Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Eins og hv. þd. er kunnugt, var á sínum tíma gerður samningur milli útgerðarmanna verzlunar- og fiskiskipa annarsvegar og sjómanna hinsvegar um sérstaka stríðstryggingu vegna ófriðarins. Þar sem hér var um verulegar tryggingar að ræða, sem hljóta að hafa í för með sér veruleg gjaldeyrisútgjöld, ef þær eru framkvæmdar hjá erlendum tryggingarfélögum, tók ríkisstj. til athugunar, hvernig hægt væri að koma þeim svo fyrir, að verulegur hluti fjárins væri á höndum innlendra stofnana. Því var skipuð n., sem í voru Brynjólfur Stefánsson tryggingaforstjóri, Jón Blöndal hagfræðingur og Ásgeir Þorsteinsson forstjóri fyrir vátryggingarfélagi íslenzkra botnvörpueigenda. Ég fól n. að athuga, hvernig væri hægt að koma fyrir þessum tryggingum á verzlunar- og fiskiflotanum, er fer með fisk á erlendan markað, þannig að þær væru á innlendum höndum. Nd. ritaði stj. álitsgerð um málið, lagði til, að sett yrðu sérstök l. um þetta og lét fylgja frv. að þessum l., sem hér er lagt fram, sem að vísu var nokkuð breytt, áður en það var gefið út sem brbl. 27. okt. síðastl. N., sem undirbjó málið, komst að þeirri niðurstöðu, að með því að koma tryggingunum á innlendar hendur mætti spara mikinn gjaldeyri. Með iðgjaldi því fyrir dauðatryggingu, sem erlend félög höfðu fyrir ferðir til Norðurlanda og Bretlands, myndi dauðatrygging fyrir 225000 króna upphæð kosta 1000–2000 kr. fyrir eina ferð, en þar við bætist svo örorkutrygging. N. gerði ráð fyrir 60000–120000 kr. tryggingarupphæð alls fyrir eina ferð. Af þessu er ljóst, að um allmikinn gjaldeyri er að ræða, ef þessar upphæðir væru allar á höndum erlendra tryggingarstofnana. Því leggur n. til, að þetta tryggingarfélag verði stofnað. Þátttakendur yrðu ríkissjóður með nokkra upphæð og vátryggingarfélög, sem starfa hér á landi, svo sem Tryggingarstofnun ríkisins. Skipaeigendur myndu að sjálfsögðu einnig taka þátt í þessu og svo Brunabótafélag Íslands. En af því að tryggingarupphæðin gæti hæglega orðið svo há, ef slys bæri að höndum, að þessir aðilar gætu orðið fyrir tilfinnanlegu tjóni, leggur n. til, að nokkuð af tryggingarupphæðinni yrði hjá erlendum félögum. Stj. tók því þetta atriði til athugunar og ræddi við hlutaðeigendur, og voru undirtektir þeirra hinar beztu. Nú var það aðkallandi, að þessar tryggingar gætu sem fyrst komizt á fót, og gaf því stj. út bráðabirgðalög þau 27. okt., sem hér liggja fyrir til staðfestingar. Í frv. er lagt til, að stofnað sé þetta tryggingafélag íslenzkra skipshafna, þar sem gert er ráð fyrir, að þátttakendur séu skipaeigendur, ríkisstj., Tryggingarstofnun ríkisins og Brunabótafélag Íslands. Strax og brbl. voru gefin út, var skipuð stj. í samræmi við 3. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir, að ríkisstj. skuli tilnefna formann stj. félagsins, annar meðlimur stj. sé tilnefndur af eigendum skipa þeirra, sem eru í félaginu, en sá þriðji af vátryggingafélögum þeim, er taka þátt í tryggingunni. Ríkisstj. hefir skipað Brynjólf Stefánsson sem formann, vátryggingarfélögin skipuðu fyrir sig Jón Blöndal, en skipaeigendur Ásgeir Þorsteinsson. Ég mun snúa mér til þessarar félagsstj. og biðja hana að láta n., er um þetta á að fjalla, í té upplýsingar og till. til breytinga, er hún kann að hafa. Fyrir brbl. hefi ég gert þá grein, að þar sé aðalástæðan gjaldeyrissparnaður, sem af þessu myndi leiða, og svo ætti það að vera okkur nokkurt metnaðarmál að geta haft tryggingarnar í eigin höndum, eftir því sem ástæður leyfa. Ég ætla, að þetta muni ekki verða stór áhætta fyrir ríkissjóð, þó að ekkert sé hægt að segja um það með vissu. Hinsvegar gæti farið svo, að af þessum tryggingum yrði ágóði, ef heppnin væri með. En ég tel, að ríkinu beri að leggja nokkuð í hættu til þess að þurfa ekki að láta af höndum þann mikla gjaldeyri, sem ella myndi fara í tryggingarnar. Ég mæli svo með því, að frv. fái fljóta og góða afgreiðslu og fari til fjhn. að lokinni umr.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég hefi hér í þessari hv. d. tvisvar sinnum flutt frv. um breytingar á framfærslulögunum, en þetta frv. hefir aldrei komizt lengra en til 2. umr. og n. Ég sé það, þegar nú hefir verið flutt af hæstv. ríkisstjórn frv. um breyt. á framfærslul., þá hefir ekki verið tekið nokkurt tillit til þeirra till. til umbóta, sem í því frv. voru. Ég ætla ekki að ræða hér frekar um það, aðeins minnast á aðalatriðið í því frv., en það var, að landið yrði gert að einu framfærsluhéraði. Ég er sannfærður um, að það fæst aldrei nein lausn þeirra vandamála, sem frv. það, sem hér liggur fyrir, á að bæta úr, nema landið verði gert að einu framfærsluhéraði. Ég sé, að hér hefir verið stigið skref til baka, eins og oft hefir átt sér stað á öðrum sviðum hin síðari ár. Það hafa verið stigin spor til baka, hvert á fætur öðru, til þess að skerða umbótalöggjöf, sem samþ. var á Alþ. 1936. Má nefna sem dæmi iðnaðarlöggjöfina, öryggi á sjónum, o. s. frv. En þetta skref til baka, sem hér hefir verið stigið, er að nokkru leyti það að innleiða sveitfesti fyrir menn, sem orðið hafa að þiggja framfærslustyrk síðustu 2 ár áður en þeir fluttu til þeirra staða, sem þeir dvelja í. Annað atriði, sem horfir til baka, er það, sem fram kemur í 21. gr. l., þar sem sveitarstjórnum er gefið meira vald yfir styrkþegum. Nú er ekki svo að skilja, að ég líti svo á, að ekki sé nauðsyn til þess, að sveitastjórnir hafi það vald að geta bent styrkþegum á sómasamlega vinnu, jafnvel þó að hún sé fyrir utan viðkomandi framfærslusveit, en at þessu síðasta getur stafað allmikil hætta. Það eru engin takmörk fyrir því, hvaða afleiðingar það gæti haft, að skylda styrkþega til að vera í vinnu utan sinnar heimilissveitar; það getur þýtt upplausn heimilisins og jafnvel leitt til hjónaskilnaðar. Honum er skipaður staður meðal annars flokks manna. Þá er heldur ekki um það spurt, hvort sú vinna, er sveitarstjórn úthlutar framfærslustyrkþega, sé greidd samkvæmt taxta verkalýðs- og sjómannafélaganna eða annara stéttarfélaga. Nei, úrskurður lögreglustj. í hverri framfærslusveit er um það látinn einn ráða og ríkisvaldinu er á þann hátt gefið fyllsta tækifæri til kaupgjaldsbrota. Eina leiðin, sem fær er til þess að losna við agnúa og ófremdarástand framfærslumálanna, er að gera landið allt að einu framfærsluumdæmi. Með því móti er hægt að rétta við hlut þeirra sveitarfélaga, sem núna stynja undir þunga fátækraframfærslunnar. Þá fyrst er hægt að tryggja réttlæti í þessum málum og verða sveitarfélögunum að raunverulegu liði, ef öllum framfærslukostnaði landsins er jafnað niður á framfærslusveitirnar eftir efnum og ástæðum. Alþfl. hefir allt fram til ársins 1936 barizt fyrir þessari lausn framfærslumálanna, sem ég hér hefi bent á. Og það er óneitanlega dálítið einkennilegt, að Alþfl. skuli nú vera horfinn frá hinni einu réttlátu, raunverulegu og viðunanlegu lausn þessara mála.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Eins og getið er um í grg. þessa frv., þá er það flutt eftir beiðni minni og þannig til komið, að skipuð var 3 manna n. 28. sept. síðastl. til þess að athuga framfærslulögin. Þar var lögð áherzla á, á hvern hátt bezt væri að létta hinum mikla framfærsluþunga af sveitar- og bæjarfélögum landsins. Segja má, að þau séu flest að því komin. og sum alveg, að sligast undir hinum mikla framfærsluþunga. Í nefnd þessa voru skipaðir Bjarni Benediktsson prófessor, Sverrir Gíslason oddviti og Jón Brynjólfsson skrifstofustjóri. N. starfaði í samráði við eftirlitsmann sveitarstjórnarmálefna, Jónas Guðmundsson, og auk þess hafði hún sér til ráðuneytis 2 menn aðra, sinn frá hvorum bænum, Reykjavík og Hafnarfirði, þá Ólaf Sveinbjörnsson fulltrúa framfærslumála í Reykjavík og Friðjón Skarphéðinsson bæjarstjóra í Hafnarfirði. Þessari n. var sérstaklega falið að athuga þau frv., sem samin voru síðastl. vetur af nokkrum oddvitum og fulltrúum bæjarstjórna, sem skipaðir voru til þess að athuga svipuð mál. En fá af þeim frv., sem þessir menn hafa samið, hafa verið lögð fyrir Alþingi, heldur send n. til athugunar. og þær ekki flutt þau. Nefnd þessi hélt fundi á hverjum degi í langan tíma, og niðurstaðan af starfi hennar er svo þetta frv., sem flutt er hér af allshn. Eins og stendur í grg., tók n. það til rækilegrar athugunar, hvort ekki mætti breyta framfærslulögunum þannig, að gera landið að einu framfærsluhéraði, en með framfærslul. frá 1935 virðist þetta hafa verið ætlunin. Með stofnun jöfnunarsjóðs, samkv. l. frá 1935, má einnig sjá vott þessa nýmælis. Þessi sjóður var stofnaður til að jafna framfærslukostnað milli héraða eftir reglum, sem settar voru um það í þá gildandi framfærslulögum. Nefndin, sem mál þetta hefir flutt, komst að þeirri niðurstöðu, að í raun og veru væri með stofnun jöfnunarsjóðs, sem aukinn hefir verið síðustu ár, að nokkru leyti gengið í þá átt, að gera landið að einu framfærsluhéraði. Mætti segja um skipulag þeirra mála, að það yrði einskonar ríkisstj., sem réði öllum framfærslumálum, og einn sjóður, sem borgaði út framfærslustyrkinn. N. sá ekki ástæðu til að gera neinar sérstakar breytingar, hinsvegar hefir hún athugað, hvort ekki væri rétt að taka upp af nýju sveitfestitímann, sem afnuminn var með framfærslulögunum frá 1935. Meiri hl. n. var á móti því. Þær raddir komu fram í n., að ekki væri óeðlilegt að ákveða einhvern sérstakan sveitfestitíma. Í stað þess byggði n. í höfuðatriðum á grundvelli þeim, sem lagður var með framfærslul. 1935, en gerði á þeim verulegar breyt., sem miða í þá átt, að reyna að synda fyrir það, að eitt framfærsluhérað geti velt af sér framfærsluþunganum yfir á annað. Það hefir þótt koma í ljós á síðari árum. Í annan stað virtist n. rétt að setja ríkari valdboð í hendur sveitarstjórna, vegna þessa að framfærsluþunginn í sumum sveitar- og bæjarfélögum var orðinn svo mikill, að nauðsyn þótti, að sveitarstjórnirnar hefðu frjálsari hendur til skynsamlegra framkvæmda, sem orðið gæti til þess að draga úr framfærsluþunganum. Í þriðja lagi er í þessu frv. lagt til, að ríkissjóður beri ábyrgð á og greiði meira en áður eftir framfærslulögunum. Segja má 3 höfuðatriði í þessu frv. Í fyrsta lagi, að ekki sé hægt að velta af sér þyngslunum yfir á önnur sveitarfélög, þannig að menn, sem flytjast búferlum milli héraða og eiga sveitaframfæri í sínu byggðarlagi, geti ekki unnið sér sveitfesti í nýju framfærsluhéraði fyrr en eftir ákveðinn tíma. Nokkur önnur ákvæði eru líka gerð, sem miða að sama marki í frv., t. d. er ákvæði um rannsókn á þeim ástæðum, sem liggja til flutnings manna milli héraða, et þeir, sem flutt hafa, koma á framfæri í hinu nýja byggðarlagi. Þetta miður að því að koma í veg fyrir, að gerðar séu ráðstafanir í því héraði, sem maðurinn flutti frá, í því skyni að senda hann í annað byggðarlag, ef ótta við, að bann kynni að þurfa á framfærslustyrk að halda. Um aukið vald sveitarstjórna eru nokkur ákvæði í þessu frv. Meðal annars um það, sem kann að vísu að vera vafamál, hvernig skilja beri framfærslulögin frá 1935, ef mönnum væri vísað á vinnu, ættu þeir ekki rétt á sveitarstyrk. Það getur verið vafa bundið og óvíst um, hvort hægt sé að vísa mönnunum til vinnu utan síns framfærsluhéraðs. En n. fannst, eins og atvinnuháttum hagar til á Íslandi, það ekki eðlilegt, að það væri eingöngu vinna innan framfærsluhéraðsins, sem hægt væri að vísa mönnum á, heldur öll forsvaranleg vinna, sómasamlega borguð, hvar sem er á landinu. Eins og allir vita, stafar oft hinn mikli flutningur manna milli héraða af ýmsum atvinnuháttum. Fjöldi fólks streymir til Norðurlands yfir síldveiðitímann, til þess að stunda vinnu bæði á sjó og landi, og í verstöðvarnar sunnanlands leitar einnig fjöldi manna úr öðrum héruðum. Því þykir n. eðlilegt, að heimasveit synji þeim atvinnulausu mönnum og þurfalingum um sveitastyrk, sem ekki þiggja þá vinnu, sem í boði er. Það eru ýms önnur atriði, sem má segja, að auki vald sveitarstjórna yfir mönnum, sem gefizt hafa upp í lífsbaráttunni og treysta sér ekki til að sjá sér farborða sjálfir. Það kann að orka tvímælis, hvað langt eigi að ganga í þeim efnum. Virðist mér ekki ósanngjarnt, að þegar menn gefast upp, af hvaða ástæðu sem er, sérstaklega menn, sem eru fullvinnandi, að þá hafi hlutaðeigandi sveitarstjórnir, sem þyngslin hafa af þeim, vald til þess að sjá þessum mönnum farborða með vinnu, annaðhvort innan sinnar sveitar eða annarstaðar. Reynslan hjá öllum sveitarfélögum hér á landi sýnir, að fátækraframfærið er okkur dýrast. Það vill líka oft verða svo, að þeir, sem hætta að sjá fyrir sér sjálfir, missa oft talsvert af sínum fyrri manndómi. Þeir gefast alveg upp, leggja árar í bát og láta svo skeika að sköpuðu. Nauðsynlegt er að gera allar hugsanlegar ráðstafanir, til þess að benda slíkum mönnum á einhverja útvegi til að geta bjargað sér sjálfir, enda er það þeim sjálfum fyrir beztu. Ég tel það í raun og veru rétt hugsað, hvort sem breytingar á þessum lögum, eins og þær liggja fyrir, nái þeim tilgangi, að sveitarstjórnir séu hvattar til þess á allan hátt að reyna að sjá um, að fullvinnandi menn þurfi ekki að vera á opinberu framfæri, heldur eigi annars úrkosta og fái tækifæri til að bjarga sér sjálfir. Loks er þriðja atriðið, sem ég gat um, að væri höfuðatriðið í þessu frv. En það er, að ríkið ber ríkari ábyrgð á greiðslum, sem ein sveitin endurgreiðir til annarar. Það þótti við brenna áður en nýju l. komu, að ef eitt sveitarfélag feldi til skuldar hjá hinu, þá reiknaði sveitarfélagið, sem skuldina átti, hana einskis virði. Eins og ég sagði áður, er nokkru ríkari ábyrgð lögð á hendur ríkissjóði í þessum efnum. Ég ætla hér ekki að fara út í einstök atriði þessa frv., aðeins benda á þessi 3 höfuðatriði og þann tilgang, sem hugsað er að ná með frv. Hér er um að ræða mikið alvörumál og þarf að þræða milli skers og báru, hvort sem það tekst fyllilega með frv. Má vel vera, að sum atriði frv. orki einhvers tvímælis, og er rétt, að hv. d. athugaði það rækilega og kæmi með till., sem miðað gætu til bóta, og fyrir mitt leyti, er ég fús til þess að ræða skynsamlegar brtt., sem fram kynnu að koma.

*Brynjólfur Bjarnason: Staðhæfing hæstv. félmrh., að jöfnunarsjóðurinn gerði í raun og veru landið allt að einu framfærsluhéraði á ekki við rök að styðjast, því að þrátt fyrir sjóðinn heldur áfram hinum gamla hnotbíting milli sveitarfélaganna út af fátækraframfærinu. Ég held því fast fram, að ákjósanlegasta lausn þessa máls sé að gera landið allt að einu framfærsluhéraði með því skipulagi, að þurfamannakostnaður sveitar- og bæjarfélaga verði greiddur úr einum allsherjarsjóði, eins og ég þegar hefi stungið tvisvar sinnum upp á hér í þessari háttv. deild og eins og Jón heitinn Baldvinsson hafði gert á undan mér hér á Alþingi. Ekki get ég heldur fallizt á, að ákvæði 21. gr. laganna gefi styrkþegum mikla tryggingu gegn gerrræði og misrétti við framkvæmd þeirra. Þvert á móti er stjórninni gefið gífurlegt vald yfir styrkþegum, lífi þeirra og örlögum. Auðvitað er þetta líka matsatriði, en reynslan hefir sýnt, að styrkþegar hafa verið beittir fantaskap og ofríki.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég hefi í raun og veru fátt að athuga við ræðu háttv. 1. landsk. En þó var aðallega eitt atriði í ræðu háttv. 1. landsk., sem mér þykir hlýða að eyða nokkrum orðum að, en það voru ummæli hans um nauðsyn þess, að landið yrði allt gert að einu framfærsluhéraði. Það er skoðun mín, að hér sé nú orðið í raun réttri um formsatriði að ræða og um það, hvaða aðferð skuli beitt til að gera allt landið að einu framfærsluhéraði, því að eins og kunnugt er, var þegar með framfærslulögunum 1935, með afnámi sveitfestitímans, og með ákvæðum laga um jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga gengið inn á þá braut, að gera landið allt að einu framfærsluhéraði. Og í frv. því, sem hér liggur fyrir, er með hinum nýju ákvæðum um jöfnunarsjóðinn stigið enn eitt spor í sömu átt. Ég fæ því ekki annað séð en að landið sé þegar orðið allt eitt framfærsluhérað, þótt ekki sé það í því formi, sem háttv. 1. landsk. virðist hafa svo mikið dálæti á. Þá taldi háttv. 1. landsk., að styrkþegar hefði enga tryggingu gegn ofríki, er sveitarstjórnir gætu beitt þá í þeim tilfellum, er ákvæði 21. gr. laganna um vinnuskyldu kæmu til greina. En þetta er með öllu rangt, eins og auðsætt er af því, að styrkþegi getur, ef hann er óánægður með vist sína eða vinnu, lagt fram kæru til lögreglustjóra framfærslusveitarinnar, en hann verður að leita álits tveggja óvilhallra manna og verklýðsfélagsins á staðnum, áður en hann leggur á úrskurð sinn. Í annan stað getur styrkþegi skotið úrskurði lögreglustjóra til ráðherra. Þar er því falin enn ein trygging gegn hugsanlegu ofríki, og það er ekki að efa, að gangskör yrði gerð að því að stemma stigu fyrir hverskyns ofbeldi gegn styrkþegum af hálfu lögregluvaldsins.

*Brynjólfur Bjarnason: Þegar ræða er um það, hvort landið eigi allt að vera eitt framfærsluhérað eða ekki, þá er ekki að ræða um orð, heldur um innihald. Þegar ég tala um allt landið sem eitt framfærsluhérað, þá á ég við fyrirkomulag, þar sem sveitarþyngslin komi hlutfallslega jafnt niður á sveitarfélögunum, þrátt fyrir það, að ómegðin hjá þeim sé mismunandi mikil. Þetta er ekki tilfellið eins og nú er ástatt, því að sveitarþyngslin koma mjög mismunandi hart niður á hinum einstöku sveitarfélögum. Hæstv. forsrh. vildi fá reynslu fyrir því, hvort hægt væri að flytja vinnukraftinn til í landinu, þetta kvað hann vera eitt þýðingarmesta atriði frv. Það er augljóst mál, að hér ber enn þá meiri nauðsyn til þess, að tryggilega sé frá því gengið, að þetta sé ekki misnotað af hálfu stjórnarvaldanna. En þetta er ekki gert. Eins og l. eru nú, er hægt að vísa styrkþegum á vinnu, sem greidd er undir taxta verkalýðsfélaganna. Það er hvergi minnzt á það, að þessi vinna skuli greidd með þeim taxta. Úrskurður er hér einungis hjá lögreglustjóra og svo hjá ráðh., sem sízt er trygging fyrir, að geti verið réttlátur, heldur þvert á móti. Þetta gæti orðið til þess, að styrkþegar væru notaðir sem ódýrt vinnuafl, og það til þess að brjóta niður taxta verkalýðsfélaganna. Hvað segja menn um ,það, að úrskurður eigi að vera hjá lögreglustjóra um það, hvert kaup og kjör annara verkamanna en styrkþega eigi að vera. - fyndist mönnum tryggilega gengið frá kaupinu og kjörum verkamanna með því móti?

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Frv. þetta er gert sem tilraun til nýsköpunar á sviði framfærslulaganna. Það er spor í áttina að einu framfærsluhéraði og þetta spor var þegar að nokkru leyti stigið með lögunum frá 1935. Ég vil aðeins gera nokkrar aths. við ummæli hæstv. forsrh. viðvíkjandi lokaúrskurði út af kærum þeirra styrkþega, sem vísað hefir verið til vinnu. Hæstv. forsrh. taldi það vafasamt, hvort heppilegt væri, að lokaúrskurðurinn væri hjá ráðh. En við því er það að segja, að ef lokaúrskurðurinn væri hjá lögreglustjórunum, þá myndi hinn staðarlegi mismunur framfærslusveitanna skapa mjög mismunandi sjónarmið í dómsúrskurðum. En hinsvegar hefir mér dottið í hug, hvort ekki mætti setja á stofn landsdómendur fyrir land allt, er kveðið gæti upp lokaúrskurði í þeim ágreiningi, er upp kynni að koma milli sveitarstjórna og styrkþega. Með slíku fyrirkomulagi yrði það tryggt, að sami mælikvarði yrði notaður um land allt. Og ég leyfi mér að skjóta því til háttv. deildar, hvort slík tilhögun væri ekki heppileg.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 1. landsk. sagði, að það væri yfirlýst, að þetta frv. væri undirbúningur undir víðtækari breyt. Ég mun hafa sagt eitthvað á þá leið, að með þessum l. gæti skapazt sú reynsla, sem leiddi til þess, að einhverjar breyt. yrðu gerðar á framfærslul., og að ég vildi rannsaka, hvort nægilegt væri að finna leið til þess að gera landið að einu framfærsluhéraði. Ég vil undirstrika það, að það er alveg tvennt, ólíkt, sem vakir fyrir okkur í þessu máli. Það sem hv. þm. tekur fram, að hafi aðallega vakað fyrir sér, er aðeins eitt, að framfærslubyrðin komi jafnt niður eftir efnum og ástæðum á sveitarfélögin í landinu, og svo ekki neinar umbætur að öðru leyti.

Jú, jú!

Það sagði hv. þm., að væri meginatriði í þessu máli. En mér finnst það einn höfuðkostur þess 

Skaffa því bara vinnu annarstaðar

. Það er nú það, sem verið er að fara fram á. Það er alltaf vandi að taka einstök dæmi, og það er kannske ekki rétt að gera það, en ég býst við, að með þeirri fólksfjölgun, sem er í Reykjavík, geti orðið ákaflega erfitt að útvega vinnu við framleiðslu, sem geli staðið undir því, að afkoma bæjarins geti orðið sæmileg; en jafnhliða því vantar vinnukraft annarstaðar. Um það, hvað ég á við með þessum flutningum, þó að ekki sé talað um þvingunarflutninga, skal ég nefna dæmi. Þegar útmældar voru lóðir hér nálægt Reykjavík, þá vildu margir fá þær. En þótt þetta fólk vilji rækta þarna og setjast þarna að, þá fær það það ekki, því Seltjarnarneshreppur á landið. Og samkvæmt l. verður hann að samþ., að fólkið fái landsetu, og hann hefir ekki leyft þessu fólki að eiga þar heima. Þetta fólk fær ekki að búa í sveit, þótt það óski þess. Það eru æðimargir, sem ég þekki, sem vilja flytja út í sveit og fá sér jörð til þess að búa á, en sveitarfélögin hafa þá keypt þær jarðir til þess að koma í veg fyrir, að menn flyttu þangað, vegna hræðslu við að þyngdist fátækraframfærið í sveitarfélaginu. Fátækral. eru farin að standa í vegi fyrir, að menn flytji sig á staði, þar sem atvinnumöguleikar eru fyrir hendi fyrir þetta fólk. Þetta vakti fyrir mér, þegar ég taldi, að það væri rannsóknarefni, hvort ekki væri rétt að hafa landið allt eitt framfærsluhérað. Og með þeim ákvæðum, sem í frv. felast, ef það verður að l., mun skapast reynsla, sem hægt verður að byggja á.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Hv. 1. landsk. sagði, að hann hefði fengið það út úr orðum mínum og hæstv. forsrh., að aðalatriðið og kannske eina tilraunin til endurbóta, sem lægi í þessu frv., væri 21. gr. En frá mínu sjónarmiði er það ekki einungis 21. gr., heldur margar aðrar gr. þessa frv., sem eru tilraun til þess að koma betur fyrir framfærslumálunum í landinu. En það má vel vera, að 21. gr. frv. sé kannske merkilegust, vegna þess að með þeirri gr. er sérstaklega verið að miða að því, að í stað þess að veita styrkþegum peninga eða mat, sé reynt að útvega .þeim, sem vinnufærir eru, vinnu. Það álít ég rétta tilraun til úrlausnar á þessu vandamáli. Og það ætla ég, að hv. 1. landsk. geti orðið mér sammála um, að það mundi verða ósk allflestra þeirra manna, sem leita aðstoðar bæjar- og sveitarfélaga vegna atvinnuleysis, en eru vinnufærir, að þeir gætu fengið vinnu í stað þess að fá sveitarstyrk. Það má alltaf deila um það, hvernig sé tryggast um þetta búið, þegar menn þurfa að biðja um hjálp til þess að lifa. Það er ekki mín till., að lokaúrskurður sé hjá ráðh. heldur nefnd. Ég teldi það mjög heppilegt, að einhver landsdómur fjallaði um það mál. Hv. 1. landsk. taldi það mikinn galla að gera landið að einu framfærsluhéraði, ef fara ætti að flytja menn úr einni sveit í aðra til þess að fá vinnu, og jafna framfærsluþunga yfirleitt eftir einhverjum ákveðnum hlutföllum. Það má lengi deila um það, hvernig eigi að jafna þessum þunga niður. En þegar athuguð er þessi höfuðeinkenni, að landið sé eitt framfærsluhérað, þá hefir þeim í flestum atriðum með l. 1935 verið náð, á meðan ekki er skert sú meginregla, sem slegið var fastri 1935, að menn eigi framfærslurétt þar, sem þeir eru staddir, þegar þeir þurfa á framfærsluhjálp að halda. En þótt menn flytji úr einni sveit í aðra, losnar samkv. frv. viðkomandi sveit ekki við að greiða með styrkþega; er það gert til þess, að sveitir eða bæjarfélög hrindi ekki af sér með einhverjum ráðum þeim sveitarþunga, sem á þeim hvílir. Og þarna á að vera náð höfuðatriðum þess, að landið sé eitt framfærsluhérað. En aðalatriðið er í raun og veru til staðar með ákvæðum þeim, sem nú eru í gildi og farið er fram á nú með nokkrum breytingum.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Frv., sem hér liggur fyrir, horfir til bóta, en hinsvegar er mér það ljóst, að þegar ræða er um það, hvor lausnin sé betri, sú, sem tekin er með þessu frv., eða hin, að gera landið allt að einu framfærsluhéraði, þá er það vandasamt mál að skera úr að svo stöddu. Ef haldið er áfram með jöfnunarsjóðsfyrirkomulagið, þá er tekið upp skipulag án skorða. Einstaka sveitarfélög geta farið með fé ríkissjóðs eftir vild. Til þessa hefir ekki verið hægt að reisa skorður við misnotkuninni og heldur ekki hefir verið hægt að fá heildaryfirlit yfir fátækramálin. Eins og fátækraframfærslan er nú með jöfnunarsjóði og hnotbíting sveitarfélaga á milli, þá verður að taka öll þessi mál til athugunar og nákvæmrar rannsóknar. Við umræðurnar í þessari háttv. deild hefir ekki verið minnzt á það atriði, sem ég tel höfuðkost frv. Þar á ég við það fyrirkomulag, að hægt verður að nota vinnukraft þann, sem afgangs verður á einum stað á landinu, til hagnýtingar á þeim stöðum, þar sem hörgull er á vinnuafli, það er eitt hið þýðingarmesta atriði í félagslegum, í sósíölum efnum, að menn, sem geta unnið, þurfi ekki að ganga auðum höndum. Það þarf varla að útlista það nánar, að atvinnuleysið er ein hin mesta bölvun manna nú á tímum. Atvinnuleysingjunum sjálfum er það fyrir beztu, lífi og afkomu þjóðarinnar ríður á, að vinnulausum mönnum verði ráðstafað til vinnu, þar sem hennar er þörf og þar sem skortur er á vinnuafli. Ætlun frv. er því að taka upp kosti þess skipulags, er gerir landið allt að einu framfærsluhéraði. Frv. mun færa mönnum reynslu í framfærslumálunum, og þegar allt kemur til alls, þá er það reynslan, sem sker úr að lokum um það, hvert verður fyrirkomulag fátækralöggjafarinnar í framtíðinni. Hinu skal ég ekki neita, að allmikill mótþrói er víða gegn því að flytja menn úr stað til vinnu. En þess er þá líka að gæta, að það er ömurleg tilhugsun, er menn ganga iðjulausir í sumum plássum og stöðum í landinu á sama tíma og aðrir landshlutar fá ekki að gert fyrir sakir fólkseklu. Það er hættulegt að halda áfram á þeirri braut. Loks vil ég fara nokkrum orðum um það atriði 21. gr. laganna, þar sem segir, að skjóta megi úrskurði lögreglustjóra til ráðherra. Ég álít, að dómsúrskurðurinn sé betur kominn í höndum lögreglustjóra en að málinu sé vísað til ráðh. Dómsúrskurðurinn verður að vera almennur, skoðaður frá almennu sjónarmiði. Ef málið er lagt undir ráðherra, þá er hætt við, að þessa almenna sjónarmiðs verði ekki gætt, því að ráðh. koma og ráðh. fara, eins og kunnugt er. Hinar mismunandi skoðanir ráðh. munu því marka dómsúrskurðinn, en ekki almennar forsendur. Framkvæmd laganna yrði því eins mismunandi eins og skoðanir ráðh. eru mismunandi. Þessu ákvæði laganna ætti því að mínu áliti að breyta, og ég vil beina því til þeirrar nefndar, sem á að fjalla um þetta mál, að taka þetta til athugunar, því að fólkið heimtar, að það sé dæmt eftir almennu réttlæti. En ráðh., sem treysta á eigið réttlæti, mega ekki gleyma því, að á eftir þeim koma aðrir ráðh. Ég vil svo endurtaka það, að frv. er mjög til bóta og gefur grundvöll að nýrri reynslu.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég kvaddi mér ekki hljóðs til þess að taka þátt í þeim umr., sem fram hafa farið um mál þetta. En ég vildi aðeins fyrir hönd allshn. geta þess, að hún hefir flutt þetta mál eins og það er fram komið fyrir hæstv. félmrh., án þess að gagnrýna frv. á nokkurn hátt eða kynna sér það til hlítar. Enda hafa einstakir nm. tjáð í grg., að þeir hafi óbundnar hendur um einstakar gr. og jafnvel um afstöðu til frv. í heild. En ég tel rétt að taka það fram viðvíkjandi meðferð þessa máls, að það er það stórt, að sjálfsagt verður n. að fá tíma til að athuga einstakar gr. og efni frv. áður en málið er tekið til 2. umr. Ég vildi beina því til hæstv. forseta, að hann vildi hafa samvinnu við n. um það, hvenær málið er tekið á dagskrá, með þetta fyrir augum. Ennþá hefir n. ekki unnizt tími til að fara gegnum frv. og gera þær breyt., sem hún óskar. Vildi ég, að málinu væri ekki svo hraðað, að n. geti ekki gert þær breyt., sem henni þykir þurfa.

* Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Herra forseti! Frv. þetta er ekki óskylt því frv., er var hér til umr. áðan. Tilefni þess er samningur sá, er gerður var í október við útgerðarmenn, félög verzlunarskipanna og Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda af félögum sjómanna. Um leið og samið var um stríðsáhættuþóknun, sem hér var um rætt í gær, var samið um dánartryggingu og örorkutryggingu fyrir sjómenn, er til útlanda sigla. Það var ósk sjómanna, að trygging þessi yrði ekki lægri en samskonar tryggingar á Norðurlöndum, þar sem þær væru lægstar. En eins og kunnugt er, nema slysa- og dánartryggingar vinnandi manna á Norðurlöndum talsvert miklu meira en hér. Þó er það regla þar, að tryggingar fyrir menn, sem sigla á stríðsáhættusvæðum, eru miklu hærri en venjulegar tryggingar. Regla sú, sem hér er látin gilda um verzlunarskip, er lík þeirri dönsku, þó að ekki sé hægt að hafa hana eins, því að í Danmörku grípur þessi sérstaka slysatrygging inn í hina almennu slysatryggingu, sem er þar með öðrum hætti en hér. Þeim Brynjólfi Stefánssyni framkvæmdastjóra og Jóni Blöndal hagfræðingi var falið að finna út, hvernig sú trygging liti út á Norðurlöndum, ef hún væri reiknuð út í fjárhæðum, og taldist þeim til, að í Danmörku væri lægst útborgun, og bæri því að leggja til grundvallar það fyrirkomulag, sem þar gildir. Af samningi, sem er fylgiskjal með frv. á þskj. 289, má sjá, hvernig þessu er fyrir komið. Þegar til þess kom að semja um slíkar tryggingar á togaraflotanum, vildi svo til, að yfirmenn á þeim skipum höfðu samið við atvinnurekendur um dánarbætur, og var sú upphæð jafnframt örorkutrygging, en hún var nokkru lægri en hér er gert ráð fyrir. Svo þegar til þess kom að semja fyrir undirmenn skipanna, fórum við fram á, að sama fyrirkomulag yrði látið ná til þeirra, en útgerðarmenn töldu vandkvæði á því, þar sem þeir væru bundnir við endurtryggingar í Bretlandi. En samkomulag varð þó um 15000 króna tryggingarupphæð á fiskiflotanum, án tillits til þess, hvort um væri að ræða fjölskyldumenn eða einhleypinga. Hér er líka endurtrygging eftir enskri reglu, sem er öðruvísi en hér. Er þar borguð viss upphæð fyrir ákveðna limi. Hinsvegar eru dagpeningagreiðslur þar ef til vill hærri fyrir öryrkja en á Norðurlöndum og hér, því að þar má greiða allt að 10 kr. á dag í allt að 12 mánuði, ef maðurinn er óvinnufær svo langan tíma. Ég verð að segja, að hér er enginn greinarmunur; mannslífið er jafndýrmætt, á hvaða skipum sem siglt er. Það er því eðlilegt, að þessi trygging sé ein og hin sama fyrir alla, sem sigla á stríðshættusvæðunum. Ég hefi því leyft mér að bera fram till. um að samræma þessar tvær tryggingar, eins og sjá má á þskj. 300. Þessi trygging verður ekki útborguð eftir reglum, sem nú almennt gilda um slysatryggingu ríkisins, nema að vissu leyti. Þess vegna hefi ég leyft mér að gera þennan stiga, sem er í 3. gr. frv., hvernig eigi að borga út, að láta það ná jafnt til einhleypra sem fjölskyldumanna, og er það í fullu samræmi við samkomulagið fyrir verzlunarskip. Ég gæti látið mér detta í hug, að einhver segði, að ekki væri þörf á þessu. Í fyrsta lagi hefir verið færð fram ástæða til að samræma með l. þessar tryggingar, en eigi að síður ætti að vera kleift að fá frv. um stríðstryggingu, þar sem þessi trygging er í innlendum höndum. Aðeins tryggingin ræður í þessum málum. Er hægt að koma því fyrir, meðan þyrfti eingöngu að binda sig við erlend vátryggingarfélög. Í öðru lagi er færð fram ástæða fyrir því, að hér á Norðurlöndum og víðar eru slíkar tryggingar lögbundnar. Öll Norðurlöndin, að Finnlandi meðtöldu, og ég hefi nýlega fengið vissu fyrir því, að Niðurlöndin, Belgía og Holland, hafa einnig þessa stríðstryggingu lögbundna. Öll þessi lönd telja nauðsynlegt, að það sé ekki undir tilviljun komið, að þessir menn séu tryggðir, heldur bundið lögum. Það vill svo til, að í Danmörku var byrjað á þessum tryggingum á svipaðan hátt og átti sér stað hér um samkomulagið milli farmanna og útgerðarmanna á verzlunarskipum, þar sem það samkomulag er þegar búið að fá lögfestingu. Mér skilst það vera nokkuð sambærilegt, að hér fengist samkomulag milli atvinnurekenda og sjómanna um þessa tryggingu, þó að hún hér í öðru lagi geti hugsazt sem samkomulag. Þetta er höfuðástæðan til þess, að ég hefi borið þetta mál fram. Ég vildi óska, að hv. d. gæti greitt fyrir þessu máli, sem ég álít, að eigi að fara til fjhn.