýn nauðsyn er að breyta, ef koma á í veg fyrir upplausn þessarar tryggingarstarfsemi. Tvö atriði hafa reynzt skaðlegust. Fyrst er það, hvað tryggingargrundvöllurinn er takmarkaður. Þegar tíðir eldsvoðar ganga, hljóta iðgjöld að hækka tilfinnanlega. Og þá flýja flestir sveitamenn og leita til annara tryggingarstofnana, engu síður þeir, sem brunnið hefir hjá og reist hafa að nýju fyrir útborgað tryggingarfé. Þeir skilja þá eftir í félaginu örfáa menn, sem sligast undir byrðunum. Ég þekki dæmi þess, að sveitarfélög hafi átt bágt með að rísa undir þessu, og það getur víða komið fyrir. Þetta er gagnstætt því, sem lögin vilja, að dreifa ábyrgðinni yfir sem allra stærstan flöt, ef svo mætti segja, svo að hver einstaklingur fái sem minnstan skellinn í hvert skipti. Eins og kunnugt er, þá eru ekki vátryggðir nema 5/6 hlutar af verði húseigna. En þörfin á að tryggja allt er stöðugt að verða brýnni og brýnni, m. a. af því, að bændur þurfa að nota tryggingar sínar sem veð. Lögin um Byggingar- og landnámssjóð gera ráð fyrir, að hús, sem byggð eru fyrir peninga úr honum, séu vátryggð til fulls, og þá er ómögulegt að vátryggja þau í þessum félögum. Það er því alveg satt, að þeim liggur við upplausn, ef þessar breyt., sem fram eru bornar, ná ekki fram að ganga, slík ókjör, sem orðin eru að vátryggja í þessum tryggingardeildum sveitanna. Ég sé ekki, að nein rök hafi verið færð fyrir því, að þessu máli megi fresta meir en orðið er. Um lausfjártryggingar þessa frv. verð ég að segja, að ég hefi ekki gert mér svo grein fyrir því máli, að ég hafi nokkuð á móti því að athuga það betur. Það er sjálfsagt að taka frv. Brynjólfs Stefánssonar til athugunar fyrir 3. umr. og taka tillit til þess, eftir því, sem fjhn. finnst ástæða til, þegar þar að kemur. Viðvíkjandi því, hvað sveitarstjórnir hafi hér mikilla hagsmuna og réttinda að gæta, má minnast þess, að það á við svo mörg mál, t. d. refamálið, sem verið var að afgreiða hérna áðan. Það virðist ekki sérstök, knýjandi ástæða til að bera þetta mál fremur undir sveitarstjórnir.

En lögin gera ráð fyrir því

. Lögin gera aðeins ráð fyrir, að tillögum um breytingu á stjórn Brunabótafélagsins sé skotið til sveitarstjórna, en þar með er ekki sagt, að öllum breytingaratriðum skuli skotið undir þeirra dóm. Ég skal geta þess, að till. mín 1928 var borin fram fyrir tilmæli sveitarstjórna. Og ég veit, að margar sveitarstjórnir óska fyrst og fremst eftir því, að málið verði afgreitt sem fyrst á þeim grundvelli, sem minni hluti n. vill.

Frsm. minni hl. (Halldór Stefánsson) Ástæður hv. meiri hl. n. og þeirra ræðumanna, sem stutt hafa álit hans, eru hinar sömu og áður hafa verið bornar fram og þá var svarað. Aðalmótmælin gegn framgangi þessa frv. eru, að nú þurfi nauðsynlega að taka upp nýja venju og bera þetta mál undir sveitarstjórnirnar, áður en það fái afgreiðslu hér á Alþingi. Ef það væri nokkuð algeng venja, þá væri hægt að taka þessa kröfu til greina. En þetta er ekki venja, og þar sem frv. er, einnig að dómi andmælenda þess, a. m. k. að sumu leyti til hags fyrir sveitarfélögin, virðist lítil ástæða til að taka upp þennan sið nú. Það mun ekki hafa verið borið undir sveitarfélögin, þegar þessi lög voru sett, og víst hefir það þó verið meira íræði þá en hér á að leggja út í nú. Hv. þm.N.-Ísf. færði móti frv. ýmsar af þeim ástæðum, sem þegar hefir verið svarað. Hann talaði um frádrátt frá brunatjóni, þegar vátrygging er greidd, 15–20%, ef ekki er byggt aftur á sama stað. Hann gerði ráð fyrir, að þetta væri aðeins heimilað, en ég lít svo á, að það sé skylda að draga frá lágmarkið a. m. k. Ég vil benda honum á, að í brtt. minni hl. n. er lágmarkið fært nokkuð niður. Og fyrir 3. umr. mætti koma með brtt. um að færa það enn meir niður, ef mönnum sýndist svo. En ég tel miklu varlegra að áskilja þó einhvern frádrátt, ef menn byggja ekki upp á sama stað, en það þarf ekki endilega að vera á þessu sviði, 15–20%. Annað atriði hjá hv.þm.N.-Ísf. var, að iðgjöldin hefðu verið ákveðin af handahófi. Hversu sem það hefir verið, þá er ekki svo gert nú. Þau er ákveðin eftir lýsingum virðingarmanna, samkv. taxta og reglugerð félagsins. Vitanlega væri alveg óverjandi að gera það af handahófi. Hv. frsm. meiri hl. endurtók sömu ástæður og fyrr hafa heyrzt. Hann sagði m. a., að það, að stj. væri ekki enn búin að semja frv. um breyt. á stjórn félagsins, væri gagnstætt beinni skipun í lögum þess. Ég viðurkenni þetta. En vanræksla stj. nær frá fyrsta árinu, þegar lögin voru í gildi, svo að ekki er hægt að brigzla einni stj. um það, sérstaklega, sem allar stjórnir síðustu 12 ár eiga óskilið mál um. Og þótt þetta frv. sé afgr., er jafnhægt að skora á stj. með sérstakri þál., ef þörf þykir, að semja þetta frv., sem gert er ráð fyrir í 25. gr. laganna. Þá minntist hv.frsm. á lausafjártryggingarnar og útfærslu þeirra. Fyrst og fremst taldi hann til, að það væri lítill sjóður fyrir þeim, ef þær væru færðar út. Þetta er að vísu rétt, en það er hugsunin, að hann geti vaxið með vaxandi tryggingu. Stofnsjóðurinn er miðaður við það, sem safnazt hefir undanfarin ár fyrir lausafjártryggingar, og það er um 10 þús. kr. En ennþá minna var fyrir hendi, þegar ráðizt var í að taka alla kaupstaðina niður að 300 íbúum í tryggingu. Þá var enginn, sjóður til og ekkert nema 800 þús. kr. ábyrgð ríkissjóðs. Og sú ábyrgð stendur eftir sem áður. Hún er til baktryggingar. Þetta var ennþá nauðsynlegra í upphafi, því þess má vænta, að ekki þurfi að taka til þessarar ábyrgðar nú, þar sem félagið er búið að safna sjóði, sem er um eina millj. í heild sinni. Þá gat hv.frsm. um, að það gæti verið álitamál, hvort gagnkvæma ábyrgðin ætti aðeins við um lausafjártryggingar og föstu tryggingarnar. Það hefir þegar verið bent á þetta í ástæðunum með frv. og því skotið til þingsins til athugunar. Þó hefir þetta verið svo fram til þessa. Hv. þm. geta lagt höfuð sín í bleyti um þetta atriði, og þar á eftir má reyna, hvort breyt. á því fær meirihlutafylgi. Þá vék hv.frsm. af nýju að þeim ástæðum, sem færðar eru fyrir því í nál. minna hl., hvílík nauðsyn sé á, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Hv. þm. Mýr. hefir svarað þessu að því leyti, sem sveitasjóðina snertir, svo að ég get að mestu leitt þetta hjá mér, enda hefi ég gert skýra grein fyrir því áður. Vil ég þó leyfa mér að lesa upp kafla úr bréfi frá einum oddvita úti á landi, sem hefir með einn sveitarsjóðinn að gera. Þessi bréfkafli lýsir þessu vel frá mínu sjónarmiði. Oddvitanum farast svo orð: „Ég vil geta þess, að vátryggjendum í sjóði hreppsins er alltaf að fækka, og er ástæðan til þess sú, að allir þeir, sem nú byggja, byggja úr steinsteypu og vátryggja í öðrum sjóðum, þar sem þeir hafa ekki á sinni eigin ábyrgð neitt af því, sem vátryggt er. Afleiðingin af þessu er sú, að brunabótasjóðir hreppanna sitja eftir með alla timburhjallana og torfbæina, sem mest brunahætta stafar af, en þetta gerir brunabótasjóði hreppanna að einskonar fjárhættuspili, sem aldrei var þó tilgangur brunabótafélaganna, og ekki er heldur í verkahring hreppsfélaganna sem slíkra. Þessu fyrirkomulagi þarf að breyta sem fyrst í viðunandi horf, með meira öryggi fyrir vátryggjendur, þannig að einn sjóður annist allar vátryggingar sveitabýla, jafnvel þó hreppsnefndir yrðu að hafa á hendi innheimtur iðgjalda og hafa eftirlit með vátryggingunum. Það hefir komið til tals í fullri alvöru hér í hreppnum, að allir hreppsbúar vátryggðu býli sín annarsstaðar en í sjóði hreppsins, til þess að losa hreppsfélagið við þá áhættu, sem af brunabótasjóðnum getur stafað fyrir hreppinn. Nú í sumar hefir eitt steinhús, sem áður hafði verið vátryggt í hreppnum, verið endurbyggt og stækkað og vátryggt í öðrum sjóði. Nú eru því ekki nema 19 býli vátryggð í brunabótasjóði hreppsins, en flest hafa þau verið 29. Þetta er mikil afturför og slæm fyrir tekjur sjóðsins og áhættu“. Þetta bréf lýsir þeim ástæðum vel, sem fyrir því eru, að þessar breyt. megi ekki dragast lengur. Hv. frsm. sagðist ekki geta skilið það, að ekki væri hægt að koma fram breytingum á endurtryggingum án þess að l. félagsins væri breytt. Ég skal upplýsa það, að þar sem fyrirhugað er, að breyt. verði gerðar á 1. félagsins, er þess ekki að vænta, að hægt verði að framkvæma breytingar á endurtryggingunni, fyrr en séð er, á hvaða grundvelli félagið stendur. Það kom fram hjá hv.frsm., að hann ber lítið traust til mín um það, að till. frv. séu á skynsamlegum grundvelli byggðar. Þar sem ég er enginn sérfræðingur í þessum málum, tek ég þetta ekki sem móðgun við mig, persónulega, en hinu get ég lýst yfir, að ég bar till. undir tvo sérfræðinga, og létu þeir báðir svo um mælt við mig, að till. væru á réttum grundvelli reistar og færu í rétta átt. Þó að hv.frsm. tæki því ekki tillit til mín um þetta mál, vænti ég þess, að hann taki tillit til þess, sem sérfræðingarnir segja.

Till. hafa aldrei verið bornar undir Brynjólf Stefánsson

. Ég átti sjálfur tal við Brynjólf Stefánsson um þetta mál, og lét hann svo um mælt, að till. færi einmitt í þá átt, sem hann hefði hugsað sér. Ég hefi ekki séð þær till., sem Brynjólfur hefir nú síðar gert í þessu máli, en svo hefir sagt mér maður, sem vinnur í skrifstofu hjá mér, að Brynjólfur hafi sagt þetta sama við sig. Hinu sama lýsti og hæstv.forsrh. yfir í ræðu sinni um þetta mál í dag.  Ég hefi áður lesið hér upp úr áliti þess sérfræðings, sem skriflega umsögn hefir gefið um þetta frv., og vil gera það enn til viðbótar. Honum farast svo orð, meðal annars: „Það, sem einkum mælir með því að láta tryggingarskylduna framvegis ná til minni kauptúnanna og sveitanna, er það, að á þann hátt er náð þeirri eðlilegu og æskilegu útbreiðslu brunatrygginga, sem með frjálsu fyrirkomulagi ekki myndi náð, fyrr en að löngum tíma liðnum. Þó má gera ráð fyrir, að afnám sjálfsábyrgðarinnar myndi verða til þess að flýta fyrir útbreiðslu þeirra“. „Hvað sjálfsábyrgðina snertir, má segja, að það fyrirkomulag, að tryggðu beri nokkurn hluta af áhættunni, er nú að öllu úrelt. Upphaflega mun þetta ákvæði hafa átt að aftra mönnum frá gálauslegri umgengni með tryggða muni, en á hinn bóginn varð það til að hefta eðlilega útbreiðslu trygginga“. „Hvað snertir afnám sérábyrgða kauptúna og sveita er það fljótsagt, að sú breyting er alveg sjálfsögð, frá tryggingarteknisku sjónarmiði séð“. Ég hefi þá að nokkru rætt þau atriði, sem færð hafa verið fram frv. til foráttu, og býst ekki við, að standa þurfi um málið langar umr. úr þessu, þar sem málið hefir þegar verið rætt allítarlega frá báðum hliðum. Út af till.hv. meiri hl. um að taka málið út af dagskrá, svo að hægt verði að athuga till. Brynjólfs Stefánssonar, vil ég segja það, að ég fæ ekki séð, að þess gerist nokkur þörf. Það liggur í augum uppi, að n. gefst kostur á að kynna sér till. hans milli umr., eða á þeim tíma, sem verður á milli þessarar og 3. umr.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Eins og menn sjá, flytur landbn. allumfangsmiklar brtt. við frv. um sveitabanka. Leyfi ég mér að fara nokkrum orðum um málið almennt og í einstökum atriðum. Við 2. umr. flutti hv. 1. þm.N.-M. nokkrar brtt. við frv., þar sem lagt er til, að sveitabankar taki einnig að sér að lána til bústofnskaupa. N. þótti þetta ekki vel geta samrýmzt þeim sérstaka tilgangi, sem sveitabankar hafa, nefnilega að veita stutt lán til búrekstrar. Varð samt að samkomulagi, að n. athugaði málið milli umr., ef hv. 1. þm.N.-M. tæki aftur sínar brtt. í bili, sem hann og gerði. N. hefir nú haft málið um hríð til athugunar. Hefir hún m. a. rætt málið við hæstv.atvmrh. og hv. 1. þm.N.-M. Að því loknu var skipuð undirnefnd í málið til að semja tillögur o. s. frv. Árangurinn af öllu þessu er þá brtt. þær, sem n. leyfir sér að bera fram við hv. deild á þskj. 292. Þótt nefndin gæti ekki fallizt á að tvinna saman sveitabönkunum stutt rekstrarlán og lengri lán til bústofnskaupa, þá viðurkenndi hún fyllilega, að nauðsyn væri á, að bændur gætu átt kost á lánum til að auka bústofn sinn og til að kaupa hin dýrari jarðyrkju- og heyskaparverkfæri. Og því ber n. fram sjálfstæðan kafla um bústofnslánafélög. Kafli þessi kemur á eftir 14. gr. og er í 9 greinum. Er hann að miklu leyti sniðinn eftir ákvæðunum um bústofnslánadeild í lögum um Búnaðarbanka Íslands. Vil ég í fám orðum minnast á einstök atriði í þessum kafla. Í staflið a, sem verður 15. gr. frv., eru ákvæði um, að bústofnslánadeild Búnaðarbankans veiti bústofnslánafélögunum í sveitunum lán. Í lögum um Búnaðarbanka er gert ráð fyrir, að bústofnslánadeildin veiti einstaklingum slík lán, en þægilegra er, bæði fyrir bankann að geta skipt við félög í sveitunum, og fyrir lántakendur að geta fengið lánið heima fyrir. Þá er og svo fyrir mælt, að lánafélög þessi geti fengið lán hjá umboðsskrifstofum, sem bankinn kann að setja á fót. Í b.-lið, sem verður 16. gr., er ákveðið, að bústofnslánafélögin verði starfrækt sem samvinnufélög, og að öðru leyti skulu gilda reglur 4. gr., eða þeir stafliðir þeirrar gr., sem geta samrýmzt þessum nýja kafla. Í staflið c, sem verður 17. gr. er það tekið fram, að fela megi stjórn sveitabankanna að fara með mál bústofnslánafélaga, en fjárhagur og reikningar séu hafðir aðskildir. N. lítur svo á, að það geti létt undir með félögunum að fela sveitabönkum einnig reikningsfærslu lánsfélaga, þar sem sveitabanki starfar annars. Í d.-lið, sem verður 18. gr., er ákveðið nokkuð starfssvið bústofnslánafélaga. Um hámark lána, 2.000 kr., skal játað, að n. setti það nokkuð af handahófi. Henni kom saman um, að ekki mætti fara hærra að svo vöxnu máli. Fyrir þá upphæð mætti fá t. d. 50 ær, ef ærin væri um 40 kr., 5–6 kýr o. s. frv. Hvað lengd lánstímans snertir, sneið n. það eftir því, sem ákveðið er í búnaðardeildinni. Og er meiningin, að lánin megi standa allt að 10 árum en megi auðvitað greiðast á skemmri tíma, ef óskað er. Um tryggingu fyrir lánum eru lík ákvæði og í bústofnslánadeild Búnaðarbankans. Ákvæði eru sett um það í g-lið, að stjórn bústofnslánafélags beri ábyrgð á því gagnvart búnaðarlánadeild, að lánsfé sé eingöngu notað eftir 97. br. laga um Búnaðarbanka, en þar er svo ákveðið, að þeim megi ekki verja til annars en kaupa á bústofni og til verkfærakaupa. Þá eru ákvæði um það, að sá, sem búferlum flytur, verði að standa skil á sinni skuld, en auðvitað er það, að ef hann flytur þangað, sem bústofnslánadeild er fyrir, þá getur hann fengið upptöku í þá deild, og yrði þá aðeins reikningaskipti, en hvernig sem það er, þá er ekki nema eðlilegt, að félagsmaður verði að greiða skuld sína til þeirrar stofnunar, sem hann er bundinn við, þegar hann flytur. Svo eru ákvæði 51. gr. laga um Búnaðarbanka Íslands; þau gilda einnig um bústofnslánafélög, eins og vitnað er til. Ég hefi þá lítillega minnzt á þær brtt., sem hér liggja fyrir, eða þessar viðaukatillögur. Vænti ég, að ekki þurfi að skýra þetta meira. Það er ljóst, hvað fyrir n. vakir; hér er tekin upp ný deild til sveita, sem skipti við Búnaðarbankann. Ég skal geta þess, að þessi viðauki, sem við komum með, hefir verið borinn undir stjórn Búnaðarbankans, og hefir hún fallizt algerlega á þetta fyrirkomulag og telur, að það væri mjög hentugt að samþykkja það á þá leið, sem í þessum greinum segir. Ég vænti þess, að hv. d. geti fallizt á þessar till. og að þær verði samþ. við þessa umr., svo að frv. fái að fara með þessum breyt. til hv.Ed., svo að málið geti fengið afgreiðslu nú á þinginu. Því ég vænti þess, að ekki verði fyrirstaða í hv.Ed. um það, sem þessi hv. d. hefir samþ. í því efni.

Magnús Torfason Hv. þdm. munu kannast við það, að fyrir nokkrum árum flutti ég frv. þess efnis, að lausafé og þá sérstaklega bústofn, sem fylgdi jörðum, gæti haft sama rétt og fasteignaveð. Þetta frv. fann nú ekki náð fyrir hv. d., og taldi ég það miður fara. Það frv. fór þó ekki líkt því eins langt eins og þetta frv. fer nú; mér hefði aldrei komið til hugar, að með því frv. mætti skerða rétt ómyndugra og mér hefði heldur aldrei komið til hugar, að með því mætti skerða rétt hins opinbera til gjalda. Það frv. var almennt, átti að gilda gagnvart öllum stofnunum og öllum einstökum mönnum, en þessi till., sem hér er um að ræða, hún á aðeins að gilda fyrir sérstaka stofnun. Nú má segja, að þessi till. sé ekki eins skaðvænleg fyrir það, að hér er um sérstaka stofnun að ræða, sem á að njóta þessara réttinda, en annars verð ég að líta svo á, að það hæfi alls ekki að fara að breyta löggjöf á öðrum merkum sviðum fyrir einstakar stofnanir. Það er með þessu móti verið að rýra þau réttindi, sem hið opinbera hefir, og það er með þessu móti verið að gera þessi lán rétthærri heldur en fasteignalán. Ég held, að það geti ekki komið til neinna mála, að slík lán séu þó gerð rétthærri en fasteignalán. Nú hygg ég það, að þeir, sem standa að Búnaðarbankanum, leggi afarmikla áherzlu á þetta, en af hvaða ástæðu það er, get ég ekki hugsað mér. Fyrir mitt leyti finnst mér, að það væri alveg nóg, að þessi lán hefðu rétt fram yfir venjuleg lausafjárlán og að þeim reglum væri fylgt sem þyrfti til að gera slík lán lögleg, svo og að þau væru voðfelld og engum sérlegum annmörkum bundin, eins og lausafjárlánin almennt eru. Ég hefi a. m. k. ekki af n. hálfu heyrt, hver nauðsyn það er að brjóta svo í bág við allar almennar lagareglur, sem hingað til hefir verið litið svo á, að ekki næði nokkurri átt að breyta. Líka vil ég geta þess, að ég er sannfærður um það, að nái þessi brtt. okkar ekki fram að ganga, þá verður frv. breytt í hv.Ed., og þess vegna yrði það aðeins til að tefja fyrir málinu að neita nú hér að samþykkja þessa brtt., sem við höfum borið fram.

Halldór Stefánsson Ég er hv. landbn. þakklátur fyrir undirtektir hennar á tillögum mínum við 2. umr. Mér dettur ekki í hug að gera það að neinu aðalatriði eða kappsmáli, í hvaða formi tillögurnar eru settar fram í frv., þótt ég hugsaði þær í nokkuð öðru formi en þær eru nú bornar fram, en það var fyrst og fremst vegna þess, að ég hugsaði þær við það form, sem á frv. var, og setti þær því ekki fram í sérstakri deild eða sérstökum kafla. Hinsvegar vil ég leiðrétta það, sem hv.frsm. sagði, að með till. mínum hefðu bústofnslánin verið tvinnuð saman við rekstrarlánin, eins og hann orðaði það. Þær voru alls ekki þannig hugsaðar eða fram settar, heldur sem tvennskonar stofnanir, er þó mættu hvorartveggja heita sveitabankar, en hefðu aðgreind verkefni. Ég fellst einnig mjög vel á það hjá hv.n., að hún leyfir bústofnslánafélögum að skipta alveg milliliðalaust við Landbúnaðarbankann, því að satt að segja hefir mér alltaf þótt það dálítið undarlegt, að þyrfti þessar mörgu milliliðastofnanir, sem frv. hugsar sér um rekstrarlánin, og ég vona, þegar reynsla kemur um þetta, að lánafélög eins og þessi geti skipt milliliðalaust við Búnaðarbankann, að það geti orðið samkomulag um það að fella niður þessa milliliði um rekstrarlán. - En þótt ég mæli þetta, er það ekki af því, að ég hugsi til að gera nokkrar till. til breyt. að þessu sinni, en vildi aðeins vekja athygli á þessu. Þá vil ég einnig vekja athygli á því, að mér finnst hv.n. krefjast óþarflega mikilla trygginga fyrir bústofnslánum, þar sem fyrst og fremst er ætlazt til að félagsmenn séu allir í sameiginlegri ábyrgð og lánin þá til stutts tíma. Það virðist vera nokkuð mikil trygging, ef tryggt er með lausafé, og að þá þurfi það að vera helmingi hærra að verði, eftir verðlagsskrárverði, heldur en lánið er, og svo þurfi að hafa baktryggingu þar að auki. Slík trygging myndi í flestum tilfelllum verða sveitarábyrgð, því að búast má við, að allur fjöldinn af þeim, sem þurfa þessara lána, hafi ekki fasteignir til tryggingar, og þá kæmist það upp í venju, að sveitarfélögin þyrftu alltaf að ábyrgjast bústofnslán. Ef í upphafi væri sett lausafjárveð, helmingi hærri að virðing en lánið er, og lánið afborgast svo á tíu árum, þá er þetta mjög mikið veð, þegar búið væri t. d. að afborga í 3–4 ár. Ég segi þetta ekki af því, að ég vilji ganga nokkuð ótryggilega frá þessum lánum fyrir fram, en ég tel þetta aðeins vera óskynsamlega mikið og gæti vel orðið til þess; að menn fengju ekki þau lán, sem þeir þyrftu og væri óhætt að lána þeim.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Hv. 2. þm. Árn. talaði nokkuð um brtt. þá, sem fyrir liggur, um það, að undanskilja ákvæði 83. gr. skiptalaganna, þegar rætt væri um veðhæfi þessara stofnana. Ég hefi eiginlega ekki öðru til að svara en því, sem áður hefir verið svarað fyrir n. hönd, að þetta er sett með tilliti til þess, að stj. Búnaðarbankans myndi verða mjög treg að lána gegn lausafjárveði, ef þessi ákvæði verða felld niður, og svo má geta þess, að n. vonar, að þetta muni ekki þurfa að verða neinni stofnun til skaða, því að viðvíkjandi fé ómyndugra er það að segja, að ekki er almennt, að menn í sveitum hafi mikið af því, nema þá þeir, sem geta sett eitthvert veð fyrir því. Ég held, að það hafi sjaldan komið fyrir, að slíkt hafi tapazt til sveita. En ég sé ekki ástæðu til að vera að þrátta um þetta; ég álít rétt, að hv. d. skeri úr um það, og mun þá verða að sæta því, sem henni þykir rétt vera í þessu máli. En út af því, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði, er það, að ég vildi gera örlitla aths. Það getur vel verið að ég hafi komizt eitthvað klaufalega að orði, ef hv.þm. hefir fundið einhverja áreitni viðvíkjandi brtt. hans. En það var alls ekki. Hv. þm. sagði, að ég hefði sagt, að þetta væri tvinnað saman við sveitabankana. Ég held, að ekki sé hægt að neita því, að það hafi samkv. till. hans átt að vera sama stofnun, sem annaðist bæði lánin.

Nei, nei

. Ef það er ekki, þá skal ég falla frá því, enda er það heldur ekki það atriði, sem um þarf að þrátta. Þá sagði hv.þm., að n. ætlaðist til nokkuð mikilla trygginga, og því er ekki að neita, að n. sjálfri virðist þetta nokkuð hörð ákvæði, en hún sá sér ekki annað fært en að fylgja þeim ákvæðum, sem eru í lögum bankans um bústofnslánadeildir, og þessi ákvæði okkar eru alveg sniðin eftir 45. gr. laga um Búnaðarbanka Íslands; þar stendur einmitt - með leyfi hæstv. forseta: „Lán deildarinnar skulu jafnan tryggð með 1. veðrétti í búfé lántakanda og mega ekki hærri vera en helmingur verðs hins veðsetta búfjár eftir verðlagskrá“. Þessi ákvæði og önnur, um að ekki megi veita lán nema með þeim skilyrðum, sem þar segir, eru alveg tekin upp úr fyrirmælum í lögum um bústofnslánadeildir, og á meðan þetta er í lögum, getur hver deild heimtað þetta af þeim, sem við hana skipta. Ég held, að það verði ekki komizt hjá því að setja þessi ákvæði inn, úr því að þau standa í l. um Búnaðarbankann. Ég skal játa, að þetta geta verið nokkuð hörð ákvæði, einkum þegar búið er að borga nokkuð mikið af láninu, þá er þetta gríðarmikil trygging fyrir því, sem eftir stendur. En n. þótti ekki fært að breyta þessu, og við hugðum, að stj. Búnaðarbankans myndi ekki hafa gengið inn á annað.

Jón Auðunn Jónsson * Ég get vel skilið það, að landbn. hafi ekki viljað fara skemmra um tryggingar heldur en tiltekið er í lögum um Búnaðarbankann. En það er eins og hv. 1. þm.N.-M. sagði, að þá eru heimtaðar allmiklar tryggingar fyrir þessum lánum, enda má kannske segja, að þau séu allmikil áhættulán, ef illa tekst til, t. d. ef pest geysar í búfé eða fóðurskortur steðjar að. Hinsvegar finnst mér, að vel hefði mátt bæta inn í till.hv.n., að handveð skyldi geta komið sem trygging. Það er nefnil. oft svo, að mönnum er hægra að setja handveð, því að það hafa ekki allir fasteignarveð að bjóða, og hreppsnefndarábyrgð ei nokkuð varasöm. En menn hafa oft handveð, annaðhvort lífsábyrgðarskírteini eða veð frá öðrum í fasteignum. Ég vildi þess vegna bera fram brtt. um, að á eftir hreppsábyrgð komi handveð, og hygg ég, að það geti á engan hátt rýrt það, sem stj. Búnaðarbankans vill halda föstu. En eins og ég hefi áður getið um, er mönnum oft auðveldara að setja handveð heldur en fasteignarveð. Ég vona, að það þurfi ekki að draga neitt úr þeirri ábyrgð, sem hv.n. vill hafa um þessi lán.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv.þm.N.-Ísf., við brtt, á þskj. 292, svo hljóðandi: „Við 1. f. Eftir „hreppsábyrgð“ komi: handveð“. Till. þessi getur því aðeins komið til umr. og atkv., að veitt verði afbrigði frá þingsköpum.

Halldór Stefánsson Ég ætla mér engum deilum að halda uppi um þessi atriði, sem ég gerði að umtalsefni, um tryggingar fyrir bústofnslánum, þar sem þetta er 3. umr. En ég vildi aðeins leyfa mér að benda á það, að það er allt annað, ábyrgð bústofnslánafélags gagnvart Búnaðarbankanum, eða ábyrgð einstaklinga gagnvart félagi sínu. Ég hefi átt tal um það við bankastjóra Búnaðarbankans, að þetta líti dálítið öðruvísi út fyrir bankann, þegar búið væri að skjóta inn ábyrgð á milli lántakanda og bankans, sem sé bústofnslánafélaginu sjálfu. En hitt er allt annað, ábyrgð sú eða trygging, sem hver einstakur félagsmaður setur svo gagnvart sínu félagi. Það er líka miklu auðveldara að komast hjá því að krefjast óþarflega mikillar tryggingar, þegar hægt er að hafa stöðugt eftirlit með hverjum einstökum lántakanda, en það getur Búnaðarbankinn ekki haft. Ég vildi aðeins benda á þennan mun, sem orðinn er eftir þessum till., eða ef bankinn hefði orðið að lána beint til hvers einstaks lántakanda.

Magnús Torfsson Ég stend aðeins upp til þess að benda hv. d. á, að hv.frsm.n. hefir ekki getað bent á, að það sé nein þörf fyrir Búnaðarbankann að halda þessu ákvæði um hinn harða og óbilgjarna veðrétt. Hv. frsm. hefir aðeins lýst yfir því, að stj. Búnaðarbankans leggi áherzlu á þetta, en ég get ekki lagt svo ákaflega mikið upp úr því, vegna þess að það er frá því að segja, að stjórnir slíkra stofnana hafa ætíð krafizt sem mestra beztra trygginga fyrir sínum lánum. Ég segi þetta ekki neinum til lasts, því að þetta er ekki nema eðlilegt. En það er víst, að almenningur mundi hafa gagn en ekki skaða af þessari ríku tryggingu, sem krafizt hefir verið. Ég býst því við, að sama muni verða um stj. Búnaðarbankans sem stjórnir annara banka, að þeir sem trúir verkamenn sinnar stofnunar vilji tryggja lánin sem bezt.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það hefir dregizt alllengi, að myntlagafrv. væri tekið á dagskrá. Er það sök okkar flm. Ástæðan er sú, að útlitið var slíkt fyrir skemmstu, að vafasamt var, hvort rétt væri að setja myntlög á þessu ári. Þegar það ástand breyttist og hið mikla mál, Íslandsbankamálið, sem legið hefir sem farg á þinginu, var afgr., fannst okkur fyrst tími til kominn að halda áfram þessu frv. Myntlagafrv. var rætt allmikið á síðasta þingi. Það eina, sem nýtt er í málinu að þessu sinni, er álit próf. Gustav Cassels um það, hvort heppilegt sé að breyta til um mynteiningu og taka upp aftur gömlu Norðurlandakrónuna, eða halda áfram þeirri mynteiningu, sem gilt hefir hér á landi frá 1925. Ég mun ekki við þessa umr. hefja deilur um það atriði, og læt mér nægja að vísa til hins skýra og skorinorða álits hins heimsfræga prófessors. Ég óska, að málinu verði vísað til fjhn. og hún athugi svo, hvort mögulegt muni vera að ná því samkomulagi milli flokka, sem nauðsynlegt er til framgangs málinu. Þegar frv. kemur svo aftur frá nefndinni, er tími til að ræða nánar möguleikana.  (Einhver þm.: En ef n. skilar nú ekki af sér?)  . Það fer eftir því, hve vel gengur að ná samkomulagi, en án samkomulags einhverra tveggja flokka nást engin úrslit á þingi, þar sem enginn flokkur hefir hreinan meiri hluta.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Á þskj. 291 eru 3 brtt., sem landbn. flytur. Þessar brtt. eru ekki miklar efnisbreyt. við frv., svo ekki er þörf á að fjölyrða um þær. Í 2. gr. frv. er svo ákveðið, að fella megi niður grenjaleitir, ef ekkert dýr hefir fundizt þar í tug ára. N. vill með 1. brtt. sinni orða þetta þannig, að grenjaleitir falli niður, ef ekki hefir fundizt þar dýr síðustu árin. Þetta er nægilegt. Það er sem sé þannig sumstaðar hér á landi, a. m. k. í Vestur-Skaftafellssýslu, og ef til vill víðar, að talið er, að refum sé algerlega útrýmt, en samt er þar fjöldi gamalla grenja. Með því að láta gr. standa óbreytta, mætti kannske skilja hana svo, að af því greni sé þar til sé skyldugt að gera þar grenjaleit, þótt ekki sé þar nein dýravon. Þetta er svo einfalt mál, að ég sé enga ástæðu til að fara fleiri orðum um það. Þá er 2. brtt.n. Hún er gerð vegna þess, að við 2. umr. kom fram nokkur ágreiningur um það, hvernig skilja bæri ákv. 6. gr. frv. um ágóða landeiganda og ábúanda af sölu yrðlinga, sem teknir eru í heimalandi einstakra manna. Þessi brtt. er flutt til að taka af öll tvímæli um þetta. Í raun og veru er þetta engin breyt. frá því, er var. Það er aðeins til þess að taka það svo skýrt fram, að ekki geti orkað tvímælis, við hvað sé átt. Eins og allir sjá, er hér átt við það, sem verður afgangs kostnaði (nettóverð). 3. brtt. er heldur ekki ný. Hún var flutt við 2. umr. þessa máls af n., en var þá tekin aftur. Nú er hún flutt hér aftur með nokkuð öðru orðalagi. Hún er um það, að leyfi sýslunefndar þurfi til þess að setja refaræktarbú á stofn. Við 2. umr. var hún þannig, að umsækjandi varð að sýna vottorð um, að hann væri til þessa starfa hæfur. N. fannst ekki ástæða til að halda við þetta ákvæði, þar sem búast má við að lítið verði á þeim vottorðum að byggja. N. vill því heldur eiga það undir áliti sýslunefnda, hvort heppilegt muni vera að veita umsækjanda leyfið, og hefir því lagt þetta í þeirra vald. Aðrar brtt., sem hér liggja fyrir, hefir n. ekki tekið til sérstakrar athugunar. Hefir enginn tími verið til þess, þar sem þeim var ekki útbýtt fyrr en nú. Ég hefi því ekkert um þær að segja frá n. hendi nema það, sem hv.þdm. sjá sjálfir, að fer í bág við það, sem n. hefir áður flutt. Getur verið, að ég minnist þeirra síðar, en þá frá eigin brjósti.

Hákon Kristófersson Ég hefi leyft mér að koma fram með nokkrar brtt. við þetta frv., og eru þær á þskj. 303. Eins og hv.frsm. tók réttilega fram, hefir n. ekki getað haft þessar brtt. til yfirlits, sökum þess að þeim var útbýtt nú á þessum fundi. Ég held, að þótt svo færi, að brtt. mínar, - sem ég að vissu leyti tel til bóta -, yrðu samþ., yrði engin grundvallarbreyt. ger á frv. Það má vel vera, að þær fari í bág við brtt.n. á þskj. 291. Ég vil taka það fram, að ég hafði ekki athugað þær. 1. brtt. mín er viðauki við 3. gr. frv. Hún gengur út á það, að landeiganda sé heimilt að vinna sjálfur greni, ef hann óskar þess og hann er, að dómi hreppsnefndar, til þess fær. Ég get ekki trúað því, að hv. d. vilji „anga á móti svo sanngjörnum og frjálsmannlegum fyrirmælum. Ég trúi því ekki fyrr en búið er að fella þau hér í þessari hv. d., enda geri ég ekki ráð fyrir, að svo verði. Þá er gert ráð fyrir því, að viðkomandi hreppur hafi engan kostnað af grenjavinnslunni. En þó getur svo farið, ef þessi brtt. verður samþ., með hliðsjón af brtt., sem ég hefi við 6. gr. frv., að hreppurinn hafi allmikinn gróða af því. Þessar brtt. mínar eru yfirleitt svo ljósar, að þær geta ekki fallið vegna vafaatriða í þeim. Þetta hljóta menn að sjá, ef þeir yfirvega þær. Annars er ekki vafi á, að þær verða samþ. 2. brtt. mín er við 4. gr., og er ekkert nema afleiðing af brtt. minni við 3. gr. Hún er því engin grundvallarbreyt. að öðru leyti en því, að þar er slegið föstu, hvað telja skuli grenjavinnslutíma. Hann byrjar svo snemma og endar svo seint, að ég vona, að hv. d. gefi verið mér sammála um það, að hann þurfi ekki að vera lengri. Að vísu veit ég til þess, að af sérstökum ástæðum hafi gren fundizt eftir 20. júlí, en þau dæmi eru svo sjaldgæf, að þau eru eiginlega fyrir utan regluna. 3. brtt. mín er við 5. gr. frv. Hún er mjög lítils virði, en að mínu viti færir hún gr. til betra máls. Hún er um það, að í stað orðsins „aldrei“ í frv: komi: ekki. Mér finnst það óheppilega að orði komizt, að gren verði aldrei yfirgefið.

Ef þess er kostur

. Ég vona, að hv.n. geti verið mér fullkomlega sammála um, að orðið „ekki“ sé eins hagkvæmt og „aldrei“. Þá er 4. brtt. mín við 6. gr. Er hún raunverulegust af þessum brtt. mínum. 1. mgr. hennar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Allir yrðlingar, sem náðzt hafa á greni á grenjavinnslutíma, eða verið þaðan eltir uppi, eru eign þess sveitarfélags eða sveitarfélaga, er annast um grenjavinnslu á því svæði“. Í 2. mgr.brtt. eru ákvæði um það, ef heimild hefir verið veitt eftir 3. gr. Ég vona, að hv. d. og hv.n. sjái, að hér eru svo mikil tryggingarákvæði, að trautt verði þeim betur fyrir komið. Þar segir svo: „Nú hefir landeigandi fengið leyfi til grenjavinnslu. í landi sínu, sbr. 3. gr., og skal hann þá eignast alla yrðlinga, sem hann nær í greni eða út frá því, ef hann vinnur bæði fullorðnu dýrin. Vinni hann aðeins annað dýrið, eignast hann aðeins hálft andvirði yrðlinga þeirra, sem hann nær, til jafns við sveitar- eða fjallskilasjóð, en vinni hann hvorugt fullorðnu dýranna, fellur andvirði yrðlinga óskert til sveitar- eða fjallskilasjóðs“. Ég vona svo, að hv. d. geti verið mér sammála um, að hér sé svo rólega í sakir farið, að tæplega sé hægt að mæla á móti réttmæti þessara till. Þá vil ég fara svo með yrðlinga sem aðrar tófur. Í niðurlagi brtt. minnar segir svo: „Nú næst yrðlingur á víðavangi á grenjavinnslutíma og ekki er vitað um, frá hvaða greni hann er kominn, og skal þá sá eignast, er náði, að helmingi við þann, er land á eða upprekstrarrétt, ef á afrétti er. Sama gildir og, ef unnið er gren eða yrðlingur næst utan grenjavinnslutíma á svæði því, er hreppsfélag eða hreppsfélög annast grenjavinnslu á“. Þessi brtt. er eins og hinar, að hún skýrir sig svo sjálf, að enginn vafi er á því, við hvað er átt. Ég veit þess þó nokkur dæmi, að yrðlingar hafa, af sérstökum ástæðuan, náðzt í septembermánuði. Sé ég ekkert á móti, að þá sé annað látið gilda um gren þau, er hreppsfélagið hefir kostnað af að láta vinna. - 5. brtt. mín er nauðsynleg afleiðing af því, ef hinar verða samþ. Ég er sannfærður um, að brtt. mínar verða vel séðar af þeim, sem við lögin eiga að búa, og get ég því ekki betra gert en að ráða mönnum til að samþ. þær. En geta mín til að koma þeim fram nær auðvitað ekki til nema míns eigin atkv. Mér þótti leitt, að hv.frsm. taldi líklegt, að n. sem slík yrði á móti till. mínum. Ég hefi komið með þær af því, að ég álít, að þær séu til bóta og svo sanngjarnar, að ekki verði með rökum á móti þeim mælt. Að svo mæltu fel ég hv. landbn. og hv.þd. málið til úrskurðar.

Pétur Ottesen Ég á hér eina litla brtt. við 17. gr. frv., en í þeirri gr. er bannað að flytja út yrðlinga fyrir 20. sept. á haustin. Vil ég, að því sé bætt við, að atvmrh. geti veitt undanþágu frá þessu ákvæði, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Ég hefi nú nokkuð oft í umr. um þetta mál tekið það fram, hvaðan ákvæði frv. um þetta atriði eru runnin, að hverju þau stefna og hverjar afleiðingar geti orðið af samþykkt þeirra. Fyrst ekki tókst að fella þessi óeðlilegu þvingunarákvæði alveg úr frv., finnst mér ekki mega minna vera en að atvmrh. hafi leyfi til að veita undanþágu frá þeim. Og á það vil ég leggja áherzlu, að nái brtt. mín fram að ganga, ætlazt ég til, að atvmrh. beiti heimildinni, sem honum er fengin, ef honum eru færðar kannanir fyrir því, að það verði til að lækka verðið á yrðlingunum, að heimildin sé látin ónotuð. Ég fer ekki fleiri orðum um þessa brtt. Mér finnst sjálfsagt; að hún verði samþ. Ég sé ekki, að neinn hv.þdm. geti haft neitt á móti henni og yfirleitt enginn, nema eigendur refabúanna. Út af brtt.hv. landbn. við 6. gr. vil ég segja nokkur orð. Hv. n. sýnist ætlast til þess, að það komi skýrt fram, að landeigandi og ábúandi geti því aðeins vænzt nokkurs ágóða af yrðlingum, sem teknir eru í landi þeirra, að hreppsnefndin eigi jafnframt rétt til slíks ágóðahlutar. Ég býst við, að margur landeigandi reki upp stór augu yfir því, að í frv. þessu er öðrum þræði viðurkenndur eignarréttur hans á yrðlingum, sem í landi hans eru teknir, en hitt veifið er sá réttur að engu metinn. Hreppsnefndum er sem sé heimilt að semja svo um við refavinnslumann, að hann fái allan gróða af refavinnslunni, og mundi landeigandi þá ekkert fá í sinn hlut. Ég býst nú við, að margur mundi freista að fara í mál, áður en hann léti hlut sinn á þann hátt, og brtt.hv. landbn. er engan veginn svo skýrt orðuð, að slíkt mál væri vonlaust. Hv. n. hefir ekki tekið til greina þann árekstur, sem ég benti á að væri milli 9. og 17. gr. um það, hvenær fyrst má flytja út yrðlinga og hvenær reikningar hreppsnefnda um refavinnslu eigi að vera tilbúnir. Ef hreppsnefndirnar hafa refabú sjálfar, er það augljóst mál, að reikningarnir geta ekki verið tilbúnir þegar til er tekið. Ég er satt að segja alveg hissa á hv.n. að vilja halda í þetta óeðlilega ákvæði. Ástæðunnar er líklega helzt að leita í þeirri skoðun einstakra nm., að engir aðrir en n. megi segja orð um þetta frv.

Frsm. (Bernharð Stefánason) Um brtt.hv.þm. Barð. hefi ég ekkert að segja. Ég vil aðeins taka það fram, að út frá hans eigin sjónarmiði sýnist vera lítil þörf fyrir tvær fyrstu brtt. hans. Það, sem þar er farið fram á, er heimilt eftir frv. eins og það er. Hreppsnefnd getur haft skotmann, einn eða fleiri, og getur ráðið landeiganda sjálfan til starfsins á sinni jörð, ef svo vill verkast. En þessar brtt. draga þá heldur úr þeirri meginstefnu frv., að hafa þessi mál sem mest í höndum hreppsnefndanna, og því get ég fyrir mitt leyti ekki fallizt á þær. - 3. brtt.hv.þm. er meinlaus og gagnslaus. E. t. v. er betra að hafa þetta orð eins og hv.þm. leggur til. - Um 4. brtt. vil ég segja, að ég hefi 1 n. haft svipaða afstöðu um þetta atriði og þar kemur fram. Eins og þegar var tekið fram í nál., hafði ég sérstöðu um það, hvernig greiða bæri skotmanninum, og ef hv.þm. Barð. hefði haft till. sína ofurlítið rýmri, býst ég við, að ég hefði getað greitt henni atkv. En aðrir hv.nm. eru alveg á móti þessari brtt. Þá er það brtt.hv.þm. Borgf. Hann kallaði þetta litla brtt., og það er rétt, að hún er lítil að því leyti, að hún er aðeins fá orð. En hún fjallar um það atriði, sem mest var deilt um hér við 2. umr., og er ný tilraun til að fá hv.þd. til að falla frá því, sem þá var samþ., að banna útflutning yrðlinga fyrir 20. sept. Hv. þm. Borgf. gat ekki komið fram vilja sínum um þetta atriði við 2. umr. og vill nú, að atvmrh. hafi leyfi til að veita undanþágur frá þessu banni, þegar sérstaklega stendur á. En það er nokkuð hætt við, að hv.þm. Borgf. og þeir, sem sama sinnis eru og hann, mundu vilja telja, að alltaf stæði sérstaklega á, enda var það að heyra á ræðu hans. Landbn. er á móti þessari till. nú sem fyrr. Hv. þm. fór að rifja upp, hvaðan till. um útflutningsbannið fyrir 20. sept. væri runnin, og sagði, að hún væri komin frá refaræktarmönnum. Má vel vera; að þeir séu yfirleitt með þessu ákv. En ég hefi ekki vitað það fyrr, að það væri mótmæli gegn lagafyrirmæli, að þeir, sem sérstaklega eiga við það að búa, eru ánægðir með það. Það hefir a. m. k. ekki alltaf verið talið horfa til óheilla, þótt bændur kæmu með till. í sambandi við sinn atvinnuveg. Þá talaði sami hv.þm. einnig um það, að n. viðurkenndi öðrum þræði eignarrétt landeiganda, en hinum þræðinum ekki. Þetta er ekki rétt. Eignarréttur landeiganda að refunum er alls eigi viðurkenndur, heldur á hann að fá landshlut af veiði í landi sínu, svo sem á sér stað um marga aðra veiði. Loks kom hv.þm. enn með það, að ákvæðin um reikningsskilin og bannið gegn útflutningi yrðlinga fyrir 20. sept. rækjust á. En þetta er ekki rétt athugað. Því að enda þótt hreppsnefndin ætti einhverja yrðlinga á haustin, þegar reikningar eru gerðir upp, þá mætti telja þá til eignar á þeim reikningi; og tekjurnar af sölu þeirra koma þá á næsta árs reikning. Landbn. hefir ekki getað fallizt á að breyta þessu ákvæði, af því að þar sem fleiri hreppar eru eitt fjallskilafélag og hafa þetta einnig sameiginlegt, hafa þeir aðeins þennan eina fund saman á árinu til að leggja reikningana fyrir. N. sá ekki heldur, að ákvæði frv. gætu orðið til nokkurs meins. Ég vona nú, að málið geti fengið skjóta afgreiðslu í hv. d., svo að það megi verða að lögum í ár.

Hákon Kristófersson Hv. frsm. fór hógværum orðum um. brtt. mínar, þótt hann væri heldur á móti þeim. Um tvær þær fyrstu sagði hann, að það, sem þar er gert ráð fyrir, mætti gera án þess að þær væru samþ. Það er kannske eitthvað ofurlítið til í þessu, en það er þó talsverður munur á, hvort landeigendur eiga rétt til að taka að sér skotmennskuna, nema þeir séu óhæfir til starfans, eða hvort hreppsnefnd má ganga alveg framhjá þeim eftir eigin geðþótta. Víða hagar svo til, að margar skyttur eru í sama hreppi, og ég og ýmsir fleiri góðir hreppsnefndarmenn hafa verið því hlynntir, að leyfa mönnum að skjóta sjálfir í landi sínu. En það er engin trygging fengin fyrir því, að aðrar hreppsnefndir verði ekki örðugri í þessu efni. - Ef bornar eru saman 2. brtt.hv.n. á þskj. 291 og 3. mgr. 4. brtt. minnar á þskj. 303, þá sést, að á þeim er raunverulegur munur. Þrátt fyrir bezta vilja get ég ekki séð, hvernig það á að samrýmast nokkurri sanngirni, að hreppurinn eigi að fá ágóðahlut þann, sem ráð er fyrir gert í till.n., nema það eigi að verða svo, að hreppurinn fái ágóðahlut af hverju einu, sem hreppsbúar afla sér, t. d. tófum að vetrinum.

Hreppurinn fær andvirði óskilafjár og ómerkinga

. Það er nú svo. Hreppurinn fær þetta því aðeins, að enginn geti helgað sér kindurnar. Þær hreppsnefndir, sem ég þekki til, eru ekki heldur svo þröngsýnar, að þær láti ekki þann mann fá ómerking, sem getur leitt sæmileg rök fyrir því, að hann eigi ómerkinginn, þótt ærin hafi t. d. drepizt. Enda er þetta alveg rétt, því að það er í flestum tilfellum vitanlegt, að hreppurinn á ekkert í ómerkingnum, því að engar á hann ærnar. Mér dettur ekki í hug að taka það illa upp, þótt hv.n. sé á móti till. mínum, og ég ræð ekki við það, hvort þær verða samþ. eða ekki. En ég hefi reynt að koma því lagi á þetta frv., sem mér hefir af margra ára reynslu og samvizkusamlegri athugun sýnzt heppilegast. Ég tek undir það með hv.frsm., að frekari umr. eru þýðingarlitlar. Ef menn hafa bitið það í sig, eins og hv. landbn. sýnist hafa gert, að láta ekki af einhverri fyrirætlun, er ekki að búast við miklum árangri af fortölum.

Pétur Ottesen Ég heyrði ekki ræðu hv.frsm., en mér er sagt það eftir honum, að það sé mjög gott að byggja á till. þeirra, sem kunnugir eru atvinnurekstrinum. Þetta er auðvitað gott að vissu marki. En þegar þeir vilja fara að nota aðstöðu sína til að auðgast meira en rétt er á kostnað annara, er kominn tími til að taka í taumana. Það er þetta, sem hér er um að ræða. Refaræktarmennirnir vilja hafa verðið á yrðlingum alveg í hendi sér. Brtt. mín fer fram á að láta atvmrh. geta losað menn undan því fargi, er þetta getur á þá lagt. Ég skil sízt, hvernig hv.frsm. fer að því að vera á móti. þessu, þegar undanþáguvaldið verður fengið í hendur þeirrar hæstv. landsstj., sem hann fylgir gegnum þykkt og þunnt.

Frsm. (Jón Baldvinsson) * Þetta mál lá fyrir þinginu í fyrra, en dagaði uppi, af því að ekki fengust afbrigði síðasta eða næstsíðasta daginn, að því er mig minnir. Frv. fer fram á, eins og 1. gr. er orðuð, að þegar dócentar við háskólann hafa starfað í embætti um 6 ár, verði þeir prófessorar, með sömu réttindum og skyldum sem aðrir prófessorar háskólans. Þó skal ekki greiða þeim hærri launaviðbót en svo, að samanlögð laun og aukatekjur embættisins verði jafnt prófessorslaunum. - Þetta myndi að vísu hafa dálítil aukin útgjöld í för með sér, en þó er, það ekki teljandi, því að dócentar eru ekki svo margir við háskólann. Hitt ber að athuga, að þetta er virðingarauki, sem ber að skoða sem viðurkenningu fyrir vel unnið starf. Það er ekki ástæða til að fjölyrða frekar um þetta mál, en ég vil geta þess að endingu, að fjhn. leggur til, að frv. þetta verði samþ., þ. e. a. s., hún hefir ekki skipt um skoðun í málinu síðan í fyrra, enda hefir frv. þetta engum breyt. tekið.