Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er komið hingað aftur frá Ed. Mér hefði þótt eðlilegast, að sú n., sem hafði þetta mál upphaflega til athugunar, hefði einnig athugað þær breytingar, sem urðu á frv. í hv. Ed., og gæti síðan gefið okkur einhverja skýringu á þeim. Ég vil fara fram á það, að umr. verði nú frestað, svo að deildarmönnum gefist að minnsta kosti kostur á að kynna sér breytingar Ed.

Forseti (SB): Það verður orðið við þeirri ósk að fresta umr., og er málið tekið út af dagskrá.



Ég sé, að hv. þm. Snæf., sem er einn af flm. þessa máls, er ekki mættur hér. Ég vildi þess vegna mælast til þess, að þetta mál verði nú látið ganga áfram til 2. umr., og mun hv. þm. Snæf. þá gera grein fyrir frv. síðar, að því leyti sem þess kann að teljast þörf.



Herra forseti. Frv. til l. um breyt. á l. nr. 62 frá 1939, um tollskrá o.fl., sem hv. þm. Ak. flutti á þskj. 109, var vísað til fjhn. þessarar d. Fjhn. hefur fengið álit frá Félagi ísl. iðnrekenda, dags. 17. okt., þar sem það mælir eindregið með frv. Bendir félagið réttilega á það, að er tollskráin var samin, hafi engar verksmiðjur verið starfandi hér á landi, er ynnu úr hráefni því, sem frv. ræðir um að lækka vörumagns- og verðtoll á. Þá ræðir félagið um hinar fjölbreyttu vefnaðarvörur, sem innlendu verksmiðjurnar framleiða nú, og sendir með bréfi sínu meðmæli tveggja þekktra verzlana um framleiðsluvörur Dúkaverksmiðjunnar h/f á Akureyri, sem telja. að vörur verksmiðjunnar þoli fyllilega samanburð við erlendar vörur sömu tegundar hvað gæði snertir. Frv. og bréf Félags ísl. iðnrekenda, ásamt fylgiskjölum þess, sendi fjhn. til tollstjórans í Reykjavík og óskaði umsagnar hans um málið. N. hefur borizt mjög ýtarlegt álit frá tollstjóranum, sem virðist vera byggt á sanngirni í garð verksmiðjueigenda, - en þó jafnframt hafðir í huga hagsmunir neytendanna, sem þurfa mikið á þessum vörum að halda. Eftir að tollstjórinn í umsögn sinni hefur mælt með nokkurri lækkun á tollum á baðmullargarni, segir hann - með leyfi hæstv. forseta: „Um lækkun á tollum af garni úr gerviþráðum gegnir öðru máli en með baðmullargarnið. Þar er tollverndin meiri. Eftir tollskránni eru tollarnir á gerviþráðagarni, öðru en tvinna og ólituðu netjagarni, 20 aura vörumagnstollur af kg og 15% verðtollur. Vefnaður og prjónavara úr slíku garni teljast aðallega til 46B. kafla tollskrárinnar nr. 12, 51. kafla 7–12 og 52. kafla 6–7, og eru tollarnir eftir þessum númerum 20 aura vörumagnstollur og 30-50% verðtollur. Tollverndin er því alltaf 15°/ verðtollur og oft meiri.“ Nál. fjhn. á þskj. 686, sem hér er til umr., er byggt á framangreindri umsögn tollstjórans, og var n. sammála um afgreiðsluna. Þó vil ég taka það fram, að fjhn. viðurkennir nauðsyn þess, að verksmiðjum þeim, sem þegar hafa verið byggðar hér á landi og virðast hafa skilyrði til að framleiða góðar vefnaðarvörur á nokkurn veginn samkeppnisfæru verði við það, sem sambærilegar erlendar vörur kosta, komnar hingað til lands með öllum kostnaði, verði gefinn kostur á nægilegu hráefni, og að tollar, bæði á hráefni verksmiðjanna og eins á þær vörur, sem fluttar eru inn fullunnar, verði ákveðnir með hliðsjón af því, að fyllilega sé tekið tillit til þarfa verksmiðjanna í þessu efni. Að öðru leyti skýrir nál. sig sjálft, og tel ég því óþarft að fara fleiri orðum um það.



Herra forseti. Þegar mál þetta var afgr. til 3. umr., var gengið út frá, að það yrði athugað af iðnn. á milli umræðna. Nú er hv. form. iðnn. ekki viðstaddur á fundi og athugun ekki lokið, og verður að teljast óeðlilegt, að málið verði afgr. nú, og vil ég beina því til hæstv. forseta, hvort honum þyki ekki rétt að fresta því til næsta fundar.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að benda á þessa óvenjulegu meðferð, er mál þetta hefur hlotið, þar sem það hefur verið tekið af dagskrá hvað eftir annað. Það hefur fengið fulla athugun í n., svo að ég skil ekki, að frekari athugunar sé þörf, enda mun hv. form. iðnn. hafa talið það einnig, úr því hann hefur ekki séð ástæðu til að vera viðstaddur afgreiðslu málsins. Ég vil því leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta, að málinu verði haldið áfram nú.

Forseti (SB): Það er rétt, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að málið hefur iðulega verið tekið af dagskrá; en það er ekki vegna þess, að forseti hafi viljað selja fót fyrir það. En þar sem form. iðnn. er ekki viðstaddur, þá verður orðið við þeim tilmælum hv. þm. V-Húnv. að fresta málinu enn að þessu sinni. En það skal líka verða tekið á dagskrá þegar á næsta fundi.



Herra forseti. Árið 1946 voru sett þau lög um menntaskóla, sem nú gilda. Áttu þau lög að öðlast gildi þá þegar, en að sjálfsögðu var gert ráð fyrir, að það yrði þannig í framkvæmd, að þeir nemendur, sem sátu í skólunum, báðum menntaskólunum, þegar lögin voru sett, skyldu ljúka námi samkvæmt ákvæðum eldri laga, en hin nýja breyt. kæmi til framkvæmda jafnóðum og nýir nemendur settust í skólana. Efni þessarar löggjafar um menntaskóla má flokka í tvennt, eins og raunar efni annarrar skólalöggjafar. Annars vegar eru þau ákvæði, sem lúta að kennurum skólanna, kjörum þeirra, starfsemi og öðru, sem þá varðar, og í hinn flokkinn má setja þau ákvæði, sem fjalla um starfsemi skólanna, allt, sem 1ýtur að kennslunni sjálfri, nemendunum og aðbúnaði þeirra. Það hefur aldrei komið annað til greina af hálfu Alþ. en að þau ákvæði 1., sem lúta að störfum kennaranna, næðu jafnt til kennaranna við menntaskólann í Rvík og menntaskólann á Akureyri; það hefur aldrei annað komið til greina en að öll þau ákvæði, sem að kjörum kennaranna lúta, giltu jafnt um báðar þessar menntastofnanir. En öðru máli gegnir um þau ákvæði, sem lúta að sjálfri skólastarfseminni. Menntaskólinn í Rvík hefur ávallt sætt sig við það, án þess að hafa uppi nokkrar óskir um aðra skipun, að fylgja í einu og öllu þeim ákvæðum, sem í nýju löggjöfinni eru. En frá hálfu forráðamanna menntaskólans á Akureyri komu þá þegar fram óskir um það, að þeir mættu haga starfi skólans í samræmi við hin eldri ákvæði þrátt fyrir setningu þessarar skólalöggjafar. Í fyrstu sneru þeir sér til menntmrn, með þessar óskir, en þar kom veturinn 1948, að flutt var að beiðni forráðamanna menntaskólans á Akureyri frv. í þessari hv. d. af allmörgum þm., þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á meðan húsrými menntaskólans á Akureyri leyfir, að dómi skólastjórnar, skal skólinn starfa áfram með sama fyrirkomulagi og var fyrir gildistöku þessara laga, að því viðbættu, að landspróf gildir til upptöku í þriðja bekk skólans.“ Í þessu orðalagi fólst meira en það, að á Akureyri ætti að starfa gagnfræðadeild, heldur fólust í þessu þær óskir, að allt skólastarfið skyldi vera í samræmi við hin eldri ákvæði. Þetta kom til athugunar í menntmn. þessarar hv. d., og þótti ekki eðlilegt að fallast á þetta orðalag á frv. óbreytt, því að ef það hefði verið gert, hefði niðurstaðan orðið sú, að öll þau ákvæði nýju löggjafarinnar um menntaskóla, sem lúta að störfum kennaranna, hefðu verið gildandi gagnvart menntaskólanum á Akureyri, en ákvæðin, sem lúta að starfi skólans að öðru leyti, átt að vera með sama fyrirkomulagi og áður, þ. e. a. s. eftir reglugerð, sem upphaflega hafði verið sett fyrir menntaskólann á Akureyri, en sú reglugerð hlaut að verða endurskoðuð, eftir að nýja löggjöfin var sett, og þá hefði raunverulega enginn lagastafur verið fyrir hendi lengur um starfsemi menntaskólans, hefðu þessi ákvæði verið lögfest óbreytt. Það var því gengið svo frá því máli, eftir till. menntmn. þessarar d., að orðalaginu á þessu ákvæði var breytt í það horf, að sett voru tvenns konar skilyrði. Annars vegar, að leyfið var tímabundið við tvö ár, og sett í ákvæðið þessi setning: „enda starfi þá lærdómsdeild skólans samkvæmt lögum um menntaskóla, nr. 58 frá 7. maí 1946.“ Þar með var stefnt að því að taka af öll tvímæli um það, að starf menntaskólans á Akureyri ætti að fara eftir ákvæðum hinna nýju laga, þó að honum væri leyft að hafa sérstaka miðskóladeild í tvö ár umfram það, sem menntaskólinn í Rvík hefur. Þessi till. menntmn. þessarar d. náði samþykki þingsins, og þar með var það mál afgreitt fyrir tvö ár, nokkurn veginn með samkomulagi þeirra aðila, sem um málið fjölluðu, eins og t. d. fræðslumálastjóra annars vegar og forráðamanna menntaskólans á Akureyri hins vegar. Nú hefði ég fyrir mitt leyti kosið, að við þetta hefði verið staðið í öllum greinum, þannig að þegar þetta tveggja ára tímabil væri liðið, félli þessi kennsla niður í menntaskólanum á Akureyri, en nú liggur fyrir frv., þar sem farið er fram á að framlengja þetta ákvæði enn að nýju. Þeim rökum, sem færð eru fyrir þessu frv. nú og færð hafa verið fyrir málinu áður, má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi, að það sé betra, að nemendur dveljist lengur í einum og sama skóla, það hafi betri áhrif á nemendur, að skólinn sé 6 ára skóli en að hann sé 4 ára skóli. Í öðru lagi er því haldið fram, að húsrými menntaskólans á Akureyri sé það mikið, að þess vegna séu góð tök á því að hafa þar miðskóladeild enn um sinn, og í þriðja lagi eru svo þau rök, að það sé sparnaður þjóðfélagslega, bæði fyrir ríkissjóð og heimilin, að geta lokið miðskólanámi í þessari deild á tveimur vetrum í stað þess að miða við, að miðskólanámið sé þriggja vetra nám. - Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um þessi atriði, hvert fyrir sig, og bregða upp mynd af því, hvernig mér virðist þetta mál horfa við. Það er kunnugt, að meðal skólamanna, bæði hér á landi og erlendis, er ekki alls kostar eining um það, hvort meiri árangurs megi vænta af skólastarfinu, að menntaskólarnir séu 6 ára skólar eða 4 ára skólar. Forráðamenn menntaskólans á Akureyri hafa látið þá skoðun í ljós, bæði fyrr og síðar, að þeir teldu skólastarfinu hefur borgið, ef skólinn væri ákveðinn 6 ára skóli. Þau rök, sem hníga undir þessa skoðun, eru aðallega þau, að sé um góðan skóla að ræða, sem hafi holl áhrif á nemendurna, þá séu meiri líkur til þess, að þau áhrif móti nemendurna varanlegar, eftir því sem skólinn er lengri. Þetta eru þau aðalrök, sem undir þetta hníga. En svo eru aftur aðrir skólamenn, og það mjög lærðir menn og merkir, sem halda því fram, að þessu sé einmitt ekki svona farið, það sé ekki hollt fyrir nemandann að vera bundinn við einn og sama skóla allt frá fermingaraldri til tvítugs, öll sín þroskaár. Þess verði að gæta, að menntaskólanámið sé að öllum jafnaði ekki lokaskrefið á námsbrautinni, nemandinn ætli sér annað meira, í háskóla hér á landi eða erlendis, þá eigi hann eftir að mæta nýjum viðhorfum og þurfi að aðhæfast nýjum viðfangsefnum, og mundi hann verða betur undir það búinn, ef hann ætti kost á því á þroskaárum sínum að kynnast fleiri skólum en einum, og það sé þess vegna betri árangurs að vænta, ef nemandinn eigi kost á því að fá reynslu í fleiri en einum skóla fyrir 20 ára aldur. Í þessu sambandi má vitna til þess, að fátt er hollara uppeldi manna en dvöl á góðum heimilum, en samt er það nú svo, að hinn ævaforni málsháttur: „Heimskt er heimaalið barn“ - geymir í sér djúpa lífsspeki, þannig að þrátt fyrir holl áhrif góðra heimila hefur nemandinn samt gott af því að fara út í heiminn og sjá fleira en á sínu heimili, kynnast fleiri viðhorfum en hann á kost á í sínu umhverfi. Nú ætla ég mér ekki þá dul að kveða upp úrskurð um það, hver af þessum rökum, sem ég hef drepið á, eru mikilvægust, til þess skortir mig vissulega bæði þekkingu og lífsreynslu. En á það vil ég benda,að ef það eru rök, sem forráðamenn menntaskólans á Akureyri halda fram, að það sé betra, að nemendur sitji lengi í sama skóla, - ef það eru rök, þá eru þau ekki sérstæð fyrir menntaskólann á Akureyri, heldur algild rök, sem ná til fleiri menntastofnana í landinu. Og ef þingið ætlar að afgreiða málið eins og það er með þessum rökum aðallega, ja, hvers á þá menntaskólinn í Rvík að gjalda, og hvers ætti þá það fólk, sem þann skóla sækir, að gjalda af hálfu þingsins, ef þm. almennt vilja fella þann úrskurð, að það sé betra, að menntaskólinn sé 6 ára skóli en 4 ára skóli? Og þó að enginn vilji bera brigður á það, að menntaskólanum á Akureyri sé vel stjórnað og hann hafi holl áhrif á nemendur, þá eru það ekki heldur sérstæð rök fyrir þá einu stofnun, því að við getum ekki haldið því fram, að enginn skóli í landinu hafi holl áhrif á nemendur nema menntaskólinn á Akureyri einn. Ég held því, að ef hv. þm. ætla að leggja þessa röksemd til grundvallar, komist þeir í nokkurn vanda, hætti sér út á nokkuð hálan ís, þegar þeir ætla að fara að gera upp á milli einstakra skóla í landinu í þessum efnum. Nú er því þannig farið, að í þessu frv. kemur það fram, sem mjög er sjaldgæft, að forráðamenn skólans á Akureyri óska eftir því að fá til kennslu nemendur af lægra skólastigi. Ég held, að þess séu ekki dæmi, að gagnfræðaskólar óski eftir því að taka að sér barnakennslu eða háskólar kennslu undir stúdentspróf, þó að prófessorar hafi að sjálfsögðu næga menntun til þess að veita slíka þekkingu. Nei, hin reglan er miklu algengari, að skólar æski eftir því að bæta við sig hærra skólastigi. Það var krafa menntaskólans á Akureyri á sinni tíð, og þær kröfur hafa komið fram frá gagnfræðaskólunum á Ísafirði, Eiðum og Laugarvatni, og fleiri skóla mætti telja af því tagi. Ég held því, að ef þingið ætlar að hafa þessa röksemd að bakhjarli, komist þm. í nokkurn vanda, þegar þeir eiga að mæta kröfum frá t. d. gagnfræðaskólanum á Ísafirði, Eiðaskóla, Laugarvatnsskóla og úr ýmsum fleiri áttum, en slíkar kröfur hafa verið uppi hér í þinginu að undanförnu, og ég held, að þm. kæmust í nokkurn vanda, ef þeir ættu að fara að gera upp á milli menntaskólanna í landinu að þessu leyti. Hingað til hefur Alþ. staðið gegn þeim kröfum að gera Eiðaskóla og gagnfræðaskóla Ísafjarðar að menntaskóla, en eins og ég sagði áður, hefur frv. um þetta verið flutt oftar en einu sinni hér í þinginu, og fram að þessu hefur fræðslumálastjóri staðið gegn þessum kröfum, og er það gert með það fyrir augum, að menntaskólinn á Akureyri taki á móti þeim nemendum hvaðanæva af landinu, sem óska að afla sér menntunar til stúdentsprófs, og þeir nemendur njóti þeirra forréttinda, sem Akureyrarskóli hefur fengið vegna ákvörðunar Alþ. að geta tekið þá í heimavist. Og ég fæ nú ekki betur séð en að menntaskólanum á Akureyri sem menntaskóla sé sýnt fullt traust og full viðurkenning með því að ætla honum þetta hlutverk í skólakerfi landsins og að hann sé vel sæmdur af því, þó að forráðamenn skólans leggi ekki á það ofurkapp að fá undir sitt þak börn, 13–15 ára, um leið og þau sleppa út úr barnaskólunum. Ef á hinn bóginn þingið tæki þá stefnu að láta undan síga í þessum efnum og veitti ekki aðeins menntaskólanum á Akureyri rétt til þess að vera 6 ára skóli, heldur fleiri skólum í landinu, er auðséð, að þróunin yrði sú, að lærdómsdeildarnemendur, sem ella kæmu í menntaskólann á Akureyri, settust að annars staðar, svo að skólinn mundi færast meir í það horf að verða gagnfræðaskóli, og ég er alls ekki viss um, að sú þróun þyki æskileg frá sjónarmiði forráðamanna menntaskólans á Akureyri eða frá sjónarmiði Alþingis. Þá kem ég að annarri röksemdinni, þ. e. húsnæði menntaskólans á Akureyri. Það verður að viðurkenna, að sú röksemd, svo langt sem hún nær, er alveg sérstæð fyrir þá menntastofnun. En þegar á það er litið, þá kemur það nú fyrst í hug manns: Ja, hvers vegna stendur menntaskólinn á Akureyri svona vel að vígi, eins og hann lætur uppi, með húsnæði? Er það ekki vegna þess, að Alþ. sjálft, fjárveitingarvaldið, hefur á undanförnum árum litið til þessa skóla með fullkominni viðurkenningu? Er það ekki vegna þess, að Alþ. hefur frekar beint fjárframlögum sínum þangað en til annarra menntaskóla? Á sama tíma hefur menntaskólinn í Rvík ekki fengið svo mikið sem lóð undir sinn skóla, heldur verður að búa enn í dag, langsamlega elzti menntaskóli landsins, við 100 ára gamalt húsnæði. Og það er ekki hægt að neita því, að það er eftirtektarvert, að þegar fjárveitingarvaldið hefur þó sýnt Akureyrarskóla þessa viðurkenningu, kemur fram ótti um það hjá forráðamönnum Akureyrarskólans, að húsrými verði of mikið fyrir það hlutverk, sem honum er ætlað að gegna í skólakerfi landsins samkv. l. En grg. þessa frv. fylgir skýrsla frá menntaskólanum á Akureyri, og hún sýnir það, að miðað við þetta skólaár, veturinn í vetur, þá eru í miðskóladeildinni, þeirri deild, sem hér um ræðir, 99 nemendur. Þar af eru 54 frá Akureyri, unglingar, sem hafa komið úr barnaskóla Akureyrar. Hinn hlutinn, 45, er utan af landi, og af þessum 45 eru 18 í heimavist, en 25, eða 27, eru ekki í heimavist, heldur á heimilum á Akureyri, og í stað þessara 18 miðskólanemenda, sem eru í heimavist, hefur 39 lærdómsdeildarnemendum, sem sótt hafa um vist í heimavistinni, verið vísað frá. Þetta stendur í skýrslunni frá forráðamönnum menntaskólans á Akureyri. - Þá er þess einnig getið, að heimavistarhúsið sé í smíðum og hafi ekki verið tekið til nota nema að litlu leyti, en þegar það verði fullgert, sé gert ráð fyrir, að það taki 160 nemendur. En ef litið er á þá tölu lærdómsdeildarnemenda, sem nú eru í menntaskólanum á Akureyri utan af landsbyggðinni, er sú tala 165. M. ö. o., það stendur nálega alveg heima tala lærdómsdeildarnemenda í menntaskólanum á Akureyri utan af landsbyggðinni og það rúm, sem gert er ráð fyrir, að heimavistarhúsnæðið veiti, þegar það er komið til fullra nota. Mér sýnist því, að þessi skilríki, sem menntaskólinn á Akureyri leggur þm. í hendur, sýni það, að allar líkur bendi til þess, að heimavistarhúsið verði fullsetið lærdómsdeildarnemendum utan af landsbyggðinni næstu ár, því að ég tel ekki líkur til þess, að þeim nemendum, sem sækja um inntöku í lærdómsdeild, fari fækkandi frá því, sem nú er. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að margir skólar víðs vegar um landið hafa nú þegar fengið réttindi til þess að búa nemendur undir lærdómsdeildarnám, - réttindi til þess með hinn almenna landsprófi, sem þreytt er. Mér finnst því, að allar líkur bendi til þess, að slíkum nemendum fari fremur fjölgandi en fækkandi, og hvert eiga þeir að leita? Nú er ástandið þannig í Rvík, að menntaskólinn er fullsetinn eða meira en það og ekki líkindi til þess, að húsrými hans aukist á allra næstu tímum. Hér við bætist það, að fræðslumálastjórnin hefur látið það undan síga fyrir kröfum Ísfirðinga, að hún hefur leyft, að við gagnfræðaskólann á Ísafirði starfi einn bekkur, sem samsvari 1. bekk í lærdómsdeild. Í bréfi, sem fræðslumálastjórnin skrifaði, þegar þessi ákvörðun er tekin, og prentað er í skýrslu gagnfræðaskólans á Ísafirði, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið fellst eftir atvikum á, að þessi háttur verði hafður á kennslunni í vetur, enda valdi það ekki aukakostnaði, og skólastjórar menntaskólanna fallist á að taka nemendur þessa bekkjar í 2. bekk lærdómsdeildar, ef þeir sækja og standast próf, er fari fram í samráði við skólastjóra menntaskólanna.“ M. ö. o., það er gert ráð fyrir, að þessi bekkur starfi með því skilyrði, að nemendur úr honum geti komizt í lærdómsdeild menntaskólanna, ef þeir æskja þess. Og hvert eiga þá þessir nemendur að leita, sem koma frá Ísafirði? Ekki komast þeir inn í menntaskólann í Rvík, því að hann er fullsetinn, og þá er ekki í annað hús að venda en menntaskólann á Akureyri, og mér finnst beinlínis ástæða til að benda þm. á, að þeir þurfi að gefa því auga og búa svo um hnútana í löggjöfinni, að menntaskólinn á Akureyri fyrst og fremst taki á móti slíkum nemendum. Þá kem ég loks að þriðju röksemdinni, sem getið er um hér í grg. forráðamanna menntaskólans á Akureyri, og það er sá sparnaður, sem af því leiði, að þarna sé um tveggja ára nám að ræða, en miðskólanámið að jafnaði bundið við þrjá námsvetur. Samkvæmt skólalöggjöfinni er gert ráð fyrir því, að unglingar, sem lokið hafa barnaskólaprófi, setjist í unglingaskóla eða miðskóla. Eftir þriggja vetra nám í slíkum unglingaskóla ljúka þeir landsprófi, sem veitir rétt til inngöngu í lærdómsdeild, eins og áður er tekið fram. Þetta er vissulega miðað við það, að börnin úr barnaskólanum taki ekkert hlé á námi, heldur gangi beina leið úr barnaskólanum, eftir að hafa lokið barnaprófi, inn í unglingaskólann. Nú er það að sjálfsögðu rétt, að nemendur, sem eru allvel gefnir og hafa hug á framhaldsnámi, geta áreiðanlega, ef þeir vilja og hafa tíma til, numið heima, þannig að þeir hlaupi yfir einn vetur á þessu stigi. Ég get því búizt við, að ekki sé vandkvæðum bundið fyrir allmarga einstaklinga, eins og þá, sem eiga heima úti í sveit og verja kannske einum til tveimur vetrum í sjálfsnám, að hlaupa yfir bekk á þessu fræðslustigi. En allt öðru máli er að gegna þegar farið er að miða við heilar bekkjardeildir, hópa, sem eiga að ganga að barnaprófi loknu gegnum það nám, sem miðskólar veita. Ég fyrir mitt leyti er ekki trúaður á það, að það eitt, að börn, sem hafa lokið barnaskólanámi á Akureyri, stunda sitt miðskólanám í húsakynnum menntaskólans, ráði úrslitum um það, að þau taki námið á tveim vetrum í stað þriggja, ef þeir sömu nemendur störfuðu í húsakynnum gagnfræðaskólans á Akureyri. Nei, það þarf áreiðanlega meira til. Þess vegna er það, að þegar í þessu máli er miðað við heilar bekkjardeildir, tel ég mjög hæpið, þó að forráðamenn menntaskólans á Akureyri byggi allt þetta mál á þeirri forsendu, - mjög hæpið, að rétt sé stefnt með því að ætlast til þess til frambúðar að framkvæma þetta nám á tveimur vetrum. Og það er ekki ófróðlegt fyrir þm., sem samþ. bráðabirgðaákvæðin, sem að þessu lutu, er þeir eiga nú að fara að endurtaka slíka samþykkt, þótt að vísu sé í nokkuð breyttu formi, að gera sér grein fyrir því, hvernig reynslan hefur orðið af þessu starfi miðskóladeildarinnar við menntaskólann á Akureyri. Þar sem þetta mál er flutt inn í þingið að nýju, tel ég rétt, að þm. sé gerð ofurlítil grein fyrir því. Skilríki um þá reynslu liggja víðar fyrir en hjá menntaskólanum sjálfum, einnig hjá landsprófsnefnd í Rvík og fræðslumálaskrifstofunni. Þetta nám hefur verið framkvæmt þannig, að fyrst er valið úr þeim börnum, sem útskrifast úr barnaskóla Akureyrar. Er farið eftir prófum þeirra og líkum fyrir því, að þarna sé um gott námsfólk að ræða. Næst kemur það, að ég ætla, að felldar hafa verið niður tvær námsgreinar, sem venja er að kenna sömu aldursflokkum í öðrum skólum, í því augnamiði að bæta ekki um of á námsskrána, en létta nemendum gönguna gegnum þetta skólastig á tveimur árum.. Á s. l. vori gengu svo milli 30 og 40 nemendur undir landspróf eftir að hafa verið í þessari deild menntaskólans á Akureyri. Þau prófverkefni, sem sýndu lélegasta útkomu, voru ekki send landsprófsnefnd, þar sem augljóst þótti, að þeir nemendur mundu ekki standast prófið. Veit ég ekki með vissu, hvað þeir voru margir, en 31 úrlausn var send landsprófsnefnd. Þar af stóðust 20 próf, en 11 voru úrskurðuð frá. Af þessum 20 voru 9, sem hlutu 2. einkunn, sem er frá 6–7.25. 11 hlutu fyrstu einkunn, sem er frá 7.25 og þar fyrir ofan. En af þessum 11 voru aðeins 4, sem komust yfir meðaleinkunnina 8, m. ö. o. af milli 30 og 40 nemendum fá aðeins fjórir meðaleinkunnina 8 og þar yfir. Þetta er árangurinn af því í þessari ágætu menntastofnun að ætla sér að taka þriggja ára nám á tveimur árum. Það er mála sannast, að aðrir skólar, sem bjuggu nemendur undir alveg sams konar landspróf, þola fyllilega samanburð við þetta. Þegar á þetta er litið annars vegar og hins vegar á það, að hér eiga hlut að máli ekki fullþroska menn eða menn með verulega lífsreynslu, heldur börn á aldrinum 13–16 ára, þ. e. á örasta þroskaskeiði, þá er rétt að gæta að því, að námsskorpunni er ekki þar með lokið, heldur eiga þessi börn fyrir höndum langt nám, því að auðvitað stefna þessir nemendur yfirleitt að því að ljúka stúdentsprófi og jafnvel ná háskólaprófi. Því tel ég, að þm. þurfi að gæta þess vel, hvort sá sparnaður, sem talað er um í grg. menntaskólakennaranna á Akureyri, sé ekki fulldýru verði keyptur, ef hann raunverulega verður nokkur, þegar á allt er litið. Ég held jafnvel, að þessi röksemd verði léttvæg fundin. Auk þess má geta þess, sem í rauninni er ekki mjög stórt fjárhagsatriði, að ríkissjóður greiðir allan rekstrarkostnað í menntaskólunum, föstum kennurum gagnfræðaskólanna að fullu, en bæjarfélög greiða nú hluta af rekstrarkostnaði gagnfræðaskólanna. En þó að þetta sé ekki stórt fjárhagsatriði, er samt aðgætandi, að með þessu er stigið spor til að færa allan rekstrarkostnað þessara nemenda yfir á ríkið. Ég hef viljað benda á, hvernig mér virtist þetta mál liggja fyrir og að það er á fleira að líta en óskir menntaskólans á Akureyri. Þegar þm. gera þessi mál upp, er full ástæða til að vega rökin í heild með ró, en gera ekki málið að tilfinningamáli einu gagnvart einni ágætri menntastofnun í landinu. Þó að rök móti þessu máli séu mörg, eins og ég hef þegar dregið fram, hef ég þrátt fyrir það fallizt á að fylgja málinu, ef brtt., sem n. ber fram, verður samþ. Ég skal skjóta því inn í, að það hefur haft nokkur áhrif á þessa ákvörðun mína, að 1. og 2. flm. þessa máls hafa sýnt mjög mikla sanngirni. Ég hef haft samband við þá um málið í n. og utan hennar, og mér virðist sannast að segja, að þeim sé margt af því ljóst, sem um þetta mál er að segja. En með brtt. er það fyrst og fremst ákveðið, að þetta verði afgr. í heimildarformi og lagt á vald fræðslumálastjórnarinnar að úrskurða, hvort framkvæmd verði framlenging þessarar deildar næstu tvö ár. Í öðru lagi er tekið fram og lögfest, ef brtt. nær samþykki, að utanbæjarnemendur lærdómsdeildar skuli sitja fyrir húsnæði í heimavist. Með því á að girða fyrir, að endurtaki sig það, sem átt hefur sér stað, að nemendum, sem sækja um heimavist og ætla að sækja lærdómsdeildina, sé vísað frá heimavistinni í tugatali. Og í þriðja lagi er það fram tekið í brtt., að þessi miðskóladeild skuli verða óskipt. Nemendur eru nú 99 í tveimur ársdeildum. Af því hlýtur að leiða, að um skiptingu er að ræða. En með því að ákveða, að deildin skuli vera óskipt næstu tvö ár, hlýtur að leiða af því, að nokkur fækkun verður á nemendum í þessari deild, en fram er tekið, að utanbæjarnemendur skuli sitja fyrir námi í deildinni, ef þeir sækja nógu margir til þess að fylla þennan bekk. Ef þessi brtt. fellur hins vegar, mun ég ekki sjá mér fært að fylgja málinu. Í því er fyrirvari mínu fólginn.



Herra forseti. Menntmn. hefur orðið ásátt um að mæla með frv., þó að því tilskildu, að á því verði veruleg breyt. Brtt. n. eru í því fólgnar, eins og hv. frsm. tók fram, að aðalákvæði frv. skuli vera í heimildarformi og að ekki skuli teknir í miðskóladeild fleiri nemendur en svo, að bekkurinn sé óskiptur. Enn fremur eru tekin af öll tvímæli um það, að eingöngu sé um tveggja ára miðskóladeild að ræða og utanbæjarnemendur í lærdómsdeild skuli sitja fyrir heimavist. Við flm. leggjum til, að þessar brtt. n. verði samþ., og treystum því, að ríkisstj. noti sér heimild til að láta miðskóladeildina starfa áfram við menntaskólann á Akureyri, ef frv. nær fram að ganga. Ég vil svo fyrir hönd flm. þakka n. fyrir skjóta og góða afgreiðslu og láta þá ósk í ljós, að málið fái sem fyrst afgreiðslu hér á þingi.

Frsm. (Gísli Guðmundsson) : Herra forseti. Hv. þm. A-Sk. hefur nú gert grein fyrir fyrirvara sínum í menntmn. í alllangri og - eins og vænta mátti - skilmerkilegri ræðu. Ég skal ekki eyða löngum tíma til andsvara þeirri ræðu, enda er þess raunar ekki mikil þörf. Það, sem fram kom hjá hv. þm., beindist að mjög miklu leyti að því frv., sem flutt var á Alþ. 1948, svo og að frv. eins og það var flutt í öndverðu hér í hv. d., en síður að þeirri afgreiðslu málsins, sem nú er fyrirhuguð af n. samkv. brtt. hennar. Einnig gerði hv. þm. nokkuð að umræðuefni þá grg. frá menntaskólanum á Akureyri, sem prentuð var sem fylgiskjal með frv. og er í ýmsum atriðum mjög svo fróðleg varðandi uppeldismálin. Eru þar eitt eða tvö atriði, sem ég vildi aðeins minnast á. Í fyrsta lagi er þetta, sem töluvert kemur fram hér í umr., að málið sé flutt á Alþ. fyrst og fremst eða jafnvel eingöngu fyrir áeggjan menntaskólakennara á Akureyri. Þetta er ekki alls kostar rétt skýrt. Kennarar menntaskólans á Akureyri hafa að vísu óskað þess, að kennsla þessi héldi áfram, en um þetta mál liggja fyrir fjölmargar áskoranir úr ýmsum héruðum, þeim sem sérstaklega hafa sótt skólann. Í skjölum málsins nú og áður hef ég fundið þessar áskoranir. Það er áskorun frá bæjarstj. Akureyrar, frá Stúdentafélagi Akureyrar, frá sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, frá sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu, frá sýslunefnd Skagafjarðarsýslu, frá sýslunefnd Austur-Húnavatnssýslu. Enn fremur hafa komið áskoranir frá fleiri félagasamtökum, eins og t. d. aðalfundi Kaupfélags Eyfirðinga, frá aðal fundi Kaupfélags Norður-Þingeyinga, en slíkir fundir fjalla oft um ýmis menningarmál héraðanna. Að lokum vil ég nefna, að frá Fjórðungssambandi Norðlendinga hefur að ég ætla tvívegis borizt áskorun um þetta. Það er því á nokkrum misskilningi byggt, að menntaskólinn á Akureyri sé einn um að óska eftir því, að þessi kennsla verði heimiluð, heldur eru óskir um það margar og almennar á Norðurlandi. Og það hefur a. m. k. ráðið allmiklu um afstöðu mína til þessa máls, að ég hef viljað taka tillit til þessara óska. Mér finnst í raun og veru ekki ákaflega mikið gert, þó að Alþ. verði við þessum óskum, sem svo eru margar fram bornar og ákveðnar, ef hægt er að gera það með því húsrými, sem nú er í skólanum, - og það skilyrði er beinlínis sett í frv., - og án nokkurs verulegs kostnaðar fyrir ríkissjóð, því að það er svo, eins og hv. þm. A-Sk. tók fram, að ríkissjóður greiðir við gagnfræðaskólana öll kennslulaun, alveg eins og við menntaskólana. Þessari kennslu hefur verið haldið uppi með samþykki Alþ. undanfarin tvö ár, og virðist ekki sérstök ástæða til þess, meðan þetta húsrými er fyrir hendi, að hætta henni. En hins vegar er ekki farið fram á neina frambúðarskipun í þeim efnum og að sjálfsögðu gengið út frá því, að ef lærdómsdeild stækkar svo, að hún þarf á öllu húsnæði skólans að halda, þá fái hún það. Það er fyrst og fremst þetta, sem hefur vakað a. m. k. fyrir mér í fylgi mínu við þetta máli En ég læt alveg hjá líða að ræða þann ágreining, sem kann að vera milli uppeldisfræðinga um það, hvort hollara muni að hafa fjögurra eða sex ára menntaskóla. En hér stendur þannig á, að það er starfandi gagnfræðadeild. Það er húsrými til fyrir hana. Hins vegar eru mörg héruð, þar sem er enginn gagnfræðaskóli. Því þá ekki að nota þetta, sem til er, ríkinu að kostnaðarlitlu, fyrir gagnfræðaskóla, ef þess er óskað? Það hefur komið fram, að aðsókn að lærdómsdeild skólans væri þegar svo mikil, að þó að ný heimavist yrði fullbyggð, mundi hún ekki gera betur en að taka við nemendum lærdómsdeildar. Nýja heimavistin rúmar 150–160 nemendur. Má geta þess, að í skólahúsinu er húsrými, sem tekur allmargt fólk, líklega 70 manns, en sennilega verður eitthvað af því tekið í þágu kennslunnar. En það er ekki nóg að líta á þær tölur, sem hér eru nefndar um fjölda utanbæjarmanna í skólanum, því að það er alltaf allverulegur hluti þeirra, sem ekki sækir um heimavist. Það eru nemendur, sem eiga skyldmenni eða vini í bænum, sem þeir kjósa að eiga heima hjá, og geta dvalið þar með svipuðum kjörum og í heimavistinni. Auk þess eru alltaf einstakir nemendur, sem alls ekki vilja vera í heimavist, - eru þannig skapi farnir, að þeir vilja ekki vera í slíku fjölmenni. Nú í ár eru samtals í skólanum um 60 utanbæjarnemendur, sem ekki hafa sótt um heimavist. Þetta veldur því, að það má gera ráð fyrir, að jafnvel þótt nemendatalan í lærdómsdeildinni verði svo há, að hún geti fyllt heimavistina, verður nokkur frádráttur, eins og verið hefur. En þetta rúm verður tekið til notkunar jafnskjótt og þörf er á. Nokkur árangur er þegar kominn af þessum tveimur vetrum gagnfræðakennslunnar á Akureyri. Því miður er ég ekki nægilega kunnugur til þess að geta rætt um það mál, en á það var minnzt af hv. þm. A-Sk., og hefur hann frá fræðslumálastjóra einkunnir nemenda við landspróf. Munu þær ekki lakari en einkunnir frá öðrum skólum, sem hafa kennt nemendum undir landspróf, og landspróf er nokkuð þungt. Einnig er það að athuga, að þessir nemendur hafa, margir hverjir a. m. k., numið sín fræði á tveimur vetrum, sem aðrir nota til þrjá vetur. Ef ætti að gera samanburð, væri ekki úr vegi að taka tillit til þessa. Annars má gera ráð fyrir því, ef frv. verður samþ. með brtt. menntmn., að mikill meiri hl. þeirra nemenda, sem sækja hina óskiptu deild, verði nemendur, sem eiga heima utan Akureyrar, og þeir menn eru yfirleitt eldri en bæjarmenn, og það atriði er ekki eins mikilsvert og hv. þm. A-Sk. vildi vera láta, að hér sé verið að leggja of mikið á þá. Það hefur alltaf sýnt sig, að þeir, sem hafa sæmilega námshæfileika og námsáhuga, geta oft komizt af með skemmri tíma til að ná ákveðnum áföngum í námi en almennt gerist. Og ég held það sé hreint ekkert á móti því að gefa þeim, sem þess eiga kost eða þurfa þess kannske beinlínis og vilja leggja það á sig, - gefa þeim tækifæri til að ljúka námi á eitthvað styttri tíma en almennt er. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Um margt af því, sem hv. þm. A-Sk. tók fram, er ég honum sammála. Ég vil ekki segja, að ég geti skrifað undir allt í álitsgerð menntaskólans á Akureyri. En ég hef gert grein fyrir því, af hverju ég er þessu máli fylgjandi, og ég vil að lokum vænta þess, að það samkomulag, sem orðið hefur um málið í menntmn., megi verða til þess, að það gangi greiðlega fram. Hv. þm. hafa séð, að hv. þm. A-Sk. hefur gert það að vel hugsuðu máli að taka sína afstöðu, og sú niðurstaða, sem hann hefur komizt að, mætti verða til þess að aðrir hv. þm. hikuðu síður við að ljá málinu lið.



Herra forseti. Ég mun ekki lengja hér mikið umræður, þar sem álit okkar hv. þm. A-Sk., er hér hefur gert grein fyrir máli sínu, fer mjög saman, en þó vildi ég mega segja fáein orð. - Það var augljóst, strax og þetta frv. kom fram, að óvenjumikið hafði verið unnið að því að tryggja því framgang, þar sem 7 voru flm., eða flestallir þingmenn Norðurlands; enda hefur gegnt furðu, hve mál þetta hefur verið fast sótt. Þegar skólalöggjöfin nýja var sett árið 1995, var hún mjög rækilega undirbúin af þar til skipaðri mþn., og var hreint ekki hægt að segja, að ekki hefði verið vandlega að málum hugað, áður en frv. var lagt fyrir Alþingi. Hins vegar kom fljótlega fram andstaða af hálfu menntaskólans á Akureyri gegn því, að hann gengi inn í kerfið. Mér þótti að vissu leyti ekki óeðlilegt um þáverandi rektor menntaskólans á Akureyri, sem stýrt hafði skólanum um 30 ára skeið, þótt hann vildi ógjarnan fara að breyta því fyrirkomulagi skóla síns, er hann hafði mótað. Hins vegar þykir mér ekki ástæða til, að staðið sé fast á að viðhalda þessu sama formi, þegar nýr rektor hefur tekið við skólanum. - Því hefur m. a. verið haldið fram af formælendum þessa frv., að þetta mál væri mjög fast sótt af almenningi í hlutaðeigandi héruðum og m. a. lægju fyrir um þetta áskoranir frá sýslunefndum. Ég verð nú að telja þetta undarlegt, nema málið væri svo vaxið, að nemendur í héruðunum væru það margir, að þeir fengju ekki skólavist í héraðsskólunum. Þá væri eðlilegt, að áherzla væri lögð á, að þeir fengju að stunda sitt gagnfræðanám í menntaskólanum á Akureyri. En ef hægt er að veita þeim skólavist í héraðsgagnfræðaskólunum, þá virðist lítil ástæða til að sækjast sérstaklega eftir því, að þeir stundi það nám í menntaskólanum á Akureyri. Þar kemur það þó ekki sízt til greina, ef rétt er, að nemendum utan af landi hafi verið neitað um heimavist í menntaskólanum á Akureyri, að sé þar um að ræða menn, sem stunda nám í lærdómsdeild, þá yrðu þeir að leita til Rvíkur, en allir vita, að þar er skólinn yfirfullur. Það hefur orðið samkomulag um það í menntmn. að bera fram brtt. þá, sem fyrir liggur á þskj. 671. Ég tel, að með því að frv. yrði fært í það horf, sem sú till. gerir ráð fyrir, þá yrði það mun betra en það er nú. Mun ég greiða atkvæði með brtt. Hins vegar hef ég ekki gengið til samkomulags um að greiða frv. atkv. mitt út úr deildinni. Ég mun þó ekki greiða atkv. á móti því, ef brtt. nær fram að ganga, og geri það þá í trausti þess, að frv. komi ekki aftur hingað inn í þingið. Það hefði ekki átt að koma hingað í því formi, sem það hefur nú, eftir að málið hafði fengið afgreiðslu fyrir einum tveimur árum. Og í því trausti greiði ég ekki atkv. á móti því, að það verði þá ekki flutt aftur, t. d. að öðrum tveimur árum liðnum.



Herra forseti. Við hv. 1. þm. Rang. höfum flutt brtt. á þskj. 692 við brtt. n. Efni hennar er það, að heimild sú, sem gert er ráð fyrir í brtt. n. til handa menntaskólanum á Akureyri, skuli einnig gilda fyrir menntaskólann í Reykjavík. Um efnisatriði frv. almennt skal ég ekki ræða, en einungis láta þess getið, að við flm. þessarar brtt. teljum það eðlilegt, að verði ríkisstj. veitt heimild til að láta umrædda gagnfræðadeild starfa við menntaskólann á Akureyri, þá nái sú heimild einnig til menntaskólans í Rvík. Aukaatriði í því sambandi er svo hitt, hvort skilyrði kunna að vera betri á öðrum staðnum en hinum. Það er á valdi hæstv. ríkisstj. að meta það. Við flm. teljum hins vegar ekki rétt, að þessi till. komi til atkv. fyrr en við 3. umr. málsins, þegar séð er, hvernig málinu í heild verður tekið, og tökum því till. okkar aftur til 3. umr.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Ég er fyrir mitt leyti samþykkur efni þessa frv., um verndun silungs í veiðivötnum á afréttum. Á síðustu árum hefur veiðiskapur aukizt mjög í þessum vötnum, og sá ágangur, sem orðinn er af almenningi í afréttarvötnum, er orðinn svo mikill, að við liggur, að fiskur sé uppurinn víða úr vötnum. En ég tel, að það sé fleira en þetta atriði, sem þyrfti að breyta, t. d. hvernig leggja megi net í ár, og á ég þar einkum við Hvítá, sérstaklega vegna hæstaréttardóms, sem kveðinn var upp ekki alls fyrir löngu. Það er nú svo komið, að menn hafa öðlazt leyfi samkv. þessum dómi til að leggja þvert yfir ár, þar sem dómurinn kveður svo á, að fastur árbakki skuli þýða eyri, sem upp kemur í ánni. S. 1. sumar var vatn lítið í ýmsum ám, og í Hvítá urðu miklar grynningar og fleiri eyrar en oftast áður, svo að hægt hefði verið að leggja net í hvern ál frá báðum árbökkum og með því þverleggja ána. Þarna munn nokkur býli eiga hagsmuna að gæta, en hins vegar verða menn að gera sér ljóst, að bergvatnsár Borgarfjarðar eru í stórkostlegri hættu, ef þessu fer fram. Ár þær, sem renna í Hvítá, eru með allra beztu laxveiðiám landsins, og það verður að setja skorður við því, að laxinum sé hætta búin, og það er enginn vafi á því, að ef engin breyting verður á þeirri veiðiaðferð, sem menn geta notað í Hvítá samkvæmt þessum hæstaréttardómi, þá verður laxinn í þessum ám, sem renna í Hvítá, uppurinn. - Ég mun því leyfa mér að leggja fram brtt. við frv. þetta við 3. umr., sem mun ganga í þessa átt, sem ég hef hér lýst, þar sem ég vissi ekki, að máli þessu væri svona langt komið.



Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, að í ráði mundi vera að gera allmiklar breytingar á lax- og silungsveiðilögunum á næstunni, en það verður ekki á þessu þingi. Það er sýnilegt. Auðvitað þarf að taka til athugunar m. a. þetta atriði, sem hæstv. menntmrh. minntist á. En þar sem svo stutt er til þingloka, tók landbn. þann kostinn að bera aðeins fram þetta atriði til breytingar, sem vissa var fyrir, að ekki mundi valda deilum, og má ekki bíða. Ég tel því víst, að ef brtt. koma fram, m. a. frá hæstv. viðskmrh., eins og hann minntist hér á, þá sé óhætt að leggja málið á hilluna.



Þessar breyt., sem farið er fram á að gerðar verði á laxveiðilögunum, eins og frv. segir, er þræta um það, sem skiptir ekki litlu máli, sem sé, hverjir eigi rétt á að veiða í vötnum á almenningi. Það er ljóst mál, að orðið hafa miklar framfarir í silungsrækt í vötnum og við ýmis vötn er geysimikil veiði. Ég skal ekki lengja mál mitt frekar en þörf gerist, en vil benda á það, að það má auka silungsrækt stórkostlega samkv. vísindalegum aðferðum og reynslu. Það er því ekki vafi á því, að mörg þessara fjallavatna eru mikils virði, og þess vegna hefur það mikla þýðingu, hvernig þetta mál verður útkljáð. Sumir halda því fram að héruðin, sem eiga afréttina, eigi einnig veiðiréttinn. Ýmsir aðrir halda því hins vegar fram, að héruðin eigi aðeins rétt til afréttarinnar sem beitilands, og þess vegna séu vötnin eign ríkisins og almennings, og því hafi hver sem er rétt til að veiða í þeim. Um þetta hafa síðan risið málaferli, og hefur slíkum málum verið vísað frá hæstarétti. Ákvæði í núgildandi lögum eru ekki alls kostar skýr um þetta atriði, og í lögum frá 9. okt. 1941, nr. 112, um lax- og silungsveiði, 5. gr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Héraðsmönnum öllum er veiði jafnheimil í vötnum í afréttum og almenningum, sem héruð eiga eða nota með löglegri heimild og ekki eru einstaks manns eign.“ Þetta ákvæði sýnir að mínu áliti ótvírætt, hverjir eiga veiðiréttinn, og þær lagabreytingar, sem hér er gert ráð fyrir, breyta engu um þetta. Og þegar litið er á seinni málsgr. sömu lagagreinar, þá er sú málsgr. að vísu talsvert óskýr, en þegar hún er skýrð í sambandi við fyrri málsgr., getur ekki verið neinn vafi á skilningi málsgreinanna, og les ég hér síðari málsgr., með leyfi hæstv. forseta: „Öllum er veiði heimil í vötnum í afréttum og almenningum og öðrum lendum utan landareigna lögbýla, enda geti enginn sannað einstaklingsréttarheimild til þeirra.“ - Þetta orðalag: „utan landareigna lögbýla“ - er atriði, sem mikið veltur á, hvernig skýrt er. Fyrri málsgr. segir, að héraðsmenn eigi veiðiréttinn að jöfnu, og seinni málsgr. getur ekki átt við það, að öllum sé heimilt að veiða utan þeirra afrétta, sem tilheyra lögbýlum í héraðinu. Ef meiningin er ekki sú, að þeir, sem eiga afréttina, eigi þar líka veiðiréttinn, væri greinin óskýranleg. Þess vegna er það, að þegar gerð er þessi breyting, sem hér er stungið upp á, og sagt, að „búendum, sem rétt eiga til upprekstrar á afrétt, sé heimil veiði í vötnum á þeim afrétti til búsþarfa á sama hátt og verið hefur, enda sé veiðiréttur í þeim vötnum ekki einkaeign“, þá er ekki með þessu verið að gefa bændum neinn rétt, sem þeir hafa ekki haft áður, heldur verið að takmarka hann við það, að þeir geti aðeins notað veiðina til bústarfa. Þess vegna er alls ekki verið að vernda neitt rétt bænda, heldur aðeins verið að takmarka hann. - Seinni málsliðurinn er sjálfsagt góður, en ég gæti trúað því, að það geti einhvern tíma verið erfitt að gera skil á, hvenær veiðimenn, sem eru á ferð, séu aðeins að veiða sér til matar, en ekki í öðrum tilgangi. Það er auðvitað tiltölulega auðvelt fyrir ferðamenn, ef þeir koma að veiðivötnum, að halda því fram, að þeir hafi stanzað til að veiða sér til matar. Ég er hræddur um, að það verði erfitt fyrir bændur að fylgjast með, hverjir veiði sér aðeins til matar, og draga svo hina fyrir dómarann, því að það er alltaf hægt fyrir veiðimanninn að slá fram þeirri átyllu, að ferðinni hafi verið heitið lengra. Mér virðist þess vegna, að sá réttur, sem menn hafa haft í aldaraðir, sé takmarkaður frekar en tryggður með þessum breytingum, og vil ég biðja þá n., sem fær þetta mál til meðferðar, að rannsaka það gaumgæfilega. Ég held, að hér hafi hv. landbn. yfirsézt, eins og góðum getur alltaf. Viðvíkjandi hinu atriðinu, sem sent var n. og hún hefur ekki treyst sér til að flytja, vil ég segja örfá orð. - Um það má alltaf þræta og verður sjálfsagt alltaf þrætt, hve mikinn rétt þeir eiga að hafa, sem eiga bergvatnsárnar, þar sem laxinn hrygnir, og svo hinir, sem eiga jökulárnar, þar sem laxinn fer um, þegar hann fer upp í bergvatnsárnar. Ég álít rétt það, sem stungið hefur verið upp á, að breyta 2. mgr. 31. gr. l. um lax- og silungsveiði, og er þessi málsgr. glöggt dæmi um það, hvernig ágætum lögfræðingum getur yfirsézt. Vil ég lesa þessa málsgr., með leyfi hæstv. forseta: „Milli fastra veiðivéla, hvort heldur eru sömu megin ár eða sín frá hvoru landi, skal jafnan vera 100 metra bil eftir endilangri á, þar sem skemmst er á milli þeirra. Þó má bilið aldrei vera skemmra en fimmföld lengd veiðivélarinnar frá árbakka og út í á. Leiðari, er liggur frá fastri veiðivél, telst hluti hennar.“ Við skulum nú taka dæmi. Það er lögð veiðivél í jökulsá frá eyri. Fyrirstaðan og veiðivélin er e. t. v. 25 m frá eyrinni. Þetta þýðir það, að fimmfaldri þessari lengd, eða 125 m ofar, má leggja aðra veiðivél. Venjulega eru þær ekki svona langar. - Nú hefur dómur hæstaréttar fallið á þá lund, að bakki reiknist eyri í á - sem aldrei var þó hugmyndin hjá löggjafanum. Og þar sem lagt er frá eyri, leiðir af sjálfu sér, að ef lengdin er reiknuð frá bakka og sú lengd fimmfölduð, þá verður næsta veiðivél vitanlega miklu lengra í burtu en ef eyrin er talin bakki, sem lagt er frá. En með því að reikna eyrarnar að laxánum bakka er hægt að þverleggja árnar, eða því sem næst, í framkvæmd. Og það, sem farið er fram á í þeim ábendingum, sem ég sendi n., er ekkert annað en að þetta orðalag verði tekið inn: „frá föstum árbakka.“ Og ég fullyrði, að lögin voru ekki skilin á annan veg en þann, þegar þau voru sett, að það væru fastir árbakkar, sem átt væri við, er bakkar voru nefndir í 1. Ég lít því svo á, að þetta sé engin breyt. á l. frá því, sem ætlazt var til í upphafi af löggjafanum, þó að svo slysalega hafi tekizt til, að hæstiréttur hafi skýrt lögin á þennan hátt sem raun bar vitni. Það er fullvíst, að fiskivötnin eru í hættu fyrir ofveiði. En laxárnar eru engu síður í hættu, ef skilningi á l. er hagað eftir þessum hæstaréttardómi, eins og menn eru byrjaðir að gera og það með þeim árangri, að laxalagnirnar margfaldast frá því, sem ætlazt var til, þegar laxveiðilögin voru sett.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Út af því, sem hv. þm. Mýr. sagði í sinni ræðu um, að hér væri svo mikil nauðsyn að friða fiskivötnin, til þess að þau yrðu ekki gersamlega eyðilögð að veiði, vil ég benda hv. þm. á það, að það er enn þá meiri nauðsyn á að breyta lögnum í Hvítá, til þess að bergvatnsárnar í Borgarfirðinum verði ekki eyðilagðar. Það vita allir, sem hafa fylgzt með þessum málum á siðari árum og sérstaklega síðustu tveimur árum, eftir að umræddur hæstaréttardómur gekk, að það leynir sér ekki, að veiðin í þessum ám fer mjög þverrandi. Og menn vita það líka, að það stafar að miklu leyti af því, að laxinn er tekinn áður en hann kemst upp í bergvatnsárnar.

Hann er tekinn í bergvatnsánum líka.

Það er ekki ástæða til að segja, að ekki megi koma með þessa till. af því, að svo mikil nauðsyn sé á að friða fiskivötnin. Það er að vísu mikil þörf á að friða þau meir en nú er. En ég tel miklu meiri nauðsyn á að vernda árnar í Borgarfirðinum.



Herra forseti. Ég get nú tekið undir það með hæstv. landbrh., að það sé kannske nokkuð vafasamt, hvort þetta frv., eins og það er, tryggi nokkuð betur rétt bænda, sem eiga afréttarlönd, til þess að hafa þar eftirlit með veiði heldur en lögin gera eins og þau nú eru. En á því væri þó mikil þörf, því að í mörgum tilfellum er það svo, að alls konar menn stunda veiðiþjófnað uppi á afréttum og það í mjög stórum stíl, menn, sem koma þangað úr fjarlægum héruðum og fjarlægum bæjum. Er mjög erfitt að hafa nokkurt eftirlit gagnvart þessu, og mundi ekki heldur vera þægilegt, þó að þetta frv. væri samþ. - En það eru ekki þessir hlutir, sem gerðu það að verkum, að ég stóð upp við þessa umr., heldur hitt, að ég vildi taka það fram, sem mér hefur lengi verið ljóst, að þessi lög um lax- og silungsveiði eru á margan hátt meingölluð lög og hafa valdið óhemju þrætum víðs vegar um land, og ekki sízt þau atriði, sem hæstv. ráðh. minntist hér á. Ég álít þess vegna, að mikil þörf væri á því, að undirbúningur væri látinn fram fara fyrir næsta Alþ. um rækilega endurskoðun á þessum l. Ég skal til dæmis taka eitt atriði nokkuð áberandi í sambandi við veiðifélögin, stofnun þeirra og starfsemi, sem er það, að samkv. þessum lögum, sem nú gilda, er það þannig, að veiðieigandi, sem á kannske frá 30% og upp í 50% af allri veiðinni vegna þess, hvernig hans land liggur, hann hefur ekkert meiri rétt í sambandi við veiðifélögin en maður, sem býr á hálfu koti einhvers staðar frammi í afdal og á kannske 1% eða minna af veiði þeirri, sem tilheyrir viðkomandi veiðisvæði. Þetta er svo ósanngjarnt, að illa er við unandi. Og svo er um fleiri atriði í þessu sambandi. Þess vegna hygg ég, að á því sé mjög mikil þörf, að hæstv. ríkisstj. láti endurskoða þessi lög og leggi um það frv. fyrir næsta reglulegt Alþ., hvernig þeim skyldi breytt. Ég fyrir mitt leyti geri frekar lítið úr því, hvort þetta frv., sem hér liggur fyrir, nær nú samþykki eða ekki. Það er kannske heldur til bóta en hitt, en hefur annars ekki mjög mikla þýðingu, því að það held ég að engum blandist hugur um, að þar, sem svo hagar til um afréttir, eins og víðast er á landinu, að upprekstrarfélög eiga þær, þá eigi þeir einir rétt til veiði í vötnum í þeirri afrétt, sem þeirra upprekstrarfélag hefur. - Ég hafði nú lítillega minnzt á þetta við hæstv. landbrh., en hann varð að fara frá. En ég vildi, að þetta væri undirbúið fyrir næsta Alþ., því að það er um svo mörg vafaatriði að ræða í laxveiðilöggjöfinni, að hún er búin að standa allt of lengi eins og hún er.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Mér þykir nú lakara, að hvorugur hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, er nú viðstaddur. Ég vildi leiðrétta misskilning eða þagga niður vanþekkingu, sem kom fram hjá þeim, a. m. k. um sum atriði, sem þeir hreyfðu hér, sérstaklega viðvíkjandi leiguveiðinni. Út af því, sem hv. þm. A-Húnv. taldi, að vafasamt væri, að ákvæði þessa frv. tryggðu betur en lög nú gera rétt bænda, sem eiga veiðivötn, - og svipað kom fram hjá hæstv. ráðh., - vil ég segja það, að það er að vísu rétt, og það er ekki tilgangurinn með þessum lagaákvæðum að breyta neinu um það. En það er gert ráð fyrir því hér, að lögfest verði ákvæði um veiðivötn, sem enginn á sérstakan rétt á. Það er ákvæði í lögum um það, að þar sem þannig stendur á, þar hafi allir jafnan og fullan aðgang til þess að veiða þar eftirlits- og hindrunarlaust. Þetta er það atriði, sem tekið er til meðferðar í þessu frv. og þar gerð till. um breyt. á því, til þess að sjá um, að þau vötn, sem einhver skyldi uppgötva, að almenningur hefði aðgang að, verði ekki þurrausin að silungi á skömmum tíma. Og það er einkum það, sem vofir yfir veiðivötnunum, sem hafa verið rík að fiski frá upphafi vega, sem sé fiskivötnunum í Rangárvallasýslu. Það hefur fallið um það undirréttardómur, að þau væru almenningseign og að allir hefðu frjálsan aðgang að því að nytja þau. Og þessi dómur hefur orðið þess valdandi, að menn hafa gert út veiðiflokka með öllum hugsanlegum tækjum til þess að ausa fiski upp úr þessum vötnum. Og ef því fer fram, verða þau þurrausin og eyðilögð á skömmum tíma. Og ég ætla, að ákvæði þessa frv. nægi til að koma í veg fyrir þetta. Um hitt vil ég taka undir með hv. þm. A-Húnv., að ef á að fara að gera meiri háttar breyt. á þessum lögum, tel ég sjálfsagt að láta undirbúa það fyrir næsta þing, og það þing getur þá gefið sér tóm til þess að athuga þau mál, þannig að einhver bót verði að breyt. En að fara að hlaupa til þess á síðustu dögum þingsins að lögfesta atriði, sem kollvarpa jafnvel eignarrétti margra manna, - og gera það með einu pennastriki - það álít ég ekki viðeigandi. Ég vil leiðrétta það, sem kom fram hjá báðum hæstv. ráðh., sem töluðu í þessu máli hér, þar sem þeir héldu fram, að hæstaréttardómurinn, sem féll hér fyrir stuttu og minnzt hefur verið á, hafi gerbreytt aðstöðu manna til þess að veiða í ósum og leirum Borgarfjarðar. Dómurinn, sem vitnað hefur verið í, getur ekki hafa haft áhrif á fiskgengd um allan Borgarfjörð á þeim stutta tíma, sem liðinn er síðan hann var upp kveðinn, enda gerði dómurinn ekki annað en að staðfesta þá reglu, sem þarna hefur tíðkazt allan þann tíma, sem laxveiðilögin hafa verið í gildi. Þessar veiðiaðferðir og þessi skilningur á ákvæðum laganna befur verið þar efra allan þann tíma - a. m. k. tvo áratugi, og menn hafa allan þann tíma veitt þar á þennan hátt, sem hæstaréttardómurinn staðfesti, að mætti hafa við veiðarnar, þannig að dómurinn hefur enga breyt. haft í för með sér né hefur, frá því sem verið hefur. Það hefur verið litið svo á, að á leirum, þar sem á skiptir sér í ála, skyldi hver áll skoðast sem sérstök á með tilliti til ákvæða laganna, þannig að sömu ákvæði hafa verið látin gilda í honum eins og um sérstaka á væri að ræða, sömu takmörk um veiðitæki og veiðileyfi. Og þannig hefur verið leyfð veiði í Hvítá síðustu 20 árin, eða hér um bil allan tímann, sem laxveiðilögin hafa gilt. - Það hafa fallið tveir dómar um þessa veiði. Annar, sá fyrri, þrengdi töluvert rétt manna til veiða í ánum. En síðari dómurinn staðfesti þá venju, sem þarna hefur verið viðhöfð um veiði í Borgarfirði á undanförnum árum. Og það er hvorki meira né minna en þannig. að ef ákvæðum laganna væri breytt á þann hátt, sem hæstv. ráðh. minntist á og till. hefur komið fram um, þá mundu nokkrir veiðibændur neðarlega í Borgarfirði verða sviptir allri veiði, þannig að öll veiðiréttindi yrðu af þeim tekin á jörðum þeirra. Ég efast um, að slík löggjöf stæðist fyrir dómstólunum vegna ákvæða stjórnarskrárinnar um þetta atriði. Ég viðurkenni fúslega, að full ástæða er til að hafa löggjöfina þannig, að veiði, þarna eins og annars staðar, sé svo takmörkuð, að ekki stafi af henni stórkostleg hætta á eyðileggingu laxastofnsins vegna veiðanna. En ég tel nokkuð langt gengið, og vafasamt að svo langt sé hægt að ganga af Alþ., að kasta svo til höndunum að setja slíka löggjöf á, sem ég gat um og taka mundi veiði gersamlega af ýmsum bændum, og það með ekki meiri undirbúningi en hægt væri að viðhafa þá fáu daga, sem eftir eru af þessu þingi, löggjöf, sem hefði í för með sér, að fjöldi manna yrði sviptur þeim veiðirétti, sem þeir menn hafa haft áratugum saman og eigendur jarða þeirra öldum saman, þannig að þessir aðilar yrðu sviptir þessum rétti með einni lagagrein mjög athugunarlitið. Ég tel, að það veitti ekki af því að hafa ofurlitið lengri tíma til þess að athuga þetta mál, áður en slík löggjöf væri sett. - Það má vel vera, að eitthvað sé til í því, þó að ég haldi, að of mikið sé úr því gert, að laxinn gangi til þurrðar í ánum í Borgarfirði. Í fyrrasumar var t. d. lakari veiði í Borgarfirði en vanalega, en í hittiðfyrra var metveiði þar. Það eru nokkur áraskipti að því, hve veiðin er mikil þarna. Það kann að vera, að það sé farið að ganga á laxveiðina þar, þó að sannað telji ég það alls ekki. En þá er betra að athuga, hvort ekki er hægt að eyðileggja laxinn, þegar kemur upp eftir ánum í Borgarfirðinum, með ofveiði þar. Það ganga sögur um það, að stangaveiðin sé svo mikil ofarlega í Borgarfirðinum, að það sé verið að þurrka árnar þar með þeirri stangaveiði. Og það er ekki einhlítt að banna laxveiðina í Borgarfirðinum við sjóinn, ef henni er haldið eins skefjalaust áfram ofar í Borgarfirðinum og gert er í sumum uppsveitum Borgarfjarðar, að þar sé dregin upp hver einasta branda. Ég held því, að ef þessi mál eru skoðuð ofan í kjölinn, þá verði að athuga fleira en það, hvernig bændur neðarlega í Borgarfirði leggja net sín í vötn eða sjó.