Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, fjallar um aukna hagnýtingu á saltsíld. Eins og öllum er kunnugt, er það útbreitt álit meðal landsmanna, að við þurfum að leggja mjög aukna áherzlu á að hagnýta hráefni það, sem berst á land hverju sinni, og sú till., sem ég drap á áðan, að hér lægi fyrir, fjallar einmitt um það, að saltsíldin sé betur hagnýtt en við höfum gert undanfarið. Allshn. Sþ. fékk þessa till. til athugunar og sendi hana ýmsum til umsagnar, svo sem síldarútvegsnefnd, LÍÚ, fiskimálaráði, Sambandi ísl. sveitarfélaga og ASÍ. Bárust umsagnir frá þessum aðilum öllum nema þeim síðasttalda, og töldu allir þörf á aukinni athugun á hagnýtingu saltsíldar og lögðu yfirleitt til, að till. væri samþ., en Samband ísl. sveitarfélaga taldi, að starfstími nefndar þeirrar, sem till. gerir ráð fyrir, væri of stuttur og fiskimálaráð lagði til, að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins væri gefinn kostur á að tilnefna mann í nefndina. Allshn. tók þessar athuganir báðar til greina og leggur til, að þáltill. verði samþ. nokkuð breytt, eins og hér liggur fyrir, en breytingarnar eru eingöngu þessar tvær, að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins fái að tilnefna mann í nefndina og að skilafrestur hennar á athugun og tillögum sínum sé lengri eða til maíloka 1970. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um málið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja tíma Sþ. mikið, en vil aðeins þakka fyrir jákvæða afstöðu og þær breytingar, sem frummælandi hefur gert grein fyrir varðandi till. Þær eru það litlar, að ég get fúslega fallizt á þær. Það er eðlilegt, að tímatakmarkið sé fært, þar sem mjög hefur dregizt, að afgreiðsla á þessu máli færi í gegnum þingið. Tilnefning aðila í nefndina er ekki meginatriði, þannig að ég fellst vel á till. eins og hún liggur fyrir og þakka fyrir jákvæðar undirtektir. Hér er aðeins stigið eitt skref í þá átt að fara betur með hráefni, sem kemur að landi, og skapa hæði vinnu og aukið verðmæti, og það er viðleitni, sem við ættum allir að vera sammála um að efla.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 69 um bætta læknisþjónustu í strjálbýli, er flutt af tveimur hv. þm. Vestf. og er þess efnis, að skorað verði á ríkisstj. að athuga möguleika á því að fá lækna frá nálægum löndum, og þá fyrst og fremst hinum Norðurlöndunum, til þess að gegna um lengri eða skemmri tíma læknaþjónustu í einstökum læknishéruðum, sem nú eru læknislaus. Í grg. þessarar till. segir, að þegar hún var flutt á öndverðu þingi, hafi 12 læknishéruð verið læknislaus, og á því mun ekki hafa orðið mikil breyting. Allshn. telur, að hér sé um svo alvarlegt mál að ræða, að rétt sé að gera þá tilraun, sem till. fjallar um, og leggur til, að hún verði samþ., en einn nm. var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu á þessari þáltill., sem er jákvæð, eins og hv. þm. hafa nú heyrt. Fyrri flm. till., Sigurður Bjarnason, er nú horfinn af þingi. Ég veit reyndar, að ég mæli fyrir munn hans líka, er ég þakka fyrir þessa afgreiðslu. Að sjálfsögðu mundu menn helzt óska þess, að ekki þyrfti til þess að koma að leita til annarra þjóða um lækna í læknislaus héruð á Íslandi. En líf og heilsa fólks í héruðum, sem eru læknislaus ár eftir ár, er meira virði en svo að okkar dómi, að það megi hika við að reyna þessi úrræði, ef þau eru tiltæk, og þess vegna var till. flutt. Erlendir læknar hafa starfað hér á Íslandi við góðan orðstír ýmsir, og get ég nefnt alveg nýtt dæmi úr mínu kjördæmi hvað þetta snertir. Í Patreksfirði í Barðastrandarsýslu hafa verið tveir læknar til þess að gegna tveimur læknishéruðum. Það eru einu læknarnir í allri Barðastrandarsýslu. En eftir að þetta mál var flutt, flutti annar læknirinn í burtu, og nú er eftir einn, og það er útlendingur, læknir frá Jórdaníu. Nú er búið að setja hann sem héraðslækni, og hann hefur starfað þarna við góðan orðstír. Þetta sýnir, að erlendir læknar geta sannarlega komið í góðar þarfir á Íslandi, þegar í nauðir rekur. Ég vil ekki orðlengja frekar um þetta mál, en endurtek þakklæti mitt til hv. n., sem hefur sýnt fullan skilning á þessari þörf.



Herra forseti. Það er ekki nýtt, að hér séu til umr. till., sem fjalla um læknavandamál strjálbýlisins. Og hér hafa að undanförnu farið fram allmiklar umr. um þessi mál. En allir vitum við, að þrátt fyrir þær miklu umr., sem um þessi mál hafa orðið á þingi, hefur heldur lítið skipazt til betri vegar með útvegun á læknum í læknishéruð víða úti um land. Nú er þessi litla till. hér til afgreiðslu, og geri ég varla ráð fyrir því, að menn búist við því, að mikið geti lagazt um útvegun á læknum í læknislaus læknishéruð víða um land, þó að þessi till. verði samþ. En þó er hér auðvitað um tilraun að ræða, að reyna að fara þá leið, sem hér er lögð til, en ég held, að ekki sé hægt að afgreiða þessa till. þessa daga á Alþ, án þess að minnast nokkuð á þá atburði, sem hafa verið að koma fram að undanförnu varðandi menntun lækna í landinu og störf læknadeildar Háskólans. Alþ. ræðir sem sagt um það fund eftir fund, hvernig eigi að leysa þetta vandamál að útvega lækna í læknislaus héruð. Ýmsar till. eru samþykktar. En á sama tíma og Alþ. er að ræða þessi mál og ástandið er eins og allir vita, þá heyrum við fréttir frá læknadeild Háskólans af því tagi, sem ég efast ekki um, að allir þeir þm., sem hér eru inni, hafa veitt athygli og komið hafa fram að undanförnu. Ég hefði óskað eftir því, að sá ráðh., sem fer með þessi mál, heilbrigðismálin, hefði verið viðstaddur þessar umr.  Hér er til umr. till. til þál. um bætta læknisþjónustu í strjálbýli. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. hefur kynnt sér þessa till. og þá leið, sem þar er lagt til að farin verði til þess að bæta úr því erfiðleikaástandi, sem þeir búa við, sem ekki hafa lækni í sínu læknishéraði. Ég hafði sagt hér áður í mínu máli, að ég byggist við því, að þó að þessi till. yrði samþ., yrði ekki um miklar úrbætur í þessum efnum að ræða. Ég hafði einnig vitnað til þess, að Alþ. hefur fjallað um þessi mál æðioft að undanförnu, og mér hefur virzt alþm. vera þar allir á einu máli, að það yrði að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til þess að útvega lækna í læknislaus héruð. En nú, þegar þessi till. liggur fyrir til afgreiðslu á Alþ., þá er varla hægt að afgreiða svo till., að ekki sé nokkuð rætt um þá atburði, sem hafa verið að gerast að undanförnu í læknadeild Háskólans. Nú þarf ég ekki að rifja það upp fyrir hv. þm., hvað hefur verið að gerast í læknadeildinni. En það er í aðalatriðum það, að fyrir liggur, að allmargir ungir menn, sem vilja leggja fyrir sig læknisfræði og hafa hingað til flestir verið taldir allgóðir námsmenn, komast ekki áfram og eru felldir skipti eftir skipti, þannig að í kringum 80% af þeim, sem ganga undir próf, sumir hverjir í annað eða þriðja og jafnvel upp í fjórða skipti, fá ekki tækifæri til þess að halda áfram læknanámi og verða að sveigja af fyrirhugaðri námsbraut og taka sér fyrir eitthvert annað námsefni. Og þetta gerist á sama tíma og það skortir stórkostlega lækna til þess að sinna þeim læknisstörfum, sem óhjákvæmilega þarf að annast í landinu. Ég tel fyrir mitt leyti, að Alþ. geti ekki staðið að þessum málum eins og það hefur gert, þegar svona atburðir eru að gerast eins og hér hafa gerzt í læknadeild Háskólans. Það er blátt áfram hlægilegt að standa hér á Alþ. dag eftir dag og tala um læknaskortinn í dreifbýlinu og samþykkja ýmist þessa till. eða aðra, á meðan þannig er haldið á málum í læknadeildinni sem gert er. Mér er t.d. vel kunnugt um það, að á Austurlandi er ástandið í læknamálunum orðið mjög alvarlegt, og það dynja á okkur þm. þaðan að austan beiðnir um að reyna að leita úrbóta í þessum efnum. En á sama tíma og þessar beiðnir koma til okkar, tala einnig til okkar úr okkar héruðum ungir námsmenn. Ég þekki t.d. tvo frá Austurlandi af þeim, sem þreyttu próf í læknadeildinni að þessu sinni. Eftir því sem ég hef vitað bezt, var þarna um ágæta námsmenn að ræða, hina samvizkusömustu menn, sem vildu mjög leggja fyrir sig læknisstörf. En þeir komast ekki áfram. Ég hlýddi á fyrirspurnatíma einn morguninn fyrir ekki löngu síðan, þar sem einn af prófessorum við læknadeild Háskólans var yfirheyrður og spurður um ýmsa þætti varðandi læknadeildina. Ég veitti því athygli, að sá prófessor, sem þar varð fyrir svörum, sagði alveg eins greinilega og á verður kosið, að það væri ekkert um þetta að ræða. Læknadeildin gæti ekki tekið fleiri en 25–30 nemendur á ári, eins og í haginn væri búið, og það skipti engu máli um námsgetu eða námsárangur þeirra, sem þreyttu próf. Öll kennsla deildarinnar væri byggð upp á þessum forsendum, og því væri það að hans dómi í rauninni alveg tómt mál að tala um að setja einhverja lágmarkseinkunn. Það fór því ekkert á milli mála, að það, sem þessi prófessor var að segja, var, að séð yrði um það eftir ýmsum leiðum að fella það, sem þyrfti, að fella það marga, að ekki slyppu inn fleiri en 25–30 nemendur í hvern árgang. Það er skoðun mín, að taka þurfi störf læknadeildarinnar til sérstakrar athugunar, ef leysa á læknisvandamálin í landinu. Ef þannig á að standa að málum, að ekki geta komizt til læknanáms í landinu nema algerir úrvalsnámsmenn, aðeins örfáir úr hverjum árgangi í rauninni, og síðan er þeim ætlað að stunda hér nám í 7–8 ár í læknadeild, fara síðan nálega allir út til framhaldsnáms til þess að ná þar æðri námsgráðum, fá sinn sérfræðistimpil á sig, og þurfa til þess 3–4 ár, og hér er í rauninni aðeins um þá menn að ræða, sem eru alveg sérstakir afreksmenn í námi, - þá hef ég ákaflega litla trú á því, þegar þessir menn koma heim eftir 10–12 ára nám í læknisfræði, slíkir garpar í námi, að þeir fáist yfirleitt til þess að taka að sér héraðslæknisstörf eins og þau gerast og ganga hér á Íslandi, enda er líka raunin þessi. En þá er líka spurning, hvort við ætlumst til þess af læknadeild Háskóla Íslands, að hún ali upp hæfa lækna til þess að þjóna þeim læknishéruðum, sem eiga að vera til á Íslandi samkv. lögum. Eða erum við að gera tilraun til þess að ala upp nokkra afreksmenn í greininni, sem vel gætu verið hæfir til þess að starfa við vísindastofnanir erlendis á þessu sviði? Ég gæti helzt látið mér til hugar koma, að þannig væri staðið að málum, - ég þekki þetta auðvitað ekki gjörla sjálfur í læknadeildinni, að þar væri málum þannig háttað, að helzt væri stefnt að þessu, en þá er heldur ekki verið að ala upp þá lækna, sem við þurfum á að halda á Íslandi. Nú vildi ég í tilefni af þessari litlu till., sem hér liggur fyrir og ég get út af fyrir sig greitt mitt atkv., spyrja hæstv. ráðh., sem hefur með heilbrigðismálin að gera, spyrja hann alveg sérstaklega með tilliti til þess alvarlega ástands, sem við búum við í þessum læknaskipunarmálum og með tilliti til þeirra fregna, sem nýlega hafa komið frá læknadeild Háskólans og þeirrar niðurstöðu, sem við stöndum þar frammi fyrir varðandi námsmöguleika margra ungra manna, sem hafa ætlað að leggja fyrir sig læknisfræði, - spyrja hann um þetta: Hugsar hann sér ekki að láta taka þetta mál til sérstakrar athugunar, hvernig í rauninni er háttað kennslu í læknisfræðum hér í okkar landi, eða er það virkilega meining hans að láta sem ekkert gerist í þessum málum í læknadeildinni, en standa hins vegar aðeins að því að halda áfram að samþykkja till. af þeirri gerð, sem hér liggur fyrir, till. í svipuðum anda og við þm. höfum verið að samþykkja varðandi þessi mál að undanförnu og árangur hefur nálega enginn orðið af? Ég hefði viljað vænta þess, að hæstv. ráðh. hefði talið sér skylt, eins og þessi mál liggja fyrir, að lýsa yfir því á Alþ., að hann teldi óhjákvæmilegt að láta fara fram rannsókn á því, hvernig þessum málum er í rauninni háttað í læknadeild Háskólans og hvort ekki sé ástæða til þess að veita þarna verulega stærri hluta af þeim námsmönnum, sem hafa þreytt próf til inngöngu í deildina, aðstöðu til þess að stunda læknanám hér á landi, m.a. með það í huga, að þá yrðu á eftir eitthvað meiri möguleikar til þess að fá lækna í læknislaus læknishéruð og til læknisþjónustu hér í landinu. Ég hef heyrt, að þó nokkrir af þeim ungu mönnum, sem nú hafa verið felldir við inntökupróf í læknadeildina, hafi gert ráðstafanir til þess að fara af landi brott og reyna að komast í læknisfræðinám erlendis og hafi þegar fengið fyrirheit frá ráðh. menntamála um aðstoð í þessum efnum. En ég vil ekki trúa því, að ekki sé til aðstaða, ef vilji er fyrir hendi, til þess að taka við sæmilega góðum námsmönnum í ríkara mæli en nú er gert í læknadeildinni. Það hlýtur að vera hægt að útvega bæði húsnæði og aðstöðu til þess að kenna þessum mönnum, og það hlýtur einnig að vera möguleiki á því að útvega nægilega kennslukrafta. Ég held, að fullyrðingar í þá átt, að ekki sé rétt að hleypa áfram fleiri mönnum til náms í læknisfræði en gert hefur verið, vegna þess að það séu að verða of margir læknar í landinu, eigi engan rétt á sér og séu út í hött. En það er rétt, að námið þarf tvímælalaust að miða við það, að út úr því komi menn, sem vilja annast þá læknisþjónustu, sem þarf að annast í okkar landi. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. segi sitt álit á þessum málum, hvað hann telur fært að gera í þessum efnum, því að mér lízt þannig á, að verði niðurstaðan sú, sem helzt lítur út fyrir, samkvæmt ákvörðun þeirra, sem ráða málum í læknadeildinni, að nú verði bægt frá námi um 80% af þeim, sem sóttu um að fá að stunda læknanám, þá muni öll aðstaða til þess að útvega lækna til þjónustu í landinu fara stórum versnandi á næstu árum, þrátt fyrir allar samþykktar till. af þessari gerð, sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Fsp. þessi frá okkur hv. 4. þm. Austf. á þskj. 119 um ráðstafanir vegna beitusíldar er fyrir alllöngu fram komin. En af ýmsum ástæðum hefur æ ofan í æ orðið að fresta að taka hana fyrir, og er ekki við neinn sérstakan að sakast í því efni. Nú er hins vegar svo liðið á veturinn, að útgerð færist óðum yfir á netaveiði í stað línuveiða, svo að e.t.v. má segja, að beituvandamálið, að því er veturinn snertir a.m.k., leysist þannig af sjálfu sér. En vandamál hefur þetta óneitanlega verið og það mjög alvarlegt víða, ekki vegna þess, að beituskortur hafi orðið alger, heldur vegna þess, að margir bátar hafi orðið að notast við mjög lélega beitu, úrgangssíld, sem ekki hefur verið talin hæf til söltunar, og hafa sjómenn sagt mér, að undir eðlilegum kringumstæðum hefði slík síld alls ekki verið talin brúkunarhæf til beitu. Það hefur raunar veiðzt sæmilega á þessa beitu, en það má þá líka teljast fullvíst, að aflinn hefði orðið miklu meiri, ef um góða beitusíld hefði verið að ræða. Og jafnvel þessi lélega beita var alveg að ganga til þurrðar, þegar loðnan loksins kom eftir langa bið. Og þessa loðnu hafa útgerðarmenn, t.d. á Vesturlandi og Vestfjörðum, orðið að fá til sín flugleiðis langar leiðir með gífurlega miklum tilkostnaði núna síðustu dagana, eins og kunnugt er af fréttum. Svarið við þeirri fsp., sem hér er til umr., má því segja, að liggi þegar ljóst fyrir. Af opinberri hálfu hefur ekki verið sýnd nein fyrirhyggja í þessu efni. Sjútvrn. hafðist ekkert að, þrátt fyrir margar aðvaranir um það, að í óefni stefndi, og brást þannig sjálfsagðri skyldu sinni. Annar aðili, svo nefnd beitunefnd, gegnir að vísu ábyrgðarmiklu hlutverki á þessu sviði, en mér er tjáð, að n. þessi hafi á sínum tíma lagt fyrir hæstv. sjútvrn. ákveðna till. um lausn vandans, en rn. hins vegar ekki farið að þessum till., ekki sinnt þeim. Væri vissulega fróðlegt að vita, hvað hæft væri í því. En þó að þetta hafi nú slampazt nokkurn veginn af á vetrarvertíðinni, þá blasir við annar vandi á þessu sviði, vandi, sem kann að reynast mjög alvarlegur með vorinu. Grálúðuútgerð hefur færzt mjög í aukana, og hefur fylgt henni mikil atvinna og bætt afkoma almennings í heilum byggðarlögum. Mér var tjáð á skrifstofu L.Í.Ú. í morgun, að búast megi við því, að grálúðuveiðar færist enn í aukana stórlega nú á næstunni, svo fremi allt verði með felldu. En á grálúðuveiðum hefur engin beita reynzt nothæf nema síld, góð síld, og slíka beitusíld er ekki að finna í landinu og engar horfur á, að hún berist á land fyrir vorið. Þess vegna má spyrja: Hvernig ætlar hið opinbera að bregðast við þessum vanda? Verður gripið til einhverra raunhæfra aðgerða til þess að leysa hann eða verður e.t.v. sama fyrirhyggjuleysið látið ráða, svo að grálúðuveiðarnar stöðvist og útgerðarmenn og sjómenn og allur almenningur í viðkomandi byggðarlögum þannig sviptur þeim miklu hagsbótum, sem þessum veiðum geta fylgt. Þetta eru sem sé brennandi spurningar, sem mörgum hlýtur að vera mjög í mun að fá skýr svör við, og ég vænti þess, að hæstv. ráðh. veiti þau svör.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að það hefur dregizt alllengi að taka þessa fsp. fyrir, og hún mun hafa komið fram áður en þinghlé var gert fyrir jólin. En ýmsar ástæður liggja til þess, að fsp. hefur ekki verið tekin fyrir, og eins og hann sagði réttilega, er ekki við neinn sérstakan að sakast og óþarft að ræða það í sambandi við fsp. sjálfa. En varðandi svigurmæli hans í garð sjútvrn. um, að ekkert hafi í þessum málum verið gert eða ekkert að þeim hugað, þá tel ég, að svör við þeim komi fram í því, sem ég skal nú frá greina. Þegar síðari hluta s.l. sumars var ljóst, að miklir erfiðleikar væru fyrir dyrum í beitumálum. Engin síld hafði aflazt á norður- og austurmiðum, en það er sú síld sem ákjósanlegust og eftirsóttust er til beitu. Undanfarin ár hefur einnig veiðzt töluvert af sunnansíld, þótt hún sé ekki talin jafnæskileg til beitu. Eins og kunnugt er, var veiðibann á sunnansíld frá 31. ágúst s.l., en var samkv. ósk útvegsmanna framlengt til 15. sept. vegna þess, hve síldin var mögur. Á undanförnum árum hefur jafnvel verið flutt inn síld og einnig nokkur smokkfiskur, en hvorugu var til að dreifa nú. Þegar ljóst var, að allalvarlega horfði í þessum málum, voru þau tekin til athugunar í rn. og rætt við ýmsa hlutaðeigandi aðila, m.a. fulltrúa bankanna. Beitunefnd lá ekki heldur á liði sínu, kannaði málið eftir föngum og lét rn. í té till. til úrbóta. Höfuðvandinn stafaði af fyrirsjáanlegum aflabresti á síldveiðum, en seinna kom svo aftur til hið háa verð á síld til söltunar. Í september var verð á síld til söltunar ákveðið 4.75 kr. á kg, en 3.75 kr. á kg til frystingar. Eftir að málið hafði verið kannað allrækilega, heimilaði rn. beitunefnd að ábyrgjast sölu á 3500 smál. af frystri beitusíld á auglýstu verði, 11.80 kr. á kg, með tilteknum skilyrðum. Enn fremur lýstu fulltrúar viðskiptabankanna því yfir að loknum viðræðum við þá, að þeir mundu lána venjuleg afurðalán út á frysta beitusíld miðað við þetta verð, þ.e.a.s. 6.00 kr. frá Seðlabankanum og 1.80 frá viðskiptabanka út á hvert kg frystrar síldar. Með þessum aðgerðum virtist málið þá leyst og voru þeir aðilar, er hlut áttu að máli, sammála um, að án annarra róttækra aðgerða væri ekki hægt að tryggja betur næga beitusíld á þessu hausti. En ekki var sopið kálið, þótt í ausuna væri komið. Hinn 13. nóv. s.l. hækkaði Verðlagsráð sjávarútvegsins verð á síld til söltunar úr 4.75 kr. í 13 kr. á kg, og hélzt það verð til áramóta, þegar verðið lækkaði aftur í 8.50 kr. á kg. Með þessari ráðstöfun var útilokað, að síld fengist til frystingar. Hinn 19. nóv. s.l. breyttist staðan þó að því leyti, að þá ákvað síldarútvegsnefnd að stöðva alla söltun smásíldar, sem aftur leiddi til þess, að smásíldin fór til frystingar, þótt óæskilegri beita sé. Nú hafa verið fryst til beitu um 2500 tonn frá því í haust, þrátt fyrir aflaleysið. Auk þess hefur loðna til beitu nú allra síðustu daga, eins og fyrirspyrjandi gat um, verið flutt á milli verstöðva með flugvélum. Beituþörfin á árinu var í haust talin mundu verða rúmlega 5000 tonn. Línuútgerð hefur á þessum vetri og á s.l. hausti verið meiri en á sama tíma í fyrra og línuafli einnig mun meiri. Enn þá er því yfirvofandi beituskortur, og vona menn, að loðnuveiðar og það, að flotinn flyzt í mun stærra mæli af línuveiðunum yfir á net, bæti þar einnig nokkuð úr. Áður en loðna veiddist fyrir Austfjörðum, gerði beitunefnd athuganir á flutningi á loðnu þaðan með flugvélum. Enn fremur leitaði beitunefnd án árangurs til Noregs eftir frystri síld til beitu, en Norðmenn hafa ekki treyst sér til að frysta síld til beitu fyrir sjálfa sig, hvað þá aðra, vegna hins háa verðs, sem á síld er á heimsmarkaðinum. Þá er þess að geta, að þótt bannað væri að veiða sunnansíld frá 15. febr. s.l., er rn. þó heimilt, að fengnum till. Hafrannsóknastofnunarinnar og Fiskifélags Íslands, að leyfa veiði á sunnansíld til beitu. Beitunefnd gerði í haust athuganir og róttækar aðgerðir til að tryggja beitu, og ef ekki verða á þessum vetri, svo sem fyrirspyrjandi gat einnig um, notaðar þær heimildir, sem í lögum eru til veiða á síld til beitu, þá er nauðsynlegt að gera enn róttækari ráðstafanir en þegar hafa verið gerðar. Ég hygg, að með þessum upplýsingum hafi ég svarað þeim getgátum fyrirspyrjanda, að rn. hafi ekkert í málinu gert, eins og hann sagði, og hrakið þær fullyrðingar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Eftir svörunum að dæma ætti ekki að vera hér um neitt vandamál að ræða, eða a.m.k. telur hann, að rn. hans hafi gert allt, sem í þess valdi stóð, til þess að bæta úr þessu. Ég minntist hér áðan á beitunefnd og till., sem beitunefnd hefði gert til lausnar þessum vanda, og lét þess getið um leið, að fróðlegt væri að vita, hverjar þær till. hefðu verið, enda hef ég það fyrir satt, að rn. hafi ekki farið a.m.k. að öllu leyti eftir þeim till. Hér á hinu háa Alþ. á sæti a.m.k. einn maður úr beitunefnd, hv. 2. þm. Vesturl. Hann var hér á ferðinni rétt áðan. Það væri fróðlegt að vita, hvort Jón Árnason vildi koma í salinn og e.t.v. veita einhverjar upplýsingar í þessu máli. Ég ætla nú ekki að fara að þjarka við hæstv. ráðh. um þessi mál. Staðreyndin er sú, að það hefur verið við mikinn vanda að etja í sambandi við beitu í vetur og beita sú, sem töluverður hluti bátaflotans hefur átt völ á, verið mjög léleg. Með góðri beitu hefði mátt búast við miklu meiri afla hjá þessum bátum. Þessi staðreynd breytist að sjálfsögðu ekkert við fullyrðingar hæstv. ráðh. um það, hvað hann hafi gert eða viljað gera í þessum efnum. Eftir sem áður er ósvarað þessari brennandi spurningu, hvað verður gert til þess að tryggja næga beitu, þegar grálúðuútgerð hefst í vor. En að öðru leyti, eins og ég segi, tel ég ekki ástæðu til þess að þjarka við ráðh. um málið. Staðreyndirnar liggja fyrir. Það hefur ekki verið séð fyrir þeirri beitu, sem bátaflotinn þurfti á að halda í vetur, og ómögulegt að segja, hvað það hefur kostað í afla.



Herra forseti. Ég tek undir það með fyrirspyrjanda, að það er tilgangslaust að vera að karpa um þetta mál. Ég held, að milli okkar beri ekkert í þessum efnum. Við hefðum sjálfsagt kosið báðir, að ástand þessara mála væri betra en það er. Núverandi ástand stafar einfaldlega af því, að afli hefur ekki fengizt, og þó að leitað hafi verið til erlendra aðila um hjálp í þessum efnum, eins og stundum hefur verið gert áður, þá var árangurinn sá, eins og ég sagði áðan, að þaðan komu neikvæð svör um beitu. Það eina, sem hér er við að sakast, er aflaskortur, og ég hygg, að þó að við séum báðir velviljaðir þessum málum, ég og hv. fyrirspyrjandi, þá muni standa í okkur að ráða bót á því. Hvað gert verður sérstaklega fyrir grálúðuútgerðina í vor, er mér ekki unnt að svara á þessu stigi. Eins og ég áðan sagði, er ljóst, að úr síldarnotkuninni dregur á næstu mánuðum. Um það, hvort hugsanlegt er að veiða hér á heimamiðum íslenzka síld, er það að segja, að rn. mun að sjálfsögðu í fyrsta lagi veita leyfi til slíkra veiða samkv. þeim heimildum, sem í lögum eru, eða leita þá annarra ráða, ef síld veiðist ekki. Vandamálið er síldarleysið og um það verður engu rn. eða einstökum alþm. kennt.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir það með fyrirspyrjanda, að beitumálin eru í algerri sjálfheldu og að ófremdarástand ríkir þar. Það kom fram í svari hæstv. sjútvrh. áðan, að það hefði verið tryggt, að svo og svo mikið magn af síld yrði fryst til beitu. Því hámarki er ekki náð, því að það er ekki búið að frysta nema 2500 tonn í staðinn fyrir 3500, sem heimild var fyrir. En þegar jafnmikið hungur er í síld, eins og virðist vera á öllum mörkuðum, bæði innanlands og erlendis, þá rýkur beitusíldin upp úr öllu valdi, og það er algerlega óhugsandi, að hægt sé að búa við það, að verðið á beitusíldinni fari upp í 16–18 kr. eins og staðreyndin var í haust. Það verður eitthvað til bragðs að taka til þess að gera útgerðarmönnum kleift að eignast þessa síld, því að það er algerlega óhugsandi, enda þótt bankar láni 7.80 kr. út á síldina, að það sé hægt að kaupa hana fyrir 16–18 kr. eða þaðan af meira til þess að nota hana á línuveiðum á vor- og sumarvertíð og á grálúðuveiðunum, sem ábyggilega verða í vaxandi mæli stundaðar á komandi vori og sumri. Ég veit, að a.m.k. þar sem ég er kunnugur á Vestfjörðum, þar var búið nokkuð vel að síld í vetur fyrir forsjálni ýmissa útvegsmanna þar, en þrátt fyrir það er fyrirsjáanlegt, að útgerð eins og átt hefur sér stað á undanförnum sumrum getur ekki átt sér stað á komandi sumri vegna beituskorts, og á það jafnt við þorskveiðar og grálúðuveiðar. Það hlýtur að koma að því, að sveiflur á markaðsverði geti ekki ráðið verðinu á beitusíld og yrði þá að reyna að finna eitthvert annað ráð. Gæti ég látið mér detta í hug, að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins kæmi þar eitthvað til og aðstoðaði í þessu máli, því að það er alveg óhugsandi, eins og ég sagði áðan, að síldin hækki margfalt meira í verði heldur en fiskurinn. Ef á að fara að beita síld fyrir 16–18 kr., þá er ekki nokkur grundvöllur fyrir því að gera út á línu. Það lítur ekki út fyrir það, að byrlega blási með útvegun á síld, hvorki hér né erlendis, en ég legg á það ríka áherzlu, að gert verði allt, sem hugsanlegt er í því efni, því að það skiptir a.m.k. þrjá landshluta, bæði Vestfirðina, Norðurlandið og Austfirðina, mjög miklu máli, að unnt verði að gera út á grálúðuveiðar á komandi sumri. Þetta var reynt á s.l. sumri með góðum árangri víða, og það yrði mikið áfall, ef þetta tækist ekki á komandi sumri. Jafnframt vil ég leggja áherzlu á það, að reynt verði að koma til móts við útvegsmenn, sem þurfa að kosta alla beituna, svo að þeir þurfi ekki að greiða neitt okurverð fyrir beitusíld.



Herra forseti. Þar sem aðalflm. þessarar fsp., Eyjólfur K. Jónsson, á nú ekki sæti á Alþ., leyfi ég mér að fylgja þessum fsp. úr hlaði, en þær fjalla annars vegar um undirbúning að stofnsetningu kaupþings og hins vegar um það, hvenær vænta megi, að slík stofnun hefji starfrækslu. Ljóst er, að almenningshlutafélög eiga auknu hlutverki að gegna í náinni framtíð. En eitt skilyrði þess, að slík félög verði hér rekin með árangri og unnt reynist að fá menn til þátttöku í þeim, er, að upp rísi kaupþing, þar sem verzlað verði með hlutabréf, þannig að almenningur geti komið þessari eign sinni í peninga, ef hann þarf á þeim að halda, og jafnframt veiti kaupþing það aðhald, sem nægir til þess að slík félög verði rekin af réttsýni og dugnaði. Eins og hv. alþm. er kunnugt, stendur nú yfir endurskoðun á reglum skattalaga um skattlagningu fyrirtækja, og einnig er í undirbúningi löggjöf, sem auðvelda mun samvinnu og jafnvel samruna fyrirtækja. Tilgangur þessara lagabreytinga er að bæta stöðu þeirra, sem verja vilja fjármunum sínum til beinnar þátttöku í atvinnulífinu, og verður að gera ráð fyrir því, að þessar lagabreytingar verði með þeim hætti, að arðvænlegt verði fyrir alþýðu að ráðstafa sparifé sínu að verulegu leyti til hlutabréfakaupa, sem mjög munu styrkja atvinnuvegina. Í 15. gr. laga nr. 10 frá 1961, um Seðlabanka Íslands, er bankanum heimilað að kaupa og selja ríkisskuldabréf og önnur trygg verðbréf, og skal þar vinna að því, að á komist skipuleg verðbréfaviðskipti. Er bankanum heimilt í því skyni að stofna til og reka kaupþing, þar sem verzlað yrði með vaxtabréf og hlutabréf samkv. reglum, sem bankastjórnin setur og ráðh. staðfestir. Þrátt fyrir þetta ákvæði, sem senn er nú áratugsgamalt, hefur bankinn enn ekki hafið þessa starfrækslu. Hafa forsvarsmenn bankans á það bent, að tilgangslítið væri að stofna kaupþing, sem ekki hefði nein verðbréf til að verzla með. En hvatamenn að stofnun almenningshlutafélaga benda á, að samhliða stofnun slíkra félaga verði kaupþing að rísa, jafnvel þótt umsvif þess verði lítil fyrst í stað. Okkur flm. fsp. virðist tímabært að vinda nú að því bráðan bug að koma kaupþingi á fót og teljum eðlilegt, að hér á hinu háa Alþ. verði gefnar upplýsingar í þá átt, sem spurt er um.



Herra forseti. Í 15. gr. laga um Seðlabanka Íslands, nr. 10 1961, er bankanum heimilað að stofna og reka kaupþing, þar sem verzlað yrði með vaxtabréf samkv. reglum, sem bankastjórnin setur og ráðh. staðfestir. Vegna þessa ákvæðis hefur verið lögð í það veruleg vinna af hálfu Seðlabankans á undanförnum árum að kanna, hvort aðstæður væru fyrir hendi til stofnunar kaupþings hér á landi og þá hvernig. Hefur það hvatt til þessara athugana, að margoft hefur komið fram, að almennur áhugi er fyrir því, að tekin verði upp hér á landi skipuleg viðskipti með hlutabréf, er greitt geti fyrir öflun eigin fjár til fyrirtækja. Þrátt fyrir þennan áhuga, sem komið hefur fram, m.a. í samþykktum Verzlunarráðs Íslands og fleiri samtaka svo og í opinberum umr., hafa verið lítil merki þess, að verulegur áhugi á hlutabréfakaupum væri fyrir hendi hjá almenningi. Þær spurningar, sem athuganir bankans hafa beinzt að, hafa hnigið að því, hvort áhugaleysi á hlutabréfakaugum stafaði af vöntun á kaupþingi eða öðrum orsökum. Spurningin hefur m.ö.o. verið, hvort stofnun kaupþings væri í sjálfu sér nægileg ráðstöfun til þess, að áhugi á hlutabréfaviðskiptum ykist að mun hér á landi. Athuganir Seðlabankans hafa hent til þess, að það væru aðrar ástæður en vöntun kaupþings, sem úrslitum hefðu ráðið um þróun hlutabréfaviðskipta til þessa. Er þetta tvímælalaust stutt reynslu annarra þjóða, þar sem hlutabréfaviðskipti hafa byrjað og vaxið af sjálfu sér, ef aðstæður hafa verið hagstæðar, jafnvel þótt enginn opinber markaður hafi verið fyrir hendi. Um hlutabréfaviðskipti á í rauninni hið sama við og um öll önnur viðskipti, að þau verða til af sjálfu sér, ef þau eru efnahagslega réttlætanleg, enda þótt opinber afskipti geti síðar orðið til þess bæði að efla þau og koma þeim í betra horf. Ástæður fyrir áhugaleysi á hlutabréfaviðskiptum hér á landi virðast einkum vera tvær. Í fyrsta lagi er skattlagningu hlutafélaga og ágóða af hlutabréfum þannig háttað, að hlutabréf geta mjög illa keppt við önnur sparnaðarform, sem almenningur á kost á. Í öðru lagi eru íslenzk hlutafélög yfirleitt ekki skipulögð sem raunveruleg almenningshlutafélög, heldur eru þau flest fjölskylduhlutafélög eða í eign fámenns hóps manna. Til þess að kanna þessi atriði betur fékk Seðlabankinn þá dr. Þórð Eyjólfsson fyrrv. hæstaréttardómara og prófessor Árna Vilhjálmsson til þess að athuga, hvaða breytinga væri þörf á skipulagi hlutafélaga annars vegar og á skattlagningu hins vegar til þess að gera eðlileg hlutabréfaviðskipti möguleg. Í álitsgerð dr. Þórðar Eyjólfssonar koma fram margar gagnlegar ábendingar um skipulagsbreytingar á hlutafélögum, sem æskilegar væru í sambandi við kaupþingsskráningu á bréfum þeirra. Væri tvímælalaust nauðsynlegt, að væntanlegt kaupþing setti ákveðnar reglur um marga þætti í uppbyggingu hlutafélaga, er vildu fá bréf sín skráð á kaupþingi, t.d. að því er varðar réttindi minni hl., upplýsingaskyldu o.fl. Er líklegt, að þessu væri hægt að ná innan ramma þeirra hlutafélagalaga, sem í gildi eru. Álitsgerð prófessors Árna Vilhjálmssonar leggur áherzlu á hina óviðunandi skattaaðstöðu, sem hlutafélög nú búa við. Telur hann tvímælalaust þörf breytinga á skattlagningu ágóða hlutafélaga og arðs af hlutabréfum, ef nokkur von á að verða til umtalsverðrar aukningar á hlutabréfaviðskiptum. Einnig telur hann þörf ákvæða, er greiða fyrir sameiningu hlutafélaga í stærri heildir, en hlutafélög þurfa að ná ákveðinni lágmarksstærð, til þess að eðlilegur markaður myndist fyrir bréf þeirra. Með tilliti til þessarar niðurstöðu hefur bankastjórn Seðlabankans látið í ljós þá skoðun sína, að nauðsynlegt væri að breyta skattalöggjöf í því skyni að örva hlutabréfaviðskipti. Hefur fjmrh. lýst áhuga sínum á málinu, og hefur n. þeirri, sem fjallar um endurskoðun skattalaga vegna aðildar að EFTA, verið falið að gera till. um æskilegar breytingar á skattalögum í þessu skyni. Á Seðlabankinn aðild að n., m.a. vegna afskipta hans af þessu máli, sem hér er til umr. Leiði störf n. til viðunandi breytinga á skattalögum í þessu efni, hefur Seðlabankinn tjáð mér, að hann muni leggja áherzlu á að hraða undirbúningi að stofnun kaupþings svo sem unnt er.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Eins og kom fram í þeim orðum, sem ég sagði áðan og hæstv. ráðh. ítrekaði, þá stendur nú yfir athugun skattalaganna sérstaklega með skattlagningu hlutafélaga fyrir augum. Það má vel vera rétt hjá honum, að það kunni að reynast nauðsynlegt til þess að örva almenna sölu hlutabréfa, að breyting verði á skattalögum um þann félagsskap, en mér skilst, að nú á þessu þingi sé væntanlegt, að slíkt mál verði lagt fram og fær þá væntanlega afgreiðslu. Og eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., er eðlilegt, ef slík breyting yrði á skattalögunum, að þá yrði ekki dregið, að kaupþing yrði sett á laggirnar. En það er áreiðanlega mjög mikilsvert, ef þetta form, sem hér er um að ræða, almenningshlutafélagaformið, á að ná þeim tilgangi, sem ætlazt er til, að þá sé fyrir hendi einhver vettvangur, þar sem slík bréf geta gengið kaupum og sölum, eins og kaupþingi er ætlað að verða. Þess vegna vil ég leggja á það áherzlu, að ef sú breyting verður gerð á skattalögunum, sem hæstv. ráðh. var hér að boða, þá yrði það ekki látið dragast, að kaupþingi yrði komið á fót sem fyrst.



Herra forseti. Ég tel það mjög vel til fallið, að þessu máli skuli vera hreyft hér á hinu háa Alþ., því að ég tel, að það gæti orðið veruleg lyftistöng eðlilegu athafnalífi hér á landi, ef hægt væri að koma upp skipulögðum verðbréfamarkaði, bæði fyrir skuldabréf og hlutabréf, en það er einmitt slíkt hlutverk, sem kaupþing gegna. Ég minnist þess, að það mun hafa verið fyrir um það bil 15 árum eða meira, að ég hlustaði á erindi, sem norskur sérfræðingur í þessum efnum hélt hér, en hann sagði, að sig hefði furðað mjög á því, að ekki hefði tekizt að koma á fót í svo stórri borg sem Reykjavík kaupþingi, og minntist á það í því sambandi, að það hefði verið um s.l. aldamót, sem kaupþingi var komið á fót í Stafangri í Noregi, en íbúatala þar var þá aðeins 5000, og þetta kaupþing væri starfandi enn í dag og hefði starfað óslitið síðan. En það, sem kom mér til að standa hér upp, var, að ég vildi vekja athygli á því, sem ég tel að liggi til grundvallar þeirri leiðu staðreynd, að tilraunir, sem gerðar hafa verið til að koma hér á fót kaupþingi, hafa ekki borið árangur. Ég tel, að það sé ekki í sjálfu sér vegna þess, að löggjafarvaldið hafi ekki veitt nauðsynlega fyrirgreiðslu í því efni. Það hefur alllengi verið fyrir hendi í lögum heimild til þess að stofna kaupþing, og einnig tel ég, að það sé e.t.v. nokkuð ýkt, að það sé skattalöggjöfin, sem sé svo mjög þessu til fyrirstöðu, þó að sjálfsagt sé að gera nauðsynlegar umbætur á henni að mínu áliti. Nei, en það er annað, sem liggur til grundvallar tregðu almennings á því að leggja fé sitt í verðbréf, hvort heldur um skuldabréf eða hlutabréf er að ræða. Varðandi skuldabréfin, sem almenningur í nágrannalöndunum leggur í svo stórum stíl peninga sína í og jafnvel í miklu ríkara mæli heldur en í banka og sparisjóði, eins og fólk gerir hér, þá er það auðvitað fyrst og fremst verðbólgan, sem gerir það að verkum, að hér vill fólk ekki eiga skuldabréf, nema þá um verðtryggð skuldabréf sé að ræða, en það er undantekning. Varðandi hlutabréfin horfir þetta auðvitað öðruvísi við, því að sé um hlutabréf að ræða í góðum fyrirtækjum, þá eiga þau að vera sjálfkrafa verðtryggð. Vera má, að skattaástæður liggi þar að einhverju leyti að baki, en þó má á það benda, að verulegar umbætur hafa verið gerðar í þessum efnum, fyrst 1957, þegar tekinn var upp hlutfallslegur skattur á arð af hlutabréfum, og enn fremur með skattalagabreytingunni í kringum 1960. Og satt að segja dreg ég í efa, að skattar á arði af hlutabréfum séu til mikilla muna hærri hér á landi heldur en gerist í nágrannalöndunum, þar sem hlutabréfaeign er þó almenn. En það er annað, sem liggur þessu til grundvallar, og ég tel, að það sé aðalvandamálið, sem við er að etja. Ástæðan er sú, að almenningur hefur ekki neina trú á því, að hlutabréf gefi yfirleitt af sér nokkurn arð, og meðan svo er, skiptir það ekki verulegu máli, hvort arðurinn er skattlagður meira eða minna. En yfirleitt hefur það verið þannig hér, að menn reikna ekki með því að sjá nokkurn tíma eyri af þeim peningum, sem þeir leggja í hlutabréf. Ástæðan til þess, að menn gera það, er sú, að þeir vilja skapa sér og sínum aðstöðu til að fá vinnu hjá viðkomandi hlutafélagi, en menn reikna yfirleitt ekki með því að fá arð af þessum peningum. Og meðan svo er, þá þýðir lítið í rauninni að stofna hér kaupþing. Það þarf að skapa grundvöll fyrir því, að hlutabréfaeign geti gefið af sér arð, og þegar það hefur tekizt, má vænta þess, að almenningur leggi fé sitt í það eins og annað. En það mundi leiða of langt hér að ræða það mál til hlítar, hvernig þann grundvöll má skapa.



Herra forseti. Hinn 30. apríl 1964 samþykkti Alþ. till. til þál. um fiskiðnskóla, sem ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa n. í samráði við Fiskmat ríkisins, fiskmatsráð og helztu samtök fiskiðnaðarins til þess að gera fyrir næsta reglulegt Alþ. till. um stofnun og starfstilhögun almenns fiskiðnskóla í landinu. Skal nefndin m.a. kynna sér eftir föngum skipan fræðslumála fiskiðnaðarins í öðrum löndum.“ 27. nóv. 1964 skipaði sjútvrh. 8 menn í n. til að vinna að þessu verkefni, og síðar voru skipaðir tveir menn að auki, þannig að um síðir voru, að mér telst til, 10 menn í þessari n. Og þeir máttu allir kallast með einhverjum hætti fulltrúar fyrir hinar ýmsu greinar fiskiðnaðar hér á landi og því sérfróðir um það málefni, sem þeir fjölluðu um. Formaður n. var Hjalti Einarsson efnaverkfræðingur, sem þá mun hafa verið starfsmaður Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og er e.t.v. enn. N. þessi skilaði allítarlegu áliti til ráðh. 8. des. 1966. Meginniðurstaða n. var till. um, að stofnaður skyldi sérstakur tveggja ára skóli, sem væri sjálfstæð ríkisstofnun undir yfirstjórn ráðh. Skyldi hlutverk skólans vera að veita fræðslu í fiskiðngreinum og útskrifa fiskvinnslufræðinga, sem hefðu þá öðlazt undirstöðukunnáttu, bóklega og verklega, eins og segir í till., til þess að geta tekið að sér verkstjórn, eftirlitsstörf, matsstörf, verkþjálfun, vinnuhagræðingu, stjórn fiskvinnsluvéla og önnur hliðstæð störf í fiskiðnaði. Nú eru senn liðin 6 ár síðan þáltill. um þetta efni var samþ. og full 3 ár síðan sérfræðinganefndin skilaði jákvæðu áliti um málið til ríkisstj. Þar sem ekki hefur enn verið neitt gert af ríkisstj. hálfu, svo að vitað sé, til þess að framkvæma till. fiskiðnskólanefndar og fara að vilja Alþingis í þessu máli þá höfum við, hv. 2. þm. Reykn. og ég, leyft okkur að bera fram fsp. til ríkisstj. varðandi þetta mál, en fsp. hljóðar þannig: „1) Er þess að vænta, að ríkisstj. setji á stofn fiskiðnskóla? 2) Ef svo er, hvert yrði fyrirkomulag hans og hvar yrði honum valinn staður?“



Herra forseti. Fram að síðustu áramótum heyrði fiskiðnskólamálið undir sjútvrn. Frá áramótum heyrði það hins vegar undir menntmrn. Sjútvrn. hefur látið mér í té eftirfarandi skýrslu um aðgerðir þess í málinu: „Í des. 1966 skilaði n., sem skipuð var samkv. þál. um fiskiðnskóla frá 30. apríl 1964, frv. til 1. um fiskiðnskóla á Íslandi ásamt grg. Í frv. n. er gert ráð fyrir, að skólinn verði staðsettur á Suðvesturlandi, hann verði í eigin húsakynnum, þar sem aðstaða verði til bóklegrar og verklegrar kennslu, skólatíminn verði full tvö ár, þar af verkleg þjálfun í 3 mánuði í upphafi skólatímans og 3 mánuði á milli bekkja. Í grg, með frv. kemur fram, að nm. telja nauðsynlegt, að skólinn starfræki fiskvinnslustöð með fullkomnum fiskvinnslutækjum, þar sem verkun sem flestra fiskafurða geti farið fram. Bendir n. í því sambandi á aðstöðu, sem fyrir er í húsakynnum rannsóknastofnana sjávarútvegsins að Skúlagötu 4, og taldi n. þar vera húsnæði, sem nota mætti fyrst í stað, enda komi skólinn svo fljótt sem við verði komið í eigin húsakynni. N. taldi, að nauðsynlegt væri, að skólinn ræki heimavist og mötuneyti til að jafna aðstöðu þeirra, sem skólann sækja. Þar sem engin áætlun var í grg. n. um kostnað við stofnun og rekstur skólans, var það mál kannað sérstaklega. Var gerð fjárhagsáætlun með tilliti til þeirra hugmynda, sem fyrir lágu. Í framhaldi af þeim athugunum eða síðla árs 1968 ákvað sjútvrn. að stofna til fiskiðnaðarnámskeiða í húsakynnum rannsóknastofnana sjávarútvegsins, er gætu orðið grundvöllur að fiskiðnskóla. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins vann síðan að undirbúningi námskeiðahalds. Byrjað var á því að halda uppi fræðslu fyrir nemendur Stýrimannaskólans í Reykjavík um meðferð og verkun sjávarafla, og verður þessu haldið áfram í vetur. Þeir, sem útskrifast úr fiskimannadeild skólans, munu sækja vikunámskeið hjá stofnuninni, þar sem þeir munu fá bæði bóklega og verklega fræðslu. Ákveðið var að taka hreinlætismálin fyrst fyrir á sérstökum námskeiðum, þar sem mjög aðkallandi þótti að veita fræðslu um þessi mál. Þrjú hálfs mánaðar námskeið hafa þegar verið haldin, og hafa sótt þau alls 38 eftirlits- og matsmenn sölusamtakanna og Fiskmats ríkisins. Áformað er að halda þessum námskeiðum í hreinlætistækni áfram, þar til verkstjórar og eftirlitsfólk sem flestra frystihúsa hafa sótt þau. Sum af þessum námskeiðum verða haldin úti á landi næsta sumar, t.d. á stöðum eins og Vestmannaeyjum, Akureyri og Ísafirði. Námskeið á öðrum sviðum verða einnig haldin í ár, t.d. námskeið í síldarverkun að beiðni síldarútvegsnefndar, svo og námskeið í fiskmjölsframleiðslu, og í athugun er að halda námskeið í niðursuðu og meðferð fiskvinnsluvéla. Til athugunar er einnig möguleiki á að halda á næsta ári fjögurra mánaða námskeið í almennri fiskverkun, en um lengri námskeið verður varla að ræða í húsakynnum stofnunarinnar. Kostnaður af þessum námskeiðum er borinn uppi af byggingarsjóði rannsóknastofnana sjávarútvegsins.“ Hér lýkur skýrslu sjútvrn. um afskipti þess af málinu. Þá er rétt að fara fáeinum orðum um, hvernig menntmrn. hyggst vinna að þessu máli. Verkfræði- og raunvísindastofnun Háskólans mun á næstunni gera till. um nýskipan náms í deildinni. Nú er þar kennt til fyrri hluta í verkfræði og til BA-prófs í náttúrufræðum, en það er þriggja ára nám hið minnsta. Hugmyndir eru uppi um að taka upp fjögurra ára verkfræðinám til BS-prófs, og er náminu ætlað að vera skylt hinu nýja danska akademiska ingeniör-námi. Jafnframt er tilætlunin að haga kennslu þannig, að stúdentar geti stundað hér fyrrihlutanám í ýmsum raunvísindagreinum, en síðan verði samið við erlenda háskóla um, að þeir geti haldið áfram námi þar. Jafnframt hefur farið fram athugun á tæknifræðináminu sem og iðnnámi og verknámi í tengslum við það. Þegar rn. berast till. verkfræðideildar, mun það skipa n. til þess að gera till. um endurskipulagningu tæknifræði-, iðn- og verknámsins í sambandi við fyrirhugaðar breytingar í verkfræði- og raunvísindadeild, þar eð nauðsynlegt er, að samræmi og tengsl séu á milli breytinga á verkfræði-, tæknifræði-, iðn- og verknáminu. Ættu hugsanlegar breytingar að geta komið til framkvæmda haustið 1970. Í þessu sambandi mun ég óska sérstaklega eftir því, að athugað verði rækilega, á hvaða námsstigi og með hverjum hætti bezt yrði séð fyrir menntunarþörf fiskiðnaðarins, t.d. hvort það verði gert með stofnun sérstaks skóla eða með sérstakri námsleið, einni eða fleirum, á einhverju stigi eða stigum þess hluta skólakerfisins, sem hér er um að ræða, þ.e.a.s. tækni- og verkfræðimenntuninni. Niðurstöður allra þessara athugana þurfa að liggja fyrir í síðasta lagi fyrir mitt sumar, til þess að til framkvæmda geti komið næsta haust, og mun ég leggja áherzlu á, að svo geti orðið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. þessi svör, en það fór sem mig grunaði, að lítið hefur verið gert í því að framkvæma þær till., sem fram komu hjá fiskiðnskólanefnd fyrir þrem árum, og ég vil nú strax í upphafi vita þann seinagang, sem á þessu hefur orðið. Ég tel, að hér hafi verið þannig að unnið, að það sé full ástæða til þess að víta það hér á Alþ. Og það, sem hæstv. ráðh. er nú að segja um framkvæmdir, er hann hyggst gera, þá held ég, a.m.k. svona í fyrsta sinn sem maður heyrir þetta, að þá sé erfitt að átta sig á því, til hvers það muni leiða eða hvort það sé til bóta miðað við það álit, sem liggur fyrir hjá fiskiðnskólanefndinni. A.m.k. þarf það rækilegrar athugunar við. Og greinilegt er, að það mál er allt saman óundirbúið og ekki líklegt, að það geti legið fyrir alveg á næstunni, ef á að vinna það allt upp frá rótum. Ég held, að það hefði verið skynsamlegra af hæstv. ríkisstj. að halda sig við nál., eins og það liggur fyrir í megindráttum, því að þeir, sem að því unnu, voru, eins og ég tók fram og raunar öllum er kunnugt, sérfróðir menn og áhugamenn um þetta efni og fulltrúar fyrir fiskiðnaðinn í landinu á mjög breiðum grundvelli, og þessir menn komust að niðurstöðu og samkomulagi, sem vissulega hefði verið ástæða til að halda sig við. Hæstv. ráðh. minntist á fiskiðnaðarnámskeiðin, sem haldin hafa verið í Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins nú að undanförnu. Hér er að vísu um gagnlega starfsemi að ræða, en ákaflega ófullkomna sem kennslu í fiskiðnfræðum og varla umtalsverða, enda er það líka jafnkunnugt, að slík námskeið og jafnvel engu síðri hafa verið haldin hér í meira en 20 ár á vegum sjútvrn. og jafnvel staðið lengur og verið engu síður til gagns, þannig að hér er ekki um neitt nýtt að ræða, nema síður sé, og getur ekki verið um neitt framhald að ræða af till. fiskiðnskólanefndar. Ég vil endurtaka það, að brýna nauðsyn ber til þess að taka þessi mál alveg sérstökum tökum, og mitt álit er það, að ríkisstj. eigi að halda sig sem mest að till. fiskiðnskólanefndarinnar. Það virðist flestum, sem kynnt hafa sér það mál, að það væri til mikilla bóta, ef það mætti framkvæma, og það sýnist vera auðveldara að halda sig að þeim áætlunum, sem þegar er búið að gera, heldur en að fara að gera áætlanir nú alveg upp á nýtt og raunar þannig, að menn vita ekki fyllilega, að hverju stefnt yrði eða hvað úr því yrði. Ég tel því, að það ætti sérstaklega að halda sig að því, sem fiskiðnskólanefndin á sínum tíma lagði til í þessu máli.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram hér, að ég tel, að of mikill seinagangur hafi verið á því máli, sem hér er um að ræða, sérstaklega með tilliti til þess, að Íslendingar vita það nú orðið, að þeir geta átt von á því hvenær sem er, að auknar kröfur verði gerðar í sambandi við allt hreinlæti og framleiðslufyrirkomulag á þeim freðfiski, sem fara á á stærsta markað okkar, en það er til Bandaríkjanna. Þeir, sem standa að fiskiðnaðinum í Vestmannaeyjum, sem er verulegur hluti af útflutningi landsins, bæði í freðfiski og saltfiski og á fleiri sviðum, telja, að þetta mál sé orðið svo aðkallandi, að þeir hafa beitt sér fyrir því, að mjög ítarleg athugun hefur farið fram á því, hvort tök væru á því að stofna þar sérstakan fiskiðnskóla. Við höfum reynt að afla okkur sem beztra upplýsinga í sambandi við málið. gera okkur í hugarlund, hvernig þessu yrði komið á, og bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur einróma samþykkt að beita sér fyrir stofnun fiskiðnskóla í Eyjum. Við gerum okkur það að sjálfsögðu fullljóst, að þarna er um nokkurn vanda að ræða, og kannske mikla menn fyrir sér þann vanda, sem því er samfara að koma slíkum skóla á fót úti á landsbyggðinni. En ég hygg, að þetta sé þó vel fært á stað eins og Vestmannaeyjum, og ég hygg, að af þessu muni verða. Við gerum okkur alveg ljóst, að til þess að stofna slíkan skóla þarf í fyrsta lagi að fá aðila með sérþekkingu, þ.e. fiskiðnverkfræðing með sérmenntun í matvælaframleiðslu. Það þarf einnig að koma á fót rannsóknastofnun í tengslum við slíkan skóla, en það hagar svo til á þessum stað, að talið er alveg óhjákvæmilegt, að rannsóknastofnun verði komið þar á fót, hvort sem af stofnun fiskiðnskóla yrði eða ekki. Fiskiðnaðurinn telur, að annað sé ekki orðið frambærilegt lengur en að slík aðstaða verði sköpuð þar. Það, sem auðvitað er stærsti vandinn í sambandi við verklega námið, er yrði í fiskiðnskóla, er að skapa þá aðstöðu, sem til þarf. Sú n., sem hafði þetta mál til meðferðar og hér hefur verið greint frá, og niðurstöður hennar ræddar, gerir ráð fyrir, að fiskiðnskólinn verði að eiga sér fiskvinnslustöð. Nú er það alveg ljóst, að slík stöð mundi kosta tugi milljóna, og því er mikil hætta á, að einmitt þetta álit verði til þess að draga úr stofnun fiskiðnskóla. Hins vegar liggur það fyrir í Eyjum og hefur verið rætt mjög ítarlega í sambandi við hugmyndina um stofnun skóla þar, að hægt er að ná samningum við fiskiðjuverin og þá aðrar greinar fiskframleiðslunnar, bæði í sambandi við framleiðslu mjöls, niðursuðuvara o.fl., sem þar er stundað, - það er hægt að ná samkomulagi við þessa aðila um aðstöðu til þess að veita verklega kennslu í sambandi við fiskiðnað. Við teljum því að öllu þessu athuguðu, að það væri eðlilegast, ef til stofnunar fiskiðnskóla kæmi af hálfu ríkisins, að hann yrði staðsettur í Vestmannaeyjum, og mér er kunnugt um það, að Vestmanneyingar eru reiðubúnir að leggja nokkuð á sig fjárhagslega til þess að svo megi verða. Fjársterkir aðilar þar hafa þegar lofað að ég vil segja verulegu fjárframlagi til stofnunar slíks skóla. Við sjáum því fram á það, að þó að svo færi, að ákvörðun yrði tekin um að stofna fiskiðnskóla hér í þéttbýlinu, þá væri einnig nauðsynlegt, að slíkri stofnun yrði komið á fót í þessari stærstu verstöð landsins. Við teljum það vel framkvæmanlegt, teljum aðstæður vera til þess bæði að koma upp bóklegu námi í sambandi við þetta og eins verklegu námi, og af þeim ástæðum væri kannske eðlilegast, að skólinn yrði þar staðsettur, því að þarna á sér stað fiskvinnsla og fiskiðnaður á öllum þeim stigum, sem við þekkjum nú hér á landi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af þeim umr., sem hér hafa orðið um þessi mál. Það er gamalkunn regla, að stjórnvöld viðhafa oft þau vinnubrögð í málum, sem þau ekki vilja ganga beint á móti, að setja nefnd á nefnd ofan, sem svo síðan eru sífellt að athuga málið og vinna að undirbúningi þess. Mér kom þetta í hug, þegar ég hlýddi á svar hæstv. ráðh. við þeirri fsp., sem var borin fram áðan, því að hann boðaði þá enn eina nýja athugun á fiskiðnskólamálinu svokallaða, þó að oft áður sé búið að athuga það og gera ákveðnar till. í sambandi við það. Á það hefur verið bent, að hv. Alþ. samþ. þegar á árinu 1964, að því er ég bezt veit einróma, till. um það, að unnið skyldi að því að koma á fót fiskiðnskóla, og í framhaldi af þeirri einróma samþykkt, sem Alþ. gerði þá, var sett n., fjölmenn n., 9 manna n., sem m.a. ég átti sæti í, sem gerði ákveðnar till. um, hvernig skyldi unnið að þessu verkefni. Um það var algert samkomulag í n., að nauðsynlegt væri að vinna að því að koma upp sérstökum fiskiðnskóla með heimavist og aðstöðu til þess að vinna að alhliða fiskverkun, og menn í n. bundu vonir við það, að fljótlega eftir að nefndartill. var skilað til hæstv. sjútvrh. yrði undinn að því bráður bugur að vinna að framkvæmd þessara tillagna. Mér hefur verið það kunnugt í nokkur ár, að alls ekkert hefur verið gert í því að framkvæma þær till., sem n. gerði í þessu máli, og það eru ákaflega litlar efndir, ef þá má telja nokkrar, þó að vitað sé til þess, að nokkur námskeið hafi verið haldin á vegum rannsóknastofnana sjávarútvegsins og Fiskifélagsins, eða hvaða aðilar, sem að því standa, - því að þessi námskeið voru til áður en þessar till. voru gerðar, og námskeiðin eru raunar ekkert annað en framhald á starfsemi, sem hefur gengið á vegum þessara stofnana um nokkurra ára skeið. Ég vil því taka undir það, sem hv. þm., hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði áðan, þegar hann vítti þau vinnubrögð, sem viðhöfð hafa verið um framkvæmd á till. fiskiðnskólanefndar. Að síðustu vil ég benda á það, hvað við höfumst ólíkt að í þessum efnum og frændur okkur í Noregi gera, sem þó eiga engan veginn eins mikið undir því í sínum þjóðarbúskap og við, að þessi mál séu í góðu lagi. Nú er kappsamlega unnið að því í Noregi og hefur verið um nokkurra mánaða skeið að koma á fót sérstökum háskóla í fiskiðnfræðum, sem meiningin er að rísi sem fyrst í Norður-Noregi, til þess að kenna því fólki, sem vinnur í fiskiðnaðinum, sem Norðmenn víta, að er mikilvægur í þeirra þjóðarbúskap, þó að hann teljist engan veginn jafnmikilvægur þar eins og hann er hér hjá okkur, en sem sagt, eftir því sem ég bezt veit, og af nýjustu upplýsingum, sem ég hef fengið um þetta mál, þá mun allur undirbúningur að stofnun þessa háskóa vera það langt kominn, að búizt er við, að ráðizt verði í byggingu hans innan nokkurra mánaða.



Herra forseti. Ég vil lýsa óánægju minni yfir því, hvernig tekizt hefur til með allan undirbúning í sambandi við fiskiðnskólann, og undrun minni á því svari, sem hér kom fram frá hæstv. menntmrh. við þeirri fsp., sem hér er til umr. Það liggur fyrir, að Alþ. hefur lýst yfir vilja sínum til þess, að komið yrði upp fiskiðnskóla, enda getur ekki farið á milli mála, að brýn þörf er á því að koma upp fiskiðnskóla hér á landi. Sett hefur verið n. sérfræðinga til þess að athuga um undirbúning á málinu. Hún hefur gert ákveðnar till., og svo þegar liðin eru mörg ár frá þessu, þá kemur hér svar frá sjútvrn. um það, að farið sé að hafa námskeið fyrir skipstjórnarmenn í ýmsu, sem varðar meðferð á fiski, það sé verið að halda hér eitt og annað námskeið fyrir verkstjóra í frystihúsum nýlega, svonefnt þrifnaðarnámskeið, og ýmis almenn námskeið um fiskverkun. Auðvitað er þetta svar, sem á að koma frá sjútvrn., gersamlega út í hött. Það kemur fiskiðnskólamálinu auðvitað ekkert við. Það er ekki aðeins það, að slík námskeið hafi verið haldin hér um langan tíma, heldur hljóta þau einnig að verða haldin hér á landi, þó komið yrði upp fiskiðnskóla. Ég vona a.m.k., að slík námskeið verði ekki lögð niður. Svar sjútvrn. staðfestir í rauninni, að það hefur ekkert verið gert í málinu. Svo verður sú breyting, að menntmrn. tekur við þessu máli nú um áramótin, vegna verkefnaskiptingar á milli rn., og nú kemur í ljós að mínum dómi, að það rn. - það hefur kannske nokkra afsökun, því að það hefur ekki fjallað um málið ýkjalengi - það veit ekkert enn þá, hvað á að gera í málinu, því nú segir hæstv. ráðh., að verkfræðideild Háskólans hafi í athugun ýmsar till. um breytingar á prófum fyrir verkfræðinga og tæknifræðinga og varðandi iðnaðar- og verknám o.s.frv. Þetta kemur þessu máli ekki nokkurn skapaðan hlut við. Og síðan sagði hæstv. ráðh., að hans rn. hefði nú til athugunar, á hvaða námsstigi bezt yrði séð fyrir menntun í fiskiðnaði. Sem sagt, það er verið að athuga um, hvernig í ósköpunum á að koma þessu fyrir. Öll þessi vinnubrögð minna mig á störf togaranefndar, sem hefur verið að störfum að undanförnu og helzt staðið þannig að málum, að hún ætlar að finna hér upp einhvern togara, sem ekki hefur enn þá verið fundinn upp í heiminum. Hún hefur ekki þurft á því að halda auðvitað og ekki komizt að neinni nýrri niðurstöðu. Eins er þessu í rauninni farið með fiskiðnskóla. Fiskiðnskóli er ekkert nýtt fyrirbæri. Slíkir skólar eru starfandi í löndum í kringum okkur og hafa verið starfræktir þar í mörg ár. Meira að segja hafa ýmsir Íslendingar sótt slíka skóla. Spurningin er aðeins þessi: Viljum við standa að því að koma upp slíkum skóla hér á landi? Þurfum við á honum að halda að okkar dómi? Alþ. hefur greinilega tekið afstöðu til þessa máls. Rn. eru búin að fá sinn tíma til að undirbúa málið, og hér stendur í rauninni bara á framkvæmdum. Það þarf ekkert að athuga um það, á hvaða námsstigi bezt væri að koma þessu fyrir. Ég vildi í tilefni af þessu, sem hér hefur komið fram, beina því til hæstv. menntmrh., sem nú tekur við þessu máli, að hann taki nú rögg á sig og sjái um það, að framkvæmdir verði í þessu fiskiðnskólamáli. Það er augljóst mál, að þeir, sem með málið hafa haft að gera á framkvæmdastigi, hafa vanrækt allt, sem þeir hafa átt að gera í þessu máli. Nú er komið að hæstv. menntmrh. og ég vona, að hann bæti hér nokkuð úr og snúi sér nú að því að koma þessum skóla hér upp, því að það er ábyggilega vilji Alþingis.



Herra forseti. Hér hefur verið deilt á sjútvrn. fyrir það að hafa sofið á mikilvægu máli og vanrækt að framkvæma vilja Alþ. á þessu sviði, mikilvægu sviði. Þessu vil ég andmæla. Sjútvrn. skipaði n. þá, sem Alþ. hafði falið því að skipa. Sú n. starfaði í rúmlega tvö ár, og nál. hennar var vandlega athugað. Ég hygg, að rétt sé að segja það umbúðalaust, að það var skoðun sjútvrn. og ráðunauta þess, að þetta nál. markar ekki skynsamlega stefnu í fiskiðnskólamálinu og væri í ýmsum tillitum illframkvæmanlegt, að ekki sé meira sagt. Sú er ástæðan fyrir því, að sjútvrn. hefur ekki hafzt að í málinu, en ekki hitt, að það hafi ekki haft áhuga á því eða vanrækt það, sem því bar að gera. Það er auðvitað engin sönnun fyrir því, að rétt lausn hafi fundizt á máli, þó að n., sem skipuð er, verði á einu máli um ákveðna till. Svo koma aðrir aðilar, sem athuga betur þá stefnu, sem þar er mörkuð, og komast að annarri niðurstöðu. Hitt get ég alveg fúslega tekið undir, að þetta mál hefur dregizt úr hömlu. Það hefði verið æskilegt, að miklu fyrr hefðu verið hafnar í því framkvæmdir. En ástæðan fyrir töfinni er í rauninni ágreiningur milli manna um það, hvernig skipan þessara mála sé haganlegast fyrir komið, með hverjum hætti bezt verði séð fyrir nauðsynlegri menntun í þágu fiskiðnaðarins í landinu, en um það er enginn ágreiningur, að fyrir henni þarf að sjá miklu betur en nú á sér stað. Ég ætla mér ekki þá dul að hafa fundið lausn á þessu máli á þeim örfáu vikum, sem það hefur hvílt á mínum herðum, en ég get þó látið í ljós mína persónulegu skoðun á málinu, hana hef ég, en ætlast ekki til þess að hún sé sú, sem endanlega verður framkvæmd, ef nánari athugun sýnir, að önnur leið er skynsamlegri. Mér finnst orðræður manna um fiskiðnskóla bera stundum nokkurn keim af því, að menn átti sig ekki til fullnustu á því, hvað raunverulega er kennt í fiskiðnskóla og hvað þarf að kenna þar. Í Noregi munu vera starfandi 3 fiskiðnskólar, þó með nokkuð ólíkum hætti sé. Við hljótum að minnast þess, að Norðmenn eru 20 sinnum fleiri en Íslendingar, og þarf því engan að undra, þó það hafi vafizt nokkuð fyrir mönnum hér, hvort rétta leiðin væri sú að stofna sérstakan skóla fyrir þau fræði, sem hér er um að ræða, eða hvort ætti að haga þessari kennslu með öðrum hætti, þ.e.a.s. að hafa hana innan þess skólakerfis, sem þegar er starfandi í landinu. En sannleikurinn er sá, að áreiðanlega meira en helmingur námsefnis í fiskiðnskólum, t.d. í Noregi, er almenns eðlis, eru almennar fræðigreinar: efnafræði, stærðfræði, eðlisfræði, lífeðlisfræði og þar fram eftir götunum, greinar, sem kenndar eru þegar á ýmsum öðrum skólastigum í íslenzka skólakerfinu. Á hinn bóginn er um að ræða vissar sérgreinar, sem nauðsynlegar eru í fiskiðnskólum og ekki eru kenndar neins staðar í skólakerfinu íslenzka nú, þar sem sérstaklega er þörf á sérstöku verklegu námi, sem auðvitað er ekki stundað, nema efnt sé til sérstakrar fræðslu á þessu sviði. Þess vegna tel ég það vera fullkomlega tímabært að athuga, - og er ég á þessu stigi persónulega sannfærður um það, - að hagkvæmasta lausnin og farsælasta lausnin á menntunarmálum fiskiðnaðarins væri sú að taka upp námsbraut í Tækniskólanum, sem sérstakt tillit tæki til menntunarkrafna þeirra, sem fiskiðnaðurinn gerir til sinna starfskrafta. Það er þegar fyrir hendi kennsla í verulegum hluta þeirra greina, sem þarf að kenna í fiskiðnskóla, og sú kennsla gæti verið sameiginleg fyrir þá nemendur, sem stunda almennt tæknifræðinám, og hina, sem vilja leggja stund á nám í fiskiðnfræði. Svo þyrfti auðvitað að efna til sérkennslu nýrra greina, sem sérstaklega væru ætlaðar þeim, sem vildu vera sérfræðingar í fiskiðnfræði, og auk þess að sjálfsögðu þeirra verklegu námskeiða, sem bráðnauðsynleg eru. Ég tek undir það, sem hv. 3. þm. Sunnl., Guðlaugur Gíslason, sagði hér áðan, að ég tel mjög vel til fallið að halda þau námskeið í Vestmannaeyjum, þar sem hin almenna verklega kennsla fer fram. Þau þurfa ekki endilega að vera þar, en í Vestmannaeyjum er einmitt sérstaklega góð og hentug aðstaða til þess, að verklegi hluti námsins geti farið fram. Ég vil í þessu sambandi víkja sérstaklega að því, sem hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, sagði áðan, að Norðmenn hyggja nú á háskólanám í þessum greinum og það gæti vel komið til mála, að hér ætti að efna til sérnáms í verkfræði- og raunvísindadeild fyrir þá, sem vildu æðri menntun á þessu sviði. Engum dettur þó væntanlega í hug, að hér kæmi til mála að stofna sérstakan fiskiðnaðarháskóla, eins og Norðmenn hafa hugmyndir um, þó þeir hafi ekki framkvæmt það. Hér kæmi ekkert annað til greina og væri ekki vit í neinu öðru en því að hafa háskólanám í fiskiðnfræði á vegum verkfræði- og raunvísindadeildar Háskólans. Með alveg sama hætti tel ég, að skynsamlegasta leiðin sé sú að hafa fiskiðnfræðinámið sem þátt í almennu tæknifræðinámi Íslendinga. Með því móti mundu einmitt skapast bráðnauðsynleg tengsl milli almenna fiskiðnfræðinámsins, sem þá færi fram innan tækniskólakerfisins, og hugsanlegs framhaldsnáms, sem fram færi innan Háskólans. Ef stofnaður væri sérstakur fiskiðnfræðiskóli, yrði miklu erfiðara að koma á tengslum milli hans og verkfræði- og raunvísindadeildarinnar og háskólanámsins þar en ef fiskiðnfræðinám væri byggt með eðlilegum hætti inn í hið almenna tækninám Íslendinga. Ég segi þetta sem mína persónulegu skoðun, sem ég hef myndað mér á þeim fáu vikum, sem ég hef haft með málið að gera, og ég endurtek, að þessa skoðun vil ég láta sérfróða menn grandskoða nú í vor og ljúka athugunum fyrir mitt sumar. Ef þeir dæma þær vera óskynsamlegar, þá skal ég manna fúsastur viðurkenna það og þá beita mér fyrir annarri lausn á málinu. En með hliðsjón af því, að þær till., sem gerðar voru á sínum tíma, hafa því miður ekki fengið hljómgrunn hjá þeim aðilum, sem um þær fjölluðu, þ.e.a.s. sjútvrn. og sérfræðingum þess, þá taldi ég það skyldu mína að gera tilraun til þess að troða nýjar leiðir á þessu sviði, og þess vegna set ég fram þessa hugmynd. Ég mun láta skoða hana í vor og fá um hana dóm fyrir mitt sumar. En ég skal ljúka þessum orðum með því að viðurkenna það, sem allir þeir þm., sem talað hafa, hafa sagt, að hér er um málefni að ræða, sem enga frekari bið þolir, og ég mun gera það, sem í mínu valdi stendur, til þess að til framkvæmda á þessu geti komið á haustinu 1970.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af orðum hæstv. ráðh. Hann skýrði frá því, að sjútvrn. eða sérfræðingar þess hefðu komizt að þeirri niðurstöðu, að þær till., sem gerðar hefðu verið af fiskiðnskólanefnd, væru ekki góðar og mundi því ekki verða farið eftir þeim. Þetta er í fyrsta skipti, sem ég minnist þess að hafa heyrt, að þetta hafi verið niðurstaða þeirra í sjútvrn., og furðar mig nokkuð á því, því ég þykist muna það rétt, að á undanförnum þingum hafi fsp. svipaðs efnis og þessi verið rædd ár eftir ár, án þess að viðkomandi ráðh. hafi nokkurn tíma gefið þessar upplýsingar, sem hæstv. menntmrh. var nú að gefa, sem sagt, að till. n. hafi verið dæmdar léttvægar og mundu ekki verða framkvæmdar af sjútvrn. Mér finnst, ef þetta er svo, að þá gefi það tilefni til athugana á ýmsum málum í sambandi við yfirstjórn fiskiðnaðar okkar almennt talað, því að í n. þeirri, sem gerði þessar till., voru m.a. menn, sem skipa toppstöður í því kerfi, og maður skyldi ætla, að þeir hefðu nokkurn kunnugleika á því, hvað þeir eru að segja um þau málefni. Ég vil aðeins til fróðleiks nefna mann eins og dr. Þórð Þorbjarnarson, sem er yfir Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Ég vil nefna mann eins og Hjalta Einarsson, sem er menntaður maður í matvælaiðnaði og vinnur á vegum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Ég vil minna á mann eins og Sigurð Pétursson gerlafræðing, sem var í n. Og ég vil minna á sjálfan fiskmatsstjóra, Bergstein Á. Bergsteinsson, sem sat í n. Ef allir þessir menn gera till., sem eru svo óskynsamlegar, að þeim er nú hafnað 5 eða 6 árum eftir að till. voru gerðar, þá held ég, að þetta gefi tilefni til þess að taka þessi mál til nokkurrar endurskoðunar og vita, hvort hugmyndir þeirra um, hvernig eigi að stjórna og reka þessi mál, séu þá í samræmi við kröfur tímans, hvort einhverju þurfi þá ekki þar að breyta. Til viðbótar þessu vil ég aðeins geta þess, að ég tel það engin rök, þó hæstv. ráðh. segi nú, að það sé óskynsamlegt að stofna sérstakan fiskiðnskóla og taka hann út úr hinu almenna skólakerfi. Ég þykist muna það rétt frá störfum í þessari n., að menn voru mjög opnir fyrir því, að þó að talin væri þörf fyrir sérstakan fiskiðnskóla vegna þeirra sérstöku verkefna, sem þar átti að vinna og voru ekki unnin í öðrum skólum, þá var það talið eðlilegt, einmitt á sviði t.d. hreinlætisfræði og matvælafræði, að nemendur í þessum fiskiðnskóla þyrftu að hafa aðstöðu til að komast inn í aðra skóla í kerfinu, þar sem þessi fög væru kennd. Þegar af þessari ástæðu get ég ekki metið neins þær mótbárur, sem hæstv. ráðh, hafði hér uppi gegn þessu máli og byggðar eru á þessu atriði. Það var alltaf meiningin frá upphafi, að menn gætu farið í aðra skóla til þess að afla sér sérmenntunar í sérstökum greinum, sem lúta að fiskiðnaðinum. Það var talið eðlilegt að sækja þá menntun inn í hið almenna skólakerfi.



Herra forseti. Það eru hér aðeins örfá orð. Ég hef ekki heyrt það fyrr, að sú hugmynd hafi verið rædd af alvöru í fiskiðnskólanefnd, að tengsl milli fiskiðnskóla og almenna skólakerfisins kæmu mjög verulega til greina. Hér er í raun og veru um alveg sömu hugmyndina að ræða og þá, sem ég var að lýsa sem minni persónulegu hugmynd á þessari stundu um beztu lausn málsins. Ég skal gjarnan athuga það betur, hvað um þetta hefur þegar verið rætt í fiskiðnskólanefnd, til þess að fara ekki að vinna það verk upp aftur, sem þar kann að hafa verið unnið. En mér þykir vænt um að heyra hv. þm. lýsa því, að þar hafa verið uppi mjög svipaðar hugmyndir og þær, sem ég var að lýsa til lausnar á málinu. Að síðustu vil ég svo aðeins geta þess, að það er að sjálfsögðu engin ný bóla, að ágætir menn skipi n. og skili áliti, en till. þeirra séu ekki framkvæmdar, teknar upp af stjórnarvöldum. Það hefur gerzt í fjölda fjöldamörgum tilfellum og er alltaf að gerast og ber ekki að líta á það sem neitt vanmat á þeim mönnum, sem í n. hafa starfað eða till. hafa gert. Það kunna að vera önnur sjónarmið, sem ráða því, að stjórnvöld treysta sér ekki til þess að taka þeirra till. í aðalatriðum eða að öllu leyti óbreyttar upp á sína arma.



Herra forseti. Í septembermánuði s.l. skilaði svonefnd háskólanefnd skýrslu um störf sín og tillögum í sambandi við eflingu Háskólans fram til ársins 1950. Háskólanefnd var skipuð af menntmrh. í sept. 1966, og í n. sátu alls 11 menn, að ég hygg, og Jónas Haralz, sem þá var forstjóri Efnahagsstofnunarinnar, var formaður n. Sex prófessorar sátu í n., þar á meðal þáverandi rektor Háskólans, Ármann Snævarr, einn fulltrúi var frá stúdentaráði og auk þess áttu sæti í n. formenn menntmn. deilda Alþingis o.fl. Þó varla sé hægt að segja, að þetta nál. sé ákaflega ítarlegt, þá er það eigi að síður mjög greinargott og fróðlegt um margt. Till. háskólanefndar eru í megindráttum mjög athyglisverðar, enda virðast þær að verulegu leyti sniðnar eftir þeim hugmyndum, sem efst eru á baugi í háskólamálum í öðrum löndum. Ég hef lítillega borið till. háskólanefndar saman við samsvarandi álit og till. norskrar háskólanefndar, sem enn er að störfum, og sýnist mér eitt og annað svipað í till. beggja n., þó að annað kunni að vera þar ólíkt, eins og gengur. Það skiptir höfuðmáli í þessu sambandi, að till. háskólanefndar eru að meginstefnu skynsamlegar og ég held framkvæmanlegar. Það skiptir einnig máli og ber að viðurkenna, að háskólanefndin gerði sér grein fyrir, að Háskólinn, eins og hann er nú, verður að breytast, ef ekki á að verða alger stöðnun í starfsemi hans. Hinu er vart að leyna, að till. n. leysa ekki allan vanda, og því miður er ég hræddur um, að n. hafi hliðrað sér hjá að taka til meðferðar eitt og annað, sem vandasamt er úrlausnar, en krefst þó sannarlega úrbóta og umhugsunar, eins og t.d. kennslufyrirkomulagið í læknadeild Háskólans og viðhorf deildarinnar til læknaskortsins í landinu. En þrátt fyrir það er heildarstefnan í till. háskólanefndar athyglisverð og fyllilega þess virði, að hún verði tekin upp sem meginstefna í þróun Háskólans. Því höfum við hv. 2. þm. Reykn. leyft okkur að spyrja hæstv. menntmrh. þeirra spurninga, sem hér eru nú til umræðu. Það skiptir afar miklu máli, að afstaða sé tekin til þessara till. sem allra fyrst. Háskólanefndin bendir á, að nauðsynlegt sé að taka afstöðu til till. svo tímanlega, að tillit verði tekið til þeirra við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Það, sem n. bendir aðallega á, er, að efling Háskólans verður að gerast stig af stigi næstu 10 ár og til þess að hægt sé að koma þeirri þróun áleiðis, verði að auka fjárveitingar til Háskólans jafnt og þétt í 10 ár. Enginn, sem nokkra nasasjón hefur af ástandinu í Háskólanum, getur verið í minnsta vafa um, að hér er sízt ofmælt. Háskólinn er á þeim tímamótum nú, að það verður að taka myndarlega á málum hans sem allra fyrst og alls ekki minna né síðar en háskólanefndin gerir ráð fyrir.



Herra forseti. N. sú, sem menntmrn. skipaði haustið 1966 til þess að semja áætlun um þróun Háskóla Íslands á næstu 20 árum, skilaði skýrslu sinni í lok sept. s.l. Í skýrslunni eru, svo sem kunnugt er, sett fram sjónarmið varðandi meginstefnu um eflingu Háskóla Íslands, að mestu miðað við tímabilið fram til 1980. Ríkisstj. fjallaði um skýrsluna þegar eftir að hún barst og samþykkti að beita sér fyrir framkvæmd tillagna n. í aðalatriðum. Í samræmi við þá ákvörðun var þegar í drögum að framkvæmdaáætlun ársins 1970, sem birt var sem fskj. með frv. til fjárl. fyrir árið 1970, gert ráð fyrir 30 millj. kr. framlagi til byggingar húsnæðis fyrir Háskólann. Er gert ráð fyrir því, að á næstu 4 árum verði 30 millj. kr. framlag á fjárl. árlega til bygginga í þágu Háskólans, og er það í samræmi við þá heildarfjárþörf, sem háskólanefnd gerði ráð fyrir. Jafnframt var skýrsla háskólanefndar með bréfi menntmrn. 21. okt. s.l. send háskólaráði og óskað álits og till. Háskólans um, hvernig unnið skuli að framgangi þeirra málefna, sem felast í niðurstöðum n. Er nú starfað að athugun þessara mála í Háskólanum. Sumar deildir Háskólans munu um það bil að ljúka athugunum sínum, en aðrar munu ljúka þeim í síðasta lagi í næsta mánuði. Mun ríkisstj. þá þegar taka till. Háskólans til athugunar og taka afstöðu til þeirra, áður en fjárlagafrv. fyrir árið 1971 verður samið. Fjárveiting til Háskóla Íslands í fjárlögum 1970 nemur 60.8 millj. kr., og nemur hækkunin frá síðustu fjárl. 12.6 millj. kr. Fjárveiting til læknadeildar einnar hækkar um 2.9 millj. kr., og er tæpur þriðjungur þeirrar hækkunar bein afleiðing af nýjum reglugerðarákvæðum um endurskipun læknanámsins. Af innstæðum Happdrættis Háskóla Íslands við s.l. áramót eru a.m.k. 20 millj. kr. ráðstöfunarhæfar til nýrra framkvæmda, tækjakaupa og viðhalds. Miðað við sölu happdrættismiða í janúar 1970 og áætlaðar vaxtatekjur happdrættisins má gera ráð fyrir um 50% aukningu brúttótekna á þessu ári. Happdrættið getur því væntanlega lagt til Háskólans 38–40 millj. kr. af tekjum þessa árs, en það er um 10–12 millj. kr. hærri fjárhæð en var á árinu 1969. Er af þessum upplýsingum augljóst, að séð hefur verið fyrir því fé, sem háskólanefnd taldi nauðsynlegt á næstu 5 árum til bygginga í þágu Háskólans.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Hann upplýsir, að ríkisstj. hafi tekið jákvæða afstöðu gagnvart till, háskólanefndarinnar, og er það vel, og skal ég ekki væna hæstv. ríkisstj. neitt um það, að hún hafi ekki gert það. Hins vegar skortir enn nokkuð á, að fyrir því sé séð, - og kannske er það að nokkru leyti vegna þess, að háskóladeildir eiga eftir að taka sínar ákvarðanir, - það sé fyrir því séð, að þessar till. komist í framkvæmd. Og ég vil í sambandi við þetta mál leggja á það höfuðáherzlu, að allir, sem hlut eiga að máli, sameinist um, að hraðað verði skipulegri áætlun um þróun Háskóla Íslands nú næsta áratug og þar tel ég að álit háskólanefndar sé ágæt viðmiðun og rétt að styðjast við það í öllum aðalatriðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þegar á næsta hausti eru fyrirsjáanleg vandræði innan Háskólans varðandi námsval stúdenta. Stúdentafjöldinn fer vaxandi. Það eru æ fleiri, sem ljúka stúdentsprófi, en hinar hefðbundnu námsleiðir eru meira og minna lokaðar. Það er því brýn nauðsyn á því að opna nýjar námsleiðir í Háskólanum, námsleiðir, sem m.a. koma sem fyrst að raunhæfum notum fyrir þjóðfélagið eða eru í samræmi við kröfur og aðstæður nútímaþjóðfélags. Það er einmitt það atriði, sem háskólanefndin hefur lagt áherzlu á. Hún undirstrikar nauðsyn fjölbreytts háskólanáms og bendir með réttu á nauðsyn þess að tengja háskólanámið þörfum þjóðfélagsins fyrir hagnýta þekkingu á svo að segja öllum sviðum. Það væri illa farið, ef ráðamenn Háskólans og þar með talin ríkisstj. láta undir höfuð leggjast að fylgja till. háskólanefndar rækilega eftir, því að ekki verður séð, að um sinn sé á öðru að byggja en því, sem hún hefur látið frá sér fara um þetta efni. Málefni Háskólans eru í brennipunkti um þessar mundir, og þau krefjast skjótrar og skynsamlegrar úrlausnar. Meðal þess brýnasta í því sambandi er að leggja Háskólanum til meira fé, og það er nauðsynlegt, að fjárveitingar til Háskólans verði stórefldar þegar á næsta ári og þær fari stórlega vaxandi á næstu árum. Það verður að efla kennslu og rannsóknaraðstöðu innan Háskólans. Það verður að stórauka byggingarframkvæmdir á vegum Háskólans. Það verður að bæta fjárhagsaðstöðu nemenda með auknum námslánum eða jafnvel námsstyrkjum og gera átak í byggingu stúdentagarða, sem er mjög brýnt verkefni og kemur inn í þetta mál. Þetta eru þau verkefni, sem við blasa, og þau eru leysanleg, ef skipulega er að unnið með markvissum áætlunum hæfilega langt fram í tímann. Verði ekki þegar í stað hafizt handa um framkvæmdir í þágu Háskólans, er stefnt út í algert öngþveiti, sem ekki verður úr bætt nema með afarkostum, sem þjóðin fær e.t.v. ekki risið undir, þegar þar að kæmi. En við hæstv. menntmrh. vil ég segja það, að það er ekki nóg að skipa nefndir, - það upplýstist mjög svo í umr. um það mál, sem hér var rætt á undan, - og láta þær skila álitum, ef ekkert eða svo til ekkert er við álitin gert. Því miður er það allt of algengt hér hjá okkur, að það eru skipaðar nefndir og nefndirnar gera till., en þessar till. lenda gjarnan í glatkistu ríkisstj. og annarra ráðamanna. Því miður er þetta of algengt, og ég vil vona, að það fari ekki svo um þetta nál. háskólanefndar eins og um nál. frá fiskiðnskólanefnd, að það lendi í glatkistunni um það er lýkur, heldur hið gagnstæða, að þetta álit n. verði framkvæmt. Sú hreyfing, sem komin er á málefni Háskólans fyrir tilstuðlan háskólanefndar, má ekki stöðvast. Að sjálfsögðu má sitthvað að álitinu finna. Það treysti ég mér til að gera. En að meginstefnu er álitið jákvætt og gæti orðið og er skynsamlegur grundvöllur þróunar í málefnum Háskólans, og það er höfuðatriðið.



Herra forseti. Mér sýndist þessi seinni ræða hv. flm. hafa verið undirbúin fyrir fram og miðuð við annað svar en það, sem ég raunverulega gaf. Mér heyrðist á henni, að hún væri miðuð við það, að ég vildi ekkert segja um það, hvort ríkisstj. hefði tekið ákvörðun um að framfylgja till. háskólanefndarinnar. Það gerði ég ekki.  Ég vil þá aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ríkisstj. hefur þegar samþ. að framfylgja till. háskólanefndar í aðalatriðum og hefur þegar séð fyrir því, að það fé, sem háskólanefndin taldi nauðsynlegt til byggingar á næstu 5 árum, verði fyrir hendi. Við meiru er ekki hægt að búast af ríkisstj. á þessu stigi, þar sem henni hafa enn ekki borizt till. háskoladeildanna. En ég lýsti því yfir áðan, og ég skal lýsa því yfir aftur, að ég mun taka þær till. til athugunar strax og þær berast, og þær munu fá eðlilega meðferð, áður en fjárlög fyrir 1971 verða samin. Og ég get bætt því við, að á því tel ég ekki nokkurn efa, að við Háskólann verða opnaðar nokkrar nýjar námsleiðir þegar á hausti komanda. Ég hef fylgzt með störfum háskóladeildanna í þessum málum, þó að ég hafi ekki fengið formlegar till. enn, svo að það á ekki að þurfa að taka mjög langan tíma að taka afstöðu til þeirra, og niðurstaðan verður tvímælalaust sú, að opnaðar verða nokkrar nýjar námsleiðir þegar á næsta hausti.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil láta í ljós mikla ánægju með skipan háskólanefndarinnar á sínum tíma og þær till., sem hún gerði, og með þær ákvarðanir, sem teknar hafa verið af hæstv. ríkisstj. til þess að fjármagna þær framkvæmdir, eins og hæstv. ráðh. skýrði hér frá. En í sambandi við þessar umr. vakna ýmsar spurningar í hugum manna um ástandið á öðrum menntunarsviðum í landinu, öðrum skólastigum en Háskólanum, og langar mig í því sambandi t.d. að spyrja hæstv. ráðh., hvort til sé nokkur áætlun um þróun tæknimenntunar í landinu, þ.e. þess hluta tæknimenntunarinnar, sem ekki fer fram í sjálfum Háskólanum. Er til einhver áætlun um byggingu menntaskóla almennt í landinu eða á það að gerast, að ákvarða stofnsetningu menntaskóla og byggingu menntaskóla á þann hátt, sem við höfum orðið vitni að hér á undanförnum árum í þinginu, að einstakir menn gangi fram með hagsmuni síns kjördæmis eða síns landshluta, sem ég vil ekki gera lítið úr, fyrst og fremst að leiðarljósi, og fái samþ. till. um stofnun menntaskóla hér og þar? Væri ekki eðlilegra, að uppbygging menntaskólanna færi fram eftir einhverju heildarkerfi, sem miðað væri við meginreglur og aðstæður, eins og þær eru á hverjum tíma í þjóðfélaginu?



Herra forseti. Ég skal með ánægju svara þessari fsp. Á undanförnum árum hefur á vegum menntmrn. og með fjárhagsaðstoð frá Efnahags- og framfarastofnuninni í París verið unnið að allsherjar menntaáætlun fyrir Ísland. Ástæðan til þess, að Efnahags- og framfarastofnunin í París er aðili að þessu verki, er sú, að sú stofnun hefur látið sig þróun menntamála í aðildarríkjunum mjög skipta og lagt fram fé til þess, að slíkar áætlanir væru gerðar í mjög mörgum aðildarríkjanna, ekki öllum enn þá, en mjög mörgum þeirra. Það tókst samvinna milli menntmrn. og Efnahags- og framfarastofnunarinnar fyrir nokkrum árum um framkvæmd þessa verks. Efnahagsstofnunin greiðir nokkurn hluta þess, en íslenzka ríkið greiðir samt langmestan hluta af kostnaðinum við þetta. Ótal sérfræðingar hafa að þessu verki unnið, en forustan hefur hvílt á herðum. Torfa Ásgeirssonar hagfræðings, Wolfgangs Edelsteins, sem er starfsmaður háskólans í Berlín, en hefur á undanförnum árum komið hingað a.m.k. tvisvar sinnum á ári vegna þessa verks, en auk þess unnið að því í starfstíma sínum í Berlín, og Jóhanns Hannessonar skólameistara. Þessu verki er nú um það bil að verða lokið. Skýrsla n. er um það bil að verða fullbúin til prentunar, og mun koma út á vegum menntmrn. og Efnahags- og framfarastofnunarinnar á næsta sumri. Hér er um mjög mikið rannsóknarstarf að ræða, rannsóknarstarf á ástandinu eins og það hefur verið á undanförnum áratugum, eins og það er í dag og áætlanir og spádómar um framtíðina, þ. á m. ítarlegar áætlanir og spádómar um nauðsynlega þróun á einstökum sviðum íslenzka skólakerfisins, t.d. tækniskólasviðinu og menntaskólasviðinu. Ég hygg, þegar þessi skýrsla verður komin út, og alþm. verður tvímælalaust send hún þegar eftir birtingu hennar, að hún muni geta orðið stjórnvöldum í menntamálum hinn nauðsynlegasti leiðarvísir - óhjákvæmilega nauðsynlegur leiðarvísir á næstu árum, ég þori ekki að segja áratugum vegna þess, hve breytingar verða örar á þessu sviði sem öðrum, en örugglega á þessum áratug. Og enginn vafi er á því, að hverjir sem það verða sem um stjórnvölinn halda í menntamálum á þessum áratug, þá munu þeir geta sótt geysilegan fróðleik í þessa skýrslu og haft geysilegt gagn af því verki, hinu mikla verki, sem þarna hefur verið unnið, einmitt til þess að komast hjá því, að um handahófsaðgerðir eða skyndiákvarðanir verði að ræða á þessum sviðum.