Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það má segja, að í frv. þessu á þskj. 86 um Framkvæmdastofnun ríkisins felist einkum eftirtalin meginatriði: Efling atvinnuveganna skal í framtíðinni byggð á skipulegum áætlunarvinnubrögðum. Er því í frv. að finna allitarleg ákvæði um margvíslega áætlanagerð og hagrannsóknir áætlunum til undirbúnings. Áætlanagerð og fjármagnsöflun er tengd saman hjá einni stofnun, þannig að samræmi og samstarf sé um áætlun, ákvörðun um framkvæmd og fjáröflun og fjármagnsráðstöfun til hennar. Stofna skal til samstarfs margra aðila um áætlanagerð, sem til þessa hafa haft of litla samvinnu sín á milli. Er þar um að ræða opinberar stofnanir, aðila vinnumarkaðarins, rannsóknar- og vísindastofnanir, lánastofnanir og fleiri aðila. Með slíku samstarfi má fá betri og öruggari yfirsýn yfir þjóðarbúskapinn og forðast margvísleg mistök og óþarfan kostnað. Starfsemi þriggja stofnana, Efnahagsstofnunar, Framkvæmdasjóðs og Atvinnujöfnunarsjóðs, sem eftir frv. á að nefnast Byggðasjóður, er tengd saman í einni stofnun og lögð undir eina stjórn. Mörkuð er eindregin byggðaþróunarstefna, sem byggð skal á sérstakrí áætlanagerð, sem gerð skal í samráði við landshlutasamtök sveitarfélaga, verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Byggðasjóður er stórefldur með sérstöku framlagi úr ríkissjóði næstu 10 árin. Auk þess er framkvæmd byggðaáætlunar byggð með traustum tengslum við fjármagnsöflun til þeirra framkvæmda, sem áætlaðar eru og ákveðnar á hverjum tíma. Framkvæmdastofnun ríkisins getur átt frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja. Hún getur annazt rannsóknir, áætlanir og annan undirbúning að stofnun þeirra, tryggt þeim eðlilegt lánsfé til stofnunar og starfrækslu og samið síðan við aðila atvinnuveganna um að hrinda málinu í framkvæmd. Tekin er upp tiltekin heildarstjórn í fjárfestingarmálum. Sú fjárfestingarstjórn er fyrst og fremst óbein og er fólgin í áætlanagerðinni, skipulagningu fjármagnsöflunar til þeirra framkvæmda, sem forgang eiga að hafa, og samræmingu útlána opinberra stofnlánasjóða og þeim víðtæku áhrifum, sem framkvæmdastofnunin getur haft á allt lánakerfið. Þá getur og Framkvæmdastofnunin sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Þetta eru þau höfuðatriði, sem stefnt er að með þessu frv., þau aðalsjónarmið, sem í því felast. Það er byggt á málefnasamningi stjórnarflokkanna, en þar segir: „ Ríkisstj. einsetur sér að efla undirstöðuatvinnuvegina á grundvelli áætlunargerðar undir forustu ríkisvaldsins. Koma skal á fót Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hafi á hendi heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum. Stofnunin skal gera áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma, þar sem greindar eru þær fjárfestingarframkvæmdir, sem forgang skulu hafa. Stofnunin fer með stjórn Framkvæmdasjóðs ríkisins og annarra þeirra fjárfestingarsjóða, sem eðlilegt verður talið, að falli undir hana. Stofnunin skal hafa náið samstarf við aðíla atvinnulífsins um það, hvað unnt sé að gera til að búa í haginn fyrir hverja atvinnugrein.“ Enn fremur segir: „Þær stofnanir og nefndir, sem fyrir eru og gegna skyldum verkefnum og þessi nýja stofnun, verði sameinaðar henni, eftir því sem ástæða þykir til.“ Þetta frv. er í samræmi við þessi fyrirheit málefnasamningsins og miðar að því að koma þeim í framkvæmd. Ég hygg, að naumast sé lengur deilt um gildi margvíslegrar áætlanagerðar í nútímaþjóðfélagi. Þær eru víðast hvar viðurkenndar sem mikilvægt hagstjórnartæki. Á það í rauninni jafnt við, hverjar svo sem stjórnmálaskoðanir manna eru og hver sem þjóðfélagslegu markmiðin eru, sem keppt er að. Mönnum verður æ ljósara, að mistök vegna þekkingarleysis og skipulagsleysis eða vegna rangra ákvarðana og markmiða geta eigi aðeins skipt sköpum fyrir fyrirtæki, heldur einnig valdið alvarlegum áföllum í efnahagslífi og framfarasókn þjóðar. Þess vegna er það, að háþróuð nútímaþjóðfélög og stórfyrirtæki beita í æ ríkara mæli stöðugri, víðtækri og nákvæmri áætlanagerð til þess að forðast ýmiss konar byrjunarmistök og ná sem fullkomnastri nýtingu allra framleiðsluþátta til hagsbóta jafnt fyrir einstaklinga og þjóðfélagsheildina. Það segir sína sögu, að engir verja hlutfallslega meira fjármagni í margvíslega áætlanagerð, rannsóknir og tilraunir en stærstu og voldugustu auðhringar veraldar, enda þótt þeir séu að öðru leyti reknir eftir ströngustu lögmálum einkaframtaks og gróðahyggju. Svo nauðsynleg sem áætlanavinnubrögð eru stórþjóðum, eru þau þó enn nauðsynlegri smáþjóð eins og okkur Íslendingum. Smáþjóð með takmörkuð efni á nær öllum sviðum hefur ekki efni á mistökum, sem hægt er að komast hjá með skynsamlegum búskaparháttum. Hún er viðkvæmari fyrir mistökum við uppbyggingu atvinnulífs en stórþjóð, sem hefur gnægð framleiðsluþátta og á margra kosta völ. Hún hefur ekki efni á þeirri sóun, sem felst í tvíverknaði og margverknaði í rannsóknarstörfum, upplýsingasöfnun og áætlanagerð. Þess vegna er þörf á að koma fastara skipulagi á þessi málefni hér hjá okkur en verið hefur. Við eigum að mínu áliti að stefna að skipulegum áætlanabúskap í framtíðinni. En hann þarf að byggja á vel gerðum og traustum grunni. Þetta frv., ef að lögum verður, miðar að því að skapa sílkan grunn. Því verður ekki neitað, að félagshyggju hefur talsvert gætt í þjóðarbúskap okkar. Ég nefni þar t.d. margháttaða starfsemi samvinnufélaganna. Þegar á heildina er litið, verður það þó líklega að teljast einkenni á íslenzku efnahagskerfi og á íslenzkum þjóðarbúskap, að hann hefur í meginatriðum þróazt samkv, lögmálum einkaframtaks og einstaklingshyggju, og því miður hefur handahófið allt of oft verið þar áberandi einkenni. Það kannast t.d. allir við, hvernig viðbrögðin hafa verið, þegar vel hefur árað í einhverri atvinnugrein um sinn. Þá hafa menn þyrpzt þangað án skynsamlegrar athugunar, fjárfest þar án fyrirhyggju og án tillits til almennra þjóðfélagsaðstæðna. Á slíkum ævintýrum hefur oft orðið snögglegur og sorglegur endir. Það er saga, sem allir þekkja og óþarft er hér að rekja. Því skal ekki neitað, að nokkrar tilraunir, ekki hvað sízt á síðari árum, hafa verið gerðar til skipulags á vissum sviðum og til áætlunarvinnubragða og nokkuð hefur verið unnið að áætlunum í tilteknum greinum og á afmörkuðum sviðum. En þessar tilraunir hafa verið nokkuð fálmkenndar og ósamræmdar. Þar hefur ekki hvað sízt á skort, að framkvæmd áætlana hefur ekki verið nægilega tryggð, vegna þess að áætlanagerðin hefur ekki verið tengd fjármagnsöflun, svo sem þurft , hefði að vera. Við þessa áætlanagerð hefur þó fengizt nokkur reynsla. Við höfum því þegar á að skipa nokkrum efnilegum mönnum, sem hafa aflað sér þekkingar og öðlazt starfsreynslu á þessu sviði. Lögð verður áherzla á að nýta starfskrafta þessara manna í hinni nýju stofnun. Með þeirri lagasetningu, sem hér er fitjað upp á, er ætlunin að taka mál þessi öll nýjum og fastari tökum en áður, skoða þau meira heildstætt, samræma áætlanagerðir, tengja þær sem mest inn í eina stofnun undir sameiginlegri stjórn, en hafa þó jafnan náið samráð við þá aðíla, sem í hlut eiga hverju sinni. Enn fremur er lögð rík áherzla á hinn rétta og nauðsynlega grundvöll áætlana. Rannsóknirnar og þekkinguna má sízt af öllu vanta. Það skal skýrt tekið fram, að með frv. þessu er ekki vegið að einstaklingsframtaki. Það er síður en svo ætlunin að leggja fjötur á einkaframtak. Þvert á móti geta rannsóknir og áætlanagerð orðið heilbrigðu einkaframtaki og félagsframtaki ómetanlegur stuðningur. Framkvæmdastofnunin á einmitt að verða aflvaki nýrra fyrirtækja. Hún á að rétta atvinnuvegunum örvandi hönd alveg án tillits til þess, í hvaða formi atvinnureksturinn er. Hún á fyrst og fremst að meta arðsemi og þjóðhagslegt gildi atvinnugreina og fyrirtækja. Eins og frv. þetta ber með sér og ég hef þegar sagt, er Framkvæmdastofnuninni ætlað það hlutverk að semja áætlanir, bæði áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma, enn fremur landshlutaáætlanir og áætlanir um einstakar atvinnugreinar. Stofnunin á enn fremur að hafa frumkvæði í atvinnumálum. Er rétt, eins og ég vék að áðan, að undirstrika sérstaklega þann þátt í verkefnum hennar. Hann má að mínum dómi ekki falla í skuggann. Henni er sem sagt ætlað að hafa ákveðna forustu í atvinnumálum. Sú forusta getur verið með ýmsu móti bæði bein og óbein, ef svo má segja. En lögð er rík áherzla á, að stofnunin hafi náið samstarf við aðila atvinnulífsins um það, hvað unnt sé að gera til að búa í haginn fyrir hverja atvinnugrein. Ennfremur ber Framkvæmdastofnuninni í samvinnu við landshlutasamtök að stuðla að þróun byggðar og atvinnulífs í hverjum landshluta. Verður síðar vikið nánar að hlutverki hennar í sambandi við byggðaþróunina. En af öllu þessu er auðsætt, að það eru margs konar áætlunarverkefni, sem koma í hlut Framkvæmdastofnunarinnar. Samkv. því, sem nú hefur verið rakið, verða áætlanir hvers konar og hagrannsóknir höfuðverkefni Framkvæmdastofnunarinnar og má segja hennar frumverkefni. Er sérstök ástæða til að undirstrika gildi og mikilvægi hagrannsóknanna, ekki aðeins sem undirstöðuatriðis áætlana, heldur og fyrir mótun þeirrar efnahagsstefnu, sem fylgja á fram á hverjum tíma. Í þeim efnum verður Framkvæmdastofnunin ríkisstj. til ráðuneytis með svipuðum hætti og Efnahagsstofnunin hefur verið. Má sérstaklega benda á, að hagrannsóknadeild annast gerð þjóðhagsreikninga og almennra þjóðhagsáætlana. Verður starfsemi hagrannsóknadeildarinnar því skynsamlegum ríkisbúskap og þjóðarbúskap óhjákvæmileg undirstaða. Annað höfuðverkefni Framkvæmdastofnunarinnar verður forsjá tiltekinna fjárfestingarsjóða og lánveitingar úr þeim, samræming lánastefnu og heildarstjórn í fjárfestingarmálum. Það er nokkuð augljóst mál, að samfærsla fjárfestingarsjóða, sem þjóna svipuðu markmiði, á einn stað og undir eina stjórn horfir til hagræðingar. Því ætti að öðru jöfnu að fylgja verksparnaður og minni kostnaður fyrir hið opinbera. Kostir þess fyrir þá, sem erindi eiga við sjóðina, liggja nokkuð í augum uppi. Því fylgir ekki lítið óhagræði og kostnaður að þurfa að sækja um fyrirgreiðslu til fleiri aðila, að þurfa að þvælast frá einni stofnun til annarrar. Þá píslargöngu þekkja margir af eigin raun. Þá sögu þarf ekki að rekja hér. Mér þykir því líklegt, að margir taki að stefnu til undir það, að æskilegt sé að sameina eða samtengja hina ýmsu lánasjóði, sem settir hafa verið á fót. Kerfið, sem við nú búum við í þeim efnum, er allflókið, sjóðirnir tiltölulega margir, en smáir og sundurleitir, og stjórn þeirra og starfsemi með mismunandi hætti. En hitt er svo annað mál, að þegar til framkvæmdanna kemur, geta verið á því ýmsir tæknilegir örðugleikar. Eins og áður er sagt, er um þetta mælt svo í málefnasamningi stjórnarflokkanna, að stofnunin skuli fara með stjórn Framkvæmdasjóðs ríkisins og annarra þeirra fjárfestingarsjóða, sem eðlilegt verður talið, að falli undir hana. Niðurstaðan hefur orðið sú, að í þessu frv. og að þessu sinni er aðeins lagt til, að Framkvæmdasjóður og Atvinnujöfnunarsjóður, sem nefnist hér eftir Byggðasjóður, eins og áður er sagt, eru lagðir undir Framkvæmdastofnunina. Hins vegar er gert ráð fyrir, að svo kunni að verða ákveðið síðar, að fleiri lánasjóðir verði fengnir Framkvæmdastofnuninni til forsjár. Rétt þykir að gera hér örstutta grein fyrir þeim sjóðum, Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði, sem hér er lagt til, að falli undir Framkvæmdastofnunina. Vík ég þá fyrst að Framkvæmdasjóðnum. Framkvæmdasjóður var stofnaður með lögum nr. 66 frá 13. maí 1966, um Framkvæmdasjóð Íslands, Efnahagsstofnun og Hagráð. 1. kafli þeirra laga fjallar um Framkvæmdasjóðinn, og er efni þess kafla í sem stytztu máli það, að sjóðurinn tekur við eignum og skuldum Framkvæmdabanka Íslands, sem er lagður niður, og við hlutverki hans í megindráttum. Sjóðurinn lýtur sérstakri stjórn, en Seðlabankinn annast umsjón hans og rekstur og undirbýr fyrir stjórnina áætlanir um lánveitingar. Framkvæmdasjóður veitir fé til opinberra fjárfestingarsjóða og til meiri háttar opinberra framkvæmda, en ekki til einstakra framkvæmda á vegum einstaklinga og félaga. Sjóðurinn hóf starfsemi sína í ársbyrjun 1967 og liggja nú fyrir reikningar fjögurra ára. Á þessum fjórum árum voru útlán sjóðsins þessi: Árið 1967 námu þau 170 millj., 1968 námu þau 272 millj., 1969 námu þau 602.Í millj. og 1970 námu þau 324.7 millj. Eins og sagt var, er þessi sjóður eins konar sjóður sjóðanna, og lán hans hafa að langmestu leyti gengið til annarra lána- og fjárfestingarsjóða. Þannig hefur verið lánað til Atvinnujöfnunarsjóðs, Fiskveiðasjóðs, Stofnlánadeildar landbúnaðarins, veðdeildar Búnaðarbankans, Iðnlánasjóðs, Verzlunarlánasjóðs, Byggingarsjóðs verkamanna, Ferðamálasjóðs, Byggingarsjóðs ríkisins og Lánasjóðs sveitarfélaga. Langmestu af umráðafé sjóðsins hefur verið varið í lánveitingar til þessara sjóða, en nokkur lán og á sumum árunum talsverð hafa auk þess verið veitt til opinberra framkvæmda. Og nokkuð hefur verið veitt í annað sundurgreint, þó naumast verulega nema árið 1969. Á þessu fjögurra ára tímabili eða í árslok 1970 námu heildarútlán sjóðsins, og er þá miðað við forvera hans einnig, Framkvæmdabankann, 3499.9 millj. kr., en höfuðstóll og varasjóðir námu þá 473 millj. kr., og er þá höfuðstóll Mótvirðissjóðs, sem nam 410 millj. kr., ekki með talinn. Atvinnujöfnunarsjóður tók til starfa á árinu 1966 og starfar samkv. lögum nr. 69 frá 12. maí 1966. Með þeim lögum voru úr gildi felld lög um Atvinnubótasjóð frá árinu 1962, en eignir hans runnu til Atvinnujöfnunarsjóðs. Að öðru leyti var stofnfé Atvinnujöfnunarsjóðs framlag úr ríkissjóði, 150 millj. kr., sem greiðast skyldi með jöfnum fjárhæðum árlega á 10 árum og mótvirðisfé samkv. c- og d-lið 2. gr. laganna, sem nam alls um 78 millj. kr. Auk þess lagði ríkissjóður sjóðnum til 50 millj. kr. samkv. fjárlögum 1969. Í lögunum er Atvinnujöfnunarsjóði lagður til fastur tekjustofn af skattgjaldi álbræðslunnar í Straumsvík. Á árinu 1970, sem var fyrsta árið, sem sjóðurinn naut þessara tekna, námu þær 41.4 millj. kr. Sjóðurinn lýtur stjórn sjö þingkjörinna manna, en er í vörzlu Landsbanka Íslands, sem annast bókhald og daglega afgreiðslu. Hlutverk sjóðsins er að veita lán og styrki til framkvæmda í þeim landshlutum, þar sem brýn þörf er fjölbreyttara atvinnu- og athafnalífs og skilyrði eru til arðbærra framkvæmda, er séu til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og koma í veg fyrir, að björgulegar byggðir og byggðahlutar fari í eyði. Í árslok 1970 var höfuðstóll sjóðsins 290 millj. kr., en heildarútlán að meðtöldum skuldabréfum Norðurlandsáætlunar og atvinnumálanefndar ríkisins námu 727 millj. kr. Á því tímabili, sem sjóðurinn hefur starfað, hafa bæði verið veitt úr honum lán og styrkir. Á þessu fimm ára tímabili, eða til ársloka 1970, hafa verið samtals veitt 677 lán að upphæð 306.2 millj. Á sama tíma hafa verið veittir 89 styrkir að upphæð 22.2 millj. kr. Auk þess veitti sjóðurinn styrki til atvinnumálanefndar Norðurlands, alls 22 millj. kr., á árunum 1966–1969 og til togaraflotans samkv. sérstökum fjárveitingum Alþ. 1969 og 1970 20 millj. hvort ár: Lán þessa sjóðs eru yfirleitt frá 8–12 ára og með 6% vöxtum. Á árinu 1969 fól ríkisstj. Atvinnujöfnunarsjóði að annast lánveitingu og aðstoð við framkvæmdir í samræmi við tillögugerð í atvinnumálakafla Norðurlandsáætlunar innan ramma þeirrar fjáröflunar, sem ríkisstj. ákvað. Í samræmi við það tók Atvinnujöfnunarsjóður lán hjá Framkvæmdasjóði í þýzkum mörkum að upphæð 176 millj. kr. Á árunum 1969 og 1970 voru af þessu fé veitt 34 lán að upphæð 146 millj. kr. Lánin eru með 8% vöxtum, og er meiri hluti þeirra til að flýta opinberum framkvæmdum og endurgreiðist á 2–3 árum, og verður féð þá endurlánað atvinnufyrirtækjum. Önnur lán eru til 8–10 ára. Á árinu 1969 voru samþ. á Alþ. lög um aðgerðir í atvinnumálum. Með þeim var atvinnumálanefnd ríkisins falið að veita lán og styrki til atvinnuframkvæmda og atvinnuaukningar. Rann starfstími nefndarinnar út í árslok 1970, og tók þá Atvinnujöfnunarsjóður við skuldum, sem til hafði verið stofnað vegna starfsemi nefndarinnar, svo og eignum. Ber sjóðurinn ábyrgð á innheimtu skuldanna og endurgreiðslu þess fjár, sem aflað var. Á þessum tveimur árum úthlutaði nefndin 267 lánum að fjárhæð 400 millj. kr. Af þeim höfðu verið afgreiddar 284 millj. kr. í árslok 1970, enda voru aðeins 300 millj. til ráðstöfunar, 200 millj. kr. erlent lánsfé og 100 millj. kr. innlent. Sum lánin eru til skamms tíma, og verður það fé endurlánað. Þetta örstutta yfirlit yfir þessa tvo sjóði, sem gert er ráð fyrir, að renni undir stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, þótti mér rétt að gefa hér. Aðrir opinberir lánasjóðir en þeir, sem lagt er til, að falli undir Framkvæmdastofnunina, eru þessir helztir: Fiskveiðasjóður, en í árslok 1970 nam eigið fé hans 1409.4 millj. króna. Fiskimálasjóður, höfuðstóll hans nam við síðustu áramót 138.2 millj. kr. Stofnlánadeild landbúnaðarins, en eigið fé hennar nam í árslok 1970 169 millj. kr. Veðdeild Búnaðarbankans, en eigið fé hennar nam í árslok 1970 17 millj. kr. Framleiðnisjóður landbúnaðarins, en höfuðstóll hans í árslok 1970 var 30.2 millj. kr. Iðnþróunarsjóður, en innborgað stofnfé hans um síðustu áramót nam 310 millj. kr., en eigið fé 5.4 millj. kr. Iðnlánasjóður, en höfuðstóll hans var í árslok 1970 280 millj. kr. Verzlunarlánasjóður, en höfuðstóll hans nam um síðustu áramót Í.5 millj. kr. Atvinnuleysistryggingasjóður, en í árslok 1970 nam höfuðstóll hans 1691 millj. kr. Enn fremur má svo nefna sjóði eins og Ferðamálasjóð, Lánasjóð sveitarfélaga og Orkusjóð. Auk þess mætti nefna Byggingarsjóð ríkisins, sem eingöngu lánar til íbúðabygginga. Tölur þær, sem ég hef hér nefnt um eigið fé og höfuðstól, segja í sjálfu sér ekkert til um útlán sjóðanna, því að margir þeirra starfa að mestu leyti með lánsfé. En ég sé ekki ástæðu til í þessu sambandi að gera grein fyrir skipulagi þeirra og starfsemi, þar sem ekki er lagt til, að þeir verði lagðir undir Framkvæmdastofnunina. Um suma þeirra kemur slíkt til álita síðar, að fenginni reynslu af stofnuninni, en um aðra kemur slíkt vart til greina. Um flesta eða alla þessa sjóði gildir það, að um þá eru sérstök lög, og sumir þeirra eiga sér sérstæðan uppruna og tilteknar félagslegar forsendur. En þó að ekki þyki rétt að svo stöddu að færa neinn þessara sjóða til Framkvæmdastofnunarinnar, gildir það um þá alla, að við þá verður stofnunin að hafa náið samstarf, ef vel á að vera. Fyrir því er sérstaklega gert ráð, bæði í 12. og 15. gr. frv. Góður árangur af starfi stofnunarinnar er ekki hvað sízt undir því kominn, að vel takist til um þetta samstarf, því að það er augljóst mál, að ásamt vandaðri áætlunargerð er samhæft og samvirkt lánakerfi eitt áhrifamesta tæki til að veita atvinnuþróuninni í eðlilega átt. Það er og án efa æskilegast, að hægt sé að hafa viðhlítandi vald á fjárfestingunni með þeim hætti, að ekki þurfi að gripa til annarra ráðstafana. En náist ekki fullnægjandi árangur með þeim hætti, er Framkvæmdastofnuninni heimilt að setja almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Ég tel ástæðu til að undirstrika, að hér er aðeins um að ræða heimild til að setja almennar reglur. Það er ástæða til þess, því að ef að vanda lætur verða einhverjir sem hrópa: Höft, leyfakerfi, skömmtun. Hér er ekki um neitt slíkt að tefla. Það er ekki verið að taka upp nein höft eða leyfakerfi. Það þarf ekki samkv. þessum væntanlegum lögum að sækja um neitt leyfi til einstakra framkvæmda, hvorki stórra né smárra. Þær almennu reglur, sem hér geta komið til greina, eiga ekkert skylt við leyfakerfi og skömmtun fjárhagsráðsins sáluga, en allir vita eða ættu að vita, hverjir fyrst og fremst stóðu að því. Ég ætla að láta þessar almennu hugleiðingar um málið nægja, en skal nú gera nokkru nánari grein fyrir frv. í einstökum atriðum. Í I. kafla frv. er fjallað um hlutverk stofnunarinnar og skipulag. Um það segir í 1. gr. með almennum orðum, að Framkvæmdastofnun ríkisins sé sjálfstæð stofnun, sem sé ríkisstj. til aðstoðar við stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum. Hún annast hagrannsóknir og áætlanagerð og hefur með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála og lánveitingar samkv. því, sem nánar er fyrir mælt í lögum. Verkefnin eru svo auðvitað nánar útfærð í II–Vl. kafla frv. Framkvæmdastofnunin lýtur yfirstjórn þingkjörinnar sjö manna nefndar. ríkisstj. skipar formann og varaformann úr hópi hinna kjörnu stjórnarmanna. Um verkefni stjórnarinnar eru fyrirmæli í 3. gr. frv. Skulu þau ekki rakin hér. Auk þess eru ákvæði um vald hennar og verkefni á við og dreif í frv. Þriggja manna framkvæmdaráð, skipað af ríkisstj., annast daglega stjórn og rekstur stofnunarinnar, að sjálfsögðu í eðlilegu samráði við forstöðumenn deilda. Í 4. gr. eru sérstaklega nefnd nokkur verkefni framkvæmdaráðs, en samkv. eðli málsins verða þau ekki tæmandi talin. Vald framkvæmdaráðsins er vitaskuld takmarkað af þeim fyrirmælum, er fela stjórninni tiltekið verkefni. Starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar er skipt í þrjár deildir. Svarar sú deildaskipting til þeirra verkefna, sem stofnuninni eru falin, nema hvað heitið lánadeild gefur e.t.v. ekki fullkomlega til kynna verkefni þeirrar deildar. Il.–IV. kafli frv. fjalla svo um þessar deildir. II. kafli frv. fjallar um hagrannsóknir. Er hann kaflanna minnstur fyrirferðar, aðeins ein gr., 6. gr., en af því má auðvitað ekki draga þá ályktun, að þar sé um eitthvað þýðingarminni þátt að ræða, heldur stafar það að hinu, að eðli málsins samkv. er ekki hægt að hafa svo mörg orð um það efni í lögum. í 6. gr. segir, að hagrannsóknadeild annist nauðsynlegar rannsóknir til undirbúnings áætlanagerða stofnunarinnar, svo og gagnasöfnun og skýrslugerð um framkvæmd þeirra ályktana, sem gerðar hafa verið og samþ. af ríkisstj. Hagrannsóknadeild annast auk þess gerð þjóðhagsreikninga og almennra þjóðhagsáætlana. Skulu áætlanir gerðar til langs tíma um þróun þjóðarbúsins. Deildin annast enn fremur þær hagfræðilegar athuganir fyrir ríkisstj., er hún kann að óska eftir. Hún getur og annazt hagfræðilegar athuganir fyrir Seðlabankann og aðra opinbera aðila, eftir því sem um semst. Ákvæði þessi þurfa ekki neinna skýringa við umfram það, sem áður er sagt. Þó er rétt að vekja athygli á þeirri heimild, sem deildin hefur til að taka að sér verk fyrir Seðlabankann og aðra opinbera aðila. III. kafli frv. fjallar um áætlanadeild. Segir þar m.a., að deildin geri áætlanir um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreina og heildarþróun atvinnulífsins. Felst í þessu m.a., að deildin á að gera iðnþróunaráætlun, áætlun um þróun landbúnaðar o.s.frv. Enn fremur á deildin að gera áætlanir um þróun byggðar og atvinnulífs víðs vegar um land með það fyrir augum að skapa landsmönnum öllum fulla atvinnu og eðlileg lífsskilyrði og stuðla að heilbrigðri byggðaþróun. Þarna er um ný og skýr ákvæði um byggðaáætlanir að ræða. Fjármögnun framkvæmda samkv. slíkum áætlunum er með öðrum fyrirmælum frv. og eflingu Byggðasjóðsins tryggð svo sem kostur er. Það er mikil breyting frá því, sem verið hefur, þó að reynt hafi verið að útvega fjármagn til einstakra byggðaáætlana jafnóðum og þær hafa legið fyrir, en allt hefur það verið óvissu háð fyrir fram. Þá segir í 9. gr., að deildin geri áætlanir fyrir ráðuneyti og opinberar stofnanir um framkvæmdir ríkisins og aðrar opinberar framkvæmdir, eftir því sem um semst. Í 10. gr. eru ákvæði um það samráð og samvinnu, sem deildinni ber að hafa við aðra aðila um gerð áætlana. Þá er í 11. gr. þýðingarmikið ákvæði, þar sem segir, að áætlanir skuli sendar ríkisstj. til samþykktar, en hún geri síðan Alþ. grein fyrir þeim. Framkvæmdastofnunin á að fylgjast með framkvæmd þeirra áætlana, sem ríkisstj. hefur samþ. Það er lítið gagn að áætlunum, sem verða bara pappírsgagn. Er með þessum ákvæðum reynt að koma í veg fyrir, að slíkt geti átt sér stað. IV. kafli frv. fjallar um lánadeild. Þar er að finna mörg mikilvæg ákvæði og alger nýmæli, sem nokkuð hefur verið vikið að áður. Ég bendi á 12. gr., þar sem segir, að lánadeild vinni að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tilliti til þeirra framkvæmda, sem forgang þurfa að hafa samkv. áætlunum stofnunarinnar. Deildin fylgist með fjárhag allra opinberra fjárfestingarsjóða og gerir till. um fjáröflun til þeirra, eftir því sem þörf krefur. Um þær almennu reglur, sem setja má um forgangsframkvæmdir, hefur áður verið rætt. Einnig hefur áður verið gerð nokkur grein fyrir ákvæðum 13. gr. um arðsemisútreikninga og rannsókn á þjóðhagslegu gildi nýrra atvinnugreina, svo og því frumkvæði, sem lánadeildin getur átt að stofnun nýrra fyrirtækja, og skal eigi hér fjölyrt frekar um það. Í 14. gr. segir, að lánadeild taki við umsóknum um lán úr Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði og annist athugun þeirra. Áður en lánveiting er samþ., skal lánadeildin reyna að tryggja með samningum við aðra fjárfestingarsjóði og lánastofnanir, að nægileg stofnlán fáist og eðlileg rekstrarfyrirgreiðsla fáist hjá viðskiptabanka. Í 15. gr. segir, að framkvæmdaráð skuli hafa náið samstarf við stofnlánasjóði og viðskiptabanka í því skyni að samræma sjónarmið þessara aðila og aðgerðir til eflingar íslenzku efnahags- og atvinnulífi. Ákvæði 16. gr. um bókhald sjóðanna og vörzlu þeirra þurfa ekki nánari skýringar við, en á það skal bent, að aðalreglan er sú, að handbært fé Framkvæmdasjóðs og Byggdasjóðs skuli geymt í Seðlabankanum. Í 17. gr. er mælt, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar skuli leita eftir samningum við stjórnir Iðnþróunarsjóðs, Atvinnuleysistryggingasjóðs, lífeyrissjóða og tryggingafélaga um samvinnu þessara sjóða og félaga við stofnunina varðandi lánveitingar. Eins og ljóst er af því, sem hér hefur verið sagt, og ákvæði IV. kafla frv. bera með sér, er Framkvæmdastofnuninni ætlað að beita sér fyrir samræmdri lánastefnu og skynsamlegrí fjárfestingarpólitík - ekki með valdboði, heldur með frjálsum samningum og samvinnu við þá aðila, sem um þau efni hafa mest að segja. V. kafli frv. fjallar um Framkvæmdasjóð. Eru þau ákvæði að breyttu breytanda samhljóða núgildandi lagafyrirmælum um Framkvæmdasjóð Íslands. Sé ég því ekki ástæðu til að ræða þau sérstaklega, en vísa til þeirra upplýsinga, sem ég gaf áður um Framkvæmdasjóð Íslands. Í VI. kafla frv. eru svo ákvæði um Byggðasjóð. Eru þau ákvæði að miklu leyti sniðin eftir fyrirmælum núgildandi laga um Atvinnujöfnunarsjóð. Þó eru þetta nokkur nýmæli, sem ásamt öðrum ákvæðum frv., sem þegar hafa verið rakin, renna stoðum undir mun ákveðnari og skilvirkari byggðastefnu en áður. Þar skiptir þó auðvitað mestu máli hið stóraukna framlag til Byggðasjóðs. Samkv. 2. tölul. 28. gr. skal Byggðasjóður fá framlag úr ríkissjóði að upphæð 1000 millj., sem greiðist með jöfnum fjárhæðum á næstu 10 árum. Þar sem hér er um óafturkræft framlag að ræða, sem ber vexti sjóðnum til handa, er auðsætt, hver höfuðstóll hér getur safnazt. Og þetta framlag kemur til viðbótar öðrum tekjum sjóðsins samkv. 28. gr. Starfsgrundvöllur sjóðsins verður því vitaskuld hér eftir allur annar en áður. Með hinum auknu fjárráðum sjóðsins ætti að vera hægt að gera stórátak í byggðamálum. Þess er þörf. En í lánveitingum sjóðsins og úthlutunum úr honum má ekkert handahóf ríkja, þar þarf að byggja á traustum athugunum og áætlunum. Að því er stefnt í þessu frv. Í byggðamálunum þarf ekki aðeins að stöðva þá öfugþróun, sem þar hefur átt sér stað, heldur þarf að snúa straumnum við. Það er í samræmi við stefnu stjórnarinnar að leggja höfuðáherslu á þessi mál. Ég skal að svo stöddu ekki hafa um það fleiri orð. Hin ýmsu ákvæði í VII. kafla frv. þurfa held ég ekki skýringar við. Ég hef þá gefið stutt yfirlit yfir efni frv. í megindráttum og skal nú fara að ljúka máli mínu. Það er að sjálfsögðu svo, eins og getið er um í aths. þeim, sem frv. fylgja, að reynslan kann að leiða í ljós, að þörf sé á einhverjum endurbótum og breytingum á þessari fyrirhuguðu löggjöf. Slíkt er eigi nema það, sem oft á sér stað. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeim atriðum, sem bent er á í aths., að síðar muni trúlega koma til skoðunar, þótt ekki hafi að svo stöddu þótt fært að setja um þau lagaákvæði. Þau eru sérstakt samstarf við vísinda- og rannsóknarstofnanir, samstarf við viðskiptadeild Háskólans og að Framkvæmdastofnunin geti tekið að sér ýmis störf, sem nú er venja að fela nefndum að vinna. Ég vil alveg sérstaklega leggja áherzlu á síðast talda atriðið, þ.e.a.s. þá hugmynd, að Framkvæmdastofnunin geti e.t.v. síðar leyst af hólmi ýmsar nefndir, sem venja hefur verið að grípa til við ýmsar kannanir og undirbúning mála. Ég held, að það væri æskileg þróun. Það má segja, að í málefnasamningi stjórnarflokkanna sé nokkuð að því vikið, þar sem segir svo: „Þær stofnanir og nefndir, sem fyrir eru og gegna skyldum verkefnum og þessi nýja stofnun, verði sameinaðar henni, eftir því sem ástæður þykja til.“ Í því efni hefur að svo stöddu ekki verið gengið lengra en raun ber vitni. En að mínum dómi verður síðar að huga að því í fullri alvöru, hvort ekki sé rétt að ganga lengra í þá átt. Ég vil svo að lokum enn á ný leggja á það áherslu, að með þessari væntanlegu lagasetningu er ekki verið að taka upp neitt hafta- eða leyfakerfi. Staðhæfing um slíkt á sér enga stoð í frv. Það getur hver og einn gengið úr skugga um með því að fara nákvæmlega í gegnum frv. og lesa það frá orði til orðs. Þessari lagasetningu er ekki ætlað að leggja neinn fjötur á einkaframtak. Þvert á móti er að því stefnt að leysa það úr læðingi, örva það og styðja með margvíslegri fyrirgreiðslu. Á það auðvitað ekki siður við um félagsframtak og fyrirtæki, sem opinberir aðilar eiga hlutdeild í. En öll þekkjum við það, að tækifæri hafa stundum glatazt vegna tregðu og skilningsskorts opinberra aðila. Með þessari lagasetningu er stefnt að því að byggja atvinnuþróunina í landinu á skipulegum vinnubrögðum í stað handahófs. Hver vill vera á móti því? Með þessari lagasetningu er stefnt að samhæfðu og samvirku útlánakerfi lánastofnana, byggðu á frjálsu samkomulagi fyrir tilstuðlan Framkvæmdastofnunarinnar. Hver vill vera á móti því? Störf sín að eflingu atvinnuvega og þróun íslenzkra byggða á Framkvæmdastofnunin samkv. þessari löggjöf að vinna í nánu samstarfi við aðila atvinnulífsins og landshlutasamtökin. Hver vill vera á móti því? Með þessum lögum er stórauknu fjármagni beint til Byggðasjóðs. Á því er brýn þörf, eins og nú stendur á. Hver vill vera á móti því? Með þessari löggjöf er stefnt að því að veita þeim framkvæmdum forgang, sem nauðsynlegastar eru fyrir þjóðarheildina og hverja atvinnugrein og bezt búa í haginn fyrir framtíðina. Hver vill vera á móti því? Með þessari lagasetningu er stefnt að því að láta' hugkvæmni, framtak og þekkingu njóta sín á Íslandi. Hver vill vera á móti því? Með þessari löggjöf er stefnt að því að leiða atvinnuvegina og eflingu atvinnulífsins til öndvegis á Íslandi. Það á að ganga fyrir öllu öðru. Hver vill vera á móti því? Samkv. þessum lögum kemur ein stofnun í stað þriggja, sem fyrir voru. Hver vill vera á móti því? Herra forseti. Ég legg til, að þessu frv. sé vísað til 2. umr. og til hv. fjhn.



Herra forseti. Ég hef hlustað með mikilli athygli á ræðu hæstv. forsrh., enda er hún með einstæðari ræðum, sem ég hef heyrt fluttar í sambandi við mál hér á þingi, ekki vegna þess að hún væri ekki í samræmi við þá prúðmennsku, sem hann alltaf viðhefur, heldur vegna þess að höfuðinnihald hennar var að leggja áherzlu á, hvað ekki væri í þessu frv. Ég hef ekki heyrt, að ráðamenn, allra sízt forráðamenn ríkisstj., hafi áður talað fyrir frv. af jafnmikilli óttatilfinningu um það, hvað menn mundu leggja í frv. Hæstv. forsrh. taldi í lok ræðu sinnar upp ótal atriði, sem í frv. væru, og sagði: „Hver vill vera á móti því?“ Flestu af því eru menn alls ekki á móti. En hann hljóp líka yfir ákaflega einkennilega margar setningar, sem eru í frv., og spurði ekki: „Hver vill vera á móti því.“ Sannleikurinn er líka sá, að ef þetta frv. væri í samræmi við þá ræðu, sem hæstv. forsrh. hélt, þá þyrfti þetta frv. aldrei að hafa verið flutt. En einmitt vegna þess að frv. er um allt annað efni en hæstv. ráðh. vill vera láta, er nauðsynlegt að flytja það. Efni frv. er að mörgu leyti ákaflega fallegt, eins og hæstv. ráðh. líka flutti ákaflega fallega tölu um alls konar atriði, sem suðvitað enginn getur verið á móti, að sé nauðsynlegt að gera í þjóðfélaginu. En þetta eru raunverulega aðeins umbúðir til þess að fela raunverulegan tilgang þessa máls. Og allir vita, hver er tilgangur málsins, hvað sem hæstv. forsrh. segir. Ef það væri ekki tilgangurinn, væri málið óþarft. Ef skoða á það, sem hæstv. ráðh. sérstaklega taldi, að væri einkennandi fyrir frv., er allt slíkt að finna í þjóðfélaginu í dag. Hann rakti réttilega einmitt í ræðu sinni margt af því, sem gert hefur verið á undanförnum árum í jákvæða átt, bæði í áætlanagerð, í skipulagningu lánveitinga og heilbrigðum stuðningi við atvinnuvegina, og taldi það hið brýnasta nauðsynjamál, sem það vissulega líka er. Það er ekkert nýtt, að stundaðar séu hagrannsóknir, sem vissulega hafa grundvallarþýðingu fyrir þjóðfélagið. Þessum hagrannsóknum var komið í skipulegt horf í tíð fyrrv. ríkisstj. með því að setja Efnahagsstofnunina á laggirnar, en sú stofnun hefur æðioft orðið fyrir barðinu á hv. núv. stjórnarflokkum og stundum á það bent, að hún væri dæmi um skriffinnskubákn, sem fyrrv. ríkisstj. hefði komið á laggirnar. Efnahagsstofnunin hefur stundað hagrannsóknir í lengri tíma, og það er ekkert nýtt að finna í þessu frv. um það hlutverk, þó að það eigi að færast frá henni til þessarar nýju stofnunar. Það er heldur ekkert nýtt fyrirbæri, að gerðar séu áætlanir. Þeim var komið í gang einmitt í tíð fyrrv. ríkisstj. með skipulagsbundnum hætti, margvíslegum áætlanagerðum bæði til langs tíma og til skamms tíma, almennum áætlunum um þróun einstakra atvinnuvega, áætlunum um þróun og framkvæmdir í ýmsum greinum, sem ríkið stendur að, svo sem áætlunum í skólamálum, hafnamálum og margvíslegum öðrum slíkum áætlanagerðum, árlegum fjárfestingaráætlunum fyrir ríkið sjálft og áætlunum um eflingu ýmissa einstakra atvinnugreina. Ekkert af þessu er nýtt. Og það hefur þróazt með heilbrigðum hætti án beinna afskipta, sem hæstv. forsrh. fordæmdi líka í ræðu sinni, af einstökum aðilum í þjóðfélaginu, heldur til að vera upplýsandi um stöðu þjóðfélagsins að þessu leyti, um stöðu atvinnuveganna, og má þar nefna mikilvægasta þáttinn, sem ég tel vera að mörgu leyti, í starfi Efnahagsstofnunarinnar, en það er fjölþætt upplýsinga- og gagnasöfnun, sem átt hefur sér stað í þágu atvinnuveganna til að auðvelda kjarasamninga, til að auðvelda ákvörðun bæði búvöruverðs og verð sjávarafurða, sem byggt hefur verið að verulegu leyti á gögnum Efnahagsstofnunarinnar. Með þessum hætti hefur á jákvæðan hátt verið stuðlað að geysilega mikilvægri gagnasöfnun í þjóðfélaginu og jafnframt stuðlað að því, að bæði einstaklingar og ekki sízt félagasamtök gætu átt aðgang að hlutiægum upplýsingum, sem væri hægt að leggja til grundvallar í kjarasamningum og ákvarðanatöku í ýmsum framkvæmdagreinum. Þetta hefur hvort tveggja verið til. Það er ekkert nýtt fyrirbæri. Það er heldur ekkert nýtt fyrirbæri starfsemi Framkvæmdasjóðsins, sem er einn þáttur þessa máls og hæstv. ráðh. fór að vísu ekki mörgum orðum um, en hann benti á, að þetta væri í samræmi við það, sem hefði þegar gilt um nokkurt árabil. Framkvæmdasjóðurinn hefur haft það hlutverk, sem hæstv. ráðh. lagði áherzlu á að væri mjög mikilvægt, að greiða fyrir fjáröflun til hinna ýmsu sjóða atvinnuveganna, og það er ekkert nýtt, sem á að gerast með þessum lögum varðandi það atriði. Það er ekki gert ráð fyrir nema samvinnu við aðra sjóði, ekki neinum samruna þeirra við þessa nýju stofnun, heldur aðeins samstarfi og að Framkvæmdasjóðurinn hafi áfram það hlutverk, eða þessi nýja stofnun, að útvega fé til stofnsjóða atvinnuvega. Þetta er því ekki nýtt, og það getur enginn verið á móti þessu. Um Byggðasjóð hafa gilt lög um Atvinnujöfnunarsjóð, en einmitt sá sjóður var stofnsettur í tíð fyrrv. ríkisstj., og hann hefur verið efldur smám saman mjög verulega og síðast mest með ákvörðuninni um árgjaldið frá Straumsvík, sem rennur í sjóðinn, og vissulega skal ég taka undir það með hæstv. forsrh., að þessi sjóður hefur unnið mjög mikið gagn, og það ber fúslega að þakka, að það er ætlunin að efla þennan sjóð með þessu frv., sem reynslan verður þó að leiða í ljós, ef ætlunin er að leggja á sjóðinn auknar kvaðir, sem ég vænti þó, að verði ekki, þ.e. með þeim hætti, að sjóðnum verði ætlað að taka að sér hlutverk, sem aðrir aðilar gegna nú. Byggðaáætlanir hafa verið gerðar á undanförnum árum, og þær hafa sannarlega ekki orðið nein pappírsplögg, heldur hafa þær verið framkvæmdar jafnóðum og þeim hefur verið lokið. Að undanförnu hefur verið unnið að margvíslegum áætlanagerðum fyrir einstaka þætti mála varðandi einstök byggðarlög, einstaka framleiðslugreinar og ýmsa aðila í þjóðfélaginu, eftir því sem efni hafa staðið til hverju sinni. Ekkert af þessu er því nýtt - það hefur vissulega með öllum þessum aðgerðum verið reynt að greiða fyrir einkaframtakinu og efla þróun atvinnu- og efnahagslífs í þjóðfélaginu, eins og hæstv. forsrh. sagði, að væri brýn nauðsyn, þannig að ekkert af því er heldur nýtt. Skoðun mín er því ákveðið sú, að ef ekki felst eitthvað annað en þetta, sem hæstv. ráðh. fór um langflestum orðum í þessu frv., þá sé það gersamlega ástæðulaust og þarflaust. Það er talað um nauðsyn þess að sameina sjóði. Það kemur á daginn, að enga þá sjóði á að sameina með þessu frv., sem réttlæta það, að um það sé flutt sérstakt frv., svo sem hér liggur fyrir framan okkur. Varðandi þá tvo sjóði, sem er ætlunin að sameina hér, þá hafa aldrei orðið árekstrar á milli þeirra, og þeir hafa alveg sérstöku og sérhæfðu hlutverki að gegna. Annar er sjóður sjóðanna, hann aflar fjár einmitt fyrir aðra stofnsjóði, sem ætlunin er, að hann geri áfram. Hinn sjóðurinn, Atvinnujöfnunarsjóður, hefur starfað undir þingkjörinni stjórn að alveg ákveðnum verkefnum, þar sem hann hefur leyst einmitt af höndum verk, sem ekki hefur fallið undir aðra sjóði að gera, og hefur haft með höndum framkvæmd byggðaáætlana. Það er ekki gert ráð fyrir því í rauninni, að nein breyting verði á þessu, þó að hér sé látið heita svo, að verið sé að sameina þessa tvo sjóði undir þessari stofnun. Byggðaáætlanir hafa verið á vegum Efnahagsstofnunarinnar og Atvinnujöfnunarsjóðs, að svo miklu leyti sem ríkisstj. sjálf hefur ekki að því staðið. Að því mætti áfram vinna fullkomlega eins og gert hefur verið og verður naumast unnið með meiri hraða að þeim en gert hefur verið til þessa með núverandi skipulagi. Það þarf því enga nýja löggjöf til þess að koma þessu við. Og með þessari löggjöf sem slíkri, ef annað felst ekki í henni varðandi sjóðina, er ekki stuðlað að neinni samræmingu, sem hæstv. forsrh. gat um, þannig að menn þurfi ekki að ganga milli Péturs og Páls til þess að fá lausn sinna fjármála, sem vissulega er hárrétt hjá hæstv. forsrh., að er mikill galli. En það leysist ekki með því að sameina undir þetta kerfi hér Framkvæmdasjóð Íslands og Atvinnujöfnunarsjóð. Það þarf jafn mikla Kanossagöngu eftir sem áður milli annarra sjóða, og í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir að sameina aðra sjóði. Hæstv. forsrh. sagði að vísu um þetta atriði eins og ýmislegt annað, að það væri í athugun og ætti að gerast eftir því sem reynslan leiddi í ljós, en það er a.m.k. ekki lagt til hér, þannig að Kanossagangan milli allra þeirra mörgu sjóða, sem hann sjálfur taldi upp í ræðu sinni, mun halda áfram eftir sem áður, nema eitthvað annað felist í þessu frv. en hann vill vera láta. Þetta er um umbúðir málsins, sem hæstv. forsrh. lagði mesta áherzlu á, en þá er að víkja að því, sem hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri í frv. Af hverju skyldi hæstv. ráðh. leggja svona óskaplega áherzlu á að svara því fyrir fram, áður en nokkur hefur hafið máls á þessu frv. a.m.k. hér á hinu háa Alþ., hvað ekki væri í frv., nema af því að hann sé hræddur um, að þar séu einhverjir hlutir, sem hinn almenni þjóðfélagsborgari óski ekki eftir, að sé leitt í lög, en sem kunni að vera í þessu frv. og í ýmsum setningum frv., sem hæstv. ráðh. las ekki og forðaðist að gera að umtalsefni í sinni ræðu? Og ég held, að það sé kjarni málsins, að það hafi verið full ástæða fyrir hæstv. ráðh. að leggja svo ríka áherzlu á, hvað ekki væri í frv., því að þar sé nefnilega að finna atriði, sem eru í hrópandi mótsögn við alla ræðu hans, í hrópandi mótsögn við áhugann á eflingu atvinnulífsins, í hrópandi mótsögn við stuðninginn við einstaklingsframtak og frjálst félagaframtak í landinu. Það skyldi nú ekki vera, að einmitt þetta væri í frv.? Má vera, að ég hafi lesið þetta frv. skakkt og lagt í það skakkan skilning, enda er það harla auðvelt, vegna þess að sannleikurinn er sá, að frv. er fjarri því að vera samið á þann hátt, að auðvelt sé að skilja það. Hvort það er viljandi gert eða af klaufaskap, skal ég láta algerlega ósagt. Sumt er að vísu af klaufaskap, eins og það, að það kemur fram sums staðar, að höfundarnir þekkja ekki gildandi lög. En sleppum því. Höfundarnir eru óþekktir eins og höfundar Íslendingasagna. Hvort þeir fá sömu frægð af þessu frv. sínu eins og höfundar Íslendingasagna af þeim merku bókmenntum, skal ég láta ósagt. Þar mun reynslan skera úr. En það er kannske heppilegt fyrir þá að fela nöfn sin og heppilegt fyrir ríkisstj. að skýra ekki frá því, hverjir helzt hafi komið hér við sögu. Skilningur minn á þessu frv. er allt annar en skilningur hæstv. forsrh. Samkv. mínum skilningi er með þessu frv. verið í fyrsta lagi að setja á laggirnar geysilegt skrifstofubákn algerlega að óþörfu. Í öðru lagi er verið að framkvæma slíkan samruna valds á einni hendi, að ég efast um, að áður hafi verið meira á mestu haftatímum, sem við höfum búið við. Og í þriðja lagi, sem er að vísu tengt þessu öðru atriði, er í frv. að finna möguleika til stórfelldra ríkisafskipta, ef ekki er beinlínis gert ráð fyrir þeim, þó að reynt sé að fela það, jafnvel stórfelldari ríkisafskipta en við áður höfum búið við. Og það skyldi nú ekki vera, að hrollvekjan sé loksins komin á dagskrá og felist í þessu frv., hrollvekjan fyrir allan landslýð og ekki sízt fyrir þá, sem hæstv. forsrh. virtist helzt bera fyrir brjósti, mennina, sem legðu áherzlu á að vinna að eflingu atvinnulífs, framtaks og framfara í þjóðfélaginu. Ég skal nú víkja að einstökum atriðum þessa máls. Það er alveg ljóst, að þessi stofnun mun verða geysilega dýr, ef henni er ætlað að starfa eins og frv. gerir ráð fyrir og setja skal á laggirnar alla þá starfsemi, sem þar er um fjallað. Nú er þetta starf unnið með tiltölulega litlum kostnaði. Efnahagsstofnunin er að vísu nokkuð dýr stofnun, en bæði Framkvæmdasjóður og Atvinnujöfnunarsjóður eru tengdir bönkum, Framkvæmdasjóður Seðlabankanum og Atvinnujöfnunarsjóður Landsbankanum, og eru reknir mjög hagkvæmt báðir. Það er að vísu gert ráð fyrir því, að í stað tveggja stjórna, sem nú eru yfir þessum sjóðum, verði stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins ein, skipuð sjö mönnum. En það segir ekki nema litla sögu. Forstöðumenn eiga að sjálfsögðu að vera fyrir hverri deild stofnunarinnar. Og þær deildir eru fimm. En það, sem skiptir þó meginmáli, eru hinir pólitísku kommissarar. Það eru mennirnir þrír, sem eiga öllu að ráða. Af hverju skyldu þeir vera þrír? Af hverju máttu þeir ekki vera tveir eða fjórir? Það skyldi þó ekki vera af því, að ríkisstjórnarflokkarnir eru þrír? Hér er að finna gleggsta dæmið um pólitíska óbragðið af þessu máli. Hér eru settir á laggirnar, eins og ég kallaði þá, kommissarar af því að þetta minnir ákaflega mikið á skipulag í vissum hópi ríkja, sem eiga ráðamestu aðdáendur í hæstv. núv. ríkisstj. Og það er eftirtektarvert, eins og einmitt er um kommissara í þeim ríkjum, að það verður ekki séð, hvaða hlutverki þeir gegna. Ég býst að vísu ekki við, að það verði eins og stundum í rússnesku sendiráðunum, að það sé bilstjórinn, sem ræður og sé æðstur, það er ekki reynt að fela það. En mér er óskiljanlegt í rauninni, hvað þessir menn hafa hér að gera, ef þeir eiga ekki að vera hér sem pólitískir eftirlitsmenn, sem sjái til þess, sem stofnununum er ekki treystandi til, að ekkert gerist, nema það sé í anda ríkjandi stjórnarflokka. Það eru forstöðumenn fyrir hverri deild, og siðan er stjórn yfir stofnuninni. Af hverju þurfa þessir menn að vera hér? Hvað eiga þeir að gera? Það er ákaflega óljóst, hvað þessir menn eiga í rauninni að gera. Og það verður dálítið afkáralegt, þegar það er borið saman við rök, sem er að finna í grg. frv., að allt eigi þetta að stuðla að því að gera leiðina til keisarans skemmri, ef svo má segja, að hraða ákvarðanatöku og sjá til þess, að Kanossagangan verði ekki allt of löng. Er nú líklegt, að það hraði ákvörðun frá því, sem nú er, að fyrst þurfi mál að ganga til deildarstjóra viðkomandi stofnunar, svo að við sleppum nú starfsliðinu. Síðan þarf það að ganga til kommissaranna. Þá þarf það að ganga til hinnar stjóraskipuðu nefndar, a.m.k. ef kommisörunum þóknast það, og síðan á það að ganga til rn. Ég held, að þetta sé orðin nokkuð löng og torsótt ganga og í litlu samræmi við það, að þessu frv. sé ætlað að auðvelda framtaksmönnum í þjóðfélaginu að koma góðum hugmyndum á framfæri. Þetta læt ég nægja um hina pólítísku kommissara, en legg aðeins áherzlu á það, að þeir fara að sjálfsögðu með valdið, enda er ekki farið dult með það í rauninni í grg. Þeir eiga að vera gæzlustjórar ríkisstj. um það, hvernig þróunin í þjóðfélaginu verður og hvað menn fái að gera og fái ekki að gera. Nú er það að vísu ekki ljóst, sem hæstv. forsrh. vafalaust getur þó upplýst, þar sem hér er um algerlega pólitískt ráð að ræða, hvort ætlunin sé, að þessir menn séu embættismenn eða hvort þeir eigi að fylgja ráðherrum úr sínum stóli, eins og aðstoðarráðherrar eiga að gera. Ég álít, að fyrirhuguð breyting á Efnahagsstofnuninni sé mjög til hins verra. Það hefur verið reynt að byggja Efnahagsstofnunina upp sem ópólitíska stofnun. Hún er að vísu undir sérstakri stjórn, en sú stjórn er ópólitísk, þ.e. embættismannastjórn, og stjórn þeirra aðila, sem mest hafa skipti við stofnunina, eða fulltrúa frá þeim aðilum, sem mest hafa skipti við stofnunina, og einmitt sett á laggirnar til þess að samrýma og samræma starfsemi Efnahagsstofnunarinnar og þessara annarra þjóðfélagsstofnana, bæði fjmrn., Hagstofu og Seðlabanka. Og ég álit, að mesti kosturinn við að koma Efnahagsstofnuninni á laggirnar og hvernig hún hefur starfað, sé fyrst og fremst sá, að það hefur verið reynt að skipa þannig málum, að stofnunin hefði ekki pólitískan blæ. Auðvitað vinnur hún að áætlanagerð fyrir ríkisstj., alveg eins og hér er gert ráð fyrir. Og ég álít, að það sé þjóðarnauðsyn, að slík stofnun sé svo hlutlaus í mati sínu á staðreyndum, að hinir ýmsu aðilar í þjóðfélaginu, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, hvort sem þeir eru vinnuveitendur eða launþegar eða aðrir hópar, geti treyst því, að upplýsingar hennar séu réttar. Þess vegna álít ég, að hér sé stígið spor aftur á bak að setja þessa stofnun undir þennan pólitíska hatt, sem hér er gert ráð fyrir, enda gersamlega óþarft, nema það þurfi að gera þetta til þess að skapa umbúðir um málið, og er mjög leitt, að til þessa úrræðis skuli hafa verið gripið í því efni. Ég álít einnig, að það sé skakkt að leggja niður Hagráð. Það hefur kannske ekki unnið neitt óskapagagn, en þar koma saman fulltrúar bæði stjórnmálaflokka og atvinnuvega úr öllum greinum þjóðfélagsins til þess að hera saman ráð sín, og Efnahagsstofnunin hefur sem ópólitískur aðili verið látin leiða starfsemi Hagráðs og undirbúa skýrslur fyrir fundi þessa, og ég fullyrði það, að margt gott hafi komið út úr þeim skoðanaskiptum, sem þar hafa átt sér stað. Nú er slíkt úr sögunni. Þarna var um frjáls skoðanaskipti að ræða, sem höfðu veigamikla þýðingu. Nú er ljóst, að um það getur ekki orðið að ræða, þar sem Hagráð er úr sögunni og Efnahagsstofnunin er orðin pólitísk deild nánast undir hæstv. ríkisstj. og undir stjórn þessara pólitísku kommissara, sem ég vék að. Varðandi það atriði, sem ég gat um, að svo virtist sem þeir, sem sömdu þetta frv., hafi ekki verið ýkja fróðir um ýmsa löggjöf, þá sýnist mér, að þeim ágætu mönnum hafi láðst að gera sér grein fyrir því samkv. 9. gr. frv., að það er önnur stofnun nú en Efnahagsstofnunin, sem vinnur að áætlanagerð fyrir opinbera aðila í sambandi við framkvæmdaáætlanir hvers árs. Það er fjárlaga- og hagsýslustofnunin, og það er gert ráð fyrir því í lögum um Stjórnarráð Íslands. Það hefur kannske farið fram hjá mér, en það virðist gengið út frá því í grg., að það sé Efnahagsstofnunin, sem gerir þessar áætlanir. Hitt er annað mál, sem ég sé nú lítið um í þessu frv. og raunar hvergi nokkurs staðar minnzt á, held ég, það er hver eigi að annast tekjuáætlun. Væntanlega er þó ætlunin að fá einhverja peninga til að starfa með í öllum þessum deildum og stofnunum, þó að það hafi að vísu láðst hjá hæstv. ríkisstj. til þessa að leggja mikla áherzlu á að sjá fyrir fé. En það má nú væntanlega skilja það af eðli málsins, að áætlanir eigi einnig að ná til fjáröflunar. Ég skal nú ekki ræða meira um það. Hæstv. forsrh. fannst nafnið á IV. kafla kannske ekki alveg heppilegt eða ná því, sem væri efni kaflans, að kalla hann lánadeild, og ég er honum ákaflega sammála um það, því að þetta nafn er mjög fráleitt. Það er hins vegar áferðarfallegt, að menn geti fengið lán. En þessi kafli ætti frekar að heita eftirlitsdeild eða skipulagningardeild. Það er út af fyrir sig ekkert við því að segja, þó að menn geri sér grein fyrir því, alveg eins og gert er í dag og hefur verið gert undanfarin ár, hvaða framkvæmdir séu mikilvægastar í þjóðfélaginu. Og hinir ýmsu sjóðir, sem starfa í þágu atvinnuveganna, sinna verkefnum í samræmi við þetta. Og ég sé í rauninni ekki, að það út af fyrir sig breytist neitt, eins og ég gat um áðan, með þessu frv., þar sem allir þessir sjóðir eiga að nafninu til að vera sjáifstæðir áfram. En það, sem er andstætt vilja manna, og það skilur hæstv. forsrh. mjög vel, er það, að upp verði tekið nýtt hafta- og leyfakerfi. Hæstv. ráðh. segir, að það felist ekki í þessu frv. Ég skil nú satt að segja ekki, hvað frv. felur þá í sér. Það er talað í því um heildarstjórn fjárfestingarmála, og það er lögð rík áherzla á, að hér eigi nú að verða alger breyting á frá því, sem nú sé, vegna þess að það eigi að taka upp heildarstjórn á fjárfestingarmálum, og það á að vísu að vinnast með því að koma undir eina stjórn stofnunum og sjóðum, sem til þessa hafa starfað sjálfstætt. Það virðist að vísu svo sem höfundur grg. hafi ekki vitað, hvað stóð í frv. sjálfu, vegna þess að þar er ekki um neina slíka samræmingu eða sameiningu sjóða að ræða, eins og ég hef áður vikið að. Og stofnunin á að hafa frumkvæði í atvinnumálum. Allt getur þetta verið gott og blessað. Samræming útlána opinbetra stofnlánasjóða og samvinna við þá, þetta er allt ágætt. En þetta er það, sem Framkvæmdasjóður annars vegar og Seðlabankinn hins vegar vinna að nú. Og það er hægt að ná þessu markmiði með almennum reglum alveg án þess að setja ný lög. Hér er auðvitað ekkert launungarmál, að stefnt er að því að vega að Seðlabankanum. Skal ég láta ósagt, hvort það sé til góðs eða ills. Sennilega hlýtur að koma eitthvað í framhaldi af því um Seðlabankann, vegna þess að í 15, gr. frv. segir, að stefna framkvæmdavaldsins, kommissaranna, skuli miða að því að verða til eflingar íslenzku efnahags- og atvinnulífi. Og það er víða talað um efnahagslíf. Ég held, að það geti ekki farið fram hjá neinum. Það er hægt út af fyrir sig að tala um framkvæmdir, en skipulag efnahagslífsins og stjórn þess er lögum samkv. nú í höndum Seðlabankans, þ.e. stjórn peningamálanna og samræming í starfi opinberra sjóða og banka. Hér er gert ráð fyrir því, að þessi nýja lánadeild taki upp samvinnu við aðra sjóði um hagræðingu og tilhögun lána. Er ætlunin að taka þetta vald af Seðlabankanum? Á kannske að leggja Seðlabankann niður? Eða hvernig á að samræma? Þarna finnst mér vera augljós skortur á samræmingu, þótt látið sé liggja á milli hluta, hvort þetta er gott eða illt. Og hér hlytu að koma til mjög verulegir árekstrar eða a.m.k. hætta á árekstrum, og hvorir skulu þá ráða, kommissarar eða Seðlabankinn? Hér er sagt í 12. gr., að Framkvæmdastofnunin geti sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgöngu umfram aðrar. Sennilega er þetta nú rúsínan í þessu öllu saman, þó að það sé Ljóst, að þetta beri ekki jafn góðan ávöxt og rúsínur. Hæstv. forsrh. segir, að þetta eigi ekki að merkja það að hafa eftirlit og hafa höft. En hvernig er hægt að útfæra þessar almennu reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar? „Skulu þá opinberir sjóðir og lánastofnanir haga lánveitingum í samræmi við það. Engri stofnun er þó skylt að veita lán, sem hún ekki telur eðlilega tryggð.“ Það er merkileg setning. E.t.v. ætlar hæstv. forsrh. að gæta þess jafnvendilega og hann gerði í sinni ræðu, að kommissararnir misstigi sig ekki og fari ekki að taka sér of mikið vald. Eftir þessu að dæma er nú hægt að ganga nokkuð langt í að setja reglur um, að tiltekin mannvirki skuli ekki leyfð á tilteknum stöðum, og það er hægt að gera þetta án þess beinlínis að banna þetta ákveðnum aðilum eða hafa leyfaveitingar. Ég vil í þessu sambandi minna á, að við settum löggjöf, sem var mjög svipuð þessari, beinlínis með það í huga að geta ráðið yfir því, hvaða atvinnufyrirtæki væru sett á laggirnar, og það var í sambandi við EFTA. Og þá voru allir hjartanlega sammála um, að það væri hægt að ná þessum tilgangi með svipuðu orðalagi og hér er um að ræða, að hindra það, að fyrirtækin væru sett á laggirnar, sem við vorum þá sammála um, að rétt væri að gera gagnvart útlendingum, ef valdhöfunum þætti það ekki henta, þannig að hér er auðvitað hægt að ná með þessum ákvæðum algerlega því markmiði, sem ég vil halda fram, að sé aðalatriði þessa máls, þ.e. að ráða yfir því, að hvaða framkvæmdum er unnið í landinu og hverjir fá að vinna að þeim. Auk þess segir 13. gr., að lánadeildin annist rannsóknir á arðsemi og þjóðhagslegu gildi nýrra atvinnugreina og fyrirtækja, sem fyrirhugað er að setja á stofn, í samráði við hagdeildir bankanna o.s.frv. En hlýtur þá ekki matið á þessu að verða þannig, að ef þessir voldugu kommissarar telja ekki rétt að setja þessar nýju atvinnugreinar á laggirnar, þá er a.m.k. alveg ljóst, að með þessu ákvæði hafa þeir í hendi sinni líf og dauða alka þeirra, sem hugsa sér einhverjar nýjungar? Þetta rekst að vísu dálítið einkennilega á ákvæði 7. gr. hjá áætlanadeildinni, að hún eigi að gera áætlanir um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreina og heildarþróun atvinnulífsins, en lánadeildin á að annast rannsóknir á arðsemi og þjóðhagslegu gildi nýrra atvinnugreina. Hvor á að ráða, ef þarna ber á milli? Líklega kommissararnir. Þá er enn ein ástæða til þess að óska eftir upplýsingum um ákveðið atriði, vegna þess að ég get ekki fundið það í frv., - kannske er það skilningsleysi mitt, - en það segir í 3. mgr. 12. gr., að Framkvæmdastofnunin geti sett almennar reglur. Hvað er Framkvæmdastofnunin í þessu tilfelli? Er það framkvæmdaráðið, svo að ég noti nú það fina orð, eða er það stjórn stofnunarinnar? Ég fæ ekki séð gerla, hvað við er átt með þessu, þó að þetta skipti nú kannske ekki öllu máli. Þá hef ég áður vikið að því, sem hæstv. forsrh. ræddi einnig um í máli sínu, að til þess að ná samvinnu um lánveitingar til mikilvægra framkvæmda, sem við erum algerlega sammála um, þá sé samstarf æskilegt milli hinna ýmsu lánastofnana í landinu. Ég hef áður leitt rök að því, að þetta frv. leysir ekkert í þeim efnum, ekki neitt, því að það nær ekki til nema tveggja sjóða. Annars vegar er sjóður annarra sjóða, Framkvæmdasjóðurinn, og hins vegar Byggðasjóðurinn, sem aldrei hefur lent í árekstrum við aðra sjóði og sem kannske einna mest allra sjóða í landinu hefur lagt áherslu á að efna til samstarfs við aðra sjóði. En allur sá fjöldi sjóða, sem starfandi eru, er enn utan við þetta kerfi. T.d. vil ég nú benda á eitt atriði, sem hlýtur að hafa komið til álita og mér þykir ótrúlegt, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki tekið til sérstakrar meðferðar, og það er að setja reglur um ráðstöfun á fé lífeyrissjóða. Það eru heldur engar reglur ákveðnar um ráðstöfun á fé Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég veit ekki, hvort ætlunin er t.d., að Atvinnuleysistryggingasjóður ráðstafi áfram í samráði við Atvinnujöfnunarsjóð, eða svokallaðan Byggðasjóð, þeim fjórða hluta af tekjum Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem hann ráðstafar nú og er raunverulega hluti af núverandi tekjum Atvinnujöfnunarsjóðs. Það verður ekki séð af þessu frv. En lífeyrissjóðirnir eru að verða svo geysilegt bákn í þjóðfélagi okkar, að burtséð frá þessu máli út af fyrir sig væri alveg brýn nauðsyn að gera sér grein fyrir því, hvert þetta mikla fjármagn eigi að stefna til uppbyggingar í íslenzku þjóðfélagi, því að Atvinnuleysistryggingasjóður og lífeyrissjóðirnir munu smám saman safna til sín svo geysilegu fjármagni, að það hlýtur að verða nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið að setja um það ákveðnar reglur, hvert það skuli beinast. Varðandi það, að ætlunin sé, sem vissulega er fallegt og gott, eins og margt annað, sem hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni, að hvetja til þess, að sem flestir vísindamenn og lærðir sérfræðingar í þjóðfélaginu vilji ganga til starfa hjá ríkinu, þó að það hafi nú að vísu hingað til verið kallað útþensla í ríkiskerfinu, þegar aðrir hafa átt hlut að máli, - sleppum því, ég skal ekki nota það orð og ekki ásaka hæstv. ríkisstj. fyrir það, þó að hún bæti við nokkrum sérfræðingum, - held ég sannast sagna, að þetta frv. sé hægasta leiðin til að koma í veg fyrir, að þeir vilji koma þar til starfa. Því að hvaða maður vill starfa undir þessu skipulagi, sem hér er gert ráð fyrir? Það eru settir sérfræðingar yfir þessar deildir, sem hér eru nefndar í þessu frv., svo sem gerist um margar aðrar stofnanir, og við erum svo heppnir að hafa nú mjög færa menn t.d. í Efnahagsstofnuninni, sem veita deildum þar forustu, Framkvæmdasjóði líka og Seðlabankanum, marga mjög færa menn. En halda menn nú, að það verði sérstakur hvati fyrir þessa menn, þegar þeir eiga að fara að hafa yfir sér sérstaka kommissara, sem a.m.k. með allri virðingu fyrir þeim mönnum, hverjir sem þeir kunna að verða, eru ekki líklegir til að hafa mikla sérþekkingu á öllum þeim málum, sem hér koma til meðferðar. Er það líklegt, að þetta verði fremur til að laða að slíka menn en það mundi hafa verið eins og er nú, að þessir menn eiga beinan aðgang að sínum rn. milliliðalaust, og einmitt lög um Stjórnarráð Íslands, sem voru sett hér með samþykki allra flokka, beindust að meginefni til í þá átt, að stofnanirnar ættu sem mest beint undir rn. að sækja, milliliðalaust, og þess vegna voru nn. efld. Nú er ekki sjáanlegt, að það sé ætlunin hjá hæstv. ríkisstj. að draga úr eflingu rn., nema síður sé. Þar hefur bæði verið bætt við mönnum, og ég tala nú ekki um aðstoðarráðherrana. En í ofanálag eiga svo þessir milliliðir að koma til, stjórn þessarar stofnunar, þetta framkvæmdaráð eða kommissararnir, sem hér verða nýir milliliðir milli þessara sérfræðinga stofnananna og rn., en að lokum þarf að koma til þeirra kasta, því að væntanlega ætlar ríkisstj. ekki að afhenda þessum mönnum vald sitt. Það þarf þá að komast í gegnum þessar hindranir allar til þess að ná til hins æðsta valds, þ.e.a.s. ríkisstj. Ég held þess vegna, að einnig á þessu sviði sé með þessu verið að setja nýja þröskulda, skapa nýja erfiðleika og auk þess sé verið að seinka öllu og draga úr möguleikum til þess, að endanlegar ákvarðanir verði teknar í málum, eftir því sem milliliðunum fjölgar. Eins og ég sagði áðan, þá ber vissulega að þakka eflingu Byggðasjóðs, sem hann á nú að heita, ef, eins og ég sagði, það er ekki ætlunin, að fé hans eigi að nota að einhverju leyti til þess að fullnægja þörfum, sem eðlilega er nú fullnægt af öðrum aðilum. Þetta sést ekki á þessu frv., og ég skal ekki vera með neinar getgátur um það, en ég segi, að það er aðeins með þessum fyrirvara, sem ber að þakka það. Það hefur að vísu dregið nokkuð úr þeim till., sem uppi hafa verið í þessu efni, um það, að 2% af ríkistekjum rynnu til sjóðsins, en látum það vera. Það er nú eins og annað, sem menn segja í stjórnarandstöðu, sem verður dálítið minna úr, þegar menn komast í stjórn, og skiptir minnstu máli í þessu sambandi. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð mín miklu fleiri. Árið 1960 var stefnt inn á nýjar brautir í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar, frá höftum til frjálsræðis. Þetta hefur haft í för með sér mesta framfaratímabíl í sögu íslenzku þjóðarinnar. Á þessum tíma hefur verið unnið bæði að áætlanagerð, hagrannsóknum, byggðaáætlunum og fjármögnunum hinna ýmsu stofnsjóða atvinnuveganna, eins og ég hef hér áður vikið að, og upphafið að flestu þessu er að finna á þessu stjórnartímabili frjálsræðis í landinu, sem ríkt hefur síðustu 12 árin. Með þessu frv., sem hér er lagt fram, er a.m.k. mikil hætta á, ef ekki víst, að horfið verði mörg ár aftur í tímann og tekin upp vinnubrögð, sem ekki eru tíðkuð í þróuðum þjóðfélögum nú á dögum. Áætlanagerð út af fyrir sig og höft og bönn út af fyrir sig eru vissulega, eins og hæstv. forsrh. sagði, tvennt, sem ekki þarf að fylgjast að, en mér sýnist eftir efni þessa frv., að það óhreina barnið, sem hæstv. forsrh. ekki sýndi í sinni ræðu, sé það barnið, sem eigi að ráða og marka stefnuna. Þess vegna óttast ég, að með þessu frv. sé horfið áratug aftur í tímann og frv: þetta geti orðið til að vera lamandi á allt framtak og framfarir í þjóðfélaginu. Það hefur aldrei verið til happs að setja upp pólitískar nefndir með jafn stórkostlegu valdi og gert er ráð fyrir, að þetta framkvæmdaráð eða hinir pólitísku kommissarar hér hafi, og þegar á að fara að stjórna vandamálunum eingöngu út frá flokkspólitískum línum, þannig að ekki hallist á milli flokka, eins og hér er tvímælalaust stefnt að, þá hefur það ætið leitt til ills. Sjálfstfl. er fylgjandi áætlanagerð, og hann er fylgjandi flestum þeim atriðum, sem hæstv. forsrh. taldi í sinni ræðu, að menn ættu að fylgja, og í rauninni flestu því, sem hann sagði í sinni ræðu. En hann er algjörlega andvígur því, sem er efni þessa máls, en sem hæstv. forsrh. sagði, að væri ekki efni málsins. Sjálfstfl. hefur alltaf hvatt til skynsamlegra vinnubragða, og það er þróun tímans, að í öllum atvinnurekstri sé tekin upp hagstjórn meiri en verið hefur, og hann hefur sýnt það með forgöngu sinni um þær stofnanir, sem hæstv. forsrh. vék að mjög rækilega og réttilega, þegar þær hafa verið settar á laggirnar. Hann er fylgjandi öllu þessu starfi og telur það horfa til góðs. En hann er á móti því og telur reynsluna hafa sannað það, að þegar gripið er til hafta, þegar gripið er til algerrar ríkisforsjár, þegar fáum mönnum er ætlað að ráða yfir öllu þjóðfélaginu og þróun þess og ákveða, hvað megi gera og ekki gera, þá hefur það leitt til ills, og þessu er Sjálfstfl. á móti. Sjálfstfl. telur, að hægt sé að ná öllu því góða, sem þarf að ná, öllu því, sem er til bóta og sem hæstv. forsrh. vék að í ræðu sinni, með gildandi lögum um þetta efni, e.t.v. með ýmsum minni háttar lagfæringum, en þetta mál hér stefni í algjörlega öfuga átt við það, sem hæstv. forsrh. gat um. Einmitt með hliðsjón af því, sem hæstv. forsrh. sagði, að væri skoðun sín á því, hvernig ætti að vinna að þessum málum, þá teljum við sjálfstæðismenn, að við gerum honum beztan greiðann með því að vera á móti þessu frv. og væntum þess, að það takist hér í Alþ. að upplýsa svo málið, sem virðist ekki vera alveg ljóst fyrir hæstv. forsrh., að hann geri sér grein fyrir því, að með því að samþykkja það, þá er hann að vinna gegn því, sem hann telur þó að eigi að vera höfuðtilgangur heilbrigðra ríkisafskipta.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú skýrt málið allmiklu ljósar en frv. sjálft, sem hér er til umr., um Framkvæmdastofnun ríkisins, ber með sér, en þó er enn allmargt óupplýst, sem væntanlega fæst upplýst við meðferð málsins í n., þegar þar að kemur, væntanlega fjhn. Þar sem ég á ekki sæti í þeirri n., sem væntanlega fjallar um málið, leyfi ég mér hér að leggja nokkur orð í belg. Það frv., sem hér er til umr., er allviðamikið, en aðeins fram komið fyrir þremur dögum, eins og hv. þdm. er kunnugt, þannig að tiltölulega lítill tími hefur gefizt til að athuga það til hlítar, svo sem vert væri, svo víðtækt sem málið er. Við fyrstu yfirsýn virðist áreiðanlega mörgum, að verið sé að feta sig til hins gamalkunna Fjárhagsráðs, sem siðan hét innflutningsnefnd og innflutningsskrifstofa o.s.frv. Hæstv. forsrh. undirstrikaði það sérstaklega, að hér væri ekki um slíkt að ræða, en slíkar hugmyndir virðast nú fá byr undir báða vængi. En til fyrrgreindra ráðstafana var þó á sínum tíma gripið vegna neyðarástands og þáverandi gjaldeyriskreppu, vegna þess að gjaldeyristekjur þjóðarinnar önnuðu ekki þeirri eftirspurn, sem fyrir hendi var í þjóðfélaginu. Nú verður ekki með nokkru móti hægt að beita þeirri sömu forsendu. Aflamagn er í hámarki, og fiskverð hefur á árinu hækkað yfir 63%, og allt frá miðju árinu 1970 hafa ýmist opinberir aðilar eða einstaklingar staðið í samningum innanlands og utan um endurnýjun veiðiflotans og þá sérstaklega þeim tegundum, sem enginn hafði um margra ára skeið sýnt áhuga á. Hér á ég við smærri fiskibáta og togara. Á erfiðleikaárunum 1967 til og með árinu 1969, þegar aflabrögð og verðmæti afurðanna voru í algjöru lágmarki, var þáv. ríkisstj. legið mjög á hálsi fyrir að kaupa ekki nokkra tugi togara, sem var áætlað, að kostuðu 80–160 millj. kr. hver, ásamt tilheyrandi fjölda báta. Þessum fullyrðingum var veifað framan í almenning, þótt enginn fyndist til að kaupa og því síður að reka slíkt skip vegna ríkjandi neyðarástands, sem með engu móti var hægt að saka innienda aðila um. Í árslok 1969 fór hins vegar að birta til í efnahagsmálum þjóðarinnar, m.a. vegna aðgerða innanlands með lagasetningu og stjórnarathöfnum, ásamt auknum afla m.a. vegna nýrra veiðiaðferða, sem voru afleiðingar langra og kostnaðarsamra veiðitilrauna. Má í því sambandi nefna skelfisk-, humar- og rækjuveiðar ásamt mjög gjöfulli grálúðuveiði, sem voru algjörar nýjungar á þessu árabili. Siðast en ekki sízt varð umtalsverð hækkun á verðlagi fiskafurða erlendis á þessu tímabili, þótt það væri ekki innlendum aðilum að þakka. Innlendu aðgerðirnar til að gera útgerð og sjósókn eftirsóknarverða á ný voru ekki líklegar til vinsælda og komu óneitanlega harkalega niður á öllum almenningi. Fyrst og fremst bitnuðu þær þó á sjómönnum, sem næstu árin á undan höfðu átt því láni að fagna að hafa allgóðar tekjur og uppgripaafla á síldveiðum. Þar urðu hin snöggu viðbrigði mest og sárust. Á þessa strengi léku þáv. stjórnarandstæðingar vel og dyggilega utan þings og innan, að ekki sé minnzt á kosningabaráttuna fyrir bæjarstjórnarkosningarnar 1970 og svo aftur fyrir alþingiskosningarnar s.l. vor. Þetta gerðu þeir, þótt þeir hefðu undir höndum haldgóðar upplýsingar um ríkjandi ástand og fulla vissu um, að ef ekkert yrði að gert, boðaði það enn meiri þrengingar alls almennings og meira atvinnuleysi, sem flestum þótti þó þungbært þá. Þáv. ríkisstj. hélt þó ótrauð sinni stefnu í fullvissu um, að hún segði þjóðinni sannleikann um ástandið og hvert stefndi. Það væri svo þess virði nú, ef einhver hlutlaus aðili mundi reikna það út, þegar reynslan hefur sjálf talað, hvað gerzt hefði og hvert ástandið væri nú í atvinnumálum landsmanna og efnahagsmálunum almennt, ef fyrrv. ríkisstj. hefði ekki þorað að gera þær ráðstafanir, sem hún gerði á þessu erfiðleikatímabili. Úr hvaða sjóðum hefði núv. ríkisstj. þá ausið nú? Hvaða ný skip hefðu verið keypt eða samið um smíði á nú? Í umr. um till. fyrrv. ríkisstj. hér á hv. Alþ. voru hv. stjórnarandstæðingar, sem nú skipa stjórnarlið, oft að því spurðir, hvort þeir hefðu aðrar till. að gera til lausnar vandanum og þá hverjar. Svör þeirra voru nokkuð mismunandi, og til voru raddir, sem sögðu, að vandinn væri mun minni en ríkisstj. vildi vera láta og e.t.v. nánast enginn. Þeir, sem vildu þó vera raunsæir, sögðu efnislega á þessa leið: Í fyrsta lagi er það ekki í okkar verkahring, sem erum í stjórnarandstöðu, að leysa vandann, það er ykkar verk, sem eruð í stjórnarliðinu. Í öðru lagi þarf meira og betra skipulag á fjárfestingu landsmanna og að ríkisstj. hafi meiri heildarstjórn á útlánum hinna ýmsu lánastofnana, stýri fjármagninu, eins og það var orðað. Önnur svör fengust ekki úr þeim herbúðum þá. ríkisstj. þáv. hélt hins vegar að settu marki og náði því. Efist einhverjir um það, þá er hinum sömu hollt að muna, að strax á árunum 1969 og 1970 hófst á ný vakning fyrir endurnýjun veiðiflotans, og fjörkippur kom í velflesta þjóðþrifafjárfestingu, og var í því efni veitt aðstoð og fyrirgreiðsla af hálfu hins opinbera. Þannig höfðu ýmist verið keyptir eða samið um smiði á allmörgum nýjum skuttogurum og fjölda hinna minni fiskibáta á árinu 1970 og fram á mítt þetta ár, þegar hæstv. núv. ríkisstj. settist í valdastólana 14. júlí s.l. Alþfl. lýsti yfir því við valdatöku hæstv. núv. ríkisstj., að þrátt fyrir stjórnarandstöðu sína mundi hann ekki bregðast þinglegum skyldum sínum með því einu að segja, að sér komi ekki við vandamál, sem að þjóðinni kunni að steðja. Þvert á móti mun hann meta einstakar stjórnarathafnir eftir málefnunum sjálfum, þ.e. fylgja góðum málefnum, er til heilla horfa, hverjir sem þau kunna að flytja. Þetta eitt er í samræmi við rúmlega hálfrar aldar starf flokksins innan þings og utan. Frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins mun af stjórnarflokkunum eiga að teljast efndir á fyrri yfirlýsingum um nauðsyn þess að stjórna betur fjárfestingu landsmanna og gjaldeyriseyðslu undir einni heildarstjórn. Um þetta frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins verður að sjálfsögðu fjallað í fjhn., og þar munu vonandi fást á því nánari skýringar en hér hafa þegar verið fluttar. Þó kunna einhverjar að slæðast fram við frekari umr. málsins. Það er eitt meginatriði efnahagsmálanna, hvernig fjár er aflað til framkvæmda og hvernig því er varið. Enda þótt fáar þjóðir noti stærri hlut af þjóðartekjum til fjárfestingar en við Íslendingar höfum gert, er sífellt skortur á fé til þeirra hluta, því að viljinn til að byggja upp, framtak fólksins, er og verður vafalaust um langa framtíð meiri en það fé, sem við höfum undir höndum. Af þessum sökum er mjög mikilvægt, hvernig fjármunum til framkvæmda er deilt niður, hvernig verkefnum er raðað. Það er eitt af meginatriðum í stefnu jafnaðarntanna, að ríkisvaldið eigi að gegna miklu og víðtæku hlutverki í efnahagslífinu og ráða þeirri stefnu, sem þar ríkir. Þetta á að gera fyrst og fremst með víðtækri áætlanagerð og beitingu þeirra hagstjórnartækja, sem ríkisvaldið aflar sér. Athyglisvert er að gera sér grein fyrir, hver þróunin hefur verið í þessum málum undanfarinn áratug eða í tíð fyrrv. ríkisstj., og þegar að er gáð, kemur í ljós, að á þessu tímabili var komið upp veigamestu hagstjórnartækjunum, sem ríkisvaldið hefur nú á að skipa, og þáttur þess í öflun lánsfjár og hagnýtingu þess varð sífellt meiri. Þýðingarmesta skrefið á þessari braut var áreiðanlega stofnun Seðlabanka Íslands með lögum frá 1961, fyrir liðlega 10 árum. Þessi banki annarra banka og banki íslenzka ríkisins er nú ein af áhrifamestu stofnunum efnahagslífsins, sem framfylgir stefnu ríkisstj. hverju sinni á sviði gjaldeyris- og peningamála og fylgir henni eftir. Engum dettur nú í hug að leggja Seðlabankann niður. Hins vegar heyrast raddir um, að hann sé of stór og valdamikill. Hvað um það, með stofnun og uppbyggingu Seðlabankans fékk fyrrv. ríkisstj. hinu opinbera í hendur áhrifamesta hagstjórnartækið, sem hefur víðtæk afskipti af öllu efnahagslífi þjóðarinnar. Þá er rétt að rifja upp, að á síðastliðnum áratug var mikið gert til að fjölga fjárfestingarsjóðum og efla þá, eins og fram hefur komið í þessum umr. nú þegar. Samkv. grein í nýlegu hefti Fjármálatíðinda eru nú í landinu 14 fjárfestingarsjóðir, sem hafa það að aðalverkefni að lána til fjárfestingar og framkvæmda, enda þótt til séu miklu fleiri sjóðir, sem að einhverju leyti lána í þeim tilgangi, en hafa þó annað aðalhlutverk. Af þessum 14 fjárfestingarlánasjóðum voru 7 eða helmingurinn af þeim stofnaðir í tíð síðustu ríkisstj. Það eru Ferðamálasjóður, Framkvæmdasjóður, Iðnþróunarsjóður, Lánasjóður sveitarfélaga, Stofnlánadeild landbúnaðarins og Verzlunarlánasjóður. Hinir 7 voru allir stofnaðir fyrr, en á síðustu 10 árum hefur verið sett ný löggjöf um flesta þeirra og starfsemi þeirra styrkt og endurbætt. Tekjur sínar hafa þessir sjóðir af margvíslegum framlögum ríkis og sveitarfélaga, sérstaklega í skattlagningu ýmiss konar og að sjálfsögðu vöxtum. Er hér um að ræða mjög veigamikinn þátt í íslenzku efnahagslífi og verulegan hluta allrar fjárfestingar í landinu. Það má helzt færa fram sem gagnrýni á þetta kerfi, að sjóðirnir séu of margir og of oft verði, eins og kom fram í ræðu hæstv. forsrh., þeir, sem standa fyrir framkvæmdum, að ganga frá einum sjóði til annars og reyna að fá eitthvað frá tveimur eða þremur mismunandi stofnunum. Má þá einnig gera ráð fyrir, að samræming á starfsemi sjóðanna sé of lítil miðað við stjórn þeirra. Það frv., sem hér liggur fyrir, gerir aðeins ráð fyrir sameiningu tveggja þessara sjóða, Atvinnujöfnunarsjóðs og Framkvæmdasjóðs, en þeir eiga meira en þriðjung allra eigna hinna fyrrnefndu 14 sjóða. Þá tel ég einnig rétt að nefna hina miklu aukningu í áætlanagerð á tímabili síðustu ríkisstj. Tilraunir til að gera heildaráætlanir um þjóðarbúið allt til nokkurra ára voru gerðar, en gáfu ekki nógu góða raun, það ber að játa. Hins vegar var tekið upp það fasta kerfi að gera framkvæmdaáætlun fyrir hvert ár, og var það mikil framför. Þar eru valin þau fjárvana verkefni, sem ríkisstj. og Alþ. telja að verði að ganga fyrir öðru, og er aflað til þeirra nauðsynlegs fjármagns á einni hendi. Þá var hafin gerð landshlutaáætlana og reyndar valin Vestfjarðaáætlun. Þarf ekki að efa, að þessi stefna var rétt og hefur þegar gefið góða raun, enda má nú heyra till. um slíkar áætlanir fyrir alla landshluta. Þessi þróun hefur verið stórt skref í áttina til meiri áætlanagerðar á Íslandi, enda þótt gerð og framkvæmd þessarar áætlunar hafi verið helzt til laus í reipunum. Þá hefur verið tekin upp áætlanagerð á ýmsum sviðum opinberra framkvæmda, svo sem með lögskipaðri gerð vegaáætlunar og hafnaáætlun. Hefur reynslan á þessum sviðum orðið mjög góð, og kemur nú engum til hugar að hverfa aftur til fyrri vinnubragða. Af því, sem ég nú hef sagt, má marka, að víðtæk áætlanagerð á sviði opinberra framkvæmda varð að veruleika á Íslandi í tíð fyrrv. ríkisstj. Alþfl. telur það eitt af því mikilvægasta, sem síðasta ríkisstj. gerði, enda þótt þessari staðreynd sé ekki veitt athygli eins og skyldi af mörgum. Það er að sjálfsögðu enn þá stefna Alþfl. að halda áfram á þessari braut og hagnýta í framtíðinni á enn viðtækari hátt áætlanagerð og áætlunarbúskap. Með því frv., sem hæstv. ríkisstj. hefur nú lagt hér fram og til umr. er, er gert ráð fyrir að koma upp Framkvæmdastofnun ríkisins. Hér verður þó ekki um algera nýjung að ræða, því að sameina á aðeins tvo sjóði, Framkvæmdasjóð og Atvinnujöfnunarsjóð, svo og Efnahagsstofnunina. Ein yfirstjórn kemur, þar sem nú eru þrjár, en þriggja manna framkvæmdaráð er nýtt. Það ætti að vera vinningur og leiða til hagnýtari starfsemi að sameina sjóðina tvo, þó að skrefið sé stutt. Þannig mun fást betra yfirlit um framkvæmdir og skipulegri vinnubrögð, a.m.k. við það. Efnahagsstofnunin, sem hefur sannað tilverurétt sinn á undanförnum árum, svo að fáir munu nú efast um hann, á að starfa í stórum dráttum eins og deild í hinni nýju stofnun. Efnahagsstofnun hefur einna ótvíræðast sannað gildi sitt við gerð kjarasamninga og hvers konar verðlagsákvarðana, sem eru nú margar í voru þjóðfélagi. Sérstök áætlanadeild verður hins vegar að teljast greinilegur ávinningur. Gerð og framkvæmd hvers konar almennra áætlana, svo sem birgðaáætlana, hefur verið of laus í reipunum, og er nauðsynlegt að taka það mál fastarí tökum, ef þjóðin vill hagnýta sér áætlanagerð í vaxandi mæli á komandi árum. Lánadeild hinnar nýju stofnunar er með frv. fengið allmikið vald til að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða, eins og í frv. segir, og setja reglur um, hvaða framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Ég legg áherslu á, að það er skoðun okkar Alþfl: manna, að hér velti algerlega á framkvæmdinni, og verður að ætla a.m.k. að óreyndu, að þeim verði ekki beitt til að koma á óeðlilegum höftum, heldur til þess að samræma framkvæmdir í landinu, greiða fyrir fjármögnun þeirra, sem augljóslega þurfa að ganga fyrir, og gera þeim, sem leita eftir lánum til fjárveitinga, betur Ljóst, hvers þeir mega vænta, án þess að þeir þurfi að ganga á milli margra banka og sjóða, þar sem um of hefur virzt, að hver starfi í sínu horni án samráðs við aðra. Það er tvímælalaust til bóta, ef unnt reynist að tengja saman betur en áður öflun fjármagns til framkvæmda og gerð áætlana, enda hefur þegar verið að því unnið, svo sem fyrr er sagt í þessari ræðu, og það er einnig til bóta að tryggja samstarf margvíslegra aðila, svo sem ríkisvalds og sveitarfélaga, að áætlanagerð. Herra forseti. Það skulu svo verða lokaorð mín nú, að Alþfl. telur frv. þetta það athyglisvert, að hann mun taka jákvæðan þátt í að athuga það í þeirri n., sem það fær til meðferðar. Alþfl. er því samþykkur yfirlýstri meginstefnu frv. í trausti þess, að framkvæmd laganna og setning nauðsynlegrar reglugerðar verði í reynd í samræmi við þann vilja og stefnu, sem í frv. felst og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan.



Herra forseti. Ekki er vafi á, að það frv., sem hér liggur fyrir og hefur verið lagt fram af hæstv. ríkisstj., er eitt mikilvægasta málið, sem Alþ. hefur til meðferðar nú á þessu hausti. Samþykkt frv. mun vafalaust hafa í för með sér mjög verulega og afdrifaríka stefnubreytingu í efnahags- og atvinnumálum. Með þessu frv. er hafizt handa um að vinna að verkefnum, er hafa verið vanrækt, sum að miklu leyti og önnur að öllu leyti. Þar verður fyrst og fremst um að ræða, að tekin verður upp víðtæk áætlanagerð á fjölmörgum sviðum og meiri stjórn á fjárfestingarmálum en verið hefur. Hv. 2. þm. Norðurl. e., Magnús Jónsson, hefur rætt hér nokkuð um afstöðu flokks sins til þessa máls, og í ræðu sinni í öndverðu lagði hann áherzlu á það, að í þessu frv. fælist í rauninni fátt nýtt. Hann lagði á það sérstaka áherzlu, að þó svo ætti að heita, að hér væri um víðtæka áætlanagerð að ræða, þá væri það nú svo, að til væru þegar áætlanir á fjöldamörgum sviðum. Ekki ætla ég að neita því, að í störfum fyrrv. ríkisstj. hafi verið gert ráð fyrir áætlanagerð, en ég leyfi mér að fullyrða, að það, sem unnið hefur verið á þessu sviði, hefur verið á mjög frumstæðu stigi, og áætlanagerð er öll mjög skammt á veg komin hér á Íslandi. Svo lítið sé á einstakar hliðar áætlanagerðar, þá er fyrst til að taka opinberar áætlanir, sem vissulega eru til í dag á örfáum sviðum, m.a. á sviði vegamála, en segja má, að þetta frv. breyti þar minnstu, þótt þar sé ein grein, sem fjalli um þetta atriði, sem er 9. gr. frv. Ef aftur á móti er litið á 8. gr. frv., þar sem fjallað er um þróun byggðar og atvinnulífs og hinar svo kölluðu byggðaáætlanir, þá er rétt að undirstrika það, að þó að rétt sé, að inn á þá braut hafi verið farið nú á seinasta áratug, þá hefur þar verið um mjög frumstæða áætlanagerð að ræða, sem er mjög skammt á veg komin. Það eru líklega ein 6 ár síðan ríkisstj. fyrrv. gaf yfirlýsingu um það til verkalýðssamtaka á Norðurlandi vestra og eystra, að hafizt yrði handa um gerð framkvæmdaáætlunar fyrir Norðurland, þar sem séð yrði fyrir því, að útrýmt yrði atvinnuleysi á Norðurlandi með öllu. Allmörg ár liðu, þar til þetta loforð kom til framkvæmda eða byrjað var á því að reyna að framkvæma það, og þó var farið í það að lokum að hefja starf, sem hét því nafni Norðurlandsáætlun, en skemmst er að segja af því starfi, að þar hefur raunverulega aldrei verið um raunverulega áætlun að ræða enn sem komið er, þótt liðin séu 6 ár frá því það loforð var gefið. Þar hefur nær eingöngu verið um talnalega spásögn að ræða um þróun atvinnulífs í viðkomandi landsfjórðungi og um væntanlega þróun mannafla og aðrar hagfræðilegar staðreyndir, sem dregnar voru saman, en um raunverulega áætlun um tilteknar framkvæmdir, sem koma skyldi fram, hefur aldrei verið að ræða, nema þá að mjög takmörkuðu leyti. Það hafa verið gerðar fjöldamargar skýrslur, sem nefndar hafa verið þessu ágæta nafni, Norðurlandsáætlun, og það hefur verið útvegað fé, sem veitt hefur verið í gegnum Atvinnujöfnunarsjóð, til ýmiss konar framkvæmda og nefnt því nafni, að það væri á Norðurlandsáætlun, en það hefur þó enginn fengið að sjá neina raunverulega afmarkaða áætlun til nokkurra ára um það, hvað gera skyldi. Þess vegna vil ég undirstrika það, að á þessu sviði hefur verið um mjög frumstæða áætlanagerð að ræða, og þarna þarf að verða mjög veruleg breyting, ekki aðeins að áætlanagerðin verði miklu fullkomnari en áður hefur verið, heldur einnig að hún nái til miklu fleiri landshluta en verið hefur. Varðandi þriðju tegund áætlanagerðarinnar, sem fjallað er um í 7. gr. frv., vil ég undirstrika það hér, að fram að þessu hafa engar áætlanir verið gerðar um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreinanna. Það hafa hreinlega engar áætlanir verið gerðar á þessu sviði, og segja má, að einmitt þessi þátturinn sé kannske hvað mikilvægastur, þegar um verður að ræða hina stórauknu áætlanagerð, sem hefjast á með störfum þessarar stofnunar. Eins er það með áætlanagerð um heildarþróun atvinnulífsins. Hún hefur aldrei verið gerð, og eiginlega má segja hið sama um áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins. Það var að vísu nokkur viðleitni uppi fyrir allmörgum árum til að gera slíkar áætlanir um þróun þjóðarbúsins til nokkurra ára, en ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. geti verið mér sammála um það, að ekki hefur borið mikið á slíkri áætlanagerð seinasta hálfa áratuginn. Hv. 2. þm. Norðurl. e. taldi, að frv. það, sem hér liggur fyrir, væri mikil vansmið og að einstakar frumvarpsgreinar stönguðust á við núgildandi lög að einhverju leyti. Hann vildi fá að vita, hverjir hefðu átt sæti í nefnd þeirri, sem ríkisstj. hefði fengið til að undirbúa frv., og ég skal ekki leyna því, þar sem ég stend hér í ræðustól, að ég átti sæti í þessari nefnd meðal annarra. En ég vil uppiýsa það í þessu sambandi vegna þess, sem hv. þm. var að nefna, um fjárlaga- og hagsýslustofnun, að að sjálfsögðu var nefndinni vel kunnugt um starfsemi hennar og gerði fyllilega ráð fyrir því, að hún héldi störfum sínum áfram, þótt þannig sé tekið til orða í 9. gr. frv., að deildin geri áætlanir fyrir rn. og opinberar stofnanir um framkvæmdir ríkisins og aðrar opinberar framkvæmdir, eftir því sem um semst. Það segir sig sjálft, að áfram munu einstök rn. hafa áætlanagerð með höndum, ef það þykir henta, og að sjálfsögðu mun fjárlaga- og hagsýslustofnunin halda áfram starfi sínu. En staðreyndin er bara sú, að áætlanagerð á þessu sviði er enn sem komið er ákaflega ófullkomin, og vafalaust er það, að rn. telja sig vanta starfskrafta oft og tíðum til þess að geta unnið slík verkefni, og þá er hér gert ráð fyrir því, að sé opin leið fyrir viðkomandi rn. að snúa sér til stofnunarinnar og biðja hana að vinna slík verkefni, ef ástæða þykir til. Það er rétt að undirstrika þau orð, sem hér standa í 9. gr. frv., að slíkt má gera, eftir því sem um semst.

Má ég grípa fram í fyrir hv. þm. til þess að spara tíma?

Ef forsetinn leyfir, þá er það velkomið af minni hálfu.

Hv. þm. þarf að lesa aths. við 9. gr., það er það, sem ég átti við.

„Hér er gert ráð fyrir áætlanagerð um opinberar framkvæmdir af svipuðu tagi og Efnahagsstofnunin hefur haft með höndum undanfarin ár.“ Ég sé ekki, að aths. við 9. gr. stangist á nokkurn hátt á við það, sem ég hef hér sagt. Það er laukrétt, sem hér er bent á í þessari viðkomandi aths., að Efnahagsstofnunin hefur að nokkru leyti haft með slíka áætlanagerð áð gera. Ég er hræddur um, að ef hv. þm. vill ekki kannast við það, þá sé auðvelt að benda honum á það, að Efnahagsstofnunin hefur t.d. haft með höndum núna seinustu mánuðina og veitt aðstoð í sambandi við samgöngumál á Norðurlandi. Ég býst við því, að hv. þm., sem er fulltrúi byggðanna á Norðurlandi, hljóti að kannast við það, að sendimenn frá Efnahagsstofnuninni hafa verið á ferðalagi um Norðurland núna á seinustu mánuðum, og starfsmaður á vegum þeirrar stofnunar hefur einmitt verið að fjalla um þau mál. Þannig að ég held, að það nægi að nefna það eina dæmi til þess að sýna fram á, að þessi aths. á fyllsta rétt á sér. Hv. þm. spurði, hvaða aðili ætti að undirbúa fjáröflun til að framkvæma þær áætlanir, sem gerðar verða, og ég álit, að 12. gr. frv. svari þessu mjög skilmerkilega, svo ég vitni til hennar, með leyfi forseta: „Lánadeild vinnur að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og að skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tillíti til þeirra framkvæmda, sem forgang þurfa að hafa samkv. áætlun stofnunarinnar.“ Þarna er það greinilega á verksviði lánadeildar að vinna að þessum málum. Hún fylgist með fjárhag allra opinberra fjárfestingarsjóða og gerir tillögur um fjáröflun til þeirra, eftir því sem þörf krefur. Hér er sjálfsagt um náskyld verkefni að ræða. Fjáröflun til einstakra fjárfestingarsjóða annars vegar og fjáröflun til einstakra áætlana eru að sjálfsögðu náskyld verkefni, sem ekki verða skilin að. Það er einmitt gallinn á því kerfi, sem í gildi hefur verið fram að þessu, að þarna hefur ekki verið um nægilega samræmingu að ræða, og þar hefur ekki verið neinn einn aðili, sem hefur unnið að því samtímis að útvega fjármagn til fjárfestingarsjóðanna annars vegar og svo hins vegar til hinna fáu áætlana, sem fráfarandi ríkisstj. hefur verið að vinna að. Hv. þm. spurði að því, hvort það væri þá þetta margumtalaða framkvæmdaráð eða stjórn stofnunarinnar, sem ætti að taka ákvarðanir, sem að þessu lytu, og ég vil aðeins benda á það, sem stendur í 3. gr. frv., 4., 5. og 6. tölul., en þar segir í fyrsta lagi, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar fjallí um og samþykki allar áætlanir, sem stofnunin gerir, áður en þær eru sendar ríkisstj. Í öðru lagi fari hún með stjórn Framkvæmdasjóðs Íslands og í þriðja lagi með stjórn Byggðasjóðs, og að sjálfsögðu annast hún úthlutun úr þessum sjóðum öllum. Það leiðir því af líkum, að enda þótt framkvæmdaráðið fjalli allítarlega um þessi mál öll, þá hlýtur stjórnin að setja þar sinn lokastimpil á, vegna þess að það verður ekki aðskilið að útvega fjármagn til hinna einstöku framkvæmdaáætlana og svo hins vegar hitt að annast lánveitingar úr þessum tveimur sjóðum. Hv. þm. gerði mikið veður út af því, að það væru þrír menn, sem ættu sæti í viðkomandi framkvæmdaráði, og spurði, að því er virtist í fullri alvöru, af hverju þeir hefðu ekki verið tveir eða fjórir. Ég efast nú um, að svona einkennileg spurning hafi um langan tíma verið borin upp hér á Alþ. Hvers vegna fjöldi ráðsmanna sé ekki tveir eða fjórir. Skyldi það ekki tíðkast hjá okkur Íslendingum að skipa við stofnanir ráð og nefndir, þar sem fjöldinn stendur á jafnri tölu. Ég er hræddur um, að það sé æði sjaldgæft og það sé yfirleitt talið heldur heppilegra að láta standa á stakri tölu. Hv. þm. spurði um Atvinnuleysistryggingasjóð og spurði, hvort ekki væri ætlunin að setja einhverjar reglur um Atvinnuleysistryggingasjóð annars vegar og svo hins vegar lífeyrissjóðina almennt, og í því sambandi nægir að nefna 17. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins skal leita eftir samningum við stjórnir Iðnþróunarsjóðs, Atvinnuleysistryggingasjóðs, lífeyrissjóða og tryggingarfélaga um samvinnu þessara sjóða og félaga við stofnunina varðandi lánveitingar.“ Það liggur nokkuð í hlutarins eðli, að eðlilegra er að hafa þennan háttinn á, að leita eftir samvinnu og frjálsu samkomulagi við viðkomandi sjóði, þar sem um er að ræða stofnanir, sem settar hafa verið á fót með frjálsum samningum einstakra aðila í þjóðfélaginu, og sé ekki rétt að grípa þar inn í nema að undangengnu samkomulagi og því ekki tímabært á þessu stigi málsins að fara að setja neinar reglur hér í þetta frv. um það, hvernig þessu verði háttað. Hv. 2. þm. Norðurl. e. lagði á það býsna mikla áherzlu í upphafi sins máls og lengi fram eftir sinni ræðu, eins og ég tók hér fram áðan, að það væri í sjálfu sér ekkert nýtt í frv. En hann var nú ekki kominn nema svona eiginlega rétt fram í miðja ræðu, þegar hann venti sínu kvæði í kross allverulega, og þá var það hreint ekki það, að það væri ekkert nýtt í frv. Það mátti skilja, að þar væri eiginlega hrollvekjan sjálf, holdi klædd, komin. Og hann undirstrikaði það, að þarna væri sem sagt um þrennt að ræða, geysilegt skriffinnskubákn, sem ætti að byggja upp, ískyggilega samþjöppun valds og svo stórfellda aukningu ríkisafskipta. Ég þarf auðvitað ekki að taka það fram, að í sjálfu sér skiptir það minnstu í sambandi við þetta mál, hvort hrollur fer um hv. 2. þm. Norðurl. e., þegar hann horfir á þetta frv., en hitt er laukrétt, sem hann tekur hér fram, að í frv. er fólgin mjög veruleg og veigamikil breyting á því kerfi, sem í gildi er í dag. Ef við tökum tilfinningahitann úr þessum einkunnum, sem hann gaf frv., þá má segja, að nokkur sannleiksneisti felist á bak við orð hans. Hann nefndi það, að þarna yrði um geysilegt skriffinnskubákn að ræða. Ég vil ekki samþykkja það. Hitt er rétt, að þarna verður um að ræða mjög víðtæka starfsemi, sem ekki er fyrir hendi nú. Þarna verður unnið að mjög nauðsynlegum og mikilvægum störfum, sem enginn aðili vinnur að nú, og þar af leiðir, að þar koma nýir starfskraftar til sögunnar, en þarna verður þó frekar um einföldun að ræða á því kerfi, sem fyrir er, þar sem eftirtaldar fjórar stofnanir, Hagráð, Efnahagsstofnun, Atvinnujöfnunarsjóður og Framkvæmdasjóður, hverfa úr sögunni sem sjálfstæðir aðilar og falla inn í þessa nýju stofnun. Þegar hann ræðir um þá ískyggilegu samþjöppun valds, sem þarna verði um að ræða, þá er það að því leyti rétt, þegar tilfinningahitanum er sleppt, að þarna er um að ræða að sameina í einni stofnun náskyld verkefni, sem að dómi stjórnarflokkanna verður að fjalla um með nauðsynlegri heildaryfirsýn og því óhjákvæmilegt að fella inn í eina stofnun. Þegar hv. þm. leggur á það áherslu, að þarna verði um að ræða stórfellda aukningu ríkisafskipta, þá er það vafalaust ofmælt, en hitt er aftur á móti rétt, að með þessu frv. má ætla, að ríkið fari að sinna forustuskyldu sinni í atvinnumálum, óhjákvæmilegri og nauðsynlegri forustuskyldu sinni í atvinnumálum. Hv. þm. Magnús Jónsson lýsti andstöðu sinni og flokks síns við frv., og það kemur mér ekki á óvart, vegna þess að mér er kunnugt um, hver er afstaða flokks hans til efnahagsmála almennt, og í sjálfu sér tel ég það frekar meðmæli með frv., að svo íhaldssamur flokkur sem hann fylgir skuli ekki telja það til mikilla bóta, því að þetta frv. táknar mjög verulega stefnubreytingu í efnahags- og atvinnumálum, og á því var vissulega ekki vanþörf. Hv. 1. landsk. þm. fjallaði einnig um það frv., sem hér liggur fyrir, og var ræða hans hófsamleg. Hann fjallaði aðallega um verk fráfarandi stjórnar, minnti á uppbyggingu Seðlabankans og stofnun hinna ýmsu fjárfestingarsjóða, sem hann nefndi að væru 14 starfandi nú, og hefðu þar af 7 verið stofnaðir í tíð fráfarandi stjórnar. Þær athugasemdir, sem hann gerði í því sambandi, voru vafalaust skynsamlegar, en hann virtist samþykkur meginstefnu frv. og þeim nýmælum, sem í frv. eru, en tók það fram, að miklu máli skipti, hvernig framkvæmdin yrði, og það er vissulega hverju orði sannara. Ég undirstrika það hér að lokum, að það ber að fagna því sérstaklega, að Alþfl. skuli reynast svo jákvæður til þessa mikilvæga máls.



Herra forseti. Þessa frv., sem hér liggur fyrir, hefur verið beðið með nokkurri eftirvæntingu, eins og fram hefur komið. Ég vil fyrir mitt leyti segja, að ég er mjög ánægður með, að frv. er komið fram og það þetta tímanlega. Þetta er mikið og stórt mál, sem hefur þurft að undirbúa mjög vandlega og orðið að líta í mjög horn, áður en frv. var samið. Ekki þurfti heldur lengi að bíða viðbragða stjórnarandstöðunnar, einkum Sjálfstfl., við þessu frv. Við höfum lesið það í Morgunblaðinu, og við hlustuðum á það nú hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. Hv. þm. Ragnar Arnalds hafði ekkert við það að athuga, þótt nokkur hrollur færi um hv. 2. þm. Norðurl. e., en satt að segja er mér ekki vel við það. Það er e.t.v. vegna þess að við erum sessunautar. Ég ætla mér því í fáum orðum að reyna að fara yfir nokkur þau atriði, sem hann minntist á, ef ég mætti með því móti draga nokkuð úr þeim hrolli. Satt að segja sýndist mér, að nota mætti sömu orð um málflutning hans og hann notaði um málflutning hæstv. forsrh. Mér fannst hann ræða mjög mikið um ýmislegt annað en í frv. er að finna. Mér virtist hann í raun og veru sjá grýlu í hverju horni. Hv. þm. talaði um það, að hann sæi ekki annað en að þrátt fyrir frv. yrðu þeir, sem þurfa að sækja fjármagn í opinbera sjóði, að ganga frá einum til annars. Mér sýnist, að í 14. gr. þessa frv. sé a.m.k. gerð mjög virðingarverð tilraun til þess að reyna að koma í veg fyrir slíkt, þar sem lánadeildinni er falið að reyna að útvega fjármagn til framkvæmda, svo að nægilegt sé hverju sinni. Það er orðað svo, ef ég má lesa það, með leyfi forseta: „Áður en lánveiting er samþykkt, beitir lánadeild sér fyrir að tryggja það með samningum við aðra fjárfestingarsjóði og lánastofnanir, að nægileg stofnlán fáist til framkvæmdarinnar og að eðlileg rekstrarfyrirgreiðsla fáist hjá viðskiptabanka.“ Ég tel þetta mjög mikilvægt ákvæði og einmitt til þess fallið að draga úr þeirri pílagrímsgöngu, sem svo mjög hefur tíðkazt hjá sjóðum hins opinbera upp á siðkastið, þar sem sá siður hefur yfirleitt verið á hafður að skera niður lánveitingar um verulegan hluta, a.m.k. helming, og láta svo þar við sitja og umsækjanda sjá um að afla þess, sem á vantar. Staðreyndin er áreiðanlega sú, að þær lánveitingar, sem þannig hafa orðið til, hafa ekki alltaf, og satt að segja mjög oft, ekki komið að tilætluðum notum. Ég hef ritað hérna hjá mér, að hv. þm. taldi, að deildirnar yrðu fimm. Það vil ég leiðrétta. Þær eru þrjár. Þær eru rannsóknadeild, áætlanadeild og lánadeild. En þetta skiptir að sjálfsögðu engu máli.

Má ég skjóta fram í. Ég átti við sjóðina líka.

Já, það er rétt. Ræðumaður fann að því, að í frv. væru engin ákvæði um það að afla fjár til hinna ýmsu framkvæmda og ýmsu sjóða. Mér sýnist þó, að í 12. gr. frv. sé þetta einmitt tilgangurinn, en þar segir: „Lánadeild vinnur að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og að skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tilliti til þeirra framkvæmda, sem forgang þurfa að hafa samkv. áætlunum stofnunarinnar.“ Einnig er rætt um það, þegar frv. er gagnrýnt, að engin samræming sjóða eigi sér þar stað. Þetta tel ég, að sé víðs fjarri. Víða kemur fram í frv. og ekki sízt t.d. í 12. gr., sem ég las áðan, og víðar reyndar, að starfseminni er einmitt ætlað að taka upp mjög náið samstarf við hina ýmsu sjóði, sem starfandi eru í landinu, og koma þannig á þeirri samræmingu, sem mjög hefur verið ábótavant hjá okkur upp á síðkastið. Þetta tel ég vera eitt af merkari ákvæðum þessa frv. og vænti mikils af. Einnig fannst mér nokkuð á því bera, þar sem í frv. eru lagðar linur, ef svo má að orði komast, að því sé slegið föstu sem einhverri grýlu, ef ég má nefna það svo, t.d. segir í 12. gr.: „Framkvæmdastofnunin getur sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar.“ Þetta var túlkað þannig, að Framkvæmdastofnunin setji reglur um það, hvort þessa byggingu megi reisa og aðra ekki. Ég skil ekki frv. þannig. Ég skil það eins og þarna stendur skrifað. Mér virðist það fullljóst, að stofnunin setur, eins og þarna segir, almennar reglur um framkvæmdir í landinu. Sýnist mér, að það hefði raunar fyrr mátt gera og sé mikilvægt ákvæði. Einnig var að því fundið, að lánadeild annist rannsóknir á arðsemi og þjóðhagslegu gildi nýrra atvinnugreina og fyrirtækja, sem fyrirhugað er að setja á stofn, sem segir í 13. gr., og þótti mér það satt að segja undarlegt. Ég trúi því varla að athuguðu máli, að unnt sé að finna að þessu ákvæði. Er ekki nauðsynlegt, og hefur því ekki raunar verið mjög ábótavant hjá okkur, að fyrirtæki, sem leita til banka og sjóða um stofnlán, hafi í fyrsta lagi lagt fram sjálf nægilega ítarlegar athuganir á arðsemi þeirra fyrirtækja, sem setja á á stofn, og í öðru lagi að aðstaða væri til þess hjá sjóðum eins og t.d. Atvinnujöfnunarsjóði, þar sem hv. þm. hefur verið í formennsku lengi, að athuga arðsemi þessara fyrirtækja? Hefur það oft leitt til mikilla og stórra vandræða. Ég trúi því ekki að athuguðu máli, að nokkur geti fundið að því, þó að þessari stofnun sé falið að veita fyrirtækjum, veita einstaklingum, veita öðrum, sem vilja koma af stað fyrirtæki, þessa sjálfsögðu aðstoð við stofnsetningu fyrirtækisins. Á það hefur einnig verið minnzt, að ekki sé mikla samræmingu um að ræða eða fækkun sjóða. Ég skal viðurkenna það, að ég fyrir mitt leyti hefði gjarnan viljað sjá sjóðunum fækkað meira en þarna er gert ráð fyrir. Hins vegar bind ég miklar vonir við það ákvæði, sem er að finna í frv., að að því skuli stefnt, að sjóðunum verði fækkað fremur, og sömuleiðis það ákveðna ákvæði, sem þar kemur fram, að stofnun skuli beita sér fyrir langtum nánara samstarfi á milli þessara sjóða en hefur verið til þessa. Á þetta hefur skort, og vitanlega er þar ekki skrefið stigið til fulls, en mikilvægt skref í þá átt, að sjóðirnir starfi betur saman sem ein heild. Á það var minnzt, að vísindamenn mundu varla vilja starfa undir slíku bákni, eins og mig minnir, að það hafi verið orðað. Ég á ákaflega erfitt með að trúa því. Í þessu frv. er að finna ýmis ákvæði, sem t.d. ættu að geta orðið athyglisverð eftirbreytni fyrir aðra sjóði. Gert er ráð fyrir því, að lagt verði fram verulegt fjármagn til alls konar rannsókna, sem nauðsynlegar eru til undirbúnings nýjum atvinnugreinum og nýjum fyrirtækjum. Mér reiknast svo til, að ákvæði, sem er í 24. gr., geti þýtt a.m.k. 20 millj. kr. framlag á ári til slíkra rannsókna, og margir fleiri sjóðir, sem eru utan þessa kerfis, fara að þessu fordæmi. Ég vil einnig leyfa mér að draga það mjög í efa, að í þessu frv. sé að finna ákvæði eða vinnubrögð, sem hvergi tíðkist annars staðar. Ég vil t.d. benda á mjög athyglisverða stofnun, sem Frakkar settu á fót fyrir nokkrum árum og fjallar um áætlanagerð þár, og hefur hún þótt afar mikið til fyrirmyndar og er mjög áhrifamikil, ekki sízt í sambandi við forgangsröðun framkvæmda í þessu auðvaldslandi. Og ég get bent á stofnanir einnig í Svíþjóð og víðar, sem starfa mjög í þessum anda. Þó er það skoðun mín, að óvíða sé nauðsynlegra en hjá okkur, þar sem fjármagn er af afar skornum skammtí, að þessi vinnubrögð, skipulagshyggjan, séu viðhöfð. Ég hygg, að segja megi um hv. 2. þm. Norðurl. e., að rétt sé það, sem hann sagði, að í stjórnarandstöðu segja menn eflaust meira en þegar þeir eru í stjórn, og mér sýnist að hann hafi tekið upp þau vinnubrögð nú þegar. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um gagnrýni hv. þm. á frv. Ég vil aðeins segja við hann að lokum, að ég vona það, að við nákvæmari lestur frv. muni hann sjá, að það eru ekki svo margar grýlur þar í hverju horni sem hann þykist sjá á þessari stundu, og ég vona, að hrollurinn fari þá fljótlega úr honum. Ég vil lýsa ánægju minni með þann stuðning, sem kom fram hjá hv. 1. landsk, þm., við frv. Þótti mér vænt um að heyra það. Greinilega kom fram, að hann og hans félagar vilja skoða frv. málefnalega. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að við ýmis ákvæði frv. má gera einhverjar breytingar, einhverjar lagfæringar, og skal ég með ánægju taka þátt í því. Ég vil svo segja það að lokum, að ég hygg, að andstaðan gegn þessu frv. sé að ýmsu leyti á mjög miklum misskilningi byggð. Ég held, að hún sé byggð á þeim rótgróna misskilningi, sem víða ríkir hjá auðvaldsfyrirkomulagi og þeim flokkum, sem því fylgja, að enn skuli fylgt hinni gömlu reglu um, að framboð og eftirspurn skuli ráða efnahagsþróun. Staðreyndin er vitanlega sú, að þessi gamla grundvallarkenning er fyrir löngu úrelt orðin, jafnvel í þeim ríkjum, sem auðugust eru og lengst hafa haldið í einstaklingsframtakið og framtak fyrirtækja og stórathafnaraðila. Það er staðreynd, að hin risastóru iðnaðarfyrirtæki hafa fyrir löngu kollvarpað öllum slíkum kenningum. Kemur það glöggt fram í ýmsum ritum og ræðum fræðimanna, sem um þetta hafa talað. Þetta kemur einnig glöggt fram t.d. í ýmsum aðgerðum, sem jafnvel Bandaríkjaforseti, sem ekki þykir sérstaklega frjálslyndur eða vinstrisinnaður í skoðunum, hefur orðið að beita í sínu landi, einmitt til þess að beina þróuninni inn á þær brautir, sem eðlilegri eru fyrir þjóðina í heild. Það er einnig staðreynd, að eins og þróunin er orðin, hefur þessi óheillaþróun, ef ég má kalla hana svo sýnt sig að hafa svo örlagarík áhrif á fjölmargt, sem snertir hvern einasta einstakling, m.a. umhverfi hans, t.d. í sambandi við mengun, sem er orðin stórkostlegt vandamál víðast um heim, að óhjákvæmilegt hefur verið, að hið opinbera grípi í taumana með meiri og minni beinum aðgerðum. Ég held þó, að hér á landi hafi það sannazt einna gleggst, að við getum alls ekki farið eftir slíkri happa- og glappastefnu. Okkar land er tiltölulega stórt miðað við fámennið. Við byggjum dýrt land tiltölulega, höfum tiltölulega lítið af fjármagni, og það er ekki sízt með tilliti til þeirrar reynslu, sem fékkst í stjórnartíð síðustu ríkisstj., að langtum skipulagðari vinnubrögð verða að koma til. Raunar hefur þetta sannazt af aðgerðum hennar sjálfrar, t.d. í sambandi við vaxandi áætlanagerð, sem hefur verið notuð við ýmsar framkvæmdir, og áætlanagerð í sambandi við landshluta. Hér liggur t.d. nú skýrsla um skipasmíðar. En það er eftirtektarvert, að þessar áætlanagerðir hafa margar hverjar ekki komið til framkvæmda vegna þess, að því er mér virðist, að skort hefur aðila í landinu, sem ber að taka þær og framkvæma þær eða sjá um, að þær verði framkvæmdar. Það er enginn vafi á því, að þarna hefur skort að mjög verulegu leyti samræmingu. Mér sýnist að þetta hafi einnig vel sannazt í þeim fjölmörgu sjóðum, sem hér voru taldir upp áðan, og settir hafa verið á stofn í tíð fyrrv. ríkisstj. Það hefur sýnt sig, að sú ríkisstj. fann sig knúða til þess að nota sjóði og aðrar opinberar aðgerðir til þess að beina fjármagninu inn á ákveðnar brautir fram hjá þessu svo kallaða frjálsa framtaki, sem svo mikið er talað um. Þannig hefur það hér á landi verið margbrotið og eðlilega. Ég vil leggja áherzlu á, að ég tel mig ekki síður vera málsvara heilbrigðs einstaklingsframtaks heldur en t.d. hv. 2. þm. Norðurl. e. Ég tel það vera einn máttarstólpann í þjóðfélagi okkar. En ég lít einmitt á þetta frv. sem mjög mikilvæga tilraun til þess að aðstoða einstaklinginn og fyrirtæki hans á þeirri braut, sem þeir vilja fara, veita þeim alls konar þjónustu með útreikningum m.a. á arðsemi, reyna að tryggja fjármagn til þeirra framkvæmda, sem sérfræðingar telja, að séu skynsamlegastar hverju sinni. Ég er sannfærður um, að þessi stofnun, ef hún fær að þróast, eins og ég geri mér fyllilega vonir um og að er stefnt, verði fljótlega talin ein meginmáttarstoð þess framtaks, sem við erum að tala um, hins frjálsa framtaks einstaklingsins og fyrirtækja hans.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að andstaðan við þetta frv. byggðist á misskilningi. En það var misskilningur hjá honum, að hann skyldi ekki skýra þetta nánar, því að hvað sem verður sagt um þessa ræðu hans hér áðan, þá verður það ekki sagt, að hann skýrði þetta. Ég vil þess vegna koma nokkru nánar einmitt inn á það grundvallaratriði, um hvað þetta frv. er. Í grg. frv. er talað um áætlanagerð, sem sé ætlað að auðvelda mótun og framkvæmd efnahagsstefnu, sem tryggi þjóðfélaginu sem örastar framfarir og sem mesta hagsæld allra þjóðfélagsstétta. Allir geta tekið undir þetta markmið, og áætlanagerð er í sjálfu sér ekki ágreiningsefni í íslenzkum stjórnmálum. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði í upphafi þessara umr., að það er naumast deilt um gildi áætlanagerðar. En það er ágreiningur um það, hvers eðlis þjóðhags- og framkvæmdaáætlun á að vera, og ekki síður, með hverjum ráðum á að framkvæma áætlunina. Kommúnistar telja sér til gildis að vera miklir áætlunarmenn, og þeir tala um áætlunarbúskap, þar sem þeir ráða ríkjum. Þetta er eðlilegt viðhorf, þar sem búið er við kommúnistískt hagkerfi. Þar eru ákvarðanir um alla framleiðslu teknar af ríkisvaldinu. Ríkið ákveður, hvað er framleitt og hve mikið í hverri framleiðslugrein. Ríkið ákveður, hvaða fyrirtæki skulu stofnuð og rekin. ríkið ákveður, hvernig hagnýta skuli hráefni og aðrar auðlindir. ríkið ákveður verðið í hverri grein framleiðslunnar. Í kommúnistísku þjóðfélagi er hvorki spurt að vilja forstöðumanna fyrirtækja, verksmiðja eða annarra framleiðslueininga um þessi efni. Það er ekki heldur spurt um vilja neytendanna. Þeir verða að sætta sig við það, sem ríkisvaldið ákveður að hafa á boðstólum. Þeir hafa ekki í önnur hús að venda, því að öll framleiðslan er í höndum ríkisins. Bæði framleiðendur og neytendur eru því undir strangri stjórn. Ríkisvaldið kemur vilja sínum fram með ýmsu móti, en fyrirætlunum sínum í efnahagsmálum kemur kommúnistísk ríkisstj. fram í formi þjóðhags- og framkvæmdaáætlana. Slíkar þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir þekkjum við vel frá Austur-Evrópulöndunum. Í Vestur-Evrópu og öðrum löndum með frjálst hagkerfi gegnir öðru máli með þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir. Þetta leiðir af eðli hagkerfisins, sem samrýmist ekki því að vera stjórnað í einu og öllu af ríkisvaldinu. Í frjálsu hagkerfi er valdinu skipt. Eigendur atvinnutækjanna og forstjórar fyrirtækjanna ákveða, hvaða vörur þeir framleiða og hversu mikið af hverri þeirra. Þeir ákveða sjálfir, hvaða hráefni og orku þeir nota. Þeir ákveða, í hvaða framkvæmdir þeir ráðast og hvernig þeir afla fjár til framkvæmdanna. Þeir ráða söluverði framleiðslu sinnar. En þetta vald eigenda framleiðslufyrirtækjanna og forstjóra fyrirtækjanna lýtur vilja neytendanna. Það er neytandinn sjálfur, sem ræður, hvaða vöru hann kaupir. Frjálst vöruval tryggir, að neytandinn fær komið fram vilja sínum. Þetta er það hagkerfi, sem við búum við. Kommúnistar telja, að þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir séu gagnslausar í slíku hagkerfi. Þeir telja, að ekki sé hægt að framkvæma slíkar áætlanir, nema ríkið eigi framleiðslutækin eða geti ráðið ákvörðunum stjórnenda fyrirtækjanna. Þetta hefur verið afsannað rækilega. Eftir heimsstyrjöldina síðari var farið að taka upp þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir í hinum vestræna heimi. Þetta hefur verið gert með góðum árangri í löndum, sem búa við hagkerfi frjáls markaðar og frjálsrar verðmyndunar. Þar hafa þættir atvinnuveganna í þjóðhags- og framkvæmdaáætlunum verið byggðir upp fyrst og fremst af upplýsingum og áætlanagerð samtaka atvinnuveganna sjálfra og einstakra fyrirtækja. Gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlana hefur þannig ýtt undir áætlanagerð fyrirtækjanna sjálfra og stutt að skipulögðum vinnubrögðum þeirra. Þannig hafa í senn verið efldar framleiðslueiningarnar og varazt að skerða frelsi þeirra. Um leið hefur verið tryggt, að heildaráætlunin verði eins raunhæf og kostur er á. Með almennri stefnu ríkisvaldsins í efnahagsmálum, einkum peningamálum og fjármálum, er siðan stutt að framkvæmd þjóðhagsáætlana og framkvæmdaáætlana. Við Íslendingar vorum heldur síðbúnir með þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir og var raunar ekki grundvöllur fyrir slíkri áætlanagerð, fyrr en lokið var gerð þjóðhagsreikninga, sem hagdeild Framkvæmdabankans gerði fyrir tímabilið 1945–1960. En Efnahagsstofnunin tók síðan upp þráðinn, og lagði viðreisnarstjórnin fram á Alþ. 1963 fyrstu þjóðhags- og framkvæmdaáætlunina, sem var fyrir tímabilið 1963 1966, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur þegar skýrt frá í þessum umr. Hér liggur ekki fyrir þjóðhags- og framkvæmdaáætlun, en hins vegar frv. til l., sem kveður á um starfsemi stofnunar, sem ætlað er að vinna að gerð slíkra áætlana, ef að lögum verður. En því hef ég gerzt svo fjölorður um mismunandi eðli og tilgang þjóðhags- og framkvæmdaáætlana, að afstaða mín til þessa frv. mótast af því, hvels konar áætlanagerð það miðar að, hvort það er í anda áætlanagerða í frjálsu hagkerfi eða áætlunarbúskapar austan járntjalds. Er nú rétt að láta frv. sjálft skera úr um þetta grundvallaratriði. Í aths. við frv. segir, að Framkvæmdastofnun ríkisins eigi að hafa frumkvæði í atvinnumálum. Nokkur atriði í frv. gefa til kynna, í hverju þessi ríkisforsjá á að vera fólgin. Í 7. gr. frv. segir, að áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar skuli gera áætlanir um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreina og um heildarþróun atvinnulífsins. Í aths. um gr. þessa segir, að hún feli í sér nýmæli. Hvert er nýmælið? Ekki áætlanagerðin í sjálfu sér. Mætti segja, að það væri eðlilegt framhald af brautryðjendastarfi viðreisnarstjórnarinnar varðandi þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir. Eðli áætlunarinnar er hins vegar nýmæli. Greinilegt er, að áætlunin á að vera tæki fyrir ríkisstj. til að koma fram vilja sínum gagnvart atvinnurekstrinum, en henni er ekki ætlað að skapa heildaryfirsýn um þróun atvinnulífsins eftir upplýsingum og áætlunum um fyrirætlanir einstakra fyrirtækja og framleiðslueininga í landinu. Þetta nýmæli er bæði fólgið í sjálfri gerð áætlunarinnar og framkvæmd hennar, eins og hún er hugsuð. Áætlunina á ekki að byggja á ákvörðunum eigenda og forstöðumanna fyrirtækja, sem í frjálsu hagkerfi mótast af lögmálum frjáls markaðar og verðmyndunar. Í stað þess á svo kölluð lánadeild Framkvæmdastofnunarinnar að annast rannsóknir á arðsemi og þjóðhagslegu gildi nýrra atvinnugreina og fyrirtækja, sem fyrirhugað er að setja á stofn. Þessi forsjá ríkisvaldsins nær ekki einungis til nýrra atvinnufyrirtækja, heldur er lánadeildinni falin rannsókn á stöðu starfandi fyrirtækja, sem þarfnast endurskipulagningar og nýrrar fjármögnunar. En það er ekki látið við það sitja, að taka eigi fram fyrir hendur þeirra aðila, sem kunna að vilja stofna ný fyrirtæki eða endurskipuleggja gömul. Þessi lánadeild á að geta haft frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja. Svo mikil á náðarsól ríkisvaldsins að vera, að jafnvel skal séð fyrir þessu. Ég spyr hæstv. forsrh.: Í hverju á þetta frumkvæði lánadeildarinnar að vera fólgið? Það er þeim mun meiri ástæða að spyrja um þetta, þar sem í frv. er opnuð leið fyrir beina þátttöku ríkisins í atvinnurekstri landsmanna. Ég á við ákvæði 30. gr. frv., þar sem Byggðasjóði er heimilað að gerast meðeigandi í atvinnufyrirtækjum. Er kannske ætlunin að efna til þjóðnýtingar atvinnufyrirtækja með því að ganga að því verki um bakdyrnar, þar sem vitað er, að meginþorri þjóðarinnar mundi hafna slíkri stefnu, ef gengið væri hreint til verks? En lítum nánar á, hvernig ætlunin er að koma í framkvæmd áætlunum Framkvæmdastofnunarinnar. Það er gert með því að veita lánadeild Framkvæmdastofnunarinnar meira vald yfir peningastofnunum landsins en nokkur dæmi eru til. Lánadeild á að vinna að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og að skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tilliti til þeirra framkvæmda, sem forgang þurfa að hafa samkv. áætlunum stofnunarinnar, eins og segir í frv. En ekki nóg með þetta. Þessi lánadeild á að fylgjast með fjárhag allra opinberra fjárfestingarsjóða og gera till. um fjáröflun til þeirra. Þetta mikla bákn, sem lánadeildinni er fengið, leiðir af eðli áætlunarinnar sjálfrar. Í staðinn fyrir að áætluninni sé ætlað að vera hjálpartæki ríkisvaldsins til mótunar efnahagsstefnunnar, er henni ætlað að vissu leyti að koma í staðinn fyrir frjálst markaðs- og verðmyndunarkerfi. Til þess að tryggja framkvæmd slíkrar áætlunar þarf ríkisvaldið að beita þvingunum, sem í grg. frv. er kallað fjárfestingarstjórn. Þessa fjárfestingarstjórn á að gera mögulega m.a. með því að leggja Framkvæmdasjóð Íslands og Atvinnujöfnunarsjóð undir Framkvæmdastofnunina. En það er yfirlýst stefna frv., eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. hér fyrr í dag, að leggja eigi fleiri lánastofnanir undir stofnunina. Í 17. gr. frv. segir, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar skuli leita eftir samningum við stjórnir Iðnþróunarsjóðs, Atvinnuleysistryggingasjóðs, lífeyrissjóða og tryggingarfélaga um samvinnu þessara sjóða og félaga við stofnunina varðandi lánveitingar. Í aths. við frv. segir, að litið sé svo á, að þessa sjóði sé ekki fært að sameina, eins og það er orðað, sameina Framkvæmdastofnuninni. Það liggur nærri, að eðlilegt sé að gagnálykta frá þessu og gera ráð fyrir, að alla aðra fjárfestingarsjóði eigi að leggja undir Framkvæmdastofnunina, alla aðra en þá, sem tilteknir eru í 17. gr. Af þessu má nokkuð marka, hvert ríkisstj. er raunverulega að fara, hvílíkum heljartökum hún hyggst beita til að tryggja framkvæmd áætlunarinnar. Hæstv. forsrh. gat þess hér áður, að ekki ætti að leggja alla fjárfestingarsjóði landsmanna undir Framkvæmdastofnunina. En hér er um að ræða svo mikilvægt mál, að eðlilegt verður að teljast, að forsrh. gefi hér í þessum umr. nánari skýringar á því, hvaða fjárfestingarsjóði hann telur þess eðlis, að einkum komi til greina að leggja síðar undir Framkvæmdastofnunina. Hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur þegar bent á mörg atriði í þessu frv., sem eru viðsjárverð, svo að ekki sé meira sagt. Ég skal ekki endurtaka það, sem hann sagði, en ég vil sérstaklega taka undir það, sem hann sagði um þau ákvæði frv., sem fela í sér, að Efnahagsstofnunin og Hagráð skuli felld niður, að svo miklu leyti sem verkefni þessara stofnana eru ekki falin Framkvæmdastofnuninni. Ég tel, að það sé mjög misráðið að hverfa að þessu ráði. Hér er um að ræða stofnanir, sem þurfa að vinna að verkefnum sínum á sem hlutlægastan hátt og varast þurfa að vera leiksoppar pólitískrar togstreitu. Við þurfum í stjórnkerfi okkar að efla slíkar stofnanir og gera þær óháðar duttlungum stjórnmálanna, eftir því sem framast má verða. Auðvitað á Alþ. að setja þær reglur, sem slíkar stofnanir vinna eftir. En í störfum sínum þurfa þær stofnanir, sem eiga að vinna eftir reglunum, að vera sem mest óháðar framkvæmdavaldinu. Þetta er að sínu leyti áþekk hugsun eins og felst í aðskilnaði dómsvalds og framkvæmdavalds, sem er stjórnarskrárvarin skipan, svo sem kunnugt er. Það er líka athyglisvert, að sums staðar hefur verið farið inn á þá leið að tryggja visst sjálfstæði hinna mikilvægustu stofnana. Í Svíþjóð er það t.d. svo, að réttur Seðlabankans til ákveðins sjálfstæðis er varinn með stjórnarskrárákvæði. Ég nefni þetta ekki vegna þess, að ég sé að leggja neitt slíkt til hér, heldur til að undirstrika, hve frv. það, sem hér liggur fyrir, gengur í öfuga átt með því að leggja starf það, sem nú er unnið af Efnahagsstofnuninni, undir Framkvæmdastofnunina. Ég sagði í upphafi máls míns, að fylgi mitt við þetta frv. færi eftir því, hvort við athugun kæmi í Ljós, að áætlanagerð samkv. frv. þessu væri miðuð við frjálst hagkerfi eða hagkerfi, sem við þekkjum fyrir austan járntjald. Af því, sem ég hef nú sagt, er það augljóst mál, að það frv., sem hér er lagt fram, miðar ekki við eðlilega framkvæmd á því hagkerfi, sem við búum við. Það er einstætt í sinni röð hvað þetta snertir um slíka löggjöf í hinum vestræna heimi. Og ég vísa algerlega á bug þeim fullyrðingum, sem fram komu hjá síðasta ræðumanni, að slíkt þekktist, að því mig minnir að hann sagði, í Frakklandi og Svíþjóð, að ég ekki segi í Bandaríkjunum. Ég held, að hver sanngjarn maður eigi líka að sjá þetta. Þetta er staðreynd, og við eigum ekki að vera að deila um staðreyndir. Ég kalla hér til vitnis og mér til stuðnings ekki ómerkari mann en hæstv. viðsk.- og sjútvrh. Hann ræddi þessi mál fyrir nokkrum dögum á landsfundi Alþb., og það er skýrt frá því, sem þessi hæstv. ráðh. sagði, í Þjóðviljanum nú fyrir nokkrum dögum. Þar segir þessi hæstv. ráðh., að þessari löggjöf, sem stefnt er að með þessu frv., sé ætlað að verða „vísir að áætlunarbúskap“. Ég held, að þetta sé rétt lýsing. Auðvitað hefur mér ekki komið til hugar að halda fram, að með samþykkt þessa frv. séum við búnir að setja á stofn algeran áætlunarbúskap, eins og þekkist fyrir austan járntjald. Fyrr má nú vera. En þetta er tvímælalaust vísir að áætlunarbúskap, eins og þar gengur og gerist, og það er í þessu efni, sem ég er algerlega sammála þessum hæstv. ráðh. Það styrkir mig einnig í þeirri skoðun minni, að mér beri að vera á móti þessu frv.



Herra forseti. Ég vil nú aðeins nota tækifærið, meðan hæstv. forsrh. hlýðir hér á umr., að gera nokkrar fsp., vegna þess að ég er í n., sem fær þetta mál til meðferðar. Það er þá fyrst, að í 4. gr. segir svo: „ Ríkisstj. skipar þriggja manna framkvæmdaráð, er annast daglega stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins,“ og hæstv. forsrh. bætti við: „í eðlilegu samráði við forstöðumenn deilda.“ Ég tók ekki eftir því, sé ekki í 8. gr. frv., að neitt sé fjallað um menntun þessara manna né ráðningartíma. Það er þó allra manna mál, að áætlanagerð hlýtur aðeins að ná árangri, séu til þess ráðnir hæfir menn. Það hlýtur því að vakna sú spurning, hvaða menn eigi þar að starfa eða hvaða menntun og hverja starfsreynslu þessir menn eigi að hafa, sem þessi 4. gr. fjallar um. Að vísu er nú tekið fram nokkuð, hvaða verksvið þetta framkvæmdaráð á að hafa, en engu að síður finnst mér þetta nokkuð stangast á í kaflanum síðar um lánadeildina, en í 12. gr. stendur: „Framkvæmdastofnunin getur sett almennar reglur“ o.s.frv. Ég hefði persónulega talið í betra samræmi við það, sem segir í 3. gr., að „stjórn stofnunarinnar getur sett almennar reglur“ o.s.frv. Þetta skiptir e.t.v. ekki miklu máli. Þó tel ég, að rétt sé að hafa þetta á hreinu. Eins má segja, að eilítið ósamræmi sé á milli 15. og 17. gr. Í 17. gr. stendur skýlaust: „Stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins skal“, þar er það ákveðið og eðlilegt, en í 15. gr. er fjallað um, að framkvæmdaráð skuli hafa náið samstarf. Ég mundi persónulega telja, að þessir menn, forstjórar deildanna, hljóti að vera lykilmenn við stjórnina. Hins vegar hlýtur, eins og fram hefur komið í umr., hæstv. ríkisstj. á hverjum tíma að vera sá aðili, sem endanlega setur stimpil sinn á þetta, ef stjórn efnahagsmála og peningamála á að vera í samræmi við stefnu viðkomandi ríkisstj. hverju sinni. Annað atriði vil ég fá upplýsingar um. Það er mjög vitnað í, að Rannsóknaráð ríkisins skuli vera þarna ráðgefandi aðili. Er það heppilegasti aðilinn í mörgum tilfellum? Er þetta ekki of þröngt, því að þar segir, að það skuli leita til annarra aðila, en þeir hafa ekki verið nefndir. Það eru í landinu mörg samtök, sem eðlilegt er að leita til og hefur verið leitað til undanfarið við áætlanagerðir og við mat á aðstæðum, og þessir aðilar eru í athafnalífinu til og frá. Þess vegna varpa ég fram þessari spurningu: Er það heppilegt að vitna oft í Rannsóknaráð ríkisins, nema þegar um sérstakar stórframkvæmdir er að ræða og stórmiklar undirbúningsrannsóknir þarf að framkvæma, áður en til ákveðinnar fyrirtækjastofnunar kemur? Ég sé ekki, síðan í kaflanum um Framkvæmdasjóð Íslands, hvort honum eru skaffaðar beinar tekjur umfram það, sem vextir gefa honum og svo lántaka til ráðstöfunar. Hins vegar er Byggðasjóði ætlað ákveðið fjármagn, og er það vel. Það væri ekkert á móti því að fá nánari upplýsingar um það, hvernig ætti að fjármagna Framkvæmdasjóð. Svo vil ég aðeins minna á það, að sú var tíðin í sambandi við Atvinnujöfnunarsjóð, - hann hét nú annað þá, - að dregin var ákveðin bannlína, og yfir þessa bannlínu fékk ekkert fjármagn að fara. Nú er það svo, að þegar jafnmikilvægur sjóður og Byggðasjóður starfar hér á landi og á að fá jafnmikið fjármagn og segir í 33. gr., lánsfé allt að 300 millj. kr. á ári umfram beint framlag, sem er að lágmarki 100 millj., og síðar fær hann ýmsar aðrar tekjur, þá vildi ég gjarnan vita það, hvort nokkur maður hefur í huga að draga ákveðna bannlínu og segja: Handan þessarar línu rennur ekkert fjármagn frá þessum sjóði, vegna þess að staðreyndir sýna okkur það, að atvinnuleysi stingur sér víða niður og enginn mannlegur máttur ræður við það. Það veltur á árferði til lands og sjávar. Og í umr., sem urðu um þetta vandamál 1969 á hv. Alþ., gerði ég sömu fsp. til hæstv. þáv. forsrh., Bjarna heitins Benediktssonar, og viðurkenndi hann þá, að það væri í eðli sínu engin lausn að færa fjármagn til og frá í landinu, þannig að það lyfti annars vegar undir atvinnulíf, en skildi auðn eftir hins vegar. Því miður hefur umdæmi mitt oft verið undir þessari bannlínu, og vil ég fá skýr svör um það, hvort Reykjanesumdæmið er nokkuð í sviðsljósinu í þessu efni. Það veltur á miklu. Hæstv. forsrh. vitnar í, að handahóf hefði ríkt um stefnumið fyrrv. stjórnarflokka í þessum efnum. Það er oft gott að vera vitur eftir á, en ég man eftir því, að allir voru sammála um að reísa Síldarverksmiðjur ríkisins bæði norðanlands og austan, og má segja í dag, að það hafi verið misráðið með sumar hverjar, en engu að síður er það eðlilegt, að menn séu bjartsýnir, þegar vel viðrar og vel aflast. Þá kemur að því, að einmitt sjóður eins og Byggðasjóður sé til ráðstöfunar frjáls um allt landið, en honum sé ekki ætlað algerlega bindandi hlutverk, þannig að ákveðin svæði séu í banni. Hitt er jafneðlilegt, að hlutfallslega aukið fjármagn úr þessum byggðasjóði renni í þau svæði, sem eiga jafnan við erfiðleika að búa, ég segi, jafnan við erfiðleika að búa. Það vitum við af langri reynslu, að er fyrir hendi á vissum stöðum á landinu, því miður. Umr. hafa orðið alllangar um frv., og skal ég ekki fara að deila um það hér, en ég held, að allir geti verið sammála því, - það voru fyrrv. ríkisstj.- flokkar, og það eru menn almennt í dag, - að gott skipulag fram í tímann, hvort sem það er eitt ár eða þrjú ár, er æskilegt, bæði hér á landi og víða annars staðar, og að því stefnir þetta frv. En það verður aðeins góður árangur, - ég vil endurtaka það, - ef uppbygging er skynsamleg, og til þess að ná árangri, þarf vel að takast um þá menn, sem eiga að bera jafnmikla ábyrgð á herðum sér og frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja tímann með því að fara að fást við þá gagnrýni, sem hér hefur komið fram á frv. Mér virðist, að hún hafi verið sett fram fremur af vilja en mætti, og það verður tækifæri til þess síðar að taka þau atriði til athugunar, og enn fremur hefur þeim verið svarað að nokkru af öðrum þátttakendum í þessum umr. En það eru aðeins nokkur atriði hér, sem um hefur verið spurt, sem ég vildi koma á framfæri upplýsingum um. Það hefur verið bent á það, að í 3. mgr. 12. gr. stæði „Framkvæmdastofnunin“, en slíkt orð væri yfirleitt ekki haft annars staðar, heldur talað um stjórn eða þá framkvæmdaráð. Þarna er vafalaust, að átt er við stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, og má segja, að út af fyrir sig séu það pennaglöp að tala ekki þarna hreint um stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, og ef n. sýnist rétt að breyta þessu í þá átt, þá hef ég vitaskuld ekki neitt við það að athuga. Um þetta spurði bæði hv. 2. þm. Norðurl. e. og eins hv. 5. þm. Reykn. Hv. 5. þm. Reykn. spurðist fyrir um það, hvort einhver skilyrði væru sett um menntun framkvæmdaráðsmanna og hver væri ráðningartími þeirra, og að hinu sama vék hv. 2. þm. Norðurl. e. nokkuð. Það eru ekki gerðar neinar sérkunnáttukröfur til framkvæmdaráðsmanna, enda er það náttúrlega svo, að það gæti nú kannske vafizt fyrir mönnum að koma sér þá saman um, hvers konar sérkunnáttukröfur ætti að gera. En varðandi sérfræðikunnáttu, sem hér þarf til að koma, þá er gert ráð fyrir henni sérstaklega hjá þeim sérfræðingum, sem eiga að vinna hjá þessari stofnun og væntanlega einnig hjá forstöðumönnum deildanna. Það eru ekki nein ákvæði í lögum um, til hve langs tíma framkvæmdaráðsmenn séu skipaðir. Ég lít svo á og hef lítið svo á, að það væri eðlilegt, að þeir væru skipaðir tímabundið, þannig að ný ríkisstj. hefði tök á því að breyta um í þessum stöðum, og það giltu að því leyti til sömu reglur um þá eins og um stjórn Framkvæmdastofnunarinnar. Tækifæri væru til að skipta um menn, eftir því sem afstaða breytist á Alþ. Hv. 5. þm. Reykn. benti á, að honum fannst eitthvert ósamræmi á milli 15. og 17. gr., þar sem í 17. gr. er talað um stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, en í 15. gr. um framkvæmdaráð. Ég vona nú, að hann komist að þeirri niðurstöðu að athuguðu máli, að hér gætir ekki ósamræmís, vegna þess að það er nokkuð um tvennt að ræða þarna. Annars vegar er í 17. gr. gert ráð fyrir sérstökum samningum við þá ákveðnu sjóði og aðila, sem þar er talað um, og það er eðlilegt að mínum dómi, að það sé í höndum stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar. Hins vegar er í 15. gr. fremur um að ræða náið, daglegt, ef svo má segja, samband við þær stofnanir, sem þar er um að ræða, og það er auðvitað óhjákvæmilegt, að það sé í höndum þeirra, sem hafa fast starf hjá Framkvæmdastofnuninni og geta sinnt þannig daglegum störfum. Og á þessu byggist þessi munur. Hv. þm. gerði aths. við það, að þarna er á einum tveimur stöðum sérstaklega talað um samráð við Rannsóknaráð ríkisins, og taldi, að eins mætti nefna fleiri stofnanir. Auðvitað er þetta álitamál, og það getur komið til athugunar út af fyrir sig hjá n. að bæta við nýjum aðilum, ef henni sýnist það. Ég held nú, að Rannsóknaráðið hafi þarna nokkra sérstöðu. Þetta á t.d. sérstaklega við, ef ég man rétt, þegar um er að ræða könnun á nýjum atvinnugreinum, en það er líka, og á það vil ég benda, í mörgum öðrum ákvæðum frv. gert einmitt ráð fyrir því, að haft sé samráð við ýmsa aðila, sem þar eru nafngreindir, t.d. í sambandi við áætlanagerðir. Hv. þm. spurði um tekjur Framkvæmdasjóðs. Í þessu frv. er ekki sérstaklega gert ráð fyrir sérstökum tekjustofnum honum til handa. Þá spurði hv. þm. um það, hvort einhverjar bannlínur væru í þessu frv., þannig að byggðaaðstoð mætti ekki fara nema til ákveðinna landshluta. Það er ekki gert ráð fyrir neinni bannlínu í þessu sambandi, og geta allir landshlutar og allar byggðir komið þarna til greina, eftir því sem þörf krefur hverju sinni. Ég held, að það hafi ekki komið fram neinar aðrar spurningar, sem ég þurfi að svara, en hins vegar ætla ég að leiða hjá mér og ekki falla í þá freistni að fara að ræða um ýmsar aðrar aths., sem hafa komið fram. Það verður þá að bíða betri tíma, af því að ég vildi gjarnan, að hægt væri að afgreiða þetta frv. til n. nú.



Herra forseti. Ég skal reyna að taka mér hæstv. forsrh. til fyrirmyndar, eins og vera ber, og lengja ekki þessar umr. mikið, þó að vissulega hafi margt komið fram í ræðum sumra hv. þm. hér, sem gæfi tilefni til nokkurra orðræðna. Hv. 4. þm. Norðurl. v. gaf hér nokkrar athyglisverðar upplýsingar, sem ég þakka honum fyrir, og þeim mun verða haldið til haga, m.a. varðandi það, að nú ætti áætlanagerð að vera með allt öðrum hætti en hún hefði verið undanfarin ár. Hv. 5. þm. Vestf. vék einnig nokkuð að þessu atriði, og auðvitað skiptir meginmáli, hvernig þessi áætlanagerð er hugsuð og hvort hér er um að ræða byrjun á áætlunarbúskap, eins og hann er hugsaður á sósíaliska vísu, sem ekki nema viss hópur þjóða í heiminum tileinkar sér, eða áætlanagerð, sem allar vestrænar og þróaðar þjóðir telja sjálfsagða, og að meginstefnu til hefur áætlanagerð hingað til hér á landi verið byggð á þeim aðferðum við áætlanagerð. Og það, að hv. þm. telur þessar áætlanir mjög frumstæðar og ófullkomnar, gefur nokkuð eftirtektarverða ábendingu um, hvað það raunverulega er, a.m.k. af hálfu hans flokks, sem eigi að felast í þessu frv. Það voru einnig önnur atriði eftirtektarverð, sem ég þakka honum fyrir. Það var, þegar hann ræddi um ádeilur minar á lánadeildarkafla frv., en þá tók hann það fram, að þótt ég að vísu hefði komizt nokkuð hvasst að orði og of róttækt, þá væri því ekki að neita, að hér væri bæði um að ræða samþjöppun valds og, eins og hann orðaði það, að ríkið færi að sinna óhjákvæmilegri forustu í efnahagsmálum. Þetta er ég honum einnig þakklátur fyrir að upplýsa og gott að vita, hvað þetta merkir þá nokkru nánar en felst í frv., sem ég tel vera til staðfestu því, sem ég hafði haldið fram í minni upphaflegu ræðu hér. Hv. þm. taldi það ákaflega barnalegt hjá mér að tala um, hvernig stæði á því, að þeir væru hafðir þrír, þessir kommissarar, í frv. Hvernig dytti mér í hug, að það væri hægt að hafa annaðhvort tvo eða fjóra menn í nefnd. Það vill nú svo til, að ég er í stofnun, þar sem eru tveir menn, sem stjórna, tveir bankastjórar, og það eru fleiri slíkar stofnanir til, og ég hef aldrei vitað neitt vandamál í því efni og ekkert sérstakt, sem leiðir til þess, að nauðsyn sé, að þarna sé oddaaðstaða. Ef unnið er með skipulagsbundnum hætti að afgreiðslu mála, og mér skilst, að þarna eigi ekki að koma raunverulega til atkvgr. nema að litlu leyti, menn eigi að vinna þarna eftir almennum áætlunum, - ef taka á það gott og gilt, sem hæstv. forsrh. sagði við túlkun á frv., þá fara þar ekki fram atkvgr. um úthlutanir eða annað þess konar - þá er það auðvitað ekkert vandamál, hvort mennirnir eru tveir, þrír eða fjórir. Hitt sagði ég í ræðu minni, að ég skildi ákaflega vel, af hverju þeir væru þrír, og ég held, að hv. þm. víti líka mætavel, hvernig á því stendur. Ég vil taka það skýrt fram út af ræðu hv. 1. þm. Vestf., að það er fjarri því, að ég sé á móti athugun á arðsemi fyrirtækja. Langt í frá. Það er misskilningur á orðum mínum, ef ég hef komizt svo klaufalega að orði, að hann hefur skilið þau á þann hátt. Ég álít, að það hafi grundvallarþýðingu fyrir fyrirtækin sjálf, að það sé gert og þær leiðbeiningar séu ákaflega mikilvægar, sem nú er byrjað á í stórum stíl í bankakerfinu og af hálfu ýmissa þjóða að kanna einmitt arðsemi fyrirtækja. En ég skil bara setninguna á töluvert annan veg en hann í gr., að þetta eigi ekki eingöngu að vera leiðbeiningaratriði, heldur geti það með þessum hætti orðið ærið mikið úrskurðaratriði þessara opinberu aðila, sem þarna taka ákvörðun um það, hvað gera skuli varðandi þessi fyrirtæki. Og í rauninni sé hægt að dæma þau úr leik með einhverjum slíkum aðferðum að taka upp verulegt eftirlit umfram það, sem felst í því að sannfæra menn, eins og iðulega tekst með frjálsum upplýsingum um arðsemi fyrirtækja, að koma þeim í skilning um, að það sé ekkert vit í því að setja slík fyrirtæki á laggirnar sjálfra þeirra vegna. Við þekkjum nú öll hér í þessari hv. d., að þótt það sé ágætt að raða framkvæmdum og ágætt að hafa skipulag og engum detti í hug í nútímaþjóðfélagi að halda því fram, að það eigi að vera einhver óheft samkeppni og ekki neitt skipulag á hlutunum, þá er nú sannleikurinn sá, að við höfum ekkert ákaflega góða reynslu af haftakerfi, þar sem hægt var að koma við fullkomnu skipulagi. Og við búum því miður við atvinnulíf, sem er þess eðlis, að það er mjög erfitt að fást við áætlunarbúskap, þótt menn vilji taka hann upp. Ég vík hér aðeins að einu atriði, sem hv. 5. þm. Reykn. kom nokkuð inn á í þessu efni, og það má vel vera, að það hefði mátt saka fyrrv. ríkisstj. um það, að hún skyldi ekki stöðva byggingu síldarverksmiðja á sínum tíma, og vitanlega varð reynslan sú, að þær voru allt of margar byggðar, af því að síldin fór, en það er bara svo margt í okkar þjóðarbúskapi, sem er þessa eðlis. Eitthvað hefði verið sagt, ef ríkisstj. hefði þá stöðvað byggingu síldarverksmiðju á Austurlandi t.d. Segja má, að þjóðhagslega hefði verið miklu skynsamlegra að flytja síldina til gömlu verksmiðjanna á Norðurlandi og jafnvel á Vestfjörðum, þar sem þær voru til, heldur en að fara að byggja þarna nýja verksmiðju. Ég er ákaflega hræddur um, að jafnvel þó að við hefðum verið komnir með kommissarastjórn og þeir hefðu verið hinir ágætustu menn, þá hefði þetta orðið ákaflega miklum vandkvæðum bundið. Vegna þess hvernig okkar skipulag allt er á atvinnumálum og atvinnuþróun hér, þá er ákaflega erfitt, - og það hafa þeir sem hafa fengizt við áætlanagerð undanfarin ár, hinir mætustu menn, oft bent á, - að koma hér við áætlunarbúskap. Ég er hv. 1. þm. Vestf. einnig algjörlega sammála um, að það er alveg nauðsynlegt, að opinberar stofnanir séu til, sem geti veitt atvinnurekstrinum þjónustu og leiðbeiningar, og það gleður mig stórlega, að hann lýsir sig fylgjandi einkarekstri og frjálsum atvinnuvegum, og við erum þarna algjörlega sammála, þótt við séum ekki sammála um það atriði, að það verði gert með því haftakerfi nýja, sem hér er ætlunin að koma á, en e.t.v. er hann annarrar skoðunar um þetta frv. en ég, og vonandi er hans skoðun rétt, að það felist alls ekki í því, sem er kvíði okkar hinna, sem teljum, að hér sé farið inn á nýjar leiðir, og þá hefði óneitanlega verið líka heppilegra, eins og hv. 5. þm. Vestf. benti hér á, að tala ekki allt of mikið um það, að hér ætti að fara inn á algjörlega nýjar leiðir og allar þær miklu nýjungar, sem eru í þessu frv. Því að ef ekki er ætlunin að taka hér upp nýtt skipulag, heldur að halda áfram og aðeins þróa það, sem þegar er búið að gera og komið er áleiðis í þessum efnum, þá á ekki að vera að tala um nýjungar, heldur aðeins að lagfæra og bæta það, sem fyrir er. Aðeins að lokum eitt atriði, sem mig langaði til þess að bera fram fsp. um til hæstv. forsrh., til þess að vera ekki að lengja þessar umr. neitt. Ég tel það vera töluvert veigamikið atriði. Ég fékk hér senda bók í dag, m.a.s. í hátíðlegu umslagi og virðulegu, þannig að það hefur ábyggilega verið gert með það í huga, að maður tæki sér hana til fyrirmyndar. Ég hygg, að bókagjöfin sé jafnvel frá hæstv. forsrh. Það er stefnuskrá um málefnasamning ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar, og hann vitnaði oft í þennan málefnasamning í frumræðu sinni, sem var heldur ekki neitt að undra. En það er eitt atriði í málefnasamningnum, sem brýtur í bága við eitt atriði í þessu frv. Það eru ákvæðin um Byggðasjóð, þ.e.a.s. stjórn Byggðasjóðs, sem ég álit mjög veigamikið atriði. Það er tekið fram í málefnasamningnum, að ætlunin sé að efla þennan sjóð, og það er allt gott og blessað, en ætlunin sé að hann sé undir sjálfstæðri stjórn. Þetta tel ég, þar sem ég hef nokkuð mikla reynslu af starfi þessa sjóðs, að hafi geysiveigamikla þýðingu, vegna þess að miðað við hlutverk sjóðsins, að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, - ég man nú ekki, hvort það orðalag er notað núna, en það hefur löngum þótt gott og gilt orðalag, og ég býst ekki við, að það sé ætlunin að breyta því, - þá veltur það að sjálfsögðu á miklu, hvernig valin er forusta þessa sjóðs. Ég er alls ekki viss um það, þótt það geti verið hinir mætustu menn, sem veljast í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins, að það séu menn, sem eru sérstaklega kunnugir staðháttum víðs vegar um landið, en þannig hefur verið reynt að velja menn í stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs, eins og hann hefur verið skipaður til þessa, og þar af leiðandi held ég, að þetta sé í málefnasamningnum nokkru veigameira atriði en kannske virðist í fljótu bragði, og mæli ég þar af nokkurri reynslu. Þótt stjórn sjóðsins sé pólitískt skipuð, þá hefur æxlazt þannig til, að í hana hafa valizt menn víðs vegar af landinu, sem hafa haft sérþekkingu á málefnum byggðarlaga sinna, og mér skilst, að það sé ekki ætlunin að breyta í grundvallaratriðum eðli og starfsemi þessa sjóðs. Því getur þetta haft töluvert mikla þýðingu, og þess vegna þætti mér fróðlegt að vita, hvort það sé einhver sérstök ástæða til þess, að frá þessu er horfið í málefnasamningnum, því að ekki hefur þessi stjórn verið það þung á fóðrunum fjárhagslega, að það hefði getað ráðið úrslitum í þessu efni, heldur hlýtur það að hafa verið eitthvað annað, sem hér kom til greina og veldur því, að frá þessu er horfið. Fyrir byggðirnar úti um landið er það að sjálfsögðu ákaflega veigamikið atriði að geta átt hér aðgang að mönnum í stjórn þessa sjóðs, sem þekkja til á hinum ýmsu stöðum, þannig að þeir verði kannske ekki of háðir neinu Reykjavíkurvaldi í því efni.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. 2. þm. Norðurl. e., að í málefnasamningi stjórnarflokkanna var gert ráð fyrir því, að það yrði sérstök stjórn fyrir Byggðasjóð, en að athuguðu máli hefur verið horfið frá því og hitt talið einfaldara og horfa til hagræðingar að hafa eina stjórn fyrir þessari stofnun. Hitt hefði verið heldur þyngra í vöfum að hafa tvær stjórnir í stofnuninni. Stjórn þessarar stofnunar er kosin með algjörlega sama hætti og stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs hefur verið kjörin. Ég held þess vegna, að hv. Alþ. eigi hér eftir sem hingað til alveg eins kost á að velja menn í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, sem hafi þau sjónarmið í huga, sem hv. þm. minntist á. En ástæðan er sem sagt þessi, að að athuguðu máli var þetta kerfi, sem kemur þarna fram í frv., talið einfaldara en að vera með tvö höfuð, ef svo má segja, á þessari stofnun. Ég vænti, að flestir geti fallizt á, að það sé eðlilegt að stefna í þá átt að gera hlutina sem einfaldasta.