Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Thors Ég vil aðeins leyfa mér að benda á það, að þetta fyrirkomulag eldhúsdagsins er alls ekki samkv. þeim samningum, sem ég hafði gert fyrir flokks míns hönd við hæstv.forsrh. Þessi tilhögun, að ræða önnur mál innan um eldhúsdagsumr., er allsendis óviðunandi, enda virðist hún til þess gerð, að stj. fái að safna nýjum kröftum undir hverja árás. Ég er þannig gerður, að ég vil ganga hreint að verki og hrista stj. duglega til í eitt skipti fyrir öll, en ekki blanda óskyldum málum þar inn á milli. Ég leyfi mér því fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins að mótmæla slíku háttalagi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil aðeins benda á það, að síðan eldhúsdagur hófst hefir eitthvað á aðra klst. farið í að afgreiða önnur mál, en annars hefir umr. alltaf verið haldið áfram til miðnættis, nema einn dag var fyrr tekin hvíld. Ég vil ennfremur benda á það, að ég mæltist til þess við forseta; að fundur yrði ekki hafinn kl. 10, en samkv. ósk hv. 1. þm. Skagf. varð það úr, að svo var gert, en þá var hv. 2. þm. G.-K. ekki viðstaddur.

Ólafur Thors Ég vil taka það fram, að það var ekkert brot á gerðum samningum, þótt fundur byrjaði kl. 10, einkanlega þar sem hv. 1. þm. Skagf. óskaði þess, því að hann fer með umráð innan Sjálfstæðisflokksins, þótt það vildi nú svo til, að ég samdi við hæstv. stj., Hitt kann ég illa við, og álít það alls ekki rétt, að mörgum stórmálum sé blandað inn í eldhúsdagsumr. Það er einnig enganveginn rétt hjá hæstv.forsrh., að umr. um þessi mál hafi aðeins staðið á aðra klst., heldur hafa a. m. k. 3 tímar farið í að ræða um sjómannalögin og siglinga lögin, og nú liggja hér tvö stórmál fyrir. Allan daginn í gær töluðu svo aðeins 3 menn, hv.þm. Ísaf., sem raunar var vorkunn, því að hann hafði ekki talað fyrr, svo talaði hæstv.forsrh. og að síðustu kom hæstv.dómsmrh. með eina af þessum langlokum sínum, sem allir kannast við.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. 2. þm. G.-K. á því, að þau ummæli, sem hann viðhafði fyrst, er hann stóð hér upp og sagði, að stj. fengi fundarhlé til að safna kröftum, eru alveg röng. Stj. hefir strax svarað ræðum hv.þm. og gert það eftir röð. Einnig vil ég mótmæla því, að umr. um þessi tvö mál, sem hv.þm. nefndi, hafi dregizt í 3 klst., því að umr. stóðu um þau eitthvað frá kl. 2 í gær til kl. 3, en hve langan tíma önnur mál hafa tekið, hefi ég ekki reiknað saman. Hvað viðvíkur dagskránni í dag, þá er því til að svara, að nú þegar hefir eitt málið verið tekið út af henni, og annað hefir verið afgr., og er þá aðeins eitt eftir, en það mun ekki taka langan tíma. Síðar á sama fundi var fram haldið 3. umr. um frv.

Magnús Jónsson *) Það er nú orðið nokkuð langt síðan ég talaði síðast. Það var víst á laugardaginn var, svo að þótt eldhúsdagsumr. séu orðnar nokkuð langar, þá er það ljóst, að ég á ekki nema lítinn og eingöngu óbeinan þátt í þeim umr., sem orðið hafa þessa viku. Annars er ég óánægður með að þurfa að tala nú, þar sem aðeins á að vera stuttur fundur í dag og síðan á að ganga til mannfagnaðar.

Menn eiga að verða samkvæmishæfir

. Já, undir forystu hæstv.dómsmrh.

Eða með stuðningi hans

. Úr því að hæstv. ráðh. er að grípa þetta fram í, skal ég skjóta því að, að mér þykir leitt, hversu mjög hann hefir verið ávítaður fyrir þessa grein sína, þar sem hann hvatti menn til að nota áfenga drykki til að gera sig samkvæmishæfa. Það er ekki svo oft sem hæstv. ráðh. hefir skrifað heiðarlega grein, að hann eigi skilið, að sá sjaldgæfi viðburður mæti eins lítilli samúð og grein hans um áfengismálið. Ég hefði helzt viljað ljúka eldhúsdeginum í gærkveldi, og var þá til með að fella niður meginpartinn af því, sem ég ætlaði mér að segja. En úr því að hæstv. stj. vildi ekki fallst á það, og það sýnist tilgangur hennar að hafa þessar umr. sem allra lengstar, þá hefi ég enga ástæðu til að stytta mál mitt. En hinn stutti fundartími í dag hlýtur þó að verða til þess, að ég get aðeins stiklað á því stærsta af því, sem svara þurfti. Vil ég fyrst snúa mér að hæstv.forsrh. Tók hann að rifja upp úr guðfræðinni það, sem okkur hafði verið kennt forðum; að ræður ættu ekki að taka lengri tíma en hálfa klukkustund. Það þarf náttúrlega ekki að taka fram, að sjálfur hefir hann margbrotið þessa reglu, sem honum finnst svo gullvæg handa mér. En það, að hæstv. ráðh. fór að tala um þetta, er annars ágætt dæmi um framkomu hans í orðaskiptum. Hann tekur reglu úr guðfræðinni, sem í sjálfu sér er góð og gild þar, en ætlar að heimfæra hana upp á stjórnmálaviðskiptin, þar sem allt aðrar reglur hljóta að gilda. En þetta er aðferðin: að taka reglu, sem er góð og gagnleg, þar sem hún á við, og láta eins og hún sé sjálfsögð í öðrum tilfellum, þar sem öðruvísi stendur á að öllu leyti. - Þetta áttu víst að vera einhver mótmæli gegn ræðu minni, að hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði talað í tvær klukkustundir. En það ætti að vera óþarfi að minna hæstv. ráðh. á, að ýmsir merkustu og frægustu ræðumenn heimsins hafa einmitt einatt haldið mjög langar ræður. Án þess að ég vilji á nokkurn hátt líkja mér við þá að mælsku eða andagift, get ég minnt á, að Gladstone t. d. talaði stundum heila nótt, Bismarck drakk oft 2 og 3 whiskyflöskur meðan hann hélt eina ræðu, og þótt hann þyldi mikið karlinn, þá hefir þetta þó hlotið að taka sinn tíma. Hinn ágætasti ræðumaður Frakka, Poincaré, talaði nýlega í þrjá daga samfleytt í franska þinginu. - Nei, ræðulengdin verður að vera alveg eftir atvikum, eftir því, hversu umfangsmikil mál eru til umræðu. Hitt er náttúrlega skiljanlegt, að hæstv.forsrh. vilji hafa ræður andstæðinganna sem stytztar, svo að hann hafi sem minnstu að svara. En við getum ekki að því gert, stjórnarandstæðingar, þótt hæstv. landsstj. hafi gerzt sek um svo margt aðfinnsluvert, að það taki nokkurn tíma að telja það allt upp. Af ræðu hæstv.forsrh. ætla ég að taka það fyrst, sem hann tók síðast, en það er sá hluti ræðu hans, sem hann nefndi hinn persónulega kafla. Ég hafði haldið því fram, að persónulegar ástæður myndu hafa valdið veitingu eins embættis. hjá hæstv.forsrh. Hann vildi afsanna, að þetta gæti verið rétt og flutti fram nokkur rök fyrir því, og má skipta þeim í tvo flokka. Fyrst er framkoma hans á Alþingi gagnvart ýmsum mönnum, er eitthvað hafa gert á hluta hans fyrr eða síðar, og í öðru lagi afstaða okkar fornkunningjanna, hæstv. ráðh. og mín. - Hæstv. ráðh. nefndi það, að hann hefði greitt atkv. með fjárveitingum til tveggja manna, er hann hafði átt nokkuð í höggi við, Sigurðar Sigurðssonar og Magnúsar Péturssonar. Átti þetta að vera almenn sönnun þess, að hann léti ekki persónulega óvild hafa áhrif á atkv. sitt. Mér finnst þetta óneitanlega heldur lítil sönnun, því að líklega eru fáir þeir þm., sem aldrei hafa greitt atkv. með fjárveitingu til nokkurs manns, er þeir gátu haft einhverja tilhneigingu að vera heldur í nöp við. Það er eins og hæstv.forsrh. finnist það eðlilegt og nærri því sjálfsagt að setja á sig að vera persónulega í nöp við alla menn, sem að einhverju leyti eru á móti honum. Mér viðvíkjandi get ég minnzt á ritstyrk til eins manns, sem oft hefir reyndar hreytt í mig ónotum. Ég greiddi atkv. með styrknum, eins og ég áleit rétt. Ég á við Halldór Kiljan Laxness. Ég sé nú að þetta hefir verið nokkuð stór dyggð hjá mér að gera þetta. Ég hefi áður gefið hæstv.forsrh. yfirlýsingar um gott samkomulag okkar á milli fyrr og síðar. Þær má finna í þingtíðindum. Hann var ágætur félagi og skólabróðir, og það er langt frá, að ég reyndi af honum nokkuð slíkt, að ég hafi nokkru sinni borið kala til hans. Ég held, að okkar viðskipti í þessu efni síðan hafi verið nokkuð svipuð. Það er aðeins eitt, sem hæstv.forsrh. þarf að berjast við að reyna að fyrirgefa mér; það er, að ég hafi hremmt frá sér það embætti, sem hann langaði mest til að fá á ævinni. Af því að svo mætti líta á, að ég hafi gert eitthvað óheiðarlegt, þegar ég fékk dósentsembættið við háskólann, eftir orðum hæstv. ráðh. að dæma, þá finn ég ástæðu til að gera svolítið nánari grein fyrir þessu. Þegar þetta embætti losnaði, í des. 1916, sóttu nokkrir menn um það. Það hittist svo á, að hæstv.forsrh. var þá staddur hér í Reykjavík. Og af því að þetta var um miðjan vetur og kennsla mátti ekki falla niður, þá var hann fenginn til að gegna, embættinu til bráðabirgða. Og jafnframt tók guðfræðideildin það fram, að hún ætlaði sér að framfylgja ákvæði í 9. gr. háskólareglugerðarinnar um samkeppnispróf milli þeirra, sem um starfið sæktu, áður en embættið yrði veitt. Ég held, að eitthvað af umsóknum hafi þá verið dregið til baka, en það voru þrír menn, sem kepptu, hæstv. núv. forsrh., séra Ásmundur Guðmundsson og ég. Dómnefnd skipuðu kennarar deildarinnar tveir, sem eftir voru, Haraldur Níelsson og Sigurður P. Sívertsen, sá, sem nýfarinn var, Jón Helgason biskup og tveir menn utan háskóladeildarinnar, próf. Björn M. Ólsen og Jón Aðils dósent. Tveir þeir síðustu áttu sérstaklega að vera til aðstoðar við að leggja dóm á ritgerð og fyrirlestra í kirkjusögu, sem mest áherzla var lögð á við prófið. Þessi 5 manna n. dæmdi eingöngu eftir úrlausnunum, og hún réð því algerlega hverjum embættið væri veitt. Hún varð sammála um að velja mig. Nú get ég vel skilið það hjá hæstv.forsrh., að honum hafi sárnað að verða af þessu embætti. Hitt er mér gersamlega óskiljandi, hvernig það gat komið upp í huga hans, að það gæti komið til nokkurra mála að leggja fæð á mig fyrir það, að ég fékk embættið. Það hefði þá heldur verið dómnefndin. Eða þá við mig fyrir það að sækja um embættið. Ég stóð mjög illa að vígi í þessari samkeppni. Ég var þá heilsutæpur, þoldi illa vinnu og gegndi auk þess einu af erfiðustu embættum landsins. Þetta held ég að hæstv.forsrh. hafi vitað og skilið, og ég hefi heldur aldrei fundið gremju hans bitna á mér. Ég man, að hann tók mjög hlýlega í hendina á mér og óskaði mér til hamingju með embættið. Ég komst einu sinni áður í nákvæmlega sömu stöðu. Ég hafði sótt um þetta sama embætti áður, það var árið 1911, þegar háskólinn var stofnaður. Þá var ég nýlega útskrifaður og hafði tekizt að ná mjög háu prófi og hafði fengið nokkra von um kennaraembætti við guðfræðideild háskólans. Vorið 1911 var séra Eiríkur Briem settur til að gegna embættinu, og töldu allir víst, að honum yrði veitt það. Ég fór vestur til Ameríku og dvaldi þar um sumarið, en kom aftur heim fyrri part vetrar. En þegar til kom, sækir séra Eiríkur ekki. Þá var ég eini umsækjandinn, og mönnum fannst sjálfsagt að framlengja umsóknarfrestinn. Í stað þess að taka mig, var sóttur maður austur á land, séra Sigurður P. Sívertsen. Engan hefir langað meira en mig þá til að takast þetta embætti á hendur. Ég hafði ferðast um England og Þýzkaland til að fullkomna mig í þessari grein og var fullur af áhuga. En aldrei nokkurn tíma hefir mér dottið í hug að leggja fæð á þann mann, sem embættið fékk. Milli okkar Sigurðar Sívertsens hefir jafnan verið eins gott og orðið getur milli samverkamanna. En hæstv.forsrh. talar um, hve mikil eldraun það hafi verið fyrir sig að koma vel fram við mig. Svo var það, þegar ég fékk prófessorsembættið núna nýlega. Ég vildi ekki fara að atyrða hæstv. stj. fyrir þá veitingu, því að bæði er málið mér náið, og svo verður ekki veitt á annan réttlátari hátt en að veita eftir till. háskóladeildarinnar, eins og hæstv. stj. gerði að síðustu. Það eina, sem brugðið hefir út af þessu, var það, þegar hæstv.dómsmrh. þverskallaðist við að veita mér embættið eftir till. deildarinnar.

Hefði haldið því lengur áfram

. Annars hefir aldrei verið brugðið út af því, að farið hafi verið eftir till. háskóladeildar. Það var annars upplýst í Tímanum, að þetta hefði verið gert til þess að geta veitt eitt eða tvö embætti önnur.

Það var bara verið að afsaka veitinguna

. Ég leyfi mér að trúa því, að hæstv. ráðh. hafi veitt mér bara af því, að honum hafi fundizt það vera rétt. Það er eins og kaldhæðni örlaganna, að þessi ágæti maður, sem þurfti endilega að fá embætti, skyldi vera svona illa staddur, eins og hv. 2. þm. Reykv. talaði um. Ég get hugsað mér, að það kynni að finnast ósköp lítil, aðeins sýnileg, ögn af hégómagirni hjá hæstv.forsrh. Það hittist svo á í fyrra um þessa þrjá gömlu umsækjendur um dósentsembættið, að hann var kominn í þá stöðu að hafa veitingarvaldið. Hann er þrátt fyrir allt kominn svo hátt, að hann getur veitt hinum báðum embætti við háskólann. Ég get vel unnað hæstv.forsrh. þeirra sárabóta. Og ég veit, að hann á engum manni á landinu eins mikið að þakka og mér, - ja, þetta er náttúrlega of mikið sagt - hann á engum óskyldum manni eins mikið að þakka og mér alla sína upphefð í stjórnmálum. Því að aldrei hefði hann farið svona út í þau, ef hann hefði hreppt embættið. Hæstv. stj. og hæstv. forseti ráða því, að hér er ekki tekin nema stutt brýna á hverjum degi, enda þykja þessar eldhússumr. vera orðnar nokkuð langar. Ég skal hvenær sem er verja það, þó að nokkrum tíma sé eytt til þess að ræðu stjórnarfarið í heild sinni. Þess er engin vanþörf, og er ólíkt meira umfangs en t. d. refamálið sæla, sem fjögur heil frv. og geysimikinn tíma þurfti til að afgreiða. En samt sem áður held ég, að rétt hefði verið, og hefði vel mátt takast, ef menn hefðu viljað, að ljúka við eldhússverkin í nótt sem leið. Hæstv. ráðh. hafa næstum ekki barizt heiðarlega. Þeir hafa hyllzt til þess að taka alltaf bezta fundartímann. Þeir hafa talað stundum allan kvöldfundinn út. Hingað hafa komið menn úr bænum, sem ekki hafa tíma til að hlusta á umr. nema á kvöldin, og þeir hafa kvartað yfir því að fá aldrei að heyra neitt nema þetta sama hjá ráðh. Hæstv. stj. fer líkt að eins og maður, sem réttirnir eru fyrst bornir fyrir við borðið og notar sér það til þess að taka allt af bezta bitann. Menn eru aldrei eins gunnreifir hér eins og á kvöldin og aldrei meira fjör í umr. Hæstv. forsrh. fór að verja þær embættaveitingar sínar, sem ég hafði aðallega gert að umtalsefni. Ég sagði, að þegar stj. fylgdi ekki þeirri reglu sinni að veita með hlutdrægni, þá hrykkju menn við. Slíkar undantekningar þarf til þess að sanna regluna, eins og menn segja, og þær hafa komið fyrir. Ég er sammála hæstv. stj. um það, að ekki sé nauðsynlegt, að þeir menn, sem valdir eru bankastjórar, hafi verið áður starfsmenn í bönkum. Alhliða störf í banka eru vitanlega góður skóli, svo langt sem þau ná. En það þurfti að veita manni, sem hefði verulega víðtæka þekkingu, fyrst og fremst á landbúnaði og atvinnumálum þjóðarinnar, og þó engu síður víðtæka fjármálaþekkingu og reynslu yfirleitt í þeim efnum. Hvernig hefir þessa verið gætt? Aðalbankastjórinn hefir ekkert af þessu. Það getur vel verið, að hann læri þetta allt. En það var ekki meiningin, að hann ætti að fá bankastjórastöðuna til þess að læra. Hann hefir verið prófessor í sögu; þar er hans sérgrein. Hann fær ekki að halda því starfi áfram. Hann virðist ekki hafa nein skilyrði fram yfir fjölda annara til að vera bankastjóri, nema ef vera skyldi það, að hann er óaðfinnanlegur flokksmaður hæstv. stj. Hæstv. forsrh. sagði, að allt blessaðist í höndum hans. Það er ágætt, ef hægt er að sýna að skyld störf hafi blessast hjá honum. Á hæstv. ráðh. við, að hann hafi samið margar bækur? Að hann hafi samið spjaldskrár og handritaskrár við bókasöfn? Það hefir blessast vel í hans höndum. Einhver sagði mér, ég held nærri því í gamni, að Þjóðvinafélagið hefði blómgazt undir stj. hans. Hvernig sem reynist bankastjórn dr. Páls Eggerts Ólasonar, þá hefir hann ekki sýnt það áður en honum var veitt embættið, hvort hann sé góður maður til þessa starfs. En það var annar maður, sem einmitt þessi störf höfðu blessazt hjá. Hann varð að láta sér nægja að verða undirbankastjóri, en átti tvímælalaust að verða aðalbankastjóri, ef nokkurt réttlæti hefði ráðið hjá hæstv. stj. Það var Pétur Magnússon. Hann var búinn að stjórna þeim deildum, sem áður voru til. Hvaða ástæða gat verið til að setja hann hjá? Hæstv. ráðh. svaraði því, að hann væri líka bankastjóri. Þessir tveir meðstjórnendur eru ekki annað en eins konar gæzlustjórar. Og laun þeirra sýna, að þeim er ætlað að hafa aukastörf. Hann sagði, að ég hefði verið á móti stofnun Búnaðarbankans. Ég hreyfði andmælum við síðustu umr. málsins í fyrra, en það var ekki af því, að ég væri á móti málinu, heldur voru það tvö atriði, sem ég gat ekki fallizt á. Annað var það, að bankinn sýndist eiga að fá fé með því að draga svo og svo mikið af sparifé Landsbankans til sín. Afleiðingin hefði orðið, að með Búnaðarbankanum hefði verið sköpuð ný lánsþörf. Þá hefði aðeins verið aukið fé til eins atvinnuvegar en tekið frá öðrum og Landsbankinn skilinn eftir með alla þá lánsþörf, sem fyrir var í landinu. Af því hlaut að leiða aukna kreppu. Það er ekki óhugsandi, að þetta geti með tímanum gert það að verkum, að erfitt verði að koma fram lækkun á hinum háu vöxtum. Þá drap ég á það, að mér hefði þótt óþarfi að hafa umbúnaðinn svo mikinn utan um þessa byrjun til lánveitinga handa landbúnaðinum, enda minnir slíkt sannast að segja mest á brynju sveinsins Davíðs. Benti ég á það í því sambandi, að ef einstakur maður hefði hér átt hlut að máli, mundi hann ekki hafa sett á fót nýja stofnun, heldur sameinað þessa lánastarfsemi Landsbankanum og falið umsjón hennar sérstökum fulltrúa, eða þá bætt einum bankastjóra við. En það virðist vera beint stefnumál hæstv. stj. að koma upp sem flestum stofnunum. Er ekki laust við, að slíkt skjóti skökku við sameiningarstefnuna, sem hæstv.dómsmrh. var að prédika fyrir öllum landslýð fyrir nokkrum árum, þegar hann reit greinaflokka sína „Komandi ár“. Þá var það Framsóknarflokkurinn, sem vildi sameina hin ýmsu embætti og stofnanir, en „Íhaldið“, sem öllu vildi sundra og dreifa. Nú hefir þetta snúizt við, að því er virðist. Nú er það Framsóknarflokkurinn, sem vinnur að því að sundra, og forðast eins og heitan eldinn að færa út verksvið hinna eldri stofnana, þó að hægurinn sé á með að gera það, til þess að geta sett á laggirnar sem flestar nýjar stofnanir. Annað dæmi þessa sama er útgerð Esju, sem nú hefir verið tekin úr höndum Eimskipafélagsins og sett undir sérstaka stj. Og eins er um útvarpið, sem samkv. l. frá í fyrra átti að vera undir landssímastjóra, að öðru leyti en því, að hann átti ekki að hafa umsjón með því efni, sem útvarpað yrði, heldur skyldi það falið öðrum á hendur. Allt sýnir þetta greinilega sundrunarstefnu hæstv. núv. stj. Að öðru leyti en þessu hefi ég ekki út á stofnun Búnaðarbankans að setja. Skal ég þó játa það, að ég hefi enga tröllatrú á því, að hægt verði að reisa landbúnaðinn við með lánsfé. Þegar búið er á óræktuðu landi eða lítt yrktu; gefur búskapurinn svo lítið af sér, að erfitt verður að standa straum af lánunum. Teldi ég því fyrir mitt leyti, að réttara hefði verið að veita bændum beinan styrk til jarðræktar og jarðabóta, því að þegar búið er að rækta, horfir það öðruvísi við að reka búskapinn með lánsfé. Ég er því hræddur um, að reynsla Búnaðarbankans verði sú, þar sem ræktunin er ekki lengra á veg komin en ennþá er hjá okkur, að erfiðlega gangi að ná lánunum inn, og að þetta verði því jafnvel hefndargjöf. Má í því sambandi minna á þá reynslu, sem fengizt hefir austanfjalls, um notkun lánsfjár til ræktunar og áveitugerða. Eftir henni að dæma virðist sem það hefði verið ólíkt hyggilegra að verja því fé, sem Búnaðarbankanum er ætlað, til þess að sjá bændum fyrir lánsfé til þess að styrkja jarðræktarframkvæmdir, og leggja þannig nauðsynlegan grundvöll að framtíð landbúnaðarins. En hæstv.forsrh. virðist ekki hugsa svo mjög um þetta. Fyrir honum virðist það vera aðalatriðið að koma á fót sem flestum stofnunum, til þess að honum gefist því fleiri embætti að veita. Mér kemur annars í hug í sambandi við þetta, það sem hæstv.forsrh. sagði í þeim orðaskiptum, sem hann átti við hv.þm. Ísaf. út af kjördæmaskipuninni. Hann taldi enga nauðsyn á að breyta henni, vegna þess að með auknu lánsfé til sveitanna mundi fólksfjöldi þeirra vaxa. Undanfarið hefði vaxtarbroddurinn verið í kaupstöðunum. Fólkið hefði flutt í þá úr sveitunum, vegna þess að þar hefði verið nóg lánsfé. Nú yrði lánsfénu beint til sveitanna, og mundi af því leiða, að fólkinu fjölgaði þar. Vaxtarbroddurinn færðist úr kaupstöðunum yfir í sveitirnar, og myndi kjördæmaskipunin þannig lagast af sjálfu sér. Þetta er það, sem vanalega er kallað að hafa endaskipti á orsök og afleiðingu, og minnti mig á grein, sem ég las fyrir nokkru í erlendu skopblaði. Þar var sýnt fram á það, að brosið væri í raun og veru ekki fólgið í öðru en að munnvikin teygðust út og upp á við, og væri því hægurinn á að fá menn til að brosa, ef hægt væri að finna upp vél, sem teygði munnvikin svo til. En það er bara sá gallinn á, að þó að tækist að finna upp slíka vél, er ekki víst, að það bros, sem hún framleiddi, vekti tilsvarandi hugarhræringu. Lánsfé leitar ekki annað en þangað, sem þörf er á því, þó að hægt sé reyndar að pressa það í aðrar áttir með því að borga með því. Sjávarútvegurinn íslenzki á sitt upphaf þar, að einstakir dugnaðarmenn fara að gera út í stærra stíl og hentugra en áður tíðkaðist. Og þá stóð ekki á lánsfénu. Aukning þessa arðvænlega atvinnurekstrar kallaði á það. En hæstv.forsrh. ætlar að kalla á aukninguna með lánsfénu og er þó vitanlegt,að hún næst því aðeins, að landbúnaðurinn taki sömu stakkaskiptunum sem sjávarútvegurinn gerði á sínum tíma fyrir breyttar aðferðir og vinnuháttu. Lánsféð fer ævinlega þangað, sem skilyrði eru fyrir það að vinna.

Líka þó að það sé ekki til?

. Það hefir ekki verið neinn skortur á því. Þó að sjávarútvegurinn og kaupstaðirnir hafi að vísu dregið til sín lánsféð, hefir landbúnaðurinn þó alltaf verið látinn sitja fyrir, og eftirspurnin úr sveitunum eftir lánsfé hefir aldrei verið meiri en hægt hefir verið að fullnægja, eftir því sem bankastjórar bankanna hér hafa upplýst. Þessi réttlæting hæstv.forsrh. á núveranda kjördæmaskipulagi er því alveg dæmalaus fjarstæða. En hæstv. ráðh. verður að afsaka það með einhverju, að hann stendur á móti því, að þeim sem í kaupstöðunum búa, sé veittur slíkur íhlutunarréttur um opinber mál, sem þeim ber. Og það sýnir skarpleik hæstv. ráðh., að hann skyldi geta fundið þetta upp sem ástæðu fyrir aðstöðu sinni í þessu máli, að óþarft sé að breyta kjördæmaskipuninni, vegna þess að fólkinu muni fjölga í sveitunum fyrir starfsemi Búnaðarbankans. Ég skal ekki ræða mikið um útvarpsstjórann að þessu sinni, enda gerist þess ekki þörf, þar sem menn munu almennt sammála mér um það, að ekki verði mikils réttlætis að vænta frá honum í þeirri stöðu. Hæstv. forsrh. þótti það koma úr hörðustu átt, þegar ég og fleiri, sem hefðum skorað á stj. í fyrra að flýta útvarpinu, værum nú að áfellast hann fyrir veitingu útvarpsstjórastöðunnar. Það er alveg rétt, að þingið í fyrra skoraði á hæstv. stj. að flýta útvarpinu, en það er dálítið annað en að skorað hafi verið á stj. að ráða útvarpsstjóra sem fyrst. En það er einmitt það, sem hæstv.forsrh. hefir gert og verðskuldar að fá áminningu fyrir. Hann byrjar á neglunni, ræður útvarpsstjóra löngu áður en nokkrar líkur eru fyrir að útvarpið fari að taka til starfa. Slíkt var auðvitað ekki tilætlun þingsins; það bar útvarpið fyrir brjósti, en ekki hinn væntanlega útvarpsstjóra. Ég get ekki stillt mig um að geta þess hér, að alþingishátíðarnefndin hafði til meðferðar fyrir skömmu einkennilegt erindi frá útvarpsstjóranum, þar sem hann telur það hina mestu vanvirðu fyrir okkur Íslendinga, að ekki skuli verða hægt að útvarpa fréttum af alþingishátíðinni. Hyggur hann, að þetta verði tekið sem vitni þess, hve langt við séum á eftir öðrum þjóðum, og skoraði því á n. að leggja fram fé, til þess að koma á fót bráðabirgðaútvarpi. Þetta erindi útvarpsstjórans sýnir það greinilega, eins og menn vissu reyndar áður, að engar líkur eru til þess, að útvarpsstöð rísi hér upp á næstunni, þó að stj. hafi þegar ráðið mann til þess að sjá um rekstur hennar. Og ekki nóg með það, heldur gerði stj. þennan mann einnig út í austurvíking. Hefir hann nú herjað þar um stund, en með þeim mun frá því, sem áður var, að þá öfluðu menn sér fjár og frama, en hann mun hafa eytt hvorutveggja. Það er annars eftirtektarverð játning, sem kemur fram í því hjá hæstv. stj., að eftir að hún hefir ráðið útvarpsstjórann, ber hún fram frv., þar sem það er tekið skýrt fram, að ríkja skuli eindregið hlutleysi um allt val þess efnis, er varpað verði út. Það er eins og hæstv. stj. hafi fundizt, að fyrirbyggja þyrfti með l., að þarna yrði beitt hlutdrægni og ranglæti, eftir að búið var að ráða Jónas Þorbergsson sem útvarpsstjóra. Ég er nú hálfhræddur um, að erfitt verði að fyrirbyggja þetta, en það er gott að hafa viðurkenningu hæstv. stj. fyrir því, að ástæða sé til að standa á verði í þessu efni, þar sem fyrrv. ritstjóra Tímans hefir verið falin umsjón útvarpsins. Hæstv. forsrh. þóttist vera saklaus af því að hafa sýnt pólitíska hlutdrægni, þó að hann hefði veitt jafnaðarmanninum Sig. Baldvinssyni póstmeistaraembættið, þar sem þessi maður væri ekki flokksmaður hans. Það er nú kunnugt, að hæstv. núv. stj. hefir orðið að ganga jafnvel enn lengra í hlutdrægni, til þess að geta veitt jafnaðarmönnum stöður, fyrir þann stuðning, sem þeir veita henni. Það liggur meira að segja við, að segja megi, að þeir séu aðalhestarnir á jötunni.

Þeir eru ekki stuðningsmenn stj., heldur hlutlausir

. Ef svo er, að þeir neiti stj. um stuðning sinn, virðist það því undarlegra; að þeir skuli verða að fá hverja stöðuna á fætur annari hjá hæstv. stj. Er þess skemmst að minnast, að jafnaðarmenn heimta nú bankastjórastöðu við Útvegsbankann og munu fá hana. Eiga þeir þó alls ekki að fá þeim vilja sínum framgengt, því að þeir hafa gert sig bera að fjandskap við þessa stofnun.

Hvaða fjandskap hafa jafnaðarmenn sýnt Útvegsbankanum?

Frá því að Ólafur Friðrikssonvar ritstjóri Alþýðublaðsins, hefir ekki linnt ofsóknum jafnaðarmanna gagnvart þessari stofnun, og meðan á bankamálinu stóð, var honum falið að skrifa um það, til þess, að sýna fjandskapinn. Deilurnar milli mín og hæstv.forsrh. hafa aðallega staðið um veitingu póstritaraembættisins. Ég tók þá afstöðu, að hæstv. ráðh. hefði ekki veitt Magnúsi Jochumssyni hana af persónulegum ástæðum. Ég gat engar aðrar ástæður fundið. Magnús Jochumsson hafði í mörg ár gegnt stöðu, sem er næst póstritaraembættinu, og þjónað því sjálfu í 1½ ár. Hann hefir hin beztu meðmæli frá aðalpóstmeistara. Hvað lá því nær en veita honum þetta embætti, sérstaklega þar sem hæstv. ráðh. veitti engum hinna umsækjendanna það? Hvað bar til þess, að hæstv. ráðh. veitti Magnúsi ekki þessa stöðu, heldur manni, sem ekki hafði sótt um hana, og var andstæðingur hæstv. ráðh., að því er hann segir? Hæstv. ráðh. hefir gefið það í skyn, að hann hafi ekki treyst Magnúsi Jochumssyni til að bera hina fjárhagslegu ábyrgð, sem þessari stöðu væri samfara. Það er eina skýringin, sem hæstv. ráðh. hefir gefið á því, að hann veitt Magnúsi ekki embættið. En er nokkuð að Magnúsi Jochumssyni í þessu efni? Aldrei hefi ég heyrt neitt um það, að minnsta kosti. Það var því í alla staði eðlilegt, að ég tæki þá skýringu á þessu, sem fram hefir komið í erindi því, sem Magnús Jochumsson hefir sent til þingsins. Þar segir svo: „Aðalpóstmeistari lagði til við ráðh., að mér yrði veitt embættið, en nærri því var ekki komandi, og mun ráðh. hafa látið nokkuð dólgslega og haft á orði, að meðan hann færi með völd, skyldi Magnús Jochumsson aldrei fá neitt, sem hann sækti um, vegna þess að hann hefði skrifað niðgrein um sig og látinn bróður sinn fyrir fimm árum síðan“. Meðan þetta er ekki afsannað og engar aðrar ástæður eru færðar fyrir því, að hæstv.forsrh. veitti Magnúsi Jochumssyni ekki þessa stöðu, verð ég að halda mér við þessa skýringu, þrátt fyrir það þó að ég hafi ekki reynt hæstv.forsrh. að slíku. En allt verður einu sinni fyrst.

Það væri æskilegt að fá að heyra meira úr þessu bréfi

. Ég skal játa það, að bréfið er nokkuð svæsið í garð hæstv. ráðh., en þessi maður hefir sér það til afsökunar, að honum hefir leikið mjög hugur á að fá þetta embætti, alveg eins og var með hæstv. ráðh. og dócentsembættið hérna um árið. Magnús Jochumsson víkur að því í þessu bréfi sínu, að einn af umsækjendunum um póstritaraembættið hafi þýtt bannlögin á frönsku fyrir hæstv. ráðh. Dettur mér í hug, hvort það muni rétt, að hann hafi fengið 1000 kr. fyrir þetta viðvik, eins og sagt er. Þessi þýðing var send til Þjóðabandalagsins, en sem betur fór, lenti hún í höndum einhverra góðra manna, sem sendu hana aftur með þeim ummælum, að hollara væri fyrir sæmd landsins, að önnur ný yrði gerð. Var hið argasta hrognamál á þessari þýðingu, setningaskipun öll bjöguð og brengluð, og kynferðum orða misþyrmt í mesta máta. Er mjög illt fyrir landið, ef slíkt og annað eins kemur fyrir, og má með engu móti endurtaka sig. Hinsvegar þýðir ekki að fárast um orðinn hlut.

Hæstv. forsrh. hefir lofað því, að, slíkt skuli ekki koma fyrir aftur



. Ef svo er, tek ég hér með við iðrun hans og veiti honum aflausn. Hæstv. forsrh. þótti lítið hafa verið fundið að embættaveitingum sínum, þegar litið væri til þess, hve mörg embætti hann hefði veitt í stjórnartíð sinni. Mér er kunnugt um það, að margir, sem hlustuðu á ræðu mína, sem var illa undirbúin og illa flutt, voru mjög undrandi, ekki af því, að þeir hefðu ekki heyrt um þær embættaveitingar hæstv. stj., sem ég drap á, heldur af hinu, hversu mikillar spillingar gætti hjá stj. í embættaveitingum hennar, þar sem hægt væri að gegnumganga listann yfir þær, án þess að rekast á nokkurt dæmi um óhlutdræga veitingu. Hæstv. stj. hefir beitt hlutdrægni við veitingu hvers einasta meiraháttar embættis, sem kunnugt er um, að hún hafi veitt á þessu ári, og ég efast ekki um, að sama máli gegni um veitingu hæstv. stj. á hinum smærri embættum, þó að ég kunni þar fá dæmi að nefna, af því að af þeim veitingum fara færri sögur. Ég skrifaði niður hjá mér ýmislegt, af því, sem hæstv.forsrh. sagði um Íslandsbankamálið, en af því að það snerti ekki mína ræðu, held ég, að ég leiði hjá mér að svara því. Hæstv. ráðh. sagði meðal annars, að um það hefði verið deilt, hvort standa ætti við allar skuldbindingar bankans eða ekki. Þetta er ekki rétt. Hæstv. fjmrh. talaði um að deilan hefði staðið um skuldbindingar Íslandsbanka, en það er rangt, því að stjórnin hafði ekki annað fram að bera en að það skyldi ekki staðið við þær. Frá upphafi vildi hún leggja hann niður og taka bú hans til skiptameðferðar, og þess vegna er það hlægilegt, þegar stjórnarblöðin hamra á þeirri heilögu einfeldni, að það sé vegna hinna föstu taka stj., að tekizt hafi að safna hlutafé til bankans. Stj. tók málið hvorki föstum né lausum tökum. Hún vildi bara keyra skiptameðferð í gegn og ekkert annað, og ef þingið hefði ekki tekið í taumana, þá hefði allt farið á annan veg. - Ég get fúslega viðurkennt, að ég varð fyrir töluverðum vonbrigðum yfir því, að stj. skyldi ekki segja af sér eftir slíka útreið, og ég get ekki séð, að það sé af óhreinum hvötum að ég vil að stj. falli, því að hún hefir fyllilega verðskuldað það. Mér finnst það illt og óviðunandi að verða að samþ. slíkt frv., sem hér var um að ræða, í hendurnar á þeirri stj., sem ég gat ekki borið traust til í þessu máli, því að hana skipa einmitt mennirnir, sem búnir voru að sýna sig að berum fjandskap við málið og að þeir voru ekki færir um að eiga við það. Annars verð ég að segja það, að mér virtist hæstv. fjmrh. óvenjulega hvass og jafnvel dálítið reiður, og mér þykir gaman að því, að það er eins og ég sé kallaður til að hrista af honum slenið, eins og núv. ritstjóra Tímans, sem aldrei getur opnað augun, en fylltist ógurlegri vonzku, svo sem menn mega muna, er ég reit þingsöguna forðum. Hæstv. fjmrh. virtist hafa löngun til að ræða við mig um rit mitt um Pál postula, en ég sé ekki ástæðu til, að við gerum það núna, heldur einhverntíma síðar í góðu tómi. Annars vil ég geta þess, að mér hefir fundizt eins og andstæðingar mínir séu gramir við mig út af því, að mér tókst að semja þá bók þrátt fyrir allar annirnar. Þeim er auðsjáanlega illa við, að mér skuli hafa auðnazt að semja vísindarit, sem hefir fengið hina ágætustu dóma hjá sérfróðum mönnum og þeim, sem ég hefi engan kunningsskap við. Andstæðingum mínum þykir leiðinlegt að geta ekki gefið mér það að sök, að ég vanrækti starf mitt sökum stjórnmálanna, en hæstv. fjmrh. þarf ekki að láta sér gremjast þetta, enda get ég sagt honum það, að ég hefi tilbúin fleiri slík rit undir prentun, en það, sem allt strandar á er kostnaðurinn við slíkar útgáfur. Nei, ég hygg að hæstv. stj. verði að finna einhverja aðra ásókun en þá gegn mér, að ég vanræki verk mitt, ef hún vill leitast við að setja mig af. Hæstv. fjmrh. var gramur út af því að ég hafði sagt, að óreiða væri á landsreikningunum, og að hann kynni ekki sitt verk. Til að sanna þau orð mín get ég bent á það, að nú er búið að útbýta fjáráukalögunum, og þá kemur það í ljós, að í stað þeirra 128 þús. kr., sem búið er að ávísa framkvæmdastjóra alþingishátíðarnefndar, stendur, að honum hafi verið ávísaðar 350 þús. kr. Þetta sýnir, að hæstv. fjmrh. ávísar út um hvippinn og hvappinn því fé, sem alþingishátíðarnefndin á að hafa til umráða, og það sýnir, að bókfærslan er ekki í lagi, og hæstv. fjmrh. má vara sig á því, að slíkt kemur í ljós þegar Magnús Kjaran fer að gera upp reikningana, og hann verður að vara sig á að láta hvern þann, sem kann að krefjast, fá fé út úr ríkissjóði og skrifa það síðan á kostnað hátíðarnefndar. . Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, að með því að allmikil ókyrrð er í d., þá vildi ég helzt, að fundi væri slitið í bili, til þess að ég geti haldið ræðu mína í meiri kyrrð síðar: Það liggur hvort eð er fyrir að fresta umr. innan skamms, vegna mannfagnaðar þess, sem okkur er búinn í kvöld, og því álít ég, að út á eitt kæmi, þótt fundi sé slitið strax. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forseti (BSv): Það er víst ekki um annað að gera en að halda áfram fundi, enda virðist d. sæmilega skipuð, og þótt nokkur ókyrrð sé nú í bili, þá staðfestast menn væntanlega, þegar þeir fá eitthvað til að halda sér að. Verður umr. þá fram haldið.

Magnús Jónsson Ég hafði hugsað mér að ræða dálítið um skólamál við hæstv.dómsmrh., en með því að menn virðast hafa hug á allt öðru núna, þá mun ég fella niður mörg atriði, sem ég hefði þurft að tala um nánar, en stikla á helztu atriðunum. Eitt af því, sem hæstv.dómsmrh. var að tala um, var Esju-útgerðin. Það var á ræðu hans að skilja, að þegar hann hefði skrifað grein sína forðum, um að Eimskipafélagið væri látið taka að sér útgerð strandferðaskipanna, þá hefði hann ekki rent grun í, hverslags menn það yrðu, sem hefðu stj. Eimskipafélagsins með höndum. En nú, þegar hann hefir uppgötvað, að um pólitíska andstæðinga væri að ræða, þá virðist hann snúa við blaðinu, og vill nú endilega láta ríkið taka úthaldið í sínar hendur. Þetta er vitaskuld í ágætu samræmi við hina alkunnu hlutdrægni þessa manns, að trúa andstæðingum sínum ekki fyrir neinu. Þess vegna var þetta starf af þeim tekið, til þess að geta holað þar niður einhverjum gæðing sínum. Það er eitt atriði, sem hæstv. ráðh. drap á áðan í þessu sambandi, og ég vil hér með leiðrétta. Hæstv. ráðh. sagði, að hv. 3. landsk. hefði verið á móti strandferðum, og þegar Esja hefði verið byggð, þá hefði hann viljað hafa skipið eintóma lest, en með engu farþegarúmi. Þetta er nú vitaskuld rangfærsla, svo sem vænta má, en eftir því, sem ég man bezt, þá vildu allmargir, að Esja væri útbúin þannig, að það mætti með tiltölulega lítilli fyrirhöfn breyta henni til vöruflutninga í viðlögum. Slík tilhögun er algeng, t. d. í Atlantshafsskipum. Þau eru þá notuð til vöruflutninga eftir hentugleikum, en þess á milli eru svo sett í þau skilrúm og skipið hreinsað og fágað og gert hið vistlegasta að öllum útbúnaði. Nú voru það margir, sem vildu hafa þessa tilhögun á strandferðaskipinu, sérstaklega með hliðsjón af því, að strandferðir bera sig jafnan illa og í því tilfelli gæti verið gott að hafa skipið einnig tilbúið í aðra notkun. Nú var þó hnigið að því ráði að byggja Esju svona, eins og hún er, og mun það hafa verið Klemens Jónsson, sem tók á sig þá áhættu og ábyrgð að byggja hana þannig, að ekki væri hægt að nota hana í annað í viðlögum, svo sem til millilandaferða, í vöruflutninga og þvíl. Vegna þess að hnigið var að þessu ráði, verður að binda skipið við hafnarbakkann, ef ekki er þörf fyrir það til strandferðanna um stundarsakir. Það er þess vegna mjög langt frá því, að hv. 3. landsk. og þeir, sem honum fylgja í þessu máli, hafi verið mótfallnir góðum strandferðum. Slík fullyrðing er algerlega út í loftið. En hvað sem um það er, þá skiptir það engu máli í þessu sambandi. Hitt er aðalatriðið, að komast að raun um, hvort útgerð Esju hafi farizt Eimskipafélaginu vel úr hendi eða illa, og hvort félagið hafi tekið of mikið fyrir sitt starf. Um þetta eru engar uppplýsingar fyrir hendi, enda veit hæstv. ráðh. það ósköp vel, að þetta er einungis gert til þess að útvega nokkrum mönnum atvinnu; það er ástæðan, en önnur ekki. Líkt er að segja um veitingu útvarpsstjórastöðunnar. Hæstv. ráðh. veit það vel, að Jónas Þorbergsson hefir einn kost. Hann er duglegur pólitískur ritstjóri, duglegur að verja slíkan málstað sem Tímans, en að hann þekki sérstaklega þjóðlífið, eins og hæstv. ráðh. segir, er bara bláber firra út í loftið. Hann hefir notað gáfur sínar illa og alveg ólíkt því, sem útvarpsstjóri á að gera. Hann hefir unnið í þjónustu þess ráðh., sem jafnan hefir reynzt örðugur viðskiptis, þegar um mál sveitanna er að ræða, samanber raforkuveiturnar. Hann hefir þess vegna ekkert sýnt, sem sanni umhyggju hans og skilning fyrir sveitum landsins, nema síður sé. Hæstv. ráðh. sýndi mér þann heiður að svara mér með tveim ræðum. Ég hefi því skotið inn í punktana ýmsu af því, sem hv. 2. þm. Reykv. beindi til mín í ræðu sinni. Hann sýndi mér þann heiður að gera eldhúsdag að mér, en slíkt þykir jafnan upphefð mikil. En sumt af því, sem hv.þm. sagði, er þess eðlis, að ég hlýt að taka það til frekari athugunar, til þess að sýna, að hv.þm. fór með órökstutt, mjög illviljað fleipur í minn garð. Eins og kunnugt er, hafa orðið ýmsar greinir milli okkar undanfarið út af því, að hann hefir reynt að klína því á mig, að ég reyni að nota trúmál í sambandi við kosningar. Upphaf þessa máls er það, að ég þýddi fyrir nokkrum árum grein úr erlendu jafnaðarmannablaði um afstöðu kommúnista til kirkjunnar. Út af þessu æstust sócíalistarnir mjög, og töldu grein mína róg og uppspuna. Ég vil þá benda þeim á, hvaðan sá rógur og uppspuni er runninn. Grein mín var þýdd úr „Socialdemokraten“ í Kaupmannahöfn, sem er blað danskra jafnaðarmanna, svo að ætla mætti, að jafnaðarmenn hér gerðust ekki fyrstir til að rengja greinina. En þeir hafa aldrei getað gleymt þessu, og lagt hina mestu fæð á mig fyrir þá sök. Vitaskuld stafar þetta mest af því, að ég hefi jafnan verið í kjöri hér í bæ, og þá hefir mínum andstæðingum þótt mikils um vert að geta einhvernveginn klínt á mig einhverjum ósóma, og það hefir þeim sennilega tekizt í hugum margra fylgismanna þeirra. Ég er hér hataður af fjölda manna, sem ég ekkert þekki og ekkert hefi gert á hluta þeirra, hvorki fyrr né síðar. Þess er aldrei getið, þegar ég hefi fylgt ýmsum mannúðar- og umbótamálum þeirra hér á Alþingi; yfir því er vendilega þagað, því að allt veltur á að geta nuddað á mig einhverri ófrægð. Hv. þm. talaði um, hversu ranglát veiting prófessorsembættisins í guðfræði hefði verið, og veiting dócentsembættisins forðum. Hvað hið síðarnefnda snertir, þá var það veitt eftir samkeppni, svo að hægt er að sanna, að það hafi verið réttilega veitt. Um allar aðrar embættaveitingar má segja, að þær séu pólitískar eða hlutdrægar, en um þessa veitingu verður þetta ekki sagt með neinum rökum. Hv. þm. gekk jafnvel svo langt að staðhæfa, að ég hefði notað embættisaðstöðu mína til þess að svívirða andstæðingana. Mér er nú að vísu ekki vel ljóst, hvað hv.þm. eiginlega á við með þessari svívirðilegu aðdróttun, nema ef væri það, að ég notaði kennslustundir mínar í guðfræðideildinni til þess að agitera í stúdentunum. Mín embættisaðstaða er slík, að þetta eitt væri hugsanlegt, en ekkert annað. Nú mælir stjórnarskráin svo fyrir, að engum embættismanni megi meina setu á Alþingi, og þá um leið að embættismenn megi vera pólitískir. Nú er því svo varið með mig, að ég hlýt að hafa mínar pólitísku skoðanir, þar sem ég sit á Alþingi; enginn getur meinað mér það. En að ég hafi nokkru sinni á nokkurn hátt notað embættisaðstöðu mína í pólitískum tilgangi, því vil ég leyfa mér að neita afdráttarlaust, og ég vil biðja flokksbræður hv.þm. að skila því til hans, að þetta séu helber, vísvitandi ósannindi, sem hann er alls enginn maður til þess að standa við. Ég vil um þessa hluti vitna til stúdentanna, sem ég hefi undir hendi, og hv. 2. þm. Reykv. skal standa frammi fyrir þingheimi öllum og þjóðinni sem opinber ósannindamaður, opinberlega staðinn að einu því svívirðilegasta athæfi, sem hent getur einungis lélega innrætta, rökþrota og drengskaparlausa menn. Ég er sannfærður um, að hvorki hv.þm. né nokkrum muni takast að benda á eitt einasta dæmi þess, að ég hafi notað aðstöðu mína sem prófessor í guðfræði til þess að hafa áhrif á pólitískar skoðanir prestaefnanna. Ég hefi heldur ekki hugmynd um skoðanir þeirra. Meira að segja fræddi hæstv.forsrh. mig um það um daginn í einkaviðtali, að það myndu vera allir á móti mér í guðfræðideild nema einn, og má það vel vera rétt. Þótt margt sé skrafað í tímunum, þá hefir pólitík aldrei borið á góma, en hitt hefi ég sagt þeim stúdentunum, að þeir ættu að vera radikalir, því að nógur tími væri til þess fyrir þá að verða konservatívir. Mér hefir alltaf fundizt fara vel á því, að stúdentar væru radikalir, og þá skoðun hefi ég látið í ljósi við þá, ef svo hefir borið undir. Ég veit ekki, hvort slíkt getur kallazt misnotkun á embættisaðstöðu, en að minnsta kosti ekki á þann veg, sem hv. 2. þm. Reykv. heldur fram. Nei, í þessum efnum veit ég mig hreinan. Annars held ég að slíkar aðdróttanir séu beinlínis sprottnar af bjánaskap, og nái því ekki upp í það, að vera sprottnar af illvilja. Þó getur um hvorttveggja verið að ræða hjá þessum hv.þm., og hvað heimskuna snertir, þá er hún á sumum sviðum jafnvel á enn hærra stigi en illgirnin, því að gáfnafari þessa manns er nú einu sinni svo farið, að enda þótt hann sé sæmilega greindur að sumu leyti, þá er hann á aðra röndina alveg óttalega heimskur.

Líkt og Jónas

. Þessi sami hv.þm. lét sér ennfremur sæma að ráðast á samkennara minn, Ásmund dócent Guðmundsson, fyrir þingsetningarræðu hans, eða ummæli hennar nokkur. Vill hann út frá því láta setja censur á prédikanir við þingsetningar framvegis. Nú vita það allir, sem hlustuðu á ræðuna, að hún var algerlega ópólitísk, en hitt var annað mál, að þegar ræðumaður talaði um t. d. réttlæti, þá varð mönnum ósjálfrátt á að skjóta augunum til hæstv.dómsmrh., enda þótt alls ekki bæri að taka ummæli prédikarans sem pillu til hans, sem þó margir gerðu. Sama var um sócíalistana að segja, þegar prédikarinn beindi þeirri áskorun til þeirra, að þeir létu ekki stefnu sína komast í andstöðu við kirkju og kristindóm. Nú vita það allir, að jafnaðarmenn eru víðast andvígir kirkju og kristinhaldi, og sérstaklega sumar greinar þeirra, svo sem kommúnistar, beinlínis fjandsamlegir í garð kirkjunnar. Þess sama hefir oft orðið vart hér í allríkum mæli. T. d. var ég einu sinni í skólanefnd með Ólafi Friðrikssyni og Hallbirni Halldórssyni, og varð ég þar mjög greinilega var þessarar andúðar í kirkjunnar garð. Þeir vildu t. d. ekki láta kenna neina kristinfræði í skólanum. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að reyna að bera á móti þessu, og því ekki að koma til dyranna eins og hann er klæddur? Og hvað er þá eðlilegra en að kirkjan aðvari þennan flokk gegn því að hneigjast til alveg ástæðulausrar andstöðu gegn henni? En svo heimta þeir bara ritskoðun, sem annars þykjast þó alltaf vera með skoðanafrelsi og móti ritskoðun. Þeir vilja setja mig af embætti fyrir það, að ég hefi skoðun í stjórnmálum. Þetta eru hinir miklu brautryðjendur skoðanafrelsisins í heiminum. Af þess öllu má nú sjá, hversu óheilir menn þetta eru í raun og veru og hve mjög þeir skrökva um innræti sitt og villa á sér heimildir. Þetta eru í rauninni grímuklæddir harðstjórar. Þeir heimta frelsi meðan þeir eru í minni hluta, en jafnskjótt sem þeim vex fiskur um hrygg, gerast þeir böðlar og kúgarar þeirra, er minna mega sín. Hv. þm. sagði meðal annars, að ég hefði sagt í ræðu minni, að Pálmi Hannesson væri illa þokkaður í skólanum. Þetta eru hrein og bein ósannindi. Ég sagði einungis, að það væri mikil óregla í skólanum, en um Pálma sagði ég það, að hann væri víst fremur vinsæll, eftir atvikum. Þá kem ég að síðari ræðu hæstv.dómsmrh., og það var nú svo sem aðalræðan. Ég verð að fara fljótt yfir sögu. Það er svo ákaflega margt, sem ég hefi skrifað eftir honum, að ég yrði ekki búinn fyrr en löngu hinumegin við hátíðir, ef ég ætlaði að svara hverju fyrir sig. Hæstv. ráðh. er í tvennskonar ham. Stundum er hann léttur og gamansamur og leikur við hvern sinn fingur. En stundum er hann aftur á móti blár og bólginn og afskaplega dólgslegur og hellir úr sér óbótaskömmum. Í ræðu sinni nú var hann alveg eins og kría á steini. Hann fór t. d. að tala um áfengisverzlunina og sagði, að Íhaldið hefði stjórnað henni í 6 ár, en það lifði nú reyndar ekki nema 4 ár. Það hefir því stjórnað henni annaðhvort í tvö ár fyrir fæðingu sína eða eftir dauða sinn, og kalla ég það vel gert. Yfirleitt var hæstv. ráðh. afar montinn í ræðu sinni og var alltaf að hrósa sér. Hann sagði, að þrátt fyrir íhaldsmeirihlutann hér í Reykjavík, hefði hann fengið lögregluna bætta. Hann veit þó, að hann hefir ekkert haft um það að segja. Það var bæjarstjórnin hér, sem ákvað að fjölga lögregluþjónunum, og það er bærinn, sem kostar það. Það eina, sem hæstv. ráðh. á kannske þátt í, er það, að lögreglustjórinn fór að blanda sér í stjórnmál til mikils skaða. Sumir hafa og sagt mér, að ástæðan til þess að þeir vildu fjölga lögregluþjónum, hafi verið fullyrðing lögreglustjórans um það, að hann vildi gefa sig óskiptan að þessu starfi. En svo kastar hann sér út í pólitík og vekur úlfúð utan um persónu sína, sem er afskaplega hættulegt. Hæstv. dómsmrh. hefir því gert illt eitt í þessu, ef hann hefir fengið lögreglustjóra til þess. Hæstv. ráðh. kallaði hv.þm. Borgf. aurasál. Þetta er dálítið einkennilegt, því að rétt í sömu andránni var hæstv.forsrh. að tala um, að hv.þm. Borgf. væri ekki jafnfastur í rásinni eins og hann hefði verið um sparnað. Annars er gaman að því með þennan hæstv. ráðh., að hann talar svo oft um lífsskoðanir. Það má ekki greina á milli nokkurs, án þess að það séu mismunandi lífsskoðanir. Ef einn er í ljósum fötum en annar í dökkum, þá eru það ólíkar lífsskoðanir. Hæstv. ráðh. talaði um mismunandi lífsskoðanir hjá mér og sér um Þingvelli. Ég væri að áfellast, að þar væri byggður dýr bær, lagðir vegir og reistar brýr og flutt til hús og annað þessháttar. Hvað sem lífsskoðunum líður, þá snertir þetta mig alls ekki, því að ég nefndi þetta ekki á nafn. En ég talaði um, að það væri órétt að skrifa þann kostnað, sem leiddi af þessu, á kostnað við undirbúning alþingishátíðarinnar. Ef talað er um þessar mismunandi lífsskoðanir, þá fannst mér þær koma fram milli hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Borgf., þegar hæstv. ráðh. var að lýsa skoðunum þeirra á fjármálunum. Við skulum taka dæmi þessu til skýringar. Það eru margir bjargálnamenn, sem hafa haft sig upp úr fátækt með sparsemi, eins og t. d. margir íslenzkir bændur. Þegar aftur á móti sonurinn kemst upp, byrjar hann á siglingum og allskonar eyðslu. Hann eyðir kannske meira í sígarettur heldur en öll fjölskyldan í mat. Þarna eru tvær mismunandi lífsskoðanir, annarsvegar bústólpinn og hinsvegar landeyðan, sem standa hvor á móti öðrum, alveg eins og þessir tveir aðiljar stóðu hvor gagnvart öðrum, hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Borgf. Ég skal að vísu viðurkenna, að ég er oft ekki sammála hv.þm. Borgf.; mér finnst hann oft helzt til fastheldinn á fé ríkissjóðs, en ég lasta hann ekki fyrir það. Hann veit, að hann er að fara með annara fé. Hann veit, að þjóð okkar er eins og fátæki maðurinn, sem kemst í bjargálnir, og að hún hefir ekki efni á því að lifa eins og landeyðan, sem kastar út fé á báða bóga og heldur, að hann sé greifi. Það var einu sinni síður að kalla slíka menn greifana af Montblanc, og ég ann hæstv.dómsmrh. þess vel að vera greifinn af Montblanc í íslenzkri pólitík. Hann segir: Ég ætla bara að hafa meira um mig, ég ætla að kaupa fleiri bíla og senda fleiri menn til útlanda. En hv.þm. Borgf. vill spara eyrinn, til þess að tapa ekki krónunni. Nei, hæstv. ráðh. getur náttúrlega buslað áfram með þessa eyðslu sína svo og svo lengi, en þessi aðferð kemur til með að verða erfið, ef svona á að fara með landsfé. Hvaða sönnun er það, þótt stór félög, eins og t. d. Kveldúlfur, hafi bíla? Þar er þessi stóri munur, að maður er að fara með sitt eigið fé. En hæstv. ráðh. þarf ekki annað en fara að eins og landeyðan í útlöndum, að sóa fé föður síns. Hann þarf ekki að vera að spara fé fátækra landsmanna. Þá kom hæstv. ráðh. að embættaveitingum og flutti afarlanga heimspeki um þær. Hann sagði, að ég setti upp þá reglu, að taka alltaf elzta manninn, en hann hefði þá reglu, að taka alltaf bezta manninn. Ég verð þá víst að fara dálítið út í heimspeki líka. Mér fannst ég sjá þarna ágætt dæmi, þess, hvernig ofstækismenn verða til. Ég er nú alveg laus við ofstæki sjálfur. Ég segi mér það ekki til hróss, því að stundum hálf öfunda ég þessa ofstækismenn. Þeir sjá ekki nema annan málstaðinn og verða því oft nokkuð kröftugir. Þeir loka augunum algerlega fyrir öðrum málstaðnum og búa til skrípamynd af því, sem andstæðingarnir segja. Ef hæstv. ráðh. er sannfærður um, að hann vilji alltaf fá bezta manninn og við alltaf elzta manninn, þá er ekki furða, þótt hann haldi, að hann hafi alltaf á réttu að standa. Okkar aðferð er sú, að reyna að ráða þetta sem mest af verkum mannsins sjálfs. Af því leiðir það, að embættisaldur er alltaf talsvert mikils metinn. En auðvitað hefir það aldrei verið regla, að embættisaldurinn einn ætti að ráða. Það kann að hafa verið á kancellitímunum. En við viljum leitast við að láta verk mannsins ráða og fá þannig bezta manninn. Hæstv. ráðh. er ófáanlegur til þess. Hann vill seilast út og taka nýtt blóð. Hann fór að vitna í Napóleon, sem hefði gert skraddara og skómakara að hershöfðingjum og tekizt vel. Það eitt var Napóleon reyndar ekki nóg, að um nýtt blóð væri að ræða. En ef hann var búinn að sjá að þessi skraddari eða skómakari var meistari í því að stjórna her, þá gerði hann hann að hershöfðingja. Þessi regla hæstv. ráðh., að halda, að hann þurfi ekki annað en sýna fram á, að eitthvað sé gamalt, til að sanna, að það sé vont, og sýna fram á, að eitthvað sé nýtt og því sé það gott, þessi „fílósófí“ nær auðvitað engri átt. En úr því að hæstv. ráðh. gengur með þessa flugu, að hann sé að feta í fótspor Friðriks mikla og Napóleons, þá fer maður að skilja ýmislegt, sem hann gerir. Það er ekki alveg víst, að hið nýja sé alltaf betra. Herbert Spencer sá fram á, að það væri ómögulegt annað en að sócíalisminn hlyti að koma, og bjóst hann jafnvel við, að hann myndi sigra. Hann sagði, að þetta væri afleiðing af vélunum og stóriðjufyrirkomulaginu. En hann var alveg jafnsannfærður um, að sócíalisminn yrði mannkyninu til mestu. bölvunar. Að eitthvað sé nýtt, í upprás og sé að vaxa, er því engin sönnun fyrir ágæti þess. Hæstv. ráðh. fór að verja skipun skipherrans á Ægi. Það er dálítið gaman að sjá, að hann hefir ekki meira en svo trú á sinni eigin reglu. Honum var nú svo illa við skipherrana, sem fyrir voru, að ekki vildi hann velja þá. En svo segir hann: Ég valdi manninn, sem þá var næstur. Ef hann vildi fylgja reglu sinni átti hann að taka lægsta hásetann á varðbátnum Trausta. Og hvernig var farið að, þegar ráðh. og fylgismenn hans voru að velja ritstjóra að Tímanum? Því tóku þeir ekki alveg óreyndan mann? Nei, þeir tóku skipherrann á Degi og gerðu hann að skipherra á Tímanum. Þar reið á að standa fást í ístaðinu, og þess vegna fylgdu þeir þessari fornu reglu, að taka þann, sem lengst og bezt hafði að þessu starfað. Hæstv. ráðh. sagði, að maðurinn hefði reynzt vel. O, jæja. Ranglæti var það nú samt að veita honum stöðuna. Enda mun hann ekki hafa reynzt neitt betur en aðrir, því að þetta dæmi, að Ægir hafi tekið fleiri skip heldur en Óðinn á sama tíma, það sannar ekkert. Hann kann að hafa falið sig fyrir togurunum, til þess að narra þá inn á víkur og taka þá svo. Það er eins og ef lögregluþjónn héldi, að maður ætlaði að brjótast inn, feldi sig og léti manninn byrja á innbrotinu til að hremma hann svo. Bezt er auðvitað að vera á vakki og reyna að afstýra brotum; en það getur orðið til þess að falla í ónáð hjá svona ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að Friðrik Ólafsson, sem mestum órétti var beittur, ætti að verða kennari við stýrimannaskólann. Ráðh. finnst það engu skipta, þótt Friðrik hafi átt heimtingu á að fá skipherrastöðuna á Ægi. Hann segir bara: Þú getur eins orðið kennari við stýrimannaskólann. - Ég veit ekki, hvort ég ætti að minnast á veitingu læknisembættisins í Keflavík. Það er erfitt að komast hjá því, af því að það er mesta hitamál. Sérstaklega hefir það rifjazt upp, vegna þess að birt hefir verið í Tímanum skýrsla um þessa rannsókn, sem Þórði Eyjólfssyni var falin á hendur. Ég býst við, að hafi menn ekki vitað það áður, að hér var hégómamál á ferðinni, þá sjáist það af þessu plaggi, því að það er ekkert annað en kjaftaslúður. - Svo vildi ég yfirheyra þennan og hann sagðist hafa farið suður í Keflavík, og svo vildi ég yfirheyra þennan og svo fór ég suður í Keflavík og yfirheyrði hann. - Það var einu sinni sýslumaður, sem var mjög drykkfelldur, og þegar hann eitt sinn kom heim frá sakamálsrannsókn, tók hann allt heimilisfólkið fyrir rétt. Þegar svo rann af honum, vissi hann ekkeri hvað hann átti af sér að gera. En þessi dómsmrh. okkar er þeim mun forstokkaðri og vitlausari, að hann lætur prenta skýrslu um þetta í Tímanum, þegar runnið er af honum.

En er þá runnið af honum?

. Nei, kannske það sé ekki. En þessi rannsókn finnst mér sýna átakanlega, að hér er um hreina misbeitingu á valdi að ræða. Ég býst helzt við, þegar þingi er slitið, að ég og einhverjir flokksbræður mínir verðum settir undir sakamálsrannsókn. Ætli það hafi ekki horfið kindur einhversstaðar á landinu, og því mætti þá ekki setja mig undir sakamálsrannsókn? Bara það, að læknarnir voga sér að mynda stéttarfélag eins og verkamenn mynda með sér, til þess að verja hagsmuni sína, og þetta félag reynir að koma í veg fyrir ranglátar embættaveitingar; þá er skipaður konunglegur kommissarius til þess að rannsaka þetta mál. Hæstv. ráðh. sagði, að íbúar í Keflavík hefðu ekki skorað á sig að veita Jónasi Kristjánssyni embættið, og engin rödd heyrzt um annað en að menn væru ánægðir með Sigvalda Kaldalóns. Ég las þó í einu blaðinu, að borgarafundur hefði verið baldinn þar, bæði til þess að mótmæla því, að læknirinn væri fluttur til Grindavíkur, og ennfremur var samþ. að vita alla meðferð dómsmrh. á þessu máli. Ég veit ekki, hvað hann vill fá þetta skýrara fram. Hann vill kannske fá þá til að sparka í sig, ef þetta dugar ekki. Annars er það sannast að segja, að veitingu læknisembætta er allra sízt hægt að fela fólkinu. Starf læknanna er alls ekki ljóst almenningi. Það getur verið ágætur læknir, sem fyrst fær tvo sjúklinga, sem batnar ekki, en skussinn getur byrjað starf sitt á því, að þeim sjúklingum batnar, sem hann er sóttur til, en fólkið dæmir eftir útkomunni. Það er þó skárra um kosningu á presti. Hann getur komið og látið heyra í sér röddina. En það er nálega ómögulegt fyrir lækninn að sýna fólkinu í fljótu bragði sína réttu hlið. Langlengsti partur ræðu hæstv. ráðh var um skólana: Hann finnur, að með veitingu rektorsembættisins hefir hann framið það hermdarverk, sem hann rís ekki undir. Og til þess að reyna að bjarga sér, fer hann að rægja þessa gömlu stofnun. Það er hart að heyra kennslumálaráðh. lesa upp úr gömlum prótókollum til þess að rægja skólann. Hann hafði aðeins eina vörn, sem ég hafði sagt, að hann yrði að koma með, að það þyrfti að fá nýtt blóð í skólann. Þarna er þá komið á fastan grundvöll. Setningin er miðuð við það, að kennarar skólans hafi að vísu verið góðir, en þeir hafi viljað halda skólanum á sama grundvelli og áður. Hæstv. ráðh. vildi sanna, að gamli skólinn hefði verið ómögulegur, og las upp úr gömlu Kirkjublaði lýsingu fyrrv. lærisveins á skólanum, sem sagðist hafa haft mest gagn af því, sem hann las hjá sjálfum sér. Nú veit hæstv. ráðh., að menn læra mest í skólum af því, sem þeir lesa af sjálfsdáðum. Menn halda, að hægt sé að troða lærdómnum í nemendurna, en reynslan er sú, að menn læra aðeins það, sem þeir sjálfir vilja. Hæstv. dómsmrh. las upp úr prótókollum skólans. Þeir sýna það, að einstöku piltar voru áminntir- og sumir reknir. Hæstv. ráðh. hefði átt að sanna sitt mál með því að sýna, að framkoma piltanna hefði verið þannig, að þeir hefðu verið áminntir án saka. En upplestur hæstv. ráðh. sýndi ekki annað en að t. d. Héðinn Valdimarsson og Ólafur Jensen voru áminntir vegna þess, að þeir höfðu unnið til þess. Eða þegar piltar voru að strá eldspýtum. Hæstv. ráðh. vill ekki láta reka þá úr skóla fyrir það. Slík refsing var líka mjög sjaldgæf þangað til árið 1903. Það ár er alveg sérstakt í sögu skólans. Það er dálítið kátlegt að heyra það frá uppeldisfræðingi, að ekki megi beita aga í skóla, ef piltar tækju upp á því að brúka munn við skólastjórann eða hlýða ekki skólareglugerðinni og sækja ekki tíma o. s. frv. Þar sem á að uppfræða menn en ekki aga, stöðvast uppfræðslan fljótt. Ég kannast ósköp vel við dæmið frá 1903, þegar Þorgrímur Kristjánsson var rekinn úr skóla. Ég stóð nærri honum, þegar hann rak upp skjáina á Björn M. Ólsen og sagðist aldrei hafa vitað skóla stjórnað með öðrum eins óforskömmugheitum sem þessum. Veit hæstv. ráðh., hvað eldspýtnadreifing er? Veit hann, hvað það er að mega ekki hreyfa sig úr stað, nema af því hljótist brak og brestir? Og það var ekkert, sem braut eins niður taugakerfi Björns M. Ólsens sem þessi eldspýtnadreifing. Það má ekki taka veturinn 1903 sem dæmi. Hann er alveg einstakur. Þá var hrein uppreist (Revolution) í skólanum. Piltarnir í skólanum voru úr öllum flokkum, bæði heimastjórnarmenn og sjálfstæðismenn. Björn M. Ólsen hafði þá skoðun, að þeir, sem höfðu skarpasta skoðun í stjórnmálum, væru höfuðpaurarnir í öllum óspektum í skólanum og vildi þá reka þá úr skóla, svo að hægara yrði að hemja hina. Hann hafði ekki lag á að stjórna skólanum. Það er ekki nein gömul aðferð við stjórn skólans, sem hér kom til greina, heldur var mislukkaður maður í þessu starfi. Uppreist piltanna í skólanum 1903–04 stefndi því að því ákveðna marki að koma honum frá skólanum. Þetta voru hlýðnir og auðsveipir menn, en þeir höfðu sett sér það mark að flæma hann frá skólanum. Enginn þessara manna hefði leyft sér að gera ýmislegt það í tíma hjá Ólsen, sem nú er algengt að menn leyfa sér. Vegna þessa varð Ólsen að fara frá, þótt skólinn væri að öðru leyti í mjög góðu lagi. Það hafa margir sagt. Kennarar voru ekki jafngóðir allir, en yfirleitt útskrifaði skólinn sæg af vel menntuðum mönnum til háskólanáms. Það er því óþolandi, þegar hæstv. ráðh. er alltaf að reyna að níða þessa stofnun niður. Reykjavíkurskóli hefir alltaf verið álitinn einhver bezti skólinn á Norðurlöndum. Það var litið svo á við háskólann í Kaupmannahöfn, að 2. eink. frá Reykjavíkurskóla væri eins góð og 1. eink. frá dönskum skólum. Nú vill hæstv. ráðh. veita Pálma Hannessyni rektors-embættið við þennan skóla. Þá vildi hæstv. ráðh. sýna, hversu ómögulegur skólinn væri vegna skrópvottorðanna frá 1903. Þessi vottorð voru þá alveg ný. Áður þurfti alltaf læknisvottorð. Mætti segja margar sögur í sambandi við það, t. d. af manninum, sem kom að finna lækninn, en hann var þá ekki heima, svo að hann fann konuna hans og bað hana um vottorð. Konan spurði þá, hvort ekki væri að honum höfuðverkur, en pilturinn spurði, hvort það mætti ekki eins vera magapína, og varð það að samkomulagi. Það var því í anda hins nýja tíma, þegar það var ákveðið 1903, að nóg væri, að húsráðandi skrifaði vottorðið. Það var þá tekið trúanlegt. Hvernig fór það? Piltarnir misnotuðu þetta, eins og hæstv. ráðh. sagði. Þeir sýndu, að þetta var ekki rétt aðferð. Unglingar frá fermingu til tvítugsaldurs eiga bágt með að beygja sig undir aga. Það, sem þeir heimta, er réttlæti. Ef rétt er farið að þeim, þola þeir mikinn aga. Björn Jenson var t. d. strangur kennari á vissan hátt. Ég kom t. d. einu sinni of seint í lestrartíma. - Það var ekki kennslustund. - Ég fékk undir eins nótu. Við þessu var ekkert að segja. Ég vissi, að ég hafði komið of seint, og þegar hann refsaði, var það fyrir brot. Héðinn Valdimarsson og Ólafur Jensen hafa líka fundið, að þeir höfðu brotið.

O, ekki mikið

. Ef þeir eru ekki skammaðir, þá fá þeir fyrirlitningu á kennurum. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri einhver lífsþráður skorinn í sundur, ef einhver piltur fengi 1 í stærðfræði. Hæstv. ráðh. heldur, að ef svo fer, að einhver fær l í einhverri námsgrein, þá komist hann ekki upp úr bekknum, hversu góðar einkunnir sem hann hefði í öðrum námsgreinum. Þetta þýðir það, að hann geti ekkert í einni námsgrein og hafi gersamlega vanrækt hana. Annars var skýrslan, sem hæstv. ráðh. las upp, röng. Pilturinn fékk ekki 1. Hæstv. ráðh. hefir sjálfsagt ekki vitað það, að hann fékk 3 einkunnir: 3, 12/3 og 11/3. Í staðinn fyrir að fá ÷ 23 fékk hann þá ekki nema ÷ 9. Þetta varð til þess, að hann fékk ekki nógu háa einkunn við gagnfræðapróf til þess að komast í lærdómsdeild skólans, þótt hann stæðist gagnfræðapróf. Og þótt enginn ráðh. hefði verið til þess að hjálpa honum, hefði hann getað haldið áfram og lesið utanskóla. Þarf ég ekki að fara frekar út í það. Það hefir hv. 1. þm. Skagf. gert. En mikið má sá ráðh. skammast sín, sem hælir sér af því að hafa tengt saman lífsþráð eins manns, en lokar skólanum fyrir fjölda manna, sem langar til að komast þangað. En á sama tíma koma borgarar Reykjavíkur upp góðum skóla og bjarga þar. með öllum þessum lífsþráðum. Hæstv. ráðh. miklast hér yfir einum manni, sem hann hefir bjargað og ætlast til þess að maður fari að standa á öndinni af því. Ég vil segja hæstv. ráðh., að einstakt dæmi sannar ekkert. Það, sem hæstv. ráðh. las upp, var frá árinu 1903. Þá var hrein uppreisn í skólanum. En dæmin sýna, að skólinn var góður og vel var haldið uppi aga. Þeir fengu lof, sem hegðuðu sér vel, last þeir, sem hegðuðu sér illa. Þá var ekki hægt að standa upp í hárinu á yfirboðurum sínum. Ég skal ekki fara hér út í aðgerðir hæstv.dómsmrh. við skólann, t. d. vindsnældurnar og fatasnagana. Tíminn byrjaði að tala um þetta áður en þeir komu. Þá er það fundur Íþöku. Ég vil leiðrétta það, að hæstv. ráðh. hafi fyrstur tekið eftir því, að hægt væri að gera meira úr þessu húsi en var. Fyrir þinginu 1919 lá till. og áætlun um það, hvernig megi gera við bókasafnið. Það var þó ekki gert þá, og má kannske kenna stj. um það. En hvað hefir hæstv. ráðh. nú geit? Hann hefir nú framið það hermdarverk að setja heimavist á loftið, svo að vel getur verið, að húsið fuðri upp einhvern góðan veðurdag. Þetta er óforsvaranlegt. Ég vildi að hægt væri að grafa upp gjafabréf þess góða manns og vita, hvort það er ekki bannað. Ég ætla þó ekki að vona, að húsið eigi eftir að brenna. Vil ekki vinna það til, þótt það yrði til þess að lækka nokkuð rostann í hæstv. ráðh. Þessu hælir hæstv. ráðh. sér af og heldur, að enginn hafi gert annað eins. Hvernig var með skíðin á Laugarvatni? Það er sagt að hingað hafi komið skautar og skíði til Laugarvatnsskóla, sem hæstv. fjármrh. vildi ekki innleysa, vegna þess að engin heimild var til þess í fjárl. Þessi sending lá hér lengi óinnleyst, vegna þess að kaupmaðurinn vildi ekki láta það af hendi nema það væri keypt út. En hvernig rættist úr þessu með skautana og skíðin? Ég skoða það meinbægni, að það skyldu ekki vera nógir peningar í ríkissjóði til þess að gefa skólanum skíði. Annars er það einkenni hæstv.dómsmrh., að ganga fram hjá kennarafundum, ef um afskipti af skólanum er að ræða. Nú er t. d. nýbúið að staðfesta reglugerð fyrir skólann, sem aldrei hefir verið borin undir kennarafund. Í stað þess skipaði rektor Menntaskólans nefnd til þess að gera hana, og var umsjónarmaður skólans (inspector scholae) formaður hennar. Þegar þessi reglugerð kom, voru svo allir óánægðir með hana nema nefndin, sem hafði gert hana. Ungir menn eiga bágt með að koma sér saman sjálfir. Allt verður að koma ofanfrá. Hæstv. ráðh. þykast hafa valið bezta manninn, sem völ var á, og nú er rétt að athuga, hvernig þetta nýja blóð verkar. Ég gat þess reyndar í fyrstu ræðu minni, en með því að ég sé, að hæstv. ráðh. hefir ekki látið sér skipast, verð ég að taka það til athugunar aftur. Ég ætla fyrst að taka það dæmi, sem hæstv. ráðh. gat um sjálfur. Það er um Guðmund Bárðarson náttúrufræðing. Mig minnir, að það væri í 6. bekk C., sem Guðmundur Bárðarson vildi láta nemendurna gera ritgerð. Þeim þótti efnið of þungt og vildu ekki gera hana. Þeir fengu þá frest, og skiluðu þá loks allir vélrituðu eintaki, og var það ekki nema nokkrar línur og það vitleysa, sem þar var. Fólk með hinum nýja anda vill enga kennslu hafa hjá honum, og hefir engin kennsla farið fram hjá honum síðan. Ég verð að segja, að það er primitívur skóli, þar sem ekki er hægt að kenna það, sem segir í reglugerð. Þegar leitað var til rektors, skiptir hann sér ekkert af þessu. Svo var annar kennari fenginn til þess að kenna náttúrufræði í þessum bekk. Svona er heilnæmt í hinum nýja anda. Þá er annað dæmi. Það sagði mér maður nýlega, að hann hefði komið inn, þar sem verið var að sýna skólamynd í Nýja-Bío, og voru nemendur Menntaskólans einnig þar saman komnir. Meðal annars sást þar á myndinni pálmasunnudagur í Palestinu. Varð af þessu ógurlegur hlátur í salnum. Það er nefnilega sérstakur pálmasunnudagur hér á Íslandi, og hann er þannig til kominn, að til þess að koma af fjarvistum við skólann, leyfði rektor, að sá bekkur, sem minnstar fjarvistir hefði, skyldi hafa einn dag frían á mánuði. Var hann skírður pálmasunnudagur. Eftir nokkurn tíma var svo úrskurðað, að 6. bekkur C. skyldi fá frí í 1 dag. En þá urðu aðrir bekkir reiðir og sögðu, að þetta væri rangur úrskurður. Einn bekkur sagði t. d.: Hjá okkur hefir einn maður verið svo lengi veikur, að við þess vegna höfum svo marga fjarvistardaga, en annars skrópum við minna en aðrir bekkir. Og fyrst að við ekki fáum leyfið með góðu, þá tökum við það sjálfir. Og svo byrjaði 6. bekkur B. og tók sér sjálfur frí. Gerði rektor ekkert við því. Næst tók 6. bekkur A. sér frí. Þá keypti rektor bíla og keyrði um bæinn til þess að safna nemendunum saman í tíma. Ég hefi heyrt sagt, að einn nemendanna hafi tekið upp cígarettu og boðið rektor, og að hann hafi þegið hana. Mér finnst þetta sýna, að nemendur beri alls enga virðingu fyrir honum, þótt kannske sé hægt að segja, að hann sé ekki illa látinn. Ég hefi heyrt sagt, að þessir 2 bekkir hafi ekki einu sinni beðið afsökunar. Þeir hafi kannast við brot sitt og lofað að gera það ekki aftur, nema brýna nauðsyn bæri til. Þessi tvö dæmi sýna, að ekki er um neina refsingu að ræða þótt nemendur gangi úr tíma. Ef sæmileg stjórn væri á skólanum, hefðu nemendum verið settir 2 kostir, annaðhvort að fara úr skóla, eða vera góðir. Nemendur verða að finna, að þeir verði að láta í minnipokann fyrir stjórn skólans. Áður var það skólafundur, sem ákvað nemendum hegningu. Nú átti að koma á nokkurskonar gerðardómstól, þar sem væri jafnmargir kennarar og nemendur, 2 af hvorum. Skólapiltar gátu ekki sætt sig við það og heimtuðu, að það væru 4 skólapiltar, en engir kennarar. Þá hefi ég áreiðanlegar upplýsingar fyrir því, að óregla er svo mikil í skólanum, að stundum er alls ekki hægt að kenna. Þá getur það komið fyrir, að þótt kennarinn sé kominn inn í bekkinn, og þar sé alveg kyrrt, sé svo mikil ólæti fram á ganginum, að enginn heyri til kennarans. Það er því allt stjórnlaust og vitlaust í skólanum. Þetta er nú nýi andinn í skólanum. Þá hefi ég áður getið um trúarjátninguna í skólablaðinu. Þetta blað, eins og það er skrifað, er alveg nóg til að sýna, að allt keyrir um þvert bak í skólanum. Hugsa sér t. d. skóla, sem kallar hæstv.dómsmrh. „Nasa“ í blaði sínu. Eða hvað á að segja um blað, sem flytur annað eins og þetta: „Ég Pálmi frá Skíðastöðum leita hér með hófanna hjá þér Nasi, hvort þú ætlir ekki að gera mig að rectori, eins og þú lofaðir mér í fyrra“. Eða þá þetta : „Þú klepptæki Jónas! Ég Durgur Durgsson leyfi mér að krefjast þess, að þú gerir mig þegar í stað að rectori Menntaskólans“. Ég er ekki að álasa námsfólki skólans fyrir þetta. Það er upp og ofan eins og gengur. En fólk á aldrinum 15–20 ára þarf styrka stjórn. Ólsen missti alveg stjórn á skólanum og Pálmi Hannesson hefir líka misst hana. 2. tbl. af skólablaðinu byrjar á því, að taka það allt aftur, sem stóð í því fyrra. Nær það þá ekki upp í nefið á sér fyrir að hafa gert kennara skólans svo grama. Þetta er náttúrlega græskulaust af nemendum. Sökin er öll hjá skólastjórninni, hjá nýja blóðinu, sem hæstv. ráðh. veitti inn í skólann. Hæstv. kennslumálaráðh. hefir þannig tekizt að gera það meistarastykki að eyðileggja svo að segja bezta skólann á landinu. Jafnvel þó að Pálmi væri svo drenglyndur að yfirgefa skólann nú, þá væri efamál, hvort komið yrði á hann góðu lagi aftur, vegna þessa frumhlaups hæstv. ráðh. Mér þykir undarlegt, hvernig þessi maður talar um stjórnleysið í menntaskólanum, því mér er sagt, að hann hafi haldið uppi harðvítugum aga í sínum skóla, meðan hann var skólastjóri sjálfur. Ég held, að samvinnuskólapiltum hafi ekki verið leyfð eldspýtnadreifing eða að fara óvirðulegum orðum um skólastjóra sinn. Og allir vita, að hæstv.dómsmrh. er hinn mesti kúgari sem ráðh. Það er undarlegt, ef hann vill láta unglingana í menntaskólanum haga sér eins og þeim sýnist; á þá má ekki anda, þó fullorðnir menn megi varla snúa sér við fyrir hæstv. ráðh. Læknarnir mega t. d. ekki mynda félagsskap og verjast rangsleitni hans. Þá fá þeir á sig konunglega rannsókn. Ég ætlaði að lokum að tala nokkuð langt mál um flokk hæstv. ráðh. og afstöðu hans þar. En nú er orðið svo áliðið, að ég verð líklega að sleppa því að mestu. Hæstv. ráðh. hélt svo skemmtilega ræðu um stofnun Sjálfstæðisflokksins, að það hefði verið gaman að gera hans flokki dálítil skil. Það er ekki nema mjög eðlilegt, þó framsóknarmönnum sé illa við það, að Frjálslyndi flokkurinn og Íhaldsflokkurinn gerðu bandalag með sér og sameinuðust. Það er mjög eðlilegt, að framsóknarstj. sé ekki rótt, ef eitthvað er gert, sem dregið getur úr fylgi hennar, þegar hún hangir við völdin á ranglátri kjördæmaskipun og engu öðru. Eina von hennar um völd framvegis byggist á því, ef hún gæti með atkvæðamagni flokksmanna sinna hindrað, að réttmætari kjördæmaskipun komist á. En flokksmenn hennar eru nú ekki stöðugri en það í þingmannssætunum, að einir 200 kjósendur út um land gætu komið stjórnarstuðningsmönnum í algerðan minni hluta í þinginu. Svo verður Framsókn líka að burðast með ýmsar byrðar, sem kjósendum er lítið gefið um. Sócíalistar styðja að vísu stj., en þeir kosta líka flokk hennar talsvert. Hv. þm. Ísaf. var að tala um, að Parísardömurnar létu stundum ófríðar konur fylgja sér, til þess mönnum litist betur á þær sjálfar. En það getur nú líka farið svo fyrir allra laglegustu stúlkum, að enginn vilji verða til að giftast þeim, vegna þess hvað tilvonandi tengdamamma er leiðinleg og ljót. Þó að ráðherrarnir gengju nú í fólkið, þá væri ekki óhugsandi að kjósendunum þætti sócíalistatengdamamman strembin. Hv. þm. Ísaf. lýsti dálítið, hvað hæstv.dómsmrh. er undarlegur gripur í flokki sínum. Eiginlega,var hann að sýna fram á, að dómsmrh. væri ekki annað en sócíalisti, því hann var að tala um, að hann væri alltaf að koma fram með ágætismál, svo sem eignarnám, samlagsfrv. og annað sócíalistískt sælgæti, en svo kæmi ólukku litla Íhaldið, nefnilega Framsóknarbændurnir, og dræpu frv. eða sniðu af þeim kostina. Marga krossa verður hæstv.forsrh. að bera, en af þeim öllum held ég þó, að hæstv.dómsmrh. sé þyngsti krossinn, þó hann hafi talsverða kosti á sumum sviðum. Hann er t. d. laginn á að laða menn að sér, og duglegur að mæta miklum erfiðleikum. Það virðist nú vera byrjað á því starfi innan Framsóknarflokksins, sem þarf að fara þar fram og hlýtur að fara þar fram fyrr eða að hundsa hæstv.dómsmrh. Meðferðin á „ömmu“ t. d. sýndi það. Þó það frv. hafi verið borið fram þing eftir þing, hafa flokksmennirnir ekki fengizt til að samþ. það og nú voru þeir loks orðnir svo harðir, að þeir drápu það blátt áfram. Svipað er að segja um bankamálið. Það er opinbert leyndarmál, hver hefir verið aðalhatursmaður Íslandsbanka innan Framsóknarflokksins. Nú hefir hann orðið að láta í minni pokann, orðið að éta ofan í sig allt hatrið og verður að vera í stj., sem ber fram frv., er felur í sér endurreisn Íslandsbanka og ekkert annað, þó hún reyni að fela það að forminu til. Þá er nú öllum kunnugt, hvaða manni hæstv.dómsmrh. ætlaði að vera forseta Sþ., og að hann gaf honum 3.000 kr., úr landssjóði auðvitað, til þess að læra mannasiði. En svo kom „varalið Íhaldsins“ og varavaralið og gerði annan að forseta, - hundsaði hæstv.dómsmrh. Hæstv. dómsmrh. minnir mig oft á danska stjórnmálamanninn Struensee. Hann fitjaði upp á ýmsum nýungum, og þó í sumum brygði fyrir einskonar hugsjónaleiftri, voru þær allar meira og minna vanhugsaðar. Nú eru Danir búnir að nema allt það, sem hann kom í framkvæmd af hugmyndum sínum, úr gildi, nema Klasselotteríið. Struensee endaði nú líf sitt á höggstokknum, en það er nú ekki hætta á, að þau góðmenni, sem hér eru, fari þannig með stjórnmálamenn sína. Þó finnst mér flokkur hæstv.dómsmrh. vera alltaf að þoka honum nær og nær hinum pólitíska höggstokki.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er aftur hingað komið frá Nd. og hefir tekið þar allmiklum breyt. Aðalkaflinn, kaflinn um sveitabankana, hefir ekki tekið miklum breyt., en þó nokkrum. En svo hefir verið bætt inn í frv. nýjum kafla, 2. kafla, um bústofnslánafélög. Hann gerir ráð fyrir, að menn geti stofnað og starfrækt bústofnslánafélög í sambandi við sveitabankana. Tilgangurinn er sá, að menn geti notað betur en annars væri hægt bústofnslánadeild Búnaðarbankans. Landbn. þessarar d. telur þetta út af fyrir sig ekki nema æskilegt, en hefir samt leyft sér að koma með tvær brtt. við frv., á þskj. 358. Fyrri brtt. er við 7. gr. frv., sem var breytt allmikið í Nd. Breyt. þær, sem Nd. gerði við þá gr., voru aðallega í því fólgnar, að meðlimir sveitibankafélaganna skyldu vera skuldlausir á ákveðnum gjalddaga einu sinni á ári, eða m. ö. o., að þann dag skyldi sveitabankinn ekkert eiga útistandandi, en ef menn sýndu vanskil, þá skyldi þeim vikið úr félaginu, en þó mætti félagsstjórnin veita undanþágu frá þessu ákvæði, ef sérstaklega stæði á. Meiri hl. n. í þessari deild þótti óheppilegt að hafa gjalddaga þannig á einhverjum ákveðnum degi. Það getur staðið misjafnt á fyrir mönnum, hvenær þeir þurfa helzt að fá lán og hvenær þeir eiga hægast með að greiða skuldir sínar. Þess vegna er óheppilegt, að öll lán skuli eiga að greiða á einum og sama degi. Þessu vill n. breyta. Það er engin ástæða að víkja frá venjum samvinnufélaga um, að aðalfundur félaganna úrskurði brottrekstur. N. álítur, að þessu ákvæði, eins og það er í frv. nú, megi mjög misbeita. Eftir till.Nd. átti brottrekstur að vera aðalreglan, aðeins undanþágur í einstöku tilfelli. Meiri hl. vill ekki hætta á að hafa þetta ákvæði í lögunum, vegna þess, hve mikið hægt væri að misnota það. Þess vegna flytur hann brtt., sem miðar að því að færa gr. í sama horf og áður var. Það er ekki svo að skilja, að við viljum ekki fallast á, að lána megi til lengri tíma en eins árs, en eins og gr. er orðuð, getur það falizt í henni. Þá er 2. brtt., við 20. gr. í II, kafla frv., sem er um bústofnslánafélögin. Í 2. málsgr. stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Lán félagsmanna skulu jafnan tryggð með 1. veðrétti í búfé lántakenda og mega ekki hærri vera, en helmingur hins veðsetta búfjár eftir verðlagsskrá. Sé veðið í öðru búfé en kúm, setji félagsmaður auk þess hreppsábyrgð, handveð eða fasteignaveð sem viðbótartryggingu“. Þetta álítur meiri hl. of hörð skilyrði fyrir því, að félagsmaður geti fengið lán. Þessi ákvæði eru harðari en hliðstæð ákvæði í búnaðarbankalögunum. Þar er það ekki heimtað, að setja skuli fasteignatryggingu auk búfjárveðs, heldur aðeins einhverja þá tryggingu, sem stj. Búnaðarbankans tekur gilda. Meiri hl. vill breyta 20. gr. í svipað horf og þetta ákvæði er. Hann sá, að fátækir bændur mundu oft enga tryggingu hafa að bjóða nema lausafé og ekki víst, að þeir gætu fengið ábyrgð hreppsfélagsins og þar að auki óheppilegt, að sveitafélögin væru að vasast í slíku. Félagsstj. verður að meta í hverju einstöku tilfelli, hvort óhætt sé að veita þeim lán, sem um það biður. Fátækir bændur hafa sjaldan fasteignaveð eða handveð; því vill meiri hl., að stj. bústofnslánafélagsins ráði slíkum lánum og meti, hvort trygging sú, sem lántakandi hefir að bjóða, skuli tekin gild. Það þýðir ekkert að setja svona lánsstofnanir á fót, ef á að ganga svo frá þeim, að þeir, sem helzt þyrftu að fá þar lán, gætu ekki fengið þau, en það eru einmitt fátækari bændurnir, en eins og gr. er í frv. nú, er það ekki hægt fyrir þá. Ég vona, að deildin geti fallizt á þessar brtt. Ég sé ekki ástæðu til að minnast á brtt. þá, sem einn hv.þdm. hefir borið hér fram, fyrr en hann hefir sjálfur gert grein fyrir henni.

Guðmundur Ólafsson Ég skal ekki vera fjölorður um brtt. þá, sem ég hefi borið hér fram. Hv. síðasti ræðumaður talaði ekki um hana, svo að hann hefir a. m. k. ekki verið ráðinn í því að mæla á móti henni. Brtt. fer fram á það, að fyrirsögn frv. sé breytt og verði eins og hún var áður. Þó að þær breyt., sem Nd. gerði á frv. verði samþ., má fyrirsögn frv. vera eins og hún var í upphafi. Ég býst við, að allir viðurkenni, að nafnið er óviðkunnanlegt eins og það er nú. Þó að frv. sé bæði um sveitabanka og bústofnslánafélög, er engin ástæða til að breyta nafninu. T. d. í lögum Búnaðarbankans, sem voru samin í fyrra, er gert ráð fyrir, að hann starfi í 6 deildum, en ekki er nafn á öllum deildunum í fyrirsögninni. Mun enginn telja það ókost á þeim lögum. Lögin verða á engan hátt verri eða óskiljanlegri, þú að nafnið grípi ekki yfir allt innihald þeirra. Það mætti nú segja, að þessi brtt. út af fyrir sig sé svo lítil, að ekki taki að gera hana, en það er ekki einskisvert atriði, að nöfnin á lögunum séu ekki afkáraleg. Ég geri ráð fyrir, að allir muni eftir þeirri nákvæmni, sem höfð var með nafnið á búnaðarbankalögunum í fyrra. Fyrst var það frv. til laga um landbúnaðarbanka, en það nafn þótti of langt, svo að því var breytt í búnaðarbanka, og ég vona, að tilfinning hv. dm. fyrir fögru máli hafi ekki minnkað frá því í fyrra hvað þetta snertir. Ég skal svo ekki tala meira um þessa brtt., a. m. k. á meðan enginn andmælir henni.

Jónas Kristjánsson Ég var ekki fyllilega sammála meðnm. mínum um brtt. á þskj. 358. Ég álít, að með þeim sé fyrst og fremst opnuð leið til að framlengja lán lengur en meiningin ætti að vera með þessu frv., og í öðru lagi séu þær til að draga úr því veði, sem sett er fyrir lánum. Í fyrri brtt. er sagt, að lán skuli venjulega ekki framlengd lengur en svo, að lánstíminn verði eitt ár, en í frv. er ákveðið, að þau skuli venjulega ekki framlengd lengur en svo, að þau séu að fullu greidd á gjalddaga þeim, sem ákveðinn er í samþykktum félagsins. Með þessari undanþágu, sem þarna er gerð, er að mínu áliti að óþörfu opnuð leið til dráttar á greiðslu og byrjandi vanskilum, sem mér finnst ætti að forðast. Ég hygg, að er þessar brtt. verða samþ. sé stigið óheppilegt spor, sem getur orðið til þess, að menn standa ekki í skilum, sem verður að telja nauðsynlegt. Menn eiga að taka lánin með þeirri forsjálni, að þeir verði að standa skil á þeim á réttum gjalddaga. Það þarf oft lítið til að opna leið til skuldasöfnunar. Það var ekki heldur ætlazt til þess, að menn kæmist í skuldir við kaupfélögin, en samt hefir sú raun orðið á, og það miklu meira en þörf er á. Skuldirnar, þegar þær eru orðnar miklar, valda ekki einungis erfiðleikum á greiðslu, heldur gera þær menn einnig kærulausa um eiginn hag og afkomu. Ég hefi átt tal um þetta við einn af bankastjórum Búnaðarbankans, og hann taldi þessa breytingu, sem hv. meiri hl. vill gera á 7. gr., mjög óheppilega. Hv. meiri hl. vill fella það úr frv., að félagsstjórn hafi leyfi til að víkja manni úr félaginu fyrir vanskil. Ég er ekki hræddur um, að þessu yrði beitt við aðra en þá, sem gert hafa sig bera að vanskilum um þörf fram og kæra sig ekki um að standa í skilum. Ef sérstaklega stendur á, má gera undantekningu frá brottrekstri. Menn verða ekki reknir úr félaginu nema fyrir ber vanskil. Það er því bæði ástæðulaust og óheppilegt að fara að breyta 7. gr. frv. Ég legg því til, að fyrri brtt. á þskj. 358 verði ekki samþ.

Frsm. (Jón Jónsson) Mér virðist, að andmæli hv. 5. landsk. séu byggð á misskilningi. Hann talaði fyrst um fyrri brtt. okkar og að þau ákvæði, sem við vildum taka upp í frv., yrðu til þess, að menn borguðu ekki á réttum gjalddaga og vendust því á vanskil. En ég get ekki séð, að það verði til að koma vanskilum á, þó að gjalddaginn sé ekki ákveðinn sá sami fyrir alla, heldur eftir því, sem um semst um hvert einstakt lán. Ef 7. gr. verður samþ. óbreytt, verður gjalddaginn ákveðinn einhvern vissan dag ársins, t. d. 1. des. Þá verða allir að borga. En ef okkar till. verður samþ., þá er það ekki annað en það, að lán og skuldir eru ekki greidd alltaf á sama degi ársins, heldur á mismunandi tíma. Hvort lánið á að greiðast á þessum gjalddaga eða hinum, t. d. 1. des. eða 1. jan. skiptir engu máli. Það, sem máli skiptir, er, að stj. sveitabankans haldi fast við það, að lánin séu greidd á upphaflega tilsettum tíma. Það er því líka tilætlun okkar, að lánstíminn verði ekki nema 1 ár, en við viljum ekki, að öllum lánum sé lokað á einum og sama gjalddaga. Þá var það brottrekstrarákvæði frv. Þetta þurftu þm. að laga í hendi sér. Það var ekki hægt að taka við þessu eins og það stóð í frv., að menn væru skilmálalaust reknir úr félagsskapnum, ef þeir sýndu hin minnstu vanskil. Hv. þm. sagði að vísu, að þeir yrðu aðeins reknir, ef þeir gerðu sig bera að svikum. Að vísu er stj. veitt heimild til að undanþiggja menn þessu ákvæði, ef sérstaklega stendur á. En menn eiga það þá líka eingöngu undir geðþótta stj. Réttara er, að aðalfundur ákveði þetta, eins og venja er til í öðrum samvinnufélögum, í hverju einst. tilfelli. Ákvæði frv. er alltof harkalegt. Þá kom hv.þm. að annari brtt. okkar, sem er við 20. gr. Vildi hann halda því fram, að eins og hún væri orðuð í frv., væri hún í samræmi við búnaðarbankalögin. Ég held, að hv.þm. hafi ekki lesið þau lög nógu vel. Í 20. gr. þessa frv. stendur: „Sé veðið í öðru búfé en kúm, setji félagsmenn auk þess hreppsábyrgð, handveð eða fasteignarveð sem viðbótartryggingu“. En í 45. gr. laga Búnaðarbankans stendur: „Ekkert lán má veita gegn veði í búfé, öðru en kúm, nema eigandi fjárins setji auk þess hreppsábyrgð sem viðbótartryggingu, eða aðra tryggingu, sem bankastjórnin tekur gilda“. - Þarna er það því komið undir mati bankastjórnar í hvert sinn, en er ekki einskorðað við handveð, fasteignarveð eða hreppsábyrgð. Með brtt. okkar er því þetta fært í sama horf og ákveðið er í lögum Búnaðarbankans. Er það meira til samræmis og þægilegra fyrir lántakendur. Ég vil halda því fram, að þessi ákvæði okkar séu mjög gætileg. Það er gert ráð fyrir því, að mest skuli lánað út á helming af verði búfjárins samkv. verðlagsskrá. - Ég vil nú segja, að hefðu bankarnir aldrei lánað gegn lélegri tryggingum en þetta, þá væru töp þeirra ekki eins mikil og raun er orðin á. Hv. þm. var að segja tröllasögur að norðan um fénaðardauða. Þetta getur auðvitað komið fyrir, en sem betur fer, er það þó mjög sjaldgæft. Og þó svo hrottalega tækist til, að helmingur fénaðarins dræpist á einum bæ, þá er þó lánið tryggt eftir sem áður, og meira en það, þar sem aðeins er lánað út á ½ verðlagsskrárverð, en það er ávallt nokkru lægra en söluverð. Ég held því ekki, að þetta þurfi að óttast. Ég get út af brtt.hv.þm. A.-Húnv. getið þess, að meiri hl. n. fellst á hana.

Jónas Kristjánsson Ég ætla ekki að tala mikið um þetta; það þýðir ekkert. En þetta er þó til skemmda á frv. og fjarlægir tilgang þess. Því er ekki hægt að neita, að með því að hafa marga gjalddaga verður erfiðara um eftirlit með því, að staðið sé í skilum. Skil ég ekki í því, hvað hv.þm. gengur til með að vera að breyta þessu, því að þó um fátæka menn sé að ræða, þá er þó bezt, að þeir standi í skilum. Þetta á ekki að verða nein góðgerðastofnun, heldur venjuleg verzlun með peninga. Menn eiga að standa í skilum, en skilin verða erfiðari og reikningsfærslan erfiðari, ef gjalddagar eru margir.

Má spyrja, hvort hv.þm. ætlast til, að einungis einn gjalddagi sé hafður?

. Hvort heldur hafðir verða einn eða tveir gjalddagar, þá vita menn þó, að hverju þeir hafa að ganga. Þá var hitt atriðið með brottvikninguna. Mér virðist frv. bera það með sér, að því aðeins skuli víkja manni úr, félaginn, að hann hafi gert sig sekan um vísvitandi svik við það. Í stjórnina munu að öllum jafnaði verða valdir góðir og sanngjarnir menn. Er því engin hætta á, að hún brúki nokkur þrælatök á félagsmenn, ef þeir hafa sýnilegan vilja á að standa í skilum. Hv. 6. landsk. las upp gr. úr búnaðarbankalögunum. Mér virtist sú gr. einmitt vera hér um bil samhljóða því, sem stendur í frv. En brtt. meiri hl. gerir eiginlega miklu meiri breyt. á frv. en hv.flm. hennar vilja láta bera á. Hér er ekkert talað um, ef lánað er gegn veði í öðru en kúm. Ég hugsa, að ef brtt. verður samþ., þá eigi hún erfitt með að komast gegnum Nd. Gæti það orðið til þess, að frv. yrði ekki að lögum á þessu þingi, og er það verr farið.

Jón Þorláksson Mér finnst leiðinlegt, að upp hefir komið ósamkomulag um brtt. á þskj. 358, því sumt, sem menn greinir á um þar, er þess eðlis, að enginn ágreiningur ætti að þurfa að vera um það. Ég hefi það sérstaklega á móti fyrri brtt.n., að það er ótækt ákvæði að ekki megi veita lán til lengri tíma en 6 mánaða. Það ákvæði á aðeins við um víxillán og er alveg eðlilegt hvað þau snertir. En í síðari málsgr.brtt. er gert ráð fyrir því líka, að lánin skuli veitt gegn skuldabréfum og í reikningslánsviðskiptum. En það er alveg óvenjulegt um slík lán, að þau séu veitt með sama gjaldfresti og víxillán. Ég veit ekki, hvort heldur hugsað er, að þessi lán séu greidd upp að fullu eftir 6 mánuði, eða að þau séu endurnýjuð tvisvar á ári. Ég held, að þetta stafi af ónógri athugun á hreinum bankatekniskum atriðum. Í frvgr. er þetta hugsað á alveg eðlilegan og venjulegan hátt, þannig, að víxillánin veitist til 6 mánaða, en reikningslánin til eins árs. En það er hætt við því, að ákvæði eins og í brtt. leiði til þess, að trassað verði formið á þessum lánum. Endurnýjun slíkra lána á miðju starfsári leiðir af sér óþægindi og kostnað, þar sem stimpla verður þau skjöl að nýju, sem stimpilgjaldslögin komast að. Ég get hugsað mér, að starfsemin lendi fremur í klúðri, ef þetta verður samþ. Og ég finn enga skynsamlega ástæðu til að koma fram með þetta. Hitt atriðið, hvernig koma á fram gagnvart vanskilamönnum, er frekar tilfinningamál. Ég fyrir mitt leyti legg nú ekki svo sérstaklega mikla áherzlu á það, að ákvæði laganna verði ströng um þetta. Ég hygg, að vel verði upp á það passað í félögunum og að vanskilamenn fái varla að vera áfram í félagsskapnum. Þótt ekkert væri um þetta í lögunum, verður þó alltaf álitin heimild til að víkja þeim úr félagsskap, sem ekki standa við skuldbindingar sínar. Mér finnst því ómögulegt annað en greiða atkv. móti fyrri brtt. á þskj. 358 og ráða hv. d. til að vera á móti henni af þessum ástæðum. Brtt. við 20. gr. skiptir ekki miklu máli. En mér hefði fundizt eðlilegast og réttast að taka upp í hana orðrétt ákvæði búnaðarbankalaganna. En ég get gengið inn á það, að eftir 20. gr. frv. er þetta orðað fullstrangt. Um fyrirsögn frv. skiptir ekki miklu máli. En mér finnst þó, þar sem það hefir tvo alveg hliðstæða kafla í lögunum, dálítið hjákátlegt að láta heiti laganna aðeins minna á annan kaflann.

Jón Baldvinsson Út af aths. hv. 3. landsk. við brtt. á þskj. 358 get ég fallizt á, að orðalag brtt. sé ekki nógu skýrt. En ég hygg, að úr því mætti bæta með því að flytja seinni málsgr. 1. brtt. fram fyrir þá fyrri: Ég gæti gengið inn á þá breyt. Ég hygg líka, að meiri hl. n. meini það, að þó víxillán séu greidd upp á 6 mán. þá sé þó heimilt að veita reikningslánin til eins árs.

Frsm. (Jón Jónason) Ég skildi ekki hv. 5. landsk., er hann var að tala um, að það yki reikningshald að hafa gjalddaga fleiri en einn. Ég veit ekki, hvort hv.þm. átti við það, að allir ættu að borga upp lán sín á sama degi, þannig að ef maður fær lán í janúar, sem hann þarf til tveggja mánaða, þá megi hann ekki borga það upp fyrr en t. d. 10. des., ef það væri gjalddagi félagsins. Slíkt kemur vitanlega ekki til mála. Það, sem til er ætlazt, er það, að allir félagsmenn séu skuldlausir einu sinni á ári. Um brtt. okkar er það að segja, að þær gera frv. mjög á sömu lund og það fór frá þessari d., ef þær verða samþ. Þá gerði hv. 3. landsk. enga aths. við frv. En ég sé nú, við athugun, að í prentun hefir fallið niður úr brtt. við 7. gr. Þetta þarf að laga. Ég held því, að ágreiningurinn sé í raun og veru lítill. Vildi ég því leyfa mér að mælast til, að málið verði tekið af dagskrá að sinni. Er gott að fá þetta sem skýrast orðað, og má vinna svo fljótt að því, að málið geti komið til afgreiðslu á morgun.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Ég vildi helzt leggja til, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá. Að vísu var því lýst yfir í gærkvöldi, að það myndi verða núna til umr., en þar sem ég bjóst ekki við því, hefi ég ekki búið mig undir framsögu, enda svo fáir hv.þdm. mættir, að tæpast er gerlegt að tala að svo stöddu fyrir máli.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Eins og nál. á þskj. 308 ber með sér, leggur meiri hl. menntmn. til, að frv. þetta verði samþ., með einni lítilli breyt. Þetta nál. hafa undirritað 4 af 5 nm. Einn af þeim hefir þó nokkra sérstöðu, af því að hann flytur sérstaklega eina brtt. Minni hl. n., hv. 1. þm. Reykv., virðist a. m. k. ekki leggja á móti frv. Það, sem n. hefir klofnað um, er því ekki það, hvort málið eigi að ganga fram eða ekki, heldur vill hv. 1. þm. Reykv. gera á frv. víðtækari breyt. en við hinir höfum viljað fallast á, einkum í þá átt, að slá öllum ákvæðum um menntaskóla í Reykjavík og á Akureyri saman í eitt frv. Eins og hv.þdm. vita, er þetta mál komið frá Ed., og hefir þar haft fylgi allra flokka, bæði á þinginu í fyrra og nú. Hv. Ed. hefir tvisvar sinnum fallizt á að lögfesta menntaskóla á Akureyri, og þar sem málið hefir fengið svo góðar viðtökur í menntmn. þessarar hv. d., verður ekki annað sagt en að mjög góðar horfur séu á því, að málið nái fram að ganga. Sem gamall flm. málsins hlýt ég að láta í ljós gleði mína yfir velgengni þess. Þetta mál, að breyta gagnfræðaskólanum á Akureyri í lærðan skóla, er sem sé ekki nýtt hér á Alþingi, en þegar ég flutti það hér fyrst - þó að í öðru formi væri -, fékk það mun kaldari viðtökur en nú. Ég skal og geta þess, að það væri alveg sérstaklega ánægjulegt, að geta afgr. þetta frv. sem lög á þessu þingi, af því að svo stendur á, að á næsta vori er 50 ára afmæli norðlenzka skólans, sem fyrst var á Möðruvöllum, síðan á Akureyri, svo að það væri mjög skemmtilegt fyrir skólann að fá þá afmælisgjöf frá ríkinu. að hann yrði lögfestur sem lærður skóli. Um efni frv., að því er fyrirkomulagsatriði skólans snertir, hefir ekki orðið neinn ágreiningur í Ed., og eiginlega má segja það sama um meðferð málsins í n. hér. Þar hefir ekki, a. m. k. í verulegum atriðum, orðið neinn slíkur ágreiningur. Eins og hv. dm. vita, hefir þetta frv. inni að halda þá breyt. frá núv. fyrirkomulagi menntaskólans í Reykv., að í stað þess, að honum er nú skipt í 2 deildir, gagnfræðad. og lærdómsd., sem hvor um sig starfar í 3 ár, er ætlazt til, að Menntaskólinn á Akureyri verði óskiptur fjögurra ára skóli, með sérstöku inntökuprófi. Það má líta svo á, að þetta sé í framkvæmdinni það sama og að lengja lærdómsdeildina um 1 ár, þ. e. a. s. láta hana byrja einu ári fyrr en hún gerir nú. Og allir, sem um málið hafa fjallað í fyrra og nú, eru sammála um þetta atriði. enda engar till. komnar fram til að breyta því. Aðeins er ágreiningur um, hvort kennsla í tveimur neðri bekkjum gagnfræðadeildar þeirrar, sem ráðgert er að ákveðið í frv., að inntökupróf skuli vera þannig, að þar sé beinlínis stefnt að undirbúningi undir menntaskólann eða að gagnfræðadeildin hafi sitt sjálfstæða takmark. Um þetta hefir orðið nokkur ágreiningur, og það spursmál er opið eftir frv. og till. meiri hl. n. Að vísu er svo ákveðið í frv., að inntökupróf skuli vera og settar reglur um það, en með því er ekkert ákveðið um gagnfræðadeildina. Þessi eina brtt. meiri hl. á þskj. 308 er þess efnis, að í stað þess, að ákveðið er í 21. gr. frv., að um gagnfræðadeild Menntaskólans skuli fara eftir lögum um gagnfræðaskóla, vill n. leggja til, að farið verði eftir reglugerð, sem kennslumálaráðuneytið setji. Ástæður fyrir þessu eru í fyrsta lagi sú, að þar sem ákveða á í þessum lögum að þarna skuli starfa gagnfræðadeild, virðist óeðlilegt að fara að vísa til annara laga um það, hvernig hún skuli starfa. Í öðru lagi verð ég að líta svo á, að gagnfræðadeildin á Akureyri hafi og eigi að hafa þá sérstöðu, að sömu lög eða áákvæði geti ekki átt við um hana sem um gagnfræðaskóla í öðrum kaupstöðum. Þessi gagnfræðadeild verður í sambandi við menntaskóla, en gagnfræðaskólinn á Ísafirði og aðrir gagnfræðaskólar verða ekki í slíku sambandi. Því þótt próf frá 2. bekk gagnfræðadeildar heimili ekki inngöngu í 1. bekk Menntaskólans, verður þar þó nokkurt samband á milli, t. d. sömu kennarar. Þess vegna álít ég ekki rétt að rígbinda þennan skóla sömu ákvæðum sem aðra gagnfræðaskóla. Gagnfræðaskólinn á Akureyri hefir aldrei verið neinn héraðsskóli. Þegar Möðruvallaskólinn var stofnaður, mun hafa verið litið svo á, að hann væri menntastofnun fyrir land allt, eða a. m. k. fyrir allt Norðurland. Það má líka gera ráð fyrir því, að á Akureyri verði kennslukraftar betri en við aðra gagnfræðaskóla, og þar af leiðandi verði hann sóttur víðar að en af Akureyri og Eyjafirði. Þykir mér líklegt, að sótt verði að skólanum víðsvegar að, eins og verið hefir: Menn, sem lokið hafa námi við héraðsskóla, geta t. d. stundað einskonar framhaldsnám í 3. bekk gagnfræðadeildarinnar. Ég skal gjarnan kannast við, að þessar ástæður, sem ég hefi fært fram hér um sérstöðu gagnfræðadeildarinnar á Akureyri, eru frá mér persónulega. En ég get sagt það fyrir hönd n., að hún álítur, að það sé rangt að ákveða um gagnfræðadeild skólans í öðrum lögum, úr því sérstök lög eru sett um hann. Um brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. á þskj. 271 og brtt. frá hv. minni hl. á þskj. 314 skal ég ekki ræða að svo stöddu.

Ólafur Thors Ég leyfi mér að vekja athygli á því, að hv.frsm. minni hl. (HV) er ekki hér viðstaddur og getur því ekki svarað fyrir sig, og þar sem málið var afgr. í n. án þess að hann væri viðstaddur, þá álít ég ekki rétt að taka það fyrir að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Áður en ég sný mér að málinu sjálfu ætla ég að víkja að þeim ummælum hv. 2. þm. G.-K., að frsm. minni hl. væri hér ekki viðstaddur og málið hefði verið afgr. í n. án hans. Ég verð að segja, að það er sök hv.frsm. sjálfs, að hann kom ekki á þann nefndarfund, sem málið var afgr. á, sökum þess að honum hafði verið boðaður fundurinn skriflega, og nú er það einnig hans eigin sök, að hann er ekki viðstaddur. Um málið sjálft ætla ég ekki að vera langorður fyrir hönd n. Meiri hl. hefir viljað fallast á frv., en tekið nokkurt tillit til minni hl., eins og brtt. á þskj. 263 sýna. Það er eitt höfuðatriðið, sem á milli ber, og það er, hvað hægt sé að hafa skattstigann háan. Ef tekju- og eignarskattur hefði verið tekinn hér í einu lagi, þá hefði skattstiginn orðið hærri en ákveðið er í frv. og lögum, en þar sem ¾ hlutar eru teknir með niðurjöfnun eftir efnalegum ástæðum, þ. e. útsvör lögð á, en ef skattstiginn yrði fjórfaldaður, gætu menn séð, að hann er ekki lágur. Í sjálfu sér er það ofurauðvelt að hugsa sér að auka tekjur ríkissjóðs á þann hátt, sem hv. minni hl. leggur til, en það kemur þá fram í því að taka tekjur af sveitarfélögum. En það verður að taka tillit til tekjuþarfar þeirra, og þar sem þau hafa ekki annan tekjustofn, þá er ekki hyggilegt né réttlátt að svipta þau honum eða rýra hann að mun, því að sveitarfélögin geta ekki veitt sér aðrar tekjur, en það getur ríkið, sem hefir vald á öllum tekjustofnum. - Ég hefi þá dvalið við aðalágreiningsatriðið bæði í mþn. og í n. hér á þingi, og mun því ekki fjölyrða um það frekar að sinni. en snúa mér að einstökum brtt., sem meiri hl. n. leggur til, að samþ. verði. 1. brtt. er tekin upp samkv. till. minni hl. skattamálan., og miðar hún að því, að þeir menn, sem starfa erlendis í þjónustu hins íslenzka ríkis, skuli undanþegnir tekjuskatti af þeim launum, sem þeir fá fyrir þau störf. Hin eina breyt., sem hér er farið fram á, er sú, að í staðinn fyrir, að þetta sé ákveðið með konunglegri tilskipun, skuli það nú fastákveðið að lögum, og féllst meiri hl. á það. Þá er 2. atriði þessarar 1. gr., sem miðar að því, að ríkisstj. sé heimilt að gera samninga við stjórnir annara ríkja um. gagnkvæmar ívilnanir á tekju- og eignarskatti og öðrum gjöldum, en sú breyt., sem hér er gerð, er sú ein, að samkv. frv. átti það aðeins að vera heimilt að semja við stjórn Dana. Þá eru tvær brtt. við 10. gr.Brtt. 2. a. gengur ekki út á annað en að í stað þess, að talað er um í frv., að fjmrh. skuli geta sett fyrirmæli um heimild vátryggingarfélaga, þá nái þetta aðeins til innlendra vátryggingarfélaga. Hér er farið eftir till. minni hl. Þá er 2. b. 5. málsgr. er gerð nokkru róttækari en áður. Fer brtt. fram á, að lögboðið tillag samvinnufélaga í varasjóð sé undanþegið skatti. En félögin eru, sem kunnugt er, lögskyld til að leggja 1% af veltu sinni í varasjóð. Hætti félagið störfum, verður varasjóðurinn eign þess héraðs, sem félagið starfaði i. Um varasjóðsfé lautafélaga skiptir talsvert öðru máli. Þeim er ekki lögskylt að leggja fé í varasjóð, og ef þau gera það, þá er það aðeins hluti af tekjum þeirra, sem þangað rennur, og ef félagið hættir störfum, verður sjóðurinn eign hluthafanna. Þessi brtt. gengur nærri því, sem lagt er til í frv. minni hl., en þó nokkuð öðruvísi. 3. brtt. a. er afleiðing af 2. b., en brtt. 3. b. er miðlunartill. í nefndinni. Í frv. meiri hl., sem fyrir liggur, er ekki ætlazt til, að tekjuskattur, eignarskattur eða útsvar, sem greitt hefir verið fyrra ár, dragist frá skattskyldum tekjum. Upphaflega var svo ákveðið, að þessi frádráttur var ekki leyfður, en seinna komst sú breyt. á, að leyft var að draga tekjuskatt, eignarskatt og útsvar frá. Við það rýrnuðu auðvitað tekjur ríkissjóðs. Gæti ég gefið nokkurt yfirlit um þá rýrnun, en mun þó ekki koma með það að sinni. Nú er gert ráð fyrir í frv., að horfið verði að hinu upphaflega fyrirkomulagi. Um þetta hefir orðið ágreiningur í n. Miðlunartill. gengur í þá átt, að leyfður verði hálfur frádráttur. Hér er mætzt á miðri leið, og má því vænta, að samkomulag geti orðið um þessa brtt. Ef hún nær samþykki, rýrna að vísu tekjur ríkissjóðs nokkuð frá því, sem gert er ráð fyrir í frv., en þó ekki svo verulega, að ekki sé hægt að ganga að henni. Meiri hl. ætlaðist til, að sú hækkun á skatti, sem leiddi af því, að leyfa ekki þennan frádrátt, vægi á móti þeirri lækkun, er leiðir af hækkun á persónufrádrætti. Ábyggilegar tölur liggja þó ekki fyrir um þetta, og vonum við, að brtt. þessi valdi ekki verulegri röskun, ef samþ. verður. Mín persónulega afstaða er að leyfa engan frádrátt, eins og ákveðið var í upphafi. 4. brtt. er orðabreyt., en þó heldur til bóta. Um brtt. og nál. minni hl. fjhn. þykir mér ekki ástæða til að ræða fyrr en frsm. hefir gert grein fyrir sinni afstöðu.

Sigurður Eggerz Það er óþægilegt, að svona stórt mál skuli vera tekið fyrir án þess að frsm. minni hl. sé viðstaddur. Umr. geta að þessu sinni því ekki hnigið að nál. og brtt. minni hl., þar sem frsm. getur ekki gert grein fyrir afstöðu sinni. Ég vildi segja hér nokkur orð út af brtt., sem ég ber fram. Ég vil taka það fram um tekju- og eignarskatt almennt, að þeir séu í eðli sínu hinir réttlátustu skattar, en örðugleikar á framkvæmd þeirra eru svo miklir, að þeir koma oft og tíðum ranglátlega niður. Þeir, sem ávallt verða að greiða tekjuskattinn, eru hinir föstu launamenn, en aðrir, sem hafa í rauninni meiri möguleika til að bera skattinn, komast undan honum. Þetta er svo um allan heim, enda er hann kallaður í Þýzkalandi „Lohnsteuer“, vegna þess hve þungt hann kemur niður á launamenn. Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort það sé í rauninni sæmilegt að afgreiða þetta frv., sem á að verða hyrningarsteinninn undir skattalöggjöf okkar, á einni morgunstund, án þess að minni hl. segi eitt einasta orð.

Hver hefir sagt, að það ætti að gera það?

. Hefði ég ekki kvatt hér hljóðs nú, hefði verið látin fara fram atkvgr. um málið. Þá sný ég mér að brtt. minni á þskj. 264, sem fer fram á, að svo verði áfram, að menn megi draga tekjuskatt, eignarskatt og útsvör frá skattskyldum tekjum. Það er svo óeðlilegt sem verið getur, að menn eigi að borga nýjan skatt af þeim sköttum, sem þeir þegar hafa greitt. Ég skal sýna þetta með dæmi, sem ég bý til. Er það eðlilegt, að maður, sem hefir 10 þús. kr. tekjur og borgar af þeim 3000 kr. í tekjuskatt og útsvar, að hann eigi næsta ár að telja 10 þús. kr. fram sem skattskyldar tekjur? Þó að hann hafi þessar 10 þús. kr. á pappírnum, þá eru raunverulegar tekjur hans ekki meiri en 7000 kr. Ég sagði, að tekjuskattur væri sanngjarn í eðli sínu, en yrði oft ranglátur í framkvæmd. Ef slík ákvæði sem þessi, sem skylda menn til að greiða skatt af tekjum, sem þeir ekki hafa, er sett í löggjöfina, þá hlýtur það að verða til að gera skattinn óvinsælan. Ég hefði satt að segja gaman af að heyra röksemdirnar fyrir þessari breytingu. Þá hefði ég ekki síður gaman af að heyra, á hvaða skatta-„principi“ sú miðlunartill. hyggist, að leyft skuli að draga helming af tekju- og eignarskatti og útsvari frá skattskyldum tekjum, en ekki hinn helminginn. Hv. frsm. meiri hl. segir, að þessi till. mín dragi úr tekjuskattinum. En hans miðlunartill. gerir það líka. Ég get ekki gert það upp að sinni, hversu mikið mín till. dregur úr skattinum, en ef skatturinn minnkar um of við hana, þá vil ég benda á, að í 16. gr. frv. eru ákvæði, sem leyfa fjárlagavaldinu að hækka skattinn, ef hann er of lágur. Ég ætla ekki að fara um þessa brtt. fleiri orðum, en verði hún ekki samþ., þá er hér verið að skapa verulega rangláta löggjöf. Þegar um jafnviðkvæm mál og skattamál er að ræða, þá er mjög varhugavert að setja auðsætt ranglæti inn í lögin, og sízt hefði þess verið að vænta nú, þegar mþn. hefir setið á rökstólum um þessi mál, til þess að skapa meira réttlæti en áður og nema burt sem mest af því ranglæti, sem í þessari löggjöf hefir verið og skapazt hefir af því, að nauðsynin hefir þvingað okkur til að ganga framhjá ýmsum sjálfsögðustu frumreglum í skattamálum, af því þörfin hefir verið svo mikil fyrir fé í ríkissjóð, en það hefir oft ekki náð fram, sem réttlátast var, en umfram allt hefir þurft að ná í peningana.

Pétur Ottesen Ég á hér ásamt hv. 2. þm. Skagf. eina brtt. við 14. gr. Í þessari gr. er gengið inn á nýja braut, sem sé þá, að láta mismunandi ákvæði gilda, eftir því, hvar menn búa á landinu, þannig, að persónufrádráttur fari eftir því, hvort menn búa í sveitum eða kaupstöðum. Mér virðist, að hér sé verið að fara inn á varhugaverða braut. Samkv. frv. eiga þeir, sem búa í Reykjavík, að hafa hæstan persónufrádrátt, þeir, sem búa í kaupstöðum, næsthæstan, og þeir minnstan, er búa í sveitum og kauptúnum. Þetta á víst að byggjast á því, að framfærsla sé dýrust í Reykjavík, þá í kaupstöðum og þar næst í sveitum og kauptúnum. En nú held ég, að engir útreikningar yfir dýrtíð séu til nema í Reykjavík. Þessi grundvöllur er því í lausu lofti, og vil ég í því sambandi benda á, hversu óvandlega það er hugað, að önnur ákvæði gildi í kauptúnum en í kaupstöðum. Það er svo langt frá því, að yfirleitt sé ódýrara að lifa í kauptúnum en í kaupstöðum. Grundvöllurinn er óeðlilegur, og auk þess handahóf á, hvernig þessum málum er skipað. Ég vænti því, að þessi ákvæði verði felld úr frv., og sömu ákvæði látin gilda um allt land eins og áður. Mér kemur það spánskt fyrir, að þegar löggjöfin er að reyna að hindra fólksstrauminn úr sveitunum til kaupstaðanna, þá skuli vera sett ákvæði inn í löggjöfina, sem fara í bága við þá stefnu. Í frv. er svo ákveðið, að persónufrádráttur sé í Reykjavík 900 kr., fyrir kaupstaðina 800 kr., og 700 kr. fyrir sveitir og kauptún. Við leggjum til, að tekið verði meðaltal af þessum tölum, þannig að persónufrádráttur verði um allt land 800 kr. Með því móti er haldið þeirri reglu, sem hingað til hefir gilt, að sömu lög skuli gilda um allt land, og persónufrádrátturinn þó hækkaður frá því, sem er í núgildandi lögum.

Magnús Jónsson * Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta. - Ég vildi fyrir mitt leyti aðeins mæla mjög eindregið með brtt.hv.þm. Dal., á þskj. 264. Það er náttúrlega ekki þörf á því að bæta neitt um þau rök, sem hv.þm. kom með í þessu máli, a. m. k. ekki á meðan ekki hefir verið reynt að andmæla þeim. En það sýnist liggja nokkuð í augum uppi, að ríkið leggur skatt á þann hluta af tekjum manns, sem það sjálft með lögum tekur af honum í tekjuskatt. Þessi upphæð, sem goldin er í aukaútsvar og tekjuskatt, er að því leyti sérstæð, að það er alveg ákveðin upphæð af tekjum manns og verður sama sem tekjulækkun. Ég gat um það, þegar tekjuskatturinn var hækkaður mikið, að það kom mjög einkennilega við fyrir starfsmenn ríkisins, þegar þeir höfðu fengið sín laun hækkuð, að taka mikið af þeim launum aftur í ríkissjóð. Ég tel, að þótt þetta muni menn ekki svo miklu, að meinlegt sé, þá sé það svo mikill ljóður, að það megi ekki henda að menn greiði tekjuskatt af öllu, eins og hér er ætlazt til, eða þá af helmingi. Annaðhvort er rétt, og að því, sem réttara þykir ætti Alþingi að hverfa. Þá vil ég sérstaklega víkja að brtt.hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf., þar sem þeir ekki vilja láta ganga út á þá nýju braut að gera persónufrádráttinn mismunandi, eftir því hvar viðkomandi menn eru búsettir. Ég álít einmitt, að þetta sé merkilegasta nýmælið í þessu tekjuskattsfrv., og væri mjög sennilegt, að sú stefna, sem þar er gengið inn á, verði látin ganga töluvert lengra en til þessa tekjuskattsfrv. Reynslan hefir sýnt svo víða, að það verður svo mikill munur a. dýrtíð á ýmsum stöðum í löndunum, ekki aðeins hér, heldur líka annarsstaðar, að það er að verða ómögulegt að borga mönnum jafnmikið fyrir störf í ríkisins þarfir, þegar litið er til þess, hvar þeir búa í landinu, og þetta hefir neytt þingin til að samþykkja hina svokölluðu staðaruppbót, sem fer eftir því, hvar menn eru búsettir í landinu. Nú er mjög erfitt að ákveða þetta nákvæmlega, og víðast mun hafa verið horfið að því að taka fyrst höfuðstaðinn og flokka síðan eftir stærð bæjanna, því að reynslan er sú, að það er löngum því dýrara að lifa í bæ, sem hann er stærri og lífið þar af leiðandi fjölbreyttara. Yfirleitt má segja, að það kosti sama mann miklu meira að lifa í stórbæjum heldur en smábæjum, og í smábæjum meira en í sveitum. Nú skal ég náttúrlega viðurkenna það, að þessi persónufrádráttur, sem hér er farið fram á, munar svo afarlitlu, að það verður mjög lítið til að jafna mismuninn, en ég álít, að það, sem slegið er föstu með þessari reglu, sé rétt, og því sé rétt að innleiða hana á þennan hátt, þótt lítið sé í byrjun. Ég get ekki fallizt á þau rök hv.þm. Borgf., að það sé neitt athugavert við það, þótt hér sé gengið inn á nýja braut, og þótt verið sé að gefa mönnum mismunandi aðstöðu, eins og hv.þm. sagði; reynslan hefir kennt okkur viðvíkjandi tekjuskattinum, að menn hafa ekki alltaf hrokkið við, þótt aðstaða hafi verið mismunandi gagnvart þeim lögum; reynslan hefir sýnt, að þau hafa aðallega hvílt þungt á mönnum, sem búa í kaupstöðum og verða að búa þar, við föst, ákveðin laun. Við skulum taka það dæmi, sem athugað hefir verið, að búðarmaður í Reykjavík hefir borið eins háan tekjuskatt og bændur í tveim stórum hreppum, þar sem maður veit, að eru margir efnamenn, sem hafa haft miklu meiri tekjur og betri aðstöðu en þessi búðarmaður í Reykjavík. Aðstaðan hefir verið mjög misjöfn, án þess að um nokkurt skattfals sé að ræða, og þótt nokkuð mismunandi aðstaða skapist við þetta, þá er það svo lítilfjörlegt, samanborið við það misrétti, sem alltaf leiðir af tekjuskattslögunum. Þessi persónufrádráttur er miðaður við það, að maðurinn eigi að hafa eitthvað til framfærslu hvers þess, sem hann á að sjá um, og þá er rétt, að þessi frádráttarupphæð sé miðuð við það, hve mikið kostar framfæri einstaklings á þessum stað, og þótt ekki sé farið fram á að draga frá eins mikið og þarf, þá á það að metast hlutfallslega og þess vegna alveg rökrétt að hafa það mismunandi hátt. Hv. þm. hafði það á móti þessu, að engin rannsókn hefði farið fram um það, hvað það kostaði að lifa hér á landi. Þetta er alveg satt og það er sjálfsagt sett mjög af handahófi, en það er alveg áreiðanlegt, að þetta handahóf er allt í hina áttina, að það kemur ekki neitt til að vega upp á móti því, hve mikið framfæri einstaklinga kostar á þessum stöðum. Eins eru líka þau mótmæli, að mismunandi dýrt sé að lifa á hinum ýmsu stöðum og mismunandi aðstaða sé til að afla sér tekna. Þetta er hugsunarvilla, því að mismunandi möguleikar koma fram í mismunandi tekjuskatti. Ef ég get aflað mér helmingi hærri tekna í Reykjavík en á Akranesi, verð ég að gjalda tekjuskatt af helmingi hærri upphæð, og ég má alveg eins fá hærri frádrátt á mínum framfærslukostnaði. Ég ætla að vonast til, að hv. d. hiki einmitt ekki við, þótt hér sé um nýmæli að ræða, að samþykkja till. frv. um þessi mál. Annars ætla ég ekki að fara neitt út í fleiri atriði þessa frv.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég sé nú ekki annað en að það sé fremur tilgangslítið að vera að ræða þetta nú, eins og ástatt er, þar sem hér um bil ekkert af þm. er við. Þess vegna skal ég ekkert fara út í málið að þessu sinni. Það er, eins og ég mun hafa tekið fram við l.umr., að þetta mál er flutt inn í þingið af tveim mönnum úr mþn. eftir minni ósk, og fyrir mér vakti það, að sjálfsagt væri, að þingið fengi þetta mál tit meðferðar, til þess að það gæti sagt álit sitt um þær mismunandi till., sem koma frá mþn.-hlutunum. - Nú hefir meiri hl. fjhn. skilað áliti um þetta frv., og hafa flestir meirihl.menn skrifað undir með fyrirvara. En það er ekki hægt að sjá það, í hverju þessi fyrirvari, a. m. k. sumra nm. liggur. Aðeins einn nm. flytur brtt., sem sé hv.þm. Dal. Sú brtt. er náttúrlega ekkert stórvægileg, svo ef hv.þm. hefir ekkert annað við frv. að athuga heldur en það, sem í till. felst, er ágreiningurinn um frv. ekki mikill. Ég er hv.þm. Dal. sammála um þetta atriði, að annaðhvort verði að stíga sporið fullt, eins og liggur fyrir í frv. sjálfu, eða þá að fara eftir till.hv.þm. Dal., en að till.hv. meiri hl. n. á þskj. 263 séu ekki heppilegar. Hv. þm. Borgf. hefir líka flutt hér smávægilega brtt. á þskj. 299. Ég sé nú ekki, að það skipti eiginlega neinu máli, hvort sú brtt. er samþ. eða ekki: hér er um svo smávægilega upphæð að ræða, að það getur engu munað. Ég geri þá till. því ekki að ágreiningsefni. Nú er þetta frv. vitanlega í sjálfu sér stórt mál, og þar sem svo er komið, að það er mjög áliðið þings, þá eru, að mér sýnist, mjög lítil líkindi til þess, að það geti gengið í gegnum þingið. Ég hafði búizt við, að þetta mál kæmi fram í þingbyrjun, en það var orðið nokkuð áliðið, þegar það kom, og auk þess hefir málið tafizt ákaflega mikið af ýmsum ófyrirsjáanlegum ástæðum, og því er nú ekki lengra komið en svo, að það er aðeins tveimur umr. lokið í annari deildinni, þegar litið er eftir af þingtímanum, og þá mætir ekki einu sinni hv. minni hl. með þær miklu aths., sem hann hefir að gera við málið. Það þýðir ekki, að mínu áliti, á þessari stundu að fara neitt nánar út í frv.; ég geri ráð fyrir, að það sé ekki fært að ganga til atkv. um það, þótt umr. kynni að ljúka; ég hygg, að það séu jafnvel ekki nógu margir á fundi  (Nokkrir þm.: Jú, jú.)  , en vitanlega skal ég ekkert hafa á móti því, ef umr. verður lokið nú, að það verði gert, en mér finnst það ekki vera nein sú afgreiðsla á málinu, sem viðunandi sé.

Forseti (BSv): Það er auðséð, að málinu getur ekki orðið lokið nú, fyrst hv.frsm. meiri hl. hefir kvatt sér hljóðs og margir ritað undir með fyrirvara, og svo hefir hv. minni hl. ekki búizt við, að málið gæti komið til atkv. fyrir hádegið. Umr. verður því frestað og fundi einnig frestað til kl. 1. 

Jón Jónsson Ég vil leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta, að málið verði tekið út af dagskrá, því að ég hefi í hyggju að bera fram brtt. við það. Ég hefi síðan dagskráin kom verið upptekinn við nefndarstörf og því ekki getað komið með brtt. nú.

Pétur Ottesen Þetta frv. kemur frá hv.Ed. Þær breyt., sem þar voru gerðar á því, eru í raun og veru aðeins leiðréttingar, sem eru í samræmi við þær breyt., sem áður höfðu verið gerðar á frv. hér í deildinni.