Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Steinsson) Samgmn. á örlitla brtt. á þskj. 168. Leggur n. til, að í 13. gr. verði bætt orðinu „stöðvartímanum“. Er það til þess að taka greinilega fram, að landssímanum beri ekki að annast afgreiðslu nema á þeim tíma, sem stöðin er opin. Virðist mjer það vera sjálfsagt og vænti þess, að þessi brtt. fái góðar undirtektir hjá hv. dm.

Flm. (Hannes Jónsson) Jeg finn enga ástæðu til þess að fylgja frv. þessu úr hlaði með langri ræðu, þar sem þegar eru komnar fram við það margar brtt. Tel jeg því heppilegra, að það verði athugað í nefnd og leitað um það umsagnar landssímastjóra, áður en það verður tekið til frekari umr.

Magnús Guðmundsson Meining mín er ekki að fara að ræða brtt. þær, sem fram eru komnar við frv. þetta, heldur vil jeg taka það fram, að það hefir aldrei verið siður, að samgmn. þingsins eða stj. væru að amast við breyt. á símalögunum. Þvert á móti hefir þeim brtt. verið tekið vel, því að með þeim er aðeins verið að ákveða eða gera till. um, hvernig símalínurnar eigi að liggja um sveitirnar, þegar þær verða bygðar. Með slíkum till. er því alls ekki verið að veita fje til línanna, heldur er verið að ræða um framtíðarskipulag á símalínum sveitanna. Jeg sje því ekki, að nein ástæða sje til, hvorki fyrir samgmn. eða stj., að amast við þeim breyt. á símalögunum, sem hjer er stungið upp á.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Það er ekki stórt frv., sem hjer er um að ræða. Eins og hv. dm. mun kunnugt, var sú breyt. gerð með hæstarjettarlögunum nr. 22 frá 6. okt. 1919, að yfirrjetturinn var feldur niður. Voru þá allmargir menn, sem rjett höfðu til þess að flytja mál fyrir yfirrjettinum, og var rjettur þeirra því yfirfærður til hæstarjettar, þó með því skilyrði, að þeir yrðu að ganga undir prófraun innan þriggja ára. Þeir, sem höfðu II. einkunn við próf í lögum, mistu rjettinn, ef þeir höfðu ekki leyst prófraunina innan þessa tíma. Þetta ákvæði hefir altaf verið bæði ranglátt og tilgangslaust. Það tók rjett af mönnum, er þeir áður höfðu, ef þeir einhverra orsaka vegna gátu ekki gengið undir hina tilskildu prófraun. Af þeim mönnum, sem töpuðu rjettindum á þennan hátt, munu nú ekki vera eftir nema örfáir menn. Og fyrir tilmæli tveggja þeirra flyt jeg þetta frv. Þeir hafa nú um langt skeið starfað í stjórnarráði Íslands og má því gera ráð fyrir, að þeir hafi ekki svo lítið aukið lögfræðiþekkingu sína frá því er þeir fluttu mál fyrir yfirrjettinum. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg er einn þessara manna, sem mistu rjettindi á þennan hátt. En þrátt fyrir það er mjer mín vegna alveg sama um þetta ákvæði, því jeg hefi aldrei lagt mikla stund á málaflutning. Hefi jeg því ekkert mist fyrir þessar sakir, en eigi að síður er þetta ákvæði hæstarjettarlaganna ranglátt og þarf að falla niður, því þarna eru menn sviftir rjetti, sem þeir áður höfðu, enda er það, eins og menn vita, oft undir tilviljun einni komið, hvort menn fá fyrstu eða aðra einkunn við próf. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar að sinni og óska, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn. að lokinni þessari umr.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins leyfa mjer að skjóta því til n. þeirrar, sem fær mál þetta til meðferðar, að hún leiti um það álits hæstarjettar, því að það er venja með öll slík mál sem þetta. Jeg skal alls ekkert fara að ræða um hæstarjettarlögin að þessu sinni, en aðeins geta þess, að jeg hefi tvisvar hjer í þinginu borið fram frv. um að fá hæstarjetti komið í það form, sem hann hafði upphaflega, sem sje að dómendurnir verði fimm. Að jeg hefi ekki sjeð mjer fært að flytja slíka breyt. í þriðja sinn, er sökum þess, að jeg hefi talið, að það myndi enga þýðingu hafa, þar sem Framsóknarflokkurinn er sterkasti flokkur þingsins, en hann var, eins og kunnugt er, á sínum tíma mjög fylgjandi fækkuninni á dómendunum í hæstarjetti.

Flm. (Ingvar Pálmason) Eins og frv. þetta ber með sjer, er það flutt að beiðni landsstj. og samið að tilhlutun hennar. Það er kunnara en frá þurfi að skýra, að kostnaður ríkissjóðs af berklavörnum fer árlega vaxandi, og er frv. þetta tilraun til að draga að einhverju leyti úr þeim gífurlega kostnaði. Er það aðallega á tvennan hátt. Í fyrsta lagi með því að sjúklingar þeir, sem læknar telja vinnufæra, sjeu látnir vinna, en auðvitað er það ekki meiningin, að vinnan geti haft áhrif á líðan eða heilsu sjúklinganna til hins lakara, enda vinni þeir aðeins þá vinnu, er þeir eru færir um að dómi læknis. Vinna getur einnig verið til bóta heilsu sjúklinganna, ef allrar varúðar er gætt. Hitt aðalatriði frv. er það, að ríkisstj. semji við vissar stofnanir um ljóslækningar þessara sjúklinga, og er ekki ósennilegt, að það geti haft töluverðan sparnað í för með sjer. Auk þess má benda á það, að með frv. þessu er stj. hvött til þess að hafa jafnan vakandi eftirlit með því, að sparað sje eins mikið og hægt er á þessu sviði, án þess að hjer sje á nokkurn hátt reynt að rýra gagnsemi berklavarnalaganna. Vona jeg, að hv. deild greiði fyrir máli þessu til n., sem síðan mun taka málið til ítarlegrar athugunar. Hafa mjer nýlega borist fleiri plögg, sem upplýsa þetta mál betur, og mun jeg að sjálfsögðu láta þau nefndinni í tje. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að hafa framsöguræðu lengri, en vænti þess, að málið fái að ganga til allshn.

Halldór Steinsson Það er alveg rjett hjá hv.flm. þessa máls, að fullkomin ástæða er til þess að reyna að draga eitthvað úr hinum mikla kostnaði, er orðið hefir við berklavarnir hjer á landi. Með 1. lið frv. er sýnd viðleitni í þá átt, með því að skylda sjúklinga þá, er að læknisráði eru þess færir, að vinna og ljetta þannig dálítið undir með sjálfum sjer og draga úr þeim kostnaði, er ríkissjóður greiðir árlega til berklavarna. Þó fanst mjer eitt vanta í grg. frv., svo og framsöguræðu hv.flm., að eigi er gefin nein bending um það, hvort slík vinna sje fyrir hendi á þessum hælum. Hygg jeg, að á Vífilsstöðum sjeu slík verkefni ekki nægileg, nema þau verði sköpuð, og má vera, að það hafi vakað fyrir hv.flm. og hæstv. stj. að gera það. Mætti t. d. vel hugsa sjer það, að sjúklingar ynnu að ræktun lands í kringum hælið. Um innanhússtörf er öðru máli að gegna; þau eru ekki svo mikil, að neinn verulegan sparnað leiddi af því, að sjúklingar tækju þátt í þeim, enda yrði að hafa fast starfsfólk til þeirra starfa eigi að síður. Hinsvegar er líklegt, ef heilsuhæli verða reist víðar á landinu, að hægt væri að haga fyrirkomulaginu þannig, að vinnufærir sjúklingar gætu stundað þar vinnu, eftir því sem heilsa leyfði. En jeg felli mig ekki við síðari hluta frv. í fyrri málsgr. 3. brtt. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rjett er, að stjórnarráðið nefni til sjerstaka lækna, einn eða fleiri í hverjum landsfjórðungi, til þess að meta og gefa vottorð um það, hvort sjúklingur þarfnast sjúkrahússeða hælisvistar og sje styrkhæfur vegna sjúkdóms síns. Skal til þess starfa velja þá lækna, sem ætla má, að hafi besta þekkingu í þeim efnum og best tæki til slíkra rannsókna“. Mjer finst, að ekki geti komið til mála að fela aðeins einum lækni í hverjum landsfjórðungi að úrskurða það, hvort sjúklingur þurfi hælisvist eða ekki. Þennan sjúkdóm getur borið svo bráðan að, að sjúklingi sje með öllu ókleift að nálgast þennan eina lækni. Það er sjálfsagt að byggja á dómi hjeraðslækna í því efni; þeir eru kunnastir sjúklingum sínum og hafa oft fylgst með líðan þeirra árum saman, og eru því á allan hátt færastir að kveða upp úrskurð um þörf sjúklings á hælisvist. Þá virðist mjer ákvæði síðari málsgr. of þröngt. Það hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnarráðið skal og kveða á um það, hverjar ljóslækningastofnanir taki til meðferðar þá sjúklinga, er ljóslækninga þurfa og styrks njóta úr ríkissjóði“. Þetta er auðvitað borið fram í sparnaðarskyni, og mætti eflaust spara á þessu, en mjer finst hjer of langt farið inn á sjálfsákvörðunar rjett hinna fátæku sjúklinga, er styrkþurfa eru, og tel jeg varhugavert að neita sjúklingum um að vitja þeirra lækna, er þeir helst kjósa. Hinsvegar er hitt ákvæði síðustu málsgr. gott, það sem sje, að stjórnarráðið semji fyrirfram við sjúkrahús og slíkar stofnanir um kostnað af dvöl og lækningu styrkhæfra sjúklinga. - Mjer finst frv. stefna í rjetta átt, einkum ákvæðið um vinnuna, en það þarf mikillar lagfæringar við til þess að það geti talist frambærilegt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu hv.þm. Snæf. vil jeg leyfa mjer að segja fáein orð. Hv. þm. þótti sumt í frv. þessu fara of langt í aðhaldsáttina. Nú er það kunnugt, að kostnaður við berklavarnir hefir aukist um 100 þús. kr. á ári á hinum síðari árum, og verður þó ekki sjeð, að það hafi borið þann árangur, sem við mætti búast. Það er því óhjákvæmilegt að leita einhverra nýrra úrræða til þess að ráða bót á þessu ástandi, því að augsýnilegt er, að einhversstaðar hlýtur að vera leki í þessum gífurlega kostnaði, og undir þann leka verður að setja. Hitt leiðir af sjálfu sjer, að jafnlítið frv. og þetta getur ekki tekið yfir öll þau svið, þar sem umbóta er þörf, en úr því mætti að sjálfsögðu bæta. Ef ekkert er gert til þess að draga úr þessum kostnaði, stefnir það í hreina og beina vitleysu og yrði í algerðu ósamræmi við gjaldþol landsins. Þannig yrði kostnaður við berklavarnir kominn upp í 4–5 milj. kr. á ári eftir nokkur ár, ef áframhaldið yrði það sama og verið hefir á undanförnum árum, en það sjá allir heilvita menn, að ekki getur náð nokkurri átt. Jeg býst þess vegna við, að hv.þm. Snæf. verði að sætta sig við það, að einhversstaðar verði skorður settar og reynt að spara meira en gert hefir verið hingað til. Þá vjek hv.þm. að 1. gr. frv. Þeirri hlið hefir eigi verið sint ennþá, hvorki af löggjafarvaldinu nje hælunum, en landlæknir telur ákvæði það alveg sjálfsagt. Þó er ekki þar með sagt, að það ákvæði hefði áhrif undir eins, ef samþ. verður, en ætla má, að það geti orðið þýðingarmikill þáttur í framtíðinni. Það er alveg rjett hjá hv.þm., að sjúklingunum á Vífilsstöðum hefir ekki verið ætluð nein vinna. Hefi jeg einnig ástæðu til þess að halda, að læknirinn þar líti öðruvísi á það mál en landlæknir. Þó hefir hann látið í ljós það álit sitt viðvíkjandi minningarspjaldasjóðnum, að það fje hefði mátt nota til þess að byggja á vinnu handa sjúklingunum. Við hressingarhælið í Kópavogi var að áeggjan landsstj. bygð vinnustofa, en hún hefir orðið að minni notum en ætla mætti, því að þar hefir komið fram talsverð tregða hjá sjúklingunum að leggja á sig vinnu. Fyrir því er það óhjákvæmilegt að skylda þá sjúklinga til vinnu, sem að dómi læknis eru þess vel færir. Þá vjek hv.þm. að því, og það með rjettu, að í frv. er ekki minst neitt á framtíðarskilyrðin fyrir slíka vinnu. Ef læknir á öðru heilsuhælinu vildi ekki gera mikið úr þessari breytingu, nje heldur að sjúklingar á spítölum í kaupstöðum væru látnir eitthvað vinna, þá yrði ekki mikið um framkvæmdir í þessu efni fyrst í stað. Á Kristnesi hafði jeg hugsað mjer, að sjúklingar gætu unnið nokkuð að garðrækt og túnrækt, enda eru ræktunarskilyrði þar góð. Annars vil jeg geta þess, að fyrir stj. og landlækni vakir það, að óhjákvæmilegt muni verða að koma upp bráðlega nýju hressingarhæli, og þá helst á einhverri hverajörð skamt frá Reykjavík. Gæti vistin orðið sjúklingum ódýrari þar en í spítölum, og gert yrði ráð fyrir því þegar í upphafi, að sjúklingar ljettu undir við garðrækt og túnrækt. Stj. hefir fengið tilboð um eina slíka jörð hjer nærliggjandi og lagt það fyrir þingið í sambandi við fjárl. Fram á þessar breyt. mundi alls ekki farið, ef það væri ekki þessi mikli kostnaður vegna berklavarnanna og sem ekki virðist hægt að stöðva á annan hátt en með nýju skipulagi, svo að meira fáist fyrir peningana en hingað til. Þetta er því skýring stj. til hv.þm. Snæf. og annara á því, sem segir í grg. frv. um vinnu berklaveikra manna. Hjer er því um að ræða einn lið í þeim möguleikum að draga saman í hressingarhæli þá sjúklinga, sem nú fylla heilsuhælin og eiga ekki að vera þar. Og þá um leið að halda þeim sjúklingum saman, sem vitanlegt er um, að ekki er hægt að lækna. Á báðum heilsuhælunum er sem stendur fjöldi sjúklinga, sem mundu vera betur komnir annarsstaðar, ef um slíkar stofnanir væri að ræða. Í því sambandi má og geta þess, að um 1/3 þeirra fullorðnu sjúklinga, sem nú fylla hælin, er það vitanlegt, að þeim muni ekki batna, en dvalarkostnaður þeirra nemur þó 5 kr. á dag. Ef takast mætti með minni kostnaði, að sjúklingunum liði eins vel eða jafnvel betur en nú á sjer stað, þá er auðsær ávinningurinn bæði fyrir landið og sýslufjelögin. Hv. þm. Snæf. virtist mótfallinn því ákvæði í 3. lið 1. gr., að stj. tilnefni sjerstaka lækna, sem einir skuli úrskurða um berklaveika sjúklinga. Þetta ákvæði er sett inn eftir till. þess læknisins, sem mest afskifti hefir haft af berklaveikum sjúklingum hjer í Reykjavík, og virðist mjer, að upp úr því megi talsvert leggja. Hitt atriðið, um hjeraðslækna alment, held jeg að ekki verði mikið deiluefni. Jeg geri ráð fyrir, að mikið sje til í þeirri skoðun hv.þm., að óþarfi sje að ganga framhjá hjeraðslæknum í þessu efni, enda er auðvelt að halda því opnu, að hjeraðslæknar úrskurði hver í sínu hjeraði, hvort berklasjúklingur skuli tækur í hæli eða ekki. En hjer í Reykjavík er fjöldi lækna, sem hver í sínu lagi úrskurðar, hvaða sjúklingar skuli teljast berklaveikir, en það er sama og fyrirskipa, að slíkir sjúklingar eigi heimting á styrk úr ríkissjóði. Virðist þó hægur vandi og gæti í mörgum tilfellum verið rjettara að láta yfirlækninn á Vífilsstöðum eða aðstoðarlækninn þar hafa úrskurðarvaldið. Sama er og um Akureyri að segja, að þar er einnig fjöldi embættislausra lækna, en auðvelt að ná til læknisins í Kristnesi til þess að úrskurða um berklasjúklinga. Þessu, sem jeg hefi nú sagt, er aðallega beint til hv.þm. Snæf., svo að hann sjái, að þessu ákvæði er fyrst og fremst stefnt að stórbæjunum, þar sem mest er í húfi, en hitt er ekkert verulegt atriði fyrir mjer, hvort allir hjeraðslæknar hafi þetta úrskurðarvald eða einn eða tveir í hverjum landsfjórðungi. Þá var það eitt orð í ræðu hv.þm. Snæf., sem jeg kunni ekki við. Hann sagði, að það væri harðræði við sjálfsákvörðunarrjett sjúklinga, ef samið er við vissa ljóslækningastofu um lækning þeirra. Þetta gæti ef til vill verið spursmál, ef það væri einkamál sjúklinganna og þeir greiddu sjálfir kostnaðinn við lækninguna. En það er sannarlega ekki einkamál sjúklinganna á meðan ríkið greiðir fyrir þá 8–10 krónur á dag, eins og dvalarkostnaðurinn hefir verið í franska spítalanum og „sóttvörn“ eða annarsstaðar hjer í bæ, þar sem sjúklingum hefir verið holað niður. Og ef stj., sem sjálfsagt verður að ganga út frá, velur bestu menn og bestu ljóslækningastofuna til að framkvæma lækning una, þá er engin meining að kalla það harðræði við sjálfsákvörðunarrjett sjúklinga. Það hefir verið talað um það í blöðunum og því óspart á lofti haldið sem sjerstakri móðgun við sjúklinga af hálfu stj., þegar hún samdi við tvo þektustu háskólakennarana í læknavísindum að stunda berklaveika. Þetta skipulag var kallað hin mesta goðgá, að sjúklingum var meinað að ganga til hvaða óvanings sem kann að finnast hjer í bæ í læknalistinni, en ríkissjóður skyldugur að borga kostnaðinn, hvað ósanngjarn sem reikningurinn kunni að vera. Jeg tek þetta fram af gefnu tilefni, því það hefir verið þyrlað upp svo miklu moldviðri bæði í blöðunum og manna á milli um þessa sjálfsögðu ráðstöfun stjórnarinnar. Það hefir verið svo mikið og óverjandi sleifarlag á framkvæmd berklavarnalaganna, að landið, sem þó borgar brúsann, hefir ekki verið þar um fullkominn húsbóndi. Læknar Reykjavíkur hafa þar mestu um ráðið, og svo eru þeir að tala um ofbeldi af hálfu stj., er hún reynir að taka í taumana til að firra landið óþarfa eyðslu. Alt slíkt skraf lækna er hneykslanlegt og blettur á íslenskri læknastjett, að þetta og því um líkt skuli hafa frá þeim heyrst.

Halldór Steinsson Það er misskilningur hjá hæstv.dómsmrh., að jeg hafi fundið það að frv., að það gangi of langt í sparnaðaráttina. Jeg benti einmitt á ýmislegt, sem jeg væri hlyntur, af því að þær ráðstafanir miðuðu til sparnaðar, en allir þeir agnúar, sem jeg nefndi að væru á frv., koma alls ekki neinum sparnaði við. Hæstv. dómsmrh. virtist fyrir sitt leyti geta fallist á, að rjett og heppilegast mundi, að hjeraðslæknar úti um landið úrskurðuðu, hvort sjúklingar skyldu hælistækir eða ekki, en í kaupstöðum væri til þess nefndur sjerstakur læknir. En jeg sje ekki nauðsyn á að hafa aðrar reglur um þetta í aðalkaupstöðunum en úti um land. Við eigum ágætis hjeraðslækna í Reykjavík, Akureyri, Ísafirði og í fleiri bæjum, sem sjálfsagðir eru til þess að úrskurða um heilsuhælisvist sjúklinga. Þá fanst hæstv. ráðh. það ekki nema sjálfsagt, að stj. ákvæði, hvaða ljóslækningastofu skyldi nota, og færði sem málsbætur fyrir því, að sjúklingunum kæmi þetta ekkert við, þar sem þeir væru algerlega kostaðir af ríkinu. En þó að ríkið greiði kostnaðinn, þá er og verður þetta jafnlítil mannúð í garð sjúklinganna, og jafnmikil skerðing á sjálfsákvörðunarrjetti þeirra, að mega ekki leita til þeirrar ljóslækningastofu, er þeir hver í sínu lagi bera mest traust til. Það mundi þykja ljótt og harðneskjulegt og mælast illa fyrir, ef sveitarstjórnir þvinguðu ómaga til þess að vitja ákveðins læknis, og það er í almenningsálitinu ekki síður harðneskjulegt af ríkisstj. að beita slíku einræði. Hæstv. ráðh. benti á, að það hefði verið óverjandi sleifarlag hjá fyrv. stjórnum að hafa ekkert eftirlit með framkvæmd berklavarnalaganna. Jeg fullyrði, að fyrv. stjórn hafi engu ver framkvæmt lögin en sú núverandi, en þá fyrst er aukið eftirlit ríkisstjórninni til sóma, ef hún beitir fullkominni mannúð í þessu mikla vanda- og velferðarmáli. Að lokum vil jeg segja það, án þess þó að blanda mjer inn í deilur þær, sem orðið hafa hjer í Reykjavík um ráðstafanir hæstv. stj. í þessu berklavarnamáli síðastliðið sumar, að sú ráðstöfun, að mega ekki leita til þess læknis, er menn treysta best, er óvenjulega hörð og ónærgætnisleg í garð sjúklinganna.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg get ekki skilið þann rökstuðning, að ekki sje eðlilegt, þegar úrskurður samkv. berklavarnalögunum getur valdið 2000–3000 kr. árlegum útgjöldum fyrir hvern einstakan sjúkling, en árlegur kostnaður ríkissjóðs nemur nokkuð á aðra miljón króna, að jafnstórt fjárhagsatriði sem þetta sje tekið til rækilegrar athugunar og reynt til hins ítrasta að koma þar á betra skipulagi í stað þess sleifarlags og eftirlitsleysis, sem jafnan hefir átt sjer stað í þessum efnum. Annars mætti benda á í þessu sambandi, að þó læknar okkar sjeu yfir höfuð mjög góðir og þarfir, þá eru þeir þó ekki allir jafngóðir. Hjá þeim má finna mannlega breyskleika eins og í öllum öðrum stjettum. Nokkrir læknar hafa t. d. misnotað það leyfi, sem þeir hafa lögum samkvæmt til þess að gefa áfengislyfseðla til lækninga. En sem betur fer eru þeir ekki margir. En það hefir sannast á nokkra lækna, sem hafa gert það að atvinnu sinni að selja mönnum eitur, þ. e. áfengiseitur, til drykkjar í stað þess að lækna með því. Með þessu, sem jeg hefi hjer bent á, er jeg þó alls ekki að vantreysta læknastjettinni yfir höfuð. En út frá þessu vil jeg aftur segja það, að úr því að innan stjettarinnar finnast læknar, sem orðið hafa uppvísir að því að misnota leyfið um að gefa áfengislyfseðla til lækninga, að þá geti einnig hugsast, að þeir læknar fyndust líka, sem reyndu að flytja sjúklinga sína yfir á ríkissjóðsframfæri, þó að sanna mætti, að sjúklingarnir ættu ekki að vera það. Freistingin til þessa liggur í berklavarnalögunum, sem tryggir læknunum ágæta borgun í þessu skyni. Þetta er ekkert annað en sem komið getur fyrir í öllum stjettum, af því að menn eru nú einu sinni svona gerðir, að allir eru ekki jafngóðir eða jafnvandir að virðingu sinni. Eftirlitið í þessu efni er því ekki annað en það, að þeir menn, sem ekki eru færir um að fara með slíkt trúnaðarstarf, verða hjer eftir sviftir því að mega úrskurða um heilsuhælisvist berklasjúklinga. Það er misskilningur, að það sje blettur á landsstj., sem hún hefir gert til betra skipulags um framkvæmd berklavarnalaganna, en það er blettur á læknastjettinni, hvernig hún tók í þá ráðstöfun fyrv. stj. um að greiða ekki nokkrum læknum reikninga, sem að hennar áliti voru ósanngjarnir í mesta máta. Þetta er að vísu ekki útkljáð enn. Og það er reginhneyksli, hvernig sumir læknar hafa tekið í viðleitni núv. stj. til að bæta úr þessum vandræðum. Læknarnir hafa ekki fallið frá kröfum sínum, svo gera má ráð fyrir, að úr því verði dómstólamál. En þessi ráðstöfun fyrv. stj. var fyrsta sporið til þess að draga eitthvað úr kostnaðinum. Næsta sporið var að semja við vissa lækna, sem einir hefðu fyrir ríkisins hönd framkvæmd berklalækninga hjer í Rvík. Og þriðja sporið er svo það, sem hjer er farið fram á með þessu frv., að stj. þurfi ekki að taka trúanlegan allan vitnisburð í þessu efni, heldur að jafnan skuli leitað úrskurðar hinna færustu manna á þessu sviði. Jeg get ekki neitað því, að mjer þykir hálfhjákátlegt alt þetta mannúðarleysisskraf hv.þm. Snæf. í sambandi við þetta frv. En það er nú svo, að mannúðarleysis gætir víða í lífinu. Það eru t. d. ómannúðleg lífskjör, sem sjómennirnir okkar eiga við að búa á togaraflotanum, að vinna og svitna dögum saman án þess að geta farið úr fötum og fengið sjer bað. Það má segja, að það sje ómannúðlegt af útgerðarmönnunum í garð sjómanna, að hafa ekki baðklefa í hverjum einasta togara, svo að hásetarnir geti þvegið af sjer óhreinindin daglega. Það má líka segja, að það sje ómannúðlegt, að í hegningarhúsi ríkisins, sem nú mun 50 ára gamalt, skuli til skamms tíma hafa viðgengist, að salernin væru inni í sjálfum fangaklefunum. Ef farið er út í það að tala um mannúð, þá liggur nær að minnast á hana í einhverju öðru sambandi, að landið, sem borgar allan berklavarnakostnaðinn, megi ekki gera þær ráðstafanir, sem því sýnist. Að berja sjer á brjóst og gala sem hæst um mannúðarleysi slíkra ráðstafana, sem frv. nefnir, er ekkert annað en hræsni og vitleysa þeirra manna, sem sjá og finna, að settar eru skorður við því, að þeir geti haldið áfram að fjefljetta ríkissjóð með uppskrúfuðum reikningum. Þessir menn þurfa ekki að láta sjer detta í hug, að þeim takist með frekju og óskammfeilni að berja það fram, að landið sje ekki sjálfrátt um það að semja við úrvalslækna í þessu efni. Alt þetta mannúðarhjal hv.þm. Snæf. og hans nóta er eingöngu í eiginhagsmunaskyni sagt, af því þeir vita, að öðrum verður betur til þess treyst að fara með framkvæmd lækninganna. Það eru krókódílatár miðlungsmanna og þeirra, sem þar eru fyrir neðan, yfir því að geta ekki haldið áfram að moka til sín úr ríkissjóði stórum fjárhæðum fyrir störf, sem þeir voru sumpart lítt hæfir eða öllu heldur óhæfir til að vinna.

Halldór Steinson Jeg hjelt, að út af þessum örfáu meinlausu aths., sem jeg gerði við ræðu hæstv.dómsmrh., mundi hann ekki komast í jafnmikinn hita og nú sýndi sig í lok ræðu hans. Mjer hefir aldrei komið til hugar að halda því fram, að allir læknar væru jafngóðir. Við vitum allir, að þeir eru mismunandi góðir. En þó að þeir sjeu ekki allir jafngóðir, þá er hitt víst, að sá dómsmrh., sem nú skipar þann tignarsess, er allra manna óhæfastur til þess að skera úr, hvort sjúklingar skuli leita þessa læknis eða hins. Og jeg vil bæta því við, að það mun ekki vera til svo ljelegur læknir á öllu landinu, að hann væri ekki margfalt hæfari ráðherranum til þess að úrskurða í þessu efni. Hugleiðingum hæstv. ráðh. um áfengislyfseðla, sem ekkert koma þessu máli við, vísa jeg aftur heim til föðurhúsanna. Sama er og að segja um ýmislegt fleira í ræðu hans, þar sem hann var að telja upp baðklefa, salerni o. fl., að það kemur ekkert því máli við, sem hjer er verið að ræða um. Aftur á móti get jeg ekki látið vera að svara því, sem hann beindi að mjer og minni stjett sjerstaklega. Hann kallaði afstöðu lækna til þessa máls hræsni og gaf í skyn, að eiginhagsmunir rjeðu þeirra afstöðu. Það er nú ekkert nýtt, að þessi ráðh. geri ráð fyrir þeim hvötum hjá öðrum, sem í svo ríkum mæli eru hjá honum sjálfum. Framkoma ráðh. í þessu máli er eftirtektarverð, eins og svo oft áður. Þegar með hógværð og rökum er bent á þá galla, sem eru á frv. hans, sem er sannkallaður vanskapnaður í frumvarpsformi, þá rýkur hann upp eins og naðra með brigslyrðum, aðdróttunum og hótunum. Auðvitað dettur hvorki mjer nje neinum öðrum, sem er ant um sóma sinn, í hug að svara í sama tón. En óneitanlega er það hart, að dómsmrh. skuli haga sjer svo úr sæti sínu á Alþingi.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. mintist fyrv. stj., eða öllu heldur hv. 1. þm. Skagf., er þá gegndi störfum dómsmrh., og taldi, að hann hefði byrjað á einhverjum ráðstöfunum um berklavarnir, sem núv. stj. hefði svo haldið áfram. Það kann vel að vera, þó jeg muni það ekki, að hv. 1. þm. Skagf. hafi byrjað á einhverju, sem núv. stj. hafi svo haldið áfram, en það er mjer óhætt að fullyrða, að fyrv. dómsmrh. hafi ekki gengið inn á þá braut að fyrirskipa sjúklingum, hvaða læknis þeir skyldu leita. Með sparnaði í þessa átt er hægt að leggja bæði inn á skynsamlega og óskynsamlega braut. Með ráðstöfunum fyrv. stj. var lagt inn á skynsamlega braut, en hæstv.dómsmrh. hefir farið út af henni, er hann tók sjálfsákvörðunarrjettinn af sjúklingum. Það er rjett og skynsamlegt, að ríkið setji taxta fyrir verk, sem það á að greiða fyrir, og borgi svo í samræmi við hann. Sá maður, sem fór með þetta umboð hjá fyrv. stj., neitaði að greiða þá reikninga, sem voru hærri en sá taxti, er ríkið hafði ákveðið að gilda skyldi. En þrátt fyrir þetta eftirlit af hálfu fyrv. stj. höfðu sjúklingarnir fullkomið frelsi eftir sem áður að velja sjer hvaða lækni sem var. Jeg geri ekki ráð fyrir mótstöðu frá læknum gegn því, að settur væri ákveðinn taxti; þeir mundu beygja sig undir hann, væri hann bygður á sanngirni og skynsamlegu viti. Og sama á við um ákvæði frv. um ljóslækningastofurnar. Það er skynsamlegt að setja hæfilegan taxta um ljóslækningar og hæfilegt eftirlit með því, að tækin sjeu gild. Þetta eftirlit er hægt að framkvæma á þann hátt að tryggja ríkissjóð gegn því að greiða of mikið fyrir lækningarnar, og að sjúklingarnir sjeu sjálfráðir um, hvaða ljóslækningastofu þeir nota. Það er skynsamlega leiðin að borga hverjum, sem í hlut á, það, sem sanngjarnt er, en óskynsamlegt, að yfirvöldin greini í sundur, að þessum skuli borga, en hinum ekki. Annars fanst mjer óþarft af hæstv.dómsmrh. að komast í slíkan hita og hann gerði í lok ræðu sinnar, þó að beint væri til væntanlegrar nefndar nokkrum aths. viðvíkjandi frv. En þó verð jeg að segja fyrir mitt leyti, að það gladdi mig að sjá, að gosgígur stjórnarinnar í þessu eldfjallalandi er ekki með öllu útilokaður enn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er athugavert við ræðu hv. 3. landsk., að sú skilgreining, sem hann vill gera á ráðstöfunum mínum og fyrirrennara míns, hv. 1. þm. Skagf., er ekki á neinum rökum bygð og að engu hafandi. Ef hann vildi líta til baka og kynna sjer þá leið, sem farin var, þá var það svo, að embættislausir læknar hjer í Reykjavík hófu stór mótmæli gegn ráðstöfunum fyrirrennara míns. Þeir reyndu að hóta málaferlum, ef settur yrði taxti, sem væri of lágur að þeirra dómi, því að þeirra taxti hlyti altaf að vera talsvert hærri en þeirra lækna, sem sætu í embættum, Afleiðingin mundi því verða sú, að embættislausu læknarnir mundu ekki sætta sig við hinn lága taxta ríkisins og neita að taka á móti sjúklingum og þá eftir aðeins tveir læknar, sem hægt væri að leita til, því vafamál er, hvort háskólaprófessorar geti ekki neitað líka, og þá er frelsið farið. Hv. þm. virðist því ekki vera sjerstaklega vel að sjer í þessu, fyrst hann heldur því fram, að frelsinu sje best borgið með gamla skipulagsleysinu. Í Hafnarfirði er t. d. ljóslækningastofa rekin af hjeraðslækninum sjálfum, og ætti hann þá að veita sjálfum sjer eftirlit. Jeg nefni þetta aðeins sem dæmi, en í þessu tilfelli mun það að vísu ekki koma að sök, þar sem hlutaðeigandi hjeraðslæknir er hinn mesti sómamaður í alla staði. Það hefir nú komið fram í þessum umr., að hv. 3. landsk. veit ekkert um þessi mál, að hann botnar ekki nokkurn skapaðan hlut í þeim, svo að hann getur ekki talað um þau af neinu viti. Jeg skal taka annað dæmi. Hjer í Reykjavík rekur landið ljóslækningastofu, mjög góða stofnun með öllum bestu og fullkomnustu tækjum, sem til eru í landinu. Ef svo kæmu hingað t. d. 20 læknar og settu upp samskonar stofur hjer í bænum, auglýstu þær og hefðu öll brögð í frammi til þess að lokka til sín sjúklingana, gæti svo farið, að stofnun landsins stæði hálftóm, en svo ætti ríkissjóður að borga keppinautunum fyrir að hafa sjúklingana til lækninga. Hv. 3. landsk. mundi ekki álykta svo barnalega, ef það væri hans eigin sements- eða járnverslun, sem í hlut ætti. Engum getur komið til hugar að halda því fram nema forföllnustu íhaldsjöxlum, að ríkissjóður eigi að styrkja samkepnisstofnun við landið sjálft, samkepnisstofnun, sem sennilega er miklu ófullkomnari og verri í alla staði. - Það er yfirleitt alveg sama, hvernig litið er á röksemdaleiðslu hv. 3. landsk. í þessu máli; það er auðsjeð á henni, að hann annaðhvort hugsar ekki um málið eða hefir ekkert vit á því. Hann talaði um, að það væri ógurleg kúgun, ef landið segir fyrir um, að sjúklingurinn skuli nota þann lækni, sem það hefir gert samninga við. Hvernig heldur hann, að það sje í sjúkrasamlögum? Sjúklingunum er þar alls ekki leyft að fara til hinna og þessara lækna, þegar stjórn samlagsins er búin að semja við einhvern vissan. Ef hann semur við húslækni, heldur hann að það sje kúgun, þó að húslæknirinn sje látinn skoða heimilisfólkið? Nei, það getur enginn verið svo heimskur í sínu eigin máli. Hjer er einmitt gott tækifæri til þess að skapa atvinnu í þjóðfjelaginu fyrir góða og heiðarlega menn úr læknastjettinni. Mikið af því fje, sem varið er til berklavarna hjer á landi, hefir farið í sukk vegna eftirlitsleysis og vegna þess, að það hefir reynst svo með suma berklalæknana eins og áfengislæknana, að þeir hafa ekki verið starfinu vaxnir. Jeg ætla ekki að þessu sinni að svara hv.þm. Snæf. neinu, þar sem hann má ekki taka oftar til máls við þessa umr., en mun gera það þegar málið verður tekið til 2. umr. hjer í hv. deild.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. hjelt því fram, að sanngjarnt væri að hafa sama taxta við berklaveikislækningar fyrir embættislausa lækna og aðra lækna. Jeg sagði ekkert um það, að ekki væri sanngjarnt að hafa sama taxtann fyrir alla lækna, en jeg vil halda því fram, að ef settur er taxti fyrir það, sem ríkið borgar, þá á að greiða hann hvaða lækni sem notaður er. Sem betur fer er allur fjöldi þeirra berklasjúklinga, sem fá ókeypis hælisvist, þess megnugur að geta greitt lítilsháttar mismun, ef til kæmi, frá sjálfum sjer, mismun á taxta þess læknis, sem sjúklingurinn leitar til, og hinum lögskipaða taxta ríkisins. Þessi mismunur væri í flestum tilfellum svo lítið, að auðvelt væri fyrir sjúklingana að greiða hann, þótt þeir ættu ómögulegt með að bera allan kostnaðinn sjálfir. Er það mjög ósanngjarnt að neita nokkrum sjúklingi um þann skoðunarkostnað, sem ríkið vill borga sínum embættislækni, ef sjúklingurinn vill fremur leita til annars læknis og tekur að sjer að borga mismuninn. Hæstv. stj. gæti hæglega komið því í kring, að samið væri við læknana um svo sanngjarnan taxta í garð sjúklinganna, að enginn þyrfti undan að kvarta. Hæstv. dómsmrh. vildi gera gaman úr því, sem jeg sagði um eftirlit hjeraðslæknanna. Jeg átti við það, að hjeraðslæknarnir ættu að vera hæfir til þess að hafa eftirlit með ljóslækningastofum, sem aðrir læknar setja upp í umdæmum þeirra, en eftirlitið með hjeraðslæknunum sjálfum veit hæstv.dómsmrh. hvar er eða á að vera. Hvað ljóslækningastofunni í Hafnarfirði viðvíkur, þá tel jeg það ekkert þrekvirki, þó að eftirlit með henni væri haft hjeðan úr Reykjavík, þar sem hún er alveg undir handarjaðrinum á heilbrigðisstjórninni. Hæstv. dómsmrh. þótti ilt, ef samkepnisstofnun kæmi hjer upp við hliðina á ljóslækningastofu ríkisins. Taldi hann óhæfu, ef slík stofnun mætti lækna berklaveika menn eftir þeim töxtum, sem ríkið setur. Jeg lít alt öðruvísi á þetta mál. Geislalækningastofan hjer í bænum hefir ekki komist af nema með miklum ríkissjóðsstyrk á hverju ári. Gæti nú einstakur maður rekið slíka stofnun hallalaust án annara fríðinda en að fá að lækna sjúklinga, sem ríkið borgar fyrir eftir taxta, sem ekki er óhæfilega hár, - hvað sýnir þá þetta? Þá væri auðsjeð, að ríkisreksturinn væri í einhverjum ólestri, ef mikil brögð væru að því, að slíkar stofnanir kæmu upp við hlið hinnar og gætu þrifist án nokkurs styrks frá ríkinu. Það væri þó gagnlegt fyrir ríkið til þess að sýna, hvað það getur, ef samkepnin er annarsvegar. Tel jeg gott og sjálfsagt, ef samkepnin fær að komast að, því að þá mundi verða vandlega athugað, hvort ekki væri eitthvað bogið við ríkisreksturinn. Samkepnina má ekki útiloka; hún er sú sanna lífæð framkvæmdanna og gerir það að verkum, að hið lífvænlega lifir, en hið fúna og feyskna fellur úr sögunni. Ef ríkið getur ekki rekið ljóslækningastofu á samkepnisgrundvelli, þá á ríkisrekstur á því sviði engan rjett á sjer. Hvort sem hæstv.dómsmrh. líkar betur eða ver, mun jeg halda áfram að tala um frelsið, ekki síst atvinnufrelsið og athafnafrelsi einstaklingsins og frelsi sjúklinganna til þess að velja sjer lækni eftir vild. Mun jeg ætíð fylgja öllu frelsi og sjálfsákvörðunarrjetti einstaklinga, enda þótt jeg eigi ekki von á, að hægt verði að koma hæstv.dómsmrh. í skilning um það, að frelsið er mönnunum mikils virði og nauðsynlegt til þroska og til þess að fullnægja þeirri frelsisþrá, sem þeim er meðsköpuð. Hæstv. dómsmrh. talaði um það, að sjúkrasamlög leyfðu meðlimum sínum ekki valfrelsi, þegar búið væri að semja við sjerstakan lækni. Hvað sem því líður, þá er það víst, að í sjúkrasamlagi er enginn þvingaður til að vera, og ef stjórn samlagsins er búin að semja við sjerstakan lækni, þá geta hinir óánægðu, sem ekki hafa trú á honum, gengið úr því og myndað sjerstakt sjúkrasamlag utan um annan lækni. Þessu er annan veg háttað með berklasjúklingana, og eru þeir engan veginn sambærilegir við samlagsmeðlimi. Berklasjúklingar eru yfirleitt svo fátækir, að þeir eiga ómögulegt með að velja um lækni eða ljóslækningastofu, svo framarlega sem ríkið einskorðar styrk sinn við sjerstakar stofnanir og einstaka menn. Þessir aumingjar geta því engan veginn notið þess frelsis, sem meðlimir sjúkrasamlaganna hafa, og er sannarlega ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur, ef nú á að fara að beita þá ofríki.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg heyrði það á síðari ræðu hv. 3. landsk., að honum er ekki kunnugt um samninga, sem hans eigin stj. gerði um þessi mál. Ætla jeg þó ekki að lasta hann fyrir það, þar sem þetta heyrði aldrei undir hans deild í stjórnarráðinu. Hann taldi ekki nauðsynlegt að greiða öllum eftir sama taxta, hvort sem þeir væru embættislæknar eða ekki, en hv. 1. þm. Skagf., sem hafði þessi mál þá til meðferðar, sagði, að það ætti að greiða öllum jafnt. Ef svo væri haldið áfram, þá gæti svo farið, að sjerfræðingarnir, sem heimta greiðslu eftir sínum sjerstaka taxta, fengjust ekki til þess að koma nálægt þessu, og gæti það orðið sjerlega bagalegt, ef um uppskurði eða annað slíkt væri að ræða. Út frá þessu frelsisskrafi hv. 3. landsk. vil jeg benda á, að allmargir læknar líta svo á, að þegar landsspítalinn sje kominn upp, fái þeir allir rjett til þess að leggja sína sjúklinga þar inn og stunda þá. Þetta kemur auðvitað ekki til mála, og er alveg sama, hvaða stj. fer þá með völd. Það getur engin stj. verið svo aum, að hún hleypi þar að öðrum en föstum starfsmönnum ríkisins. Þá má líka gera ráð fyrir, að allir sjúklingar finni sig skuldbundna til þess að fara þangað, þar sem bestu tækin og duglegustu læknarnir verða. Hvaða óvitlausum manni skyldi detta í hug að láta gera á sjer uppskurð í baðstofunni í Landakoti, þegar landsspítalinn er kominn upp? Jeg býst við, að hv. 3. landsk. geti ekki hugsað sjer frelsi í þessum efnum öðruvísi en svo, að ríkið færi að borga öðrum læknum en við spítalann vinna fyrir þau verk, sem embættislæknar ríkisins áttu að gera. Hljóta allir að sjá, hvað þetta er mikil fjarstæða. Jeg sagði í fyrri ræðu minni, að meðlimir sjúkrasamlaga hefðu ekki valfrelsi um lækna eða annað fremur en berklasjúklingar. Hv. 3. landsk. varð að játa það, en sagði, að þeir óánægðu gætu bara stofnað annað samlag. Það er nú ef til vill hægra sagt en gert. Get jeg t. d. sagt hv.þm. það, að núna alveg nýlega kom til mín form. í sjúkrasamlaginu hjer í bænum og kvartaði undan sjerfræðingunum; þeir hefðu svo háa taxta og væru eiginlega alveg að sprengja samlagið. Er það alstaðar sama sagan. Vildi hann fá hjálp stj. í þessu máli, en hún gat því miður ekkert hjálpað. Í sambandi við frelsisyfirlýsingu hv. 3. landsk. vil jeg benda á, að það var hann sjálfur, sem barðist harðast á móti Kristneshælinu. Kristneshælið var þó gert til þess að meira rúm yrði um berklasjúkl. og til þess að holl samkepni gæti komið milli tveggja hæla, en hv. 3. landsk. vildi með sinni mótstöðu halda í einn stað, til þess að hægra væri að kúga sjúklingana og beita þá ofríki.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg átti nokkur orð eftir af ræðu minni síðast þegar mál þetta var hjer til umr., og skal jeg byrja þar sem frá var horfið, að svara hv.þm. Dal. Þessi hv.þm. sagði meðal annars, að próf. Cassel hefði ráðið öllum Norðurlandaþjóðunum til þess að verðfesta sinn gjaldeyri, en engin þeirra hefði þó farið að ráðum hans, nema ef við gerðum það. Þessu er því að svara, að enda þótt svo sje, að Norðurlandaþjóðirnar hafi ekki farið að ráðum hans í þessu efni, þá er hans heiður engu minni fyrir það. Ástæðan fyrir því, að ekki var farið að ráðum hans í þessu, var hin almenna tregða almennings á því, að átta sig á nýjum viðfangsefnum. Menn skiftust ekki eftir pólitískum flokkum um þessi mál, heldur greindi menn mjög á innbyrðis um þau. Foringjar flokkanna voru óákveðnir, og forstjórar bankanna, sem sumir hverjir kendu sjer um lækkunina, hugðust að rjetta við álit sitt með hækkun, enda höfðu þeir, sem tilhneigingu höfðu til verðfestingar, ekki þann stuðning hjá hinu pólitíska valdi, sem þarf til þess að halda gjaldeyrinum föstum. Ýmsar ástæður sem þessar, urðu þess því valdandi, að gengismál Norðurlandaþjóðanna urðu útkljáð, án þess að nokkur ákveðin stefna væri tekin af þjóðþinginu. Orðstír próf. Cassels hefir því ekki orðið minni fyrir það, að ekki var farið að hans hollu ráðum, heldur hefir hróður hans aukist með hverju ári, síðan hann hóf verðfestingarbaráttu sína. Annars líta þjóðirnar nú orðið alt öðrum augum á gengismálið en þær gerðu. Aðstaðan í þessu máli er breytt um heim allan. Þjóðir og einstaklingar hafa lært af reynslunni, og tregðan er að mestu horfin, þó að enn eimi eftir af henni hjer. Það er engin röksemd gegn Cassel, að segja, að engin þjóð hafi farið eftir hans ráðum. Það er engin röksemd, að við eigum að ríða ofan í vökina, af því að samferðmennirnir hafi gert það á undan okkur. Hjer á að kryfja rök málsins sjálfs til mergjar, en ekki spyrja að því, hvað aðrir hafa gert. Hv. þm. Dal. sagði, að þeir mundu ekki verða margir, sem sæju eftir erfiðleikunum við hækkun krónunnar, þegar henni væri lokið. Hjer er þó einn, sem mundi sjá eftir þeim erfiðleikum, og jeg býst við, að þeir yrðu margir sem sæju, að unnið hefði verið fyrir gíg og kept hefði verið að marki, sem ekki samsvaraði erfiðleikunum. Þeir erfiðleikar leiddu ekki af sjer neinar umbætur, heldur skópuðu aukið ranglæti, og þegar svo er, eru erfiðleikarnir hvorki vel fallnir til að æfa á þeim krafta þjóðarinnar nje heldur auka henni metnað. Þá sagði hv.þm., að sigurhljóð mundi verða í þjóðinni, þegar hækkuninni væri lokið. Jú, jeg gæti trúað að svo yrði! Og þá ekki síst hjá bönkunum, sem mest fengju að kenna á afleiðingunum, þar sem þeir yrðu samnefnarar fjármálaörðugleika þjóðarinnar. Sá dans um gullkálfinn yrði fremur dapurlegur, og sú tilfinning, sem þar yrði ríkust, yrði tilfinningin um auknar byrðar. Þar mundi kveða við erfiðismannasöngur, en ekkert sigurljóð. Hv. þm. Dal. sagði, að ýta þyrfti undir hina sparandi krafta. Með hverju er það gert? Það er gert með vöxtum. Hjer er eigi verið að tala um að taka neina vexti af sparifjáreigendum. Og eins og jeg hefi áður sýnt fram á, hafa þeir fengið sinn fulla rjett með tilliti til kaupmáttar sparifjárins þegar það var dregið saman. En það eru aðrir kraftar til í þjóðfjelaginu, sem ástæða væri til að ýta undir, og það eru hinir starfandi kraftar þess. Það er meginatriði þessa máls, að þeir hafa rjett til verðfestingarinnar. Með því er ekki gengið á hlut hinna sparandi krafta, sem nú er talað um, eins og þeir hafi einir rjett á sjer í þessu landi. En þeir hafa ekki rjett til þess að ganga á rjett þeirra, sem taka fje að láni og starfa fyrir það þjóðfjelaginu til heilla og framfara. Og því er það rjettur hinna starfandi krafta, sem hjer á að ráða úrslitum. Hv. þm. sagði, að hætta stafaði af því, að þetta frv. væri fram komið. Það gæti orðið til þess, að „spekúlantar“ kæmu truflun á gengið. Jeg vil nú benda honum á tvær leiðir til að komast hjá þessu. Önnur leiðin er sú, að fylgja frv., og sú leið liggur beinast við. En hin er sú, að hann beiti atkvæði sínu í gengisnefnd þannig, að hann komi í veg fyrir þessa truflun. Ef hætta er á að „spekulations“-fje streymi inn í landið, getur gengisnefnd haldið gjaldeyrinum föstum, meðan þetta fje er í umferð, meðan hún á annað borð hefir stjórnina bak við sig í því efni. Jeg tel að vísu, að ekki sjeu miklar líkur til að þessi „spekulations“-hætta vofi yfir, eftir reynslu okkar í þessu efni. En þótt að henni kæmi, væri hægt að sneiða hjá henni, svo framarlega sem gengisnefnd og stjórn vilja það. Þá sagði hann, að málið hefði ekki fylgi þingsins. Það atriði kemur á daginn áður en lýkur, og munum við stuðningsmenn málsins ekki láta það fæla okkur frá fylgi okkar við það. Hann sagði ennfremur að andstæðingar stjórnarinnar mundu ekki vilja styrkja hana í þessu máli. Vel má nú vera, að það ráði afstöðu margra til málsins. En slíkt eru hvatir, sem við fylgismenn þess getum ekki skift okkur af, og þær snerta ekki hvað rjett er og satt í þessu máli. Það var næsta fávíslegt hjá hv.þm. að tala um, að litið væri með meðaumkun á afstöðu „litlu þjóðarinnar“ í gengismálinu. Þarf ekki annað en að benda á, að í umsögnum þeirra útlendu manna, sem prentaðar eru aftan við frv., kennir engrar meðaumkunar. Það snertir ekki þetta mál, hvort þjóð er stór eða lítil. Örðugleikarnir verða hlutfallslegir við stærð þjóðanna, svo að „stór“ eða „lítill“ á ekki að heyrast í þessu sambandi. En úr því að hann leggur svo mikið upp úr áliti útlendinga, hví les hann þá ekki ummæli Cassels, þar sem hann segir, „að óhugsandi er að álit Íslands bíði hnekki af því, að fylgt sje því eftirdæmi“ - nfl. því, að „gjaldeyrir hefir verið verðfestur í svo mörgum mikilsháttar löndum“, eða umsögn ríkisbankastjóranna sænsku, þar sem þeir segja: „Um lánskjör landsins eða vaxtakjör, þá skiftir það ekki máli, hvort gjaldeyririnn er festur í því gildi sem hann nú hefir, eða öðru hærra gildi. Möguleikar ríkja til að fá lán og lánskjörin munu eingöngu fara eftir því, hvaða skilyrði ríkin hafa til að ávaxta og endurgreiða lánið.“ Og því les hann ekki ummæli Ryggs bankastjóra, þar sem hann segir, að verðfestingin valdi ekki álitsspjöllum fyrir landið til lengdar? Það er með öllu gripið úr lausu lofti, að tala um fyrirlitningu útlendinga fyrir þessari litlu þjóð, sem er að gefast upp. Slíkt þýðir ekki að segja þeim, sem kunnugir eru. Auk þess er það ekki góð regla, að spyrja ávalt um það, hvað aðrir segi. - Hvað segja Danir um þetta? Hvernig hljómar það í eyrum hv.þm. Dal.? Alt þetta tal og allur þessi kvíði fyrir því, að útlendingar misskilji aðfarir okkar í gengismálinu, á ekki hjer við. Í þessu máli á að fara eftir innanlands rökum, eftir því, hvað rjettlátast er og hagfeldast. Umtalið hlýtur jafnan að fylgja athöfninni eins og skuggi. Það er því illa farið ef þessi ótti við erlenda dóma, sem engin hætta er á að nokkurntíma verði feldir, á að ráða úrslitum gengismálsins. Því ef tekin er beinasta leið til rjettlætis og hagsældar í landinu, megum vjer vera vissir um, að sú leið skapar oss hæstan heiður hjá öðrum þjóðum.

Magnús Jónsson Jeg ætla mjer ekki að elta ræðu hv.flm. (ÁÁ) út í æsar, heldur tala um málið frá mínu sjónarmiði, þó með tilliti til hins duglega málaflutnings hans, þegar þörf gerist. Mjer þótti kenna viðkvæmni í fyrri hluta ræðu hans, þar sem hann bar sig upp undan því, að hv.þm. Dal. hefði talað hvast í þessu máli. Mjer þótti þetta því undarlegra, þar sem jeg held að ekki liggi eins mikil alvara á bak við þetta mál eins og látið er. Hjer er talað um málið eins og það sje stórmál - sem það líka er - en jafnframt talað um ákaflega auðvelda lausn á því. En mjer virðist margt benda til þess, að lítil alvara fylgi því, að fá málið í gegn á þessu þingi. Frv. er ekki lagt fram fyr en liðnar eru margar vikur af þingtímanum, enda þótt búast hefði mátt við því þegar í þingbyrjun, þar sem málið var allmjög undirbúið, og það var á allra vitorði, að hv.flm. hafði verið falinn undirbúningur þess, að tala við erlenda sjerfræðinga o. fl. En það eitt út af fyrir sig, hve seint málið kemur fram, bendir til þess, að lítil alvara liggi á bak við það, svo að manni verður á að spyrja, hvort hjer sje um annað en leiksýningu að ræða. Jeg vil gera þá kröfu til stuðningsmanna frv., að þeir ýti á eftir Alþingi til að taka einhverjar ályktanir í málinu á þessu þingi. Ef þeir sýna ekki alvöru í því að koma frv. í gegn nú, þá er það af því, að þeir vilja ekki leysa málið vegna þess að þeir sjá, að það er ekki eins auðvelt og þeir láta. Afstaða þingsins skapar álit manna út á við á viðhorfi okkar til þessa máls. Ef þingið fellir frv., verður það skoðað sem yfirlýstur hækkunarvilji af þess hálfu. Stjórnin átti að fylgja frv. sjálf, og það er engin afsökun, sem hæstv.forsrh. bar fram, að hv.flm. ætti sæti í gengisnefnd. Þetta er augljóst stjfrv., enda hefir hæstv.forsrh. tekið þátt í samningu grg. þess. Hjer er því um fullkomið „Cabinetsspursmál“ að ræða eftir öllum þingræðisreglum. Ef frv. verður felt, er ekki nema um tvent að gera fyrir stjórnina: annaðhvort að beygja sig fyrir stefnu meiri hl. í þessu máli eða hreint og beint að rýma. Því er rjett að hækkunarmennirnir sýni sína afstöðu í verkinu. Hitt er óafsakanlegt, að draga málið á langinn í því skyni, að nota það sem kosningabeitu næst. Hv. flm. virtist skoða það sem einhverskonar uppnefni, að talað væri um „stýfingu“ í sambandi við frv., og áleit það vera af illvilja gert. Jeg get ekki fallist á, að nokkur óvirðing þurfi að vera tengd við orðið „stýfing“, nema hún felist þá í athöfninni, sem orðið táknar. „Stýfing“ og „verðfesting“ eru tvö ólík hugtök, sem ekki má rugla saman, eins og hv.flm. viðurkendi líka, er hann vjek að ræðu hv. 1. þm. Skagf. Verðfesting er að ákveða gildi þeirra peninga, sem í umferð eru í landinu. Hæstv. forsrh. kallaði þetta verðfesting á kröfum. Prófessor Cassel sjer einnig skýrt muninn á þessu tvennu og skilgreinir þetta á sama hátt og hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann segir í umsögn sinni „Festing á kaupmætti pappírsgjaldeyrisins gagnvart vörum væri að vísu frá vísindalegu sjónarmiði ágæt úrlausn.“ Þetta sýnir að hann gerir mun á verðfesting og stýfing.

Fullkominn misskilningur - hjer er átt við, ef gull er ekki lagt til grundvallar.

Það má vera, en það má eins skilja þetta á þennan hátt. En stýfingaraðferðin gengur í þá átt, að rýra myntina sjálfa. Frv. fer fram á, að framvegis skuli fást 3037 krónur úr kg. af ómyntuðu gulli í stað þess, að aðeins 2480 krónur fengust úr hverju kg. áður. Hvað er verið að gera hjer annað en að skrifa af myntinni, minka hana - stýfa hana? Hv. flm. vildi koma því á okkur, sem erum hlyntir hækkun krónunnar, að við værum þeir sönnu stýfingarmenn. Hann sagði, að við vildum stækka skuldirnar og stækka krónuna. Hvað er það þá, sem við viljum stýfa?

Eignirnar

. Nei, hv.þm. verður að finna annað nafn á okkur en þetta. Eignirnar stækka ekki við stýfingu, fremur en eyrað á kindinni stækkar við að tekið er ofan af því, við það að hún er mörkuð „stýft“. Auk þessa er þráfaldlega ruglað saman í grg. kaupmætti krónunnar og gullgildi hennar. En að tala um kaupmátt og gengi gegn gulli í sömu andránni, rjett eins og þetta tvent væri alveg hið sama, er ekkert annað en fásinna. Reynslan sýnir, að kaupmáttur og gengi hafa farið langt hvort frá öðru og alls ekki fylgst að. Árið 1918 voru danska og íslenska krónan, sem í þann tíma höfðu ekki enn sagt sundur með sjer, ofan við gullgildi, stóðu í 115 gullaurum. Á sama tíma var verðvísitalan hjer 250. Svona hafði kaupmáttur krónunnar þorrið, þó að hún væri ofan við gullgildi. Nú stendur krónan í 82 gullaurum en vísitalan er ekki nema 217. Slík dæmi sýna, hvernig þetta tvent, gullverð og kaupmáttur, losnar hvort frá öðru. Jeg skal ekki fara langt út í orsakir þess, en reynslan sýnir, að svona er það. Aðalorsökin var vitanlega í þessu tilfelli hin mikla viðskiftateppa og framleiðsluskortur á stríðsárunum. Gullið var þá eigi það, sem menn þráðu mest, heldur nauðsynjavörur. En 1920 hófst hið mikla verðfall í Bandaríkjunum. Gullið hækkaði í verði. Hjer fór ekki fram sama verðfall, eða sama kaupmáttaraukning, og gengið gegn gulli fjell því. Það er hreinasta fásinna, að nokkur hækkunarmaður haldi því fram, að krónan eigi að fá sinn gamla kaupmátt aftur.

Hvar stendur, að hækkunarmenn vilji það?

. Það stendur kannske hvergi, en stýfingarmenn reyna yfirleitt að rugla hugtökum í þessu máli eins og unt er. En engum hækkunarmanni dettur í hug að fara fram á að endurreisa að fullu kaupmátt krónunnar. Aðalástæðan, sem fram er færð í greinargerð frv., verðfesting til styrktar, er sú, að með henni náist mest rjettlæti. Þetta er endurtekið í greinargerðinni hvað eftir annað. Það er raunar játað þar, að rjettlæti náist ekki alveg til fullnustu. En úr ranglætinu er gert ákaflega litið. Á bls. 3 í greinargerðinni stendur: „Má telja víst, að hreyft hafi verið á rúmum 14 árum svo mikið af hinum eldri 9½ milj., að nú muni vera eftir óhreyfðar frá 1914 í þessum 46½ milj. minna en 1 milj. kr. Það, sem hreyft hefir verið, hefir breyst í vörur, fasteignir o. fl., og þó nokkuð af því hafi komið aftur, þá hefir það mist rjett sinn til hækkunar við að verða hluttakandi í hinum miklu verðlagsbreytingum. Annað en það fje, sem óhreyft hefir staðið, hefir ekki rjett til hækkunar upp í hið gamla gullgildi.“ Svona er nú skilgreining hv.flm. á því, hvernig eigi að ná rjettlæti í þessu efni. En jeg spyr: Hversvegna á endilega að ná þessu rjettlæti með því að festa krónuna í 82 gullaurum? Nú er það alkunna, að mestan hluta áranna 1920–24 var gildi krónunnar 50–60 aurar. Hún fjell jafnvel um eitt skeið niður fyrir 50 aura. Sje gildið miðað við kaupmátt, fjell hún auðvitað miklu fyr. Hvaða rjettlæti er í því, að láta þá menn, sem tóku lán eða áttu inni á þessum árum, greiða lán eða taka út inneignir í krónum, sem jafngilda 82 gullaurum? En þetta á sjer stað nú, og nákvæmlega það sama mundi eiga sjer stað síðar, ef krónan yrði hækkuð upp úr núverandi gildi. Þetta er náttúrlega ekki rjettlæti. En þetta sýnir svo átakanlega, að ómögulegt er að ná „rjettlæti“ í þessu máli. Hvaða rjettlæti var í því t. d. að leyfa þeim, sem tekið höfðu lán fyrir 1914, að greiða þau með verðföllnum krónum á stríðsárunum? Með því var gerð árás á innieigendur í landinu. Skuldunautarnir græddu, er peningarnir fjellu á stríðsárunum. Nú þegar þeir hækka græða inneignamennirnir. Það getur tæpast talist rjett að gera upp á milli þessara manna með því að vega altaf í sama knjerunn. Hvorirtveggju eru þjóðfjelaginu nauðsynlegir, þeir, sem lána og þeir, sem ávaxta lánsfjeð. Er þá nokkurt vit í því, að veita þeim stöðugt lið, sem nota lánsfjeð, en láta hina altaf tapa? Ef það er þetta, sem hv.flm. kallar hægfara rjettlæti, þá er það rjettnefni, því að slíkt rjettlæti er sannarlega hægfara. Flm. frv. segja í greinargerðinni, að minna en ein miljón sje óhreyft af sparifje frá 1914 og ekkert annað fje eigi rjett til hækkunar.

Já, ekkert annað sparifje.

Jeg mun þá sýna, að þetta er ærið hæpinn dómur. Hv. flm. segir, að það fje, sem tekið hefir verið út úr sparisjóðum síðan 1914, eigi ekki rjett til hækkunar, því að það hafi tekið þátt í verðlagsbreytinguni lausgengisáranna. Innieignir frá 1914, sem hreyfðar hafa verið, eiga eftir þessu ekki neinn rjett á hækkun. Þessir hv.flm. ætla áreiðanlega ekki að láta af mörkum meira rjettlæti en þeir þurfa. í raun og veru geta þeir ekkert um þetta sagt. Það eitt er víst, að þetta er sú minsta upphæð, sem á rjett til hækkunar, en þeir vita ekkert um það, hversu mikið fje hefir verið tekið úr sparisjóðum án þess að eigendur þess nytu nokkurrar hækkunar, og á það þó sama rjett á hækkun og það, sem nú hefir notið hennar. Hjer kemur og annað til greina. Fjöldi innieigenda hefir tekið fje sitt út úr sparisjóðum og lánað það athafnamönnum með því skilyrði, að fá aftur jafn margar krónur og þeir lánuðu. Þetta fje getur ekki hafa mist rjettinn til hækkunar. Þetta fje er í raun og veru geymt í sparisjóði, þó að það sje ekki undir opinberu eftirliti. Alt þetta fje á því nákvæmlega sama rjett til hækkunar eins og það fje, sem ekki hefir verið hreyft. En jeg vil ganga ennþá lengra. Segjum að fje sje tekið út úr sparisjóði og lagt í fyrirtæki. Fyrirtækið gengur ekki betur en svo, að það skilar aðeins fjenu með hæfilegri rentu. Eftir 3–4 ár kemur það aftur inn í sparisjóðinn. Hvað hefir nú eigandi þessa fjár grætt á því að hreyfa það, og hvers á hann að gjalda, ef það á að falla í verði eingöngu af því að það var hreyft? Okkur hækkunarmönnum dettur ekki í hug að halda því fram, að við getum náð rjettlæti í þessu máli. En stýfingarmenn eiga þá líka að hætta að tala um „rjettlæti“ í þessu máli. Fjármálafræðingurinn Cassel hefir alveg rjett fyrir sjer, þegar hann segir, á bls. 7 í greinargerðinni: „Rjettlæti er ekki hægt að ná.“ Þessu ummæli eru kannske ekki sjerlega sterk, en í bók þeirri, er hann hefir ritað um peningamálin eftir ófriðinn, segir hann, að ekki þýði að standa gegn þeim sannleika, að ranglæti undanfarinna ára sje ekki hægt að bæta.

En það er hægt að koma í veg fyrir ranglæti í framtíðinni.

Cassel fullyrðir eins og jeg segi, að ómöglegt sje að ná rjettlæti í þessu máli.

En þetta er alveg öfugt við skoðun Cassels.

Nei, hann talar um þetta mál alveg frá hagfræðilegu sjónarmiði, en kemur ekki fram með neitt rjettlætishjal. En snúi maður sjer aftur að rjettlætinu, þá er aðeins eitt, sem helst verðskuldar það nafn í þessu máli. Það er að standa við þau lög, sem nú eru í gildi. Það er þó ein tegund rjettlætis að fylgja fram settum lögum. Og núgildandi lög ákveða, að í einu kg. gulls skuli vera 2480 íslenskar krónur. Þessi lög voru í gildi, þegar það ástand skapaðist, sem er ástæða verðlækkunarinnar. Því er nú rjett að taka afleiðingum þeirra laga.

Vill hv.þm. (MJ) innleysa seðla með gulli, ef jeg kem með þá til hans?

Hv. þm. þarf ekki að gera að gamni sínu. Engum hækkunarmanni dettur í hug að segja, að íslensk króna sje nú í gullgengi, en það er skilyrði þess, að seðla sje hægt að innleysa með nafnverði. En allir seðlar hljóða nú upp á hina fornu gullmynt. Eina rjettlætið í þessu máli er því að halda lögin. Jeg segi ekki, að það sje stórt rjettlæti, en því er ekki hægt að ná, fremur en hægt er að bæta manni að fullu fót, sem hann hefir einu sinni mist. Stærsta röksemdin fyrir málstað stýfingarmanna og sú eina, sem hlustandi er á, er nauðsyn atvinnuveganna til þess að þeim sje eigi ofþyngt með skuldum. Sú röksemd styðst að nokkru leyti við þá atburði, sem gerðust á árunum 1925 og 1926. Það var mjög óheppilegt fyrir hækkunarstefnuna, að svo skyldi hittast á, að hækkunin fór einmitt fram seinna hluta ársins 1925, því að næsta ár á eftir varð eitthvert mesta hrun á verði afurða, sem þekst hefir á seinni tímum.

Afleiðingar hækkunarinnar.

Nei, verðhrun í gulli. Það þurfti því enga hækkun til. Jeg neita því raunar ekki, að hækkunin hafi aukið á erfiðleika atvinnuveganna. Þar hjálpaðist hvorttveggja að, hækkun gengisins og fall afurðanna. En verðlækkun afurðanna hafði þó miklu meiri áhrif. Gengisbreyting er aðeins bundin við sinn tíma, en verðlækkun á afurðum er altaf beint tap fyrir landið. Fylgismenn frv. tala um tvenskonar örðugleika: Annarsvegar stundar-örðugleikana, sem sjeu skárri af því að þeir lagist með tímanum. Þó telja þeir þessa örðugleika nokkuð langvarandi, og því til sönnunar benda þeir á, að verðvísitalan er ennþá ekki komin í rjett horf. Hún var 217 um áramótin síðustu. En jeg álíti að ekki megi gera of mikið úr þessari röksemd. Verðvísitalan hefir verið mjög óstöðug nú upp á síðkastið. Seinni hluta ársins 1928 fór hún heldur hækkandi, en sýnist upp á síðkastið hvarfla til og frá. Jeg er ekki fjarri því að halda, að hún sje svo að segja alveg rjett nú. Til þess gætu legið ýmsar ástæður. Til dæmis valda tollar á vörum truflunum í þessu efni, þar sem verðvísitalan tekur þá með, og jeg hygg, að tollar hafi hækkað hjer til muna meira en hjá flestum nágrannalöndunum. Vísitalan er ekkert annað en hlutfallstala milli verðlagsins nú og verðlagsins 1914. Það er villandi að hugsa sjer hana sem einhverja mjög ákveðna tölu, og byrja röksemdir á því, að hún hljóti að geta komist á ný í sama horf og áður. Stýfingarmenn eru altaf að vitna í verkalaun og vinnudeilur, og telja þetta meðal stundarörðugleika við hækkun gjaldeyrisins. Sjerstaklega var mikið um þetta talað um það leyti, sem frv. um þetta efni kom fyrst fram hjer á Alþingi. En mjer virðist hv.flm. ekki leggja eins mikið upp úr þessu nú og hann hefir áður gert. Sannleikurinn er sá, að verkföll og verkbönn koma jafnt fyrir því, hvort gengisbreyting hefir átt sjer stað eða ekki. Ekki þarf annað en vitna í síðustu vinnudeilu máli mínu til sönnunar. Hvaða gengisbreyting var þá á ferðinni? Engin, og þó var þessi vinnudeila sú alvarlegasta, sem komið hefir fyrir hjer á landi. Yfirleitt getur vinnudeila, þar sem farið er fram á kauphækkun, aldrei komið vegna hækkunar á gjaldeyrinum. Ef vinnudeila kæmi upp vegna gengishækkunar, myndi verða farið fram á kauplækkun. En mín skoðun er sú, að engu ver gangi að fá kaupið lækkað en standa móti kauphækkun, ef sanngirni mælir með. Hafi verkamenn á annað borð ásett sjer að fá kaup sitt hækkað, falla þeir engu fremur frá því en mótstöðu gegn kauplækkunarkröfum frá atvinnurekendum. En vinnudeilur halda áreiðanlega áfram eins og hingað til, jafnvel þótt engin gengisröskun eigi sjer stað.

Ekki þó af þeim ástæðum.

Jeg skal ekki bera á móti því, að vinnudeilur komi stundum af gengisbreytingum. En jeg held, að draumur fylgismanna frv. um eilífan vinnufrið í sambandi við festingu gengisins, sje eitt af þessum hverfulu paradísargæðum, sem síðarmeir muni verða til þess að „þeim bregði í brún, blessuðum, er þeir“ vakna. En til er önnur ástæða sterkari, sem eykur erfiðleikana á því að hækka gengið nú. Þá ástæðu mintist hv.flm. ekki á. En sú ástæða er samkepnin við Norðmenn á erlendum fiskmarkaði. Það er bert, að örðugleikar þeirrar samkepni hljóta að vaxa, meðan við erum að koma okkar peningum upp í gullgildi, þar sem Norðmenn eru búnir að koma fram sinni hækkun og þurfa ekki að leggja á sig aukabyrðar vegna hennar. En við nutum hagsmuna af örðugleikum Norðmanna fyrrum, meðan þeir voru að framkvæma sína hækkun, og mjer finst það ekki nema drengilegt, að við göngum nú gegnum þær þrengingar samkepninnar, sem þeir hafa áður orðið að þola. Stærsti örðugleikinn við hækkunina eru auðvitað skuldirnar. Það er sá eini örðugleiki, sem skylt er að meta í því sambandi. Þann örðugleika ber að meta, þegar um það er rætt, hvort það borgi sig fyrir okkur að festa gengið. En þá verður að gera greinarmun skulda. Erlent lánsfje, sem veitt er út um landið. t. d. til landbúnaðarins, fyrir milligöngu ríkissjóðs, veldur þar engum örðugleikum, því að það er reiknað í mynt þess lands, sem lánið veitir og hækkar því hvorki nje lækkar við hreyfingar á okkar gjaldeyri. Það sýnist engin ástæða til þess, að ríkissjóður græði á hækkuninni, heldur er rjettara að láta skuldunautana njóta hennar, með því að færa niður krónutöluna jafnótt og gengið hækkar. Erlent lánsfje þarf því ekki að auka örðugleika okkar við hækkun gjaldeyrisins. Innlenda lánsfjeð, sparisjóðsfjeð, er eini þröskuldurinn á vegi hækkunarinnar. Mat þeirra örðugleika á að skera úr um það, í hvorn knjerunninn nú skal höggva. Í því sambandi verður að skilja það, að sá maður, sem tekur lán á lausgengistímum, kemst með því út í nokkurskonar gengisbrask, jafnvel þótt láninu sje varið til atvinnurekstrar eða annars nauðsynlegs fyrirtækis. En auðvitað á sú tegund gengisbrasks meiri rjett á sjer en það, sem venjulega er kallað því nafni. Gallinn á lausgenginu er nú einmitt þessi, að það neyðir hvern mann, sem lánsfje vill nota, út í gengisbrask. Ef jeg byggi hús og tek til þess 100 þúsund króna lán, þá verðfesti jeg í raun og veru þessar 100 þús. krónur. Gróði og tap á þessari verðfestingu fer eftir því, hvort gjaldeyririnn hækkar eða lækkar. Alveg sama á sjer stað, þó að jeg kaupi skip eða fjenað, eða hvað sem vera skal. Jeg á það undir auðnu, hvort peningarnir, sem jeg fjekk að láni, hækka eða lækka. Þetta er í raun og veru alveg það sama og að flytja gjaldeyrinn í annað land og bíða síðan átekta. Munurinn er aðeins sá, að annar verknaðurinn er þarfur fyrir þjóðfjelagið, en hinn ekki. Og þess vegna er tvennskonar rjettlæti látið ríkja í þessum efnum. Enginn vorkennir gengisbraskaranum, sem flutti myntina úr landi, þó að hann tapi á henni. En vorkunnsemin kemur fram, þegar fjeð er lagt í atvinnurekstur eða nytsöm fyrirtæki. En þetta vissu allir, bæði jeg og aðrir, sem vöfðum okkur í skuldum til að byggja hús á lausgengistímanum. Jeg veit ósköp vel, að jeg hefi tekið þátt í gengisbraski með því, að byggja hús fyrir lánsfje á lausgengistíma. Enginn maður óskar eftir því, að baka atvinnuvegunum tjón og erfiðleika að óþörfu. En erfiðleikarnir eru þó ekki eingöngu ókostur. Allir atvinnuvegir verða að ganga í gegnum þrengingar. Það er ómótmælanlegt, að barátta stælir krafta. Það er hennar kostur. Við mundum sjálfsagt öll óska þess, að landið okkar væri dálítið hlýrra en það er. En reynslan sýnir að þjóðir, sem búa í köldum löndum, afkasta meiru en íbúar heitu landanna. Kuldinn og veðurharkan hafa gefist okkur Íslendingum vel. Það eru hörðu veturnir, sem hafa losað okkur við horkóngana. Það er þessi gamla regla Darwins: „Survival of the fittest“. - Örðugleikarnir gefa þeim sterkari betra tækifæri til þess að þroska hæfileika sína, en það, sem veikara er, fellur. Þetta er hörð kenning, en undir þessu harða lögmáli hefir líf alt þroskast frá ómunatíð. Auðvitað vill enginn viljandi leiða slíka örðugleika yfir þjóð sína, en hjá þeim verður ekki komist, og þeir geta einnig verið til góðs. Það þarf meiri „móralskan“ þroska til þess að taka örðugleikunum og berjast við þá en að velta af sjer skuldabyrðinni, og geta örðugleikarnir þannig verið mikils virði. En hverjir eru það, sem valda örðugleikunum? Það eru ekki þeir, sem vilja hækkun gjaldeyrisins, heldur hinir, sem ekki höfðu vit á peningamálum og orsökuðu lággengið. Það má svara þessu eins og Snorri goði svaraði Flosa forðum um bardagann á Þingvöllum: Eigi veld jeg, heldur eru það þeir Kolur og Þorvaldur Kroppinskeggur sem valda. En það voru hinir verstu menn í liði Snorra.

Voru það þá þeir Jón Magnússon og Sigurður Eggerz, sem ekki höfðu vit á peningamálum?

Ef á að ræða málið svona persónulega, er eins gott að hætta, því að það var ekki mín ætlun með orðum þessum. En þótt hv. 2. þm. Árn. (MT) reyni að ná sjer niðri persónulega, kemur það mjer auðvitað ekki við, - væri honum sæmra að leggja eitthvað gott til gengismálsins! Jeg hefi ekki reynt að leyna örðugleikunum við hækkunarstefnuna, en fylgismenn stýfingarinnar reyna að leyna örðugleikunum við sína stefnu, og er það rangt. Var þó auðheyrt á ræðu hv.flm., að honum er vel kunnugt um, hverjir þeir erfiðleikar eru, enda sjest það líka á spurningum þeim, er hann lagði fyrir hina erlendu sjerfræðinga. Það eru lánstraustspjöllin, sem af því leiða fyrir þjóðina, að vera hin eina af hlutlausu þjóðunum, sem stýfir gjaldeyri sinn. Hún verður ein eftir úr myntsambandi Norðurlanda, sem getur ekki fylgst með hinum þjóðunum að koma sinni krónu upp í gullgildi. Og lánstraustsspjöll þau, sem af þessu leiðir, munu atvinnuvegir vorir fá að finna og borga. Það er fyrsta regla heilbrigðra fyrirtækja, að geyma óskert lánstraust til hins síðasta, og leggja heldur á sig stórar byrðar en að skerða lánstraustið. Gott dæmi þessa eru 1. flokkar veðdeildarbrjefanna, er seldir voru að mestu til útlanda. - Þegar krónan fjell lá nærri að láta þá, sem keypt höfðu, ekki fá vexti nema eftir hinni föllnu mynt. - Þó var þetta ekki gert, heldur var að ráði sendiherra tekið fje úr varasjóði, til þess að hægt væri að greiða kaupendum fulla vexti. - Það var líka rjettilega að farið, því að nógir örðugleikar eru á því að selja brjef okkar, þótt fyrsti örðugleikinn, sem mætir okkur, sje ekki látinn sýna útlendingum, að það sje ekki þorandi að kaupa íslensk verðbrjef. Nei, hv.flm. er vel kunnugt um örðugleikana, sem af stýfingunni leiða, og þess vegna leggur hin særða samviska hans sömu spurningar fyrir alla sjerfræðingana.

Og hver eru svörin, sem sjerfræðingarnir gefa?

Jeg kem að þeim síðar, en fyrst vil jeg segja það, að jeg vil ekki láta neina útlendinga segja okkur fyrir um það, hvað við teljum blett á okkar áliti, hvort sem það er Wallenberg eða aðrir. Þessir sjerfræðingar, sem hjer er verið að vitna í, hafa allir verið spurðir með tvennu móti. - Fyrst voru þeir spurðir af reynslunni, og svöruðu þeir þá allir með því að hækka sinn gjaldeyri. - En svo spyrjum við þá á pappírnum og þá fáum við svarið: Þið getið stýft - það gerir ekkert til. - Jeg vil heldur athuga, hvað þeir hafa gert fyrir sjálfa sig, þótt þeir ráðleggi okkur stýfingu, því að umhyggja manna er venjulegast meiri fyrir þeim sjálfum en öðrum. Umsagnir hinna erlendu fræðimanna, að litið verði á stundarástandð eitt, er um lántöku er að ræða, eru ekki á rökum bygðar. Að minsta kosti gætu þau rök eigi gilt, ef um einstakling væri að ræða. Peningastofnun, sem lánar manni fje, lítur auðvitað nokkuð á stundarástandið, hvernig efnahag mannsins er komið, en hún lítur líka á manninn sjálfan, og hvernig hann hefir sýnt sig í því að reyna að standa í skilum. Það er litið á reynsluna, og menn treysta þeim miður, sem einhverntíma hefir brugðist. Þetta er viðurkendur sannleikur. - En getur svo ekki einhver snefill af þessu sama áliti færst yfir á þá þjóð, sem ekki reynir að standa við skuldbindingar sínar ? - Það er hætt við, að svo yrði, enda mundi það fljótt sýna sig með örðugri vaxtakjörum. Fyrst eftir að Belgar stýfðu, urðu þeir að sæta afleitum lánskjörum. Þó er hjer um að ræða stóra þjóð og duglega, sem hefir mjög mikla möguleika til þess að hafa sig upp aftur.

Brjef þeirra eru komin upp í 107 úr 94.

- Það kann að vera, að þau sjeu komin það nú, en þá urðu Belgar að greiða yfir 8% í raunverulega vexti, og greiddu þá Danir 4,5% í vexti á sama tíma. Hin ríkin höfðu ekkert traust á Belgum, eftir að þeir gátu ekki haldið myntinni uppi. En hvaða samanburð má gera á okkur og Belgum? Belgar áttu einskis annars úrkosti en að stýfa. Ógnir ófriðarins höfðu skollið á þeim mest allra þjóða Evrópu. Það var um eðlilegt og alveg heiðarlegt gjaldþrot að ræða. Á hinn bóginn var hjer um að ræða stóra og duglega þjóð, sem átti ótal möguleika á því að ná sjer upp innan skamms, - en samt þótti henni ekki fulltreystandi. En hjer hjá okkur er um að ræða hlutlausa þjóð, sem sat eins fjarri og eins ósnortin af áhrifum stríðsins eins og unt var. Allar þjóðir, sem svipað hefir staðið á um, hafa komið gjaldeyri sínum fremur fljótt í samt lag. Getuleysi er alls ekki hægt heldur að sanna, og gjaldþrotið hefir á sjer svikablæ. - Á hinn bóginn er hjer smáþjóð, sem fáir þekkja. Vildi hv.flm. að vísu gera lítið úr þessu, að það hefði nokkuð að segja, hvort þjóðin væri stór eða lítil. En þegar þjóð er eins lítil og við Íslendingar, eiga menn yfirleitt afar erfitt með að koma því inn í höfuðið, að hún geti verið sjálfstæð í peningamálum. Og við ættum ekki að auka á þá ótrú, sem þeir hafa á okkur. Við verðum einmitt að halda með alveg sjerstakri varúð á okkar lánstrausti. Það er rangt hjá Cassel, að við getum vel fylgt þeim þjóðum, sem hafa stýft gjaldeyri sinn, þ. e. a. s. stríðsþjóðunum, því engin hlutlausu þjóðanna hefir orðið til þess. Þjóðverjar breyttu gjaldeyri sínum, þegar hann var kominn ofan í einn biljónasta, Belgar stýfðu í 14,5%, Finnar í 10% o. s. frv. Hjer var um fullkomin gjaldþrot að ræða. En við erum búnir að hækka okkar gjaldeyri úr 46 aurum upp í 86. Ef við stýfðum, væri það óheiðarlegt gjaldþrot, og við myndum missa lánstraustið. Menn myndu segja, að hrakspárnar hafi sannast, þjóðin sje of fámenn til þess að vera sjálfstæð. Hún hafi ekki haft bolmagn til þess að halda gjaldeyrinum við, og ein allra hinna hlutlausu þjóða hafi hún orðið eftir. - Sá stóri getur leyft sjer margt, sem hinn minni má ekki. - Það er sagt um auðkýfingana í New York, að þeir geti leyft sjer að ganga illa til fara, allir viti um auðæfi þeirra eigi að síður. Sama máli er að gegna um stórþjóðirnar.

Þegar menn eru komnir í pels, er það þá merki þess, að þeir sjeu gjaldþrota?

- Nei, það þarf nú ekki að vera. En pels er oft nefndur „Kreditvækker“, og þeir sem minni eru, og þurfa á öllu að halda, þeir mega engan „kreditvekjara“ vanrækja. Íslendingar verða einmitt að ganga í loðkápu. Þeir verða að láta öll fjármál sín líta vel út, og gera alt, sem þeir geta til þess að vernda lánstraust sitt. Það er okkur nauðsyn sökum fámennis okkar, og auk þess verðum við ætíð að leita til erlends fjármagns, ef á liggur. Jeg ætla að svo komnu að sleppa þeim „moralska“ ósigri, sem við biðum við stýfingu. En peningatjónið, sem við myndum bíða af því að missa lánstraust annara þjóða, yrði gífurlegt, og myndi hrátt lýsa sjer í hækkuðum vöxtum. Þetta eru tvær aðalástæður gegn stýfingu, en auk þeirra eru fjölmörg smærri atriði. Um myntsamband Norðurlanda er komist svo að orði í greinargerð frv. á bls. 5, - að þótt einhverjir kynnu að sjá eftir hinu gamla myntsambandi við Norðurlönd, þá sjeu slík sambönd, eins og Norðurlandasambandið, lítils virði. Myntsambandið út af fyrir sig er kannske ekki mikils virði, en það verður ekki svo lítils virði fyrir okkur, þegar við erum fallnir út úr því. Að Íslendingar hafi einir gefist upp á því, að koma sinni krónu upp í gullgildi, og því fallið út úr myntsambandi Norðurlanda, er ef til vill það eina, sem menn út um heim vita þá um okkar fjárhag. Og þegar talað er um Norðurlönd, er ekki svo lítils virði, að vera talið fullgilt fimta ríki. Þá segir svo á sömu bls. grg., með leyfi hæstv. fors.: „Það eina myntsamband, sem oss varðar um að vera í, er „myntsamband“ þeirra þjóða allra, sem gullfót hafa, og þeirra trygginga og þæginda í gjaldeyrismálum þurfum vjer sem fyrst að verða aðnjótandi.“ Flm. hefir sjálfur fundið veiluna í þessari hugsun, því að hann hefir sett „myntsamband“ innan gæsalappa. Við getum auðvitað alt af verið í því „myntsambandi“, þótt við stýfðum gjaldeyri okkar í hálfvirði. Það er eins örugt fyrir okkur eins og manninn að vera í mannfjelaginu; því að úr þessu „myntsambandi“ getur þjóðin ekki komist nema hún hætti öllum viðskiftum við aðrar þjóðir. Þá sagði hv.flm., að stýfingin varðaði enga aðra en Íslendinga eina. Jeg skal ekkert um það segja, hvort öll lán Íslendinga erlendis eru nú tekin í útlendum gjaldeyri, og býst jeg við því, að hv.flm. geti lítið fullyrt um lán einstakra manna, þótt svo kunni að vera farið um ríkislánin. En þótt þetta mál varðaði enga aðra en Íslendinga sjálfa, get jeg ekki sjeð, að það sje þýðingarlaust fyrir því. Hvaða áhrif myndi þetta t. d. hafa á það, þegar ríkið þyrfti næst að leysa seðlabanka sinn undan innlausnarskyldu? Hjá því verður aldrei komist við og við. En hvað segðu innstæðueigendur um það í ljósi þeirrar reynslu, sem nú hefir fengist? Svarið gæti ekki orðið annað en alment herhlaup að bankanum. Allir vilja ná fje sínu áður en það fellur, því að nú er sýnt, að engin trygging er fyrir fullu verði. Jeg skal ekki fara langt út í það, sem hv.flm. leggur svo mikið upp úr, að þessi aðferð, að breyta myntlögunum, sje svo góð, að enginn viti af henni. Hv. flm. segir svo í grg. á bls. 6 - með leyfi hæstv. fors.: „Beinasta leiðin er að festa þá krónu, sem nú gildir. Það breytir engu, heldur segir einungis: núverandi ástand skal haldast!“ Breytingin er hin sama og þegar maður deyr í svefni. - Meðan maðurinn svaf, var ekkert um það talað, en nú fer fregnin út um alt, að nú sje hann dáinn. Mun víst engum detta í hug að halda því fram, að hjer hafi engin breyting á orðið. - Krónan hefir verið látin sofa alt of lengi, því að við höfum sofið af okkur Norðmenn, í stað þess að við hefðum átt að hækka jafnt og þeir. - Hæstv. atvmrh. var svo hreinskilinn að játa það, að því lengur sem það er látið bíða að hækka, því ófúsari eru menn á að leggja á þá braut. Nú fer fregnin út um heim allan, að Íslendingar sjeu búnir að gefast upp á því að hækka gjaldeyri sinn og hafi stýft krónuna. Á meðan krónan var ekki verðfest með lögum mátti segja: „Hún er ekki dauð, heldur sefur hún.“ - Menn hafa lært mikið á þessari kreppu hinn síðasta tíma, enda má nú segja, að hvert barnið kunni nú eins mikið í hagfræði og vísindamennirnir kunnu fyrir stríðið. Þegar gengisnefndin var skipuð, var það með það fyrir augum, að festa eða hækka ísl. krónuna, og í fullu samræmi við þetta ljet fyrv. stjórn hækka krónuna í góðærinu 1925. En þrátt fyrir að árið 1928 hefir verið eitthvert hið mesta góðæri, sem yfir þetta land og þessa þjóð hefir komið, hefir hæstv. núverandi stjórn látið það líða án þess að hækka krónuna. Þessi dráttur hefir svo orðið til þess, að enn þá örðugra er að taka hækkunarstefnuna, því að aldrei eru örðugleikarnir á því eins miklir fyrir banka og eftir góðæri, sem ekki hefir verið notað í þá átt. Í þess stað á að láta krónuna deyja í svefni, en sá dauði hefir í för með sjer stórkostleg lánstraustsspjöll, eins og áður hefir verið bent á. Og með því er innleidd sú stefna, sem erfitt er að stöðva sig á. Erlendir auðmenn munu komast á þá skoðun, að þeirri þjóð sje ekki treystandi, sem stýfir gjaldeyri sinn án þess að brýn nauðsyn krefji. - Þeir missa trúna á okkur í framtíðinni og ganga að því sem gefnu, að úr því að við höfum runnið frá örðugleikunum nú, munum við einnig gera það síðar. Með því að gefast upp nú, er í raun rjettri verið að leggja út á sömu leiðina og gömlu kóngarnir, sem ljetu slá blandaða mynt. Þetta er alveg eins og með uppruna frankans, líru, peseta, sterlingspund o. fl., alt var þetta sama mynteiningin, sem upprunalega mun hafa verið pund silfurs. Út á þessa braut leggja menn nú, ef farið verður að stýfa okkar mynt. Þetta er allra alvarlegasti annmarkinn á stýfingunni, að hún verður ávalt endurtekin. Mjer finst, að við þurfum fremur að ala upp það, sem stefnir til hreysti og harðfengi hjá okkur, og taka mannlega á móti þessum erfiðleikum. Fanst mjer sama hugsun uppi hjá hv.þm. Dal., þar sem hann heyrði helst þær raddir með þjóðinni, sem fögnuðu hækkun, en hv.flm. sagðist ekki vera glaður yfir hækkun, og vildi heldur ala upp þann hugsunarhátt sem reynir að þoka sjer undan erfiðleikunum. Það kveður dálítið við annan tón hjá Dönum, í Finanstidende 29. desember 1926, og vildi jeg biðja um leyfi hæstv. forseta til að lesa það upp, og mun jeg þurfa tvöfalt leyfi, þar sem það auk alls annars er á dönsku. Þeir skrifa um það, að menn hafi búist við hroðalegum afleiðingum af því, þegar krónan kæmist upp í gullgildi. En svo segir í þessari merku yfirlitsgrein um fjármál Dana: „Derfor gik man ind í 1926 med bange Anelser Hvorledes er det saa gaaet? Kronen er stöt og langsomt gledet op fra 93–100, Priserne ligesaa jævnt faldet fra 153–145. Men Danmark staar endnu, og har det end knaget og braget í Tömmeret, holder det dog, og Skuden er tæt. Aaret har udviklet sig gunstigere en forventet. Og den Opfattelse er vistnok fremherskende, at 1927, om alt gaar vel, kan bringe Landet ind under Verdenskonjungturerne paa lige Fod med de övrige europæiske Lande Den 1. Jan 1927 bliver en Æresdag for den danske Krone, paa samme Maade som den 5. Maj 1845, da Nationalbankens Sedler for förste Gang erklæredes indlöselige.“ Já, hjer kveður dálítið við annan tón heldur en hjá þeim, sem segir: Nei, jeg var ekki glaður, jeg yrði glaðari, ef krónan væri sett niður í 46 aura. En jeg hefi þá trú, eins og hv.þm. Dal., að það sje affarasælast að reyna að halda út og koma krónunni upp í gullgildi, það má vel vera að sumir yrðu kannske ekki glaðir í svipinn, en jeg efast ekki um, að eftirá verði allir þakklátir þeirri kynslóð, sem vann þetta þrekvirki. Það er náttúrlega gott og freistandi að bjarga undan svo og svo miklu af eignum sínum, hvort sem það er á nafn konunnar eða með einhverju öðru móti; en menn eru samt miklu glaðari, ef þeir hafa látið aleigu sína og konunnar ganga í að svara öllum kröfum, þó að þeir standi slyppir uppi. Hjer er ekki alveg ólíkt ástatt um þjóðina í heild, og síðari tíminn mun líta á það sem sigur, ef okkur tekst að koma krónunni aftur upp í gullgildi. Mig langar svo aðeins til að minnast á þessi álitsskjöl, sem hjer er talað um. Vil jeg þá fyrst segja, að mjer þykir ekki umsögn Cassels sjerlega áhrifamikil; jeg efast að vísu ekki um vitsmuni hans eða þekkingu, heldur er það af því, að þennan mann hefði alls ekki þurft að spyrja, því hvað þýðir að spyrja mann, sem í mörg ár hefir ritað fleiri bækur um að fá ákveðinn málstað fram í þessum efnum? Jeg býst ekki við, að hv.flm. hafi ímyndað sjer, að Cassel mundi gefa upp nokkurt það álit, sem ekki hefir þegar komið fram í bókum hans. Nei, mjer finst þetta svo mikill óþarfi, og jeg er heldur ekkert hissa á því, þótt próf. Cassel ráðleggi okkur það sama, sem hann hefir ráðlagt öllum öðrum. En margt er þó hæpið í hans tillögum, t. d. þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Auk þess hefir gjaldeyrir verið verðfestur í svo mörgum mikilsháttar löndum, að óhugsandi er, að álit Íslands meðal annara þjóða biði hnekki við, að fylgt sje því eftirdæmi.“ Þetta er beinlínis villandi. Engin þjóð hefir stýft sinn gjaldeyri nema stórþjóðir og engin þjóð hefir stýft gjaldeyri, sem hefir staðið líkt því eins hátt og okkar gjaldeyrir. Við erum því alveg einir sjer um okkar stýfing. Svo er álit þeirra Adolfs av Jachnick og ríkisbankastjóranna sænsku. Mjer finst það álit líkast svari Alexanders mikla. „Nú mundi jeg hætta, ef jeg væri Alexander mikli,“ sagði Parmenio. „Já, það mundi jeg líka gera, ef jeg væri Parmenio“, svaraði Alexander mikli. Mjer finst þessi tillaga, eftir að búið er að koma sænsku krónunni upp í gullgildi, vera að ráðleggja Íslendingum það, sem þeir ekki vildu sjálfir gera. Það getur verið, að þeir hafi hækkað sænsku krónuna á móti betri vitund, en ef þeir hafa ekki gert það, þá er þetta aðeins lítilsvirðing á okkur. Það er eins og þeir segðu við okkur: „Það er líklega best fyrir okkur að gera þetta, en ekki vildum við gera það.“ Svo kemur það, sem þeir segja um lánstraustsspjöllin. Hefi jeg að mestu svarað því áður. Þeir álíta að fjesýslumennirnir meti aðeins stundarhag lántakanda, en það getur ekki verið rjett. Nei, það fer ekki eingöngu eftir þessu, það er ómögulegt að leggja svo góð gögn á borðið, að þau verði ekki mismunandi metin eftir því, hver leggur þau fram. Það er ómögulegt að nokkur bankastjóri mundi ekki meta meira það, sem góður viðskiftamaður leggur á borðið, heldur en það, sem annar maður legði fram, er oft hefði brugðist honum. Þetta er því villukenning, og þeir vildu heldur ekki nota hana fyrir sjálfa sig. Svo er hjer álit Rygg's bankastjóra. Hann er hjer sem fyr sá lang-raunhæfasti af öllum þessum mönnum á Norðurlöndum. Þar syngur við annan tón, það er ekki hægt að fá annað út úr hans svari, en að hann sje hækkunarmaður, og mundi ráðleggja okkur hækkun, ef málið hefði verið svoleiðis fyrir hann lagt. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilliti til þessara ummæla,“ - þ. e. a. s. forsætisráðherra, um að búið sje að ákveða stýfingu krónunnar - „sem benda á, að málinu sje í raun og veru þegar ráðið til lykta, þá skal jeg ekki fara nánar inn á það, hvort rjett sje að lögfesta krónugildið í 80–82% af gullverði.“ Það er, m, ö. o., hann segist ekki vilja ráðleggja neitt um þetta, en bætir svo við því, sem er hárrjett um þetta atriði: „Um þetta atriði eru það fyrst og fremst Íslendingar sjálfir, sem verða að fella dóminn, enda hefi jeg ekki í höndum þau gögn um það, hvernig til hagar á Íslandi, að álit mitt um þetta efni verði svo sjerlega mikilvægt.“ Þetta er vitaskuld alveg rjett, og svo gengur hann í öllu út frá því, að Íslendingar sjeu búnir að ákveða að stýfa, svo hann þurfi ekkert um það að segja. Svo segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Sje það nú talið ókleift að ná aftur gamla gullgildinu og heil þrjú ár eru liðin með föstu gengi, þ á er rjett að tryggja sjer, að gjaldeyririnn fari ekki út af sporinu aftur, og það gerist best með lögfestingu gengisins.“ Hann segir: Ef þið ætlið að gera það, verið þá ekki að hringla neitt, stöðvið strax! Og svo segir hann líka: „Að draga á langinn lagalega verðfestingu gengisins 80–82%, er því að mínu áliti óráðlegt, ef hætt er við þá hugsun að ná gamla gullgenginu.“ Það er auðsjeð, að hann vill aldrei vísa á bug þessari hugsun sinni, að hækka. Og svo bætir hann við: „Með þessum forsendum hlýt jeg því að svara fyrri spurningunni, sem til mín var beint, játandi.“ Það, sem hann segir, er þá þetta: „Það, sem þú gerir, það ger þú fljótt!“ En það var aðeins sagt, ef þú ætlar að gera það, komdu því þá í verk. Um hina spurninguna, hvort við munum bíða lánstraustspjöll, segir hann, fyrir það fyrsta, að það fari eftir því, hvort önnur lönd biði tjón við stýfinguna. Jeg hefi svarað þessu áður. En svo segir hann: „Viðvíkjandi hinu atriðinu, hvort annars sje kostur, þá vil jeg leggja áherslu á, að til þess að ná núverandi gildi, hefir verðmæti íslenskrar krónu verið hækkað að mun, .... “ - Þetta eru málsbæturnar, sem hann álítur okkur hafa, að við erum búnir að lyfta gjaldeyrinum úr 46 aurum upp í 82, og getum kannske forsvarað að stýfa, af því að við höfum sýnt okkar góðu viðleitni í því að reyna að komast eins langt og við gátum. Rygg veit aðeins ekki, að við getum eins vel komist það, sem eftir er. Vill hann þá benda öðrum á, að „þið voruð að reyna“. Er það ekki það sama og hann segi: Það er það, sem máli skiftir, að þið sýnið, að þið hafið gert það, sem þið gátuð? Svo var það, sem hv. flm las. Jeg ætla líka að lesa það, en með öðrum áherslum, til þess að sýna hvað mismunandi áherslur geta gert. - Bankastjórinn segir þar: „ - þá á jeg bágt með að trúa því, að þetta valdi nokkrum álitsspjöllum til lengdar.“ - Hann vill ekki segja að það verði til lengdar, því hann hefir einhverja von um, að það verði ekki svo. Nei, jeg vil þess vegna segja það, að þessi álit útlendinganna, sem náttúrlega var alveg rjett að leita, þau eru ekki eins veigamikil og ætla mætti, sem eðlilegt er, því það er mikill munur að fá nokkrar spurningar lagðar fram, eða athuga ástandið með eigin augum. Þrír þeirra segja eiginlega ekkert um málið, en um einn manninn er svo háttað, að það skín eins mikið út úr orðalagi hans, að við eigum að hækka, en ekki að stýfa. Það er með okkur eins og með skulduga menn, að það eru erfiðleikar á allar hliðar. Það eru erfiðleikar við að komast upp í gullgengi, og erfiðleikar við að sæta verri vaxtakjörum með stýfingu. En jeg held að það sannist hjer, eins og svo oft áður, enska spakmælið, að „Honisty is the best policy“. Það er best að fara þá leið, sem óspilt meðvitund okkar segir að sje hin heiðarlegasta, en það er eins og frændþjóðir okkar hafa gert, að koma okkar gamla gjaldeyri upp í sitt forna gullgengi.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Sjútvn. hefir haft til meðferðar till. á þskj. 11, þar sem farið er fram á aukna landhelgisgæslu við innanverðan Faxaflóa í nágrenni við Reykjavík. Eins og sjá má af nál. á þskj. 157, er n. sammála um það, að full þörf sje að hlynna að bátaútveginum hjer í Reykjavík - og raunar líka að sjálfsögðu annarsstaðar við Faxaflóa - með aukinni landhelgisgæslu, þar sem hennar er þörf. Er nefndin því fylgjandi, að tekið sje vel í þessa málaleitun Bátafjelags Reykjavíkur. En frá því er erindið í raun og veru komið til þingsins, flutt af nokkrum þm. kjördæmisins. Það er hreint ekki svo lítill liður í framfærslu manna hjer í Reykjavík, bátaútvegurinn, sem þegar er kominn hjer á stofn. En landhelgisgæslan á bátamiðunum á auðvitað að koma að gagni öðrum veiðistöðvum hjer í nágrenni, sem sækja á svipuð mið. Er því sennilegt, að gæslubátur sá, sem fenginn yrði, ætti að gæta ekki einungis grunnmiða fyrir bátaútveg Reykjavíkur, heldur einnig miða nærliggjandi verstöðva, Akraness, Álftaness, Hafnarfjarðar o. s. frv. Hjer er átt við grunnmiðin innanvert í Faxaflóa. En vitanlegt er það, að sunnanvert í Faxaflóa hefir undanfarin ár verið haldið uppi sjerstakri gæslu. Álítur n., að ekki komi til neinna mála fyrir þessara hluta sakir að draga nokkuð úr þessari gæslu, sem hefir átt sjer stað. Hinsvegar þótti n.till. nokkuð þröng, - einskorða sig við nokkuð þröngt svæði, þegar talað er um „nágrenni Reykjavíkur“. Hefir hún því slept þeirri orðun í brtt. þeirri, sem fyrir liggur á þskj. 157. En á hinn bóginn er haldið hugtakinu „í innanverðum Faxaflóa“, og ætlast n. til þess, að bátaútveginum í Reykjavík geti fyrir því komið þessi gæsla að fullum notum. Það ber svo vel við, að um leið og þetta framtak með bátaútveginn er að aukast að nýju hjer við flóann, þá er útlit fyrir, að í náinni framtíð verði betri markaðsskilyrði fyrir þann fisk, sem kemur hjer nýr á land, og er gleðilegt til þess að vita. Má því segja, að enn meiri ástæða sje til að gera þennan útveg sem öruggastan, þegar veruleg hagnaðarvon er annarsvegar. Þessir bátar, sem daglega ganga hjeðan, eru flestir smáir og opnir. Gæslubáturinn, sem ver fiskimið þeirra, gæti líka oft orðið þeim að liði sem björgunarskip, eins og á sjer stað annarsstaðar við land, og eins og varðskip landsins yfirleitt hafa björgunarstarfsemi jöfnum höndum við landhelgisgæsluna. Þessi tvennskonar starfsemi ætlast n. til, að fjelli vel saman í innanverðum Faxaflóa, því að þótt afdrep sjeu allgóð við flóann, þá koma vitanlega svo hörð veður, að hættuleg geta orðið opnum bátum. Líklegt er, að með aukinni landhelgisgæslu fylgi aukið öryggi fyrir þá, sem atvinnuveginn stunda, og er það enn ein ástæða til að sinna máli þeirra sjómanna, sem hlut eiga að máli. Í till. var fastskorðaður sá gæslutími, sem Bátafjelag Reykjavíkur fór fram á. En n. virðist rjettara að láta hann vera nokkuð óbundinn, en leggur áherslu á, að vörslunni sje haldið uppi, þegar þörfin er brýnust. Og í framkvæmdinni er vitanlega ætlast til þess, að það verði samkomulagsatriði milli þeirra, sem hjer eiga hagsmuna að gæta, og ríkisstj. Jeg ætla, að það sje lítil þörf að fjölyrða meira að þessu sinni fyrir hönd n. um málið, en bendi á það, að n. leggur til, að till. sú, sem hjer er um að ræða, sje samþ. með þeirri brtt., sem þskj. 157 gerir grein fyrir.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil þakka hv. sjútvn. fyrir, hvernig hún hefir tekið í till., og munum við flm. geta fallist á þá brtt. að öllu leyti, sem n. hefir lagt til. Þó að brtt. sje þannig orðuð, sem hún er, þá er gengið út frá, að þessi nýja landhelgisgæsla verði aðallega á Seltirninga- og Akurnesingamiðum, því að víðar getur hún varla náð til, án þess að hnekkir verði af fyrir gæsluna á þessum miðum, þar sem hennar er mest þörf.

Sigurjón Á. Ólafsson Örfá orð til árjettingar því, sem hv.frsm. benti á. Það er um tímabilið, sem þessi gæsla skal standa yfir. Í till. er farið fram á tímabilið frá 1. ágúst til 1. nóvember. En í brtt. er þetta ekki bundið ákveðnum takmörkum. Nýlega hefi jeg fullvissað mig um það, að þessarar gæslu er þörf jafnvel nú um vetrarvertíðina. Tveir formenn hafa nýlega sagt mjer þá sögu, að þegar þeir lögðu net sín á takmörk landhelgilínunnar, hefðu þeir ekki þorað að eiga þau þar liggjandi, eins og venja er til, vegna þriggja útlendra togara, er voru að fiska þar í nánd. Þetta þýðir það, að jafnvel á þessum tíma, meðan netafiskirí er, sem stendur yfir fram í apríl, þá má gera ráð fyrir þörf á gæslu hjeðan. Jeg vil geta þess, að það liggur í hlutarins eðli, að það verður að vera samkomulag milli stj. og þeirra, sem gera út bátana, hvenær gæsla er og hverskonar báta skal nota til gæslunnar. Akranesmiðin eru þau mið, sem reykvískir bátar sækja á suma tíma árs. Og þegar talað er um Faxaflóa, þá mætti kannske taka með alla leið suður undir Strönd. Þetta er stórt svæði, og liggur í hlutarins eðli, að nægt verkefni er það fyrir einn bát að gæta, svo að vel sje. Hv. frsm. gat þess, að svona gæslubátur ætti að geta verið nokkurskonar björgunarbátur, ef svo bæri undir, fyrir þessa opnu vjelbáta. Þetta er aths., sem vert er að gefa gaum, því að þessir opnu vjelbátar munu sækja nokkuð djarft á mið, þegar aflavon er góð. Og allir þekkja, að skollið geta skyndilega á svo vond veður og úfinn sjór, að full þörf sje að hafa slíkan bát á varðbergi. Það þarf ekki mikið út af að bera, vjel bili eða eitthvað verði að, til þess að bátarnir sjeu í háska staddir. Bátarnir eru nú þegar orðnir margir, og fjölgar sennilega mjög með bættum skilyrðum. Það er því ekki að ófyrirsynju, að lagt er til, að eftirlitsbáturinn hafi einnig björgunarstarfsemi með höndum, þegar þurfa þykir.

Pjetur Ottesen Jeg gat þess við fyrri hl. þessarar umr., að mjer þætti kröfunum um aukna landhelgisgæslu við Faxaflóa markaður alt of þröngur bás með því að einskorða þær við þau mið, sem Reykvíkingar sækja einir á. N. hefir nú tekið bendingu mína til greina, og gerir hún ráð fyrir, að gæslan verði miðuð við þarfir bátaútvegsmanna við innanverðan flóann án sjerstakra takmarka. Þetta er auðvitað sjálfsagt, því að ef efla á gæsluna, þá verður hún að sjálfsögðu að geta komið öllum þeim að notum, sem fiskiveiðar stunda við innanverðan Faxaflóa, hvort sem er á róðrarbátum eða vjelbátum. Og engum blandast hugur um, að mikil þörf er á vernd fyrir þessa báta; veiðarfæri þeirra og aflafengur eru í hershöndum, ef þeir njóta ekki einhverrar slíkrar verndar. Mjer virðist það svæði, sem eftirlitið þurfi að aukast á, vera einkum meðfram landhelgislínunni frá Seltjarnamesi og vestur að Þormóðsskeri. Það hefir verið tekið fram, að sömuleiðis sje brýn þörf aukinnar gæslu á miðunum fram af Vatnsleysuströnd, svokölluðum Strandaleir. Þessi bátur ætti og jafnframt að geta haft þar nokkurt eftirlit, og þar sem ganga má út frá, að báturinn, sem hefir á hendi landhelgisgæsluna í Norðsjónum, geti og haft eftirlit í Leirusjónum, þá verður að telja, að fengin sje með þessu nauðsynleg vernd fyrir smábátaútveginn við Faxaflóa. En hitt er alls ófullnægjandi, að ætla einum báti að hafa á hendi vörsluna við innan- og sunnanverðan flóann, enda kemur það skýrt fram í nál., því n. vill ekki draga úr þeirri sjergæslu, sem nú er á sunnanverðum flóanum. Vitanlega kemur sú landhelgisgæsla, sem framkvæmd er með mótorbátum, því aðeins að gagni, að bátarnir hafi ekki stórt svæði til yfirferðar. Í till. er gert ráð fyrir, að varslan standi yfir frá 1. ág. til 1. nóv. Eftir mínum kunnugleika til þessara mála er þetta tímabil ekki heppilegt. Það er oftar þörf gæslu en á þeim tiltekna tíma. Og mig undrar það, að flm. skuli hafa flutt till. á þessum grundvelli hvað tímatakmörk snertir. Þorskveiðar eru stundaðar hjeðan aðallega á öðrum tíma árs, nefnilega frá því í aprílbyrjun og til loka, en þá tekur við vorvertíðin, frá lokum til 24. júní. Þetta er vanalega mjög aflasælt tímabil fyrir smábátana. N. hefir lagt til að breyta þessu tímatakmarki og fært það nokkuð í áttina til þess, er betur fór, en þó hvergi svo að nægi. Annars er það erfitt að koma því við, að hafa samfelda 4½ mánaðar gæslu, svo að siglt verði fyrir öll sker í þessu efni. Til þess þyrfti tíminn að vera lengri. En jeg legg áherslu á, að ef til framkvæmda kemur, þá verði fyrst og fremst farið eftir óskum þeirra, sem njóta eiga verndarinnar, hvað þetta snertir, enda munu þeir ekki láta á sjer standa um að gera till. um, hvernig vörnunum skuli best hagað. Jeg álít þetta tímabil n. alls ekki heppilegasta tímann. Mjer virðist nauðsynlegt, að slík landhelgisgæsla yrði hafin strax í apríl. Viðvíkjandi því atriði í nál. og ræðu frsm., að landhelgisgæslubáturinn ætti jafnframt að hafa björgunarstarfsemi á hendi, þá vil jeg taka það fram, að að mínu áliti er hjer um meginatriði að ræða. Það er enn ekki fengin full reynsla fyrir því, hvernig opnir vjelbátar reynast, þegar í harðbakka slær. Í fyrstu var vjelbátaútgerðin einkum rekin með opnum bátum, en þeir reyndust hættulegir. Þar sem löng sjósókn var, voru þeir lagðir niður og þiljubátar komu í staðinn. En nú hafa menn aftur tekið upp opna vjelbáta, og þó þeir sjeu hentugir og ekki óöruggir innfjarða og þar, sem sjór er að jafnaði eigi mjög úfinn, þá má búast við, að hið sama komi í ljós, sem áður var, að alláhættusamt reynist að sækja á þeim um langan veg og þar sem slæmt sjóhaf er eins og hjer við Faxaflóa. Það er þess vegna áreiðanlega rjett hjá hv.frsm., að slíkur eftirlitsbátur gæti orðið að miklu liði til þess að hjálpa smábátum, ef þeim hlektist eitthvað á. Jeg verð því og að leggja mjög mikla áherslu á þessa hlið málsins.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það eru aðeins örfá orð vegna undirtekta hv. dm., flm. og fleiri. Jeg vil taka það fram, að með till.n. er gengið inn á það meginatriði, að koma á sjerstakri landhelgisgæslu á innanverðum Faxaflóa. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að gæslan væri aðallega miðuð við fiskimið Reykvíkinga, Seltirninga og Akurnesinga samkv. þessari till. Jeg þekki nú ekki miðin svo til hlítar, að jeg geti sagt, hvar sje mest þörf gæslu á miðunum við Faxaflóa, en jeg vil benda á, að n. ætlaðist til, að gæslan væri einkum miðuð við smábátamið Reykvíkinga og nærliggjandi verstöðva. Hv. þm. Borgf. talaði um, að einum báti væri ofvaxið að verja í senn suður- og innmiðin í flóanum. Þetta er sjálfsagt rjett. En hjer er einmitt stigið fyrsta sporið í áttina til fullkomnari vörslu, og jeg býst við, að fyrirkomulagsatriðin í heild verði aldrei í framkvæmdinni rígbundin svo við þessa till., að ekki verði altaf opin leið til þeirra breyt., sem þurfa þykir og sem reynslan sýnir, að eru nauðsynlegar. Því er nú svo varið, og að minsta kosti er það svo í mínu kjördæmi, að aka þarf seglum eftir vindi hvað snertir gæsluna og haga henni ávalt einungis eftir því, hvað best hentar. Og jeg efast ekki um, að ríkisstj. annarsvegar og hinsvegar þeir, sem hagsmuna eiga að gæta á þessu sviði, muni geta komið sjer saman um hin einstöku fyrirkomulagsatriði. Sjútvn. hefir lagt til, að till. væri orðuð rýmra, sem sje, að gæslan skuli fara fram þegar þörfin er brýnust. Auðvitað er slíkt einungis bundið þeim upplýsingum, sem þá kunna að koma fram, og fyrirbyggir að engu leyti þær fyrirkomulagsbreyt., sem framtíðin og reynslan sýna, að nauðsynlegar sjeu. Jeg býst við, að hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. Borgf. hafi rjett fyrir sjer, að mikil þörf sje gæslu fyrir smábáta á netaveiðatímanum. Við Vestmannaeyingar vitum vel og þekkjum af eigin reynslu, hversu brýn þörf er á slíkri gæslu hjá okkur, og svo mun vera víðar. Jeg vona svo að lokum, að till.n. sje svo rúmgóð, að hagsmunir þeirra, sem hlut eiga að máli, rekist ekki á, og að báðum eða öllum aðilum megi lánast að komast niður á það fyrirkomulag, sem best svari kröfum tímans.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg vil þakka hv.þm. Borgf. góðar undirtektir í þessu máli. Jeg vissi ekki gerla, hvað hann átti við, þegar hann sagði, að tímabilið frá 1. ágúst til 1. nóv. væri ekki heppilegt. Hygg þó, að hv.þm. hafi ekki meint, að gæslu væri engin þörf á þessu tímabili.

Nei

. Reykvíkingum er afarnauðsynlegt, að eftirlit sje haft á smábátamiðunum þennan tíma. En hvað nál. snertir, þá skal jeg taka það fram, að þegar frsm. samdi það, mun jeg hafa ráðið því, að tímatakmörkin voru sett, og hafði jeg það þá ekki í huga, að útlendir togarar væru að snöltra hjer inni á grunnmiðum á öðrum tímum árs. Og jeg er hv.þm. sammála um, að eigi síður þurfi gæslu um netaveiðatímann. Hvað snertir það atriði, að báturinn sje látinn hafa jafnframt á hendi björgunar- og hjálparstarfsemi, þá skal jeg taka það fram af minni hálfu, að jeg er því öldungis samþykkur, og er það af mínum hvötum inn í nál. komið. Það hefði mátt jafnvel vera tekið fram um það í till., en sú hlið starfsemi gæslunnar var ekki rædd fyr en eftir að till. var samin. Það er ómótmælanlegt, að þótt brýn þörf sje gæslu landhelginnar, þá er ekki síður þörf á, að gerðar sjeu af hálfu hins opinbera einhverjar ráðstafanir til þess að halda uppi hjálpar- og björgunarstarfsemi jafnframt.

Hákon Kristófersson Eins og jeg hefi áður tekið fram, er það fjarri mjer að mæla á móti þessari till. En jeg vænti þess, að hv.flm. taki það ekki illa upp fyrir mjer, þótt jeg segi, að önnur fiskimið við strendur þessa lands eigi einnig sjálfsagða kröfu á vernd, líkt og hjer er farið fram á á Faxaflóa. Faxaflói er ekki hinn eini fjörður á landinu, sem þarf gæslu, auk þess sem þegar er einn bátur þar til eftirlits, og till. gerir ráð fyrir að bæta öðrum við. Til samanburðar skal jeg geta þess, að aðeins einum báti er ætlað að hafa gæsluna á hendi meðfram öllum Vestfjörðum, frá Horni og suður fyrir Patreksfjörð, og má þá af líkum ráða, hversu mikill munur er á starfssviði því, er þeim báti er ætlað, þegar borinn er saman Faxaflói, þó breiður sje, og alt svæðið fram með nefndri strandlengju. Og við Breiðafjörð er bókstaflega engin gæsla. Jeg vil því mega vænta þess, að hv.flm., að þessu athuguðu, muni ekki taka það illa upp fyrir okkur, sem hagsmuna annara hjeraða eigum að gæta, þótt við bærum fram viðaukatill. við þessa till., um aukna gæslu meðfram Vestfjörðum. Jeg geri ráð fyrir, að menn geti orðið á eitt sáttir um, að þess væri full þörf. Það er alveg rjett, að þessi bátur, sem till. gerir ráð fyrir, getur oft orðið bátum að liði í sjávarháska, og slíks væri ekki síður þörf meðfram Vestfjörðum. Að lokum þetta: Jeg býst ekki við, að jeg eða aðrir andmælum þessari till., en jeg vil hinsvegar mega vænta þess, að hv.flm. líti sömu sanngirnisaugum á væntanlega viðaukatill. eins og við höfum gert að því er snertir till. þeirra.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er rjett að svara hv.þm. Barð. nokkrum orðum. Hann talaði um, hvernig yrði tekið í væntanlega viðaukatill. um landhelgisgæslu fyrir Vestfjörðum. Jeg skal þá taka það fram, að hjer var um að ræða ákveðna till. um gæslu á ákveðnu svæði, og var því tæpast ástæða til að blanda öðru þar inn í eins og till. lá fyrir. Það ber að vísu að líta á sjálfsagðan rjett allra verstöðva landsins í þessu efni, enda mun það mála sannast, að flestum, ef ekki öllum, miðum við landsins strendur er þörf á aukinni gæslu. En á það ber þó sjerstaklega að líta, að Faxaflói er um vissan tíma árs sjerstaklega eftirsóttur, og með tilliti til þess smábátaútvegs, sem hjer hefir risið upp á síðari árum, er það fyllilega rjettmætt og sanngjarnt, að tilraun sje gerð til að varðveita grunnmiðin fyrir bátana. Á það má og líta í þessu sambandi, að unnið er að því jafnvel að alfriða þennan flóa. Jeg hygg, að stefnt sje og verði að því, í von um framgang, en um líkurnar er mjer ekki kunnugt. Þó er ekki ósennilegt, að um leið og alþjóðafiskirannsóknirnar vinna að auknum skilningi manna á hrygningarsvæðum fiskanna og lifnaðarháttum yfirleitt, verði það æ ljósara, að alfriða þurfi sum svæði. Síðustu fiskirannsóknir hafa ekki óverulega breytt hugsunarhætti manna um það, hvernig beri að fara með miðin. Ytra hafa til skamms tíma heilir flóar verið alfriðaðir, t. d. Moray-flóinn, sem hefir verið, friðaður fyrir ágangi þeirra skipa, sem bresk lög ná til, og til tals hefir komið að friða heil svæði í Norðursjó, enda þótt enn hafi ekki fengist alþjóðasamþykki til þess. Þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið á bæði „Dana“ og „Þór“, benda eindregið til þess, að nauðsynlegt sje að fá Faxaflóa friðaðan. Og þess má vænta, að ekki líði enn á löngu, áður en þroski manna og skilningur á þessum efnum komist á svo hátt stig, að alþjóða samþykki fáist til að alfriða Faxaflóa.

Hannes Jónsson Það er ekki nema gott eitt að segja um allar þær tilraunir, sem gerðar eru til þess að vernda smábátaútveginn og smábátamiðin. En á það ber einnig að líta, að láta ekki alt fje, sem veitt er í þessum tilgangi, renna til einstakra hjeraða, en láta um leið önnur verða útundan. Jeg veit, að mörgum hv.þm. er vel kunnugt um, að á Húnaflóa eru víða góð mið fyrir smábáta, enda er sá útvegur í mikilli framför alt í kringum flóann. Nú er það og alkunnugt, að bæði á sumrin og á vertíðinni eru togararnir að veiðum bæði fyrir utan landhelgislínuna og innan, og taka fiskinn við nefið á smábátunum. Þetta verða menn að horfa upp á án þess að geta nokkuð rönd við reist. Hjer í Faxaflóa hefir verið sjerstök gæsla undanfarið, aðallega í Garðsjónum, en á Húnaflóa hefir alls engin varsla verið að undanförnu, nema þá sjaldan sem varðskipin koma þangað. Þótt það sje nú ekki oft, munu þau þó sjaldan fara nokkra ferð svo um flóann, að þau hafi ekki eitthvað upp úr krafsinu. Og jeg vil því leggja áherslu á það, að þótt eitthvað fje verði lagt af mörkum til aukinnar gæslu hjer, þá verði það á engan hátt til þess að draga úr þeirri litlu gæslu, sem við höfum haft þar norður frá. Miklu fremur væri ástæða til að auka hana til muna. Jeg er ekki mikill sjómaður og þekki miðin lítið, en jeg hefi oft heyrt sjómenn tala um það, að smábátar hlæðu einn daginn, en fengju næsta dag ekki neitt, vegna þess að um nóttina var togari að skaka á því miði. Jeg geri ráð fyrir, að landhelgisgæslan verði aukin talsvert á næstunni, en það er nú með þetta eins og flest annað, að útgjaldaaukinn markar básinn. Og jeg vona, að ríkisstj. hlutist til um aukna gæslu við Húnaflóa, eða að minsta kosti, að þær ráðstafanir, sem gerðar kunna að verða til aukinnar gæslu á öðrum miðum landsins, verði á engan hátt til að draga úr þeirri gæslu, sem við nú höfum við Húnaflóa.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg vil aðeins benda hv.þm. V.-Húnv. á það, að með till. þeirri, sem hjer liggur fyrir, er ekki verið að gera tilraun að festa þau strandvarnaskip, sem nú eru til, við landhelgisgæslu á Faxaflóa og draga þannig úr hinni almennu landhelgisgæslu, heldur er farið fram á að auka hana á þessum slóðum, sem till. ræðir um, frá því, sem hún er nú, því að þess er síst vanþörf. En það á stj. að verða innan handar, þegar nýtt og hraðskreitt skip bætist við strandvarnarskipaflotann. Á það skip alls ekki að vera bundið við gæslu fiskimiða á innanverðum Faxaflóa; má því Húnavatnssýsla og aðrir landshlutar eiga von á betri gæslu í framtíðinni en verið hefir. Jeg get mjög vel skilið, að hv.þm. V.-Húnv. beri kjördæmi sitt fyrir brjósti í þessum efnum, en jeg vænti, að hann sjái, að bæði kjördæmi hans og önnur kjördæmi, sem þarfnast aukinnar landhelgisgæslu, fái hana þegar flotinn verður aukinn, sem verður á komandi sumri.

Hannes Jónsson Mjer þykir vænt um að heyra, að þessar ráðstafanir um aukna landhelgisgæslu hjer á Faxaflóa eiga ekki að verða til þess að draga úr gæslunni á Húnaflóa, en mjer þykir hinsvegar hálfþunt fyrir okkur að þurfa að lifa í voninni um aukna landhelgisgæslu hjá okkur, þegar farið er að auka hana annarsstaðar. Annars er jeg ekki viss um, að það sje nokkursstaðar öllu brýnni nauðsyn á aukinni landhelgisgæslu en einmitt á Húnaflóa, og jeg held, að allir, sem kunnugir eru á heim slóðum, hljóti að finna til þess, hversu mjög henni hefir verið ábótavant þar, og jeg get vel búist við, að svo verði framvegis, því að jeg geri ráð fyrir, að tveimur strandvarnarskipum muni ganga fullerfitt að fullnægja allri gæslunni.

Skipin verða fjögur

. Mjer er sama; þau munu hafa fullnóg að starfa, og eigi að hafa sjerstakt skip við gæslu hjer, þá tel jeg engu síður þörf á að hafa sjerstakt skip við gæslu á Húnaflóa, því að gæslan mun síst vera verri hjer en þar.

Hákon Kristófersson Það var fjarri mjer að vilja kasta skugga á frsm.n. með orðum mínum áðan. En eftir hví sem jeg skildi orð hans, þá fanst mjer í raun og veru, að hann leggja mesta áherslu á, að landhelgisgæslan þyrfti að vera svo sjerstaklega góð hjer í Faxaflóa, jafnvel betri en annarsstaðar. Þetta er kannske að mörgu leyti rjett, en jeg leyfi mjer að slá því föstu, að hugir manna stefni yfirleitt í þá átt, að kjörmið landsins, hvar sem þau eru, verði sem allra fyrst friðuð. Það hefir komið til mála að þrengja hin ytri takmörk landhelgislínunnar við Faxaflóa, og má vel vera, að það sje rjett, því að vitanlega er hann mikil gullkista, en hvort hann tekur nokkuð fram ýmsum öðrum fjörðum, t. d. Breiðaflóa eða Húnaflóa, er jeg hreint ekkert viss um, og er því ekki sjáanlegt, að sjerstaklega brýn nauðsyn sje á því að hafa meiri landhelgisgæslu á honum en hinum flóunum. Annars var alveg óþarfi fyrir hv.frsm. að fara að pexa við mig; jeg kastaði engum hnútum til hans og gaf því ekkert tilefni til slíkra hluta. Jeg tel, að best sje í þessu máli sem öðrum, að samúðin sje hin ráðandi stjarna, en ekki sundrungin.

Ólafur Thors Jeg stend aðeins upp til þess að árjetta það, sem hv.frsm. sagði, að það hafi verið samhuga álit allra nm. að telja þessa auknu gæslu á Faxaflóa, sem till. fer fram á, æskilega. En jafnframt leggur n. mjög ríka áherslu á, að ekki verði skert á nokkurn hátt sú gæsla, sem verið hefir á sunnanverðum flóanum, og á jeg þar við gæsluna í Garðsjónum. Myndi gæslan þar verða lítils virði, ef varðbátur sá, sem hefir haft hana á hendi að undanförnu, yrði jafnframt látinn gæta annara miða. Annars er jeg n. þakklátur fyrir skilning hennar á þessu máli, og skal svo ekki að öðru leyti fara að blanda mjer inn í umr., enda gerist þess ekki þörf, því að hv.frsm. hefir talað mjög skýrt og greinilega fyrir hönd n.