Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Aðalefni og meginnýmæli þessa frv. er það, að stúdentum eru veitt stóraukin áhrif á stjórn Háskólans, bæði háskólaráðs og deilda, og auk þess núna í fyrsta skipti veitt aðild að rektorskjöri Háskólans. Íslendingar urðu meðal fyrstu þjóða í Evrópu a.m.k., sem veittu stúdentum beina aðild að stjórn ríkisháskóla. Í l. frá 1957 voru sett þau ákvæði, að stúdentar skyldu eiga einn fulltrúa í háskólaráði og einn fulltrúa í hverri af deildum Háskólans. Það mun sannmæli allra, sem til þekkja, að þessi ráðstöfun hafi gefizt sérstaklega vel. Áhrif stúdentanna bæði í háskólaráði og deildum hafa verið til góðs fyrir Háskólann og stúdentum sjálfum tvímælalaust til aukins þroska. Þessi skipan hefur bætt andrúmsloft innan Háskólans og aukið samstarf milli stúdenta og kennara annars vegar og stjórnvalda hins vegar. Á undanförnum árum hafa verið uppi raddir um það að auka þessa hlutdeild hér á landi. Þar sem um slíka hlutdeild er að ræða, svo sem t.d. í Noregi, en Norðmenn urðu litlu á undan Íslendingum til að veita stúdentum hlutdeild í stjórn háskóla hjá sér, hafa verið uppi raddir um að auka hana, og þar sem um enga hlutdeild stúdenta er að ræða í stjórn háskóla, hafa verið uppi mjög háværar raddir um það að taka slíka hlutdeild upp, og hefur í raun og veru verið hér um að ræða einn þátt, mikilvægan þátt, þess óróa stúdenta, sem gætt hefur í borgum Evrópu og Ameríku á undanförnum árum. En af hálfu háskóla og yfirvalda hefur í fjölmörgum löndum verið mikil tregða til þess að viðurkenna rétt stúdenta til þess að fá aukin áhrif á stjórn þeirra háskóla, sem þeir stunda nám við. Á s.l. hausti sendi stúdentaráð menntmrn. ákveðnar tillögur um aukin áhrif stúdenta á stjórn Háskólans, og átti stúdentaráð viðræður við mig um það mál. Ég lýsti þeirri persónulegu skoðun minni, sem ég taldi einnig, að mundi reynast skoðun ríkisstj. og ég vona einnig skoðun hins háa Alþ., að svo góð reynsla hefði fengizt af þátttöku stúdenta í stjórn Háskólans, að búast mætti við því, að hugmyndum um aukin áhrif yrði vel tekið af löggjafa og ríkisvaldi. En skömmu síðar tilkynnti stjórn stúdentaráðs mér, að hún óskaði ekki eftir því, að ríkisstj. tæki afstöðu til þessara tillagna stúdentaráðs fyrr en háskólaráð hefði um till. fjallað. Ég lýsti strax þeirri skoðun minni við stúdentana og hef raunar látið þá skoðun oft í ljós opinberlega á undanförnum mánuðum, að ég teldi að sjálfsögðu langæskilegast, að um sameiginlega afstöðu háskólaráðs og háskólakennara annars vegar og stúdenta hins vegar yrði að ræða, og lét í ljós þá skoðun, að ég teldi engan vafa á því, að ríkisstj. mundi fús til þess að flytja sameiginlegar till. háskólaráðs og stúdentaráðs um mál eins og þetta, og þættist þess nokkurn veginn viss, að slíkar till. mundu fá hljómgrunn á hinu háa Alþ. Hins vegar tók það háskólaráð talsverðan tíma að taka afstöðu til málsins, og það var ekki fyrr en nú fyrir tiltölulega fáum dögum, að háskólaráð tók endanlega afstöðu til þessa máls. Var hún ekki að öllu leyti í samræmi við óskir stúdentanna. Stúdentaráð hafði gert það að till. sinni, að stúdentar fengju 2 fulltrúa með fullum rétti á deildarfundum og 2 fulltrúa með fullum rétti í háskólaráði, og enn fremur gerði stúdentaráð það að till. sinni, að stúdentar fengju að ráða 25% atkvæða við rektorskjör. Till. háskólaráðs voru þær, að það féllst á till. stúdentanna um 2 fulltrúa með fullum réttindum á deildarfundum og 2 fulltrúa með fullum réttindum í háskólaráði. Hins vegar féllst háskólaráð ekki á, að stúdentar fengju 25% atkvæða við rektorskjör, en leggur hins vegar til, og á því er þetta frv. byggt, að 10 kjörmenn stúdenta skuli taka þátt í rektorskjöri, 1 fulltrúi stúdenta frá hverri háskóladeild, 2 fulltrúar stúdenta í háskólaráði og auk þess formaður stúdentaráðs, samtals 10. Þegar í ljós kom, að háskólaráð var ekki reiðubúið til þess að gera till. stúdenta að fullu að sínum till. til menntmrn., þá hélt stjórn stúdentaráðs fund um málið og gerði ályktun þess efnis, að þótt stjórn stúdentaráðs væri ekki ánægð með þessa niðurstöðu háskólaráðs, þar sem þeir hefðu óskað meiri íhlutunar en háskólaráð hefði fallizt á fyrir sitt leyti, þá geri stúdentaráð samt ekki þá till. til ráðh. eða Alþ., að till. háskólaráðs verði breytt. Það beri ekki að líta á þær till., sem þetta frv. felur í sér varðandi áhrif stúdenta á stjórn Háskólans, sem sameiginlegar till. háskólaráðs og stúdentaráðs, en hins vegar vilji stúdentar una þessari niðurstöðu háskólaráðs og stjórn stúdentaráðs segir í grg., sem prentuð er sem fylgiskjal með frv., með leyfi hæstv. forseta: „Til grundvallar þeirri afstöðu liggur sú skoðun stúdentaráðsmanna, að Háskólinn eigi að vera sem sjálfstæðastur og því beri ríkisvaldinu og Alþ. jafnan að skipa málum Háskólans á þann hátt, sem stjórnendur hans telja réttast á hverjum tíma. Stjórn stúdentaráðs telur því ekki ábyrga stefnu að reyna að hafa áhrif á málefni Háskólans með því að beita fyrir sig valdboði að ofan, heldur vill hún stuðla að því, að stúdentar hafi góð áhrif á stefnu og starf Háskólans með því að taka ábyrgan þátt í stjórn hans innan frá. Markmið tillagna stúdentaráðs um aukna þátttöku stúdenta í stjórn Háskólans er samvinna en ekki sundrung.“ Með sérstakri hliðsjón af þessum niðurlagsorðum grg. stúdentaráðs um þetta vandasama og mikilvæga mál þótti ríkisstj. það ekkert áhorfsmál að gera till. háskólaráðs til menntmrn. að till. sínum til hins háa Alþ., og eru því ákvæði þessa lagafrv. um þetta efni að öllu leyti byggð á till. eða ályktun háskólaráðs um þetta. Varðandi þá ályktun, sem stjórn stúdentaráðs hefur látið í ljós um þessa skoðun vil ég ekki láta hjá líða að vekja sérstaka athygli á því, að hér er um að ræða mjög ánægjulega afstöðu af hálfu stjórnar stúdentaráðs, afstöðu, sem ég tel stjórn stúdentaráðsins og stúdentum við Háskóla Íslands til sérstaks sóma. Ég tel ekki of djúpt í ár tekið, þegar ég segi, að hér sé um mjög mikilvægan atburð að ræða, í raun og veru fréttir, sem ættu erindi langt út fyrir íslenzka landsteina, þegar það gerist, að lagt er frv. um aukin áhrif stúdenta á stjórn háskóla fyrir löggjafarstofnun, að það skuli gerast með þeim hætti, að unnt sé að segja, að um það sé í reynd samstaða milli háskólakennara annars vegar og háskólastúdenta hins vegar. Um þessi mál eru alls staðar miklar deilur, mikil fundarhöld, miklar kröfugöngur, mikill spjaldburður, en hér á Íslandi getur það sem betur fer gerzt, að löggjafarsamkoman fái till., sem fjalla um jafn viðkvæm mál og þetta, þannig að um það sé ekki aðeins enginn órói af hálfu nokkurs aðila, heldur málatilbúnaður þannig, að ég vona fastlega, að sú verði niðurstaðan, að þessi ákvæði hljóti einróma samþykki hins háa Alþ. Ég held, að slíkt hafi ekki annars staðar gerzt. Það var að vísu samstaða hér á Alþ. um hlutdeild stúd. og öll þessi mál orðið mjög á dagskrá víða annars staðar og alls staðar verið í hæsta máta umdeild, og mönnum sýnist mjög sitt hvað. Þess vegna er það ánægjulegt, ef hér tekst að ráða jafn viðkvæmu máli til lykta með fullkomlega friðsamlegum hætti og þannig, að allir megi vel við una og telji þær breytingar, sem gerðar eru, til bóta. Í þessu sambandi er rétt að vekja sérstaka athygli á því, og hefði það kannske getað orðið sérstakt deiluefni, að mér er ekki kunnugt um nokkurn háskóla í víðri veröld, þar sem áhrif stúdenta á stjórn háskólans séu jafnmikil og þau verða, ef þetta lagafrv. nær fram að ganga, og það tel ég vera Íslendingum, þeim aðilum, sem að málinu hafa unnið í Háskólanum, til mikils sóma. Og þá vildi ég sérstaklega tilnefna háskólarektor, Ármann Snævarr, sem lagt hefur sig mjög fram um að fá þá niðurstöðu, sem nú hefur fengizt, og svo núverandi stjórn stúdentaráðs. Þá er gert ráð fyrir því í þessu frv. eins og ég gat um áðan, að stúdentar fái aðild að rektorskjöri, en mér er ekki kunnugt um aðild stúdenta að rektorskjöri við aðra háskóla en norsku háskólana 2, en þar er þessi þátttaka þó frekar táknræn en að líklegt sé, að hún skipti máli við úrslit kosninganna. Atkvæðamagn stúdentanna við þessa tvo norsku háskóla er langt innan við 10% á báðum stöðum. Hér munu milli 50–60 kennarar framvegis geta fengið atkvæðisrétt við rektorskjör, og eru því hin 10 atkvæði stúdentanna milli 15–20% af atkvæðum við rektorskjör. Sú önnur breyting er gerð á gildandi reglum um rektorskjör, að nú kjósa einungis prófessorar rektor, en í þessu frv. er gert ráð fyrir, að auk hinna 10 stúdentafulltrúa skuli aðrir fastir kennarar, þeir kennarar, sem gegna háskólakennslu að aðalstarfi, einnig geta kosið rektor, og sú breyting er gerð á skipan háskólaráðs, auk þess sem fulltrúum stúdenta er fjölgað úr einum í tvo, að þar tekur einnig sæti fulltrúi frá föstum starfsmönnum Háskólans öðrum en prófessorum, og á hann að vera tilnefndur af Félagi háskólakennara. Auk þessara aðalatriða frv., sem fjalla um aukin áhrif stúdenta á stjórn Háskólans eru gerðar á gildandi háskólalögum ýmsar aðrar breytingar, enda eru lögin, sem nú gilda um Háskólann, þegar orðin tæplega 12 ára gömul. Aðalbreytingin, sem gerð er að öðru leyti á háskólal., er sú, að settar eru nánari og betri reglur um stjórnun Háskólans. Er þessi breyting fyrst og fremst fólgin í því, að framvegis er gert ráð fyrir því, að heimilað verði að leysa rektor algjörlega undan kennsluskyldu, þannig að hann geti helgað sig stefnumótun Háskólans, þ.e. áætlunargerð og stefnuna varðandi kennslu og rannsóknarstörf Háskólans, en jafnframt er staða og starf háskólaritara styrkt mjög, þannig að háskólaritari verður í reynd, ef þetta frv. nær fram að ganga, raunverulegur framkvæmdastjóri Háskólans, og er þetta tvímælalaust til bóta, þar sem stjórnun Háskólans verður að teljast hafa verið of veik á undanförum áratugum. Þá eru gerðar tvær breytingar varðandi háskóladeildir. Í fyrsta lagi er lagt til samkvæmt ósk verkfræðideildar, að heiti hennar sé breytt í verkfræði- og raunvísindadeild, sem er í fullu samræmi við rýmkað starfssvið deildarinnar, því nú fer fram í verkfræðideild kennsla til B.A. prófa í raungreinum, þ.e. eðlisfræði, efnafræði, stærðfræði og náttúrufræði. Hin önnur breyting varðandi deildir er sú, að lagt er til, að stofnuð sé sérstök tannlæknadeild, þegar 3 prófessorar hafa verið skipaðir í tannlækningum. En 3 embætti eru nú við deildina, 3 prófessorsembætti, þó að ekki hafi af sérstökum ástæðum verið skipað nema í eitt þeirra. Þegar í öll hefur verið skipað, verður tannlæknadeildin sjálfkrafa sérstök háskóladeild eins og viðskiptadeildin varð með sama hætti á sínum tíma. Þá er gerð breyting á starfsheitum háskólakennara, og er nú lagt til, að þeir, sem sinni háskólakennslu sem aðalstarfi, heiti framvegis prófessorar, dósentar og lektorar, en orðin dósent og lektor hafa síðan 1957 verið notuð um háskólakennara, sem ráðnir eru til óákveðins tíma, en hafa annað aðalstarf. Fyrir nokkrum árum var þó tekið upp að skipa lektora, sem gegna fullri kennsluskyldu við Háskólann, og taka þá inn samkvæmt tilteknum launaflokki, og hefur verið talið rétt að halda lektorsheitinu fyrir fasta háskólakennara og taka dósentsheitið upp að nýju fyrir menn, sem hafa háskólakennslu að aðalstarfi, en þannig var dósentsheitið notað fram til ársins 1957. Lausráðnir kennarar eiga eftirleiðis að heita aðjúnktar og stundakennarar. Aðjúnktar verða þeir menn kallaðir, og er það nýtt heiti, sem ráðnir eru til tveggja ára skemmst, og fyrirmyndin sótt til Danmerkur, en starfsheitið stundakennarar verður framvegis notað í sömu merkingu og fram að þessu, og sama gildir um erlenda sendikennara. Þetta eru meginbreytingarnar, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég hirði ekki að rekja ýmsar orðalagsbreytingar og minni háttar breytingar, sem frv. fjallar um og ég hygg að segja megi, að allar horfi til góðs og bóta. Það er eðlilegt, að menn þurfi að endurskoða gildandi háskólalög, sem ég sagði áðan, að væru orðin 12 ára gömul. Stórkostlegar breytingar hafa orðið á Háskóla Íslands á þessu 12 ára skeiði, nemendatal hefur um það bil tvöfaldazt, fjöldi prófessora hefur nálega tvöfaldazt og tala annarra kennara hefur meira en tvöfaldazt á þessum rúma áratug. Námstilhögun í öllum deildum hefur verið endurskoðuð, og í flestum tilvikum er þegar orðið um algera nýskipun að ræða. Það er sérstök ástæða til að minna á gagngera endurskoðun á kennslu til B.A.-prófa. Nýlega er hafin kennsla í náttúrufræði, og till. hafa verið settar fram um kennslu í félagsfræði, félagssýslu og félagsráðgjöf, og ýmsar fleiri nýjungar um menntunarleiðir við Háskólann eru nú í athugun. Eitt hið merkasta, sem gerzt hefur á undanförnum áratugum í málefnum Háskólans, er tvímælalaust tilkoma tveggja stórra og merkilegra rannsóknastofnana, þ.e.a.s. Handritastofnunar Íslands og Raunvísindastofnunar Háskólans sem og þeirrar áætlunargerðar, sem hófst með kennaraáætluninni frá 1964 og ríkisstj. samþykkti á sínum tíma og hefur gert árlega till. til Alþ. í samræmi við á undanförnum árum, nema hvað embættum var frestað einu sinni í sambandi við sparnaðarfyrirætlanir, sem hv. alþm. rekur án efa minni til. Loks vil ég nefna skipun háskólanefndar, sem starfað hefur nú í 2 ár og á að ljúka störfum á þessu ári. Þessi n. hefur það verkefni að semja áætlanir um eflingu Háskólans næstu 2 áratugina á sviði kennslu og rannsókna og setja fram sjónarmið um mörkun stefnu varðandi starfssvið Háskólans, enn fremur á n. að huga að nauðsynlegri húsnæðisþörf Háskólans á næstu áratugum, en á því er ekki nokkur vafi, að til þess að unnt sé að veita fullnægjandi menntun hinum stóraukna fjölda, stúdenta, sem vitað er á næstu áratugum að sæki í Háskólann, þá er nauðsyn mikilla byggingarframkvæmda í þágu hans. Tilkoma Árnagarðs næsta haust bætir að vísu úr bráðri þörf á vissum sviðum. Það mun ekki láta fjarri, að kennslurými Háskólans muni tvöfaldast við tilkomu Árnagarðs, en á öðrum sviðum leysir Árnagarður ekki úr þeirri þörf, sem um er að ræða, og á það sérstaklega við um byggingar í þágu læknadeildar og alveg sérstaklega um byggingar í þágu tannlæknakennslu, en vænta má, að háskólanefnd geri till. um þetta efni allt saman, sem þá verða kynntar hinu háa Alþ. næsta haust. Herra forseti. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að endurtaka og undirstrika það, sem ég sagði í upphafi, að ég tel hér vera um merkilegt frv. að ræða, sem að ýmsu leyti hefur fengið alveg óvenjulegan en mjög ánægjulegan undirbúning og mun skipa Íslandi í fremstu röð þjóða, að því er snertir áhrif stúdenta á stjórn háskóla og samvinnu stúdenta, kennara og yfirvalda. Þess vegna vildi ég mega vænta þess og vil leggja á það sérstaka áherzlu, að frv. hljóti afgreiðslu nú á þessu þingi. Ég vona það einarðlega, að hv. alþm. geti sameinazt um afgreiðslu þess, þannig að það verði samþ. með sem mest samhljóða afstöðu og atkv. alþm. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Meginefni þess frv. um atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun, sem hér liggur fyrir, er að mínu áliti það, að þar er gert ráð fyrir, að stofnun, sem komið er á fót samkvæmt nánari ákvæðum 5. gr. frv., sé falið að hafa á hendi heildarstjórn fjárfestingar- og gjaldeyrismála, eins og nánar er kveðið á um í 2, gr. frv., sem fjallar um hlutverk stofnunarinnar. Er stofnuninni falið allvíðtækt vald í þessum efnum, þannig að hún getur tímabundið bannað tiltekna fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun samkvæmt ákvæðum 8. gr. Gert er ráð fyrir heimild til þess að beita beinum innflutningshömlum, að vísu tímabundið, og ætlazt til þess, að fylgt sé í því efni almennum reglum, eins og það er orðað í 4. lið 2. gr. frv. Slíkar beinar innflutningshömlur koma auðvitað í bág við þá stefnu, sem fylgt hefur verið í viðskiptamálum af hálfu núverandi ríkisstj. og stuðningsflokka hennar. Það er þó að mínu áliti ekki aðalatriðið í þessu sambandi, því að stefnu, sem mörkuð hefur verið við ákveðnar aðstæður, getur auðvitað orðið nauðsynlegt að breyta eða sveigja til, ef aðstæður gerbreytast. En hitt er að mínu áliti þyngra á metum, að slíkar beinar hömlur á innflutningi samrýmast illa þeirri þátttöku, sem Ísland er þegar aðili að í alþjóðlegu samstarfi á sviði viðskiptamála, og ekki síður, ef Ísland teldi sér hag í víðtækari aðild að slíku samstarfi, svo sem með aðild að EFTA og e. t. v. Nordek. Slíkar beinar innflutningshömlur eru yfirleitt fordæmdar í slíku samstarfi, þannig að alþjóðastofnanir, sem Ísland þegar er aðili að og enginn ágreiningur hefur verið um hér á hv. Alþ. að við eigum að vera aðilar að, svo sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og GATT, krefjast þess yfirleitt af aðildarríkjunum, að þau beiti þeim ekki, og er undantekningu frá því yfirleitt mjög þröngur stakkur skorinn. En hér er gert ráð fyrir ótakmarkaðri heimild atvinnumálastofnunarinnar til þess að banna innflutning, að vísu þó tímabundið. Nú kunna e. t. v. sumir að segja, að það sé stigmunur, en ekki eðlismunur á tollum og innflutningshöftum að því leyti, að alltaf sé hægt að leggja svo háan toll á vöru, að það jafngildi innflutningsbanni. En ástæðan til þess, að stofnanir alþjóðlegrar samvinnu á sviðum viðskiptamála líta beinar hömlur óhýrara auga en jafnvel háa tolla, er sú, að höftin skapa auðveldlega aðstöðu til þess að mismuna landa á milli, en það á ekki við um tollana, sem ganga í miklu ríkara mæli jafnt yfir alla. Mér eru ljósir vissir kostir þess fyrirkomulags, sem hér er þó gert ráð fyrir, ef borið er saman við gamla innflutningshaftakerfið, sem hér var í einhverri mynd allt frá því skömmu eftir 1930 og fram til 1960–61, og má þar í fyrsta lagi nefna það, að ef um algert innflutningsbann er að ræða, þá gengur það auðvitað jafnt yfir alla innflytjendur viðkomandi vöru og þarf ekki að vega og meta það, hvort einn eigi að hafa innflutning með höndum frekar en annar. Í öðru lagi mundi það auðvitað auðvelda eftirlit, að vitað er þá, hvaða innflutningur er löglegur og hvaða ekki, og einnig í þriðja lagi er hér aðeins um tímabundið innflutningsbann að ræða, svo að minni hætta er á því en ella, að innflutningshöftin verði til þess að flytja framleiðslu inn í landið, sem af öðrum ástæðum þykir ekki æskilegt að gera. En þrátt fyrir þetta og af þeim ástæðum, sem ég þegar hef rakið, þá er meiri hlutinn andvígur því, að slíkt fyrirkomulag verði tekið upp. Þó að þetta frv. hafi að vísu sínar jákvæðu hliðar, sem ég mun síðar víkja að, þá virðist mér sú hugsun, sem till. þær, sem hér eru settar fram, byggjast á, hvíla á grundvallarmisskilningi, og af því að hér er um undirstöðuatriði að ræða varðandi stefnu í efnahagsmálum almennt, þá þykir mér rétt að fara um þetta nokkrum orðum. Það virðist í frv. og grg. fyrir því gengið út frá því, að hægt sé að framkvæma einhverja heildarstjórn á gjaldeyris- og fjárfestingarmálum, sem tryggi það, að gjaldeyri þeim, sem þjóðin aflar sér á hverjum tíma, sé ávallt varið á hinn skynsamlegasta hátt og sú fjárfesting, sem þjóðarbúinu sé hagkvæmust hverju sinni, sitji í fyrirrúmi. Við slíka niðurröðun verkefnanna skuli fylgt einhverjum almennum reglum, eins og það er orðað í frv., sem manni skilst að gætu verið hliðstæðar almennum réttarreglum, eins og t. d. þeim, sem sjódómur fylgir við ákvörðun um það, hvernig jafna skuli niður sjótjóni, o. s. frv. Ef fulltrúum stjórnmálaflokkanna er ekki treyst til að sinna þessum reglum og meðhöndla þær, eins og var á hinu nær 30 ára haftatímabili fyrir 1960, þá megi fara þá leið, sem lagt er til samkvæmt frv., að fela þetta fulltrúum hagsmunasamtakanna og gjaldeyrisbanka. Nú vill svo til, að þrír hv. flm. þessa frv. eru lögfræðingar og tveir þeirra gegna dómarastörfum, annar sem héraðsdómari, en hinn sem varadómari í hæstarétti. Ekki hvarflar það að mér - og sama hygg ég að eigi við um alla hv. þdm. - að væna þessa menn um það, að þeir muni láta það hafa hin minnstu áhrif á dóma sína, þótt þeim af tilviljun væri kunnugt um stjórnmálaskoðanir málsaðila, og hygg ég, að það eigi ekki eingöngu við um þá, heldur dómarastétt landsins í heild. En þótt dómarastétt okkar sé hins bezta trausts makleg, þá má vekja athygli á því, að yfirleitt voru það ekki neinar vanmetakindur, sem falið var að fara með umboð stjórnmálaflokkana í hinum ýmsu n. og ráðum, sem á sínum tíma stjórnuðu gjaldeyris- og fjárfestingarmálunum. Ég nefni hér engin nöfn, enda þekkja hv. þdm. mörg þeirra, og munu þeir vera mér sammála um, að þar var yfirleitt um að ræða mikilsvirta stjórnmálamenn og heiðvirða embættismenn. En ekki verður sagt um skipan þeirra mála og framkvæmd þeirra, að með hana hafi verið almenn ánægja, heldur þvert á móti, og var óánægjan og gagnrýnin þeim mun meiri sem haftakerfið varð víðtækara. Að vissu leyti má segja að vísu, að fylgt hafi verið almennum reglum um leyfaúthlutunina, en þær voru þá helzt þær, að hver hélt fram hagsmunum þeirra einstaklinga og fyrirtækja, sem voru tengd þeim flokki, sem viðkomandi var fulltrúi fyrir. Hef ég við ýmis tækifæri gert þeirri hlið málsins skil, bæði hér í hv. deild og í sameinuðu Alþ. í eyru hv. þdm., og vísa ég til þess og tek ekkert af því aftur. En hvers vegna er ekki hægt að finna neinar almennar reglur, sem hliðstæðar séu réttarreglunum? Hvers vegna ríkir hér handahóf varðandi leyfaúthlutun, þó að engu verri menn fjalli þar um en þeir, sem dómstólana sitja, með allri og maklegri virðingu fyrir okkar dómarastétt, svo sem ég áður hef tekið fram? Það er af því, að dómarinn hefur fastar, hefðbundnar reglur að styðjast við, sem ekki eiga sér eingöngu stoð í löggjöf og dómsvenjum, heldur einnig - og það er að mínu áliti það, sem hér skiptir mestu máli - í því, sem kallað er réttarmeðvitund almennings. Allir eru sammála um, að þjófnaður, svik og líkamsárásir á saklaust fólk sé refsivert athæfi, að mönnum beri að halda gerða samninga, hlíta settum umferðarreglum, bæta eignatjón, sem þeir valda af ásetningi eða gáleysi, o. s. frv. Nákvæm ákvörðun viðurlaga við einhverju ólöglegu athæfi getur auðvitað verið matsatriði, en í þessu sambandi er það algert aukaatriði. Allt öðru máli gegnir, þegar meta skal, hvort Pétur eða Páll hafi meiri verðleika til þess að fá innflutningsleyfi fyrir bíl eða hvort leyfa eigi innflutning kökubotna, gítara, kampavíns eða hvers sem er annars og hverjir eigi að fá að flytja slíkt inn. Þar er allt háð smekk og mati hvers einstaklings, og þar falla skoðanir manna ekki saman, heldur eru þær jafnmargar og einstaklingarnir. Ef sá ólíklegi atburður skeði, að einhver stjórnmálamaður sneri sér til flokksbróður síns í dómarastarfi til að biðja skjólstæðingi sínum vægðar undan refsivendi laga, - og mér kæmi mjög á óvart, ef þeir tveir menn, sem hér gegna dómarastörfum, hafa nokkurn tíma upplifað slíkt, - en ef sá ólíklegi hlutur gerðist, þá mundi viðkomandi dómari án efa telja sér móðgun sýnda með slíku og svara stuttur í spuna, að sannað væri á manninn tiltekið athæfi, sem þessi eða hin viðurlög lægju við samkvæmt lögum, og neita að ræða frekar við viðkomandi nema þá sem réttarvitni eða málflutningsmann. Slíkt gæti auðvitað komið til greina. En þó að hér sé um hlut að ræða, sem sjaldan mun ske, þá var það ekki jafnsjaldgæft, að framámenn í stjórnmálum beittu áhrifum sínum við þá, sem fóru með úthlutun leyfa. Ég held, að hv. þm., sem voru á þeim tíma, hafi verið alltíðir gestir á biðstofum innflutningsnefndar fjárhagsráðs o. s. frv., og skal það út af fyrir sig sízt lastað. Það var því ekki óalgengt, svo að ekki sé tekið dýpra í árinni, að framámenn flokkanna beittu áhrifum sínum við fulltrúa flokkanna í úthlutunarnefnd til framdráttar einstaklingum og fyrirtækjum, sem verðleika voru talin hafa til slíkrar fyrirgreiðslu, og væri þá vitnað í einhverjar reglur, sem fylgt var við úthlutunina, þá var slíku ekki alltaf tekið með skilningi. Ég hygg, að stundum hafi verið sagt sem svo: Ætli minn skjólstæðingur hafi ekki jafnmikla verðleika til þess að fá bílaleyfi og þessi eða hinn, sem fengið hefur leyfi hjá ykkur? Hvaða speki er það, að varningur, sem það fyrirtæki, sem ég ber fyrir brjósti, flytur inn, sé meiri óþarfi en þetta eða hitt, sem þið hafið leyft öðrum að flytja inn? Ég býst við, að slík orðaskipti hafi ekki ósjaldan átt sér stað á milli viðkomandi aðila. Þá er farið fjálgum orðum um það í grg. fyrir þessu frv., að vegna þess að innflutningur hafi ekki að undanförnu verið háður beinum hömlum, hafi átt sér stað mikill óþarfur innflutningur og þess vegna sé gjaldeyrisaðstaða landsins miklu verri en hún ella mundi vera. Nú er það vafalaust svo með okkur öll, hvort sem við komum inn í matvörubúð, vefnaðarvörubúð, búsáhaldaverzlun eða jafnvel bókabúð, að mikið og e. t. v. megnið af þeim varningi, sem við sjáum þar, er í okkar augum óþarfi í þeim skilningi, að við mundum ekki kæra okkur um að kaupa það til okkar heimila. En þá eru það einhverjir aðrir, sem þann varning kaupa, - og eru þeir og þeirra smekkur ekki jafnrétthár og okkar? Því fer líka fjarri, að í þessu efni hafi gilt eitthvað allt annað á haftaárunum, þannig að þá hafi ekki verið um neinn óþarfainnflutning að ræða. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að vitna í glerkýrnar, sem hv. 5. þm. Vesturl. (BGr) gerði að umtalsefni í umræðum um efnahagsmál, sem nýlega fóru fram í Sþ. og frægar voru á stríðsárunum og fyrst eftir stríðið. Nú er ég ekki neitt að álasa innflutningsnefnd, sem þá var, þó að hún hafi leyft innflutning á þessum glerkúm. Það hefur komið til af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi þeirri, að tekjuöflun ríkissjóðs byggist svo mikið á tollum á miður þarfar vörur, og í öðru lagi hefur þeim, sem þá voru í innflutningsnefnd, vafalaust þótt glerkýrnar fallegar og það saklaust, þó að fólk fengi að eyða peningum sínum í þær, úr því að ekki yrði hjá því komizt að leyfa innflutning á einhverju öðru en brýnum nauðsynjavörum. Ég minnist þess líka á verstu skömmtunar- og haftaárunum um 1950, þegar mikill hörgull var á vefnaðarvöru og öðru slíku, að allar búðir voru þá fullar af innfluttum leikföngum og öðru slíku. Því fer fjarri, að það breyti í rauninni nokkru um í þessu efni þó að innflutningurinn sé gerður háður leyfum. Kökubotnarnir, eins og kunnugt er, hafa verið mikil hneykslunarhella hv. stjórnarandstæðinga. Nú má í því sambandi upplýsa það, að á s. l. sumri gaf hæstv. viðskmrh. þær upplýsingar í hagráði, að innflutningur á kökubotnum hefði ekki numið nema fáum tugum þúsunda króna á 4 eða 5 fyrstu mánuðum þessa árs og hafði mjög verulega dregizt saman frá árinu á undan, og eftir nýju gengisfellinguna má telja mjög líklegt, að þessi innflutningur hverfi alveg, þannig að stórt gjaldeyrisspursmál er þetta ekki. En ég vil spyrja: Ef húsmæðrum er það of gott að kaupa þessar kökur og borga þá í leiðinni allt að 100% toll, hvernig er þá með innflutning á erlendu áfengi? Væri þá ekki eðlilegt að segja, ef það er nú einu sinni nauðsynlegt, að mönnum sé heimilt að neyta áfengis: Geta menn þá ekki alveg eins drukkið landa eins og þessi dýru útlendu vín? Með landa á ég ekki við hina ólöglegu framleiðslu, þá gæðavöru, heldur það, sem ríkið framleiðir og dreifir á löglegan hátt. Þó að það sé kannske skömm að segja það, þá eru nokkrir áratugir síðan ég hef smakkað landa, en mér er tjáð, að gæði hans hafi batnað mjög verulega frá því, sem var, þegar hinn alræmdi Svartidauði var hér á boðstólunum á stríðsárunum. Þetta nemur áreiðanlega eins mörgum milljónatugum og innflutningur kökubotnanna nemur mörgum tugum þúsunda. Hér gæti verið um verulegan gjaldeyrissparnað að ræða, - og eiga áfengisneytendur miklu meiri rétt í þessu efni en húsmæðurnar? Það verður að vera eitthvert samræmi í þessum málflutningi. Hin skynsamlegasta skipun þessara mála er því sú, sem enginn stjórnmálaágreiningur er yfirleitt um í nágrannalöndum okkar, að fólkið fái sjálft að ráða því, hvaða vörur það kaupir og hverjar ekki, en það verður aðeins tryggt með frjálsum innflutningi. Í grg. fyrir frv. er talað um það, að þegar svo sé, þá sé skorturinn látinn skammta, en ekki skynsemin, eins og það er orðað. Mér finnst þetta svolítið kaldhæðnislegt með tilliti til þess, að flestir hv. þdm. eru nú komnir á þann aldur, að þeir muna hafta- og skömmtunartímana og hvernig það, sem einkenndi þá, var einmitt skorturinn, þannig að mörg sú vara, sem fólk taldi sig þurfa, var algerlega ófáanleg, og þó að um það sé að vísu kvartað, eins og verið hefur, held ég, á öllum tímum, að varan sé dýr, þá er það af tvennu illu betra en að hún sé með öllu ófáanleg. Þá er þó betra að geta veitt sér lítið eða minna en óskað er en að geta ekki veitt sér neitt af þeim varningi, sem um er að ræða. Hjá hinu verður auðvitað aldrei komizt, að neytendur verða alltaf að greiða vöruna á því verði, sem framleiðandinn þarf að fá, til þess að hún verði framleidd. Það á ekki eingöngu við um innflutninginn eða innfluttu vöruna, að hún verður að greiðast á því verði, sem sjómenn, útvegsmenn og aðrir, sem framleiða til útflutnings, verða að fá, til þess að gjaldeyrisöflunin stöðvist ekki, heldur á þetta einnig við um búvöruna og annað, sem framleitt er innanlands, og það breytir engu í sjálfu sér í þessu efni, þó að haldið sé uppi óraunhæfri gengisskráningu með innflutningshöftum og útflutningsuppbótum. Að vísu getur varningurinn verið ódýrari, ef eingöngu er miðað við verðið, sem greitt er fyrir hann í búðinni, en eins og ég minnist að hv. 3. landsk. þm. (JÞ) alveg réttilega benti á í útvarpsumr. fyrir nokkrum árum, þá fær neytandinn bara bakreikning í mynd skatta og annarra álagna, sem verður að greiða, til þess að hægt sé að standa straum af uppbótunum, þannig að haftafyrirkomulagið breytir engu um það, að neytandinn verður að greiða útlendu vöruna eftir sem áður á kostnaðarverði, en verður að því leyti verr settur, að hann missir valfrelsi sitt. Þá skal vikið að fjárfestingunni. Að sumu leyti á það, sem ég hef sagt, einnig við um það, sem kallað er heildarstjórn á fjárfestingu, því að opinber stjórn á fjárfestingu tryggir auðvitað engan veginn, að skynsamlegasta fjárfestingin sitji alltaf í fyrirrúmi, og reynsla okkar af slíkri heildarstjórn ætti að vera hið ólygnasta í því efni. Við höfum haft slíka heildarstjórn, þar sem var starfsemi nýbyggingaráðs á sínum tíma og síðan fjárhagsráðs. Hvernig var, ef við víkjum að nýbyggingaráði, með síldarverksmiðjuna á Skagaströnd, sem var einhver mesta fjárfestingin, sem í var lagt á vegum þess? Því miður rættust ekki í því efni allar þær vonir, sem menn gerðu sér um nýsköpunina í heild. Ég man, að hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG) sagði á sínum tíma, að þetta færi aldrei í ganginn. Og þessi stóra fjárfesting fór aldrei í ganginn. Og margir hér munu muna eftir Hæringi og Faxa, sem komið var á fót eitthvert af fyrstu árunum, sem fjárhagsráð starfaði, og ótalmörg fleiri dæmi mætti nefna um misheppnaða fjárfestingu, sem þessar stofnanir leyfðu eða jafnvel beittu sér fyrir. Samt sem áður gegnir allmjög öðru máli um fjárfestingu heldur en um innflutning neyzluvöru. Það er ekki hægt að mínu áliti að tala um val milli frelsis og hafta á sama hátt, þegar um fjárfestingu er að ræða, og varðandi neyzluna, því að gera má ráð fyrir því, að u. þ. b. 90% eða meira af allri fjárfestingunni sé stjórnað af hálfu hins opinbera í þeim skilningi, að í hana verður ekki ráðizt, nema leyfi eða önnur fyrirgreiðsla hins opinbera komi til. Yfirleitt er það ekki nema minni háttar fjárfesting, sem einstaklingar eru færir um að standa algerlega undir fjárhagslega. Jafnvel þótt um byggingu lítilla íbúða sé að ræða, þá má sennilega í fyrsta lagi telja þá á fingrum sér, sem geta kostað það alveg án nokkurrar fyrirgreiðslu, og jafnvel þótt svo væri, þyrfti þó alltaf leyfi viðkomandi bæjar- og sveitarfélaga til þess að fá byggingarleyfi, lóðir og allt annað slíkt, enda skil ég satt að segja ekki þær till., sem bornar eru fram í frv., þannig, að það vaki fyrir flm. að taka upp sams konar smámunasemi í þessum efnum og var á fyrstu árum fjárhagsráðs, að öll fjárfesting, þótt ekki væri um annað að ræða en byggingu peningshúsa og þess háttar, eigi að vera háð leyfum. Ég skil það ekki svo, að það séu hömlur á slíkri fjárfestingu, sem fyrir hv. flm. vakir, heldur að þar sé aðeins um meiri háttar fjárfestingu að ræða, þannig að þessir smámunir, sem einstaklingarnir ráða fullkomlega við, eigi að vera frjálsir eins og áður. En um alla þessa meiri háttar fjárfestingu er það þannig, að hið opinbera hefur þar hönd í bagga á einn eða annan hátt, og jafnvel eins og okkar efnahagskerfi er nú uppbyggt, þá eru engar líkur á því, að í náinni framtíð geti orðið um neina verulega breytingu í því efni að ræða. Þá má nefna þann eðlismun, sem er á neyzlu og fjárfestingu í því efni, að hvað fjárfestinguna snertir, þá er þó til hlutlægur mælikvarði á það, hvað fjárfesting sé hagkvæm, a. m. k. hvað fjárfestingu í framleiðslutækjum snertir, þar sem er arðurinn, sem fjárfestingin gefur af sér, þar sem aftur á móti sú spurning, hvort tiltekin neyzluvara sé þörf eða óþörf, hlýtur að vera, eins og ég þegar hef gert grein fyrir, algerlega háð einstaklingsmati. Og hvað snertir fjárfestingu á vegum hins opinbera í skólum og öðru slíku, þá verður að vísu flóknara dæmi að meta, hvaða arð hún gefur af sér, en þó er það að mínu áliti engan veginn óleysanlegt dæmi, þó að ég fari nú ekki nánar út í það hér. En þó að ýmislegt hafi verið í þessu gert á valdaferli núverandi hæstv. ríkisstj., svo sem nánari grein verður gerð fyrir í nál. okkar, og að þeim málum sé unnið, þá vantar þó á, að þeim sé komið í æskilegt horf, því að þótt meiri hlutinn fallist engan veginn á, að stofnun, er hafi með höndum stjórn fjárfestingar, sé skipuð á nákvæmlega þann hátt, sem lagt er til í frv., - enda skilst mér, að hv. flm. hafi um það atriði allan fyrirvara, - þá er þó sú hugsun, sem að baki frv. liggur, að mínu áliti rétt, að æskilegt sé í þessum efnum að leita víðtæks samstarfs þeirra aðila í þjóðfélaginu, sem þessi mál einkum snerta, svo sem hagsmunasamtaka, lánastofnana og hins opinbera. Og satt að segja finnst mér, með allri viðurkenningu á þeim mistökum, sem orðið hafa, þegar hið opinbera og þá auðvitað ríkisvaldið hefur haft með höndum heildarstjórn á fjárfestingu, að hlutur hins opinbera og áhrif þess séu minni samkvæmt frv. en eðlilegt má teljast. Á ég þar ekki einvörðungu við ríkisvaldið, heldur einnig bæjar- og sveitarfélög, því að hér er þó um mjög mikilvægt hagstjórnartæki að ræða, sem beita verður í þágu þeirrar almannastefnu í efnahagsmálum, sem hverju sinni er til. Hér má nú bæta því við, áður en lengra er haldið, og e. t. v. mundi hv. flm. vera í því nokkur huggun, þó að við gerum hér greinarmun á og föllumst ekki á það, að beinar hömlur séu settar á innflutning, en teljum allar hugmyndir um framkvæmd heildarstjórnar á fjárfestingu athyglisverðar, að með því að stjórna fjárfestingunni mundi innflutningnum að mjög verulegu leyti vera stjórnað um leið. Það er nú þannig, að neyzluvöruinnflutningurinn nemur ekki nema hluta af innflutningnum í heild. Ég hef fengið um það upplýsingar frá hagstofunni, að árið 1967, en það eru síðustu skýrslur, sem fyrir liggja um það efni, nam neyzluvöruinnflutningurinn aðeins 32.4% af heildarinnflutningi og eru þó í neyzluvöruinnflutningi talin hráefni til neyzluvöruiðnaðar, sem álitamál er, hvort ekki ætti að skoða sem rekstrarvöru. Á þessu ári var ekki farið að gæta áhrifa samdráttar þess, sem hefur orðið á þjóðartekjunum, á kaupmátt launa eða neyzlu,svo að það var óbreytt, en gera má einmitt ráð fyrir því, að þær gengisfellingar, sem síðan hafa orðið, muni einkum takmarka neyzluvöruinnflutninginn, en í miklu minna mæli innflutning fjárfestingarvöru og rekstrarvöru, þannig að hlutdeild neyzlunnar í innflutningnum í heild hefur vafalaust lækkað töluvert mikið frá því 1967. Að lokum tel ég rétt að vekja athygli á því, úr því að fjárfestingarmálin eru hér til umr., hve geysistór þáttur fjárfestingin er í okkar þjóðarframleiðslu og jafnvel stærri en í nokkru öðru sambærilegu landi. Samkvæmt nýjustu skýrslu OECD, sem liggur hér á borðum hv. þm., leggja Íslendingar 33% af verðmæti þjóðarframleiðslunnar í fjárfestingu, þar sem miklu auðugri þjóðir, eins og Bandaríkin, leggja aðeins 16% af sinni þjóðarframleiðslu í fjárfestingu. Auðvitað kostar þetta miklar fórnir, því að fjárfesting verður alltaf á kostnað neyzlunnar eða lífskjaranna. Á tímum eins og þeim, sem við nú lifum á, þegar þjóðartekjur hafa minnkað og óhjákvæmilegt er að herða ólina, hlýtur það að verða meira brennandi spurning en ella, hvaða möguleikar séu á því að draga úr kjaraskerðingunni, m. a. með því að létta að einhverju leyti af þeirri byrði, sem fjárfestingin leggur þjóðinni á herðar, án þess að til atvinnuvandræða eða annarra vandræða þurfi að leiða. Það er undir öllum kringumstæðum rétt, að þeir möguleikar séu kannaðir, hvort sem þeir kunna að reynast meiri eða minni. Herra forseti. Meiri hl. fjhn. leggur samkvæmt þessu til, að frv. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég mun ekki í þeim orðum, sem ég segi hér sem frsm. minni hl. fjhn., víkja að ræðu hv. síðasta ræðumanns. Honum virðist vera áskapað það að lifa í gömlum tíma, þegar minnzt er á stjórn á fjárfestingarmálum, og tala um leyfafargan og annað slíkt. Ég læt það liggja á milli hluta. En eitt dæmi vil ég þó aðeins minna á, sem hann minntist á í lokin, og það var það, að slík skipulagning á fjárfestingu eins og nýbyggingaráð hafði undir höndum hefði sýnt sig átakanlega, hvað slíkt væri aumt, og bent var á byggingu síldarverksmiðjunnar á Skagaströnd því til sönnunar. Við höfum nú á undanförnum árum lifað í frelsi, óheftu frelsi, og það mundi þá verða saklaust, þó að ég minnti hv. þm. á það, að til eru tvær síldarverksmiðjur byggðar á þessum frelsistímum, önnur svokölluð Rauðubjörg, - ég veit ekki, hvort hv. alþm. hefur heyrt það nefnt, - hún átti að rísa á Neskaupstað með pomp og prakt. Hin verksmiðjan átti að rísa á Seyðisfirði, svokölluð Fjarðasíld h. f. Ég skal ekki orðlengja neitt frekar um þetta, en ég held, að hér sé kannske enn þá átakanlegra dæmi um eyðslu í óraunhæfa fjárfestingu.  Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 154, hefur verið rætt í fjhn., og varð ekki samkomulag um afgreiðslu þess. Við, sem skipum minni hl. fjhn., leggjum til, að frv. verði samþ., en meiri hluti n. leggur til, að frv. verði vísað til ríkisstj. Í nál. meiri hlutans kemur fram, að í frv. felist till., sem séu á ýmsan hátt athugunarverðar, og þess vegna beri að vísa þessu frv. til ríkisstj., væntanlega þá til frekari athugunar. Við meðferð málsins í n. var frv. þetta sent til umsagnar nokkurra aðila, og hafa borizt svör frá nokkrum þeirra. Samband ísl. samvinnufélaga mælir með frv., þar sem það geti stuðlað að því að treysta atvinnureksturinn í landinu. Vinnuveitendasamband Íslands leggur hins vegar á móti frv. Landsamband ísl. útvegsmanna getur eigi mælt með samþykkt frv., en Farmanna- og fiskimannasamband Íslands mælir með því, að frv. nái fram að ganga í höfuðdráttum, og minnir á, að Farmanna- og fiskimannasambandið, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Samband ísl. bankamanna hafi í nóv. s. l. haldið ráðstefnu, þar sem m. a. var samþykkt ályktun um atvinnumál, og megi segja, að margt í þessu frv., sem hér liggur fyrir, sé í fullu samræmi við þær ályktanir ráðstefnunnar. Þessi ráðstefna, sem vitnað er til, gerði samþykktir, þar sem segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Að taka upp heildarstjórn á fjárfestingu landsmanna og beina fjármagni til lífvænlegra atvinnufyrirtækja á þeim stöðum, þar sem þörfin er brýnust nú til eflingar atvinnulífs.“ Enn fremur er bent á að efla þá innlendu iðnframleiðslu, sem er gjaldeyrissparandi og samanburðarhæf við erlenda. Þá leggur þessi ráðstefna til, að tekin verði upp heildarstjórn á veitingu gjaldeyrisleyfa, ráðstöfun gjaldeyris og gjaldeyrisskilum. Ýmsir meginþættir í ályktunum þessarar ráðstefnu fara mjög í sömu átt og lagt er til í þessu frv., sem hér liggur fyrir, og er þar sérstaklega um að ræða að ráðstefnan leggur til að tekin verði upp fjárfestingarstjórn og stjórn á gjaldeyrismálum. Hér er um að ræða samþykktir félagasamtaka, sem hafa um 11 þús. meðlimi innan sinna samtaka, og flestir þeirra, sem ráðstefnuna sóttu, hafa haft mikil afskipti af þessum málum, bæði í bönkum og opinberum stofnunum. Meginefni frv., sem hér liggur fyrir, er það, að komið verði á fót atvinnumálastofnun, sem hafi fyrir hönd ríkisvaldsins opinbera forustu í atvinnumálum í fullu samstarfi við leiðandi menn á sviði atvinnulífsins. Jafnframt verði þessari stofnun eða stjórn hennar falin heildarstjórn fjárfestingar- og gjaldeyrismála. Enn fremur skal atvinnumálastofnunin semja áætlanir til langs tíma, marka stefnuna í atvinnumálum þjóðarinnar og hafa jafnframt forgöngu eða beita sér fyrir ráðstöfunum til að auka atvinnuöryggi í byggðarlögum landsins eða einstökum landshlutum. Eitt af meginatriðum þessa frv. er einmitt, að atvinnumálastofnuninni er beinlínis ætlað að hafa frumkvæði að atvinnuuppbyggingu á ýmsum stöðum, ef þurfa þykir. Það má kannske segja, að þeirri fjárfestingu, sem einhverja þýðingu er talin hafa, sé þegar stjórnað á ýmsan hátt. Til eru margir sjóðir, sem eiga að veita aðstoð við atvinnuuppbyggingu. Þessir sjóðir starfa allir hver út af fyrir sig, en milli þeirra er sáralítil eða engin samvinna. Þessir sjóðir lúta engri samræmdri stjórn. Með þessum orðum er ekki verið að gera lítið úr störfum þessara stofnana, alls ekki. Það fé, sem veitt hefur verið út í atvinnulífið fyrir milligöngu þeirra, hefur í mörgum tilfellum komið að mjög miklum notum til eflingar atvinnulífinu víðs vegar um landið. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd, að full þörf er á að vinna að þessum málum á skipulegri og markvissari hátt en gert hefur verið á undanförnum árum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, gerir enn fremur ráð fyrir, að unnið verði að gerð áætlana til langs tíma um þróun atvinnuveganna, svo að atvinnumálastofnunin móti stefnuna í atvinnumálum þjóðarinnar, m. a. með því að koma á meira samstarfi milli fulltrúa stéttarsambanda atvinnuveganna og launþega, m. a. með því að beita sér fyrir ráðstefnum með þessum aðilum. Jafnframt verði á þessar ráðstefnur boðaðir sérfræðingar, sveitarstjórnarmenn og aðrir þeir aðilar, sem þörf þykir hverju sinni. Slíkar ráðstefnur, þar sem menn bera saman bækur sínar, eru vafalítið gagnlegar, en leysa þó í sjálfu sér ekki þann vanda, sem við er að fást hverju sinni. Þess vegna er í þessu frv. ákvæði um forgöngu í gerð áætlana, sem svo skulu afhentar ríkisstj., og verði slíkar áætlanir síðar lagðar fyrir Alþ. til staðfestingar. Gerð áætlana hefur að vísu tíðkazt nokkuð, og hefur hvað mest verið rætt um Vestfjarðaáætlun og svo Norðurlandsáætlunina. Um Vestfjarðaáætlunina er það að segja, að ýmsir hafa deilt um það, hvort hún væri til. Meira að segja hlustaði ég á ráðh. hér um daginn, sem taldi, að það gæti verið álitamál, hvort hún væri til. En a. m. k. er ekki nema hluti af samgöngumálaáætluninni fullgerður. Hins vegar hefur svo verið unnið að Norðurlandsáætluninni nú undanfarið. Báðar þessar áætlanir hafa verið alllengi á döfinni, og það sýnir, að slíkar áætlanir leysa ekki heldur vandann einar út af fyrir sig. Þess vegna þarf það að fara saman, að áætlanir séu gerðar og framkvæmdafrumkvæði sé fyrir hendi og þetta haldist í hendur. Að þessu miða ákvæði í þessu frv. Ef gera skal raunhæfar áætlanir í þágu atvinnuveganna og um framkvæmdir og fjárfestingu yfirleitt, verður ekki komizt hjá að stjórna þeim málum og taka þau föstum tökum. Fjárráð þjóðfélagsins eru alltaf takmörkuð. Þess vegna er ekki hægt að framkvæma allt í einu. Þess vegna verður að meta það, í hvað skal ráðizt, og raða verkefnunum niður eftir þýðingu þeirra fyrir þjóðfélagið. Þegar þjóðartekjur hafa dregizt saman, eins og nú ber raun vitni, og efnahagsvandræði eru fyrir hendi, er ekki nema eðlilegt, að einhver einn aðili hafi stjórn á og umsjón með því, að þær framkvæmdir, sem þjóðinni er mest þörf á, verði fyrir valinu og sitji í fyrirrúmi fyrir ónauðsynlegri framkvæmdum. Enda þótt segja megi, eins og fram kemur í nál. meiri hl., að allri fjárfestingu sé í rauninni stjórnað af einhverjum aðila í þeim skilningi, að í þær verði ekki ráðizt, nema til komi leyfi eða fyrirgreiðsla á einn eða annan veg frá einhverjum opinberum aðila, - þrátt fyrir þetta þarf að koma til leyfi eða fyrirgreiðsla frá opinberum aðila. En reynsla undanfarinna ára hefur sýnt, að það er full þörf á, að þessi mál séu tekin mun fastari tökum en verið hefur. Um það vitna m. a. ummælin í nál. meiri hl., svo og t. d. frv. um opinberar framkvæmdir, sem liggur fyrir þessari hv. deild. Ýmis atriði þessa frv. hafa að vísu komizt í framkvæmd, frá því að það var lagt hér fram. M. a. má segja, að atvinnumálanefndir gegni svipuðu hlutverki og gert er ráð fyrir í þessu frv., og frv. um opinberar framkvæmdir kemur einnig inn á þetta sama svið. Það kom fram, þegar mælt var fyrir því frv. hér í d., að á undanförnum árum hefur ýmsum framkvæmdum á vegum hins opinbera verið mjög áfátt, vegna þess að málin voru ekki undirbúin nægilega og ekki hefur verið séð fyrir því fjármagni í tíma, sem til framkvæmdanna þurfti. Þetta er sjálfsagt ekkert einstakt með ríkisframkvæmdir, þannig hefur þetta gengið hjá bæjarfélögum og einstaklingum. Þess vegna hefur í mörgum tilfellum verið eytt miklu meiri fjármunum en eðlilegt var og framkvæmdirnar dregizt úr hófi fram. Þessu hefur ekki verið veitt sú athygli, sem skyldi, meðan allt lék í lyndi. Metafli og hátt afurðaverð blindaði menn. En nú, þegar harðnar í ári, vakna menn við það, að við svo búið má ekki lengur standa. En jafnvel þó að framkvæmdir geti dregizt saman og fjárráð þjóðarinnar minnki, verður ekki komizt hjá að hafa stjórn á þessum málum, því að þegar þröngt er í búi, verður stjórnleysið í gjaldeyris- og fjárfestingarmálum enn tilfinnanlegra og nauðsynin á samræmdri heildarstjórn þessara mála brýnni. Gjaldeyrir þjóðarinnar leyfir ekki nú frekar en oft áður taumlausan innflutning, og svo er á hitt að líta, að haga verður innflutningi ýmissa vara með tilliti til framleiðslu hér innanlands, vegna þess að taka verður tillit til atvinnuhátta. Það var í upphafi tekið fram af flm., að með þessu frv. sé ekki stefnt að leyfakerfi í líkingu við það, sem hér þekktist áður, heldur muni atvinnumálastofnunin setja almennar reglur og fyrirmæli, sem aðilar, sem hlut eiga að máli, fari eftir, en jafnframt felast í frv. heimildir til frekari ráðstafana, ef þurfa þykir, t. d. í 8. gr., þar sem atvinnumálastofnunin hefur heimild til að koma í veg fyrir fjárfestingu og banna tiltekna tegund fjárfestingar eða gjaldeyrisnotkunar um tiltekinn tíma. Með þessu frv. er fyrst og fremst stefnt að því að hafa stjórn á fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun með því að setja almennar reglur, en alls ekki að fara út í leyfisveitingar í hverju einstöku tilfelli. Hins vegar er eðlilegt, að stjórn stofnunarinnar sjálfrar ákveði að verulegu leyti, með hvaða aðferðum hún framkvæmir það hlutverk, sem henni er falið. Í frv. er gert ráð fyrir, að stjórn atvinnumálastofnunarinnar geti samið við starfandi ríkisstofnanir um að annast skýrslu- og áætlanagerð svo og afgreiðslu mála eftir nánari ákvörðun stjórnarinnar. Í stuttu máli gerir frv. það, sem hér liggur fyrir, ráð fyrir því að semja áætlanir til langs tíma eða láta semja áætlanir um þróun atvinnuveganna og að marka stefnuna í atvinnumálum þjóðarinnar, að hafa forgöngu um gerð framkvæmdaáætlana á sviði atvinnulífsins, að beita sér fyrir ráðstöfunum til að auka atvinnuöryggi í öllum byggðum landsins og að hafa á bendi heildarstjórn fjárfestingar- og gjaldeyrismála með því sérstaklega að setja um þau almennar reglur, með heimild þó, ef sérstaklega þykir þurfa, til að koma í veg fyrir fjárfestingu eða gjaldeyrisnotkun, sem samrýmist ekki öðrum ákvæðum þessa frv. Um það er ekki ágreiningur við afgreiðslu þessa frv., að þörf sé frekari aðgerða í þessum málum, þar sem sú stjórn, sem hið opinbera hefur á þessum málum, er nú ekki svo samhæfð og skipulögð, svo að notuð séu orð úr áliti meiri hluta, að tryggt sé, að sú fjárfesting, sem þjóðarbúskapnum megi teljast mikilvægust hverju sinni, sitji ávallt í fyrirrúmi fyrir öðrum. Flm. þessa frv. hafa tekið fram, að þeir væru til viðræðu um breytingar á því, ef til umræðu væru einstök atriði, eins og t. d. stjórn stofnunarinnar, þar sem vafalítið kemur til greina að skipa þeim þætti á annan veg en frv. gerir ráð fyrir. Hins vegar virðast menn sammála um ýmis veigamikil atriði frv. Við, sem skipum minni hl. fjhn., teljum, að frv. þetta verði í meginatriðum til mikilla bóta og að stjórn þeirra þýðingarmiklu þátta þjóðfélagsins, sem frv. fjallar um, verði með meiri festu og stuðli mjög að framleiðslu- og atvinnuaukningu og jafnvægi milli landshluta. Frv. um atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun stefnir að því, að skipuleg stjórn fjárfestingarmála undir forustu ríkisvaldsins í samráði við fulltrúa atvinnulífsins verði tekin upp. Menn eru sammála um, að breytinga frá því, sem nú er, sé full þörf, og fyrir því leggjum við, sem skipum minni hl. fjhn., til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér er til umr., fjallar m. a. um grundvallarstefnu í fjárfestingarmálum og gjaldeyrismálum. Ég vildi gera að umtalsefni sérstaklega fjárfestingarmálin, víkja að þeim nokkuð og ræða ýmis vandamál í sambandi við þau mál. Þau atriði, sem auðvitað koma til álita, þegar meta á, hvaða stefna sé skynsamlegust í fjárfestingarmálum þjóðarinnar, eru atriði eins og stöðugt verðlag, stöðug skráning á gengi krónunnar og ýmislegt annað, sem hefur áhrif á fjárfestingarmálin, sérstaklega þegar þau eru frjáls. Ég álít í raun og veru, að menn ættu aldrei að hætta að útskýra skaðsemi verðbólgunnar. Að vísu hættir mönnum til þess að yppta öxlum í þessum efnum og vísa til þess, að það sé búið að ræða þetta of mikið og of lengi, en í raun og veru er verðbólgan mesti bölvaldur, sem við búum við og höfum búið við um langt árabil, og skuggahliðar hennar eru vissulega margar. Ég mun ekki ræða þetta frekar nú, en vík að því í sambandi við fjárfestingarmálin og þá stefnu, sem við höfum búið við í þeim málum á undanförnum árum. Það fer ekki á milli mála, að við Íslendingar höfum á síðasta áratug og lengur búið við mjög mikla verðbólgu, og við höfum búið við ört fallandi gengisskráningu. Þetta hefur haft þær afleiðingar, að allir hafa keppzt um að komast yfir peninga til þess að festa þá í einhverjum framkvæmdum, vélum, í byggingum af ýmsu tagi, skipum o. s. frv. Fjárfestingin í landinu hefur verið frjáls á þessu tímabili, á sama tíma sem við höfum, eins og ég sagði áður, búið við mjög mikla verðbólgu. Ég er þeirrar skoðunar, þó að ég sé ekki sérlega hagfróður maður, að frelsi í fjárfestingarmálum á tímum verðbólgu og fallandi gengis sé stórhættulegt fyrirbrigði og hljóti að valda gífurlegum, óheillavænlegum röskunum í efnahagslífi þjóðarinnar, þegar til lengdar lætur. Og ég vildi mega halda því fram, að raunveruleg forsenda fyrir frelsi í fjárfestingarmálum væri tiltölulega stöðugt verðlag og tiltölulega stöðug skráning á gengi krónunnar. Þess vegna álít ég, að það verði, þegar rætt er um fjárfestingarmálin og þegar metin er stefna núv. ríkisstj. í fjárfestingarmálum, að taka tillit til þess, að við höfum búið við mikla verðbólgu á undanförnum árum og á sama tíma hefur fjárfestingin verið frjáls. Þetta álít ég í raun og veru háskalegt, enda er ástandið í þessum efnum þannig nú, að það fer ekki á milli mála, að þróun undanfarandi ára hefur verið skaðsamleg í ýmsum efnum. Það má reyndar fullyrða það, að fjárfestingaræði hafi gripið um síg í landinu. Allir hafa reynt að ná peningum til þess að festa þá í einhverju, af því að það hefur verið frjálst. Af hálfu ríkisvaldsins hafa litlar sem engar hömlur verið settar í samræmi við þá kenningu, að þetta mundi verka sig út, ef fjárfesting væri frjáls. Ríkisvaldið hefur nánast setið með hendur í skauti og horft á leikinn. Það er það sanna í þessum málum. Ég skal ekki mótmæla því, að margt nytsamlegt hefur verið gert í fjárfestingarmálum. Það vil ég ekki gera. Þar tala mörg dæmi, að það eru margir nytsamir hlutir, sem gerðir hafa verið á undanförnum árum. Hins vegar hefur fjárfestingin að allt of miklu leyti einkennzt af verðbólgu. Menn byggja óhagkvæmara og dýrara vegna verðbólgunnar, og menn fjárfesta miklu meira en ella. Fjárfestingaræðið hefur leitt til gífurlegrar þenslu á vinnumarkaðinum og hefur áreiðanlega haft mjög mikla þýðingu í sambandi við þá auknu verðbólgu, sem hefur grafið um sig í landinu á undanförnum árum. Það þarf ekki að rökstyðja þetta nema með almennum orðum, því að það er öllum kunnugt, að þessi þensla á vinnumarkaðnum hefur verið svo mikil, að hún hefur spennt í raun og veru upp kostnað úr öllu hófi, eins og kunnugt er, þar til nú alveg á seinustu tímum, eftir að þróunin snerist við í þessum efnum sem ýmsum fleirum. En hvað hefur ríkisvaldið gert til þess að ráða bót á fjárfestingaræðinu? Hvað hefur það gert? Hv. 12. þm. Reykv. gat um það í ræðu sinni hér áðan, að það hefðu hér áður fyrr verið leyfðar fjárfestingar, sem hefðu verið óæskilegar, og nefndi t. d. síldarverksmiðjuna á Skagaströnd. En þegar rætt er um síldarverksmiðjur, þá vil ég taka undir það, sem hv. frsm. minni hl. fjhn. minnti á hér áðan, að í tíð núv. ríkisstj. hafa verið byggðar margar síldarverksmiðjur, en tvær hafa stundum verið gerðar að umræðuefni. Það eru síldarverksmiðjan Rauðubjörg í Neskaupstað og síldarverksmiðja Fjarðarsíldar á Seyðisfirði. Nú háttar svo til, að í l. um síldarverksmiðjur er heimild til þess að banna byggingu síldarverksmiðja. Það þarf að fá leyfi til þess hjá ríkisstj. samkv. 1. gr. l., ef ég man rétt. Og það má enginn byggja síldarverksmiðju nema að fengnu leyfi. Það hefði verið auðvelt að neita um leyfi fyrir þessum síldarverksmiðjum, sem svo margir, a. m. k. af ráðandi aðilum, töldu óþarfar. En það var ekki gert vegna þess, að ríkisstj. hefur viljað leggja svo mikla áherzlu á stefnu sína um frelsið á sviði fjárfestingarmála sem annarra mála. En þessi dæmi sýna í raun og veru glögglega frelsið. Það getur verið vandmeðfarið oft og tíðum. Það er ekki nóg að heimta frelsi, vegna þess að frelsið getur leitt til ófrelsis. Það getur gert það, ef ekki er höfð aðgát. Ég geri ráð fyrir því, að það megi nefna dæmi í þessum efnum fram og til baka um síldarverksmiðjur og ýmislegt fleira, sem hefur verið byggt hér á landi bæði á haftatímum og frelsistímum. Það sannar í sjálfu sér ekki nema lítið. Það, sem er aðalatriðið að minni hyggju nú, er það, að frelsi í fjárfestingarmálum, óheft frelsi í fjárfestingarmálum á verðbólgutímum skapar vandræðaástand. Og ástandið í þessum efnum hjá okkur Íslendingum í dag er sannkallað vandræðaástand. Þar tala dæmin á alla vegu. Hér í höfuðborginni eru hundruð ófullgerðra íbúða. Eigendur þeirra margir hverjir hafa ekki hugmynd um, hvernig þeir eiga að ljúka þeim. Verzlunarhúsnæði er ófullgert í allstórum stíl. Sama er að segja um iðnaðarhúsnæði, og margt fleira mætti tína til. Það mætti minna á það í þessu sambandi, að hjá grannþjóðunum, eins og t. d. í Noregi og í Danmörku, þarf að fá leyfi, a. m. k. á vissum stöðum, til þess að byggja verzlunarhúsnæði eða iðnaðar- eða skrifstofuhúsnæði. Ég veit, að svo er það t. d. í Kaupmannahöfn, svo er það í Osló, Þrándheimi og stærri borgunum í Noregi, að það þarf leyfi til þessara hluta, til þess að slík þróun eins og hér hefur gerzt komi ekki til. Þetta húsnæði, sem ég var að minna á og hefur verið byggt vegna þess, að menn telja öruggt, að því fé, sem sett er í fjárfestingu, sé vel varið og það muni skila sér síðar meir vegna verðbólgunnar, - þetta húsnæði, sumt af því a. m. k., eins og t. d. iðnaðarhúsnæði, - það er farið að ráðstafa því nú til ýmissa annarra hluta. Mér er sagt, að stórt iðnaðarhúsnæði hér í höfuðborginni eigi að gera að skautahöll t. d. Það er út af fyrir sig gott mál. En þarna er sýnilegt, að um vandræðaráðstafanir er að ræða, og ég hygg, að þessi málefni séu meiri vandræðamál en margan grunar enn þá. Það fer ekki á milli mála, og það vildi ég leggja áherzlu á sem höfuðatriði, að ástandið í fjárfestingarmálunum er geigvænlegt. Það er ekki aðeins þetta, sem ég hef minnzt á um ónotaðar, hálfgerðar byggingar, heldur er það margt fleira. Hvernig er t. d. ástandið hjá þeim sjóðum, sem eiga að sjá atvinnulífinu fyrir fjárfestingarfé? Það er þannig, eins og kunnugt er, að það var upplýst seint á s. l. ári af Seðlabankanum, að það mundi skorta a. m. k. 450 millj. kr. í þessa sjóði, til þess að þeir gætu sinnt hlutverki sínu á þessu ári umfram venjulega tekjustofna. Það er í raun og veru alveg sama, hvernig litið er á fjárfestingarmálin. Það ber flest að sama brunni, að þar hefur verið á hin mesta óstjórn, þó að ég vilji ítreka það, sem ég sagði hér áður, að það er margt nytsamlegt, sem hefur verið gert. Það er ljóst af nál. meiri hl. fjhn., að meiri hl. viðurkennir í raun og veru það, sem ég hef verið að segja, þó að það sé gert með silkiorðum af tillitssemi til hæstv. ríkisstj. En það kemur í raun og veru fram viðurkenning í þessum efnum, og það mátti skilja það mjög ákveðið á hv. 12. þm. Reykv. hér áðan, að hann viðurkenndi, að það væri þörf úrbóta í þessum efnum, hreinlega viðurkenndi það og taldi, að sú hugsun, sem er að baki frv., sérstaklega með tilliti til fjárfestingarmálanna, væri rétt, og þess vegna má álykta af orðum hans, að það væri brýn þörf á því að breyta um stefnu í þessum málum. Ég hef ekki heyrt frá talsmönnum hæstv. ríkisstj. fyrr svona ótvíræða viðurkenningu í þessum efnum, þó að ég álíti, að hv. 12. þm. Reykv. hafi kannske haft einhverja sérstöðu í þessum efnum, þó að hann fari vel með það, sem eðlilegt er, með tilliti til þess, að hann er stuðningsmaður hæstv. ríkisstj. En þetta er í raun og veru mjög þýðingarmikið atriði, að það skuli koma fram slík viðurkenning eins og hér liggur fyrir, vegna þess að fjárfestingarmálin eru geysilega stór þáttur í þjóðarbúskapnum. Hv. 12. þm. Reykv. upplýsti hér áðan, að 33% af þjóðarframleiðslu Íslendinga færu í fjárfestingu. Af þessu sést, hve geysilega stór þáttur fjárfestingarmálin eru í efnahagslífi þjóðarinnar, og þá einnig, hvað það er í raun og veru, - ég vil nú nefna það uppgjöf af talsmönnum ríkisstj. að viðurkenna það hér á hv. Alþ., að það sé þörf úrbóta í þessum efnum. Á þetta vildi ég leggja áherzlu og vekja athygli manna á þessari viðurkenningu. Ég hef ekki trú á því, að till. frá meiri hl. fjhn. um að vísa þessu máli til ríkisstj. hafi í raun og veru mikla þýðingu. Ég er hræddur um, að á þá till. verði hlustað daufum eyrum í þeirri sveit. Það væri hins vegar miklu nær, ef hægt væri að ná samstarfi við alþm. um að bera fram frv. í þessu efni til þess að knýja hæstv. ríkisstj. til þess að breyta um stefnu í þessum málum. Það væri miklu líklegra til árangurs. Og það er margt fleira í þessu frv., sem ástæða væri til að gera að umræðuefni, en eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá vildi ég sérstaklega gera fjárfestingarmálin að umræðuefni í ræðu minni.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því, að mér geti dugað tíminn fram yfir kl. 4, enda þótt þetta sé stórt mál og það megi tala langt mál um það og ég sjái ekkert eftir þeim tíma, sem í það fer. Ég býst satt að segja við, miðað við þá till., sem hér liggur fyrir frá meiri hl. fjhn., að þá muni þetta mál ekki verða rætt hér aftur, þannig að þessi umr. um málið verði lokaumr., svo að það er ástæða til þess að gefa sér góðan tíma til þess að ræða málið. Það, sem ég vil fyrst segja, er það, að ég vil þakka meiri hl. fjhn. og hv. frsm. þess meiri hl. fyrir þau viðurkenningarorð, sem hann hefur látið falla um þetta frv., bæði í nál. og eins í sinni framsöguræðu. Venjan er sú, sem við stjórnarandstæðingar höfum orðið að sæta, að frv. þau, sem við höfum flutt, hafa fengið þau örlög að daga uppi í n., án þess að n. hafi um þau skilað áliti, eða ef mikið hefur þótt við liggja, þá hefur beinlínis verið lagt til að fella þau. Hér er þó annar háttur á hafður, þar sem það er lagt til, að þessu máli sé vísað til ríkisstj., og felst út af fyrir sig í því nokkur viðurkenning og ekki sízt þegar litið er til þess nál., sem fyrir liggur og hv. síðasti ræðumaður ræddi nokkuð, þar sem það kemur fram, að meiri hl. telur í raun og veru fullkomna ástæðu til þess að samþ. eitthvað í þá átt, sem lagt er til með þessu frv. Ég skal ekki rekja það frekar að sinni, en það er eins og þar kom fram, að það er tekið alveg glöggt fram í þessu nál., að það er einmitt þörf á því, að mál þessi séu tekin öðrum tökum en hingað til, og viðurkennt, að það sé þörf á frekari aðgerðum í þessum málum. Þau ummæli lúta alveg sérstaklega að fjárfestingarmálunum. Ég tel það mjög mikilsvert að fá þessa viðurkenningu, og ég tel það líka mjög mikilsvert að fá þá yfirlýsingu frá jafngrandvörum manni og hv. frsm. meiri hl., að þetta frv. hafi ýmsar jákvæðar hliðar, eins og hann gat um í sinni framsöguræðu. Ég verð hins vegar að segja það, að mér virtist framsöguræða hans bera þess nokkur merki, að hann ræddi ekki kjarna þessa frv., heldur ræddi hann mest önnur atriði, sem þetta frv. lýtur alls ekki að og gerir alls ekki ráð fyrir, eins og hið gamla leyfakerfi, sem hann eyddi mestu máli sínu í að ræða um og ég mun nokkuð víkja að á eftir. Ég verð líka að segja það, að mér fannst hann binda sig um of við einstök atriði í þessu frv. Það er þó alveg glöggt í frv. sjálfu, hvert er efni þess. Það er tekið alveg skýrum orðum fram í 2. gr. þessa frv., hvert skuli vera markmið atvinnumálastofnunarinnar og verkefni hennar. Þar með er í höfuðefnum sagt, hvert efni þessa frv. er, en þar segir, að það sé hlutverk atvinnumálastofnunarinnar í fyrsta lagi að semja áætlanir til langs tíma um þróun atvinnuveganna og marka stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar. Þetta er verkefni atvinnumálastofnunarinnar númer eitt. Ég minnist þess ekki, að hv. frsm. meiri hl. véki nokkuð að þessu verkefni atvinnumálastofnunarinnar. Ég tel það æskilegt, að hann tjái sig um það. Mér þykir ákaflega ósennilegt, að hann sé á móti því, sem þarna er gert ráð fyrir. Það hefur verið rætt hér á Alþ. um nauðsyn áætlana. Ríkisstj. telur sér það til gildis, að hún hafi beitt sér fyrir gerð áætlana. Það er oft búið að ræða hér um Vestfjarðaáætlunina, það er oft búið að ræða hér um Norðurlandsáætlunina. Gallinn á þeirri áætlunargerð er sá, að þær áætlanir, sem þar er um að tefla, hafa aldrei fengizt birtar, og nú loks, þegar talið er, að meginþætti í Vestfjarðaáætlun sé lokið, þá gefur hæstv. fjmrh. skýrslu um þær framkvæmdir, sem unnar hafa verið samkvæmt Vestfjarðaáætlun. En ætli það hefði ekki verið viðkunnanlegra, að það hefði verið gerð áætlun fyrir fram um þessar framkvæmdir og það hefði verið hægt að bera skýrslu hæstv. fjmrh. um framkvæmdirnar eftir á saman við áætlunargerðina? Og varðandi Norðurlandsáætlunina er það að segja, að hún hefur enn þá ekki fengizt birt. Þó er sagt, að einum þætti í henni, atvinnumálaþættinum, sé lokið og að drög að þeim þætti liggi uppi í Efnahagsstofnun. Eru þetta rétt vinnubrögð? Vill hv. frsm. meiri hl. telja þetta rétt vinnubrögð? Telur hann ekki eðlilegra, að slíkar áætlanir sem þessar væru lagðar með einum eða öðrum hætti fyrir Alþ.? Og þegar seint hefur gengið að gera Norðurlandsáætlun og eftir því hefur verið gengið, þá hefur viðbáran jafnan verið sú, að Efnahagsstofnunina skorti starfslið til að sinna þessu máli. Ég held þess vegna, að það sé ekki vanþörf á því að fela það sérstakri stofnun. Og það er einmitt það, sem lagt er til með þessu frv., að áætlunargerðin sé fengin í hendur atvinnumálastofnuninni. Þær áætlunargerðir, sem atvinnumálastofnuninni er ætlað að fást við, eru tvenns konar: í fyrsta lagi að semja áætlanir til langs tíma og í öðru lagi að hafa forgöngu um gerð framkvæmdaáætlana á sviði atvinnulífsins, þ. á m. um atvinnuuppbyggingu einstakra landshluta, meðan gerð landshlutaáætlana er ekki falin samtökum sveitarfélaga, sem vitaskuld gæti mætavel komið til greina. Mér þykir á skorta í nál. og í framsögu hv. frsm. meiri hl., að hann tjái sig um þessi atriði í frv. Telur hann ekki eðlilegt, að gerðar séu framkvæmdaáætlanir, og telur hann ekki þörf á því, miðað við reynsluna og hversu sorglega seint hefur gengið í þeim efnum, að fá þetta verkefni í hendur nýjum aðila? Og þá er það í þriðja lagi verkefni þessarar atvinnumálastofnunar að beita sér fyrir ráðstöfunum til að auka atvinnuöryggi í öllum byggðarlögum landsins. Er vanþörf á þessu? Þetta frv. var flutt nokkru fyrir jól. Þá var sýnilegt, að þörf var á því að gera sérstakar ráðstafanir til atvinnuuppbyggingar í einstökum byggðarlögum, og stjórnarandstæðingar fluttu sérstaka till. í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna um háa fjárveitingu og lántöku í því skyni að efla atvinnuöryggi, 350 millj. En þá var sú till. felld. En hvað hefur svo gerzt síðar? Það hefur verið viðurkennt eftir áramótin, að það væri þörf á því að gera sérstakar ráðstafanir til atvinnueflingar í einstökum landshlutum, og það hafa verið settar upp sérstakar atvinnumálanefndir í hverju kjördæmi að kalla má, og það hefur verið sett upp ein allsherjar atvinnumálanefnd fyrir landið allt. Og mér skilst, að þeirri atvinnumálanefnd sé ætlað ekki óáþekkt hlutverk og atvinnumálastofnuninni að þessu leyti til. Og þó að það væri ekki hægt að samþykkja fyrir jólin 300 millj. í þessu skyni, þá var hægt að samþykkja það eftir áramótin utan þings af hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir öflun 300 millj. kr. í þessu skyni. Og nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt fram á Alþ. frv, um aðgerðir í atvinnumálum, þar sem loksins er gert ráð fyrir því, að þessar atvinnumálanefndir, sem hingað til hafa starfað án lagagrundvallar, hljóti staðfestingu í lögum og það skipulag, sem sett var upp með samningum við verkalýðshreyfinguna, verði ákveðið í lögum. Ekki getur hv. frsm. meiri hl. verið á móti þessu hlutverki atvinnumálastofnunarinnar. Mér virtist, að hv. frsm. meiri hl. væri að draga í efa, að sú skipun á stjórn atvinnumálastofnunarinnar, sem hér er gert ráð fyrir, væri eðlileg, þar sem það væri gert ráð fyrir, að ýmis stéttasamtök fengju rétt til þess að tilnefna mann eða menn í stjórn atvinnumálastofnunarinnar. Ég vil út af því segja það, eins og hann reyndar viðurkenndi, að skipan stjórnar atvinnumálastofnunarinnar er ekkert höfuðatriði. Og við höfum lýst því yfir, og því var strax lýst yfir við 1. umr. málsins, að við værum að sjálfsögðu til viðræðu um breytingar á því. En ég vil benda honum á, að það er einmitt sú leið, sem farin er í frv. um aðgerðir í atvinnumálum, það er að fela þessi málefni n., sem skipuð er á þann veg, að stéttasamtökin tilnefna einmitt í hana 6 menn saman, yfirstjórnina, og ríkisstj. svo 3, þannig að ég fæ ekki betur séð en í því sé einmitt fallizt á það sjónarmið, sem liggur til grundvallar skipun stjórnar atvinnumálastofnunarinnar í þessu frv. Þá eru aðeins eftir þeir tveir höfuðþættir, sem atvinnumálastofnuninni er ætlað að fjalla um og hafa með höndum, þ. e. stjórn fjárfestingarmála og stjórn gjaldeyrismála. Ég held, að það hafi aðeins verið þessir tveir þættir, sem atvinnumálastofnuninni er ætlað að fjalla um, sem hv. frsm. ræddi um í sinni framsögu. Út af því, sem hann sagði um fjárfestingarmálin, þarf ég ekki mikið að segja, vegna þess að hann féllst í raun og veru í meginatriðum á þau rök, sem færð eru fram fyrir því í þessu frv., að það sé þörf á því að setja fastari reglur um stjórn á fjárfestingu. Og þeir agnúar, sem hann benti á í því sambandi, voru ekki þess eðlis, að þeir hnekktu hans meginskoðun að þessu leyti, að mér skildist. En vitaskuld er það svo, að í framkvæmd mála geta alltaf orðið einhver mistök, og auðvitað er það svo í fjárfestingarmálum og stjórn þeirra eins og annars staðar, og ekkert er auðveldara en að koma eftir á og benda á einstök mistök, sem hafi átt sér stað hjá fjárfestingarstjórn á einhverjum tíma. Ég verð hins vegar að segja það, að mér þótti það dæmi, sem hv. frsm. nefndi um mistök hjá nýbyggingaráði, miður smekklega valið, þegar hann nefndi síldarverksmiðjuna á Skagaströnd sem dæmi mistaka á sviði fjárfestingarmála. Ég hygg, að það hafi verið sammæli flestra, sem til þekktu á þeim tíma, sem sú verksmiðja var reist, að hennar væri full þörf, eins og síldargöngum og síldveiðum var þá háttað. Og þótt það hafi tekizt sorglega til með það, vegna þess að síldargöngur hafa síðan breytzt, og þessi verksmiðja hafi þess vegna ekki fengið mikil verkefni, þá er það mín bjargfasta sannfæring, að vegur Skagastrandar eigi eftir að vaxa, vegna þess að hún er af eðlilegum ástæðum sjálfsögð höfn við Húnaflóa og þar hlýtur í framtíðinni einmitt að vaxa upp stór bær, og þá er ég ekki í nokkrum vafa um það, að síldariðnaður verður einn af þáttunum í atvinnuvegunum í þeim bæ, þannig að ég held, að það sé alveg misráðið að vera að benda á síldarverksmiðjuna á Skagaströnd sem dæmi um mistök í fjárfestingu. Ég held, að hennar hafi verið full þörf, eins og þá stóð á. Ég held, að þær framkvæmdir, sem þar voru gerðar, hafi á margan hátt verið myndarlegar, og að þeim stóðu vissulega ekki síður sjálfstæðismenn heldur en aðrir, og er engin ástæða til þess að gleyma í því sambandi þeim þætti, þeim mikla og góða þætti, sem þáv. þm. Austur-Húnvetninga, Jón Pálmason, átti í því, að þessi verksmiðja var reist. Það er líka auðvelt að benda á mistök eins og Hæring, ef það eru þá alveg mistök. Það er bara spurningin, hvort það liggur ljóst fyrir, að það hafi verið mistök, sú stefna, sem lá til grundvallar því, að Hæringur var hingað fenginn. Nei, við skulum fara varlega í það að fullyrða um mistök, þó að ekki gangi allt að óskum í fyrstu tilraun. Það er oft svo, að þegar tilraunir eru gerðar með einhverja nýbreytni, verður að horfast í augu við það, að það tekst ekki allt í byrjun sem skyldi, og menn verða oft að læra nokkuð af reynslunni í þeim efnum. En ég held, að það sé vafasamt að fella dóma um slíkt. En þetta eru auðvitað alger aukaatriði. Ég viðurkenni það fúslega, að auðvitað er auðvelt eftir á að benda á einstök dæmi í sögu fjárfestingarmála, þó að stjórn hafi verið höfð á þeim, þar sem einhver mistök hafi átt sér stað. Og mér dettur ekki annað í hug en það gæti átt sér stað eftirleiðis, þó að það væri sett upp stjórn fjárfestingarmála. Það verður aldrei girt fyrir mistök. En við getum ekki hætt að hafa stjórn á hlutunum vegna þess, að það geti einhver mistök átt sér stað. Það er ekki hægt. Ég held, að það sé ekki ástæða til þess, að ég fari fleiri orðum um þennan þáttinn, fjárfestingarmálin, vegna þess að hv. frsm. féllst á, að það væri þörf frekari aðgerða á þessu sviði. Má og segja, að þegar liggi fyrir viðurkenning í þá átt með því frv., sem lagt hefur verið fram af hálfu hæstv. ríkisstj. um skipan opinberra framkvæmda. Þar er einmitt farið inn á þessa braut. Þar er það viðurkennt í grg., og þar var það viðurkennt af hæstv. fjmrh. í framsögu, að mistök hefðu átt sér stað í fjárfestingu opinberra framkvæmda og það hefði valdið því, að ekki hefði verið hægt að koma við þeim hagkvæmustu vinnubrögðum í þeim framkvæmdum, og það hefði orðið til þess að gera margar þeirra framkvæmda dýrari en þurft hefði að vera. En þá er aðeins eftir stjórn innflutnings- og gjaldeyrismála, og það var í rauninni sá þáttur einn, sem hv. frsm. gerði aths. við og mér virtist hans ræða öll snúast um, þegar frá eru skildar nokkrar aths., sem hann gerði um fjárfestingarmálin. En þá er það þar um að segja, að það er skýrt tekið fram í þessu frv., að atvinnumálastofnuninni er ætlað að hafa á hendi heildarstjórn gjaldeyrismála og fjárfestingarmála og þá einkum með því að setja almennar reglur, og það var skýrt tekið fram í framsöguræðu fyrir þessu frv., að það væri alls ekki ætlunin að taka aftur upp hið gamla leyfakerfi, alls ekki, þannig að það er ekkert um það að ræða, og þess vegna var meginhluti framsöguræðu hv. frsm. meiri hl. óþarfur, vegna þess að hann fjallaði um skipulag, sem við erum alls ekki að tala um eða leggja til, að upp verði tekið, hið gamla leyfakerfi. Ég ætla sízt af öllu að fara að gerast neinn verjandi fyrir það kerfi. Það má sitthvað að því finna og áreiðanlega benda á ýmsar misfellur í því sambandi. Ég tel mér ekki sérstaklega skylt að halda uppi vörnum fyrir það kerfi og þá framkvæmd. Það kerfi stóð nokkuð lengi. Ég held, að það sé óhætt að fara yfir alla þá sögu, og ég held, að á öllu því tímabili hafi hv. stjórnarsinnar, sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn, haft meiri hl. í þeim stofnunum, sem fóru með þessi mál. Ég held þess vegna, að þeir beri meginábyrgð á framkvæmd þeirra mála. Og ef þyrfti að halda uppi vörnum fyrir þá ágætu menn, sem skipuðu þessar nefndir og stofnanir, sem höfðu þessi mál á hendi, er það vitaskuld skyldast sjálfstæðismönnum og Alþfl.mönnum að halda þeim vörnum uppi. Ég ætla ekki að gera það, eins og ég sagði, en ég vil þó taka fram, að ég álít, að margt af því, sem hv. þm. sagði nú og þó sérstaklega hefur áður sagt í því sambandi, sé ofmælt, þær getsakir, sem hann hefur verið með í garð ýmissa þeirra manna, séu ekki á rökum reistar að mínum dómi. Ég held, að hv. þm. hafi sagt eitthvað á þá leið, að frv. að þessu leyti til, þ. e. um stjórn gjaldeyrismála, hvíldi á grundvallarmisskilningi. Mér skildist, að það væri hans skoðun, að það væri ekki hægt að setja neinar almennar reglur um þetta efni, það væri ekki hægt að finna neinn mælikvarða til þess að fara eftir í þessum efnum og þess vegna væri ekki hægt að stjórna þessum málum á neinn skynsamlegan hátt og það yrði að sætta sig við það, að þetta stjórnaðist af sjálfu sér. Í því sambandi fjölyrti hann mikið um dómara og réttarreglur og samanburð á því, og mér fannst helzt á hv. þm., að hlutverk dómarans væri lítt sambærilegt við hlutverk úthlutunarnefnda og það væri svo auðvelt að því leyti, að þar væri alltaf hægt að styðjast við einhvern mælikvarða, kannske fá sjálfgefna niðurstöðu. Ég geri að vísu ekki lítið úr því, að það er mikill munur á dómurum og nefndarmönnum í úthlutunarnefndum. En hins vegar held ég, að því fari fjarri, að það sé jafnstórkostlegur grundvallarmunur á þessu og hv. þm. vildi vera láta, vegna þess að þegar um réttarreglur er að ræða, verður vitaskuld að greina á milli alveg lögbundinna tilfella og svo aftur ýmiss konar úrlausna, sem dómstólar verða líka að taka og byggjast að meira eða minna leyti á frjálsu mati. Þannig er það t. d. jafnvel á sviði eins og þegar dómari þarf að taka til refsingu, að það er komið undir mati dómarans þar mjög, hvaða refsingu hann tiltekur. Lagaregla setur honum þar bara ramma. Og þannig er þetta á mýmörgum sviðum. Auðvitað er það svo, að hliðstæður við þessa úthlutun gilda á ýmsum sviðum réttarins, þannig að það er ekki hægt að gera jafnalgeran greinarmun á þessu og hv. þm. vildi vera láta. Frjálst mat stjórnvalds kemur nefnilega mjög til greina á mörgum sviðum opinberrar sýslu. Við skulum bara taka eins og t. d. veitingu embættis. Auðvitað verða þeir, sem sækja um embætti, að fullnægja tilteknum skilyrðum. En það geta sótt 10 menn um það embætti, sem allir fullnægja skilyrðunum, og síðan verður svo veitingarvaldshafinn að gera það upp við sig, hverjum hann veitir. Það liggur í hans mati. Þar er engar ákveðnar reglur við að styðjast um það, hvern af þessum 10 hann telur hæfastan, og það getur vissulega verið, að mörgum sýnist annað en honum, að þar hafi misbeiting átt sér stað, og þannig er það víðar. Þrátt fyrir allt frelsi, sem alltaf er verið að tala um, er það svo, að auðvitað þarf eftir sem áður ýmis leyfi til margra hluta. Það er rétt, að það er ekki stjórn á fjárfestingu. Við teljum, að það eigi að hafa heildarstjórn á fjárfestingu til þess að hafa stjórn á því, að það sé framkvæmt og látið sitja fyrir, sem heildinni er fyrir beztu og mest er þörf á frá almannasjónarmiði. En þrátt fyrir það mega menn ekki halda það, að hvers konar framkvæmdir séu frjálsar, menn geti bara farið í þær og gert þær, eftir því sem þeim bezt líkar. Ég veit ekki betur en hver og einn einasti maður, sem ætlar að byggja byggingu, hve lítilfjörleg sem hún er að kalla, þurfi að sækja um leyfi til þess. Ég veit ekki til þess, að hann eigi nokkra lagalega heimtingu á að fá það leyfi. Það er algerlega undir geðþótta byggingaryfirvaldanna á hverjum stað komið, hvort hann fær þetta leyfi eða ekki. Það er kannske hugsanlegt, að byggingaryfirvöldin á þessum og þessum stað hafi eitthvert sjónarmið af þeim atriðum, sem hv. frsm. meiri hl. var að tala um hér áðan, að innflutnings- og gjaldeyrisyfirvöld hefðu haft gjarnan í huga, þegar þau veittu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Ég nefni þetta aðeins til þess að sýna, að það er ýmislegt fleira, sem kemur til greina en gjaldeyris- og innflutningsleyfi, þegar spurning verður um það, hvort opinber yfirvöld geti beitt valdi sínu á einhvern ómálefnislegan hátt, og það er erfitt að koma í veg fyrir það. En dytti nokkrum manni af þeim sökum í hug að leggja til, að það ætti að gefa allar byggingar frjálsar, það ætti hver að mega byggja eins og hann vildi, það þyrfti ekkert skipulag eða byggingaryfirvöld? Nei, ég held, að þeir yrðu fáir. Og þannig er það, að í hverju þjóðfélagi verða menn náttúrlega að sætta síg við ýmsar reglur. Viðvíkjandi innflutnings- og gjaldeyrismálunum endurtek ég það, sem ég hef þegar sagt, að það er ekki með þessu frv. stefnt að því að innleiða neitt leyfakerfi, heldur fyrst og fremst haft í huga að setja almennar reglur um þessi efni. Það álít ég, að sé hægt, t. d. að banna um tiltekinn tíma innflutning tiltekinna vara. Til setningar slíkra reglna getur nauðsyn borið af ýmsum ástæðum. Það getur verið þörf á slíkum reglum vegna þess, að það sé talin þörf á því að vernda vissa innlenda iðnaðarframleiðslu. Og það getur verið þörf á því líka vegna gjaldeyrisástands. Og ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. 12. þm. Reykv. haldi því fram t. d., að eins og ástandið var, - við skulum segja 1934 eða þar um bil, - hafi verið hægt að komast hjá því að beita stjórn á gjaldeyris- og innflutningsmálunum. Og þó að hann væri að tala um það áðan með nokkuð sterkum orðum, hvenær höftin hefðu verið mest og komið verst við, geri ég tæplega ráð fyrir því, að hann haldi því fram, að það hafi verið hægt að komast hjá því 1947 að taka upp sterkari stjórn á þessum málum en áður hafði verið. Ég hygg, að hann ásamt fleiri hagfræðingum hafi um það leyti skrifað merkt álit, hagfræðingaálit, sem prentað var. Ég hygg, að í því komi fram ýmsar ábendingar, sem gott væri að rifja upp nú á tímum. En ég held, að ástandið í þessum efnum sé þannig nú, að það sé þörf á því að taka upp heildarstjórn á ,gjaldeyrisnotkun og miða hana við getuna, gjaldeyrisöflunina, og þarfir framleiðsluatvinnuveganna. Ég held, að það séu allir sammála um það, að eins og nú er komið, sé takmarkaður gjaldeyrir til umráða. Það þarf ekki að vera að rekja það, hver útkoman varð á s. l. ári og árinu þar á undan varðandi viðskiptin við útlönd og hversu stór greiðsluhalli þá varð og hvernig komið var þeim gjaldeyrisvarasjóði, sem áður var talinn vera fyrir hendi, hvernig honum var komið um s. l. áramót. Og hvernig hefur það gengið á þeim mánuðum, sem af eru þessu ári? Ég hef ekki heyrt betur en að samkv. þeim skýrslum, sem upp hafa verið lesnar um þetta efni frá Hagstofu Íslands, hafi á tveimur fyrstu mánuðum þessa árs orðið halli á viðskiptum, svo að nemur hundruðum milljóna. Hvað halda menn, að það sé lengi hægt að halda áfram á þessari braut? Það er kannske hægt að taka lán og bæta í bili þannig úr. En þau lán þarf að greiða, og þeim lánum fylgir það, að síhækkandi prósenta af gjaldeyristekjum þjóðarinnar fer í það að greiða vexti og afborganir af slíkum lánum. Ég veit, að hv. 12. þm. Reykv. gerir sér fulla grein fyrir þessum efnum, og ég veit, að hann er svo ábyrgur maður, að hann sér, að það er ekki hægt að halda áfram endalaust á þann hátt, sem gert hefur verið að undanförnu. Það má segja, að það hafi verið gert í þeirri trú, að einhver höpp mundi að höndum bera. Oft höfum við verið heppnir, og ýmis höpp hefur borið að höndum. En það er valt að treysta of mikið á það, og ef útkoma margra mánaða á þessu ári verður slík sem þessara tveggja fyrstu, þá er ég hræddur um, að það verði hlutskipti hv. 12. þm. Reykv. og annarra þeirra, sem stjórnarflokkana fylla, að þurfa að mæla fyrir því, að teknar verði upp einhverjar hömlur og einhver stjórn á gjaldeyrismeðferð, og þess vegna er vissara fyrir hann og þá aðra að hafa ekki of stór orð um fortíðina í þessu efni. Það kynni að fara svo, að það ætti eftir að verða þeirra hlutskipti að setjast enn á nýjan leik í stóla þeirra manna, sem hann hefur haft þyngst orð um í þessum ræðustól.