Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef flutt hér á þskj. 186 till. til þál. ásamt hv. þm. Snæf., er hljóðar svo: „Alþingi ályktar að kjósa tvo menn hlutbundinni kosningu í sameinuðu Alþingi til þess að framkvæma á því athugun, hvort tiltækilegt sé með breyttri skipan á rekstri strandferða á vegum Skipaútgerðar ríkisins að draga úr kostnaði af þeim rekstri, án þess að á nokkurn hátt sé skert sú þjónusta, er strandferðirnar veita landsmönnum nú. - Skal athugun lokið og till. skilað til ríkisstj. fyrir 1. júlí n. k.“ Ég gæti að vísu stytt mjög mál mitt og vísað að mestu til þeirrar grg., sem fylgir þáltill., þar sem þar eru ýtarlegar upplýsingar um þetta mál og þá nauðsyn, sem liggur til þess, að það sé tekið til rækilegrar athugunar. En ég vil þó fara nokkru nánar út í þetta atriði, sérstaklega vegna þeirra blaðaskrifa, sem orðið hafa um málið í heild, og þess áhuga, sem er um þetta mál meðal allrar þjóðarinnar. Og vil ég þá fyrst og fremst leyfa mér að benda á, að þegar till. á þskj. 50 um rekstur strandferða og flóabáta, sem flutt var af okkur sömu flm., var felld hér í hv. Alþingi án þess að fá venjulega þinglega meðferð, - hún var felld frá því að fá athugun í nefnd, - var sýnt, að meiri hl. hv. þingmanna vildi ekki, að ríkissjóður hætti að starfrækja strandferðirnar. Út af fyrir sig hef ég ekkert við þá skoðun hv. meiri hl. þingmanna að athuga. Það er þeirra mál. En með því bakaði sá hv. meiri hl. sér þá skyldu að koma fram með einhverjar till. til úrbóta á rekstri og fyrirkomulagi strandferðanna. En það hefur hann ekki gert, og þess vegna m. a. höfum við leyft okkur að bera fram þá þáltill., sem hér um ræðir. En að ég hef ástæðu til þess að mæla þannig, sýna bezt ummæli endurskoðenda ríkisreikninganna. Segja þeir hér á bls. 187, að samkv. fjárlögum var ætlað, að Skipaútgerð ríkisins fengi 3 millj. 620 þús. kr. til rekstrar strandferðanna, en samkv. reikningum eru gjöld þessi það ár kr. 9478775.13. Það er m. ö. o. hér um bil þreföld sú upphæð, sem Alþ. áleit vera nægilega til þess að reka strandferðirnar. Þessi umframeyðsla þykir endurskoðendum svo gífurleg, að þeir sjá ástæðu til að gera þessar athugasemdir og telja, að nauðsynlegt sé að gera ráðstafanir til úrbóta á þessu sviði, og spyrja jafnframt: Er eitthvað af þessum umframgreiðslum greitt í samráði við ráðherra? Nú væri mjög fróðlegt, þó að ríkisreikningurinn sé ekki hér til umr., að fá að heyra af vörum hæstv. ráðh., hvort allar þessar fjárfúlgur eru greiddar raunverulega í samráði við hann, og skýtur þá nokkuð skökku við ýmsar aðrar greiðslur, sem sótt er um til hans í sambandi við umframeyðslu á öðrum sviðum í ríkisrekstri. Þessum athugasemdum hv. yfirskoðunarmanna hefur svo fjmrh. svarað og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Svör við þessum athugasemdum hafa borizt frá samgmrn.: Ráðuneytinu hefur borizt bréf fjmrn., dags. 22. júní s.l., varðandi athugasemdir yfirskoðunarmanna ríkisreikninga við umframgreiðslu á 13. gr. B, I og II, árið 1952. Fylgir hér með í afriti bréf Skipaútgerðar ríkisins, dags. 13. f. m., þar sem gerð er grein fyrir umframgreiðslu til útgerðar ríkisins 1952.“ Sjálft rn. sýnist ekki sjá neina ástæðu til þess að svara öðru en því að leggja fram bréf frá Skipaútgerðinni, sem er dags. 13. júlí 1954 og gefur raunverulega engar frambærilegar ástæður fyrir þeirri umframeyðslu, sem hér um ræðir, og sízt af öllu koma fram nokkrar till. til úrbóta á þessum rekstri, sem hefur kostað nærri 6 millj. kr. umframeyðslu á einu ári úr ríkissjóði. Yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna segja svo í sínum athugasemdum: „Yfirskoðunarmenn telja, að nauðsyn beri til að draga úr rekstri stofnana, eftir því sem unnt er, en ekki auka hann, ef auðsætt er, að framlög samkv. fjárlögum hrökkva hvergi nærri til. Ber Alþ. að sýna vilja sinn um það efni, og eru athugasemdirnar til viðvörunar framvegis.“ Ég tel, að þetta, sem ég hér hef lýst, sé nægileg ástæða til þess, að við flm. höfum hreyft þessu máli hér á þinginu, og að það hefði verið meiri sómi fyrir hv. meiri hl. Alþingis á sínum tíma að samþ. að vísa þáltill. á þskj. 50 til n., eins og til var ætlazt, og láta málið fá í heild þar athugun, heldur en hafa þá meðferð á málinu, sem gert var og öllum er þegar kunn. Og þykir mér enn miklu einkennilegra, að hæstv. forseti þingsins, sem er einn af yfirskoðunarmönnum ríkisreikninganna, skyldi leggja þar á sitt lóð og fella till. frá n. til þess að athuga einmitt það mál, sem hann sjálfur hafði gert svo sterka aths. við í ríkisreikningunum. Hér er því um mjög mikið vandamál að ræða, sem Alþ. verður að horfast í augu við og verður að leysa. Það verður að sjálfsögðu ekki leyst með því að víkja bikarnum ávallt frá sér. Það verður að brjóta til mergjar, hvað eigi að gera í málinu, úr því að meiri hl. Alþ. hefur samþ., að Skipaútgerðin skuli hafa slíkan rekstur á hendi. Ég skal þá nokkuð benda hér á, í hvaða farvegi strandsiglingarnar voru fyrir stríðið. Þær voru þá þannig, að þær áttu í harðri samkeppni við Eimskipafélagið og við aðra þá aðila, sem sigldu á ströndina, og vitað var, að rekstrarhallinn óx þá ár frá ári, m. a. vegna þeirrar samkeppni, sem þá var frá öðrum aðilum. Þetta breyttist allmikið á stríðstímanum, því að þá var Skipaútgerð ríkisins svo að segja ein um alla flutninga. Að vísu tóku þá menn upp flutninga á miklu lélegri farkostum og gátu haldið þeim uppi og grætt á þeim allmikið fé. Sumir hverjir halda þeim flutningum uppi enn í dag í samkeppni við Skipaútgerðina og hafa til þess engan styrk. En jafnvel þó að engin eða lítil samkeppni væri á þeim árum, þá sýndi það sig þó, að með þeim skipakosti, sem þá var fyrir, var aldrei hægt að reka strandferðirnar nema með gífurlegum halla. Af þeim ástæðum var þá skipuð nefnd til þess að athuga þessi mál, og lét hún fara fram mjög róttæka athugun á málinu í heild og gerði um það ýtarlegar till. Það hefur ekki verið nema að mjög litlu leyti farið eftir þeim till., sem n. gerði, og fyrir það er málið komið í það horf, sem það nú er í, að vera síaukinn baggi á ríkissjóði, sem alveg er sýnilegt að ekki verður létt af, nema gerðar séu einhverjar stórkostlegar breytingar á skipulaginu. Form. þessarar n. var þáverandi framkvæmdastjóri Skipaútgerðarinnar, sem hafði áralanga þekkingu á þessum málum og vissi þar af leiðandi mjög vel, hvað hann var að tala um. Og mér þykir rétt í sambandi við þetta að benda á nokkur atriði, sem komu fram í þessu veigamikla máli undir þeim umræðum og við þá rannsókn, sem þá var framkvæmd í sambandi við rekstur Skipaútgerðarinnar. Hér segir m. a. í nál. frá formanni nefndarinnar, með leyfi hæstv. forseta, að „það munu varla vera skiptar skoðanir um það, að samgöngur á sjó meðfram ströndum landsins eru eitt af höfuðskilyrðunum fyrir heilbrigðri þróun atvinnuveganna. En þrátt fyrir það hefur það atvikazt svo, að strandferðum hefur verið mjög ábótavant. Ræður þar mestu um ónógur og óhentugur skipakostur og skipulagsleysi strandferðamálanna yfirleitt.“ Þetta er dómur formanns n., sem sjálfur hafði stjórnað þessum málum, - ja, mér er óhætt að segja svona nokkurn veginn sem einvaldsherra öll þau ár, - og sjálfur hafði ráðið alveg um kaup á þeim skipakosti, sem valinn var í þessar ferðir. En reynslan hefur kennt honum að viðurkenna, að hér hafi alveg verið farið öfugt að á öllum sviðum. Hann segir enn fremur hér: „Fyrir styrjöldina héldu tvö útlend skipafélög uppi föstum ferðum til Íslands og létu þá skip sin um leið sigla meira og minna í strandferðum, þó eingöngu á hinar stærri hafnir, sem svaraði kostnaði að koma við á. Skip Eimskipafélags Íslands sigldu einnig nokkuð í strandferðum ásamt millilandaferðunum, en þó aðallega á þær hafnir, sem höfðu góð afgreiðsluskilyrði. Eimskipafélagið lét þó skip sín koma við á ýmsum smærri höfnum, þegar sérstaklega stóð á og beðið hafði verið um það í tíma.“ Þetta var fyrirkomulagið, sem var á strandferðunum þá og hann ætlaðist til með sinum till., sem hann gerði í nefndinni, að yrði ekki farið inn á aftur. Nú hefur reynslan sýnt, að ferðirnar eru komnar nákvæmlega í sama farveg og þær voru fyrir stríðið, svo að það er fullkomin ástæða til að taka alvarlega á þessum málum, ef ekki á að horfa upp á það, að ríkissjóður láti tug milljóna eða meira á hverju ári til þessa rekstrar. Hann segir enn fremur hér: „Ef gengið er út frá því, að millilandaferðirnar verði færðar í það horf, sem hér að framan hefur verið drepið á, tel ég, að eftirgreind skip og tilhögun á ferðum þeirra þurfi til að byggja upp fullkomið strandferðakerfi.“ En hann hafði þá lagt til, að aðeins yrði leyft Skipaútgerð ríkisins að sigla á ströndina, hún fengi nokkurs konar einkarétt á að flytja vörurnar til og frá á höfnunum, en að teknir yrðu upp flutningar að og frá landinu frá aðeins fjórum stöðum. Svo gerði hann tillögur um, hvernig þessu skyldi fyrir komið, og hans till. voru þessar: Flutningur að og frá landinu færi fram á sem allra stærstum skipum. Milliferðaskip, sem sigla eftir föstum áætlunum, tefji sig ekki á strandferðum, heldur verði notaðar umhleðsluhafnir og vörunum þaðan dreift með hentugum strandferðaskipum til nærliggjandi staða. Á þessu byggir hann svo sínar till., sem eru þær, að tvö strandferðaskip ámóta og Esja gangi hvort á móti öðru kringum landið, komi við á flestum höfnum vegna farþega, en taki aðeins flutning að og frá þeim höfnum, sem hafa hafskipabryggjur og góð afgreiðsluskilyrði. Í öðru lagi, að strandferðabátar annist flutninga á takmörkuðum svæðum, sérstaklega á þær hafnir, sem strandferðaskipin flytji ekki til vegna slæmra hafnarskilyrða. Sé ætlaður einn 250 lesta bátur á svæðið Hornafjörður–Langanes, einn 250 lesta bátur á svæðið Langanes–Ísafjörður, einn 250 lesta bátur á svæðið Vestfirðir–Reykjavík–Vestmannaeyjar og einn 150 lesta bátur fyrir svæðið Reykjavík–Breiðafjörður, einn 300 lesta farþegabátur á svæðið Reykjavík–Borgarnes–Akranes. Og svo leggur hann hér til, að í flóaferðirnar verði settir smærri bátar, sem ég skal ekki ræða hér nánar. Í þessum till. var gengið út frá því og samþ. hér á Alþ. í tíð þáverandi ráðh., Emils Jónssonar, að byggja strandferðaskip líkt og Esju, svo að það væru tvö slík skip til þess að vera í ferðunum, eins og gert var ráð fyrir hér, og svo tveir bátar, Herðubreið og Skjaldbreið, en því var síðan aldrei komið í það horf, sem gert var ráð fyrir, þ. e. að skapa einokunaraðstöðu fyrir Skipaútgerðina, til þess að þessir bátar önnuðust allan flutninginn. Og það hefur sýnt sig síðan, að þjóðin öll mun mótmæla slíkri skipulagningu, hún mun ekki vilja sætta sig við undir neinum kringumstæðum, að horfið verði að því atriði, og þess vegna er nauðsynlegt að umskipuleggja alveg ferðirnar, eins og nú horfir við. Nefndin var ekki sammála um þessar till., eins og sést á þingskjölum. Meðal annars gerði ég sérstakt álit, og er það efni birt í sama þskj. Þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Það kom þegar fram í upphafi, að ef gera átti tillögur um nýja skipun strandsiglinga, yrði að ganga út frá því, að strandferðirnar yrðu framvegis allar á einni hendi, þær lytu allar einni og sömu stjórn. Á þann hátt var auðveldast að fá fullt yfirlit yfir flutningaþörfina á hverjum tíma og þá jafnframt hægast að tryggja nægilegan skipakost til ferðanna, án þess þó að fleiri skip væru í ferðunum en þörf væri á. Um þetta urðu allir nm. sammála. Skyldu tillögurnar síðan gerðar með tilliti til þessa samkomulags. Á árunum 1941–44 hefur þessi háttur verið hafður á strandsiglingunum að langmestu leyti, þótt nokkrar undantekningar hafi þar á verið, þar sem Eimskipafélagið hefur á þessu tímabili annazt að einhverju leyti strandsiglingar samfara millilandasiglingum.“ Síðan er sýnt fram á í mínu áliti, að með þessu fyrirkomulagi sé engan veginn útilokað að láta strandferðirnar nokkurn veginn bera sig, með því að hafa tvö skip líkt og Esju og Heklu og tvo báta. En það hefur brugðizt, eins og ég tók fram áðan, vegna þess að skipulaginu var ekki komið á eins og n. gerði ráð fyrir. En með tilvísun til þess, sem hér greinir, lagði ég til, að ríkisstj. léti þá þegar afla fullkominna upplýsinga um það, hvað kosta mundi að smíða eða kaupa eitt skip líkt og Esju og þrjá til fjóra strandferðabáta 3–4 hundruð smálesta, svo og hvenær unnt mundi vera að fá slíkan skipakost til landsins, jafnframt feli ríkisstj. Skipaútgerðinni að gera rekstraryfirlit yfir þessi skip í strandsiglingum. Einnig legg ég til, að ríkisstj. leiti þá þegar samvinnu við Eimskipafélag Íslands um skipulagningu á strandsiglingum og millilandasiglingum svo og að semja um fullkomna verkaskiptingu á flutningum á milli þessara aðila, og í þriðja lagi, að þegar ofanræddum verkefnum væri lokið, verði nefndinni eða öðrum aðila falið að gera tillögur þær um skipan strandsiglinga, sem til var ætlazt í fyrrnefndu bréfi ráðuneytisins frá 28. júní 1943. - Hæstv. ríkisstj. lét á þeim tíma framkvæma þær tillögur, sem komu fram í 1. tölulið mínum og féllu alveg saman við till. frá formanni nefndarinnar og raunverulega nefndinni í heild, en lét alveg undir höfuð leggjast að gera framkvæmdir á þeim tveimur tillögum, sem fylgdu með þessari tillögu, og því er málið komið í það óefni, sem það er komið í dag. Ríkisstjórnin lét alveg undir höfuð leggjast að reyna nokkurt samkomulag á þessu sviði við Eimskipafélagið, og síðan hefur, eins og kunnugt er, annað félag tekið upp mjög mikla flutninga á ströndinni, og þess vegna hallast enn meira á ógæfuhliðina hjá Skipaútgerð ríkisins. - Þetta þótti mér rétt að láta koma fram hér á þessu stigi til að sýna fram á, að málið er jafnaðkallandi nú og það var árið 1943, þegar mþn. var skipuð til þess að athuga þessi mál. Sú breyting hefur þó orðið á strandferðunum síðan 1943, að Skipaútgerð ríkisins hefur einnig tekið við olíuflutningunum á ströndina, en þeir fóru fram áður hjá allt öðrum aðilum. Fyrstu árin var rekstrarafgangur mjög mikill á þessum flutningum, þ. e. a. s. á meðan Skipaútgerðin var ein um þessa flutninga og réð sjálf verðinu. Og ágóðinn af flutningunum var þá svo mikill, að það risu upp ýmsar raddir um, að það væri á engan hátt eðlilegt eða réttlátt að taka á þann hátt milljónagróða af fátækum sjómönnum, sem þurftu á eins lágu olíuverði að halda og unnt væri til þess að standa undir flutningunum, sem álitið var og sannað var, að hægt var að reka fyrir allmiklu minna verð. En hér fór allt á sömu leið. Eftir því sem árin liðu og aðrir menn fóru að taka upp þessa flutninga í frjálsri samkeppni, fór einnig að halla á ógæfuhliðina í sambandi við olíuflutningana, og nú er svo komið, að einnig olíuflutningarnir eru orðnir stór baggi á ríkissjóði. Nú eru það aðrir aðilar, sem hafa flutt olíuna og geta flutt hana fyrir miklu lægra verð, og ætli ríkissjóður sér að flytja þessa vöru fyrir samkeppnisfært flutningsgjald, verður hann að greiða stórar fjárfúlgur með olíuflutningunum út á land. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á ummæli, sem koma hér fram í skýrslu Skipaútgerðarinnar frá sjálfum forstjóranum um olíuflutningana. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Útgerð tankskipsins Þyrils: Mótorskipið Þyrill setti met í afköstum á árinu 1953, flutti 92 þús. tonn olíu og benzíns fyrir farmgjald að upphæð 4.7 millj. kr. En ekki varð þessum afköstum náð nema með því að kosta að ýmsu leyti óeðlilega miklu til, svo sem í yfirvinnu við hreinsun tanka og við viðgerðir á skipinu og vélum þess. Þá féllu á skipið samkvæmt hæstaréttardómi slysabætur að upphæð rúmlega 200 þús. kr. tilheyrandi árinu 1948, sem ómögulegt var að sjá fyrir, því að orsök slyssins (sprenging um borð í skipinu) var aldrei upplýst, og auk þess voru dæmdar slysabætur margfaldar miðað við tryggingarfjárhæðir samkvæmt samningum stéttarfélaganna við útgerðarfélögin um sérstakar slysatryggingar, sem útgerðarfélögin eiga að kosta, en svo hafði verið litið á af hálfu útgerðarfélaganna hér, að nefndir slysatryggingasamningar væru fullkomlega leiðbeinandi um hugsanlega ábyrgð útgerðarfélaganna, ef slys bæri að höndum.“ - Hér virtist hinn ágæti forstjóri fara eftir áliti annarra manna í sambandi við þessi viðskipti, en byggja minna á sinni eigin viðskiptaþekkingu, og hefur þá látið undir höfuð leggjast að tryggja sig gegn slíkum óhöppum, sem hafa kostað ríkissjóðinn hundruð þúsunda króna. - Enn fremur féll á Þyril á árinu 1953 samkvæmt hæstaréttardómi skaðabótakrafa að upphæð nærri 900 þús. kr., sem sýnir einnig verzlunarhyggindi þessa ágæta manns. Eru bætur þessar „út af meintri blöndun olíu og benzíns um borð í skipinu á árinu 1949. Var mál þetta mjög langdregið og flókið, og skal það því ekki rakið nánar hér, en fullyrða má, að réttmæti dómsins er mjög vafasamt“. Ég vil nú segja, að slík ummæli sem hér eru höfð um hæstarétt eru ekki einungis óeðlileg, heldur næsta óviðeigandi, að það skuli vera 35 ára afmælisgjöf til hæstaréttar, sem viðurkenndur hefur verið, held ég, af öllum að hafa sýnt framúrskarandi samvizkusemi í sínum dómum, hvort sem átt hafa í hlut pólitískir andstæðingar eða pólitískir fylgismenn, en hér leyfir sér einn forstjóri ríkisfyrirtækis að vefengja svo freklega sem hér er gert dóm hæstaréttar og birta það í skjölum til Alþingis. Ég verð að segja, að ef viðkomandi aðili er jafnvandaður að öllum sínum störfum á öðrum sviðum, þá er ekki að furða, þó að 10 millj. kr. halli sé á þessum rekstri. Svo segir hér einnig: „Óvenjulega hár launakostnaður vegna veikinda féll á Þyril á árinu 1953.“ Þá segir enn fremur hér: „Með því fyrirkomulagi, að þrjú tankskip annist strandflutningana án sameiginlegrar yfirstjórnar, flytja væntanlega öll skipin samsetta farma og mismunandi tegundir sitt á hvað með tilheyrandi hreinsunarkostnaði og tæringarfyrningu. Þá mun ekki verða hjá því komizt vegna samkeppni olíufélaganna, að illa verði oft raðað í skipin, og verði þau því að fara óhagstæðar langsiglingar og snattferðir að þarflausu. Kann að vera að þetta sé skemmtilegt viðfangsefni fyrir olíufélögin í samkeppni þeirra, en varla getur þetta skoðazt í þágu þjóðarhagsmuna.“ Hér bendir sjálfur forstjórinn á, að það sé alveg nauðsynlegt að skipuleggja þessar ferðir betur og hagkvæmar en gert er, og það er einmitt það, sem felst í mínum tillögum; einnig það, að tekið sé til athugunar, hvernig þessir flutningar verði skipulagðir. Hins vegar leggur forstjórinn til í sambandi við þetta mál, að Skipaútgerð ríkisins verði falinn einkaréttur til að flytja olíu á ströndina. Hann segir m. a.: „Þegar þetta er ritað, er nokkur óvissa ríkjandi varðandi rekstur Þyrils í framtíðinni vegna kaupa S. Í. S. á strandferðatankskipi í febrúar 1954 og tilkynningar um smíði sams konar skips fyrir Shell og BP til afgreiðslu snemma árs 1953. Er þó ástæða til að álíta, að næg verkefni verði fyrir nefnd þrjú skip, ef þau taka alla lýsisflutninga frá landinu. Mun samt vera þjóðhagslega óhagstætt að hafa umrædd skip sitt á hverri hendi, og eru mörg rök, sem hníga að því, að réttast hefði verið að láta Skipaútgerðina fá og starfrækja nægan skipakost til þess að annast alla strandferðaflutninga á olíu og benzíni og lýsisflutninga til útlanda, sem heppilegt er að láta strandferðaskipin annast inn á milli.“ - Þetta eru hans till. í málinu, og vitanlega ber þeim hv. meiri hl. í þinginu, sem vill viðhalda þessu ófremdarástandi, að horfast í augu við þetta og vinna þá að því, að þessar till. nái fram að ganga. - Hann segir enn fremur: „Með þessu móti væri hægt að skipuleggja umrædda flutninga á réttan hátt, tryggja sem hagstæðastar strandferðir upp á afköst, sem oftast með fullfermi af einni tegund farms til þess að spara hinn mikla hreinsunarkostnað og það, sem ekki er þýðingarminna, tæringarskemmdir í tönkum og leiðslum, sem fylgja í kjölfar hreinsananna.“ Svo segir enn fremur: „Þurfti það ekki að vera tilfinnanlegt fyrir neinn, þó að tankskip Skipaútgerðarinnar hefðu tekið ofur lítinn hagnað á farmgjöldum, sbr. það, að einungis 10 kr. hagnaður á tonni fluttu með Þyrli á s.l. ári hefði gefið Skipaútgerðinni nærri 1 millj. kr. .hagnað. Og hvern munaði um slíkt á vörum, sem kosta 865 kr.?“ - Með því að leggja 80 kr. skatt á olíuna væri hægt að ná upp þessum 10 millj., sem vantar til þess, að Skipaútgerð ríkisins geti borið sig. Ég er nú ekki alveg viss um, hvort sá hv. meiri hl., sem sameinaði sig um að víkja till. okkar flm. frá athugun í nefnd. er tilbúinn til þess í dag að fallast á þær tillögur, sem hér er lagt til af þeim manni, sem þeir standa vörð um og hafa staðið um undanfarin ár og þá stofnun. En þeim ber sannarlega skylda til þess að taka þessi mál til athugunar. En þetta eru óhrekjanlegar tillögur, sem hér koma fram frá Skipaútgerðinni, að leggja nýjan skatt á fólkið úti á landsbyggðinni - ekki fólkið hér í Reykjavík, heldur fólkið úti á landsbyggðinni - til þess að bera uppi hallann á flutningunum. Ég hygg, að ef þjóðin fengi að horfa framan í þá tillögu að gefa Skipaútgerð ríkisins eða nokkrum öðrum aðila einkarétt á flutningi á olíu eða einhverri annarri vöru, sem ætti að flytja til þeirra, þá mundi hún áreiðanlega rísa upp. Það er aðeins hægt að læða slíku inn að einhverjum krókaleiðum, dulbúnu, en það er ekki hægt að fá þjóðina til þess að viðurkenna, að það sé henni hagkvæmast í þessum viðskiptum. Tillögur forstjórans á sinum tíma, eins og kemur fram í þskj. þeim. sem ég benti á áðan, voru þær, að einkaréttur yrði gefinn Skipaútgerð ríkisins á öllum flutningum, á fólki og vörum. Það ætti með öðrum orðum að banna flugvélar, sérleyfisbifreiðar, leggja það allt niður og taka upp innflutning á sérstakar fjórðungshafnir í landinu, eða flytja þangað allar vörur frá útlandinu, dreifa þeim svo um landið með öllum þeim kostnaði, sem það hefur í för með sér að skipa þeim í land þar, flytja þær út aftur, taka á sig kostnað af skemmdum o. s. frv., safna síðan saman öllum útflutningsvörunum á þessar sömu fjórar hafnir og flytja þær þannig út með útflutningsskipunum. Þetta voru hans tillögur, og hann sá enga leið aðra til þess að bjarga rekstrarafkomu strandferðanna en að fara þessa leið, sem ég hef hér minnzt á. Og þeir menn, sem vilja sinna þessum málum og eitthvað kynna sér þau, geta lesið allar þessar tillögur og allar þær grg., sem þessu fylgdu, í alþingistíðindum frá 1945, því að þar eru öll þessi gögn. Ég vildi nú gjarnan, áður en ég lýk máli mínu, ofur lítið fara inn á það hér, hvernig reksturinn tókst á stríðsárunum, þegar segja mátti að hér væri einokun á þessu sviði, - og mundi hann nú takast betur nú, ef um einokun væri að ræða? Reksturinn á stríðsárunum var þannig, að öll árin tapaði útgerðin allmiklu fé. En eftir að Hekla hafði byrjað ferðir og eftir að hægt var að koma ferðunum í það horf, sem hugsað var, áður en samkeppnin byrjaði, stóðu þó vonir til þess, að það væri hægt, eins og ég gat um áðan, að draga úr kostnaðinum, svo að hann yrði ekki mjög tilfinnanlegur, en þetta fór allt í aðra átt, eftir að samkeppni kom frá hinum öðrum aðilum. Á árunum 1949 var 80 þús. kr. tap á vöruafgreiðslunni einni hér í Rvík, 1950 var 26 þús. kr. tap á vöruafgreiðslunni, og 1951 var 16 þús. kr. tap. Aftur á móti var 107 þús. kr. hagnaður 1952 og 1953 var 162 þús. kr. hagnaður á vöruafgreiðslunni, og þetta fékkst eingöngu fyrir harða sókn frá fjvn., sem ár eftir ár gerði róttækar athugasemdir við reksturinn á vöruafgreiðslunni. Skrifstofukostnaðurinn samkvæmt reikningunum árið 1949 er 735 þús., 1950 709 þús., 1951 940 þús., 1952 er hann 1185 þús., og 1953 er hann 1231 þús. Innkaupadeildin, sem ekki er sýnilegt að nein þörf sé á að hafa, því að hér er einnig starfandi innkaupastofnun ríkisins og ætti að geta annazt þá hlið rekstrarins, kostar árið 1949 83 þús., 1950 kostar hún 142 þús., 1951 kostar hún 200 þús., 1952 161 þús. og 1953 180 þús. Það verður því ekki séð, að það sé nein þörf á að halda þessari stofnun í sambandi við Skipaútgerðina. Forstjóri Skipaútgerðarinnar hefur haft það sem aðalvörn í þeim deilum, sem hafa verið um þetta mál, að ég sé að blása þetta allt út vegna þess, að mér hafi ekki á sínum tíma samkvæmt ósk verið falin umsjón með skipum Skipaútgerðarinnar, sem ég þá ræddi við forstjórann og bauðst til þess að sjá um fyrir 3 þús. kr. á ári á hvert skip. En hvernig hefur verið farið með þennan lið? Það hefur verið farið með hann þannig, að það er ráðinn til þess ákveðinn maður með 46 þús. kr. launum. En það var ekki nóg, því að þegar landhelgisgæzlan var búin að taka öll sín skip undan skipaeftirliti hjá Ríkisskip, svo að það hefði átt að vera minna að gera fyrir þennan eina mann, þá er bætt við öðrum manni, og hann er tekinn og kostar, eftir því sem sést hér á gögnunum, aðrar 40 þús. kr. Og það er merkilegast við það og sýnir náttúrlega, hvernig þessi stofnun er rekin, að hér er ekki verið að taka neinn mann með tæknilega þekkingu; hér er tekinn gamall uppgjafakaupfélagsstjóri norðan úr landi til þess að hafa eftirlit með viðgerðum og vélum og öðru, sem því við kemur hjá Skipaútgerðinni. Ef öll stjórn Skipaútgerðarinnar er þannig, þá er sannarlega ekki að furða, þó að halli allt á ógæfuhliðina. Þegar minnkað er starfssvið eftirlitsmannsins, Ásgeirs Sigurðssonar, sem var forstjóri áður fyrir landssmiðjunni, og hans starfssvið minnkað um meira en helming, þá er ráðinn Pétur Sigfússon kaupfélagsstjóri til þess að vera honum til aðstoðar við véla- og skipaeftirlit hjá Skipaútgerðinni. Og ef öll starfræksla og öll stjórn á þessu fyrirtæki er þannig, þá er því meiri ástæða til þess að fella ekki slíkar tillögur frá athugun í nefnd. Ég skal svo að síðustu aðeins benda á, að árið 1949 er rekstrartapið á Skipaútgerðinni 2.1 millj. kr., 1950 er það 2 millj. og 350 þús., 1951 er það 3 millj. 956 þús., 1952 er það 7 millj. og 782 þús., og 1953 er það 7 millj. og 332 þús. Og þó er þetta auk þeirra fyrninga, sem þarf að gera á skipunum og reiknaðar eru um 800 þús. kr. á ári á hvert skip, eins og sjá má á ríkisreikningunum. En fyrir árið 1955 er farið fram á 10½ millj. kr., og það mætti segja mér, að þetta ætti svo eftir að hækka enn þá um 2, 3 eða 4 millj. kr. árlega, ef ekkert yrði að gert. Ég tel, að þetta sé nægilegt til þess að sýna fram á, að þessi tillaga mín á a. m. k. ekki að fá slíka meðferð sem hv. meiri hl. lét hinar aðrar tillögur fá og að hann skapar sér ábyrgð í sambandi við þennan rekstur með því að vilja ekki gera meira í málinu en gert hefur verið. Ég vil því vænta þess. að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til síðari umr. og til hv. fjvn., og vænti þess, að hv. fjvn. afgreiði þetta mál á þessu þingi, svo að það fái fullkomna þinglega afgreiðslu.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að hafa afskipti af þessu máli, a. m. k. á þessu stigi, en get ekki stillt mig um, eftir að hafa hlustað á hina löngu ræðu hv. 1. flm., þm. Barð., að gera hér athugasemdir vegna einstöku atriða í ræðu hans, sem nauðsynlegt er að gera athugasemdir við. Hv. þm. sagði meðal margs annars, að ríkið eða Skipaútgerðin þyrfti að greiða háa fjárhæð í skaðabætur vegna olíuflutningaskipsins Þyrils, ég held hann hafi nefnt 900 þús. kr., og hv. þm. vildi kenna forstjóra Skipaútgerðar ríkisins um, að svo hefði farið, sagði, að þetta sýndi verzlunarhyggindi þessa ágæta manns. Ég vil upplýsa í þessu sambandi, að þær skaðabætur, sem hér féll dómur um, voru vegna sölusamnings, sem þáverandi sölunefnd setuliðseigna hafði gert við norskan mann um sölu á skipinu Þyrli, en síðan gekk til baka, vegna þess að það var þá ekki leyfður útflutningur á skipinu úr landi héðan. Skipaútgerð ríkisins kom ekkert nálægt þessu máli eða forstjóri þeirrar stofnunar. Það var þessi þáverandi sölunefnd setuliðseigna, sem gerði þá samninga, sem málið reis út af og síðan skaðabótagreiðslan. Hér fer því hv. þm. algerlega með rangt mál. Vafalaust er það ýmislegt fleira, sem ástæða væri til að leiðrétta í hans ræðu, þó að ekki verði hér farið langt út í það. Hann var eins og stundum fyrr með sleggjudóma um fyrrverandi forstjóra Skipaútgerðarinnar, sem nú er látinn, bæði í ræðu sinni og eins í þeirri grg., sem hann og félagi hans hafa látið fylgja þessari tillögu. En að dómi allra sanngjarnra manna, sem fylgdust með störfum fyrrverandi forstjóra Skipaútgerðarinnar, var viðurkennt, að hann hefði rækt með árvekni og samvizkusemi þau störf, sem hann hafði þar með höndum, og staðið prýðilega í stöðu sinni. Hv. þm. Barð. heldur því fram, að hann hafi stjórnað fyrirtækinu sem einvaldsherra. Þetta er ein af villum hv. þm., því að vitanlega var yfirstjórn fyrirtækisins þá eins og nú og alltaf í höndum Alþingis og ríkisstjórnar. Þar var enginn einvaldsherra við stýrið á þeim tíma frekar en endranær. Ég hef ekki lesið rækilega grg. með þeirri till., sem hér er til umræðu, en ég býst við, að það sé ýmislegt þar, sem ástæða gæti verið til að gera athugasemdir við, fleira en það, sem ég hef nefnt. T. d. hef ég ekki heyrt það eða séð fyrr en ég sé það í þessu plaggi, að skip Eimskipafélagsins, sem Goðafoss hét, hafi strandað árið 1915. Það má segja, að það skipti ekki miklu máli í þessu sambandi, þó að farið sé rangt með um þetta skipsstrand, en það gefur bendingar um það, að sá þáttur Íslandssögunnar, sem hv. þm. Barð. hefur verið að flytja, bæði á þessu þskj. og í ræðu sinni, sé ekki sem allra traustastur.



Herra forseti. Mér þykir alltaf gott að eiga viðræður við hv. þm. V-Húnv., en sögufróður á sviði Skipaútgerðar ríkisins er hann ekki. Ég held, að ég hafi lesið það hér alveg orðrétt upp úr skýrslu frá sjálfum forstjóranum, undirritaðri af honum og á hans ábyrgð, og sjálfsagt með vitund hans ágæta hæstv. ráðh., að hér stendur: „Enn fremur féll á Þyril á árinu 1953 samkvæmt hæstaréttardómi og áætlun skaðabótakrafa að upphæð nærri 900 þús. kr. út af meintri blöndun olíu og benzíns um borð í skipinu á árinu 1949.“ Og hefur þessi upphæð ekkert með það að gera, sem hv. þm. er að tala um. Hann hefði því átt, áður en hann fór hér upp til þess að mótmæla jafnkröftuglega mínum málflutningi eins og hann gerði hér, að kynna sér þessi mál. Hann hefði og átt að greiða atkvæði með till., sem áður hafa komið um það, að þessi mál færu í nefnd til þess að verða athuguð. Gæti sú nefnd þá dæmt um það, hvort það væri ég eða hv. þm. V-Húnv., sem hefði á réttu að standa. En í þessu atriði hef ég á réttu að standa, en hann á röngu, nema því aðeins að hv. þm. vilji væna mig um það að lesa hér rangt upp af blaðinu, sem hann annars getur fengið lánað hjá mér, svo að hann geti séð, að hann er að blanda hér saman alveg óskyldu máli, sem ég minntist ekki á. Hv. þm. gat þess einnig, að það hefði verið rangt farið með strandið á gamla Goðafoss. Ég get sjálfur leitað í sögunni til að vita, hvenær gamli Goðafoss strandaði, en ég hygg, að þar hafi ég farið með rétt mál. Ég veit ekki betur en að fyrsti Goðafoss strandaði 1915 um haustið, og ef það er ekki, bið ég velvirðingar á því. En ég hygg, að það muni vera rétt, að hann strandaði á Straumnesi 1915. A. m. k. í þessum tveimur atriðum getur hv. þm. V-Húnv. farið í skóla til mín í sögu um þessi mál. Og ætli það sé svo ekki líkt með aðrar staðhæfingar hans í sambandi við þetta mál? Ég hef hins vegar ekkert sagt hér um stjórn fyrrverandi forstjóra, hins ágæta manns Pálma Loftssonar, á málunum. Ég hef aðeins bent á, hvað hann sjálfur sagði um sína ágætu stjórn, og það er ekki að gera mér upp orðin. Hans eigin orð liggja fyrir í þingskjölum í alþingistíðindum 1945, og þar getur hv. þm. gengið að þeim og lesið þau með hans eigin undirskrift. Ég læt þetta nægja á þessu stigi málsins, en vænti, að hv. þm. fari heldur hægara á töltinu næst þegar hann fer að ræða um þessi mál.



Herra forseti. Þessi till. er hér flutt til þess að freista þess að fá fram nú með skjótum hætti nokkra rýmkun á fiskimiðum bátaflotans víðs vegar við strendur landsins. Þau fiskveiðitakmörk, sem við búum nú við, eru frá árinu 1952 og voru þá allmikil rýmkun frá því, sem áður gilti, og það er allra reynsla, að sú rýmkun, sem þarna fór fram á íslenzkri landhelgi, hafi gefið ágæta raun hvað snertir veiðar fiskibátaflotans íslenzka. Og það liggur einnig nokkuð ljóst fyrir, að þar sem rýmkunin var mest, hefur árangurinn batnað mest í veiðiskap fiskibátanna en minna eða ekki þar, sem rýmkunin varð tiltölulega lítil, eins og t. d. úti fyrir Vestfjörðum. Nú er það að sjálfsögðu álitamál, hve langt á að stíga skref í því að friða fiskveiðisvæðin umhverfis Ísland hverju sinni. Um það getum við vissulega ekki verið alveg án sambands við umheiminn og ákveðið sjálfir það, sem okkur bezt þætti. En samt sem áður verðum við að byggja á okkar rétti - á okkar erfðarétti - og freista þess að fá aðrar þjóðir til þess að fallast á sanngirni hans. Þetta var gert 1952 og með þeim árangri. að við höfum að vísu haldið þeirri friðunarlínu, sem þá var sett, en átt í nokkrum útistöðum, einkum við Breta. Þeir hafa verið tregir til þess að fallast á réttmæti okkar gerða, og í tilefni af því, að íslenzka ríkisstj. telur sig ekki hafa farið nema það, sem hún með góðu móti gat farið, hefur hún nú gefið út bók um málið. Bókin er á ensku, og því miður hefur hún ekki fengizt lögð á íslenzku fyrir þá þingnefnd, sem annars hefur aðallega fjallað um friðunarsvæðin hér í þinginu. - En í þeirri bók er það fram tekið, að á nokkrum stöðum hefðu Íslendingar getað haft fiskveiðifriðunarlínuna utar en gert var 1952, og það segir sig sjálft, að ástæðan til þess, að hún var ekki dregin utar á þessum tilteknu stöðum. var sú, að Íslendingar vildu freista þess að ganga ekki lengra en svo, að Bretar mundu góðfúslega samþykkja okkar aðgerðir. Raunin hefur hins vegar orðið allt önnur, þannig að Bretar hafa hafið við okkur viðskiptastríð og brugðizt við hinir verstu. Þótt það hafi á sínum tíma verið nokkur réttlæting í því að stíga ekki mjög stór skref í þessu máli af okkar hálfu og ekki stærri en svo, að samkomulag héldist algert við okkar viðskiptaþjóðir, þá er nú reynsla fengin fyrir því, að ekki einasta þær tilslakanir frá meginreglunum, sem þá voru gerðar, hafa nægt til þess, að við fengjum að ráða okkar málum í friði og án allra viðskiptaörðugleika við Breta. Það liggur nú fyrir, að það er ekki upp úr því leggjandi að blíðka Breta, öðru nær. Við höfum ástæðu til þess að draga okkar friðunarlínur djarflega og eftir alþjóðareglum. Friðunarlínan frá 1952 er dregin eftir þeirri meginreglu, að á nokkrum stöðum á strandlengjunni eru merktir svokallaðir grunnlínupunktar, milli þeirra er dregin svokölluð grunnlina, en friðunarlína fiskisvæðanna fjórum mílum utar. Sú regla er höfð varðandi eyjar umhverfis landið, að þar sem friðunin nær saman milli lands og eyja með fjögurra mílna reglunni, eru eyjarnar teknar sem grunnpunktur á strandlínunni, en ella er utan um þær dreginn fjögurra mílna hringur, fjögurra mílna friðunarsvæði. Í hvítbók ríkisstjórnarinnar um málið er skýrt tekið fram, að á fimm tilteknum stöðum hefði verið möguleiki að draga línuna utar en gert var. Þessir staðir eru: utarlega í Húnaflóa, þ. e. a. s. það hefði verið hægt að draga grunnlínuna frá Horni í Ásbúðarrif á Skaga, sem þýðir, að friðun fiskveiðisvæða á dýpri miðum Húnaflóa hefði rýmkazt nokkuð. Þá hefði einnig verið hægt að draga grunnlínuna frá Langanestá í Almenningsfles og friða þannig allstórt veiðisvæði út af Vopnafirði, út af Bakkafirði og út af Héraðsflóa. Einnig hefði verið hægt að draga grunnlínuna beint úr Stokksnesi í Ingólfshöfða, en það þýðir friðun á nokkru svæði austur af Ingólfshöfða, nokkru svæði út af Tvískerjum og Hrollaugseyjum. Einnig hefði verið hægt að draga grunnlínu beint á milli Ingólfshöfða og þess staðar, sem nefndur er Meðallandssandur 2. Þá hefði friðazt allstórt svæði út af Meðallandi. Og einnig hefði verið hægt að draga grunnlínuna beint frá Geirfuglaskeri við Vestmannaeyjar í Eldeyjardrang við Reykjanes, og þar hefði friðazt geysistórt svæði, sem fiskibátaflotinn bæði frá Vestmannaeyjum, Þorlákshöfn, Sandgerði og fleiri höfnum á Suðurnesjum nytjar til þorskveiða á vertíð, en annars er mjög þaulsetið af brezkum togurum allan ársins hring. Þetta er að vísu svæði, sem íslenzkir togarar nýta um það bíl mánaðartíma úr ári hverju að nokkru, en sá ávinningur, sem Íslendingar hefðu við að friða þetta svæði, væri margfaldur. Það virðist vera, að Bretar hafi einkum vefengt grunnlínu þá, sem dregin er fyrir Faxaflóa, og þyki hún óhæfilega löng. En íslenzkir aðilar hafa svarað því til og fært fyrir því fullkomin rök, að það er hægt samkv. alþjóðalögum að draga grunnlínu, sem er nokkru lengri en linan, sem dregin er fyrir Faxaflóa. Þessar breytingar eru lagðar til að framkvæmdar verði í tillögu þessari. Ég sé nú reyndar ekki annað, þó að ég hafi ekki rekizt á, að það væri fram tekið í hvítbók ríkisstj., en að hægt væri að gera sjöttu breytinguna á landhelginni eftir sömu reglum og nú gilda, en það er að draga grunnlínu beint úr Siglunesi í Rauðanúp, og mundi þá að auki friðast allstórt svæði fyrir Norðurlandi, þ. á m. meginhlutinn af Grímseyjarsundi. Vildi ég taka þetta hér fram til þess, að sú n., sem væntanlega fær málið til athugunar, geti einnig rætt og athugað þann möguleika að bæta því svæði við. Þær till., sem hér eru fram lagðar, eru sem sé byggðar á núgildandi meginreglum, og lít ég þess vegna svo á, að þær sé hægt að gera hvenær sem er með hæfilegum auglýsinga- og tilkynningafyrirvara, líkum þeim, sem hafður var, þegar reglugerðin var gefin út í maí 1952 um friðun fiskveiðisvæðanna við Ísland. Ég skal taka það fram, að þessi litla till., sem hér er á ferðinni, segir auðvitað ekkert um það, hver eigi að verða framtíðarafstaða íslenzkra stjórnarvalda til landhelgismála. Þær till., sem fyrir hvert þing eru nú lagðar um stækkun friðunarsvæða úti fyrir Vestfjörðum og úti fyrir Austurlandi, sanna það glögglega, að við þurfum alvarlega að taka þessi mál til nýrrar athugunar með tilliti til þess, að sú friðun, sem þegar hefur verið ákveðin, er hvorki fullnægjandi né heldur að hún sé svo víðtæk sem ætla má að við höfum alþjóðlegan rétt til. En sú till., sem hér liggur fyrir, snertir ekki þetta okkar stóra framtíðarmál, og hún er fram borin í þeirri von, að hún geti fengið skjóta afgreiðslu og bætt á nokkrum stöðum á landinu úr brýnni þörf til aukins athafnasvæðis fyrir fiskibátaflota landsmanna, án þess að hún þurfi að bíða eftir því, að meginreglur núgildandi friðunarlínu séu endurskoðaðar. Ég vil svo leyfa mér að óska eftir því við forseta, að þessari till. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Sem svar við fsp. þeirri, er hv. 2. þm. Reykv. flytur hér á þskj. 337, er því til að svara, að ekkert fé hefur verið greitt úr mótvirðissjóði til ameríska sendiráðsins, hvorki fyrr né seinna.



Herra forseti. Ég bjóst nú hálfpartinn við, að hæstv. ríkisstj. væri ekki vel við að gefa upplýsingar um þá greiðslu, sem fram hefur farið í sambandi við framlögin, sem mótvirðissjóðurinn er framlag Íslands á móti. Eins og vitað er, eru 5% af þeim svokölluðu gjöfum, sem Ísland fékk frá Bandaríkjunum á sínum tíma, greidd til ameríska sendiráðsins í Rvík og dragast þannig frá því, sem verður í mótvirðissjóðnum. Ég hafði hugsað mér að fá upplýsingar um, hvað þetta væri nákvæmlega, þessi upphæð. Ég veit, að hún muni vera í kringum 20 millj. kr., vegna þess að um 400 millj. kr. verðmæti var þarna um að ræða, og 5% af því átti að greiða á þennan hátt. En ég vildi gjarnan vita, hvernig þessar greiðslur hefðu skipzt, hvað mikið hefði verið greitt á hverju ári, og ég skil það vel, að hæstv. ríkisstj. vill gjarnan hafa nokkur undanbrögð um þetta. Það má nú vera, að það verði ef til vill reynt að orða spurningarnar öðruvísi, svo að hæstv. ríkisstj. kæmist síður hjá því að svara og gefa upplýsingar um þetta, en hitt er þó aðalatriðið, að það komi fram, um hvaða upphæð þarna er að ræða. Því hefur nefnilega mikið verið haldið á lofti, hve mikið Íslendingum hafi verið gefið, þó að minna hafi verið talað um skilyrðin í sambandi við það, en aldrei hitt, hvert 5% af því, sem Íslendingar lögðu fram, hefur runnið. - Ég ætla svo ekki að orðlengja neitt um þetta, en mun sjá um, að þessar upplýsingar komi samt að lokum fram.



Herra forseti. Það er mesti misskilningur hjá hv. fyrirspyrjanda, að ríkisstj. sé óljúft að ræða um þetta mál eða þessa fyrirspurn. Hitt er öllu leiðinlegra, að hv. þm. skuli vera með fyrirspurn af slíku tagi, vegna þess að það verður að ætlast til, að hann viti um það, sem hann er að spyrja. Það vita, held ég, allir hv. alþm., hvernig mótvirðissjóðurinn er til kominn, að 95% af andvirði seldra gjafadollara var lagt á sérstakan reikning samkvæmt samningi milli Íslands og Bandaríkja Ameríku um efnahagssamvinnu, sem undirritaður var 3. júlí 1948 og birtur er í stjórnartiðindum 1948, A-deild, bls. 232–250. Þessi reikningur hefur verið kallaður mótvirðissjóður, og samkv. l. nr. 47 frá 25. maí 1949 má ekki ráðstafa honum nema með samþykki Alþingis. Fyrirspurnin ber því vitni um mikla vanþekkingu eða misskilning, þar sem ætlað er, að ameríska sendiráðinu hafi verið greitt stórfé úr mótvirðissjóðnum. Er hugsanlegt, að fyrirspyrjandi rugli saman mótvirðissjóðnum og hinum svokallaða 5% reikningi, sem er eign Bandaríkjanna, og eins og segir í 4. mgr. 4. gr. samningsins um efnahagssamvinnu, er það fé til ráðstöfunar ríkisstjórnar Bandaríkja Ameríku vegna útgjalda hennar á Íslandi. Hluta af þessu fé hefur verið varið til stuðnings tilrauna- og fræðslustarfsemi í þágu íslenzks landbúnaðar og fiskveiða og einnig til styrktar Iðnaðarmálastofnuninni. Annars er það á valdi Bandaríkjanna sjálfra að nota þetta fé að eigin geðþótta í samræmi við ákvæði samningsins um efnahagssamvinnu. Ég ætla nú, að hv. 2. þm. Reykv. sé ljóst, hversu fráleitt það er að gera í þessu sambandi fyrirspurn um það, hvort sendiráði Bandaríkjanna hafi verið greitt stórfé úr mótvirðissjóðnum, og ég reyndar veit, að þetta er fullnægjandi svar fyrir hann, enda þótt hann kunni að koma hér og spyrja um fleira, sem hann veit um, en þessi hv. þm. er allt of fróður til þess að vera að leika hér eitthvert fífl, sem lítið veit.

Fyrirspyrjandi (Einar Olgeirsson) Hæstv. viðskmrh. hefur nú upplýst, hvað mikið hann leggur upp úr því orðalagi, að það séu aðeins 95%, sem sé greitt í mótvirðissjóð, og að 5 prósentin, sem fara til ameríska sendiráðsins, séu dregin frá áður, en þau eru með öðrum orðum, eins og við vitum báðir, dregin frá því mótvirði, sem Ísland leggur fram á móti hinum svonefndu Marshallgjöfum, og má þá ef til vill ekki telja, að miklu skipti, hvort maður orðar það svo, að 5 prósentin séu greidd úr mótvirðissjóðnum, þar sem það minnkar, sem í hann fer, um þessi 5%, eða hitt, hvort maður kallar aðeins 95 prósentin af því mótvirðissjóð. Það er mótvirðisupphæðin, sem þarna er um að ræða. - Það er rétt, sem hæstv. ráðh. tók fram, að þessum 95% má ekki ráðstafa nema með samþykki Alþingis, en hæstv. ráðh. gleymdi að geta um áframhaldið af þeim skilyrðum; það má ekki heldur ráðstafa því nema með samþykki amerísku ríkisstjórnarinnar, og það hefur verið notað sem svipa á okkur hér í þinginu og af nefnd íslenzku ríkisstj., fjárhagsráði, verið lýst yfir, að það mætti ekki samþykkja lög, sem búið var að samþykkja í Nd., mætti ekki afgreiða þau frá þinginu, vegna þess að ella mundi Bandarikjastjórn neita að leyfa okkur að nota féð úr mótvirðissjóði. Og yfirboðarar mótvirðissjóðs voru þá taldir vera ríkisstjórnin í Washington, en ekki Alþingi Íslendinga. Það er hins vegar gott, að hæstv. ríkisstj. er nú farin að reyna að draga fjöður yfir þetta. Svo fór hæstv. ráðh. nokkuð inn á, að eitthvað af þessum 20 millj. kr., sem ameríska sendiráðið hefur fengið greitt frá íslenzka ríkinu, hafi verið notað sem styrkur til ferðalaga og upplýsinga í sambandi við íslenzkan landbúnað. Hann minntist ekki á hve mikill hluti. Það hefði verið æskilegt, að það hefði verið hægt að gefa fleiri upplýsingar um það. Ég mun kannske gera ráðstafanir til þess, að það verði hægt að fá þær fram. Ég held, að það sé ekki vanþörf á því.