Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Stefán Stefánsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, var frv. þetta borið fram hjer í háttv. deild og lagt fyrir allsherjarnefnd. Nú hefir frv. verið til meðferðar í háttv.Ed. og tekið þar örlítilli breytingu. Stafar hún af því, að hlutbundnar kosningar til Alþingis fara fram um land alt á komandi sumri, og þar af leiðandi telur háttv.Ed. það rjettara að það sjáist í frv., að þessi lög nái ekki að neinu leyti til þeirrar kosningar. Allsherjarnefnd hefir ekkert að athuga við þessa breytingu, þótt ekki verði sagt, að hún sje beint nauðsynleg, og leggur því til, að frv. verði samþykt eins og það nú liggur fyrir.

Pjetur Ottesen Þetta mál hefir verið almikið rætt hjer í hv. deild, en hæstv. forsætisráðherra skildi svo við það, að jeg gat ekki látið þar við sitja án þess að hreyfa andmælum. Hann sagði, að frv. hefði engan sparnað í för með sjer, þrátt fyrir það, þó bæði hv.frsm. og aðrir úr nefndinni hafi sýnt fram á það, að við það sparast um ¼ milj. króna af útgjöldum ríkissjóðs, þó veittur yrði ríflegur styrkur til skólahalds í kaupstöðum og kauptúnum, og styrkur til alþýðufræðslu aukinn verulega, eins og nefndin hefir lagt til. Þessu hefir hæstv. forsætisráðherra samt sem áður leyft sjer að mótmæla í margendurtekinni ræðu, og bygði hann mótmæli sín aðallega á því, að það yrði að bæta þeim kennurum upp skaða þann, sem þeir biðu, sem mistu atvinnu sína. En í lögunum frá 1919 er beinlínis gert ráð fyrir, að það megi leggja niður kennaraembættin án nokkurs endurgjalds handa kennurum. Nefndinni þótti þetta, ef svo snögg breyting yrði gerð á fræðslufyrirkomulaginu, - nokkuð harkaleg meðferð, og ljet þess getið í athugasemdum sínum við frv., sem bending til fræðslu og skólanefnda, að sjá yrði að einhverju leyti fyrir þeim kennurum, sem atvinnu mistu við breytinguna, fyrir atvinnu, eða stuðla til þess, að þeir kæmust að atvinnu. Nefndin gerði sem sje ráð fyrir því, að skólum yrði eftir sem áður haldið uppi í kaupstöðum og kauptúnum. En vel gæti svo farið, að þar yrði nokkur breyting á; t. d. að sumstaðar yrði það fyrirkomulag tekið upp að láta börnin koma sinn daginn hvert í skólann, börnin þannig flokkuð eftir aldri og þroska. Þetta annarsdagsskóla fyrirkomulag hefir verið töluvert rætt um nú upp á síðkastið, og er það að áliti lækna og uppeldisfræðinga gott og heilsusamlegt fyrir börnin, því langar og daglegar skólasetur hafi veiklandi og sljófgandi áhrif á þau. Það hefði því mátt búast við því, að það hefði orðið ein afleiðing hins frjálsa og óbundna fyrirkomulags, að þessi skólagönguaðferð hefði verið upp tekin. En með henni spöruðust kenslukraftar. En með þessu fyrirkomulagi í kaupstaðaskólum mundu heimilin þar aftur á móti finna meira til þeirrar skyldu, sem á þeim hvílir til að uppfræða börnin, sem skólafyrirkomulagið, eins og það nú er, hefir óneitanlega sljófgað og lamað mjög. Í sveitunum ylli frestun á framkvæmd fræðslulaganna ekki miklum breytingum frá því, sem nú. Víða er ekki haldið uppi neinum farskólum, og annast heimilin þar fræðsluna, sumstaðar með eftirliti kennara, en sumstaðar eftirlitslaust, og ber ekki á öðru en að þau börn sjeu eins vel að sjer, svona yfirleitt, og þau sem ganga í farskólana. Sveitirnar dregur því ekki neitt sem um munar um það fje, sem til þeirra fer úr ríkissjóði, enda er það ekki nema örlítill hluti þess mikla fjár, sem til barnafræðslunnar fer árlega, og sem var síðastl. skólaár full ½ miljón króna. Sveitirnar missa því sannarlega ekki mikils í, þó þetta frv. yrði samþ. Það er því ekkert nema fyrirsláttur og staðlaust fleipur hjá hv. forsætisráðherra að halda því fram, að ekkert sparaðist við breytinguna, því það, sem í athugasemdum er sagt um þetta, og forsætisráðh. er alt af að flagga með, er að eins bending eða tilmæli til fræðslu- og skólanefnda, og getur, samkv. eðli sínu, ekki verið annað, þar sem engin ákvæði eru sett um það í frumvarpið, að fara svo að við þá kennara, sem atvinnu mistu við breytinguna, en það mundi, í öllum tilfellum, verða þannig í framkvæmdinni, að nefndirnar greiddu fyrir þeim með atvinnu, sem þess þyrftu með, án þess að þurfa neitt fje að leggja fram beinlínis í því skyni. Það er því enginn vafi á, að verulegur sparnaður yrði að frv. - Það mundi spara ríkissjóði um ¼ milj. króna, um það er ekki hægt að deila, og þar með væri nú náð takmarkinu, að láta aftur ríkisbúskapinn bera sig, og yrði jafnvel einhver tekjuafgangur upp í væntanleg skakkaföll. Þegar um fjárhag ríkissjóðs er að ræða, ber stjórninni, ef hún skilur skyldu sína, að hugsa um að fjárhagnum sje ekki stofnað í hættu og sporna af fylsta megni á móti því, að fjárlögum sje skilað með tekjuhalla. Það er heilög skylda stjórnarinnar að vera samtaka um það. Jeg man, að hæstv. forsætisráðherra hjelt fram þessari skoðun fyrir nokkrum árum síðan, er hann var fjármálaráðherra. Það kemur mjer því þeim mun undarlegar fyrir sjónir, hversu hann nú snýst við þeim tillögum, sem fram koma og beinlínis eða óbeinlínis stefna að þessu, því það er alkunnugt, að hann er nú erfiðasti þröskuldur í vegi þeirra manna, sem berjast fyrir því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Þá hefir hæstv.forsrh. (S. E.) lýst því með mjög átakanlegum orðum, að börn fátæklinga mundu, eftir að þetta skipulag yrði komið á, fara algerlega á mis við alla fræðslu. Er það hvorttveggja, að margir efnalitlir foreldrar eru engu síður færir um það sjálfir að segja börnum sínum til, kenna þeim að lesa og skrifa, en þeir, sem betur eru efnum búnir, og svo, þar sem þetta brestur, eru beinlínis ákvæði um það í frv., að úr þessu sje bætt á þann hátt, sem þar segir, og greiði dvalarhreppurinn kostnaðinn. Þetta sýnir meðal annars, að hæstv.forsrh. (S. E.) hefir bara aldrei lesið frv.; ekkert nema ástæðurnar fyrir því, - þær virðist hann kunna utan bókar. Hann heldur því fram, hæstv. forsætisráðherra, að barnafræðslan mundi fara í kaldakol, ef frv. næði fram að ganga; en jeg held fram hinu gagnstæða. Framtíðin sker úr, hvort rjettara er, en þótt þetta frv. verði nú að lúta í lægra haldi, skyldi það ekki undra mig, að þeir tímar kæmu, er heimilisfræðsla og unglingaskólar yrðu taldir heppilegasta aðferðin. Það eru þó ótaldar enn þær ástæðurnar, sem hæstv.forsrh. (S. E.) hefir lagt allra mesta áhersluna á gegn þessu frv. Önnur var sú, að það mætti best sjá, hversu mentunarástandið hefði verið slæmt fyrr á tímum á því, hve fáfróður og mentunarsnauður hv.þm. Dala. (B J.) væri. Það væri svo sem auðsjeð, að hann hefði ekki orðið fyrir þessum áhrifum á skapgerð og uppeldi barnanna, sem hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) var að lýsa, að börnin yrðu nú fyrir í skólum. Það væri svo sem auðsjeð, að þm. Dala. (B. J.) hefði ekki gengið á barnaskóla. - Hin var sú, að áður fyrri hefðu verið hin mestu vandræði að finna menn úti um sveitir, sem gætu gegnt hreppstjórastörfum og því um líku, en nú lægju erfiðleikarnir aðallega í að velja á milli allra þeirra, sem færir væru til þess. Svona væri breytingin mikil og áhrifin af fræðslufyrirkomulaginu góð. En mig langaði til að spyrja hæstv.forsrh. (S. E.), hvað hann hjeldi, að þeir væru margir, sem nú eru hreppstjórar, sem hefðu gengið í barnaskóla undir því fræðslulagafyrirkomulagi, sem nú er og lögfest var 1907 og hann tileinkar alla þessa miklu framför. Jeg veit svo sem, að það stendur ekki á svarinu. Þetta voru þá aðalástæður hæstv.forsrh. (S. E.), sem hann greip til, þegar alt annað var þrotið, og sýna þær, vona jeg, hversu djúpt hann hefir grafið sig niður í málið, eins og hann sjálfur komst að orði á dögunum, þegar hann var að setja sig inn í fjárhaginn. Það voru að eins þessar athugasemdir, sem jeg vildi gera, út af þessum margendurteknu fullyrðingum hæstv. forsrh um það, að enginn sparnaður væri að frv. og með því væri barnafræðslunni stefnt norður og niður. Um brtt. þær, sem við hv. 2. þm. Skagf. höfum leyft okkur að koma fram með við brtt. 1. þm. Skagf. við þetta frv., skal jeg ekki fjölyrða, því háttv. meðflutningsm. minn mun gera grein fyrir þeim.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hefi svo oft talað um þetta mál, að jeg hjelt, að jeg mundi ekki þurfa að gera það oftar. En háttv.þm. Borgf. (P. O.) hefir vaðið fram á vígvöllinn með miklum móð, og verð jeg að svara honum nokkrum orðum. Það hneykslaði hann mjög, að jeg skyldi segja, að enginn sparnaður væri að frv., en þegar jeg sagði það, voru ekki komnar fram neinar brtt. við það. Jeg gat því ekki dæmt eftir öðru en ástæðunum fyrir frv. og því, sem háttv.frsm. sagði, en hann hafði lýst því yfir, að hann talaði í umboði nefndarinnar. Í ástæðum háttv. nefndar stendur, að sýnilegt sje, að töluvert fje muni losna við þessa ráðstöfun, og megi nota það til framhaldskenslu. Af því er þá augljóst, að það fje sparast ekki, heldur verður notað til unglingaskóla. - En haldi maður áfram, stendur, að kennurum þeim, sem verði fyrir atvinnutjóni, skuli bæta það að einhverju leyti. Leggi maður þetta tvent saman, sjá allir, hver sparnaðurinn verður, ef menn þá á annað borð ætla sjer að efna loforð sín. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) kvaðst ekki hafa fengið neinar ástæður fyrir, að það væri enginn sparnaður að frv., en það þarf ekki annað en að vera læs og lesa ástæðurnar fyrir frv. sjálfu. Þær eru algerlega nægilegar. Það kemur því ekki þessu máli við, að jeg reyndi alt af, er jeg var fjármálaráðherra, að halda fjárlögunum tekjuhallalausum. Jeg er mjer þess ekki meðvitandi, að hafa gert neinar till., sem gætu orðið til þess að auka tekjuhallann. En sem kenslumálaráðherra skoða jeg mig skyldan til þess að vera á móti öllu því, sem jeg hygg munu verða til að draga úr alþýðumentun og fræðslu í landinu, jafnvel þótt eitthvað ofurlítið kynni að sparast við það. Og það er mín skoðun, að barnafræðslan verði drýgst. Sagan sýnir það, að eftir því, sem meira hefir verið hugsað um barnafræðsu, því meiri menning hefir verið með þjóðunum. Vitanlega er þó aldrei hægt að gera ástandið svo bölvað, að þeir, sem eru sólgnir í fræðslu, þeir, sem hungrar og þyrstir eftir fróðleik, og eru auk þess gæddir þreki og krafti, komist ekki eitthvað áleiðis. Jeg er nú viss um, að ekki verður langt þar til margir verða ólæsir og óskrifandi hjer í landi, ef þetta frv. verður samþ. Þessi dómur minn hygg jeg, að sje á rökum bygður. Með þessu er þó ekki sagt, að jeg sje viss um, að ekki megi finna betra fyrirkomulag en nú er; jeg er viss um, að þessi breyting verður ekki til batnaðar.

Jón Sigurðsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 168, ásamt hv.þm. Borgf. (P. O.). Um hana ætla jeg að tala, en ekki að blanda mjer í aðrar umr. um frv. Þessi brtt. gengur í þá átt að breyta ákvæðum kennaralaunalaganna og koma á meira samræmi milli þeirra og almennu launalaganna. Launalögin eru mjög gölluð frá margra sjónarmiði, en þó hygg jeg, að barnakennaralaunalögin sjeu enn verri. Og það, sem einkennilegast er, er það, hve mikið ósamræmi er milli þessara laga í ýmsum efnum, og þó voru þau afgreidd á sama þingi. Þegar ákveða skal, hve há laun þurfi að greiða starfsmönnum hins opinbera, þá er það aðallega þrent, sem mjer virðist koma til greina. Það er: 1. Kröfur um undirbúning fyrir starfið eða embættið. 2. Lengd starfstímans. 3. Fjármunaleg ábyrgð, sem embættinu fylgir. Jeg mun nú til athugunar og skýringar bera saman laun kennaranna við laun nokkurra annara starfsmanna ríkisins, sem líkt stendur á um. Þó kemur þriðja atriðið, sem jeg nefndi, varla til greina, og mun jeg því líta mest á tvö hin fyrnefndu atriði í þeim samanburði, sem hjer fer á eftir. Skólastjórar við barnaskóla hafa 2000 kr. lágmarkslaun, og auk þess ókeypis húsnæði, ljós og hita. Það mundi kosta hjer í Reykjavík 180 kr. á mánuði eða meira, en jeg vil gera það 2000 kr. á ári. Það eru þá alls 4000 kr. Til þess að geta fengið þetta embætti, þarf maðurinn að hafa útskrifast úr kennaraskólanum. Það er 18 mánaða nám, og svo geri jeg ráð fyrir, að hann væri ytra einn vetur, til þess að fullnuma sig. Fyrir þessum launum þarf hann að vinna 6 mánuði á ári, en stundafjöldi á dag er óbundinn, þó ekki yfir 5 stundir. Nú tek jeg til samanburðar aðstoðarverkfræðinga þá, sem eru í þjónustu landsins, hjá vegamálastjóra og vitamálastjóra. Þeir fá í laun 3500 kr. Námstími þeirra er 11½–12½ ár, eða þrefalt lengri en hjá hinum. Þeim munu ætlaðar álíka margar vinnustundir á dag og hinum, en í alla 12 mánuði ársins, svo að starfstíminn er alls og alls helmingi lengri. Þó eru launin 500 kr. lægri. Annar flokkur embættismanna er þó skyldari kennurunum. Það eru prestarnir. Þeirra starf er líka fræðslustarf að öðrum þræði. Prestar fá í laun 2000 kr. Námstími þeirra er 9–10 ár og starfstíminn alt árið. Ef jeg legg nú aukatekjur þeirra móti þeim fríðindum, sem skólastjórar hafa, sem þó nær óvíðast nokkurri átt, þá verður útkoman sú, að þeir hafa 2000 krónur fyrir 12 mánaða starf, en hinir hafa 2000 kr. fyrir 6 mánaða starf. Daglegan starfstíma prestanna er ekki unt að áætla, en það er með þá eins og kennarana, að þeir geta ekki bundið sig við nokkur veruleg föst eða bindandi störf, því að þeir verða að gegna kalli hvenær sem er. Jeg veit, að sumir segja, að prestarnir hafi ekkert að gera. Þetta er nú mjög misjafnt, og svo vel þykist jeg þekkja til, að mjer sje óhætt að segja, að prestar alment eru svo skylduræknir, að það er ekki þeim að kenna, þótt starf þeirra sje ekki þegið. Jeg tel ekki rjett að bera fram neinar getsakir í þeirra garð. Jeg vil taka annað samanburðardæmi. Kennarar í kaupstöðum og forstöðumenn skóla utan kaupstaða hafa 1500–1600 kr. Námstíminn er 3 ár, vinnan 5 stundir á dag í 6 mánuði. Þar má taka til samanburðar aðstoðarmenn í stjórnarráðinu. Þeir eru flestir lærðir lögfræðingar. Launin eru 2000 kr. og vinnutíminn 5 stundir á dag, alt árið. Aðstoðarmennirnir hafa því að eins 400–500 kr. hærri laun en þessir kennarar, þrátt fyrir helmingi lengri starfstíma og þrefalt lengri námstíma. Fleiri dæmi gæti jeg nefnt, sem sýna það, að ekkert samræmi er milli þessara tveggja launalaga. Nú er að vísu ekki rjett að miða alveg við vinnutímann. Venjulega mætti gera ráð fyrir, að hærra yrði að borga þá vinnu hlutfallslega, sem ekki er unnin nema hluta úr árinu, því að ekki er víst, að hægt sje að sæta jafngóðri atvinnu hinn tímann. Hjer má þó taka tillit til þess, að kennarar hafa besta tíma ársins sjálfir, og margir þeirra vinna þá arðsama vinnu, svo sem eðlilegt er. Sumir þeirra eru jafnvel starfsmenn hjá hinu opinbera, aðrir búa fyrir sjálfa sig o. s. frv. Það virðist því liggja í augum uppi, að kennarar bera hlutfallslega gildari hlut frá borði heldur en fjölmargir aðrir af embættis- og sýslunarmönnum hins opinbera. En þetta ósamræmi veldur óánægju. Hinir segja: Hvers eigum við að gjalda, sem kostað höfum meiru til og meira starf er heimtað af? Til þess að bæta úr þessu ósamræmi launalaganna eru tvær leiðir fyrir hendi. Í fyrsta lagi að hækka launin hjá öllum opinberum starfsmönnum nema kennurunum, og það mundu kennararnir helst kjósa. Í öðru lagi að lækka laun kennaranna. Að því er snertir fyrri leiðina, þá getur hún alls ekki komið til greina, vegna þess, að launin eru yfirleitt svo há, að þar er ekki á bætandi, en að taka einstök embætti og hækka launin, mundi raska öllu samræmi launalaganna. Eina lausnin verður því sú, að lækka laun kennara, þó ekki meira en svo, að þeir fái sanngjarna borgun fyrir starf sitt. - Í þessa átt gengur brtt. okkar hv.þm. Borgf. (P. O.). Vitanlega má alt af deila um, hvort mátulega langt sje gengið, en jeg leyfi mjer að fullyrða, að hjer er ekki farið neðar en sanngirni og samræmi heimta. Og þetta er vel framkvæmanlegt, og það án þess að gera neinum manni rangt til, því að allir kennarar eru settir en ekki skipaðir, eins og hv.þm. er kunnugt. Loks vil jeg geta þess, að þessar breytingar spara ca. 70 þús. kr., ef gengið er út frá 80% dýrtíðaruppbót, - þar af koma í hlut ríkissjóðs ca. 45 þús. kr., og bæjar- og sveitarsjóða ca. 25 þús. kr. Á þetta ber líka að líta á þessum vandræðatímum. Jeg vona því, að hv. deild taki þessum brtt. vel.

Magnús Guðmundsson Af því svo langt er liðið, síðan háður var fyrri hluti 2. umr. um þetta frv., þá vil jeg leyfa mjer að minna menn aftur á brtt. mínar á þskj. 88 og rifja upp sumt, sem jeg sagði þá. Jeg benti á, hver sparnaður væri fyrir ríkið, að þær yrðu samþyktar. Miðað við 80% dýrtíðaruppbót, yrði það ca. 200 þús. kr. Meginhlutinn af þessu kemur niður á kaupstöðum, nokkuð á skólahjeruðum utan kaupstaða, en minst á fræðsluhjeruðum þar sem ekki er nema farkennari. Þegar litið er á þetta og líka hitt, að tekjuhallinn á fjárlagafrv., sem vjer vorum að afgreiða úr deildinni fyrir skemstu, er horfinn, ef þessar breytingar mínar ná fram að ganga, þá þykir mjer líklegt, að hv. deild fallist á brtt. á þskj. 88. En af því að þetta kemur hlutfallslega þyngra niður á kaupstöðunum, þá er eðlilegt, að fulltrúar þeirra sjeu ragari við að samþykkja þetta heldur en fulltrúar sveitahjeraðanna. Þó vil jeg leyfa mjer að benda á það, að verði frv. það, sem næst stendur á dagskránni (á þskj. 129) að lögum, þá er opin leið fyrir sveitir, og enda kaupstaði líka, að draga heldur úr skólahaldinu, og jeg er viss um, að það verður gert. Jeg tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið, en vona, að hv.þdm. sýni, að þeim sje alvara að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaus og samþykki brtt. mínar.

Þorsteinn Jónsson Mál þetta hefir nú þegar verið mikið rætt, en nú hafa komið fram 2 nýjar brtt., frá hv. 2. þm. Skagf. og þm. Borgf., sem gefa tilefni til nokkurrar umræðu. Jeg vil lítið ræða þá hlið þessa máls, sem snýr að kennurunum, heldur aðallega víkja að þeirri hliðinni, sem snýr að þjóðfjelaginu. Þó vildi jeg leyfa mjer fyrst að fara nokkrum orðum um fyrri hliðina. Aðalástæðan, sem til er færð fyrir lækkun á launum barnakennara, er sú, að hjer sje hægt um vik, sökum þess, að nú sjeu allir barnakennarar settir. Fyrverandi landsstjórn hafði sem sagt brotið lögin og sett alla barnakennara, í stað þess að skipa þá, eins og lögin mæltu skýlaust fyrir. Var þetta alleinkennileg aðferð hjá fyrv. stjórn, og skal jeg engar getur að því leiða, hvers vegna hún gerði þetta, þar eð kenslumálaráðherrann, sá sem á sök á máli þessu, er nú ekki lengur til varnar, en nokkuð mætti ráða þetta af orðum fyrv. fjrh. (M. G.), en út í þau skal þó ekki farið, þar eð hann bar ekki ábyrgð á framkvæmd laga þessara. Sný jeg mjer þá að ástæðum hv. 2. þm. Skagf. (J. S.). Taldi hann fyrst og fremst, að kennaralaunin væru of há, borin saman við laun annara starfsmanna ríkisins. Sannast hjer sem oftar, að sínum augum lítur hver á silfrið. Munu fleiri líta svo á, að ef laun barnakennara sjeu of há, þá sjeu laun flestra annara starfsmanna ríkisins ærið há. Þessi sami hv.þm. (J. S.) sagði, að það yrði að taka tillit til þess, er launin væru ákveðin: 1) hve mikinn undirbúning starfið heimtaði, 2) hve mikil hin fjármunalega ábyrgð væri, og 3) lengd starfstímans. Þetta er rjett; hefi jeg fyr hjer í hv. deild bent á það, að ekki væri krafist nægilega mikils undirbúnings til kennarastarfa nú, og vildi jeg, ef fært væri fjárhagsins vegna, að krafist væri 3 ára náms á kennaraskóla, að aflokinni gagnfræðamentun. Er það ekki að þakka undirbúningnum, þó að yfirleitt gegni góðir menn og færir þessu starfi nú, heldur áhuga þeirra á starfi sínu. Þá sagði hann, að launin ættu að fara eftir hinni fjármunalegu ábyrgð. Þetta er líka rjett, en hinn hv.þm. (J. S.) verður að gæta þess, að til er önnur ábyrgð, sem er enn þýðingarmeiri en fjármunaleg ábyrgð. Það er ábyrgðin á uppeldi þjóðarinnar. Sú ábyrgð er allri annari ábyrgð meiri. Sjerstaklega fanst þessum sama hv.þm., að laun skólastjóranna við kaupstaðaskólana væru of há. - Þeir hafa mun hærri laun en aðrir kennarar, en hitt er ekki rjett hjá hv.þm., að þeir hafi 2000 kr. um árið, auk ókeypis húsnæðis, ljóss og hita. Þeir hafa einungis ókeypis húsnæði, því að heimavistarskólar eru enn engir til, en þeir einir skólastjórar áttu að hafa ókeypis þetta tvent. Þessi hlunnindi mat þm. 2000 kr., en það er auðsætt, að þetta er alt of hátt metið, þar sem um húsnæðið eitt er að ræða, nema ef til vill hjer í Reykjavík, en í öðrum kaupstöðum landsins er húsaleiga ekki svona mikil, en enn er þess að gæta, að húsnæðið er þó aldrei nema húsnæði, og þá verða þessar 2000 kr. að duga til alls annars framfæris kennarans. Þegar tekið er tillit til þess, hvaða starf skólastjórinn við barnaskólann í Reykjavík hefir, þá má fullyrða, að laun hans sjeu miklu lægri en annara embættismanna í jafnábyrgðarmiklu embætti. Hann á að hafa umsjón með 40 kennurum og 2 þúsund börnum. Mun öllum foreldrum í þessum bæ ljós hin afskaplega ábyrgð, sem þessu starfi fylgir. Þá sagði sami hv.þm. (J. S.), að taka yrði tillit til þess, að starfstíminn væri ekki nema 6 mánuðir. Þetta er rjett, en jafnframt verður að gæta þess, að þjóðfjelagið hefir engan fastan starfa til þess að bjóða þessum mönnum. Veit jeg, að sagt muni, að þeir sjálfir geti útvegað sjer starf. Má vel vera, að þeir geti það stundum, en oft getur það brugðist. En sjerstaklega vil jeg leggja áherslu á það, að starf skólastjóranna við kaupstaðaskólana er svo mikið, að þeim veitir ekkert af því að hafa sumarið til undirbúnings. Þá sagði hv.þm. einnig, að starfstími skólastjóranna væri stuttur á degi hverjum, lengstur 5 tímar. Skólastjórinn hjer í Reykjavík kennir ekki nema 1 tíma á viku, svo að hv.þm. mun ekki finnast hann eiga að hafa há laun. En þó að skólastjórinn kenni ekki meira, hefir hann samt nóg að gera. Umsjón með skólanum hvílir á honum. Jeg hefði haldið, að hv.þm. (J. S.) þekti svo mikið til kenslu, að hann vissi, að kennarar þyrftu að vinna lengri tíma en þann, sem þeir sitja í tímum. Heimavinna þeirra er eins mikil; leiðrjetting stíla og heimadæma. Og hver sæmilegur kennari býr sig undir kenslustundirnar. Þá kom þm. (J. S.) með samanburð á launum kennara og annara embættismanna. Skal jeg nú athuga hann nokkru nánar og sýna fram á það, að kennararnir eru ver launaðir en aðrir starfsmenn Tökum t. d. prestana. Árslaun þeirra eru 2000 kr., en kennarar við fasta skóla hafa þetta 1600, 1500 og 1300 kr. Hinir 7 skólastjórar kaupstaðaskólanna hafa að vísu hærri laun, en við laun þeirra miðar þm. laun ýmsra undirtyllustarfsmanna, og svo laun prestanna. Það er rjett, að það er heimtaður meiri undirbúningur undir prestsembætti en kennarastöðu við barnaskóla, en hver leggur meira á sig, kennarinn eða presturinn? Meiri hluti prestanna hefir sáralítið að gera. Þjóðin notar þá ekki. Og enn er þess að gæta, að prestar fá borguð sjerstaklega öll sín aukastörf. Þær tekjur nema miklu í kaupstöðum. Sveitaprestar fá þar að auki til ábúðar úrvals jarðir gegn litlu afgjaldi. Laun þeirra er ekki hægt að bera saman við laun manna, sem búa í kaupstöðum. Það er hægt að taka farkennarana sem hliðstæður við sveitapresta. Laun þeirra hefði hv. 2. þm. Skagf. (J. S.) átt að bera saman. Þá hefði mátt sjá, hve rök hans um há kennaralaun eru rjettmæt. Farkennarar hafa 300 kr. laun, auk fæðis, húsnæðis, ljóss og hita. - En svo er líka hægt að nefna starfsmenn, sem þurfa ekki að verja löngum tíma til undirbúnings starfi sínu, en hafa þó miklu hærri laun en kennarar. Póstmeistarinn í Rvík hefir t. d. 4000 kr., og póstmeistararnir á Ísaf. og Akureyri 3000 kr. Að vísu hafa þessir menn mikla fjármunalega ábyrgð, en hættuleg er hún ekki, ef mennirnir eru vandaðir. Ekki kosta heldur fiskimatsmenn miklu til undirbúnings starfs síns; þó hefir fiskimatsmaðurinn í Rvík 3000 kr. og aðrir 2400 kr. Stöðvarstjóri landssímans í Rvík hefir 3000 kr. og stöðvarstjórar annara aðalstöðva 2600 kr., og auk þessa eru aldurslaunauppbætur miklu hærri en kennara utan kaupstaða. Og svona mætti lengi telja. En athugum nú, hverjar afleiðingarnar yrðu, ef launalækkun kennara yrði að lögum. Afleiðingin yrði sú, að bestu mennirnir hættu að starfa, því að þó mennirnir hafi löngun til að gefa sig að starfanum. Þá geta þeir það ekki, efnanna vegna. En mundu þá engir fást til starfans? Jú. Það fengjust lausamenn og lausakonur, sem hlypu til þessa starfa, þegar aðra atvinnu væri ekki að fá. Nú má vel vera, að sú ástæða fyrir launalækkun vaki fyrir mönnum, að kennararnir sjeu ekki færir til starfans eins og nú er. Og þetta er ástæða, sem er vel þess verð, að sje athuguð. Jeg hefi nú athugað þetta eftir því sem föng eru á, aðallega af skýrslum prófdómenda og umsögnum. Má undantekningarlítið sjá af þeim umsögnum, að kennarar frá kennaraskólanum hafa rækt starfann með samviskusemi, en undan öðrum er talsvert kvartað  (M. G.: Líka undan hinum.)  , sjerstaklega kenslu þeirra í reikningi og móðurmáli. Má vera, að það sjeu aðallega þessir kennarar, sem þeir þm. þekkja til, sem telja barnakenslu lítils virði. Hefi jeg sjerstaklega aflað mjer rækilegra upplýsinga um umsagnir prófdómara í einu kjördæmi. Er þar einkum kvartað undan barnafræðslunni í einum hreppi, sem þm. er búsettur í. Segir prófd. þar meðal annars, að menn sjeu mjög daufir í dálkinn með það að leggja nokkuð í kostnað til barnafræðslunnar. Sami prófdómari segir, að í öðrum hreppi í þessu hjeraði hafi ekkert barn verið hæft til þess að taka fullnaðarpróf. Þar er kennarinn búfræðingur. Í einum hreppi þessa sama kjörd. er óskað eftir því, að kenslunni sje haldið lengur áfram. Kennarinn sje illa valinn og heimilin ekki fær um það að annast kensluna. Sjerstaklega lítil þekking barna í móðurmáli og reikningi. Útkoman þarna er ekki góð, enda ekkert sóst eftir kennurum með kennaramentun. Jeg vil nú fara nokkrum orðum um kennaraval í nokkrum fræðsluhjeruðum í þessu kjördæmi. Hefi áður minst í búfræðinginn. Einn kennarinn hafði fengist við kenslu í 15 ár, fór síðan á kennaraskólann og hætti þar próflaust. Einn stundaði nám við gagnfræðaskóla og fjell þar við próf. Og enn má nefna einn, sem tekinn var fyrir kennara, eftir að hafa fallið við 1. bekkjar próf í kennaraskólanum. Er ekki von til þess, að útkoman verði góð, þegar ekki er hugsað meira um að velja hæfa menn til starfans. Má vel vera, að þessir menn sjeu góðir til annara starfa, en þeir hafa lent á rangri hillu. Slíkum mönnum sem þessum mun fjölga í kennarastöðunum, ef laun kennara verða lækkuð. Þeim mun líka fjölga, ef lög verða samþykt, sem koma meira losi á fyrirkomulag barnafræðslunnar. Aðalskilyrðið til þess, að barnafræðslan verði í góðu lagi, er það að fámenn til kenslunnar, sem eru starfi sínu vaxnir og hafa fengið rjettan undirbúning undir starfið. Gildir hjer hið sama og með önnur störf í þágu hins opinbera. Engin stjett heldur áliti sínu, ef hún hefir marga óhæfa menn innan sinna vjebanda til að gegna starfi stjettarinnar. Tökum t. d. prestana, hvernig færi með álit þeirra, ef söfnuðurnir tækju upp á því að gera leikprjedikara vestan úr Ameríku eða annarsstaðar að að prestum; prjedikara, sem lært hefðu hjá mormónum eða öðrum sjertrúarflokkum þar vestra. Jeg gæti trúað, að mesti glansinn færi af prestastjettinni, ef þannig væri farið að. Hvernig færi um álit dómaranna, ef til dómarastarfa væru valdir ólögfróðir menn, þótt hámentaðir væru, t. d. útlærðir guðfræðingar eða læknar, sem kynnu öll ver aldarinnar vísindi í sinni fræðigrein? Hvernig skyldi lögfræðingum lítast á þetta, og hvaða orð ætli færi af þeim sem dómendum? Leyfi jeg mjer að taka eitt dæmi enn. Verslunarmaður í Reykjavík er þreyttur á starfi sínu, vill fá sumarfrí og dvelja í sveit, en efnahags vegna þarf hann að hafa atvinnu í sveitinni, meðan hann dvelur þar í sumarfríinu. Þá tekur hann það ráð, að hann fær verkaskifti við búfræðing, vanan jarðabótamann, sem á heima hjá hv. 2. þm. Skagf. (J. S.). Búfræðingnum þykir skemtilegt að bregða sjer til Reykjavíkur, og heldur það þægilegt starf að vera þar skrifstofumaður. En hvernig ætli hv. 2. þm. Skagf. (J. S.) þyki skiftin? En ekki mundi sá dómur hans þykja rjettlátur, ef hann teldi jarðabótavinnu allra jarðabótamanna lítils virði, þótt hinn nýi jarðabótamaður hans, verslunarmaðurinn frá Reykjavík, verði ekki sem lægnastur við jarðabótastörfin. Þannig mætti lengi telja upp, en þetta sýnir, að ef ekki er lagt kapp á undirbúningsmentun manna, sem gegna eiga ábyrgðarmiklum störfum, þá fer alt í handaskolum. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Jeg er víst „dauður“ núna; jeg talaði einu sinni í þessu máli fyrir hálfum mánuði; þá var sama umr. og nú, en þá þótti ekki tiltækilegt að bera þessar till. undir atkv., því að þá vantaði einhverja hv.þm. á fund, er líklegir þóttu til stuðnings við þær, en nú munu þeir vera viðstaddir, og má því vænta þess, að það dragist ekki lengur, að atkv. verði greidd um frv. þetta.

Ingólfur Bjarnarson Jeg ætlaði að eins að lýsa yfir því, að með því að hv. mentmn. leggur fram hjer í deildinni frv., sem hefir að geyma ákvæði um sama efni og fram á er farið í brtt. minni á þskj. 105, þá tek jeg hana aftur.

Jón Þorláksson Jeg ætla að minnast örfáum orðum á brtt. á þskj. 168. Jeg býst við, að skilja megi hana svo, sem flm. hennar sjeu fallnir frá frv. því, sem fjvn. sem heild bar fram um frestun á barnafræðslulöggjöfinni. Þessi brtt. ásamt brtt. á þskj. 88 búa til nýtt frv., sem bægir frv. fjvn. frá, ef samþ. verða. Jeg mun því leiða hjá mjer að ræða frv. fjvn., en snúa mjer að brtt. á þskj. 88 og 168, sem koma eiga í staðinn. Brtt. á þskj. 88 gengur út á að breyta lögunum um laun og skipun barnakennara, frá 28. nóv. 1919. Það er tvenskonar breyting; stefnir önnur í þá átt að lækka laun barnakennara, en hin að færa greiðsluskylduna af ríkissjóði og yfir á sveitarsjóðina frekar en nú á sjer stað. Brtt. á þskj. 168 fer lengra í þá átt að lækka laun barnakennara en brtt. á þskj. 88. Hv. 2. þm. Skagf (J. S.) gerði tilraun til að sanna, að með þessu væri betra samræmi fengið milli kennaralaunanna og launa annara opinberra starfsmanna. En það er flóknara mál en svo, að hægt sje að gera grein fyrir því í þingræðu, í von um að komast að rjettri niðurstöðu. Sem dæmi þess, hve hv. 2. þm. Skagf. (J. S.) mistókst þetta, má benda á það, að hann gleymdi einu höfuðatriði, er mikið tillit verður að taka til, er laun eru ákveðin. Hann nefndi 3 atriði, en hann gleymdi að gera mun á því, hvort launin eiga að gilda fyrir stöðu, sem hver meðalmaður í sinni stjett getur gegnt, eða hvort þau eiga að vera fyrir stöðu, sem úrvalsmennirnir einir innan stjettarinnar eru færir um að gegna. Þetta var áberandi, er hann tók til samanburðar forstöðumenn barnaskóla í kaupstöðum og aðstoðarverkfræðinga landssjóðs. Forstöðumenn barnaskóla í kaupstöðum, svo sem við barnaskólann hjer í Reykjavík, geta ekki orðið aðrir en úrvalsmenn kennarastjettarinnar, en allir, sem verkfræðipróf hafa, geta orðið aðstoðarverkfræðingar landssjóðs. Þetta er atriði, sem mjer virðist verða að leggja mikla áherslu á. Jeg get yfirleitt ekki fallist á það, að barnakennarastjettin verði tekin út úr og laun hennar lækkuð, án raunverulegs samanburðar, hvort lækkun þessi sje rjettmæt, samanborið við laun annara opinberra starfsmanna. Þá er jeg nú kominn að því, sem aðallega kom mjer til að standa upp, en það var, hvernig hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) vísaði hv.þm. til atkvæða um sínar brtt. Hann sagði, að fulltrúar kaupstaðanna mundu greiða atkv. á móti þeim, en fulltrúar sveitanna ættu að vera með þeim. Út af þessu vil jeg segja það hjer, sem jeg hefi oft sagt, þegar stjórnmál hafa borið á góma, að hið versta pólitíska verk, sem hægt er að vinna, er að ala á stjettaríg milli manna við sjávarsíðuna og sveitanna, eða egna þá hvora upp á móti öðrum. Það er vitanlegt, að hið pólitíska vald er nú hjá íbúum sveitahjeraðanna, og menn unna sveitunum þess vel, því það dylst engum, að menning sú, sem nú er hjer í landinu, er upprunnin úr sveitunum. En sá góði vilji gildir ekki lengur en meðan sveitirnar fara vel með þetta vald sitt. Þær hafa farið vel með það hingað til, en þær fara að misbeita því, ef það á að fara að nota það til þess að gera fjárhagslega upp á milli þessara tveggja aðilja. Það er skammsýni hin mesta af fulltrúum sveitanna, ef þeir ætla að láta stundarhagnað teyma sig inn á þá braut. Sá tími kann að koma, að valdið færist úr sveitunum til sjóplássanna, því að, svo sem kunnugt er, er íbúum sveitanna að fækka og dragast til kaupstaðanna. Þeir, sem óska þess, að pólitískt vald haldist áfram í höndum sveitanna, ættu því að forðast að láta svona hagsmunaskiftingu milli sveita- og sjávarmanna hafa áhrif á atkv. sitt í landsmálum.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg tala hjer varla sem frsm.fjvn., því að hjer hafa komið fram brtt, frá sumum úr fjvn., sem ekki hafa verið bornar undir nefndina. Jeg skal nú ekki hefja neinar kappræður um þennan stjettaríg, sem hjer hefir verið minst á, en vildi að eins minna á, að tilgangur fjvn. var að losa fje landssjóðs til aukningar unglingamentun, fyrst af því, að nefndin áleit, að of miklu fje væri varið til þess að kenna lestur og skrift, og í öðru lagi vegna þess, að hún áleit, að fræðsla sú, sem börnin fá í skólunum, væri algerlega ónóg undirbúningsmentun og óviðunandi. En okkur heyrðist það á máli manna hjer, að fjárhagur ríkissjóðs væri svo góður, að þeir vildu bæta miklu ofan á það fje, sem nú er veitt til barnafræðslu, svo að unglingaskólar gætu starfað svo að í lagi væri. Ef jeg hefði haldið, að hv.þm. vildu bæta ofan við, þá hefði jeg verið með því, en á því hafði jeg enga trú. Þetta var tilgangur nefndarinnar. Ef menn vilja ekki aðhyllast höfuðástæður þessa frv., þá tel jeg einskisvert um aðrar greinar þess. Jeg er á móti brtt. á þskj. 168. Jeg vil eigi breyta nýjum lögum um laun og skipun barnakennara, og tel það eigi samkvæmt tilgangi nefndarinnar að koma með till. um að lækka laun starfsmanna þessara, ef halda á þeim á annað borð. Jeg lýsti yfir því, að nefndin væri öll á móti þessum till.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), af því að hann tekur fyrir jaðar málsins, en ekki kjarna þess; vill lækka laun kennara, en ekki breyta fræðslukerfinu. Jeg mun greiða atkv. með frv. fjvn., en á móti öllum brtt.

Magnús Guðmundsson Jeg undrast það, hvernig hv.þm. hafa snúist við þessum brtt. mínum. Hvað snertir þá hlið þeirra, sem fer fram á að skifta dýrtíðaruppbótinni milli ríkissjóðs og sveitarsjóða, þá tók jeg það fram við aðra umr. þessa máls, að jeg teldi enga sanngjarna ástæðu til þess að láta dýrtíðaruppbótina hvíla óskifta á ríkissjóði, aðra en þá, að menn álitu, að ríkissjóðurinn væri færari um að bera hana en sveitarsjóðirnir. Þetta kann nú að hafa verið rjett 1919, en nú á það ekki lengur við. Það er því rangt, að jeg sje með þessum brtt. að ala á nokkrum ríg milli sjávarsíðunnar og sveitahjeraðanna. Jeg fer ekki fram á annað en það, sem sanngjarnt er. Er jeg gat þess, að jeg gæti skilið, að íbúar kaupstaðanna ættu bágt með að fallast á mínar till., þá var það ekki gert í því skyni að ala á neinum ríg, eins og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virtist halda, heldur til þess að draga úr honum, með því að viðurkenna, að kaupstaðirnir hefðu nokkuð til síns máls. Jeg er honum alveg sammála um það, að það sje ilt verk og óþarft að ala á slíku ósamlyndi.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg hefi engu við það að bæta, sem jeg hefi sagt við fyrri umr. þessa máls. Vil jeg þó geta þess, að sparnaðarn. hefir alls ekki breytt skoðun sinni, þó hún hafi fengið í hendur álit háskólaráðsins um málið. Sjer hún ekki í því áliti færð nægileg rök fyrir þörf þessa embættis. Þessi ummæli læt jeg nægja um málið.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vil aðeins leggja áherslu á það atriði, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) mintist lauslega á, að háskólaráðið hefir fengið mál þetta til meðferðar og sent álit sitt. - Samkvæmt því áliti telur háskólaráðið ótvírætt embættið nauðsynlegt. Og upp úr því áliti ætti eitthvað að vera leggjandi. Annars skal jeg ekki fara um málið fleirum orðum; það er þegar mikið rætt, og jeg tel óþarfa að endurtaka hjer það, sem jeg hefi áður sagt um þetta frv.

Forseti (B. Sv.) Það er svo um þetta frv., að ekki er hægt að lýsa heiti þess, þar sem hv. deild gekk svo frá því við 2. umr. að nema brott fyrirsögn þess.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Eins og hæstv. forseti tók fram, skildist hv. deild svo við þetta frv. við 2. umr., að það er „uden Hoved og Hale“, eins og Danskurinn segir. En þrátt fyrir það hefir þessi höfuðlausi heiðursmaður lifað við bestu heilsu síðan og ætti hann þá ekki síður að vera frískur og fjörugur, þegar búið er að gefa frv. þá læknisdóma, sem sparnaðarnefndin hefir hugað því, á þskj. 145. Annars vil jeg ekki endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt um þetta frv., heldur sný mjer beint að brtt. sparnaðarnefndar. Ef sú till. nær fram að ganga, þá þarf ekki hjer eftir að segja, að þessum heiðursmanni sje kastað út á gaddinn, eins og sagt hefir verið hjer í deildinni sjálfsagt 30–40 sinnum. Hjer eru honum ákveðin sómasamleg eftirlaun og full laun til næstu ársloka. Þessi till. slær því til jarðar öll ummæli um, að þessum heiðursmanni sje kastað út á gaddinn. Því er haldið óspart fram, að lítill sparnaður sje að þessu frv. Get jeg vel trúað því, að þeim hv.þm. þyki hann lítill, sem að eins telja fje landssjóðs í tugum þúsunda. Þó mun með þessu frv. sparast 1500 kr. á ári, og auk þess dýrtíðaruppbót, sem nú er um 2900 kr. En eftir fá ár yrði hann kominn á full laun, og sparast þá þess meira. Um nauðsyn þessa embættis segir einn hvítt, en annar svart, og má altaf um það deila. En jeg vil þó minna á það, að þegar háskólinn var stofnaður, þótti ekki nauðsyn á þessu embætti, og síðar, þegar embættið var stofnað, var það ekki gert af bráðri nauðsyn, heldur var það metnaðarmál fyrir prestastjettina. Þegar því nauðsyn þessa embættis er borin saman við nauðsyn þess að spara fje ríkissjóðs á þessum erfiðu tímum, þá verður hún áreiðanlega minni. Í þingbyrjun var hjer sterk hreyfing meðal hv.þm. um að leggja niður öll þau embætti sem hægt væri, landinu að skaðlausu, og ástæðurnar til þessa komu hv.þm. með frá kjósendum sínum. Það er áreiðanlegt, að sparnaðarhugsunin hefir aldrei verið ríkari hjá þjóðinni en einmitt nú. Bendir alt í þá átt, að hún finni betur, hvar skórinn kreppir að en hv.þm., ef dæma skal eftir því, hversu þeir hafa snúist við till. sparnaðarnefndar. Að endingu vil jeg geta þess, að nefndinni þótti ekki ástæða til að taka upp í brtt. 2. gr. frv., sem feld var við 2. umr. Leiðir það beint af 1. gr. frv., að þau lög falla úr gildi. Skal jeg svo ekki þreyta háttv.þm. meira. Málið er þegar þaulrætt í deildinni og ekki líkur til, að hv.þm. breyti atkvæði sínu við þær umræður, sem fram kunna að fara um málið úr þessu.

Forsætisráðherra (S. E.) Eins og hv.þm. er kunnugt, þá hefir þetta mál verið lagt fyrir háskólaráðið, og áður en það ljet uppi álit sitt, var málið athugað, bæði í heimspekideild og guðfræðideild. Heimspekideildin vísar til guðfræðideildar, að því er grískuna snertir, en sjálf lætur heimspekideildin uppi álit sitt um latínukensluna á þessa leið, ef jeg má lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: „Um frv. til laga um afnám kennarastóls í klassiskum fræðum við háskóla Íslands (þskj. 57) var samþ. svohljóðandi álit: „Um kenslu í grísku vísar heimspekideild til guðfræðideildar. En um kenslu í latínu telur deildin mjög æskilegt, eins og tíðkað er við aðra norræna háskóla, að nemendur þeir, sem leggja stund á íslensk fræði, fái tilsögn í lestri latínurita Íslendinga og annara Norðurlandaþjóða frá miðöldum og síðar. Enda hafa nemendur þegar fært sjer þessa kenslu í nyt.“ Þetta segir heimspekideild, og er það hið sama, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) færði fram til stuðnings þessu máli, þegar embættið var stofnað. Guðfræðideildin telur algerlega óviðunandi, að nemendur hennar geti ekki fengið tilsögn í grískri tungu. Á þetta hefir háskólaráðið fallist fyllilega og lýsir því einróma yfir í áliti sínu, að þetta embætti sje nauðsynlegt. Þá kemur fram mjög ákveðin brtt. frá hv. sparnaðarnefnd, um 2500 kr. eftirlaun handa þessum manni. Þetta álít jeg varhugaverða braut. Því hjer er komið fram með sterka eftirlaunafyrirmynd, sem getur haft slæmar afleiðingar síðar. En auðvitað er með þessu fyrir það girt, að manninum sje eins kastað á gaddinn. Það er grunur minn, að þó þetta embætti verði nú lagt niður, sem jeg teldi mjög misráðið, að þá muni sú krafa koma fast fram frá háskólanum, að kensla í latínu og grísku haldi þar áfram. Og það verður erfitt fyrir þing og þjóð að standa lengi gegn þeim kröfum, þegar tvær deildir og háskólaráðið telja hjer vera um grundvallaratriði að ræða. Og þá væri áreiðanlega ver farið en heima setið, ef sá maður, sem hjer er um að ræða, væri settur á há eftirlaun, en svo á eftir fengnir nýir menn til að kenna við háskólann grísku og latínu, eða hann sjálfur fenginn aftur til þess fyrir sjerstaka borgun.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Gagnvart því, sem hæstv.forsrh. (S. E.) tók fram, að nú hefði háskólaráðið birt álit sitt og lagt eindregið á móti, þá verð jeg að segja það, að það er ekki háskólinn nje háskólaráðið, sem leggja út fje það, sem til skólahaldsins þarf, heldur atvinnuvegir landsins. Enda býst jeg við, að annað yrði upp á teningnum, ef þessu yrði skotið til þjóðarinnar. Jeg býst við, að þeir yrðu fáir nú, sem ekki fjellust á, að þetta embætti sje ekki nauðsynlegt. Að embætti þetta var stofnað, stafar af því, að það var metnaðarmál fyrir prestastjett landsins, en eigi af því, að neina sjerstaka nauðsyn bæri til. Get jeg borið vitni um það, að grískukunnátta mín hefir ekki komið mjer að miklu haldi í prestsembættinu, og var þó sú kensla, sem jeg naut, ekki verri en þessi, sem nú er við háskólann. Er jeg þess fullviss, að prestar geta verið jafnuppbyggilegir og góðir kennimenn, þó að þeir þekki ekki einn bókstaf í grísku. Hvað latínuna snertir, þá kemur hún varla til greina, svo lítið sem hún hefir verið kend, síðan embætti þetta var stofnað, enda tel jeg lítil not að einhverju lærdómshrafli í miðaldalatínu. Læt jeg svo þetta nægja að sinni.

Hákon Kristófersson Það var álitið, að það væri mjer að kenna, hve óhöndulega tókst til með þetta frv. síðast, þegar fyrirsögn þess skildi við. Jeg skal ekkert bera af mjer í því efni, en nú langar mig til að rifja lítið upp fortíð þessa máls. Jeg var þá á Alþingi, þegar þetta embætti var stofnað. Eins og menn ef til vill muna, þá var það flutt af hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Jeg var ekki þá, frekar en nú, viss um nauðsyn þessa embættis, og hallaðist jafnvel fremur að því, að það myndi vera óþarft. En þessi hv.þm. (S. St.) mælti þá með því, með hinum alkunna skörungsskap, sem honum er laginn, og með því að mjer var það kunnugt, hve ábyggilegur maður hann er, þá fór svo að lokum, að jeg ljet undan siga fyrir öruggri sókn hans og fullyrðingum um nauðsyn embættisins. Fanst mjer einkum til koma, hve átakanlega hann lýsti því, hver fróðleikur væri þá fyrir borð borinn fyrir prestastjettinni, ef grískunámið yrði forsmáð svo til lengdar. Það var því vegna hinna mjög svo sannfærandi ummæla hv.flm. (S. St.), að jeg ljeði frv. fylgi mitt til 2. umr. í hv.Ed. En svo þegar á leið meðferð frv. í deildinni, tók hann af einhverjum óskiljanlegum ástæðum að líta hornauga til þessa afkvæmis síns. Ágerðist þetta eftir því, sem á leið, og lauk með því, að hann, við 3. umr., lagðist hreint og beint á það, eins og Krónos forðum. Þótti mjer þetta að vísu ferlegar aðfarir, en fylgdist þó með, í ofurtrausti mínu til mannsins, sem verkið framdi. Því eins og áður er tekið fram, brast mig algerlega þekkingu á nauðsyn embættis þessa, og þótt jeg liti svo á, að það væri óþarft, þá reiddi jeg mig á ummæli hv.flm. (S. St.). Og þegar svo var komið, að hann var sannfærður um, að ekki væri brýn nauðsyn fyrir stofnun embættisins, gat jeg því vel snúist með honum á þá sveifina, sjerstaklega þar sem jeg hafði upprunalega litið svo á. En hjer fór enn sem áður, að Seifur slapp, enda verður ófeigum ekki í hel komið. Nú er svo komið, að embætti þetta stendur enn við höggstokkinn, leitt þangað af sínum eigin föður. Eru jafnskiftar skoðanir um það sem áður, hvort gengið skuli milli bols og höfuðs á því eða eigi. Þegar jeg styð mig við mína eigin skoðun eingöngu, þá verð jeg að kannast við, að jeg álít, að hægt sje að komast af án þessa embættis. En ýmislegt er hjer fleira, sem taka verður til greina. Þetta frv. er nú borið fram af sparnaðarnefndinni, og vil jeg alls ekki gera lítið úr lofsverðri viðleitni hennar, bæði til að spara þetta og annað, sem án verður verið. Veit jeg og með vissu, að það er sparnaður ríkissjóðsins, sem liggur til grundvallar fyrir þessari till. hennar, en ekki það, hvaða maður er nú í stöðunni, sem ýmsir hafa þó getið til. Jeg er sjálfur fylgjandi niðurskurði embætta - en ekki embættismanna. Jeg vil með engu móti, að svo geist sje farið í þær sakir, að embættismönnum sje misboðið í nokkru. Eins og mönnum er kunnugt, þá hefir stjórnin nú lýst því yfir, að hún ætli að taka embættakerfið til ítarlegrar athugunar, gera till. um, hvar leggja megi niður embætti og hver sje hægt að sameina, og leggja þær fyrir næsta þing. Með þetta fyrir augum finst mjer helst, að þær till., sem fram hafa komið í þessu efni, megi helst skoðast sem bendingar til stjórnarinnar frá þinginu. Er því þannig farið með þetta mál. Má það vel bíða til næsta þings, enda ekkert sparað með því í bili. Svo er heldur ekki, þótt samþykt verði brtt. sú við það, er fram er komin, enda gæti hún seinna leitt til mjög vafasams sparnaðar, því eins og hún ber með sjer, er hún í þá átt að ákveða hlutaðeigandi embættismanni óvanalega há eftirlaun. Þar sem þjóðin hefir lýst sig algerlega mótfallna öllum eftirlaunum, þykir mjer það undarlegt, að hv. sparnaðarnefnd fer nú inn á þá braut. Með þetta fyrir augum leyfi jeg mjer því að koma fram með svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Með því að deildin lítur svo á, að því megi óhætt treysta, að landsstjórnin taki til nákvæmrar yfirvegunar alla embættaskipun landsins og leggi fyrir næsta Alþingi ákveðnar tillögur um það, á hvern hátt megi gera hana einfaldari, og þá um leið ódýrari, þykir henni ekki að þessu sinni ástæða til að taka neina ákvörðun hvað þetta embætti snertir, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg verð að líta svo á, að með samþykt þessarar dagskrár sje skilið sómasamlega við þetta mál. Og víst er um það, að ríkissjóði er ekki neinn geigur unninn með því að láta það bíða til næsta þings. Jeg skal játa, að jeg er þakklátur háttv. sparnaðarnefnd fyrir sumar till. hennar. En jeg verð þó að geta þess, að til eru mál, sem hún hefði fyr átt að láta til sín taka en þetta. - Þætti mjer t. d. við eiga, að hún beindi þeirri fyrirspurn til stjórnarinnar, hve lengi 2 landlæknar eigi að vera í landinu. Þeir hafa nú verið það um hríð, en nú er sá tími útrunninn, sem þess þarf með. Þó hefi jeg heyrt því fleygt af kunnugum mönnum, að vel geti þeir orðið tveir eitt missirið enn. Þótt þetta sje nokkuð utan við dagskrána, þá vil jeg samt leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvað hún ætlist fyrir í þessu efni. Jeg hefði annars vænst þess, að sparnaðarnefndin ljeti þetta ekki alveg afskiftalaust. Sömuleiðis furðar mig á því, að hún skuli ekki hafa komið fram með neinar till. um að fækka prestsembættum hjer á landi. Þætti mjer líklegt, að af yrði komist án einhvers guðsmannsins, ef satt er, sem sagt er, að ekki sje prjedikað í sumum kirkjunum nema 4–6 sinnum á ári.  (P. O.: Eða tvisvar)  , Þá því fremur. Hygg jeg að fáum geti dulist það, að slík embætti er dýrari en svo að þjóðin hafi ráð á að halda þeim við. Annars er það svo ótal margt, sem um embættaskipun og stjórnarfar okkar má segja, að ekki verður alt til tínt á svipstundu, enda margt hvað þess eðlis, að tæplega verður lagað, nema einhver veruleg straumhvörf eigi sjer stað í hugsunarhætti manna, frá því sem nú er. Ætla jeg svo ekki að segja meira að þessu sinni, en leyfi mjer að afhenda hæstv. forseta þessa rökstuddu dagskrá.

Jakob Möller Jeg hefi hlustað með athygli á þessar umr. og jeg get bætt því við, að jeg hefi ekki undrast lítið yfir afstöðu háttv.frsm. sparnaðarnefndar (S. St.) í þessu máli. Jeg hefi athugað afstöðu hans frá byrjun og reynt að gera mjer grein fyrir, af hverju hún rjeðist, hvaða „motiv“ lægi að baki, og jeg held, að mjer hafi tekist þetta. Upphaflega var það þessi hv.þm. (S. St.), sem flutti frv. um stofnun þessa embættis. Eins og menn vita, hefir hann nú margsinnis lýst yfir því, að hann hafi gert það sökum þess, að hann hafi talið það metnaðarsök fyrir prestastjett landsins að eiga yfir að ráða nokkurri grískukunnáttu. En jeg verð þá að segja, að það hefir verið heldur stutt í þeim metnaði. úr því að hann entist ekki lengur en til 3. umr. málsins á því sama þingi, sem frv. þetta kom fyrst fram á. Því eins og menn ef til vill muna, þá var það ekki komið lengra áleiðis, þegar hann snerist gegn því. Af þessu hefi jeg dregið þá ályktun, að ekki sje rjett, að hann hafi borið það fram af metnaði. Þessi hv.þm. (S. St.) hefir látið orð falla í þá átt, að sjer væri það áhugamál, að gamla kenslukerfið yrði aftur tekið upp í mentaskólanum og gömlu málin leidd þar í öndvegið. Það lægi því nærri að halda, að hann hafi flutt frv. til þess að bæta upp það, sem á vantaði í mentaskólanum, og gefa stúdentum kost á að nema þessi mál einhversstaðar, - en hví snerist honum þá svo skjótt hugur? - Nei, það var hvorki metnaður hans nje ást hans á gömlu málunum, sem var driffjöður hans til þess að koma fram með þetta frv. Orsökin var sú, að það var ákveðinn maður, sem átti að hljóta embættið. En það var ekki þm. Dala. (B. J.), sem þá átti að fá það. Það var annar maður, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) kannast ofurvel við og jeg kæri mig ekki um að nefna hjer með nafni. En svo komst flm. (S. St.) að því, að þessi maður myndi ekki taka við embættinu, heldur þm. Dala. (B. J.), og þá var það, sem hann snerist gegn sínu eigin frv. Þetta afturhvarf hans gat þó ekki stafað af því, að sá maður væri betur til starfans fallinn, því það var hann ekki. Hann hafði tekið embættispróf í gömlu málunum, eins og þm. Dala. (B. J.). og var sá einn munur á, að hann hafði grískuna að aðalnámsgrein, en þm. Dala. (B. J.) latínuna. Nei, orsökin var bara sú, að sá maður var að mun geðfeldari stjórnmálaflokk flm. (S. St.). Nú geta hv.þdm. lagt það niður fyrir sjer, hvort þessu muni ekki eitthvað svipað farið og jeg hefi bent á. Jeg er fyrir löngu hættur að furða mig á þeim undarlegu hvötum, sem virðast oft liggja að baki gerða þessa hv.þm. (S. St.), en á hinu furðar mig sífelt, hve bíræfinn hann er stundum, þegar hann er að bjóða þingheimi rök sín. - Hann kveður frv. þetta, um afnám embættisins, fram knúið af sparnaðarorsökum og ber fyrir sig þjóðarviljann. Segist hann í engum efa um, að þjóðaratkv. myndi samþykkja gerðir sparnaðarnefndar í þessu máli. En jeg man ekki til þess, að þessi áhyggja út af þjóðarviljanum kæmi nokkurn tíma í ljós, er hann nú fyrir skemstu vildi koma á gamla fyrirkomulaginu í mentaskólanum. Hefði sú breyting þó haft ólíkt meiri kostnað í för með sjer heldur en kennaraembætti þetta. Enda býst jeg síst við, að hún hefði átt betri byr að fagna hjá þjóðinni en það. Ástæðan fyrir því, að Alþingi stofnaði embætti þetta, var sú, að breytingar þær voru á orðnar í mentaskólanum, sem jeg hefi þegar minst á. Skyldi með þessu bæta þeim það upp, sem nema vildu hin gömlu mál, er þeir hefðu í mist við breytinguna. Var þetta og rjettmætt, samkvæmt skoðun þeirra manna, sem halda, að við nám þessara tungumála nái stúdentar fyrst þeim þroska, sem æskilegur er mentamönnum. Þótt kensla þessi hafi nú ekki verið eins vel notuð og æskilegt væri, þá er samt engin ástæða til að leggja hana niður. Væri rjettara að ganga eftir því við kennarann, að hann gerði meira að því að reyna að fá stúdenta til þess að stunda námið. Þykist jeg þess fullviss, þar sem jafngóðs kennara nýtur við, að tala nemenda muni brátt aukast, ef embættið verður látið standa. Að svo stöddu máli tel jeg því hreinasta glapræði að leggja þessa kenslu niður. - Öðru máli væri að gegna, ef gamla kenslukerfið yrði tekið upp í mentaskólanum. Þá mætti ef til vill segja, að ekki væri lengur þörf á þessu embætti. En það er nægur tími að tala um það þá. Af þessum ástæðum hefi jeg greitt atkv. á móti þessu frv. hv. sparnaðarnefndar, og mun jeg halda uppteknum hætti.

Gunnar Sigurðsson Jeg vildi aðeins lýsa yfir því, að jeg er meðmæltur þessari rökstuddu dagskrá hv.þm. Barð. (H. K.) og er honum þakklátur fyrir að hafa komið fram með hana. Jeg skal svo taka það fram, gagnvart sparnaðarhlið málsins, að jeg býst við, að brtt.hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) verði ekki til mikils sparnaðar, þótt hún yrði samþ. Að draga málið eitt ár yrði að eins til þess að spara kensluna þann tíma, en ekki launin; getur það varla heitið stórvirk sparnaðarráðstöfun. Enda mundi auk þess þurfa að fá mann í stað núverandi kennara, til að kenna námsgreinar þær, sem hann kennir þar nú. Get jeg yfirleitt ekki sjeð, að hjer muni annað sparast en ef til vill starfið, og vil jeg ekki ljá atkv. mitt til þesskonar sparnaðartilrauna.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Eins og menn sjá, þá gengur dagskrá þessi út á það að draga þetta mál, þar til till. stjórnarinnar um fækkun embættismanna eru komnar fram. Jeg hefi áður sagt, að jeg hlakka mjög til þess að fá að heyra þessar till. hennar. En hvernig sem þær annars verða, þá held jeg, að samkvæmt undirtektum hennar sje ekki hægt að gera sjer neina von um, að þetta embætti verði með í tölu þeirra, sem hún telur sjer fært að leggja niður. Hefi jeg orð sjálfs hæstv.forsrh. (S. E.) þessu til sönnunar. Jeg hefi heldur ekki breytt skoðun minni á því, að best sje að gera straks út um þetta, enda sje jeg ekki, að neinn dráttur hafi hjer að þýða. Jeg skal annars staðfesta það, sem hv.þm. Barð. (H. K.) sagði, að það sje ekki meiningin með þessu frv. að bekkjast til við manninn, sem starfinu gegnir nú, og er það algerlega rangt til getið af þeim hv.þm., sem það halda. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) þarf jeg fáu að svara. Hann setti þetta í samband við ósk mína um það, að gamla kenslukerfið settist aftur í öndvegið í mentaskólanum, en slíkt er algerlega úr lausu lofti gripið. Það, sem hann talaði um hvatir mínar, er alger heilaspuni. Til þess að geta sagt um slíkt, þarf að rannsaka bæði hjörtun og nýrun, en þótt þessi hv.þm. (Jak. M.) kunni að vera mikill spekingur, þá efast jeg samt um, að honum sje það fært. Dettur mjer í hug, að hitt hafi heldur ráðið tilgátu hans, að margur heldur mann af sjer. Það er satt, að jeg flutti upphaflega frv. þess efnis, að embætti þetta yrði stofnað, en þá stóð alt öðruvísi á en nú. Og jeg er ekki einn af þeim þröngsýnu mönnum, er ekki taka neitt tillit til breyttra tíma og breyttrar aðstöðu. Þykir mjer og skylt að taka tillit til radda þeirra, sem hljóma til vor hvaðanæva af landinu, og krefjast þess af oss, að spara eins og unt er. Jeg vil taka tillit til þessara radda, því að jeg er ekki einasta þm. fyrir eitt kjördæmi, heldur fyrir alt landið. Þegar allir í landinu neyðast til að draga saman seglin, þá verður Alþingi líka að gera það. Það er margt nauðsynlegra en þetta embætti, sem menn hafa nú orðið að leggja niður. Sje jeg og ekki, að það sje nein minkun fyrir neinn mann, þótt hann, til knúður af nauðsyninni, breyti afstöðu sinni frá því, sem hún var fyrir nokkrum árum. Og ekki veit jeg, hvort meiri sómi er að því, eins og sumir gera, að líta bara á það, hvað þægilegast er fyrir einstaka menn og einstakar stofnanir hjer í Reykjavík, án þess að taka nokkuð tillit til ástandsins í landinu. Nú stendur svo á, að hver maður verður að neita sjer um alt, sem án verður verið. Á þetta vil jeg líta og haga till. mínum hjer á þingi eftir því. Verð jeg svo að láta þetta nægja að sinni. Hv. þd. getur nú gert við málið það, sem henni líst. Það, sem hjer er um að ræða, er 3000 kr. árlegur sparnaður. Það hefir ljóslega komið fram, að menn líta misjafnt á, hvort taka beri tillit til slíkra smáupphæða, en jeg ætla undir öllum kringumstæðum að gera það. Jeg lít jafnvel svo á, að á slíkum tímum, sem nú standa yfir, þá hafi hverjar 100 kr. sparaðar sína fullu þýðingu.

Bjarni Jónsson Aðstaða mín í þessu máli er nokkuð einkennileg, en mjer mun samt leyfilegt að bera fram þakkarávarp fyrir það, sem Bjarna Jónssyni frá Vogi er vel gert. Það er auðsjeð af till.hv. sparnaðarnefndar, að frv. þetta er ekki komið fram af sparnaðarástæðum. Það hljóta því að liggja einhverjar dýpri ástæður til þess, sem mjer eru ekki kunnar. Hv. nefnd vill áskilja mjer 2500 kr. biðlaun, eða 5000 kr. með dýrtíðaruppbót. Öllum mun vera ljóst, að háskólinn mun biðja mig að halda áfram kenslunni þar, og sjá menn þá í hendi sjer, að jeg mundi ekki taka minna fyrir kensluna en svo, að laun mín yrðu samt hærri en þau nú eru. Frv. miðar því auðsjáanlega að því að hækka tekjur mínar, og tjái jeg hjer með hv. nefnd þakkir mínar fyrir það. Auðvitað hefði verið beinni leið að hækka launin án allra krókaleiða, en þessi leiðin er líka heiðarleg, svo jeg sje ekkert á móti henni. Jeg hefi svo ekki annað að segja um þetta mál, en að jeg hrærist af þeirri góðvild, sem hv. sparnaðarnefnd sýnir mjer, er hún mín vegna yfirgefur sparnaðarstefnu sína.

Jakob Möller Af því að hv.þm.N.- Ísf. (S. St.) taldi hugarburð ástæður þær, sem jeg kvað hafa orsakað snúning hans í þessu máli, skal jeg lýsa yfir því, að þær eru enginn hugarburður, heldur full vissa. Málið er þannig til komið, að nokkrir menn í Stúdentafjelaginu fengu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) til að flytja það, og höfðu þá í huga ákveðinn mann í stöðuna og þarf jeg ekki að nefna, hver sá maður var. Hv. sami þm. (S. St.) talaði um, að þingið ætti að taka tillit til radda frá þjóðinni um að spara. Í því sambandi vil jeg benda á, að hv. meiri hl. nefndarinnar grípur einmitt til þess ráðsins, sem þjóðin hefir varað þingið við, en það eru eftirlaunin. Með þessari till. er einmitt verið að ganga inn á þá braut, sem þjóðin hefir bannfært.