Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Magnús Gíslason). Herra forseti! Allshn. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og Nd. hefir gengið frá því, en þar var það borið fram að tilhlutun fyrrv. ríkisstj. Breyt. allar eru á 3. kafla l., og aðalbreyt. er fólgin í l. gr. frv., þar sem bætt er í 16. gr. l.: „Ennfremur er atvmrh. heimilt að skipa einn trúnaðarmann í hverjum landsfjórðungi, er hafi á hendi eftirlit með sveitarstjórnarmálefnum í umdæmi sinu undir yfirstjórn atvinnumálaráðuneytisins“. M. ö. o., þeim ráðh., sem fer með þessi mál, nú félagsmrh., er veitt heimild til að skipa 4 trúnaðarmenn, einn í hverjum landsfjórðungi. Hvernig eftirlitið á nánar að vera, sést ekki á l., en þar sem engar breyt. eru á sveitarstjórnarl. í þessu frv., verður eftirlitið að miðast við valdsvið núverandi félagsmálaráðuneytis í þessum málum. Eftir grg. þeirri, sem fylgir frv. upphaflega, er að álíta, að eftirlitsmönnunum verði falin úthlutun atvinnubótafjárins, og í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir, að sjálfur atvmrh. skuli leita álits og tillagna eftirlitsmanna sveitarstjórnarmálefna um skiptingu og úthlutun þess fjár, sem árlega er veitt í fjárlögum til atvinnubóta. Það má deila um, hve mikið gagn sé að þessum ákvæðum, og hvort það sé líklegt, að einn maður geti haft eftirlit með fjárreiðum sveitarfélaga í heilum landsfjórðungi. En það er líka sjálfsagt, að sá ráðh., sem fer með þessi mál, gæti þess, að fénu sé ekki gálauslega varið, og það verður að álíta, að það geti verið ráðh. mikill styrkur að hafa slíka tilsjónarmenn. Hér er um aukinn kostnað að ræða, en hinsvegar er eftirlitið alveg marklaust, ef ekki sparast meira við það en greiða þarf í kostnað. Hér er aðeins um heimild að ræða, og n. vill ekki synja um hana, með þeim fyrirvara, að starfið verði lagt niður, ef það ber ekki tilætlaðan árangur. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að 18. gr. verði felld niður, en hún hljóðar um það, að. eftirlitsmaður sveitarstjórnarmálefna sé jafnframt forstjóri jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga. Þessi gr. er felld niður af ástæðum, sem greinir í grg. frv. Í 3. gr. er gerð sú breyt. á 19. gr. laganna, að í stað þess, að þar (í 19. gr.) stendur, að eftirlitsmanni sé skylt að halda eftir greiðslunni úr jöfnunarsjóði, nefnilega ef bæjar- eða sveitarfélag er í vanskilum gagnvart ríkissjóði, kemur: og er þá rétt að halda eftir o. s. frv. Samkv. frv., sem fyrir liggur, er viðkomandi ráðuneyti því aðeins heimilt að draga frá fénu vissa fjárhæð til greiðslu á skuldbindingum bæjar- og sveitarfélaga. Ástæðan til þessarar breyt. mun vera sú, að það hafi oft ekki verið hægt að draga slíkar greiðslur frá, af því að fjárhagur hreppanna hefir verið svo bágborinn. Í framkvæmdinni er það nú svo, að ýms hreppsfélög eru búin að taka lán til daglegra þarfa út á þennan styrk úr jöfnunarsjóði. En það er tilgangslaust að halda ákvæði í lögum, sem alls ekki er hægt að framfylgja. Þá er 4. gr., um að félagsmrh. geti vikið bæjarstjóra eða oddvita frá starfi og sett annan í hans stað til þess að fara með málefni bæjarins eða hreppsins, þó ekki lengur en eitt ár í senn. Þetta ákvæði er tekið úr samsvarandi löggjöf hjá Norðmönnum, þar sem heimilt er að víkja starfsmanni frá, ef hann fer ekki með umboð sitt sem skyldi. Þetta er eðlilegt ákvæði, þegar þess er gætt, að meiri hluti fátækraframfærslunnar er greiddur úr ríkissjóði, og sjálfsagt, að stj. ráði þeim mönnum, sem fara með úthlutunina. N. er sem sagt ásátt um að leggja til, að frv. verði að lögum.

*Þorsteinn Þorsteinsson; Mér skilst vera meiningin með l. frá 1937, um jöfnunarsjóð, að hann væri til að hjálpa bæjar- og hreppsfélögum, sem væru illa stödd. En nú sýnist mér vera farið inn á aðra braut. Mér sýnist vera farið að bæta allmiklum útgjöldum á þennan sjóð. Fyrst var eftirlitsmaður einn, en nú eru þeir orðnir 5. Ef þessu heldur áfram, hugsa ég, að svo geti farið, að ríkisstj. sjái fyrir miklu af tekjum sjóðsins. Ég get ekki séð af grg. frv., að það sé svo mikil nauðsyn að fjölga mönnum til að vinna að þessu verkefni, sem „fjórðungsmönnunum“ er ætlað. Einn maður hefir verið við það, og ég hefi ekki heyrt kvartað um, að það nægði ekki. Ég held það sé ekkert betra að dreifa því eftirliti og þeirri ábyrgð í 4 staði á landinu og greiða „fjórðungsmönnunum“ fyrir það bæði laun og ferðakostnað og borga aðstoð handa þeim, eins og sjálfsagt þarf, ef nokkrar skýrslur á að semja, og hver veit hvað margt. Ég er því algerlega móti 1. gr. frv. og mun greiða atkv. móti henni. Ég veit ekki, hvað gott leiðir af því að draga ráð úr höndum einstakra sveitarstjórna undir fjórðungsstjórana. Og ég tel, að þeir hreppar, sem eiga að njóta styrks úr jöfnunarsjóði, megi ekki við því að setja þann styrk í laun til þeirra manna.

* Frsm. (Magnús Gíslason) : Viðvíkjandi því, sem hv. 5. landsk. sagði, að einn maður hefði verið settur til þess að líta eftir framkvæmd laganna frá 1937, vil ég taka fram, að það hefir aðeins verið falið einum af starfsmönnum stjórnarráðsins, en hann er ekki sérstaklega skipaður  N. þótti það að vísu talsverður agnúi, að þetta kostar fé. En í það verður ekki horft, ef hið nýja skipulag gæti orðið til verulegra bóta. Hér er ekki um neitt lítilræði að tala. Því að atvinnubótaféð t. d. er svo gífurleg upphæð alls, að engum getur staðið á sama um, hvernig það er notað, og þarf mikið eftirlit með því, að það verði ekki að eyðslueyri.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég vildi aðeins gera þá aths. við ræðu hv. 11. landsk., að fyrst hann lítur svo á, að aðalstarf „fjórðungsmannanna“ eigi að vera að láta uppi álit sitt um notkun atvinnubótafjárins, þá ættu þeir að vera launaðir af því fé, en ekki úr jöfnunarsjóði.

* Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Landbn. Ed. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Hún gerir ráð fyrir, að þessi heimild verði yfirleitt ekki notuð, nema þörf sé á, og að skólastj. muni ekki leggja í kostnað við að taka meira lán en þarf. Ég vil taka það fram, að í Nd. hefir slæðzt inn í frv. slæm prentvilla, í 2. gr. Þar er vitnað í lög nr. 61 14. nóv. 1937, en á að vera 1917. Við töldum, að ekki þyrfti að gera brtt. um þetta, heldur yrði það lagað í málsmeðferðinni.

Forseti (EÁrna) : Skrifstofan hefir tekið að sér að láta leiðrétta þessa villu í prentun.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég hefi ásamt hv. þm. Eyf. (BSt, EÁrna) borið fram brtt. við frv. Undir umr. hér í d. gerði ég fyrirspurn til hv. allshn., hvort hún hefði athugað þann lið lagagr., sem hér er lagt til að breyta, og vildi upplýsa um skilning sinn á útsvarsskyldu söltunarstöðva. Hv. 2. þm. S.-M. svaraði og taldi allshn. ekkert geta sagt um, hvaða skilning hún legði í málið. Hv. 2. landsk. spurði, hvort Siglufjarðarbær hefði notað sér ákvæði til að leggja á söltunarstöðvar á Siglufirði. Eftir því, sem ég hefi fengið upplýst síðan, eru tveir hæstaréttardómar fyrir því, að ekki sé hægt að innheimta útsvar af söltunarstöðvum eftir ákvæðinu, og þó að eitthvað kunni að hafa breytzt síðan, situr við hið sama í þessu atriði. Menn, sem reka aðalatvinnu sína á Siglufirði, hafa sumir tekið upp á því að eiga heima í litlum hreppum og hafa gjarnan samið við hreppsnefndir um að borga í útsvar tiltekna, heldur litla upphæð. Á Siglufirði eða í hverju bæjarfélagi sem væri yrði lagt á þá eins og aðra gjaldþegna. Stóratvinnurekandi, sem hefir mörg hundruð þúsunda í veltunni, mundi aldrei komast af með að greiða minna en 1–2 þús. kr., ef farið er eftir þeim álagningarstiga, sem nota þarf í bæjum. Ég vildi láta fella þetta frv. eða vísa því til stj. En þeir, sem vildu láta það ganga fram, töldu það réttlætisskyldu, að menn þyrftu aðeins að borga heima í sveit sinni. Hinsvegar töldu þeir sjálfsagt, að Siglufjörður t. d. fengi fullkomna heimild til að leggja útsvar á „lausakaupmenn“. Ég minnti á, að þeir, sem sömdu frv., ganga beinlínis út frá því í grg., að: „að sjálfsögðu greiða og síldarverksmiðjur, fiskimjölsverksmiðjur, fiskverkunarstöðvar og söltunarstöðvar, sem eru einkaeign, útsvör í viðkomandi bæjar- eða sveitarsjóði“. Brtt., sem við hv. þm. Eyf. berum nú fram, er til þess, að skýrt sé tekið fram, hverjir eigi að borga útsvar. Ef gengið er inn á að lengja tíma skipa, sem leggja upp afla, úr 4 vikum í 3 mánuði, heimtar réttlætið það, að á móti komi þessi sjálfsagða breyting. Ég vonast til þess, að hún verði samþ., ekki sízt þar sem hún læknar líka augljósa veilu í lögunum.

* Frsm. (Ingvar Pálmason) : Það er nú svo með ákvæði útsvarsl., og ekki sízt 8. gr., sem hér er farið fram á að breyta, að þau eru býsna flókin. Ég fyrir mitt leyti kann því mjög illa að skjóta inn skriflegri brtt. við síðustu umr. frv., þegar ekki er tóm til athugunar. Ég sé ekki annað ráð en biðja hæstv. forseta að taka málið af dagskrá, svo að allshn. geti áttað sig á þessu atriði.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég fyrir mitt leyti get vel gengið inn á að fresta málinu, svo að allshn. geti athugað það.

*Magnús Jónsson: Ég get vel skilið, að hv. 10. landsk. vilji fresta málinu. því að hann mundi óska. að frv. yrði breytt hér svo, að það fengi ekki afgreiðslu, áður en þingi verður frestað. Ég vildi, að það fengist tryggt, að frestun umr. leiddi ekki til þess.



Ég vil styðja mjög að því, að málið verði tekið af dagskrá. Í Nd. er nú á ferðinni önnur breyt. á þessum sömu lögum og altalað, að henni sé ætlað að fá afgreiðslu fyrir þingfrestun. Það er ekki vansalaust fyrir Alþingi að afgreiða tvennar breytingar á sömu lögum á sama þinginu. Frestun umr. ætti að nota til að sameina málin bæði í eitt.

*Magnús Jónsson: Ég vil segja þetta út af orðum hv. l. þm. N.-M. (PZ): Ef við eigum að fara að samræma mörg frv., áður en þingi er frestað, þá er ég gróflega hræddur um, að ekki verði úr afgreiðslu, a. m. k. ekki í dag og á morgun. Ég býst frekar við, að ekki séu miklar líkur fyrir, að þetta mál í hv. Nd. nái fram að ganga svo fljótt. En þó að frv. væri afgr. sitt í hvoru lagi, hefir annað eins komið fyrir og enginn skaði skeður með því. Ég vildi mæla mjög eindregið með því, að málinu sé ekki frestað, eða fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki það ella aftur fyrir á fundi í tæka tíð til þess, að það geti fengið fram að ganga.

*Bernharð Stefánsson: Það er auðvitað forseta að ráða, hvort mál eru tekin af dagskrá, en venja mun vera að gera það, þegar frsm. n. hefir óskað, eins og hv. 2. þm. S.-M. hefir gert. Annars fæ ég ekki skilið áhuga hv. þm. fyrir að fá þetta frv. endilega afgr. áður en þingi er frestað. Lögin eru ekki eldri en frá 1936, og hér er verið með tvö frv. um breyt. á einstökum ákvæðum þeirra. Hvort þær breytingar ná fram í apríl eða október t. d., held ég geti ekki oltið á ákaflega miklu. Ég held, eins og ég gat um við 2. umr. málsins,. að það séu fleiri atriði í útsvarslögunum og þýðingarmeiri, sem full þörf væri að taka til athugunar og endurskoða, sérstaklega í 8. gr. l. Mér er kunnugt um, að kveðnir hafa verið upp dómar um útsvarsskyldu manna eftir 8. gr. l., sem jafnvel leikmenn sjá að fara í bág við bókstaf l. og það, sem var meining löggjafans, þegar l. voru sett. Eins og getið var um áðan, þá liggur annað frv. fyrir Nd. um breyt. á þessum sömu l. Mér finnst þess vegna, að það væri sú skynsamlegasta lausn á þessu máli, að hæstv. forseti tæki málið út af dagskrá og tæki það alls ekki á dagskrá fyrr en á framhaldsþinginu í haust, ef af þingfrestun verður. Það er vinnusparnaður að geta þá borið fram nauðsynlegar breyt. á útsvarslögunum sem brtt. við þetta frv., í stað þess að þurfa þá að bera fram nýtt frv. um útsvarslögin, sem þá ef til vill breytir þeim ákvæðum, sem sama þing er nýbúið að setja. Ég vildi taka þetta fram, þótt ég á hinn bóginn játi, að umræður um það, hvað hæstv. forseti geri, eigi tæpast við, en aðrir hafa farið út í það, og þá vildi ég. að mitt sjónarmið kæmi þar einnig fram.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég vildi gjarnan leggja orð í belg um þetta mál. Hv. frsm. n. lýsti því fyrir sitt leyti, að hann teldi æskilegt, að sú till., sem hér liggur fyrir skrifleg, fengi athugun í n. Ég verð að játa, að ég get ekki annað en tekið undir óskir hans í því efni, því mér er ekki fyllilega ljóst, hvernig hún verkar á þá gjaldendur, sem hún breytir útsvari á. Ég er þeirrar skoðunar, að þó n. kæmist að þeirri niðurstöðu að fallast á brtt., þá eigi málið samt að ganga fram á þinginu, og er ég þar ósammála hv. 1. þm. Eyf., sem ekki virðist hafa nema eitt sjónarmið í þessu máli, en það er að drepa málið nú. Eitt er það í þessu máli, sem ekki hefir verið nægilega athugað, og það er, að hve miklu leyti þetta breytta viðhorf um skattskyldu nær til bátanna, ef þessu væri frestað nú og tekin upp breyt. á l. á væntanlegu haustþingi. Ég hefi ekki enn fengið upplýsingar um, hvort hér yrði verulegur munur á. Ég spurði sessunaut minn að því, hvernig þetta myndi verka á Siglufirði, hvort þeir myndu ekki verða eins skattskyldir þar 1938, þó þetta væri gert að 1. Hann bjóst við, að svo yrði, að þeir myndu jafnt falla undir skattskyldu, þó l. væri breytt í haust, eins og þó þeim væri breytt nú. En um þetta skal ég ekkert segja, en þetta myndi n. að sjálfsögðu athuga. Ég gat þess við 2. umr. málsins, að ég áliti, að hrepparnir eða bæjarfélögin eigi að fá rétt til þess að skattleggja þá menn, sem stunda atvinnu í viðkomandi hreppi eða bæjarfélagi, hvort sem þeir heita síldarsaltendur, farandkaupmenn eða eitthvað annað. Ég hefi eins mikla tilhneigingu til þess að vera með því að skattleggja slíka menn með útsvörum eins og ég er mótfallinn því að leggja skatt á skip, sem verða að fara í kringum allt land eftir árstíðum og eru kannske á mörgum stöðum sama árið. Ég hygg, að allshn. geti jafnvel á þessum degi tekið málið til athugunar með því að halda um það aukafund, þar sem ég tel nauðsynlegt að fresta umr. um till. Ég vil bæta því við, þar sem verið hefir nokkurt kapp í sókn og vörn í þessu máli, að þó að ég að sjálfsögðu viti, að það er á valdi hæstv. forseta, hvort hann tekur málið af' dagskrá, þá tel ég ekki vafa á því, eftir hans venjulegu réttsýni, að hann taki málið fyrir á morgun. Ég tel sjálfsagt, að málið verði ekki endanlega útkljáð í dag. Það hefir verið getið um, að fyrir liggi annað frv. um breyt. á sömu l., en ég er þess ekki fullviss, að það mál geti náð afgreiðslu á þessu þingi, því það er miklu flóknara en það mál. sem hér liggur fyrir. Þó hv. 1. þm. N.-M. segi, að það mál eigi að fara í gegnum þingið, þá er það að sjálfsögðu á valdi hv. d., hvort það kemst í gegn eða ekki. Að síðustu vil ég geta þess, að ég er því feginn, að endurskoðun á útsvarsl. fari fram, en ég er þess ekki fullviss, að henni geti orðið lokið áður en þing kemur saman í haust. Ég geri ráð fyrir, að það þurfi lengri tíma til þess að gera skynsamlegar breyt. á útsvarsl. Ég geri ráð fyrir, að það þurfi að kveðja þá menn til starfa, sem hafa víðtækasta þekkingu á þessum málum. Ég geri ráð fyrir, að það þurfi minnst eitt ár til þess að undirbúa þetta mál, og það er eitt af því, sem gerir þessa breyt. nauðsynlega. Þetta vildi ég taka fram í sambandi við þetta mál, áður en umr. verður sennilega frestað.

Forseti (EÁrna) : Þetta mál er þá hér með tekið af dagskrá.

Vill hæstv. forseti gefa fyrirheit um að taka málið á dagskrá aftur?

Ég mun taka málið á dagskrá, þegar ég hefi umsögn n.