Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á þskj. 151 legg ég fram fyrirspurn til samgrh. um samkeppnisstarfsemi á vegum Póst- og símamálastofnunar. Samgrh. hefur beitt sér fyrir breytingu á Póst- og símamálastofnun í hlutafélag og mun sú formbreyting eiga sér stað nú um áramótin. Þessari formbreytingu ber að fagna enda var hún skilyrði í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og nauðsynlegur þáttur í að búa stofnunina undir komandi samkeppni. Það sem hins vegar hefur gerst á undanförnum mánuðum eru breyttar áherslur hjá stofnuninni þar sem hún er farin að keppa við einkafyrirtæki á samkeppnismarkaði um svokallaða innhringiþjónustu fyrir internet eða alnet. Um 10 ára skeið hafa einkafyrirtæki verið að hasla sér völl á þessu sviði og með framsækni sinni og áræði staðið þannig að málum að Íslendingar eru nú í fremstu röð þjóða í að nýta sér þessa nýju tækni. Póstur og sími hefur frá upphafi selt einkafyrirtækjum aðgang að dreifikerfi sínu jafnt innan lands sem og verið milligönguaðili um útvegun sambands frá Íslandi til annarra landa. Það er einmitt það hlutverk sem Póstur og sími á að einbeita sér að, að útvega öflugt og nútímalegt dreifikerfi fyrir upplýsingahraðbraut nútímans. Það er lykilatriði að Póstur og sími hf. skilgreini sig sem heildsala en ráðist ekki með yfirgnæfandi markaðsaðstöðu sinni að smásölumarkaði þar sem boðið er upp á þjónustu sem nýtir sér grunnkerfi Pósts og síma. Því hefur verið haldið fram að Póstur og sími verði að fara inn á þessi svið og verða ríkjandi fyrirtæki á sviði internet-þjónustu til að geta mætt erlendri samkeppni. Þessi röksemdafærsla finnst mér á engan hátt ganga upp því með sömu rökum mætti halda því fram að Póstur og sími yrði að verða ríkjandi aðili á sölu símtækja og einkafyrirtæki yrðu að víkja til að Póstur og sími geti mætt erlendri samkeppni. Og í framhaldi mætti segja að ríkinu væri það nauðsynlegt að koma á fót einum öflugum ríkisbanka eða öflugu ríkistryggingafélagi til að geta keppt við erlenda aðila. Ég spyr hvaða stefna þetta sé. Þetta er ekki sjálfstæðisstefna og þetta er ekki sú stefna sem ég tel að sé best fyrir íslenskt efnahagslíf til að búa sig undir alþjóðlega samkeppni. Ég tel þvert á móti að ríkisfyrirtæki eigi að draga úr umsvifum sínum þannig að einkafyrirtæki fái pláss til að vaxa og dafna og verða þannig öflug fyrirtæki á alþjóðamarkaði. Ég hef ekki tíma til að fara út í einstök atriði varðandi útfærslu Pósts og síma á þessari þjónustu sinni sem þó gæfi tilefni til annarrar umræðu en vona þó að samgrh. varpi ljósi á þær spurningar í svari sínu.

Herra forseti. Ég verð að segja til að byrja með að ég er mjög undrandi á málflutningi hv. þm. og átta mig ekki alveg á því út frá hvaða sjónarmiðum hann talar.  Þegar við á hinn bóginn erum að tala svo um internet, ég heyri að hv. þm. er vel að sér í interneti, þá liggur það fyrir í Bandaríkjunum, óskalandi einkakapítalismans, að bandaríska póstþjónustan, sem er ríkisrekin, er að búa sig undir það að taka upp internet-þjónustu vegna þess að það er forsenda fyrir pappírslausum viðskiptum að slíkur aðili geti komið bréfum til skila þannig að bæði sendandi og viðtakandi geti treyst því að rétt sé með farið og mun póstþjónustan bandaríska gera hvort tveggja í senn að dagsetja og stimpla bréfin. Þetta er sú þjónusta sem verið er að taka upp annars staðar og menn eru að búa sig undir líka í Evrópu. Ef menn eru að velta því fyrir sér hvort menn vilji vöxt og viðgang símastofnana þá er líka best að gera sér grein fyrir því að því er spáð að innan 15 ára muni 50% af viðskiptum fyrirtækja eins og símans vera í gegnum internetið. Væri fróðlegt að fá upplýsingar hjá hv. þm., sem ber líka íslenskt atvinnulíf og íslenskt verkfólk fyrir brjósti, hvernig hann hugsi sér að þrepa niður rekstur símans ef hann má ekki koma að þessum rekstri sem er hreinn fjarskiptarekstur og er líka kominn inn á póstþjónustuna því internet-þjónustan er að skilningi Bandaríkjamanna, einkakapítalistanna, ekki annað en framhald af venjulegri póstþjónustu. Internet-bréfin eru að taka við af venjulegum bréfum. Spurt er: Hvernig var staðið að ákvörðun um það þegar Póst- og símamálastofnun hóf að selja almenningi aðgang að innhringiþjónustu fyrir internet á liðnu sumri? Þetta hefur margoft komið fram hjá mér. Það var gert með því að aðskilja fullkomlega einkaréttarsvið og markaðssvið Pósts og síma og með því jafnframt að stuðla að því að stofnuninni yrði breytt í hlutafélag sem verður 1. janúar næstkomandi. Og ég hélt að það væri stefna Sjálfstfl. en mér heyrðist að hv. þm. telji að ég sé ekki velkominn í þeim flokki. Í öðru lagi er spurt: Er það í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar að Póst- og símamálastofnun hefur að undanförnu aukið umsvif sín í samkeppnisrekstri á ýmsum sviðum? Póstur og sími hefur haldið áfram sínum rekstri með eðlilegum hætti, --- og ég vil stuðla að vexti og viðgangi stofnunarinnar --- farið að íslenskum lögum og mun gera það áfram. Í þriðja lagi er spurt: Mun ráðherra, sem handhafi hlutabréfa ríkisins í Pósti og síma hf., beita sér fyrir eða styðja frekari útþenslu fyrirtækisins í samkeppnisrekstri þegar hlutafélagið hefur tekið til starfa 1. janúar næstkomandi? Útþensla er einhvern veginn neikvætt orð í þessu --- útþenslustefna. Ég fór að velta fyrir mér t.d. hver væri útþenslustefna Lífstykkjabúðarinnar. Það sem maður er að tala um hér er hvort ég vilji stuðla að því að Póstur og sími haldi áfram að vaxa og dafna, og svarið er já. Í fjórða lagi er spurt: Telur ráðherra að ríkið eða ríkisfyrirtæki ættu að beita sér fyrir samkeppnisrekstri á fleiri sviðum? Ég hef verið talsmaður þess að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag en hv. þm. hefur ekki flutt tillögu um það heldur um önnur efni.  Í fimmta lagi er spurt: Er uppsetningu hnitpunkta á landsbyggðinni vegna innhringiþjónustu fyrir internet lokið? Þeirri uppsetningu lauk um miðjan síðasta mánuð.

Herra forseti. Hæstv. samgrh. segist standa vörð um Póst og síma. Nú er það þannig að Póstur og sími er langsamlega stærsta fyrirtækið á Íslandi, þ.e. það fyrirtæki sem hefur flesta starfsmenn. Það situr auk þess að öllum ljósleiðurum innan lands og til útlanda. Ég get því ekki séð hvernig í ósköpunum önnur íslensk fyrirtæki ættu að keppa við þetta fyrirtæki þegar þau þurfa að eiga öll viðskipti við það. Mig langar til að koma hérna smáleirburði á framfæri: Póst og síma passar hann, pempíulega, ráðherrann. Samkeppnina setur í bann, samgöngumálaráðherrann.

Herra forseti. Póstur og sími lýsti því yfir á sínum tíma að uppsetningu hnitpunkta væri lokið. Síðan kom í ljós að þetta var ekki rétt og um stórfelldan kostnað var að ræða fyrir Póst og síma vegna niðurgreiðslu þjónustunnar. Hvernig réttlætir ráðherrann að slík ósannindi séu notuð í samkeppni og opinberum fjármunum varið til að gleypa markaðinn? Miðað við viðbrögð ráðherrans við gagnrýni hingað til má ætla að Sjálfstfl. telji það vænlega leið til nýsköpunar í atvinnulífinu að farið sé fram eins og Póstur og sími hefur gert gagnvart frumherjum í internet-þjónustu, að öflugum ríkisfyrirtækjum sé teflt inn á markað sem einkafyrirtæki hafa þróað og byggt upp. Ráðherrann reynir að verja sig með því að yfirvofandi sé meiri samkeppni að utan þegar fjarskipti verða gefin frjáls. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort hann ætlar að vera búinn að hreinsa allt út af markaðinum áður en að því kemur. Rök ráðherrans, herra forseti, eru þau sömu og kaupfélagsstjóranna í gamla daga þegar þeir voru að leggja hramminn yfir smásöluverslunina úti á landi.

Herra forseti. Hæstv. samgrh. hefur haldið því fram að það hafi ekki verið fyrirtæki á markaðnum til að annast þessa þjónustu og þess vegna hefði Póstur og sími þurft að koma að. Ég fullyrði að þetta sé rangt. Það hefði verið athyglisvert í þessari umræðu að heyra sjónarmið hæstv. menntmrh. sem er notandi á internetinu og þekkir þessi mál og skiptir reyndar við annað fyrirtæki en Póst og síma. Ég held nefnilega að hér sé á ferðinni kerfisvörn samgrh. Það er stór aðili sem er næstum því einkaaðili, var einkaaðili, fákeppnisaðili, sem er að kreppa að smærri fyrirtækjum sem eru núna að koma inn á markaðinn á nýju sviði. Mér finnst þetta vera vond stefna. Það getur vel verið að þetta sé stefna Sjálfstfl. Ég kýs að líta svo á að ráðherra fari með stefnu Sjálfstfl. en e.t.v. er þetta eitt mál því málshefjandi, sem ég þakka fyrir að hefja þessa umræðu, er einnig sjálfstæðismaður. E.t.v. er þetta dæmi um málaflokk sem menn hefðu átt að ræða á landsfundi Sjálfstfl. en svo getur líka verið að það hafi verið bannað að ræða þetta mál þar eins og önnur mál á þeim vettvangi.

Herra forseti. Það er auðvitað hárrétt hjá hæstv. samgrh., ef ég hef tekið rétt eftir, að það er hans hlutverk að gæta hagsmuna íslenskrar póst- og símaþjónustu, ekki íslensku póst- og símaþjónustunnar því það eru fleiri aðilar heldur en bara Póstur og sími sem eru hluti þessarar þjónustu. Mér hefur hins vegar alltaf þótt ógeðfellt þegar ríkisstofnanir hafa verið að ráðast inn á samkeppnismarkað þar sem einkaaðilar hafa verið að hasla sér völl og veita nýja þjónustu. Hitt er svo annað mál að þegar Póstur og sími hf. er orðinn að fyrirtæki þá verður harla erfitt fyrir hvort heldur er löggjafarvaldið eða framkvæmdarvaldið að stjórna því í hvers konar rekstri það fyrirtæki er því með tíð og tíma þá verða þessi hlutabréf vonandi seld og Póstur og sími hf. einkavæddur og þá þarf það fyrirtæki auðvitað að vera í stakk búið til þess að keppa á hinum frjálsa markaði.

Virðulegi forseti. Það sem einkennir fyrst og fremst fjarskiptamarkaðinn um þessar mundir er að skil milli fjarskiptaþjónustu, símaþjónustu og jafnvel fjölmiðlunar eru orðin mjög óljós. Þess vegna hefur þróunin alls staðar úti um hinn vestræna heim orðið sú að fyrirtæki sem hingað til skilgreindu sig t.d. sem þröngt símafyrirtæki eða þröngt fjölmiðlunarfyrirtæki eru núna farin að starfa inni á sviði hvers annars. Og við skulum ekki láta okkur detta það í hug eitt andartak að tækniþróunin hér á landi leiði til nokkurs annars en hún hefur leitt í öðrum löndum í kringum okkur. Þess vegna er ekkert óeðlilegt að Póstur og sími taki þátt í nýrri starfsemi eins og internet-þjónustu en þá þarf hann auðvitað að fylgja öllum almennum leikreglum. Það er stóra málið. Og það væri óeðlilegt að Póstur og sími notaði sitt mikla afl sem hann að hluta til nýtur vegna einokunaraðstöðu sinnar til þess að greiða þetta niður og bola þannig fyrirtækjum út af markaðinum. En ekki eitt andartak skulum við ímynda okkur það að fyrirtæki á borð við Póst og síma geti leitt hjá sér stóran hluta af eðlilegri þjónustu á sviði fjarskiptamála og við skulum ekki gleyma því að innan skamms munum við mæta vaxandi samkeppni utan lands frá og hún verður líka á internet-sviðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel að það hafi komið fram í henni hvar hinir andstæðu pólar liggja. Það er einmitt svo farið að hæstv. samgrh. styður að sjálfsögðu þá stofnun sem undir hann heyrir og er ekki óeðlilegt að hann vilji sjá vöxt og viðgang hennar sem mestan. Og ég undrast það ekki að starfsbræður hans í Evrópu styðji einnig þær stofnanir sem undir þá heyra. En ég geri athugasemd við það að ég tel að Póstur og sími sé þarna að hasla sér völl á nýjum vettvangi sem hann hefur ekki starfað á áður. Hann hefur verið að reka dreifikerfið, hann hefur verið að reka ljósleiðarasambandið um allt land og ljósleiðarasambandið til útlanda og þar á hann að starfa og byggja sig upp sem öflugur aðili en ekki að ákveða það að stíga skrefið lengra og ná þar með að keppa við einkafyrirtæki sem eru búin við illan kost að byggja sig upp um nokkurra ára skeið. Nú fyrst eru þau að sjá fram á að eitthvað fari að skila sér af þessum tilkostnaði sem í hefur verið lagt og þá allt í einu birtist Póstur og sími og segir: Við ætlum að taka þetta yfir. Það er það sem ég tel vera rangt. Ég tel ekki óeðlilegt að Póstur og sími vaxi og dafni og verði sterkur í samkeppni við erlend fyrirtæki um rekstur á sínum dreifikerfum. Það er eðlilegt. Hæstv. samgrh. minntist á pappírslaus viðskipti og að í Mekka einstaklingsframtaksins, Bandaríkjunum, væru fyrirtæki að fara inn á það svið og það er einmitt það sem er að gerast að verið er að leggja áherslu á dreifikerfin eins og í Bandaríkjunum, að byggja upp öflug dreifikerfi fyrir þessa þjónustu en ekki með þeim hætti að fara inn á samkeppnismarkað, það er ekki að gerast. Hæstv. ráðherra beindi því til mín að mér væri nær að flytja tillögu um að breyta RÚV í hlutafélag. Það vill nú þannig til að þáltill. frá mér varðandi Ríkisútvarpið bíður umfjöllunar og ég vonast eftir stuðningi hans við það mál.

Herra forseti. Því miður er tillagan ekki þannig vaxin að ég sé sammála henni, en ég hefði verið fylgjandi henni ef hún hefði verið um að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag. Ég get út af fyrir sig skilið það sjónarmið hv. þm. að hann beri fyrir brjósti, eins og ég geri raunar líka, nýjan vaxtarbrodd hér í atvinnurekstri. En þegar við erum að tala um alþjóðleg viðskipti þá er það alveg ljóst að það á enginn t.d. internetið. Það á enginn símann. Ég er hér með lista, að vísu orðinn svolítið gamlan, frá Svíþjóð. Þar kemur fram að á internet-markaðnum þar eru smásalar Telecom Finland, Transpack, sem er samstarf við franska símann, þar er svissneski síminn, spænski síminn, hollenski síminn, Unisource og fleiri á ferðinni. Bandaríkjamenn eru að keppa í Hollandi og þar fram eftir götunum þannig að internet-þjónustan er þjónusta sem verður rekin af þeim samkeppnisaðilum símans sem verður frjálst að stunda hér alhliða viðskipti 1. janúar 1998. Sú samkeppni sem þessi litlu fyrirtæki óttast er ekki íslenski síminn. Það er heldur hvað mætir þeim eftir að algjört frelsi verður komið hér á landi 1. janúar 1998. Og á miðju næsta ári verður kominn nýr aðili inn á GSM-markaðinn. Það er því alveg ljóst að það er borin von að við getum búist við því að einhver lítil fyrirtæki hér heima fái að vera í friði við sinn garð vegna þess að hinir erlendu menn eru þegar farnir að þreifa fyrir sér. Og ef hv. þm. er kunnugur þessu þá veit hann að hér eru fyrirtæki sem að stórum hluta til eru í eigu erlendra fyrirtækja sem eru að keppa hér. Þar að auki hélt ég að það væru opinber fyrirtæki sem hefðu komið hér inn á internet-markaðinn, t.d. Skýrr. Og ég man ekki betur en SURÍS hafi verið opinbert fyrirtæki. Þó því hafi verið breytt í hlutafélag er það að meiri hluta til opinbert fyrirtæki og það er alveg augljóst og þarf ekki að fara mörgum orðum um það að síminn íslenski er fjarskiptafyrirtæki sem hlýtur að starfa á sama grundvelli og önnur fjarskiptafyrirtæki í veröldinni.

Virðulegi forseti. Ég ber hér fram fyrirspurn til dómsmrh. sem hljóðar svo: ,,Hyggst ráðherra leggja til breytingu á almennum hegningarlögum þannig að þar verði kveðið á um lágmarksrefsingu við alvarlegum líkamsárásum?`` Almenningur hér á landi hefur þungar áhyggjur af því að ofbeldi hefur aukist verulega í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Ofbeldisverkum hefur fjölgað og svo virðist sem hættulegri aðferðum sé iðulega beitt við brotin en áður tíðkaðist. Dómar fyrir alvarlegar líkamsárásir virðast ekki endurspegla það álit almennings að beita beri ströngum refsingum fyrir brot af þessu tagi og því vaknar sú spurning hvort ástæða kunni að vera fyrir löggjafann að breyta þeim ákvæðum almennra hegningarlaga sem hafa að geyma refsiheimildir fyrir brot af þessu tagi. Ekki er síst ástæða til að skoða hvort hugsanlega megi breyta 218. gr. og að þar verði sett inn ákvæði um lágmarksrefsingu með sama hætti og þar er kveðið á um hámarksrefsingu. Samkvæmt greininni má dæma mann til fangelsisvistar í allt að 16 ár vegna alvarlegra líkamsárása en ekkert kemur fram um lágmarksrefsingu fyrir slík brot. Er ákvæðið að þessu leyti frábrugðið t.d. 194. gr. og 211. gr. þar sem kveðið er á um lágmarksrefsingu fyrir tiltekin brotn, t.d. nauðgunarbrot. Samkvæmt 194. gr. er lágmarksrefsing fyrir nauðgun eins árs fangelsi og samkvæmt 211. gr. er lágmarksrefsing fyrir manndráp fimm ár. Ljóst er að innan ramma 218. gr. geta fallið mjög alvarleg ofbeldisverk. Virðist því full ástæða til þess að dómsmrn. taki til athugunar hvort ekki sé tilefni til þess að setja þar inn lágmarksrefsingu hafi slík athugun ekki þegar farið fram. Benda má á í því sambandi að umræður um lágmarksrefsingar hafa verið talsverðar að undanförnu í ýmsum nágrannalöndum okkar, t.d. Bretlandi. Virðulegi forseti. Á undanförnum dögum höfum við orðið vitni að mjög alvarlegum ofbeldisverkum í þjóðfélaginu og það er ekkert launungarmál að margir eru orðnir mjög uggandi en svo virðist sem þessi þróun sé ekki að taka enda. Líkamsárásir verða sífellt alvarlegri og því miður virðist sem gerendur séu að verða yngri. Ég held að það sé ástæða til þess ef dómstólar nýta ekki þann refsiramma sem nú þegar er í lögunum, þá verði að koma eitthvert frumkvæði frá Alþingi sem ýti á dómstóla og beinlínis segi fyrir um ákveðna lágmarksrefsingu þegar um svona alvarlega glæpi er að ræða.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda er það svo samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga að refsihámark fyrir stórfellda líkamsárás er fangelsi allt að þremur árum. Hljótist hins vegar stórfellt líkams- eða heilsutjón af árás eða brot er sérstaklega hættulegt vegna þeirrar aðferðar, þar á meðal tækja sem notuð eru, svo og þegar bani hlýst af líkamsárásinni, varðar brotið allt að 16 ára fangelsi samkvæmt 2. mgr. 218. gr. Eins og sjá má af þessu hafa dómstólar töluvert svigrúm til þess að ákvarða refsingu fyrir stórfellda líkamsárás innan þess refsihámarks sem 218. gr. setur. Ljóst er að stórfelld líkamsárás telst til alvarlegustu brota samkvæmt hegningarlögunum, sem má m.a. sjá af því að 16 ára refsimörkin eru hæsta tiltekna tímamark sem dæma má mann til fangavistar samkvæmt íslenskri refsilöggjöf fyrir utan ævilangt fangelsi. Hingað til hefur þótt eðlilegt að dómstólum sé veitt þetta svigrúm þótt ákvæðið virðist aðeins veita takmarkaða vísbendingu um hver eigi að vera refsing fyrir stórfellda líkamsárás, þ.e. allt að 3 ár ef brotið er gegn 1. mgr. og allt að 16 ár ef brotið er gegn 2. mgr., má ekki gleyma því að svigrúm dómara í þessum efnum takmarkast nokkuð af því refsimati sem helgast hefur af dómvenju í þessum brotaflokki. Þannig verður að vera samræmi milli þeirra refsinga sem tveir einstaklingar eru dæmdir til ef brot þeirra eru sambærileg. Dómari er því í reynd ekki algjörlega frjáls til þess að dæma mann til 16 ára fangelsisvistar fyrir brot sem dómvenja hefur skapast um að varði 10 ára fangavist í refsidómum svo dæmi sé tekið. Það getur þess vegna strítt gegn réttlætisvitund manna og reglum um jafnræði að þyngja refsidóma í stórum stökkum. Eðlilegt er að slíkt eigi sér stað með ákveðinni þróun í dómaframkvæmdinni. Hins vegar er eðlilegt að dómstólar bregðist við t.d. mikilli fjölgun brota í tilteknum brotaflokki með því að þyngja dóma. Almenn réttarvitund í þjóðfélaginu getur einnig haft áhrif í þessa átt og ég vil minna á í þessu sambandi að refsingar fyrir kynferðisafbrot eru nú almennt þyngri en þær voru fyrir 10--15 árum síðan. Ég er þeirrar skoðunar að það sé þörf á því að þyngja dóma fyrir líkamsárásir og hef áður lýst þeirri skoðun minni á þeim vettvangi þar sem dómarar hafa á hlustað. Almennt hefur verið litið svo á að dómarar eigi að hafa svigrúm til að meta refsingar innan ákveðins refsiramma. Hefur refsistefna á Norðurlöndunum því verið sú að auka vald dómstóla til ýmiss konar ákvörðunar og mats í þessum efnum. Lögbundin lágmarksrefsing er því fremur undantekning í almennum hegningarlögum hér á landi eins og á öðrum Norðurlöndum, en þó finnast dæmi um slíkt varðandi til að mynda manndráp, nauðgun, brennu og rán þar sem lágmarksrefsingar eru ákveðnar. Það er æskilegt að varðveita svo sem kostur er sjálfstætt mat dómstóla í þessu efni. En skapist verulegt misræmi milli refsiákvarðana dómstóla í þessum og öðrum brotaflokkum annars vegar og almennrar réttarvitundar og siðamats fólks hins vegar, svo og ef brotum fjölgar á þessu tiltekna sviði, er það að mínu mati verkefni löggjafans að bregðast við með hertri löggjöf, t.d. með lögmæltri lágmarksrefsingu fyrir tiltekin brot. Það er kominn tími til þess að hefjast handa við heildarendurskoðun á hegningarlögunum, m.a. með tilliti til álitaefna eins og þeirra sem hér hafa verið gerð að umtalsefni. Lögin eru komin til ára sinna. Þau eru að stofni til frá 1940 og hafa gengið í gegnum ótal breytingar á umliðnum áratugum sem þarf að skoða í samhengi og samræma svo betri heildarmynd fáist á þessa undirstöðu refsilöggjafarinnar. Það er einnig mitt mat að eðlilegt sé að starfandi sé sérstök fastanefnd sérfræðinga sem annist reglulega endurskoðun refsilaganna og jafnvel sérrefsilagaákvæða líka. Slíkt fyrirkomulag hefur gefist vel, t.d. með starfi réttarfarsnefndar á sviði réttarfarslöggjafar og sifjalaganefndar á sviði sifjaréttarlöggjafarinnar. Ég hef falið lagasviði dómsmrn. að undirbúa stofnun slíkrar fastanefndar um réttarfarsmál og sú nefnd mun m.a. fá til umfjöllunar hvort nauðsynlegt sé að setja lágmarksrefsingar vegna líkamsárása.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að koma með þetta mál hér inn svo brýnt sem það er. Hæstv. dómsmrh. ræddi um ýtrustu kröfur dómstóla varðandi mál sem snúa að líkamsárásum. Við höfum nýlegt dæmi um það að unglingar eru að ráðast hver að öðrum með vopnum. Ekki er langt síðan ég átti erindi upp á Landspítala þar sem ég hitti unga stúlku bundna hjólastól sem hafði orðið fyrir líkamsárás jafnaldra sinna. Það vakti mig til umhugsunar um það hvort ekki sé rétt að taka upp þann hátt, þegar unglingar ráðast hver að öðrum eins og nýleg dæmi sýna, að dæma þá seku t.d. til þess að sinna ákveðnum skyldustörfum inni á spítölum, t.d. við hreingerningar eða til að heimsækja fórnarlömbin sem þeir hafa valdið svo miklum skaða. Mér finnst það góð frétt sem dómsmrh. segir að í bígerð sé heildarendurskoðun á málum varðandi löggjöfina um sakborninga en ég veit að þau eru ákaflega vandmeðfarin þau mál sem snúa að því þegar unglingar brjóta svo alvarlega af sér eins og t.d. nú síðast voru fréttir um í fjölmiðlum fyrir tveim dögum. Það er a.m.k. umhugsunarefni hvort ekki sé eðlilegt að fara aðra leið en að dæma fólk til fangelsisvistar. Ég er sannfærður um að það mundi verða mjög áhrifaríkt ef ungir afbrotamenn hlytu þann dóm að mæta á spítala til ræstingastarfa eða til að heimsækja það fólk sem þeir hefðu valdið líkamsmeiðingum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þau svör sem hann veitti hér og fagna því sérstaklega að hann tekur undir þau sjónarmið að það sé orðið tímabært að lágmarksrefsingar séu innleiddar inn í þennan kafla hegningarlaganna. Ég fagna því einnig að í bígerð sé að koma á laggirnar nefnd sem hefur í stöðugri endurskoðun hegningarlög og getur því gripið inn í þegar nauðsynlegt er talið. Það kom hér fram hvort ekki væri heillavænlegra að fara aðrar leiðir varðandi refsingar heldur en fangelsisvist. En það sem ég tel grundvallaratriði í þessu máli er það að verið er að senda út röng skilaboð út í þjóðfélagið með þeim lögum sem nú eru í gildi eða þeim dómum sem falla þegar alvarlegar líkamsárásir fá ekki sambærilega meðferð og önnur ofbeldisverk. Þegar svona röng skilaboð berast út í þjóðfélagið, þá er kannski ekki að undra að við sjáum ekki fækkun á þessum ofbeldisverkum. Því tel ég að þetta sé mjög brýnt mál og vonast eftir því að fljótlega verði tekið á málinu eins og reyndar kom fram hjá hæstv. dómsmrh.

Herra forseti. Vegna þeirrar hugmyndar sem hér kom fram hjá hv. 10. þm. Reykv. vil ég aðeins segja að það getur verið gott uppeldisatriði að mínu mati að fólk, og ekki síst þeir sem brotið hafa af sér, kynnist afleiðingum brotanna með svo skýrum hætti sem hann var að gera tillögu um. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að það eigi að vera hluti af refsilöggjöfinni. Refsingar samkvæmt hegningarlögum felast í frelsissviptingu og sektum, en hitt gæti verið þarft uppeldisatriði þegar þannig stendur á. Ég vil einnig upplýsa það í tilefni af þeim atburðum sem hv. þm. minntist á að um nokkurt skeið hefur verið í undirbúningi frumvarp að nýjum vopnalögum þar sem m.a. á að kveða á um meðferð vopna á mun víðtækara sviði en gert hefur verið fram til þessa. Í gildandi lögum er einungis fjallað um skotvopn, en í drögum að nýju frv. sem er í lokaundirbúningi er fjallað um vopn í miklu víðtækari skilningi, m.a. hnífa og önnur eggvopn. Ég vænti þess að með nýrri og markvissri löggjöf á því svið verði hægt að taka ákveðnar á þeim vandamálum sem upp hafa komið í þessu efni, en þetta frv. er nú í lokaundirbúningi í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Það er mjög brýnt að bæta skilyrði til útvarps- og sjónvarpssendinga sem ná til hafsvæðisins í kringum landið. Þetta er gríðarlega mikið hagsmunamál mjög margra og því er ekkert óeðlilegt að þessi mál hafi nokkrum sinnum komið til umræðu hér á Alþingi og ævinlega kallað fram talsverða umræðu í þingsölum vegna þess að hér er um að ræða mál sem er og hefur verið í miklum ólestri en snertir hagsmuni mjög margra, þ.e. allra íslenskra sjómanna. Á hverjum tíma er að störfum á hafsvæðinu í kringum landið mikill fjöldi sjómanna sem ekki nýtur með eðlilegum hætti þessarar þjónustu sem við teljum samt í nútímaþjóðfélagi eðlilegan hluta af þjóðfélagi okkar. Ég hef hér t.d. undir höndum upplýsingar frá Slysavarnafélagi Íslands um sjósókn á Vestfjarðamiðum á árinu 1994 norðan við 65° 30' N og vestan við 22° vestlægrar breiddar og þar kemur fram að í októbermánuði 1994 var heildarsókn 1.869 bátar, þar af 589 undir 30 tonnum, í nóvember 1.858 bátar, þar af 392 undir 30 tonnum og heildarsókn 977 bátar, þar af 73 undir 30 tonnum. Það er því ljóst að hér er um að ræða hagsmunamál mjög margra og ekkert óeðlilegt að eftir því sé leitað hvað líði því að bæta úr skilyrðum til útvarps- og sjónvarpssendinga. Á 116. og 117. löggjafarþinginu og síðar á því 118. var lögð fram þáltill. sem hv. þm. Guðjón Guðmundsson var 1. flm. að, þar sem ályktað var um að ríkisstjórninni yrði falið að láta nú þegar gera kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um að útsendingar Ríkisútvarpsins, þ.e. hljóðvarps og sjónvarps, náist hvar sem er á landinu og á helstu fiskimiðum við landið. Áætlunin miðist við að hægt verði að framkvæma þetta verkefni fyrir árslok. Það kom fram í umfjöllun menntmn. á þessum tíma að kannaðir hefðu verið möguleikar á kostnaði við útsendingar til alls landsins og helstu fiskimiða og niðurstaða slíkrar athugunar var kynnt menntmrh. í árslok 1991. Nefndin taldi hins vegar nauðsynlegt að fram færi ítarleg könnun á þeim kostum sem til greina kæmu varðandi framangreindar útsendingar þannig að sem fyrst liggi fyrir hvort finna megi viðunandi lausn og lagði því til að tillagan yrði samþykkt og hún var samþykkt í lok febrúar 1995. Það er ekki að ófyrirsynju að þetta mál er rætt núna sérstaklega vegna þess að æ stærri hlut flotans er floti sem lengi er úti í einu þannig að það er stöðugt stærri hluti sjómanna sem er fjarri heimahögum sínum og nýtur þess vegna kannski ekki þessarar nauðsynlegu þjónustu í nútímaþjóðfélagi sem útvarps- og sjónvarpssendingar eru. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh.: Hvað hefur verið gert til þess að bæta skilyrði til útvarps- og sjónvarpssendinga sem nái til hafsvæðisins í kringum landið?

Herra forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar var leitað eftir upplýsingum hjá Ríkisútvarpinu. Nú er unnið að endurnýjun langbylgjukerfis Ríkisútvarpsins, bæði á Gufuskálum og einnig á Austurlandi. Þegar þeirri endurnýjun lýkur, væntanlega fyrri hluta næsta árs, verður vel séð fyrir einni útvarpsrás til hafsvæðisins kringum landið og hlustunarskilyrði á miðunum verða ágæt. Jafnframt er unnið að mótun dagskrárstefnu fyrir þessa rás með blönduðu efni af Rás 1 og Rás 2 sem ætlað er að koma betur til móts við óskir sjómanna en hingað til. Á sl. ári var samin á vegum Ríkisútvarpsins greinargerð vegna þeirrar þáltill. sem hv. þm. nefndi og samþykkt var í febrúar 1995, um könnun á þeim kostum sem í boði væru til að bæta útsendingar sjónvarps og útvarps til fiskimiðanna kringum landið með hliðsjón af þeirri tækniþróun sem orðið hefur á sviði ljósvakamiðlunar. Þessi greinargerð sem samin var að minni tilhlutan var m.a. send menntmn. Alþingis og þar er að finna yfirlit og kostnaðaráætlun um þær úrbætur sem unnt kann að vera að gera á þessu sviði. Reifuð er tækniþróunin, núverandi ástand sem er verið að bæta með endurnýjuninni sem ég gat um áðan og snertir langbylgjusendana og heildarlausnir og gerð er frumáætlun sem sýnir gróflega hvað úrbæturnar muni kosta. Vönduð áætlun um stækkun dreifikerfis sjónvarpsins svo það nái út á fiskimiðin var gerð árið 1974. Var þá gert ráð fyrir dreifingu allt að 50--60 sjómílur undan landi. Framreikningur stofnkostnaðar er nú um 850 millj. kr. Gert er ráð fyrir að rekstrarkostnaður dreifikerfis sjónvarpsins mundi tvöfaldast miðað við núverandi rekstur auk afskrifta. Ef stækka á annað FM-kerfanna svo útvarp nái 60 sjómílur frá landi með góðum viðtökustyrk væri stofnkostnaðurinn 650 millj. kr. Ýmsar úrbætur er þó hægt að gera án þess að slíkt geti talist hluti af svo stórri heildarlausn eins og hér hefur verið reifuð. Með því að nota aðstöðu sem nú verður til á fjallatoppum en byggja hvergi ný mannvirki má áætla að FM-útvarp náist á 50% miðanna í stað um 10% nú og að sjónvarp náist á 30--40% miðanna í stað 3--4% nú, en þá verður að gera ráð fyrir vandaðasta móttökubúnaði um borð í skipinu. Heildarkostnaður fyrir eina FM-rás til um 50% miðanna er áætlaður um 64 millj. kr. og rekstrarkostnaður á ári um 11 millj. kr. Gert er ráð fyrir um 16 nýjum sjónvarpssendum til þess að ein sjónvarpsrás næði til um 30--40% miðanna og er kostnaður áætlaður 310 millj. kr. og rekstrarkostnaður um 24 millj. kr. Þetta eru þær tölur sem liggja fyrir í greinargerð frá Ríkisútvarpinu sem unnin var í desember á síðasta ári og send menntmn. og fleiri aðilum til upplýsinga. En eins og menn heyra á þessu er hér alls staðar byggt á landstöðvum og þeirri tækni sem notuð er til sendinga sjónvarpsgeisla og útvarpssendinga af landi en að sjálfsögðu hlýtur að koma til álita að velta fyrir sér að nýta gervihnattatæknina meira í þessu skyni. Íslensk skip eru nú meira en nokkru sinni áður í samskiptum við Ísland með gervihnattasambandi. Einnig vil ég geta þess að á vegum Ríkisútvarpsins hafa verið gerðar mjög vel heppnaðar tilraunir til þess að nota internetið í þágu útvarpssendinga. Og nú er svo komið að unnt er að nálgast yfirlit í fréttum hljóðvarpsins á internetinu og er sú þjónusta notuð í vaxandi mæli á hinum fjarlægustu stöðum þannig að tækifærin til þess að hlusta á útvarpið með nýrri tækni eru sífellt að aukast og dreifing á þessu efni sífellt að verða meiri.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vestf., fyrir að koma með þessa fyrirspurn. Í svari hæstv. menntmrh. komu fram athyglisverðar upplýsingar. Á 20. þingi Sjómannasambands Íslands fór allmikill tími í umræðu um þetta málefni og það hefði kannski verið gott ef þingið hefði verið upplýst um þessa stöðu mála. Hitt er annað mál að það komu líka fram á sjómannasambandsþinginu umræður um það hvort ekki væri eðlilegt að nota þann búnað sem nú er til bæði á Gunnólfsvíkurfjalli og Bolafjalli en fullyrt er að þangað upp liggi ljósleiðari sem hljóti þá að afmynda þær tölur sem hér voru lagðar fram. Það var athyglisvert líka að hlusta á það að síðast hefði þetta verið reiknað út 1974 varðandi sjónvarpið, en ég vænti þess að menntmrh. vinni áfram að þessu máli því að eins og kom fram í hans máli eru allar tölur í þessu dæmi orðnar svo afstæðar miðað við þá tækni sem nú er orðin.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á því máli sem hér hefur verið til umræðu. Það hefur dregist ár frá ári að bætt sé úr á þessu sviði og almennt má reyndar segja að dreifingar á útvarps- og sjónvarpsefni séu enn á mjög frumstæðu stigi hér á landi. Maður þarf ekki annað en að aka hringveginn til að uppgötva það að víða á hringveginum heyrist alls ekkert í útvarpi núna 65 árum eftir að útvarpi var komið á fót hér á Íslandi. Þetta er auðvitað algjörlega óviðunandi ástand. En verst er ástandið á miðunum. Ég skil satt að segja ekki af hverju þetta mál hefur ekki verið tekið miklu fastari tökum á undanförnum árum og þá sérstaklega eftir þeirri leið sem hæstv. ráðherra nefndi í lok síns máls, þ.e. með notkun gervihnattasendinga. Það eru bráðum 20 ár síðan til stóð að við Íslendingar eignuðumst aðild að gervihnattasendingum og ég skil eiginlega ekki af hverju sá þáttur málsins hefur ekki verið skoðaður miklu betur.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson skuli hreyfa þessu máli og vil benda á að ég vil setja þetta í samhengi við það mál sem við vorum að ræða í gær um aðbúnað á fiskiskipum. Þetta er mál sem varðar sjómenn og það eru allir sammála um að þarna er verulegra úrbóta þörf. Ég tel að við þurfum ekki að fara í tæknilegar vangaveltur. Það eru menn sem eru fullfærir um það að velja auðveldustu leiðina. Þetta verður að sjálfsögðu kostnaður við að nýta auðlindina. Ástandið er ófullnægjandi eins og allir vita sem þekkja eða hafa stundað sjóinn umhverfis Ísland og þetta er meginmál. Ég þakka hv. þm. fyrir að vekja máls á þessu. Ég legg áherslu á að það verði tekið föstum tökum, kannski í framhaldi af þeim tillögum að skoða aðbúnað á fiskiskipum og stöðu sjómanna í það heila tekið úti á hafinu.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. menntmrh. fyrir ákaflega skýr og greinargóð svör og þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Umræðan hefur enn undirstrikað mikilvægi þessa máls og hversu brýnt það er að ráða þarna bót á. Ég fagna því sérstaklega sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að hægt væri að ráðast í ýmsar úrbætur sem ekki þyrftu að kosta hlutfallslega mjög mikið en gætu samt sem áður náð býsna miklum árangri. Mér er það mætavel ljóst að allsherjarlausn á þessu viðfangsefni getur kostað býsna mikla peninga. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra og þó að tölurnar sem hann væri með væru gamlar framreiknaðar tölur, er það engu að síður alveg ljóst að allsherjarlausn á þessu máli mun kosta talsvert fé. En hitt vakti sérstaka athygli mína sem var það að hægt er að ná mjög verulegum og myndarlegum áföngum án þess að kosta svo miklu til. Það er, held ég, hlutur sem við þurfum alveg sérstaklega að skoða, að láta ekki hugfallast þó að við stöndum frammi fyrir stórum tölum við að leysa þetta mál svo fullnægjandi sé fyrir öll miðin, heldur reyna að ráðast í þá áfanga sem eru tiltölulega ódýrir en geta kannski skilað miklum árangri. Ég hef oft fært það í tal hvort ekki væri hægt að nota mannvirkin á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli eins og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson nefndi og tel alveg einboðið að við getum nýtt þessi mannvirki. Ég bendi á í þessu sambandi t.d. að Póstur og sími hefur fengið heimild rat\-sjárnefndar til að setja upp búnað fyrir farsíma út á miðin á Bolafjalli við Bolungarvík. Það kostaði tiltölulega mjög lítið en skilaði mjög miklum árangri fyrir mjög stóran hluta sjómanna. Við skulum ekki gleyma því að oft er það þannig að stór hluti báta og skipa er á tiltölulega afmörkuðum svæðum eða stór hluti sjómanna þannig að það er hægt að ná mjög miklum árangri í þessum efnum með því að horfa svolítið skilgreint og skilvirkt á einstök svæði.

Herra forseti. Ég þakka þessar umræður. Ég vil aðeins ítreka að framkvæmdir við langbylgjusendana eru hafnar þannig að þar er verið að stíga mjög stórt skref í þá átt að tryggja að menn geti hlustað á hljóðvarp ríkisins á miðunum og ætlunin er að gera sérstaka dagskrá til að þjóna sjómönnum sem best með þeim búnaði. Ég er alveg sammála hv. þm. Ragnari Arnalds að það kom mér sjálfum á óvart hve menn hafa verið jarðbundnir í þessu og ekki farið meira út í gervihnattatæknina. Þegar þetta mál var til umræðu í menntmn. á sínum tíma og ég átti sæti í þeirri hv. nefnd, þá voru kallaðir til sérfræðingar til þess að fjalla um þennan þátt og sáu þeir meiri vankanta á því heldur en ég gerði mér grein fyrir áður en til þeirra viðræðna var gengið. En engu að síður held ég að þeirri tækni fleygi svo fram að menn eigi frekar að líta til hennar með heildarlausn í huga og þá er hægt að ná yfir miklu stærra svæði en það sem við erum að tala um frá jarðstöðvum hér á landi. Ég vil láta þess getið við hv. þm. í þessum umræðum að viðræður hafa farið fram á milli Pósts og síma og Ríkisútvarpsins um dreifikerfið. Ég er þeirrar skoðunar að dreifikerfið eigi ekki að vera hluti af Ríkisútvarpinu heldur hluti af Pósti og síma og Ríkisútvarpið eigi síðan að vera afnotandi kerfisins. Póstur og sími byggir þetta kerfi þannig upp að ekki aðeins Ríkisútvarpið heldur allar útvarpsstöðvar geti notið sem bestrar þjónustu af einu góðu dreifikerfi því að það er líka atriði sem menn hafa ekki minnst á hér, að við erum einungis að tala um Ríkisútvarpið og þjónustu þess við sjómenn, en auðvitað eiga sjómenn rétt á að njóta fleiri útvarps- og sjónvarpsstöðva en þeirra sem ríkið rekur.

Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. menntmrh. hljóðar svo: 1. Hefur ráðuneytið látið kanna hvaða áhrif aukakostnaður vegna búsetu hefur á möguleika ungmenna á landsbyggðinni til að stunda framhaldsnám? 2. Hefur ráðherra hugsað sér að gera tillögur um aðgerðir til þess að jafna möguleika ungmenna til framhaldsnáms? Það er mikill aukakostnaður samfara því hjá fjölskyldum á landsbyggðinni að senda börn sín eða ungmenni í framhaldsnám, sérstaklega þar sem framhaldsskólar eru ekki staðsettir í byggðarlaginu. Dæmi eru um að fjölskyldur hafi ekki haft efni á því að reka tvö heimili, þ.e. ef ungmenni þeirra hafa farið til Reykjavíkur í nám, þá hefði þurft að reka heimili í Reykjavík fyrir börnin og síðan á heimaslóðunum. Þetta fólk hefur oft og tíðum brugðið á það ráð að flytja hreinlega af landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðið þar sem flestir framhaldsskólarnir eru. Ég veit dæmi um það að mikill námsmaður í afskekktu byggðarlagi las 9. og 10. bekk grunnskóla heima. Síðan tók hann próf og fékk 9 og 10 í einkunn á þeim prófum. Foreldrar þessa námsmanns hafa ekki efni á að senda hann í framhaldsskóla. Hann er kominn út á vinnumarkaðinn til að safna sér fyrir skólagöngu sem náttúrlega getur tekið einhver ár. Ég óttast að svona sögur geti fleiri landsbyggðarmenn flutt okkur og hafa heyrt. Heildarútgjöld við að senda ungmenni í heimavistarskóla eru talin vera 500--800 þús. sem er heimavistarkostnaður, bókakostnaður og önnur þau gjöld sem framhaldsskólanemar inna af hendi. Þessi ungmenni búa alls ekki við jafnrétti til náms.

Herra forseti. Ég vil þakka þessar fyrirspurnir. Um fyrri fyrirspurnina vil ég segja þetta: Ekki hefur verið gerð athugun á því hvaða áhrif búseta hefur á aðsókn ungmenna að framhaldsskólum. Skólasókn á framhaldsskólastigi er breytileg eftir landshlutum og það er mismunandi eftir umdæmum hvaða nám er unnt að stunda í hverju umdæmi fyrir sig. Ýmis atriði geta haft áhrif á aðsókn ungmenna að framhaldsskólum, svo sem námsframboð, fjarlægð frá heimili nemenda til skóla, hvati frá foreldrum, vinum og kunningjum til að afla sér menntunar eða starfsþjálfunar, svo og kostnaður. Brottfall úr skóla er tiltölulega mikið á framhaldsskólastigi og ekki er vitað hvaða þættir valda mestu. Kostnaður við námið getur valdið því í sumum tilvikum að nemandi hverfur frá námi en í meiri hluta tilvika er ástæðan trúlega önnur. Nú er í undirbúningi á vegum menntmrn. að mínu frumkvæði sérstök athugun á brottfalli nemenda úr framhaldsskólum þar sem leitast verður við m.a. að leiða í ljós orsakir brottfallsins. Inn í þá athugun kemur að sjálfsögðu efnahagur og búseta nemenda og hvort þeir þættir hafa áhrif á skóladvöl nemenda. Um síðari spurninguna, að því er varðar ráðstafanir til að jafna aðstöðu nemenda til framhaldsnáms, þá má tilgreina almenn atriði eins og uppbyggingu framhaldsskóla á landsbyggðinni, styrki til jöfnunar námsaðstöðu, skipulagðan skólaakstur í tengslum við framhaldsnám, aukna möguleika á lánum úr Lánasjóði ísl. námsmanna, aðstöðu á skólastað og heimavistir og síðast en ekki síst það nýjasta sem er fjarkennsla sem á áreiðanlega eftir að ryðja sér meira rúms en nú er. Þar hefur Verkmenntaskólinn á Akureyri haft mikla forgöngu og hefur það starf þróast með ólíkindum að mínu mati á undanförnum tveimur árum og menn eiga eftir að kynnast því, ef rétt verður á málum haldið, að það á eftir að hafa mun meiri áhrif í menntamálum en við gerum okkur grein fyrir á þessari stundu. Til þess m.a. að jafna aðstöðu nemenda til framhaldsnáms hefur á undanförnum árum verið varið stærstum hluta fjárveitinga til stofnkostnaðar skóla til að byggja upp aðstöðu til framhaldsnáms utan höfuðborgarsvæðisins. Á síðustu 10--12 árum hefur orðið um 40--50% aukning nemenda í framhaldsnámi. Þrátt fyrir þessa aukningu hefur fjöldi þeirra námsmanna sem fá styrk til jöfnunar námskostnaðar lítið breyst eða verið um 2.100--2.400 á sama tíma. Fjárveitingar til jöfnunar á námskostnaði og til skipulags skólaaksturs á framhaldsskólastigi er í fjárlögum 1996 alls 111,5 millj., voru 110,2 millj. árið 1995 og verða samkvæmt frv. til fjárlaga 1997, verði það samþykkt, kr. 126,5 millj. eða hækka um 15 millj. frá gildandi lögum. Styrkir til jöfnunar á námskostnaði grundvallast á lögum nr. 23/1989, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Samkvæmt lögunum eiga þeir rétt á styrk sem stunda reglubundið framhaldsnám hér á landi og verða að vista sig utan lögheimilis og fjarri fjölskyldu sinni vegna námsins, enda sé ekki unnt að stunda sambærilegt nám frá lögheimili eða öðrum dvalarstað sem námsstyrkjanefnd metur jafngilda. Eigi skulu þeir njóta styrks er eiga rétt til láns úr Lánasjóði ísl. námsmanna eða njóta hliðstæðrar fyrirgreiðslu. Á þessu ári hafa um 2.300 einstaklingar hlotið styrk samkvæmt lögum þessum. Styrkgreiðslur eru nokkuð misháar eftir aðstöðu og námstíma. Styrkir sem nemendur fá skiptast í fæðis-, ferða- og húsnæðisstyrki. Fæðisstyrkir voru á þessu ári 37 þús. kr. og fengu þá allir nemendur. Þeir sem ekki fengu aðstöðu í heimavist fengu um 14--16 þús. kr. styrk að auki. Þá hlutu nemendur sem höfðu verulegan ferðakostnað misháa styrki eðli málsins samkvæmt. Ætla má að meðalstyrkur til þeirra sem voru í fullu námi hafi verið um 50 þús. kr. Jafnhliða beinum styrkveitingum hefur verið skipulagður skólaakstur á framhaldsskólastigi. Þar sem slíkum akstri er haldið uppi fellur réttur til styrks niður hjá þeim nemendum sem telja sig geta notfært sér aksturinn. Skipulagður skólaakstur á framhaldsskólastigi hefur því verið skoðaður sem eitt form af styrkjum til jöfnunar á námskostnaði. Skipulagður skólaakstur er mestur á Suðurnesjum, Suðurlandi og Vesturlandi. Fjöldi þeirra nemenda sem nýta sér þennan akstur er um 450. Fyrirkomulag skólaaksturs er að nemendur greiða sem svarar afsláttargjaldi með almenningsvögnum á höfuðborgarsvæðinu, en ríkissjóður greiðir umframkostnað. Árlegur kostnaður ríkissjóðs er á bilinu 20--30 millj. kr. Menntmrn. er nú að vinna að úttekt sem nær yfir heimavistir allra framhaldsskóla utan Reykjavíkur og Reykjanesumdæmis. Leitast verður við að greina þörf fyrir frekari byggingu heimavista eða nemendaíbúða. Stefnt er að frekari uppbyggingu á heimavistum í samvinnu við nemendasamtök og aðila að ferðamálum auk sveitarstjórna og með það að markmiði að skapa nemendum ódýrari og betri möguleika í húsnæðismálum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda þá fyrirspurn sem hér er lögð fram um það mál sem hreyft er. Eins vil ég þakka hæstv. menntmrh. hans orð um væntanlegar kannanir, úttekt og vonandi snarpar og góðar aðgerðir í framhaldi af því. Ég tel að hér sé hreyft afar mikilvægu máli. Þegar við ræðum byggða- og atvinnumál, dettur okkur í hlut flutningur ríkisstofnana. Við tölum um styrk eða stuðning við atvinnulíf en við megum ekki gleyma því að e.t.v. er mesti stuðningurinn einmitt við fjölskyldurnar. Fólk vill hafa atvinnu, viðunandi kjör, öryggi og heilbrigðisþjónustu, gott félagslegt umhverfi, farsælan uppvöxt barna sinna og þá ekki síst menntunarmöguleika. Hér er því hreyft miklu réttlætis- og jafnréttismáli, fjölskyldustefnu og síðast en ekki síst góðri fjárfestingu því að að sjálfsögðu eru í þeim hópi sem um er að ræða margir efnilegir námsmenn sem munu skila þjóðfélaginu þörfum og góðum störfum er þeir hafa lokið sínu námi.

Virðulegi forseti. Hér er minnt á mjög athyglisvert mál. Það er alkunna að tekjur fólks í dreifbýli eru víða lægri en í þéttbýli og þar á ofan bætist að fólki er það veruleg byrði að senda börn sín í heimavistarskóla. Ég tel að núverandi jöfnun námskostnaðar sé algerlega ónóg og þar þurfi að gera betur. Ég held að það væri mjög verðugt viðfangsefni fyrir hæstv. menntmrh. að láta kanna hversu margir hafa beinlínis hrökklast frá námi á undanförnum árum vegna fjárskorts. Ef sú könnun hefur enn ekki verið gerð, held ég að hana ætti að gera hið fyrsta vegna þess að ég veit um allt of mörg dæmi um það, t.d. úr mínu kjördæmi, að fólk hefur ekki treyst sér til að halda börnum sínum öllum í framhaldsskólum vegna féleysis. Þetta er mikið vandræðamál sem við verðum að taka föstum tökum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn og menntmrh. fyrir skýr svör. Staðreyndin er sú að við verjum minna fé til menntamála, búum kennurum og nemendum lakari vinnuaðstöðu og launum kennara verr en þekkist í flestum öðrum Evrópulöndum. Hvernig getum við svo ætlast til að menntun unga fólksins, að ég tali nú ekki um í dreifbýlinu þar sem aðstæður eru allar erfiðari vegna fámennis, sé sambærileg við það sem gerist í löndunum í kringum okkur við þessar aðstæður er fyrir ofan minn skilning jafnvel þó að einhverjir smástyrkir séu veittir. Ég verð að segja að þeir styrkir sem um er að ræða og er verið að láta börn úr dreifbýlinu hafa sem sækja nám hingað til Reykjavíkur eru langt fyrir neðan allt velsæmi og langt fyrir neðan þann kostnað sem raunverulega fylgir slíku. Auk þess tekur fólk mikla áhættu með því að senda börnin sín burtu til náms á þéttbýlisstaði á viðkvæmum aldri.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Þetta er mjög mikilvægt og skiptir máli fyrir marga á landsbyggðinni. Ég vil einnig þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. En það er ljóst í mínum huga að mikið þarf að gera til að ná því sem við köllum jafnrétti eða jafna aðstöðu til náms á framhaldsskólastigi. Ég vil taka undir það sem hefur komið fram og gæti nefnt dæmi um að fólk hefur átt í erfiðleikum og nánast ekki getað sent sín börn til framhaldsnáms fjarri heimili. Hér er því hreyft mikilvægu máli og ég vil nota tækifærið og hvetja hæstv. menntmrh. til að koma af stað markvissum aðgerðum til að draga úr því aðstöðuleysi sem nú er, vil ég meina, fyrir landsbyggðarfólk eða unglinga á landsbyggðinni til að stunda nám í framhaldsskólum vegna þess að hér er, eins og ég sagði, aðstöðumunurinn mikill. Það fylgir þessu mikill kostnaður víða og fjölskyldurnar geta hreinlega ekki borið það oft og tíðum. Ég vildi, herra forseti, ítreka þakkir til fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þakkir til hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ekki ofmælt að það er gífurlegt hagsmunamál fyrir fólk sem býr úti á landi að hafa sem bestan aðgang að framhaldsnámi og auðvitað er mikilvægt að búa þannig um hnútana að fólk fái til þess nauðsynlegan stuðning þar sem það á við. En stærsta málið er að tryggja að fólk hafi aðgang að framhaldsnámi sem næst sínum heimahögum. Það er langmikilvægasta aðgerðin sem gerð er til að tryggja að íbúar landsbyggðarinnar njóti jafnréttis til náms. Við getum út af fyrir sig aukið þá styrki sem nú eru þegar veittir til jöfnunar á námskostnaði, en langstærsta málið er að fólk geti átt kost á því að sækja nám sem næst sinni heimabyggð. Sem betur fer hefur orðið jákvæð þróun í þá átt eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra. Þannig þurfum við að vinna áfram og að því þurfum við að stuðla og tryggja með öllum tiltækum ráðum. Ég þekki það mjög vel frá mínum heimahögum frá því að Menntaskólinn á Ísafirði var stofnaður fyrir aldarfjórðungi síðan, og aðstæðurnar hafa breyst. En því miður er það í allt of miklum mæli að nemendur fari þrátt fyrir þetta annað til náms með tilheyrandi kostnaði.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og hv. þm. fyrir umræðuna. Það kemur í ljós í umræðum að þessi mál brenna mjög á fólki úti á landsbyggðinni og ég fagna því að menntmrh. ætlar að gera könnun á því hvers vegna brottfall er svo mikið í framhaldsskólum sem raun ber vitni. Það kæmi mér ekki á óvart að út úr þeirri könnun kæmi að aðalástæðan er að fólk hefur ekki efni á að senda börnin í framhaldsskóla, ég tala ekki um ef þau eru orðin tvö, þrjú eða fleiri. Dreifbýlisstyrkurinn hefur ekki hækkað hin síðari ár. Núna á fjárlögum er reyndar hækkun um 15 millj. og mér sýnist að það gæti verið kannski hækkun um 5--6 þús. hækkun á hvern nemanda sem segir ekki mikið en er þó spor í rétta átt. Mér sýnist af umræðunum að nauðsynlegt sé að með skoða þessi mál sérstaklega svo að ungt fólk á Íslandi, hvar sem það er búsett, hafi jafnan rétt til náms óháð efnahag.

Herra forseti. Ég hef ekki miklu við þær ágætu ræður að bæta sem hér hafa verið fluttar og tek undir það sem fram hefur komið um nauðsyn þess að við könnum orsakir brottfallsins og gerum þá líka vonandi raunhæfar ráðstafanir til þess að tryggja sem flestum sem bestan aðgang að námi. En ég vil sérstaklega taka undir með hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni þegar hann minnti á að uppbygging framhaldsskólanna úti um landsbyggðina er náttúrlega stærsta skrefið sem stigið hefur verið í þessu tilliti. Framhaldsskólarnir eru nú orðnir 37 og búnir að festa rætur víða um landið og skipta miklu máli fyrir byggðarlög sín. Að lokum vil ég nota þann stutta tíma sem ég hef til að vekja athygli á því sem ég nefndi í ræðu minni í upphafi. Það er gildi fjarkennslunnar. Ég átti kost á því í gær að ræða við skólameistara Verkmenntaskólans á Akureyri og þá menn sem þar hafa unnið brautryðjendastarf í fjarkennslu á framhaldsskólastigi. Ég held að á þeim tæpu tveimur árum sem þeir hafa unnið hafi náðst ótrúlegur árangur á þessu sviði og að þar hafi tekist að byggja upp námsefni og koma því þannig fyrir tæknilega á tölvunum að með ólíkindum sé, enda stunda nú nemendur nám í verkmenntaskólanum eða fjarskóla Verkmenntaskólans á Akureyri, ekki aðeins hér á landi heldur um allan heim. Ásóknin í þetta nám eykst án þess að skólinn hafi nokkuð í sjálfu sér kynnt þetta markvisst, enda hefur hann ekki talið sig í stakk búinn til þess á undanförnum missirum vegna þess að þetta hefur verið tilraunaverkefni sem unnið hefur verið á vegum menntmrn. og skólans. Þarna held ég, þegar við ræðum um aðstöðu til náms, að í þessu felist einhver mesta bylting sem við höfum staðið frammi fyrir og eigi eftir að skipta hvað mestu um það að draga úr aðstöðumun að þessu leyti. Ég vil því hvetja þingmenn til að fylgjast náið með því starfi sem unnið hefur verið í Verkmenntaskólanum. Ég hef fullan hug á því að hann verði þróunarskóli á þessu sviði hér á landi og að við leggjum skólanum lið við þessa uppbyggingu því að það er skynsamlegasta skrefið sem ég hef vitað um og heyrt um upp á síðkastið sem lýtur að raunverulegri jöfnun náms í landinu.