Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Jónsson) Jeg býst ekki við að þurfa að vera margorður um þetta frv. Nefndin hefir orðið sammála um að mæla með, að það nái fram að ganga. Dýrtíðaruppbót á launum embættismanna, sem ákveðin er með lögum frá 1919 og breytingu á þeim lögum frá 1925, getur að álíti nefndarinnar á engan hátt niður fallið. Fyrir nefndinni hafa legið ýms gögn viðvíkjandi breytingum á dýrtíðaruppbótinni, sem mundu valda ríkissjóði allmikilla útgjalda. Ef farið yrði að kröfum Sambands embættismanna ríkisins, mundi það kosta ríkissjóð hjer um bil 293 þús. kr., en eins og fjárhag ríkisins er nú háttað, sjer nefndin ekki fært að mæla með slíku. Hún hefir komist að þeirri niðurstöðu, að eins og nú standa sakir, muni ekki annað heppilegra en að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir. Að öðru leyti vill nefndin, að stj. undirbúi framtíðarskipulag launamálanna, eftir því sem unt er, fyrir næsta þing. Það er augljóst, að þetta þing getur ekki gengið svo frá þeim málum, að vel sje. Á meðan verðlag í landinu er ekki búið að jafna sig betur genginu, er enginn grundvöllur fenginn, er hægt sje að byggja á. Búreikningsvísitala hagstofunnar er stöðugum breytingum undirorpin. Síðustu árin hefir hún lækkað töluvert, og jeg býst við, að enn eigi eftir að verða á henni breytingar svo mikilvægar, að endanlegt skipulag launamálanna geti ekki komið til greina, fyr en jafnvægi er fengið. Tveir nefndarmenn hafa skrifað undir nál. með fyrirvara. Jeg býst við, að þeir geri grein fyrir sinni sjerstöðu, en hún er í því fólgin, að þeir taka sjerstaka aðstöðu til undirbúnings launamálanna. En jeg get ekki ætlað, að sú endanlega ákvörðun verði tekin, fyr en á því ári, sem ákvæðin um dýrtíðaruppbótina ná síðast yfir. Það virðist því vera nægur tími til stefnu, ef frv. það, sem hjer liggur fyrir, nær fram að ganga. Það, sem fyrir mjer vakir persónulega, er það, að stjórnin athugi launamálin fyrir næsta þing og rannsaki þá einkum grunnlögin frá 1919, svo hægt væri að leiðrjetta; ef ástæða væri til, hlutföllin í launakjörum embættismannanna. Það er einkennilegt, hvað grunnlaunin hækka afskaplega misjafnt hjá hinum ýmsu embættismönnum. Og það er merkilegt, að einmitt þeir embættismennirnir, sem fastast hafa staðið saman og haldið fram kröfum um launahækkun, eru í hæsta hækkunarflokkinum. Jeg hygg, að undirbúningur stjórnarinnar geti ekki orðið svo ákveðinn og víðtækur, að þegar á næsta þingi verði hægt að byggja á honum til fulls. Á undanförnum árum hefir ekki tekist að finna hagkvæmari grundvöll fyrir laun embættismanna en þann, sem bygt var á 1919, enda hefir, mjer vitanlega, ekkert verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar síðan 1925 til þess að finna slíkan grundvöll. Fyrv. fjmrh. lýsti því yfir á þinginu 1925, að sú aðferð, sem farin var 1919 til þess að bæta embættismönnum upp laun þeirra í hlutfalli við dýrtíðina í landinu, hefði gengið svo nærri sanngirniskröfum þeirra, að önnur leið væri ekki líklegri til betri árangurs í því efni.

Sigurður Eggerz Jeg vil leyfa mjer í stuttri aths. að gera grein fyrir, í hverju fyrirvari minn liggur. Jeg er því ekki mótfallinn, að stj. verði falið að rannsaka þetta mál, en jeg álít, að málið sje svo mikilvægt, að sjálfsagt sje að skipa nú þegar milliþinganefnd, er taki það til meðferðar. Jeg vil geta þess, þó að það að vísu ráði engu sjerstöku um þetta, efni, að embættismenn ríkisins hafa eindregið borið þá ósk fram, að þeir mættu hafa mann úr sínum hópi í milliþinganefndinni. Þá vil jeg benda á eitt atriði, sem jeg tel vera mikinn galla á þessu máli. Það er sem sje gerður alt of lítill munur á þeim embættum, sem eru erfið og vandasöm, og hinum, sem eru ljett og heimta litla vinnu. Þó að lítið sje burt frá embættismönnunum sjálfum, þá hefir það mikla þýðingu fyrir þjóðina, að gerður sje munur í þessu efni. Engum blandast hugur um, að það skiftir miklu, þegar um vandasöm embætti er að ræða, að í þau fáist hæfileikamenn. Ef þau eru launuð betur en önnur embætti, skapar það kapp hjá embættismönnunum um að verða sem færastir til að gegna slíkum embættum. Jeg vil benda á það, að áður en lögin frá 1919 gengu í gildi, voru viss embætti, t. d. bæjarfógetaembættið á Ísafirði, Akureyri, Seyðisfirði og í Reykjavík, talin alveg sjerstakt keppikefli. Nú er öðru máli að gegna. Þessi embætti eru miklu erfiðari en önnur sýslumannsembætti, en launin eru lítið hærri. Það verður að athuga það, að svo framarlega sem laun embættismanna eru of lág, fást ekki nema ljelegir menn í embættin, þannig að slíkt getur orðið til þess að snúa straumi hæfileikamannanna frá embættisbrautinni. Ef stj. er falið þetta mál, þá er mögulegt, að henni geti tekist að ráða fram úr því án þess að skipuð sje milliþinganefnd. Ef stj. væri ekki búin að undirbúa málið fyrir næsta þing, eins og hv.frsm. (HJ) gerði ráð fyrir, og þá þyrfti að skipa milliþinganefnd, mundi sú nefnd ekki geta unnið svo fljótt, að endanlegt skipulag yrði fengið fyrir 1930. Þess vegna álít jeg best að skipa milliþinganefnd nú þegar og fela síðan stjórninni málið til rækilegrar íhugunar. Þó að það sje athugað í milliþinganefnd, þá er það stjórnin, sem mestu ræður um úrslitin. Að þessu vjek hæstv. fjmrh. í sinni ræðu, og jeg er honum alveg sammála. Ýmislegt mundi vinnast við þetta. Það mundi vekja traust hjá embættismönnum ríkisins, sem eru mjög óánægðir með kjör sín, og hafa að ýmsu leyti ástæðu til að vera óánægðir, ef þeir vissu, að nú yrði mál þeirra tekið til íhugunar í milliþinganefnd, þar sem þeir hefðu jafnvel fulltrúa úr sínum hópi.

Ólafur Thors Jeg hefi skrifað undir nál.fjhn. með fyrirvara. En fyrirvarinn er í því fólginn, hvort ekki mundi vera tiltækilegt að framlengja gildi ákvæðanna um dýrtíðaruppbót embættismanna til ársloka 1929, í stað ársloka 1930, eins og segir í stjfrv. Jeg geri ráð fyrir, að við 3. umr. muni jeg bera fram brtt. um þetta efni. Jeg skal fyllilega játa, að þetta er mjög umfangsmikið mál, en hinsvegar er töluvert langur tími til stefnu, þó að ákvæðin gildi ekki nema til ársloka 1929. Um milliþinganefnd, sem nál.fjhn. gerir ráð fyrir, hefi jeg líka sjerstöðu. Jeg hefði helst óskað, að stj. undirbyggi launamálin fyrir næsta þing án milliþinganefndar og tæki sjer til aðstoðar kunnugustu menn á þessu sviði. Jeg get tekið undir það með hv.þm. Dal. (SE), að æskilegt væri, að starfsmenn ríkisins hefðu tækifæri til að vinna með að undirbúningi málsins. Hinsvegar legg jeg ekki mikið upp úr milliþinganefnd, meðal annars af því, að það er stjórnin og þingið, sem ræður hinu endanlega skipulagi, en ekki tillögur einhverrar og einhverrar milliþinganefndar. Mjer er sagt, að till. slíkra nefnda hafi verið mjög að vettugi virtar, þegar þær hafa verið lagðar fyrir Alþingi áður.

Frsm. (Hannes Jónsson) Hv. þm. Dal. sagðist ekki vera því mótfallinn, að stj. rannsakaði þetta mál, en betra væri að skipa milliþinganefnd nú þegar. Mjer kemur þetta kynlega fyrir sjónir. Jeg veit ekki betur en að það væri hann og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), sem báru þá ósk fram í nefndinni, að sú leið yrði farin að vísa málinu til stjórnarinnar. Hv. þm. (SE) sagði, að ef skipuð yrði milliþinganefnd á næsta þingi, mundi sú nefnd skila svo seint af sjer, að stjórninni ynnist ekki tími til að ganga frá málinu fyrir 1930. Jeg hefi enga ástæðu til að ætla það. En hinsvegar er alveg óvíst, hvort þá, 1930,verður kominn tími til að ákveða hið endanlega skipulag launamálanna. Verðlag í landinu getur verið á þann veg, að enn þurfi að framlengja núgildandi ákvæði. Hv. 2. þm. G.-K. sagðist vilja framlengja núgildandi ákvæði til ársloka 1929, í stað 1930. Það þykir mjer líka mjög kynlegt. Í nefndinni var hann okkur hinum algerlega sammála um, að samþykkja bæri frv. eins og það lá fyrir. Fyrirvari hv.þm. var aðeins um undirbúning þeirrar launalöggjafar, sem við tæki 1930. Þetta er bókað í fundargerð fjhn., og jeg skil ekki, að hv.þm. hlaupi frá því, sem hann hefir þar samþykt.

Ólafur Thors Jeg verð að lýsa undrun minni yfir þessum fáu orðum hv.frsm. Jeg veit vel, að jeg gerði ekki fyrirvara minn fyr en jeg að forminu til var búinn að samþykkja frv. En það er undarlegur skrípaleikur, sem hv.frsm. leikur hjer. Hann kemur fram hátíðlega og lætur eins og aldrei hafi gerst það, sem honum hlýtur þó að vera í fersku minni. Hv. þm. er varla svo minnislaus, að hann muni ekki eftir þeim umræðum, sem urðu um fyrirvara minn í nefndinni, þótt ekki sjeu þær skráðar í fundargerðina.

Sigurður Eggerz Jeg verð að lýsa því yfir, að jeg er líka, eins og hv. 2. þm. G.-K., undrandi yfir ræðu hv.frsm. Það er að vísu satt, að þegar hæstv. fjmrh. kom á fund nefndarinnar, þá var talað um þann mögulegleika, að stj. væri látin undirbúa það fyrir næsta þing. En á síðasta fundi nefndarinnar tók jeg það einmitt fram, í hverju minn fyrirvari lægi. Jeg skal samt ekki úthella úr neinum reiðiskálum yfir hv. fram. fyrir þetta. Jeg verð að gera ráð fyrir, að eftirtökuleysi valdi. En hitt vil jeg segja, að það er álit mitt, að betra sje að skipa milliþinganefnd í launamálið. Og jeg hygg, að það mætti einkum gleðja hæstv. stj., ef það væri gert, því þetta er erfitt verk og vandasamt. Fyrir mjer vakir aðeins það, að sem best niðurstaða fáist í þessu máli, án þess jeg ætli að fara að fylgja því fram af neinu ofurkappi, að milliþinganefnd verði skipuð, sem jeg tel þó bestu og hyggilegustu leiðina. En ef máli þessu er nú vísað til stjórnarinnar, en svo skipuð milliþinganefnd í það 1929, þá er tíminn orðinn of naumur fyrir stjórnina að athuga það fyrir Alþingi 1930.

Frsm. (Hannes Jónsson) Hv. samnefndarmenn mínir, 2. þm. G.-K. og þm. Dal., hafa báðir talið sig vera hissa yfir ræðu minni áðan. En jeg get aftur á móti sagt, að jeg sje ekkert hissa á þeim, eða rjettara sagt, að jeg er hættur að vera hissa á þeim. Jeg býst samt við, að þeir eigi erfitt með að hrekja það, sem jeg sagði, enda er það að nokkru leyti viðurkent af hv. 2. þm. G.-K. - Hv. þm. var búinn að ganga inn á að samþykkja frv. óbreytt, þótt honum hafi síðar komið til hugar, að betra væri að láta það aðeins gilda til 1929. En jeg skal skýra till. þessara hv.þm. nánar. Hv. 2. þm. G.-K. vill breyta frv. í þá átt, að lögin gildi aðeins til 1929. Hv. þm. Dal. heldur því aftur á móti fram, að mál þetta þurfi svo mikils undirbúnings við, að setja beri nú þegar í það milliþinganefnd, með það fyrir augum, að það verði endanlega afgreitt 1930. Till. eða skoðanir þessara hv.þm. eru því illa samrýmanlegar hvor annari. Ef málið á að afgreiðast á þingi 1929, samkv. skoðun hv. 2. þm. G.-K., þá verður undirbúningstíminn síst lengri heldur en ef stjórnin athugar málið til næsta þings; þótt því þingi þætti þörf á að skipa í það milliþinganefnd vegna endanlegrar afgreiðslu 1930. Ef skoðun hv. 2. þm. G.-K. er frambærileg, þá hefir hún í raun og veru lagt að velli skoðun hv.þm. Dal. 

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil aðeins endurtaka það, sem jeg hefi bent á áður, að fult rjettlæti fæst aldrei meðan dýrtíðaruppbótin af sömu launaupphæð er alstaðar höfð jöfn, vegna þess hvað verðlagið er misjafnt á landinu. T. d. það, að veita sömu uppbót í Reykjavík og uppi í sveit skapar misjafna aðstöðu hjá embættismönnum. Dýrtíðaruppbætur eru til þess greiddar að bæta að nokkru þá verðlagsbreytingu, sem lággengi og þar af leiðandi verðhækkun lífsnauðsynja skapar. Sje litið á fyrirkomulagið hjá öðrum þjóðum, þá sjest, að þar er mikið gert til að leiðrjetta það misrjetti, sem mismunandi aðstaða skapar. Í Danmörku, Þýskalandi og, að því er jeg ætla, líka í Svíþjóð; er dýrtíðaruppbótin þrenskonar og ávalt hærri í dýrtíðarhjeruðunum. Sumstaðar eru uppbætur að nokkrum hluta miðaðar við stærð fjölskyldna. Til þess að ná nokkurn veginn jafnrjetti til handa starfs- og embættismönnum þurfa dýrtíðarbætur að vera margskonar, t. d. staðarbætur, fjölskyldubætur o. s. frv., auk hinnar ákveðnu verðlagsuppbótar. Jeg vildi aðeins benda á þetta, hæstv. stj. eða öðrum þeim, sem um málið fjalla, til athugunar.

Halldór Stefánsson Jeg hefði gjarnan viljað jafna þann ágreining, sem orðið hefir milli hv. meðnefndarmanna minna, frsm. annarsvegar og 2. þm. G.-K. og þm. Dal. hinsvegar. Jeg kannast við þessa fyrirvara þeirra og að þeir komu fram í nefndinni, en þó ekki fyr en nefndin var einróma búin að bóka álit sitt. Það varð þó að samkomulagi innan nefndarinnar, að þeir mættu átölulaust koma fram með fyrirvarana, og ætti því alt orðaskak um það að vera óþarft hjer í deildinni. Hvað milliþinganefnd viðvíkur, þá álít jeg gott að komast hjá henni, vegna þess kostnaðar, sem af henni leiðir, og reynslan misjöfn hvað árangurinn snertir. Hinsvegar er ekki loku fyrir það skotið, að setja megi nefnd í málið, ef þurfa þykir. Til þess er nægur tími á næsta þingi.

Ólafur Thors Jeg vil aðeins benda hv.frsm. á það, að þótt verðlag kunni eitthvað að jafnast, þá kemst það þó aldrei á fastan grundvöll, sem ekki geti raskast. Jeg vil þakka hv. form. nefndarinnar (HStef) fyrir það, að staðfesta ummæli okkar hv.þm. Dal. um, að fyrirvari okkar hefði fullan rjett á sjer og hefði samþykki nefndarinnar. Þar með er hrakin umsögn hv.frsm. um þetta. - Jeg er nú að vísu ungur, og situr því máske illa á mjer að gefa öðrum ráð. En jeg vil þó ráðleggja hv.frsm. að fara varlega í það að skýra rangt frá niðurstöðum nefnda. Gæti svo farið, að það yrði til að kljúfa nefndirnar og þeir, sem ekki geta unað við rangan málflutning, fengju sjer annan frsm.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins vekja eftirtekt hv.frsm. á því, að jeg ætlaðist ekki til, að milliþinganefnd sú, er jeg vildi skipa nú til að athuga launamálið, lyki störfum sínum fyrir næsta Alþingi, heldur væri nóg að hún lyki þeim svo snemma, að stjórnin gæti íhugað málið fyrir þing 1930. En hv.frsm. blandaði saman skoðun minni og till.hv. 2. þm. G.-K. Jeg vil þakka hv. form. nefndarinnar (HStef) fyrir það, að hann hefir sýnt það, að jeg hefi farið með rjett mál. Jeg skal samt ekki vera þungorður í garð hv.frsm. Vil líta svo á, að unggæðisháttur hafi valdið þessari frásögn hans.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Nefndin hefir orðið sammála um að mæla með frv. með fáeinum breytingum, ekki stórum. Þegar núgildandi vinnuhjúatilskipun var sett árið 1866, voru tímar og staðhættir mjög ólíkir því, sem nú er. Það er því sannarlega engin furða, þó að þau lög, sem þá voru sett, eigi ekki lengur við. Jeg skal nefna sem dæmi, að þá var vistarbandið í gildi, svo að þeir, sem ekki voru sjálfir húsráðendur, urðu að vera í vistum. Var mjög erfitt að fá undanþágu frá þessu, enda voru flestir, sem hjá öðrum unnu, árshjú. Nú er þetta gerbreytt. Vistarbandið er afnumið. Einu leifarnar, sem eftir eru af því, eru það, að fólki er ætlað að kaupa sjer lausamenskubrjef. En það ákvæði hefir ekkert gildi lengur, því hver, sem vill, gerist lausamaður án þess að kaupa leyfisbrjef til þess. Árshjú eru því mjög fá. Fólkið er venjulega ráðið til stutts tíma, oft til missiris. Það orkar því ekki tvímælis, að það lagafrv., sem hjer liggur fyrir, er í meira samræmi við tímann en löggjöfin frá 1866. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi gert sjer þetta ljóst, og skal jeg því ekki fara nánar út í það. Af nýmælum frv. skal jeg aðeins nefna fátt eitt. Í því er svo ákveðið, að vinnuhjúaskildagar skuli vera tveir, haust og vor. Gilda lögin þá um það fólk, sem ráðið er til hálfs árs. Hefir það nokkra þýðingu, því að eftir núgildandi lögum hefir það fólk, sem ekki er í ársvist, engin þau rjettindi, sem vinnuhjúum eru ætluð. Rjetturinn til framfærslu vegna veikinda yfirfærist eftir frv. á hjú, sem ráðin eru til hálfs árs. Í ýmsum öðrum greinum eru mannúðarlegri ákvæði en áður. T. d. er svo ákveðið í 19. gr., að ekki megi hindra hjú í kaupstað frá því að sækja kvöldskóla, svo framarlega sem hjúið hefir ekki með samningi skuldbundið sig til þess að vinna einhver ákveðin störf á þeim tíma, þegar kenslan fer fram. Um breytingar þær, sem nefndin hefir gert, er fátt að segja. Það eru mest orðabreytingar og raska í litlu efni frv. Jeg skal fyrst minnast á breytinguna við 16. gr. Þar er ákvæðið um, ef endurgreiðsla af opinberu fje á sjer stað til húsbænda vegna veikinda vinnuhjús. Í frv. er ekkert tekið fram um það, hvers eðlis greiðslan sje. En nefndinni þótti rjett að taka það fram, að hana beri að skoða sem sveitarstyrk, veittan hjúinu, og leiðir þá af því, að dvalarsveitin á rjett til endurgreiðslu frá framfærslusveit hjúsins. Í frv. eru sumstaðar ákvæði, sem eru hliðstæð ákvæðum í öðrum lögum. Nefndin hefir viljað komast hjá því, að svo þyrfti að vera, og talið rjettara að vísa aðeins til þeirra laga, en sleppa þeim ákvæðum úr frv. Á einum stað hefir hún gert tillögu um, að í stað þess að taka fram um hvernig fara skuli að, ef hjú á kröfu í þrotabúi, sje vísað í skiftalögin. Um afskifti sveitarstjórnar af hjúi væri einnig æskilegt að vísa í fátækralögin. En það er ekki hægt, því að þau lög taka aðeins til árshjúa. Í þess stað verður því að taka ákvæði um það efni upp í þetta frv. og nema tilsvarandi greinar fátækralaganna úr gildi. Að lokum vil jeg geta þess, að þar sem stendur í 33. gr. frv., að þau mál, sem þar eru nefnd, heyri undir lögreglurjett, þótti nefndinni rjett að taka það fram, hverskonar lögreglurjett átt væri við. Taldi hún því heppilegra að kveða svo á, að þau skyldu vera almenn lögreglumál. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um frv.

Pjetur Ottesen Jeg ætla ekki að halda langa ræðu nú. En það getur verið, að jeg geri brtt. við þetta frv. við 3. umr. Ástæðan til þess að jeg kvaddi mjer hljóðs er sú, að jeg vildi bera fram fyrirspurn til hæstv.atvmrh. Á síðasta þingi var samþykt þál. um að skora á ríkisstjórnina að endurskoða vinnuhjúatilskipunina frá 1866 og koma með till. um breytingar á henni. Þetta hefir hæstv. stjórn gert. En þál. fól í sjer tvö önnur atriði, sem sje það, að endurskoða lög um lausamenn og þurrabúðarmenn, nr. 60, 22. nóv. 1907, einkum fyrirmæli þau, er lúta að skyldu manna til að eiga lögheimili, og að taka til athugunar, hvort ekki sje tiltækilegt að setja lagaákvæði, er gefi sveitar- og bæjarfjelögum rjett til að takmarka innflutning fólks, sem hætta er á, að verði þeim til byrði. Nú vildi jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðh., hvað hann ætli sjer að gera með tilliti til tveggja síðustu liða þingsályktunarinnar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins minna á það, að jeg gat þess við 1. umr. þessa frv., að tillögur liggja fyrir um þau mál, sem tveir síðustu liðir þál. fjalla um. Ef ekki er þegar búið að afhenda hv.allshn. tillögurnar, þá verður það gert að vörmu spori. Jeg skal taka það fram, að ólíkar skoðanir komu fram hjá þeim, sem undirbjuggu, og vanst stj. ekki tími til að gera upp á milli þeirra. Getur hv.þm. Borgf. fengið aðgang að öllum gögnum málsins hjá hv.allshn.

Pjetur Ottesen Jeg verð að skilja svar hæstv.atvmrh. svo, að stj. ætli sjer ekki að leggja fram frv. um þessi mál.  (Forsrh. TrÞ: Já)  .

Flm. (Halldór Steinsson) Á þinginu 1926 flutti jeg frv. um bætt kjör yfirsetukvenna hjer á landi. Frv. fjekk mjög góðar undirtektir hjer í deildinni og var samþ. með miklum meiri hluta atkvæða. Það fór svo til hv.Nd., en var þar svo dauflega tekið, að það dagaði uppi. Á síðasta þingi var málið aftur flutt í Nd. og fjekk þá betri undirtektir, en fór þó svo, að það fjell með eins atkv. mun. En rjettlátt mál sofnar ekki, heldur hlýtur það að sigra að lokum, og í trausti þess hefi jeg nú, ásamt tveimur öðrum hv.þm., tekið málið upp aftur. Við höfum þó ekki sjeð okkur fært að ganga eins langt og gert var 1926, heldur flytjum við það nú, eins og nefnd sú, sem um það fjallaði í Nd., gekk frá því á síðasta þingi. Það hefir rækilega verið bent á það áður, bæði af mjer og öðrum hv.þm., hversu laun yfirsetukvenna eru nú lág og kjör þeirra óviðunandi. Hæstu laun þeirra eru nú 275 kr., og er það, eins og allir sjá, gersamlega óviðunandi. Launakjör yfirsetukvenna eru svo slæm, að þau þola ekki einu sinni samjöfnuð við kjör þess starfsflokks, sem alment er talinn lægst launaður, en það eru vinnukonur. Þær munu að jafnaði hafa eigi minna en 30 kr. á mánuði, og verða þá árslaunin upp undir 400 kr., og auk þess alt frítt. Það er því stór munur á því, hvað kjör þeirra eru betri en yfirsetukvenna vorra. Afleiðingin er líka augljós, og hún er sú, að yfirsetukvennaskólinn hefir hin síðari árin verið svo illa sóttur, að mikill skortur er orðinn á lærðum ljósmæðrum í landinu, svo mikill, að nú er fjöldi umdæma, sem engar yfirsetukonur fást í. Jeg hefi aflað mjer upplýsinga um þetta, og er ástandið nú þannig, að um 30 umdæmi eru ljósmóðurlaus. Afleiðingin af þessu er aftur sú, að ólærðar konur neyðast til að taka þessi störf að sjer, og þegar svo er komið, þá erum við komnir út á mjög hættulega braut og alls ekki samboðna þjóðfjelagi með sæmilegri siðmenningu. Enda er þetta mikil afturför frá því sem verið hefir, því að við höfum haft lærðar ljósmæður í flestum ef ekki öllum umdæmum. Í frv. okkar er farið fram á, að byrjunarlaunin verði 300 kr., sem fari hækkandi þannig, að þau geti orðið 500 kr. hæst. Þá er einnig gerð sú breyting á núverandi skipulagi, að laun yfirsetukvenna í sveitum skuli greidd að 2/3 úr ríkissjóði, en að 1/3 úr sýslusjóði, en nú greiðir hvor aðili helming. Þessi breyting mundi að vísu valda nokkrum útgjaldaauka fyrir ríkissjóð, líklega nálægt 40 þús. kr., en það getur naumast talist mikil upphæð, þegar um það er að ræða, að bæta kjör jafmnargra og þarfra starfsmanna þjóðfjelagsins eins og yfirsetukonur eru. Jeg skal svo ekki hafa þennan formála lengri, en treysti því, að þessu máli verði nú, ekki síður en áður, vel tekið, og legg til, að frv. verði vísað til fjhn.

Einar Árnason Jeg vildi aðeins fá nokkrar upplýsingar hjá hv.flm. um einstök atriði málsins. Eftir frv. eiga byrjunarlaunin að vera 300 kr., og þau eiga að svo að hækka 3. hvert ár upp í 500 kr. Þá er spurningin, hvort þær ljósmæður, sem gegnt hafa starfinu í 12 ár, þegar lögin ganga í gildi, eiga að fá hæstu laun strax eða taka byrjunarlaun. Nú er það einnig svo eftir gildandi lögum, að sumt af laununum er greitt úr ríkissjóði, en sumt úr sýslusjóði, og nú sje jeg ekki á frv., hvort til er ætlast, að ríkissjóður greiði dýrtíðaruppbót á öll launin eða aðeins á sinn hluta þeirra. Það er svo um einn flokk starfsmanna, sem sje barnakennara, að ríkissjóður greiðir dýrtíðaruppbót á öll launin, þó að hann greiði eigi nema nokkurn hluta þeirra, og þykir mjer þetta atriði einnig þurfa skýringa við. Sem sagt, jeg veit ekki hvað fyrir hv.flm. vakir, en það skiftir talsverðu, hvernig hann ætlast til að þessu verði komið fyrir.

Flm. (Halldór Steinsson) Það er mikið rjett hjá hv. 1. þm. Eyf., að það verður ekki sjeð á frv., hvað verða ætti um laun þeirra ljósmæðra, sem þegar hafa starfað 12 ár, þegar lögin koma í gildi. En jeg lít svo á, að það mæli full sanngirni með því, að þær fái full laun, eða 500 kr. Annars er það svo um þetta og annað, að það kemur til athugunar í nefnd. Að því er dýrtíðaruppbótina snertir, teldi jeg í sjálfu sjer rjettara, að rjettir aðilar greiddu hana hvor að sínu leyti. En ef nefndin telur hitt rjettara, þá set jeg mig alls ekki upp á móti því. Sem sagt, þetta eru atriði, sem að sjálfsögðu koma til athugunar í nefnd.

Hákon Kristófersson Þetta er að vísu ekkert stórmál og hefir áður verið rætt hjer á Alþingi. Þó finst mjer, að vel mætti vísa því til nefndar. Hefi jeg áður verið því fylgjandi, að svo yrði gert. Jeg vil nú leyfa mjer að leggja til, að umr. sje frestað og frv. vísað til hv. allsherjarnefndar. Þykir mjer ekki ósennilegt, að breyta megi einhverju í því, t. d. á þann hátt, að þeim mönnum, sem eiga rakarastofur, væri heimilt að vinna sjálfum. Hinsvegar er ekki nema sanngjarnt, að takmörk sjeu fyrir því, hve lengi þeir megi láta sveina sína vinna. Því hefir verið haldið fram, að hjer sje um alveg samskonar takmörkun að ræða og um lokun sölubúða. Jeg held þó, að þetta tvent sje dálítið ólíkt. Menn hafa oftast einhver ráð með að afla sjer nauðsynja sinna á daginn, enda mun lögunum ekki svo stranglega fylgt, að amast sje við því, þó að vörur sjeu afgreiddar eftir pöntun símleiðis, þó að komið sje fram yfir lokunartíma. En þetta frv. er einn liður í þeirri stefnu að banna mönnum sjálfsákvörðun þar sem einstaklingsrjetturinn á að vera óskertur. Líklega verður frv. þetta að lögum nú, en mig furðar á því, að hv.þdm. skuli ekki hafa viljað sýna því þann sóma að vísa því til nefndar.

Gunnar Sigurðsson Mjer sýnist alveg ástæðulaust að vísa frv. til nefndar. Háttv. þm. Barð. getur beðið forseta um að taka málið út af dagskrá, og getur þm. þá komið með brtt.

Hákon Kristófersson Mjer er ómögulegt að sjá, hverja ástæðu hv. form. allshn. getur haft til þess að vera á móti því, að nefndin fái frv. til meðferðar. Jeg held, að það væri t. d. mjög fýsilegt að fá að vita, hvaða menn það eru, sem óska frv. framgangs, eða hvort nokkrum er þægð í því, að það verði að lögum.

Gunnar Sigurðsson Það er alls engin ástæða til þess að tefja allshn. á því að láta hana fara að fjalla um þetta frv. Þingið hefir margsinnis áður haft það til meðferðar, og það er þrautrætt. Jeg legg til, að því verði ekki vísað til nefndar.

Björn Kristjánsson Frv. þetta var flutt í hv.Nd. eftir ósk bæjarstjórnar Hafnarfjarðar. Málinu var þar vel tekið. Hv. allshn.Nd. fjekk frv. til umsagnar, og mælti hún einróma með því og gekk það svo í gegnum deildina umræðulítið og mótmælalaust. Mál þetta er mjög einfalt og óbrotið og þarf því ekki mikilla skýringa við. Það stendur þannig á, að Garðakirkja á þarna landsvæði í miðjum Hafnarfjarðarbæ. Það er því augljóst, að það er hin mesta nauðsyn fyrir bæinn að fá full umráð yfir þessu landi, til þess að hægt sje að koma heildarskipulagi á byggingar og þess háttar. Jeg skal geta þess, að skipulagsnefnd hefir lagt til, að nokkur hluti þessa lands yrði notaður fyrir skemtigarð, en hitt undir byggingar. Bæjarverkfræðingur Hafnarfjarðar hefir gert uppdrátt af þessu svæði, og mun jeg leggja hann ásamt öðrum gögnum, sem málið snerta, fyrir þá nefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar. Jeg skal svo ekki hafa þennan formála lengri, en vænti, að málið fái hjer jafngreiðan gang eins og það fjekk í hv.Nd., og legg til, að því verði vísað til hv.allshn., að umr. lokinn.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Eins og nál. bera með sjer, hefir allshn. ekki getað orðið sammála um þetta frv. Hinsvegar viðurkennir öll nefndin þó, að það fyrirkomulag, sem nú er um stjórn sveitarmálefna á Norðfirði, sje ekki viðunandi, en nefndarhlutana greinir á um það, hvernig úr því skuli bætt. Jeg ætla ekki að fara út í nál. minni hl. að svo stöddu, en skal nú færa nokkur rök að niðurstöðu meiri hl. Við lítum svo á, að önnur lausn á þessu máli sje ekki fullnægjandi en sú, sem farið er fram á með frv., með öðrum orðum, að svo sje komið í þessu kauptúni, að ekki verði fullkomlega úr bætt á annan hátt. Jeg verð að álíta, að allflestir hv.þdm. sjeu of lítið kunnugir högum og háttum á þessum stað; fæstir þeirra munu hafa komið þar, en sumir aðeins í svip, og er sú þekking, sem við það fæst, altaf mjög ófullkomin. Jeg hygg, að jeg muni vera sá maðurinn, sem mesta þekkingu hefir í þessu efni, og er það enda eðlilegt, þar sem jeg hefi verið búsettur í þessu kauptúni altaf síðan það fór að vaxa. Jeg vil þá með örfáum orðum lýsa vexti þessa kauptúns í stórum dráttum. Skal jeg þá fyrst minnast á mannfjöldann. Í árslok 1890 er íbúatala innan takmarka Neshrepps um 80 manns, og það lítur út fyrir það af skýrslum, að sú íbúatala hafi haldist óbreytt um nokkur ár. Árið 1895 eða 1896 mun Nes hafa verið löggiltur verslunarstaður og árið 1900 er íbúatalan orðin tæp 300, og fer svo stöðugt vaxandi. Í árslok 1910 er hún orðin 480, 1920 rúm 700, 1925 940, 1926 994 og 1927 1040. Þegar litið er á þessar tölur, er auðsjeð, að vöxtur er orðinn jafn og stöðugur. Þessi mannfjölgun hefir orðið á tvennan hátt, bæði af innflutningi til bæjarins og svo af eðlilegum mismun á tölu fæddra og dáinna. Nú hin síðari árin hafa fæðingar verið um 40, en dauðsföll 4–10 á ári, og skapast þannig fjölgun, sem nemur 30–40 manns árlega, þótt enginn innflutningur ætti sjer stað. Þegar litið er á þetta og þessar tölur lagðar til grundvallar, lætur nærri að ætla, að 1930 verði íbúatalan orðin tvöföld við það, sem hún var 1920. Með kauptún, sem er í svo hröðum vexti, verður löggjöfin vel að gæta þess að vera ekki alt of langt á eftir tímanum með heimildir til bætts skipulags. Þá er næst að líta á fjárþörf sveitarfjelagsins til opinberra þarfa. Er þá rjett að athuga í því sambandi fjárhagsreikning þessa hrepps síðan 1913, er Neshreppi var skift úr Norðfjarðarhreppi og hann gerður að sjerstöku sveitarfjelagi. Eins og menn vita, gátu, samkvæmt sveitarstjórnarlögunum frá 1905, þau kauptún, sem höfðu 300 íbúa, krafist þess að verða sjerstakt hreppsfjelag. Mjer var það þá þegar ljóst, að það væri hin mesta rjettarbót fyrir kauptúnið að losast úr tengslum við hinn hluta hreppsins, og hreyfði jeg því fyrst 1908. En úr því varð ekki þá, vegna þess að í hinum hluta hreppsins var stærsti gjaldandinn í sveitinni, sem sje hvalveiðastöð. En smátt og smátt fóru augu manna að opnast fyrir því, að það mundi fara að styttast í veru þessa gjaldanda, og 1913 varð svo úr skiftingunni, og var hún framkvæmd á þann hátt, að við fjárskifti milli hreppanna var ekkert tillit tekið til þessa gjaldþegns, sem dvalið hafði í hreppnum síðustu 11 ár. Það kom í minn hlut að verða oddviti hreppsins 1913, og get jeg sagt það með nokkrum rjetti, að jeg hefi verið kunnugur fjárreiðum hans síðan og alt til þessa dags. Fyrsta reikningsárið, 1913–'14, var umsetningin 4000 kr., 1920–'21 40000, 1925–'26 70000, og frá fardögum 1926 og til ársloka 1927 140000 kr. Þetta alt ber að sama brunni; það sannar hinn hraða vöxt kauptúnsins. Þegar reikningsumsetningin er orðin 100 þús. kr. á ári, þá . er reikningshald og gjaldheimta orðin svo umfangsmikið starf, að þess er ekki að vænta og það er ekki hægt að ætlast til þess, að lítt undirbúnir menn með ljelegum launum geti leyst það af hendi svo að vel sje. Jeg vil bæta því við, að jeg tel það mæla með þessu frv., að árið 1920 var stofnaður sparisjóður í kauptúninu, og hefir hann eflst mjög síðan. Sjóðurinn var stofnaður 1. september 1920, en í árslok það ár voru innlög í hann orðin 11 þúsund kr. Við síðustu áramót voru innlögin orðin 150 þús. Er það að vísu ekki stór peningastofnun, en ákaflega mikið hefir hún bætt viðskiftalíf kauptúnsins nú síðustu árin. Auðvitað væri það mín heitasta ósk, að sjóður þessi væri ekki aðeins 150 þús., heldur 1 miljón og 500 þús. Þá yrði ekki á móti því mælt, að bærinn gæti staðið á eigin fótum fjárhagslega. En alt stendur til bóta, og mín trú er það, að stofnun þessi verði áður mörg ár líða aðalviðskiftastofnun kauptúnsins. Jeg skal svo ekki þreyta hv.þdm. á lengra vaxtaryfirliti, en eitt skal jeg minnast á enn, sem í rauninni er mikið atriði í þessu sambandi, sem sje það fjárhagstjón, sem sýslufjelagið bíður við það, að Norðfjörður sje gerður að sjerstöku lögsagnarumdæmi út af fyrir sig. Það er nú fyrst, að það er mikið fje, sem Neshreppur er búinn að gjalda sýslusjóði Suður-Múlasýslu, en hinsvegar stendur þannig á, að hann getur ekki notið neinna fjárframlaga úr sýslusjóði, nema þeirra, sem beint eru ákveðin með lögum, sem eru aðeins útgjöld vegna berklavarnalaganna. En í sýslusjóð hefir hreppurinn greitt 7–9 þús. kr. árlega. Það verður því að líta á það líka, þegar athugaður er sá galli, sem þessu fylgir fyrir sýsluna, að það er eigi síður fjárhagslegt tjón fyrir kauptúnið að vera í tengslum við hana. Jeg sje svo ekki ástæðu til að taka fleira fram um þessi atriði að svo stöddu. Jeg hygg, að hver maður, sem hefir af eigin reynslu kynst ástæðum þessa kauptúns, hljóti að viðurkenna, að þau atriði öll, er jeg nú hefi tekið fram, sjeu rjett, og einnig, að þau sanni, að hjer er aðeins um sanngirniskröfu að ræða. Þá vil jeg ennfremur benda háttv. deild á ummæli landlæknis og skipulagsnefndar, sem dvöldu á Norðfirði nokkurn tíma sumarið 1926, nefndin til að undirbúa skipulagsuppdrátt af kauptúninu og landlæknir í embættiserindum. En þau ummæli eru, að stofnun bæjarfógetaembættis á Norðfirði sje brýn nauðsyn og fylsta sanngirni. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að þeim breytingum, sem meiri hl. allshn. hefir komið fram með við frv. Vil jeg fyrst geta þess, að frv. var borið undir einn af lögfræðingum þessa bæjar, sem jafnframt er prófessor í lögum við háskólann. Hann athugaði frv., aðallega frá formsins hlið, og fann ekkert verulegt við það að athuga. Jeg verð því að líta svo á, að frá þeirri hlið sje ekki ástæða til að gera neinar breytingar. En meiri hl. nefndarinnar hefir þó komið fram með nokkrar breytingar, sem allar skifta litlu máli, að einni undantekinni, er fjallar um launagreiðslu þessa embættismanns, ef til kæmi, að málið næði fram að ganga. Fyrsta brtt. nefndarinnar er við 4. gr. frv. og gengur út á að koma fyrir launum væntanlegs bæjarfógeta á Norðfirði á svipaðan hátt og annara embættismanna. Er svo til ætlast, að byrjunarlaunin verði nokkuð lægri en frv. gerir ráð fyrir, og hækki svo á 10 árum upp í fulla hæð. Er þetta sett með hliðsjón af launum bæjarfógetans á Siglufirði. Í þessu sambandi vil jeg minnast á brtt. á þskj. 135, sem gerir ráð fyrir 1000 króna lægri byrjunarlaunum, og þar með líka 1000 kr. minni lokalaunum. Jeg skal nú viðurkenna, að ekki er ósennilegt, að nægja mundu lægri laun en jeg hefi tiltekið í frv., en þá aðeins með hliðsjón af þeim launum, sem greidd yrðu úr bæjarsjóði. En mjer finst tillagan ganga of langt. Annars vil jeg ekki deila frekar um þetta, en láta deildina skera úr við atkvæðagreiðsluna. Þá er það brtt: 2, við 7. gr. frv., sem er þess efnis, að í stað „þegar“ komi: þá. Þetta þarf lítillar skýringar við, en veldur þó nokkurri efnisbreytingu, því að eins og frv. hljóðar nú má skilja sem svo, að þegar skuli fara fram kosningar, er einhver fulltrúi fer frá áður en kjörtímabil hans er út runnið, enda þótt kosningar standi alveg fyrir dyrum. Þá kem jeg að þriðju breytingunni, sem er við 8. gr. Er það þá fyrst, að niður falli orðin í þriðju málsgrein „ef því verður við komið“. Því að ekki er nema sjálfsagt, að oddviti skýri fulltrúunum frá því á undan fundum, hver málefni komi fyrir. Síðari liður þessarar brtt. er leiðrjetting, að í stað „samþykkir“ komi: staðfestir. Það á betur við, þegar um stjórnarráðið er að ræða. Þá er það fjórða breyting, sem sömuleiðis er leiðrjetting. Í frv. stendur, að bæjarstjórnin skuli gera tillögur um „sáttasemjara“, en það orð er nú orðið lögfest á alt öðru starfi, og því þykir rjett að nota heldur orðið sáttanefndarmenn. Kem jeg þá að brtt, við 19. gr., þess efnis, að orðin „með öllum fylgiskjölum“ í niðurlagi greinarinnar falli niður. Þessi breyting er gerð samkv. bendingu frá minni hl. nefndarinnar í þá átt, að sending fylgiskjalanna væri í sjálfu sjer þýðingarlítil og gæti haft illar afleiðingar, jafnvel þær, að fylgiskjölin týndust. Þá er það 6. brtt., við 22. gr. Hún skýrir sig sjálf, því að það er gefið mál, að vera verður stafur fyrir því í lögum, að ákveða megi sektir í reglugerðinni. Loks er það sjöunda og síðasta brtt., við 23. grein, um það, hvenær lögin gangi í gildi. Það þótti gleggra að taka það fram í sjálfu frumvarpinu. Hinsvegar sjer stjórnin eftir sem áður um það, að lögin komi til framkvæmda. Orðalag frv., eins og það er nú, er hvorki eins viðfeldið nje eins heppilegt og við leggjum til. sje jeg svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, enda hygg jeg, að lengri umræður hafi ekki mikið að þýða. Það hafa verið lögð fram skýr rök og sanngjörn fyrir málinu.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og getið er um í nál., viðurkenni jeg fúslega, að það er óhægt um alla gjaldheimtu fyrir sveitarstjórnina á Norðfirði, meðan enginn er þar sýslumaðurinn eða löglegur innheimtumaður. En jeg vil bæta úr því á eðlilegri hátt en að gera kauptúnið að kaupstað. Jeg er hræddur við þessa leið, að veita sjávarþorpum kaupstaðarrjettindi strax þegar þau eru orðin svo fjölmenn, að störfin verða erfið til framkvæmda undir núverandi fyrirkomulagi, vegna þess að jeg held, að það verði enginn endir á þessum kaupstaðalöggildingum. Auk þess eru það mikil óþægindi fyrir sýslufjelögin að missa kauptúnin út úr umboði sínu. Jeg held því, að hjer þurfi að finna heppilegri úrlausn á málinu. Mjer skilst, að það sjeu umbætur á framkvæmdavaldi staðarins, sem vantar. Jeg hefi ekki heyrt því haldið fram, að hreppsnefndin á Norðfirði væri ekki fær um að taka eða bær að taka ályktanir í öllum málum sveitarinnar. Það eru framkvæmdirnar, sem er ábótavant, vegna þess að það vantar starfskraft. Auk þess eru önnur kauptún í miklum vexti með yfir 1000 íbúa, og enn önnur, sem ekki hafa þá íbúatölu, í greinilegum vexti. Mjer finst ekki rjett að velja þessa leið, sem fyrst og fremst leiðir til embættafjölgunar og gefur fordæmi í þá átt, því að það er ekki jafnrjetti í öðru en að halda fjölgununum áfram. Og þó að íbúatala kauptúns nái þúsundinu, rjettlætir það ekki, að ríkið leggi til löglærðan embættismann með dómsvaldi, skrifstofukostnaði o. s. frv. Aðrir sýslumenn og bæjarfógetar hafa meiri fjölda til yfirsjónar í umdæmi sínu. Þetta var nú að vísu gert, þegar Siglufirði voru veitt kaupstaðarrjettindi, en þar var sjerstaklega ástatt. Staðurinn er mjög afskektur og það var illkleift að rækja þar embættisstörf samhliða þeim störfum, sem inna þurfti af hendi í sýslunni og á Akureyri. Norðfjörður er aftur á móti vel settur og liggur á leið sýslumanns, er hann fer milli enda umdæmis síns. 

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg verð að gefa nokkrar upplýsingar út af ræðu háttv. 3. landsk. Hann sagði, að jeg vildi ganga vafasama braut í þessu máli, því að mörg væru þau kauptúnin, sem hefðu svipaða íbúatölu og Norðfjörður, t. d. Akranes. Jeg benti áður á, að ekki mundi á löngu líða áður en Norðfjörður færi fram úr Akranesi að höfðatölu, og þarf ekki að gera það aftur. Annars kemur hjer fleira til greina en íbúatalan ein. Jeg hefi borið saman útflutning frá þessum báðum stöðum. Norðfjörður hefir á síðari árum flutt meira út en nokkurt annað kauptún, já, meira að segja meira en Seyðisfjörður og öll Norður-Múlasýsla samanlagt. Samkvæmt Hagtíðindunum hefir Akranes ekki flutt út fyrir eina krónu. - Það er kannske prentvilla, og jeg hefi ekki átt kost á að athuga Hagtíðindin nema til ársins 1922. - Svo eru það tekjur ríkissjóðs. Jeg veit ekki um þær af Akranesi, en á Norðfirði skifta þær nokkrum tugþúsundum; jeg gæti trúað, að þær næmu í meðalári yfir 100 þús. krónum. Árið 1925 var tekju- og eignarskattur úr allri Suður-Múlasýslu 60 þús. kr., en úr Norðfjarðarhreppi einum nam hann 42 þús. kr. - með öðrum orðum, hann var það ár meira en 2/3 af öllum tekju- og eignarskatti úr sýslunni. Held jeg ekki, að sama verði sagt um Akranes. Auk þess hefir sigling til Norðfjarðár síðustu 10–15 árin verið miklum mun meiri en nokkursstaðar annarsstaðar á Austfjörðum. Norðfjörður dregur frá Seyðisfirði með hverju ári, enda liggur hann vel við. Að vísu koma fleiri millilandaskip til Seyðisfjarðar, en fiskiflotinn siglir meir á Norðfjörð, enda er hann meiri þaðan en frá nokkrum einum stað öðrum á Austfjörðum. Jeg var búinn að skýra þetta áður, en varð að gera það aftur, af því að háttv. 3. landsk. gerði höfðatöluna að aðalatriði. En eins og jeg hefi sýnt fram á, kemur margt fleira til greina. Og Norðfjörður er að ýmsu leyti ekki sambærilegur við nokkurt kauptún á landinu - hann er meira að segja kominn fram úr Seyðisfirði, eins og jeg hefi sýnt fram á. Háttv. 3. landsk. var að tala um, að það væri mjög varhugaverð leið að fara að fjölga embættum. Skal jeg ekki mótmæla því. En jeg skil ekki, hvað hann meinar með dagskránni, ef ekki verður nákvæmlega sama uppi á teningnum. Mjer skilst, að af báðum tillögunum leiði embættafjölgun, svo að munurinn ætti þá aðeins að vera í launamismun. Hann vill skipa mann með nokkru lögreglustjóravaldi; og þá kunna launin kannske að verða eitthvað lægri, en ef hann á að inna sömu störf af hendi, sje jeg enga ástæðu til að lækka þau. Annars er dómarastarfið á Norðfirði lítils virði, og jeg legg enga áherslu á, að það fylgi þessu embætti. Auk þess verður þess stutt að bíða, að bæði dómsvaldið og lögreglustjórnin verði endurskoðuð og vafalaust aðskilin. Háttv. þm. (JÞ) var að tala um, að á Siglufirði hefði staðið sjerstaklega á. Það gerir það alveg eins á Norðfirði. Að vísu er einn hreppur sýslunnar norðar en Norðfjörður - eins og háttvirtur þingmaður rjettilega drap á -, en það er engu minni erfiðleikum bundið að komast frá Eskifirði til Norðfjarðar en frá Akureyri til Siglufjarðar. Landleiðin liggur yfir 2000 feta háan fjallgarð, svo að menn geta gert sjer í hugarlund, hversu greitt er hjer yfirferðar, enda er mjög erfitt að komast til Norðfjarðar öðruvísi en á sjó, og ómögulegt að koma við hestum, nema um hásumarið. Það mun veitast erfitt að ganga á móti því, að þetta frv. sje fram komið af fullgildum ástæðum. Það er ákaflega erfitt að færa líkur fyrir því, að úr vandkvæðum kauptúnsins verði bætt á annan hátt en þann, er frv. gerir ráð fyrir. Þá er næst að athuga till.háttv. minni hl. - Í nál. sínu viðurkennir háttv. 3. landsk., að sveitarstjórnarfyrirkomulagið á þessum stað sje orðið óviðunandi. En hann hyggst að bæta úr á annan hátt en þann að veita kauptúninu bæjarrjettindi. En jeg hygg, að það yrði aðeins stundarbót, ef farið væri að hans ráðum. Endanlega lausnin hlýtur að vera bæjarrjettindi. Dráttur á því, að sú lausn fáist, veldur tjóni fyrir kauptúnið og fjárútlátum fyrir ríkissjóð. Aðferð háttv. 3. landsk. við það að reyna að víkja þessu máli frá finst mjer ekki allskostar viðeigandi. Ef hann hefði komið með till., sem strax kæmi til framkvæmda, þá væri það góðra gjalda vert. En ekki er svo vel, heldur leggur hann til, að þingdeildin víki frv. frá og skori á ríkisstjórnina að ráða fram úr þessu máli með því að undirbúa lög um heimild fyrir tilbrigðum frá sveitarstjórnarlögunum í þeim kauptúnum, er líkt er ástatt um og Norðfjörð. Jeg vil benda á það, að í niðurlagi nál. segir svo: „Tel jeg, að slík úrlausn mundi einnig nægja fyrir Norðfjörð fyrst um sinn“. Jeg er hv.þm. þakklátur fyrir það, að hann telur þetta ekki fullnaðarúrlausn. En spurningin er þá, hvort líkur eru til þess, að ríkissjóður geti sparað fje með því fyrirkomulagi, er hann stingur upp á. Jeg fyrir mitt leyti tel, að af því mundi leiða fjárhagslegt tap fyrir ríkissjóð og aukna erfiðleika fyrir kauptúnið. Jeg vænti þess, að háttv. þingdeild hafi áttað sig svo vel á þessu máli, sem liggur nú fyrir henni til afgreiðslu í 3. sinn, að hún ljái því lið sitt, svo að úrlausn þess falli á þann eina rjetta hátt.

Guðmundur Ólafsson Jeg á brtt. á þskj. 135, en hafði ekki ætlað mjer að tala fyrir henni, einkum eftir að háttv.frsm. meiri hl. allshn. vjek að henni í ræðu sinni og ljet á sjer skilja, að honum þætti hún ekki óeðlileg. Jeg geri ráð fyrir, að flestir háttv. þingdeildarmenn geti skilið, hvers vegna jeg ber fram till. um lækkun á launum væntanlegs embættismanns á þessum stað um 1000 kr. Jeg hefi til þessa verið andstæðingur þessa máls, en er nú farinn að þreytast á því og held kannske, að þessar óskir sjeu ekki algerlega út í loftið og þessi rjettindi sjeu kauptúninu ekki lítils virði, að minsta kosti að þess eigin áliti. En jeg hefi ekki hingað til verið manna fúsastur á að fjölga opinberum starfsmönnum. Og þegar ekki með öllu verður hjá því komist, vil jeg ekki ausa til þess meira fje en nauðsyn krefur. Mjer komu því undarlega ummæli háttv. 3. landsk., er hann var að tala um leikaraskap í sambandi við mig og till. mína. Jeg held sannast að segja, að háttv.þm. hafi sýnt meiri leikaraskap það sem af eru þessu þingi en jeg. Jeg álít, að þessum embættismanni sje nóg að hafa laun sýslumanna. Þeir fá ekki nema 4200 kr. byrjunarlaun, er hækka eftir 3, 6 og 9 ár upp í 5200 kr. Jeg býst við, að nógir yrðu til þess að sækja um embættið fyrir því, með því að enginn hörgull er á hæfum mönnum í það. Og jeg skammast mín alls ekkert fyrir það, þótt jeg vilji spara, og það þótt sá sparnaður nemi ekki nema 1000 kr. Annars skiftir vitanlega ekki miklu máli, hversu fer um þessa brtt. En úr því að hlutaðeigendur, sem til þekkja, telja þetta nógu há laun, hjelt jeg, að aðrir stæðu sig ekki við að setja sig upp á móti því.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Mjer datt alls ekki í hug að beina neinum aðdróttunum í garð hæstv. forseta, háttv.þm. A.-Húnv., og þykir mjer leitt, að hann skuli hafa skilið orð mín svo. Hitt átti jeg við, að það væri leikaraskapur af löggjafarvaldinu í heild að fara að stofna nýtt embætti með launum, sem sjáanlega eru of lág, og sjá sig síðan um hönd og hækka launin upp í það, er þá og síðar hefir þótt sanngjarnt. Jeg veit, að hv.þm. A.-Húnv. er einlægur og álítur þá launaupphæð nóga, sem hann stingur upp á. En jeg vísa aðeins í reynslu liðinna ára. Þá hefir löggjafarvaldið álitið hæfileg laun það, sem stungið er upp á í brtt., en síðan smáfært sig upp á skaftið. Og svo má gera ráð fyrir, að fari einnig hjer. Þá er ræða háttv.frsm. meiri hl. Jeg hefði alls ekki staðið upp að þessu sinni, ef hann hefði ekki hallað rjettu máli í þessari sömu ræðu, en því tel jeg mjer skylt að svara. Jeg gerði engan beinan samanburð á Skipaskaga og Norðfirði. Jeg gat þess aðeins, að um fleiri kauptún væri líkt ástatt hvað mannfjölda snerti, og mátti skilja, að þar væri meðal annars Skipaskagi hafður í huga. Nú gerir háttv.frsm. sinn samanburð á útfluttu vörumagni frá þessum tveim kauptúnum. Og niðurstaða þess samanburðar verður sú, að ekki er útflutt fyrir 1 kr. af Akranesi, en af Norðfirði fyrir mikla upphæð. Jeg tel það nú að vísu ekki rýra á neinn hátt rjettindi kauptúns, þótt framleiðslu þess sje þannig háttað, að hún gangi til neyslu innanlands, svo sem er um Skipaskaga, sem framleiðir og selur okkar ágætu Skagakartöflur og engum heilvita manni dettur í hug að telja verðlausa þá framleiðslu, þótt ekki komi til greina á útflutningsskýrslum. En auk þess eru líka beinlínis fluttar út af Akranesi sjávarafurðir. En á skipskjölum er sá útflutningur talinn frá Reykjavík. Það orsakast meðal annars af því, að í Reykjavík er hægt að ná til embættismanns til slíks, en það er ómögulegt á Skipaskaga.  Um kostnaðarhlið þessa máls hjelt hv.frsm. meiri hl. því fram, að mitt fyrirkomulag, sem jeg drap á í nál., muni reynast fult svo útdráttarsamt fyrir ríkissjóð eins og ef stofnað yrði sjerstakt bæjarfógetaembætti. Hann gerði sem sje ráð fyrir því, að gjalda yrði viðkomandi starfsmanni sama kaup eftir mínum till. og eftir frv., með því að honum væri ætlað sama starf. En svo er ekki. Kauptúnið hjeldi áfram að vera einn hreppur í sýslunni og sýslumaður annaðist ýms þau störf, er embætti hans heyra til og falla mundu að öðrum kosti undir bæjarfógeta á þessum stað. Sá embættismaður, sem fyrir mjer vakir, myndi því hafa mun þrengra starfssvið en bæjarfógeti, og því rjettmætt, að laun hans væru þeim mun lægri. Mjer er kunnugt um, að hv.frsm. meiri hl. hefir áður fyr getað látið sjer nægja þá úrlausn þessa máls, er jeg sting upp á. Ætti hann því ekki að lá mjer mikið, að jeg stend nú á þeim grundvelli, sem hann sjálfur hefir getað hugsað sjer að standa á.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg vona, að það sje misskilningur en ekki rangfærsla á orðum mínum, er lýsti sjer í ummælum hv. 3. landsk. um samanburð minn á Skipaskaga og Norðfirði. En hvort heldur sem er, þá verð jeg að leiðrjetta. Hv. 3. landsk. virðist taka samanburð minn á þann hátt, að jeg vildi gera lítið úr framleiðslu Skagabúa. Það hefir mjer aldrei komið til hugar. Enda skiftir það minstu um nauðsyn þess embættismanns, sem frv. fer fram á, hvað framleitt er á hverjum stað. Hitt skiftir meiru, að útflutningurinn nemur að verðgildi annarsvegar nær 2 milj. kr., en hinsvegar ekki 1 kr. Það snertir viðkomandi embættismann ekki svo mikið, þótt þeir Akurnesingar selji kartöflur fyrir 100 þús. kr. árlega, og það enda þótt meira væri. Til þess að sú sala geti gengið fyrir sig, þarf hann ekki að skrifa upp á nein skipsskjöl eða innheimta toll. Það snertir því ekki þetta mál, hvort um er að ræða kartöflur eða annað, sem framleitt er til innanlandsnotkunar. Í samanburði mínum voru engar dylgjur fólgnar í garð Akurnesinga, enda eiga þeir það á engan hátt skilið, að hnjóðað sje í þá sjerstaklega. Jeg vona sem sagt, að hjer sje um að ræða misskilning hjá hv. 3. landsk., en ekki útúrsnúning. Minn rökstuðningur stendur enn óhrakinn. Tölurnar eru teknar úr Hagtíðindunum, og getur hver flett þeim upp, sem vill. Hv. þm. sagði, að jeg hefði gert ráð fyrir, að í báðum tilfellunum, hvort sem fylgt væri till.hv. minni hl. eða frv., mundi launagreiðslan úr ríkissjóði verða sú sama. Jeg get ekki búist við öðru, ef settur er valdsmaður á þessum stað á annað borð, en að hann hafi fult lögregluvald. Annars kemur hann ekki að fullum notum. Og jeg get ekki hugsað mjer, að ríkið geti látið sjer sæma að bjóða slíkum manni lægri laun en till.hæstv. forseta fer fram á, og helst ekki minni en frv. gerir ráð fyrir. Hv. þm. (JÞ) sagði, að sýslumaður hjéldi áfram að gegna einhverju talsverðu af starfinu. Ef hann á að gegna meiru en dómarastörfum, þá hefi jeg misskilið till. minni hl., hv. 3. landsk. Jeg hefi hingað til haldið, að hann vildi þó með sinni till. bæta úr því ástandi, sem er og verður æ óviðunanlegra því lengra sem líður. En ef vald þess manns, sem til kemur, er að engu aukið frá því, sem oddviti og hreppstjóri hafa nú, þá eru umbæturnar sáralitlar. Ef þessu er svo háttað, sem helst er að skilja af orðum háttv. 3. landsk., þá fer jeg að líta svo á, að dagskrártill. hans sje ekki annað en vingjarnlega orðuð tilmæli um að víkja þessu máli frá, án þess að reynt sje að bæta úr þeirri þörf, sem því veldur, að þetta frv. er fram komið. Þá er loks rúsínan í endanum hjá hv. 3. landsk.: að jeg eigi ekki að taka hart á sjer, af því að samskonar hugmynd og hann gengur nú með hafi einu sinni vakað fyrir mjer. Síðan 1913 hefi jeg verið að velta þessu máli fyrir mjer, og það er satt, að um eitt skeið var jeg ekki frá því, að ef til vill nægði sú úrlausn, sem hv. minni hl. allshn. leggur nú til. En nú hefi jeg íhugað þetta mál um margra ára skeið og á þeim tíma sannfærst æ betur og betur um, að þessi lausn getur að vísu nægt á ýmsum stöðum, og þar á meðal máske á Skipaskaga, en hún á bara alls ekki við á Norðfirði og kemur ekki að fullu liði þar eins og nú er komið. Hv. 3. landsk., er lítið hefir um þetta mál hugsað, á eftir að melta það nokkuð betur til þess að komast að sömu niðurstöðu og jeg. Sá er munurinn, að jeg er þetta lengra kominn en hann. Þetta er því ekki til málsbóta eða inntekta fyrir hv.þm. Málið ætti nú að fara að verða sæmilega vel upplýst. Þótt jeg hafi ekki lagst á móti brtt.hæstv. forseta, vil jeg taka það skýrt fram, að jeg tel þar of langt gengið í lækkun launanna. Það er að vísu nokkuð til í því, sem hæstv. forseti sagði, að 4200 kr. eru sæmileg byrjunarlaun. Jeg kannast við það. Og auk þess veit jeg, að bæjarfjelagið mundi búa svo að þessum embættismanni sínum, að hann sæi sjer fært að una við kjör sín. Auk þeirra 1500 kr., sem hann fengi úr ríkissjóði upp í föst laun, fengi hann líka skrifstofukostnað sem aðrir samskonar starfsmenn, og hreppurinn mundi og greiða skrifstofukostnað í hlutfalli við þau störf, er í hans þágu eru unnin. Jeg skal því kannast við, að það kann að mega una þessum launakjörum fyrst um sinn, þótt mjer hinsvegar þyki þau fulllág.