Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg hafði hugsað; að háttv. framsögum. (P. J.) talaði lengra og ítarlegra, og er eg því vanbúinn við tilmælum hans um, að tala fátt um greinarnar eða tillögur fjárlaganefndarinnar yfir höfuð. Eg get tæplega trúað því, að háttv. framstigum: eða, nokkur annar þm. komi svo undirbúinn undir umræðurnar; að hann hafi gerhugsað hvert einasta atriði, eða með svo ákveðnum hug, að hann geti ekki breytt skoðun sinni í einhverju. Það er til nokkuð mikils mælst af háttv. framsögum., að hafa stuttar umræður, einkanlega þar sem hann hefir sjálfur óskað eftir athugasemdum við gerðir fjárlaganefndarinnar. Enda efast eg ekki um, að háttv.. framsögum. hefði gott af að heyra aðrar skoðanir heldur en skoðanir þeirra manna, sem hann hefir átt kost á að tala við síðustu dagana. Eg hefi minst á það, hvað rangleg aðferð það er í fjárveitingum, að láta unglingaskólana í kaupstöðum hafa meira fé, heldur en sams konar skóla til sveita. Í kaupstöðunum, þar sem hver maður gengur heiman að frá sér í skólann, þurfa menn ekki að ráða sig í matvist annarstaðar, heldur hafa menn þar fæði og alla aðhlynningu heima hjá sér. En um þetta er alt öðru máli að gegna í sveitunum, þar geta menn ekki gengið heiman og heim í hvaða veðri sem er. Þess vegna verða menn þar að kaupa sér fullkomna matvist og þjónustu annarstaðar. Það ætti ekki að vera gert örðugra fyrir sveitamenn að afla sér dálítillar mentunar, heldur en fyrir kaupstaðarbúa. Landssjóðsstyrkurinn á sjáifsagt að vera til þess að jafna kjör landsmanna, og sveitabúum er ekki síður nauðsyn á að fá mentun heldur en kaupstaðarbúum. Þetta er auðskilið og það hljóta allir að sjá, og tillaga mín byggist á þessu. Eg vil taka í burtu sérstakar fjárveitingar til skólanna á Seyðisfirði, Ísafirði og Hvítárbakka, en veita eina fjárhæð til unglingaskóla yfir höfuð, sem skiftist þannig milli skólanna, að skólar í kaupstöðum fengju 600–700 kr., en hinir þar á móti 1200–1500 kr. Eg býst við, að allir geti orðið sammála um þetta, og eg vil segja fjárlaganefndinni það, og þeim öðrum sem vilja skera við nögl styrk til þeirra manna, sem nema listir, að þeir ættu að ganga inn á að lækka styrk til þeirra skóla, sem ekki þurfa á styrk að halda. Um Hvítárbakkaskólann vil eg segja nokkur orð sérstaklega. Það kom fram í ræðu háttv. frams.m., að þann skóla bæri ekki að telja til unglingaskóla. Hann er þá víst einhver æðri mentastofnun, og forstöðumaður hans á þá víst að vera færari til starfsins heldur en forstöðumenn hinna skólanna. Eg þekki forstöðumenn þessara skóla á ýmsum stöðum, og veit að þeir þeir eru lærðir menn, sem að engu leyti standa að baki þessum manni, nema fremri séu. Eg fékk því til leiðar komið á þingi 1911, að þessi skóli væri settur undir sams konar eftirlit og aðrir unglingaskólar. Nú vil eg spyrja stjórnina; hvers konar eftirlit hefir verið haft með þeim skóla. Eg hefi spurst fyrir um það, og komist að þeirri niðurstöðu, að með honum hafi ekki verið haft neitt eftirlit fremur en fyr. En það er of mikið færst í fang, að halda því fram í alvöru, að hann sé önnur tegund skóla heldur en unglingaskólar yfir höfuð. Hann er að engu leyti fremri öðrum unglingaskólum, nema síður sé. Eg hefi lesið skólaskýrslur frá honum og öðrum skólum, og hefi ekki betur vit á, en að fyrirkomulag annara slíkra skóla sé betra, hollara og hagkvæmara heldur en þar. Eg vil taka það fram, að eg segi þetta ekki af því, að eg vilji þessum skóla eða formstöðumanni illa, heldur vil eg að eins að sá styrkur, sem skólanum er veittur, komi að gagni. Undanfarið hefir verið veitt til þessa skóla meira af kappi en forsjá, og þegar spurt hefir verið, hvera vegna, þá hefir orðið steinhljóð, því að það var aldrei nein ástæða til að styrkja hann. En svo að menn misskilji nú ekki tillögu mína, þá skal eg taka það fram, að eg ætlast ekki til að styrkur sé tekinn af skólanum. Það sem eg vildi hafa lagt áherzlu á með minni ræðu, er það, að þeim skilyrðum, sem sett eru í lögum fyrir styrkveitingunni, á að fullnægja. En þessi skilyrði eru til athlægis í fjárlögunum, ef þeim er ekki fullnægt, og fyrst að þau eru framkvæmd á sumum skólunum, þá eiga þau að vera framkvæmd á þeim öllum. Þá skal eg minnast nokkuð á 15. gr., en eg er ekki viss um, að eg geti orðið við tilmælum háttv: framsögum. um að vera fjarska stuttorður, en eg skal reyna að takmarka mig alt hvað eg get. Mér verður þá fyrst fyrir að minnast á það ofsahatur, sem kemur svo alment fram hjá kjósendum, þingmönnum og öðrum, gegn þeim hlut, sem kallaður er bitlingar. Hvað er svo þetta, sem menn nefna bitlinga? Bitlinga nefna menn þá fjárstyrki, sem veittir eru einstökum mönnum til þess að halda áfram störfum, sem eru nauðsynleg fyrir landið. Eg skal nefna eitt dæmi, sem mér er vel kunnugt, og þó að það sé bróðir minn, sem þar á hlut að máli, þá skal eg taka hann til dæmis upp á þessa menn. Þegar við bræðurnir vorum unglingar í skóla, þá fórum við ætíð í frístundum okkar upp um fjöll og heiðar og út um eyjar til að safna grösum og jurtum. Hugur Helga bróður míns hneigðist snemma að grasafræðinni, og hann vildi vinna það til, að leggja út í einsýnan sult til þess að geta stundað þessa fræðigrein. Hann hefir verið duglegur starfamaður frá því fyrsta, sívinnandi að þessum áhugamálum sínum, en jafnan haft lítil laun starfa sinna. Fjárlaganefndin hefir nú lagt til að lækka þann styrk, sem hann hefir undanfarið haft, og skal eg koma að því atriði síðar. Hann hefir lagt út í þetta af áhuga, jafnvel þótt hann sæi fyrir fram, að það gat ekki orðið lífvænlegt hér á landi. Hefði hann orðið prestur eða bóndi, þá hefði hann sjálfsagt getað álnast, engu síður en aðrir menn í þeim stöðum. Þannig er þetta um alla okkar listamenn og vísindamenn. Hvernig geta þeir gert sér vonir um að álnast eða efnast af sinni ment hér á Íslandi? Nei, þeir verða að gera sér að góðu að fá vanþakklæti og eftirtölur að launum fyrir starfa sinn. Þessir áhugamenn sem vilja fórna lífi sínu til að fylla þau skörð, sem auð standa, fá það eitt fyrir, að þeir eru kallaðir betlarar. En hvað gerir svo - þingið ? Þingmönnum varð ekki ilt af því í fyrra að hækka sitt eigið kaup, svo að nemur mörgum slíkum styrkveitingum, sem til listamanna ganga. Þó að eg beri mikla virðingu fyrir okkur þingmönnunum og starfi okkar, þá er ekki hálft gagn að setu okkar hér á móti verki eins slíks manns. Og sízt getum við staðið okkur við að brigzla þessum mönnum um betl, þegar við erum að auka okkar eigin tekjur. En hvað segjum við svo um almenning, bændur og fólk út um land? Það kann ekki verri löst á neinum manni heldur en þann, að hann hafi einhverntíma fengið bitling. Eg veit það, að mínir kjósendur sumir hverjir bera til mín þungan hug fyrir það, að eg er hlyntur skáldum og listamönnum, og eg býst við að það sé það alvarlegasta, sem þeir hafa á móti mér En ef við lítum nú á fjárlögin, þá sjáum við að bændur og búalið hefir líka sína bitlinga. Er ekki veittur styrkur til að búa til almennilegt smjör?  (Sigurður Sigurðsson: Nei, ekki lengur)  . Eg ætla þó að enn þá hafi nokkrir verðlaun fyrir smjörgerð. Þeir hafa styrk til að búa til smjör og styrk til að slétta tún, en þetta kalla þeir ekki styrk til einstakra manna, heldur til búnaðarins. Það eru þó einstakir menn, sem fá sína bitlinga af þessum styrkveitingum. Það er alveg eins hægt að segja, að það sem eg er að biðja um, sé ekki styrkur til einstakra manna, heldur sé það styrkur til listarinnar eða vísindanna. Skiljanlega kemur sá styrkur niður á einstökum mönnum eins og búnaðarstyrkurinn. Eg þykist ná hafa gert mönnum það ljóst, að þessir menn eiga einmitt skilið að fá styrk, því að þeir hafa lagt lífið í sölurnar til þess að halda uppi heiðri þjóðarinnar. Og það er svo gott að vita, að vísindamenskan kemur eins að haldi að því er snertir framleiðsluna eins og öll önnur störf. Eg skal t. d. minna á, að grasafræðin á ekki svo lítið skylt við búnað og jarðrækt. Eins og allir vita, þá er hér ekki til neinn sjóður til að styrkja vísindamenn og listamenn. Á þá alt að fara í kaldakol þess vegna, eða á sá að styrkja, sem getur það, og það er landið sjálft? Eg hefi leyft mér að fara fram á, að Jóhannesi málara Kjarval verði veittur lítilfjörlegur styrkur annað árið til að ljúka námi sínu. Hann er framúrskarandi efnilegur maður í sinni ment, meðferð hans á litum er furðanlega góð, og má mikils af honum vænta. Hann hefir brotist áfram í fátækt, og var sjómaður á botnvörpung þangað til hann fór utan, og þarf því enginn að segja, að hann hafi ekki nent að vinna. En það getur enginn verið í listakóla og á fiskiskipi á sama tímanum. Eg ímynda mér að engum geti blandast hugur um, að rétt sé að styrkja þennan mann. Þá sagði háttv. framsögumaður, að úr því að stúlka sú, er Kristin heitir, hafi ekki verið tekin upp, þá hafi fjárlaganefndin ekki viljað leggja til að þessum manni yrði veittur styrkur. Eg ætla ekki að fara að lasta neinn, sízt stúlkur, og ætla því ekki að fara út í neinn samanburð á þeim. En því má ekki veita þeim báðum styrk? Eg tel enga hættu á því, að allir vilji fara að mála. Ef allir vilja fara að taka til þess, þá skal eg lofa fjárlaganefndinni, að þá skal eg ekki vera á móti henni í því efni, að taka fyrir nokkra fjárveitingu til málara. En á meðan ekki eru nema 1 og 2 eða kannske 3 menn í hverri ment, málaralist og myndhöggvara,  (Sigurður Sigurðsson: Og söngmanna)  , sem einnig eru frábragðs hæfileikum búnir, þá finst mér ekki ofmikils til ætlast af okkur Íslendingum, að við viljum hjálpa þeim að einhverju dálitlu leyti 1. þingm. Árn. bætti söngmönnunum við. Já, það er alveg rétt, en mér kemur það ókunnuglega fyrir sjónir, að þessi bending kom úr þeirri átt. Eg held að háttv. þingmaður sé farinn að ganga í endurnýjungu lífdaganna. Veit eg það vel, að söngurinn er hér brauðlaus list, og er því háttv. þingmaður víst að vakna af einhverjum brauðadraumi. En það hygg eg, að bæði þingmanninum og öðrum Íslendingum veitti ekki af að heyra fagran söng. Goete segir: Wo man singt, da laas dich ruhig nieder, böse Menschen haben Keine Lieder, Á íslenzku hefi eg snúið því svo: Seztu hvar sem söngur er í rönnum, söngur er ei til hjá vondum mönnum. Nei, það þrífst enginn söngur hjá illþýðinu. Söngurinn er að eina inna góðu. Yfir höfuð eru þær hlægilegar aliar þessar umtölur um þessa styrki í 15. gr. Er undarlegt að menn skuli hafa svo á móti þeim, sem þó nema allir til samans ekki nema 20.000 krónum, ekki þriðjungurinn af þeim styrk, sem erlendu félagi er veittur til skipa, sem sigla hér með ströndum fram og draga fé frá Íslendingum. Þetta sýnir, hve litlir fjármálamenn þessir menn eru. Þeir verja mál sitt af mikilli andagift þegar þeir vilja veita styrki, sem nema mörgum tugum þúsunda, en horfa í barm sér og hrína, þegar minst er á nokkur hundruð króna styrk. Þeir eru miklir og örlátir þegar um þúsundirnar er að ræða, en þegar komið er niður í hundruðin, þá fara að renna á þær tvær grímur, því að þá fara þeir að skilja upphæðirnar. Fjárlaganefndin hefir lagt það til, að afnuminn yrði styrkurinn til Einars Jónssonar myndhöggvara. Væri þetta mjög ilt, ef tillagan um 4000 kr. fjárveitinguna til að flytja heim verk hans, yrði feld. Ef hún yrði samþykt, væri það gott, því að þá þyrfti Einar þó ekki að mölva í sundur öll verkin sín, sem eg kalla að hann annars yrði neyddur til að gera, þegar hann hefir ekkert húsrúm fyrir þau. Og styrkurinn, sem hann hefir fengið hingað til, hefir ekki hrokkið fyrir öðru en leigunni á húsrúminu fyrir þau. Einar Jónsson hefir síðan 1894 unnið að þessari list sinni með frábærum áhuga og hæfileikum að þeirra manna dómi,sem vit hafa á. Og er því ekki hægt að ætlast til minna af íslendingum, en að þeir forði honum frá því, að þurfa að mölva öll sín verk í sundur. Í einu vil eg lúka lofsorði á fjárlaga nefndina, og það er fyrir þá till. hennar, að veitt skuli fé til þess að kaupa listaverk. Bæði er þetta til þess að gefa Íslendingum kost á að koma sér upp listasafni og til þess að hjálpa listamönnum til lífsuppeldis, án þess að þeim verði lagt það til lasta, án þess að þeir verði kallaðir betlarar og ölmusumenn. En þessi till. nefndarinnar ár ekki fullnægjandi. Hér er stjórninni að eins gefin heimild til að verja svo og svo miklu fé til listaverkakaupa. Það er ekkert ákveðið um það, að stjórnin eigi að gera það. Myndi það nú, að mínum dómi, nægja, ef stjórnin vildi lýsa yfir því, að hún skyldi nota þetta fé, sem lagt er til að henni verði heimilað, til standmyndakaupa, og þá að hún skyldi kaupa þær af Einari Jónssyni. Þessa yfirlýsingu þarf, eða stjórninni verður að gera þetta skylt, svo að menn vaði hér ekki í blindni í þessu efni. Háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar (P. J.) gat þess í mótmælum sínum gegn þessari tillögu um 4000 kr. styrk til að flytja heim verk Einars, að þá fylgdi sá böggull skammrifi, að þá þyrfti líka að veita fé til þess að byggja hús undir þessi verk. En ætli það þyrfti þá ekki líka að byggja hús undir þau listaverk, sem nefndin leggur til að keypt verði ? Eða ætlar hann sér að stafla þeim á biðstofuborðið í Íslandabanka, eða ofan á Útilegumanninn? Með þessum orðum mínum hefi eg reynt að gera þeim mönnum það ljóst, sem ekki líta á þessar fjárbeiðnir með nægilegri sanngirni, að hér er ekki um neitt betl að ræða. Þessir menn eru ekki að biðja um neinar ölmusur, heldur eru þeir að bjóða landinu alla sína krafta, alt sitt líf. Þeir biðja ekki um nema lítinn styrk til þess að geta helgað landinu alla sína krafta. Og væri því hörmulegt ef þess væri synjað, þar sem mörgum mönnum er það borgað afarverði, hvað lítið sem þeir vinna í landsins þarfir. Nú skammast menn sín fyrir þá menn, sem létu Sigurð Breiðfjörð drepast úr hungri eymdarkofa hér í Reykjavík og eina Sigurð málara. Og væri það rétt, ef komandi kynslóðir yrðu að bera kinnroða fyrir okkur, sem ekki vitum, hvað verið er að gera undir handarjaðrinum á okkur, heldur látum okkar ungu listamenn drepast úr hungri vegna nokkur hundruð króna sparnaðar. Vil nú ekki tala meira um þetta að sinni. vil eg fyrst heyra tillögur fjárlaganefndar og annara þingmanna og mun eg tala ýtarlegar um þetta mál og gera samanburð á tillögum manna. Sumar fjárveitingatillögurnar eru að eins til athlægis, og aðrar, sem annara hluta vegna mega alls ekki fá að ganga fram, en þetta vil eg geyma til síðari ræðu minnar. Núna vildi eg að eins reyna að gera mönnum það ljóst, að hér sé ekki um neitt betl að ræða, heldur um líf landsins beztu manna.



Eg vildi leyfa mér að fara nokkrum orðum um br.till. mínar á þgskj. 366. Þar er fyrst farið fram á að tillög til ungmennaskóla sé lækkuð úr 8000 kr. niður í 7000 kr. Og jafnframt er farið fram að til ungmennaskólans á Núpi í Dýrafirði sé veittur 1200 kr. styrkur hvort árið, og auk þess 20 kr. fyrir hvern nemanda, sem á skólanum er minst 5 mánaða tíma á ári, alt að 400 kr. Þessi breyting mundi því að eins baka landssjóði í hæsta lagi 600 kr. útgjaldaauka. Skóli þessi fékk síðastliðið ár 1000 kr. styrk úr landssjóði af fé, því sem ætlað var til ungmennaskóla, og mundi því mega búast við því að hann fengi eitthvað líkt af þeirri upphæð, sem nú er í fjárlagafrumvarpinu ætlað til ungmennafræðslu. Skýrslu um þennan skóla fyrir síðustu árin hefir verið útbýtt hér í deildinni, svo háttv. deildarmönnum er skólinn að nokkru kunnur gegn um skýrslurnar. En eg skal leyfa mér að fara nokkrum orðum um Skólastofnun þessa, því mér er hún frá byrjun vel kunnug. Þegar Sigtryggur prestur Guðlaugsson fyrir 9 árum flutti frá Þóroddstöðum í Köldukinn til Mýraþings í Dýrafirði, hóf hann þar þegar ungmennafræðslu, sem var í heldur bágu ástandi. Séra Sigtryggur gekst og fyrir stofnun goodtemplarastúku. og var hann aðalforgöngumaður fyrir því að hún bygði hús á Núpi, þar sem hann ávalt hefir átt heima síðan hann flutti í Mýraþingin. Þegar fyrsta árið sem hús þetta stóð, leigði séra Sigtryggur það til skólahalds, sumpart fyrir börn og sumpart fyrir ungmenni á 15–20 ára aldri. Einn veturinn var kenslunni þannig fyrir komið, að annar skólinn hafði húsið fyrri hluta dagsins og hinn skólinn síðari hluta dagsina. Nú er þar á Núpi bygður allveglegur barnaskóli, sem hreppur inn á, og á séra Sigtryggur neðra lyfti þess húss og notar það nú fyrir svefnhús handa piltunum, sem eru á ungmennaskólanum. Skömmu eftir að séra Sigtryggur hóf starfsemi sina í Mýrahreppi, kom Björn Guðmundsson, sem nú um nokkur ár hefir verið kennari við ungmennaskólann, frá útlöndum. Hefir hann verið í ýmsum skólum í útlöndum, til dæmis á Askov í Danmörku og skólum í Noregi. Hefir hann framast vel í þeirri för. Hafa þeir séra Sigtryggur og hann nú í nokkur ár kent við ungmennaskólann og barnaskólann þannig, að Björn hefir kent náttúrufræði, teikning og leikfimi í ungmennaskólanum, en séra Sigtryggur hefir kent kristin fræði og reikning í barnaskólanum. Björn þessi hygg eg að sé einhver með færustu kennurum út um land, og samvinna þessara tveggja manna hefir farið svo vel úr hendi, sem frekast má hugsa sér. Álít eg að skólinn megi án hvorugs þeirra vera, ef vel á að fara. Bætir hvor þeirra það upp, sem hinn skortir. En nú getur séra Sigtryggur ekki boðið þessum manni þau kjör, sem hann getur unað við. Ungmennakenslan er nú í seinni tíð orðin svo umfangsmikil, að engin tök eru til þess að þessir tveir menn geti sint barnakenslunni ásamt henni, og þarf því að taka alt kaup Bjarnar af tekjum ungmennaskólans, en við því má hann ekki með þeim tekjum, sem hann hefir nú. Séra Sigtryggur er smám saman að kaupa húseign skólans, og viðbót, sú sem gerð hefir verið við húsið, er eingöngu bygð fyrir hans fé. Má svo heita, að hann verji hverjum eyri af tekjum sínum í þarfir þessa skóla. Hann hefir og komið upp gróðrarreit í sambandi við skólann og er það mikið verk og dýrt, enda er þar nú orðin allblómleg gróðrarstöð. Er það nú orðin alvenja, að hver nemandi gróðursetur þar tré við burtför sína af skólanum, og flest árin vitja þeir þessara nýgræðinga sinna og hlúa að þeim. Þessi starfsemi séra Sigtryggs er svo vaxin, að hún verðskuldar viðurkenningu, og mér virðist jafnvel, að enginn alþýðuskóli þessa lands þoli samanburð við þennan skóla, þegar á alt er litið, að minsta kosti meðan þessara manna nýtur við, sem nú standa að skólanum. Eg teldi það því illa farið og ómaklegt, ef þingið neitaði honum um styrk, þann er farið er fram á með br.till. minni, jafnsanngjarnleg og hún er. Eg skal geta þess, að á öllum þingmálafundum í kjördæminn var það einróma ósk allra, að þessi stofnun yrði sett á fastari fót en hún er nú. Háttv. fjárlaganefnd kvaðst óttast, að ef þessi skóli yrði settur á fastan styrk úr landssjóði, þá muni allir ungmennaskólar landsins fara fram á sama. Eg segi að eins: Gott og vel. Þegar jafnmikið liggur eftir þá og kennara þeirra eins og eftir þennan skóla, þá er sannarlega skylt að styðja þá; en eg býst ekki við að það verði á næstu árum. Eg fullyrði, að þessi skóli, sem hér er um að ræða, hafi gersamlega umskapað sveitina kringum sig, svo að hún nú eigi stendur að baki neinni sveit í nágrenninu að menningu til. En það er ekki að eins Mýrahreppur, heldur og allir hreppar V.-Ísafj.sýslu, sem notið hafa góðs af þessum skóla. Hefir hann jafnvel verið sóttur úr Árnes- og Rangárvallasýslum. Skólinn nýtur svo almenns álits hjá héraðsbúum, að á öllum þingmálafundum var farið fram á, að hann yrði tekinn upp á fjárlögin með föstum styrki. Mér er illa við að fara í matning eða mannjöfnuð, en eg get ekki bundist þess að segja svo mikið, að það sé hart, ef synja á þessu eina kjördæmi um þennan lítilfjörlega styrk til þessa skóla, þar sem þetta er eina fjárbónin, auk lánsins, sem farið er fram á á þgskj. 373, og eg síðar mun minnast á. Þessi fjárveiting virðist mér því sjálfsagðari, sem það er vitanlegt, að þau héruð, er að skóla þessum standa, eiga erfitt með að útvega ungum mönnum frekari fræðslu en börn fá í barnaskólunum, en sú fræðsla er engan veginn fullnægjandi fyrir lífið. Og er það öllum kunnugt. Eg hefi leyft mér að æskja þess af hæstv. forseta, að hann viðhafi nafnakall um þessa breyt.till., því eg vil sjá nöfn þeirra manna, svört á hvítu, sem leggja það til, að þessi sanngjarna krafa verði feld. Ef hún yrði feld, væri ekki hægt að líta öðruvísi á, en að V.-Ísafjarðarkjördæmi sé olnbogabarn þingsins, sem ekkert megi fá, þegar önnur kjördæmi fá stórfé. Eins og menn vita, er nú búið að gera áæltun um höfn á Súgandafirði og er áætlunin innan við 20 þús. kr. Hafði eg hugsað mér að fara fram á að landssjóður veitti þessa upphæð, en þegar eg vissi, að háttv. þm. N.-Ísf. (Sk.Th.) fór fram á fjárframlag til brimbrjóts í Bolungarvík, hætti eg við það. Annars skal eg ekki orðlengja þetta meira. Vænti þess að hæstv. forseti láti það eftir mér að hafa nafnakall um breyt.till. mína.



Það var um breyt.till á þgskj. 400, sem eg vildi leyfa mér að segja nokkur orð. Þar er farið fram á að Reyni Gíslasyni sé veittur 600 kr. styrkur fyrra árið til þess eins og kallað er - að fullkomna sig í hljómfræði og hljóðfæraslætti. Sömuleiðis er þar farið fram á að þeim bræðrunum Eggerti og Þórarni Guðmundssonum verði veittur 1200 kr. styrkur fyrra árið til ins sama. Viðvíkjandi Reyni vildi eg segja það, að hann hefir stundað þetta frá því hann var drengur, og ekkert gert annað. Hefir hann nú í 2 ár verið á Konservatoríinu í Kaupmannahöfn og getið sér þar bezta orð fyrir dugnað og hæfileika. Þó hann hafi ekki haft tækifæri til þess að sýna list sína hér, þá hefir honum farið mjög mikið fram, að dómi manna, sem vit hafa á. Foreldrar piltsins hafa hingað til kostað alt nám hans, bæði hér og erlendis. Hann sótti um dálítinn styrk til þingsins 1911, en fékk ekki. Nú á hann að eins eitt ár eftir, og það er ekki nema sanngjarnt, að hann fái styrk á því ári, þar sem hann hefir sýnt, að hæfileikarnir eru góðir og framfarir ágætar. Hinir, bræðurnir, eru að því leyti betur settir, að þeir hafa þegar getað látið þingmenn til sín heyra. Það er eins ástatt með þá, að foreldrar þeirra hafa kostað þá og þeir hafa alist upp við þetta frá barndómi, lært fyrst það sem þeir gátu lært hér, og síðan farið til Kaupmannahafnar og lært þar í sönglistarskóla. Og þessa æfingu, sem þeir hafa nú, geta þeir ekki hafa öðlast á einum tveim árum, heldur hljóta þeir að hafa verið búnir að æfa sig afskaplega mikið áður en þeir fóru héðan, því að eftir aldri má sú æfing, sem þeir hafa, kallast alveg framúrskarandi. Það hefir verið talað um það hér, hversu svokallaðir »bitlingar« séu illa séðir, og eg hefi orðið var við talsvert af því tæi. En það kemur alt af því, að menn hafa ekki gert sér ljóst, hvernig á stendur. Bitlingar eins og þessir, sem eg hefi nefnt, eru eingöngu komnir af því, að hér eru engir skólar í landinu fyrir þá er slíkt vilja stunda. Þess vegna er þetta í raun og veru ekki bitlingar; ef svo væri, þá væru líka allir, sem á skólana okkar ganga, bitlingamenn. Því að þótt sumir, sem þar læra, fái engan námastyrk, þá er þó að minata kosti kenslan og skólahaldið ókeypis og flestir nemendur fá þess utan einhvern styrk. Þess vegna er það sjálfsagt, þegar listamannaefni eiga í hlut, sem hafa sýnt sig verðuga fyrir styrk, og foreldrar hafa lagt mikið á sig til að kosta, þá að veita þeim að minsta kosti styrk siðasta árið, því að í rauninni eiga þeir alveg sama rétt, eins og hinir, sem í skólana ganga hér heima. Eg verð því að mæla eindregið með því, að nálega allir þeir sem sótt hafa um þessu líkan styrk, og hans eru verðugir, verði hans aðnjótandi. Þá er tillaga á þgskj. 414, um það að veita fé til þess, að flytja heim myndir Einars Jónssonar. Hann hefir ekki sótt um þetta, heldur hefi eg tekið það upp hjá sjálfum mér. Það stendur svo á því, að hann sagði við mig, að sig langaði til að flytja sig hingað, því að bæði mundi hann geta notið sín betur hér við störf sín, og svo væri ódýrara að lifa hér en ytra. Eg spurði hann þá, hvað hann ætlaði að gera við myndirnar sínar. »Eg veit ekki«, svaraði hann. Eg verð líklega að brjóta þær, því að eg hefi ekki efni á að flytja þær með mér. Eg spurði, hvað það mundi kosta, og hélt hann að það mundu verða 4 þús. kr., umbúðir og flutningagjald. Vegna þessa höfum við flutningsmenn leyft okkur að koma með þessa breyt.till. En í vændum er að við hana komi önnur br.till. í þá átt, að féð verði ákveðið »alt að« 4 þús. kr., því að ekki er hægt að segja, hvort þetta kostar fullar 4 þús. Eg er meðmæltur þeirri breytingu háttv. fjárlaganefndar, að kaupa þessi listaverk, en hún kemur ekki að haldi, nema þetta sé samþykt um leið. Þá var minst á húsrúmið, sem þyrfti til að geyma þessi verk í. Það þarf nú ekki að vera mikið, því að myndirnar eru heldur litlar, þó að þær séu nokkuð margar. Auðvitað þarf undir þær vænt herbergi, og það ætti ekki landið, eða að minsta kosti bærinn, að telja eftir sér að leggja til. Mér dettur t. d. í hug salurinn í hegningarhúsinu, þangað til landið sæi sér fært að reisa eitthvert húskríli yfir það, fyrir það sem það þá af slíkum munum. Eg held að með þessu mundi manninum vera bjargað og styrkurinn koma að fullu gagni. Svo stendur nafn mitt á einni br.till. á þgskj. 454, þess efnis, að skáldlaun Þorsteins Erlingssonar verði færð úr 2 þús. kr., sem fjárlagan. gerir ráð fyrir, upp í 2400 kr. fyrra árið, ef menn endilega vilja færa alt til fyrra ársins. En í rauninni er eg á móti þessari brt. sjálfs mín, að því leyti, að eg vildi helzt að látin væru standa 1200 kr. hvort árið, eins og verið hefir og stjórnin hefir lagt til. Það hefir staðið svo lengi, og var upprunalega framboðið af þinginu og gekk í gegn mótmælalítið, án þess maðurinn beiddi um það sjálfur. Hann var víst sá þriðji í röðinni, sem skáldstyrk fékk, og af því að hann hefir haft hann svo lengi, hefir hann auðvitað búist við að halda honum áfram. Hann hefir búist svo fastlega við því, að hann hefir bygt sér hús upp á þennan styrk. Nú eru 1200 kr. svo lítil laun, að hann getur ekki lifað á þeim einum, svo að það sé nokkurt líf, og sízt þegar hann þarf að borga afborganir af húsverðinu. En hann hefir nú samt hnitað alt svo vel niður, að það mundi hrökkva, með því, að styrkurinn héldist. Maðurinn hefir löngum verið heilsutæpur og auk þess farinn að eldast, svo að hann má auðvitað ekki við stritvinnu. Við lifum ekki á einu saman brauði, eins og sagt hefir verið, og fáir munu vera meiri snillingar í sinni list hér á landi, en þessi maður, þó að eg sé nú ekki vel fær um að dæma. um skáldskap. Það hefir stundum verið talað um hað hann afkasti litlu. Nú þarf ekki að berja því við. Nú er nýkomin út bók eftir hann, og önnur kemur næsta ár, og menn verða líka að muna það, að það er engin von til þess. að ljóðskáld afkasti jafn miklu og söguskáld, og sízt þessi maður, sem vandar kvæði sin meir en nokkur annar. Eg vona því að allar þessar breyt.till. verði feldar, og styrkurinn látinn halda sér eina og hann er í sjálfu stjórnarfrv. Það er alveg rangt, þegar þingið hefir tekið upp á því af sjálfsdáðum, að styrkja slíka menn ár eftir ár og gefa þeim þannig öruggar vonir um áframhald, að kippa þá alt í einu að sér hendinni, því að þegar það er gert, þá atanda þeir uppi atvinnulausir, af því að þeir hafa sjaldnast lært nein handverk. Það er alveg sama máli að gegna um skáldið Einar Hjörleifsson, sem nú er líklega bezt ritfær maður hér á landi á óbundið mál. Þingið hefir líka tekið hann að sér, þótt það hafi ekki verið svo að nægði. Hann er bezta söguskáldið okkar, og sögur hana hafa mikið siðmennilegt gildi, og það hefir ekki litla þýðingu, því er alveg eins farið með hann og hinn, að hann er heilsutæpur og hefir eigi numið neitt handverk, og hefir eigi annað fyrir sig að leggja, en þessa grein, sem hann hefir sérstaklega lagt stund á. Það er því sjálfsagt, að hann haldi þeim styrk, sem hann hefir haft. Það er ekki annað en skaði að láta þessa menn hafa svo lítinn styrk, að þeir neyðist til þess, að skrifa til að lifa, það er að segja, að verða ef til vill oft að skrifa alt annað en það, sem þeim er geðfeldast, og þá um leið gagnlegast þjóðinni. Þess vegna á landið heldur að taka þá í sína þjónustu og Sjá um að þeir geti notið sín. Það er satt, að þingið er hér einu sinni komið inn á skakka braut, að því leyti, að of margir hafa verið teknir með, í stað þess að styrkja fáa, og þá eina, sem yrkja svo vel, að til sé vinnandi að styrkja þá. En það er ekki gott að sleppa þeim fjárveitingum, þegar þær eru einu sinni komnar á. Og auk þess eru fleiri launa verðir, en þessir tveir menn. Guðm. Guðmundsson er t. d. líka snillingur á sinn hátt. Hann er ef til vill yngsta skáldið, sem styrkt hefir verið af landsfé, en það væri engu að síður ranglátt, að taka nokkuð af honum. Sá sem líklega væri einna sízt ástæða til að styrkja, ef farið er eftir því sem þeir afkasta, er síra Valdemar Briem. Hann hefir ekki ort svo sem neitt á siðari árum og ekki beint unnið fyrir skáldstyrk. En úr því að hann hefir einu sinni verið álitinn verður þessa, þá vil eg að hann haldi því. Eg skal svo láta staðar numið um skáldin, en vil að eins minna menn á að íhuga það. að það er ekki nema sanngirniskrafa, að þessir menn séu látnir halda þeim styrk. Sem þeir einu sinni eru álitnir eiga skilið að fá, svo lengi sem þeir þá eigi komast í efni, eður fá aðra sérstaka atvinnu. Hefi eg svo ekki meira að segja um þessar greinar.



Eg get verið stuttorður. Eg á að eins eina brtill. á þgskj. 426, þar sem farið er fram á það, að bætt verði við nýjum lið, 600 kr. hvort árið til Bernarsambandsins, til þess að vernda rétt íslenzkra rithöfunda. Í 27. gr. laga 20. Okt. 1905, um rithöfundarétt og prentrétt, er heimild til þess, að veita þeim lögum gildi, að því er snertir þegna annara ríkja, með samningi, gegn því, að íslenzkar ritsmíðar njóti sömu verndar í þeim ríkjum. Nú stendur okkur til boða. að verða teknir upp í ið svo nefnda Bernarsamband, sem er félagsskapur meðal ýmissa ríkja, stofnaður til verndar rithöfundum hvers ríkis hjá öðru. En það er skilyrði fyrir því, að komast í sambandið, að ríkin verða að borga til þess vissa fjárupphæð, eftir flokkum, í hlutfalli við stærð þeirra og fólksfjölda. Við mundum nú lenda í fi. eða síðasta flokki, og er gjaldið þar 600 kr. á ári. Tillaga um þessa fjárveitingu lá líka fyrir þinginu 1911, og var þá borin fram af fjárlaganefndinni að tilhlutun stjórnarinnar og Samþykt hér við 2. umræðu, en feld síðan illu heilli við 3. umræðu, af því að einn háttv. þingmaður bar það fyrir, að leikfélagið okkar mundi missa spón úr askinum sinum, ef þetta yrði samþykt. Það gæti þá ekki lengur þýtt útlend leikrit. án þess að gjalda fé fyrir, en það væri því ofvaxið. Þetta má nú samt ekki vera þröskuldur í vegi fyrir því, að Íslendingar fái borgun fyrir ritverk sin, sem þýdd eru erlendis. Það er nú farið að verða tíðara og tíðara, að íslenzk rit eru þýdd á erlendar tungur, og það er nú ekki lengur gert eingöngu í góðgerða skyni við oss, heldur er rétturinn yfir þeim tekinn að ganga þar kaupum og sölum. Nýlega var að sögn eitt þýtt íslenzkt skáldrit selt þannig fyrir 4000 mörk á. Þýzkalandi, en höf. hefir ekki séð grænan eyri af því. - Að vísu hafa þeir Íslendingar, sem gefa út bækur sínar í Khöfn, þessa vernd - sem Danir, en hér heima geta menn ekki skotið sér inn undir það, enda þótt einstöku útlendingar villist á þessu og viti ekki muninn. Og að neita rithöfundum vorum lengur um þenna rétt, til þess að vér getum óáreittir haldið áfram að hnupla frá rithöfundum annara þjóða, það getum vér eigi lengur látið um oss spyrjast. Nú með því að háttv. fjárlaganefnd mun vera málinu sinnandi, hefi eg góða von um að háttv. deild verði það líka, og skal eg vera þakklátur fyrir þær undirtektir. Annars vil eg leyfa mér að leiða athygli háttv. fjárlaganefndar að því, að ef samþykt verður - og því geri eg ráð fyrir - tillaga hennar um það, að flytja styrkinn til búnaðarskólans undir kenslumálin, þá verður nauðsynlegt að breyta um leið fyrirsögninni fyrir 16. grein. Sömuleiðis vil eg benda háttv. þingmanni Dalamanna á það, að ef samþ. verða tillögur hans á þgskj. 460, eins og þær eru orðaðar, þá kemur út alt annað, en hann mun hafa ætlast til. Hann vill draga saman í eina upphæð styrkinn til allra unglingaskólanna, en eins og brtill. hans er orðuð, mundi hún leiða til þess, að til unglingaskóla utan kaupstaða yrðu veittar 12 þús. kr. hvort árið í staðinn fyrir 8 þús. kr., en skólarnir í kaupstöðunum fengju ekkert. Þetta þarf að laga með orðabreytingu, því að eg veit að háttv. þm. hefir ekki meint þetta. Mér vill það nú til, að sumt það sem eg ætlaði að minnast á, er þegar búið að segja. Eg er alveg samdóma háttv. þingm. Dal. og háttv. 1. þingm. G.-g. um það, sem þeir sögðu um brtill. hv. fjárlaganefndar á styrknum til skálda og listamanna. Eg er þeim alveg samdóma um það, að þegar um skáld er að ræða, þá er ómögulegt að binda styrkinn við einhver tiltekin verk, sérstaklega þegar um það er að gera, hvort þau eigi að gefa sig við skáldskapnum sem lífsstarfi eða ekki. Spurningin er að eins sú, hvort þingið vill stuðla að því, að þessi og þessi maður geti varið kröftum sinum til þessa starfs, og þurfi ekki að fá sér aðra fasta höfuðatvinnu. Og ef svo er, þá tjáir ekki annað, en að veita slíkum mönnum styrkinn áframhaldandi. Það tjáir ekki, að ginna þá fyrst til þess, að kasta frá sér þeirri atvinnu, sem þeir og fjölskylda þeirra gætu lifað á, og kippa svo að sér hendinni. Það er ekki hægt að skilja þau skáldlaun, sem veitt hafa verið undanfarið um langt áraskeið, öðruvís en svo, að þau skuli vera ævilangur styrkur, enda hafa menn skilið svo og bygt á því, að skáldin þurfi ekki að leita sér annarar atvinnu, heldur geti lifað við ritstörf. Það kemur ekki í bág við þessar skoðun, þótt þingið hafi í raun og veru ætið skorið þennan styrk svo við nögl sér, að mennirnir hafa neyðst til að leita sér annarar atvinnu auk þessa. - Það væri sannarlega nær, ef við viljum ekki að oss miði aftur á bak í menningu, að auka heldur þennan styrk, en að minka hann.  (Lárus H. Bjarnason: Hvers vegna hefir þá stjórnin ekki lagt til að hækka hann)  Eg skal gjarnan greiða atkvæði með dálítilli hækkun, ekki mjög mikilli, en nokkurri þó. Þetta eru svo litlar upphæðir, sem hér er um ræða að til eða frá, að það er næstum því hlægilegt, að vera að gera sér aðra eins rellu út af þeim, eins og gert er, jafnframt öllum austrinum í aðrar áttir. Fjárhagslega skoðað munar landið þetta svo sem ekkert til né frá, og þessi smámunasýtni getur naumast komið af öðru eri því, að hér er um gamalt kjósendaagn að ræða, slagorð, sem brúkað hefir verið á þingmálafundum til þess að sýna sparsemi sína og búhyggindi, og umhyggjuna fyrir því, að ekki sé lögð óþarfagjöld á almenning. Það er verst, að umhyggjan er stundum ekki eins mikil í öðrum greinum, þegar á þing er komið. Eitt atriði var þó í ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. gr.), sem eg get ekki fallist á. Það var viðvíkjandi till. um að flytja heim verk Einars myndhöggvara Jónssonar. Eg get ekki verið honum samdóma um það, að ekki þurfi nema lítilfjörlegan járnskúr undir þau, eða að »eitthvert húskríli«, eins og hann sagði, mundi nægja til þess að geyma slíkt í, ef landið fer að safna listaverkum á annað borð. Verk Einars eru nú þegar orðin það mörg, að ekki veitir af stórum sal, ef á að sýna þau eins og þau eiga að sjást, og eina og slíkt er sýnt annarstaðar. Og eg vil ekki veita fé til þess, að sýna þau í pakkhúsi. Eg vil veita honum styrk eins og verið hefir. Hann getur hvergi fengið eins ódýrt húsnæði fyrir myndirnar hér, eins og í »atelieri« því er hann hefir sérstaklega í Khöfn. Eg sé að háttv. fjárlaganefnd hefir lækkað um 200 kr. styrkinn til námsmeyjar Við háskólann í Kaupmannahöfn, Lauyfeyjar Valdimarsdóttur. Eins og tekið er fram í ástæðunum við fjárlagafrumvarp stjórnarinnar, var þessi litla hækkun, sem stjórnin fór fram á, ekki alveg út í loftið. Kvenfólk er beitt því misrétti við háskólann, að það fær engan námsstyrk. Garðstyrkurinn er eingöngu fyrir karlmenn, og hann hækkar ár frá ári. Er það bygt á því, að það er viðurkent, að allar lífsnaunsynjar eru dýrari en áður, og þess vegna geti enginn komist af með þann styrk, sem áður nægði. Þessi stúlka, sem þingið hefir álitið þess verða að styrkja hana, hefir aldrei fengið neinn annan styrk. Hún hefir að eins fengið að búa í Hagemanns Institut með vægari kjörum en annarstaðar fæst. En þar fer líka alt hækkandi, vistin þar er orðin dýrari en áður, sem leiðir af því, að styrkurinn til karlstúdentanna hefir hækkað. Stúlkan getur ekki komist af með það, sem hún gat bjargast við áður. Úr því að þingið hefir sýnt, að það vill styrkja stúlkuna og telur hana þess maklega, finst mér að maður megi vænta, að meiri hluti innar háttv. deildar vilji láta styrkinn koma að notum og láta sig ekki muna um þessa litlu upphæð - einar 200 kr.



Eg á hér tvær breytingartillögur við 15. gr., sem því miður hafa ekki fundið mikla náð fyrir augum hv. fjárlaganefndar. Eg vildi samt gera frekari grein fyrir þeim, Svo að háttv. þingm. sjái, að eg hafi ekki alveg að óþörfu borið þær fram. Fyrri breytingartillagan er Við 15. gr. 1. g., að á eftir þeim lið komi nýr liður, um 1500 kr. fjárveitingu hvort árið til að semja Skrá yfir handritasafn Landsbókasafnsins. Fyrir fjárlaganefnd mun hafa legið beiðni um nokkuð hærri styrk í þessu skyni. En hún hefir ekki séð sér fært, að taka hana til greina. Af hvaða ástæðu, veit eg ekki með vissu, en eg hefi heyrt, að það muni hafa verið með fram af því, að beiðnin hafi ekki komið beint frá forstöðumanni Landsbókasafnsins sjálfum. Eg veit, að hann sér þörfina ekki eiður en aðrir, og eg má fullyrða, að hann hefir látið í ljós við mig, hvað eftir annað jafnvel, að fram á þetta þyrfti að fara við stjórnina, og að hann hefir hugsað sér að gera það, hvort sem úr því hefir orðið eða ekki. Af því að eg er þessu máli sérstaklega kunnugur, vil eg leyfa mér að gera stuttlega grein fyrir, hvernig til hagar. Þetta er sannarlegt nauðsynjamál fyrir Landsbókasafnið og alla þá sem þurfa að nota handritasafnið. Það er ekki nema hálft gagn af því, að leggja fram ærið fé árlega handa safninu til handritakaupa, án þess að sjá fyrir því um leið, að menn geti átt kost á að vita, hvað safnið á af handritum. En meðan starfakraftar safnsins eru ekki meiri en þeir eru, er ómögulegt að skrásetja handritin nema lauslega, og að eins til bráðabirgða. Safnið á nú yfir 6000 handrit, en skrásetningin á þeim er svo ófullkomin, að menn þurfa oft að verja hálfum og heilum dögum til þess að leita að því, er þeir vilja finna.. Þetta er svo mikill tímaþjófur, að það er nærri frágangssök að nota safnið nema fyrir þá, sem hafa nægan tíma yfir að ráða eða eru því annars vegar nauðakunnugir. Auk þess er skrásetningin svo ónákvæm, að aldrei verður bygt á neinni leit til fulls. Það er aldrei hægt, að leita af sér allan grun, því að margt í handritunum er enn alveg ótalið. Þegar þingið hefir lagt ár eftir ár svo tugum þúsunda skiftir í handritakaup, má ekki minna vera en að eitthvað sé lagt til þess að ganga svo frá, þeim, að þau séu nothæf í safninu. Þau eru þó til þess keypt, að þau geti komið að notum þeim er vilja afla sér fróðleiks um sögu og bókmentir landsins. Það væri líka alveg þýðingarlaust, að hrúga upp handritunum, ef ekki væri séð fyrir því um leið, að hægt væri að nota þau nokkurn veginn greiðlega. Þetta ætti öllum háttv. deildarmönnum að geta skilist. Eg ætla að taka eitt auðskilið dæmi. Í safninu eru mörg skjöl, sem snerta landamerki jarða og annað þar að lútandi. Þessi skjöl geta verið afar áríðandi, ekki sízt ef menn eiga í deilum og málaferlum út af landamerkjum. Eg veit til þess, að á síðari árum hafa margir skrifað hingað, eða komið sjálfir til þess að leita sér upplýsingar um skjöl, er þeir gætu lagt fram í þessum málum. En svo var það, meðan eg var við safnið, að þó að við hefðum allan vilja á að greiða fyrir þessum mönnum, þá var ómögulegt að komast að því með fullri vissu, hvort það var til eða ekki, sem þeir leituðu að, jafnvel þó að við gerðum okkur mikið far um að leita sjálfir. Það sér hver maður, að skrásetningunni er mikið ábótavant, á meðan svo er ástatt. Eg vona þess vegna, að háttv. deild líti svo á, að þetta sé ekki þýðingarlausa fjárbeiðni, jafnvel þó að svo fari, að hún sjái sér ekki fært, að verða við henni. Þá er breytingartillaga mín við 15. gr. 13, á þgskj. 396, um aukinn styrk til Alþingisbókanna, ekki ófyrirsynju fram borin. Þingið tók upp hjá sjálfu sér að styrkja þetta verk, sem hefir að geyma svo merkileg gögn og þinginu svo náskyld, að eg sé ekki betur, en að það, sóma síns vegna, sé skyldugt til að leggja ríflega af mörkum til þess. Eg vona, að eg taki ekki of djúpt í árinni þó að eg segi, að engin þjóð í heiminum eigi samskonar ritasafn. Það vita allir, að ekki er langt þangað til að Alþingi hefir staðið í 1000 ár, þó að hlé hafi á orðið um einn tíma. Það vantar að vísu talsvert á, að við eigum menjar allra þeirra þinga, sem haldin hafa verið, en við eigum þó svo mikið, að þar kemst engin þjóð í heiminum til jafns við okkur. Þó að ekki væi nema vegna sóma síns sjálfs, að þingið vildi styrkja þetta, þá væri það næg ástæða til þess, að leggja ríflegar að mörkum en gert hefir verið, með því að verkið gengur mjög seint nú. Ef þessu verki yrði lokið fyrir þann tíma er Alþingi hefir staðið í 1000 ár, þá yrði það sá menjagripur, sem yrði þjóðinni til virkilegs sóma og Alþingi sjálfu um leið, því að það hefir einmitt verið Alþingi, sem oftast hefir barist í bökkum, og unnið það sér til ágætis, að vernda þetta sjálfstæði, sem við höfum. - Eg get ómögulega kannast við, að það hafi verið réttmæt aðfinsla, sem hv. framsm. fjárlaganefndarinnar (P. J.) hreyfði, að meira væri tekið upp í þetta safn, en góðu hófi gegndi. Ef menn treysta sér ekki til, að gera það svo fullkomið sem frekast eru föng á, þá er betra að láta það tigert. Það er verk, sem ekki má káka við. Eg skal geta þess, að þeir sem um verkið fjalla eru vafalaust inir færustu menn, sem vér eigum á að skipa í þessari grein. Svo menn haldi ekki, að það sé í hagsmunaskyni fyrir þá, að fram á þetta er farið, skal eg taka það fram, að þeir fá blátt áfram hlægilega lítið fyrir vinnu sína. Aðalkostnaðurinn liggur í því, að til verkeins er svo vandað, að varla eru dæmi til slíks um aðrar bækur hér á landi, og það er gert með það fyrir augum, að Alþingi megi verða sem mestur sómi að útgáfunni. Þó að menn gætu ekki sint þessu frekar en svo, að varatillagan yrði samþykt, þá væri talsvert unnið við það, og verkið gæti þá gengið betur en hingað til. Úr því að eg tók til máls á annað borð, ætla eg að víkja nokkrum orðum að viðaukatillögunni á þgskj. 400, um styrkveitingar til listamannanna Reynis Gíslasonar og bræðranna Eggerts og Þórarins Guðmundssona. Þessir menn, sem farið er fram á að styrkja ofurlítið til fullnaðarnáms í list sinni, eru allir mjög efnilegir - efni í snillinga, liggur mér við að segja. Við höfum átt kost á, að heyra til bræðranna og eg hygg, að engum, sem ofurlítið skynbragð ber á þá list, geti blandast hugur um, að þeirra tilþrifa hafi orðið vart, sem gefa jafnvel mjög miklar vonir um framtíðina. því miður kennir alt of oft þess hljóms, að fagrar listir og bókmentir vegi ekki þungt á metunum hjá þjóð og þingi. Eg verð að leyfa mér að efast um, að almenningur hafi gert sér fulla grein fyrir þessu, og eg er hræddur um, að það sé ekki annað en vanahjal, sem búið er að hjala svo oft í eyru þjóðarinnar, af mörgum þeim sem lítið skynbragð bera á þessa hluti, að þorri manna sé farinn að trúa því, og hjala það eftir hugsunarlaust. Svo mikinn unað og andlega auðlegð hafa skáld og rithöfundar veitt íslenzku þjóðinni, að það verður ekki metið til peninga. Þeim sem þekkja, hvernig högum flestra íslenzkra rithöfunda er háttað, er kunnugt, að þeir geta fæstir unnið að ritstörfum nema þeir séu styrktir til þess. Ritlaun eru hér svo lág, eina og eðlilegt er í fámenninu, að enginn getur á ritstörfum lifað. Eg veit ekki, hvað mikinn tíma skáld þurfa til sinna starfa, en eg get sagt frá því til gamans, að til eins ritsins, sem eg gaf út, varði eg tveimur árum, og 250 kr. fékk eg í ritlaun fyrir það. Og þó að þetta nái ekki til allra rithöfunda hér á landi, þá er óhætt að segja, að ritlaun eru hér yfirleitt mjög lág. Það sannar ekki, að ritin, sem um er að ræða, geti ekki verið fult eins mikils virði og þau rit, sem borguð eru með þúsundum og jafnvel tugum þúsunda í öðrum löndum. Hér er alt öðru máli að gegna. Alveg eins er því háttað um listamennina, hverju nafni sem þeir nefnast. Það verður, að minsta kosti, að létta undir með þeim meðan þeir eru að fullnuma sig, mýkja brautina fyrir þeim, meðan þeir eru að byrja, hún verður fyrir þeim flestum nógu þyrnum stráð fyrir því. Það er oft talað um, að nauðsynlegt sé að gera Ísland kunnugt útlendingum. Eg skal sízt mæla á móti því. En má eg spyrja, er þetta ekki bezti vegurinn, að styrkja unga og efnilega menn, í því skyni, að þeir fái getið sér og þjóð sinni frægð ? Stórveldi verðum við aldrei í ytra skilningi. En eg fyrir mitt leyti hugsa svo hátt og finst ekkert á móti því, að við getum með tímanum orðið stórveldi í andlegum skilningi. Það þarf ekki að fara saman að hafa tugum bryndreka og tugum ágætra ríthöfunda á að skipa. Eg veit með fullri vissu, að margur skinandi gimsteinn gáfna og andlegs atgervis er falinn með þjóð vorri, og það svo, að fæsta grunar. Það er margur frjóangi að grafa um sig í djúpinu, sem upp getur vagið og orðið að fögrum meiði, ef ekki er alt kæft með skammsýni og smásálarskap. Hver var það sem fyrst vakti eftirtekt á frændþjóð vorri Norðmönnum? Það var fiðlusnillingurinn Óli Bull. Og hverjir voru það sem skipuðu Norðmönnum sæti með fremstu menningarþjóðum heimsins? Það voru skáldsnillingarnir Henrik Ibsen og Björnstjerne Björnson. Eg er fullviss um, að við Íslendingar eigum eftir að sýna heiminum ekki síðri snillinga en þeir voru Óli Bull, Ibsen og Björnson, þó að þessir menn, sem hér er um að ræða og nú eru uppi, verði það ef til vill ekki. Eg aðhyllist skoðun háttv. fjárlananefndar, að réttast væri að stjórninni væri fengin ákveðin fjárupphæð til þess, að styrkja skáld og listamenn. Það er illa til fallið að karpa hér um það ár eftir ár, hverjum eigi að veita styrk og hverjum ekki og meta það til verðlauna, sem mörgum hér er ofvaxið að meta. Það er leiðinlegt að þurfa að vera að metast um það, hvort þessi eða hinn eigi að fá 200 kr. meira eða minna. Eg get þess vegna felt mig við að fjárveitingin til skáldanna sé bundin við fyrra árið, því að eg hygg, að það geti orðið til þess að Stjórnin fái á næstu fjárlögum ákveðna upphæð í hendur, sem hún svo úthlutar í samráði við þá menn, sem til þess eru hæfastir að leiðbeina henni í þeim efnum. Er skal svo ekki fara frekari orðum um málið. Eg greiði atkvæði með því, að skáldin Þorsteinn Erlingsson og Einar Hjörleifsson fái sínar 2400 kr. hvor fyrra árið, hvað sem aðrir gera. Að nóni gaf forseti fundarhlé, með því að umr. var enn eigi lokið, til kl. 5 síðdegis; var þá fundur settur á ný og umræðum haldið áfram.



Eg hefi leyft mér að bera fram litla breytingartillögu á þgskj. 397 Við þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu. Fer hún fram á að Kristínu Jónsdóttur verði veittar 400 kr. hvort árið til þess að lúka námi við listaháskólann Kaupmannahöfn. Þessi kvenmaður sendi beiðni um lítinn styrk til þingsins 1911. Var sú tillaga flutt í efri deild og þar samþykt, en neðri deild sýndi henni ekki þú, viðurkenningu að samþykkja styrkinn. Þrátt fyrir það hefir hún haldið áfram náminu bæði þessi ár fjárhagstímabilsins. Fyrst var hún í 2 ár í teikniskóla í Kaupmannahöfn, sem er til undirbúnings undir nám á listaskólanum, og siðan hefir hún verið 2 ár á listaháskólauum. Aðstandendur hennar hafa nú varið 2000 kr. til þess að kosta hana erlendis, sem þó engan veginn eru miklum efnum búnir, og. þar sem hún a nú eftir 2 ár til þess að verða fullnuma, er sjálf félaus og ástæðurnar að öðru leyti þær sem eg hefi frá skýrt, því er sjáanlegt, hve afar óhægt hún á nú aðstöðu. En til marks um það, hve vel Kristín er gefin í þessa stefnu, er það, að af 60 manna, sem í raun og veru stóðu jafnt að vígi og hún, var hún ein af þremur, sem komust upp í efstu deild eða málaradeild háskólans og hlaut að eg meina hæstu einkunn. Þetta sýnir, hversu hún er framúrakarandi vei gefin að þessu leyti. Hún sótti nú um 600 kr. styrk hvort árið og hefir sú málaleitun legið fyrir háttv. fjárlaganefnd. En nefndin hefir ekki séð sér fært að taka bana til greina, jafnvel þó að eg viti, að sumum af nefndarmönnunum stóð mjög nærri að vilja sinna beiðninni að meira eða minna leyti, en sem sagt, það hefir nú ekki getað orðið ofan á. Og þess vegna hefi eg leyft mér að bera fram tillögu um, að þessum kvenmanni verði veittar 400 kr. hvort árið. Hingað til hafa aðstandendur hennar kostað hana til námsins. En nú stendur svo á, að bróðir hennar, sem hefir haft beztar kringumstæður á að kosta hana, enda lagt þar mest af mörkum, lagðist veikur í vetur og hefir legið lengi fram eftir sumri og getur þess vegna að líkindum ekki styrkt hana framvegis. Tveir kennarar hennar hafa gefið henni sérlega góð meðmæli og ef háttv. þingmenn hefðu kynt sér þau, þá akil eg ekki í öðru en að þeir hefðu jafnvel talið það skyldu þingsins að hlaupa hér undir bagga. Eg skal jafnframt geta þess, að það var einmitt þessi kvenmaður, sem fengin var til þess að gera skrautmyndirnar á ávarpið, sem 200 menn í Eyjafirði sendu Þórarni Tulinius sem viðurkenningu fyrir góða framgöngu í samgöngumálunum hér við land Eftirmyndir af þessum teikningum eru í Eimreiðinni þetta ár, sem liggur fyrir framan mig hér á borðinu, og geta menn fengið að líta á þær. Þó að það sé reyndar talsvert hjáleitt eða óverulegt hjá frumteikningunni, þá gefur það vísbendingu um, hversu mikið listaverk þetta er, og það af nemanda, sem enn á eftir 2 ár til þess að verða fullnuma. Eg get búist við að ritstjóri Eimreiðarinnar, háttv. þm. Sfjk. (V. G.), hafi átt kost á að sjá þetta verk, en honum farast svo orð um í Eimreiðinni, ef háttv. forseti vill leyfa að lesa það upp: »Listaskraut þess (þ. e. ávarpsins) alt hefir gert ung listakona íslenzk Kristín Jónsdóttir frá Arnarnesi, sem stundar málaralist við listaháskólann í Kaupmannahöfn, og hefir hún mikinn sóma af, hve prýðilega hún hefir leyst það af hendi«. Það eru sárfáar listakonur, sem við eigum. Minnist eg eigi að komið hafi fram samskonar styrkbeiðni í þessum fjárlögum og vona því að háttv. þm. kasti ekki frá sér styrkbeiðni þessari, mér liggur við að segja frá inni einu listakonu, sem við eigum.  (Lárus H. Bjarnason: Þær eru tvær)  . Þótt svo kunni að vera, þá hefi eg að minsta kosti ekki séð neitt eftir hina, sem geti komist í nokkurn samjöfnuð við það, sem Kristín hefir gert og er hér til sýnis. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál. Menn vita, hvers verið er að biðja, og eg vona að beiðninni verði vel tekið.



Eg get verið sammála háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar (P. J.) um, að æskilegt væri að sem minst væri hróflað við gerðum hennar. Finst mér lítil meining vera í því hjá háttv. þingmönnum sð vera altaf að tala um sparsemi, en hrúga samt upp breytingartilögum, sem allar fara fram á að hækka útgjöldin. Eftir því sem eg kemst næst, mundu breytingartillögurnar, ef þær allar næðu fram að ganga, hækka útgjöldin um 300 þús. kr. Eg er sjálfur flutningsmaður nokkurra breytingatillagna, en þær miða í öfuga átt, miða til að minka útgjöldin. Það er þó ekki þannig ástatt, að eg hafi ekki ástæðu til að bera fram fjárbeiðnir fyrir mitt kjördæm. Eg hefi t. d. fengið áskoranir um að útvega styrk úr landssjóði til brúar yfir Grímsá, sem brýna nauðsyn ber til að gera og tvísvar hefir verið gerð teikning til. Enn fremur er sýslunni mikið áhugamál, að akvegurinn, sem liggur yfir Fagradal, nái alla leið að Eiðaskólanum. Eg bar þessi erindi upp við fjárlaganefndina, en hún vildi ekki sinna þeim og enda þótt mér félli þetta illa, vildi eg þó ekki koma fram með breytingartillögur, gegn vilja nefndarinnar, sem hefðu aukið útgjöldin um liðug 20 þús. kr. og er eg þó sannfærður um, að þær hefðu haft meiri rétt á sér en margar af þeim, sem fram hafa komið í deildinni. Mér er ekki ljúft að bæta við tekjuhalla landssjóða, hann mun verða nægur samt. Skal eg svo víkja nokkrum orðum að breyt.till. mínum á þgskj. 445. Þar hefi eg farið fram á að 2500 kr. styrkur til Hannesar Þorsteinssonar fyrir að semja sögur lærðra manna á Íslandi á síðustu öld, falli burt. Fyrir þá sök hefi eg komið með þessa breytingartillögu, að eg álít þetta verk ekki svo mikils virði, að við höfum efni á að leggja í það 2500 kr. árlega. Hina vegar játa eg, að mér er ekki ljúft að bera breyt.till. fram því Hannes Þorsteinsson er kunnur að því, að vera elju- og dugnaðarmaður og líklegast flestum núlifandi mönnum fróðari í því efni, sem hér er um að ræða. Það er þannig ekki af meinbægni við hann að eg vil afnema styrkinn, heldur af því að við höfum ekki efni á að veita hann, svo er eg líka hræddur um að ekki verði margir, sem lesa þá bók. Þá kem eg að annari breytingartill. minni. og hana ber eg fram með glöðu geði; hún er um að tillag landssjóðs til Good-Templarafélagsins falli burt. Það er eigi svo að skilja, að eg ekki viðurkenni að þetta félag hefir unnið þjóðinni mikið gagn, en það hefir að minni hyggju líka unnið henni mikið ógagn; á eg þar við aðflutningsbannslögin. Með þeim hefir landið verið svift stórri tekjugrein. Ef aðflutningsbannið væri ekki, mundu tekjur landssjóðs vera hálfri milíón til 700 þús. kr. meiri á fjárhagstímabilinu. En breytingartillaga mín stafar aðallega af því, að Goodtemplarafélagið er nú orðið að miklu leyti pólitískt félag. Á síðustu árum hefir það haft æðimikil áhrif á kosningar til Alþingis. Félagið var gott meðan það hélt sér við stefnuskrá sína, en það fór alt í mola, er það fór að verða pólitískt félag. Eins og nú er ástatt, mætti alveg eins sækja um styrk handa Heimastjórnarflokknum eða Sjálfstæðisflokknum.  (Benedikt Sveinsson: Gert um daginn)  . Jæja, eg hefi þá ekki tekið eftir því. Úr því þetta aðflutningsbann er líka komið á, er félagið gersamlega þýðingarlaust. Þá ætla eg að snúa mér að skólanum á Núpi, sem mikið hefir verið rætt um í dag. Eg er á móti styrkveitingunni til hans þegar af þeirri ástæðu, að ef honum verður veittur styrkur, munu aðrir skólar koma á eftir og heimta sama konar styrk. Eg get ekki verið sammála háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um að sjálfsagt sé að veita öllum unglingaskólum styrk. Annars talaði hann í prédikunartón um þennan skóla. Get eg ekki tekið allar ástæður hans gildar. Hann talaði um, að í sínu kjördæmi væru menn svo skynsamir, langtum skynsamari en annarstaðar. Þá ætti einmitt ekki að vera svo mikil þörf á skóla þar. En enginu vafi er á því, að hvað skynsamir sem þeir kunna að vera í kjördæmi háttv. þingmanns, mun þó mega segja, að engin regla er án undantekningar. Eg get gjarna játað, að maður, sá er veitir skólanum feratöðu, er mesti sæmdarmaður, svo að því leyti er skólinn vel maklegur styrks. En aftur á móti er ýmislegt í skólaskýrslunni, sem ekki er til að auka virðingu manna fyrir honum. Einna helzt þar á meðal er ræða eftir Matthías Ólafsson. Slíkri ræðu held eg að skólinn ætti að sleppa þegar hann sækir um styrk næst. Um skáldin skal eg ekki vera langorður. Eg er háttv. framsögumanni fjárlaganefndarinnar samþykkur um, að óviðkunnanlegt sé að virða menn og meta hér í þingsalnum. Skal eg því ekki fara út í þá sálma, en atkvæði mun eg greiða gegn skáldastyrknum. Það vil eg taka fram, að það nær engri átt, eins og haldið hefir verið fram í deildinni, að styrkir þessir séu í raun og voru veittir skáldunum á meðan þau lifa.



Eg ætla að eins að gera örstutta athugasemd út af ræðu háttv. 1. þingm. Rvík. og síðari hluta ræðu háttv. 2. þm. S.-Múl. Háttv. 1. þm. Rvk. lét í ljósi, að hann mundi greiða atkvæði með tillögum fjárlaganefndarinnar, um að skáldunum væri að eins veittur styrkur til eins árs. í þeim tilgangi, að stjórninni gæfist tækifæri til að ráðstáfa þessu máli og koma styrkveitingunni í betra horf. Það geta verið skiftar skoðanir um margt af því, sem hann sagði, en eg er fullkomlegs samdóma honum um það, að óviðkunnanlegt sé að vera að meta skáldin hér í þingsalnum, tala um, hvers þeir séu verðugir og hvað þeir séu á marga fiska h ver, og að heppilegt væri í ýmsum tilfellum að stjórnin hefði fé til umráða til þess að geta veitt styrk í sérstökum tilfellum, til sérstakra verka eða í sérstakri þörf. En slíkt getur ekki átt við um þá sem styrktir eru til þess að geta gert ritstörf að lífsstarfi sínu. Þeir verða að hafa fastákveðinn árlegan styrk eða laun. Það er ómögulegt fyrir menn að sleppa öðrum atvinnustörfum og leggja út í að gefa sig algerlega að ritstörfum í trausti til opinbers styrks; ef þeir eiga á hættu við næstu ráðherraskifti að missa algerlega það sem þeir þurfa til lífsviðurværis. Löggjafarvaldið þarf að slá því föstu um þá menn, sem ætlast er til að gefi sig eingöngu við ritstörfum, hvort heldur þeir eru skáld eða rithöfundar, að þeir fái ákveðna árlega upphæð. Hitt, að stjórnin sé látin hafa sérstaka upphæð til að veita ungum mönnum styrk, er þurfa að fara utanlands til að lúka námi, eða þeim sem eiga að vinna eitthvert verk, álít eg til mikilla bóta. En mér er Spurn: Hvers vegna getur ekki stjórnin, sem sér um undirbúning fjárlaganna undir þingið 1915 - hver svo sem hún nú verður - tekið upp í frumvarp sitt upphæð í þessu skyni, þó að nú sé haldið styrkveitinnunni fyrir bæði árin eins og verið hefir að undan förnu ? Eg álít því lang heppilegast að samþykkja ekki þessa breytingartill. fjárlaganefndarinnar, heldur stjórnarfrumvarpið óbreytt, en jafnframt leggja stjórn inni á hjarta að koma fyrir næsta fjárlagaþing með uppástungur um aðra tilhögun á þeim styrkveitingum, sem ekki eru fastur Skáldastyrkur eða skáldlaun.



Á þgskj. 399 er örlítil breytingartillaga, sem eg hefi leyft mér að bera fram. Hún er svo lítil. að það tekur því varla að vera að tala um sparnað eða eyðslu í sambandi við hana. Háttv. framsögumanni fjárlaganefndar fórust vel orð um hana, svo eg vona að hún mæti ekki miklum mótmælum. Tillagan er um að veita Sighvati Grímssyni lítilsháttar styrk til að kanna skjöl Hólastiftis. Er háttv. þingmönnum ekki ókunnugt um, að hann hefir áður fengið slíka styrki til að vinna að sama konar verki. Maðurinn er fátækur alþýðu maður, en vel fróður um þessi efni. Þingið hefir að undanförnu góðfúslega Lagt honum þennan styrk, og treysti eg því, að það veiti honum styrkinn enn þá, til þess að hann geti haldið áfram þessu starfi sínu. Hann er búinn að rannsaka skjöl, þau er snerta Skálholtsstifti, en á eftir að rannsaka skjöl Hólastiftis. Þótt hann sé nú kominn hátt á efra aldur, langar hann samt til að geta lokið því starfi. Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vona að þingið sjái sér fært að veita þennan lítilfjörlega styrk. Um aðrar breytingartillögur, sem fyrir liggja í dag, skal eg ekki fjölyrða. Enda þótt menn langi til að gera grein fyrir skoðunum sínum, verður það þó aðallega að sjást á atkvæðagreiðslunni, hvaða afatöðu menn taka til inna einstöku mála. En eg get ekki látið hjá líða að minnast á eitt atriði, sem hefir verið til umræðu í dag. Það er unglingaskólinn á Núpi. Eg vil styðja brtill. á þgskj. 366, um að honum verði veittur viðunanlegur styrkur. Hin breytingartillagan um þetta efni á þgskj. 360. frá háttv. þm. Dal. (B. J.), fer fram á að veita eina fjárveitingu, er skiftist á milli allra unglingaskóla. Eg gæti að mörgu leyti gengið inn á þessu tillögu, en eins og á stendur, held eg að hún sé ekki heppileg, enda býst eg við, að hún nái ekki fram að ganga, og mun eg því styðja sem bezt tillöguna um styrk til skólans á Núpi. Ekki er eg heldur ánægður með það, að háttv. þm. Dal komst að þeirri niðurstöðu, að styrkurinn ætti að verða lægri, því að styrkur, sem er ætlaður til alþýðufræðslu, á ekki að lækka, heldur fara vxandi. Það má ekki gleyma alþýðufræðslunni þegar verið er að tala um listir og vísindi, því hún er einmitt skilyrðið fyrir því, að menn geti notið árangursins af listum og vísindum. Það er fyrst fyrir hana að menn sjá, að vísindin efla alla dáð. Eg vil mæla sem allra bezt með skólanum á Núpi. Fyrir honum stendur maður, sem að allra dómi er mjög vel hæfur til að standa fyrir slíkum skóla. Hefir hann lagt í skólann alt starf sitt. Ber nauðsyn til að hjálpa honum svo að ið mikilvæga starf hana verði ekki til ónýtis. Eg skal ekki fara út í aðalumræðuefnið í dag, styrkinn til skálda og vísindamanna. Eg er samdóma þeim mönnum, sem tekið hafa fram, hvílíkur hagur þjóðinni er að slíkum mönnum. Að vísu hefir stundum verið sagt, að þeir verði mestir snillingarnir, sem mesta erfiðleikana eigi við að stríða, meðan þeir eru að komast áfram. Það kann að vera að eitthvert sannleikskorn finnist í þessu, að það herði og stæli, að eiga við erfiðleika að berjast, en það er hverfandi lítið í samanburði við ið ósanna, sem í því felst, því sannarlega er margt gullkornið og gimsteinninn, sem fer forgörðum af því að erfiðleikarnir urðu yfirsterkari. Að minsta kosti finst mér það óréttlátt að þeir sem hafa haft styrk að undnförnu, séu sviftir þeim styrk, sem þeir hafa búist við að halda. Þá er ein tillaga, sem eg vil minnast á, það er sú á þgskj. 445 frá háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Hann fer fram á að styrkurinn til Goodtemplara falli niður. Hann sagðist greiða atkvæði með þessari tillögu með ljúfu geði, og er það þó ótrúlegt, þar sem hann þó viðurkendi, að reglan hefði unnið margt þarft verk. Eg skil ekki, hvernig þm. fer að færa þetta fram samkvæmt rökfræðisreglum. Þessi svifting styrksins kæmi alveg að óvörum, því að reglan hefir talið það víst, að hann héldi þessum styrk. Háttv. þingm. bar fyrir sig bannlögin, að nú þegar þau væru komin í gildi þyrfti Reglan ekki lengur að starfa. Þetta er dálítið einkennileg staðhæfing af bannlaga-óvini, sem vildi afnema bannlögin ef hann gæti. Andbanningar fullyrða annars líka, að bannlögin muni ekki ná tilgangi sínum, því að vin verði flutt inn í landið jafnt fyrir þau sem áður. Skyldi reglan ekki eiga að vera þá á verði að lögunum verði fylgt fram? Eg vil ekki geta þess til, að þessi tillaga sé komin fram til hefnda á Templurum, en eg verð þó að játa, að eg skil ekki, hvaða verk hún hefir átt að vinna.



Það hefir verið talað með miklum fjálgleik hér í deildinni í dag um skáld, rithöfunda og listamenn í sambandi við styrk til slíkra manna. Það er nú langt frá mér að fara að hefja umræður um þetta mál, og eg álít að það eigi alla ekki við að vera að meta gildi einstakra skálda og listamanna eða verk þeirra hér á þinginu. Mér er yfir höfuð illa við að ræða nokkuð um einstaka menn, sem ekki eiga sæti hér í deildinni, hvort heldur sem það umtal er lof eða last í garð þessara manna. Og hvað snertir þá menn, sem styrks njóta samkvæmt 15. grein fjárlaganna, þá er mér fremur vel við þá flesta. Þeir eru allir einstaklega almennilegir menn, vammalausir og leiða af sér fremur gott og ilt, og það er meira en sagt verður um alla þá, sem sæti eiga á þessu þingi, og suma aðra, sem sitja í konunglegum embættum hér á landi. En af öllu má þó of mikið gera. Og það gengur lengra en góðu hófi gegnir, að fara að búa til fastar launaðar stöður handa skáldum og listamönnum. Fyrir mér er það alveg nýtt að heyra því haldið fram. að styrkinn til skálda og listamanna beri að skoða sem föst laun, og eg vil fyrir mitt leyti mótmæla þessum skilningi. Fjárlaganefndin hefir lagt til, að styrkurinn verði veittur að eins fyrra árið, og þykir það auðvitað stefnubreyting að því er snertir styrkinn til þeirra. Hitt er ekki neitt aðalatriði meiri hluta nefndarinnar, hvort styrkurinn er hærri eða lægri upphæð. Eg sagði meiri hlutanum því, að eg fyrir mitt leyti kysi að þessi styrkur sé sem lægstur. Langréttast og eðlilegast væri, að þingið veitti að eins eina upphæð til skálda, rithöfunda og listamanna og stjórnin úthlutaði svo fénu eftir tillögum nefndar, sem skipuð væri valinkunnum mönnum, eða þá eftir tillögum háskólaráðsins. Það er í mesta máta óviðfeldið að vera að hnotabítast á hverju þingi um þessa styrkþiggjendur, og út á við vekur það hneyksli, að það skuli standa á fjárlögum ár eftir ár heil halarófa af mönnum, skáldum og listamönnum, sem njóta styrks á þennan hátt, meðal annars af því að mjög eru skiftar skoðanir manna um verðleika þessara manna og ágæti þeirra yfir höfuð. Það er langt frá því að þjóðin telji eftir styrk til skálda og listamanna eins og sagt hefir verið. En hitt er annað mál, að margir álíta að það séu ekki allir skáld þó að þeir yrki. Og þó að þessir styrkir hafi einu sinni verið veittir upp á nafn, þá er ekki þar með sagt, að þeirri vitleysu eigi að halda áfram til eilífðar. Það er síður en svo. Í þessu sambandi vil eg benda á eitt, og það er, að það er eins og engir menn séu til undir sólunni nema skáld og listamenn. Einlægt er verið að hossa þeim og lofa þá. Því er haldið fram, að þeir séu einu mennirnir, sem að haldi uppi álíti þjóðarinnar bæði inn á við og út á við. Þetta er oflof, sem ekki er bygt á neinni sanngirni. Það er ekki verið að hrópa hátt um það, þó að menn leggi lífið í sölurnar til þess að afla þjóðinni og landssjóði fjár og til að bjarga sér og sinum. Það eru sjaldnar lofaðar framkvæmdir manna í verklegum efnum. En ef maðurinn fæst við að yrkja, mála eða syngja, þá er hann strax orðinn alls góða verður og honum sungið lof og dýrð. Og þetta gengur svo langt, að það er undantekning ef út kemur svo skáldrit, jafnvel hvað lélegt sem það er, að því sé ekki hælt á hvert reipi. Það var víst háttv. 2. þm. Rvk. (J. J.), sem óskaði þess með hjartnæmum orðum í sinni hjartnæmu ræðu, að við ættum tugi af skáldum og listamönnum. Það hefði víst enginn á móti því, ef að þessir menn væru þá sannir listamenn og hefðu eitthvað að gera og eitthvað til að lifa af. En fleira þarf nú að gera en að yrkja og mála, og við eigum helzt til marga, sem fást við þá hluti að nafninu til. Það er töluvert til í því, sem sagt var einhvern tíma, að þessir styrkir til skálda og listamanna kæmi mönnum til að yrkja og iðka listir. Þetta sífelda lof og hól í garð skálda og listamanna hvetur menn til þess að fara að fást við þessa hluti og það þótt þeir hafi litla eða enga hæfileika til þess. Þetta dregur þá svo frá öðrum störfum á öðrum sviðum lífsins, þar sem mennirnir væru líklegri til þess að gera gagn. Eg veit heldur ekki, hvar það lendir, ef allir ættu nú að fara að yrkja, mála og syngja. - Hver sér þá um þurkinn á töðunni ? Einhver gat þess - það mun hafa verið háttv. þingm. Dal - að vér hefðum farið illa með skáld vor og listamenn, og það svo, að þeir hefðu jafnvel dáið úr hungri. Voru þeir Sigurður Breiðfjörð og Sigurður málari Guðmundsson nefndir til þess. Eg skal ekkert um það segja, hvort svo hafi verið. En hitt er víst, að margur maðurinn, sem manntak var í og mikið hefði getað orðið úr, hefir dáið hér á landi úr hungri fyr meir. Annars vil eg segja það, að þingi og þjóð verður ekki álasað fyrir að hafa farið illa með skáld sín og listamenn; eg efast mjög mikið um, að öðrum þjóðum farist betur í því efni. Eg meira að segja fullyrði, að hvergi sé skáldum og listamönnum sýnd önnur eins viðurkenning eða veittur annar eins styrkur, samanborið við fólksfjölda og efnahag þjóðarinnar, eins og hér á landi. og það fer illa á því að vera sífelt að vanþakka þjóð og þingi fyrir það, sem gert er og hefir verið gert fyrir okkar skáld og listamenn. Þá sagði einn þm. að Valdimar Briem væri hættur að yrkja. Ekki er hann kunnugur þessi þingmaður. Eg ætla nú ekki að fara að halda hlífiskyldi fyrir Valdimar Briem, en þess vil ég geta, að hann yrkir enn og þá meira en sumir aðrir, sem standa á skáldalistanum fjárlögunum, en það, sem hann yrkir, fer víst fyrir ofan garð og neðan hjá þeim sem þetta sagði. Kvæði Valdemars Briems birtast víst helzt í tímaritunum Breiðablik, Kirkjublaðinu og víðar. Áður en eg lýk máli mínu, vil ég minnast örstutt á br.till. háttv. þm. Dal. (B.J.) á þgskj. 460, er fer fram á að fell niður styrkinn til unglingaskólanna. Þetta er óvanalega skynsamleg og heilbrigð tilaga miðuð við tillögur mann yfirleitt og mun ég greiða henni atkv. Eg álít einmitt að allir unglingaskólar eigi að takast undri einn lið á fjárlögunum og stjórnin eigi svo að úthluta styrknum eftri tillögum fræðslumálastjórans, sem byggjast vitanlega á verðleikum skólanna hvers um sig. Af þessu leiðir aftur, að ég get með engu móti aðhylst tillögu háttv. þm. V.- Ísf. (M.Ól.) á þgskj. 366 að taka unglingaskólann á Núpi í Dýrafirði út úr og láta hann standa sem sérstakan lið á fjárlögunum með sérstakri fjárveitingu. Verði þetta gert, þá leiðir af því, að fleiri koma á eftir með eina skóla og heimta, að þeir verði teknir upp á fjárlögin með sérstakri fjárveiting. Svo verður farið að hnotabítast um þessa liði á fjárlögunum, þar sem hver togar einn skækil. Þetta lengir umræðurnar um fjárlögin og eykur kostnaðinn við þingið. Auk þess mundi það auka á hreppa.og héraðspólitík þingmanna, sem nóg er af og aldrei skortir. Af þessum ástæðum hlýt ég að vera á móti breyt. till. háttv.þm. V.-Ísf. (M.Ól.). Að öðru leyti skal ég ekki lengja umr. Sjálfur á eg enga breyt.till. sem eg þar að mæla með, og get því látið staðar numið.

Matthías Ólafsson háttv. þm. S.- Múl., sýslumaður með meiru , hélt snjalla ræðu um breyt.- till. á þgskj. 44b, sem er frá þeim virðulega herra sjálfum og er þess efnis að fella burtu styrk til Hannesar Þorsteinssonar til að semja ævisögur lærðra manna á síðari öldum. Það mun nú ekki mega geta sér þess til, að háttv. þm. hafi lagt á móti þessari fjárveiting af því að hann hafi búist við að hann yrði ekki tekinn upp í slíkt ritverk. Eg býst nú raunar við því, að hefði hann hugsað svo, þá hefði hann einu sinni á ævinni orðið getspakur. Eg hygg nú samt að ritið geti orðið læsilegt, jafnvel þótt nafna háttv. þm. yrði þar að engu getið. Háttv. þm. hefir eflaust lengi hugsað um þessa ræðu eina og lagt mikið að sér til þess að vanda hana sem best. Honum hefir líka tekist snildarlega að leggja inn í ræðu sína, ekki einungis gáfnafar sitt, heldur líka mannkosti. Gáfnafarinu lýsir það bezt, að hann sagði að af einni brú fyrir austan hefðu verið gerðar 2 teikningar og jafnmargar kostnaðaráætlanir og samt væri hún ekki betri en svo, að stúlka fyrir austan hefði druknað í henni. Það má Vera undarlegt gáfnafar, sem kemst að þeirri niðurstöðu, að stúlka hafi druknað í brú, sem aldrei hefir verið til, þó aldrei nema 2 teikningar hafi verið gerðar af henni. Mannkostina aftur á móti sýnir hann með því, að ráðast á mig alsaklausan, sem hafði þó gert honum greiða áður, þar sem eg losaði hann við þá óþægilegu kvöð, sem hann hafði á sig lagt sjálfur og hefir hann þannig launað mér gott með illu. Og eg get sagt hv. þm., að það var stór kvöð, því að það er verra að smala andarnefjum í hafinu hér við land, heldur en að elta alla landsins ketti til að drepa þá. Hann kvaðst mundi greiða atkv., eða svo skildist mér, á móti br.till. minni á þgskj.366, og þó, helzt af þeirri ástæðu að í skólaskýrslunni frá Núpi væri einhver ræðuatúfur eftir mig. Það er leitt ef skólastofnun þessi geldur þessa. Eða að þessi orð, sem eg sagði þar við skólauppsögn, yrðu til þess að skólinn yrði sviftur styrk, en ekki get eg ásakað mig um þetta, því engan hlut á eg í að þau eru komin þarna inn. Háttv. þm. sagði, að eg hefði flutt ræðu mína í prédikunartón. Er það nú líka orðin synd ? Um mentunina, sem hann var að tala, er það að segja, að eg hélt því fram og held því fram, að menn séu eins mentaðir fyrir vestan eins og annarstaðar á landinu. En hitt er annað mál að mentunin er ekki nóg og því er farið fram á styrk til að auka hana. Viðvíkjandi breyt.till. háttv. þm. Dal. (B. J.) er það að segja, að eg álít að upphæðin, sem tiltekin er til skólanna sé of lítil, ef ekki á að taka neina skóla upp á fjárlögin með einstakri fjárveitingu. Annars er það merkilegt að vera að telja styrk til Skóla eftir, því að það er auðsýnlegt að mentuð og mönnuð þjóð stendur betur að vígi í öllu tilliti, en hin sem er það ekki. Viðvíkjandi ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) er það að segja, að hann ætti að leggja sér það spakmæli á hjarta: »Þú nytsemd, láttu fegurð í friði«. Skáldin beina hugsunum þjóðanna í rétta átt, og það er ekki búhnykkur, sem fjárlaganefndin vill gera, að svifta þá styrknum, sem, þeir hafa haft, svo að þeir þurfi ef til vill að leita af landi burtu til þess að vinna fyrir sér. Annars er eg alveg sömu skoðunar sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að það eigi illa við að veita þessar styrkveitingar upp á nafn. Álít eg, að veita beri stjórninni talsvert ríflega upphæð til styrktar í þessu skyni. Bæði tekur það sig betur út og losar þingið við úthlutunina. Vona eg, að þetta verði síðasta þingið, þar sem verið er að tönnlast á nöfnum skáldanna og listamannanna. Það væri ef til vill íhugunarvert, hvort ekki væri rétt að taka nokkura upphæð úr landssjóði og verja vöxtunum þar af til verðlauna skáldum og listamönnum.



Eg á hér aðeins eina br.till. á þgskj. 439, Við 15. gr. 28, sem fer fram á það, að styrkurinn til Hannesar Þorsteinssonar, til að semja ævisögu lærðra manna íslenzkra, verði færður úr 2500 kr. hvort árið niður í 1500 kr. hvort árið, eða til vara 2500 kr. f. á. Eg skal ekki leggja út í deilur um það, hvort þessi maður sé fær um að leysa verkið vel af hendi. En nær er mér að halda það, að upphaflega hafi þessi styrkur ekki verið veittur fyrir brýna þörf, eða eingöngu verksins vegna, heldur meðfram mannsins vegna, og að styrkurinn megi teljast til bitlinganna,, sem svo eru kallaðir. Eg vil leyfa mér að minna á það, að þessi fjárveiting var tekin upp í Ed. 1911. Það kom fram í nefndarálitinu þar og í framsögunni, að upphæðin væri miðuð við það, að maðurinn gæti varið öllum sínum kröftum óskiftum í þetta verk. Nú er það vitanlegt, að þessi maður hefir með höndum annað starf, sem gefur honum nálega 1000 kr. árlega, og kemur það í bág við það skilyrði, sem fjárveitingin var bundin, þótt ekki stæði það skilyrði í fjárlögunum. Er það því fyllilega í samræmi við tilætlun þingsins 1911, að styrkurinn sé færður niður í 1500 kr. Sama skoðun kom fram í fjárlaganefnd Nd. 1911, að hafa styrkinn 1500 kr., en féll, að líkindum af því, að menn höfðu það sama fyrir augum, sem sé að maðurinn gæti lagt krafta sína óskerta í starfið. Þá kem eg að því atriði, sem mikilli deilu hefir valdið hér í dag, það er styrknum til unglingaskóla. Eg er þar alveg samþykkur háttv. þm. Dal. (B. J.), að það eigi betur við að tiltaka upphæðina í einu lagi fyrir alla unglingaskóla landsins, heldur en að þingið fari að hnitmiða niður styrk til hvera einstaks skóla. Aftur sé eg, að háttv. sami þm. hefir lagt til að lækka upphæðina úr 12800 kr. í 12000 kr., en það mun stafa af óaðgætni og mætti laga til 3. umr. Stjórnin hefir öll skilyrði langtum betri en þingið til þess að skifta styrknum réttlátlega niður. Fræðslumálastjórinn færihendur allar skýrslur skólanna og atendur betur að vígi til að athuga kenslu, nemendafjölda o.s.frv., heldur en vér þingm., sem ekki sjáum skýrslur, nema frá nokkurum skólum. því fer það svo, eins og vant er, að hver þingm. reynir að afla skólum þess kjördæmis, sem hann er þingmaður fyrir, sem mestra hlunninda. Þetta að tiltaka eina upphæð fyrir margar smáupphæðir, sem veittar eru í sama tilgangi, gæti komið til greina víðar í fjárlögunum. Það hefir viljað brenna við í fleiri málum, að þingið hefir til skaða verið að blanda sér inn í mál, sem það hefir engin skilyrði haft til að dæma um, í stað þess að fela það stjórninni, með þeim takmörkunum, sem þörf eru á. Þá vil eg víkja að einu atriði viðvíkjandi kenslumálunum, sem lítið hefir verið athugað, en það er, hvort ekki gæti komið til álíta að lögbjóða skólagjald við suma skóla hér. Menn verða vel að gæta að því, að ókeypis kensla er mikill styrkur, sem allir njóta jafnt. Það væri íhugunarvert, hvort ekki ætti að breyta þessu fyrirkomulagi á þá leið, að þeir einir gætu orðið aðnjótandi gjafkenslu, sem til þess eru verðugir eða að einhverju leyti eiga lakara aðstöðu. Það liggur engin br.till. fyrir um þetta, en þetta er þó eftirtektarvert, ekki sízt að því er tekur til skólanna fyrir embættismannaefnin. Embættisleiðin er mjög girnileg fyrir unga menn, og er ekki ástæða til þess að laða menn eða jafnvel ginna inn á þá braut frekara en góðu hófi gegnir. Það er eðlilegt, að beztu mannsefnin sækist eftir að ganga þá braut, og við það tapar framleiðslan góðum kröftum. En framleiðslan held eg að hafi að minsta kosti alveg sama rétt á sér, og mér er þó nær að halda, að þar sé meiri þörf á góðum starfskröftum heldur en í embættisstéttinni, sem hefir alveg afmarkað svið, þar sem aftur í framleiðslu landsins þarf að brjóta nýjar brautir til þess að koma þjóðinni áleiðis. Eg held, að til þess séu vandfengnari kraftar og þær leiðir séu vandrataðri en embættisleiðin. Þrátt fyrir allar prédikanir um listir og vísindi, þá er framleiðslan undirstaða ekki einungis undir því, að hægt sé að styrkja listir og vísindi, heldur og hlýtur velmegun manna að skapa löngunina til þess. Þótt hægt sé að segja, að maðurinn geti ekki lifað af einu sama brauði, þá getur hann samt ekki lifað án þess.



Þeir, sem talað hafa hér í dag, hafa minst á margt það, sem eg hefði viljað minnast á, svo að eg get aparað mér að tala um það. Það er að eins eitt atriði, sem eg vildi minnast á, en það er skáldastyrkurinn. Eg vildi nú óska þess, að eg væri orðinn skáld, þá kæmist eg á skáldastyrk, og þyrfti ekki að kvíða vinnuhörkunni eftir á. Eg get verið þakklátur háttv. fjárlaganefnd fyrir tillögur hennar í þá átt að breyta fyrirkomulaginu, sem verið hefir á þessum skáldlaunum. Eg er einn þeirra manna, sem álít, að heppilegast sé að veita vissa upphæð til umráða í þessu skyni fyrir stjórnarráðið, háskólaráðið eða einhverrar tiltekinnar nefndar, sem hefði úthlutun fjárins, líkt því sem hv. fjárlaganefnd víkur að í nefndarálitinu. Eg játa það, að það er leiðinlegt að vera með þrætur og dóma um þá menn, sem maður ann og virðir, en fátæktar vegna getur ekki styrkt eins vel og æskilegt er. Það er fátt, sem lætur verr í eyrum þjóðarinnar en þessir svo kölluðu bitlingar. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra, að þingmenn, sem leggja til að lækka þennan styrk, færu eftir þingmálafundaglamri. Hvað sem því líður, þá má þó benda á það, að umkvartanirnar koma frá gjaldendum landsins og það eru þeir, sem kaupa verk skáldanna. Með því að kvarta yfir skáldlaununum, eyna menn, að þeir vilja ekki vinna það til fyrir verkin skáldanna. En þótt eg sé nú nefndinni þakklátur fyrir stefnuna, þá get eg samt ekki þakkað henni fyrir það, hve háar hún hefir tölurnar, og þess vegna hefi eg komið fram með brtill. á þgskj. 431. Eg álít það sanngjarnt að halda sér sem mest við styrkinn, sem hann var áður og hækka hann ekki, þótt að eina sé veittur fyrra árið. Það að leiðrétta þetta ekki, getur leitt til þess, að menn verði óánægðir síðar meir, ef þeir fá ekki sömu upphæðina. Eg er viss um, að þessir menn eru ekki svo tæpt staddir, að þeir geti ekki beðið eitt ár, ekki sízt ef þeir fá jafnt fyrir fyrra ár fjárhagatímabilsins, sem þeir mundu fá fyrir bæði. Eg er viss um það, að Reykvíkingar láta aldrei sín skáld deyja úr hungri, og eins er eg viss um, að Árnesingar halda tórunni í séra Valdemar Briem.  (Bjarni Jónsson: Ætla þá Reykvíkingar að passa Þorstein Erlingsson og Guðmund Guðmundsson?)  . Eg þykist mega fullyrða það, að ef þeir koma austur, verða þeir ekki látnir drepast, og getið þið látið þá koma, ef þeir eru að sálast. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) var að tala um smásálarskap og kallaði það skammsýni, að vera að klípa af þessum fjárveitingum. Eg er ekki viss um, þó að hann vilji sýna víðsýni sitt og skörungsskap í að eyða peningum, að hinir, sem ekki vilja fara jafn-langt, verði taldir skammsýnni, þótt þeir vilji draga af á þessum til þess svo að bæta á öðrum. Safnast þegar saman kemur. Ef tillögur mínar yrðu samþyktar, sparaðist landssjóði 4 þús. kr., og er það nóg til að hlaða fjórar bryggjur í Dalasýslu. Að öðru leyti nenni eg ekki að eltast við setningar úr ræðum manna, t. d. háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.), sem sagði, að hagur landsina væri bundinn við skáldin, eða háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.), sem sagði, að skáldin hefðu kveðið í oss kjarkinn. Eg vil spyrja inn háttv. þingmann: hvenær hafa þau kveðið í oss matinn ? Eg skal svo ekki orðlengja um þetta. Eg fyrir mitt leyti væri feginn, ef hægt væri að kaupa skáldin burt af fjárlögunum með þessu.



Eg er svo heppinn, að eg á engar brtill. við frumv. nú. Þó skal eg leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir. Eg er samþykkur háttv. 1. þingm. Skagf. (Ó. Br.) um það, að tími sé kominn til þess að lögleiða skólagjald hér. Eg hefi vikið að þessu áður hér á þingi í samhandi við tillögur, sem eg þá gerði um lækkun námsstyrks við latínuskólann, sem þá voru teknar til greina. Eg álít, að ganga eigi lengra. Það mun vera einsdæmi, að nokkurstaðar sé svo létt að nema sem hér. Hér á landi er veitt bæði ókeypis kensla og námsstyrkur við skólana. Afleiðingin er sú, að vér höfum eignast mentaðan öreigalýð, sem bæði verður skyldmennum og landinu til byrði. Þessir menn vekja óróa og byltingar í landinu, og ekki er það einsdæmi, að. ný embætti. hafi verið stofnuð handa slíkum mönnum, aðallega til þess að þeir gætu fengið eitthvað að lifa á. Hugsunarhátturinn er sá, að ef einhver unglingur þykir efnilegur að gáfnafari, er talið sjálfsagt að senda hann í Latínuskólann, eða Mentaskólann, svo sem hann nú er kallaður. Þetta leiðir til þess, að góðir kraftar hafa dregist frá öðru, sem útheimtir alveg eina miklar gáfur. Þetta álít eg mjög óhollan hugsunarhátt. Og þess vegna álít eg, að vera ætti skólagjald, en þó nokkur frípláss handa efnilegum fáæklingum. Eg vil skjóta því til stjórnararinnar og fjárlaganefndarinnar, að taka þetta atriði til íhugunar. Í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar er hagt til að hækka styrkinn til stúdenta við háskólann, og í athugasemdunum aftan við frumvarpið segir stjórnin eitthvað í þá átt, að tillagan sé gerð til þess að verðlauna menn fyrir að sækja ekki til Kaupmannahafnaháskólans, þar sem Garðsstyrkurinn hefir nú nýlega verið hækkaður. Það er rétt, að Garðsstyrkurinn hefir verið hækkaður, en ekki meira en því nemur; sem allar lífsnauðsynjar hafa hækkað í verði á síðari árum, svo að Garðsstyrkurinn er engu hærri hlutfallslega en áður. Það er eðlilegt, að unga menn langi til að skoða sig um og komast þangað sem betri mentunarskilyrði eru fyrir hendi. Það er líka nauðsynlegt, og þarf ekki annað en að líta á sögu landsins til þess að komast að raun um, að þeir menn, sem orðið hafa þjóð vorri að mestu liði, hafa flestir farið utan og framast. Þetta er ekki heldur neitt einkennilegt fyrir oss Íslendinga. Það er svo með öllum þjóðum. Hver þjóð finnur til þess, að hún er sér ekki einhlít og þarf að læra það af annari, sem hún hefir ekki sjálf. Kínverjar eru gott dæmi upp á þjóð, sem staðið hefir í stað vegna þess, að hún hefir þvergirt fyrir alla utan að komandi menningarstrauma. Japanar aftur á móti eru gott dæmi upp á ið gagnstæða. Það er hart, ef á að halda mönnum frá að ná fullkominni mentun þar sem það er hægt, auk þess sem háskóli vor er svo ófullkominn, að margir þeir, sem vilja afla sér mentunar í ýmsum greinum, eru beint neyddir til að sækja hana til annara landa. Þá skal eg snúa mér að tillögum hv. þm. Dal (B. J.), um styrkinn til unglingaskólanna. Hann þykst að eins leggja það til, að draga styrkinn saman og fela stjórnarráðinu úthlutun hans. En hann gerir meira í meðförum hans hefir styrkurinn lækkað um 800 kr. Sama háttv. þingmanni þótti ástæða til að lækka Styrkinn til unglingaskólanna í kaupstöðunum. Ekki get eg fallist á það. Eg verð að líta svo á, að unglingaskólarnir á Ísafirði og Seyðisfirði séu fjórðungsskólar og samsvari gagnfræðaskólunum í Reykjavík og Akureyri. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir þurfi meiri styrk, vegna þess, að þeir eru ekki fyrir kaupstaðina eina og aðsóknin að þeim verður því miklu meiri, þar sem hægra er að sækja til þeirra en uppi í sveit. Eg get ekki séð, að ástæða sé til þess að láta úthlutun til þessara skóla liggja fremur undir stjórninni en hafa þá sérstaka á fjárlögunum, eina og nú er. Annars skal eg játa, að þetta skiftir ekki miklu máli í sjálfu sér. Eg get ekki álitið annað, en að nefndinni hafi orðið nokkuð mislagðar hendur, að því er listamennina snertir. Það er sérstaklega ein kona, sem háttv. 1. þm. Eyf. hefir minst á, sem verður beitt mikilli rangsleitni, ef henni verður neitað um lítilfjörlegan styrk, jafnframt og öðrum manni er veittur styrkur til ins sama, og er hún þó engu síður, ef ekki fremur góðs makleg en hann. Hún er bæði miklu lengra komin og hefir in beztu meðmæli frá kennurum sínum, en hann hefir ekki sýnt sig mikið enn þá hafði jafnvel ekki náð upptökuprófi á listaháskólanum seinast. Eg get ekki séð neina ástæðu til að hafa hana útundan, nema kannske þá, að hún er í pilsum. Fjárlaganefndin hefir líka ráðist á aðra stúlku, Laufey Valdimarsdóttur, og klipið af henni 200 kr., vegna þess að hún er kvenmaður, er hún líka beitt misrétti við úthlutun Garðstyrksins í Khöfn og fær engan styrk þar. Eg vona, að háttv. deild leiðrétti þetta, því að það er misrétti. Þá skal eg ekki fara út í fleira, nema viðvíkjandi skáldunum geta þess, að eg felst alveg á tillögur nefndarinnar, sem lúta að því, að í framtíðinni muni það heppilegra, að veita eina fúlgu til skáldanna, sem stjórninni svo sé falið að skifta á milli þeirra eftir verðleikum í samráði við skynsama menn, sem vit hafa á. Hitt þykir mér ekki heppilegt, að veita þeim alla upphæðina fyrra árið. Bæði er það óhentugt fyrir landstjórnina að þurfa að borga út hærri upphæð fyrra árið og líka óheppilegt fyrir skáldin sjálf. Því er nú einu sinni svo farið, að þau hafa aldrei þótt »ökónómar«, og er hætt við að þeir eti upp á góðu árunum, en gleymi að byrgja sig upp til inna lakari. Þessu vildi eg skjóta til nefndarinnar, og mætti athuga það við 3. umr. Hitt er ekki nema sjálfsagt, að heimta það skilyrði fyrir styrknum, að skáldin sýni eitthvað eftir sig. Það er hart að vera að styrkja menn, sem ekkert sést eftir, kannske árum saman. Vona eg að athugasemd lútandi að þessu verði sett við liðinn. Þá hefi eg ekki meira að athuga við þessar greinir að sinni.



Það er búið að tala talsvert um skáld og listamenn, svo að eg þarf ekki að vera langorður um það; læt mér nægja að geta þess, að eg felli mig að öllu leyti við tillögur fjárlaganefndarinnar þar að lútandi. Eg ætla að eins að minnast á eina breytingartillögu frá nefndinni. Hún fer fram á, að Jóni Ólafssyni rithöfundi sé veittar árlega 3000 kr. til þess að halda áfram að vinna að íslenzkri orðabók. Í ráði mun, að henni verði ekki fyr lokið en eftir 8 ár. Eg ætla ekki að neita því, að mikið sé gefandi fyrir að fá góða íslenzka orðabók með íslenzkum þýðingum, en mér virðist hún vera orðin nokkuð dýr, ef henni verður ekki lokið fyr en að 8 árum liðnum. Þessi maður hefir á líðandi fjárhagstímabili 1500 kr. árlega, og ef hann á á næstu 8 árum að hafa 3000 kr. á ári, þá kemur bókin til að kosta að minsta kosti 27000 kr. alls. Og það er ekki hægt að segja með neinni vissu, að starfinu verði lokið á tilteknum tíma. Eg geri ráð fyrir að hann á þessum 2 árum hafi varið hálfum starfskröftum sínum til þessa verks, þar sem ætlast er til að hann hafi helmingi hærra kaup nú og verji til þessa öllum starfskröftum sínum, og árangurinn er 1 hefti með 1. bókstafnum í stafrófinu. Ef hver stafur ætti að kosta eitthvað álíka, þá er eg hræddur um að bókin yrði nokkuð dýr á endanum. Það virðist óneitanlega talsvert varhugavert að kasta tugum þúsunda út í óvissu. Nefndin hefir ekki sett nein akilyrði um það, hversu miklu hann eigi að afkasta árlega. Eina skilyrðið, sem sett er, er það, að hann megi ekki hafa önnur launuð störf á hendi; eg hygg að hægt sé að fara nærri um það, hve miklu hann muni afkasta. Og eftir því sem út er komið, eru öll líkindi til að bókin muni kosta alt að 90000 kr., ef hver stafur kostar líkt og sá fyrsti. Eg býst við að þessu verði svarað svo, að það komi ekki til nokkurra mála, en eg er á nokkuð annari skoðun þar. Það væri ilt ef bókinni yrði ekki lokið á 8 árum - sem engin líkindi eru til - því að það er verra að snúa aftur þá en að gera það strax. Annars datt mér í hug, að það mundi eiga við það sem háttv. 1, þm. Skgf. (Ól. Br.) sagði, þegar hann var að tala um styrkinn til Hannesar Þorsteinssonar, að það væri venjan að styrkirnir væru fyrst og fremst veittir vegna mannanna sjálfra. Þar talar hann af reynslu. Eg greiði atkvæði móti þessari br.till., því eg vil ekki að landinu sé bökuð útgjöld, sem minst nema 27000 kr. og líklega meira, ef til vill miklu meira.



Eg er svo heppinn að eiga enga breytingartillögu við þennan kafla, en það er ein br.till. frá háttv. nefnd, sem mig langar til að minnast á. Það hefir verið hljótt um hana og eg man ekki til að háttv. framsögum. (P.J.) hafi minst á hana. Hún fer fram á 20.000 kr. fjárveitingu til aðgerðar á dómkirkjunni. Þetta er stór upphæð og því ekki óeðlilegt að það sé athugað, hvort þörf sé á henni eða ekki, og hvort þessi kirkja eigi að halda áfram að vera stöðugur baggi á landinu. Í nefndarálitinu stendur, að kirkjan sé í hættu og þurfi bráðra og mikilla aðgerða. Það getur nú verið að þetta sé rétt, því þetta er gamalt hús. En eg vil benda á, að sú stefna er ríkjandi hér í landi, að koma kirkjunum sem mest í hendur söfnuðunum. Það er ekki nema eðlilegt, þar sem það einnig er orðin ráðandi stefna í kirkjulöggjöfinni, að söfnuðirnir ráði sem mestu um sin mál. Mér er ókunnugt um, hvort nokkuð hefir verið reynt til að koma þessari kirkju í hendur safnaðarins. En það væri ekki óeðlilegt, að þessi söfnuður, sem er stærsti söfnuður á landinu, tæki að sér kirkjuna, og hefði eg þá ekkert á móti að landssjóður legði nokkuð ríflega til hennar, og væri svo laus við hana. Eg skil heldur ekki, hvaða ástæðu söfnuðurinn hefði til að kveinka sér við því. Um þessi atriði langar mig til að heyra eitthvað meira. Svo mikið er víst, að þessi kirkja hefir alt af verið talsverður baggi á landinu. Í landsreikningunum sjást ekki annað en útgjöld til hennar; en þar sem talað er um tekjur af kirkjum, þar er Reykjvíkurdómkirkja tilfærð og eyða fyrir aftan þar sem tekjurnar eiga að standa. Mér finst það óneitanlega talsvert ranglæti, að Reykvíkingar þurfi ekki annað en að rétta út hendina í landasjóðinn til hvers sem þá lystir, þar sem aðrir landshlutar fá engan eyri nema með miklum eftirtölum. Eg get ekki séð, hvers vegna landssjóður eigi að láta sér annara um dómkirkjuna en aðrar kirkjur, jafnvel þó prédikað sé í henni við við alþingissetningu. Það mætti líka borga sérstaklega fyrir það. Eg vildi því mælast til, að háttv. nefnd léti í té skýrslu um efnahag kirkjunnar, og hvort ekki mætti reyna að koma henni í hendur safnaðarins eftir að landssjóður hefir kostað þessa aðgerð á henni. 1911 var kirkjan máluð, og mun það hafa kostað mikla peninga, sem kastað hefir verið í sjóinn, þar sem nú á að umturna öllu aftur. Eg er ekki beint með þessu að leggja á móti því að eitthvað sé veitt til aðgerða á kirkjunni, ef hún er í þeirri hættu, sem af er látið. En hitt vil eg að sé athugað, hvort þessum stóra bagga geti svo ekki að öllu leyti verið létt að landssjóðnum viðvíkjandi fjárveitingunni til lista og vísindamanna, þá hefi eg þá skoðun, sem líka hefir verið haldið fram af öðrum, að stjórninni væri veitt eitthvert fé til útbýtinga handa rithöfundum og listamönnum vorum. Það er ekki hægt að neita því, þar sem engir opinberir sjóðir eru til styrktar slíku hér á. landi, að ekki er nema eðlilegt, að landssjóður leggi þá eitthvað af mörkum - og þá helzt með einni ákveðinni upphæð, því að það er leiðinlegt að þurfa ár eftir ár að standa hér og rífast um og metast á um ágætismenn þjóðarinnar. Það er ekki hægt að neita því , að þótt almenningur eigi kannske ekki að leggja mikið fé til þessara hluta, þá fagnar alþýðan þó alt af góðri bók, sem út kemur. Menn rífast um að ná í kvæðabækurnar eða skáldsögurnar, og eg efast ekki um, að þær hafi sáð mörgum góðum frækornum, sem hafa fest rætur, sérstaklega hjá ungu kynalóðinni. Góðar bækur með hollum lífsskoðunum hjálpa til að ala menn upp og gera þá að nýtari mönnum og færari í lífsbaráttunni. En hvað sem öllu þessu líður, verður að gæta hófs í slíkum fjárveitingum. Við þurfum fé til svo margs og marga sem til nytsemdar horfir, en höfum úr svo litlu að spila, að við verðum alstaðar að slá af, verðum að láta margt bráðnauðsynlegt sitja á hakanum. Í þessu öllu verður að gæta hófs á báða bóga.



Að eins örfá orð viðvíkjandi einni br.till. nefndarinnar. Hún fer fram á það, að fjárveitingin til þess að semja spjaldskrá yfir bækur Landsbókasafnsins verði feld burt. Eg hefi átt tal um þetta við landsbókavörðinn og hann hefir tjáð mér, að engan veginn mætti það ske, að hætt verði við þetta verk. Hann hefir tjáð mér, að nú sé einmitt komið út að íslenzku bókunum, þar sem skráin verði mest notuð. Þeim peningum, sem varið hefir verið til þessa, er því sama sem kastað í sjóinn, ef hendinni er kipt að sér nú. Eg vona - og veit - að það að halda fjárveitingunni til þessa starfs, komi ekki í neinn bága við fjárveitinguna til hr. Jóns Ólafssonar, sem eg einnig er hlyntur. Það hlýtur að vera misskilningur hjá hv. deild, að enginn annar maður en hann sé hæfur til þessa starfa. Það getur hver meðal-mentaður maður lært að gera, ekki sízt þar sem hann hefir byrjun hr. Jóns Ólafssonar sér til fyrirmyndar.



Eg er hræddur um, að það þýði ekki mikið að vera að halda langa ræðu - hygg að það muni lítið raska atkvæðum manna. Þeir munu vera búnir að ákveða þau fyrir fram. Þó getur það verið rétt, að gera athugasemdir og skýringar um einstaka breyt.till. Eg ímynda mér, að hafi ræður sumra hv. þingm. haft áhrif, án þess þó að skýra málin fyrir mönnum, þá hljóti þær að hafa haft villandi áhrif. Því að til þess er mælskan, að hún geti tekið hugi manna á vald sitt - og oft mikið meira, en málsins vegna væri æskilegt. Eg geri mér nú ekki miklar vonir um að mér takist slíkt, því eg er ekki mælskumaður. En þeim mun áhættuminna er að gefa skýringum mínum gaum og fara eftir þeim. Eg skal fyrst geta þess, viðvíkjandi brtill. háttv. þingm. Dalam. um það, að Hvítárbakkaskólinn verði tekinn upp í hóp unglingaskólanna, að verði hún samþykt, þá hefir það þau áhrif, að þessi skóli fær ekki nema 1000 krónur árlega. Eg skal kannast við það, að í »teoriunni« væri ekkert á móti því, að hafa alla þessa skóla í einum flokki, en eins og fjárveitingunum til þessara skóla er nú hagað, þá verður því ekki að svo stöddu máli við komið. Og það er víst, að verði þessi brtill. samþykt, þá verður það til að eyðileggja þennan skóla. Í Þessum skóla voru síðastliðið ár 44 nemendur. Það hygg eg að sé meira en gerist á unglingaskólunum alment, eða að minsta kosti meira en verið hefir á þeim unglingaskólum, sem komast af með 1000 kr. styrk eða þar innan við. Annað er það, að þar er búið að koma upp miklum byggingum til heimavistar fyrir nemendur skólana, svo og leikfimishúsi, og þessar byggingar skólans hafa kostað svo þúsundum skiftir, eg ímynda mér alt að 20,000 krónur. Þar að auki hefir þessi skóli reynst afaródýr eftir námstíma og nemendafjölda. Það er vitaskuld, að jafnódýr skóli eins og þessi er ekki svo fullkominn að ekkert megi út fá hann setja, en svo er um alla okkar skóla. Skólafyrirkomulagið er vitanlega gallað, og á það rót sína að rekja meðal annars til þess, að ekki hefir verið nægilegt fé fyrir hendi. Svo hygg eg að til þess þyrfti mikinn undirbúning, að geta komið þessum skólum og kaupstaðaskólunum undir sama hatt, og vil eg víkja því til stjórnarinnar og fræðslumálastjórans, hvort ekki mundi unt að undirbúa þetta til næsta fjárlagaþings. Eg vil ekki mælast til að í slíkt sé ráðist nú.  (Bjarni Jónsson: Hvaða undirbúuing þarf?)  . Það þurfa að liggja fyrir þinginu tillögur, jafn-greinilegar eins og um styrkveitingar til barnaskóla, til þess að styrkur, sá sem veittur yrði, skiftist eðlilega og hlutfallalega niður, eftir því sem skólarnir eiga skilið. Þá talaði sami háttv. þingm. mikið um vísindi og listir, og verð eg að segja, að ræða hans var mjög áheyrileg að mörgu leyti, því það játa eg fúslega, að þeirri þjóð er ekki vel farið í menningarlegu tilliti, sem ekkert þekkir til vísinda og lista. Og það er ekki svo að skilja, að nefndin hafi ekki viðurkent þetta, en henni hefir þótt það álitamál, hvað mikið skyldi veita til slíkra fyrirtækja. En af því að hann fór út í samanburð á fjárveitingum til vísinda og lista og fjárveitingum til atvinnumála og búnaðar, þá vil eg taka fram, í hvaða hlutfalli þessar fjárveitingar standa hvor til annarar. Eg vil taka til dæmis heimili í sveit, því að eg er því kunnugastur, hvað af því útheimtist til þess að geta sýnt á sér menningarbrag. Fyrsta skilyrðið til þess er það, að búskapurinn fari vel fram og beri sig efnalega. En til þess þarf að vera vel unnið, mönnum kend iðjusemi, það þarf að sjá um að skepnurnar geri gagn og að heyskapurinn sé rekinn með dugnaði og áhuga, og yfir höfuð að undirstaðan undir allri framfærslu á heimilinu sé sæmileg. Þetta verður þá fyrsta skilyrðið fyrir góðu heimili, Næsta skilyrðið er, að rekstur búskaparins sé bygður á staðgóðri þekkingu, og er það annað skilyrðið. Í þriðju röð kemur það svo fyrst til greina, sem fegrar heimilið. Ekki svo að skilja, að fátækt heimili hafi ekki skilyrði til að geta talist menningarheimili, en það verður þó jafnaðarlega neðar í röðinni. En þar sem minna er hugsað um búskapinn og mest hugsað um létt vinnubrögð, skrautleg húsakynni og skrautlegan klæðnað, þar lendir búskapurinn í skolum og basli, og ef stórt heimili ekki uppfyllir þessi undirstöðuskilyrði, sem eg nefndi, þá er þar draslarabúskapur, þá er þar ekki sönn menning, heldur tildurabragur á öllu. En alveg eins og um heimili í sveit verður þetta um landið í heild sinni. Eg vona, að menn verði mér sammála um það, að gæta verði hófs í því að hæna menn út á þá braut, sem dregur þá brott frá framleiðslustarfinu. Þá verður menning landsins tildur og líf þjóðarinnar basl. Annað mál er það, að það er ekki nema gott, að sint sé um vísindi og listir, en það má ekki vera svo mikið, að allir verði hugfangnir af því einu. Það er sú stefna, sem nefndin vill vara við. Hæstv. ráðherra mintist á till. nefndarinnar viðvíkjandi skáldastyrknum. Það er ekki gott að koma fram fyrir hönd heillar 7 manna nefndar í svona máli, því að vitanlega getur nefndarmenn greint á um einstök atriði. En eg skal leyfa mér að benda á þá skoðun nefndarinnar, sem kemur fram í áliti hennar, að ekki beri að skoða þessa svo kölluðu bitlinga sem árleg laun, heldur verði að skoða þá sem styrk til að vinna ákveðið verk eða verðlaun fyrir unnið verk. Eg ætla ekki að mótmæla því, að þessir menn þurfi að hafa árleg laun til að geta gefið sig við ritstörfum sínum, en eg álít það mjög óheppilegt, að Alþingi sé það veitingarvald, sem ræður menn til slíkra starfa, því að það eru dæmi til þess að mönnum hefir verið komið inn á fjárlögin af flokksfylgi, en ekki af því að menn hafi verið sannfærðir um að þeir væru Sjálfsagðir í þessháttar stöðu öllum öðrum fremur. Eg tek þetta fram, án þess að eg vilji á nokkurn hátt skerða heiður þeirra manna, sem nú Standa. á fjárlögunum. En til þess að hæfustu mennirnir geti lifað sem rithöfundar með opinberum styrk, verður að fá eitthvað annað veitingarvald en flokkana á Alþingi. Eg get gengið inn á það. sem hæstv. ráðherra sagði, að rétt sé að veita þeim mönnum styrk, sem styrks eru verðir, en eg álít að Alþingi sé ekki heppilegur dómari til að dæma um slíkt. Okkur bændunum er borið það á brýn, að við lítum meira á smjörbúin og búnaðarfélögin, heldur en á vísindamennina og listamennina. Og það er, ekki nema eðlilegt að svo sé. En hvers vegna er þá verið að leggja undir okkar dóm, hvort þessi eða þessi vísindamaðurinn og listamaðurinn sé styrks verður? Eg vildi nú skjóta fram annari hugsun frá sjálfum mér viðvíkjandi þessu. Eins og öllum er kunnugt, þá eru á hverju þingi veittar til vísinda og lista fjárveitingar bundnar við nafn einstakra manna, sem nema á hverju fjárhagstímabili upp undir 20 þúsund kr., og eru nú 22 þúsund kr. Þetta er eðlilegt, vegna þess að það eru ekki til neinir sjóðir, sem slíkir menn geti notið styrks úr, og verður því landssjóður að gera það lítið, sem gert er í þessu efni. Menn greinir einatt á um, hverjum skuli veita styrk og hve mikið. Mér virðist heppilegast, að veita þennan styrk í einu lagi, og ýmsir fleiri eru mér samdóma um það. En má nú ekki alveg eins setja sem undirstöðu til þessara fjárveitinga eitthvað af Viðlagasjóði, eða með öðrum orðum stofna sjóð fyrir vísindi og listir,? Fyrir þennan sjóð sé svo samin stofnskrá og ákveðið, hverjir skyldu stjórna honum og hvernig verja styrkveitingum úr honum. Það gæti farið svo, að þessi sóður yrði styrktur með áheitum og gjöfum frá, útlendum og innlendum mönnum. Þú væri hægt að gefa út reglur um að vísindamenn og listamenn fengju árlegan styrk úr þessum sjóði. Þetta vildi eg að stjórnin tæki að sér að undirbúa undir næsta fjárlagaþing. Fjárhagslega þýðingu hefir þetta ekki til eða frá, því að eg geri ráð fyrir að það yrði svipað, sem gengi til þessara manna með þessu móti sem hinu, en við slyppum við kostnaðinn af því að rífast um þetta hér í þinginu og óþægindin, sem af því geta hlotist, að einstakir menn séu dregnir inn í umræðurnar. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E. ) mælti með tillögu sinni um að fella niður styrkinn til Hannesar Þorsteinssonar. En hann gerði það naumast nema að nafninu til; því að hann mælti svo mikið með þessum Vísindamanni, að það voru fullkomin mótmæli móti hana eigin tillögu og nóg til þess að mæla með því að þessi fjárveiting nái fram að ganga eins og hún stendur í frumvarpi stjórnarinnar. Þá mintist einn háttv. þm. á kaupstaðaskólana og mælti með að þeir fengju að halda sínum rétti. Get eg að miklu leyti verið honum sammála, en þó var eitt atriði í ræðu hana, sem eg get ekki undirskrifað; og víst ekki fjárlaganefndin heldur, og það var þegar hann var að benda á, að þessa skóla mætti telja nokkurs konar fjórðungaskóla. Það var ekki ætlun nefndarinnar, þegar hún veitti þennan styrk, að skólarnir yrðu gerðir að fjórðungaskólum, í líkingu við Akureyrárskólann. Það er aðgætandi, að til þess að þessir skólar gætu heitið Vestfirðingafjórðungsskóli og Austfirðingafjórðungsskóli, þá þyrftu þeir að vera reglulegir realskólar. En eg hefi litið svo á, að þessir skólar væru öðrum sams konar skólum frábrugðnir að því einu, að þeir eru dálítið stærri og þurfa þar af leiðandi meira en alment gerist.  (Bjarni Jónsson: Fer það eftir stærð skólanna?)  . Já, það fer dálítið eftir stærð, en vitanlega líka eftir öðrum kringumstæðum. Hæstv. ráðherra mintist á spjaldskrárstyrkinn. Eg skal taka það fram, að mér hefir verið sagt, að ekki væri völ á manni, að Jóni Ólafssyni frágengnum, sem gæti haft þetta starf á hendi. En ef það vitnast, að þetta sé misskilningur, þá verður nefndin að taka það til íhugunar til 3. umræðu, hvort setja beri þennan spjaldskrárstyrk inn aftur. Það er sjálfsagt margt enn þá, sem ástæða er til að svara, en menn hafa ekki óskað frekari akýringar á nefndartillögunum, og læt eg því staðar numið að sinni.



Eg gleymdi áðan að minnast á eitt atriði í tillögum fjárlaganefndarinnar, um að lækka styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Á síðasta fjárlagaþingi kom fram svipuð tillaga, en hún náði ekki samþykki. Menn gerðu sér von um, að heilsu hans mundi fara fram, og henni hefir farið fram. Að hinu leytinu er hætt við, að það gæti haft slæmar afleiðingar fyrir heilsu hana ef styrkurinn yrði nú lækkaður. Þegar þessi styrkur er veittur, verður að taka tvent til athugunar: Fyrst það, að styrkþegi geti lifað sómasamlega af honum, og í öðru lagi, að hann geti kostað til ferðalaga til að rannsaka jarðlög hér á landi. Ef honum verða ekki veittar nema 1200 kr., þá getur alla ekki verið um nein ferðalög að ræða, heldur yrði þetta þá nokkurs konar fátækrastyrkur og myndi ekki ná tilgangi sínum. Þess vegna verð eg eindregið að mæla með því, að upphæðin haldist óbreytt eins og stjórnin hefir sett hana í fjárlagafrumvarpið. Eg held, að nefndin hafi ekki athugað þetta atriði. Það er ekki nóg, að veita honum að eins styrk til að sitja á skrifstofu og skrifa, heldur þarf hann einnig að leggja töluvert í kostnað við ferðalög. Hann hefir ferðast nokkuð á þessu ári, og til ferðalaganna þarf hann ekki einungis reiðhest, heldur og koffortahesta til að flytja heim sýnishorn. Auk þess þarf hann að hafa ýmis áhöld, haka, skóflur og fleira. Það er að eins þetta, sem eg vildi athuga, og eg vona, að hv. deild láti tillögu stjórnarinnar standa óbreytta.



Það eru eiginlega hrein svik af háttv. 1. þm. K.-G. (B. Kr.), að tala svona stutt. Eg hafði búist við hann flytti miklu lengri ræðu, og hefi því ekki til fulls áttað mig á því sem eg ætla að segja. Eg verð þá að byrja þessa ræðu með áframhaldi af innganginum í dag. Það hafa nokkrir þingmenn tekið sér fyrir hendur, að gera samanburð á framleiðslunni á borðanlegum og seljanlegum hlutum og hinu, sem ekki verður látið í askana. Þessir menn hafa talað hóglega og að mörgu leyti réttilega um þessa hluti, svo að eg sé ekki ástæðu til að fara að mótmæla þeim sérstaklega. En það er að eins einn mikill misskilningur, sem eg vildi vekja athygli á og leiðrétta í inni fyrri ræðu minni, og það er þetta andatyggilega bitlinganafn á styrkveitingum til andlegrar framleiðslu. Með þeim orðum mínum vildi eg sýna, hve bitlinganafnið er fráleitt á þessum fjárveitingum í samanburði við þær sem veittar eru til annara framleiðslu og menn telja enga bitlinga. En þeim mönnum er talið það til skammar og svívirðingar sem fá styrki, sem kallaðir eru bitlingar! Þetta er in mesta háðung. En hitt hefir mér aldrei komið til hugar, að styrkir til þessara manna, sem aðrir kalla bitlingamenn, eigi að verða til þess að sporna á móti fjárveitingum til framleiðslu á lands- og sjávarútveginum. Hefir mér það aldrei komið til hugar eina og sjávarútvegur vor er nauðsynlegur. Sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn er skilyrðið fyrir því að við getum lifað. En einstakra manna styrkur raskar ekki hlutfallinu á milli innar andlegu og líkamlegu framleiðslu í landinu. Landsafurðirnar eru þeirra laun, sem auka framleiðsluna í þá áttina, líkamlegu áttina, og því meir gefur hún af sér sem meir er unnið að henni. En þetta er öfugt við þá andlegu framleiðslu, því meir sem menn Stunda hana, því minna fá þeir til matar síns, þetta verður að meta þegar um styrki er að ræða. Það hefi eg gert, en aldrei lastað það, að styrkur yrði veittur til búnaðarfélaga eða þess, sem hjálpa mætti atvinnuvegunum á Íslandi. En því hefi eg talað á móti og það tel eg andstygð, að svívirða þá menn, sem styrk fá til andlegra starfa, og kalla þá bitilngamenn eða ölmusumenn. Í sambandi við það sem háttv, framsögum. fjárlaganefndarinnar sagði, þegar hann var að lýsa menningarbrag á heimili, þá er eg honum þar ekki í öllu samdóma. Fyrsta skilyrði sagði hann að væri góður búskapur, 2. góð efni og 3. það, sem fegrar lífið. Reynslan mótmælir þessu. Efnuðu heimilin eru oft þau, sem ekkert hafa af því, sem er til að fegra lífið, þó að þau hafi lítið fyrir að lifa. En aftur á móti þau heimili, sem erfiðast eiga uppdráttar, hafa oft mest af því sem fegrar lífið. Og það verður háttv. þm. að játa, að ekki sé svo fátækt heimili að það hafi ekki ráð á að eiga nokkrar góðar bækur, til þess að stytta sér langar kvöldvökur á veturna. Eg vil ekki mótmæla því, að æskilegt sé fyrir hvert heimili að efna hagurinn sé góður, og að með góðum efnum sé hægra að veita sér það sem fegrar lífið. En eigi hygg eg, að venjan sé sú, að fyrst komi góður búskapur og svo fegurðin. Nei, fyrst verður fegurðin að koma og svo þá á eftir góður búskapur og góð efni. Eg tel það því fyrsta skilyrðið fyrir menningarbrag á heimili, það sem hv. framsögum. taldi ið 3. eða síðasta. Eg segi, að menningarbragurinn sé fyrst og fremst undir þvf kominn, hve mikið heimilið hefir af því, sem fegrar lífið. Mér dettur í hug í þessu sambandi maður, sem fór að biðja sér stúlku: Það var maður efnaður, sem vildi ná sér í prestsdóttur. kom hann á bæinn, sem prestdóttir átti heima, og barði þar að dyrum. Prestdóttir kom til dyra. Maðurinn hóf þá bónorð sitt á þessa leið: Viltu eiga mig? Eg vil eiga þig. Eg er sæmilega ríkur, sæmilega forstöndugur, en lítið gefinn fyrir bókarament. Þessi maður hefir haft líka skoðun á menningarbrag og háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar.  (Sigurður Sigurðsson: En hvernig fór um bónorðið?)  . Jú, stúlkan tók honum. Enda kom þá fyrst menningarbragur á heimili hans. Annars er eg ekkert hræddur um það, að Íslendingar með styrkveitingum sínum ginni menn út á vísindabrautir eina og hv. framsögum. sagði. Það er ekki svo ginnandi atvinnugrein. Eg hygg, að mönnum sé það ljóst, að embættismannalaunin eru ekki einu sinni neitt ginnandi, hvað þá heldur þessir sultarstyrkir til vísindamannanna. Á meðan eg man, ætla eg að minnast á spjaldskrána. Virðist mér það harla undarlegt, að 7 menn skuli hafa skrifað nöfn sín undir það, að ekki nema einn maður geti eftir prentuðum reglum skrifað bækur upp á lista og skráð þær eftir fyrirmynd, sem annar maður hefir áður gert. En nú hefi eg heyrt, að fjárlaganefndin ætlaði að taka þetta til nánari athugunar, og er eg henni þakklátur fyrir það. Nú vil eg minnast nokkrum orðum á einstök atriði. Eg er ánægður með undirtektir manna um breyt.till. mína, að slengja saman í eina heild styrkveitingum til unglingaskóla, svo stjórnin geti veitt styrk til skólanna, án þess að þurfa að rígbinda sig við ákvæði, sem Alþingi setur um einhverja einstaka skóla. Þessi br.till. mín er og í sama anda og tillögur fjárlaganefndarinnar, að Alþingi veiti fé í einni fúlgu, sem stjórninni sé svo falið að útbýta. Skil eg því ekki, hvers vegna háttv. framsögumaður nefndarinnar er á móti þessari till. minni og það af þeim ástæðum að hún þurfi meiri undirbúning. Hvað langan? Ætli hún þurfi lengri tíma til undirbúnings en er á milli 2. og 3. umr. Stjórnin og fjárlaganefndin er að tala um eftirlit með Hvítárbakkaskólanum. En það vantar skýrslu um það, í hverju það eftirlit sé fólgið. Langaði mig til að sjá þá skýrslu, en sé til skýrsla um það, þá hygg eg að fáir viti um hana. Sumir hafa hér haldið því fram, að Hvítárbakkaskólinn væri eitthvað annað en ungmennaskóli. Þeir menn ættu að geta fallist á mína tillögu um unglingaskólana og ekki fella Hvítárbakkaskólastyrkinn frá 3. umr. Finnist þeim mín upphæð of há, þá verða þeir annað hvort að gera, að láta ekki of mikla upphæð, eða fella alveg styrkinn til Hvítárbakkaskólans. Eg skil ekki, hvernig því hefir verið borið við, að eg hafi breytt upphæðinni til unglingaskólanna. Mér gleymdust þessar 800 kr. og var það ekki af ásettu ráði. En þann lið má líka hækka um 800 kr. við 3. umr. Mín regla er að eins sú, að veita ekki styrk upp á nafn heldur í sameiningu. Og gleður það mig að eg hefi fylgi margra manna til þessa. Hér hefir verið talað um ýmsa sérstaka Skóla. Vil eg ekki bera brigður á lofsorð, það sem lokið hefir verið á kennarana við Núpsskólann í Dýrafirði. Eg þekki dálítið prestinn, séra Sigtrygg, og er það í öllu ágætismaður, sem stundar starf sitt við skólanr. með mestu alúð. En þetta gera aðrir líka, og því er ekki hægt að veita fé til Núpsskólans upp á nafn, af því að þá myndu allir hinir skólarnir koma á eftir og heimta það sama. En ef mín tillaga, verður feld, og Núpsskólanum veitt fé sérstaklega, þá kem eg undir eins við 3. umr. með beiðni um 1200 kr. fjárveitingu til unglingaskólans í Hjarðarholti í Dölum, og ið sama hygg eg að aðrir þingm. muni gera handa unglingaskólunum í þeirra kjördæmum. Úr því að fara ætti í veðhlaup í úthlutun fjárins til skólana, þá myndu þeir allir reyna að koma sínum skólum að sem fyrst. Úr því að það hefir verið talað um, að eg hafi breytt upphæðinni, þá er eg fús á að breyta henni líka til 3. umr. - hækka hana. Eg er ekkert á móti því að hún yrði hækkuð. Og eg er sömu skoðunar og háttv. framsögumaður fjárlaganefndar, að rétt sé að Alþingi styrki þá skóla, sem landinu eru til gagns, sérstaklega alþýðu manna. En aftur á móti er eg á móti því að styrkja málamyndaskóla, þótt kallaðir séu lýðháskólar, þar sem alt er kent í miðlungi góðum fyrirlestrum af miðlungs kennurum, enda vafi á, hvort þeim skuli leyfa landvist. Það er gott að hafa fyrirlestra með, en þeir eru ekki nógir eingöngu. Það má deila um gagnið, sem þessir lýðháskólar gera, en það er engum efa bundið, að alþýðuskólarnir eru veruleg framför. Og er því rétt að hlynna að þeim, því að því meira gagn geta þeir gert. Og ekki hefi eg í neinu reynt að ráða Alþingi til þess að styrkja vísindamenn og listamenn á kostnað neins annars. Nei, það hefi eg ekki gert, heldur til þess að það megi verða landinu að gagni. Eg læt vera að minnast á Bernarsambandið. Ástæðurnar eru óbreyttar frá því sem áður var. Það sem eg hefi nefnt áður um leikfélagið og þýðingar er jafn gott og gilt nú. Mér fyrir mitt leyti er þetta ekkert kappsmál, en vel get eg trúað því, að íslenzk bókagerð græði lítið á því að vér göngum í Bernarsambandið. Eg hefi nýlokið við þýðingu á Helheimum eftir Árna Garborg. Hefi eg unnið að henni í síðustu 6 árin í hjáverkum, en enginn hefir viljað gefa hana út og hefi eg þó reynt víða fyrir mér bæði í Noregi og hér á Íslandi. Loks nú hefi eg fengið tvo bókaútgefendur hér fyrir þrábeiðni mína til þess að gefa hana út. En það sem eg hefi fengið fyrir þýðinguna, er ekki meira en eg hefi hér í lófa mínum, ekki einn eyrir. Hvað þá að Árni hafi fengið nokkuð. Ef leita þarf framvegis leyfis til þýðinga og höfundar áskilja sér borgun fyrir, þá mun verða minna um það að menn þýði erlend ágætisverk á íslenzka tungu, því menn verða tregir til að gjalda fé við því að fá að vinna verk, sem ekkert gelst fyrir. Leikfélagið hér í Reykjavík stendur nú höllum fæti og erfitt yrði því uppdráttar, ef það þyrfti að að borga fyrir að fá að leika. Eg væri með því að þessi tillaga fengi fram að ganga, ef að styrkurinn til leikfélagsins yrði hækkaður um 2–3000 kr. Eg játa það, að þegar skáld eiga völ á að verk þeirra séu þýdd, þá er það stórt fjárspursmál fyrir þá, en væru þeir sviftir þessu, þyrfti landið að styrkja þá. En þegar nú er svo komið að skáldin geta alt af búist við því að þeir verði sviftir þeim styrk, sem landið hefir veitt þeim, þá sýnist mér það eina ráðið, að útvega þeim þetta Bernarsamband - en þó því að eins að styrkurinn til leikfélagsins verði hækkaður. Einn þingmaður hérna, nefnilega sá, sem Seyðfirðingar hafa sent hingað, var að tala um einhverja bættu, sem Íslendingum stafaði af lærðum öreigum. Þingmanninn var víst farið að dreyma eitthvert útlent Proletariat, sem hann hefir lesið um í Kaupmannahöfn. En hann er víst ekki alveg útsofinn, fyrst hann er að tala um það hér á Íslandi, því það nær ekki nokkurri átt. Hér eru þeir mentuðu ekki fremur öreigar en þeir ómentuðu, en það er ekki von að þm. Viti neitt um áatandið hér á landi, þar sem hann kemur aldrei hingað nema til þess að gegna þessu mikilvæga starfi fyrir hönd Seyðfirðinga. Ef þess konar öreigar eru til, þá veit eg ekki, hvar þeir eru, nema þá að háttv. þm. hafi fundið þá á Seyðisfirði. Þm. var að tala um, að þessir menn gætu komið á stað óheillavænlegum byltingum.  (Valtýr Guðmundsson: Stakk það þingmanninn?)  Nei, eg hygg ekki að þm. sé kominn svo hátt í flugnaröðina, að hann sé orðinn að býflugu, svo að hann geti stungið. En það er leitt að sjá gamlan öreiga vera að setja upp á sig þennan auðmannaavip og klappa sér á vömbina. Það stakk mig ekki að neinu leyti. Eg hefi engum byltingum valdið, en hefi heyrt um byltingar í öðrum löndum, sem ekki þarf þennan lærða þm. úr öðru landi til þess að romsa upp eins og páfagaukur. En þessi þm. er sá eini hér í deildinni, sem að eins hefir mælt fram með sinni tillögu og lagt á móti öllum öðrum. Hann hefir hér verið að segja sögur um Kjarval, til þess að spilla fyrir hana máli. Og eg held að við höfum eina mikið vit á málverkum og þeir menn, sem þm. er altaf að tönnlast á. Og þegar um styrk til einhvers er að ræða, þá á ekki að spyrja að, hve langt hann sé kominn í sinni ment, heldur hve efnilegur hann sé. Eg segi þetta ekki af því, að eg sé að mæla á móti styrk til þessarar konu, sem þingmaðurinn ber fyrir brjósti. Eg skyldi síztur manna mæla á móti konum. Og komi fram mótmæli gegn styrknum til þessarar konu. þá koma þau frá sjálfum þingmanninum með því að mæla á móti styrk til Kjarvals.  (Valtýr Guðmundsson: Eg hefi alls ekki mælt á móti styrk til Kjarvals)  . Nei, ekki það? Alt af er þingm. jafnfróður, eins og eðlilegt er, sem alið hefir aldur sinn í Kaupmannahöfn! Það hefir kannske ekki átt að vera mótmæli, en það getur orðið það. En haldi þingm. að hann sé að halda fyrirlestur til að fræða okkur aumingja smælingjana, þá má hann geyma sína vizku þangað til hann verður beðinn um hana. Og fer hann þá líklega að biða með hana þangað til hann kemur til Hafnar aftur. Eg vildi segja örfá orð um orðabókina. Ef menn eru sannfærðir um það, að með þessum höfundi verði fengin trygning fyrir því, að orðabókin verði góð, þá er eg ekki á móti því að honum verði veittur þessi styrkur. En eg hygg það, að ekki neinn einn maður - hvorki Jón Ólafsson eða annar geti gert svona orðabók úr garði, svo að nokkru gagni verði. Eg ætla þó ekki að leggja neitt á móti þessu, ef þinginu þykir höf. tryggur, þá er fjárveitingin ekki of há. En því verður að mótmæla, að Boga Melsteð verði veittur þessi 800 kr. styrkur, sem farið er fram á. Eins og eg hefi áður sagt, eru þetta ekki annað en verðlaun, sem verið er að veita honum fyrir illa samda ritgerð, þar sem Bogi með fáránlegum rökum er að reyna að sanna, að Íslendingar geti ekki lifað nema í sambandi við Dani og á styrk frá þeim. Niðurstaðan hjá honum er fyrir fram hugsuð, og svo er verið að reyna að verja hana og er því ritgerðin öll röng og bjöguð, svo andstyggilegt er að nokkrum manni skuli hafa getað dottið önnur eins vitleysa í hug og að fara að verðlauna slíka ritsmið, sem ekki er annað en rógburður um okkur Íslendinga. Mun í Danmörku vera mikill málrófsmaður, sem hægt væri að fá til að sjá um það, þótt ekki væri farið að verðlauna Íslendingi fyrir það. Fjárlaganefndin hefir lagt til að fella niður 600 kr. styrkinn handa Guðmundi Finnbogasyni til þess að skrifa um heimspekileg efni, en svo í staðinn að hækka laun hans sem varðar við landabókasafnið um 500 kr., eða með öðrum orðum, að lækka styrk hana um 100 kr. Þetta er ekki réttlátt. því að eins getur hann unnið að sinu starfi, sínu ævistarfi, að hann geti gefið sig við því að einhverju leyti. Er því ekki rétt að kippa burtu þessum litla styrk, sem hann hefir til þess að vinna að heimspekisstörfum vilji einhver telja það óþarft af því að hér sé annar heimspekingur, þá er því til að svara, að heimspekin er ekki og verður ekki tæmd, þó að 2 menn hafi færi á að skrifa um þau efni. Eg skil ekki annað en háttv. fjárlaganefnd taki þetta aftur við nánari athugun. Þetta er svo fráleitt. Eg hefi áður minst á það, að eg tel ekki rétt að lækka styrk við Helga Jónsson, en um það skal eg ekki fjölyrða, af því að hann er bróðir minn. En hér er nú síðan komin bók eftir hann á ensku, og er mest um þaragróður og þörunga á Íslandi. Það er að vísu verk Carlsbergssjóðsins, að eg ætla, að bókin er komin út, en ritlaun hefir höf. fengið lítil, nema svo sem fyrir prófarkalestur. Nú geta háttv. þm. skoðað bókina og athugað fyrst, hve lengi þeir eru að lesa hana og þar næst hve lengi muni vera verið að semja hana. Eg tek undir með háttv. 2. þm. G.-K. (gr. D.) um styrkinn til Helga Pjeturss. Annaðhvort á hann enginn að vera, eða halda sér eins og hann er. Annað hvort er maðurinn veikur og getur ekki unnið, eða hann er ekki veikur lengur, og þá er því síður ástæða til að draga af honum, sem hann hefir verið svo óheppinn, að vera eitt ár frá verki. Hann er nú í rannsóknarferð eystra, og ef menn tortryggja árangurinn af því, þá verða þeir að biða og sjá, hvað hann skrifar, þegar þaðan kemur. Þá sést hvað hann getur. En það verður ekki fyr en á næsta fjárlagaþingi, og þess vegna á nefndin að taka þetta aftur og það ekki að koma til atkvæða. Enn er hér ein einkennileg tillaga. Á síðasta fjárlagaþingi voru einum ungum manni veittar 600 kr. til þess að búa sig undir að rita um íslenzka bókmentasögu. Þetta hefir hann nú gert í 2 ár, ásamt fleiru, sem hann hefir orðið að vinna til þess að lifa. Nú er lagt til að taka þess að taka þessa peninga af honum. Þetta sýnir ið sama og víðar kemur fram, að þessar 600 kr. hafa átt að vera gjöf. því að ekki getur þingið ætlast til þess að hann haldi þá þessu verki áfram, þótt hann geri það nú raunar sjálfsagt,af því að hann er eljumaður og vel að sér í íslenzkum fræðum. En engin skylda til þess getur hvílt á honum lengur, ef þannig er að farið. Þetta er alt svo stefnulaust, að ekki tekur nokkru tali. Eg hefði ekki haft mörg orð um þetta, ef síðasta þing hefði neitað honum í upphafi. En hitt nær engri átt, að byrja að veita manninum þetta og kippa því svo burt án þess að nokkur geti sagt, að hann sé ekki starfinu vaxinn. Hitt er annað mál, þótt eg hafi áður lagt til að hætta að veita sagnfræðingi nokkrum svipaðan styrk sem lengi hafði haft hann. Það kom til af því, að þegar hann fór að gefa út ritsmíðar sínar, þá þótti mér ekki svara kostnaði að styrkja hann til þeirra, úr því að eftirtekjan varð ekki meiri né betri en þetta. Nokkrir menn hafa sótt um styrk til þess að fullkomna sig í söng og hljóð færaslætti, og er eg þeim fylgjandi, því að hér á landi er lítið um þá listina, sem mest gleði fylgir, og er það synd, því að ekki veitir af því, ef unt væri, að auka á lífsgleðina hérna. Eg held að eg hafi áður minst á það, hvað Goethe segir um þá list. Þá vil eg minnast á Einar Jónsson. Það er farið fram á það, að landið veiti sjálfu sér 4000 kr. til þess að taka á móti gjöf frá honum og flytja hana heim. Hann er illa staddur og getur ekki varðveitt listasmíðar sínar. Það er ekki rétt hjá háttv. 1, þm. G.-K. (B. Kr.), að hann geti geymt þær allar á þessum eina stað, heldur verður hann að kaupa þeim húsnæði víðar í bænum, og í þann kostnað ganga þessar 1200 kr., sem hann hefir haft héðan. Að vísu veit eg ekki, hvort það stenzt á endum upp á eyri, en nær mun það láta. Hann er maður einkennilegur, og sumar af smiðum hans eru ekki við allra skap, af því að hann er ekki sléttur og voðfeldur í list sinni, sem margir aðrir. Nú er nauðsyn að geyma handaverk hans, og ekki getur landið, fengið það ódýrara, en gefins. En verði þessi tillaga feld nú, þá skil eg ekki að nokkur maður verði til þess að fella fjárveitinguna, sem stjórnin hefir ætlað honum, 1200 kr. á ári, þangað til þetta nær fram að ganga. Eg þyrfti að minnast á margt, en vera má, að háttv. þm, leiðist það og árangarinn verði ekki svo sem ætlað var. Raunar hefi eg tekist á hendur að sannfæra þá um það, að bitlingarnir, sem kallaðir eru, séu ef til vill einhverjar beztu og viturlegust fjárveitingarnar. Og eg ætla, þó að enginn vilji sjá mig né heyra nú, að koma seinna, þegar þeir eru komnir til sannleikans viðurkenningar, og sækja þá um bitling til þingsins fyrir það, hve góður kennari eg hefi verið nú. Eg ætla að halda fyrata prófið núna við atkvæðagr., og eg vona, að sem flestir hv. þm. standist það. Áður en eg þagna, ætla eg að nefna eitt enn. Það var það, að í gær fékk einn síma-starfsmaður laun sín hækkuð, og voru þau þó allgóð áður. Eg get þessa af því, að það ber vott um einhverja sérstaka stefnu gagnvart þessari stétt, einhverja sérstaka virðingu fyrir henni, sem útheimtir þó hvorki langan né dýran lærdóm né frábært hugvit. Það þykir sjálfsagt. að bæta kjör manna, sem stunda þessa atvinnugrein, en aftur á móti stendur hnífurinn í kúnni, ef eitthvað skal leggja af mörkum til annars, sem ekki er einu sinni atvinnugrein, en þó þúsund sinnum vandameira, sem enginn getur, nema afburðamenn. Eg bendi á þetta til þess að það sjáist, hvaða samkvæmni verður í atkvæðagreiðslu þeirra manna í dag, sem greiddu hinu atkvæði í gær.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. þm. Dal. (B. J.) spurði um það, í hverju eftirlitið með Hvítárbakkaskólanum væri fólgið. Eg get ekki svarað því svo nákvæmlega í fljótum hasti, enda var fyrirspurninni ekki hagað eftir þingsköpunum. En það get eg sagt háttv. þm., að frá ársbyrjun 1912, þegar skólinn var lagður undir umsjón stjórnarráðsins, hefir verið samin fyrir hann reglugerð og skólinn verið háður eftirliti fræðslumálastjóra eins og aðrir unglingaskólar. Honum á skólinn að senda skýrslur um starf sitt og fræðslumálastjóri hefir eftirlit með því, að reglugerðinni sé fylgt. Eftirlit með kenslustarfinu í sjálfu sér verður auðvitað ekki haft frekara þar, en annarstaðar, en hitt veit eg, að fræðslumálastjórinn ætlar bráðum þar upp eftir. Frekara get eg ekki um þetta sagt að svo stöddu. Úr því að eg stóð upp, ætla eg að minnast á fjárveitinguna til Bernarsambandsins. Hv. sami þm. gaf í skyn, að miklar ástæður væru á móti henni og að þær væru jafngóðar og jafngildar nú eins og síðast. Þetta er að því leyti satt, sem þær hafa alt af verið jafnillar og jafnógildar eins og þær eru enn, því að þótt svo illa vildi til þá, að 13 háttv. deildarmenn léðu atkvæði sín á móti þessu á þingi 1911, þá er það engin ástæða til þess, að láta menn halda áfram að missa rétt sinn í því skyni, að eitt félag hér geti haldið áfram að hnupla frá erlendum þjóðum. Það má með engu móti farast fyrir lengur að íslenzkir rithöfundar nái þeim rétti, er þeim ber, og sem getur verið þeim, sem vel duga, miklu meira virði heldur en jafnvel allríflegur skáldastyrkur af landssjóði. Svo vil eg gera tvær athugasemdir við það sem háttv. framsögum. sagði. Hann kannaðist við það, að ástæða væri til þess, að láta þá rithöfunda, sem ætlast er til að gefi sig eingöngu við ritstörfum, hafa nokkru fastari kjör, en aðra. En þó áleit hann, að það væri óheppilegra að Alþingi úthlutaði þeim styrk, og væri betra að annað dómsvald gerði það. Taldi hann rétt, að mynda sérstakan sjóð af hluta viðlagasjóðs í þessu skyni, með sérstakri reglugerð, þar sem m. a. væri ákveðið, hverjir skyldu úthluta styrkaupphæðum úr sjóðnum. Eg hefi ekki hugsað þessa tillögu, því hún er mér ný. En eg hefi litla trú á, að þetta yrði mikið vinsælla. Það mætti setja dómnefnd til þess að skifta árlega lausastyrkjum, sem fé væri veitt til í einu lagi. En mér virðist enn sem fyr nauðsynlegt. að föst skáldlaun, þegar á annað borð er um slíka sæmd að ræða, séu veitt af löggjafarvaldinu, enda mun það alstaðar tíðkast. Mér finst líka lítil bót að því í peningalegu tilliti, að taka féð á þennan hátt úr viðlagasjóði. Það má standa á sama, hvort hann missir eitthvað af tekjum sínum, eða geldur út sem því svarar, og alveg jafnmargar umsóknir mundu koma til löggjafarvaldsins um sérstakar styrkveitingar eftir sem áður, þótt svona sjóður væri til. Hann mundi naumast fullnægja öllum, fremur en þingið. Þá er hér önnur br.till. frá hv. nefnd, þar sem lagt er til að breyta styrk, þeim er stjórnin hafði ætlast til að dr. Guðm. Finnbogason hefði til að rita um heimapekileg efni, alt að 600 kr. hvort árið, þannig, að upphæðin sé lækkuð um 100 kr., niður í 500 kr., og þeirri upphæð bætt Við bókavarðarlaun hans við landsbókasafnið, sem persónulegri launaviðbót, en felt burt úr 16, grein. Það er satt, að þessi maður er nú 1. bókavörður, með afkáralega lágum launum, en veit nefndin að hann verði í þeirri stöðu framvegis? Eg veit það ekki, en eg hefi heyrt, að hann ef til vill hafi annað í hyggju. En hvers vegna á hann að missa styrkinn til heimspekisrita, þó að hann taki annað starf ? Að binda þessa fjárveitingu við stöðu 1. bókavarðar, er ekki rétt, ef það er meiningin, að dr. Guðm. Finnbogason eigi að verða hennar aðnjótandi til ritstarfa, eina og mér skilst helzt á nefndinni. Það verður að binda hana við nafn hans eingöngu En ef meiningin er að bæta laun l. bókavarðar Við landsbókasafnið, þá verður að gera það hver sem í hlut á, en ekki binda þá réttarbót sem persónulega launaviðbót við. tiltekinn starfsmann.



Herra forseti! Það eru ekki nema 2 eða 3 atriði, sem eg ætla að tala um. Fyrst er það sem margir hafa talað um, styrkurinn til skáldanna. Það hefir verið sagt fyrir löngu, að vér mennirnir lifðum ekki á einu sama brauði, heldur á sérhverju því orði, sem framgengur af guðs munni. En þau orð hygg eg nú að sé ekki eingöngu að skilja eins og vant er að skilja þau - í biblíunni. Hún er að eins góð bók, en viðar er guðs orð, en í henni; eg hygg rétt að kalla svo hvert það orð, sem lifir gegnum aldirnar til gagns og blessunar fyrir þá þjóð, sem það hefir verið sagt hjá, og aðrar. Það er eins og eitt skáldið hefir sjálft sagt: »Guð er sá sem talar skáldsins raust, hvort sem hann vill oss gleðja eða græta« Það sem vér lifum á, fyrir utan brauðið, er alt gott sálarfóður, en til þess tel eg alt, sem ódauðlegt er í bókmentununum, og þá einkum í skáldskap. Allir viljum vér vera sjálfstæð þjóð, og erum samdóma um takmarkið, þótt fiokkana greini á stundum um leiðina að því. En það sem styður oss mest til sjálfstæðis, veitir oss sterkasta réttinn og sterkustu löngunina til þess, er það, að vér eigum sérstaka tungu og bókmentir, fornar og nýjar, sem eru og eiga að verða einn liður í heimsmenningunni. Getum vér ekkert til heimsmenningarinnar lagt, þá eigum vér lítinn rétt á oss sem sérstök og sjálfstæð þjóð. Skáldin okkar hafa verið lítt kunn út um heiminn, en þau eru nú að verða það. Eg vil minna menn á það, að eg held að enginn efi sé á því, að Norðmenn hafi fyrat orðið kunnir umheiminum svo heitið gæti sem sérstök þjóð, af því, hvílíka skáldsnillinga þeir hafa átt, og þá hefðu þeir tæplega átt, ef þeir hefðu ekki tímt að styrkja þá. Eg minnist þess, að hafa lesið ferðasögu í ensku tímariti, eftir stórmerkan enskan stjórnmálamann og fræðimann, þar sem hann segir frá viðtökum, sem hann fékk á einum stað í Indlandi. Þar hafði prinz nokkur boðið honum heim, og lýsir hann ýmsu, sem fyrir augun bar. Var þar margt með Norðurálfusniði, en fleira þó að hætti innlendra manna af þarlendu kyni, að honum þótti, og var hann að velta því fyrir sér, hvort þetta mætti kallast mentuð þjóð eða ómentuð. En um kvöldið þegar prinzinn var að mæla fyrir fulli yfir borðum, brá hann fyrir sig tilvitnun úr skáldritum Hinriks Ibsens. Eftir það kvaðst hann ekki hafa verið í vafa, því að sú þjóð, sem þekkir Henrik Ibsen og ritverk hans, hún heyrir til mentaþjóðanna. Á því er ekki vafi. Ef sá tími kæmi nú, að vér heyrðum sagt við heiminn annað eins og þetta: »Þessi þjóð er mentuð, hún kannast við þennan Íslending«, ætli vér mundum þá iðrast þess, þótt vér hefðum veitt þeim Íslendingi dálítinn styrk til að lifa ? Það var sagt hér af einum háttv. þm. (E. J.) að fyrst yrðu menn að hafa matinn ofan í sig, áður en þeir færu að ala skáld og listamenn, en rit skáldanna framleiddu ekki mat. Það var rétt sem hann sagði, að skáldin hafa aldrei ort mat, en eins og eg sagði áðan: maðurinn lifir ekki af einu saman brauði. Og þegar við verjum árlega hundruðum þúsunda til þess að efla matarframleiðsluna í landinu, þá er það ekki of mikið þó að við verjum 20–25 þúsundum til að afla okkur sálarfæðu. Dálitla rækt verðum við þó að leggja við sálirnar í okkur; því að hvað sem háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) liður, þá hafa þó flestir af okkur sál. Það sem veitt er til bókmenta og lista, gengur til sálarinnar. Eg játa, að það stendur talsvert ólíkt af sér um sagnaskáld og ljóðskáld. Sagnaskáldin eru venjulega miklu frjósamari en ljóðskáldin. Það liggur í forminu. Eg veit ekki til, að með nokkurri þjóð komist ljóðskáldin í nokkurn samjöfnuð við sagnskáldin að þessu leyti. Formið leggur svo miklar hömlur á þau. og þó á enga þjóð eina og Íslendinga. Og þess verða veslings ljóðskáldin að gjalda, þegar talað er um að þau afkasti litlu, því að sumum hættir svo við að meta það í pundum eða álnum, sem frá skáldunum kemur. En eg verð að segja, og eg býzt við, að við játum það allir - að minsta kosti þegar við erum ekki að tala við kjósendur á þingmálafundum, eða á þingmannabekkjunum fyrir kjósendur til að lesa - að skáldskapur verður ekki metinn í pundum og vættum né mældur í stikum: Verk Jónasar Hallgrímssonar eru ekki mikil að vöxtunum, en eg býst við því að nokkrum sinnum mætti bjóða okkur þunga þeirra í gulli til þess að við vildum vinna til, að þau hyrfu úr bókmentum okkar. Þá er það eitt, sem á sérstaklega við um sagnaskáldin íslenzku. Þau hafa ekki fengið að njóta verka sinna, fyrir ófyrirgefanlegt ranglæti löggjafarvaldsins. Það hefir áður verið farið fram á það hér á þings, að 600 kr. væru veittar á ári til Bernarsambandsins, til þess að íslenzkir rithöfundar gætu notið þeirrar verndar, sem aðrar þjóðir hafa komið sér saman um, að rithöfundar þeirra skyldu njóta hverir hjá annari, eða með öðrum orðum til þess, að verkum þeirra skyldi ekki verða stolið öðrum til hagnaðar. Þetta hefir verið felt, og þó að eg sé ósamdóma háttv. vini mínum og sessunaut, þm. Dal. (B. J.) um marga hluti þó hygg eg, að hann hafi fátt lakara gert, en er hann studdi að því, að þetta hefir ekki náð fram að ganga, - hann, sem annars er svo mikill vinur lista og bókmenta. Það þýðir ekki annað, en að við fórnum okkar eigin rithöfundum til þess að geta stolið frá öðrum þjóðum, með því að þýða rit erlendra höfunda endurgjaldslaust. Við segjum: heimurinn má stela frá höfundum okkar, ef við megum stela frá annara þjóða höfundum í staðinn. Þetta er sagt alment. En til þess að mönnum skiljist betur, hvað þetta hefir að þýða, skal eg nefna dæmi. Eins og háttv. ráðherra gat um, hefir Einar Hjörleifsson skrifað sögu, sem Þjóðverji nokkur vildi gefa út á þýzku. Hann gat stolið henni, því að löggjafarvaldið hafði ekkert gert til þess að hindra það, en hann var þó svo skikkanlegur að hann gaf höfundinum 100–200 kr. til þess að geta sagt, að bókin væri þýdd með leyfi. En hvað gerir hann svo? Hann selur þýzku dagblaði réttinn til að birta þýðinguna fyrst í blaðinu, áður en hún komi út í bókformi, og fyrir þetta fær hann 4000 mörk, en höfundurinn ekki neitt. Þessu hefir Alþingi hjálpað til að stela af Einari Hjörleifssyni með því að neita honum og öðrum íslenzkum rithöfundurn um þessa vernd, sem svo lítið kostar, og aðrar mentaðar þjóðir nú veita rithöfundum sínum. Eg man eftir því, að fyrir mörgum árum bar eg fram tillögu um, að Gesti heitnum Pálssyni yrði veittur skáldastyrkur. Tillagan var drepin, því að á þeim árum mátti skáldastyrkur ekki heyrast nefndur á nafn. Sögur hans hafa verið þýddar á margar tungur, og þeim hefir öllum verið stolið Hann fékk ekki einn eyri fyrir neina þeirra. Er þetta réttlátt? Og á sama tíma segja menn: Nú hættum við að launa skáldum okkar! Eg treysti svo mikið réttiætistilfinningu manna, að eg vona að þeir greiði atkvæði með till. hæstv. ráðherra við 15. gr. um að veita hvort árið 600 kr. til Bernar-sambandsins, sem er nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að íslenzkir rithöfundar fái að njóta þeirrar verndar, er útlendar þjóðir njóta hver hjá annari. Og eg vona að menn finni ennfremur hvöt hjá sér til að bæta skáldunum að einhverju leyti þann skaða, sem Alþingi hefir þegar bakað þeim. Það má segja, að ljóðskáldin afkasta ekki miklu. Þau yrkja ekki eftir skipun og ekki mörg pund á ári. En þau geta verið nýt og góð fyrir því. Eg skal nefna t. d. Þorstein Erlingsson. Hann hefir í ár gefið út lítið hefti, en svo ljómandi fallegt, að þar er hver blaðsíðan annari betri: Þetta er fyrra heftið af ljóðaflokk; sem heitir »Eiðurinn«. Síðara heftið kemur út í vetur. Það er langt síðan að hann byrjaði á þessu verki. Hann mun einhverntíma hafa birt kafla úr því í tímariti, að eg held í Eimreiðinni. Af þessu má sjá, að hann hefir ekki verið iðjulaus, hann hefir setið yfir að fága kvæðin, enda er hann svo vandvirkur, að hann er lengi að fága. En því betur sem gimsteinninn er fágaður, því dýrmætari er hann. Hann situr að minsta kosti yfir þremur stórverkum öðrum. Sum eru nærri fullgerð, en hann situr yfir að fága þau: Eitt er »Fjalla-Eyvindur». Hann hefir lesið mér kafla úr honum, og eg veit, að ef háttv. þm. hefðu heyrt þá, þá vildu þeir ekki missa af því verki fyrir mikið fé. Við ættum ekki að sjá eftir að honum gefist kostur á að fága það þangað til honum sjálfum líkar. Það var rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að við eigum að gera mun á þeim skáldum, sem þjóðin vill styðja til þess, að þau gefi sig að öllu leyti við skáldskap, og óðrum sem rétt er að styrkja um stundarsakir fyrir eitthvert sérstakt verk. Hér er aðallega að ræða um skáld, sem ástæða er til að styrkja áfram. Þetta, sem eg hefi nú sagt um skáldskapinn, á við allar aðrar tegundir listarinnar, hverju nafni sem þær nefnast. Eg þarf ekki að tala um hvert einstakt atriði og hef mér nægja að benda til þessara almennu hugleiðinga. Af framkomnum tillögum öðrum, ætla eg að minnast á eina frá háttv. 2. þm. Rvk. (J.J.), um Styrk til þess að skrásetja handrit Landsbókasafnsins: Þetta er mikið nauðsynjaverk; sem þörf er á að styrkja, hver sem upphæðin verður. Viðvíkjandi nokkrum orðum, sem hv. 2: þingm. Húnv. (Tr. B.) mælti í minn garð, ætla eg einungis að segja það, að reikningur hans var allur rangur, sem sjálfsagt hefir komið af skorti á upplýsingum.



Það er einungis fyrir siðasakir að eg stend upp. Eg hefi leyft mér að bera fram eina breyt.till., en eg þarf ekki að tala fyrir henni, því að hún hefir verið mikið rædd og fengið ágætan stuðning margra háttv. þingmanna. Eg læt mér nægja að nefna hana. Hún er um það, að fjárveitingin til Einars skálds Hjörleifssonar - verði ekki færð niður. Hann hefir fjögur undanfarin ár haft 1200 kr. á ári og eg get ekki hugsað mér neina sennilega ástæðu fyrir því, að rétt sé að þessi upphæð verði lækkuð. Yfirleitt hafa ekki verið færðar neinar ástæður fyrir því, að réttmætt sé að færa niður þann styrk, er skáldunum hefir verið veittur. Að vísu bryddi á þeirri stefnu hjá þinginu 1907, að réttara væri að haga styrk til skálda svo, að hann kæmi fram sem borgun fyrir unnið verk, en ekki sem árleg laun. En eg hefi litið svo á, að þingið væri horfið frá henni aftur. Annars þarf eg ekki annað en að skírskota til ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), um það atriði. Það væri ekki annað en hverflyndi af þinginu, ef það færi nú alt í einu að breyta þessu. Það er reyndar farið að brydda á þessu hverflyndi í öðrum efnum. Eg minnist sérstaklega eins, sem þingið hefir samþykt, en nú er farið fram á að það taki aftur. Það er lítil fjárveiting til cand. Sigurðar Guðmundssonar á núgildandi fjárlögum, til þess að undirbúa sig undir að semja íslenzka bókmentasögu, Það getur verið, að ekki hafi verið ástæða til að veita þetta. í fyrstu, því að maðurinn var ungur og óreyndur. En úr því að það var veitt á annað borð, þá sé eg ekki, hvaða ástæða er til þess nú, að þingið fari að kippa að sér hendinni. Alveg sama er að segja um styrkinn til Hannesar Þorsteinssonar, sem honum var veittur til að vinna ákveðið verk. Það er undarlegt, ef hann verður sviftur styrknum nú, þegar hann er farinn að verja kröftum sinum aðallega til þessa starfs. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta, enda býst eg ekki við, að það hafi mikla þýðingu.



Eg er svo heppinn, að eg á enga breytingartillögu við þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu Eg ætla samt sem áður að minnast á eina breytingartillögu, sem talsvert hefir verið rædd áður. Hún er á þgskj. 866, um hækkun styrksins til skólans á Núpi í Dýrafirði. Eg sé ekki betur, en að öll sanngirni mæli með að taka þessa tillögu til greina. Ef litið er á skýrsluna frá þessum skóla, og litið er á hana með réttsýni, án þess að einblína á einstakar ræður, og ef tekið er tillit til sögusagna kunnugra manna, sem engin ástæða er til að efast um, þá verður það augljóst hverjum manni, að þessi skóli er í fremstu röð unglingaskóla hér á landi: Það hefir verið fært sem ástæða móti þessari styrkhækkun, að fleiri skólar mundu koma á eftir og heimta ið sama. Eg sé ekki, að það væri svo ægilegt, þó að fleiri skólar kæmu á eftir, ef þeir gætu sannað, að þeir hefðu jafn-góð skilyrði og Núpsskólinn, þá væri sannarlega ekki horfandi í styrkinn til þeirra. Yfir höfuð er eg þeirrar skoðunar, að unglingaskólarnir hafi gert mikið gagn hér á landi og að styrkurinn til þeirra hafi borið betri ávöxt en styrkur til margra annara skóla hér á landi. Eg vil mæla ið bezta með því, að styrkurinn verði veittur, og mér er því ljúfara að mæla með því, að eg þekki manninn, sem í hlut á (séra Sigtrygg Guðlaugsson) og veit að hann er valinkunnur sæmdarmaður og er sérstaklega hneigður fyrir þetta starf. Þessi skóli hefir verið borinn saman við Hvíárbakkaskólann. Mér hefir heyrst, að menn vilji telja þann skóla hæstan allra unglingaskóla á landinu. Það er líklega fyrir nafnið - lýðháskóli. En það nær ekki nokkurri átt. Eg get ekki betur séð af skýrslu þess skóla, en að sömu námsgreinar séu kendar þar og við Núpaskólann. Eg get því ekki séð, að Hvítárbakkaskólinn verðskuldi nafnið »lýðháskóli« fremur en margir aðrir unglingaskólar hér á landi. Sannleikurinn er sá, að það verðskuldar enginn þeirra það nafn. Þá eru bitlingarnir, sem mest hefir verið skrafað um á. þessu og undaförnum þingum. Eg get verið samdóma þeim mönnum, sem ekki vilja kalla allar þessar fjárveitingar bitlinga, því að margar af þeim eru eins nauðsynlegar og sumar aðrar fjárveitingar, sem veittar eru til atvinnuveganna á sjó og landi. Hitt er annað mál, hvort stefna þingsins hefir ávalt verið sem réttmætust í þessu máli. Þessar fjárveitingar hafa oft verið veittar af handahófi, maklegum sem ómaklegum. Mér heyrðist á ræðu hæstv. ráðherra og á ræðu háttv. 1. þm, G. K. (B. Kr.), að þeir álitu að ekki væri hægt að taka styrkinn af skáldunum, af því að það hefði upphaflega vakað fyrir þinginu að hann yrði endurnýjaður á hverjum fjárlögum. Þetta finst mér ekki geta komið til - nokkurra mála, það sýnir meðal annars það, að styrkurinn hefir alt af verið hoppandi, það er að segja, hefir ekki verið inn sami á hverju einstöku fjárhagstímabili.  (Björn Kristjánsson: Hann hefir farið hækkandi)  . Já, hann hefir farið hækkandi og lækkandi, eftir því hve miklum vinsældum hvert skáldið hefir átt að fagna hjá þinginu í það og það skiftið. Eg er í alls engum efa um, að styrkurinn á ekki að skoðast sem föst áframhaldandi fjárveiting. Eins og það er sjálfsagt og nauðsynlegt að styrkja þá sem eitthvað leggja af mörkum til lista og bókmenta, eins er það óhæfa að ala þá á landssjóðsfé, sem ekkert láta eftir sig liggja. Þá ætla eg að minnast á breyt.till. háttv. nefndar,. um að lækka styrkinn til Helga Jónssonar grasafræðings og Helga Péturss jarðfræðings. Eg get ekki fallist á þessa lækkun. Þetta eru einu sérfræðingarnir, sem við eigum í þessum fræðum, grasafræði og jarðfræði. Eg álít, að við megum vera mjög hreyknir af þeim, og að það sé vansæmd fyrir þing og þjóð að ýta þeim frá sér með því að veita þeim ekki það, sem þeir þurfa til að lifa af. Það vita allir, að þessar vísindagreinir geta ekki gefið neinum manni brauð hér á landi. Auðvitað geta þessir menn gefið út vísindaleg rit - og það hafa þeir gert - en það er lítill markaður fyrir þess háttar rit hér á landi, og fyrir bláfátæka menn er það ókleift að koma þeim á heimamarkaðinn. Annaðhvort eigum við að svifta þessa menn öllum . styrk eða þá veita þeim svo mikið, að þeir geti lifað af því, og þá má það sannarlega ekki vera minna en 2000 kr. árlega. Að fara að lækka þennan styrk ofan í 1200 kr. er ekki annað en að smámurka úr þeim lífið. Hitt er annað mál, ef þingið kemst að þeirri niðurstöðu, að starf þeirra sé hvorki til gagns né sæmdar fyrir þjóðina. Þá er sjálfsagt að taka af þeim allan styrkinn. Klukkan var þá, orðin 8 síðdegis og umr. um þennan kafia enn eigi lokið. Gaf forseti þá fundarhlé til kl. 91/4 síðd. Kl. 91/4 var umræðum haldið áfram. Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið á fundinum: 1. Br.till. við br.till. á þgskj. 384 við fjárlagafrv. 1914;15 (462). 2. Br.till. við frv. til fjárlaga á þgskj. 465, 467. 3. Br.till. við frv. til laga um ábyrgðarfélög. Frá nefndinni (466). 4. Br.till. við br.till. á þgskj. 350. Frá fjárlaganefnd (471). 5. Nefndaráliti um stjórnarskrármálið. 6. Alþingistíðindum 1913 A. 9. hefti. Forseti skýrði enn fremur frá, að samkv. bréfi dags. 18. Ágúst 1913 frá forseta efri deildar hefðu eftirnefnd frv. 1. Frumv. til laga um stofnun Landhelgissjóðs Íslands, 2. Frumv. til laga um breyting á lögum nr. 26, 11. Júlí 1911, um skoðun á síld, verið samþykt þar í deildinni og verið afgreidd til ráðherra sem lög fra Alþingi.



Mer finst engin sérleg ástæða fyrir nefndina til að taka þessar umræður um skáldastyrkinn og ýmislegt annað sem vott um óánægju með tillögur hennar. Flestir hafa talað um það, að skáldin mættu ekki missa þann styrk, sem þau hafa nú, og nefndin hefir lagt til einungis um 800 kr. lækkun alls í þessum styrkveitingum. Ég hefi látið í ljósi skoðun mína á þessu málefni og nefndarinnar sömuleiðis. Hefi eg þar engu við að bæta. Háttv. þm. Dal. (B. J.) mintist á styrk til þeirra Helga Pjeturss og Helga Jónssonar. Viðvíkjandi Helga Pjeturss leit nefndin svo á, að ekki bæri að veita honum laun, þar eð hann á við heilsubrest að búa, svo hann er eigi fær um að vinna, að starfi sínu, en vildi þó ekki svifta hann styrk til framfæris sér, í von um að hann næði heilsu aftur: Nefndin áleit samt ekki rétt að taka hann upp í 18. gr. fjárlaganna, þar standa þeir, sem hættir eru að starfa og komnir á eftirlaun. Viðvíkjandi Helga Jónssyni áleit nefndin, að hvort sem honum væri veittar 1200 kr. eða 1500, þá væri hvorug upphæðin nægileg til þess að hann geti eingöngu gefið sig við sérfræðigrein sinni. Til þess þyrfti styrkurinn að vera helmingi hærri. En honum ætti að vera svo mikill styrkur að 1200 kr., að hann auk annarar vinnu gæti stundað fræðigrein sína á sumrum. Þorvaldi Thoroddsen voru veittar 1000 kr. á ári til jarðfræðisrannsókna, og vita allir, hvílíku starfi hann hefir afkastað fyrir þá upphæð. Á styrkinn til Sigurðar Guðmundssonar mun eg minnast lítið eitt síðar. Þá ætla eg að minnast á það, sem hæstv. ráðherra sagði um styrkinn til Guðmundar Finnbogasonar. Nefndin leit svo á, að ekki væri sérstök ástæða til að veita honum styrk til ritstarfa, en leggur til að laun hans við landsbókasafnið verði hækkuð um 500 kr. á ári. Það gerir hún af því hún álítur manninn mjög vel hæfan til að gegna þessari stöðu, en ekki af því að hann þurfi að verja svo miklum tíma dagsins til bókasafnsins.  (Jón Jónsson: 6 stundum á dag)  . Ber því að skoða þessa persónulegu launaviðbót sem viðurkenning á hæfileikum hans, en nefndin ætlaðist ekki til að hann þess vegna yrði skuldbundinn til ritstarfa. Það er því misskilningur hjá hæstv. ráðherra, er hann skildi launaviðbótina svo, að maðurinn ætti að vera skyldur til ritstarfa fyrir hana. Það voru vonbrigði fyrir mig, þegar hæstv. ráðherra tók svo illa í hugsun mína um að mynda sjóð til vísinda og lista. Eg hafði gert mér von um að hann tæki vel í þetta mál og vildi undirbúa það undir næsta þing. Þótti mér hann satt að segja gera helzt til lítið úr mér, þegar hann sagði að þetta hefði enga fjárhagslega þýðingu. Hafði eg tekið það fram sjáifur áður. Verð eg að halda því fast fram, að þingið sé eigi vel fallið til að úrskurða, hverir séu hæfir til að fá styrki. Held eg að auðvelt væri að koma því svo fyrir, ef sjóðurinn væri til, að fyrir úthlutunum úr honum stæðu menn, sem væru færir um að dæma hlutdrægnislaust hverjir væru hæfir. Að minsta kosti ætti að vera hægt að losa veitingarnar við pólitíska hlutdrægni. En reynslan hefir sýnt, að hér á þinginu er það ómögulegt. Hæstv. ráðherra sagði, að í útlöndum væri siður að veita slíka styrki á fjárlögunum eða með sérstökum lögum. Má vel vera að það sé eitthvað til í því. En mér er kunnugt um, að fyrst þegar tillaga var borin fram í Stórþinginu í Noregi um að veita skáldinu Alex. Kielland styrk, var hún feld sökum pólitískrar hlutdrægni. Eg sagði, að ef stofnaður væri sjóður, mætti búa svo um hnútana, að eigi kæmist pólitískur flokkadráttur að við úthlutunina. Ef það er ekki hægt á þennan hátt; þá er ekki með nokkru móti hægt að losa mál vor við pólitíska flokkadrætti. Skipa mætti nefnd mætti nefnd manna til að úthtuta styrknum. Það ætti að vera völ á nægum mönnum í hana, t.d. mentaskólakennurum, háskólakennurum, stjórn bókmentafélagsins o. s. frv. Eg ætla svo ekki að tefja umræðurnar meira með þessu máli. En út af þessu vil eg minnast á það sem háttv. þm. Vestm. (J. M.) sagði um. styrk til Sigurðar Guðmundssonar, eða hverflyndi það, sem lýsir sér þar hjá þinginu, ei till. er samþykt. En það er ekki sama fjárlaganefndin nú og í hittiðfyrra. Hún er samsett af öðrum mönnum nú. Slík ósamkvæmni er því ekki óeðlileg þegar um slíka smámuni er að ræða. Í sambandi við þetta vil eg minnast á styrkveitinguna til Boga Melsteðs til þess að halda áfram að gefa út Íslendingasögu sina. Það var líka ósamkvæmni hjá þinginu, að taka af honum styrkinn eftir að hann um nokkurt skeið hafði verið styrktur til að búa hann undir prentun, og enn um nokkurt skeið til að gefa söguna út. Þetta hverflyndi vildi nefndin nú leiðrétta. Hvaða líkur eru nú til, að Sigurður sleppi nú betur við eftirtölur og hverflyndi eftirleiðis en Bogi? Að minsta kosti vill nefndin ekki. draga hann út á sömu brautina og Boga, og leggur því til að fella styrkinn. Það sem háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) sagði, var þannig lagað,. að eg get ekki svarað því. Hann var ekki að álasa nefndinni fyrir tillöguna um að veita 20,000 kr. styrk til viðgerðar kirkjunnar, heldur spurði, hvort ekki væri til þess ætlast, að söfnuðurinn taki við kirkjunni. Stjórnarráðið ætti að geta svarað því. En ég býst við að ef söfnuðurinn fengist til að taka við kirkjunni, vildi hann að hún yrði stækkuð áður, því hún er of lítil nú. Spurningin yrði þá, hvort landssjóður ætti heldur að byggja nýja kirkju eða viðbót við þá gömlu, eða láti sitja við að gera við kirkjuna nú og hafa hana áfram. Annars liggur þetta mál ekki fyrir, heldur er verið að ræða um óhjákvæmilega viðgerð á kirkjunni. Það liggur fyrir bréf frá Rögnvaldi Ólafssyni, þar sem hann segir, að kirkjan þurfi bráðrar aðgerðar við, gæti jafnvel verið hættulegt fyrir söfnuðinn að vera í kirkjunni, ef landskjálfta bæri að höndum. Þar að auki þurfi að setja á hana tvær útgöngudyr, svo hægra sé um útgöngu, því að dyrnar, sem nú eru á henni, eru svo þöngar að hætt væri við meiðslum og manntjóni ef eldsvoða bæri að höndum. Hefi eg svo ekkj ástæðu til að segja meira að sinni; man eg ekki til að neinu sé ósvarað.

Kristinn Daníelsson; Því sem háttv. þm. A: Sk. (Þ. J.) sagði um dómkirkjuná í Reykjavík, hefir háttv. framsögum. fjárlaganefndar svarað. Það hefir oft verið farið fram á að Reykjavíkursöfnuður tæki að sér dómkirkjuna. Háttv. þm. A.- Sk. gat þess, að hann hefði leitað í landsreikningunum eftir tekjunum; en ekki fundið annað en punkta. Hann hefir leitað í landsreikningum fyrir 1910. Þar er eigi gerð fullkomlega grein fyrir tekjunum og stendur svo á því, að þegar breytt var sóknargjaldslögunum, gekk innheimtan svo tregt, að ekki var gerð skilagrein fyrir preststekjunum 1909–1910 fyr en haustið 1912, og fullnaðarskilagrein kom ekki fyr en nú á þinginu. Þannig atendur á, að ekki er hægt að sjá á landsreikningunum tekjurnar af dómkirkjunni á þessum síðustu árum En eg gáði í landsreikningana fyrir 1909 og sá þar, að árið 1908 var tekjuhalli af kirkjunni 586,84 kr., en árið 1907 var tekjuafgangur 1545,79 og árið 1906 tekjuhalli 596,00 kr. Kirkjan hefir því í þessi 3 ár gefið af sér heldur meira en útgjöldin eru. Má ætla, að kirkjan hefði borgað sig eftir gamla gjaldmálanum, en eg efast um, að hún geri það eftir þeim nýja. Þótti mér rétt að láta þessa getið, til þess að sýna, hvernig sóknargjaldalögin nýju gefast. Úr því að eg stóð upp, get eg ekki látið hjá liða að minnast á skoðun, sem kastað var fram hér í deildinni af einum háttv. þingm., og eg get ekki látið ómótmælt. Hv. þm. Sfjk. (V. G.) stakk upp á að innleiða hér skólagjald Get ég ómögulega verið því samþykkur. Við flesta unglingaskóla er nú reyndar borgað kenslugjald, en að mínu áliti ætti það að hverfa. Unglingum á að gefast kostur á að sækja skólana án nokkurs kenslugjalds. Eg áleit það spor í framfara áttina; að losa barnaskóla við skólagjald. Eg skal láta þess getið, að fjárlaganefndin hefir að vísu lagt til að hækka styrkinn til þeirra, en það þarf að hækka hann enn meira en hún hefir farið fram á, því eins og stendur eru skólarnir alt of þungur baggi á sveitarfélögunum. Það getur ekki neinstaðar verið um skólagjald að ræða, nema þá ef til vill í mentaskólanum, ef menn óttuðust alt of mikla framleiðslu af inum svo kölluðu lærðu mönnum. Samt álít eg, að ekki beri að gera það, því með því móti yrði of erfitt fyrir allflesta að kosta syni sína og væntanlega hér eftir dætur í skólanum. Við vitum, að alþýðumenn eiga fult í fangi með að kosta börn sín í skóla, þó ekki bætist við þetta gjald. Eins er okkur vel kunnugt, að úr flokki alþýðunnar hafa komið margir af okkar beztu mönnum. Er eg ekki viss um, að þeir allir hefðu getað notið skólanáms og eigi orðið að sitja heima, hefði skólavistinni fylgt kenslugjald.



Fjárlaganefndin má vera ánægð með þá dóma, sem kveðnir hafa verið upp yfir henni hér í deildinni. Dómarnir hafa að vísu verið dálítið misjafnir eins og gengur, en harðir hafa þeir ekki verið, þegar tekið er tillit til þess, að þakklátt er eiar8ð ekki, enda á flest af aðfinningum háttv. þm. við fjárlagafrumv. ráðherra og má því búast við að ráðherra svari þeim. Eg ætla að víkja að nokkrum atriðum, sem hefir verið minst á í dag, og vil þá bæta því við það, sem háttv. framsögumaður upplýsti um dómkirkjuna í Reykjavík, að eftir skoðun, sem húsameistari R. Ólafsson hefir gert á kirkjunni, er henni þannig háttað, að það liggur ekki meira við en að hún getur hrunið til grunna, ef snarpur jarðskjálftakippur kæmi. Það hefði því verið fullkomin ástæða til að veita þetta fé á fjáraukalögunum 1912–'13. Eg heyrði hjal úr átt, sem eg hafði ekki búist við, nokkurs konar ákúrur til stjórnarinnar fyrir að hafa lagt til að hækka náms- og húsaleigustyrk til háskólastúdenta. Nefndin hefir ekki hreyft við þessu atriði. Skildist mér á þm., að hann skoðaði þetta sem verðlaun til stúdenta, þeirra er lesa hér heima, og hann teldi jafnvel rétt, að innleiða skólagjald við háskólann hér. En ef hann hefir óttast of mikla framleiðslu stúdenta, þá hefði hann fremur átt að stinga upp á skólagjaldi við Mentaskólann, það er nær að stemma á við upptök, en ós. Háttv. þm. vildi halda því fram, að rétt væri stúdentum héðan að leita sem mest til Kaupmannahafnarháskóla. Og það má til sanns vegar færa, að svo miklu leyti sem sé, sem í hlut eiga menn, sem ekki gets orðið fullnuma hér og jafnvel um menn, sem væru orðnir fullnuma héðan. kandídatar héðan hefðu gott af að fara til útlendra háskóla að loknu námi hér. Hann vildi líka halda því fram, að það væri aðallega meiri menningarvon, sem drægi stúdenta þangað. Eg býst nú að vísu við, að eðlileg utanþrá ungra manna valdi miklu, en samt held eg, að það sé aðallega inn mikli styrksmunur, sem dregur stúdenta héðan. Þeir fá við háskólann í Khöfn 70 kr. á mánuði hver, eða um 840,00 um árið. Aftur á móti verður hámark háskólastyrksins hér um 420 kr., eða réttur helmingur af Hafnarstyrknum. En sá galli er á, að svona háan styrk geta ekki allir fengið. Nei, það eru einungis 2–3 stúdentar á ári, sem fá svo háan styrk, af eitthvað liðugum - 40 sem á skólanum eru. Mér fanat það því, að aðfinslur háttv. þm. séu ekki á góðum rökum bygðar, enda eyðist háskólastyrkurinn hér, hefir í rauninni að eins vasaskifti. Viðvíkjandi Núpsskólanum vildi eg segja nokkur orð. Eg ætla að þora að segja nei við styrknum til hans, jafnvel þótt háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hótaði nafnakalli um hann. Eg segi nei, ekki af því, að kennarinn við hann sé ekki alls góðs maklegur, eg heyri einmitt prýðilega látið af honum, ekki geri eg það heldur af því, að eg vilji hindra það að háttv. þm. V.-Ísf geti fært kjósendum sínum eitthvað. Eg segi nei af því einu, að eg vil ekki taka þennan skóla fremur en aðra undan eftirliti fræðslumálastjórans, sem mestu á að ráða um styrkveitingar til skólanna, enda væri það í rauninni skólanurn sjálfum fyrir verstu, því að þá væri hann lagður undir mislynt pólitískt vald. Nú eru að vísu tveir skólar á landinu, sem njóta styrks beint af þinginu, skólarnir á Ísafirði og Seyðisfirði, en mér finst töluvert annað mál um þá, sem alt af hafa fengið styrkinn beint úr landssjóði, þó að þeir haldi sínum styrk áfram, heldur en um hitt, að fjölga slíkum skólum. enda munu Ísafjarðar og Seyðisfjarðarskólarnir ekki hafa búist við að verða sviftir styrknum án nokkurs fyrirvara. Yrði Núpsskólinn samþyktur, mundi heill sægur af öðrum unglingaskólum komast inn á fjárlögin, og eg get ekki forsvarað það að stuðla að því, að taka þá alla saman undan sjálfsögðu eftirliti fræðslumálastjórans og leggja þá undir vafasamt vald Alþingis. Því skal eg minnast lítilfjörlega á skáldin, sem svo mikið er búið að tala um í dag. Fjárlaganefndin var sér þess vel meðvitandi, hvað hún var að gera. Hún vissi, að hún myndi fá orð í eyra fyrir þessar tillögur sínar. Flestir, sem talað hafa, eru sammála um það, að styrkurinn til skáldanna sé ekki bitlingar, þeir vilja kalla það skáldlaun, en það er ekki rétt heiti. Eg veit ekki betur, en að það eitt sé kallað »laun«, er goldið er kaup fyrir unnið verk, og ættu þá »bitlingar« gagnstætt því, að tákna framlög, sem annað hvort ekkert þyrfti að koma í móti eða þá það eitt, er viðtakandi vildi vera láta. Sé þetta rétt, þá er skáldstyrkurinn bitlingur, en ekki laun, enda líða stundum mörg ár, jafnvel tugir ára án þess nokkuð sjáist frá einstaka manni. Slíkt fyrirkomulag er ekki hentugt, hvort sem litið er til skáldanna eða almennings. Það verður að minna þau á, að þau fái því að eins mat, að þau nenni að vinna. Það er gert með því að sleppa fjárveitingunni síðara árið. Upphæðina lætur nefndin sig skifta minna máli, enda þó að mér hafi fundist verk sumra skáldanna ekki þung á metunum.  (Bjarni Jónsson: Hún er þyngri lagakenslubók þingmannsins)  . Já, hún er að minsta kosti þyngri en skýrsla viðskiftaráðunautsins. Jæja, deildin og almenningur verða nú að meta tillögur nefndarinnar, svo sem hverjum er lagið. Þó verð eg að geta þess, að ekki hafði eg búist við að lesa í fjöllesnu blaði brigzl um að bræðingahatur hefði ráðið tillögum nefndarinnar. Sumir þeirra manna voru ekki erfiðastir, enda datt víst engum neitt slíkt í hug. Annars þekki eg ekki eitt einasta land, sem leggur jafnmikið á sig vegna skálda eina og Ísland. Eg hefi leitað í dönsku fjárlögunum síðustu, þar sem mér datt í hug, og ekki getað fundið eina einustu krónu, sem Danir veita. Má vera að þar felist ef til vill einhver lítil upphæð í athugasemdunum við fjárlögin, því að eg vissi til að Schandorf og Drachman höfðu á sínum tíma einhver skáldlaun. Þess má og geta í þessu sambandi, að dálítið kynlegt er það, að bezta skáldið okkar skuli standa í eftirlaunagreininni, en ekki innan um hin skáldin. Nefndin hefir lagt til að veita málaranum J. Kjarval dálítinn styrk fyrra árið. Hann hefir hér í deildinni í dag verið borinn saman við Kristínu Jónsdóttur, sem líka sækir um styrk. Eg hefi nú raunar lítið vit á málverkum, en eg hefi þó fundið mikinn mun á þessum tveimur. Mér þótti myndir J. Kjarvals svo góðar, að eg keypti tvær þeirra, en þær myndir, sem eg hefi séð eftir Kristínu, sýndust mér vera teiknaðar eftir ljósmyndum, og slík eftirmyndun held eg satt að segja að sé fremur talin handverk heldur en list. Þá kem eg að styrknum til samnings íslenzkrar orðabókar. Sá styrkur hefir af nefndinni verið hækkaður um réttan helming. Það sem út er komið af bókinni hefir að vísu mætt töluverðu aðkasti, svo sem flest flest ef ekki öll mannaverk. Manni verður því að Spyrja: Er maðurinn fær um verkið. Eg skal sjálfur ekki leggja fullnaðardóm á það, eg hefi ekki nægilega kunnáttu til þess, en eg hefi hér í höndum dóm 4 fagmanna, þeirra prófessoranna Björns Ólsens og Finns Jónssonar og Mentaskólakennaranna Pálma Pálssonar og Geirs T. Zoëga. Af dómi þessara manna má sjá, að maðurinn er verkinu vaxinn og ætti þá því fremur að verða það sem hann getur helgað starfinu alla krafta sína, fái hann styrkinn. Það hefir verið gert ráð fyrir því, að bókin myndi kosta landið að minsta kosti 27 þúsund krónur, en eg veit ekki hvernig hægt er að gera hana dýrari en á 24 þúsund krónur, svo framarlega sem 8X3000 eru 24 þúsund. Eg ímynda mér að þessi 27 þúsund kr. séu þannig til komin, að gert sé ráð fyrir jafnmiklu máli um alla stafina eins og um »a« ið. En hagyrðingar ættu þó að vita, að ekki er jafn-auðvelt að rima á móti t. d. x og ö, eins og móti a, blátt áfram af því, að fyrnefndu stafirnir eru miklu orðfátækari en a-stafirnir. Þetta væri því fráleitur grundvöllur til þess að byggja kostnaðaráætlun á. Höfundur orðabókarinnar fullyrðir líka, að hann eigi auk útkominna 25 arka, 45 arkir fullbúnar undir prentun, og eg hefi enga ástæðu til þess að rengja þetta, enda hefir hann safnað til bókarinnar fjöldamörg ár. Sumir bera kvíðbeyg fyrir því, að hann myndi græða á starfaskiftunum, en um það þarf sannarlega, enginn að vera hræddur, enda minkar ekki í nokkura aski við það, þó að hækki dálítið í öðrum. Þegar litið er til þess, að höfundurinn hefir haft mörg störf á hendi auk orðabókarinnar, svo sem bankaforstöðu, spjaldskráningu, kenslu við verzlunarskólann og ritstjórn, þá geta menn gengið úr skugga um, að hér verður ekki um gróðafyrirtæki að ræða. Styrkveitingin til Hannesar Þorsteinssonar hefir orðið fyrir töluverðum aðfinslum. Ekki er það bitlingur. Þar er greitt fé fyrir unnið verk, enda hefir styrkur til sagnfræðinga sjaldan verið talinn eftir hér, svo sagnelskir erum vér Íslendingar. Ekki er heldur hægt að halda því fram, að styrkþegi sé ónýtur; því að það vita allir, að hann er einhver inn fróðasti maður um mannsögu, enda inn samvizkusamasti. Því hefir verið slegið fram, að efri deild hafi á einum tíma ætlast til þess, að H. Þ. leggi fram til þessa alla sína krafta og ynni ekki að öðru. Þetta er að vísu satt, en væri ákúrur til stjórnarinnar, ef sagt væri til hnjóðs, því að hún hefir borgað H. Þ. styrkinn, þó að hún viti, að þetta sé ekki hans einkaverk, og tekið sömu upphæð í fjárlögin og 1911. Fjárlaganefndin á ekki annan- hlut að máli en að hafa látið fjárhæðina standa óhaggaða. En þó að störfin séu í orði kveðnu tvenn, ritstörf og skjalavarðarstörf; þá er þó ekki svo í rauninni. Styrkþegi er aðstoðarmaður á landsskjalasafninu, og þar er mest af því efni sem hann notar. Hann getur því vel þjónað báðum í senn, notendum landsskjala safnsins og ritskyldu sinni. Það finst mér alveg fráleitt, að kippa að sér hendinni og ónýta þannig það sem byrjað hefir verið á, hvort heldur gert væri með niðurfellingu styrksins bæði árin eða siðara árið: Það mætti fremur forsvara að lækka styrkinn að einhverju leyti, en þá þyrfti líka að hækka að aðstoðarskjalavarðarlaunin, og ekki væri það betra fyrir landssjóð, því að þeirri launahækkun mundi H. Þ. halda alla sína starfstíð, en hitt verkið verður búið innan fára ára. Verði það ofan á, að þessi styrkveiting verði feld eða lækkuð, þá mun eg koma fram með tillögu nm að hækka skjalavarðarlaunin. Háttv. sessunautur minn, 2. þm. S.Múl. (G. E.) ámælti mjög templurum í ræðu sinni í dag og vildi jafnframt láta taka af þeim þann styrk, sem þeir hafa haft. Mér þótti honum ekki renna blóðið til skyldunnar, gömlum templaranum. Eg vona að bæði hann og aðrir sjái, að hafi reglan haft tilverurétt áður, þá hefir hún hann jafnt enn. Hann veit vel að bannlögin ganga ekki að fullu leyti í gildi fyrri en 1. Janúar 1915, því getur ekki komið til mála að svifta regluna styrknum fyrri en í árslok 1914, þegar ekki verður hægt að fá neitt vín. Það sýnist vera ástæða til að styrkja góða viðleitni til eyðingar drykkjuakap meðan vín er til í landinu. Þá hélt háttv. þm. fram, að reglan væri pólitískt félag, en mér er óskiljanlegt, hvernig hann fær það út. Eg veit ekki betur en að í henni séu menn af öllum flokkum, jafnt heimastjórnarmenn sem sjálfstæðismenn. Ef hann telur hana »pólitíska« vegna þess eins, að hún berzt fyrir sínum skoðunum, þá veit eg ekki, hvern hann telur »ópólitískan« mann hér á landi. Templarar hafa alt af skiptst eftir pólitískum flokkum um önnur mál en bindindismál. Það gæti jafnvel komið til mála, að styrkja regluna eftir 1. Janúar 1915, sérstaklega ef templurum tekst með óskiljanlegu ofurkappi að fella bannlagabreytinguna, sem setja átti undir landsyfirréttardóminn, þá gæti hver maður flutt eins mikið af vini eins og hann vildi og gæti keypt. Loks vildi eg, úr því eg stóð upp, leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra, hvernig rækt hefði verið eftirlit það, sem stjórninni er boðið að hafa með Hvítárbakkaskólanunn. Mér skildist svo á svari hæstv. ráðherra til háttv. þm. Dal. (B. J.), sem ekkert eftirlit hefði verið haft með þeim skóla, og því hefir verið fleygt, að mikils væri áfátt um eftirlit við aðra skóla, t. d. við mentaskólann svo kallaða.



Það sem eg átti við í svari mínu til. háttv. þm. Dal. (B. J.) um Hvítárbakkaskólann, var ekki annað en það, að stjórnarvöldin gætu ekki haft daglegt eftirlit með kenslunni í skólanum, fremur en í öðrum sama konar stofnunum.



Að eins örfátt. Það hefir verið sagt, að eg hafi ekki reiknað rétt, hvað orðabók Jóns Ólafssonar mundi kosta. Það kann að vera, að eg hafi teiknað upphæðina heldur lágt. Í 6 ár, 1908–1913, hefir verið veitt til orðabókarinnar 1500 kr. á ári. Ef allur sá styrkur hefir verið útborgaður, þá hefir verið greitt til þessa verks, að þessu ári meðtöldu, 9000 kr. Til stendur, að verkið vari í 8 ár enn að minsta kosti með 3000 kr. á ári, alla 24000 kr. Samtals fer þá til orðabókarinnar, ef alt hefir verið brúkað upp undanfarið, 33 þús kr., eða 6000 kr. meira en eg hafði gert ráð fyrir í fyrri ræðu minni. Eg hefi reiknað heldur lágt en hátt.



Út af orðum háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B ) skal eg taka það fram. að mig minnir, þótt ekki finni eg það í svipinn, að ekki hafi verið útborgaður allur sterkurinn til orðabókarinnar, sem veittur var í fjárlögum 1910–11, enda er hér um tiltekið starf að ræða. og ekki afgreitt nema fyrir það, sem unnið er. Annars getur háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) bezt upplýst þetta atriði. Eg skal enn fremur geta þess, að mér er kunnugt um, að 45 arkir eru fullbúnar til prentunar, auk þess sem prentað horfir verið; alt það hefir verið unnið fyrir það fé, sem veitt hefir verið á árunum 1908–13. og hefði háttv. þm. átt að gæta þess. Nú hefi eg fundið það, sem eg gat um í upphafi, hvað greitt hefir verið til orðabókarinnar 1910 og 1911. 1910 er greitt til hennar 960 kr. og 1911 720 kr. Þar með hefi eg sýnt, að eg reyni að fara rétt með tölur og gaspra ekki um óhugsað mál.



Herra forseti! Að eins stutt athugasemd. Háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) hefir verið nokkuð fljótfærinn og virðist ekki hafa lesið síðustu fjárlög og jafnvel engin fjárlög frá og með 1908. Ef hann hefði lesið fjárlögin, mundi hann hafa tekið eftir því, að til orðabókarinnar hefir verið veitt alt a6 1500 kr. árlega þessi 6 ár. Samtals eru fullsamdar tæpar 70 arkir, 25 prentaðar, ca. 43 óprentaðar. Stjórnarráðið hefir greitt styrkinn samkvæmt því sem tveir þar til nefndir menn hafa vottað um vinnuna, 60 kr. á örkina. Eg hefi þá fengið ca. 68 X 60 kr. = ca. 4080 kr. fyrir verkið, og skakkar það meira en helmingi frá því sem háttv. 2. þm. Húnv. sagði. Það, að eg hefi ekki getað unnið upp hálfa fjárveitinguna, stafar af því, að hún var svo lítil; að eg varð að verja meiri hluta tímans til að vinna önnur störf, sem betur voru borguð, því að eg er skapaður með þeim ósköpum, að eg þarf að lifa, og meira að segja vinna fyrir fjölskyldu minni - hefi því ekki getað varið 1/3 tíma míns til orðabókar-samningarinnar. Prófarkalestur 25 arka af bókinni, sem út kom í fyrra, tók og talaverðan tíma það árið. Einni kl.st. fyrir miðnætti lét forseti ganga til atkvæða, og fór atkvæðagreiðslan sem hér segir. [Raðtölur taka við af atkvæðaakrá frá síðasta fundi]: